text:
شعر می یوخسا شوعار می؟
شوعارلار آلدادیجی(1) اولورلار هردن! آیری-آیری ندنلردن آسیلی اولاراق کوتلهمیزین(2) ادبی باجاریغی آشاغی سویهده قالیبدیر. بونا گؤره ده اونلار شوعاری شعردن داها آرتیق سئویرلر. بو آرادا بیر سیرا آدینی شاعیر قویان، آنجاق اصلینده شوعار وئرن یولداشلار باجاریقلی شاعیرلریمیزدن داها آرتیق کوتله ایچینه یول آچا بیلیرلر. قیسا سورهده (3)بو دوروم بیزیم خئیریمیزه قورتولسا دا، اوزون سورهده (4)بونون هئچ یاخشی اولمادیغینا اینانیرام. بو شوعار وئرن یولداشلار یوکوملولوک (مسوولیت) آدینا شعریمیزی قوربان وئریرلر. اینانیرام بونلار بیر حزب یارادا بیلسهایدیلر، داها شعر آرخاسیندا گیزلنمزدیلر بلکه یاراتدیقلاری حزبین تریبونلارینین آرخاسیندا باغیراراق شوعارلارینی کوتلهنین قولاغینا چاتدیرماغا چالیشاردیلار.
بو آرادا بیر سیرا شاعیر یولداشلاریمیز دا یوکوملولویون هزینهلریندن قورخدوقلارینا گؤره، آوانقارد ادبیات آرخاسیندا گیزلهنیرلر. سانکی آوانقارد ادبیات توپلومدان قیریلماق دئمکدیر!!! بونلار گؤزلرینین قارشیسیندا هر گون اولماسین-قالماسین حاقسیزلیقلاری گؤره-گؤره فردی دونیالارینا سیغینیرلار. سؤز سؤزه گلنده ایسه "من شعریمی هئچ بیر ایدئولوژی تریبونونا چئویرمهرم" دئیه اؤزلرینی ساوونماغا چالیشیرلار. سانکی یاشادیقلاری توپلومون آجیلاری شعرلرینه یول آچسا شعرلری ایدئولوژِی تریبونونا دؤنر! آنجاق، ائروتیک خاطیرهلری ادبیات آدینا اوخوجویا وئریلسه آوانقارد اولار.
عزیز یولداشلار! آلدادیجی شوعارلار آرخاسیندا گیزلنمک یئرینه حقیقتی اؤز مخاطبلرینیزه آچیقلایین! یوخسا سوسون! کیمسه سیزدن آچیقلاما ایستهمیر. آنجاق، آچیقلاما آدی آلتیندا بیزیم شوعوروموزا توهین ائتمهیین! دونیا ادبیاتی ماکسیم گورگی، سارتر، پابلو نرودا، ناظیم حیکمت، آنا آخماتووا، اوسیپ ماندلشتایم، برتولت برشت، خلیل رضا، بختیار واهابزاده ، براهنی... کیمی انسانلیق قارشیسیندا تاریخی یوکوملولوکلرینه قاتیلان، بو یولدا ایسه آغیر هزینهلر وئرن اؤرنکلرله دولودور. فارس ادبیاتیندا شاملو-نو داها ادبیاتچی بیلیرسینیز یوخسا توللی-نی می؟ سیزین ان چوخ بَیندییینیز رامیز روشن وطنه گؤره شعر یازماییبدیر می؟ ندن بیر شاعیر وطندن دانیشاندا اونو تخریب ائتمک اوچون اخلاقسیز داورانیشلارا اوز گتیریرسینیز؟ سیز وطندن دانیشمایین، اوندا شعرلرینیز ایدئولوژی تریبونونا دؤنر! آنجاق وطندن دانیشان شاعیرلریمیزه ده سالدیرمایین لوطفن! وطندن دانیشماق شعرینیزی ایدئولوژیلشدیریرسه، گوناه سیزین شاعیرلیک باجاریغینیزدا دیر. شاعیرین هونری یوکوملولوک ایله شعری باریشدیرماقدادیر. سورون ادبی دوشونجهنیزدن آسیلیدیرسا ندن توپلومسال آجیلارا توخونماییرسینیز. اونلار کی شعری ایدئولوژییه دؤندرمزلر! دوز دئیییرسینیزسه هئچ بیر ایدئولوژییه باغلانمادان یاشادیغینیز توپلومون آجیلارینی شعرلرینیزده وورغولایین! ان آزی اؤزونوزون توپلومسال آجیلارینیزی وورغولایین! سیزین آجیلارینیز یالنیز ائروتیک آجیلاردیرلار می؟ لوطفن قورخاقلیغینیزی آلدادیجی شوعارلار آرخاسیندا گیزلتمهیین!
سیزی نه قدر سئودیییمی بیلیرسینیز.آنجاق، ائلیمی، ادبیاتیمی حتی دونیا ادبیاتینین تئوریک تمللرینی سیزدن داها آرتیق سئودیییمی ده بیلمهلیسینیز.بو قونودا اؤزونوزو فیکیر صاحابی بیلیرسینیزسه، سیزی مناظرهیه چاغیریرام.
سایقیلارلا
محمد رحمانیفر
1- فریبنده 2- توده مردم 3- در کوتاه مدت 4- در بلند مدت
5- غیر ادبیاتچی آنجاق بولاندیریق سودان بالیق توتان یولداشلاردان اؤزللیکله سولچو آدی داشییانلاردان ایستهییرم، بئله بیر تارتیشمالارین پوسقوسوندا یاتیب، اؤزلرینه اعتبار قازانماق اوچون شاعیرلریمیزین آدیندان سؤاستفاده ائتمهسینلر. بو شاعیرلرین سیزه هئچ دخللری (ایلگیلری) یوخدورلار. اونلار بیزیم شاعیرلریمیزدیرلر. اتلرینی یئسک ده سوموکلرینی سیزه ساری آتمایاجاغیق.
6- طایفابازچیلیقلارا سون قویون لوطفن! مگر بو شاعیرلر مودئرن اولماق ادعاسیندا دئییللر؟ مودئرن دونیا طایفابازچیلیق دونیاسی دئییل. دوشونجهلر دونیاسی دیر.
7- شاعیرلریمیزه قارشی هر تورلو سالدیرینی قیناییرام.
8- بو یازی سون اولایلارا توخوناراق ژورنالیستی بیر نثرده یازیلیبدیر. وورغولادیغیم مناظره یئرینه گئتسه ادبی تئوریک تمللر اساسیندا تارتیشا بیلهریک.
+0 بهین


c: text/html

text:
بیر ایل گئشدی !
سلام لار اولسون عزیز اوخوجولارا !
اول ده نئچه گون اولمادیغیما گؤره من باغیشلامالیسیز ! باشیم بتر قاریشمیشدی !
بیلمیرم نئچه نفرین یادینا گلیر ، یا نئچه نفر بیلیر بو وئبلاگین ایلك یازیسی نه ایدی !
بیر ایل بوندان قاباق ، مرداد آیینین 11-نده من بو وئبلاگی یولا سالدیم . اوندا آرزوبلاگ سروری ده بو گونلره تای گوجلو دییردی ! من بیر اتفاق اوسته آرزوبلاگینان تانیش اولدوم ، اونون توركجه اولماسینا گؤره بیر وئبلاگ آچدیم اوردا ! اوندا منیم بیر باشقا بلاگیم دا وار ایدی ! اوبیرسی بلاگیم فیلتر اولاندان سونرا ، بورادا آرتیق یازماقا باشلادیم ، بورانین اوبیرسی بلاگ لارینان فرقی اوندا اولدی كی ، چالیشدیم بوردا یالنیز توركجه یازام ( حال بو كی اوبیرسی لرده فارسجا دا یازیردیم !). بو یولدا نئچه یولداش منی آلقیشلادیار ، نئچه نفرلر یولوما داش آتدیلار و چوخلاری دانلادیلار منی . آمما من یولما ایمانیم وار ایدی و اونون آردین توتدوم !
بو بیر ایل ده 160 یازی یازمیشام بوردا ( هامیسین اؤزومدن یازمامیشام هااا ! ) تقریباً اولور ایكی گوندن بیر یازی ! چالیشمیشام بو یازیلار چئشیدلی بؤلوم لرده اولسون و اوخوجولاری دردینه دیسین ! بو بلاگین یولوندا نئچه یئنی یولداش تاپمیشام و چوخلو بیلگی لر اله گتیرمیشم ! بو یولداشلامین هامیسین دان دا تشكر ائلیرم !
ایندی سیزدن ایسته ییرم منیم بو یولدا گئتماقیما بلدچی اولاسیز و منی بو یولدا یالنیز بوراخمایاسیز ! ایسته ییرم گؤروش لریزینن منه اؤیرده سیز !
سیزی سئویرم
یاشاسین آذربایجان ، یاشاسین منیم دیلیم
احمد تبریزلی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اۉزبېکچه افندی (موللا نصرالدین) لطیفهلری
اۉزبېکچه افندی (موللا نصرالدین) لطیفهلری
کؤچورن: عباس ائلچین
افندی بازارگه اېشگینی آلیب باریب، دلّالگه بېردی. بیر خریدار اونینگ تیشینی کۉرماقچی بۉلگن اېدی، اېشک خریدار نینگ قۉلینی تیشلب آلیبدی. خریدار قۉلینی اوشلهگنیچه کېتوریبدی. آرهدن بیر آز وقت اۉتگچ، ایکّینچی خریدار کېلیب، او هم اېشکنی سیلهب کۉرماقچی بۉلگن اېدی، اېشک اونی تېپیب یوباردی. بو خریدار هم آقساقلنیب کېتیب قالیبدی. دلّال افندینینگ آلدیگه کېلیب غضب بیلن:
— اېشهگینگیز نینگ فعلی یامان اېکن. آلدیدن کېلگننی تیشلهیدی، آرقهسیدن کېلگننی تېپهدی. بو اېشکنی بیراو تېکینگه هم آلمهیدی، - دېسه،
— اېشکنی مېن بو یېرگه ساتگنی آلیب کېلگنیم یۉق، - دېدی افندی، — اونینگ مېنگه کۉرسهتگن عذابینی باشقهلر هم تهتیب کۉرسین، - دېب آلیب کېلگن اېدیم.
موللا نصرالدین ائششگینی بازارا آپاریب دلّالا وئردی. بیر آلیجی اونون دیشینی گؤرمک ایستهدی، ائششگ آلیجینین قولونو دیشلهدی. آلیجی قولونو توتوب گئتدی. آرادان بیر آز واخت اؤتجک، ایکینجی آلیجی گلیب، اودا ائششگی تومارلاییب گؤرمک ایستهدی، ائششک اونو تپیپ یولا سالدی. بو آلیجی دا آخساقلانیب گئتدی. دلال موللا نصرالدینین اؤنونه گلیب غضب ایله:
- ائششگینیز داورانیشی یامان ایمیش. قاباقدان گلنی دیشلهدی، آرخادان گلنی تپیکلهدی. بو ائششگی بیرجه قیرانا بئله آلمادیلار- دئسه،
- من ائششگی بو یئره ساتماق اوچون گتیرمهدیم،- دئدی موللا،- اونون منه گؤستردیگی عذابینی باشقالاری دا دادیب گؤرسون- دئیه گؤرتوروب گتیرمیشم.
*
افندی بیر کونی قۉشنیسیدن قازان سۉرب چیقیبدی. آرهدن بیر هفته اۉتگچ، قازاننی ایکّیته قیلیب آلیب چیقیبدی. قۉشنیسی حیران بۉلیب:
— نېگه ایکّیته قازان آلیب چیقدینگیز؟، - دېبدی.
افندی اېسه جواب بېریبدی:
— قازانینگیز حاملهدار اېکن، توغدی.
— قازان کېرهک بۉلسه تېز-تېز سۉرب تورینگ، - دېبدی قازان نینگ اېگهسی.
آرهدن بیر نېچه کون اۉتیب، افندی اۉشه قۉشنیسیدن کتّه داش قازان سۉرب چیقیبدی. قۉشنیسی درّاو بېردی. آرهدن بیر هفته اۉتیبدی، اۉن کون اۉتیبدی، بیر آی اۉتیبدی. افندی اېسه هنوز قازاننی قَیترمسموش. قۉشنیسی اۉزی قازاننی سۉرب چیقیبدی. افندی قۉشنیسیگه خاموش قرهب:
— قازانینگ بېتاب اېکن. قضا قیلدی، - دېبدی.
— قنهقهسیگه قازان بېتاب بۉلسین؟، - دېب بقیریبدی قۉشنی، - هېچ جهانده قازان هم اۉلهدیمی؟
— قازانینگ توققنیگه ایشانهسنو، اۉلگنیگه ایشانمهیسنمی؟، - دېبدی افندی.
موللا نصرالدین بیر گون قونشوسوندان قازان بورج آلمیشدی. آرادان بیر هفته اؤتجک، قازانی ایکی دنه ائدیب قایتارمیشدی. قونشوسو حیران اولوب:
- نییه ایکی دنه قازان گؤتوروب گتیردینیز؟- دئمیشدی.
موللا نصرالدین ایسه جاواب وئرمیشدی:
- قازانینیز حامیله ایمیش، دوغدو.
- قازان گرهک اولسا تئز-تئز سوروب دئیین- دئمیش قازانین یییهسی.
آرادان بیر نئچه گون اؤتوب، موللا او قونشوسوندان بؤیوک داش قازان ایستهمیش. قونشوسو درحال وئرمیش. آرادان بیر هفته اؤتموش، اون گون اوتموش، بیر آی اؤتموش، موللا ایسه هله قازانی قایتارمامیش. قونشوسو اؤزو قازانی ایستهمگه گلمیش. موللا قونشوسونا سوسغون باخمیش:
- قازانین خسته ایدی، اؤلدو- دئمیش.
-نئجهسینه قازان خسته اولسون؟- دئیه باغیرمیش قونشو- هئچ دونیادا قازان دا اؤلرمی؟
- قازانین دوغماسینا اینانیرسان دا، اؤلمگینه اینانا بیلمیرسنمی؟- دئمیش موللا.
*
افندینینگ خاتینی حاملهدار اېکن. وقتی-ساعتی یېتگچ، توغروقخانهگه آلیب باریبدی. بیر ساعت کوتیبدی، ایکّی ساعت کوتیبدی. آرهدن اوچ ساعت اۉتگچ، ورهچ افندیگه دېرَزهدن قاپ-قاره چقهلاق کۉرسهتیب: — تبریکلهیمن، اۉغیللی بۉلدینگیز!، - دېسه، افندی:
— طعامنی-کو نوقول کویدیرردی. بالهنیهم کویدیروریبدی، - دېرمیش.
موللا نصرالدینین آروادی حامیلهایمیش. واختی- ساعاتی یئتجک، دوغوم ائوینه گؤتوروب آپارمیش. بیر ساعات گوتموش، ایکی ساعات گوتموش، آرادان اوچ ساعات اؤتجک، دوکتور موللایا پنجرهدن قاپ-قارا بیر کؤرپه گؤستریب:- تبریکلهییرم، اوغلونوز اولدو!- دئینجه، موللا:
- ناهاری همیشه یاندیراردی. کؤرپهنی ده یاندیریبدی- دئمیش.
*
افندی بیر اۉرتاگی بیلن یاتر اېدی، اۉرتاغی اویغآنیب افندیدن سۉردی:
— افندی، اویغاقمیسیز؟
— هه، نیمه قیلدی؟،
— سیزدن بیر آز پول سۉرهماقچی اېدیم.
— اوندهی بۉلسه مېن اوخلهیهپمن،— دېدی افندی.
موللا نصرالدین بیر یولداشی ایله یاتمیشدی. یولداشی اویانیب موللادان سوروشدو:
-موللا اویاقسانمی؟
- هه، نمنه دئییرسن؟
- سیزدن بیر آز پول بورج ایستهییرم؟
- بئله اولسا من یوخلامیشام- دئدی موللا.


text:
صولح اولماسا
ائی گول منی سن ایسته سن عومروم هدر اولماز
صلح اولماسا، اولاد وطن بخته ور اولماز
آزاده لیقی، صولحی سئویللر بیزیم ائللر
بیر یئرده کی ، صولح اولسا، او یئرده ضرر اولماز
اودلار وطنین نازلی گوزه للر بورویوبدور
ائللرده مثل وارکی، گوزل سیز شهر اولماز
آهیم اودو بلکه ائله سین قلبینه تاثیر
نیسان سویونو ایچمه یه داشدان گهر اولماز
هیجران گئجه سی، من چکنی چکمه سین اغیار
ظننیم جه قیامت گونو بوندان بتر اولماز
زولفون اوزونو توتسادا، گویچک لیگین آرتیر
ظلمت گئجه لر اولماسا آیدین سحر اولماز
واحید سنه، غم چکمه رقابت ائدن اولسا
مین گول قووشا بیر یئره ، بحر خزر اولماز
واحید
Filed under: تورکی شعرلر Türkcə şeirlər Etiketlənmiş: | تورکی شعر,صلح اولماسا,صولح الماسا,علی آقا واحید,علی آقا واحیدین تورکجه شعرلری,علی آقا واحد تورکی شعرلری,علی آغا واحد


text:
گولوشون پوْئتیك درسی
گولوشون پوْئتیك درسی
ادبیاتیمیزدا ایكی مؤحتشم زیروه وار: فوضولینین حئیرتی و صابیرین غئیرتی! 500 ایلدیر كی، شعئیریمیز حئیرتله غئیرت آراسیندا روحوموزا تانری یولونو نیشان وئریر.
میلّت دردیندن باغری قان اولان صابیر خالقین باغریندان قوپموش میلّی طالع شاعیریدیر. او، ان قییمتلی درمان اولان گولوشو دردلریمیزین علاجینا چئویردی - " خالق حیاتینین ائنسیكلوپئدییاسی " اولان " هوپهوپنامه " نی یاراتدی.
اؤز خالقینین گولوش مدنیتینی پوئزییانین محورینه گتیرن صابیر قدر ایكینجی بؤیوك شاعیر دونیا ادبیاتیندا مؤوجود دئییل. صابیر میلّی گولوشو تاریخین معنوی دركینه یؤنلتدی. بیر " هوپهوپنامه " یازدی، بئش ایلده بئش عصری آدلایاراق الینی بؤیوك فوضولییه اوزاتدی و بشریت اوچون یانان ایكی قلبین اودونو بیرلشدیردی. صنعتكارین بؤیوكلوگونو درك ائتمك اوچون بدیعی-فلسفی، نظری-مئتودولوژی مئعیارلار چوخدور. بونلارین ان بؤیویو، ایری حجملیسی صنعتكارین اؤز زمانهسینی هانسی سویییهده درك و عكس ائتدیرمهسیدیر.
م.ع.صابیر زامانین ایچینده یوخ، فؤوقونده دایانان، اونو بوتؤولوكده عكس ائتدیرن داهی صنعتكار ایدی. بو، صابیر رئالیزمینی سجیییهلندیرن باشلیجا جهتدیر. شاعیر یازیب:
سانما ازدیكجه فلك بیزلری ویرانلیق اولور،
اون تمنّاسی ایله بوغدا دییرمانلیق اولور!
قاریشیقدیر هلهلیك میلّتین ایستعدادی -
الهنیرسه، صافی بیر یان، توزو بیر یانلیق اولور!
چالخالاندیقجا، بولاندیقجا زامان نئهره كیمی،
یاغی یاغ اوسته چیخیر، آیرانی آیرانلیق اولور!
كیم كی، اینسانی سئور، - عاشیقی حورّیت اولور،
بلی، حورّیت اولان یئرده ده اینسانلیق اولور!
بلی، صابیر " میلّتین ایستعدادینین قاریشدیغی " بیر دؤورون شاعیری ایدی. بو تعییناتی دا زمانهیه – 20. عصر آذربایجان تاریخینه صابیر وئردی. فقط، بؤیوك صابیر بیلمهدی كی، 1920-جی ایلده، اونون اؤلوموندن 9 ایل سونرا نینكی ایستعداد، هئچ میلّت قالمایاجاق. بلی، زامان نئهره كیمی چالخالاناجاق، نینكی یاغی-یاغ اوسته چیخیب آیرانی آیرانلیق اولاجاق، عومومیتله، نئهره سینیب قاتیق داغیلاجاق، آغی دا، قارانی دا بیر رنگ عوض ائدهجك، آذربایجانا " قیرمیزی قارانلیقلار " (ع.حسینزاده) چؤكهجك، نینكی اینسانلار، چؤلده حئیوانلار دا دونیایا قیرمیزی عئینكله باخاجاق.
صابیر اؤزو زامانی چالخالایان، اونون یاغینی یاغ، آیرانینی آیرانلیق ائدن بیر ساتیریك، آذربایجان میلّی گولوش مدنیتینی پوئزییامیزدا زیروه مقامینا قالدیران گولوش اوستاسی ایدی. خالق ایچینده باشسیز چوجوقلار كیمی سرگردان قالمیش گولوش-او ایلك دفعه میرزه فتعلی دراماتورگییایا و صحنهیه، میرزه علی اكبر ایسه یازیلی تاریخی مین ایلدن آرتیق اولان پوئزییایا گتیردی.
بو ایكی قودرتلی میرزهنین سایهسینده آذربایجان گولوشو ادبیات و مدنیتیمیزده ایستی یووا باغلادی. صابیر بوتون دونیایا، زمانهیه و اینسانلیغا گولوشون پریزماسیندان نظر سالدی، زمانهنی گولوشون ایشیغیندا گؤردو و عكس ائتدیردی. محض گولوشون نورو سایه سینده " صابیر هر شئیدن اول، اؤز زمانه سینی اؤزونه قدركی هر كسدن داها دوغرو درك ائتمیشدیر. اونو عئینی بیر واختدا هم داغیلان، هم ده دوغولان بیر ائپوخا كیمی درك ائتمیشدیر " (آصیف افندییئو).
م.ع.صابیر قدیم و زنگین آذربایجان ادبیاتینین چوخاثرلیك پوئزییاسینین بوتون ائنئرژیسینی 20. عصر آذربایجان ساتیریك شعئیرینه گتیردی. او، حتّی بو پوئزییانی سئوه-سئوه، اونون قهرمانینا گولمگی باجاردی:
ائی آلنین آی، اوزون گونش، ائی قاشلارین كامان!
جئیران گؤزون، قاریشقا خطین، ككیلین ایلان!
بوینون صوراحی، بوی-بوخونون بیر اوجا چینار،
اندامین آغ گوموش، یاناغین قیرمیزی انار!
خالین اوزونده بوغدا، باشیندا ساچیندا قوراب!
قاه، قاه! ... غریبه گولمهلیسن خانیمان خراب!
م.ع.صابیر بو جور - اله سالدیغی ائپیقون شعئیرین عوضینه یئنی نوواتور پوئزییا مكتبی یاراتدی، شعئیریمیزی " فوضولییانه " لیكدن " صابیرانه " لیك سویییه سینه قالدیردی.
میلّت نئجه تاراج اولور اولسون، نه ایشیم وار؟!
دوشمنلره مؤحتاج اولور اولسون، نه ایشیم وار؟!
ظاهیرن میلّته قارشی چئوریلمیش بو شعئیر اصلینده میلّتی سئومگین ان عالی فورماسی ایدی. صابیر، گل، اوخو دئمیردی، اوخوتمورام، ال چكین دئییردی.
مظلوملارین گؤزیاشلاری دریا اولاجاقمیش،-
دریالاری، عوممانلاری نئیلردین، ایلاهی؟! - دئییردی.
صابیر میلّتین دردلرینی داش قلبلی اینسانلارین ایچیندن چیخاریب تاریخین یادداشینا یازدی.
" هوپهوپنامه " بیزیم میلّی پوئتیك ائنسیكلوپئدییامیزدیر: صابیر داهییانه بیر قودرتله بیزیم میلّی كیملیگیمیزی، خیصلتیمیزده اولان بوتون ناقیضلیكلری بدیعی اوستالیقلا عكس ائتدیریب.
او میلّت بؤیوكدور كی، او، اؤزونه گوله بیلیر. صابیر میلّتین آدیندان میلّته گوله بیلدی. چونكی صابیر " موللا نصرالدین " و " میلّتین دیریلیگی نامینه میلّته سؤیلنن اؤلولر! " خطابینین سایهسینده یالنیز " گوله-گوله آغلاماق " یوخ، هم ده " گوله-گوله سئومك " اوصولونو " (ی.قارایئو) تاپمیشدی.
صابیرین ائستئتیك ایدئالی، پوئتیك مرامی، اخلاقی مؤوقئعیی آیدین، صاف و دوپدورو ایدی. بو مؤوقئعیی عكس ائتدیرن ایكی كیچیك نومونه:
- گؤرمه! - باش اوسته، یومارام گؤزلریم.
- دینمه! - موطیعیم، كسرم سؤزلریم.
- بیر سؤز ائشیتمه! - قولاغیم باغلارام،
- گولمه! پكئی، شام و سحر آغلارام.
- قانما! - باجارمام! منی معذور توت،
بؤیلهجه تكلیفی-محالی اونوت!
قابیلی ایمكانمی اولور قانماماق؟
سونونجو میصراعنین اوستونده دایاناق: " قابیلی-ایمكانمی اولور قانماماق؟ " تصدیقی اؤزونده ایفاده اولونان بو سواللا دا صابیر میلّی تفكّورو، میلّی شخصیتی زیروهلره قالدیریر. موسلمان توركونه نه دئییرسن دئ، " قانما " دئمه. چونكی آذربایجان توركو دونیانی اؤز قاناجاغی-تفكّورو ایله فتح ائدیب.
توركون تفكّورو تورك معنویاتینین گوشه داشیدیر. توركون اولو روحو بو داشین آلتیندا دیریلیك قازانیر. بیر دورلو فاكت دا میثال وئرك:
من بئله عصراری قانا بیلمیرم،
قانماز اولوب دا دولانا بیلمیرم!...
دئرلر اوتان، هئچ كسه دوز سؤز دئمه،
حق سؤزو دئركن اوتانا بیلمیرم!
نئیلهمهلی، گؤز گؤرور، عقلیم كسیر،
من گونشی گؤیده دانا بیلمیرم!...
دئرلر اوسان، هرزه و هدیان دئمه، -
گوج گتیریر درد، اوسانا بیلمیرم!
البتّه، سیررینی قانمادیغین عصرده یاشاماق چتیندیر. بو میصراعلاری اوخویاندا ایلك نؤوبه ده صابیرین عمل دوستو، داهی میرزه جلیلین مشهور سؤزلری یادا دوشور: " سؤزون دوغروسونو دانیشماق هونردیر! " میرزه لرین هر ایكیسی - میرزه جلیل و میرزه علی اكبر آذربایجان ادبیاتیندا تنقیدی رئالیزمین ایكی بؤیوك زیروه سی (بیرینجی میرزه - میرزه فتعلی معاریفچی رئالیزمین بانیسی ایدی!) ایدی.
بوتون دؤورلرده ادبیاتین گوجو 1) حیات حقیقتینی هانسی میقیاسلاردا عكس ائتدیرمهسی؛ 2) هانسی بدیعی واسیطهلرله عكس ائتدیرمهسی ایله موعین اولونوب. بو رئالیزم ادبی مئتودو و جریانی رئالیست ادبیات اوچون داها سجیّهویدیر.
صابیر حقیقتیییون بیر شاعیر ایدی. حقیقتچیلیك شاعیرین ائستئتیك ایدئالینین اساسینی، مایئیی - جؤوهرینی تشكیل ائدیردی. گونشی نه سایاق گؤیده دانماق اولار؟ گونش ان پارلاق بیر حقیقتدیر. صابیر رئالیزمینین هئچ كسه بنزمهین گوجو اونون عالی بیر سوییّهده حقیقتی ایفاده ائتمهسینده اولموشدور. " حق سؤزو دئركن اوتانا بیلمیرم! " بو بیر میصراع شاعیرین ائستئتیك ایدئالینی ایفاده ائدن بدیعی-فلسفی شوعارلار كیمی سسلندیریله بیلر.
یاشار قارایئو " آذربایجان رئالیزمینین مرحلهلری " آدلی مؤحتشم دوكتورلوق دیسسئرتاسییاسیندا بئله یازیب: " 20. عصر آذربایجان ادبیاتینین بؤیوك سیمالاری چوخدور. صابیر بو بؤیوكلر آراسیندا فرقلهنن گؤركملی صنعتكاردیر.
شعئیردن، صنعتدن اومدوغو نیتلرینین جیدیلیگی، بدیعی دوشونجهنین ووسعت و درینلیگی محض ساتیرادا ایفاده اولونان ایجتیماعی آمال و ویجدانین، عومومبشری و فردی اخلاقین اولویلیگی، بوللورلوغو ایله صابیر بوتونلوكده بیزیم میلّی پوئزییانین سیموولو اولان صنعتكاردیر " . بو سطیرلرین مؤلیفی، موتفكّیر تنقیدچی ی.قارایئو صابیری 20. عصر دونیا تنقیدی رئالیزمینین زیروه سی حساب ائدیردی.
فقط دونیا تنقیدی رئالیزمینین گؤركملی نوماینده لریندن فرقلی اولاراق صابیر اؤز تیپلرینه، مثلا، میرزه جلیل كیمی نووروز علی، اوستا زئینال، قوربانعلی بی كیمی آد قویمور، رنجبر، فهله، اكینچی، اینتیلیگئنت، اوچتئل و س. كیمی توپلوم اوبرازلار یارادیردی. صابیر اونلارا، " عئینی بیر ایجتیماعی اؤلوم و ماتم مارشی اوخویانلارا " (ی.قارایئو) " قوجالار مارشی " ، " عورفا مارشی " ، " میلّت شرقیسی " حصر ائدیردی. بس كیملر ایدی بونلار؟ اونلارلا ائپیتئتلردن یان كئچهرك بیرینی میثال وئریریك:
داش قلبلی اینسانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
بیزده بو سویوق قانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
آرتدیقجا حیاسیزلیق، اولور ائل موتحمّیل
هر ظولمه دؤزن جانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
مظلوملارین گؤز یاشی دریا اولاجاقمیش، -
دریالاری، عوممانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
حؤكم ائیلهیهجكمیش بوتون عالمده جهالت، -
دیلدادئیی - عیرفانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
تاجیرلریمیز سونیالارا بند اولاجاقمیش، -
بدبخت توكزبانلاری نئیلردین، ایلاهی؟!
دیقّت یئتیرین: " داش قلبلی اینسانلار " ، " سویوق قانلار " ، " ظولمه دؤزن جانلار " ، " گؤز یاشی دریا اولان مظلوملار " ، " عالمده حؤكم ائدن جهالت " ، " بدبخت توكزبانلار " - بئش بئیتده بئشدن آرتیق توپلوم اوبراز! بو اوبرازلار " نوخولولارین " (میرزه فتعلی)، " داناباشلارین " ، " اؤلولرین " ، " دلیلرین " (میرزه جلیل)، " وئیلابادلیلارین " (یوسیف وزیر)، " ماراللارین " (عبدالرحیم بی حاقوئردییئو) دوغماجا قوهوم-اقراباسی، موعاصیرلری و عمل قارداشلاریدیر.
20. عصر آذربایجان گولوشو بوتون چالارلاری ایله اونلارا قارشی یؤنهلیب و بو گولوش گمیسینین كاپیتانی صابیردیر. " شاعیرم، عصریمین آیینهسییم " - دئین داهی صنعتكار اؤز عصرینین صیفتینی ساتیریك گولوشله تنظیملهییردی. صابیرین ان مشهور ایمضاسی " آغلار گولهین " ایدی.
دئمهلی، صابیر میلّته گولنده، میلّتی گولدورنده درد اونو ایچریدن پارچالاییر، اونون اورگی گولوشون تضییقینه دؤزموردو. صابیر گولوشونون اساسیندا " اینسانلیغا سئوگی " (م.توئن) دایانیردی، اونا گؤره ده صابیر گولوشو پاك گولوش ایدی.
صابیر موللا نصرالدین، بهلول داننده، بكتاشی لطیفه لرینده منزیل تاپمیش شرق گولوش مدنیتینین اینجهلیكلریندن بیر دَمت دوزلتدی. بو معنادا اونون ساتیرالارینی دونیا گولوش مدنیتینه اووئرتورا آدلاندیرماق اولار. صابیرین گولوشو تورك-موسلمان خالقلارینا محبتدن دوغولموش سرت و كؤورك بیر گولوش ایدی.
بو گولوش آناسینین ووردوغو قاپازدان دولایی آغلایا-آغلایا گولن اوشاغا بنزهییر. " هوپهوپ نامه " واراق-واراق آذربایجان خالقینین معنوی بؤیوكلوگونو آچیر، دالغا-دالغا خالقی ایچریدن تمیزلهیه-تمیزلهیه تاریخیمیزه دوپدورو بیر آیدینلیق گتیریر.
میرزه جلیلین ساتیراسیندا خئیلی درجه ده یومور چالاری وار. لاكین صابیرین ساتیراسی سرتدیر، كیمسه یه گوزشته گئتمیر، قروتئكس، هیپئربولا حددینده دیر. اونا گؤره ده صابیرین ساتیریك شعئیرلرینی اوخویاندا گولمك یوخ، غضبلنمك، نیفرت ائتمك، دیدیب-پارچالاماق ایستهییرسن.
علی ناظیم یازیردی: " اونون رئالیزمی زهرله سوواریلمیش قیلینجلاردان داها كسكین، قارانلیق گؤیلره سانجیلان پروژئكتورلاردان داها نوفوذلودور. صابیر ادبیات تاریخیمیزین ان بؤیوك ساتیریك شاعیریدیر. او، بو ساتیرانی خالق گولوشوندن اؤیرنمیش و خالقین قورتولوشو یولوندا ایشلتمیشدیر " .
صابیرین گولوشو میلّتی اویادان و اونو بؤیوك وطنداشلیق عمللرینه سسله ین گولوش ایدی. بو گولوشون گوجو همیشه موعاصیرلیگینده دیر. " صبر ائیله " شعئیری بو باخیمدان سجیّهویدیر:
قونشولارین جهد ائیلسه صنعته،
یئتسه ده غئیریلری حورّیته،
وئرمه قولاق صؤحبتی-میلّییته.
اونلار عبثدیر كی، دوشور مؤحنته،
ائی آدی اینسان، اؤزو كرتنكله!
قووزاما باشیم، چوجوغوم، صبر ائله!
بوراداكی كینایه نین حددی-حودودو یوخدور. شاعیر تیپین ایلیگینی وورور، اونون ایجتیماعی دایاقلارینی دارماداغین ائدیر. صابیر عئیبجرلیگه، اونون داشیییجیسی اولان اینسانا كناردان، ظاهیردن یوخ، داخیلدن، ایچدن ضربه وورور.
غفلتن آیدینلاشدیغی مقامدا ساتیرانین گور ایشیغینی عئیبجرلیگین اوستونه سالیر، اونا قاچیب آرادان چیخماغا، تولكو كیمی خلوته چكیلیب گیزلنمهیه ایمكان وئرمیر. صابیرین تعبیرینجه گولمك مردلیك، بوتؤولوك، قودرت، آغلاماق ایسه غئیرتسیزلیك علامتیدیر:
آغلادیقجا كیشی غئیرتسیز اولور،-
نئجه كی، آغلادی ایران اولدو.
گؤروندویو كیمی، صابیر بیر آدامی یوخ، بیر قؤومی، بیر میلّتی، حتّی بوتؤو بیر دؤولتی نظرده توتور. صابیرین گولوشو موباریزهیه، میلّی منلیگی قوروماغا، فعال حیاتا سسلهین موجادیلهچی گولوش ایدی.
مین ایللیك پوئزییا تاریخیمیزده یئنی مرحله یارادان " هوپهوپنامه " میلّی غئیرتیمیزین، آذربایجان گولوش مدنیتینین قاموس كیتابیدیر. بو كیتابداكی هر بیر شعئیر خالقین حاق باغیران سسی، داشلارا یازیلمیش ائل فریادیدیر. تصادوفی دئییل كی، او، ادبیات تاریخیمیزه " آغلار گولهین " كیمی داخیل اولدو. م.موشفیق اونون حاقیندا بئله یازمیشدی:
او گولدو آغلادی، آغلادی گولدو،-
گولوشو هیچقیردی، فریادی گولدو.
م.ع.صابیر همیشه موعاصیردیر، هر یئنی گلن نسلین سواللارینا معنالی جاوابلار وئرن قودرتلی صنعتكاردیر. اونون یئنی لاتین الیفباسی ایله چاپ اولونان كیتابلاری كیتاب تاریخیمیزین و شعئیر مدنیتیمیزین بنزرسیز اینجیلریدیر.
هله ساغلیغیندا صابیرین عمل دوستو، ظریف روحلو لیریك-رومانتیك شاعیر عباس صحت دئییردی كی، صابیرین ساتیرالاری ایران اینقیلابینا بیر اوردودان آرتیق خیدمت ائدیب. صابیرین ساتیرالاری رسمی پوئزییا، ایجتیماعی شعئیر فریادلاری ایدی.
او، گوزشتسیز ایدی، بوتون پوئتیك احكاملاری، هم ده ایجتیماعی چرچیوهلری قیریب داغیدیردی. صابیر سیاسی كوتلویه، ایطاعتكارلیغا، دینی فاناتیزمه، وطنداش لاقئیدلیگینه، شوعور یوخسوللوغونا دوشمن ایدی و بو دوشمنچیلیك اصلینده ان بؤیوك میلّی شاعیر كیمی اونون ائستئتیك ایدئالینی موعین ائدیردی.
صابیر ساتیراسینین، گولوشونون گوجو اونون شاعیر مرامیندان، بؤیوك و صاف ائستئتیك ایدئالیندان نشت ائدیردی:
شاعیرم، چونكی وظیفه م بودور، اشعار یازیم،
گؤردویوم نیك و بدی ائیلهییم ایظهار، یازیم.
گونو پارلاق، گونوزو آغ، گئجهنی تار یازیم،
پیسی پیس، اَیرینی اَیری، دوزو هموار یازیم.
نییه بس بؤیله برلدیرسن، آ قاره گؤزونو؟
یوخسا بو آیینه ده اَیری گؤرورسن اؤزونو؟
صابیر 20. عصرده 11 ایل یاشادی. اونون دا جمعی 5 ایلینی یازیب-یاراتدی. بو بئش ایلده یازدیقلاری ایله " موللا نصرالدین " نهرینده جوشوب-داشان ایستعدادی سایه سینده 20. عصر دونیا ادبیاتینین ان بؤیوك ساتیریكی اولدو. او، بنزرسیز ایدی.
صابیر آذربایجان گولوش مدنیتیندن اوجالاردان-اوجا بیر داغ یاراتدی و اونون زیروه سینده برقرار اولدو. " بنزرم بیر قوجامان داغا... " دئیه بیلدی بوتون عالمه میرزه علی اكبر ! اونون گولوشو ان كامیل و پارلاق آلماز كیمی شفّاف، كسرلی و ملهمائدیجی ایدی. او، میلّی یادداشیمیزین ترجومانی، كیملیگیمیزین چارچیسی، غئیرت و جسارت موجسمهسی، ادبیاتیمیزین وطنداشلیق پاسپورتو ایدی.
صابیرین گولوشو صابیر رئالیزمینین ظفر بایراغیدیر، عئیبجرلیكلرین اوچولموش قالاسی اوزرینده عزمله دالغالانیر، اینسانلارا تبسّوم بخش ائدیر. بوتؤولوكده ایسه " آغلار گولهین " این پوئزییاسی میلّی یادداشیمیزین آجی فریادلارلا دولو ساتیریك-پوئتیك سالنامهسیدیر. صابیر گولور - صابیر آغلاییر، صابیر دوشونور دئمكدیر.
كؤچورن: عباس ائلچین
قایناق:


text:
سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری
سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری
ناظیم موصطافا
کؤچورن: عباس ائلچین
هر هانسی بیر اراضیده توپونیملر سیستئمینین فورمالاشماسی اوچون یوز ایللر، بلکه ده مین ایللر لازیمدیر. جنوبی قافقازدا قدیم تورکلره، اوغوز و قیپچاق بویلارینا مخصوص توپونیملرین یارانماسیندان مین ایللرله زامان کئچیر. آذربایجان، گورجوستان و ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده اون مینلرله توپونیم محض تاریخین قدیم قاتلاریندا فورمالاشمیشدیر. قدیم تورکلر یاشادیقلاری اراضینین جوغرافی رئلیئفی، تاریخی شخصیتلرینین و طایفالارین آدلاری آدلاندیرمیشلار.
بو گون ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی آدلانان دؤولت اساسن تاریخی آذربایجان تورپاغی اولان ایروان خانلیغینین اراضیسینده یارادیلمیشدیر.
1827-جی ایلده ایروان و ناخچیوان خانلیقلارینین روسییا طرفیندن ایشغالیندان سونرا یارادیلان یئنی اینضیباطی-اراضی واحیدینده یعنی - " ائرمنی ویلایتی " نین اراضیسینه داخیل ائدیلن 1111 کنددن یالنیز 62-ده ائرمنیلر یاشاییردی. اونلار دا 1828-جی ایلدک بورایا کؤچورولموش ائرمنیلر ایدی. یئری گلمیشکن، گؤستریلن 62 کندین آنجاق 14-نون آدی ائرمنی منشالی ایدی.
بیر خالقین موعین اراضیده عصرلر، مین ایللیکلر بویو فورمالاشمیش توپونیملر سیستئمینی کؤکوندن دییشدیرمک همین خالقین تاریخی-جوغرافی اراضیده کی ایزلرینین سیلینمهسینه خیدمت ائدیر. خریطهچیلیک باخیمیندان بو، آسان مسله اولماسا دا، ائرمنیستان رئسپوبلیکاسیندا آذربایجانلیلارا مخصوص توپونیملرین دییشدیریلمهسی رسمی دؤولت سییاستینین ترکیب حیصهسی اولموشدور.
روسییانین 1827-جی ایلده ایروان خانلیغینی ایشغالیندان باشلامیش، 1918-جی ایلده تاریخی آذربایجان تورپاقلاریندا ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی یارانانادک اؤتن مودت عرضینده همین اراضیده یالنیز اوچ آذربایجانلی یاشاییش منطقهسینین آدلاری دییشدیریلمیشدی. ایشغالدان سونرا ایروان شهری 1828-جی ایلده ائریوان آدلاندیریلمیشدیر. روسییا چاری I نیکولایین 1837-جی ایلده گومرویه گلمهسیندن سونرا شهرین آدی دییشدیریلهرک چارین آروادی آلئکساندرا فئودوروونانین شرفینه آلئکساندروپول آدلاندیریلمیشدیر. 1828-1829-جو ایللر روس-تورک موحاریبه سیندن سونرا ائرمنیلر کوتلوی صورتده تورکییه نین بیازید پاشالیغینین اراضیسیندن گؤیجه گؤلونون اطرافیندا مسکونلاشدیریلمیشدی. 1850-جی ایلده ایروان قوبئرنییاسی یارادیلان زامان کور یاشاییش منطقهسینین آدی دییشدیریلهرک نووو-بایازئت آدلاندیریلمیش و عئینی آدلی قزا مرکزینه چئوریلمیشدیر. بو اوچ یاشاییش منطقهسینین آدلاری ایستیثنا اولماقلا، چار روسییاسی دؤورونده بوراخیلان اینضیباطی و توپوقرافیک خریطه لرده، ستاتیستیک معلوماتلاردا یاشاییش منطقهلرینین تورک منشألی آدلاری و دیگر توپونیملر اولدوغو کیمی ساخلانیلیردی.
ائرمنیستاندا تورک منشألی توپونیملرین ائرمنیجهلشدیرمه کامپانییاسینا هله داشناک حؤکومتی زامانیندا باشلانیلمیشدیر. 1919-جو ایلین دئکابریندا ائرمنیستان حؤکومتینین قراری ایله داخیلی ایشلر ناظیرلیگینین نزدینده کندلرین، شهرلرین، چایلارین و داغلارین آدلارینین دییشدیریلمهسی اوچون خوصوصی کومیسسییا یارادیلمیشدی.[1]
1920-جی ایلده ائرمنیستاندا سووئت حاکیمیتی قورولدوقدان سونرا دا تورک منشألی توپونیملرین ائرمنیجهلشدیریلمهسی پروسئسی داوام ائتدیریلمیشدیر. 1935-جی ایلهدک ائرمنیستاندا 200-ه یاخین یاشاییش منطقهسینین (اوْیکونیملرین) آدلاری دییشدیریلمیشدیر. 1935-جی ایلدن اعتیبارن ایسه یاشاییش منطقهلرینین آدلارینین دییشدیریلمهسی ائرمنیستان سسر عالی سووئتی ریاست هئیتینین فرمانلاری اساسیندا حیاتا کئچیریلمیشدیر.
سووئت حاکیمیتی دؤورونده ائرمنیستان سسر عالی سووئتی ریاست هئیتینین فرمانلاری اساسیندا 1935، 1938، 1939، 1940، 1946، 1947، 1948، 1949، 1950، 1957، 1962، 1968، 1969، 1977، 1978، 1980-جی ایللرده آددگیشمه عملیاتلاری حیاتا کئچیریلمیشدیر. ائرمنیستاندا داشناکلارین حاکیمیتی دؤوروندن 1935-جی ایلهدک 195 یاشاییش منطقهسینین آدلاری دییشدیریلمیشدیر. 1988-جی ایلین آوقوست آیینادک - یعنی آذربایجانلیلارین تاریخی-ائتنیک تورپاقلاریندان دئپورتاسییا اولونمالارینادک ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده 521 تورک منشألی یاشاییش مسکنلرینین آدلاری دییشدیریلمیشدیر.
سووئت حاکیمیتی ایللرینده ائرمنیستاندا تورک منشألی توپونیملرین دییشدیریلمهسی پروسئسی ایله یاناشی، بیر نئچه کندی بیر تصروفاتدا بیرلشدیرمک (تمرکوزلشدیرمک) یولو ایله آذربایجانلی کندلرینین آدلاری ائرمنیستانین یاشاییش منطقهلرینین سییاهیسیندان سیلینمیشدیر. مثلا، ائرمنیستان سسر عالی سووئتی ریاست هئیتینین 5 فئورال 1978-جی ایل فرمانی ایله آشاغی کیلسه (قوقارک)، آغتالا (کامو (کَوَر))، رحیم آباد (ماسیس (زنگیباسار))، قامیشلی (واردئنیس (باسارکئچر)) کندلرینین آدلاری منطقهلرینین سییاهیسیندان چیخاریلمیشدیر.
عومومیتله، 1918-1987-جی ایللرده ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده 254 آذربایجانلی یاشاییش منطقهسی موختلیف یوللارلا (اهالیسی سویقیریما معروض قویولماقلا، دئپورتاسییا ائدیلمکله و س.) یاشاییش منطقهلری سییاهیسیندان سیلینمیشدیر. بو کندلرین بؤیوک اکثریتی ائرمنیستاندا آذربایجانلیلارا قارشی 1918-1920-جی ایللر سویقیریمی و 1948-1953-جو ایللر دئپورتاسییاسیندان سونرا خارابا قالمیشدیر.
آذربایجان تورکلرینین تاریخی-ائتنیک تورپاقلارینداکی ایزلرینی سیلمک مقصدینی گودن آددگیشمه عملیاتلاری اساسن آشاغیداکی قایدادا حیاتا کئچیریلمیشلر:
1. ایلک نؤوبه ده تورکلرین سویکؤکو، اونون تاریخی کئچمیشی ایله باغلی یاشاییش مسکنلرینین آدلارینین (ائتنونیملر) دییشدیریلمهسینه خوصوصی دیقت یئتیریلمیشدیر. مثلا، آشاغی تورکمنلی - لوساقیوغ (ائچمیدزین)، قورچولو - مرقاشاد، سرداراباد - هوکتئمبئر (هوکتئمبئریان (سرداراباد))، بایاندور - واغادور (گوروس)، شیروانجیق - لئرناکئرت (ارتیک) و س.
2. بیر چوخ یاشاییش مسکنلرینین آدلاری ائرمنیجهیه حرفی ترچومه ائدیلمیشدیر. مثلا، آرمودلو - تاندزوُت (هوکتئمبئریان (سرداراباد))، داشقالا - کارابئرد (آنی (آغین))، دارکند - دزوراقیوغ (قوقارک)، دره چیچک - تساخکادزور (هرازدان (آختا))، گؤل - لیچک (مارتونی (آشاغی قارانلیق))، گوللوبولاق - وارداخپویر (قوکاسیان (قیزیلقوچ)) و س.
3. بعضی یاشاییش مسکنلرینین آدلاری «بئینالمیلّچیلیک» پردهسی آلتیندا دییشدیریلمیشدیر. مثلا، قاراقیشلاق - دوستلوق (ماسیس (زنگیباسار))، سولطاناباد - شوراباد (آماسییا (اغبابا))، جوجهکند - قیزیلشفق (کالینینو)، آشاغی نئجیلی - سایات-نووا (ماسیس (زنگیباسار))، چاناخچی - سووئتاکئرت (آرارات (وئدی)) و س. بو پروسئس بعضی ائرمنی یاشاییش مسکنلرینین آدلارینین موعاصیرلشدیریلمهسی پروسئسی ایله یاناشی آپاریلمیشدیر.
4. یاشاییش مسکنلرینین آدلارینین بیر قیسمی ایسه جوزی دییشیکله، اونا اوخشار، لاکین ائرمنیجهلشدیریلمیش آدلا عوض ائدیلمیشدیر. مثلا، دَرعابباس - دارباس (سیسیان)، دلیلر - دالار (آرتاشات (قمرلی))، الیز - آراقاتس (تالین)، ارهووُس - آرئویس (سیسیان)، گابود - کاپویت (زیزبیوو)، چیرپیلی - جراپی (آانی (اغین)) و س.
5. " ائرمنیستان سسر-این اینضیباطی اراضی بؤلگوسو " نون قئید ائتدیگیمیز نشرلرینده آدینین اؤنونده " یوخاری " ، " آشاغی " ، " بؤیوک " ، " کیچیک " سؤزلری گلن تورک منشألی یاشاییش منطقهلرینین آدلاریندا بو سؤزلر ائرمنیجه - یعنی مووافیق اولاراق " وئرین " ، " نئرکین " ، " مئتس " ، " پوکر " شکلینده یازیلماسی همین آدلارین ائرمنی دیلینده اولماسی گؤرونتوسو یاراتماغا خیدمت ائئتمیشدیر. بونونلا ائله تصورات یاراتماغا چالیشمیشلار کی، گویا دییشدیریلن آدلار ائرمنی منشالیدیر. مثلا، وئرین زاغالی - آخپرادزور (واردئنیس (باسارکئچر))، نئرکین زئیوه - هارتاشئن (ئچمیدزین)، مئتس کپنکچی - موسائلیان (آخوریان (دوزکند))، پوکر شیشتپه - پوکر سئپاسار (قوکاسیان (قیزیلقوچ)) و س.
عومومیتله، ائرمنیلر آذربایجانلیلارا مخصوصلوغونو بیلدیرن توپونیملرده حاللانان " داغ " سؤزبیرلشمهسینی " سار " ، تپه سؤزبیرلشمهسینی " بلوُر " ، گؤل سؤزبیرلشمه سینی " لیج " ، چای سؤزبیرلشمه سینی " گئت " ، بولاق سؤزبیرلشمهسینی " آخبیوُر " ، سو سؤزبیرلشمهسینی " جور " ، دره سؤزبیرلشمه سینی " دزور " ایفاده سی ایله عوض ائتمکله، حرفی ترجومه یولو ایله توپونیملریمیزی ائرمنیجهلشدیرمیشلر.
1935-جی ایلدک ائرمنیستاندا آذربایجانلی یاشاییش مسکنلرینین آدلاری ائرمنیستان سسر عالی سووئتی ریاست هئیتینین فرمانلاری اولمادان، یعنی حؤکومتین موعین ستروکتورلاری طرفیندن دییشدیریلمیشدیر. 1935-جی ایل یانوارین 3-ده ائرمنیستان سسر عالی سووئتی ریاست هئیتینین وئردیگی فرمانلا 29 رایوندا 72 تورک منشألی توپونیم دییشدیریلهرک معنوی سویقیریما معروض قویولموشدور.
سسری ناظیرلر سووئتینین 23 دئکابر 1947-جی ایل و 10 مارت 1948-جی ایل تاریخلی قرارلاری اساسیندا 100 میندن آرتیق آذربایجانلینین 1948-1953-جو ایللرده ائرمنیستان سسر-دکی تاریخی-ائتنیک تورپاقلاریندان آذربایجان سسر-این کور-آراز اووالیغینا دئپورتاسییاسیندان سونرا 60-دان آرتیق یاشاییش منطقهسینین آدلاری دییشدیریلمیشدیر. قاراباغلار رایونو آذربایجانلیلارین دئپورتاسییاسیندان سونرا لغو ائدیلمیش، اونون کندلرینین چوخو ایندییهدک خارابا قالمیشدیر.
تکجه 1978-جی ایلده 23 رایوندا 60 تورک منشألی توپونیم دییشدیریلمیشدیر.
1988-1989-جو ایللرده ائرمنیستان اراضیسینده آذربایجانلی اهالییه قارشی ائتنیک تمیزلهمه سییاستی حیاتا کئچیریلدیکدن سونرا ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی عالی سووئتی ریاست هئیتینین 1991-جی ایل 9 آپرئل تاریخلی فرمانی ایله 90 یاشاییش منطقهسینین، 8 آوقوست 1991-جی ایل فرمانی ایله 16 یاشاییش منطقهسینین، ائرمنیستان پارلامئنتینین 4 اییول 2006-جی ایل تاریخلی قراری ایله ایسه اوللر آذربایجانلیلارا مخصوص اولموش، 31 یاشاییش منطقهسینین آدلاری دییشدیریله رک ائرمنیجهلشدیریلمیشدیر.
عومومیتله، سون دؤورهدک 702 تورک منشألی اینضیباطی-اراضی واحیدینین آدلاری دییشدیریلمیشدیر
ائله آذربایجانلی یاشاییش منطقهسی اولمویشدور کی، اونون آدی ایندییهدک بیر نئچه دفعه دییشدیریلمیشدیر. مثلا، آذربایجانلیلارین 1988-جی ایلده دئپورتاسییا اولوندوقلاری آماسییا رایونونداکی یئنییول کندینین آدینی 1991-جی ایلده دییشدیرهرک آغووریک قویموشلار. لاکین یئنییولون اولکی آدی 1935-ایلهدک قاراناماز اولموشدور.
ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده آذربایجانلیلارا قارشی ائتنیک تمیزلهمه سییاستی، سویداشلاریمیزین تاریخی-ائتنیک تورپاقلاریندان سونونجو نفرینهدک دئپورتاسییاسی محض رایونلار اوزره بؤلگونون مؤوجود اولدوغو دؤورده، هله ائرمنیستاندا سووئت حاکیمیتینین مؤوجود اولدوغو دؤورده باشا چاتدیریلمیشدیر. اهالینین یادداشیندا و شخصیتینی تصدیق ائدن سندلرده ده محض اونلارین او دؤورده دوغولوب بویا-باشا چاتدیقلاری کندین و رایونون آدلاری قئید اولونموشدور.
7 نویابر 1995-جی ایلده ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین اینضیباطی-اراضی بؤلگوسو حاقیندا یئنی قانون قبول ائدیلمیشدیر. ائرمنیستانین یئنی اینضیباطی-اراضی بؤلگوسونه اساسن همین واختادک مؤوجود اولان رایونلار اوزره بؤلگو لغو ائدیلمیش، عوضینده 11 ویلایت (مارز) یارادیلمیشدیر. شیراک ویلایتینه کئچمیش آماسییا (اغبابا)، قوکاسیان (قیزیلقوچ)، آخوریان (دوزکند)، آنی (آغین) و آرتیک رایونلاری، لوری ویلایتینه کئچمیش کالینینو، ستئپاناوان (جلال اوغلو)، تومانیان (آللاهوئردی)، سپیتاک (حاماملی) و قوقارک رایونلاری، تاووش ویلایتینه کئچمیش نویئمبئریان، ایجئوان (کاروانسارا) و تاوش (شمشددین) رایونلاری، آراقادزون ویلایتینه کئچمیش تالین، آپاران، آراقاتس (الاَیَز)، آشتاراک (اَشتهرک) رایونلاری، کوتایک ویلایتینه کئچمیش هرازدان (آختا)، کوتایک (ابوویان - ائللر)، نایری رایونلاری، گئغارکونوک ویلایتینه کئچمیش کراسنوسئلو (چمبَرک)، واردئنیس (باسارکئچر)، مارتونی (آشاغی قارانلیق)، کامو (کوَر) و سئوان رایونلاری، آرماویر ویلایتینه کئچمیش باغرامیان، هوکتئمبئریان (سرداراباد) و ائچمیدزین رایونلاری، آرارات ویلایتینه کئچمیش ماسیس (زنگیباسار)، آرتاشات (قمرلی) و آرارات (وئدی) رایونلاری، وایوتسدزور ویلایتینه کئچمیش وایک (زیزبیوو) و یئغئقنادزور (کئشیشکند) رایونلاری، سونیک ویلایتینه کئچمیش مئغری، سیسیان، قافان و گوروس رایونلاری داخیل ائدیلمیشدیر. ایروان شهرینه ده آیریجا ویلایت ستاتوسو وئریلمیشدیر.
تاریخی آذربایجان تورپاقلاریندا - ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده تورک منشألی یاشاییش منطقهلرینین آدلارینین دییشدیریلمهسی پروسئسی باشا چاتدیریلماق اوزرهدیر. آدلاری هله لیک سیاسی موتیولره اساسن بیلهرکدن دییشدیریلمهین جمعیسی بیر نئچه یاشاییش منطقهسی ساخلانیلمیشدیر. مثلا، نیظامی (زنگیباسار)، آوشار (وئدی)، حاللاوار (قوقارک)، شاملیق (تومانیان (اللاهوئردی)) و س.
ائرمنیستان دؤولت داشینماز املاکین کاداستری کومیته سینین وئردیگی معلوماتا گؤره 2007-جی ایلده یئرده قالان 21 یاشاییش منطقهسینین آدلارینین دییشدیریلمه سی ایله آددگیشمه عملیاتی باشا چاتدیریلمیشدیر.
لاکین ائرمنیستان اراضیسینده هیدرونیملرین (چای، گؤل، شلاله، بولاق و س.) و اورونیملرین (داغ، تپه، دره، آشیریم، دوزنلیک و س.) آدلارینین دییشدیریلمهسی پروسئسی سووئت حاکیمیتی ایللرینده موتمادی اولاراق داوام ائتدیریلمیشدیر. بو قبیلدن اولان بیر قیسیم توپونیملر 1961-جی ایلده ائرمنیستان سسر-این ایلک " آتلاس " ینین بوراخیلماسینا قدر دییشدیریلمیشدی. مثلا، گؤیجه گؤلونو " سئوان " ، زنگی چایینی " هرازدان " ، آرپاچایی " آخوریان " ، الیز داغینی " آراقاتس " ، ایشغخلی داغینی " ایشخاناسار " ، آغبابا داغینی " قوکاسیان " ، دره چیچک یایلاغینی " ساخکادزوْر " آدلاندیرمیشدیلار و س. .
اویدورما " بؤیوک ائرمنیستان " ایدیعاسینی گئرچکلشدیرمک اوچون ائرمنیلر تاریخی ساختالاشدیرماق عنعنهسینی داوام ائتدیریرلر. تاریخی آذربایجان تورپاقلاریندا ییرمینجی عصرین سونلاریندا موستقیل ائرمنیستان دؤولتی قورولدوقدان و داغلیق قاراباغ و اونون اطراف رایونلاری ایشغال ائدیلدیکدن سونرا آذربایجانین ایشغال اولونموش اراضیلرینده آددگیشمه عملیاتلارینا باشلانمیشدیر. سون دؤورلرده ایرواندا چاپ ائدیلن خریطهلرده هم ایشغال اولونموش اراضیلر و داغلیق قاراباغ ائرمنیستانین خریطه سینه سالینیر.
قوندارما داغلیق قاراباغ رئسپوبلیکاسینین عالی سووئتی ریاست هئیتینین قرارلاری ایله ایشغال اولونموش اراضیلرده یئنی اینضیباط-اراضی واحیدلری یارادیلیر و " تاریخی آدلارین قایتاریلماسی " آدی آلتیندا توپونیملر دییشدیریلیر. قوندارما دقر-این عالی سووئتینین 2 دئکابر 1993-جو ایل تاریخلی قراری ایله ایشغال اولونموش لاچین، قوبادلی و زنگیلان رایونلارینی احاطه ائدن کاشاتاغ رایونو یارادیلمیش و رایون مرکزی کیمی، لاچین شهرینین آدی دییشدیریلهرک " بئردزور " آدلاندیریلمیشدیر. خوجالی رایونو و آغدام رایونونون ایشغال اولونموش اراضیلری عسگران رایونونون، فوضولی و جبراییل رایونلارینین ایشغال آلتیندا اولان اراضیلری هادروت رایونونون اراضیسی کیمی گؤستریلیر. سون واختادک قوندارما دقر-این عالی سووئتی ریاست هئیتینین قرارلاری ایله 120-دن آرتیق آذربایجانلی یاشاییش منطقهسینین آدلاری دییشدیریلمیشدیر. آغدام شهری " آکن " ، فوضولی شهری " واراندا " ، زنگیلان شهری " کووساکان " ، قوبادلی شهری " ساناسار " ، کلبجر شهری " کارواجار " ، جبراییل شهری " جراکان " آدلاندیریلمیشدیر. دونیانین گؤزو قارشیسیندا سویقیریما معروض قویولان خوجالی شهری، اونون ایشغال پلانینین حاضیرلایان روسییا اوردوسونون سابیق گئنئرالی خریستوفئر ایوانیانین آدی ایله " ایوانیان " آدلاندیریلمیشدیر.
2009-جو ایلده ایرواندا " تیقران مئج " نشریاتیندا 336 صحیفه حجمینده ائرمنی، روس و اینگیلیس دیللرینده آ4 فورماتیندا رنگلی کیتاب-آلبوم چاپ ائدیلمیشدیر. 12 فصیلدن عیبارت اولان آلبوما تاریخی آذربایجان تورپاقلاری اولان ایندیکی ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی، گورجوستان، آذربایجان رئسپوبلیکاسی و تورکییه جومهوریتینین اراضیسینده مؤوجود اولان 1116 تاریخی آبیدهنین شکیللری داخیل ائدیلمیشدیر. کیتاب میفیک " بؤیوک ائرمنیستان " ( " کیچیک هایک " و " بؤیوک هایک " ) اراضیسینی، تقریبن 430 مین کو. کم اراضینی احاطه ائدیر. همین شکیللرین یالنیز تقریبن 6 فایزی موعاصیر ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین اراضیسینده دیر. ایشغال اراضیسینده کی موروو داغینین آدی " مراو " ، زییارات داغینین آدی ایسه " دیزاپایت " ، کپز داغینین آدی " آلقاراک " (سه. 22-23) کیمی وئریلمیشدیر. گؤیگؤلون آدی " کاپوتان " کیمی وئریلیر. ترتر چایی " ترتو " )، قوروجای " ایشخاناگئت " کیمی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر.
آغدام رایونوندا خاچینجایین ساحیلینده یئرلشن " شاهبولاق قیفیلی " معمارلیق آبیدهسی " تیقراناکئرت " کیمی تقدیم ائدیلیر. حالبوکی، ائرمنی تاریخچیلری بیر زامانلار " تیقراناکئرتی " شرقی آنادولودا لوکالیزه ائتمیشدیلر.
ائرمنی ساختاکارلیغی ایرواندا چاپ ائدیلن " ائرمنیستانین میللی آتلاسی " ایکیجیلدلیگینده سون حدده چاتدیریلمیشدیر. 230 صحیفه حجمینده میللی آتلاسین بیرینجی جیلدینه 65 ساختا خریطه داخیل ائدیلمیشدیر. 260 صحیفه حجمینده میللی آتلاسین ایکینجی جیلدی 2009-جو ایلده چاپ ائدیلمیشدیر. بو جیلده ایندیکی ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینی، قوندارما دقر-ای و ائرمنی دیاسپورونون یاشادیغی اراضیلری احاطه ائدن 220 خریطه داخیل ائدیلمیشدیر. بو خریطه لرده آذربایجانلیلارا مخصوص بوتون توپونیملر مدنی تئررورا و لینقیویستیک سویقیریما معروض قویولموشدور.
لاکین دیقتی چکن بیر مقام اوندان عیبارتدیر کی، موعین مرحلهلرله خاریجی اؤلکه لردن گلیب آذربایجانلیلارین یاشامیش اولدوقلاری اراضیلرده مسکونلاشان ائرمنیلر ایندینین اؤزونده ده یئر-یورد آدلارینی ائله اولکی آدلاری ایله - یعنی آذربایجانلیلارین واختیله وئردیکلری آدلارلا چاغیریرلار. اویکونیملری، هیدرونیملری، اورونیملری اؤزونده عکس ائتدیرن بیر سیرا سپئسیفیک سایتلاردا یئرلشدیریلن خریطه لرده، خاریجی توریزم شیرکتلرینین سایتلاریندا، یول بلدچیلیگی اوچون بوراخیلان نشرلرده، آسترونومیک پورتاللاردا کئچمیش آدلار اساسن ساخلانیلیر. مثلا، http://www.astrolab.ru/, http://www.travelpost.com/, http://www.fallingrain.com/ سایتلاریندا موعاصیر ائرمنیستان رئسپوبلیکاسیندا مؤوجود اولان، اوزونلوق و ائن دایره سینی گؤسترن مینلرله توپونیم اؤز عکسینی تاپمیشدیر کی، اونلارین دا موطلق اکثریتی تورک منشألی اسکی آدلارینی اؤزونده ساخلاییر.
Ədəbiyyat
1. Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, fond 897, siyahı 1, iş 105; «CлoBo» qəzeti, (Tiflis), 30 dekabr 1919-cu il, № 113.
2. HaceлeHHыe пyHkTы и HapoдoHaceлeHиe CCP ApMeHии. ИздaHиe ЦИK CCP ApMeHии, EpeBaH, 1936.
3. ApMяHckaя CCP. AдMиHиcTpaTиBHo-TeppиTopиaлbHoe дeлeHиe Ha 1 яHBapя 1976 roдa. ИздaHиe пяToe. ИздaTeлbcTBo «AйacTaH», EpeBaH, 1976
4. ApMяHckaя CCP. AдMиHиcTpaTиBHo-TeppиTopиaлbHoe дeлeHиe Ha 1-oe aBrycTa 1988 roдa. ИздaHиe шecToe. EpeBaH, «AйacTaH», 1988.
5. HaceлeHHыe пyHkTы и HapoдoHaceлeHиe CCP ApMeHии. ИздaHиe ЦИK CCP ApMeHии, EpeBaH, 1936.
6. ШoпeH И. ИcTopичeckий пaMяTHиk cocToяHия ApMяHckoй oблacTи B эпoxy ero пpиcoeдиHeHия k Poccийckoй иMпepии, CПб, 1852.
7. Korkodyan Zaven. Sovet Ermənistanının əhalisi. 1831-1931.(erməni dilində). İrəvan, 1932.
8. ApMeHия- Armenia. ИллюcTpaTиBHый aлbбoM. EpeBaH, «TиrpaH Meц» 2009. “Armenia”, 2009.
9. Ermənistan Respublikasının yaşayış məntəqələrinin lüğəti. (ermənicə), İrəvan, 2008.
10. İrəvan xanlığı. Rusiya işğalı və ermənilərin Şimali Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsi. İkinci nəşr. Bakı, Azərbaycan, 2010.
11. http://pandukht.livejournal.com/138628.html
[1] Azərbaycan Respublikası Dövlət Arxivi, fond 897, siyahı 1, iş 105; «CлoBo» qəzeti, (Tiflis), 30 dekabr 1919-cu il, № 113.


text:
سون ایللرده تاپیلان الیازما كیتاب
حسن راشدی : 1 آبان ۱۳۹۱
1380- جی ایل «تهران تربیت معلم بیلیم یوردونون» كرج شعبه سینده ،گئنیش و یاشیل فضالی بیلیم یوردوندا بورادا تحصیل آلان كؤنوللو تورك اؤیرنجیلرینه برنامهدن قیراق (فوق برنامه ) دیل و ادبیاتیمیزی درس وئرركن ، درس كلاسلاریندا اشتراك ائدن ۴۵ – 40 گنج اؤیرنجی آراسیندا یاشی اؤز یاشیما یاخین آمما مندن داها انرژیلی و آنا دیلیمیزین سئودالیسی اولان « تورك قارداش » تخلّصلی بیر سایقلی اینساندا بو كلاسلاردا اشتراك ائدیردی .
درس زامانی بیتدیكدن سونرا اؤیرنجیلر بیلیم یوردونون یاتاقخاناسینا دؤنركن ، چوخ زامانلار بیز ایكیمیز بیرلیكده بیلیم یوردونو ترك ائدیب ائومیزه دؤنوردوك؛ بو گؤروشلرین بیرینده « تورك قارداش » و یا ایللر بویو كرج شهرینین « آذربایجانلیلار انجمنی »نده بیر – بیریمیزله گؤروشدیوموز « علی نوروزی » جنابلاری اسكی زامانلاردا یازیلمیش بیر الیازما توركجه شعر كیتابینی منه گؤستردی .
كیتابی گؤردوكده گؤزوم بؤیودو ! كیتابین نه قدر اسكی زامانلارا عاید اولدوغو اونون جیلدینین دوشمهسیندن و كؤهنه ورقلریندن بللی ایدی . حتی نَملی هاوا تأثیرینده اونون ورقلرینین بعضیسی چوروموش و یازیلاری آرادان گئتمیشدی ؛ زامان سورهسینده ، كیتابین ایلك و سون قابیغیندان (جیلدیندن ) علاوه نئچه صحیفه ایلك و سون یازیلارینداندا دوشموش و آرادان گئتمیشدی . كیتاب آذربایجان توركجهسینده و ال ایله یازیلمیش بیر « بختیارنامه » ایدی و صفوی دؤنمینه عاید اولدوغو نظره گلیردی ؛ چونكو اونون 74 – جو صحیفه سینین حاشیهسینده بئله بیر یازی ، آمما بیر آز بیر -بیریندن آرالی گؤزه چارپیردی :
خانه مشهدی باقر بر دو زبان [یا زمان ] آمد
پانزدهم ماه محرم ال حرام
————————
۹۲۱ "
كیتابدا یازیلان بو تاریخی ، اگر كیتابین یازیلما تاریخی حساب ائدرسك ، بو كیتاب صفوی سلطانینین بیرینجی پادشاهی شاه اسماعیل صفوی حاكمیتینین ۱۲ – جی ایلینده یازیلمیشدیر .
بو تاریخدن علاوه اونون ایچ یازیلارینین یازی شیوهسیده بو كیتابین اسكی زامانلارا و صفوی دؤرونه عاید اولدوغونو گؤستریردی ، مثلا شعرلرده هله « گ » حرفیندن هئچ یئرده استفاده اولمامیش و « گ » حرفلی سؤزلرده « ك » حرفیندن استفاده اولموش و « منه » یئرینه « منكا » و « سنه » یئرینه « سنكا » ، « سنین » یئرینه «سننك» ،« هامیمیز » یئرینه « قمومز » و داها اوزون ایللردیر دیلیمیزده ایشلنمهین « اشبو » سؤزلری بو كیتابدا بوللو بوللو ایشلنمیشدیر .
كیتابی بئله گؤردوكده سایین تورك قارداشا توصیه ائتدیم كی ، بو كیتابی داها آرتیق قوروسون ، چونكو بو كیتاب دگرلی بیر اثر اولاراق بلكهده ایلك دفعه توركجه و یا آذربایجان توركجهسیایله یازیلمیش و یا ترجمه اولموش « بختیار نامه » اولا بیلردی ؛ عین حالدا بو كیتابین ادبیات دونیامیزا تانیتدیریلما ضرورتینیده ادبیات سئور دوستوموزا بیلدیردیم .
نوروزی جنابلاری ایشی بئله گؤردوكده بو كیتابی علم عالمینه تانیتدیرماغی و اونون اوزهرینده تدقیقات آپارماغی منیم عُهدهمه قویوب كیتابی همان ایل ( ۱۳۸۰ هجری گونش ایلی ) منیم اختیاریمدا قویدو ؛ منده بو قیمتلی اثری یانیمدا چوخ ساخلاماییم و صاحیبینه قایتاریم دئیه ،بیر نئچه گون ایچینده ، اونون بوتون صحیفهلریندن یوخاری كیفیتله اسكن گؤتوروب كیتابی تورك قارداشا گئری قایتاردیم .
كیتابین بعضی صحیفهلرینین دوشمهسینه باخمایاراق ۹۸ صحیفه اولدو كی ، اونون بیرینجی صحیفهسیندن ۷۳ – جو صحیفهسینه قدر هر صحیفه سینده ۱۴ ایله ۱۸ بئیت آراسیندا و ایكی ستوندا شعر یئرلشمیشدیر ، لاكین ۷۴-جو صحیفه سیندن ، یعنی تاریخ یازیلان صحیفهدن كیتابین سونونا قدر ،بلكه كاغیذ مصرفینده قناعت اولسون دئیه هر صحیفهسینده اوچ ستون شعر یازیلمیشدیر .
باشیم باشقا یازی و ایشلرله داها چوخ قاریشدیقدا كیتاب حاقدا درین آراشدیرما آپاریب اونو علم عالمینه تانیتدرماق گونو گوندن دالی دوشدو ، آمما بو كیتاب حاقدا بعضی قلمداش و فیكیرداشلارا دانیشیردیم و چوخ خلاصه اولاراقدا بلكه ۱۳۸۴ – 85 جی ایللرده بئله بیر كیتابین تاپیلماسینی تورك دیللی سایتلاردا ولی محدود سویهده تانیتدیردیم و سون آیلاردادا اونون ایلك صحیفهسینین تصویرینی فیس بوك صحیفهمده نمایشه قویدوم .
بیر نئچه ایل بوندان اؤنجه كیتاب ، اونون صاحیبی تورك قارداش طرفیندن تحقیقات آپارماق اوچون سایین شاعیر و محقق « ائل اوغلو » اختیاریندا قویولموش و ائل اوغلو ایسه سونرالار بو دگرلی كیتابی حؤرمتلی عالیم و آراشدیرماجی « دوكتور حسین صدیق »ه وئرمیشدیر .
بو ایكی عالیم طرفیندن بو كیتاب حاقدا آراشدیرمالار اولوبسادا ایندیه قدر من گؤرمه میشم ، آمما سون زامانلار و بو دگرلی كیتابین هاردا و كیمین الینده اولدوغونو آراشدیراندا ،دوكتور صدیق طرفیندن منه دئییلدی كی، بو كیتاب اونون الی ایله و تبریز كیتابخاناسینا اهدا ائدیلمیشدیر .
تبریز كیتابخاناسیندا بو كیتابین دوزگون یئرده ساخلانیب – ساخلانماماسینا و تدقیقاچیلاریمیزین اختیاریندا قویولوب قویولماماسی بارهده هئچ بیر سؤز دانیشمادان بو گوندن اعتبارا ، سایلی اولاراق بو سایتدا و بو كیتاب حاقدا بیلگی وئرمهیه چالیشاجاغام .
........................
دیلیمیز و مدنیتیمیزی قوروماق اوچون دوغما دیلیمیزده تانیتدیریلان تولیدلری حتی صاحبلرینین خبری اولمادان رئكلام ائدك


text:
دانلود آلبوم غریب آنام عارف دن گوزل آذربایجانی موزیک لر
Qərib Anam arıfdən mp3 danlod edin
Güney Azərbaycan oxuyanı گونی آذربایجان اوخویانی
۱- غریب آنام mp3 Qərib Anam
۲- تبریزیم mp3 Təbrizim
۳- ارگ قالاسی mp3 ərg Qalası
۴- گؤزوم قالدی mp3 Gözüm qaldı
۵- بو قالا داشلی قالا mp3 bu qala daşlı qala
۶- کوچه لره سو سپمیشم mp3 küçələrə su səpmişəm
۷- قاراباغ mp3 Qarabağ
۸- ساوالان mp3 Savalan
Filed under: آذربایجانی موزیک لر Azərbaycan müzikləri Etiketlənmiş: | Azərbaycan mp3,bu qala daşlı qala mp3,küçelere su sepmişem mp3,küçələrə su səpmişəm mp3,kuchalara su sapmisham mp3,mp3 Azerbaycan,mp3 Azeri,mp3 Azəri,qarabağ mp3,Qərib Anam mp3,savalan mp3,Tebriz mp3,Tebrizim mp3,Təbriz mp3,Təbrizim mp3,موسیقی کوچلره سو سپمیشم,کوچه لره سو سپمیشم,کوچه لری سو سپبیشم موزیک,آهنگ های اصیل آذری,آهنگ بو قالا داشلی قالا,آذربایجانی موزیک لر,بو قالا داشلی قالا قورخورام گلمه یه سن گؤزلریم یاشلی قالا,ترانه های اذری,دانلود آهنگ قاراباغ,دانلود آهنگ کوچه لره سو سپمیشم,دانلود آهنگ تبریز,دانلود آهنگ تبریزیم,دانلود آهنگ ساوالان,دانلود آهنگ غریب آنام گوزل آنام,دانلود آهنگهای اصیل آذربایجانی,ساو آلان,ساو الان,ساوآلان,عارف,عاریف


text:
کومیک ژانرین اؤزللیکلری
کومیک ژانرین اؤزللیکلری
بیلال آلارلی
کؤچورن:عباس ائلچین
(صؤحبت لطیفه ژانریندان گئدیر)
ائله بیر خالق یوخدور کی، اونون گولوش سبتی بوش اولسون. ان گئری قالمیش خالقلارین، حتّی ایبتیدای تصّوورلرله یاشایان قبیلهلرین و اینکیشاف ائتمیش مدنی خالقلارین اؤزونه مخصوص گولوشو، تبسّومو واردیر. فولکلورون ژانر آغاجیندا گولوش اؤز توتومو ایله فرقلهنیر. بئله گومان اولونور کی، میفولوژی آنلاییش کیمی گولوش بوللوقلا، فیراوانلیقلا، یئنیلیکله باغلیدیر. هر بیر دؤوره مخصوص گولوشون داخیلینده هم داغیدیجی، هم ده یارادیجی باشلانغیج مؤوجوددور. بونا گؤره ده سوسیولوقلار بئله حساب ائدیرلر کی، بشرییّت ان فاجیعهلی و اوزونتولو کئچمیشیندن گوله-گوله آیریلیر کی، بو دا گلهجکده بئله حاللارین باش وئرمهسینه قارشی دوشونولموش ان یاخشی "بدیعی" سیلاحدیر. خالق یارادیجیلیغینین گئنیش یاییلمیش کومیک نؤوعلری بو مقصدله یارادیلمیش، اینکیشاف ائدهرک چوخژانرلی بیر ساحهیه چئوریلمیشدیر. نظری باخیمدان گولوش ایکی یئره بؤلونور: جیدی گولوش و تنقیدی گولوش. جیدی گولوش سئوینجدن، غلبهدن، فرحدن، طنطنه و مووفّقیتدن دوغور، آیری-آیری فردلرین، کوللئکتیولرین، خالقلارین، عومومیلیکده بشرییّیتین اوغورلارینی شن بیر اووقاتلا تصویر ائدیر. تنقیدی گولوشون اساسیندا آیدین ایدئال، مسلک، ایجتیماعی-سیاسی معنا دورور، اوندا یونگول اَیلنجهدن، ریشخنددن، لاغلاغیدان، هیریلتیدان چوخ جیدی فیکیر و مضمون اولور.
لطیفه ایجتیماعی تنقیدی گولوشون اساسیندا دایانیر و حیاتداکی، معیشتدهکی یاراماز، گولونج حادیثهلری ییغجام شکیلده عکس ائتدیرن نثرله یارادیلمیش ائپیک اثردیر. ت. فرضعلییئو لطیفهلرین اَیلنجه اوچون، گولمک اوچون سؤیلهنیلن معنالی کیچیک احوالاتلار اولدوغونو یازیر. اکثر خالقلار لطیفهنی کسرلی و یا مزهلی سونلوقلا بیتن قیسا حئکایه ساییر. ائپیک نؤوعون ناغیل، افسانه، روایت و دیگر شکیللری کیمی لطیفه ده خالق معیشتینی عکس ائتدیریر، لاکین گولوشون اوستونلوگو، اخلاقی نتیجهلری و آفوریستیک ایفادهلری ایله فرقلهنیر. لطیفهلرده خالق ساتیراسی و یومورو قووّتلی شکیلده مئیدانا چیخیر. آوروپا خالقلاریندا، او جوملهدن روسلاردا قدیم زامانلاردان بری ییغجام، ظارافاتیانا حئکایهلردن عیبارت آنئکدوتلار یارادیلمیش و یاییلمیشدیر. یازیلی ادبیات بیر چوخ حاللاردا لطیفهلردن اوستالیقلا فایدالانمیش، اونلارداکی لاکونیزمدن تحکییه ایچریسینده، پئرسوناژین دیلینده ایستیفاده اولونموشدور.
ایندی ده لطیفه سؤزو حاقیندا. بو ایفاده "یومشاق، مولاییم، خوش" "اینجه، ظریف، قشنگ" معنالارینی وئرن لطیف سؤزوندن یارانمیشدیر و بیزیم آنلادیغیمیز آنلامدا حیاتداکی، معیشتدهکی گولمهلی و مزهلی احوالاتلار حاقیندا ییغجام، قیسا حئکایهنی ایفاده ائدیر. لطیفه سؤیلهمکده ماهیر اولان، گؤزل لطیفهلر دانیشان، ظارافاتجیل آداملارا لطیفهچی دئییرلر. قاراوللی و لطیفهلرین ژانر خوصوصیتلرینی آراشدیران طاهیر اوروجوو لطیفهنی قیسا، ییغجام، منطیقلی و لاکونیک اولان، ایجتیماعی حیاتداکی قوصورلاری ایفشا ائدن ائپیک ژانر کیمی خاراکتئریزه ائدهرک بئله قرارا گلیر کی، موکالیم، منطیق و دیالوقلار اوستونده قورولموش بو نومونهلر خالق گولوشو، حاضیرجاوابلیق، ساتیرا، کینایه و سارکازمین گوجلو اولماسی ایله سئچیلیر. پروفئسسور واقیف ولییئو عرب منشالی لطیفه سؤزونون آذربایجان فولکلورشوناسلیغینا سونرادان داخیل ائدیلدیگینی، خالق آراسیندا بو سؤزون یئرینه "بزهمه" ایشلهدیلدیگینی یازمیشدیر. فولکلورشوناس آذربایجانین غرب بؤلگهلرینده یاشایان آیریملارین آراسیندان توپلادیغی لطیفهلری "بزهمهلر" آدلاندیرمیش و اونلاری آیریجا کیتاب حالیندا "آیریم بزهمهلری" (1983) آدییلا چاپ ائتدیرمیشدیر. بزهمهلر آدی دیگر فولکلور توپلاییجیلاری طرفیندن ده ایشلهدیلمیشدیر. ائلدار باخیش توپلاییب ترتیب ائتدیگی "اؤلوسو ایله عربجه، دیریسی ایله روسجا" (1993) آدلی لطیفهلری "یئنی دؤورون بزهمهلری" آدلاندیرمیشدیر. نریمان عبدالرحمانلی قاراچؤپدن توپلادیغی لطیفهلری "شبدهلر" عادییلا 1991-جی ایلده "گنجلیک" نشریاتیندا چاپ ائتدیرمیش و بالاش عابباسزاده کیتابا "سرحدسیز روحوموزون ایندی ده یاشادیغی گورجوستان ائلینین" دادلی-دوزلو سؤز ثروتی حاقیندا یازدیغی اؤن سؤزده بو تورپاغین موللا قاسیم، شاعیر ولی، آشیق موسا، اصلی اوغلو محمد، آشیق محمدعلی، شاعیر بیزاد، توکزبان عابباسوغلو قیزی کیمی سؤز خیریدارلاری اولماسیندان صؤحبت آچمیشدیر. توپلاییجیلارین بیر قیسمی لطیفهلری توپلادیقلاری بؤلگهلرده اولدوغو کیمی "گولمهجهلر" آدلاندیرمیشلار. شکینین حاجی دایی ایله باغلی لطیفهلری ایسه بیر نئچه دفعه چاپ اولونموشدور. بورادا حاجی دایینین شخصیتی حاقیندا دا ماراقلی آچیقلاما وئریلمیشدیر. مرحوم خالق شاعیری بختییار واهابزاده "شکی لطیفهلری"نین اؤن سؤزونده یازمیشدیر کی، بورادا یارانان لطیفهلر حاجی فیضی اوغلو ایلیاسین، عابدولجاببارین و ماشاق اوغلو ایسفندییارین آدییلا باغلیدیر. سونرا شاعیر بیلدیریر کی، شکیده "حاجی دایی" آدی ایله باغلی اولان لطیفهلر اساسن حاجی فیضی اوغلو ایلیاسا عاییددیر. پروفئسسور عزیز افندیزاده یازیر کی، شکیلیلرین چوخ ماراقلی و مضمونلو یومورلاری وار کی، بو دا اونلارین جیدی آداملار اولدوقلارینا دلالت ائدیر: چونکی شکیلیلرین دئدیگی کیمی، یومور حیسی اولمایان جیدی آدام حساب ائدیله بیلمز. خالقیمیزین مشهور یومور اوستالاری م. ف. آخوندوو و ث. رحمانین شکیده دونیایا گلمهسی بلکه ده بو تورپاغین خمیرینین یومورلا یوغرولماسی ایله علاقه داردیر. شکی هم ده ایسماییل عوثمانلی و لوطفعلی عابدوللایئو کیمی کومیک آکتیورلارین وطنیدیر. شکیلیلر دونیانین مشهور گولوش شهری قابرووونون (بولقاریستان) و اودئسسانین حاضیرجاوابلاری ایله دوستلوق علاقهسی ساخلاییر، بو شهرلرده کئچیریلن ساتیرا و یومور فئستیواللارینا قاتیلیرلار. شکی لطیفهلری قابرووو لطیفهلرینه برابر توتولور. جاهانگیر آسلان اوغلونون ترجومه ائتدیگی و اؤن سؤز یازدیغی اینجه قابرووو یومورلاری "شکی لطیفهلری" (1987) کیتابینین ترس اوزونده 80 صحیفه حجمینده چاپ اولونموشدور. بو ایکی اوزلو کیتابین ترتیبینده یومور اووقاتی واردیر. 1983-جو ایلدن باشلایاراق شکیده گولوش بایراملاری کئچیریلیر و بو تدبیره دونیانین هر یئریندن گولوش اوستالاری دعوت اولونور.
تورک فولکلوروندا لطیفه گوندهلیک حیاتین مضحکهلی طرفینی عکس ائتدیرن و مزهلی سونلوقلا بیتن قیسا ساتیریک حئکایهدیر. اونو "لاطیفه" ،یاخود "فیکرا" آدلاندیریرلار. تورک فولکلورونون آراشدیریجیلاری بئله قرارا گلمیشلر کی، لطیفه خالقین میلّی خاراکتئرینی تمثیل ائدن قهرمانلار حاقیندا یارادیلیر. فولکلورشوناسلار تورک لطیفهلرینی بئش بؤلمهده قروپلاشدیرمیشلار: 1) نصرالدین هوجا فیکرالاری؛ 2) بئکتاشی فیکرالاری؛ 3) اوفلو هوجا فیکرالاری؛ 4) بؤیوک شهر (ایستانبول، بورسا، ادیرنه و سایر) فیکرالاری؛ 5) بؤلگهلری و ائتنیک زومرهلری خاراکتئرلشدیرن فیکرالار. لطیفهلر اینسانلارین حیاتی، گوزرانی و معیشتی ایله باغلی اولدوغوندان موختلیف حادیثهلره شامیل ائدیلمیش و بیر نئچه واریانتدا مئیدانا چیخمیشدیر. تورکلر اوچون لطیفه گولوشو قووّتلی شکیلده اؤزونده گؤسترن خالق هجویدیر. تورکلرده ان چوخ تلخک حاقیندا لطیفهلر دئنیش یاییلیب کی، اونلاردا دا تکبّورلو و آمانسیز حاکیم طبقهلرین نومایندهلری ماسقارایا قویولور، سارای پوئزییاسیندا مدح اولونان سولطان ماحمود غزنوی (997-1030) اینجهلیکله ایفشا اولونور. تلخک خالق مودریکلیگینی اؤزونده جمعلشدیرن و حادیثهلره آچیق گؤزله باخماغی باجاران تاریخی شخصیتدیر. اونون آدی عوبئید ذکانینین و ابول-فرجین کیتابلاریندا سولطان ماحمودون مشهور ندیمی کیمی خاطیرلانیر. تلخک اؤزو ندیملیک صنعتینه یییلنمهسینین سیرّینی ائله لطیفه شکلینده سؤیلهمیشدیر. او دئمیشدیر کی، موعلیمیم منه دئییلنلرین عکسینی ائلهمکله آداملاری گولدورمگی اؤیرتمیشدیر. "گئت" دئینده دایانیرام، "دایان" دئینده گئدیرم. سحرلر "آخشامینیز خئییر" ،آخشاملار ایسه "صاباحینیز خئییر" سؤیلهییرم. بیر دفعه موعلیمیم سولطانی ائله گولدورموشدو کی، بو اونون خوشونا گلمیش و موعلیمیمه مین گوموش سیکّه وئریلمهسینی امر ائتمیشدیر. موعلیمیم بو بارهده فرمانی منه وئریب دئدی کی، بونو برک-برک ساخلا. من آپاریب کاغیذی سویا سالدیم و او، اله گلمهدی. موعلیمیم تزه فرمان آلماق اوچون سولطانین یانینا گئتدی، اونو ایچری بوراخمادیلار. او حیرصلندی و منی یانیندان قوواراق دئدی: "سن صنعتینه تامامیله یییهلنمیسن، داها من سنه گرک دئییلم". باشقا بیر لطیفهده ایسه سولطان بایرام موناسیبتیله عیانلارینا خلعت پایلاییر، تلخگه ایسه ائششک پالانی وئریر. تلخک سولطانا میننتدارلیق ائدهرک دئییر کی، باشقالارینا خزینهدن خلعت وئرمگینیز، منه ایسه شخصن اؤز چییگنینیزدهکی خلعتی باغیشلاماغینیز بندهنیزه اولان ایلتیفاتینیزداندیر. تلخک اوبرازی آذربایجاندا دا مشهور کومیک اوبرازلار سیراسیندا خاطیرلانیر. تلخک (تلخکلیک ائتمک) هم ده یالتاق (یالتاقلانماق) سؤزونون سینونیمیدیر. یازیلی ادبیاتدا ان یاخشی تلخک اوبرازی س. وورغونون "واقیف" درامیندا یارادیلمیشدیر. بورادا اؤز پئشهسینین عؤهدهسیندن مهارتله گلن تلخک قاراباغ خانی ایبراهیم خانین نؤقصانلارینی اوزونه دئمکدن چکینمیر. تورکلرده تلخکله یاناشی، هوجا ناصرالدین فیکرالاری دا سئویله-سئویله سؤیلهنیلیر. بو آدام حاقیندا اولان لطیفهلری ایسه محمت تؤوفیق توپلامیشدیر. اونون توپلادیغی لطیفهلر 1960-جی ایلده موسکوادا آیریجا کیتاب حالیندا چاپ ائدیلدیگی اوچون پوستسووئت مکانیندا دا مشهور اولموشدور.
عرب فولکلورو دا لطیفه اوستالاری ایله زنگیندیر. بونلاردان ایکیسی - جوْحا و ابو نوواس بوتون شرق خالقلاری طرفیندن سئویلیر. بئله گومان اولونور کی، اونلارین هر ایکیسی مشهور بهلول داننده کیمی، هارون الرشیدین (786-809) چاغداشی اولموشدور. اورتا یوز ایللیکلرده شخصیتی هارون الرشیدله باغلانان حاضیرجاواب و مودریک قهرمانلار چوخ اولموشدور. اونلار دونیا خالقلارینین کومیک فولکلور نومونهلرینده اؤزلرینه یئر آلمیش، شریکلی کومیک اوبراز کیمی تانینمیشلار. آذربایجان خالقینین بهلول داننده اوبرازینین دا کؤکلری قدیم عرب فولکلورو قهرمانلاری ایله باغلیدیر.
هارون الرشیدین و اونون مأمورلارینین نؤقصانلارینی اوزونه دئین جسارتلی لطیفه پئرسوناژلارینین ان مشهورو بهلول دانندهدیر. داننده بیلیکلی، عالیم، مودریک آنلامینی وئرن "دانا" سؤزوندندیر. چتین سیتواسییالاردان مهارتله چیخان و حاضیرجاوابلیغی ایله هامینی والئه ائدن بهلول داننده کومیک اوبرازی آذربایجان خالقینین فولکلور یارادیجیلیغیندا تکجه گولوش دوغورماق مقصدی گودمور، هم ده مودریکلیک سیموولو ساییلیر. بو لطیفهلری ایلک دفعه فریدالدین عطار توپلامیش، سونرالار، یعنی 1910-جو ایلده ه. موزنیب "شئیخ بهلول" آدلی کیتابیندا همین لطیفهلردن نومونهلر وئرمیشدیر. ا. م. قمرلینسکی بهلول داننده حاقیندا پیئس، ع. شایق ایسه "بیر ساعاتلیق خلیفه" آدلی درام یازمیشدیر. ایییرمینجی یوز ایللیگین اوللرینده "بهلول" آدلی ساتیریک ژورنال دا بوراخیلمیشدیر. بو بارهده آراشدیرما آپاران فولکلورشوناس نورالدین سئییدووون توپلاییب ترتیب ائتدیگی "بهلول داننده" لطیفهلری بیر نئچه دفعه چاپ اولونموشدور. ن. سئییدوو آذربایجاندا بهلول داننده ایله باغلی لطیفهلری موللا نصرالدین لطیفهلریندن سونرا گئنیش یاییلمیش لطیفهلر ساییر: "بهلول داننده ایله موللا نصرالدین لطیفهلری بیر-بیریندن ایستر فورما، ایسترسه ده مضمون جهتدن فرقلهنیر. موللا نصرالدین لطیفهلری قیسا، ییغجام، گولمهلی، یومشاق ساتیرا و یومورو ایله دیقتی جلب ائدیرسه. بهلول لطیفهلرینین اکثریتی نیسبتن گئنیش سوژئته مالیک اولان نووئللاواری حئکایی، فلسفی-دیداکتیک روایتلره اوخشاییر. بهلول بعضاً افسانهلشدیریلیر ده. لاکین بهلولون لطیفهلرینده کسکین ایجتیماعی-سیاسی ساتیرا، تربیهوی فیکیرلر داها چوخ اوستونلوک تشکیل ائدیر". بهلول داننده داها چوخ کیملری تنقیده معروض قویوردو؟ بو "لطیفهواری حئکایهلرده" (ن. سئییدوو) دؤولتی، خالقی ایداره ائتمگی باجارمایان کوتبئیین خلیفهلر، شاهلار، تاجیرلر، فیریلداقچی روحانیلر آجگؤزلر، شؤهرتپرستلر موباریز روحلو، اؤلدوروجو ساتیرا ایله لاغا قویولور. بونا گؤره ده ن.سئییدوو همین لطیفهلری خالق مودریکلیگینین نومونهسی اولان "دیداکتیک حئکایهلر، ناغیلواری، مورکّب سوژئتلی اثرلر" آدلاندیریر. بهلول اوبرازی آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتینا عرب فولکلوروندان گلمه اولسا دا، اؤز طالعییندن و گوزرانیندان چوخ خالقین وضعیتینی دوشونن، خالقین حالینا یانان و دادینا چاتان "عاغیللی آخماقلار"این بیر پروتوتیپیدیر. او، حاق-عدالت اوغروندا عینادکارلیقلا موباریزه آپاریر و عاغلی، باجاریغی نتیجهسینده همیشه قالیب گلیر. بهلول داننده آذربایجان فولکلوروندا بیر اوبراز کیمی آلدادیلمیش و تحقیر ائدیلمیش اینسانلارین حیمایهداری، عدالت اوغروندا موباریزه آپارانلارین ان یاخین مصلحتچیسی کیمی فورمالاشمیشدیر.
آذربایجان فولکلورونون ان مشهور کومیک اوبرازی ایسه موللا نصرالدیندیر. اگر بهلول داننده دوققوزنجو یوز ایللیکده یاشامیش خلیفه هارون الرشیدین موعاصیری ساییلیرسا، موللا نصرالدین اون دؤرد-اون بئش-نجی یوز ایللیکلرین مشهور فاتئحی امیر تئیمورون (1336-1405) چاغداشیدیر. تورکلشمیش بارلاس طایفاسیندان اولان و تئیموریلر ایمپئرییاسینین اساسینی قویموش امیر تئیمور ساغ دیزیندن و چیینیندن آلدیغی یارادان آیاغی قاتلانمادیغینا گؤره توپال تئیمور (تئیمورلنگ) آدلانیردی. 1404-جو ایلده آنقارا ووروشماسیندا تورکییه سولطانی ایلدیریم (تورک منبعلرینده ییلدیریم یازیلیر) بیازیده غالیب گلیب. ایلدیریم بیازیدین بیر گؤزو کور ایدی. بو صحنهنی ح. جاوید اؤزونون "توپال تئیمور" درامیندا داها یاخشی تصویر ائتمیشدیر. موللا نصرالدینین جوغرافی آرئالی دا کیفایت قدر گئنیشدیر و او، نینکی موختلیف بؤلگهلرده، حتّی موختلیف اؤلکهلرده اؤز گولوش دوغوران مودریک جاوابلاری ایله خالقین سئویملی اوبرازینا چئوریلمیشدیر. ف. کؤچرلی "شرقین مودریک مضحکهچیسی" آدلاندیردیغی موللا نصرالدین حاقیندا یازیر کی، او، موسلمانلار آراسیندا مؤوهوماتا، جهالته و فاناتیزمه گولور، چونکی بونلار موسلمانلارین حیاتیندا بؤیوک بیر مانعهیه چئوریلیب و اونلارین گئری قالماسینا سبب اولوبدور. زحمتکئش خالقین اخلاقی تربییهسینده و عدالتسیزلیگی، ظولمه قارشی موباریزهده موللا نصرالدین لطیفهلرینین رولونو نظره آلان حنفی زئیناللی 1927-جی ایلده اونلاری آیریجا کیتاب حالیندا چاپ ائتدیریر. گؤرکملی فولکلورشوناسلاردان م. ه. تهماسیب، م. سولطانوو، حتّی تورک ساتیریک یازیچیسی ع. نئسین موللا نصرالدینین پروتوتیپی حاقیندا آراشدیرما آپارمیشدیر. ت. ا. فرضعلییئو "آذربایجان خالق لطیفهلری" (1965) آدلی نامیزدلیک دیسسئرتاسییاسیندا بوتون آذربایجان لطیفهلرینی، او جوملهدن موللا نصرالدین لطیفهلرینی اطرافلی شکیلده آراشدیرمیشدیر. آکادئمیک و. آ. قوردلئوسکی موسکوادا چاپ اولونموش "خوجا نصرالدین لطیفهلری"نه یازدیغی اؤن سؤزده بیلدیریر کی، بو کومیک اوبراز بوتون شرق خالقلارینین شیفاهی ادبیاتیندا اؤزونه مؤحکم یئر توتموشدور و هر خالق اونو اؤز یئتیرمهسی ساییر. لاکین و. آ. قوردلئوسکی اعتیراف ائدیر کی، خوجا نصرالدین کومیک اوبرازی ایله باغلی فولکلور نومونهلری اساسن عوثمانلیلارین ایمپئرییا حالیندا بیرلشدیردیگی اؤلکهلرده یاییلمیشدیر: "تورکییهده، آرالیق دنیزی اؤلکهلرینده، واختی ایله عوثمانلی ایمپئرییاسینین حاکیمیتی آلتیندا اولموش اؤلکهلرده، رومینییادا، صئربییادا، کریمدا، زاقافقازییادا، هر یئرده خوجا نصرالدینی یاخشی تانیییرلار. یونانلار، ائرمنیلر، عربلر، داغلی یهودیلر، اویغورلار و س. آراسیندا نصرالدین مشهور شخصیتدیر". بونا گؤره ده آکادئمیک، خوجا نصرالدینی شرق خالقلارینین موشترک کومیک اوبرازی ساییر. بهلول داننده بیر پئرسوناژ اولاراق عرب دونیاسی ایله باغلیدیرسا، موللا نصرالدین تورکلرین حؤکمرانلیغی دؤورونده مئیدانا چیخمیش و اساسن تورک خالقلاری آراسیندا اؤز لطیفهلری ایله مشهور اولموشدور. بونو موللا نصرالدین لطیفهلرینین جوغرافی آرئالی دا تصدیق ائدیر. بو اوبراز اؤزبکلرده ناصریددین آفاندی، قازاخلاردا خوجا ناصیر، تورکلرده هوجا نصرالدین، تورکمنلرده ائپئندی، تاتارلاردا نصرالدین اوجا، اویغورلاردا نصیردین اپندی، ایراندا یاشایان آذربایجانلیلاردا سادهجه نصرالدین، کرکوک تورکمانلاریندا موللا آدلانیر. تورکلردن موللا نصرالدین کومیک اوبرازینی یونانلار آناستراددین آفاندی، تاجیکلر ائفئندی، فارسلار نصرالدین کیمی قبول ائتمیشلر. بو خالقلار آراسیندا یاییلان آنولوژی لطیفهلر موللا نصرالدین لطیفهلرینین واریانتلاریدیر. اگر بئله دئمک مومکونسه، موللا نصرالدین لطیفهلرینین "اوریژینالی" تورک خالقلارینین آراسیندا مؤوجوددور. بونا گؤره ده فولکلورشوناسلار بو اوبرازین پروتوتیپینی تورکلرین آراسیندا آختارماقدا حاقلیدیرلار. م. ف. کؤپرولوزاده خوجا نصرالدینین سلجوقیلر دؤورونده یئتیشدیگینی بیلدیریر. بعضی تورک مؤلیفلری اونون تاریخی شخصیت اولدوغونو و 1208-1284-جو ایللرده آنادولودا یاشادیغینی ایدیعا ائدیرلر. آذربایجاندا موللا نصرالدینین پروتوتیپی ماراغا رصدخاناسینین بانیسی مشهور عالیم، فیلوسوف، آسرتونوم خوجا نصیرالدین توسی ساییلیر. م. آ. سولطانووون بو ایدئیاسینی دستکلهین م. ه. تهماسیب یازیر کی، موللا نصرالدین لطیفهلرینده آسترولوگییا ایله باغلی فیکیرلرین یئر آلماسی، فیریلداقچی مونجّیملرین و اونلارا اینانان حؤکمدارلارین ساتیرا آتشینه توتولماسی، موللا نصرالدینین تئیمورون سارایینا ایشه دعوت اولونماسی کیمی بعضی ایپ اوجو وئرمهلر اونون پروتوتیپینین توسی اولماسینا اساس وئریر. م. ا. تهماسیب لطیفهلردن بیرینی نومونه گتیرهرک فیکرینی اساسلاندیرماغا چالیشیر: "موللا اؤزونه مؤهور قاییرتدیرماق ایستهییر. مؤهور قاییران اوستا هر حرف اوچون موعین میقدار پول طلب ائدیر. موللا خرجی آز اولماق اوچون آدینی ائله دئییر کی عرب الیفباسی ایله یازیلدیقدا ایکی حرفدن - "خ" و "س"-دن عیبارت اولور. اوستا یازیر، "خ"-نین نؤقطهسینی قویماق ایستهدیکده موللا خواهیش ائدیر کی، اونو بیر آز سونرا قویسون. بو شکیلده یازیلمیش آد "حسن" اوخونور. بورادان آنلاشیلیر کی، موللا نصرالدینین اؤزو اوچون قاییرتدیردیغی مؤهورده "حسن" آدی وار ایمیش. معلوم اولدوغو اوزره، نصرالدین توسینین ده اصیل آدی محمد ایبن حسندیر". محمد ایبن حسن نصیرالدین توسی 1201-جی ایل فئورالین 18-ده همداندا (بعضی منبعلره گؤره توس شهرینده) آنادان اولموش، 1274-جو ایل اییونون 25-ده باغداددا وفات ائتمیشدیر. بهمنیار و ایبن سینا مکتبینه منسوب موعلیملردن درس آلمیش، ماراغا آسترونمییا رصدخاناسینی یاراتمیش، آسترونومییایا، ریاضیاتا، فلسفهیه و دیگر عئلم ساحهلرینه دایر فوندامئنتال آراشدیرمالار آپارمیش، ائنسیکلوپئدییاچی عالیم کیمی تانینمیشدیر. "زیج ائلخانی" ،"تحریر اؤقلیدس" ،"تذکرة نصیریه " ،"اخلاق ناصری" ،"اساس الاقتباس " و باشقا اثرلری دونیانین بیر چوخ دیللرین، او جوملهدن آوروپا دیللرینه چئوریلهرک دؤنه-دؤنه نشر اولونموشدور. باغدادا سفر ائدرکن وفات ائتمیش، بوراداکی "جلیل مسجید"ده دفن اولونموش و قبری اوزرینده "عئلم اؤلکهسینین شاهی" کلمهلری یازیلمیشدیر. فاکتلارین ایناندیریجیلیغینا باخمایاراق، موللا نصرالدینین پروتوتیپی حاقیندا اولان بوتون وئرسییالار علمی احتیمالدیر. بو دا نصرالدین کومیک اوبرازینین جوغرافی مکانینین گئنیشلیگی و زامان حدّینه سیغماماسی ایله علاقه داردیر. تکجه بیر فاکتی قئید ائدیم کی، موللا نصرالدین لطیفهلرینین عرب واریانتلاری دوققوزنجو یوز ایللیکده یاشامیش هارون الرشیدله، دوغو تورک واریانتلاری ایسه اون اوچونجو یوز ایللیکده مؤوجود اولموش سلجوق حؤکمدارلاری ایله باغلیدیر. ن. گنجوی یارادیجیلیغیندا دا موللا نصرالدین لطیفهلری ایله سسلشن و حؤکمدارین عاغلینا، کامالینا تاثیر گؤسترن حئکایتلرین اولدوغونو بیلدیرن پاشا افندییئو یازیر کی، قدیمدن بری چوخ پراکنده حالدا گزن لطیفهلر، روایت و احوالاتلار زامان کئچدیکجه بیر شخصیتین آدی ایله باغلانمیشدیر. بو دؤورلرده موللا نصرالدینین پروتوتیپینین نصرالدین توسی اولماسینی ایدیعا ائتمک تاریخی یانلیشلیغا یول وئرمک دئمکدیر. م. ه. تهماسیب آذربایجان فولکلورشوناسلیغینین یئنیلمز سرکردهلریندن بیری اولموشدور و موللا نصرالدینین پروتوریپینین نصرالدین توسی اولماسی حاقینداکی فیکیرلری توتارلی سایماسینا باخمایاراق، بو ایدئیانین "لازیمی قدر اساسلاندیریلمامیش اولماسی" شرطلری ایله حسابلاشمیشدیر. عزیز میرهمدووون فیکیرلری ایسه موللا نصرالدینین تاریخی شخصیتلرله باغلانماسی اطرافیندا گئدن موباحیثه لره سون قویور: "موللا نصرالدینی کونکرئت بیر تاریخی شخصیتله باغلاماق اولار، آما عئینیلشدیرمک اولماز؛ باشقا سؤزله، بو گون بیزیم تصووروموزده اولان موللا نصرالدینی شخصسیزلشدیرمک، یعنی هئچ بیر زامان، هئچ بیر خالقین ایچریسینده یاشامامیش تام افسانوی صورت، بوسبوتون بشر خیالینین محصولو حساب ائتمک نه قدر معناسیز اولارسا، اونو هر هانسی بیر عصرین اوغلو ایله عئینیلشدیرمک ده بیر او قدر گولونج اولار". لاکین راضیلاشماق لازیمدیر کی، موللا نصرالدین اوبرازی تورک مفکورهسینین محصولودور و بو اوبرازین فولکلور توتوموندا آذربایجان خالقینین کیفایت قدر پایی واردیر. موللا نصرالدین عومومیلشدیریلمیش تیپدیر. بو لطیفهلرده "ایکی اوزلولوک، یالتاقلیق، یالانچیلیق، خسیسلیک، آجگؤزلوک، نادانلیق، عواملیق، جاهیللیک، مؤوهومات، خورافات و سایر ساتیرا آتشینه توتولور". ماراقلی بیر نومونه گتیریم: واختی ایله حسن قاسیمووون توپلاییب "ائل سؤز" (1965) آدلی فولکلور توپلوسوندا وئردیگی "مؤلیفسیز لطیفهلر" چاپ ائدیلندن درحال سونرا بوتونلوکله موللا نصرالدین لطیفهلری سیراسینا داخیل ائدیلمیشدیر. سونرالار موللا نصرالدین لطیفهلری آراسیندا یئر آلمیش "اؤزو اوچون قالسین" لطیفهسینین اوریژینالی بئلهدیر: "بیر سونسوز کیشی مسجیدده ائشیتدی کی، عزرائیل ائوبهئو دوشوب اوشاغی اولمایانلارا اوشاق پایلاییر. کیشی بو خبری ائشیدن کیمی سئویندی و عزرائیلی قارشیلاماق اوچون تلهسیک ائوینه قاچدی. یولدا بیر نئچه اوشاغی اولان قونشوسونا راست گلیب، اونون دا قولوندان توتدو و دارتدی:
-تئز اول، ائوه گئدک،- دئدی،- دئییرلر، عزرائیل اوشاق پایلاییر.
قونشوسو قولونو چکیب دئدی:
-منه اوشاق گرک دئییل، آ قونشو، عزرائیله دئیرسن کی، منیمکیلره دیمهسین، اؤزونونکو اؤزو اوچون قالسین". بو جور اونلارلا لطیفهنی موللا نصرالدین لطیفهلری سیراسینا یئرلشدیرمک اولار، چونکی لطیفهنین مضمونو، اوسلوبو و ایدئیاسی بونا ایمکان وئریر. لاکین بونون نصرالدین توصییه نه دخلی وار؟! بو حسابلا سدنیک پیرسولطانلینین توپلادیغی و "لطیفهواری سؤیلمهلر" آدلاندیردیغی بیر نئچه لطیفهنی ده موللا نصرالدین و بهلول داننده لطیفهلری کیمی وئرمک اولار، چونکی اونلاردا دا صؤحبت شاهدان، شئیخدن، عواملیقدان، جهالتدن، نادانلیقدان گئدیر. البته، بو، طبیعی پروسئسدیر، فولکلور ماتئریاللاری زامان-زامان جیلالانیر، النیر، تکمیللشیر و موکمّل شکیلده مئیدانا چیخیر، ایلکین و پریمیتیو واریانتلاریندان دیلی، مضمونو و پئرسوناژلاری ایله فرقلهنیر. فولکلوردا واریانتلیلیقدان قاچماق مومکون دئییل. او جوملهدن ائپیک نؤوعون چئویک فورماسی اولان لطیفهلر ایستیثنالیق تشکیل ائتمیر. موللا نصرالدین لطیفهلرینین دفعهلرله نشر اولونماسینا و هر دفعه یئنی لطیفهلرله زنگینلشدیریلمهسینه باخمایاراق، مرحوم فولکلورشوناس بهلول عبدوللا یالنیز اوتوراقلاشمیش، واریانتلارین فؤوقونده دایانان لطیفهلری 2004-جو ایلده تکرار چاپ ائتدیرمیشدیر کی، بو دا یئنییئتمهلر و آز حاضیرلیقلی اوخوجولار اوچون ماراقلی گؤرونن نشردیر، اوخوجودا چاشقینلیق یاراتمیر. اصلینده واریانتلیلیق فولکلورون قیزیل قانونودور و همین ماتئریالین محض فولکلور نومونهسی اولماسی فاکتینی تصدیق ائدیر. واریانتلار سؤیلهییجیلره گؤره، بؤلگهلره گؤره و حتّی اؤلکهلره گؤره تعیین ائدیلیر. فولکلورشوناسلیغین ان موهوم وظیفهسی موقاییسهلی تحلیل آپارماق و کامیل واریانتی سئچیب اوزرینده دایانماقدیر.
کرکوک تورکمانلارینین موللا حاقیندا لطیفهلریندن بیرینده دئییلیر: "بیر گون امیر تئیمور تاختدا اوتوروب. کئفی آسیماندادی. شاکا ایچون موللادان سورار:
-موللا، آللاهین ایشی ندی؟
موللا دئیر:
-ائن آشاغییا.
او دا ائنر. موللا چیخار یئرینه دئیر:
-آللاهین ایشی ایشته بودی. سنین تکی بیر ملیکی ائندیریر، منیم کیمی بیر آدامی چیخاریر تاختا".
"کرکوک فولکلورو آنتولوگییاسی"نا (1987) "فولکلوروموزون قودرتلی قولو" آدلی اؤن سؤز یازان غضنفر پاشایئو عیراقدا یاییلمیش موللا نصرالدین لطیفهلرینی مضمونونا گؤره "موللا ائوده" ،"موللا و دؤولت آداملاری" ،"موللا دوستلاری آراسیندا" ،"موللا و قاضیلار" ،"موللا و دین خادیملری" ،"موللا عئلم و مدنیت عالمینده" ،"موللا و قونشولاری" و سایر بؤلمهلر آلتیندا قروپلاشدیریر کی، بو دا آذربایجاندا چاپ ائدیلن لطیفهلرین تصنیفاتینا اویغوندور. کرکوکده موللا نصرالدین لطیفهلرینین نشری ده حیاتا کئچیریلمیشدیر. 1969-جو ایلده نیجات کؤوثر اوغلو و 1972-جی ایلده جاببار قایاجا بئله کیتابلار چاپ ائتدیرمیشلر. ق. پاشایئو بو کیتابلارین اساسن تورکییهده یاییلمیش خوجا نصرالدین لطیفهلری اساسیندا ترتیب اولوندوغونو بیلدیریر. گؤرکملی عالیم هم ده نیشان وئریر کی. تورکییهده آغشهر قبریستانلیغیندا موللا نصرالدینین مزاری واردیر و آداملار اونون مزاری اوستوندهکی توربهنی زیارته گلیرلر. توربهنین اؤزو ده گولوش دوغوراجاق بیر شکیلده تیکیلمیشدیر و هر طرفی آچیق اولدوغو حالدا قارشی طرفده قیفیل آسیلمیش قاپی قویولموشدور.. آغشهرده موللا (خوجا) نصرالدینه و ائششگینه هئیکل ده قویولموشدور.
تورکمنلرده لطیفه "شورتا سؤز" آدلانیر. موللا کمینه حاقیندا اولان شورتا سؤزلرده موللا نصرالدین اوسلوبو آپاریجیدیر. "عاقیلی سیزده، قولاقی بیزده" شورتا سؤزونده - لطیفهسینده دئییلیر: "بیر واقت کمینهنین قولاقینا یارا چیقیپ، چیشیپ، ائپ-ائسلی بیلوپ دوروپدور. پیر اونو قؤروپ:
-موللا کمینه، ائشگین قولاقینی آلایدینمی؟- دیییر. کمینه خئم:
-خاوا، تاقسیر، ائشگین عاقیلینی سیز آلانیزسونیز، بیز خئم کم قالمالی دیییپ قولاقینی آلایدیک- دیییر".
تورکمنلرده کمینه ایله یاناشی، میرالی، آلدارکوسا (یالانچی کوسا)، ائسئنپولات، کارری-آتا و ائپئندی حاقیندا شورتا سؤزلر ده گئنیش یاییلمیشدیر کی، بونلار دا موللا نصرالدین لطیفهلری ایله سسلشیر، بعضی حاللاردا ایسه اونلارین واریانتلاری کیمی مئیدانا چیخیر. مثلا، "منه اینانمیرسان، ائششگه اینانیرسان؟" لطیفهسینده دئییلیر: "بیر دفعه ائپئندیدن ائششک خواهیش ائتدیلر. ائپئندی جاواب وئردی کی، ائششک ائوده یوخدو. ائله بو زامان ائششگین آنقیرتیسی ائشیدیلدی. قونشوسو ائششک سسینی ائشیدیب ائپئندیدن سوروشدو:
-دئییرسن، ائششک ائوده یوخدو، بس او آنقیران ندی؟
ایشی بئله گؤرن ائپئندی حیرصله دئدی:
-نه آخماق آدامسان، منه اینانمیرسان، ائششگه اینانیرسان؟!"
تورکمنلر نووئللاواری حئکایهلری ارتئکی آدلاندیریرلار. قازاخلاردا بو ژانر ائرتئگیلئر کیمی یازیلیر و اساسن ییغجام ناغیللاری احاطه ائدیر. بیر چوخ حاللاردا تورکمن ارتئکیلئری ده ناغیللارلا عئینیلشدیریلیر. لاکین ارتئکی داها چوخ "اولموش احوالات" (روسجا qryaduşie, bıloe) کیمی ترجومه اولونور. تورکمن فولکلورشوناسلاری دا کومیک قهرمانلارین پروتوتیپی حاقیندا آراشدیرما آپارمیش و بئله قناعته گلمیشلر کی، میرالی حاقیندا اولان لطیفهلر شکسیز بؤیوک اؤزبک شاعیری علیشیر نوایی (1441-1501) ایله باغلیدیر. تورکمنلرین آراسیندا کمینهنین ده پروتوتیپی حاقیندا بئله احتیماللار مؤوجوددور. لطیفهلرین تنقید اوبیئکتلری ایسه خانلار، شاهلار، بایلار، ایشانلار و موللالاردیر.
موللا نصرالدینین آدینداکی "موللا" سؤزونون ایکی معناسی وار کی، بونلاردان بیری حقیقی معنادا اولان دین خادیمینین روتبهسینی ایفاده ائدیر، دیگری ایسه مجازی معنادا اولوب، اورتا یوز ایللیکلر اوچون خاراکتئریک ساییلان حؤرمتلی اینسان، نوفوذلو شخص آنلامینا گلیر. مثلا، شاعیر موللا پناه واقیفه اونا گؤره "موللا" دئیه موراجیعت ائدیردیلر کی، اونون جمعیت ایچریسینده بؤیوک نوفوذو واردی. بو، تخمینن موللا ایفادهسی ایله عئینی کؤکدن اولان و عرب دیلیندن چئویرمهده اؤیرهدن معناسینی وئرن، همچنین بوتون ضیالیلارا موراجیعت فورماسی کیمی قبول ائدیلن چاغداش "موعلیم" سؤزونه اویغوندور. بو پئرسوناژین نوفوذونو نظره آلان بؤیوک ساتیریک یازیچی ج. محمدقولوزاده اؤز ژورنالینی "موللا نصرالدین" آدلاندیرمیشدیر. سووئت دؤنمینده "نصرالدین بوخارادا" و "موللا نصرالدینین سرگوزشتلری" آدلی ساتیریک کینوفیلملر چکیلمیشدیر. سووئت آنتیپودلارینی تنقید ائدن "موزالان" کینوژورنالیندا موللا نصرالدین لطیفهلرینه خاص اوسلوب آپاریجی اولموشدور. 2012-جی ایلده جنوب تئلئویزییاسی (جتو) "موللا نصرالدین" آدلی ساتیریک مینیفیلملر چکیب نوماییش ائتدیرمیشدیر کی، بو فیلملرین اؤزولونو چاغداش ایجتیماعی-سیاسی پروسئسلره اویغونلاشدیریلمیش موللا نصرالدین لطیفهلری تشکیل ائدیر. تورکییهده چکیلمیش بیر نئچه کینوکومئدییانین سسئناریسی هوجا نصرالدین لطیفهلریندن ایستیفاده اولونماقلا یازیلمیشدیر. تورک کینوکومئدییا پئرسوناژی شابانین حاضیرجاوابلیغی اؤز مایاسینی بئله لطیفهلردن آلیر.
موللا نصرالدین لطیفهلرینده بوتون حادیثهلر بو کومیک قهرمانین اؤزو، آروادی، اوغلو، ائششگی، قوناغی، ائوی، قونشولاری، علاقه ده اولدوغو آداملار اطرافیندا جریان ائدیر و لطیفهلرده عومومیلشدیریلمیش هم موثبت، هم ده منفی خوصوصیتلر همین آداملارین شخصینده عکس اولونور. اگر موللا آروادینی تنقید هدفی سئچیبسه، بو، بوتون آروادلاردا اولان اوخشار نؤقصانلاری احاطه ائدیر. موللا نصرالدین لطیفهلریندهکی ایجتیماعی ساتیرانین اوبیئکتینی موعینلشدیرهرک، اساسن ایکی ایجتیماعی زومرهنین اوزرینده دایانارلار کی، بونلار دا دین نومایندهلریندن (قاضیلار و موللالار) و حاکیم طبقهنی تمثیل ائدنلردن (شاهلار و سولطانلار) عیبارتدیر. علمی ادبیاتدا موللا نصرالدینین ایجتیماعی-تنقیدی هدفی آشاغیداکی کیمی قروپلاشدیریلیر: 1) دؤورون ظالیم، موستبید و قان ایچن حؤکمدارلارینین تنقیدی (تئیمورون سیماسیندا)؛ 2) دین خادیملرینین ایفشاسی؛ 3) فئودال دونیاگؤروشونون، دونیا و آخیرت حاقیندا بسیط موحاکیمهلرین لاغا قویولماسی؛ 4) دینی اعتیقادلارین تنقیدی؛ 5) عاییله-معیشت و تربییه مسلهلرینه موناسیبت. دئمک، موللا نصرالدین لطیفهلرینین اساس تنقید هدفلری بونلاردیر:
-دینی فاناتیزمین، مؤوهوماتین و جهالتین تنقیدی؛
-حاکیم زومرهنین و عدالتسیزلیگین تنقیدی؛
-عاییله ده دوزگون اولمایان تربییهنین تنقیدی.
موللا نصرالدین لطیفهلرینی بو شکیلده قروپلاشدیریب اوخوجویا تقدیم ائتمگه احتییاج اولماسا دا، لطیفهلر مضمونونا گؤره آسانلیقلا سئچیلیر و فرقلهنیر.
بئلهلیکله، ائپیک ژانرین - لطیفهلرین دونیا خالقلارینین و آذربایجانلیلارین فولکلورونداکی یئری بارهده قیساجا تانیشلیق اونلاری علمی شکیلده، چاغداش فولکلورشوناسلیغین طلبلری سویییهسینده قروپلاشدیرماغا ایمکان وئریر. لطیفهلر اساسن ایکی قروپا بؤلونور:
-عومومخالق لطیفهلری؛
-بؤلگه لطیفهلری، یاخود رئگونال لطیفهلر
عومومخالق لطیفهلری هر هانسی بیر جوغرافی مکانی، یعنی بوتؤولوکده بیر اؤلکهنی، بعضاً بو اؤلکهنین حودودلارینی آشاراق اطرافداکی بیر نئچه اؤلکهنی احاطه ائدیر. بو قروپا آذربایجانلیلارین موللا نصرالدین و بهلول داننده، بولقارلارین قابرووو حاضیرجاوابلاری، تورکلرین تلخک، عربلرین جوها و ابو نوواس حاقیندا لطیفهلرینی داخیل ائتمک اولار. بؤلگه لطیفهلری سیراسینا هیندلیلرین بیربال، فارسلارین داهو، تاجیکلرین موشفیق، تورکلرین بئکتاشی، تورکمنلرین کمینه، اؤزبکلرین میرالی، قاراقالپاقلارین اوموربئک، قیریم تاتارلارینین آهمئت آکای اوزئنباشلی، آذربایجانلیلارین حاجی دایی، میرزه باغی، علی جاببار، موللا تانریوئردی اوغلو حوسئین، آبدال قاسیم، آیریم تاغی، لوطو سالمان حاقیندا اولان لطیفهلری عاییددیر. بؤلگه لطیفهلری توپلانیلیب چاپ ائدیلدیکجه اؤز جوغرافی آرئالینی گئنیشلندیریر و تدریجن عومومخالق لطیفهلری سویییهسینه قالخیر. بونا گؤره ده بؤلگه لطیفهلری ایله عومومخالق لطیفهلری آراسینداکی فرق نیسبیدیر.
لطیفهلر موختلیف بؤلگهلرده موختلیف جور آدلانیر. بلکه ده بئله چوخادلیلیغا فیکیر وئرمهمک، اونلاری عومومی بیر باشلیق آلتیندا قروپلاشدیرماق اولار. لاکین لطیفه اؤزو بیر ژانر کیمی فرقلی خوصوصیتلره مالیکدیر. بئله کی، بعضی لطیفهلر اوزون و ایضاح ائدیجی احوالاتلار اوزرینده قورولموشدور، بعضیلری ایسه قیسا دیالوقدان عیبارتدیر. موللا نصرالدین لطیفهلری ایله بهلول داننده لطیفهلری آراسیندا نینکی اوسلوب، حتّی موختلیف ادبی اؤلچو، راکورس، تحکییه فرقلری مؤوجوددور. بئله فرق عومومخالق و بؤلگه لطیفهلری آراسیندا دا مؤوجوددور. بو دا لطیفه ژانرینین اؤزونون نؤوعلره آیریلدیغینی گؤستریر. بئله فرقلی موناسیبت بؤلگهلرین اؤزوندن کورتبیی شکیلده گلیر و تدریجن مؤحکملهنیر. آذربایجان فولکلوروندا لطیفهنین ژانر خوصوصیتلرینی تخمینن بئله قروپلاشدیرماق اولار:
-بزهمه و بویاما؛
-گولمهجه؛
-شبهده و لاغلاغی؛
-ظارافات؛
-دوداققاچدی، یاخود مزهلی احوالات؛
-آتماجا، بدیَه و اؤجشمه؛
-مضحکه؛
-قاراوللی و تکرلهمه؛
-یومور
بو بؤلگوده وئریلمیش نومونهلر آراسیندا هانسی فرقلی جهتلر واردیر؟ فولکلورشوناسلیقدا بزهمه و گولمهجه لطیفه سؤزونون سینونیمی ساییلیر، لاکین بو لطیفه نؤوعلرینین اؤزلری آراسیندا دا فرقلر مؤوجوددور. بزهمهلر موعین بیر احوالات اوزرینده قورولور و ناغیلواریدیر، بیر قدر آغیر، ایضاح ائدیجی اوزون ساتیریک حئکایهیه بنزهییر. بونون ان باریز نومونهسی آیریم بزهمهلریدیر. آیریم بزهمهلرینین توپلاییجیسی و. ولییئو بو فرقلی خوصوصیتلری اونلاری یازییا آلارکن موشاهیده ائتمیشدیر: "آیریم بزهمهلرینده لطیفهلردن باشقا خالقین حیاتی، معیشتی ایله باغلی اولان بیر نئچه حئکایت ده واردیر. بو نومونهلر لطیفهلرله ناغیللار آراسیندا سانکی کؤرپو تشکیل ائدیر.
شبدهلر ده گولمهجه تیپلیدیر، لاکین شبدهلرده گولمهجهلردن فرقلی اولاراق، اله سالما، لاغ ائتمه مئیلی گوجلودور. شبدهلردن بیرینده دئییلیر کی، قاراچؤپه شهرلی بیر قیز گلین گلیبمیش. کندده-کسکده اولمادیغیندان عؤمرونده دوکانین باشی کسیک تویوغوندان باشقا بیر شئی گؤرمهییبمیش. بیر گون قایناناسی خؤرک بیشیریرمیش، اوزونو گلینه توتور کی:
-آ قیزیم، - دئییر،- گئت داما باخ گؤر، تویوق یومورتلاماییبمی، گتیر خؤرهیه چالاق.
گلین دوروخور، سونرا تعجوبله سوروشور:
-آی خالا، بویون بازار گونو دؤیولمو، تویوق دا یومورتلایارمی؟
ظارافات ایکی جور اولور. بونلاردان بیرینجیسی دیگر فولکلور ژانرلارینین، خالق تاماشالارینین و اویونلارینین، داستانلارین و ناغیللارین ترکیبینده مجلیسی شنلندیرمک، دیقتی توپلاماق، ماراغی آرتیرماق، گرگینلیگی و یورغونلوغو آرادان گؤتورمک مقصدیله سؤیلهنیلیر. کوسا و کئچلله باغلی تاماشالاردا، آشیق ییغناقلاریندا اساس مطلبه (کونتئکست) بیلاواسیطه دخلی اولمایان چوخلو ظارافاتلار سؤیلهنیلیر. دیگر ظارافاتلار کونکرئت اولایلارلا و شخصلرله باغلی اولور. مثلا، شکی لهجهسینده اولان یئر-یورد، محلل، ایداره آدلاری، خوصوصیله "آذربایجانجا-شکیجه لوغت" کیمی ظارافاتیانا ترتیب اولونموش سییاهیلار ائله لطیفهلرین اؤزلری قدر گولوش دوغورور. ب. واهابزاده حاقلی اولاراق یازمیشدیر کی، شکی ظارافاتلاری، خوصوصن دیالئکتولوژی لوغت و توپونیملر تکجه گولوش دوغورماق اوچون دئییل، هم ده عئلمی باخیمدان دیرلیدیر. مثلا، شکیلیلر بئکارا "ائژگان" ،آریغا "میجیر" دئییرلر. بو سؤزلرین تلففوظو ایسه شکیلی اولمایانلارین دوداغینی قاچیریر. باکیترافی کندلردن خئیلی ظارافاتی یازییا آلان ابولقاسیم حوسئینزاده همین ظارافاتلاری ائدن آداملارین آدلارینی اولدوغو کیمی ساخلامیشدیر. محمدهاشیم، موللا میرزه محمد، قافار کیشی، سئیید احمد، شاهصنم قیزی پریخانیم و باشقا لطیفه قهرمانلاری اویدورولموش پئرسوناژ و پروتوتیپ دئییللر، رئال اولاراق حیاتدا مؤوجود اولموش شخصلردیر. ا. حوسئینزاده اونلارین باشینا گلن اولایلاری و اؤزلرینین ائتدیکلری ظارافاتلاری "خالق روایتلری" عادییلا قلمه آلمیشدیر. اصلینده بونلار ظارافاتلار اوزرینده قورولموش لطیفهلردیر. چونکی اونون "خالق روایتلرینی" وئردیگی "آشی موللانین، باشی موللانین" (1983) آدلی کیتابدا لطیفهلر (اساسن موللا نصرالدین لطیفهلری) توپلانمیشدیر. کیتابدا وئریلمیش "آشیغینکی هایداندیر، موللانینکی وایدان" آدلی لطیفهده موللا ایله آشیق قارشیلاشیر. موللا سوروشور کی، آی آشیق، هارایا بئله گئدیرسن، خئییردیرمی؟ آشیق جاواب وئریر: "موللا، البته، خئییردیر. خئییردیر کی، من گئدیرم ده! شر اولسایدی، سن گئدردین!".
"اینسان و شئیطان" ،"چوبان و موللا" ،"آتلی و پییادا" ،"یوخو احوالاتی" بو قبیلدن اولان نومونهلردیر. روایت فولکلورون تاریخی شخصلر (پادشاهلار، شاعیرلر، قاضیلر و سایر) و توپونیملر حاقیندا یاری افسانوی-یاری رئال بیر ژانریدیر. عادتن، روایتی باش وئرمیش اولایلاردان عیبارت شیفاهی تحکییه ساییرلار. روایتلری کیمینسه باشینا گلمیش و سونرادان آغیزلاردا دولاشیب جیلالانمیش ناغیلا دا بنزهدیرلر. ماکئدونییالی ایسگندر حاقیندا تورکییهده و آذربایجاندا دولاشان روایتلر بونا پارلاق میثالدیر. گؤروندوگو کیمی، روایتین لطیفه ایله جیدی علاقه سی یوخدور. ا. حوسئینزاده بلکه ده بونا گؤره توپلادیغی فولکلور نومونهلرینه "مزهلی حئکایهلر" سرلؤوحهآلتی معلومات علاوه ائتمیشدیر. بو ایسه لطیفهنین مزهلی احوالات (دوداققاچدی) نؤوعونه اویغوندور. لاکین کیتابداکی نومونهلرین چوخو لطیفهدیر. بئله مزهلی حئکایه، مزهلی احوالات عادتن دوداققاچدی کیمی تانینیر. دوداققاچدی روایت شکلینده اولان مزهلی احوالاتدیر. دوداققاچدیلار کومپازیسییا و سوژئت باخیمیندان لیریک ژانرین دیگر نؤوعلریندن فرقلهنیر و بونا گؤره ده فولکلور توپلاییجیلارینین دیقتینی چکیر. محرم قاسیملی "ائل دوزگولری، ائلات سؤیلمهلری" آدلی کیتابیندا توپلادیغی لطیفهلری "گولمهجهلر، دوداققاچدیلار" آدی آلتیندا قروپلاشدیریر. دوداققاچدیلار ایکی قروپا بؤلونور: قورامالار و اولموش احوالاتلار. دوداققاچدی نومونهلرینین ان یاخشی واریانتلارینی آتابالا ایسماییل اوغلو، خئیرالدین قوجا، مشدی عابباس شاهمارلی و خلیل فرمزاوغلو توپلاییب قلمه آلمیشدیر.
فولکلورون ماراقلی ساحهلریندن بیری آتماجا و اؤجشمهلردیر. آتماجالار درین معنالی حیکمتامیز سؤزلردن عیبارت اولور. آتماجالاردا حیاتدا باش وئرمیش اولایلار تصویر اولونور. اونون باشلیجا سجییهوی خوصوصیتی ایفاده کسکینلیگی، سرراستلیقدیر. ساتیریک اووقاتلی آتماجادا فلسفی عومومیلشدیرمهلر اولور. عادتن، آتماجالار تاریخی سیمالارلا باغلی اولایلارین اصل ماهیتینی آچیر. قولام محمدلی توپلاییب ترتیب ائتدیگی "آتماجالار"ای بو ژانرین طلبلرینه اویغون شکیلده قروپلاشدیرمیشدیر. کیتابدا زامانین موختلیف دؤورلرینده یاشامیش عالیم و موتفکّیرلرین، شاعیر و ادیبلرین، رسّام و آرتیستلرین، دؤولت خادیملری و سرکردهلرین تربییهوی اهمیت داشییان حیکمتلی سؤزلری، یعنی آتماجالاری توپلانمیشدیر. بورادا ع. نسیمیدن توتموش زردوشته و ج. محمدقولوزادهیه قدر موختلیف دؤورلرین تاریخی سیمالاری ایله باغلی خئیلی آتماجا (لطیفه) واردیر. نادیر شاهلا باغلی آتماجادا دئییلیر کی، او، آذربایجاندا راستلاشدیغی بیر کندلیدن سوروشور: "دئ گؤروم آللاه بؤیوکدور، یا من؟" کندلی جاواب وئریر کی، او، گؤیده بیلدیگینی ائدیر، سن ایسه یئرده، منی بو ایشه قاریشدیرمایین". باشقا بیر آتماجا ایسه میرزه علی مؤعجوزون بو سؤزلریندن عیبارتدیر: "ایچکی جان ساغلیغینین دوشمنیدیر، گل ایچک جانیمیزین ساغلیغینا". آتماجانین لطیفهنین بیر نؤوعو اولدوغونو تصدیق ائدن داها بیر نومونه: شیکارا چیخمیش آغقویونلو سولطان یعقوب قویون اوتاران بالاجا حبیبییه راست گلیر و اوندان سوروشور:
-نه ییغیرسان؟
-چؤر-چؤپ.
-چؤر ندیر، چؤپ ندیر؟
-چؤپ دیک دورانلاردیر، چؤر ییخیلانلاردیر.
بالاجا حبیبینین جاوابی سولطانی ماراقلاندیریر و او بیر ده سوروشور:
-بو قوزولار کیمیندیر؟
-قویونلارین.
-کندینیزین بؤیوکلری کیملردیر؟
-اؤکوزلر.
-من دئمک ایستهییرم کی، کندینیزه بیر بؤیوک آدام گلسه، اونون قاباغینا کیم چیخار؟
-کؤپکلر.
سولطان یعقوب بو جاوابدان آجیقلاناراق الینی قیلینجینا آتمیش و آجیقلا حبیبییه دئمیشدیر:
-نه چاپارام سنی.
-چاپ کی، یولداشلاریندان گئری قالمایاسان،- دئیه حبیبی حاضیرجاوابلیق گؤسترمیشدیر.
بدیَه نظم و نثرله بداهتن دئییلمیش سؤزدور و اساسن شعئیره شامیل ائدیلیر. ادبیاتشوناسلیقدا بدیه (بدیعی) موعین بیر پوئتیک فونکسییا داشییان بدیعی سؤزه دئییلیر. فولکلور تئرمینی کیمی بدیه حاضیرجاوابلیغی ایفاده ائدیر کی، بو دا عادتن آتماجا فورماسیندا اولور، هم بدیه، هم ده بدیعییه شکلینده تلفّوظ ائدیلیر. دیالئکتیک فورماسی بدیههدیر. حاضیرجاوابلیغی ایله فرقلنن، قاباقجادان فیکیرلشمهدن معنالی، کسکین سؤز و یا شئعیر سؤیلهین آداما بدیههچی دئییلیر. جنوبی آذربایجاندا حاضیرلاشمادان سینهدن (دؤشدن) وضعیته اویغون سؤز دئینلر بدیههگو (-گو آذربایجان دیلیندهکی-چی ایسیم دوزلدن شکیلجییه اویغوندور) آدلانیر. ناخچیوانین اوردوباد بؤلگهسیندن توپلانمیش بدیهلردن بیرینده دئییلیر: "نوسنوسلو کئفلی علیقولام سحر یوخودان پاخمئل دوروب دئییر:
-نیین باهاسینا اولورسا - اولسون، یادیما سالمالییام. یادیما سالمالییام! یادیما سالمالییام! آرواد، تئز اول، منیم پاسپورتومو وئر!
آروادی تئز پاسپورتو تاپیب ارینه وئریر. کئفلی علیقولام پاسپورتو آچیر و سئوینجله قیشقیریر:
-هه، یادیما دوشدو، علیقولام، علیقولام!"
مضحکه و قاراوللی فولکلورون آیریجا ائپیک ژانرلاری کیمی اؤیرنیلدیگیندن بورادا یالنیز اونلارین لطیفه ایله باغلیلیغیندان صؤحبت آچاجاغام. مضحکه تاماشا عونصورلودور. خالق تاماشالارینی یارادان و یاشادان مضحکهچی و معرکهگیرلر موختلیف مزهلی حرکتلری و گولوش دوغوران سؤزلری ایله آداملاری اَیلندیریردیلر. مضحکهچی مضحکه سؤیلهییر، معرکهچی معرکه چیخاریردی. لوطو و مسخرهبازلار شیت و کوبود ظارافاتلارا داها چوخ یول وئریردیلر. ائلچین آسلانوو "ائل-اوبا اویونو، خالق تاماشاسی" (1984) آدلی ایضاحلی معلومات کیتابیندا مضحکهنین اورتا یوز ایللیکلرده تلخکلیکله مشغول اولان مضحکین آدیندان گؤتورولدوگونو یازمیشدیر.
لطیفهلر گونوموزون رئاللیقلارینا گوزگو توتور. خالق همیشه ان فاجیعهلی حادیثه لری گولوشله قارشیلاییر. بدبختلیگی، زوراکیلیغا، طبیعی فلاکتلره ده گولوشله جاواب وئریر. نؤکرین آغا حاقیندا، رعیتین بی حاقیندا گؤزل لطیفهلری وار. سووئت دؤنمینده رایکوم کاتیبلری، میلیس ایشچیلری بئله "ساغلام" تنقید آتشینه توتولوردولار. اؤلکهمیزین سیاسی موحیطی دییشدیکجه کئچمیش رهبرلر حاقیندا لطیفهلر کسکینلیگی ایله اوزه چیخدی. خالق خوشلامادیغی رهبرلر حاقیندا قوشوب-دوزدویو لطیفهلری بو گون ده آچیق-آشکار سؤیلهییر. بئله لطیفهلر آجی حقیقتلری عکس ائتدیریر. لطیفهلرده عومومیلشدیریلمیش مأمور اوبرازلاری گولوشله ایصلاح اولونور. اونلارین آراسیندا حتّی سووئتلرین فعالیتینه سون قویموش قورباچوو و یئلتسین اوبرازلاری واردیر. سیاسی لطیفه اوبرازلاری کیمی "چئشمه"چیلرین تنقید اوبیئکتلری داها کسکین ایفشا اولونور.
آذربایجان خالقینین لطیفه ساریدان بختی گتیریب. ژانرین اؤزونون نؤوعلره آیریلماسی، عومومخالق لطیفهلری اوچون بازا رولونو اوینایان بؤلگه لطیفهلرینین چوخچالارلیغی و اونون باشقا ژانرلارلا علاقهلی شکیلده اینکیشاف ائتمهسی فولکلورشوناسلاری زنگین سؤز دونیاسی ایله اوزبوز قویور. عومومخالق لطیفهلرینه گؤستریلن قایغی و دیقت بؤلگه لطیفهلرینه ده شامیل ائدیلمهلی، توپلانیلیب نشر اولونمالی، عئلمی جهتدن آراشدیریلمالیدیر.


text:
دونیا
ایسپانیا مرکزلی EFEUSA آژانسینین خبرینه گؤره، دونالد ترامپین 20 ژانویهده آمریکانین یئنی باشقانی اولاراق آند ائتمهسینین آردیندان، آغ ائوین اینترنت صحیفهسیندن ایسپانیا دیل واریانتی قالدیریلدی
دونیانین ان قالابالیق اؤلکهسی اولان چینده اهالینین 2030.جو ایلده 1،45 میلیاردا چاتماسی گؤزلنیلیر
ایلکین سئچکیلرین بیرینجی توروندا کئچمیش تحصیل ناظری بنوا آمون و سابیق باش ناظر مانوئل والس لیدئرلیک ائدیر.
گؤروشمهده، آمریکا- ایسرائیل ایلیشگیلری و "اورتادوغودا امنیتین و ثابیتلیگین تامین ائدیلمهسی" موضوعلاری اله آلیندی
آمریکانین ساوونما ناظیرلیگینین سؤزچوسو پیتر کوک اؤلکهسینین سوریه-ده الباب عملیاتینا وئردیگی دستکین ترور تشکیلاتی داعش-ه قارشی حیاتا کئچیریلن گئنیش مقیاسلی کوردیناسیونون حیصهسی اولدوغونو و بونو رقه-ده ده دا گؤرمک ایستدیکلرینی سؤیله دی.
قوزئی کره، ترامپین وظیفهیه باشلایاجاغی گونده 2 قارهلرآراسی بالیستیک موشک سینایاجاق
آچیقلامادا، ترامپین 50 جیواریندا اوست سویه مسئولاردان موجود وظیفهلرینه یئنی رهبرلیک دؤورونده ده داوام ائتمهلرینی ایستدیگینی ایفاده ائتدی
سنگال اوردو سؤزچوسولریندن ائدیلن آچیقلامایا گؤره، سنگالین دا یئرآلدیغی غربی آفریقا اقتصادی بیرلیگی اؤلکهلرینه (ECOWAS) عاید اوردو بیرلیکلری، گامبیا تورپاقلارینا گیردی
تئوری زاورسکی، برزیلده 2014-جی ایلدن بری داوام ائدن، دولت نفت شیرکتی پتروبراسین دا داخیل اولدوغو پول آغلاما عملیاتینی آراشدیران فدرال عالی محکمه قاضیسیدی
آچیقلامادا،"طبیعی کی قودس ایله باغلی سؤزومو چوخ یاخشی خاطیرلاییرام. طبیعی کی اونوتمادیم و بیلیرسینیز کی من وئردیگیم سؤزلردن ایمتیناع ائتمهین بیر شخصیتیم." ایفادهلرینی ایستیفاده ائتدی
"اؤلکهنین قوزئیینده گائو شهریندکی حربی دوشرگهنی هدف آلان سالدیریدا 60 نفر اؤلدو، 115 نفر یارالاندی"
آوروپا اؤلکهلری آراسیندا ان چوخ قاتیلیمین 700 نفرله فرانسادان اولدوغو آچیقلاندی
آچیقلامادا، 16 ژانویه بازار ارتهسی اوکراین دولت باشقانی پترو پروشنکو ایله بیر تلفون گؤروشمهسی رئاللاشدیران اولاند و مرکلین دونن ده مینسک موقاویلهسینین تطبیق اولونماسی موضوعسوندا پوتین ایله بیر تلفون گؤروشمهسی رئاللاشدیردیغی بیلدیریلدی


text:
شیخ صفیالدین اسحاق
شیخ صفینین مزاری اردبیل ده
شیخ صفیالدین اسحاق(شیخ صفیالدین اردبیلی ،شیخ صفیالدین اسحق، شیخ صفی، ابوالفتح )1334 – 1252 صفویلر سولاله سی نین بانیسی.
1252 (هیجری-650)-جی ایلده اردبیلین کلخوران کندینده آنادان اولموشدور. آتاسی امین الدین جبریل خواجه کمالالدین عربشاهیدیر. صوفی دایره لرینده اونو یئددینجی شیخ ایمامی موسا کاظیمین (میلادی 754-800) 21-جی نسلیندن حساب ائدیردیلر. شئیخین بئشینجی اولو باباسی فیروزشاه قیزیلباش او نسیلدن، سولاله دن اردبیله گلن و بورادا مسکونلاشان اولینجی شخص حساب اولونور. منبعلر فیروزشاهین اوغلونون وز، وزین اوغلونون محممد، محممدین اوغلونون صلاحدالدین، صلاحدالدین اوغلونون امین الدین، امین الدیناوغلونون ایسه صفی الددین اولدوغونو قئید ائدیرلر.
آتاسینی اوشاق یاشلاریندان ایتیرن صفی ایبتیدای تحصیلینی اونون دینی داوامچیلاریندان آلمیشدیر. او، دینی علملرین اساسلارینا یییله نیر، آنا دیلیندن باشقا فارس، عرب، گیلان و مونقول دیللریند ده سربست دانیشماغا باشلاییر.
ایییرمی یاشیندا تحصیلینی آرتیرماق اوچون شیرازا گئدن صفی بورادا مشهور ایلاهیاتچی عالیملردن روکن الددین بئیضوی، میر عبدوللاه و باشقالاریندان درس آلیر. موعلیمی میر عبدوللاه ین مصلحتی ایله یگیرمی بئش یاشیندا مشهور گیلان شئیخی هاجی الد-دین زاهیدین (هیجری-615-700) موریدی اولور. شئیخ صفی اد-دین 25 ایل طلبه کیمی اونون یانیندا قالیر.
هاجی اد-دین زاهیدی آذربایجانداکی صوفی طریقتی اولان سوهروئردی ایله موناسیبتلر ساخلایان گزرکی درویش ایدی. اونون اسل آدی تجاددین ایبراهیم بی رؤوشاندیر. 0، 1215-جی ایلده لنکرانین یاخینلیغیندا اولان سییاور کندینده آنادان اولموشدور. اونو همین ویلایتده اولان خالاناگیران (خایلاکاران) کندینده دفن ائتمیشدیلر و اونون شرفینه همین کندین آدینی شیخاکئران دییشمیشدیلر. اونون قبری اوسته توربه تیکیلمیشدیر، بو یئر خالقین موقدس زیارتگاه یئری اولموشدور. بو توربه نی شئیخ حئیدر (شاه ایسماییلین آتاسی) و شاه آبباس زیارت ائتمیشلر. شئیخ زاهیدین قیزی ایله ائولنن صفی شئیخین وفاتیندان (1294) سونرا اونون یئرینده صفویییه طریقتینین رهبری اولور . 35 ایل ایرشاد و تعلیماتلارلا مشغول اولور و بیر چوخ طلبه یئتیشدیریر. شئیخ صفینین عؤمرونون داها فایدالی و تاثیرلی دؤورو محض همین ایللر اولموشدور. اونون شؤهرتی آز زاماندا بوتون شرق دونیاسینا، شرقی رومایا، سورییایا، هیندیستانا یاییلدی. شرقده اورفان و دین ساهه سینده یئگانه شخصیت کیمی تانینان شئیخ صفی بوتون مذهب و طریقتلره مورشید و اوستاد اولا بیلمیشدیر.
ردبیلین دارول-ایرشادی (دارالارشاد) (هیدایت ائوی) گئنیش بیر اراضییه معنوی اوجاق اولموش و بو اوجاغین باشیندا شئیخ صفی دورموشدو. شئیخ تام باجاریغی ایله تقیییه پرینسیپینه عمل ائده رک ائله بیر دونیاگؤروشه مالیک ایدی کی، آیری-آیری یسلام مزهبلری و تریقتلری ده اونون معنوی خزینه سیندن قیدالانا بیلیردی. صفوی طریقتی اؤزون مخصوس بیر تشکیلاتین واسیطه سیله تبلیغ اولونور و اوزاق یئرلرده اولان نوماینده لره چاتدیریلیردی. بو تشکیلاتین باشیندا ” پیر ” ، یاخود ” مورشید ” دوروردو. اساس ایش مورشید (موللیم) ایله موریدلر (تلبه لر) آراسیندا واسیطه چی رولو اوینایان خلیفه نین اوزرینه دوشوردو. خلیفه هر طایفانین سوفیلرینه باشچی اولماقلا برابر، هم ده رهبرله بیرباشا علاقه ده اولوردو. خلیفه لر و سوفیلر تابئچیلیکده اولان جاماعاتلا رهبر آراسیندا ائله مؤحکم علاقه یاراتمیشدیلار کی، بو علاقه گوندن-گونه گئنیشلنمکده و مؤحکملنمکده ایدی.
اکثر حاللاردا سییاسته قاریشمایان بو سیستئم شئیخ جونئیده کیمی داعوام ائتمیشدی. آما دارول-ایرشاد شئیخ جونئیددن باشلایاراق سیاسی مثله لرله ده ماراقلانماغا باشلادی. اوزون مودت تشکیلاتا رهبر اولان ردبیل پیری بو تشکیلاتدان نینکی طریقتی و ایدئولوژی مثله لر اوچون ایستیفاده ائتدی، هم ده اورانی بؤیوک بیر حربی و سیاسی تشکیلاتا دا چئویردی. سییاستله طریقت بیرلشه رک صفویییه ایدئولوگییاسینی فورمالاشدیردی. بونونلا شئیخ صفی نین فورمالاشدیردیغی شییزم-سوفیزم ایدئولوگییاسی ماهیتی اعتیباری ایله سییاست و حاکیمیتدن اوزاق قالا بیلمزدی و ایستر-ایسته مز دارول-ایرشادا رهبرلیک ائدن پیر سیاسی هرکاتلارا دا قوشولمالی ایدی. شئیخدن سونرا بیر-بیری نین آردینجا سدرددین، خاجه الی ایبراهیم، شئیخ جونئید، شئیخ هئیدر و نهایت شئیخ ایسماییل ردبیل دارول-ایرشادینا رهبرلیک ائتمیشلر.
شئیخ صفی اد-دین 1334-جو ایلده ردبیل شهرینده دونیاسینی دییشیر و بورادا دا دفن اولونور. اونون مزاری نین اوزرینده توربه قورولور، اطرافیندا مسجیدلر، کاروانسارایلار، مدرسه لر، یاشاییش ائولری سالینیر. بورادا بؤیوک بیر مدنی مرکز یارانیر. شاه ایسماییل دا داخیل اولماقلا صفوی شئیخلریندن بیر چوخو بورادا دفن اولونور. همین مرکزین تیکینتی و برپا ایشلری فاصیله سیز اولاراق داعوام ائدیر. نهایت، خیو اسرده ی شاه تهماسیبین حاکیمیتی دؤورونده (1524-1576-جی ایللر) همین مقبره اؤز ایندیکی شکلینی آلیر. سفویییه طریقتینین رهبری قیسمینده شئیخ صفی اد-دی نین ایلک واریثلری سدرددین موسا (1334-1392/3) و شئیخ خاجه الی (1392/3 -1429) اولموشدور. صفی اد-دی نین نتیجه سی یبراهیم شئیخشاهدان (1429 -1447) باشلایاراق ردبیل شئیخلری رئال، دونیوی حاکیمیتی ده اله کئچیریرلر. شئیخ ایبراهیم شئیخشاه ردبیل حاکیمی اولور، سونرادان شئیخ ایسماییل (1486-1524) اولجه ازربایجاندا، سونرا هم ده یراندا یئنی قیزیلباشلار دؤولتی نین و بو دؤولتین تاخت-تاجیندا سفویلر سولاله سی نین عصاسینی قویور.
//
شعرلری
ائی رؤونقی – باهار! گولموسن، نسن؟
ائی ایختییاری الدن آلان، مولموسن، نسن؟
دؤوری یوزونده سبزئیی-خطین گؤرن دئییر:
رئیحان، بنؤوشه، سوسه نی-سونبولموسن، نسن؟
خوش جنگجو گلیر گؤزومه قاشو کیپریگین،
ائی گؤزلری حرامی-قراقوموسن، نسن؟
ائی کؤنلومون خرابه سی، آهولر اویلاغی،
دیوانه لر یاتاغی مگر چؤلموسن، نسن؟
افغانو-آه دور گئجه-گوندوز ایشین صفی،
قومرویموسن بو باغیده، بولبولموسن، نسن؟
————
-
گلتور
قیلینج باغی دوتوبدور گؤزلریم، ساقی، کدو گلتور،
ووروبدور تپمه جه ن خوم قانیندان بیر سبو گلتور.
لاله دوداقلار سینمده آچیلمیش،
گؤزوم قانینی اولماز باغلاماق جامی دولو گلتور.
———–
-
آغلارلار
آغاجلار سارماشیب قددیندن آیری زار آغلارلار،
سیزیلدارلار پریرولر کیمی تکرار آغلارلار.
———–
-
سئویشمکلر
گؤیرچین یوللادیم، یازدیم سنه سندن شیکایتلر،
قولوندا اول قانادلاردیر باشی باغلی کیتابتلر.
اونودما عاشیقی، نامئهریبان اولما، منیم جانیم،
ایشیقسیز سروه اوخشارلار وفاسیز سروقامتلر.
سنی تانری، نئجه سندن شیکایت ائتمگیم آخیر،
هانی اول نازلی باخماقلار، هانی گیزلین ایشارتلر.
هانی ظالیم، هانی گؤزوم، هانی کافیر، هانی جانیم؟
سئویشمکلر، باریشماقلار، تپیشمکلر، قوجوشماقلار!
———–
-
نئیلر
اولان حاقق یادی بیرله قایغیسیز دیوانه، کس نئیلر،
قیلینج الینده م’نی چاغیران ار، دادرس نئیلر.
سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا، اسکیم فؤوجو کسیلمز،
بؤیله آغیر قارالی کاروان سؤوتی-جرس نئیلر.
چکن کؤکسون شیکافیندان منیم بیدرد کؤنلومنی،
بو قانلی بحر قارشیسیندا زنگی وار، سس نئیلر.
دنیز مودرار اولماز ایت سو ایچماغیندان، ائی عاریف،
حاقیقت آنلییان آری کؤنوللرده هوس نئیلر.
————
-
جانان اولور
جان قیلاندا جیسم ترکین محرمی-جانان اولور،
قوش یوواسیندان آذاندا همده می – شئیتان اولور.
————-
-
آشییان ائیلر
حبیبیم نازدان لئیلینی آنجاق پاسیبان ائیلر،
منیم کؤنلوم قوشو مجنون باشیندا آشییان ائیلر.
————
-
بئنگاللنمیش
توتور کؤنلومدن آتش لاللنمیش،
باشیمدان دود قالخار حاللنمیش،
کئییک کیمی چوروموش کوکرن ناز،
باخیش دورنا کیمی دونباللنمیش.
تؤکولموش زولفی یاغی تک قوجاغه،
ایچیب هیندولری بئنگاللنمیش.
————–
-
قاچین
عشق زنجیریمی اوزدو، یول آچین،
اوی اوشاقلار! اولولو گلدی، قاچین!
————–
-
خار اولسون
منی خار ائیلیین گؤزلرده، یا رب، خارو زار اولسون،
دئمم کیم مندن آرتیق، من کیمی گؤزلرده خار اولسون.
—————
-
مؤوزون-مؤوزون
قویدو اوز کؤنلومه قم لشکری هامون-هامون،
قارا بایداغلی الملر اوجو گولگون-گولگون،
چاغیریردیم قاتی آواز ایل: – لئیلی، لئیلی!
داغ سس وئردی جاوابیندا کی: – مجنون، مجنون.
گؤزلریمدن یانا اود توتلادی دوزخ-دوزخ،
جیگریمدن یانا قان قاینادی جئیهون-جئیهون،
بو نه ویرانه کؤنولدور، صفی، ائی وای، ائی وای!
سرولر وار ایدی بو باغیده مؤوزون-مؤوزون.
————–
-
یاتیش
بو نه جیلوه دیر، نه قامت، نه رویش یئریشدورور بو،
نه رویش یئریشدورور بو، نه گؤزل رویشدورور بو؟
بو نه نازلی سورمه دیر های، بو نه قانلی قمزه دیر وای،
بو نه گؤزدورور، نه کیپریک، نه قییا باخیشدورور بو؟
آغیزینی اؤپمک اولماز، دوداغینی اممک اولماز،
اورگیمی قان ائلرسن، نه بلا گولوشدورور بو؟
منه گر یاناشا اول گول، سومویوم کویوب اولار کول،
کی توتوشموش اوددورور او، قوروموش قامیشدورور بو؟
بو نه هوسندور، نه آفت، بو نه شورو نه قییامت،
بو نه عشقدیر، نه مؤحنت، نه خطرلی ایشدورور بو؟
آغاریب باشیمدا توکلر، قاپیسیندا اولدوم ابتر،
دئمه دی او نازلی دیلبر کی بیزیم گوموشدورور بو؟
سفینین سؤزون اینانما، سن اونون اودونا یانما،
اؤزونو اویاق سانما، کی یامان یاتیشدورور بو؟
————-
-
قانلی پییاله
گؤی گولدو، بولود آغلادی، ائی شانلی پییاله،
سالدی منی مئی شؤوقونه بو قانلی پییاله.
اول دم کی دیلیم دوتمایا، ساقی، کرم ائیله،
آللاهی سئورسن، منه بیر جانلی پییاله.
————-
-
واللاهی، بیللاهی
دئمین کیم دردیمی بیلمز، بیلیر واللاهی، بیللاهی،
دئسه بیلمم، اینانمایین، آلدادیر واللاهی، بیللاهی.
دئدین هرگیز منیم کؤنلوم سنینله مئهریبان اولماز،
دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللاهی، بیللاهی.
قییا باخگج، تبسسوم نازیک ائتگج ایلتیفات ائیله،
منی آخیر بو ظالیم اؤلدورور واللاهی، بیللاهی.
دئیین مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ تاماشا قیل،
اوشاقدیر نازه نینیم، آلدانیر واللاهی، بیللاهی.
سفینی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل، گل،
یازیقدیر، باشینا دؤنوم، اؤلور واللاهی، بیللاهی.
————-
-
آیاق چکمک
دوست کویوندان آیاق چکمک منه چوخ آر ایدی،
ایتلری بیرله سوروندوم تا سوموگوم وار ایدی.
وار ایدی بیر گون کی، بد خوبانیملا وار ایدی،
گولسه ایدیم من گولردی، آغلاسام آغلار ایدی،
ایچدیگیم قان، یئدیگیم قم، راهتیم آزار ایدی.
————
-
غریبه م
اوز گیزله مه گون تک قارا چادیر یییه سی های،
آخشام آرایا گیردی، غریبه م، نئیلگیم وای.
————
-
شهلا کیمی
یار دوداغین امر قارشیدا هلوا کیمی،
باخا-باخا آغلارام نرگیسی شهلا کیمی.
————
-
شؤ’له
گونش بیر شؤ’له دیر ابلق باشیمدان،
فلک بیر لاله دیر قانلی یاشیمدان،
بو دریا گؤز کی، لؤلؤدن گول آچیر،
بولودلودور هاوالانمیش یاشیمدان.
[redaktə / تحریر] لوغت
یوخاریداکی شعرلرده کی بعضی سؤزلرین آذربایجانجا معناسی
کدو – قاباق، بالقاباق
سبو – بارداق، کوزه
خوم – کوپ
زار – ناله ایله؛ چاره سیز
پریرو – پری صیفتلی، پری اوزلو؛ گؤزل
کیتابت – یازیلار؛ بورادا مکتوبلار م’ناسیندا
بیرله – بیرلیکده، بیر یئرده
دادرس – دادا چاتان، فریادا یئتیشن
فؤوج – دسته، جاماعات
سؤوتی-جرس – زینقروو سسی
شیکاف – چات، یاریق؛ یاران، پارچالایان
آری – تمیز، صاف
آشییان – یووا، سیغیناجاق، مسکان
پاسیبان – گؤزتچی؛ کؤمک ائدن
توتور – بورادا اود توتماق، آلیشماق م’ناسیندا
دود – توستو
اولولو – آل آروادی، هولولو
هامون – چؤل، سهرا
بایداق – بایراق
گولگون – قیزیل گول رنگی؛ آل، قیرمیزی
قاتی – برک، مؤحکم
دوزخ – جهننم
مؤوزون – یاراشیقلی؛ سرخوش، مست
شور – قالماقال، عشق، سئوگی
ابتر – بورادا قویروغو کسیک هئیوان، ایت م’ناسیندا
دئمین – دئمگین، سؤیلمیگین
خوبان – گؤزل
کوی – بورادا کوچه، محلله، یئر م’ناسیندا
ابلق – آلا-بولا، آلاجا
لؤلؤ – اینجی، دورر
Filed under: تورک شخصیتلری Türk şəxsiyətlər Etiketlənmiş: | شیخ صفی الدین اسحاق