text:
دَییشیم زمینینده تاریخی تبریز بازاری
دَییشیم زمینینده تاریخی تبریز بازاری
تالیف: پیروز حناچی و سولماز یدالهی ترجمه: بابک حسینی مقدم
اون سوز
ایران بازارلاری اسکی کاروان یولاری اوزریندهکی شهرلرده گلیشهرک کولتور و تجارت مرکزلرینی بیر ـ بیرینه باغلایان بیر آغی اولوشدورموشدورلار. چوخ فونکسیونلو بیر کومپلئکس اولاراق بازارلار استفاده ائدنلرین احتیاجلارینی قارشیلاماق اوزره تدریجله شکیللنمیشدیرلر. اصلینده، بازار مختلف چیخار قروپلارینین چیخارلارینین مرکزینده یئر آلمیشدیر. ایران بازارلارینین چوخوـ فرمانلا و یا قیسا مدّتلی بیر قرارلا تیکیلن بازارلار استثناء اولماق اوزره- «کاروانسرا، تیمچه و دوکان»کیمی بیر ـ بیریله ارتباطدا اولان تجاری و عمومی بنالاردان فورمالاشمیشدیر. بازارین باشلیجا اولاراق تجاری فونکسیون داشیسا دا، استفاده ائدنلری اوچون اقتصادی دَیردن اؤته بیر معنا داشیماقدا دیر. تجاری بنالارا علاوه اولاراق، بازاردا چوخ ساییدا اجتماعی – کولتورل و مذهبی مکانلار، او جملهدن مسجدلر، مکتبلر، چایخانالار، حاماملار و زورخانلار دا وار دیر. اصلینده، بازارین باشلیجا مکانیزملری وطنداشلارین گوندهلیک یاشاییشیندا اجتماعی و کولتورل رول اویناماقدادیر. دولاییسیلا، بازاردان دانیشیرکن، سوموت انشاء ائدیلمیش میراث ایله یاشانان حیات بازار کونسپتینی اولوشدوردوغونو ایفاده ائتمکده دیر.آرخئولوژیک تاپینتیلار و آراشدیرمالار ایران کاروانسرالارینین هخامنشی دؤنمینده تیکیلن تاریخی مونارشیک یوللار اوزرینده تیکیلدیگینی گؤسترمکده دیر (نادری، ۲۰۰۹). ایران بازارلاری تاریخی یوللار اوزرینده یئر آلمیش و بازار حوزهسینده یئر آلان شهرلر آراسیندا اقتصادی و کولتورل آغی یاراتماق اوزره استفاده ائدیلمیشدیر. دوغو باتی ایپک یولو اوزریندهکی اولان بو شهرلردن تبریز، زنجان، قزوین و همدان امتعه، انسان، کولتورو خبر مبادلهسینده اؤنملی رول داشیمیشدیرلار (باستانی پاریزی، ۲۰۰۰). ایپکیولو اوزرینده یئرلشهرک چین و بیر سیرا اروپا اؤلکهلری آراسیندا تجاری مناسبتلری ساغلایان تبریز شهری، باتی و گونئی آراسیندا کولتور مبادلهسینی تجربه ائدرک ایراندا سیاسی، اقتصادی و کولتورل حرکتلری تاریخینده لیدر رولو اوینامیش دیر.
باشقا بازارلارلا مقایسهده تبریز بازاری ایرانین قوزئی باتیسیندا یئر آلان شهرین مرکزینده یئرلشمیشدیر.۲۰۱۰- دا یونسکو تاریخی اثرلری قوروما لیستینده یئر آلان تبریز بازاری، ایپکیولونون اولوسلار آراسی تجارت مرکزینده یئرلشمیش، بو یاشایان کومپلئکس ائرکن اسلام دؤنمینده گوجلو اجتماعی سیستم اوزرینده گلیشمیش و اسلام بازارلاریندان باشلیجا بیر اورنک اولموشدور (ICHHTO, 2009).آیریجا تبریز بازاری بوگونکو اقتصادی فعالیتلره قاتیلماقلا بیرلیکده، ایرانین اَن نفوذلو اقتصادی مرکزی و اؤلکهنین قوزئی باتی بؤلگهسینین اَن اؤنملی بازاری ساییلماقدا دیر (Marsousi 2011).
تبریز تاریخی بازاری تاریخ بویو چیخار صاحیبلری اوچون فرقلی فونکسیونلار داشیمیشسا و اجتماعی بیرلیگی و یاپیسال بوتونلوگو ساغلایان اؤنملی فعال بازار اولسا دا، خصوصیله صنایعلشمه و مدرنلشمه دؤنمیدن سونرا بو فونکسیونو ضعیفلهمیش دورومدا دیر. شبههسیز بو یاشانان دَییشیم دونیا میراثی اولان تبریز بازارینین اجتماعی و یاپیسال بوتونلوگونو تاثیر آلتینا آلمیشدیر. دَییشیمین ماهیتی و تاثیر ائتدیگی یؤنلری آنلاماغا یؤنلیک اولاراق سیته حاققیندا سیاست گلیشدیریلمهسی و قورونماسی اوچون، بو مقاله تبریز بازارینین تاریخ بویو فونکسیونو، دَیهری و معناسینی اینجهلمکده دیر.
۱- تبریز بازارینین تاریخ بویو اجتماعی و اقتصادی گلیشمهلرده رولو
استراتژیک موقعیته صاحب اؤنملی بیر تجارت شهری اولان تبریز هر زامان تجارتین تاثیری آلتیندا گلیشمیش دیر. تبریزین اقتصادی و اجتماعی تاریخی، بازارین شهرین بوتون اجتماعی و تجاری فونکسیونونو اؤزونده بیرلشدیردیگینی و شهرین اقتصادی و کولتورل گلیشمهسینه تاثیر ائتدیگینی گؤسترمکده دیر.
شهرین اسکی یاپیسینی حاققیندا تاریخی خریطهلر اوزرینده آپاریلان آراشدیرمالار و ۱۷ و ۱۹-جی یوز ایله عایید تصویرلر تبریزین، بو شهری ایران و دنیانین دیگر تجاری شهرلرینه باغلایان اؤنملی کاروان یولاری اوزرینده فورمالاشدیغینی گؤسترمکده دیر. بو تجاری یوللارین گرچکلشدیریلن اینجهلمهلر تبریزین یاپیسینی و بازارین بؤلگه و اولوسلارآراسی تجارتده گوجلو نفوذونو آچیقجا گؤسترمکده دیر.
تبریز بازارینین ایچ معماریسی اونون کئچمیش توپلوم ایچینده اقتصادی و اجتماعی رولونو وورغولاماقدا دیر. تبریز بازاری ایچینده چوخلو تجاری بنالار او جملهدن مینلرجه دوکان،۳۰ راستا، ۲۵ کاروانسرا، ۲۰ تیمچه و ۸ بازارچا و آیریجا ۲۸ مسجد، ۳ مقبره، ۶ مکتب و ۲ کتابخانا و تبریزین حکومت مرکزی اولان تاریخی میدانی وار دیر. بونلارا علاوه اولاراق ۵ حامام، یاخچال و زورخانادان دا عمومی بنالار اولاراق استفاده ائدیلمکده دیر. بازار اجزاسینین فونکسیونو سؤز قونوسو کمپلئکسین چیخار صاحیبلری، مالکلر و استفاده ائدنلری طرفیندن نئجه گلیشدیگینی و اداره ائدیلدیگینی گؤسترمکده دیر. بازار اصنافی، دولت آداملاری، روحانیلر و یئرلی خالقدان اولوشان دورد قروپ تاریخی تبریز بازارینین چیخار صاحیبلری آراسیندا دیرلار. شوبههسیز، یاشایان بیر عمومی و تجاری مکان اولاراق یا بیر میراث اولاراق بازارین وارلیغی سؤز قونوسو چیخار صاحیبلرینه و اونلارین چیخارلارینی تامین ائدهجک فونکسیونونا باغی ایدی. بوندان علاوه، بازار اصنافی و علما و آیریجا دولت آراسیندا گوجلو اتفاق اولدوغوندان بو قروپلارین هر هانسی بیرینین گوجلو یا ضعیف پرفورمانسی باشقالارینی دا تاثیر آلتینا آلماقدا دیر.
هر حالده، تبریز بازاری ایرانین دیگر بازارلارینا گؤره، چوخ چتین شرایطده بئله، اجتماعی و یاپیسال بوتونلویونو قوروماغا موفق اولموشدور، چیخار صاحیبلری آراسی گوج دَنگهسینین دَییشمهسی،دونیا و یئرلی سوییهده تجارتین درین بیر دَییشیمه اوغراماسی و یاشامین مدرنلشمهسی بو قروپلارین اؤلکهنین اقتصادی، سیاسی و اجتماعی ساحهسینده رولو و قاتیلیمینی تاثیر آلتینا آلمیشدیر. تاریخی سندلر، تبریز بازارینین گلیشیمینین، قرار وئریجیلرین- یئرلی خالق، علما، یئرلی و یا مرکزی دولت آداملاری و تاجرلر- دونیادا یاشانان دَییشیملره متوجه اولدوغو و قرارلاری بو دَییشیمه اویغون آلدیقلاری بللی بیر دؤنملرده سوردوروله بیلیر اولدوغونو گؤسترمکده دیر. دَییشیمین سرعتلی اولدوغو صنایعلشمه چاغیندا بازار لیدرلرینین چیخارلاری دَییشیمین یؤنونون تاثیری آلتیندادیر. تاریخی سندلر بازار و شهرین یاپیسینین مدرنلشمه ایله سیخی بیر ایلیشکی ایچینده اولدوغونو آچیقجا گؤسترمکده دیر.
۱-۱- صنایع اؤنجهسی دؤنم
تبریز شهری وقت آشیری دَپرم (زلزله) نتیجهسینده ییخیما اوغرادیغی اوچون، بنالارین بیر چوخو ۱۱-جی یوزایل و سونراسی دؤنمه عایید دیر. بونونلا بیرلیکده آرخئولوژیک تاپینتیلار تبریز شهرینده انسانی یاشاییشین ۹۰۰ – ۶۰۰۰ ایل میلاددان اؤنجهیه قاییدیغینی گؤسترمکده دیر(عمرانی، ۲۰۰۶).
شهرین ائرکن اسلامی بنالاری او جملهدن جامع مسجدی سلجوقلولار (۱۱-جی یوزایل) دۀنمینه عایید دیر. سؤز قونوسو دؤنمده بازار شهرین گلیشمهسینده اؤنملی رول اوینامیش دیر. آیریجا، تاریخی متنلر و سیاحتنامهلر ائرکن و اورتا اسلامی یوز ایلده تبریز بازارینین اولوسلار آراسی تجارتده اؤنملی رول اوینادیغینی گؤسترمکده دیر. ابوعبدالله محمد ابن بطوطه ۱۳۳۰-دا تبریزه گرچکلشدیریگی سیاحتینده بازارین رفاه و اقتصاددا اؤنمینه اشاره ائتمکده دیر.
۱-۱-۱- اولوسلارآراسی گوجلو بیرتجاری مرکز و گوجلو بیر اجتماعی قوروم اولاراق بازار
تجاری مناسیبتلر باخیمیندان تبریز ۱۴-جی یوز ایلده اَن گلیشمیش دؤنمینی یاشامیش دیر. سؤز قونوسو دؤنمده تبریز مغول امپراتورلوغونون باشکندی اولاراق ری، نیشابور، بغداددان کئچن یوللارین یؤنوآذربایجانا دَییشمیش دیر. ساندرز (۱۹۷۱) «مغوللارین استیلاچیلیق تاریخی» آدلی اثرینده آذربایجان و تبریزین اولوسلارآراسی تجارتده اؤنمینه اشاره ائتمکده دیر. کاروان یوللاری اوزریندهکی بو شهرلر و کاروانسرالار هند، روم و شاید مغوللارین قاتیلیمی ایله اولوسلارآراسی تجارتین جانلانماسی و گلیشمهسینی ساغلامیشدیرلار. تبریز شهری ۱۳۰۰- ده ۳۰۰-مین نفوسو ایله مدیترانه و قارا دنیزی، اورتا آسیا و اوزاق دوغونو بیرـ بیرینه باغلایاراق تجارتده اؤنملی قاتقیلاری اولموشدور. دونیا شهرلریله تجاری و کولتورل مبادله آچیسیندان، تبریزین سؤز قوْنوسو دؤنمده بیر دونیا شهری اولدوغونو سؤیلهیه بیلریک. بونو دَستکلهین دلیل اولاراق مارکو پولونون سیاحتنامهسی بو شهرین ۱۴-جو یوز ایلده کولتورل و تجاری اؤنمینی گؤسترمکده دیر.
ساندرز مغول توپلومونداکی بو گوجو بئله بیان ائتمکده دیر: «بو شهرده تاجرلر و اشراف تجاری شرکتلرده اورگانیزه اولموشدورلار، شهر مقاملاری آشاغیدان اوسته قدر، رئیسدن اَن آلت شخصه قدر، کاتب یا مسجد امامی، و محتسب یا پلیس شفی، صنعتگر یا صنعتچی بیر اصنافینی فورمالاشدیرماقدایدیلار» (ساندرز، ۱۹۷۱: ۱۴۳). عمومیتله، زنگین ملکدارلار، تاجرلر و یوکسک رتبهلی حکومت مقاملاری عنعنوی بازارین گلیشدیریجیلری اولاراق، ۱۴-جو یوز ایلده تبریز توپلوموندا گوج و ثروتین مرکزینی اولشودورماقدایدیلار. دولاییسیلا، تبریز بازاری اصناف، زنگین تاجرلر، روحانیلر یا امام جماعتلر، حکومت مقاملاری و بازار اطرافیندا شکیللهنن اجتماعی حیاتا قاتیلان یئرلی خالقین بیرلشدیگی بیر نقطه اولموشدور.
۲-۱-۱- تبریز بازاری اقتصادی و سیاسی بحرانلار ایچینده
۱۶-جی یوز ایلده تبریز بازاری فونکسیون و اجتماعی یاپی اعتباریله اولقونلوغا اَریشمیش و فرقلی خالقلارین سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دَیرلرینین سرگیلندیگی یئر اولموشدور. زمانهنین احتیاجینا گؤره گلیشن و دَییشن تبریز بازاری فونکسیونونو مکمل و مؤثر بیر شکیلده یئرینه گتیرمیش دیر. مغول سلسلهسینین چؤکمهسیندن سونرا آذربایجان و تبریزین اولوسلار آراسی تجارتده پایی آزالماقلا بیرلیکده، صفوی اؤنجهسی قیسا سورهلی سیاسی ثبات و باریش ایچینده اولوسلار آراسی تجاری و کولتورل مبادلهده اؤنملی رول اوینامیش دیر.
آذربایجان حکومتی اولان آققویونلو و باریشسئور و آیدین دوشونجهلی اولان اوزون حسن دؤنمی بویونجا، تبریز اولوسلار آراسی توپلوملا باریش و ثبات ایچیندهکی ایلیشکیلری سایهسینده اقتصادی و کولتورل گوجونو آرتیرمیش دیر. جامع مسجدی، حکومت قلعهسی، مکتبلر، مریضخانالار، کاروانسرالار، محکمه،تجارت مرکزلری (قیصریه بازاری کیمی)، بیر زیارتگاه، بیر کلیسادان اولوشان صاحب آباد میدانی اوزون حسن حکومتی دؤنمینده بازار یاخینلاریندا انشاء ائدیلمیش دیر (عمرانی، ۱۹۷۱).
فقط تبریزین باریش و ثروتی اوزون حسنین اؤلوموندن سونرا اوزون زامان داوام ائتمدی و صفوی شاهی شاه اسماعیل بؤیوک باباسی اوزون حسنین قازاندیغی ثروت، کولتورو عظمتینی ایتیردی. شیعه شاهی سنّی امپراتورلوغویلا یاشادیغی ایدئولوژیک مناقشه نتیجهسینده تجارت و کولتور شهری اولان تبریز اون ایللرجه سورن ساواش میدانینا چئویریلدی. سوردوره بیلیر قالخینما اوچون باریش، امنیت و تجاری یوللار گرکلی اولدوغونو گؤز اونونه آلاراق تبریزین سؤز قوْنوسو دؤنمده دونیا و بؤلگه سوییهسینده مالی و کولتورل پاییندا دوشوش یاشادیغینی سویلمهمیز چوخ شاشیردیجی (تعجبلو) اولمایاجاق دیر.
صفوی دؤنمینین اؤنملی بؤلومونده تبریز بازاری گؤزهگلیم بیر گلیشمه یاشامادیغینا باخمایاراق بؤیوک شاه عباس دؤنمینده تبریز و بؤلگهنین باشقا شهرلری اقتصادی و کولتورل فعالیتلرینده قالخینما یاشامیشدیرلار. ایرانلی یازار و تاریخچی باستانی پاریزی (۲۰۰۰)«صفوی دؤنمینده سیاست و اقتصاد» باشلیقلی آدلیم اثرینده اؤلکهنین گوجونه اشاره ائتمیش دیر. بو دؤنم بویونجا ایران پولو دَیر قازاندی و صنایعین اقتصادی و اجتماعی ائتکیسی گوجلندی. سؤز قوْنوسو دؤنمده مرکزی دولت گوجلو ایدی و دیگر اؤنملی شهرلر و یوللارلا تجاری و کولتورل مبادله اوچون اَلوئریشلی آلتیاپینی اولوشدوراجاققدر تاکیتیک گلیشدیرمه قابلیتینه صاحیبدی. بیرچوخ کاروانسرا و تجاری بنالار اؤلکهده و کاروانسرا یوللاریندا انشاء ائدیلدی (Andaroodi 2006).1638- ده فرانسهلی سیّاح تاورنیه (۱۶۰۵-۱۶۸۹) صفوی امپراتورلوغو توپراقلارینا گیررکن، اونون نه قدر گوونلی و باریش ایچینده بیر یئر اولدوغونو دیله گتیرمیشدیر، او عثمانلی توپراقلاریندان صفوی توپراقلارینا گیررکن یازیر: «بیز داها هئچ نهدن قورخوموز یوخدور، چونکو بیز ایران سلطانی توپراقلارینداییق. بورادا اهالی امنیتده و آرامشده سیّاحت ائتمکده دیرلر» (باستانی پاریزی، ۲۰۰۰).
بونا باخمایاراق اقتصادی بحرانین ایلک بلیرتیلری شاه عباسین اؤلوموندن همن سونرا گؤرونموشدور. ایران محصوللاریندا گؤرونن کالیته دوشوشو ایران و اولوسلارآراسی تجاری پارتینرلر آراسیندا گوونسیزلیگه و حتّی مناقشهیه یول آچمیشدیر. بونون نتیجهسینده۱۷- جی یوز ایلین سونلاریندا قیمتلر آرتدی و ایران پولو دَیرینی ایتیردی. فرانسهلی سیّاح جان چاردین صفوی دؤنمینین اورتا و سونوندا اؤلکهنین تجاری و رفاه دورومونو توصیف ائتمکده دیر. چاردین ۱۶۵۶- دا بویوک شاه عباس دؤنمینده ایلک دفعه اولاراق ایران توپراقلارینا گیردیگینی و سونرا ۱۶۷۷-ده شاه سلیمان دؤنمینده ایران توپراقلارینی زیارت ائتدیگینی یازمیشدیر. بو ۱۲ ایل ایچینده ایرانین اقتصادی وضعیتی هئچ گؤرولمهدیک شکیلده ثباتسیز و ثروتی یارییا ائنمیش دورومدایدی (باستانی پاریزی، ۲۰۰۰). بو دؤنمدن سونرا بیر داها تبریز بازاری اؤنجهکی اولوسلار آراسی اؤنمینه قووشابیلمهدی. عمومی اولاراق، تبریزین اقتصادی گلیشمهسی هئچ ده پارلاق دئییلدی. بونونلا بیرلیکده صفوی سونراسیندا قاجار دؤنمینده (۱۷۸۵-۱۹۲۵) تبریز باریش توپراقلاری اولموش و بونون نتیجهسینده شهرده تجارت یئنه گلیشمیش دیر.
قمری ۱۱۹۴-ده (۱۸-جی میلادی یوز ایلده) قاجار حکومتی ایراندا ایش باشینا گلدیگی سیرادا شهر بویوک دَپرم نتیجهسینده تخریب اولدو. بو اولایدان سونرا یئرلی خالق، بازار اصنافی و قاجار دولت آداملاری یئنیدن قلعهلرو بازاری انشاء ائتمهیه باشلادیلار (ذکاء، ۱۹۸۰). بازارداکی کتیبهلر بازارین اؤنملی بیر قیسمینین دَپرمدن سونرا انشاء ائدیلدیگینی گؤسترمکده دیر. بو حقیقت شهرین باشلیجا ثروتی اولاراق بازارین اؤنمینی گؤسترمکده دیر. اؤلکهنین اَن اؤنملی شهری اولان تبریز قاجار ولیعهدینین یئرلشدیگی بیر شهر اولموش و بو موقعیتی نسبی اولاراق ثروتینه باغلی ایدی.
۲-۱-کئچیش دؤنمی،صنایعلشمه و مدرنلشمه
۱-۲-۱- ایراندا مدرنلشمهنین ایلک بلیرتیلری
۱۹-جو یوز ایلده ایران و روسیه ساواشلاری نتیجهسینده آذربایجان قارماشا بیر دؤنمیندن کئچمیش دیر. ۱۹۲۸تورکمنچای مقاویلهسی سونراسی ایکی اؤلکهنین باریشماسی نتیجهسینده، تبریز یئنیدن باریش اوزو گؤرموش و تبریز بازاری یئنیدن اولوسلار آراسی تجارت مرکزینه چئوریلمیش دیر. تبریز بازاری اؤلکهنین دنیایا آچیلان قاپیسی اولدوغو کیمی، ۱۹-جی یوز ایلین باشلاریندا اؤلکه و بؤلگه تجارتی تبریز بازاریندا چالیشان اصناف و صرافلارا باغلی ایدی (ادوارد، ۱۹۸۹).سؤز قوْنوسو دؤنمده اؤلکهده یاشانان کسکین سیاسی و طبیعی دونوشومدن – دَپرم و ساواش کیمی- سونرا، اهالینین اؤنملی قیسمی شهری ترک ائتدیلر و شهر مختلف اجتماعی طبقهلردن و باشلیجا اولاراق دا قاجار خاندانینا منسوب اولان، اروپادان ادخال اولونان امتعهلرله تجارتلرینی گلیشدیرمه هدفی ایله کیچیک شهرلردن گلن تاجرلر، صنعتچیلر و ایشچی طبقهسیندن اولان مهاجرلرین هجومونا معروض قالمیشدیر. اصلینده خاطیرلاتدیغیمیز بو اولایلار شهر حیاتینی دریندن تاثیری آلتینا آلمیش دیر.
ناصرالدین شاه دؤنمینده ایران اقتصادیاتی مدرنلشمهیه دوغرو یول آلمایا باشلادی. تاجرلر ادخالات و اخراجاتلا اوغراشاراق داها زنگینلشمیشلر و گوجلری آرتمیش و بو دؤنمدن اعتباراً تدریجله شاه عایلهسینه عایید توپراقلاری آلاراق ملکدار حالینه گلمیشدیرلر. بو دؤنمده ده اؤنجهکی کیمی تکجه پادشاه ملک صاحیبی ایدی و بو گلیشمه ایراندا توپراق مالکیتی سیستمینده و گوج دنگهسی آچیسیندان هئچ گورونمهمیش بیر دَییشیم ایدی. یابانجی اؤلکهلردن مدرن محصوللارین ادخالی و یئرلی محصوللارین آزالماسی باهاسینا ملکدارلارین گوجلنمهسینه باخمایاراق اؤلکه اقتصادیاتی و عنعنوی بازار بوندان یارارلانمامیشدیر. اصلینده یئنی اقتصادی سیستم سادهجه ادخالاتلا اوغراشان بازار اصنافینا شخصی چیخار ساغلایان و صنعتچی و ایشچی صنفینه هر هانسی بیر یاراری اولمایان سوردوروله بیلمز قالخینما اولاراق تانیملانمیش دیر.
تاریخ بویو تجارت ملّتلر آراسی علاقهلری گوجلندیرمیش دیر. مال و امتعهیه علاوه اولاراق، ملّتلر بیلگی و اجتماعی تجربهلرینی ده تجاری مناسیبتلرینده پایلاشمیشدیرلار. تعجبلو دئییلکی گوجلو تجاری تجروبهسی اولان شهرلر اؤلکهنین دیگر شهرلرینه گؤره داها ائرکن اجتماعی دؤنوشومه اوغرامیشدیرلار. عئینی شکیلده۱۳ -جی قمری یوز ایلده (۱۹-جی یوز ایلین اورتاسیندا) اقتصادی مناسیبتلرین آرتماسی ایله تحصیل و بیلگی مبادلهسینین گلیشیمی ایله بیرلیکده ایراندا سیاسی و تجار باخیمندان اؤنملی اولان شهرلرده دَییشیمین ایلک بلیرتیلری گؤرنمهیه باشلادی. مشروطه حرکاتی ایراندا مدرنیزمین باشلیجا تظاهری اولموشدور. مشروطه حرکاتینین مشعلی تبریز و تهراندا روحانیلر، باتی یانلی آیدین بازار اصنافی و عموم خالق آراسیندا آلوولانمیش دیر. همایون کاتوزیان (۲۰۱۱) اشاره ائدیر کی: «تکجه بازار اصنافی و تاجرلرین دئییل، بوتون توپلوم توپراق صاحیبلرینه دئییل دولته قارشی آیاقلانمیش دیرلار» و آرتیریر: «دولتین اؤز باشینا گوجو تهدیدینین اولمادیغیندا اونلارین ثروتلری اوزریندهکی مالکیتی گوجلنمیش و بونونلا بیرلیکده اونلار مستقیل سیاسی گوج و نفوذ اَلده ائتمیش اولموشدورلار». بازارین مشروطه اجتماعی حرکاتیندا گؤزه چارپان رولو انقلابلا ایلگیلی بوتون تاریخی سندلرده و متینلرده ثبت اولموشدور. بو حرکات اؤلکهیه و خصوصیله تهرانا دموکراسی و مدرنلیک گتیرسه ده، تبریزه نتیجهسی ایچ ساواش و سیاسی محرومیت اولموشدور. تبریز مشروطه حرکاتینداآپاریجی رول اویناسادا، مشروطه فرمانی مظفرالدین شاه طرفیندن امضاءلاندیقدان سونرا تهران تبریزه اعتمادینی ایتیردی (کسروی، ۲۰۰۵). بونون نتیجهسینده بوتون سیاسی گوج و سرمایه قاجارلارین باشکندی اولان تهرانا متمرکز اولدو.
عمومیتله قاجار دؤنمینین سونلارینا دوغرو (۲۰-جی یوز ایلین باشلاریندا) بوتون سیاسی گلیشمهلر، سیاسی گوجون مرکزی حالینه گلن تهرانا یون دَییشدیرمیش دیر. کشاورزیان (۲۰۰۷) «ایراندا بازار و دولت» آدلی اثرینده بو مرکزچیلیگه اشاره ائتمیش دیر. کشاورزیان دئیرکی: «بوتون قایناق و امکاناتین تهراندا متمرکزلشمهسی و ۱۹۳۰- دا تهراندا انحصاری دولتی شرکتلرین قورولماسی و دیگر صنایع مرکزلرینین (تبریز، اصفهان وکاشان کیمی) دوشوشو تهراندا سرمایه و تجارتین متمرکز اولماسینا یول آچمیشدیر». بونونلا بیرلیکده تبریز ایرانین اَن اؤنملی تجاری مرکزلرینده بیری اولاراق قالماقا داوام ائتدی.
۲-۲-۱- سرعتلی اجتماعی- اقتصادی دَییشیم
۲۰- جی یوز ایلین سونو ایراندا سرعتلی دَییشیم و مدرنلشمه زامانی اولموشدور. صنعتی فابریکالارین و سیاسی مرکزیتچیلیگین اورتایا چیخماسی ایله بیرلیکده بؤیوک شهرلر قونشو بؤلگهلردن سرمایه و ایش گوجو جذب ائتمهیه باشلادیلار. تهران، تبریز، همدان، شیراز و اصفهان کیمی بؤیوک شهرلرده حیاتا کئچیریلن جدّی قالخینما پروژهلری ۱۴-جی یوز ایلین ایلک ۲۰ ایلینده (۲۰-اینجی یوز ایلین باشلاریندا) مدرنلشمهنین حیسّ ائدیله بیلیر اؤرنگی ایدی. شهرلرین تاریخی یاپیسی رفاه و آسانجا اولاشیم اوچون تیکیلن هندسی و عمودی خیابانلارلا کسیلمیش دیر. بازارلار تاریخی شهرلرین مرکزینده یئر آلدیغی کیمی، یئنیلنمه پروژهلر چرچئوسینده تیکیلن مدرن خیابانلار تاریخی بازارلاری بیر نئچه قسمته آییردی.
دیگر شهرلر کیمی تبریزده ده دولت خیابانلار انشاء ائدرک بازاری اؤنملی قیسیملاریندا کسمیشدیر. تبریز تاریخی اهالینین نییه بازاری ساغلام و بوتون اولاراق قورونماسینا اصرار ائتدیگینی آنلاشیلیر قیلماقدا دیر. تبریز شهرینین باشینا گلن دَپرم، سئل، ایچ ساواش کیمی بلالاردان سونرا تبریز اهالیسی شهرلرینی یئنیدن انشاء ائده بیلمیش و گوج و ثروتینی اَلده ائده بیلمیش دیر. بازار اصنافی گوجلو و باشاریلی وطنداشلار اولاراق شهرین یئنیدن انشاءسیندا اؤنملی قاتقیلاری اولموشدور. تبریزین یئنیدن گلیشمهیه باشلاماسی ۱۹۲۶-۱۹۲۱ایللری آراسیندا اولموشدور. سؤز قوْنوسو دؤنمه عایید قاپساملی شهر پلانینا گؤره فردوسی خیابانینین بازاردان کئچمهسی و بازاری ایکی بولمهسی پلانلانمیشدیر. آمما بازار اصنافی و یئرلی اهالی پروژهیه قارشی چیخمیشدیرلار (تبریزین یاشلی زنگینلریندن اولان آقای شهروز و یزدانینین بیاناتینا گؤره، یای ۲۰۰۹). اصلینده اونلار دیگر شهرلرین اهالیسینین ائدهبیلمهدیکلرینی ائتمهیه نائل اولدولار. بازار عایید هاوا شکیللری بو تاریخی اتفاقی آچیق بیر شکیلده گؤسترمکده دیر. دولتین پروژهنی دایاندیرما فرمانی شهرین اجتماعی حیاتی و اقتصادی- اجتماعی گلیشمهسی اوچون بازارین حیاتی اؤنم داشیدیغینی گؤسترمکده دیر.
دونیاداکی دَییشیملرین نتیجهسی کئچمیشه گؤره ایراندا داها گوجلو و سرعتلی حیسّ ائدیلن ۱۹۵۰-لره دوغرو بازارین اجتماعی، سیاسی و اقتصادی سلطهسی بیتمهیه باشلامیشدیر. ۱۹۶۰-لاردا دولت اقتصادی قوروملارین اولوشدورولماسیله بیرلیکده (اوجملهدن شهر- کند تعاونی بازارلاری، اصناف اوتاغی، قیمتلره نظارت کمیتهلری و توکهتیجی حاقلارینی قوروما درنگی)، عنعنوی بازارین سیاسی و اقتصادی نفوذو ضعیفلهمهیه باشلادی (اشرف، ۱۹۹۱). عمومیتله، مدرنلشمهنین نتیجهسی اولاراق بازار اصنافی بازاری ترک ائدرک خیابان قیراغینداکی مغازهلرده سرمایه یاتیرماقا باشلادیلار. آیریجا دولت یئنی صنایعه سرمایه یاتیرماقی تشویق ائدینجه تهران و تبریز کیمی بویوک شهرلرین بازار اصنافی سرمایهلرینی صنایعه یونلندیرمهیه باشلامیشدیرلار (کشاورزیان، ۲۰۰۷). بونا علاوه اولاراق، ایلتیشیم و اجتماعی فعالیتلرده یاشانان شدّتلی و سرعتلی دَییشیملر ندنیله بازار ایچینده اولان مکتبلر، مسجدلر، زورخانهلر و قهوهخانالار، بازاردان کنار اولان و مدرن عمومی خدمات قوروملاری اولان مدرن مکتبلر و تجاری، اجتماعی و ائیلنجه مکانلاری ایله رقابت ائتمه مجبوریتینده قالدیلار. بو اوزدن، سون خبرلری اؤیرنمک، بیرـ بیریله گؤروشمک و رادیو دینلمک اوچون بازارا گئدن بیر چوخ اهالی اسکی بازار یئرینه مدرن مکتبلر و ائیلنجه مرکزینه گئتمهیه باشلادیلار.
ایران و تبریزده یاشانان اجتماعی، سیاسی و اقتصادی دَییشملره باخدیغیمیزدا؛ بازارین دَیر و رولونون دنیادا یاشانان دَییشیملر دوغرولتوسوندا دَییشدیگینی و مختلف چیخار صاحیبلرینین چیخار آلقیلاری اساسیندا اولوشدوغونو گؤسترمکده دیر. هر حالدا صنایعلشمه و مدرنلشمه دؤنمینده عنعنوی بازار اسکیده اولدوغو کیمی سرعتلی دَییشیمه آیاق اویدورا بیلمهمکده دیر. اؤزونو مدرن تحصیل و ایلتیشیم سیستمی ایله انطباق ائتدیرمهیه حاضیر اولمادیغیندان سون اون ایللرده بازارین عمومی آلانی بوش قالماقدا و یا فونکسیونو دارالمیش دورومدا دیر.
تبریز بازاری اوزرینده گرچکلشدیریلن آنترو پولوژیک آراشدیرمالار، حتّی یاشانان سورکلی دَییشیملردن سونرا بئله، تبریز بازاری و اصنافی بوتونلوگو و جمعی کیملیگینی یئنیدن الده ائتمکده باشاریلی اولدوغونو گؤسترمکده دیر (اصل سریرایی، ۲۰۰۷). کئچمشدهکی گوجونو ایتیرسه ده،تهران و تبریز بازار اصنافی و روحانیلرینین آیاق ایزلری پهلوی رژیمینین چؤکوشونه یول آچان ۷۹-۱۹۷۷ حادثهلرینده گؤرونمکده دیر. ایران ایچی و خارجیندهکی بازارلارا گؤره تبریز بازاریندا سنّتی یاشام و اجتماعی بیرلشمهنی تاپماق ممکوندور. موجود چیخار صاحیبلرینه اهمیتینه گؤره، تبریز بازاری بیر شهر کومپلئکسی اولاراق یاپیسی و معماری توتارلیغینی و بوتونلوگونو قوروموشدور. بو اوزدن تبریز بازاری ایران بازارلاری ایچینده بیر اوزگون اؤرنک اولاراق باشلیجا کولتورل دَیرلره صاحب بیر مکان ساییلماقدا دیر.
۱-۳- میراث اولاراق بازار
۱۹۷۵-ده ملّی میراث لیستینه آلینان و بیر کولتورل زنگینلیک اولان بازارین کولتورل، تاریخی و علمی اهمیتی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دَیرینه علاوه اولموشدور. دولاییسیلا بازار خارجینده بیر میراث کونسپتینین یارانماسیندان سونرا، یئنی چیخار صاحیبلری کولتورل دَیرلرینی اسکی چیخار صاحیبلریله ایلگیلی اولاراق تانیملامیش دیرلار.
دولتین ده بازار آلقیسی بو دؤنمده اؤنملی اؤلچوده دئییشمیش دیر. سیاسی و اقتصادی باخیمیندان دولته دَیر داشیماقلا بیرلیکده دولتین کولتورل میراثی قوروما قوروملاری بازارین انشاسیندا قرار وئریجیلردن بیریسی ساییلمیش دیر. کئچمیشده بازار اصنافی و استفاده ائدیجیلری بازارین تعمیری و گلیشدیریلمهسیندن دوغرودان سوروملو ایکن، گونوموزده معمارلار، آرخئولوگلار و اوزمانلار کیمی یئنی آکتورلار بو وظیفهنی اوستلنمیش دیرلر. سون زامانلاردا ایسه دولته بازارین اقتصادی و کولتورل اهمیتینین نتیجهسی اولاراق عنعنوی چیخار صاحیبلرینین عقیدهلری گؤز اؤنونه آلینمادان بیرچوخ قورویوجو دوزنلمهلر تصویب ائدیلمیش دیر.
۱۹۸۰-لی ایللر بویو و سونراسیندا دولت بیرچوخ یئنیلهمه پروژهسینی کولتورل اهمیته صاحب اولان بؤیوک شهرلرده حیاتا کئچیردی. ایران یوکسک شهر پلانلاما ومعماری شوراسی طرفیندن اویغولانان یئنی سیاسته گؤره ۱۹۹۰-دا اصفهان، شیراز، کرمان، همدان و تبریزکیمی شهرلر تاریخی-کولتورل شهرلر اولاراق اعلان ائدیلمیشدیر (HCAUP, 2004). تبریزین تاریخی- کولتورل منطقهسینین مسترپلانی ۱۹۹۶-دا حاضیرلانمیش دیر. اوندان سونرا تبریز بلدیهسی بازار ایچی و کناریندا بیر چوخ تعمیر و یئنیلهمه پروژهسینی باشلاتمیش دیر.
۱-۳-۱- اورتاق میراث اولاراق تبریز بازاری
۱۹۹۰-لی ایللرین ایلک ایللرینده کولتورل میراثی قوروما قورومو یئتکیلیلری تبریز بازارینین قورونماسی قونوسوندا اؤنملی ایلرلمهلره امضاء آتمیش دیرلار. بیر قوروما استراتژیسی اولاراق بازار اصنافی نین قاتیلیمی گرکلیلیگی قوروما پروژلرینده گوز اونونده توتولمالی دیر. یازارین سئنتیابر ۲۰۱۰-دا دوغو آذربایجان کولتورل میراثی قوروما قورومو اسکی باشقانی اکبر تقیزاده ایله گرچکلشدیردیگی مصاحبهیه گؤره، ۲۰۰۵-۱۹۹۴ ایللری آراسینداکولتورل میراثی قوروما قورومو یئرلی یئتکیلیلرین بازار اصنافیلا مذاکرهلرده اؤنملی ایلرلهمهلر یاشانمیشدیر. بو پلانلامالارین حیاتا کئچیریلمهسی اوچون گرکن مالی دستگین بازار اصنافی طرفیندن ساغلانماسی قراری آلینمیشدیر. تبریز بازارینین اؤنملی اصناف تمثیلچیلری ایله دوزهنلی مذاکرهلر نتیجهسینده تعمیر پروژهلرین چوخوبازار اصنافی طرفیندن مالیهلشدیریلمیش دیر. تقیزاده دئییر: «بیز، بازار اصنافینی قرار آلما سورجینه قاتماساق اونلاری یاشادیقلاری و کیملیکلرینی آلدیقلاری مکان حاققیندا آلینان قرارلاردان کناردا توتاجاغیمیزی آنلادیق. دولاییسیلا، اونلارین گؤروشلرینی آلاراق و تعمیر پروژهلرینین اونلارا ساغلادیغی منفعتلری آنلاداراق بازار اصنافیلا یئنیلهمه پروژهسی یئتکیلیلری آراسیندا اعتماد یاراتمایا چالیشدیق».
ایران کولتورل میراث، اَلایشلری و توریسم اورگوتو یوکسک فنی شوراسینین ۲۰۰۸ اوتوروموندا تاریخی تبریز بازاری کومپلئکسی ۲۰۰۹-دا دونیا میراثی لیستینه آلیناجاق ایکی آدایدان بیریسی اولاراق سئچیلمیش دیر. تبریز بازاری آدایلیق و ثبت سورجیندن کئچرک یاتیریمجیلاری و توجهلری اؤزونه جذب ائتمیش دیر. بو گلیشمه بازار و شهرین تاریخی بؤلومونون تعمیری اوچون ۲۰۰۲-ده بیر قوروما بازاسینین تاسیس ائدیلمهسینه یول آچمیش دیر.
۲۰۱۰-دا تاریخی تبریز بازاری کومپلئکسی ایکی، اوچ و دؤردونجو استانداردلارا گؤره یونسکونون دونیا میراثی لیستینه داخیل ائدیلمیش دیر. دونیا میراثی لیستینه آلیندیغی آندان اعتباراً، بازارا کولتورل دَیر عطف ائدن چیخار صاحیبلری و میراثی قوروما اوزمانلاری اولاراق بو یاشانان تاریخی توپلولوغو قوروما مسئولیتیمیز جیدّی و قارماشیق اولموشدور. تبریز بازاری دیگر بازارلارا گؤره داها اجتماعی بوتونلوگه و یاپیسال سیستمه صاحب اولسا دا، یاشانان دَییشیمهلره آیاق اویدورما و قارشیلامایا حاضیر اولماماسی دونیا میراثی اولان بو سیتهیه جدّی بیر تهدید ساییلماق دادیر.
۲- دَییشن اجتماعی حیات و معاصر دَیرلر باغلامیندا تبریز بازاری قوروما پولیتیکالارین گلیشدیریلمهسی گرکلیلیگی
بو تاریخی میراث اولاراق تبریز بازارینین قورونماسیندا معاصر اقتصادی- اجتماعی حیاتلا ایلگیلی اولان بیر یاشایان تاریخی مکانلا قارشی قارشیا اولدوغوموز اوچون بو فونکسیون و یاشانان حیات اؤنملی بیر فاکتور ساییلماق دادیر. چونکو، بو هر هانسی بیر یاشایان مکان کیمی بازاری هر هانسی بیر بوزولمادان قورویاجاق بیر فونکسیون دور. بو آراشدیرماقا گؤره تبریز بازاری سوردوروله بیلیر گلیشمه تاریخینده گلیشن تجاری، اجتماعی و کولتورل کومپلئکس اولموش و وارلیغی دَییشیمه آیاق اویدورماسینا باغلی اولموشدور. دَییشیمله اوغراشماق بازارین اوزگون صفتی اولدوغونو و بو دَییشیم سورجی بازارین اجتماعی و یاپیسال بوتونلوگونه ضرر وئرمهدیگی سورجه دَییشیمی آشمایی داوام ائتدیردیگینی و یئنی احتیاجلاری و فرضلری اولان یئنی نسیللره فونکسیونو اولدوغونو سؤیلهیه بیلریک.
دولاییسیلا، قوروما اوزمانلاری اولاراق بیزیم ایشیمیز بنالارین عمرینی اوزاتماق اوچون موجود بنالاردا یاشامی سوردورمک و میراث قایناقلارینین موجود خصوصیتلرینی قوروماق دیر. قوروما سورجینی آسانلاشدیرماق آماجی ایله بو ایش بازارین اوتانتیک خصوصیتلرینی، کؤکلرینی و اونون دَیرینین ماهیتینی و زامان بویونجا بازارلا ارتباطدا اولان شخصلرین چیخارلارینی آنلامامیزا یاردیمجی اولماق دادیر. بو آراشدیرمانین نتیجهلری گؤستردیگی کیمی تبریز بازاری سیاسی، اقتصادی و اجتماعی دَیرلر تملینده گلیشمیش و هم تجاری و هم عمومی فونکسیون داشیمیش دیر. هر حالدا ۱۹- جو یوز ایلین سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مرکزیتجیلیگینین تاثیری آلتیندا قالدیقدان سونرا بازارین عمومی حیاتدا قاتقیسی اؤنملی اؤلچوده آزالمیش دیر. بوگون تبریز بازاری توریستیک جاذبهلره صاحب بیر آلیش وئریش مرکزی دیر.
دَییشیمین چیخار صاحبلری و اونلار آراسیندا گوج دنگهسینه تاثیر ائتدیگی یؤنتمی گؤز اؤنونه آلاراق دولتین اجتماعی حیاتین بوتون ساحهلرینه قرار وئرن اؤنملی قووه اولدوغو ۱۹-جو یوزایل اؤنجهسینده، دؤرد قوروپ بازارین یاشاماسی و اونون گلیشمهسی ایله ایلگیلی قرارلاردا قاتقیلاری واردی: بازار اصنافی، دولت، روحانیلر و یئرلی اهالی. سیاسی مدرنلشمهدن سونرا چیخار صاحیبلری آراسیندا گوج دنگهسی جدّی بیر دَییشیمه اوغرادی. آمما بازار اوزرینده گرچکلشدیریلن آنتروپولوژیک آراشدیرمالارا گؤره، معاصر قرار وئرمه سیستمینده دولت گوجلو آکتوردور و قامو (افکار عمومی) و یئرلی اهالی چوخ آز تاثیر ائتمه گوجونه صاحب دیرلر. بازار شخصلر و فرقلی اورگوتلرین صاحب اولدوغو عمومی بیر مکان اولدوغو اوچون احتیاج و دَیرلرین دَییشیمینه زامانیندا تئپکی گؤستریلمهسی، آنجاق آچیق و شفاف مذاکره و بوتون چیخار صاحیبلرینین قاتیلیمینه دایانان قرار وئرمه و یؤنتیم سیستمی ایله ممکون دور. آشاغیداکی استراتژیلرین اویغولانماسی میراث قوروما یئتیکیلیلرینه تبریز بازاریندا سوردوروله بیلیر قوروما سیستمینی اویغولاماقا قویومالاری اوچون یاردیمجی اولماق دادیر:
– سوردوروله بیلیر قوروماق اوچون باشلیجا یؤنتیم مکانیزمی اولاراق عنعنوی اجتماعی چرچیوهنین اویغولامایا قویولماسی
– بازاردا هر کسین اعتماد ائدهبیلهجگی سایقین و حؤرمتلی بازار اصنافیلا داواملی مذاکرهلرین آپاریلماسی
– بازاردا چالیشان گنجلرین ائیتیم و اؤیرتیمی (عمومیتله گلجهکده بازاردا تجاری مرکزلره صاحب اولاجاق بازار اصنافینین اولادی و یا اقربالاری دیر)
– شهر مستر پلانیندا بازار یؤنتیم پلانینین دا یئر وئریلمهسی
– بو شهر حاققیندا باشلیجا دونیا دَیرلرینی تهدید ائدن یئنی فاکتورلارین ماهیتی و چیخار صاحیبلرینین گؤروشلری حاققیندا بیلگیلریمیزه باغلی اولاراق موجود قانونی قوروما مکانیزمینی اوپتیمیزه ائتمک اوچون سؤز قوْنوسو مکانیزملرین یئنیدن دَیرلندیریلمهسی و امین اولونماسی کی
– بوتون چیخار صاحبلری عمومی خصوصیت اولاراق بازاردان برابر یارارلانما فرصتینه (مالی، روحی و فکری) صاحبدیرلر.
– تبریز بازاری اجتماعی محیطینین بوتونلشدیگی و آکتیو بیر پارچاسی دیر.
– بازارین معاصر فونکسیونو مادی و دوغرودان اولمایان میراثا ضرر وئرمهسین.
بو مقاله آشاغیداکی مقالهنین انگلیزجهدن تورکجهیه ترجمهسی دیر:
Hanachi,Pirooz and Solmaz Yadollahi (2011), “Tebriz Historical Bazaar in the Context of Change”, Heritage, Driver of Development, Paris: İCOMOS.
قایناقلار
– Andaroodi, Elham, F. Andres, A. Einfar, P. Lebigre and N. Kando (2006), “Ontology-Based Shape-Grammar Schema for Classification of Caravanserias; A Specific Corpus of İranian Safavid and Ghajar Opun on Route Samples”, Journal of Cultural Heritage, 7, 312-328.
– Ashraf, Ahmad (1991), Bazar, Socioeconomic and Political Role, Encyclopedia İranica, Availble formhttp://www.iranica.com/article/bazar-iii;accessed:16october2010.
– Asl-e Sarirai, Fatemeh (2007), İnvestigation of Antropological Features of Tabriz Bazaar, MA.diss. Azad Islamic University.
– Basatani Parizi, Mohammed Ebrahim (2000), Policy and Financein the Safavid Era, Tehran: Sefi Alishah Press.
– Edwards, A. Cecil (1989), The Persian Carpet, Translated by M. Saba. Tehran: Farhangsara Press.
– HCAUP (Heritage Council for Architectural and Urban Planning of Iran) (2004), Statement of Approvals, Tehran: HCAUP Secretariat.
– IHHTO (Iranian Heritage, Handcrafts and Tourism Organization) (2009), World Heritage Nomination Dossier of Tabriz Heritage Bazaar Coplex, Tehran: Deputy of Cultural Heritage.
– Kasravi, Ahmad (2005), The History of Iran Constitution, Tehran: Seday-e Moaser.
– Katouzian, Homa (2011), TheRevolution for Law: A Chronographic Analysis of the Constitutional Revolution of Iran, Middle Eastern Studies, 47, 757-777.
– Keshavarzian, Arang (2007), Bazaar and State in Iran: The Politics of the Tehran Marketplace. Cambridge. CambridgeUniversity Press.
– Le Strange, Guy (1930), the lands of the Eastern Caliphate: Mesopotmia Persia and Central Asia form the Moslem Congest in the Timur, Cambridge: CambridgeUniversity Press.
– Marsousi, Nafiseh and Mohammad Bagher Khani (2011), The Study of Economic Function of Tabriz Bazaar and its Surrounding Areas, Geographical Research Quarterly, 75, 133-152.
– Naderi, Hosein Ghara Baba, Miasamad Musavi and Esmail Dalir (2009), Iran’s Commrce in Sassanid Era, Based on Archeological Decuments, Tehran: Jahad-e Daneshgahi Press.
– Omrani Behruz and Mohammed Aminan(1971), Excavation in Sahib-Al-Amr Square and Hasan Padshah Complex, Journal ofHumanities, 50, 91-118.
– Saunders, john Joseph (1971), The History of the Mongol Conquest, Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
– Fakari Tehrani, Farhad (2008), Reinterpreting Historicmaps of Tabriz, Tehran: Urban Development and Revitalization Organization (UDRO) Press.
– Yadollahi, Solmaz (2010), Rehabilitation of Sadeghie Complex of Tabriz Bazaar Considering the Management of Tabriz Historical Bazaar Complex as a World Heritage Nominee, MA. Diss. University of Tehran.
– Zoka, Yahya (1980), Earthquakes of Tabriz,Tehran: Kavian.


c: text/html

text:
آنادیلی آرادان گئتمهسینه لاقید قالان،حسین چی اولابیلر؟
سلام اولسون اونلارا کی #زنجیر وورمورلار، آمما اسیرین قیچیندان زنجیر آچیرلار؛ #سینه وورمورلار، آمما دردلی اینسانلارین سینهسیندن آغری و کدری قورتاریرلار؛ گؤز یاشی تؤکمورلر، آمما اینسانلارین یاناقلاریندان گؤز یاشلارینی سیلیرلر؛ صوفره سالمیرلار، آمما بیرینین صوفرهسیندن چؤرهیینی ده اوغورلامیرلار؛ آخ وای دئمیرلر، آمما دردلی اینسانلار اوچون درماندیلار.
بو یوخاریداکی متنی فارسجا بیر فوتویازیدان گؤتوروب چئویرمیشم. #امام_حسین (ع) آزادلیق یولوندا #قیام ائلهدی، #شرافت اوستونده دایاندی، ظولمه قارشی عصیان ائتدی. مظلوم دئییلدی، ظولمه قارشیایدی. شهامتی وار ایدی. ایندیسه نئچه یوز ایل سونرا، باشلارینی یاریب گؤزلرینی چیخاردانلار امام حسینین آموزهلرینی ده یئرینده اوتوردوبلارمی؟ یوخسا یالنیز آغلاماق یاس ساخلاماقدیر. ظولمه قارشی هانسی عصیانلاری ائدیبلر؟ حاقسیزلیغا قارشی هانسی چیخیشلاری اولوب؟ تاریخ، جغرافیا، آنادیلی، فرهنگ و بوتون وارلیقلارینین آرادان گئتمهلرینه نه ایش گؤروبلر؟ آزادلیق یولوندا و دونیا گوجلرینین اسارتلریندن قورتارماق اوچون هانسی شهامتلر مئیدانا قویوبلار؟
سوروشاندا «اعتیقادیم وار» دئییرلر، دئیهنده دقیقاً نهیه اعتیقادین وار؟ امام حسینه دئییر، سوروشاندا امام حسینین نهیی و هانسی ایشینهمی؟ سن کافرسن دئییر. نییه کی عیللتله اعتیقاد تاپماییب کی منطیقی سؤزلری ده قبول ائتمیش اولسون. دلیلسیز، کور و دوشونولمهمیش تعصبون سونو اولاجاق ایندیکی اسیر دوروموموز. تسلیت دئمزلر، دئیهرلر یاشاسین بو بؤیوک اینسانلار. یاشاسین بوتون دونیادا آزادلیق یولوندا چالیشیب جانلارینی وئرن قوتسال آزادهلر.
آنادیلی آرادان گئتمهسینه لاقید قالان،حسین چی اولابیلر؟
ایلقار موذن زاده

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
میلاد بایرامی
میلاد بایرامی، نوئل بایرامی یوخسا کریسمس هر ايل ۲۵ دسامبر تاريخینده عیسینين دوْغومونون قوْتلاندیغی مسیحی بیر بايرام. آيريجا دوْغوش بايرامی یا کریسمس اوْلاراق دا بيلينير. ۲۰.جی يۆزايلين باشلاريندان بۇیانا کریسمس، مسیحی اوْلمايانلار طرفیندن ده جشن تۇتولور، دينی موْتیفلريندن آیریلمیش، هديه آليش وئريشی اطرافيندا مۆتمرکیز اوْلان بير بايرام اوْلاراق دا قوْتلانمايا باشلاميشدير. بۇ سکولار نوئل ورژنینده افسانوی شخصیت (نوئل بابا) اساس بير نقش اوْينار. میلاد بایرامی، هر ايل دۆنياداکی مسیحیلرين چوْغونلوغو طرفيندن ۲۵ دسامبردا قوتلانير. مسیحیلرین اکثریتده اوْلدوغو اؤلکهلرده نوئل تعطیلاتی ايلباشی تعطیلاتی ایله بيرلشديريلير. نوئل سؤزجوگونون کؤکو لاتينجه ناتاليس (دوْغوم) کلمه سيدير.
قایناقلاردَییشدیر
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Noel»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آبرازیو ماتریال
آبرازیو ماتریال - آبرازیو آلت لرین کسیجی حیصّهسینی تشکیل ائدیرلر. کسیجی ده نه جیکلر شکلینده ایستیفاده ائدیلن بو ماتریال لار کیفایت قدر برک ، ایستی یه داواملی ، چوخلو تیل لره مالیک اولورلار. اونلار ایکی قروپا بؤلونورلر:
- الف ) طبیعی ماتریال لار (کوارتز ، سومباتا ، کوروند ، طبیعی آلماز)
- ب ) مصنوعی (سونی) آبرازیو ماتریال لار (نورمال و آز الکتروکوروند ، مونوکوروند ، سیلیسوم کاربیدی ، بورکاربیدی ، بور نیتریدی و سینتئتیک آلماز)
آبرازیو ماتریال لار اساساً ماشین حیصّهلرینین تمیز اعمالیندا ایستیفاده ائدیلیرلر. مقصدی پارداقلامادا ، هونالامادا جیلالامادا اعمال اولونان سطحین که له کؤتورلویونو آزالتماقدیر.


text:
۱۹ مارس
۱۹ مارس:
- ۱۲۷۹ - یامین دؤیوشونده موغول یۇآن خاندانی٬ ۲۰ مین نفرله ۲۰۰ مینلیک چینلی گۆنئی سوْنق خاندانینین اوْردوسونو مغلوب ائدهرک بۆتون چینده حاکیمیّتینی ساغلادی.
- ۱۴۰۶ - ابن خلدون٬ تونوسلو دۆشونور-تاریخچی اؤلدو (دوْغوم ۱۳۳۲).
- ۱۴۵۲ - اۆچونجو فردریک پاپ طرفیندن تاج تاخیلان سوْن مۆقدّس روم ایمپیراتورو اوْلدو.
- ۱۸۶۶ - عثمانلی دؤولتی سوئز کانالینین آچیلماسینا ایجازه وئردی.
- ۱۸۹۹ - اوتوموبیل یاغی دۆزلدن کاسترول شیرکتی قۇرولدو.
- ۱۹۰۳ - تۆرکیهنین ایلک ایدمان کلوبو اوْلان بئشیکتاش ژ.ک. قۇرولدو.
- ۱۹۲۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری سنا مجلیسی٬ ورسای آندلاشماسینی تأیید ائتمهنی رد ائتدی.
- ۱۹۴۵ - شوروی٬ بیر نوْت ایله ۱۹۲۵ تاریخلی تۆرک-شوروی دوْستلوق-طرفسیزلیک آندلاشماسینی یئنیلهمهیهجگینی بیلدیردی.
- ۱۹۷۰ - غربی آلمانین باشوزیری ایله شرقی آلمانین باشوزیری ایلک دفعه گؤروشدو.
- ۲۰۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قوْشونلاری عیراقا گیردی؛ اۇچاقلاری دا عیراقین غربینی بوْمبالامایا باشلادی.
- ۲۰۱۱ - ۲۰۱۱ لیبی اینقیلابینا مۆداخیله ائتمک اۆچون بیرلشمیش میلّتلر گۆونلیک کومیتهسینین ۱۹۷۳ ساییلی قراری دوْغرولدوسوندا اعتیلاف قۆوّتلری لیبی بوْمبالاماسینی باشلادی.


text:
ویکیپدیا:منفعتلر توققوشماسی
ویکیپدیانین اصلی هدفی بیر طرفسیز بیلیکلیک یاراتماقدیر. منفعتلر توققوشماسی، ویکیپدیانین اصلی هدفی ایله بیر یوْخسا نئچه دَییشدیرنین هدف و منظور ایله تضاد یاراناندا اۆز وئریر. بۇ موخالیف هدفلر، شخصی، جمعی و تشکیلاتی تبلیغ، ایشتیباه ایطلاعات وئرمک یوْخسا آیریلاریندان یئرسیز اینتیقاد ائتمک اوْلا بیلر.
ویکیپدیا عرفوندا منفعتلر توققوشماسی باش وئرنده، دییشدیرمه ائتمگه ایصرار ائتمک پیس بیر ایش ساییلیب، ایشلدنین باغلانماسینا سبب اوْلا بیلر.
ویکیپدیا هامینین دییشدیرمهسی اۆچون آیچق بیر بیلیکلیکدیر، آنجاق بۇ موردلرده دییشدیرمه ائتمک منفعتلر توققوشماسینا باعث اولا بیلر:
- سیزه، سیزین یوْخسا رقیبینیزین تشکیلاتینا مربوط اوْلان مقالهلری دییشدیرمک.
- سیزه، سیزین یوْخسا رقیبینیزین تشکیلاتینا مربوط اوْلان مقالهلر سیلمه اۆچون کاندید اوْلدوغو زامان سس وئرمک
- آیری مقالهلرده سیزه مربوط اولان مقالهیه یئرسیز باغلانتی وئرمک یوْخسا ائشیک باغلانتیلاریندا اؤز شخصی یوْخسا تشکیلاتی سایتینیزین لینکینی یئرلشدیرمک
دیریلرین بیوقرافیسی سیاستینه گۇره مقاله موضوعو اوْلان شخصلر مقاله ایشتیباهلارینی دۆزلدیب، سهو یوْخسا قایناقسیز یازیلاری سیله بیلرلر. بۇ خاص موردده سیزه مربوط اوْلان مقالهنی دییشدیره بیلرسینیز.
منفعتلر توققوشماسی نهدیر؟[دَییشدیر]
ویکیپدیا بیر طرفسیز دایرهالمعارفدیر و اوْندا تبلیغاتی یوْخسا شخصی نظرلر اوْلمامالیدیر. بیر دییشدیرن ویکیپدیا هدفلر ایله طرفسیزلیگی یئرینه اؤز شخصی یوْخسا تشکیلاتی منفعتلرینی یوْخاری تۇتورسا، منفعتلر توققوشماسی ایله اۆز-اۆزه اوْلوبدور.
منفعتلر توققوشماسینین قایناقلاری[دَییشدیر]
مالی[دَییشدیر]
اگر سیز:
- بیر تشکیلات نومایندهسی عونوانیندا ویکیپدیادا چالیشیب، دییشدیرمهلرینیز اۆچون او تشکیلاتدان موستقیم یوْخسا غئیرموستقیم پول یوْخسا مزایا آلیرسینیز
- بیر شیرکت یوْخسا تشکیلات یییه یوْخسا شریک عونوانیندا ویکیپدیادا چالیشیب، اوْ تشکیلاتا باغلی اوْلان مقالهلری دییشدیرمکله داها آرتیق منفعتله پول دالیسیجاسینیز
ویکیپدیادا منفعتلر توققوشماسی یارادان مقالهلرده دییشدیرمهدن وازگئچمهنیزی تاپشیریریق. ویکیپدیانین طرفسیزلیک سیاستی مقالهلرین طرفسیز و اینصافلی یازیلماسینی بیلیندیریر و منفعتلر توققوشماسی بۇ هدفه ضربه وۇرور. یازیلارینیز طرفلی و مالی هدفلرله اوْلورسا، اوْنلاری ویکیپدیایا گؤندرمهیین.
حقوقی[دَییشدیر]
طرفسیزلیگی قوْروماق اۆچون سیز، قوهوملارینیز یوْخسا باغلی اوْلدوغوز تشکیلات طرف اوْلدوغو حقوقی دعوالارا باغلی مقالهلری دییشدیرمکدن چکینین.
اؤزونو تعریف ائتمک[دَییشدیر]
منفعتلر توققوشماسی اؤزونو تعریف ائتمک شیکلینده و تبلیغی لینکلر، شخصی وبسایتلار ویوخسا شخصی عکسلرله اۆز وئره بیلر.
بیوقرافی[دَییشدیر]
بیر آدلیم شخص اوْلورساز دا، اؤزونوز اۆچون مقاله یاراتمایین، آرخایین اوْلون آیری بیر ایشلدن سیزین مقالهنیزی یاراداجاق. آنجاق یاددان چیخمیش اوْلورساز، دانیشیق صفحهلرینده آیری ایشلدنلرله بو موردده دانیشیب، اؤز مقالهنیزی یاراتماق اۆچون اوْنلاری چاغیرین.
باغلیلیق[دَییشدیر]
بیر شخص، موضوع، تشکیلات و ... -یه سیاسی، مذهبی، شخصی، حقوقی یوخسا مالی باغلیلیغیز اوْلورسا، اۇ موردده طرفسیز قالماغیزی چتینلشدیریب، احتمالا منفعتلر توققوشماسی قاباغا گلمهسی اۆچون اوْنا باغلی مقالهلرده اوْلدوقجا دییشدیرمهدن وازگئچمهنیزی تاپشیریریق.
حزبی تبلیغات[دَییشدیر]
حزب چالیشقانلاری طرفیندن هدفلر ایشاعهسی آدلاندیریلمیش ایشلر، غئیر حزبی شخصلرین طرفیندن پروپاگاندا یوْخسا تبلیغات ساییلا بیلر. عوضو اوْلدوغوز تشکیلاتا گؤره مطلب یازساز، منفعتلر توققوشماسینا باعیث اوْلا بیلرسینیز.
اؤزیازما قایناقلار[دَییشدیر]
اؤز یازدیغیز یوْخسا چاپ ائتدیگیز قایناقلاری تکجه ویکیپدیا هدفلرینه اۇیدوغو زمان مقالهلرده ایشلدین. اؤزیازما قایناقلاردان جوخ فایدالانماق، اؤزونو تعریف ائتمک شوبههسی یاراتدیغی اۆچون، بئله موردلرده دانیشیق صفحهسینده آیری ایشلدنلرین باخیشینی یوْخلایین.
ایشلدن صفحهلرینی قیسا بیوقرافی یازماق اۆچون فایدالانماق[دَییشدیر]
آد یازدیریلمیش ایشلدنلر، اؤز ایشلدن صفحهلرینی ویکیپدیا محدودهسینده اوْلان قیسا بیوقرافیلرینی پایلاشماق اۆچون فایدالانا بیلرلر. آنجاق اؤزونوز یوْخسا باخیشلارینیز اۆچون یازی پایلاشیب، یایماق ایسترسینیز، اؤزونوزه بیر وبلاق یوْخسا وبسایت یارادین، چونکو ویکیپدیا سیزین شخصی سرورینیز دئییل.
منفعتلر توققوشماسی قاباغیندا نه ائدک؟[دَییشدیر]
اصلی سیاستلر[دَییشدیر]
بۆتون ویکیپدیا آنا آدفضاسیندا یازیلان یازیلار، ویکیپدیا نه دئییل؟، اورجینال آراشدیرمالارا یئر وئرمهمک، یوْخلانیلابیلرلیک و طرفسیزلیک اساسیندا اوْلمالیدیر. بۆتون دییشدیرنلردن دییشدیرمهلرینده بۇ اصلی سیاستلری رعایت ائتمک گؤزلهنیر.
آدلیملیق[دَییشدیر]
چوخلو منفعتلر توققوشماسی موردلرینده نقشی اوْلان، آدلیملیق معیاریدیر. اوْنا گؤره آدلیملیغی دا نظرده آلمالیییق.
بیر موضوعون ویکیپدیادا مقالهسی اوْلماق اۆچون، آدلیم اوْلمالیدیر. آدلیم اوْلمایان مقالهلر سیلینهجک. آدلیملارین مقالهلرینه آرتیریلان یازیلار دا آراشدیریلیب، قایناقلی اوْلمادان آرتیق آدلیم و بیلیکلیک دیرلی اوْلمالیدیر. مثلا قایناقلا لئوناردو دیکاپریونون سئودیگی یئمگی ایثبات ائده بیلسک ده، بیلیکلیک دیری اوْلمادیغی اۆچون ویکیپدیادا یازا بیلمریک.
نزاکت[دَییشدیر]
هردن سیلمه آداخلیسی مقالهلرین دانیشیغیندا، دییشدیرنلرین منفعتلر توققوشماسی مقالهنین موضوعونون اهمیتی یوخسا آیری بیر ایشلدنین شخصی خصوصیتلرینه گؤره سؤز آچیلماسینا باعیث اوْلا بیلیر، آنجاق بۇنلارین چوخو شخصی حمله میصداقی اوْلوب، مقاله یازانی ویکیپدیادان قوْوا بیلر. لوطفا تکجه مقالهیه گؤره دانیشیب، دانیشیق صفحهلری و دییشدیرمه قیسالاریندان آیری ایشلدنلره گؤره دانیشماغا فایدالانمایین. آیریلارین باخیشلارین دا یاخشی نیت فرضی ایله اوْخویون.
منفعتلر توققوشماسی دانیشیقلاردا[دَییشدیر]
هردن بیر مقالهنین طرفسیزلیگی موردینده دانیشیقلاردا یوْخسا بیر سیلمه آداخلیسی اوْلان مقالهنین سیلینمه سسوئرمهسینده شخصلرین منفعتلر توققوشماسی، اوْنلارین اختلاف نظرلرینه باعیث اوْلا بیلر. آنجاق یاخشی نیت فرضینی نظرده آلیب، آیریلارینا دانیشیقلاردا منفعتلر توققوشماسی تهمتی وۇرمادان چکینین.
هر زمان یاددا ساخلایین: تکجه مقالهیه گؤره دانیشیب نظر وئرین، مقالهنی دییشدیرنه گؤره یوْخ.
لو وئرمهیین[دَییشدیر]
ویکیپدیا ایشلدنلرین تانیلماز قالیب، تاخما آدلا چالیشمالارینا چوخ اهمیت وئریر. منفعتلر توققوشماسی اۆز وئرنده، ایشلدنلرین کیملیگی یئرینه اوْنلارین ائتدیکلرینه گؤره دانیشین.
منفعتلر توققوشماسی اوْلان دَییشدیرنلر[دَییشدیر]
بۇ قیسمت، بیر خاص موضوعدا منفعتلر توققوشماسی اوْلان ایشلدنلره گؤرهدیر.طرفلی ایطلاعاتی ویکیپدیادا یازماق قاداغاندیر.
باخیشلاری بیلیندیرمک[دَییشدیر]
بعضی ایشلدنلر بیر موضوعا اوْلدوقلاری باغلیلیق یوْخسا علاقهنی بیلیندیریلر. چوخلاری بۇ ایشی اؤز ایشلدن صفحهلرینده گؤرورلر. بۇ ایشین بۇ یاخشیلیقلاری واردیر:
- اؤز شخصی علاقهلرینیزی بیلیندیرمکله، آیریلارین سیزین طرفسیزلیگیزه گؤره اعتراضیلارینین قاباغینی آلیر.
- ویکیپدیا دییشدیرنلری سیزین دوزلوگونوزو گؤرورلر.
آنجاق بۇ ایشین بۇ عیبلری ده واردیر:
- بیر کیمسه بۇ اعترافلارینیزی اؤز قاباغینیزدا ایشلده بیلر.
- اۇ خاص موضوعدا دییشدیرمهلرینیز داها چوخ گؤز قاباغیندا اوْلوب، آرتیق توجهلره سبب اوْلا بیلر.
- بیر موضوعا علاقهنیزی بیلیندیرمک، سیزه هئچ بیر حق باغیشلاماییر، آیریلار سیزه تذکور وئریب، یوخسا اوْ موضوعدا دییشدیرمهدن چکینمهنیزی ایستهیه بیلرلر.
مقاله دییشدیرمهسینه گؤره دانیشیق[دَییشدیر]
مقالهلرده بیر دییشدیرمهنی پیشنهاد ائتمک اۆچون، اوْ مقالهنین دانیشیق صفحهسیندن فایدالانین.
بۇ تاپشیریقین ضیمانتلری[دَییشدیر]
اؤزونوز، تشکیلاتینیز، یوْخسا شیرکتینیزه گؤره بیر مقاله یاراتساز، اوْنون یازیلاری اۆستونده کونترولونوز اوْلماییب، اوْنو غئیرعادی یوْللاردان سیله بیلمزسینیز. ویکیپدیادا سیاستلره گؤره هر کیمسه چالیشیب، موناسیب مطلبلری مقالهیه آرتیرا بیلر. اؤزونوز یوْخسا تشکیلاتینیزی ویکیپدیادا تبلیغ ائتمکدن چکینین!. طرفسیز چالیشین، یوْخسا کؤکوندن چالیشمایین!. طرفسیزلیک سیاستی موطلق و دانیشیقسیزدیر.


text:
فرانسه دیلی
فرانسه دیلی (Français) هیند اوروپا دیللرینین بیر عضوو و رومن دیلرینین آلت قولوندان بیر دیل دیر. بۇ دیل هم اوروپادا همده فرانسه نین قدیم موستعمیره اؤلکه لرینده رسمی دیر. بۇ دیلی ۱۳۶ میلیون اینسان آنادیل عنوانیندا و۱۹۰ میلیون اینسان دا ایکینجی دیل دانیشیرلار. فرانسه دیلی بیرلشمیش میللتلر و ۲۲ اؤلکه ده رسمی دی. فزانسه دیلی ،اوروپا بیرلیگینده اینگیلیس و آلمان دیللریندن سوْنرا اؤچونجو بؤیوک دیل دیر.
قایناقلاردَییشدیر
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«زبان فرانسوی»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۴ فوریه ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
لیتوانی-بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی
لیتوانی-بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Lithuanian–Byelorussian Soviet Socialist Republic، فارسجا: جمهوری سوسیالیستی لیتوانی-بلاروس، فرانسهجه: République socialiste soviétique lituano-biélorusse، آلمانجا: Litauisch-Weißrussische Sozialistische Sowjetrepublik، ایتالیاجا: Repubblica Socialista Sovietica Lituano-Bielorussa، روسجا: ЛиToBcko-Бeлopycckaя coBeTckaя coциaлиcTичeckaя pecпyблиka) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. لیتوانی-بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی 1919 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1919 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
لیتوانی-بلاروس شوروی سوسیالیست جومهوریتی


text:
احمد آغا دئدی:
- بیزیم بو گوٍنکوٍ یاشاییشیمیز اوتوروشدان یاتیشا چئوریلیب.
دوٍز اوتوروب ایری باخماق یئرینه، ایری اوتوروب دوٍز باخیریق. ائویمیزه تئلویزیون گلندن بری بیزیم یاشاییشیمیزدان, اوتوروشدان یاتیشا چئوریلدی. اوّللر صندل یا موبول اوٍستوٍنده اوتوروب برنامهلره باخاردیق، سونرا یاواش- یاواش دیوارین دیبینه بیر موٍتککه قویوب اونا سؤیکهنیب برنامهلره باخیردیق، گوٍنبهگوٍن موٍتککهدن سوٍروٍشوٍب قاباغا گئدیردیک. بیر گوٍن گؤردوٍک کی، اوتورماغیمیز یاواش- یاواش اییلیب یاتیشا چئوریلیب. دئمک تئلویزیونا باخاندا موٍتککهنی باشیمیزین آلتینا قویوب، دالی اوٍسته اوزانیب قیچلاریمیزی آچاردیق. اونو دا دئییم کی، برنامهلرین هامیسیندا بو وضعیت اوٍز وئریردی. دئمک اولار، فوتبال موٍسابیقهلری، هیجانلی فیلیملر و سریاللار بیزی یاتیش وضعیتینه سالاردی. اونا گؤره تئلویزیون فیلیم وئرهنده عآئیله عوٍضولریندن سوروشاردیم. بو برنامهیه موٍتککه ایله باخاجاییق؟ دئمک بو برنامهیه باخاندا یئره سریلهجهییک یا یوخ؟
میصراع:
یئره سریلیب باخیب، حظ آپاراق.
او قدهر اوزاناقلی یاشامیشدیق کی، یاواش- یاواش بئله بیر فیکره دوٍشموٍشدوٍک کی، تئلویزیونو ائوین سقفینه نصب ائلهیک. بلکه بوینوموز آرتروز تاپماسین. خوشبختلیکدن ایللر بویودور کی، تئلویزیون برنامهلرینین تأثیریندن اوزانیش وضعیتدن، اوتوروش حالینا گلمیشدیک. بو چوخ یاخشی بیر زاددیر، اونا گؤره کی، قاباقلار اوزاناقلی وضعیتده اولاندا چوخ چتینلیکلرله اوٍزبهاوٍز ایدیک. میثال اوٍچوٍن بیر گئجه سینمایا گئدنده جاماعاتین صفینده بیر کیشی گؤردوٍک. اونون قولتوغوندا بیر موٍتککه وار ایدی. سینمانین ایچینده ده فیلم باشلانجاق، کیشی موٍتککهسینی باشینین آلتینا قویوب و اونا سؤیکهنرک فیلمه باخیردی.
یوخاری مرتبهدهکی قونشوموز ائولرینین ائیوانیندا ماهواره آنتئنی قویوب توٍرکیهنین برنامهلرینه تاماشا ائلهیندن بیزیم ده وضعیتیمیز دییشیلیبدیر. اونلار مرحمت ائلهییب اوزون بیر سیم ده بیزه وئریبلر؛ بلکه بیز ده توٍرکیهنین برنامهلرینه تاماشا ائلهیه بیلک. اوندان سونرا یئنه ده بیز موٍتککهلیک اولدوق. او قدهر اؤز تئلویزیونوموزدا جلب ائدیجی برنامهلر گؤرموٍشدوک کی، توٍرکیه تئلویزیونو هر نه گؤستریردیسه بیزه چوخ یاپیشردی. بونو دا دئییم کی، بو برنامهلری تاماشا ائتمک یاریمچیق سکته ائلهمهیه بنزهییردی. دئمک بیر موٍتککهنین اوٍستوٍنه باش قویوب یئره سریلیب برنامه تاماشا ائلهین کیمین، ماهواره صاحیبی باشقا کانالا گئتمهیه هوسلنیردی. بیزیم گؤزلریمیز برنامهدهکی توریستی یئرلره خومارلانان گمینی بیردن گؤردوٍک، کانال دییشیلیب کئچدی توٍرکیهنین راز-ی بقاسینین اوٍستوٍنه.
آخی حاییف دئییل، اؤزوٍموٍزوٍن راز-ی بقا برنامهمیز اولا- اولا آدام پول خرجلهیه، گیزلینجه ماهواره آنتئنی قورا و سونرا دا اوتوروب مین جوٍره جانسیخیجی قورخو ایچینده توٍرکیهنین راز-ی بقا برنامهسینه باخا.
بونلارین هامیسینی اودماق اولار. اعتراض ائتمهیه ده حاقلی دئییلیک. آخی اونلار اؤز مرحمتلریندن بیزه بیر سیم وئرمیشدیلر، بیز ده اونلاردان چوخ ممنون قالمالیییق. دئمک راز-ی بقانی باشقا بیر دیلده گؤرمهیین بیزه آیری بیر خئیری ده واریدی. آنادیلینده چوخ یالان ائشیتدیییمیزه گؤره باشقا دیلی ائشیتمک بیزی دینجلدیردی.
بیزیم قونشوموزون بیر عئیبی وار: او ایستهییر, بیر آندا ایکی گؤزوٍ ایله تئلویزیونون نئچه کانالینا بیر یئرده باخسین. اونا گؤره ده دالبادال کانال دییشیر. بئله بیر وضعیت یاواش- یاواش بیزی موٍتککهلیکدن چیخاریردی. دئمک بیردن گؤروٍردوٍک تئلویزیونون برنامهسینده قان سو یئرینه آخیر، ایبراهیم تاتلیسئس ده «ماوی، ماوی، ماس ماوی» اوخویور، یا دا کی، مایکل جکسونون سسی آشیق متیناوغلونون آغزیندان چیخیر. دئمهلی سسلرله قیافهلرین بیر- بیرینه اویغونلوغو یوخودور.
او واختدان بری بیز یئنه ده اوتوروش وضعیتینه گلیب و موٍتککه ایله ویدالاشدیق. اؤزوٍموٍزله قرارا گلدیک کی، اگر قیافهلره اویغون اولمایان سسلری ائشیتمهملیییک نهییمیزه گرکدی اؤزگه کاناللاری تاماشا ائلهیک.
سیلاح لا ویدالاشماق


text:
آذربایجان، ۳۰ ارمنی عسگرین جسدینی ارمنیستانا تحویل وئردی
لاچین و سوقووشانین گوئنیینده فضولی ایستیقامتینده آختاریشلار آپاریلدی
آذربایجانین داغلیق قاراباغدا اؤلن۳۰ ارمنی عسگرین جسدینی ارمنیستانا تحویل وئردیگی بیلدیریلدی.
اسپوتنیکین خبرینه گؤره، ۲۳ ژانویهده لاچین و سوقووشانین گوئنیینده فضولی ایستیقامتینده آختاریشلار آپاریلدی. آذربایجان طرفی ۳۰ عسگرین داها جسدینی تحویل وئردی. جسدلر تانینماز حالدا، کیملیک تعیینی اوچون عدلی طب معاینهسینه قرار وئریلدی.
ارمنی طرفینین معلوماتینا گؤره، ۱۳ نوامبردان بری آپاریلان آختاریشلاردا ۱۲۸۱ جسد تاپیلدی.
گئچهن چرشنبه گونو ارمنیستان باشباخان یاردیمچیسی تیگران آوینیان مجلسدهکی چیخیشیندا ۳۴۳۹ جسدین ساواش میدانیندان چیخاریلدیغینی اعلان ائتدی. ارتهسی گون ارمنیستان ساغلیق باخانی آناهیت آوانسیان سون معلوماتلارا گؤره اؤلنلرین ساییسینین ۳۴۵۰ اولدوغونو بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران دؤولت تلویزیونو: اؤلو ساییسی آچیقلاناجاق
"تأسف کی، بو حادثهلر زامانی پلیس ده داخیل اولماقلا ۲۶ نفر حیاتینی ایتیردی"
سوریه سولاریندان اؤلن کؤچمن ساییسی آرتدی
آختارما قورتارما ایشلری نتیجهسینده ایندیه دک ۷۱ نفرین جسدینین تاپیلدیغی بیلدیریلدی
سوریه سولاریندا فاجعه
آرالاریندا فیلیسطین، لینان و سوریه وطنداشلارینین اولدوغو ۳۴ نفرین جسدینین تاپیلدیغی بیلدیریلدی


text:
بیردن اؤزومو عجیب بیر دونیادا گؤردوم. اورادا دوغرودان وار اولان وامپیرلر، زومبیلر، قورد آداملار وار ایدی. چوخ قورخموشدوم. بؤیوک آنامین ائوینی گؤروب، قاپیسینی چالیب، ایچرییه کئچدیم. بؤیوک آنام منی گؤردویونده چوخ سئویندی. منه بیر جادی اولدوغونو دئییب، منی یاخشی بیر جادی اولماغیم اوچون حاضیرلادی. سونرا بیر قابلامادا بعضی وسایللر تؤکوب، سیحیرلی سؤزلری سؤیلهییب، بیرکورهنین ایچینه تؤکدو.
-بؤیوک آنا سوپ پیشیریرسنمی؟
-یوخ جانیم، قارانلیق بیر گوجو یوخ ائتمک اوچون بیر شئی حاضیرلاییرام، سونرا دئیرم.
کوره بیر آز ایشیقلاندی، آمما سؤندو منیم سوالیما جواب وئرمک اوچون یئکه بیر آینانین یانینا گئتدیک، اوردا گؤزل آمما قارا اورکلی بیر قیز گؤردوم. او بوتون جادیلار، قورد آداملار، وامپیرلر و …لری اؤلدوردو. بؤیوک آنام اونو یوخ ائدهجک سیحیرلی وسایللری آلماغا ائشییه گئتدی، بؤیوک آنامین محلهسینده او قارا اورکلی قیزین یاردیمجیسی اولان پیس بیر اوغلان آنامی زورلا، قیزین ائوینه آپاریب اؤلدوردو. چوخ اوزولدوم، نه یاخشی سیحیرلی سؤزلر و بؤیوک آنامین آلیش وئریش لیستهسی ماسادا قالمیشدی. وسایللری آلیب تؤکدوم. سؤیلهدیم ” اججی مججی لاترججی، وامپیر دیشی، گلسین ایشی گؤروم سنی، چیرتان پیرتان یوهاهاها !! …” و کورهیه توکدوم. باشاردیم، کوره یاندی. سونرا لیستهنین دالیسیندا اولان یازینی اوخویوب، دئدییینی ائتدیم، یانی کورهنی دؤرد بؤلوب بیرینی ان بؤیوک یئره، بیرینی لامپانین ایچینه، بیرینی ان بالاجا وامپیرین دیشینه سالدیم، ان چتین ایشیم، سون پارچایی او پیس قیزین باشینا سوخماق ایدی. سوخماق ایستهدیم آمما اولمادی. منی اؤلدوردو. نه یاخشی بؤیوک آنام، بو دونیاداکی ان گوجلو جادی ایدی. او اوچ پارچا سایهسینده اویاندی و قیز بیلمهدن کورهنی باشینا سوخدو. هامی قارانلیق گوجدن قورتولدو. ائوه قاییدماقدایکن بیر داغدان کئچمهلی ایدیک، بیردن بؤیوک آنامین سیحیرلی ماشینی، بوزولدو. درهدن دوشدوک، اوچاغان سوپورگهلریمیز یانیمیزدا دئییلدی، ” آااا….. ” گؤزلریمی آچدیم نه قورخونج و هیجانلا دولو بیر یوخوایدی. بونو دفتریمه یازمالییام. آمما، دور یئنه همن دونیا، یئنه درهدن دوشوشوموز ” آآاااا…” یئنه گؤزومو آچدیم چوخ عجیب ایدی، یوخو ایچینده یوخو. بونو دفتریمه یازمالییام.
*: ۱۳ یاشیندا- تبریزین یارین اوشاق گروهونون یازیچی عضوی


text:
“تافصیل”؛ آچئقلاما یاپماقتئر وە بونو یۆجە آللاە یاپمئشتئر. اۇ شؤیلە بویورور:
ألف، لام، را! بو، آیتلری حاکیم وە حابیر اۇلان آللاە تارافئندان موحکم قئلئنمئش وە دە آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. بؤیلە اۇلماسئ آللاەتان باشقاسئنا قوللوق أتمەمەنیز ایچیندیر. (دە کی:) “بن دە اۇنون طارافئندان سیزە اویارئ یاپان وە مۆژدە ورن بیریییم.” (هود سورەسی؛ )
بو آچئقلاما بللی بیر اوصولە گؤرە یاپئلمئشتئر.
ایمان أدەجکلرە دۇغرو یۇلو گؤسترسین وە ایکرام اۇلسون دییە عیلیم اۆزرە آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گؤندردیک. (آعراف سورەسی؛ )
یۆجە آللاهئن ایندیردیگی اوصولە اویماق گرکمکتەدیر. اۇ شؤیلە بویورور:
گرچک حۆکۆمدار اۇلان آللاە، یۆجەدیر. سانا اۇنون واحیی (آنلام کۆمەلری) تاماملانمازدان اؤنجە قورئانلا حۆکۆم ورمکتە عاجلە أتمە وە؛ “راببیم، بنیم عیلمیمی آرتئر” دە! (طاها سورەسی؛ )
آنلام کۆمەلرینە اویماماق کیتابئن قورئانئنا یاعنی اۇنون اوصولونە اویماماق آنلامئنا گلیر. کیتابئن موعجیزوی یؤنۆ قورئان اۇلماسئدئر.
دە کی: “بو قورئانئن بنزەرینی گتیرمک ایچین اینسانلار وە جینلر بیر آرایا گلسەلر اۇنون بیر بنزەرینی گتیرەمزلر؛ ایستەرسە سئرت سئرتا ورمیش اۇلسونلار.” (ایسرا سورەسی؛ )
اۇنو قورئان شکلیندە تۇپلاماق، یاعنی ایندیگی دیل اؤلچۆ آلئناراق بللی بیر اوصولە گؤرە لافئظلارئندان حارەکتلە تۆکتیلەمز آنلام اؤرگۆسۆنە صاحیب بیر شکیلدە اۇلوشتورماق آنجاق یۆجە آللاهئن یاپابیلەجگی بیر ایشتیر. قورئاندا بنزەرینین اۇلوشتورولامایاجاغئنا دائیر مەیدان اۇقومالاردا آلتئ چیزیلن نۇقطا کیتابئن بو یؤنۆدۆر.
نیتەکیم طابیعاتتاکی دنگەیی دە اۇنون دئشئندا کیمسەنین قورامایاجاغئ بیر گرچکتیر. اینسانلار طابیعاتتان اۇنون قۇیدوغو اؤلچۆلرە گؤرە یارارلانئر آما طابیعاتئ دیزاین أدەمز، قانونلارئنئ اۇلوتورامازلار. حاتتا آللاهئن طابیعاتا قۇیدوغو دنگەلری بۇزمایا چالئشئرلارسا سئقئنتئنئن أن بۆیۆگۆیلە یینە کندیلری قارشئ قارشئیا قالئرلار. بنزەر شکیلدە، آللاهئن کیتابئنداکی اوضولۆ دیققاتە آلمادان، اۇنون کیتابئنداکی دنگەلری گؤزتمەدن دینی آنلایان وە آنلاتانلار دا سئقئنتئ یاشار وە یاشاتئرلار. آنجاق بو سئقئنتئنئن آحیرت اوزانتئسئ دا اۇلاجاغئ ایچین کیتاب قۇنوسوندا اوصولە اویماماق بۆیۆک حاطا اۇلاجاقتئر.
کلیمەنین قورئانداکی قوللانئم آلانلارئ
“تەویل” کلیمەسینین قورئانئن یدی سورەسیندە، اۇنبش آیتتە اۇنیدی دفعا گچتیگینی سؤیلەمیشتیک. کلیمەنین قوللانئم آلانلارئنئ گروپلاندئراراق شؤیلە سئرالایابیلیریز:
آ- آحادیثین تەویلی (تأویل الأحادیث)
یوسوف سورەسینین اۆچ آیتیندە بو ایفادە گچر.
بیلیندیگی اۆزرە هنۆز کۆچۆککن یوسوف بیر رۆیا گؤرۆر، باباسئ بو رۆیاسئنئ قاردشلرینە آنلاتماماسئنئ سؤیلەر. آردئندان آللاە تعالا، یوسوفا (ع) اۇلایلارئن تەویلینی یاعنی باغلانتئلارئنئ اؤگرتەجگینی بیلدیریر. آیت شؤیلەدیر:
بو بؤیلە اۇلور؛ دەمک کی راببین سنی سچەجک وە اۇلایلارئن یۇرومونو (تەویلینی) اؤگرتەجک، سانا وە یاعقوب عائیلەسینە أتتیگی اییلیکلری دە تاماملایاجاقتئر. نیتەکیم داحا اؤنجە آتالارئن ایبراهیمە وە ایسحاقا اۇلان اییلیکلرینی تاماملامئشتئ. سنین راببین بیلیر، دۇغرو قارارلارئ وریر. (یوسوف سورەسی؛ )
سؤزلۆکلر “أحادیث” کلیمەسینین “الحدیث” یاحود “احدوثة” کلیمەسینین چۇغولو اۇلدوغونو سؤیلەرلر. بو اۇلایئن، گؤرۆنتۆنۆن حاتتا رۆیانئن دیلە گتیریلمیش، دؤکۆلمۆش حالینە “حادیث” یا دا “اوحدوثە” دەنەبیلیر. راغئب أل-ایصفاهانی؛ “ایستەر آیئق ایستەر اویقو حالیندە اۇلسون کیشییە دویما یاحود واحی یۇلویلا اولاشان هر کلاما ‘حادیث’ دەنیر” دەر.
ایکی آیتتە گچمیش تۇپلولوقلارئن ‘أحادیث’ حالینە گتیریلمەسیندن باحثەدیلمکتەدیر. بو، اۇنلارئن باشلارئنا گلنلرین سۇنراکیلر ایچین حیکایە حالینە گلمەسی آنلامئندادئر. یوسوفا أحادیثین تەویلینین اؤگرتیلمەسی، ایستەر یاشانمئش اۇلسون ایستەر رۆیا، سؤزە دؤکۆلنلرین باغلانتئلارئنئن اؤگرتیلمەسی آنلامئندا اۇلمالئدئر. عاینئ قوللانئم سورەنین وە آیتلری ایچین دە سؤز قۇنوسودور. آیتتە، یوسوف (ع)، رۆیا داحیل بیر عؤمۆر بۇیو تۆم اۇلایلارئن تەویلی یاعنی باغلانتئلارئندان باحثەدییۇر اۇلمالئدئر.
ب- آحلامئن تەویلی (تأویل الأحلام)
یوسوف سورەسینین بیر آیتیندە بو ایفادە گچر. گؤردۆگۆ رۆیانئن یۇرومونو یاپمالارئ ایچین تۇپلادئغئ کیشیلر ملیکە شؤیلە دەرلر:
دەدیلر کی: “ایرتیباطسئز سمبۇللر بونلار. بؤیلە ایرتیباطسئز سمبۇللرین باغلانتئسئنئ بیز بیلەمییۇروز.” (یوسوف سورەسی؛ )
“أحلام” رۆیادا گؤرۆلن گؤرۆنتۆلر، سمبۇللر آنلامئنا گلن “حلم” کلیمەسینین چۇغولودور. “أضغاث” ایسە بیتکی ساپلارئندان اۇلوشان دمت آنلامئنا گلن “ضغث” کلیمەسینین چۇغولودور. صاد سورەسینین آیتیندە دە کلیمە؛ “اۇتلاردان اۇلوشان بیر دمت” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر.
دمتین ایچیندەکی ساپلار آراسئندا طابیعی بیر باغ یۇقتور. اۇنلارئ بیر آرادا توتان صونعی بیر باغدئر.
آداملارئن ملیکین رۆیاسئنئ تاعبیر أدەمەمەلرینین سببی، رۆیادا گؤردۆگۆ سمبۇللرین گرچک اۇلایلارلا آراسئنداکی باغلانتئیئ قورامامالارئدئر. ذاتن؛ “بؤیلە ایرتیباطسئز سمبۇللرین باغلانتئسئنئ بیز بیلەمییۇروز” دیەرک بونو رۆیاداکی سمبۇللرین دۆنیوی قارشئلئقلارئنئ قورامادئقلارئنئ سؤیلەمیش اۇلویۇرلار. گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە آیتتە گچن “تەویل” کلیمەسی؛ “باغلانتئسئنئ قورماق، پارچالارئ بیرلشتیرمک” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر.
ج- رۆیانئن تەویلی (تأویل الرؤیا)
یوسوف سورەسینین آیتیندە، یاعنی قئصصانئن سۇنوندا یوسوف (ع) چۇجوقلوغوندا گؤردۆگۆ رۆیانئن باغلانتئسئنئن تاماملاندئغئنئ ایفادە أتمک ایچین؛ “هذا تأوەل رؤیای من قبل” دەر. بو؛ “ایشتە داحا اؤنجە گؤردۆگۆم رۆیانئن تەویلی بودور” دەمکتیر. بونونلا، هنۆز بیر چۇجوق ایکن گؤردۆگۆ رۆیانئن باغلانتئسئنئن قورولدوغونو قاصدەتمکتەدیر. عاینئ سورەنین اۆچ آیتیندە دە “بتأویلە” شکلیندە رۆیایئ تمثیل أدن ضامیرە موضاف اۇلاراق “تەویل” کلیمەسی گچمکتەدیر وە یینە قاصدەدیلن یوسوفون (ع) زیندان آرقاداشلارئنئن گؤردۆگۆ رۆیالارئن گرچک حایاتلا باغلانتئلارئدئر.
د- صابئر گؤسترەمەدیگین شەیلرین تەویلی (تأویل ما لم تستطع علیە صبرا)
کهف سورەسینین ایکی آیتیندە موسانئن (ع)، آرقاداشلئق أتتیگی کیشینین یاپئپ أتتیکلری قارشئسئندا صابرەدیپ ایعتیراض أتتیگی اۇلایلارئن آرقا پلانئ آنلامئندا “تأویل ما لم تستطیع علیە صبرا” ایفادەسی گچمکتەدیر. بیلیندیگی اۆزرە موسا (ع)، آللاهئن، قاتئندان بیلگی ورەرک ایکرامدا بولوندوغونو بیلدیردیگی قولا -کی بو بیر ملک اۇلمالئدئر- یۇل آرقاداشلئغئ تکلیف أدینجە ملک اۇنا: “سن بنیملە بیرلیکتە اۇلمایا دایانامازسئن، ایچیۆزۆنۆ بیلمەدیگین بیر شەیە ناسئل دایاناجاقسئن” دەمیش، یینە دە موسانئن (ع) ائصرارئ اۆزرینە برابر یۇلا چئقمئشلاردئ. یۇلدا، هر اینسان گیبی موسانئن (ع) آنلام ورەمەدیگی وە ایعتیراضدا بولوندوغو بیرتاقئم حادیثەلر یاشانمئش، أن سۇنوندا ملک؛ “دایانامایاجاغئن شەیلرین سانا ایچیۆزۆنۆ (تەویلینی) بیلدیرەجگیم؛ “سأنبئک بتأویل ما لم تستطیع علیە صبرا” دیەرک یاپتئقلارئنئن گرکچەلرینی آرقا پلانلارئنئ موسایا (ع) آنلاتمئش وە “ذلک تأویل ما لم تستطح علیە صبرا = ایشتە صابئر گؤسترەمەدیگین شەیلرین باغلانتئسئ بو” دەمیشتی.
آیتتە گچن تەویل کلیمەسی، موسانئن (ع) شاهید اۇلدوغو، آنلام ورەمەدیگی وە ایعتیراض أتتیگی اۇلایلارئن آرقا پلانئنئ ایفادە أتمکتەدیر. بو آیتتن حارەکتلە “تەویل” کلیمەسینە؛ “هرحانگی بیر اۇلایئن آنلاشئلماسئنئ ساغلایان آرقا پلان” آنلامئ وریلەبیلیر.


text:
- حاطئرلایئن! حانی بیر زامانلار یاشادئغئنئز یردە سیز، أزیلن بیر آزئنلئقتئنئز؛ اینسانلارئن سیزی قاپئپ گؤتۆرمەسیندن قۇرقویۇردونوز. آللاە، سیزە یر یورت وردی، یاردئمئ ایلە سیزی دستکلەدی وە تمیز رئزئقلارلا رئزئقلاندئردئ کی گؤرەولرینیزی یرینە گتیرەسینیز.
- أی اینانئپ گۆوننلر! آللاها وە رسولۆنە /ألچیسینین گتیردیگینە حائینلیک أتمەیین. سیزە أمانت أدیلنلرە دە بیلە بیلە حائینلیک أتمەیین!
- ماللارئنئزئن وە چۇجوقلارئنئزئن بیرر ایمتیحان سببی اۇلدوغونو، آللاە قاتئندا دا بۆیۆک بیر اؤدۆلۆن بولوندوغونو بیلین.
- أی اینانئپ گۆوننلر! آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئرسانئز اۇ، سیزدە دۇغرویو یانلئشتان آیئرما یتەنگی اۇلوشتورور، کؤتۆ ایشلرینیزی اؤرتر وە سیزی باغئشلار. آللاە بۆیۆک ایکرام صاحیبیدیر.
- اۇ کافیرلر، بیر زامانلار سنی توتوقلاماق، اؤلدۆرمک یا دا سۆرگۆن أتمک ایچین پلان قورویۇرلاردئ. آللاە دا پلان قورویۇردو. أن ایی پلان قوران آللاەتئر.
- اۇنلارا آیتلریمیز اۇقونونجا: “تامام دینلەدیک، ایستەسک بونون بنزەرینی بیز دە سؤیلەریز. بو، اؤنجەکیلرین یالان یانلئش یازئلارئندان باشقا بیر شەی دگیلدیر.” دەدیلر.
- بیر کرەسیندە دە شؤیلە دەمیشلردی: “آللاهئم! أگر بو قورئان سنین قاتئندان گرچکسە گؤکتن اۆستۆمۆزە تاش یاغدئر یا دا بیزی آجئقلئ بیر عاذابا چارپتئر.”
- حالبوکی سن آرالارئندا ایکن آللاە اۇنلارا عاذاب أدەجک دگیلدی. اۇنلار باغئشلانما دیلەدیکلریندە دە عاذاب أدەجک دگیلدیر.
- اۇنلار سیزی مسجیدی حارامدان أنگللـەییپ دورورلارکن، نە آیرئجالئقلارئ وار کی، آللاە اۇنلارا عاذاب أتمەسین؟ اۆستەلیک اۇرایئ یؤنتمەیە لایئق اۇلانلار آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنانلاردان باشقاسئ اۇلاماز. آما اۇنلارئن چۇغو بونو بیلمزلر.
- اۇ بەیتین /کاعبەنین یانئندا یاپئپ دوردوقلارئ عیبادت، ائسلئق چالماق وە أل چئرپماقتان عیبارتتیر. کافیرلیک أتمەنیزە قارشئلئق تادئن باقالئم بو عاذابئ!
- کافیرلیک أدنلر، ماللارئنئ آللاهئن یۇلوندان أنگللـەمک ایچین حارجئیۇرلار وە حارجامایا دا دوام أدەجکلردیر. یاپتئقلارئ حارجامالار، داحا سۇنرا ایچلریندە بیر یۆرک آجئسئنا دؤنۆشەجک وە سۇنوندا ماغلوب اۇلاجاقلاردئر. کافیرلیک أدنلر، جهننمە تۇپلاناجاقلاردئر.
- آللاە بونو، کؤتۆلری اییلردن آیئرماق، کؤتۆلری تئقئش تئقئش بیر آرایا گتیریپ یئغماق وە حپسینی جهننمە آتماق ایچین یاپار. قایبەدەجک اۇلانلار ایشتە اۇنلاردئر.
- کافیرلیک أدنلرە دە کی: “کافیرلیکلرینە سۇن وریرلرسە داحا اؤنجە یاپتئقلارئ باغئشلانئر؛ آما تکرار دؤنرلرسە اؤنجەکیلرە اویغولانان یاسا اۇنلارا دا اویغولانئر.
- سیزینلە ساواشانلار ایلە ساواشئن کی، فیتنە (ساواش آتشی) یۇق اۇلسون وە آللاهئن قۇیدوغو دۆزن تۆمۆیلە حاکیم اۇلسون. ساواشمایئ بئراقئرلارسا، شۆبهەسیز آللاە اۇنلارئن یاپماقتا اۇلدوقلارئنئ دائیما گؤرۆر.
- ساواشا دؤنرلرسە بیلین کی، آللاە سیزین أن یاقئنئنئزدئر. اۇ نە گۆزل یاقئن وە نە گۆزل یاردئمجئدئر!
- أگر آللاها وە فورقان گۆنۆندە (دۇغرو ایلە یانلئشئن آیرئلدئغئ گۆن)، اۇ ایکی اۇردونون چارپئشتئغئ گۆن، قولوموزا ایندیردیگیمیزە اینانئیۇرسانئز بیلین کی آلدئغئنئز هر غانیمتین بشتە بیری آللاهئن وە ألچیسینین، ألچینین أن یاقئنلارئنئن، یتیملرین، چارەسیزلرین وە یۇلجولارئندئر (بشتە دؤردۆ دە عاسکرلریندیر). آللاە، هر شەیە بیر اؤلچۆ قۇیار.
- سیز وادینین (مدینەیە) أن یاقئن یاماجئندا، اۇنلار وادینین أن اوزاق یاماجئندا، کروان ایسە سیزین آلت طارافئنئزدایدئ. سؤزلشسەیدینیز بؤیلە دنک گتیرەمزدینیز. آما آللاە، قارارلاشتئرئلان بیر ایشی گرچکلشتیرسین؛ اؤلن گرچگی گؤرەرک اؤلسۆن، یاشایان دا گرچگی گؤرەرک یاشاسئن، دییە بؤیلە یاپتئ. ألبتتە دائیما دینلەین وە بیلن آللاەتئر.
- (أی موحاممد!) آللاە اۇنلارئ رۆیاندا سانا آز گؤستردی. أگر چۇق گؤسترسەیدی کسینلیکلە داغئلئر وە ساواشما قۇنوسوندا کسینلیکلە آنلاشمازلئغا دۆشردینیز آما آللاە، سیزی بو حالە دۆشمکتن قورتاردئ. چۆنکۆ اۇ ایچینیزدە اۇلانلارئ بیلیر.
- اۇنلارلا (مککە اۇردوسویلا) قارشئلاشتئغئنئزدا دا آللاە، سیزین گؤزۆنۆزدە اۇنلارئ آز گؤسترمیش، اۇنلارئن گؤزۆندە دە سیزی آز گؤسترمیشتی. آللاە، قارارلاشتئرئلان بیر ایشی گرچکلشتیرسین دییە بؤیلە یاپمئشتئ. بۆتۆن ایشلر آللاها عارض أدیلیر.
- أی اینانئپ گۆوننلر! بیر بیرلیکلە قارشئ قارشئیا گلینجە سئقئ دورون وە آللاهئ (اۇنون سؤزلرینی) حپ عاقلئنئزدا توتون کی، هدفینیزە اولاشاسئنئز.
- آللاها وە رسولۆنە /ألچیسینین گتیردیگینە گؤنۆلدن بۇیون أگین! بیربیرینیزلە چکیشمەیین یۇقسا داغئلئرسئنئز وە گۆجۆنۆز گیدر. سیز صابئرلئ اۇلون (دوروشونوزو بۇزمایئن). آللاە صابرەدنلرلە برابردیر.
- چالئم ساتماق وە اینسانلارا گؤستریش یاپماق ایچین یورتلارئندان چئقان وە آللاهئن یۇلوندان أنگللـەینلر گیبی اۇلمایئن. آللاە، اۇنلارئن یاپماقتا اۇلدوقلارئنئ چپەچەورە قوشاتئر.
- شەیطان، یاپتئقلارئنئ گۆزل گؤسترمیش وە شؤیلە دەمیشتی: “بوگۆن اینسانلاردان سیزی ینەبیلەجک بیری یۇقتور؛ بن سیزین یانئنئزدایئم.” ایکی بیرلیک (قارشئ قارشئیا گلیپ) بیربیرینی گؤرۆنجە دە گری چکیلدی وە شؤیلە دەدی: “بن سیزدن اوزاغئم. بن سیزین گؤرەمەدیگینیزی (ملکلری) گؤرۆیۇروم. بن آللاەتان قۇرقارئم. آللاهئن جزالاندئرماسئ چتیندیر.”
- حانی (مککە اۇردوسونا قاتئلان) مۆنافئقلار ایلە قالبلریندە حاستالئق اۇلانلار دا: “بونلارئ اۇنلارئن دینی آلداتمئش” دییۇرلاردئ. حالبوکی کیم آللاها گۆونیپ دایانئرسا باشارئلئ اۇلور. دائیما اۆستۆن اۇلان وە بۆتۆن قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر.
- ملکلر وفات أتتیریرکن اۇ کافیرلری بیر گؤرسن! یۆزلرینە وە آرقالارئنا ووراراق اۇنلارا: “یانغئن عاذابئنئ تادئن باقالئم!” دەرلر.


text:
عباسی خلافتی
عباسیلر خیلافتی (۷۵۰-۱۵۱۷) (عربجه: الخلافة العباسیة الإسلامیة) عرب خیلافتینده اومویلردن سوْنرا حاکیمیته ییهلنمی دؤولتی. و بعضاً بغداد خیلافتی آدلاندیریلیر. عباسی خیلافتینین ترکیبینه عرب اؤلکهلری، قافقاز، آذربایجان و ایران(۹-جو عصرین اوّلینه قدر)، اوْرتا آسیانین جنوبو، میصر، و ده شیمالی آفریقا(۹-جو عصره قدر) داخیل ایدی. موستقیل دؤولت کیمی ۷۵۰-جی ایلدن ۹۴۵-جی ایلده، آل بویه سولالهسی طرفیندن ایشغال ائدیلنه قدر مؤوجود اوْلوب. آل بویه سولالهسی بغداددا اوْنون ۱۰۵۵-جی ایلده سلجوقلولار طرفیندن آلینماسینا قدر آغالیق ائدیب. عباسی خیلافتی آدی آلتیندا هم ده، بغداددا (۷۶۲-۱۲۵۸)، اوْنون ائلخانیلر طرفیندن آلینماسیندان سوْنرا ایسه قاهیرهده، اوْنون عثمانلی ایمپیراتورلوغو طرفیندن ۱۵۱۷-جی ایلده آلینماسینا قدر مملوک سلوطانلارینین یانیندا مؤوجود اوْلموش، موسلمان دینی دؤولت قۇرولوشو فوْرماسی نظرده توتولور.
عۆمومی معلوماتدَییشدیر
عباسیلر خیلافتی، الینده هم روحانی هم ده دونیوی حاکمیتیتی بیرلشدیرن خلیفهنین باشچیلیغی آلتیندا اوْلان بیر دؤولتدیر. دایاقلاری عرب طایفه لری اوْلان امویلر خیلافتیندن (۶۶۱-۷۵۰) فرقلی اوْلاراق، عباسیلر خیلافتی داها چوْخ، بۇ دؤولته داخیل اوْلان مۆختلیف اؤلکهلرین فئوداللارینین ماراقلارینی ایفاده ائدیردی. ایلک عباسیلر دؤنمینده ۸-۹-جی عصرلرده ایرانلی فئوداللاری اؤزل اؤنم داشیماغا باشلادیلار. عباسیلر خیلافتینده اساس چیفتلیک (مزرعه) ساحهسی، سۇوارما یا اساسلانان اکینچیلیک ایدی، اساس اۆرتیم (تولید)چی ایسه تحکیملی وضعیته سالینان کندلی ایدی. کؤچری و اوْتوراق مالدارلیق همچین، آما اکینچیلیکدن سوْنرا، مؤهوم ایدی.
قۇرولوشودَییشدیر
توْرپاقلارین مؤهوم حیصّه سی فورمال اوْلاراق دؤولتین مولکیتی حساب اوْلونوردو. بۇنون اساسیندا خزینه اکینچیلردن توْرپاقدان و، دؤولتین سۇوارما سیستمیندن یارارلانما حاقی کیمی وئرگی ییغیردی. دؤولتین توْرپاغینین بیر حیصّه سی اقطاع کیمی ساواش خیدمتینین تأمیناتی کیمی فئوداللارا وئریلیردی. اؤزل ایله توْرپاغی، فئودالا محصولون ۵۰% و داها چوْخ قدرینی اؤدمک شرطی ایله، ایجارهیه گؤتورن کندلیلرین وضعیتی آغیر ایدی.
ساواشلردَییشدیر
عرب-خزر ساواشلریدَییشدیر
عباسیلرین دؤورو اساساً خزرلرله ساواشین سوْن دؤورونه عاییددیر.
عرب-بیزانس ساواشلریدَییشدیر
عۆصیانلاردَییشدیر
خورّمیلر حرکاتیدَییشدیر
فئودال آسیلیلیغین گوجلنمهسی، آنتیفئودال عۆصیانلارا گتیریردی. ان مشهورلاری –خوراسانداکی (۷۵۵)، اوْرتا آسیادا موغانین(۷۷۶-۷۸۳)، و آذربایجاندا خرّمیلرین(۸۱۶-۸۳۷)، طبریستاندا مازیارین(۸۳۹) و آیری عۆصیانلاری ایدی.
مدنیت و اینجه صنعتدَییشدیر
علمدَییشدیر
بغداد خیلافتینین سوقوطودَییشدیر
هولاکولر عرب خیلافتینه سوْن قوْیدولار.
نتیجهلردَییشدیر
عباسیلر خیلافتینین سوقوطو مواسیرلرینه سارسیدیجی ضربه اوْلموشدو. تاریخچیلر بۇ حادیثهنی دۆنیانین آخیری ایله مؤ قایسه ائدیردیلر، بغداد آز قالا ۵۰۰ ایل عرضینده اؤز اوّلکی قودرتینی برپا ائده بیلمهدی. شهرین آلینماسیندا اؤزل جانفشانلیق گؤسترن میسحی ارمنی و گورجولرین، و ده سلیبچی دستهلرینین ایشتیراکی بغدادین اهالیسینین کۆتلوی(توده) سویقیریما معروض قالماسینا گتیردی. بعضی معلوماتلارا گؤره ۲ میلیون اهالیسی اوْلان شهرین اهالیسینین اکثریتی اؤلدورولموش و اسیر آپاریلمیشدی. عرب خیلافتی زامانی یارادیلمیش مثلسیز مادی و معنوی ارث محو ائدیلمیش و تالانمیشدیر.
خیلافت قاهیرهیه کؤچموش و ۱۵۱۷-جی ایلده میصر عثمانلیلار طرفیندن آلیناندان سوْنرا اوْنلارا کئچمیش.
شاهلاریدَییشدیر
اونلارین باشلانیشی سفاحدیر. سوندا هولاکوخان موغول شاهی اونلاری مغلوب ائتدی لاکین اونلارمیصرین قاهره شهرینده حؤکومتلرین ایللرله ساخلادیلار.
قایناقلاردَییشدیر
en ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Abbasid_Caliphate&action»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
«اورهیینه دؤنوشسوز بیلیط» کیتابینین آچیلیش تؤرهنی
تانینمیش شاعر ایلقار مؤذنزادهنین «اورهیینه دؤنوشسوز بیلیط» کیتابینین آچیلیش تؤرهنی نیر شهرینده کئچیریلدی.
اردبیل شهرینین ادواری انجمنلرینین اداره هئیتینین امکداشلیغیلا ایسفندین آیینین بیرینده نیر شهرداریسینین سالونوندا قورولان بو تدبیرده اردبیل، نیر و نمین شاعرلری اؤز اثرلریندن اوخویوب و شاعر ایلقار مؤذنزادهنین بیرینجی اثری حاقیندا فیکیر سؤیلهدیلر.
ایلقار موذنزاده ۱۳۶۳-جو ایل مهر آیینین ییرمی آلتیسیندا خییوو شهرینده دونیایا گؤز آچمیش. دیپلم تحصیلاتینی بو شههرده بیتیریب، پیسخولوژی ساحهسینده یوکسک لیسانس آلیب و ایندیسه همن ساحهده فعالیت گؤستریر. آذربایجان ادبیاتینا گلدیکده ۱۵ ایلدن آرتیقدیر کی یازیر. یارادیجیلیغینین ایلک ژانری داها آرتیق قیسا حئکایهلر یازماق اولوب؛ عینی حالدا شاعر کیمیده ادبی جمعیتیمیزده چیخیش ائتمیشدیر. یارادیجیلیق ایللرینده بیر نئچه ادبی یاریشلارین غالبی اولوبدور. او جوملهدن ۲۰۰۹ینجی ایل «ماراغا آلما فئستیوالی» نین سربست شعر بؤلومونون بیرینجیلیگی، ۲۰۱۰ – «آنامین یایلیغی شعر فئستیوالی»نین کلاسیک شعر بؤلومونون بیرینجیلیگی، ۲۰۱۳ – اردبیلین «حدیث عشق» آدلی اؤیکو یاریشماسینین بیرینجیلیگی و ۲۰۱۴- «تبریز ادبی اؤدولو»نون حئکایه بؤلومونون بیرینجیلیگی اونون یارادیجیلیق اوغورلاریندان ساییلیر. بو ایللرده ایلقارین بیر چوخ شعر، حئکایه و ادبی تنقیدی مقالهلری «آفتاب آذربایجان»، «هفته نامه خیاو»، «هفته نامه موج بیداری»، «هفته نامه سهیل»، «چیراق» درگیسی، «هفته نامه بانگ ساوالان»، «کولتور گئجهسی»، «آذری»، «دیلمانج» و ائلهجهده آذربایجان جومهوریسی و تورکیهنین قزئت و ژورناللاریندا یاییلمیشدیر. «اورهیینه دؤنوشسوز بیلیط» کیتابی شاعر ایلقار مؤذنزادهنین چاپ اولموش ایلک اثریدیر.


text:
روسیه بیر قطار امریکا قوشمه ایالتلری وطنداشی گه قره ته چیکلاو قراری قبول قیلیب آلدی
بولرنینگ ایچیده دولت باشلیغی نینگ عایله سی هم بار
روسیه ایچلریده امریکا قوشمه ایالتلری دولت باشلیغی جوبایدن نینگ تورموش اورتاغی و قیزی هم بولمیش 25 نفر امریکا وطنداشی گه چیکلاو عملی قیلیش قرارینی قبول قیلیب آلدی.
روسیه تشقی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن بیریلگن بیاناتده امریکا قوشمه ایالتلری تامانیدن روس سیاسی متخصص و همجمعیتده تن آلینگن کیشیلرگه قره ته عملی قیلگن چیکلاونی تاباره کوپه یتیرگن لیگی بیلدیریلدی.
اوشبو قرارگه جواب اوله راق 25 نفر امریکا قوشمه ایالتلری وطنداشی گه روسیه گه کیریشی نینگ مدتسیز اوله راق توخته تیلگن لیگی شونده ی بولیب خوددی شو کیشیلر بولگن رویخط یایینلنگن لیگی معلوم قیلیندی.
بو رویخطده روسیه گه قرشی چیکلاولر بیلن تیگیشلی تکلیفلر ترتیبله گن « McFaul-Yermak » گروهی اعضالری، سناتورلر و عالی بیلیم یورتی ایشلاوچیلری اورین آلماقده.
خوددی شو رویخط گه امریکا قوشمه ایالتلری دولت باشلیغی جوبایدن نینگ تورموش اورتاغی و قیزی هم بار.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/رویدادلار
- ۱۸۶۹ - توماس ادیسون اوزو یارادان رای آلماق ماشینین ثبته یئتیردی.
- ۱۹۵۸ - شاردوقول فرانسهنین باش وزیری اولدو.
- ۱۹۸۰ - سیانان آمریکالی تد ترنرین ۲۴ ساعاتلیق خبر کانالی دونیادا ایشه باشلادی.
- ۱۹۹۰ - آمریکا و شوروی باشچیلاری شیمیایی سیلاحلارین ایستیفاده اولونماماسینا گوره بیر قرارداد ایمضالادیلار.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۹۲۶ - مریلین مونرو آمریکالی اویونچو
- ۱۹۳۷ - مورقان فریمن آمریکالی اویونچو و فیلم یؤنئتمنی، اسکار جایزهسین قازانان
- ۱۹۷۴ - آلانیس موریست آمریکالی-کانادالی خواننده، ترانه یازان و اویونچو
- ۱۹۸۲ - ژوستین انه بلژیکلی تنیسچی
- ۱۹۸۸ - خاویر هرناندز بالکازار مکزیکلی فوتبالچی، منچستر یونایتد فوتبول کولوبونون فوتبالچیسی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۸۴۱ - نیکولا آپر فرانسهلی مخترع
- ۱۸۴۶ - اونآلتیجی گرگوری رومون کاتولیک کلیساسینین پاپلارینان
- ۱۸۶۸ - جیمز بیوکنن آمریکانین اونبئشینجی رئیسجومهور
- ۱۹۵۲ - جان دیویی آمریکالی فیلسوف
- ۱۹۶۸ - هلن کلر (عکسده) آمریکالی کار و کور معلیم و یازیچی
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ذیالقعده/رویدادلار
- ۱۷۹۳ - ماکسیمیلیان روبسپیر، بؤیوک فرانسه اینقیلابینان سونرا ۲۹ نفری «اینقیلاب ضیدی» آدیله اعداما محکوم ائیلهدی.
- ۱۹۲۴ - آمریکا کنگرهسی بو اؤلکهنین تمام دوغما آداملارینا (قیرمیزی دریلره)، آمریکا تابعیتی وئردی.
- ۱۹۴۶ - ایکینجی دونیا ساواشینان سونرا، ایتالیا خالقی بیر رفراندوم بویوندا سلطنت حکومتین جومهوریته چئویردیلر.
- ۱۹۵۳ - ایکینجی الیزابت، اینگیلیس ملکهسی، لندن شهرینده «وست مینیستر» کیلیساسیندا تاجگذارلیق ائیلهدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۷۴۰ - مارکی دو ساد فرانسهلی یازیچی و فیلسوف
- ۱۸۴۰ - توماس هاردی (عکسده) اینگیلیسلی رومانیازان و شاعیر
- ۱۸۵۷ - کارل آدولف قیلروپ دانمارکلی شاعیر و رومانیازان
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ذیالقعده/اولوملر
- رویدادلار
- ۱۹۵۹ - سنقاپور بؤیوک بریتانیادان آیریلدی و ایستیقلالا ال تاپدی.
- دوْغوم گونلری
- ۱۸۰۸ - جفرسون دیویس آمریکالی سیاستچی
- ۱۹۲۵ - تونی کرتیس آمریکالی اویونچو
- ۱۹۲۶ - آلن گینزبرگ آمریکالی شاعیر
- ۱۹۳۱ - رائول کاسترو کوبانین ایندیکی رهبری، فیدل کاسترونین قارداشی
- ۱۹۸۶ - رافائل نادال اسپانیالی تنیسچی
- اؤلوم گونلری
- ۱۳۶۸ ـ سئید روحالله خمینی، ایران ایسلام جومهوریتینین رهبری
- ۱۸۷۵ - ژرژ بیزه فرانسهلی بستهکاری رمانتیک عصرینده.
- ۱۸۹۹ - یوهان اشتراوس (عکسده)، اتریشلی و دونیانین شؤهرتلی بستهکاری.
- ۱۹۲۴ - فرانتس کافکا یازیچی.
- ۱۹۸۹ - سئید روحالله خمینی ایران ایسلام دۇولتینین ایلک باشچیسی و ولی فقیهی.
- ۲۰۰۱ - آنتونی کوئین اویونچو، یازیچی و رسیمچی، آمریکایا گلن مکزیکلی لردن بیری.
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ذیالقعده/رویدادلار
- ۱۹۴۲ - میدوی ساواشینین ایل دونومو، ژاپون و آمریکا آراسیندا ایکینجی دونیا ساواشینین بویوندا بؤیوک اوقیانوسدا.
- ۱۹۸۹ - سئید روحالله خمینینین (دعکسده) «اورک توتماسی» سببیله دونیادان گئتده و ایراندا رهبرلیک خوبرلر مجلیسی، علی مشکینینین ریاستیله قورولدو و علی خامنهای ایران ایسلام جومهوریت نیظامینین رهبری سئچیلدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۷۳۸ - اوچونجو جرج بؤیوک بریتانیا و شومالی ایرلندین پادیشاهی
- ۱۹۵۲ - برونیسلاو کوموروفسکی لهستاننین رئیسجومهور
- ۱۹۷۱ - ژوزف کابیلا کنقو دموکراتیک جومهوریتینین رئیسجومهور
- ۱۹۷۵ - آنجلینا جولی آمریکالی اویونچو، اسکار اؤدولو نین قازانانی
- ۱۹۸۵ - لوکاس پودولسکی آلمانلی فوتبولچی، کلن فوتبول کلوبونون و آلماننین میلی فوتبول تاخیمینین اویونچوسی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۷۹۸ - جاکومو کازانووا ایتالیالی یازیچی
- ۱۸۷۶ - بیرینجی عبدالعزیز عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون اوتوز-ایکینجی سلطانی ۱۸۶۱دن ۱۸۷۶ میلادیه
- ۱۹۱۸ - چارلز دبلیو. فربنکس آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین جومهوریت پارتیسینین سناتوری
- ۱۹۴۱ - ایکینجی ویلهلم آلمانین قیصری و پروسلارین کرالی ۱۸۸۸ دن ۱۹۱۸ه
- ۱۹۴۲ - راینهارد هایدریش آلمانین نازی رژیمینین چوخ مشهور شخصیتی
- ۱۹۷۱ - گیورگ لوکاچ مجاریستانلی فیلوسوف، یازیچی، ادبیات نقدچیسی، کومونیسم نئظزیهچیسی و چالیشانی
- رویدادلار
- ۶۳۶ – ایرانین گوندیشاپور شهری عربلرین حمله سینن سقوط الدی.
- ۱۸۳۲ – فرانسهنین جومهوریت ایستینلری، لویی فلیپ فرانسنین آدلیم کرالینین علیهینه قیام ادیلر.
- ۱۹۶۷ – ايسرائيل، میصر اؤلکه سینه حمله الدی و آلتی گونلیق ساواش باشلانیلده. بو ساواشین بیرینجی گونونده ايسرائيلین حربی هاوا قووه لری میصر و اوردونون حربی هاوا قووه لرینی آرادان آپاردی.
- ۱۹۶۸ – رابرت کندی (شکیلده) آمریکانین جومهور باشقانلیقینا دموکرات پارتیدان نامزد اولان، ترور اولدی.
- دوْغوم گونلری
- ۱۷۲۳ - دوغوم گونی: آدام اسمیت ایسکاتلندلی فیلوسوف و اقتصادچی
- ۱۸۸۳ - دوغوم گونی: جان مینارد کینز اینگیلیسلی اقتصادچی
- ۱۸۹۸ - دوغوم گونی: فدریکو گارسیا لورکا ایسپانیالی شاعیر، یازیچی، رسّام، پیانو موسیقیچیسی و بستکار
- ۱۹۰۰ - دوغوم گونی: دنیس گابور مجاریستانلی ایختراعچی و برق موهندیسی، ۱۹۷۱ ایلینده نوبل فیزیک اؤدولو گازانان
- ۱۹۷۱ - دوغوم گونی: مارک والبرگ آمریکالی اویونچی و فیلم رجیسوری
- اؤلوم گونلری
- ۱۳۱۶ - اولوم: اونونجو لویی فرانسهنین کرالی۱۳۱۴ میلادی ایلدن تا اولوم ایلینه.
- ۱۸۲۶ - اولوم: کارل ماریا فون وبر آلمانلی بستکار
- ۱۹۰۰ - اولوم: استفن کرین آمریکالی شاعیر و یازیچی
- ۱۹۱۰ - اولوم: او. هنری آمریکالی یازیچی
- ۲۰۰۴ - اولوم: رونالد ریگان آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قیرخجی جومهور باشقانی
- ۲۰۱۲ - اولوم: ری بردبری آمریکالی شاعیر و یازیچی
سوئدده میلی گون، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
- ۱۵۴ (پ. م) – بیرینجی مهرداد ایراندا اشکانیلارین پادیشاهی، بابل یئرلرین تصروفیله، چالیشده سلوکیلری ائشیه اوتورسون.
- ۱۸۸۲ – بیر دنیز توفانی، هیندوستانین بمبئی شهرینده یوز مینلردن چوخ آدامین جانین آلدی.
- ۱۹۳۶ – بیرینجی دیک اوچار(هیلیکوپتر) آلمانین برلین شهرینده گوستریلده.
- ۱۹۴۴ – یوزایگیرمی مین (۱۲٬۰۰۰) نفردن چوخ، موتفیقلردن (عکسده) فرانسهنین شومالیندان نورماندی چئمرلیکه گئیردیلر.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ ذیالقعده/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ ذیالقعده/اولوملر
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
- ۱۴۶۲ - اوچونجو قازیقچی ویلاد ایکینجی محمتین اولدورمسینه چالیشدی آماجی محمتی والاچیادان گری چکمغه چالیشیر دی.
- ۱۳۹۶ - داعشین حملهسی ایسلامی شورا مجلیسینین بیناسینا و سئید روحالله خمینینین مقبرهسینه.
- ۱۴۹۴ - ایسپانیا و پورتوقال آمریکا قارهسین اؤز آرالاریندا بؤلدولر.
- ۱۸۶۳ - مکزیکه گوندریلن فرانسه سیپاهی، مکزیکو سیتینی تصروف ائیلهدی.
- ۱۹۸۱ - اسرائیلین اف ۱۶ اوچاغلاری، اپرا عملیاتینین بویوندا (عکسده)، عراقین اوسیراک داکی اتمی رآکتورلارینا حمله ائیلهدیلر و عراقین اتمی برنامهلرین آرادان آپاردیلار.
- ۲۰۰۶ - ابومصعب الزرقاوی اردنلی و القاعده تروریسم گروهونون باشچیلارینان بیری، عراقدا، آمریکالیلارین توسوطیله اؤلدورولدو.
- دوْغوم گونلری
- ۱۸۴۸ - پل گوگن فرانسهلی رسّام و موجسمهچی
- ۱۸۶۲ - فیلیپ لنارت آلمانلی و ماجاریستانلی فیزیکچی، ۱۹۰۵ اینجی ایلده نوبل فیزیک اؤدولون قازانان
- ۱۹۵۲ - اورهان پاموک تورکیهلی رمانیازیچیسی، ۲۰۰۶ اینجی ایلده نوبل ادبیات اؤدولون قازانان
- ۱۹۵۲ - لیام نیسون ایرلندلی اویونچو
- ۱۹۸۱ - آنا کورنیکوا روسیهلی نتیسچی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۳۲۹ - بیرینجی رابرت ایسکاتلندین پادیشاهی ۱۳۰۶ اینجی ایلدن ۱۳۲۹ اینجی ایلهجان
- ۱۸۲۶ - یوزف فون فراونهوفر آلمانلی فیزیکچی
- ۱۸۴۳ - فریدریش هؤلدرلین آلمانلی شاعیر
- ۱۹۵۴ - آلن تورینق بریتانیالی ریاضیچی، منطیق بؤلن، و رمزنگار
- ۱۹۷۰ - ادوارد مورقان فورستر، اینگیلیسلی رمانیازیچیسی و ادبیات و ایجتیماع نقدچیسی
- ۱۹۸۰ - هنری میلر آمریکالی یازیچی
دونیالیق اوقیانوس گونو، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ذیالقعده/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۸۱۰ - روبرت شومان آلمانلی رمانتیک دورهسینین بستهکاری
- ۱۸۶۷ - فرانک لوید رایت آمریکا تاریخینین ان مشهور معماری
- ۱۸۹۵ - سعید نفیسی ایرانلی تاریخیازان و یازیچی
- ۱۹۰۳ - مارقریت یورسنار فرانسهلی رمانیازان و مقاله یازان
- ۱۹۱۶ - فرانسیس کریک (عکسده)، اینگیلیسلی بیوفیزیست، دیانای ین کشف ائیلهنی، نوبل فیزیولوژی و حکیملیق جایزهسین ۱۹۶۲ اینجی ایلده قازانان.
- ۱۹۲۱ - محمد سوهارتو اندونزینین ایکینجی رئیسجومهورو
- ۱۹۵۵ - تیم برنرز لی بریتانیالی بیلیمجی
- ۱۹۸۳ - کیم کلایسترس بلژیکلی تنیسچی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۸۰۹ - توماس پین آمریکالی-اینگیلیسلی یازیچی
- ۱۸۴۵ - اندرو جکسون آمریکانین یئددینجی رئیسجومهورو
- ۱۸۷۶ - ژرژ ساند انگلیسیلی رمانیازان
- ۱۹۷۰ - آبراهام مزلو آمریکالی سایکولوژیست و فیلسوف
- ۲۰۰۹ -عمر بونگو قابونلی سیاستچی و قابونون رئیسجومهورو
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۶۷۲ - «بؤیوک پتر» آدیله تانینمیش بیرینجی پتر (عکسده)، روسیهنین تزاری و ایمپیراتورو
- ۱۸۴۳ - برتا سوتنر صولحه چالیشان اوتریشلی رمانیازان، بیرینجی نوبل صلح جایزهسین قازانان خانیم
- ۱۸۹۸ - کورتزیو مالاپارته ایتالیالی یازیچی و خبریازان
- ۱۹۶۱ - مایکل جی فاکس کانادالی اویونچو
- ۱۹۶۳ - جانی دپ آمریکالی اویونچو
- ۱۹۷۸ - میروسلاو کلوزه آلمانلی فوتبالچی
- ۱۹۸۱ - ناتالی پورتمن آمریکالی-ايسرائيللی سینما و تیلویزیوندا اویونچو، فیلم یاپیمجیسی و فیلم یؤنئتمنی، اسکار جایزهسین قازانان
- ۱۹۸۴ - وسلی اسنایدر هولندلی فوتبال اویونچوسو
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/اولوملر
- ۶۸ - نرون روم ایمپیراتورو
- ۱۸۷۰ - چارلز دیکنز اینگیلیسلی ویکتوریا دورهسینین آدلیم رومانیازیچیسی
- ۱۹۵۹ - آدولف وینداوس آلمانلی کیمیاچی، طبیعیچی ، شیمی نویل جایزهسین ۱۹۲۸ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۷۳ - اریش فن مانشتاین نازی آلمانلار دورهسینین فیلد مارشالی
- ۱۹۷۴ - میقل آنخل آستوریاس گواتمالالی شاعیر و یازیچی
- ۱۹۹۴ - یان تینبرقن اقتصادچی، اقتصاد نوبل جایزهسینین بیرینجی قازانانی ۱۹۶۹ اینجی ایلده
- دونیالیق ال ایشلری نین گونو، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ ذیالقعده/رویدادلار
- ۱۷۴۷ - نادرشاه (عکسده)، ایراندا و قوچاننین فتحآبادیندا قتله یئتیشدی
- ۱۹۱۶ - عربیستاندا مکه شهری که عثمانلی ایمپیراتورلوغونون الیندئیده، بیرینجی دونیا ساواشینان سونرا، عربلرین الینه دوشدو.
- ۱۹۴۰ - ایتالیا، بؤیوک بریتانیا و فرانسهنین علیهینه سواش باشلادی و ایکینجی دونیا ساواشینا گیردی.
- ۱۹۴۶ - ایتالیا جومهوریتی قورولدو.
- ۱۹۶۷ - ايسرائيل و سوریه آراسینداکی آلتی گونلیق ساواش باشا چاتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۸۱۹ - قوستاو کوربه فرانسهلی رسّام
- ۱۸۳۲ - نیکلاوس اتو آلمانلی مهندیس، بیرینجی بنزینله ایشلین موتورلارین مخترعی
- ۱۹۱۵ - سال بلو کانادالی رمانیازان
- ۱۹۲۱ - شاهزادا فلیپ ملکه الیزابتین حیات یولداشی
- ۱۹۲۲ - جودی قارلند آمریکالی اویونچو و خواننده
- ۱۹۵۹ - کارلو آنچلوتی ایتالیالی فوتبال اویونچوسو و باشمشقچیسی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۵۸۰ - لوئیس دکاموئش پورتوقاللی شاعیر
- ۱۸۳۶ - آندره-ماری آمپر فرانسهلی ریاضیچی، فیزیکچی و مکتشف
- ۱۹۲۵ - آنتونی گادی ایسپانیالی معمار
- ۱۹۴۹ - زیقرید اوندست نوروژلی یازیچی، نوبل ادبیات اؤدولون ۱۹۲۸ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۶۷ - اسپنسر تریسی آمریکالی اویونچو
- ۲۰۰۴ - ری چارلز آمریکالی پیانو و الکتریک کیبورد چالان و جاز و ریتم اند بلوز سبکلرینده اوخین
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
۱۳۰۷-کولوگ خان موغول خاقانلار ویوانون وزونگدا تخته چیخدی. ۱۷۹۸-ایرلند عیصیانی بریتانیا اردوسی ایرلندی عیصیان چی لارا قارشی قازاندی وینگار ساواشیندا. ۱۹۴۵-اوکیناوا ساواشی ژاپون ایمپریال اردوسی موقاویمتی داغیلماغا باشلادی مابونی بولگه سینده اصلی آدانیت گونیینده. ۱۹۶۴-اوچ سیویل یاساسین یازانلارینان اندرو گودمن ، جیمز چانی و مایکل شورنر اولدورولدولر نشوبا کانتینیندا(بولگه)،میسیسیپی، آمریکا کوکلوخ کلانین(قبیله یوخسا قوهوم)اویه لرینین الینن. ۲۰۰۶-پولوتونون یئنی تاپیلمیش آیلارینان نیکس و هیدرا.
- ۱۱۸۴ میلاددان قاباق - تروی ساواشینین سونو - بو ۱۰ ایللیک ساواش ۱۱۹۴ مق دان ۱۱۸۴ مق یونان و تروا آراسیندا اؤز وئرمیشدیر.
- ۲۵۰ - ایراندا گندی شاپور کیتابخاناسی، دونیانین ان قدیم کیتابخاناسی، ایشه باشلادی.
- ۱۷۷۰ - کاپیتان جیمز کوک، بیرینجی اوروپالیدی که استرالیانین شومالشرقینده بویوک مرجانلی دوْوارا ال تاپدی.
- ۱۸۱۷ - موریتانی بیر سیاسی موعاهیده اساسیندا فرانسهیه موستعمره اولدو.
- ۱۸۸۲ - میصرین ایستیقلال ایستیینلرینین عیصیانینا گوره ایسکندریه لیمانیندا اوروپالیلارین چوخو قئتله یئتیریلده.
- ۱۹۸۱ - ایرانین کیرمان اوستانینین گلباف شهرینده کی زلزله سببینده، ۱٬۰۰۰ دن چوخ اؤلن اولدو.
- دوْغوم گونلری
۱- ۵۹۸ پاپ مارتین . ۲- ۱۶۷۶ آنتونی کولینز اینگیلیسلی فیلسوف و یازار. ۳- ۱۷۳۲ جووان کریستوفر فردریک باخ. ۴- ۱۸۶۳ ماکس ولف ، آلمانلی آسترونومر و آکادمیسین . ۵- ۱۸۷۰ آنتونی میشل اینگیلیسلی استرالیالی موهندیس . ۶- اون مک کنزی استرالیالی راگبی اویونجوسی .
- ۱۵۷۲ - بن جانسن اینگیلیسلی اویونچو، شاعیر و نمایشنامه یازان
- ۱۸۶۴ - ریشارد اشتراوس (عکسده)، آلمانلی موسیقیچی و ارکستر باشچیسی
- ۱۸۹۹ - یاسوناری کاواباتا ژاپونلی یازیچی، نوبل ادبیات اؤدولون ۱۹۶۸ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۱۰ - ژاک-ایو کوستو فرانسهلی دنیز قووهلرینین افسری، عکاس و یازیچی
- ۱۹۵۹ - هیو لوری اینگیلیسلی اویونچو، دانیشان، کومدین، یازیچی، نوازنده و فیلم یؤنئتمنی
- ۱۹۶۹ - پیتر دینکلیج آمریکالی اویونچو
- ۱۹۸۶ - شایا لابوف آمریکالی اویونچو
- اؤلوم گونلری
۱- ۸۷۰ ایمام هادی اون مینجی شیعه ۱۲ ایماملی لارین ایمامی. ۲- ۱۶۳۱ اینگیلیسلی ادمیرال(گمیچی)و کاشیف. ۳- ۱۹۱۴ برتا ون سوتنر اتریشلی ژورنالیست و یازار نوبل اودولی قازانان. ۴- ۱۹۷۰ احمد سوکارنو اندونزینین ایلک جومهور باشقانی و موعندیس و سیاست چی .
- ۱۸۵۹ - کلمنس ونتسل فون مترنیخ اوتریشلی سیاستچی
- ۱۹۳۴ - لو ویقوتسکی روسیهلی روانشناس
- ۱۹۷۰ - الکساندر فیودورویچ کرنسکی روسیهلی سیاستچی ،باش وزیری
- ۱۹۷۹ - جان وین آمریکالی اویونچو، فیلم یؤنئتمنی و فیلم یاپیمجیسی ، اسکار جایزهسین قازانان
- ۲۰۱۳ - رابرت فوقل آمریکالی بیلیمجی، اقتصاد نوبل جایزهسینی ۱۹۹۳ اینجی ایلده قازانان
دونیا اوشاق ائمکینه مباریزه گونو
- رویدادلار
.۲۱۷ میلاددان اونجه رافیا ساواشیندا میصیرین دوردونجو تولومی فرعونی اوچونجو آنتیکوس سلوکی شاهینه قارشی قازاندی.
.۱۶۸ میلاددان اونجه رومی لر لوسیوس آملیوس پائلوس باشلیغینان پیدنا ساواشیندا مقدونیه پادیشاهین پرسویسی قوشاتماغا سالمیش اوچونجو مقدونیه ساواشیننون سونوندا.
.۱۸۷۰ آمریکانین عدالت باخانلیغی کنگره نون یاسالاماسینان قورولدو.
.۱۹۴۱ ایکینجی دونیا ساواشیندا نازی آلمان اردوسی شورویه بارباروسا عملیاتینده حجوم اتدی.
- ۱۸۱۲ - ناپلئون بوناپارت فرانسهنین ایمپراتورو روسیه اؤلکهسینه حمله ائتدی.
- ۱۸۹۸ - فیلیپینلی میلّیت چیلر، ایسپانیادان ایستیقلال آلماق ایستئدیلر.
- ۱۹۸۲ - بوریس یئلتسین روسیهنین جومهور رئیسی اولدؤ.
- دوْغوم گونلری
.۱۹۰۳ جان دیلینگر آمریکالی قان توکن.
.۱۹۲۲ کلییر کامرون پاترسون ، آمریکالی بیلیم آدامی .
.۱۹۶۰ تریسی پولان آمریکالی اویونجی.
- ۱۸۹۰ - اگون شیله اوتریشلی رسّام
- ۱۸۹۷ - آنتونی ایدن بریتانیالی سیاستچی و بو اؤلکهنین باش وزیر ۱۹۵۵دن ۱۹۵۷ه
- ۱۹۲۴ - جرج هربرت واکر بوش آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قیرخبیرینجی جومهور رئیسی
- ۱۹۷۹ - دیگو میلیتو اینتر میلان و آرژانتین میلی فوتبال تیمینین اویونچوسو
- ۱۹۸۱ - آدریانا لیما برزیللی مانکن
- اؤلوم گونلری
.۱۸۹۲ پییر اوسین بونت فرانسه لی سایبیل چی یوخسا ریاضی چی و آکادمیسین.
.۱۹۳۲ موریتز شیلیک آلمانلی اتریشلی فیزیک چی و فیلسوف.
.۱۹۶۹ جودی گارلند آمریکالی اویونجو.
.۲۰۰۴ باب بمر آمریکالی بیلگی سایار آدام بیلیمی و موهندیس.
- ۱۵۲۴ - دیقو ولاسکس د کوئیار ایسپانیا کاشف
- ۱۸۷۸ - ویلیام کالن براینت آمریکالی شاعیر
- ۱۹۱۲ - فردریک پسی فرانسهلی ایقتیصادچی، نوبل صلح جایزهسین ۱۹۰۱ اینجی ایل قازانان
- ۲۰۰۳ - قریقوری پک (عکسده) آمریکالی اویونچو، اوسکار جایزهسین قازانان
- ۲۰۰۶ - جرج لیقتی رومانیده دوغولان و ماجاریستانلی آهنگساز
- ۲۰۱۲ - الینور اوستروم آمریکالی اقتصادچی، ایقتیصاد نوبل جایزهسین ۲۰۰۹ اینجی ایلده قازانان
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
.۲۲۹سان قوان دوغو وو ایپراتری اولاراخ اعلان اولدو.
.۱۳۱۴ ایسکاتلندین ایلک باغیمسیزلیخ ساواشی.
.۱۵۶۵ عثمانلی دنیز گوجلرینین باشلیغی دراگوت مالتا قوشاتماسیندا اولدو.
.۱۹۱۳ ایکینجی بالکان ساواشیندا یونانلی لار دویران ساواشیندا بولغارلارا قارشی قازاندی لار.
- ۱۵۳۴ - بیرینجی سلیمان (عکسده)، عثمانی سولطانی، تبریزی اشغال ائیلهدی.
- ۱۵۲۵ - کاترینا ون بورا، آلمانین کاتولیک کلیساسینین راهبهسی کاتولیک روحانیلرین ائولنماق قانونونان گئچیب و پروتستانیزم مسلکین یارادنی، مارتین لوتریله، ائولندی.
- ۲۰۰۰ - کیم دای جونگ جنوبی کورهنین رئیسجومهورو و کیم جونگ ایل قوزئی کورهنین باشچیسی، کوره ساواشینان سونرا بیرینجی دفعه بیربیرلرینن گوروشدولر.
- دوْغوم گونلری
.۱۷۶۳ جوزفین دو بوهارناییس ناپلئونون قادینی.
.۱۷۹۹ جان میلتون برنهیسل آمریکالی طیب دوکتوری و سیاست چی.
.۱۹۰۱ احمد حمدی تانپینار، تورکیه لی یازار شاعیر و آکادمیسین.
.۱۹۰۷ جیمز میاده اینگیلیسلی ایقتیصادچی و آکادمیسین نوبل آلمیش.
- ۸۲۳ - شارل تاس رومون موقدس ایمپراتورو
- ۱۸۳۱ - جیمز کلرک ماکسول بریتانیالی فیزیکچی
- ۱۸۶۵ - ویلیام باتلر ییتس ایرلندلی یازیچی و شاعیر و نوبل ادبیات جایزهسین قازانان
- ۱۹۲۸ - جان فوربز نش آمریکالی ریاضیچی، نوبل ایقتصاد جایزهسین ۱۹۹۴ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۴۳ - مالکوم مکداول اینگیلیسلی اویونچو
- ۱۹۴۴ - بان کیمون بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین سکگیزینجی باشچیسی
- اؤلوم گونلری
.۷۹ وسباسین روم ایمپراتوری.
.۱۹۵۴ صالیح امورتاک تورک ژنیرالی .
.۲۰۱۱ پیتر فالک آمریکالی اویونجو.
.۲۰۱۳ کورت لایشویست آلمانلی ریاضیچی یوخسا سایبیل آدام بیلیمی و آکادمیسین.
- ۱۲۳۱ - آنتونیوی لیسبونی پورتوقاللی کاتولیک قدیس
- ۱۶۴۵ - میاموتو موساشی ژاپونلی رونین و شمشیر وؤران
- ۱۸۸۶ - ایکینجی لودویق بایرنین پادیشاهی
- ۱۹۶۵ - مارتین بوبر اوتریشلی فیلسوف
- ۱۹۸۶ - بنی قودمن کلارینت چالان و جاز ارکسترینین باشچیسی
- ۲۰۱۲ - ویلیام نولز آمریکالی کیمیاچی، کیمیا نوبل جایزهسین ۲۰۰۱ اینجی ایلده قازانان
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ خرداد/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ ژوئن/اولوملر
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
۱۷۸۸ ویرجینیا رسمی اولاراخ آمریکا ایالترینه قاتیلدی.
۱۹۴۴ ایکینجی دونیا ساواشیندا تالی ایهانتالا دویوشو نرودیک یوخسا ایسکاندیناوی اولکه لرینده باشلادی.
۱۹۵۰ کره ساواشی باشلادی قوزی کره نون گونیه حجومینان.
۲۰۲۱ درک شووین جورج فلویدون اولومونه گورا محکوم اولدو ۲۲ و یاریم ایل حبس خانیه.
- ۱۹۴۴ - ایکینجی دونیا ساواشی نین جریانیندا، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، سایپان ساواشین باشلادی و ژاپنلولارین الینده اولان سایپان آداسینی آلدی.
- ۲۰۰۹ - اوچ تا دؤرد میلیون نفر ایرانین تهران شهرینده (عکسده) رئیسجومهورلیق سئچگیلرینه اعتراض اولاراق خیاوانلارا چیخدیلار.
- دوْغوم گونلری
۱۸۱۴ فابرییل اوقوسته دوبری فرانسه لی ژئولوژیست.
۱۸۵۲ آنتونی گاودی ایسپانیالی آرشیتکت.
۱۸۶۴ والتر نرنست آلمانی شیمیست و فیزیکچی نوبل اودولو آلمیش .
۱۹۰۰ زینایدا آکسنت یووا اوکراینالی آسرونومر.
- ۱۵۹۴ - نیکولا پوسن فرانسهلی نقاش
- ۱۸۴۳ - ادوارد گریگ نوروژلی بستهکار
- ۱۹۶۹ - الیور کان آلمانین میلی فوتبول تاخیمی و بایرن مونیخ فوتبول کولوبونون کاپیتانی و قاپیچیسی.
- اؤلوم گونلری
۶۳۵ قائو ژو چین ایمپراتوری
۱۸۶۶ الکساندر وان نورمن فینلاندالی بیلوژیست
۱۹۵۸ آلفرد نویز اینگیلیسلی یازار و شاعیر و اویون یوخسا نوماییش نامه یازان.
۲۰۰۵ کازیم قویونجو تورکیه لی اوخویان و اویونجو.
- ۹۴۸ - بیرینجی رومانوس بیزانسین ایمپراتوری
- ۱۸۴۹ - جیمز ناکس پولک آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین اوْنبیرینجی جومهور باشقانی
۱۶ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۱۶/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ خرداد/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ژوئن/اولوملر
۱۷ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۱۷/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۷ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
۱۸۰۶ بریتانیا اردوسی بوینس آیرس اله آلدی پلیت چایین حمله سینده .
۱۹۴۱ ایکینجی دونیا ساواشیندا آلمان اردوسی بارباروسا اپراسیونوندا بیالیستوک شهرینی اله آلدی.
۱۹۵۰ آمریکا کره ساواشینا گوجلرین گوندردی.
۲۰۰۷ تونی بلیر بریتانیالی باشباخانی اولاراخ پستونان چیخدی و یرین قوردون بروانا وردی. .۱۹۴۰ دا اوچ بالتیک اولکه لری استونیا لیتوانیا و لاتویا شوروی الینه دوشدو. .۱۹۴۴ ایسلند دانمارک دا بیر جومهوری اولارخ باغئمسئزلئخ اعلام الدی.
- دوْغوم گونلری
۱۳۵۰ ایکینجی مانوئل پالاییوقوس بیزانس ایمپراتوری
۱۸۳۸ پول موزر آلمانلی سیلاح دوزلتن گییور ۹۸ دوزلتدی.
۱۸۶۹ هانس اسپرمن جنین تانیما بیلیم اینسانی و آکادمیسین نوبل اودولو آلدی.
۱۹۳۱ مارتینوس جی جی ولتمن هولندلی فیزیک چی و آکادمیسین.
- ۱۷۷۸ - جورجری بلاکسلند اینگیلیسلی استرالیالی کاشیف.
- اؤلوم گونلری
۱۹۳۵ اقین آقوستین لوست فرانسه لی-آمریکالی موخترع.
۱۹۹۶ آلبرت آر بروککولی آمریکالی فیلم دوزلتن.
۲۰۱۱ مایک دویل اینگیلیسلی فوتبولچی.
۲۰۱۷ پیتر ال برگر اوتریشلی جامیعه آراشتیران. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۷ ژوئن/اولوملر
۱۸ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۱۸/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ خرداد/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژوئن/اولوملر
۱۹ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۱۹/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ خرداد/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ ژوئن/اولوملر
۲۰ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۰/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ خرداد/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ ژوئن/اولوملر
۲۱ ژوئن: ۱- دونیا اینسان لیخ گونی .
۲-دونیا یوگا یوخسا یوقا گونی.
۳- دونیا هیدروگرافی گونی.
۴- دونیا سوفر یوخسا موج اوستونه مینمخ گونی. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ خرداد/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ذیالقعده/دوغوملار -۱۹۹۴-باشاک ارایدین ، تورک تنیس اویونجوسو. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ خرداد/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ ژوئن/اولوملر
۲۲ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۲/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ذیالقعده/دوغوملار
.۱۹۹۰ سباستین یونگ آلمانلی فوتبالچی . ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ ژوئن/اولوملر
۲۳ ژوئن: دونیا دوللار گونی.
بیرلشمیش میللت لرین عمومی خدمات گونی. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ذیالقعده/رویدادلار
.۲۰۱۶ برگزیت گونی بریتانیا رفراندومنان (۵۲%) اروپا بیرلیغینن آیریلماغا اوی وردی. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژوئن/اولوملر
۲۴ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۴/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ ژوئن/اولوملر
۲۵ ژوئن: دونیا ویتیلیقو یوخسا پیسی یا دری رنگی گدن خسته لیک گونی
موزامبیکین باغیمسیزلیخ گونی
آمریکادا کوپک بالیغ گونی. ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ ژوئن/اولوملر
۲۶ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۶/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۶ ژوئن/اولوملر
۲۷ ژوئن: تورکمن کولتور و صنعت و ماگتیموقلی پیراگی ساخسی گونی (تورکمنیستان)
.جیبوتی باغیمسیزلیخ گونی
.آمریکادا هلن کلر گونی
.مولتی ایرقلیغ گونی برزیلده، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ ژوئن/اولوملر
۲۸ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۸/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۷ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ ژوئن/اولوملر
۲۹ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۲۹/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ ژوئن/اولوملر
۳۰ ژوئن: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۳۰/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ژوئن/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ تیر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ذیالقعده/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ تیر/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ژوئن/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ذیالقعده/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ تیر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ژوئن/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ذیالقعده/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ تیر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ ژوئن/اولوملر