text:
محمد علی جیناح
محمد علی جیناح (۲۵ دسامبر ۱۸۷۶ - ۱۱ سپتامبر ۱۹۴۸)، ( قائد اعظم / بؤیوک اؤندر و میللتین آتاسی اولاراق دا خاطیرلانار)، ۲۰-جی یوز ایلین حقوقجوسو، سیاستچیسی و دؤولت آدامیدیر.
بوتون هیند موسلمان لیقاسی و پاکیستان موستقیللیک اوغروندا موباریزهنین لیدرلریدیر، پاکیستانین قوروجوسو و دؤولتین ایلک پرزیدنتی. دوغوم و اؤلوم ایلدؤنوملرینده اؤلکهده مراسیملر کئچیریلیر.
بیوقرافیدَییشدیر
اؤزو هر نه قدر داها سونرالاری شیعه اولدوسا دا، ایسماعیلی مذهبینه منسوب بیر عائلهنین اؤولادی اولاراق ۲۵ دسامبر ۱۸۷۶ تاریخینده کراچیده دونیایا گلدی.
ایلک و اورتا تحصیلینی کراچی و بمبئی شهرلرینده تاماملادی. آتاسی اوغلونو اؤزو کیمی بیر تاجیر اولماق ایستییردی. بو مقصدله بیزنس ایدارهسی ۱۸۹۲-جی ایلده اونو اینگیلیسه گؤندردی. اما جیناح ایش یئرینه لندنده قانون اؤیرهنمهیه قرار وئردی.
۱۹۲۰-جی ایل جیناحین سیاسی حیاتیندا موهوم مرحلهدیر. همین ایل، کونقره حیزبی گاندینین تاثیریله بؤیوک بریتانیا حکومتی ایله باریشیق یوللاریندان ایمتیناه ائتمیی و خاریجی املاکی بایوکوت ائتمک قرارینا گلدی. [۳] جیناح، متودلارین قاندی ایله آیریلماسینا، بونون غئیری-قانونی موباریزهیه چئوریلدیینی گؤردو. قاندی ۱۹۱۸-جی ایلدهن هیندولاری سمبولیدی، جیناح ده موسلمانلارین لیدری ایدی. ۱۹۴۷-جی ایل آوقوستون ۱۴-ده بریتانیا هیندوستانین موستقیللیینی تانیماسینا مجبور ائدیلدی و همین گون پاکیستان و هیندوستان قورولدو.


c: text/html

text:
سرسکند آتچیلاری
بیر یا ایکی یؤز ایل بوننان اؤنجه هشتری ماهالیندا خانلار حکومت ائلر میش و حقیقتا قؤل، ائل، قیلیج گؤجیله کئچینر میشلر مسلمان اینسانلارا شرع قانونیلا اؤز حدی حدودلارین تانیارمیشلار
ایختیلافلاری اولان زامان آ غ سقللر ومجتهدلر وائل خانی الیله صولحا چاتیب
بیرگون گولور گوز اوسته قاش بیرگون باریش ،بیرگون ساواش شانلی داملا ، یاواش یاواش بیر یا ایکی یؤز ایل بوننان اؤنجه هشتری ماهالیندا خانلار حکومت ائلر میش و حقیقتا قؤل، ائل، قیلیج گؤجیله کئچینر میشلر مسلمان اینسانلارا شرع قانونیلا اؤز حدی حدودلارین تانیارمیشلار ایختیلافلاری اولان زامان آ غ سقللر ومجتهدلر وائل خانی الیله صولحا چاتیب وحقی حقدارا تاپشیرارمیشلار
اما بعضا ایختلافلار سایه سینده خانلار طایفالار دوشمان اوردوسونا حمله آپاریب وساوشلار باشلانار میش زامانلارین بیر هیسه سینده خانلیق زامانیندا.
سهند آوا اؤلکسینده گؤجلی ساییلان ائللردن بیری اروانلی وبیری یار احمدلی ائلی اولاراق دائم بو ایکی طایفانین آراسیندا ساواش وکش مکش. واریمیش یار احمدلی طایفاسینین بویوک باشی حاج امیر طاخجاجیج کندینده ساکین اولاراق بیر محتشم قدرت یاراتمیشدی وکئچمیش خانلار رسمیله اؤزیله فیکرلشیر کی پولونان اولار اولسون. اولماسا زوریلا سرسکند کندینه صاحیب اولارام بیر قاسید یوللایب سرسکند کندینده ایله شن اروانلی بئئ کربلایی ممی بئین اوغلی کربلایی عبدالله بئی دئیر کی مولکوزی منه ساتین یاخشی پول وئریم ایسترسیز بورادان گئدین ایستمه رسیز منه ایشلیه بیلر سیز اما کربلایی عبدالله قارداشلاریلا شور ائلییب حاج امیر خانا یوخ دئیلر بو سؤز قالیر یازدا جؤت چیخان زامان
قارلار ارییب و یئر ده آلا بولا قار اولان گؤنلر خیر الله یاور حاج امیرین اوغلی گؤجلی وشهامتلی بیر جاوان اولاراق نئچه پارا کند دن جؤتچی ییغیر کی سرسکندین سدین کئچسین وزور دارلیقیلا سرسکند مولکینه صاحیب چیخسین جؤتچیلر طاخجاجیخ کندین نن حرکت ائلیب بیر بویوک قوشون کی سایلاری 20جوت جؤتچی و خدم وحشم وآتچیلاریلا ونئچه خلور آرپا بوقدا و اکینچیلرین زوماریلا سرسکند مولکینه گئچیرلر سدلری سؤکوب جؤتلری قوشوب ویئرلری سؤرمگه باشلییرلار بو خبر اروانلی ائلینین باشچیسی عبدالله بئیه یئتیشیر قارداشلارین وعم اوغلانلارین چاغیریب آتلاری یئهرلیب قیلینجلاری وقالخانلاری اله گؤتوریب ایاقلارین آتلارین زنگینه باسیب یولا تؤز سالاراق دؤشمانا هوجوم گئتیللر آغ داغ سمتینن آشاقا ائنیب ناهار زامانی جؤتچولردن بیر آز فاصیله آلیب ناهار یئمگه باشلیلار الله وردی بئی اروانلی
بیر نیشانلی پارچانی بیر اؤزون آغاجا باقلاییب یئره سانجیر یئر سورنلرین موراقیبلرینن بیری بونلارا ساری گلیب سوروشور کی بوردا نه ایش گؤریسیز ؟؟
الله وئردی بئی دئیر :فیلان فیلان اولموش سن بیزیم مولکوموزده نه ایش گؤرور سن ؟؟کور سان مگر؟
گؤریرسن کی ناهار یئیرک آتچی سوروشور بو آغاج اوسته کی پارچا نئه دی؟؟ الله وئردی خان دئیرکی ایجازه وینن بودا کربلایی عبدالله بئین بایراقیدی ناهاروزی یئیون یئتیشریک خیدمتوزا ناهارلار یئیلیر اروانلی ویار احمدلی قالان ساواشچیلاری یئتیشیر سرسکند آتچیلاری اولده سعی ائلییلر دیلیله سؤزیله قائیله نی یاتیردیب و ساواش باشلاماسین کربلایی عبدالله خیر الله یاوری چاغیریر چوخ بحث دن سونرا خیرالله یاور وورور عبدالله بئی قوجا سر کردنی آتدان یئره دوشور بو ماجرا ساواشی باشلاییر سرسکندین اروانلی ایگیدلری بو زامانا جاخ دیفاعی حالتده اولاراق ایشی پؤزومولموش گؤریب و هجوم باشلاییلار و کهر آ تلار آق، بوز وقشقه آتلاریلا داغ داشی چاپیب هر یانان هجوم گئتیریللر آرا قاتیشیر مذهب ایتیر یار احمدلی لر دویونجا کتک یئیر وکربلای فتح الله ممی بئین قدرتلی وجاوان اوغلی خیر الله یاوریله قیلینج قیلینجا قاباقلاشیرلار کربلایی فتح الله خیر الله یاوره دئیرکی :
گؤجا کیشینی وورماق کیشیلیکدن دئیل اونا توخلی دؤیشی دییلر ایندی اروانلینین قوچی گئلدی باشلا چاقیشماقیی گؤرک .........چوخ سؤزدن و ووروشدان سونرا خیرالله یاور آتین افزارین چؤریب قاچماقا باشلییر و فتح الله بئی اونون پشیله آ تین تعقیبینه. باشلاییر خیر الله یاور بیر یارقانا
; یئتیشیر وفتح الله بئی اونا یئتیشن زامان خنجری ارکک آتینین یالینا باسیب آت یارقاننان اوچور وخیرالله یاور جانین قورتاریر
سرسکند آتچیلاری ظفر قازانیب غنیمت لریله کنده گلیب و بیر بؤیوک تام تاراقی یولا سالیرلار کربلایی عبدالله بئین باج اوغلانلاری یان بولاغیندا اولاراق ساواشا قاریشمامیشلار ساواش سونا چاتانان سونرا ظفر خبری اونلارا چاتیر باج اوغلانلارین بیرین کی زوریلا ساخلامیشدی خبر گئتیرن دئیر بئی هئچ ناراحات اولما سنین دایی لارون بو داغلارین اصلانیدیلار استغفر الله هئچ اللهین دا گؤجی اونلارا چاتماز.......نئچه گؤنن سونرا حاج امیر مجتهد زنجیر آبادینی واسیطه سالیر صولح ائلیر واموالارین اونرا قیتریب و اوغلی رستم خانی فتح الله بئله قارداش ائلیب ومجتهد اونلارا قارداشلیق صیغه اوخویور او تاریخدان. اروانلی یار احمدلی قارداش ساییلب صولحیله بیرلیکده یاشاماق باشلییلار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
رومی اعداد
روم سای سیستمی — قدیم رومدا ایستیفاده ائدیلن سای سیستمی. سیستم قدیم دؤورلردن ایستیفاده ائدیلمیش، اورتا عصرلرده معین قدر دَییشدیریلمیش و موعاصیر وضعیته دوشموشدور.
بۇ سیستمده رقملری مووافیق حرفلرله اوز ائدیرلر. روم رقملری اساساً نؤمررلنمیش سیاهیلاردا، سیفربلاتلاردا، تاریخلرین یازیلماسیندا ایستیفاده اولونور.
سمبوللاریدَییشدیر
روما رقملرینین یازیلیشیندا ۷ سمبولدان ایستیفاده اولونور
بۇ سمبوللار تکرارالانما اوصولو ایله عرب رقملرینین یازیلماسیندا ایستیفاده اولونور. لاکین بعضی حاللاردا قیسالاشدیرماق اۆچون یئردییشمدن ده ایستیفاده ایستیفاده اولونور. مثلاً ۴ رقمی قیسا اولماسی اۆچون اونو IIII یوخ IV-جو کیمی یازیرلار؛ ۴۰ رقمی ده همچینین XXXX یوخ، XL کیمی یازیلیر. ۵ میلیوندان یوخاری رقملرین یازیلیشی موختلیف جور اولور.


text:
ائهی… اوشاقلیق هاردا قالدین؟ ایتدین باتدین، خاطیرهلر دفترینده یاتدین. هله ایشدن چیخمامیشدیق؛ دزگاهلاردان اوشاقلارین یورقون سسی گلیردی: بیریدی، بیردی، بیردی … سودان گلن سورمهلی قیز، کوزهنی وئر من گوتوروم … تاپ، تاپ، تاپ … دفهنین سسی باشقا سسلری کسیردی. هردم ده بیر آغاجاندان گیزلین جیبیمدهکی آشیقلاریمی یوخلویوردوم. دزگاهین اوستونده اویان بویانا کئچنده ددهمین چرخی منه قاش گؤز آتیردی. تلسیردیم ایشدن تئز چیخام؛ چرخی گؤتورب گئدهم چرخ سورمهیه، آشیق اویناماغا.
اکبر قارایلا چوپور قولام کرخانایا گلدیلر. گؤزوم اولاردا اولماسایدیدا قولاغیم اولاردایدی. بیرآز اویان بویاندان دانیشاندان سونرا چوپور بیزیم آغاجانا دئدی: ائشیدیبسن دونن گئجه حامامچی ماحمودون ائوین کسیبلر؟ آغاجان نه آلدی نه ساتدی دئدی: اونون ائوین کسماغا نهوار، اوغرونون گؤ… وار گلسین بیزیم ائوی کسسین. قوش، قوشلوغوندا، قارقا قارقالیغیندا بیزیم دامدان گئچه بیلمز. آغاجانین بو سؤزوندن بتر کئف ائلهدیم کی گل گؤرهسن. اؤز- اؤزونه قولتوغومون آلتی بیر آز شیشدی.
قاش قارالمیشدی اؤزومو ائوه یئتیردیم. چرخی حیهطین بیر بوجاغیندا دیوارا دایادیم. تر- تلسیک ائوه قاچدیم؛ هله آغاجان گلمهمیشدی. ننهم میت-میت میتدانیردی: چرخی نییه آپارمیشدین؟ او شالوارین دیزلرین هاردا او جور جیریبسان؟ سن اؤلهسن ایندی ددهن گلسه اؤلدورهجک. به سن صاباح مدرسهیه گئتمیهجاقسان؟
قورخونون بالاسی اؤلسون؛ تئز دوروب کیتابلاریمی تاپدیم یالاندان کیتابلارا باخیردیم؛ گؤزوم قاپیدایدی. اوشاق اولمویاسان, ائله کیتابلاری اله آلماغیمی بیلدیم، هئچ بیلمهدیم نهواخت یوخلامیشدیم. قورخودان یورقانی چکدیم باشیما. دئییردیم به ددهم گلیب ائوه منی دؤیماغ ایستیر. بیر اوندا آغاجان یورقانی اوستومدن چکدی. ننهم آغلایا آغلایا:
– دئمیرم ائله سنین گوجون بیر قاریش اوشاغا چاتا؛ ائله ائلهمه قورخار.
آغاجان دئییردی: اؤلمویوب کی، بیر بئله های-کویونن نه یاتماسی؟ قوی دورسون گئتسین عمیسیگیلدن منه بیر شالوار آلسین گتیرسین.
ننهم پنجرهنین ایچینده اوتورموشدو؛ چادراسی بوینوندا دئییلدی. آغاجاندا منیم باشیم اوسته رئژه گئدیردی. اوشاقلار مدرسهنین حیهطین گئیمیشدیلر باشلارینا. هله اؤزومه گلمهمیشدیم آغای نوبخت قولاغیمدان یاپیشیب, سورویه- سورویه منی آپاریردی دفتره:
– آغای علیزاده! من بوننان باشارابیلمیرم، آخشام چاغی کوچهده توپ اویناماغی، چخ سورماغی، آشیق اویناماغی، دام- دوواری گمیرماغی بس دئییل ایندیده شورتونان گلیب مدرسهیه. یه گئتسین ددهسین گتیرسین، یهده پروندهسین وئر قولتوغونا.
آغلایا آغلایا ائوه قاییدیردیم. آغای نوبخت بیلمیردی کی آلا قارقالار دونن گئجه دستهسیله بیزیم دامین اوستوندن کئچمیشدیلر…


text:
فستفود
فست فود (اینگیلیسجه: Fast food) (یا دا آیاقاۆستۆ یئمک) — قیسا سۆرهده حاضیرلانان و ال ساتان'لاردا، بوفهلرده و رستورانلاردا همن تۆکتمک و یا پاکت ائدیلمک اۆزهره ساتیشا سونولان یئیهجک. اینگیلیس دیلینده (fast food) قاورامی تورکجهیه بیرهبیر چابوک یئمک و یا تئز یئمک اولاراق چئوریلیر. تورک دیل قورومو طرفیندن حاضیر یئمک قارشیلیغی اؤنریلمیشدیر.[۱] آنجاق حاضیر یئمک تعبیری پک چوخ دیلده قیسماً پیشیریلمیش و پاکتلنمیش، ایسیتیلاراق یئنمهیه حاضیر یئمک آنلامینا گلیر.[۲] حاضیر حالدا ساتیشا سونولان اکمک آراسی دؤنر، همبرگر، یئرآلما قیزدیرماسی، پیتزا کیمی پک چوخ یئیهجک فست فود قبول ائدیلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Türkçede Batı Kökenli Kelimeler Sözlüğü"[دائمی اولو باغلانتیلی][اولو باغلانتی], Türk Dil Kurumu.
- ^


text:
هنر قارانلیقدان داها گوجلودور!
نیگار خیاوی
دوشونورم هنر و هنرین بللی بوداغی اولان ادبیات، آزادلیق اوزاییدیر. اوزای دا اوج-بوجاقسیز، سینیرسیز فضا دئمکدیر، من ده اوزای سؤزونو بو اوزدن قوللانیرام. هنر انسان یاراتیغیدیر. حیاتین داریسقال اؤلچو-بیچیسینی دوشونجهسینین، خیالینین سینیرسیز اوزایینا دار گؤرن انسانین یاراتیغیدیر هنر؛ آلیشیق قالیبلارا سیغمایان انسان، سفرهسینی اؤیرهنیلمیش سفرهلردن آییرماق ایستهین انسان، متعارف دونیانی بَینمهییب اؤزونه هنر و صنعت آدلی دونیا یارادان انسان، نهیسه… صنعت دونیاسی سینیر دئیه، سرحد دئیه بیر شئی تانیمادیغیندان دولایی هر بیر سینیرلا قارشیلاشدیغیندا چرچیوهلری چئویره-چئویره نفس یولوسونو آختاریب تاپار. آنجاق نه یازیق کی، صنعت دونیاسی قارشیسیندا چرچیوه قورماق ایستهین ذهنیت نه صنعتین چرچیوه چئویرن اؤزللییینی تانییار، نه ده صنعتین قیسناییشلارا قارشی- هر رنگدن اولورسا- میدان اوخوماسینی بیلر. ۲۱-نجی یوز ایللیکده انسانین/فردین داورانیشینی فورمایا، قالیبا سوخماق ایستهین ذهنیت هله بونونلا یئتینمهییب اونون دوشونجهسینه ده نورم و فورم معینلشدیرمهیه قیدیقلانار. نئیلهمک، بئلنچی گؤروش البته کی، همین او دئدیییمیز صنعت اوزایینا قارشی اولان گؤروشدیر.
بو یازینی منه یازدیران سببی سؤیلهییم، ۱۲ -۱۳ ایل بوندان اؤنجه «الیمده اَللی بارماق» آدلی بیر شعر توپلوسو اولان کیتابیم یاییلدی. هر زامان سایقیم اولان ادبیاتچی بَگلریمیزدن بیری اونو اوخورکن گویا شعرلریمدن هم اوتانج دویموش هم ده اییرنمیشدیر. کرونا گونلرینده نئتده دولاشیرکن او یازییا راستلادیم. من بونا چاشمادیم، ندن چاشمادیم؟ چونکو سینیرلاری آشماق چوخلارینی اینجیک سالابیلر، لاکن بو منیم سوچوم دئییل، صنعتین ماهیتی بو، آلیشیلمیش سرحدلری آشماق صنعتین دوغما گؤرهوی! صنعت اهلی ذهنین چئشیتلی کاناللارینی آچیق بوراخمالی و هر چئشید دوشونجهیله بیلگیلی، آکتیو و تنقیدچی شکیلده قارشیلاشمالیدیر، یوخسا ذهنین گیریش یوللاری قاپانارسا و یالنیز اؤنجهدن تانیملانمیش بیرجه بللی دوشونجهیه تاخیلارسا، ایستر-ایستمز گئت-گئده همین دوشونجهیه پروقراملاشمیش و کؤکلنمیش بیر روبوتا چئوریلر.
آنجاق آغلیمدا بئله بیر سووال باش قالدیریر: انسان وجودونون ان دوغال فیزیولوژیک ایشینین آدینی شعره گتیرمگ نئجه اولور دا اوتانج دوغورور؟ دوشونورم حیاتین پیرتلاشیق قایغیلاری و سیخینتیلارینین قالاق-قالاق آرتماقدا اولدوغونو گؤروب گؤینهین قلم سؤیوش، هزل و هجو کؤمهییله توپلومون گئرچکلرینی ادبیاتا داشیماقدا الی قولو آچیقدیر. ادبیات توپلومو اویون اویناماغا، ساختاکارلیغا تشویق ائدرمی؟ ائدنمز. ادبیات پیسلیکلری توپلومون قارانلیقخاناسیندا باسدیرارمی؟ باسدیرانماز. قالدی کی، شعر دَییشمز قالان دویغو دونیاسی دئییل، شعار دونیاسی دئییل. شعر، سادهجه آنلیق هیجان وئریجی، جوشدوروجو، آهنگلی سؤزلر دئییل. لازم گلنده شعر سوسیال ایلیشکیلری، توپلومون اخلاقی و خرافهچی گؤروشلرینی تنقید ائدرک میدانا چیخار و عادت حالینا گلمیش ادبی دَیرلره بئله، میدان اوخویار. آرتیق، دیلی و ادبیاتی سنتی قورولوش و فئودال دوشونجه سیستئمی چرچیوهسینده توتوب ساخلاماق امکانسیز ایش.
جمعیتین آجی گئرچکلریله قارشیلاشماق دوشونن انسان اوچون بیر زورونلولوق/مجبوریت و سورونلولوق/ مسئولیتدیر. نه ائتمک کی، بیزیم نسلیمیز آجیناجاقسیز بیر زمانهده وارلیغا توللانیلمیش اولدو. بو نسلین باشینا نهلر گلمهمیش کی؟ بو نسیل بؤیرهیینی ساتان، اؤزونو ساتان، اوشاغینی ساتان، کیملییینی ساتان، گؤزونو ساتان و ساتمالی هر نهیی وارسا اونو ساتان نسیل اولموش. بئلنچی آجیلار ایچینده گول-بلبلدن سؤز ائتمک مسلهنی آزدیرماق و بونونلا ذهنلری آزدیرماق دئییلمیدیر؟ شعرین نئجه بیر یاشام چنبرهسینده یازیلمیش اولدوغونو آراشدیرماق یئرینه بیر ایکی سؤزو توتوب مسلهنی آزدیرماق نه دئمکدیر؟ یوخسا، مسلهنی تنقید آدیلا بو شکیلده آرایا آتیرسینیز کی، دوزگون اولان شکلی آزدیریلیب اونودولسون؟ گئنه بئله بیر سووال گؤزونو گؤزومه دیکیب سوروشور، بیز تاریخین هاراسینداییق؟ ایللردن ۲۱-نجی یوزایلین ۲۰-نجی ایلی، کروناویروس دؤنمی! گؤزه گؤرونمز بیر ویروس الیله بشریت تاریخینده اؤنملی بیر دؤنم اولوشماقدا، بیزلرسه هله کلمهلرین تربیهلی- تربیهسیزی دارتیشماسیندا ایلشیب قالمیشیق و سایین تنقیدچیمیزین فخری منیم شعریمده گویا تربیهسیز کلمهلری اوتانا –اوتانا، اییرنه-اییرنه (اؤز دئییشلرینه گؤره) اوخوماسی اولموش. دوغروسو ادبیاتیمیزین سورونو نه؟
تام یازیقلیقلا بو گون بیر چوخ آجیلاری اؤز بیلگیمیزه چاتدیرمالییق: منصوب اولدوغوموز توپلومدا بیر چوخ میلیون ایشسیز، بیر چوخ میلیون معتاد، بیر چوخ میلیون اوروسپو قادین، بیر چوخ میلیون کوچه جوجوغو و بیر چوخ چوخ میلیون روانی مریض یاشاماقدادیر، بیز ایستهسک ده ایستمهسک ده بو میلیونلارین ایچینده یئر آلماقداییق. اوتانج دوغورمالی بونلارمی یوخسا منیم شعرلریم؟ بس بئله بیر بدبخت، بئله بیر کیرلی توپلومدا ادبیاتین مؤوضوعسو نه اولمالی؟ کوراوغلونون قیر آتی، قوچاق نبینین ائشمه بیغیمی؟ بو توپلومون دَریسینین آلتینا نهلرین توپلاندیغینی گؤرمزمیییک؟ خسته توپلومون خسته اقتصادی، خسته پولیتیکاسی، خسته ادبیاتی، خسته شهرلری، خسته عایلهلری، خسته سئوگیلیلری، خسته شاعرلری، خسته آیدینلاری اولور، بئله بیر توپلومون شعری یالانچی ناناینیناش دویغوسو داشییاماز.
کلمهنی تربیهلی-تربیهسیز شکلینده کاتئقوریلشدیرن گؤروش، دئمک دیلی و ادبیاتی هله ده سنتی قورولوش و فئودال دوشونجه سیستئمی چرچیوهسینده توتوب ساخلاماق ایستیر. دیلی ادبی و غیری ادبی بؤلوملره بؤلتهلمک دیلی قتل ائتمک دئمکدیر، دیلده قوللانیلان هئچ بیر کلمه تربیهسیز و غیری ادبی دئییل، بوتون کلمهلر یازی دیلیمیزه کؤچمهلی، بو دا ادبیاتین داها بیر گؤرهوی. دانیشیق دیلیمیزده وار اولان بوتون کلمهلر گرکن شکیللرده یازیلی ادبیاتا کئچمهلی. آچیق مضمونلو سؤزلر و سؤیوشلر ده دیلین بیر پارچاسی اولاراق ادبیاتا داشینماسی اوتانج دوغوراجاق حرکت دئییل. هله قالسین کی، سؤیوش وئرمک اؤزو انسانین آجیقلی غضبلی اولدوغو چاغیندا دوغال پسیکولوژیک بیر تپکیدیر. هئچ ده قورخوب-اورکومک لازم دئییل. ادبی اولمایان دئیه، کلمه و دیلیمیز یوخ! دیلیمیز بوتون کلمهلرینین مبارک ائشلیگینده یازیلی ادبیاتا داشینمالی، سؤزسوز. آچیق سؤزلر و سؤیوشلر ادبیاتین گیزلی قالمیش طرفی اولسا دا هر انسانین جوجوق یاشلاریندان ائشیتدییی سؤزلر اولاراق کاراکترینین آیریلماز حصهسیدیر. سؤیوشلر حتا دیلین، کولتورون دَیرلی بیلگی قایناقلاری کیمی گونلوک دانیشیقلاریمیزدا دا ایشلکدیر و توپلومون بوتون عضولری دیلین بو خزینهسیندن یارارلانیر. کلمه سادهجه آغیز بوشلوغوندا گلیب گئدن بیر سؤز دئییل، هر کلمه اؤزلویونده گوج صاحبیدیر، تسلی گوجو، یارالاما گوجو، اینجتمه گوجو، سئودیرمه گوجو، نفرت گوجو، دَییشیم گوجو و بو باخیشلا اَن چیرکین تابولار بئله ادبیات و شعر عالمینه داشینابیلر. ادبلی ادبیاتدان سؤز ائدن ذهنیتین البته کی، شخصی ترجیحلری اولابیلر، هانسیسا شعر و یا شاعیرین اثری اونون بَینهسینی قازانیب و یا قازانمایا بیلر، آنجاق شخصی بَینهسینی، تثبیت اولونموش ادبی دَیرلر کیمی گؤسترمک ادبیات اوزایینا سیغماز. انسانین دورومو کلمه ایله آچیقلانیر، هر تور کلمه. بس ایرنج دوروما ایلیشمیش انسانین وضعیتی نئجه آچیقلانمالی؟ بس شاعر، یازیچی اؤفکهسینی نئجه بوشالتمالی؟ یوخسا «شاعر زمانهسینین پئیغمبری دیر» کیمی دوشونجهنی ساوونورسونوز؟ ادبیات ساحهسینی اؤزونه مطلق مال ائدن ذهنیت، اؤز دورغون ذهنیتیله قارشیلاشمازسا، سویو هنر و صنعتله بیر آرخا آخانماز.
بو دا وار کی، بعضیلری توپلومون چیرکین اوزونو عوریان شکیلده قادین دیلیندن ائشیدنده دیکسینیب هویوخورلار، سانکی بونو قادین قلمیندن ائشیتمه تولئرانسیندا دئییلمیشلر، نهدن؟ چونکو اونلار چیرکین بیر عادت اورزه یالنیز اوزئیسل و دایاز مسلهلری قادین دیلیندن ائشیدمهیی آرزولار و اونا اؤیرنمیشلر. آنجاق، بونو هوش ائتمزلر کی، اونلار اؤز ایشلریله مشغول اولدوغو سورهجه قادینلار دا دوشونجهلرینی، بیلیکلرینی گلیشدیرمکله اوغراشیرمیش و اؤز فردیتلرینه اینانمیش دوروما وارمیشلار. کئییمیش ذهنیت هله بونو قاوراماقدان عاجزدیر کی، فردی بیلینجه، فردی فرقیندهلییه وارمیش قادین آرتیق اوتوروب کیمسهنین تصدیقینی گؤزلهمز و قازاندیغی فردیتی قورویاراق حاکیم اوتوریتهنین هر طرفدن اولورسا، باسقیسی قارشیسیندا دایانار. چونکو هر زامان هنر قارانلیقدان داها گوجلو!
بیر آز درینه گئدنده بو باخیش ادبیات تاریخینده ده اؤزونو گؤسترمکدهدیر، بو باخیش رابعهنین قلمینی بوغان باخیش، طاهره قرهالعینین دوشونجهلریندن اورکن باخیش، پروین اعتصامینی کیشیسل شعرلر یازماغا زورلایان باخیش، فروغ فرخزادی قادینسل شعرلرینه گؤره چیرپان باخیشدی. بو باخیش همین دار باخیشدی، بو باخیش گنجهلی مهستینین قادینسل شعرلرینی گؤرمزدن گلن باخیشدی. هه، بو باخیشین ایستهیی دیلی، کلمهنی و بوتونلوکله ادبیاتی ائرکک- دیشی نئجهلییینده سیرالاماقدیر. آنجاق سؤز بوراسیندا کی، ادبیاتی ائرککسل-دیشیسل بؤلوملره بؤلتهلهین ذهنیت ائرککلر اوچون هئچ بیر حدی سدی تانیماز و حدی سدی یالنیز قادینا روا قیلار. بونونلا دا قالیبلاری آشان قادینین اوزرینه هر جور یورومهیی اؤزونه حاق ائتمیش کیمی گؤرَر. اونلارین قالیبلاری ایسه یالنیز و یالنیز اؤز اؤلچو-بیچیلریله کسیملهنمیش و تانیملانمیش اولان قالیبلاردیر. و یئنه بوندان غافیلدیرلر کی، آرتیق قادین یئنی اؤلچوتلریله اونلارین چوروک اؤلچولرینه میدان اوخوماقدادیر. طبیعی کی، بعضن بونو گؤرمک چتین. نهیسه کی، خوشبختلیکدن هنر قارانلیقدان داها گوجلو.
البته کی، بو دارتیشمالار دوزگون یؤنده ادبیاتی ایرهلیلهییشه دوغرو ایتهلرسه، مبارکدیر، یوخسا نهلریسه اؤرت-باس ائتمک اوچون قاداغالار و یاسالار قویماقلا ادبیات دوغما حرکتیندن، دوغما اعتراضیندان قالار و اوتوز-قیرخ ایل بوندان اول شعر یازماغا باشلایان شاعر اوتوز ایلدن سونرا گئنه همین سایاقدا وورنوخار. بو یازی هانسیسا شخصه خطاب ائتمهمکده، بو یازینین مخاطبی یئنیلیکدن و آلیشیلمادیقدان اورکونن هر هانسی گئریچی ذهنیت، باخیش و گؤروشدور.
دوغرو دئییرسینیز
دوغرو دئییرسینیز، آغا
قادینلار پنجرهدیرلر!
هله اوستهلیک،
قیرخ باغلی قاپینین دیک دابان پنجهلریدیلر ده
آتا، آنا، قارداشدیلار
و سانجی داخمالارینین دولمایان درهسی
هله دربهدر بیر زندانین رنگارنگ فصیللریدیلر ده
اؤز الیمده دئییلم باغیشلایین منی
باغیشلایین
اذنسیز اجازهسیز دوستاقینیزین الیندن توتورام
و سیزی تاتان- تاتان گتیریب پنجرهمدن هاوا آلدیریرام
نوش اولسون، جانیزا یاییلسین تر-تمیز هاوام
آنجاق باخین نئجه ده توکنمیرم
نئجه ده سوسوز سوسوز جوجریرم
نئجه ده نه بویدا چوخ اولورام اؤزومدن،
گلین ایندی درینیمدن بیر نفس آلین
و اوزاقلاشین هندوریمدن!
(«بو شهر شیشیب» کیتابیندان)
*: بو یازی بوندان اؤنجه «آذری» درگیسینین ۴۴- ۴۳نجی نومرهسینده ده نشر ائدیلیبدیر.(ن . خ)


text:
دونیا ساغلیق تشکیلاتی
دونیا ساغلیق تشکیلاتی — ساغلیق تشکیلاتلارینین بینالخالق علاقهلرینی تأمین ائدن، دۆنیا اهالیسینین ساغلاملیغی ایله علاقه دار پروبلملرین حلینه چالیشان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین ایختیصاصلاشمیش قۇروملاریندان بیری. ۱۹۴۶-جی ایلده نیویورکدا کئچیریلن بینلخالق ساغلیق کونفرانسیندا یارادیلمیشدیر. ۷ آوریل ۱۹۴۸-جی ایلده تشکیلاتین نیظامنامهسی قوهیه مینمینمیشدیر (همین گۆن دونیا ساغلاملیق گۆنو کیمی قئید اوْلونور). تشکیلاتین ائو-قرارگاهی ژنوده یئرلشیر. عضو دؤولتلرین سایی ۱۹۰-دیر. اۆست-نین اساس آماچ «بۆتون دۆنیانی یۆکسک ساغلاملیق حدینه چاتدیرماقدیر». اۆست-نین عالی اوْرقانی بۆتون عضو دؤولتلرین ایشتیراک ائتدیگی دونیا ساغلیق مجمعسیدیر. اوْ، هر ایل چاغیریلیر. مجمع تشکیلاتین عۆمومی سیاستینی، فعالیّت ایستیقامتینی مویینلشدیریر، ساغلیق ساحهسینده پروقراملار حاضیرلاییر ایجراییه شوراسینین و باش مۆدیرون حساباتلارینی دینلییر، اۆست-نین بودجهسینی موذاکیره و قبول ائدیر. مجمعسی دؤورده اۆست-نین فعالیّتینی مجمع طرفیندن اۆچ ایل مودتینه سئچیلن و ۳۱ دؤولتی تمثیل ائدن ایجراییه شوراسی حیاتا کئچیریر. ایجراییه شوراسی مجمعنین قرارلارینی حیاتا کئچیریر، اوْنون گوندلیینی حاضیرلاییر. کومیتهلر یارادیر، فوقالعاده ایش تدبیرلر گؤرور. اۆست-نین اینضیباطی اوْرقانی باشدا باش مۆدیر اوْلماقلا، کاتیبلیکدیر. کاتیبلیک ایجراییه شوراسینا تابعدیر و اوْنون رهبرلیی آلتیندا فعالیّت گؤستریر. اۆست-نین نزدینده آلتی بؤلگه تشکیلات فعالیّت گؤستریر.


text:
- آللاە دەدی کی: “ایکی ایلاە أدینمەیین! ایلاە تکتیر. اۇ حالدە یالنئز بندن قۇرقون!”
- گؤکلردە وە یردە نە وارسا حپسی اۇنوندور. دین دە دائیما اۇنا عائیدتیر. سیز آللاەتان باشقاسئندان مئ ساقئنئیۇرسونوز؟
- ألینیزدەکی هر نیعمت آللاەتاندئر. باشئنئزا بیر سئقئنتئ گلینجە دە سادەجە اۇنا یالوارئپ یاقارئرسئنئز.
- آما سئقئنتئنئزئ گیدریر گیدرمز، ایچینیزدن بیرتاقئمئ راببینە اۇرتاق قۇشار.
- بونو، کندیلرینە وردیگیمیزی گؤرمزدن گلمک ایچین یاپارلار. بیر سۆرە داحا یارارلانئن؛ ایلریدە اؤگرنەجکسینیز.
- بیر دە کندیلرینە وردیگیمیز رئزئقلاردان، هیچبیر شەیدن حابری اۇلمایان ایلاەلارئنا پای آیئرئرلار. واللاهی اویدوردوغونوز شەیلردن دۇلایئ کسینلیکلە سۇرغویا چکیلەجکسینیز.
- آللاهئن قئزلارئ اۇلدوغو یاقئشتئرماسئنئ یاپئیۇرلار -اۇ بوندان اوزاقتئر- چۇق ایستەدیکلری أرککلری ایسە کندیلرینە یاقئشتئرئیۇرلار.
- اۇنلاردان بیرینە قئز چۇجوغو مۆژدەسی وریلینجە، اؤفکەسینی ایچینە گؤممەیە چالئشئرکن یۆزۆ مۇسمۇر اۇلور.
- مۆژدەلندیگی شەیین (اۇنا گؤرە) کؤتۆ اۇلماسئندان دۇلایئ حالقئندان گیزلنیر. شیمدی، آشاغئلانمایئ گؤزە آلئپ چۇجوغو توتسون مو، یۇقسا تۇپراغا مئ گؤمسۆن؟ باقئن! واردئقلارئ قارار نە کؤتۆدۆر!
- آحیرتە اینانمایانلاردا کؤتۆلۆگۆن اؤرنکلری اۇلور. أن یۆجە اؤرنکلر ایسە، آللاهئن وردیگی اؤرنکلردیر. اۇ دائیما اۆستۆن اۇلان وە بۆتۆن قارارلارئ دۇغرو اۇلاندئر.
- آللاە، یاپتئقلارئ یانلئشلاردان دۇلایئ اینسانلارئ همن یاقالاسایدئ، یریۆزۆندە کیمسەیی جانلئ بئراقمازدئ. آما آللاە، اۇنلارا بلیرلنمیش أجلینە قادار سۆرە تانئر. أجلی گلینجە بیر آن بیلە أرتەلەیەمزلر. اۇنو، اؤنە دە آلامازلار.
- حۇشلانمادئقلارئ شەیلری آللاها یاقئشتئرئرلار. “أن گۆزلی بیزیم اۇلاجاق” دیەرک، دیللرینین یالانا آلئشمئش اۇلدوغونو آچئق أدرلر. شۆبهە یۇق کی اۇنلارئن پایئنا دۆشن آتشتیر وە اۇرادا بئراقئلئپ اونوتولاجاقلاردئر.
- واللاهی سندن اؤنجەکی تۇپلوملارا دا ألچیلر گؤندرمیشتیک آما شەیطان اۇنلارا، یاپتئقلارئنئ سۆسلۆ گؤستردی. شەیطان، دۆنیا حایاتئندا اۇنلارئن دۇستودور. اۇنلارئن حاق أتتیگی، آجئقلئ بیر عاذابتئر.
- بو کیتابئ سانا سادەجە آنلاشمازلئغا دۆشتۆکلری قۇنولارئ اۇنلارا آچئق آچئق آنلاتاسئن، اینانئپ گۆونن بیر تۇپلولوق ایچین دە رهبر وە ایکرام اۇلسون دییە ایندیردیک.
- آللاە، گؤکتن سو ایندیریر، اۇنونلا یریۆزۆنۆ اؤلۆمۆندن سۇنرا جانلاندئرئر. بوندا، سؤز دینلەین بیر تۇپلولوق ایچین کسین آیت /بلگە واردئر.
- أنعامدا (قۇیون، کچی، سئغئر وە دوەدە) سیزین ایچین ألبتتە درسلر واردئر: قارئنلارئنداکی فرث ایلە قانئن آیرئشماسئندان اۇلوشان وە ایچنلرین بۇغازئندان قایئب گیدن صاف بیر سۆتۆ سیزە ایچیریریز.
- حورما وە اۆزۆم اۆرۆنلریندن سارحۇشلوق ورن ایچکی اۆرتتیگینیز گیبی گۆزل رئزئق دا ألدە أدرسینیز. عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین بوندا کسین بیر آیت /بلگە واردئر.
- راببین بال آرئسئنا شونو واحیەتمیشتیر: “داغلاردان، آغاچلاردان وە اینسانلارئن یاپتئغئ قۇوانلاردان کندینە أولر أدین!
- سۇنرا اۆرۆنلرین حپسیندن یە وە راببینین سنین ایچین قۇلای قئلدئغئ یۇللارا گیر!” آرئلارئن قارنئندان دگیشیک رنکلردە بیر سئوئ /بال چئقار. اۇندا اینسانلار ایچین شیفا واردئر. ایشتە بوندا دۆشۆنن بیر تۇپلولوق ایچین کسین بیر آیت /بلگە واردئر.
- سیزی یاراتان، سۇنرا وفات أتتیرەجک اۇلان آللاەتئر. کیمینیز عؤمرۆنۆن أن دۆشکۆن چاغئنا قادار یاشاتئلئر، بیلدیگینی بیلەمز حالە گلیر. هر شەیی بیلن وە اؤلچۆیۆ قۇیان آللاەتئر.
- آللاە رئزئق قۇنوسوندا کیمینیزی کیمیزدن اۆستۆن قئلمئشتئر. اۆستۆن قئلئنانلار، أللریندەکی رئزئقلارئ حاکیمیەتلری آلتئنداکیلرە وریپ دە اۇنلارئ کندیلرییلە اۇ رئزئقتا أشیت یاپاجاق دگیلدیر. آللاهئن نیعمتینی بیلە بیلە اینکار مئ أدییۇرلار؟
- سیزە کندی تۆرۆنۆزدن أشلر وار أدن، أشلرینیزدن دە چۇجوقلار وار أدن، سیزە تمیز رئزئقلار ورن آللاەتئر. باطئلا گۆونیپ دە آللاهئن نیعمتلرینی گؤرمزلیکتن می گلییۇرسونوز؟
- اۇنلارا گؤکلردن وە یردن هرحانگی بیر رئزئق ورمە یتکیسی اۇلمایان، بونا گۆجۆ دە یتمەین وارلئقلارئ آللاە ایلە آرالارئنا قۇیوپ اۇنا قوللوق أدییۇرلار.
- آللاهئ بیر شەیە بنزتن اؤرنکلر ورمەیین! آللاە بیلیر، سیز بیلمزسینیز.
- آللاە سیزە شؤیلە بیر اؤرنک ورییۇر: حاکیمیەت آلتئندا اۇلوپ هیچبیر شەیە گۆجۆ یتمەین بیر کؤلە ایلە کندینە گۆزل رئزئق وردیگیمیز وە اۇنو گیزلی، آچئق اینفاق أدن /حایرا حارجایان (حۆر) کیشی، هیچ عاینئ اۇلور مو؟ هر شەیی مۆکممل یاپماق آللاها اؤزگۆدۆر آما اۇنلارئن چۇغو بونو بیلمز.


text:
منیم دوستلاریمدان بیریسی شعبده بازدیر.هردن خاطیر _ حؤرمته گؤره اؤز ایشلریندن منه ده اؤیره دردی ! آما بیر گؤزل شعبده بازلیغی وار ایدی ، نه ایللاه ائله دیم منه اؤیرتمه دی کی اؤیرتمه دی . او دوستومون بو ایشی ایستر _ ایستمز منیم اوره ییمه گلمیشدی ، بیله سینه ده دئمیشدیم کی :«بیر گون یئتد کی دمیر قاپینین ، تاختا قاپییا ایشی دوشسون !»
گونلرین بیر گونونده ، تبریزین یای فئستیواللارینین بیرین ده ، منه زنگ آچیب ، فئستیوالدا وئرلیشینین اولدوغون خاطیرلادیب منی ده بو فئستیوالا چاغیردی ! من ده کی موفته یئردن قاچماماق عادتیمدیر ، قبول ائتدیم !
_ پیس اوشاق ! نئچه نفرسینیز؟
من ده بوتون طایفانی وجهه قویوب «ییرمی بئش نفریک!» دئدیم. چوخ اولدوغوموزا گؤره دئدییینه پئشمان اولموش کیمی دویولوردو ، «فیلان گون آخشام اوستو فیلان سینمانین قاباغیندا گؤزلورم ، حتمن گلرسینیز !» دئدی !
باش اوسته دئمکدن سونرا باشقا چارام یوخ ایدی . فئستیوال گونو یئتیشیب ، بوتون قوهوم _ قونشونو بیر یئره ییغیب ، شعبده باز دوستوم دئین سینمانین قاباغینا گئتدیک ! بیر آزدان دوستومو اوردا گؤروب ۲۵ فقره موفته بیلیطی آلیب ، بیله سیندن تشککور ائدیب آیریلاندا ، دوستوم دئدی :«پیس اوشاق قارداش ! سندن بیر بالاجا ایسته ییم وار ، الیندن گلسه اونو مندن اسیرگه مه یه سن !»
_ بونلار نه سؤزدور کیشی ؟ سن امر ائله ، من خیدمتینده یم !
_ تراختور نئچه ایلدن سونرا بو ایل برتر لیگه گلیب ، اونا گؤره بوتون توپلانتیلاردا/مجلیسلرده تراختورون سؤزو وار ! دوزون آختارسان منیم بیر امکداشیم وار کی بو گئجه نین وئرلیشینده منیمله اولا بیلمه یه جک ؛ منیم ده تراختورا گؤره بیر شعبده بارلیغیم وار کی اونو ایکی نفره اجرا ائتمک اولار ، افتخار وئریب منه یاردیم ائتسن ، من ده بو شعبده بازلیغی بوردا اجرا ائدرم !
_ الیمدن گلسه ، عیبی یوخ !
شعبده باز دوستوم ، جیبیندن بیربارماق یئکه لیکده سلیقه ایله بوکولموش ، قیرمیزی پارچا وئریب منه دئدی : «باخ بیر ! بو فئستیوالدا کیمسه بیزیم تانیش اولدوغوموزدان خبری یوخدور ! سنه وئردیییم بو بوکولو پارچانین بیر مئتیر ائنی ، ایکی مئتیر بویو وارکی اوستونده “یاشاسین تراختور” یازدیرمیشام ؛آما بو پارچانین جینسی اؤزل/مخصوص اولدوغو ایچین ، بوکولندن سونرا بیر بارماق یئکه لیکده اولور ! بو پارچانین ائله بوکولوسون کؤینه یینین جیبینه قویاجاقسان ، منیم وئرلیش نوبتیم اولاندان سونرا ، بیر _ ایکی شعبده بازلیق ائدیب سونرا ، تراختورون بؤیوک بیر
بایراغین کی اونون دا اوستونده “یاشاسین تراختور” یازدیرمیشام ، اججی _ مججی ائدیب یوخ ائده جه یم ! اوندان سونرا تاماشاچیلارا دئیه جه یم :«هر کیم ایستیر بو پارچانی اونون جیبیندن چیخاردام ، الین قووزاسین !» بللیدیر کی هامی الین قووزایاجاق ، سن ده اونلارا قوشولوب الینی قالدیراجاقسان ، من ده تاماشاچیلارین ایچیندن سنی سئچیب ، صحنه یه چاغیراجاغام ! یالنیز قاباق سیرادا اوتورماکی شک ائله ین اولماسین ! بیر ده اوتوردوغون یئری منه آنلات کی گلیب تاماشاچیلارین ایچیندن سنی راحات تاپا بیلیم ! سن ده اؤزونو بیلمه مزلییه ووروب صحنه یه چیخاجاقسان !
صحنه یه چیخاندان سونرا ، یوخ ائتدیییم پارچانین یئرینه سن ده کی پارچانی ، کؤینه یینین جیبیندن چیخاردیب ، تاماشاچیلارا گؤستره جه یم !»
او قیرمیزی پارچانی کؤینک جیبیمه قویوب ، قوهوملاریم ایله بیرلیکده سینمانین ایچریسینه گئتدیک . وئرلیش باشلامامیشدان اؤنجه ، اوتوردوغوم یئری دوستوما گؤستردیم کی منی راحات تاپا بیلسین ! بیر آزدان فئستیوال باشلانیب ، تئاتر اجرا اولدو ، سونرا شهریمیزین شارقیچیلارینین بیری تراختورا اوخودوغو شارقینی اوخودو ! سیرا منیم شعبده باز دوستوما چاتدی ! بیر _ ایکی اینانیلماز شعبده بازلیق ائتمه یینه گؤره تاماشاچیلارین آلقیشی سالونو بورودو ! سونرا اوستونه “یاشاسین تراختور” یازیلمیش اؤزونده کی قیرمیزی پارچانی چیخاردیب تاماشیچیلارا گؤستردی ! نم
نه اویون بزه دی کی او پارچا بیردن بیره یوخ اولدو ! هامی تعجبله صحنه یه باخیردی ! دوستوم پارچانی یوخ ائدندن سونرا میکروفونو گؤتوروب دئدی :« هر کیم ایستیر یوخ ائتدیییم پارچانی اونون کؤینک جیبیندن چیخاردام ، الین قالدیرسین !»
دوستوم دئین کیمی هامی الین قالدیردی ، من ده اونلارا قوشولوب ، یالاندان الیمی قووزادیم ! شعبده باز دوستوم تاماشاچیلارین ایچینه گیریب ، صحنه یه چیخماغا منی سئچدی ! قیرمیزی پارچانی کؤینه ییمین جیبیندن چیخاردیب ، جورابیما قویاندان سونرا آیاغا قالخیب صحنه یه دوغرو یولا دوشدوم . دوستوم اؤنجه میکروفونو منه توتوب ، آدیمی سوروشدو !
_ من ابوالفضل ثوابی ۳۲ یاشیمن وار !
منی تانیمادیغینی ثابت ائتمه یه گؤره یالاندان دئدی : « نمنه ؟ ابوالفضل سرابی بویوردون ؟ من یاخشی ائشیده بیلمه دیم ! بیرده بویورا بیلرسن ؟
_ سرابی یوخ ، ثوابی !
_ بعلی… آقای ثوابی ! ایندی او ایتیردیییم پارچانی سنین کؤینه یینین جیبیندن چیخاردا بیلرم می؟
_ نه بیلیم واللاه ؟ حتمن چیخاردا بیلرسن کی منی بورا چاغیریبسان دااای ! باشارا بیلسن ، چیخارت !
شعبده باز الین کؤینه ییمین جیبینه سالیب پارچانی آختاریردی آما پارچادان خبر یوخ ایدی ! اه ییلیب قولاغیما پیچیلدادی : « آغای ثوابی ! پیس اوشاقلیغینا سالما ! بورا پیس اوشاقلیغین یئری دئییل !
_ سن اؤله سن ! سن منه ایسته دیییم شعبده بازلیغی اؤیرتمه دین دااای ، هه ؟ ایندی سنین ده منه ایشین دوشر یا یوووووووووخ ؟
دوستوم پارچانی منیم جیبیمدن آختارارکن ، تاماشاچیلار گولمکدن غش ائدیردیلر ! نقدر یالوار _ یاخار ائتدی ، پارچانین یئرین بیله سینه دئمه دیم! آختارماقدان یورولوب میکروفونو گؤتوروب تاماشاچیلارا بیر سؤز دئمک ایستیردی کی ، میکروفونو الیندن آلیب دئدیم : « عزیز تاماشاچیلار ! دوزدور بو شعبده باز دوستوموز ایندییه کیمی منی تانیماییب آما من اؤزوم ده شعبده بازام ! ایندی سیزین گؤزلرینیزین قاباغیندا ، دوستوموز یوخ ائتدییی پارچانی جورابیمدان چیخاردیب ، سیزلره گؤستره جه یم !»
تاماشاچیلار بیر طرفه ، شعبده باز دوستوم اؤزو ده مات _ مات منه باخیردی ! شعبده باز دوستومدان اؤیرندیییم شعبده بازلیقلارین بیر _ ایکیسین اجرا ائدیب ، تاماشاچیلاری ایناندیراندان سونرا ، او یوخ ائتدییی قیرمیزی پارچانی جورابیمدان چیخاردیب ، تاماشاچیلارا گؤستردیم ! هامی تعجبله منی آلقیشلاییب ، پارچانین اوستونده “یاشاسین تراختور” کلمه لرین اوخویوردولار !
فئستیوال قورتولاندان سونرا هامی مندن ایمضا آلیردی ، دوستوم تعجبله منیم یئنی تاپدیغیم طرفدارلاریما باخیب ، گولمه یین ساخلایا بیلمیردی !


text:
کَکَلَمک (لکنت) باشقا بیر پروبلملر گتیریر چیخارار می؟
مدت زمان تخمینی مطالعه: 2 دقیقه
فهرست مطالب
ارکن دؤور کَکَلَمیینین (روشدی لکنت) اوزباشینا دؤزلیب دؤزلمیجیینی بیلمک هر زامان چوخ اسان دئییل.
بعضن اوشاغین والدینلری و یا یاخینلاری، اوشاغین بو دانیشما فورماسینین یاشی بؤیؤدؤکجه اؤزباشینا دؤزلجیینی دؤشؤنرک بیر مؤتخصیصه باش ورولماسینی لازیملی گؤرمورلر.
آنجاق اونودولمامالدیر کی کَکَلَمک (لکنت) ارکن دؤورولرده مؤداخیله ائدیلدییینده چوخ داها آسان نظارت آلتینا آلینا بیلن بیر پروبلمدیر.
چؤنکی اوشاق بؤیؤدؤکجه اوز دانیشیغینا دایر حساسییتی آرتیر.
بوندان باشقا، ایجتیماعی اطراف گئنیشلدیکجه داها چوخ اینسان اونون دانیشماسینداکی فررقلیلییی اؤرزونه حیس ائدیرمیه باشلیییر.
خصوصیله ابتیدایی مکتب دؤورؤنده کَکَلَین اوشاقلار دوسلاری طرفیندن لاغا (مسخره) قویولور حتا بعضن قروپ خاریجی ساخلانلیر.
اوشاق کَکَلَممک (لکنت اله مه ماق اؤچون) اؤچؤن الشدیکجه داها چوخ کَکَلیییر ( لکنت الییر).
بعضی اوشاقلار گئدرک دانیشماقدان و ایجتیماعی مؤحیطلره گیرمکدن ایمتیناع ائدیرلر.
بو سببدن، دانیشماداکی پروبلمین یانیندا بیر سیرا پیسخولوژی (روح، روان،روانشناسی ) و ایجتیماعی پروبلملر ده اورتایا چیخماغا باشلیییر.
کَکَلَمک (لکنت) باغلی سهو اینانجیلار:
- بیز ایکی دیللی اولدوغوموز اؤچون اوشاق کَکَلیییر (لکنت الییر).
- بیر دیلله دانیشساق اوشاغین کَکَلَمسی (لکنتی) دوزلر.
- کَکَلَمیین (لکنت) سببی قورخودور!
- کَکَلَمیین (لکنت) سببی پیسخولوژی دیر!
- کَکَلَمک (لکنت) ایرثیدیر!
- کَکَلَمیین (لکنت) مؤعلیجه سی یوخدور!
- کَکَلَین (لکنت) اوشاقلار مکتبده مووفقیتسیز اولارلار!
گئلن یازیلاریمیزدا بو سهو اینانجیلاری آراشدیریب و نئدن سهو اولدوقلاری بیرلیکده آراشدیریب و مؤعیینلشدیرجاقیق.


text:
آرتوری ایلماری ویرتانن
آرتوری ایلماری ویرتانن (اینگیلیسجه: Artturi Ilmari Virtanen) فنلاندلی بیلیم اینسانی. ۱۵ ژانویه ۱۸۹۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۸ ایل عومر ائلهایب و ۱۱ نوْوامبر ۱۹۷۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. آرتوری ایلماری ویرتانن هلسینکی بیلیمیوردودا درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Artturi Ilmari Virtanen»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آرتوری ایلماری ویرتانن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ارمنستانده گی پارتلش حادثه سیده اولگنلر سانی آلتی نفرگه ییتدی
ارمنستانده بیر سودا - ساتیق مرکزیده پارتلش یوز بیرگندی
ارمنستان نینگ پایتختی ایروانده توناون کونی بیر سودا – ساتیق مرکزیده هوائی فیشینگ ساته دیگن بیر مغازه ده یوز بیرگن پارتلش عاقبتیده اولگنلر سانی 6 گه ییتدی.
ارمنسپرس خبر بیریشیچه، عاجل وضعیتلر وزیرلیگی توناون کونگی انفجارده 6 کیشی نینگ اولگن لیگینی 60 دن آرتیق کیشی نینگ یره لنگن لیگینی شونده ی بولیب 18 کیشی نینگ ایسه لادرک ایکن لیگینی قید ایتدی.
وزیرلیک تامانیدن بیریلگن بیاناتده اولگن 6 کیشیدن بیرته سی نینگ کیم لیگی نینگ حلی گچه انیقلنمه گن لیگی بیلدیریلدی.
سودا – ساتیق مرکزیده گی قتّیق پارتلش نینگ آرتیدن یانغین یوز بیررکن کوچکی آستیده قالگنلر بارلیگیدن خبر بیریلگندی.


text:
نوروز بایرامینین ان بؤیوک شنلیک مراسملریندن بیری آخرچرشنبه آخشامی و آخرچرشنبه گوٍنو مراسملریدیر، نه زماندان کی، نوروز بایرامی برپا اولونوب و اود یاندیرما مراسمی نوروز بایرامیندا باب اولوبدورسا, او زماندان بو شنلیکلر توٍرک ائللرینده وارایمیش, ممکنایدی آدی چرشنبه اولمویایدی آیری آد اولایدی، آنجاق بو مراسملر تامامیایله و عینا” اجرا اولارمیش. بو اود یاندیرما شنلیکلری نوروز مراسملریندن آیریلمایان بیر مراسمدیر. مینلر ایل دوام ائدیب و هئچ دؤلت، حاکم، دین و اعتقادلار اونو آرادان آپارا بیلمهییبلر، بلکهده اؤزوٍنوٍنکولشدیریبلر، اونا گؤره بو مراسم ده او پایدار و دائمی مراسملردن بیری اولوبدور.
ایندی ایسه گوٍنئی ماحالیندا آخرچرشنبهنین نئجه اجرا اولونماسیندان بیر پارا مراسملری تقدیم ائدیرمکی، اوشاقلار, یئنی یئتمهلر و گنجلریمیز بو مراسملری یاددان چیخارتماسینلار.
ایراندا هفتهنین ۵ نجی گوٍنوٍنو چرشنبه و ایلین سونونجو چرشنبهسینی آخر چرشنبه آدلاندیرارلار.
ایللر بویودور، گونئی ماحالیندا هفته بازارلار قورولار، مثلا مرندده، صوفیاندا، خامنهده، سیسده، شیندواردا، تسیده و باشقا شهرلرین هر بیرینده هفتهده بیر دؤنه بازار گوٍنو و شبسترین بازار گوٍنوٍسوده هفتهنین بئشینجی گوٍنو یعنی چرشنبه گوٍنلری اولار. شبسترلیلرین طالعینه و بختینه اویغون اولاراق ایلین آخرچرشنبهسیده شبسترین بازار گوٍنو ایله مصادف و برابر اولار.
شبسترده آخرچرشنبه گوٍنو بازار گوٍنو اولورسادا، اونون قاباقکی گوٍنو یعنی بازار آخشامی، اوشاق بازاری آدلانار، بو ایکی گوٍنده (بازار گوٍنو و بازار آخشامی) گوٍنئی ماحالینین تامام شهرلریندن و سایی۸۰ دان یوخاری اولان کندلردن عائلهلر شبستر بازارینا گلرلر.
شبسترین بازار آخشامیندا (اوشاق بازاریندا) تعریفه، توصیفه سیغمایان شنلیکلر اولارکی گلگؤرهسن. آل وئرچیلرین چوخو توکانلارینین ائشیگینده ماتاهلارینی اوجا سسله اوخشایارلار، چیراغلار یانار، گل-گئد چوخالار، توکانلارینین قاباقلارینی پارلاق پارچا و کاغاذلارلا بزهیرلر، توکانچیلارین آرتیق یاردیمچیلاری اولار، آل وئرچیلر بیر آی قاباقدان بو گوٍنلره لازیم اولان شئیلری هر هارادان اولموش اولورسا, آلیب حاضرلایارلار.
اوشاقلارین بازارا گئتمکلری و چرشنبهلیک آلماقلاری:
بو گوٍن، بازار آخشامی (سه شنبه گوٍنو) آتا- آنالار، بؤیوک قارداشلار، باجیلار و قیساجا دئسک ائوین بؤیوگو گوٍنوزدن بو مراسملرده لازیم اولان شئیلری آلماق اوٍچون، یئنی یئتمهلره پول وئررلر و لازیملری اولدوغو شئیلری تاپشیرارلار و اونلاری دوستلاریایله بیرلیکده بازارا گؤندَررلر، اوغلان اوشاقلاری تازا پالتارلارینی گییَر، کیچیک باجی و قارداشلارینین الیندن توتار، بازاردا ساتیلان ماتاهلاری گؤستره-گؤستره، آلا-آلا، بازارین بو باشیندان او باشینا آپارار و گوٍن اورتایا قدر دولاندیرار، آنجاق ناهارا ائوه قاییدارلار.
اوشاقلار او گوٍن آخشامچاغی و بؤیوکلر صاباحکی گوٍن (آخر چرشنبه گوٍنو) او آلینان شئیلری یئری گلدیکجه مصرف ائدرلر. اونلاردان بعضیسینین آدینی گتیریریک: «ساخسی سوٍسک (سو بوٍلبوٍلو)، تاختادان چاخچاخی ، چاخماقداشی، مازالاق، کیچیککوٍزه (دنگیله)، بالاجا قاوال (قطری ۱۰ سانتیمتر)، توتک(نئیلبک)، اؤزلرینه دستمال، جوراب و آنالاری تاپشیردیغی شئیلریکی، اونلارین هر بیری بیر یئرده لازیم اولاجاق، مثلا تازا و سو دیمهمیش سو کوٍزهسی، آینا- داراق، اننیک- کیرشان ، سوٍرمهدان و بعضی بزک شئیلری آلارلار.
آخر چرشنبه گوٍنو و بؤیوکلرین بازارا گئتمهلری:
بو گوٍنده عائلهنین بؤیوگو شبستر بازارینا گئدر و آخـرچرشنبهیه و نـوروز بایرامینا هرنه لازیم اولورسا آلار ائوه گتیرر. اگر بیر عائلهنین تازا نیشانلی کوٍرکنی و نیشانلی گلینی اولورسا، اونلارا تاباق آپارماغا لازیم اولان شئیلری آلارلار، اوغلانا پنجک، شالوار، کؤینک, باشماق, جوراب، دستمال و کلّه قند. قدیم زامان کندلرده، کوٍرکنلره بئلباغی (قورشاق)، دولاق، بیلَک دولاغی و تیفتیکدن بؤرک آلاردیلار. تازا گلین اولورسا، اونا دا چئشیتلی بویالارلا پالتار، رنگی آچیق بویالی چادیرا، چارقد (کلاغایی)، باشماق، بزک وسایلی، قیزیل قولباق، کلّه قند و یئمهلی شئیلر آلارلار.
کوٍرهکنه و گلینه تاباق اوٍچون لازیم اولانلاری آلاندان سونرا اؤزونه، عائلهسینه و هر کیمسهیه هر نه بایراملیق وئرمهلیدیرلرسه، اونو و آخرچرشنبه گوٍنو و بایرام گوٍنلرینین یئمهلی شئیلرینی آلارلار. بو یئمهلیلر زمان - زمان، کند به کند و شهر به شهر بالاجا فرقلری اولار. مثلا قدیم زامان میوه اولان کندلرده اریک، آلما، آرموت، آلی، هئیوا قاخی (قوروسو)، شور بادام ایچی، قوز، کشمش، انجیر و قورو توت، اییده، نوخودچی، اورمو دوشابی، قوز حالواسی و یئددی لوینلر(شیرینیات) اولاردی. لیکن میوه اولمایان کندلرده هدیک(پیشمیش بوغدا، نوخود، مرجی) حالوا ویا بازاردا ساتیلان شیرینیات دان فایدالاناردیلار، آمما شهرلرده صنعتله حاضرلانان شیرینیات، ایرهلی گلدیکجه چوخلو یئمهلی شیرینیلرده آرایا گلیریوخلق اونلاردان فایدالانیرلار. بو شیرنیلردن نئچهسینین آدینی گتیریریک: شکلات، نوغول، راحتالحلقوم، باسلیق، پشمک، شکرحلواسی، قوز حالواسی، کانفئت، مامپاس، اطلسی، شکر پنیر، یئددی لوین، (قرص شکری) و سایر…
آخرچرشنبه آخشامی یاسلی(عزالی)آدامین ائوینه گئتمک:
آخرچرشنبهنین آخشامی اود یاندیرماغا گئدنده، محلّهنین آداملاری ییغیشار، بیرلیکده گئدرلر، یاسلی و عزالی آدامین ائوینین قاباغیندا اود یاندیراندان سونرا، اؤز ائولرینین قاباغیندا اود یاندیرارلار. بو مراسمدن سونرا کی اود یاندیرما شنلیگی قورتارار، یئنه قوهوم قَبله (طایفا- تابین) ییغیشارلار او یاسلی آدامین ائوینه. اونون ائوینده شام پیشیررلر. اؤزلریده اونون ائوینده شام یئیَرلر و فاتحهده اوخویارلار، سونرا آیری قونشولار دا گلر، تسلیت دئیَر و باش ساغلیغی سؤیلهیرلر.
آخر چرشنبه آخشامیندا اود یاندیرماق:
ایندی آخر چرشنبهده اود یاندیرماق، قدیملردن ده یوٍکسک سوییهده اجرا اولور، او بئلهدیرکی، قدیملر نئچه گوٍن قاباقدان اوشاقلار، یئنی یئتمهلر گئدر، چؤللردن قورو تیکان، قیزیلگَوَن، یانمالی تونقال، اودون و آیری یاناجاق زادلار ییغار، ائوده ساخلایارلار. بازار آخشامی (سه شنبه گوٍنو) آخشام چاغی اونو اودلاماغلا شنلیک مراسمینی اجرا ائدرلر. بو اود یاندیرماغین آدینا (نَدوورا یا ندارا) دئییرلر. او مراسملردن بیری نَدوورانین اوٍستوندن آتیلماقدیر. قدیملر قیزیل گوَنی اودلایار و باشلاری اوٍسته توولایاردیلار، بو گوَن شعله لنردی. آمما ایندی بعضیلری آلمینیوم تیکهلرینی توولامایا قویور و توولاییرلار، هاوادا شعلهلنیر، اوشاقلار هو چکیرلر، سئوینیرلر. جوان اوغلانلار هرکس اؤز ائوینین قاباغیندا، اگر ممکن اولماسا اوٍچ- دؤرد ائودن بیرینین قاباغیندا اود یاندیرار و شنلیک یارادارلار.
قدیملرده هر کس اؤز ائوینین دامیندا اود یاندیراردی و داملاردان عائلهلر بیری بیریایله ایلگی ساخلایاردیلار. بو مراسمده یعنی داملاردا اود یاندیراندا تامام ائو اهالیسی ایشتیراک ائدردیلر. اوغلانلار اؤزسئودیگی قیزی نیشانلایاردی و قیزدا اوغلانی گؤرردیکی، گلهجکده ائلچیلیگه گلنلره مناسب جواب وئرسین لاکین کوٍچهلرده اولاندا یالنیز اوغلانلار ایشتیراک ائدیرلر و بئله اولاندا نئجه اوغلان قیزی و قیز اوغلانی گؤرهجک، الله بیلیر. بو اود یاندیرانلار اودون اوٍستوندن نئچه دؤنه اویانا- بویانا آتیلارکن دفعهلرله شعرلر، سؤزلر, اوخویارلار و اودا- شعلهیه دئیرلر:
مثلا”: سـاخلاسیـن الله بیـزی سن ساری من قیرمیزی
و یا: دردیم، بلام، دیش آغریم آغیرلیغیم، باش آغریم
تؤکولسون اود دا یانسین منیم بختیم اویانسین
و یا: ندوورا ها ندوورا تونقالی خیردا دوورا
نـدارا ها نـدارا شاه گئتدی قندهارا
کلید سالماق:
آخر چرشنبهده اودیاندیرما مراسمی قورتاراندان سونرا هرکس اؤز ائوینه قاییدارکن کلید سالمالار باشلانار. بو کلید سالما یا کلید ساخلاما بئله اولارکی، هامی ائوین ایچریسینه قاییدار، ائوده اوتورار و قاباقجادان، گوٍنوز بازاردان آلینمیش یئمهلی شئیلری یئیرکن، بیر بیری ایله سؤز- صحبتلر آچارلار، بعضیلریده شعر یا ماهنی اوخویار. بو وضعیتده بیر نفر ائوین ائشیگینده و گیزلینده (دالدادا) دورارکن بیر کلید، باشماغینین ایچینه یا آیاغینین آلتینا قویار، ائوده دانیشانلارین سؤزلرینه قولاق آسار، اونلارین سؤز- صحبتلرینه گؤره اؤز روزگارینا، گلهجگینه و قاباقجادان نیّت ائتدیگی قونویا (موضوعا) نسبت او سؤزلردن تعبیرلر گؤتورر و اونا فیکیرلشر، بونا گؤره ائوده اولان آداملار دا بیلرلر، ممکندور ائشیکده کلید سالان، قولاق آسان اولموشاولا، چالیشارلار، یاخشی، گؤزل، لطیف، مزهلی و شوخ سؤزلر، شعرلر، ماهنیلار و آتالار سؤزلریندن دئییلسین و اوخونسون. جهد اولونار، خستهلیکدن، اؤلومدن، غصّهلی- غملی سؤزلردن ائوده دانیشیلماسین. بئلهلیکله کلید سالان آدام قولاق آسار و دقت ائدرکی، بیرینجی نفرین بیرینجی دانیشیغیندان اؤز مطلبینی سئچه – آییرا و اؤز بخت، اقبال و طالعینی یوخلایا. مثال اوٍچون:
بیرینین زیارتدن و سفردن گلهجک آدامی اولورسا، یا حیات یولداشی (اَری) و اوشاقلارینین غربتدن گلمهسینه گؤره نیّت ائدیبسه و بو:
«کوٍچهلره سو سپمیشم یار گلنده توز اولماسین»
شعرینی ائوده اوخویارسالار، معناسی او اولابیلرکی، سفردهکیلردن گلنی اولاجاق.
یا مثلا: «ائله گلسین ائله گئدسین آرامیـزدا سؤز اولمـاسین»
دئییلرسه بو شعر گؤستریرکی، گرک بیر چوخ احتیاط ائده و ایشلرینده بیرآز مراقب اولا، گؤزلویه و اؤزونو خطره سالمایا و ریسک ائلهمئیه.
و یا بو شعر: «یار بیزه قوناق گلهجک بیلمیرم نه وقت گلهجک»
گلرسه، اگر نیّت ائدهنین غربتده آدامی اولورسا و اونون گلمهسینه نیّت ائدیلرسه، معلوم اولمور، بو مسافر ناواقت گله، تئز یا گئج گلهجک.
آمما شعر بئله اوخونارسا:
«یار بیزه قوناق گلهجک بیلمیرم نه وقت گلهجک اولسونکی صاباح گلهجک»
نیّت ائدن بیر آز امید ائدرکی، مسافری ممکن دور بو گوٍن- صاباح گله، یعنی چوخدا ناامید اولمویا.
بو باره ده فال یاوا و ترسه گلرسه، فال صاحبی مجبور قالار، یا آیری ائوه گئده کلید سالا یا او ائوده او قدر کلید اوٍستونده دوراکی، آیری آدام، آیری سؤز دئیه تا کلید سالانین منظورو، نیّتی ایشیقلانا و آچیقلانا. مثلا بو شعر اوخونا:
«بـویـونا قـوربـان اولـوم… یارگلدی یارگلدی یارگلدی»
یا مثلا بیرینین آداخلیسی اینجیمیش اولورسا، بو شعر دئیلرسه:
«کوٍسمهمندن، کوٍسمهمندن محبتیـن کسمـهمنــدن»
معلوم اولور، او آداخلی باریشماق ایستهییری.
بئله- بئله سؤزلردن چوخ دیر و اونوندا اؤزونه گؤره مخصوص ایضاح و آچیقلامالاری واردیر.
آخر چرشنبهده تاباق آپارماق:
آخر چرشنبه آخشامی آداخلی اوغلانین آتا- آناسی طرفیندن آداخلی قیزلارا تاباق تداروٍکو گؤرولر، او تاباقدا چیی (بیشمهمیش) تویوق اتی، چیی بالیق یا بیر داوار بودو، بیر بؤیوک آینا گؤزل- گؤزل چئشیتلی بویالی پالتارلار، چادرا، کلاغایی، باشماق، بیرکلّه قند، نابات، بیر دیس میوه، بیرجعبه شیرینی، بیر قدر آجیل (پوٍسته، بادام، فیندیق، قوز ایچی) و قیزین آتا- آناسینا سوقت، اگر اولورسا باجی- قارداشینا دا بایراملیق بیر بؤیوک بؤلمهیه (مجمعه) قویارلار. بو تاباغی اوغلانین کیچیک قارداشی، اگر قارداشی اولماسا آیری یاخین آداملاریندان بیری، آداخلی قیزین ائوینه آپارار وئرر. بو تاباغی گتیرن اوغلانا چرشنبهلیک (کؤینک، جوراب، شیرینی و یا آیری شئیلر) شاباش وئررلر.
چرشنبه آخشامی آپاریلان تاباغین جوابینی، بایرام آخشامی، آداخلی قیزین آتا- آناسی طرفیندن بیر تاباق ایچینده بیشمیش بالیق، بیشمیش تویوق، نئچه جوٍر خورک و یئمک، شاخه نابات، شیرینی، میوه، کؤینک، جوراب، دستمال، بویون شالی، قیز توخودوغو بویالی ایپ جوراب و آیری- آیری شئیلرده قویولار، دوٍزولر و یئنهده آداخلی قیزین قارداشی اولورسا او، اولماسا آیری یاخین آداملاریندان بیر اوغلان بو تاباغی آداخلی اوغلانین ائوینه آپارار. اونلاردا بو تاباق گتیرنه بایراملیق (کؤینک، جوراب، دستمال، شیرینی و یا پول بایراملیغی) وئررلر.
اگر بایرام گوٍنلری محرّم آیینا یاخین یا محرّم آییندا اولورسا بو تاباغی نئچه گوٍن قاباق آپارارلار، هر حالدا تاباق گؤندریلمهلی دیر.
آخر چرشنبه آخشامیندا باجالیق یا شال ساللاماق:
قدیملر داملاردا بیر بالاجا پنجرهیه بنزر قاپی(دربچه) اولاردی، اورادان هم ایشیق گلردی همیده ائوین توٍستوسو چیخاردی. اونا گؤره آداخلی اوغلانلار آخرچرشنبه آخشامی اود یاندیرما مراسمی قورتاراندان سونرا آخشام چاغی، قاش قارالاندا، اؤز نیشانلیسینین ائولرینین دامینا چیخار، او باجادان بیر شال (برَک)کی قاباقجادان اؤز نیشانلیسی توخویوب و اوغلانا وئریبدیر، ائوین اورتاسینا ساللایار. قیز و قیزین آناسیدا بیلرلر، بو شال او آداخلی اوغلانین شالیدیر. او آن دا هر نه، اوغلانا چرشنبهلیک وئرمهلی دیرلر، او شالا باغلایارلار، اوغلان شالی داما چکر و شئیلری گؤتورر گئدر.
هاشم ترلان معلیم یازیر«آداخلی اولدوغوم زامان، چرشنبه آخشامی آداخلیمین ائولرینین دامینا چیخیب شالی ساللادیم، آداخلیم و آناسی هر نه قویدولار و باغلادیلار، شالی یوخاری چکمهدیم، سونرا اونلار گؤردولر، شالین اوجونا بیر کاغاذ باغلانیب، آداخلیم او کاغاذی آپاردی قونشو قیزینا اوخوتدوردو، گؤردو او کاغاذدا یازیلیب «فاطمانین اؤزونو بو شالا باغلایین. چوخ گوٍلندن و شنلیکدن سونرا، بایراملیغیمی باغلادیلار، چکدیم یوخاری، سونرا دامدان یئندیم ائولرینه و گؤروشدوک.»
بو باره ده رحمتلیک اوستاد شهریار، حیدربابایهسلام منظومهسینین۲۷ نجی بندینده بویورورلار:
«بـایـرام ایـدی، گئجه قوشو اوخوردو
آداخلی قیز بیگ جورابین توخوردو
هر کس شالین بیر باجادان سوخوردو
آی نه گؤزل قایدادی شال ساللاماق
بیگ شالینا بـایراملیغین بـاغلاماق
شال ایستهدیم، من ده ائـوده آغلادیم
بیـر شال آلیب، تئز بئلیمه باغلادیم
غلامگـیله قـاشدیـم، شالی ساللادیم
فاطمه خالا، منه جوراب باغلادی
خان ننهمی یـادا سالیب آغلادی»
دئمهلییمکی چوخ اوغلانلار نیشانلی اولمادان قاباق، سئودیگی قیزین اؤزونو تکجه گؤروب دانیشا بیلمهدیگینه گؤره و اوندان بیر هن آلماغا امکان اولمادیقدا، بو شاللاری او باجادانساللایاردیلارکی، قیزین اؤزوندن و آناسینداندا راضیلیق آلسینلار. هر حالدا شال صاحبی معلوم اولمالیایدی.
آداخلی اولمایان اوغلانلار سئودیگی قیزین ائوینه شال ساللایاندا، قیزلار نظرلرینی بئله سؤزلرله بیان ائدردیلر.
مثلا اگر قیز دا اوغلانی سئوسئیدی، بئله اوخویاردی:
«آی بـاجادان شال سالان بـایـراملیغینـی آلان
چک شالیوی سئومیشم بایراملیغین قویموشام»
اگر سئومهسئیدی بئله سؤیلهیردی:
«آی باجادان شال سالان تئـز منـه مـایل اولان
منــــی سنه وئرمزلر گئد آیری ائوده دولان»
و یا: «آی بـاجادان سـاللاما تئـز شالیوی ساللاما
منی سنه وئـرمـزلـر دای خالاوی یوللاما»
بو شال ساللاماقلار اوناگؤره اولاردیکی، اوغلانلار نیشانلیلارینی گوٍنوز، ایشیقدا گؤرهبیلمزدیلر و کوٍرَکنلر اوتاناردیلار شخصا” اؤزلری گئدیب چرشنبهلیک و بایراملیغلارینی آلسینلار. بو عمل او اوتانماغین قاباغین آلماق هم ده بیر محبّت، شنلیک و ایستک یاراتماق اوٍچونایدی.
ایندی, داها نه او آداملار وار نه او دربچهلر, نه او شاللار و نه او شال ساللامالار. ایندی او دربچهلر پنجرهیه دؤنوبلر, شال ساللایانلاردا آیری کهکشانلاردان یئر اوٍزونه شال ساللاییرلار, بئلهلیکله بیزیم فولکلوروموز باتیر گئدیر.
قاشیق چالانلار و بؤرک آتانلار:
آخرچرشنبه مراسملریندن بیریده قاشق چالماق و بؤرک آتماقدیر. قاشق چالانلار بیر عدّه اوشاقلار و یئنی یئتمهلر اولارلار، آخـرچرشنبه آخشامی اود یاندیرماق (ندوورا)دان گلندن سونرا, (او زامانکی، آداخلیلار, نیشانلیلارینین ائولرینه شال ساللاماغا گئدرلر) اؤز ائولریندن بیر میس کاسا و بیر دمیرقاشق گؤتورر، قونشو ائولره گئدیب, قاپیسینین دالیسیندا گیزلَنر و الینده اولان دمیر قاشغی, میس کاسایا بئش اون دؤنه چالار و قولاق آسار، گؤرسون قونشو اونون سسینی ائشیدیر یا خیر؟ اگر ائشیدرسه, اونا بئله جواب وئرمهلیدیر: «قاشق چالان گلدیم». یعنی بیر زاد سنه گتیریرم, آمما ائودن جواب گلمهسه, او قاشغی دؤباره کاسایا چالاجاق. بو ایشی او قدَر ادامه وئرهجکدیرکی، ائو صاحبیندن بیر سس گلسین (هن یا یوخ). ائله کی بیر آز شیرنییات یا هرنه وئررسهلر آلدی, گئدر آیری ائوین قاپیسینا و او ایشی تکرار ائدر…
بو ایشلر تامامیایله شنلیک اوٍچون دوٍر, هئچوقت دیلنچیلیگه فیکیر اولونماسین. چوٍن،ائله اوشاقلار قاشیق چالماغا گئدرلرکی، اَن پوللو آداملارین و مقام صاحبلرینین اوشاقلاریدیرلار, بو ایشین داوامیدا بؤرک آتماقدیر. او دا بئلهدیر: بیر اوشاق همان ساعتده بیر ائوین قاپیسینی دؤیَر, آمما اؤزو قاچار دالیدا گیزلَنر. ائلهکی، ائو صاحبی قاپییا گلدی, اؤز بؤرکونو ائو صاحبینه طرف آتار. ائو صاحبی او بؤرکون ایچینه بیرآز شیرنییات تؤکر و یئره قویار. بؤرک صاحبی گئدر بؤرکوٍنو گؤتورر قاچارکی، ائو صاحبی اونو تانیانماسین. آمما هر نه ائدرسه, ائو صاحبی بؤرک صاحبینی تانیار و آدینی سسلهیر. آنجاق بؤرک صاحبی اؤزونو ائشیتمهمزلیگه وورار و دالیسینا باخماز تا آیری ائوه گئده چاتا…
آخر چرشنبه گوٍنو سحرچاغی آخارسو باشینا گئتمک:
آخرچرشنبه مراسملریندن بیریده سحر تئزدن هاوا ایشیقلانمادان، آخار سو (چشمه،کهریز، چای) باشینا گئتمکدیر. بو مراسمده بئله اولاردی: آخر چرشنبه گوٍنو سحرین ایشیقلانماسینا بیر ساعاتجا قالاندا و کیشیلر یوخودان دورمادان، جوان خانیملار خصوصی ایله قیزلار، آخارسو (کهریز) باشینا گئدرلر، اورادا بیر یاشلی (یاشی چوخ اولان) بزک- دوٍزک ده باشاران خانیم قاباقجادان اؤزو ایله الک، قئیچی، آینا، داراق، سوٍرمهدان و بعضی بزک شئیلری… دورو سو باشینا آپارار، اورادا اوتورار، گلنلری گؤزلهیر. جوان قادینلار، تازا گلینلر و قیزلار قاباق گوٍن بازار آخشامیندان آلینان تازا و سو دییلمهمیش کوٍزهیه (منسهیه) بیر آز یئمهلی شئیلردن دولدورار، آپارار سو باشیندا بزکچیه وئررلر. جوان خانیملار، قیزلار باشلارینی و اوٍزلرینی بو دورو سودا یویاندان سونرا، بزکچی خانم، او گلینلرین و قیزلارین اوٍز گؤزونه قاشینا بیر آز یئتیشر و بزک وئرندن سونرا قیزلار نئچه دؤنه آینایا باخار، اوٍرگیندن بیر سؤزلر (آرزوسونو) کئچیررکن، او سودان او تایا بوتایا آتیلار و بو سؤزلری دئیرلر:
«آتیل باتیل چرشنبه بختیم آچیل چر شنبه»
سونرا او تازا کوٍزهنی تمیز سودان دولدورار و ائوه قاییدارلار. ائوه یئتیشنه قدر کوٍزه یئره قویولمامالیدیر. اوندان سونرا، گوٍن یاییلاندا، گنجلره و جوان اوغلانلارا نووبه یئتیشر. اونلاردا او سویون باشینا گئدرکن بو شنلیک مراسیمده ایشتیراک ائدرلر. بو ساعاتلاردان سونرا جوانلار تازا پالتارلارینی گئیر، کوٍچهلرده یومورتا یا آیری اویونلار اویناماغا باشلایارلار. نیشانلی قیز اوغلانلار دا اؤز نیشانلیلارینا تاباق حاضرلایارلار و یوخاریدا قئید اولونان تاباغی، اوغلانلارین آتا- آنالاری نیشانلیلارینین ائوینه گؤندَررلر و تاباق آپارانلاردا چرشنبهلیک آلارلار، بونودا دئمهلییم، قدیملرده بو گوٍن جوانلار شکارا گئدرمیشلر، آت چاپار میشلار و آیری قهرمانلیغلار ائدرمیشلر، ایندی داها بئله بیر شئیلر یوخدور…
یومورتا بویاماق:
جوان قادینلار قیزلار خصوصیایله نیشانلی قیزلار یومورتالاری بیشیرندن سونرا، ایستی- ایستی (قیرمیزی، ساری، یاشیل) بویالارلا آغ یومورتالارین اوٍستونده شکیللر، گوٍللر چکر و یازیلار یازارلار. یومورتالارین اوٍستون بزرلر، نیشانلیلارینا تاباق آپاراندا نئچهسینی بیر کاسادا یا بشقابدا، او تاباغین ایچینه آرتیرالار، یا دا اوشاقلارا چرشنبهلیک و بایراملیق وئرنده او بویالی و گؤزل یومورتالاردان وئرهلر. یومورتانی بیشیرنده و بویایاندا بعضیسینین اوٍستوندن بیر ساپ یا ایپلر سرییَرلر و بویانین ایچینه سالارلار. پیشندن سونرا او ساپلاری آچاندا، یئرلری آغ قالار و بیر گؤزل ناخیش (نقشه) یومورتانین اوٍستونده قالار.
آخر چرشنبهده یومورتا دؤیوشدورمک:
ایلینسون گوٍنلری خصوصیایله آخرچرشنبه و بایرام گوٍنلری، آذربایجاندا یومورتا دؤیوشدورمک اویونو ایفا اولونار.
استاد شهریار بو بارده یازیرلار: (حیدر بابایه سلام،۳۲جی بؤلوم)
«یومورتانی گؤیچک گوٍللو بویـاردیق
چاققیشدیریب سینانلارین سویاردیق
اوینامـاقدان بیرجه مگـر دویـاردیق
علی منه یاشیل آشیــق وئرردی
ایـرضــا منه نووروز گوٍلو درردی»
قدیملر۱۳۵۰نجی گوٍنش (۱۹۷۱نجی میلادی) ایل لره قدر تهراندا دا یومورتانی میوه ساتان آرابالارین اوٍستونده ساتاردیلار، اونا گؤره ائلهجه و همان آرابانین اوٍستونده اولان یومورتالاردان فایدالاناراق، آرابا اوٍستونده ده یومورتا دؤیوشدورمه باب ایدی.
شبستر ماحالیندا بیلیجی و اوستا اوشاقلار، گنجلر بایراما ۴۰ گون، بیر آی قالاندا یومورتالاردان نئچهسینی دیشلرینه وورماقلا یوخلایار و اونلارین چوخ برکینی آییرار و اونلاری قیرمیزی اولماق اوٍچون نار و سوغان قابیغیلا سودا بیشیرندن سونرا دوزون ایچینه قویلایارلارکی، یومورتا چوخ برکیسین (بیرآی دوز ایچینده قالار) او یومورتالاری آخرچرشنبه و بایرام گوٍنلری دوزون ایچیندن چیخاردار و کندین میدانلاریندا اوشاقلاری چئورهلرینه (دؤورهلرینه) ییغارکن مش قوروشوب (شرط باغلاییب) یومورتالارینی دؤیوشدورمگه باشلایارلار، بئلهلیکله هرکسین یومورتاسی سینماسا، سینانین یومورتاسینی آلار. بیرنفر، بیر یا نئچه نفر ایله بیر آندا یومورتا دؤیوشدورمگه باشلایا بیلر، اونلارین بیری وورار و بیر یا نئچهسی الینده یومورتانی توتار، بو یومورتانی توتانا (یات) او بیری آداما (وور) دئییلیر. یومورتالاری، اوجلاریلا، اوجلارینا و دیبلریایله، دیبلرینه وورارلار، بئله کی، یاتانین یا وورانین یومورتاسینین بیر طرفی سینمیش اولا. یومورتاسی سینانا اودوزان و سینمایانا اودان دئییلیر.


text:
۱۹۱۱ (میلادی)
میلادی ۱۹۱۱-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْن بیرینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ سپتامبر - دونیادا ایلک دفعه اینگیلیسده گؤی پوستو سرویسی میدانا گلمیشدیر.
- ۴ اوْکتوبر - دونیادا ایلک برقی پیله لندنده قوراشدیریلمیشدیر.
- ۳۰ دسامبر - سۇن یات سئن چینین بیرینجی جومهور باشقانی سئچیلیب.
- ۳ نوْوامبر - شورلت اوْتوموبیل بازارینا داخیل اوْلموشدور.
- ۲۹ سپتامبر - ایتالیا ایله عثمانلی ایمپیراتوریسی آراسیندا لیبی اوستونده موحاریبه باشلادی.
- ۲۵ سپتامبر - ایتالیا عثمانلی دؤولتینه قارشی موحاریبه اعلان ائتمیشدیر
- ۲۱ ژانویه - ایلک مونت کارلو رالیسی باشلادی.
- ۲۱ آقوست - مونا لیزا رسم اثری لوور موزهسی ایشچیسی طرفیندن اوغورلاندی.
- ۲۰ اوْکتوبر - آموندسن شومال قوطبونا یولا دوشدو.
- ۱۸ ژانویه - ایلک دفعه بیر اۇچاق٬ بیر گمینین اۆستونه ائندی.
- ۱۴ دسامبر - نوروژ سیّاحی آموندسن گۆنئی قۆطبونه چاتان ایلک اینسان کیمی تاریخه دۆشوب.
- ۱۲ دسامبر - هیندوستان باششهری کلکۆتهدن دهلییه کؤچورولموشدور.


text:
آبادین
آبادین (ایسپانجا: Alguazas) Abadín ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر بۇ شهرین مساحتی ۱۹۶٫۱ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Espacios Naturales. Xunto de Galicia. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-06-20. یوْخلانیلیب4 May 2012.
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Abadín»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آبادین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
“گنجعلی صباحی” نین اؤتن گونلری اؤن سوز : اوستاد “گنجعلی صباحی” معاصر #آزربایجان ادبیاتی نین نثر ساحهسینده ان گؤرکملی یازیچی لاردان بیری دیر. ادبیاتچیلار صباحی نی آزربایجان نثری نین آتاسی...
۱۲ شهریور موناسیبتی ایله گونئی آزربایجان سیاسی تشکیلاتلارینین ۱۲ ماددهلیک بیاننامهسی دیرلی گونئی آزربایجان تورک میللتی! چاغداش تاریخیمیزده هامیمیزین نوستالژیک دویغولارلا آندیغیمیز و هئچ زامان اونودا بیلمهدیگیمیز اولایلاردان بیری،...
جومهورباشقانى اردوغان، اسپانیادا گرچکلهشن ناتو ذیروهسی سونوندا باسین منسوبلارینین سورولارینی یانیتلادی. تورکییه جومهورباشقانی اردوغانین آچیقلامالارى شؤیله: ترور هؤرگوتونه آرخالارینی دایایانلار خیال قیریقلیغی یاشادی ایسوئچ و فینلاندییانین سوموت آدیملار آتمالارى گرکدیگینی...
بیزیم ایکی فرقلی اما بیر-بیری ایله باغلانتیلی پلان و یول خریتهمیز اولمالیدیر. بیر، سادهجه گونئی آزربایجانی علاقهلهندیرهن و اونون مسئلهلرینی دقته آلان گونئی آزربایجان یؤنوملو بیر پلانیمیز اولمالیدیر. بیر ده،...
تورکییه و ارمنیستان نورماللاشما سورهجى اؤزهل تمثیلچیلرى بؤیوکائلچى سردار کیلیچ ایله ارمنیستان مجلیس باشقان یاردیمچیسى روبن روبینیان آراسینداکى اوچونجو گؤروشمه وییانا’دا (وین) گرچئکلشدیریلدی. طرفلر داها اؤنجه موسکوا و وییانادا گؤروشموشدو....
تورکییه جومهورباشقانى رجب طیب اردوغان ایله آزربایجان جومهورباشقانى ایلهام علییئو تلفون گوروشمهسى یاپدی. آزربایجان جومهورباشقانلیغیندان یاپیلان آچیقلامایا گوره، گوروشمهده، اردوغان ایله علییئو بیربیرلرینین رمضان بایرامینى قوتلادى و تورکییه و آزربایجان...
آزربایجان ایشچیلری و امکچیلری آزربایجان میللی حرکتی فعاللاری بوگون، ایران ایسلام جومهوریتینین غاغیلدیشی (غیرعقلانی) سیاستلرینین بیر سونوجو اولاراق، ایشچیلرین و ایشچی صینفینین گئچیم قایناقلارینین او قدر چتین حاله گلدیگی بیر...
بؤیوک و قوجامان آزربایجان تورک میللتی بیلدییینیز کیمی ایران آدلانان اؤلکه چوخ میللتلی بیر اؤلکه دیر. آنجاق بو گئرچگه باخمایاراق یوز ایلدن آرتیق دیر کی، بو سیاسی جوغرافییایا حاکیم اولان...
دیشایشلری باخانی (خاریجی ایشلری باخانی) مولود چاووشاوغلو، ۱۹۱۵ اولایلارینین ایلدؤنومو گرکچهسی ایله ائرمنیستان بایراقلارییلا اونو پروتئستو ائدهنلره ‘بوزقورد’ ایشارتی ایله قارشیلیق وئردی. چاووشاوغلو رسمی زیارت قاپسامیندا بولوندوغو اوروگوئه’ده مونتهویدئو بویوکائلچیلیگینین...
مسأله: ماهیتجه داخیلی ایستعماراقارشی اولان گونئی آذربایجان ناسیونالیزمی ایللر اؤنجهدن ایران داخیلی سیاستینده گووهنلیک مسألهلری ایچینده یئرلشیب. اوستهلیک سون ایللرده گونئی آذربایجان میللی حرکتی تکجه آذربایجان دئییل، ایرانین بوتونلویونده گئدن...
اشتاینمایر، اشپیگل درگیسینه وئردیگی رپورتاژدا، روسیا’نین اوکراینا’یا آچدیغی ساواشا و بوچا’دا یاشانانلارا ایلیشکین دگرلندیرمهده بولوندو. درگینین “پوتین’ین عسکرلری گؤرونوشه گؤره اوکراینا’دا قورخونج ساواش سوچلاری ایشلهدی. پوتین و لاوروف لاهه’دهکی ساواش...
روسیا’نین اوکراینا ایشغالی ۴۴-جو گونونه گیردی. اوکراینا دئولت دمیریوللاری کراماتورسک ترهن (قطار) ایستاسیونونون روس روکئتی ایله وورولدوغونو آچیقلادی. سالدیریدا ان آز ۳۰ نفرین اؤلدویو آچیقلانیرکن ۱۰۰ نفر ده یارالاندی. دئولت...


text:
صمد بهرنگی منظومه سی
(حسین دوزگون)
جابر آلیشان
40-1330 – جی ایللرده خائن شاه رژیمی، بۆسبۆتۆن حاكمیتین ایرانا تحمیل ائتمیشدی. بوندان اول، 1325- نجی ایللرده ایرانېن بیر نئچه یئرلرینده بؤیۆک كوتلهوی – ملی حركتلر اۏلموشدور. آمما بو حركتلری، دولت قۏشۆنلارې وحشیجهسینه قانا چكیب، بؤیۆک فاجعهلر یاراتمېشدېر.1330- نجی ایلده مصدق باشچېلېق ائدهن حركت ایسه «زاهدی» كودتاسیلا قانا چكیلدی و 30 تیر شهیدلری كیمی خاطرهلرده قالان گۆنلر یاراندې.كودتادان سۏنراكی ایللر، ایرانېن ان آغېر ایللریندن ایدی. آزادیخواهلار، وطنپرورلر بۆتۆن توتولوب، زندانلارا سالېنېب و یا سۆرگۆن اۏلوردولار. هابئله چۏخودا اعدام جوخهلرینین قاباغېندا دۆزۆلۆردۆلر.1341 - نجی ایل قم و تهرانداكی حركاتدا یاتېرېلدې. ولاكین كوتلهوی حركاتېن دایانماسېنا باخمایاراق، آزادیخواهلار ایچینده چۏخ مبارز شاعیرلر و یازېچېلار وارایدی كی، مستبد حاكمیت اوغروندا آیاغا قالخېب، مبارزه ائتدیلر. البته، بونلاردان بعضیلری موقتی چتینلیكلره تابلاشمایېب، اؤز سؤزلرین دانېب حاكمیته قارېشدېلار. آز دهگیل ایدی اۏ ادبیاتچېلار كی، ملته اۆز چئویرمهییب، ائل یۏلون گئتدیلر و بو یۏلدا جانلارېن قویدولار. بو یازېچېلاردان صمد بهرنگینی آد آپارماق اۏلار.
صمد بهرنگی 1312- نجی ایلده تبریزین چرنداب محلهسینده یۏخسول بیر عائلهده آنادان اۏلدو. او مینلرجه اوشاق كیمی بیرینجی دفعه اۏلاراق یۏخسوللوقلار ایله تانېش اۏلدو. صمد اؤزتای توشلارې كیمی کۆچهده، بازاردا، تۏز- تۏرپاق ایچینده بؤیۆدۆ. اما هئچواخت اؤز طبقهسینه اۆز چئویرمهییب عؤمرۆنون آخرېنا قدهر اۏنلاردان دانېشدې و اۏنلارا یازدې.
استبداد دؤرۆنده آنادیلده یازېب اۏخوماق ان بؤیۆک گناه سایېلېردی و هابئله آذربایجان دیلینده اثر یازماق و چاپ ائتدیرمكده بؤیۆک جرم ایدی، بونا گؤره صمد و بیر نئچه یازېچېلار مجبور اۏلاراق اؤز اثرلرینی فارس دیلینده یازېردېلار.
صمد بیرینجی اثرین آذربایجان خلق داستانلارېندان الهام آلاراق «تلخون» آدیله، «ص – قارانقوش» امضاءسېلا «کیتاب هفته»ده چاپ ائتدیردی. 18 یاشېندا ایكن دانشسرانی قورتاراراق آذربایجان كندلرینده معلملیڲه باشلادې. اۏ تئزلیكله بیلدی كی، دانشسرادا اؤرگندیڲی تعلیم – تربیت روشی، كند اوشاقلارېنا مناسب دڲیل. اۏ، اؤزۆ دئدیڲی كیمی كند محیطی ایله اویغون بیر تعلیم و تربیت یۏلو یاراتدې، بهرنگی هر نهدن قاباق اوشاقلارې خیال دۆنیاسېندان چېخارماغا چالېشدې. اۏ، آ. ث. ماكارنكو كیمی فكرلشرك، دئییردی:«بیز نئچون اوشاقلارې سسسیز – صداسېز و مطیع انسانلار تربیت ائدهك، گرهك اوشاقلارا دئیهك كی دۆنیانېن یارېسېنا قدهر جماعتی آجدېر، نییه آجدېر و نهجور بو آجلېغې آرادان قالدېرماق اۏلار.»
صمد، بیرینجی دفعه اۏلاراق ایراندا اوشاق ادبیاتېندا یئنی بیر یۏل آچدې. بوندان علاوه، اۏنون مختلف اجتماعی مقالهلری، خفقان دؤرۆنده انسانلارې غفلت یۏخوسوندان آیېلدان مقالهلر ایدی. نئچه اوشاق ناغېللارېنا شامل اۏلان «مجموعهی داستان»ها کیتابی، «كند و كاو در مسایل تربیتی ایران» و باشقا اثرلری، اۏنون قېسا عؤمرۆنون محصولودور. اۏ، آذربایجان ادبیاتی ساحهسیندهده بیر سېرا تدقیقات ائتدی. «افسانههای آذربایجان» (بهروز دهقانی ایله بیرلیكده)، «پاره – پاره» و «تاپماجالار» بو تدقیقلرین ثمرهسیدیر. اۏنون شاه اثری «ماهی سیاه كوچولو» دفعهلرله تجدید چاپ اۏلدو. سۏنرالار بو کیتاب ایتالیادا «قېزېل پلاك» جایزهسینه لایق گؤرۆندۆ.
صمد 1347- جی ایلین شهریور آیېندا اؤز اثرینین قهرمانی ماهی سیاه كیمی اؤزۆنۆ وطن یۏلوندا فدا ائتدی. صمد، آرازا قاتېشېب، آرزوسونا چاتېب، اۏنونلا دنیزه یئتیشدی. اما صمدین خاطرهسی تاریخ بۏیو بۆتۆن انسانلارېن قلبیندهدیر، اۆرهڲیندهدیر.
صمد آچدېغې یۏل، ایران ادبیاتېندا بؤیۆک تأثیر قۏیدو. بیر نئچه انقلابچې شاعیرلر و یازېچېلار اؤز اثرلرینی صمده اختصاص وئرهركن، اۏنون اثرلرینی و یاشایېشېنې سرمشق قرار وئردیلر. آذربایجانېن معاصر شاعیرلری حبیب ساهیر، ب. ق. سهند، ع. اوختای و باشقالارې صمد بهرنگی حاققېندا نئچه شعر یازېبلار. آمما صمدین گنجلیك یۏلداشلارېندان اۏلان حسین دۆزگۆنۆن منظومهسینین باشقا بیر حال و هواسې واردېر. شاعیر دۆزگۆن، «صمد بهرنگی» منظومهسینی 1347- نجی ایلین شهریور آیېندا صمدین شهید اۏلدوغو تاریخدن بیر نئچه گۆن سۏنرا سؤیلهمیشدیر. بو منظومه دهشتلی شاه رژیمینین خفقان ایللرینده جزوه، پلی كپی و كاست نواری شكلینده خلق آراسېندا یایېلمېش، الدن- اله گزیردی. اسلامی انقلابدان سۏنرا، بیرینجی آذربایجان دیلینده چاپ اۏلان کیتاب كیمی 1357- نجی ایلین بهمن آییندا نشر اۏلدو.
حسین دۆزگۆن 1344- نجو ایلدن ادبی- سیاسی فعالیتلره گیریشمیش و ائله او ایللرده شعر یازماغا باشلامېشدېر. شاعیرین شعر کیتابلارې ایندیه قدهر «كیچیك شعرلر»، «مجموعه» (4 دیگر شاعیر بیرلیكده) و «باكې لوحهلری» آدلارې ایله چاپ اۏلوبدور.
آز ایدی اۏ وطنپرور و انسان سئون شاعیرلر كی، كئچیردیڲمیز قانلې قادالې ایللرده مقام و شؤهرت حرصینی قېراغا قۏیوب، ساتغېن اۏلمایېب و اؤز نعرهلرین استبداد و ظلمه قارشې اوجالدېب، مبارزه یۏلونو سئچدیلر. شاعیر حسین دۆزگۆن اۏنلاردان بیریدیر. شاعیرین ان مهم سجیهلریندن بودور كی، انساندا مبارزلیك، خلقیلیك و ضد امپریالیستلیك روحو یارادېر. بو سجیه «صمد بهرنگی» منظومهسیندهده حاكیمدیر. بو منظومه، مقدمه و 14 نغمهدن عبارت لیریك- ائپیك پائمادیر. ایلك باخېمدان بو نغمهلر مستقل گؤزه چارپسالاردا كلّیتده ربطسیز دڲیلدیرلر. اۏنلارېن آراسېندا فورما، مضمون، معنا، شكیل و آهنگ جهتیندن محكم علاقهلر باغلانېب. «صمد بهرنگی» منظومهسینین بدیعی قورولوشو و فورما خصوصیتی استبداد دؤرۆنۆن شرایطینه باغلې اۏلاراق، اۏ دؤرۆن اساسېندا یارانېبدېر. اۏ دؤرۆن اساس شرایطی خفقان و فشار شرایطی ایدی. انقلاب غلبه چالا بیلمهمیش و ضد انقلاب حملهده ایدی. پس، انقلاب ادبیاتی ایسه گرهك بو حملهنی دفع ائدیجی و ضد انقلاب علیهینه سارسېلمایان بیر ادبیات اولایدې. ائله منظومهده ده بو خصوصیت واردېر. منظومه بو خفقانی تصویر ائدیجی بیر مقدمه ایله باشلانېر:
گۆنش قېزمار، هاوا دورغون، نفس یۏخ،
کۆچهلر بۆسبۆتۆن ازدحامسېز بۏش . . .
آمما مبارز انسانلار دۆشۆندۆكجه آیاغا قالخېب، قورخمادان یۏللارېنا دوام ائدیرلر. بو سو آخېمېنېن عكسینه اۏلان حركتده، محكم آسفالت ائله تیترتمهیه دۆشۆر، سانكې اۆستۆندن بیر دنیز گئدیر. صمد بو انسانلاردان بیریدیر:
صمد دۆشۆنۆركن، قالخېر آیاغا،
یئنهده یۏلونا دوام ائیلهییر.
آسفالت ائله تیتریر سانكې اۆستۆنده،
بیر دریا، بیر دنیز، بیر عمّان گئدیر.
بو حركتین مقدسلیڲینه گؤره انسان سهلدیر، هر آددېم آغاجلاردا سلام سؤیلهیر:
تبریزین قهرمان ایڲید اۏغلونا،
هر آددېم آغاجلار سلام سؤیلهییر.
منظومهنین بیرینجی حصهسی شهید آنالارېنېن ایڲیدلیڲین گؤستریر و اۏنلارېن بو چتینلیكلره دؤزمهلرین گؤزهل بویالارلا افاده ائدیر:
اۏغول دردی نهدیر من كدرلنیم،
اۏغوللار دردینی نئجه ایتیریم؟
میلیونلار قېزلارېم، اۏغوللارېمدېر،
اؤز قانادلارېمدېر، اؤز قوللارېمدېر.
شاعیر، وطنپرورلیڲی هر آذربایجانلېیا وظیفه بیلیب، وطن یۏلوندا جانې بیارزش ساناراق بو سؤزلری تاریخیلشدیرمڲه گؤره بابكین آناسېنېن نصیحتلرین فاكت گتیریر:
وطنین یۏلوندا هئچ بیراوف دئمه!
قانېنې وطندن سن اسیرڲمه!
شاعیر، كئچمیش تاریخی حادثهلردنده موضوع آلېر. نسیمی، نعیمی و شاه ختایی كیمی مرد سیمالاردان یاد ائدهرك اۏنلارېن سارسېلماز ارادهسینی تاریخی فاجعهلر اوغروندا جانلاندېرېر:
منیم اولو بابام عمادالدینین،
حلبده سۏیدولار بیر گۆن دریسین.
دئدی:«حق عاشیقی دؤزهر ذلّته،
سۏن قویار قیزلباش بو شقاوته.»
كئچن رژیمده وطنین بۆتۆنلۆكله خارجی استعمارچی اؤكلهلرینین اختیارېندا اۏلماسې و اۏنلارېن سیاسی- اجتماعی حاكمیتی، سبب اۏلوب كی، شاعیر، منظومهده وطنپرورلیك دویغولارېنې گوجلندیره، منظومهنین بیر حصهسینی بو موضوعا اختصاص وئره. شاعیر، درین نفرتین وطن دۆشمنلرینه و اۏنلارېن داخلی مزدورلارېنا گؤستریر.
منظومهده تدریجا حماسهیه گرایش چۏخالېر و حیاتېن واجب مسئلهلری گئتدیكجه چۏخراق عكس اۏلونور. گؤرۆندۆڲۆ كیمی منظومه حیات حقیقتلری اساسېندا یازېلمېشدېر. صمدین خصوصیتلری و اۏنون انسانلارلا رابطهسی و اۏ شخصیتین شاعیرده تأثیری، تصویر اۏلونور.
شاعیر منظومهنین آخیر نغمهلرینده صمد اؤلۆمۆنۆن فاجعهسینی مرثیهیه اۏخشار مصراعلارلا تصویر ائدیر:
قېزېل گۆلۆم سۏلدو آمان، آی ائللر!
ائشیتسینلر سۏنرا گلن نسیللر.
و یا آیرې یئرده:
كؤكۆمۆن اۆستۆنده اود یاندېردېلار،
بوغومو یۏلدولار آی ائللر، هاوار.
آمما دالېنجا اوخوجونون فكرینده بؤیۆک انسانلارا مرثیه دئمك تصوّرۆنۆ پۏزور. قهرمانلارا گؤز یاشې آخېتماق یاراشماز. گرك آتالار دئدیڲی كیمی قاناقان تؤكۆله و انتقام تۏخوموسینهلرده اكیله.
ائللر آغلاسالار قهرمانلارا.
قان آلارلار بۆتۆن گئدهن قانلارا.
منظومهنین آخرېنجې نغمهسینده شاعیر، اوخوجولارېنې صمدین یۏلونو گئتمڲه چاغېرېر. اۏ گۆنۆ تصویر ائدیر كی، قولو پولاد فهلهلر، پوزغون كندلیلر، ایشچیلر و میلیونلار محروم انسان صمده بۏرجلارېنې اؤدهمهڲه یولا دؤشۆرلر.


text:
سونقور
سوْنقۇر یا دا سونقور و یا سنقر — ایرانین کیرمانشاه اوستانیندا یئرلشن تۆرک بیر شهردیر. بۇ شهر ۴۷ درجه جغرافیایی اوزوناسیندا، ۳۶ دقیقه دوغو و ۳۴ درجه انده، ۴۷ دقیقه گونئیده کیرمانشاه اوستانین شرقی قیسمتینده یئرلشیب. بۇ شهر کیرمانشاه شهرین ۸۵ کیلومتیر گونئی دوغودا یئرلشیب و ۱۷۰۰ متر آزاد دریالارین سویوندان یوخاریدا دیر. هابئله بۇ شهر بیر سیاسی و مذهبی شهر سایلاراق ائله کی پهلوی دؤورهسینده سیاسی حزبلر چوخلو چالیشمالاری باتی منطقهسینده سونقور شهرینده اوْلوب و مذهبی باخیمدان بۇ شهره ۲–جی قوم آد وئریلیبدیر.[۴]
آددَییشدیر
"سونقور" یا دا "سنقر" کلمهسی تورکی دیلینده بیر قوش آدی دیر.[۵] سوْنقۇر شهری قدیم آذربایجان اوستانینین شهرلریندندیر، سانکی سیاسی تقسیماتدا آذربایجان اوستانیندن آیریلیب و قروه و بیجار شهرلریایله برابر کوردوستان و کیرمانشاه اوستانینه وئریلیبدیر. سونقور شهرینین خالقی چوخونلوغو تورک دورلار، تورکلرین یانیندا کورد خالقی دا بیر کیچک نوفوسو اؤزلرینه ایختیصاص وئریبلر.
اؤتک (تاریخ)دَییشدیر
سونقور شهری اسکی بیر تاریخه یییه دیر. صفوی دؤنمینده اسدآباد شهری، او دؤرهده چاردولی آدلانان شهر، و نئچه باشقا بؤلگهلر «سنقر و کلیایی»ـه ساییلاردی.[۶]
خالقدَییشدیر
دیلدَییشدیر
سونقورون خالقی چوخونلوغو آذربایجان تورکجهسینده دانیشیرلار.[۲] اونلارین دیللری آذربایجان تورکجهسینین آدلانان سونقور لهجهسی تانینیبدیر.[۷] سونقور شهری ۱۳۸۵–جی هیجری گونشلی ایلده ۴۰ میندن آرتیق جمعیتی وارایمیش.[۸] ۱۳۳۱–جی هیجری گونشلی ایلده رزم آرا فرهنگ جغرافیایی ایران کیتابیندا سنقر و کلیائی بؤلومونه عایید بئله یازیب: بؤلومون سکنهسینین آنا دیلی بۆتۆن سوْنقۇر سکنهسی و نئچه بؤیۆک کند ده تۆرکجه دیر، سونقورون اطرافیندا اوْلان نئچه کند ده دیللری کوردجه و فارسجا دیر.[۹] بللی اوْلان شهر و نئچه بؤیۆک کند کی اطرافیندا واردیر دیللری تورکجه دیر.
سویدَییشدیر
سنقر شهری ایران عراق ساواشیندان اؤنجه تامام تورکلر یاشایان بیر شهر ایمیش و بو شهرین آنا دیلی تورکجه دیر، ایران عراق ساواشیندان سونرا بو شهره کوردلر ده گلیبلر.[۱۰] هابئله دانشنامه اسلامین یازدیغینا گوره بو شهر ۱۳۷۰ (۱۹۹۱ میلادی) جی ایل ده ۳۷،۷۷۲ نفر جمعیتی واریمیش کی خالقی تورکلر دن تشکیل تاپیب.[۱۱]
جمعیتدَییشدیر
سنقر شهری ایندیلیکده ۴۴،۹۵۴ نفر جمعیت دن ایران ۱۸۱جی شهری دیر.[۱۲]
دوغال دوروم (طبیعی وضعیت)دَییشدیر
جوغرافیادَییشدیر
سنقر دوزلوقو بیر حاصیلی منطقه ده یئرلشیب بۇ دوزلوق 1750 متر اؤزگور ( آزاد ) سولاردان یوخاری دا دیر اقلیم باخیمیندان فرقیلی بیر شرایطی وار و ان بویوک دوزلوق کیرمانشاه اوستانینده دیر کی یاشاملی باخیمدان وارلی دیر.[۱۴] بدر و پریشان 3600 متیرله دالاخانی و سهیل داغلاری3850 متیر اوجالیغیندان سنقرون اطراف داغلاریندان دیر.[۱۵] هابئله سنقر اوجالیق لاری قورولماغیندا و داشلارین جینسینده زاگروس داغلاریندان فرقی وار بۇ آنلامدا کی زاگروس داغلاری اسکی ( قدیمی ) دیلر و بورولماق اثرینده مگمایی موادین تاثیرینده اوْلموشدور.[۱۶]
جوغرافیایی موقعیتیدَییشدیر
سنقر و کلیایی بولگه سی کیرمانشاه اوستانین دوغو قوزئینده یئرلشیب و 47.34درجه اوزوناسی و 46.5 دقیقه قوزئی ده نصف النهار گرینویچ ه گوره یئرلشیب دیر و قوزئی دن کوردوستان اوستانله دوغودان اسدآباد بولگه له و گونئی دن کنگاور بولگه لریندن ، باتی دان صحنه بولگه سیندن قونشو دور.[۳]
چایلاردَییشدیر
سنقرچایدَییشدیر
بولگه نین گونئی چای آدلانان گامیشان چایی دوغو داغلاریندان (ده الیاس اوجالیق لاریندان) کی سنقر و اسدآباد منطقه سینین تقسیم سویون منطقه سی دیر باشلانیب دالاخانی داغین قوزئیندن اوْلان بولاق لاردان اونا قوشولوب و آق بولاق و لیلمانج منطقه سینه یئرتیرنده (سنقرچای) آدلانیر و اوز مسیرینه گئدرک سنقر شهرین گونئیندن گزنهله سراوون سویون اونا قاتیشیب دالاخانی داغین باتی اتگین گئچیر.
هوا دورومودَییشدیر
هوا دورومو باخیمیندان سنقر اقلیمی یاری قورو و سرین استپی سویوق قیشلارلا کی 28 درجه صفردن آشاغی یئتیشیر و اعتدالی یایلاریندان ایستینین چوخونلوغو 39 درجه صفردن یوخاری یئتیشیر.[۳]
دپریمدَییشدیر
سنقر بؤلگه سی بیر اونملی زلزله لی منطقه ده یئرلشیب سنقر منطقه سینده سونونجو زلزله 28 خرداد 93 گونونده 3.4 ریشترله سنقرو تیتردیب.[۱۷]
فرهنگدَییشدیر
دبلر و رسملردَییشدیر
- دوغوم گون و آدلاندیرما:
سنقر دا اوبیری آذربایجان شهرلرینه تای اوشاقین اول گونونده آتاسی و یا باباسی اونون قولاغینا اذان ایقامه اوخویار و هابئله ایر اونا آد سئچیلمیش اولسا قولاغینا اوخونور و ایر آدی سئچیلمیش اولماسا 6 جی گونه ساخلانیر.دوغوم گونون قوتلو توتلماسی سنقر شهرینده هفته دئییلیب و 6 جی گونون آخشامیندا توتولور بۇ جنشن ده طایفانین بویوک لری جشنه گلیب اوزلرین له هدیه لری گتیرلر و پذیرایی دان سوْنرا بیر چوخلاری کی اونجه دن چغاریلمیش دیر شام اۆچون قالیرلار و دئمک اوشاقین آدی اوردا اوشاغین قولاغینا اوخونور کی دئمک بیر چوخلاری معصوملارین آدلاریندان دیر.9 یا دا 10 جی گون ده اوشاغی یووندوروب بۇ گونه سنقر دا حمام گونو دئییرلر هابئله اوشاقین قیرخیندا بیر یووندورما دا اولور کی اونا چله حمامی دئیرلر .
- ائولنمک مراسیمی:
سنقر دا ائولنمک مراسیمی آذربایجانین اوبیری شهرلرینه تای توتولور آنجاق بۇ مراسیمین ان اونملی قونولاری سنقر لهجه سینده عبارت دیر:1- قیز بگنماغ 2- ائلچیلوغ 3-ائل ماچ ایلماغ 4-رخت وطلا گئوتماغ 5- کوین کسماغ 6- مصلحت آشی 7- پاکت یازماغ 8- اتاق گجه سی 9-خنه بنان 10-گلین گتماغ 11- ناهار 12 -ایاغ آچماغ 13- بیراملوغ
- یاس مراسیمی:
سنقر شهرینده اوْلان یاس مراسیمی و اولو صاحیبین عزاسی آذربایجان ین اوبیری شهرلرین ائله بیر فرقیلیک یوخودور آنجاق بعضی فرقیلیک وار دیر سنقر دا یاس مراسیمی سنقر لهجه سینده بوندان عبارت اولور: (شو شام ) یانی اول شام ،(پرسه) خانیملارین فاتحیه اوخونماق مراسیمی ،(یاسده چخارماغ) یانی یاسدان چخارتماق ،(اول بیرام ) یانی قارا بیرام کی اول بایرام اولو اولندن سوْنرا دیر هابئله سونقور دا اوْلونون قیرخینا چان و اونون پالتارلارین احتیاجی اولانلارا و هابئله بیر (بیژی) آدلا چورک پیشیرمک و داغیتماق لا بۇ جومله سنقر دا اوْلان اولو مراسیمین دب لریندن دیر.
- عزادارلیق مراسیمی:
بو شهرده قدیم دن مذهبی عزادارلیق لار اونملیمیش و ایندی ده اونمین الدن وئرمییب بۇ حالدا تمام معصوم لارین رحت و شهادت لرینده مسجیدلرده و محفل لرده مراسیم توتولور مجلس لرده نذری اش وئرمک رواج وار کی سنقر دا بۇ آشلارین اوزلرینه عایید بیر خاص آدلار وار بۇ جومله (امام آشی ) و ( نذری آشی ) هابئله مال ، داوار کسمک و اونلارین ات لرین قوربان پای وئرمک ( امام خیری ) آدلانیر سنقر دا بۇ گونلرده ائو لرده و مسجیدلره روضه اوخونوب حالوا،ساری شیله ،خورما،شربت،سوت،حلئم پایلاشیلیر سنقر خالقین بۇ عزادارلیق لاری بونو گوستریر کی بۇ شهرین خالقی اهل بیته اورک دن ایرادت لری وار.[۱۸]
سینمادَییشدیر
حال حاضیردا سنقر شهری سینما اولماغیندان محروم دیر. کیرمانشاه اوستانیندا ۷ باب سینما واردی که اونلاردان ۶سی کیرمانشاه شهرینده و اسلام آباد غرب و هرسین شهریلرینده هر بیری بیر سینمالاری وار دیر.[۱۹]
کیتابخانادَییشدیر
سنقر شهرستانیندا عمومیت له کندلرده، سنقر و سطر شهرینده توپلوم (جمعاً ) ۶ کیتابخانا واردی کی بونلاردان بیر سنقر شهرینده اوْلان علامه مجلسی کیتابخاناسی آدلانیب و آیتالله غفاری آدلانان کمربندیده یئرلشیب دیر. بۇ کیتابخانا ۱۳۵۰جی ایلده شهردارینین گلیرلری ایله تیکیلیب و یاخین ۱۶۵۰۰ جلد کیتابی واردیر.[۲۰][۲۱]
سیاستدَییشدیر
اولوشچولوق ( شهرداری )دَییشدیر
کیرمانشاه اولوشچولوق طرحی عبدالحسین میرزا فرمانفرما الیله خاریجه دن آلاراق میرزا ابوالفتح اونون قورماغینا مامور اولدی اولده بۇ اولوشچولوق ایشی بیر تشریفاتی ایشیمیش سوْنرالار ایش بین لر اونون اۆچون برنامه توکدولر بۇ جومله سیلیب سوپومک ،فانوس یاندیرماق ،ایشچی لرین ایش لرینه یئتیشمک ،چورک پیشیرمک یئرلرینه باخماق و آیری ایش لر ائله کی بۇ ایش لرین چوخو سنقر دا نایب الحکومه الیله اولوردی اولوشچولوق مامورلاری هر گون صوبح معبرلری سولاییب و سوپوروردیلر و گئجه لر ده فانونس کوچه لر و یولاردا یاندیرارمیش لار رسمی اولوشچولوق لار قورولاندان سوْنرا علاوه بۇ کی شهر حاکیمی سایلاراق اوز منطقه سینین سیاسی و اجتماعی عهده سینه واریمیش اولوشچولوقلارین آدین شهرداری یه دونن زامان اونلار هله بلدیه ایش لرین گورورمیش لر سنقرون یئرلی بیرنجی اولوشچولوق باشچی سی عبدالحسین ترکمنی اولاراق معتضد ایله بیرلیکده نمایده و مباشر کلیایی ده واریمیش و دئمک 10 ایل 1345 قدر سنقرون اولوشچوسویموش [۲۲]
اوخول لار (مکتبلر)دَییشدیر
گنل اوخول لاردَییشدیر
سنقر شهری ۲۲ مین عمومی اوخول اوخوجو ایله درسی پیشرفتی میانگینی اوستان میانگیندن یوخاریدا دیر کی تأسوفله پوشش سطحیندن آشاغیدا دیر. .[۲۳]
یوکسک اوخول لاردَییشدیر
سنقرون بۇ جومله اؤنملی و علمی شهرلردن حساب اولاراق یوکسک اوخول سطحلرینده نئچه بیلیم یوردونا یییه اولاراق بۇ جومله سونقرون اؤزگور بیلیم یوردو (دانشگاه آزادی ) کرمانشاهین ان اؤنملی دانشگاه لاریندان حساب اولاراق و هابئله دانشکده کشاورزی و پزشکیسی و پیام نورو وار دیر. اؤزگور بیلیم یوردو : ۴۰۴ نفر طلبه ایله ۱۱ ریشتهده پایه عولوم و انسانی عولوم دا فعالیت لری وار. پیام نور بیلیم یوردو: ۲۱۹۲ نفر ایله طلبه ۲۰ ریشتهده پایه عولوم و انسانی عولومدا فعالیت لری وار.[۲۳]
دینی حوزوی اوخول لاردَییشدیر
سنقر شهرین دینی و حوزوی اوخول لاری دا وار کی بیری کیشی لر و بیری ده قادینلار اۆچون دیر. قادینلارین دینی حوزوی مکتبی نرجسیه مدرسه سی آدلانیر و آقالارین مدرسه لری امام خمینی آدلانیر.[۲۴][۲۵][۲۶]
شهر سوْرون ( مشکل )لاریدَییشدیر
اجازهسیز تیکینتیلردَییشدیر
سنقر شهرین بیر اؤنملی سوْرونلاریندان اجازهسیز اوْلان تیکینتیلرین دوزلمهسی دیر ائله کی بۇ تیکینتیلر سنقر شهرین اوزنه پیس و سئفک منظره وئریب ائله کی شهرداری چالیشمالاریندان هله بۇ سوْرون گوج ایله داوامی واردیر.[۲۷]
یوللاردَییشدیر
سنقر شهری 93 مین نفر ایله 134 کیلومتیر اصلی یولو و هابئله 611 کیلومتیر فرعی یولو واردی 86 کیلومتیر کند یولو واردیر[۲۸] هابئله سنقر شهرین کمربندی سی 13 کیلومتر اوزوناسی ایله وورولاراق 30% پیشرفتی واریمیش بۇ کمربندی کربلا آزاد یولونا قوشولور پروژه ایتالیایی شرکتین عهده سینده دیر و دئمک بۇ پروژه سنقر شهرین بن بست دن قورتاراجاق[۲۹] سنقر شهری قدیم دن کربلا و عتبات یولون اوستونده اولاراق چوخلو کاروانلار آذربایجان دان کربلایا گئدنده اوز یولارین سنندج سوننو بیر شهر سالماییب سنقر شهردن گئچردیلر. سنقر شهرین فاصیله سی اونملی شهرلر و اوستان مرکزلری عیبارت دیر:[۳۰]
ایدمان (ورزش)دَییشدیر
سنقر شهرینده و کگندلرینده جمعا 26 فعال فضای ورزشی واردیر کی بونلاردان 16 فضا اوستو اورتولو 10 اوست آچیق دیر هابئله 40 ورزشی هئیت و 3 مین 300 ورزشکار دوره گورلموش 3 مین دوره گورلمه میش بۇ بولگه نین ورزشکارلاری تشکیل وئریب لر. بۇ بولگه ده چرخ سورمک ، چولده یول گئتمک ، جوانلارین استعداد لارین تاپیب و اونلاری بئجرمک اونملی و گرکلی بیر ایش لردن دیر سنقر بولگه سینده ایدمانسال ( ورزشی ) فضا باشلیقی 1.8 دهم سانتی متیر مربع دیر.[۳۱]
بهداشت،درماندَییشدیر
سنقر شهری بهداشت درمان قونوسوندا بیر ۶۵ تخت ایله بیمارستان هابئله ۹ درمان مرکزی و هابئله ۸۳ بهداشت ائی ایله یاخشی وضعیته مالیک دیر. بۇ شهرین بهداشت درمان شاخصه لری کرمانشاه اوستانین میانگین شاخصه لریندن اوسته دیر میثال جه سنقر شهری ۸/۰ جمعیت رشد درصدی ایله ایمن شهری آدیلا تانینیب دیر.[۲۳]
مدیا و درگیلردَییشدیر
TV و رادیو کانالیدَییشدیر
رادیودَییشدیر
رادیو کیرمانشاه ۱۳۳۷جی ایلدن ۱ کیلوواتی یولاجی ایله و ۶ ساهان برنامه گونده اؤز ایشین رسمی صورت باشلایب. اوندان قاباق ۱۳۳۰ بیسیم طریقی ایله محدود شکیل ده پوشش وئریلردی.
TVدَییشدیر
کیرمانشاه اوستانین تلویزیون شبکهسی ده ۱۳۸۰جی ایلین سه شنبه گونو خوردادین ۸ قائم مقام سازمان صدا سیمای جمهوری اسلامی ایران طریقی ایله و اونون معاون و مودیرلری و اوستان مسئولاری ایله افتتاح اوْلوندی. کیرمانشاه اوستانین تلویزیون شبکهسینین بۇ جومله بۇ موضوع لاردا فعالیت ائدیر: اجتماعي سياسي ، فرهنگي ، هنـــري و علمي و ایندیلیکده گونده ۹ ساهات برنامه یارانیب و یایلماغینا اختصاص وئریر[۳۲] هابئله حال حاضیردا کرمانشاه صدا و سیماسی سنقر تورکلرینه برنامهسی یوخودور. سنقر تورکلری کیرمانشاه اوستانیندا ۲ میلوندان ۵۰ مین جمعیت ایله ۲/۵% سنقر تورکو دیلر ایندیه قدر کیرمانشاه اوستانین شبکهسی سنقر تورکلرینه گؤره صیفر ساهاتلیق برنامه قویماییب و بۇ حالدا کی بۇ دیل بشری فرهنگی میراث ساییلاراق حذف اوْلوب بئیندن گئتمکده دیر.
درگیلردَییشدیر
انقلابدان اؤنجه سنقر شهرینده ۱۳۳۰ الي ۱۳۳۵ ایللرینده اوچ روزنامه سنقر شهرینده بۇ آدلاردا یاییلیردی: نداي اسلام ، شهاب ساقب و ستاره سرخ.[۱۷] ایندیلیکده نئچه هفته نامه و خبری یاییم سایتلاری دا سنقردا چالیشیرلار.
گورملی و تاریخی یئرلردَییشدیر
(سونقور) سنقر شهری آذربایجانین ان قدیمی و گوزل شهرلریندن دیر. بۇ شهرین نئچه دیرلی اثرلری وار آنجاق بونلاردان ان اؤنملی اثر (سونقور) سنقرون قدیمی بازاری دیر. (سونقور) سنقرون بازاری او بیری شهرلرین بازلارین خلافی اوست اورتولو دئییل سانکی بیر راستادا حجرهلر و توکانلار یئرلشیبلر و اونلاری باشلاریندا بالکن کیمین تختهلری واردیر. بۇ بازارین دا قیدمتی دئدیگلر اساسیندا قاجار دورهسینین اواخیریندا تیکیلیبدیر.
دروازالاردَییشدیر
(سونقور) سنقر شهری قدیملیکده بؤیوک دیوارلارلا حصارلانمیشدی. بۇ قالانین ۱۲ دروازاسی واریمیش که ۱۳۳۱ قدر اوچ دروازاسی قالاراق اوبیریلر پهلوی دئورسینین اوللرینده گؤتورلنیبدیر و حصارلیغی بئیندن گئدیب.[۹]
- کرمانشاهان دروازاسی (هادره و پیره سوند محله سینده)
- فعله کری دروازاسی (پیره و زیوه محله سینده)
- تبریز دروازاسی (سرچقا محله سینده)
- کوردوستان و کلیائی دروازاسی (چهاربلاغی محله سینده)
سوغاتدَییشدیر
سنقر شهرین سوغاتی عبارت دیر: ال ایشلریندن، فرش، چرم، لبنيات و گونهباخان توخومو. سانکی دئمک اولار هامیدان اؤنملی سوغاتیسی گونهباخان توخومو دیر.[۳۳] هابئله سنقرون کابابی دا معروف دیر
محلی یئمک و غذالاردَییشدیر
سنقرون بیر تعداد محلی یئمک و غذالاریندان بوندان عیبارت دیلر: ترقومه - تامته آشی- یئتیمچه- کاچی- پتله شله- قورا آشی- شورا برنج- قیقاناق- قمری آشی- دویینه- ماساوه- دوغرماج- کئفته-قووت- سبزی آشی- شلم شوروا- طوق آشی- قارین- ملیس بادمجان- کئفته ریزه- آلچا آشی
۱۳۳۱جی ایلده فرهنگ، مدنیّتدَییشدیر
(سونقور) سنقر شهری بیر کیچیک و صفالی دوزلوقده یئرلشیب کی اونون اطرافین توْرپاقلی و اکینلی تپهلر آلیبلار. ( سونقور) سنقر شهرین گونئینده باشی قارلی دالاخانی داغی وار و اونون قوزئینده توْرپاقلی مادیان داغی وارهابئله لیلمانج دره سی ده دوغو سمتینده بۇ شهره طبیعی گؤزللیکلر وئریب دیر. او کسلر کی کیرمانشاه بولگه سینین قصبه و بخش مرکز لرین گؤروبلر بۇ شهرین گیریشینده اونون بؤیوک کوچهلری و منظم بازاری تعریف و قبول ائدیرلر کی بۇ شهرین سکنهسی قدیمدن سلقهلی هابئله ذوقولو اینسانلاردیلار و اول گوندن شهری اوصول اوزوندن تیکیبلر. شهرین ائولری بۇ حالدا کی آغاجلی دئییل سانکی ائولری بؤیوک و چوخلوسو ایکی مرتبه بؤیوک دیوارلاری وار. کوچه لرین انی ۴ الی ۶ مئتیر و دئمک چوخو داش دوشنیلیب دیر شهرین بازاری شهرین اورتاسیندا یئرلشیب و تخمین ایله ۶۵۰ باب توکانی وار. شهرین محله لری عبارتدیر:
- پیره : پیره محله سی شهرین قوزئیده یئرلشیب.
- هادره : هادره شهرین دوغو سمتینده یئرلشیب.
- چهاربلاغی:چهاربلاغی شهرین گونئیده یئرلشیب.
- سرچقا:سرچقا شهرین باتی سمتینده ده یئرلشیب.
شهرین سویو امامزادا،امیر،بازاربلاغی،چهاربلاغی و نئچه آیری بولاق لاردان تامین اولور.[۹]
قایناقلاردَییشدیر
- ^ مرکز آمار ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-13. یوْخلانیلیب2014-04-17.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ سایت رسمی حوزه هنری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ سنقر و سنقری لایق بهترین ها. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-03-24. یوْخلانیلیب2014-07-07.
- ^ ریاست جمهوری سخنرانی در دیدار با مردم سنقر وكلیایی
- ^ لغت نامه دهخدا[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ سنقر فرمانداریسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-10-31. یوْخلانیلیب2014-06-19.
- ^ Michael Knüppel. “TURKIC LANGUAGES OF PERSIA: AN OVERVIEW”. In Encyclopædia Iranica. Bibliotheca [۱] Persica Press, April 15, 2010. Retrieved July 26, 2013.
- ^ Bulut, Christiane, Iranian Influence on Sonqor Turkic, dans Éva Ágnes Csató, Bo Isaksson, Corina Jahani (éditeurs): Linguistic Convergence and Areal Diffusion. Case Studies from Iranian, Semitic and Turkic, pp. 241-268, Londres, Routledge, 2004
- ^ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ فرهنگ جغرافیایی ایران - جلد ۵ -انتشارات ستاد جغرافیایی ارتش - حاجعلی رزم آرا- ۱۳۳۱ - صفحه:صفحه ۲۵۰
- ^ سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی- جواد هئیت - نشر پیکان ،تهران ۱۳۸۰ - صفحه:۴۳۵
- ^ دانیشنامه ایسلام مقاله SUNKUR
- ^ شهرینیزین نئچه جمعیتی واردیر. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-23. یوْخلانیلیب2014-04-23.
- ^ пpeдпoлaraeMoe
- ^ اداره پست کرمانشاه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-03-18. یوْخلانیلیب2014-07-07.
- ^ اورداپ مجله سی
- ^ دادگستری کرمانشاه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-07-08. یوْخلانیلیب2014-07-07.
- ^ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ سهیل سنقر[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ سنقر دات کام. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-05-20. یوْخلانیلیب2014-06-26.
- ^ ویکی اطلس فرهنگی ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-09-06. یوْخلانیلیب2021-02-08.
- ^ بیتوته قدیمی ترین کتابخانه سنقر
- ^ لیست کتابخانه های استان کرمانشاه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-07-03. یوْخلانیلیب2014-06-15.
- ^ سنقر دات نت. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-06. یوْخلانیلیب2021-02-08.
- ^ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ سنقر فرمانداری سی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-10-31. یوْخلانیلیب2014-06-17.
- ^ تجلیل از اساتید حوزه سنقر. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-06-14. یوْخلانیلیب2014-06-14.
- ^ اطلاعات حوزوات[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ مدرسه نرجسیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-28. یوْخلانیلیب2014-06-14.
- ^ ساختوساز غیرمجاز در شهرستان سنقر و کلیایی بیداد میکند
- ^ وزارت راه و شهرسازي. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب2014-06-26.
- ^ احداث آزاد راه کربلا موجب برون رفت شهرستان سنقر و کلیایی از بن بست می شود
- ^ فاصله و مسیر جاده سنقر به مراکز استانها
- ^ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-15. یوْخلانیلیب2014-07-07.
- ^ صدا وسیمای مرکز کرمانشاه
- ^ مرکز رشد سنقر و کلیائی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-07-13. یوْخلانیلیب2014-06-14.


text:
ند زلیچ
ند زلیچ (اینگیلیسجه: Ned Zelić) (دوْغوم:۴ ژوئیهٔ ۱۹۷۱ (۵۱ یاش) Sydney, Australia) بیر فوتبالیست. اوسترالیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ند زلیچ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۱۹۹۷ فیفا کونفدراسیونلار کاپی اویونچولاری
- سیدنی یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- بوروسیا دورتموند کولوبونون اویونچولاری
- کویینز پارک رنجرز کولوبونون اویونچولاری
- اینتراخت فرانکفورت کولوبونون اویونچولاری
- اوسر کولوبونون اویونچولاری
- مونیخ ۱۸۶۰ کولوبونون اویونچولاری
- اوراوا رد دیاموندز کولوبونون اویونچولاری
- نیوکاسل یونایتد جتس کولوبونون اویونچولاری


text:
گنج قرائتچی «سمیرا شجاعی» حیاتینی ایتیردی
یاییلان خبر اساسیندا، تاسفله اردبیللی گنج شاعر و قرائتچی «سمیرا شجاعی» حئیران گدیگینده اوتومبیل قضاسینا اوغراییب و حیاتینی ایتیرمیشدیر. اردبیل شهرینده آنادان اولوب، بویا باشا چاتان «سمیرا شجاعی»شعر دئمکله برابر داها آرتیق آذربایجان تورکجهسیندهکی شعرلرین قرائتی ایله تانینمیشدیر.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی، گنج صنعتکارین ایتگیسینی اونون حؤرمتلی عائلهسینه و دوست تانیشلارینا تسلیت دئییر و خاطرهسینی عزیزلهییر.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۰۷/۰۲/۱۴۰۰


text:
زنگانلی یازیچی و ترجمهچی «میر تقی فاضلی» وفات ائتدی
یاییلان خبرلره اساسا، زنگانین تانینمیش ضیالیسی، ادبی اجتماعی شخصیتی، شاعر و ترجمهچیسی «میر تقی فاضلی» ۸۹ یاشیندا وفات ائتمیشدیر.
«میر تقی فاضلی» ۱۳۰۹نجی ایل زنگاندا دونیایا گؤز آچمیش، گنج یاشلاریندان اجتماعی فعالیتلره ماراق گؤسترمیش، و اونونلا برابر یازیچیلیق و ترجمه ایشلریله ده مشغول اولموشدور. یازیچینین یارادیجیلیق فعالیتی داها آرتیق شعرله اوتوزونجو ایللر و یازیچیلیغی ایسه قیرخینجی ایللردن باشلانمیش و عؤمرونون سونونا قدر داوام ائتمیشدیر. ایلک اثری «همسر قانونی» آدیندا ۱۳۴۵نجی ایل چاپ ائدیلمیشدیر. سونرا یازدیغی «ترلان» آدلی رومانی شاهلیق اصول ادارهسی طرفیندن قاداغان اولموش و یاییلان نسخهلر زنگانین «فرهنگ و هنر» ادارهسی طرفیندن یاندیریلمیشدیر.
«میر تقی فاضلی»دن ایندییه دک ۲۰ اثر فارس و آذربایجان تورکجهسینده یاییلمیش؛ اونلارین آراسیندا بیر تعداد اثرلر غیررسمی شکیلده چاپ ائدیلمیش و اوخوجولارین اختیاریندا قویولموشدور. شعرلری، داستانلاری و مقالهلری داها آرتیق امید ایران، امید زنجان، صدای زنجان، بهار زنجان و موج بیداری نشریهلرینده یاییلمیش و جناب «حسین نجاری» طرفیندن حیات و یارادیجیلیغینی و اجتماعی فعالیتینی عکس ائتدیرن «گلنگدن» آدلی سندلی بیر فیلم چکیلمیشدیر.
«میر تقی فاضلی»دن انگلیس دیلیندن بئش رومان ایندییه دک ترجمه و نشر ائدیلمیشدیر. اونون یارادیجیلیغینین اساس موضوعلاری ادبیات، فلسفه و سوسیولوگیا اولموش و اثرلریندن «ترلان»، «همسر قانونی»، «راهها وخارها»، «همرنگ ارغوانی»، «فلسفه از دیدگاه تاریخ»، «معبد خورشید»، «چهرهای در تاریکی» و … آدلی کیتابلاری آد آپارماق اولار.
«میر تقی فاضلی» آذر آیینین بیرینجی گونونده ۸۹ یاشیندا آغ جیگر چاتیشمامازلیغی سببیندن زنگانین خستهخاناسیندا وفات ائتمیشدیر.
«ایشیق» آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری دیرلی شخصیت و اؤلکه مقیاسیندا تعهدلی بیر یازیچی، ترجمهچی و اجتماعی اکتیویست کیمی تانینان «میر تقی فاضلی»نین ایتگیسینی اجتماعیاتیمیزا تسلیت دئییر و اونودولماز خاطرهسینی عزیزلهییرلر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۵/۹/۱۳۹۸


text:
علی عبدالله صالح
علی عبدالله صالح (دوغوم تاریخی: ۲۱ مارس ۱۹۴۲[۱]) نظامی، سیاستچی و یمن اؤلکهسینین جومهور باشقانی ۱۹۹۰نجی ایلدن تا ۰۱۲نجی ایلین فوریهسینه جان.- اولوم تاریخی: ۰۴ دسامبر ۲۰۱۷ میلادی (۷۵ یاش)
یاشاییش[دَییشدیر]
علی عبدالله صالح بیت الأحمر کندینده یمن اؤلکهسینین صنعا اوستانیندا دونیایه گوزآچیب و ابتدایی درس لرین اوز گوز آچدیغی کندده باشاوریب. ۱۹۵۸نجی ایلده ارتشه گئدیب و ۱۹۶۰ نجی ایلدن یمن ارتشینه گوشولوب.
اولوم[دَییشدیر]
۲۰۱۷ نجی ایلین دسامبر آیینین دوردونده حوثیلرین الینن اولدو.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- بیبیسی فارسی
- دویچهوله فارسی
- خبرگزاری مهر Archived 2011-09-12 at the Wayback Machine.


text:
کییئف
کییئف (اوکراینجا:KиïB) اوکراین اؤلکهسینین پایتختی و ان بؤیوک شهریدیر. اۆچ میلیونا یاخین اینسان بۇ شهرده یاشاماقدادیرلار.[۵]
کییئف اوکراینین مرکزی حیصهسینین شیمالیندا و دنئپر چایینین ساحیلینده یئرلشیر. شهرین اؤلچوسو شیمالدان جنوبا ۵۰ کیلومتر، غربدن شرقه ایسه ۵۶ کیلومتردیر. اهالیسینه گؤره، کییئف وروپا شهرلری اولان موسکو، لندن، پاریس، سنتپترزبورگ، برلین و مادریددن سونرا یئددینجیدیر.
شوروی ایتیحادینین داغیلماسیندان سونرا و ۱۹۹۱-جی ایلده اوکراین موستقیللیک الده ائتدیکدن سونرا کییئف اوکراینین پایتختی اولاراق قالدی و اؤلکهنین دیگر بؤلگهلریندن ائتنیک اوکراینلی موهاجیرلرین داواملی آخینی ایله اوزلشدی. اؤلکهنین بازار ایقتصادیاتینا و سئچکی دئموکراتیاسینا چئوریلمهسی دؤورونده کییئف اوکراینین اَن بؤیوک و اَن زنگین شهری اولماقدا داوام ائدیر. اونون صنایع ایستئحصالی شوروینین داغیلماسیندان سونرا آزالدی، بو دا علم و تئکنولوژییه منفی تأثیر ائتدی، لاکین خیدمتلر و مالیه کیمی ایقتصادیاتین یئنی بؤلوملری کییئفین معاشلارینین و سرمایهلرینین آرتماسینا کؤمک ائتدی، هابئله منزیل و شهرسالما اینکیشافی اوچون داواملی مالیه تأمین ائتدی.کییئف اوکراینین اَن غربیؤنلو بؤلگهسی کیمی میدانا چیخدی؛ سئچکیلر زامانی اوروپا اتفاقی ایله داها سیخ بیرلشمهنی مودافیعه ائدن حیزبلر اوستونلوک تشکیل ائدیر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ ЧиceлbHicTb HaяBHoro HaceлeHHя ykpaïHи (Actual population of Ukraine) (uk). State Statistics Service of Ukraine.
- ^ Oksana Lyachynska (31 May 2012). Kyiv's 1,530th birthday marked with fun, protest.
- ^ ویتالی کلیتسچکو sworn in as mayor of Kyiv, Interfax-Ukraine (5 June 2014)
- ^ Poroshenko appoints Klitschko head of Kyiv city administration – decree, Interfax-Ukraine (25 June 2014)
Poroshenko orders Klitschko to bring title of best European capital back to Kyiv, Interfax-Ukraine (25 June 2014)
- ^ ۵٫۰ ۵٫۱ Major Agglomerations of the World. Citypopulation.de (1 January 2021).
- ^ kyivan, Wiktionary.com (28 November 2017)
- ^ kievan. (n.d.). Dictionary.com Unabridged, retrieved 29 May 2013 from Dictionary.com
- ^ BaлoBий perioHaлbHий пpoдykT1.


text:
شوشتر بؤلگهسی
شوشتر بؤلگهسی خوزیستان اوستانینین بؤلگهلریندن بیریدیر. بو بؤلگهنین مرکزی شوشتر شهریدیر. ۱۳۹۵-جی شمسی ایلین آمارلارینا گوره شوشتر بؤلگهسینین ۱۹۷,۰۰۰ نفر جمعیتی واردیر.[۱]
اهالیدَییشدیر
شوشتر بؤلگهسینین اهالیسی فارسلار، لورلار و عربلردن عیبارتدیر کی فارسلار فارس دیلینین شوشتر لهجهسی و لورلار لور دیلینین بختیاری لهجهسیایله دانشیرلار.
ایداری بؤلونوشودَییشدیر
بؤلوملردَییشدیر
- شوشتر بؤلگهسینین مرکزی بؤلومو
- شعیبیه بؤلومو
شهرلردَییشدیر
قصبهلردَییشدیر
- سردارآباد قصبهسی
- شعیبیه شرقی قصبهسی
- شعیبیه غربی قصبهسی
- شهید مدرس قصبهسی
- میانآب جنوبی قصبهسی
- میانآب شمالی قصبهسی


text:
استولتنبرگ:"تورکیه ناتو اوچون بؤیوک اهمیت داشیییر"
بونو ناتو-نون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ فرانسادا درج اولونان "له فیگارو" قزئتینه موصاحیبهسینده دئییب.
تورکیه ناتو اوچون بؤیوک اهمیت داشیییر.
بونو ناتو-نون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ فرانسادا درج اولونان "له فیگارو" قزئتینه موصاحیبهسینده دئییب.
فرانسا پرزیدنتی امانوئل ماکرونون "ناتو-نون بئیین اؤلومو رئاللاشدی" طرزیندکی سؤزلرینی قیمتلندیرن استولتنبرگ "ناتو تهلوکهسیزلیک موضوع لاریندا حیاتی اهمیته مالیکدیر. هر گون بیر میلیاردا یاخین اینسانی قورویاراق و مدافعه ائده ره ک ان بؤیوک تحفه سینی اون ایللرله داوام ائتدیرهرک بونو ثبوتا یئتیریب" ایفادهلرینی ایشلدیب.
"باریش چشمهسی" حرکاتینا دا توخونان استولتنبرگ "تورکییه متفیقلرینین بازالاریندان ایستیفاده ائتمهسینه ایجازه وئرهرک، ترور تشکیلاتی داعش ایله موباریزهده ایشتیراک ائتدی. تورکیه ناتو داخیلینده سوریه و عراق ایله سرحدی اولان تک اؤلکهدیر. 3،6 میلیون قاچقینا ائو صاحبلیگی ائدیر. تورکیه ناتو اوچون بؤیوک اهمیت داشیییر. بونو باشا دوشمک اوچون خریطه یه نظر سالماق و تورکیه-نین ژئواستراتژیک وضعیتینی تدقیق ائتمک کیفایتدیر" دئییب.
استولتنبرگ ناتو و آوروپا بیرلیگینین بیر-بیرلرینه رقیب اولمادیغینی، ایکیسی آراسیندا بیر سئچیم ائتمک مجبوریتینده قالینماماسینین واجیبلیگینی ده وورغولاییب.
ناتو-نون باش کاتیبی استولتنبرگ نروژ، ایسلاندیا، تورکیه، امریکا، کانادا و اینگیلترهنین آوروپانین تهلوکسیزلیگینده جدی رول اوینادیغینا دا ایشاره ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
فیلیپو گراندی یئنیدن بمت-نین قاچقینلار عالی کمیساری وظیفهسینه سئچیلیب
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین (بمت) قاچقینلار عالی کمیساری فیلیپو گراندی بمت عمومی مجلیسینین قراری ایله وظیفهسینه یئنیدن تعیین ائدیلیب.
یولچو اوچاغیندا بومبا تهدیدی
بیر یولچو چامادانیندا بومبا اولدوغونو ادعا ائدرک کابین چالیشانلارینا سالدیردیقدان سونرا اوچاغا مشایعت ائتمک اوچون ساواش اوچاقلاری هاوالاندی
ناتودان روسیا آچیقلاماسی
"روسیا، نۆوه ساواشین قازانیلمایاجاغینی و هئچ واخت بو ساواشا گیریلمهمهسی گرهکدیگینی بیلمهلیدیر"


text:
۸ ژانویه
۸ ژانویه:
- ۱۲۹۷ - موْناکو باغیمسیزلیق اعلان ائتدی.
- ۱۸۰۶ - بریتانیا قوْشونو اۆمید بۇرنونو (آفریقا) ایشغال ائتدی.
- ۱۹۱۴ - سرطان خستهلیگینین توْختاتماسی اۆچون رادیوم عونصورلرینی ایشلندی.
- ۱۹۲۳ - زاقافقازیا فدراسیونو بیرلشمیش زاقافقازیا پول نیشانی حاقّیندا فرمان قبول ائتدی.
- ۱۹۴۲ - ۷۷-جی آذربایجان قوْشونو آلمان قوْشونلارینین قیریمداکی تامان یاریمآداسیندان وۇروب چیخاردی.
- ۱۹۵۹ - شارل دو قوْل فرانسهده بئشینجی جومهوریتین ایلک جومهور باشقانی سئچیلدی.
- ۱۹۷۷ - موسکودا ترور عملیاتی تؤردیلدی.
- ۱۹۹۲ - ائرمنیستان کراسنوْووْدسک - باکی شرنیشین برهسینده ترور عملیاتی تؤرتمهسی نتیجهسینده ۲۵ نفر اؤلوب٬ ۸۸ نفر آغیر یارالاندی.
- ۲۰۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری افغانیستاندا حربی بازالار قۇرماغا باشلادی.


text:
دولانتاپ
دولانتاپ و یا مئیز، یوخسا لابیرانت (انگلیزجه. Maze or Labyrinth ) بیر تاپماجا یول و یا بوروق بوروق و قارماشیق یوللار مجموعهسینه دئییلیر. بو یوللارین بیر گیریش و بیر ده چیخیش(قوروتولوش، هدف) قاپی سی اولور. طبیعی شرایطده یوللار اوجا حیصارلار لا آیرییلر و دولانتاپ ایچینده یول آختاران دووارلارین آیری طرفین گؤره بیلمیر. کاغاذ اوستونده ده یوللار خط ایله آیریلیرلار.
دولانتاپین حلی
دولانتاپین بیر حل یولو، ساغ اَل حلی آدلانیر. عکسده گؤردویونوز کیمی، دولانتاپین ایچینده اولان آدام، گیریش قاپی سیندان، ساغ اَلی نی دوورا سورتوب علامت قویسا، سونوندا چیخیش قاپی سی نی تاپابیلر.
دولانتاپ نوعلاری
دولانتاپلار تفریح و تاپمادان چوخ ، پسیکولوژی (روانشناسی) دا ، اؤیرتمه و یول تاپماق ایستعدادنی ایمتاحانلاماق اۆچون ایشلهنیر. پسیکولوژی دا کی چوخ ایشله نیلن دولانتاپلارین نئچه سی بونلاردان عبارت دیر:
- بارنئز دولانتاپی (Barnes maze)
- موریس واتئر دولانتاپی (Morris water maze)
- اوواسیس دولانتاپی (Oasis maze)
- رادیال قول دولانتاپی (Radial arm maze)
- یوکسک آرتی دولانتاپی (Elevated plus maze)
- تی دولانتاپی (T-maze)
آشاغی دا ان تانینمیش دولانتاپلارین شیکللری گؤرونور.


text:
ائوداکس ایتالیانو ایدمان کولوبو
ائوداکس ایتالیانو ایدمان کولوبو (اینگیلیسیجه: Audax Italiano) بیر فوتبال کولوبودور. Campeonato Nacional دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۱۲٬۰۰۰ نفرلیک بایسینتیناریو دی لا فلوریدا ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Archived copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-11-25. یوْخلانیلیب2009-10-27.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Audax Italiano»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ائوداکس ایتالیانو ایدمان کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
شوشتر (موسیقی)
شوشتر – 1) آذربایجان موسیقیسینده یئددی لادلاریندان (مقاملاریندان) بیری، 2) اساس آذربایجان موغام دستگاهلاریندان بیری. [۱]
شیفاهی عنعنهلی پروفسیونال آذربایجان موسیقیسینده " شوشتر " یئددی اساس موغامدان بئشینجیسی حساب ائدیلیر. آذربایجانین گؤرکملی بستهکاری اوزئییر حاجیبیگوو " شوشتر "-ین دینلهییجیده کدر-غم حیسلری یاراتدیغینی قئید ائدیردی. طبیعی کی، بو دا خالقین آغیر، کشمکشلی بیر حیات یولو کئچمهسی ایله باغلیدیر. اون دوققوزنجو عصرین سونلاریندا بو موغام دستگاهی امیری، شوشتر، شوشتَرک، شوشتر، سارنج، مثنوی، معنوی، افشاری، حئیدری، عثمان-گرایی، قارا کورد، مانی، کشیشاوغلو کیمی 13 شؤعبه و گوشهنی اؤزونده بیرلشدیریردی. حاضیردا گئنیش یاییلمیش و خواننده لریمیزین رپرتواریندا اؤزونه لاییقلی یئر توتموش " اووشاری " ، " حئیدری " ، " مانی " کیمی ووکال-اینسترومنتال ضربی موغاملار واختیله " شوشتر " این داخیلینده اینسترومنتال ضربی موغام کیمی چالینیردی.
اتیمولوژی[دَییشدیر]
بوتون موغام، شؤعبه و گوشه آدلاری نین یارانما تاریخی دؤرد قیسمه بؤلونور: 1. سای آدلاری 2. آ) یئر، مکان آدلاری؛ ب) خالق، طایفا، قبیله آدلاری. 3. تاریخی شخصیت و ایفاچینین آدی ایله باغلی موغام و شؤعبه آدلاری. 4. موختلیف آدلار.
شوشتر ایرانین گونئیینده ، کووئیتله سرحدده، ایران کؤرفزینده یئرلشن کیچیک بیر شهردیر. کئچمیشده، موختلیف دؤورلرده، بو شهرین آدی دفعهلرله دَییشدیریلمیشدیر. بئله بیر احتیمال وار کی، شهرین آدی شوستر، شوست، شِشدر، شِشتر و س. اولموشدور. بیر چوخ موغام لاردا اولدوغو کیمی، بو موغام دا عئینیآدلی شهرین آدی ایله باغلیدیر. [۲]
شوشتر موغام دستگاهی کیمی[دَییشدیر]
" شوشتر " موغام دستگاهی نین ترکیبیندهکی " عثمان-گرایی " ، " کشیش اوغلو " ، " قارا کورد " کیمی حیصهلر آشیق موسیقیسیندن گؤتورولموشدو. سازنده یارادیجیلیغیندا ایشلنن بو موسیقی نومونهلرینه خواننده لر سؤز قوشاراق اونو اؤز یارادیجیلیقلارینا اویغونلاشدیرمیش، " شوشتر " موغام دستگاهیندا ضربی موغام کیمی ایستیفاده ائتمیشلر. [۳]تارزن میرزه فرجین " شوشتر " موغام دستگاهی نین ترکیبی حاقیندا ترتیب ائتدیگی سیاهیدا 8-دن 13-دک اولان حیصهلر یالنیز اینسترومنتال ضربی موغاملاردیر. بعضی بئله ضربی موغاملار بو گونوموزده ده هم ووکال-اینسترومنتال، هم ده اینسترومنتال شکیلده یاشاییر. 1925-جی ایلده " موغام شوراسی " نین قبول ائتدیگی پروقرامدا " شوشتر " 8 شؤعبه و گوشهنی احاطه ائتمیشدی: " امیری " ، " شوشتر " ، " شوشترک " ، " ترکیب " ، " شوشتر " ، " سارنج " ، " مثنوی " ، " شوشتر " . " شوشتر "-ین یوخاریدا قئید ائدیلن ترکیبینی اوّلکی جدول ایله موقاییسه ائتسک، هر ایکی جدولین تام اویغونلوغونون شاهیدی اولاریق. بئله کی، " موغام شوراسی " " شوشتر " موغام دستگاهینین میرزه فرجین ترتیب ائتدیگی ایلک شؤعبهلری نین (1-دن 6-دک) سیاهیسینا تکجه " ترکیب " شؤعبهسینی داخیل ائتمیشدی، قالان شؤعبهلر ایسه هر ایکی جدولده عئینیدیر (ینسترومنتال ضربی موغاملاری چیخماق شرطیله). گؤرونور، 19. عصرده " ترکیب " شؤعبهسی " شوشتر "-ه داخیل اولمامیش، یالنیز " هومایون " دستگاهیندا و بعضی موغاملاردا ایشلنمیشدی. احتیمال کی، " هومایون " و " شوشتر " عئینی سس دوزومو اساسیندا قورولدوغو اوچون " موغام شوراسی " " ترکیب " شؤعبهسینی " شوشتر " موغام دستگاهینا علاوه ائتمگی قرارا آلمیشدی. نتیجهده " شوشتر " موغام دستگاهینین دیاپازونو زیل رِگیستر حسابینا گئنیشلنمیش، دستگاه موعین معنادا دولغونلاشمیشدی. حاضیردا خواننده و سازندهلر طرفیندن ایفا اولونان " شوشتر " داها دا جیلالانمیش موستقیل موغام دستگاهلاریندان ساییلیر[۴].
برداشت، امیری، شوشتر، ترکیب شؤعبهلریندن عیبارت کیچیک بیر دستگاهدیر. او، اؤز بدیعی روحی تاثیر جهتیندن درین کدر حیسی داشیییر.
موغام شؤعبهلری آراسیندا ایفا اولونان رنگلر ده اساس موغامین آدینی داشیییر. [۵]
شوشتر موغامی اساسیندا بستهلر [دَییشدیر]
- احسن داداشووون رهبرلیگی ایله خالق چالغی آلتلری آنسامبلی - شوشتر رنگی
- آرزو سلیمووا - شوشتر رنگی - موسیقی: احسن داداشوو
- احمد باکیخانوو آدینا خالق چالغی آلتلری آنسامبلی - شوشتر رنگی
شوشتر ایران موسیقیسینده[دَییشدیر]
ایران موسیقیسینده شوشتر آدلی موغام دستگاهی یا آوازی یوخدور. [۶] [۷]
شوشتر موسیقی لادی (مقامی) کیمی[دَییشدیر]
شوشتر لادی (مقامی) – آذربایجان موسیقیسینده یئددی اساس مقامدان بیری (او. حاجیبیگوو). شرق موسیقیسینده قدیم مقاملاردان بیریدیر. لاد اعتیباریله، او، شور موغامینا داها یاخیندیر.[۸]قورولوشو: 1/2 -1- 1/2 تون فورموللو ایکی تتراخوردون یاناشی اوصوللا (ارت. 2 - اینتروالی مسافهسینده) بیرلشمهسیندن عیبارتدیر؛ سسسیراسی 8 پیلله لیدیر، آلتی پیلله مایه (تونیکا) پیللهسیدیر، بو مقامدا اوچ پیللهده مایه ایله یاناشی، تاماملاییجی تون اهمیتینی داشیییر.
مقامین سسسیراسی نین اوچ، آلتی، یئددی پیللهلری ایستیناد-دایاق پیللهسی کیمی " شوشتر " موغامینین شؤعبهلرینین اساسینی تشکیل ائدیر؛ بو مقامدا قورولان موسیقی نومونهلری همین پیللهلره اساسلانیر. [۹]
شوشتر لادیندا بستهلر[دَییشدیر]
خالق ماهنیلاری [دَییشدیر]
- آمان تکلیک الیندن
- گیردیم یارین باخچاسینا
- گؤزهلیم سنسن
- خالق رقصی " اوزون دره "
- آشیق هاوالاری
- مانسیری
بستهکار ماهنیلاری [دَییشدیر]
- اوزئییر حاجیبیگوو - " آرشین مال آلان " اوپرتتاسیندان گولچؤهره نین نالهسی و آرییاسی [۱۰]
- سید رستموو - " بنؤوشه " (سؤزلری: آشیق قوربان)[۱۱]
رقصلر [دَییشدیر]
- یوز بیر [۱۲]
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ Əfrasiyab Bədəlbəylinin "İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Şüştər
- ^ "Eldar Mansurov - Muğamın tarixi. Muğam adlarının yaranması haqqında. Qobustan jurnalı". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-09.
- ^ Şəbnəm Şıxəliyeva, ŞÜŞTƏR VƏ HUMAYUN MUĞAMLARININ MÜQAYİSƏLİ ARAŞDIRILMASI.
- ^ AZƏRBAYCAN QEYRİ-MADDİ MƏDƏNİ İRS NÜMUNƏLƏRİNİN DÖVLƏT REYESTRİ[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Muğam Ensiklopediyası - Rəng
- ^ Encyclopedia Iranica - Iran. Music.
- ^ Foundation of Iranian Studies - Persian System of Modes
- ^ "Eldar Mansurov - Muğamın tarixi. Muğam adlarının yaranması haqqında. Qobustan jurnalı". 2016-03-05 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2013-05-09.
- ^ Muğam Ensiklopediyası - Şüştər
- ^ Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan xalq musiqisi əsasları. - Didaktik material. Şüştər.
- ^ Əfrasiyab Bədəlbəyli - Muğamlar. “Azərbaycan pioneri”, 21, 24 fevral 1961.
- ^ ЭлbHapa ДaдaшeBa. HekoTopыe ocoбeHHocTи Meлoдичeckиx oTkлoHeHий B aзepбaйджaHckиx HapoдHыx TaHцax. MeждyHapoдHый MyзыkaлbHый kyлbTypoлorичeckий жypHaл "Harmony".


text:
لیام ردی
لیام ردی (اینگیلیسجه: Liam Reddy) (دوْغوم:۸ اوت ۱۹۸۱ (۴۱ یاش) سیدنی) بیر فوتبالیست. پرث قلوری فوتبال کولوبوندا چیخیش ائدیب و قولر موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Liam Reddy. Perth Glory FC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2017-09-17. یوْخلانیلیب6 February 2017.
قارداش پروژهلرده لیام ردی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- فوتبال قولرلری
- سنترال کوئست مارینرز کولوبونون اویونچولاری
- نیوکاسل یونایتد جتس کولوبونون اویونچولاری
- بریزبن رور کولوبونون اویونچولاری
- سیدنی یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- ولینقتون فونیکس کولوبونون اویونچولاری
- وسترن سیدنی واندررز کولوبونون اویونچولاری
- ایستیقلال فوتبال کولوبونون اویونچولاری
- سیدنی کولوبونون اویونچولاری
- پرث قلوری کولوبونون اویونچولاری
- ایرانداکی اوسترالیالی غوربتچیلر