text:
باکی
باکی (Bakı)؛ آذربایجان جومهوریتنین باشکندی، قافقاز بؤلگهسینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، خزر دنیزینده ان بؤیوک لیمان.
شهرین ساحهسی – ۲ ۱۳۰ km²[۲]-دیر. باکی آبشئرون یاریمآداسینین گونئی ساحلینده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضیسینین بؤیوکلویونه و اهالیسینین سایینا گؤره شرقین ان ایری شهرلریندن بیریدیر.
۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبهیه بؤلونوب. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی، ایچری شهر و قیز قالاسی ۲۰۰۰-جی ایلده یونسکو-نون عومومدونیا ارثی سیاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.
باکی آذربایجانین علمی، مدنی و صنایع مرکزیدیر. آذربایجانین بیر چوْخ ایری شیرکتلرینین باکیدا باش دفترلری وار. اونلارین آراسیندا آردنش ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکتلریندن بیریدیر.[۳] باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینین باشلانغیج نقطهسی باکیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ اؤتک (تاریخ)
- ۲ نفت داشلاری
- ۳ ایچریشهر
- ۴ باکیدا یئرالتی تیکینتیلر
- ۵ باکی خانلارینین ائولری
- ۶ جوغرافییاسی و ایقلیمی
- ۷ شهر رایونلاری
- ۸ فایدالی قازینتیلار
- ۹ اهالیسی
- ۱۰ اقتصادیاتی
- ۱۱ نقلیات
- ۱۲ ایدمان
- ۱۳ مدنیت
- ۱۴ تحصیل
- ۱۵ قارداش شهرلر
- ۱۶ شکیللر
- ۱۷ دؤولت بایراغی میدانی
- ۱۸ باکی تئلئقولهسی
- ۱۹ قایناقلار
- ۲۰ خاریجی کئچیدلر
- ۲۱ آیریجا باخ
- ۲۲ منابع
اؤتک (تاریخ)[دَییشدیر]
آبشئرون یاریمآداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریاللار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. پیراللاهی، زیغ گؤلو اطرافی، شوولان، مردکان، بینقدی، امیرجان و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مینایللیکلره عایید آرخئولوژی عابدهلر تاپیلمیشدیر.
باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییلدیر. بعضی تدقیقاتچیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عینیلشدیریرلر. باکیدا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید ساسانی دفینهسی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگهسی اوْلدوغوندان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا (۱۰. یوز ایل) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا (۱۵. یوز ایل) «باکا»، صفویلر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.
تاریخاً باکی شرقین ایری شهرلریندن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین (۱۰. یوز ایل) معلوماتینا گؤره، باکیداکی ایکی نفت یاتاغیندان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین دیرهم گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبتلرین، آل وئرین و صنعتکارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمهسینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یولآیریجیندا یئرلهشن باکی دوغو و باتی اؤلکهلری آراسینداکی تیجارت علاقهلرینده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، سلاویان، بیزانس، چین، عراق، سوریا، گئنویا، ونسیا، ایران، هیندیستان تاجیرلری گلیب. باکیدان ایران، عراق و س. اؤلکهلره نفت ایخراج اوْلونوب.
I۱۰. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا عباسیلر خیلافتینین ضعیفلهمهسی و مرکزی حاکمیتدن اوزاقلاشماق میللرینین قوتلنمهسی خیلافته تابع اؤلکهلرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولتلرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولتلردن بیری ده شیروانشاهلار دؤولتی ایدی. باکی ۱۰. یوز ایلین آخیرلاریندا شیروانین اساس شهرلریندن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعتکارلیق، تیجارت، باغچیلیق، بوستانچیلیق، اوزومچولوک، باراماچیلیق، اکینچیلیک، نفتچیخارما، بالیقچیلیق و س. ایله مشغول اولوردو.
باکی ۱۰. یوز ایلدن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، ۱۳. یوز ایلین اوللرینده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. ۱۱۹۱-نجی ایلده قیزیل آرسلان شاماخینی توتدوقدا شیروانشاه I آخسیتان موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموشدو. شیروانشاهلار شهرین مؤحکملندیریلمهسینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکیجرگهلی قالا دیواری و خندکله احاطه اوْلوندو.
قیز قالاسی دا شهرین مدافعه سیستمینه داخیل ایدی. ۱۲۳۲-۱۲۳۵ ایللرده باکینی دنیز طرفدن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلینده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاهلار خزر دنیزینده گوجلو دونانما یاراتدیلار.
۱۳. یوز ایلین ۳۰-نجو ایللرینده مونقوللار باکیا هوجوم ائدیب، اوزونمودتلی محاصرهدن سوْنرا شهری آلدیلار. باکیدا نفتچیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. ۱۴. یوز ایلین اورتالارینا دوغرو باکیدا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنیدن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بینالخالق تیجارتده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقهدار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. ۱۴. یوز ایلدن باکیدان قیزیل اوردا، موسکوا کنیازلیغی، آوروپا اؤلکهلری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکیدان هشتارخانا، اورتا آسیایا و خزرین گونئی ساحللرینه مال داشینیردی. ۱۴. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقهدار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلینده حاضیرلانمیش اطلسده گؤستریلیر). باکیدا ایندیهدک قالان تاریخی-معمارلیق عابدهلری – بوخارا کاروانساراسی (۱۴. یوز ایل)، قیز قالاسی یاخینلیغیندا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-۱۶. یوز ایللر) و س. شرق اؤلکهلری ایله گئنیش تیجارت علاقهلرینین مؤوجودلوغوندان خبر وئریر.
شیروانشاه I خلیلاللهین دؤورونده (۱۴۱۷-۱۴۶۲) باکیدا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی ده بۇ دؤورده تیکیلمیشدیر. باکیدا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. ۱۵. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا بؤیوک موسکوا کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقهلر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماییل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.
صفوی حؤکمداری I طهماسیب ۱۵۳۸-نجی ایلده باکینین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی صفویلر دؤولتینه بیرلشدیردی. صفوی-عثمانلی محاربهلری زامانی ۱۵۷۸-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. ۱۶۰۷-نجی ایلده شهر یئنیدن صفویلرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمهسی، محصولدار قوهلرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمهلرینه، داغیدیجی محاربهلره سون قویولماسی ۱۷. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرینده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفویلر دؤورونده باکیدا میس پوللار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالیسینین چوح حیصهسی خالچاچیلیقلا مشغول اولوردو. XVI-X۸. یوز ایللرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچیلیق داها دا توسعه ائتدی. باکیدا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X۸. یوز ایللره عایید تاریخی عابدهلر بۇ دؤورده باکیدا معمارلیق، حکاکلیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.
باکینین زنگین طبیعی ثروتلری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X۸. یوز ایلین اوللریندن اعتباراً روسیهنین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحللرینه ییهلنمیه چالیشان روسیه چاری I پیوتر خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. ۱۷۲۳-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، روسیه و ایران آراسیندا باغلانان گنجه مقاویلهسینه (۱۷۳۵) گؤره باکی یئنیدن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.
X۸. یوز ایلین اورتالاریندا آذربایجاندا بیر سیرا خانلیقلار، او جملهدن باکی خانلیغی یاراندی. آرا محاربهلری بوتون آذربایجاندا اوْلدوغو کیمی، باکیدا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X۸. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا باکیدا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین آغا محمد شاه قاجارین آذربایجانا هوجوملاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقهلرینین یئنیدن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. ۱۷۹۶-نجی ایلین یازیندا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کوماندانلیق ائتدیی روس قوْشونلاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. ۱۷۹۷-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلوموندن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشونلاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارتیندا باکینی ترک ائتدی. ۱۹. یوز ایلین اولینده I آلئکساندر خزرساحلی ویلایتلری، ایلک نؤوبهده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسییه-ایران محاربهسی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمهسینی سورعتلندیردی. ۱۸۰۵-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصرهیه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. ۱۸۰۶-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشونلاری یئنیدن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقیندا باکی خانی حوسینقولو خانلا دانیشیقلار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوکتیابرین ۶-دا باکی روسیهیه بیرلشدیریلدی. ۱۸۰۷-نجی ایلده باکیدا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. ۱۸۱۳-نجو ایلده باغلانمیش گولوستان صولحو ایله قوزئی آذربایجان، او جملهدن باکینین روسیهیه بیرلشدیریلمهسی تصدیق ائدیلدی.
بو دؤورده آبشئروندا ایللیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. ۱۸۴۷-نجی ایلده باکینین بیبیهیبت ساحهسینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایعسینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. ۱۸۷۹-نجو ایلده باکیدا ۹ قازما بوروغو واردیسا، ۱۹۰۰-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایعسی ایله یاناشی باکیدا باشقا صنایع ساحهلری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریکلری، بوخار موحریکلری ایله ایشلهین دییرمانلار و س. یاراندی. یئنی تیکیلیلر، بانکلار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالاریندان عبارت ایدی.[۴]
۱۸۸۳-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. ۱۸۹۹-نجو ایلده باکیدا ایلک کونکا ایشلهمهیه باشلادی. هله ۱۹. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرینده خزرده بوخار گمیلری ایشلهایردی.
نفت داشلاری[دَییشدیر]
نفت داشلاری – دونیاندا ایلک نفت پلاتفورماسیدیر. بونؤوریسی ۱۹۴۷-جی ایلده قویولموشدور. جیمز باندین مشهور سرگوذشتیندن بیری اوْلان "دونیا کیفایت دئییل" فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلاریندا لئنته آلینمیشدیر.
نفت داشلاری شهر تیپلی قصبهدیر و باکینین خزر رایونونون اراضیسینه داخیلدیر. خزر دنیزی سطحیندن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافیندا تیکیلمیشدیر. آبشئرون یاریمآداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یئرلهشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرکلرین اوستوندکی ائستاکادادا دنیز سطحیندن بیر نئچه متر هوندورلوکده تیکیلمیشدیر.
ایچریشهر[دَییشدیر]
باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائلهجه ده یاخین شرقده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیشدیر. الوئریشلی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرین بوللوغو، بورادان کئچن بینالخالق اهمیتلی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهتدن اینکیشافینا کؤمک ائتمیشدیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اوللریندن باشلایان ایقتیصادی توسعه اوچون اساس زمین اوْلموشدو. تصادوفی دئییلدیر کی، هله ائرامیزین اوللرینده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافییا درسلیگی» کیتابیندا آلبانییانین اراضیسیندکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.
باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیشدیر. بللیدیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایتلرینده خریستیان، بوتپرستلیک، آتشپرستلیک دینلری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموشدور. آتشپرستلیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبعلرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمهسی و بیر چوْخ عابیدهلری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.
ایچریشهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزمدیر. اونون اؤزونهمخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثهلردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثهلرین گوجلو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمهلرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریشلی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوجلو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیشدی.
ایچریشهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشهکارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینهلره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچلرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیللیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنهلرینی ایزلهدیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.
ایچریشهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچهلر و بؤیوک محلهلر میدانا گلمیشدی. او، سؤزون اصل معناسیندا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیشدی. یعنی اونون اؤزونوایدارهسی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقهلری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقهده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییهسینه یوکسلمهسی اوچون موهوم عامیللردن بیری ده اونون اؤلکهنین صنعتکارلیق مرکزلریندن بیرینه چئوریلمهسی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحهلری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخچئشیدلی ماللارلا تعمین ائدیلمیشدی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیللریندن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمهسیندهدیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستملرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاشدیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنملی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسیندا بوتون بۇ پروبلئملر حل ائدیلمیشدی.
یوکسک تپه اوزرینده آمفیتئاتر فورماسیندا سالینان شهر آشاغیدان دنیزه باخیر، یوخاری حیسهدن ایسه قافقاز داغلاری ایله احاطه اوْلونموشدو. اوچقات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوکده مؤحتشم مدافعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچینده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدان مدافعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونولهرک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچهلرین شهرین ایچریلرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلاندا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالیسینین ده بوتون گوجو ایله مدافعه ایشینه جلب اوْلونماسیندان خبر وئریر. بئله کی، دوشمندن مدافعهیه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواریلر دار کوچه و دالانلارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالانلاردا آتلارین گئرییه دؤنمهسی و یا ایداره اوْلونماسی قئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالانلاردا آزیر، سانکی داش تلهیه دوشوردولر. ایکیمرتبهلی ائولرین داملاریندان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئلهلیکله شهر اهالیسی دار گونده بیرلیکده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اوچون قئیرت گؤستریردی.
باکیدا یئرالتی تیکینتیلر[دَییشدیر]
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اوچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوفدن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرینده مدافعه ایستحکاملاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مدافعه سیستمینی آسانلاشدیرماق اوچون مؤحتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یوللار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسهسی کیمی اینشا اوْلونموشدور. ایچریشهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسهسینده عسگرلرین راحت حرکتی اوچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیشدیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورجلریندن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبهخانا و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن بیرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرلهشمهسی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اوچون یئرالتی یوللا جبهخانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی. بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچریشهر» مترو ایستانسییاسینین ایچریشهره گیریش قاپیسیندان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچریشهره گیریش قاپیلاری آچیلماسی ایله علاقهدار باغلانمیشدیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتینده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستونده سلیقه ایله هؤرولموشدور. بو یئرالتی تیکیلینین ایچریسینده یئرلهشن بیر نئچه اوتاقدان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماقدادیر. بۇ سو آنباری، یاخینلیقدا یئرلهشن اوودان ایله علاقهلیدیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیتده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغیدیر. قایادا اووولموش سو یوللاریندان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمهسی چوْخ ماراقلیدیر.
باکی خانلارینین ائولری[دَییشدیر]
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطوندان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضیسینده یارانان خانلیقلار دؤورونده، باکی خانلاری شاماخی قاپیسینین سول طرفیندکی اراضیده یئرلهشن سارایدا یاشامیشلار. باکی خانلیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خانلیغی ایران شاهلیغیندان آسیلی اوْلموشدور. باکی خانلاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیشلر. ۱۸۰۶-جی ایل روسلارین باکینی ایشغالیندان سوْنرا خان ساراییندا روس حربی قارنیزونو یئرلهشدیریلمیشدیر. سووئت-سوْنرا دؤورونده ایسه بۇ اراضیده حربی پولیس ایدارهسی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضیده حووضلو گول-چیچکلی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمتلی سارایدان حال-حاضردا سادهجه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیشدیر. خان سارایینین اراضیسینده قالا دیوارلارینین دیبینده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتیندا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلاریندان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش. ۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضیسینین بیر حیسهسینده آرخئولوژی قازینتیلار آپاریلمیشدیر. بورادان کوللی میقداردا مادی-مدنیت نومونهلری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکیلیلری ده آشکار اوْلونموشدور. باکی خانلارینین ساراییندا آشاغیداکی خانلار یاشامیشلار: ۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاهقولو خانین اوْغلو)؛ ۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علیقولو آغا خانین اوْغلو).
جوغرافییاسی و ایقلیمی[دَییشدیر]
آبشئرون یاریمآداسی دونیا اوکئانی سوییهسیندن ۲۸ متر آشاغیدا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریمصحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولکلرله سجیویدیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یایدا هاوانی سرینلشدیریر، قیشدا ایسه حدسیز درجهده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یایدا ایستی گتیریر، قیشدا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عمومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکیلیلارین سئوه-سئوه بئجردیکلری باغلارین و پارکلارین سایهسینده چوخلو مولاییملشمیشدیر. ۲۰-جی عصرین اوللرینده گوجلو کولک و توز الدیندن باکینین کوچهلرینه چیخماق مۆمکون دئییلدی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیشدیر.
شهر رایونلاری[دَییشدیر]
باکی آشاغیداکی شهر رایونلارینا بؤلونوب:
باکیدا میکرورایونلار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولیندن اعتباراً تیکیلمهیه باشلانیلدی. یئنی میکرورایونلارین تیکیلمهسی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیشدیر. بئله کی، ایلک اوللر یالنیز آوتوبوسلارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحهلرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولینده معمار عجمی و ۲۰ یانوار ماترو ایستانسییالارینین ایستیفادهیه وئریلمهسی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاشدی و میکرورایونلار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسهده بیر سیرا اوستونلوکلر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللیق ساحهلرینین مرکزی اراضیلره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسیندا سیرالانماسی، نیظاملیلیق بۇ کیمی اوستونلوکلر اینسانلاری میکرورایونلارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.
فایدالی قازینتیلار[دَییشدیر]
اهالیسی[دَییشدیر]
- ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرلهشهن ۲۰۳۱ ائوده هر ایکی جینسدن ۷۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.[۵]
- ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرلهشهن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.[۶]
- ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸۳۵۴ نفر ایدی.[۷]
- ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴۵۰۰ نفر اوْلموشدور.
- ۱ یانوار ۱۸۸۵-جی ایل تاریخینده باکی شهرینده هر ایکی جینسدن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموشدور.[۸]
؛ قئید
- ↑ ۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجانلیلار و تاتارلار سادهجه تاتار کیمی قئیده آلینیبلار /ی. -یوخدور /
- ↑ ۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجانلیلار سادهجه تورک اولاراق قئیده آلینیبلار/ م/ی-معلومات یوخدور. /
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ روسلار و اوکراینالیلار
- ↑ ۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجانلیلار و تاتارلار سادهجه تاتار کیمی قئیده آلینیبلار /ی. -یوخدور /
- ↑ روسلار و اوکراینالیلار
- ↑ ۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجانلیلار سادهجه تورک اولاراق قئیده آلینیبلار/ م/ی-معلومات یوخدور. /
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
تانینمیش باکیلیلار[دَییشدیر]
- آبباسوو آکیف میکاییلوویچ – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
- سفر ابیئو — آذربایجان جومهوریتینین مدافعه ناظری، گئنئرال-پولکوونیک.
- آراز آغالاروو — ایقتیصاد علملری دوکتورو. اومومروسییا آذربایجان کونقرئسینین ویتسئ-پرئزیدئنتی.
- آللئقرووا ایرینا — روس موغهننیسی
- واهید الکبروو — آذربایجانلی میلیاردئر. روسییانین لوکویل نئفت شیرکتینین پرئزیدئنتی.
- ایلهام الیئو — آذربایجان جومهوریتینین پرئزیدئنتی
- نیکولای بایباکوو — سووئت دؤولت خادیمی.
- باتاشوو کونستانتین — موسکوا کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
- توفیق بهراموو — آذربایجان فوتبولچوسو، فوتبول حاکمی.
- ایوان بئسئدین — موسکوا متروپولیتئنینین باشچیسی.
اقتصادیاتی[دَییشدیر]
باکی جنوبی قافقازین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزیدیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتینده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. ۱۸۴۸-جی ایلده باکیدا، بیبیهئیبت یاتاغیندا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجاندا «قارا قیزیلین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسینی قویموشدور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاریسینی وئرمیشدیر.[۱۷] بوندان باشقا سرعتله بؤیویهن کاپیتالیست باکیسی [[۱۹. یوز ایل]]ین سوْنرالاریندا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیشدی. شهرین کوچهلریندن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوتدور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیاتدان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. ۱۹. یوز ایلین سونو و۲۰. یوز ایلین اوللرینده باکیدا میس قاب ایستئهسال ائدن موسسیسهلرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیشدی. سرعتله بؤیومکده اوْلان کاپیتالیست باکیسیندا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئلهده هللئدیجی رول اوینامیشدیر.[۱۸]
۱۹۴۹-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهریندن ۱۰۰ کیلومتر مسافهده او زامان اوچون نادیر یاتاق ساییلان نئفت داشلاریندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحلهسینین باشلانغیجینی قویموشدور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولاراق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیشدیر. ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیشدیر. ۱۹۹۹-جو ایل ۱۷ آپرئلده باکی-سوپسا نئفت کمری و گورجوستانین قارا دنیز ساحلیندهکی سوپسا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیشدیر. «چیراق» یاتاغیندان حاصیل اوْلونان نئفتین سوپسا لیمانیندان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق آذربایجان نئفتی قوزئیا یوخ، باتیه ایستیقامت گؤتورموشدور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحهلر بونلاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، ماشینقاییرما، توخوجولوق و قیدا سنایهسی. سون زامانلار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.
صنایع[دَییشدیر]
۲۰ سئنتیابر ۱۹۹۴- جو ایلده گولوستان ساراییندا، باکیدا موقاویله ایمضالاندی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجهسینده عصرین موقاویلهسی آدینی آلیر. عصرین موقاویلهسی ان بؤیوک موقاویلهلر سیاهیسیندا، هم کاربوهیدروگئن احتیاطلارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستیسییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحهسینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکتلری مشغولدور.[۱۹] ان ایری شیرکتلر بونلاردیر:
مالیه ساحهسی[دَییشدیر]
باکیدا آذربایجان بانکلارینین اوفیسلری و بئینلخالق بانکلارین فیلیاللاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانکلاری بونلاردیر:
باکی فوند بیرژاسی- اؤلکهنین آپاریجی فوند بیرژاسیدیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئورالیندا آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفیندن یارادیلمیشدیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان ماناتی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیشدیر.[۲۰]
حربی صنایع کومپلئکسی[دَییشدیر]
باکیدا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئکسینین بیر سیرا موسسیسهلری یئرلشیر. اونلارین آراسیندا ائلئکترون هئسابلاییجی ماشینلار زاوودو، "ایقلیم" علمی-ایستئهسالات موسسیسهسی، "آویا-آقرئقات" زاوودو، "سنایئجیهاز" علمی-ایستئهسالات موسسیسهسی، "رادیوقوراشدیرماً زاوودو، "تئلئمئخانیکاً زاوودو، "آلوو" زاوودو و دیگرلری وار.
نقلیات[دَییشدیر]
باکی آذربایجانین ان بؤیوک نقلیات قووشاغیدیر. شهرده بیر سیرا، آبشئرون یاریماداسی ایله داغلیق شیروانی قوووشدوران، آوتوموبیل و دمیریولو ماگیستراللاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق هاوا لیمانی و دنیز لیمانی یئرلشیر.
بئینلخالق نقلیات[دَییشدیر]
هاوا نقلیاتی[دَییشدیر]
حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهریندن ۲۰ کم قوزئی-شرقده، بینه قصبهسینده یئرلهشهن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی آذربایجاندا یئرلهشهن یئددی بئینلخالق هاوا لیمانلاریندان بیریدیر. اوچ تئرمینالدان عبارتدیر. هاوا لیمانیندان آوروپایا، یاخین شرقه، گونئی- شرقی و اورتا آسییایا سرنیشین و یوک رئیسلری حیاتا کئچیریلیر.
دنیز نقلیاتی[دَییشدیر]
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو برهلری بئینلخالق نقلیات سیستملرینده و دهلیزلرینده آذربایجانین نقلیات سیستمینین بیر حیسهسیدیر.
بورو خطی[دَییشدیر]
- باکی – تبیلیسی – ارزوروم قاز بورو ختتی ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارت تاریخینده رسمی آچیلیش مراسیمی اوْلموشدور. بورو ختتینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم آذربایجانین، ۲۴۸ کم گورجوستانین و ۲۸۰ کم تورکیهنین اراضیسیندن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.[۲۱] بۇ بورو ختتی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوهسینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.[۲۲]
- باکی – تبیلیسی – جئیهان بورو ختتی، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزیندن تورکیهنین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطهسیله آوروپا بازارلارینا نقلی کمری. اوزونلوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجاندان (۴۴۹ کم)، گورجوستاندان (۲۳۵ کم) و تورکیهدن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
- باکی – سوپسا رسمی آچیلیشی ۱۷ آپرئل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموشدور. بورو ختتی آذری-چیراق-گونشلی پرویئکتی چرچیوهسینده تیکیلمیشدیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.[۲۳] بورو ختتینین دیامتری ۵۳۰ میللیمتردیر.[۲۴]
- باکی – نوووروسسیسک بورو ختتی — خزر نئفتینی روسییانین، قارا دنیزین ساحلینده یئرلهشهن، نوووروسسیسکلیمانینا چاتدیرماق اوچون ایستیفادهیه بوراخیلمیش بورو ختتی.
- نابوککو قاز کمری (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگهسی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاطلارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحهسی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو ختتی لاییحهسینده اومو (اوتریش)، بولگارگاز (بولقاریستان)، مول (ماجاریستان)، ترانسگاز (رومینییا) و بوتاش (تورکیه) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئورال ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاسدا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموشدور. همچینین، فرانسا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحهیه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیشدیر.
داخیلی نقلیات[دَییشدیر]
متروپولیتئن[دَییشدیر]
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزونلوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ ختدن، ۲۳ ایشلهیهن و ایکی تیکیلهن ایستانسییادان عبارتدیر، همین ایستانسییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستانسییالارین یئددیسی بؤیوک درینلیکده یئرلشیر. متروپولیتئنده پیللکان زولاغینین عمومی اوزونلوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپلی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیشدیر. تونئل تیکیلیلرینین عمومی اوزونلوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیقدیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بوندان عبارتدیر کی، اونون ختلری تپهلیک اراضیده یئرلهشهن شهرین بیر-بیری ایله کسیشهن رئلیئفی اوزره سالینمیشدیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مینلیک مایللیکلر و کیچیک رادیوسلو چوخلو ایریلر مؤوجوددور.
دمیر یولو نقلیاتی[دَییشدیر]
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالیندان موسکوایا، کیئوه، تیفلیسه، سانکت-پئتئربورقا، خارکووا، تومئنه، روستوو-نا-دونویا، آغستافایا، بالاکهنه، هورادیزه، گنجهیه، آستارایا قاتارلار گئدیر.[۲۵] باکی-تبیلیسی-قارس دمیریولو ختتی آچیلدیقدان سوْنرا قارسا و ایستانبولا مارشروتلارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.
فونیکولیور[دَییشدیر]
باکی فونیکولیورو ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفادهیه وئریلیب. ۲ ایستانسییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستانسییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستانسییادان دیگرینه ۴ دقیقهیه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیکدیر.[۲۶]
ایدمان[دَییشدیر]
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضیسینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبولدور. پرئمیئر-لیقادا شهری آشاغیداکی کلوبلار تمثیل ائدیرلر:
مدنیت[دَییشدیر]
آبشئرون میلی پارکی[دَییشدیر]
یارادیجیلیغی ایل: ۲۰۰۵ ساحه (هئکتار): ۷۸۳ اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضیسینده، آبشئرون یاریمآداسی. قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرئزیدئنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئورال تاریخلی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحهسینده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسیندا یارادیلمیشدیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغیندا – شاه دیلی اراضیسینده یئرلشیر. آبشئرون میللی پارکینین یارادیلماسیندا باشلیجا مقصد اطراف موحیطین محافظهسی، اوندان ثمرهلی ایستیفاده ائدیلمهسی، نسلی کسیلمکده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتیسی، جئیران، ککیللی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمهسی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمهسی و اهالینین اکولوژی جهتدن معاریفلندیریلمهسینی تعمین ائتمکدیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگیندیر. قوشلاردان گوموشو قاغایی، فیسیلدایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیللی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاقلیق بئلیباغلیسی، دنیز بوزجاسی و س. ممهلی حئیوان نؤولریندن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولاریندا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیقلار مسکونلاشمیشدیر. آبشئرون میللی پارکینین خزر دنیزی اراضیسینده چوخلو میقداردا خزر سویتیسی یاییلمیشدیر. بۇ نؤو، پرایاقلیلارین یئگانه نمایندهسیدیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتیسی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیشدیر.
مئهمانخانالار[دَییشدیر]
- ۱۲ INN BULVAR * ABU ARENA * AF HOTEL AQUA PARK * ALP INN
- ALTSTADT * AMBASSADOR * AMBIANCE * ANATOLIA
- ARAZ * ARAZ BAKU * ATROPAT * AUSTIN
- AYF PALACE HOTEL * AZADLIQ (RESPUBLIKA LUKS) * AZCOT * BAKU AIRPORT HOTEL
- BAKU BAY HOUSE * BAKU PALACE AZCOT INN * BALEVA * BALION
- BOUTIQUE PALACE * BOYUK GALA * BUSINESS PALACE * BUTA GUEST HOUSE
- CASPIAN GUEST HOUSE * CASPIAN PALACE HOTEL * CHINARLI * CITY MANSION
- CITY WALLS * CLEAR * COMFORT INN * CONSUL
- CRESCENT BEACH * DELFIN * DIPLOMAT * EAST LEGEND PANORAMA HOTEL
- ELITE HOTEL * EMPIRE * EXCELSIOR HOTEL BAKU * GANJALI PLAZA
- GEF EXCLUSIVE * GRAND HOTEL EUROPE * GREEN GUEST HOUSE * GUEST HOUSE
- GUEST HOUSE INN * HALE KAI * HAPPY INN * HIGH PARK
- HILLSIDE * Holiday Inn Baku Airport * HYATT REGENCY BAKU * ICHERI SHEHER BAKU
- IRSHAD * JANUB * KAISER * KARAT INN * KEMPINSKI BADAMDAR
- KHAZAR GOLDEN BEACH * KICHIK GALA ۹۸ * KING PALACE * MAIDEN TOWER
- MERIDIAN * METROPOL HOTEL * MIRAJ INN * MONTENEGRO INN
- MUSADO * MUSEUM INN * NEAPOL * NOAHS ARK
- NOVU DOM * NUR ۱ * NUR ۲ * OLD CITY INN
- OLD GATES * OLIMPIK NOVKHANI * PANORAMA VILLA LUX * PARK HYATT BAKU
- PARK INN * PREMIER * QAFQAZ POINT * RADISSON BLU PLAZA HOTEL BAKU
- RAMADA * RED LION INN HOTEL * RED ROOF * RESPUBLIKA
- RETRO * RIGS HOME * RIVIERA * ROYAL PARK
- SEA PORT* SHEKI* SHERLOK’S BEACH CAMPING * SULTAN INN
- SUN RISE * THE CROWN HOTEL * THE HORİZON * THE LANDMARK HOTEL
- THE LODGE * TOWN GATES * VELOTREK * YACHT CLUB
موزئیلر[دَییشدیر]
- آذربایجان تاریخ موزئیی
- ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
- نظامی گنجوی آدینا میللی آذربایجان ادبیاتی موزئیی
- لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
- صمد وورغونون ائو-موزئیی
- R.Mustafayev آد. آذربایجان دؤولت اینجهصنعت موزئیی
- نریمان نریمانووون خاطره موزئیی
- جلیل ممدقولوزادهنین ائو-موزئیی
- حسین جاویدین ائو موزئیی
- جعفر جابارلینین ائو-موزئیی
- عبدالله شایقین ائو موزئیی
- آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
- آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
- آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
- آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
- آذربایجان گئولوگییا موزئیی
- آذربایجانین موستقیللیگی موزئیی
- آذربایجان مینیاتوراسینین اینجهصنعت مرکزی
- آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
- بول-بول مئموریال موزئیی
- جعفر جابارلی ائو موزئیی
- جلیل ممدقولوزادهنین ائو موزئیی
- دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو "شیروانشاهلار سارایی کومپلئکسی"
- حسن بی زردابی آدینا طبیعتشوناسلیق موزئیی
- لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
- لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
- محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
- میللی آذربایجان تاریخی موزئیی
- مینیاتور کیتابلارین موزئیی
- ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
- نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
- ن. نریمانووون خاطره موزئیی
- "قوبوستان" دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
- رینای مالاجوفاونا موزئیی
- روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجهصنعت موزئیی
- صمد وورغونون ائو موزئیی
- سرگی زالی وجیهه صمدووا
- اوزئییر حاجیبیووون ائو موزئیی
- عظیم عظیمزادهنین ائو موزئیی
- ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
- حسین جاویدین ائو موزئیی
- آذربایجان طیب موزئیی
- اولیمپییا موزئیی
- آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی
سرگیلر[دَییشدیر]
- "بؤیوک قالا ۱۹" آرت قالئرئیا
- ستار بهلولزاده آدینا سرگی زالی
تئاترلار[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت آکادئمیک اوپئرا و بالئت تئاتری
- آذربایجان دؤولت آکادئمیک میلی درام تئاتری
- روس درام تئاتری
- آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
- آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری
- آذربایجان دؤولت موسیقیلی کومئدییا تئاتری
- باکی دؤولت سیرکی
- عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
- آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
- باکی ماریونئت تئاتری
- بلدیه تئاتری
- ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
- «موغام» آذربایجان خالق موسیقیسی تئاتری
- رشید بئهبودوو آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
- صمد وورغون آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
- «اونس» تئاتری
- یوغ تئاتری
کونسئرت زاللاری[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی
اوپئرا ایستودییاسی[دَییشدیر]
- شؤوکت ممدووا آدینا اوپئرا ایستودییاسی
کاپئللهاوس[دَییشدیر]
- کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی
سارای[دَییشدیر]
- حیدر علیئو آدینا سارایی
کونسئرت زالی[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانیندا کامئرا و بورو اورقان موسیقیسی زالی
- باکی جاز مرکزی
مدنیت مرکزی[دَییشدیر]
- شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی
ایدمان و کونسئرت کومپلئکسی[دَییشدیر]
- ایدمان و کونسئرت کومپلئکسی
باکی مطبخی[دَییشدیر]
باکی مطبخی رنگارنگ و چئشیدلی خؤرکلرله فرقلنیر. اونلار آراسیندا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکیلیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغیندان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغیندان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونهلری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیقدان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.
باکی مطبخینین شیرنیاتی دا چئشیدلیدیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربتلر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمتلرین حاضرلانماسی یازین گلمهسی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.
بوتون آذربایجانلیلار کیمی، باکیلیلار دا لذیذ نعمتلری سئویرلر. قیدا قبولو ایسه اؤزلویونده بؤیوک بیر ریتوالدیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.
تحصیل[دَییشدیر]
باکی آذربایجانین ان واجیب تحصیل مرکزلریندن بیریدیر. بورادا چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یئرلشیب.
- آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی
- آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان طیب اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجهصنعت اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان جومهوریتنین پرئزیدئنتی یانیندا دؤولت ایدارهچیلیک آکادئمییاسی
- آذربایجان دیللر اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت رساملیق آکادئمییاسی
- آذربایجان میللی کونسئرواتورییاسی
- آذربایجان تئاتر اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان توریزم اینستیتوتو
- باکی موسیقی آکادئمییاسی
- باکی دؤولت اونیوئرسیتهسی
- باکی سلاویان اونیوئرسیتهسی
- باکی آسییا اونیوئرسیتهسی
- باکی آوراسییا اونیوئرسیتهسی
- باکی بیزینئس اونیوئرسیتهسی
- M.V.Lomonosov آدینا موسکوا دؤولت اونیوئرسیتهسینین باکی فیلیالی
- باکی قیزلار اونیوئرسیتهسی
- باتی اونیوئرسیتهسی
- میلی آویاسییا آکادئمییاسی
- آذربایجان اونیوئرسیتهسی
- اودلار یوردو اونیوئرسیتهسی
- علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیتهسی
- خزر اونیوئرسیتهسی
- حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
شکیللر[دَییشدیر]
-
Http://gallery.azlink.info/upload/igallery/Baku/,A%۲۰Shehidler%۲۰Xiyabani,Fotoqraf%۲۰M.Musevi.jpg
-
-
Azerbaigian-baku۳.jpg
-
View of Baku, ۲۰۰۴ (۲).jpg
-
İsmailiyye palace ۲۰۰۶.jpg
-
-
-
-
دؤولت بایراغی میدانی[دَییشدیر]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحهسینده یئرلهشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنهلی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سئنتیابرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرئزیدئنتی، سلاحلی قوهلرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفیندن کئچیریلمیشدیر.[۲۷]
باکی شهرینده یئرلهشن دؤولت بایراغی میدانیندا تیکینتی-قوراشدیرما و آبادلاشدیرما ایشلرینین سورتلندیریلمهسی اوچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اوچون دؤولت بودجهسینده نظرده تۇتولموش پرئزیدئنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیشدی.[۲۸]
۲۰۰۰۰ m² اراضیسی اوْلان مئیداندا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤورهسینین دیامتری ۳٬۲، بونؤورهنین اوست حیسهسینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتلهسی ۲۲۰ توندور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزونلوغو ۷۰ متر، عمومی ساحهسی ۲۴۵۰ کوادراتمتر، کوتلهسی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرامدیر.[۲۹] گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.
باکی تئلئقولهسی[دَییشدیر]
باکیدا یئرلهشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تئلئویزییا قولهسی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیشدیر. لاییحهسی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقولهنین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیشدیر. لاییحهیه اساساً، ۱۹۸۵-جی ایلده تئلئقولهنین تیکینتیسی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکسدکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیشدی. عوموممیلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسیندان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنیدن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 2.5 Population by sex, economic and administrative regions, urban settlements at the beginning of 2012, retrieved on October 2, 2012
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیتهسی:باکی شهری
- ↑ State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time?
- ↑ http://www.window2baku.com/Photo/Albom30.htm
- ↑ Tифлиc، KaHцeляpии HaMecTHиka KaBkaзckoro. ۱۸۵۰. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۵۱ roд". /OrлaBлeHиe: ГлaBa — OTдeлeHиe TpeTbe، cTp.۱۲۸
- ↑ Tифлиc، KaHцeляpии HaMecTHиka KaBkaзckoro. ۱۸۵۱. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۵۲ roд"، cTp. ۳۰۵
- ↑ CTapый Бaky
- ↑ KaBkaзckий CTaTиcTичeckий koMиTeT. E. KoHдpaTeHko. ۱۸۸۶. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۸۷ roд"، cTp. ۱۹۳
- ↑ ДeMockoп Weekly (eжeHeдeлbHaя дeMorpaфичeckaя raзeTa. ЭлekTpoHHaя Bepcия) :ПepBaя Bceoбщaя пepeпиcb HaceлeHия Poccийckoй ИMпepии ۱۸۹۷ r. PacпpeдeлeHиe HaceлeHия пo poдHoMy языky и yeздaM Poccийckoй ИMпepии kpoMe ryбepHий EBpoпeйckoй Poccии-Гopoд Бaky-ИcToчHиk: ПepBaя Bceoбщaя пepeпиcb HaceлeHия Poccийckoй ИMпepии ۱۸۹۷ r. Taблицa XIII. PacпpeдeлeHиe HaceлeHия пo poдHoMy языky. (ГyбepHckиe иTorи). T. T.۵۱–۸۹. C. -ПeTepбypr: ۱۹۰۳–۱۹۰۵
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۲۶ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۳۹ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۵۹ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۷۰ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۷۹ roдa)
- ↑ Population statistics of Eastern Europe:Azerbaijan Republic population and housing census of 1999
- ↑ ۱۹۵۸۹+۱۹۸۵
- ↑ Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی
- ↑ آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرئزیدئنت کیتابخاناسی
- ↑ OБЩИE CBEДEHИЯ OБ AЗEPБAЙДЖAHCKOЙ ЭKOHOMИKE
- ↑ areHTcTBo جبوندس
- ↑ ИHMAPCИC
- ↑ KaBkaз. MEMO.Py
- ↑ BecTи. رو
- ↑ /HoBocTи — AзepбaйджaH/
- ↑ PacпиcaHиe пaccaжиpckиx пoeздoB Ha ۲۰۱۰/۲۰۱۱ rr. из Бaky
- ↑ باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر.
- ↑ http://az.apa.az/xeber_Bakida_Dovlet_Bayragi_Meydaninin__197260.html
- ↑ "Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوکتیابر ۲۰۰۹
- ↑ Mediaforum.az, 2009-10-26
۲۷. sdrep2012.com، «دونیا باکیلیارینین سیاهیسی»، ۰۵، ۰۳، ۲۰۱۲
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
- باکی
- باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی
- باکینین الکترون خریطهسی و کوسمیک شکیللری
- باکی شکیللری
- قدیم باکی شکیللری
- باکی فوتو
- باکی آدینین معنالاری
- Full HD Video: Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹
آیریجا باخ[دَییشدیر]
- عاشقآباد، تورکمنیستان
- آستانا، قازاخیستان*
- بیشکک، قیرغیزیستان
- دوشنبه، تاجیکیستان
- موسکو، روسیه*
- تاشکند، اؤزبکیستان
- پکن، چین
- هونگ کونگ، هونگ کونگ (چین)
- ماکائو، ماکائو (چین)
- پیونگیانگ، قوزئی کوره
- سئول، گونئی کوره
- تایپه، تایوان
- توکیو، ژاپون
- اولانباتور، موغولیستان
† Disputed. See: Positions on Jerusalem.
- ابونواس
- هانس کریستیان آندرسن
- ماتسوئو باشو
- خورخه لوئیس بورخس
- لرد بایرون
- میقل د سروانتس
- جفری چاسر
- آنتون چخوف
- دانته آلیگیری
- چارلز دیکنز
- فیودور داستایفسکی
- گابریل گارسیا مارکز
- یوهان ولفقانق فون قؤته
- حافیظ شیرازی
- هومر
- ویکتور هوقو
- James Joyce
- فرانتس کافکا
- کالیداس
- لیپو
- نجیب محفوظ
- مولیر
- اووید
- Marcel Proust
- Alexander Pushkin
- ویلیام شکسپیر
- Sophocles
- رابیندرانات تاقور
- لئو تولستوی
- مارک تواین
- ویرژیل
- Louis Armstrong
- Johann Sebastian Bach
- The Beatles
- لودويک بتهوون
- Johannes Brahms
- Frédéric Chopin
- Antonín Dvořák
- George Frideric Handel
- Gustav Mahler
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Édith Piaf
- Giacomo Puccini
- الویس پریسلی
- Franz Schubert
- Igor Stravinsky
- Pyotr Ilyich Tchaikovsky
- Umm Kulthum
- Giuseppe Verdi
- Antonio Vivaldi
- Vladimir Vysotsky
- Richard Wagner
- Edqar Varez
- Olivye de Messian
- Altılıq
- Georges Auric
- Lui Dyurey
- Artur Onegger
- Darius Miyo
- Francis Poulenc
- Jermena Tayeferr
- ارشمیدوس
- ابن سینا
- تیم برنرز لی
- نیکلاس کوپرنیک
- ماریا کوری
- چارلز داروین
- توماس ادیسون
- آلبرت انیشتین
- اقلیدس
- لئونارد اویلر
- مایکل فارادی
- انریکو فرمی
- فیبونانچی
- هنری فورد
- ژوزف فوریه
- Galen
- قالیلئو قالیله
- یوهان فردریک قاوس
- یوهان گوتنبرگ
- جیمز ژول
- یوهانس کپلر
- خوارزمی
- قوتفرید لایبنیتس
- کارل لینه
- جیمز کلرک ماکسول
- دمیتری مندلیف
- آیزاک نیوتون
- لویی پاستور
- ماکس پلانک
- ارنست رادرفورد
- اروین شرودینگر
- نیکولا تسلا
- آلن تورینق
- جیمز وات
- ارسطو
- کونفوسیوس
- سیمون دو بوار
- Chanakya
- نوآم چامسکی
- رنه دکارت
- زیقموند فروید
- Georg Wilhelm Friedrich Hegel
- ابن خلدون
- Immanuel Kant
- John Maynard Keynes
- لائو زی
- John Locke
- Niccolò Machiavelli
- کارل مارکس
- فردریک نیچه
- افلاطون
- ژان ژاک روسو
- ژان پول سارتر
- Sima Qian
- Adam Smith
- Socrates
- ولتر
- ماکس وبر
- Ludwig Wittgenstein
- Zhu Xi
- اکبر شاه
- ایسکندر
- آشوکا
- مصطفی کمال آتاتورک
- آقوستوس
- David Ben-Gurion
- اوتو فون بیسمارک
- سیمون بولیوار
- ناپلئون بوناپارت
- ژولیوس سزار
- بؤیوک کارل
- وینستون چرچیل
- بیرینجی کونستانتین
- ایکینجی کوروش
- شارل دو قول
- بیرینجی الیزابت (بریتانیا)
- ماهاتما قاندی
- چنگیزخان
- ارنستو چه قوارا
- آدولف هیتلر
- Joan of Arc
- مارتین لوتر کینگ
- ولادیمیر لنین
- آبراهام لینکلون
- Louis XIV of France
- Rosa Luxemburg
- نلسون ماندلا
- Mao Zedong
- Jawaharlal Nehru
- Kwame Nkrumah
- Peter the Great
- Qin Shi Huang
- فرانکلین دلانو روزولت
- صلاح الدین ایوبی
- ايستالین
- بیرینجی سلیمان
- Sun Yat-sen
- امیر تئیمور
- عمر بن خطاب
- جورج واشینقتون
- آفریقا ایتیفاقی
- عرب بیرلیگی
- آسهآن
- باغیمسیز دؤولتلر بیرلیگی
- میلتلر بیرلیگی
- اوروپا بیرلیگی
- قیزیل آی
- ناتو
- نوبل جاییزهسی
- اوپک
- بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی
- International Court of Justice
- اولوسلارآراسی پول صندوقو
- یونسکو
- دونیا اینسان حاقلاری بیاننامهسی
- عوموم دونیا ساغلیق تشکیلاتی
- دونیا بانکی
- دونیا تیجارت تشکیلاتی
- دیل
- دیللر:
- عرب دیلی
- بنقال دیلی
- چین دیلی
- اینگیلیس دیلی
- ایسپیرانتو
- فرانسه دیلی
- آلمان دیلی
- یونان دیلی
- عبرانی دیلی
- هیندی
- ژاپون دیلی
- لاتین دیلی
- فارس دیلی
- روس دیلی
- سانسکریت
- ایسپانیا دیلی
- تامیل دیلی
- تورک دیلی
- دیلچیلیک
- قرامر
- سؤز
- آد
- فعل
- الیفبا
- عرب الیفباسی
- چین یازیسی
- کیریل الیفباسی
- یونان الیفباسی
- Hangul
- لاتین الیفباسی
- حرف
- ساوادلیلیق
- یازی
- ادبیات
- نثر
- بدیعی ادبیات
- مین بیر گئجه
- رومان
- Dream of the Red Chamber
- Gendzi haqqında povest
- شعر
- گیل قمیش داستانی
- ایلیاد
- ماهاباراتا
- شاهنامه
- جانلی بیلیم
- Bioloji materiallar
- DNA
- آنزیم
- پروتئین
- Botany
- اؤلوم
- اینتیحار
- ائکولوژی
- Endangered species
- Domestication
- Həyat
- Bioloji sistematika
- Species
- Metabolism
- هضم سیستمی
- فوتوسینتز
- Respiratory system
- Evolution
- Reproduction
- حامیلهلیک
- Gender
- آناتومی
- سلول
- قان دؤورانی
- قان
- اورک
- Endokrin sistemi
- هضم یولو
- اینسانین یوغون باغیرساغی
- اینسانین نازیک باغیرساغی
- قارا جیگر
- اؤرتوک سیستمی
- قادین دؤشو
- دری
- Muscle
- عصب سیستمی
- بئیین
- دویغو
- قولاق
- بورون
- گؤز
- Reproduktiv sistem
- اینسانین تنفوس سیستمی
- آغ جیگرلر
- ایسکلت
- Medicine
- Zərərli vərdişlər
- Altshaymer Xəstəliyi
- سرطان
- Cholera
- Influenza
- Dentistry
- Disability
- Korluq
- Hearing loss
- Schizophrenia
- Disease
- دواء
- آزیترومایسین
- متوکلوپرامید
- متوکاربامول
- سفیکسیم
- دیفن هیدرامین
- آلپرازولام
- سیپروفلوکساسین
- دکسترومتورفان
- مترونیدازول
- کلیدینیوم سی
- کلونازپام
- مترونیدازول
- کلیدینیوم سی
- فلوکستین
- اتانول
- نیکوتین
- Nicotiana tabacum
- ساغلاملیق
- باش آغریسی
- Myocardial infarction
- Malaria
- Pis qidalanma
- Obesity
- Pandemic
- Antibiotiklər
- Benzilpenisillin
- Pneumonia
- Poliomyelitis
- Sexually transmitted infection
- HIV/AIDS
- Stroke
- Tuberculosis
- دیابت
- ویروس
- Influenza
- Chickenpox
- جانلیلار
- حئیوان
- بوغومآیاقلیلار
- حشراتلار
- قاریشقا
- آری
- کپنک
- هؤرومچکیمیلر
- خوْردالیلار
- سۇدا-قۇرودا یاشایانلار
- قۇیروقسوزلار
- قوش
- Chicken
- Columba (genus)
- بالیقلار
- Shark
- ممهلیلر
- دوه
- پیشیک
- اینک
- ایت
- فیل
- آت
- قويون
- آسلان
- Suidae
- پریماتلار
- آرکیا
- Bacteria
- Fungus
- بیتکی
- Protist
- فیزیک
- ایومه
- آتوم
- انرژی
- انرژینین ساخلانماسی قانونو
- Electromagnetic wave
- قیزیل آلتی ایشیقی
- بنؤشهیی اوستو ایشیغی
- ایشیق
- کلاسیک مکانیک
- قووت
- Classical electromagnetism
- Gravity
- Length (disambiguation)
- دمیرقاپان
- Mass (disambiguation)
- Metal
- Khachardzan
- Nuclear fission
- State of matter
- Gas
- مایع
- پلاسما
- برک جیسم
- Quantum mechanics
- Radioactive decay
- Theory of relativity
- Special relativity
- یاریایلتکن
- Sound
- Speed
- Speed of light
- زامان
- ترمودینامیک
- Measurement
- Joule
- Kelvin
- Kilogram
- لیتر
- متیر
- Newton (unit)
- International System of Units
- ثانیه
- Volt
- Watt
- تقویم
- قریقور تقویمی
- عصر
- گون
- آی
- ساعات قورشاغی
- هفته
- ایل
- ایبتیدائی جامیعه قورولوشو
- داش دؤورانی
- تونج دؤنمی
- دمیر دؤنمی
- بین النهرین
- اسکی میصر
- قدیم یونان
- روم ایمپیراتورلوغو
- هان سولالهسی
- قوپتا ایمپیراتورلوغو
- عباسی خلافتی
- آیدینلانما چاغی
- Aztec
- بیزانس ایمپیراتورلوغو
- صلیب یۆروشلری
- روم ایمپیراتورلوغو
- یوز ایل ساواشی
- اورتا عصرلر
- موغول ایمپیراتورلوغو
- مین سولالهسی
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغو
- Reformation
- اوتوز ایللیک ساواش
- رونسانس
- تان سولالهسی
- Vikings
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلری وطنداش ساواشی
- Apartheid
- بریتانیا ایمپیراتورلوغو
- سویوق ساواش
- Cultural Revolution
- بؤیوک فرانسه اینقیلابی
- بؤیوک بؤحران
- The Holocaust
- صنایع اینقیلابی
- نازی آلمان
- Meiji period
- اوکتوبر اینقیلابی
- تزین سولالهسی
- ورسای باریش مۆقاویلهسی
- ویتنام ساواشی
- بیرینجی دونیا ساواشی
- ایکینجی دونیا ساواشی
- افغانیستان
- الجزاییر
- آرژانتین
- اوتریش
- اوستورالیا
- بنقلادش
- برزیل
- بؤیوک بریتانیا
- کانادا
- چین خالق جومهوریتی
- کنقو دموکراتیک جومهوریتی
- کوبا
- میصر
- اتیوپی
- فرانسه
- آلمان
- یونان
- هیندوستان
- اندونزی
- ایران
- عیراق
- ایسرائیل
- ایتالیا
- ژاپون
- مکزیک
- نوروژ
- نیوزیلند
- نیجریه
- پاکیستان
- لهیستان
- پورتوقال
- روسیه
- سعودی عربیستان
- گونئی آفریقا جومهوریتی
- گونئی کوره
- ایسکاتلند
- ایسپانیا
- سودان
- سوئد
- تانزانیا
- تایلند
- تۆرکیه
- اوکراین
- بیرلشمیش عرب امیرلیکلری
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
- واتیکان
- ویتنام
- ونزوئلا
- آمستردام
- آتن
- بغداد
- بانکوک
- پکن
- برلین
- بوقوتا
- بروکسل
- بوئنوس آیرس
- قاهیره
- Cape Town
- دمشق
- دهلی
- داکا
- هونق کونق
- ایستانبول
- جاکارتا
- قلاسقو
- قودس
- کراچی
- Kinshasa
- کلکته
- Lagos
- لوسآنجلس
- لندن
- مادرید
- مکه
- مکزیکو سیتی
- موسکو
- بمبئی
- نایروبی
- نیویورک
- پاریس
- ریو دو ژانیرو
- روم
- سنت پترزبورق
- سانپائولو
- سئول
- شانقهای
- سنقاپور
- سیدنی
- تهران
- توکیو
- ویئن
- واشینقتون
- آمازون چایی
- قوزئی بۇز اوْقیانوسو
- آتلانتیک اوقیانوسو
- بالتیک دنیزی
- قارا دنیز
- کارائیب دنیزی
- خزر دنیزی
- کونقو
- دونای
- قانژ
- بؤیوک مرجان ریفلری
- بؤیوک گؤللر
- هیند اوقیانوسو
- ایند
- بایکال
- تانقانیکا
- ویکتوریا گؤلو
- آرالیق دنیزی
- میسیسیپی چایی
- نیجر
- نیل چایی
- خوآن
- قوزئی دنیزی
- بؤیوک اوقیانوس
- پاناما کانالی
- راین
- سوئز کانالی
- گونئی اوقیانوسو
- وولقا
- یانتزی


c: text/html

text:
رسمی دیل
رسمی دیل – آنایاسا ایله اؤلکهنین، ویلایتین خصوصی ایستاتوسا مالیک اوْلان دیل. بیر قایدا اولاراق اؤلکه آدمینیستراسییاسی، پارلامئنتی و محکمهلری ایشلدن دیل رسمی دیل ساییلیر.[۱] آز ایشلنسه ده یئرلی خالقین دیلی ده دؤولت دیلی اعلان ائدیله بیلر. مثلاً، یئنی زئلاندییادا ماوری خالقی اؤلکه اهالیسینین بئش فایزینی تشکیل ائتسه ده اونون دیلی دؤولت دیلیدیر.[۲]
ایچیندهکیلر
دؤولت دیلی[دَییشدیر]
دؤولت دیلی — دؤولت اراضیسینده دیگر دیللره نیسبتاً داها اوستون ایستاتوسا مالیک اوْلان دیلدیر. بیر قایدا اولاراق دؤولت دیلی کیمی اراضیدکی چوخسایلی ائتنوسون دیلی قبول ائدیلیر. باشقا طرفدن دؤولت سندلرینین دیگر دیللرده ده نشری نظرده توتولا بیلر.
دؤولت دیلی ایله رسمی دیل آراسیندا فرق[دَییشدیر]
یونئسکو ائکسپئرتلری ۱۹۵۳-جو ایلده «دؤولت دیلی» ایله «رسمی دیل» آراسیندا آشغیداکی فرقی تکلیف ائتدی:
- دؤولت دیلی دؤولت چرچیوهسینده سیاسی، سوسیال و مدنی ساحهده اینتئقراسییا رولو اویناییر و دؤولتین سیموولو حساب ائدیلیر.
- رسمی دیل - دؤولت ایدارچیلیینده، قانونوئریجیلیینده، محکمه پروسئسینده ایشلنن ایشچی دیلدیر.
آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت دیلی[دَییشدیر]
آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی آذربایجان جومهوریتی کونستیتوسییاسینین ۲۱-جی ماددهسینین ۱-جی حیسهسینه مووافیق اولاراق آذربایجان دیلیدیر.
آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت حاکمیتی و یئرلی اؤزونو-ایداره-ائتمه اورقانلاریندا، دؤولت قوروملاریندا، سیاسی پارتییالاردا، قئیری-حکومت تشکیلاتلاریندا (ایجتیماعی بیرلیک و فوندلاردا)، همکارلار تشکیلاتلاریندا، دیگر حقوقی شخصلرده، اونلارین نمایندهلیکلرینده و فیلیاللاریندا، ایدارهلرده دؤولت دیلینین تطبیقی ایله باغلی فعالیت دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین قانونونا اویغون اولاراق حیاتا کئچیریلیر، او جملهدن کارگوزارلیق ایشلری دؤولت دیلینده آپاریلیر.
همچینین باخ[دَییشدیر]
دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین قانونو
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ↑ "OFFICIAL LANGUAGE", Concise Oxford Companion to the English Language, Ed. Tom McArthur, Oxford University Press, 1998.
- ↑ Statistics New Zealand:Language spoken (total responses) for the 1996-2006 censuses (Table 16)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
موسکوانین مرکزینده ۲۰۰-دن چوخ اینسان حبس ائدیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، حبسلر همچینین سانکت-پطربورق و کراسنویارسک شهرلرینده ده باش وئریب.
معلوماتا گؤره، تکجه موسکوانین مانژ میدانیندا آکسییا کئچیرتمهیه جهد ائدن ۴۰ نفر پلیس طرفیندن ساخلانیلیب.
خاطیرلاداق کی، ۳ نویابردا روسییا فئدئرال تهلوکهسیزلیک خیدمتینین (فتخ) امکداشلاری حاضردا موهاجیرتده اولان سیاستچی ویاچئسلاو مالتسئوین رهبرلیک ائتدیی «آرتیلرییا حاضرلیغی» بلوکونون تخریبات پلانلاشدیران عضولرینین ساخلاندیغینی آچیقلامیشدی. اؤلکهدن قاچان مالتسئو ایسه ۵ نویابردا روسییادا اینقیلاب اولاجاغینی بیلدیرمیشدی.


text:
فاریاب ولایتی نینگ المار تومنیده یوزلب عایله اوروش سبب اوی لرینی ترک ایتیشگنلر.
فاریاب ولایتی گه قرشلی المار تومنی نینگ یشاوچی لریدن 600عایله اویلرینی ترک ایتشگن لر.
محلی رسمی لرگه کوره بو تومن نینگ بخاری قلعه قیشلاقیده طالب لربیلن دولت آره سیده یوزبیرگن توقنه شووده 600 عایله اوی جایلریدن ایریلیشلریدن باشقه 10قوراللی هم هلاک ایتیلگن. یوزبیرگن بو اوروش طالبان گروهی بیلن دولت کوچلری اورته سیده ایکی کوندن بویان دوام ایتماقده.
ایتیلیشیچه بوعایله لر اوی لرینی ترک ایتیب میمنه شهری والمار مرکزیگه باریشگه مجبوربولگن لر.
دولت کوچلری مذکورمنطقه ده ییریک حربی عملیات نی یولگه تشلب طالبان گروهی نینگ منطقه دن چیقارگن لیک لرینی ایته دی.
اویی لریدن چیقیب کیتش گه مجبورایتیلگن شخص لرگه هیچ قندی کمک بولمه گن لیگی ایتیله دی.
المار تومنی نینگ حاکمی محمد صالح منشی مذکورتومن نینگ بخاری قلعه قیشلاغیده طالبان گروهی هجوم قیلیب کیرگن دن سونگ دولت تمانیدن عملیات یولگه تشله نیب، اوروش لرنتیجه سیده 600 عایله اوزاویلرینی تشلب میمنه شهری و المار تومنی نینگ مرکزی گه قاچیب کیلگن لیک لرینی ایته دی.
حاکم دولت کوچلری کونی کیچه بخاری قلعه منطقه سی نی قیته نظارت لریگه آلگن لری نی معلوم قیلیب، اهالی دن بیرقسمی منطقه لریگه قیتیب باره یاتکن لیک لرینی ایتماقده.
منشی جنابلری اوزییری لردن قاچگن کیشی لرگه هیچ قندی کمک بولمه گن لیگنی ایته دی.
شونینگ دیک 209شاهین قول اوردو سی نینگ سوزچیسی محمد رضا رضا بی بی سی بیلن بولگن صحبتیده طالبان گروهی نیچه مدت دن بویان المار تومنی همده میمنه شهریگه هجوم قیلیش اوچون مذکورمنطقه ده توپلنگن لیک لرینی ایتیب، اولر زوربیلن 600عایله نی اوزاویلریدن کوچیرگن لیک لرینی تاکیدله یدی.
رضاجنابلری ملی اردو، ملی پولیس همده ملی امنیت کوچلری المار تومنی نینگ بخاری قلعه منطقه سیده ایکی کوندن بویان تازه لش عملیات نی یولگه تشله ب، طالبان گروهیگه آغیرضرریتکزگندن سونگ اولرنی تاغ لرگه قاچیریش گه موفق بولگن لردیدی.
ملی اوردو سوزچیسی طالبان گروهی آره سیده اوزبیکستان، چیچین وپاکستان لیک طالب لرهم موجود ایکن لیک لرینی معلوم قیله دی.
طالبان گروهی هنوزگه قدر بوحقده هیچ نرسه دیمه گنلر
سونگی نیچه آی ایچیده فاریاب ولایتی نینگ قیصارتومنی گه قره شلی شاخ منطقه سی ده هم شونگه اوخشش یوزبیرگن اوروش لرسبب اونلب عایله اوزاوی لرینی تشلب چیقیش گه مجبوربولگن ایدیلر.


text:
البته بو جریانی ائشیتمیشدیم آنجاق اؤز دیلیندن ائشیتمک، باشقا جوره دویغولاندیریر؛ اؤزللیکله رحمتلیک آناسینین چوخلو قیصصه بیلدیگی و اؤز هیممتی اولمادیغینا گؤره اورکلهنمهسی، بؤلومو ائشیدنده آدام گئرچک آنلامدا اوزولور. بو سؤزلر بونو گؤستریر کی خیشگهنابلی موحممد حوسئینی نیجات وئرن و اؤز دیلیجه تورک وارلیغینا قایتاران آدام، آناسی ایمیش و بو آنانین اؤز میللتینه ائدن کسینلیک ایله تایسیز قوللوغونون سونوجو حئیدربابا و سهندییه ایله بللی اولونور. منجه بیز آذربایجانلیلار، بو آنایا گؤره بیر سایقیلاما گونو سئچمهلیییک.
...
واللاه بیلیرسیز کی من اصلا تورکی ادبییاتینا او قدر تبححوروم یوخدی. بیزیم ائله دیلیمز تورکودی دا، دانیشیغیمیزدی قارداش، یازیمیزدا کی تورکو دهییردی! منیم ده کی خوب طیب شاییردی ایدیم؛ پاتولوژی نن(ایله) اللهشیردیم، اوندان سونرا دا کی بیز(من) فارسینین شاعیری درجه اوولی ایدیم کی من اونی ائحیا ائلیردیم... او واخت سونرا کی آنام گلدی، گئنه تازادان تورکـلشـدوخ! قومییت آذربایجانی گلدی کی، دا تورکونی ده قاتدیم فارسییه، تورکینن ده شئعر دئدیم و ایللا منیم هئچ تورکی شئعر یوخودی تقریبا؛ چوخ آز ایدی. آمما دا او واختدان ائله قوشولدو منیم فارسیما، تورکو ده؛ ایندی ائله تورکولریمده اؤزو بیر دیوان اولار.
شهریارین آناسی 1325ده تئهرانا گلدی. او اوغلونون شاعیر اولدوغونو حیسس ائدهبیلمیردی. شهریار کئچمیشیایله دوغمالاشیب و آناسینین دیلینده بیر شئعر دئمهیه قرار وئردی. او اؤز شئعر دیلینی، تبریز شیوهسی و تبریز ادبی مکتبی سئچدی...
... حئییف اولسون کی سیز سیننیز آزدی، او قدیم تورکی ایندی آرادان گئدیب، بولهسوز(بیلهسینیز) بیزیم تورکولرده نه قیصصهلر واریدی. حئییف اولسون منیم آنام، هئی دئدیم یازارام هیممتیم اولمادی...؛ او قدر شئعر، اصلا قیصصهیئه منظوم حیفظ ایدی کی بئله دونیا-دونیا لذذت آپارا... اؤزلریله آپاردیلار؛ بیز ده ده او شوعور اولمادی... یانی دیلیمیزی، اوولدن قویمادیلا تشویق اولا...
آغای جمالزاده یازمیشدی کی، حئیدربابانی، فقط حئیدربابانی قانماغا، تورکو اوخورام، تورکو اؤرگهشیرم(اؤیرنیرم) حئیدربابانی، بیری ملکالشعرای بهار ایدی، مننن(من ایله) تورکو اوخویاردی، تورکو اؤرگهدردیم.
یاواش یاواش موعیین جبههلر اؤزونو حئیدربابا آخینییلا اوز به اوز گؤردولر. بیرینجیسی تورک دیلینی قاداغان ائدن شاه حوکومتی، حئیدربابا ایله موبارزهیه باشلادی.
آذربایجان میللتی اؤلمز بیر میللت دی، مهیه(مگر) قاباغین آلماغنان(آلماقلا) اولار؟ گؤردون کی اللی ایل قاباغینی آلدیلار، بیر آز دا شیشدی! حئیدربابا کیمین شئعر وئردی، سهندییه کیمین شئعر وئردی. بولار(بونلار) هاممیسی او عکسالعمل ایدی کی، تورکلوخ(ک) بیزیم آذربایجانلیلیخ، قومییتیمیز گؤرستدی. او بیریسیلر هاممیسی محو اولار گئدر، آمما حئیدربابا محو اولماز، سهندییه محو اولماز؛ بوجور گلیب و گئدهجاخ(گئدهجک).
*)
OGG Audio File: 818 KB


text:
یوزبیرگن ایککی انتحاری هجوم 17 کیشی دن جان آلگن
افغانستان نینگ جنوب وغربیده یوزبیرگن ایککی انتحاری هجومده پلیس عسکر لری قوشیمچه کمیده 17 کیشی هلاک بولیب 20 کیشی هم یره لنگن.
بیرنیچی انتحاری هجوم غربی هرات ولایتی نینگ گذره تومنی بیناسی قرشیسیده یوزبیرگن، پلیس مقاملری گه کوره اوشبو هجومده توقیز کیشی قربان بولگن، هلاک بولگن لردن اوچ کیشی سی ایسه پلیس عسکری ایکنی معلوم قیلینگن.
شونینگ دیک 20 کیشی هم یوزبیرگن انتحاری هجوم نتیجه سیده یره لنگنی ایتیلماقده.
کوزه توچیلر انتحارچی شخص موتری بیلن ولسواللیک بیناسیده کیریشگه حرکت قیلگن بیراق پلیس کوچلری تمانیدن توخته تیلگن بیرپیت اوزینی پارتلتگن.
هرات پلیس مقاملریدن بیرینی ایتیشچه موترده ایککی عصیانچی بولیب اولردن بیری عیال کیمیده بولگن.
گذره ولسواللیگی هرات شهریدن اون کیلومتر اوزاق لیکده جایلشگن، همده هرات هوا قونالغاسیده هم یقین بولگن.
ایککینچی انتحاری هجوم جنوبی هلمند ولایتیده یوزبیرگن محلی رسمیلر بو هجوم عاقبتیده سککیز کیشی قربان بولگنینی ایتگن لر.
محلی رسمیلرنی ایتیشچه هلاک بولگن لرنینگ همه سی پلیس عسکر لری بولگن.
مقاملرنینگ اظهارات لریگه کوره بیرینچی دن قورال بیلن جهازلنگن اوچ انتحارچی پلیس مرکزلردن بیری نینگ نشانگه الیب، کینچه لیک اولردن ایکته سی اوزینی پارتلتگن وباشقه بیری هم پلیس تمانیدن نشانگه آلنیب هلاک ایتیلگن.


text:
آزوف دنیزی
آزوف دنیزی ((اوکراینجه:uk:AзóBcbke Mópe)) ((روسجا:ru:AзóBckoe Mópe)) و تاتارجه: Azaq deñizi— قارا دنیزین شیمال-شرقینده یئرلهشن دنیز.
ساحه سی ۳۷.۷۰۰ km² و اۇزونلوغو ۲۴۰ km، گئنیشلییی ایسه ۱۳۵ km-دیر. آزوف دنیزی کرچ بوغازی ایله قارادهنیزه باغلانیر. آزوو دنیزینین ساحللری آلچاقدیر. دون و کوبان چایلاری بۇ دنیزه تؤکولور. قنیجس بوغازی و آرابات بوغازی اوْنو سیواش کؤرفزی ایله بیرلشدیریر. جونقار بوغازی ایسه کؤرفزی ایکی حیصّه سینی بیرلشدیریر.
دوزلولوق درجهسی آشاغی اوْلان آزوو دنیزی، دسامبر آییندان مارس آیینا قدر دونور. آزوف دنیزینده بوْل بالیق وار. قیشدا بۇزلار دلینهرک بالیق اوْولانیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
-
آزوو دنیزینین اۇزاقدان گؤرونوشو ناسا


text:
آنادیل دن درلمه-15
1.
دیغا(dığa): سیسقا قالان، بؤیومهیَن
آدام". آذربایجاندان باشقا آنادولودا دا گؤرونور و آنلام بیرلییی واردیر
دییه بیلیریک. بعضی بؤلگهلرده "ارمنی دیغاسی" تعبیری ده وار و سؤزجویون
کؤکنینه اشارت دیر. نه ایسه کلمه آلینتیدیر و دانکوف'ا گؤره(710. مادّه) ارمنیجهده دغای(dğay)
"اوشاق" دئمکدیر.
2.
شولاتلاماق(şolatlamaq):"بیر ایشی دقتسیزجه گؤرمک، باشدان سوووما ایش
گؤرمک(فارسجاسی: سَمبَل کردن)". سؤزجویو ماراغادا ائشیتمیشم. باشقا لهجهلریمیزده
ده اولاجاقدیر. آنادولودا، اؤزللیکله ارزرومدا، فرقلی بیچیملرده وار؛
شولاللاماق(şulallamaq)، شوراللاماق(şurallamaq) "آرالی تیکمک، آتلاق-پیرتلاق تیکمک، ایری تیکمک،
سیریماق". دانکوف'ون آراشدیرماسینا
گؤره ارمنیجهدن آلینتی دیر.
3. شوراه(şurah): "بیرینه/بیر شئیه شوراهینی سالماق" دئییمی ایچینده گؤرونور. "علی شوراهین سالیب کیتابا" کیمی. آنلاشیلان عربجه شَرَهدن گلیر. شَرَه "طاماه، دویمازلیق، شدتلی ایستک" دئمکدیر. آنجاق ایلک هجاداکی>u äآچیقلانمالیدیر. آنادولو آغیزلاریندا تاپابیلمهدیم.
4.
گیجیک(gicik):
"قاشینما، حسودلوق". بوردا اؤزللیکله اوزرینده دورماق ایستهدیییم،
حسودلوق معناسیدیر. آنادولودا بو آنلامدا قیسقانجلیق وار. گیجیک بو معناسییلا
آذربایجان ساحهسینه مخصوص ساییلمالی. تورک دیللرینده گیجیمک/قیجیماق
"قاشیماق و قاشینماق" معنالاری داشییر. آنادولودا گیجیک "قاشینما"دیر:
اویوز مریضلییی(فارسجاسی: جَرب/گال). گیجیکلی(gicikli)
"بیتلی" دئمک اولور. آنلام ایلیشگیسی آچیقدیر. گیجیشمک(gicişmek)
"قاشینماق"دیر. حتا گیجیرگن(gicirgen) "قاشیندیران" و بیزده
"گیجیتگن/ گیجی تیکانی" اولاراق بیلینن بیتگینین آدیدیر. آذربایجاندا
گیجیمک "بیرینه سورتوشمک، جنسی ایستمک گؤرستمک" معنالاری دا وار.
اصلینده سانکی "قاشینماق" ایله "سئویشمه، جنسی بیرلشمه ایستهیی"نین بیر ایلگیسی
وار فرقلی کولتورلرده. قیسقانجلیقدا قاشینماق ایله ایلگیلی اولمالیدیر. سانکی
قیسقانج انسانین ایچینده بیر قاشینما، گؤینرتی، قاشینتی وار. نه ایسه منجه گیجیک
بو معناسییلا دا یازی دیلیمیزه گیرهبیلر.
5.
سینسیمک(sinsimek):"اینیجمک، فنیکمک". دانیشیق دیلینده یایقین گؤرولور.
آنجاق آنادولو تورکجهلرینده یوخدور. بونون اوزاتیلان فعلی سینسیتمک
"اینجیتمک، فنیکدیرمک"ده گئنهده آنادولودا گؤرونمز. بو آنلاملارا
یاخین سامیسماق(samsımaq) و سامسیتماق(samsıtmaq) دیوان لغات الترک و آنادولودا واردیر. آنجاق ایکی فعلین بیرلشدیریلمهسی
شکیل باخیمیندان راحات گؤرونمور. منجه بوردا بیر موغولجا فعلین ائتگیسی
اولابیلر. آناموغولجادا simsi- "آغریماق،
سانجی حسّ ائتمک"، باتی موغولجادا simsire- و simsirid- یئنهده او
معنالاری داشییر(استاروستین و آرخاداشلاری، 1267.ص). بلکه بو فعلین تأثیر آلتیندا
سامیسماق> سینسیمک، سامسیتماق>سینسیتمک حادثهلری یاشانیبدیر. سانیرام یازی
دیلیمیزده گئنیشجه ایشلنمهسینه محذور یوخ..
6.
آوان آغزی(avan ağzı): خوی دا
"گل-گئتلی، چاخناشان یئر" دئمکدیر. آوان کوردجه، تورکجه،
آلبانجا/آرناووتجا کیمی دیللرده ده یایقیندیر. اصلینده عربجه اعوان(=آرخاداشلار،
یاردیمچیلار، کؤمکچیلر) دئمک اولور. سونرالاری "ظالیم، آدام ازهن دؤولت
آدامی" کیمی معنالار قازانیر آنادولودا (فارسجاداکی "اعوان و
انصار" دئییمینه ده دقت ائدین). سانیرام ایراندا و آنادولودا سیخ-سیخ گؤرولن
"لاتلارین/قاباداییلار و یولداشلاری(نوچه)" جماعتینه وئریلن آد
اولور. قالابالیق و چاخناشما(ازدحام) بوردان قایناقلانمالی. بلکهده آوان بوردا
دؤولت دایرهسی کیمی بیر یئره اشارت ائدیر.
7.
آراشماق(araşmaq): "آختارماق، سوراقلاشماق". آنادولو تورکجهسؤزلوکلرینده
یوخ کیمیدیر. آنجاق تیتسه سؤزلوینده "بیربیرینی آراماق" معناسیندا
چاغداش یازارلاردان مثاللار گتیریر بو فعله. تیتسهیه گؤره بیرلیکدهلیک معناسی
قاتان ـشـ/-ş- اکی ایله
آراماق فعلیندن گلیر. او زامان بیربیرینی آختارماق معناسی یانیندا، بیرلیکده
آختارماق معناسیدا وار سؤزجوکده. بو ایسه چوخ گؤزل آنلامدیر. "مباحثه"
بیلیندییی کیمی "بیرلیکده قازماق/قازیشماق" دئمکدیر(فارسجاداکی
"کاوش" سؤزجویونه ده دقت ائدین). بیرلیکده آختارماق معناسی سونرادان
مباحثه کلمهسینه قازاندیریلیر. منجه بو فعل فلسفه و دوشونجه دیلیمیزده یئری بوشدور.
سایین حسین مسلمینین یازدیغینا گؤره(ائل دیلی و ادبیاتی درگیسی)،
فریدن تورکجهسینده داهی واردیر. کلاسیک ادبیاتیمیزدا، صرّاف'ین و رحمتلیک یحیی شیدا'نین شعرلرینده بئله اؤرنکلری چوخدور. او
زامان فعلی جانلادیرماق دوغرو اولاجاقدیر. آراشدیرماق فعلیده، آراماقدان –şdIr-/-ştIr- (تکرار معناسی قاتان)اک ایله تؤرهییبدیر. ییغیشدیرماق،
سوووشدورماق، قاتیشدیرماق و..کیمی.
8. خودیک(xudik):"غم، کَدَر". قودیک(qudik) سؤیلهییشی ده وار. آغیزلاردا "قیسقانجلیق، گیجیک، حَسَد" معنالاری دا وار. ارزروم آغزیندا خودیک "تدیرگینلیگ/نگرانلیق" دئمکدیر. آنادولو آغیزلاریندا باشقا لهجهلرده ده وار. آنجاق تیتسه سؤزلویونده یئر آلماز. فارسجادا "خدوک" اسکی قایناقلاردا چوخ یایقیندیر. "گیجیک، دیدرگینلیک/پریشانلیق، اوتانج" کیمی معنالاری وار. سؤزجوک فارسجادا دا آلینتیدیر و سوغدجا wkxd دان گلیر[1]. نه ایسه دیلیمیزه فارسجادان و یا دوغرودان سوغدجادان گئچمیش اولاجاقدیر. یازی دیلیمیزده راست گلمهمیشم سؤزجویه. دانیشیق دیلینده آزاراق گؤرنور. سؤز خودیکدن دوشموشکن بیر آنلامداش آلینتی اوزرینه ده بیر-ایکی سؤز یازماقدا فایدا وار دییه دوشونورم. خینوو(xınov) "غم، کدر، قایغی" دئمک دیر دیلیمیزده. بعضدن یازی دیلیمیزده ده گؤرونور. سانیرام بعضی گنج یازارلار، اونو تورکجه ساییب ایشلهدیبلر. کلمهنین کؤکنی فارسجا "خوناب" اولدوغو دوشونمهدن گلیر عقله. بیلدیییمه گؤره کلاسیک شعریمیزده ده خوناب/خونابه چوخ گئچر؛
خونابۀ دیل ایله لبالب اولاندا جام/ عشق اهلینه حلالدی بیگانهیه حرام
یاشلی بیر آنادان-الله غنی غنی رحمت ائیلهسین!-"خونابه ائلهمه
بالام!" ائشیتدیم. نه ایسه خوناب(=خون دل) بئله بیر دهییشیم یولوندان گئچیب
خینوو اولمالیدیر: xunab<*xunav<*xunov<xınov
9.
سئوئر(révés):"قیوراق، تئز
ترپَنَن". کلمه هادی به یین یازدیغی کیمی(523.ص) سیوری(sivri) سؤزونه
باغلانماز. آیریجا سؤزجوک فارسجادا، دانیشیق دیلینده ده وار. کلمهنین یئنی آلینتی
اولدوغونو دوشونورم. اؤزللیکله ایکینجی
هجاداکی قاپالیé سسی تورکجه اولمایاجاغینی
گؤرسهدیر. منجه فرانسیزجا sévère دن گلیر. فرانسیزجا سؤزجوک "شدّتلی، ایتی، کسکین"
معنالاری یانیندا "جانلی، جدّی، باشاریقلی" معنالاری دا واردیر. سانیرام
دیلیمیزه، فارسجا یولویلا گئچیبدیر.
10.
اؤروش(örüş): بیر چوخ
بؤلگهمیزده "سورونون گئدیب-گلدییی یول، کندین اطرافی" حتا "کؤندمده،
ال چاتان یئرده" معنالاری دا وار؛ "اؤروشده یاخشی دام وار آلماغا"
کیمی اؤرنکلر وار. سؤزجوک آنادولودا "اوتلاق(مرتع)" دئمکدیر. آرتوین،
قارص، بایبورت کیمی آذربایجان لهجهلرینه یاخین آغیزلاردا دا گؤرنور. بو آنلامدا
تورکمنجهده اؤری(öri)، قازاقجادا اؤریس(öris) و باشقوردجادا اوریش(üriş) وار و سؤزجویون یایقینلیغی و
آنلام بیرلییینی گؤرسهدیر. منجه سؤزجوک اؤرو(örü) کلمهسییله
کؤکدش دیر. اؤرو، آغیزلاردا "سورونون (چؤلده) ساغیلدیغی یئر". کلمه
"آغیل"(طؤوله) آنلامیایله آنادولودا دا گؤرونور. ایکی سؤزجویون آنلام
بنزرلییی آچیقدیر. منجه ایکیسینین ده کؤکونو اؤرمک فعلینه دایاندیرماق اولار.
اؤرمک/هؤرمک معناسیندان علاوه، "یوکسلمک، قالخماق، اوجالماق" معنالاری
دا واردیر. اؤرلشمک، اوغوزجا متینلرده یایقیندیر. دئمک *اؤروگ/*Örüg "تپه،
یوکسکلیک" دئمک ایمیش و بو آنلامی بو گون ده بیر چوخ تورک دیلینده یاشاماقدادیر.
سانیرام ساغیلماق ایشی تپه بؤیرونده/دؤشونده اولورموش. اوتلاق یئرلرین ده تپهلیک
اولابیلهجهیینی دوشونهبیلیریک. بو گوروشده اصرارلی دهییلم. آنجاق داها دویورجو بیر آچیقلامادا تانیمیرام. اؤروش
ایسه، اؤرو'دن-اسملره گلن
نادیر بیر ـش اکی ایله[2]- تؤرهنیبدیر.
ایکی سؤزجوک ده یازی دیلینه گیرمهیه حاقلیدیر منجه.
11.
پوتلوق(putluq): "تَنیکه قوتو، 17 کیلولوق تنیکه قاب". دانیشیق دیلیمیزده
داها چوخ پوتدوق (putduq) وار(ایچ سس ت ائتگیسییله بنزشمه یاشانیبدیر). روسجا آغیرلیق
اؤلچوسو پوت(فارسجادا: پوط)دان گلیر. روسجا سؤزجوک، قیرخ گیروانکا یا ایکی باتمان
اولاراق، آذربایجان جمهوریتینده گؤرونور. آوروپا دیللرینده(مثلا اینگیلیزجهده pood) اسکی بیر روس اؤلچوسو اولاراق، اون آلتی کیلو آغیرلیغی ساییلیر و سؤزلوکلرده
یئر آلیر. بیزدهکی 17 کیلولوق یاغ حلبلرینه بنزر هر حالدا. روسجا pud، فرقلی یوللارلا، لاتینجه pondus سؤزجویونه گئدیب چیخیر. اصلینده "آغیرلیق" معناسی داشییان
لاتینجه سؤزجوک، اینگیلیزلرین اؤلچوسو، پوند/پاوند آغیرلیغینین دا قایناغی
ساییلیر.
[1] B. Gharib, Soghdian Dictionary
(Soghdian, Persian, English), Tehran: Farhangan, 1995. P.431.
[2] بو اک اوزرینه یاخیندا بیر یازیم
یاییملانجاق انشاءالله.


text:
«فرات قالخانی» حرکاتی چرچیوهسینده سورییانین الباب بؤلگهسینه یئریدیلهن تورکییه اوردوسونون خصوصی تعیناتلیلاری داها بیر ایشید لیدرینی یاخالاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، آدی آچیقلانمایان هر ایکی ترورچو تورکییهیه گتیریلیب.
اونلاردان بیرینین ۲۰ یانوار تاریخینده ۵ هربچی نین اؤلومو ایله نتیجهلنهن ترور هجومونون اساس تشکیلاتچیسی اولدوغو آیدینلاشیب.
بو ترورچولارین البابداکی ترورچولارین سایی، سلاح آنبارلاری و راککاداکی تشکیلات رهبرلیگی ایله باغلی مهم معلوماتلارا مالیک اولدوغو تخمین ائدیلیر.
الده اولونان معلوماتا گؤره، ایشید رهبرلیگی ترورچولاری روحلاندیرماق و هجوملار حیاتا کئچیرمک اوچون ال بابا راککا و اطراف اراضیلردن ۳۰۰-ه قدر فرقلی ایستاتوسدا اولان «امیر» گؤندریب. تورکییه خصوصی تعیناتلی قوهلری ده همین امیرلری اله کئچیرمک اوچون عملیاتلار کئچیریر.
اؤتن گون تورکییه طییارهلرینین ووردوغو بینا دا امیرلرین سیغیناجاق یئری اولوب. هجوم زامانی ۱۷ امیر اؤلدورولوب، ۱۸۰ هدف دارماداغین ائدیلیب.


text:
بولونیا
بولونیا ((ایتالیاجا:Bologna)) ایتالیانین امیلیا-رومانیا بؤلگه سینده یئر آلان بیر شهردیر. ۲۰۱۶-جی ایلین نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۸۷ ۴۲۳ نفر دیر. بۇ باخیمدان اۆلکهنین ۷_اینجی شهری سایاگلیر.[۱]
بولونیا — ایتالیانین قوزئیندا یئرلشهن شههدیر، عینی آدلی ویلایتین و املیا رومانیا بؤلگهسینین اینضیباطی مرکزیدیر. اهالینین سایی ۳۸۱ مین اینساندیر (۲۰۱۰-جو ایلین گؤستریجیلرینه گؤره). توسعه ائتمیش سانهیهسینه گؤره و بیر نئچه نقلیات دهلیزینین بۇ شهردن کئچدیینه گؤره، بولونیا اؤلکهده هئیات سئوییهسینه گؤره بیرینجیلردندیر. بولونیانی همچینین ایتالیانین آشپازلیق باشکندیدا آدلاندیریرلار.
ایچیندهکیلر
ماراقلی فاکت[دَییشدیر]
هله واحید ایتالیانین مؤوجود اولمادیغی دؤورده ۱۳۲۵-جی ایلده ایتالیانین بولونیا و مودئنا شهرلئری آراسیندا محاربه باش وئردی. اونون سببی عادی وئدره اوْلوب. بئله کی، بولونییالی سوواری شهر خزینهسینه مخصوص وئدرهنی اوغورلایاراق مودئنا شهرینه قاچدی. بولونییا شهرینین ائلچیلری فراریلیک ائدن سووارینی یوخ، اما اونون اوغورلادیغی وئدرهنی گئری ایستئییردیلر. چونکی همین وئدره بولونییا شهرینین مولکیتی ایدی. اما مودئنالیلار بۇ تکلیفه رد جاوابی وئردیلر. نتیجدئ ۲۲ ایل داوام ائدن بولونییا-مودئنا ساواشی باش وئردی. مینلرله اینسانین هلاک اوْلدوغو محاربهنین سونوندا بولونیا آرزوولونان وئدرهنی گئری قایتارا بیلمهدی. چونکی اونلار محاربهنی اودوزدولار.
ایتالیانین شهرلری[دَییشدیر]
قالری[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
منابع[دَییشدیر]
- ↑ Resident population by age, nationality and borough. City of Milan – Statistical Department.


text:
تختلرین اویونو
تختلرین اوْیونو (اینگیلیسجه:Game of Thrones)- آمریکادا تولید اوْلان فانتزی و درام ژانرلی تلهسریالدیر. سریال آمریکادا ۲۰۱۱.جی ایلده HBO کانالیندا نۆمایشه باشلادی. باشلادیغی واختدان اعتیباراْ قیسا واختدا بؤیوک ماراق یارادن سریال تئز بیر زاماندا دۆنیانین مۆختلیف اؤلکهلرینده نۆمایش اوْلونماغا باشلادی. بۇ سریال جوْرج آرآر مارتینین فانتاستیک اثری اوْلان "بۇز و آلووون نغمهسی "نین موْتیولری اساسیندا حاضیرلانیب.
مضمون[دَییشدیر]
یازلاری اوْنلار ایل ، قیشلاری ایسه بیر عؤمور بوْیو داوام ائتدیگی بیر دیار. کؤکلرینی بۇرا سالان استارکلارین قصری قوزئینده یئددی شاهلیغی قوْرویان "سۇران" آرخاسیندادیر. شۆبههلی اؤلومدن سوْونرا شاهی و دوْستونون کؤمگی ایله سلطنت باشینا کئچن اددارد استارک گونئیه چاغیریلیر. لاکین اوْ ، بۇنون آرخاسینداکیلاردان خبرسیزدیر. اددارد اؤزونو اوْنون دمیر تختینه صاحابلانماق ایستهینلرین دهشتلی حیلهلری آراسیندا اوْلدوغونو حیسّ ائدیر. دوْستلا دۆشمنی ، یالانلا و حقیقتی آییرد ائتمکده چَتینلیک چَکن اددارد بۆتون بۇنلارلا مۆباریزه آپاراراق شاهلیغی قوْرومالیدیر.
قالری[دَییشدیر]
-
ایلک فصلین بعضی صحنهلری کاستل وارد, قوزئی ایرلندده چکیلیر.
-
-
-
قایناقلار[دَییشدیر]
تورکجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Taxtların oyunu (teleserial, 2011)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۱ آقوْست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
نمايشچيلر: 5 مينگ قربان عامللري اوستيدن محكمه اوتكزيلسين
بوگون کابل ده بیر قطار سیاسی حزبلر ومدنی جماعه چیلیک تشکیلات لر، اوتگن اوچ اون ییلده گی قربانلر اینیقسه شورا لر حکومتی حمایتی تمانيدن افغانستانده هلاک ایتیلگن لرخصوصیده اعتراضی بیلديريشدي.
یولگه قوییلگن بو اعتراضده سیاسی حزبلردن بیری نینگ یوزلب طرفداري و بیرقطار قربانلرعایله اعضالری بو جنایتگه مسوول بولگنلر محکمه قيلينب، جزا گه لنيشي ني طلب قیليشدي.
شونینگ دیک افغانستان اوتیش دورعدالت گروهی حکومت دن 5000کیشی لی قربانلر رویخطی ایریم سیاسی جريانلرتمانیدن سیلاولر و سیاسی مقصدلر اوچون سوء استعمال بوليشي آلدی آلینیشینی سوره گن.
ناراضیلیک نمایش ني اویوشتیرگنلر، قوللریده گي متاعلرده مجاهدلر و شورالر حکومتی حمایه سيده گي دولت لرگه قرشی شعارلریازیلیب، سونگی اوتيش ییلده قیرغینلرگه مسوول بولگنلر محاکمه گه تارتیلیب، جزا له نیشی نی طلب قیلیب چیقدیلر.
بوخصوصده اوز عایله اعضاسینی قولدن بیرگن بو ناراضیلک نمایشیگه اشتراک ایتگن لردن فوزیه ناملی منه بو عیال " مینینگ ابم فرزندی، ایکی ایناغم وآتم ایدی، بوگونگچه قه ییرده لر؟ قماقده می معلوم ایمس، اگر قماق ده بولسه لر 30وقیرق ییل بولدی، هیچ هم درک بولمه دی، اصلا کمبغل نی هیچ کیم سوره مه یدی، غریب گه هیچ کیم وقت بیرمه یدی، التماس بیزنینگ سیسیمیزنی یوقاری مرتبه لی رسمی لرگه ییتکزینگ".
ناراضیلیک نمایش ني یولگه قویگنلر، فقطگينه شورا لر دوریده گی حکومت تمانيدن عملگه آشیریلگن جنایت چیلر ایمس، بلکه اوتگن اوتیز ییلده گي اروشلرده قولی بولگنلر هم محاکمه ایتیلیشی نی سوره شدي.
بو ناراضیلیک نمایشی افغانستان بیرله شیش حزبی تمانیدن یولگه قوییلگن ایدی.
یقینده 8 صبح کونده لیگی تمانیدن 1357و1358ییللرده 5000 کیشی قربانلر رویخطی نشرایتیلیشی بیلن، مدنی ییغینلر یولگه قوییلیب، قطاراعتراضلر بیلدیریلیب کیلماقده.
بوندن تشقری اجتماعی ترماقلرده هم هر بیر ولایت یشاوچیلري تولیق آتی، تخلصی و قیسی جریان گه تعلقلی بولگنی ني یازیب قویيشماقده.
فاریاب ولایتی ده هم عملگه آشیریلگن قیرغینده اونلب کیشی اولدیریلگن.
سارنوال عبدالله اوشه وقتده ایکی عمه كيسینی قولدن بیرگنی نی ایته دی.
شونینگ دیک، میمنه لیک صالح زارع 72 یاشده بولگن آته سینی اویدن آلیب کیتیب اولدیرگنلرینی تیلگه آله دی.
او حکومت تمانيدن بوجنایت گه قول اورگنلر جزاله نیشینی طلب قیلیب، بوجنایت گه شيریک بولگن لرهلی هم قدرت ده بولگنی اوچون آتینی توته آلمسلیگی نی معلوم قیله دی.
اوتیش عدالت گروهی کابلده بیر ییغین اوتکزیب قربانلرعامللری محاکمه ایتیلیشی نی سوره دی.


text:
بامیانده گی کانلردرآمدی بیرقسمی فرهنگی بولیمده صرفله نیشی ممکن
بامیان ولایتی مقاملری بو ولایت نینگ طبیعی منبع لر درامدی دن بیرقسمی بامیان ولایتی مدنی بولیم لرینی کینگیتیریش خصوصیده اجره تیلیشی ایتگن.
بولایحه بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ فرهنگی بولیمی تمانیدن تکلیف ایتیلگن و بولایحه دولت گه تاپشیریلیشی کوتیله دی.
بامیان ولایتی نینگ مدنیت وخبرلر اداره سی باشلیغی کبیر داد رس نینگ بی بی سی گه ایتیشیچه بو لایحه یونیسکو تمانیدن تکیلیف قیلینگن.
اونگه کوره حکومت تمانیدن تصدیق لنگن حالده کانلر وزیرلیگی تمانیدن عملی بولیشی ممکن.
شونینگدیک دادرس جنابلری بو لایحه عملده جاری ایتیلیشی بیلن بامیان ده گی تاریخی اثرلرنی سقلش و قیته تیکلش اوچون ییترلی بودیجه قولگه کیرتیلیشینی تاکیدله دی:"بو لایحه کینگ بیر لایحه دیر، تفصیلاتی آچیقلنمه گن، مین بو طرح نی خوش قرشی له یمن، بو لایحه قبول قیلینیب، کیله جک ییل برچه تاریخی اثر قیته تیلکه نیشگه امید بیلدیره من.شوندی کی سیز بیله سیز بامیان سارک اعضالیگیده بولگن مملکت لر پایتختی صفتیده تنلنگن، بونینگ یانیده تاریخی یادگارلیک لرنی قیته تیکلش ایشی هم باشلنسه." دییدی دادرس جنابلری
یونسکو تمانیدن تیارلنگن بو لایحه حاضرگه قدرهم رسمی شکلده دولت اختیاریده قوییلمه گن، اما کیله جک ایککی آییده بو لایحه نهایی بولیشگه امید بیلدیریلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ فرهنگی جمغرمه رئیسی بولایحه تمانلرینی کوریب چیقیش اوچون بیرگروه هیات بیلن بامیانگه سفر قیلیشگن.
جناب احمد نعیم بو سفری جریانیده حاجی گک ده گی تیمیر و باشقه بیرنیچه کاننی یقیندن کوریشی کوتیله دی.
شونینگ دیک بامیان مدنیت وخبرلر اداره سی نینگ رئیسی دادرس جنابلری کانلرنی قزیب چیقه ریش ایشی تاریخی یادگارلیک لرگه قنده ی تاثیر قالدیرش مساله سی خصوصیده هم بوهیات فکر بیلدیریشینی ایتدی:"مدنیت خبرلر وزیرلیگی نینگ باستانشناسلیک بولیمی و بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ فرهنگی بولیم نماینده سی بامیان گه کیلگن لر.اولر کانلرنی قازیب چیقه ریش ایشی تاریخی یادگارلیک لرگه منفی تاثیر قالدیرمسلیگینی کوریب چیقه دی.همده اولربوموضوع نی کانلر وزیرلیگی بیلن شیریک قیله دی. یعنی کانلر درامدی نینگ بیرقسمی بوخصوصده اجره تیلسه شواساسده بیز کیله جک ییلده تاریخی یادگارلیک لرنی سقلش و قیته تیکلشگه موفق بولسک." دییدی بامیان ولایتی نینگ مدنیت وخبرلراداره سی باشلیغی
بامیانده جایلشگن حاجی گگ کانی افغانستان نینگ ییریک کانلریدن بیری حسابلنه دی . بو کان یانیده تاش کومیر کانی هم موجود بولگن.


text:
آخار. آذ بؤیوک یازیچی، پوبلیسیست، اجتماعی خادیم، «موللا نصر الدین» ادبی مکتبینین بانیسی و ایدیا رهبری، دراماتورگ، ساتیریک جلیل مممدقولوزادنین (میرزه جلیل) نثر اثرلریندهکی پورترت حاقدا ماتئریالی تقدیم ائدیر:
گؤرکملی ادیب جلیل مممدقولوزاده «پوست قوتوسو» حکایهسینده نوروزعلی نین پورترتینی یارادارکن ده اونون داخیلی عالمینین پورترتینه اوستونلوک وئریب. یازیق، فاغیر، اؤزونو آغاسینا نؤکر حساب ائدن، اونا صادق اولان نوروزعلی دؤورونون یئنیلیکلریندن خبرسیزدیر. بو خبرسیزلیک ایسه اونون یولونو حبس خانادان سالیر.
نوروزعلینین آواملیغینی اونون ساوادسیزلیغیندا گؤرن یازیچی اونون پورترتی واسطهسی ایله آذربایجاندا باش قالدیرمیش جهالتی ایفشا ائدیر. بو پورترتده اونون هئچ بیر ظاهری علامتی یئر آلمیر. پورترتده نووروزعلینین عواملیغی، سادهلیگی، فاغیرلیغی ایله یاناشی، اصلینده بؤیوک بیر طبقهنین، آشاغی زومرنین اینسانلارینین تالعیی، دوشدوکلری دوروم عکس اولونور. آنجاق نوروزعلینین ساوادسیزلیغیندان داها آغیر مقام وار. او اؤز ساوادسیزلیغینین هئچ فرقینده بئله دئییل. اونون اوچون آغاسینا صادق اولماق، اونون بیر سؤزونو ایکی ائتمهمک اساسدیر. نوروزعلی خانین اونا وئردیی مکتوبو آلاندان سونرا آغاسینین «پوستخانایا گئتمهلیسهن» سؤزو قارشیسیندا نه ائدجیینی بیلمیر. چونکی نوروزعلی پوستخانانی تانیمیر. اونون نه اولدوغوندان، نه ایشه یارادیغیندان خبرسیزدیر. اما بونا باخمایاراق، خانا صادقدیر. بونا گؤره ده مکتوبو گؤتوروب بیرباش پوستخانایا گئدیر. نووروزعلی تکجه خانین یاشاییشینی تامین ائتمیر، او، عینی زاماندا کندخدانین ظلم و ایشگهنجهلرینه دؤزملیدیر. نووروزعلینین پورترتینده کؤلهلییه دوچار اولموش، جسارت و اومیدینی ایتیرمیش بیر اینسانلا کؤلهلیگی اؤزونه شرف بیلن شخص قارشیلاشدیریلیر. یازیچی «پوست قوتوسو» حکایهسینده بو پورترت واسطهسی ایله اؤز دوشدویو آجیز وضعیتی خوشلوقلا قبول ائدن بیر شخصین یوخ، ساوادسیزلیغینین قوربانی اولموش بؤیوک بیر کوتلهنی دقت مرکزینه گتیریر.
باشینا گلن حادثهنین ماهیتینی آنلاماقدان کناردا قالان نوروزعلینین پورترتی اینسانلاردا گولوش اویادیر. آنجاق بو آجیناجاقلی گولوشدور. میرزه جلیل اؤز خالقینین قبول ائتدیی کؤله لیینی ساده و آوام نوروزعلینین پورترتی واسطهسی ایله اینسانلارا گؤسترمهیه چالیشیر.
آردی وار


text:
چهارشنبه 10 مردادماه سال 1386 ساعت 10:07 ق.ظ
حاجی رضوان[1] حاجی رضوان جیران لاری گلنده مقبره نی تورپاخ لارون الی انده سوت ساقدوروب اونه پالچوخ ادنده گوزل ایاخ لارلا اونه یوغورسون سونرا سنین مقبره نی [2]یاپولسون *** سیل بولاغه ذیگیل لره سیلاندا سولار ویستان بولاغوندان آخاندا پوینا تره دوره سینده چیخاندا بیز گلردیک زیارته حاج رضوان بیز چیخردیک سیاحته حاج رضوان چولده یلمیک زاد یریندن چیخاندا توکلوجه داغدا گول ایدن زاماندا توله کچلی ریشه سی دولاندا بیز گلردیک زیارته حاج رضوان بیز چیخردیک سیاحته حاج رضوان گه دیگی اوچ بویوک پیچه واریده ماشون اونان دولانماقا دار ایده سواره یا پیاده نابار ایده بیز گلردیک زیارته حاج رضوان بیز چیخردیک سیاحته حاج رضوان ورد دلیگه [3]هاواسونا گل میشدیک اونی صاف تیز قیه سینه چیخمیشدیک بیر قیه دن سیریلیب و دوش موشدیک اوندان سورا قار قالانه گورموشدیک چیخیب بیر آز اوردا نفس آلموشدیک قارقالاندا[4] مین لر گوگرچین وارده ایاق آسته خلوار خلوار کووای ده چیخیب اوردان بوووس یولون گوز لردیک بیر موتورچون گدیگه جک ایزلردیک باخا باخا گیددیم قدیم زامانا عالام دیزه م گیل نن گل میشدیک داغا اش شک لره یوک لی ییب و مین میشدیک خرره آغاج ایاقینده دوش موشدوک ابوالحسن بیزیم چرخه گوتورده اونا مینیب بیردن اوزون ایتیرده چرخ الیندن چیخده کوچیه قاشده یره دوشده آغزه قانا بولاشده بتول باجی باشوندا چوخ آغلاده بیزه بیر جیغیرده قارقوش ایلده منیم شانسوم اوزومدن تیزتر گیدر کیم منیم دادام جوابونه ویرر؟ دوچرخه نین دوشق قه سی سیننده اکبرقارداش گلیب اونه گورنده دادام بیزه او تقصیره اولدورار آمما اکبر اونی گیزلین دوزالدار دوچرخه ده بیزه داستان اولموشده ذبیح عزت اونا حیران قالموشده اکبر هرگون اونا بیر زاد تاخارده پول دادامی جیب لریندن چیخارده بیرگون تزدن دادام چرخه گوتورده باخده گورده یول گیدمیره اوتورده اکبر چرخه بیرجه قوفول وورموشده داد ایلدی او یوخودان دورموشده ساره کیلید اکبر داداما ویرده دادام قوفله آچده گنه جیغیرده قوفله چرخدن سوکده قیراقا آتده ویرده منه ذبیح گیله یول لاتده ذبیح گیله بیر کوچه دن گیچر دیم ایکی دانا بویوک ایت دن قورخادوم بیره مشه مامود قارا ایتیندن بیره عابباس گیلی ، داما باخاردوم من قوفوله عزت گیله آپاردوم شرم ایلیه اونه دالیا وردیم دادام چرخه مینیب کدلره گید ده اکبر عزا توتده قاپونه وورده *** من و ناصر حسین اینان مین میشدیک قارا موتور ونان داغا گیدمیشدیک موتوره حاجی ایپک گیله قویموشدیک اوردان یرده بیز ویستانا چیخمیشدیک حسین بیردن قیه لردن سیریلده سیریلدی و ال ایاقی قیریلده یددی سک کیز متیر دوشده جیغیرده داش تورپاغی شیرین دیلده سوگورده حسین داغدان دوشده یولدان قیددیک آخسیا آخسیا تکیه یه گلدیک گیددیک یاواش یاواش موتور باشونا میندیک اوچ ترکه له موتور قاشونا گوردیک موتور گازه خراب اولوبده سیمی قریلیب تکیه سسدن دولوبده باخ گور نجه بو امانت قالوبده بیزدن قاباخ باشونا اوشاخ قونوبده *** بیرگون یقیلدیک رفیق لر باهارا هر کس بیر وسیله داغا آپارا یحیی ، عطا، ذبیح میسگر گلمیشده بیزیم اکبر منی ده آپار موشده ذبیح بیر گرامافون گتیرمیشده بیر ینگه صفحه تهراندان چاتموشده شب میگون شب میگون اوخورده قونشه قیزه بیر قالیچه توخورده *** بیزیم عم جان موتور هشتاد آلموشده اوغله عبدول لانی دا میندیرمیشده گلدی بیزیم قاپویا یاد ایلده منی ده میندیرده دلشاد ایلده دالونا دا بیر آغ خورجون آلموشده ایچینه ده ساره فلاکس قویموشده گیددیک تکیه ده کولگه ده دوشدیک گول قیراقوندا بیز چایولار ایشدیک سوگود آغاجونی آستوندا اوت دیک چای ایچه رک فلاکسه بیز بوشاددیک گول ایچینده مرغابی لر اوزورده جوجه لرین اوز دالونا دوزورده بیر گوشه دن کریز سویه گیریرده بیر قیز اوخورایا سو دولدورورده ناهار اوچون نومورتا بیشیرمیشده کد کره سی اونا قاتوب یمیشده نه خوشمزه ناهار اوگون بیز ییدیک اللریز وار اولسون هر کسه دی دیک *** باهار اکین درماقا چوخ قالاندا بیر آز ایشلر یونگول اولان زاماندا کندله هامه اش شک لره یوک لرده آروات اوشاقونان داغا گیدرده مشه نقی دوچرخه سین مینه رده یولی انین بویون بیردن گیدرده باش یوخاری یولدا رکاب وورارده زنگه چالوب قودوقه هورکودرده *** اهمن بهمن ده یر نفس چکرده بیز گیدردیک خرمنه باس دوراردیک ایاقلاردیک و دام داشه سوراردیک یای اولاندا اورا اکین توکردیک اکین بیچماخ تامام باشا گلرده خرمنی تپه سی گوگه گه لرده بیرجوت سغیر قونشودان بورج ایلرده جوته قوشوب خرمنلره سوررده بیر ور آچوب اوستونه چان قویاردیک بیز اوشاق لار اوردا چانا مینردیک یانونا دا بیر خاکا نناز آلاردیک سغیرلر آغزونا بوخاو ووراردیک سغیر اگر بوغدا ییسه مرگ اولور گیدر چوخ سو ایچر جوانمرگ اولور الیمیزدا بویوک گووران آلاردیک بوغدا یین سغیره بیز ووراردیک سغیرلره بابام چاندان آچارده سو وارماقا بیزه گوله یول لارده بیزده گوله گیدیب بالوخ توتاردیک گج قایدیب اوندان کوتک یی یردیک *** بیزیم محل له ده شبیه چیخرده قیه خانوم یرینه سوپوررده بیز آغلاردیک ، دادام ایمام اولارده اکبرآقا ، ایمام باشون کسرده کوچه دن بیر گچه شاققه آلاردوم اله اکبر دییب حمله ادردیم شیمیر کیمی اوشاخلارا قزاردوم دادام تکه شیمیرلره ووراردوم قیه مام مد زینب گیریب آغلارده مشه رمض حمزه جیگر داغلارده از بس او گون مشه رمض آغلاده تامام خلخی گوینون اوگون داغلاده *** بیر ایک کی پی گول ایچینه گیدمیش دیک اولار شبیه لرینه ده باخموش دیک آم ما بیزیم شبیه آیری شبیه ده بیزیم شیمیر سسه آیری سسی ده میرز نبو الله اوردا ایمام اولارده عزت اوللا سسی میدان دولارده عل اکبرخان زینب تکی گلرده رباب کیمین اصغرینی بلرده ایمام آتا مینیب گوزدن ایترده اونه اصغرینان لشگر گوررده حرمله آدله بیر کافر آتارده بیر بویوک اوخ بوغازونا دگرده ایمام آتدان انیب خیمه دالوندا اصغرینه تورپاقا تاپشورارده آمما بیزیم شبه آیره شبیه ده عزت اوللا سسه قشنگ سسی ده *** مسجد قاباقوندا شبیه اولارده او میدان چا ملت اینن دولارده بیر طرف کیشی لر بیر طرف آرواد ایپکعلی دامونا دا چیخرده اورتادا بیر بویوک خیمه قورولموش مسجد دن ده آغاج منبر گلرده دادام ایمام اولوب منبره چیخده آمما شیمیر گلیب خیمه نی یخده نبوللا دا خیمیه اوت وورارده ترکه الده اوشاخلاره قووارده منده او زامانلار اوشاق اولاردوم ایمام خیمه سینده قانا بولاردوم خیمه لره اوت ووراندا قاچوردوم عاشورادا قیچ چیم بیر داشا توتده یخیلدیم و هوشدان گید دیم بیر آن دا نبی گلیب باشوم اوستونده دورده ابن سعد بیر دسته ترکه الینده گلیب منیم باشوما های وورورده عزیز اصغر منیم دادوما چات ده یردن قووزاده یو مسجده گوت ده *** قیه گوله گه لین آتونا میننده اوشاق اودوم اونون دالونا میندیم گادومنان دا یحیی گیله گیدردیم پنجره ده آق پرده لر گورردیم قیه گوله پرده لره تیک میشده اوستونه ده گول باغچاسه توخموشده نچه اوشاق دوغده هیچ بیر قالماده یحیی اوچون سالوم قالان اولماده یحیی دا بیر قز سوماووردان آلده گلده قیه گولی نن اووده قالده قیه گوله جاوان جاوان سوقولده بیر گیجه ده گوزون باغلاده اولده *** قوربان دایه دامنا دوواخ چکرده عم جانوما ده یانونا آلارده تزدن دن آخشاما دوواخ اوینرده تقی بابام باخارده غور وورارده بیزیم بابام کوزه گرلیک ایدرده کوزه نه بیر بویوک اوتاقا یه قرده اکبر گیدیب کوزه لره ده لرده بابام دلیک لره توتوب گوله رده چولمک چاناق دا اوردا دوزه لرده دووله کوزه کولدور قه یی ری لرده هاموسه دوزه لیب آنبار دولاندا کوره ده دوزولوب سورا بی شرده سیل الیمی بولاغی نا یویاندا بادام لاره آغاجینان سیلکاندا اوچ پیچ له باش یوخاری یه چیخاندا خرره آغاجینا نفس آلاندا ویستان یوله بو یولدان آیرولاندا بو گدیک ده سورماخ بویوک هنرده خلق اوزه یاخچی یامانی سیچه جکدیر ایش لی ین ایش له میانه بیله جکدیر چوخ دانوشان بو ایلدن آیرولاجاکدیر ایش بیلن اوغله جوانه قالاجاکدیر خلق اوزه شوخووم ووروب دان سپه جکدیر اوزه اوز اکدیگینه او بیچه جک دیر ظلم ایدن اوز تقاصونه چکه جکدیر بیله بیل ظلم ایدنه او آسا جکدیر سربازودوم شرع مداره توتاندا اوگوندن من نامازه ترک ایله دیم بابام گورده بیردن دیده آی بالام قدیم زامان گوزل ناماز قه لردی دیدم دده نه قدر اگر من قیلام ناماز گلوب شرع مدارا یتیش مز باخدوم گوردوم او آتموش ایل نامازدان قیلوب اوروج توتاندان سورا فاسد و فاجر آدونان چاقورده یردن گویدن اونا سوگوش یاغورده اونه گوردی نطر نظر دن سالده ؟ دیده بالام کیمه بو دونیا قالده ؟ سن آل لاها باخ نامازی قیل گینن روکوعا گید آللاها اگیل گینن شاه گیدن گون بیر منقل اوت قویموشدوم چنگه چنگه اوزل لیک لر توکموشدوم او گون کاپشه نی می قوله یانموشده بیزیم مل لت انقلابا قان موشده ایندی باخ گور خلق نه گونه قالوبده ؟ ال ایاقه جانه ظولمه یانوبده چوخلار مینیب زانتیانه قاچوبده چوخلار ظولمدان بو کشوردن کوچوبده گیدیب لر غربت ده غریب قالوبلار بو وطن دن غریبلیگه کوچوبلار اوشاق اولوب داخی فارسه بیلمیره بویوک کوچوک وطنیمه گل میره آچسالار مرزه هیچ بیر کیمسه قالماز اینان قاچار ، دونوب بورکونه آلماز الکی بیر انتخابات قوروبلار آلتینجی مجلیسه ایشدن سالوبلار هر کسه اوزلره پسند ایدیبلر بیزیم اوچون نماینده قویوبلار اویون جاق اولماقی خرجه چوخ آزدور بیزیم ملت ده چوخ چوخ کینه باز دور باخار باخار هیچ بیر کلمه دی مه زلر بوجور هیچ بیر یتیم مالون یی مه زلر آمما اوگون که یرندن قووزانار یی ین لرین بوغازوندان قان آخار سحر اولوب خوروزلار باینی یاندا ساخ ساق قان لار گلیب ساق قول لیاندا نه نه م اونا خیره خبر دیندا اوغلوم تویوندا بوغارسوق آتاندا اکبر قارداش چل دوختر دن گلنده الین کت آستوندا دالونا قویاندا قیزلر اونی بوی بوسولونا باخسون اکبره دی قیزیل ساحاتون تاخسون دادام دامنا قارلاره کوری ینده من کوچه ده سحردن یوری ینده منه باخوب دامنا تقلید ایدیرده ابوالمعصیم اونا باخوب گولورده بیرگون ناهار ننه م چورک یاپورده تن نیردن تاززا چورک چاقادورده بیز ناهارا نومورتا بیشیرمیش دیک سوفره سالوب هر زاده گتیرمیش دیک اکبرآقا شیمیر بیزه گلمیش ده او سوفره کناروندا اوتورموش ده یوخاره چولده بیر زمینه وارده زمینه اکماقا شریک تاپورده بیردن بولوت گلدی و شاق قول لاده منیم کوچوک زهره مه ده پاتلاده بیر یاقوش باش لاده سیل لر کیمی ده انگار دامنان داش دان سیل لر آخورده بیز ناهاری یاروسونه یی میش دیک اکبرآقا دایه بویور دی میش دیک بیر تیکه ده اکبرآقا یی مه ده بیر کلمه ده من یی میرم دی مه ده کوچه دن بیرنفر بیردن چاقورده محکم بیزیم قاپون چالده باقورده اوی موسه ییب سیل کوچه لره آلده تیز یتی شی سو اوویزه یقیلده دوردیک قاچدیک بیله کولنگه گوتدیک حاصار قاپسوندا بیر بویوک آرخ آچدیک قازدیک تورپاخ لاره بیر یانا توکدیک سیل قاباقون تورپاغونان باغلادیک ننه م هنوز ایوان دا اوتورورده بیزیم اوچون تاززا چورک یاپورده قاچچا قاچچا گید دیم بابام لار گیله باخام گورم اورا سیل زاد گل میه او کوچه ده بیر دانا سیلگا وارده اگرچه سیل یوله اولاردا دارده حاجه راضا باغ دووارون چک میشده دووار چکوب سیل یولونه توتموشده سیل گلمیشده اوز یولونه آچموشده خولبون خراب اولوب دووار یخمیشده سو نادعلی دووارونا دایانده سو مند اولده یوخار یا قووزانده بیر مدتی دووار داوام گتیرده سورا سو اونی گوجونه بیتیرده دوواره سو آلده اله اوستونه یریندن قووزاده یره یاتود ده اوردان چیخدیک داما یوخاره گید دیک خدابخشه محله سینه گوردیک اوردا سویی یولون تنگ ایت میش دیلر هاردا بیله بویوک سیل گورموش دولر سو قایی دیب اولرینه گیریبده خدابخشه معله سینه یخیب ده بیرامعلی طووله سینه سو گیرده نچه دانا قویون قوزون اولدورده کلب حسنی دووارلارونه یخده اطاق لارا گیرده حاصاردان چیخده هر یره پالچوخ لاره دول دور موشده سیل گید میش ده اورا ویران اولموشده آروات اوشاق ناراحت آغلیورده ال لر آچوب یوخاره قارقوشورده بیزیم تافاقوموز نطر داغولده باخ گور قویون لاروم نطر بوغولده اوچ دانا بوغولموش قویون گوروردوم بیرینی بوینوندا مونجوخ سایوردوم بو مونجوخله قویون قوربان مالی ده سیل آی ناماز قوربانه ده بوغوبده سیل یاغوشی توت لیگینه باشلاده آقایازلاخ دره سیندن داشلاده آم ما او خولبونه توتانا لهنت سیل یولونا دووار چه که نه لهنت من ایستیرم بوردا بیر پایا قویام تورکون شعرین درری سینه من سویام بوغارسوقون ال دوورونه چولی یام پوف دنگی نه پوف لیم و بولیام کوله چارشانبادا داما چیخاردیک اوچ دورد کوم ما چوب چیلک که قویاردیک بیر دامجه نفت سپردیک اوت ووراردیک اوتلار اوستوندن بیر بیر آت تولاردیک دادام دی یر بو ایشلر جایز دگیل بیزده اونا بو سنت ده دیردیک ننه م اته گینده فرخه گتیرده چنگه چنگه قارا فرخه یی یردیک مامود بولاغی دره سه هارداده؟ قوش دره نی بویان کنارون داده قوش دره دن بیر سو گلر بیر ورگه سو آچار لار رعیت چی لر گول لره دگیرمان دره سیندن سیل چوخ گلر گول لری آرخونه اوردا سیندیرر سیلاب گلیب گیچر گیدر یولونا گل لر آرخونا شین ماسا دولدورار باراتعلی داما چیخر جار چکر آهای ملت قوش دره دن سو گلر هرکس بیر بیل آلار بیر دسمال چورک رعیت یقی لر قوش دری یه گیدر مامود بولاغونی یدده دره سی گوگرچینی ککلیگی و فره سی چیمن لر ایچینده پوینا تره سی چومچه قاشوق قورباغانی ببه سی من و نورددین و عبدوللا گیددیک بابام چاقورورده بیزده ایشید دیک اینک لره چیمندلرده بوراخدیک یاواش یاواش بایورلارا چیخیردیک اوگون بیر الوان چاناخ تاپموش دیک عتیقه بیر چاناخ گمان ایتمیش دیک آستوندا بیر دانا ایلان یاتموشده ایلانا باخ بیز چوخ اوندان قورخ موش دیک بیر داش گتددیک چاناق اوستونه ووردیک گمان ایتدیک او ایلانه اولدوردیک داش ووردیک و او چاناقه سینموشده دیمه او لانجون توسباقا قالموشده اوزامان لار بیز لاک پشته[5] سوومزدیک بیر داش ووردیک لاک کونه ده سیندیردیک گون لر بوغازون تیغ وورموشدولار بیز چیخن کتیراسونه یغیردیک یغیلن کتیرالاره اوگون بیز کوینک لریمیز جیبینه توکوردیک بسکه گزدیک دولاندیک سوسوز اولدیک اگیلیب آرخ لاردان بوز سو ایچیر دیک بیز بیلمه دن کتیرانی توکوردیک تامام کیتیرالاره بیزایتیر دیک بابام تقی یانونا بیز قاییددیک اینک لره چیمن لردن یغیردیک بابام اوردا اوت و علف دریرده بیز گورنده سکینه دن اوخورده ای عموجان من سوسوزام دی ییرده ای عموجان سو ایسته رم اوخورده اوراخچا الینده یونجا بیچیرده ای عموجان من العطش دی ییرده [1] - حاجی رضوان نام کوهی در شمال کمیجان است . پس از سخنانی که آقای اسدالله امینی در گردهمایی کمیجانیهای مقیم تهران ایراد کرده و به اشعار مرحوم شهریار درباره حیدربابا اشاره کرده و حاجی رضوان را بدان تشبیه نمود ، جرقه های این شعر بلند در ذهن من شراره زد . [2] - در میان اهالی کمیجان و روستاهای حوالی مشهور است که مقبره ای که بنام حاجی رضوان که انسان بسیار خوب و پاک نیت و از اولیاء الله بوده بر بالای کوه مذکور ( قلینجه داغی) قرار دارد با شیر آهو ساخته شده است . [3] - در دامنه های تیز و صخره ای شرقی کوه قلینجه یک غار آهکی با چند دهانه وجود دارد که به تصور بنده در گذشته های دور استودان مردمان زرتشتی ناحیه بوده است و آنرا بنام غار ورد یا ورد دلیگه می نامند . [4] - در دامنه های صخره ای و بلند کوه مذکور شکاف بلندی است که در زمانهای بارش برف در اثر وزش باد برف بداخل آن شکاف وارد شده و انبار میشود ولی چون در فصول گرم و تابستان هیچگاه آفتاب به آن شکاف نمی تابد برف آنجا برای همیشه ماندگار میشود و بعنوان یکی از یخچالهای طبیعی و دائمی در قدیم مورد استفاده مردم قرار میگرفت و مردم در تابستانها از برف آن استفاده میکردند . [5] - در مورد لاک پشت باور محلی بر آن بود که در زمانهای قدیم زنی در حال نان پختن بود ، یکباره متوجه شد که بچه اش خود را کثیف کرده است و او که دستش بند بوده یک چونه خمیر برداشته و کثافت بچه اش را با آن پاک می کند . بخاطر اهانتی که به خمیر و نان کرده بود لانجین خمیر به امر خدا برگشته و به پشت او چسبید و آن زن بدکردار به لاک پشت تبدیل شد .


text:
[اوشاقلیغیمین گئجه ناغیللاریUşaqlığımın Gecə Nağılları ]
(قصه های شبانه دوران کودکی)
اوشاقودیک باهانه لر توتاردیک [اوشاق ایدیک، نده نسیلر توتاردیق]
ننه م نقیلیندن سورا یاتاردیک [ننه م آنلاتیسیندان سونرا یاتاردیق]
گیجه ننه م بیزه نقیل دییرده: [گئجه ننه م بیزه ناغیل دییه ردی:]
گیچه اوودن چیخیب چوله گیدرده [گئچی ائودن چیخیب، چٶله گئده ردی ]
گیچه نی اوش دانا اوشاقه وارده [گئچینین اوچ سانی اوشاغی واردی]
شنگول منگول گول دسته آدلی وارده [شنگول، منگول، گول دسته آدلی واردی]
گیچه اوشاقلاره چوخ زاد تاپشورار [گئجی اوشاقلارا چوخ نمه تاپشیرار]
سفارشدن سورا اووندن چیخار [تاپشیریقدان سونرا ائویندن چیخار]
هیچ کیمسیه بو قاپونه آچمایون [هئچ کیمسه یه بو قاپینی آچمایین]
اوودن چیخیب بیر واخ چوله قاچمایون [ائودن چیخیب، بیر واخت چٶله قاچمایین]
من گیدیرم چوللرده اوت زاد درم [من گئدیره م، چٶللره اوت نمه دره م]
سوت بیشرم سیزه ییمک گتیرم... [سوت پیشیره م، سیزه یئمک گتیره م]
[ایشته قاپینین آچیق قالماسی و..... ایشته İştə Qapının Açıq Qalması Və İştə ]
باز ماندن در همان و.... همان
اوشاخ باشه اویونا بند اولارده [اوشاق باشی اویونا قاتیشاردی]
ننه سفارشه یاددان چیخارده [ننه تاپشیریغینی بلدن چیخاردی]
شنگول گیدیب اوو قاپوسون آچارده [شنگول گئدیب ائو قاپیسینی آچاردی]
قورد دا گلیب ایککی سینه یییرده [قورد دا گلیب ایکیسینی ییه ردی]
گیچه، آخشام چولدن دونوب باخارده [گئچی، آخشام چٶلدن دٶنوب باخاردی]
قاپو سینیب اوشاخلار یوخ، گوررده [قاپی سینیب، اوشاقلار یوخ، گٶره ردی]
ساچون یونوب اوجا اوجا آغلارده [ساچین یونوب، اوجا اوجا آغلاردی]
قونشولاری هاموسونه یه غرده..... [قونشولارین هامیسینی ییغاردی]
[ایت و تولکونو سوروشدورلاماİt Və Tülkünü Soruşdurma ]
بازجویی از سگ و روباه
کیم منیم اوومه گیریب ظلم ایدیب؟ [کیم منیم ائویمه گیریب، گوجه م ائدیب]
اوشاقلاروم ایتیب، قاپوم سیندیریب؟ [اوشاقلاریم ایتیب، قاپیمی سیندیریب]
قاچچوب گیدیب ایت قاپوسون چالارده [قاچیب گئدیب ایتین قاپیسینی چالاردی]
ایت ده گلیب اوو قاپوسون آچارده [ایت ده گلیب ائو قاپیسینی آچاردی]
کیم منیم قاپوم سیندیریب دییرده [کیم منیم قاپیمی سیندیریب، دییه ردی]
ایتدن من بیلمیرم جاواب آلارده [ایتدن من بیلمیره م یانیتینی آلاردی]
تولکولر قاپسونا اوردان قاچارده [تولکولر قاپیسینا اورادان قاچاردی]
شاخلارینان او قاپونه دوگرده [بوینوزلاریینان او قاپینی دٶیه ردی]
دیشه تولکه گلیب قاپون آچارده [دیشی تولکو گلیب، قاپینی آچاردی]
گیچه ، تولکودن ده سوز سوروشارده.... [گئچی، تولکودن ده سٶز سوروشاردی]
تولکه باشون های ترپدیب یوخ دییر [تولکو باشینی هئی ترپه دیب، یوخ دییه ر]
گیچه دونوب قورد قاپسونا گیدرده [گئچی دٶنوب قورد قاپیسینا گئده ردی]
[قوردون سورقولانماسیQurdun Sorqulanması ]
بازجوئی از گرگ
قاپی سسینه قورد یوخودان دورارده [قاپی سسینه قورد یوخودان دوراردی ]
قاپونه آچوب گیچینه اوردا گوررده [قاپینی آچیب گئچینی اورادا گٶره ردی ]
سن گلمیشی منیم اوویمه یخمیشای؟ [سن گلمیشه ن، منیم ائویمی ییخمیشان؟ ]
اوشاخلاروم هاردا گیچه دییرده [اوشاقلاریم هاردا؟ گئچی دییه ردی ]
چوخ دانوشسای سنی یییه رم دییرده [چوخ دانیشسان سنی یییه ره م دییه ردی ]
الین چکیب قارنونا ، قورد دییرده [الین چکیب اٶز قارنینا، قورد دییه ردی ]
اوشاخلاری ایککی سینه من ییدیم [اوشاقلارین ایکیسینی من یئدیم ]
اولیا اولیا بو سوزلره دییرده [اولایا اولایا بو سٶزلری دییه ردی ]
[یارقییا گئتمکYarqıya Getmək ]
رفتن به دادگاه
گیچه اووینه قایدمیش، گول دسته سین تاپارده [گئجه ائوینه قاییتمیش گول دسته سینی تاپاردی]
بیر دووله قاتوق چالوب، قاضی گیله گیدرده [بیر کوله ک قاتیق چالیب، یارقیچی گیله گئدره ردی]
او نامرد قورد الیندن، بیر شکایت یازارده [او آلچاق قورد الیندن یاخینما یازاردی]
شکایته قدله ییب، قاضی بیگه ویررده [یاخینمانی قاتلاییب، یارقیجی به یه وئره ردی]
قاضی قاتوقه آچوب، قیماقونه گوررده [یارقیجی قاتیغی آچیب، قایماغینی گٶره ردی]
قاضی چوخ زادلار بیلر، گیچه یه اورگه درده [یارقیجی چوخ نمه لر بیلیر، گئچییه اٶرگه ده ردی]
سحر قورده چاقوررام، بوردا محکمه قوررام [ائرته قوردو چاغیررام، بورادا یارقی قوررام]
سو باشونا یوللارام، تا سو ایچز دییرده [سو باشینا یوللارام، سو ایچه ز دییه ردی]
.....
[قوردون یارقیجییا وئردییی آرماغانQurdun Yarqıcıya Verdiyi Armağan ]
پیشکشی گرگ برای قاضی
قورد بیر دانا بوش دوله گوتوررده [قورد بیر سانی بوش قابجیغی گٶتوره ردی]
دوله یه بیر بویوک نخود سالارده [قابجیغا بیر بٶیوک بورچاق سالاردی]
پسسیلادوب دوله نه دولدورارده [پیسییلادیب قابجیغی دولدوراردی]
دستمالونان آغزونه باغلیارده [یایلیغینان آغزینی باغلایاردی]
گتوروب قاضیا پیشکش ویررده [گتیریب یارقیجییا آرماغان وئره ردی]
جناب قاضی دوله نه آلارده [؟ یارقیجی قابجیغی آلاردی]
آغزوندا که آق دستمالی آچارده [آغزینداکی آغ یایلیغی آچاردی]
گوزون تیکیب دووله ایچینه باخارده [گٶزونو تیکیب قابجیق ایچینه باخاردی]
نخود دگیب بیر گوزدن کور اولارده [بورچاق ده ییب، بیر گٶزدن قاراغی اولاردی]
..........
[سوچلونون قییینلانماسیSuçlunun Qıyınlanması ]
مجازات مجرم
سودان میزان توخ اولموش محکمه یه دونرده [سودان توپتوخ اولموش، یارقییا دٶنه ردی]
جنگ ایله یین تا گوروم ، کیم اوولاغه ییییبده [ساواشین گٶروم کیم اوغلاغی یییبدیر]
گیچه ایراخدا دوروب شاخلارونه ایتتیدیب [گئچی ایراقدا دوروب بوینوزلارینی ایتیلدیب]
بیر حمله ده او قورتی، بویوک قارنون قیررده [بیر یوگوروشده ده او قوردون بٶیوک قارنین قیراردی]
قورتی قارنی قیریلده، چاق درریسه جریلده [قوردون قارنی قیریلدی، چاق دریسی جیریلدی ]
شنگول و منگول بیردن قورد قارنوندان چیخیرده [شنگول و منگول بیردن قورد قارنیندان چیخاردی]
هاموسه خوشحال اولوب اولرینه دونرده [هامیسی سئوینیب، ائولرینه دٶنه ردی]
ییییب ایچیب توخ اولوب، مورادونا یترده [یییب ایچیب، توخ اولوب، دیله یینه یئته ردی]