text:
سالماس
سالماس یا دا سلماس — باتی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهر سالماس بؤلگهسینین مرکزی اولاراق اورمیه باتی آذربایجان اوستانین مرکزیندن ۸۰ کیلومتر فاصلهسی وار. ۱۳۰۹–جی هیجری شمسی ایلده سالماس شهری زلزله اثرینده توْرپاقلا بیر اوْلوب و اونو شطرنجی صورتینده سونردان تیکیبلر. قدیم سالماس ویلایتینین مرکزی دیلمقان آدلانیردی.
اتیمولوژی
محمدحسن اعتمادالسلطنه بو شهرین آدینین آسوری حؤکومداری سالماناساردان ایقتیباس اولدوغونو ایرهلی سورموشدور.[۲]
اولیا چلبی سالماس حاقیندا یازیر:
"سالماس قالاسینین، یعنی "دئلماس" شهرینین بانیسی بوذر جومهریدیر. او، بو آدی شهره اونون برکتلی و حئیواندارلیغین بول اولدوغونا گؤره وئرمیشدیر." [۳]
توحید ملکزاده سالماس آدینین ایکی بخشدن تشکیل تاپدیغینی ایرهلی سورور، بونلار "سالما" و "آس" سؤزلریدیر. سالما سالماق فعیلیندن تؤرهمیشدیر، آس ایسه کولتیگین کیتابهلرینده آدی قئید اولونان "آس" و یا "آز" مدنیتیندن آلینمیشدیر. آس/آز سؤزو منطقهدکی آدلاردا دفعهلرجه قئید اوونوب؛ آذربایجان (آز+اربایجان)، سیواس (سیو+آس)، آستارا (آس+تارا)، میناس (مین+آس) و ساییره.[۴]
نتیجه ده سالماس سؤزونون معناسی؛ "آس ائلینین یوردو" شکلینده اؤزونو عکس ائدیر.
آد
شهرین آدی قاجار ایمپیراتورلوغو زامانیندا «سالماس» اولاراق، پهلویلر واقتی «شاهپور» آدینا چئویریلدی.
۲۱ آذر ۱۳۲۴–جی هیجری گونشلیدن بیر ایلهجه، آذربایجان میلّی حؤکومتی چاغیندا، شهرین آدی «سلماس» آدینا قایتاریلمیشایدی، اما پهلویلر شهره حاکیم اولاندان سوْنرا، شهرین آدینی گینه شاهپور آدینا قایتاریلدیلار. ایران ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا، شهرین آدی یئنیدن «سلماس» آدینا چئویریلدی.[۵]
تاریخی
قدیم دؤور
9 مین ایللیک کولتپه (اهریوان تپهسی)
یاخین شرقین ان قدیمی یئرلشیم مکانلاردان بیری اولان اهریوان تپه، سالماس شهرینین شیمال غرب بؤلگهسینده یئر آلمیشدیر. کولتپهنین قازینتیلاریندا تاپیلمیش آرکولوژی ماتریاللار، سالماسین قدیم یاشاییش مرکزی اولدوغونو ثوبوت ائدیر. بو تپهنین بؤیوک بیر اراضیده یئر آلدیغی، او چاغلاردا شهر اهالیسینین چوخ اولدوغوندان خبر وئریر.[۶]
تأسوفله شهرین گئنیشلنمهسی و تپهنین اطرافیندا بینا تیکمه گئدیشی، اونون تخریبینه و بو دَیرلی تاریخی اثرین گونو گوندن آرادان گئتمهسینه سبب اولوبدور. بو تاریخه قدر اهریوان تپهسینین آراشدیرماق و اونون قیدمتینی دقیقلشدیرمک اوچون گؤزگلیم آراشدیرما اولماییبدیر.
آراتتا دؤولتی
آراتتا شهر-دؤولتینین دقیق سرحدلری بللی اولماسا دا بعضی تتقیقاتچیلارین دئدیگینه گؤره اورمو گؤلو اطرافیندا یئرلشیردی.[۷] بو باره ده سومر لؤوحلرینده بئله یازیلیر؛ " آراتتا داغ اوجالیغیندا اینشا ائدیلمیشدیر. یئرالتی سولار آراتتانین سویا اولان طلباتینی تأمین ائدیر. آراتتا یولو اوزرینده، هوروم داغیندا لوگالباندا خستهلنر "[۸]
سالماسین جنوبوندا یئرلشن زینجیر قالا داغی اوزرینده قورولدوغو اوچون بلکه ده سومر کیتابهلرینده آدی چکیلن آراتتادیر و یئنه ده سالماسین جنوبوندا اولان قارنییاریق داغیندان(اوچ قارداشلار داغی)، منطقهنین قدیم اهالیسی، بو داغی قوللاناراق یئرالتی سولاریندان اکین یئرلرینی سوواریردیلار.
باشقا بیر دیقت چکن مسله؛ سالماسین غربینده اولان ارهویل داغیدیر. اره+ویل آدیندا گلن " اره " ، " آرا+تتا " داکی " آرا " و یا ارتتهدکی " اره " ایله عئینیدیر. توحید ملکزاده دیلمقانی ارتته آدینین ار+داغ ترکیبیندن یارانمیش اولابیلهجگیندن سؤز ائدیر.[۴] و بو باخیش، آراتتانین داغلیق بیر منطقه اولدوغونا باخاراق چوخدا غئیری-عادی نظره گلمیر.
ساموئل نوح کرامر سرشوناس سومر تاریخ یازاری دئییرکی؛ "وان گؤلو یاخینلاریندا یاشایان هورریلرین ایلک یوردونون هوروم داغی اولدوغونو وار سایماق منطیقسیز اولمادیغی اوچون ده هوروم داغینین اورمیا گؤلو یاخینلاریندا، حتّی داها شرقده اولدوغو سونوجونا وارا بیلریک. اصلینده اِنمِرکارین آراتتا سفری بیر اؤلچوده ایکی سارقونون 2 مین ایلدن داها جوخ بیر سوره سونرا (م.اؤ. 714) ماننا اؤلکهسینه ائتدیگی سفر ایله قارشیلاشدیریلا بیلر. عجیبدیر کی، بو سفرین حکایهسی ده آراتتا آدلی بیر ایرماغین آشیلماسیندان سؤز ائتمکدهدیر. بو آدینا بلکه ده آراتتا شهریندن قالمادیر." [۹]
آنتیک تپهلر
سالماسدا آنتیک تپهلرینین آرخولوژی آراشدیرمالاری بو شهرین موختلیف دؤورهلرده یاشاییش مرکزی اولدوغوندان خبر وئریر. موختلیف دؤورهلره عایید اولان آنتیک تپه لر و اونلاردان الده ائدیلن تاریخی اشیالار، او جوملهدن؛ ساخسی قابلار، کوزه، گیل کوپهلر، بویالی قابلار، کاسا، چؤلمک و س. بو بؤلگهنین سومرلر زامانیندان مدنیتین ایجاد اولدوغو و سونرالار قوتتی، هورری، ماننا و اورارتونون بو تورپاقلاردا ایز بوراخدیغینی گؤسترمکدهدیر.
سالماس اراضیسینده قئیده آلینمیش آنتیک تپهلر:
- اهریوان تپهسی (کول تپه)
- گیردهسره (موغانجیق تپهسی)
- هفتیوان تپهسی
- همزهکندی تپهسی
- شوریک تپهسی
- هؤدر تپهسی
- قاباق تپه
- دیریش تپهسی
- پیهجوک تپهسی
- گاویر قالا
و ساییره.
اورارتولار دونیاداکی صونعی سووارما سیستمینین ایلک یارادیجیلاری
آسوری ایمپیراتورلوغو یارانیرکن و موزدلو دؤیوشچولری ایله بؤیوک اوردولار یارادیب یئنی مدنیتین قورولماسینا ایلرلرکن؛ بینالنهرینده قییمتلی داش، جواهیرات و بینالار اوچون ایشهگلیم داش منبعلرین آزلیغینا گؤره، شیمال و غربده کی داغلیق بؤلگهلره یؤنلدیلر. او جوملهدن سالماس بؤلگهسینین داغلیق اولدوغونا گؤره آسوریلر دفعه لرجه بو اراضییه هوجوم ائتدیلر.
آسوریلرین هر هوجوموندا یئرلی اهالینی قتلعام ائدیب بعضیلرینی اسیر توتوردولار و بؤلگهنین ائتنیک قورولوشونو دَییشتیرمک و آرالارینداکی باغی قیرماق آماجییلا یئرلی اهالینی سورگونه گؤندریردیلر و اونلارین یئرینه باشقا ائتنیک و یا آسوریهلیلر یئرلشدیریردیلر.[۴] خوسرآوا کندینده کی یاشایان آسوریلر همین دؤورهلرله ایلگیده اولمالیدیر.
آسوری لؤوحهلرینده اورمو گؤلونون غربی بؤلگهسی گیلزان آدلاندیریلیب. بو آد سالماس کندلریندن بیری اولان گولوزان و یا گولزان کندی آدینا چوخ بنزهییر. گیلزان حؤکومداری م.اؤ.823 ده آسوری هوجوملارینا قارشی اورارتو اؤلکهسینه قوشولدو.[۱۰]. بو مسله سالماس بؤلگهسینده سووارما سیستمینین گلیشمهسینه سبب اولدو. او زامانا عایید اولان اورمو گؤلو اطرافینداکی اولهو شهریده بؤیوک احتیماللا سالماس کندلریندن بیری اولان اوله کندی اولمالیدیر. Edwin Wright (؟) او جومله آراشدیرانلارداندیر کی اولهو شهرینین یئرینی سالماس بیلیر. او، روملولارین سندلرینده آدی کئچن Chiliacomos بؤلگهسینی همین سالماس بؤلگهسی اولاراق بیان ائدیر.[۱۱]بو بؤلگهده ایلگی چکن باشقا بیر مسله؛ Chiliacomos بؤلگهسینین آنلامی " مینقصبه " (مین+قصبه) اولاراق قئید اولوب و عجیبدیر کی بو، سالماس کندی اولان میناسدا دا (مین+اس) عئینی شکیلده گؤرونور.
م. اؤ. 9. عصرده اورمیه بؤلگهسینین غربینده موهوم بیر سیاسی قوروم چار 2. توُکوُلتی-نینوُرتانین (م.اؤ.890–894) سالنامهلرینده آدی ایلک دفعه چکیلن گیلزان دؤولتی ایدی.[۱۲] آشوُرناسیراپالین زاموُایا قارشی یوروش ائتدیگی زامان گیلزان خوُبوُشکیا و هارتیش اؤلکهلری ایله بیرلیکده آسورلارا فیدیه وئرهرک غارتلرین، داغینتینین، کوتلوی قیرغینین قارشیسینی آلمیشلار.آسوری حؤکمدارلارینین گیلزان اوزرینه چوخ تئز-تئز یوروش ائتمهلری بو اؤلکهنین آسورلار اوچون نئجه بؤیوک اهمیته مالیک اولدوغونو گؤستریر. اؤلکه نی چارلار ایداره ائدیردیلر. بورادا ائ. ه. 9. عصرین بیرینجی یاریسیندا و اورتالاریندا آسو، سونرا ایسه اوپو حؤکمدار ایدی.[۱۳] [۱۴]اوزون مودت حؤکمرانلیق ائتمیش آسو م.اؤ. 856-جی ایلده اوچ سالماناسارین (م.اؤ.859–824) پیشوازینا " اؤز قارداشلاری و اوغوللاری ایله بیرلیکده " چیخیر. بو، ثوبوت ائدیر کی، آسو آرتیق طایفا باشچیسی دئییل، سووِرن ایرثی حؤکمداردیر. 3. سالماناسارین (م.اؤ.859–824) گیلزانداکی معبده ظفر سوتونو ستئلاسینی قویماغینا باخمایاراق آسورلار ائله بو دفعهنین اؤزونده ده اؤلکهنی غارت ائتمهمیش، فیدیه اولاراق داوار، قارا-مال، آت، ایکیهورگوجلو دوهلر، شراب و س. آلماقلا کیفایتلنمیشدیلر.[۱۲] 9. عصرین آخیرلاریندا گوجلنمیش اورارتو دؤولتی گیلزانی ایشغال ائدیب اؤز اراضیسینه قاتدی.[۱۵]
مادایلار دؤورو
هخامنیشیلر دؤولتینین دؤورو
مقدونیهلی ایسکندرین دؤورو
آتورپاتکان دؤولتی
آتروپاتکان ترکیبینده اولان سالماس شهری ایسترابون یازیلاریندا م.اؤ.20 جی ایلینده سیمباسا و یا سیمباکا شکیلده آدی قئید اولونوبدور. بو بؤلگهنین حاکیمیتی سورکلی اولاراق روم ایمپیراتورلوغو ایله آتروپاتکان دؤولتی آراسیندا دَییشیلیردی، بونا گؤرهده سالماس بؤیوک خسارتلره معروض قالدی.[۴]
اشکانیلر دؤورو
رحیم رئیسنیا کیتابیندا، ولادیمیر مینورسکیدن ایستیناد ائدهرک سالماسی اشکانیلر و ساسانیلر دؤورونده کی پِرسارمِنیا بؤلگهسینین بیر قیسمی اولاراق قئید ائدیر.[۱۰]
اورتا عصرلر
ایسلامدان اؤنجه
سالماسین خانتختی قابارتماسی
اورمیه جادّهسینده خانتختی کندینین یاخینلیغیندا پیرچاووش داغیندا حک اولونان بو قابارتما ایران تاریخچیلری دوشونجهسی ایله ساسانی شاهی 1. اردشیره (224–242) عاییددیر و روم ایمپراتورلوغو سِوئروس آلِخاندِر (222–235) اوز وئرن دؤیوشو قازانیب، یئرلی ارمنیلرین(؟) 1. اردشیره هدیه وئردیگینی ایفاده ائتمکده دیر.[۱۶]
آنجاق قابارتماداکی آداملارین گئیینیشی ایله اوزلرینه دیقت ائدینجه و ساسانیلرین دیگر قابارتمالارییلا موقاییسه ائدینجه بو قابارتمانین داها اسکی بیر مدنیته عاید اولدوغو گؤزه چارپماقدادیر. و بئله نظره گلیر کی بو اثر ساسانیلردن داها اؤنجهکی مدنیت اشکانیلره و یا حتّی اونلاردان دا اؤنجهیه عاید اولا بیلر. هر حالدا بو مسلهنین آیدینلاشماسی اوچون طرفسیز بیر آراشدیرما اکیبی قابارتمانین دقیقاً هانسی دؤوره یه عاید اولدوغونو اوزه چیخاراجاقدیر.
دوکتور توحید ملیکزاده بو باره ده یازیر کی؛ " قابارتمادا 1. اردشیره (224–242) هدیه وئرن یئرلی اهالی پروتوتورکلر اولمالیدیرلار. " [۴]طبیعیدیر کی بؤیوک ارمنیستان ایدیاسی وار اولدوقجا غرضلی تاریخچیلر آذربایجان تورپاقلاریندا پروتوتورک اهالیسینین مؤوجود اولدوغونو قبول ائتمهیهجکلر.
کیلیسالار
شیمالی آذربایجاندا اولدوغو کیمی جنوب شهرلرینده ده مسحیت ایسلامدان اؤنجه و ایسلامین ایلک عصرلرینده آذربایجان جمعییتینین آراسیندا یایقین ایدی. آلبانیالیلاری مسحیت دینینی قبول ائتمیش بیر پروتوتورک اؤلکهسی قبول ائتدیگیمیز کیمی، سالماس شهرینده کی کیلیسالاریدا پروتوتورک مدنیتیندن میراث قالدیغی قوشقوسوزدور. تاریخ بویونجا روم ایمپراتورلوغو ایله اشکانیلر و سونراسی ساسانیلر ایمپراتورلوغو آراسیندا دفعهلرجه الدن اله ائدیلن بو بؤلگه، دینسل بینالارلا دولو اولماسی اولدوقجا نورمالدیر. سالماس شهرینده هئچ بیر کیلیسا گؤرونمهمهسه بئله اطرافداکی بؤلگهسینده بیر بوللو کیلیسا گؤزه چارپماقدادیر.
او جومله دن؛
- هفتیوان کیلیساسی
- قیزیلجا کیلیساسی
- مارییاقوب کیلیساسی
- اسگی کیلیساسی
- وانگ کیلیساسی
- قالاسر کیلیساسی
- باغچاجیک کیلیساسی
- دیریش کیلیساسی
و س...
(یئرلی اهالی بو کیلیسالاری مسیحی عیبادتگاهی اولدوغونا گؤره ارمنی کیلیساسی آدلاندیرار حال بوکی سالماسین خوسراوا کندینده آسورلو جمعیتی یاشاییر و سالماس اهالیسی اونلاریدا ارمنی آدلاندیریر. اصلینده بو یانلیشلیقلا مسیحی سؤزونون یئرینی آلمیشدیر و بئله لیکله قدیمدن میراث قالان بو کیلیسالار، ارمنیلر یوخ، بلکه او چاغلاردا ه یئرلی اهالی آراسیندا یایقین اولان مسحیت دینینی داشییان پروتوتورک جمعیتینه عایدیر.)
گؤیتورک خاقانلیغی دؤورو
بلاذری فتوح البُلدان اثرینده بئله یازیر:(ساسانیلرین شاهی 1. قوباددان (488–531) اؤنجه) " جورزان ایله آرران، خزرلرین الینده ایدی. " [۱۷] " خزرلر حودودلاری گئچرلر و باسقینلاردا بولونارلار؛ زامان زامان دا دِینوره قدر ایلرلردی. " [۱۷]
دِینور شهری ایندیکی ایراندا کیرمانشاه اوستانیندا یئر آلیردی. بئله لیکه خزرلر جنوبی آذربایجان اراضیسینه ده ائنیردیلر و سالماس شهریده بو مسلهدن کناردا قالمیردی.1940 لارا قدر سالماسین کؤهنهشهر "-ینده یاشایان یهودیلرده همین مسلهنی تصدیق ائتمکدهدیر.
میلادی 614 جو ایلینده ساسانیلر اورشلیمه هوجوم ائتدیکدن سونرا بیزانس ایمپیراتورو 1.ایراکلی (610–641) گؤیتورک خاقانلیغی ترکیبینده اولان خزرلرله ایتّیفاق موقاویلهسی باغلایاراق ساسانیلره قارشی ائ.622 جی ایلینده هوجوما کئچدیلر. خزرلر 40 مین آتچییلا هوجومدا ایشتیراک ائدرلر و اورمیه شهری یاخینلیقلارینا قدر یئرلری تالانلاییب ایلرلهدیلر. خزرلرین بؤیوک قیسمی یئرلی اهالییه قاریشیب بؤلگهده مسکن توتارلار.[۴]
اورتا عصرلر
حمداله مستوفی قزوینی سلماسا عایید دئییر: سلماس ۴ جو ابقلیمدن و بیر بؤیوک شهردیر، اونون حیصاری خاراب اوْلان زامان خواجه تاج الدین علی شاه وزیر تبریزی الیله یئنیدن تیکیلدی. اونون دورهسی ۸ مین اتدیمیمیش، هاواسی سویوق و هابئله سولاری آذربایجان و کوردوستان داغلاریندان گلیب چیچست گؤلونه تؤکولور. باغلاری چوخ اولاراق اوندا اوزوم و باشقا میوهلر چوخدور، آیری بیر حاصیللار دا وار. خالقی تۆرک دورلار و سونودور و کوردلرله دائما داوا ائدیرلر آنجاق آرالاریندا خصومت وار ائله کی ذاتلاریندادیر دوزلن دئییل.
شهاب الدین یاقوت حموی معجم البلدان دا سلماسا عایید دئییر سلماس اول و ایکی جی فتحه له بیر شهر دیر آذربایجان دا اورانین اورمیه له آراسی ایکی گون یول دیر و تبریزه قدر اوچ گون سلماس دان خوی شهرینه قدر بیر ائو منزل دیر سلماسین اوزوناسی یئتمیش اوچ درجه یوز انی ده اوتوز اوچ درجه و نصف دیر.
حاجی خلیفه آدیلا تانینان کاتب چلبی جهان نیما دا یازیر: سلماس بیر شهر آذربایجانین سرحد شهرلریندن دیر و خوی تومنین شهرلری عیبارت دیر سلماس ، اورمیه ، خوی ، اشنویه ،شهرین اوزوناسی ئتمیش دوققوز درجه انی ده اوتوز اوچ درجه ده تبریز شهرین باتی سیندا آذربایجانین قورتولوش یئرینده یئرلشیب دیر. بۇ قصبه دوغو دان دیلمقان قصبه و اورمو گؤلو گونئی دن اشنویه باتی دان حکاری داغلارینا قوزئی دن قوسقون قران داغلارینا چاتیر.
زکریا بن محمد بن محمود قزوینی آثار البلاد و اخبار العباد کیتابیندا دئییر سلماس شهری آذربایجان دا تبریز و اورمیه آرسیندا دوشوب اوردا بیر سو وار هر بیر مجذوم دردی اوْلان چیمسه و غسل توتوسا جذام دردیندن قورتولاجاق.ائله کی اوزوم ائشیتدیم بیر جذام دردی اوْلان موصولو سلماسا گئدیب بۇ سو دا چیمیب و اوزون یودو سوْنرا بدنی سالم و پاکلانمیش دیر.
میرزا حسن زونوزو ناصرالدین شاه وقتین بویوک عالیم لریندن ریاض الجنه کتابیندا بیر روضه مسالک ممالک کیتابین شرحینده حمدالله مستوفی نین یازیدیقلارین تعریف ائدنن سوْنرا دئییر کاتب حروف دئییر بۇ ایل لرده 40 ایل اولاراق دونبلی حاکیم لرین سلماسا حوکم آپاردیغلاری اۆچون سلماس ولایتی آچیق و آباد هابئله شهرلرین فخرالبلادی و خالقی همیشه الوارا و کوردلره غالیب دیرلر.شهرین خالقین چوخلوسو ثروت صاحابی دیلار دیلمقان کندین دوره سینه احمدخان دونبلی بیر بویوک حاصار چکمیش اورانی بیر بیر بالاجا شهره چئویرمیشدی توکان لار و حماملار و مسجیدلر ، کاروانسرالار و اویغون عیمارت لر تیکمیش دیر اونون اوغلان لاری دا اورانین آبادانلیغیندا چالیشدیلار.خوی شهری الدن چیخاندان سوْنرا سلماس دا کوک دن خراب اوْلدو و خالقی بوتون کوچگون دوشدولر ایندیلیکده خالقی بیربه بیر یغیشیب لار.[۲] .
سالماس اورارتو یی (مین ایل مسیح میلادیندان اؤنجه) دؤره سینده وار ایدی. سلماس اوراتولارین ایكینجی پایتختی ایدی و او زامانلار شهرین آدی اولهو (اولخو) ایدی.قارنی یاریق ، هؤدر، دئریک ، زنجیر قالا داخمالاری و چهریق و خان تختی ایله کاظیم داشی قالالاری اورارتویی زامانیندان قالان اثرلردی لر. سلماسین میلاد دان اؤنجه ایلک داغیلماغینین سببی آشوری لرایدیلر..استرابون نون دئدیینه گؤره - یونانلی جغرافیدان و شاعیر- سلماس سیمباکا آدی ایله ٢٠ ایل میلاددان اؤنجه دئریک چایینین قیراغیندا تیکیلدی.او زامان لار شهرین حاصاری وار ایدی. ٦١٩ هجری ده موغول چنگیز خانین قارداشی اوْغلو چته نویان سلماسا سالدیردی. او زامان لار موغول لار تسلیم اولمایان شهرین جماعتین تماما اؤلدورردیلر.سونوندا سلماسین ایکینجی داغیلماسی تاریخ بویوندا موغول لار الی ایله اوْلدو. سوْنرالار " تاح الدین شاه جیلانی" موغول غازان خانین عاغیللی وزیری بۇ شهری آبادلاییب دؤره سینه حاصار چکدی امینه خاتون غازان خانین قیزی و تاج الدین شاهین ائشی "کهنه شهر ده " قویلانیب و مینار دیکجی 20 متیر اوجالیق ایله قبیرینین اوستونده تیکیله رک سلماسین بیر سیمگه سی تانیلا بیلر.بو دیکج 1309 دا زلزله اثرینده داغیلدی. ١٠١٢ ه.ق ده صفویه و عثمانی نین ساواشندا یئنه ده سلماس اۆچونجو دفعه یه داغیلدی.آذربایجان ٢٧ ایل عثمانلی لارین الینده ایدی .سوْنرالار ایکینجی شاه عاباس کهنه شهر ده اولارایله ساواشا گیریب آذربایجاندان چیخارتدی. قاجار زامانیندا "احمد قلی خان دومبلی" سلماس، خوی و اورمیه حاکمی اولاراق دیلمانین دؤره سینه حاصار چکیب، بۇ شهر ده حامام و کاروانسارا تیکدی.سلماس ١٣٠٩ ایلینده زلزله اثرینده تماما داغیلیب یئنی شهر او ایلین خرداد آیینین ٤ اینجی گونونده یئنی دن تیکیلمه یه باشلادی. پوریای ولی سلماسین تانینمیش پهلوان لاریندان ایدی.او عاریف و الله آدامی ایدی و حاکم طرفیندن پهلوانلیق نیشانی اونا وئریلمیشدی.[۴]
اصلی یازی: جیلولوق
جیلولار سیمیتقونو شیکست وئرندن سوْنرا، سلماسا حمله گتیردیلر. سلماس اهالیسی اوّلده یاخشی دایانیردیلار، آنجاق بیر یئردن کؤمک چاتمادی. بئلهجه پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیرنده، وثوقالدوله، خوی و سلماس حاکیمی، بعضی اهالی ایله خویا گئتدی. جیلولار ۱۳ فروردین ۱۲۹۷ده سادهجه سلماسی توُتوب خالقی تالادیلار. پتروس سلماسی توُتاندان سوْنرا، بیر دسته مسیحیلردن سلماسدا قوْیوب، قوْشونون قالانین سلماسین اطراف کندلرینه آپاردی. مۆسلمانلار بوُ فۆرصتده ۲۹ فروردین ۱۲۹۷ده سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدیلار. اوْن گۆنده خوی و تبریزدن ایکی مین نفر کؤمک چاتدی. جیلولار دا اؤز قوْشونلارینا آرتیریب، گۆنده شهره حمله گتیریردیلر. بوُ حالدا پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیردی. ۳ اوردیبهشت ۱۲۹۷ده، جیلولار اهرنجان دروازاسیندان شهره گیریب، خالقی اؤلدورمگه باشلادیلار. خالقین ۳ده بیری شهردن قاچدیلار. قالانی ائولرده و شهرین مسجیدینده قالدیلار. جیلولار ائولرین قاپیلارینی سیندیریب خالقی اؤلدوروردولر؛ مسجیدده قالانلاری دا مۆسلسله باغلاییب اؤلدوردولر. ۵ اوردیبهشتده، جیلولار ۴۰ مین اسیری هر یاندان ییغیب، بیر هفته ساخلایاندان سوْنرا باشقا یئرلره گؤندردیلر. اسیرلرین چوْخو یوْلدا اؤلدولر. سیمیتقو ایله آداملاری دا خوی یوْلوندا خالقی سوْیوب گاهدان اؤلدوروردولر. ۲۸ خورداددا، عثمانلی قوْشونو سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدی.[۱۸]
خالق
رزمآرا'نین «فرهنگ جوغرافیایی» کیتابینین اساسیندا سلماس ۱۳۳۰–جی هیجری گونشلی ایلده ۱۱٬۰۰۰ نفر جمعیتی اولاراق خالقی عومومیتده شیعه مذهب تورک دورلر و آذربایجان تورکجهسینده دانیشیرلار، هابئله نئچه ائو عائیله کلدانی مسیحیسی ده اولاراق آشور دیلینده دانیشیرلار.[۱۹]
ایندیلیکده سالماس شهرینین اصلی ترکیبین تورکلر تشکیل ائدیرلر و مذهبلری ده شیعه دیر.[۲۰]
طبیعی دوُروم
جغرافیا
سلماس شهری دنیز سویهسیندن 1396 متیر یوخاریدا یئرلشیبدیر.[۲۱]
جغرافیایی یئری
سلماس آذربایجان فلاتین باتیسیندا مثلث شکیلینده بین النهرین ، خزر دنیزی و قفقاز داغلارین آراسیندا یئرلشیب آذربایجان داغلاری اوزوناسی دورموندا دووار کیمی تورکیه مرزینده یئرلشیب و مدیترانه دنیزین و هابئله اقیانوس آرامین یاغیشلی بولودلارین قاباغیندا دایانیب و اونلارین آذربایجانا گیرمه سینین قاباغین آلیب لار سانکی اونون یئرینه چوخلو یاغینتیلاری قار شکیلینده ذخیره ائدیب لر.
سلماسین اؤنملی داغی ارهویلƏrəvil آدلانیر و 3409 متیر ایرتفاسی اولاراق سلماس دامی آدلانیر اوبیری داغلار قیزیل داغ Qızıl dağ ساری چیچک ، هؤدر Hödər ، عیان ، انبت ، چیمنلر ، قارنییاریق ، پالان تؤکن ، قاباقتپه ، کئچلداغ ، آوقانداغ ، پیرچاوش و ... سلماس جلگهسی بۇ داغلارین اراسیندا یئرلشیب و سولارین آخاری باتیدان دوغویا ساریدیر.[۲۲]
چایلار
هاوا دوُرومو
سلماسین هوا دورمو اوجا داغلار و اورمو گؤلون اوْلونماسی و هابئله اویغون یاغینتیلار اۆچون اعتدالی و مطبوع هاواسی وار.ایلده 400-350 میلیمتیر یاغنتی وار و دونموش گونلرین سایی 100 گوندن آرتیق دیر ایلین کوک فصل لرینده اوزلیکده یای فصلینده قوزئی دن سرین یئل اسیر بۇ یئل سلماس دا خوی یئلی آدلانیر و اورمیه ده سلماس یئلی آدلانیر.[۲۲]
دپریم
سالماس بؤلگهسی دپریملی منطقهده یئرلشیبدیر، ائله کی هر واختدان بیر منطقه دپریملرله تیتیریر. بونلاردان ان شیدتلی دپریم 1309 جی ایلین سلماس دپریمی 7 درجه ریشتر میقایسی ایله اوْلدو کی بویوک خسارتلر ووروب ائله کی بوتون بؤلگه هابئله دیلمقان شهری توْرپاقلا بیر اولدو.[۲۳]
کولتور
سینما
شهرین تکجه بیر سینماسی اولاراق سعدی سینماسی آدیلا تانینیر. بۇ سینما 1388 جی هیجری شمسی ایلیندن باغلانیلیب و ایندیه قدر هله آچیلمایبدیر، ائله کی بوگونهدک شهرین فرهنگی یئرلرین آز اولماسی فرهنگ ساحهسینده چالیشانلاری الی باغلی قویوبدور.[۲۴][۲۵]
کیتابائوی
سلماس بولگه سینده 6 باب عمومی کیتابائوی هابئله 2 باب دا مشارکتی کیتابائوی 3 مین 122 مربع متیر ساحهایله خالقا خدمات گؤسترمک اۆچون فعالیت گؤستریرلر آنجاق شهرین یئکلمه سی و اهالینیپ چوخالماسی شهرده 2 باب یئنی کیتابائوینین تیکلیلمگی اۆچون احتیاج گورونور.[۲۶][۲۷][۲۸][۲۹]
سیاست
1309 جی ایلین دپریمی سلماس شهرینده 2500 الی 4000 نفرین اولومونه سبب اوْلدو بۇ دپریمین بویوکلوغون مانوئل بربریان (۱۹۷۴) ۷/۴=M هابئله ژئوفیزیک موسسهسی ۷/۲=M دئمیشکن ائله کی بۇ دپریم آذربایجانین و بلکه ده اورتاشرقین شیدتلی و ییخیملی دپریملریندن دیر ائله کی 1930 جی ایل دپریم تانیماق تاریخینده 1930 سلماس قئید اوْلونموش دور. سلماس آرام اوْلاندان سوْنرا یئنی بیر شهر دیلمقان شهرین 1 کیلومتیرلیغینده ایندیکی سلماس شهرین یئرینده دوزگون شهر تیکمه و مهندسلیق نقشه سی ایله شطرنجی شکیلینده مهندس اسدالله خاورزمین الیله تیکیلدی سلماس شهرین اهالی سینین هر بیرینه یاشایش و یئرلشمک اۆچون اویغون بیر قطعه یئر وئریلدی قدیم دیلمقان شهرین خارابالاریندان آدلانان آقا مسجیدین پایا و ستون لاریندان سوْنرا بیر شئی قالمییب بۇ یئرده ایندیلیکده باتی آذربایجان میراث فرهنگی طریقه ایله حصارلانیب ائله کی سوْنرا دان گلن لره اۆچون و هابئله 1930 م سلماس دپریمی اۆچون بیر سیمگه اولسوب و سوْنراکیلار اۆچون عیبرت اولسون و دپریم تانیماق ، دپریم مهندیسلیق اۆچون اوصلو برنامه توکولوب ایستفاده اوْلونسون.[۳۰][۳۱].
سلماس سیاسی باخیمدان آذربایجانین اؤنملى شهرلریندن بیری ساییلیر.بو شهر تاریخ بؤیو ٤ سئری تماما داغیلیب و سوْنرا یئنی دن تیکیلیب.حیدر خان عمواوغلو و سعید سلماسی بۇ شهردن قالخان مشروطه شهیدلری دیر لر. [نیازمند منبع]
مکتبلر
عمومی مکتبلر
قدیم سلماس ولایتین اوْرتا سی دیلمقان شهرینده اوْلان مکتب خانا لار عیبارتی دیر:امین العلما مکتبی ، ملا غفار مکتبی ، حاجی بابا مکتبی ، ملا اسماعیل مکتبی ، ملا عباسعلی مکتبی ، میرزا رضای سلماسی مکتبی ، میرزا حسن شمس الدینی مکتبی ، میرزا حبیب مکتبی ، ملا اسماعیل نجفی مکتبی ، ملا مجید تمری مکتبی هابئله 1285 جی قمری ایلده مشروطه اینقلابی ایله بیرلیکده میرزا سعید سلماسی الیله دیلمقان دا بیرینجی یئنی مکتب قورولدو بۇ مکتب سعیدیه مکتبی آدلانیردی[۳۲]
بیلیمیوردلار
بؤلگه ده آزاد اسلامی ، پیام نور ، فرهنگیان (تربیت معلم ) بیلیم یوردلاریندان باشقا معراج آدلا غئیر انتفاعی بیلیم یوردو دا چالیشماق دا دیر.[۳۳]
دینی مکتبلر
سلماس شهرینده ایندیلیکده 4 دینی مدرسه وار بۇ مدرسه لرین آدی عیبارت دیر:مهدیه ، الرسول ، امام علی(ع) ، فاطمه الزهرا سانکی ایندیلیکده تکجه امام علی آقالار اۆچون و فاطمه الزهرا خانیم لار اۆچون چالیشماق دادیر.[۳۴][۳۵]
شهر سوْرونلاری (موشکوللر)
سلماس شهرین اؤنملی سوْرونلاریندان شهرین حاشیه منطقهلری و زورآبادلار اولماسی دیر.[۳۶] هابئله سلماس شهری باتی آذربایجان اوستانین یاندیرجی ماده نین قاچاق معبری اوْلوب بونا گوره بۇ شهرین بۇ دورومونا گوره اساسی فیکیر قیلینمالی دیر.[۳۷]
یوللار[۳۸]
ایدمان
سلماس شهرینده کلیتده 12 ایدمان سالونو وار کی اونلاردان اؤنملیلری عیبارت دیر:سالن ورزشی 2000 نفری،جایگاه فوتبال شهدا سلماس، سالن رزمی شهدا سلماس ،سالن ورزشی شهدا سلماس،سالن ورزشی بانوان سلماس و ... هابئله ایندیلیکده سلماس شهرینده 4 مین ایدمانچی اولاراق 35 ریشته ده چالیشماق دادیلار.[۳۹][۴۰]
بهداشت و درمان
خسته خانالار
سلماسین خسته خاناسی «خاتمالانبیا» بیماریستانی دیر. بوُ خسته خانا ۱۳۷۴ده ۱۲۸ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوبدور. ایندیلیکده ۱۲۶ تخت ایله ایشلهییر. خسته خانادا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، گؤز طبیبلیگی، قوُلاق-بوغاز-بوُرون.[۴۱]
مدیا و درگیلر
رادیو لا تلویزیون
سلماسین دیجیتال رادیو و تلویزیون ایشین باشلایاراق بؤلگهنین بیر چوخ یئرلرینده دیجیتال موج لارین آلماغینا ایمکان واردیر سلماسین اوز دیجیتال گوندرن سیستمی 1392/9/3 جی ایلدن اوز ایشین باشلییب دیر.[۴۲][۴۳]
درگیلر
سلماس بولگه سینده بیر نئچه درگی چالیشماقدادیر [۴۴][۴۵][۴۶]
مَحلهلر
گؤرملی و تاریخی یئرلر
سلماس بولگه سینده اوْلان بیر چوخلو تاریخی بینالار و گورملی یئرلر 1309 جی ایلین دپریمینده بئیندن گئتمیشدیر اوو جومله تاریخی یئرلر دن قدیم مسجیدلر ، مقبره لر ، میر خاتونون قدیمی بورجو و هابئله قدیم کورپولر داغیلیب بئیندن گئتدیلر.[۴۷] آنجاق بیر نئچه تاریخی بینا ایندیکی سلماس دا وار بۇ جومله شیخ حمامی و آقا مسجیدی شهرین تاریخی و گورملی بینالاریندان دیر.
سوغات و ال ایشلری
سلماس شهرین سوغات لاریندان سؤوۆد عرقی و هابئله منطقهنین آلمالاری آدلیم دیر.[۴۸][۴۹] بو منطقه ده 1000 ائو هر ائو آزی 5 نفر ال ایشلرینه باخیرلار ائله کی بؤلگهنین یوزده 40 یاشایش هزینه لری و گلیرلری بۇ ایش لردن دیر بؤلگهنین چوخلو ال ایش لری عیبارت دیر:فرش توخوماق دان ، خالچا توخوماق دان،سوفال ، مجسمه دوزتمک دن ، سله و حصیر توخوماق و ...[۵۰]
هوتللر
سلماس شهرینده هوْتل یوخدور. بوندان باشقا شهرده دوزگون و اویغون بیر قوناقائوی و قالماقاۆچون ده یئر یوخدور.[۵۱] سانکی شهرده نور آدلا بیراولدوزلو هُتل وار.[۵۲]
عنعنوی یئمکلر
آدلیملار
- میرزاسعید سلماسی
- نیمتاج سلماسی
- میرزا محمود غنیزاده
- جعفر سلماسی
- نیمتاج سلماسی
- حسین صدقیانی
- محمدحسین صدقیانی
- حاجی پیشنماز سلماسی
- اسدالله احمدزاده دهقان
- پرویزخان صدقیانی
- آغا ابراهیم امین السلطان
- میرزا رسول صدقیانی
- هادی اصغری
- تئیمور لکستانی
- شهرام اسدی
- نصرالله مسلمیان
- جاوید مقدس صدقیانی
- توحید ملک زاده دیلمقانی
- علی اصغر غفورینیا
- محمدرضا مهرزاد صدقیانی
- واصف سلماسی
قایناقلار
- ^ "Statistical Center of Iran > Home".
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ رسائل اعتماد السلطنه - میر هاشم محدث - قیراط الماس فی ترجمه سلماس - انتشارات اطلاعات -1391 تهران - صفحه:185
- ^ Z.Bayramli, B.Əzizli, Övliya Çələbinin 1654-cü il Siyahətnaməsi, Bakı, 2000, s.91
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ ۴٫۶ ۴٫۷ تاریخ ده هزار ساله سلماس-دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی
- ^ پیشینه تاریخی شهر Archived 2014-09-23 at the Wayback Machine., شهرداری سلماس
- ^ http://www.irna.ir/wazarbaijan/fa/News/82927880
- ^ Kramer (1963) p. 275.
- ^ "Lugalbanda in the mountain cave". Etcsl.orinst.ox.ac.uk. İstifadə tarixi: 30 December 2018.
- ^ Samuel Noah Kramer, Sümerler, Kabalcı yayımevi, 2002, s. 363
- ^ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ رحیم رئیس نیا، آذربایجان در سیر تاریخ ایران ص.169
- ^ دایرة المعارف، مصاحب ج1، ص 1327
- ^ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ARAB, I, 414
- ^ И. AлиeB. ИcTopия Mидии, cTp. 172
- ^ Э. A. ГpaHToBckий. PaHHяя иcTopия иpaHckиx плeMeH ПepeдHeй Aзии. Səh. 130
- ^ И. M. ДbяkoHoB. ИcTopия Mидии, səh. 164
- ^ سنگ نگاره سلماس"
- ^ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ Əbul-Həsən Əhməd bin Yəhya bin Cabir bin Davud əl-Bəlazuri, Fütuhul Büldan (Türkcə) (Nşr. Siyer Yayınları) Tercüme: Prof.Dr.Mustafa Fayda s. 225
- ^ «قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس»، صمد سرداری نیا، نشر اختر، ۱۳۸۳، ص ۸۳-۸۹
- ^ فرهنگ جغرافیایی ایران - حسینعلی رزم آرا - جلد 4 آذربایجان - انتشارات دائره جغرافیایی ستاد ارتش - شاپور صفحه 292
- ^ بناهای باستانی سلماس - مهرداد رحمانی اهرنجانی - 1388 - انتشارات پرواز قلم - صفحه 12
- ^ Global Gazetteer Version 2.2
- ^ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ "شهرداری سلماس". 2014-09-23-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-29-ده یوخلانیب.
- ^ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ ایسنا
- ^ خبرگزاری پانا[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ خبرگزاری جمهوری اسلامی
- ^ "خبرگزاری فارس". 2014-02-11-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-28-ده یوخلانیب.
- ^ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ خبرگزاری تسنیم[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ "ندای اورمیه". 2014-05-11-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-29-ده یوخلانیب.
- ^ آفتاب
- ^ "دورنا نیوز". 2014-06-02-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-10-01-ده یوخلانیب.
- ^ "موسسه آموزش عالی معراج". 2014-08-02-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-28-ده یوخلانیب.
- ^ "مدیریت حوزه های علمیه استان آذربایجان غربی". 2014-08-11-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-28-ده یوخلانیب.
- ^ "مدرسه فاطمه الزهرا سلماس". 2014-11-14-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-28-ده یوخلانیب.
- ^ "خبرگزاری آنلاین مفید میاندوآب". 2014-08-19-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-29-ده یوخلانیب.
- ^ اورمیه سیتی
- ^ فاصله سلماس با مراکز استانها
- ^ اداره ورزش و جوانان آذربایجان غربی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ "خبرگزاری فارس". 2013-06-27-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-29-ده یوخلانیب.
- ^ "مشخصات بیمارستانهای استان آذربایجان غربی". 2017-04-30-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-09-05-ده یوخلانیب.
- ^ "گستره ارتعاش هماهنگ". 2014-09-29-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-10-13-ده یوخلانیب.
- ^ "پایگاه خبری ءامنون". 2016-03-05-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2021-05-14-ده یوخلانیب.
- ^ "خانه مطبوعات استانی". 2017-09-19-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2021-07-04-ده یوخلانیب.
- ^ "وبلاگ خبری سلماس". 2015-03-30-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-10-13-ده یوخلانیب.
- ^ "جنبش راه سبز". 2013-06-01-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2014-10-13-ده یوخلانیب.
- ^ شبکه اینترنتی آفتاب
- ^ تیشینه
- ^ صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ پایگاه خبری آذرپیام[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ "پردازان سفر پارسه". 2021-05-12-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2022-01-29-ده یوخلانیب.
خاریجی لینکلر
- Salmas famous people
- Salmas[دائمی اولو باغلانتیلی], By C.E. Bosworth, Encyclopaedia of Islam.
- "Salmas Map – Satellite Images of Salmas", Maplandia


c: text/html

text:
چاووش اوُغلی نینگ دیپلماتیک دوشوشیقلاری
چاووش اوُغلی گوترش و نروژ و تونس ینگ داشاری ایشلر وزیرلری بیلن تلفن آرقالی دوشوشدی
تۆرکیأنینگ داشاری ایشلر وزیری مولود چاووش اوُغلی بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ باشلیغی گوترش و نروژ و تونس ینگ داشاری ایشلر وزیرلری بیلن اؤزآرا دوشوشیق گچیردی.
چاووش اوُغلی گوترش بیلن تلفن آرقالی دوشوشدی.
دوشوشیقدا ایستامبول دا قوُل چکیشیلن غاللا کریدوری ایلالاشیغی نینگ مؤهلِدی نینگ اوزادیلماغی حاقیندا گنگه شیلدی.
تۆرک وزیر نروژینگ داشاری ایشلر وزیری آنیکن هوتیفلت بیلن ده تلفن آرقالی دوشوشدی.
دوشوشیقدا ناتو، تۆرکیه دأکی یر تیتره مه سی، غاللا کریدوری، اوُوغانیستان و سومالی حاقیندا گنگه شیلدی.
چاووش اوُغلی تونس ینگ تأزه داشاری ایشلر وزیری نبیل عمار بیلن ده تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی.
تۆرک وزیر نروژ و تونس ینگ وزیرلرینه تۆرکیأ یر تیتره مه سیندن سوُنگرا کؤمِک برن ایکی یورتدان مینتدارلیق بیلدیردی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیه ده "عاصرینگ آغزیبیرلیگی" کمپینی باشلادی
"عاصرینگ بِدباغتچیلیغی" بوُلان گۆیچلی یر تیتره مه سیندن سوُنگرا تۆرکیه ده عاصرینگ آغزی بیرلیگی کمپینی باشلادیلدی
قاهرامان ماراش ولایاتیندا 17 مۆنگ 902 اؤی سالینماغی اۆچین بادالغا بریلیأر
تۆرکیأنینگ شهرچیلیک وزیری یر تیتره مه سی بوُلان ولایاتلاردا 650 مۆنگ اؤی سالینجاقدیغینی بیلدیردی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تاخیل داشییان داها ایکی گمی یولا دوشوب
تورکیه-نین میللی ساوونما ناظیرلیگی تاخیل داشیمالاری چرچیوهسینده داها 2 گمینین اوکراینا لیمانلاریندان یولا دوشدوگونو آچیقلاییب.
تاخیل داشینماسی چرچیوهسینده داها 2 گمی اوکراینادان یولا دوشوب.
تورکیه-نین میللی ساوونما ناظیرلیگی تاخیل داشیمالاری چرچیوهسینده داها 2 گمینین اوکراینا لیمانلاریندان یولا دوشدوگونو آچیقلاییب.
ناظیرلیکدن وئریلن آچیقلامادا بیلدیریلیب کی، اوکراینا لیمانلاریندا تاخیلین داشینماسی بیرگه کووردیناسیون مرکزینین نظارتی آلتیندا پلانلاشدیریلدیغی کیمی داوام ائدیر. بو گون سحر ساعاتلارینا اولان معلوماتا گؤره، داها 2 گمی اوکراینا لیمانلارینی داشیماق اوچون ترک ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
تاخیل دهلیزیندن داشینان تاخیلین میقداری 25 میلیون تونو اؤتوب
تاخیل دهلیزی واسیطهسیله ایله داشینان تاخیلین میقداری 25 میلیون تونو اؤتوب.
افغانیستاندا اوخولا سالدیری
سالدیریدا ایکی اؤیرنجینین حیاتینی ایتیردیگی، ۴ اؤیرنجینین یارالاندیغی بیلدیریلدی
افغانیستان-دا داشقینلار نتیجهسینده 10 نفر اؤلوب
سون بیر هفتهده افغانیستانین 23 ایالتینده یاغان آرامسیز یاغیشلارین سبب اولدوغو داشقینلار نتیجهسینده 10 نفر حیاتینی ایتیریب.


text:
هلاس ورونا فوتبال کولوبو
هلاس ورونا فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Hellas Verona F.C.) بیر فوتبال کولوبودور. اوْیونلارینی دا ۳۹٬۳۷۱ نفرلیک مارک انتونیو بنتقودی ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Stadio Marcantonio Bentegodi". hellasverona.it. 2016-01-29-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hellas Verona F.C.»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده هلاس ورونا فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آشیری ساغچیلیق
آشیری ساغچیلیق — رادیکال ساغ و یا اکسترِمیست ساغ، ساغچی سیاستده ساغچیلیغین ان یوکسک فورماسینی گؤستریر. آشیری ساغ سیاست توپلومداکی سوسیال طبقهلشمهنی دستکلهییر و هله دوغوشدان بعضی اینسانلارین آشاغی، دیگرلرینین اوستون اولدوغو دوشونجهلرینی احتیوا ائدیر. موعین شخصلرین و یا قروپلارین اوستونلوگونو دستکلهییر. بو تیپ سیاست گئنیش اوتوریانیزمی دستکلهییر و آنتی-کومونیزم ایستیقامتلی اولور. عومومیتله آشیری ساغچیلیق ترمینی آرزوولونماز قروپلارا قارشی کؤچ و اویغونلاشما علئیهینه مؤوقعیی، سوسیال-مدنی فورمادا تضییقلر، میلّی آیری-سئچکیلیک؛ عیرقی و دینی قروپلارین دیگرلریندن اوستون اولماسینا و قلوباللاشمایا قارشی موناسیبتلر کیمی فیکیرلر ایرهلی سورورلر.
باشقا سؤزله، قاورام آشیری میلّتچی، یابانچی دوشمنی، عیرقچی، کؤکدندینچی و یا گئریچی فیکیرلری اولان اینسانلاری و یا قروپلاری تصویر ائتمک اوچون ایستیفاده اولونور.
اساساً ایکی فرقلی قروپدا اؤیرهنیلیر: " آشیری میلّتچیلیک ایله عیرقچیلیک " و " کؤکدن دینچیلیک " .
آشیری میلّتچیلیک و عیرقچیلیک[دَییشدیر]
آشیری ساغ گؤروشلو آشیری میلّتچیلر سوسیال همرأیلیگه اساسلانان و میلّی بیرلیک اساسلی توتالیتار حاکیمیت آلتیندا جمعیتین بیرلیگینی طلب ائدیرلر. اؤز میلّتلرینین بیرلیگینی و گوجلرینی دیگر میلّتلرین بیرلیگینه و گوجونه قارشی مودافیعه ائدرکن، میلّتچیلیگه و میلّت آنلاییشینا قارشی چیخان آشیری سولچولوق جریانینا دا قارشی چیخیرلار. آشیری میلّتچیلر اؤز میلّتلرینده ضررلی اولاراق تعیین ائتدیکلری و یا حقیقتاً ضررلی اولان دوشونجهلره قارشی موباریزه آپارماغی هدفلهییرلر و عئینی زاماندا اِپیک المنتلرله بزهدیلمیش تاریخی عونصورلردن فایدالانیرلار. عیرقچیلر، عکسینه، اوستون حساب ائتدیکلری عیرقی بیر کؤکه باغلی بیر قروپو یاشادیقلاری جمعیتده آشاغی حساب ائتدیکلری دیگر قروپدان آییرماق و داها آشاغی اولانلاری سیخیشدیراراق توپلومدان چیخارماق ایستهییرلر.
کؤکدندینچیلیک[دَییشدیر]
کؤکدندینچیلیک دینی قایدالارا سؤیکنن و بو پرینسیپلره ان جیدی شکیلده رعایت ائدن، دین و سیاست آراسینداکی فرقی ردّ ائدن و توپلومون واحید بیر دینین شرطلری ایله ایداره اولونماسی پرینسیپینی مودافیعه ائدن بیر جریاندیر. کؤکدندینچیلر منسوب اولدوقلاری قروپون دولایی یوللا بوتون اؤلکهنین دینی قایدالارلا ایداره اولونماسینی ان دوزگون شرط حساب ائدیرلر و دونیویلیگی ردّ ائدیرلر.
قالری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- Woshinsky, Oliver H., Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior (Oxon, England; New York City, United States: Routledge, 2008) p. 154.
- İngilizce Wikipedia 24 Mart 2013 tarihinde Wayback Machine sitesindearşivlendi. dan Genel derleme
- Carlisle, Rodney P., ed., The Encyclopedia of Politics: The Left and the Right, Volume 2: The Right (Thousand Oaks, California, United States; London, England; New Delhi, India: Sage Publications, 2005) p. 693.


text:
ریاضیات
ریاضیات دوغرو حیاتین میقدار و فضا موناسیبتلرینه داییر مسئلهلرین حلّینین (ضرورت اوزوندن) ایدئاللاشدیرما یولو ایله تاپیلماسینا اساسلانان علم دیر. ریاضیات طبیعی علملرین اساسی حساب اولونور.
عادتا تدقیق اولونان مفهوم و پروسسلرین ایدئاللاشدیریلمیش خوصوصیّتلری اصللر شکلینده فورمالاشدیریلیر. بوندان سونرا ایسه بو اصللر اساسیندا دقیق یوللارلا باشقا منطیقی جهتجه دوغرو قضیهلر الده ائدیلیر. بو نظریّه عومومیلیکده تدقیق اولونان مفهوملارین ریاضی مودلینی عمله گتیریر.
ریاضیاتدا ایلکین فضا و میقدار موناسیبتلریندن چیخیش ائدهرک داها اینتیزاعی موناسیبتلر آلینیر کی، بو دا موعاصیر ریاضیاتین مبحثیدیر.
عنعنهوی اولاراق ریاضیات 2 حیصّهیه – نظری و تطبیقی ریاضیاتا بؤلونور. نظری ریاضیات ریاضیاتین قورولوشو داخیلینده جیدّی آنالیز آپاریلماسینی حیاتا کئچیریر. تطبیقی ریاضیات ایسه ریاضیاتلا علاقهلی دیگر علم و مهندیس ساحه لری اۆچون اؤز مودللرینی تقدیم ائدیر.
بیر ده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
تورکجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Riyaziyyat»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (09 جولای 2016 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ساوتقیت، میشیقان
ساوتقیت، میشیقان (اینگیلیسجه: Southgate, Michigan) آمریکانین میشیقان ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۷٫۷۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۰۰۴۷ نفر دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ساوتقیت، میشیقان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Southgate, Michigan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
جاناوارلارلا رقص (فیلم، ۱۹۹۰)
جاناوارلارلا رقص (اینگیلیسجه: Dances with Wolves, تورکیه تورکجهسی: Kurtlarla Dans, فارسجا: رقصنده با گرگها) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی رادنی ای قرانت، قراهام قرین (اویونچو)، مری مکدانل جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین جان بری یارادیب. ۱۹۹۰ میلادی ایلینده ۱۲ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۷ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Dances with Wolves". British Board of Film Classification. 2017-06-20-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. July 29, 2015-ده یوخلانیب.
- ^ "Dances with Wolves (1990)". Box Office Mojo. July 29, 2015-ده یوخلانیب.
قارداش پروژهلرده جاناوارلارلا رقص (فیلم، ۱۹۹۰) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
دین مکدرموت (اینگیلیسجه: Dean McDermott) کانادالی اوْیونچو. ۱۶ نوْوامبر ۱۹۶۶ ایلینده تورونتو شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. 1988–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Weigle وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dean McDermott»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فایللار
قارداش پروژهلرده دین مکدرموت گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
۱۹۶۷ (میلادی)
میلادی ۱۹۶۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتمیش یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ اوْکتوبر - کوبا اینقیلابچیسی ارنستو چه گوارا قتله یئتیریلمیشدیر.
- ۸ اوْکتوبر - اینگیلیستاندا ایلک دفعه آلکوتستر یارادیلمیشدیر.
- ۶ ژانویه - ویئتنام ساواشی باشلاندی.
- ۳۰ اوْکتوبر - ایلک دفعه ۲ فضایی سفینه ("کوسموس-۱۸۶" و "کوسموس-۱۸۸") آچیق فضادا بیرلشدیلر.
- ۳ دسامبر - ایلک قلب نقلی عملینی٬ گۆنئی آفریقالی قلب جراحی دوکتور کریستین برنارد٬ کئیپ تاوندا گؤردو؛ مریض ۱۸ گۆن دیری قالا بیلدی.
- ۲۹ ژولای - کاراکاسدا زلزله ۵۰۰ نفرین حیاتینا سون قویدو
- ۲۷ نوْوامبر - فرانسه بؤيوک بریتانيانین عۆمومی بازارا گیرمهسینه وِتوْ قوْيدو.
- ۲۶ اوْکتوبر - ایران تاریخینده ایلک دفعه شاه محمدرضا پهلوینین خانیمی اۆچون تاجقویما مراسیمی کئچیریلدی.
- ۲۲ مارس - گۆنئی کورهده دِووْ شیرکتی قۇرولدو.
- ۲ آقوست - ترابزونسپور کلوبو یارادیلمیشدیر.
- ۱۸ اوْکتوبر - شوروییه مخصوص «ونرا-۴» اوتوماتیک سفینهسی علمی-تحقیقاتی فضایی ایستگاهی ونرانین سطحینه ائندی.
- ۱۰ اوْکتوبر - ائشیک فضادان ایستیفاده حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر.


text:
کومونیسم
کومونیسم (لاتینجه: commūnis - عۆمومی) — کاپیتالیزمی عوض ائدهجک اجتماعی-ایقتیصادی فوْرماسی: اۆرتیم (تولید) واسطهلری اۆزرینده اجتماعی مولکیته اساسلانیر. دار معنادا همین فورماسیانین سوسیالیزمه نیسبتاً داها یۆکسک اینکیشاف پیللهسی.
فلسفی ، سوسیال ، سیاسی ، و ایقتیصادی ایدئولوژی و حرکت کی سون آماجی کمونیست بیر سوسیال قورماخ ، آددا سوسیال- ایقتیصادی یایگین یوخسا عمومی مولکییت ایده لرینده یاپیلمیش. کمونیسم سوسالیسمین اوزل بیر فورماسی دیر.
مارکسیزمه گؤره، سوسیالیست اینقیلابی اینکیشاف ائتمیش کاپیتالیست اؤلکهلرینده، اؤزو ده دۆنیادا عئینی واختدا باش وئرمهلیدیر. ولادیمیر لنین ایسه کشف ائتدی کی، ایمپریالیزم کاپیتالیزمین اؤزل فوْرماسیدیر. ایمپریالیزم دؤورونده سوسیالیست اینقیلابی ایقتیصادی جهتدن گئری قالمیش تک بیر اؤلکهده ده غالیب گله بیلر.
۱۸۴۸ ده مارکس و انگلس کمونیست دن یئنی بیر تعریف تکلیف اتدی لر و بو آدی(کمونیسم) آدلی بیر بروشورنان (کومونیست مانیفستی) پوپولرلشتیریلدی.
کومونیسمین یارانماسی[دَییشدیر]
کوممونیزمین یارانماسینی باشا دۆشمک اۆچون موطلق ۱۸ و ۱۹-جو یوز ایل آوروپا مدنیتینه نظر سالماق لازیمدیر. ۲-جی عصریندن اعتباراً آوروپا قیطعهسینده مسیحیّت دینی مرحله-مرحله قبول اوْلونموش و بۇ مسیحیّت مدنیتی «مااریفلنمه دؤورو» آدلانان دؤوره قدر داوام ائتمیشدیر.


text:
باتی اوروپا
باتی آوروپا اوروپا قیطعهسینین غربینده ایشتیراک ائدن بؤلگهیه وئریلن آد.
غربی آوروپا، جنوبدا ایسپانیا و آرالیق دنیزی شرقده آلمان، سوئیس و ایتالیا شیمالدا شیمال دنیزی غربده ایسه اطلس اوقیانوسو ایله محدودلاشیب. بؤلگهده یوکسلیق چوْخ دئییل و اوقیانوس ایقلیمی گؤرولمکدهدیر. غرب آوروپاداکی اؤلکهلر لیبرال دموکراسی رهبرلیینه مالیکدیر. بۇ اؤلکهلرده کاپیتالیست ایقتصادیات موْدلی اۇیقولاما اوْلونماقدادیر.
بؤلگه اؤلکهلری آوروپا شوراسی نه عضوودور. آیریجا آندوررا خاریجیندهکی اؤلکهلر اوروپا بیرلیگی ; آندورا و ایرلند خاریجیندهکی اؤلکهلر ده ناتو 'یا عضودور.


text:
بئش داش (اویون)
بئشداش (قرجیمداش) - آذربایجاندا ان چوخ یاز قاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلهجه ده باشقا چاغلاردا اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش بیچیمده اوینانیلان اسکی بیر اویون.
اویونون قورولوشو[دَییشدیر]
بو اویونو ایکی و یا دؤرد اوشاق اویناییر. هر اوشاق بئش بالاجا داش حاضیرلاییر. قورعه (چؤپ) آتیب اویونا باشلاییرلار. اویونا باشلایان داشین بیرینی الینده ساخلامالیدیر کی، بونا ساققا دئیرلر. ساققانی گؤیه توللاییب اوووجونون ایچینده اولان داشلاری یئره تؤکمهلی، ساققانی گؤیده توتمالیدیر. اوّل ساققانی یوخاری توللاماقلا داشلاری بیر-بیر اوووجونا ییغمالیدیر. اساس شرط اوندان عیبارتدیر کی، داش گؤتورولرکن نه باشقا داشا دَیمهلی، نه ده ساققا یئره دوشمهلیدیر. ایکی الـله گؤتورمک و ساققانی توتماق اولماز. داشلاری بیر-بیر گؤتوروب قورتاراندان سونرا یئره تؤکمهلی، یوخاریداکی شرطلره عمل ائتمهدن داشلری یئردن ایکی-ایکی، سونرا اوچونو بیردن، بیرینی تک، سونرا دؤردونو ده بیردن گؤتورمهلیدیر. بونلار قورتاراندان سونرا داشلاری بیر-بیر ایکی بارماغین آراسیندان کئچیرمهلی و بارماق آراسیندان کئچیریلمیش داشلارین هامیسینی بیر یئرده گؤتورمهلیدیر.
سونرا داشلار بارماقلارین هامیسینین آراسیندان بیر-بیر کئچیریلمهلیدیر، بو شرطی ده بیتیریب داشلاری بیر قاریش مسافهده بیر-بیریندن آرالی قویورلار. ساققانی یوخاری آتاراق یئردهکی داشلاری سوروشدوروب بیردن گؤتورمهلیدیر.
ساققادان باشقا بیر داش اوووجدا ساخلانیلیر. ساققانی یوخاری آتیب توتماقلا داشین بیرینی اوووجدان یئره سالیب، جلد بیرینی یئردن گؤتورمهلیدیر کی، بونا یومورتلاماق دئیرلر. ایکی-ایکی و اوچ-اوچ داشی یئره سالیب بیرینی گؤتورمک لازیمدیر. بوندان سونرا شاققیلداما گلیر. یعنی داشلاری یئردن بیر-بیر اوووجا ییغیرلار. آخیردا یولداشی بیر داشی ایتداش تعیین ائدیر. او داش ال دییلمهمیش قالیر. بو ایتداشی بیردفعهلیگه بارماقلارین آراسیندان کئچیرمک لازیمدیر. بونلارین هامیسینی سهوسیز، بیردفعهیه اوینایا بیلن غالیبیّت قازانیر. داشی یئردن گؤتوره، بارماق آراسیندان کئچیره بیلمهین، ساققانی یئره سالان و داشی گؤتوررکن الینی باشقا داشا ووران اودوزموش اولور.
قایناق[دَییشدیر]
- نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.45.
- شیفاهی خالق ادبیاتی، اوشاق فولکلورو. "آلتون کیتاب" نشریاتی، باکی-2007. ص. 64.


text:
زینب
زینب عربجه: زينب بنت علي بن أبي طالب ایمام علی (ع) و خانیم فاطمه الزهرانین اوچونجو اوشاقی.مقدس کیمسه لردن شیعه کولتوروندا.حضرت زینب(س) آدلانیر و پئیغمبر نوه سی و علی قیزی اولدوقونا قدیسه دی.حسن بن علی وحسین بن علی نین باجیسی.کربلا ساواشیندا چوخلو حق یولوندا دایاندی.اوز قارداش اوْغلوسو علی بن حسین ائیله حق اوردوسوندا چالیشدی.62 هجریده دۆنیادان گئتدی.اوز عمیسی اوْغلو عبدالله بن جعفر ائیله ائولنمیشدی.ایکی قیزی و اوچ اوْغلو اولدو.علی بن حسین جانین قولتارمادا و حق اوردوسون مقصده یئتیرماقدا چوخلو جسارتلی اولدو و کربلا قهرمانی آدلاندی.
لقبلری[دَییشدیر]
- معصومه
- زینب
- ام کلثوم
- عقیله بنی هاشم
- صدّیقة الصغری
- عصمة الصغری
- ولیة الله العظمی
- ناموس الکبری
- شریکة الحسین
- عالمه غیر معلّمه (اخولسوز بیلن)
- عارفه
- کامله
- عامله
- مخبره
- محدثه
- محبوب مصطفی
- شریکة الحسین
- باکیه
- سر ابیها
- البلیغه
- فاضله
قایناق[دَییشدیر]
Esposito, J.L. , ed. , The Oxford Dictionary of Islam, New York:2003 آکسفورد ایسلام کولتورو


text:
قوئن استفانی
قوئن استفانی (اینگیلیسجه: Gwen Stefani) آمریکالی موغنی، یازیچی و اوْیونچو قوئن استفانی فولرتوندهکی کالیفورنیا ایالتی بیلیمیوردو دا درس اوْخویوب. ۱۹۸۶–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Gwen Stefani". Rotten Tomatoes. December 3, 2018-ده یوخلانیب.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gwen Stefani»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قوئن استفانی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- آمریکالی قادین اویونچولار
- American Roman Catholics
- Gwen Stefani
- ۱۹۶۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰. یوز ایلده آمریکالی شارکیچیلار
- ۲۰. یوز ایلده آمریکالی قادین شارکیچیلار
- 21st-century American actresses
- ۲۱. یوز ایلده آمریکالی شارکیچیلار
- ۲۱. یوز ایلده آمریکالی قادین شارکیچیلار
- فولرتون، کالیفورنیا دوغوملو قادین اویونچولار
- Actresses of British descent
- Actresses of German descent
- Actresses of Italian descent
- American contemporary R&B singers
- American dance musicians
- بریتانیاداکی آمریکالی غوربتچیلر
- American fashion designers
- American female pop singers
- American female rock singers
- آمریکالی خانیم اویونچولار
- American new wave musicians
- Americ


text:
دیریلیک (درگی)
دیریلیک - آذربایجان تورکلرینین میلّی وارلیغینی قورویوب ساخلاماق اوغروندا موباریزه آپاران درگی. 1914-جو ایل سئنتیابر آیینین 16-دان 1916-جی ایلین اورتالارینا کیمی چاپ اولونموش سیاسی تورک مجموعهسی.
فعّّالیتی[دَییشدیر]
"دیریلیک" درگیسی 1914-جو ایلین سئنتیابر آیینین 16-دا مطبوعات فعالیتینه باشلامیشدیر. بو درگی میرزه بالا محمدزادهنین یازدیغی کیمی، هم ده سیاسی بیر تورک مجموعهسی ایدی. 1914-جو ایلده 8، 1915-جی ایلده 9، 1916-جی ایلده ایسه 7 نؤمرهسی چاپ اولونموشدور. 1916-جی ایلین اورتالاریندا نشری دایاندیریلمیشدی. مجموعهنین صاحیب ایمتیازی ابولفضل مطلبزاده، مودیری ایسه علیعیاس مذنب ایدی. محمد امین رسولزادهنین، کاظم اوغلونون، عبدالخالق جنّتینین، علی ستارلی، جعفر جبارلینین، علی آغا واحدین ایشتیراک ائتدیگی بو مجموعهده ادبی نومونهلر ده اوخوجولارا چاتدیریلیردی. مطبوعات تاریخینین آراشدیریجیلاری "دیریلیک" درگیسینی ادبی-مفکوره مرکزلریندن بیری حساب ائدیرلر. جومهوریت ایدئیاسینین مؤلیفلریندن اولان محمد امین رسولزادهنین میلّی شوعور کونسئپسیاسینین پروقرامی اولان "دیریلیک ندیر؟" آدلی مشهور اثری ده بو درگیده چیخمیشدیر. روس ایمپئریاسینین دونیایا حاکیم اولماق پلانلاریندان بحث ائدن "روس ایمپئراتورو بؤیوک پیوترون وصیتنامهسی" آدلی تاریخی سند ده "دیریلیک"ده درج اولونموشدور.
مرامی[دَییشدیر]
مجموعهنین ان باشلیجا مقصد و مرامی آذربایجان تورکلرینین سیاسی شوعورونو فورمالاشدیرماق، اونو میلّی وارلیغینی قورویوب ساخلاماق اوغروندا موباریزهده بیرلشدیرمک ایدی. درگینین ایلک ساییندا باش موحریر علیعباس مذنیبی "مقصدیمیز" آدلی مقالهسینده بشریتین سون اوچ-دؤرد مین ایللیک تاریخینه سیاحت ائدیر، فیکیرلرینی عومومیلشدیریر، خالقی بو تاریخی ایمتاحانلاردان عیبرت درسی آلماغا سسلهییر، فیزیکی و معنوی دیریلیگین اؤلوم-دیریم موباریزهسی ایله الده ائدیلدیگینی گؤستریر. "دیریلیک"ده 20. عصرین اوّللری آذربایجان رومانتیک ادبیاتینین بیر سیرا دَیرلی نومونهلری چاپ اولونموش، ادبی-بدیعی فیکرین فورمالاشماسینا خیدمت ائتمیشدیر. امین عابید مُطلبزادهنین ،ام گلثومون ، رجب افندیزادهنین ادبی یازیلاریندا وطنه محبّت، ایسلام اخلاقینا اویغون اینسانی موناسیبتلر تبلیغ اولونوردو."دیریلیک" بوتون فعالیتی بویونجا آذربایجان خالقیندا میلّی منلیک شوعورونون یوکسهلیشینه خیدمت ائتدی. "دیریلیک" آذربایجان مطبوعاتی تاریخینده ایدئیا رهبری علیعباس مذنبین 1911-جی ایلده آرزو ائتدیگی "مطبوعاتین کلامی، عصرین کلامی اولمالیدیر" شوعاری ایله نشر ائدیلدی و تاریخلشدی. [1]
نشرینی دایاندیرماسی[دَییشدیر]
درگینین نشری 1916-جی ایلین اورتالاریندا دایاندیریلمیشدی.
قالری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
فیقه
فقه -ایسلامدا شرعی حوکملری قایناقلاردان اله گتیرمک بیلگیلری فقه آدلانیر.
فقه بیلگیلری چوخلو اوصول فقه کیتابلاریندان و حدیث علملریندن بیلینیر.
آددَییشدیر
فقه یانی درین بیلمک و تانیماق و سالیب چیخماق. اصیل معناسی دوشونمک دیر.
فقه قایناقلاریدَییشدیر
شیعه قایناقلاری
- کیتاب -قورآندا یازیلان و اله گلن اولاریشلار
- سونت : پئیغمبر و ایماملارین سوزلری و ایشلری و یاساق ائدماقی و واجیب بیلماقی
- عقل : اینسان عقلینه دوغرو و دوزگون گلن سوزلر و ایشلر
- ایجماع :عالیملرین بیرلشماقی و بیرلیقی بیر سوزده و بیر ایشده
سوننی لر قایناقلاریندا بو دورد قایناقدان سونرا قیاس و استحسان چوخالیب هابئله عقل اولارین قایناقلاریندان اولمور.


text:
ایلدیٛریٛم بایزید
ایلدیٛریٛم بایزید،بیرنجی سولطان مراد و گول چیچک خاتون اوغلی دی. ۷۵۵ ایلده ادرنه آنادان اولو.
تیمور و ایلدیٛریٛم بایزیددَییشدیر
تیمورۇن آنکارا دؤیۆشۆندن اول ایلدیٛریٛم بایزیده گؤندردی مکتۇب . آما بۇ مکتۇبلاشمالار دؤیۆشۆن قارشیٛسیٛنیٛ آلا بیلمدی . تیمور قارا یۇسیفله سولطان احمد جلایٛریٛن ایلدیٛریٛم بایزید طرفیندن قبۇل اوْلۇنماماسیٛنیٛ، اوْنلاریٛن تۇتۇلۇب عایله لری ایله بیرلیکده اوْنا گؤندریلمسینی و یا اؤلکدن خاریج اوْلۇنماسیٛنیٛ ایستیردی . ایلدیٛریٛم بایزید ایسه بۇنلاریٛ امر حساب ائدرک آغیٛر جاواب یوْللامیٛشدیٛر تیمورۇ عثمانلی دؤولتی ایله دؤیۆشمیه تحریک ائدنلر رزینجان امیری، آغقوْیۇنلۇ بی و باشدا قارامان بیلی اوْلماقلا دیگر انادوْلۇ بیلیکلری ایدی . رزینجان، آغقوْیۇنلۇ، قارامان بیلیکلری، ائلجه ده دیگر آنادوْلۇ بیلیکلری شرقه دوْغرۇ گئنیشلین عثمانلی دؤولتینین تزیقینه مرۇز قالیٛردیٛ . اوْنلار تیمورۇن ایلدیٛریٛم بایزیدی مغلۇب ائتمسینه ماراقلیٛ ایدیلر . بۇ اؤزۆنۆ آنکارا دؤیۆشۆنده داها آیدیٛن گؤستریر . بئله کی، عثمانلی اوْردۇسۇنۇن ترکیبینده اوْلان آنادوْلۇ بیلیکلرینین بیرلیکلری تیمورۇن طرفینه کئچمیشدی . تیمور قاراباغ قیٛشلاغیٛندا اوْلارکن گلن عثمانلی ائلچیسینه عثمانلیلار حمیشه فیرنگلرله قزا دؤیۆشلری ائتدیندن اوْنلارلا دؤیۆشمک فیرنگلرین قۆوولرینین آرتماسیٛنا سبب اوْلار و بۇ سببدن رۇم دیاریٛنا ایرلیلمک طرفداریٛ دئیلم شکلینده جاواب وئرمیشدی . بۇنا باخمایاراق تیمور ایلدیٛریٛم بایزیدین قارا یۇسیفی حیمی ائتمسینی اوْنا قارشیٛ گلمک کیمی باشا دۆشۆردۆ . تیمور سوْنۇنجۇ دفه قارا یۇسیفین ائدام اوْلۇنماسیٛ و یا اؤلکدن خاریج اوْلۇنماسیٛنیٛ تکلیف ائتدی . اگر بۇ قبۇل اوْلۇنارسا آتا-وْغۇل اوْلاریٛق و قزا دؤیۆشلرینده بیر-بیریمیزه کؤمک ائدریک دئدی . تیمور 12 مارس 1402-جی ایلده قاراباغدان انادوْلۇ ایستیقامتینده ایرلیلمیه باشلادیٛ . ایلدیٛریٛم بایزیده خبر گؤندریب شرتلرینی تکرار ائتدی . ایلدیٛریٛم بایزید ده تیمورا ائلچی گؤندردی . سیواسدا تیمورۇن اوْردۇسۇ عثمانلی ائلچیلرینین قارشیٛسیٛندا رسمی کئچید ائتدی و یئنیدن صۆلح تکلیف اوْلۇندۇ . تیمورا ایلدیٛریٛم بایزیدین بؤیۆک بیر اوْردۇ ایله اوْنا قارشیٛ ایرلیلدی خبری چاتدیٛ . تیمور ایرلیلیرک آنکارادا مؤوقئ تۇتدۇ . ایلدیٛریٛم بایزید مؤوقئ جهتدن پیس وضیعته دۆشدۆ و گئری چکیلرک یوْرغۇن عسگرلری ایله الوئریشسیز چۇبۇق دۆزۆنده مؤوقئ تۇتدۇ . بۇنۇن اکسینه اوْلاراق تیمورۇن مؤوقئی الوئریشلی ایدی دؤیۆش تیمورۇن هۆجۇمۇ ایله باشلادیٛ و عثمانلی اوْردۇسۇنۇن سوْل جیناحیٛ آغیٛر ضربه آلدیٛ . عثمانلی اوْردۇسۇنداکیٛ تاتارلار و انادوْلۇ بیلیکلرینین عسگرلرینین ده تیمورۇن طرفینه کئچمسی و تیمورۇن اوْردۇسۇندا فیللرین اوْلماسیٛ سببیندن ایلدیٛریٛم بایزیدین اوْردۇسۇ مغلۇب اوْلدۇ . بؤلمه:عثمانلی دؤولتی


text:
اکینچیلیک مۆهندیسلیگی
اکینچیلیک مۆهندیسلیگی ـ کند اکینهجک (چیفتلیک، مزرعه) بیتکیلرینین بئجهریلمهسی قایدالاری سیستمی، اکینچیلیک تکنولوژیسی. اکینچیلیک مۆهندیسلیگینین وظیفهسی – محصول واحیدینه مینیموم ایش و یاردیم صرف اتمکله ک.ت. بیتکیلریندن یۆکسک محصول آلینماسینی تأمین ائتمکدیر. اکینچیلیک مۆهندیسلیگییا تورپاغین گوبرهلهنمهسی، بجریلمهسی، توْخومون سپینه حاضیرلانماسی، سپین و اکین، اکینلره قوللوق، ک.ت. بیتکیلرینین نوخوشلوق و زیانوئریجیلری ایله موباریزه، محصول ییغیمی، بیرده تورپاق سطحینین هامارلانماسی، سووارما و ... داخیلدیر.


text:
برهانالدین ربانی
برهانالدین ربانی — افغانیستان پرزیدنتی (۱۹۹۲ (میلادی)-۲۰۰۱ (میلادی))
برهانالدین ربانی ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۱ (میلادی)-جی ایلده اؤلدورولموشدور.
حیاتی[دَییشدیر]
افغانیستانین سابیق پرزیدنتی، تاجیک اَصیللی برهانالدین ربانی۱۹۴۰-جی ایلده افغانیستانین شمال-شرقیندهکی فایزاباد شهرینده آنادان اوْلوب .
۱۹۶۳-جو ایلدن کابول بیلیم یوردودا ایسلام حوقوقوندان درس دئییب. داها سوْنرا ۱۹۶۸-جی ایلده میصرین الازهر بیلیمیوردوده ایسلام فلسفهسی ایختیصاصی اوزره تحصیل آلیب.همین ایل جامیعه-ی ایسلام حیزبینی رهبری اوْلوب.
۱۹۷۳ (میلادی)-جو ایلده شاهزاده داوودون دئوریلمهسیندن سوْنرا پاکیستانین پیشاور شهرینه کؤچوب.
۱۹۷۹ (میلادی)-۱۹۸۹ (میلادی)-جو ایللرده افغانیستاندا روس اوْردوسونا قارشی آپاریلان دؤیوشلرده اشتراک ائدن ربانی اَفغان مۆجاهیدلرینه باشچیلیق ائدیب. تابعچیلیینده ۲۰ مینه یاخین دؤیوشچو واردی.
۱۹۹۲-جی ایلده افغانیستانا قاییداراق، ۲۸- ژانویه ده افغانیستان ایسلام دؤولتینین موقتی پرزیدنتی اوْلوب.
۲۲ دسامبر ۲۰۰۱ (میلادی)-جی ایلده ربانی رسماً پرزیدنتلیکدن ایستفاء ائدیب.
افغانیستاندا “طالبان”لا مۆذاکیرهلره اداره ائدن عالی باریش شوراسینین باشچیسی ربانی پایتخت کابولداکی ائوینده ۲۰ سنتیابر ۲۰۱۱-جی ایلده تررو نتیجهسینده قتله یئتیریلیب.


text:
مدنیتلر چاتیشماسی
مدنیتلر چاتیشماسی (اینگیلیسجه: Clash of Civilizations) بیر تئوری دیر. بو تئوری اساسیندا باشقا کۆلتۆر و دینلر ده اولان مدنیتلر پوست سویوق ساواشلاریندا بیر بیر لرینن رقابت چاتیشما و ساواشا چیخارلار. بو تئوری ساموئل هانتینقتون بؤیۆک بیر سیاست بیلیم آدامین طرفیندن مطرح اولونموشدور. بو تئوری اساسیندا تورکیه ایسلام اویقارلیق دان باتی اویقایلیقینا دئییشیر ، ایران و افغانیستان اؤزلرین ایزوله ائدیب لر و ژاپون باتی اویقارلیغین و اؤز اویقارلیغین قاتا بیلمیشدیر
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- "The Clash of Civilizations?" – Original essay from Foreign Affairs 1993
- "If Not Civilizations, What? Samuel Huntington Responds to His Critics", Foreign Affairs, 1993


text:
اوچ ائولر (اورمو)
اوچ ائولر کندی اورمیه بؤلگهسینین، مرکزی بولومو و تورکمان قصبهسی نده یئرلیشیب.[۱]
جوغرافیایی موقئع[دَییشدیر]
اهالی[دَییشدیر]
1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 184 نفر اهالی سی و 42 عائیله سی وار.[۲]
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
گزملی و گورمه لی یئرلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
غربی آذربایجان اوستانینین پورتالی Archived 2011-02-26 at the Wayback Machine.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "غربی آذربایجان اوستانینین پورتالی". 2011-02-26-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-09-23-ده یوخلانیب.
- ^ ایرانین آمار مركزی؛ 1385 اینجی ایلین نوفوس سایی سی


text:
سیفالدین قوتاز
قوْتاز یا دا بۆتون آدییلا سیفالدین قوْتاز عربجه: سيف الدين قطز — تۆرک سوْیلو عسگر و دؤولت آدامی. جلالالدین خوارزمشاهین قارداشی اوْغلو ایدی. میصردا قیسا بیر سۆره مملوکلرین سولطانی اوْلموشدور.
سۇلطان اوْلماسیدَییشدیر
چنگیز خانین نوهسی هولاکونون امریندهکی ائلخانلار ۱۲۵۸-ده باغدادی یاخیب ییخدیلار٬ خلیفه مستعصم باللهی اؤلدوروب باغدادی آلدیقدان سوْنرا میصره اۆز چئویردیلر. ائلخانلی حؤکومداری هولاکو٬ میصره ائلچی گؤندرهرک آچیقجا تهدید ائتدی. بۇ تهدید سوْنوجو چیخان قاریشیقلیق سیراسیندا٬ قوْتاز کیمی بیر قاهرامان باشچینین موْغوللاری دایاندیرا بیلهجگی دۆشونجهسی ایله خالقین ایستگی اۆزَره ۱۲۶۰ ایلینده میصرده سۇلطان اعلان ائدیلدی.
عین جالوت دؤیوشودَییشدیر
بۇ آرادا کیتبوغا باشچیلیغینداکی بیر موْغول اوْردوسو٬ سینا یاریمآداسینا قدر قاباغا گلمیشدی. سۇلطان قوْتاز٬ ۲۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْردویلا موْغوللاری فلسطینده قارشیلادی. ایکی اوْردو ۳ اوکتوبر ۱۲۶۰-دا٬ عین جالوتدا قارشیلاشدی. قوْتاز بۇ ساواشدا موْغوللاری مغلوب ائتدی. موْغوللار بۇ ساواشدان سوْنرا میصره اصلا گیره بیلمهدیکلری کیمی٬ بۇ مغلوبیت تاریخین دؤنوم نؤقطهلریندن بیری و موْغوللارین سوْنونون باشلانغیچی اوْلموشدور.
اؤلومودَییشدیر
قوْتاز٬ ساواشدان بیر نئچه گۆن سوْنرا بایبارس طرفیندن بیر سوءقصد سوْنوجو اؤلدورولموشدور.
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Seyfeddin Kutuz»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۸ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
● منجه بو تئرمینلر باشقا دیللرده سسلشمهدییی کیمی، بیزیم ده دیلده سسلشمهیه بیلر. اؤرنک اولاراق، اینگیلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا و باشقا دیللرده سؤزو گئدن ایکی تئرمینلر سسلشمیر. بو ایکی سؤزجویون سسلشمهسی سؤزجوکده یانلیش قورولوشا یول آچمازدیسا، سسلشمهسینین هئچ سورونو[پروْبلئمی] اولمازدی.
● هر سوْناَکین[پسوندین] اؤزونون داشیدیغی بیر گؤرهوی وار. سؤز دوزلدیجی سوْناَکلر، آدلارا و یا سؤزجوکلرین کؤکونه آرتیریلاراق یئنی قاوراملار اوره ته بیلیرلر. «بیچیم» سؤزجویونو اؤرنک اولاراق گؤتورسک، بورادا «ایم» سوْناَکی، سؤزجویون کؤکونه و یا همن امرینه آرتیریلمیش و فوْرم آنلامینی وئرن سؤزجوک دوزلدیلمیشدیر. دئمهلی، «ایم» سوْناَکی، سؤزجویونون کؤکونه آرتیریلان اَکلردندیر[وندلردندیر].
«ایچیم» سؤزجویونه گلدیکده، بیزیم دیلده ایکی «ایچ» واردیر؛ بیریسی «ایچمک»له[نوشیدن، Drink] باغلیدیر. کؤکو ایسه بودور؛ «ایچ» [بنوش] . ایکینجیسی ایسه «ایچ»، «داخیل، درون» آنلامیندادیر. موحتوا و یا مضمون آنلامینی ایفاده ائتمک اوچون ایکینجی « ایچ» دن یارارلانماق لازیم. «ایم» اَکی، کؤکه(امر فورماسینا) آرتیریلیرسا، دئمهلی بورادا «ایچیم» سؤزجویونون قورولوشوندا اولان «ایچ»، بیرینجی نؤوع «ایچ»دیر. چونکی، «ایم» اَکی ، دیلیمیزده اولان سؤزجوکلره باخدیغیمیزدا، کؤکه آرتیریلمیشدیر؛ بیچیم، ییغیم، آخیم، باخیم، باسیم، یاییم، آرتیم،ایچیم[جرعه آنلامیندا، gulp]، سئچیم و بیر چوخ سؤزجوکلر بو قوراللادیر. او اوزدن ده «ایچیم» ائشیدنده « بیر ایچیم سو » ایفادهسی خاطیرلانیر. بیچیم سؤزونده اک فعله آرتیریلیر، «ایچیم»ده ایسه آدا.
● «ایم» سوْناَکی، سؤز دوزلدیجی اَک اولاراق آدا آرتیریلارمی؟ یعنی ایکینجی آنلامدا اولان «ایچ»ـله[داخل، درون] بیرلشهرک Content قاورامینین گؤسترگهسینه[Sign ، نشانه] چئویریله بیلرمی؟ بو سوْرونون جاوابی مسئلهنین باشقا بیر طرفینی ده آچیقلاییر. بیزیم دیلیمیزده بیرینیجی شخص یییهلیک اَکی اولان «ایم»-ی [ منیم ائویم ، اوشاغیم، کیتابیم] نظره آلماساق، «ایم» اَکی، آنجاق سؤزجویون کؤکونه آرتیریلا بیلر. باشقا بیر مسئلهنی ده سؤیلهمک گرکیر؛ دیلیمیزده «ایم» اَکینین آدا آرتیریب- آرتیریلماماسینین آختاریشینا چیخساق، بیر ایکی اؤرنک تاپمیش اولاجاغیق. اؤرنک اوچون «دیلیم»[Slice] سؤزجویونو تاپاجاغیق. بورادا ایسه «ایم» اَکی ایله دوزلدیلمیش «دیلیم»، قالیجی صیفت کیمی اورتایا چیخمیشدیر. یعنی سانکی آدی ایتمیش صیفتدیر؛ بیر دیلیم آلما- بیر دیلیم قارپیز. آلما و یا قارپیزی گؤتوررسک، قالیجی صیفتله اوز- اوزهییک. دئمهلی، بورادا دا «ایم» سوْناَکی، آددان آد دوزلتمهمیشدیر. بو اوزدن منجه، «ایچیم» ایکینجی آنلامی نظره آلساق بئله، بو قورولوشلا دوزهلدییینده سوْرونلو بیر تئرمین اولار.
● آذربایجان تورکجهسینده دوشونجهلریمیزی ایفاده ائدهجک اوْلاناقلار[ایمکانلار] بوْل اولدوغو حالدا، ایندیکی یایقین اولان آذربایجان تورکجهسی هئچ ده بونون عؤهدهسیندن گلمیر. اینسانا سادهجه یئییب، ایچیب، یاتماغی آنلادان سؤزجوکلر لازیم دئییل. اینسان دوشونور و بو سویوت[موجرد] دوشونجهلری، دیلده یانسیتماق اوچون سؤزجوکلر- تئرمینلر گرکیر.
ایش ائله گتیریب کی، بیز تئرمین سوْرونو آدلی بیر سوْرونلا اوزلشمیشیک. منجه بو سوْرونو آردادان قالدیرماغا تورکیه تجروبهسی بؤیوک یاردیم ائدیر. بیر سیرا آرخاداشلار، آنادولو تورکجهسینین قارشیسیندا، فارسجا اینگیلیسجه سؤزجوکلرینه گؤسترمهدیکلری دیرهنیشی، تپکینی گؤسترسهلر ده منطیق[اوسدئیی] و آنادولو تورکجهسینین آرخاسینداکی گوج، آذربایجان تورکجهسینی تورکیه تجروبهلریندن یارارلانماغا مجبور ائدهجکدیر. دیللر، بئلهجه ایجتماعی اوْلقولاردان ائتکیلنیرلر. بیز، اؤزتورکجه سؤزجوکلرینین قارشیسیندا دیرنمهمهلیییک. بو سؤزجوکلر تورکیهنین تکاْلینده( اینحیصاریندا) دئییل، تورکجهمیزین سؤز وارلیغیدیر.
منجه، بیز تورکیهده قوللانیلان بیر چوخ تئرمینلری فوْنئتیک باخیمدان آذربایجان تورکجهسینه اویغونلاشدیراراق ایشلهده بیلریک (آذربایجاندا ایشلک اولان تورکجه تئرمینلره اوستونلوک وئرمک شرطی ایله). سایین ایواز طاها بو قونودا یاخشی چالیشمیش و تورکیه تورکجهسیندن چوخ یاخشی یارارلانان یازارلاریمیزداندیر. بعضن تورکیهده بیر قاورامی آچیقلاماق اوچون قوللانیلان تئرمینلرین اَن دوْغماسینی سئچیریک. اؤرنک اوچون تورکیهده ایشلک اولان «یاپیسالچیلیق» و «قورولوشچولوق» تئرمینلری آراسیندا سئچیم ائتمهلی اوْلدوغوموزدا، «قورولوشچولوق» تئرمینینی سئچنلریمیز آز اوْلمور و یا بیر سیرا تئرمینلری ایشلتمکدن چکینیریک؛ اؤرنک اوچون «کندلشمه» تئرمینینی «شهرلشمه»[شهری شدن] یئرینه ایشلتمکدن چکینیریک [باخمایاراق کی، «باشکند» سؤزجویوندن اوْ قدر ده قاچینمیریق!]. دئمک، هر تئرمین، قارشیسیندا بیر منطیق اساسیندا فرقلی توتوموموز اولور. منجه «ایچهریک» تئرمینی قوْنوسوندا بو تئرمینی ایشلتمهمهیه دایر ندنلر اورتادا یوْخدور. اونا گؤره ده بیز، «ایچهریک» تئرمینینی قوللانماقدان چکینمهمهلیییک. باشقا دئییشله، ایچهرمک [ائحتیوا ائتمک] –دن تؤرهنن «ایچهریک» تئرمینی قوللانماماغا بیر ندن گؤرمورم.


text:
May 17, 2014
شدت یوخسا زوراکیلیق
سویل سولیمانی
اوزون زاماندیر دوشونورم کی، قادینا قارشی گؤستریلن «شدت» (استانبول تورکجهسینده )، «زوراکیلیق»(آذربایجان تورکچهسینده) و «وایلنس » ، اینگیلیسجه ده، بیز ده اوزونه نئجه آنلام تاپیر. بو سؤزلرین وئردگی آنلاملار آراسینداکی فرقلر نلردیر؟ انسان دوشونجه سينده بو سؤزلرین مفهومو ندن عبارتدیر؟ دنیا اینسان حاقلاری ادبیاتیندا بو سوزلرده ن نظرده توتولان آنلام ندیر؟ بیز گونئی آذربایجانلیلار اولاراق بو سوزلرده ن هانسینی سئچمه لی يیک؟
گونئي آذربايجاندا ديلين ياساق اولماسي ايله ياناشي، فئمينيزم سؤیلمینین گليشمه سي اؤنونده بیر چوخ باشقا انگللر ده اولموشدور. باشلیجا اولاراق، پياسا( آزاد بازار) اكونومياسينين گلیش مه مسی، شهرلشمه نين چوخ يئني اولماسي؛ آسيميلاسيا، ايرانداكي عمومي استبداد و بو استبدادين نتيجه سي اولاراق سوسیال بیلیم لرده کی گليشمه امكانلارینین چوخ محدود و سینرلی اولماسینی سایماق اولار.
آذربایجان تورکجهسینه چوخ یاخین اولان استانبول تورکجهسی و آنا دیلیمیزین ادبی و فیکری کؤکونون بؤیوک بیر بؤلومونو اؤزونده قورویان قوزئی آذربایجان داکی تورکجه، بیزیم اوچون بؤیوک ایمکانلار یارادیرلار. اما بو ایکی میللت-دؤولت و توپلومون بیزدن فرقلی گلیشهمه سورجی، چوخ اؤزل اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و مدهنی شرط لری، بو ایکی توپلوم دا یارانان سوسیال ادبیات دان یارارلانمامیز موضوسوندا بیزی داها دیقت لی داورانمایا مجبور ائدیر.
گونئی آذربایجانین دا دیلین یاساق اولماسی، گونئی آذربایجانین اؤزونواداره ائتمهمه سی، آیدین لاریمیزین اؤز دیلیمیزه حاکیم اولمامالاری، تورکیه،قوزئی آذربایجان، دونیا و حتی فارس بولگه لری ایله آرامیزدا اولان سوسیال و اکونومیک فرقلر وگونئی آذربایجانین سیاسی ماهیتینه مخصوص اولان شرط لر، بیزی مجبور ائدیر کی ایستیفاده ائدیگیمیز لیتراتورا و ادبیاتا اؤزل دیقت یئتیرک. آنا دیلیمیزده یارانمایا یئنی باشلامیش اولان، فمینیزم ادبیاتینین کؤکونون دوزگون آتیلماسی بیوک اؤنم داشییر. ائله بو مئسله نی دقته آلاراق، آنا قاورام لاری سچمک ده داها دیقتلی داورانماق و سچیلن قاوراما گوره عمومی دارتیشما گرگینه اینانیرام.
قادین حاقلاری ادبیاتیندا اساس قاوراملاردان بیری اولان «شدت» و یا «زوراکیلیق» سؤزونون سئچیمینده ده ائله بو منتیقدن حرکت ائدرک، زوراکيلیق سؤزونون بیزه داها اویغون اولمدوغونو دوشونورم. گونئی ایله قوزئی آذربایجانین هارداسا عینی دیلی دانیشماسی و زوراکلیق سوزونون داها تورکجه سسلنمه سینین بئله دوشونمه مده اونملی یئری وار.
زوراكيليق: بيريني فيزيكي،اقتصادي،اجتماعي، مذني و پيسيخولوژي تضييق ايشله درك، ياخود بيريني گونلو اولمایان بیر ايشه، داورينيشا، عمله مجبور ائتمك و يا اوزاقلاشديرماق معناسينا گلير.
قادينا قارشي اولان زوراكيليقدا دا، زوراكيليق لغتی و سوزونون بوتون بو جهتلري نظرده آلینماقدادیر. اما گؤرونه ن او کی، بيزيم توپلومدا زوراكيليق دئیه نده داها چوخ بو سؤزون فيزيكي و جنسي جهتی آغیر باسماقدادیر.
آسیمیلاسیون نتیجه سینده بیر چوخ گونئی آذربایجانلی آیدین و بیلیم آدمینین ایراندا حاکیم اولان دیل و کولتور اوچون یازیب یاراتماسی، حتی بیر چوخونون آذربایجان جغرافیاسینی ترک ائتمه یه مجبور قالماسی و دیگر طرفدن آذربایجان قادین نینا قارشی اؤز توپلومندا اولان پاتریاکال (آتا ارکیل) کولتورون باسقیسی و حاکیم آسیمیله ائدن کولتورون آتا ارکیل سویلمینین باسقیسی آلتیندا قالماسی، آذربایجان قادینینی اجتماعی یاشامادا آغیر دورومدا بوراخمیشدیر. بوتون بونلاری نظرده الأراق قادین مسله سینده کی مباحسلرده داها درین اولچوب-بیچمک گرگیر دئیه دوشونورم.
استانبول تورکجهسینه گلدیکده ايسه زامان سورجینده، بو دیل سؤز ییغیمی(سؤز داغارجیغی) و دیل بیلگیسی باخیمیندان آذربایجان تورکجهسیندن فرقلی بیر یول ایزله ییبدیر.
استانبول تورکجهسیندن سؤز آلماق و یا اوردا یارانان ادبیاتدان یارارلانماق بیزیم اوچون گرکلی و اؤنملی اولدوغونا باخمایاراق بو مسئله ده ده دیقتلی اولمامیزدا بویوک فایدا واردیر. اگر بیر سوز آذربایجان تورکجسینده وار ایسه استانبول تورکجهسیندن عرب کؤکنلی «شدت» سؤزونو آلماغیمیز حاقیندا دا احتیاطلی داورانمالیق . دیگر طرفدن ده سوز سچیملرینده آذربایجان متنیندن اوزاخلاشماماغا دا دیقت ائتمه لیک.
زوراکیلیق سؤزونو سئچمه ک طرفداری اولدوغوما باخمایاراق بو سؤزون تام اولاراق بیز توپلومدا قادینا قارشی اولان بوتون زوراکیلیق چئشیدلرینین ایفاده ائتمه دیگینه ده اینانیرام. ایللرجه باکیدا یاشاییب و قادین جمعیتلری ایله علاقهده اولماغیما باخمایاراق، زوراکیلیق سؤزو هله ده فیکریمده سادهجه جنسی زوراکيلیغی ایفاده ائدیر. بونون سببی نی آذربایجاندا فئمینیسم ادبیاتینین ضعیف اولماسینا و آذربایجانین آزاد دونیایا یئنیجه آیاق باسماسی ایله علاقهلندیرمک اولار. طبیعیدیر کی، بو موضوعدا استانبول تورکجهسی داها گئنیش و احاطهلی بیر ادبیاتا صاحیبدیر. بو ادبیاتدان یارالانماق بیزیم اوچون بیر آوانتاژ ساییلیر. اما، بیز گونئی آذربایجانلیلار اولاراق یئنی-یئنی یاراتماغا باشلادیغیمیز سوسیال بیلیملردهکی ادبیات یاراتیلیشیندا، سؤز سئچیمینده هم قوزئی آذربایجان و هم ده تورکیهده اولان تجروبهلری( دوغرو و یانليشلاری) دقته آلماقلا ساغلام بیر تمل اوزه رینده حرکت ائتمه لیک. ائله بو باخیشدان یولا چیخاراق بوندان سونرا قادین مسئله لری، خصوصیله توپلومدا وار اولان زوراکیلیقلا باغلي داورانیشلاری دارتیشماقدا «زوراکیلیق» سؤزونو ایشلتمه یی اؤز آچیمدان اویغون گؤردویومو آچیقلاماق ایسته دیم. اومود ائدیرم کی، بو مسئلهده دوستلاریمیز و اؤزه للیکله قادین حاقلاری فعاللاری اؤز گؤروشلرینی بیلدیرمکله یاناشی، بو موضوعدا ساغلام بیر تملین قویولوشوندا اشتیراک ائدجکلر.


text:
آنخل لوییس رودریقز دیاز
آنخل لوییس رودریقز دیاز (اینگیلیسجه: Ángel Luis Rodríguez Díaz) (دوْغوم:۲۶ آوریل ۱۹۸۷ (۳۵ یاش) سانتا کروس) بیر فوتبالیست. ختافه فوتبال کولوبو و ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آنخل لوییس رودریقز دیاز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- سانتا کروس (ایسپانیا) دوغوملولار
- تنریف کولوبونون اویونچولاری
- رئال مادرید کاستیا کولوبونون اویونچولاری
- الچه کولوبونون اویونچولاری
- لوانته کولوبونون اویونچولاری
- ایبار کولوبونون اویونچولاری
- رئال ساراقوسا کولوبونون اویونچولاری
- ختافه کولوبونون اویونچولاری


text:
روکامونفینا
روکامونفینا (ایتالیاجا: Roccamonfina) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۶۸۸ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۶۱۲ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و کامپانیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ "Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011". 16 مارس 2019-ده یوخلانیب.
- ^ "Popolazione Residente al 1° Gennaio 2018". 16 مارس 2019-ده یوخلانیب.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Roccamonfina»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده روکامونفینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۷ نوْوامبر
۷ نوْوامبر:
- ۱۶۰۵— تبریز ياخینلیغینداکی صۇفیان دؤيوشونده شاه عباس-ین قوْشونو عثمانلی قوْشونونو مغلوب ائتمیشدیر.
- ۱۹۱۷— رۇسیهده اوْکتوبر حربی چئوریلیشی باش وئردی و لنین-ین رهبرلیگی ایله بوْلشویکلر حاکمیتی اله آلدیلار.
- ۱۹۲۰— تۆرک قوْشونلاری گۆمرونو تۇتدو.
- ۱۹۴۴— فرانکلین رۇزولت دؤردونجو دفعه آبش رئیس جومهورو سئچیلدی.
- ۱۹۴۹— نفت داشلاریندا ایلک نفت چێخاریلدی.
- ۲۰۰۰— اۇروپا شۇراسی ناظیرلر کوْمیتهسینین ۱۰۷-جی جلسهسینده (۷-۹ نوْوامبر) "آذربایجانین اۇروپا شۇراسینا عضو اوْلماغا دعوت ائدیلمهسی" آدلی ۱۴ سايلی قطعنامه قبول ائدیلمیشدیر.


text:
تامسویل، قوزئی کارولینا
تامسویل، قوزئی کارولینا (اینگیلیسجه: Thomasville, North Carolina) آمریکانین قوزئی کارولینا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۴۳٫۴۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۶۷۵۷ نفر دیر. بۇ شهر ۲۵۶ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده تامسویل، قوزئی کارولینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Thomasville, North Carolina»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
سان میقل د کرنخا
سان میقل د کرنخا (ایسپانجا: San Miguel de Corneja) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و آبیلا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۶ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۱۰۲ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۷ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Miguel de Corneja»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سان میقل د کرنخا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
پدرسن-دان یاردیم چاغیریشی
بمت باش کاتیبینین سوریه خصوصی نومایندهسی گیر پدرسن تورکیه و سوریه-ده باش وئرن زلزلهلر نتیجهسینده حیاتینی ایتیرنلره باش ساغلیغی وئریب.
بمت باش کاتیبینین سوریه خصوصی نومایندهسی گیر پدرسن تورکیه و سوریه-ده باش وئرن زلزلهلر نتیجهسینده حیاتینی ایتیرنلره باش ساغلیغی وئریب.
پدرسن وئردیگی یازیلی آچیقلامادا قیشین اورتاسیندا تورکیه و سوریه-ده مینلرله قادین، اوشاق و قوجانین تاثیرلندیگی زلزلهنین سبب اولدوغو تراژیک اؤلوم حاللاری و جدی داغینتیلارین اونا دریندن تأثیر ائتدیگینی بیلدیریب.
"زلزلهدن ضرر چکنلره درین حرن ایله باش ساغلیغی وئریرم" ایفادهلرینی ایشلهدن پدرسن اونلارین بیر چوخونون (سوریه-دهکی زلزلهده اؤلنلرین) آرتیق ایللردیر بؤیوک اذیت چکدیگینی بیلدیریب.
پدرسن "بیز تام هم رایلیک ایچیندییک و دستکیمیزی بیلدیریریک" دئییب.
پدرسن سوریه خالقینین عاجیل اولاراق اولوسلار آراسی یاردیما احتیاجی اولدوغونو بیلدیریب و هامینی دستکلمهیه دعوت ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
امریکا تورکیه-یه میننتدارلیغینی بیلدیریب
امریکا تورکیه و بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینا (بمت) قارا دنیز تاخیل دهلیزی سازیشینین مدتینین اوزادیلماسیندا گؤستردیکلری سعیلره گؤره میننتدارلیغینی بیلدیریب.
ایرینی عملیاتین مدتی 2 ایل ده اوزادیلدی
آوروپا بیرلیگی آغ دنیزینده لیبیا-یا قارشی سلاح تحریمینه نظارت بهانهسی ایله حیاتا کئچیردیگی موباحیثهلی ایرینی عملیاتینین مانداتینی 31 مارس 2025-جی ایله قدر اوزادیب.
جو بایدن بنیامین نتانیاهو ایله تلفونلا دانیشیب
آغ ائودن وئریلن معلوماتا گؤره، جو بایدن ایسراییلین باش ناظیری بنیامین نتانیاهو ایله تلفونلا دانیشیب.


text:
بیوتکنولوژی
بیوتکنولوژی بیر تطبیقی علم کیمی یارانما و فورمالاشماسیندا تکنیکی میکروبیولوژی اساسلانیر.
تاریخ[دَییشدیر]
ایلک دفعه ۱۶۷۵-جی ایلده A.Levenhuk
میکرو اورقانیزملرین تصویرینی ورمیش و میکروبیولوژینین تصویری دؤورونون اساسینی
قویموشدور. لاکین، بۇ کشفدن چوْخ-چوْخ ایللر اوّل هله بیزیم ارادان ۶۰۰۰ ایل اوّل
پیوه اۆرتیم (تولید)ی بارهده تاریخده معلوماتلار واردیر. بیرده اینسانلار قدیم دؤورلرده
میکروورقانیزملردن سیرکه، سود محصوللاریندان قاتیق، پنیر و ... آلینماسیندا،
لیفلی بیتکیلرین یومشالدیلماسیندا، چؤرکبیشیرمه و شرابچیلیقدا ایستیفاده ائتمیشدیرلر.
تکنیکی میکروبیولوژینین بیر علم کیمی فورمالاشماسی لوی پاسترین داهییانه
کشفلری ایله باشلامیشدیر. اوْ، ایلک دفعه ۱۸۵۷-جی ایلده ایسه پیوه و شرابین خاراب اوْلماسیندا
میکروورقانیزملرین رولونو گؤسترمیش و اوْنلارلا موباریزه پاستریزاسییا اۆصولونو
تکلیف اتمیشدیر.
بیرده پاستر مۆختلیف یولوخوجو نوخوشلوقلرله موباریزهده واکسینلرین آلینما اۆصوللارینی دا ایشلمیشدیر. بۇ سببدن لوی پاستر تخنیکیمیکروبیولوگییانین بانیسی ساییلیر. بئلهلیکله، تکنیکی-میکروبیولوژینین اساسی میکروبیولوژینین اینکیشافینین ایکینجی دؤورونده قۇیولموشدور. ۱۹-جو عصرین آخیرلاریندا روس عالیمی مچنیکوو زروریجی گمیریجی (جونده حئیوان)لره قارشی موباریزهده نوخوشلوق تؤرهدن باکتری لردان ایستیفاده اوْلونماسینی تکلیف اتمیش و بۇ مقصدله ۱۸۸۵-جی ایلده باکتریولوژی لابوراتوریادا تویوق وباسی میکروبلاریندان عبارت دارو آلاراق اوْندان سونبولقیرانلارین محو ادیلمهسینده ایستیفاده اتمیشدیر. لاکین، یرلی حکومت همین میکروبلارین اینساندا وبا عمله گتیرجییندن قورخاراق مقاومت گؤسترمیشلر. داها سوْنرا سووت عالیملری مروژووسکی و ایساچنکا اینسان و او حئیوانلاری اۆچون ضررسیز اوْلان میکروب کولتورالاری آلمیش و اوْنلاردان گمیریجی (جونده حئیوان)لره قارشی موباریزهده مووفقیتله ایستیفاده اتمیشلر. ۱۸۹۷-جی ایلده آلمان عالیملری هوببر و ویلتینر تمیز کؤک یومروسونون باکترییاسیندان عبارت نیتراگین داروینی آلدیلار. بۇ دارو ایلک دفعه ۱۹۱۱-جی ایلده اۆرتیم (تولید) ادیلمیش، ۱۹۲۹-جو ایلده ایسه حیاتا کچیریلمیشدیر.
روس عالیمی کوستیچو و اوْنون ایشداشلاری ایلک دفعه آزوباکترییالاردان عبارت آزوتا باکترین داروی آلمیش و اوْنو آزوت گوبرهسی عوضینه ایستیفاده اتمیشلر. ۲۰-جی عصرین بیرینجی یاریسیندا روسیهدا تکنیکی-میکروبیولوژی بؤیوک سۆرعتله اینکیشاف اتدی. ایلک دفعه روس عالیمی ایوانوو ایسپیرت قیجقیرماسینی اطرافلی تدقیق اتدی و گؤستردی کی، فوْسفورلو اورقانیک بیرلشمهلر عمله گلیر. کوستیچو و قوتکویچ میکروسکوپیک گؤبلکلرین کمکیله بیر چوْخ اورقانیک تورشولارین آلینما تکنولوژیسینی اؤیرنمیش و ۱۹۳۰-جو ایلده پراکتیکی اوْلاراق لیمون تورشوسو آلمیشدیر. لاپیشنیکوو، چیستاکوو و دیگر روس عالیملری سود تورشوسو، آستون و بوتیل ایسپیرتینین فابریکادا اۆرتیم (تولید)ی اۆصوللارینی ایشلهییب حازیرلامیشلار. کارالیوو و بوتکویچ اؤز ایشداشلاری ایله بیرلیکده ینی بیوتخنولوژی پروسسلر اساسیندا سود محصوللارینین آلینماسینی تدقیق اتمیشلر. ۱۹۲۹-جو ایلده اینگیلیس عالیمی فلمین طرفیندن پنسیلینین کشفی تخنیکیمیکروبیولوگییانین اینکیشافیندا بؤیوک رول اوْینادی. ۱۹۴۰-جی ایلده پنسیلین، ۱۹۴۴-جو ایلده ایسه ووکسمان طرفیندن ایسترپتامیسین داروی آلیندی. بۇ ساحهده روس عالیملرینین ده بؤیوک کمکی اوْلموشدور. کراسیلنیکوو، یرمولیوا و هاوزه طرفیندن آنتیبیوتیک مادهلر آلینمیش و فابریکا میقیاسیندا اۆرتیم (تولید) ادیلمیشدیر. ۲۰-جی عصرین ایکینجی یاریسیندا یروسالیمسکی و سکرابین طرفیندن صنایعده مایاگؤبلکلریندن یم پروتئینینین آلینمساینین اساسی قۇیولموشدور. بکر و ایشداشلاری ایسه یم آماچله لیزین آمین تورشوسونون پراکتیکی آلینماسینی الده اتمیشلر. تکنیکی-میکروبیولوژینین مۆعاصیر اینکیشاف دؤورو ۲۰-جی عصرین ایکینجی یاریسندا مولکولیار میکروبیولوژینین گئنیش ووسعت تاپماسی ایله علاقه دار. محض بۇ دؤورده میکروبیولوژی صنایعسی یاراندی. میکروبیولوژی صنایعسینین توْرپاق مونبوتلشدیریجی دارو آنتیبیوتیک، ویتامین، آنزیم و دیگر فیزیولوژی فعّال مادهلر اۆرتیم (تولید) ادن فابریکالارین سایی گتدیکجه آرتیر. تکنیکی-میکروبیولوژینین مؤهوم اهمیته مالیک سوْن موفقیتلریندن بیری میکروورقانیزملر طرفیندن اینترفرون و اینسولین کیمی قیمتلی درمان دارولارینین آلینماسیدیر. میکروورقانیزملرین اساس پراکتیکی خاصهلری. میکروورقانیزملرین گئنیش و دریندن اؤیرنیلمهسی گؤستردی کی، میکروسکوپیک اؤلچویه مالیک اوْلماسینا باخمایاراق اوْنلار اینسانین پراکتیکی فعالیّتی و مادهلر دؤورانیندا بؤیوک اهمیت کسب ادن پروسسلری ایداره ائدیرلر. دیگر طرفدن میکروورقانیزملر عمومی بیولوژی قانونا اۇیغونلوقلاری آشکارا چیخارماق اۆچون الوریشلی آراشدیرما اوْبیکتلریدیر. میکروورقانزیملرین خالق چیفتلیک (مزرعه) و علم اۆچون مؤهوم اهمیته مالیک اوْلاملارینی تامین ادن خاصهلر آشاغیداکیلاردیر: ۱.چوْخ کیچیک اؤلچوده اوْلوب هاوا آخینی و باشقا واسطهلرله آسانلیقلا یاییلیر. یر کورهسینین اله بیر ساحهسی یوخدور کی، اوْرادا میکرورقانیزملره راست گلینمهسین؛ ۲.یۆکسک سۆرعتله چوْخالما قابیلیتینه مایلک اوْلمالی، میکروورقانیزملر هر ۳۰-۶۰، بعضی باکتری لر ایسه ۸-۱۰ دقیقهدن بیر بؤلونورلر. میکروورقانیزملرین چوْخالما سرعتی بیتکی و حئیوانلارین چوْخالما سرعتیندن دفعهلرله بؤیوکدور. مثلاً: میکروبیولوژی یم کۆتلهسی اۆرتیم (تولید) ادن ان کیچیک فابریکا سوتکادا ۳۰ تون مئیا گؤبلیی اۆرتیم (تولید) ادیر کی، اوْنو ترکیبینده ۱۵ تون یۆکسک کیفیتلی پروتئین واردیر. ایریبوینوزلو قارامالدان سوتکا عرضینده ۱۵ تون پروتئین آلماق اۆچون ۵۰۰۰۰ باش حئیوان لازیمدیر؛
اۇیگولامالار آراسیندا[دَییشدیر]
- اینسان ساغلیغینا یؤنلیک اوْلاراک پروتینلرین اۆرتیلمسی
- بازی هورمون، آنتیکور، ویتامین و آنتیبیوتیک اۆرتیلمسی(تولید)
- چوک زور شارتلارا ساهیپ چورلرده (سیجاک، کوراک،توزلو...) یاشایان اوْرگانیزمالارین انزیملرینی و بیومولکوللرینی سافلاشتیراراک بونلارین ساناییده کوللانیلماسی
- ینی سبزه و میوه اۆرتیمی
- اینسانداکی ضررلی ژنلرین المینه ادیلمسی
- آشی، پستیسیت، طبیعی بیتکی اۆرتیمی
- اینسانین ضرر گؤرموش ویا ایشلوینی کایبتمیش اوْرگان و دوکولارینین دغیشتیریلمسی اۆچون یاپای اوْرگان و دوکو اۆرتیمی
ژنلرین آلینماسی[دَییشدیر]
DNA و RNA آردیجیل یئرلشن نوکلوتیدلردن تشکیل اوْلونموشدور. هر اۆچ نوکلوتید بللی معلومات داشیییر، مثلاً: هر نوکلوتید اۆچلویو و یا تریپلت بللی آمین تورشوسونا اۇیغون گلیر. بئله تریپلت کودون آدلانیر. آمین تورشولاریندان عبارت چوْخ بؤیوک اوْلمایان تکزنجیرلی پولیپپتید موْلکولونون (ساده پروتئینین) سینتزینده چوْخلو میقداردا کودونلار ایشتیراک ادیر. بیر پولیپپتید زنجیرینی سینتزدن کودونلار ییغیمی سیسترون آدلانیر. بیر نئچه پولیپپتید زنجیری (مورکّب پروتئین) سینتز ائتمک اۆچون چوْخلو سایدا سیسترونلار لازیم گلیر. بئله سیسترونلار چوْخلوغونا ژن دئییلیر. پروتئین و یا باشقا متوبولیت سینتزینی کودلاشدیران ژن DNA زنجیرینین بللی بیر ساحهسیدیر. بیولوژی فعال مادهلرین سینتزینی کودلاشدیران ژنلرین آلینماسی ژنتیک موهندیسلیین ایلک مؤهوم مرحلهسیدیر. بۇ مرحلهنین موفقیتلی حلی آشاغیداکی شرطلره عمل اوْلونماسیندان وابستهدیر: ۱. ژن و دونور گنموندا اوْنون وضعیتی؛ ۲. ژن طرفیندن کودلاشدیریلان معلومات RNA-نین آیریلما اۆصوللارینین حاضیرلانماسی؛ ۳. ژن محصولونا گؤره اوْنون آکتیولیینین بللی ادیلمهسی یوْل لاری؛ ۴. ژن و گنمون اوْنا یاخین اوْلان ناهییهلرینین قورولوش خصوصیتلری؛ ۵. ژن طرفیندن کودلاشدیریلان م-RNA-نین میقداری. ژنلری اۆچ مۆختلیف اۆصوللا آلیرلار:
1.ژنلرین کیمیوی-فرمنتاتیو سینتز یولو ایله؛
2.ژن طبیعی قایناقلردن بیلاواسیته آییرماقلا؛
۳.معلومات-RNA اساسیندا ژنلر سینتز اتمکله.
ژنلرین کیمیوی-فرمنتاتیو سینتزی[دَییشدیر]
اگر ژنین کودلاشدیردیغی پروتئینو یا پولی پپتید زنجیرینین ایلکین قورولوشو معلومدورسا اوْنو کیمیوی-فرمنتاتیو سینتز یولو ایله آلیرلار. پروتئینین ایلکین قورلوشونو DNA زنجیریندهکی نوکلوتیدلر آردیجیللیغی تامین ادیر. دمهلی، ایلکین قورولوشو بیلمکله پروتئینی کودلاشدیران ژنده نوکلوتیدلر آردیجیللیغینی بللی ائتمک مۆمکوندور. بۇ آردیجیللیغی بیلدیکدن سوْنرا ژنی لابوراتوریا شرایطینده سینتز ائتمک ایمکان یارانیر. ژنین کیمیوی سینتزینی آپارماق اۆچون ایکی مثلاًین حلی طلب اوْلونور. بیرینجیسی، مونونوکلوتیددهکی فوْسفور قروپونو کیمیوی فاللاشدیرماق اۆچون آگنتین (عامیلین) تاپیلماسیدیر. بۇ فعالیّت حسابینا فوسفودیفیر رابطهسی و یا نوکلوتیدلراراسی علاقه یارانیر. عادتاً نوکلوتیدلرین بیرلشمهسینی تامین ادن آکتیولشدیریجی کیمی دی سیکلو هگزیل کاربودیمید، مزیتیلن سولفونیل کلورید و ترییزوپروپیلبنزولسولفونیلخلوریددن ایستیفاده ائدیلیر. ایکینجیسی، پورین و پیریمیدین اساسلاریندا اوْلان ۳-هیدروکسیل، ۵-هیدروکسیل، آمین و فوسفات قروپلارینین اؤزلرینی مۆحافیظه ادن اۆچون خصوصی قروپلار سچمک طلب اوْلونور. مۆحافیظه قروپلاری اله مادهلردن تشکیل اوْلونمالیدیر کی، اوْنلار نوکلوتیدلره ضرر وورمامالی، نوکلوتیده چوْخ آسانلیقلا بیرلشمک و اوْندان آیریلماق خاصهلرینه مالیک اوْلمالیدیر. سینتز پروسسی پیللهلی آپاریلیر: اوّلجه، دی-، تری- و تترانوکلوتیدلر آلینیر، سوْنرا ایسه آیری- آیری تترانوکلوتید بلوکلاری لیقازا آنزیمی واسطهسیله بیر-بیرینه بیرلشدیریلیر. بیر زنجیر سینتز اوْلوندوقدان سوْنرا اوْنا کومپلمنتار اوْلان ایکینجی زنجیر ده سینتز ائدیلیر. بئلهلیکله، ژن و یا ایکی زنجیرلی DNA موْلکولو فراقمنتی آلینیر.
ژنلرین طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه آلینماسی[دَییشدیر]
ژنلرین طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه آلینماسی. طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه ژن آلماق اۆچون DNA موْلکولو سلولدن آیریلیر و آختاریلان ژن اندونوکلازا آنزیملرینین کمکی ایله «کسیلیب» گؤتورورلر. لاکین بۇ اۆصولون بیر سیرا چاتیشمایان جهتلری واردیر. بیرینجیسی، لازیم اوْلان ژنی آییرماق اۆچون ایستهنیلهن ناحییهدن DNA موْلکولونو پارچالایان آنزیمی تاپماق چوْخ چتین باشا گلیر. عادتاً آنزیم DNA-نی اله فراقمنتلره پارچالاییر کی، آختاریلان ژن یئرلشن فراقمنتده لازیمسیز نوکلوتیدلر آردیجیللیغی دا اوْلور، بۇ دا ژندن ایستیفاده اوْلونماسینا مانعچیلیک تؤرهدیر. بعضاً ده آنزیم DNA-نی اله فراقمنتلره پارچالاییر کی، بیر ژنین آیری-آیری حیصّه لری مۆختلیف فراقمنتلره بیرلشمیش اوْلور، داها دوغروسو، ژن آنزیم طرفیندن ایکی یئره بؤلونور، نتیجهده ایسه تام فونکسیونال ژن آلماق مۆمکون اوْلمور. ایکینجیسی، اوکاریوت اوْرقانیزملرین ژنلری موزایک قورولوشا مالیکدیر، یعنی ژنده فعال (اگزون) و غئیری-فعال (اینترون) ناحییهلر واردیر. اگزون ناحییهلر کودلاشمادا ایشتیراک اتدیکلری اۆچون اوْنلارا فعال ناحییهلر دئییلیر. اینترونلار ایسه عکسینه، پاسسیو اوْلوب، کودلاشمادا ایشتیراک اتمهیهن ناحییهلردیر. اینترون ناحییهلر باکترییا سلولسینده آیریلمادیقلاری اۆچون بئله ژنلرین پروکاریوت (باکتریی) سلولده نورمال فعالیّتی برپا اوْلونمور. اۆچونجوسو، ژن DNA زنجیرینین چوْخ کیچیک بیر حیصّه سینی تشکیل اتدییندن اوْنون DNA-دن آیریلماسی و تعیین ادیلمهسی بیر سیرا متودیک چتینلیکلرله باغلیدیر.[۱]
معلومات – RNA اساسیندا ژنلرین سینتزی[دَییشدیر]
ژنلرین فرمنتاتیو سینتز یولو ایله آلینماسی عملده چوْخ گئنیش یاییلمیش و تطبیق اوْلونان اۆصولودور. اوّلجه م-RNA سلولدن آیریلیر، سوْنرا خصوصی شرایطده اوْنون اساسیندا عکس ترانسکریپتازا (رورتازا) آنزیمینین کمکی ایله اوْلیقونوکلوتیدلردن DNA سینتز اوْلونور. بونا کومپلمنتار DNA (ک-DNA) دئییلیر. داها سوْنرا هیدرولیز یولو ایله ک DNA-نی آییریب تمیزلییر و ینی DNA موللوکو سینتزی اۆچون ماتریکس (قلیب) کیمی ایستیفاده ائدیرلر. DNA-نین کومپلمنتار DNA اساسیندا سینتزی باکتری لردان آلینان رورتازا و DNA-پولیمرازا آنزیملری واسطهسیله آپاریلیر. بۇ پروسس اۆچ ایستیقامتده گدیر. بیرینجی حالدا (آ) ژنین سانجاقواری سینتزی گدیر و زنجیرلری بیر بیرینه بیرلشدیرهن ناحییه ژن تام سینتز اوْلوندوقدان سوْنرا تمیز نوکلازا آنزیمی واسطهسیله «کسیلیر» و آختاریلان ژن آلینیر. ایکینجی اۆصولدا (ب) باشلانغیج نولوتید کیمی سینتتیک نوکلوتیدلردن ایستیفاده اوْلونور و ایکیزنجیرلی ژن آلینیر. اۆچونجو اۆصولدا (V) باشلانغیج نوکلوتید کیمی هترو پولیمر اوْلیقونوکلوتیددن ایستیفاده اوْلونور. گؤستریلهن اۆصوللارلا اینسولین، بوی هورمونو، اینترفرون، قلوبین، آلبومین، ایمونوقلوبولینلر، پاراتوهورمون، کیموزین و ...-نی کودلاشدیران ژنلر آلینمیشدیر آلینان DNA فراقمنتینین حقیقی آختاریلان ژن اوْلماسینی بللی اتمک اۆچون مۆختلیف اۆصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر. اگر ژن طرفیندن کودلاشدیریلان پروتئینین ایلکین قورولوشو معلومدورسا، اوْندا آلینان DNA فراقمنتینین نوکلوتیدلر آردیجیللیغی اؤیرنیلیر و اوْنون زالالین ایلکین قورلوشونا اۇیغون گلیب-گلمهمهسی یوخلانیلیر. باشقا بیر اۆصول ایسه آلیناجاق ژنی ایستهنیلهن پروتئین سینتزینی تامین ادن م-RNA ایله هیبریدلشدیرمهیه اساسلانیر. بۇ زامان ژن م-RNA ایله کومپلمنتاردیرسا، اوْندا ایستهنیلهندیر.
مولکولیار کلونلاشما وکتورلاری[دَییشدیر]
ژنتیک موهندیسلیین اساس عملیّاتلاردان بیری ژنتیک معلوماتی سلولیه داخیل ادیب اوْنون اوْرادا فعالیّت گؤسترمهسینی تامین ادمکدیر. بونو بیلاواسیطه وکتور موْلکوللارینین کمکی ایله
حیاتا کچیرمک مۆمکوندور. عادتاً وکتورسوز DNA موْلکولو باکترییا سلولسینه داخیل ادیلدیکده اوْ، یا سلولدهکی نوکلازالارین تأثیرینه معروض قالیر قالیب نوکلوتیدلره قدر پارچالانیر، یا دا پارچالانماسینا باخمایاراق، سلولنین بؤلونمهسی زامانی بیر نسیلدن باشقا نسله وریلمیر و بئلهلیکله ده ایتیریلیر.
بۆتون بونلاری آرادان قالدیرماق آماچله وکتور آدلاندیریلان DNA موْلکولوندان ایستیفاده اوْلونور، داها دوغروسو آختاریلان ژن موْلکولو ایله بیرلشدیریلیب سلولیه داخیل ائدیلیر. وکتورلار سربست یاشاماق و رپلیکاسییا قابیلیتینه مالیک اوْلدوقلاری اۆچون سلولیه داخیل ائدیلمیش رکومبینات موْلکولون فعالیّتینی تامین ائدیرلر. یاد DNA-نی سلولیه کچیرهن و اوْنون آمپلیفیکاسییاسینی (چوخالماسینی) تامین ادن DNA موْلکولونا وکتور دئییلیر. وکتور کیمی حئیوان ویروسلاری، باکتریوفاژ DNA-لری و پلازمیدلردن ایستیفاده اوْلونور. اوْنلار سربست یاشاماق و رپلیکاسییا اوْلونماق قابیلیتینه مالیک اوْلدوقلاری اۆچون سلولیه داخیل ائدیلمیش رکومبینات موْلکولون فعالیّتینی تامین ائدیرلر. وکتورلار عئینی زاماندا رکومبینات موْلکول اوْلان سلوللری سچمک اۆچون ژنتیک معلومات داشیییرلار. بونلارا مارکر (نیشانلانمیش) وکتورلار دئییلیر. مارکر وکتورلار عادتاً آنتیبیوتیکلره قارشی داواملیلیق گؤسترهن ژنلر داشیییر، مثلاً B- لاکتامازا ژنی سلوللره پنیسیللینه قارشی داواملیلیق وریر. اگر وکتور B- لاکتامازا ژنی ایله مارکرلنیبسه، ژنوموندا بۇ وکتور اوْلان سلول پنیسیللینلی موحیطده بیتیر. نتیجهده آختاریلان ژن اوْلان سلوللری سچمک ایمکانی یارانیر. قارشییا قویولان مقصددن وابسته اوْلاراق ایکی قروپ وکتورلار آلینیر:
۱. عادی کلونلاشدیرما وکتورلاری. اوْنلارین کمکی ایله ژن ییغیمیندان لازیمی ژن سچیلیر؛
۲.خوصوصیلشدیریلمیش وکتورلار. کلونلارین آلینماسی و ژنلرین اکسپرسسییاسی (اۆزه چیخماسی) بۇ وکتورلار واسطهسیله حیاتا کچیریلیر.
ژنتیک مۆهندیسلیکده عادی وکتورلار کیمی ان چوْخ ا. جولی باکترییاسیندان آلینان پلازمیدلردن ایستیفاده ائدیلیر. کلونلاشدیرما و آمپلیفیکاسییا اۆچون ایستیفاده اوْلونان پلازمید وکتورلاری آشاغیداکی طلبلره جواب ورمهلیدیر: ۱. پلازمید چوْخ کیچیک اؤلچویه و سلولنین زیفلشمیش نظارتی آلتیندا رپلیکاسییا خاصهسینه مالیک اوْلمالیدیر؛ ۲. پلازمیدده بیر و یا بیر نئچه ژنتیک مارکر اوْلمالیدیر کی، اوْنون باکترییا پوپولیاسییاسیندا قالماسی و سچمه آپاریلماسینی تامین اتمهلیدیر؛ ۳. پلازمیدین رپلیکاسییایا مانع اوْلمایان ساحهسینده بیر و یا بیر نئچه رستریکتازا آنزیمی اۆچون واحید سایت (آنزیمین تأثیر ادجیی نقطه) اوْلمالیدیر. حاضیردا باکیللوس سوبتیلیس، ب. کروس و ایستاپیلوکوکوس، ایسترپتوکوکوس جینسلی باکتری لرین پلازمیدلریندن عبارت وکتورلار دا آلینیر. اوْنلار کیچیک فراقمنتلردن (۱۰ مین جوت اساسلاردان) عبارت ژنوملارین کلونلاشدیریلماسی اۆچون چوْخ الوریشلیدیر. بیتکی و حئیوان (اؤلچولری چوْخ بؤیوک – ۴۰ مین و داها چوْخ جوت اساسلاردان عبارت اوْلان) ژنلرینین کلونلاشدیریلماسی اۆچون پلازمید وکتورلار یارامیر و بۇ مقصدله اساساً λ آدالانان باکتریوفاژدان (DNA-دن) ایستیفاده اوْلونور.[۲]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- University Students Society Of Biotechnology Archived 2018-02-07 at the Wayback Machine.
- The International Forum on Biotechnology
- Foundation for Biotechnology Awareness and Education,
- A report on Agricultural Biotechnology focusing on the impacts of "Green" Biotechnology with a special emphasis on economic aspects. fao.org.
- US Economic Benefits of Biotechnology to Business and Society Archived 2011-07-25 at the Wayback Machine. NOAA Economics, economics.noaa.gov
- Database of the Safety and Benefits of Biotechnology Archived 2009-04-30 at the Wayback Machine. – a database of peer-reviewed scientific papers and the safety and benefits of biotechnology.
- What is Biotechnology? – A curated collection of resources about the people, places and technologies that have enabled biotechnology to transform the world we live in today
قایناق[دَییشدیر]
- ^ http://www.biot.tk The International Forum on Biotechnology
- ^ http://www.ussb.ir Archived 2018-02-07 at the Wayback Machine. University Students Society Of Biotechnology


text:
دی. اچ. لارنس
دی. اچ. لارنس (اینگیلیسجه: D. H. Lawrence) بریتانیالی شاعیر، رومانچی و یازیچی - .۱۱ سپتامبر ۱۸۸۵ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۴ ایل عومر ائلهایب و ۲ مارس ۱۹۳۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «D. H. Lawrence»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ اوت ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده دی. اچ. لارنس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گادتب-نین مطبوعات مرکزینه داخیل اولان معلوماتا گؤره، گونئی آذربایجان دئموکراتیک تورک بیرلیگی (گادتب)، گونئی آذربایجان ایستیقلالچیلار بیرلیگی باشقانی سایین اژدر بی تاغیزاده و حیدر بی اوغوزون “پرایم تی وی”-ده “ایرانین جاسوس شبکهسینده حبسلر” موضوعسوندا چیخیش ائدیب.
سایین اژدر بی تاغیزاده همین پروقرامدا چیخیشیندا محمد امین رسولزادهنین باشچیلیغی ایله آذربایجان خالق جمهوریتینین قورولماسی، موللا رئژیمینین اعتراضلاری وحشیجهسینه یاتیرماسی، خویون زلزله بؤلگهسینده ائولری داغیلمیش اهالییه یاردیم ائدیلمه مهسی، موللا رئژیمینین دونیادا داغیدیجی سیاست یئریتمهسی، بو رئژیمین آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا جاسوس شبکهسی یاراتماسی و سایر مسئلهلردن دانیشیب.
سایین اژدر بیین چیخیشینین ویدئوسونا باخا بیلرسینیز:


text:
ال رنو، اوکلاهوما
ال رنو، اوکلاهوما (اینگیلیسجه: El Reno, Oklahoma) آمریکانین اوکلاهوما ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۰۸٫۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۷۵۱۰ نفر دیر. بۇ شهر ۴۱۴ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- cityofelreno.com Archived 2016-06-26 at the Wayback Machine.
قارداش پروژهلرده ال رنو، اوکلاهوما گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«El Reno, Oklahoma»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کورهسللشمه
کورهسللشمه یا قلوباللاشما (اینگیلیسجه: Globalization، فارسجا: جهانیشدن) - علمی ادبیّاتلاردا ۲۰. یوز ایلین ایکینجی یاریسیندان سوْنرا دۆنیا میقیاسیندا باش وئرن اساسی پروسسلری ایضاح ائتمک اۆچون "قلوباللاشما" ایصطیلاحیندن ایلک دفعه ۱۹۶۷-جی ایلده ایستیفاده ائدیلدیی بیلدیریلیر. چاغداش آنلامدا ایصطیلاح کیمی ایسه "قلوباللاشما" ۱۹۸۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا دؤورییهیه بوراخیلمیش. قلوباللاشما لوغتینین مئیدانا گلمهسینی پروْفسور تودور لویتین آدی ایله باغلاییرلار.
قلوباللاشمانین ایلک دقیق ایشلهنمیش نظری موْدللری ۱۹۸۰-۱۹۹۰-جی ایللرده اوْرتایا قۇیولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کورهسللشمه گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۲۱ اوْکتوبر
۲۱ اوکتوبر:
۱۵۲۰ — پورتوغاللی سیاح و تحقیقاتچی فردیناند ماژلان جنوبی آمریکانی جنوبی قوطبدان آییران و سونرادان اونون آدی ایله آدلاندیریلان بوغازی کشف ائتدی.
۱۸۷۹ — توماس ادیسون ایلک کؤزرمه لامپینی تستدن چیخاردی.
۱۹۱۵ — ایلک اطلس اوقیانوسی تلفون رابیطهسی ویرجینیا و پاریس آراسیندا قورولدو.
۱۹۳۵ — آلمان میلتلر جمعیتیندن رسماً آیریلدی.
۱۹۳۸ — ژاپون چینین کانتون شهرینی ایشغال ائتدی.
۱۹۴۰ — ارنست همینقویین اجل زنگی اثری نیویورکدا چاپ اولوندو.
۱۹۴۵ — فرانسهده خانیملارا ایلک دفعه سسوئرمه حوقوقو الده ائتدیلر.
۱۹۵۰ — چین تبتی ایشغال ائتدی.
۱۹۷۱ — پابلو نرودا نوبل ادبیات جاییزهسینی آلدی.
۱۹۹۹ — چچنین پایتختی قروزنیده بازاردا راکت پارتلاییشی نتیجهسینده ۱۱۰ نفر اؤلدو، ۴۰۰ نفر یارالاندی.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲۳
۲۳ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲۳/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/مناسبتلر
- رویدادلار
۱۹۴۲ ده ایکینجی دونیا ساواشیندا ژاپون گوجلری اوسترالیا نینیئنی بریتانیا آداسینا هجوم اتمیش. ۱۹۵۰ کینیست ایسرائیلین پارلومانی اورشلیم یوخسا بیت المقدسی ایسرائیلین باشکندی اولاراق تانیمیش.
- دوْغوم گونلری
۱۸۴۰ ائرنئست آبه آلمانلی فیزیکچی و موهندیس. ۱۹۰۷ هیدکی یوکاوا نوبل اؤدولو آلان ژاپونلی فیزیکچی و آکادمیست
- اؤلوم گونلری
۱۶۲۲ ویلیام بافین اینگیلیسلی کاشیف و گمیچی . ۲۰۰۲ رابرت نوزیک آمریکالی فیلسوف یازار و آکادمیک.
میلادی، جلالی و قمری تقویملری بعضی ایللرده گونلر برابر دئییل، اونا گوره یادبودلاری و تقویملری اوز صقحهسینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشدیرمک اۆچون بو گونده، آشاقیداکی صحفهلری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ رجب/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ رجب/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ رجب/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
نورث لودرلیل، فلوریدا
نورث لودرلیل، فلوریدا (اینگیلیسجه: North Lauderdale, Florida) آمریکانین فلوریدا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۲٫۰۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۴۱۰۲۳ نفر و اهالی سیخلیغی ۳۶۶۲٫۲۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۳ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده نورث لودرلیل، فلوریدا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«North Lauderdale, Florida»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
کرنلیوس شهرین نقشه اۆستونده یئری
کرنلیوس، اورقن (اینگیلیسجه: Cornelius, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۵٫۲۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۱۸۶۹ نفر و اهالی سیخلیغی ۲۲۷۹٫۹ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۵۴ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشهلر ایحاطه ائدیب. بۇ مشهلرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور.
۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشهلرده واردیر.[۱]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده کرنلیوس، اورقن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cornelius, Oregon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
شیمیایی ریاکسیون
شیمیایی ریاکسیون — کیمیاسال تپکیمه یا رئاکسیون، ایکی ماده یا داها فازلا بیربیری لر اتکیلشمسی. مادهنین ترکیب و خاصهلرینین دیشمسی ایله باش وئرن حادیثهیه کیمیوی حادیثه، شیمیایی ریاکسیون و یا کیمیوی رئاکسیا دئیلیر. کیمیوی رئاکسیالار همیشه فیزیکی حادیثه لرله مۆشایعت اوْلونور. فیزیکی حادیثه زامانی ماده نین ترکیبی دیشمیر، یالنیز فوْرماسی، حجمی و آقرئقات حالی دیشیر. کیمیوی رئاکسیالاری آشاغیداکی خاریجی علامتلره گؤره معیین ائتمک اوْلور:
- ایستیلین آیریلماسی و یا اۇدولماسی
- ایشیغین آیریلماسی
- رنگین دیشمسی
- چؤکونتونون عمله گلمسی و یا ایتمسی
- قاز حالیندا ماده نین آیریلماسی
- آیین چیخماسی.
کیمیوی رئاکسیالارین باش وئرمسی اۆچون رئاکسیایا داخیل اوْلان ماده لر بیر-بیری ایله تماسدا اوْلمالی و اکسر حاللاردا قیزدیریلمالیدیر. برک ماده لرین خیردالانماسی و قاریشدیریلماسی رئاکسیانین باشلانماسینا کؤمک ائدیر و رئاکسیانی سۆرتلندیریر. کیمیوی رئاکسیانین گئدیشینین امساللار و فوْرمۇللار واسیطه سیله شرطی یازیلیشینا کیمیوی تنلیک دئیلیر. کیمیوی تنلیکلر ترتیب ائدیلرکن ماده کۆتلسینین ساخلانماسی و ماده ترکیبینین سابیتلی قانۇنلاریندان ایستیفاده ائدیلیر. هر تنلیک اوْخ ایشارسی ایله بیرلشمیش ایکی هیسدن عیبارتدیر. سوْل طرفده رئاکسیایا گیرن ماده لرین، ساغ طرفده ایسه رئاکسیا نتیجسینده آلینان ماده لرین فوْرمۇللاری یازیلیر:2H2 + O2 → 2H2O
رئاکسیادا ایشتیراک ائدن فازالارین ساینا گؤره[دَییشدیر]
هوْموگئن و هئتئروگئن رئاکسیالار[دَییشدیر]
هوْموگئن سیستئملرده گئدن کیمیوی رئاکسیالا هوْموگئن رئاکسیا، هئتئروگئن سیستئملرده گئدن کیمیوی رئاکسیالار ایسه هئتئروگئن رئاکسیا آدلانیر.
هوْموگئن رئاکسیالار بیرجینسلی مۆحیطده، ینی قازلار قاریشیغیندا و بیرفازالی مایئ محلوللاردا گئدیر:
H2(q) + F2(q) → 2 HF NaOH(məh) + 2HCl(məh) → NaCl2(məh) + H2O
هئتئروگئن رئاکسیا ایکی و یا داها آرتیق فازانین بؤلگو سطحینده گئدیر. چۆنکی رئاکسیایا داخیل اوْلان ماده لرین موْلئکوللارینین توْققوشماسی یالنیز سطحده مۆمکوندور. بۇنا گؤره هئتئروگئن رئاکسیانین سۆرتینین آرتماسینا سحت بؤیوکلویو، باشقا سؤزل، برک ماده نین خیردالانما (دیرسپئرسلیک) درجسی بؤیوک تأثیر گؤستریر. مثلاً،
CO2(q) + NaOH(məh) → NaHCO3(məh) C(b) + O2(q) → CO2(q)
باشلانغیج ماده لرین و رئاکسیا محصوللارینین سای و ترکیبینه گؤره[دَییشدیر]
بیرلشمه رئاکسیاسی[دَییشدیر]
ایکی و یا داها چوْخ ماده دن بیر مۆرکب ماده نین عمله گلمسی ایله گئدن رئاکسیالارا بیرلشمه رئاکسیالاری دئیلیر.
مۆرکب ماده لر آراسیندا گئدن بیرلشمه رئاکسیالاریندان فرقلی اوْلاراق بسیط ماده لرین بیر-بیری ایله و یا بسیط ماده لرین مۆرکب ماده لرله داخیل اوْلدوغو بیرلشمه رئاکسیالاری اوْکسیدلشم-رئدوکسیا تیپلی اوْلور.
کریستال هیدراتلارین عمله گلمسی ده بیرلشمه رئاکسیالارینا آید ائدیله بیلر:
نئیتراللاشما رئاکسیالاری[دَییشدیر]
اسیدلا تۇرشۇلارین قارشیلیقلی تاثیرینه نئیتراللاشما رئاکسیالاری دئیلیر. نئیتراللاشما رئاکسیاسینین ماهیتی OH¯و H+یوْنلارینین قارشیلیقلی تأثیری نتیجسینده آز دیسوسیاسیا ائدن سۇیون عمله گلمسیندن عیبارتدیر. بۇ ایسه محلۇلون پی اچ-نی ۷-یه یاخینلاشدیریر.
تۇرشو و اسید آراسیندا دوز و سۇیون عمله گلمسیله گئدن رئاکسیالارا نئیتراللاشما رئاکسیالاری دئیلیر.
پارچالانما رئاکسیالاری[دَییشدیر]
بیر مۆرکب ماده دن ایکی و یا داها چوْخ یئنی ماده لرین آلینماسی ایله گئدن رئاکسیالارا پارچالانما رئاکسیالاری دئیلیر.
A → B + C + D
پارچالانما رئاکسیالارینین محصوللاری هم بسیط، هم ده مۆرکب ماده لر اوْلا بیلر.
کریستال هیدراتلارین، اسیدین، بعضی تۇرشۇلارین و بعضی دوزلارین پارچالانماسی رئاکسیالاری ائلئمئنتلرین اوْکسیدلشمه درجلرینین دیشممسی ایله گئدیر:
بیر سیرا پارچالانما رئاکسیالاری ائلئمئنتلرین اوْکسیدلشمه درجلرینین دیشمسی ایله گئدیر. اگر پارچالانما محصوللاریندان هئچ اوْلماسا بیری بسیط ماده دیرس، همین رئاکسیا اوْکسیدلشم-رئدوکسیا مئکانیزمی ایله گئدیر.
کرئکینق، دئهیدروگئنلشمه و دئهیدراتلاشما رئاکسیالاری دا پارچالانما رئاکسیالاریدیر.
عوضئتمه رئاکسیالاری[دَییشدیر]
مۆرکب ماده نی تشکیل ائدن آتوْملاردان بیرینی و یا بیر نئچسینی دیگر ماده آتوْملارینین عوض ائتمسی ایله گئدن رئاکسیالارا عوضئتمه رئاکسیالاری دئیلیر.
A + BC → AB + C
بسیط و مۆرکب ماده لر آراسیندا گئدن بۆتون عوضئتمه رئاکسیالاری اوْکسیدلشم-رئدوکسیا تیپلیدیر.
2Al + Fe2O3 → 2Fe + Al2O3 Zn + 2HCl → ZnCl2 + H2 2KBr + Cl2 → 2KCl + Br2
بۇ جۆر رئاکسیالاردا داها آکتیو مئتال ائلئکترونلارینی داها آز آکتیو مئتال و یا هیدروگئن آتوْمونا وئریر.
بعضی عوضئتمه رئاکسیالاری اوْکسیدلشمه درجلرینین دیشممسی ایله گئدیر:
بۇ جۆر رئاکسیالار، عادتاً ایکی مۆرکب ماده آراسیندا گئدیر. بئله رئاکسیالارا میثال اوْلاراق سیلیسیۇم-دیوْکسیدله اوْکسیژنلی تۇرشۇلارین دوزلارینین رئاکسیالارینی گؤسترمک اوْلار:
CaCO3 + SiO2 → CaSiO3 + CO2 Ca3(PO4)2 + 3 SiO2 = 3 CaSiO3 + P2O5
دیشمه رئاکسیالاری[دَییشدیر]
ایکی مۆرکب ماده نین ترکیب هیسلرینی دیشرک یئنی ماده لر عمله گتیرمسی ایله گئدن رئاکسیالارا دیشمه (مۆبادیله) رئاکسیالاری دئیلیر.
دیشمه رئاکسیالارینین اکسریتی آتوْملارین اوْکسیدلشمه درجسینین دیشممسی ایله گئدیر.
ZnO + H2SO4 → Zn2SO4 + H2O AgNO3 + NaCl → AgCl + NaNO3 3NaOH + CrCl3 → 3NaCl + Cr(OH)۳
دیشمه رئاکسیالارینین خۆصوصی حالی نئیتراللاشما رئاکسیالاریدیر.
کئچیریلمه (داشینما)[دَییشدیر]
کئچیریلمه رئاکسیالاریندا آتوْم و یا آتوْم قروپلاری بیر قۇرولۇش واحیدیندن دیگرینه کئچیر.
AB + BC → A + B2C A2B + 2CB2 → ACB2 + ACB3
مثلاً،
2AgCl + SnCl2 → 2Ag + SnCl4
بۇ تیپرئاکسیالار همیشه اوْکسیدلشم-رئدوکسیا کاراکتئرلی اوْلور.
H2O + 2NO2 → HNO3 + HNO2
کئچیریلمه رئاکسیالاری عوضئتمه رئاکسیالارینین معیین فوْرماسی اوْلوب مئکانیزمی ایله اوْندان فرقلنمیر.
رئاگئنتلرین و رئاکسیا محصوللارینین آقرئقات حالینا گؤره[دَییشدیر]
رئاکسیایا داخیل اوْلان و آلینان ماده لرین آقرئقات حالینا گؤره رئاکسیالاری فرقلندیریرلر.  قازلار آراسیندا گئدن رئاکسیالار:
H2(q) + Cl2(q) → 2HCl(q)
محلۇللار آراسیندا گئدن رئاکسیالار:
NaOH(məh) + HCl(məh) → NaCl(məh) + H2O(m)
برک ماده لر آراسیندا گئدن رئاکسیالار:
CaO(b) + SiO2(b) → CaSiO3(b)
همچینین باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- Walther Nernst: Die Ziele der physikalischen Chemie
- Aktuelle Wochenschau zum Jahr der Chemie 2003 Archived 2015-05-03 at the Wayback Machine.
- Das Berufsbild des Physikochemikers Archived 2011-11-11 at the Wayback Machine.
- Physical Chemists[دائمی اولو باغلانتیلی]


text:
کولوروتریفلوئورومتان
کولوروتریفلوئورومتان (اینگیلیسجه: Chlorotrifluoromethane، [] خطا: {{Lang-xx}}: متن یوخدور (کؤمک)) بیر اورقانیک بیلشیک.رنگسیز و قاز حالتینده تاپیلار.کولوروتریفلوئورومتان فلوئور بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chlorotrifluoromethane»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کولوروتریفلوئورومتان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کوستلتس و هولشووا
کوستلتس و هولشووا (چکجا: Kostelec u Holešova) چک اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۲۶۰ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۹۹۳ نفر ایمیش و زلین اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چکدا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kostelec u Holešova»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کوستلتس و هولشووا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دیل عائیلهسی
دیل عائیلهسی (اینگیلیسجه:Language family) — بیربیری ایله عئینی کؤکدن گَلن قوْهوم دیل مجموعهسینه وئریلن آددیر. یانی عئینی دیل عائیلهسینه منسوب دیللرین، عئینی کؤکدن، بلکه ده عئینی ایبتیدایی دیلدن منشاء تاپدیغی قبول ائدیلیر. چوْخلو دیلین یازیلی تاریخی چوْخ قیسا اوْلدوغو اۆچون چوْخ آز دیلین قطعی کؤکو معلومدور. دیل عائیلهلرینین تعین ائدیلمهسی اۇزون علمی چالیشما نتیجهسینده مۆمکون اوْلموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dil aileleri»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۸ اوْکتوبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
زینجناب
زینجناب یادا زینجیناب كندی دوغو آذربایجان اوستانی نين تبریز بولگهسی نين مرکزی بولومو نده اولان سردصحرا قصبه سی نده و تبریز شهرینین گونئی طرفینده سهند داغلاری اتکینده يئرلشيب. بو کند سهند اتکینده و اوجادا اولدوقونا گوره سویوق و یایلاق یئردی.
زینجناب یولو تبریزدن آخماقیه محله سیندن اولور کی اسنجان کندیندن سوروشمادا انرجان دان سورا، هزهبوران کندیندن سورا چایلاقدا و دره ده بیر کند اولور. بوکندین یاشیانلاری ۲مین نفردن یوخاری اولاراق .[۱] بو کندیدن بیر گوزل محمدحنفیه مچیدی واردی کی کیسانی دونوشدن قالیر. بو مچیدی محمدحنفیه مزاری آدیلا قوربلار آمّا کوکده کیسانی لرین مچیدی اولاردی. ایندی بو مچید سهند اتکینده گوزل بیر یئردی.
بو کندین داغلاریندا خواجه نصیرالدین طوسی اولدوزچولار ائوی قورولوب. بو شهر تبریز مرکزی یوردوندان سایلیر. باغلاری و بولاخلاری و چایلاری چوخ گوزلدی چوخلو قویون قوزی ساخلانیر. بو کندین قوزی طرفی بیر بریوک و یکه داش اولور کی بو داش کندین بوتونلوقون محصور ائدیب. کند اوزی دره ایچره اولور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "ایران یاشایانلار سایی ۱۳۹۰". 2012-11-15-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-11-15-ده یوخلانیب.