text:
بین الخالق حقوق دا سوی قیریم و بو پيريزمادان گونئي آذربايجانين 1325 –جی ايل سوی قیریمینا باخيش/ لطیف حسنلی
- آخرین به روز رسانی 14 آذر 1391
- بازدید: 2165
لطیفحسنلیبین الخالق حقوق اوزره دوکتور و"یئنی گاموح" باشقانی
سوی قیریم – ژئنوسید – بین الخالق جنایت نوع لریندن دیر بورا دا آ یری – آیری فیزیکی شخص لرین دئییل ، ایرقی ، میللی ، ائتنیک و یا خود دینی علامتلره گوره اهالینین معین ، یاخود بوتوو بیر قوروپونون محو ائدیلمه سی نظرده توتولور . بیرلشمیش میللت لر تشکیلاتینین ( ب م ت ) باش مجلیسی نین 1946 –جی ایل 11 اکتیابر تاریخلی قطعنامه سینده اعتراف ائدیلدیی کیمی ، سوی قیریم بین الخالق حقوق نقطه نظریندن بوتون مدنی عالمین محاکمه ائتدیی جنایت حساب اولونور . بو قطعنامه ده سوی قیریما قارشی مبارزه اوزره خصوصی بین الخالق سازیش ترتیب ائدیلمه سی حاققیندا دا قرار چیخاریلمیش دیر .
1948 – جی ایل دکابرین 9 – دا ب م ت باش مجلیسینده سوی قیریم جنایتینین قارشیسینی آلماق و بئله جنایتلر اوستونده جزا حاققیندا سازیش قبول ائدیلمیشدیر . بو سازیشین 11 –جی مادده سینده سوی قیریم ایرقچیلیین ان ایره نج و دهشتلی فورماسی اولماقلا ، اینسانلیغا قارشی ان آغیر جنایتلردن بیریدیر . سازیشه اساساً بو ویا دیگر میللی ، ائتنیک ، ایرقی و دینی قوروپو تمامیله و یا قیسماٌ محو ائتمک مقصدی ایله ائدیلن آشاغیداکی حرکتلر سوی قیریم حساب ائدیلیر:
الف ) بئله قوروپون عضولرینین اولدورولمه سی ؛
ب ) بئله قوروپون عضولرینه جیددی بدن خسارتی و یا ذهنی پوزغونلوق یئتریلمه سی ؛
پ) بئله بیرقوروپ اوچون قصداً اونون تمامیله و یا قیسماً فیزیکی محو ائدیلمه سینی نظرده توتان شرایطین یارادیلماسی ؛
ت) بئله بیر قوروپ آراسیندا اوشاق دوغومونون قارشیسی نین آلینماسیندا نظرده توتولان تدبیرلر ؛
ث) اوشاقلارین زورلا بیر اینسان قوروپوندان باشقاسینا وئریلمه سی .
سازیشه گوره سوی قیریم ، سوی قیریما حاضیرلیق ، تحریک ، قصد ، جنایتی توره تمک و بو ایشده اشتیراکجیلیق جزالاندیریلمالی عمللر حساب اولونور .
میللی- مدنی سوی قیریم
میللی ، ایرقی ، یا خود دینی قوروپون دیلینی ، دینی نی قاداغان ائتمه ، یاخود مدنییتینی محو ائتمه ، او جمله ده ن میللی ، ایرقی ، دینی قوروپا گونده لیک حیاتدا ، مکتب لرده میللی دیلده ن استفاده نی قاداغان ائتمه ، بو قوروپون دیلینده نشرلرین چاپ ائدیلمه سینی و یایلماسینی قاداغان ائتمه ، کتابخانالاری ، موزئیلری ، مکتب لری ، تاریخی آبیده لری ، دینی عبادت یئرلرینی قاداغان ائتمه و ... میللی- مدنی ساحه ده سوی قیریم سایئلیر . پهلوی لر حاکمییتی دورونده گونئی آذربایجان تورکلرینین میللی- مدنی و فیزیکی سوی قیریما معروض قالماسی:
الف) گونئی آذربایجان تورکلرینین میللی- مدنی سوی قیریمی ؛
قید ائتدییمیز کیمی ، میللی ، ایرقی ، یا خود دینی قوروپون دیلینی ، دینی نی قاداغان ائتمه ، یاخود مدنییتینی محو ائتمه ، او جمله ده ن میللی ، ایرقی ، دینی قوروپا گونده لیک حیاتدا ، مکتب لرده میللی دیلده ن استفاده نی قاداغان ائتمه ، بو قوروپون دیلینده نشرلرین چاپ ائدیلمه سینی و یایلماسینی قاداغان ائتمه ، کتابخانالاری ، موزئیلری ، مکتب لری ، تاریخی آبیده لری ، دینی عبادت یئرلرینی قاداغان ائتمه و ... بین الخالق حقوق دا میللی-مدنی ساحه ده سوی قیریم آدلاندیریلیر . بو گون هر بیر گونئی آذربایجان تورکونه آیدین بیر مسئله دیر کی ، اجنبی لرین بیر باشا یاردیمی ایله تهراندا سلطنت تاختینا اوتوران رضا خانین حاکمییتی دورونده فارس اولمایان میللت لر شددتلی اولاراق آیری سئچکیلیک له اوزله شدیلر . آیری سئچکیلیک له اوزله شن میللت لرین اون سیراسیندا ایسه گونئی آذربایجان تورک لری دوروردو . بو دوورده آذربایجان تورکلرینین تاریخی تحریف اولونوب ، دیللری ایسه مغوللارین دیلی آدلاندیریلیب ، تورک دیلی نین یازیلیب- اوخونماسی و بو دیلده کتابلارین ، غزئتلرین نشری قاداغان اولونوب . گونئی آذربایجانین تاریخی آبیده لری شئونیست حاکمییتین اعتیناسیزلیغی اوجباتیندان داغیدیلیب . حاکمییتین آذربایجانا گوندردیی مستوفی کیمی ایرقچی مامورلار آذربایجان تورک لرینه اهانت ائده رک تبریزین سر شماریسی نی ، خر شماری آدلاندیریبلار . بئله مامورلارین آذربایجان اراضی سینده توره تدیک لری فسادلارین اوجباتیندان آذربایجان خالقی استیثمار اولونوب ، ژاندارمالارین ظولمو ، امک قانونلاری نین اولماماسی زاوودلاری و فابریکالاری ایفلاسا اوغرادیب ، تجارتین سوییه سی یئنیب و اینفیلاسیا گونو- گونده ن آرتماغا باشلاییب . نهایت بو میللی- مدنی سوی قیریم گونئی آذربایجاندا کوتله وی اعتراضلارا شراییط یاراداراق میللی آزادلیق حرکاتینین یارانماسینا گتیریب چیخارتدی . بونونلا دا میر جعفر پیشه وری باشدا اولماقلا ، پئشه کار تجربه لی کادرلارین واسیطه سی ایله آذربایجان دموکراتیک فرقه سی نین اونده رلری ، گونئی آذربایجان خالقی نین دموکراتیک طلب لرینی دویدوقدان سونرا ، اجتمایی ، سیاسی و اقتصادی وضعییتی آراشدیراراق دموکراتیک شعارلارلا او جمله ده ن : وجدان و عقیده آزادلیغی ، سوز و مطبوعات آزادلیغی ، اکینچی لر اوچون تورپاقلارین بولوشدورولمه سی ، فهله لر اوچون امک قانونلارینین و سیغورتانین یارادیلماسی ، ایشچی لرین رفاهینین تامین اولونماسی ، میللی صنایع ده ن حیمایه ، آنایاسا چرچیوه سینده میللی حقوقلارین اجراسی اوچون ایالتی و ولایتی جمعییت لرین سئچیلمه سی ، تورک دیلی نین گونئی اذربایجاندا رسمی لشدیریلمه سی ، کتاب و غزئتلرین بو دیلده نشری و ... گوره آذربایجان میللی دموکرات فرقه سینین بینووره سی قویولدو .
1324 –جو ایل آذر آی نین 21 – ده ن 1325 – جی ایل آذر آی نین 22 – ده ک گونئی آذربایجاندا حاکمییت ده اولان آذربایجان دموکرات فرقه سی ، ایران و گونئی آذربایجانین چاغداش تاریخی نین ان اونملی حادثه لرینده ن دیر. بو حادثه لر ایرقچی پهلوی رژیمی نین شئونیست سیاست لرینه قارشی اولدوغو اوچون بو گونه ده ک تانینمامیش قالیب. بو گون ایسه آذربایجانین گنج دموکراتلاری نین دوزگون استیقامت ده یونه لدیلمه سی اوچون آذربایجان دموکرات فرقه سی نین حقیقت لرینی پرده آرخاسیندان آیدینلیغا چیخاردیلماسی نین زامانی آرتیق گلیب چاتیب.
بین الخالق حقوقون نقطه یی نظرینده ن آذربایجان دموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجاندا قوردوغو حاکمییته "خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه" پیرینسیپی حاق قازاندیریر. خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه حقوقونا دونیادا ائله بیر دره جه ده اعتیبار وئریلیب کی ،بو حاق دونیا اجتماعییتینده ان اونملی حقوقی اولچو استاندارتلارینداندیر. خالقلارین اوز مقددراتینی تایین ائتمه حقوقو، آشاغیداکی میللت لرین مباریزه سینه شامیل ائدیلیر:
- مستمله که چیلیک سیاست لره قارشی مباریزه آپاران میللت لر؛
- اجنبی اشغالچیلارا قارشی مباریزه آپاران میللت لر؛
- ایرقچی رژیملره قارشی مباریزه آپاران میللت لر.
آذربایجاندا میللی دموکراتیک حرکاتین یارانماسی نین سبب لری و بو حرکاتین گئنیشلنمه سی ایله یاناشی آددیم-آددیم سرعتله گلیشمه سی، میللی حکومتین یارانماسی و نهایت دینج یوللارلا گئریه اوتورماسی گئنیش بیر آراشدیرما طلب ائدیر.
آنجاق آذربایجان میللی حکومتی نین بیر ایل مدتینده آذربایجان خالقینا ائتدیی خدمت لره اوتری بیر نظر سالماقلا، بو حکومتین بین الخالق حقوقون رهبر توتدوغو دموکراسیایا، انسان حاقلارینا نه قده ر اویغون اولماسینی اثباتلانیر:
- گونئی آذربایجان قادینلاری ایلک دفعه اولاراق،23 /3 /1325 سئچکیلرده سس وئرمک و سس قازانماق حقوقونو قازانديلار؛ حالبوکی بو حاق 1340 –جی ایلده شاه رژیمی طرفینده ن ایران قادینلارینا وئریلدی. يعني 15 ايل سونرا شاه رژيمي غرب دولتلرينين تضييقي نتيجسينده اولكه ده جنسي آيري سئچكيليه سون قويدو.
- تورك ديلي نين گونئي آذربايجاندا رسمي دولت ديلي كيمي تانينماسي و درسليك كتابلاري نين بو ديلده نشر ائديلمه سي.
- آذربايجان ميللي اونيورسيته سينين تاسيس ائديلمه سي. قيد ائتمك لازيم دير كي، آذربايجان ميللي اونيورسيته سينين تاسيسي ايله اولكه ده تهران اونيورسيته سينين انحصارينا سون قويدو و انيورسيته لرين باشقا ايالت لرده تاسيس ائديلمه سينه شرايط ياراتدي.
- تورپاقلارين پولسوز اولاراق كندچيلر و اكينچيلر آراسيندا بولوشدورولمه سي و ماليك ايله رعييت آراسيندا اولان بهره مسئله سي نين بير دفعه ليك حل ائديلمه سي. بير حالداكي، شاه رژيمي 1341 –جي ايلده بو ايشه باشلادي.
- امك و فهله سيغورتا قانونونون تصديق له نمه سي و قووه يه مينمه سي .
- شهرلرين خصوصي اولاراق تبريز شهرينين سويونون تامين ائديلمه سي اوچون سو لوله لرينين چكيليشي. بير حالداكي، شاه رژيمي 1326-جي ايلده بو اورقاني ياراتدي و بير نئچه ايلده ن سونرا تهران سويو لوله لرين واسيطه سي ايله اهاليه چاتديريلدي.
- آذربايجان ميللي اوركستراسي نين ياراديلماسي.
- شهرلرده خيابانلارين، ميدانلارين و پارك لارين اوزه رينده آذربايجان ميللي قهرمانلاري نين آدي نين قويولماسي و شهرلرين و پارك لارين ميللي قهرمانلارين هيكل لري ايله بزه ديلمه سي.
- گونئي آذربايجاندا تهلوكه سيزليين تامين ائديلمه سي، اقتصادي و مالي اصلاحاتلارين آپاريلماسي، اجتيمائي و اخلاقي فسادلارلا مباريزه، ايشسيزليين آرادان قالديريلماسي، كند تصررفاتينين آرتماسي، آبادليق ايشلري نين آپاريلماسي، اينجه صنعت له باغلي فعالييت لر او جمله ده ن ميللي تئاترين برپاسي، تبريز راديو استانسياسي نين آچيليشي، مدني و مطبو خدمتلر، سهييه، خيريه مسئله لري و ...
آذربايجان ميللي حكومتي نين ائتي خدمت لر و آپارديغي اصلاحات لار نتيجه سينده حتي مخاليف لر چاره سيز قالاراق اعتراف ائتديلر كي، گونئي آذربايجاندا آذربايجان دموكرات فرقه سي نين ائتديي خدمت لر رضا خانين 20 ايل مدتينده گورديي ايشلرينده ن چوخ اولوب.
آذربايجان ميللي حكومتي الده ائتديي نائلييت لريني قورويوب ساخلتماق اوچون حتي تهرانين ارتجائي رژيمي ايله ده دانيشيقلارا گئتدي. بئله ليك له 8/2/1325 –جي ايلده آذربايجان ميللي حكومتي نين نماينده هئيتي پيشه وري نين باشچيليغي ايله تهرانا گئتدي. تهران گوروشونون مذاكره لرينين داوامي ايسه 21/3/1325 –جي ايل تهران رژيمي نين حربي-سياسي نماينده سي مظفر فيروزون باشچيليغي ايله تبريزده كئچريلدي و 7 مادده ده ن عبارت هر ايكي طرف آراسيندا راضيليق امضالاندي. بونونلادا آذربايجان ميللي حكومتي تهران رژيمينه و اونو دستكله يه ن غرب دولتلرينه ثبوت ائتدي كي، آذربايجان ميللي حكومتي سئپاراتچي (تجزيه طلب) بير حكومت دئييل، او، تهرانلا تبريز آراسيندا يارانميش مناقشه نين دينج يوللارلا حلل ائديلمه سينين طرفداري دير. و دموكراتيك پرينسيپلرله آذربايجانين و ايرانين آزادليغي اوچون چاليشير . لاكين تاريخ ثبوت ائتدي كي، ارتجائي رژيم لره هئچ بير زامان بئل باغلاماق اولماز.
ب ) تهرانين اريتيجائي رژيمي نين آذربايجان ميللي حكومتينه 16/9/1325-جي ايلده اعلان اولونماميش محاريبه سي و گونئي آذربايجان خالقي نين سوي قيريما معروض قالماسي؛
نهايت هميشه اولدوغو كيمي، تهران رژيمي وئرديي وعدلره، قول چكديي مقاويله لره و سازيش لره صاديق قالمادي. مرتجع رژيم قارشيدان گلن 15-جي مجليس سئچكيلرینه نظارتي بهانه ائدره ك آذربايجان خالقينا و سئچديي ميللي حكومتينه قارشي اعلان اولونماميش محاريبه باشلادي. باخماياراق كي، ميللي حكومتين اوردوسو زنجان شهرينده تبريزده ن گلن تاپشيريقلارا اساساً سيلاحلاريني يئره قويوب تسليم اولموشدملار، لاكين يئني سلاحلارلا ساريلميش فاشيست له شن تهران اوردوسو زنجان شهريني غارت ائديب، اودا چكديلر و بير چوخ مدافعه سيزگناهسيز اهاليني ياشيندان آسيلي اولماياراق وحشيجه سينه قتله يئتيرديلر. زنجاندا توره تديكلري جنايت لرده ن قودورموش تهران اوردوسو آذربايجان ميللي حكومتي نين زنجاندا توره ديلميش جنايتلرده سوسدوغونو گوره ره ك(قيد ائتمك لازيم دير كي، آذربايجان ميللي حكومتي نين مركزي كوميته سي زنجان حاديثه لريند ه ن سونرا سون وضيعت له باغلي يئني قرار چيخارماق اوچون توپلانتي قوردولار. بو توپلانتيدا پيشه وري و بير نئچه كوميته عضولري تهران اوردوسو ايله دويوشمه يين طرفداري اولدولار لاكين اكثرييت قان توكولمه سين دئيه تسليم اولماغين طرفداري چيخديلار.) 1325 آذر آي نين 19-داسلطنت اوردوسو ميانايا دوغرو ايره ليله دي. آدديم قويدوغو يئرلري يانديريب، قارشيلاشديغي اهالي ني قتله يئتيرديلر. بئله ليك له وئريلن سياحيه گوره 2500 نفر صحرايي محكمه لرده اعداما محكوم اولدولار، 8000 د ه ك اوزون مددتلي حبس لره معروض قالديلار(او جمله ده ن آذربايجانين مقاويمت سيمگه سي سايلان صفرخان قهرمانيان 30 ايلده ن آرتيق آپارتايد رژيمين زندانيندا قالدي)، 20000 ده ن آرتيق دينج اهالي محكمه سيز شهيد ائديلدي و 70000-ده ن آرتيق شورويه اوز توتدو( وبالي 19/9/1325-ده آذربايجان ميللي حكومتي نين مركزي كوميته سينده قارداش قاني آخيديلماسين دئيه دويوشه قارشي چيخان كوميته عضولري نين بوينونا).
روزولت ين ياخينلاريندان بيريسي هانري دالاس مرتجع شاه رژيمي نين آذربايجاندا توره ديي جنايت لري حاقدا دئيير:
"من اوتانج حيسسي كئچيريره م دئيه م كي، ايران اوردوسو آمريكالي سرتيپ شوراتسكوپوفون رهبرليي ايله ايران اهالي سينه [گونئي آذربايجان]قارشي بئله بير هجوما باشلاديلار. شوراتسكوپوفون رهبرليي و آمريكانين ايرانداكي سفيري آلن نين امري ايله اولكه ده ان بويوك اوپوزيسيون پارتي غيري-قانوني اعلان ائديله ره ك، اونون ليدرلري حبسه آلينيب، چوخلو اينسانلار اعدام ائديلدي و مين لرله آيله زوراكيليقلا حبس لره گونده ريلدي."
آمريكالي قاضي ويليام داگلاس وورغولايير:
"ايران اوردوسو آذربايجانا داخيل اولان دا وحشت ياراتدي. اوردو قتيللره و غارته باشلادي، اونلار نه ايسته ديك لريني الده ائديرديلر. روس اوردوسونون داورانيشلاري وحشي شاه اوردوسونون داورانيشلاريندان داها چوخ آبرلي ايدي. تهران اوردوسو اوزلرينده ن آذربايجاندا ان ايرنج خاطره يادداشت لاردا قويدولار.1946-جي دكابر آيندا آمريكانين راضيليغي و قوام السلطنه نين تاپشيريغي ايله ايران اوردوسو آذربايجان دموكراتيك حركاتيندا ايشتيراك ائده نلره وحشيجه سينه هجوم ائده ره ك، اونلاري قوروپ-قوروپ ياخالاديقدان سونرا گولله له يب ياخود ميدانلاردا دارا چكديلر."
ايران اسلام جمهورييتي نين كيهان غزئتي 20/6/1379-دا يازير:
"پيشه وري نين مهاجره تينده ن كي، محمد ديهم اوندان قانسيز بير دئوريم ياد ائدير، 20000 –ده ن آرتيق اينسانين اولومو ايله نتيجه لندي و بو جنايت دموكرات فيرقه سي باشچئلارينين شورويه قاچماسيندان سونرا شاه اوردوسونون واسيطه سي ايله حياتا كئچريلدي."
بوتون بو جنايت لر يازديقجا بيتمز. بونون اوچون آذربايجان ميللي حركاتينا گره ك ليدير كي، گونئي آذربايجاندا بو موضوع حاققيندا فعالييته باشلايب، فاجعه نين جانلي اشتيراكچيلاريندان رئپورتاژ حاضيرلاسين و سندلر توپلاسين. لاكين بيز بو يازيدا شئوونيست شاه رژيمي نين وحشي اوردوسونون گونئي آذربايجاندا توره تديي سوي قيريمی بين الخالق حقوقون نورمالاري باخيميندان آراشديرمالييق:
1 – قيد ائتدييميز كيمي، سوی قیریم – ژئنوسید – بین الخالق جنایت نوع لریندن دیر بورا دا آ یری – آیری فیزیکی شخص لرین دئییل ، ایرقی ، میللی، ائتنیک و یا خود دینی علامتلره گوره اهالینین معین ، یاخود بوتوو بیر قوروپونون محو ائدیلمه سی نظرده توتولور. بئله بير شرايط ده 1325 –جي ايلده گونئي آذربايجان اهاليسينه قارشي شاه رژيمي نين جنايتلري ميللي زمينده باش وئرمه ميشديرمي؟ بير حالداكي، سلطنت اوردوسونون اشغالچيلاري ، حربي اشغال رژيمينه دايير بين الخالق حقوقون معيين ائتديي قايدالاري تماميله پوزاراق، اشغال ائتديي گونئي آذربايجان اراضي لرينين خالقينا اوجدان توتما قانلي ديوان توتوب، گونئي آذربايجاني بوش خارابازارليقلارا چئويرمه يه جهد ائتديلر. 61 ايل بوندان اونجه بير ميللتين 100000 ده ك ضيالي سيني وحشي اوصوللارلا قتله يئتيريب، اشكنجه لره معروض قويوب، اوزون مدتلي حبسه ساليب و سورگونه گوندرمك سوي قيريم دئيلسه نه دير؟ بير حالداكي، بوبين الخالق حقوق دا سوي قيريم آدلاناراق همده بشرييته و دموكراسيايا قارشي بير جنايت سايلير.
2 – يوخاريدا قيد ائتدييميز كيمي، 19/9/1325 – ده سلطنت اوردوسو 15-جي مجليس سئچكيله رينه نظارتي بهانه ائده رك آذربايجان ميللي حكومتينه و اهالي سينه قارشي اعلان اولونماميش محاريبه باشلادي و ائله بير غيري- انساني عمللره ال اتدي كي، عنعنه وي محاريبه قانونلارينا دا رعايت ائتمه دي. وورغولاماق لازيم دير كي، هله 1899-جو ايلده لاهه صولح كنفراسيندا بئله بير كنوانسيون تصديق لندي كي، محاريبه يه باشلاماق بير اولتيماتوم وئرمك له و ياخود اعلان ائتمك له حياتا كئچريلمه ليدير. 1899-جو ايل كنوانسيوني كي، 1907-جي ايلده يئني ده ن تصديق له نه رك تئزليك له بين الخالق عادت و عنعنه حقوقونا چئوريلدي. بونونلادا هر هانسي بير دولت بو كنوانسيونو رعايت ائتمه ده ن محاريبه يه باشلايارسا، او محاريبه قانونسوز محاريبه لر جركه سينه داخيلدير و قانونسوز محاريبه ني باشلايان طرف بين الخالق بير قايدانين پوزولماسيندا سوروملودور. باخماياراق كي محاريبه نين اعلان ائديلمه سي ده هجوم ائده ن طرفي بين الخالق مسئولييت ده ن آزاد ائتمير. چونكو محاريبه نين اعلان اولونماسي نين اوزو ده معاصير بين الخالق حقوقدا تجاووزكارليق مفهومونا داخيلدير.
3- بين الخالق حقوقون پرينسيبلرينده ن بيري ده مناقشه لرين دينج يوللا حلل ائديلمه سي پرينسيپي دير. ب ام ت نظامنامه سی نین 2-جی مادده سی نین 3-جو بندی هر هانسی بین الخالق مباحثه نین حللی اوچون سیلاحلی قوووه یه مراجعت ائدیلمه سینی قاداغان ائدیر. لاكين شاه رژيمينين 1325-جي ايلده گونئي آذربايجانا هجوموبو پرينسيپينده پوزولماسي ايله نتيجه لندي.
4- شاه رژيمي اشغال ائتديي گونئي آذربايجاندا محاريبه قوربانلارينا و اسيرلره بين الخالق حقوقدا وئريلميش حقوقلاري كوبودجاسينا تاپدالاياراق، بين الخالق حقوقون بو پرينسيپينه ده رعايت ائتمه دي.
شاه رژيمي آذربايجان ميللتي نين نماينده لريني سوي قيريما معروض قويماقلا سوادسيز آتاسي نين ايرقچي ميللي-مدني سوي قيريم سياستي ني سرعتله داوام ائتديرمه يه باشلادي. لاكين بيلميردي كي، دونيا 1945-جي ايلده ن سونرا بير داكترينا ايله قارشيلاشاجاق، اينسان حاقلاري داكتريناسي ايله. سوزو گئده ن داكترينا استبدادي و ايرقچي رژيم لرين جانينا لرزه ساليب وياخود اونلاري چتين شرايط ده قوياراق، حقوقلاري تاپدالانميش ميللت لري ايسه هيجانا گتيردي. حقيقتاً، اينسان حاقلاري داكتريناسي ايكينجي دونيا محاريبه سينده ن سونرا بير سيرا دولت لرين خارجي سياستلري نين آماجي اولاراق، ائتكيلي بير سيلاح كيمي دولت لرين جنايتلريني رسواي ائده ره ك محكوم ائتدي و ياخود بير قطب اولدوزو تك دولت لرين بين الخالق عالمده فعاليت لريني يونلتدي. اينسان حاقلاري نظرييه سي بير سيرا مستبد دولت لرين كابوسونا چئوريله ره ك، اونلارين بين الخالق عالمده داورانيشلاريني بير تره زي كيمي اولچوب، اينتيقادلار ائتدي. بو داكترينانين آماجي عموميتله مستبد رژيملرين كئچميشده كي داورانيشلاري نين اوزه رينده ن اورتويو گوتوره ره ك، اونلاري مجبور ائتدي كي، اوز محكه مه سيستملرينه، حبسخانالارينا و همچنين اوز تبعه لري ايله داورانيشلارينا گوره سوروملو اولسونلار. بو داكترينا دا داخيلي و بين الخالق نظام-اينتيظامي آلت –اوست اولاراق، ميللت لرين اوز مقدراتيني حلل ائتمك پرينسيپي 1966-جي ايلده بيرلشميش ميللت لر تشكيلاتي نين اساسنامه سينده اينسان حاقلاري نين اساسي و بينوره سي اولاراق تعيين ائديلدي.
گونئي اذربايجان خالقينا قارشي ميللي – مدني و فيزيكي سوي قيريمين هله ده بين الخالق اجتيماعييته چاتديريلماماسي نين سبب لري:
الف ) مستبد شاه رژيمي آذربايجان خالقينا توره تديي جنايتي نين اوستونو اورتمك و كوتله وي دوشونجه ني چاشديرماق اوچون ائله بير گئنيش سوييه ده پراپاقاندالار وشايعه لر آپاردي كي، حقيقت لرين اوزه رينه كولگه سالاراق اونو پرده آرخاسيندا قويدو. آپارتايد رژيمي و ساواك 32 ايل مددتينده بو پراپاقاندالارا گئنيش سوييه ده ال اتدي:
1 – شوروي رژيمي نين قيزيل اوردوسو ايرانين شماليني اشغال ائتمك اوچون گونئي آذربايجاندا ميللي حكومتي تثبيت لنديردي.
2 – سويت لر بيرليي (شوروي) شمال نفتيني الده ائتمك اوچون آذربايجان ميللي حكومتيني ياراتدي.
3 – ايران آذربايجانيني ايراندان قوپاريب، سووئتلر آذربايجانينا بيرلشديرمك اوچون گونئي آذربايجانين دموكراتيك حركاتي ني سوئت لر بيرليي پلاني اساسيندا بير سيرا "مهاجيرلر" ياراتدي و بو حركاتين آذربايجان خالقي آراسيندا هئچ بير نفوذو يوخ ايدي.
4 – آذربايجان ميللي حكومتي سئپاراتچي(تجزيه طلب) بير حكومت ايدي.
بو اتهاملارا جاواب اولاراق قيد ائتمك لازيم دير كي، سوئتلر بيرليي نين ايراني بوشالديلماماسي نين سببي بويوك بريتانيايا قارشي بير تضييق ايدي كي، بويوك بريتانيا اشغال ائتديي اراضي لري بوشالتسين. بو حاقدا روسيانين "پراوادا" غزئتي يازير: "...نيا اينگيلتره اوردوسو مصير، لبنان، يونان و... اشغال ائتديي اراضي لري بوشالتمير؟".
شمال نفتی حاققیندا ایسه آمریکانین ماسکوواداکی دیپلوماتی دئییر:
"سوئتلر بیرلیینین ایرانین شمالینداماراغینی صیرف نفتله باغلاماق دوزگون دئییل. ایرانین شمال نفتی اهمیت لی دیر، لاکین روسیانین طلباتی قده راونملی دئییل.روسیا اوچون تهلوکه لی اولان مسئله ساده جه باشقا دولتلرین بو نفت ده ن بهرلنمه تهلوکه سی دیر".
آذربایجان میللی حکومتینین مهاجیر لر طرفینده ن یارادیلماسی و حکومتین خالق ایچینده نفوذونون اولماماسی شایعه سینه گلد یک ده ایسه، آذربایجان دموکراتیک فرقه سینین عضولرینین سایی (200000) و وئردیی شهیدلرینین سیاحیسی بو ادعانین بوشلوغونا دلالت ائدیر.
آذربایجان دموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجان خالقی نین ایچینده نفوذونا گلدیکده ایسه آمئریکانین تبریزده کی کنسولو بو حاقدا دئییر :
" بئله بیر حرکاتلار عموم طرفیندن گئنیش سوییه ده حیمایه اولونور بو ایسه مرکزی حاکیمیتدن اعتراضلار، شکایت لر و ناراضیلیق لارلا اوزونو گوستریر کی خالق مرکزی حاکیمیتدن حقیقیقتنده ناراضی دیر "
آمئریکانین ایرانداکی سفیری موری ایسه آمئریکانین خارجی ایشلر ناظرلیینه گوندردییی راپورتوندا قئید ائدیر :
" ایران رسمی لری دئییرلر کی ، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین خالق ایچینده دایاغی یوخدور بیزیم و اینگیلتره نین کونوسولو تاکید له وورغولاییرکی آذربایجاندا دموکراتلارا ماراق چوخدور ، خالق تهران حاکیمییتینه دریندن نیفرت ائدیر".
شاه رژیمی آذربایجان دئموکرات فیرقه سینی تجزیه طلب لیکده اتهاملاماقلا توره تدیی جنایتلره براعت قازاندیرماق ایسته ییب. بیر حالداکی، فرقه نین 1324-جو ایل 12 شهریوربیانیسینده و اوندان سونراکی فاکتلارا اساساً میللی حکومتین لیدرلری دفعه لرله اعلان ائدیب لر کی، بیز ایرانین اراضی توخونولمازلیغی پیرینسیپی چرچیوه سینده آذربایجانین مدنی مختاریتینی طلب ائدیریک. ایرانین مرکزی حکومتی ایله آذربایجان نماینده لری آراسیندا 23/3/1325-ده الده اولونان راضیلیق میللی حکومتین صداقتینه ثبوتدور.
بین الخالق حقوقون نقطه نظرینده ن آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجاندا قوردوغو حاکمیته " خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه" حقوقو حاق قازاندیریر. بو گون خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه حقوقونا ائله بیر دره جه ده اعتیبار وئریلیب کی، دونیا اجتیماعییتینده ان اونملی حقوقی اولچو استاندارتلارینداندیر. بو حقوق ایسه آشاغیداکی جمعییتلرین مباریزه سینه شامیل ائدیلیر:
- مستمله که چیلیک سیاستینه قارشی مباریزه آپاران میللتلر؛
- اجنبی اشغالچیلارا قارشی مباریزه آپاران میللتلر؛
-ایرقچی رژیملره قارشی مباریزه آپاران میللتلر.
مستبد رژیملر خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه مباریزه سینه داخیلی بیرمسئله کیمی باخیرلار و بو مباریزه یه قاتیلانلاری ایسه آنایاسانین جنایتکارلاری آدلاندیریرلار و اونلارلا اوز داخیلی مرتجع قانونلاری چرچیوه سینده داورانیرلار.
ایرقچی شاه رژیمی ده آذربایجان دموکراتیک حرکاتینا اوزونون داخیلی مسئله سی کیمی باخیردی و کئچمیش غیری-اینسانی داورانیشلارینا براعت قازاندیرماغا جهد ائدیردی. لاکین 1974- 1977 ژئنوره کنفرانسلاریندا میللی آزادلیق حرکاتلاری داخیلی مناقشه لرده ن بین الخالق مناقشه لر سوییه سینه قالخدی. 1974-جو کنفرانسین 4-1 مادده سینه اساساً مستمله که چی حاکمییت لره، خاریجی حربی اشغالچیلارا و ایرقچی رژیم لره قارشی میللت لرین میللی آزادلیق مباریزه سی بین الخالق حربی مناقشه لر سیراسیندا گئدیر. بوحاقدا ضیمنی اولاراق عمومی بیر راضیلیق الده اولوندو و بو راضیلیق بیر عادت- عنعنه اصولو اولاراق ب ام ت –ده تصدیقلندی . بو اصلین 4-1 مادده سینه اساساً دولت لر محاربه لرین اداره اولونماسیندا، محاریبه قوربانلاریندان حیمایه ائتمک، دولت لراراسی مناقشه لرده اولدوغو کیمی میللی آزادلیق محاریبه لرینه ده شامیل ائدیلیر.
لاکین شاه رژیمی یئنه ده انسان حاقلارینا حورمت ائتمک ده ن بویون قاچیریر و 1977-جی ایلده بیرلشمیش میللت لر تشکیلاتی نین عالی کامیسارلیغیندا غرب دولت لری طرفینده ن ایره لی سورولن "اینسان حاقلارینا رعایت ائتمه یه نظارت" تکلیفی نین قارشیسینی آلماق اوچون آرژانتین, کوبا، یوگوسلاوی و فیلیپین له بیرلیکده بئله بیر بهانه ایره لی سوردولر کی، اینسان حاقلارینا یاناشمادان اونجه اینکشافدا اولان دولتلرین اجتیمایی و اقتصادی وضعییتی یاخشیلاشدیریلمالیدیر.
ب ) مهاجرتده اولان آذربايجان دموكرات فرقه سينين1962-جي ايلده(1341) سووئت لر بيريليي طرفينده ن لغو ائديلمه سي؛
قيد ائتمك لازيم دير كي، گونئي آذربايجاندا 1325-جي ايل سوي قيريميندان جانلاريني قورتاران دموكرات فرقه سي نين عضولري سووئت لر بيرليينه سيغينديلار. لا كين اورادا ماسكووا رژيمي طرفينده ن ميثلي گورونمه ين تضييق لرله اوزله شديلر. بو تضييق لر حاقدا فرقه عضولرين ده ن اولان ايوب نميني (قايا)-نين يازديغي "مهاجرتده" اثرينين گونئي آذربايجانين گنج ميللتچي لر طرفينده ن اوخونولماسي مصلحت گورونور. نهايت ماسكووا رژيمي 1341(1962)-جي ايلده مهاجرت حياتي سوره ن آذربايجان دموكرات فرقه سينین عضولرينه فرقه نين لغو ائيلمه سي و اونون "حزب توده ايران"تشكيلاتينين تركيب حيصه سينه كئچمه سينه داييربير گوستريش وئردي. بونونلا راضيلاشمايان فرقه عضولری او جمله ده ن پروفسور محمد تقي زهتابي، بي ريا، چشم آذر و... سيبر بوزلوقلارينا سورگونو جانلارينا آلديلار. ماسكووا سياستي ايله راضيلاشان غلام يحيي دانشيان و امير علي لاهرودي كيمي فرقه عضولري نين الي ايله آذربايجان دموكرات فرقه سي لغو ائديليب، تاريخين آرشيوينه قوشولدو. امير علي لاهرودي ايسه دبير دوم حزب توده ايران سوييه سينه يوكسلدي. او زاماندان بري باکیدا آذربايجان دموكرات فرقه سي نين قرارگاهي اوزه رينده يازيليب "ايرانين سياسي مهاجرلر جمعييتي" البتده سون ايكي-اوچ ايل عرضينده امير علي لاهرودي هله دبير دوم حزب توده ايران- دان استعفاء وئرمه ده ن آذربايجان دموكرات فرقه سي نين آديندان دانيشماغا جان آتدي كي، سونرالار آيدين اولدو كي، بو، قونشو دولتين گوستريشي ايله حياتا كئچريليردي. آذربايجان جمهوريتي نين امنيت قووه لري بو حاقدا حتي رامین شهامتی فرد آدلی بير نفري كي، سوزو گئده ن ديرناقاراسي تشكيلاتي يونه لديردي ياخالايب 11 ايل مدتينه حبس وئرديلر. بو آدامين اعتيرافينا گوره، منسوب اولدوغو اولكه نين امنيت قووه لرينده ن گوستريش آلميشدير كي، بو تشكيلاتي "آذربايجان ميللي اويانيش حركاتينا" قارشي آلتئرناتيو اولاراق برپا ائتسین.
بو ايسه1325-جي ايلده گونئي آذربايجان سوي قيريمي نين دونيا اجتماعييتينه چاتديران گونئي آذربايجان خالقي نين نماينده لري نين طالعيدي. ايراندا گونئي آذربايجان خالقي نين سوي قيريمي ايله شاهليق تاختينا ديرماشان محمد رضا گونئي آذربايجان خالقي نين آزادليق هارايني ائله بير شرايط ده بوغدو كي، سلطنت رژيمي دئوريله نه ده ك هر هانسي بير مدني جمعييتين يارانماسي دا بئله مومكون اولمادي و بئله ليك له گونئي آذربايجان سوي قيريمي دونيا اجتماعييتينه چاتديران گونئي آذربايجان خالقي نين نماينده سي يارانمادي.
گونئي آذربايجانين فيزيكي و ميللي-مدني سوي قيريمي نين دونيا اجتماعييتينه چاتديريلماسينين زاماني آرتيق گليب چاتيب؛
وورغولاماق لازيم دير كي ،ايران اسلام جمهوريتي نين يارانماسيندان سونرا گونئي آذربايجاندا مدني فعاليت لرين يارانماسينا نسبي شرايط ياراديلدي و مدني فعالييت لر گئتديكجه ( اساساً ايران-عراق محاربه سينده ن وداها دقيق دئسه ك 1374-جو ايل ميللي مجليس سئچكي لرينده ن سونرا) سياسي فعالييته چئوريلدي.
نظره آلمالييق كي، بير ميللتين بين الخالق عالمده بين الخالق قايدالارين اجراسي و اعمالي اوچون ميللت طرفينده ن قبول اولونموش اساسلي بير تشكيلات چرچيوه سينده قانوني نماينده سي اولماليدير كي،باشقا بين الخالق عضولرله علاقه ياراتسين. بيرلشميش ميللت لر تشكيلاتي نين باش مجليسي نين واسيطه سي ايله ميللي آزادليق حركاتلاري نين تانينماسي رئگيونال (منطقه اي) تشكيلاتلارا تاپشيريليب. ب ام ت –نين 1972-جي ايل 2918 (XXVII) قطعنامه سينده و اوندان سونراكي باش مجليس طرفينده ن تصديقلنميش قطعنامه لرده آزادليق حركاتلاري نين بين الخالق شخصيت كيمي تانينيب- تانينماماسي قيد-شرطي "OUA" – آقريقا بيرليي تشكيلاتي- نا تاپشيريلميشدي. ب ام ت –نين 1973-جو ايل 312 (XXVIII) قطعنامه سينه اساساً بو وظيفه عرب بيرليي تشكيلاتي نين عهده ليينه اوترولدو. البتده ب ام ت –نين باش مجليسي هر هانسي ميللي آزادليق حركاتيني تانينماسيني كي، سوزو گئده ن رئگيونال تشكيلاتلارين حدودلاريندان كناردا يئرله شيبلر، اوز اوزه رينه گوتوره بيلر. عرب بيرليي تشكيلاتي و آفريقا بيرليي تشكيلاتي بو گونه ده ك بير چوخ مييلي-آزادليق حركاتلاريني او جمله ده ن "OLP" رسميته تانييبلار. "OLP" و "سوآپو" كيمي ميللي آزادليق حركاتلاري ب ام ت – ده ناظير عضو اولاراق ، بير چوخ خصوصي (تابع) اورقانلار و چوخلو بين الخالق كنفرانسلاردا قبول اولونوبلار.
یوخاریدا قید ائتدییمیز کیمی، آپارتاید شاه رژیمی نین سلطنت اوردوسو 1325-جی ایلده آذر آی نین 16- دا گونئی آذربایجانین زنجان ایالتینه باسقین ائتدیکده ن سونرا بین الخالق نورمالری و محاریبه قانونلارینی کوبودجاسینا پوزاراق، مدافعه سیزگونئی آذربایجان خالقینا قارشی انسان خیالینا گلمه ین وحشیلیک لر توره تدی وگونئی آذربایجانین 100000 ده ك ضيالي سيني وحشي اوصوللارلا قتله يئتيريب، اشكنجه لره معروض قويوب، اوزون مدتلي حبسه ساليب و سورگونه گوندردی. بو آزایمیش دئیه 26 آذر 1325 – جی ایلده گونئی آذربایجاندا تورک دیلینده یازیلان کتابلاری تبریزده طنطنه لی توره ن حاضیرلایاراق یاندیریب کوله دونده ردی(میللی-مدنی سوی قیریم).
بوتون بو گئرچکلره باخاراق 2007-جی ایلده تشکیلاتیمیز طرفینده ن 26 آذر گونئی آذربایجان خالقی نین سوی قیریمی اولاراق تعیین ائدیلدی ، بو تام دوزگون و حقیقته اویغون بیر قراریدی . 1325-جی ایلده گونئی آذربایجان خالقینا قارشی سوی قیریم توره تمیش و بو گونه ده ک حیاتدا اولان جنایتکارلاری وخصوصی اولاراق آپارتاید رژیمین واریثینی حقیقی طرف کیمی بین الخالق محکمه یه وئریلمه لیدیر. نظره آلاق کی، ب ام ت باش مجلیسی 1968-جی ایل نویابرین 6-دا مورور زامانین حربی جانی لر وبشرییته قارشی جنایت لر توره تمیش جنایتکارلارا تطبیق ائدیلمه مه سی حاققیندا سازیش قبول ائتمیش دیر. سازیشه اساساً حربی جانی لر و بشرییته قارشی جنایت لر توره تمیش شخصلر باره سینده هئچ بیر مورور زامان تطبیق ائدیله بیلمز. بوتون سازیش اشتیراکچیلاری اولان دولت لرده بو کاتئقوریالی جانی لرین جزالاندیریلماسی اوزره لازیمی تدبیر لر گورمه یه مجبوردورلار. همچنین آپارتایدی حیاتا کئچیرمکده تقصیرلندیریلن شخصلر کنوانسیون اشتراکچیسی اولان هر بیر دولتین محکمه سینه، یاخود دولت لرین راضیلیغی ایله یارادیلان بین الخالق جنایت لر تریبونالارینا وئریله بیلر.
قایناقلار:
1- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه ل.گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، نشر نی؛1381
2- گذشته چراغ راه آینده است
3- شهریورین اون ایکی سی 1324-1325 تبریز1325


c: text/html

text:
چیمخیرماق و بنزرلری-2
اوستهکی اؤرنکلری اردال'ین چالیشماسیندان(7-466.صص) آلدیم. او چالیشمادا، ـقیـ اکی ایله قورولان فعللر ده سیرالانیبدیر.
اوقیماق(oqımaq):"چاغیرماق، اوخوماق". فارسجا خواندن ایله عربجه قرأ/یقرأ فعللریله توتوشدورمالیدیر. او فعللرده اصلینده "چاغیرماق، دئمک" آنلامیندایمیشلار[1]. دیوان دا بیر "او"(o?) جاواب اداتی اولاراق گئچر و بو فعلین کؤکونده او سس/سؤز اولمالی دیر.
اوقیماق(oqımaq): اوستهکی فعل کیمی یازیلیب، سؤیلهنیرمیش. آنجاق "قوسماق" دئمکدیر. بوگونکو دیلیمیزده اؤگومک(ögümek)>اؤیومک>اؤوومک(övümek) بو فعلدن گلیشیبدیر.
سوقیماق(suqımaq):اسکی تورکجهده هر یئرده ارنگک(rŋäkä)"بارماق" ایله گلیر و "بارماق شیققلداتماق/قولنجو سیندیرماق" دئمکدیر. اردال'ا گؤره سوق(suq)"اشارت/شهادت بارماغی" ایله ایلگیلی اولاجاقدیر(*suq+qı-).
توقیماق(toqımaq):"وورماق، چارپماق، چالماق". اردال'ا گؤره "توق"(toq) سس تقلیدیندن گلیر. دیوان دا توق توق ائتتی(toq toq étti اؤرنهیی ده وار. توقماق>توخماق آدی دا بو فعلدن گلیر.
اوستهکی اک ایله اورتا تورکجه و یئنی تورکجه ده ده قورولان فعللر وار. بیز بوردا، آذربایجان و آنادولو دا یایقین اؤرنکلری اله آلیریق. آنجاق اؤنجهدن دئمهلییم کی بو اک، اسکی تورکجه ده(و موغولجادا اولان) –rA- اکیندن(چینغیرماق و بنزرلرینده اولان اک)فرقلی دیر. او اک هر یئرده ـقـ/ـگـ/ـنگـ سسلریله گلدییی اوچون بیر بنزرلیک وار اورتادا، آنجاق ایکی اکین آیریشدیقلارینی گؤرمهلیییک. اؤرنکلره گئچهک:
هایخیرماق: اوسته آچیقلاندی.
هیشقیرماق(hışqırmaq):آنادولودا هیچقیرماق(hıçkırmak) اولاراق یایقیندیر. منجه بیر سس تقلیدی اولان هیچ/هیش/ایچ/ایش دان گلیر.
فیشقیرماق(fışqırmaq):"(سو، قان، و بنزری سیویلارین) شدّتله ائشییه آتماق/آتیلماق". سانیرام کتاب الفاء سنگلاخ آدلی یازی دا آچیقلادیم.
فیسقیرماق(fısqırmaq):داها چوخ فیسقیرتماق بیچیمی یایقیندیر. "توستو سالماق،(مزاح یولویلا) سیگار چکمک"آنلامی وار. فیس سس تقلیدیندن گلیر.
چیمخیرماق: اوسته آچیقلادیم. آنادولودا: چمکیرمک
توکورمک(tükürmek): آذربایجاندا دئییملرده وار و یئرینی "توپورمک" فعلینه وئریبدیر. هر حال "تو"(tü) سس تقلیندن گلدییی آچیقدیر. تو مستقل اولاراق دیلیمیزده یاشار.
پوسکورمک(püskürmek):"(اود، توز کیمی شئیلری) سپمک، شدتله تپمک و یا یاییب-داغیتماق". بوردا دا فعلین "پوس"(pus) سس تقلیدیندن گلدییی گؤرونور. آنجاق پوس مستقل اولاراق "بوغ/بخار" دئمک دیر و باشقا سؤزجوک ساییلمالیدیر. بیرده پوسور(püsür)، پو..پوسور دئییمینده، نیشانیان'ین دئدییی کیمی ارمنیجه psor/pşor(=زیبیل، تؤکونتو)دن گلمهلی دیر.
هؤککورمک(hökkürmek):"شدتله/سسلی آغلاماق". آنادولو دا هؤنکورمک(hünkürmek) اولاراق یاشار و اورتا تورکجه دن بری وار دیلیمیزده. *هونگ/*hüŋ آغلاماق سسینین تقلیدی اولاجاقدیر.
فینخیرماق(fınxırmak):"بورون سیلمک". فارسجاسی "فین کردن" ایله قیاس ائدیلمهلی دیر.
سومکورمک(sümkürmek): آنادولو دا "فینخیرماق" قارشیلیغی دیر. سوموک(sümük) "بورون سویو، فیرتیق" ایله ایلگیلی اولمالیدیر.
قیشقیرماق(qışqırmaq): اورتا تورکجه ده، قیچغیرماق(qıçġırmaq) اولاراق گئچیر.
چاوقیرماق(çavkırmak): آنادولودا "مریضین چابالاماسی، ایتین کسیک-کسیک هورمهسی" آنلامیندادیر. آذربایجان بوگون چووماق(çovmaq) "منحرف اولماق، دؤنوب گئتمک" معنالاری وار. "مشتریلریم چووماسین دئدیم، توکانی دهییشدیرمهدیم" کیمی جوملهلرده ائشیتمیشم. بلکه چاوقیرماق کؤکونده، چاوماق فعلیندن گلهبیلن "*چاویق"دان گلیر.
آسقیرماق(asqırmaq):آنادولودا داها چوخ باشقا بیر سس تقلیدی یعنی هاپشیرماق(hapşırmak) وار. دیوان لغات الترک ده، آسورماق(asurmaq) فعلی وار آنجاق اورتا تورکجه دن بری، آقسورماق (aqsurmaq)دا وار. آنلاشیلان بوردا دا آسقیرماق، کؤچوشمهلی اولاراق، آنادولودا آقسیرماق (aksırmak) اولوبدور.
دیزقیرماق(dızqırmaq): کوچه-باجا دیلینه مخصوص اولوب، "قورخوب قاچماق" دئمکدیر. بو فعل دن تؤرهین دیزقیراق(dızqıraq) سؤزجویو،"دَیَرسیز، اسگیک آدام"، کوچه-باجا دیلینده چوخ یایقیندیر. نه ایسه کلمهنین کؤکونده "دیز" سس تقلیدینین وارلیغی آچیق دیر.
آنقیرماق(anqırmaq): آنادولودا آنیرماق(anırmak) اولاراق یاشار. آنجاق تاریخی متینلرده، دوروم باشقادیر. دیوان لغات الترک ده، آنغلادی(aŋladı) وار؛ نیشانیان عاشق پاشانین غریبنامهسیندن "آنگرادی بو عالم ایچره همچو شیر" اؤرنهیینده، فعلین آنگراماق/آنغراماق اولدوغو آنلاشیلیر. دئمک اوچ فرقلی بیچیم وار اورتادا: آنغراماق/آنغلاماق/آنقیرماق. منجه اوچو ده بیر *آنگ/آنغ(aŋ) و یا *آنغی /*آنگی (aŋı*) سس تقلیدینه دایانیر. دئمک آنقیرماق دا بو اک ایله آچیقلانیر.
اؤسکورمک(öskürmek): اسکی قایناقلاردا بو بیچیم ده گؤرولور. آنجاق تورکیه تورکجه سینده اؤکسورمک(öksürmek) یایقین دیر. بو سؤیلهییش ده یئنی و کؤچوشمهلی ساییلامالیدیر.
چیغیرماق(çığırmaq):آنادولودا "چاغیرماق، سؤیلهمک" معناسی دا وار. چیغ آنادولو دا(بیر چوخ آنلام یانیندا) "چیغیرتی، اوجا سس ایله چاغیرما" دئمکدیر. سنگلاخ دا جیغ/چیغ "به معنی فریاد و فغان بود" اولاراق آچیقلانمیش(146.ص). چیغی(çığı) دا اونا آنلامداش اولاراق گؤستریلیبدیر. چیغیرغو ایسه "به ترکی رومی به معنی صدا و فریاد بود" اولاراق آچیقلانیر(اورادا). بورداکی چیغ+قیر- اولاراق آنلاشیلمالیدیر. باشقا اؤرنکلرده ده بیر سسسیز ایتیمی(=حذفی) گؤرونور. فارسجا جیغ ایله ایلگیسی آچیق دهییل. بو کیمی سؤزجوکلر، سس تقلیدی اولوب، هر دیل ده بنزرلری وار. آنجاق فارسجا جیغ ایله سوغدجا žyϒyr- بنزرلییی دقت چکیر. چیغیرماق، چاغیرماق'ین بیر یان بیچیمی ده ساییلابیلر دییه دوشونورم.
***
قوشقورماق و اونون اؤن-سیرالی بیچیمی کوشکورمک(küşkürmek)"تحریک ائتمک، (ایتی و..) بیرینین اوستونه یوگورتمک" فرقلی بیر کؤکدن گلیر. کَک(käk) اسکس تورکجه ده "کین" دئمک دیر(اؤج ایله معناداش دیر). کَکشورمک(käkşürmek) و کَکچورمک(käkçürmek) سونرادان، مؤحتملن قیچغیرماق فعلی ایله قاریشدیریلاراق، بوگونکو بیچیمینی قازانیبدیر. تورکیه تورکجهسینده، قیشقیرتماق فعلی نین بیر آنلامی "تحریک ائتمک، غضبلندیرمک"دیر. بو دوروم ایسه ایکی فعلین قاریشدیغی نتیجهسینده اورتایا چیخدیغی فیکرینی دوغرولار.
***
یئنی و چاغداش تورکجهمیزده بو اکین یئرینی داها چوخ –(X)ldA- اکی آلیبدیر. گیزلدهمک، گوببولدهمک، خاریلداماق، ویزیلداماق و... آنجاق بلکه یئنی فعللردن بو اک ایله قورولابیلر.
[1] . بیر یئرده اوخوموشام، یوخسا اؤز عقلیمه گلیبدیر بیلمیرم، آنجاق پیغمبریمیز اندیریلن ایلک آیت "اقرأ بسم ربّک الذی خلق" منجه "سؤیله/دئه یاردان تانرینین آدییلا" کیمی چئوریلمهلی و آنلاشیلمالیدیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
یادداشت اختصاصی:
استخرهای لعنتی شورای شهر تبریز
مسئولین محترم اگر واقعا حوصله کار کردن ندارید لااقل استخوان هم دیگر را دور نیاندازید. شهروندانی که با هزار امید و آرزو به شما رای داده اند هنوز امیدوار به تغییرات ملموس هستند. برای رعایت حال آنها هم که شده است خبر مرگ اخلاق و انصاف و عملگرایی انقلابی در پارلمان شهری را به این زودی ها لو ندهید.
مسئولین پاسخگوی افتضاحات و هنجارشکنیهای نماینده شبستر باشند/ حضرت زینب(س) به کدام مرد لبخند زد و صدایش را برایشان نازک کرد؟
پاتیناژ,لاله پارکدا یولا سالیندی+گورونتولر
بو پروژهنین مودور؛ لاله پاتیناژ مئیدانچانین تکنولوژیسی اتریش و ایتالیا اؤلکهلرین اورونو اولدوغونو دئییب,آرتیردی؛لاله پاتیناز اؤلکهده ایلک اولاراق؛آلیش وئریش مرکزینده سالینیبدیر.آرتیرمالیدیر؛ لاله پارک آلیش وئریش ایلنجه مرکزی,تبریز بؤیوک شهرین فهمیده مئیدانین کناریندا علی پولاد جنابلارین یاتیریمییلا یولا سالینیبدیر. قایناق: ...
آنا یاسا گئجیکمیش مادده لری ایله دوهتور حسن روحانی نین سئچگی وعده لری
اؤلکه میزده ایسلامی اینقیلابین ظفری ائلجه آنا یاسانین نیظاملانماسین دان ۴۰ ایل کئچمیینه باخمایاراق، بو گونه قدر آنا یاسانین بعضی گئجیکمیش مادده لری آیریجا بو مادده لرین سوروندورمه چیلیک پروسه سینه شاهیدیک. اؤلکه میزین آنایاسیندا رسمی شکیل ده قید اولان ...
آرزوبلاگ۲ تئزلیکله
دئمهلیدیر؛ آرزوبلاگین رسمی دیلی تورکجهدیر.آرزوبلاگین قوروجوسونون اینیستاگرامیندا یایینلانمیش شکیله ایستینادا؛ بو وبلاگ وئریجی سیستئمین گونجللهمهسینی گؤزلهمهلیییک. “سعید حبیب پور”، آرزو بلاگین مودور بو یئنیلهشمه حاقدا دئدی: آرزوبلاگ ایلک تورکجه وبلاگ وئرمه سیستئمی اولاراق؛ یاخین گلهجکده یئنی بیر آشامایا کئچیب و ...
نئچه ساعات یوخولامالییام
آمریکا اولوسال(میللی) یوخو مرکزین وئردیگی بیلگیلره گؤره،اینسانلارین یوخو احتیجاجلاری اونلارین یاشاملارین طرزینه باغلیدیر.اما بو مرکز آشاغیدا گؤرونهن عدد لری اؤنهریبدیر: کؤرپه(۳ آیلیغا دک): هر گئجه گوندوزده ۱۴ایله۱۷ ساعات یوخو گرکلیدیر؛ اما۱۱ایله ۱۳ ساعاتدا اولورسا یئترلیدیر(کافی). دئمهلیدیر،کؤربه(نوزاد) اوشاغین یوخوسو هر ۲۴ساعاتدا ۱۹ ...
یئره آتیلان سیگار کؤتویونه ۶۸ یورو جریمه
هر ایل ۳۵۰ توْن سیگار کؤتویو پاریس کوچهلریندن ییغیلیر. سیگار کؤتویو هر یئرده – سککیلرده، باغچالاردا، چمنلیکده و حتّی اوشاقلارین اوینادیغی قۇم مئیدانچالاریندا راست گلمک اولار. بواوزدن شهر شوراسی؛ پاریسی سئونلرین هامیسینی سیگار کؤتوکلرینی یئره آتماماغا چاغیریر. دئمهلیدیر؛فرانسهلیلر اوچون ۶۸ یورو ...
قیرمیزی گزهگن، مارس-دا آخار سو تاپیلدی
ناسا، توپلومسال پایلاشما سایتی Twitter-دن ائتدیی آچیقلامادا، بو گون کئچیریلهجک مطبوعات کنفرانسیندا، «قیرمیزی گزهگن» مارس-لا ایلگیلی اؤنملی بیر گؤروشون آچیقلاناجاغینی بیلدیردی. «سیرلی بیر دونیا، مارس» آدییلا وئریلن آچیقلامادا، «قیرمیزی گزهگندهکی» اؤنملی تاپینتینین، بو گون بیر مطبوعات کونفرانسییلا ائشیتدیریلهجهیی بیلدیریلیب. ناسا-نین، مارس-ین آلت ...
رحمتلیک «دؤکتور مبین» وادی رحمتده تورپاغا تاپیشیریلاجاقدیر
محمدحسین مبین؛ ایران جوذامیلرین آتاسی ،دؤکتور ،یازار و شاعیر دوشنبه گونونون سحر چاغیندا ۸۸ یاشلیغیندا دونیاسینی دهییشدی.بو اولو بیلیم آدامین تورپاغا تاپیشیرما تؤرهنی صاباح سه شنبه گونو ساعات ۱۰:۳۰دا وادی رحمتده کئچیریلهجکدیر. دئمهلیدیر؛رحمتلیک دؤکتور مبینی، حیات یولداشین مزارین کناریندا تورپاغا ...
ایراننین ۲۰۱۶ اوسکار اؤدولونده تمثیلچیسی بللی اولدو
فارابی سینئمایی قورومون (بنیاد) ایرتیباطات سوروملولوغونون یایدیغی بیانیهیه گؤره بو قورومون ایکینجی اوتوروموندان سونوجلانان، اورتاق بیر سسله(رای) مجید مجیدینین یؤنتدیگی «محمد رسول الله(ص)» فیلمی ۲۰۱۶ اوسکار اؤدولونو قازانماق اوچون بو یاریشمادا ایرانی تمثیل ائدهجکدیر. مجیدینین بو سون فیلمی، دوزلمهسینده چوخ آغیر ...
آغاج چیخاردان ماشین اورمیهده + گورونتولر
بیزیم اؤلکه مسئوللارین بیر سیراسی دا کسیلمیش آغاجلارین یئرینه یئنی آغاجلار اکهجهییک سؤزویله یانلیش ایشلرینی یویوماق ایستهییرلر؛ اما اونلارسانکی بیر نئچه ایللیک آغاجین فرقینی بیر یئنی اکیلمیش و کیچیک آغاجلا بیلمک ایستهمیرلر. دئمهلیدیر؛بو آرادا اورمیه بلدیهسی بیر یئنیلییه ال ووروبدور.اورمیه بلدیهسی، آغاجی یئرندن چیخاردان ...
تویوغلار / همت شهبازینین آراشدیرماسی ایله چاپ اولاجاق
بو کیتاب، ۵۰ صحیفهلیک اؤنسؤزله مختلیف قایناقلارا او جوملهدن مختلیف الیازمالارا اساسلاناراق بیر تدقیقی اثر کیمی ایشیق اوزه گؤرهجک. اثرده ۸٫جی هیجری یوزایللیینده یاشاییب-یاراتمیش آذربایجانین حکمدار شاعیری قاضی برهانالدین احمدین یاشاییشی، آذربایجانین اسکی شعر قالیبلریندن اولان «تویوغ« قالیبینین کئچمیشی و ...
او گون گله جک؟/تورک دیلیندع آیلارین آدی
دنیز مارالانلی: سون واختلار هر زامان اورمیه شهرینین آدی گلدیکده ایستر ایستمز اورمی گولو یادا دوشور و هر بیر تورک دع بیر کدر حیسی اویانیر، اله حیس کی هئچ بیر یازی ایله اونی آنلاتماغ اولماز، اما اورمیه دع کئچیریلن شان ...
گؤرۆنتۆلر / اورمیهده اۆزۆم فئستیوالی کئچیریلیر
بو فئستیوال اورمیه شهرداریسینین طرفیندن اوچونجو ایل اولاراق، اورمو گؤلۆنۆن ساحلینده، چیچئست أیلنجه یئرینده قورولوبدور. اۆزۆم فئستیوالیندا، چئشیدلی [مختلف] اۆزۆملر، یئرلی [محلی] یئمکلر، آذربایجان گئییملری، کندده اولان عادت-عنعنهلر و… گؤستریشه قویولوبدور. وورغولامالیییق فئستیوالدا تکمچی نمایشلری، آذربایجان موسیقیسی، اورمو یاللیلاری، یئرلی اوشاق ...
تراختور دا نه مسی وار، نه رونالدو !
اویاقلیق:بیزیم تیم نه بارسلونا دی نه بایرن مونیخ نه ده... دی. بلکه بیزیم تیم تیراختوردی، بیزیم تیم ده نه مسی وار، نه رونالدو نه ده... پس تیمیمیزدن چوخ اینتیظاریمیز اولماسین. بیر زمان آرزیمیزیدی سیپاهاننان ۳ دانا دان آز گل ییاخ، آمما ایندی بو ...
ایکى قارداش تاخیم، ساواش سونوچلارى نه لر اولاجاق ؟
اویاقلیق: تراختور و سپاهان تاخیملارى ان دویارلى(حساس) لیگ اویونون بو هفته گئچیرجاقلار؛ ایکى تاخیم بیر-بیر ایله گئچن مؤوسوم قارداش تاخیم قرارى امضالامیشدیلار. یوکسک(برتر) لیگین آلتینجى هفته سینده یارین تراختور و سپاهان ایکى مدعى تاخیملار مؤوسومون ان چوخ دویاریلى ساواشین فولادشهر استادیوموندا ...
تراختور سپاهان باجیلیق دوگونو(عقد) قیریلیپ!!! چالیشیپ گئدن آبرو قئیترماق گرک
اویاقلیق:تراختور سپاهان باجیلیق دوگونوندن بیر ایل گئچممیش بو ایلگینین(رابطه)بیر بیرینه دیماقدان سوز دئییلیر. لیگ تاخیملارینین هامیسی تراختور و سپاهانی، باشکند (پایتخت) گؤیقیرمیزلاری قارشیسیندا، هیمبیر بیلرق. بیر آندا بیر یالنیش تصمیم، قیرمیزلار و ساریلار آراسیندا بؤیوک ساواش سالدی. گئچن ایل لیگ یاریشلاریندا ایرمی ...
عدو ،سبب خیرِ (تراکتور)شود گر خدا خواهد
اویاقلیق:بو کی بیز اوتن ایل بیر سیرا ناکیشی لیغلارین و آلاتمالارین قوربانی اولوب و شامپیونلوقو الدن وردیغ بیر فاکت دیر و هامی اونو قبول ائدیر، اما کی بو اولای ین باشقا بیر فایدالاری دا اولدی کی اونالاری دریندن دوشونندع آزدا ...
سپاهانا قارشی اویوندان اونجه تونی یئنی تمرینلرده
اویاقلیق:علیرضا پژمان تراختور تمرینلرینه قاتیلدی. اویاقلیق گزاریشینه گؤره،آذربایجان قیرمیزلارین تمرینلری دونن آخشام ساعت۱۷:۳۰فجر عاشورا میدانیندا گئچیریلدی. قیرمیزلارین بو تمرینینده قادر رحیم زاده یئنی دوغما(بومی) مربی یئنده حضور تاپدی و علیرضا پژمان نئچه گون آیریلماقدان سونرا قیرمیزلارین تمرینینه قاتیلدی. ساقاتلانما(مصدومیت) چاغین گئچیرن اویونچو فردین ...
عکس/تبریزینایکینجیهئکیلتراشلیقسمپوزیومو
اویاقلیق: تبریز بؤیوک شهرین(کلانشهر) گوزللهشدیرمه هؤرگوتونون(سازمان) باشچیسی دئدی:هئکلتراشلار اؤز یوندوغو هئکیللرینی ۲۲گون مودتینده حاضیرلامالیدیرلار.اکبر امجدی،سمپوزیومون اوستون(برتر) هئکیللرینی شهر اورتامینا(محیط شهری) قویاجاییغینی اکلهدی.(افزود) دئمهلیدیر،تبریزین بیرینجی هئکیلتراشلیق سمپوزیومو کئچن ایل تبریزده کئچیرلمیشدیر و بو ایل ده سمپوزیوم تبریزین آذربایجان مئیدانین کناریندا یئرلهشن بؤیوک ...
تبریز بؤیوک شهرین مترو دوراقلاری+عکس
اویاقلیق: بریز بؤیوک شهرین(کلانشهر) بیرینجی مئترو خطدین ایلک فازی نئچه گون قاباق رسمی اولاراق آچیلیش اولدو.تبریز مئتروسونون ایلک آراشدیرمالاری(تحقیقات اولیه) ۱۳۸۰نجی ایلنده باشلانماسینا باخمایاراق؛ ۱۴ ایلدن سونرا هله تبریز شهرین مئتروسونون ایلک فازین بئشدن بیری یولا سالینیبدیر. مترونون بیرینجی فازی شهریورین ...
آذربایجان جمهوریتینده شیعهلرین دورومو
اویاقلیغین راپورونا گؤره، آذربایجان جمهوریسی ساوئت بیرلییینین جمهوریلریندن بیری اولاراق ۱۳۷۰ین مهر آیینین ۲۶سیندا رسمی اولاراق ایستیقلال اعلام ائتدی. آمارلارا گؤره بو جمهورینین یوزده سکسناوچو شیعه و یوزده اوندؤردو سوننی؛ ۹۷% موسلماندیر. آذربایجان جمهوریتی ایراندان آیریلیب تئزاری روسیهیه یاپیشدیریلاندان سورا، هم ...
- تاملی بر نصب تصاویر مشاهیر آذربایجان در خیابانهای تبریز!
- استخرهای لعنتی شورای شهر تبریز
- فرصت سوزی رشید پور در مصاحبه اختصاصی با رئیس جمهوری !
- دلنوشته ای برای دختر اردبیلی
- تمرکز گرایی بلای جان کلان شهرها !
- اندکی تدبیر، چاره معضل ترافیک در تبریز!
- درد بی درمان طبیبان!
- مژده به پرشورها ! تیم فوتبال تراختور، قهرمان سوپرلیگ وزنه برداری کشور میشود!!
- ایده های بکر برای ورزش شهرداری تبریز !
- هواداران تراختور هوشیارند و میدانند که هرکسی خر خود را پیش میراند!
- عدالتخواهی هنوز نمرده است/ قلم ها را زمین نخواهیم گذاشت
- گلمحمدی هنوز هم نمیداند مربی کدام تیم است؟
- ماموریت های سازمانی و مسوولیت های اجتماعی در فانتزی تبریز ۲۰۱۸ !
- تجلی خیره کننده شور و شعور تراختوریها !!
- هواداران تراکتور سربلند، آذربایجانی ها سرفراز!
- مژده به پرشورها ! تیم فوتبال تراختور، قهرمان سوپرلیگ وزنه برداری کشور میشود!!
- ایده های بکر برای ورزش شهرداری تبریز !
- هواداران تراختور هوشیارند و میدانند که هرکسی خر خود را پیش میراند!
- گلمحمدی هنوز هم نمیداند مربی کدام تیم است؟
- تجلی خیره کننده شور و شعور تراختوریها !!
- دلنوشته ای برای دختر اردبیلی
- تمرکز گرایی بلای جان کلان شهرها !
- اندکی تدبیر، چاره معضل ترافیک در تبریز!
- استخرهای لعنتی شورای شهر تبریز
- تاملی بر نصب تصاویر مشاهیر آذربایجان در خیابانهای تبریز!
- فرصت سوزی رشید پور در مصاحبه اختصاصی با رئیس جمهوری !
- استخرهای لعنتی شورای شهر تبریز
- تاملی بر نصب تصاویر مشاهیر آذربایجان در خیابانهای تبریز!
- فرصت سوزی رشید پور در مصاحبه اختصاصی با رئیس جمهوری !


text:
روسییا باش ناظری دمیتری مدودیئو ایستانبولدا «رئینا» گئجه کلوبوندا باش وئرهن ترور اولایینا گؤره تورکییهلی همکاری بینعلی ییلدیریما باش ساغلیغی وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، باش توتان تلفون دانیشیغی زامانی مدودیئو روسییا و تورکییه حکومتلرینین ترروریزمه قارشی اورتاق موباریزه آپارماسینین واجیبلیینی وورغولاییب.
«حادثهنی تؤرهدن شخصلر لازیمی جزانی آلمالیدیر»، - روس ناظر بیلدیریب.
خاطیرلاداق کی، ایستانبولون بئشیکتاش رایونوندا یئرلشهن «رئینا» گئجه کلوبونا سلاحلی هوجوم اولوب. حادثه نتیجهسینده ۳۹ نفر هلاک اولوب، ۶۹ نفر ایسه یارالانیب.


text:
آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارین یئنی پرزیدنتی دونالد ترامپ روسییانی چین، شیمالی کورئیا، ایران و ایشید-له عینی طرزینین گؤزونه قویمایاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو سی ان ان - ه موصاحیبهسینده آمئریکالی سناتور لیندسی گرئم سؤیلهییب.
«آبش روسییایا موطلق سرت جاواب وئرمهلیدیر. عکس تقدیرده گلن سئچکیده ایران و چین ده اونلار کیمی بیزه هوجوم (هاکئر هوجوملاری نظرده توتولور، – رئد.) ائدجکلر»، – او بیلدیریب.
قید ائدک کی، لیندسی گرئم روسییانین قاتی علیهداری کیمی تانینیر. او، بیر مدت اؤنجه سناتور جون ماککین له بیرگه شرقی آوروپا اؤلکهلری و گرجستانا سفره باشلاییب.


text:
منیم آی غملی دیلیم !
درده بورونموش
سنه چوخ دردلی سؤزوم وار
سنه ایللر بوْیو قان آغلاماغا بیل كی گؤزوم وار
داخی دوستاقلی گؤنول ایچره كؤزوم وار
سن آتامین دیلیسن ، هم ده آنامین
ائلیمین ، میللتیمین ، كیملیییمین
بایراغی سَنسَه ن
تؤركلویون شانلی نیشانی
اُولاماز نازلی دیلیم من سنی آتام
اؤزگه لر دیلینه ، یاد ائللرینه من سنی ساتام
سنی آلداتماییرام
سنی ایچدن سئویره م
سن اگر سولغون اولاسان ، سولاسان
گؤزلریم گؤز یاشینی دالغالارام
ظولمه قارشی آخارام
كؤزه ره ن گؤكسوم اودیله یاخارام
ظولمه سوْن نوقطه سینی قویمالییام
سنه من آند ایچَه ره م
آخی تورك'ون توْرونو
آنا "تومروس" قیزییام
آی منیم غملی دیلیم !
درده بورونموش
سنه من آند ایچه ره م
سنه من آند ایچه ره م
[ یکشنبه 4 دی 1390 ] [ 05:16 ب.ظ ] [ ipək ]
[ نظرات() ]


text:
اسکی یونانلی مۆتَفکیرلر سییاسی مسئلهلری بحث ائدرکن اؤنلرینده، سییاستدهن ایقتیصادا، اینانجدان تحصیله تۆم اجتماعی حیاتی قورشایان (محاصره ائدهن) شهر دؤولتی دورارکَن، کلاسیک اسلام دۆشۆنرلرینین اؤنۆنده شرعی قانونلار و ایسلام دؤولتی دوروردو. دولاییسیلا ایسلام دۆنیاسیندا یاشایان مۆتَفکیرلرین، سییاسی استدلاللارینی اورتایا قویارکَن تمامن عقلانی فرضیهلردهن حرکت ائتمهلری دۆشۆنۆلهبیلمزدی. معمولن اونلار هم ایناجلاری گرهیی هم ده فلسفهنی مشروعلاشدیرما قایغیسی ایله سییاسی مباحثهلره الهی بیر نظامی قاباقجادان قبول ائدهرهک باشلاییر، سونرا دا شرعی قانونلارین حاقلیلیغینی اثباتلاما چاباسینا دۆشۆردۆلر. شریعت ایچینده سیخیشان بیر سییاست آنلایشینی آشابیلمهیردیلر. بو قیسیر دؤنگۆنۆن (دور باطل) آشیلماسی اۆچۆن یا سئکولار بیر تاویر (تصمیم) ایله دین دؽشلاناجاق ایدی (کی بو او دؤنَملرده نه مۆمکۆن نه ده آرزو ائدیلر بیر دوروم ایدی) یا دا دین ایله سییاست (۱۳-ۆنجۆ عصرین سونلاریندا ابن خلدون-نون یاپدیغی کیمی) فرقلی اولقولار (پدیدهلر) اولاراق اله آلینیب یئنی سییاست نظرییهلرینه قاپی آرالاناجاق ایدی. ایسلام دۆنیاسیندا ایچ ایچه گئچمیش اولان دین و سییاست قوروملاری (نهادلاری) هر یول امتحان ائدیلرهک یئنیدهن اله آلینمالی ایدی. آنجاق هم دین هم ده سییاست قوروملارینین اورتاق دایاناغی اولان فلسفه بو گیریشیمین دؽشؽندا توتولابیلمزدی.
ایسلام دۆنیاسیندا فلسفه ایشلهمهیه قالخان هر دۆشۆنر، اؤنجه فلسفهنین دوغاسی گرهیی ایچینده یاشادیغی مدنیت و دهگرلر اورتامینی آنلاما و قاورامساللاشدیرما، سونرا دا اؤز فعالیتینی مشروعلاشدیرما یولوندا سییاست اولقوسو ایله حئسابلاشماق مجبوریتینده ایدی. زامانین باشات (غالب) مسئلهسینین "عقل" ایله "وحی" آراسینداکی چاتیشمانی (تضادی) چؤزمک (حل ائتمک) اولدوغو دۆشۆنۆلرسه، فلسفهنین، دینین اؤزونو سییاست اولاراق سوندوغو (ارائه وئردیگی) ایسلام دۆنیاسینا، سییاستین هدایتینده گیرمیش اولماسی داها یاخشی آنلاشیلار.


text:
ستارخان
ستارخان، (ستارخان، قرهداغلی ستارخان، میلّی سردار) (۱۸۶۸ - ۱۹۱۴) ایران مشروطه انقلابینین باشچیسی. ستارخان، حاج حسن قره داغی نین اۆچونجو اوْغلو ۱۸۶۸-جی ایلده (۱۲۸۵ق) قاراداغ ماحالینین بیشک یا سردار (ایندی کی آدی ) کندینده بیر آلوئرچی عاییلهسینده آنادان اولموشدور.
مشروطه حرکاتی[دَییشدیر]
مشروطه حرکتلرینده باقرخان ایله بیرلیکده آذربایجان، قفقاز و خصوصاً تبریز اینقلابچیلارین نظم انتظام ایله قاجار شاهین قوشونونا قارشی قوردولار.
۱۹۰۵-۱۹۱۱-جی ایللرده باش وئرمیش مشروطه حرکاتی ستارخانی بؤیوک سرکرده سویهسینه قالدیردی. ۱۹۰۷-جی ایلده تبریز شهرینین امیرخیز محلّهسینین فداییلرینه رهبرلیک ائدن ستارخان اؤزونون قهرمانلیغی و شوجاعتی ایله بوتون فداییلرین سئویملی سرکردهسینه چئوریلدی.
شورا مجلیسی توپا توتولدوقدان سوْنرا شاهین ۴۰ مین نفرلیک سیلاحلی قوهسی اینقیلابین بئشیگی تبریز شهرینه هوجوم ائتدی. ۱۹۰۸-جی ایلین اییون آییندا ستارخانین رهبرلیگی آلتیندا عالی حربی شورا یاراندی. عالی شورانین باش کوماندانی ستارخان و اونون موعاوینی باقرخان، عوضولری علی موسیو، حاجی علی ، سئید هاشم خان تعیین ائدیلدیلر. ۱۹۰۹-جو ایلین آپرئل آیینا قدر تبریز عوصیانی دوشمنه بؤیوک تلفات وئرمکله اونون سیلاحلی قوهلرینی تبریزدن چیخارماغا نایل اولدو. بۇ ووروشدا ستارخان و باقیرخانین قهرمانلیغی نظره آلیناراق آذربایجانین اوستان انجمنی اؤز ایجلاسینین قراری ایله ستارخانا " سردار ملّی " (خالق سرکردهسی) و باقیر خانا "سالار ملّی" (خالق رهبری) فخری آدلاری وئردی.
تبریزین مودافیعهسی حربی شورایا تاپشیریلدی. عوصیانچیلارین بۇ غلبهسی آذربایجانین باشقا ویلایتلرینه و بوتون ایرانا موهوم تاثیر ائتدی. تهران، قزوین، رشت، ایصفاهان و باشقا شهرلرده "ستارخان" آدلی کومیتهلر یاراندی. ۱۹۰۸-جی ایلین اوکتوبر آیینا قدر آذربایجانین بیر چوْخ ویلایتلری دوشمنلردن تمیزلندی. اؤلکهده اینقیلابی حرکاتین گوجلنمه سیندن قورخویا دوشن شاه و ایرتیجاع قوه لری تهراندا شورا مجلیسینین یئنیدن آچیلماسینا ایجازه وئرمهیه مجبور اولدولار. ۱۹۰۸-جی ایلین دکابر آییندا آچیلان ایکینجی شورا مجلیسی ستارخان ایله باقیرخانین خیدمتلرینی قییمتلندیرمک مقصدیله اونلارین شکیللری اوزرینه قیزیل سویو ایله باسیلمیش فخری لؤوحه یارانماسینی تصدیق ائدیب، مجلیسین یئنیدن آچیلماسی زامانی اونو تریبونادان آشماغا فرمان وئردی.
تبریز شهری نین غلبهسیندن سوْنرا اینقیلابچیلارین نوفوذلارینین آرتماسی ایرانین ایرتیجاع قوهلرینی، خوصوصیله روسیه ایمپئرییاسی و اینگیلتره ایمپریالیزمینی قورخویا سالدی. اونلار ستارخانی و اونون فداییلرینی نوفوذدان سالماق اوچون ستارخان و باقیرخانی فداییلردن، تبریزدن آییرماغا چالیشدیلار. اینگیلتره نین خاریجی ایشلر ناظیری ادوارد کارینین بۇ اؤلکهنین ایرانداکی سفیری جورج بیرلییه گؤندردیگی تلگرامدا (۱۹۱۰/۳/۱۶) دئییلیردی کی، ستارخان و باقرخان تئزلیکله تبریزدن چیخاریلمالیدیر. بوندان سوْنرا ایرانین باش ناظیری، میللی شورا مجلیسی ایشه قاریشیب ستارخان و باقرخانی تهرانا گئتمهیه مجبور ائتدیلر. ۱۹۱۰-جو ایل مارت آیی نین ۶-سیندا ستارخان و باقرخان ۳۰۰ نفر فدایی ایله تهرانا یولا دوشدو. ۱۹۱۰-جو ایلین اپرئل آیی نین ۳-اونده ستارخان تهرانا چاتدی. قوربانلار کسیلدی، تهران اهالیسی اونو نیجاتوئریجی رهبر کیمی قارشیلادی.


text:
لیتوادا پولیس طرفیندن حبس ائدیلهن و سونرا آزادلیغا بوراخیلان گورجوستانین ائکس-پرئزیدئنتی میخایل سااکاشویلینین سیلاحداشی زوراب مایسورادزئ ایله باغلی قرار وئریلیب.
آخار .آذ خبر وئریر کی، لیتوا باش پروکورورلوغو روسییانین ایسته یینه باخمایاراق، ز .مایسورادزئنین بو اؤلکهیه تحویل وئریلمه یه جه یینی بیلدیریب.
قئید ائدک کی، مایسورادزئ دئکابرین ۳-ده لیتوادا حبس ائدیلیب. اونون حبس ائدیلمهسینه سبب روسییانین لیتوا حقوق محافظه اورگانلارینا مراجعتی اولوب. ویلنوس محکمهسی مایسورادزئنین ۱۰ سوتکالیق حبسینه ایزن وئرسه ده، سونرادان بو قرار دییشدیریلیب.
موسکوا مایسورادزئنی تئررور فعالیتینده ایشتیراکدا اتهام ائدیر. موسکوانین ادعاسینا گؤره، محض بو شخص مشهور تئررورچو احمد چاتایئوی اؤز آگئنتی ائدیب.او، سااکاشویلی دؤورونده - ۲۰۱۲-جی ایله قدر گورجوستانین داخیلی ایشلر ناظیرلیینین آنتیتئررور مرکزینین صدری اولوب.


text:
عراقین "المراقب العراقی" قزئتینده تانینمیش ژورنالیست موتز محی عبدولحمیدین «شهیدلر گونو...آذربایجان ۲۰ یانوار قیرغینینی اونوتمور» آدلی مقالهسی درج ائدیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی،مؤلف مقالهده ۲۰ یانوار فاجعهسینین آذربایجان تاریخیندهکی یئریندن بحث ائدیر. یازیدا ۲۰ یانوار حادثهلری آذربایجانین مستقیللیک اوغروندا موباریزهسینین اساس مرحلهسی کیمی قید ائدیلیر. مقالهده آذربایجان خالقینین اؤلکهنین آزادلیغی اوغروندا حیاتینی فدا ائتمیش شهیدلرین خاطرهسینی اوجا توتدوغو و ۲۰ یانوار شهیدلرینین دفن اولوندوغو شهیدلر خیابانینی بو گونلرده سایسیز-حسابسیز اینسانلارین زیارت ائتدیی وورغولانیر.
عینی زاماندا، مقالهده بو گون آذربایجانین موستقیل، دموکراتیک، اینکیشاف ائدن اؤلکه اولدوغو دقته چاتدیریلیر.


text:
روسییانین اورنبورگ ویلایتینین اورسک شهرینده باجیسینین تانیشینی گولهلیهرک قتله یئتیرهن آذربایجان وطنداشینا حؤکم اوخونوب.
رپورت خبر وئریر کی، او، تؤرتدیی جینایته گؤره ۹،۵ ایل مدتینه آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
حادثه بو ایلین آپرئل آییندا باش وئریب. اؤلن شخص ایله آذربایجانلینین عائلهسی آراسیندا جدی موناقیشه اولوب. مرحوم حادثهنی تؤرهدن شخصین یئنتیکلیک یاشینا چاتمایان باجیسی ایله موناسیبت قوروب، داها سونرا ایسه اونونلا ائولهنمکدن ایمتیناع ائدیب. تقسیرلهندیریلن شخص ایسه قیصاص آلماق مقصدی ایله همین شخصه باش، دؤش و قارین ناحییهلریندن ۴ گوله وورماقلا قتله یئتیریب.


text:
قندهار رسمیلری، مذکور ولایت پنجوایی تومنیده طالبان گروهی اهالی نی اسفالت بولگن سرک لرنی بوزیب ماین اورنه تیش گه مجبور قیلگن.
قندهار ولایتی نینگ سوزچیسی جاوید فیصل، خوف سیزلیک کوچلری بو مسئله دن آگاه بولگنی بیلن مذکور منطقه نینگ محاصره قیلیب، یقین زمانده اورنه تیلگن ماین لرنی خنثی قیلیش لرینی ایتماقده.
عین دمده قندهار ولایتی پنجوایی تومنی نینگ حاکمی حاجی فیصل محمد، اهالی مذکور تومنده طالبان نینگ اوچ قوماندانی تمانیدن سرک لرنی بوزیشی و ماین اورنه تیشگه مجبورلنتیریلگن لیگینی ایته دی.
قندهار نینگ پنجوایی تومنیده گی سرک لرنینگ بوزیشگه طالبان گروهی نینگ حرکت قیلگنی قندهار اهالیسی نی هم خواطرلنتیرگن.
قندهار لیک لر طالبان نینگ مذکور حرکتی نینگ آلدینی آله آلمس لیگی اوچون جدی تنقید له ماقده لر.
"حکومت بونگه جدی کوز قره تسین، بو مردم گه تاوان بولدی. بونگه انچه پول کیتگن هرکیم بونده ی قیلگن ویران کارلیک قیلگن. بو نی حکومت سقله آلمسه حکومت نینگ کم زورلیگی نی کورسه ته دی، حکومت نینگ ناکاملیگی نی کورسه ته دی. بو یوللرنینگ خوف سیزلیگی نی آلیش حکومت مسوولیتی، مردم و حکومت ده گی لر شو یوللر دن اوتیب قیته دیلر کو. بو کی اولوسوالیک نینگ مرکزیده بونده ی بیر بوزمه کارلیک ایش بوله دی حکومت دن سوره ش کیره ک قنده ی بولدی دیب، باشقه لردن سوره ش فایده سی یوق".
قندهار ولایتی نینگ پنجوایی تومنی حاکمی حاجی فیصل محمد هم مذکور تومنده طالبان گروهی نینگ اوچ قوماندانی بو حرکت نی ریجه لب عملی قیلگنلیگی نی ایته دی.
" طالب لر بو ساحه نینگ درخت لری کوپ بولگنی دن فایده لب بو ایشنی بجرگن لر. بو منطقه ده طالبان قوماندان لریدن، ناله، بخت محمد و ایوب ناملی شخص لر تمانیدن عملگه آشیریلگن. بو قوماندان لر کلنگان منطقه سی ده گی اهالی نی هم سرک نی بوزیش گه مجبور قیلگن لر. بو لر عموما، آلگنده سرک نینگ نیچه قسمتی دن تورت یا بیش مترنی بوزیب بو ایشنی قیلگن لر. بو مسئله رمضان بیره می آقشامی بجریلگن ایکن."
قندهار محلی ملازم لری طالبان سرک نی بوزیب ماین اورنه تیشی نی جدی بیر مسئله دیدیلر. اما قندهار حاکمی نینگ سوز چیسی جاوید فیصل ایسه، بو مسئله نینگ آلدینی آلیش اوچون اهالی محلی ملازم لرینی اوشه زمانده جریانگه قویمه گنیدن تنقید قیلدی.
فیصل جنابلری حاضر پنجوایی تومنیده بوزیلگن سرک لر منطقه سی خوف سیزلیک کوچلر محاصره سیگه ایکن لیگی نی معلوم قیلیب، ساحه پاکیزه لنگنی دن کیین، امنیتی پوسته قوریشی نی هم ایته دی.
قندهار ولایتی، طالبان گروهی نینگ افغانستانده گی اساسی و مهم نقطه لریدن حسابلنه دی.
اوتگن اون ییل دن بیری افغان و خارجی کوچلر، بو ولایت نینگ ایریم حدود لریده اوزون مدتلی کینگ حربی عملیات یولگه قویگن لر لیکن شونده ی بولسه هم بو ولایت ده طالبان گروهی نینگ کوزگه کورینرلی درجه ده نفوذی بار.
شو نینگ دیک، بو ولایت نینگ ایریم بولیم لرده قیته قوریش ایشلری هم انچه کوپ عملگه آشیریلگنلیگی ایتیلسه ده بیراق، ینه هم مذکور ولایت مملکت نینگ اینگ ناقرار ولایت لریدن حسابله نیب کیلگن.


text:
جوزجان اهالیسی، برق ضعیف لیگی دن انچه قیین چیلکگه قالگن لیک لرینی ایتماقده لر. مردم گه کوره، حکومت نیچه مرته برق نینگ کوچلی قیلیب بیریشی نی وعده بیرگن لیکن هنوز گه چه بو وعده لر عملگه آشیریلمه گن.
مذکور ولایت حاکمی هم مرکزی حکومت مسووللری دن بو توغریده ایجابی حرکت قیلمه گنلری اوچون شکایت قیلماقده.
جوزجان ولایتی اینیقسه شبرغان شهریده جاری ییل یاز فصلیده هوا ایسیغ بولیشی بیلن اهالی انچه، قیین چیلیکلرنی کیچیرگنلیکلرینی ایته دیلر.
شبرغانده برق ضعیف لیگی اهالی گه تورلی قیینچیلیک لرنی توغدیرگن دیگن گپنی جوزجان حاکمی هم تایید قیله دی.
اوشبو ولایت حاکمی محمد عالم ساعی، نیچه مرته کابل پایتختده گی مسوول لر و حتی کی جمهور رییس کرزی بیلن برق قیینچیلیگی نینگ برطرف ایتیش اوچون صحبت قیلگنینی ایته دی لیکن برق وزیرلیگی عملی شکلده حاضر گه قدر بو توغریده هیچ بیر آدم کوتارمه گنینی ایته دی.
ساعی جنابلری شونگه قوشیمچه قیلیب، جوزجانده برق نی اساسی شکلده اورنه تیش یا کی حاضر گی قیین چیلیک لرنینگ بر طرف ایتیش اوچون یالغیزگینه، اوزبیکستاندن افغانستانگه بیریله یاتگن برق تامیناتینی مزار شریف شهریدن تارتیب آلیش ویا جوزجانده گی گاز توربین لری فعال قیلینیشی دیر دیب معلوم قیله دی. اما حاضر بوتوغریده هم هیچ بیر عملی ایش باشلنمه گن.
جوزجان نینگ محلی رسمیلریگه کوره، تورکمنستاندن کیله یاتگن برق فقط گینه اندخوی و شبرغان شهری اوچون اجره تیلگن لیکن مذکور برق دن فاریاب مرکزی میمنه شهری بیلن قوشیمچه نیچه اولوسوالیک لر، سرپل ولایتی، و جوزجان مرکزی شبرغان بیلن قوشیمچه، آقچه و خواجه دوکوه اولوسوالیک لری هم شو برقدن تامین بولماقده.
جوزجان ده برق قیین چیلیک لری حل ایتیلمه گنی اوچون مذکور ولایت ملت وکیللری نیچه مرته بو مسئله نی یوزه گه چیقریب حکومت نینگ تنقید آستیده آلگن لر.
خود شو حرکت لرگه قرگنده جوزجان اهالیسی، محلی و مرکزی حکومت تمانیدن برق معما سی یقین کیله جکگه حل ایتیش وعده لری قچان عملی بولریکن دیب کوتیشی نی معلوم قیله دیلر.


text:
کند
'کند، بۇ زمان شهردن بالاجا یئره کند دئییلر. معمولا کندین ایقتصادی اکینچیلیک و حئیوان ساخلاماقلا تامین اولار.امما اسکی زماندا بوتون قصبه لر کی اوندا ائو و یاشام یئرلری اولوردی کند آدلانیردی.
کند یانی بیر یئر کی اوندا یاشایش واردی و ائولر تیکیلیب کندین ائولری کوچه لری و دربتلری و خیاوانلاری اولور و کند بیر یئردی کی اینسانلار بۇ یئرده ائولری وباغلاری یاشام اوچون قوروبلار.
ایچیندهکیلر
باشکند یا خانکندی[دَییشدیر]
ایندی حکومت مرکیزینه دیئلیر.اسکی چاغدا شاه وخان اوْلان یئر خانکندی آدلانیردی.بو شهریده خان یا شاه حکومت ائدیردی.
کندنوخدا[دَییشدیر]
کدخودا یا کندنوخدا بیر کیمسه اولوردی کی خان یا شاه یا یاشیانلار اوزلری اونی کند ایشلرین گورماق اوچون سئچیردیلر .هرکندین بیر نوخداسی اولوردی و بۇ نوخدا شهرین ایشلرین و آباد اولماسینا و قورماسینا و جماعت ایچره قاریشمالاری باریش ائتماقا چالیشیردی.ایندی کندنوخدا یئرینه شهردار آذربایجان شهرلرینده اولور.
کندلر یغینجاقی[دَییشدیر]
شهرشوراسی یا کند شوراسی شهرایشلرین گورماق اوچون جماعت الیله سئچیلیر و بۇ یغینجاق شهر ایشلرین گورور.


text:
اویان نیوز: آذربایجان مطبوعاتینا گؤره خوجاوند و فضولی بؤلگهسینده چیخان چاتیشما سونراسی اون ارمنی عسگری اؤلدورولدو. آذربایجان سلاحلی گوجلری آلارم سویهسینی ان اوست نقطهیه چیخاردی.
آغدام، فضولی و توووز بؤلگهلریندن داواملی آتیشکس پوزونتولارینین یاشاندیغینا دایر خبرلر گلیر. آذربایجان ساوونما باخانلیغیندان وئریلن آچیقلامایا گؤره ارمنیلر ترتر بؤلگهسیندن سیزمایا گیریشدی. آذربایجان ساواش اوچاقلاری بللی زامان آرالیقلارییلا جبهه خطینده اوچوشلار گرچکلشدیرمهیه باشلادی.
چاتیشمالارین سیخلاشدیغی دیگر بؤلگه ایسه توووز اولدو. آذربایجان مطبوعاتیندا چیخان خبرلره گؤره ارمنیلر، ایشغال ائتدیگی ایکی کنددن چئکیلمک مجبوریتینده قالدی. تخمینن آلتی ساعات داوام ائدن چاتیشما سونراسیندا، اؤلو و یارالی عسگرلرین اولوب اولمادیغی حاقیندا رسمی آچیقلاما وئریلمهدی. آنجاق توووز بؤلگهسیندن سیویل بیر آذربایجانلی یارالاندی.
اساسسیز خبرلرین و بیلگی چیرکلیلیگینین قارشیسینی آلماق اوچون آذربایجان ساوونما باخانلیغی رسمی اولمایان خبرلره اعتبار ائدیلممهسی یولوندا آچیقلاما وئردی.
بو آرادا آذربایجان و ارمنیستان خاریجی ایشلری باخانلاری باریش دانیشیقلاری اوچون پاریسده بیر آرایا گلهجک. ان اؤنملی گوندم مادهسینین ۱۹۹۴ده بیشکئکده ایمضالانان آتیشکس آنلاشماسینین بو ایل بیتهجک اولماسی گؤستریلیر.
قایناق: ت ر ت تورکی


text:
یولدوز عثمانوه نینگ قوشیغی متنی حقارت می؟
قرغیزستاندن آلینگن خبرلرگه کوره، خواننده یولدوز عثمانوه نینگ اشوله لری منع ایتیلب ، اونینگ سی دی و دی-وی-دی البوملری بازار لردن آلیب تشلنماقده.
جنوبی قرغیزستانده گی منبع لرگه بنا ، مملکت ده گی تلویزیون کانالریده حقوق-ترتیبات خادملری یولدوز عثمانوه اشوله لری یازلگن البوملرنی یووق قیله یاتگنی هم نمایش ایتلگن.
آلدینراق یولدوز خانم"قرغیزلرگه" دیب اتلگن اشوله یازگن و اونده جنوبی قرغیزستانده گی اوزبیک لر نشانگه توشگنی حقیده کویله گندی.
بو اشوله اساسا انترنتده قوییلگن.
لیکن قرغیزستان حکومتی عینا شو اشوله نی تیکشریب چیقیش اوچون مخصوص کمیسیون توزگن.
خبرلرگه کوره ، اکثری قرغیزستانلیکلر یولدوز عثمانوه نینگ قوشیغده قرغیزلرنینگ شانیگه تیگه دیگن افاده لربار، دییه تلقین ایتشگن.
خوش ، یولدوز عثمانوه نینگ اشوله سی متنی ایجادکاری صفتیده قندی بهالش ممکن ؟
اشبو سوال بیلن بی بی سی تاشکندلیک شاعره دلارام اسحق وه گه مراجعت ایتدی.


text:
آستانادا ایسلام امکداشلیق تشکیلاتی (ایت) ایله تورک دیللی دؤولت لرین امکداشلیق شوراسی (تورک شوراسی) آراسیندا آنلاشما مئموراندومو ایمضالانیب.
ویرتوالاز. اورگ تورک شوراسی کاتیبلیینه ایستینادن بیلدیریر کی، سند ایت-این علم و تئخنولوگییا اوزره بیرینجی ساممیتی چرچیوهسینده ایسلام امکداشلیق تشکیلاتینین باش کاتیبی یوسیف ال-اوسایمین و تورک دیللی دؤولت لرین امکداشلیق شوراسینین باش کاتیبی رامیل حسنوو طرفیندن ایمضالانیب.
ایکی تشکیلات آراسیندا امکداشلیق علاقهلرینی مؤحکهملهندیرهجک مئموراندوم، همچینین تورک شوراسینین ایسلام امکداشلیق تشکیلاتینا موشاییتچی ایستاتوسو ایله اوزولویونه اساس وئریر.


text:
کانادادا بیر بینانین ۱۲-جی مرتبهسینده باش وئرهن یانغین زامانی اینسانلاری خلاص ائدن قاشیقچی اوغلو سویادلی تورک ائدمونتون بؤلگهسینده قهرمان اعلان ائدیلیب.
آخار .آذ خبر وئریر کی، دفعهلرله یوخاری قالخاراق، یانان بینادا قالان اینسانلاری خلاص ائدن پیتزا و دؤنر ساتیجیسی رضا قاشیقچی اوغلونون بو آددیمی یئرلی اهالی طرفیندن تقدیرله قارشیلانیب.
حادثه ایله باغلی دانیشان قاشیقچی اوغلو بونلاری دئییب:
«بینادان توستو چیخدیغینی گؤرهنده حیات یولداشیما ۹۱۱- زنگ ائتمهسینی تاپشیردیم. اؤزوم ایسه «بینا یانیر» دئییب اطرافداکیلاری خبردار ائتدیم. سونرا بوتون منزیللرین یانغین سیگنالینی ایشه سالدیم، اینسانلار بینادان چیخماغا باشلادیلار. ۷-جی مرتبهده توستو باسمیش بیر ائوده علیل آراباسیندا قالمیش یاشلی قادین گؤردوم. تئز اونو آراباسی ایله بیرلیکده کورییمه آلیب، بینادان چیخاردیم. بیز تورکوک، بو، بیزیم اینسانلیق بورجوموزدور».
حادثهدن سونرا رضا قاشیقچی اوغلونون دوکانینا موشتری آخینی اولوب.
تورکییهنین اوتتاواداکی سفیری سلجوق اونال ایسه قاشیقچی اوغلویا زنگ ائدرک اونو تبریک ائدیب.


text:
علی کمالینین حیات و یارادیجیلیغی
http://tilimxan.blogfa.com/post-56.aspx
آچیقلاما: بو یازی ۱۳۷۵ده(۱۹۹۶)تورکییه ده قورولان تورک دونیاسی کنگره سینده اوخونوب و یاییلمیش دیر.
یازان: دوکتور ح.م. گونئیلی
لاتین الیفباسیندان عرب الیفباسینا کوچورن: حسین قاراقانلی
تؤرک ادبيات تدقيقاتچيسي رحمتليک علي کمالي
گونش ايلي 1323 (1944/مارس) ايرانين «ساوا» شهرينين «قاراقان» ماحالينين «بند امير» آدلي کندينده، اکينچي بير عاعيلهده، اميرآدلي بير اوغلان، دونيايا گوز آچميشدير.
آتاسي رحمتليک «اکبر» کيشي همن کندلي، آناسي رحمتليک «عذرا سعيدي» ايسه قاراقان ماحالينين «ميسيرقان» آدلي کنديندن ايدي. سونرالار دولت سندلرينده اميرين آدي «علي» گئتميشدير.
اوشاقليق چاغي
رحمتليک علي کمالي، ايلک تحصيليني، اسکي اوصول ايله ايداره اولونان کند مکتب خاناسيندا، شريعت علملري عاليمي اولان رحمتليک «شيخ حسن محترمي»نين يانيندا اوخوموشدور. او، بو دوورهده مکتب خانالاردا درس وئريلن کيتابلاري او جوملهدن قرآن، گولوستان، کليله و دمنه، جامعالموقدماتي و ... اوخويوب چيخميشدير. علي کمالي عيني حالدا تحصيله ياناشي اکينچيليک ايشينده ده آتا آناسينا يارديم گسترميشدي.
او دوورده بوتون کندلر کيمي «بند امير» کندينده ده يازيب اوخوماق باجاران شخص چوخ آز تاپيلاردي. بونا گوره بالاجا علي کمالينين يازيب اوخوماق بيلمهسي هاميني تعجبلنديريردي. او کندليلره گلن مکتوبلاري اوخوياراق، هم يئرليلرينين ايستهديگي مکتوبلاريدا يازاردي. ائله بو سببه گوره چوخ آدام حتا امنيهلر اونا «بالا يازيچي» آديني وئرميشديلر.
«حسين کمالي»، علي کمالينين بويوک قارداشي اونون تحصيل آلماغا، يازيب اوخوماغا وورغون اولدوغو بارهده بئله دئيير:
«او (علي کمالي) کند مکتبخاناسيندا اوخودوغو چاغ، بير گون کنديميزه بير درويش گلميشدي. درويش قاپي قاپي شئعر اوخويوب ديلهنيردي. همن شئعرلرين بيري علي اوچون ماراقلي گلميشدي. ائله بونا گورهده آناميزدان ايستهميشدير، درويشه دئسين، اوخودوغو شئعرلري يازيب وئرسين؛ يادا بير داها اوخوسون من اوزوم يازيم! اونون ايستهديگين ائشيدن درويش، آياقلاري يئر توتوب، قارشيليقسيز وئرهبيلمزليگيني بيلديرميشدير. بو يانداندا 9 ياشيندا علي کمالي آياقيني بير باشماقا سوخاراق هر قيمته اولورسا، شئعري آليب منه وئرمهليسيز دئييردي. چوخ چکيش برکيشدن سونرا ياريم باتمان يارما وئريب، شئعري درويشدن آلديق.»
علي کمالي اون ياشيندا کند مکتبيني بيتيريب، تئهرانا گلميشدير. او تئهراندا ياشايان داييسي گيلده قالاراق، يئني اوصول ايله ايداره اولونان بير اوخولدا 5جي صنيفي اوخودو. او سونرا کي ايل 6جي سينيفي ساوا شهريند اوخوماغا مجبور اولموشدور.
ساوا شهري بند امير کنديندن 70 کيلومتر آرالي اولوغونا گوره، گل گئت اوچون ماشين اولسايديدا، ماشينا مينمهگه پول تاپماق چتين ايدي. بونا گورهده 12-11 ياشلي علي کمالي گئجه گوندوز ساوادا قالمالي اولموشدور. او 9 آيليق ساوادا تحصيل آلديغي مدتده بير قاري آروادين ائوينده ياشاميشدير. علي کمالي بو مدتده گرهگي اولان يئمک و سايير ملزوماتي آلماغا پولسوز اولدوغو اوچون هر نئچه واختدان بير، آتاسي کنددن اونا چورهک و سايير ملزومات گتيرردي. بعضنده آتاسي گله بيلمهينده، اوزو داغليق يوللار ايله ساوادان بند اميره گليب، آپاراجيغي ملزوماتي آرخاسينا آليب گتيرردي.
يول اوستوندهکي کندلرين اهاليسي تانيماديقلاري بو اوشاقي هميشه چانتالي گوردوکلري اوچون اونا، «چمدانلي اوغلان» (چانتالي اوغلان) دئيرديلر.
بئله بير چتينليکلره باخماياراق او، ايلک مکتبين آلتينجي صينيفيده ساوا و ساوا شهرينين اطرافيندا يئرلهشن نئچه يوز کندين اؤيرنجيلرينين ايچينده ان يوکسک رتبه ايله بيتيريب، بير جوت گيوه باشماق جاييزه آلميشدير.
علي کمالي اورتا مکتبيده ساوادا اوخومالي اولموشدور. او، اونجه «مرضيه باجي» آدلي بير قارينين، سونرالار ايسه رحمتليک «حاجي سيد جاواد حسيني» و اوغلو «حاجي سيد حسن حسيني»نين ائوينده و اونلارين حيمايهسي آلتيندا اوز تحصيلينه داوام ائتديرمشدير. ائله او ائولرده اولان اؤيرنجي اوشاقلارا درس اورگهدهرک، آرا سيرا بير شئعرده يازميشدير. کمالينين اورتا مکتبين اوچونجو ايلينده اوزو يازيب اوخولدا ديواردان آساراق اويرنجيلره ماراقلي اولان قزئتلري، اوخولون بير سيرا اويرتمنلري طرفيندن سانسورا معروض قاليب، سونرادا دايانديريلميشدير.
او، گونش ايلي 1337 و يادا اوخولون اوچ آي باغلي اولدوغو فورصتدن يارارلاناراق، شهرده بير بوش ائو تاپميش، بو ائوي اوچ آيليق بير اوزل اوخولا چئويرمهيه چاليشديقدا، اونون بو ايشيني بهگهنن «آموزش و پرورش» (تعليم-تربيت) ايدارهسي آداملاري اوچ آيليق بير اوخولو 14 ياشلش يئني يئتمه علي کمالييه تاپشيرميشلار. او بو اوچ آيدا اوچيوز اؤيرنجييه درس وئرهرک معين قدر پول قازانميشدير.
داها کمالي اوشاقکنده بويوکلر کيمي دوشونموش؛ هر حاديثه ايله علاقهدار اوز موناسيبهتيني بيلديرميشدير. او، ههله اونبئش ياشا دولماميش، ساوا شهرينده محرم آيينين بير گئجهسي «سعيد ابوريضا» آدلي ايمامزادهنين مقبرهسينده شاهليق اوصول ايدارهسينين ضيددينه اودلو چيخيش ائتميشدير. بونا گورهده پوليس طرفيندن ياخالاناراق دوستاقا سالينميشدير. اونو بو محکهمهدن قورتاران «حاجي ميرزا علي بدر» آدلي حورمتلي بير شخص اولموشدور.
کمالي اورتا مکتبين ياريسيني ساوادا اوخويور؛ آنجاق آرتيق تحصيل آلماقينين خرجين يوخسو ل آتاسي اودهيه بيلمزدي. ائله بو سببه گوره بير داها تئهرانا گليب تحصيله ياناشي تيکينتي و اينشاآت ايشلرينده فهلهليک ائتميشدير. عيني حالدا اوزوندن آشاقي صينيفلرده تحصيل آلان اوشاقلارا درس وئرهرک، چوخلو ساحهلرده ايشلهمهيه مجبور قالميشدير.
او تئهراندا «دارالفنون» مدرسهسينده اورتا مکتبين سون ايللرينده تحصيل آلارکن آتا بابا کندينه بند امير کندينده يئني اوصولدا مدرسه تيکمک فيکرينه دوشور. اوزو اون سيرادا دوراراق کند اهاليسيني ايشه چکير و نهايت بير چوخ خرجلري اوزو اودهيهرک 1339-جو ايلده بند اميرين يئني مکتبي ايستيفادهيه وئريلير. ائله همن ايللرده آتاسي اکبر کيشيده ايشلهمک اوچون تئهرانا گلير. آتا اوغول ال اله وئريب، بير مدت ايشلهديکدن سونرا تئهراندا 60 مترليک بير ائو يييهسي اولورلار.
کمالي اورتا مکتب ديپلمونو تئهرانين بوتونلويونده ان اوستون نمرهلرله اعليجي بير اؤيرنجي کيمي آلميشدير. بونا گورهده آدي ايله شکيلي و او زامانين گوندهليکلرينده چاپ اولموشدور.
ايجتيماعي سيماسي
علي کمالي 1341-جي ايلده اونيوئرسيتهيه داخيل اولماق ايله علاقهدار سيناقلاردان موفقيتله گئچيب، تئهران اونيوئرسيتهنين حقوق علملري فاکولتهسينده قبول اولموشدور. او 1345-ده حقوق علملرينده ليسانس آلاراق، افسرليک رتبهسيله ايکي ايلليک ايجباري عسکرليک وظيفهسيني داشيماق اوچون اوردويا داخيل اولدو. اوردودا دا حربي (افسري) فاکولتهده اؤيرنجيلره «حقوق، حکومت و اولوس آراسي ايلگيلري» عنوانلي علملري ايکي ايل درس وئرميشدير. ايکي ايل عسکرليکدن سونرا، علي تحصيلاتينا داوام وئرهمک اوچون بير داها اونيوئرسيتهيه داخيل و 1349-دا «جزايي عيلملر» اوزره يوکسک ليسانس درجهسي ايله بيرينجي درجهلي عدليه وکيلي کيمي ايشه باشلادي. او، آدي بويودوکجه، وار دوولتي آرتديقجا، بارلي آغاج کيمي خالقينين اونونده باش اگيردي. علينين، يوردونون اوغروندا فعاليت ائدهرک مالدان، جاندان کئچيردي.
او 15-12 ياشلاريندا 70 کيلومترليک يولو ياياق گئدهرک اوزونون شهردن کنده، کنددن شهره چادديرماقين يورغونلوغون جانيندان چيخارماغي تاريخ بويو محرم ساخلانيلميش کندلرده قايغي گوسترمکده گوروردو. حدسيز درجهده خالقيني سئوديگي اوچون اوزو چکديگي آغري آجيلاري، يورغونلوقلاري اونلارا قييماييردي.
اونلارين دينجلييي اوغروندا داغلارين گديکلري کوکسونو سوکوب، اونلارا يول چکمهيي اوزونه برج بيليردي. کمالي يول چکمه ايشلريني دوغولدوغو بند امير و «بولو بند» کندلرينين آراسينداکي يولو دوزلتمکله باشلادي. بو يولو ايشلهمکده هر ايکي کندين اهاليسي اونونلا امکداشليق ائتميشدير. ها بئله بند امير کندينين امکداشليقيلا « زراب» چايينين اوستونه بويوک بير کورپو سالديرديغي اونودولماز بير خاطيرهدي. همن چاغلاردا بند امير کنديندن اورانين هندهوريندهکي بولو بند، وسمق، برهموم، کوشکبر، تورشک و آزاد کينه اورادان ايسه گولک، ايسفاهانک، پيغمبر کندي، ده سيد و هبران کندلرينه اوز خرجيله يول چکديرميشدير. اونون قصدي بو يوللاري ساوانين ياخينليقيندا يئرلهشن ساوانين صنايع شهرينه (شهر صنعتي) چادديرماقيدي. ائله او ايشلرين داواميندا سون واختلار بند اميرين يولونو 45 مترليک يولا چئويرمهيي باشلاميشدي؛ آنجاق واختسيز اولومو بوتون ايشلريني ياريمچيليق قويدو.
اولومدن سونرا بير نئچه آي قاباق بند امير کندينين ياخينليقندا بير بويوک کورپو تيکمک اوچون داش توکدورموشدور. اورانين آدينيدا «آنا کورپوسو» قويماق قصدينده ايدي؛ قاباق حياتا گوز يومانا آناسينين مزارينين يولو او کورپودن گئچمهلييدير. تاسفله بو ايشيده سونا چادديرا بيلمهدي.
کمالي اورتا مکتبده اوخودوغو ايللرده چاليشقان، عيني حالدا يوخسول اوشاق اولدوغو اوچون «شيخ رياحي» آدلي بير کيشي اونا بير دست « پنجک- شالوار» وئرميشدي. اودا بو اينسان سئورليگين قارشيسيندا سونرالار بئش ايله کيمي، ايلده 50 دست «پنجک- شالوار»، بند امير کندينين اوشاقلارينا پايلاييردي.
بند امير کندينين مچيدينه 30 جوز قرآن وقف ائتمک، اونجه اوزو 100 جيلد کيتاب باغيشلاماقلا، «دوزج» کندينه کيتاب ائوي قورماق، «ميسيرقان» کندينين امکداشليق ايلا اورادا بويوک بير کيتاب ائوي ياراتماق، او کنددن خستهلري شهره آپارماق اوچون بير امبولانس آلماقا ايشتيراک ائتمک، بولو بند کندينين حاماميني تيکمکده مالي يارديم و امکداشليق ائتمک، بند امبره ديزل موتور ايله ايشلهين دييرمان قورماق، يئنه اوز پولو ايله او کنده ائکلتيريک موتورو گتيرمک، بوتون ائولره قارشيليقسيز و هئچ نه ايستهمهدن ايشيق وئرمک، اکينچيليگين يئني و دوزگون يوللاريني بند اميره اؤيرتمک، و چوخلو بئله بئله ايشلري اونون ايجتيماعي فعاليتلريندن سايماق اولار.
بونلارلا ياناشي وکيلليک ايشلرينده يوخسول آداملاردان پول آلمازدي و يا چوخ آز آلاردي. سؤزؤن قيساسي کمالي اولدوقجا اينسان سئور بير شخصايدي.
اونون کوورک قلبي تکجه اوز يوردداشلارينا دويونموردو. او دونيانين ان اوجقار يئرلرينده حاققي تاپدالانان اينسانلارا، خصوصيله موسلمانلارا قايغي گوسترمک و يارديم ائتمگي اوزونه برج بيليردي.
بونا گورهده ايسلام و موسلمان دوشمني اولان دوولتلرين حيمايهسيله ايسلام سينيرلاريني کئچيب، «دنيزدن دنيزه»، يعني قارا دنيز، آغ دنيز و خزر دنيزي آراسيندا موقدس ايسلام تورپاقلاريندا «بويوک ائرمنيستان» دوولتي ياراتماق قصدينه اولان داشناک ائرمنيلرين بيرينجي آدديم کيمي آذربايجان اولکهسينه تجاوز ائدهرک، بير ميليوندان آرتيق موسلماني ديدرگين ائتمهسينده تئهراندا ياشايان بير سيرا باجي قارداشلارين ايران ايسلام جومهورييهتي «قيزيل آيپارا جمعيتي»نين حيمايهسيله ياراديلان «قاراباغ موسلمانلارينا يارديم کوميتهسي»نده چاليشمادا و مالي يارديم توپلاييب، قيزيل آيپارا جمعيتينين کومهگی ايله آذربايجان اولکهسينه گوندرمهده کمالي قاباقجيل و چوخ چاليشانلاردان بيري ايدي.
علمي ادبي سيماسي
علي کمالي بير عدليه وکيلي ايدي. محکمهيه وکيل اولاراق اونلارين حاققيني مودافيعه ائدردي. وکيلليک ايشي چوخلارين بويوک واونملي ساييليرديسا، اولو و داهي سوز اوستاسي نسيمي[1]نين «من بو جهانا سيغامازام»، دئدييي کيمي، کماليده وکيلليک چرچيوسينده يئرلشميردي. دوغروداندا وکيلليک دونو کمالي کيمي بويوک اينسانين اينينه چوخ دار گلردي. اونون شاعير روحيهسي اوشاقليق چاغينين چوخلو چتينليکلريني دويوب، آجيليقلاريني دادميشدير؛ آغير حياتين زيندانيندا تاپدالانديقجا داها آرتيق بويوک بير داغ کيمي يئنيلمز اولموشدو. ائله بونا گورهده اولا بيلمهين ايشلري اولدورا بيليردي. يورولماق، بئزيکمک، سارسيلماق و ... اونون قاموسوندا آنامسيز سوزلر ليدي. حتي اولومونوده اوزونده اولدورموشدو.
نئچه ايشي بير بيريله ياناشي آپارماق، نئچه ساحهده چاليشماق اونون حياتينين دادي دوزو ايدي. او باغدارليقلا ياناشي اکينچيليکده ائديردي. شاعير اولاراق عدليه وکيلي ايدي. بونلار ايله بئله، ادبي تدقيقات، فلکلور ماترياللاريني توپلاماق و ... اونون باشيني آرتيق قالاباليق ائلهميشدي. بونلارين هاميسيندان دا اونون تکجه بير مقصدي واريدي.
او مقصد اونون باشيندا اولان سئوداني حياتا کئچيرمه، يعني ديل و ادبياتيميزين هئچ اولماسا بير قولونو اوزه چيخارماق ايدي. او بو يولدا مالينيدا قويموشدور، جانينيدا.
بونا گورهده او ايراننين ان چوخ محاکيمه سووان دورد بئش وکيلينين بيريايديسه، اونا تورک دونياسيندا شوهرت قازانديران اوز مدنيتي اوغرونداکي چاليشمالاريدي.
اوز ديدييينه گوره او سکيز ياشيندا، کند محکمهسينده اوخودوغو واختدان شئعر سويلهمهيه باشلاميشدير. تورکجه، فارسجا، عربجه و اينگيليزجهني بيلرکن، يازديغي اثرلر آرتيق تورکجه و فارسجا اولموشدور. تورکجه يازديغي شئعر و مقالهلرين بير حيصهسي تئهراندا چيخان وارليق درگيسي و سايير نشرياتدا چاپ اولموشدور. فارسجا اولان ساتيريک شئعرلريندنده ايسلامي اينقيلابيميزين ايلک ايلينده 152 صحيفهليک «نيفله» آدلي بير مجموعه چاپ ائتديرميشدير. هابئله بير سيرا ساتيريک شئعرلريده اورتا مکتبده اوخودوغو چاغلار «آق کمال» و «نيفله» ايمضاسيله گوندهليکلرده چيخميشدير.
اونون چاپ و نشر اولموش اثرلريندن بيريده «اينقيلاب» کيتابيدير. رحمتليک علي کمالي اينقيلابين غلبه چالماسي اوغروندا وار گوجو ايله ايشتيراک ائدهرک، خالق کوتلهلري طرفيندن وئريلن مختليف ديللردهکي شعارلار، اعلانلار، اينقيلابا عاييد اولان خبرلر، شئعرلر شرقيلر، حماسي حاديثهلر و ساييرهدن توپلاديغيني اينقيلاب آدلي کيتابيندا 1358-جي ايله ايران خالقلارينا ائتحاف ائتدي.
اونون شئعر و ادبياتا نهقدر وورغون اولدوغو بارهده بند امير کندينده شئعر اوخويان درويشين حيکايهسي ان ياخشي بير اورنکدير.
او قولاغينا دين سوزلري ديقتله دينلهيير، آغير يونگول ائديردي. «تيليم خان» آدلي شاعيردن ديللر ازبري اولان شئعرلر اوخوندوقجا علي کماليده آرتيق ماراق دوغوروردو. او درويشين شئعرين سئويب، ياريم باتمان يارمايا آلديغي کيمي، تيليم خاندان اوخونان شئعرلريده هر زحمت و چتينليکله اولورسا يازماغا، اؤيرنمهيه چاليشيردي. گونو گوندن تيليم خانين کيم اولدوغونو بيلمهيه، هابئله اثرلريني توپلاماغا يونهليردي. نهايت بير مدت آختاريشلاردان سونرا، اونو اونون ساوا ايله همدان آراسينداکي مزلقان بولگهسينين «مرهغئي» کندينده ياشاديغي و تخمينن 1205 ه.ش ايلده او کندده وفات ائتديييني بيلدي.
کمالي او کنده گئدير، شاعيرين نوه نتيجهلريني تاپير؛ اونون اونون اثرلريني توپلاماغا، اونلاريندا يارديملاريندان فايدالانير؛ آنجاق اثرلرين داها آرتيق اولدوغونو دويان کمالي بونلارادا راضي اولمايير، بلکه «تيليم خانين شئعرلرين توپلاييرام» دئيه؛ همدان، قوم، خلجيستان، اراک، ملايير و سايير يئرلري کند به کند، اوبا اوبا، اويماق اويماق دولانا دولانا گئدير «قشقايي» ائللرينه چاتير. شيراز اولکهسينده ياشايان تورک ائللريني بير بير دولانير. «کيرمان» ايالتينده ياشان تورک ديللي «افشار» طايفالاريني تاپير. ايصفاهان هندهورينده تورک ديللي خالقلارا باش وورور؛ هر ماحالدا الينه کئچن ماترياللاري توپلايير.
بو آختاريشلار بير ايل ايکي ايل يوخ، اوتوز ايلدن آرتيق داوام ائدير؛ نتيجهده تکجه تيليم خان يوخ، اونلارجا شاعيرين ايتيب باتماقدا اولان شاعيرلريني و فلکلوريک اثرلر توپلاماغا موفق اولور. اولان بير سيراسين آغيزلاردان توپلايير، بعضيسينيده ال يازمالاردا، توکوب داغيلماقدا اولان اسکي بياضلاردا تاپير. بياضلارين بعضيسي اوخوناقلي اولسادا، بير چوخو قارما قاريشيق، اوخونماسي چتين اولان يازيلاردير. اونلارين بير سيراسيني قارشيليقسيز الده ائده بيلميشسهده، چوخونا آغير پوللار وئرمهيه مجبور اولموشدور. هابئله آيري آداملارا پول، ماشين وئريب، ادبي ماترياللاري توپلاماغا گوندرمهسيده آز اولماميشدي. باشدا تيليم خان اولاراق ادبي اثرلر توپلاماق اوچون باش ووردوغو کند و شهرلرين آدلاري او قدر چوخدور کي، اونلاري بير کيتاب کيمي چاپ و نشر ائتمک اولار.
توپلانميش اثرلرين چوخو اورتا ايران تورکلري و نئچهسي ايسه «قاشقاي»لارا عاييددير. فلکلوريک اثرلرين ديلي تورکجهدير. شئعر مجموعهلرين چوخو تورکجه، بعضيسي ايسه فارسجا، کيچيک بير اثرده عربجهدير.
اثرلرين اوخوماسي و کوچورمهسينين نه قدر چتين اولدوغونا باخماياراق، کمالي تيليم خاندان باشقا نئچه آيري شاعيرين اثرينيده کوچوردوکدن سونرا، عرب اليفباسيندا «نستعليق» خطيايله چوخ گوزهل يازديريب، حاضيرلاميشدير.
بو چاليشقان اديب و تدقيقاتچينين بو قدر ايشلريني آلقيشلايان بير اولسايدي، قينايان، آتماجالي آتماجاليسوزلرله اوشنديرن، قاباقينا داش آتان مين اولموشدور. اونو باشا دوشموين چوخلاريدا اليندن توتماديقي، او ياندا قالسين، آياقينداندا ياپيشميشديلار. بويوک اورهکلي، درين دوشونجهلي، کمالي بونلارا باخماياراق، اوز يولونو داوام ائديردي.
او، اوز زنگين ديل ادبيات، گئنيش مدنيتينه اوزاقلاشميش و ياديرغاميش ديلداشلاريني هر يئرده تاپيرديسا، اونلار ايله دانيشيب، آييقليق وئريردي. علي کمالي علمي ادبي ايشلريندن آزدا اولسا، اورنک وئرمکلر اوچون، کئچن سون ايللرده شاعيرلريميز و اونيوئرسيتهلرده اوخويان اؤيرنجيلريميز طرفيندن مختليف يئرلرده کئچيريلن ادبي مجليسلرده ايشتيراک ائدهرک، چوخوندادا علمي، ادبي، تاريخي چيخيشلر ائديردي.
او 1371 و 1372-جي ه.ش ايللرده مدنيتيميز اوغروندا چاليشان «اوستاد شهريار درنگي»نين امکداشليق ايله نئچه يوز نفر عاليم، شاعير، يازيچي و تدقيقاتچيني آتا بابا يوردو ساوا ماحالينا و اوجا داغلارين آراسيندا يئرلهشن «مرهغئي» کندينده تيليم خانين مزارينين زيارتينه آپارميشدي. بو سفرلرين هر بيرينده ايکي گونلوک علمي ادبي قورولتاي کئچيريلهرک، قوناقلار اونون ادبي فلکلوريک ماترياللار توپلاديغي يئرلرين بعضيسي ايله تانيش اولموشلار. هابئله قوناقلار بند امير کندينده «تيليم خان سککيسي» آدلانديرديغي يئري ياخيندان گوردولر. او نئچه ايل بوندان قاباق پول ايله آليب، ميليونلارجا خرج ائدهرک، «لوکتينگهسي[2]» آدلي بير داغين اتگينده بويوک بير يئري، هامارلاييب، دوزنليگه چئويرميشدير. او يئرده بير مدنيت مرکزي، اورايا اويغون اولان سارايلار تيکهجيدي.
رحمتليک کمالي قوناقلارا سوز وئرميشدي، لوکتنگهسينين زيروهسينده تيليم خانين هئيکليني يوندوراجاق، و مرهغئي کندينده اونا لاييق عابيده تيکديرهجکدير.
او تئهراندا چيخان «وارليق» درگيسينين يازارلار هئيتينين عضوو اولموش و بو درگي ايک چيخديغي ايللرده هر ساييندان 200 نوسخه اوز پول ايله آليب، اونلاري قارشيليقسيز اولاراق، خالقا پايلاييردي. بئلهليکله درگيني خالقا تانيتديرير، درگييه ايسه آزدا اولسا، يارديم ائديردي.
توپلاديغي اثرلر
کمالی اولجه تیلیم خان اثرلرینی توپلاماق قصدینده اولسایدیدا، او اثرلرله یاناشی همن دفترلرده تورکمن ماحمود، خسته قاسیم، آشیق رضهلی و ساییرهنین اثرلرینیده اله کئچیرمیشدیر. بونا گؤرهده اؤز فعالیت ساحهسینی داهادا گئنیشلندیریب، چوخلو ایتیب باتماقدا اولان اثرلری توپلاماقا باشلادی و بو اثرلرین سایینی 110 عنوان حدودونا چاتدیردی. اونلارین نئچهسی ناقیص یادا توپلانمالی ماتریاللاری هله موکمل توپلانمامیشدیر. تخمیمنا یوز اثر تکمیل اولموش و یا بیر یئره چاتمیشدیر کی، اونو بیر کیتاب کیمی علم و ادبیات علمینه تقدیم ائتمک اولا.
توپلانمیش اثرلرین تخمینا قیرخی شیفاهی خالق ادبیاتینا عاییددیر. اونلارین ایچینده «آتالار سؤزو»، «تاپماجالار»، «ییرلار» (بایاتیلار) و «سؤلچکلر» (ناغیللار) مجموعهلری واردیر. آتالار سؤزو، ییرلار، تاپماجلار و سؤلچکلر بعضیسی آذربایجاندا اولان نمونهلرایله اوخشار و اورتاق اولورسادا، بیر چوخودا اونلار ایله فرقلیدیرلر.
هابئله اوتوزدان آرتیق آشیق داستانلارینین بعضیسی محض اورتا ایران تورکلرینه عایید اولاراق، بعضیسینین عنوانی ایله آذربایجان، تورکمنلر و ... آشیق داستانلاری وارسادا، بو عنوان بیرلیگی اثرلرین عین اولدوغو آنلامیندا دئییلدیر. دئملی بونلاردا اورتا ایران تورکلری واریانتلاری و شیفاهی خالق ادبیاتیمیزین باشقا بیر قولو کیمی میدانا چیخیلار.
آشیق دستانلارینین ایکی کیچیک توپلوسونو رحمتلیک کمالی اؤزو تنظیم ائتمیشدی. 19 عنوانینی ایسه سون واختلار «حسین م. گونئیلی» کاستلر و مختلیف ال یازمالاریندان کؤچوروب تنظیم ائتمکدن سونرا کمالینین منشیسی خانیم «حبیبه مهدیپناه» تایپ ائتمیشدیر. قالان عنوانلاریندا بیر سیراسی تنظیم ائدیلمک قابلیتینه مالیک اولاراق، بیر سیراسی ایسه ناقیصدیرلر.
آشیق دستانلارینی توپلاماقدا «ملاییرلی آشیق عابباس»، «آشیق اکبر» و باشقا بیر آشیق، هابئله یاخین کئچمیشده وفات ائدن «افشار» آدلی بیر شاعر و بو گونه کیمی اؤیرهنه بیلمهدیگیم باشقا شخصلر اونونلا سیخ امکداشلیق ائتمیشلر.
مرحوم کمالنین فیکری بو ایدی کی هر دستانا یازیلاجاق «اؤن سؤز»ده او دستانی سویلهین، یازان، ترتیب ائدن و باشقا چالیشانلارین امکلری قید اولوناراق هاممیسیندان قدیردانلیق اولسون.
بیز بوردا اونون توپلادیقی اثرلرین حاضیرلانمیش سیاهیسینی زنگین معنوی ثروتیمیزین قورونماسی اوغروندا چالیشان سایغیلی عالیملریمیز و علم عالمینه تانیدیریق:
1- شاه ایسماعیل
2- ماحمود ایلا نیگار
3- آشیق غریب– شاه صنم
4- عابباس- گولگز
5- کلبی– حوریزاد
6- معصوم– افروز
7- خان عسگر– محبوب
8- همراه– سروناز، ساناز
9- طاهار میرزا – زهره
10- محمد– پری
11-اسلی– کرم
12-بهرام– گول اندام
13-سیدی– پری
14-صیاد– سادات
15-فرهاد– گولشاد
16-فرشاد– گولشاد
17-قوربانی– پری
18-نجف– ماه جمال
19-ورقه– گولشن
20-وانلی گؤیچک
21-حسرت
22-اسعد نیظام
23-ولی اوغلو
24-سلیم– شمسی
25-سیامک– سوسن
26-شیرین– بیرچک
27-بهمن– کوچیک
28-لیلی– مجنون
29-حئییف سنه ممد حسن خان
30-خسرو– صنم
31-فغفور بی
32-اسد بی
33-کور اوغلو
34-قره چای
35-تاپماجالار
36-آتالار سؤزلری
37-ییرلار (بایاتیلار)
38-سؤلچکلر (ناغیللار)
39-توتو قوشو
40-گرگرلی ممد
آشاقیداکی گؤستردیگیمیز سیاهی ایله کمالینینتوپلادیقی اثرلرین یازارلارینین آدینی و یا اثرلرین اؤز عنوانلارینی ایچینه آلماقدادیر. اثرلرین تخمینا ایگیرمی عنوانی عرب الیفباسیندا نستعلیق خطی ایله یازیلیب حاضیرلانمیش، قالانینیندا بیر سیراسی ترتیبه سالینمیش، بعضیلری هلهده ایشلنمهمیشلر.
ترتیب ائدیلمیش اثرلرین ان گؤزلی تیلیم خانین دیوانی، ان حجملیسی اکبر خان رزاقینین ایکی دیلده بئش جیلدلیک دیوانیدیر. تیلیم خان دیوانینی توپلاماقدا، تیلیم خان هم یئرلیسی اولان « حاجی جعفر اوغلو غفاری»، رحکتلیک اکبر خان رزاقی، حاضیرلاماسیندا ایسه «پروفسور غلامحسین بَیدیلی»، «دوقتور محمد تقی زهتابی»، «اسماعیل هادی»، «حسین م. گونئیلی» و بلکهده هله اؤیرهنه بیلمهدیگیمیز باشقا عالیملر و ادبیات سئورلر کمالییه یاردیم ائتمیشدیلر.
یوخاریدا ایشاره ائدیگیمیز اثرلرین سیاههسی بونلاردیر:
1- تیلیم خان
2- تورکمن – ماحمود
3- اکبر خان رزاقی
4- میرزا محمد علی مداح
5- داوری
6- درگزینلی موللا احمد
7- آغداشلی مهدی رفیعی
8- سنگکلی آشیق رضهعلی
9- سید احمد تفریشی «کوثر»
10-فانی
11-بند امیرلی شیخ محمد حسن
12-عابباسعلی یقینی
13-آغداشلی مذنب[3]
14-مهدی
15-شیخ حسن محترمی
16-قاراقانلی غیبعلی
17-مأذون قاشقایلی
18-بایدار اوغلی
19-قاشقایلی یوسف خسرو
20-آلماس
21-عندلیب
22-خاکی
23-ساوهلی ذاکر
24-ریضا
25-قدسی خلج
26-علیرضا
27-علی اکبر قدسی
28-بهییم
29-ساوهلی شهاب
30-پناهی
31-صانعی
32-غلامحسین هریانی
33-فرخنده
34-مخلص
35-عاصی
36-آسیم
37-سمندر
38-نوبرانلی ذلیل
39-محسن محمد حسینی
40-محمد محسن محمدی
41-شیدا
42-قزوینلی فقیر
43-حسن
44-مهدی خان کوردآبادی
45-نجفی (آغداشلی)
46-تورکمن فتاح
47-میرزا محمد خوشنویس
48-ماحمود باقری
49-کاظیم
50-آغداشلی نجار
51-ایسمهلی تورک
52-افشار
53-حسین تورکی
54-ایفتیخاریان
55-غرق آبادلی شوقی
56-شیخ مهدی منتظر
57-میرزا نصرالله ادیب
58-سالار ناصر
59-خسته قاسیم
60-سهاب السعادت
61-تعزیه خوانلیق
62-بیچاقچی ائلی
63-الویر
64-ساوه و توابع
65-گلچین
66-تورکها و سفرها
67-داغیناق تورکلرین آثار و نیشانهلری
68-مسکین حسین، قاشقایی سهراب، حسین بی بیات، علی شهلو، مسیح، قول اروج، رحیم بی عبدالرحمانی. یوخاریدا آدی چئکیلن شاعیرلردن بیر شعر توپلوسو.
تاسف کی، کمالی، بو اثرلری چاپ و نشر ائتمکله 35 ایلدن آرتیق چئکدیگی زحمتلری آغریسینی و یورقونلوغو جانیندان چیخارا بیلمهدی.
او بو آغیر یوکو بوتون قلم اهلینی چیگنینه قویوب گئددی. او نئچه ایللر ایدی کی اورک آغیریسی ایله یاخالاشیردی. نهایت 11/5/1375، 1996-جی ایلین «آگوست» آیینین ایلک گئجهسی 52 ایل ائلینین، دیلینین، ادبیات و مدنیتینین سئوگیسی ایله چیرپینان اورهگی دایانیب دوردو. اونون عومرو اوزون سورمهدییسه ادبیات تاریخیمیزده ایتیب– باتمایان ایزلر قویوب گئتدی. ندنسه جوما آخشامی گونو اونون اؤلوموندن اون ایکی ساعات سونرایا کیمی بو آجی خبر ادبیاتچیلاریمیزین هئچ بیرینه چاتمامیشدیرسا، او گون آخشام چاغی بو خبر سرعتله یاییلدیغی ایچین صاباح اونو تشییع ائتمهگه چوخ اوزاق شهرلردن گلن شاعیر و اینجه صنعت خادیملریمیزین سایی آز دئییلیب. او تهرانین «بهشت زهرا» قبریستانیندا 32 ایکینجی پارچادا (قطعهده) تورپاقا تاپشیریلمیشسادا، آدی مدنیت تاریخیمیزدن، همده اورکلریمیزدن سیلینمییهجکدی.
بیز اولو کمالینین روحونا شادلیق، قارداشلارینا، باجیلارینا، ایکی اوغلونا، قادینینا و بوتون قوهوملارینا ساغلیق آرزیلاییراق اونلاردان ایستییریک کی، کمالینین توپلادیقی اثرلری چاپ و نشرینده وار گوجلری ایله چالیشسینلار.
8/7/1375
29/9/1996
حسین م. گونئیلی
--------------------------------------------------------------------------------
[1] - آذربایجاننین بویوک آدلیم شاعیرلریندن
Luktingəsi -[2]
[3]- Mozneb
قایناق:قاراقان


text:
آرالاریندا تانینمیش یازارلار، صنتغچیلر و سابق سیاسی محبوسلارین دا اولدوغو تقریبن 300 گونئیلی فعال ”اویغور تورکلرینین اوزلەشدییی باسقیلارا داییر یاییلان دهشتلی خبرلر” له باغلی ناراحاتلیقلارینی ایفاده ائدەرک، رسمیلردن چین حاکیمییتینین سییاستلرینه ائعتیراض مقصدی ایله آکسییا کئچیرمک اوچون ایجازه ایستەییب.
گونئیلی فعاللارین بیاناتی سوسیال مئدیادا و گوناز تی وی کیمی وئب سهیفلرده آچیقلانیب.
ایران آذربایجانی و تئهراندا یاشایان تورک فعاللار، او جوملەدن، حسن دمیرچی، حسن راشدی، عباس لسانی، اکبر آزاد و عبدولعزیز عظیمی قدیمین ده ایمضالادیغی بیاناتدا ایران، آذربایجان جمهوریتی و تورکیه حوقوقشوناسلارینا موراجیعت ائدیلەرک، اویغورلارین پروبلئملرینین بئین الخالق محکمەلره چیخاریلماسینا چاغیریلیب.
“ایران اسلام جمهوریتی مسئوللاریندان موختلیف بؤلگەلر، خوصوصیله ده آذربایجان شهرلرینده چین حاکیمییتی طرفیندن تطبیق ائدیلن وحشی آکتلارا قارشی ائعتیراض آکسییاسی کئچیرمک اوچون ایجازه وئریلمەسینی ایستییریک،”-دئیه گونئیلی فعاللارین بیاناتیندا قئید ائدیلیب.
آمئریکانین سسینین الده ائتدییی معلوماتا ایستینادن بیاناتین ایمضالانماسی ایران آذربایجانینین موختلیف شهرلرینده داوام ائتدیریلیر.
بو یازی یوردنت طرفیندن عرب الیفباسینا کوچورولموشدور.
http://www.amerikaninsesi.org/content/uygur-turkleri/2850268.html
2015-07-06 21:24:24
از طرف جمعی از آزادیخواهان ترک خطاب به افکار عمومی آذربایجان و ایران
تهاجم همه جانبه است بلنت اسین اوغلو- ترجمه علی قره جه لو
کلیشهها و پیشداوریها نسبت به جنبشهای ملی-مدنی: موانع دستيابى به يك پلوراليسم متوازن در ایران علیرضا قولونجو
رشته دانشگاهی زبان و ادبیات ترکی؛ مبهم و مخدوش دومان رادمهر
ابوبکر بغداديٍ فاجعه مونيخ یاشار گولشن
دوشونجه شیوه یه یؤنه لیک یوخسا یانلیش آنلاییشلار! یاشار گولشن
قوميتگرائي افراطي فارسي و مراسم کتابسوزي ٢٦ آذر سال ١٣٢٥ در آزربايجان مئهران باهارلي
فتيله شبکه دو تلويزيون دولتي جمهوري اسلامي برنامه ای برای تباهی اذهان کودکان یاشار گولشن
نکاتی در مورد برنامه صفحه دو بی بی سی- نتایج انتخابات ترکیه علیرضا قولونجو
مصاحبه با غلامحسین ساعدی مصاحبه کننده، ضیاء صدقی-آوریل 1984
قدرالسهم به روایت اکبر اعلمی یاشار گولشن
به نام اویغورها! روزبه سعادتی
کلاشنیکفها هرگز شکوفه نمی دهند علیرضا قولونجو
پایههای لرزان "بنیاد فرهنگ، ادب و هنر آذربایجان" محمدرضا هیئت
کارت قرمز بر علیه نژادپرستی سیستماتیک موجود بر علیه ترک ها در ایران اومود مهدیان
دفتري به عنوان فرهنگ استان آذربايجان بجای فرهنگستان زبان ترکی! یاشار گولشن
زبان ترکی بعنوان یکی از زبانهای رسمی مجلس نمایندگان شورای اروپا تعیین شد
تدارک برای گردن زنی ناصر مرقاتی
اعتراض زنان ترک به حضور حسن روحانی با مچ بندهای سرخ، علامت بوزقورد و نشان پیروزی
ماهی سیاه کوچولوی صمد بهرنگی در لیست ده کتاب برتر متتقد روزنامه گاردین
شرایطی که توافق لوزان را تحمیل کرد یونس شاملی
حمله عوامل حکومت ايران به ترک های هوادار تیم والیبال اورمیه در تهران
هجوم مامورين انتظامي به عرب هاي اهواز
در آسيب شناسى حركت ملى آذربايجان - بخش ١ و ٢ معصومه قربانى
دولت روحانی با موضع گيري هاي يونسي بدنبال چه هدفي است؟ یاشار گولشن
Özgürlükçü Türk Aydınlar İctimâiyyəti Tərəfindən Azərbaycan, İran və Dünya Qamuoyuna
تورک! سن سؤمورگهدن/ایستیعماردان قورتولماق اوچون نه ائدیرسن؟ علیرضا قولونجو
سولئیماناوغلو ایله سؤیلهشی آنلام درگیسی، ایکینجی سایی، شوبات 2017
نه ائتمه مه لی ییک! ؟ دومان رادمهر
آخساق قایدالار ایواز طاها
بیزیم عزیز نسین س. حاتملوی
گونئیده 300 تورک فعال اویغورلارا دستک بیاناتی ایمضالاییب
تورکمن گمیچی گونئیلی فعاللاری 13 ایل حبسه محکوم ائدن حؤکمدەکی تضادلار حاقدا دانیشیر
کریم عسگری: گونئی تشکیلاتلاری تورکیەده HDP-نین فعالییتینی اؤرنک آلا بیلر
ماحمودعلی چؤهرەقانلی: تبریزدەکی گئدیشات نورمال دئییل
ستار سایین قالا: او دؤنم چوخ اؤزل بیر دؤنم ایدی
اکبر ابولزاده: تراختور قهرمان اولسایدی، ایراندا یاشایان تورکلر اؤزونە-اینام قازاناردی
آل بو سنه قير ميزى اسماعیل جمیلی
ایرانلی آیدینلارین ائتنیک حاقلارینا یؤنهلیک یاخلاشیمی دهییشمکدهدیر می؟ یوردنئت'ین توغرول آتابای ایله سؤیلهشیسی
محمد رضا لوایی: گونئیلیلر اوچون مای حادیثەلری بیر باشلانغیج نؤقطەسیدیر
مهسا مئهدیلی: اؤیرنجی قادینلار مای قییامیندا بؤیوک رول اوینادیلار
یاشاسین یاشاسین قهرمان تبریز اسماعیل جمیلی
ائلچین حاتمی: اقتصادی وضعییت خوصوصیله قئیری-فارس بؤلگەلرده چوخ آغیردیر
İranlı aydınların etnik haqlarına yönəlik yaxlaşımı dəyişir mi? (Toğrul Atabay ilə söyləşi)
علیرضا اردبیلی: ایرانداکی ایرقچیلیک عربلر و تورکلری بیر-بیرینه یاخینلاشدیریب
یاشار اسدی ایراندا میتینق کئچیرن اون مینلرله موعلیمین طلبلری حاقدا دانیشیر
یاشار حیدری آوروپادا یاشایان گونئیلی موهاجیرلرین دوروموندان دانیشیر
دومان رادمئهر: ایراندا آنتی-عرب احوال-روحییەسی حؤکومتین بؤلگەده یوروتدویو سییاسته خیدمت ائدیر
اوغوز تورک ایران-قرب راضیلاشماسی، سانکسییالار و اونلارین قئیری-فارس آزلیقلارا تاثیری حاقدا دانیشیر
حمید منافی: علیرضا فرشی ائوین زیندانیندادیر، وکیلی ایله گؤروشه بیلمیر
محمد احمدیزاده: صفویلر دؤنەمی موسیقی تاریخیمیزین قیریلما نؤقطەسیدیر
نهکیوارین هر گونو بایرام اولسون! وکتور جئری
31-03-2015 ایران-ایسوئچ اویونوندان بیر راپورت
محمد رضا هیئت: تورکجەنی یوخ ائتمەیه چالیشان سیستئم تورک دیل قورومو آچدیرماز
اوختای آلپ تورک: نه ”پئرشین” نه ده ”ایرانیان” - بو آدلار بیزی تمثیل ائتمیر


text:
- بئله گلیر کی فارس دیلینده گئده ن اوپوزیسیون مطبوعات و خبر سایت لاری قاباقکی کیمی آذربایجان حرکاتینی سایمازلیقلا قارشیلاماق ایسته میرلر. همین مطبوعات کی بابک قالاسیندا یوروشو، و یا 21 آذر حاققیندا و یا چوخلو آذربایجانا عائید اولان اؤزه ل خبرلرینی معنالی سیکوت و سانسور ایله آرخادا بوراخیردی، بو گون ائده بیلمه میش کی اونلارین حرکاتینی گؤزده ن ایتیرسین
بو قضایالارین بیری ایراندا ژورنالیستلرین باشینا گلنلردیر. بیلدیگینیز کیمی ایران دونیادا قازئتهچیلرین ان بؤیوک زندانی ساییلیر. بو ایسه بو مسئلهنی باشقا گئدن مسئلهلرین کؤلگهسی آلتینا توتماق باغیشلانماز بیر سهو اولا بیلر. بس عینی بحرانلی شراییطی مملکتده گؤزه آلماقلا برابر «انصافعلی هدایت» ی یادا سالیب اونون سربست بوراخیلماسیندا بیرداها آیاق دیرهییریک. نییه کی ایستهمیریک ایرانلی ـ کانادالی موخبر «زهرا کاظمی» نین جریاناتی، باشقا ژورنالیستلرین باشینا گلمیش اولا. خصوصی ایله بونو علاوه ائتمهلییم کی سیاسی و مستقیل ژورنالیست لرین زنداندا جان تهلوکهسینین ریسکی او زمان چوخالیر کی اونلارین حؤکومت ایچینده هئچ بیر قاناددان[جناحدان] ـ اصلاحاحت چی و موحافظه کارلاردان ـ آداملاری اولماسین.
و انصافعلی هدایت بونلاردان بیری دیر. اونون آدی خاتمییه یازان آچیق مکتوبو ایله دیللره دوشوب بیرمستقل آذری قازئتهچی کیمی سرحدلردهن آشیب دونیایا یاییلدی. هدایت او مکتوبدا جسارتله زندانلاردا باشینا گلنلری آنلادیب و قورخمادان خاتمینین بو فیگورون کی بیر گون (امنیت ایشکنجهکارلارینا دائیر) دئمیشدی «بیز فتنهنین گؤزون یئریندهن چیخارتمیشیق» سوال قارشیسیندا قویدو. بئلهلیکله خاتمینین خارجهده آپاریلان «تمدنلر دانیشیغی [گفتگوی تمدن ها]» تبلیغاتینین قاباغین کسهرک عملا اؤزونه موحافظهکارلارلا برابر خاتمی دستهلرین ایچیندهنده دوشمن قازاندیردی. بلکه بو گون اصلاحچیلارین هدایتین توتولماسی خصوصوندا سکوت و قیدسیزلیکله قارشیلامالاری بوندان عیبارت اولابیلر.
آمما تبریزلی هدایت یورولماز گئرچک بیر قازئتهچی کیمی ائله همین قیسا مدتده چوخلو عرصهلرده آیاقدا اولوب اشتراک ائتدی. بم شهرینده لاپ حادثهنین باشیندان حضورو و زلزله ایله علاقهدار جانلی رئپورتاژلا مصاحبه لری، اونو نه قدر مسلگینه و مستقللیگینه باغلی اولدوغونو آچیقجا گؤستردی. او بو رئپورتاژلاردا اؤزونه عائید اولان تنقیدی لحنی ایله ایسلامی جمهورینین مسئوللارینی قیناییب، اونلارین زلزله ایله علاقهدار ان کیچیک ایشین عهدهسینده ن گله بیلمهدیگینی هامییا آشیکار ائتدی.
همچنین او باشقا بیر آچیق مکتوبدا اؤزوندهن، آذربایجان میللی پروبلملرینه دقتـنظر وئرمهدیگی ایچون تنقید ائدهرک خالقدان عذر ایستهدی. بئلهلیکله همین صراحتلی و صمیمی یازیلاری اونا تکجه آذربایجان فعاللار ایچره دئییل بلکه دیگر دیللی اپوزیسیون مطبوعاتیندا دا یئر آچدی. بو سونلاردا اونون مقالهلری چوخلو فارس خبر سایتلاریندا دا درج اولونوردو. و بو باشقا آذریلره نقطه ی ـ قوت اولا بیلیردی کی عینی ایمکانلاردان ایستفاده ائده رک اؤز سؤزلرینی دئییب و میللی حرکات خصوصوندا اؤز گؤروشلرینی یاییندیرسینلار.
بئلهلیکله هدایت چوخ ارکن ژورنالیسم مسلگینین ذیروهسینه آیاق قویدوقجا، عینی همین قدرده اؤزونو تهلوکهیه یاخلاشدیریردی. ائله کی سون سفریندهن ایرانا قاییدان کیمی امنیت مامورلاری طرفیندهن «غیر انقلابچی» گروپلارین ییغینجاقلاریندا [گردهمایی] اشتراک ائتمک اتهام و بهانه سی ایله توتوقلاندی!
بوگون دونیادا بیرنئچه بینالخالق جمعیتلر و یا انسانلار حقوقونو مدافعه ائدهن تشکیلاتلار او جوملهدهن «سرحدسیز ژورنالیستلر» اؤز اعتراضلارینی بو ایشه بیلدیرمیش و اونلارلا برابر بیر چوخ ایران اپوزیسیون تشکیلاتلاریدا آیری آیری مکتوب و یا بیاننامهلرله هدایتین آزاد اولماسینی طلب ائتمیشلر.
آنجاق او شئی کی بیر آز غریبه و مثبت نظره گلیر، و گئده بیلر کی بیر یئنی اوسلوب کیمی داوام ائتسین، چوخلو ایران آیدینلارینین بو باره ده ایشتراک ـ نظری دیر. گؤردوگوموز کیمی حتتا آدلیم فارس دیلینده قلم چالان بیر نئچه ژورنالیست ده هدایت حاققیندا یازیلاری ایله بو اعتراضا قوشولدولار. و بو بیر باشاریش ساییلا بیلر. اونلار سایت لاریندا امضاء توپلاما ابتکار ـ عمل ایله هدایتین توتولماسینا اعتراضی حادلاشدیریب حله ده بو ایشی داوام ائتمکده دیرلر. بو ایشده او یئره جن ایره لی گئتمیش لر کی دیله گتیرمهلییم [اعتراف ائتمهلییم] بیزیم بیر نئچه آذربایجان دیلینده گئده ن سایت لاری دا دالا قویموشلار. ( بیزیم آذربایجانلی لاری داخیل ده تمثیل ائده ن بیر نئچه خبری سایت لار یا بو باره ده سیکوت ائتمیشلر یا ائله بو سون گونلرده هدایت حاققیندا مطلب یازماغا باشلامیشلار کی بو اؤزو ده مثبت اولا بیلر. *)
آمما بو حرکتله بئله گلیر کی فارس دیلینده گئدهن اوپوزیسیون مطبوعات و خبر سایتلاری قاباقکی کیمی آذربایجان حرکاتینی سایمازلیقلا قارشیلاماق ایستهمیرلر. همین مطبوعات کی بابک قالاسیندا یوروشو، و یا 21 آذر حاققیندا و یا چوخلو آذربایجانا عائید اولان اؤزهل خبرلرینی معنالی سیکوت و سانسور ایله آرخادا بوراخیردی، بو گون ائده بیلمهمیش کی اونلارین حرکاتینی گؤزده ن ایتیرسین.** بوندان اؤنجه ده «سفر خانین» ایل دؤنومو مراسیمینده اونو بیر میللی قهرمان کیمی دهیرلهندیردیلر و حتتا «ایران یازیچیلار اوجاغی (کانون نویسندگان ایران)» مراسیمین آپاریجیلیغینی اؤز الینه آلاراق بوندا اصرارلی ایدی کی سفرخانین آرمانی بوتون ایران خالقلارین آرمانی دیر!
البته کی من بونو مثبت و خوش قارشیلاییرام و اومید ائدیرم دیگر دیللی نخبهلریمیزده بونو باشا دوشموشلر کی بیر خالقین اینکار ائتمه سی، دمکراسی ایچون گئدهن مبارزهیه کؤمک ائده بیلمز هئچ، بلکه تام ترسی اونلارین رادیکاللاشما پروسسینی داها یئیینلهشدیره بیلر ( نئچه کی ایندییهجن ائدیبدیر ). بو گون اونلارین هدایته دستک دورماقلا گئده بیلر کی آرادا کی بوزلاری اریتمهیه سبب اولسون. بونو هر ایکی یا نئچه طرفدهن بیلمهلیییک کی بیربیریمیزه آرخا اولمادان هدفیمیزه ایره لییه بیلمه ریک.
...بو گون انقلابین 25 اینجی ایل دؤنومو، بیر چوخ ایران ژورنالیست لر او جملهدهن انصافعلی هدایتین حبسخانا دا گرفتار اولماسی ایله بیرزامانلیدیر. یعنی دئیه بیلریک کی اینقلابین آرمانی کی دمکراسی و محروم خالق لارین حقوقونو الده ائتمک ایدی بیر عده میراثخورون الی ایله ساپدیریلمیشدیر[منحرف اولموشدور]. بیز بو حقوقلاری الده ائتمک ایچون باشقا سئچهنهگیمیز [آلترناتیو]یوخدور: عینی مبارزهنی یئنی اسلوب و پریسیپلرله داوام ائتمهلیییک... بو ایسه بورادان بوتون وجودوموزلا ائل اوغلو «انصافعلی هدایت» و باشقا محبوس قازئتهچیلرین آزاد اولماسینی طلب ائدیب، ایرانی او گون ایچون آرزو ائدیریک کی عقیده، عیرق، دیل و اینسانی حقوقلاری بوتون خالق لار ایچون تامین اولموش گؤره ک.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
* باخین «روی خط سوم» یا «نوید آذریایجان» سایتینا...
** باشقا مقاله ده بو باره ده سؤز ائده جه یم.