text:
آی قیز!
قویدون قدم بئش یاشینا،
قیز، چادرا سالدین باشینا،
بیر نامه یاز قارداشینا،
یوللاسین بیر قورآن سنه.
گئتمه مسجیده قورآن اوخو،
آراخچین تیک، جوراب توخو،
یاخشی دئییل گونوز یوخو،
گئجهلر یات، قوربان سنه.
آی قیز، بیر گون بؤیور بویون،
نیشانلی یوللار بیر قویون،
باشیوا گلر مین اویون،
توی ائیلر چون آنان سنه.
ارین سنی دوز تک یالار،
قوللارین بوینووا سالار.
قاینانان ساچلارین یولار،
ار اولسا مهریبان سنه.
ارین حاجی مممدوهلی،
سحر گئدر، آخشام گلی،
بالدیزلارین اولار دلی،
آلسا زری تومان سنه.
او گون کی، اولارسان گبه،
ترپشسه قارنوندا ببه،
قاینانان گلر غضبه،
دارتدیرار دَییرمان سنه.
دوزونو چوخ سالار اتین،
آتار بوینونا اؤورتین،
آرتار قمین، کسالتین،
ار چون دئیر یامان سنه.
خانیم ننه، یاواش-یاواش
بیر گون دئیر بونو: داداش،
یئیر هر گون سککیز لاواش،
ارین اولار دوشمان سنه.
قیز اولسا دوغدوغون اوشاق،
نه بال وئرر، نه قایغاناق،
یارما شیلهسی بیر چاناق
یئدیردر قاینانان سنه.
گؤرسن آغزین اولور آجی.
قاشقاباغین سالیر باجی.
سیفاریش ائت گلسین فالچی،
دئسین بئش-اون یالان سنه.
تاسی قورار دئیر: گلین،
بئش قران وئر، بیر ده یلین،
باغلاییم جیننرین الین،
یئتیرمهسین زیان سنه!
بالدیزلارین سحر چاغی
اوستووه سورتر قورد یاغی.
پولون یوخدور، سات قولباغی،
گتیر، ائدیم درمان سنه!
ساتارسان قولباغی-زادی،
توکز باجی ائیلر جادی.
بیلر ارون، چکر دادی،
شیرین اولماز اوغلان سنه.
آنان تعلیم ائدن دیلده
منه لوطف ائیله، ائی ساقی، گتیر او جامی-سرشاری
کی، تا رف ائیلهییم نشتوو قارین بو رنجی خومماری.
نه پوستم وار، نه بادامیم، نه توخمی-شور، نه نئیتاقیم،
مزه اولسون منی-بی چیزه یارین لعلی شهواری.
دئ گلسین مجلیسه موتروب، الینده سازو میزرابی،
چالیب تارو دفی، شاد ائیلهسین من عاشقی-زاری!
نه کیسمده زریم واردیر، نه آمباریمدا بیر هببه،
الیم بوشدور، اوزوم قاره، دویونجا مئی ایچیم باری.
نه مللاکم، نه توججارم، نه خانی-مردومازارم،
متاعم شئردیر آنجاق، اونون دا یوخ خیریداری.
دیلیم تورکی، سؤزوم ساده، اؤزوم سهبایه دیلداده،
منیم تک شاعرین، البت، اولار کاساد بازاری.
دونن شئر ایله بیر نامه آپاردیم شاهی-ایرانه،
دئدی: "تورکی نه میدانم، مرا تو بئچچه پنداری؟"[1]
اؤزو تورک اوغلو تورک، امما دئییر تورکی جهالتدیر،
خودایا، موزمهیل قیل تختیدن بو آلی-قاجاری!
اومیدین کسمه، مؤجوز، یاز آنان تعلیم ائدن دیلده!
گزر بیر ارمغان تک دفترین چینی و تاتاری.
[1] - تورکجه (آذربایجانجا) بیلمیرم، منی سن اوشاق ساییرسان؟
عاشقی-پریشان
همیشه فیکری بودور عاشقی-پریشانین:
او گؤزلریندن اؤپیدی، اولایدی قوربانین!
قاپینی باغلاما، ائی باغیبانی-حوسنی-جمعال،
مورخخس ائیله منی بیر گؤروم گولوستانین.
خولوسی-نیت ایله گلمیشم تماشایه،
ائشیتمیشم گول آچیب تازه ناری-پوستانین.
نه نار درمهیه گلدیم، نه گول بو گولشنده،
نه دیر زیانی سنه خوشگه بیر تماشانین؟
نزاره نقس یئتیرمز گولون لطافتینه،
داها گؤزللشی بارین سیلنده حئیوانین.
ریسومی-عشقو محبتدن آنلاماز موفلیس،
بیلر دوشابی اولان لذتین مورببانین.
نزاره قیل، نئجه گؤر خالق فؤوج-فؤوج گلیر،
زیارت ائیلهمهیه کعبهی-زنخدانین.
گولاب اییی گلیر آغزیندان آشیکار سنین،
گول اوسته نسب اولونوب یوخسا دورری-دندانین؟
اگر دئیم لبووه قند، داهانووه گولقند،
زوجاج قلبی سینار پشمک ایله هلوانین.
دیلووی یاش رؤتبه اوخشادیردی شاعرلر،
ایچینده چردیی گر اولمایایدی خورمانین.
قلتدی زولفووه ریحان دئمک و یا مرزه،
او رنگو بویی هانی مرزه ایله ریحانین؟
او چشمی-مستووه ائیلر فدا بیلاتردید
وئریلسه عاشقه مالی تمام دونیانین.
او خالی-شاه، او عاریز، او زولفی-ماری-سییه،
فدا اولوم سنه، اینجیتمه زیری-دستانین.
یازاندا بو قزهلی نیسفی-لئیل کئچمیشدی،
یاواش-یاواش ایشیغی تار اولوردو لامپانین.
خانیم آییلدی بو اسناده، گؤردو من یازیرام،
دئدی: -دو یات، کیشی، توزلو قالا قلمدانین!
تمام فیکرووو حصر ائتمیسی قزلیاته،
دوشونموسن کی، کوپو بوش قالیب قووورمانین؟
صاباح اولاندا جاوابین نه دیر طلبکاره،
مگر وئریلمهیهجک مالییاتی دیوانین؟
ایجاردار گذشت ائیلهمز فقیره پولون،
"سرانه"نی دریسیندن چیخاردی اوریانین.
خودانکرده صفر بَی اگر گله غضبه،
یئرینده یئللر اثر یاستیق ایله یورغانین.
باشی بلالی اوغول بادیکوبهده چالیشیر،
گرک یازیق آنا وجهین وئره موفاسانین.
"گؤرال" رسمیدی گر، بس بو "گؤرمال" نه دیر؟!
عجب نیزام قویوب حؤکمداری تهرانین!
بیزی ساتیر سیزه بیر کللقند اوچون موللا،
او قند ایشلنه، یارب، یاسیندا موللانین!
منی سنه وئرهنی حق، گؤروم، زلیل ائتسین،
کبین کسنده دیلی لال اولایدی آغانین!...
بو تلخ سؤز منی پرت ائتدی، بیلمهدیم نه دئییم.
دئدیم: وفاسینا، لعنت تمام نیسوانین!
بهیشتی-ادنده، ائی کاش، حضرتی آدم
اولایدی کور، اوزونو گؤرمهییدی هووانین.
جاهاندا بیلمهدی اؤورت نه دیر، اوشاق نه دیر،
خوشا سعادتینه حضرتی مسیحانین!
سووای قوسسه نه دیر خئیری بونلارین کیشییه،
نه نفی وار، گؤرهسن، بیزلره توکزبانین؟
ائشیتدی بو سؤزو اؤورت دوروب سراسیمه،
دئدی: تافاووتو چوخدو پیلوولا شوربانین.
دئدیم کی: خرجینه فرماییشیز نه دیر پیلووون،
توتوب ایگیرمی تومن ضربهناره تومانین!...
-شبوستر اهلینه کافر ده اولماسین آرواد،
نه خئیری وار بیزه بو ایسمی-بیهوسممانین!
اون ایل گئدر، گلر اون گون قالار ویلایتده،
نه بؤیله وصلین اولایدی، نه اؤیله هیجرانین.
-وطندن ال چکیب، ائی یار، گئتمهییم، نئیلیم؟
بویور گؤروم، گوزرانی هانی بو ویرانین؟
یقین بیلین کی، قدم باسماز اؤزگه تورپاغه،
وطنده خوش کئچه گر روزیگاری اینسانین.
سویوقدا قوربته گئتمک چتیندیر اؤلمکدن،
نه برک جانی وار، ایلاهی، بو اهلی-ایرانین!
نه شاه شاد، نه درویش سنده، ائی ایران،
نه عمی وار، نه تیجارت، نه شره، نه قانون!
بو کاریوانی چکیر جهل دررئیی-مؤوته،
نه یاتمیسان بالا، دور، مستدیر شوتوربانین.
بیزی اجانیب ائدیب زوری-علم ایله هممال،
سووای صبر نه دیر تکیه کاهی نادانین؟
قم آلدی جانیمی ساقی، سنی آغان جانی،
ایچینه قدری عرق تؤک او شیرلی فینجانین!
عرق حرامدی، لاکین حلالدیر روشوت،
تممول ائیلهمه، قوربانییم بو فیتوانین!
بقسد روشوه حلالی حرام ائدیب موجروم،
وبالی بوینوما اولسون او ناموسلمانین!
یاتار موهاجیری-ایسلام آج قار اوستونده،
قالار پیلوو باشینا متبخینده ایانین.
کناری-پینجده ایلشمیسن نزاکتله،
نه کار ائدر سنه تأثیری ایندی سرمانین؟
نه پینجی وار، نه لیباسی، ائده سویوقدان هیفز،
فقیردن خبر آل زحمتین زیمیستانین.
اوروس یولو آچیلایدی، قاچایدین، ائی مؤجوز،
خلاص اولایدین الیندن بو کجقابیرغانین!
اللهین نعمتلری
گؤزون آچ، مؤجوزا، قیل بیر نظر الطاف یزدانه،
تامام ائتمیش خودا نعمتلرین بیز اهلی-ایرنا.
چوبوق، سیقار و قلیان وئریب، هم بنگ، هم افیون،
شرابو چایو قهوه، مئیکهده، هم شیرکئشخانه.
یاراتمیش مهریبان الله هر اصنافه بئله بیر داش،
سقت، تبریزی، زنگانی دوسد[1]، به-به بو اووانه!
تسوجی، خونگری، دیلمانی، تهرانی تعالیللاه....
و سنگی ارونق، پوت آفرین اولسون او رحمانه.
و شاه عبدول عظیمو، کازیمئینو کربالا، مککه،
خوراسان، سامیره، باغداد، مدینه، شامشاهانه.
یاراتمیش بیر پئیمبرله برابر بیر سورو ایمام
و بیر دججال، هم بیر صاحبزامان بیز اهلی-ایرانه.
پازهری، قیرمیزی، آغ، گؤی، یاشیل، ساری، قره سققل
سری اوریان، مییانبیرچک بناگوش، آنلادین، یا نه؟....
اوروجلوق، ماهی-ماتم، اربعینو، روزی آشورا،
کفن، قدداره، مئیدان، تبل، ایستئهزایی-بیگانه.
دخی ائتمیش نهلر احسان خصوصن بیزلره خالیق؟
فقانو نالوو زنجیرو سیلله، قلبی ویرانه.
بیزه ائتمیش فقط اشکی-بصرله روزخان احسان،
نه تورکه ائیلهمیش احسان، نه افقانه، نه یونانه.
[1] - ایراندا هر شهرین اؤزونهمخصوص چکی داشی اولماسینا ایشارهدیر
اللهین نعمتلری
گؤزون آچ، مؤجوزا، قیل بیر نظر الطاف یزدانه،
تامام ائتمیش خودا نعمتلرین بیز اهلی-ایرنا.
چوبوق، سیقار و قلیان وئریب، هم بنگ، هم افیون،
شرابو چایو قهوه، مئیکهده، هم شیرکئشخانه.
یاراتمیش مهریبان الله هر اصنافه بئله بیر داش،
سقت، تبریزی، زنگانی دوسد[1]، به-به بو اووانه!
تسوجی، خونگری، دیلمانی، تهرانی تعالیللاه....
و سنگی ارونق، پوت آفرین اولسون او رحمانه.
و شاه عبدول عظیمو، کازیمئینو کربالا، مککه،
خوراسان، سامیره، باغداد، مدینه، شامشاهانه.
یاراتمیش بیر پئیمبرله برابر بیر سورو ایمام
و بیر دججال، هم بیر صاحبزامان بیز اهلی-ایرانه.
پازهری، قیرمیزی، آغ، گؤی، یاشیل، ساری، قره سققل
سری اوریان، مییانبیرچک بناگوش، آنلادین، یا نه؟....
اوروجلوق، ماهی-ماتم، اربعینو، روزی آشورا،
کفن، قدداره، مئیدان، تبل، ایستئهزایی-بیگانه.
دخی ائتمیش نهلر احسان خصوصن بیزلره خالیق؟
فقانو نالوو زنجیرو سیلله، قلبی ویرانه.
بیزه ائتمیش فقط اشکی-بصرله روزخان احسان،
نه تورکه ائیلهمیش احسان، نه افقانه، نه یونانه.
[1] - ایراندا هر شهرین اؤزونهمخصوص چکی داشی اولماسینا ایشارهدیر
آچیق مکتوب
حاجییا، واردی سنین مولکی-صمدابادین[1]،
قوش تارازین و ایکی دانه اوغلو ایمدادین،
اوچ دوکان، باغ، سارای، بیر ده چؤرکچیخانه....
قلم آلدیم اله یازدیم، بو سنین ایرادین.
سن ده بیر آل قلمی دستووه یاز، سؤیله گؤروم،
نَیی وار مولکی-شبوسترده منی-ناشادین؟
کئچهرم من او طلبدن، یازارام بیر پارا سؤز،
تا ایلا یوومی-قییامت اوتانار اؤولادین!
[1] - شبوسترده یئر آدی
آی میللت!
گؤزلریزی یوممایین، ائی دوستان،
بیر نظر ائیلون قره چایدانوزا،
باشوزی یورغانه چکیب یوخلاساز
دوشمن ائدر قصد گئنه جانوزا.
گه یاریسیز باشوزی، گه چرتیسیز،
بو ندی، قارداش، دوشونون بیر اؤزوز،
ایندی کی، واردیر سیزین آغلار گؤزوز،
آغلایین اؤز حالی-پریشانوزا!
شام اوسراسین سالیسیز یاده سیز،
پس گلیسیز نالؤوو فریاده سیز،
رحم ائدین، ائی قووم، بو آرواده سیز
آج ایدی، مؤهتاج ایدی احسانوزا.
آلتی مین اؤورت گؤزو قوربتدهدیر،
صوبحو مسا رنجو موسیبتدهدیر.
شام اوسراسی بو ویلایتدهدیر.
پس نییه اولمور سبب افغانوزا؟
قیسسیی-قوربت اریدیب جانینی،
بئه قویوب او، سوفرهی-بینانینی،
کؤینهیینی، شالینی، تومانینی،
رحم ائدین، ائی قووم، اؤز اوریانوزا!
دؤورهنی ایفریتی-جهالت آلیب،
ایش تاپا بیلمیر، گده، میللت قالیب.
آی کیشیلر، گؤر نئجه یانغون سالیب
فقرو صرورت اودو ایرانوزا!
ایندی بو کی، گؤیده اوچار باشیاران،
باشینی شست ایله آچار باشیاران،
هرملهنی گؤرسه قاچار باشیاران،
آند اولا او کلّهی-نادانوزا!
ایندی دئییرسیز: آغا، قوربانووام،
ناصری-اطفالی-پریشانووام،
ایشته قمه، بندهی-فرمانووام
ایزنی وئرین، قان ائلییک قانوزا!
سایمیشام آغزیزداکی دندانیزی،
سیز او دئییلسیز، وئرهسیز جانیزی!
باتیراجاقسیز هامی تومانیزی،
شیمری-لین گر گله-مئیدانوزا.
چون ییغیشار بیر یئره توججارینیز،
صؤحبت ائدر گؤر نئجه دیندارینیز،
گؤر هارالاردا گزر افکارینیز،
بیر قولاق آس صؤحبتی-ایانوزا!
آی کیشیلر، هئچ بیلیسیز نئیلییک؟
ژونلاری[1] قدداره ایله پئیلییک،
تازه دبستانلاری سدد ائیلییک،
چون سووورور رخنهلر ایمانوزا!
[1] - یئنی فیکیرلیلری
فیرقهی-احراردی دین دوشمنی،
یاخشیدیر اونلاردان اوروس-ائرمهنی،
قیرخدیرین، ائی قوومی-وفا، کللهنی،
باغ سالین لیفهلی تومانوزا!
جمع اولون، ائی قووم، وئرین سس-سسه،
قویمایین آچسینلا تزه مدرسه،
شره موغاییردی فیزیک، هندسه،
کؤهنه کیتابلاری ییغین یانوزا!
درس وئرین اوغلوزا ابوابدن،
یا چکین ال مسجیدو مئهرابدن،
ائیلهیین، ائی قووم، هزر بابیدن،
قویمایین اونلاری دبیستانوزا!
بیر پارا قیز نامه یازیر-برملا،
یوللور اونو تیفلیسه، ایستامبولا،
قورخورام حق گؤندره ابری-بلا،
یاغدیرا داش باغوزا، بوستانوزا!
قیزلار اوخور شهریده آلمان کیمی،
شهری گؤروم حق ائده دیلمان کیمی،
قیز ندی کاغیذ یازا اوغلان کیمی،
توف سیزه، هم ده او قلمدانوزا!
آخیر کی، آغلات میللتی!
هر گئجه شامدان سورا، ائی موللهلی
قوی چیراغی قارشووا، آچ متقهلی،
عقلووی ییغ باشووا میثلی-پارا،
نوههنی ازبرله، دولدور آنبارا،
چکمه آل بیر جوفت، رنگی-لعلیگون،
ازبرایی پایی-نهسی شیمری-دون[1]
وئر چیلینگر چرخه چکسین خنجری،
بدها سوست ائیله شیمری-ابتری!
خنجری تئز وئر الینه کافرین،
موردشو یوسون گؤروم او اللرین!
آل اله بیر نئیزه، یا بیر کرواشان،
دور دالیدا، وئر آغان شیمره نیشان.
چون آلار خنجر او ملون دستینه،
ائیله نره ائیله کی، خاخ[2] دیکسینه!
برک چیغیر، میللت آییلسین خابیدن،
اول قدر آغلات کی، دوشسون تابیدن.
ایستیسن کی، تول تاپسین مرسییه،
حؤکم قیل، وورسونلا باشین نئیزهیه!
خالقا تأثیر ائتمسه بو ماجرا،
سؤیله شیمره، نل وورسون آتلارا!
قلبی داشدان برکدیر بو میللتین،
آغلامازلار. خئیمگاهه سور آتین،
وور، داغیت، یاندیر خیامی سربسر،
بلکه بو ظلم ائیلهیه خالقا اثر.
گؤرسن اولمور، قامچینی آل دستووه،
ائیله وور کی، داشلانا قان اوستووه.
سال عروسی آت دؤشونه بیر زامان،
تا اؤجالسین عرشه فریادو فغان.
توتماسا مجلیس اگر، ائی مرد کوسا،
شیمریدن آل خنجری وئر هاریسه!
باغلا اطفالی-یئتیمی قول-قولا،
تا دئسین کؤسون خالا: "ائی وای، بالا!"
ائتمسه بو هم اثر باجیلره،
موسلومو سال دامیدن، دوشسون یئره.
بد چوبی-منبعره چال دستووو،
میللتی-ایرانه گؤستر شستووو!
قورخوسان گر پایهی-منبعر سینا،
قورخما، وور، سینسا، قاییتدیرریق گئنه!
گؤزلرین گر وارسا آچ، گؤر بیر نه وار!
خاخ یاتیب، گؤرسن اگر میثلی داوار،
قامچینی چک، وور سکینه باشینا،
عمهسین قرق ائیله تئز گؤز یاشینا.
قورخورام چیخسین یادیندان ساریبان،
عقلووی ییغ باشووا، ائی روزخان!
بیر قیلینج پارچاسی تاپ، ائی شئشقولاق،
خیردا بارماغین حسینین کس گؤراخ!
خالخ وورمور باشینا، چکمیر هاوار،
سنده یوخدور تاقسیر، ائی میرزه قافار!
پاس باسار قلبی کؤنول شاد اولماسا.
یعنی کنتده دادو بوسداد اولماسا.
موشتری یوخ چون به آلویی-قره،
اول جهتدن خلق الین وورمور یئره.
بیر یانیقلی سؤز دئ کی، خالق آغلاسین!
شیمره بیر بئل وئر، فراتی باغلاسین،
حؤکم وئر لشکر آلا ساغو سولون،
چک قیلینجی، سال علم دارین قولون!
مجلیسی گرم ائتمسه بو سرگوزشت،
دوش آشاغی، تئز گتیر بیر دانه تشت.
خئیزرانی قووزا، گن قوی قیشلارین،
سؤیله: یا موولا، نه خوشدور دیشلرین!
ائتمسه بو هم عوامی اشکریز،
عابدی-بیماری وئر جللاده تئز!
بیر قدر ظالم یئزیده وئر آراق،
تکی وورسون باشینا خالق شاققاشاق.
راستووا کئچسه او مرهوم هرمله
سؤیله: ملون، قوللارین تئز چرمله!
چون فراتی-ابنی-سد ائتمیش قوروخ،
قوی کمانه بیر داها اوچپرلی اوخ.
پارچالار چون اوخ بوغازی-اسغری،
سن ده وور یومروقلا سیندیر منبعری.
قرق اولار میللت کسالت دهرینه،
مین سمندی، گئت مدینه شهرینه،
بوینووا سال شالی-ازا چون بشیر،
نره وور سن از چیگر-مانندی شیر.
یولدا گلسه راستووا اوممولبهنی،
کس قاباغین، سؤیله، با آهو انین،
ائیله اشکی-چشم ایله تر یایلیغی:
"گلمیشم من وئرمهیه باش ساغلیغی".
بو قدر وار کی، خانیم در کربالا،
قالمادی آلی-عبادن بیر بالا!
ائی خانیم، چون بیتدی ابباسین ایشی،
اللی مین بوینویوغون، ظالم کیشی
ائتدیلر قارت خیامی بیلتامام،
قالمادی، بیر شاهیلیق زاد، والسلام!
گؤرسن ائتمیر ناله خلقی-بی ادب،
دوش آشاغی منبعر اوستن پورقزب،
آل اله بیر با کیفایت یارماچا،
کس قاباغین میللتین قویما قاچا،
هر کی، گلدی قارشووا وور قورخما، ها!
سئیّده، موللایه، خانه باخما، ها!....
موختسر، بازویه جمع ائت قوتین،
کللهسین از میللتی-بیقئیرتین!
میللتین سن باش-قولاغین یاخشی ائش،
مؤجوزو گؤرسن، ولی آختارما، کئش!
[1] - شیمرین نهس آیاغینا گئیدیرمک اوچون
[2] - خالق
آغالار!
بیری دئیر: گرک فالا باخیلا!
بیری دئیر: گرک دعا یازیلا!
بیری دئیر: گرک ائوی ییخیلا،
بو کیشینی گلین ییخاق، آغالار!
سحر تئزدن کیشی گئدر ایشینه،
پینتی آرواد چارشاب سالی باشینا،
فاتما خالا گلر، دوشر پئشینه،
نه خوش اولار دعا یازماق، آغالار!
ایکی آرواد کوچهلری دولانیر،
چرشابلاری زیغ-چامورا بولانیر،
فالچی قارداش خانیملارا سولانیر،
بوینو یوغون، شلپاپاخ، آغالار!
اول بیر آز دانیشارلار، دئیرلر،
چوبوقلاشیب قندو نابات یئیرلر،
اوندان سورا میس-تاس یئره قویارلار،
گلین بیر آز فالا باخاق، آغالار!
آرواد گرک الین چکسین تاسینا،
فالچی باخار الینین هناسینا.
بئله آرواد، ارین گلسین یاسینا!
یاخشی بیلک، قشنگ بوخاق، آغالار!
قتباشیلار دؤورهسینه دوزولور،
فالچی باخار، خومار گؤزلر سوزولور،
باشین ایر، دوداخلاری بوزولور،
سسلر گلی تاراخ-تاراخ، آغالار!
کافیر هبلر تاس ایچینه تؤکولو،
کیمین باشی، کیمین قارنی سؤکولو،
ایفریتلرین جومله قانی تؤکولو،
کیمیسی ده اولو دوستاخ، آغالار!
بیر تومن پول بئش قتباشی وئریلو،
ار-آروادین قاراباختی دورولو،
ائوده گئنه اجینهلر دیریلو،
گئنه او آش، او ایسپاناخ، آغالار!
فاتما خالا هر گون گلر بولارا،
یئیر، ایچر، الین سیلر دووارا.
گئدجاخلا صاباح مالا، بازارا،
سورا گؤراخ، نه یاپاجاخ، آغالار.
صاباح اولار گئدر مالا، یوزانا،
بئش قران دا وئرر دعا یازانا.
باشا گلمز، قالو آرواد آذانا،
آخشام اولدو، یانار چیراخ، آغالار!
موللا یازان دعالاری بیتورو،
یاری گئجه قوناخلاری اؤتورو،
فاتما خالا قاپییاجان گتیرو،
خانیم گیرر گؤزدن ایراخ، آغالار!
کیشی گلیب، اودون قویوب اوجاغا،
قارانلیخدا یاغی تؤکوب چیراغا.
خانیم گلیر، کیشی دورور آیاغا،
سیزه زحمت، اونا دایاخ، آغالار!
کیشی وورار، آرواد چکر هاواری،
پارچالانیب کؤینیینین کناری.
قانا باتیب زنجیرهسی، ناواری،
قورتاراجاخ، گؤراخ نه واخ، آغالار؟
باش یاریلیب، چوماخ گزیر هاوادا،
ماجال اولموب چارشابینی چیخادا.
سنی تاری، تأثیره باخ دعادا،
دورون گئداخ، بیز ده آلاخ، آغالار!
فاتما خالا ناغیل ائلر ارینه؛
-بیز یاخچیلیخ ائتدوخ بو گون بیرینه!
بوغوشدورا هر گون یاری-یارینا،
او دونیادا گؤرمز دوزاخ، آغالار!
بو اسنادا ناگه قاپی آچیلیر،
پینتی آرواد گلیر، قانی تؤکولور.
فاتما خالا بونو گؤروب، اکیلیر،
باشیمیزا نه کول تؤکاخ، آغالار؟
لعنت ائیلر آرواد دعا یازانا،
فاتما خالا هانی، باسسین قازانا؟
خبر وئرین گلسین فالی یوزانا،
یوخلاماسا، اولسا اویاخ،آغالار!
سؤزون کسیب، پیشیک قاشدی ائشییه،
تأثیر ائتدی بو سؤزلر چوخ کیشییه.
بیر سؤز دئییم؛ مؤجوز ایر یاشییا،
اونا چاتماز هئچ بیر یانشاخ، آغالار!
قالمایین ای اهل وطن جهل له
گئیمه یین اندامه کفن جهل له
جانیمی یاخدیم اودا، من جهل له
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
جان نه ایمیش، بیلمه دیم عالمده من
آلدیم اله تیغ، محرمده من
قانیمی توکدوم یئره، بیر دمده من
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
گاه باشیم آغریری گاهی گوزوم
گاه الیم تیتریری، گاهی دیزیم
اوز ائویمی جهل له ییخدیم اوزوم
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
گئتدیم حکیمه دئدی: آت، بازلیغی
سالمیش آیاقدان سنی، قان آزلیغی
قان ایله دیر چونکی کئفین سازلیغی
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
ایگنه نی سوخدو قولوما، ووردی قان
یاندی قولوم، ائیله دیم آه وفغان
قورخورام آخیر منی ییخسین بو قان
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
دردیمه دوقتور ائده بیلمز علاج
بیتدی پولوم، قوزادی باش احتیاج
ایش گوره بیلمز کی، علیل المزاج
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
درد معیشت قاپوسین باغلادی
اهل وعیالیم قالیب آج، آغلادی
سینه می بو جهل عجب داغلادی
آه من الجهل وحالاته
احرق عمری بحراراته
ای موللا علی
هر گئجه شامدان سورا آی ماللی
قوی چیراغی قارشیوا آچ مقتلی
عقلیوی ییغ باشیوا اوندان سورا
سؤزلری ازبرله قالا آنبارا.
چكمه آل بیر جفت رنگی لعلگون
از برای پای نحس شمر دون.
وئر چلنگر چرخه چكسین خنجری
بعدها مست ائیله شمر ابتری.
خنجری تاپشیر الینه کافرین
مرده شو یوسون گؤروم او اللرین.
آل اله بیر نیزه یا بیرکرواشان
دور دالیدا، وئر آغان شمره نشان.
چون آلار خنجر او ملعون دستینه
ائیله فریاد ائیله کی، خخ دیسگینه.
بَرك چیغیر ملت آییلسین خوابدن
او قدر آغلات کی ، دوشسون تابدن.
ایسته سن کی، طول تاپسین مرثیه
حكم قیل وورسونلار باشین نیزه یه.
خلقه تأثیر ائتمه سه بو ماجرا
سؤیله شمره نعل وورسون آتلارا.
قلبی داشدان برکدیر بو ملتین
آغلامازلار، خیمه گاهه سور آتین.
وور داغیت، یاندیر خیامی سربسر
بلكه بو ظلم ائیله یه خلقه اثر.
گؤرسن اولمور قامچینی آل دستیوه
ائیله وورآی، داشلانا قان اوستووه.
سال عروسی آت دؤشونه بیر زمان
تا اوجالسین عرشه فریاد و فغان.
توتماسا مجلس ای مرد کوسا
شمردن آل خنجری وئر حارسا.
باغلا اطفال یتیمی قول قولا
تا دئسین کوسسون خالا: ای وای بالا.
ائتمه سه بو هم اثر باجی لره
مسلمی آت دامدان دوشسون یئره.
دهره نی آل دستیوه قصاب کیمی
قیر قابیرقازسین عمر خطاب کیمی.
چون بضرب دهره دوشدو تابدان
ایكی شقه ائیله آس محرابدان.
قووزا چوب منبره وور دستیوی
ملت ایرانه گؤستر شستیوی.
قورخوسان گر پایه ی منبر سینا
قوخما وور، سینسا قاییتدیریق گئنه.
گؤزلرین هامارجا آچ باخ گؤر نه وار
خلقی گؤرسن یوخلاییب مثل دیوار.
تازیانین وور سكینه باشینا
عمه سین غرق ائیله تئز گؤز یاشینا.
قورخورام چیخسین یادیندان ساربان
عقلیوی ییغ باشیوا ای روضه خوان.
بیر قیلینج پارچاسی تاپ ای شوش قولاق.
خیردا بارماغین حسینین کس گؤراخ.
خلق اگر وورمور باشا، چكمیر هاوار.
سنده یوخ تقصیر ای میرزا قافار.
پاس باسار قلبی گؤنول شاد اولماسا.
یعنی کتده داد و فریاد اولماسا.
بالشویكلر چونكی آلمیر اییده نی.
بهت آپارمیش ملتِ غم دیده نی.
لؤلؤنو قویمور اوروسلار تیفلیسه.
اوندان اؤترو شور دوشموش مجلیسه.
مشتری یوخ چون به آلوی قره
او جهتدن شیعه لر وورمور سره.
بیر یانیقلی سؤز دئ آی ، خلق آغلاسین
شمره بیر بئل وئر فراتی باغلاسین.
حكم قیل لشكر آلا ساغ و سولون،
چك قیلینجی سال علمدارین قولون.
مجلیسی گرم ائتمه سه بو سرگذشت،
حاضیر ائتسینلر گرك بیر دانه تشت.
ساقییه امر ائیله گزدیرسین مئیی،
چالسین هم سازنده لر تارو نئیی.
خیزرانی وئر الینه کافرین،
سؤیله یا مولا نه خوشدور دیشلرین.
ائتمه سه بو سؤزده خلقی اشكریز،
عابد بیماری وئر جلاده تئز.
بیر قدر ظالیم یزیده وئر عاراق،
تا آی، وورسون جومله خلق شاققاشاق.
راستیوا گئچسه او ظالیم حرمله
سؤیله ملعون قوللارین تئز چیرمالا.
چون فراتی ابن سعد ائتمیش قوروق،
قوی کامانه بیر عدد اوچ پرلی اوخ.
پارچالار چون اوخ بوغازی اصغری،
سنده وور یومروقلا سیندیر منبری.
آغلامیر باخ گؤر اگر ملت گئنه،
مین سمندی ، سور مدینه شهرینه،
نعره ایی چك از جگر مانند شیر،
بوینووا شال عزا سال چون بَشیر.
راستیوا گئچسه خانیم ام البنین،
گؤز یاشین تؤك، سؤیله با آه و انین.
ائیله اشك چشمله یاش یایلیغی،
گلمیشم چون وئرمگه باش ساغلیغی.
بو قدر بیل ای خانیم در کربلا،
قالمادی آل عبادن بیر دانا
ای خانیم چون بیتدی عبّاسین ایشی،
الی مین بوینو یوغون ظالیم کیشی.
ائتدیلر غارت خیامی بالتمام،
قالمادی بیر شاهیلیق زاد والسلام.
مجلسه بو قصه هم اود وورماسا،
دوش آشاغی آل الیوه بیر عصا.
ییغ ایكی بازویه جمله قوتین
از قافاسین ملت بی غیرتین.
سیده، ملا یه، خانه باخماها،
هرنه گلسه راستیوا وور قورخماها.
سوستالا قول، ایش دوشه گر مشكله،
وئر غصانی معجز آهن دیله.
١٣٤٥ قمری/ ١٣٠٥ شمسی
ماه صییام گلدی٬ منی سالدی زحمته
ای كاش گلمییه یدی اوروج بو ویلایته
ای ماه روزه، ای رمضان، ای فیلان فیلان
خالقی گتیرمه تنگه، اؤزونو سالما غئیبته!
ایفطاری یوخ، اوباشدانی یوخ بینوالرین
تكلیف شاق ائیله مز حق بىبضاعته
چای ایچمه سم، سحر گئده رم ایختییاردن
قویمازلا، قویماسینلار منی باغ جننته.
مال یتیمی، ماللا یییه ر، من اوروجلوغو
من مال حقق´ه بندم، او مال رعییت´ه.
ساقی دونن بو وقت كئچیردیم بریردن،
دوشدو گؤزوم، سمتده بیر بیكس عوورته
بیمار ایدی، غریب ایدی، بی ایختیار ایدی
موحتاجدی دوایه، غذایه، حیمایته
من موضطریب باخیردیم او جانلی جنازه یه
آغلاردی گؤزلریم او پرییشان قییافه یه
بیر تخته پاره تك٬ قوروموشدو او بینوا
گؤردوم او بینوا دؤشه نیب خاك ذیللته
زولفون ائدیب نیقاب سارالمیش عوذارینه
باشین قویوب داش اوسته، گئدیب خاب راحته
هر كس اونا باخاردی، دییه ردى كی جانی یوخ
من ده دیییردیم عؤمرو یئتیشیب نهایته
ناگه گتیردی هوشه اونو تاققا تاق سسی
آچدی گؤزون یاواشجا، منی سالدی حئیرته
بیر باخدی حسرتییله، یئنه یومدو گؤزلرین
ایدی باشین٬ اوزون دایادی سنگ عیبرته
مؤعجوز بو سس نه دیر؟ دئدی. باخدیم٬ دئدیم كی هئچ
دؤولتلیلر گئدیرلر نماز جماعته.
هر گئجه شامدان سورا ی ماللی ١ قوی چیراغی قارشیوا آچ مقتلی ٢
عقلیوی ییغ باشیوا اوندان سورا سؤزلری ازبرله قالا آنبارا.
چكمه آل بیر جفت رنگی لعلگون ٣ از برای پای نحس شمر دون. ٤
وئر چلنگر چرخه چكسین خنجری بعدها مست ائیله شمر ابتری . ٥
خنجری تاپشیر الینه کافرین مرده شو یوسون گؤروم او اللرین .
آل اله بیر نیزه یا بیر کرواشان دور دالیدا، وئر آغان شمره نشان .
چون آلار خنجر او ملعون دستینه ٦ ائیله فریاد ائیله آی، خخ ٧ دیكسینه .
بَرك چیغیر ملت آییلسین خوابدن ٨ او قدر آغلات آی ، دوشسون تابدن .
ایسته سن آی، طول تاپسین ٩مرثیه حكم قیل وورسونلار باشین نیزه یه.
خلقه تأثیر ائتمه سه بو ماجرا ١٠ سؤیله شمره نعل وورسون آتلارا.
قلبی داشدان برآدیر بو ملتین آغلامازلار، خیمه گاهه سور آتین.
وور داغیت، یاندیر خیامی ١١ سربسر ١٢ بلكه بو ظلم ائیله یه خلقه اثر.
گؤرسن اولمور قامچینی آل دستیوه ١٣ ائیله وورآی، داشلانا قان اوستووه.
سال عروسی ١٤ آت دؤشونه بیر زمان تا اوجالسین عرشه فریاد و فغان.
توتماسا مجلس ای مرد آوسه ١٥ شمردن آل خنجری وئر حارسه. ١٦
باغلا اطفال یتیمی ١٧ قول قولا تا دئسین آوسسون خالا: ای وای بالا.
ائتمه سه بو هم اثر باجی لره مسلمی آت دامدان دوشسون یئره.
دهره نی آل دستیوه قصاب کیمی قیر قابیرقاسین عمر خطاب آیمی.
چون بضرب دهره ١٨ دوشدو تابدان ایكی شقه ائیله آس محرابدان. ١٩
قووزا چوب منبره ٢٠ وور دستیوی ملت ایرانه گؤستر شستیوی.
قورخوسان گر پایه ی منبر سینا قوخما وور، سینسا قاییتدیریق گئنه.
گؤزلرین هامارجا آچ باخ گؤر نه وار خلقی گؤرسن یوخلاییب مثل دیوار.
تازیانین وور سكینه ٢١ باشینا عمه سین غرق ائیله تئز گؤز یاشینا.
قورخورام چیخسین یادیندان ساربان ٢٢ عقلیوی ییغ باشیوا ای روضه خوان.
محله سیندن اولموش گؤزلری چتین گؤره ن و آغزی ایری بیر مرثیه خوان « ش و گ ئ ی » ١ م ع ج ز ی ن چ ا غ د ا ش ی
ایدی. ٢ اصیل معناسی اؤلدورولن یئر. بورادا امام حسین نین اؤلدورولمه سیله علاقه دار یازیلمیش نوحه و مرثیه
آتابلاریدیر. ٣ - قیرمیزی. لعل رنگی. ٤- آلچاق شمرین نحس آیاغی اوچون. ٥- سونسوز
٦- لعنتلنمیش الینه. ٧ - خلق
٨- یوخودان. ٩ - اوزانسین. چوخ سورسون. ١٠ - حادثه. ١١ - چادیرلاری. ١٢ - باشدان باشا. ١٣ - آل الیوه. ١٤ - گلینی. ١٥ - ای آؤسه آیشی . میرزا آاظم مجتهد آؤسه ایدی. ١٦ - آربلا حادثه سینده امام حسینین دشمنلریندن بیری. ١٧ - یئتیم اوشاقلاری. ١٨ - باالتا زورو ایله. ١٩ - مسجدده ناماز قیلارآن اوز توتولان یئر. ٢٠ - منبرین آغاجینا. ٢١ - قامچین سكینه نین باشینا وور. سكینه امام حسینین خانواده سیندن بیر قادین ایدی. ٢٢ - آاروان باشچیسی.


c: text/html

text:
پروتئین
یوْللاندیرما صفحهسی
مسیزپرین دَییشیب:
پروتئینلر و یا پروتینلر (پروتوس-بیرینجی، واجیب) جانلی اوْرقانیزمین هوجیرهلرینین ان واجیب آتریبوتودور. اوْنلارا جانسیز طبیعتده راست گلینمیر. هارادا حیات وارسا، اوْرادا موطلق پروتئین واردیر. پروتئینلر جانلی اوْرقانیزمین فعالیّتینده مؤهوم رول اوْیناییرلار. ایلک دفعه ۱۷۲۸-جی ایلده بهکاری تاخیل اۇنوندان پروتئین آییرمیش و اوْنا کلیکاوینا آدی ورمیشدیر. سوْنرالار بللی اتمیشدیر کی، همین پروتئین تویوق یومورتاسینین پروتئینی ایله عینیلیک تشکیل ادیر. پروتئین ساحهسینده گؤرکملی آلمان عالیمی، نوبل اؤدولی قازانان امیل فیشرین آمینی ده قیمتلهندیرمک لازیمدیر. ۱۹۵۳-جو ایلده ف. سنگر اینسولین پروتئینین آمینتورشو آردیجیللیغینی بللی اتمیشدیر. ۱۹۶۳-جو ایلده تسان ایلک دفعه اینسولین پروتئینینی سینتز اتدی. ۱۹۵۸-جی ایلده کندریو و پروچ میوقلوبین و هموقلوبینی اۆچؤلچولو قورولوشدا اوْلماسینی بللی اتدی. پپتید (جونه) علاقهسی ایله بیرلشن آمین تورشو زنجیرینین عمله گتیردیی ایریمولکوللو مورکّب قورولوشلو بیرلشمهلره پروتئینلر دییلیر.
ایچیندهکیلر
پروتئینلرین کاراکتریک علامتلری[دَییشدیر]
1.پروتئینلرین آشاغیداکی کاراکتریک علامتلری واردیر: پروتئینلرین ترکیبینده آزوتون میقداری قورو کۆتلهیه گؤره تخمیناً ۱۶ % تشکیل ادیر؛ ۲. آمینتورشو مانقالارینین دایمی قورولوشو مؤوجوددور؛ ۳. آمینتورشولار بیر-بیری ایله پپتید (NHCO) علاقهسی ایله بیرلشیر و پولیپپتید زنجیری عمله گتیریر؛ ۴. یوکسکمولکول کۆتلهسینه مالیک اوْلورلار (۴-۵ میندن میلیونا قدر). ترکیبینده ۲–۱۰ سایدا آمینتورشو اوْلان پروتئینلرا پپتیدلر، ۱۰–۴۰ سایدا اوْلانلارا پولیپپتیدلر دییلیر اگر بیر آمینتورشونون اوْرتا موْلکول کۆتلهسینی ۱۰۰ قبول اتسک، اوْندا پپتیدلرین موْلکول کۆتلهسی ۱۰۰۰-ا برابه اوْلار. پولیپپتید و زولاللارینکی ۴۰۰۰-دن داها یۆکسکدیر. بعضی پروتئینلرین موْلکول کۆتلهسی جدول ۳ -ده وریلمیشدیر
بۆتون پروتئینلرین ترکیبینده C, H, O, N, P, S المنتلری اوْلور. بعضاً Fe, Cu, Co و دیگر المنتلره ده راست گلینیر. حاضیردا جانلی عالمین مۆختلیف ساحهلرینده ۲۰۰-ا قدر آمینتورشو تاپیلمیشدیر. اینسان اوْرقانیزمینده ۶۰-آ قدر آمینتورشو و اوْنون تؤرهمهلری واردیر. لاکین اوْنلارین هچ ده هامیسی پروتئینلرین ترکیبینه داخیل اوْلمور. آمین تورشولار ۲ یره بؤلونور: پروتینوگن و غیری-پروتینوگن. جانلی اوْرقانیزملرین ترکیبینه داخیل اوْلانلارا پروتو گن آمینتورشولار دییلیر .
پروتئینلرین فیزیکی و کیمیوی خاصهلری[دَییشدیر]
هر بیر پروتئینین آمینتورشو ترکیبی و فزا قورولوشو اوْنون فیزیکی-کیمیوی خاصهسینی تعیین ادیر. پروتئینلر تورشو– اساس، بوفر، کوللوید و اوْسموس خاصهلرینه مالیکدیر. پروتئینلر ایریمولکوللو بیرلشمهلر اوْلوب، آمفوتر پولیلکترولیتلردیر. چونکی اؤزلرینده آمین و تورشو (کاربوکسیل) قروپلارینی ساخلادیغینا گؤره هم اساس، هم ده تورشو خاصهسی داشیییرلار. اوْنلارین آمفوترلیگی ایله آمینتورشولارین آمفوترلیینی اینیلشدیرمک اوْلماز. ترکیبینده آسپاراگین، قلوتامین، آمینلیمون تورشولاری اوْلان زولاللار تورشو خاصهسی، لیزین، آرژنینین، هیستیدین اوْلان پروتئینلر ایسه اساسی خاصه داشیییر. پروتئینین ترکیبینده نه قدر چوْخ تورشو خاصهسی داشییان آمینتورشولار اوْلسا، بیر اوْ قدر کسکین تورشو خاصهسی گؤسترهجکدیر. آمینتورشو موْلکولوندا هیدروکسیل و سولفیدریل قروپلاری تورشولوق خاصهسینه تأثیر اتمیر. بوفر خاصهسی. پروتئینلر بوفر خاصهسینه آز دا اوْلسا مالیک اوْلماسینا باخمایاراق، اوْنلارین بوفر توتومو فیزیولوژی قمتلردن محدوددور. مسثتنی حال اوْلاراق، ترکیبینده هیستیدین اوْلان پروتئینلر بوفر خاصهسینه مالیک اوْلور و اوْنلارین په قیمتی فیزیولوژی قیمته یاخیندیر. بئله پروتئینلر چوْخ آزدیر. یگانه پروتئین اوْلان هموقلوبینده هیستیدینین میقداری ۸%-ا چاتیر. بۇ ایسه اریتروسیتلرده هوجیرداخیلی بوفر عمله گتیریر. بئلهلیکله، قاندا په-این قیمتی ثابت ساخلانیر. پروتئین یوکو اوْنون تر کیبینده اوْلان تورشو و اساسی آمینتورشولارین میقداریندان وابستهدیر:
عمومی پروتئین موْلکولونون یوکونون جمعی طبیعی کی، موحیطین په–دان وابسته اوْلاجاق. اگر موحیط تورش اوْلسا، موثبت یوک، اساسی اوْلسا منفی یوک داشییاجاق. اله بیر حال اوْلور کی، پروتئین موْلکولوندا موثبت یوکلرین جمعی منفی یوکلرین جمعینه برابر اوْلور. بۇ حالدا پروتئینین یوکو صیفیرا برابر اوْلور. بئله اوْلان حالا ایزولکتریک نقطهسی دییلیر. بۇ نقطهده پروتئین الکتریک ساحهسینه موناسیبتده حرکتسیز اوْلور. په-این قیمتی ایزولکتریک نقطهدن (این) کیچیک اوْلسا، پروتئین موثبت یوک، بؤیوک اوْلسا منفی یوک داشیییر. سیتوپلازمانین پروتئینینین این په = ۵.۵ اوْلور. آلانینده په= ۶.۰۲ اوْلور. این قیمتی محلولدا پروتئینلرین ایستابیللیگی اۆچون چوْخ اهمیتلیدیر. چونکی پروتئینلر این-ده اوْلدوقجا دایانیقسیز اوْلور. باشقا سؤزله، یوکسوز پروتئین ذراتی بیر-بیرینه یاپیشیر و چؤکور. کوللوید و اوْسموس خاصهسی. معلومدور کی، کوللوید محلوللار یالنیز ایستابیلیزاتورون کمکی ایله عمله گلیر. ایستابیلیزاتور بونلارین چؤکمهسینه مانع اوْلور. پروتئینلرین سودا مهلولو مؤحکم تارازلیغا مالیکدیر. واخت کچدیکجه چؤکمور و یا پیختالاشمیر. بئلهلیکله، هچ بیر ایستابیلیزاتورا احتیاج اوْلمور. پروتئین محلوللاری هوموگن سیستمدیر، یعنی بیرجینسلیدیر. بۇ باخیمدان اوْنلاری حقیقی محلوللارا عایید اتمک اوْلور. لاکین اوْنلارین ایریمولکوللو اوْلماسی کوللوید سیستمینه داخیل ادیلمهسینه ایمکان وریر و آشاغیداکی خصوصیتلری داشیییر: ۱. اوْنلار کاراکتریک اوْپتیکی خاصه داشیییر؛ ۲. دیففوزییا سرعتی آزدیر؛ ۳. یاریمسیزدیریجی غشاندان کچه بیلمیر؛ ۴. محلوللارین اؤزلولویو یۆکسکدیر؛ ۵. گل املگتیرمه قابیلیتینه مالیکدیر.[۱]
پروتئینلرین اوْپتیکی خاصهسی[دَییشدیر]
. پروتئینلرین قاتی محلوللارینا یاندان ایشیق دوشدوکده، پارلایان کونوسواری شکیل آلینیر. بۇ حادثهیه تیندال حادثهسی و یا تیندال اثری دییلیر. پروتئینلرین ایشیق سپهلهمه خاصهسیندن ایستیفاده ادرک، اوْنلارین نفلومترییا اۆصولو ایله میقدارینی تعیین اتمک اوْلور. پروتئینین اوْسموس خاصهسی. بیرطرفلی دیففوزییا حادثهسی اوْسموس آدلانیر. پروتئینلر ایریمولکوللو بیرلشمهلر اوْل دوغونا گؤره، یاریمسیزدیریجی غشاندان دیففوزییا ادیب کچه بیلمیرلر. لاکین کیچیک موْلکوللار، مثلاً، سو کچه بیلیر. بۇ اۆصولدان ایستیفاده ادرک، پروتئینین ترکیبینده اوْلان قاریشیقلاری آییرماق اوْلور. بۇ پروسسه دیالیز دییلیر. زولال موْلکوللارینین یاریمسیزدیریجی غشاندان کچمهمهسی حسابینا اوْسموس حادثهسی یارانیر. هللدیجینین بیرطرفلی دیففوزییاسی نتیجهسینده یارانان تضییقه اوْسموس تضییقی دییلیر.
پروتئینلرین دناتوراسییا و رناتوراسییاسی[دَییشدیر]
. مۆختلیف عامیللرین تأثیریندن پروتئینلرین ایکینجیلی، اۆچونجولو، دؤردونجولو قورولوشلارینین موقتی و یا همیشهلیک ایتمهسینه دناتوراسییا دییلیر. قید اتمک لازیمدیر کی، سینتتیک و طبیعی پپتیدلر دناتوراسییایا اۇغرامیر. دناتوراسییانی تؤرهدن فاکتورلار آشاغیداکیلاردیر: ۱. فیزیکی عامیللر: تِمپراتور، تضییق، مکانیکی تأثیر، اۇلتراسس و ایونلاشدیریجی شوالارین تأثیریندن پروتئینلر کواقولیاسییایا اۇغراییر. بئلهلیکله، پروتئینلرین هامیسی ترمولابیلدیر. آنجاق اله پروتئینلر وار کی، مثلاً، باکتری لردا اوْلانلار تِمپراتورون آرتماسینا قارشی داواملیدیر. ۲. کیمیوی عامیللر: تورشو، قلویلر، اورقانیک هللدیجیلر، بعضی آمید بیرلشمهلری، کاربامید، قوانیدین دۇزلاری، آلکالویدلر، بعضی آغیر دمیرلار (زن، با). اینسان و حئیوان اوْرقانیزمینده طبیعی دناتورلاشدیریجی واسطه حاضیرلانیر. بۇ دا کلورید تورشوسودور. محض کلورید تورشوسونون تأثیری ایله پروتئینلر دناتوراسییایا اۇغراییر و آنزیملر طرفیندن اوْنلارین پارچالاماسینا کؤمک ادیر. اۇزون مدت حساب ادیلیردی کی، دناتورلاشما دؤنمیندر. لاکین بعضی حاللاردا دناتوراسیادیجی عامیلی کنار اتدیکده، (مثلاً، کاربامید) پروتئینین بیولوژی فعّاللیگی برپا اوْلونور. بۇ رناتوراسییادیر. دناتوراسییا اوْلونموش پروتئینلرین فیزیکی-کیمیوی و بیولوژی خاصهسینین برپاسینا رناتوراسییا دییلیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
هر بیر دیلده ادبیّاتین هر بیر ژانرینین تمل داشینی دوغرو دۆزگون قوْیماق اۆچون کئچمیشلردن باشلاییب دۆنیا سطحینده اوْ ژانرین زمان لا نئجه آددیملاماسینی معیار توتوب ائله جه ده فرقلی دؤنملرین شاخص و اؤنملی اثرلری اوْ دیله چئوریلمه لیدیر، تا کی چاغداش ادبیّاتین پایاسی اوْ ژانردا گۆجلو قورولا بیلسین. درام ادبیّاتی دا باشقا ژانرلاردان مستثنی دئییل دئسک سؤزو تام یئرینه یئتیرمه میشیک، نییه کی بو ژانر اوْ بیریلره گؤره داها چتین و دقّته محتاج بیر ژانردیر.
تئاترا، اؤزللیکله ده درام ادبیّاتینا آکادئمیک باخیلسا سؤزونو دانیشدیغیمیز تمل داش، میلاددان اؤنجه ۵ و ۴-نجو عصره عاید اسکی یونان تئاتریندان باشلایاراق قوْیولمالیدیر و زمانلا آددیملایاراق گلیب انگلستانین ۱۵ و ۱۶-نجی عصرینده کی ائلیزابئت دورانی، و بو دؤنمین اؤلمز پارلایان اولدوزو شئکسپیئره چاتمالیدیر. نییه کی سوفوکل، اوْریپید، آریستوفان و بیر چوْخ باشقا کلاسیک درام یازیچیلارینین اثرلرینی اوْخومامیش اوْلساق شئکسپیئرین هانسی تمللر اساسیندا و نئجه ظهور ائتمه سینی آنلاماییب و بئله لیکله فایدالانماغیمیز سادهجه اثردن آلدیغیمیز لذّته خلاصه اوْلوناجاقدیر. آنجاق بو کتابدان اؤنجه شئکسپیئرین ان گؤرکملی اثری اوْلان هاملئت – آذربایجانین دَیَرلی شاعری طلعت ایّوبون چئویرمه سی ایله – یاشماق ادبی قورولوشو الی ایله چاپا حاضیرلانیب یایینلانماسی، هابئله اوْخوجولارین – اؤزللیکله ده تئاترچیلارین – استقبالینا گؤره، شئکسپیئردن ایکینجی اثر اوْلاراق اوْتئللونو سئچرکن اوْنون تایسیز-عوضسیز ترجمه سینی اله آلیب چاپا حاضیرلادیم. بوگۆنکو گۆنوموزده فرهنگ ساحه سینده سؤز وئرمک ایمکانسیزا یاخین قدر چتین بیر ایشدیر، اوْنا گؤره ده درام ادبیّاتیندا سؤزونو دانیشدیغیم آتلانمیش تمل اثرلرین تئزلیکله قوللوغونوزا چاتدیریلماسینا سؤز وئره بیلمه سم ده مطلق بیر گۆن بو ایشی گؤره جه ییمی آرزیلایا بیله رم.
ایران جغرافیاسیندا یاشاییب انگلیس دیلی بیلمه ین تئاتر ایله ادبیّات سئورلر شئکسپیئری فارسجا ترجمه لری ایله تانیییبلار. بوگۆن آذربایجانین شئکسپیئرشناس مترجمی صابر مصطفی نی تانیماق بیزه بیر سعادت ساییلا بیلر نییه کی اوْنون ویلیام شئکسپیئردن اوْلان ترجمه لری؛ باشدا ایسه اوْتئللو اثرینین محتشم، طنطنه لی، زنگین منظوم چئویرمه سی ادبیّاتیمیزدا بیر زیروه ساییلاراق، تئاتریمیزین صحنه لرینی بارلاندیراراق، یئنی آیاق توتماقدا اوْلان چئویری بیلیم (ترجمه مطالعاتی) ساحه میزده ده گؤرکملی بیر اؤرنک کیمی هر زمان پارلاماقدا اوْلما قابلیّتینی داشیماقدادیر. بو گؤرکملی شئکسپیئرشناس چئویرمنی تانیتدیرماق اۆچون گله جکده درگیلریمیزدن بیریسینده بیر و یا نئچه یازی حاضیرلاییب یایینلاماغا چالیشاجاغام.
آیدین سرداری نیا
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
عامه ساغلیق وزیرلیگی: قان باسیمی کسللیگی آرتیب بارماقده
افغانستان عامه ساغلیق وزیرلیگی جهانی ساغلیق کونی مناسبتی بیلن سونگی پیتلرده افغانستان بویلیب قان باسیمی کسللیگی آرتیب باره یاتگنیدن خبربیرگن.
دینا بویلب 25 یاشدن یوقاری بولگن قرق فایز شخصلر فان باسیمی کسللیگدناذیت چیکه دیلر.
هرییلی بو کسللیک طفیلی جهان بولیب توقیز میلیون انسان جانلرینی قولدن بیریب کیله یاتگنی ایتیهل دی.
قان باسیمی، اکثرا یورک سکته سی یعنی یوره ک خروجی،میه چیقلیش شونینگ دیک ناگران لیککه سبب بوله دی. افغانستان عامه ساغلیق وزیری ثریا دلیل، قان باسیمی افغانستانده هم ارتیب باره یاتگنیدن خواطر بیلدیردی. لیکن او، بو کسللیک آز هزینه بیلن دواله نیشی ممکن لیگینی ایتیب بوحقده شوندی دیدی:"
افغانستانده اولیم یوزه سیدن 2010 میلادی ییلده الی باریلگن سروی اساسیده، یوقمسلیک کسلیک لر طفیلی هلاک بولگن لرنینگ اوتیز بیش فایزینی هلاک بولیشیگه قان باسیمی سبب بوله دی دیدی."
فزیکی فعالیت قیلمسلیک، یاغلی، قوغوریلگن اوقت لردن کوپ فایده له نیش ، روحی باسیم لر،قان باسیمی کسللیگه مبتلا بولیشینی اساسی عاملی حسابلنه دی.
اما؛ قان کسللیگیگه چلینگنلردن انیق رقم یوق، شوندی بولسه هم ،مقاملر بو کسللیک کونساین ارتیب باره یاتگنیدن خواطر بیلدیریماقده.افغانستان عامه ساغلیق وزیرلیگی یننگ خصوصی کسلخانه لر بویچه نظارت آلیب باروچی بولیم مسوولی نجیب نعیمی بوبارده شودی فکر بیلدیردی:"انیق سروی آلیب باریلمه گن، اما کسلخانه لردن ایتیب کیلگن معلومات لرایسه، قان باسیم کسللیگی نینگ آرتیب باره یاتگنینی کورسه ته دی.شو اوچون خلق گه اگاهیلیک بیریش برنامه لرینی یولگه قویشگه جدی نیاز."
افغانستان عامه ساغلیق وزیرلیک مسوولریگه کوره، بو کسللیکنی انیق لش و دوالش اوچون امکانیت لرچیتیریلیب بونینگ یانیده خلق گه اگاهیلیک بیریش اوچون هم جدی سعی قیلینیشی اینابتگه آلینگن.
حاضرگه قره گنده، دنیا بویلب اینگ آز بیر میلیارد انسان قان باسیمی کسللیگیدن اذیت چیکه دی. افغانستان ده هم بیش کیکسه انساندن ایکیته سی بوکسللیککه اذیت چیکه یاتگنی ایتیله دی.


text:
ایسرایل خاریجی ایشلر ناظرلیگی موختلیف اؤلکهلردهکی سفیرلیکلرینه ایرانا قارشی فعالیتده سعودییه عربیستانینی دستکلهمهلری حاقیندا امر وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی ایسرایلین «کانال ۱۰» تلویزییاسی یاییب. تلویزییا سفیرلیکلره حیزب اللهین لیوانداکی مؤوجودلوغونا قارشی فعالیت آپارمالاری حاقیندا دا امر وئریلدیینی وورغولاییب.
«موختلیف دؤولت رسمیلری و خاریجی ایشلر ناظرلیکلری ایله علاقه قورون. اونلارا سعید حریرینین ایستعفاسی و ایستعفا سببلرینین ایران و حیزب اللهلا باغلی اولدوغونو، ایرانین و حیزب اللهین یاخین شرق اوچون تهدید اولدوغونو سؤیلیین»، – دئیه مخفی امرده بیلدیریلیب.


text:
نفت بازاریندا نویابر آیینا قدر ایرانلا باغلی معین گرگینلیین اولماسی احتیمالی وار. اما چین قراریندا ایسرارلی اولسا، نفت قیمتلرینده جدی دییشیکلیکلر اولمایاجاق.
بو سؤزلری آخار. آذ-ا آچیقلاماسیندا اقتصادچی اکسپرت ناطیق جعفرلی دئییب. او بیلدیریب کی، اصلینده ایلک دفعه ایرانا قارشی سانکسییالارین سرتلشدیریلجیی ایله باغلی قرارین اعلان اولونماسی نفت قیمتلرینه تأثیر ائتمیشدی:
«بو قرار نفتین قیمتینی تقریباً ۶ دوللارا قدر قالدیردی. ایران طرفدن وئریلن آچیقلامالاردان سونرا معین ثابتلیک یاراندی. یعنی آرتیق دونیا بیرژالاری بو خبری اوبرازلی دئسک، هزم ائدیب. آمریکانین نویابردان ایراندان نفت آلان شیرکتلره و اؤلکهلره سانکسییا تطبیق ائدجیی ایله باغلی قراری دا وار. نویابر آییندا بو قرارین قوهیه مینجیی گؤزلنیلیر. بو، نفت قیمتلرینه بیر شرطله تأثیر ائده بیلر کی، ایراندا حاصیلات کسکین آزالسین. اما هم چین، هم ده روسییا طرفیندن بیاناتلار اولدو کی، ایران نفتینین آلینماسیندا پروبلم اولمایاجاق. حتی چینین دؤولت نفت شیرکتی ایرانین بوتون نفت احتیاطلارینی، یعنی نه قدر حاصیل ائدیرسه، هامیسینی آلا بیلهجک ایمکانیندا اولدوغونو آچیقلادی. چینله آمریکا آراسیندا تیجارت محاربهلرینین قیزیشدیغینی نظره آلساق، چینین دؤولت نفت شیرکتی ایران طرفدن حاصیل اولونان نفتین هامیسینی آلسا، نفت بازاری اوچون هئچ بیر پروبلم یارانمایاجاق. ایران دا حاصیل ائتدیی نفتی راحت ساتا بیلهجک».
اکسپرت وورغولاییب کی، بو، پراکتیکا آرتیق اولوب:
«ایران اوزون ایللردیر امبارقو و سانکسییالار آلتیندا یاشایان اؤلکهدیر. حتی ۲۰۱۱-جی ایلده ایرانا نفت-گازلا باغلی داها سرت سانکسییالار تطبیق اولونموشدو. او واخت دا چین ایران نفتینین تقریباً ۷۰%-ا یاخینینی آلدی. چین و آمریکانین گرگین موناسیبتلرینی نظره آلساق، اولا بیلر کی، بو سانکسییالارا چین قوشولماسین و ایرانین حاصیل ائتدیی نفتین بؤیوک بیر قیسمینی آلسین. بئله حاللاردا ایران قیمتلره دیسکاولت تطبیق ائدیر. یعنی اؤز نفتینی دونیا بازاریندا اولان قیمتلردن تقریباً ۳-۵ دوللار اوجوز قیمته ساتیر. بو دا چینه چوخ صرف ائدیر. چونکی چین دونیادا آمریکادان سونرا ان چوخ نفت ایستهلاک ائدن اؤلکهدیر. بو پروسسلر باش وئرسه، آمریکانین تطبیق ائتدیی سانکسییالارین جدی تأثیری اولمایاجاق و نفت بازاریندان ایران نفتینین تمامیله چکیلمهسی مومکونسوز حالا گلهجک».


text:
فیلیسطین رهبرلیگی آمریکا ویتسه-پرزیدنتی مایک پنسله گؤروشدن ایمتینا ائدیب.
آخار. آز خبر وئریر کی، بونو فیلیسطینین حاکم فتح حرکاتینین رسمی نمایندهسی جبریلیا راجوبا سؤیلهییب.
«بیز آمریکا ویتسه-پرزیدنتینی قبول ائتمیجییک. بو، قودسون ایسرایلین پایتختی اولاراق تانینماسینا وئریلن جوابدیر»، – دئیه او بیلدیریب.
«فرانس پرس» آگنتلیگی ایسه آرتیق واشینگتنون بو آچیقلاما ایله باغلی فیلیسطینه خبردارلیق گؤندردیی حاقیندا معلومات یاییب. آمریکا فیلیسطینین بو آددیمینین قبول ائدیلمز اولدوغونو سؤیلهییب.
قئید ائدک کی، دکابرین ۱۸-ده آمریکانین ویتسه-پرزیدنتی مایک پنس ایسرایل و فیلیسطینه سفر ائدجک. اونون ایسرایل پارلامنتینده چیخیش ائدجیی گؤزلنیلیر.


text:
کئچمیش دانیشیقلاردا علی شریعتی نین تورک شاهلیقلاری نی "غلامان ترک" دئیه گونئی آذربایجان تورکلوگونون ملی بیلینج و شعورونو باسدیرماسی اوزره بیلگی وئردیک. بو دانیشیقدا ایسه علی شریعتی نین بیر آدیم داها آیاق اؤنه و قاباغا گؤتوردوگو و ایران آدینی یئدک چکن فارس سولچو آخینلاری و تشکیلاتلاری دا فارسلیق دوشونجه و مفکوره سینه ساریلمالاری نی سفاریش ائتمه سی اوزره بیلگی وئرمگه چالیشاجاییق. علی شریعتی "ملتلر آراسی صینفی دایانیشما (همبستگی طبقاتی ) اوزره یازمیش:
"صینیفلی انتیرناسیونالیسم؛ انتیرناسیونالیسمین اَن یئنی تورو و نوعیدیر. اونون یوزایلدن آرتیق کئچمیشی یوخدور. کومونیست پارتیسی نین بیلدیریشی و اعلامیه سی ایله بللنمیش و معین ائدیلمیش. او مارکسیسمین دونیا چاپیندا ایستدیگی و ایده آلی ساییلار. بورادا فیلسوف مارکس ایله سیاسی مارکس آراسیندا بیر ضدیتلی مقام گؤرونمکده-دیر. فیلسوف مارکس اومانیسمه سؤیکه نر و انسانلارین صینیف آیریشماسیندان ناله ائدرکن، سیاستچی مارکس انسانلارین صینیف آیریشماسینا و حاکیمیتین چیخاری و منفعتی اوغروندا یالنیز ایشچی صینیفی نین قورتولوشو اوچون دئییل، بوتون باشقا صینیفلارا دا مراجعت ائدر. (مارکسا گؤره) ایستر تک باشینا حاکیمیت ائتمک، ایسترسه ده تک باشینا دوشونجه و فیکیر یئریتمک ایشچی صینیفی نین حاقی ساییلار. ملتلر آراسی کومونیستلیگین بونوره سی ایشچی صینیفی اوزرینده قورولموش. بئله دوشونولمویش: - توپلوملاردان، ملتلردن، بؤلگه لردن، ملتلر آراسی ایلیشگیلردن و دونیانین سیاسی گؤتوروشمکلریندن کنار بو چرچیوه-ده یاشایان بوتون ایشچیلر بیربیرلرینه باغلی و آسیلیدیرلار. اونلارین بیربیرلرینه احتیاجلاری اولدوغو اوچون آغریلاری و چکدیکلری اذیتلر ده بیربیرینه بنزردیر. بو باخیمدان اونلار بیر جبهه-ده یئر آلارلار. ایشچی صینیفی و طبقه سی بیر دونیا گؤروشو و تاریخین جبر ائتمیش بیر آلین یازیسی اساسیندا بیر ایستک و ایده آل دوغرولتوسوندا حرکت ائدر. او دا خالقلار آراسی و بین الخالق اجتماعیتین گئرچکلشمه سیدیر. اوراداکی نظام ایشچی صینیفی نین بیرلیگینه اساسلانار. بو دونیایا حاکیم اولاجاق تک نظام و سیستیم کومونیسمدیر. هرکسه حاکیم اولاجاق ایدئولوژی مارکسیسم آدلانار. مارکسیسم بیلیم و عئلم اولدوقدا کیمسه اونون قیراغیندا و خاریجینده قالابیلمز. بو دئدیکلریمیزه باخمایاراق تئوری دونیاسیندان قیراغا چیخارساق، معاصیر دونیا تاریخینه بیر آز تانیش اولانلار اون سکیزینجی عصرده انگیلیستان قوشونلاری آفریقا و آسیا تورپاقلارینی اشغال ائتدیگینی و بونون آرخاسینجا آفریقا و آسیا مملکتلریندن انگلیستانا خام ماتئریال، یییه جک و آزیقانین داشیندیغینی یاخشی بیلر. بئله لیکله (انگلیستاندا) تجارت بازاری گلیشمگه، یئنی ایش یئرلری، یئنی مسلکلر و پئشه لر یارانمیش. سونوچ و نتیجه اولاراق انگلیستان فابریکالاری نین گلیشمه سی سورعتلنمیش، اقتصادین دورومو و وضعیتی گوجلنمیش. اوجوزلوق، بوللوق انگلیستان خالقینا یئنی و کئچمیشده اولمامیش راحاتلیغی سوغات گتیرمیش. بیرینجی دفعه اولاراق انگلیستان نین الی آغیزینا یئتیشمیش ایشچی صینیفی، نئچه تومارا (متیرلیک کاغاذا) قول چکمیش و اونو امضا ائده رک خیابانلاردا گؤوده گؤسترمیش. تظاهوراتچیلار انگلیستان استعمار دؤلتیندن و اونون قوشون باشچیلاریندان اشغالچی انگیلیستان قوشونلاری نین آفریقادا و آسیادا قالمالارینی ایسته یه رک یئنی قازانیلمیش تورپاقلاری الدن وئرمگین علیهینه اولموشلار. بئله لیکله مستملکچیلیگه معروض قالمیش مملکتلرین ایشچیلری و اکینچیلری نین یاشانتی قایناقلاری نی قوروتماغا چالیشمیشلار. بوندان شاشیردیجی سی بو دئدیکلریمیزین ترس (برعکس) اوزودور. او دا معاصر و سؤمورگه چیلیگین یوخ اولماسی زامانیندا باش وئرمیش: - مستملکه و مستعمره اولموش مملکتلردکی ایشچی صینیف، مارکس اونو دئوریمجیل و انقلابی قلمه آلماسینا باخمایاراق هامیدان داها آرتیق سؤمورگه چیلره باغلی اولدوغونو سرگیله میش و نمایشه قویموش. اونلار سؤمورگه چیلیگین سونا چاتماسینی اؤز ضررلرینه قلمه آلمیشلار. آفریقانین و آسیانین ضد ایستعمارچیلیق حرکتلرینده اَن توتوجو و محافظه کار کسیم، ایشچی صینیفی و طبقه سی ساییلارمیش. آیدینلار، اکینچیلر، بورژوالار و وارلی کارلیلار بیله مستعمره چی گوجلر علیهینه ایشچی صینیفیندان قاباقچیل ایمیشلر... بؤیوک غرب دؤلتلرینه باغلی اولان مستملکچیلیگه تابع توتولموش مملکتلرین کومونیستلرین گؤروشونه گؤره، ایستعمارچیلیقدان آرینماق مسئله سینی استعمارچی مملکتلرده ایشچی انقلابی (انقلاب پرولتری) باش وئردیکدن سونرا حیاتا کئچه بیلر. بو گؤروش و آنلاییش (اولدوقجا) مسخره ساییلار. بئله اولار و بو بیر دوزگون آنلاییش ساییلارسا، گرک هیند ملتی انگلیستاندا ایشچی صینیفی نین سرمایادارچیلیق سیستیمی نی قودرتدن سالاجاغی و کومونیستلیک انقلابی ایله انگلیستاندا ایشچی حؤکومتی قوراجاغی گونو گؤزلمه لی اولایمیش. بئله لیکله انگلیستان ایشچیلری انگلیستان ایستعمارچیلیغینی یوخ ائده رک هیندوستانا مستقیللیک وئرئیمیشلر!"[i]
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی "ملتلر آراسیندا صینیف دایانیشماسی" نین ایناندیریجی و واقعیتلر ایله اوزلشمدیگینی، هر بیر مملکتین چیخاری و راحاتلیغی بوتون وطنداشلارین راحاتلیغیدیر دئیه بو دئدیکلرینی اثبات ائتمک اوچون انگلیستان حؤکومتی ایستعمارچیلیغا تابع توتدوقلاری مملکتلری ترک ائتمه سی ایله انگلیستان ایشچیلری نین مخالفت ائتدیکلرینی بیر دلیل دئیه گؤسترر.
اوسته لیک فارس کومونیستلیگینی ده دیل و مدنیت باخیمیندان آییق ساییق اولماغا و فارسلیق آنلاییشینی الدن وئرمک یانلیش اولار دئیه اونلارا اویاریق و اخطار وئرمگه چالیشار. بو آنلاییشا اساسن فارس دیلی و مدنیتینی قاورامیش مذهبی و کومونیست کسیم اوچون دئموکراسی و مذهبی مورال و رفتار انسانلیق آنلاییشی دئییل، فارس حاکیمیتچیلیگی نین "تمامیت عرضی" دئیه تورپاق بوتونلوگو بیرینجی و تعیین ائدیجی بیر فاکت اولاراق اورتادا دورار. بو دوغرولتود سیدحیدر بیاتین دینی و حوزه وی داییره لرده گلدیگی قناعتی دقت چکیجی ساییلار. بو گؤروشلرین ترجمه سینی اوخویوروق:
فارس دیلی مذهبیلر واسیطه سی ایله گوجلنمیش و شیعه دیلی دئیه یاییلار و تبلیغ اولونار. اوسته لیک فارس دیلینه صاحیب چیخماق اوچون مذهبیلر و غیر مذهبیلر آراسیندا یاریشما و رقابت گئدر. اؤرنک اولاراق محمدرضا حکیمی اوچ، دؤرت ایل بوندان اؤنجه قومداکی یازار طلبه لر ایله ائتدیگی گؤروشونده کومونیستلرین فارس ادبیاتی اوچون چکدیکلری زحمتیندن سؤز آچاراق اونلارین یاراتدیقلاری اثرلرین بیر بؤلومونو فارس ادبیات چایی نین بیر قولو آدلاندیراراق طلبه لری فارسچا یازیب یاراتماغا تشویق ائتمیش. ... شکسیز فارسچا کئچمیش یوز ایلده ایکی بیربیرینه قارشی اولان آخین و جریانلار طرفیندن گوجلنمیش. بو آخین و جریانلارین بیری: دینسیزلر، دین علیهینه ساواش آچانلار، اؤرنک اولاراق صادق هدایت، محمدعلی فروغی، ناتل خانلری؛ او بیری آخین و جریان ایسه دینمدار، اؤرنک اولاراق علی شریعتی، حکیمی، مطهری، مکارم شیرازی، سبحانی، مهاجرانی ... و باشقالاریدیر .... شکسیز بو ایکی آخین و جریان بیر یئرده اوزلاشمیش و یاخینلاشمیشلار. بونا اؤرنک و مثال اولاراق هاشمی رفسنجانی نین ری شهرینده شئیخ ابولفتوح رازی قورولتای و کونگیره سینده آشکارجا دیله گتیردیگی ایفاده لری گؤسترمک اولار، هاشمی رفسنجانی دئمیش: رژیم گذشته خیلی اهمیت می داد به گدشتهِ ایران و زبان فارسی و ... ما هم نباید این چیزها را منفی بدانیم". بو بیربیرینه اوزلاشما و یاخینلاشمانین زیروه سی حداد عادل سیماسیندا ظاهیر اولار. حداد عادل فارس فرهنگیستانی نین رئیسی اولاراق جمهوری اسلامی مجلیسی نین ده رئیسیدیر. باشقا بیر اؤرنک فارسپرست شخص اولاراق مشهدده فردوسی اونیوئرسیته سی نین اوستادلاریندان بیری اولان یاحقی نی آد چکمک اولار. یاحقی دئمیش: "ما جرأت نمی کردیم این حرف هارا (حرفهای فارس پرستانه را) بزنیم. سخنان آقای هاشمی به من جرأت داد."[ii]
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی غرب اؤلکه لرینده اولان مارکسیسم، هومانیسم و مذهبچیلیک آخینلاردان فاکت گتیرمک ایله و آشاغیدادا ائشیده جه گیمیز اؤرنکلری سیرالاماقلا فارسلیق آنلاییشینی پهلویلر زامانی مود اولموش باستانگرایلیق، آریاچیلیق آنلاییشیندان دینچی، مذهبچی داییره لره ده جالاماغا و فارسلیق و فارس مدنیت راسیستلیگی اوچون بؤیوک کوتله و توپلوم اولوشدورماغا چالیشمیش. بو اساسدا بوگون آذربایجان شهر و کندلرینده ده علی شریعتی نین اثرلری ایله تانیش اولموش تورک مذهبی کسیملر ده تورک دیل بیلینجی و شعورونا مالیک اولمادیقلاری اوچون "شیعه و ایرانیت" دئیه آذربایجانداکی سنتی "شیعه لیک" علیهینه ساواش آچماغا و علی شریعتی نین اویدوردوغو "تشیع علوی" یالانلاری نین آرخاسینجا هوری و قیلمان دئیه فارسلیق قاطارینا مینمگه و خالقی دا بو قاطارا میندیرمگه چالیشارلار. بو دوغرولتودا کئچیش دانیشیقلاردا جلال محمدی-دن اؤرنکلر سرگیلدیک[iii]. آذربایجان تورکلوگونون مذهبی کسیمی علی شریعتی نین بو شارلاتانلیق اثرلری ایله فارسلیغا جذب اولماسینا باخمایاراق سولچو کسیمی کئچمیشده ایران ممالیکی محروسه سینه ایدئولوژی داشیجی سی اولدوغو اوچون فارسچا رسمی دیل دئیه سؤزده حق تعیین سرنوشت (اؤز مقدراتینی تعیین ائتمک) آنلاییشینی دیله گتیرمه سینه باخمایاراق اؤز دیلی و مدنیتی اساسیندا تشکیلاتلانماغا و اؤزونه فارسلیقدان آیری و مستقیل تشکیلات قورماغا جسارت ائتمه میش. دئمک، فارس سولچو تشکیلاتلاریندا فارس اولمایان شخصلر خئیرده شَرده اولان بیر آیاقچی کیمی فارس سولچولاری نین گؤز بویایان یالانلارینا اویار و فارسلیق باتلاغیندان اؤزلرینی اوزاق توتابیلمزلر. علی شریعتی گئنه داوام ائدر:
"بو آنلاییش (غربده کومونیست سیستیمی قورولاجاق سونرا مستعمره چیلیگه تابع توتولموش توپلوملاردا آزاد اولاجاق آنلاییشی) موریس تورئز و الجزایرین کومونیست پارتی سی طرفیندن الجزایر "آزادلیق قورتولوش جبهه سی" نی تحریم ائتمکلری ایله حیاتا کئچمدیمی؟"[iv].
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی ملتلر آراسی انتیرناسیونالیسم پرولتئری آنلاییشی نین دا یالان اولدوغونو و بو ایدئولوژیلرین بؤیوک ایستعمارچی گوجلر خدمتینده اولدوغونو وورقولاماغا چالیشمیش. گئنه ده اوخویوروق:
"باشقا یاندان، توپلوملار آراسیندا ایستعمارچی خاریجی گوجو ائشیگه سالماق اوچون صینیفلارا و طبقه لره آرخالانارکن بیر ملتین ایشچی صینیفی و طبقه سی اؤز صینفی و طبقاتی موضع سینی دگیشمدیگی اوچون او ملتین مستقیللیگی مارکسیسمین صینیفلر و طبقه لر تئوریسینده سیغیشابیلمز. دئمک (مارکسیسم تئوریسینه گؤره) ملی مستقیللیک حیاتا کئچدیکده ملی سرمایادارلیق و ملی بورژوالیق اؤزگه و خاریجی سرمایادارلیق و بورژوالیغین یئرینه اوتورار. بئله لیکله ایشچی صینیفی و طبقه سی مستملکچیلیگه و مستعمره چیلیگه تابع توتولموش ملت-ین اؤز بدنه سینده باش قالدیرماسی وورقولانار و تأیید اولونار. ملت ساحه-سینده ایستعمار علیهینه باشلانمیش حرکت و نهضت "ملی دایانیشما (همبستگی)" دئیه صینیفلار و طبقه لر آراسیندا اولان دوشمنلیکلره اوستون توتولدوغو اوچون بو حرکت مارکسیست انقلابی نین باش وئرمه سی نی تأخیره سالار. بو باخیمدان ملی باش قالدیرمالار و ملتلرین ایستعمارچیلیق علیهینه ائتدیکلری مجادیله سی مارکسیستلرین نظرینده "اؤگئی انقلاب (انقلاب ناتنی)" دئیه قلمه آلینار (دقت: بو باخیمدان مارکسیستلر ملتچیلری ارتجاعی دئیه قلمه آلار). (مارکسیستلر) سون ایللرده ملی حرکتلری قبول ائتسه لر ده، بو بیر سیاسی و دیپلوماتیک جبهه-ده یئر آلماق و دونیا چاپیندا رقابت ائتمک ماهیتی داشییار. ... آسیادا و اؤزللیکله آفریقادا ملتچیلیک نئجه مارکسیسمی گئری اوتورتدوغونا هامیلیقجا تانیق و شاهید اولدوق. ملتچیلیک ایستعمارچیلیق علیهینه رهبرلیگی اؤز الینه آلاراق پرولتر و ایشچی طبقه سی نین دونیادا انقلاب ائتمه سینه و سرمایادارلیق سیستیمینی یوخ ائتمه سینه گؤزتچی و منتظر قالمایاراق کومونیست پارتیلری اؤزونده اریتدی ویا اونلاری ضعیف بیر دوروما دوشوردو. (بونون آرخاسینجا) اونلار زامان آخاریندا مختلیف قوروپلارا بؤلونمه لی اولدولار. بئله لیکله بعضی مملکتلرده اوچ کومونیست پارتیسی وار گؤرونر"[v] .
علی شریعتی-یه گؤره مارکسیستلر "ملی آزادلیق" یانچیسی اولدوقلارینی بیر استئراتئژیک حرکت دئیه تانیملار و تعریف ائدرلر. بو قناعته دلیل اولسون دئیه، مستعمره چیلیگه معروض قالمیش مملکتلرده قورتولوش حرکتی نین گوجو "ملی گوجلر"ین الینده بیرلشدیگینی و سولچولار تجریده اوغرادیقلارینی و کمونیست یانچیلاری اؤز آرالاریندا بؤلوندوکلرینی بیر دلیل دئیه گؤسترمگه چالیشار. علی شریعتی نین بو گلدیکلری قناعت اولدوقجا دوزگون بیر قناعتدیر. علی شریعتی نین بو گلدیگی قناعتدن ایستر ایستر آذربایجان تورکلوگونون مذهبیلری، ایسترسه ده کومونیستلری ده درس آلمالیدیر دئیه دوشونورم. دئمک، هر هانکی بیر ملی توپلوم و مملکتین چیخارلاری، او توپلوم و مملکتی اولوشدوران بوتون وطنداشلارین چیخارلاری دئیه نظره آلینمالی، دیل و مدنیت اساسلی اورتاق و مشترک هدف اوچون بیرلیکده حرکت ائتمک دوزگون یولدور دئیه دوشونمه لیییک.
علی شریعتی ملی چیخار و منفعت هر شئیدن اوستون توتولمالی دئیه "ملتلر آراسی هومانیسم دایانیشماسی"، "ملتلرآراسی مذهب دایانیشماسی" و "ملتلر آراسی صنیف و طبقه دایانیشماسی"نین یالان اولدوغو اوزره اؤز گؤروشلرینی یکونلاشدیرماغا چالیشار، اوخویوروق:
"... برتراند راسئلین دئدیکلری تعجب دوغوردوغو کیمی موریس تورئزدن ده بیر فاکت بیان ائدیم، بئله لیکله صنیفی و طبقاتی بین المللچیلیگین ده هامان آنلام و معنایا گلدیگی آیدینلاشمیش اولسون. دئمک، انسانی، مذهبی و صینیفی بین المللچیلیک، هر اوچو بیر نوع امپریالیسم ماهیتیندن حئکایت ائدرلر. موریس تورئز یالنیز فرانسه کومونیست پارتیسی نین باشچیسی دئییل، ائله جه ده دونیا کومونیستلری نین تانینمیش شخصیتلریندن بیری ساییلارمیش. فرانسه ایستعمارچیلیغی نین شعاری "سئن چایی پاریسین باغریندان و قلبیندن کئچر و آغ دنیز (دریای مدیترانه) ده فرانسه نین باغریندان و قلبیندن کئچر" اولدوغونو بیلیریک. یعنی آفریقاداکی فرانسه مستملکه چیلیگینه معروض قالان مملکتلری و فرانسه-دن آییران آغ دنیز (مدیترانه دنیزی) اولدوغونا باخمایاراق بو توپراقلار بؤیوک فرانسه نین توپراغی ساییلار. مَثَللرده الجزایر فرانسه نین بیر بؤلگه سیدیر (دئییلر)! فرانسه نین کومونیست پارتیسی بو جغرافی بؤلوشمه نی قبول ائتمیش ایمیش. فرانسه ایستعمارچی رئژیمی الجزایرده وئرگی و مالیات اداره سی نین باشقانلیغی و ناظیرلیگی تابلوسوندا "فرانسه نین وئرگی و مالیات باشقانلیگی و ناظیرلیگی، الجزایر شعبه سی" یازدیغی کیمی، فرانسه کومونیست پارتیسی نین ده الجزاییرده شعبه سی وار ایمیش. اونون دا آدی فرانسه کومونیست پارتیسی، الجزایر شعبه سی آدلانارمیش. ملتچیلر و آیدینلار فرانسه کومونیست پارتیسی نین باشقانی موریس تورئزه بو مسئله اوزره اعتیراض ائتدیکده، او بیر کلاسیک مارکسیست وئرمه سی لازیم اولان جاوابی وئرمیش و دئمیش: "الجزایر ملت ده دئییل، مملکت ده دئییل، یالنیز بیر مملکت اولماق اوزره-دیر. بو ایفاده یالنیز (فرانسه ایستعمارچیلیغی نین ووروجو قولو ساییلان) ژنرال سالان و مسیو پینه کیمی نظامی شخصلرین دیلیندن ایفاده اولابیلرمیش"[vi].
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی فارسلیق آنلاییشیندان یاپیشدیغی اوچون موضوع ایجابیندا هر هانکی بیر ملتلر آراسی دایانیشمانین یالان اولدوغونو اورتایا قویماسینا باخمایاراق زمان ایجابیندا ملتلر آراسی ایسلامچیلیغی فارسلیق اوچون چوخ دا یئرلی و یارالی قلمه آلمیش. دئمک، فرانسه ایستعمارچیلیغینی نقد و تنقید ائدن ذاتلار نه اوچون فارسلیق حاکیمیتی آلتیندا اینیلدگن و یوخلوغا معروض قالان ملی توپلوملارین وارلیغیندن سؤز آچماق ایستمه میشلر مسئله سی علی شریعتی نین دوزگون و صادیق اولمادیغینی دا اورتایا قویار. علی شریعتیدن اوخویوروق:
"... ملیت دوغرودان دا صینیفلار و طبقه لر آراسیندا اولان ضدیتی باسدیرماق اوچون دئییل. ترسینه صینیفلار و طبقه لر آراسیندا اولان دوشمنلیک و ضدیت ملیت اوچون بؤیوک خسته لیک و مریضلیک ساییلاراق ملتی بؤلوشدورمک اوچون بیر عامیل ساییلار"[vii].
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی فارس جبهه ملی محفلینه باغلی اولدوغو اوچون ملیت آنلاییشینی دئموکراسی و پلورالیسم آنلاییشی ایله دئییل، تک سسلی بیر فارس دیل و مدنتی نی اساس گؤتورموش تشکیلات دئیه جبهه آنلاییشینی ساوینار و دفاع ائدر. بو آنلاییشین سونوچ و نتیجه سی ده تجربه ائتدیگیمیز دک دیکتاتورلوغا و گئری ذکالیغا یول آچار. علی شریعتیدن گئنه ده اوخویوروق:
"مارکسین آلمان، فرانسه و انگلیستاندا داخلی قارش دورما و ضدیتی مطرح ائتمه سی و مترقی بیر آنلاییش دئییل. بو آنلاییش بیر جبهه-ده قارشی دورما یارادان و داغیلماغا یول آچان بیر آنلاییش ساییلار. بو جبهه بیر واحید بدن کیمی امپریالیسم و ایستعمار قارشیسیندا دورموش. ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا گلیشمه میش مملکتلرده (جهان سوم-دا) ایستعمارچیلیق علیهینه اولان باش قالدیرمالاردان اؤیرنمه میش اولان وار می؟ سؤمورگه سی و ایستعمارچی گوجلر هوجوم ائتدیکده امپریالیسمدن قورتولماق اوچون دایاناجاقلی و منطقی گوج ملیت ساییلار"[viii].
اوسته گؤرونوگو کیمی علی شریعتی نین صنعتی مملکتلرده کارل مارکسلارین "ایش" ایله "سرمایا" اوزره اورتایا آتدیقلاری گؤروشلرین یانلیش اولدوغونو منظور ائدر و فارس ملیتچیلیگینی "جبهه ملی ایران" دئیه قاباراتماغا چالیشار. علی شریعتی نین فارسلیق گؤروشونه اساسا ملی دیریلیک مسئله سی عموم فارس ملتینی اولوشدوران طبقه و صینیفلرین مسئله سی اولمالیدیر. ملت مقوله سینده هر هانکی صنفی منفعتی باهانا ائده رک ملت چیخارلارینا کورک چئویرمک اولماز. بو اساسدا دا علی شریعتی خالق کیته سی نین مسلمان اولدوغونو نظره آلاراق اؤز ایدئولوژیسینی "ملی و مذهبی" دئیه "شیعه لیک – ایرانیت" اساسیندا اورتایا قویماغا چالیشمیش. دئمک، علی شریعتی بیر نظریه چی اولماسینا باخمایاراق اونون "باز شناسی ایرانی- اسلامی" نظریه لری طرفسیز گؤروشلر دئییل، علمی باخیمدان سیاستی فارسلیق خدمتینه آلمیش فارس ایستعمارچیلیغینا خدمت ائدر.
ایشیق سؤنمز، 28.09.2018
[i] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، چاپ تهران، ص. 187.
[ii] سید حیدر بیات، سبحانی مرجع تقلیدی که اشعار "هوپ هوپ" نامه را حفظ است و ... https://hbayat.wordpress.com/author/turkicworld/page/19/
[iii] ایشیق سؤنمز، علی شریعتی و فارس شعوبیه چیلیگی 5: http://www.isiqsonmaz.com/Seite379.pdf
[iv] علی شریعتی، باخ اورادا.
[v] علی شریعتی، باخ اورادا، ص. 188.
[vi] علی شریعتی، باخ اورادا، ص. 190.
[vii] علی شریعتی، باخ اورادا، ص. 190.
[viii] علی شریعتی، باخ اورادا ، ص. 191.


text:
روسییانین موسکوا ویلایتینین اودینچووسک رایونونون وولکووو کند ساکینینین ائویندن اوغورلوق ائتمکده شوبههلی بیلینهن آذربایجانلی ساخلانیلیب.
رئپورت خبر وئریر کی، یانوارین ۱۰-دا، نؤوبتچی حیسهیه موسکوا ساکینیندن اونون منزیلیندن اوغورلوق ائدیلمهسی بارهده عریضه داخیل اولوب. قادین نامعلوم شخصین اونون وولکووو کندیندهکی ائوینه داخیل اولاراق اوغورلوق ائتدیینی بیلدیریب.
حقوق-محافظه اورگانلارینین امکداشلاری آدی هلهلیک آچیقلانمایان ۲۴ یاشلی آزربایجانلینی ساخلاییبلار. فاکتلا باغلی روسییا جینایت مجللهسینین ۱۵۸-جی ماددهسی اوزره جینایت ایشی آچیلیب. بو ماددیله نظرده توتولموش آزادلیقدان محروم ائدیلمه مدتی ۶ ایلدیر.
معلوماتدا بیلدیریلیر کی، شیکایتچییه ۹ مین روس روبلی میقداریندا ضرر دییب.


text:
آبش پرئزیدئنتی پلانی بیر کنارا قویماق اوچون قرار قبول ائدرسه، باش وئرهنلرله گؤره مسولیتی اؤزو داشیمالیدیر. اگر آبش-این یئنی حکومتی هرترفلی بیرگه فعالیت پلانینی (هبفپ) ایجرا ائتمزسه، ایران تئز بیر زاماندا نووه فعالیتلرینی اوولکی فورمادا داوام ائتدیرهجک.
آپا-نین معلوماتینا گؤره، بونو بو گون ایرانین خاریجی ایشلر ناظرینین بئینلخالق و حقوق مسئلهلری اوزره موعاوینی عباس اراقچی کئچیردیی مطبوعات کونفرانسیندا دئییب.
آ. اراقچی دئییب کی، آبش-این یئنی هؤکومتیله هبفپ ایله باغلی هئچ بیر موذاکیره آپاریلمایاجاق: «هبفپ ایرانلا ۶ اؤلکه و آوروپا بیرلیگی ایله ایمزالانمیش چوخترفلی رازیلاشمادیر. آبش پرئزیدئنتی پلانی بیر کنارا قویماق اوچون قرار قبول ائدرسه، بو اونون اؤز ایشیدیر و بوندان سونرا باش وئرهنلرله گؤره ده مسولیتی اؤزو داشیمالیدیر. هبفپ ایله باغلی هئچ بیر یئنی موذاکیره آپاریلمایاجاق. اگر اونلار بو پلانی جیراراجاقلارسا، ایران بو پلانی یاندیراجاق. امین اولون، هبفپ تضییقلرله بیرگه ایجرا اولونمایاجاق. بو پلانین ایجراسینا دایر اؤهدهلیک خوش نیتلیک آتموسفئرینده باش توتاجاق، تضییقلرله دئییل. تضییقلر و سانکسییالار اولارسا، بو اؤهدلیین ایجرا اولونماماسی آنلامیندا اولاجاق».
آ. اراقچی دئییب کی، ایرانین آبش ایله نووه موذاکیرهلری باشا چاتیب و دانیشیقلار بوندان سونرا هبفپ-نین ایجراسی ایله باغلی بعضی تئکنیکی مسئلهلره دایر اولاجاق. «ایرانین نووه فعالیتلری تامامیله قانونیدیر و داوام ائدیر. بو گون اورانین زنگینلشدیریلمهسی و اورانین زنگینلشدیریلمهسی ساحهسینده آراشدیرما پروسئسی قاباقجیل تئخنولوگییا ایله داوام ائتدیریلیر. اورانین زنگینلشدیریلمهسی اوچون یئنی سئنتریفوقالار حاضردا تئست اولونور و ماقاتئ ایله الده اولونان پروقراما اساساً ۱۵ ایل عرضینده ایران صنایع زنگینلشدیریلمهسی مرحلهسینه چاتاجاق».
آ. اراقچینین سؤزلرینه گؤره، اراک نووه رئاکتورو حاضردا مودئرنلشدیریلیر. «اراک رئاکتورو مودئرنلشدیرلیر و داها اینکیشاف ائتمیش رئاکتور قوراشدیریلاجاق. ایرانین نووه پروقرامی دقیق هئسابلانمیش جدول اوزره اینکیشاف ائتدیریلیر».
ایرانین خاریجی ایشلر ناظرینین موعاوینی دئییب کی، هبفپ-نین ایجراسیندان سونرا اؤتن بیر ایل عرضینده ایران بئینلخالق سوله و تهلوکهسیزلیک اوچون تهلوکه کیمی دئییل، بلکه یئنی بیر سیمادا تانینیب. «آبش و ایرانین دوشمهنلری ایرانین سولهیؤنوملو نووه پروقرامیندان سوی-ایستیفاده ائدرک اؤلکهمیزی بئینلخالق عالم اوچون تهلوکه کیمی گؤستریردیلر. دئییردیلر کی، ایران نووه سلاحی الده ائتمک ایستییر و سس-کوی سالیردیلار. لاکین هبفپ-دن سونرا بو سس-کوی یاتدی».


text:
ایرانین غربینده ۴،۰ و ۳،۸ بال گوجونده آردیجیل ایکی زلزله باش وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده آوروپا آرالیق دنیزی سیسمولوژی خیدمتی معلومات یاییب.
معلوماتا گؤره، ایلک زلزلهنین اپیسنتری ایرانین کیرمانشاه شهریندن ۱۷ کم شیمالغربده، اوجاغی ۲ کم درینلیکده، ایکینجی زلزلهنین اپیسنتری ایسه سرپل زهاب شهریندن ۳۲ کم شیمال شرقده، اوجاغی ۸ کم درینلیکده یئرلشیب.
داغینتی و خسارت آلانلار بارهده معلومات وئریلمهییب.
خاطیرلاداق کی، نویابرین ۱۲-ده عراق-ایران سرحدینده ۷،۲ بال گوجونده اولان زلزله بؤیوک داغینتیلارا و تلفاتا سبب اولوب. کیرمانشاه ایالتینده ۳ گونلوک ماتم اعلان ائدیلیب.


text:
ایرانلا نووه مقاویلهسی ایمضالانماسایدی، دونیا ماکسیمال تهدید قارشیسیندا قالاردی.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلر بریتانییا خاریجی ایشلر ناظری بوریس جونسونون «واشینگتن پست» قزئتینده درج اولونان مقالهسینده یئر آلیب.
«حاضردا بو راضیلاشما اجرا اولونور. بیز حساب ائدیریک کی، بو، بین الخالق اجتیماعیت اوچون داها یاخشی واریانتدیر. بو مقاویله اولماسایدی، تهران بیر نئچه هفته عرضینده نووه سلاحی اوچون لازیم اولان اورانی الده ائدجکدی. ایندیکی زاماندا ایسه بونا مینیموم بیر ایل لازیمدیر. بو ایسه بین الخالق اجتیماعیته ایمکان وئریر کی، تهران طرفیندن اولان پوزونتولارا درحال رئاکسییا وئرسین»، – دئیه او بیلدیریب.


text:
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
Feb 22, 2015
آذربایجانین تورکلشمه سی و آذری تورکجه سی نین تشکولو
یازان: دوکتور جواد هیئت یئنی دن نشر اوچون حاضیرلایان: علی قره جه لو
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
آذری تورکجه سی نین ده دیگر دیللر کیمی بیر چوخ دانیشیق لهجه و یا آغیزلاری بیرده ادبی دیلی واردیر کی آذربایجانین عموم خلق دیلی اساسیندا فورمالاشمیشدیر ( تشکول ) و بوگون اونا یازی دیلی ده دئیلیر و مقاله میزین ده موضوعسونو تشکیل ائدیر.
آذری تورکجه سی نین تشکول تاریخی و یا واحد عموم خلق دیلی شکلینی آلماسی ( فورمالاشماسی ) آذربایجانین تورکلشمه سیله علاقه داردیر.لاکن اونونلا همزمان و چاغداش دگیلدیر. بو دیلین نه زامان عموم خلق دیلی شکلینده واحد بیر دیل شکلینی آلماغی بارده ده مولفلر آراسیندا اختلاف واردیر. غرب تورکولوگلاری، تورکیه و بعضی آذربایجان یازیچی و دیلچیلری ( زکی ولیدی توغان، محرم ارگین، ع. ص. سومبات زاده و س ). آذربایجانین میلادی 13- 11 عصرلرده تورکلشدیگینی و تورک دیلی نین ده بو عصرلرده عموم خلق دیلی اولوب فورمالاشدیغینی قبول ائدیرلر، لاکن شمالی آذربایجان و روس مؤلفلری نین بیر چوخلاری آذربایجاندا تورکلرین حتی میلاددان اول یاشادیقلارینی و آذربایجان خلقی نین 7- 3 – اینجی عصرلرده تورکلشدیگینی و دیلیمیزین ده 8 – اینجی عصرده فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. ( دمیرچی زاده، توفیق حاجی یف، نظامی خودی یف، محمود اسماعیلوف و .. ).
بیز بوبارده هر ایکی طرفده یازیلان کتاب، مونوگرافی و مقاله لری اوخویاندان سونرا بو مقاله نی یازماق قرارینا گلدیک. بورادا هر ایکی طرفین فکرلرینی قیساجا ایضاح ائتدیکدن سونرا اؤز دوشونجه میزی بیان ائده جگیک.
1365 ( 1986) دا نشر ائتدیگیمیز " تاریخ زبان و لهجه های ترکی" کتابیمیزدا بو خوصوصدا ییغجام معلومات وئرمیشدیک. بو مقاله ده مسئله نی بیر آز داها آچماق ایسته ییریک.
آذربایجانین تورکلشمه سی :
آذربایجانین تورکلشمه سی تورک ائللری نین بو اؤلکه ده گلیب یئرلشمه سیله مومکون اولموشدور. تورکلرین آذربایجانا گلیب یوردسالماقلاری چوخ قدیم دن باشلامیش و میلادی 16 – اینجی عصره قده ر دوام ائتمیشدیر.
شمالی آذربایجان مؤلفلری نین بعضی لری، هله سون زامانلاردا، بو قناعته گلمیشلرکی آذربایجان لاب قدیمدن تورکلرین یوردو اولموش و سونرا دان گلن تورکلرده بونلارا قاریشیب یئرلی لشمیشلر. حتا بعضی لری ( محمود اسماعیلوف و س ) قدیم تورکلرین و یا پروتو تورکلرین اولا اؤن آسیادا اوتوردوقلارینی و شاید اورادان اورتا آسیایا کؤچدوکلرینی یازیرلار. مثلا رحمتلی آیدین محمداوف (1) و همچنین توفیق حاجی یف (2) اؤز کتابلایندا بعضی سومر – تورک سؤزلرینین بنزرلیگینه اشاره ائده رک سومر مدنیتی نین تشکولونده تورک ائتنوسو ( قوم ) نون بلاواسیطه و یا دولای سیله ( واسیطه ایله ) اشتراک ائتمیش اولدوغونو یازیرلار. بو بارده تورکیه عالملریندن پروفسور عثمان ندیم تونا (3) اوزون مدت آراشدیرمالاردان سونرا 150 دن چوخ سومر سؤزونو سیستملی شکیلده فونه تیک دگیشمه لری و عوضلنمه لری ایرله مکله تورک سؤزلری ایله مقایسه ائتمیش و ان قدیم دؤورده سومر– تورک دیللری نین آراسیندا اونسیت اولدوغونو گؤسدرمیشدیر. 20 – اینجی عصرین باشلاریندا ف . هومل سومر– تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب سومر دیلی نین ده آلتای دیللریندن اولدوغو قناعته گلمیشدیر.
مشهور چاغداش قازان عالیمی اولجاس سلیمان دا سومر – تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب 60 کلمه ده یاخینلیق اولدوغونو تثبیت ائتمیش و نتیجه ده سومر دیلی ایله قدیم تورک دیلی آراسیندا مدنی باغلیلیق و مناسبت اولدوغو قناعته گلمیشدیر. (N.Seferoğlu: Türk Dünyası, Istanbul, 1992)
بیر چوخ مولفلر هیرودوت، بیزانس مولفلری مئناندر فئونان و فئوفیلا سیموکاتتا دان نقلا ساکالارین حاکم طبقه سی نین تورک اولدوقلارینی یازیرلار. ( ی. ب. یوسفوف، ذکی ولیدی توغان)
ساکالار میلاددان اول ( 7- 6 ) شرق دن غربه گئدره ک آذربایجان و قافقازدا ساکا امپراطورلوغونو قورموشلار و افراسیاب دا اونلارین خاقانی اولموشدور. کوروش دا جیحون نهری کناریندا ساکالارلا ساواشاندا تومروس اونلارین پادشاهی ( ملکه) اولموشدور. ( 4- 5 – هرودت، گزنفون)
ساکالاردان سونرا تورک ائللری مختلف آدلارلا اورتا آسیادان غربه، قافقاز و آذربایجانا گلمیشلر. بونلاردان هونلار، بولغارلار، سابیر ( ساویر)، پئچه نکلر، خزرلر و کنگرلر، آغاچئری لر، اون اوغورلار، ساری اوغورلار میلادین ایلک عصرلرینده بو منطقه یه گلیب یئرلشمیشلر. بو ائللرین مهاجرت تاریخلری حقینده ده مولفلرین قئیدلری مختلف دیر. مثلا میلادی 5 – اینجی عصرده یاشایان ارمنی مولفی موسی خورن و آباس کاتینا ( ارمنی مولفی) یازیرلارکی بولغارلار میلاددان اول ایکی نجی عصرده قافقازدا یاشاییردیلار و اونلارا اون اوغوز دا دئیلیردی.
غرب مولفلری نین یازدیقلارینا گؤره ( رنه گروسه R.Grousset: L,Empire Des Steppe ) هونلار 5- 4 – اینجی عصرده اورتا آسیادان غربه و آذربایجانا گلیب حکومت قورموشلار. بالاساغون شهری ( آرازین جنوب ساحیلینده موغاندا) اونلارین مرکزی اولموش.
بوگون هونلاری بوتون اوروپا مولفلری تورک ساییرلار. هونلار شمالی آذربایجاندا ( آلبان ) دیگر تورک طایفالاری ایله بیرلیکده کونفدراسیون قورموشلار. قوقاسیان، واراشیلی ( اودین لردن) قدیم ارمنی قایناقلارینا دایاناراق یازیرکی 5- اینجی عصرین سونلاریندا و 6- اینجی عصرین اول ینده تورکلر آذربایجانین هر طرفینده یئرلشمیشدیلر و هون – ساویر بیرلیگینه اون اوغورلاری، اوغور و کنگرلر ده داخل اولموشلار.
خزرلر میلادی 350 – اینجی ایلده قافقازیا یا گلمیشلر. آلبان مولفی موسی کالانکایتوکلونون یازدیغینا گؤره میلادی 6- اینجی عصرده آلبانیا ( اران) دا تورک دیلی او قده ر یاییلمیشدی کی 520- اینجی ایل ده اران کشیشی سابیرلر آراسیندا تورک دیلینده مسیحیت تبلیغی آپاریردی ( محمود اسماعیل، آذربایجان تاریخی . باکی – 1992)
آلبانیادا میلادی اوچونجو عصردن باشلایاراق تورک طایفالاری ( هونلار، بولغارلار، خزرلر، ساویرلر، کنگرلر، پئچه نکلر و س ) و طایفا بیرلیکلری آلبان خلقی نین تورکلشمه سینه سبب اولموشدر ( 8- 3 عصرلر) ( نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو. باکی 1991).
خزرلر قافقازدا یئرلشه ندن سونرا اؤنجه گؤک تورک امپراطورلوغونا تابع اولموشلار. 7- اینجی عصرده گؤک تورک امپراطورلوغو چؤکدوکدن سونرا مستقل اولوب، اؤزلری امپراطورلوق قورموشلار و رسمی دیللری ده خزر تورکجه سی اولموشدور. ساسانی لردن قبادین ( 531- 486 میلادی) سلطنتی نین سونونا قده ر اران، گرجستان، و اسپوراقان و سیسئجان خزرلر و تورک ائللری نین الینده قالمیش اونا گؤره ده بوتون آذربایجانا خزر اؤلکه سی دئیرلر. ( طبری، بلاذری، ابن خردادبه، یعقوبی)
انوشیروان بو منطقه نی دربنده کیمی تورکلردن آلدی و اورادا دربند قلعه سینی تیکدیردی.
یوخاریداکی حادثه لری نظرده توتاندا وهب ابن منبه ین ابن هشام ین کتاب التیجان دا معاویه دن ائله دیگی روایت طبیعی نظره گلیر: بیر گون معاویه آذربایجانا قوشون گؤنده رمه دن قاباخ مشاوری عبید ابن ساریه دن سوروشدی آذربایجان ندیر ؟ عبید دئدی کی بورا قدیم دن تورکلرین اؤلکه سی دیر.
میلادی اونونجوعصرده روسلار قوتلندیلر و خزرلره هجوم ائدیب و اونلاری مغلوب ائتدیلر ( 965 میلادی) بو شرایط ده خزرلرین بیر قسمی آذربایجانا و بیر قسمی ده شرقی آوروپا یا کؤچدولر. قیپچاقلاردا 9- اینجی عصرین سونلاریندان خزرین شمالیندان غربه طرف کؤچدولر. بونلارین بیر قسمی آذربایجانا گلیب مسلمان اولدولار. بیر قسمی ده مسیحیتی قبول ائدیب گرجستنا گئتدیلر و گورجی لر آراسیندا گورجیلشدیلر.
بعضی قایناقلاردا قبچاقلارین میلادین اول عصرلریندن قافقاز و آذربایجانا گلدیکلری یازیلمیشدیر.
بیزیم فکریمیزجه شمالی آذربایجان مولفلری و روسلار بو تاریخی حادثه لری نظرده توتاراق آذربایجانین 7- اینجی عصرده تماما تورکلشدیگینی و آذربایجان تورکجه سی نین 9- 8 – اینجی عصرلرده واحد بیر دیل کیمی فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. لاکین آشاغیدا ایضاح ائده جگیمیز کیمی بو عصرده تورکلشمه آنجاق شمالی آذربایجانا شامیل اولابیلیر، چونکی تاریخی سندلر گؤستریرکی جنوبی آذربایجاندا سلجوقلار و مغول لار گلنده داخی بوتو خلقین دیلی تورکجه اولماییب مختلف بؤلگه لرده مختلف دیل و لهجه لر یاشاییرمیش.
اسلام تاریخچی لری نین یازدیقلارینا گؤره آذربایجان عرب – اسلام قوشونی طرفیندن فتح اولوناندا بورادا نه دین نه ده دیل بیرلیگی وارمیش و بیر چوخ شهرلرده آذری دئییلن ( تاتی ) دیل لهجه لری رایج ایمیش.
مقدسی نین یازدیغینا گؤره اونونجو عصرین سونوندا اردبیلین اطرافیندا، سبلان بؤلگه سینده اهالی 70 دن چوخ دیلده دانیشیرمیشلار.
ابن حوقل یازیرکی بو بؤلگه نین کندلرینده فارس تات دیلیندن باشقا دیللرده رایج ایمیش و بونلار بیر– بیرلری نین دیللرینی باشادوشمورموشلر. عربلرین ایکی یوز ایله یاخین حاکم الدوغو دؤورده ده تورکلر آذربایجانا گلمیشلر. بو دؤورده ده اسلام دینی ایله بیرگه عرب دیلی و حتی آز چوخ فارس دیلی ده یاییلماغا باشلامیشدیر. بو دؤورده دین و مدنیت بیرلیگی تشکول ائتمیش و آذربایجان قاباغا گئتمیشدیر.
آذربایجان سلجوقلولار زامانیندا:
آذربایجانین بؤتوولوکله تورکلشمه سی 11- اینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا سلجوقلو ( اوغوز) تورکلرین ایرانا و خصوصیله آذربایجانا گلیب یئرلشمه لریله باشلامیشدیر.
سلجوقلار گلنده آذربایجاندا خزرلر و اونلارا یاخین اولان بولغارلار، آغاچری لر، پئلئچرلر، بورچالی لار و خصوصیله کنگرلیلر یاشاییردیلار. قیبچاقلاردا شمال دان گلیب آذربایجاندا یئرلشمیشدیلر. بو تورک ائللری نین اکثریتی قباله، بورچالی، قازاخ، آساسوغی آراز ساحللری و موغان دا اوتوروردولار.
آلپ ارسلان 1064- میلادی ده گنجه نی آلدی. اوغلو ملکشاه زامانیندا شاوتکین نین سرکرده لیگینده بوتون اران و گرجستان آلیندی و اوندان سونرا گنجه تورکمن (اوغوز) شهری آدلاندی. ( ابن ازرق، تاریخ میافارقین و سیره جلال الدین، نسوی)
خوارزمشاه لار زامانیندا اران، موغان و خوی تورکمنلرین ( اوغوز) مرکزی اولدی. یاقوت حموی نین یازدیغینا گؤره اردبیل و تبریز آراسیندا کی بوتون داغلیق یوللار توکمنلرله دولموشدو. بونلارین امیرلری بیشکین ( مشکین) آدلانیردی. بو ائللرین آراسیندا بیگدلی، اینالو آغاچریلرده واردی.
خوارزمشاهلار دؤورونده قبچاق لار ( 50 مین ائو ) دربند دن کئچیب آذربایجانا کؤچدولر.
آذربایجان ایلخانلار دؤورونده:
سلجوق ( اوغوز) تورکلری نین گلمه سیله سرعتله نن تورکلشمه جریانی ( پروسه ) ایلخانلار زامانیندا تکمیللشدی. مغوللارلا برابر تورکلرده ایرانا و آذربایجانا گلمیشلر. بؤیوک اسلام تاریخچیسی ابن اثیرین یازدیغینا گؤره مغول اوردولاری نین یاریسی ندان چوخونو تورکلر تشکیل وئرمیشدیلر. مغوللارلا بیرلیکده اویغور تورکلری حکومت و اوردونو اداره ائدیردیلر. اویغور تورکلری مغول خانلاری نین معلیمی و کاتیبلری اولوب اونلارا اؤز الفبالارینی ( اویغور الفباسی) و اوخوماق – یازماق اؤگره دیردیلر. ایلک مغول ایلخانی هلاکوخان ایرانا گلنده بؤیوک خان منگوقاآن طرفیندن چنگیزخانین وارثلرینه امر اولوندی کی، هر اولوس اوردوسونون بئش ده بیرینی هلاکو ایله برابر ایرانا گؤندرسین. خاقانین بو امرینین یئرینه یئتیریلدیگینی یازان تاریخلر ( تاریخ جهنگشای جوینی، جامع التواریخ رشیدی، وصاف تاریخی و Histoire Des Mongols) هلاکو ایله ایرانا ایکی میلیون تورکون کؤچدوگونو یازیرلار. مغوللار زامانیندا خراسان دان دا بیر چوخ تورکمن ( اوغوز) آذربایجانا کؤچدولر. هابئله آغ قویونلو، قاراقویونلولاردا بو دؤوروده ده تورکستاندان آنادولونون شرقینه ( وان دریاچه سی نین قوزئی ساحلی، دیاربکر ) و 15- اینجی عصرده ده اورالاردان آذربایجانا گلدیلر.
مغوللار گلنده اونلارا تسلیم اولمایان شهرلرین اهالیسینی اؤلدوروپ شهرلرینی ده خراب ائدیلر. اونلار قالماق ایسته دیکلری یئرلرین خلقینی کؤچدوروب ماللارینی مصادره ائتدیلر. اردبیل، سراب خلقینی قتل عام ائتدیلر ( یاقوت حموی) ایلخانلار زامانیندا آذربایجاندا یئرلی ( تات – تاجیک) خلقین کؤچورولمه سی اوچون سیستملی بیر شکیلده تبعیض (Discrimination ) سیاستی تطبیق اولونوردی.
ایلک گلنده اونلاری یئرلرینی ترک ائتمگه مجبور ائدیردیلر، سونرا اونلارا آغیر وئرگی ( مالیات) قویوردولار. تجارت ایشلری و بوتون دولت اعتبار ) Credit ( و امکانلاری اورتاق دئیله ن شرکتلره وئریلمیشدی. اورتاقلار مغول شاهزاده و خانلاری و اویغور تورکلریندن قورولموشدی. تات تاجرلری تجارت ایشلری آپاراندا اورتاقلارا بورجلو دوشوردی و بورجونو وئره بیلمه ین تاجر عائله سیله برابر قول اولماغا مجبور اولوردی. تات لاری اوردو خدمتینه قبول ائتمیردیلر، ائدنده ده خصوصی دامغا ( علامت) ایله بللندیریب تحقیر ائدیردیلر.
مغول خانلاری یئرلری اوردو سرکرده لرینه باغیشلاییب بونا اقطاع دئیردیلر. بو یئرلرین اکینجی لری اونلارا رعیت اولوردولار.
بو تحقیر و تبعیض لرین نتیجه سینده، قالان تاتلار کؤچمه گی قالماغا ترجیح وئردیلر و چوخلاری عراقا کؤچدولر. او زامان آباقان و اونون وزیری جوینی و غازان خان – ین فرمانی ایله عراقدا فرات چاییندان کانا للار آچیلیب بؤیوک اراضی اکین اوچون مساعد بیر دوروما گتیریلمیشدی. آذربایجان و اراک عجم دن کؤچن تاتلار اورادا یئرلمه گی مناسیب گؤروب عراقا کؤچدولر. قالان آز حصه ده مغوللارلا برابر زامانلا تورکلرین ایچینده ارییب تورکلشدیلر. ائله بوندان سونرا دیرکی آذربایجاندا (جنوبی) تورک دیلی عموم خلق دیلی اولموش و آذربایجان تورکجه سی واحد بیر دیل کیمی فومالاشمیشدیر.
مغول ایلخانلاری نین بو غیرانسانی سیاستی اونلارین مسلمان اولماقلاریندان قاباخکی دؤوره یه عاید دیر نئجه کی غازان خان مسلمان اولاندان سونرا تاجیک لرین وضعینی اصلاح ائتمک اوچون آشاغیداکی فرمانی چیخارمیشدیر:
بوندان سونرا بیزیم عسگرلریمیز تاجیکلره دئمه مه لی دیرکی اونلار اقطاع ایله برابر بیزه وئریلمیش قوللاریمیزدیلار. تانری تاجیکلرین حیاتینی دا بیزه تاپیشیرمیشدیر. اونلارا انسان گؤزو ایله باخمالییق، یوخسا آلله قارشی سیندا مسئول اولاجاغیق. ( مناقب شیخ صفی الدین). تورکلرین آذربایجانا یئرلشمه گه ترجیح وئرمه لری نین بیر سببی ده بو اؤلکه ده اوتلاق، باغ – باغاتین چوخ اولماغی و مالدارلیغا داها مناسب اولماغی اولموشدور.
بوتون یوخاریدا یازدیقلاریمیزا باخمیاراق 14 – اونجو عصرده داخی آز- چوخ تاتلارین قالیقلاری بعضی یئرلرده قالمیشدی ، حتی ایندی ده تک- توک اوجقار یئرلرده ( خلخالین اطرافینداکی کندلرده و گلین قیه ده ) هابئله باکی و قوبا طرفلرینده ( قوناخ کند، سیه زن) تاتلار یاشاییرلار.
تورکلشمه و اوغوزلاشما جریانی 14 – اونجو عصرده امیر تیمورون گلمه سیله داها گوجلندی. خصوصا امیر تیمور آنادولو سفریندن غالب شکیلده قایداندا بیر چوخ تورک (اوغوز) ائللرینی سوریه و آنادولودان آذربایجانا گتیردی. ( بونلار: شاملو، موصوللو، روملو، قاجار، افشار، ذولقدر، قاوانلو ( قووانلو)، قوزانلو، تکه لو، باهارلو، وارساقلو، بیگدلی ائللری اولوب آذربایجاندا قالدیلار و بیر چوخلاری اردبیل و اطرافیندا صفوی شیخی ( شیخ علی) نین اطرافیندا توپلانیب اونون و اوغوللاری نین مرید لری اولدولار. بوعصرده تبریزه گلن عرب سیاح لاری ابن بطوطه و ابن فضل اله العمری سیاحتنامه لرینده تبریزی تورک شهری وصفلندیرمیشلر.
امیر تیمور و آغ قویونلو حکومتی بیر چوخ تورکمنلری او جمله دن اونلارا تابع اولمایان و جلاییری لره خدمت ائدن قاراقویونلو تورکمنلری آذربایجانین داها چوخ شمال حصه لرینه سوردولر.
بو سورولن ائللر آراسیندا طایفا رئیس لری و اوتوراق ائله دیکلری یئرلرین آدلارینا گؤره یئنی ائل – طایفا آدلاری تؤره دی و آذربایجانین هر طرفینده اوغوزلار حاکیم اولماغا و اکثریتی تشکیل وئرمگه موفق اولدولار.
یوخاریدا یازدیقلاریمیزی خلاصه ائتمک ایسته رسک بئله دئمه لی ییک: موختلیف تورک ائللری ( هون، بولغار، سابیر، پئچه نک، کنگرلی، خزر، آغاچری، اون اوغوز، و ساری اوغوز و قبچاق ) نین میلادین ایلک عصرلریندن و خزرین شمالیندن گله رک اران – شروان و داها شمال بؤلگه ده و ارازین اوتای – بوتاییندا یئرلشمه لری ایله آذربایجانین شمال حصه سی میللادی 8 – 7 اینجی عصرلرینده تورکلشمیش لاکن آذربایجانین جنوب حصه سی بوتوولوکله خزرین جنوبوندانگلن سلجوق تورکلری و اوغوز – اویغورلارین ( ایلخانلیلار زامانیندا مغوللارلا بیرگه ) گلمه لری ایله تورکلشه بیلمیش و بو تورکلشمه امیر تیمور زامانیندا غربدن سوریه – آناطولی تورکلرینین هابئله قاراقویونلو – آق قویونلولارین آذربایجانا گلمه لری ایله تاماملانیب هم ده اوغوز رنگینی آلمیشدیر.
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو:
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو البته کی تورک ائللری نین آذربایجانا گلیب یئرلشمه لری ایله باغلی اولموشدور. لاکن بودیلین فورمالاشماسی و آذری تورکجه سی خصوصیتلرینی قازاناراق عموم خلق دیلی اولماسی و ادبی دیل کیمی گئنیش ساحده ده ایشلنمه سی برینجی جریان و پروسس دن چوخ سونرا اولموشدور.
آذری تورکجه سی اوغوز گروبونا داخل اولوب اونون مرکزی قولونو تشکیل وئردیگی حالده بو دیلین ترکیبینده قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی ) و بیر آز دا مغول سؤزلری واردیر. حتی قدیم ده ن قالما یئرلی خلقلرین او جمله دن تات سؤزلری و ایزلری ده اوندا تک – توک گؤرولمکده دیر. آیریجا عربجه و فارسجا سؤزلر و اصطلاحلاری دا دینی و اجتماعی – سیاسی شرایط دن آسیلی اولاراق دیلیمیزه گیرمیشدیر.
بیر آز اول داها میلادین ایلک – اورتا عصرلریندن و خزرین شمالیندان مختلیف تورک ائللری نین ( هون، بولغار، خزر، سابیر، آغاچری ... ) آذربایجانا ( خصوصا شمال حصه یه) گلیب یئرلشدیکلرینی و بونلارین بیر– بیریله قایناییب قاریشماسیندان آرازین اوتایی نین هله 7 – اینجی عصرلرده تورکلشدیکلرینه اشاره ائتمیشدیک. بونو دا اونوتمامالییق کی خزرین شمالیندن گلن تورک ائللری نین دیل – لهجه لری ، قبچاق دان باشقا، بولغار – هون – خزر دیللری گروبونا داخل اولوب آذری تورکجه سیندن بارز شکیلده فرقله نیرلر. هم ده بوگونه قد ه ر بیزده بو دیل و یا لهجه لرده هئچ بیر یازی – آبیده گؤرولمه میشدیر. بوندان علاوه الیمیزده اولان آذربایجان تورکجه سیله یازیلمیش آبیده و اثرلرین تاریخی 13 – اونجو میلادی عصردن داها قدیمه گئتمیر.
شفاهی ادبیاتیمیزین قیمتلی و مثلسیز آبیده سی سایدیغیمیز دده قورقوددا اوغوز دیلینده یازیلمیش و اوغوز لارین گئچمیش حیاتینا و فولکلورونا عایددیر. اونا گؤره ده آنادولو تورکلری نین و حتی تورکمن لرین ده آبیده لری ساییلیر.
تورکیه نین گؤرکملی تاریخچیسی حؤرمتلی پروفسور فاروق سومر تاریخ درگی سینده ( صایی 67- 1992) یازدیغی بیر مقاله ده دده قورقودو بیزلردن آلیب یالنیز آنادولو تورکلری نین مالی حساب ائتمیش سه ده بو تاریخی گرچگی دگیشدیره بیلمز. بوتون دونیا عالیملری ( بارتولد و .. ) نین او جمله دن تورکیه نین پروفسور محرم ارگین کیمی تانینمیش عالیملری دده قورقود داستانلاریندا گئچن حادثه لرین آذربایجانادا گئچدیگینی یازمیشلار. بیز وارلیق دا و کتابیمیزدا (1) دده قورقود دا گئچن حادثه لره و او زامانکی شهرلرین ( ماردین، بایبورد و طرابوزان: کافر شهرلری) دینی و ائتنیک ( قومی) دوروملارینی نظره توتاراق بو نتیجه یه گلمیشدیک کی بو حادثه لر 12- اینجی عصرده و آذربایجانین غرب حصه سینده و آنادولونون شرقی بؤلگه سینده جریان ائتمیشدیر.
بوندان علاوه دده قورقودون دیلی آذری و آنادولو تورکجه سی نین داها بیر- بیریندن آیریلمادیغی زامانا عایدیر، و آذربایجان تورکجه سینه داها دا یاخین دیر. آشاغیدا گتیردیگیمیز نمونه لر دیلیمیزین ان اسکی نمونه لرینی گؤسترمکله برابر سؤیله دیکلریمیزی ده ثبوت ائتمکده دیر:
بابام آت سگیردیشمه باقسین قوانسین، اوخ آتیشیما باقسین گووه نسین، قیلیچ چالیشیما باقسین سوینسین، دئرایدی( دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بویو ). یومرو- یومرو آغلادی یانوق جگریمی تاغلادی ( سالور قازان بویو).
و یا منظوم پارچالاردان:
یوجه لردن یوجه سن کیمسه بیلمز نئجه سن
یا وارام یا وارمایام یا گله م یا گلمه یم
و یا آتالار سؤزلریندن:
اولن آدام دیریلمز، اسکی پاموق بئز اولماز، قارشی دوشمن دوست اولماز، آتیلان اوخ گئری قاییتماز.
دده قورقود دا قوشا ایشله نن سؤزلر چوخدور، بیر قسمتینده هر ایکی سؤز تورکجه دیر. آما آیری – آیری لهجه لره عاید دیر. مثلا قیل- ائت، دی - آییت، اسن - ساغ، قیزیل – آلتون، گئتمک – وارماق، ییگیت – آلپ، جیلاسون – اره ن- اؤوره ن، یاقشی – یاخشی، ائیو – ییک، دوگون – توی و سایره.
بیر حصه قوشا سؤزلرین بیری تورکجه اوبیری عربجه و یا فارسجا دیر. مثلا آغیر – عزیز، یازی – یایان، اوچماق – بهشت، ایاق – صراحی، ساواش – جنگ و تانری – الله و سایره.
بو کیمی قوشا سؤزلر گؤستریرکی دده قورقود اوغوز لهجه سینده یاراندیغی حالدا، قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی) لهجه لریندن ده قاریشیغی واردیر. بودا آذربایجان تورکلوگو و تورکجه سی نین قدیم شکلینی تمثیل ائله دیگینی گؤستریر.
دده قورقود کتابینی شمالی آذربایجان مولفلری داها قدیم دؤوره لره ( 4 – 2 اینجی) میلادی عصرلره : (محمود اسماعیلوف) مال ائتمک ایسته سه لرده، اوغوزلارین کوتله حالیندا آذربایجانا و شرقی آنادولویا گلمه لری و اورالاردا یاشاییب داستان یاراتمالاری میلادی 12 – 11 – اینجی عصرلرده واقع اولموشدور. آنجاق داستانلارین کؤکو البته کی داها قدیملره هم ده تورکستانا چاتا بیلر.
دده قورقودو گئچندن سونرا ان اسکی یازیلی اثرلریمیز میلادی 13 – اونجو عصره عاید دیر. بونون سببی ایران – آذربایجان و آنادولویا گلن اوغوز تورکلری نین حاکیم طبقه سی فارس دیل و ادبیاتینا اؤز دیللریندن آرتیق باغلی اولمالاری و حکومت ائله دیکلری هر یئرده فارس دیلینی یازی دیلی و رسمی دولت دیلی سئچیب فارس دیلینده یازیب یاراتمالاری دیر.
بو خصوصدا بوتون غرب – اوغوز گروبو یعنی آنادولو، آذری – تورکمن و خراسان تورکجه لری نین طالعی عینی اولموشدور، و آنادولو – عثمانلی تورکجه سینده ده یازیلی اثرلرین تاریخی 13 – اونجو عصره قده ر گئجیکمیشدیر.
دیلیمیزین کؤکونو تشکیل وئره ن اسکی تورکجه ( گؤک تورکجه سی ) نده ده ایلک یازیلی آبیده لرین ( اورخون ) تاریخی میلادی 8 – اینجی عصره ( 735 – 731 ) عاید دیر. آنجاق یئنی سئی آبیده لری ایکی عصر داها اووله عاید اولدوغو محتمل دیر. بو آبیده لردن، بارلیق چایی نین کناریندا تاپیلان و 13 یاشیندا وفات ائده ن اؤرییگن آلپ توران آدیندا بیر اوغوز بیگی ( خانزاده ) نین قبرداشی اولان بارلیق ( وارلیق ) آبیده سی بیزیم ان اسکی یازیلی آبیده میز ساییلا بیلیر. اونا گؤره ده اونون متنینی بوردا نقل ائتمگی فایدالی گؤروروک:
1- ار اردمی آتیم تابدیم اردمی
2- اؤرییگن آلپ توران آلتی اوغوز بودوندا اوچ ییگیرمی ( یاشیمکا ) آدیریلدیم.
3- بگ اریکیمه سیزیمه آدیریلدیم.
بو گونکو تورکجه میزله:
ار اردمی آدیمی تاپدیم. اؤز ییگن آلپ توران آلتی اوغوز ایلیندن 13 یاشیندا آیریلدیم. بیگلیک قدرتیمدن ( ارک )، سیزدن آیریلدیم.
گؤروندوگو کیمی وارلیق آبیده سی نین دیلی اسکی اوغوز اولماقلا برابر دده قورقود و آذربایجان تورکجه سیندن و میلادی 13 – اونجو عصره عاید اولان ایلک یازیلی اثرلردن ( حسن اوغلونون شعر دیلی و هندو شاه نخجوانی نین نثر دیلی ) فرقلی دیر، مثلا : بو یازیلی داشدا، "ی" یئرینه "د" ایشله نیر و ساییلار ( اون اوچ یئرینه اوچ ییگرمی ) قدیم تورک دیلینه مخصوص شکیلده دیر. مفعول منه اکی ( شکیلجیسی ) داها تشکول ائتمه میشدیر و مفعول به اکی نین عینی دیر.
آذری تورکجه سینده یازیلمیش ایلک اثرلر آنادولوداکی چاغداش اثرلرله دیل باخیمیندان اوقده ر ده فرقلی دگیل. بو ایکی اوغوز دیلی و یا لهجه سی نین فرقلنمه سی بیر- ایکی عصر سونرا ( 15- اینجی عصر) آچیق شکیلده ظهور ائتمیشدیر. ایندی ایلک آذری شاعریمیز ساییلان اسفراینلی حسن اوغلوندان و ایلک ادبی نثریمیزی احتوا ائده ن صحاح العجم دن بیرر نمونه لر وئریریک:
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز جانفزا دلبر
نه دلبر دلبر شاهد نه شاهد شاهد سرور
من اؤلسم سن بت شنگول صراحی ائیله مه غول غول ( غلغل)
نه غول غول، غولغول باده ، نه باده باده احمر
باشیمدان گئتمدی هرگز سنینلن ایچدیگیم باده
نه باده باده مستی، نه مستی مستی ساغر
شها شیرین سؤزون قیلور مصرده بیر زمان کاسد
نه کاسد، کاسد قیمت، نه قیمت قیمت شکر
توتوشمایینجا در آتش بلورمز خصلت عنبر
نه عنبر عنبر سوزش، نه سوزش سوزش مجمر
ازلده جانوم ایچینده یازیلدی صورت معنی
نه معنی معنی صورت، نه صورت صورت دفتر
حسن اوغلو سنه گرچه دعاجی دور ولی صادق
نه صادق صادق بنده نه بنده بنده چاکر.
هندو شاه نخجوانی نین صحاح العجم یندن بیر نمونه :
بیل گیل مصادر عربی نئجه کیم اصل دور، اوندان صادر اولور اسماء و افعال آنجیلن مصادر پارسی اصل دور. اوندان منشعب اولور قالان اوزان و امثال و غیره. اول مصادر پارسی ایکی دورلودور. اما بیری لازم بیری متعدی دور. اول ایکی دن هر بیریسی یا مفرد دور یا جمع دور. بو مجموعه دن هر بیری سی یا مثبت دور یا منفی دور. مصادر لازمین مثالی که هم مفرد و هم مثبت دور دانستن و غیره ها ...
قاعده: بیل گیل مصادر پارسی نین علامتی اولدی کی آخرینده " نون" اولا ساکن اولدوغو حالده، مثال دانستن قاچان اول نونون ما قبلینی ساکن قیلسان ماضی غایب اولور . مثال دانست.
بو کتاب دؤرد دیلده یازیلمیش لغت و گرامر کتابی دیر ( فارسجا، تورکجه، عربجه و پهلویجه) . کتاب آذربایجان تورکلرینه فارسجانی اؤیرتمک اوچون نخجوانلی هندو شاه ( ابن سنجر) طرفیندن یازیلمیشدیر. هندو شاه 13- اونجو عصرین سونلاریندا و 14 اونجو عصرین اوللرینده یاشامیش و 1330 میلادی ( 709 هجری) وفات ائتمیشدیر. بو کتاب چکوسلاواکیا دا براتیسلاو کتابخاناسیندا رحتمتلی دوقتور حسن زرینه زاده طرفیندن تاپیلمیش و پروفسور غلامحسین بیگدلی اونو نستعلیق یازیسی ایله یازیب تهراندا چاپ ائتدیرمیشدیر. ( 1361)
مقاله میزین سونوندا دیلیمیزین تشکولو حقینده، دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی دانانلار و اونو یاد – تحمیلی دیل سایانلارین دا فیکرینی سؤیله ییب اونلارین غیر علمی ادعالارینا علمی جوابیمیزی ییغجام شکیلده یازماق ایسته ییریک.
بیلدیگیمیز کیمی یاریم عصردن چوخ سوره ن پهلوی لرین رژیمینده اؤلکه میز ایران دا تورک دیلی نین اوخونوب یازیلماغی حکومت طرفیندن قدغن اولموش و بونا سبب اولاراق بو دیلین مغوللارلا ایرانا گلیب زورلا آذربایجان خلقینه تحمیل اولدوغونو و بوگون ده تورکلوگون ایرانین وحدت و استقلالینا تهلکه ساییلدیغی گؤستریلمیشدیر. بو سیاستی مشروع و حتی لزوملو گؤسترمک اوچون حکومت تئوریسین لری و تبلیغاتچیلاری بئله بیر فیکری اورتایا قویموشلارکی بو دیل خلقین دوغما دیلی اولماییب، زردشت پیغمبرین و آریا عرقی نین اؤلکه سی اولان آذربایجانین قدیم دن، دیلی آریائی دیللردن آذری دیلی اولموشدور. مغوللارین حکومتی اثناسیندا آذری دیلی قدغن اولوب و اونون یئرینه تورکلرین دیلی زورلا هامییا اؤگره تیلیب، آنا دیللری اونوتدورلموشدور ! اونا گؤره ده بو دیل یاد دیلی دیر و آذربایجان لیلار ایرانلی ( آریا عرقیندان ) دیر و تورکی ساری عرقدان اولان تورک – مغوللارین دیلی دیر و ایراندان طرد اولونماسی لازیمدیر !
حکومتین بو غیر انسانی – غیر اسلامی فاشیستیک سیاستی سایه سینده میلیونلار خلقیمیز اؤز دیلیندن محروم قالدی و .. بوغیر علمی نظریه نی مدافعه ائدنلرین باشیندا تبریزلی ! احمد کسروی و اونو ایزله ینلر گئدیردی. البته حکومت و فارس شوونیزمی و اونون تبلیغاتچیلاری دا ایشلرینه یارادیغی اوچون بوفیکری یایماغا چالیشیردیلار. بو مسئله حقینده بوندان اول یازدیغیم ( فارسجا ) کتاب و مقاله لریمیزده کافی قده ر ایضاحات وئریب بو فیکرین نه قده ر چوروک و غیر علمی و اویدورما اولدوغونو علمی و تاریخی سندلره دایاناراق اثبات ائمیشیک. بورادا داها چوخ ایرانلی اوخوجولاریمیزی نظرده توتاراق بیر نئچه سطرده بو سیاسی ادعایا جاواب وئره جه ییک.
1- بیرینجی نؤبه ده نه آریا، نه ده تورک سؤزو عرقی افاده ائده ن مفهوملار دگیل لر. هر ایکیسی مدنی ( فرهنگی – کولتوره ل، دیل گروپلاری ) معناسینی افاده ائده ن سؤزلردیر و تورکلرده آریالیلار کیمی آغ عرق ( نژاد ) داندیر.
ایران اؤلکه – وطن آدی دیر. عصرلردن بری بوردا یاشایان و اؤز طالعینی ایرانین طالعینه باغلایان بوتون ایران خلقلری هله مسلمان خلقی ایرانلی دیر. ایرانین اساسی قانونوندا ( آنا یاسا ) دا هم ایندی و هم پهلوی دؤورونده بئله یازیلمیشدیر.
2- کسروی نین کشفی ساییلان آذری دیلی هئچ بیر زامان دیل سویه سینده اولماییب، قدیم زامانلاردا آذربایجانده دانیشیلان آریا گروبونا داخیل لهجه لردن اولموش و هر بؤلگه نین لهجه سی ( آغزی ) دیگر بؤلگه لردن آنلاشیلماز قده ر آیری اولموشدور، ائله کی اسلام مولفلریندن مقدسی نین یازدیغینا گؤره یالنیز اردبیلین اطرافیندا 70 دن چوخ مختلیف دیللرده دانیشیلارمیش ! بوگون ده بو یاریم دیل ( کسروی نین اؤز تعبیری ) دن بیر نئچه جمله و دؤردلوکدن باشقا ( هم ده آیری – آیری آغیزلاردا )یازیلی بیر اثر قالمامیشدیر.
البته تک – توک اوزاق و سون زامانلاره قده ر ال چاتماز بیر نئچه کندده بو آغیزلاردا ( تات دیلی ) دانیشانلار واردیر.
3- بیر دیلین بیر اؤلکه و یا گئنیش بیر بؤلگه ده یاییلیب خلقین عموم دیلی حالینه گلمه سی اوچون بیر نئچه شرطین بیر آرادا توپلانماسی لازیم دیر.
اولا: بو دیل حکومتین رسمی دیلی اولوب حکومت طرفیندن حاضیرلانمیش قیسا و اوزون مدتلی برنامه لرله خلقه اؤگره دیلمه سی لازم دیر. حکومتین بو برنامه لری حیاتا کئچیرمک اوچون گلیشمیش ( کامل ) امکانلاری و عمومی ارتباط واسطه لره ( رادیو، تلویزیون، روزنامه، مدرسه، اوشاق باغچاسی ...) صاحیب اولماسی لازیم دیر. بئله بیر دیلین اوخوما – یازما کتابلارینی بؤیوک مقیاسدا چاپ ائتدیریب عموم خلق آراسیندا، شهرده، کندلرده و کؤچری حیات یاشایان ائللر آراسیندا یایماسی و اؤلکه نین هر یئرینده بو دیلی یاخشی بیلن معلم لر گؤندرمه سی لازیم دیر. بو دیلده مدنیتین ( فرهنگ – کولتور ) سویه سی یئرلی خلقین فرهنگیندن داها اوستون و انکشاف ائتمیش اولمالی دیر.
بو دیل ایله خلقین قبول ائله دیگی دین و یا جاذبه لی بیر ایدئولوژی گتیریب خلق آراسیندا تبلیغ اولونمالی دیر.
بوتون بونلار اولاندان سونرا گینه ده قان عنصری قاریشما سا یعنی بو ایکی دیلده دانیشانلار آراسیندا چوخلو مقداردا ائولنمه اولماسا، یعنی نسل حاکم دیلی اؤگرنمکله برابر اؤز آنادیلینی ده ساخلایاجاقدیر.
بیر بئله دیلین تاثیر دایره سی مرکزده داها چوخ و حاکمیت و مدنیت مرکزیندن اوزاقلاشدیقجا تاثیری ده آزالاجاقدیر. یعنی شهرده کندلردن و کندلرده ائلات اوبالاریندان داها چوخ یاییلاجاقدیر.
ایندی کسرویچیلردن و بو اویدورما نظریه نی مدافعه ائدنلردن سوروشماق ایسته ییرم : یوخاریدا سایدیغیم شرایطین هانگیسی مغوللار دؤورونده یعنی 700 ایل قاباخ آذربایجاندا اولموشدور ؟
ایراندا فارس دیلینی تورک و مغول حکومتلری ( غزنه لیلر، سلجوقلولار، ایلخانلیلار، قره قویونلو و آق قویونلولار، صفوی لر، افشارلار و بالاخره قاجارلار ) رسمی اعلان ائتمیشلر و اونو هر یئرده یایمیشلار. هر زامان حکومتین اؤزوده تورک اولسا رسمی دیلی فارسی اولموش و فارس دیلی تبلیغ اولونموشدور.
مغول حکومتی نین بوتون ملتی اوخوتماق و اونا دیلینی اؤگرتمک اوچون عمومی مقیاسدا امکان – واسیطه لری وار دی می، میلیونلار کتاب چاپ ائتدیره بیلدی می. او کتابلاردان هئچ قالانی وار می ؟ یوز مینلرله معلم کندلرده و اوبالارا گؤندردی می ؟
مغوللارین یئرلی خلقدن مدنیتی داها اوستون دومو، یئنی دین می گئتیردیلر یوخسا اؤزلری ده مسلمان اولوب خلق ایچینده اریییب گئتدیلر ؟
مغوللارین بئله فوق العاده امکانلاری واردیسا نیه اؤز دیللرین بیزه اؤگرتمه دیلر، هم ده اؤزلری تورک جماعتین ایچینده تورکلشدیلر.
نتیجه: آذربایجان چوخ قدیم دن تورک ائل – طایفالاری نین یوردو اولموش، شمال حصه سی میلادین 7- اینجی عصرینده و جنوب حصه سی ده 13 - 11 میلادی عصرلرده یئنی گلن تورک ائللری نین بو اؤلکه ده یئرلشمه لریله بوتوولوکله تورکلشمیش و تورک دیلی عموم خلق دیلی حالینه گلمیشدیر.
آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو و فورملاشماسی , عموم خلق دیلی اوزرینده و اوغوز دیلی اساسیندا آنجاق دیگر تورک لهجه لریندن ( قبچاق، اویغور ) ده تاثیر قبول ائده رک 13- 12 اینجی عصرده تاماملانمیش و ایلک یازیلی اثرلرینی 13- اونجو عصرده ن وئرمگه باشلامیشدیر.
سون
1- پروفسور آیدین محمدوف. آذربایجان دیلی نین ائرکن تاریخینه دایر ماتریاللار- آذربایجان فیلولوگیاسی مسئله لری. باکی 1989 . نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تاریخی باکی. 1990
2- پروفسور توفیق حاجی یف. آذربایجان ادبی دیلی و تاریخی ص 23
3- عثمان ندیم تونا. سومر– تورک دیللری نین تاریخی ایلگیسی ایله تورک دیلی نین یاشی مسئله سی. آنکارا. 1990 ص 25-
4- زکی ولیدی توغان. اسلام انسیکلوپدیسی جیلد 2 – آذربایجان ماده سی
5- ابراهیم قفس اوغلو. تورک ملی کولتورو 1984
* یوخایداکی یازی - وارلیق: قیش 1371- صایی 4 - 87 - دان، اولدوغو کیمی آلیناراق، یئنی فورماتدا تکرار نشر اوچون حاضیرلانمیشدیر.


text:
کئچن سپتامبر آییندا "گؤزلیم ساغلیغیمین قدرینی بیل" آدلی بیر قوشقو گؤندرمیشدیم حضورونوزا. بو قوشقونون موضوع سو قاطاردا گؤردوگوم بیر خانیم ایله بیر آقانین دانیشیقلاریندان عبارت ایدی.
Mar 18, 2015
آفرین
درویش اوغلو
کئچن سپتامبر آییندا "گؤزلیم ساغلیغیمین قدرینی بیل" آدلی بیر قوشقو گؤندرمیشدیم حضورونوزا. بو قوشقونون موضوع سو قاطاردا گؤردوگوم بیر خانیم ایله بیر آقانین دانیشیقلاریندان عبارت ایدی.
کئچن یئددیلیک (هفته) بیر آخشام قاطار ایله ایشدن ائوه قاییدارکن بو ار- آرواد ایله تصادف اثری گئنه قارشیلاشدیم. مندن بیر نئچه دوراق سونرا میندیلر و گلیب دوز منیم اوتوردوغوم اوتوراغین (صندلین) قارشیسینداکی بوش اوتوراغا اوتوردولار.گئنه عینی موضوعا یاخین دانیشدیقلاریندان سپتامبر آییندا قارشیلاشدیغیم ار- آرواد اولدوقلارینی تخمین ائتدیم. بیر آز صحبتلرینی ائشیتدیکدن سونرا "گؤزلیم ساغلیغیمین قدرینی بیل" قوشقوسونو خاطرلادیم. اؤزومو توتماق اوچون اوزومو پنجره دن ائشیگه چئویریب، دیلیمین اوجونو دیشلرکن گولمک، آغلاماق و اؤسگورمگین قاریشیغی بیر سس چیخدی بوغازیمدان. قارشیمداکی ار- آرواد دانیشیقلارینی کسدیلر و بیر سونلاکی دوراقدا قاطاردان ائندیلر. کئچن سپتامبردا بو خانیم و آقانین اوزلرینی گؤرمه دیگیمدن کیشی نین ده گنج اولدوغونو تخمین ائتمیشدیم. بو یول تام قارشیمدا اوتوردوقلاری اوچون کیشینین منیم تصوورومون تام ترسه سینه هئچ ده گنج اولمادیغینی، ساچینی، بیغینی قارا بویامیش چیرکین بیر قوجا کیشی اولدوغونو گؤردوم. ائشیده بیلدیگیم صحبتلری ده چوخ قیسسا اولدوغو اوچون، اونلارین احوالاتینا یازدیغیم قوشقو دا چوخ اوزون اولمادی.
بو قوشقودا کئچن آلمانجادان گلمیش ایکی سؤزو ایضاح ائدیرم:
مارکت: اصلینده "فلوه مارکت" دئییلیر، آنجاق قیسساجا مارکت دا دئییلر، کلمه کلمه سینه چئویررسک "بیت بازاری" دئمک اولور.
سنت: اویرو نون خیرادسی، دئملی اوروپادا اولان ان کیچیک پول بیریمی دیر.
آفرین
آفرین یاخچی نصیحت ائدیرسن بیلمه یه نه
نئچه مین خرچله میسن گؤزیاشیوی سیلمه یه نه
آغلین اولسایدی بلا اولماز ایدی س...ک باشیوا
باخ اؤزوندن نئچه یاشلارجا کیچیک قارداشیوا
اوشاغی، آروادی، باغی، ائوی، فرشی - خالیسی
باخچاسیندا اوزومو، آلماسی، آرموت – آلیسی
اوتوز ایلدیر چالیشیرسان، هارا ییغدین پولوو؟
نئچه سنته آلینار مارکت دا ساتسان چولوو؟
هانسی قانجیقلا ساووردون پولوو آنتالیا ساحیلینه؟
کی بیراخسین سنی گئتسین سونرا سندن داها چوخ قابیلینه!
کؤلن ده قویمامیسان گیرمه دیگین دیسکو و بار
ایندی مندن هله اسلامی حجاب گؤزله ییرسن، کؤهنه نیگار؟
نرگیسین باشماغینا شیشه (ویترین) دالیندان باخیرام
گؤز یاشیم سئیله دؤنور، منده اونونلا آخیرام
قیسیلارسان یانیما بیرده گئجه صبحه قدر!
یالواریشلارلا وئررسن نئچه یوز بوش وعده لر!
تؤکولوب دیش، بوکولوب بئل، یوخ گؤزونده ایشیغین
نه ائیله ییم من پوخونو سن کیمی بیر پیسمیریغین
کؤلن، مارس 2015


text:
تورکیه مطبوعاتی اؤزتی 08.03.2018
ایستار:ییلدیریم: "فیتنهکار فعالیتلره قارشیلیق وئریلهجک"
تورکیه مطبوعاتی اؤزتی 08.03.2018
صاباح: "اردوغان روحانی ایله تلفوندا گؤروشوب"
تورکیه جمهور باشقان رجب طیب اردوغان، ایرانلی همکاری حسن روحانی ایله تلفوندا گؤروشوب. گؤروشمهده باشدا شرق غوطه اولماق عذره سوریهدکی سون حادثهلر موذاکیره اولونوب. اردوغان و روحانی، شرق غوطهدکی درامین سون قویولماسی اوچون آتشکسین سرعتله حیاتا کئچیریلمهسی تلاشلارینین سورعتلندیریلمهسی موضوعسوندا موتابیق قالیب.
ایستار:ییلدیریم: "فیتنهکار فعالیتلره قارشیلیق وئریلهجک"
باش ناظیر بینالی ییلدیریم ایله شمالی قیبریس تورک جمهوریتینین باش ناظیری توفان ارهورمان دانیشیقلارینین سونرا بیرگه مطبوعات کونفرانسی کئچیریب. باش ناظیر ییلدیریم، تورکیه، شمالی قیبریسینین یانیندا اولماغا داوام ائدهجک شکلینده دانیشدی. آغدنیزدکی قازما گرگینلیگی ایله باغلی دانیشان ایلدیریم، فیتنهکار فعالیتلره قارشیلیق وئریلهجک دئیه دانیشدی.
خبر تورک: "دونیا دوزنی مستندلی فیلمینده دانیشان پوتیندن تورکیه سؤزلری"
2018ده دونیا دوزنی آدلی مستندلی فیلمده دانیشان روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین، تورکیه ایله باغلانمیش موقاویلهلرین ایشه یارادیغینی دئییب. پوتین، بؤلگهده اؤلکهلری آراسیندا موناسیبتلر نه قدر چتین اولورسا اولسون، تورکیه و ایرانلا ماسایا اوتوردوق و بعضی موقاویلهلرین تامیناتچیسی اولدوق. بو موقاویلهلر ده ایشه یاریر "دئدی.
خبر تورک: "تیکینتی بونیهسینده قایا مزارلاری تاپیلیب"
موغلانین بودروم شهرینده بونؤوره قازینتیسی آپاریلان بیر تیکینتیده، قایا مزارلاری تاپیلیب. هلنیستیک یا دا روما دؤورونه عایید اولدوغو گومان ائدیلن قایا مزارلاری باغلی دقیق معلوماتلارین آزاد ائتمه قازینتی ایشلرینین تاماملانماسی ایله معین ائدیلهجک.
وطن: " تورک سیلاحلی گوجلری اوچون "روباط عسگر پروژهسی تکمیللشدیریلهجک"
تورک سیلاحلی گوجلرینین، ترورلا موباریزه عملیاتلاریندکی ایتکینی آزالتماق مقصدیله "روباط عسگر پروژهسی تکمیللشدیریلهجک. ساوونما صنایعسی موستشارلیغینین ائتدیگی آفیشده، "یئنی دونیانین اینسانسیز و موختار تکنولوژیلرینی برابر اینکیشاف ائتدیرک. ساوونما صنایعسی موستشارلیغینین، اونیورسیتهلر و اؤزل سکتور امکداشلیغی ایله روباط عسگر اوچون ایلک آددیمی آتیر. سیز ده مراجعت ائدین. بو پروژهنی بیرلیکده حیاتا کئچیرک" دئییلدی.


text:
کابلده یوقاری رتبه لی بیر منصبدار اولدیریلدی
اوشبو مطلب نی ملی مدافعه وزیرلیگی تائید قیلدی
افغانستان پایتختی کابلده بوگون (چهارشنبه) توشدن آلدین نامعلوم قوراللی کیشی لرنینگ هجومی عاقبتیده یوقاری رتبه لی بیر منصبدار جان بیردی.
ملی مدافعه وزیرلیگی تامانیدن هم تائید ایتیلگن اوشبو حادثه کابل شهری نینگ 5 نچی ناحیه سیده کمپنی منطقه سیده یوز بیرگن.
ایشگه کیتیاتگن پیتده اوشبو کیشی گه قره ته اوق اوزیلگن لیگی بیلدیریلدی.
حمید اسمی گه ایگه اوشبو یوقاری رتبه لی منصبدار نینگ نظامی بیر کسلخانه ده ایشلیاتگن لیگی معلوم قیلیندی.
اوشبو حمله نینگ مسئولیتی نی ایسه طالبان گروهی اوز بوینی گه آلدی.
طالبان سوزلاوچیسی اوشبو کیشی نینگ کابل نینگ کمپنی منطقه سیده طالبان تامانیدن آتیب اولدیریلگن لیگی نی بیلدیردی.


text:
آوروپا شوراسییلا قارشیلیقلی فعالیت اوزره قوروملاراراسی کومیسییا ۲۳ اوکتیابردا آشپا اطرافیندا یارانان سیتواسییانی موذاکیره ائدیب، روسییا پرزیدنتی اوچون آوروپا شوراسی ایله موناسیبتلرین بوندان سونراکی اینکیشافی اوزره تکلیفلر حاضرلایاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا روسییا فدراسییا شوراسینین بین الخالق علاقهلر کمیتهسینین صدری کونستانتین کوساچئو دئییب. او، کومیسییایا روسییا خاریجی ایشلر ناظری سرگئی لاورووون رهبرلیک ائتدیینی بیلدیریب.
کوساچئو گؤروشون قاپالی کئچیریلجیینی بیلدیریب.
قید ائدک کی، روسییا ۲۰۱۴-جو ایلده آشپا-دا اوکراینا حادثهلرینه گؤره سس وئرمه حقوقوندان محروم ائدیلیب. ۲۰۱۷-جی ایلین ایونوندان ایسه تشکیلاتا عوضولوک حاقینی اؤدمکدن ایمتینا ائدیب. آوروپا شوراسی آرتیق روسییایا عوضولوک حاقینی اؤدمیجیی تقدیرده ۲۰۱۹-جو ایلده تشکیلاتدان اوزاقلاشدیریلاجاغینی بیلدیریب.


text:
گرجستانین کئچمیش پرزیدنتی میخایل ساکاشویلی اوکراینانین تیفلیسدهکی سفیری اولا بیلر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونونلا باغلی اوکراینا پرزیدنتی پیوتر پوروشنکونون سایتیندا پنتیسییا یارادیلیب. پتیسییانی اوکراینالی آکتیویست اولق یرموخین ایجتیمایته تقدیم ائدیب:
«ساکاشویلی پرزیدنتی اولدوغو گرجستانداکی اصلاحاتلارلا باغلی بؤیوک تجروبهیه صاحبدیر. ۲۰۱۵-جی ایلین مای آییندا اوکراینا وطنداشلیغینی آلماسی اونون گرجستاندا سفیر ایشلهمهسینه مانعه یاراتمیر».
قید ائدک کی، هلهلیک پتیسییانی ۱۰۸ نفر دستکلهییب. اوکراینا حکومتینین بو تکلیفه باخماسی اوچون پتیسییانین ۳ آی عرضینده ۲۵ مین سس توپلاماسی لازیمدیر.


text:
اونورغا ایفلیجیندن اذیت چکن خالق آرتیستی کؤنول خاسییئوایا حصر اولونان خرییه تدبیری کئچیریلیب.
آخشام. آذ-این معلوماتینا گؤره، "لوگوس" پسیخولوگییا و نیطق مرکزینین بیناسیندا باش توتان تدبیرین آپاریجیلیغینی کامران قولیئو ائدیب.
مراسیمه قاتیلانلار آراسیندا مدلیئرلر فخرییه خلفووا، گولناره خلیلووا، موغننیلر عزت باغیرزاده، عبدول خالید و باشقالاری یئر آلیبلار.
چیخیش ائدن کونول خاسییئوا گؤز یاشلارینی ساخلایا بیلمهییب. او، "اوغلوم کاظیمین دا صحتینده پروبلم وار. اولادیم مندن ۴۰ یاش بالاجادیر. اونا نوهم دئییرم" دئیه، فیکیرلرینی بؤلوشوب.
قید ائدک کی، صحتی آغیر اولان مغام ایفاچیسی حاضردا معالیجه آلیر. اونون معالیجهسینی داوام ائتدیرمهسی اوچون مادی کمکه احتیاجی وار.


text:
نپال دا یۇلاغچی اوچاری یره قاچدی
اؤلِنلرینگ اینگ آز ۵۰ آدام بۇلوپ بیلجکدیگی بیلدیریلیأر
نپال ینگ پایتاغتی کاتماندو دا بیر اوچار یره قاچدی.
یره قاچان اوچارینگ بنگلادش ینگ بنگلا هۇوا یۇللاری نینگ اوچاری بۇلاندیغی بیلدیریلدی.
ایلکینجی حابارلاردا ۳۸ آدامینگ اؤلِندیگی بیلدیریلدی.
سۇنگراقی کِسگیتلِره گؤرأ اؤلِنلرینگ اینگ آز ۵۰ آدام بۇلوپ بیلجکدیگی بیلدیریلیأر.
بنگلادش دن اوچار اوچارینگ یره قۇنجاق ماحالی پیستدن چیقاندیغی و بیر فوتبال اۇینالان یرده اۇد آلاندیغی حابار بریلدی.
اوچارینگ بمباردیه داش ۸ گؤرنۆشلی اوچار بۇلاندیغی آیدیلدی.


text:
ناتو هوا هجومیده عادی اهالی هلاک بولگن
ناتو هوا هجومیده افغانستان جنوبیده کمیده 12 کیشی نینگ اولگن لیگی ایئتیلگن.
اوشبو حادثه ناتو نینگ افغانستانده کی باش قوماندانی نینگ اوز کوچلریگه عادی اهالی تلفاتینینگ آلدنی آلیشلرینی سوره گنیدن بیرنیچه ساعت گینه اوتیشیدن کیین روی بیرگن.
ناتو رهبریتیده کی کوچلر افغانستان شرقیده کی ننگرهار ولایتیده ، انسان لر اولیمیگه افسوسلنه یاتکن لیگنی بیلدیرگن .
ناتو ننیگ ائیتیشیچه اولر ، جمهور رئیس کرزی تمانیدن بویوریلگن تیکشیروولر بیلن شغللنماقده لر .
ناتو کوچلری نینگ عمومی باش قوماندانی جنرال دیوید پیترویوس چهار شنبه کونی ، اوز کوچلریگه اوروش اوچون یوروق کورستکیچی ترقه تیب ، عادی اهالی تلفاتیدن واز کیچیشنی تاکید له گن ایدی.
"هر بیر افغان تینچ انسان نینگ اولیمی بیز نینگ مقصدلریمیز گه زیان ایتکیزه دی " دیب یازگن ایدی اوز یوروقنامه سیده جنرال پیترویوس.
"سیل قربانلرینینگ جنازه سی "
ننگر هار ولایتی خوگیانی تونمنی نینگ حاکمی محمد حسن نینگ خبر آژآنسلریگه ایئتیشیچه 12-14 نفرگه چه بیر حادثه ده هلاک بولگن.
اونینگ ائیتیشیچه ، قشلاق اهالیسی سو تاشقینلریده قربان بولگن لر نینگ جسد لرینی دفن اوچون اوز قشلاقلریگه الیب باره یاتکن پیتده ناتو کوچلری تمانیدن هوا هجومیگه توتیلگن.
خوگیانی اهالیسی ایسه 14 کیشین نیگ هلاک بولگن لیگنی و یینه اوچ کیشی یره لنگن.
اولرگه کوره ، قربانلر جسدلرینی آلیب باره یاتکن یولاوچیلر موتری ، یولده سو سطحی کوتریلگنلیگی باعث توخته شی بیلن هوادن هجومگه توتیلگن.
افغانستان جمهور رئیسی نینگ اداره سی ، جناب کرزی نینگ اوشبو حادثه گه ایچینگنلیگنی ایئییب ، حادثه بوییچه زودلیکبیلن جدی تحقیقات الیب باریشیگه بویورق بیرگن لیگنی معلوم قیلگن.
آیساف کوچلری ، افغانستان ملی اردو سی بیلن بیرگه لیک قوشمه حربی عملیاتلرینی ننگرهار ولایتی نینگ بیر نیچه بولگه سیده یولگه قویگن لیگنی ایئتیب لیکن بو جمله دن خوگیانی تومنیگه قوشنی بولگن شیرزاد دن نام توتگن.
آیاسف کوچلریگه کوره ، اولر قیدیرو آلیب باره یاتکن پیتده ف طالبان قرارگاه لرینینگ بیریده ، هجوم گه دوچ کیلگن لر و روی بیگرن آتشمه نتیجه سیده بیر نیچه کیشی عصیانچی هلاک بولگن.
شو ننیگ دیک ناتو کوچلری منطقه نی ترک ایته یاتکنده ینگی هجوم لر بیلن دوچ کیلیشگن و " هوا کوچلری ، اولرنی حمایه ایتدی " دیب معلوم قیلگن آیساف کوچلری نینگ سوزچیسی.
جهاد آوازی ناملی طالبان گه قرشلی وبصحیفه ده یازیلیشیچه ، محلی وقت بلین پنجنبه کونی (5 اینچی اوگوست ) ساعت 1:30 کیچه یریمیده امریکا هوا کوچلری خوگیانی تومنیگه قرشی هجوم اویشتیرگن و نتیجه ده 8 کیشی طالبان هلاک بولگن.
طالبان منبع سینینگ بیلدیریشیچه ، اوروش جریانیده روی بیرکن هجوم هجومیده 7 نفر عادی اهالی هلاک بولگن و یینه 10 نفر عادی اهالی "شهیدلر جسدلرینی آلیب چیقه یاتکنده" هوا هجومیگه توتتیلیب هلاک ایتیلگن.
"اوروش یوریقنامه سی "
اوشبو حادثه دن آلدینلرراق افغانستانده کی ناتو و امرکیا لیک کوچلر نینگ عمومی قوماندانی ژنرال دیوید پترویوس اوز کوچلری اوچون اوروش یوریق کورستکیچی چیقاریب، عادی اهالی تلفاتینی آلدینی الیشگه جدی اعتبار قره تیشلرینی تاکید له گن ایدی.
ژنرال پترویوس ،امرکیا و ناتو کوچلری نینگ سابق قوماندانی جنرال استانلی مک کرستال نینپگ یوریغیگه تاکید له گن.
چنرال پیترویوس بوندن الدین هم ، عادی اهالی تلفاتینی آلدینی آلیش بوییچه وعده لر بیریب کیلینگن ایدی.
اونگه کوره افغانلر کونگلینی قازانمسدن ، افغانستانده غلبه قازانیش ممکن ایمس.
افغانستانده کی عادی اهالی تلفاتی ناتو ماموریتیده کی اینگ دالضرب موضوع لردن بری سنه له دی. و کوپ گینه حالتلرده افغانستان دولتی و چیت ایللیک کوچلر اره لریده کی رابطه نینگ ترنگلشیشیگه هم سبب بولگن و شو نینگ دیک ممکلت نینگ تورلی حدود لریده اهالی اره سیده ناراضلیکللریگه هم باعث بولگن.


text:
سگگیز گونییدی کربلا چولونده اوتوراق ائتمیشدیلر او گون قوللوقچولاری گلیب بی بی سینه دئدی: خانیم خیمه لرده بیر ایچیم سو یوخدور .بی بی سی بویوردو : قارداشیم امام حسین (ع) بویورانادک ،طاقت گتیرین .
ایکی گون ایدی فراتین یولو باغلانیب ،خیمه لردن سو کسیلمیشدیر. آمما رقیه (س) ابوالفضل (ع) عمی سینه گووه نه رک سوسوزلوقدان قورخوسو یوخ ایدی.
دوققوزونجو گون آخشام چاغی بوتون حرم اهلینین سوسوزلوقدان دیل دوداقلاری قوروموشدو رقیه (س) سوسوزوندان بی بی سینین یانینا گئدیب سو ایسته دی بی بی سی اوشاغی باغرینا باسارکن دئدی : ایستکلی بالام دوزومون اولسون ،عمین گئدیب سو گتیره جک.
رقیه (س)، بی بی نین خیمه سیندن چیخیب آناسی روبابین خیمه سینه قاچدی بالاجا قارداشینین آغلاماق سه سین ائشیتدی .آناسی روباب بئله باشی علی اصغر(ع)ین اویوندورماسینا قاتیلمیشدی اونون گلمه گینی باش تاپمادی، رقیه (س) اؤز اؤزونه دئدی ، عمیم ابوالفضل(ع)ه دئسه م اوبیزه سو گتیرر، دیه گئتدی عمیسی ابوالفضل(ع) ین خیمه سینه.عمیسی بونو قوجاغینا آلیب گؤردی اوشاغین رنگی سولوب ، دوداقلاری قوپ قورودو .رقیه (س) قوللارین عمی سینین بوینونا دولاییب دئدی:عمی جان سنین سویون وار؟
آخی قارداشیم آنامین قوجاغیندا سوسوزوندان یاتمیر .!
بو سؤزحضرت ابوالفضل(ع)ین جانینا لرزه سالیب و اونو یئریندن قالدیردی و نئچه مینجی دفعه اولاراق یئنه آتین یه هرله ییب فراته ساری یولا دوشدی …….
عاشورا گونو یئتیشدی گئجه نی سحر آچانادک بالاجا قارداشینین آغلاما سسی باشین دایدی و بیر یانداندا بی بی سینین سجاده باشیندا نامازقیلماغین وبویوک آللاه ایله رازو نیازین ائشیتمیشدیر.ایستی هاوادا سوسوزلوقدان له له ووروب خیمه نین ایچینده دولانیردی نئچه یول ایسته میشدیر ائشییه چیخسین ولی بی بی سی قویمامیشدی.بیر یاندان دشمنلرین قیلینج سسلری ، نریلتیلری ، آتلار چاپینتیلارینین سسی ودشمنلرین فرات قیراغیندا اوجادان های کووایله قورخونج سسلری اونون بالاجا اوره یین سینه سینده برک دویونتویه سالمیشدی .
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.