text:
اعدام واختینی دهییشمک اولماز Edam vaxtını dəyişmək olmaz – Kamal Abdulla
اعدام واختینی دهییشمک اولماز
یازار: کمال عبدالله yazar: Kamal Abdulla
کؤچورن: حسین واحدی köçürən: Hüseyn Vahidi
اعدام واختینا نه آز، نه چوخ دوز ایکی گون، دؤرد ساعت، ایگیرمی بئش دقیقه قالیردی.
اونو آرتیق تکآداملیق کامئرایا [انفرادی سلول-ا] کئچیرمیشدیلر. یئرینده اوزانیب گؤزلرینی رنگسیز تاوانا [سقفه] زیللهدی. أللرینی باشینین آرخاسیندا داراقلادی. بئلهجه صاباحدان آخشاما قدر اوزانماقدان باشقا هئچ نه ائده بیلمیردی. بو حال اونون أن سئویملی حالی ایدی. یئنه ده ثانیهلری اؤلچوب داها دقیق واختی معینلشدیرمهیه أریندی و دوشوندو کی، حتی بونو ائتسم بئله، تام دقیق رقمی هئچ زامان توتا بیلمهیهجم، چونکی ساعاتلاری، حتی دقیقهلری فیکرینده، بئینینین ایچینده «حبسخانا»یا سالیب ساخلایا بیلرسن، آما ثانیهلر نئجه و هاردان آرادان چیخیرسا، سوروشوب چیخیر و دقیقلیک هئچ جور آلینمیر.
ایکی گون، دؤرد ساعات، ایگیرمی دؤرد دقیقه قالدی…
عذاب چکیب همین او مودهیش [عظمتلی/دهشتلی] آنی خاطرلاماق، او آنی، دقیقهلری، ساعاتلاری بوتون نانه-جؤوهری ایله یئنیدن یاشاماق اؤزونون اؤزوندن انتقام آلماسینین یئگانه یولو ایدی. آرتیق بئش آیدان چوخ ایدی کی، تکآداملیغا کئچیریلمیشدی. بو جور ساعاتلاری، دقیقهلری حسابلاماغا او اؤزو اؤزونو مجبور ائلهمیشدی. یا خاطرهلرین آغوشونا گیرمک، یا دا زامانین. دوشونوردو کی، باشقا جور او، دلی اولا بیلر. گؤزونون قاباغینا جین-شیاطین گلیردی. جین-شیاطینلرین ألینده یئکه-یئکه بیچاقلار وار ایدی. و او بیچاقلار کیملرینسه، گوناهسیز قوربانلارین کۆرهیینه ساپلانیردی. قوربانلار جاوان، یاشلی کیشیلر، قادینلار، کؤرپهلر، حتی سودأمَرلر اولوردو.
اینانیلاسی اولمایا بیلر، آما او، اعدام گۆنونۆن تئز گلمهسینی آرزولاییردی. دوغرودور، اؤز-اؤزونه بونو اعتراف ائده بیلمیردی: قورخوردو کی، بورادا کئچیردیگی بیر-بیرینین عینی اولان ائکیز گونلرین بیرینده حاکملرینین دئدیگینه او دا اینانسین. شوکوفهنی اؤلدوردوگونو بوینونا آلسین. اؤزو اؤز حاکمینه چئوریلسین.
نئجه دولدوراجاقدی بو تکلیک ایچیندکی ائکیز گونلرینی؟! کیتاب اوخویا بیلمیردی، چونکی فیکرینی بو مودهیش حادثهدن باشقا هئچ نهیه یؤنلهندیرمهیه هئیی گلمیردی. یازی یازا بیلمیردی، نه یازاجاقدی کی؟! باشقا نه قالیردی؟! بیرجه دقیقهلری ایزلمک، کیچیک و بؤیوک عقربلرین حرکتینه گؤز قویماق… فیکری تئز-تئز اونو سونبوللو گؤلون اطرافینا آپاریردی. یئنه همن قاییق، یئنه هؤنکورتو ایله آغلاییب اونو حالدان چیخاران شوکوفه، یئنه شوکوفهنین کوریینه ساپلانمیش بیچاغین ایری دستهیی… شؤوقی ایندی ده شوکوفهنین هؤنکورتوسونو کامئرادا ائشیتمهیه باشلامیشدی، حتی ایندی بوردا دا اونا عصبیلشمکدن اؤزونو گۆجله ساخلایا بیلیردی.
حبسخاناداکی قایدا-قانونلا اونا ساعات (نه قول ساعاتی، نه ده اوتاق ساعاتی) ساخلاماق اولمازدی. اول دیل اوزادیب خاهیش ائلهمیشدی، سونرا حتی یالوارمیشدی، بونلار بیر نتیجه وئرمهمیشدی. داها سونرا نظارتچی بیغ هشیمه روشوت وئرمیشدی. آغزینین آلت جرگهدکی قیزیل دیشینی لاخلاتمیش، دیش هئچ جور یئریندن ترپنمک ایستمهیندن سونرا دیشی ساپا ایلیشدیریب اولمازین ظلمله بیرتهر چیخاریب دیبیندکی لاختالی قانییلا بیر یئرده هشیمه وئرمیشدی. عوضینده شؤوقی یاشایان ائوه گئدیب آتاسینین یادیگاری اولان کؤهنه قول ساعاتینی بیغ هشیم ائو صاحبهسیندن آلیب گتیرمیشدی.
—من هله هئچ کسه بیر بئله یالوارمامیشدیم. بو نه آخماق آروادمیش سنین ائو صاحبهن. ائو تاپمادین قالماغا بو بویدا شهرده؟.. — بیغ هشیم ساعاتی اونا تحویل وئررکن بالاخانیم آروادا (محله آدی آت بالاخانیم ایدی) ایلان دیلی چیخارماغینی یادینا سالیب رنگی آللاندی. شؤوقی ایسه بو زامان ندنسه کؤورلدی:
—باخما ترسلیگینه، اۆریی یومشاقدی. نئچه دفعه قوتاب بیشیریب یانیما گلیب… — یادینا بالاخانیمین أتلی اندامی، شیرین دیلی، سوزگون باخیشلاری دوشدو و آجی بیر تبسم شؤوقینین دوداقلارینا قوندو. محلهلرینی، بالاجا حیطلرینی خاطرلادی. دوشوندو: «اونون خوشونا گلمهمیسن. یوخسا سنی ائله-بئله بوراخمازدی…»
تخمینن، بیر هفته اول شؤوقی حیاتیندا چوخ واجیب بیر قرار وئردی. آرتیق بوتون گوجونو، اصلینده، عذابینی و مشقتینی بیر یئره توپلاییب ایناندی کی، داها دوغروسو، اؤزونو ایناندیردی کی، بو آغیر، آغلاسیغماز جنایتی هئچ بیر باشقا آدام یوخ، محض او، شؤوقی تؤردیب. نه حاکملر، نه، پروکورورلار [ساوچیلار/دادستانلار]، نه ده حبسخانا نظارتچیلری بوردا اولدوغو دؤرد ایل آلتی آی، اون ایکی گون عرضینده اونو بونا ضرره قدر ده اولسون ایناندیرا بیلمهمیشدیلر. نهایت، او اؤزو اؤزونو ایناندیرمیشدی. دوشونموشدو کی، بئله اولسا، جزانی داها راحت قارشیلایا بیلر. نه قدر ظلم چکدی بو ایللر عرضینده، ایلاهی. دیددی، یئدی ایچینی، تؤکدو معنویاتینی چؤله، علاجی اولسایدی، نئچه دفعه قانینا غلتان ائدردی اؤزونو. اعدام اونو هئچ ماراقلاندیرمیردی. حاکم قرارینی اعلان ائدنده حالینا تفاوت ائتمهمیشدی. هامی محکمه زالیندا اوتورانلارین گؤزو بیر آندا چؤنوب اونون اوزونه دیکیلمیشدی. و اورداکیلارین هامیسی اونو بو جور محکم کاراکتئره مالک بیریسی کیمی سویوققانلی قاتل اولا بیلهجهیینه سون دفعه ترددودسوز اینانمیشدی. آما البته، بئله دئییلدی. اونون چکدیکلری ایله چکهجهیی آراسیندا فرق بؤیوک ایدی و بورا قدر چکدیکلری سونونجو چکهجهییندن قات-قات آغیر ایدی. او چکدیگینی چکیب قورتارمیشدی. اعدام ایندی اونا قورتولوش کیمی گؤرونوردو. یوخ، قورتولوش کیمی یوخ، اصل آزادلیق کیمی گؤرونوردو.
او گؤزلرینی یوموب خاطرلاییردی. قاییق سولارین اوستونه پنبه دؤشهیه سریلن کیمی سریلیب هئیسیز قالمیشدی. آنجاق یونگولجه ییرغالانماغا هئیی چاتیردی. گونش ساغ طرفده باتیردی و او، باخیشلارینی شوکوفهنین چینیندن هله ده چکه بیلمیردی. قیزین آچیق چیگینلری ایکی ساعات گون ایشیغینین آلتیندا قالیب آز قالا قیپقیرمیزی قیزارمیشدی. چینینین ساغ طرفینده قیزارمامیش بالاجا بیر زولاق واردی. او زولاق قاپقارا ایدی، ائله بیل، شوکوفهنی نه ایلهسه آغیر، کوت بیر شئیله اوراسیندان وورموشدولار. بو زولاق اوللر یوخ ایدی.
— دئمهیسسن نوولوب چینینه؟
بو سوالی بلکه ده آرتیق یوزونجو دفعه ایدی وئریردی، جاوابیندا ایسه ایکی دفعه «قاپییا دهیدیم»، بیر دفعه ده «واللاه، قاپییا دهیمیشم، بیللاه قاپییا دهیمیچم» سؤزلرینی ائشیتمیشدی. بوتون سونراکی جاوابلار سوکوتدان عبارت اولموشدو.
قیزین چیگینلری اؤز-اؤزونه قالخیب دوشمهیه باشلادی، اما سس-سمیری چیخمیردی. شوکوفه ایچین-ایچین، خیسین-خیسین، سسسیز-سمیرسیز آغلاماغا باشلادی. بیلیردی کی، شؤوقینین بو دونیادا قادین آغلاماسیندان زهلهسی گئدن قدر هئچ ندن زهلهسی گئتمیر. یئنه ده اؤزونو ساخلایا بیلمهدی.
— آغلاسان، دؤیولسسن…— سسینه دویونجا زهر قاتدی. شوکوفه هؤنکوردو.
ایکی گون، دؤرد ساعات، ایگیرمی دقیقه…
قاییغی ساحله یؤنهلتدیگی یادیندادی. قاییقدان چیخماغی، قیزا طرف باخمادان آغاجلارین آراسینداکی ماشینینا طرف گئتمهسی یادیندادی. دوشوندو کی، شوکوفهنی ماشیندا گؤزلهیهجک.
ماشیندان باخیب گؤردو کی، قیز قاییقدان دوشنه اوخشامیر. قاییق شوکوفهنین آغلاماسینین آهنگینده سو اوستونده گاه ساغا، گاه دا سولا أییلیردی. سولار یاواش-یاواش قارانلیغین رنگینی آلیردی. سونبوللو گؤلون اطرافیندا قارانلیق آنجاق قارا رنگدن عبارت دئییلدی. بو قارانلیق خوفلو قارانلیق ایدی. آغاجلاردان گلن مشوم [اؤلومجول] یارپاق خیشیلتیلاری بو خوفو داها دا قورخولو ائدیردی. شؤوقینین اوریی شدتله ووردو. شوکوفهنی چاغیرماق ایستهدی، آما هله کی، حرصی یاتمامیشدی، باجارمادی. گؤزلمهیه ده اوریی داریخدی. «جهننمه آغلا، گورا آغلا. — شؤوقی حرص ایچینده دوشونوب اؤزونه برات قازانماغا چالیشدی. — اؤلسن ده آبورتا گئدسسن، قالسان دا گئدسسن.
شؤوقی ماشینین آچارینی بوردو. قاییقدان گلن هؤنکورتو سسی گوجلندی، موتورون سسینه قاریشیب قریبه [غریبه] و اوزونتولو (عینی زاماندا أتتؤکن) بیر نالهیه چئوریلدی.
… تکآداملیقدا چوخ بئله آرخاسی اوستده اوزانمیش وضعیتده گؤزلرینی تاوانا زیللهییب او آخشامی خیالیندان گتیریب کئچیرمیشدی. آغاجلارین باشی اوستوندن آستا-آستا آشاغی ائنن قارانلیغین عیناً دومان کیمی اطرافی بورومهسی، یارپاقلارین همن مودهیش خیشیلتیسی، سونبوللو گؤلون سولاریندا گؤی اوزوندکی آیین گلیب ألی-قولو باغلی اسیرلر کیمی حرکتسیز قالماسی… بئله گئجهلرده نه ایسه دهشتلی حادثه باش وئریر.
سونرالار دفعهلرله اؤزونو قینامیشدی کی، گرک نه قدر حرصلی اولسایدی دا شوکوفنی تک قویوب گؤلون ساحلیندن چیخیب گئتمییدی. یقین کی، بئله ائتسیدی او مودهیش حادثه باش وئرمزدی. شوکوفه ده، قارنینداکی اوچ آیلیق کؤرپه ده ساغ قالاردی. تخمینن، بیر ساعاتدان سونرا داشی اتییندن تؤکوب اورا، سونبوللو گؤله قاییداندا ایسه گؤردوگو بو اولموشدو.
شوکوفه هله ده قاییغین ایچیندهیدی، اوزاقدان اونون یانپؤرتو [أیری] وضعیت آلمیش سیلویئتینی [شبحینی] زورلا دا اولسا سئچمک اولوردو، اما اطراف تام بیر سوکوتا قرق اولموشدو. نه سس واردی، نه سمیر. قاییقدان آغلاماق سسی گلمیردی. او مودهیش سوکوتو شؤوقی هئچ اونودا بیلمیر. بیر نئچه آندان سونرا اونو آنلادی کی، سوکوت اورهیینی قیسماغا باشلادی. ایلک دفعه ایدی کی، شوکوفهنین هؤنکورتوسو اوچون قریبسهدیگینی حس ائلهدی. ائله بو زامان یاخینلیقدا بیر جیرجیراما سسینی باشینا آتمادیمی، آتدی. شؤوقی دیکسیندی.
شؤوقینین دامارلاریندان قریبه بیر گیزیلتی کئچدی. او اؤز حرکتینه — قیزی اینجیتدیگینه، اونا یئرلی-یئرسیز حرصلنمهسینه، آخشام واختی بو آدامسیز یئرده تکجنه بوراخیب گئتمهسینه ائله پئشمان اولدو کی… «من بیر ده بونا آغلایاندا تپینمهیهجم. هئچ گولدن آغیر سؤز ده دئمهیهجهیم. منی سئودیگینی بو آدام دفعهلرله ثبوت ائدیب. ایشدن چیخ دئدیم، چیخدی، بئله اوتورما، اوتورمادی، منسیز بیر آددیم آتما، آتمادی. منیم اوچون هر جور جفایا هازیردیر… بایاق نئجه یانیقلی آغلادی… من آخی بونو نیه آغلاتدیم؟! » دوشونوب اورهیی سیزلایا-سیزلایا قاییغا یاخینلاشدی. قاییق ترپنمز ایدی. آغزینی آچیب ایلک سؤزونو دئمک ایستهدی. بئله دئیهجکدی:
— ساخلاییرسان ساخلا اوشاغی. بیر شئی فیکیرلشریک. آجیندان اؤلمهیهجهییک کی. قوی هر شئی سن دئین کیمی اولسون…
شوکوفهنین بدنی قاییغین ایچینده نامناسیب بیر وضعیتده یانپؤرتو اوزانیب قالمیشدی. آچیق برهله قالمیش گؤزلریله یانا ائله باخیردی کی، سانکی شؤوقیدن نسه سوروشماق ایستهییردی. همیشه بئله ایدی. بیر شئی سوروشماق ایستهینده خام باخیشلارینی یانا دیکیب سوروشاردی. آنجاق گؤزلری بو درجهده آچیق اولمازدی. شؤوقی، عمومیتله، اینسان گؤزونون بو بویدا آچیق اولماسینی ایندییهنه قدر گؤرمهمیشدی. قاییغین باشیندا هئیکل [مجسمه] کیمی قورویوب بیر مدت ماتدیم-ماتدیم قیزین حالینا تاماشا ائلهدی. قیز، البته کی، اؤلموشدو. کورهییندن دوز اورهیینه قدر یئکه بیر بیچاق ساپلانیب قالمیشدی. شوکوفهنی اؤلدورموشدولر. شؤوقی قورویوب قالدی، گؤزلرینی قیزین آچیق گؤزلریندن چکه بیلمهدی. هاندان-هانا شؤوقی اؤزونده تهپر [گوج] تاپیب دونوق وضعیتینین ایچیندن بیرتهر چیخدی و تیترک بارماقلارینی زورلا اوزادیب اووجونون ایچی ایله قیزین گؤزلرینین اوستونه، ائله بیل، ظریف بیر سیغال چکدی. شوکوفهنین گؤز قاپاقلاری، ائله بیل، بیر هیمه بند ایمیش، قاپاندی گئتدی.
… حاکم تحلیل نامینه تحلیل ائلهمهیی سئونلردن ایدی. پروکورورون [ساوچینین/دادستانین] دئدیگینه شوبهه ایله یاناشدی.
— منیم اینانماغیم گلمیر کی، موتتَهیم [متهم] اؤز ایشینی گؤروب قورتارسین، سونرا دا سویوققانلی شکیلده جنایت یئریندن اوزاقلاشیب گئتسین. بو آدام بیر ساعاتدان سونرا تزهدن جنایت یئرینه قاییدیب گلیب. آغلاباتاندی؟ دئییل. منجه، او ایکینجی دفعه قاییداندان سونرا بو جنایتی ایشلهییب… — بونلاری دئییب حاکم سوال دولو گؤزلرینی، ندنسه، شؤوقینین اوزونه دیکدی. ائله بیل، شؤوقی اونون ملاحظهسینی دقیقلشدیرمهلیدی. شؤوقی غیری-اختیاری باشینی ترپتدی.
— مؤحترم [محترم] حاکم، من اورا قاییداندا… آخشام آرتیق دوشموشدو. هر طرف قارانلیق ایچیندهیدی. من اول-اول سئچه بیلمدیم کی، او آرتیق… او… اؤلوب… — شؤوقینین دئدیکلریله باشینی ترپدیب حاکمین دئدیکلرینی تصدیق ائتمهسی آراسیندا بیر تضاد وار ایدی.
— بس آخی پولیس ایشچیلری باشقا جور دئییر… — حاکم بیج-بیج قیمیشدی. — سنین دئدیگین ایسه حقیقته اویغون گلمیر. بونو سنه نئچه دفعه ثبوت ائتمیشیک. بسدی ده… — حاکم هر شئیی دقیق بیلدیگینی ظن ائدیردی.
محاکمهنین سون گونو اونا آرتیق هئچ کیم قولاق آسمیردی. پروکورور [دادستان] اوچون ده، حاکم اوچون ده، حتی گؤزلرینی اوندان تأکیدله قاچیران وکیل اوچون ده مسئله گون کیمی آیدین ایدی. بطنینده اوچ آیلیق کؤرپه گزدیرن گوناهسیز بیر قادینی پلان قوروب سونبوللو گؤله قاییق گزینتیسینه آپاران و اورادا خلوته سالیب آرخادان کوریینه اولجهدن اؤزو ایله گتیردیگی یئکه بیر بیچاقلا اؤلومجول ضربه ائندیریب حیاتینا سون قویان شخص بوتون بو آداملارین فکرینجه محض او، شؤوقی ایدی. موتیو [انگیزه] هامییا بللی ایدی. آبورتا [سقطه] مجبور ائتمک (موتیو پروبلئم دئییلدی، بونو شؤوقی اؤزو بوینونا آلمیشدی)، بونا راضیلیق وئرمهینده ایسه… هامی بئله بیر حقیقته اینانمیشدی: بو زامان شؤوقینین یالنیز بیر چارهسی قالیردی کی، بو دا قیزی حؤکمن [حکماً] اؤلدورمکدن عبارت ایدی.
— شؤوقی، یاخشی اوغلان، آل بوینونا، بیر ایشدی ایستمهدن ائتمیسن، جین باشینا ووروب، اؤزونو-سؤزونو بیلمهمیسن. واللاه، دوزو بودو کی، بیزی ده یورما، اؤزونو ده… — حاکم یازی ماساسینین اوستونه عمللی-باشلی یایخانیب آز قالا شؤوقییه یالواردی. ائله بیل، اوشاق باشی آلدادیردی. شؤوقی ایسه یئنه ده هئچ نه آنلامیریدی. سونونجو محکمه اجلاسیندان بیر قدر اول او، همن حادثهنین آیری-آیری دئتاللارینی [جزئیاتینی]، ائپیزودلارینی [بؤلوملرینی] اونوتماغا باشلامیشدی.
اوزون آیلار داوام ائدن و اؤزو ایله اضطرابدان، بیر ده دهشتلی یورغونچولوقدان باشقا هئچ نه گتیرمهین بیتیب-توکنمز محاکمهلردن سونرا، نهایت، اونا اؤلوم جزاسینی سسلندیردیلر. هامی، حتی نه قدر غریبه اولسا دا، شؤوقینین اؤزو بئله آسوده نفس آلدی. نهایت، اورهیینی سیزلادان ضعیف سئوینجه بنزر بیر حسین قانینا دولدوغونو دویماغا باشلادی. آز قالیب. لاپ آز قالیب. نهایت، دینجهلهجکدی. حاکملردن یوخ، اؤزوندن دینجهلهجکدی. جانی قوتاراجاقدی. آزادلیق واردیسا دا، یوخدوسا دا ائله بو ایدی، باشقا بیر شئی دئییلدی. تکی اعدامین واختینی دهییشمهیهیدیلر. تکی اونون بیوئج [وئجسیز] قوهوملاری و دوستلاری جوربهجور یوللارلا اونون بوغازینا کئچمکده اولان کندیری [طنابی] آچماغا چالیشمایایدیلار. ایش بوراسیندایدی کی، آچماغینا کندیری آچا بیلمیردیلر، اما اعدامین واختینی اوزاتماغینا اوزادا بیلیردیلر. هر دفعه یئنیدن هانسیسا بالاجا بیر دئتال «یادا» دوشوردو، وکیللر جانفشانلیقلا اؤز شخصیتلرینی گؤزه سوخوردولار و هر شئی یئنیدن باشلاییردی. او، بوتون ایشکنجه یولونو — حادثهنین اولیندن آخیرینادک تزهدن کئچیردی. بو ایسه دؤزولمز ایدی.
بیرجه اعدامین واختینی دهییشمهیهیدیلر. او ایندی-ایندی آنلاماغا باشلاییردی. آزادلیغا گئدن یول کندیردن کئچیرمیش… اصل و تام آزادلیق اؤلومله باشلاییر.
شوکوفه و اونلارین دوغولمایان کؤرپهلری بو یولو کئچدیلر.
— اؤلسن ده، قالسان دا آبورتا [جنین سقطینه] گئدسسن. — شؤوقی جودلاشمیش [خشنلشمیش]، نیفرت دولو سسینی اؤزو ده آز قالا تانیمیردی. — هله بونون زاریماسینا باخ بیر. قالخ. قالخ، گئدک. گئج اولدو. ایشیم-گوجوم وار منیم. ائشیتمیرسن؟ — شؤوقی سون دفعه شوکوفهیه بو سؤزلری دئدی و ایکراهلا [اکراه/نفرت] قیزین هله ده آتدانان چیگینلرینه باخدی. شوکوفه ایندی ده ایچین-ایچین آغلاییردی، آنجاق چیگینلری آتیلیب دوشوردو. «من بونون نهیینه هاییل-ماییل اولدوم، الله؟! یوخ، بو آدام منی جادویا سالیب…بیرجه الله بونو اؤلدوریدی، جانیم قورتارایدی…»
داها آرخاسینا دا باخمادی. تؤوشویه-تؤوشویه تلهسیک گئدیب آغاجین آلتیندا ساخلادیغی ماشینینا میندی. موتورو ایشه سالدی. شوکوفه موتورون سسینی ائشیدیب، نهایت، گلمهلیدی. آما او، نئجه کی، ترپنمز بیر حالدا قاییقدا اوتورموشدو، ائلهجه ده اوتوروب قالماغیندایدی.
«جهننمه کی، گل…» — شؤوقی پنجرهدن باییرا توپوردو. سونرا قازا باساراق سۆکانێ [فرمانی] وار گوجویله ساغا فیرلاتدی و آغاجین آلتیندان ماشینی سوروب چیخاردی، خام داشلیقلا یولا ساری سوردو. یولا چیخماغا ایکی مئتر قالمیش تانیش میلیس [نظامییه بنزر کیمی] ایشچیلرینی گؤردو. ائله بیل، کوللوقدا گیزلنمیشدیلر، اونو گؤروب چیخدیلار. گودوردولر، نهدی؟! بو ایکی نؤوبتچی تانیش ایدیلر. همیشه شوکوفه ایله بورالارا گلنده اونو باشقالارینین گیره بیلمهدیگی یئرهجن — بو هَندَوردهکی [محیطدهکی] یئگانه قاراغاجین آلتیناجان ماشینی سوروب ساخلاماسینا اجازه وئریردیلر. باشقالارینین بئله امتیازی یوخ ایدی.
— شؤوقی معلم، چوخداندی کی، یوخ ایدین، کوماندیرووکادایدین؟ — قیرمیزیصفت شیشمان پولیس ایریشه-ایریشه [ایریشمک/پوزخند ایله] ماشینین شوشهسینه طرف أییلیب ایچینی گؤزدن کئچیردی. شؤوقی حس ائلهدی کی، او بونو گیزلی شکیلده ائلهدی.
شؤوقی سورغوسوز-سوالسیز ساغ سیگیرمهده ساخلادیغی ایکی بئشلیگی ائله شوشهدنجه قیرمیزیصفت پولیسین اوزانمیش ألینه دورتدو. بئشلیکلر قیرمیزیصفتین اووجوندا تمساح آغزیندا بالیق کیمی یوخ اولدولار.
—ساغ اول، چوخ ساغ اول، همیشه گل، گؤزلهیهجهییک. — قیرمیزیصفتین اوز-گؤزو ده، سسی ده جدیلشدی.
محکمهده قیرمیزیصفت پولیسین امینلیکله دئدیگی سؤزلرله گؤزلریندکی صنعی [مصنوعی] اوزونتو بیر-بیرینه هئچ اویغون گلمیردی.
— او آخشام موتتهیمدن [متهمدن]، بیر ده زرچکندن باشقا او هَندَورده کیمسه فیرلانمادی. بیز هئچ کیمی گؤرمهدیک. ماشینی سرعتله سوروب گئتدی. من هله تعجب ائتدیم کی، بو آدام جوت گلمیشدی، بس نهیه تک گئتدی… سونرا آرادان بیر مدت کئچندن سونرا بیز ایکیمیز، سئرژانت حسنوولا من قاییغا یاخینلاشدیق…
— موتتهیم گئدندن نه قدر سونرا سیز قاییغا یاخینلاشدینیز؟ — وکیل بو سوالی وئررکن هله ده اومید ائدیردی کی، بلکه بو واخت عرضینده کیمسه باشقا آدام (یاخود آداملار) قاییغا یاخینلاشا بیلَردی.
— ائله بؤیوک واخت کئچمهدی. تخمینن اون دقیقه… — قیرمیزیصفت پولیس دوشونورموش کیمی گؤزلرینی قیییب، گویا کی، خاطرلاماغا چالیشدی.
— بس بو واخت عرضینده سیز هئچ بیر سس-سمیر، قیشقیریق ائشیتمهدینیز؟
قیرمیزیصفت گوناهکارمیش کیمی باشینی یئره دیکیب میزیلداندی. سسی زورلا ائشیدیلدی:
— یوخ… ائشیتمهدیک. — قیرمیزیصفتین جاوابی بیر قدر اینامسیز سسلَندی. وکیله جسارت گلدی:
— هئچ کس، یاخیندا، اوزاقدا بیر آدام گؤزونوزه دهیمهدی؟
قیرمیزیصفت یئنه ده همن ضعیف سسله، اما داخلی بیر قطعیتله دیللهندی:
— یوخ، دهیمهدی. — قیرمیزیصفت پولیس سون جاوابینی وئررکن ندنسه وکیله یوخ، گوناهکار-گوناهکار متهم کورسوسونده اوتورموش شؤوقییه باخدی. یعنی کی، باغیشلا منی، من نه ائده بیلهرم؟!
شؤوقی ایسه بو زامان کؤکسونو راحات-راحات اؤتوردو. هر شئی بو آدام دئین کیمیدیسه، دئمهلی، گؤیلرده عدالت وار و ائله بونا گؤره ده او، شؤوقی بو ساعات بوردا، متهملر کورسوسونده اوتوروب و انشاالله، حاقلی جزادان گؤیلر گلیب یئره بیرلشسه ده یاخا قورتارا بیلمهیهجک.
محکمه اجلاسلارینین سونونا یاخین زالدا [سالوندا] عادتن چوخ آدام اولموردو. حاکمدن، پروکوروردان، وکیلدن و کاتبهدن باشقا بیر کناردا دیوارا سؤیکهدیلمیش [دایاندیریلمیش] ایسکامیادا [نیمکتده/اوتوراجاقدا] اوچ نفر پولیس اوتوروردو. محکمه اوتاغیندا شوکوفهنین آناسی و یاخین قونشولاری آغجا وار ایدی. بیر ده شؤوقینین دوستلاری عادیل ایله سامید هر محکمه اجلاسینا سلیقهیله گلیردیلر. آخرینجی جرگهده هامیدان آرالی تانیمادیغی بیر کیشینی ایسه شؤوقی اجلاسلاردا گؤرمهیه آرتیق عادت ائلهمیشدی. بو آدام ساکتجه گلر، کیریمیشجه اوتورار، هئچ کیمین اوزونه باخماز، گلدیگی کیمی گؤزگؤرونمهدن چیخیب گئدردی. دونقار بورنو، داز باشی وار ایدی. او کیم ایدی، نه اوچون بوردا ایدی، بونو دئمک چتین ایدی. شؤوقی هردن حاکمین، یا دا پروکورورون مکرلی سواللارینا جاواب وئرمهیه چتینلیک چهکهنده او کیشینین عادتن سینهسینه أییلمیش داز باشینا باخیردی. اؤزو ده بیلمیردی نهیه، آما آنلار اولوردو کی، محض بو آدامین گؤزلرینی توتوب اونون گؤزلرینین دوز ایچینه باخماق، باخماق ایستهییردی. شؤوقییه آخیر [آخر] زامانلار ائله گلیردی کی، بو آدام اونون یاخین گلهجکدکی جللادیدی. جللاد قوربانینی اؤیرنمک، خاصیتینه بلد اولماق، کندیری نئجه و هانسی مقامدا بوغازینا کئچیرمک مومکونلوگونو، یا دا تاپانچانی باشینامی، یوخسا اورهیینهمی یؤنلتمهیین مقصده اویغونلوغونو معین ائلهمک اوچون گلیب بوردا اوتورور، دئییلنلری بئینینه ییغیر، بیر سؤز، اؤز ایشینی کیفیتلی گؤرمهیه حاضرلاشیردی. گؤرونور، جللاد اوچون اونون حقیقتن گوناهکار اولوب-اولماماغینین معناسی واردی. بلکه ده جللاد اونون گوناهکار اولماسینا اینانماسایدی، اعدامی اونون اوچون آغریسیز حیاتا کئچیرهجکدی، کیم بیلیر؟! داز کیشی هله بیر دفعه ده اولسون باشینی چؤندریب اونون اوزونه باخمامیشدی.
اعدام واختینا بیر گون سککیز ساعات، قیرخ دؤرد دقیقه قالیردی.
آخیرینجی اجلاسدان سونرا دوستلاریندان هئچ بیر خبر یوخدو. بو اجلاس بیترکن حاکم اونا سون سؤز وئردی. او ظلمله آیاغا قالخیب دئدی کی، اذیتینیزی حالال ائدین. خصوصاً زالداکی دوستلارینا — عادیله و سامیده مراجعتله دئدی سؤزلرینی. بو سؤزلری دئییب حالاللیق ایسترکن بیردن قانینین داماردا دوندوغونو حس ائلهدی. هانسیسا دیلهگلمز بیر حس سسه چئوریلیب اونا پیچیلدادی کی، دازباش کیشی دوز اونون اوزونه باخیر. یوخ، سادهجه باخمیر، گؤزلریله اونون اوزونو دئشیر. نهایت، شؤوقی سؤزونو بیتیریب حالسیز شکیلده یئرینه اوتوردو. دازباش ایسه یئنیدن اوزونو اوندان چئویریب باشینی سینهسینه ساللادی.
شوکوفهگیلین قونشوسو آغجا آرواد شؤوقینین سون سؤزلریندن سونرا بورنونو برکدن چکیب اورتالیغا چؤکموش سوکوتو پوزدو:
— الله سنین جزانی وئرسین! گوناهسیز بندهیه نئجه قییا بیلدین سن؟ آغجا آرواد قیزیشدی:
بو سؤزلردن سونرا شوکوفهنین آناسی سسسیز-سمیرسیز گؤز یاشلارینا بوغولدو. چیگینلری عیناً شوکوفهنین چیگینلری کیمی آتدانیب دوشمهیه باشلادی. شؤوقینین دوداقلاری آنی اولاراق قاچدی. بونو گؤرجک آغجا آرواد قیزیشدی:
— بونا باخ، هله گولور بو. آزدی سنه اؤلوم. سنی شاققلاماق لازیمدی…
اعدام واختینا یئددی ساعت، آلتی یوز اللی بیر دقیقه قالدی.
ایندی بو اؤلوم کامئراسیندا قالدیغی سونونجو گئجه او اؤزونو مجبور ائلهییب یاتماق ایستهییر، اما یاتا بیلمیر. گؤز قاپاقلاری هئچ جور یومولمور. اونا ائله گلیر کی، صاباح، اعدامدان اول، یقین کی، اونون سون خاهیشینی نظره آلاجاقلار. یادیندادی، بو خاهیشی محافظهچیلره اوتانا-اوتانا دئینده اونلار بیر-بیرینین سؤزونو کسه-کسه بئله جاواب وئردیلر:
— بیزلیکدیسه آرخایین اولا بیلهرسن. حؤکمن [حکماً].
حتی اونلاردان بیری بیغ هشیم یونگولواری دولوخسوندو دا:
— البته، بیز هر شئیی باشا دوشوروک. حیاتدی. خطیرجم [آرخایین/خاطر جمع] اول.
البته، سون خاهیش چوخ واجب ایدی. بلکه ده اونو گؤزلهین ابدیت قدر اؤنملی ایدی. أن آخماق شئیلر بو سون مقامدا گلیب اؤزونو اونون یادداشینا دورتوردو. شوکوفه ایله ایلک دفعه هامیدان گیزلنه-گیزلنه کینویا [سینمایا] گئتمهیی، شوکوفهیه اوستونده سونرادان گؤردوکلری بالاجا دئشیگی اولان آل-قیرمیزی کلاغایی آلیب آد گونونه هدیه وئرمهسی و قیزین بارماغینی بو دئشییه کئچیریب اوغونوب گئتمهسی، سونرا شوکوفهنین اونو اوتانا-اوتانا ائولرینه دعوت ائلهییب آناسی ایله تانیش ائلهمهسی، قیزین اونا سئوگی دولو شعر یازماسی، گئجه سحره قدر سئویشندن سونرا گونشین ایلک شعاعلاری ایله بو شعری بیر-بیرینه یاتاقدا اوخومالاری، شوکوفهنین اوندان اوتانماقلیغی، حتی گولن زامان چیگینلرینین نئجه آتیلیب دوشمهسی، اوزوندکی زنخدانی [باتیغی/گودینی]، گؤزلرینین خام باخیشی… چوخ شئی، چوخ شئی یادیندا ایدی.
اما نه ایللاه ائلهییردی یادینا سالسین کی، محافظهچیلردن دونن آخشاماوستو سون دفعه نهیی خاهیش ائدیب، یادینا سالا بیلمیردی، بو اونون یادیندان چیخمیشدی. اورهیی هؤور ائدیردی.
بیر ساعات ایگیرمی اوچ دقیقه…
کامئرایا آداملار داخل اولور.
و آنجاق بو زامان اونون گؤزلرینه ایشیق گلیر. نهایت، قلبینه راحاتلیق دولور. او خاطرلاییر...


c: text/html

text:
“اَکیز تایی”نین تورشمزهلری – 3 شهریارین کؤلگهسی میلاد بُرجونون اوزهرینده هر کیم هر نه دئییر، دئسین. من نه « دَم» آدامییام نه ده « دُم» آدامی… منیم اوچون فیگور اؤنملیدی… اردیبهشتین 18ینجی گونوایدو. کنگرهیه یاراشیقلی اولان پالتارلاریمیگئیدیم، هتلین اوتاغیندان چیخمادان، سیر- صفتیمه باخدیم. بیر نئچه فیگورو امتحان ائله دیم. کنگرهیه یاراشیقلی اولان بیر فیگور توتمالی ایدیم. سونوندا ساچیمدان ایکی تئل ...Read More »
اَکیز تایی”نین تورشمزهلری – 2
اَکیز تایی”نین تورشمزهلری – 2 آنالارین سندیکاسی/ اکیز تایی والاهی بو قیسقانجلیق منی اؤلدورهجک. خورتدان بانو بیر ماییزدان یازسین، من یازماییم؟! اولاسی ایش دئییل. اؤزومو اودا- کؤزه وورسام دا یازمالییام. بیری دئمیشدی« بیز تقویم لرین آدامیییق» من اینانمیردیم. ایندی اؤزوم شش دانگ گیرمیشم تقویمین ایچینه. یازماق اوچون دیشه باتان بیر سوژه آختاریرام. بو ایل دونیا تقویمینین ایشچیلر گونوایله، وطنی تقومین ...Read More »
” اَکیز تایی”نین تورشمزهلری – 1
” اَکیز تایی”نین تورشمزهلری قُوون یئین قورتولسا دا، قابیق گَمیرن قورتولماز کی!/ خورتدان بانونون اَکیز تاییسی جِئمیح، اَکیز تایی، دوقلو، گؤیلوز هرهانسینی ایستهسه، دئیه بیلرسیز. آنجاق جانی جهنمه دئسم ده، اونو اؤزومدن ده چوخ سئویرم. بو سؤزلری قیسقانجیمدان دئییرم، سیز اینانمایین. گؤزومو آچدیغیم گوندن اونونلا برابرم. بیز بیر توخومون اَکیز تاییسیییق. بئییندن بیر- بیریمیزه یاپیشمیشیق. رحمتلیک لاله- لادن باجیلاری کیمی. ...Read More »
بو گئجه…/ رقیه کبیری
بو گئجه… رقیه کبیری بو گئجه… تبریزین یئری یام- یاشیل داغی قیپ- قیرمیزی باشی دومانلی قالاسینین بئلی سینمیش گؤی داغیلمیش پازل دی قارا قویونلولارین مچیدینده کؤرپهسی دوغولدوغوندا اؤلموش آنانین دؤشلری دیر بولودلار دامار- دامار سیزیم- سیزیم آنالیغین اوجقاریندان سیزیز آرخالیغینا آرخایینلیغینا… بو گئجه یئددی آرخام بیر یئرده بیر ساعات دا بیر ثانیه ده اؤلوب سیغینمیشام گئجهنین قوجاغینا یایلیغیمین اوجو ایسلانمیش…. ...Read More »
ایهیم!… باشلاندی!/ رقيه كبيري
ایهیم!… باشلاندی! رقيه كبيري « شکیلی بیچیمیندن آییرماق نه دی کی؟ آییریب، اویانادا کئچه رم. هله کوکلا تئاتری* کیمیایپدن آسلاییب، نئجه ایستهسم، الیمده ده اوینادارام!» راوینین شیلتاقلیغی توتوب. فرقلی بیر حیکایه یازماغی گلیر. گاهدان موراویانین طرزی کیمی،گوندهلیک حیاتین آخیمیندا، جینسیت دن آسیلی اولان دوشونجهلره، اؤزوندن اؤزگهلشمه قونولارینا توخونماغی گلیر. بلکهده نیشانه شناس، امبرتو اکونون بائودولینا رمانی کیمیباشلانیشدا کاراکترین دیلیندن یازیلیمش ...Read More »
قارانلیغیمدان باش قالدیرمیش هوپاتیا/ رقیه کبیری
قارانلیغیمدان باش قالدیرمیش هوپاتیا/ رقیه کبیری 8 مارس، دونیالیق قادین گونو مناسیبتیایله آتا بیلرین آتاسی دینله! آلمانین شاه داماریندا محبوس اولموش آدیمی سورگون سالیرام سنین جنتیندن! ساقین! موو آغاجینین داماریندا دا گیله- گیله گزمه منی من توتقون خاطیرهلرین کونج لرینه ساریلان بیر سارماشیق هؤرولن دووارلارین آرخاسیندا هؤرومجهیه چئوریلن بیر قادین ایکی اللی- آیاقلی دئییل، باجاردیقجا آیاق بورج آلمیشام قیرخ ...Read More »
آیاغیم اویناییر دموکراسییه…./ رقیه کبیری
آیاغیم اویناییر دموکراسییه…. رقیه کبیری اینسانلیغین هر قولوندان آسیلمیش، دیکتاتور اورهییله دموکرات آدام! اؤزگورلوک، دموکراسینین گؤزه تَپیلَن آغیز دولدوران قولو… اورهییمیاوووجومدا سیخیرام اؤزومه قیمت وئریرم دیلیم، دادینا تامارزی سؤز- سؤز فلسفه دوزورم دیلیمه، دیل تؤکورم گؤزومون قوردونو اؤلدورورَم عاغلیم کسمهسه ده الیم چالیر آیاغیم اویناییر دموکراسی یه…. بهمن- 1391Read More »
اییرمی آلتینجی گون/ رقیه کبیری
اییرمیآلتینجی گون رقیه کبیری یاغیش دا یاغمالانمیشدی گؤزدن باخیش دا! تبریزین گؤبهیی بویلو قالمیشدی دومانلاردان ساعات مئیدانی… ققنوس قوشو! دیمدیینده دونموش موسیقی نوتو ارییردی کؤزرمیش کاغیذلاردان… سانجی وئریردی آنالار دوغولوردو کسیلمیش دیللری یاندیریلمیش کیتابلارین کوللویونده بیر ققنوس توخومو قالمیشدی دیکتاتورون اللرینده آذرین اییرمیآلتینجی گونونده مین اوچ یوز اییرمیبئشینجی گونش ایلینده…. 91.9.23Read More »
ماوایل/ رقیه کبیری
ماوایل رقیه کبیری شنبه هفتهنین ایلک گونودور. یئدی گوندور قاپینی اؤزومه قاپاتمیشام. بلکه ده بئلهسیهامیمیزا یاخشیدیر. اونلارین دؤرهسینه دولانمیرام. قوی منی گؤرمهدن، مندن اوزاق، باری بیر آز تمیز نفس چکسینلر. پنجرهدن باخیرام. ایکینجی قاتداکی دؤشسوز قونشوموز الینده ایکی بربری، آپارتمانا ساری گلیر. اوغلوم کیتاب قولتوغوندا باخیشیمین دایرهسیندن اوزاقلاشیر. اوچونجو قاتین پنجرهسیندن باخاندا اونون بویو اولدوغوندان دا بیرآز قیسسا گؤرونور. اریم، ...Read More »
ثقهالاسلام صاباح دارا چکیلهجک!/ رقيه كبيري
ثقهالاسلام صاباح دارا چکیلهجک! رقيه كبيري آذر آیینین دؤردونجو گونو، عادی بیر یاشامین اوچورومو… (یازدیغیم آنیلار توپلوسوندان بیر یازی) گؤزلرینی آچیرسان. شافاق گؤزلرینی قاماشدیریر. یومورسان. یوخویلا اویاقلیق آراسی بیر آنی دا یاشاییرسان. فیکیر هله بئینینین سللولارینی، عصبلرینی چالیشدیرماییب. یالنیزلیغینی یورقانینا بورگهلهییب، باغرینا باسیرسان، ساغینا دؤنورسن. شافاقین ایشیغی کیپریکلرینین اوجوندا دایانیب. گؤز قاپاقلارینی بیر- بیریندن آییرماق ایستهییر. گؤز قاپاقلارین اوکیانلارین صدفلریدی، ...Read More »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایکی شعر امین حبیبی (۱) سئوگی اوچ قانادلا اوچورام: بیری یاشادان بیری یئتیرن بیری فانی… من ده بیر قوشام آخی، منه اوچماغی اؤیرهدن سئوگی دولو یاشاییشیم؛ اوجالدیم دئیه- دئیه قوجالمادیم، اؤلدوم … من یاخجی یاشاییرام یاشاییشیمی: – سئوگی دولو – فانیسی فانی یئتیرنله دفعهلرله… (۲) دینسیز سکوت بو دینسیز سکوت منی لاب جایدیریر، اولسایدی بیریسی یقین داغلار، آغاجلاردا- باشلارینی قویوب ...Read More »
یاغمورلار/ امین حبیبی
یاغمورلار امین حبیبی 1 دومان باسمیش بو زیروهیه نارین- نارین سپهلهنیر… زیروه دوماندان چیخارسا ، بولود باشینین اوستونده- محبتدن یاغدیرارسا، نه فرقی وار اولسون تبریز، اولسون سهند !… 2 یاغدیراجاقسانمی، قیسقانما یاغدیر یاغمورون عطری مست ائلهییر منی. بیلیرسن ایللردی کی گؤزلهییرم آتشلی کؤنلومون اوستونده سنی!… 3 یاغمور یاغمالیدیر هر گئجه یئره ، بولوددا تقصیر یوخ، یئرده تقصیر یوخ! یاغمورو ایستهین ...Read More »
غربتدن وطنه مکتوب/ امین حبیبی
غربتدن وطنه مکتوب/ امین حبیبی نئجه یاتیم هر گئجه نئجه قالخیم هر سحر تیترهمهلر اسیری اولوبدو بؤیوک ائلیم اوچ یوز نفردن آرتیق الدن گئتدی بیر دفعه قارا گئییب آیلاریم، تالان اولوبدو ایلیم تیترهمهلر اسیری اولوبدو بؤیوک ائلیم × هئچ اولماسا بیر دفعه بتر تیترهییر آیدا ژاپونودا سووولدو تیترهمهلری سایدا بو ماجرا یازیلدی طالعیمیزه یایدا دئیینهاراسین یازیم، دئیینهاراسین سیلیم تیترهمهلر اسیری ...Read More »
قرهداغ/ امين حبيبي
قرهداغ امين حبيبي آنالار گور نئچه گوندور کی نماز اوستونده دور ایاغ اوسته منیم شانلی دیاریم قره داغ آتا تک دور دالیسیندا آتاسیز کؤرپهلرین مهربان اؤلکه لیاقتلی دیاریم قره داغ باریزینهاردا قالیب شعره چکه ماتمیوی شعرا مسکنی سن سؤزلو دیاریم قره داغ قیریلیب تئل لری دای کؤکلنه بیلمیر سازیمیز ای اوزان لار اوجاغی سازلی دیاریم قره داغ سوسنون سونبولون اوستون ...Read More »


text:
اویان نیوز: حوقوق مودافیعهچیلری و آذربایجان وئب صحیفهلرینین معلوماتینا گؤره، فئورالین ۲۰-ده دونیا آنا دیلی گونو موناسیبتی ایله اهر شهرینده تشکیل اولونموش توپلانتیدا حبس ائدیلمیش آذربایجانلی فعاللارین بیری ،تانینمیش شاعیر و تورک دیلی معللیمی ایبراهیم ساوالان (رشیدی)تبریز زیندانینا گؤندریلیب.
معلوماتدا دئییلیر کی، ایبراهیم ساوالاندان سونرا، نظارت آلتینا آلینانلارین هامیسی اؤتن گونلرده موقتی اولاراق سربست بوراخیلیبلار.
“اویان نیوز” سایتینین یازدیغینا گؤره، خییاولی تورک فعال داها اؤنجهتبریز اینقیلاب محکمهسی طرفیندن محکوم اولدوغو بیر ایل حبس موددتینی تاماملاماق اوچون اهر زیندانیندان تبریزین مرکزی حبسخاناسینا کؤچورولوب.
اورمیه دانیشگاهینین مأذونو و گونئیده اؤیرنجی حرکاتینین تانینمیش سیمالاریندان اولان ایبراهیم ساوالان ۲۰۰۳-جو ایلدن بری دفعه لرله نظارت آلتینا آلینیب و اورمیه، تبریز، اهر، اردبیل و مئشگینشهر (خییاو) کیمی شهرلرین زیندانلاری، هابئله تئهرانین ائوین حبسخاناسیندا ساخلانیب.
اینسان حاقلاری قروپلارینین یایدیغی معلوماتا گؤره، فئورالین ۲۰-ده ایرانین تهلوکهسیزلیک مأمورلاری شرقی آذربایجان ولایتینین اهر شهرینده دونیا آنا دیلی گونو موناسیبتی ایله کئچیریلن مراسیمه توپلاشان ۱۰۰ نفره یاخین گونئیلی فعالی نظارت آلتینا آلیب. شرقی آذربایجان ولایتینین عدلیه ایدارهسی ایسه همین مراسیمده ۵۹ نفرین حبس ائدیلدیگینی تصدیق ائدیب.
“اهر شهرینین عومومی و اینقیلاب محکمهسینه استینادن، شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان و اردبیل ولایتلریندن اولان ۵۹ میلتچی اهر شهرینده بیر ائوده توپلانیب آنا دیلی گونونو قئید ائتدیکلری زامان پلیس طرفیندن نظارت آلتینا آلینیب. پلیس وتهلوکهسیزلیک قوروملارینین حساباتی، ائلجه ده توتولانلارین کئچمیشینی نظره آلاراق اونلارا ایران ایسلام رئسپوبلیکاسینین تهلوکهسیزلیگینی پوزماق هدفی ایله فعالیت گؤسترن تشکیلاتلار قورماق و یا عضو اولماق ایتتیهامی ایله محکمه ایشی آچیلیب،” دئیه شرقی آذربایجان عدلیه ایدارهسینین وئب صحیفه سینده قئید ائدیلیب.
آمئریکانین سسی- علیرضا قولونجو


text:
غریبه حیکایه/حیکایهجیک
غریبه حیکایه
یازار: او. هئنری
کؤچورن: حسین واحدی
آوستینین شیمالیندا بیر واختلار ناموسلو بیر سمودئرس[Smoders] عائلهسی یاشاییردی. جون سمودئرسین عائلهسی آروادیندان، بئش یاشینداکی بالاجا قیزیندان و اونون والیدئینلریندن عبارت ایدی. کندین رسمی سیاهییا آلماسیندا[باش ساییمیندا/سرشماری] عائله آلتی نفردن عبارت اولسا دا، اصلینده اونلار اوچ نفر ایدیلر.
بیر آخشام شام یئمهییندن سونرا بالاجا قیز شدتلی معده سانجیسییلا قیوریلماغا باشلادی. جون سمودئرس واخت ایتیرمهدن ائودن چیخیب کنده درمان آلماغا گئتدی. آما او، بیر ده هئچ واخت گئری قاییتمادی.
بالاجا قیز بیر مدت کئچندن سونرا ساغالدی، سونرا دا بؤیویوب گؤزل گنج قادین اولدو. آنا ایللرله یوخا چیخان اری اوچون چوخلو گؤز یاشی تؤکدو. آما اوچ آی بوندان اول عائله قوروب سان-آنتونیو کندینده یئرلشدی. بیر مدت سونرا بالاجا قیز دا عائله قوردو و آرادان ایللر کئچدیکدن سونرا بالاجا قیزین دا قیزی دونیایا گلیب بئش یاشینا چاتدی. گنج قادین ایسه هله ده آتاسینین اونلاری ترک ائدیب و بیر ده هئچ واخت گئری قاییتمادیغی ائوده یاشاییردی.
بیر گئجه قریبه[غریبه] بیر حادثه باش وئردی. ایللر اؤنجه جون سمودئرسین یوخا چیخدیغی گئجهدکی کیمی گنج قادینین بالاجا قیزی معده سانجیلارییلا قیوریلماغا باشلادی. اگر جون سمودئرس یاشاییردیسا دئمهلی، او، نوه صاحبی ده اولموشدو. جون سمیت (گنج قادینین اری) آروادینا «موطلق کنده گئدیب بالاجا قیزیما درمان آلمالییام» دئدی. آروادی «یوخ، یوخ، جون گئتمه. بلکه، سن ده ائوه قاییتماغی اونودوب ابدی یوخا چیخارسان»، — دئیه ارینین گئتمیینه اعتراض ائلهدی.
بئلهجه جون سمیت بالاجا قیزی اوچون درمان آلماغا گئتمهدی. او، آروادییلا بیرلیکده گلیب بالاجا پئنزینین (بالاجا قیزین آدی پئنزیدی) باشی اوستونده دایاندیلار. بیر مدت سونرا پئنزینین حالی لاپ پیسلشدی. جون سمیت تکرار بالاجا قیزی اوچون درمان آلماغا گئتمک ایستهدی، آما آروادی یئنه ده اونا مانع اولدو. ائله بو واخت بیردن-بیره ائوین قاپیسی آچیلدی و هاردانسا گلمیش اوزون و آغ ساچ-ساققاللی، دونقار[کؤشکلی]، یاشلی بیر قوجا کیشی بئلی بوکولموش وضعیتده ایچرییه گیردی.
پئنزی قوجا کیشینی «خوش گؤردوک، بابا» دئیه سلاملادی. بالاجا قیز یاشلی آدامی او بیریلریندن اول تانیمیشدی. قوجا کیشی جیبیندن تئز درمان شوشهسینی چیخارداراق پئنزییه بیر قاشیق سیروپ[شربت] ایچیرتدی. بالاجا قیزین وضعیتی درحال یاخشیلاشدی و او ساغالدی. جون سمودئرس «تراموایی گؤزلدیییم اوچون بیر آز گئجیکدیم» دئدی.چئویردی: سید رامین


text:
ادوارد مورقان فورستر
ادوارد مورقان فورستر (اینگیلیسجه: E. M. Forster) بریتانیالی یازیچی - .۱ ژانویه ۱۸۷۹ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۱ ایل عومر ائلهییب و ۷ ژوئن ۱۹۷۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«E. M. Forster»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ادوارد مورقان فورستر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
شو دستانی
شۇ دستانی، میلاددان اؤنجه ۳۳۰–۳۲۷ ایللریندهکی حادیثهلرله علاقهلی اوْلان قدیم بیر تۆرک دستانیدیر. بۇ تاریخلرده مقدونیهلی ایسکندر، ایرانی و تۆرکیستانی ایستیلا ائتمیشدی. بۇ دؤورهده ساکا حؤکمدارینین آدی شۇ ایدی. بۇ داستاندا تورکلرین ایسکندرله موباریزهلری و گئرییه چکیلمهلری تؤضیح وئریلیر. شرقه چکیلمهیَن ۲۲ عاییلهنین تورکمن آدی ایله آنیلمالاری ایله باغلی سبب ایضاح ائدیجی بیر افسانهده بۇ دستان ایچینده یئر آلیر.
دستان حاقّیندا عمومی معلومات[دَییشدیر]
دستاندا مقدونیهلی ایسکندرین، ایران اۆزریندن آسیایا دوْغرو گئدرکن آپاریلان مۇحاریبهلری و بۇ مۇحاریبهلرین تۆرکلرله باغلی حیصّهسی ایضاح ائدیلیر. تۆرک بوْیلارینین فوْرمالاشماسی، تۆرکلرین شهر حیاتی، عئینی زاماندا میلّتینی مۆقّتی بیر ایشغالدان مۆمکون اوْلدوغو قدر جان و مال ایتکیسینه معروض قوْیمادان آزاد ائتمک اۆچون دۆشونن بیر خاقانین قایغیلاری دا سؤیلهنیلن دستانین ان بؤیوک خصوصیتی، داها سوْنراکی تورک دستانلاریندا اینکیشاف ائدهجک اولان باش فیزیکی و بزمهلری اوّلجهدن تؤرتمهسیدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Şu Destanı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۷ نوْوامبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
میر علی سیدسلامت- بایاتی اوسطوره باخیمیندان
آذربایجـان خـالـق دیلـی نین بیـر بزه یی ده بایاتی اولمـوش. بایاتی شعــر فورماسینـدا آذربایجـان خالق شیفاهـی ادبیاتی نین ، سینه به سینه گـزن ، دیللــر ازبری اولان ، ژانرلاریند ان بیری ساییلیـر. بایاتی تورک دیلینده دانیشیقلا برابر، زامانـلا آخیب گلن، بیر چایا بنزه ییر کی یاتا قلا ر یند ا گولَله له نره ک اینجه لیکله سورمه له نیب و با ر ا ا وتوروب .
حال حاضیرده ، بایاتیـلارین تاریخی ، اجتماعی ، اقتصادی د ا مغا لارینین آزما چوخ تدقیقاتی آپاریلیب . یالنیز اساطیر باخیمیندان بو تدقیقات بیر کیمسه نین خطرینه خطور ائتمه ییب یا یازی یا آ لینماییب . بایاتیلا ر هر شئی دن اول اساطیر کاتئـگوریا لارینی اؤز چئوره لـرینده داشی ییرلار.
ا ساطیر دونیـا گؤروشو، حیاتـلا برابر بیزیم اؤلکه لرده، یاشاییب و او قدر گوجلو اولوب کی اوز چئوره سینده اونـلارا اثر باغیشلاییب و باد صبا قانادیندا ، یئر اوزونه یاییلیب دیر و ایندینین اینـدی سینـده ده ، دونیـانین بیر چــوخ حیصه سـی، بو اوسطوره وی اولگو و آرک تایپ ( Archtype ) یئـرینه، هئچ بیـر مناسب اولـگو یاراشدیرانماییب وهمین بو اولـگو لری اؤز گونده لیک لـرینده یامسیلاییـر . ایل بؤلگوسو ، فصیل بؤلگوسو ، هفته بؤلـگوسو ، یارانیش اساطیر لری ، بیر چوخ مذهب بیچیم لری . . . . . .
——————
بایاتی لار
مـن آشیقـــام ، بـو بـوتا بـو بیر دال دی بو ، بوتا
جــــانی قوربان وئریرم بــو صنمـه ، بـو بـوتــا
عـزیـزیــم ، قـارابـاغــدا خـزان دیـر قـارا باغـدا
بولبول بیچیلمیش بو غاز، گولدن یوخ ، قارا ،باغـــدا
عـزیـزینـم ، یـاز باغـــدا گول دؤشه نر ، یاز ، باغـدا
بولبولون هیجران،قمین آل قلمـی،یـاز باغــــدا
عــزیـزیــم ،یـانـار اودا پــــــروانـه یـانـار اودا
بــــــو آچیـلان اودلارا مـن یـانسـام ، یـانار، اودا
عــــزیزیم ، لاله داغــدا اســـیری ، لاله داغـــدا
باغریمین ، داغیندانــدی بــورونوب ، لاله داغــدا
عــزیـزیـم ، گـولـو خـارا داغــلاری ، گـولـو خـارا
بــولبوله هـیجران داغی یـازدیـلار ، گـولـو ، خـارا


text:
ییرمیاۆچونجو درس
"ایسیملرین قورولوشجا نوعلاری(4)"
3. آوروپا دیللریندن آلینمیش شکیلچیلر ایله هامان دیللردن آلینما سؤزلردن یارانان دۆزلتمه ایسیملر:
آوروپا دیللریندن آلینمیش سؤزدۆزهلدیجى شکیلچیلرین اؤنملیلرى بونلاردیر:
* ایزم:
بو شکیلچی آوروپا کلمه لریندن مفکوره، قورولوش و دونیاگؤروشو بیلدیرن ایسیملر یارادار: ماتریالیزم، فاشیزم، سوسیالیزم.
* ایست:
علم، نظریه، دونیا ؤروشو طرفدارى اولان شخصى بیلدیریر: ماتریالیست، فاشیست، سوسیالیست. بو شکیلچی ایله ایشصاحیبینی ده یاراتماق اولار: ژورنالیست. بو دۆزهلتمه ایسیملر صیفت کیمی ده ایشلنه بیلر.
* ایک:
آوروپا دیللریندن آلینمیش بو شکیلچی ایله دۆزهلن ایسیملر هم ایسیم، هم ده صیفت کیمى ایشلنه بیلر: آکادئمیک، فیزیک، فونئتیک.


text:
"آزنئفت" ایستحصالات بیرلیینین ن.نریمانوو آدینا نئفت قاز چیخارما ایدارهسینین ۳ سایلی نئفت ییغیم منطقهسینین ساغ و سول حیصهسینده یئرلشن ائستاکادانین اوزونلوغو تقریباً ۱۵۰ مئتر اولان حیصهسینین دنیزه اوچماسی نتیجهسینده ایتکین دوشن ۹ نئفتچینین آختاریشلاری داوام ائدیر.
بو بارهده آپا-یا حادثه ایله باغلی یارادیلان اوپئراتیو قرارگاهدان بیلدیریلیب.
"ساعت ۰۹:۰۰-آ اولان معلوماتا گؤره، ایتکین دوشن نئفتچیلرین آختاریشلاری داوام ائدیر. آختاریشلار نتیجه وئرمهییب. یالنیز بیر نئفتچینین - الَت قصبهسینین ساکینی قافاروو ایلهام علی حوسین اوغلونون مئییتی اؤتن گون تاپیلیب و عایدییاتی اوزره تحویل وئریلیب. آختاریشلار هم گمی، هم ده هئلیکوپتئرلرله داوام ائتدیریلیر"، - دئیه مسئول شخص بیلدیریب.
خاتیرلاداق کی، دئکابرین ۱۵-ده سحر ساعت ۰۵:۰۰ رادهلرینده خزر دنیزینده ۴۱ مئتر/ثانییه سرعتی ایله اسن گوجلو کولک "آزنئفت" نریمانوو آدینا نئفت قاز چیخارما ایدارهسینین ۳ سایلی نئفت ییغیم منطقهسینین ساغ و سول حیصهسینده یئرلشهن ائستاکادانین اوزونلوغو تقریباً ۱۵۰ مئتر اولان حیصهسینی دنیزه اوچوروب. ائستاکادانین همین حیصهسی اؤزو ایله بیرلیکده اونا بیتیشیک اولان مئیدانچانی و اوزریندهکی یاشاییش بودکاسینی دا اوچوروب.


text:
آتام منله دانیشدیغیندا، هر زامان سؤزونو، «بوگونه قده ر، سنی نئجه دلیجهسینه سئودیییمی سنه سؤیلهدیم می؟» دئیه باشلاردی. بو سئوگی ایفادهسی قارشیلیق بولوردو بلکه… اوْنون سوْنراکی ایللرینده، اوْنون عؤمرو گؤزلریمیزین اؤنونده توکهنیرکن، و بونون یانیندا بیزلر بؤیویورکن… آه، بو مومکون اوْلسایدی…
۸۲ یاشیندا اوْ اؤلمک اوچون حاضیردی، و چکدییی دردلرین بیتمهسی اوچون، من ده اوْنون گئتمهسینه ایذین وئرمهیه حاضیردیم. بیزلر گولدوک، آغلادیق، بیربیریمیزین اللرینی توتدوق و بیربیریمیزه سئوگیمیزدن دئدیک و آنلاشدیق کی آرتیق زامانی گلمیشدیر. دئدیم، «آتا، سن گئتدیکدن سوْنرا، من سندن، یاخشی اوْلدوغونو گوسترهجک بیر نیشانه ایستهییرم». اوْ بو سؤزون معناسیزلیغینا گولدو؛ آتام روحون باشقا بیر شکیلده یاشایاجاغینا اینانمیردی. منیم ده هئچ بیر قطعی دلیلیم یوْخ ایدی، آمما منیم بیر چوْخ تجروبهلریم وار ایدی کی منی، «اوْ بیری طرفدن» بعضی سیگناللار آلا بیلهجهییمه ایناندیریردی.
من و آتام اوْ قده ر دریندن بیربیریمیزه باغلی ایدیک کی، اوْ اؤلدویو آن، من اوْنون قلبینه گلن ضربهنی کؤکسومده حیس ائتدیم. سوْنرالار من یاس دوتدوم کی نییه خستهخانا، اوْ اؤلدویو آندا قوْیمادی کی من اوْنون اللرینی دوتام.
گونلرجه اوْندان بیر نیشانه گؤرمک اوچون دوعا ائتدیم، آمما هئچ بیر شئی اوْلمادی. گئجهلرجه یوخویا دالمادان اؤنجه بیر رؤیا آختاردیم. اوپ اوزون بیر دؤرد آی کئچدی و من نه بیر شئی دویدوم، نه ده بیر شئی گؤردوم، اوْنو الدن وئرمهنین آجیسیندان باشقا.
آنام بئش ایل اؤنجه آلزایمئر خستهلیییندن اؤلموشدو و من اؤز قیزلاریمی بؤیوتدویوم حالدا، اؤزومو ایتمیش بیر اوشاق کیمی حیس ائدیردیم.
بیر گون کی سسسیز و قارانلیق بیر اوْتاقدا، ماساژ میزینین اوستونده یاتمیشدیم و گؤروشمهمی گؤزلهییردیم، آتامین سسینی ائشیتدیم، نه قدر ده سسینی اؤزلهمیشدیم، اوْ سس منی اؤزویله آلیب گؤتوردو. من هیجانلانماغا باشلادیم، بلکه بو همن آتامین نیشانهسیدیر، اوغروندا چوْخ چتینلیکلر چکدیییم و آختاردیغیم نیشانه. آنلادیم کی بئینیم چوْخ یوکسک گوجلو بیر وضعییتدهدیر. من تانیش اوْلمایان بیر شففافلیغی تجروبه ائدیردیم، ائله کی چوْخ بؤیوک میقداردا شکیللری باشیمدا یئرلشدیره بیلیردیم. دیققت ائتدیم امین اوْلام کی من اوْیاغام و رؤیا دا گؤرمورم، و بیلدیم کی اینسانین ان چوْخ اوْیاق اوْلدوغو قده ر اوْیاغام. منده اوْلان فیکیرلر، دورغون بیر گؤله دوشن بیر سو داملاسینین، ساکینلییی پوْزدوغو کیمی ایدی، بئینیمدهکی هر شئی بیربیرینه قاریشمیشدی و من کئچن هر ثانییهده اوْلان راحاتلیق و ساکینلیییه حئیران قالمیشدیم. سوْنرا دوشوندوم کی، «من اوْ بیری طرفدن گلن ایشارهلری کوْنتروْل ائتمهیه چالیشیرام؛ ایندی اوْنو دوردوراجاغام.»
بیردن، آنامین اوزو گؤروندو، آنامین اوزو! هم ده آلزایمئر خستهلییینین اثرلری اوْنون بئینینی اوْندان آلمادان قاباقکی وضعییتینده اوْلدوغو کیمی. پارلاق گوموش ساچلاری، دادلی اوزونه بیر تاج کیمی اوْتورموشدو. آنام، اوْ قده ر گئرچک و اوْ قده ر یاخین ایدی کی حیس ائتدیم الیمی اوزالدیب و اوْنا توْخونا بیلهرم. اوْ چوْخ ایللر بوندان قاباقکی کیمی باخیردی، عؤمرونون محو اوْلماسی باشلامادان اؤنجهکی کیمی باخیردی. حتتا ژوْی عطرینین قوْخوسونو حیس ائتدیم، اوْنون ان چوْخ سئودییی عطیر. ائله بیل کی بیر شئی گؤزلهییردی، دانیشمیردی. حئیرت ائتدیم کی آخی نئجه اوْلا بیلر، من آتاما فیکیرلشیردیم آمما آنامی گؤردوم. اؤزومو گوناهکار حیس ائدیردیم، چونکو اوْنا فیکیرلشمهمیشدیم، اوْنو لاییقینجه درک ائتمهمیشدیم.
دئدیم کی، «آنا، منی باغیشلا، چونکو سن اوْ قوْرخونج خستهلییین عذابینی چکمک زوْروندا قالدین.»
عذابلارینین بارهسینده دئدیکلریمی قبول ائتدییینی گؤسترمک اوچون باشینی یاواش بیر طرفه اهیدی. سوْنرا گولومسهدی، چوْخ گؤزه ل بیر گولومسهمه، و چوْخ آچیقجا دئدی، «آمما منیم بوتون خاطیرلادیغیم، یالنیزجا سئوگیدیر.» و سوْنرا یوْخ اوْلدو.
تیترهمهیه باشلادیم، اوْتاق بیردن بیره سوْیوماغا باشلادی. و من چوْخ دریندن آنلادیم کی اؤنملی اوْلان تک شئی و خاطیرلانان تک شئی، بیزلرین وئردییی و آلدیغی سئوگیدیر. دردلر یوْخ اوْلوب گئده ر، گئرییه آنجاق سئوگی قالار.
آنامین دئدییی کلمهلر، منیم ائشیتدیییم ان اؤنملی سؤزلر ایدی، و اوْ آن، سوْنسوزا قده ر قلبیمده حک اوْلوندو.من هله ده آتامدان بیر شئی ائشیتمهمیشم، هئچ بیر شئی ده گؤرمهمیشم، آنجاق هئچ بیر شککیم یوْخدور کی بیر گون، اوْنو ان آز گؤزلهدیییم آندا، آتام گلهجک و دئیهجک کی، «بو گونه قده ر، سنی سئودیییمی سؤیلهدیم می؟» .
یازار: بابی پروْبشتاین
چئویره ن: کاوه فضلی خلف
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
لاریسا (اویدو)
لاریسا (/ləˈrɪsə/ lə-RISS-ə) (یونانجا: Aάpισa) (اینگیلیسجه: Larissa) نپتون داخیلی اویدولاریندان یاخین بئشینجیدیر. ۱۹۲ کیلومتر چاپیدی و نپتوندان ۷۳٬۵۰۰ کیلومتیر آرالیدیر. Neptune VII اولاراق دا تانینیر.
تاپیلماسی
بو اویدو بیرینجی دفه نئچه چالیشان: هارولد ریتسما، ویلیام هوبارد، لاری لبوفسکی ودئیوید تولئن الی ایله تاپیلمیشدیر. ۱۹۸۱-نجی ایلده ۲۴ مئیده تاپیلدی و موقتی اولارق اونا S/1981 N 1 آدی وئریلیب ۲۹ مئی ۱۹۸۱ده اعلان ائدیلمیشدیر. وویجر۲ اوزای گمیسی ۱۹۸۹-نجی ایلده اونون فوتولارین سالدی و اونون بیرینجی دفعه فوتولاری گؤروشدو. اونون لیست آدی وویجر گؤرمکده S/1989 N 2 اولور. ۱۹۹۱ده ۱۰ فریم فوتوقرافلار بو اویدودان نمایش ائتدیریلدی. لاریسا آدی اونا ۱۶ سپتامبر ۱۹۹۱ ده وئریلمیشدیر.
سان
نپتونون دؤردونجو بؤیوک اویدوسو، لاریسا، شکیلده غیرمنتظم(غیر کوروی) دیر و اوزرینده چوخ آغیر شکیلده یاریقلار واردیر.


text:
کرکوکده تورکمن عایلهیه سوء قصد
سوء قصدلرین آرخاسیندا تورکمن کیملیگینی ساوونان اینسانلاری هدف آلان "قارانلیق اللر" وار
عراقین کرکوک شهرینده عراق تورکمن جبههسی پارتیسینین بولاوا کند بیرو سوروملوسو احمد بولاوالی و عائلهسینین اولدوغو ماشینا تشکیل ائدیلن سلاحلی سالدیریدا ۳ نفر یارالاندی.
کرکوک پلیس ایدارهسی مطبوعات سوروملوسو آفراسیاو کامیل، کیملیگی هله معین اولونمایان شخصلر تشکیل اولونان سلاحلی سالدیریدا یارالانان بولاوالی، حیات یولداشی و قارداشینین خستهخانادا معالیجه آلتینا آلیندیغینی بیلدیردی.
کرکوک شهرینده سون دؤورده تورکمنلره قارشی سوء قصدلر دقت چکیر.
کرکوکده ۴ آی عرضینده ۱۹ تورکمن سلاحلی سالدیری نتیجهسینده حیاتینی ایتیردی.
زنگین نفت یاتاقلارینا صاحب کرکوکدهکی تورکمنلره قارشی ۱۶ اکتبردان بو یانا فرقلی تاریخلرده چئشیدلی سلاحلی سالدیریلار حیاتا گئچیریلدی.
سالدیریلارین "سوء قصد" شکلینده اولماسی و چوخونون "فاعلی مجهول" قالماسی، شهردهکی بوتون تورکمنلری راحاتسیز ائتمهیه باشلادی.
سالدیریلارین هدفینده سیاستچی و اونیورسیته خوجالاری باشدا اولماقلا تورکمنلر ایچینده فرقلی سوسیال آلت یاپییا صاحب شخصلر یئر آلیر.
کرکوکلو تورکمن سیاستچیلر، سالدیریلارین آرخاسیندا بؤلگهده ائتنیک بیر چاتیشمانی آلوولاندیرماغا چالیشان، تورکمن کیملیگینی ساوونان اینسانلاری هدف آلان "قارانلیق اللرین" اولدوغونو، بونون یاخینلاشان پارلمان سئچبملری اؤنجهسی قورخوتما مقصدلی اولدوغونو قید ائدیر.


text:
گؤزو یوللاردایام سن سیز… نیما یوشیج – چئویرن| علی جوادپور گؤزو یوللاردایام سن اوچون آخشاملار قارالدیقجا آغاجلاردا بوداقلار کؤلگهسی بیر-بیر آلار غملر سنه سئودالیلار کؤنلون گؤزو یوللاردایام سن اوچون. آخشاملار او واختلارکی؛ درهلر یئرلرینده سانکی بیر اؤلموش- ایلانلاردیرکی یاتمیشلار؛ ائله بیر واخت کی؛ نیلوفر- ساریلار بوینونا سروین، منی سن یاد ائدرسن، یا کی ائتمزسن، آزالتماز یادینی کؤنلوم؛ گؤزو یوللاردایام سن ...Read More »
عدالت / علی جوادپور
عدالت علی جوادپور ایللر، ایللر قاباقایدی. تبریزده آتاوستو بیر گؤروشدوک. قیشین اوغلان چاغیایدی. – دئدیم آی اوستاد بیز خداآفریندن قارلی یوللار گهدیکلر آشا-آشا گلمیشیک لهله کیمی… داوامیندا دئمک ایستهییردیمکی؛ اصلینین دلیسی اولان کرمییوخ، یانیق کرمینین کرمینی، عدالتی گؤرمک اوچون. سؤزومو کسدی: – آیه لهله کیمدی؟! کرم کیمدی؟! کرم منم، لهله منم، اصلی منم، قاراملیک منم، ساز منم، سؤز منم و…سونسوز ...Read More »
آی بولاق! / علی جوادپور – سس / کبری میرحسینی
آی بولاق! / علی جوادپور سس / کبری میرحسینی آی بولاق! / علی جوادپور آخیشیندا بیر غریبلیک دویورام نییه کؤورلمیسن، نییه آی بولاق؟ باشیندا گؤزللر دومانمیش بلکه، ایندی چکیلیبدی گؤیه آی بولاق! او قایا باغریندان، بو داش ایچیندن نه یین سئوگی سیله کئچیب گلیرسن؟ کاش دویا بیله یدیم، بیله یدیم کی من- نه یه وورولموسان، نه یه آی بولاق! گؤزونده ...Read More »
قوش اورهیی/ علی جوادپور
قوش اورهیی علی جوادپور درددی، نه دی!… بو تیکه نئجه تیکهدی، اوددون بوغازیندان کئچمهدی توپوردون یئره دوشمهدی!؟ بو درد نئجه درددی گؤرَن، یییهسی سرخوشدو بئله؟! او آغاج یوخودا نه گؤروب، یارپاقلارین وئریر یئله؟ ائشیکدههاوا سازاقدی، قیشدی توپورسَن گؤیده دونار! گوندوز گؤردویون قوشون قانادی سینمیشدی، اونون گئجهسی نئجه کئچدی گؤرَن؟ قوش اورهیی نئجه دؤزدو قیشا، داشا؟! ائئح…سَسینه سویوق دَیمیش دونیا. سَسینده ...Read More »
سرحدده بیتن آغاج / علی جوادپور
سرحدده بیتن آغاج علی جوادپور سرحدده بیتن آغاج، سنهانسی اؤلکهنینسن؟ آستانادا دوران دوست، ندیر سنی اینجیدن ؟ باغ دا، دار آغاجلاری- اوجالیر یئردن، گؤیه! بویوموز دا چاتمادی ، اوردان چیچک درمهیه! بورا کی قار یاغیردی، اورا، گونهاردان چیخدی؟! بیزهاردا دورموشوق کی؛ “گؤی قورو، یئر پالچیقدی” ؟! داغین قاشیندا دوران- آی قارالتی، آی آدام؛ گونشمیباتیر بلکه؛ من بئله ساییقلیرام؟!…Read More »
آخشام چاغی اؤلهنین کؤلگهسی مزارا سیغماز/ علی جوادپور
آخشام چاغی اؤلهنین کؤلگهسی مزارا سیغماز علی جوادپور ایچینین قارانلیغیدیر بلکهده یانینا دوشوب سورونن کؤلگه، جانینا ایلیشیب سورونن کؤلگه ! سن، یئرییَرسن گونشه دوغرو او، کورهیینجه سورونر. گونش سولوندان چیخار ، او، ساغیندا گورونر. گونش ساغیندان چیخار او، سولوندا گورونر هارا گئتمک ایستهسن، او، یولوندا گورونر! الی یاخاندان اوزولمز! اؤزونو آپاریب چیخارارسان گونون گون اورتاسینا گونش باشیندان شاخار او، یئنهده ...Read More »
عمرِ در گروِ سخن/ الهام ممدلی[i]- ترجمه با تلخیص: علی جوادپور
عمرِ در گروِ سخن الهام ممدلی[i] ترجمه با تلخیص: علی جوادپور «عؤمرو سؤز یولوندا گیروو قویموشام» “ممد اصلان”در تاریخ ادبیات آذربایجان، یکی از نمایندگان نسل موسوم به دههی شصتیهاست که از اولین تجربههای خود، مسیر ادبیاش را با موفقیت آغاز کردهاست و اکنون مرحلهی عذب و پختگی آفرینشهای ادبی و عمر خویش را سپری میکند. شاهراه منتهی به ادبیات ...Read More »
چاغداش چوبان / علی جوادپور
چاغداش چوبان علی جوادپور درهلرده اوتلار باشینا قالدی، نه قویون اوتلادی نه کئچی یئدی. چوبان یالنیز یاماجلاری اوتاردی: – اوردا جیب تئلفونوم خط وئرمز دئدی!..Read More »
ایندی کی گئدیرسن…/ علی جوادپور
ایندی کی گئدیرسن… علی جوادپور ایندیکی کوچورسن نه یین وار آپار قالماسین یوردوندا اوجاق داشیندا! بیر ده کی آدینی کؤنلومدن قوپار قوی ساکیت یاشاییم بو گنج یاشیمدا! بیر قاتار دورنا تک کئچ باشیم اوستن او قدهر آرالان گؤزلریمدن ایت! نه سنین آرخانجا سورونهرم من نه ده کی قوشلارلا سن داها قاییت! داشلارین اوستوندن یئری! قالماسین- گئتدیگین یوللاردا آیاق ایزلری! دئدیگین ...Read More »
سن و آی / علی جوادپور
سن و آی علی جوادپور اورهیینی بیر ایلیق روزگار تیترتسه گئجه آیی سئودییینین بیرینه و اونون گؤزونه اوخشادا بیلرسن! ایچهرینده بیر حئیرت اویانسا گؤیده آیی تانرینین بارماق ایزینه اوخشادا بیلرسن! کایناتا قول چکیب بارماق باسیب دئیرسن؛ گوندوز گونشایله گئجه آیایله! ایللرین آجلیغین چکسن اونو اَتهیی اونلو بیر قادین کیمیگؤررسن ـ چؤرک توزونا اوخشادا بیلرسن! دیللرین حسرتین چکسن اونو تورکوسو دوستاق ...Read More »


text:
اف-۳۵ ایلک اوچوشونو گرچکلشدیردی
اف-۳۵ اوزریندهکی تورک هاوا گوجلری آرمی دقت چکدی
آمریکا طرفیندن تورک هاوا گوجلرینه تسلیم ائدیلمهسی پلانلانان اف-۳۵، ایلک اوچوشونو ائتدی.
۱۰ میده فورت وورت تگزاسداکی لاکهید مارتین تاسیسلریندن هاوایا قالخان ۱۸-۰۰۱ قویروق نؤمرهلی اوچاق، تست پیلوتو کوماندر ویلسون طرفیندن اوچوردولدو.
اف-۳۵ اوزریندهکی تورک هاوا گوجلری آرمی ایسه دقت چکدی.
ایلک اوچوشدا تورک اف-۳۵ اوچاغینا لاکهید مارتینه عاید اف-۱۶ اوچاق مشایعت ائتدی.
اوچاغین تست و قبول ایشلریندن سونرا، ۲۱ ژوئیهده تورک هاوا گوجلرینه تسلیم ائدیلمهسی پلانلاشدیریلیر.
اف-۳۵لرین مالاتیادا اولان ۷.جی آنا جت مرکزینه سپتامبر آییندا گتیریلمهسی پلانلاشدیریلیر.
اوچاقلار، عادی (یاتای) ائنیش قالخیش ائدهبیلن، قیسا قالخیش-دیکینه ائنیش ائدهبیلن و تییاره گمیسینه ائنن (اف-۳۵سی/ سیوی) اولماق اوزره اوچ شکیلده اورتیلیر.
مشترک سالدیری پروگرامی کیمی ده تانینان اف-۳۵ پروژهسینده تورکیهنین یانی سیرا آمریکا، اینگیلتره، ایتالیا، هلند، کانادا، استرالیا، نروژ و دانمارک، دیگر ایشتیراکچی اؤلکهلر اولاراق یئر آلیر.


text:
تورکمنستان خبرلاری – ترکمننیوز: حقوق بشر بوگون دونیأنینگ دویوپلی مسئلهلرینینگ بیری بولوپ دوریار.
تورکمنستان بو اوغوردا قانون چیلیق تایدان دوزگون لشدیرمگینگ اؤنگون تجریبه سینه همده قاضیلارا دورموش قوراغلی لیغینی و بیرمنگزش مومکین چیلیک لری برمکده توتانرلی ارک-ایسلگه ایه بولوپ دوریار.تورکمنستان سبیتده ایلکینجی لرینگ بیری بولوپ، خلق آرا تاغاللالاری نینگ بیرلشدیریلمگینی طلپ ادیأن مسه له لره آیراتین اونیس و اهمییت بریپ باشلادی. شول تاغاللالار بوسغونلار و رعیت لیغی بولمادیق آداملار بیلن باغلی مسه له لری چؤزمأگه گؤنوکدیریلندیر.
بیرلشن ملت لر قوراماسی نینگ دولی حقوقلی آغضاسی بولان تورکمنستان پاراخات چیلیغی و خووپ سیزلیغی اوپجون اتمک مسه له لری بویونچا خیذمات داشلیغا ایشجنگ غاتناشیپ، بلندانسانپرور ماقصاتلاری همده قیمماتلیقلاری ایقرار اتمک بیلن، بو اوغوردا کؤپ سانلی خلق آرا شرط نامه لارینا و کنوانسیون لارینا قوشولدی.
تورکمنستان خلق آرا انسانپرور قورامالاری بیلن یاقین قاتناشیقلاری ساقلایار
۱۹۹۵- نجی ییل دان بأری تورکمنستاندا ب.م. قوراماسی نینگ بوسغونلارینگ ایشی باراداقی یوقاری کمیسارینینگ مودیرلیگی نینگ وکیل خاناسی ایشله یأر. ۲۰۱۳ نجی ییل دان باشلاپ ، تورکمنستان حقوق بشر بویونچا خلق آرا غورامانینگ همیشه لیک آغضاسی بولوپ دوریار.
تورکمنستان بو دوزوم لر بیلن ایشجنگ غاتناشیپ ، دونیا بیله لشیگینینگ تاغاللالارینا مناسیپ غوشانتینی غوشیار، بوسغونلارا، رعیت لیغی بولمادیق آداملارا کؤمک برمک همده اولارینگ حقوق لارینی غوراماق بویونچا ماقصادا گؤنوکدیریلن ایشلری گچیریأر و نتیجه لی چأره لری گؤریأر. کؤپ ییل لیق خیذمات داشلیق دؤورینده دگیشلی اوغوردا تاسلامالارینگ و ماقصات نامالارینگ اونلارچاسی عامالا آشیریلدی.
یاقیندا تورکمنستاندا تورکمنستانینگ رعیت لیغینا قابول ادیلن آداملارا پاسپورتلاری غووشیرماق داباراسی بولوپ گچدی. بو واقعا یووردینگ خلق آرا حقوقی نینگ قادالارینا اویتغوسیز ایقرارلی دیغینی گؤرکزیپ ، حقوق بشر سیاست نینگ مسه له لرینی نتیجه لی چؤزمگینگ نوبت داقی میثالینا اؤوریلدی.
خلق آرا حقوق نینگ عمومی اقرار ادیلن قادالارینا همده تورکمن خلقی نینگ انسانپرورلیگی نینگ میللی دأپلرینه ایه رلأپ ، تورکمنستاندا بوسغونلار و رعیت لیغی بولمادیق آداملار اوچین هممه شرط لر دؤره دیلیأر. ۲۰۰۵ نجی ییل دا میلتینلیک اساسیندا ۱۳ مونگدن غاویراق آدام تورکمنستانینگ رعیت لیغینی آلدی. اولاردان ۹۵۰۰ سانا غولای آدام بوسغونلاردیر. موندان باشغا-دا، ۳۰۰۰ دن غاویراق آدام یاشاماق اوچین اختیارناما آلدی، اولارینگ هم ۱۸۰۰ سی بوسغونلاردیر.
۲۰۱۱- نجی و ۲۰۱۳ -نجی ییل لاردا تورکمنستانینگ رعیت لیغینا ۴۰۰۰ آدام ، 2014 نجی ییلدا ۷۸۶ آدام قابول ادیلدی. 2015 نجی ییل دا یووردیمیزینگ چأکلرینده همیشه لیک یاشایان همده رعیت لیغی بولمادیق آداملارینگ ینه –ده ۳۶۱ سی پاسپورت آلدیلار. ۲۰۱۶ نجی ییل دا ینه –ده ۱۳۸۱ آدام تورکمنستانینگ رعیت لیغینا قابول ادیلدی.
تورکمنستانینگ أهلی عمومی خلق آرا ایشلرینه استراتژیکی غاتناشیجی حؤکمینده اؤزینی اونگات تاراپ دان گؤرکزیأر.تورکمنستانینگ حقوق بشر بابتدا یؤرتیأن سیاستینی عامالا آشیرماغینگ بارشیندا توپلانان اؤنگین تجریبأنینگ رعیت سیزلیغی آزالتماق و اونونگ اؤنگونی آلماق بویونچا حرکت اتمه گینگ میللی میل نامالاری دورموشا گچیریلنده دونیأنینگ دورلی دؤولت لری اوچین پیدالی اوغور گؤرکزیجی بولار.
تورکمنیازووسینا گچیرن: یوسوف نورتقانی


text:
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۳)
ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
ایضاح:
«آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر.
***
۳ ـ علم
تاریخچیلیک
عصرین اوّللریندن باشلایاراق انسانی علم ساحهلری ایچریسینده تاریخچیلیک توخوندوغو موضوعلارین گئنیشلیگی و تدقیقات اصوللارینین معاصرلیگی ایله دقّتی جلب ائدیردی. بو دورده آذربایجان تاریخی هم عمومشرق و قافقاز اصولوندا، هم ده آیری ـ آیری آذربایجان خانلیقلارینین تمثالیندا اؤیرهنیلیردی. تاریخی اثرلرین یازیلیشیندا و تاریخی شخصیتلرین دگرلندیریلمهسینده عینیلیک آرتیر، تحلیل و نظری عمومیلشدیرمه مدنیتی یوکسهلیردی. تاریخی اثرلرده شرطی اولاراق «نغیلچیلیک» آدلاندیریلا بیلهجک تحکیه اصولونو و اسلوبونو اساسلاندیریلمیش، دوغروچو تصویر و شرحلر عوض ائدیردی. آذربایجان مقیاسیندا ایلک دفعه اولاراق تاریخی آبیدهلرین تصویری و تدقیقی، معمارلیق و آرکئولوژینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسیندهکی ایلک آددیملار دا ۱۹ (۱۳) عصرین ایلک اونایللیکلرینده آتیلمیشدی.
دورون ان گؤرکملی تاریخچیسی عباسقلی آغا باکیخانوف ایدی. یارادیجیلیغا طریقت شاعری کیمیباشلاسا دا، اونون سونراکی فعالیتینده آذربایجان تاریخی مسألهلری مهم یئر توتموشدو. اصلینده ع. باکیخانوفون ایلک اثری ۱۸۱۹ (۱۱۹۸) نجو ایلده قوبادا آنا تورکجهده تاماملادیغی «ریاض القدس» معین معنادا تاریخ ساییلا بیلر. ۱۴ فصلدن عبارت اولان بو اثرده کربلا حادثهلری و مسلمان مقدّسلرینین حیاتی تصویر اولونموشدو.
تیفلیسده دوشدوگو ضیالی محیطی، روس دیلینه یییهلنمهسی، ان باشلیجاسی ایسه تمثیل ائتدیگی حاکم اشراف سلالهسینین روس اشغالینین طبیعی نتیجهسی اولاراق تاریخ صحنهسیندن سیخیشدیریلماسینین دوغوردوغو آجی تأثرات ع. باکیخانوفو یوردونون تاریخی ایله داها جدّی شکیلده و حرفهای سویهده مشغول اولماغا سوقلندیردی. ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایلده او، آذربایجان تاریخینه دایر مهم آبیدهلردن بیری، تأسف کی، ایندییه قدر اؤیرهنیلمهمیش قالان «دربندنامه»نین ترجمهسی و تدقیقینه باشلادی. اونون روس دیلینه ترجمهسینده محلّی تورکجهده یازیلمیش بو ادبی ـ تاریخی آبیدهنین آیری ـ آیری حصّهلری «تیفلیسکیه وئدوموستی» غزئتینین ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایل نومرهلرینده درج ائدیلمیشدی. غزئتین یازدیغینا گؤره ع. باکیخانوف ترجمهنی هجری ۱۰۹۹ (۱۰۶۷ / ۱۶۸۸) نجو ایلده کؤچورولموش تورکجه نسخهدن ائتمیش، لاکن بو زمان معلوماتلارین دقیقلیگینی سونراکی ایکی آذربایجان و فارس نسخهسینه اساسلاناراق یوخلامیشدی. غزئت قید ائدیردی کی، «دربندنامه»نین ترجمهسی «شرق الیازمالارینین روس دیلینه چئویرمهسی ساحهسینده ایلک تجربه اولاراق آرزو ائدردیک کی، بو ایش باجاران آداملاردا دا عینی هوس اویاتسین. بئله اولان طرزده بیز یاخین گلهجکده زاقافقازیا اؤلکهسی و روسیه حقّینده شرق منبعلرینین کلّیاتینی روس دیلینده گؤره بیلهک». غزئت داها سونرا بیلدیریردی کی، «دربندنامه» آذربایجان تورکجهسینده اصلی ایله بیرلیکده «مختلف شرق یازیچیلارینین اثرلریندن گؤتورولموش علاوه و شرحلرله کیتاب شکلینده چاپ ائدیلهجکدیر». گؤروندوگو کیمی، ع. باکیخانوف «دربندنامه»نین یالنیز روس دیلینه ترجمهسینی دگیل، هم ده اونون علمیـ تنقیدی متنینی حاضرلاماق ایستهییرمیش. لاکن نامعلوم سببلر اوزوندن همین ایش باشا چاتدیریلمامیشدی.
۳۰ –۴۰ (۱۰ – ۲۰) نجی ایللرده «مسلمان ولایتلرینین قورولوشو اوزره کومیسیون»دا چالیشماسی ، خدمتی و فعالیتی قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین تاریخی ایله باغلی چوخسایلی جغرافی، ائتنوقرافیک، دینی منبعلرله تانیشلیق باکیخانوفو ایستر معاصر آذربایجان گئرچکلیگینین، ایسترسه ده قدیم و اورتا عصرلر تاریخینین بیلیجیسینه چئویرمیشدی. ۱۸۳۷ (۱۲۱۶) نجی ایل قوبا عصیانینین ایلک آراشدیریجیلاریندان بیری ع. باکیخانوف اولموشدو. اونون «ایندیکی زاقافقازیا ایالتلرینی مسکونلاشدیران طایفالارین منشأئی»، «روسیهیه بیرلشدیریلمیش مسلمان اؤلکهلرینه عمومیتاریخی باخیش» کیمیتاریخی قیدلرینده آذربایجانین و قافقازین کئچمیشی ایله باغلی قیمتلی معلومات اؤز عکسینی تاپمیشدی. بوتون بو قیدلرله بیر سیرادا بیر تاریخچی کیمیباکیخانوفون آدینی مشهورلاشدیران ان باشلیجا اثر ۱۸۴۱ ـ ۱۸۴۲ (۱۲۲۰) نجی ایلده یازیب باشا چاتدیردیغی «گلستان ارم» ایدی. همین اثرده آذربایجانین تاریخی ان قدیم دورلردن ۱۸۱۳ (۱۱۹۲) نجو ایل گلستان مقاولهسینه قدر ایشیقلاندیریلمیشدی. ع. باکیخانوف چوخعصرلیک شرق تاریخی عنعنهلرینی دوام ائتدیرهرک اؤز تاریخی تدقیقاتینی فارس دیلینده قلمه آلمیش، ۱۸۴۳ (۱۲۲۲) نجو ایلده ایسه یاخین دوستو، گؤرکملی لهستان ضیالیسی تادئوس لادو زابلوتسکینین یاردیمیایله اونو «قافقازین شرق حصّهسینین تاریخی» آدی آلتیندا روس دیلینه چئویرمیشدی. اثر بئش حصّهدن عبارت ایدی. عمومیلشدیریجی ـ فلسفی قالیبیندا اولان گیریشده مؤلف اؤز نقطه نظریندن تاریخ علمینین قارشیسیندا دایانان وظیفهلری ایضاح ائدیردی. اثره نتیجه کیمیوئریلمیش بؤلوم ایسه اصلینده آذربایجانین زنگین مدنیت تاریخینین اجمالی کیمیدوشونولموشدو. فصللر ایسه آردیجیللیقلا شیروانین و داغستانین سیاسی تاریخینین آراشدیریلماسینا حصر ائدیلمیشدی. مؤلفین اؤلوموندن سونرا اثردن آیری ـ آیری حصّهلر «کاوکاز»، داها سونرالار ایسه «کاسپی» غزئتلرینده درج ائدیلسه ده، «گلستان ارم»ی کیتاب شکلینده گؤرمک ع. باکیخانوفا قسمت اولمامیشدی.
روسیهنین نظامیوزیری کنیاز چئرنیشئف «گلستان ارم»ی تزار بیرینجی نیکولایا تقدیم ائتمیشدی. نیکولای مؤلفی بریلیان اوزوکله مکافاتلاندیرمیش، الیازمانین علمیدگرینی معینلشدیرمگی ایسه روسیه علملر آکادمیسینه حواله ائتمیشدی. اثره رأی وئرن آکادمیکلر م. بروس و ب. دورن بوتؤولوکده آذربایجان تاریخچیسینین تدقیقاتینی یوکسک قیمتلندیرمیش، عینی زماندا همین دورون اوروپا تاریخشناسلیغی باخیمیندان بیر سیرا نقصان و قیدلرینی ده بیلدیرمیشدیلر. لاکن «گلستان ارم»ین سیاسی نقطه نظردن روسیهیه نه خیر، نه ده زیان گتیره جگی بارهسینده قافقاز نایبالسلطنهسی م. س. وورونتسوفون قیدی کیتابین طالعینده نحس رول اوینامیش، اونون خزانه حسابینا چاپ ائدیلمهسینین قارشیسینی آلمیشدی.
ع. باکیخانوفون خدمت یولداشی، شاعر و تدقیقاتچی میرزا محرّمله بیرلیکده یازدیقلاری «کشف الغرایب» اثری ایسه کریستوف کولومبون مشهور کشفینه ـ آمریکا قطعهسینین آچیلماسی تاریخینه حصر ائدیلمیشدی. بورادا یئنی زماندا کولومبدان سونراکی آمریکانین نظامیـ سیاسی تاریخی، دولت قورولوشو و سایر مسألهلر بارهسینده گئنیش معلومات وئریلمیشدی. اثر فارس دیلینده یازیلمیشدی. «کشف الغرایب» ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان تاریخچیلیگی و جغرافیاشناسلیغینین یالنیز ملّی موضوعلارلا محدودلاشمادیغینی، دنیا تاریخی ایله باغلی مسألهلره ده نفوذ ائتدیگینی گؤستریر.
گئنیش پروفیللی تاریخی تدقیقاتلار ع. باکیخانوفلا عینی دورده فعالیت گؤسترمیش باشقا بیر مشهور آذربایجانلی عالمین ـ میرزا کاظمبگین ده یارادیجیلیغیندا مهم یئر توتوردو. بو ساحهده میرزا کاظمبگین ایلک آددیمی۱۸۳۲ (۱۲۱۱) نجی ایلده غازان دانشگاهینین نشریاتیندا چاپ ائتدیردیگی «عصب العسار» اولموشدو. کریمه تاریخچیسی سید محمد رضانین قلمه آلدیغی بو اثرده کریمه خانلیغینین ۱۴۱۶ – ۱۷۳۷ (۷۹۵ – ۱۱۱۶) نجی ایللر آراسینداکی ۳۰۰ ایللیک نظامیـ سیاسی تاریخی یئددی گؤرکملی کریمه خانینین فعالیتی تمثالیندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. میرزا کاظمبگ اثری یگانه الیازما نسخهسی اساسیندا چاپا حاضرلامیش، روس دیلینه ترجمه ائتمیش، اونا گئنیش مقدمه و شرحلر یازمیشدی. عالم بؤیوک بریتانیا پادشاهی آسیا جمعیتینین تکلیفی ایله «عصب العسار»ین انگلیسجهیه ترجمهسی اوزهرینده ایشه باشلاسا دا، اونو سونا چاتدیرا بیلمهمیشدی. بو تاریخی آبیدهنین نشری معین معنادا هم ده اوروپا علمیفیکرینه جدّی تحفه ایدی. چونکی میرزا کاظمبگین اؤزونون ده گؤستردیگی کیمی، «بورادا کریمه خانلیغینین یئنی تاریخی و روسیه، تورکیه، لهستان، آلمان ایله باغلی ماراقلی حادثهلر عکس اولونوب و بیر چوخ حاللاردا کیتاب آدلاری چکیلن اؤلکهلرین تاریخچیلری اوچون ده قیمتلی منبع رولونو اوینایا بیلر».
میرزا کاظمبگین بلاواسطه بو الیازما ایله باغلی میدانا چیخان «هشترخانین ۱۶۶۰ (۱۰۳۹) نجی ایلده تاتار طرفیندن گئری آلینماسی حقّینده» آدلی بؤیوک مقالهسی ده اوروپا تاریخشناسلیغینین دقّتینی چکمیش و مشهور اوتریش تاریخچیسیهامئر پورقشتال همین مقالهنین فرانسه دیلینه ترجمهسینی اؤزونون اون جلدلیک «عثمانلی تاریخی»نه داخل ائتمیشدی.
آذربایجانلی عالمین ۱۸۴۱ (۱۲۲۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ اولونان «اویغورلار حقّینده تدقیقات» اثری ایسه تورک خلقلرینین قدیم تاریخینی زنگین منبعلر و دقیق علمیمعیارلارلا اؤیرنمک باخیمیندان دقّتهلایق ایدی. «قدیم زمانلاردا اورتا آسیادا یاشایان خلقلر حقّینده» آدلی دیگر بیر آراشدیرماسی ایله بیرلیکده میرزا کاظمبگ اؤزونون یوخاریدا آدی چکیلن اثرینده اویغورلارین گویا چین منشألی خلق اولماسی حقّینده موجود علمیفیکره یول تاپمیش یانلیش فرضیهلری زنگین مأخذلر اساسیندا ردّ ائدیر، قدیم اویغورلارین منشأنی اورتا آسیانین، ائلهجه ده چینین آوتوختون (محلّی) اهالیسی اولماسینی ثبوتا یئتیریردی. اؤز تاریخی تدقیقاتلاریندا میرزا کاظمبگ یوکسک بیلیک صاحبی اولدوغونو ثبوتا یئتیریر، شرق و غرب دیللریندهکی آراشدیرمالاردان، یونان، روم، چین، بیزانس، سوریه و سایر منبعلریندن استفاده ائدیر، منبعلره تنقیدی شکیلده یاناشیردی.
میرزا کاظمبگ آذربایجانین ان قدیم و اورتا عصرلر تاریخی ایله مشغول اولوردو. بو باخیمدان عالمین زردشتیلیگی و اونون باشلیجا کیتابی «اَوستا»نی آذربایجانلا باغلی شکیلده اؤیرنمگه تشبّث گؤسترمهسی دقّتهلایقدیر. میرزا کاظمبگ زردشتو تاریخی شخصیت و «اَوستا»نین مؤلفی ساییر، اونو بؤیوک فیلوسوف، اؤز دورونه گؤره مترقّی دینی تعلیمینین باشچیسی حساب ائدیردی. زردشتون وطنینی باکتئریا (باختر)، یاخود سوقدیانا (سغد) حساب ائدن غربلی همکارلاریندان فرقلی اولاراق میرزا کاظمبگ اونون قدیم آذربایجان اراضیسینده دوغولماسی فیکرینه اوستونلوک وئریردی. عالم «آذربایجان» سؤزونون کؤکونو ده زردشتیلیک و «اَوستا» ایله رابطهلی شکیلده ایضاح ائتمگه چالیشیردی. بو مناسبتله او، «اَوستا»دا آدی چکیلن جنّت کیمیگؤزهل اؤلکهیه ـ «آیریئن – وئجد»ه خصوصی دقّت یئتیرمگی ضروری ساییر و یازیردی: «دیلچیلرین و تاریخشناسلارین «آذربایجان» آدینی «اودلار یوردو» کیمیایضاح ائتمهلرینه باخمایاراق بیز «آذربایجان» و «آیریئن ـ وئجد» آراسینداکی اوخشارلیغی دا دقّتدن یاییندیرا بیلمهریک».
اورتا عصرلر آذربایجان تاریخی ایله باغلی مهم منبعلردن بیری اولان «دربندنامه»نی چاپ ائتدیرمهسی ایسه میرزا کاظمبگین آدینی دنیا مقیاسیندا مشهورلاشدیرمیشدی. میرزا کاظمبگ ۱۷ (۱۱) نجی عصر آذربایجان تاریخچیسی محمد اوّابین قلمیندن چیخمیش بو آبیدهنین متنینی تورکجه بئش نسخه اساسیندا دقیقلشدیرمیش، اثرین محض آذربایجان تورکجهسینده یازیلدیغینی ثبوتا یئتیرمیش و «دربندنامه» متنینی انگلیسجهیه چئویرمیشدی. عرب، فارس، تورک، اوروپا تاریخچیلرینین دربندله باغلی تدقیقات و آراشدیرمالاری دا کیتابدا تنقیدی تحلیل سوزگئجیندن کئچیریلمیشدی. بئلهلیکله، ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ ائتدیردیگی «دربندنامه» اثری ایله مؤلف قدیم آذربایجان شهری، اونون تخمیناً ۲۵۰۰ ایللیک موجودلوغو بارهسینده مکمّل بیر تاریخی دایرهالمعارف حاضرلایاراق میدانا قویموشدو.
روسیه دانشگاهلاری اوچون ایلک دفعه مکمّل ایران ادبیاتی تاریخی کورسونو یارادان میرزا کاظمبگ بو اؤلکهنین زنگین و مرکّب تاریخینه ده لاقید قالمامیشدی. ایران تاریخینین تخمیناً ایکی مین ایللیک دورو عالمین تدقیقاتیندا اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. او، ایران مدنیتی تاریخینه دایر آیریجا تدقیقات یازمیش، ۱۸۴۴ – ۱۸۵۲ (۱۲۲۳ – ۱۲۳۱) نجی ایللر ایران اجتماعی ـ سیاسی حیاتینین ان مهم حادثهسی اولان بابیلیک حرکاتینین ایلک آراشدیریجیسی کیمیچیخیش ائتمیشدی. زنگین تاریخی بیلیکلر، عصیان اشتراکچیلارینین قیدلری اساسیندا یازیلمیش بو جدّی تاریخی تدقیقاتدا بابیلیگین باشلیجا انکشاف مرحلهلری، اونون اساس دینی دکترینلری تفرعاتلا تحلیل ائدیلمیشدی. میرزا کاظمبگ حرکاتین باشچیسی سید علیمحمد بابین شخصیتینی یوکسک قیمتلندیریر، اونو اؤز وطنینی ظالملرین اؤزباشینالیغیندان و روحانیلرین جهالتیندن قورتارماغا چالیشان بیر هومانیست کیمیسجیهلندیریردی. میرزا کاظمبگ تکجه بابیلیگین ایلک تدقیقاتچیسی دگیلدی، هم ده بابین بیرینجی بیوقرافی ایدی. عصرین مهم بیر قسمیاونون شخصیتینه، دینی باخیشلارینین یارانماسینا حصر ائدیلمیشدی. ایرانین مختلف رسمیدربار تاریخچیلرینین،هابئله بابین اؤزونون و اونون آیری ـ آیری آردیجیللارینین فیکیرلری اساسیندا میرزا کاظمبگ ایلک دفعه بابیلیگین سیاسی ـ ایدئولوژی موضعینی آچماغا چالیشمیش، اساساً بونا نایل اولموشدو. او، دوغرو مشاهده ائتمیشدی کی، باب و طرفدارلاری یالنیز دینی دگیل، هم ده اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات آپارماق اوغروندا مبارزه آپاریردیلار. یعنی اونلاری یالنیز اسلام دینینین وضعیتی، روحانیلرین معنویاتسیزلیغی دگیل، هم ده وطنداشی اولدوقلاری اؤلکهنین آجیناجاقلی وضعیتی، خلق کوتلهلرینین فلاکتلی حالی دوشوندوروردو. بونا گؤره ده باب و طرفدارلاری گئنیش اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات یولو ایله خلقین وضعیتینی یاخشیلاشدیرماق، جاهل دین خادملرینین حاکمیتینه سون قویماقلا اونو فاناتیسمدن خلاص ائتمک ایستهییردیلر. عالم بابیلیگین میدانا چیخماسینی و قوّتلی اجتماعی ـ سیاسی حرکاتا چئوریلمهسینی ایرانین حیاتیندا تصادفی حال حساب ائتمیردی. اونون فیکرینجه، اؤلکهده اوزون ایللردن بری موجود اولان ظلم سیستمیو مدنی گئریلیک تئز ـ گئج بئله بیر حرکات دوغورمالی ایدی. بابین ایلک مرحلهده قازاندیغی اوغورلاری میرزا کاظمبگ اونون طرفدارلارینین آزادلیق، برابرلیک، اجتماعی عدالت اوغروندا مبارزهلری ایله ایضاح ائدیردی. ایلک دفعه ۱۸۶۵ (۱۲۴۴) نجی ایلده پتئربورقدا چاپدان چیخان بو اثر ایندی ده بابیلیک حقّینده ان دگرلی تاریخی تدقیقاتلاردان بیری کیمیاؤنجول موضعینی قورویوب ساخلاییر.
میرزا کاظمبگ هم ده اسلام تاریخی اوزره تانینمیش متخصص ایدی. جدّی علمیآختاریشلارین بهرهسی اولان سلسله اثرلرینده عالم داها چوخ عرب طایفالارینین اسلاماقدرکی تاریخی و اسلامین میدانا گلمهسی عرفهسینده عربستان یاریمآداسینداکی اجتماعی ـ سیاسی وضعیت ایله ماراقلانیردی. او، یئنی دینین یاراندیغی دورو ـ ۷ (۱) نجی عصرین اوّللرینی یالنیز بو یاریمآدا مقیاسیندا دگیل، داها گئنیش اراضیده، دنیا تاریخی طرزینده آراشدیرماغا چالیشیردی. میرزا کاظمبگ روس اسلامشناسلاری ایچریسینده محمدین (ص) حیاتی، شخصیتی، محیطی، پیغمبرلیگی، داغینیق عرب قبیلهلرینین واحد ملّی و دینی دنیاگؤروشو اطرافیندا بیرلشدیریلمهسینده اونون رولو بارهسینده بلاواسطه ایلکین منبعلره اساسلاناراق غرضسیز معلومات وئرن ایلک تاریخچی ایدی. لاکن اسلام دینی مشاهده و ملاحظهلری ایله بیر سیرادا میرزا کاظمبگین تدقیقاتیندا مسلمانلیغا مسیحیلیک اؤلچوسو ایله یاناشماق، مسیحی اخلاق نقطه نظریندن مسلمان اخلاقینی تفتیش ائتمک میلی ده نظره چارپیردی.
قافقازین ان یئنی تاریخی ده میرزا کاظمبگ ـ تاریخچینین دقّتیندن یایینمامیشدی. اونون «مریدیسم و شامل»، «محمد امین» کیمیاثرلری قافقاز داغلیلارینین بوتون روسیه امپراتورلوغونو سیلکهلهین ملّی ـ آزادلیق مبارزهسینه و قافقازدا مریدیسم تاریخینه حصر اولونموشدو. بو اثرلرده میرزا کاظمبگ شرقده و ائلهجه ده مسلمان قافقازیندا گئنیش یاییلان طریقتچیلیگین حرکتوئریجی قوّهلرینی، شاملین یاراتدیغی اماماتین دولت قورولوشونو گئنیش شرح ائتمیش، چاغداش روس مطبوعاتینین «وحشی داغلیلارین باشچیسی» آدلاندیردیغی شیخ شاملین شخصیتی اوزهرینده اطرافلی دایانمیشدی. تاریخده شخصیتین رولونا مهم اهمیت وئرن میرزا کاظمبگ شاملی «قهرمانلار یارادیجیسی» آدلاندیراراق یازیردی: «… شامل اوزون مدّت بیزده کئچمیشین حادثهسی ساییلمایاجاق. اوروپادا بیزه نسبتاً اونون حقّینده بیر قدر گئج دانیشماغا و یازماغا باشلادیلار. لاکن اورادا دا شامل بارهسینده هله اوزون مدّت دانیشاجاق و یازاجاقلار… شامل آدی اؤزونده چوخلو تاریخی و وطنپرورلیکله باغلی فیکیرلری احتوا ائدیر. عقللی روس وطنپرورلری بو آددان چکینمیرلر. او، هر حالدا قهرماندیر، قهرمانلار یاراداندیر».
علم تاریخچیسی کیمیده میرزا کاظمبگ اؤز دورونون تاریخشناسلیغیندا مهم رول اوینامیشدیر. ایلک بیوقرافلاریندان ک. فویقتون یازدیغینا گؤره او، ۱۸۲۸ – ۱۸۴۵ (۱۲۰۷ – ۱۲۲۴) نجی ایللر آراسیندا مسلمان شرقینین گؤرکملی علم خادملری بارهسینده اون مین مقاله یازمیشدی، اونلاری بیر دایرهالمعارفده بیرلشدیرمک ایستهییردی. بو مقالهلرین چوخ. بیر نئچه سطردن عبارت ایدی، اساس دقّت بیوقرافیک معلوماتلارا وئریلمیشدی. آذربایجانلی عالم عینی زماندا روس شرقشناسلیغینین ایلک تاریخچیسی ایدی. دنیانین مختلف بؤلگهلرینین مدنیت تاریخینه دایر اثرلری میرزا کاظمبگین سیماسیندا یونیوئرسال بیر تدقیقاتچی گؤرمگه امکان وئریر. بشر (انسان) مدنیتی تاریخینده شرقین اؤنجولوگو، اؤندرلیگی، خصوصیله اسلام شرقی مدنیتینین اورتا عصرلر اوروپاسی اوچون اؤرنگه چئوریلمهسی ایدهسی عالمین اثرلرینده کفایت قدر اساسلاندیریلمیشدی. مثلاً، خلافتین ایلک عصرلرینده اسلام دنیاسینین بؤیوک مدنیلشدیریلمهسی رولوندان بحث ائدن میرزا کاظمبگ گؤستریردی کی، «همین دورده علمیفیکرین ترقّیسی باخیمیندان ساراسینلرین (عربلرین) قازاندیقلاری شهرت آقوست دورهسیندهکی روم امپراتورلوغونون شهرتیندن هئچ ده آز دگیلدی، او زمان هله جهالت پردهسینه بورونموش اوروپا دنیاسی اسلام حکمدارلارینین قورخوسوندان تیر ـ تیر اسیردی».
تاریخی قایناق و آبیدهلرین ترجمهسی، نشری، شرحی سایهسینده میرزا کاظمبگین بؤیوک خدمتلری اولموشدور. او، تاریخده شخصیته بؤیوک یئر وئریر، اثرلرینده یالنیز تاریخی حادثهلرین تصویری ایله کفایتلنمهیهرک اونلاری دنیا تاریخیندهکی اوخشار حادثهلرله توتوشدورماغا و عمومینتیجهلره گلمگه چالیشیردی. میرزا کاظمبگین تدقیقاتلاریندا ۵۰ (۳۰) نجی ایللرین ایکینجی یاریسیندان باشلایاراق دموکراتیسم روحو داها چوخ یئر توتوردو.
منبعلرین وئردیگی معلوماتا گؤره پتئربورق دانشگاهیندا چالیشان دیگر بیر آذربایجانلی عالم میرزا جعفر توپچوباشوف دا نادر شاهین حاکمیتی دوروندن اوزو بری قافقازدا جریان ائدن حادثهلر بارهسینده کیتاب یازمیشدی. لاکن همین اثر دوروموزه گلیب چاتمامیشدیر.
یاخین و اورتا شرق خلقلری تاریخینین بیر سیرا دورلری و مسألهلری م. ف. آخوندوفون مقالهلرینده، خدمتی قیدلرینده و مشهور «کمالالدوله مکتوبلاری» اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. تأسف کی، مختلف جهتلردن تفسیر ائدیلن بو اثر ایندییه قدر شرق تاریخینین منبعلریندن بیری کیمی، تاریخی یؤنده تدقیقاتچیلارین دقّتینی جلب ائتمهمیشدیر.
۱۹ (۱۳) یوزایللیک تاریخشناسلیغیندا آذربایجانین آیری ـ آیری خانلیقلارینین سیاسی تاریخینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده ده ایلک آددیملار آتیلمیشدی. بو باخیمدان قرهباغ خانلیغی تاریخچیلرین دقّتینی داها جلب ائتمیشدی. بو خانلیغین سیاسی تاریخینه دایر ایلک اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگ (؟ – ۱۸۴۸ = ؟ – ۱۲۲۷) ایدی. آغا محمد شاه قاجارین ۱۷۹۵ (۱۱۷۴) نجی ایلده شوشایا هجوموندان سونرا عایلهسی ایله بیرلیکده گرجستانا کؤچن میرزا آدیگؤزهل بگ بورادا روسلارین خدمتینه کئچمیش و کاپیتان رتبهسینه قدر یوکسلمیشدی. او، معین معنادا قرهباغ خانلیغیندا روس منافعینین مدافعهچیسی کیمیچیخیش ائدیر، حتّا محلّی بگلرین «فیکیر طرزی» و «گیزلی نیتلری» بارهسینده تیفلیسدهکی روس نایبالسلطنهلیگینه آردیجیل اولاراق گیزلی معلومات گؤندرمکدن چکینمیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل روسیه ـ ایران محاربهسینده و ۱۸۳۰ (۱۲۰۹) نجو ایلده جار ـ بالاکن عصیانینین یاتیریلماسیندا میرزا آدیگؤزهل بگ شخصی شجاعتی ایله فرقلنمیشدی. او، اؤز دورونه گؤره کفایت قدر ساوادلی ایدی ـ فارس، تورک، ارمنی، گرجی، روس دیللرینی بیلیر، شعرلر یازیر، کلاسیک شرق شعرینین تبلیغاتچیسی کیمیچیخیش ائدیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل گنجه ووروشماسی زمانی داغیدیلمیش نظامیمقبرهسینی تعمیر ائتدیردیگی ده معلومدور. میرزا آدیگؤزهل بگ اؤزونون باشلیجا و یگانه تاریخی اثرینی ـ «قرهباغنامه»نی ۱۷۴۵ (۱۱۲۴) نجی ایلده آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی. کرونیکده (تاریخچهده) قرهباغ خانلیغینین ۱۷۳۶ (۱۱۱۵) نجی ایلدن ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایله قدرکی سیاسی تاریخی آردیجیللیقلا عکس اولونموشدو. اثر الیازماسی حالیندا گئنیش یاییلمیشدی. «قرهباغنامه»نین مکمّل نسخهلریندن بیری قافقازشناس ن. و. خانیکوف طرفیندن پتئربورق علملر آکادمیسی، آکادمیک ب. آ. دورن جنابلارینا گؤندریلمیشدی. اثر همین دورده قرهباغ خانلیغینین بانیسی پناهعلی خانین فعالیتینه، ماوراءقافقازین مهم مدنی مرکزلریندن بیری کیمیشهرتلهنن شوشانین بنا ائدیلمهسینه، قرهباغ خانلیغینین خارجی سیاستینه، اونون روسیه، ایران و تورکیه ایله مناسبتلرینه گئنیش یئر وئرمیش، ترکمه ـ ائلات حیاتینین بیر سیرا جهتلری اونون اثرینده اؤز دقیق عکسینی تاپمیشدی. میرزا آدیگؤزهل بگین «تاریخ»ینده قرهباغین تورک توپونیمیکاسینا (یئر آدلارینا) دا یئر آیریلمیش، اونون آذربایجان تورپاغی اولماسی فیکری اساسلاندیریلمیشدی. همین دورده بو اثر آرتیق قرهباغی ارمنیلشدیرمک سیاستینی حیاتا کئچیریلمگه باشلایان ارمنی دایرهلرینده تکذیب اولونمامیشدی. بو ایلک نوبهده مؤلفین اساسلاندیغی قایناقلارین دقیقلیگی ایله باغلی ایدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا قرهباغ تاریخی حقّینده باشقا بیر اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگین معاصری میرزا جمال جوانشیر (۱۷۷۳ – ۱۸۵۳ = ۱۱۵۲ – ۱۲۳۲) ایدی. میرزا جمالی یاخیندان تانییان مشهور قافقازشناس آ. پ، بئرژهنین یازدیغینا گؤره او، «فارس، عرب و عثمانلی دیللریندن باشقا آوار و لزگی دیللرینی ده یاخشی بیلیردی. تاریخ، جغرافیا و نجوم بارهسینده مکمّل معلوماتی واریدی. طب علمینه بلد اولدوغو اوچون استعفایا چیخدیقدان سونرا عؤمرونون سونونا کیمیخستهلری پولسوز معالجه ائدیردی. اونا گؤره ده خلق آراسیندا بؤیوک حرمت قازانمیشدی». میرزا آدیگؤزهل بگدن فرقلی اولاراق میرزا جمال جوانشیر اؤز «قرهباغ تاریخی»نی فارس دیلینده قلمه آلمیشدی. اثر همین دورده قافقاز نایبالسلطنهسی اولان کنیاز م. س. وورونتسوفون تکلیفی ایله یازیلمیشدی. تدقیقاتین باشلیجا مزیتلریندن بیری مؤلفین تصویر ائدیلن حادثهلردن بیر چوخونون اشتراکچیسی و شاهدی اولماسی، اوزون ایللر بویو قرهباغین و آذربایجانین دیگر بؤلگهلرینین نظامیو سیاسی خادملری ایله یاخین رابطه ساخلاماسی ایدی. ۱۷۹۷ (۱۱۷۶) نجی ایلده ملاّ پناه واقفین قتله یئتیریلمهسیندن سونرا میرزا جمال ابراهیم خانین وزیری اولموش، خانلیغین داخلی و خارجی سیاستینه رهبرلیک ائتمیش، قرهباغ خانلیغی روسیه ترکیبینه قاتیلدیقدان سونرا ایسه عینی وظیفهنی مهدیقلی خانین یانیندا دوام ائتدیرمیشدی. قرهباغ خانلیغینین لغویندن (۱۸۲۲ = ۱۲۰۱) سونرا روس محکمه سیستمینده چالیشمیش، اثرینی ایسه ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده تقاعده چیخدیقدا یازمیشدی. میرزا جمالین آز قالا یاریم عصر دوام ائدن گئنیش اجتماعی ـ سیاسی فعالیتی، زنگین حیات تجربهسی، دولتین اداره اولونماسی ساحهسیندهکی بیلیک و سرشتهسی «قرهباغ تاریخی» اثرینی دورون تاریخشناسلیق علمینین جدّی نائلیتلریندن بیری ائتمیشدی. میرزا جمالین تاریخی تفسیرلرینده باشلیجا یئری قرهباغ خانلیغینین سیاسی مستقللیک اوغروندا خارجی تأثیرلره قارشی آپاردیغی مبارزه توتوردو. خانلیغین داخلیندهکی قوّهلر نسبتینه و حاکمیت دعوالارینا یاخشی بلد اولان مؤلف آذربایجانین بو سونونجو مستقل بؤلگهسینی پارچالاماق و یاد تأثیرلره تابع ائتدیرمک ساحهسینده ارمنی مَلیکلرینین داغیدیجی و خیانتکار فعالیتینین آچیقلانماسینا معین یئر آییرمیشدی. قرهباغ تاریخینی آراشدیران دیگر مؤلفلردن فرقلی اولاراق میرزا جمال خانلیغین داخلی سیاستی ایله بیر سیرا اقتصادی، تورپاق مُلکلری مسألهلرینه ده توخونموشدور.
اثر آ. پ، بئرژه طرفیندن روس دیلینه ترجمه اولوناراق ۱۸۵۵ (۱۲۳۴) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ترجمهیه میرزا جمالین قیسا بیوقرافیسی ده علاوه ائدیلمیشدی. بو معلومات تاریخچینین اوغلو، اؤزو ده قرهباغ تاریخینه دایر سالنامهنین مؤلفی کیمیتانینان رضاقلی بگ جوانشیر واسطهسی ایله الده ائدیلمیشدی.
رضاقلی بگین کئچن عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملادیغی «قرهباغنامه» اثری اصلینده آتاسینین «قرهباغ تاریخی» اثرینین خلاصهسیندن عبارت ایدی. لاکن آتاسیندان فرقلی اولاراق روس دیلینی مکمّل بیلن و روسیه ایله قرهباغ خانلیغی آراسینداکی مناسبتلره داها یاخیندان بلد اولان رضاقلی بگ قرهباغین ان یئنی تاریخی ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی واقعیت و ملاحظهلر ده سؤیلهمیشدیر.
قرهباغین تاریخی ایله مشغول اولان مؤلفلردن بیری ده میرزا یوسف نئرسئسوف ایدی. اونون فارس دیلینده یازدیغی «تاریخ صافی» اثرینده ده قرهباغ تاریخینه دایر دیگر سالنامهلرده اولدوغو کیمیخانلیغین ۱۷۴۵ – ۱۸۲۸ (۱۱۲۴ – ۱۲۰۷) نجی ایللر آراسینداکی سیاسی تاریخی اساس یئر توتور. لاکن ملّیتجه ارمنی اولان میرزا یوسف نئرسئسوف اؤز سالنامهسینده قرهباغین ارمنی مَلیکلرینین فعالیتلرینین تصویرینه داها چوخ یئر آییرمیش، پناهعلی خان و ابراهیم خلیل خانلا باغلی چوخلو تحریفلره و یانلیشلیقلارا یول وئرمیش، قرهباغین و بوتون آران اراضیسینین میفیک (افسانهوی/ خیالی) «بؤیوک ارمنستانین» ترکیبینده اولماسی بارهسینده ارمنی تاریخچیلرینین ساییقلامالارینی تکرارلامیشدیر. میرزا یوسف نئرسئسوف تصویر ائتدیگی حادثه و شخصیتلره کفایت قدر بلد دگیلدی. او، اوزون مدّت ایراندا و تیفلیسده یاشامیش و «تاریخ صافی» اثرینی ده چوخ گومان کی، فارسپرست قوّهلرین و خصوصاً ده ارمنی کیلسهسینین تأثیری آلتیندا یازمیشدی.
اؤتن عصرین ۶۰ (۴۰) نجی ایللرینده شاعر و معلّم میرمهدی خزانی ده «قرهباغنامه»لر سلسلهسینده معین یئر توتان «قرهباغ تاریخی» اثرینی یازمیشدی. ۲۴ فصلدن عبارت کیتابدا قرهباغ خانلیغینین تخمیناً ۸۰ ایللیک تاریخی اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. میرمهدی خزانینین اثری داها چوخ میرزا آدیگؤزهل بگ و میرزا جمال «قرهباغنامه»لرینین خلاصهسی کیمیدوشونولموشدو. اونا گؤره ده منبعلرده بو اثر «آثار الجمال» آدی آلتیندا دا تانینیر.
قرهباغ خانلیغینین تاریخی ایله باغلی آیری ـ آیری مقالهلر، خصوصیله ده ارمنی مَلیکلرینین خیانتی میرزا یوسف اهرینین «اهرنامه» آدلی اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. ارمنی مَلیکلری قرهباغدا حاکمیتی اؤز اللرینه کئچیرمک اوچون قاجارلا دیل تاپماغا چالیشیردیلار. لاکن اونلارین بو نقشهلری باش توتمامیشدی.
آذربایجانین باشقا بیر بؤلگهسینین ـ شکی خانلیغینین سیاسی تاریخینی سونونجو شکی خانی فتحعلی خانین اوغلو، شاعر کریم آغا فاتح یازمیشدی. اثر ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایلده تاماملانمیش، ۱۸۵۸ (۱۲۳۷) نجی ایلده آکادمیک ب. آ. دورن طرفیندن چاپ اولونموشدو. لاکن قافقازشناس ن. و. خانیکوفون سهوی اوزوندن کریم آغا فاتحین «شکی خانلیغینین تاریخینده» آدلی یازیسی ۱۹۲۹ (۱۳۰۸) نجو ایله قدر سهواً عبداللطیف افندینین اثری کیمیقلمه وئریلمیشدیر. کریم آغا اؤزونون حجمجه او قدر ده بؤیوک اولمایان یازیسینی آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی.
اصلاً شکیدن اولان باشقا بیر آذربایجان تاریخچیسینین ـ حاجی سید عبدالحمیدین (۱۷۹۵ – ؟ = ۱۱۷۴ – ؟) یئنه ده آنا دیلینده یازیلمیش «شکی خانلاری و اونلارین نسللری» اثری ده شکینین تاریخینه حصر اولونموشدو. بو سالنامه ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملانمیش ایلک دفعه سلمان ممتاز طرفیندن آشکارا چیخاریلمشدیر. اثرده شکی بؤلگهسینین تاریخی ۱۵ (۹) نجی یوزایللیکدن ۱۹ نجو یوزایلین اؤّللرینه کیمی(۱۲ نجی یوزایلین آخرلارینا کیمی) آردیجیللیقلا ایزلنمیش، شکیلیلرین ایران آسیلیلیغینا قارشی مبارزهسی، داخلی مسألهلری، شهرین مدافعه قورغولاری و سایر بارهسینده معلومات وئریلمیشدیر.
گنجه خانلیغینین تاریخینی ایسه دین خادمیو شاعر شیخ ابراهیم قدسی (۱۸۱۶ – ۱۸۶۵ = ۱۱۹۵ – ۱۲۴۴) قلمه آلمیشدی. او، گنجه ژیمنازیاسیندا آذربایجان تورکجهسی و شرعیات معلّمیوظیفهسینده چالیشمیشدی، آنا دیلیندن باشقا عرب و فارس دیللرینی ده مکمّل بیلیردی. اسلام تاریخی ایله باغلی بیر سیرا تدقیقاتلار مؤلفی کیمیتانینمیشدی. «تاریخ مقدس» اثرینده محمد (ص) پیغمبرین و اماملارین حیاتینی گئنیش عکس ائتدیرمیشدی. ۴۰ (۲۰) ایللرده شیخ ابراهیم مختلف یازیلی منبعلردن و معاصرلریندن توپلادیغی معلومات اساسیندا گنجهنین تاریخینی ترتیب ائتمیشدی. اونون یازیسیندا شهرین بنا اولماسیندان ۱۸۰۴ (۱۱۸۳) نجو ایله ـ سونونجو مستقل گنجه حکمداری جواد خانین سقوطونا و شهرین روسلار طرفیندن اشغالینا قدرکی حادثهلر ایشیقلاندیلمیشدی. آذربایجان ادبیاتینین ایلک تاریخچیسی ف. کؤچرلینین یازدیغینا گؤره شیخ ابراهیمین اثری معاصرلری آراسیندا الدن ـ اله گزمیشدی. بو اثرین قیسا خلاصهسی ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده روس دیلینده تامامیله باشقا بیر مؤلفین امضاسی ایله چاپ اولونموشدو.
دربند و قوبا خانلیقلارینین تاریخی، خصوصاً ده فتحعلی خانین حاکمیت دورو، حیاتی و شخصیتی ایله باغلی آیری ـ آیری مسألهلر قافقاز نایبالسلطنهلیگینده خدمت ائدن آذربایجانلی افسر اسکندر بگ حاجینسکینین «قوبالی فتحعلی خانین حیاتی» آدلی تدقیقاتلاریندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. اثر روس دیلینده یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ اولونموشدو. بو تاریخی پورتره نمونهسینین مهم جهتی بورادا بیر سیاسی خادم کیمیفتحعلی خانین گئرچک دگرلندیریلمهسی ایدی. اسکندر بگ حاجینسکی آیری ـ آیری خانلیقلاردان عبارت آذربایجان تورپاقلارینین واحد بیر دولت حالیندا بیرلشدیریلمهسی ساحهسینده فتحعلی خانین رولونو خصوصی قید ائدیر، اونو اوزاقگؤرن، عقللی، باجاریقلی دولت خادمی، نظامیایشه دریندن بلد اولان سرکرده کیمییوکسک قیمتلندیریردی.
میرزا حیدر وزیروفون (؟ – ۱۸۸۰ = ؟ – ۱۲۵۹) فارس دیلینده قلمه آلمیش «زبدهالتواریخ» اثرینده نادر شاهین اؤلوموندن سونرا داغستان و شیروانین سیاسی تاریخی دقّت مرکزینه چکیلمیشدی. تخمیناً ۴۰ (۲۰) نجی ایللرین اورتالاریندا تاماملانان الیازماسی اظهار نظر اوچون پتئربورقا ، آکادمیک خ. فرئنه گؤندریلمیشدی. «زبدهالتواریخ»ین دیگر رأیچیسی ـ م. ف. آخوندوف اونون اهمیت و فایداسینی خصوصی قید ائتمیشدی. میرزا حیدر وزیروفون، ائلهجه ده اونون دربندلی همکارلاریندان غازان دانشگاهینین مخبر عضوو میرزا محمدّتقی دربندینین، آرکئولوق ارسلان بگین تاریخی آراشدیرمالاری میرزا کاظمبگ، ع. باکیخانوف و ای. بئرئزینین دقّتینی جلب ائتمیشدی. لاکن آذربایجان تاریخینه دایر دیگر منبعلر کیمی، «زبدهالتواریخ» ده کئچن عصرده چاپ اولونمامیشدی. اثردهکی معلومات اساسیندا «دربندنامه جدید» آدلی قیسا بیر کیتاب حاضرلانمیشدی.
تاریخشناسلیغین آرکئولوژی و سکّهشناسلیق کیمییوکسک تدقیقاتچیلیق سرشتهسی طلب ائدن ساحهلرینده ده عصرین اورتالاریندان اعتباراً بیر ایرهلیلهییش نظره چارپماقدا ایدی. ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده روسیه آرکئولوژی جمعیتینین یارادیلماسی تشبّثو ایله تزارا مراجعت ائدن بیر نئچه گؤرکملی روس ضیالیسی ایچریسینده آذربایجانلی عالم م. ج. توپچوباشوف دا واریدی. ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده بو جمعیتین ترکیبینده آیریجا شرق آرکئولوژیسی شعبهسی یارادیلمیش و م. ج. توپچوباشوف یکدللیلیکله شعبهنین رهبری سئچیلمیشدی. شعبه شرق آرکئولوژیسی و سکّهشناسلیغینا دایر بیر سیرا علمیمسابقهلر کئچمیش، اؤز «قیدلر»ینی چاپ ائتمیشدی. ۱۸۴۴ (۱۲۲۳) نجو ایلدن غازان دانشگاهینداکی زنگین مینتس ـ کابینهیه (سکّهخانایا) رهبرلیک ائدن میرزا کاظمبگ هم ده شرق سکّهلری و شرق ائپیقرافیک (کتیبه) آبیدهلری ایله باغلی بیر سیرا یئنی تدقیقاتلارین مؤلفیدیر. «کاوکاز» غزئتی ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایل نومرهلرینین بیرینده م. ف. آخوندوفون قافقاز نایبالسلطنهلیگی دفترخاناسی یانینداکی سکّه کابینهسینه قدیم شرق سکّهلرینین بؤیوک بیر توپلوسونو باغیشلادیغینی خبر وئریردی.
م. ف. آخوندوفون تاریخچی فعالیتینین بیر حصّهسی ۱۸۶۶ (۱۲۴۵) نجی ایلده یارادیلان قافقاز آرکئوقرافی کومیسیونو ایله باغلی ایدی. او، بورادا آ. پ. بئرژه، ن. ف. دوبرووین کیمیگؤرکملی روس تاریخچیلری ایله چیگین ـ چیگینه چالیشیردی. کومیسیونون نشر ائتدیگی چوخجلدلی «سَنَدلر»ده آذربایجان و یاخین شرقله باغلی سندلرین بیر قسمیم. ف. آخوندوف طرفیندن روس دیلینه چئوریلمیش، دقیقلشدیریلمیش، اونلارا ایضاح و شرحلر یازیلمیشدی. «سَنَدلر»ین تکجه بئشینجی جلدی اوچون او، بئش یوز صفحه یازی متنی حاضرلامیشدی. بیر سؤزله، ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان عالملری، ضیالیلاری اوزهرینده «آذربایجان تاریخی» سؤزلری یازیلا بیلهجک بیر کیتاب اورتالیغا قویماسالار دا، همین تاریخین آیری ـ آیری مرحلهلرینی اؤزونده عکس ائتدیرن چوخسایلی منبعلری اوزه چیخارمیش، آراشدیرمیش، چاپ ائتمیشدیلر.
قافقازین عربدیللی کتیبه آبیدهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده شاعر و معلّم فاضل خان شیدانین (۱۷۹۲ – ۱۸۵۲ = ۱۱۷۱ – ۱۲۳۱) معین خدمتلری اولموشدو.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا میرزا کاظمبگ و ع. باکیخانوف کیمیگؤرکملی آذربایجان عالملرینین تأثیری آلتیندا ای. بئرئزین، آ. س. قریبایدوف، آ. آ. بئستویئف ـ مارلینسکی، ی. ن. اوزئرتسکوفسکی، پ. س. سئنکوفسکی، او. ائوئتسکی، ب. دورن، م. بروسه، خ. فرئن، ی. آ. قاقئمئیستئر کیمیروس یازیچی، شرقشناس و قافقازشناسلاری آذربایجانلا، اونون تاریخی کئچمشی، مادّی مدنیت آبیدهلری ایله ماراقلانمیش و همین مسألهلرله باغلی اؤز اثرلرینده سؤز آچمیشدیلار.
تاریخشناسلیقلا بیر سیرادا ۱۹ (۱۳) نجو یوزایللیگین بیرینجی یاریسیندا آذربایجاندا جغرافیاشناسلیق ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولموشدو. مشهور جغرافیاشناس ـ سیاح، تاریخچی، ائتنوقراف، فیلوسوف، ادبیاتشناس حاجی زینالعابدین شیروانی (۱۷۸۰ – ۱۸۳۷ = ۱۱۵۹ – ۱۲۱۶) عؤمرونون ۴۰ ایلینی سیاحتلرده کئچیرمیش،آذربایجاندا، یاخین و اورتا شرق اؤلکهلرینده، هند ـ چینده و باشقا یئرلرده اولموشدو. اونون چوخسایلی اثرلرینده یاخین و اورتا شرقین، هندوستانین، اتیوپی (حبشه)نین، اورتا آسیانین، قافقازین جغرافیسی، تاریخی، ائتنوقرافیسی، اینجهصنعتی، مدنیت آبیدهلری بارهسینده ماراقلی معلومات وئریلمیش، همین اؤلکهلرین طبیعتی، اقلیمی، بیتکی اؤرتوگو تصویر اولونموش، بیر سیرا جغرافی آدلارین بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورولموشدو. حاجی زینالعابدینین کیچیک قارداشی حاجی محمدعلی شیروانی (۱۷۸۳ – ؟ = ۱۱۶۲ – ؟) ده ۳۰ ایلدن چوخ سیاحتلرده اولموش، گزدیگی اؤلکهلر بارهسینده بیر نئجه کیتاب یازمیشدی. او، عین زماندا طبابت و فلسفه ایله ده ماراقلانمیشدی.
ع. باکیخانوفون روسیهیه، اوکراینا، لهستانا، بالتیک اؤلکهلرینه، تورکیه و اورتا شرق اؤلکهلرینه سیاحتلری، ای. قوتقاشینلینین «سفرنامه»سی، م. ف. آخوندوفون تورکیه حقّینده قیدلری همین اؤلکهلر بارهسینده تاریخی ـ جغرافی بیلیکلرین آذربایجاندا یاییلماسی باخیمیندان معین رول اوینامیشدی. اونلارین هر اوچو روسیه جغرافیا جمعیتی قافقاز شعبهسینین حقیقی عضولری ایدیلر و شعبهنین علمیتدبیرلرینده یاخیندان اشتراک ائدیردیلر.
فلسفه
آذربایجاندا زنگین عنعنهلره مالک اولان فلسفی فیکیر ۱۹ (۱۳) نجو یوزایلین اورتالاریندا یئنی انکشاف مرحلهسینه قدم قویموش، خصوصیله اونون علم اخلاق، منطق کیمیساحهلرینده نظرهچارپاجاق ایرهلیلهییشلر اولموشدور. انسانی علملرین دیگر ساحهلری کیمیبورادا دا آپاریجی یئر توتان، انسیکلوپئدیک بیلیگی ایله سئچیلن ع. باکیخانوف، م. ف. آخوندوف، میرزا کاظمبگ و باشقالاری ایدی.
ع. باکیخانوفون ۱۸۳۳ (۱۲۱۲) نجو ایلده تاماملانان «تهذیب الاخلاق» اثری مؤلفین اؤزونون یازدیغی کیمی، «اسلامین مقدّس کیتابینین، ائلهجه ده یونان، عرب و اوروپا فیلوسوفلارینین تعلیملرینه اساسلانان اخلاق فلسفهسی» نمونهسی ایدی. کیتاب فارس دیلینده یازیلمیشدی. اونون متنی ایلک دفعه ۱۸۸۸ (۱۲۶۷) نجی ایلده «کشکول» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ع. باکیخانوفون اخلاقی گؤروشلرینی عکس ائتدیرن باشقا بیر اثری ایسه ۱۸۳۷ ( ۱۲۱۶) نجی ایلده تاماملادیغی «نصیحت» («کیتاب نصیحت») ایدی. بو اثر قدیم تورک ـ اویغور سؤز اوستادی بالاساقونلونون «کوتادقو بیلیک» شعرینین تأثیری آلتیندا یازیلمیش نصیحتلردن عبارتدی.
دایرهالمعارفچی ـ عالمین «عین المیزان» اثری ایسه اونون اؤزونون ده قید ائتدیگی کیمی، دیالکتیک و منطق مسألهلرینه حصر اولونموشدو. اثر عرب دیلینده یازیلمیشدی، مقدمه، ایکی فصل و نتیجهدن عبارت ایدی. «عین المیزان»ین ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده اوزو کؤچورولن نسخهسی مؤلف طرفیندن غازان دانشگاهینین اوستادی میرزا کاظمبگه هدیه ائدیلمیشدی.
میرزا کاظمبگ ایستر شرق، ایسترسه ده غرب فلسفهسی فیکرینه دریندن بلد ایدی. گنجلیگینده ان یاخشی معلّملرین سیماسیندا شرق اسکولاستیک روحوندا تربیه ائدیلسه ده، سونرالار آنتیک یونان و آلمان فلسفهسینه بؤیوک ماراق گؤسترمیشدی. اونون فلسفهسی باخیشلارینین فورمالاشماسینا افلاطونون ارثی خصوصیله بؤیوک تأثیر گؤسترمیشدی. تاریخی اثرلریندن ده گؤروندوگو کیمی، میرزا کاظمبگ یونان فلسفهسیندهکی ایدئالیست جریانا داها بؤیوک اهمیت وئریردی، بونا گؤره ده هئراکلیتین میلئت مکتبینین، ائمپئدوکل و دموکریتین ماتریالیست مضمونلو فلسفهسی ارثی عالمین دقّتینی او قدر ده جلب ائتمیردی. اونون فلسفی آختاریشلارینا اسکندریه مکتبینین، یئنی افلاطونیسم و یئنی پیتاقوریسمین داها گوجلو تأثیری اولموشدو. تصادفی دگیل کی، باب حرکاتینین فلسفی ماهیتینی و احکاملارینی آچیقلایارکن میرزا کاظمبگ بابیلیکله افلاطون تعلیمیآراسیندا مقایسه و پارالئللر آپارمیشدی. یاریمچیق قالمیش «دنیانین «تمیز» آدلاندیریلان ذوقلاری و اونلارین حقیقی سعادته قوغوشماغا تأثیری» آدلی ائتیک ـ فلسفی یازیسیندا ایسه آذربایجانلی عالم ایدئالیست آلمان فلسفهسینین کانت و شئلینق کیمیگؤرکملی نمایندهلرینین یارادیجیلیغینا مراجعت ائدیردی. آلمان فیلوسوفلاری کیمیمیرزا کاظم بگ ده انکشافی معنوی پروسه ساییر و دنیانین درکینده الاهی باشلانغیجلا بیرلیکده علمه ده بؤیوک اهمیت وئریردی. اسلاما دایر سلسله اثرلرینده عالم ۷ – ۱۱ (۱ – ۵) نجی عصرلر شرق، خصوصاً ده عرب فلسفی فیکرینین بیر سیرا گؤرکملی نمایندهلری بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورموشدو. ایران تاریخینه دایر الیازماسی شکلینده قالمیش تدقیقاتلاریندا،هابئله «فردوسییه گؤره فارس میفولوژیسی» اثرینده او، قدیم دینلرین، خصوصاً ده زردشتیلیگین فلسفی اساسلاری بارهسینده فیکیرلرینی اساسلاندیرمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان فلسفی فیکرینین ان گؤرکملی نمایندهسی م. ف. آخوندوف ایدی. اونون «کمالالدوله مکتوبلاری» فلسفی اثری ایله آذربایجانین فلسفی فیکر تاریخینده بیرینجی دفعه اولاراق بو علم ساحهسینین خلقین حیاتی، مبارزهسی، معنویاتی ایله سیخ باغلیلیغی مسألهسی قویولموشدو. بؤیوک یازیچینین فلسفی ارثی بدیعی یارادیجیلیغی کیمیآیدین اجتماعی استقامتی ایله فرقلهنیر. معاصرلری ع. باکیخانوف و میرزا کاظمبگدن فرقلی اولارق م. ف. آخوندوف تفکّرون وارلیغا، شعورون طبیعته مناسبتینده آردیجیل ماتریالیست موضعده دایانمیش، خصوصاً شرق فلسفه ارثیندهکی اسکولاستیک میللره قارشی باریشماز موضع توتموشدو. ایدئالیسمین تنقیدینی وئرمگه چالیشارکن فیلوسوف ـ ادیب ایلک نوبهده طبیعتشناسلیق علمینین اوغورلارینا، گلدیگی علمینتیجهلره اساسلانیردی. م. ف. آخوندوفون فیکرینجه، مادّه («ماده کثرات») یوخلوقدان عمله گلمهییب و یوخلوغا چئوریله بیلمز؛ او، رئاللیغین مجموعودور، یگانه، حقیقی و مطلق ذاتیدیر. آذربایجان فیلوسوفو حرکتی مادّهنین اساس خاصّهسی ساییر، مکان و زمانین دا همین خاصّهلر کیمیگئرچکلیگینی، اوّلی و سونو اولمادیغی فیکرینی قبول ائدیردی. دنیانین فاصلهسیز دگیشمهسی مادّهنین ابدی حرکتی ایله باغلی شرح ائدیلیردی. آخوندوف دوالیست (ایکیلی) باشلانغیجی، روحون اؤلمزلیگی و اونون مستقل فعالیتی حقّیندهکی فیکیرلری اویدورما آدلاندیریردی. اوروپا معارفچیلری کیمیم. ف. آخوندوف دا دنیانین درکینده عقلین، ذکانین، علمیبیلیکلرین مستثنا رولونو قید ائدیر، انسانلاری اسکولاستیک و ماوراءطبیعته ایناندیرماغا چالیشانلاری کسکین تنقیده توتوردو. او، فیلوسوفلارا «خلقه حقیقت، حقوق، عقل و انسانلیق یولو» گؤسترمگه، «خلقی حقیقت، ترقّی و سیویلیزاسیا (تمدن) یولونا» چیخارماغا بورجلو آداملار کیمییوکسک طلبکارلیقلا یاناشیردی. م. ف. آخوندوفون فلسفی باخیشلاری اونون اوروپا فلسفی فیکرینه یاخشی بلد اولدوغونو گؤستریر. لاکن بونونلا بیرلیکده بؤیوک ادیبین بیر سیرا مقاملاردا شرق فلسفی فیکرینه، خصوصاً ده اسلامین یاراتدیغی معنوی ثروتلره کفایت قدر دقیقلیک و دوزگونلوکله یاناشا بیلمهدیگینی، بعضی حاللاردا افراط انکارچیلیق موضعی توتدوغونو دا قید ائتمک لازمدیر.
کلاسیک شرق و اسلام فلسفهسی، معنویات، بدیعیلیک ایله باغلی مختلف مسألهلر حاجی زینالعابدین شیروانینین «بوستان العارفین»، «کشف المعارف»، حاجی محمدعلی شیروانینین «البرهان فی شرافت الانسان» اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. ادبیاتین فلسفی توتومو، عنعنهوی شرق تعلیمینین جدّی معنوی باخیشلارلا عوضلنمهسی گوجلنمیشدی.
علمیفیکرین نسبتاً دقیق منظرهسینی یاراتماق اوچون مسلمان حقوقشناسلیغی (فقه) و نجوم ساحهسینده گؤرولن بیر سیرا ایشلرین ده آدینی چکمک لازمدیر. مسلمان حقوقو ساحهسینده یالنیز روسیه دگیل، بوتون اوروپادا ان نفوذلو متخصص کیمیتانینان میرزا کاظمبگ ۱۸۴۵ (۱۲۲۴) نجی ایلده غازاندا حنفیلر مکتبی اوزره مسلمان فقهنین قیسا درسلیگی «مختصر الوقایت»ی چاپ ائتدیرمیشدی. ۵۰ (۳۰) نجی ایللردن سونرا اونون علمییارادیجیلیغیندا شیعه مذهب مسلمانلارین حقوقی مسألهلرینین اؤیرهنیلمهسی اؤن پلانا چکیلمیشدی. اونون ۱۸۶۲ – ۱۸۶۷ (۱۲۴۱ – ۱۲۴۶) نجی ایللرده پتئربورقدا چاپدان چیخان «شریعت الاسلام» کیتابینین بیرینجی جلدی مسلمانلاردا تجارت و گیرو مسألهلرینه، ایکینجی جلدی ورثهلیک حقوقو مسألهلرینه حصر ائدیلمیشدی. اوچونجو ـ سونونجو کیتابدا عایله و ورثهلیک حقوقلاری اؤز عکسینی تاپمالی ایدی. ۱۸۷۰ (۱۲۴۹) نجی ایلده عالمین وفاتیندان سونرا «مسلمان قانونلاری کلیاتی» حاضرلایان خصوصی کومیتهنین بوتون سعیلرینه باخمایاراق همین اثر اوزهرینده ایشی باشا چاتدیرا بیلهجک بیر متخصص تاپلمامیشدی. بو دا شرقشناس ـ حقوق نظریهچیسی کیمیروسیه علمیاوچون میرزا کاظمبگین عوضائدیلمزلیگینی بیر داها ثبوتا یئتیریر.
***
۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه قدر علمیفیکرین دیگر ساحهلری ـ دقیق علملر، یئر حقّینده علملر، طبابت آذربایجاندا نظرهچارپاجاق انکشاف یولو کئچمهمیشدی. بو دا بیر طرفدن همین ساحهلرده موجود علمیعنعنهلرین قیریلماسی، علمیمکتبلرین داغیلماسی، او بیری طرفدن ایسه بوتؤولوکده اقتصادی گئریلیگین، زراعت و صنایعین ضعیف انکشافینین نتیجهسینده جامعهنین اؤزونده ماراق و تقاضاین اولماماسی ایله باغلی ایدی. شبههسیز، طبابت علملرینین کاپیتالیست اقتصادیاتی ایله سیخ باغلیلیغی دا بورادا اؤزونو گؤستریردی. آذربایجاندا تکنیکی بیلیکلرین آز یاییلماسی و حتّا ساحهدهکی دورغونلوق صنایع ساحهلرینین هله نطفه سویهسینده اولماسی ایله رابطهده ایدی.
زنگین یئرآلتی و یئراوستو ثروتلر آذربایجانا امپراتورلوغون خاممال مرکزی کیمیماراق دوغوروردو. آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی، بؤلگهلر اوزره اونون طبیعی ثروتلرینین آشکارا چیخاریلماسی قافقاز داغ ـ معدن ادارهسی طرفیندن حیاتا کئچیریلیردی. بو تدقیقاتلار داها چوخ همین یاتاقلارین استثمارینی نظرده توتوردو. ۶۰ (۴۰) نجی ایللردن باشلایاراق معدن مهندسلری داشکسن، کدهبگ، زگلیک و دیگر بؤلگهلرده میس، کوبالت، گوگورد، آلونیت یاتاقلارینی گلهجک صنایع استثماری اوچون گئنیش تدقیق ائتمگه باشلادیلار. همین تدقیقاتلارین نتیجهسی کیمیمیدانا چیخاریلان علمیقناعت و مشاهدهلر ۱۸۶۸ (۱۲۴۷) نجی ایلدن باشلایاراق ایللیک «قافقازین ژئولوژیسی اوچون ماتریاللار» مجموعهسینده چاپ اولونوردو. ۶۰ (۴۰) ایللردن باشلایاراق آکادمیک ق. و. آبیخ قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده جدّی علمیآراشدیرمالار آپاریردی.
عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللریندن اعتباراً نفت یاتاقلارینین استثماری و نفت محصوللارینین علمیاساسلار اوزره تولیدی ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولوردو. بو ساحهده تانینمیش روس کیمیاچیسی (شیمیستی) د. ای. مئندئلئیئف خصوصیله آردیجیل فعالیت گؤستریردی. ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلدن باشلایاراق او، باکینین نفت ذخیرهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده تدقیقاتلار آپاریر و باکی یاتاقلارینین دنیانین باشلیجا نفت مرکزلریندن ساییلان پئنسیلوانیادان قات ـ قات اوستون اولدوغونو گؤستریردی. د. ای. مئندئلئیئف خام نفتدن نفت محصول لاری آلینماسینین داها ثمرهلی اصوللارینین ایشلهنیب حاضرلانماسی ساحهسینده معین خدمت گؤسترمیشدی. کئروسین (لامپا یاغی) توللانتیلاریندان سورتکو یاغلارینین حاضرلانماسی ایدهسی اونا مخصوصدور. نفت محصوللارینین خصوصی چکیسینی گؤسترن جدولی ده ایلک دفعه ا. ای. مئندئلئیئف ترتیب ائتمیشدی.
روسیه امپراتور تکنیکی جمعیتینین باکی شعبهسینین یارادیلماسی نفت ژئولوژیسی، نفتچیخارما و نفت تولیدی ایله باغلی تدقیقاتلارین واحد مرکزده جمعلشمهسینه امکان یاراتمیشدی. جمعیتین باکیداکی زنگین لابراتواریندا نفت محصوللارینین تصفیهسی و آنالیزی،هابئله استانداردلاشما ساحهسینده جدّی تدقیقاتلار آپاریلیردی.
عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه دوغرو باکیدا نفتچیخارمانین گئتدیکجه گئنیش مقیاس آلماسی مترقّی قازما تکنولوژیسینین تطبیقینی طلب ائدیردی. بو ساحهده او. لئنتسین ایشلهییب حاضرلادیغی مکانیکلشدیریلمیش قازما اصولو اؤز محصولدارلیغینی و ثمرهلیگی ایله سئچیلیردی.
نفتچیخارما و نفت تولیدی ساحهسینده چالیشان بیر سیرا آذربایجانلی اوستالار تکنیکی تحصیله مالک اولسالار دا، یوکسک حرفهایلیک و سرشته سایهسینده قازما و نفت اعمالی ایشینین تکمیللشدیریلمهسی باخیمیندان علمییئنیلیگی ایله دقّتی جلب ائدن جسارتلی تکلیفلر ایرهلی سورموش و حیاتا کئچیرمیشدیلر. مثلاً، نفت تولیدی ساحهسینده ایلک آذربایجانلی تکنیکلردن اولان جواد ملیکوف ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلده اؤز طرحی اساسیندا باکیدا خام نفتدن لامپا یاغی تولید ائدن قورغو و کیچیک پارافین زاوودو (کارخاناسی) تیکدیرمیش،هابئله لامپا یاغی تولیدینده سویودوجو سیستمین تکنولوژیسینی ایشلهییب حاضرلامیشدی.
شبههسیز، ژئولوژی و نفتچیخارما ایله باغلی آپاریلان تدقیقاتلار آذربایجانین یئرآلتی ثروتلرینین مستملکهچیلیک نیتی ایله خاممال منبعی کیمیاؤیرهنیلمهسینه یؤنهلمیشدی. عین سؤزلری آذربایجانین کند اقتصادی، حیوانات و نباتاتی ایله باغلی تصادفی تدقیقاتلار بارهسینده ده دئمک اولار. بئله تدقیقاتلار ایلک نوبهده پایتختین سیاسی و اقتصادی منافعی اوچون آپاریلیردی. لاکن اؤز ـ اؤزلوگونده بو تدقیقاتلار آذربایجان حقّینده بیلیک قایناغینا چئوریلیردی. بو باخیمدان ۱۸۲۹ – ۱۸۳۲ (۱۲۰۸ – ۱۲۱۱) نجی ایللرده «تیفلیسکییه وئدوموستی» غزئتینده چاپ اولونان ایری حجملی سلسله تدقیقاتلار آذربایجانین همین دوردهکی اقتصادیاتی، طبیعی ثروتلری، ایشچی قوّهسی بارهسینده معین بیلگیلر وئریر. بونلاردان «آذربایجان ایالتینین گلیرلری حقّینده»، «ایروان ولایتینین ثروتلری و تولیدی حقّینده»، «ایروان ولایتینه استاتیستیک (آماری) باخیش»، «تالیش ولایتی» کیمیتدقیقاتلاری گؤسترمک اولار. او. سوئتسکینین نخجوانین طبیعی ثروتلری، خاممال ذخیرهلری، بیتکی اؤرتوگو بارهسیندهکی گئنیش تدقیقاتی ۱۸۳۴ (۱۲۱۳) نجو ایلده آ. س. پوشکینین نشر ائتدیگی «لیتراتورنایا قازئتا» دا چاپ اولونموشدو.
روسیه زراعت جمعیتینین قافقاز شعبهسینین یارادیلماسی قافقازین باشلیجا اکینچیلیک بؤلگهسی اولان آذربایجاندا علمیبیلیکلرین تطبیقی ساحهسینده معین اوغورلو نتیجهلره گتیریب چیخارمیشدی. ۶۰ (۴۰) نجی ایللرین سونوندا جمعیتین تشبّثو ایله تیفلیسده آذربایجان تورکجهسینده «کند غزئتی»نین نشرینه تشبّث گؤستریلمیشدی.
روسیه زراعت جمعیتی قافقاز شعبهسی نین حقیقی عضولری سیراسیندا گؤرکملی نظامیخادم و یازیچیا اسماعیل بگ قوتقاشینلی دا واریدی. ۱۸۴۹ (۱۲۲۸) نجو ایلده «کاوکاز» غزئتینده اونون باراماچیلیغین علمیتشکیلی ایله باغلی ایکی مقالهسی چاپ اولونموشدو. ای. قوتقاشینلی ایله بیرلیکده ایری مالک، روس اوردوسونون ژنرال لیتنانتی جعفرقلی آغا باکیخانوف و بؤیوک تورپاق صاحبی رحیم بگ قرهباغلی دا بو جمعیتین حقیقی عضولری کیمیگئنیش فعالیت گؤستریردیلر.
آذربایجان حیواناتینین علمیتصویرینین وئریلمهسی ساحهسینده ایلک تشبّث تانینمیش روس بیولوقو ی. ایزمایل کووالئفسکییه مخصوص ایدی. او، کور چایی حوزهسینی و شاماخی مئشهلرینی تدقیق ائتمیش، ایلک دفعه نادر توقای مئشهلری بارهسینده علمیاجتماعیته معلومات وئرمیشدی. ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتباراً شیروانین جنوبشرق حصّهسینین، قوبوستانین، شکینین نباتاتینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده روس عالملری طرفیندن بیر سیرا تدقیقاتلار آپاریلمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین سونونا قدر آذربایجاندا طبیعت علملرینین، طبابتین، تکنیکی بیلیکلرین یاییلماسی چوخ آز نظره چارپیردی. بو ساحهده علمیکادرلارین یئتیشدیریلمهسینه قطعیاً اهمیت وئریلمیردی. طبیعی، بوتون بونلارا گؤره انسانی ساحهیه نسبتاً قالان علم ساحهلری ضعیف و غیرمعین انکشاف دوروموندا ایدی. انسانی علملرین، خصوصاً تاریخشناسلیق و دیلچیلیگین آپاریجی یئره چیخماسی ایسه تامامیله قانونااویغون ایدی. معنوی بیرلیگه نایل اولماق، ملّی اؤزونودرک یولونا چیخماق، اؤز تاریخینه، دیلینه، دینینه، معنوی ثروتلرینه یییهلنمیش بیر توپلوم کیمیداورانماق اوچون آذربایجان جامعهسینین بوتون معنوی گوجونون سفربر (تجهیز) اولماسی طلب ائدیلیردی….. آردی وار


text:
استامینوفن
استامینوفن ((اینگیلیسجه: Acetaminophen)) یا پاراستامول (Paracetamol) مسکین یا آغریٛ آزالدان درمان.
داوا شکیلی :حب .شربت.شیاف.قطره
ان چوخ ایشه گلن مسکین وتب کسن داوا کی چوخ خسته لیکلرده قوللانیٛلیٛر
ایچیندهکیلر
ایشه گلمه سی[دَییشدیر]
بو داوا پاراستامول دی و آسپیرین کیمی دردی آزالدار اما آسپیرین بدنه ضرری چوخدۇ ولی پاراستامول بدنه آز ضرر ائدر بو داوانین بدنده چوخ اولماسی کبدی مسموم ائدر و باتی اولکه لرده کبدین مسوم اولماسی چوخلۇ پاراستامول سمی دیر و اونا گوره بو درمانیٛن آز ایشلنمسی گرکلیدیر. الکل بو داوانین کبدده اِتکیسی یۆکسلدیر و سمی چوخالدار.بو داوا آز ضرری اولدوغونا گوره نۆسخه سیز و دوکتوریازمامیش دا ساتیلار و بیر ساده مسکین و آغریٛ آزالدان وتب کسن داوادی و هر کیمسه اونۇ دوکتوریازمامیش دا آلا بیلر
استامینوفن چوخلۇ سویوق دیمه ده و آنفلوانزادا یازیلار وایشله نیر
تاریخچه[دَییشدیر]
آق سؤئؤد و اوکالیپتوس آغاجین قابۇغۇ اۇرتا چاغدا بدنین ایسی سین آلان یا آزالدان تانیندی و قوللاندیٛ اونا گوره گنهگنه داواسی مالاریا خستهلیگینده اوکالیپتوس آغاجینین قابۇغۇندان بدن ایستی آلاماق اۆچون قوللاندیٛ و گنه گنه داواسی بدنین حرارتین آلان داوا دۆنیادا تانیندی بو داوا اوکالیپتوس آغاجینین قابۇغۇندان دۆزلیردی اما اوکالیپتوس آغاجی دونیادا آزالدی و گنه گنه داواسی باهالاشدی و آزالدی .
اسید سالیسیلیک وسالیسیلین بو داوادا واریدی و اوروپادا بو داوالاری آیرماغا چوخ چالیشدیلار و بایر شهرینده بیر شیمی بیلگینی، آلمانلی فلیکس هوفمان 19 اینجی یوزایلده بو ایشده باشاردیٛ و اسید سالیسیلیک وسالیسیلینی آیردی .اوندان 40ایل قاباق بو ایش گورلموشدی و فریدیرک گیرهارد بو ایشه سون قویموشدی اما بو ایشی یاریٛ بوشلادی چون بو ایشی چتین بولدۇ .
1886 اینجی ایلده استراسبورگ لابراتواریندا پروفسور آدولف کوسمال بیر گنه داواسین تست ائدیردی و اونا گوره اونون ایکی آرخاداشیٛ أرنولد کان و پل هپ نفتالین آلماقا داوا خانیا گئتدیلر اما داواخاناچی کیریخیب و استانیلید داواسین نفتالین یرینه اولارا ساتدی و بئله لیکده اولار نفتالین یرینه اسیتانیلید ایشلتدیلر و اونون ایستیلیگی آلماقینی بیلدیلر کی چوخ اِتکیسی واریدی و دوام وئردی .
بو ایشده استانیلید داواسی تاپیلدی کی ایستیلیگی آزالدان داوا اوچون قوللاندیٛ اما ایللر سورا بو داوانین آغرینی آزالتماغی تاپیلدی .بو داوادان پاراستامول و فیناسیتین داواسی ایٛرتیلدی کی آغری آزالدان داوادیلار.دوکتور هب اونون آغری آزالتماسین بیلدی و اونی اسید سالیسیلیک یرینه بازارا وئردی و استانیلید شیمیائی داوا آنتیفییرین آدینا بازارا گلدی و اسید سالیسیلیک یرینه ایشلندی .
سوندا پارانیتروفینول داواسی بو دواونین یرینه بازارا گلدی کی اوندان چوخ اِتکیسی واریدی بایرن کمپانیسیندا کارل دویوسبورگ پارانیتروفینول داواسین چالیشدیرماق ایسته دی و اسکارهیزنبرگ بو داوانی بیر تجاری داوا ائتدی و اونۇ چالیشدیردی و بیر آغرینی آلان داوا بیلیندی کی آنیفییرین دن اِتکیسی چوخۇیدۇ انا گؤره بو دوا فیناسیتین آدیندا بازارا گیردی .
سوندا 1878 اینجی ایلده بیرینجی کِز پاراستامول داواسین هارمون نورثروپ مورسه آدیندا شیمی بلیلگینی اسید استیک ده فیناسیتین داواسین اریتدی و الده ائتدی .پاراستامول 1893اونجۆ ایله جه ایشه گلمدی و بو ایلده بیلیندی کی فیناسیتین ایشلدن نوخوشلارین سوپشابیندا پاراستامول واردی کی بو داوانین بدنده دوزلمه سین گؤستردی 1948اینجی ایلده نیویورک شهرینده، اسیتانیلید، هموگلبین لری تؤکتمَگی بیلیندی ، اۆستلیک قانی مسموم ائدیر، بونا متوهموگولوبینمیا آد وئردیلر و اسیتانیلید داواسین اونۇ چوخالدان بیلدیلر و اونا گؤره اسیتانیلید داواسی حذف اولدو و اونون یرینه پاراستامول ایشلندی
ضرری[دَییشدیر]
ایه بوداوانی یه دیز و اسهال یا ساریلیق یا گوزلرین قیزارناسی وسارالماسی یا اورک بولانما معده آغریسی یا قانلی اسهال یا سوپشابینین رنگی چوخالماسی یا قانلی اولماسی سوپشابین آزالماسی سیزده گوروشدی بوداوانی گرک ایشلتمییب و تئز دوکتوره گئدسیز .گونده 4 گیرمدن چوخ استامینوفون ایشلتماق کبد نوخوشلوقی ومسمویتی گتیرر
اۇیاریٛلار[دَییشدیر]
بو دوالاری ایشلدنده بو خستهلیکلرین اولماماسی گرکلیدیر و اولارکن ده دوکتورا دئملیدیر:
قلب سانجی سی
کبد خستهلیگی
هپاتیت
بویلو اولان خاتونلار و سوت امجکلی اولان
بو دواو ایلا غیر استروئیدی دوالاری(ایبوپروفن وNSAIDs) و اسپیرین وقانی دورولدان داوالار(وارفارین) ایشلتمک
الکل ایشلتمک
الکلی کبدی اولانلار(الکسیم)
داواشکیلی[دَییشدیر]
تجاری داوالار و ژنریک داوانین اِتکیسی بیردی امما ژنریک داوالار اوجوزدو اوزون اِتکیسی اولان استامینوفون باهادیر. اما اِتکیسی یاخچیدی و عارضهلری آزدیٛر .
قایناقلار[دَییشدیر]
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«[۱]»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. ( تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کارل قوستاو یاکوب یاکوبی
کارل قوستاو یاکوب یاکوبی (اینگیلیسجه: Carl Gustav Jacob Jacobi) آلمانلی بیلیم اینسانی. ۱۰ دسامبر ۱۸۰۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۶ ایل عومر ائلهییب و ۱۸ فوریه ۱۸۵۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. کارل قوستاو یاکوب یاکوبی هومبولت برلین بیلیمیوردو (Ph. D. , 1825)دا درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carl Gustav Jacob Jacobi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کارل قوستاو یاکوب یاکوبی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اؤلومدن سونرا اینسانلار اؤلدوکلرینی و اطرافیندا باش وئرنلری باشا دوشورلر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده آچیقلامانی نیو یورک اونیورسیتتینین لانگونه طب مرکزیندن اولان تدقیقاتچیلار یاییبلار. تدقیقاتچیلارین آراشدیرماسینا گؤره، اؤلوموندن بیر قدر سونرا اینسانلار هله ده شعورلو اولورلار. بونا اساس کیمی بیینین اؤلومدن سونرا دا آکتیو اولماسی گؤستریلیب.
تدقیقاتچیلارین رهبری سم پارنیانین سؤزلرینه گؤره، اینسان اؤلندن سونرا بیین حجیرهلری اؤلمهیه باشلاییر:
«بو اؤلومله عینی آندا باش وئرمیر، اونا بیر نئچه ساعت واخت صرف اولونور. اونلار حکیم و طب باجیلارینی گؤردوکلرینی و ایش زامانی دانیشدیقلاری بوتون صحبتی ائشیتدیکلرینی سؤیلهیه بیلرلر".


text:
kend
اوشاغیدیم؛ کندیمیزده ایکی نفرین یئرلرینین مرسی(مرزی) اوُسته سؤزلری چیخمیشدی ، بیری دئییردی او آغ داشدان بویانا منیم دی اوبیریسی دئییردی یوخ او نوواخدان بویانا سنین دی . بو آرادا سؤزو گئدن یئرین دوزگون قورقوشوملو سندی ده یوخودو بللی اولا کیم دوز دئییر کیمسه او بیرینینی حاققینی پوزوب اونون یئرینه و امهیینه یییه دورماق ایستهییردی !
بونلارین خیرخاخیرلاری گئت گئده چوخالیردی ، هئچ بیری ده شئیطانین آتیندان یئره توشموردولر؛ نه آغ ساققال ساییردیلر نه قارا ساققال. آنجاق بیر گون بیر آغ ساققال گیردی آرالارینا بیر حیرص پورسونان سون سیلاحی آرایا قویدو: " آللاه هر ایکیزین ده شئیطانیزا قووات وئرسین ؛ سیزین بو بوغاز دؤومهنیزه سادجه قورآن سون قویا بیلر" دئدی.
هاندان گئجدن او کی، ایکی آیاغین سوخموشدو بیر باشماغا و کسینلیکله دئییردی بو یئر منیم دی دستاماز آلیب قورآنا ال قویوب آند ایچدی ! و قارشی طرفی ده داها موجادیله سون قویوب "تاپیشیریرام او قورآنین یییهسینه" دئییب دا ایستهگیندن واز گئچدی.
او گونلرده ایدی کی مدرسهده اوردا بوردا ائشیدیردیم نئچه ایلدی ایسراییل-له فیلیسطینین آرالاریندا تورپاق ساواشی وار و بو ساواش ایلردی بیر طرفده اولان چئشیتلی سیلاحلاریلان اوبیری طرفده ایسه اللرینه داش آلاراق موباریزهیه داوام وئریردیرلر. کندیمیزده اوُز وئرهن بیر آند ایچمهنین گوجونه دایاناراق بئینیمدن کئچیردی اونلاردا بئلنچی بیر آند ایچسینلر دا !!! دئییردیم بلکه اوردا دا بیر آغ ساققال تاپیلا و بو نئچه ایللیک ساواشا سون قویا !
دوغروسو اوندا اؤز نظریمده دئییردیم بس حق ایسراییل طرفیینده دی؛ نیه کی پارا وئریب تورپاق آلیب و بو تام نورمال دیر، حققی ده وار او تورپاقلارا یییه دورا و فیلیسطینلیلر گرک بو آجی گرچهگی قبول ائدهلر !
سونرالار اؤزومودن فیلیسطینلیلره گؤره ائله دوشوندوغومه گؤره اوتاناردیم ، ایسرائیلین نئجه دوزهلمهسی ، هانسی گوجلرله اورا گئدیب چاتماسی، فلیسطین باشچیلارینین ساتقین اولمالاری و بیر چوخ مسئله منه آیدین اولدوقجا بو اوتانج داها درینلهشیردی. چوخ زامان اخباردا زاتدا اونلارین ساواشلارین گؤرنده اؤز میللتیمیزی اونلارین یئرینه اولمالارین تصوور ائلردیم ، کی کاش هئش واقت ائتمهزیدیم.
میللی مسئله لریمیز ایله تانیش اولدوغومدا قاراباغ، ائرمنیستان،کرکوک ، کیریمه و ... فیلیسطینلیلرین دورومو منده داها دویولوردو.
بوگونلر تورکیه و ایران حاکیمیتلرینین داورانیشلاری، عراقدا گئدن سون اولایلار، ائشیکدن گلن اللر، آمریکا و بوتون امپرالیست رین اللری ، کوردلرین ترپهنیشلری، باتی آذربایجان دا سون دوروملار و ... بو قورخونو و یئنی بیر ایسرائییل و یئنی بیر فیلیسطینین یارانماسی گؤزومون اؤنتونده جانلانیب بیر چیرکن تابلو یارالدیر !
هردن دئییرم اولمایایدی بئله کاش ، یا اورتا دوغودا دوغولماسایدیم ، یا بیزده او بیرینجی دونیا دئولتلرینین بیرنده دوغولسایدیق و... لری دوشونورم سونرا بو فیکیر ذهنیمه گلیر : کاش باریشین یولون تاپیب ،بوتون سینیرلاری قالدیریب ، یئنی بیر دونیانین دوزنلرین تؤکهبیلسهیدیک؛ نه اولاردی !
31 تیر 93
-
- ۹۳/۰۴/۳۱