text:
ایوان پاسکوویچ
ایوان فیودورویچ پاسکویچ(روس دیلی: ИBaH ФëдopoBич ПackeBич)(د: ۸ مهٔ ۱۷۸۲-اؤ: ۱ فوریهٔ ۱۸۵۶) اصالتا اوکراینلی اولان روس ژنرالی.
1826دا عباس میرزا ایله ساواشدی و گنجه کناریندا آذربایجان قوشونون مغلوب ائتدی.
یاشام[دَییشدیر]
ایوان پاسکوویچ اوکرایندا پولتاوا شهرینده دونیایه گلدی. 1800-جو ایلده تئزاری روسیه اوردوسونا قوشولدو. 1805ده استرلیتز دؤیوشونده ساواشدی. 1814ده عثمانلی و فرانسه دؤیوشونده ساواشدی. 1825 ده تزار بیریجی نیکولای اونو قوشون باشچیسی ائتدی و ایکینجی قفقاز دؤیوشونده روس اوردوسونون بیر بؤلومونه باشچی سیئچیلدی. 1826دا گنجه دؤیوشونده ارمنی لر ایران دولتینه خیانت ائددی و عباس میرزا قوشونون مغلوب ائتدی. عباس میرزا چورس یئرینه دالی چکیلدی و پاسکوویچ آراز چایندان آشدی. 1827ده تزار امرینه یرملوف ایشدن سالیندی و پاسکوویچ بوتون قفقازدا روس اوردوسونا باشچی اولدو. 1827ده یئنی دن آذربایجان اوردوسون مغلوب ائتدی و ارمنی لرین یاردیمینا ایروان شهرین توتدو. بو ایشده تزار چوخ سوینجاق پاسکوویچه سنگئورگ اؤلدولون وئردی و پاسکوویچی ایروان کونتی سسله دی. پاسکوویچ مرند شهرین توتدو و اوکتوبر آیندا تبریز شهرین اله گئچیرتدی. توفارقان شهرینده عباس میرزا ائیله باریشدی. 1828ده اردبیل شهرین آلدی. بو شهری غارت ائتدی و شیخ صفی الدین اردبیلی مقبرهسینی غارت ائدیب و کیتابلارین و فرشلرین سنت پترزبورق شهرینه یوللادی. سون ایللر اینگلیس واسطه اولدو و تورکمنچای باریشیقی یازیلدی.


c: text/html

text:
آی بولاق! / علی جوادپور
سس / کبری میرحسینی
آی بولاق! / علی جوادپور
آخیشیندا بیر غریبلیک دویورام
نییه کؤورلمیسن، نییه آی بولاق؟
باشیندا گؤزللر دومانمیش بلکه،
ایندی چکیلیبدی گؤیه آی بولاق!
او قایا باغریندان، بو داش ایچیندن
نه یین سئوگی سیله کئچیب گلیرسن؟
کاش دویا بیله یدیم، بیله یدیم کی من-
نه یه وورولموسان، نه یه آی بولاق!
گؤزونده آی چیمر، گونش یویونار
بیر گؤزون نه قدر گؤزللییی وار؟!
گؤرنده گؤزونو، روحوم هر باهار-
بورونر یاشیلا، گؤیه آی بولاق.
آخ گؤزوم گوزگوسو، آخ اوره ییم آخ
قویما پاییزلانا بو یورد، بو تورپاق
او دره؛ یام یاشیل، او داغ؛ آغ-آپباق
بو دوزه ده سویون دیه آی بولاق
بیر قورتوم سویوندا دونیانین دادی
دادینا دیمه سین دونیانین آدی
دونیادا دورولوق، صافلیق اولمادی،
قالدیق ائله دئیه-دئیه آی بولاق
قالدیق ائله دئیه-دئیه آی بولاق…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۲۹
۲۹ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۲۹/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/رویدادلار
- ۱۷۹۱ - یاسک باریشینا گؤره قیریم روسیهنین ترکیبینه قاتیلدی.
- ۱۸۴۵ - تگزاس آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۲۸-جی ایالتی اوْلدو.
- ۱۹۴۱ - NBC تۆرکجه رادیو یایینا باشلادی.
- ۱۹۸۴ - هیندوستاندا اؤلدورولن باشباخان ایندیرا قاندینین یئرینه اوْغلو راجیو قاندی کئچدی.
- ۱۹۹۱ - آذربایجان جومهوریتینین دؤولت باغیمسیزلیغی مسألهسی اۆزره رفراندوم کئچیریلدی.
- ۱۹۹۲ - کۆلتور و صنعت بؤیوک اؤدولو٬ یازار یاشار کمالا وئریلدی.
- ۱۹۹۶ - قوواتمالادا ۳۶ ایل سۆرن ساواش باشا چاتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ جمادیالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
ازیلنلر ازیرلر!(ایکینجی بؤلوم)
سولماز جمالی
آلت قاتدان اویون هاوالاری، توی ماهنیلاری، فیت سسی گلیردی. باشینی آشاغی اییب یاشارمیش گؤزلرینی آلت قاتا دیکدی.
اوتاق شنلیک اوچون الوان ایشیقلار، بر-بزکلی شمعلرله بزهدیلمیشدی.
بیری الینده آغ ملفه ایله ایچری گیردی؛ قاپینین یانیندا بویاسی تزهجه یئنیلنمیش آغ و سویوق دیوارا سؤیکهنن قادین الیندهکی «قیزلیق» کاغیذینی ائهمالجا ملفهنین اوزهرینه قویوب پیچیلدادی.
ایچری گیرن قادین لووغالیقلا اوتاقدا اوتوران هرکسین قاباغیندا اییلیب ملفهنی آچیب گؤرستدی. ائله بیل کاغیذلا ملفهنی هامینین گؤزونه تپیردی. گلینین باکیره اولدوغونو قانیتلادیقدان سونرا گلینله بییین قاباغیندا قوللارینی آچیب اوخویا-اوخویا فرحله اوینادی.
-دامدامادی دامیمیز
قوشادیر ائیوانیمیز
سن اوردان باخ من بوردان
کور اولسون دوشمانیمیز
…
بییین آلنیندا غرور، گؤزلرینده تمکین و سئوینج قیغیلجیملاری سایریشیردی. آیاغا قالخیب گلینه ساری دؤندو، ساغ الیله خانیمینین اوزوندن قیرمیزی دوواغی قالدیریب آلنیندان اؤپدو؛ الیندهکی قیزیل بویونباغینی قیز اوشاغینین بوینونا سالدی.
کدر دولو دونیانین حوزونلو بیر یئرینده ایدی. قادینلارین چیرکین پیچیلتیلاری گلینی سیندیریردی.
گلینین گؤزلری یاشاردی، سونرا اوزونه آخیب قیزلیغینین ثبوتو اولان ملفهیه تؤکۆلدۆ.
او گولومسهدی. اما او گولوشده سئوینجدن چوخ گؤز یاشی و کدر وار ایدی.
اونون بوتون دونیاسی سیرهمله تاقچادا اوتوروب باشلارینی آشاغی سالیب گؤزاوجو اونا باخان قولچاقلاری ایدی. اویونجاقلارینی گؤرر-گؤرمز، اورهیینده چتینلیکله ساخلادیغی نالهنی قوسدو. اؤزونو اله آلا بیلمهدی؛ بوغازیندان باشقا بیر ناله چیخدی … یئنه ناله …
اونون اورهیینده هم ده اینانیلماز و آنلاتیلماز بیر سئوینج وار ایدی. او قاریشیق حیسلر کئچیریردی.
اونون داها پیتزا آلماغا پولو وارایدی. او آرایش ائلهییردی، گلینلیک گئیمیشدی. اینستادا اریله قول-بویون اولدوقلاری شکیللردن بیر نئچهسینی پایلاشمیشدی. هامی اونلارین خوشبختلییینی قیسقانیردی. چوخلو گئرچک قولچاغی اولاجاقدی؛ آناسی لاپ بالاجالیغیندان بونلارین هامیسینی اونا دئییب سؤزون ده وئرمیشدی. ایندی آنلاییردی کی آناسی اونو قورو و بوش وعدهلرله دولاندیرمامیشدی.
قارنیندا گئرچک قولچاغی دورمادان آتیلیب دوشوردو.
بو دورومو گؤردوکده تلهسیک قاپیدان چیخیب اورادان ائنسیز کرپیچ پیللهلرله آشاغی ائندی. داردان دار، رطوبتلی، کیف قوخویان، نم، سویوق زئرزهمیده بیر قادین قاباغینداکی اؤلو پیشییی تلهسیک پؤشهلهییردی. پیشییین بوینونا سوخدوغو کوت بیچاغی داها دا درینلره باتیردی. اؤلو پیشییین گؤز یاشلاری یاناقلاریندا قوروموشدو.
پیشییین بالالاری کونجده بیر-بیرینه قیسیلیب آغلاشیردیلار. گیلهلریندن قان دامیردی.
آناسینین بؤیرونده یوخویا گئدن کؤرپه کسیک بیر سسله آغلاییردی. او یوخودا دا اینیلدهییردی: آجام، منه چؤرک.
-آج منایدیم. بولاردیلار.
چؤنوب بؤیرونه باخدی. همن گلینایدی. بوینوندا قیزیل بویونباغیسیلا؛ بوینو اوزولموشدو.
رحمیندن جانلی و یوموشاق بیر شئی ائشییه چیخیردی.
ائوین هاواسی دؤزولمهیهجک درجهده آغیرایدی. هر شئی اورهک بولاندیریجی، جان سیخیجی بیر دوروما گلیب چاتمیشدی.
اوچوق پیللهلردن ائندییی زامان آیاغی نهیهسه دهییب یارالانمیشدی. آغریدان آجی بیر سیزیلتی دویوردو.
اللریله بوغازینی اؤوکلهیه-اؤوکلهیه کوریدورا چیخدی. اینسانلارا بیر ده، ایکی ده باخدی. سانکی کیم ایسه الیندن توتوب، اونو قاتلاردا گزدیریر، ائولره آپاریر، «گؤزونو قشح آچ باخ بو اینسانلارا، آجلاری گؤره بیلیرسن می؟!!» دئیه حیاتین آجی، چیرکین صحنهلرینی، انسانلارین اورهیینی آچیب اونا گؤرسهدیردی.
اوست باشلاری تؤکولموش، یوردسوز-یوواسیز اوشاقلار بیر-بیرینه و خارابالیغا گلمیش سۆمسوک ایتلره قیسیلاراق یاتمیشدیلار.
کئییمیش حسله اوشاقلارا باخیردی. اونلارین یاریچیلپاق و یازیق گؤرکمینی، یاشلارینا اویغون اولمایان قابارلی اللرینی، اوز-گؤزلرینده یئرلشمیش کدری و سفالت ایچهریسینده یاتدیقلارینی گؤردوکده دولوخسونوب باشینی یانا چئویردی. حیاتین چیرکین و جانلی اوزونو گؤردوکده اورهیی آجیشاراق چیرپیندی.
-اوچو بئش میندی.
جورابینین ایچینه سالینمیش یاماق-ییرتیقلی، رنگی بیلینمهین شالواری سیدیک اییی وئریردی. اورهیی قالخیر، اؤگویور، قوسماق ایستهییردی.
بوتون بو اییلره ائولردن گلن رطوبت قوخوسو دا قاریشیردی.
-دونن ده مننن بیر شئی آلمادین.
اورهیی بولاندی. ایکی قات اییلدی. اؤگویهرک اییلیب باشینی یئره ساری توتدو، معدهسیندن آغزینا ساپساری سویا قاریشیق اول آخشامدان یئدیییی کالباس دا گلدی. یئره توپوردو …
اوشاقلار بو دورومو گؤردوکده قادینا ساری شیغیییب یئری یالاماغا باشلادیلار.
قادین باشینی خارابالیغین نملی دیوارینا سؤیکهیرک آغلادی. گوجسوز بیر اوشاق کیمی هؤنکوررک آغلادی.
کوریدورلارین، دیوارلارین دیبی نجاستله، ائولرین هندهوری چیرکلی سو و زیبیلله دولو ایدی.
پالتوسونون یاخاسینی بیر-بیرینه یاخینلادیب دویمهلرینی باغلادی. آیاقلارینین جانی یوخ ایدی؛ گؤزلری قارالیردی. اوچوق پیللهلردن والایلایا-والایلایا آشاغی ائنیردی. بئلی بوکولموش، السیز-آیاقسیز و قوجا دیلنچیلرین آیاغی اوچوق پیللهلردن بئله کسیلمیردی.
بیر قاتدان باشقا قاتا ائندیکدن سونرا سایسیز-حسابسیز قاتلار قاباغینی کسیر، بیر اوچوق ائوی کئچدیکدن سونرا عئینی ائولره بنزهین باشقا ائولر قارشیسینا چیخیردی.
اللرینی بئلینه قویاراق کوریدوردا گزینیردی. آغزینداکی قندی او طرف-بو طرفه دولاندیرا-دولاندیرا: جینلریمی اویناتمئیین، نئجه او دستماللاری زورنان وئردیم الیزه، نئجه چیغیردا-چیغیردا ایشه مجبور ائلهدیم، ائلهجه ده وارلیلارین جیبینی وورماغا، دئدیکلریمی یئرینه یئتیرمهیه مجبور ائلییهجم. ایت کوچوکلری …
قیجینمیش دیشلرینین آراسیندان هر کلمه بؤیوک بیر نفرتله چیخان آدام، بو سؤزلری دئیه-دئیه اوشاغا ساری یئریدی. دوشونجهسینده حساب کیتاب ائلهدییی پوللار بئینینی گمیریب ایچینی یئییردی: به دئییرسن هارانی توتوبسان؟!
اوشاغین اؤنونده دوروب قارا بولود کیمی اوزونه کؤلگه سالدی: دره خلوت تولکو بی. هه؟!
بونو گؤرن اوشاغین دیزلری تیترهمهیه باشلاسا دا گؤزلرینی اونون لاپ ببهیینین ایچینه زیللهدی.
اوشاغین سسی جیریلدادی: من اوغورلوق ائلییه بیلمرم.
او، سسینی یاواشیدیب لاپ یاخینا گلدی، اوزونو یانا توتوب توپوردو:
-باغا قینیندان چیخدی قینینی بیهنمهدی.
او دانیشاندا آغزی کؤپوکلهنیر ایری، قارامتیل دوداقلارینین آراسیندان توستو فیسقیریردی.
قالین الی هاوادا اووولدادی. اوووجوندا آدامین زهلهسینی آپاران ایری-اویرو درین جیزگیلر گؤروندو. سانکی گیرهوه دوشموشدو الینه.
اوشاق شیللهنین ضربیندن بیر نئچه آددیم دیوارا طرف سندلهدی، قیزارمیش اوزونو الی ایله توتدو.
اوشاغین فیکری قارالیردی، حیرص اونو بوغوردو، ایچینده سوسماق بیلمهین بیر حیس او کیشینی «وور اؤلدور» دئییردی. یادداشیندا حیاتین بعضی گئرچک اولوب-بیتنلری جانلانیردی. بایاقدان کاغیذ کیمی آغاپپاق اولان رنگی بوزارمیشدی.
او، کیشییه دوغرو دؤنوب اوزونه توپوردو.
اؤزونه گلیب دؤنوب بیر ده اوغلان اوشاغینا باخماق ایستهدیکده، دار کوریدورون باشیندا نه ایسه کؤلگهیه بنزر بیر شئیی سورودوکلرینی گؤردو.
کیشی هئچنه اولمامیش کیمی استکانداکی چایی بوغلانا-بوغلانا، پولهیرک ایچدی. سیگار آلیشدیریب آلاقارانلیق کوریدورو سوزدو. دوداقلارینین آراسیندان فیسقیران توستودن گؤزو آجیشدی. ساغ گؤزونو قیییب یئنه بوش کوریدورو سوزدو.
کولقابیندا قالانمیش سیگار کؤتوکلری قیزاریب بوزاریردی.
هر شئیه بویون این صاحبسیز اوشاقلار پیچیلتی ایله دانیشیر، سس چیخارماقدان قورخاراق اؤز وارلیقلارینی گیزلتمهیه چالیشیب، پنجهلری اوسته یئریییردیلر.
بونلاری گؤردوکده، دوشوندوکده ایچیندن بیر آجیقلیق، بیر اود دوغوروردو.
دیوارلاردا گؤزونه دهین قیرمیزی جیزیقلار گئت-گئده چوخالیردی.
دیوارین اؤنونده دوروب یازیلارا نظر سالدی؛ بؤیوک حرفلرله یازیلمیش یازیلاری زور دا اولسا اوخوماغا چالیشدی:
«بیر تانری وارسا، باغیشلانماق اوچون آیاغیمین آلتینا دوشمهلیدیر ۱»
«اؤز دیلینده یازا بیلمزسن دئدیلر
بیز ده مدرسهنی دیوارلارا داشیدیق ۲»
«ای کدر!
دیزلرین کؤکسوموزه چؤکمکدن آغریمادیمی؟ ۳»
سانکی هر ائوین بیر حیکایهسی وار ایدی و هر کس اؤز حیکایهسینین داها اؤنملی اولدوغونو دوشونوردو.
یان دیوارداکی قیرمیزی رنگله یازیلمیش یازییا گؤزو ساتاشدی: منفی دؤردونجو قات
داملار داغیلمیشدی. یالنیز ایکی-اوچ اوچوق دیواری قالمیش ائولری گؤزونون اؤنونده گؤردو.
آز-چوخ سالامات قالمیش بیر دامین اؤنونده دایاندی. آنجاق سینیق-سالخاق بیر قاپی، بیر ده شوشه یئرینه نایلونلا قاپانمیش تاختا پنجرهلری گؤردو. قاپیدان گیرن کیمی سولا بورولدو، بئش آددیمداکی دار پیللهلردن آشاغی ائندی. بورادا، یئرین آلتیندا هاواسیز، ایشیقسیز زئرزهمیده او اوردلاری باتمیش اینسانلاری گؤردو. تاواندان آسیلمیش بالاجا چیراق اورتالیغا ساری ایشیق سالیر، اوشاقلارین کؤلگهسینی قورخونج شکیلده بؤیودوردو.
گؤزو ساعاتا ساتاشدی. بیر ایدی.
بیرینین «آنا، آنا» دئیهن نفسی داشی دا اریدیردی.
قادین دیوارین دیبینده آیاق اوسته دوروب بوجاقدا آغلایان اوغلونا باخیردی.
اونون باتمیش اوردوندان، یارپاق کیمی سارالمیش اوزوندن گؤزلرینی آلا بیلمیردی.
بالاجا اوشاقلار آنالارینا قوووشماغین سئوینجینی یاشایارکن تومانینین اتهییندن یاپیشیب، اونا قیسیلمیشدیلار.
جاوان اوغلان آناسینی قوجاقلاییب آغلاییردی. گؤز یاشلارینی ساخلایا بیلمهیرک، جانسیز آناسینین باشینا سؤیکنمیشدی.
-اؤلمهییم، اورهییمه داممیشدی. منی سویوقدان چوخ آجلیق اؤلدوردو. دئ چکیلسین. راحات جان وئریم.
قادینین جێلێز بدنی یارا ایچینده ایدی. دریسینی شاختا کسمیشدی.
اونون باخشیلاریندا اؤزونه قارشی نفرت قاریشیق حیرصی دویوردو. بو دا اونو هم اوزور، هم ده اینانیلماز قورخودوردو.
قادین یاشارمیش گؤزلرینی یانا چئویردی. آمما یئنه دؤزمهییب لال و کدر دولو سون باخیشلارینی بالاسینا دیکدی.
جاوان اوغلان اوزون مدت باشینی دیزلرینه سؤیکنمیش حالدا اوتوروب قالدی. اونون سولغون اوزونه باخدی، دوداقلاری آغارمیش، گؤز قاپاقلاری شیشگین، گؤزلرینین ایچی ایسه قیرمیزی ایدی.
-چؤرک داشدان چیخیر.
بیر آز سوسدو. بوغازیندا بیر جور گؤینلتی حیس ائلهدی. گؤزلرینی یاندیران گؤز یاشلارینی یاماق-ییرتیقلی کؤینهیینین قولو ایله سیلدی.
-کاسیب جاماعاتی، ساری یارپاقدان، یاغیشدان، آغا بورونن شهردن بئله نیفرت ائلهمهیی اؤرگهنیر،-سئیرک قاشلارینی قاشیدی.-آنامی، آتامی، باجیمی قارداشیمی بو شههر یئییب، شاختا اؤلدوروب، آجلیق اودوب.
او، بیر خسته کیمی ساییقلاییردی. گئت-گئده سسی داها دا ضعیف گلیردی:
-سن ظولمون، آجلیغین دادینی آنلامیرسان،-لاپدان سانکی دئیهجهیی بیر سؤز یادینا دوشدو، دیکهلدی.
-بئلین گئت-گئده اییلیر، بوکولور. بو داشلار ندی بوینوننان قولوننان ساللانیب؟!
قادین گؤزلریله اؤتری اونا باخدی و اعتناسیز بیر حالدا بیر آز دا اییلیب اونون گؤزلریندن یئره تؤکولن بؤیوک-کیچیک داشلاری اووجونا ییغدی.
یان ائودن دویولان کؤرپه اینیلتیسیی کسیلمیردی.
دیوارا یاخینلاشیب ائوین ایچینه باخدی.
اوتاغین او تای بو تاییندا سیچانلار، سیچوووللار اویناشیردی.
زیل قارانلیقدا کؤرپهنین باشینی بوز سیچووول دیشلرینین آراسینا آلیب چئینهییردی.
دیزلری اسه-اسه قان قیرمیزی دیواردان کئچیب اوشاغا ساری اییلدی. او یئنه یوخویا گئتمیشدی.
اییلیب اۆزونو اونون اۆزونه سورتدو. ایکی اللی یاناقلارینی توتدو.
اوشاق گؤزلرینی آچدی؛ اۆزونو دیوارا چئویریب، آغلامسیندی: من چیرکینم، چوخ قارییام، منی هئچ کیم سئومیر.
جێلێز چییینلرینی چکه-چکه گؤزلریندن بیر یوخ، بیردن بیر نئچه داملا آخیردی. اونون گؤز یاشلاری قادینین اوست-باشینا یاغیردی.
دوداقلارینا آجی گولومسهمه قوندو؛ اوشاغین بیر دری بیر سوموکدن اولان یاناغینی دارتدی.
-سن چوخ گؤزلسن.
قادینین سسی قیریلدی. اونا توخوندوغوندا قههر بوغازینی کسیر، اورهیی ایسه آز قالا دایانیردی.
-منی بوغ اؤلدور،- حیاتدان کوسن بیر جوت گؤزو چوخورا دوشموشدو.-چوخ آجام …
قادینین باشینا سانکی بیر گوپون چالیندی؛ گیجهلدی، تیترهدی. هئچ بیر سؤز دئمهدن قاپیدان چیخیب قاچماق ایستهدی.
اوشاغین باش طرفینده اوتوران سێسقا سیچووول سؤزه قاریشدی:
-من ده یئمهسم آج آداملار اؤلمهیینی گودورلر.
اوشاق اؤلۆوای سیچووولون قورخوسوندان چابالایا-چابالایا، تیترهیه-تیترهیه باشی ایله اؤزونو کیف قوخویان یورغانین آلتینا سوخوردو.
او سؤزونه داوام ائده بیلمهدی، اوتانجاق بیر حالدا سوسوب باشینی آشاغی سالدی. او آن اونون حیاتینین ان اوتاندیغی بیر آنی ایدی. حیاتی بویو گؤزونون اؤنونده گؤردویو هیچ بیر شئیدن بو قدر اوتانمامیشدی.
قادین اوتاقدا او باش-بو باش گزمهیه باشلادی. سینیرلری او قدر گریلمیشدی کی، هارا دیسه هر شئی بدنینی تیکان کیمی دالاییردی. بیردن-بیره کؤورلدی. سسینی دویان اولماسین دئیه اللرینی آغزینا سیخیب ایچینده قیشقیراراق آغلاماغا باشلادی. آمما باجارمادی. او اورهییندهکی آغرینی بوتون اینسانلارا ائشیتدیرمک ایستهییرمیش کیمی بیر ناله قوپاردی.
بدنی سوست اولموشدو. اللری، آیاقلاری بوشالمیشدی، نه یئریندن ترپنمهیه، نه قولونو قالدیرماغا گوجو یوخ ایدی.
یوخاری قاتلاردا یاشایان قونشولارین قاققاناق چالمالاری پیللهکنی تیترتدی.
صاف اورکلی انسانلارین قوپاردیغی آه-ناله، اوست قاتلارداکی اینسانلارین گولمکلری آراسیندا، لال دیوارلارین پیچیلتیلاری آراسیندا محو اولوب گئدیردی.
بو آندا کؤرپهنین قیغیلتیسینی ائشیدیب داها دا کؤورلدی.
یوخسوللوق، قیرمانج کیمی ائنیب اینسانلارین جانینی زولاق-زولاق گؤینهدیردی.
اینسانلارین، ائولرینین قالین دیوارلاری آراسیندا، درین زئرزمیلرینده عاغلا سیغماز عذاب و ایشگنجهلر چکدیکلرینی گؤروردو.
آیاغا قالخیب هندهورینه باخدی. سایسیز-حسابسیز قاتلار، بیر-بیرینین بؤیرونه سوخولموش اوجا-آلچاق ائولر، اونون ال-قولونا ساریلیب گؤز آچماغا، هارادا اولدوغونو معین ائتمهیه امکان وئرمهدی. اوست-اوسته تیکیلمیش اوچوق ائولردن گلن اینیلتی قولاقلاری دلیردی.
ایلک دفعه اورکسیخیجی و قاچیب قورتارماق مومکون اولمایان بیر باتاقلیغا دوشدویونو گؤردو.
آستاجا یورویوردو، یورولوردو، زویویوردو، یولو ایتیریردی.
اوچوق پیللهلرله آلت قاتا گئدرکن زنجیرلرین جینگیلتیسینی دویدو. اینسانلارین ال آیاقلارینداکی زنجیرلر چوخالمیشدی. گئجه یاریسیندا کوریدورلاری، پیللهللری دولدورموش یوردسوز اوشاقلارا، سفیل، سرگردان بیر حالدا هر گلنه ال آچماقدان یورولمایان دیلنچیلره، چادرالارینی اۆزلرینه بۆکۆب زیبیلقابیلاری ائشهن قادینلارا باخیردی. گؤردوکلرینین هامیسی باخیشینی جلب ائدیب اونو دهشته سالیردی.
یاری تیکیلمیش بینالارین ایچینه دولموش آج، چیلپاق، یوواسیز شهر اوشاقلارینین آغلاشماسیندان باشقا بیر سس شهرین سکوتونو پوزموردو. یوخسوللوغون ایتی دیرناقلاری اینسانلارین بوغازینی کسیردی.
او ایسه دوز گئدیر، رنگی قاچمیش، گؤزلری چوخورلاشمیش انسانلارین اوزونه بئله باخماقدان چکینیردی. هارادانسا اسیب گلن ایتی بیر سازاق انسانین ایلییینه ایشلهییردی.
ایرانئتدن، نایلوندان اولان تاوانلار بوز باغلامیشدی. هامینین اوزونده توکنمز بیر درد، آغیر بیر احتیاج حسی گؤرونوردو. گؤزلردهکی ابدی اندیشه و چیرپینتیدان باشقا، هئچ بیر شئی گؤرمک اولموردو.
بیر داها قولونو قالدیریب ساعاتینا باخدی. ساعات بیر ایدی. کئشگه ائوینه دؤنه بیلیردی.
سانکی سونسوز بینادا سونسوز بیر یولچولوغا چیخمیشدی.
منفی دوققوزونجو قات.
سیسقا یاغیش ایرانئتله قاپانمیش تاواندان سیزیب دیزلرینی قوجاقلاییب بوجاقدا اوتوران اوشاقلارین باشینا تؤکولوردو. اونلار اوچوق ائولرینین دیوارلارینی تزهجه پالچیقلاییب، ائوین ایچینی ساهمانا سالمیشدیلار.
یاغان یاغیش دایانماق بیلمیردی. تاختا پنجرهلری کولک چیرپیردی.
اوشاقلارین آراسیندا باش-گؤزو توکسوز اوغلانا گؤزو ساتاشدی. الی-قولو باغلی، بوتون وجودو آغ پارچایا بوکولو، سیم-سیخ ساریلی ایدی.
اوست-باشی پالچیق ایچینده یاخینلاشیب اونون یانیندا اوتوراراق بارداغا دیکیلمیش گؤزلرینه باخدی.
اورادا غریبه آب-هاوا وارایدی. هئچ کیم هئچنه بارهده دانیشماق ایستهمیردی. سانکی هامینین سؤزو بیتمیش هئچنهیه نه ماراقلاری قالمیشدی نه ده ایستکلری وار ایدی.
اونون گؤزلرینده سونسوز عذاب و روحی سیخینتیلارلا دولو اون بئش ایللیک حیاتینی گؤردو. او، گؤزلریله دیواردان آسیلمیش چاتلاق گوزگونو گؤرستدی. گوزگودن دهشت ایچینده قیشقیریق سسی گلدی. جاوان اوغلان الیندهکی داراغی یئره توللاییب قیشقیرا-قیشقیرا اؤزونو اورا-بورا چیرپیردی؛ گؤزلرینی یوموب تیترهین اللریله ساچلارینا توخوندوقجا توپا-توپا باشیندان قوپان توکلرینی یئره توللاییردی. دهشتدن بوتون وجودو تیترهییر، گؤزلری برلمیش، رنگی بوزارمیشدی. او، اؤدونو اودموشدو.
-منی دیری-دیری باسدیریبلار. اوستومه تورپاق سپیبلر.
قادین گؤزلرینی سوسموش گوزگودن آلیب اوغلانا باخدی.
او، ساغ الینی آغ پارچادان چیخاریب لیوانداکی زیغلی سویو باشینا چکدی.
-آجلیغیمی اؤلدورور، هئچنهدن یاخجیدی.
اؤلوم سینیرلارینا گؤتورن اؤسکورکله داوام ائلهدی: تمیز سو گؤرنده قوسماغیم گلیر.
دیوارلا تاوانین بیرلشدییی نقطهده، دوستاق بارماقلیقلارینا بنزهین اوزونسوو بیر باجا وار ایدی. اوردان یالنیز آیاقلارین گل-گئتلرینی گؤرمک اولوردو. بیر کیشی اوردان کئچرکن در حال زیپینی آچیب میلهلرین اوستونو سیدیکلهدی.
قادینین بدنی بویونجا باشیندان آیاغینا کیمی جانیندان غریبه بیر اوشوتمه کئچدی.
اوغلان اوشاغی اؤگومهیه باشلادی، یئره ساری اییلیب زیغلی سویا قاریشمیش قانی یئره توپوردو.
کفنینین اوجو ایله آغزینی سیلدی.
ائله اوتوردوغو یئرده آیاقلارینی آلتینا ییغیب، بوزوشدو. دیوارداکی ساعاتا باخا-باخا یوخلادی.
اینسانلار آغیزلارینی آچیب بیر-بیرلرینی یئییب بیتیرمیردیلر. اونون یئرینه پارچالارا آییریب، یارالاییب، ووردوقلاری یارالارلا یاریمچیق بوراخیردیلار.
تزهجه یاغیش یاغدیغیندان هر یئر پالچیق ایدی. آداملار اتکلرینی ییغیشدیراراق، سو گؤلچهلرینین قیراغی ایله ائهمالجا او طرف بو طرفه کئچیردیلر. آیاقیالین، باشی آچیق اوشاقلار هئچ نهیی سایمادان پالچیقلی سویو اطرافا سیچرادا-سیچرادا گؤلچهلرین ایچینده یئریییردیلر. بیر اوشاق دوستلارینی هندهورینه ییغیب الیندهکی ییرتیق قالوشو ایله سئلفی چکیردی.
ائولرین آغیر و میندار هاواسینا هئچ جوره آلیشا بیلمیردی. نفسی داریخیر، اورهیی شدتله دؤیونور، باشی گیجهلیردی. هاواسیزلیقدان بوغولاجاق، اورهیی پارتلایاجاق کیمی اولوردو. دار کوریدوردا اوزونو ایکی قاریشدان آرتیق اولمایان بالاجا باجایا توتوب باخدی.
بیر قادین کوچهدن کئچرکن الینده کی چؤرکدن بیر تیکه قوپاریب، اعتناسیز و حتی آجیقلی بیر حرکتله ایتین قاباغینا آتدی.
ایت آغلایا-آغلایا چؤرهیی آغزینا آلیب قیراقدا دوروب گؤزلرینی چؤرهیه زیللهین اوشاغا طرف اوزاتدی.
اورهیینده قوپان بیر باغیرتی نفسینی کسدی. بیردن اونو بوغان بیر آغیرلیقدان آزاد اولورموش کیمی اللرینی آغزینا توتوب باغیردی …
کولک اووولداییب-اووولداییب شههرین خیابانلاریندا، کوچهلرینده، بینالارین تینینده شاختا هاوایا یئره آخان قانلاری قاتاراق، اینسانلارین اوزونه، گؤزونه، باشینا چیرپدی.
بیردن داش کیمی آغیر بیر جایناق بوغازینا کئچدی.
آردی وار …


text:
قاراباغ – آرایلی تورک قیزی
قاراباغ – آرایلی تورک قیزی
دونیا اؤزه رینده گؤز قاباغیندا
داغیلدی تالاندی یاندی قاراباغ
غملی سینه سی نه داغلارچکیلدی
شاختالار الینده دوندو قاراباغ
لیل سودا بوغولدو بیر آی پاراسی
سئله دوشدو خان چوبانین ساراسی
سیزیم سیزیم سیزیلدادی یاراسی
دوشمانا تالانمیش جاندی قارا باغ
دردی هئیکل سالیب آتش ایچینده
گؤزوآغلارقالیب هئی یاش ایچینده
ارمنی الینده اوغراش ایچینده
بیر نا حق توکولموش قاندی قارا باغ
بیلمیرم طالئعی اولدو نه ته هر
اوره یین یاندیردی نئچه مین قه هر
اوفوق دولا ییندا سوکولموش شه هر
سحری دوغما میش داندی قارا باغ
عصرین شاختاسیندا یاتا بیله دی
اوزون آرزولا را قاتا بیلمه دی
آرایلی هایینا چاتا بیلمه دی
بو نئجه زماندی اندی قا راباغ
✍ قاراباغ – آرایلی تورک قیزی
یاسا باتمیش گلینم شئعیرینی بورادان اوخویا بیلرسینیز.


text:
«ساهر»ین حیاتینا اؤتری بیر باخیش
علی آغ گونئیلی
اؤلکهمیزین معاصیر شعرینده، داها دوغروسو فارس و آذربایجان دیللرینده یارانان یئنی مضمونلو شعرین یارانماسی، یاییلماسی ساحهسینده، حبیب ساهرین بؤیوک و دهیرلی امهیی اولموشدور. ساهر، ایراندا، یئنی شعرین آتشین مودافیعهچیسی، انقلابچی، ادیب و شاعر میرزا تقیخان رفعتین تاثیری آلتیندا اولور و شعر ساحهسینده، اونون، یئنیلییه دوغرو آتدیغی آددیم لاری دا، اوستادی رفعتین زکاسینین ایشیغیندا اوز وئریر.
ساهر ایلک اؤنجه اؤز اوستادی رفعتین واسیطهسیایله و سونرا دا استانبول دا تحصیل آلدیغی زامان تورکیهنین قاباقجیل شعرینین عنعنهلرینی دریندن اؤیرهنیر و عینی زامان دا فرانسه ادبیاتینین یئنی شعریایله دریندن تانیش اولوب و اؤزو اوچون یئنی پوئتیک اوسلوبو یارادا بیلمیشدی.
ایلکین یارادیجیلیقلاریندا، رومانتیک مئیلی ساهرده گوجلو اولسادا، آنجاق گئت به گئت او رومانتیک عالمیندن آیریلاراق «آتینی مینیب گونش پارلایان و ایشیقلی رئال دونیاسینا سورور…»
۱۳۲۵ ینجیایلین آذر آییندا، آذربایجاندا گئدن آزادلیق و دموکراتیک حرکاتینین قانا چکیلمهسی، ساهرین پوئتیک دونیاسیندا ائله درین ایز بوراخیر کی اونون بوتون یارادیجیلیق چالارلاری، بو قانلی ـ قادالی فاجیعهنین چیرکینلیکلرینی عکس ائتدیرمگه یؤنهلیر؛ و بو دورومدا ساهر، اؤز دوغما یوردونون؛ ائلینین باشینا گلن بلالر، مصیبتلر، قاجیعهلر، تضیقلر و ظولملر حاقیندا «قالاق ـ قالاق» اثرلر یازیب یارادیر. بو اثرلرده، ساهرین یاراتدیغی بدیعی تصویرلر، او قدهر گوجلو، قدرتلی، توتارلی و تاثیر ائدیجیدیر کی، اوخوجو دئییر بس، ساهرین یارادیجیلیغینین بیرینجی و اساس غایهسی، تکی، اؤز دوغما یوردوینان باغلی اولان موضوعلاری تصویر ائتمکدیر. آنجاق ساهرین یارادیجیلیق و صنعت دونیاسی چوخ گئنیش، اطرافلی و انگین بیر دونیادیر. اونون یارادیجیلیغینین اساس و آپاریجی غایهسی، بوتون عدالتسیزلیگه، ظولمه، قارانلیقلارا و اووهاماتدان دوغان چیرکینلیکلره قارشی دوروب، اینسانلارین خوشباختلیغی، سعادتی و آغ گونه چیخماسی اوغروندا، قلم چالماقدیر.
بو یازیدا ساهرین، پوئتیک اوسلوبلاریندان، بدیعی یارادیجیلیغیندان، رومانتیکا و لیریکاسیندان سؤز گئتمیر. بوحاقدا ادبیاتیمیزدا چالیشان، گؤرکملی تدقیقاتچیلار تنقیدچیلر چوخ دهیرلی اثرلر یازیب و هله ده یازاجاقلار. بوردا آنجاق اونون یارادیجیلیق و صنعتکارلیق حیاتینا، چوخ قیسا و اؤتری بیر باخیشدان سؤز گئدیر.
حبیب ساهر ۱۲۸۶ینجی گونش ایلینین یاز فصلینده تبریزین سرخاب محلسینده آنادان اولور. اوشاقلیق یاشلاریندا ایکن اونون اتاسی میر قوام، تبریزین قانلی بیر بلواسیندا اؤلدورولور و ساهرین طالعینده یئتیملیک حؤکمو یازیلیر. آتاسی اؤلندن سونرا ا ونون عائلهسی آغیر بیر یاشاییشا و کسگین چتینلیکلره معروض قالیر. بو حاقدا ساهر اؤزو بئله یازیر: «…بئش یاشیما چاتدیم کندیمیزده فیرتانا قوپدو و آتام بیر پاییز گئجهسی قوناق گئتدی، بیر داها گئری دؤنمهدی، یئتیم قالدیق…آلتیمیزا کؤهنه کئچه سالدیق، آجلیق گؤردوک، کورلوق چکدیک… بؤیودوک…»
ساهر هله رسمی تحصیل آلماق یاشینا چاتمازدان قاباق دا مکتبه گئدهرمیش. دؤرد یاشیندا ایکن الفبا اؤیرنمک اوچون باجیسی ایلا بیرلیکده اونو «سردابا» مکتبخاناسیندا، بیر «ماللاباجی»یا تاپیشیریرلار. آلتی یاشیندا رسمیتحصیل آلماق اوچون اؤگئی قارداشی ایلا بیرلیکده اونو «سید حمزه» و سونرا ایسه «حیدر تکیهسی» مکتبخاناسینا گؤندریرلرِ، داها سونرالار ساهر اؤز تحصیلینی مکتبخانالاردا یوخ یئنی اوصولایلا اداره اولونان «مدارس معتمده»، «رشدیه» مدرسهلرینده داوام ائتدیریر؛ و نهایت اورتا تحصیل دؤورنو مرحوم امیرخیزینین اداره ائتدیگی «مدرسه محمدیه» ده سونا چاتدیریر. ۱۳۰۴ینجی ایل دیپلوم آلدیقدان سونرا، فرانسیز دیلینی مکمل اؤیرنمک اوچون «کاتولیک لر» مدرسهسینه داخیل اولور و ۳ ایل همن مدرسه ده تحصیل آلیر.
ساهر «مدرسه محمدیه» ده تحصیل آلدیغی زامان، بؤیوک انقلابچی شیخ محمد خیابانینین باش معاونی، گؤرکملی شاعر، ادیب وانقلابچی «میرزا تقیخان رفعت» اونون فرانسیز دیل و ادبیات معللیمی اولموشدور. جوان ساهر مرحوم رفعتین واسیطهسی ایله تورکیه ده نشر اولونان «ثروت فنون»، «ادبیات جدیده» و «رسیملیای» کیمی ادبی اجتماعی مجلهلرله تانیش اولوب و درین ماراقلا اونلاری اوخویور. بو مجللهلرده، تورک، ادیب و شاعرلرینین او جوملهدن «توفیق فیکرت» و «جلال ساهر» ین یئنی مضمونلو و یئنی فورمالی اثرلری و شعرلری ده نشر اولونارمیش. آدلارینی چکدیگیمیز ادیب و شاعرلرین ایچینده، جلال ساهرین صنعتکارلیق دونیاسی و ائلهجهده یئنی مضمونلو اثرلری، جوان حبیب ده داها آرتیق تاثیر بوراخیر. او، بو معنوی تاثیری اؤزونده ابدی اولاراق ساخلاسین دئیه، جلال ساهرین آدینی اؤزونه سوی آد سئچیر. بو حاقدا ساهر بئله یازیر: «من ساهرین شعرلرینی، خیالانگیز خوش آهنگ اولدوقونا گؤره چوخ بیهنردیم. من اونون معنوی تاثیرینی یاددان چیخارتمایام دئیه ساهری اؤزومه سوی آدی سئچدیم.»
ساهرین، ایلک قلم تجربهلری لاپ اونون اوشاقلیق چاغلاریندا، دئملی مکتبخانالاردا درس اوخودوغو زامانلار اوز وئریبدیر. بوحاقدا، او اؤزو بئله یازیر: «یئددی یاشیمداایدیم بیر مکتبخانایا گئدهردیم. گئجهلر چیراق یاندیریب الیمه قلم آلاردیم. اؤز آنا دیلیمده شعر یازاردیم. متوسیطهنین اوچونجو کلاسیندا ایدیم فیرانسیز دیلیندن فارسجایا بیر شعر ترجمه ائلهدیم «ren» بارهسینده. سونرا شیخ محمدخیابانی نین اؤلومونه بیر مرثیه مانند بیر فارسی شعر یازدیم و مخبرالسلطنهنی اورادا نیفرین ائلهدیم…».
ساهر «کاتولیکلر» مدرسهسینده فیرانسیز دیلینین تحصیلینی یاریمچیق بوراخیر و تبریزدن کوردوستانا گئدیر و بیر آز زامان اورادا «کاک میرزا» آدی ایله ائو معلمی اولور. او سونرا یئنه ده تبریزه قاییدیر و نهایت ۱۳۰۶ینجی ایل ده عالی تحصیل آلماق اوچون باکی- تفلیس- باتوم یولو ایلا استانبولا سفر ائدیر.
ساهر، استانبول دا «دبستان ایرانیان» آدلی بیر مدرسه ده فارس دیلی و ادبیاتینی درس دئییر. او ۱۳۰۹ینجی ایل ده استانبول اؤنیورسیتهسی نین جغرافیا علملر بؤلومونه قبول اولونور و نها یت ۱۳۱۲ینجی ایل ده جغرافیا علملری فاکولتهسیندن لیسانس آلیر. همان ایلده ده ساهرین «جغرافیای طبیعی آذربایجان ایران» آدلی لیسانسلیق تئزی کیتابی «تورکیات» انیستیتوسو طرفیندن نشر اولونور.
ساهر، استانبول دا یاشادیغی زامان اؤز ادبی بیلیگینی، تورک و فرانسیزجا، دهیرلی، ادبی اثرلرین مطالعهسی ایله ایمکانی قدهر زنگینلشدیره بیلیر. دئمک اولارکی استانبولدا، ساهرین ادبی فعالیتی اولمویوبدور. او بوحاقدا، بئله یازیر: «…شاعرلیک مرضیندن یاخامی بوراخدیم…آنجاق اورادا ایکی دانا غزل دئمیشم کی استانبول تورکجهسیندهدیر…»
ساهر ۷ ایل استانبولدا قالدیقدان سونرا ۱۳۱۲ینجی ایل ده، باتوم – تفلیس یول ایلا باکییا گئدیر. بیر آز اورادا قالدیقدان سونرا نهایت باکی دان بندر انزلییه و اوردان دا تهرانا گئدیر. ساهر تهران دا معارف ادارهسینده معللیم یازیلیر و ۱۳۱۳ینجی ایلده زنجانا گؤندریلیر. او زنجاندا جغرافیا معللیمی وظیفهسینده تدریسله مشغول اولور. ۱۳۱۵ینجی ایلده معارف ناظیرلیگی ساهرین «جغرافیای خمسه» آدلی کیتابینی زنجاندا نشر ائتدیریر. مولفین بوکیتابی مکافاتا لایق گؤرونور. درس کلاسلاریندا اشاقلارا اؤز آنا دیللرینده درس دئمهگی، اونلارینان اؤز آنا دیللرینده دانیشماسی و وئریلن تذکورلری سایماماسی سبب اولورکی ساهری زنجاندان مازندرانا سورگون ائتسینلر. ساهر مازندراندا «مالاریا» خستهلیگینه توتولور و یئنیدن تهرانا قایتماغا مجبور اولور. «مالاریا» خستهلیگی ساهرین جانیندان چیخیب – چیخمامیش او تهراندان قزوینه گوندهریلیر. ساهر اوردا دا چوخ قالا بیلمیر و نهایت قزویندن تبریزه گؤندهریلیر. ساهر تبریزده «دبیرستان نظام»، «دبیرستان فردوسی» و باشقا مدرسه لرده معللیملیکله مشغول اولور و ۱۳۲۵ینجی ایل ده، تبریزدن سورگون ائدیلدیگی زامانا قدهر، اورادا یاشاییر. ساهرین ادبی ایرثینه اساسلاناراق دئمک اولار کی تبریزده یاشادیغی ایللر، اونون ادبی و یارادیجیلیق حیاتینین پارلاق و بارلی- بهرهلی دؤورانلاریندان بیری اولوبدور.
۱۳۲۰ینجی ایل رضا شاهین قارا استبدادی ییخیلدیقدان سونرا بوتون ایراندا اولدوغو کیمی، آذربایجاندا دا بیر مدنیت دیرچلیشی اوز وئریر و ادبی فعالیتلر داها آرتیق گوجلنیر. مدنی-ادبی اوجاقلارینین سایی آرتیر. همان زامان، حبیب ساهر جعفرخندان، عثمان ساری وللی و داها سونرالار بالاش آذراوغلو ایلا تانیش الور. عثمان ساری وللی ایله جعفرخندان ساهرین استعدادلی و درین دوشونجهلی بیر شاعر اولدوغونو گؤرور و اونو اؤز آنا دیلینده یازیب یاراتماغا هوسلندیریرلر. بو تشویقلر ساهرین ادبی فعالیتلرینین آرتیب گوجلنمهسینه سبب اولور و بئلهلیکله ساهر، یئنی – یئنی اثرلری ایله اوخوجولارینین رغبتینی و درین حؤرمتینی قازانا بیلیر. واختی ایلا اونون چوخ اثرلری تبریزده و ایرانین باشقا شهرلرینده نشر اولونان «آذربایجان»، «آزاد ملت»، «یئنی شرق»، «شفق» و «وطن یولو»نداکی، ادبی-اجتماعی مجلله لرده دؤنه- دؤنه نشر اولور.
ساهر، تبریزده یاشادیغی ایل لرده «افسانه شب»، «سایهها»، «شقایق» و…آدلی فارسجا شعر کیتابلارینی دا نشر ائتدیره بیلیر. و نهایت ۱۳۲۵ینجی ایلین پاییزیندا شاهلیغین قارا استبدادی بیر داها تبریزه قاییتدیقدان سونرا، ساهری تبریزدن آییریب اردبیله سورگون ائدیرلر. همان ایللری ساهر اؤزو بئله یازیر: «۱۳۲۰ دن ۱۳۲۵ ین پاییزینا قدهر منده شاعرلیک بحرانی باشلادی… آنا دیلیمده بوللو – بوللو شعر، حئکایه لر یازدیم…موزدیمیآلدیم…مدرسه دن قووولدوم…»
ساهر، اردبیلده اولان زامان «صفویه» مدرسهسینده معللیملیک ائدیر. او اوردا تحت نظر اولماغینا باخمایاراق ۱۳۲۷ینجی ایل ده چوخ آغیر بیر وضعیت ده «اشعار جدیده» آدلی فارسجا شعر کیتابینی محدود نسخهلرده نشر ائتدیریر. او، اوچایل اردبیلده یاشادیقدان سونرا، یئنهده اوردان چیخاریلیب، قزوینه گؤندهریلیر.
ساهر، قزوینده اورتا مکتبلرده جغرافیا وادبیات معلمی وظیفهسینده تدریسله مشغول اولور. همان ایللرده، ساهر «کوشن» و «لیریک شعرلر» آدلی آذربایجانجا شعر کیتابلارینی دا گیزلینجه نشر ائتدیریر و سونرا دا «خوشهها»، «اساطیر» و «اشعار برگزیده» آدلی فارسجا شعر کیتابلارینی دا نشر ائتدیره بیلیر. ساهر ۱۳ ایل قزوینده یاشادیقدان سونرا تهرانا گوندریلیر.
ساهر، قزویندن تهرانا گلدیکدن بیر ایل سونرا تقاعوده بوراخیلیر و عؤمورونون سونونا قدر تهراندا یاشاییر. ساهر ۱۳۵۰ده، «کتاب شعر ۱»(فارسجا شعرلر)، ۱۳۵۵ ده «کتاب شعر ۲»(فارسجا شعرلر) و «میوه گس» (فارسجا حکایه لر و خاطیرهلر)، ۱۳۵۸ده «سحر ایشیقلانیر»(آذربایجانجا شعرلر) و ۱۳۶۲ده «سؤنمهین گونشلر»(فارس کلاسیکلردن آذر بایجانجا ترجومه لر) اثرلرینی نشر ائتدیریر.
بهمن انقلابینین غلبهسیندن سونرا تبریزده، تهران دا، زنجان دا و…یئرلرده نشر اولونان «اولدوز»، «یولداش»، «اؤلکر»، «چنلی بئل»، «دده قورقود»، «گونش»، «انقلاب یولوندا»، «یئنی یول»، «کوراوغلی» کیمیادبی ـاجتماعی مجلله لرده ده ساهرین چوخلی شعرلری، خاطیرهلری موصاحیبهلری نشر اولونوب. تاسفلر اولسون کی، بیر پارا علتلره گؤره ساهرین اثرلرینین چوخو، اؤزو دئمیشکن هله ده ایشیق اوزو گؤره بیلمهییبدیر. بو بارهده ساهر بیر موصاحیبه ده بئله دئیبر: «منیم بیر قالاق نظم، نثر آثاریم واردیر، بعضی لری تایپ اولوب بیر چوخلاری دا ال یازیسیدیر… منیم نه حؤوصله و نه ده ائله مالی قودرتیم وار بو ایشدن اؤتری…»
عؤمور بویو ادبی – بدیعی اثرلری ایله اؤز دوغما ائلینین، یوردونون آرزی- ایستکلرینی، حسرتلرینی نیسگیللرینی بؤیوک بیر صنعتکارلیقلا ترنوم ائدن، آذربایجان خالقینین بؤیوک، مودروک و انسان پرور شاعری، یازیچیسی استاد حبیب ساهر نهایت نیسگیللی بیر وضعیتده ۱۳۶۴ینجی گونش ایلی، آذر آیینین ۲۴ نجو گونو گئجه دونیادان کؤچوب و تهرانین بهشت زهرا قبیرستانلیغیندا تورپاغا تاپیشیریلیر.
یارادیجییلیق حیاتی نیسگیللردن، حسرتلردن، سورگونلردن یوغرولموش، استاد حبیب ساهر جیسمیاعتیباری ایله دونیادان کؤچوب گئتسه ده، آنجاق آذربایجان و فارس شعیر خزینسینه باغیشلادیغی، زنگین بدیعی اثرلری اعتیباری ایله، ابدیته قووشوب، خالقیمیزین معنوی دونیاسینین سماسیندا بیر «اولکر» سایاغی دائما پارلایاراق، آچیلان سحرین موژدهچیسی اولاجاقدیر.


text:
آذربایجان جومهوریتی
آذربایجان جۇمهۇریَّتی (لاتین تورکجه: Azərbaycan Cümhuriyyəti) و یا رسمی آدی ایله آذربایجان رسپۇبلیکاسؽ (لاتین تورکجه: Azərbaycan Respublikası) — گۆنئی قافقازدا بیر اؤلکه و دؤولتدیر، خزر دنیزی حوضهسینده یئرلشیر. قوزئیدن روسیه (داغیستان)[۶] ایله گورجوستان، باتیدان ائرمنیستان، گونئیدن ایران و تورکیه ایله سینیرلانیر.[۷] آذربایجانین آنکلاوی اوْلان ناخچیوان موختار جومهوریتی، ائرمنیستان ایله قوزئی-دوغودا، تورکیه ایله باتیدان سینیرلانیر. باشکندی باکی شهریدیر. آذربایجان اراضیسینین بیر حیسهسی ائرمنیستان طرفیندن ایشغال ائدیلیب.[۸]
۲۸ مای جومهوریّت گونو ۱۹۱۸-جی ایلده موسلمان شرقینده ایلک مجلیسلی جومهوریت اوْلان آذربایجان خالق جومهوریتینین یاراندیغی گوندور. ۳۰ آقوست ۱۹۹۱-جی ایلده شوروی ترکیبینده موتفیق جومهوریت وضعیتینده اوْلان آذربایجان جومهوریتینین عالی سووئتی «آذربایجان جومهوریتینین دؤولت موستقیللیگینین برپاسی حاقیندا» دئکلاراسییا، ۱۸ اوْکتوبر ۱۹۹۱-جی ایل تاریخینده ایسه «آذربایجان جومهوریتینین دؤولت موستقیللیگی حاقیندا»، آنایاسا آکتی قبول ائتدی. بۇ تاریخ مۆعاصیر آذربایجان دؤولتینین موستقیللیگینین برپاسی گونو ساییلیر.
حاضردا آذربایجان قدیم تاریخ و مدنیت ارثینه مالیک دونیوی و اونیتار دؤولت اوْلوب، اتنیک آذربایجان چوخلوغونا صاحب اؤلکهدیر. آذربایجان یئددی موستقیل تورک دؤولتیندن بیریدیر. رئسپوبلیکانین ۱۵۸ اؤلکه ایله دیپلوماتیک موناسیبتی واردیر، ۳۸ بینالخلق تشکیلاتین عضوودور.
آذربایجان گوام و کیمیوی سلاحدان ایستیفاده قاداغاسی تشکیلاتلارینین تأسیسچیلریندن بیریدیر. ۱۹۹۳-جو ایلین سئپتامبریندان موستقیل دؤولتلر بیرلیگینین عضوودور. ۹ مای ۲۰۰۶-جی ایلده آذربایجان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین یئنی یارادیلان اینسان حاقلاری کومیتهسینه عضو سئچیلیب. صلاحیتلی نمایندهلیک ۱۹ ایول ۲۰۰۶-جی ایلدن باشلاییب. آذربایجان همچینین بیلشمیش میلتلر تشکیلاتی، اوروپادا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی، اوروپا شوراسی و ناتونون سوله نامینه طرفداشلیق پروقرامینین عضوودور. بوندان علاوه اؤلکه بیرلشمهینلر حرکاتی، بینالخلق تیجارت تشکیلاتی و بینالخلق الکترورابیطه اتفاقیندا موشاهیدهچی وضعیتینه مالیکدیر.
بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی باش آسامبلئیاسیندا ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۱۱-جی ایل سئچکیلری زامانی آذربایجان ۱۵۵ سس توپلایاراق ۲۰۱۲–۲۰۱۴-جو ایللر اۆچون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسینین ۱۰ غئیری-دایمی عضووندن بیری سئچیلیب.[۹]
ائتیمولوگییادَییشدیر
آذربایجان سؤزونون منشأیی مؤوضوسوندا چوْخ دییشیک گؤروش وار. بۇنلارین آراسیندا قاباقدا گلن گؤروشلر بۇنلاردیر:
- کؤهنه آسلارین آدیندان قایناقلانیر و «آسر یوردو» دئمکدیر.[۱۰]
- آذر، کؤهنه تۆرکجهده «یوکسک»، «زنگینلرین یئری» اولاراق کئچر.
- اهمنیلر ایمپئریاسیندا قوبئرناتورلوق ائتمیش و بؤیوک ایسکندر طرفیندن فتحیندن سوْنرا وظیفهسینه داوام ائتمیش آتروپاتین آدیندان.[۱۱] قایناقلانیر. آتروپاتین آدینا ایستینادا بۇ بؤلگهیه آتروپاتئنا آدی وئریلمیشدیر و آذربایجانین آدی بورادان قایناقلانمیشدیر.
- دیگر بیر گؤروشه گؤره ایسه او بؤلگهده بؤیوک بیر دؤولت قورموش اوْلان و خزر گؤلونه ده آدینی وئرن خزرلرین (کازار، کوزار، خازار) آدیندان قایناقلانیر.[۱۲]
تاریخدَییشدیر
آنتیک ائرادَییشدیر
داش دؤورو آذربایجاندا ۲ میلیون ۷۰۰ مین ایل بوندان اؤنجه باشلایاراق ائرامیزدان اول ۴ مین ایللیگیه قدر داوام ائتمیشدیر. داش دؤورو اوچ مرحلهدن – پالئولیت دؤورو (قدیم)، مئزولیت دؤورو (اورتا) و نئولیت دؤوروندن (یئنی داش دؤورو) عبارت اوْلموشدور. تخمیناً ۷۰۰ مین ایل اول اینسانلار اود الده ائتمیی اؤیرهنهرک، اؤزلرینی سویوقدان قورونماغا، یئمک بیشیرمک، امک آلتلرینی دوزلتمهیه باشلادیلار. ۴۰۰–۳۰۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ایبتیدایی اینسانلارین تکامولونده یئنی مرحله باشلانیر.
۳۰–۱۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا سون پالئولیت دؤورو مؤوجود ایدی. اینسانلار آرتیق یالنیز ماغارا و زاغالاردا دئییل، همچینین موختلیف چای وادیلرینده تیکدیردیکلری یاشاییش مسکنلرینده مسکونلاشماغا باشلاییرلار. محض بۇ دؤوره قبیلهلرین فورمالاشماسی، ایلکین اینجسنت و اعتیقادلارین (سیتاییش، عیبادت) یارانماسی تصادف ائدیر. امک آلتلری بۇ زامان یالنیز داشدان دئییل، همچینین موختلیف حئیوان سومویوندن ده ایستحصال ائدیلیردی.
مئزولیت آذربایجاندا ائر. او. ۱۱–۸ مین ایللیکلری ایحاطه ائدیر. آرتیق بۇ دؤورده اکینچیلیک و حئیواندارلیغین ایلکین فورمالاری یارانیر. بۇ دؤور باشلیجا اولاراق قوبوستانداکی قایا اوستو رسملر و آرخئولوژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلیب. یئر اوزونده ایبتیدایی اینسانین ان زنگین «موزئیلریندن» بیری ساییلان بۇ اراضیده آلتی مینهجن قایا اوستو رسم و اونا یاخین قدیم اینسان دوشرگهسی آشکار ائدیلمیشدیر. بۇ رسملرده او دؤورکو آداملارین مشغولیتی، امک فعالیتی، اوو و بالیقچیلیق صحنهلری، آیین و ائتیقادلاری اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آرخئولوژی ماتئریاللار و رسملر ثوبوت ائدیر کی، آرتیق بۇ دؤورده اینسانلار اوخ و کاماندان ایستیفاده ائتمگی بیلیردیلر.
تونج دؤورو آذربایجاندا ائر. او. ۴–۱ مین ایللیکلری ایحاطه ائدیر. طایفه و قبیله اتفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ عرفهده باشلانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دورمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا، مئسوپوتامیا و قوزئی قافقازلا تیجارت و دیگر علاقهلر یوکسلن خطله توسعه ائدیر. آذربایجاندا تونج دؤورو کور-آراز آرخئولوژی مدنیتینه عایید تاپینتیلار اساسیندا دریندن اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل، همچینین گونئی و قوزئی-شرقی قافقازی و کیچیک آسییانین شرق اراضیلرینی ده ایحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یومشاق میسی خصوصی سوبالاردا اریدیب اونو قالایلا قاتیشدیراراق تونج الده ائتمگی اؤیرنیردیلر. تونج میسدن داها برک اوْلدوغونا گؤره تئزلیکله امک آلتلری، سلاح و بزک اشیالاری محض بۇ ماتئریالدان حاضیرلانماغا باشلانیر. بۇ دؤوره همچینین اکینچیلیکلهده صونعی سووارما سیستمینین فورمالاشماسی، باغچیلیق تصروفاتینین تکامولو، حئیواندارلیقدا هم ایری، هم ده خیردا بوینوزلو حئیوانلارین ساخلانماسی، آتچیلیق آیتی سۆرعتله اینکیشافی تصادف ائدیر. صنعتکارلیقدا مئتال ایشلهمه، زرگرلیک، موختلیف نؤو پارچا ایستحصالی و توخوجولوق کیمی یئنی ساحهلر فورمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تونج دؤورونده (ائر. او. ۳–۲ مینایللیگین ۱-جی یاریسی) مؤحکم مۆدافیعه ایستحکاملی ایری یاشاییش منطقهلری عمله گلیر. بۇ منطقهلردهکی یاشاییش ائولری، بیر قایدا اولاراق دوزبوجاق فورماسیندا اوْلوب بیر نئچه اوتاقدان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره موختلیف طایفه ایتیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسیندا ساواش و حربی موناقیشهلرین گئنیش ووسعت آلماسی تصادف ائدیر.
فئودال دؤورودَییشدیر
ائرامیزین ۳–۱۸-جی عصرلری آذربایجان تاریخینده اوْرتا عصر و یا فئودالیزم دؤورو کیمی معلومدور. تدقیقاتچیلار بیر قایدا اولاراق بۇ دؤورو اوچ اساس مرحلهیه بؤلورلر. ۳–۱۰ یوزیللیکلر ائرکن اوْرتا عصرلر، ۱۱–۱۵-جی عصرلر کلاسسیک فئودالیزم و ۱۶–۱۸-جی عصرلر سون فئودالیزمدیر. بۇ دؤورده تصروفاتین اساس فورمالاری اکینچیلیک، حئیواندارلیق و صنعتکارلیق اوْلموشدور. همین مدت اوْرتا عصر شهرلرینین یوکسلیشی و چیچکلنمهسی دؤورودور. اونلار هم سیاسی و اینضیباطی مرکزلر اوْلماقلا یاناشی، هم ده اقتصادیات و تیجارتده، مدنی، علمی و دینی حیاتدا موهوم رول اوْیناییردیلار. ۳–۷-جی عصرلردهکی آذربایجان تاریخی بیلاواسیطه ایران ساسانی ایمپئریاسی (۲۲۴–۶۵) ایله باغلی ایدی. ساسانیلرین سوْنونجو شاهینشاها ۳-جو یزدگیرد (۶۳۲–۶۵۱) عربلرین یوروشلرینین قارشیسینی آلماق مقصدیله واراز-قریقورا حربی یاردیم مقصدیله موراجیعت ائدیر. آلبان اوردوسو باشیندا واراز-قریقورون اوْغلو جاوانشیر دورور. ۶۳۰–۶۴۲-جی ایللرده او عربلره قارشی مۆحاریبهلرده ایشتیراک ائتمیش، ۶۳۷-جی ایلده کادیسیاداکی دؤیوشده گؤستردیگی شوجاعته گؤره ۳-جو یزدگیرد طرفیندن موختلیف موکافات و هدیهلرله تلطیف ائدیلمیشدیر. ۱۵-جی یوز ایللیگین ایکینجی یاریسیندا اردبیل و اونون اطراف اوستانلرینین یوکسلیشی باشلانیر. بۇ اراضیدهکی توْرپاقلار شیخ صفیالدین اردبیلینین (۱۲۵۲-۱۳۳۴) واریثلری طرفیندن ایداره ائدیلیردی. اونلار و طرفدارلاری ایسلامین شیعه مذهبینی قبول ائتمیش و اون ایکی شیعه ایمامینا عبادت ائدیردیلر. بۇ سببدن اونلار باشلارینا اون ایکی زولاقلی چالما تاخیردیلار. محض بونا گؤره ده اونلارا صفویلرله یاناشی، هم ده قیزیلباشلار دا دئییردیلر.
قاجارلار — ۱۷۹۶ و ۱۹۲۵-جی ایللر آراسیندا ایران و آذربایجاندا حاکمیتده اوْلموش تورک سولالهسیدیر. قووانلی تورک طایفهسیندن اوْلان قاجارلار، مونقول ایشغالی زامانلاریندا ایروان اطرافیندا کؤک سالمیشلار و صفوی سولالهسینی آذربایجاندا و ایراندا حاکمیته گتیرن یئددی قیزیلباش-تورک طایفهلریندن بیری اوْلموشلار.
یئنی دؤوردَییشدیر
۱۸۰۱-جی ایلده روس ایمپئرییاسی شرقی گورجوستان اراضیلرینی اؤزونه بیرلشدیرهرک قافقاز جانیشینلیگینی یارادیر. بونون آردینجا ۱۸۰۲-جی ایلده روس گئنئرالی P.D.Sisianov آذربایجانی روسیایا قاتماق مقصدی ایله حربی عملیاتلارا باشلاییر. ۱۹-جو یوز ایللیگین ۲-جی یاریسیندا قوزئی آذربایجانین اقتصادی حیاتی روسیادا کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله سیخ علاقهلی ایدی. بۇ باخیمدان اؤلکهده ان آیتی صورتله نفت حاصیلاتی و صنایعسی توسعه ائدیردی. آرتیق ۱۸۷۲-جی ایلده نفت حاصیلاتیندا ایجاره اوصولو تطبیق ائدیلمگه باشلاییر کی، بۇ دا همین ساحهده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافینا گوجلو تکان وئریر. ۲۰-جی یوز ایللیگین اوللرینده قوزئی آذربایجان نفت ساحهسینده دونیادا بیرینجی یئرده ایدی. ۱۹۰۱-جی ایلده او دونیا نفت حاصیلاتینین ۵۰٪، روسیه نفتینین ایسه ۹۵٪ تأمین ائدیردی. اؤلکهده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله پارالل کوستار صنعتکارلیق دا مؤوجود ایدی. ۲۰-جی یوز ایللیگین اولینده گونئی آذربایجاندا یاشایان اهالینین وضعیتی آغیر اولاراق قالیردی. بۇ دا جمعیتین دئمک اولار کی، بوتون طبقهلرینده گئتدیکجه آرتان ناراضیلیغا سبب اولوردو. ۱۹۰۸-جی ایلین دسامبرین ۱۲-ده ایرانین باشکندی تهراندا بیر قروپ تاجیر دؤیولهرک حبس ائدیلمیشدیر. بۇ فاکت کوتلوی چیخیشلارین باشلانماسینا سبب اوْلدو. همین گون ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابینین باشلانماسی حساب اوْلونور.
۱۹۲۰-جی ایلین آوریلین ۲۸-ده آذربایجاندا سووئت حاکمیتی قورولاندان بیر مدت سوْنرا دا اؤلکه اؤز موستقیللیگینی ساخلایا بیلمیشدیر. آوریلین ۳۰-دا روسیه ایله آذربایجان آراسیندا حربی-اقتصادی موقاویله ایمضالانمیشدیر. ۱۹۲۱-جی ایلده ترکیبینه گورجوستان، ائرمنیستان و آذربایجان جومهوریتلری داخیل اوْلموش زاقافقازیا فئدئراسیاسی تشکیل ائدیلدی. ۱۹۲۲-جی ایل دسامبرین ۳۰-دا سووئت سوسیالیست جومهوریتلری اتفاقینین (سسری) یارانماسی و زاقافقازییا فئدئراسیاسینین بۇ قوروما داخیل اولماسی ایله قوزئی آذربایجانین موستقیللیگینه سون قویولدو. ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی (۱۹۳۹–۱۹۴۵) بشریتین ۲۰-جی یوز ایللیگینده ان آغیر و دهشتلی بیر دؤور اوْلموشدور. آذربایجان خالقی بۇ مۆحاریبهده اصل شجاعت و عزمکارلیق نوماییش ائتدیرمیشدیر. آذربایجانین سووئت دؤورو تاریخینده ۱۹۶۹-جو ایل دؤنوش نقطهسی اولور. بۇ ایلک نؤوبهده حیدر علیئوین آذربایجان کومونیست پارتیاسینین بیرینجی کاتیبی سئچیلمهسی ایله علاقهدار ایدی. آرتیق همین ایلین آقوستوندا اونون طرفیندن رئسپوبلیکادا خالق تصروفاتینا و مدنی قوروجولوغا رهبرلیگی اساسلی شکیلده یاخشیلاشدیرماق، دؤولت و امک اینتیظامینی مؤحکملندیرمک، کادرلارین مسولیتینی آرتیرماق خطی معین ائدیلمیشدیر.
جومهوریت دؤورودَییشدیر
۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایلین ۱-جی یاریسیندا رئسپوبلیکایا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان اتفاق مکانیندا باش وئرن سیاسی پروسسلره، دونیا حادثهلرینین توسعه میللرینه تام ضد سیاست یئریدرک، خالقین موستقیللیک ایرادهسینین عکسینه گئدهرک، بوتون مۆمکون واسطهلرله سسری-نی قورویوب ساخلاماغا، داها سوْنرا ایسه نه باهاسینا اولورسا-اولسون آذربایجانین بۇ قوهلرین تأثیر دایرهسیندن چیخماسینا یول وئرمهمگه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپوبلکاسینین موستقیللیک الده ائتدیگی و سووئرئن دؤولت قوروجولوغونا باشلادیغی عرفهده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضینده داغلیق قاراباغدا وضعیت گوندن-گونه گرگینلشیردی. سسری داغیلدیقدان سوْنرا ائرمنیستان گئنیش میقیاسلی حربی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئوریهسینده داغلیق قاراباغین آذربایجانلیلار مسکونلاشدیغی خوجالی شهرینده قوجالار، قادینلار و اوشاقلار دا داخیل اوْلماقلا مین نفره یاخین دینج ساکین روس حربچیلرینین کمکی ایله ائرمنیلر طرفیندن خصوصی قدارلیقلا قتله یئتیریلدی. بوندان سوْنرا ۸ مئیده ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین چشمهسی داغلیق قاراباغدا آذربایجانلیلارین دایاغی اوْلان شوشادان قووولدو. شوشانین سوقوطو ایله داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینده اتنیک تمیزلهمه عملیاتی باشا چاتدی.
۱۹۹۲-جی ایلین مئیین ۱۸–۱۹-دا ائرمنیستان سلاحلی قوهلری داغلیق قاراباغین حدودلاریندان اوْلان لاچین رایونونو ایشغال ائتدیلر. نتیجهده ۶۳۳۴۱ لاچین ساکینلری دایمی یاشاییش یئرلریندن قووولدو. عئینی زاماندا ائرمنیستان سلاحلی قوهلری آذربایجانین ناخچیوان موختار جومهوریتینین سدهرک رایونوندا آذربایجان -تورکیه سرحدینین ایستراتئژی اهمیته مالیک ساحهسینه هوجوم ائتدی. بۇ مدت عرضینده جومهوریتین سیاسی حیاتیندا دا موهوم حادثهلر جریان ائتمکده ایدی. خوجالی فاجعهسیندن سوْنرا ۱۹۹۲-جی ایلین مارتین ۶-دا آذربایجان پرئزیدئنتی آیاز موطلیبوو ایستعفایا گئتمهیه مجبور اوْلدو. همین ایلین مایین ۱۴-ده موطلیبوو یئنیدن حاکمیته قاییتدی، مایین ۱۵-ده ایسه خالق جبههسی مجلیسین بیناسینا هوجوم تشکیل ائتدی. مایین ۱۸-ده مجلیس دؤرد گون اول قبول ائتدیی اؤز قرارینی قانونسوز اوْلدوغونو اعلان ائتدی و بئلهلیکله، موطلیبووون بیر داها حاکمیته قاییتماق جهدلری پوچ اوْلدو.
بئلهلیکله، بۇ تجاووز نتیجه سینده آذربایجان جومهوریتینین ۱۷ مین مربع کیلومتریندن چوْخ تورپاغی ایشغال اوْلونموشدور کی، بۇ دا اؤلکه اراضیسینین ۲۰ فایزینی تشکیل ائدیر. بۇ موناقیشهده ۱۸۰۰۰ نفردن چوْخ اؤلکه وطنداشی هلاک اوْلموش، ۵۰ میندن چوْخ آدام یارالانمیش و یا علیل اوْلموشدور. حیدر علیئوین آذربایجان رهبرلیگینه قاییدیشی ایله اؤلکهنین ایجتیماعی-سیاسی، سوسیال، اقتصادی، علمی-مدنی حیاتیندا، بینالخلق علاقهلرینده دؤنوش یاراندی، علمی اساسلارا، بینالخلق نورما و پرینسیپلره اویغون موستقیل دؤولت قوروجولوغو باشلاندی.
۱۹۹۴-جو ایلین سئپتامبریندا باکیدا «عصرین موقاویلهسی» آدی آلمیش نفت موقاویلهسی باغلاندی. خزرین کاربوهیدروگن احتیاطلارینین ایشلنمهسینه یؤنلدیلمیش بۇ و دیگر موقاویلهلر آذربایجانا یاخین ایللرده قویولاجاق خاریجی سرمایهنین ۶۰ میلیارد دولاردان چوْخ اولماغینی نظرده تۇتور. بۇ موقاویلهلر دیرلی سیاسی معنا کسب ائدیر و آذربایجانین بینالخلق سیاستینده رولونو گوجلندیرن عامل فونکسیاسینی داشیییر. آذربایجان نفتینین دونیا بازارینا نقلی ساحهسینده ده اوغورلو آددیملار آتیلمیش، «باکی-سوپسا» بورو کمری تیکیلیب ایستیفادهیه وئریلمیشدیر. ایستراتژی اهمیت کسب ائدن «باکی-تیفلیس-جئیهان» اساس نفت ایخراج بورو کمرینین تیکینتیسی اوغورلا حیاتا کئچیریلمکدهدیر.
۱۹۹۶-جی ایلین ایونوندان آذربایجان اوروپا شوراسینا «خصوصی قوناق» ایستاتوسو آلمیش، ۲۰۰۱-جی ایل ژانویهنین ۲۵-ده ایسه اونون تام حقوقلو عضوو اوْلموشدور. ۲۰۰۱-جی ایلین نویابرین ۹–۱۰-دا دونیا آذربایجانلیلارینین باکیدا کئچیریلهن ۱-جی قورولتایی آذربایجان دیاسپورونون فعالیتینین یاخشیلاشدیریلماسی و گوجلندیریلمهسی ساحهسینده چوْخ دیرلی قرارلار قبول ائتمیشدیر. ۱۹۹۸-جی ایلین اوکتوبرونون ۱۱-ده کئچیریلن سئچکیلرده حیدر علیئو سئچیجیلرین ۷۶٫۱ فایزینی توپلایاراق یئنیدن آذربایجان جومهوریتینین پرئزیدئنتی سئچیلمیشدیر.
جوْغرافیادَییشدیر
آذربایجان اراضیسی دوزنلیک و داغلیق رئلیئفه مالیک اوْلوب، موطلق یوکسکلیگی ۲۸ م-دن (خزرساحیلی دوزنلیک) ۴۴۶۶ م-ا بازاردوزو داغینا قدردیر. آذربایجان جومهوریتنین اووالیق و دوزنلیک رئلیئفی گنجه، قازاخ، قاراباغ، میل، موغان، شیروان، سالیان، لنکران، سامور-شابران، آرازیانی و شروردان عبارتدیر. آذربایجان جومهوریتنین اراضیسی بئش جوْغرافی ویلایته بؤلونور: اونلاردان دؤردو (بؤیوک قافقاز، کیچیک قافقاز، ناخچیوان موختار جومهوریتی، لنکران) داغلیق، بیری ایسه (کور-آراز و یا مرکزی آران) اووالیقدیر. بؤیوک قافقازین آذربایجان حیسهسی حدودوندا ایکی اساس داغ سیلسیلهسی – باش قافقاز (بازاردوزو داغی – ۴۴۶۶ م) و یان سیلسیله (شاهداغ – ۴۲۴۳ م) اوزانیر. داغلیق شیروان، قوبوستان و آبشئرون یاریمآداسی گونئی-شرقی قافقازدا یئرلشیر. باش قافقاز داغ سیلسیلهسینین گونئی یاماجی اتیی بویونجا قانیخ-ایریچای داغاراسی چؤککلیگی، اوندان جنوبا ایسه گئنیش جئیرانچؤل و آجینوهور اؤنداغلیغی اوزانیر. باش قافقاز سیلسیلهسی بازاردوزو داغیندان شرقه آذربایجان اراضیسی داخیلینده قوزئی-باتیدن (تینووروسو داغی) گونئی-شرقه دوغرو اوزانماقلا ۴۰۰۰ متردن ۱۰۲۶ متره قدر کمچی داغی آلچالیر. آذربایجان و داغیستان خالقلاری آراسیندا تاریخاً گئدیش-گلیش، او جملهدن ده تیجارت علاقهلری باش قافقاز سیلسیلهسینین تینووروسو (۲۸۰۰ م)، ماچخالروسو (۲۹۰۰ م)، مالاراسا (۲۸۶۵ م)، قودورداغ (۲۵۰۰ م)، دیندیداغ (۲۹۹۲ م)، آتتاقای (۲۶۵۷ م)، آغبولاق (۳۲۰۰ م)، قربی سالاوات (۲۸۳۲ م)، نوهورلار (۳۲۵۰ م)، قدیم (۲۹۰۶ م)، فیی (۳۱۰۴ م) و بیر چوْخ باشقا آشیریملار واسطهسیله ساخلانیلمیشدیر. کیچیک قافقازین آذربایجان حیسهسینده شاهداغ (قارا-آرخاج -۲۹۰۱ م، هینالداغ – ۳۳۶۷ م)، مورووداغ گامیشداغ – ۳۷۲۴ م، قاراباغ (بؤیوک کیرس – ۲۷۲۵ م) سیرا داغلاری و قاراباغ وولکانیک یایلاسی (بؤیوک ایشیقلی – ۳۵۵۲ م، دلیداغ – ۳۶۱۶ م) رئلیئفده اوستونلوک تشکیل ائدیر. ناخچیوان موختار جومهوریتی اراضیسینده درهلیز (کوکوداغ – ۳۱۲۰ م) و زنگزور سیرا داغلاری (قاپیجیق داغی – ۳۹۰۴ م) اوزانیر. هر ایکی سیرا داغلارین قوووشاغیندا بیچنک آشیریمی (۲۳۴۶ م) یئرلشیر. لنکران اووالیغی گونئی-باتیده تالیش سیرا داغلاری ایله (گؤمورگؤی – ۲۴۹۳ م) سرحدلنیر. بۇ داغلارین اؤن حیسهسی بویو بورووار سیلسیلهسی (۹۱۴ م)، مرکز حیسهسی بویو ایسه پئشتهسر (۲۲۰۰ م) سیرا داغلاری اوزانیر.
فلورادَییشدیر
حئیوانلار عالمیدَییشدیر
ایشغال اولونموش آذربایجان اراضیلرینده اکولوژی وضعیتدَییشدیر
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ LaPorte, Jody (2016). "Semi-presidentialism in Azerbaijan" (PDF). In Elgie, Robert; Moestrup, Sophia (eds.). Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia. London: Palgrave Macmillan (published 15 May 2016). pp. 91–117. doi:10.1057/978-1-137-38781-3_4. ISBN 978-1-137-38780-6. LCCN 2016939393. OCLC 6039791976. Retrieved 13 October 2017.
LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan’s regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan’s president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan’s semi-presidential regime.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)CS1 maint: postscript (link)
- ^ Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət (Azerbaijani). Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (13 October 2017).
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Azerbaijan. International Monetary Fund.
- ^ Gini Index. World Bank. یوْخلانیلیب2 March 2011.
- ^ Human Development Report 2016 – "Human Development for everyone". United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب21 March 2017.
- ^ ЭkcпepTы: Poccийcko-aзepбaйджaHckaя rpaHицa зakpeпиT cTaTyc paздeлeHHыx HapoдoB
- ^ ИpaH — Oбщиe cBeдeHия o cTpaHe
- ^ CШA и Poccия paзыrpaюT HoBый "kaBkaзckий raMбиT". Teпepb — B AзepбaйджaHe[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ http://news.day.az/politics/295243.html
- ^ ماحمود ایسماییلوف. آذربایجان تاریخی. باکو، آذرنشر، ۱۹۹۲. س. ۳.
- ^ Chaumont, M.L. (1989). "Atropates", Encyclopedia Iranica. Routledge & Kegan Paul.
- ^ آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتینین قورولوشو[دائمی اولو باغلانتیلی]، Dilara Mehmetoğlu


text:
آذوح: آذوح-ون جانلی یایین لاری باشلادی.
ایلک جانلی یایینیمیز سایین ذولفیه گونش خانیم ایله کئچیریلمیشدیر.
ذولفیه گونش قوزئی آذربایجانین ایشغالدا اولان آغدام شهرینه باغلی گولابلی کندینده ندیر.
سایین ذولفیه گونش رحمتلیک ائلچی بئیین سووئیت لر بیرلیغی داغیلدیقدان سونرا تورکیه یه تحصیل اوچون گؤنده ریله ن ایلک 50 اؤیره نجی ده ن بیری دیر.
سایین ذولفیه گونش تحصیلاتین ایستانبول یونیوئرسیته سینده تاریخ بؤلومونده بیتیردی.
قاراباغدا اولان یاشامینی آنلاتان " گؤزلریم یول چکر" کیتابین یازیب دیر. آذربایجان ساواش قاضی سی قادینلار بیرلیگینین تورکیه تمثیل جی سی دیر.
بو جانلی یایین جومعه مهر آیینین 25 تبریز واقتی ایله ساعات 21:15 تورکیه واقتی 20:45 آذربایجان جمهوریتی ساعاتی ایله 21:45 ده آذوح اینستاگرام صفحه سینده باشا چاتدی.
ویدیونو ایزله مک اوچون بو لینکلره تیخلایا بیلیرسیز:
https://www.instagram.com/tv/CGanC6TFtBO/
https://www.instagram.com/tv/CGakUaqFX6O/


text:
سیلیکۇن بەیینلیلر
دۆن گجە بیر کابوسلا، فئرلامئشئم یاتاقتان،
سانکی چئرپئنئیۇردوم، چئقماق ایچین باتاقتان.
بولوندوغوم یر سانکی، بو دۆنیانئن دیبییدی؛
أطرافئمدا اینسانلار، اوزایلئلار گیبییدی…
گؤگۆس، قالچا، گؤبک، بل، دوداقلار، قاش، گؤز، بورون؛
هر یرلری سیلیکۇن! داحا بیتمەدی دورون!
أستتیک جرراحیدە، سئنئرلارئ یئقمئشلار؛
بەیینلری چئقارئپ، سیلیکۇنلار تاقمئشلار…
بؤیلەجە عاقئل، فیکیر، ذیکیردن قورتولموشلار؛
بەیینسیز یاشاماقتا، موتلولوغو بولموشلار.
حایات دیزاین أدیلمیش، چاغداش فۇرماتا گؤرە،
ینی باشتان یازئلمئش؛ عؤرف، عادت، آحلاق، تؤرە…
قادئنلاردا أشدگر، دیشیلیکلە کیشیلیک،
کاراکترە یانسئمئش، أرککلردە دیشیلیک.
قئساجاسئ؛ یئقمئشلار اوتانما أنگلینی؛
ایستیعفا أتمیش شەیطان، بئراقمئش چنگلینی…
أللر، بللر قارئشمئش، کۇلکتیف ذۆرریەتلر،
جینسی آلئشوریشتە، لیمیتسیز حۆرریەتلر.
حاق، حوقوق، ویجدان گیبی، بۇش(!) قاوراملار آتئلمئش،
پارایا دینلراۆستۆ، تانرئسال گۆچ قاتئلمئش…
بیر ایرتیجاع قۇرقوسو، پۇمپالانمئش دریندن،
بیلەرک اۇیناتئلمئش، بۆتۆن تاشلار یریندن.
چکمک ایچین هر یردە، “قالبیم تمیز” کارتئنئ؛
بیرە تنزیل أتمیشلر، دینین اۇ بش شارطئنئ…
کیمی دەوران کوکلاسئ، کیمی سۇسیالیست کینجی،
کیمی حاددینی بیلمز، دیندن حابرسیز دینجی…
عالیم دییە اۇرتادا، ایکی آلقئش دلیسی،
دویدوم کی؛ اویقودایمئش، عالیملرین گریسی…
أکرانلاردا ایچی بۇش، گؤسترمەلیک صۇحبتلر،
بیر أدب قاتلیعامئ، اینترنتتەکی “چتلر”.
أگیتیم اؤگرتیمدە، اۇقوللار دەورە دئشئ؛
مدیا یؤنلندیرییۇر، بو بیلیمسل یارئشئ…
بۆتۆن دۆنیا سەییرجی، صاحنەدە بیر اۇیون وار؛
بیر “بوشون” قارشئسئندا، آلتئ میلیار قۇیون وار.
آلمئشلار کۆچۆک “بوشلار”، لۇجالاردا یرینی؛
بو اۇیوندا قئرئیۇر، مۆسلۆمان بیربیرینی…
بنی ایلکل بولاراق، مراق أدیپ سۇیدولار،
دینۇزۇر تشحیصییلە، بیر فانوسا قۇیدولار.
حلە اۇرژینال بەینیم، اۇنلار ایچین بیر شۇکتو…
دۆشۆنن بیر بەیینە، تاحاممۆللری یۇقتو…
جان هاولییلە فانوسا، ناسئل تکمە آتمئشئم،
مگرسە اۇ تکمەیلە، یۇرغانئ فئرلاتمئشئم.
بو قۇرقونچ کابوس بنی، سئرئلسئقلام ترلتمیش؛
چۇق شۆکۆر… بۆتۆن بونلار، رۆیادان عیبارتمیش…
اۇیسا، گرچک دۆنیادا، بؤیلە شەیلر نە آرار؟
هرکستە سەوگی، سایغئ، بارئش، گۆون، ایستیقرار(!)
بۇزمایالئم دۆنیانئن، بو گۆزل دورومونو،
کیمسە قورجالاماسئن، رۆیانئن یۇرومونو…
جنگیز نوعماناۇغلو – 2006


text:
أردوُغان بیرلشن میللتلر قوراماسیندا یوُلباشچیلارا بیانات بردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی بیرلشن میللتلر قوراماسیندا بیانات بردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان دۆنیأنینگ یوُلباشچیلارینا "اوُرتاق گلجگیمیزه تأثیر یتیریأن سیناغلارا قارشی اوُرتاق گۆن ترتیبی بیلن حرکت اتمهگیمیزینگ گِرهکلی بوُلان واغتیندادیرس" دیدی.
أردوُغان نیویوک داقی بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ 77-نجی عمومی ماصلاحاتیندا بیانات بردی.
بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ تأزه دن اۆیتگِهدیلمهگی نینگ ضروری بوُلاندیغینی آیدان أردوُغان "دۆنیأ 5-دن اولودیر و عادالاتلی بیر دۆنیأ مۆمکیندیر. بو حاقیقاتلارا اۆنس چکمأگه دوُوام ادریس" دیدی.
تۆرکیأنینگ ترور قورامالارینا قارشی حرکت اتمأگه دوُوام اتجکدیگینی نیغتان تۆرک یوُلباشچی،
"ترورچیلیغا قارشی هر حیلی چأره آلماغا گۆیجۆمیز باردیغینی ینه بیر گِزه ک قایتالایارین" دیدی.
عیراق داقی یاغدایلاردان پیدالانیان ترور قورامالاری نینگ تۆرکیأ قارشی شوُل یردن ایش آلیپ بارماغینا روغصات برمه جکدیکلرینی آیدان أردوُغان "تۆرکیه حیذماتداشلاریندان ترورچیلیق بیلن گؤرهشده آرقالاشیغا قاراشماغی اینپ طبیغی حاقیدیر" دیدی.
یونان ینگ بوُسغونلارا ادن ظلملارینی دا یاتلادان تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی، یونان ینگ حقوقسیز، عارسیز یاغدایدا بوُسغونلاری اژه دنگیزده ایزینا ایتمهگی سبأپلی اژه دنگیزی نینگ بوُسغونلارینگ مازارینا اؤورۆلِندیگینی بیلدیردی.
تۆرک یوُلباشچی فتوصورات گؤرکِزیپ "گچن هپده 9 آیلیق عاصم، 4 یاشینداقی عبدالوهاپ و ماشغالاسی یونان ینگ دنگیزیاقا گۆیچلری نینگ اوُلارینگ قاییغینی چۆمدۆرمه گی سبأپلی اؤلدی" دیدی.
آتن دوُلانشیغی نینگ دارتغینلیق سیاساتینی قئرا قوُیوپ تۆرکیأنینگ حیذماتداشلیق چاغیریشلارینا قولاق آسمالیدیغینی آیدان أردوُغان دمیرقازیق قبرس تۆرک جمهوریتی نینگ رسمی تایدان تانالماغی نینگ ضروردیغینی بیلدیردی.
أردوُغان قدس داقی اشغال آستینداقی یرلرده بی قانون یاشاییش یری قورلوشیقلارینگ دوروزیلمایدیغینی، فلسطینلیلرینگ جان و مالی نینگ گارانتی ادیلمه لیدیگینی و گۆن دوُغار قدس ینگ پایتاغتچیلیغیندا فلسطین یوردونینگ قورولمالیدیغینی آیتدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی آذربایجان بیلن ارمنیستان ینگ آراسیندا قاتناشیقلارا قوُلداو بریأندیگینی نیغتادی و شیله دوُوام اتدی:
"آذربایجان ینگ اشغال آستینداقی توُپراقلاری نینگ آزات ادیلمه گی بیلن همیشه لیک پاراحاتچیلیغینگ یوُلا قوُیولماغینا تاریحی بیر پورصات دؤرهدی"
دِگیشلی حابارلار
چاووش اوُغلی: غاللا ایلالاشیغی گلوبال ایمیت قیتچیلیغی نینگ اؤنگۆنه گچدی
چاووش اوُغلی تۆرک اؤیۆنده میکتا بیرلشیگی نینگ داشاری ایشلر وزیرلری نینگ ماصلاحاتیندا بیانات بردی
دمیرقازیق سوریه ده اۆچ ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
أردوُغان بیرلشن میللتلر قوراماسیندا یوُلباشچیلارا بیانات بردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی بیرلشن میللتلر قوراماسیندا بیانات بردی


text:
۴ جولای
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۱۸۷ - حطّین دؤیوشو: صلاحالدین ایّوبی خاچلیلاری حطّینده کسین بیر بوْزغونا سالدی.
- ۱۷۷۶ - آمریکا باغیمسیزلیق گۆنو؛ آمریکا کونقرهسی بریتانیادان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۸۱۰ - فرانسه٬ آمستردامی ایشغال ائتدی.
- ۱۸۲۷ - نیویورکدا کؤلهلیک قاداغان اوْلدو.
- ۱۸۶۵ - لوئیس کارولون آلیس عجاییب یۇردوندا آدلی روْمانی یاییملاندی.
- ۱۹۱۸ - عثمانلی سولطانی آلتینجی محمد تاختا چیخدی.
- ۱۹۱۸ - روسیهده بولشویکلر روس تزاری ایکینجی نیکولایلا عائیلهسینی اؤلدوردولر.
- ۱۹۲۱ - تۆرکیه قارامۆرسل شهرینی آزاد ائتدی.
- ۱۹۲۴ - تۆرکیه آنتالیانی دۆشمن الیندن قۇرتاردی.
- ۱۹۳۲ - آمریکالی گنگستر آل کاپونـا ۱۱ ایل حبس کسیلدی.
- ۱۹۳۴ - ماجار فیزیکچی لئو زیلارد٬ داها سوْنرا اتوم بوْمباسیندا ایشلنهجک اوْلان «زنجیرلهمه عکسالعمل» مودلینی ثبت ائتدی.
- ۱۹۴۶ - آنکارا بیلیمیۇردو قۇرولدو.
- ۱۹۴۸ - تۆرکیه - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایقتیصادی ایشبیرلیگی آنلاشماسی ایمضالاندی.
- ۱۹۵۹ - آلاسکا ۴۹-جۇ ایالت اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلماسیندان سوْنرا آمریکانین ۴۹ اۇلدوزلو رسمی یئنی بایراغی فیلادلفیا٬ پنسیلوانیادا یۇردداشلارا تانیدیلدی.
- ۱۹۶۰ - هاوایینین ۵۰-جی ایالت اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلماسیندان سوْنرا آمریکانین بۇگۆنکو ۵۰ اۇلدوزلو بایراغی تانیدیلدی.
- ۱۹۸۲ - لۆبناندا دؤرد ایرانلی دیپلومات قاچیریلدی.
- ۱۹۹۷ - ناسانین گؤندردیگی آراشدیرما روباتی مریخده ائندی.


text:
«اینسان، کولتور و مدنییت»
«اینسان، کولتور و مدنییت»
فخران پورنجفی بالوو
گیریش
کولتور و مدنییت (اویقارلیق) حاققیندا یازماق ایسترکن اینسانین یارادیلیشی، بییولوژیک یاپیسی، ماددی گرکسینیملری، روحی و معنوی دونیاسی، توپلومسال حیاتی و اینانج سیستئمینه ایلیشکین فلسفی دوشونجه لر اورتایا قویماق؛ اینسانین نئجه بیر وارلیق اولوب، چئوره سینده بولونان باشقا وارلیقلارلا، اؤزللیکله جانلی یارادیقلارلا نه دنلی بیر ایلیشکیده اولوب اولمادیغی حاقدا بیلگی اوره دیب فیکیر صاحیبی اولماق گرکیر.
سون یوزایللرده ائورن بیلیم و فیزیکده اولدوغو کیمی بییولوژی و پسیکولوژی ساحه سینده ده بؤیوک بیلیمسل گلیشمه لر و تئکنولوژیک قالخینمالارا تانیقلیق ائتمکده ییک. بو دا بیزه، ائورن و اینسان یارادیلیشینا ایلیشکین چوخ ایلگینج و بیر او قدر ده شاشیردیجی بیلگیلر سونماقدادیر. بو بیلیمسل وئریلری درینله مه سینه اینجه له مک و بیلیم آداملارینین یاپدیغی دئنئیلرین سونوجلارینی عاغیل لابراتواریندا آراشدیریب ایرده له مکله قونوموز حاققیندا ایره لیله مه قئید ائتمک مومکون اولاجاقدیر. بو باغلامدا بییولوقلار و پسیکولوقلارین یاپدیغی بعضی دئنئیلری و بو دئنئیلردن چیخاریلان اؤنملی سونوجلارا اؤتری ده اولسا، گؤز آتماقدا فایدا وار دییه دوشونوروک.
بییولوژیک و پسیکولوژیک دئنئیلردن نئچه اؤرنک:
۱) شامپانزه و اینسانین یوزده ۹۴لوک بیر اوراندا د.ن.آ بنزرلییی بولونماقدادیر. بو بنزرلیک اینک اوچون یوزده ۸۰، بیر چئشید سوخولجان قوردو اوچون یوزده ۷۵ و دروسوفیلا توروندن مئیوه میلچکلری اوچون یوزده ۶۰ اولاراق تثبیت ائدیلمیشدیر.
۲) یئنی دوغولموش ببکلرین باشقا ببکلرین آغلاماسینا دایانانماییب آغلامالاری، اینساندا دوغوشدان (فطری) ائمپاتی کیمی اخلاقی بیر اؤزللییین وار اولدوغونون گؤسترگه سیدیر.
۳) بیر یاشین آلتینداکی قونوشما چاغینا بیله گلمه میش چوجوقلارا یاخشی و پیس کوکلالار (اویونجاق ببکلر) گؤستریلدییینده؛ یاخشی کوکلانی ترجیح ائدیب اؤدوللندیردیکلری و پیس کوکلانی جزالاندیردیقلاری گؤرولموشدور. اؤیرنمه سورجی گئچیرمه ین چوجوقلارداکی بو داورانیشلار، دوغوشدان اخلاقی اؤزللیکلره صاحیب اولدوغوموزو گؤسترمکده دیر.
۴) اینساندا اولدوغو کیمی حئیوانلاردا دا اؤزگه چیلیک ، ایشبیرلییی و فداکارلیق سیخجا گؤرونمکده دیر. یارالی بیر قوشا یاردیم ائدن مئیمونلار، اؤزونونکو اولمایان بیر جوجه نی بسله ییب یئتیشدیرن بیر قوش، آیرینتیلی بیر بیچیمده بلیرلنمیش ایش بؤلومونه گؤره یاشام موجادیله سی وئرن و دوشمن سالدیریسینا اوغرادیغیندا توپلوملاری اوچون جانینی بیله فدا ائده جک قدر اؤزوئریلی داورانان قاریشقالار و آریلار، آسلانلارین سالدیریسینا قارشی زئبرالاری اویاریب قاچابیلمه لرینی ساغلایان بیر جئیران؛ حئیوانلار عالمینده ایشبیرلیکچی و اؤزگه چی داورانیشلارا ایلیشکین ساده جه بیر نئچه اؤرنکدیر. اینسانلارین اؤزگه چی حرکت ائتمه لری کولتورله و سونرادان اؤیرنمکله ده ایلگیلی اولابیلر. آما حئیوانلارداکی بو داورانیشلار دوغوشدان و ژئنئتیکدیر.
۵) شامپانزه لرین آلت یاپیب و بو آلتلری سوسیال گؤستریلرده و یا یئمک الده ائتمک اوچون قوللاندیقلاری، اؤلنلر اوچون یاس توتمالاری، عاشیق اولمالاری، دوغایا حئیرانلیق دویمالاری و قروپ ایچینده اؤزوئریلی (فداکار) داورانیشلاردا بولونمالاری بیلیم آداملاری طرفیندن گؤزلملنمیشدیر.
بوتون بونلاری و باشقا بیلیمسل آراشدیرمالاری اینجه له دیییمیزده، گرک بییولوژیک یاپی آچیسیندان، گرکسه ذکاء و اخلاق باخیمیندان اینسانین باشقا جانلیلارلا بنزرلییینین اورتادا اولدوغو گؤرونه جکدیر. اؤیله ایسه اینسانی باشقا جانلیلاردان آییران و اونو تانرینین یئر اؤزونده کی خلیفه سی قیلان نه دیر؟ «سئچمه» و «قرار وئرمه»، اینسان یاشامیندا نه آنلاما گلیر؟ نه دن بوتون جانلیلار ایچینده ساده جه اینسان، بیرگون اؤله جه یینی بیلمکده و بونو بیلدییی حالدا دا هئچ اؤلمه-یه جکمیش کیمی یاشایابیلمکده دیر؟ نییه گوناه یاپیب سوچ ایشله مک ساده جه اینسانا اؤزگو بیر شئیدیر؟ اینسانی گئچمیشینه و گله جه یینه یؤنه لیک آختاریشا زورلایان و یاشامینین فلسفه سی حاقدا دوشوندورن اؤزللیک نه دیر؟
هارادان، من نییه گلدیم؟ سؤیله دویسون قولاغیم هارایا گئتمه لییم هاردا پکی سون دوراغیم؟
منیم اصلیم قارا توپراق دئییل اصلا بونو بیل آختارارسان منی، جننتده بولارسان سوراغیم
اینسانی، اینسان یاپان اؤزللیکلر: دیل و دوشونجه
گونوموزده ایشلولرینین بیر قیسمی آنلاشیلسا دا، اینسان بئینی ایله ایلگیلی آیدینلانمامیش و جاواب بکله ین بیر چوخ سورو هله ده وارلیغینی قوروماقدادیر. «اینسان نئجه دوشونور؟» و «اینسان بئینی نه مئکانیزما ایله وئریلری اینجه له ییب دیرلندیررک چئشیدلی سئچه نکلر آراسیندان بیرینی سئچیب قرار وئره بیلیر؟» سورولاری بونلارداندیر. اینسان بئنینده هر بیری میلیونلارجا باشقا حوجره ایله ائتکیله شیمده بولونان تریلیونلارجا سینیر حوجره سی واردیر. دوشونمه سیراسیندا بئینین چئشیدلی بؤلگه لرینده مئیدانا گلن ده ییشیکلیکلر آناتومیک اولاق بیلیم آداملاری طرفیندن گؤزلملنمیشدیر. اویسا فیکیر اوره تمه ایله سونوجلانان و ذئهنی بیر سورج اولان «دوشونمه»نین، فیزیولوژیک آچیقلانماسی هله مومکون اولمامیشدیر. پسیکولوقلار آچیسیندان دوشونمه، داها چوخ آلقی و آنلاق (ذکاء) ایله ایلگیلی اله آلینمالیدیر. چونکو دوشونمه دئدیییمیز سوره ج، ساده جه عاغیل یوروتمه ایله سینیرلی اولماییب؛ عئینی زاماندا سئزمه و دوش (خیال) قورما بیچیمینده ده گؤرونه-بیلر. نسنه لر، بیرئیلر، اولقولار ویا قاوراملار دوشونن طرفیندن سیمگه سل سسلر بیچیمینه تؤکولرک ایفاده ائدیله بیلر. دوشونجه لر، سئزیلر و دوشلریمیزی آنلاتمایا یارایان بو سیمگه سل سسلر سیستئمینه و بو سیمگه لرین (سؤزجوکلرین) قوللانیمینا ایلیشکین قوراللارا «دیل» دئییریک. او اوزدن ریچارد رئستاک حاقلی اولاراق «بیزلر، دوشونرکن سؤزجوکلرین آنلاملارینی آنلاماقداییق» دئمکده دیر.
پوفئسور آیدین کؤکسال دیلین اینسانلیق تاریخینده کی اؤنمینی بؤیله آچیقلار: «گئچمیشده نئاندئرتال آدامینین ایسکلئتینی بولدولار. بئینی بؤیوک ایدی، دوشونجه یئتنه یی بیزدن یوکسک ایدی، آما یوخ اولدو. کروماینون آدامینین بئینی داها کیچیک ایدی، آما اینسان اوغلو نئاندئرتال آدامیندان دئییل، اوندان تؤره دی. بیلیم آداملاری ائوریم قورامینا ترس دوشن بو چلیشکینی اوزون سوره چؤزه بیلمه دیلر. بو سورونو سونوندا سس بیلیمچی فییلیپ لیئبئرمان ایله آناتومیست ائدمونا کرئلین بیرلیکده چؤزدولر: بئینی بیزیمکیندن ۳۰۰-۴۰۰ سانتیمئتره کوپ داها بؤیوک نئاندئرتال آدامی بلکه بیزدن داها عاغیللییدی، داها یئته نکلییدی، آما اونون سس تئللری یوخ ایدی. بیریکدیردییی بیلگی و دئنه ییم بیرئیده قالیردی. بیلگی و دئنه ییمینی سؤزجوکلرله باشقا بیرئیلره و قوشاقدان قوشاغا اینتیقال وئره بیلمه مکده، ایلکه لره دؤنوشدوره بیلمه مکده ایدی.»
اینسانی باشقا یارادیقلاردان آییران عاغیل اولسا بیله؛ دوشونجه، سؤزجوکلرله دیله دؤنوشمه دییی سوره جه بیر ایشه یاراماز، اوره تمز و باشقالارینا اولاشماز. باشقا ایفاده ایله سؤیلرسک اینسان اوغلو بوتون دوشونسل و بیلیمسل گلیشمه لرینی و تئکنولوژیک ایره لیله مه لرینی دیلینه بورجلودور. بونو داها یاخشی آنلاماق اوچون دیل و دوشونجه ایلیشکیسینی اینجه له-مک و «اینسان دوشوندویو اوچون مو قونوشموش، یوخسا قونوشدوغو اوچون مو دوشونموشدور؟» سوروسونا جاواب وئرمک گرکیر.
دیل و دوشونجه ایلیشکیسی
اسکی یونان فلسفه سینده اینسان، «زون لوقون ائخون»دور. یعنی اینسان قونوشان وارلیقدیر. گونوموزده ده اینسانی حئیواندان آییران ان بلیرگین اؤزللیکلردن بیری، اونون قونوشان وارلیق اولماسیدیر. هئردئر؛ دیل، اینسانین بوتون گوجلرینین بیر چرچیوه سیدیر، اینسان؛ دویان، ایسته ین، بیلن دوغانین بیر بوتونودور، دئییر. او’نا گؤره، اینساندا عاغیل دئدیییمیز بوتون بونلار دویوسال بیر سس ایستر. دیل، بیر یاندان تینسل بیر ائیلم، او بیری یاندان اورقانیک بیر سسدیر. هئردئر’ین اوستادی هامان دا دوشونجه ایله دیلی عئینی لشدیرر. هامان’ا گؤره عاغیل، اؤز ایچینده قاپالی، سویوت بیر شئی دئییلدیر. عاغیل، آنلاما سورجلرینین بوتونوندن اولوشان بیر شئیدیر. آما، آنلاما دئدیییمیز شئی ده آنجاق دیلله گئرچکلشه-بیلر. اونون اوچون هامان، دیل اولماسایدی عاغیل دا اولمازدی، دئییر. بدیعه آخارسو ایسه اؤز فیکیرلرینی «دوشونجه لریمیز سوره کلی اولاراق دیل ایچینده گئچر، دیلله دورولاشار، دیلله گئرچکلشرلر. ایچیمیزده کی بولانیق قیمیلدانمالارین سؤز دئدیییمیز قالیبلار ایچینده کریستاللاشماسی آنجاق دیلله اولار. گئرچکده ده دیلسیز اولان، دیلدن بوشالمیش بیر دوشونجه یوخدور. سسسیز بیر دوشونجه، سسلره اؤزونو تؤکمه میش بیر دوشونجه ده واردیر، آما بو سسسیز دوشونجه ده هئچ بیر زامان بوسبوتون دیلدن آری دئییلدیر. هر دوشونمه ده، ایچدن بیله اولسا، سس حالیندا دیشاری چیخمامیش بیله اولسا، ایچدن بیر قونوشما واردیر. قوشقوسوز، هئچ بیر دوشونجه بللی بیر دیله باغلی دئییلدیر. هر هانسی بیر دوشونجه نی هر هانسی بیر دیلله آشاغی یوخاری دیله گتیرمک اولاناقلیدیر. بیر دوشونجه فورموللاندی می، بو دوشونجه بللی فورملارا باغلی اولماقدان قورتولابیلر، باشقا دیلین سؤزلری ایله دیله گتیریله بیلر. بوتون دوشونجه لر بللی بیر دیلدن قورتولابیلرلر. آما اینسان موطلقا بیر دیلله دوشونر، دوشونجه سینی موطلقا بیر دیله باغلاماق زوروندادیر، ایستر اؤز دیلی، ایستر یابانجی بیر دیل اولسون» بیچیمینده ایفاده ائدر. آلمان آیدینلانماسی دوشونورو توماسیوس’ا گؤر؛ دیلسیز، سؤزسوز عاغیل یوخدور. دوشونمه و قونوشما عئینی اولایین گؤرونوشلریدیر. هر دوشونجه اؤزو گره یی بیر سؤزدور. هر دوشونجه بیر آنلادیم بیچیمی بولمایا، بیر آنلادیم بیچیمی ایچینه اؤزونو سوخمایا چالیشار، آرتیکوله اولمایا، اینجه دن اینجه یه بؤلوملره آیریلمایا چالیشار.
مودئرن و سیستئماتیک دیل فلسفه سینین قوروجولاریندان ساییلان فیلسوف ویلهئلم فون هومبولت’دا دیل، اصلینده دوشونجه نین گئرچکلشمه سینین قوشولودور. ایسوئچره لی دیل فیلسوفو پورزیق’ه گؤره ده اینسانلارین بیلینجی اولدوغونو گؤسترن تک قانیت، دیلدیر. قونوشانلارین آنلاشماسی، باشقالارینین دا بیلینجی اولدوغونو گؤسترر. دینله ینین قونوشما یاردیمی ایله قونوشانین بیلینجینده گئچن شئیی آنلاماسی دیلین بیر باشاریسیدیر. دیل، دوشونجه نی تاماملایان، اونو سون نوقطه سینه اریشدیرن بیر شئیدیر و اینسانلاری دوشونن وارلیق اولاراق گؤسترن بیر یئتنه یین گلیشمه سیدیر. بو گلیشمه، یالنیزجا فیزیولوژیک اولاراق اینجه لنه بیلن بیر ایچگودونون گلیشمه سی دئییلدیر. دوغرودان دوغرویا بیلینجین بیر ائدیمیدیر. هومبولت، دیل، دوشونجه نین یاپیجی بیر اورقانیدیر، بوتونو ایله تینسل و ایچدن اولان، بللی بیر اؤلچوده ایز بوراخماقسیزین گلیب گئچن دوشونسل ائتکینلیک سؤزده کی سسلرده دیشا چیخار و آنلام باخیمیندان آنلاشیلار اولار، «بوندان دولایی دوشونسل ائتکینلیک و دیل بیر و عئینی شئیدیر، بیربیرلریندن آیریلانمازلار» دئییرسه ده، آنجاق رئوئس’ه گؤره دیل، دوشونجه نی یارادان بیر شئیدیر. دیل گئرچک ائتکینلییینی اینساندا دوشونن و دوشونجه ده یارادان گوجون اؤزونده گؤسترر، یعنی یاپیجیدیر. یئنه هومبولت بیر یازیسیندا، دیلین ساده جه بیلینن دوغرولاری تصویر ائدن بیر آراج اولماییب، داها چوخ بیلینمه ینی آراشدیریب بولان بیر آراج اولدوغونو سؤیله مکله دیلین یالین بیر آراج اولمادیغینی، دوشونجه یارادان بیر ائدیم اولدوغونو بلیرتمیش اولار.
آلمان دوشونور لئیبنیز’ه گؤره، «دیل، عاغلین آیناسیدیر». عاغیل ایله دیل قارشیلیقلی اولاراق بیربیرلرینه باغلیدیرلار. بیر یاندان آنلیق اولقونلاشدیقجا دیل ده گلیشر، اوبیری یاندان زنگین، آخیجی، هرکسجه آنلاشیلار بیر دیل ده آنلیغین گلیشمه سینی ساغلار. آنلیق ایله دیل آراسینداکی بو باغلانتینی لئیبنیز، دیلین تملی سایدیغی سؤزجوکلرین گؤره وی اوزرینده آچیقلار. سؤزجوکلر بیر تاخیم گؤسترگه لردیر. آنلیق بو گؤسترگه لرله دوشونر، دوشونرکن نسنه لرین یئرینه بو گؤسترگه لری، یعنی سؤزجوکلری قویار. نسنه نین یئرینه بو سؤزجویو قویما دا آنلیغین ایشله مه سینی قولایلاشدیرار و سورعتلندیرر. پورزیق’ه گؤره دیل، گئرچک باشاریسینی دوشونجه ده گؤسترر. دوشونجه، باغلانتیلاری قاوراماقدیر. دوشونجه نین باشاریسی گئرچک و دوغرو اولانی سئچمه ده و اؤزونه گؤره، دوشوندویو شئی اوچون گرکلی اولمایانی بوراخماقدادیر. بو دا بیر سویوتلامادیر. سویوتلامانین بیلینجده اؤزونو تمثیل ائتدیرمه سی گرکلیدیر، بونو دا سؤزجوکلر یاپار. دیل و دوشونجه قارشیلیقلی اولاراق بیربیرلرینی اولوشدورارلار. دیل، دوشونجه ایچینده و دوشونجه ایله بیرلیکده حرکت ائدن بیر سیمگه لر سیستئمی دیر. دوشونجه بو باساماقدا سیمگه لرین یاردیمی اولماقسیزین آرتیق اولاناقلی دئییلدیر. بورادا دیل ان یوکسک باشاریسینا اریشمیشدیر. بؤیوک دوشونورلرین بؤیوک دوشونجه یاپیلارینی قورابیلمه لرینی یالنیز دیل ساغلایابیلر، آما بونو یاپماق اوچون ده دیل یئنیدن آراج اولار. هومبولت’دا دوشونجه نی یارادان و ایره لی آپاران دیلدیر. دیلین آراج اولوشو دوشونجه نی یاراتماسیندادیر. بیر اولوسون دیلی او اولوسون دونیا گؤروشوندن باغیمسیز اولابیلمز. بو دونیا گؤروشو، دیلی بلیرلر و گلیشدیرر. بو دونیا گؤروشو ایله یوغرولان دیلین اؤزونو اؤیله شکیللندیرمه سی گرکر کی، دوشونجه نین هر شکلینه قولایلیقلا گیره بیلسین و اولوسون دونیا گؤروشونو تمثیل ائدن هر دوشونجه نی دیله گتیره بیلسین. بونو گئرچکلشدیره بیلن بیر دیلین «دونیا تاریخینه چیخیشی، اینسانین گلیشمه گئدیشینده اؤنملی بیر دؤنم آچار و اونون ان یوکسک و اولاغان اوستو یاراتمالارینا تمل اولار». دوشونجه لر، دیلی یاراتدیغی کیمی، دیللر ده دوشونجه-نی یارادارلار. «آنجاق یوکسک بیر اولقونلوغا اریشن دیللرده گئرچک بیر دوشونجه ائتکینلییی مئیدانا گله بیلر». بوتون بو سؤزلر گؤستریر کی، هومبولت’ا گؤره دیل، دوشونجه نی تاماملایان، دوشونجه نی یارادان بیر شئیدیر. آنجاق، دیلینی اولوشدوران، یوکسلتن بیر توپلوم گئرچک بیر دوشونجه ائتکینلییی گؤستره بیلر.
اینسان بییولوژیسی و پسیسکولوژیسی اوزینه بیر ده یرلندیرمه:
اینسان حئیوان کیمی بییولوژیک بیر وارلیق اولسا دا، اونو حئیواندان آییران اؤزللیکلر وار. اینسانا روحی و معنوی نیته لیک قازاندیران بو اؤزللیکلرین باشیندا «تربییه» دورماقدا و هر بیرئیه، اؤزگو بیر کاراکتئر قازاندیرماقدادیر. اویسا، حئیوانلاردا، بیولوژیک یاپی دیشیندا کاراکتئر فرقلیلیکلری اولوشماز. چونکو کاراکتئر، بیولوژیک دئییل، اخلاق یاتاغیندا اولوشابیلن تربییه اکسنلی بیر اورونودور. اخلاقا دایالی بیر فئعل، هرزامان چئشیدلی آلتئرناتیولردن بیرینی سئچمکله اورتایا چیخار. ییلماز اؤزآقپینار بو گئرچه یی «اخلاقی فئعل، صاف بیولوژیک بیر سورجین سونوجو اولان داورانیشلار کیمی، قاچینیلماز اولاراق اورتایا چیخماز. بو دا اینسانی، دیش شرطلره گؤره بیولوژیک یاپینین سؤوق ائتدییی بیر جانلی اولماقدان چیخارار، فئعللرینی قرارلاشدیران بیر جانلی یاپار» بیچیمینده آنلادیب بؤیله دوام ائدر: «اینسان بلیرسیزلیک ایچینده دیر. زورونلولوق اولماماسی، سئچه نکلرین بولونماسی، یا دا یئنی بیر سئچه نک فئعل تاسارلاما ایمکانینین اولماسی، فئعلین یاپیلیشیندان اؤنجه، اینسان ذئهنینده بیر بلیرسیزلیک دوغورار. بو روحی بلیرسیزلییین توپلومسال سونوجو دا واردیر. بیرئیلرین روحی بلیرسیزلییی چؤزوملنمه دیکجه بو دورومداکی بیرئیلرین بیربیری ایله تماسسی، توپلومسال ایستیقرارسیزلیغا یول آچار. بو دوروم اوزون سوره داوام ائدرسه، بیرئیلرده تینسل دنگه سیزلیک مئیدانا گلر؛ توپلومسال ایلیشکیلر چؤکر و توپلوم داغیلار. ایشته گئدریلمه دییی تقدیرده بیرئیلرده و توپلومدا اولومسوز سونوجلار دوغوران بلیرسیزلیک دورومو، تربییه قورومونون اینسان حیاتی اوچون اؤنمینی، گؤرمزدن گلینمه یه جک بیچیمده اؤن پلانا چیخارار.»
ایلکل دوزئیده بیله اولسا، تاریخ بویو بوتون توپلوملاردا بللی تمللره دایالی بیر تربییه سیستئمینین واراولدوغو گؤرونمکده دیر. بو سیستئمین سایه سینده بیرئیلر و توپلوم، بلیرلی دوروملاردا بلیرلی داورانیشلار سرگیلرلر و ییلماز اؤزآقپینار’ین دا سؤیله دییی کیمی «بو اورتامدا، یئتیشن چوجوقلار، بیولوژیک بیر جانلی اولمانین اؤته سینده توپلومسال بیرئی اولار. تربییه، هم توپلومسال ایلیشکیلرین تملی، هم ده او ایلیشکیلرین نسیلدن نسیله اینتیقال یولویلا، توپلومون داوام ائتمه سینین قارانتیسی» اولار.
اؤته یاندان اینسان عاغیللی بیر وارلیق اولدوغوندان، باشقا جانلیلاردا گؤرونمه ین ذئهنی اؤزللیکلره صاحیبدیر. اینسان عاغلینین، دوشونمه، خیال قورما و اولایلاری ذئهنینده آنالیز ائتمه گوجو واردیر و بو سایه ده ده، اولایلاری ندن-سونوج باغلامیندا اله آلیب گله جه یه دوغرو بیله آنالیزلر یاپاراق چئشیدلی سئچه نکلر آراسیندان بیرینه اوداقلانیب نئجه داوراناجاغی حاقدا قرار وئرر. آلتئرناتیولر آراسیندا و بلیرسیز دوروملاردا ذئهنی ایمکانلارا دایاناراق و دوشونجه یاردیمی ایله گرکلی داورانیشدا بولونماق اوچون بیر ده یرلر سیستئمینه ائحتییاج واردیر. سؤزقونوسو بو ده یر اؤلچوسو اینسانلارا، شوبهه ائتمه دن مومکون گؤرونن نئچه سئچه نه یین ایچیندن ده یرلی اولانی سئچیب و اونا گؤره داورانما ایمکانی سونار.
ییلماز اؤزآقپینار بو حاقداکی دوشونجه لرینی بؤیله دیله گتیرر: «ده یرلر سیستئمی، حیسسن آهنگلی و منطیقن چلیشکیسیز اولماق اوچون بلیرلشدیریجی بیر قایناغا دایانمالیدیر. بیلیم، فلسفه، ادبییات و حیات تجروبه لری داخیل، اینسان عاغلینین و دئنه ییمینین اورونو اولان بوتون بیلگیلر، بلیرسیزلیک ایچرر. اینسان عاغلینین و دئنه ییملرینین اورونو اولان بیلگیلر، کسین دئییل، وارساییمسالدیر، مومکون آلتئرناتیو فئعللرین وار اولدوغو بیر دورومدا، هانسی فئعلی سئچمه نین داها «ده-یرلی» اولدوغونو بیلدیرمز. اویسا اینسان یاشامینی اولوشدوران فئعللرین سئچیمی، دوغرودان بیلمه ایله ایلگیلی دئییل، ده-یرلندیرمه ایله ایلگیلیدیر. بللی بیر فئعل، دوغوراجاغی سونوجلا بیرلیکده، ده یرلی بولونارسا، یاپیلار، ده یرلی بولونمازسا یاپیلماز. ترجیح یاپان اینسان، سئچدییی فئعلدن باشقا بیر فئعلی ده یاپابیله جه یی دوروموندا، او فئعلی سئچدییینی حیسس ائدر. بو نیته لییی ایله ترجیح، دوغا سورجلری ایله دئییل، دوغادان باغیمسیزلاشان سمبولیک ذئهنی سورجلرله یاپیلار. سمبولیک سورجلر اؤزباشینا (باشقاسینین یاردیمی اولماقسیزین) بیر سمبولیک یاپی اولوشدورار. اینانجلار، بیلگیلر، ده یرلر و دویغولار او یاپییا داخیلدیر و اینسانین شخصییتی دئییلن اؤزللیک و بوتونلوک، او یاپینین مئعماری اوسلوبودور. حیات، ترجیح ائدیلن فئعللردن اولوشار؛ ترجیحین دایاندیغی اؤلچوت، اولقولارین نه اولدوغونا ایلیشکین بیلگیلر دئییل، هانسی فئعلین ترجیح ائدیله جیینی بلیرله ین ده یر سیستئمیدیر. ده یرلر سیستئمی، بلیرسیزلیک دوروملاریندا، سئچه بیلمه مه و چلیشکیلی فئعللر سئچمه اوزوندن ایچینه دوشوله جک اینطیباقسیزلیق دورومونو اؤنله مک اوچون اولوشار. ده یرلر سیستئمی، شوبهه لری اورتادان قالدیرماغا، حیاتین آخیشی ایچینده اینطیباغی ساغلاماغا، روحن تضمین ائدیجی گوون وئرن بیر حیات یاشاماغا یارار. بؤیله جه ده یرلر سیستئمینین اولوشومو، سمبولیک ذئهنی پلاندا جریان ائتمکله بیرلیکده، بیولوژیک بیر اؤنم داشییار. ده یرلر سیستئمی، هر دورومدا یئنی باشدان زحمتلی بیر دوشونمه سورجی ایله یاپیلاجاق فئعلی بلیرله مه گرییندن اینسانی قورتارار. اینسان نه یین ده یرلی، نه یین ده یرسیز اولدوغونون بیلینجینده اولار؛ ده یرلی بولدوغو فئعلی یاپار؛ ده یرلی بولمادیغی فئعلی یاپماقدان چکینر.» اؤزآقپینار’ا گؤره، بو ده یرلر سیستئمینین قایناغی اؤزو گره یی اینسانین عاغیل، دئنه ییم و بیلگیلری اولابیلمز. اینسان باشقا بیر قایناغا باغلاناراق، حیاتینی بلیرسیزلیکدن و شوبهه دن قورتاراجاق ده یرلر سیستئمی اینشاء ائتمک گرکسینیمی دویدوغوندان، بو قایناق بیر اینانج یا دا ایماندیر. یعنی اینسان دوغاسی گره یی بیولوژیک، روحی و توپلومسال زورلانمالار سونوجو دویدوغو ائحتییاجلا، بیر اینانجا گؤره ده یرلر سیستئمینی اولوشدورما و بؤیله جه فئعللرینی، شوبهه و ترددودلر ایچینده چابالامادان قرارلاشدیرما و یاپما یولونا گئدر. بیولوژیسی و اونون یول آچدیغی پسیکولوژیسی گره یی بوتون اینسانلار بونو یاپار. بیر فرق اولاجاقسا، آنجاق ده یرلر سیستئمینده و اینانج قایناغیندا اولاجاقدیر. بو اوزدن ییلماز اؤزآقپینار «اینانج و ایمان اینسان حیاتیندا بیولوژینین دوغوردوغو پسیکولوژیک بیر ائحتییاجدیر.» سؤیلر.
کولتور و مدنییت آنلاییشلاری
کولتور، بیر توپلومو میللت یاپان ماددی، معنوی و دوشونسل اؤگه لرین (عونصورلارین) بوتونو؛ مدنییت ایسه میللتلرین، دوشونجه لرینین ائتکیله شیمی و کولتورلرینین قاتقیسی ایله اوره تدیکلرینین بیر سونوجو و یئتیشدیکلری بیر دوزئیدیر. ییلماز اؤزآقپینار، ایچگودوسل تپکیلر دیشیندا، بیلینج (شوعور) قایناقلی اینسان فئعللرینین اورونو اولان هر شئیی کولتور باشلیغی آلتیندا یئرلشدیررکن، کولتورون اولوشماسینی، اورتایا قویولماسینی و اوره تیلمه سینی ساغلایان، فئعللریمیزی حرکته گئچیرن شئیی ایسه، اؤزونه خاص بیر «اخلاق و اینانج سیستئمی» اولاراق اؤن گؤرن مدنییت اولاراق ده-یرلندیرمکده دیر. کولتور عونصورلاری، اؤزلویوندن جیسملرین اؤزو دئییلدیر؛ کولتور، اینسان ذئهنینین گؤروش، باخیش، تاسارلاما، تخییول، دویقولانما، آنلاییش و ده یرلندیرمه طرزی ایله ایلگیلیدیر. جیسملره کولتورل بیر فونکسییون یوکله ین، اینسان ذئهنیدیر؛ دولاییسییلا کولتور عونصورلارینی ماددی و معنوی اولاراق آییرماق گرکسیزدیر. چونکو، کولتور اؤزو گره یی ذئهنیدیر، معنویدیر؛ بیزیم اونلاری ماددی اولاراق ده یرلندیرمه میز، اونلارین کولتورل ده یر اولاراق نیتلیکلرینی ده-یشدیرمز. مدنییته ووجود وئرن شئی، اینسانین، اؤز ذئهنینین باشلی باشینا بیر ایمکان قایناغی اولدوغونو فرق ائتمه سیدیر. مدنییت، آنجاق، بیر باخیما اؤز ذئنهنینین دیشینا چیخاراق اؤز وارلیغینی و ذئهنینی «تاساریملایابیلن»، حیاتینا آنلام وئرمه یه چالیشان، اؤز وارلیغی و حیاتی ایله ایلگیلی راسیونال دوزئیده یوروم یاپاراق، حیاتینین غایه سینی بلیرله ین اینسان توپلولوقلاریندا اورتایا چیخار. مدنییت، طبیعتی ایچگودولرله موداخیله نین دئییل، شوعورلو بیر ترجیحین اورونودور. «مدنییت، راسیونال بیر روحی یوکسلیشین شوعورونا واریلماسی و او یوکسلیشین ایچردییی اینانجدیر.» او حالدا واریلان سونوج، کولتور، بللی بیر اینانج و اخلاق سیستئمی چرچیوه سینده دوغار و گلیشر.
کیمی زامان بیر میللتین اؤز کولتورونه دایاناراق یاراتدیغی مدنییتی، باشقا میللتلر ده آلماغا و منیمسه مه یه باشلارلار. بو آشامادا، اؤز اولوسال ده یرلرینین و یارادیجیلیق قایناقلارینین بیلینجینده اولاراق و اؤز کولتورلری و دوشونجه سیستئملری ایچینده باشقا کولتورون اوره تدییی مدنییتی اؤزومسه مک شرطدیر.
دولاییسی ایله اویقارلاشماق اوچون، بیر اولوسون اؤز کیملیییندن و کولتورل وارلیغیندان واز گئچمه سی گرکمز. ترسینه بوتون گلیشمیش توپلوملار، اؤز کیملیکلرینی قورویوب میللی ده یرلرینه و کولتورلرینه دایاناراق چاغداش مدنییت دوزئیینه چیخمیشلاردیر. بو گئرچک؛ «کولتور اولوسال، مدنییت ایسه ائورنسلدیر» بیچیمینده آنلادیلماقدادیر.
اؤزآقپینار بو قونوداکی دوشونجه لرینی بؤیله اؤزتلر: «یابانجی بیر کولتور عونصورو، آلیجی توپلومون مدنییتی ایله آچیقدان چاتیشمیرسا، تمل ده یرلری آیقیری دوشمورسه قولایجا آلینابیلر. بو دورومدا اؤلچو، آلینان کولتور عونصورونون، آلیجی توپلومون ایشینه یاراماسی ویا خوشونا گئتمه سیدیر. شوعورلو و اؤزونه گوونن بیر مدنییتین کولتور بوتونو، اؤز اینانج و اخلاق سیستئمینه آیقیری اولمایان هر کولتور عونصورونو، ائحتییاج دویولور ویا خوشا گئدیرسه آلار و اؤزومسر. منصوب اولدوغو مدنییتین شوعوروندا اولان، بوتونلویونو او مدنییتی وار ائدن اینانج و اخلاق سیستئمینه بورجلو اولان بیر کولتور، سئچیجیدیر. اؤز اینانج و اخلاق سیستئمی ایله باغداشمایان کولتور عونصورلارینی ردد ائدر؛ آلدیغی کولتور عونصورلارینی ایسه اؤز یاپیسینا اویقون حالا گتیریر. وار اولان عونصورلار ایله یابانجی مدنییت دایره سیندن آلینانلار آراسیندا اؤز اینانج و اخلاق سیستئمینه گؤره بیر دنگه و آهنگ (اویوم) اولوشدورار. آلیجی کولتورون باغلی اولدوغو اینانج و اخلاق سیستئمی سارسیلمیش ایسه، کولتور، سئچمه قابیلییتینی و اؤزونه خاص آهنگلی بوتونلویونو ایتیرر؛ سئچمه دن (تصادوفی) آلینان عونصورلار، باشقا کولتور عونصورلارییلا آنلامسیز بیر شکیلده یان یانا دورار؛ آرادا بیر قایناشما مئیدانا گلمز. بؤیله بیر دورومدا اویوشمازلیقلار، آخساقلیقلار، سورتوشمه لر اورتایا چیخار. نه یین دوغرو، نه یین یانلیش اولدوغونو بلیرله یه جک اؤلچولر ایتر. توپلوم حیاتی، بیرئیلره روحی بیر دویوم (ایرضاء) ساغلایان آهنگدن محروم قالار. بو دوروم داوام ائتدییی سوره جه، گون گلر او کولتور و دایاناغی اولان مدنییت چؤکر.»
سونوجدا، بیر اولوسو موتیوه ائدیب حرکته گئچیرن، هرهانسی بیر داورانیشدا بولونوب تپکی وئرمه سینه ندن اولان؛ بیرئیلرین بیلگیسی دئییل، بوتون توپلومون اینانجی و بو اینانجدان قایناقلانان دویقولاریدیر. چونکو مدنییتلرین روحی تمللری اینانج، ایجتماعی تمللری ایسه بو اینانجا باغلی اخلاق سیستئمیدیر. تاریخ بویو میللتلرین وارلیقلارینی قورویوب ساخلایان، او میللتلره عاید اخلاق و اینانج سیستئملری اولموشدور. اویسا بیلیمسل باشاریلار، عاغیل اکسنلی بیرئیسل چالیشمالار سونوجو اولوشموشدور. یعنی مدنییتلرین گلیشیب بؤیومه سی و ییخیلیب داغیلماسی دا بو اینانج و اخلاق سیستئمینین یوکسلیشی و ضعیفله مه سی ایله باغلانتیلیدیر. اؤزآقپینار’ا گؤره، شوعورلو و راسیونال دوزئیده اولوشموش بیر اینانج، بوتون مدنییتلرده روحلاری دریندن ائتکیلر. اینانج، توپلوم فردلرینین هم روحی ائنئرژی قایناغی، هم ده فئعللرین ایستیقامتینی و نیتلیکلرینی بلیرله ین بیر یول گؤستریجیسی اولار. چونکو فعالییتلر، توپلومدا اینانجین تلقین ائتدییی ده یرلره گؤره شکیللنر. اینانجلا باغداشمایان فعالییتلردن آنجاق بؤیله جه گئری دورولار. اینانج، فعالییتلره بیر غایه گؤسترر؛ فعالییتلر آنجاق بو غایه لر دوغرولتوسوندا شکیللنر. یاپیلماسی گرکن، یاپیلابیلر اولان و یاپیلماماسی ایجاب ائدن فئعللری، بو اینانج بلیرلر. نوزاد کؤس اوغلو، ایمانین جانلی، آتشلی و اینانانلاری طرفیندن جانلا باشلا قورونوب منیمسندییی دؤنملرده کولتورون، یارادیجی گوجونون ذیروه سینده اولدوغونو؛ ایمانین سویودوغو دؤنملرده ایسه یارادیجیلیغینی ایتیردییینی ایره-لی سورر. اؤزآقپینار ایسه، مدنییتلرین دایاندیقلاری اینانج و اخلاق سیستئمینین سارسیلماسییلا، اونلارین ووجود وئردیکلری مدنییتین و کولتورون ده گئریله ییب چؤکدویونو دوشونمکده دیر. تورک تاریخیندن ده آنیمسادیغیمیز؛ خزرلرین موسوی لییه گئچدیکدن سونرا یهودیلشمه سی، بولقارلارین خریستیانلیغی قبول ائتدیکدن سونرا ایسلاولاشماسی، تاپقاچلارین بودیزمه ایناندیقدان سونرا چینلی لشمه سی و هیندیستانین قوزئیینده خلجلرین، آوروپادا هونلار، قیپچاقلار و باشقا تورک توپلولوقلارینین یئرلی خالقلار ایچینده اریمه لری بونون آچیق سئچیک گؤسترگه سیدیر. بو دوغرولتودا موسلمان اولدوقلاریندان دولایی ۱۰ میلیونلوق اویقور تورکونون بوتون باسقیلارا قارشین، ۱.۲۵ میلیارد چینلی ایچینده اؤز کیملییینی و وارلیغینی قورویابیلمه سینی اونوتماماقدا فایدا وار…
دیب نوتلار:
۱. د.ن.آ (DNA) بوتون اورقانیزمالار و بعضی ویروسلارین جانلیلیق ایشلولری و بییولوژیک گلیشمه لری اوچون گرکلی اولان ژئنئتیک تعلیماتلاری داشییان بیر نوکلئیک اسیددیر. باشلیجا رولو بیلگینی اوزون سوره لی ساخلاماقدیر.
۲. ائمپاتی: دویقوداشلیق؛ بیر باشقاسینین دویقولاری، ایچینده بولوندوغو دورومو یا دا داورانیشلارینداکی دورتونو (انگیزه نی) آنلاماق و ایچسللشدیرمک.
۳. اؤزگه چیلیک، باشقالارینین فایدالاری اوچون یاپیلان داورانیشلارین گنل آدیدیر.
۴. بقره سوره سی، ۳۰جو آیه: وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَهِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَهً (بیر زامانلار رببین ملکلره: «من یئراوزونده بیر خلیفه یاراداجاغام» دئمیشدی.)
۵. ازکجا آمده ام آمدنم بهر چه بود؟
به کجا میروم آخر ننمایی وطنم؟
مرغ باغ ملکوتم نییم از عالم خاک
دو سه روزی قفسی ساخته اند از بدنم (مؤولانا)
قایناقجا:
کیتابلار
Bedia Akarsu; “Dil-kültür bağlantısı”; İnkılap Kitabevi, 1998
Yılmaz Özakpınar; “KÜLTÜR VE MEDENİYET ANLAYIŞLARI VE BİR MEDENİYET TEORİSİ”, Ötüken Neşriyat, 2000
Emre Dorman; “Modern Bilim: Tanrı Var”; Istanbul yayınevi, 2011
Caner Taslaman; “EVRİM TEORİSİ, FELSEFE ve TANRI”; Istanbul yayınevi, 2007
Şahin Uçar: “Dil ve Felsefe”, Şule Yayınları, ۲۰۱۲
Cavad Hey’et: “Türklerin tarix ve medeniyyetine bir baxış”, Varlıq Dergisi Özel Sayısı, ۱۳۷۷
درگیلر
New Scientist, 15 May 1999, s. 27
Türk Dili, Dil ve Edebiyat Dergisi,Türk Dil Kurumu, sayı: ۷۰۵, ۲۰۱۰
Türk yurdu dergisi, 129.cu sayı, ۱۹۹۸


text:
۸ سپتامبر
۸ سپتامبر: قودسون تالانی، بوداپستین فتحی
۷۰ — ایمپیراتور تیتین رهبرلیییندهکی روم اوردوسو قودسو تالان ائتدی.
۱۳۳۱ — استفان دوشان اؤزونو صربیستان شاهی اعلان ائتدی.
۱۵۰۴ — میکلآنژ "داوود" هیکلینی تاماملادی.
۱۵۲۹ — سولطان سولیمان قانونینین رهبرلیییندهکی عثمانلی ایمپیراتوریسی بوداپستی فتح ائتدی.
۱۶۳۶ — آمریکانین ان قدیم بیلیمیوردو هاروارد بیلیمیوردو یارادیلمیشدیر.
۱۸۶۲ — عثمانلی ایله اوروپا دؤولتلری آراسیندا ایستانبول پروتوکولو ایمضالانمیشدیر.
۱۸۸۶ — جنوبی آفریقانین ان بؤیوک شهری ژوهانسبورقورن اساسی قویولموشدور.


text:
ینس استولتنبرگنین " د گاردین" قزئتینده مقالهسی یاییملاندی
ناتونون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ آرتان گوونلیک تهدیدلری قارشیسیندا امریکا ایله آوروپا اتفاقی آراسیندا طرفداشلیغین داوام ائتمهسینین واجیبلیگینی وورغولادی.
ناتونون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ آرتان گوونلیک تهدیدلری قارشیسیندا امریکا ایله آوروپا اتفاقی آراسیندا طرفداشلیغین داوام ائتمهسینین واجیبلیگینی وورغولادی.
ینس استولتنبرگ-ین اینگیلترهنین " د گاردین" قزئتینده مقالهسی درج اولوندو.
استولتنبرگ مقالهسینده: " عصریمیزین ان بؤیوک گوونلیک پروبلئملری ایله اوز-اوزه یک. حاضردا آوروپا و آمریکا آراسینداکی طرفداشلیغین قیمتی سورغولایاجاق زمان دئییل دیرایفادهلرینی ایشلهدیر.
آورپا اتفاقی و واشینگتن آراسینداکی طرفداشلیغین 67 ایل عرضینده باریش، آزادلیق و رفاهین منبعی اولدوغونو قئید ائدن استولتنبرگ: "بو طرفداشلیق سایهسینده سووئتلر بیرلیگی چؤکدو و سویوق ساواش سونا چاتدی. بو، آوروپادا اینتقراسیونو تامین ائدهرک بو گون صاحیب اولدوغوموز گؤرونمهمیش بیر باریش و وارلیق اورتامینی یاراتدی" دئیه یازیر.
وار اولان امکداشلیغین آرتاراق داوام ائتمهسینین واجیبلیگینی وورغولایان استولتنبرگ:"بو غیری-معین واختلاردا گوجلو بیر آمریکا لیدئرلیگینه احتیاجیمیز وار. آوروپالیلارین دا بو یوکون عدالتلی پایینا چیگین وئرمهلرینه احتیاجیمیز وار. هامیسیندان اهمیتلی اولان ایسه، مؤوجود اولان طرفداشلیغین قیمتینی آنلاماغیمیزدیر. فرقلیلیکلریمیزی درینلشدیرمکدنسه، بیزی بیرلشدیرن شئیلری آرتیرمالیییق. یولا تک داوام ائتمک نه آوروپا، نه ده آمریکا اوچون اویغون واریانت دئییل" یازیر.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپادا میمون چیچگی ویروسونا یولوخما سایی آرتیب
دونیا ساغلیق تشکیلاتینین آوروپا بؤلگهسینین انترنت سایتیندا درج ائدیلن میمون چیچگی ایله باغلی یئنیلنمه راپوروندا بوتون قارهده اپیدمی ایله باغلی سون معلوماتلار پایلاشیلیب.
روسیا بمت-یه چاغیریش ائدیب
روسیا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتیندان (بمت) روسیا گوبرهسینین و تاخیلینین صادراتینا مانعهلرین آرادان قالدیریلماسی اوچون تدبیر گؤرمهسینی ایستهییب.
آوروپا بیرلیگی روسیایا قارشی سککیزینجی تحریم لر پاکتینی آچیقلاییب
آوروپا بیرلیگی لیدئرلری بیلدیریب کی، "روسیانین ایشغال ائتدیگی اراضیلرده ساختا رفرندوملار کئچیرمهسی غیری-قانونی تورپاق قوپارماق و اولوسلار آراسی سویهده تانینمیش سرحدلری گوج یولو ایله دییشدیرمک جهدیدیر".


text:
- فیرعاوون دەدی کی: “پکی، یا اؤنجەکی نسیللرین حالی نە اۇلاجاق؟”
- موسا: “اۇنلارئن بیلگیسی راببیمین قاتئندا بیر کیتابتادئر. بنیم راببیم نە یانلئش یاپار، نە دە اونوتور.” دەدی.
- “(راببیمیز) یریۆزۆنۆ سیزین ایچین بیر بشیک یاپان، اۇرادا سیزە یۇللار آچان، گؤکتن سو ایندیرن وە اۇنونلا أرککلی، دیشیلی؛ چشیت چشیت بیتکیلر چئقاراندئر.
- اۇنلاردان یەیین! أنعام جینسی حایوانلارئنئزئ اۇتلاتئن! یانلئشلاردان أنگللـەین بیر عاقلا صاحیب اۇلانلار ایچین آیتلر /گؤسترگەلر واردئر.”
- سیزی تۇپراقتان یاراتتئق، اۇنا ایعادە أدەجگیز وە بیر کرە داحا سیزی تۇپراقتان چئقاراجاغئز.
- (موسانئن گتیردیگی) موعجیزەلریمیزین تۆمۆنۆ فیرعاوونا گؤستردیک آما اۇ یالانا سارئلدئ وە دیرندی.
- دەدی کی: “موسا! سیحرینلە بیزی یوردوموزدان چئقارماق ایچین می گلدین؟
- بیز دە سانا، سنینکی گیبی بیر سیحیر گتیرەجگیز. شیمدی آرامئزدا، اویغون بیر یردە، سنین دە، بیزیم دە قارشئ چئقمایاجاغئمئز بیر بولوشما زامانئ بلیرلە!”
- موسا دەدی کی: “بولوشما زامانئمئز، سۆسلنمە گۆنۆ، اینسانلارئن تۇپلاناجاغئ قوشلوق واقتی اۇلسون.”
- فیرعاوون دؤندۆ، حیلەجیلرینی تۇپلادئ وە (بولوشما یرینە) گلدی.
- موسا اۇنلارا دەدی کی: “یازئق سیزە! ساقئن بیر یالانئ آللاها مال أتمەیین! یۇقسا آللاە، عاذابئ ایلە کؤکۆنۆزۆ قازئر. آللاها ایفتیرا أدنلرین حایاللری بۇشا چئقار.”
- گیزلیجە فئسئلداشاراق، نە یاپاجاقلارئنئ آرالارئندا تارتئشتئلار.
- (فیرعاوون وە آداملارئ سیحیربازلارا) دەدیلر کی: “بو ایکیسی (موسا ایلە هارون) کسینلیکلە سیحیربازدئرلار. سیزی سیحیرلرییلە یوردونوزدان چئقارماق وە اؤرنک دۆزنینیزی اۇرتادان قالدئرماق ایستییۇرلار.
- حایدی توزاقلارئنئزئ بیرلشتیرین وە تک صاف اۇلون. بوگۆن اۆستۆن گلن اومدوغونا قاووشاجاقتئر.
- (سیحیربازلار:) “موسا! (دگنگینی) سن می آتارسئن، یۇقسا ایلک آتان بیز می اۇلالئم؟” دەدیلر.
- موسا دەدی کی: “یۇق، سیز آتئن!” اۇ دا نە! سیحیرلریندن دۇلایئ ایپلری وە دگنکلری موسایا، قۇشویۇر گیبی گؤرۆندۆ.
- موسا بیردن ایچیندە بیر قۇرقو حیسسەتتی.
- اۇنا: “قۇرقما، اۆستۆن گلەجک اۇلان سنسین!” دەدیک.
- ساغ ألیندەکی دگنگی آت دا یاپتئقلارئنئ یالایئپ یوتسون! اۇنلارئن یاپتئقلارئ سادەجە بیر سیحیرباز حیلەسیدیر. بو سیحیربازلار نە یاپارلارسا یاپسئنلار، هدفە اولاشامازلار.”
- (یاپتئقلارئنئن یوتولدوغونو گؤرن) سیحیربازلار بیر آندا کندیلرینی سجدەدە بولدولار: “بیزلر هارونون وە موسانئن راببینە ایناندئق.” دەدیلر.
- فیرعاوون: “بن ایذین ورمەدن موسایا ایناندئنئز، اؤیلە می! دەمک کی سیزە سیحری اؤگرتن بۆیۆگۆنۆز اۇیموش. اؤیلەیسە بن دە أللرینیزی وە آیاقلارئنئزئ چاپرازلاما کسەجگیم وە سیزی حورما آغاچلارئنا آساجاغئم. حانگیمیزین عاذابئنئن داحا گۆچلۆ وە داحا قالئجئ اۇلدوغونو کسینلیکلە اؤگرنەجکسینیز.”
- دەدیلر کی: “سنی، نە بیزە گلن بو آپآچئق موعجیزەلرە، نە دە بیزی یاراتانا ترجیح أدریز. ألیندن گلنی یاپ! سن یاپاجاغئنئ سادەجە بو دۆنیا حایاتئندا یاپابیلیرسین.”
- بیز راببیمیزە اینانئپ گۆوندیک کی حاطالارئمئزئ وە یاپمایا زۇرلادئغئن بو سیحیردن دۇلایئ بیزی باغئشلاسئن. آللاهئن ورەجگی، داحا ایی وە داحا قالئجئدئر.”
- راببینین حوضورونا گۆناهکار اۇلاراق گلنین یری جهننمدیر. اۇرادا نە اؤلۆر نە دە یاشار.
- اۇنون حوضورونا ایی ایشلر یاپمئش بیر مۆمین اۇلاراق گلنلرە ایسە یۆکسک درەجەلر واردئر.
- یاعنی ایچیندن ائرماقلار آقان عادن جننتلری واردئر. اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاجاقلاردئر. ایشتە کندینی آرئندئرئپ گلیشتیرنلرین آلاجاقلارئ قارشئلئق بودور.
- موسایا شؤیلە واحیەتتیک: “قوللارئملا بیرلیکتە گجەلەیین یۇلا چئق! اۇنلارا دنیزین ایچیندە قورو بیر یۇل آچ! بونلارئن سنی یاقالامالارئندان قۇرقما وە کندینی سئقئنتئیا سۇقما!”
- (موسا یۇلا چئقئنجا) فیرعاوون، اۇردولارئیلا بیرلیکتە پشینە دۆشتۆ. سۇنرا دنیز اۆستلرینە قاپانئپ اۇنلارئ ایچینە آلدئ.
- فیرعاوون حالقئنئ یۇلدان چئقارمئش، دۇغرو یۇلو گؤسترمەمیشتی.
- أی ایسرائیل اۇغوللارئ! بؤیلەجە سیزی دۆشمانئنئزدان قورتارمئش، طورون ساغ یانئندا سیزینلە سؤزلشمیش، اۆزرینیزە أکمک (من) ایلە بئلدئرجئن ایندیرمیشتیک.


text:
- اۇنلارئ، گؤکلرین وە یرین یاراتئلئشئنا دا، کندی یاراتئلئشلارئنا دا شاهید توتمادئم. (ایبلیس گیبی) یۇلدان ساپتئرانلارئ کندیمە یاردئمجئ یاپمام.
- بیر گۆن (آللاە) اۇنلارا: “ایددیعا أتتیگینیز اۇرتاقلارئمئ چاغئرئن!” دیەجک. اۇنلار دا اۇنلارئن یالواراجاقلار؛ آما یالوارئلانلار، اۇنلارا قارشئلئق ورمەیەجکلر. آرالارئنا اوچوروملار قۇیموش اۇلاجاغئز.
- اۇ سوچلولار آتشی گؤرۆرلر وە ایچینە دۆشەجکلرینی آنلارلار آما اۇرادان چئقاجاق یر بولامازلار.
- بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی، دگیشیک بیچیملردە وردیک (کی اؤگۆت آلسئنلار). آما اینسان أن چۇق جدللشن /تارتئشان وارلئقتئر!
- اینسانلارئ، کندیلرینە رهبر گلدیگیندە اینانئپ گۆونمکتن وە راببیندن ایستیغفار /باغئشلانما دیلەمکتن أنگللـەین سادەجە، أسکیلرین سۆننتینین (أسکیلرە اویغولانان حۆکۆملرین) کندیلرینە دە اویغولانماسئنئ وەیا عاذابئن گلیپ چاتماسئنئ بکلەمەلرییدی.
- بیز ألچیلری صئرف مۆژدەجی وە اویارئجئ اۇلاراق گؤندریریز. کافیرلیک أدنلر، اویدورما شەیلرلە گرچکلری اۇرتادان قالدئرمایا چالئشئیۇرلار. اۇنلار آیتلریمی وە کندیلرینە یاپئلان اویارئلارئ حافیفە آلدئلار.
- راببینین آیتلری کندیسینە آنلاتئلان، آرقاسئندان اۇنلاردان یۆز چەویرن وە داحا اؤنجە کندی یاپتئقلارئنئ اونوتاندان داحا بۆیۆک یانلئش یاپان کیشی کیمدیر؟ قورئانئ آنلاماسئن دییە (سانکی) قالبلرینین اۆزریندە قاتمانلار، قولاقلارئندا دا تئقاچلار اۇلوشتورموشوز. اۇنلارئ دۇغرو یۇلا چاغئرسان آصلا یۇلا گلەجک دگیللردیر.
- سنین راببین چۇقچا باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر. یاپتئقلارئندان دۇلایئ اۇنلارئ همن حسابا چکسەیدی، عاذابلارئنئ آنئندا وریردی. آما اۇنلارئن جزالاندئرئلاجاقلارئ وە هیچبیر قاچئش یۇلو بولامایاجاقلارئ بیر گۆن واردئر.
- ایشتە (حالقلارئنئ هلاک أتتیگیمیز) کنتلر! اۇنلارئ، یانلئش یاپتئقلارئندا هلاک أتمیشتیک. هلاکلری ایچین دە بیر زامان بلیرلەمیشتیک.
- بیر گۆن موسا برابریندەکی گنجە شؤیلە دەدی: “ایکی دنیزین بیرلشتیگی یرە وارئنجایا قادار یۇلوما دوام أدەجگیم وەیا اوزون سۆرە یۆرۆیەجگیم.”
- ایکی دنیزین بیرلشتیگی یرە وارئنجا، بالئقلارئنئ اونوتتولار. بالئق بیر یارئقتان دنیزە قایئپ گیتمیشتی.
- اۇرایئ (ایکی دنیزین بیرلشتیگی یری، فارق أتمەیەرک) گچیپ گیتتیکلریندە موسا برابریندەکی گنجە دەدی کی: “اؤگلە یەمگیمیزی گتیر! بو یۇلجولوغوموزدان دۇلایئ یۇرغون دۆشتۆک.”
- گنچ دەدی کی: “باق شو ایشە! اۇ قایادا دینلندیگیمیزدە بالئغئ اونوتتوم. بونو سؤیلەمەمی اونوتتوران شەیطاندان باشقاسئ دگیلدیر. بالئق شاشئرتئجئ بیر شکیلدە دنیزە دۇغرو قایئپ گیتمیشتی.”
- موسا: “ایشتە آرادئغئمئز بو!” دەدی. همن کندی ایزلرینی تاعقیب أدەرک گری دؤندۆلر.
- سۇنرا قوللارئمئزدان بیر قولو بولدولار. اۇنا قاتئمئزدان بیر ایکرامدا بولونموش، طارافئمئزدان بیر عیلیم اؤگرتمیشتیک.
- موسا اۇنا دەدی کی: “سانا اؤگرتیلنلردن، بنی اۇلغونلاشتئراجاق بیر شەیی اؤگرتمەن ایچین سانا تابیع اۇلابیلیر میییم؟”
- اۇ دا: “سن بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین!” دەدی.
- “ایچ یۆزۆنۆ قاورایامادئغئن بیر شەیە ناسئل صابرەدەبیلیرسین کی!”
- موسا دەدی کی: “اینشاللاە صابئرلئ اۇلدوغومو گؤرەجکسین. هیچبیر قۇنودا سانا قارشئ چئقمایاجاغئم.”
- اۇ دا: “أگر بانا تابیع اۇلاجاقسان، بن سانا بیر قۇنو حاققئندا بیلگی ورینجەیە قادار بانا اۇنو سۇرما!” دەدی.
- بونون اۆزرینە ایکیسی یۇلا قۇیولدو. سۇنرا گمییە بیندیکلریندە گمیدە دلیک آچتئ. موسا دەدی کی: “ایچیندەکیلری بۇغماق ایچین می دلیک آچتئن؟ گرچکتن قۇرقونچ بیر شەی یاپتئن!”
- اۇ دا: “سن بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین دەمەمیش مییدیم!” دەدی.
- موسا دەدی کی: “اونوتتوغوم ایچین بنی سۇروملو توتما؛ بو ایشتە بنی زۇرا سۇقما!”
- سۇنرا یۇلا قۇیولدولار. بیر أرکک چۇجوغویلا قارشئلاشتئقلارئندا همن اۇنو اؤلدۆردۆ. موسا دەدی کی: “سن بیر جانا قارشئلئق اۇلمادان، موعصوم بیر جانا مئ قئیدئن؟ گرچکتن کؤتۆ بیر شەی یاپتئن!”
- اۇ دا: “سانا، بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین دەمەمیش مییدیم!” دەدی.
- موسا دەدی کی: “بیر داحا سانا بیر شەی سۇرارسام، بنیملە آرقاداشلئق أتمە! آرتئق سندن عؤذۆر دیلەمە حاققئم بیتتی.”
- سۇنرا تکرار یۇلا قۇیولدولار. بیر کنتین حالقئنا وارئپ ییەجک ایستەدیلر. اۇنلار بونلارئ میسافیر أتمەیە یاناشمادئ. اۇرادا یئقئلماق اۆزرە اۇلان بیر دووارا راستلادئلار؛ همن دووارئ دۇغرولتووردی. موسا: “ایستەسەیدین بو ایشە قارشئلئق بیر اۆجرت آلئردئن.” دەدی.
- اۇ دا شؤیلە دەدی: “ایشتە بو سؤز، بنیملە سنی آیئرئر. صابرەمەدیگین شەیلرین ایچیۆزۆنۆ سانا آنلاتاجاغئم.
- اۇ گمی، دنیزدە چالئشان، یاپاجاق باشقا ایشلری اۇلمایان کیشیلرە عائیدتی. اۇنو حاسارلئ حالە گتیرمک ایستەدیم؛ چۆنکۆ اؤنلریندە هر گمییە زۇرلا أل قۇیان بیر کرال واردئ.
- أرکک چۇجوغا گلینجە، آناسئ باباسئ مۆمین کیشیلردی. اۇنلارئ آشئرئ داورانئشلارا وە کافیرلیگە سۆرۆکلەمەسیندن قۇرقتوق.


text:
وستبیشاپ، کالیفورنیا
وستبیشاپ، کالیفورنیا (اینگیلیسجه:West Bishop, California ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۲۶۰۷ نفر ایمیش و ۲۲٫۶۸۷ کیلومتر موربّع ساحهسی وار دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۱۳۴۲ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و کالیفورنیا ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«West Bishop, California»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده وستبیشاپ، کالیفورنیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قویی مینیو
ینگی سوزلر
عزیز تیلداشلر سلام،
سیز فایده لنماقچی بۉلیب تورگن اوشبو سۉزلیک، طالبان حاکمیتی چاغی، مهاجرلیکده تاشکېنتده یشب تورگن پیتلریمیزده ۴- ۵ ییل چۉزیغیده تینیمسیز و ایزچیل ایش و محنت طفیلی تألیف اېتیلگن. کتاب ایران نینگ "شورای گسترش زبان فارسی" آتلی اداره سینینگ فرمایشی و حامیلیگی اساسیده، اۉزبېکستانده گی ایران ایلچی خانه سی، فرهنگی رایزنلیگی ارقه لی عملگه آشگن.
تاشکېنتده بیرکونی ایران فرهنگی رایزنلیگی بیز بیلن تماس آلیب، "اۉزبېکچه-فارسچه" و "فارسچه-اۉزبېکچه" سۉزلیکلرنینگ تألیفی مسأله سینی کۉنده لنگ قۉییب، بو ایشده بیز ایکله میزنی (محمد حلیم و دکتور شفیقه یارقینلر) نی مناسب، دېب تاپگنینی ایتدی. اولرنینگ ایتیشیچه، ایران نینگ "شورای گسترش زبان فارسی" اداره سی برچه تورکی جمهوریتلرده شونداق ریجه سی باراېکن.
بیز بو ایشنی قدرلب، درحال یخشی قرشیلب آلدیک. بیراق افغانستانده گی وطنداشلریمیز اوچون فایده لی بۉلگن "اۉزبېکچه-فارسچه"سینی گینه یازیشگه سۉز بېردیک. کېلیشووگه کۉره، سۉزلیک ایضاحلی (تشریحی) و لغتچیلیک نینگ اېنگ سۉنگگی متودلر و خصوصیتلری، چمه سی قیرق مینگته سۉزلی بۉلیشی کېرهک اېدی. سۉزلیک، بیر قنچه اېسکی و حاضرگی تورکچه و اۉزبېکچه سۉزلیکلر همده بیر و نېچه تیللی سۉزلیکلر اساسیده کته حجمده تألیف اېتیلدی.
بویورتمهچی تمانی شرایطی و بیتیمی (قراردادی) گه کۉره سۉزلیک تألیفیده، اۉزبېکستان ادبی تیلی شیوه سی و ایران فارسچه ادبی شیوه سی اساس آلینیشی، قاله بېرسه یازوو و املا مسأله سیده هم اۉزبېکستان لاتین یازووی، املاسی و فونتیکی و فارسچه املا و فونتیکی رعایت قیلینیشی لازم اېدی. شونینگ اوچون، سۉزلیکده افغانستان اۉزبېکلری و دری شیوه لری قۉلـله نیلمه گن. بیراق کۉپلب سۉزلرده بیز فرقلرنی امکان باریچه کۉرستگنمیز؛ اۉرنک اوچون: اۉزبېکستانده "سبزی"، فارسچه ده "هویج"، افغانستان اۉزبېکلریده "زرجومه" و دری ده اېسه "زردک" یا غلویر فارسچه ده غربال، افغانستانده غربیل شکللر بېریلگن. یا هم فونتیک جهتدن هم فرقلر کۉرسه تیلگن: طبله (طویله)، غیشت (خشت)، خاله وچه (خاله بچه)، زمبیل (زنبیل) و بشقه لر.
ایران فارسچه املا قاعده سیگه کۉره کتاب نینگ آتی "فرهنگ ازبکی به فارسی" دېب یازیلگن. بو بیزنینگ تیلیمیز املا قاعده سی اېمسلیگی طبیعی، البته. متنده گی اۉزبېکچه اۉرنکلرده (اۉزبېکچه، اۉزبېک، .. ) یازیلگن. سۉزلرنینگ جایلشتیریلیشی هم لاتین یازووی اساسیده بۉلیب، قرشی سیده عربچه یازوویده هم بېریلگن.
هرحالده ایش حجمی جدا ییریک بۉلیب، ۴۰۰۰۰ گه یقین سۉز، بیریکمه، اتمه و عباره دن عبارت میده خط بیلن ۱۴۳۳ بېتلی ایضاحلی بیر سۉزلیک وجودگه کېلدی. اونی ایران نینگ مشهور و معتبر انتشارات مؤسسه لریدن بۉلگن "سخن" چیرایلی یۉسینده ۱۳۸۶ ییلی، ۲۲۰۰ نسخه، ایکی جلد ده باسمه دن چیقردی.
بو کتاب اۉشه ییلی تهرانده ۴۰ مملکتدن آرتیق اشتراک اېتگن خلق ارا کتاب کۉرگزمه سیده ۱۳۸۶ ییل نینگ ۱۰ ته اېنگ یخشی کتابلری قطاریدن مخصوص علمی کمیسیون تماندن تنله نیب، بیز مؤلفلرگه مخصوص ساورین، تقدیر لوحی و یارلیغ نی نصیب قیلدی. ساورینلرنی کابلده ایراندن کېلگن هیأت انتر کانتینینتال هوتلیده طنطنه لی بیر ییغینده تاپشیردی.
بوندن تشقری، دکتور شفیقه یارقین اوشبو سۉزلیک همده اۉزی نینگ بشقه کېنگ کۉلملی علمی و ایجادی ایشلری طفیلی ایراندن "داکتر محمد معین" ناملی جدا معتبر خلق ارا ساورین نی هم نصیب بۉلگن. بو معتبر علمی ساورین، تیلیمیز و اېلیمیز اوچون جدا اهمیتلی بویوک علمی واقعه اېدی، البته.
بونداق خلق ارا مقیاسیده گی یوتوقلر حالیگچه افغانستاندن نه پشتو، نه دری و نه هم بشقه تیللر نصیب بۉلالگن. بو یوتوقلر، تیلیمیز بایلیگی و پارلاق مدنیتیمیزنینگ کوچلیلیگی طفیلی خلقیمیزنینگ کمترین خدمتچیلری بۉلگن بیز اېر-خاتین نینگ فداییلرچه محنتی طفیلی قۉلگه کېلگن، البته. دېمک، بو موفقیت، یوتوقلر و معتبر ساورینلر برچه میزگه، بیرینچیدن اۉزبېک چوچوک تیلی و اونینگ اصل اېگه سی بۉلگن - اۉزبېک خلقی گه تعلقلی دیر.
سۉزلیک، کمچیلیکلردن بۉش اېمسلیگی طبیعی، اینیقسه بونداق کته حجملی و چیگل و آغیر علمی ایشلرده. دېمک، ینگلیش سیز و نقصانسیز تېنگریگینه، خلاص. اوندن تشقری، بو افغانستانده تیلیمیز اوچون نشر بۉلگن بیرینچی سۉزلیک بۉلسه هم، بیراق سۉنگگی سی هم اېمس. چنانکه بیرآز اۉتمه ی توریب، استاد نورالله آلتای نینگ "اۉزبېک تیلی سۉزلیگی" هم اۉشه ییل نشر اېتیلدی. بویوک علامه محمود کاشغری باشلب بېرگن بو عنعنه، تغین دوام اېتیشی مقرر. تیلیمیز رواجله نیب، یوکسه لیب بارماقده. بیلیم و تخنیک هم دایم ترقیده. شو اوچون، ینگی سۉزلیکلرگه احتیاج تاپیلیشی طبیعی.
اوشبو احوالگه قره شلی ملی تویغوگه اېگه بۉلگن یاش احساسلی ییگتلریمیز کمپیوتر ترماغیده گی بیلیم و تجربه لریدن فایده له نیب، "فرهنگ اوزبکی به فارسی" اثرنینگ فایده له نیش ساحه سی کېنگ و کۉپراق بۉلیشی اوچون سۉزلیک نینگ بوتون متنی نی انترنتده جایلشتیرگنلر. بیز اېسلنگن سېویملی ییکتلریمیزگه چین کۉنگیلدن منتدارلیک و چوقور تشکر بیلدیریب، اولرنینگ برچه اېزگو علمی و ملی ایشلریگه اولوغ تېنگریدن اولکن موفقیتلر تیلب قاله میز.
حرمت بیلن (محمد حلیم یارقین و دکتور شفیقه یارقین)


text:
یئیهجک
یئیهجَک یا یئمک یوخسا غذا و یا یئیهجَک محصوللاری - اورقانیزمین اطراف موحیطدن الده ائتدیی اورقانیک و غیری-اورقانیک ماددهلر ییغیمی. ییئجئکلار چوخ ساده کیمیوی ماددهلردن مورکّب اورقانیک بیرلشمهلره قدر گئنیش میقیاسدا دییشیر.
اینسانین هر گون یئییب-ایچدیی ییئجئکلار چوخ موختلیفدیر. اونلار اورقانیزمی لازیمی قدر زولاللار، یاغلار، کربوهیدراتلار، مینرال ماددهلر، ویتامینلر و عادی سو ایله تامین ائتمهلیدیر.[۱].اینسانلار مئیوه یه داها جوخ اوستونلوک وئرسئ داها یاخسی اولار
اورقانیک ماددهلر[دَییشدیر]
زولاللار[دَییشدیر]
ان چوخ زولال تویوق یومورتاسینین آغیندادیر. لاکین پئندیر و کسمیک ده، خالص زولالدان عبارتدیر. زولال اتده و بالیقدا دا چوخدور. بیر پارچا خمیر گؤتوروب، اونو سودا یویون،علینیزده رئزینه اوخشایان یاپیشقانلی بیر شئی قالاجاق. بو زولالدیر. عالیملر زولالی پروتئین (یون. πpώteιoς سؤزوندن) آدلاندیرمیشلار. بو دا "بیرینجی یئری توتان" دئمکدیر. زولاللار اورقانیزمده آشاغیداکی فعالیتلری تنزیملییر:
- بؤیومه و یئنیلنمه
- اورقانیزم حیسهلرینین یارادیلماسی
- انرژی ایستئهسالی
- هورمون ایستئهسالی
- اوکسیگئنین قاندا داشینماسی
یاغلار[دَییشدیر]
یاغلار موختلیف اولور: کره یاغی، مال پیی و ... مایع حالیندا اولان بیتکی یاغلاری دا وار، مثلاً، زئیتون یاغی، پامبیق یاغی، گونباخان یاگی، بادام یاغی. یاغلار اورقانیزم اۆچون هم اساس هم ده احتیاط انرژی قایناقلریدیر. کاربون، اوکسیگئن و هیدروگئندن عمله گلیب کاربوهیدراتلار ایله اوخشاردیر، لاکین کاربوهیدراتلاردان داها آز اوکسیگئن مولئکولونا صاحبدیر. سودا حل اولمور.
کربوهیدراتلار[دَییشدیر]
ییئجئکنین دیگر ترکیب حیسهسی ده کربوهیدراتلاردیر. بو تانیدیغینیز نیشاستا و شکردیر. سیییقدا، چؤرکده، کارتوفدا، مئیوه و گیلمئیوهلرده، تروزده چوخلو کربوهیدراتلار اورقانیزمده پارچالاناراق، کاربون قازینا و سویا چئوریلیر. اونلار پارچالانارکهن، اینسانین اورقان و ازلهلری ایشی اۆچون لازیم اولان انرژی آلینیر.
ویتامینلر[دَییشدیر]
ویتامینلر تروز، مئیوه، سود و باشقا محصوللاردا اولور. اونلار اورقانیزم هوجئیرهلرینین نورمال ایشینی تامین ائدیر. ویتامینلر ایکی یئره بؤلونور:
- یاغدا حل اولان ویتامینلر (آ، د، ائ، ک)
- سودا حل اولان ویتامینلر. (ب، سی)
غیری اورقانیک ماددهلر[دَییشدیر]
مینئراللار و دوزلار[دَییشدیر]
مینئرال ماددهلر بدندهکی بوتون اورقانلاردا، توخومالاردا، مایئلرده وار. بدنین هئچ بیر اورقانی، هئچ بیر هوجئیرهسی ناتریوم، کالسیوم، فوسفور و باشقا مینئرال اولمادان یاشایا بیلمز. عادتاً، اونلار، دوزلارین، زولاللارین و همچینین باشقا مورکّب بیرلشمهلرین ترکیبینه داخیلدیر.
سو[دَییشدیر]
اینسان اورقانیزمی اۆچون گونده آزی ۲ لیتر سو لازیمدیر. آخی بدنیمیزین ۳/۲ حیسهسینی سو تشکیل ائدیر. سو اورقانیزمین اساس فعالیتی اۆچون لازیمدیر. اگر اینسان ۳-۴ گون عرضینده سو ایچمهسه، بدندهکی سویون احتیاطی آزالار و او محو اولار. بیتکیلر دیگر اورقانیک و غیری اورقانیک ماددهلری سو واسطهسیله تامین ائدیر. سویون بئله اهمیتلی اولماسی اونون چوخ یوکسک سطح گرگینلیینه صاحب اولماسی ایله ایضاح اولونور. کاپیللیارلار واسطهسیله سویون بیتکیلرده یوخاری قالخماسینین اساس سببی بودور.
قایناقلار[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
ادبیات[دَییشدیر]
- ФpeйдeHбepr O. CeMaHTиka eды: лиTyprия // ФpeйдeHбepr O. M. ПoэTиka cюжeTa и жaHpa M.، ۱۹۹۷، c. ۵۳-۶۷