text:
جوغرافیا
جوغرافیا (یونانجا: YewYpaφίa، یئرین تصویری، Yeιa — یئر، توْرپاق و Ypaφeιv — یازماق، تصویر اتمک) — طبیعی و اۆرتیم (تولید) اراضی کومپلکسلرینی و اوْنلارین کومپوننتلرینی تدقیق ائدن طبیعت و اجتماعی علملر سیستمی. طبیعت و اجتماعی جوغرافیا علملرینین واحید سیستم شکلیندهکی بیرلیگی.[۱]
ایلک اوّل جوغرافیا یئر حاقیندا انسیکلوپدیک علم اوْلموشدور. دیفرنساسیا پروسسینده بیرینجی نؤوبهده ایکی اساس قوْلا آیریلدی: فیزیکی جوغرافیا و ایقتیصادی جوغرافیا. بونون سببی همین عالیملرین اؤیرندیگی اوْبیکتلرین مۆختلیف لیگی ایدی. فیزیکی جوغرافیا طبیعت علملرینین کشف اتدیکلری قانونلاری رهبر توتور، اقتصادی جوغرافیا ایسه اجتماعی علمدیر. ایقتیصادی جوغرافیا اجتماعی استهصالات-صنایعنی، کند چیفتلیک (مزرعه)ینی، بیرده اهالینی، اوْنلارین یئرلهشمهسینی و استهصالات-اراضی کومپلکسلرینی اؤیرنیر. ایقتیصادی جوغرافیا دا فیزیکی جوغرافیا کیمی عمومی و بؤلگه حیصّه لره آیریلیر.
جوغرافیا علملری سیستمینه بیرده کارتوقرافیا داخیلدیر. بۇ علم تکنیکی علمدیر، لاکین اوْ، جوغرافیانین اینکیشافینا سبب اوْلموش، حتی بعضاً اوْنو قاباقلامیشدیر. اوْنون اساس آماچ طبیعت اوْبیکتلرینین، حادثهلرینین و جمعیتین مکانجا یئرلهشمهسینی، اۇیغونلاشماسینی، قارشیلیقلی علاقهسینی، دَییشمهسینی عکس و تدقیق ائتمکدن عبارتدیر.[۲]
جوغرافیانین تاریخی[دَییشدیر]
جوغرافی بیلیکلرین اینکیشافی و یئر کورهسینین اؤیرنیلمهسی ۴ اساس دؤوره بؤلونور.
- قدیم دؤوور.
- اوْرتا عصرلر دؤورو (V-۱۴-جو عصرلر).
- بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو (XV-۱۷-جی عصرلر).
- مۆعاصیر جوغرافی آراشدیرمالار دؤورو.
قدیم دؤور[دَییشدیر]
اینسانلار قدیم دؤوورلردن باشلایاراق اطراف اراضیلری، اوْنلارین طبیعی-جوغرافی شرایطینی، طبیعتده باش ورهن حادثهلری اؤیرهنمهیه جهد اتمیشلر. عئینی زاماندا یاخین اراضیلرده یاشایان طایفه و خالقالاری تانیماق، اوْنلارین یاشادیغی اراضیلری بیلمک اینسانلارا داها چوْخ یئیجک توْپلاماسی یئرلرینی بللی ائتمک و تایفالاراراسی توققوشمالاردان اۇزاق اوْلماق اۆچون لازیم ایدی. اینسانلارین سایینین آرتاماسی، مۆختلیف اراضیلرده یاشایان طایفه لرین بیرلیکلرینین یارانماسی دؤولتلرین فورمالاشماسی ایله نتیجهلهندی. سومر، میصر، یونان، روم، چین و هیندوستاندا دؤولتلرین یارانماسی داها اۇزاق اراضیلرین اؤیرهنمهیه ماراق آرتیردی.
سومرده و بابیل تمدونو دا جوغرافی بیلیکلرین توْپلانماسی[دَییشدیر]
بین النهرین ایلکین جوغرافی تصوّرلرین و بیلیکلرین یاراندیغی اراضیلردن بیریدیر. دجله چایی و فرات چایلاری آراسیندا مسکونلاشان، سومرلر آدلانان خالقلار تاریخ بویو بیر نئچه دؤولت قورموشدور. سومرلرین ا.ا ۲۵-جی عصره عایید گیل لؤوههلر اۇزرینده اوْلان یازیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چاتمیشدیر. بۇ لؤوههلرده بالیق پولجوقلارینا اوْخشار سیمووللارلا لیوان داغلاری، مرکزده پارالل خط لرله سومرلر اۆچون مؤهوم جهت تعیینی اوْبیکتی اوْلان فرات چایینین اوْرتا آخاری، زاقروس داغلاری چکیلیر. دؤرت جهتین اوْلماسی فیکری سومرلره مخصوصدور.[۳] Qədim بابیلیستانا عایید اوْلونان (ا.ا ۵-جی عصر)، حاضیردا بریتانیا موزه ییینده ساخلانیلان خریطهلرین بیرینده شهرلرین تصویریندن گؤرونور کی، دونیا دایروی و یاستی فوْرمادادیر. فرات چایی داغلاردان باشلایاراق اؤلکهدن کئچیرو اوقیانوسا تؤکولور. خریطهنین مرکزینده بابیلیستان، بیرده کناردا آسسورییا و اۇرارتو دؤولتلرینین آدلاری یازیلمیش.
قدیم میصرده جوغرافی بیلیکلر[دَییشدیر]
اۇزاق اراضیلره ایلک سیاهتلر قدیم میصرلیلره مخصوصدور. مۆختلیف تیکیلیلرده، داشلار، فیل سومویو و یا پاپیروس اۆزرینده اوْلان و بیزه گلیب چاتان یازیلاردا اوْنلارین حربی یئرلری حاقیندا معلوماتلار واردیر. بۇ معلوماتلاردا گؤستریلیر کی، اوْنلار ا.ا خخیخ عصرده سوویش کؤرفزینه چاتمیش و سینای یاریماداسینا کشمیشلیر. I توتموس سوریهنی کچهرک فرات چایینین یوخاری آخارینا، خاتشپشوت دنیز سیاهتی زامانی پونت اؤلکهسینه (ایندیکی سومالی یاریماداسی و یمهن) چاتمیشدیر.
ا.ا ۷-جی عصرین سوْنوندا فیرون نخو میصر-فینیکییا دونانماسیندا قیرمیزی دنیز بویو جنوبا اۆزرک اۆچ ایل عرضینده آفریقانین اطرافیندا دولاناراق گری قاییتمیشلار. بۇ سیاهت بارهده قدیم یونان عالیمی هرودوت دا معلومات ورمیشدیر.[۴]
قدیم ایراندا اطراف اراضیلر حاقیندا معلوماتلار[دَییشدیر]
ایندیکی ایران اراضیسینده قدیم دؤورلرده مؤوجود اوْلموش هخامنشلرلر ایمپیراتورلوغو بؤیوک گۆجه مالیک ایدی. بؤیوک II کیرین حاکمیّتی دؤورونده (ا.ا ۵۵۸-ا.ا ۵۳۰) ایران، میدییا، لیدییا، کیچیک آسیادا اوْلان یونان شهرلری، مسوپوتومییا، اوْ جملهدن بابیلیستان، مرکزی آسیانین چوْخ حیصّه سی، قافقاز اوْنون تابلیینده اوْلموشدور. I دارا دؤورونده (ا.ا ۵۲۲-ا.ا ۴۸۶) فارسلار پامیر یایلاسی (قدیم فارس دیلینده پا-i-ماخر-گونش اللهی اوْلان میترا دامی)، فرقانه وادیسی، آمودریا چایینین یوخاری آخاری، هیند چایینین ساغ ساحللریندهکی اراضیلری تانیییردیلار. ۱-جی دارانین دؤورونده اوْلان یوروشلر و ظفر قازاندیقلاری اؤلکهلر حاقیندا مشهور بیسوتون یازیلاری قالمیشدیر. فارسلارین معلوماتلاری اساسیندا هرادوت یازیر: "خزر داخیلی سو حؤوزه سیدیر، هچ بیر دنیزله علاقهلی دییلدیر. اوْنون اۇزونلوغو آوارلی گمیده ۱۵ گونلوک، انی ان گئنیش یئرده ۸ گونلوک یولدور".[۵]
فینیکییادا جوغرافی بیلیکلر[دَییشدیر]
فینیکییا دنیزچیلری آرالیق دنیزی ساحللرینی اؤیرنمیش،ایلک دفعه جبلوتتاریق بوغازیندان آتلانتیک اوقیانوسینا چیخمیش،آوروپا و آفریقا ساهیلبویو اؤلکهلرینده اوْلموشلار.بعضی معلوماتلاردا فینیکییالیلارین بالتیک دنیزینه قدر گتدیینی،بورادان کهرابا آپاردیغینی ثبوت edir.Bundan باشقا فینیکییالی دنیزچیلر ایلک دفعه اکوادورو کسیب کچمیشلر و ایلک دفعه گونشی شیمالدا گؤرموشلر.[۶][۷]
قدیم هیندوستاندا جوغرافی بیلیکلرین یارانماسی[دَییشدیر]
قدیم هیندلیلرین جوغرافی بیلیکلرینین ایلک اۆمومیلشمیش فوْرماسی اوْنلارین مقدس کیتابهلرینده ساخلانیر. هیندلیلرین ان قدیم سالنامهسی اوْلان ریقودا کیتابیندا (هیمینلرین علمی) شعر فوْرمادا سیندخو (هیند) چایی و اوْنون قوْللاری تصویر اوْلونور. مقدس هیمینلر توْپلوسو اوْلان ودالار کیتابیندا "بخاوانا دارزا" (دونیانین گوزگوسو) آدلی حیصّه دونیانین قورلوشونون تصویرینه حصر ادیلمیشدیر. ماهابهاراتاین آلتینجی کیتابینین "جوغرافیا" بؤلمهسینده اوْلان ۳۰۰ شعرده اوقیانوسلار، دنیزلر، داغلار و چایلارین آدی وار. رامایانا کیتابیندا ب.ا.ا ۳-جو عصرده هیندلیلره معلوم اوْلان یئر کورهسی تصویر اوْلونور.[۸]
قدیم چینده جوغرافیانین اینکیشافی[دَییشدیر]
قدیم چین جوغرافیانین اینکیشاف اتدیی مرکزلردن بیری اوْلماقلا برابر، هم ده اوْ دؤورده اؤیرهنیلهن اراضیلرین گئنیش اوْلماسی، اکینچیلیین یاخشی اینکیشاف اتمهسی ایله فرقلنیر. قدیم چین مدنیتی ا.ا.II-۱-جی مینیللیکده خوانخه و یانتسیز چایلارینین آشاغی آخینلارینداکی دوزهنلیکده یارانمیشدیر. قدیم چینلیلر خوانخه و یانتسیزی چایلاری بویونجا یوخاری قالخاراق داغلیق اراضیلری و آشاغی انرک ساری دنیزی و گونئی-شرقی چین دنیزی ساحللرینی، کوریا یاریماداسینی و بیرده تایوان آداسینی کشف اتمیشلر.
ا.ا. ۲-جی عصرده جوغرافیایا دایر اثرلرین خصوصی فوْرماسی-سیاهتلرین یول تصویری یارانیر. بئله تصویرین مؤلفلریندن بیری اوْلان چژان-سیان ا.ا. ۱۳۸-جی ایلده چین ایمپراتورو طرفیندن مرکزی آسیانین یددیچایلیق (سمیرچیه-روس.) رایونوندا کؤچری حیات سۆرنساکلارین دوشرگهسینه گؤندریلیر، لاکین اوْنو یولدا مرکزی مونقولوستان و ترانس-بایکال یۆکسک دوزهنلیکلرینده حؤکمرانلیق ادن هونلار اسیر گؤتورور. اوْن ایل اسیرلیکده قالدیقدان سوْنرا قاچماغا مویسسر اوْلور. مرکزی تیان-شانین هوندور آشیریملاریندان کچیب دونمایان ایسسیک-کول گؤلونون جنوب ساحلینه کؤچری ساکلارین دوشرگهسی اوْلان – چیقو شهرینه گلیب چیخیر، اوْرادان یئنیدن داغ آشیریملارینی کچهرک نارین چایی درهسی بویونجا فرقانه وادیسینه – قوشیان (کاسسان) شهرینه گلیر. بیر ایل سوْنرا وطنه قاییدان چژان-سیان پامیر داغلارینی شیمالدان (آلای وادیسیندن) کچهرک تکله-مکان سهراسینا گلیب چاتیر. اوْنون سطحی ایله بیر وادیدن دیگرینه کچهرک آخارسیز دۇزلو گؤل (لوبنور) یئرلَشن گئنیش یاستی چؤککلییه چاتیر. اؤزونون حسابلامالارینا گؤره ۱۴.۲ مین km. یول قت اتمیش چژان-سیان ایلک دفعه چینلیلری مرکزی آسیانین چؤللری، سهرالاری، ایری داغ سیستملری-تیان-شان و پامیر، بۇ داغلاردان باشلایان و "غرب دنیزینه" - (آرال دنیزی) تؤکولهن آمو-دریا و سیردریا چایلاری حاقیندا دوروست معلوماتلارلا تانیش اتمیشدیر. اوْنون کچدیی مارشروتلا ا.ا. ۲-جی-۱-جی عصرلرین سرحدلرینده بؤیوک ایپک یولونون جنوب قوْلو سالینمیشدیر.[۹]
تاریخی معلوماتلارا گؤره ا.ا. ۱۱-جی-۸-جی عصرلرده چینده ایپک پارچا اۆزرینده یۆکسک سوییهده ترتیب اوْلونموش توْرپاق و پوچت یوللاری و دیگر خریطهلر دوزلدیلیردی. اوْنلاردان بیری اوْلان "حربی" خریطهده یوللار، چایلار، داغلار، حربی پوستلار، سیقنال قوللهلری، یاشاییش یئرلری و اوْرادا اوْلان اولرین سایی و س. عکس اوْلونموشدور. خریطهلرده یئرلر دقیقلیکله گؤستریلیردی. بونون اۆچون ان مۆکمّل آلت اوْلان کومپاسدان ایستیفاده اوْلونماسی حاقیندا چین سییاهلاری هله ا.ا. ۳-جو عصرده معلومات ورمهیه باشلامیشدیلار [۱۰].Bizim ارانین ۳-جو عصرینده مسافه اؤلچهن آلت ایجاد اوْلونور؛ یونگول آراباجیغین تکری و بارابانی دیشلی اؤتوروجو ایله بیرلشدیریلیردی. هر "لی" (۵۷۶ م) بارابانا وۇرماقلا قئید اوْلونوردو. بۇ ایجادین کمکی ایله چینده ایپک پارچا اۆزرینده ۱۸ صحیفهدن عبارت بؤیوک بؤلگه آتلاس دوزلدیلمیشدیر کی، بیر آدام اوْنون صحیفهسینی گۆجله چویره بیلیردی.
آنتیک جوغرافیا[دَییشدیر]
قدیم یوناندا و قدیم روم ب.ا.ا. ۱-جی مینیللیکدن ارامیزین ۵-جی عصرینه قدر یۆکسک اینکیشاف سوییهسینده اوْلموشدور. عئینی زاماندا ایندییه قدر گلیب چاتان قایناقلر گؤستریر کی، دیگر علملرله یاناشی بورادا "جوغرافیا" دا یۆکسک اینکیشاف اتمیشدیر.
یوناندا "جوغرافیا" علمی[دَییشدیر]
ب.ا.ا ۱۶-جی-۱۵-جی عصرلرده آرالیق و قارا دنیزلری بیرلشدیرهن هللسنونت (داردانل) و بوسفور بوغازلاری آرتیق یونانالارا معلوم ایدی. یونانالار-آخیلیلر آز واختدا کریت آداسی دا داخیل اوْلماقلا اطرافدا اوْلان رودوس، کیپر، اوبیا آدالاری و دیگر ساهیلبویو اراضیلری اؤز اسارتلرینه آلدیلار.
ب.ا.ا. ۸-جی-۵-جی عصرلرده یونانالار آرالیق دنیزینین بۆتون ساحللرینه یاییلدیلار. میلت شهریندن اوْلان دنیزچیلر نیل چایینین منسبینده اوْلارکهن اوْنون یونان حرفی دلتایا (A) اوْخشادیغینی نظره آلاراق بۇ ارازینی دلتا آدلاندیردیلار.[۱۱] یونانالار قارا دنیزینین شیمال ساحللرینده و دنیزین قافقاز داغلاری ایله اوْلان ساحللرینده ۵۰-دن چوْخ منطقهنین اساسینی قویموشدولار.
قدیم یوناندا تبیتشوناسلیغین اساسینی میلتلی فالس (ب.ا.ا. ۷-جی عصرین سوْنو-۶-جی عصرین اوْرتالاری) قویموشدور.اوْ، "اۆفوق"، "اۆفوقون جهتلری" ترمینینی ایلک دفعه ایشلتمیش و اوْ واختدان جوغرافیا خریطهلری جهتلره اساساً ترتیب اوْلونور. ایلک بئله خریطهنین ترتیب ادیلمهسی (ب.ا.ا. ۵۵۰ ایل) فالسین شاگیردی آنکسیماندرین آدی ایله باغلیدیر.اوْ، "دونیانین خریطهسی" و "قلوبوس" تراکتاتلارینی یازمیشدیر. میلتلی جوغرافیاچیلار "قیطعهلر" ترمینیندن ایستیفاده ادرک "آسیا" و "آوروپا"نی آییرماغا باشلادیلار. آنکسیماندرین مۆعاصیری اوْلان میلتلی هکاتی لیوییانی (آفریقا) دا علاوه قیطعه کیمی آییرمیشدیر. هکاتی دونیانین یونانالارا معلوم اوْلان حیصّه سینین بیزه گلیب چاتان ایلک خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر.[۱۲]
هرادوت (ب.ا.ا. ۴۹۰-۴۲۵) اؤزونون "تاریخ" کیتابیندا تکجه حادثهلر حاقیندا دییل، هم ده گزدیی اراضیلرین اهالیسی، چیفتلیک (مزرعه)، جوغرافی تصویری حاقیندا دا معلومات وریر.
یئرین کوره شکلینده اوْلماسی اوّلجه ب.ا.ا. ۶-جی عصرده پیفاقور، سوْنرا الیادان اوْلان پارمنید (ب.ا.ا. ۵-جی-۴-جو عصرلر) طرفیندن ایرلی سورولموشدور. بۇ فیکیرلر فاکتلارلا تصدیق ادیلمیردی. پیفاقورون فیکرینه گؤره کوره ایدهآل فوْرمادیر. اوْنا گؤره ایلاهی قوه بۆتون گؤی جیسیملرینه بئله ایدهآل فوْرما ورمیشدیر.[۱۳]
یئرین کوره شکلینده اوْلماسینی ایستارگیردن اوْلان مهشور فیلوسوف ارسطو و کنیدادان اوْلان آسترونوم اودوکس (ب.ا.ا. ۴-جو عصر) ثبوت اتمیشدیر. شیمالدان جنوبا گدرکهن اۇلدوزلارین بیری گؤرونور، دیگری اۆفوقدن گؤزدن ایتیر. بونو یئر سطحینین ایری اوْلماسی ایله ایضاح ائتمک اوْلار. گمیلر آچیق اوقیانوسدا اۇزاقلاشدیقجا اۆفوقده اوّلجه اوْنلارین گؤودهلری، سوْنرا ایسه تدریجهن دور آغاجلاری گؤزدن ایتیر. ارسطو اوْنا دقت یتیرمیشدیر کی، آی توتولان زامان یئرین کؤلگهسی اوْنون اۆزرینده دایروی گؤرونور، داغلارا قالخدیقجا اۆفوقده گؤرونن اراضیلر گئنیشلنیر.[۱۴] Coğrafiya ترمینینی ایلک دفعه اراتوسفن (ا.ا. ۲۷۶-۱۹۴-جو ایللر) ایشلتمیشدیر. اراتوسفنی چوْخ واخت "جوغرافیانین آتاسی" آدلاندیریرلار. عالیم اؤزونون "جوغرافی قئیدلر" کیتابیندا یئرین تصویرینی ورمیش و معلوم اوْلان اراضیلرین خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر. اوْ یئرین کوره شکلینده اوْلماسی ایدیاسینی قبول ادرک میصرین ایسکندریه شهرینده اؤلچمه ایشلری آپارمیشدیر. اراتوسفن یئرین رادیوسونون ۶۳۱۰ km، ۱°-لیک مردیان قؤوسونون ۱۱۰ km اوْلدوغونو تعیین اتمیشدیر. انلیکلرین درجهلرله حسابلانماسینی ایلک دفعه هیپپارخ (ب.ا.ا ۱۶۰-۱۲۵) آپارمیشدیر. اوْ، ایلک دفعه مریدیانی ۱۸۰ درجهیه بؤلموش، خریطهده درجه شبکهسی چکمیش، یئرین مسکونلاشما حیصّه سینده ۱۲ ایقلیم، یعنی انلیک زوناسی آییرمیشدیر.
آنتیک جوغرافیانین ان مؤهوم ایدیالاریندان بیری دونیا اوقیانوسینین واحیدلیگی حاقیندادیر. بۇ فیکیری ایلک دفعه ارسطو سؤیلمیش، سوْنرا اراتوسفن طرفیندن اینکیشاف اتدیریلمیشدیر. اوْ، دییردی کی، "اگر آتلانتیک اوقیانوسینین گئنیش سولاری مانع اوْلماسا،عئینی پارالل اوزره ایبرییادان (پرینی یاریماداسی) هیندوستانا اۆزوب کچمک اوْلار". بۇ دؤوورده جنوبدا اوْلان توْرپاق ساحهلری تررا آوسترالیس اینجوگنیتا (ناملوم جنوب توْرپاقلاری) آدلانمیش و ۱،۵ مین ایله یاخین سیرر اوْلاراق قالمیشدیر.[۱۵]
قدیم روم ایمپراتورلوغوسیندا "جوغرافیا" علمی[دَییشدیر]
قدیم رومدا بیر نئچه ایری هجیملی "جوغرافیا" کیتابلاری یازیلمیشدیr.Bu کیتابلار حاضیردا دا اؤز اهمیتینی ساخلاییrlar.Bu کیتابلاردان بیرینین مؤلفی اوْلان ایسترابون (ب.ا.ا. ۶۳-ب.ا ۲۴) ایکی ارانین قووشاغیندا یاشامیشدیر.
ایسترابون وارلی و مهشور عائلهدن ایدی،یاخشی تحصیل آلمیشدی.کیچیک آسیادا یئرلَشن آماسییادان اوْلان ایسترابونون "جوغرافیا" اثری ۱۷ کیتابدان عبارتدیر."جوغرافیا" ایله یاناشی "تاریخی قئیدلر" کیمی فوندامنتال اثرلر یاراتمیشدیر.ایکینجی اثر دؤوروموزه گلیب چاتمامیشدیr.Kitabda ایسترابون اوْ دؤورده معلوم اوْلان بۆتون اؤلکهلر،اوْنلارین تاریخی،اهالیسی،چیفتلیک (مزرعه) حاقیندا دیگر قایناقلرده اوْلمایان معلوماتلار وریر.
ایسترابونون بۇ کیتابیندا ایلک دفعه آذربایجانین طبیعتی،چیفتلیک (مزرعه) و اهالیسی حاقیندا یازیلی معلومات وریلیر.
ارامیزین ۲-جی عصرینده میصرده ایسکندریه شهرینده یاشامیش یونان عالیمی کلاودی پتولمی (۹۰-۱۶۰) اؤز دؤورو اۆچون فوندامنتال اثر ساییلان "جوغرافیا" کیتابینی یازمیشدیr.Kitab بیر چوْخ عصرلر بویو،یعنی "اینتیباه" دؤورونه قدر اؤلکهلر و بؤلگه لار حاقیندا زنگین معلومات منبعی کیمی ایستیفاده اتمیشdir.Kitab ۸ حیصّه دن ایبارهtdir.Ptolemey همده دونیا خریطهسینی ترتیب اتمیشdir.Eratosfen و پتولومیین خریطهلرینده اوْخشارلیق اوْدور کی، اوْنلارین هر ایکیسینده عئینی قورو اراضیلر -ینی و کؤهنه دونیا – گونئی آوروپا، اؤن آسیا و شیمالی آفریقا تصویر اوْلونموشدور. فرقلی جهت اوْدور کی، اراتوسفنین خریطهسیندن فرقلی اوْلاراق پتولومیین خریطهسینده مریدیان و پارالللر چکیلمیش، یئرین کورویلیگی نظره آلینمیشدیر. ۱۵-جی عصره قدر پتولومیین خریطهسیندن ایستیفاده اوْلونموشdur.Ptolomeyin خریطهسینده دونیانین بیر نجه اؤلکهلردن عبارت اوْلدوغو گؤرونور.[۱۶]
اوْرتا عصرلر دؤورو(V-۱۴-جو عصرلر).[دَییشدیر]
ارکهن اوْرتا عصرلرده آوروپادا علم و مدنیت دینین تأثیری آلتیندا دورغونلوغا اۇغرادی. قولدارلیق دؤورونون مۆترقّی علمی فیکیرلری یاددان چیخیردی. هر جور طبیعی پروسسلر و حادثهلرین باش ورمهسی مادی وارلیقلارین یارانماسی حاقینداکی فیکیرلر اللهین ایرادهسی ایله باغلانیر، دینی افسانهلر ایله الاقلندیریلیردی.
شرق اؤلکهلرینده "جوغرافیا"نین اینکیشافی[دَییشدیر]
آوروپا اؤلکهلریندن فرقلی اوْلاراق عرب اؤلکهلرینده، یاخین شرقین و اوْرتا آسیانین دیگر اؤلکهلرینده آنتیک یونان و روم جوغرافیاسینین ارثی هیفز ائدیلیب ساخلانیلیر، اوْنون ان یاخشی نومونهلری عرب دیلینه ترجومه ائدیلیردی.عرب خیلافتاینین یارانماسی عربلرین عربیستان یاریماداسیندان بۆتون یاخین و اوْرتا شرق اؤلکهلرینه،مرکزی آسیایا،شیمالی آفریقا و گونئی آوروپایا یاییلماسینا ایمکان ورمیشdir.VIII-۹-جو عصرلرده عرب خیلافتینده علم و مدنیت یۆکسک اینکیشاف سوییهسینه چاتمیشدیr.IX عصرده ابن خوردادبی(۸۲۰-۹۱۲)عربجه "یوللار و مملکتلر حاقیندا کیتاب" اثرینین یازمیشدیر.اثرین اساس مزمونونو باغداددان شیمالا، مرکزی آسیایا قدر و جنوبدان-هیندوستانا قدر یوللارین تصویری تشکیل دیر.X عصرین مهشور سییاهی ابن فادلان وولقا بویوندا یاشایان بولقارلار و پچنقلر،قارا دنیزین شیمالیندا یاشایان خالقلار حاقیندا زنگین معلوماتلار وریلمیشدیر.
بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو(XV-۱۷-جی عصرلر)[دَییشدیر]
ینی دؤورون ایلک عصرلری (XV-۱۶-جی عصرلر) آوروپا صنایعسینین و تیجارتین اینکیشافی، بیلیمین و مدنیتین سۆرعتلی یوکسلیشی ایله کاراکتریزه اوْلونوردو.بؤیوک جوغرافی کشفلرین تاریخینه اساسلی دقت یتیریلمهسی اوْنونلا باغلیدیر کی، بیرینجیسی، بۇ کشفلر جوغرافی ایدیالارین ایرلییه دوغرو اینکیشافی نتیجهسینده مۆمکون اوْلموشدور، ایکینجیسی، جوغرافی کشفلر اؤز نؤوبهسینده ینی جوغرافی ایدیالارین اینکیشافینا گۆجلو تأثیر گؤسترمیشدیر.بؤیوک جوغرافی کشفلرین ایلکین مرحلهسینده بیر سیرا سببلر اۆزوندن ایسپانیا و پورتوقال دیگر اؤلکهلرله مؤ قایسهده قارشیدا دوران مورکّب وظیفهلرین یئرینه یتیریلمهسینه داها چوْخ حاضیر ایدیلر. محض بۇ ایکی پیرنی اؤلکهسینین سییاهلاری بیر نئچه اوْن ایللیکلرده آفریقانین اطرافینی دولانماقلا شرق اؤلکهلرینه و آمریکایا گئدن یوللاری کشف اتمیشلر، شرق یولونون آختاریشی ایله اوْنلار هیندوستانی و غرب یولونون آختاریشی ایله ایسه ایکی بؤیوک ماتریکی - شیمالی و گونئی آمریکانی کشف ائتدیلر و اؤیرهندیلر.
لاکین ۱۶-جی عصرین اوْرتالاریندان باشلایاراق پیرنی اؤلکهلری ضبط اتدیکلری سروتلر ایله مهدودلاشاراق، ینی توْرپاقلار آختاریشیندان ایمتیناع ائتدیلر و اساس دقتی توتوقلاری یئرلری الده ساخلاماغا یؤنلتدیلر. گؤستریلهن واختدان سوْنرا اوْنلارین یئرینه داها گۆجلو اوْلان اینگیلیس و هولند گلدی.
هیندوستانا یول آختاران دیاش بارتولومو (۱۴۵۰-۱۵۰۰) ایلک دفعه ۱۴۸۷-۱۴۸۸-جی ایللرده آفریقانین جنوب اۇجقارلاریندان کچهرک ایندییه قدر قاپالی حساب اوْلونان هیند اوقیانوسینا چیخیر. لاکین گۆجلو فیرتینالار اوْنون گمیلرینی الدهن اله سالیر کی، اوْ، همهن بورنو «فیرتینا بورنو» آدلاندیریر. اما ایندی بیز جوغرافیا خریطهلرینده بۇ آدا راست گلمیریک، اوْنا گؤره کی، پورتوقال کرالی ۲-جی ژوان «فیرتینا بورنو»نو «اۆمود بورنو» آدلاندیرماغی امر ادیر. چونکی دیاشین کشفی پورتوقال لیلارا زنگین هیندوستانا دنیز یولو ایله گدیب چیخماق اۆمیدینی وریردی.
خریستوفور کولومبون ۱۴۹۲-جی ایلده ایلک دفعه آتلانتیک اوقیانوسینی اۆزوب کچمهسی بؤیوک جوغرافی کشفلرین باشلانغیجی کیمی قبول اوْلونور (شکیل ۱۰). آمریکا ساحللرینه یاخینلاشان کولومبون گمیلری ایلک دفعه اوْلاراق ۱۲ اۇکتوبر ۱۴۹۲-جی ایلده ساحلده قورونو گؤرورلر و سوْنراکی گون اؤزلرینین کشف اتدیکلری تورپاغا آیاق باساراق اوْنو وست-ایندییا آدلاندیریرلار. بۇ، بیرینجی سیاهتی زامانی (۱۴۹۲-۱۴۹۳-جو ایللر) X.Kolumb باهام، کوبا و هایتی (اسپانیولا) آدالارینی کشف ادیر.
اوْنون ایکینجی سیاهتی (۱۴۹۳-۱۴۹۶-جی ایل) کیچیک آنتیل آدالارینین بیر قروپونون، پورتو-ریکو و یامایکا آدالارینین کشفینه گتیریب چیخاریر؛ بۇندان باشقا کوبانین جنوب ساحللرینی تدقیق ادیر (ماتریکین بیر حیصّه سی کیمی باشا دوشوردو). اۆچونجو سیاهتی (۱۴۹۸-۱۵۰۰-جو ایل) زامانی گونئی آمریکا ماتریکینین شیمال ساحللریندهکی اوْرینوکو چایینین آغزی و ترینیداد آداسی کشف اوْلونور.
کولومب گونئی آمریکا ماتریکینین ساحللرینده اوْلسا دا، اوْنو کؤهنه دونیانین بیر آداسی حساب ادیردی و ینی دونیانی کشف اتدیینی هچ تصوّورونه بئله گتیرمیردی.
دؤردونجو سیاهتی زامانی (۱۵۰۲-۱۵۰۴-جو ایلده) اوْ، مرکزی آمریکانین ۲ مین km. اۇزونلوغونداکی ساحللرینی کشف ادیر و پاناما برزخینه یاخین حیصّه دن غربه یول آختاریر. X.Kolumb داها سوْنرا هوندوراس نیکاراقوا، کوستا-ریکا و پاناما ساهیلبویو اۆزرک جنوب-شرقه گدیب دارین کؤرفزینه چیخیر.
وارلی ایسپانیا گمی صاحبلری ۱۴۹۹-۱۵۰۰-جو ایللرده آمریقو وسپوچچینین ایشتیراکی ایله گونئی آمریکایا دؤرد اکسپدیسییا تشکیل ائدیرلر. اوْنلار ۷۰۰-۸۰۰ میل اۇزونلوغوندا ساحللری اؤیرهنیرلر و آمازون چایینین آغزینی کشف ائدیرلر.
۱۴۹۷-جی ایلده کرال مانول واسکو دا قامانین (۱۴۶۹-۱۵۲۴) باشچیلیغی آلتیندا هیندوستانا اکسپدیسییا گؤندهrir.Afrikanین شرق ساحلی بویو اۆزرک موزامبیک آدالارینا گلیر و بورادا اوْ قیزغین تیجارت ادن عرب تاجیرلرینی گؤرور. شیمال ایستیقامتینده اۆزن واسکو دا قاما مالیندا لیمانینا گلیب چاتیر. بورادا پورتوقال لیلار یئرلی حؤکمدارلارین کمکی ایله ان ماهیر عرب لوسمانی و کارتوقرافی حساب اوْلونان احمد ابن-مجیدی اؤزلرینه بلدچی گؤتورورلر. واسکو دا قاما اوْنون کمکی و موسسون-سمت (مئی آیی) کولکلریندن ایستیفاده ادرک ۱۴۹۸-جی ایلده هیندوستان ساحللرینه گلیب چاتیر. اوْ، یئرلی تاجیرلرله آلور ادرک، ادویات، قیزیل و باهالی داش-قاشلا اؤز گمیلرینی یوکلییر و ینه ده موسسون کولکلریندن ایستیفاده ادرک گرییه – آفریقا ساحللرینه و اوْرادان ایسه ۱۴۹۹-جو ایلده پورتوقال یا قاییدیر. بئلهلیکله، واسکو دا قاما آفریقا اطرافینا جنوبدان دولاناراق دنیز یولو ایله هیندوستانا گلمیش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. بۇ تکجه پورتوقال تاریخینده دییل، دونیا تیجارتی تاریخینده ده اؤنملی بیر حادثه ایدی. همین واختدان باشلایاراق سوویش کانالی (۱۸۶۹) آچیلانادک، آوروپا ایله هیندوستان و چین آراسیندا تیجارت اوّلکی کیمی آرالیق دنیزی ایله یوخ، آتلانتیک اوقیانوسی – اۆمید بورنو یانیندان کچهن دنیز یولو ایله آپاریلدی. ینی آچیلان بۇ دنیز یولو تاریخی ایپک یولونون دا تنززولونه سبب اوْلدو. سوسیال-سیاسی باخیمدان ایسه هیندوستان تالان و ایشغالینین باشلانغیجینی قوْیدو.
فرنان ماگللان (۱۴۸۰-۱۵۲۱) ۱۵۱۹-جو ایلین ۲۰ سپتامبریندا بش گمی ایله ایسپانیادان ایلک دونیا سیاهتینه یولا دوشور. آتلانتیک اوقیانوسینی کچدیکدن سوْنرا ماگللان گونئی آمریکا ساحللری بویو اۆزرک غربه گئدن بوغازی آختاریر و نهایت ۵۲۰ سی.ا. ایندی اوْنون آدینی داشییان ماگللان بوغازینی بؤیوک چتینلیکله کچهرک اوقیانوس انگینلیکلرینه چیخیر. دار، قارانلیق بوغاز دؤنگهلریندن ساکیت بیر اوقیانوسا چیخان اکسپدیسییا ایشتیراکچیلاریندا خوش تسسورات یارانیر و بۇ اوقیانوسی ساکیت اوقیانوس آدلاندیریرلار. دونیادا ایلک دفعه ساکیت اوقیانوسین ان انلی یئریندن اۆزوب کچهن ماگللانین گمیلری خوش و آجی گونلری یاشاماقلا دؤرد آیدان سورا گلیب ایندیکی فیلیپین آدالارینا چیخیرلار. بورادا ماگللان یئرلی طایفه لر آراسیندا گئدن ووروشمایا قوشولور و ۲۷ آوریل ۱۵۲۱-جی ایلده اؤلدورولور.
قالان گمیلردن بیریسی خوان سباستیان الکانونون باشچیلیغی ایله بۆتون یول بویو پورتوقال لیلاردان گیزلی اوّلجه مولوک آدالارینا گلیر، اوْرادا چوْخ ادویات یوکلییر، تیمور آداسیندان کچیب بؤیوک چتینلیکلرله هیند اوقیانوسینین جنوب انلیکلریله اۆزرک، اۆمید بورنوندان کچیب ۱۵۲۲-جی ایلین ۸ سپتامبریندا سالامات قالمیش جمعی ۱۸ نفر دنیزچی ایله (یولا چیخان ۲۶۵ نفردن) گلیب ایسپانیایا چاتیر.
هولند بؤیوک جسارتله ینی کشفلر تشببوسونو اؤز علینه کئچیردی. ۱۶۰۲-جی ایلده تشکیل اوْلونموش «اوْست-ایندییا هولند شیرکتی» بیر نئچه ایلدهن سوْنرا زوند آدالارینداکی ان مؤهوم اراضیلری پورتوقال لیلارین علیندن آلدی. ینی سروت قایناقلرینین آختاریشی اوْنلاری تزلیکله اوتریش ساحللرینه گتیریب چیخارتدی. هولند دنیزچیسی ویللم یانسزون توررسدن بیر نئچه آی اوّل اوتریش ساحللرینده اوْلموش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. اوْ، ۱۶۰۶-جی ایلده کیپ-یورک یاریماداسینین غرب ساحللرینی اؤز خریطهسینه کؤچورموشدور. آرتیق ۱۷-جی عصرین ایلک ایللرینده هولندلی دنیزچیلر اوتریشنین «ینی هولند» ساحللرینی گؤروردولر، ۱۶۱۵-جی ایلدهن سوْنرا اوْنون غرب، قیسمهن شیمال و جنوب ساحللرینین خطلری مویینلشدیریلمیشدیر.[۱۷]
مۆعاصیر جوغرافی آراشدیرمالار دؤورو[دَییشدیر]
اوْن سککیزینجی عصرین اوْرتاسی و اوْن دوققوزونجو عصرین بیرینجی یاریسیندا آوروپانین بیر سیرا اؤلکهلرینده صنایع اینقیلابی باش وریر، کاپیتالیزم سۆرعتله اینکیشاف ادیر و اوْنون تکنیکی بازاسی مؤحکملنیر. بۇ دؤورده، خصوصیله اینگیلیس چوْخ گۆجلنیر و اؤز رقیبلرینی سیخیشدیراراق دونیانین ان بؤیوک موستملکهچی دؤولتینه چوریلیر.
جیمس کوک (۱۷۲۸-۱۷۷۹) گؤرکهملی اینگیلیس دنیز سییاهی اوْلوب، دونیا سییاهلاری آراسیندا آدی کولومب و ماگللاندان سوْنرا اۆچونجو چکیلیر. جیمس کوک ایلک دفعه هم آرکتیکا و هم ده آنتارکتیدادا اوْلموش، ایلک دفعه جنوب قوتب دایرهسینی کسیب کچمیش، اوْنون گمیلری اۆچ دفعه یئر کورهسینی دولانمیش و آلتی دفعه اکوادورو کسمیشدیر. کوکون آپاردیغی جوغرافی کشفلرین سیاهیسینی توتماغین اؤزو چوْخ واخت طلب ادردی. بؤیوک اینگیلیس سییاهی اوتریشنین بۆتون شرق ساحللرینی، ینی کالدونییانی، هاوای، گونئی گورژی، ینی زلاندییا و س. آدالاری کشف ادیب. فاکتیکی اوْلاراق کوک ایلک دفعه اوقیانوسیوانی دونیایا تانیدانلاردان اوْلموشدور.
اوْنون حیاتا کچیردیی ان بؤیوک کشفلر سایهسینده یئرین جنوب یاریمکورهسینین خریطهسی اؤزونون مۆعاصیر شکلینی آلا بیلمیشدیر. کوک بؤیوک علمی نتیجهلر ورهن اۆچ دونیا سیاهتی اتمیشدیر.
۱۸۱۹-۱۸۲۱-جی ایللرده روسیه دؤولتی F.F.Bellinshauzen و M.P.Lazaryevin باشچیلیغی ایله ناملوم جنوب ماتریکینین آختاریشینا اکسپدیسییا گؤندریر. اوْنلارین گمیلری بۇ ناملوم ماتریکین اطرافینا فیرلانیر، بش دفعه ساحله چوْخ یاخینلاشیر و آنتارکتیکانین سولاریندا چوْخلو ینی آدالار کشف ادیر. اکسپدیسییانین آنتارکتیدا ساحللرینه ایلک دفعه یاخینلاشدیغی گون-۲۸ ژانویه ۱۸۲۰-جی ایل اوْنون کشف اوْلونما تاریخی کیمی قبول اوْلونور. سوْنرالار بیر سیرا دیگر اکسپدیسییالاردا ایشتیراک اتمیش F.F.Bellinshauzeni سونونجو بؤیوک دنیز سییاهی آدلاندیرماق اوْلار. یئرین آخیرینجی ماتریکی آرتیق کشف اوْلونموشدور.
۱۹-جو عصرین سوْنونا یاخین یئرین قوتبلرینی کشف ائتمک اۇغروندا موباریزه اؤزونون کولمیناسییا نقطهسینه چاتیر. اؤزو ده بۇ یاریشدا اؤن پلانا علمی ماراقلاردان داها چوْخ یوخ، میلّی و شخصی نفوذلار چکیلمیشdir.Amerikalی روبرت پیری (۱۸۵۶-۱۹۲۰) حیاتینین ۲۳ ایلینی شیمال قوتبونون اؤیرنیلمهسینه حصر اتمیشدیر. بیر نئچه جدی جهتلردن سوْنرا روبرت پیری نهایت، ۱۹۰۹-جو ایلده تاریخده ایلک دفعه اوْلاراق شیمال قوتبونده اوْلور.
جنوب قوتبونه ایسه کیمین تز چاتاجاغی اۇغروندا گئدن موباریزه فاجعه ایله نتیجهلنیر. نوروژلی رائول آموندسنین باشچیلیق اتدیی اکسپدیسییا ایتلر قوشولموش خیزکلرله ۱۹۱۱-جی ایلین دسامبر یندا جنوب قوتبونه چاتیر، اوْرادا مکتوب و چادیر قویوب گری دؤنور. آت قوشقو حئیوانلاری قوشولموش خیزکله یولا دۆشهن اینگیلیس روبرت سکوتون (۱۸۶۸-۱۹۱۲) اکسپدیسییاسی بیر آیدان سوْنرا گلیب جنوب قوتبونه چاتیر و بورادا نوروژ بایراغینی گؤرور. اینگیلیس لر گجیکدیکلرینه گؤره معنوی جهتدن درین سارسینتی کچیریرلر و گری قاییدارکهن یولدا هلاک اوْلورلار.
بئلهلیکله، قوتبلرین کشفی اۇغروندا گئدن بؤیوک اپوپیا باشا چاتیر، لاکین همین دؤورده اوْنلارین علمی جهتدن اؤیرنیلمهسی هله آپاریلمیردی. یالنیز سوْنرالار ینی تکنیکی آوادانلیقلارلا تجهیز اوْلونان اکسپدیسییالار آرکتیکا و آنتارکتیکانین اساسلی اؤیرنیلمهسینه باشلاییرلار.
علمی اکسپدیسییالار و جوغرافی نظریهلر[دَییشدیر]
۱۹-جو عصرده بیلیمین، تکنیکنین جوشغون اینکیشافی اؤز تأثیرینی جوغرافیایا دا گؤستردی. بۇ دؤورده ینی جوغرافیانین اساسلارینی قویان – آلکساندر هومبولت، کارل ریتتر، ایوهان تونن، ک.İ.آرسنیو و س. کیمی گؤرکهملی عالیملری مثال گؤسترمک اوْلار.
۱۹-جو عصرین ینی جوغرافیاسینین بؤیوک آراشدیرماچیسی، سییاه، تبیتشوناس، گولوق مؤ قایسهلی فیزیکی جوغرافیانین، لاندشافتشوناسلیغین بانیسی آلکساندر هومبولت (۱۷۶۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. اوْ، جوغرافیا بیلیمینه گونئی و شیمالی آمریکا، مرکزی آسیا، اۇرال، آلتای اؤلکهسی و دونیانین باشقا رایونلارینا سیاهت اتمکله درین علمی مۆشاهیدهلر آپارماقلا گلمیشدیر. حیاتا کچیردیی ایری علمی اکسپدیسییالاردا چوْخلو معلوماتلار توپلامیش، یول قئیدلری آپارمیش و سوْنرا بۇ معلوماتلاری سینتز ادرک قیمتلی علمی اثرلر یازمیشدیر. اوْنون قلهمیندن ۶۰۰-دن آرتیق جوغرافیانین مۆختلیف ساحهلرینی ایحاطه ادن قیمتلی اثرلر چیخمیشدیر. بۇ اثرلرین چوْخو سانباللی مونوقرافییالار و علمی کیتابلاردیر. آمریکانین طبیعتینه عایید ۳۰ جیلدلیک، مرکزی آسیایا عایید ۳ جیلدلیک، یئرین طبیعتی و اینسان پروبلملرینه عایید ۴ جیلدلیک اثرلر نشر اتدیرمیشدیر.[۱۸]
کلاسیک جوغرافیانین ایکینجی بؤیوک نمایندهسی A.Humboltun مۆعاصیری کارل ریتتر (۱۷۷۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. مؤ قایسهلی جوغرافیانین طرفداری اوْلان کارل ریتتر درین بیلیکلی، گئنیش دونیاگؤروشلو عالیم ایدی. آلماندا برلین بیلیم یوردونون ایلک جوغرافیا کافدراسینی تشکیل اتمیش و اوْنون پروْفسورو اوْلموشدور. اوْنون درین معنالی، ماراقلی درسلرینی بیر چوْخ گؤرکهملی عالیملر – سوئیسلی A.Qyuye، فرانسه الیزه رکلو، روس پیوتر سمینوو-تیانشانسکی و ب. دینلمیشلر. A.Humboltdan فرقلی اوْلاراق، ریتتر سیاهت اتممیشدی. اوْ، کابینت عالیمی ایدی. بونا باخمایاراق اوْ، زنگین جوغرافی و فلسفی ادبیاتدان ایستیفاده ادرک، چوْخلو اثرلر یازمیشدیر. بۇ اثرلر سیراسیندا ۱۹ جیلدلیک «طبیعته و اینسان تاریخینه عایید یرشوناسلیق و یا عمومی مؤ قایسهلی جوغرافیا» آدلی اثری ده وار. اثر بؤیوک حجملی اوْلسا دا، اوْراداکی مولاهیزهلر آفریقایا و آوروپانین بیر حیصّه سینه عایید ماده لر اۆزرینده قۇرولموشدور. ریتترین نظری جوغرافی گؤروشلری مؤ قایسهلی یرشوناسلیق ایده سی بۇ کیتابدا اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
کلاسیک جوغرافیانین گؤرکهملی نمایندهلریندن بیری ده آلمان مولکداری، ایلک ساحه موْدلینین یارادیجیسی ایوهانن تونن (۱۷۸۳-۱۸۵۰) اوْلموشدور. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه) اۆرتیم (تولید)ینین یرلشدیریلمهسینین اوْپتیمال موْدلینه یاخین ایلک سخم ترتیب اتمیش، «تجرید اوْلونموش دؤولت» (۱۸۲۶) کیتابیندا بۇ مودللشدیرمه ایدیاسینین ایضاحینی ورمیشدیر. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه)ینین یرلشدیریلمهسینه تأثیر ادن ۳ عامیلی – ۱) اۆرتیم (تولید)ین خصوصیّتینی، ۲) توْرپاقلارین مونبیتلیینی و بیتکیلرین خصوصیتلرینی، ۳) بازار قیمتلری ایله مؤ قایسهده نقلیات خرجلرینی اساس گؤتورموشدور.
جوغرافیانین آراشدیرما یوْل لاری[دَییشدیر]
جوغرافیانین آراشدیرما ساحهسی، جوغرافی موحیطده باش ورهن عمومی قانوناویغونلاری، ترکیبینی، اوْنون اینکیشاف دینامیکاسینی و اراضی اوزره دیففرنسیاسییاسینی اؤیرهنمکدن ایبارهtdir.Coغرافییانین آراشدیرما یوْل لاری بونلاردیر:
- سیستملی تحلیل.
- آمار.
- کارتوقرافیک.
- سیستملی یاناشما.
- ریاضی.
- سورغو آپاریلماسی.
- تاریخی ماده لردان ایستیفاده.
- بالانس.
- مودللشدیرمه.
- قروپلاشدیرما.
- مؤ قایسهلی تحلیل.
- چؤل آراشدیرمالاری.
گؤستریلهن یوْللارلا یاناشی، بۆتون فیزیکی – جوغرافی آراشدیرمالار اۆچ مرحلهده آپاریلیر:
- حاضیرلیق.
- چؤل.
- کامرال.[۱۹]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ مممدوو ق.ش. خلیلوو م.ی. اکولوقلارین معلومات کیتابی[دائمی اولو باغلانتیلی]. "علم" نشریاتی. باکی: ۲۰۰۳. ۵۱۶ س.
- ↑ Л.П.ШyбaژeB. یMyMи ژepшیHacлыr. Бakы. ۱۹۸۶. c.۷.
- ↑ http://lah.ru/konspekt/gipoteza/242nbogi.htm
- ↑ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۷.
- ↑ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf.
- ↑ И.Ш.ШифMaH. ФиHиkийckиe Mopexoды. Hayka، ۱۹۶۵، سی.۴۳-۴۹
- ↑ http://www.e-reading.ws/bookreader.php/1019607/Shifman_-_Finikiyskie_morehody.html
- ↑ http://big-archive.ru/geography/basis_of_common_geography/3.php
- ↑ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf
- ↑ https://az.wikipedia.org/wiki/Kompas
- ↑ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵
- ↑ http://simposium.ru/ru/node/9904
- ↑ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵.
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-12-06. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ↑ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۱۸.
- ↑ http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Ptolemaios.html
- ↑ B.Ж.Гaбpиэлb."Bceoбщaя иcTopия reorpaфичeckиx oTkpыTий".MockBa.۲۰۰۷.سی.۱۰۲.
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-11-20. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ↑ جوغرافیاآبیتورینتلر اۆچون درس یاردیمی.ا.الیو،ن.جبراییlov.Bakی.۲۰۰۷.س.۵.
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- Greek دیلی سؤزجوکلو مقالهلر
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- NDL شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- HDS شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- MA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NARA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- جوغرافیا
- یئر علملری
- ایجتیماعی بیلیملر
- ایجتیماعی علملر
- Main topic articles


c: text/html

text:
ایشلدن دانیشیغی:Alp Er Tunqa/آرشیو۶
ایمیل لینکرلینین موشکولودَییشدیر
سلام @Alp Er Tunqa: بی: ایزلهدیکلریمده اوْلان بیر صفحه دَییشدیریلنده، منه ایمئیل گؤندریلیر اما لینکلری دوز ایشلمیر قاباقلار بو موشکول واریدی و من اونو E THP بی ایله گوزاریش ائتمیشدیم و حل اولونموشدور اما ایندی گینه بو موشکول وار. موشکولده بودورکی تمام لینکلرین آخیرینه «-ده» ایضافه اولور. بو لینکه باخساز یاخچی موتوجه اولارسیز: بو ایمئیلین ایچریسینده اولان لینک دیر. لوطفا بو موشکوله بیر باخارسیز......— بو ایمضاسیز یازی Ziraksima (دانیشیق • چالیشمالار) طرفیندن آرتیریلمیشدیر.
سلام بی، موشکولو آنلادیم، آنجاق نئجه حل ائتمگینی هلهلیک بوتونلوکله بیلمیرم. یازدیغیزا گوره لینکلرین سونونا -ده آرتیریلیر آنجاق وئریگیز لینکده -ه اضافه اولونوب. منجه موشکول مدیاویکیلرین بیرینده یوخسا ویکیترانسلیت چئویرمهلرینده حل اولونمالیدیر. من اوستونده چالیشارام انجاق E THP بی ایله ده بو مسئلهنی آرادا قویون. حورمتله.--آلپ ار تونقا✉ ۵ آقوست ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۵۳ (UTC)
سیلمهلی صفحهلردَییشدیر
سلام بَی. لوطفاً سیلینهجک صفحهلره ده بیر باش وورون. تشکورلر.Trkgs (دانیشیق) ۱۳ آقوست ۲۰۲۱، ساعت ۱۹:۴۴ (UTC)
آلپ ار تونقا✉ ۱۴ آقوست ۲۰۲۱، ساعت ۰۴:۳۲ (UTC)
مدیاویکی:Common.cssدَییشدیر
حورمتلی ایدارچی @Alp Er Tunqa:
- بیزیم ویکی میزین چوخلو تکنیک موشکوللری وار کی بو مدیاویکینین آپدیت اولماسی ایله حل اولا بیلر. سیزین پرمیژنیزده بو سسوئرمه اساسیندا وار. منیم کوکیمین اوستونده سیز هر زامان حساب آچا بیلرسیز.
- بو ویکینین ایدارچیلرینه ال تاپماق (سیزی چیخانان سونرا) چتین اولماقینا سبب، من ایستریم کی ایدارچی ایستاتوسونو آلماق اوچون سیز حورمتلی ایدارچیدن ایزن آلام. اگر صلاح گؤرسز، منه بویورون بیر سس وئرمه عریضهسی، منیم ایدارچی اولماقیما گوره بو ویکیده یاراداخ.Ziraksima (دانیشیق) ۹ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۱:۰۳ (UTC)
سلام بی، مدیاویکیلرده هر نه دییشدیرمه احتیاج اولورسا حتما دئیین، ائدرم. منجه ایدارهچی اولماق اوچون ایستک یاراتماغینیزین هئج مانعی یوخدور. آنجاق ویکی سیاستلرینه داها آرتیق تانیش و مسلط اولوب و تورکجه یازماغینیزی گوجلندیرملیسینیز. حورمتله --آلپ ار تونقا✉ ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۳۷ (UTC)
مدیاویکینین آپدیتیدَییشدیر
حورمتلی @Alp Er Tunqa:
- لوطفن بو صفحهده کی کودلاری کوپی ائدین.
- بو صفحهنی یارالدین: ایشلدن:Alp Er Tunqa/common.css
- بو صفحهدهکی کودلاری بو صفحهیه وورون
- بو صفحهنی ذخیره ائدین اگر ائرور وئرسه گینه «تایید» کیلیدین باسون.
- بو ایش آزمایشی حالتده فقط سیزه ویکینین بو صفحهسین آپدیت ائدر
- صفحهلرده، شابلونلاردا، ماژولاردا و ... ده دولانین گورون نه دییشیکلر وار.
- اگر دییشیکلرین موشکولو اولماسا بو صفحهدهکی کودلاری مدیاویکییه کوپی ائده بیلروخ.Ziraksima (دانیشیق) ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۳:۳۷ (UTC)
آلپ ار تونقا✉ ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۳۶ (UTC)
- حورمتلی @Alp Er Tunqa:
- سیزدن چوخ تشکور کی بو صفحهنی آپدیت ائتدیز.
- ویکیمیزین دوزگون گوستریلماقینا گوره و مومکون ایشتیباهلاری اوزه چیخماق اوچون، لوطفن بو صفحهنی سیلین (بوشالدین). نئجه کی منده بو ایشی گورورم. نئچه گون بو مودل ویکیدن ایستیفاده ائدین اگر تازا موشکول گورسنسه بویورون اولاری تاپیب و ایصلاح ائداخ.
- بو دانیشیقین دالیسین (ایدامهسین) بو صفحهیه آپاراق. و بو دانیشیقدان اوردا بیر لینک یارادیب و بو دانیشیقا ایشاره اولونسونکی آیری نفرلر گلجاقدا ایستهسهلر گوره بیلسینلر.Ziraksima (دانیشیق) ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۲:۳۲ (UTC)
سوالدَییشدیر
@Alp Er Tunqa: سلاملار آل ار تونقا بئی . هر واقتینیز خئیر اولسون . من ویکی ده تزه باشلامیشام انا دیلینده یازام بونا گوره بیر مقاله نی اوخویوب و اونون اتگینده نچه دلیل یازدیم کی ایستیردیز سیله سیز و من یازدیم قالسین . انجاق مندن سونرا سیز منیم یازیمین اوستونه خط چکیب و باطل الییبسیز . من بئله متوجه اولدوم کی ایشتیاه اوز وئریب دئدیم عرض ائدم خدمتیزه بیرده باخاسیز و اگر ایشتیاهیم اولسا دئیز اونا راجع کمک ائده سیز بیله مه تشکورلر . ساق قالین ساق یاشایین . Seagho (دانیشیق) ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۰۶ (UTC)
- @Seagho بی ، ویکییه قاتیلدیغینیز اوچون تشکور ائدیرم و اومورام بورادا دیرلی چالیشمالارینیز اولاجاقدیر. بوتون سسوئرمه و دانیشیق صفحهلرینده بوتون ایشلدنلر و حتی آیپیلر ده قاتیلیب، اوز باخیشلارینی او موضوعا گوره یازیب، آیری ایشلدنلرله پایلاشا بیلرلر آنجاق ایشلدنلرین یدک حسابلا سسوئرمهنین نتیجهسینی اوز ایستکلرینه دییشدیرمه احتمالینین قاباغینی آلماق اوچون ویکیپدیانین سیاستلرینه گوره یئنی یارانمیش ایشلدن حسابلارین ( معمولا ۵۰ یوخسا ۱۰۰ دییشدیرمهدن آز اولان حسابلار) سسلری سسوئرمه ساییسیندا ساییلماز. حورمتله . آلپ ار تونقا✉ ۲ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۵۳ (UTC)
تشکردَییشدیر
@Alp Er Tunqa: سلاملار آلپ بئی . هر واقینیز خیرلی و اوغورلو اولسون . من بیر مقاله نی دوزلدرک نئچه وقت زمانیمدان قویدوم و سیز اونو بیر یول قایناقا گؤره ایراد توتوب ، سونراسی ادلیملیقا گؤره سیلدیز ، و آخیر یازیدا یازدیز کی کتابی چاپ اولاراق اوندان سونرا مقاله نی تزه دن یارادا بیللم . منجه بیر آز انصافسیزلیق ائتدیز بو باره ده . ایندی تورک ویکی ده بئله مقاله لر وار کی هئچ نه ادلیم دی نه قایناقی وار ، مهم ایش ده گورمویوب آمما ... منجه بیر آز جانبدارانه عمل ائدیرسیز ، هر چند وقتیزدن ، انرژیزدن قویورسوز تا بورانی زنگین لشدیره سیز اما بئله حیس اولونور کی بعضی افرادا گوره بشدت چتین توتورسوز ، البت من بئله حیس ائتدیم . هر واقتینیز خئیرلی اولسون ، سیلدیگیزه گؤره ده ساق اولاسیز . حورمتله Zahra esmaili (دانیشیق) ۲ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۰۵ (UTC)
حورمتلی Zahra esmaili، ویکیده وقت قویدوغونوز و مقاله یارتماغینیز اوچون سیزدن تشکور ائدیرم و اومورام بو ایش دواملی اولاجاقدیر. قاباقجا یازدیغیم کیمی ویکیمیزده چوخلو ساییدا قایناقسیز یوخسا آدلیم اولمایان مقالهلرین اولماسی، بیر ایرادلی مقالهنین قالماسینا دلیل اولا بیلمز. ویکینین ایشلری شخصی سلیقهلرله یوخ مووجود معیار و سیاستلر و دانیشیقلار سونوندا چاتیلان ایجماعلا گورونور. بو مقالهنی من یوخ ویکیپدیاچیلار ایجماعی سیلیبدیر آنجاق دئدیگیم کیمی گلهجکده بو شخص آدلیملیق معیارلارین قازانا بیلر. بویوردغونوزا رغما بو شخصه گوره جانبدارانه عمل اولونمادی بلکه من آراشتیردیغیما گوره بو شخص اوچون باشقا یازیلیشلا ۲ سری قاباقجا مقاله یارانیب و سیلینیبدیر و منجه بیر سایی بو شخصه ادلیملاشدیرماق و رزومه ییغماق اوچون تورکجه ویکیپدیادا مقاله یاراتماغا ایصرار ائدیرلر. مقالهنین متنینی آلتصفحهنیزه داشیدیم، منجه هلهلیک ویکیمیزده موجود اولان مینلر موضوعون بیرینی سئچیب اونلاردا چالیشین. حورمتله --آلپ ار تونقا✉ ۳ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۶:۴۰ (UTC)
حورمتلی Alp_Er_Tunqa سلاملار . ساق اوللاسیز . منجه طرفسیزلیک یعنی هامینی بیر گؤزده گؤرمک ، گئچمیش اولسون . سیزدیمه لی آیری موضوعلاردا چالیشارام . اومورام کی اونلاری دا سیلمیه سیز و منه کؤمک ائدسیز کی باجاردیقیمدان تلاش ائدم . ساق اولون ساق یاشایین . حورمتله Zahra esmaili (دانیشیق) ۳ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۵۰ (UTC)
مخربدَییشدیر
اگر ادامه دهید من به شما گزارش می دهم تا نتوانید هیچ مقاله ویکی پدیا را به هر زبانی ویرایش کنید. افزودن یک نقشه فانتزی را متوقف کنید.— بو ایمضاسیز یازی HistoryofIran (دانیشیق • چالیشمالار) طرفیندن آرتیریلمیشدیر.
قوروما ایستگیدَییشدیر
سلاملار Alp Er Tunqa بی، هر واختینیز خئیرلی. مومکون اولورسا آذربایجان میلی حؤکومتی صفحهسینی دییشدیرمه ساواشی و واندالیزمدن دولایی قورویاسینیز. ساغ اولون. سایغیلارلا-- Bir Morty (دانیشیق) ۴ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۰:۲۹ (UTC)
--آلپ ار تونقا✉ ۵ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۷:۴۴ (UTC)
تاپشیریق آدیدَییشدیر
سلام بی. سیزجه بو تاپشیریق آدی بیزیم ویکیمیزده نه اولا بیلر؟! منجه شیوهنامه و استایل کیتابچاسی اویغون آدلار دیرلار.Trkgs (دانیشیق) ۷ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۹:۲۴ (UTC)
سلام، منجه یؤندملیک فارسجا شیوهنامهنین تورکجه موعادیلی اولدوغو اوچون داها اویغون آددیر .--آلپ ار تونقا✉ ۹ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۳۲ (UTC)
اولدو. یول گؤسترمهیینیز اۆچۆن تشکورلر.Trkgs (دانیشیق) ۹ اوْکتوبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۳:۳۹ (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کوس-کوسا(اویون)
کوْس-کوْسا - آذربایجاندا اساساً نوروز بایرامیندا گئنیش یاییلمیش اویون نؤوعودور. نوروز بایرامیندا کوْسا و کئچل پئرسوناژلاری سئچیلیر. اونلار مزهلی اویونلار گؤستریر، لطیفهلر دانیشیر و کوْسا-کوْسا اویونو اویناییرلار. اویونا قاتیلانلار قورد، تولکو، چاققال قیلیقلارینا گیررلر. کوْساباشی اوزرینه گؤتوردوگو کورکو ترس گئیر. بئلینه و بوینونا زینقیروو آسار. کوْسا کیمین ائوینه گیرسه او ائوه برکت گیرر و ایل بویونجا اسکیک اولماز. بعضی بؤلگهلرده اوشاقلار بعضیلرینده ایسه قادینلار طرفیندن اوینانیر. کوْسانین سون گونونده سمنی (سئم/سوْم) آدی وئریلن بیر مراسیم کئچیریلیر. سوْم عئینی زاماندا یولا دئییلن روحون قورویوجوسودور. سمنی بیر نؤوع حالوا اولوب، بیشیریلدیکدن سونرا نوروز گئجهسی بیر قیسمی سویا بوراخیلیر.
قایناق[دَییشدیر]
- نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.111-115.


text:
تورک عسگرلرینین افغانیستاندان تخلیهسی اوغورلا داوام ائدیر
میللی ساوونما ناطیری حولوصی آکار تورک عسگرلرینین افغانیستان-دان تخلیه فعالیت لرینی ان قیسا زاماندا تاماملاماغی هدفلهدیکلرینی بیلدیردی.
میللی ساوونما ناطیری حولوصی آکار تورک عسگرلرینین افغانیستان-دان تخلیه فعالیت لرینی ان قیسا زاماندا تاماملاماغی هدفلهدیکلرینی بیلدیردی.
ناظیر آکار تورک عسگرلرینین افغانیستاندان چیخاریلماسی ایله باغلی ژورنالیستلره آچیقپلاماسیندا بو بارهده دانیشیب. ناظیر قئید ائدیب کی، تورک عسگرلرین افغانیستاندان تخلیهسینه باشلانیب. تورکیه سلاحلی قوهلری تخلیه پلانینی کابل هاوا لیمانینداکی فوق العاده سیخلیغا و شرایطه باخمایاراق اوغورلا تطبیق ائتمهیه چالیشیر. آکار پاکیستان و تاجیکیستان باشدا اولماقلا بؤلگهده بیرلیکده چالیشدیغیمیز متفیقلریمیزه و بوتون دوستلاریمیزا بو پروسه دهکی دستیکلرینه گؤره میننتدارلیغیمی بیلدیریرم دئییب.
ایلگیلیلی خبرلر
بیر تورک عسگری شهید اولدو
"تروریستلر طرفیندن دؤشهنیلهن ال یاپیمی پاتلاییجینین پاتلاماسی نتیجهسینده ۱ قهرمان سلاحداشیمیز شهید اولدو"
تورکیه: درین قایغییلا قارشیلاییریق
"سودانداکی بوتون طرفلرین آنایاسال بیلدیری چرچیوهسیندهکی تعهدلارا باغلی قالینماسی و گئچیش پروسهسینین پوزولماماسی یولونداکی گؤزلنتیمیزی وورغولاییریق"
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان اسکی شهیرده قادینلارلا بیر آرایا گلیب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان اسکی شهیره سفری زامانی گیریشیمجیلر، اکینچی لر، اؤنجیلر، ایدمانچیلار، صعنتچی لرو ایشچی قادینلارلا بیر آرایا گلیب.


text:
کئچمیشین باغرې چاتلایېر / آیهان میانالې (حیکایه)
سؤزلرین باغرېنا هئچ دۆشۆنمَزدن، إوه کئچیب، دووارلار’لا دردلَشیرم. بیرآن اؤزۆمۆ ایتیریب، آسېلې قالېرام. اؤزۆمه گلیب، گۆزگۆ قارشېسېندا دورورام. پاسلانمېش چرچیوهنین قېرمېزې لکهلری، گۆزگۆنۆ اؤرتۆر. گۆزگۆنۆن شۆشهسی چاتلایېر. اۏ پاسلارېن دیبینده، اۏ چاتلارېن آلتېنداکې چاشقېن بیر آدام، سانکی نهسه آختارېر. اۏ چاتلارېن دیبینده هر یئری دومان بۆرۆیۆر. اؤزۆمۆ اۆشۆمهڲه باشلایېرام. کۆلَک پنجرهدن اۏتاغا گلیر. کۆلَک پنجرهنی سیلکهلَییر. پنجرهنین آرخاسېندا کۆلَکده آغلایان بیر اوشاغېن سَسینی، سانکی چۏخدان دېر إشیدیرَم. قولاقلارېم باشلایېر چاشماغا، آردېندان اؤزۆمده بۆزۆلۆرم. قولاقلارېم دۏغرو إشیدیر. سانکی بیر کؤرپهنی إشیکده اؤز باشېنا بوراخېبلار. کؤرپهنین سَسی هر آن داها یۆکسهلیر. بیر سَس قولاغېمدا پېچېلداماغا باشلایېر. باشېمې أللریمین آراسېندا توتورام. باشېمې سېخېرام. بۆتۆن بَدَنیم تیترهمهڲه باشلایېر. دووارا سؤیکهنیرم. باشېمې ترپهدیب یئره اۏتورورام. نه واخت کۆلَک ساکیتلَشسه، آغلاماق سَسی ده دایانېر. دورقونلاشېرام. یاتماق ایستهییرم. دۆشۆنمک ایستهمیرم. بیری سۆرکلی منه باخېر. آدېملارېمې سایېر. نفسیمی ده عئینی. شاختانېن سېزې جانېما هۏپوب، ایستر-ایستهمَز تیترهییرم. پردهلر چکیلی حیکایهسینی یازماغا باشلایېر. گئجه دیر، یۏخسا گۆندۆز؛ اۏنو دا بیلمیرَم. اوزون سۆرَج دیر قارانلېقدا یاشایېرام. سئویل قارانلېغې سئومیردی. یاغېش یاغېر. یاغېش سېنان شۆشهدن، پنجره تیکیشیندن اۏتاغا گیریر. کۆلَک ألیمین جېزېقلارېندان کئچیب، ألیمین یاراسېندا یووا قورور. نییه قارانلېق قارانلېقدان بو قَدَر فرقلی دیر؟ قبرین دیبیندهکی قارانلېق بو اۏتاغېن قارانلېغېندان نییه فرقلی دیر؟ بو اۏتاغېن قارانلېغې، جنازهسینی ألیم’له قبیره قۏیدوغوم قبیرین قارانلېغېندان فرقلی دیر، اۏ قارانلېغې گؤرَن کیمی، قۏرخوب، جنازهسینی یوخارېدان قبیره آتدېم. نه قۏرخمالې ایدی بو قارانلېق!
سئویمین کیرپیکلرینین آرخاسېنداکې قارانلېق، مزارېن آلتېنداکې قارانلېقدان فرقلی ایدی. قالخېب گئدیب یئمک ماساسېنېن آرخاسېندا اۏتورورام. باشېمې ماسانېن اۆستۆنه قۏیورام. سوووزورام. ماسانېن اۆستۆندهکی سو ایستیکانېنا دوموب باخېرام. سو ایستیکانېندان باخدېقدا سئویمین چکدیڲی رسم ایسلانېر. باشېمې قالدېرېرام. سۏیودوجونون قاپېسېندا ایلیشیب قالان رسم أثرینه باخېرام. من، سئویل و سئویم رسمده أڲلَشمیشیک. رسمده أللریمیز بیر-بیرینه تۏخونوب کیمی گؤرۆنۆر. دئدیڲی کیمی جَنّت اۏلان یاشېل بیر یئرده. قالخېب سۏیودوجویا سارې گئدیرم، سۏنرا بیردن-بیره باشېم گیجهلیر. رسم یان-یؤورهمده فېرلانان کیمی منی تۏولایېر. رسمین یان-یؤورهسینده فېرلانېرام. ماشېن قاردرئیللره دَڲیر. سئویم یوخلایېب. سئویل قېشقېرېر، باشېم ماشېنېن اؤن شۆشهسینه دَڲیر. ألیم ایستیکانا تۏخانېر. ایستیکان یئره دۆشۆر. ماشېن درهنین دیبینه قایېر. آغاجلارا دَڲیر. آیاقلارېم قېرېلان شۆشهلرین اۆستۆنه گئدیر. آیاقلارېمېن آلتې قانایېر. گئری قایېدېب سئویمه باخېرام. کیرپیکلرینین آرخاسېنداکې قارانلېق، ماشېن سۆردۆڲۆم گئجهدن داها آرتېق قارا دېر. قولاغېندان قان سۆزهرَک، سارې سېرقالارېنې قېزاردېر. مطبخده یئره دۆشۆرَم، درهنین دیبینی آغېر بیر سَسسیزلیک بۆرۆیۆر. مطبخین یئری قېرمېزېیا چئوریلیر. کئشکه کیمسه منی تاپېب بئیینیمه سیلاح دایاسېن. یۏخ’سا بۏروسونو آغزېمېن ایچینه قۏیوب قېشقېراردې: سوس و یئرینده قال، یۏخ’سا تَتیڲی چکهرَم. کئشکه أمر إدیب فرمان وئرن اۏلسایدې. دوردورماغا بیر فرمان کیمی.
بئله دۆشۆنۆرم کی هر بیر حرکت و یا إتدیڲیم هر ایش، یا دا وئردیڲیم قرارلار، دورومو اۏلدوغوندان دا داها پیس إدیر. سانکی هر زامان بونو إتمیشم. بونا گؤره بیر هفته سۏنرا خستهخانادان إوه گلنده، إوی ترک إتدی. یَقین کی، آتاسېنېن إوی تبریزه گئتدی. نهدن کی بو هۆندۆر شَهَرده، کیمسهمیز یۏخ ایدی. بیر سؤز دئمهدی. منه باغېرمادې و منه إله عذاب وئرن بو دېر. سادهجه منه باخدې. سانکی من گۆناهکار ایدیم و نه بیلیم اۏلا بیلردی کی گۆناهکار سایېلام. سئویمین اۏتاغېنېن قارشېسېندا دورورام. اۏتاغېن قاپېسېنې آچاندا، اۏتاغېندا آسېلان دمیر زنگینین سَسی اۏتاقدا إشیدیلیر. جیرینگ جیرینگ. زنگین سَسی بئینیمده سَسلَنیر. سَسی قولاقلارېمدا اۏ قَدَر یۆکسک اۏلور کی، قولاقلارېمې أللریم’له توتماق مجبورلوغوندا قالېرام. اۏ قَدَر کی، باشېم آغرېیېر.
اۏتاق لاپ قارانلېقدا بۏغولور. آیاغېم یئردهکی قۏلچاغېن اۆزهرینه کئچیر. اۏتاغېندا ماهنې سسی جالانېر. هئی ماهنې تکرارلانېر. ایکی دفعه، یا دا اۆچ دفعه. منی قَهَر باسېر. اۏتاغېن لامپاسېنې یاندېرېرام. اۏتاغېن گۆزگۆسۆنۆن یانېندا، منیم’له سئویل-سئویمین بؤیۆدۆلمۆش شکلینین أڲلَشدیڲینی ایزلهییرم. تام سئویمین بیر یاشلېلېغې. آتا سؤزجۆڲۆنۆن ایلک دفعه دئدیڲی گۆن و بیز، یانې سئویم’له من، بو گۆنۆ قوتلایېب قئید إتدیڲیمیزی خاطېرلایېرام. بیر فۏتۏشکیل ایله بو گۆنۆ، بو ثانییهنی چکیب ساخلاماق ایستهییردیک. هئچ بیلمهییردیک کی نئچه واختدان سۏنرا، فۏتۏشکیل گۆزگۆنۆن یانېندا یئرلَشیب، سئویمی ایتیرهجهییک. و بو شکیل هئچ بیر زامان بیزیم اۆچۆن سئویم اۏلمایاجاق. یئنیدن کؤرپهنین آغلادېغېنې إشیدیرَم. پنجرهنین یاخېنلېغېنا گئدیرم. بیر چینار آغاجېنېن بوداقلارېنا باخاراق. یالنېز ساغا فېرلانان، سۏلا دؤنن، فېرلانان و یاغېشا باتمېش آسفالتېن اۆستۆنه دۆشن بیر یارپاغا باخماق؛ بورایا سپهلَنمیش باشقا سارې یارپاقلارېن یانېندا، لاپ إله اۏرادا. کیچیک بیر قېز إوین تام قارشېسېندا، خیابانداکې چینار آغاجېنېن آلتېندا دوروب، اۏ بالاجا قېز گؤرهسن سئویم دَڲیلمی؟! گؤدَکچهسینین بۏیاغې، قېرمېزې رنگده دیر. تام سئویمین گؤدَکچهسینین بۏیاغېندا. قایېدېب سۆرعت’له إنیرم. پیللهکنلردن جۆت-جۆت یوخارې إنیرَم. کۆچهیه چاتېب اۏنون اۏلمادېغېنې حیس إدیرم. کیمسه آغاجېن آلتېندا دَڲیل. کۆچهده کیمسه یۏخ دېر. دیرَکدهکی ایشېقلار، ایشېلدایېب، ایشېق ساچېرلار. نفسلریم اۆزۆمۆن قارشېسېندا بیر آنلېق بولودلانېر، سۏنرا یۏخ اۏلور. سۏنرا یئنیدن گیجهلیرَم. آغاجېن یان-یؤورهسینده فېرلانېرام. آغاج دا یان-یؤورهمده فېرلانېر. سئویمه دوموب باخېرام، سئویل یاواشجا گؤزلرینی آچېر. آیاقلارېم یارپاقلارېن اۆستۆنه سۆیرۆشۆر. سئویل، سئویمی گؤرۆر، قېشقېرېر. سئویمی أللریم’له گؤتۆرۆب قالدېرېرام. یۏلا سارې گئدیرم. کیمسه یۏلدا دَڲیل. یۏل دومانلې دېر. بیر ماشېن آیاقلارېمېن اؤنۆنده ساخلایېر. باشېنې پنجرهدن چېخاردېب سؤیۆب، یۏلونا داوام إدیر. یۏلون اۏرتاسېندا دیز چؤکۆرم. باشېمې گؤڲه قالدېرېب قېشقېرېرام. یاردېم! منیم کیمی بیریسی، سسلَنیب سسی باتېب محو اۏلور؛ اۏ دا یاردېم اۆچۆن باغېرېر! دووارا سؤیکهنیرم. کؤرپهنین آغلاماق سَسی قولاغېمې بۆرۆیۆر. اینسانلار یان-یؤورهمی توتوب، سَسلری آرېلارېن وېزېلتېسې کیمی قولاقلارېمدا پېچېلدانېر. اینسانلار اؤز ایشلرینین آردېنې توتماق اۆچۆن، یۏخ اۏلورلار.
گؤزلریمی آچاندا لامپانېن ایشېغې گؤزلریمه دۆشۆر. سئویل سَحَردن بری، سئویمین اۏتاغېنا گیریب، هئچ إشیڲه ده چېخمایېب. إوی آغېر بیر سَسسیزلیک بۆرۆیۆب. نهقَدَر چاغېرېرام، اۏندان بیر یانېت گلمیر. باشېنا بیر اۏیون گتیرمهڲیندن قۏرخورام کی. یومروغوم’لا سئویمین اۏتاغېنېن شۆشهسینی سېندېرېرام. ألیم پارچالانېب، قانا بۆرۆنۆر. یئرین اۆزهرینه قان تؤکۆلۆر. قېرېلان شۆشهلرین اۆزهرینه تؤکۆلۆر. سئویل ایسه اۏتاغېن بوجاغېندا اۏتوروب هئچ چؤنۆب باخمایېر. اۏتاقدا سئویمین گۆلۆش سَسی إشیدیلیر. سئویل تئلئفۏنونون إکرانېنا دوموب. نه قَدَر ایرهلیلهسم، گۆلۆش سسی اۏ قَدَر یۆکسک اۏلور. سئویمین اۆچۆنجۆ آد گۆنۆنۆن فیلمینه باخېر. أللریمین قانې، آیاقلارېمېن اۆستۆنه داملایېر. چیڲینلری تیترهییر. بیر سؤز دئمیر. من ده بیر سؤز دئمهییب، هَمَن یئرده اۏتورورام. دووارا سؤیکهنیرم. سئویلین گئدیشیندن اۏن گۆن کئچیب. ایلک اۏن گۆنده یئنیدن ایچمهڲه باشلامېشام. ایلک گۆن ایکی ایستیکان، سۏنرا دؤرد ایستیکان. سۏنراکې گۆن آلتې ایستیکان. إرتهسی گۆن شۆشهدهکی قالان ایچگینی باشېما چکیرم. اۆرهڲیم ایچگی ایستهییر. دۏلابلارې نهقَدَر آختارېرام، ایچمک اۆچۆن بیر شئی تاپا بیلمیرم. شۆشهنین دیبینده بیر قورتوم بئله یۏخ دېر. یوخو گؤرۆرَم، یانې یوخلادېغېما دۆشۆنۆرَم. چۆنکی بیردن قار’لا دۏلو بیر دۆزَنلیکده دایانمېشام. هر طرفی قار اؤرتۆب، باسدېرېب. گۆن دۏغان یئرینین دیبینهجن آغ بۏیاقدا دېر. دیزهجن قارا باتمېشام. قارشېمېزدا یالقېز بیر چینار آغاجې وار. قار بوداقلارېنې اؤرتۆب. بعضن بوداقلار بونجا قارېن آغېرلېغېنا دؤزه بیلمهییب، قارلار ایسه یئره یېخېلېرلار. تام آغاجېن آلتېندا دایانان کیچیک بیر قېزېن آیاقلارېنېن یانېنا.
گۆنَش قارشېمدا دېر، ایشېغې ایسه دیم-دیک گؤزلریمه شاخېر. گؤزلریمی ألیم’له ایشېغېن شاخېنتېسېندان قۏرویورام. گؤزلریمی قېیېب آغاجېن آلتېندا دایانان قېزا باخېرام. بورادان یالنېز پئنجهڲینین رنگی بیلینیر و قېرمېزې پئنجَک گئیینیب، آغاجا سارې گئدیرم. آتدېغېم هر آددېمدا دیزهجن قارا باتېرام. اۆزۆم’له قارېن اۆستۆنه دۆشۆرَم. اۆزۆم سۏیوقدان سېزلایېر. قار ألیمین یاراسېنا کئچیر. قالخېب دۆز قاباغا باخېرام. چینار آغاجېنېن آلتېندا. سئویم آغاجېن آلتېندان ترپنمهییب. آیاقلارېمې قارېن آلتېندان چېخاردېب، بو دؤنه داها یئیین قاچېرام. هاوانېن شاختاسې سینهمده یئرلَشیر. آغاجا چاتدېغېمدا، اۏردا اۏلمادېغېنې باشا دۆشۆرَم. باشېمې چئویریب بۆتۆن دۆزنلیڲه باخېرام. قار’لا دۏلو اۏ دۆزَنلیکده، کیمسه یۏخ دېر. گؤزلرین گؤره بیلدیڲی نؤقطهیهجن یالنېز قار و قار وار. هئچ بیر آیاق ایزی اۏلمازدان. قارغا دۆزَنلیکده قېشقېرېر. اۏ قَدَر یۆکسک قېشقېرېر کی، قولاقلارېمې أللریم’له توتماق مجبورلوغوندا قالېرام. بیر دسته قارقا آغاجېن بوداقلارېندا اۏتوروبلار. سَسلری اۏ قَدَر یۆکسک دیر کی، من اۏیانېرام.
بَدَنیم ترلی دیر، جانېم اۆشۆیهرَک باشېم فېرلانېر. کۆلَک پنجرهنی آچېب. هر کۆلَک أسنده پردهلر ترپهنیب، دوردوغوم یئردن، یالنېز چینار آغاجېنېن بوداقلارې گؤرۆنۆر. آرتېق سنین إوین اۏلمایان بیر یئرده، اۏیانېق کابوسلارې، گئجهنین گؤودهسیندهکی کابوسلار کیمی، نهقَدَر چتین، نهقَدَر آجې دېر. قاپې-باجاسې سنه بونو دئییرلر کی، بوراسې آرتېق سنین إوین دَڲیل. من ایچگی ایستهییرم. آیاغا قالخېب إشیڲه چېخېرام. دیرهڲین لامپاسې یاندېرېلېبدې. خیاباندا آزاراق اینسانلار’لا راستلاشماق اۏلور. کۆچهنین آسفالتې یاغېش’لا ایسلانېب. کۆچهنین باشېندا دایانان بیر اۏغلاندان ایچگی آلېب، پئنجهڲیمین جیبینه قۏیورام. هردن ألیمی جیبیمه سالېب، اۏنا تۏخانېرام. هاوا سۏیوق دېر و پئنجهڲیمین یاخاسېنې قالدېرمالېیام. ایندی ده یئنیدن گۆزگۆ قارشېسېندا دوروب، بو دؤنه یالنېز أبَدی ایچسیز اۏلان گؤرۆنمَز بیر گۆمۆشه بَنزَر یئری گؤرۆرَم. مطبخه گئدیب، سۏیودوجونون قاپېسېنا یاپېشمېش سئویمین رسمیمی قۏپاردېرام. سئویمین اۏتاغېنا گئدیرم. رسمه مېرېدېب، باخېرام. سئویمین رسم إتدیڲی جَنّته دالېرام. قَهَرلَنیرم. آغاجېن یاشېللېغېنا بیر داملا شۏرالمېش گؤز یاشېم دامېر. بۏیاقلارې یایېلېر. سئویمین یاراتدېغې رسمی، پنجرهنین قاباغېنا قۏیورام. قۏلچاغېنېن سسلَندیرهنینی دۏلاندېرېب، ماسا اۆستۆنه قۏیورام. سَسی اۏتاغېن سَسسیزلیڲینده قالانان اۏد کیمی فېرلانماغا باشلایېر. قالخېب سۏبانېن یانېنا گئدیرم. سۏبانېن قۏشومونو چېخاردېرام. قاز موسلوغونو آچېرام. شاختا پنجرهدن اۏتاغېن ایچینه جومور. قالخېب پنجرهنی باغلایېرام. خیابانا باخېرام، سئویم اۏرادا، بیر آغاجېن آلتېندا دایانېب.
اۏتاقدا قازېن اییی یایېلېب. اۆرهڲیم ایچگی ایستهییر. شۆشهنی، فینجانې ألیمده توتورام. دوردوغوم یئردن بیر دسته قارقا، آغاجېن بوداقلارېندا اۏتوروب، سَسلری هر آن داها یۆکسَلمکده دیرلر. کؤرپهنین آغلاماق سسی داها اوجالېر. سانکی بیر کؤرپهنی خیابان قېراغېندا بوراخېب گئدیبلر. بو آندا، یالنېز ایچمک ایستهییرم.
هاوا قارانسایېر. اۆشۆیۆرم. گئجه اۏلور. یالقېزام….
2013/12/18 ساعات 04:48
کرج
Podcast: Play in new window | Download


text:
تیلداش، قانداش، قرینداش و ایناغهلیک پیمانهسی اورتهمیزده بولگن قوشنی اوزبیکستانده سوو توغانی نورهب توشیش عاقبتیدن کیلیب چیققن حادثهدن ضرر کورگن تیلداشلریمیز و قرینداشلریمیزگه همدردلیگیمیزنی بیلدیریش یانیده، اوزبیکستان دولتی و بوتون تیلداشلریمیزنی دعا و دلدارلیک بیریش بیلن هر قندهی یخشی-یمان کونلرده یانلریده بولیب، خوشلیک و قیغولرنی بیرلیکده چیکهمیز. اجتماعی ترماغلردن گواه بولگنیمیزگه تهیهنیب اوزبیکستان خلقینینگ کروناگه قرشی دولت حکملریگه لبیک دیب جان و دلدن قول قاویشیب همکارلیک قیلگنلری و سونگی طبیعی حادثهدن ضرر کورگن وطنداشلریگه کورستگن مادی و معنوی یاردملیکلرینی افغانستانده یشهیدگن تیلداشلری نامیدن اونی آلقیشلب، اوز تشکرلریمیزنی بیلدیرهمیز.
اوزبیکستان دولتی کروناگه قرشی جدی کورهش آلیب بارهر ایکن، سوو توغانی نورهب توشیش نتیجهسیده هم چیبرلیک بیلن حادثه نی مهاری اوچون موفق بولگنلیگینی بو ملت و دولتنینگ ازلدن توغمه تدبیرلی و داو یورهکلیگی ینه بیر بار بشر تاریخیگه اورنک بولگنینی کیمسه انکار ایته آلمهیدی و بو اوچون اوزبیکستان جمهور باشلیغی جناب شوکت میرضیایوفنی ایری آلقیشلش جایز دیب بیلهمیز.
افغانستان تورکلری مدنی فدراسیونی صفتیده افغانستانده یشهیدیگن چمهسی 15 میلیون تورکی قوملر (اوزبیک، تورکمن، قزاق، قیرغیز، تاتار، ایماق، بیات، لَقَی، قیزیلباش، اویغور، نیمان و…) نامیدن، هر قندهی شرایطده تیلداش- قانداش- قرینداش و برادر اولکه میز اوزبیکستان دولتی همده بو اولکهنینگ معظم خلقی یانیده بولیشیمیزنی بیلدیرهمیز.
تیلداشلریمیزگه ساغلیق و آسایشتهلیک آرزوسی بیلن باشلریگه کیلگن هر قندهی آفت و بلالر دفعی دایمی تیلهگیمیزدیر.
حرمت بیلن
افغانستان تورکلری مدنی فدراسیونی (ففتا) مرکزیتی
افغانستان و نمایندهلیکلری امیریکه، اروپا، تورکیه…
07.05.2020


text:
قلاسقو
قلاسقوْ— ایسکاتلندنین ان بؤیوْک شهری وْ اهالیسینین سایینا گؤره بؤیوْک بریتانیادا (لندن، بیرمینگام وْ لیدزدن سوْوْنرا) دؤردوْنجوْ ان بؤیوْک شهر. شهر قلازقوْ رئگیوْنوْنوْن اینضیباطی مرکزیدیر. قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین قوزئی-غرب حیسهسینده یئرلشیر وْ کلاید چایینین غرب ساحللری بوْیوْ اوْزانیر. VI عصرین اوْرتالاریندا قۇروْلان قلازقوْ، اوْرتا عصرلرده ایسکاتلندنین ان اهمیتلی دینی وْ تحصیل مرکزلریندن بیری حساب ائدیلیردی. XVIII عصرین صنایع اینقیلابی قلازقوْنوْ بؤیوْک بریتانییادا ان بؤیوْک صنایع مرکزلریندن (خصوْصیله گمیقاییرما ساحهسینده) بیرینه چئوْیردی، وْ نؤوْبتی عصرده شهرین چیچکلنهن اقتصادیاتی قلازقوْنوْ ایمپئرییانین ایکینجی شهرینه چئوْیرمیشدی. چوْخلوْ سایدا پارکلاری، خیابانلاری، سارای وْ قدیم کیلسهلری بۇ شهره خصوْصی گؤزللیک وْئریر. قلازقوْ، تاریخی عابدهلری وْ حیرتامیز مئمارلیق اینجیلری ایله آوْروْپانین مدنیت باشکندی تیتوْلوْنوْ داشیییر.
تاریخی[دَییشدیر]
توْپوْنوْمییا[دَییشدیر]
روْمالیلار بریتانییانی فتح ائدن دؤوْرده، قلازقوْ اوْلان قصبه کئتهیوْرس اینگیلیسجه: Cathures آدلانیردی. قلازقوْنوْن مۆعاصیر آدی بریتت دیلیندن کؤکلری وْار وْ کیوْمبریک دیلینده «یاشیل یارغان» (گلاس وْ جاوْ سؤزلرینین بیرلشمهسیندن) معناسینی داشیدیغینی گوْمان ائدیلیر.
شهرین آدینین ایلک وْاریاسییاسی اوْلدوْقجا موْختلیفدیر. ان قدیم منبعلر گلاسجهوْ سؤزوْنوْ قئید ائدیر، ۱۱۸۰-جی ایلین مؤهوْرلرینده شهر گلئسگوْ، سوْنرا گلاسگئوْ (۱۲۹۷-جی ایلین سندلرینده) وْ Glaschow (۱۴۱۹-جی ایلین نیزامنامهسینده) کیمی قئید اوْلوْنموْشدوْر.[۴][۵]
گئربی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن گئربی ۲۵ اوْکتیابر ۱۸۶۶-جی ایلده لوْرد-لایوْن (ایسکاتلند هئرالدیکا خیدمتینین رهبری) طرفیندن شهره وْئریلیب. گئربین اوْزریندهکی تصوْیر رمزلری اوْللر قلازقوْنوْن رسمی مؤهوْرلرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر وْ شهرین پاتروْن مؤمنی اوْوْلان سئنت مانقوْنوْن حیاتی ایله بیرباشا باغلیدیر.[۶] گئربده اوْنا عایید دؤرد معجزه تصوْیر اوْوْلوْنوْر:
- Here is the bird that never flew / بوْ قوْش، هانسی کی، هئچ وْاخت اوْچماییب
- Here is the tree that never grew / بوْ آغاج، هانسی کی، هئچ وْاخت بیتمهایب
- Here is the bell that never rang / بوْ زنگ، هانسی کی، هئچ وْاخت چالماییب
- Here is the fish that never swam / بوْ بالیق، هانسی کی، هئچ وْاخت اوْزمهایب
ایلک معجزه — قیزیلگردانین دیریلمهسیدیر، هانسی کی، مانقوْنوْن صینیف یوْلداشلاری اوْنوْن مئنتوْروْ سئنت سؤرفوْن ان سئوْدیی قوْشوْ اؤلدوْروْب، وْ گلهجک پاتروْنوْ قوْوْشوْن اؤلوْموْ ایله اتهام ائتمیشدیلر. ایکینجی معجزه، گئربده پالیدلا تصوْیر اوْوْلوْنماسینا باخمایاراق، کالروْسس کیلسهسی یامان زامان باش وْئرمیشدیر، سئنت مانقوْ مؤجوْزوْی شکیلده فیندیق چوْبوْغوْنوْ یاندیرمیشدیر. اوْچوْنجوْ معجزه — روْما پاپاسینین هدییهسی اوْوْلان زنگدیر. وْ نهایت، دؤردوْنجوْ معجزه کرالیچا لانگئوْرئتانین حکایهسی ایله باغلیدیر. کرالیچانین حیات یوْلداشی، کرال ریددئراخ، حیات یوْلداشینین وْفاسیزلیغیندا شوْبههلنهرک، کرالیچانین سئوْیملی جنگاوْره وْئردیی قیزیل اوْزوْیوْ اوْغوْرلاییب، کلاید چایینین دالغالارینا آتمیشدیر. سوْوْنرا کرال لانگئوْرئتادان همین اوْزوْیوْ گتیرمهسینی طلب ائدیب. لاکین، سئنت مانقوْ، کرالیچانین سئوْگیلیسینین ایتیرافچیسی، اوْنوْن اعتراف زامانی اوْنلارین علاقهلری حاقیندا اؤیرنمیش، وْ جنگاوْره کرالین امرینی نئجه ایجرا ائتمهسینی اؤیرتمیشدی. سئنت مانقوْنوْن تهریکی ایله، اوْ، چایدا آتلانتیک قیزیلبالیغینی توْتموْشدوْر. بالیغین آغزیندا اوْزوْک وْار ایدی وْ بئلهلیکله، اوْ، کرالیچانین شرفینی خلاص ائتمیشدیر.[۷][۸]
شهرین دئوْیزی — قوْی قلازقوْ چیچکلهنسین اینگیلیسجه: Let Glasgow Flourish، سئنت مانقوْنوْن تبلیغیندن قیسا ایفادهدیر. ایفادنین تام وْئرسییاسی: تانری، قوْی قلازقوْ تانری وْ اوْنوْن عزتی سؤزوْ نامینه چیچکلهنسین اینگیلیسجه: Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name.[۶]
شهرین تمهلی[دَییشدیر]
آرخئوْلوْژی تاپینتیلار گؤستریر کی، قلازقوْدا ایلک مسکوْنلاشما نئوْلیت دؤوْروْنده کلاید چایینین وْادیسینده یارانیب. داها سوْوْنرا مۆعاصیر قلازقوْنوْن اراضیسینده کئلت طایفهلاری یاشامیشدیر. ۱۴۲-۱۴۴-جوْ ایللرده بریتانییانی فتح ائدن روْمالیلار، ایسکاتلندنین بیر ساحلیندن دیگر ساحلینه مۆدافیعه دیوْاری اوْجالتمیشدیلار. دیوْارین قالیقلاری ایندییه کیمی قلازقوْ اطرافیندا ساخلانیلیر.[۹] شهرین یارانماسی خریستیان میسسیوْنئر سئنت مانقوْ ایله الاقلندیریلیر. افسانهیه گؤره، اوْ، ۵۴۳-جوْ ایلده موْلئندینار چایینین ساحلینده بیر موْناستیر یاراتمیشدیر، هاردا کی، ایندی سئنت مانقوْ کافئدرالی مؤوْجوْددوْر. افسانه ۱۱۸۵-جی ایلده راهیب-آریوْرقراف فئرنئسلی ژوْسلئن طرفیندن یازیلسا دا، دیگر منبعلر طرفیندن تصدیق اوْوْلوْنماییب، لاکین اننوْی اوْلاراق، سئنت مانقوْ وْ آناسی تئنئیوْ قلازقوْنوْن پاتروْن مؤمنلری حساب ائدیلیر.[۱۰]
اوْرتا عصرلر[دَییشدیر]
۱۲-جی عصرین سوْنوْندا قلازقوْ رئگیوْنوْن موْهوْم دینی مرکزی اوْلموْشدوْ وْ اهالیسینین سایی یاریم مین ایدی.[۱۱] ۱۱۳۶-جی ایلده، کرال I دئوْیدین ایشتیراکی ایله سئنت مانقوْ کافئدرالینین یئرینده کافئدرال اینشا اوْلوْنموْشدوْ. یانغین سوْنراسی کافئدرال یئنیدن تیکیلمیشدیر وْ ۱۱۹۷-جی ایلده تقدیس ائدیلمیش، وْ نؤوْبتی ایکی عصرلرده تمیر اوْلوْنموْشدوْ.[۱۲] ۱۱۷۵ وْ ۱۱۷۸-جی ایللر آراسیندا، کرال I اوْیلیام شیر قلازقوْ یئپیسکوْپوْسلوْغوْنا شهر ایستاتوْسوْ وْئرمیشدیر.[۱۳] تیجارت حقوْقوْ شهرین اینکیشافینا گوْجلوْ تکان وْئرمیشدی. خصوْصیله ۱۱۹۰-جی ایلدهن هر ایل کئچیریلهن یای یارمارکاسی قلازقوْدان تاجیرلری وْ صنعتکارلاری جلب ائدیردی.[۱۴] ایوْلوْن سوْنوْندا یارمارکا کئچیریلمهسی عنعنهسی بوْ گوْن ده داوْام ائدیر.[۱۵] ۱۴۵۱-جی ایلده V نیکوْلایین سنهدی بوْلاسی ایله یارانان قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی، شهری هم دینی، هم ده تحصیل مرکزینه چئوْیرمیشدیر.[۱۶] ۱۴۹۲-جی ایلده قلازقوْ یئپیسکوْپوْسلوْغوْ باشیئپیسکوْپوْسلوْغوْنا حاق قازاندی.[۱۱] بوْنا باخمایاراق، اوْرتا عصرلرده قلازقوْنوْن اقتصادیاتی ایسکاتلندنین شرق ساحلی شهرلری ایله موْقاییسهده چوْخ ضعیف توسعه ائتمیشدیر. تیجارت اساساً یاخین شهرلر وْ آدالار ایله اوْلوْنوْردوْ.[۱۳]
۱۶-جی-۱۸-جی عصرلر[دَییشدیر]
۱۵۶۰-جی ایلده اؤلکه پارلامئنتینین قراری ایله اؤلکه کاتوْلیسیزمدن ایمتینا ائدیب، پروْتئستانتلیق قبوْل ائتمیشدی. عموْمیتله، رئفوْرمیزم قلازقوْیا بؤیوْک تأثیر ائتمیشدی، هارادا کی، گوْجلوْ کیلسه حاکمیتی وْار ایدی وْ بوْ حاکمیتین ضعیفلهمهسینه سبب اوْلموْشدوْ. ۱۶۱۱-جی ایلده I یاکوْوْ قلازقوْیا کرال شهر ایستاتوْسوْ وْئرمیشدیر وْ بوْ بیرباشا شهرین تاج آلتینا کئچمهسی ایدی. نوْیابر ۱۶۳۸-جی ایلده میلّی پاکتین قبوْلوْندان سوْنرا — قلازقوْ کافئدرالیندا باش آسسامبلئیا توْپلانتیسی کرال I کارلین پرئسبیتئریان عبادت قایدالارینی دییشدیرمه سیاستینه قارشی چیخمیشدی. نتیجهده، ایسکاتلنددا سلاحلی موْناقیشهلر اوْلدوْ — اوْلجه یئپیسکوْپ مۆحاریبهلری، ۱۶۴۴-۱۶۴۷-جی ایللرده ایسه، روْیالیستلر وْ کوْوْئنتئرلر آراسیندا وْطنداش مۆحاریبهسی باش وْئرمیشدیر. خوْشبختلیکدن، بوْ موْناقیشهلر دئمک اوْلار کی، کیچیک سیاسی ایستاتوْس اوْلدوْغوْندان شهره تأثیر ائتممیشدی.[۱۷] ۱۶۵۰-جی ایلده، دانبار دؤیوْشوْندن سوْنرا اوْلیوْئر کروْموْئل قلازقوْدا بیر مدت قالمیشدیر.[۱۸]
۱۶-جی عصرده قلازقوْ هله ده کیچیک اوْستان شهری ایدی. شهرده چایین دایاز اوْلماسیندان تیجارت توسعه ائتممیشدی. ۱۶۰۳-جوْ ایلده I یاکوْوْوْن حاکمیتی آلتیندا اقتصادیاتین آرتیمی اینگیلیس وْ ایسکاتلند بیرلیگی یارانماسی سوْنرا اوْلموْشدوْ. سۆرعتلی اینکیشافا نه ۱۶۴۷-جی ایلده وْبا ائپیدئمییاسی، نه ده ۱۶۵۲-جی وْ ۱۶۷۷-جی ایللرده اوْلان یانغینلار (یانغین زامانی شهرین تخمیناً ۳۰٪-i یانمیشدی) مانعه اوْلا بیلممیشدی.[۱۹]
۱۷-جی عصرین اوْرتالاریندا اؤلکهده تیجارت هجمینه گؤره قلازقوْ اوْلجه پئرتی، ۱۶۷۰-جی ایلده ایسه داندی وْ آبئردین شهرلرینی کئچمیشدی. ایقتیسادیتین آرتیمینا بیر سیرا عامللر کؤمک ائدیردی. ۱۶۶۸-جی ایلده نیوْارک کندینده (ایندی پوْرت قلازقوْ)، چایینین آغیزی داها گئنیش اوْلدوْغوْندان، شهر شوْراسی تاجیرلرین احتیاجلارینا خیدمت ائتمک اوْچوْن پوْرت اینشا ائتمیشدی. ۱۶۷۴-جوْ ایلدهن، ایلک توْتوْن یوْکوْنوْن لیمانیندا گلیشی ایله ترانساتلانتیک تیجارت باشلادی.[۱۸] عئینی دؤوْرده صنایع توسعه ائتمهیه باشلادی:
- ۱۶۶۷-جی ایلده — سابوْن فابریک وْ شکر ائمالی زاوْوْدلاری آچیلمیشدیر.
- ۱۶۸۰—۱۷۳۰-ده — کاغیذ، شوْشه وْ کرپیج ایستئهسالی یارادیلمیشدیر.
- ۱۷۱۱-جی ایلده — قرینوْکدا قلازقوْیا وْ اوْنوْن اطرافینا خیدمت ائدن ایلک ترسانه فعالیته باشلادی.
- ۱۷۳۶-جی ایلده — پرئسلنمیش توْتوْن ایستئهسالی، تئکستیل وْ مئتاللوْرگییا زاوْوْدلارینین ایستئهسالی اوْچوْن زاوْوْدلاری آچیلمیشدیر.
- ۱۷۴۰-جی ایلده — بوْیاما سئخلری فعالیته باشلادی.
شهرین گؤروْنوْشوْ دییشدی. داغیدیجی یانغینلار سوْنراسی حاکمیت تیکینتی اوْچوْن آغاج ایستیفادهسینه قاداغان قوْیموْشدوْ وْ بوْنا گؤره ده، ائوْلر داشدان وْ عئینی موْدئللرله اینشا ائدیلمیشدیر.[۲۰] ۱۶۳۶-جی ایلده شهر زالی اینشا ائدیلمیش، ۱۶۴۹ وْ ۱۶۶۱-جی ایلده موْوْافیق اوْلاراق، هاتچئسوْن خستخاناسی وْ قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتینین کیتابخاناسی آچیلمیشدیر. ایلک شهر قزئتی — Glasgow جوْوْرانت — ۱۷۱۵-جی ایلدهن چاپا باشلامیشدیر. ۱۷۲۳-جوْ ایلده قلازقوْیا سفر ائدن دانیئل دئفوْ «بوْتوْن بؤیوْک بریتانییا آداسی اطرافیندا سیاهت» کیتابیندا شهرین تصوْیرینی قئید ائتمیشدی:[۲۱] شابلون:گفتاوْرد ۱۸-جی عصرین سوْنوْندا مئتتالوْرگییا، توْتوْن وْ تئکستیل صنایعسینین ایمپوْرتوْ ان چیچکلنهن ساحهلر ایدی.[۱۷] یاریم عصرده، ۱۷۵۵-جی ایلدهن ۱۸۰۱-جی ایله قلازقوْنوْن اهالیسی ۷۷ مین نفره چاتمیشدیر وْ یا اوْچ دفعه آرتمیشدیر. قلازقوْ اوْستان شهریندن صنایع مرکزینه چئوْیریلمیشدی و °۱۹-جوْ عصرین اوْللرینده بؤیوْک بریتانییادا ان سۆرعتله توسعه ائدن شهر اوْلموْشدوْر.[۲۰]
۱۹-جوْ عصر[دَییشدیر]
۱۹-جوْ عصرین اوْللرینده، قلازقوْنوْن اهالیسی اساساً ایرلاند ایممیقرانت وْ اؤلکهنین قوْزئیندان گلن کؤچکوْنلر نتیجهسینده سۆرعتله آرتماقدا داوْام ائدیردی. اوْنلارین دئمک اوْلار کی، اوْچده بیری قلازقوْ یاخینلیغیندا کندلرده مسکوْنلاشمیش وْ تئکستیل سئکتوْروْندا چالیشیردی. دیگرلری، شهر خارابالیقلارینین فابریک وْ تصروْفاتلاریندا موْزدلوْ ایشچی ایشلییردی. کؤچکوْنلرین آخینی نتیجهسینده یوْکسک اهالی آرتیمی باشلادی وْ یوْخسوْل محلهلرده آنتیسانیتار شرایط، تئز-تئز چیچک، تیف وْ وْبا ائپیدئمییاسی اوْلوْردوْ.[۲۲] ائپیدئمییا ایله موْباریزهنین ایلک جهدلری ۱۸۴۰-جی ایللرده ائدیلدی. بلدییهنین تشببوْسوْ ایله کوْچهلرده کانالیزاسییا وْ دیگر اینفئکسییا اوْجاقلاریندا تمیزلهنمهیه باشلادی. سوْنرا ۱۸۵۹-جوْ ایلده لوْخ کاترین گؤلوْنده یئنی سوْ تجهیزاتی سیستئمی باشلادی؛ ۱۸۶۶-جی ایلده سمرهسیز اوْلسا دا، آوْروْپادا ان پیس شرایطلی حساب ائدیلهن خارابالیقلارین تمیزلهنمهسی لاییحهسی باشلادی.[۲۳]
۱۸۳۲-جی ایلده پارلامئنت سئچکی سیستمینین اصلاحاتی حاقیندا آکت قبوْل ائتدی وْ ایجما ائوْینده سنایئلشمه زامانی بؤیوْیهن شهرلره یئر وْئردی.[۲۴] بئله کی، قلازقوْدان ایلک دفعه ایکی پارلامئنتی عضوْوْ سئچیلدی. لاکین شهرین موْسسیسهلرینده ایش شرایطی، دییشمز قالیردی وْ ایشچی حرکاتی اؤزلرینه هله اعلان ائتممیشدی. ۱۸۳۷-جی ایلده، فابریک امک حاقینین کسمک جهدی پامبیق هؤرهنلرین اعتراضینا، ۱۸۴۸-جی ایلده ایشسیز اوْلانلارین چارتیست شوْعارلار آلتیندا کوْتلوْی نوْماییشلره سبب اوْلموْشدوْ.[۲۲][۲۴][۲۵] بوْتوْن بوْ حادثهلر شهرین وْ اقتصادیاتین داوْاملی آرتماسینا گلیب چیخارتدی — ۱۹-جوْ عصرین اوْرتالاریندا قلازقوْ ایمپئرییانین ایکینجی شهری (لوْندوْندان سوْنرا) آدلاندیریلمیشدیر. آپاریجی مؤقعلر هله آغیر وْ تئکستیل صنایعسی اوْلسا دا، گمیقاییرما (۱۸۶۴-جوْ ایلده کلایددا ۲۰-دن ترسانه فعالیت گؤستریردی) سۆرعتله توسعه ائتمهیه باشلامیشدی. دمیر یوْلوْ نقلیاتتینین اینکیشافی ایله، خصوْصاً ده ۱۸۴۲-جی ایلده قلازقوْ وْ ائدینبوْرق آراسیندا ختتینین آچیلماسینین آردیندان، شهر اؤلکهده لوْکوْموْتیوْ تیکینتیسینین اساس تداروْکچوْسوْ اوْلدوْ. ۱۸۶۰-جی ایلده آبش وْطنداش مۆحاریبهسی نتیجهسینده پامبیق ییغما آشاغی دوْشموْشدوْ، وْ مینلرله ایشچی کوْچهلرده قالمیشدی. نؤوْبتی اوْنیللیکده ایقتیسادیی بوْموْ زیروْهسینه چاتدی ()، لاکین ۱۸۷۸-جی ایلده قلازقوْ بانکینین داغیلماسیندان ان چوْخ تأثیرلنهن گمیقاییرما ساحهسی، کسکین قدر آزالمیشدی.[۲۳]
۲۰-جی - ۲۱-جی عصرلر[دَییشدیر]
۲۰-جی عصرین اوْللرینده قلازقوْ اهالیسین آرتیمی قوْنشوْ شهرلری قوْشوْلما سببیله باش وْئرمیشدی. ۱۹۲۰-جی ایلده بیر میلیوْن ساکیندن اهالیسی اوْلان قلازقوْ، بیرلشمیش کراللیغین اهالینین سیخلیغینا گؤره ایکینجی شهری ایدی. ۱۹۱۴-جی ایلین ایوْل آییندا کرال VI گئوْرق قوْوْان گمیقاییرما سفر ائدیب، درئدنوْوْت «وْالیانت»-این تیکینتیسینه نظارت ائتمیشدی. بیر آی سوْنرا، بریتانییا بیرینجی دوْنیا مۆحاریبهسینه گیردی. شهرده گوْجلوْ آنتی-مۆحاریبه اهوْال-روْهییهنین اوْلماسینا باخمایاراق (۹ آوْقوْست ۱۹۱۴ده قلازقوْ قرینده بئش مینلیک آنتی-مۆحاریبه نوْماییش کئچمیشدی)، قلازقوْدان ۲۰۰ میندن چوْخ کیشی جبههیه گئتمیش، وْ شهر بریتانییا اوْردوْسوْنوْن احتیاجلاری اوْچوْن دؤیوْش سوْرساتی وْ دیگر حربی تئکنیکانین اساس تجهیزاتچیلاریندان بیرینه چئوْیریلمیشدی.[۲۵]
مۆحاریبهدن سوْنرا، قلازقوْدا «قیرمیزی کلایدساید» آدلانان ایشچی حرکاتی گوْجلنمیشدی. ۱۹۱۹-جوْ ایل ۳۱ آوْقوْستدا ۶۰ میندن چوْخ ایشچی، اساساً گمیقاییرما ایله مشغوْل اوْلان ایشچیلر، ایشدهن چیخیب، میتینقه گلیب امک گوْنوْنوْن آزالدیلماسینی طلب ائتمیشدیلر. پوْلیس نوْماییشچیلری داغیتماق اوْچوْن چالیشسا دا، مقاوْمت گؤرموْشدوْ. اوْ گوْنده یاشانانلار جوْرج میدانی دؤیوْشوْ وْ یا قانلی جوْمعه کیمی تانیندی.[۲۶] ایغتیشاشلار یالنیز ۱۰ فئوْرالدا، اعتراضچیلارا ایش گوْنوْنوْن بیر قدر آزالماسینا وْد زامانی باشا چاتدی. سوْوْنرا قلازقوْدا ایلک دفعه بوْنت آکتی اوْخوْندوْ، وْ بوْنا اساساً پوْلیس میتینقلروْ یاتیرماق اوْچوْن سلاح ایستیفاده ائتمهیه ایجازه وْئریلمیشدی.[۲۷]
۱۹۲۰-جی ایللرین سوْنوْ ایقتیصادیاتین کسکین آزالماسی ایله نتیجهلهنسهده، گمیقاییرما صنایعسینده بحران قلازقوْنوْن هله لوْکوْموْتیوْلرین ایستئهسالیندا دوْنیا لیدئری اوْلماسی ایله کوْمپئنساسییالانیردی. سوْسیال ساحهده جدی پروْبلئملر وْار ایدی. ۱۹۳۳-جوْ بؤیوْک بحرانین زیروْهسی زامانی، شهر ساکینلرینین ۳۰٪-i ایشینی ایتیرمیشدیر. یاشاییش یئری قیتلیغیندان یوْخسوْل محلهلر، خصوْصاً ده کؤچکوْنلرین یاشادیغی محلهلر تامامیله دوْلموْشدوْ. بۇ وْضعیت قلازقوْ بلدییهسینی شهر اینکیشافی پروْقرامینا باشلاماغا وْادار ائدیب، ۱۹۲۶-جی ایلدهن ۱۹۳۸-جی ایله شهر ساحهسینین ایکی دفعه آرتماغینا سبب اوْوْلدوْ.[۲۷][۲۸]
۱۹۳۰-جوْ ایللرین سوْنوْندا وْضعیت بیر آز یاخشییا دییشدی، قلازقوْدا بریتانییا ایمپئرییا سرگی (۱۹۳۸) کئچیریلدی. سرگینین آچیلیشیندا کرال VI گئوْرق وْ کرالیچا یئلیزاوْئتا ایشتیراک ائتمیش، یالنیز آلتی آی عرضینده سرگییه ۱۲ میلیوْن اینسان زیارت ائتمیشدیر.[۲۹] کینوْنوْن ساکینلر آراسیندا کوْتلوْی پوْپوْلیارلیغی، ۱۹۳۹-جوْ ایلده قلازقوْدا ۱۱۴ کینوْتئاترین فعالیت گؤسترمهسینه اوْغرامیشدی.
ایکینجی دوْنیا مۆحاریبهسی زامانی، قلازقوْنوْن شیرکتلری یئنیدن مۆحاریبه احتیاجلاری اوْچوْن چالیشمیشدیر. خوْشبختلیکدن، شهر وْ اوْنوْن ساکینلری فاکتیکی اوْلاراق دوْشمهنین هاوْا رئیدلریندن زیان چکممیشدی. ۱۹۵۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا قلازقوْنوْن بلدییهسیمجلیس آکتینین تزیی نتیجهسینده شهر خارابالیقلارینین محوْ ائتمیشدی — یاشاماق اوْچوْن یارانماز ۳۲ مین ائوْ سؤکوْلموْشدوْر. قلازقوْ وْ شهر اطرافی ساکینلرینین کوْتلوْی میقراسییا ایله الاقدار شهرین نقلیات سیستمینین یاخشیلاشدیریلمیشدیر.[۲۷][۳۰]
۲۰-جی عصرین اوْرتالاریندان اعتباراً شهر اهالیسینین کسکین آزالماسی باشلادی، هانسی کی، یاریم عصرده دئمک اوْلار کی، یاریم دفعه آزالمیشدی. تنززوْل دؤوْروْ اوْچ اوْنیللیک داوْام ائتدی. یالنیز ۱۹۸۰-جی ایللرده قلازقوْ دیرچلمهیه باشلادی، ۱۹۹۰-جی ایللرده ایسه شهرین اینکیشافی سۆرعتلهندی. بلدییه سلاهیتلیلری سیی نتیجهسینده، قلازقوْدا یاشاییش، ایقتیصادی توسعه سوْییهسینین یاخشیلاشدیریلماسی وْ شهرین مدهنی سوْییهسینین یوْکسلدیلمهسی، نتیجهده اؤز اوْغوْروْنوْ گؤستردی.
۱۹۹۰-جی ایلده قلازقوْ آوْروْپانین مدنیت باشکندی، ۱۹۹۹-جوْ ایلده بریتانییانین مئمارلیق وْ دیزاین شهری، ۲۰۰۳-جوْ ایلده ایسه آوْروْپانین ایدمان باشکندی ایستاتوْسوْنا لاییق گؤروْلموْشدوْر.[۳۱][۳۲]
۲۰۱۴-جوْ ایلین ۱۸ سپتامبر تاریخینده ایسکاتلنددا کئچیرلمیش ایسکاتلندنین موْستقیللیگی اوْزره رئفئرئندوْمدا، اؤلکهنین ۵۵٫۳٪-i سئچیچیسی «یوْخ» وْاریانتینا سس وْئرسه ده، قلازقوْنوْن سئچیجیلرین اکثریتی «هه» کامپانییاسینی دستکلمیشدیر.[۳۳][۳۴]
جوْغرافییا[دَییشدیر]
رئلیئف وْ گئوْلوْگییا[دَییشدیر]
قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین قوزئی-غرب حیسهسینده یئرلشیر وْ کلاید چایینین منبعسیندن ۳۲ کم اوْزاقدادیر. دنیز اوْزریندهکی هوْندوْرلوْیو °۷۰–۲۰۰ م آراسیندا دییشیر.
ایقلیم[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ایقلیمینه قوْلفستریم اینگیلیسجه: Gulf Stream جرهیانی چوْوْخ تأثیر گؤستریر. باهار وْ یای فسیللری عموْمیتله گوْنشلیدیر. پاییز وْ قیش مؤوْسوْملری عموْمیتله یاغیشلی وْ کوْلکلی اوْلسا دا، گوْنشلی گوْنلره ده راست گلینیر. شابلون:شهرین ایقلیمی
اهالیسی[دَییشدیر]
۲۰۱۲-جی ایلین ایستاتیستیکاسینا گؤره، شهر اهالیسینین ۵۷٬۰۰۰ ساکینی ۵۰ یاشدان یوْخاریدیر.[۳۵] پروْقنوْزلارا گؤره ۲۰۳۷-جی ایلده ۵۰ یاشدان یوْخاری ساکینلر تخمیناً ۲۴۰٬۰۰۰ نفر اوْلاجاق.[۳۵] شوْتلاند کئلت دیلینده دانیشانلار اهالینین ۰٬۹۴٪-نی تشکیل ائدیر.[۳۶]
دئموْقرافییاسی[دَییشدیر]
اتنیک ترکیبی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْ ایسکاتلنددا ان کوْسموْپوْلیت شهر آدلاندیرماق اوْلار. شهرده رنگلی اینسانلارین سایی اؤلکهده ان یوْکسک گؤستریجیدیر. ۲۰۱۱-جی ایلده کئچیریلهن سیاهییاالما آراشدیرماسینا گؤره، شهرین ۸۴٬۵٪-نی شوْتلاندلار، ۳٬۷۸٪-نی پاکیستانلیلار، ۱٬۸۰٪-نی چینلیلر، ۱٬۴۶٪-نی هیندیستانلیلار، ۰٬۶۴٪-نی ایسه دیگر اتنیک قروْپلار تشکیل ائدیر.[۳۹]
دین[دَییشدیر]
۲۰۱۱-جی ایلده کئچیریلهن سیاهییاالما آراشدیرماسینا گؤره، قلازقوْ ساکینلرینین دینی اینانجلاری آشاغیداکی کیمی بؤلوْنموْشدوْر. اهالینین ۵۴٫۵٪ اؤزوْنوْ خریستیان کیمی معین ائدیر، اوْنلارین ۲۳٫۱٪-i ایسکاتلند کیلسهسینه تابعدیر، ۲۷٫۳٪-i ایسه کاتوْلیکدیر.[۴۰] دیگر دینلرین ترفدارلاری — ۵٫۴٪-i موْسلمانلار، ۰٫۷٪-i هیندوْلار، ۰٫۵٪-i سیکخلر، ۰٫۴٪-i بوْددیستلر تشکیل ائدیر.[۴۰] شهرده ۴ کافئدرال، ۲۰ مسجید و °۷ سیناقوْق وْار.[۴۰] بوْندان علاوْه شهرده ۲ هیندوْ مبهدی و °۲ سیکخ قوْردوْاراسی یئرلشیر.[۴۰]
دیالئکتی[دَییشدیر]
قلازقوْ وْ اوْنا یاخین شهرلرده شوْتلاند گئرمان دیلی اساسیندا گئنیش یاییلمیش «قلازقوْ پتتئر» اینگیلیسجه: Glasgow Patter دیالئکتی مؤوْجوْددوْر.[۴۱] دیالئکتین فرقلندیریجی خصوْصیتلرینه دییشدیرمه وْ یا بعضی هئجالاری وْ سسلری «اوْدما» داخیلدیر. مثلاً، th حرفلرینین بیرلشمهسی سؤزوْن اوْلینده /h/ کیمی اوْخوْنوْر، t حرفی تئز-تئز /r/ ایله اوْز اوْوْلوْنوْر وْ س.[۴۱]
اینضیباطی بؤلگوْسوْ[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ۲۱ سئچکی دایرهسیندن عبارتدیر وْ هر دایرهدن شهر بلدییهسینه ۳ وْ یا ۴ نفر سئچیلیر.[۴۲]
سیاست[دَییشدیر]
یئرلی حکوْمت[دَییشدیر]
شهرین ایداره اوْوْلوْنماسی قلازقوْ شهر مجلیسی طرفیندن ایجرا اوْوْلوْنوْر. مجلیسین گؤروْشلری جوْرج میدانیندا یئرلشهن قلازقوْ شهر مجلیس بیناسیندا کئچیریلیر.[۴۳] قلازقوْ ایسکاتلند پارلامئنتینده ۱۷ دئپوْتات، بؤیوْک بریتانییا پارلامئنتینده ۹ دئپوْتاتلا تمثیل اوْوْلوْنوْر.
اقتصادیات[دَییشدیر]
۲۰-جی عصرده آغیر ایقتیصادی تنززوْل دؤوْروْندن سوْوْنرا، شهر تدریجهن کئچمیش مؤوْقئیی قایتاریر. حاضردا قلازقوْ، ائدینبوْرقلا یاناشی، یئنیدن رئگیوْنال ایقتیصادیاتین موْهرریکی حساب اوْوْلوْنوْر.[۴۴][۴۵]
اؤتن ۲۰ ایل عرضینده قلازقوْ ایقتیصادیاتین اهمیتلی دیوْئرسیفیکاسییاسی باش وْئرمیشدیر: اوْللر شهرین ایقتیصادی ریفاهینین آسیلی اوْوْلان اننوْی صنایع ساحهلری (گمیقاییرما وْ آغیر ماشینقاییرما) آپاریجی خیدمت سئکتوْروْ ایله اوْز اوْوْلوْنموْشدوْر.[۴۶] شهرده بیر نئچه ایری شیرکتلرین قرارگاهی، ر نئچه ایری شیرکتلرین قرارگاهی، اوْ جملهدن، سجوْتتیسه انرژی انرژی شیرکتی یئرلشیر.
شهرین ایقتیصادیاتیندا موْهوْم یئری توْریزم توْتوْر — قلازقوْ بؤیوْک بریتانییادا (لوْندوْن وْ ائدینبوْرقدان سوْوْنرا) اوْچوْنجوْ ان پوْپوْلیار شهر ساییلیر وْ هر ایل تخمیناً ۴ میلیوْن توْریست طرفیندن زیارت اوْوْلوْنوْر.[۴۷] ۱۹۸۳-جوْ ایلدهن ۲۰۱۳-جوْ ایله کیمی قلازقوْنوْن توْریستیک شوْعاری — "Glasgow's Miles Better" (قلازقوْنوْن میللری داها یاخشیدیر) اوْوْلموْشدوْر.[۴۸] ۲۰۱۳-جوْ ایلده "People Make Glasgow" (اینسانلار قلازقوْنوْ یارادیر) توْریستیک شوْعاری شهر برئندی کیمی ایستیفاده اوْوْلوْنوْر.[۴۹]
رایوْنلاری[دَییشدیر]
شهرین مرکزی[دَییشدیر]
قلازقوْ شهرینین مرکزی شرقدنهای ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) کوْچهسی ایله، جنوْبدا کلاید چایی ایله، غربده م۸ آوْتوْماگیسترالییلا وْ قوزئیدا تاوْنهئد، چارینق کروْسس، کاوْکاددئنس وْ آندئرستوْن رایوْنلاری ایله همسرهددیر. شهرین مرکزینده کوْچهلر کلاید چایینین قرید سیستئمی اوْزرینده یئرلشیر. قلازقوْنوْن اوْریی — جوْرج میدانی (شابلون:لانگ-ائن)، اساس پیادا کوْچهلری ایسه بوْخانان ایستریت (شابلون:لانگ-ائن)، آرقایل ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) وْ سوْکیخوْل ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) ساییلیر.[۵۰] شهرین اساس تیجارت مرکزلری بوْخانان قاللئرئیاسی، سئنت اینوْخ مرکزی (شابلون:لانگ-ائن)، پرینسئس سکوْئر (شابلون:لانگ-ائن) وْ ایتالیان مرکزیدیر.[۵۱][۵۲] شهرین مرکزینده اساس تئاترلار، موْزئیلر، قالئرئیالار کیمی توْریستیک یئرلردن باشقا، بیر چوْوْخ رئستوْران، کافئ وْ آلیش-وْئریش مرکزلری فعالیت گؤستریر.[۵۳] قلازقوْنوْن مرکزینده قلازقوْ آلی تحصیل موْسسیسهلرینین دؤردوْ یئرلشیر: قلازقوْ کالئدوْنییا اوْنیوْئرسیتئتی، ایستراتکلاید اوْنیوْئرسیتئتی، ایسکاتلندنین کرال کوْنسئروْاتوْرییاسی وْ قلازقوْ اینجسنت مکتبی.
مئرچانت سیتی[دَییشدیر]
شهر مرکزینین شرقینده یئرلشهن مئرچانت سیتی (وْ یا تیجارت شهری) ۱۸-جی-۱۹-جوْ عصرلرده توْتوْن، شکر وْ دیگر ماللاردان تیجارت ائدن وْارلی تاجیرلرین یاشاییش یئری اوْوْلموْشدوْر.[۵۴] ایقتیصادی بحران دؤوْروْنده، بینالارین چوْوْخوْ یارارسیز حالا دوْشسه ده، ۱۹۸۰-جی ایلده بۇ رایوْنوْ برپا ائتمک اوْچوْن پروْیئکت باشلادی وْ ایندی رایوْندا برپا اوْوْلوْنموْش نئوْکلاسیک ائوْلرین وْ کئچمیش آنبارلارین یئرینده باهالی ماغازالار، رئستوْران وْ کافئلر فعالیت گؤستریر. مئرچانت سیتینین مرکزی بئش اساس کوْچه کسیشمهسینده یئرلشهن قلازقوْ کروْسس حساب اوْوْلوْنوْر. میدانین مرکزینده قلازقوْنوْن کؤهنه بلدییهسیندن یئگانه ساغ قالان حیسه اوْوْلان توْللبوْت ساعت قوْللهسی یئرلشیر.[۵۵][۵۶]
مالییه رایوْنوْ[دَییشدیر]
قلازقوْ مرکزینین قربینده شهرین مالییه اینستیتوْتلارینی جملشدیرهن مرکزی بیزنئس رایوْنوْ یئرلشیر. بؤیوْک بریتانییادا ان بؤیوْک بیزنئس مرکزلریندن بیری اوْوْلان رایوْنوْن (لوْندوْن وْ ائدینبوْرقدان سوْوْنرا) رسمی آدی بئینلخالق مالییه عملیاتلاری رایوْنوْ (ایفسد) اوْلسا دا، یئرلی ساکینلر طرفیندن عادتاً «کوْادرات کیلوْمتر» وْ یا «کلاید اوْوْل ایستریت» آدلانیر.[۵۷] رایوْندا موْختلیف مالییه قروْپلارینین (بؤیوْک بریتانییا سیغوْرتا شیرکتلرینین ۱۰-دان ۸-نین قرارگاهی داخیل اوْوْلماقلا) تشکیل نمایندهلیگی یئرلشیر: آببئی، آوْیوْا، بارجلایس، ژپ موْرگان، للوْیدس تسب، موْرگان ایستانلئی، ناتیوْنال آوْسترالیا گروْوْپ، روْیال بانک اوْف سجوْتلاند وْ س. ۲۰۰۵-جی ایلده ایفسد بؤیوْک بریتانییادا برپا اوْوْلوْنان ان اوْغوْرلوْ کوْممئرسییا لاییحهسی کیمی دیرلنمیشدیر.[۵۸][۵۹]
وْئست ائند[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن سسلی-کوْیلوْ وْئست ائند سمتی چای داشلاری ایله دؤشنمیش دؤنقهلر بوْیوْنجا سیرالانمیش کافئ، رئستوْران وْ بارلاری، موْختلیف بوْتیکلر، اینجسنت قالئرئیالاری وْ گؤزل پارکلاری ایله بیرلیکده - بوْهئما وْ کوْسموْپوْلیت حیاتی اؤزوْنده بیرلشدیرهن عبارتدیر.[۶۰][۶۱] وْئست ائندین اساس کوْچهسی — بایرس روْوْددوْر (شابلون:لانگ-ائن). وْئست ائندین اراضیسینده قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی، کئلوْینقروْوْ پارکی وْ قلازقوْ بوْتانیک باغلاری یئرلشیر. وْئست ائندده هر ایلین ایوْن آییندا قلازقوْنوْن ان بؤیوْک فئستیوْالی وْئست ائند فئستیوْالی کئچیریلیر.[۶۲] وْئست ائندده بریتانییانین ان بؤیوْک سرگی وْ کوْنفئرئنسییا مکانی اوْوْلان سئجج یئرلشیر.[۶۳][۶۴][۶۵] ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۳-جوْ ایلده سئجج-این یاخینلیغیندا ۱۳٬۰۰۰ نفرلیک سسئ هیدروْ آرئناسی آچیلمیشدیر.
ایست ائند[دَییشدیر]
شهرین ان قدیم حیسهسینده توْللبوْت ساعت قوْللهسی وْ سئنت مانقوْ کافئدرالی یئرلشیر. کافئدرال یاخینلیغیندا تپه اوْزرینده ۱۸۳۱-جی ایلدهن قلازقوْنوْن گؤرکهملی وْطنداشلارین دفن یئری اوْوْلان قلازقوْ نئکروْپوْلیس قبیریستانلیغی وْار.[۶۶] ایست ائندین دیگر توْریستیک یئرلریندن سئلتیک پارک، بارراس بازاری، "تهئ Barrowlands" موْسیقی آرئناسی وْ قلازقوْ قرین پارکینی قئید ائتمک اوْلار.[۶۷][۶۸]
جنوْب قلازقوْ[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن جنوْب حیسهسی اساساً یاشاییش یئری اوْلسا دا، اراضیده بیر نئچه گؤرکهملی ایجتیماعی بینالار، اوْ جملهدن، آیبروْکس ایستادیوْنوْ، هامپدئن پارک، کوْینس پارک، بئللاهیوْستوْن پارکی وْ پوْللوْک پارکی، هارادا کی، پوْللوْک ائوْی وْ باررئلل کوْللئکسییاسی یئرلشیر.[۶۹]
قوزئی قلازقوْ[دَییشدیر]
شهرین قوزئی حیسهسی سوْسیال جهتدن ایسکاتلنددا ان پروْبلئملی یئرلرینده بیری حساب اوْوْلوْنوْر. قوزئیدا کئچمیشده ایسکاتلندنین ان ایری میقرانت رایوْنوْ اوْوْلان سایتهیلل یئرلشیر.[۷۰] ایسکاتلند حکوْمتینین ۲۰۰۵-جی ایلده تشببوْسوْنه گؤره، حاضردا اراضیده یئنی مۆعاصیر یاشاییش رایوْنوْ یارائدیلیر.[۷۱][۷۲] مئریهیلل رایوْنوْ اننوْی قوْمداشی منزیللردن عبارتدیر. تاریخاً فهله صینیفیندن عبارت رایوْنوْن باخمایاراق، رایوْن دبدبهلی رایوْنلارلا همسرهددیر. رایوْندا ایسکاتلند پرئمیئر لیقاسیندا چیخیش ائدن پارتیک تیسل فک یئرلشیر.[۷۳] ۲۰۱۲-جی ایلده مشهوْر «رئد روْاد» یاشاییش کوْمپلئکسینین لغوْ ائدیلمهسی ایشلرینه سارت وْئریلمیشدیر.[۷۴] کوْمپلئکسی تشکیل ائدن چوْوْخمرتبهلی یاشاییش بینالاری شهرده II دوْنیا مۆحاریبهسیندندن سوْوْنرا منزیل بحرانینی حل ائتمک مقصدیله تیکیلمیشدیر.[۷۵] تدریجهن بۇ ائوْلرده اساساً یوْخسوْل عائلهلر مسکوْنلاشماغا باشلامیشلار.[۷۵] یوْخسوْللوْق زوْناسینا چئوْریلهن همین یاشاییش کوْمپلئکسی عئینی زاماندا کریمیناللار اوْچوْن موْنبیت موْحیطه چئوْریلهرک موْوْافیق آددا چیخارمیشدیر.[۷۵]
مئمارلیق[دَییشدیر]
سئنت مانقوْ کافئدرالی استثنا اوْوْلماقلا، قلازقوْنوْن اوْوْرتا عصر مئمارلیغیندان دئمک اوْلار کی، هئچ نه قالماییب. تأسف کی، ائدینبوْقردان فرقلی اوْلاراق، مۆعاصیر قلازقوْدا ۱۹-جوْ عصر اوْل اوْجالدیلمیش بینالاردان کیفایت قدر کیچیک حیسه قالیب. اوْنلارین ان گؤرکهملیسی — توْللبوْت ساعت قوْللهسی، تروْن تئاترین ساعت قوْللهسی وْ مئمار آدام روْبئرت طرفیندن ۱۷۹۱–۱۷۹۴-جی ایلده اینشا ائدیلمیش تیجارت ائوْیدیر.[۷۶]
شهرین مئمارلیق ارثینین بؤیوْک بیر حیسهسی ۱۹-جوْ عصره و °۲۰-جی عصرین اوْلینه عاییددیر، اوْ زامان کی، قلازقوْ بریتانییا ایمپئرییاسینین ایکینجی شهری ساییلیردی. بۇ دؤوْروْن ائوْلری موْختلیف اوْسلوْبلارلا تیکیلمیشدیر. وْئنئسییا ایستیلینین تعجبلوْ نوْموْنهلرینه قلازقوْ سیتی چئمبئرس (۱۸۸۸) اینگیلیسجه: Glasgow City Chambers، قاردنئرلرین کؤهنه آنبارلاری (۱۸۵۶)، تئمپئلتوْن خالچا فابریکی (۱۸۹۲) وْ وْئنئسییاداکی جا’د’اوْروْ ساراییندان ایلهام آلمیش، مئمار هانیمئنوْم طرفیندن ترتیب اوْوْلوْنموْش جا’د’اوْروْ بیناسی (۱۸۷۲) عاییددیر.[۷۷] نئوْکلاسیک اوْسلوْبوْندا کالئدوْنییا کیلسهسی (۱۸۵۷) وْ مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی (۱۷۷۸) اینشا اوْوْلوْنموْشدوْر.[۷۸] قوْتیکا ایستیلینین خصوْصیتلرینه باکیره مریهم (۱۸۷۳)، سئنت-آندریوْ (۱۸۱۷) وْ سئنت-لیوْک (۱۸۷۷) کیلسهلری عاییددیر.[۷۸]
مۆعاصیر مئمارلیغین ان اهمیتلی نوْموْنهلریندن قلازقوْ علم مرکزی (۲۰۰۱)، کلاید آوْدیتوْرییاسی (۱۹۹۷)، ریوْئرساید موْزئیی (۲۰۱۱) وْ سسئ هیدروْ-نوْ (۲۰۱۳) گؤسترمک اوْلار.[۷۹]
کؤرپوْلری[دَییشدیر]
کؤرپوْلریله مشهوْر اوْوْلان قلازقوْدا، موْختلیف نؤوْلوْ، اوْ جملهدن پیادا، آوْتوْموْبیل وْ دمیریوْلوْ کؤرپوْلری یئرلشیر. اوْنلاردان ان قدیملری — ساوْت-پوْرتلئند کوْچهسینده اوْوْلان کؤرپوْ، هوْاری آندرئی کؤرپوْسوْ وْ وْیکتوْرییا-بریج — ۱۹-جوْ عصرین اوْرتالاریندا اینشا ائدیلیب.[۸۰] قلازقوْنوْن گؤرکهملی کؤرپوْلرلریندن اوْوْلان — «کلاید آرک» (۲۰۰۶-جی ایلده اینشا اوْوْلموْشدوْر) آسما کؤرپوْسوْ، چایی کئچهن بوْجاقا گؤره، یئرلی اهالی طرفیندن «چپ کؤرپوْسوْ» اینگیلیسجه: Squinty Bridge لقبینی آلمیشدیر.[۸۱]
پارکلاری وْ باغلاری[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۹۰-دان آرتیق پارک وْ مئیدان وْار. بوْنلاردان ان اساسلاری:[۸۲]
- کئلوْینقروْوْ پارکی — اینگیلیس باغبان سئر جوْسئف پاکستوْن طرفیندن ۱۸۵۲-جی ایلده یارادیلمیشدیر. پارکدا اوْرکئستر اوْچوْن بئندستئند، بوْوْلس وْ کروْکئت مئیدانچالاری، موْختلیف هیکللر وْ عابدهلر، سکئیتپارک وْ کئلوْینقروْوْ اینجسنت قاللئرئیاسی وْ موْزئیی یئرلشیر.
- قلازقوْ کوْینس پارک — ۱۸۵۷-جی ایلده یارائدیلمیش پارک، ایسکاتلند کرالیچاسی مارییا ایستوْارتین شرفینه آدلاندیریمیشدیر.
- قلازقوْ قرین — قلازقوْنوْن ان قدیم پارکی ۱۵-جی عصرده یارادیلمیشدیر. پارکدا خالق سارایی وْ تئمپئلتوْن خالچا فابریکی یئرلشیر.
- بئللاهیوْستوْن پارکی — ۱۸۹۵-جی ایلده یارائدیلمیش پارکین اراضیسی ۷۱ هئکتاردیر.[۸۳] پارک وْاتیکانین قلازقوْیا سیاهتی زامانی پاپالیق مکانی کیمی ایشلنیر.
- قلازقوْ بوْتانیکا باغلاری — ۱۸۱۷-جی ایلده یارائدیلمیش باغدا تروْپیک سهلبلر، بئقوْنییا وْ آغاجتیپ پاپاروْتنیکلر بیتیر.
مدنیتی[دَییشدیر]
۱۹۹۰-جی ایلده آوْروْپانین مدنیت باشکندی اعلان ائدیلهن قلازقوْنوْن مدنیت حیاتی اوْوْلدوْقجا موْختلیفدیر.[۸۴] شهرده اینجسنته دایر میلّی تشکیلاتلارین اساسلی حیسهسی، اوْ جملهدن ایسکاتلند اوْپئراسی، ایسکاتلند بالئتی، ایسکاتلند میلّی تئاتری، ایسکاتلند کرال میلّی اوْرکئستری، ایسکاتلند ببج سیمفوْنیک اوْرکئستری وْ ایسکاتلند میلّی گنجلر تئاتری یئرلشیر.
تئاترلاری[دَییشدیر]
قلازقوْ کرال تئاترینین رئپئرتوْاریندا کلاسسیک اثرلر، اوْپئرا وْ بالئت تاماشالارینین قۇروْلوْشوْ، ۱۹۰۴-جوْ ایلده یارادیلان «پاوْیلیوْن» تئاتری ایسه موْختلیف شوْوْلار، موْسیقیلی اثرلر وْ تاماشالار کئچیریر. دیگر وْاجیب تئاتر مکانلاریندان تروْن وْ سیتیزئنس تئاترلارینی قئید ائتمک اوْلار.[۸۵][۸۶]
موْزئی وْ قالئرئیالاری[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۲۰-دن آرتیق موْزئیی وْ اینجسنت قالئرئیاسی فعالیت گؤستریر. شهرده ایسکاتلندنین ان چوْوْخ زیارت ائدیلهن موْزئیی — کئلوْینقروْوْ اینجسنت قاللئرئیاسی وْ موْزئیی یئرلشیر. موْزئیین اینجسنت کوْللئکسییاسینا چوْوْخ گؤرکهملی آوْروْپا رسملری، اوْ جملهدن قدیم اوْستالار، فرانسیز ایمپرئسسیوْنیستلر، هوْللاند اینتیباه دؤوْروْ، شوْتلاند کوْلوْریستلری وْ قلازقوْ مکتبینین ائکسپوْنئنتلری داخیلدیر.[۸۷]
۲۰۱۳-جوْ ایلده «آوْروْپادا ایلین موْزئیی» موْسابیقهسینین موْکافاتی ایله تلتیف اوْوْلوْنموْش ریوْئرساید موْزئیی ده شهرده یئرلشیر. هوْندوْرلوْیو °۳۶ متر اوْوْلان شوْشهلی فاساد بیناسیندا ۳ مین ائکسپوْناتا مالیک نقلیات موْزئیی فعالیت گؤستریر.[۸۸]
قلازقوْنوْن دیگر موْزئی وْ قالئرئیالاری:
- مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی
- باررئلل کوْللئکسییاسی
- ماکلئننان قالئرئیاسی
- خالق سارایی
- سئنت مانقوْنوْن دینی حیات وْ اینجسنت موْزئیی
- ایسکاتلند فوْتبوْل موْزئیی
- ایسکاتلند مکتب موْزئیی
- مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی
- هوْنتئریان موْزئیی
کلوْبلاری، کوْنسئرت زاللاری وْ کینوْتئاترلاری[دَییشدیر]
شهرین موْسیقی سهنهسی - بؤیوْک بریتانییادا ان پارلاقلاردان بیریدیر. قلازقوْدا هر هفته تقریباً ۱۳۰ موْسیقی تدبیری باش توْتوْر.[۶۰] قلازقوْنوْن ان تانینمیش موْسیقی صحنهلریندن تهئ Barrowlands، کینگ توْت'س Wah Wah هوْت وْ سسئ هیدروْ-نوْ قئید ائتمک اوْلار.[۸۹] ۲۰۰۸-جی ایلده قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین «اوْنئسجوْ-نوْن موْسیقی شهری» نوْمیناسییاسینا لاییق گؤروْلموْش ایلک شهر اوْوْلموْشدوْر.[۶۰][۹۰] قلازقوْ ۲۰۱۴-جوْ ایل متوْ آوْروْپا موْسیقی موْکافاتینین تقدیمئتمه مراسیمینه ائوْ صاحبلیگی ائتمیشدیر.[۶۰] قلازقوْ — تراوْیس، سیمپلئ میندس، جامئرا اوْبسجوْرا، بئللئ & سئباستیان، گلاسوْئگاس، فرانز فئردیناند، تهئ فراتئللیس، Mogwai، پریمال سجرئام، تئخاس، جهوْرجهئس کیمی موْسیقی قروْپلارینین دوْغوْلدوْغوْ یئردیر. قلازقوْدا ۷۰۰-دن چوْوْخ بار، پاب وْ گئجه کلوْبوْ فعالیت گؤستریر.[۶۰] قلازقوْنوْن ان مشهوْر گئجه کلوْبلاری "جامپوْس"، "جاتهوْوْسئ"، گاراگئ"، "تیگئر تیگئر"، "سوْب جلوْب"، "تهئ توْننئل" وْ س. ساییلیر.[۹۱][۹۲] قلازقوْدا ۱۰-دان چوْوْخ کینوْتئاتر، اوْ جملهدن ۲۰۰۱-جی ایلده گیننئسین رئکوْردلار کیتابینا دوْشموْش دوْنیانین ان هوْندوْر کینوْتئاتر بیناسی اوْوْلان «سینئوْؤرلد» (شابلون:لانگ-ائن) یئرلشیر.[۶۰][۹۳]
فئستیوْاللاری[دَییشدیر]
شهرین فئستیوْال حیاتی - ایسکاتلنددا ان دوْلغوْنلاردان بیریدیر. لاکین ائدینبوْرقدان فرقلی اوْلاراق، هاردا کی، فئستیوْال آیی آوْقوْست ساییلیر، قلازقوْدا فئستیوْاللار بوْتوْن ایل بوْیوْ کئچیریلیر.[۹۴] شهرین ان تانینمیش فئستیوْاللاری وْئست ائند فئستیوْالی، قلازقوْ فیلم فئستیوْالی، مئرچانت سیتی فئستیوْالی، قلازقوْ جاز فئستیوْالی، قلازقوْ بئینلخالق کوْمئدییا فئستیوْالی، جئلتیج جوْننئجتیوْنس وْ دوْنیا توْلوْق زوْرناسی چئمپیوْناتی ساییلیر.[۹۵]
کیوْ[دَییشدیر]
قلازقوْدا موْختلیف مدیا اوْفیسلری، اوْ جملهدن شهر وْ رئگیوْن کیوْ-لری یئرلشیر:[۹۶]
- سجوْتتیسه تئلئوْیسیوْن وْ ببج سجوْتلاند تئلئوْیزییا کوْمپانییالارینین قرارگاهلاری؛
- ایسکاتلندنین دایلی رئجوْرد، ائوْئنینگ تیمئس، سوْندای مایل، تهئ ناتیوْنال وْ تهئ هئرالد کیمی اساس قزئتلرینین باش اوْفیسلری؛
- بریتانییا قزئتلری اوْوْلان تهئ سوْن، دایلی مایل، تهئ تیمئس وْ تهئ سوْندای تیمئس رئگیوْنال رئداکسییالاری؛
- یئرلی شهر قزئتلری اوْوْلان تهئ دیگگئر، تهئ Glasgow ائاست News، تهئ Glaswegian وْ س. رئداکسییالاری.
کیتابخانالاری[دَییشدیر]
شهرده ۳۷ ایجتیماعی کیتابخانا فعالیت گؤستریر، اوْ جملهدن آوْروْپانین ان بؤیوْک آراییش کیتابخاناسی — ۱۸۷۷-جی ایلده توْتوْن ماقناتی ایستیوْئن میتچئللین وْسیتی ایله یارانان میتچئلل کیتابخاناسی. کیتابخانانین ایچینده ۱٬۳ میلیوْن کیتاب، ۳۵٫۰۰۰ خریته وْ فوْتوْشکیللر، میکروْفیلم وْ آرخیوْ قزئت یئرلشیر.[۹۷]
تحصیل[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۱۸۴ ایبتیدای مکتب و °۲۹ اوْوْرتا مکتب یئرلشیر،[۹۸] خصوْصی تحصیل احتیاجلاری اوْوْلان اوْشاقلارین تحصیلی اوْچوْن ۳۴ مکتب فعالیت گؤستریر.[۹۹] بعضی مکتبلرده تدریس شوْتلاند کئلت دیلینده حیاتا کئچیریلیر.[۱۰۰] شهرین آلی تحصیل موْسسیسهلری:
- قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۴۵۱-جی ایلده یارانمیشدیر، ایسکاتلندنین ایکینجی ان قدیم تحصیل اوْجاقیدیر (سئنت-ائندریوْس اوْنیوْئرسیتئتیندن سوْوْنرا). اوْنیوْئرسیتئتین دوْققوْز فاکوْلتهسینده ۱۳۰ اؤلکهدن ۲۳ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۶۰][۱۰۱]
- ایستراتکلاید اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۷۹۶-جی ایلده یارانمیشدیر، اوْنیوْئرسیتئتین بئش فاکوْلتهسینده ۲۵ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۱۰۱]
- قلازقوْ کالئدوْنییا اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۸۷۵-جی ایلده کوْللئج کیمی یارانمیشدیر، اوْنیوْئرسیتئت ایستاتوْسوْنوْ ۱۹۹۳-جوْ ایلده آلممیشدیر، اوْنیوْئرسیتئتین اوْچ فاکوْلتهسینده ۱۷ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۱۰۱]
شهرده اوْنیوْئرستیتئتلئردن باشقا بیر سیرا کوْللئج وْ آکادئمییالار وْار — قلازقوْ اینجسنت مکتبی، قلازقوْ کئلوْین کوْللئجی، قلازقوْ کلاید کوْللئجی، ایسکاتلند کرال کوْنسئروْاتوْرییاسی وْ س. طلبهلرین سایینا گؤره قلازقوْ ایسکاتلنددا بیرینجی وْ بریتانییادا (لوْندوْندان سوْوْنرا) ایکینجی سیرادادیر.[۱۰۲]
ایدمان[دَییشدیر]
فوْتبوْل[دَییشدیر]
شهرده دوْنیا دئربیلری سیراسیندا یئر آلان وْ اؤزوْنمخسوْسلوْغوْ ایله سئچیلهن «سئلتیک» وْ «قلازقوْ رئینجئرس» مسکوْنلاشیر. دایم پرینسیپیاللیغی ایله سئچیلهن ماتچدا کوْماندالار آراسیندا اؤلوْم-دیریم موْباریزهسی درجهسینده رقابتین اوْلماسی هم ده سیاسی کاراکتئر داشیییر. سببی رئینجئرسین «پروْتئستانت وْ کرالیچه کلوْبوْ»، سئلتیکین ایسه کرالیچهیه بوْیوْن ایمهیهن کاتوْلیکلرین کوْمانداسی اوْلماسیدیر.[۱۰۳][۱۰۴] قلازقوْنوْن دیگر فوْتبوْل کلوْبلاری — پارتیک تیسل، کلاید وْ کوْینس پارکدیر. شهرده سئلتیک پارک، آیبروْکس ایستادیوْنوْ وْ هامپدئن پارک ایستادیوْنلاری یئرلشیر. ۲۰۲۰-جی ایلده اوْئفا آوْروْپا کوْبوْکو °۲۰۲۰-نین ۴ اوْیوْنوْ قلازقوْدا کئچیریلهجک.[۱۰۵]
دیگر ایدمان نؤوْلری[دَییشدیر]
پئشکار رئقبی کوْمانداسی قلازقوْ اوْوْرریوْرس ایسکاتلند، ایرلاندییا وْ اوْئلسین دیگر کوْماندالاری ایله یاناشی کئلت لیقاسیندا ایشتیراک ائدیر. شهرین یئگانه باسکئتبوْل کوْمانداسی قلازقوْ روْکس آدلانیر وْ بریتانییا باسکئتبوْل لیقاسیندا ایشتیراک ائدیر. قلازقوْنوْن اساس ایدمان آرئنالاری — کئلوْین-هوْلل وْ سیر کریس هوْی وْئلوْدروْموْدوْر.
بیرلیک اوْیوْنلاری[دَییشدیر]
۲۰۰۷-جی ایلده قلازقوْ نیگئرییا باشکندی آبوْجانی اوْستهلهایب، بیرلیک اوْیوْنلاری کئچیریلجیی یئر سئچیلمیشدیر.[۱۰۶] ۲۰۱۴-جوْ ایلین ایوْلوْن ۲۳-دن آوْقوْستوْن ۳-دک قلازقوْدا بیرلیک اوْیوْنلاری کئچیریلمیشدیر.[۱۰۷] بۇ ۷۱ موْختلیف اؤلکه وْ اراضیلریندن گلن، ۴۹۴۷ ایدمانچینین ایشتیراکی ایله، ۱۷ موْختلیف ایدمان نؤوْلوْک ایسکاتلندنین تاریخینده کئچیریلهن ان بؤیوْک موْلتی-ایدمان حادثهسی ایدی.[۱۰۸] بیرلیک اوْیوْنلاری زامانی قلازقوْیا ۳۰۰٬۰۰۰-دن چوْوْخ زیارتچی گلمیش، اؤلکهده ۱۰۰۰ ایش یئری یارائدیلمیش و °۱٫۲ میلیوْن بیلئت ساتیلمیشدیر.[۱۰۸] بیرلیک اوْیوْنلاری ایسکاتلندنین ایقتیصادیاتینا £۵۲ میلیوْن سمره گلمیشدیر.[۱۰۸]
نقلیات[دَییشدیر]
آوْتوْموْبیل نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْ بؤیوْک بریتانییادا اساس نقلیات مرکزلریندن بیریدیر. اؤلکهنین قالان حیسهلری ایله شهری باغلایان یوْللار:[۱۰۹]
- آ۸/M۸ — اساس ماگیسترال، ایسکاتلندنین غرب ساحلیندن شرق ساحلینه کئچیر وْ قلازقوْنوْ ائدینبوْرقلا باغلاییر؛
- آ۸۲ — دوْمبارتوْندان لوْخ لوْموْندا وْ ایسکاتلندنین یوْخاری قوزئی-قربیندن کئچیر؛
- آ۸۰/م۸۰ — ایستیرلینقین قوزئی-شرقینه آپاریر؛
- آ۷۴/م۷۴ — قلازقوْنوْ ایسکاتلندنین جنوْب وْ اینگیلیسنین قوزئی وْیلایتلری ایله باغلاییر؛
- آ۷۷/م۷۷ — جنوْب-شرقدن کیلمارنوْکدان ائیره کیمی آپاریر؛
قلازقوْنوْن کناریندا یوْل شبکهسینین اینکیشافینا باخمایاراق، آوْتوْموْبیله مالیک اوْلمایانلارین وْ ایجتیماعی نقلیاتدان ایستیفاده ائتمهیه اوْستوْنلوْک وْئرهن وْطنداشلارین نیسبتی ایسکاتلند اوْچوْن اوْوْرتا موْقاییسهده داها یوْکسکدیر (موْوْافیق اوْلاراق ۵۶٪ وْ عائلهلرین ۳۴٪-نی تشکیل ائدیر).[۱۱۰]
ایجتیماعی نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ایجتیماعی نقلیاتینین کوْوْردیناسییاسینی وْ اینکیشافی ایستراتهجلیدئ پارتنئرسهیپ فوْر ترانسپوْرت (ایسپت) دؤوْلت نقلیات آگئنتلیگی طرفیندن ایداره اوْوْلوْنوْر.[۱۱۱] شهرده ۴۰ آوْتوْبوْس شیرکتلری فعالیت گؤسترسه ده، فیرست شیرکتینه آوْتوْبوْس نقلیاتینین ۷۰٪-لیک پایی دوْشوْر.[۱۱۰]
ایلک اوْمنیبوْس شهرین کوْچهلرینده ۱۸۴۵-جی ایلده حرکته باشلامیشدیر.[۱۱۲] ۲۰-جی عصرین اوْرتالارینا قدر قلازقوْدا ایکی قاتلی تراموْای وْ تروْللئیبوْس ایشلهسه ده، شهر ساکینلرینین دیگر نقلیات نؤوْلرینین سئچمهسی، بۇ سئروْیسلرین آرادان قالدیریلماسینا سبب اوْوْلموْشدوْر.[۱۱۳][۱۱۴] قلازقوْدا سوْن دفعه تراموْای ۱۹۶۲-جی ایل ۴ سپتامبردا، تروْللئیبوْس ایسه ۱۹۶۷-جی ایلین ماییندا فعالیت گؤسترمیشدیر.[۱۱۵]
۱۸۹۶-جی ایلدهن فعالیت گؤسترهن وْ تک ختتدن عبارت اوْوْلان قلازقوْ متروْپوْلیتئنی (لوْندوْن وْ بوْداپئشتدن سوْوْنرا) دوْنیانین اوْچوْنجوْ ان قدیم متروْسوْ ساییلیر.[۱۱۶] ایلک دفعه متروْ ختتی ۱۹۷۰-جی ایلده، سوْنوْنجوْ دفعه ایسه ۲۰۱۱-جی ایلده تامامیله موْدئرنلشدیریلمیشدیر.[۱۱۷] هر ایل قلازقوْ متروْسوْنو °۱۳ میلیوْن اینسان ایشلهدیر.[۱۱۸] متروْ یئرلی ساکینلر طرفیندن «قوْروْلان پوْرتاغال» شابلون:اینگسلیسجه کیمی تانینیر.[۱۱۹][۱۲۰]
دمیریوْلوْ نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن دمیریوْلوْ نقلیاتی ترانسپوْرت سجوْتلاند میلّی نقلیات آگئنتلیگی طرفیندن ایداره اوْوْلوْنوْر. شهرین قلازقوْ سئنترال وْ کوْین ایستریت دمیریوْلوْ وْاغزاللاریندان، قاتارلار جنوْب، قوزئی وْ قوزئی-شرق ایستیقامتده گئدیر.[۱۱۰] قلازقوْ سئنترال (۱۹۹۹ و °۲۰۰۵-جی ایلده میلّی دمیریوْلوْ موْکافاتلارینین قالیبی)[۱۲۱] ایسکاتلندنین ان ایشلک دمیر یوْلوْ ایستانسییاسیدیر وْ هر ایل ۲۹ میلیوْندان چوْوْخ خالقا خیدمت ائدیر.[۱۲۲]
سوْ نقلیاتی[دَییشدیر]
اوْللر قلازقوْدا نئچه بره کئچیدی فعالیت گؤسترسهده، ایندی اوْنلار تامامیله کؤرپوْلر وْ کلاید توْنئلی ایله اوْز اوْوْلوْنوْب. کلاید چایی بوْیوْ چای تراموْایلاری وْ دوْنیادا سوْنوْنجوْ دنیز چارخلی ائکسکوْرسییا گمیسی اوْوْلان "Waverley" فعالیت گؤستریر.[۱۱۰][۱۲۳] ۲۰۰۷-جی ایلین ایوْن آییندان قلازقوْدان آرقایلل وْ بیوْت بیرلشدیرهن دنیز تییارهسی خیدمتی باشلامدیشدیر.[۱۲۴]
هاوْا نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْ بئینلخالق هاوْا لیمانی قلازقوْدا ایکی بئینلخالق هاوْا خیدمتی مؤوْجوْددوْر:
- قلازقوْ بئینلخالق هاوْا لیمانی (گلا) — شهرین ۱۳ کیلوْمتر قربینده یئرلشیر. ایسکاتلندنین ان بؤیوْک بئینلخالق هاوْا لیمانی ۸۰ ایستیقامت مارشروْتوْیلا ایشلییر.[۱۲۵]
- پرئستوْیک هاوْا لیمانی (پیک) — پرئستوْیک شهرینین اطرافیندا، ۴۶ کم جنوْب-غربده یئرلشیر. آئروْپوْرت ۲۷ ایستیقامت مارشروْتوْیلا ایشلییر وْ ایسکاتلنددا هاوْا ترافیک باخیمیندان اوْچوْنجوْ یئری توْتوْر.[۱۲۶]
تانینمیش ساکینلری[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ساکینلری قلازوْئجیان اینگیلیسجه: Glaswegian آدلانیر.[۱۲۷] شهرین تانینمیش ساکینلردن فوْتبوْلچوْ وْ مشقچی الکس فرگوْسن، ایختیراچی جئیمس وْاتت، مئمار جئیمس ایستئرلینق، موْغهننی پاوْلوْ نوْتینی، آکتیوْر جئرارد باتلئر، مئمار چارلز رئننی ماکینتوْش، سیاستچی توْممی شعریدان، آکتیوْر پیتئر کاپالدی، ایسکاتلندنین آوْروْپا وْ بئینلخالق توسعه ناظری هوْمزا یوْوْساف، بؤیوْک بریتانییانین ۷۴-جوْ باش ناظری قوْردوْن براوْنوْ قئید ائتمک اوْلار.
جئیمس وْاتتین ان بؤیوْک نایلیتی بوْخار ماشینینی تکمیللشدیرمکدن عبارت اوْوْلموْشدوْر.
Uilyam Kelvin, Şotlandiya-İrlandiya fiziki
Uilyam Ramzay, Şotlandiya kimyaçısı
چارلز رئننی ماکینتوْش، مئمار، رسسام وْ دیزاینئر.
Con Loqi Berd, Şotlandiya ixtiraçısı
Aleksandr R. Todd, Şotlandiya alimi
Cok Steyn, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Ayvor Katler, Şotlandiya şairi
Ceyms Sterlinq, Şotlandiya memarı
Alisder Qrey, Şotlandiya yazıçısı
الکس فرگوْسن، فوْتبوْلوْن ان اوْغوْرلوْ مشقچیلریندن بیری ساییلیر.
Billi Konnolli, Şotlandiya komiki
Bert Cenş, Şotlandiya gitaristi
Donovan, Şotlandiya müğənnisi
Lulu, Şotlandiya müğənnisi
Mark Knopfler, Şotlandiya müğənnisi
Robbi Koltreyn, Şotlandiya aktyoru
Corc Qallovey, Şotlandiya siyasətçisi
Anqus Yanq, Avstraliya gitaraçısı
Con Pol Yanq, Avstraliya müğənnisi
Kenni Dalqliş, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Piter Kapaldi, Şotlandiya aktyoru
Eddi Rider, Şotlandiya müğənnisi
Loren Kelli, Şotlandiya aktrisası
Endryu Marr, Şotlandiya jurnalisti
Cim Kerr, Şotlandiya müğənnisi
Robert Karlayl, Şotlandiya aktyoru
Cimmi Sammervill, Şotlandiya müğənnisi
Kolin Montqomeri, Şotlandiya qolfçusu
توْممی شعریدان، سیاستچی.
Denis Mina, Şotlandiya yazıçısı
Şarlin Spiteri, Şotlandiya müğənnisi
Con Barroumen, Şotlandiya aktyoru
Mark Millar, Şotlandiya komiks yazıçısı
جئرارد باتلئر، آکتیوْر.
Kelli Makdonald, Şotlandiya aktrisası
Pirs Doherti, İrlandiya siyasətçisi
Barri Ferquson, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Ceyms Makavoy, Şotlandiya aktyoru
Alan Hatton, Şotlandiya futbolçusu
هوْمزا یوْوْساف، سیاستچی.
Ayden Makqidi, İrlandiya futbolçusu
Endi Marri, Şotlandiya tennis oyunçusu
Emi Makdonald, Şotlandiya müğənnisi
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
نگارخانه[دَییشدیر]
Qlazqo Kaledoniya Universitetindən görünən mənzərə
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Analyser UV02. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-09-30. یوْخلانیلیب4 August 2007.
- ↑ شابلون:وْب قایناقلاماسی
- ↑ 2007 Population Estimates (PDF). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-02-27. یوْخلانیلیب16 January 2008.
- ↑ Glasgow Etymology letter
- ↑ Glasgow Caledonian University − Glasgow, the name. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-09-28. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ The Glasgow Story − Glasgow Coat of Arms
- ↑ Scotland with style − Coat of Arms. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-07-07. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Scotland Guide − St Mungo and the Glasgow coat of arms
- ↑ سئجتیوْنس اوْف تهئ آنتوْنینئ Wall آت هیللفوْوْت جئمئتئری. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-02-21. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Heritage.scotsman.com − ست موْنگوْ آند هیس میستئریوْوْس دئئدس
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ آبوْوْت Glasgow — تهئ ائستابلیسهمئنت اوْف تهئ جیتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-03. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgowcathedral.org.uk
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ تهئ Glasgow ایستوْری — ائارلی تیمئس تو °۱۵۶۰
- ↑ آرجهدیوْجئسئ اوْف Glasgow — هیستوْری. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-06-23. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow فایر
- ↑ تهئ هیستوْری & جوْنستیتوْتیوْن اوْف تهئ اوْنیوْئرسیتی اوْف Glasgow
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ The Glasgow Story — Rising Burgh
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ About Glasgow − Rise of the merchant trader. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-07-28. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow Guide — Historical Timeline
- ↑ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ ۲۰٫۴ BBC − History − 18th-century Glasgow
- ↑ A tour thro' the whole island of Great Britain by Daniel Defoe, letter XII
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ The Glasgow Story − Industrial Revolution
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ تهئ Glasgow ایستوْری − سئجوْند جیتی اوْف تهئ ائمپیرئ
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ جهروْنوْلوْگی اوْف سجوْتتیسه پوْلیتیجس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-01-18. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ رادیجال Glasgow. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-09-28. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Red Clydeside − The battle of George Square
- ↑ ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ The Glasgow Story — No Mean City
- ↑ About Glasgow — Industrial decline. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-08-01. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ English Heritage — Blue Plaque for Scottish Architect Thomas Smith Tait
- ↑ The Glasgow Story — Modern Times
- ↑ About Glasgow − Cultural renaissance. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-08-01. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ About Glasgow − Regeneration − Into the new Millennium. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-05-26. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Şotlandiya referendumda müstəqilliyə "YOX" dedi
- ↑ Scottish independence: Glasgow votes 'Yes'
- ↑ ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ How Glasgow's population has changed
- ↑ 2007 Population Estimates (PDF). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-08-18. یوْخلانیلیب16 January 2008.
- ↑ Demographia.com
- ↑ Glasgow City Council Area - Demographic Factsheet. National Records of Scotland (20 April 2015). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-01-02. یوْخلانیلیب12 July 2015.
- ↑ پوْپوْلاتیوْن بی ائتهنیجیتی این Glasgow
- ↑ ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ ۴۰٫۳ بریئفینگ پاپئر ۲۰۱۱ جئنسوْس – رئلئاسئ ۲ا – رئسوْلتس فوْر Glasgow جیتی
- ↑ ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ Glasgow Scots
- ↑ Glasgow City Council − Wards. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-08-05. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائلئجتیوْنس Framework. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-08-02. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Scotsman.com − Edinburgh and Glasgow must join forces to enter Europe’s super league
- ↑ Scottish Executive — Two cities are "twin engines" of economy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-07-14. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Scotland.org — Glasgow and Surrounding Areas
- ↑ BBC News — Boosts continue from culture win
- ↑ Why Glasgow was 'miles better'. BBC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 5 iyun 2016. یوْخلانیلیب5 iyun 2016.
- ↑ 'People Make Glasgow' unveiled as new city brand. BBC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 5 iyun 2016. یوْخلانیلیب5 iyun 2016.
- ↑ تهئ آجادئمی اوْف اوْربانیسم: Awards https://web.archive.org/web/20080119212642/http://www.academyofurbanism.org.uk/awards.htm رئتریئوْئد ۲۸ مای ۲۰۰۸
- ↑ شابلون:دئاد لینک
- ↑
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow جیتی جئنترئ
- ↑ مئرجهانت جیتی'س هیستوْری
- ↑ Glasgow’س مئرجهانت جیتی
- ↑ Glasgow مئرجهانت جیتی سیگهتسئئینگ گوْیدئ
- ↑ Let Glasgow flourish. Scotland: the official online gateway. یوْخلانیلیب29 July 2008.
- ↑ Glasgow City Council − International financial services district. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-07-09. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ IFSD Glasgow
- ↑ ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ ۶۰٫۲ ۶۰٫۳ ۶۰٫۴ ۶۰٫۵ ۶۰٫۶ قلازقوْ: ان قوْناقپروْر طلبه شهری. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ West ائند بی آننیئ گوْوْد. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-10-14. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ تهوْوْساندس توْرن اوْوْت توْ سئئ ۲۰ته West ائند فئستیوْال'س اوْپئنینگ پارادئ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-05. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑
- ↑
- ↑
- ↑ فیر پارک – NOW GLASGOW نئجروْپوْلیس
- ↑ ایان ر. میتجهئلل — Walking این Glasgow’س ائاست ائند
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow ائاست ائند
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow South Side
- ↑ ائند اوْف آن ائرا این سیگهتهیلل آس اینتئرناتیوْنال جوْمموْنیتی سئئ فلاتس توْرن down
- ↑ ائخجلوْسیوْئ فیرست لوْوْک آت تهئ فوْتوْرئ اوْف سیگهتهیلل
- ↑ سیگهتهیلل رئوْامپ پلاننئد فوْر Glasgow ۲۰۱۸ یوْوْته گامئس بید
- ↑ پارتیجک تهیستلئ تئامس اوْپ with ماریهیلل فوْوْدبانک. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-02-07. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow'س رئد روْاد فلاتس توْ بئ دئموْلیسهئد لاتئر تهیس یئار
- ↑ ۷۵٫۰ ۷۵٫۱ ۷۵٫۲ ائوْلر یئنه ده یئرله یئکسان اوْلوْندوْ - بوْ دفعه قلازقوْدا
- ↑ Scotland Guide — Architecture of Glasgow
- ↑ CA' D'ORO BUILDING
- ↑ ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ Glasgow Architectural Styles. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2019-04-04. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Scotland's contemporary architecture
- ↑ Glasgow City Council — Clyde Bridges. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-09-19. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Overview of Clyde Arc
- ↑ Glasgow City Council — Parks & Gardens. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-20. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Bellahouston Park. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-10. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ ۲۰ یئارس جوْلتوْرال جاپیتالس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-08-22. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ نیگهتس اوْوْت این Glasgow. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-08-06. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow تهئاترئس
- ↑ Glasgow Museums — Kelvingrove Art Gallery and Museum
- ↑ Zaha Hadid's Riverside Museum
- ↑ تهئ ایندئپئندئنت — تهئ تئن بئست: روْجک موْسیج وْئنوْئس
- ↑ Glasgow'س موْسیج سجئنئ رئجوْگنیسئد with رارئ هوْنوْوْر فروْم اوْنئسجوْ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-06. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ سجوْتلاند with ایستیلئ − Glasgow موْسیج & جلوْب سجئنئ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-10-07. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ نیگهتس اوْوْت این Glasgow. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-09-27. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ تهئ تاللئست جینئما این تهئ World - CineWorld, Glasgow
- ↑ West ائند فئستیوْال
- ↑ جوْلتوْرال فئستیوْالس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-08-16. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل — جیتی اوْف مدیا آند اینفوْرماتیوْن. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-07-31. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائدوْجاتیوْن. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-04-15. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائدوْجاتیوْن سئروْیجئس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-01. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − گائلیج ائدوْجاتیوْن. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-01. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ ۱۰۱٫۰ ۱۰۱٫۱ ۱۰۱٫۲ هیگهئر ائدوْجاتیوْن ایستاتیستیجس آگئنجی
- ↑ سجوْتتیسه ائنتئرپریسئ − گئوْگراپهیج پروْفیلئ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-05-27. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ رانگئرس آند جئلتیج: دیسوْنیتئد تهئی ایستاند
- ↑ دوْنیا فوْتبوْلوْنوْن ان بؤیوْک ۷ دئربیسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-11. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ آوْروْپا فوْتبوْل چئمپیوْناتینین ۴ اوْیوْنوْ باکیدا کئچیریلهجک
- ↑ Glasgow wins راجئ فوْر ۲۰۱۴ گامئس
- ↑ اوْوْت with آ بانگ: ائیگهت میلّیوْن توْنئ اینتوْ Commonwealth گامئس’ ایسپئجتاجوْلار فینالئ - with لوْلوْ این تارتان تروْوْسئرس آند کیلیئ این تهیگه-هیگه بوْوْتس (آند آیت فیناللی ایستوْپپئد راینینگ!)
- ↑ ۱۰۸٫۰ ۱۰۸٫۱ ۱۰۸٫۲ Commonwealth گامئس ۲۰۱۴ ایستاتس
- ↑ KapTa Ha گوْوْگلئ ماپس
- ↑ ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ ۱۱۰٫۲ ۱۱۰٫۳ Glasgow جیتی جوْوْنجیل — ترانسپوْرت. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-04-15. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Strathclyde Partnership for Transport
- ↑ Glasgow's timeline
- ↑ Glasgow Trams
- ↑ Glasgow Trolleybuses
- ↑ The Glasgow Story − Trolleybuses
- ↑ Glasgow Subway system marks 115th anniversary
- ↑ Report says Glasgow subway work progressing well on £288m revamp
- ↑ Record passenger numbers for Glasgow Subway thanks to Games boost
- ↑ SPT Subway − Facts and figures. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-12-29. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Clockwork Orange reborn[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ Scotland.com — Glasgow جئنترال
- ↑ اوْففیجئ اوْف رایل رئگوْلاتیوْن — ایستاتیوْن اوْساگئ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-01-22. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Waverley ائخجوْرسیوْنس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-08-17. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ وْیسیت بریتاین — New سئاپلانئ سئروْیجئ فروْم Glasgow[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ ایسپت — Glasgow آیرپوْرت رایل لینک. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2006-06-23. یوْخلانیلیب2016-08-14.
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow Prestwick اینتئرناتیوْنال آیرپوْرت
- ↑ Did Glasgow v Edinburgh rivalry begin over a loaf of bread?. www.heraldscotland.com. یوْخلانیلیب3 February 2016.
- ↑ Pessotto, Lorenzo. International Affairs – Twinnings and Agreements. International Affairs Service in cooperation with Servizio Telematico Pubblico. City of Torino. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-18. یوْخلانیلیب6 August 2013.
- ↑ Glasgow 'twinned' with Lahore. Web.archive.org (29 November 2006). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2006-11-29. یوْخلانیلیب12 September 2009.
- ↑ Leask, David (24 February 2007). "Holy row after Glasgow twins with Bethlehem". Herald (Glasgow). Retrieved 1 November 2014. CS1 maint: discouraged parameter (link)
- ↑ Bethlehem Municipality. bethlehem-city.org. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-07-13. یوْخلانیلیب10 October 2009.
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- CS1 maint: discouraged parameter
- Scottish Gaelic دیلی سؤزجوکلو مقالهلر
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Articles with OS grid coordinates
- چئویرمک یانلیش سئچیملر
- مقالات دارای جعبه اطلاعات
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- NKC شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NLI شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- MusicBrainz area شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NARA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- WORLDCATID شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- اینگیلیس
- بؤیوْک بریتانیا شهرلری
- اوْروْپا
- ایسکاتلند شهرلری
- قلاسقوْ
- قلاسقو
- 6th-century establishments in Scotland
- Council areas of Scotland
- Districts of Scotland
- Lieutenancy areas of Scotland
- Populated places established in the 6th century
- Port cities and towns in Scotland


text:
فرق بین متانول و اتانول
بو متانول یا همان صنعتی الکلدور
و
بو اتانول یا آغ الکلدور
بونلارین فرقی وار
متانوللا_ صنعتی الکلونان بیر شئیی ضد عفونی ائلمک اولماز.
متانول سممیدیر آغیلیدیر و بو نوع الکلو آزاراق ضد عفونی اوچون ایشلدرلر نییه کی دری شیشمهیه، کور اولماغا، بؤیرک یئتمزلییینه، کمایا گئتمهیه و حتی اؤلومه سبب اولار.
اما آغ الکل همان اتانول ضد عفونی ائلهین مواددیر
اما
سو و صابین و باشقا یویوجو مادهلر اولان زامان اتانول آغ الکل ضد عفونی اوچون توصیه اولمور.
اتانول آغ الکل و متانول صنعتی الکلون فرقی نهدیر؟
اتانول، اتیل قوروهو اولان بیر الکلدور
متانول، متیل قورهو اولان بیر الکلدور
اتانول سودان ضعیف بیر اسیددیر
متانولون اسیدی، سودان چوخدور
اتانول غیر مجاز ایچکیلری دوزلتمکده ایشلنن الکلدور
متانول سممیدیر و ایچکی اوچون توکتمهیه یاخشی دییل.
اتانول قندین آجییان مایاسی ایله تولید اولور
متانول کربن مونوکسید، کربن دی اکسید و هیدروژنین کاتالیزیندن مصنوعی اولاراق تولید اولور.
اتانول خاص قوخوسو وار و اود آلار
اما
یاریم قاشیق متانول کورلوغا سبب اولار