text:
دیلیمیزین ساده قیرامئری
دیلیمیزین ساده قیرامئری
مؤلف : حسن راشدی
گیریش
ایلک دفعه, ۱۳۷۶- جی ایل, دیلیمیزی سیستماتیک سویّه ده کرج شهری نین «گوهردشت» (رجایی شهر) آدلانان شهرجیگینده و بو شهرجیگین مسجدینه باغلی بیر مکاندا تدریس ائتدیم.
او ایل, یای تعطیللری باشلانماقداایدی. فاصله سی ائومیزدن چوْخ دا اوُزاق اوْلمایان محل مسجیدیندن, گوٍن اوْرتایا یاخین اوُجا سس ایله بیر اعلان اوْخوندو:
«بسم الله الرّحمن الرّحیم- , قابل توّجه اهالی محترم رجایی شهر, کوی کارمندان شمالی
در طول تعطیلات سه ماهه تابستان, مسجد امامجعفر صادق(ع) در نظر دارد دورة کلاسهای زبان انگلیسی, آلمانی, عربی و آذری برگزار نماید, از خانواده های محترم دعوت میشود جهت ثبت نام. . . .»
جومله نین ایچینده گلن «آذری» سؤزونو ائشیتدیکده قوُلاغیما اینانمادیم !
بیر داها اعلان تیکرار اوْلدوقدا, شوٍبهه م آزالدی, لاکین یئنه اینانا بیلمیردیم کی, کرج ده آذربایجان توٍرکجه سینده کلاس قوْیولسون !
خبرین دوٍزگون اوْلدوغونو, مسجد کیتابخاناسیندان کیتاب آلیب ائوه گتیرن قیٌزیم منه بیلدیردی. او, حتی کلاسلاردا ایشتراک ائدن اؤیرنجیلرین شهریه سینین مبلغینی ده اؤیرنمیشدی:
انگلیس و آلمان دیلی ۱۰۰۰ توٍمن
عرب و آذری دیلی ۹۰۰ توٍمن
قیٌزیم, توٍرکجه کلاسین نه واخت, باشلاناجاغینی مسجید مسئوللاریندان سوْروشدوقدا دئمیشدیلر:
«فعلاٌّ استادی برای زبان آذری نداریم اگر استاد پیدا نشود احتمالاٌّ دورة آذری را لغو میکنیم». بو سؤزلری ائشیدن قیٌزیم ائوه گلیب جریانی منه سؤیله دیکده تئز اؤزومو مسجیده یئتیردیم و توٍرکجه کلاسیندا درس وئرمه یه حاضیرلیغیمی بیلدیردیم.
سؤزو چوْخ اوُزاتمادان, دئییم کی, اینگیلیس دیلی ایله توٍرک دیلی کلاسلاری تشکیل تاپدی؛ لاکین آلمان دیلی ایله عرب دیلینه آد یازدیران آز اوْلدوقدان بو کلاسلار قوُرولمادی!
او ایل, من دیلیمیزی اوٍچ آی یای تعطیللرینده تدریس ائتدیم و بیر دفعه ده حؤرمتلی عالیم «دوْکتور صدیق»- ی قوْناق اوُستاد عوٍنوانیندا کلاسا دعوت ائتدیم کی, دوْکتور صدیقحضرتلریده آلچاق کؤنوللوکله بو کلاسدا ایشتراک ائدیب اؤیرنجیلری اؤز بیلگیلریله فایدالاندیردیلار. بو کلاس نئجه, کیمین توسّطی و یاردیمی ایله تشکیل تاپمیشدی بیلمه دیم؛ یالنیز دئدیلر: «مسجیدین امنا هیئتی طرفیندن بو کلاسین تشکیل تاپماسی پیشنهاد اوْلموشدو».
کلاسلار سوْنا چاتدیقدان سوْنرا مسجید طرفیندن بیر تجلیل مراسیمی اوٍزره, تَشَکّور عنوانیندا, بیر جیلد «مولوی» نین «شمس» دیوانی منه هدیه اوْلوندو.
او ایلدن سوْنرا, دانیشگاه اؤیرنجیلرینه ییٌغجام و نسبتاٌّ راحات بیر قیٌرامئر درسلیگی حاضیرلاماغی لازیم گؤردوم کی, الینیزده اوْلان کیتابچا بو فیکیر اساسیندا حاضیرلانمیش و بیر نئچه ایل تهران و کرج دانیشگاهلاریندا فوق برنامه کلاسلاریندا, توٍرک اؤیرنجیلرینه تدریس ائدیلمیشدیر.
حسن راشدی
باشلانیش
دیل اینسانین معنوی ثروتیدیر؛ کئچمیش زامانلاردا دیلدن یالنیز ارتباط واسیطه سی کیمی ایستفاده ائدیردیلردیسه, بو گوٍن دیل, فرهنگ و مدنیّت بیر میلّتین هویّت و وارلیق سندی کیمی اؤزونو گؤستریر.
هر بیر میلّت اؤز هویّت و وارلیغینی قوْروماق ایسته ییرسه, او میلّت اؤز دوْغما دیلینی کلاسیک شکیلده ابتدایی, اوْرتا و عالی تحصیل اوْجاقلاریندا اوْخومالی و تحقیق ائتمه لیدیر, یوْخسا اوْ دیل اؤزگه و یابانجی بیر دیلین تأثیری آلتیندا قالاراق زامان سوٍره سینده کاسیبلاییب آرادان گئده جکدیر!
هر بیر آذربایجانلی و توٍرک دیللی اینسانا دینی, اینسانی و ویجدانی بوْرجدور اؤز آنا دیلینی رسمی, و سیستئماتیک شکیلده مکتب, مدرسه و دانیشگاهدا اوْخوماق اوٍچون بو قانونلو دیلین یازیب- اوْخوماسینی, قیٌرامئر, فولکلور, ادبیات تاریخی و اینجه لیکلرینی اؤیره نیب دوٍزگون معلومات صاحیبی اوْلدوقدان سوْنرا اوْنو باشقا دیلداشلارینا دا اؤیرَده رک دیلیمیزین رسمی شکیلده مکتبلرده اوْخوماغی اوٍچون حاضیرلیق گؤرسون.
بئله بیر وظیفه دوٍزگون یئرینه یئتیریلرسه, ایران چرچیوسینده نسبی اکثریته مالیک اوْلاراق, مکتب- مدرسه لرده اؤز دیلینده تحصیل آلابیلمه ین اوْتوز میلیون توٍرک دیللی اینسانلار, اؤز معنوی حاقلارینا چاتماغا یاخینلاشاجاقلار؛ یوْخسا دیلیمیز و وارلیغیمیزین دوٍشمنلری ساییلان و بیزه اَن ایلکین فرهنگی- مدنی حاق قایل اوْلمایان سلطنتطلبلر, پان آریائیستلر و شوْونیستلر اؤز هدفلرینه چاتمیش اوْلاجاقلار!
اوْنا گؤره بوْینوموزدا اوْلان اَن آغیر وظیفه نین کیچیک بیر حیصّه سینی اؤده مک اوٍچون اینام و ایمانلا و هئچ بیر سارسیلماغا یوْل وئرمه دن دیلیمیزین دوٍنیا دیللری ایله موٍقاییسه اوْلدوقدا هانسی بیر دوُرومدا دایاندیغینی, دوٍنیا دیللری بؤلومونده هانسی قوُروپا منسوب اوْلدوغونو, هانسی قایدا- قانونا باغلی قالدیغینی, هانسی تاریخه مالیک اوْلدوغونو و هانسی فوْکلور و اینجهلیکلره صاحیب اوْلدوغونو اؤیرنمهلیییک.
تورک دیلی دوٍنیانین اوٍچونجو قانونلو و جانلی دیلی اوْلاراق, جمعیّت باخیمیندان دوٍنیانین بئشینجی دیلیدیر. چین اؤلکه سینین غربیندن توتاراق آوروپایا قَدَر اوُزانان گئنیش بیر اراضی ده یاشایان اینسانلار توٍرک دیلینده دانیشیرلار.
تورک دیلی موٍختلیف اؤلکه لر چرچیوه سینده یاشایان اینسانلار آراسیندا دانیشیلیر, یازیلیر, اوْخونور و موٍستقیل جمهوریلرده زامانین موْدِرن و اینکیشاف ائتمیش علملری بو دیل ایله دانیشگاردا اؤیرنجیلره اؤیره دیلیر. لاکین توٍرک دیللیلر گئنیش بیر اراضی ده یاشادیقلاری اوٍچون و بو اراضیلرین گئنیشلیگی آوروپا قاره سیندنده بؤیوک اوْلدوغو اوٍزوندن, اوُزون زامان سوٍره سینده توٍرک دیلی آراسیندا موٍعیّن لهجه فرقلری یارانمیشدیر.
بو لهجه لر تکامول مرحله لرینی کئچه رک اؤزلری موٍستقیل و ادبی بیر دیله چئوریلمیشلر. بو گوٍن آنا توٍرک دیلیندن موٍختلیف توٍرک دیللری یارانمیشدیر کی, هامیسینین اؤزونه مخصوص گؤزللیکلری و اینجه لیکلری واردیر.
تورکولوقلار توٍرک دیللرینی موٍختلیف قوْللارا بؤلموشلرکی, اوْنلارین اَن ساده بؤلوملری «شرقی, شمالی و غربی» توٍرک دیللری بؤلوملریدیر.
غرب توٍرکلرینه اوْغوز توٍرکلری ده دئمیشلر. محمود کاشغریده «دیوان لغاتالترک» کیتابیندا غرب توٍرکلرینی اوْغوز توٍرکلری آدلاندیرمیشدیر.
توٍرکمن, خوْراسان, آذربایجان و توٍرکیه توٍرکجه سی, غرب توٍرکجه سی و اوْغوز توٍرکجه سی بؤلومونده یئرلشیر.
آذربایجان توٍرکجه سی ایله توٍرکیه توٍرکجه سی آراسیندا چوْخ آز فرقلر واردیر. خصوصی ایله آلتی- یئددی یوٍز ایل قاباق یازیلان کیتابلاردا توٍرکیه توٍرکجه سی ایله آذربایجان توٍرکجه سینین فرقلرینی تشخیص ائتمک چوْخ چتیندیر. بو گوٍن آذربایجان توٍرکجه سی ایله توٍرکیه توٍرکجه سینین اؤزلرینه مخصوص کئچمیش و موٍعاصیر ادبیاتلاری واردیر.
نهایت بیر عدّه نین ذهنینده یارانان؛ «گؤره سن توٍرکیه توٍرکجه سی اصیل توٍرکجه دیر یوخسا آذربایجان توٍرکجه سی؟» سوْرغوسونا جاواب اوْلاراق:
- « هر ایکیسی بیر دیلین کؤکوندن یارانان دیلدیر و هر ایکیسی اصیل توٍرکجه دیر,» - دئمه لییک.
آمئریکادا دانیشیلیب- یازیلان انگلیسجه ایله بریتانیادا دانیشلیب- یازیلان دیلین موٍعیّن فرقلرینی نظره آلاراق هانسینی اصیل و هانسینی غیر- اصیل آدلاندیرماق اوْلار ؟ !
دوٍنیا دیللری بؤلوملری
دوٍنیا دیللری, دیلچی عالیملری باخیمیندان دؤرد قوُروپا بؤلونور:
۱- تک هیجالی
۲- تحلیلی
۳- قالبی
۴- التصاقی یا پیوندی
تک هیجالی دیللر
اوْ دیللره دئیلیر کی, اوْ دیلده کؤک سؤزلر اؤزلرینه شکیلچی گؤتورمه ییرلر و هر بیر فعل و سؤز, موٍختلیف تک هیجالی کؤک سؤزلردن تشکیل اوْلونور.
مثلاٌّ دیلیمیزده صرف اوْلونان: «گَلیرَم, گَلیرسَن, گَلیر» فعلی بو دیللرده «من گل, سن گل, اوْ گل» کیمی صرف اوْلونور و شکیلچی گؤتورمه ییر. تک هیجالی دیللر ایچیندن: چین, تبّتو آسیانین جنوب شرق دیللرینی میثال گتیرمک اوْلار.
تحلیلی دیللر
بو دیللره (هیند- آوروپایی) دیللر ده دئییلر. تحلیلی دیللرین کؤکو اؤن شکیلچی (پیشوند) و سوْن شکیلچی (پسوند) گؤتوره رک اوْنون فعل کؤکلو سؤزلری صرف اوْلوناندا بعضی زامانلاردا دَییشیلیر و بو دییشمه هئچ بیر قایدا و قانونا باغلی دَییل: مثلاٌّ تحلیلی قوُروپوندا اوْلان فارس دیلینده «پخت» کؤکوندن «پختم» و «میپزم» سؤزلری دوٍزه لیرکی, ایکینجی سؤزده کؤک دَییشلیر و «پز» اوْلور؛ و یا اینگیلیس دیلینده go»» کؤکلو فعلدن, کئچمیش زاماندا «went» فعلی یارانیر و اصلی کؤک تام شکیلده دَییشیر.
اؤلو دیللردن اَسکی فارس (فرس) پهلوی, و یئنی و جانلی دیللردن هیندی, پشتو, فارسی, کوٍردی, ائرمنی, روسیو عمومیتله آوروپا دیللری تحلیلی دیللر قوُروپوندادیر.
ج
قالبی دیللر
بو دیللره (سامی) دیللر ده دئییلیر؛ قالبی دیللرده سؤزون کؤکو موٍختلیف قالبلرده صرف اوْلونور و صرف اوْلونان زامان کؤک سؤزلرین عنصرلری بیر- بیرندن آیریلارکن آرادان گئتمه ییرلر, مثلاٌّ «عمل» کؤکوندن دوٍزه لن «عامل», «معمول», «مُستَعمَل» سؤزلرینده «ع», «م» و «ل» عنصرلری هر یئرده اؤز وارلیقلارینی ساخلامیشلار.
اسکی و اؤلو دیللردن: آرامی, بابلی, اَکِدی, و یئنی و جانلی دیللردن عربی, عِبری, آشوریدیللری قالبی دیللر سیٌراسیندادیر.
التصاقی و یا پیوندی
بو دیللره « اوْرال- آلتاییک» دیللری ده دئییلیر. بو دیللرین کؤکلری اؤن شکیلچی گؤتورمه ییر و یالنیز سوْن شکیلچی گؤتورور.
مثلاٌّ توٍرک دیلینین «گؤرمک» مصدرینده «گؤر»سؤزو کؤکدور, بو کؤکه شکیلچیلر آرتیرماقلا هم یئنی سؤزلر دوٍزَلتمک اوْلار و هم موٍختلیف زامانلاردا صرف اوْلونابیلر, مثلاٌّ: «گؤر» کؤکونه «ونتو» شکیلچیسی آرتیرماقلا «گؤرونتو» سؤزو دوٍزَلیر, عین حالدا بو فعل موٍختلیف زامانلاردا صرف اوْلونارکن اوْنون کؤکو همیشه ثابیت قالیر و هئچ واخت دییشیلمه ییر؛ مثلاٌّ: بو فعلین صرفی, دیلیمیزین چئشیتلی زامانلاریندا بئله اوْلور:
شهودی کئچمیش (ماضی موٍطلق)
گؤردوم گؤردوک
گؤردون گؤردونوز
گؤردو گؤردولر
ایندیکی زامان (حال)
گؤرورم گؤروروک
گؤرورسن گؤرورسونوز
گؤرور گؤرورلر
قطعی گله جک زامان (آینده موٍطلق)
گؤره جه یم گؤره جه ییک
گؤره جکسن گؤره جکسینیز
گؤره جک گؤره جکلر
«گؤر» کؤکو بو اوٍچ زاماندا صرف اوْلونارکن دَییشمه دی و باشقا زامانلاردا دا هئچ واخت دَییشمز. اسکی دیللردن سومئر, ایلام, اوْرارتو و ماننا دیللری؛ و یئنی و جانلی دیللردن توٍرک, فنلاند, کره, مَجار, و مَنچور دیللری التصاقی دیللر قوُروپوندادیر.
تورک دیلی نین تاریخی
توٍرک دیلی التصاقی دیللر قوُروپونا منسوب اوْلدوقدان, سومئر- ایلام دیلیایله بیر کؤکدن اوْلدوغونا گؤره بو دیلین تاریخی ۷۰۰۰ ایله چاتیر.
سومئرلر دوٍنیا بشریّتینه ایلک تمدّونی هدیه ائتمیشلر. اوْنلار ایلک دفعه یازی خطینی اختراع ائتمیشلر. سومئرلر ایلک دفعه بیر ایلی دؤرد فصله, هر فصلی اوٍچ آیا, هر آیی ۳۰ گوٍنه, هر گوٍنو ۲۴ ساعاتا و هر ساعاتی ۶۰ دقیقه یه بؤلموشلر.
بئش مین ایل میلاددان قاباق ایستفاده اوْلونان سومئر دیلی ایله بو گوٍنگو ایستفاده ائتدیگیمیز توٍرک دیلی آراسیندا موْرفولوژی (قوُرولوش) اوْرتاقلیغیندان علاوه چوْخلو سؤزلر و کلمه لر هر ایکی دیلده بیر جوٍر و بیر معنادا ایشله نیر.
مثلاٌّ سومئر دیلینده ایشله نن آتا, سوُ, آت, اودونسؤزلری ایندی ده دیلیمیزده عین شکیلده و عین معنادا ایشله نیر و میلچه یه سومئر دیلینده دئیلن «زیبین» سؤزو آذربایجانین بیر چوْخ یئرلریندده «چیبین» دئییلیر, لاکین بیری یئددی مین ایل قاباق و بیری بو گوٍن !
سومئر, ایلام و ماننا دؤورلرینه عاید اوْلان التصاقی دیللری «پروتو توٍرک»[1]دیللری آدلاندیرارساق,۱۹۷۰-جی ایلده قازاقیستاندا «ائسیک» منطقه سینده بیر شاهزاده قبیریندن تاپیلان گوٍموش تاباقدا بیر سطیرلیک توٍرک یازیسی, «اسکی توٍرک»دیلینین تاریخینی ۲۵۰۰ ایله آپاریب چیٌخاردیر. لاکین میلادی بئشینجی قرنین سوْنو و آلتینجی قرنین اوللرینده توٍرک دیلینده یازیلان «یئنی سئی» و ۷۳۱-۷۳۵ – جی میلادی ایللری آراسیندا یازیلان «اوْرخون» کتیبه لری, توٍرکلرین اؤزلرینه عاید و هئچ بیر خطدن ایقتباس ائتمه میش خطی- ایله یازیلان موٍکَمّل دیل تاریخلرینی, ۱۵۰۰ ایل اؤنجه یه مالیک ائدیر.
«اوْرخون» کتیبه لری اوْرخون چایی اطرافیندا تاپیلدیغینا گؤره بو آدلا تانینمیشدیر. اوْرخون کتیبه لری گؤک توٍرک ایمپراتورلارینین قبیر داشیدیر و بو کتیبه لرده گؤک توٍرک ایمپراتورلوغونون حاکیمیتی و سیاستی باره ده موٍختلیف معلومات وئریلمیشدیر.
دوٍنیا دیلچی عالیملرینین باخمیندان اوْرخون کتیبه لرینین الیفباسی توٍرکلرین ایختراع ائتدییی اؤز الیفبالاریدیر و باشقا بیر دیلدن ایقتباس اوْلمامیشدیر.
توٍرکلر سوْنرالار توٍرک قوْلوندان اوْلان اوُیغور الیفباسیایله ده یازمیشلار, لاکین موٍسلمان اوْلدوقدان سوْنرا اؤز دیللرینی یازماغا, فارسلار کیمی عرب الیفباسیندان ایستفاده ائتمیشلر.
توٍرک دیلینده عرب الیفباسیایله یازیلمیش ایلک و اَن اؤنملی اثرلردن «دیوان لغاتالترک»اثریدیر؛ بو اثر ۴۶۵- جی هـ . ق ایلینده و ۹۵۰ ایل قاباق توٍرک عالیمی محمود کاشغری طرفیندن یازیلمیش و عربلره توٍرک دیلینی اؤیرتمک اوٍچون حاضیرلانمیشدیر.
«دیوان لغاتالترک» کیتابی بؤیوک بیر دایر{المعارفدیر, چوٍنکی بو کیتابدا توٍرک طایفالاری, توٍرک دیلینین لوٍغت, دستور و قیٌرامئریندن علاوه بو دیلین موٍختلیف لهجه لری, آتا- بابا مثللری و چئشیتلی فوْلکلور نمونه لری باره ده گئنیش معلومات و اؤرنَکلر وئریلمیشدیر.
هیجری بئشینجی قرندن بو گوٍنه قَدَر عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائده رک توٍرک دیلینده چوْخلو و گؤرکملی اثرلر یارانمیشدیرکی, آذربایجان توٍرکجه سینده یازیلان اثرلردن, دوٍنیا شؤهرتلی «دده قوْرقود» کیتابیندان علاوه «نسیمی», «ختایی», «فیضولی» دیوانی و باشقا اثرلره ایشاره ائتمک اوْلار.
***
توٍرکلر هانسی زاماندان و نییه لاتین الیفباسیایله یازماغا باشلامیشلار؟
دوْققوز سسلیسی اوْلان دیلیمیزین یازیلماسینا عرب کؤکلو الیفبا یئترسیزدیر, چوٍنکی عرب حرفلرینده دیلیمیزین دوْققوز سسلی سینه یالنیز اوٍچ حرف و اوٍچ ایشاره وار (" ا, و , ی, _َ _ِ _ُ " " O-E-Ə-İ-U-A ") و قالان اوٍچ سسلییه (I, Ü,Ö) هئچ بیر حرف و ایشاره یوْخدور.
باشقا طرفدن ایسه عرب دیلینه مخصوص اوْلان سکگیز حرفین (ص- ض- ط- ظ- ع- ذ- ح- ث) توٍرک دیلینده تلفّوظو عربلر کیمی دَییلدیر؛ لاکین توٍرک دیلی عرب کؤکلو الیفباایله یازیلاندا, عربدن آلینمیش سؤزلر عرب دیلینده یازیلدیغی کیمی یازیلمالیدیرکی, بو مسئله بؤیوک چتینلیکلره سبب اوْلور.
مثلاٌّ عرب دیلیندن آلینمیش «ثابت» سؤزو دیلیمیزده «سابیت» کیمی سسله نیر, آمما اونو «ثابت» کیمی یازماغا مجبور اوْلان مکتب اوُشاقلاری بؤیوک مانیعه لره راست گلیرلر !
ائله بو مسئله لری آرادان قالدیریب قانونلو توٍرکدیلینی راحات و آسان یازماق اوٍچون ایلک دفعه ۱۹۲۸- جی ایل توٍرکیه ده, سوْنرا, ۱۹۲۹- جو ایل شمالی آذربایجاندا دیلیمیزین یازیلماسی عرب الیفباسیندان لاتین الیفباسینا کئچمیشدیر.
کئچمیش شوروی رهبری استالین, توٍرک میلّتلری آراسیندا فاصیله یاراتماق اوٍچون ۱۹۳۹- جو ایلدن, شوروی بیرلیگینده بوٍتون توٍرک دیللی جمهوریتلری اوْ جومله دن آذربایجانی, کریل (سیریلیک) الیفباسیایله یازماغا مجبور ائتمیشدیر, لاکین ۱۹۹۱– جی ایل شوروی حکومتی داغیلیب توٍرک جمهوریتلری موٍستقیل اوْلدوقدان سوْنرا, یئنه بو جمهوریتلر لاتین الیفباسینا کئچمیشلر.
ایندی توٍرک میلّتلری آراسیندا یالنیز جنوبی آذربایجان (ایران), اوُیغور (چین) و کرکوٍک (عراق) توٍرکلری عرب کؤکلو توٍرک الیفباسی, و قالان یئددی موٍستقیل- توٍرک جمهوریتلریندن اولان تورکیه, قبرس, آذربایجان,اؤزبکیستان و توٍرکمنیستان لاتین الیفباسی و قازاقیستان ایله قیٌرقیزیستان ایسه اؤز دیللرینی کریل الیفاسیایله یازیرلار، آمما سون ایکی جمهوریت ده لاتین الیفباسینا کئچمه یی پلانلاشدیریرلار.
***
توٍرکلرین اؤزلرینه مخصوص الیفبالاری اوْلموشدورمو؟
عوٍمومیتله دوٍنیا دیللرینین چوْخونون اؤزلرینه مخصوص الیفبالاری اوْلمامیشدیر, بلکه بو دیللر باشقا دیللرده اوْلان الیفبالاردان ایستفاده ائتمیش و اؤز دیللریایله اوُیغونلاشدیرمیش و یازمیشلار.
مثلاٌّ میلاددان قاباق ایراندا قوُرولان هخامنش دؤولتلری کئچمیش «فـُرس» دیلینی یازماق اوٍچون التصاقی دیللی و توٍرک دیلیایله بیر کؤکدن اوْلان و هخامنشلردن چوْخ قاباقلار ایراندا حاکیم اوْلان «ایلام» دیلینین حرفلریندن, ساسانی دؤورنده ایسه ساسانیلر «پهلوی» دیلینی یازماق اوٍچون «آرامی» الیفباسیندان ایستیفاده ائتمیشلر.
ایسلامدان سوْنرا ایسه فارسلار, حرفلرینی عرب الیفباسیندان آلاراق, فارس دیلینی یازمیشلار. بو الیفبادان ایستیفاده ائتمک ایندی ده داوام ائدیر.
بو گوٍن دوٍنیانین اَن مشهور و ایشلک دیلی اوْلان اینگیلیس دیلینین اؤزونه مخصوص الیفباسی اوْلمامیش و بو دیل اؤز الیفباسینی « لاتین» دیلیندن آلمیشدیر.
عوٍمومیّتله غرب دوٍنیاسیندا ایشله نن دیللرین تقریباٌّ هامیسی نین یازیلماسی اوٍچون «لاتین» الیفباسیندان ایستیفاده اوْلونموشدور.
فارسلار, توٍرکلر و باشقا موٍسلمان میلّتلر موٍسلمان اوْلدوقدان سوْنرا, اؤز دیللرینی عرب الیفباسیایله یازمیشلار, لاکین توٍرکلرین, موٍسلمان اوْلمامیشدان قاباق اؤزلرینه مخصوص الیفبالاری اوْلموش و دیللرینی اؤزلرینه مخصوص اوْلان الیفباایله یازمیشلار.
دوٍنیا دیلچی عالمیلری باخیمیندان, اوْرخون کتیبه لرینین الیفباسی توٍرکلرین ایختیراع ائتدیکلری اؤز الیفبالاریدیر و باشقا بیر دیلدن ایقتباس اوْلمامیشدیر.
مثلاٌّ بو دیلده «$» شکلینده یازیلان حرف, «اوْ» سسی وئریر و بو شکیل, توٍرکلر طرفیندن «اوْق» یا «اوْخ» آدلانان و ساواش مئیدانلاریندا ایشله نن سیلاح شکیلینین اوْخشارلیغیندان گؤتورولموشدور.
توٍرکلر سوْنرالار توٍرک قوْلوندان اوْلان اوُیغور الیفباسی ایله ده دیللرینی یازمیشلار, لاکین موٍسلمان اوْلدوقدان سوْنرا دیللرینی یازماغا فارسلا کیمی عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائتمیشلر.
بو گوٍن توٍرک دیلی دوٍنیانین اَن آدلیم و قانونلو دیللریندن بیریدیر.
۱۹۹۹- جو ایل توٍرک دیلی, بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین (یونئسکو) فرهنگی بؤلومو طرفیندن دوٍنیانین اوٍچونچو قانونلو و جانلی دیلی اعلان ائدیلمیشدیر, لاکین عالیملریمیز, دیلیمیزین دوٍنیانین بیرینجی و یا ایکینجی جانلی و قانونلو دیلی اوْلدوغونو آچیقلامیشلار.
***
آذربایجان توٍرکجه سینین نئچه حرفی وار ؟
جنوبی آذربایجاندا و ایرانین موٍختلیف بؤلگه لرینده یاشایان توٍرکلر دیلیمیزی عرب کؤکلو الیفباایله یازیرلار, بو الیفبا دیلیمیزین یازیلماسینا ناقیص بیر الیفبادیر؛ لاکین بو الیفبا کئچمیشده و ایندی ده ایران اؤلکه سینین رسمی الیفباسی اوْلدوغونا گؤره و فارس دیلی ده بو الیفباایله یازیلدیغینا گؤره بیز ده بو الیفبادان دیلیمیزین یازماسینا ایستیفاده ائدیریک.
عالیملریمیز عرب الیفباسینی دیلیمیزین یازماسینا اوُیغون ائتمک اوٍچون ایسلامی اینقیلابدان سوْنرا دیلیمیزین دوْققوز سسلیسینی گؤسترمک اوٍچون موٍعیّن علامتلردن ایستفاده ائتمیشلر؛ بو علامتلر دیلیمیزین سسلی حرفلرینین یازیب- اوْخوماسینی نسبتاٌّ آسانلاشدیرمیشدیر.
آذربایجان توٍرکجه سی لاتین الیفباسی ایله یازیلاندا ۳۲ حرف و عرب کؤکلو الیفباایله یازیلاندا ۴۰ حرفدن ایستیفاده ائدیر. دیلیمیز عرب کؤکلو الیفباایله یازیلاندا, عرب دیلینه مخصوص اوْلان ۸ حرف (ص- ض- ط- ظ- ع- ح- ذ- ث) دیلیمیزین باشقا حرفلرینه آرتیریلیر.
دیلیمیزین لاتین و عرب کؤکلو الیفبالاری و دوْققوز سسلیلری بونلاردان عیبارتدیر:
Böyük: kiçik Misal ایلک اوْرتا سوْن میثال
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -----------------------------------
1- A a -1 آ ا ا آچ
2- Ə ə - 2 اَ -َ ـه- ه اَل
3- B b baş بـ بـ ب باش
4- C c Bacı جـ جـ ج باجی
5- Ç ç Çal چـ چـ چ چال
6- D d Daş د د د داش
7- E e -3 Ev ائـ ئـ ئ ائو
8- F f fal فـ فـ ف فال
9- G g Gəl گـ گـ گ گَل
10- Ğ ğ Bağ غـ ـغـ غ باغ
11- H h Harda هـ ـهـ ه هاردا
12- İ i – 4 İş ایـ یـ ی ایش
13- I ı – 5 ız ایـٌ یـٌ یٌ قیٌز
14- J j Japon ژ ژ ژ ژاپون
15- K k Kərim کـ کـ ک کریم
16- L l Lal لـ لـ ل لال
17- M m Mən مـ ـمـ م من
18- N n Nar نـ نـ ن نار
19- O o – 6 Ox اوْ وْ وْ اوْخ
20- Ö ö – 7 Ördək اؤ ؤ ؤ اؤردک
21- P p Parça پـ پـ پ پارچا
22- Q q Qal قـ قـ ق قال
23- R r Bir ر ر ر بیر
24- S s Sən سـ سـ س سن
25- Ş ş Şən شـ شـ ش شن
26- T t Tar تـ تـ ت تار
27- U u -8 Uca اوُ وُ وُ اوُجا
28- Ü ü -9 Ürək اوٍ وٍ وٍ اوٍرَک
29- V v Vətən و و و وطن
30- X x Xal خـ خـ خ خال
31- Y y Yer یـ یـ ی یئر
32- Z z Az ز ز ز آز
۸ عدد عرب دیلینه مخصوص اوْلان حرفلر بونلاردان عیبارتدیر:
ایلک اوْرتا سوْن میثال
صـ صـ ص صالح
ضـ ضـ ض ضربه
ظ ظ ظ ظالیم
ط ط ط طاهیر
عـ عـ ع عرب
حـ حـ ح حسرت
ذ ذ ذ ذلیل
ثـ ثـ ث ثابیت
آچیقلامالیییقکی, لاتین الیفباسینین ساغ طرفینده ۱- ۹ قَدَر گؤستریلن حرفلر, سسلی حرفلردیرلر.
بیرینجی بؤلوم:
دیلیمیزین سسلی و سسسیز حرفلری
آذربایجان توٍرکجه سینده ۹ سسلی و ۲۳ سسسیز حرف وار, بو حرفلر لاتین الیفباسیایله یازیلاندادیر؛ عرب کؤکلو الیفباایله یازیلاندا ۸ باشقا عرب دیلینه مخصوص اوْلان حرفلرده بو حرفلره آرتیریلیر.
دیلیمیزده دوْققوز سسلی حرفلرین, دیل قوُرولوشو و قیٌرامئرینده اؤنملی روْللاری واردیر. اونا گؤره بو دوْققوز سسلی حرفلری یاخشی تانیمالی و اؤیرنمه لیییک.
دوْققوز سسلی حرفلرین دؤردو قالین (ضخیم)و بئشی اینجه (نازک)دیر:
قالین سسلیلر
اینجه سسلی
دوْداقلانان و دوْداقلانمایان سسلی حرفلر
سسلی حرفلر, قالین و اینجه قوُروپونا بؤلوندوکدن علاوه دوْداقلانان و دوْداقلانمایان سسلیلره ده بؤلونورلر. دوْداقلانان سسلی حرفلر اوْ حرفلردیرلرکی, اوْ سسلر آغیزدان چیٌخاندا دوْداقلار آراسیندان چیٌخیر و دوْداقلار موٍعیّن قَدر ییٌغیشیر یوُوارلاق اوْلورلار.
دوْداقلانان سسلی حرفلر بونلاردیر:
دوْداقلانمایان سسلی حرفلر, آغیزدان چیٌخاندا آزاد چیٌخیر و دوْداقلارین, اوْنلارین تلَفّوٍظونده چوْخ نقشلری یوْخدور.
دوْداقلانمایان سسلی حرفلر بوُنلاردیر:
آهنگ قانونو و یا سس قوُرولوشو
اصیل توٍرک سؤزلرینده سسلی حرفلر موٍعیّن قانونا تابعدیرلر, یعنی بیر سؤزده گلن سسلیلر یا قالین سسلیدیرلر و یا اینجه سسلی. خالیص توٍرک سؤزونده قالین سسلیایله اینجه سسلی هئچواخت بیر یئرده گلمز. «سؤزلرده قالین و یا اینجه سسلیلرین بیر جینسدن اوْلماسینا آهنگ قانونو دئییلیر».
باشقا سؤزله دئسک, دیلیمیزدن چیٌخان توٍرک سؤزلرینده هئچواخت بیر سؤزده قالین سسلیایله اینجه سسلی بیر یئرده گلمزلر, نه قدر سؤز اوُزون اوْلسادا !
بیر سؤزون ایلک هیجاسیندا گلن سس قالین اوْلورسا, قالان هیجالاردا گلن سسلیلر ده قالین اوْلاجاقلار, یوْخسا ایلک هیجادا گلن سسلی اینجه اوْلورسا اوْ سؤزده ایشلهنن بوٍتون سسلیلر اینجه اوْلاجاقلار !
مثلاٌّ: ایگیت, اَلجَک, ائشیک, پیشیک, دوٍزگون.
بو سؤزلرده ایشله نیلن بوٍتون سسلیلر اینجه دیر, لاکین قارا داغ, ساوالان, ساغلام, اوْدون و سوْیوق سؤزلرینده ایشله نیلن بوٍتون سسلیلر, قالین سسلیدیرلر.
آردیجیللیق و یا توالی قانونو
سس قوُرولوشو و یا آهنگ قانونوندا دئدیک کی, اصیل توٍرک سؤزلرینده ایشله نن سسلیلر موٍعیّن بیر قانونا تابع دیرلر. بیر نئچه کلمه نی ایستیثنا ائده رک بیر سؤزده اوْلان سسلیلر یا اینجه دیرلر و یا قالین. بیر سؤزده قالین سسلی ایله اینجه سسلی بیر یئرده گلمز. سس قوُرولوشونون داوامی «آردیجیللیق» و یا «توالی» قانونوندا تکمیل اوْلور. یعنی بیر سؤزده ایشله نن سسلی حرفلر قالین اوْلورسا, بو سؤزه یاپیشان بوٍتون شکیلچیلر ده قالین سسلی اوْلاجاقلار:
اوْدون= اوْدونلوق= اوْدونلوقلار= اوْدونلوقلاردان
بالیٌق= بالیٌقچی= بالیٌقچیلیق= بالیٌقچیلار.
بو سؤزلرده لوق, لار, دان, چی, لیق, آرتیرمالاری, قالینسسلی شکیلچیلردیر.
عین حالدا بیر سؤزده ایشلهنن سسلیلر اینجه اوْلورسا, بو سؤزه یاپیشان بوٍتون شکیلچیلر ده اینجه سسلی اوْلاجاقلار:
سوٍروجو= سوٍروجولر= سوٍروجولردن= سوٍروجونون.
ایگیت= ایگیتلر= ایگیتلردن= ایگیتلردندیر.
بو سؤزلرده ایسه جوٍ, لَر, دن نوٍنآرتیرمالاری, اینجه سسلی شکیلچیلردیر.
هله سسلیلرین, بیر سؤزده, بیر- بیرینین آردینجا نئجه گلمهسینین ده ترتیبی وار !
هیجا
سؤزلر دانیشیلاندا پارچا- پارچا دئییلیر. بو پارچانین هر بیریسی بیر هیجادیر, و هر هیجادا بیر سسلی وار؛ مثلاٌّ «قال» سؤزو بیر هیجالی سؤزدور و بو سؤزده بیر سسلی وار, بو سسلی «آ- A» سسلیسیدیر. بو سؤزه بیر هیجالی و بیر سسلی سؤز دئییلیر.
لاکین «پالتار» سؤزو ایکی هیجالی سؤزدور, بو سؤزده ایکی سسلی وار.«آ- A» سسلیسی بو سؤزده ایکی یئرده ایشله نیبدیر.
سؤزده نه قدر سسلی اوْلارسا, او قدر ده هیجا وار. هیجالارین سایینا گؤره سؤزلر بیر هیجالی(آت, آل, گؤز, دؤز), ایکی هیجالی(آتا, اؤلکه, اوُشاق, دؤزوم) , اوٍچ هیجالی (قارداشلیق, یوْلداشلیق, دوْندورما, دؤزوملو), دؤرد هیجالی(سوْیودوجو, دوْندوروجو, دیلنچیلیک) و . . . اوْلور.
سؤزلرده بعضی حرفلرین دوُرومو (موقعیّتی)
دیلیمیزده عوٍمومیتله سؤزلری ائشیتدیگیمیز کیمی ده یازیریق, لاکین بعضی ایستیثنالار دا وار. بیر هیجالی سؤزلرین سوْنو «ق», «غ», و یا «خ» ایله بیترسه او سؤزلر «غ» یا «خ» حرفی ایله یازیلاجاقلار. مثلاٌّ :
آغ, داغ, چوْخ, باخ, یاغ, میخ
لاکین چوْخ هیجالی سؤزلرده «ق» و «غ» ایله گَلَن سؤزلر یالنیز «ق»ایله یازیلاجاقلار:
اوُشاق, بوُلاق, تاپشیریق, قالابالیق, سوُلوق, یوُبانماق
«ق»
بو حرف فارس دیلینده یوُخدور, فارس دیلینده ایشلهنن هر هانسی بیر سؤز «ق» حرفی ایله یازیلارسا او سؤزون کؤکو یا توٍرکجه دیر یا عربجه؛ و یا ایستیثنایی حالدا باشقا دیللردن گلمه دیر. مثلاٌّ:
بوْشقاب, قاشیق, اوْتاق, قاب, اوْجاق, توٍرک سؤزلری؛ سقف, قفس, قلم, قصّاب و قانون کلمهلری عرب سؤزلریدیر؛ «قسطنطنیه» ده «کـُنستانتین» سؤزوندندیر. دیلیمیزده, سؤزلرین سوْنوندا گلن «ق» حرفی, ایکی سسلی آراسیندا گلرسه «غ» حرفینه چئوریلیر:
وارلیق ! وارلیغی, اوُشاق ! اوُشاغین.
اوْجاق ! اوْجاغا, دوُستاق! دوُستاغا.
«ت»
ایکی و یا چوْخ هیجالی سؤزلرین سونوندا گلن «ت» حرفی, ایکی سسلی آراسیندا گلرسه «د» حرفینه چئوریلیر:
قوروت ! قورودار, سوٍروت ! سوٍرودور
بؤیوت ! بؤیودور, اونوت ! اونودور.
لاکین بیر هیجالی سؤزلرده بو حرف دَییشمیر؛ مثلاٌّ : آت ! آتار, قات ! قاتیر, سات ! ساتیر.
بو آرادا «ائت» و «گئت» سؤزلری بیر هیجالی اوْلاراق ایکی سسلی آراسیندا گلنده «ائدیر» و «گئدیر» اوْلور و «د» حرفینه چئوریلیر کی, ایستیثنادیر.
«ک»
بو حرف سؤزلرین سوْنوندا گلیب ایکی سسلی آراسیندا قالارسا یوُموشاق «گ» و یا «ی» حرفینه چئوریلیر.
مثلاٌّ: اوٍرَک ! اوٍرَگی= اوٍرَیی. بؤیرَک ! بؤیرَگی= بؤیرَیی.
کوٍرَک ! کوٍرَگی= کوٍرَیی. یئمک! یئمهگی= یئمهیی.
«ائـ , اوْ, اؤ»
Ö - O – E
بو اوٍچ سسلیلر عوٍمومیتله دیلیمیزین بیرینجی هیجاسیندا گلرلر و باشقا هیجالاردا گلمزلر:
«ائـ » «E» ! ائولیلیک, بئشینجی, سئوینجک, دئدیکلریمیز.
«اوْ» «O» ! اوْدونلوق, سوْیودوجو, دوْندورما, سوْیوقلوق.
«اؤ» «Ö»! اؤلکه, اؤیرنجی, بؤیوکلوک, دؤنمزلیک.
سؤزلرین ترکیبی
اساساٌّ سؤزلرین ترکیبی اوٍچ چئشیت (نوع) اوْلور:
الف: ساده سؤزلر ب: دوٍزَلتمه سؤزلر ج: موٍرَکّب سؤزلر
ساده سؤزلر: او سؤزلردیر کی, او سؤزلرین تکلیکده معناسی وار, لاکین اوْنلاردان بیر حرف دوٍشرسه معنالارینی الدن وئریرلر. مثلاٌّ:
داغ, داش, آتا, آنا, ائو, دیل.
دوٍزَلتمه سؤزلر: او سؤزلردیر کی, بیر ساده سؤز و بیر سؤز دوٍزَلدیجی شکیلچیدن تشکیل تاپیر.
مثلاٌّ: یوْل + داش ! یوْلداش. ائو+ جیک ! ائوجیک.
دوُز+ سوز ! دوُزسوز. داغ+ لیٌق ! داغلیٌق.
بالیٌق + چی ! بالیٌقچی. سوُ + چوَُ ! سوُچو.
موٍرَکّب سؤزلر: او سؤزلردیرکی, ایکی و یا نئچه ساده سؤزلردن تشکیل تاپیر.
مثلاٌّ: آجی + چای ! آجیچای. قارا + باغ ! قاراباغ.
کوْر + اوغلو! کوْراوغلو. اَل + اوٍز + یوُیان ! ال اوٍزیوُیان.
ایضاح: ساده سؤزلره «ساده کؤکلر», دوٍزَلتمه سؤزلره «دوٍزَلتمه کؤکلر» و موٍرَکّب سؤزلره «موٍرَکّب کؤکلر» ده دئییلیر.
کؤک و شکیلچی
سؤزون دَییشمه ین و موٍستَقیل معناسی اوْلان حیصّه سینه «کؤک» و یا «ساده کؤک», و دَییشَن و موٍستَقیل معناسی اوْلمایان و کؤک سؤزلره آرتیریلان حیصّه سینه «شکیلچی» و یا «اک» دئییلیر. مثلاٌّ :
«داغلیق» سؤزونده «داغ» سؤزو کؤک و «لیق» حیصّه سی شکیلچی و یا «اک»دیر.
بیر سؤز و بیر سؤزدوزَلدیجی شکیلچیدن تشکیل تاپان یئنی سؤزه «دوٍزَلتمه کؤک» و یا «دوٍزَلتمه سؤز» دئییلیر. مثلاٌّ:
اوُشاق + لیٌق ! اوُشاقلیٌق, بالیٌق + چی ! بالیٌقچی.
اوٍزوم + لوٍک ! اوٍزوملوک. دوْندور+ ما ! دوْندورما.
معنا باخیمیندان شکلیچیلرین چئشیتلری(نوعلاری)
عوٍمومیّتله دیلیمیزده اوْلان شکیلچیلر (اکلر) ایکی قوُروپا بؤلونورلر:
الف: سؤز دوٍزَلدیجی شکیلچیلر.
ب: سؤز دَییشدیریجی شکیلچیلر.
سؤز دوٍزَلدیجی شکیلچیلر او شکیلچیلردیرکی, سؤزه آرتیراندا او سؤزون معناسینی دَییشه رک یئنی سؤز یارادیر, مثلاٌّ:
بالیق+ چی ! بالیقچی, آلما+ لیق ! آلمالیق,
گؤز+ لوک ! گؤزلوک, اَل+ جَک ! اَلجَک.
سؤز دَییشدیریجی شکیلچیلر او شکیلچیلردیرکی, سؤزه آرتیراندا سؤزون شکیلینی دَییشه رک معناسی ثابیت قالار, یالنیز سؤزون دوُرومو ایلک حالتدن چیٌخار و باشقا بیر حالته دوٍشر, مثلاٌّ:
پالتار+ ا ! پالتارا, داغ + دان ! داغدان,
چای + دا! چایدا, ایگید+ دن ! ایگیددن.
ترکیب باخیمیندان شکیلچیلرین چئشیتلری
شکیلچیلر معنا باخیمیندان «سؤز دوٍزَلدیجی» و «سؤز دَییشدیریجی» قوُروپا بؤلوندوکدن علاوه, ترکیب باخیمیندان دا بیر چئشیتلی, ایکی چئشیتلی و دؤرد چئشیتلی اوْلورلار.
بیر چئشیتلی شکیلچیلر
بیر چئشتیلی شکیلچیلر یالنیز بیر نوع اوْلورلار؛ بو شکیلچیلر سؤزلره آرتیریلاندا سس قوُرولوشو و آردیجللیق قانونون اوْنلاردا تأثیری اوْلمور. مثلاٌّ:
«لاق» یای+ لاق! یایلاق, دوُز+لاق! دوُزلاق,
«داش» یوْل+ داش ! یوْلداش, دیل+ داش ! دیلداش.
ایکی چئشیتلی شکیلچیلر
ایکی چئشیتلی شکیلچیلر اینجه سسلی و قالین سسلی اوْلورلار. قالین سسلی سؤزلره قالین سسلی شکیلچیلر و اینجه سسلی سؤزلره اینجه سسلی شکیلچیلر یاپیشیرلار. مثلاٌّ:
«لار» داغ+لار ! داغلار, قویون+ لار ! قویونلار, قابلار و . . «لر» ایگید+ لر! ایگیدلر, سوٍروجو+لر !سوٍروجولر, اکینچیلر
دؤرد چئشیتلی شکیلچیلر:
دؤرد چئشیتلی شکیلچیلر سؤزلره آرتیریلاندا, سس قوُرولوشونا (آهنگ قانونونا) تابع اوْلدوقدان علاوه, آردیجللیق قانونو تأثیری آلتیندا دوْداقلانان و دوْداقلانمایان سسلیلره ده تابع اوْلورلار و بو اساسدا, کؤک سؤزلرین سوْن سسلیسی دوْداقلانان اوْلورسا, دؤردچئشیتلی شکیلچیدن بو سؤزه یاپیشان شکیلچی, دوْداقلانان اوْلاجاق, یوْخسا بو سؤزلرین سوْن سسلیسی دوْداقلانمایان اوْلورسا, بو سؤزه یاپیشان شکیلچینین ده سسلیسی دوْداقلانمایان اوْلاجاق؛ مثلاٌّ:
«سیز» ائو+ سیز! ائوسیز, ائشیکسیز, دیلسیز.
«سیٌز» پالتار+ سیٌز ! پالتارسیز, اینامسیٌز, آرخاسیٌز.
«سوُز» پوُل + سوُز ! پوُلسوز, دوُزسوز, قوْرخوسوز.
«سوٍز» دؤزوم + سوٍز ! دؤزومسوز, کؤکسوز, سؤزسوز.
مصدر شکیلچیلری
دیلیمیزین مصدر شکیلچیلری «مک»و «ماق» دیر.
قالین سسلی فعللرده «ماق» و اینجه سسلی فعللرده مصدر شکیلچیسی «مک» دیر.
مثلاٌّ: قالماق, آلماق, دوُرماق, اوْتورماق, ساخلاماق, قالین سسلی فعل مصدرلری؛ و گلمک, سئومک, اینجیتمک, گؤروشمک, گئتمک, اینجه سسلی فعل مصدرلری دیر.[2]
شرط شکیلچیلری
دیلیمیزده شرط شکیلچیلری «سه» و «سا» دیر.
اینجه سسلی فعللرده شرط شکیلچیسی «سه» و قالین سسلی فعللرده «سا» دیر. هر بیر فعلده شرط شکیلچیسی ایشلهنرسه, او فعلده بیر ایشین اجرا اولماسی آیری بیر ایشین اجراسینا باغلی اوْلور؛ باشقا سؤزله, بیر ایشین اجراسی آیری بیر ایشین اجراسینا شرط اوْلور. شرط شکیلینده زامان علامتی یوْخدور.
جمع شکیلچیلری
دیلیمیزده اینجه سسلی سؤزلرده جمع شکیلچیسی «لر» و قالین سسلی سؤزلرده «لار» دیٌر:
اینجه ده : کیشی + لر ! کیشیلر,ائو+ لر ! ائولر.
گؤز +لر ! گؤزلر, سؤز+ لر ! سؤزلر.
قالین دا: پالتار+ لار ! پالتارلار, اوُشاق + لار ! اوُشاقلار,
قاشیق+ لار ! قاشیقلار, آتا+ لار ! آتالار.
سوْرغو شکیلچیلری
دیلیمیزده بیر جوٍمله نی سوْرغو حالینا گتیرمک اوٍچون «میٌ», «موُ» «می» و «موٍ» شکیلچیلریندن ایستفاده اوْلونور. بو شکیلچیلر فعلین سوْنونا گلمکله جوٍمله نی سوْرغو حالینا گتیریرلر.
طبیعیدیر شکیلچیلر دانیشانین سسینین سئوال کیمی آغزیندان چیٌخماسیایله ده ایلگیلی (رابطه ده)دیر. سوْرغو شکیلچیلری فعلین هانسی حرفله باشلانماسیایله فرقله نیرلر.
«می» و «موٍ» شکیلچیلری اینجه سسلی فعللرده, و «میٌ» و «موُ» شکیلچیلری قالین سسلی فعللرده گلیرلر.
بو شکیلچیلر دؤرد چئشیتلی شکیلچیلردن اوْلدوغو اوٍزوندن, سس قوُرولوشو قانونوندان علاوه دوْداقلانان و دوْداقلانمایان قانونا دا باغلیدیرلار.
«می» شکیلچیسی اینجه سسلی و دوْداقلانمایان فعللرده گلیر:
سئودینمی ؟ گلدینمی؟ گئدیرسنمی؟ یئیهجکسنمی؟
«موٍ» شکیلچیسی اینجه سسلی و دوْداقلانان فعللرده گلیر: دؤزدونموٍ؟ گؤردونموٍ؟ , دوٍشدونموٍ ؟
«میٌ» شکیلچیسی قالین سسلی و دوْداقلانمایان فعللرده گلیر: آلدینمیٌ ؟ قاچدینمیٌ ؟ داغیتدینمیٌ ؟
«موُ» شکیلچیسی قالین سسلی و دوْداقلانان فعللرده گلیر: دوُردونموُ ؟ سوْروشدونموُ ؟ اوْلدوموُ ؟
اینکار شکیلچیلری
فعللرین بیر خصوصیّتی ده اوْنلارین اینکار (انکار) آنلامینا مالیک اولمالاریدیر؛ ایش و حرکتین ایجرا ائدیلمه مه سینی بیلدیرن فعللره اینکار فعللری دئییلیر.
دیلیمیزده اینکار شکیلچیلری «ما» و «مه» دیر.
بو شکیلچیلر, فعلین کؤکونه یاپیشماقلا فعلی اینکار حالینا چیٌخاردار؛ «ما» شکیلچیسی قالینسسلی فعللرده و «مه» شکیلچیسی اینجه سسلی فعللرده ایشلنمکله بو فعللری اینکار حالینا چاتدیرارلار:
قالین سسلی لرده: قال + ما ! قالما, دور+ ما ! دوُرما,
سیٌخ+ ما ! سیٌخما, قوْرخ+ ما ! قوْرخما.
اینجه سسلیلرده: بیل+ مه ! بیلمه, سئو+ مه ! سئومه
دؤز + مه ! دؤزمه, اوٍز + مه ! اوٍزمه.
ایکینجی بؤلوم:
نوٍطق حیصّه لری (دانیشیق بؤلوملری)
دوٍنیا دیللرینده اوْلدوغو کیمی بیزیم دیلیمیزده ده ســـؤزلرین بیر سیٌراسی اشیاءنین آدلارینی, بیر دسته سی کیفیتینی, حرکتینی و باشقا حالتلرینی بیلدیریر.
بئله بیر دوُرومدا سؤزلر چئشیتلی حیصّه لره بؤلونورلر کی, اوْنلارا «نوٍطق حیصّه لری» دئییلیر. دیلیمیزده ۷ چئشیت (نوع) اساس نوٍطق حیصّه لری واردیر؛ بو نوٍطق حیصّه لری آشاغیداکی قیسمتلره بؤلونورلر:
۱- آد (اسم): آیدین, اؤلکه, آنا, بیلیک.
۲- صیفت: یاشیل, قارا, گؤزل, بؤیوک.
۳- سای: یئددی, اوْنبئش, مین اوٍچیوٍز ایگیرمی دؤرد.
۴- فعل: گئت, قال, یاز, دایان.
۵- ضمیر (عَوَضیلیک): من, سن, بیز, اوْنلار.
۶- ظرف (قید): تئز, گئج, یاواش, هارا.
۷- ندا: آی ! , وای ! , آخ ! , اوْخ !
آد (اسم)
اینسان, حئیوان, اشیاء و دوٍنیادا باشقا جانلی و جانسیز موجوداتی تانیتدیران سؤزه «آد» یا اسم دئییلیر و کیم؟ , نه ؟ , هارا ؟ , سوْرغولارینا جاواب وئریر, مثلاٌّ: کیم؟ ! موٍهندیس, نه ؟ ! کرپیچ, هارا ؟ ! آستارا.
آدلار دا, سؤزلر کیمی ساده, دوٍزَلتمه و موٍرکّب اوْلورلار.
آدلار تکلیکده ایشلندیگی حالدان علاوه جوٍمله داخیلینده ده ایشه آپاریلیرلار. مثلاٌّ:
دیل سؤزونه «یمه», «یمده» , «یمی» و «یمدن» سؤز دَییشدیریجی شکیلچیلرین آرتیرماقلا دیلیمه, دیلیمده, دیلیمی و دیلیمدن سؤزو مئیدانا گلیر.
بو سؤزلرده اصلی سؤز یعنی «دیل» سؤزونون معناسی دَییشمیر لاکین جوٍملهنین طلبی اساسیندا اوْنا سؤز دَییشدیریجی شکیلچیلر آرتیریلیر.
«آد» لارین جوٍمله ایچینده بئله شکیللره دوٍشمه سینه «آدلارین حاللانماسی» دئییلیر. آذربایجان توٍرکجه سینده آدین آلتی حالی وار:
۱-آدلیق حال: بو حال, آدین بیرینجی حالیدیر و هئچ بیر شکیلچی گؤتورمه دن جوٍمله ایچینده ایشلنه رک «کیم» و «نه» سوْرغولارینا جاواب وئریر, مثلاٌّ :
کیم گلیر ؟ ! «یاشار» گلیر.
نه آلدین؟ ! «چؤرک» آلدیم.
«یاشار» و «چؤرک» آدلاری آدین بیرینجی حالیدیر.
۲-یییه لیک حال: بو حال صاحیبلیک و یییه لیک حالینی بیلدیریر و «کیمین؟» , «هارانین؟» و «نه یین؟» سوْرغوسونا جاواب وئریر.
آدین سوْن حرفی سسسیزله بیترسه دؤرد چئشیتلی «ین», «یٌن», «وُن» و «وٍن» شکیلچیسی آدین سوْنونا آرتیریلیر:
ائل + ین ! ائلین, ستارخان+ یٌن! ستارخانین,
یوُرد+ون ! یوُردون, اوٍزوم + وٍن! اوٍزومون.
لاکین آدین سوْن حرفی سسلی ایله بیترسه, یوُخاریداکی قایدا رعایت اوْلاراق بیتیشدیریجی «ن» حرفی دؤرد چئشیتلی شکیلچینین آراسینا گلر:
آنا + ن +ین! آنانین, دوٍگو+ن+ وٍن! دوٍگونون,
دری+ن+ین ! درینین, قوُزو+ ن+ ون! قوُزونون.
۳-یؤنلوک حال: بو حال ایش و حرکتین جهت و یؤنونو بیلدیریر, «کیمه؟», «هارایا؟» و «نهیه؟» سوْرغوسونا جاواب وئریر. سوْنو سس سیزله بیتن آدلارین سوْن سسلی سی قالین اوْلارسا یؤنلوک حالین شکیلچیسی «آ» اوْلاجاق. مثلاٌّ:
موُغان+ آ! موُغانا,زنجان+ آ! زنجانا, همدان + آ! همدانا.
لاکین سوْن سسلیسی اینجه اوْلارسا, یؤنلوک حالین شکیلچیسی «ه» اوْلاجاق مثلاٌّ:
اردبیل+ ه! اردبیله, تبریز+ ه! تبریزه, مرند+ ه! مَرَنده.
یؤنلوک حالدا سوْنو سسلی حرفله بیتن آدلاردا, یوُخاریداکی قایدا رعایت اوْلاراق بیتیشدیریجی «ی» حرفی شکیلچیدن اؤنجه گلهجک مثلاٌّ:
آستارا+ ی + آ! آستارایا, اوُرمو+ ی + آ ! اوُرمویا.
۴- تأثیرلیک حال: فعلین تأثیری اوْلان آدلارین سوْنونا گلن شکیلچییه «تأثیرلیک حال» شکیلچیسی دئییلیر؛ بو حالدا ایشله نن آدلار, «کیمی؟», « نهیی ؟» و « هارانی؟» سوْرغوسونا جاواب وئریر. مثلاٌّ:
«دوْستومو آلقیشلادیم» جوٍمله سینده «کیمی آلقیشلادیم؟» سوْرغوسونا جاواب وئریلیر؛ و «چایی ایچدیم» جوٍمله سینده ایسه, « نه یی ایچدیم؟ » و « بابک قالاسینی گؤردوم» جوٍمله سینده « هارانی گؤردوم؟ » سوْرغوسونا جاواب وئریلیر.
تأثیرلیک حالیندا ایشله نن آد سسسیز حرفله بیترسه, دؤرد چئشیتلی « ی », « یٌ », « وُ » و « وٍ » شکیلچیلری آدین سوْنونا قوْشولار:
حسن + ی! حسنی آختاردیم.
داغ+ یٌ ! داغی چیٌخدیم.
توپ+ وُ ! توْپو ووُردوم.
اوٍزوم + وٍ ! اوٍزومو دردیم.
لاکین آد سسلی حرفله بیترسه یوُخاریداکی قایدا رعایت اوْلاراق, شکیلچی ایله آد آراسیندا بیتیشدیریجی سسسیز « ن » حرفی گلر. مثلاٌّ:
آرابا + ن + یٌ ! آرابانی آلدیم.
کیشی + ن + ی ! کیشینی گؤردوم.
کؤرپو+ ن+ و !کؤرپونو کئچدیم.
سوٍرو + ن + وٍ ! سوٍرونو آختاردیم.
۵-یئرلیک حال: بو حال «کیمده؟», «هارادا؟» و «نه ده ؟» سوْرغولارینا جاواب وئریر.
بو حالدا اوْلان آد, ایش و یا حرکتین باش وئردیگی یئری بیلدیریر.
یئرلیک حالیندا ایشله نن آدلارین سوْن سسلیسی قالین اوْلارسا سوْنلارینا «دا» شکیلچیسی, و اینجه سسلی اوْلارسا «ده» شکیلچیسی گَلَر:
قالین: ساچلی+ دا ! ساچلیدا, ساوالان + دا ! ساوالاندا.
اینجه: سهند+ ده ! سهندده, اوٍزگونچو+ ده ! اوٍزگونچوده
۶-چیٌخیشلیق حال: بو حال «کیمدن؟» , «نه دن؟» و «هارادان؟» سوْرغولارینا جاواب وئریر و آدین سوْن سسلی سینه دایاناراق «دان» و «دن» شکیلچیسی بو حالدا ایشله نیر:
هارادان؟ ! تبریزدن, همداندان, آستارادان.
کیمدن؟ ! ائلیاردان, بابکدن, سانازدان.
نهدن؟ ! آلمادان, چؤرکدن, دیلدن.
صیفت
اشیاءنین رنگ, کیفیت, علامت, شکیل و باشقا موٍشخّصه لرینی بیلدیرن سؤزلره صیفت دئییلیر و آددان قاباق گَلَر:
یاشیل+ دوْن ! یاشیلدوْن,اوُزون+ حسن ! اوُزونحسن,
اوُجا+ داغ! اوُجا داغ, قارا+ باغ ! قاراباغ.[3]
صیفتلر ده, آدلار کیمی ساده, دوٍزَلتمه, و موٍرَکّب اوْلورلار.
ساده صیفتلر بیر کؤکدن اوْلان سؤزلردن دوٍزَلیرلر, مثلاٌّ:
قارا, بؤیوک, قوْجا.
دوٍزَلتمه صیفتلر بیر کؤک و بیر شکیلچیدن یارانارلار, مثلاٌّ:
دادلی, دوُزلو, ائنلی.
موٍرکّب صیفتلر ایکی و یا ایکیدن چوْخ سؤزون بیرلشمهسیندن دوٍزَلیرلر, مثلاٌّ: گوٍللو چیچکلی, اوُجابوْیلو, قاراقاشگؤز.
سای
اشیاءنین مقدارینی, سایینی و یا سیٌراسینی بیلدیرن نوٍطق حیصّهسینه « سای» دئییلیر. دیلیمیزده دؤرد چئشیت سای واردیر:
۱- میقدار سایلاری,۲- سیٌرا سایلاری, ۳- کَسر سایلاری, ۴- غیر موٍعَیّن سایلار.
۱- میقدار سایلاری: بو سایلار اشیاءنین میقدارینی بیلدیریر و باشقا سایلارین اساسینی تشکیل ائدیر؛ میقدار سایلاری اؤزو ایکی چئشیتدیر:
الیف: ساده سایلار, ب: موٍرکّب سایلار.
ساده سایلار بیر سؤزدن دوٍزَلیرلر. مثلاٌّ: ایکی, دؤرد, دوْققوز, اوْن, اوْتوز, اللی, یوٍز, مین, میلیون.
موٍرکّب سایلار ایکی و یا داها چوْخ سؤزدن دوٍزَلن سایلارا دئییلیر. مثلاٌّ: اوْنبئش, اوْندوْققوز, قیٌرخسکگیز, مین اوٍچ یوٍز ایگیرمیدؤرد.
۲- سیٌرا سایلاری: بو سایلار اشیاءنین سیٌراسینی بیلدیریر و «نئچه نجی؟» سوْرغوسونا جاواب وئریر. میقدار سایلارینا دؤرد چئشیتلی «ینجی», « یٌنجی», « وُنجو» و « وٍنجو» شکیلچیلری آرتیرماقلا سیٌرا سایلاری دوٍزَلیر, مثلاٌّ:
بئش! بئشینجی. ۵- جی
آلتی! آلتینجی. ۶- جی
اوْن! اوْنونجو. ۱۰- جو
دؤرد! دؤردوٍنجو. ۴- جوٍ
« ایکی», « آلتی», « یئددی» سایلارینین سوْن حرفی سسلیایله بیتدیکده, اوْنلارا سیٌرا سایلاری شکیلچیلری قوْشولاندا « ی» حرفی بیر دفعه یازیلیر:
« ایکی» !ایکینجی, «آلتی» !آلتینجی, «یئددی»! یئددینجی.
۳-کسر سایلاری: کسر سایلاری میقدار سایلاریندان یارانیر و «نهقَدَر؟» و « نئچه حیصّه؟» سوْرغولارینا جاواب وئریر. بو سایلار بوٍتؤو بیر عددین موٍعیّن میقدارینی بیلدیریر.
بو سایلار ایستر اعشار کسری (۳/۵), ایسترسه موٍتعارفی کسری (۸/۶۵) اوْلسون آشاغیداکی شکیلده تلفّوٍظ اوْلونورلار:
«ایلک سؤزده بؤلونمهین و بوٍتؤو عدد دئییلیر, سوْنرا «تام» سؤزو گلیر, اوْندان سوْنرا, واحیدین بؤلوندویو عدد اوّل دئییلیر و او عدددن سوْنرا «دان - دن» و یا «دا- ده» شکیلچیلری گلیر و نهایت کیچیک عدد دئییلیر. مثلاٌّ:
۳/۵ ! اوٍچ تام اوْندا بئش (اوْندان بئش).
(۸/۶۵) ! بئش تام سکگیزده آلتی (سکگیزدن آلتی).
۴- غیرموٍعیّن سایلار:دیلیمیزده موٍعیّن و دقیق اوْلمایان میقداری بیلدیرن سایلارا «غیرموٍعیّن سایلار» دئییلیر, بو سایلار آز, چوْخ, بیر میقدار و بو کیمی سؤزلرله ایفاده اوْلورلار. «غیر موٍعیّن سایلار» «نه قدر؟» سوْرغوسونا جاواب وئریر.
مثلاٌّ: چوْخ دانیشدیم, آز یئدیم, بیر میقدار آلدیم.
یوٍز مینلرله اینسان گؤردوم, بیر سیٌرا آداملار وار کی. . .
عَوَضلیک (ضمیر)
دیلیمیزده و جوٍمله ترکیبینده بعضی واختلار آد یئرینه و داها دوْغروسو آد تیکرار اوْلماسین دئیه او, سن, من, سیز, بیز و اونلار سؤزلریندن ایستیفاده ائدیریک, بئله سؤزلره عَوَضلیک یا ضمیر دئییرلر؛ مثلاٌّ:
«کوراوغلو سازی باغریبا باسدی اوْ میصری هاواسی چالدی.»
«اوْ» سؤزو, کوراوْغلو آدینین یئرینه ایشلنمیشدیر و عَوَضلیک (ضمیر) آدلانیر. دیلیمیزده ۵ چئشیت عَوَضلیک وار:
۱- شخص عَوَضلیکلری:
بو عَوَضلیکلر بیرینجی, ایکینجی و اوٍچونجو شخصی, تک (مفرد) و توْپلوم (جمع) حالدا گؤستریرلر:
تک توْپلوم
من بیز
سن سیز
او اوْنلار
۲- ایشاره عَوَضلیکلری:
بو عَوَضلیکلر ایشاره حالیندا ایشله نیرلر و دیلیمیزده ان چوْخ ایشله نن ایشاره عَوَضلیکلری «بو», «او», «بئله», «ائله», « همین» و « همان» عَوَضلیکلریدیر.
۳- سوْرغو عَوَضلیکلری:
موعیّن بیر شخصی و یا اشیاءنی سوْرغو طرزیایله و عمومی حالدا بیلدیریرلر؛ دیلیمیزدهکی سوْرغو عَوَضلیکلری بوُنلاردیر:
کیم ؟ , نه؟ , هارا؟ , هاچان؟ , نئجه؟ , هانی؟ , نئچه؟ و . . . .
۴- غیر موعیّن عَوَضلیک لری:
بو عَوَضلیک لر, نامعلوم شخصی و یا اشیاءنی بیلدیریرلر. دیلیمیزده ایشله نن اَن چوْخ غیر موعیّن عَوَضلیکلر بوُنلاردیرلار:
کیمی, کیمسه, هر کیم, هئچ کیم . . .
۵- تعیین عَوَضلیک لری:
بو عَوَضلیک لر آدلاردان قاباق گَلَر و اوْنلاری تعیین ائدرلر, تعیین عَوَضلیک لرینین ان چوْخ ایشله ننلری بونلاردیر:
اؤز, هر, بوٍتون, عینی و . . .
فعل
حرکت, ایش و دوُرومو (حال و وضعیتی) بیلدیرن سؤزه «فعل» دئییلیر. دیلیمیزده فعللر, قوُرولوش باخیمیندان اوٍچ چئشیت اوْلورلار:
۱- ساده فعللر ۲- دوٍزَلتمه فعللر ۳- موٍرکّب فعللر.
ساده فعل: بیر ساده کؤک سؤزدن دوٍزَلن فعللره ساده فعل دئییلیر:
گَل, گئت, وئر, آل, یوُ, ایچ و. . .
دوٍزَلتمه فعل: بیر سؤز و بیر شکیلچیدن یارانان فعللره دوٍزَلتمه فعل دئییلیر:
گؤزله, بوْشلا, بیرلش, ائولن, قیٌزار, یاشا و . . .
موٍرکّب فعل: ایکی و یا داها چوْخ سؤز بیرلشمه لریندن یارانان فعللره موٍرکّب فعل دئییلیر:
قایناییب قاریش, اؤلچوب بیچ, آتیب توت, چالیش ویریش و . . .
دیلیمیزده عوٍمومیتله آد (اسم) و فعل بیرلشمه لریندن یارانان موٍرکّب فعللر داها چوْخدور:
گؤز قوْی, قوُلاق آس, دیل تؤک, باش قوْش, اَل چک و . . .
فعللرده زامان
هر بیر ایش و حرکت زامان داخیلینده اوٍز وئریر.
زامان, کئچمیش, ایندی و یا گله جکدیر.
۱- کئچمیش زامان:
ایش و حرکتین کئچمیشده, باش وئردیگی زامانا «کئچمیش زامان» دئییلیر.
دیلیمیز زامان باخیمیندان, اؤزللیکله کئچمیش زامان جهتیندن دوٍنیانین اَن زنگین دیللریندن بیریدیر. دیلیمیزده کئچمیش زامانین ان چوْخ ایشله ننی بونلاردیر:
الیف: شهودی کئچمیش (ماضی مطلق)
ب: نقلی کئچمیش (ماضی نقلی)
پ: داواملی کئچمیش (ماضی استمراری)
: اوُزاق کئچمیش (ماضی بعید).
شهودی کئچمیش: کئچمیشده ایشین باش وئریب قوُرتاردیغینی بیلدیرن زامانا «شهودی کئچمیش» (ماضی مطلق) دئییلیر. بو زاماندا گؤرونن ایش و یا حرکت, اوْنو سؤیله یه نین طرفیندن موٍشاهیده اوْلموشدور. بو زامانین شکیلچیلری سس قوُرولوشو و آردیجیللیق قانونونا دایاناراق دؤرد چئشیتلی «دی, دیٌ, دوٍ, دوُ» دن عیبارتدیر.
«شهودی کئچمیشین تصریفی»
فعللر
نقلی کئچمیش: کئچمیشده انجام وئریلن بیر ایشین نقل ائدیلمه سینه «نقلی کئچمیش» دئییلیر. نقلی کئچمیشین علامتلری دیلیمیزده دؤردچئشیتلی«میش,میٌش,موٍش,موُش» شکیلچیلریدیر.
«نقلی کئچمیشین تصریفی»
«فعللر»
داواملی کئچمیش: کئچمیشده بیر ایشین انجام تاپماسی و بیر موٍدّت داواملی اوْلماسینا «داواملی کئچمیش» دئییلیر. بو زامانین, دؤرد چئشیتلی «یردی, یٌردی, وٍردو, وُردوٍ» شکیلچیلری اوْنون علامتلریدیر.
داواملی کئچمیشین تصریفی
اوُزاق کئچمیش: ایش و یا حرکتین اوُزاق کئچمیش زاماندا انجام تاپماسینا «اوُزاق کئچمیش» دئییلیر. اوُزاق کئچمیش فعلین علامتی دؤرد چئشیتلی «میشدی, میٌشدی موٍشدو, موُشدوٍ» شکیلچیلریدیر.
اوزاق کئچمیشین تصریفی
۲- ایندیکی زامان:
بو فعل, ایش و حرکتین دانیشیلان زامان باش وئردیگینی گؤستریرکی, اوْنا « ایندیکی زامان» دئییلیر. ایندیکی زامانین علامتلری دؤرد چئشیتلی « یر, یٌر, وٍر, وُر»شکیلچیلریدیر. لاکین فعلین کؤکو سسلیایله بیترسه بیتیشدیریجی«ی» حرفی شکیلچیدن قاباق سؤزه یاپیشیر.
ایندیکی زامانین تصریفی فعللر
۳- گله جک زامان:
ایش و حرکتین گله جکده باش وئره جگی زامانا «گله جک زامان» دئییلیر. گله جک زامانین اؤزو ایکی چئشیتدیر:
الیف: قطعی گله جک زامان. ب: غیر قطعی گله جک زامان. قطعی گله جک زامان: بو زامان ایش و حرکتین گله جکده قطعی شکیلده باش وئره جک وئرمه یه جگینی بیلدیریر و اوْنون شکیلچیلری «آجاق» و «اَجک» دیر.
قطعی گله جک زامانین تصریفی
فعللر
*- «ک» حرفی ایکی سسلی آراسیندا گلنده «گ» اوْلور.
**- «ق» حرفی ایکی سسلی آراسیندا گلنده «غ» اوْلور.
غیر قطعی گله جک زامان: ایش و حرکتین یاخین گله جکده و غیر قطعی شکیلده باش وئره جگینه «غیر قطعی گله جک» زامان دئییلیر.بو زامانین علامتی فعللرده «آر, ار» دیر.
غیر قطعی گلهجک زامانین تصریفی
فعللر
ظرف (قید)
دیلیمیزده بیر سیٌرا سؤزلر وار کی, اوْنلار ایش و حرکتین زامانینی, یئرینی, عیلّتینی, طرزینی کیفیّتینی و . . . بیلدیریر. بئله سؤزلره «ظرف» دئییلیر.
مثلاٌّ: «بابک قهرمانجاسینا مقاومت گؤستردی»
بو جوٍمله ده «قهرمانجاسینا» سؤزو «ظرف» دیر و بابکین نه کیفیتله مقاومت گؤستردیگینی بیلدیریر. «گئجهنین خیریندن, گوٍندوزون شرّی یاخشیدیر», «خیر» سؤزو ایله در «شرّ» سؤزو «ظرف» سؤزلریدیر.
«یاشار سوٍرعتله کئچدی», سوٍرعت سؤزو بورادا «ظرف» دیر.
بیر سیٌرا «ظرف» سؤزلری, بعضی واختلار آدلا بیر یئرده گلرسه «صیفت» عنوانیندا ایشه آپاریلابیلر, لاکین اؤزو تکلیکده «ظرف» حساب اولونور.
مثلاٌّ: «یاخشی ایگیدین آدینی ائشیت, اؤزونو گؤرمه»
«یاخشی» سؤزو ایگیدله برابر گلدیگینه گؤره صیفتدیر, ولی «ساناز درسلرینی یاخشی یازدی» جوٍملهسینده «یاخشی» سؤزو ظرف حساب اولونور.ظرفلرین چئشیتلری
«ظرف» لر ده, باشقا نوطق حیصّهلری کیمی چئشیتلی اولورلار:
ساده ظرف, دوٍزَلتمه ظرف, موٍرکّب ظرف
ساده ظرف: بیر کؤک سؤزدن دوٍزلن ظرفه «ساده ظرف» دئییلیر:
تئز, گئج, چوْخ, اوُزاق, یاخین و . . .
دوٍزَلتمه ظرف: بیر کؤک سؤز و بیر سؤزدوٍزَلدیجی شکیلچیدن یارانان ظرفه «دوٍزَلتمه ظرف» دئییلیر:
برکدن, یاواشدان, ایگیدجهسینه, همیشهلیک, سایمازیانا و . . .
موٍرکّب ظرف: ایکی کؤک سؤزدن دوٍزلن ظرفه موٍرکّب ظرف دئییلیر:
یاواش- یاواش, یان- یانا, تئز- تئز, آز- چوْخ, گئج- تئز و . . .
ندا
نوٍطق حیصّهلرینین بیری ده «ندا» دیر. «ندا» اینسانلارین حیسّینی بیلدیرن نوٍطق حیصّهسیدیر.
اینسانلارین, سئوینج, کَدَر, قوْرخو, نیفرت و باشقا حیسّلرینی بیلدیرن سؤزلره «ندا» سؤزلری دئییلیر.
«ندا» سؤزلری اساساٌّ باشقا نوٍطق حیصّهلری ایله ایلیشگیده اوْلماز و اؤزو موٍستقیل شکیلده ایشه آپاریلار.
«ندا» سؤزلرینین سوْنوندا « ! » علامتی قویماق لازیمدیر.
بیر سیٌرا و داها چوْخ ایشلَنَن ندالار بونلاردان عیبارت دیر:
آخ ! , وای ! , آه ! , اوخ ! , هئی ! , هئی- هئی ! , به – به ! , آها ! , های- های ! و . . .
[1]- توٍرک دیلی اؤنجه سی (پیش ترکی).
[2]- مصدر شکیلچیلری بعضی محلی لهجه لرده قالین سسلی و اینجه سسلی فعللره باخمایاراق, یالنیز «ماق» (گلماق) و یا «مک» (قالمک) کیمی دئییلیرلر کی, بونلار محلی لهجه حساب اوْلونولارر.
[3]- «قاراباغ» بؤیوک باغ معناسیندادیر, «قارا» توٍرک دیلینده رنگ معناسیندان علاوه بؤیوک معناسیندا دا ایشله نیر.


c: text/html

text:
اولو تانرینین آدی ایله
سئویملی اوخوجولاری سئوگی ایله سایغی ایله سلاملاییرام.
عزیز آرخاداشلاریمیز حؤرمتلی «حسین پور بهرامی» و «فراز احمدی» جنابلاریندان، بو سایتدا یاراتدیقلاری یئنیلیکلر اوچون ویژه تشککور ائدیرم.
گؤردویونوز کیمی سایتدا تورکجه بؤلومو (بخش ترکی) باشلیقلی بیر صفحه آیریلمیشدیر. بو بؤلوم موختلیف قونولارا او جومله دن دیل کیلاسی، مقاله لر، شئعیرلر؛ هابئله ناغیللار، خبرلر، و... موضوعلارا اختصاص وئریلهجکدیر.
«دیل کیلاسی» بؤلومونده باشاردیغیمیز قدر تورکجهنی ساده شکیلده اؤیرتمهیه چالیشاجاغیق. باشقا بؤلوملرده ده اؤز باشلیقلاری ایله ایلگیلی یازیلار کئچهجک. بو حاقدا سیز دهیرلی اوخوجولارین انتقاد، پیشنهاد و باخیشلارینی گؤزلهییرک. بیزیمله ایلگیلهنمک اوچون و بو بؤلوملرله باغلی اولان یازی، فیلم، عکس و... گؤندرمک اوچون بو ایمئیللردن فایدالانا بیلرسینیز:
قافلان نشریه سینین ایمئیلی:
منیم شخصی ایمئیلیم :
Behzad.zali@Gmail.com
اومورام سیزین و بوتون دوستلارین یاردیمی ایله آنا دیلیمیز، تورکجهمیزین داها آرتیق گلیشمهسی اوچون موثبت آدیملار آتا بیلهک.
نهایتده سایین «قادر حسن زاده» جنابلارینا چکدییی زحمتلراوچون تشککوروموزو بیلدیریریک.
چوخ ساغولون

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اؤزو ییخیلان آغلاماز
حضرات! ائشیتدیم کی قلئیچی مورنوض دایی نین هرزادین اوغرو آپاریب اؤزیده شیکایته گئدنده مئشه یولوندا بیر بوینو یوغون آیی یه توش گلیب. اوجورکی بیلیرسیز قلئیچی مورتوض منیم داییمدی و دئمگ اولار من اونی ان یاخشی تانییانلاردانام. ایشین اصلین بیلمگ ایسته سز هم قلئیچی مورتوض و ائله من اؤزومده اوغرو و یاخود اوغرولاری لااااپ یاخشی تانییریق. دئیه ن یوخدی کیشی! هرزادی الدن وئردین! یئنه ده عقلین باشیوا گلمه دی؟ بوتون اولایلار ال اله وئریرلر کی سن شیکایته گئتمییه سن آنجاق سن ائله یئنه ده اؤز بورنوون توشونا گئدیرسن گئدیرسن! گئت گؤره ک هارا گئده جکسن! ائله بیر او قالیب کی مئشه ده قوردا قوشا یئم اولاسان! عرض ائله ییم سایقین آغالار و خانیملارا منی کی بونون باجیسی اوغلویام واوننان اتنن دیرناق کیمی یم، اؤزوندن اییریب هنده وردن قوودی. بوتون حوققابازدان، پیچاق کشدن ها بئله ایت اوینادیب خوروز دویوشدیرنلر هره سی بیر تزه دون گئییب بونو توولاماغا باشلادیلار. ترس اوادا اوغرو دجلین اوغلو دئوریمدن سونرا بئش اون گون اوردا بوردا سوله نیب سونرا بیردن ده ییشیک بیر گؤرونتی نن کندین آرالیغیندا گؤرونماغا باشلانیب جماعتی مچیده دعوت ائله دی. آلنینا داغ باسیب سققلین اوزادان دجل اوغو بایرام منبرین دیبینده تسبیه چئویره چئویره اؤزونین نه جور بیردن بیره دئییشدیگیندن دانیشیردی و سؤز تاپانمییاندادا صالاواتی دال با دال چئویرتدیریردی. لاپ قاباقدا اوتوران قلئیچی دایی مینقلیب اولوب گؤزلری یاشلاناندا الینین دالیسینان گؤزیاشین سیله نده منده آغزیمی آچیب گوله گوله دئینده کی: دایی سن بو اوغرو بایرامین دئدیکلرینه اینانیرسان؟! الینین او یاشلی ترسینن یاپیشدیردی منیم آغزیمدان. منیم داییم ترس آوانین قلئیچی سی دی آنجاق نمنه قاب قاشیق قازانیم وار هامیسین پاخیر باسیب. بیلیرسیز نیه؟ چونکی قلئیچی مورتوض اوغرو بایرامین اؤزینین و اونون قیریلمیش تؤره مه لرینین ساماوارلارین، کاسالارینن و یا خود قازانلارین هر دونه قلئی له ییب سورا دا اولاری قیزیل سوویلا سووارماقدان باش آچماییردی. اوغرو بایرام ترس آوانین بترین داغیداندا قلئیچی مورتوض دئدی: منه نه؟ دئمه لی بو دونه ده قلئیچی دایی نین نوباتی ایمیش!! آنجاق بو بیر پیس نیشانه دی. دئمه لی ترس آوانین داهی اوغورلاماغا بیر زادی قالمییب یوخسا هله هله نوبا قلئیچی به یئتیشمزدی.


text:
تورکمن ادبییاتی؛ دؤولتمحمد آزادی (1700 - 1760)
تورکمن ادبییاتی؛
دؤولتمحمد آزادی (1700 - 1760)
دؤولتمحمد آزادی تورکمن ادبیاتیندا دیداکتیک-مورالیست شاعیر کیمی مشهوردور. قلمینی و عؤمرونو گنج نسلین تعلیم-تربییهسینه حصر ائتمیش، اؤز تدریس اوصولونو و پئداقوژی مکتبینی یاراتمیش، بونو دستکلهین اثرلر یازمیشدیر. بو معنادا اونو «تورکمن سعدیسی» آدلاندیرماق اولار.
دؤولتمحمد آزادی 1700-جو ایلده آنادان اولموشدور. او، تورکمنلرین گؤکلن بویونون گرکز طایفاسینا منسوبدور. آتاسی مخدومقولو یوناچی دا شاعیر اولموش، بیر چوخ ماراقلی شئعیرلر یازمیشدیر. اونون «گورگهنین» آدلی شئعیری ایندی ده مشهوردور. آزادی موللاخانانی بیتیردیکدن خیوهدهکی مدرسهلردن بیرینده اوخوموش، عرب و فارس دیللرینی اؤیرنمیش، اؤز دؤورونون بوتون عئلملرینه دریندن واقیف اولموش، بیلگیلی عالیملردن بیری کیمی یئتیشمیشدیر. تحصیلی باشا ووردوقدان سونرا اؤز دوغما اوباسینا قاییداراق بورادا موعلّیم کیمی فعالیّیت گؤسترمیشدیر.
آزادی داهی تورکمن شاعیری مخدومقولونون آتاسی و موعلیمیدیر. اونون عاییلهسینده بیر-بیری آردینجا باش وئرن فاجیعهلر، اوشاقلارینین اؤلومو و بعضیلرینین آتا یوردونو ترک ائتمهسی شاعیرین صحتینی هله جاوان ایکن پوزموشدور. نتیجده آزادی آلتمیش یاشیندا حیاتلا ویداعلاشمیشدیر.
دؤولتمحمد آزادینین ان مشهور اثری «وضعی-آزاد» آدلانان دیداکتیک-فلسفی منظومهسیدیر. بوندان باشقا، اونون «حئکایتی-جابیر انصار»، «موناجات»، «بئهیشتنامه» آدلی مثنویلری، بعضی غزللری ده وار. بونلاردا شاعیرین فلسفی، اخلاقی و سوسیال گؤروشلری اؤز عکسینی تاپیر. آزادی هله او دؤورده عدالتلی جمعیت، یئتکین وطنداش و میلّی دؤولت ایدئیالارینی ایرهلی سورموش، بیر نؤوع، منظوم کونستیتوسییا یازمیشدیر.
اثر دؤرد فصیلدن عیبارتدیر. ایلک فصیلده تورکمن خالقینین آزادلیق ایدئالی ایشلنمیشدیر. شاعیر بورادا تورکمنلرین فئودال-طایفا داغینیقلیغینا سون وئرمک و موستقیل میللی دؤولت قورماق ضروریلیگینی وورغولاییر. اوستهلیک، بو دؤولتین قورولوش شکلینی، وظیفهلرینی، فونکسییالارینی دیله گتیریر.
اثرین ایکینجی فصلینده آزادی هومانیزم، خئیرییهچیلیک، جومردلیک کیمی مؤوضولاری ایشلهییر. چونکی قورولاجاق دؤولتین یاشاماسی اوچون گئنیش آبادلیق ایشلری گؤرولملی، یوللار، کاناللار، کؤرپولر، کاروانسارالار، مکتبلر، مدرسلر، مسجیدلر، صحیییه اوجاقلاری و دیگر سوسیال-مدنی موسسیسهلر ووجودا گتیریلملیدیر کی، بونلار دا یالنیز خئیریییهچیلیکله مومکوندور.
اوچونجو فصیلده عئلم و عالیم پروبلئمی قویولور. شاعیر بورادا داها زییاده معنوی مسلهلری دیله گتیریر، علمین و عالیمین جمعیت و دؤولت اوزریندهکی موثبت تاثیرینی آچیقلاییر.
«وضعی-آزاد»ین سون فصلینده درویشلرین وظیفهلری باره ده دانیشیلیر.
بو اثرینده بیر سیرا اوریژینال فیکیرلر ایرهلی سورن، عئینی زاماندا اون سککیزینجی عصر تورکمن جمعیتینین منظرهسینی وئرن آزادینین ادبی و علمی دونیاگؤروشونون فورمالاشماسیندا نیظامی گنجوینین، سعدی شیرازینین، خوجا احمد یسوینین، عبدالرحمان جامینین و علیشیر نواینین تاثیری آیدین سئزیلیر، لاکین شاعیر تورکمن رئاللیغینا سؤیکندیگی اوچون بیر چوخ مسلهلرده اؤزونهمخصوصلوغونو قورویوب ساخلایا بیلیر. «وضعی-آزاد» بو گون ده اؤز آکتواللیغینی ایتیرمهمیشدیر، گنج نسلین تربییهسینده موهوم رول اویناییر.
دؤولتمحمد آزادی اؤز شخصیتی و پوئزییاسی ایله باشدا اوغلو مخدومقولو فراقی و نوهسی قورباندوردو ذلیلی اولماقلا تورکمن ادبیاتینین بیر چوخ نسلینی تربییه ائتمیشدیر. سئیدوللا سئیدی، سئییدنظر سئیدی، شئیدایی، مغروبی، قاییبی، طالیبی، کمینه، موللا نفس و باشقالاری اونون موثبت تاثیری ایله یئتیشمیشلر.
هئچ شوبهه سیز کی، دؤولتمحمد آزادینین تورکمن خالقینا عطا ائتدیگی ان بؤیوک اثری اوغلو، داهی شاعیر و موتفکیر، آتاسینین بدیعی و میلّی فیکیرلرینی اینکیشاف ائتدیرن و ان یوکسک بدیعی سویییهیه چاتدیران مخدومقولودور.
وضعی-آزاد
(پارچالار)
اوچ باب
بابِ سِوّم ایچره وصف العالیمان،
ذیکر ائدگیم اونلاری بللی-بیان.
کشف آچیبدیر تانری اؤزو بولارا،
بس لدین عئلمین وئریبدیر اونلارا.
بس عملسیز عالیم اوخشار جاهیله،
نفعی یئتمز علمیندن هرگیز ائله.
علمی-دیندن هر کیشی تاپسا خبر،
گر عمل قیلماسا، بیل، گوناه ائدر.
یعنی بیل حئیوانی اوندان یاخشیراق،
اولسا عاغلین، دایم اول اوندان ایراق.
چونکی بیلدین مقصدی دونیا ایمیش،
عئلمی-دینه کیم کی، بیپروا ایمیش.
میثلی-بونیاد ائتمیش اول، گولزاری-خوش،
مئیوه سینه ائیله میش چوخ پروریش.
ایندی اؤزو یئمهدی اول مئیوه نی،
یئمهیه هم خالقا وئرمه دی اونو.
باتدی یئره، چورودو اول مئیوه سی،
آلمادی نفعینی اوندان کیمسه سی.
عئلم اوخوسا، تانری امرین توتماسا،
بو شریعت یولونا راست گئتمه سه ،
امری-معروف، نهیی-مونکر توتمایان،
حاق کلامین دخی تعظیم ائتمه ین،
صورتین عالیملره تشبیه قیلیب،
ایشده اؤزو خالق آرا فیسق ایشله ییب،
عئلم اونا محشر گونو دوشمن اولار،
چوخ عذابی-کین اونا شکسیز اولار.
دونیا ایچره تن اولار عیشی اونا،
بس مشقت اولار اول ایشی اونا.
کور اولار ایکی گؤزو محشر گونو،
کیم عذاب ایچره اولار جان و تنی.
دئر: خودایا، دونیادا واردی گؤزوم،
بس ندن کور ائیله دین سن، یا اؤزوم.
حاق تعالا دئر: بیلیب چون توتمادین،
کیم منیم بویروقلاریم ائتمه دین.
بیلدین و اولدون ولی، بیلمن کیمی،
بس کلامیما نظر سالمان کیمی،
اول سببدن عذابی-بی حئساب
ائیله دیم، ایندی اینان، بودور کیتاب.
بودور ایشین، گر عمل ائتمز ایسن،
تانری بویروغون بیلیب توتماز ایسن.
آز بیلیب، کیم عئلمینه قیلسا عمل،
بوتون عالم عالیمیدیر، یوخ جدل.
حاق قاشیندا سئوگیلیدیر اول کیشی،
چونکی وار کؤنلونده اول دین تشویشی،
عئلمی چوخ کیم بیلسه، عمل ائتمه سه ،
حاق تالا بویروغون راست توتماسا،
بیلگیل اونو جومله جاهیلدن بئتر،
ائیله مز خالقا امری-وضعی اثر.
میثلی-خردیر اونا یوکلنمیش کیتاب،
ایسته سن بودور سانا دئدیم جاواب.
عالیم کیم، عملیندن یوخدور نیشان،
گؤوده دیر کیم، یوخ دورور ایچینده جان.
عالیمی-بیکار حاصیل آلمایاجاق،
حیله -تزویر اونا سود قیلمایاجاق.
هئچ نه تیکمز ریشته سیز ایینه همان،
گیرسه-چیخسا صد هزاران، یوخ گومان.
اوزمه سی مومکون دئییل قولسوزلارین،
دئمه سی مومکون دئییل دیلسیزلرین.
بیر اوراقچی کیم، اوراق یوخ الینده،
بیچمه سی مومکون دئییلدیر، ائی دده.
کاتیبین کیم، الینده یوخدور قارا،
یازماق اویناماقدا نه فایدا گؤره؟
ساییچی کیم، چوبوغو الینده یوخ،
بس کی ساییلماز ال ایله وورسا چوخ.
یونغوچو کیم، یوخ الینده کرکیسی،
یوخ علاج یونماق الین وورسا بسی.
سؤیلهسم ده معریفت پایانی یوخ،
هامیسین دئسم سنه، ایمکانی یوخ.
عئلمدن مقصد عمل ائتمک دورور،
اول عئلم بیرله حاقا یئتمک دورور.
اول عئلمدن مقصد آلماسا عمل،
یوزلهنر کیبر، تکبّور، یوز جدل.
گر عئلمدن مقصدین حقّ اولماسا،
دوستی-حقّ، یا نوری-موطلق اولماسا،
بیل، ضلالت بحرینه غرق اولدو اول،
هم رییا بیرله ایشی زرق آلدی اول.
وار، رییادان جان ایله قیلگیل حذر،
حقی ایستر صیدق ایله، البت، تاپار.
وار، عملی صیدق ایله قیل بیرییا،
فعلین دوز اولسا یئترسن تانرییا.
بیر حدیث ایچینده بو سؤز سؤیلندی،
عئلم تعریفیندن بیر گپ ائیلهندی.
عئلم کی اوندان کیشی نفع آلمادی،
میثلی بؤش لافدیر کی، خئیری اولمادی.
عئلمینین نفعی بودور، ائی اهل-ای دیل،
یعنی خالقی حاق یولا سالماقدیر اول.
عئلم اوخوب آرتیرماسا زوهد و همان،
تانریسینا میثلی ائتگندیر عوصیان.
تانریدان یئتر اونا سونسوز غضب،
اولماز آساییش اونا، ایللا کَرَب.
نفی یئتمز عئلمدن اول هاق رسول،
تانرییا ائتدی پناه، ائی بیل-فوضول.
«عئلم ایکی دورلو اولور» دئدی یئنه،
اونا رغیبسن، گلیب دینله سنه.
بیرینه بو عئلمی-قلبی دئدیلر،
بیرینه هم عئلمی-ربّی دئدیلر.
«عئلمی-قلبی عئلمی-نفعیدیر» دئدی،
«خالقا اونون نفعی چوخ» سؤیله دی.
هر زامان کؤنلونه ائنر خوفی-حاق،
گؤرولن اشیادان اول آلار ساپاق.
اول ساپاقدان اؤزونو توتار آشاق،
حوبّی-دونیا کؤنلوندن اولار ایراق.
جان ایچینده اوخولار حاق آیتی،
خلقی-عالم بیرله بیلمز اولفتی.
عشق اودو هر دم اونون کؤنلون یاخار،
دورمادان ایکی گؤزوندن یاش آخار.
باغری سوسایار یعنی اول دیدار اوچون،
ائیله یر قوربان جانین یار اوچون.
اولماز اوندا ذره بحث ایله جدل،
تانری امرین قیلماغا هرگیز بدل.
دولودور حاق ذیکریندن جان و دیلی،
معریفت باغیندان اول آچمیش گولو.
سؤیله یر هر دمده دورلو معریفت،
آغزیندان سؤز چیخماغا اول بی جهت.
اهلی-دیللر معریفت بوستانیندان،
مئیوه لر یئب عئیشلهنیرلر شکسیزین.
ظاهیرینده حاقا خیدمت ائیله یر،
باطینینده معریفتلر سؤیله یر.
حاق ساری هر یانیندان یول آچیلار،
هر ساعتده دورلو رحمت ساچیلار.
بحری-رحمتینی اوزر، غوّاص اولوب،
دورری-گؤوهرلر تاپارلار خاص اولوب.
حاق رسولیللانی تاپار شکسیزین،
گؤرر اول کؤنول گؤزویله دوست اوزون.
دوستو حاقدیر، دوستو حاقدیر، دوستو حاق،
علمی-نفعی ایسته سن بودور ساپاق.
حاق-تعالانین عزیز بنده سیدیر،
اول رسول اومّتلرینین خاصیدیر.
بس لیسانی-عئلمی سؤیله دیم سانا،
گل قولاق توت، بیر زامان مندن یانا.
عئلمی-ظاهیر علمی-شرعی دئدیلر،
ظاهیرین ائیلر دوزگون هر کیم ایستر.
تانری دئمیش کیم دوزتسه ظاهیرین،
دوزلدرم فضلیم ایله باطینین.
عئلمی-ظاهیر خالق آرا رحمتدیر آل،
ائشیدیب توتانلارا رحمتدیر اول.
بس دلیلدیر اونلارا بو سؤز همان،
ائشیدر، آنار، توتار دئر بی گومان.
تانری تؤوفیقی بیله هر کیم توتار،
اوشبو سؤزدن اؤزونه حوجّت ائدر.
ائشیدیب بو سؤزلری کیم توتماسا،
جان ایله حاق بویروغونجا گئتمه سه .
بس عذاب تاپسا بودور حوجّت اونا،
بیر عذاب کیم اولمایا راهت اونا.
شرعیده گر اولسا بیر ایش ناروا،
ایراق دور، اول ایشده وار سونسوز بلا.
شریعتسیز اولماز طریقت یوللاری،
بی طریقت معریفتین گوللری.
شریعت آغاجدیر، طریقت بوداغی،
معریفتدیر اول آغاجین یارپاغی.
بس حقیقت اول آغاجین نووهسی،
حاق اریدیر اوشبو خانین یییه سی.
ایندی بیلگیل شرعیسیز ایش بیتمه ییر،
حاق ارنلر شرعیسیز یول گئتمه ییر.
بس آغاجسیز بیتمه ییر بوداق همین،
یارپاق اولماز، بوداق اولماسا یقین.
مئیوه بیتمز یارپاغی گر اولماسا،
تاپماز یول شریعته اوز توتماسا.
اولماسا تؤوفیق و طاعت قولا یار،
قول هاچان شر ایشین ائدر ایختییار.
لیک فرمان ائتدی قوللارا جلب،
امری-حاقا واجیب اولموشدور طلب.
عالیمی کیم بیملدیر، قیل حذر،
نفعی یئتمز کیمسه یه، ایللا ضرر...
عئلم اوخوب، عمل ائدنلری خودا،
چوخ سئومیشدیر، ائشیت، ائی کتخودا...
قایناق:
تورکمن شئعیری آنتولوگییاسی (19-17 عصرلر)؛ رامیز عسکر ، باکی 2011
کؤچورن: عباس ائلچین


text:
(17 یاشلی "سمانه حبیبی مقدم"ین بو اؤیکوسو آنامین یایلیغی جشنوارهسینین اوشاقلار
توروندا ان یوخاری ایمتیازلا بیرینجی یئری قازانمیشدیر. بئلهلیکله بولاق
درنهییده سیزی بو اؤیکونو اوخوماغا دعوت ائتمکله، اؤز نوبهسینده بو
اوغورو تبریک دئییر...)
زلزله
آللاهین گوشی سی ویبره یه گئتدی، عزرائیل پشت خطی ایدی
شهرین گؤیلرینی قره بولودلار محاصره ائلهمیشدی... اینسانلار شیرین یوخودا، کئچیرتدییی گونون دردلرینی یاددان چیخارتمیشدیلار... هر یئر قارانلیق ایدی... شهر سوسقونلوقدا یاتمیشدی... کی بیردن بیر مهیب سس کل شهری دیسکیندیردی...(دپرهم...یئر ترپنمهسی...) اوچ ثانیهنین ایچینده کل شهر ویران اولدو. آخ...آخ کی کل شهر اوچوقوندی... اینسانلار بی خبری ده یوخونون ایچینده، ابدی یوخویا گئتدیلر...هئچ کس دیری قالمامیشدی. آقا...نئچه کیلومتر شهردن اویانلیق، قونشو شهرلرین بیرینده کی او شهر یاخین ایدی. دپرهمین موجیلا لرزه توشموشدو. آمما خسارت او بیرسی شهره نیسبت آز ایدی و شهر بیراز ترپنمیشدی. مردم قورخولاریلا ائولریندن چیخمیشدیلار چؤله، هئچ کس قورخوسوندان جرات ائلهییب ائوینه گئتمیردی صوبحه جن بئله کئچدی و مردم بی خبری ده شهرین خیابانلاریندا گئجهنی صوبحه یئتیردیلر...
صوبح کی اولدو خبرلر باشلاندی. خطر دوز قولاقلارینین بؤیرونده ایدی...اخبار اعلام ائلهمیشدی احتیاط اوچون هئچ کس گئجهنی ائوده قالماسین...گئجه کی اولدو هئچ کس ائولرده دئییل ایدی. مردم ایستهمیردی او بیرسی شهرین آداملاری تکی بی خبری ده دونیانان ساغوللاشا...
هامیسی پارکلاردا مستقر اولموشدولار...هامی...به غیر از بیر اوغرو، بیر اوغرو کی هر ایل "سیزده به در" ده فورصت دن استفاده ائلهییب بوش ائولردن اوغورلوق ائلهییردی و ایندی اونا بهترین فورصت ایدی کی اینسانلارین یوخلوغوندان قشی جیبینه پول وورا...بیر تک یالقیز آدام ایدی...آناسی اؤلمهمیشدن قاباق نه قدر اصرار ائلهدی آمما آراز قبول ائلهمهدی کی ائولنه. دئییردی آخی آناجان من اؤزومونده خرجیمده قالمیشام، نیه خالخین قیزین یازیق ائلئم؟
کل دونیادا 18 یاشیندا قارداشی واریدی کی اوردا ایکی ایل ایدی قتل جورمونه بازداشت ایدی. آراز دا اونون دیهسینه گؤره اوغورلوق ائلهییردی... سعید قارداشی 16 یاشیندا اولاندا کوچهده اوشاقلارنان ساواشمیشدی و یولداشین ایتهلهمیشدی و شانسیندان یولداشینین باشی دهیمیشدی کرپیچه و قلبی تئز-تئز وورودو...بیر طرفدن بو اوغورلوغا گؤره اوزو گولوردو، بیر طرفدن ده دهپرمین قورخوسوندان قلبی دؤیونمهیه دوشموشدو...
خیابانا کئچدی... نه قدر ماشین؟ بونلار نه دن قاچیرلار؟ عزرائیل دن؟؟؟
خیابانین آخیرلرینده کئچدی بیر تیریشکه کوچهیه. اوچ دؤرد دنه ائو وار ایدی. ایکینجی ائوین دیواریندان چیخدی اوسته...
چیراقلار خاموش ایدی، پس حتما هئچ کس یوخ ایدی. دوشدو حهیهطین ایچینه...بیر جیققیلی حهیهط ایدی، بیر گوشهسینده جیققیلی حامام دستشویی واریدی کی قاپیسی آچیق ایدی. حهیهطین بیر گوشهسینده بیر بوشکه وار ایدی. احتیاط اوچون گئتدی بوشکهنین دالیندا گیزلندی... قولاغین تیز ائلهدی کی گؤره سس گلیر یا یوخ...هئچ سسی گلمیردی، یاواججالی-یاواججالی کئچدی ائوین ایچینه...ائوین گیرهجهیینده یئکه هال وار ایدی. هالین بیر طرفینده ایکی قاپی و او بیرسی طرفینده ده بیر قاپی وار ایدی. گئتدی ساغ طرفده کی تک قاپینین طرفینه. قاپینی آچدی. آشپازخانادا ایدی. باشلادی گزمهیه. کل کابینتلری گزدی. درده دهین بیر شئی تاپمادی.
اوردان چیخدی چؤله. گئتدی هالین سول طرفینه. اوتاقلارین بیرینین قاپیسینی آچدی...کئچدی ایچینه. یئکه تختخوابلا ایکی دنه کمد اوتاقدا واریدی. کمدلاری گزدی. جیققیلی جعبهنی آچدی: ایکی دنه اوزوک، اوچ دنه سیرغا، بیر دنه بویون باغی و بیر دنه ده بیلرزیک....
آراز؛ به به...اگر هر ائودن بئله شئیلر تاپسام سعیدی زینداندان چیخارتمالیام.
قیزیللاری تئز تؤکدو کیفینه و اوتاقدان چیخدی و او بیریسی اوتاغا کئچدی. بیردن بیره گؤردویو صحنهدن قورخدو. ایکی قدم گئتدی دالا...
اوتاقدا بیر قوجا آرواد وار ایدی کی یاتمیشدی. آراز ایستهییردی آرام اوتاقدان چیخا چؤله کی بیر خیشیلتی سس ائشیتدی...
اوغلوم عسگر سنسن؟ سوسوزام، منه بیر لیوان سو گتیر. اوغلوم عسگر...عسگر. آراز بیر لحظه توقف ائلهدی. اؤز رحمتلیک آناسی گؤزونون قاباغینا گلدی. جرئتی یوخ ایدی کی او آروادی ائله هئله قویا. گئتدی آشپازخانادان بیر لیوان سو گتیردی. قوجا آروادین قیافهسیندن معلوم ایدی کی چوخ چتینلیک چکیب.
آراز اؤزویله دئییردی: گؤر بو آرواد نه قدر بو ائوده ایضافه دی کی اؤزلری جانلارینی گؤتوروب قاچیبلار و بونو ائوده تک قویوبلار.
آخ کی نه قدر پیس بالالاری واردی. کاش آنام دیری اولئیدی. من کی هئچ وده اونو تک قویمازدیم.
آراز پریشان افکارلا ائودن چیخدی چؤله...
یاریم ساعات خیاباندا بدون مقصد گشت ووردو، ولی تئز اؤزونه گلدی:
گرک بو افکاری اؤزومدن اوزاقلادام. گرک قارداشیم سعیده گؤره گئدم اوغورلوغا. آی آللاه کاش من سعیدین یئرینده اولئیدیم. او یازیق هله دونیا دا چوخ آرزوسو وار...
کئچدی اولین کوچهیهکی یولونون آغزیندایدی.
اولین ائوین دیواریندان چیخدی اوسته. کل ائوی گزدی، آخیر ده ده ایکی اوزوکله چیخدی چؤله...
دییهسن چوخ راضی دئییل ایدی. ائله همان کوچهده ایکینجی ائوین دیواریندان چیخدی اوسته.
یئکه حهیهطی وار ایدی...حهیهط دن کئچدی ائوین ایچینه. یئکه ائو ایدی. ایکی طبقه ایدی. ایکینجی طبقه هال داکی پله لرله اول طبقهیه یول واریدی. اول طبقه ده یئکه هال، دؤرد دنه اوتاق و بیر دنه آشپازخانا کی اوپنله هال دان آیریلمیشدی. بیر-بیر اوتاقلاری گزدی. اوتاقلارین بیریندن اون-اونبئش دنه تئراوئل و ایکی دنه النگو تاپدی.
پیللهلردن چیخدی اوسته. ایکینجی طبقه ده ایکی اوتاق وارایدی. اوتاقلارین بیری روشن ایدی...
یاواججالی گئتدی اوتاغا طرف. سس گلمیردی. یاواججالی قاپیسین آچدی. وای...دییهسن من گرک هر ائوده اعصابیم بیر جور خرد اولا...بیر معلول اوغلان. یازیق. دییهسن منیم کیمی آداملار چوخدولار.
یازیق اوغلان...آرازین خبری یوخ ایدی کی بو اوغلان نه قدر زجر چکیب. نئچه ایل ایدی کی اؤز آناسینی الدن وئرمیشدی. آتاسی نیظامیدی. چوخ موقعلر ائوده تاپیلمیردی و ماموریتده ایدی. اونا گؤره مرتضینین آناسی اؤلندن سونرا تزهدن ائولنمیشدی تا اینکی مرتضی دان بیر نفر مراقبت ائلهسین...
آتاسینین ائولنمهییندن سونرا مرتضینین قارا گونلری باشلانمیشدی. ننهلییی چوخ خبیث آدام ایدی و مرتضینی زندگیسینده ایضافه گؤروردو. اونا گؤره بیر فورصت گزیردی کی مرتضینی زندگیسیندن آتا چؤله و یا اونون شرریندن خیلاص اولا و بو زلزله بهترین یول ایدی...چون آتاسی دا ماموریتده ایدی. مرتضینی تک قویوب، اؤز جانینی گؤتوروب قاچمیشدی و تئز-تئز آروزلاییردی ائو مرتضینین باشینا اوچا...آلله نه قدر ظالیم آدام چوخدو.
آرازی او اوغلانین فیکری گؤتورموشدو...حالی خاراب ایدی. ولی مجبور ایدی کی گئده...ائودن چیخدی چؤله...قلبی تئز-تئز ووروردو، آمما بیلمیردی نه یه گؤره؟ بی جور حس ایچریدن ذهنینی قیدیقلاییردی و مغزینین مولکوللارینی اویناماغا توتموشدو.
ساعات دؤرد ایدی، آخرین ائوه کئچدی، ولی پشیمان اولدو. بیر جیققیلی ائوده آخی نه مه نه اولا بیلر؟ ولی دای کئچمیشدی ائوین ایچینه.
دای حؤصلهسی یوخ ایدی ائوی گزه. فقط سعیدین فیکری اونا روحیه وئریردی. ایستهدی کئچه اوتاقلارن بیرینه کی بیردن بیره بیر سس اونو یئرینده میخکوب ائلهدی...
آللاه دای بونو قبول ائلیه بیلمهرم. دای بو کؤرپهنی نییه قویوب گئدیبلر؟
آراز...آی آراز...سن هئچ نه بیلمیسن...(آللاهین سسی ایدی...) شاید اگر سنده بو اوشاغین یازیق آناسینین یئرینده اولسایدین بو ایشی گؤرردین. بو اوشاق...بو اوشاق نامشروع دور...سارا آناسیدی. سارا بیر تک قیز ایدی، آتاسی چوخ ثروتلی ایدی. آمما بیردن بیره ورشکست اولور و سکته ائلهییر و بیر آی دان سونرا چوخ داوام گتیرمیر و اؤلور. سارا آناسینی چوخ اوشاق اولاندا الدن وئرمیشدی. آتاسی اؤلندن سونرا، سارانین عمهسی اونو زورلا بیر کیشینین عقدینه چیخاردیر و سارانین پیس گونلری باشلاییر. او کیشی کی چوخ موقعلر مست ایدی دوز آدام دئییل ایدی. بیر سئری کی سارا یاتمیشدی احساس ائلهدی کی بیر نفر اونون بدنینی لمس ائدیر. بلی...سارانین اری اونو ساتیردی...آخیرده ده سارا بیلیر کی حامیلهدی. آمما آخی کیمدن؟ اورهیی گلمیردی اوشاغی سقط ائلیه، آمما اوشاق دونیایا گلندن سونرا پئشمان اولور، چون اری ده او حامیله اولان زاماندان دونیادان گئدیر و سارا تک قالیر. اونا گؤره بو اوشاغی قویوب گئتمیشدی...
آراز اورهیینده دئییردی کاش وضعیم یاخجی اولایدی. اوندا حتما بو اوشاغی گؤتوروب آپاراردیم و اؤزوم ساخلاردیم.
ساعات بئشه آز قالیردی کی آراز ائودن چیخدی چؤله... او ائودن هئچ نه گؤتورمهمیشدی، حالی خاراب ایدی.
صوبح کی اولدو کل شهر غلغله ایدی و شهرین بی تاییندا آراز تک خیابانلاردا در حالیکی فیکره گئتمیشدی قدملهییردی و قارداشینین دییهسینین پولونا فیکیرلهشیردی. زیندانین سقفی اوچموشدو و کل زیندانیلر آوار آلتیندا جان وئرمیشدیلر...و آرازین خبری یوخ ایدی کی قارداشی سعید ده او زینداندا جان وئریب...
+0 بهین


text:
محمدعلی اوجاقی نیارق
نئچه گون بوندان قاباق تزه میداندان سرچشمه یه ساری گئدیردیم خیابان گونده اولدوغو کیمی چوخ شولوغ ایدی. بو شولوغلوغدا بیر قوجا کیشی نی بیر توکانین قاباغیندا صندلین اوسته اوتورموش گوردوم کی فضولی دیوانی نی اوخوما قدادیر البته کتاب کیمدن اولدوغونو جیلدیندن بیلمک اولوردو. بیر ایسته دیم بو قوجا عمینی دانیشدیرام آنجاق دئدیم واختینی دوتماییم قوی فضولی غزللرینی اوخوماقدا اولسون و سس سیز یانیندان کئچدیم. یول گئده گئده فیکیر منی گوتوردو دئدیم نئچه یوز ایل فضولی نین حیاتیندان کئچسه ده هله یاشاییر و البته ائل دیر کی شاعیری یاشادیر بو احوالاتی گؤروب فضولی حاقدا بیر نئچه کلمه یازماغی اؤزومه بورج بیلدیم.
بؤیوک شاعیر مولانا محمد سلیمان اوغلو «فضولی» تخمینا هجری 880 – اینجی ایللرده آنادان اولموشدور. اونون آتاسی سلیمان بیر چوخ احتمالا گؤره آذربایجان ماحالیندان دیر آنجاق 870 – اینجی ایللرده اؤز عائله سی ایله بیرلیکده عراقین کربلا شهرینه کوچموشدو ، آتاسی علملی و بیلیکلی آدام اولدوغونا گؤره «فضولی» اؤز ایلک تحصیلینی اوندان آلمیشدی.
اونون یاراتدیفی محبت ترانه لری دیللر ازبری اولاراق اؤلکه لر آشیب اورکلر فتح ائدیب دیر. شاعیرین اوچ دیلده (تورکی، فارسی و عربی) یازدیقی اثرلر کاشغردن باشلامیش بالکان لارا و قازاخدان باشلامیش میصیره قدر گئنیش بیر ساحه ده یایلمیش دیر.
ایلک دفعه 1244 هجری ایلینده تبریزده چاپ اولونان فضولی دیوانی استانبولدا- قازاخدا تاشکندده – باکی دا و باشقا شهرلرده دفعه لرله چاپ اولوب روس، آلمان، فرانسه، انگیلیس و ارمنی دیللرینه ده ترجمه ائدیلمیشدیر.
فضولی دن قالان 17 اثرین آدی الیمیزده واردیر.
تورکجه، فارسجا و عربجه دیوانی، بنگ و باده، ساقی نامه، لیلی و مجنون، رند و زاهد، مطلع الاعتقاد، چهل حدیث، صحت و مرض، حدیقه السعدا مقتلی و... لیلی و مجنون منظومه سی کی فضولی دن قاباق، ایران و آذربایجانین بویوک شاعیری نظامی گنجوی فارس دیلینده یازمیشدی و فضولی بو منظومه نی تورک دیلینه ترجمه ائتمیشدیر.
فضولی نین وفاتی 963-970-975 و 976 کیمی هجری قمری تاریخینده ثبت اولونموشدور و مقدس اولان کربلا شهرینده دفن ائدیلمیشدیر.
1994 ده( میلادی ایلی) یونسکو طرفیندن آذربایجانین بؤیوک و داهی شاعری فضولی آدی ایله آدلانمیشدی و دونیا بویو او جمله دن آذربایجان جمهوریتی نین پایتختی اولان باکی شهرینده بو شاعره مراسیملر کئچیریلمیشدیر و تبریز شهرینده ده 1373 – اینجی ایلین مرداد آیین دا فضولی حاققیندا بیر سئمینار کئچیریلدی و...
نی کیمی هردم کی بزم وصلینی یاد ایله رم
تا نفس واردیر قورو جسمیم ده فریاد ایله رم
روز هجران دیر سئوین ای مرغِ روحوم کی بوگون
بو قفس دن من سنی البته آزاد ایله رم
و هم ائدیب تاسالماسین اول ماهه مهرین هیچ کیم
کیمه یئتسم، جور و ظولمین اونا داد ایله رم
قان یاشیم قیلماز وفا گریان گؤزوم اسرافینه
بونجا کیم هر دم جگر قانین دان امداد ایله رم
اینجیمین هر نئجه کیم اغیار بیداد ایله یه
یار جوری چون کؤنول بیداد معتاد ایله رم
لوح عالمدن یودوم اشک ایله مجنون آدینی
ای فضولی من داخی عالمده بیر آد ایله رم
:: برچسبها:


text:
جاپان آماده دورکی ایکین بولم لریده افغانستان بیلن یاردم ایتسه
جاپان اولکه سی نینگ ایلچی سی هیروشی ناکاشی اجرائیه ریاست نی بیرینچی اورین باسری انجنیرمحمد خان بیلن اوچره شیب گپیرگن ده اولکه ده کی ایکین ایکیش لیگ بولم لریده کی کتته واوزاق وقت لرگچه یاردم بیریش لیگ لرینی وعده قیلدی.
اجرائیه ریاست نینگ مطبوعاتی دفتری باختر آژانس گه خبربیردی: بواوچره شیش کیم وزیر لرشوراسی نینگ مرمری کوشکیده دایربولگن ایدی اولکه نینگ شوپلله ده کی شرایطی باره سیگه گپیردی لرجاپان ایلچی سی اولکه میزده کی اداری فسادبولم لریده کی ملی بیرلیک حکومتی نی کوشش لری دن قدردانلیک قیلیب ایتدی کیم خلق اراجامعه سی اداری فسادبولم لریده کوپ اصلاحات کیلیش لیگ لرایستیدی دیب ایتدی: افغانستان ییگیت لری شوپلله ده کی شرایط ده اوزاولکه لرینی یشاوچی لرینی قپتالیده توختب اوز اولکه لرینی ینگی دن آباد قیلیش یولیده حصه آلسه لردیدی واوندن کیین اجرائیه ریاست نی بیرینجی اورین باسری انجنیر محمد خان جاپان اولکه سی نینگ یاردم لریدن قدردانلیک قیلیب ایتدی: کی خلق اراجامعه سی خاص شکل ده جاپان اولکه سی افغانستان بیلن اقتصاد ، تعلیمی ونظامی بولم لرده یاردم ایتسه دیدی


text:
سولماز پورنعمت
آبرى باهار گؤى اوتو دئییل کى گئنه گؤیره
آت آلمامیش، آخور باغلار
آت ایگیدین قارداشیدیر
آت کیمیندی؟ - میننین
آت میننینی تانیر
آت مینین٬ دون گئیدیرنین
آتی ائششک یانیندا باغلاسان همرنگ اولماسا دا همخوی اولار
آتی باغلاسان ائششک یانینا یا خویون گؤتورر یا خاصیتین
آج تویوق یاتار یوخودا داری گؤرر
آچیلمامیش سوفرهنین بیر عیبی وار، آچیلان سوفرهنین مین بیر
آدام اومدوغو یئردن کوسر
آدامین آنلینا هر نمنه یازمیشلار٬ ائله اودور
آرپا اکن٬ بوغدا درر
آشاغا باشین یوخاریسی دا وار
آشاغی دا اََیلشمیر، یوخاریدا یئر یوخدو
آغ ایتین، قارا گونونده
آغاجین قوردو اؤزوندن اولار
آغریمایان باشا٬ دسمال باغلامازلار
آغزیندان سود اییسی گلیر
آغزینین ساریسی چکیلمهییب
آلا قارغا (فیلان یئرده) بالا چیقاردا بیلمز
آل قاپیدا، سات قاپیدا
آللاه ایکی یومروغو بیر باشا وورماز
آیاق یالینلیقدان قاچا بیلمیر
اَیین گئینین ایستر، قارین یئینین
اَیری اوتوراق، دوز دانیشاق
اؤزووه بیر ایبنه باتیر، اؤزگهیه بیر چووالدیز
اؤلمک اؤلمکدیر، خیریلداماق نهدیر
ائششگیم اؤلمه یونجا بیتینجه، یونجام سارالما، توربا تیکینجه
ائل اؤز دلیسینی بوراخماز
ائل گوجی سئل گوجی
ائله بیل آغزینا قوووت آتیبدیر
ائله یئرده یاتماز آلتینا سو چیخا
اتین یئسه سوموگون آتماز
ائششک ساتان کؤششک آلامماز
ال الده باش باشدا
ال الی یووار، ال ده اوزو
ال مرد اولور، گؤز نامرد
آلا ایتدن مشهوردور
اوجوزلو اتین شورباسی اولماز
اورکن نه قدر اوزون اولسا دا دوغاناقدان کئچر
اوزو بزکلی، ایچی تزکلی
اوندان فاطییا تومان اولماز
اووا دئییر قاچ، تازییا دئییر توت
ایگیدین ایگیدلیگی احتیاطدی
ایت ایتلیگین ترک ایتسه ده، سومسوکلوگون ترک ائتمز
ایت هورر، کاروان کئچر
ایش گؤردورنیندی، گؤرنین دئییل
ایلان هر یئره ده ایری گئتسه، اؤز یوواسینا دوز گئدر
ایینه هامینی بزر، اؤزی لوت گزر
بَی وئرن آتین دیشلرینی سایمازلار
بؤرکووی قوی قاباغیوا قضاوت ائله
بؤیوک باشین، بؤیوک بلاسی اولار
باشدا عاغیل اولماسا بدن عذابدا اولار
باغدا اریک وار ایدی سلامعلیک وار ایدی، باغدان اریک قوتاردی، سلام علیک قوتاردی
بورجلی بورجلونون ساغلیغین ایستر
بولاغا سو توکمکنن بولاق اولماز
بونون ایپینین اوستونه اودون ییغماق اولماز
بیر الی آل اولانین، گرک بیر الی ده وئر اولا
بیر ساعتدی تانباکی یانیر، الان دئییر نه توستوسودو
پالازا بورون، ائلنن سورون
پیچاق اوز دستهسین کسمز
پیچاق وورسان قانی چیخماز
پیچاق دستهسینی کسمز
پیشیگین آغیزی اته چاتماز دئیر مینداردی
جالانان سو بیر داها کوزهیه قایتماز
جاناواردان قورخان، قویون ساخلاماز
جوجهنی پاییزین آخیرندا سایارلار
چوخ دولانان تؤپوغا داش دَیر
چوخ دولانان چوخ بیلر
چوخ یاشیان چوخ بیلمز، چوخ گزن چؤخ بیلر
چادیراسیزلیقدان ائوده قالماق
چالما آغاج قاپینی، چالارلار دمیر قاپیوی
چیراق دیبینه ایشیق سالماز
چیراق اوز دؤورهسینه ایشیق سالار
حالوا-حالوا دئمکنن آغیز شیرین اولماز
خؤروز یوخ ایدی سحر آچیلمیردی؟
خالقا ایت هورسه، بیزه چاققال هورر
خلیفه کیسهسیندن باغیشلاییر
دئیهسن جانین قاشینیر
دئییر تویوغون بیر قیچی وار
دالدان آتیلان داش توپوقدان دَیر
دردلی دئینگن اولار
دلی قویویا بیر داش آتار یوز عاغیلی چیخاردا بیلمز
دوز یئیب، دوز قابینی سیندرمازلار
دوز یولون یئرییه بیلمیر، شوخوملوقدا شیللاق آتیر
دونوزدان ده بیر توک غنیمتدیر
دوه اویناسا قار یاغار
دوهنی چؤمچهینن سووارمازلار
دوهنی ساتان ائششک آلا بیلمز
دوهیه دئدیلر بئلین ایریدیر، دئدی هارام دوزدو ؟
دینسیزینکی ایمانسیزدی
سؤز سؤزی گتیرر
سؤزو آت یئره، یییهسی گؤتورر
سؤزو باجیوا دئمه، باجیوین باجیسی وار
ساخلا سامانی، گلر زامانی
سنین کیمی دوستو اولانا دشمن لازیم دئییل
سو آخیب یولون تاپار
سو اولان یئرده تیمّم باطیلدی
سو سویو تاپار، سو دا چوققوری
سینان قول بویوندان آسلانار
سیرادان قالان قوتور اولار
ضررین یاریسیندان قاییتماق، منفعتدیر
عجله ایشینه شئیطان قاریشار
قارا باخت داغلارا چیخسا، داغلاری دومان باسار
قارا قارغانین دا بالاسی اؤزونه شیریندی
قارا گونون عؤمرو آز اولار
قارداشلار ساواشدی، آخماخلار ایناندی
قاشینی قاییران دئییلدی، ووردو گؤزونو چیخاردی
قوچ ایگیت داییسینا بنزر
قوچ ایگیت داییسینا چکر، خاتون قیزخالاسینا
قوناق قوناغی ایستهمز، ائو ییهسی هر ایکیسینی
قونشوم منی یاد ائلهسین، بیر ایچی بوش گیردکانلا
قونشویا اومود اولان شامسیز قالار
قویونو قازان گن قازار، درین قازار، اؤزونه قازار
قیزیم سنه دئییرم، گلینیم سن ائشیت
قیش چیخار، اوزو قارالیق کؤموره قالار
کئچل داوا بیلسه، اؤز باشینا یاخار
کاسیب اوشاغی، گؤرمهمیش بالاسی اولمویاسان
کاسیبین بیر اوغلو اولدو، اونون دا بوینو اَیری اولدو
کاسیبین دوواری آلچاق اولار
کاسیبین گؤزو توخ اولار
کور آللاهدان نه ایستر ایکی گؤز، بیری ایری، بیری دوز
کؤر توتدوغون بوراخماز
کئچلین آدینی قویارلار زولفعلی، کورون آدینی قویارلار نورعلی
کئچینین قوتورو بولاغین گؤزوندن سو ایچر
کچل باخار گوزگییه، آدینی قویار اوزگهیه
کور توتدوغونو بوراخماز
گؤزل آغا چوخ گؤزلیدی، بیر ده بیر چیچک چیخارتدی
گئجه گئدر، گونوز گلر
گئجه گونوزوموز بیر اولوب
گئجه نین خئیریندن گونوزون شری یاخشیدیر
گلدی قاشین قاییرا ووردو گؤزون چیخاردی
گلین اوجاقا گلر
گلین اوینایانماز دئیَر اوتاق ایریدی
گیر مجنونون گؤزونه، باخ لیلینین اوزونه
لالین دیلینی ننهسی بیلر
مال گئدر بیریانا، ایمان گئدر مین یانا
مالین برک ساخلا، قونشون اوغری توتما
نفسی ایستی یئردن چیخیر
نیسیه گیرمز کیسیه
ووروسان اؤلور، کیش دئییرسن گئتمیر
هئچ کیم اؤز قاتیغینا تورش دئمز
هرکیم ائششک اولدو سن ده پالانی اول
هم خودانی ایستیر هم خرمانی
همیشه شعبان، بیرده رمضان
هورن ایت قاپماز
یا حسن کئچل، یا کئچل حسن
یان منه، یانیم سنه
یئر برک اولاندا اؤکوز اؤکوزدن اینجییر
یئمیشین یاخشیسین چاققال یئیر
یاخاما سانجاق ساچماییبسان کی
یاخشلیغی آت دریایا بالیق بیلمسه خالیق بیلر
یورغانا بورون، ائلنن سورون
:: برچسبها:


text:
سلام گؤزل یولداشلاریم تزه دن دؤندوم اورک ائولریزه.
دؤنوشوم دؤنوشسوز اولاجاق یازمیشدیم بیر ایل بیر گون بوندان قاباق یازدیغیم یازیدا!
آما سیز دن خبرسیز گئچدی بو بیر ایل بیر گونوم. نه ایسه گلدیم. داها دئمیرم گلمیشم قالام، بؤیودوکجه آنلاییرام کیمسه بو دونیادا قالان دئییل، هئچ کیم قالماغا گلمه ییب، هامیمیز قوناغیق؛ من ده گلمیشم بیر نئچه گون اورکلریزه قوناق اولام. هله لیک گلمیشم یازام، سوراسینی بیلمیرم. داها گلجک آدلی بیر زامانا دوشونمورم، ساعاتین تیک تاک تیک تاک دییه " آندا وئریرم آندا یاشایین" سسینی تزه ائشیدیرم!
هله لیک، بو یازیلار دونیایا بوراخیلان ایزیم اولسون دییه، یازیرام. دوشونورم دونیادا ایز بوراخمایان کیمسه دونیادا بوراخیلار، نه اؤز یادیندا قالار نه ایؤزگه نین نه تاری نین.
آما گؤزل لریم! آماج تکجه ایز بوراخماق دئییل، گؤزل ایز بوراخماق دی. بیر دن قاریخیب هیتلر کیمی ایز بوراخمایاق دونیایا، دونیا بیزیم قوخو دان بئینی چاتلایا!
آما ایزی بوشلایاق، بیزی خوشلایاق! منجه کیچیک آدام لار چالیشار بؤیوک ایش گؤره! من دونیایا ایز بوراخماغا گلمه میشم. من سیزین اوره کلرده یاشاماغا، سنه قاتیلیب بیز اولماغا گلمیشم. منجه یولداشلیق اوره کلرده بوراخیلان أن گؤزل ایز دیر.
آرتیق اوزاتماییم سؤزو، یورماییم سیزی منیم اورک یولداشلاریم.
بو بیر ایلده من ده گؤزل آنلار یاشادیم، تزه تجروبه لر أله گتیردیم، اینگیلیزجه دیلی ایله تانیش اولماق دان، نقاشی چکمک دن، و دونیانین آیری گؤزللیک لری ایله تانیش اولماق دان...
بون دان سورا آرا بیر گؤروشوزه گله جم، گؤردوک لریم و بیلدیک لریم دن سیز ایچین یازاجاغام
اؤپورم هامیزی
پیریکلی مارال.سود گونو، 1395/3/23 خالخال
موضوعات مرتبط:
برچسبها:
سالام سالام!
1 ایل 1 آی 11 گون گئجلیگییجه بیر سالام!
بلی، 1 ایل 1 بیر آی 11 گون اولدو ، 2 ایل 4 آی 15 گون اؤنجه قاییردیغیم بو ائوجیک دن گئدیب دؤنمه دیگیم!
آما تاری ایسته ر سه!داها دؤندوم و بو بیر دؤنوشسوز دؤنوش اولاجاق!
نئجه؟! قوی بئله دئییم:
داها گه لدیم سیزله قالام
تک تک قادانیزی آلام
ائدیره م تزه دَن سالام
آی منیم جان یولداشلاریم
اود ائیله یه م اوجاغیمی
آچام سیزه قوجاغیمی
سئودیگیم اویونجاغیمی
وئره م سیزه هر نه واریم
دؤنموشه م کی دییه م گه لیز:
أل أله وئره ک اوینایاق
بو ائوجیکده "قوناق قوناق"
اوچاق گؤی پارکینا قوناق
اوردا بیزی گؤزلور تاریم
گوله ک دونیانی گولدوره ک
گولوش دئدیگین گول دور، أک
گؤیول باغینا ، قوی اوره ک
گول آچسین گه لسین باهاریم
گه لیز ائوجیک لریمیز دن قیشقیراق دونیانین قولاغینا:
اوشاغام من آی اوشاغام
گوزگویه م یوخدو شوشاغام
داش قوموم یوخ، یوموشاغام
قیزیل دی منیم عایاریم
جان یولداشلاریم!سیزی گؤرمه دیگیم بو سوره ده ، من ده گؤزه ل عؤمور سوردوم گؤزه ل گون لر یاشادیم: دؤرد بویاغا بویاندیم بورایا گه لینجه:یاشیل ساری قیزیل آغ.سؤزجوک لریم آرتدی آنا دیلیم گوجله ندی، باشقا دؤرد دیل ایله ده تانیش اولدوم : فارسجا اینگیلیزجه فیرانسیزجا، عربجه.آتام اوخودوقجا قوشوغویا ماراقلاندیم، قوشولدوم کیتابلاریما واراق واراق واراقلاندیم؛ او ناغیل دان بو ناغیلا، او قوشغو دان بو قوشغویا او بویاق دان بو بویاغا ، اوخویا اوخویا قوشا قوشا بویانا بویانا ، دوزدو یوباندیم آما گینه ، چاتدیم بورا گینه گه لدیم بویانا!
یازی نین آردیندا گه له ن نئچه شه کیلیم گه لدیگیم بو گؤزه ل یولون نئچه آردیمین سیزه گؤرسه ده بیله ر.
برای دیدن عکس ها و خواندن مطلب به زبان فارسی،تشریف بیارید ادامه ی مطلب
موضوعات مرتبط:
برچسبها: قوشغولار،شعرلر،شعرها , باشیم دان گئچه ن لر
ادامه مطلب
ایکی یاشما چاتدیم، یانی ایکی یاز گؤردوم ایکی یای گؤردوم ایکی گوز گؤردوم ایکی قیش.
یانی بوندان سورا دا بو تکرارلاری گؤره جم؟! آرتیق نه ایچون یاشاییرام؟!
بو ایکی ایلده دوشوندوم یاشاییش بتون تکراردی، آما اوندا بیر تکرارلار وار کی اونلار ایچین یوز ایللر ده یاشاماق آزدی!
اونلاردان بیری سیز گؤزه ل یولداشلاری تکرارلارجا گؤرمه ک دی. هامینیزی سئویرم
موضوعات مرتبط:
برچسبها:
آنام ، آتام ، ننه م،أمیم، گلماجیم...دای قالان قارا پالتارلی لاری تانیمادیم!
تانیسایدیم دا سایا بیلمه دیم،اون دنه دن ده چوخ ایدی لار، اون دنه اون!
آنجاق، آرالاریندا دوردوقلاری ده لیک لر او قارا پالتارلی لاردان دا چوخ ایدی لار،
اون دنه "اون دنه اون"!
هامیسی آغلاشیردی لار! تکجه بیر آدام آغلامیردی او دا قارا گئیمه میشدی!!
چوخ قورخدوم ! آخی آغلامادیغی ایچین ، قارا گئیمه دیگی ایچین
اونو او ده لیکلرین بیرینه قویوردولار!!
گیزلینجه اؤز قیرمیزی کؤینه ییمه باخیب،
یاواشجاسینا آنامین ألین بیراخیب اوزاقلاشدیم!
نئچه آددیم او ده لیکدن بو یانا بیر بالاجا،آلا کؤینک لی ، گؤزه ل قیز گؤردوم ،
او ده لیک لرین بیریندن منه گولومسه ییر!
قورخومدان گولوشوم اوره ییمدن قوزانیب دوداقلاریمدا اوتورا بیلمه دی!!
اؤزومه اوره ک وئریب"آنا آتام منی او ده لیکده بیراخمازلار"دئدیم.
آما"بس یولداشیمین آنا آتاسی نیا اونو بیراخیبلار اوردا؟!
بس آنا آتام گیل او قارا گئیمه یه نی نیا قویوبلار اورا؟!!
بو دوشونجه لرده ایدیم یولداشیمین گولوشو منی اوره کله ندیردی!!
سه سسیز أیله شدیم یانیندا من ده گولدوم،اوزوندن اؤپدوم،
توکلرینی اوخشادیقجا او دا منه گولوردو.
یولداشیم لا دانیشماقدایدیم گؤردوم آتام منله یولداشیمدان عکس گؤتورور.
داها آغلامیردی!قورخوم تؤکولوب یولداشیمی گؤرسه ده ره ک دئدیم:ببه ببه!
آتام آنامی چاغیریب دئدی:گه ل باخ مارال یولداش تاپیب:بالاجا بئهیشت یولجوسو!
آنام دا داها آغلامیردی!چوخ سئویندیم
ببه ببه دییه ره ک یولداشیمی اونا دا گؤرسه تدیم.
آتام دئدی یولداشین ایندی بئهیشتده گؤیلرده!!
آنام دا تئز منی آلدی قوجاغینا دئدی یولداشینی تافشیر آللاها تئز گئده ک.
یولداشیملا چوخ دانیشا بیلمه دیم تئز بای بای ائله دیم.
سونرا بیز ده قارا پالتارلی لارین دالییجا قاچیب ته پیلدیک أزیک اوزوک بیر ماشین ایچینه!
ماشیندا چوخ سیخیلدیق آتام دئدی ائله بیل قه بیردی!
بیلمه دیم قه بیر دئدیگی نه دی؟!
آما ائله سیخیلدیم آنامدان أمدیگیم بورنومدان گه لدی،
آنام تئز بؤرکومو توتدو آغزیمین قاباغینا!
آتام دا بو دار یئرده بئله سیخیلدی کی یئر دیبلی گؤی ده بئهیشت ده یادیندان چیخدی،
گؤردوم آنام لا دانیشیب گولورلر!!
بیر من قالدیم بیر یولداشیم ایچین داریخان بالاجا اوره ییم
بیر ده آتامدان سوروشا بیلمه دیییم سورقولار لا دولو بئینیم:
گؤره سن آتام نیا دئدی:" یولداشین ایندی گؤیده"؟! او کی منیم یانیمدا
ایدی! او کی منله دانیشیردی! یانی آتام منی آلداتدی؟!!
یوخ یوخ آتام هچ واخت یالان دانیشماز!
بس گؤره سن نیا منی قویمادی قالام بئهیشتده یولداشیم لا اوینایام!!
نیا او آغ گئیه نی یوللادیلار بئهیشته اؤزلری قالیب سیخیلدیلار بو أزیک اوزوک دار ماشینا!
اینانجیم وار آتام گیل بیلمیرلر اورا بئهیشت دی!
آتام گیل، اورانین بئهیشت اولدوغونو بیلمه دیکلریندن،آغلاییردی لار!
اورانی بئهیشت بیلمیردی لر سه ، نه بیلیردی لر؟
اولماسین اورانی قورخمالی بیلیرلر؟!
قورخمالی بیلیرلر سه ، نیا او آدامی اورا قویورلار؟!!
ایندی اؤزلری نیا گولورلر؟!! نه یه گولورلر؟!!
او آغ پالتارلی نیا آغلامیردی؟! یانی او بیلیردی؟او قارا گییه ن لر کیمی دوشونموردو؟!
کئشکه قارا پالتارلی آغلایانلار، باشقا دوشونن
آغ پالتارلی آغلامایانی قورخولو یئره قویماسایدی لار!
کئشکه اوندان سوروشسایدی لار ، کئشکه تَله سمَه سه یدی لر!،
قالیب یولداشیملا دانیشسایدی لار،
اونون سئوینج سسینی،اویونجاق لا دولو بویاقلی اوتاقلاردا اویناماق سسینی
ائشیتسه یدی لر بیله ردی لر:
بئهیشت گؤیده دئییل یئرده دی!!
ایندی هامیمیز قالمیشدیق بئهیشتده .
من ده یولداشیم لا اویناییردیم.
کئشکه بیلسه یدی لر!!!!
پیریکلی مارال 1392.12.22 سوگونو
موضوعات مرتبط:
برچسبها:
عکس لرین قالانی "ادامه مطلب"ده / بقیه ی عکس ها در ادامه مطلب.
بفرمایید مارال کوچولو چشم به راهتونه ها!
این هم لینک فیلمم توی سایت یو تیوب هستش می تونید تماشا کنید:
https://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=FjFULcgzUJ4
موضوعات مرتبط:
برچسبها: زمستان
ادامه مطلب
گئچمیشده کی طؤیله میزین قاپی سی
بو دا هادی خال اوغلوم محررمین اوچو، طشت چیخان گونو مالیک گیلین قاپیسیندا
آتام دئدی زنجیری یئره ویرمایاسان، من ده گوجوم چاتار چاتماز گؤیده ساخلامیشدیم!
عکس لرین قالانینا "ادامه مطلب"ده
بقیه ی عکس ها در ادامه مطلب.
ممنون از این که وقت می ذارید
موضوعات مرتبط:
برچسبها: پیریک
ادامه مطلب
گؤزل گؤزلرینیزله عکس لریمین قالانین یازینین آردیندا گؤرون
با چشمای قشنگتون بقیه ی عکس هام رو در ادامه ی مطلب ببینید
موضوعات مرتبط:
برچسبها:
ادامه مطلب
دؤنوشسوز بیر دؤنوش! بازگشت بی بازگشت!
ایکی یاشیما چاتدیم/دو ساله شدم
بالاجا مارال ایله بالاجا بئهیشت یولجوسو balaca Maral ilə balaca behişt yolcusu
مارال قاب قاشیق یویور Maral qab qaşıq yuyur مارال داره ظرف می شوره
پیریکلی مارال قارآدامی قاییریر/پیریکلی مارال داره آدم برفی درست می کنه.1392.9.22
پیریکلی مارال پیریکده Pirikli Maral Pirikde پیریکلی مارال در پیریک3و4حرم1392
مارال قارا توت یئییرMaral qara tut yeyir.مارال شاتوت می خوره
بیر ایل 27 گون گئچدی دوغوم گونومدن
آنا آتا مارالا آد آختاریرلار!! ana ata Marala ad axtarırlar
بیری واریدی بیری یوخودو! Biri varıdı biri yoxudu!
منی آنا آتاما پای وئرن تاری نین آدیلا/Məni ana atama pay verən Tarının adila


text:
یانیندا دلبریمین اعتباریم اولماسادا،
یئنه غمین چکرم ، غمگساریم اولما سادا.
بدنده یاری جانیم قالماییب، گئدیب یاریم،
گرک دؤزوم غم – هیجرانه، یاریم اولماسادا.
گونوم کی، تار اولوب اول زولف اليندن، ای تاری،
ترنم ائیله، سنی تاری، تاریم اولماسادا.
اوزون خیالی بسیمدیر بهشت – کؤیوندا،
یوز ایل خیالیما گلمز، باهاریم اولماسادا.
لبینله مست گؤزون هر دوشنده خاطیریمه،
شرابه رغبیتم آرتیر، خؤماریم اولماسادا.
منیم بیر آهیم ایله شمعلر یانیر گئجه لر،
توخونما، شعله عشقم ، شراریم اولماسادا.
کمند – زولفله ، واحد ، اؤزوم شیکار اولدوم ،
منیم او آهو باخیشلی شیکاریم اولماسادا.


text:
قاییتما
ایندی کی گئدیرسن سون باهار کیمی
قاییتما گئرییه دورنالار کیمی
یاشا زیروه لرده .یاشا قار کیمی
چئوریلیب یاغیشا سئله قاییتما
ایللریم ناحاقدان اوتدو سنینله
دئمیرم عومور گون بیتدی سنینله
گئتدین نغمه لریم گئتدی سنینله
ایندی غملی اوتن تئله قاییتما
سن گلدین عومرومه دومان چن کیمی
یاشارسان ساچیما دوشن دن کیمی
باری بوندان بئله یاشا من کیمی
قوخلاییب آتدیغین گوله قاییتما.
نصرت کسمنلی
Filed under: نصرت کسمنلی,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər Etiketlənmiş: | نصرت کسمنلی,نصرت کسمنلی نین شعرلری,آیریلیق شعری,اشعار نصرت کسمنلی,تورکی شعر,سئوگی شعری,شعرهای ترکی نصرت کسمنلی


text:
İran prezidenti parlamenti təhqirmi etdi? / (AUDIO) ایران پرزیدنتی پارلمانی تحقیرمی اتدی
Həsən Şəriətmədari ilə İran prezidenti Mahmud Əhmədinejadın iştirakı ilə parlamentdə keçirilən iclas barədə müsahibə ( ƏSKİ ƏLİFBA İLƏ)
ایرانین پرزیدنتی، محمود احمدی نژاد، بیرینجی ایران پرزیدنتی دیر کی گچن 30 ایلده نوماینده لرین سورولارئنا جاواب وئرمک اوچون مجلیسه احضار الوب. میللت وکیللری فیکرینه گورا سوروشماغا اونملی موضولار واریدی اما احمدی نژاد اوچون موضوع فرقلی گلیر دیر. بعضی سیاسی آنالیتیک لر یا تحلیل چیلر ادعا ادیرلر، احمدی نژاد مزاحلا سورولارا جاواب وئرمکله، مجلیسی تحقیر اتدی و دفه لرجه دیدی "بایرام آخشامی دیر و قویون مزاح ادک" آمما بو جومله دن سونرا، نوماینده لرین اوزلرینین پاسلارین آچئردیر و اونلاری اعتیراضا مجبور ادیر دیر. دمک اولار، پرزیدنت ساتیرایلا و شوخلوق توتاراق، نوماینده لری سریمیش دیر و خالقا اونلارین نومایندلیک قوردتیندن سوئی ایستیفاده لریندن سوز آچئر دیر
.
بو موضوعلا ایلگی ده، ایراندا دموکراسی یولوندا چالئشان ایران آذربایجانلی سیاسی فعال؛ مهندیس سیدحسن شریعتمداری، آیت الله سیدکاظیم شریعتمداری-نین اوغلو آمریکا سسینین آذربایجان سرویسی نین قوناعی دیر. او حالی حاضیر دا آلماندا و سورگونده یاشیر و آتاسئنا تای، ایران آذربایجانلی لارین حاقلاری یولوندا موباریزه آپارئر.
اینصافعلی هیدایت: سیز پرزیدنتین پارلماندا کی چئخیشین نئجه گورورسوز؟
سیدحسن شریعتمداری: پارلمان 18 دفه ده اونو سووللارا جاواب آلماق اوچون احضار اتمیشدیر آمما ریس جمهور گئتمیر دیر. ایندی کی، گئدیب، ایله بیر زامانی سئچیب کی پارلمانین عمروندن ایکی آی قالیر و پارلمان او قدر ضعیف دیر کی، بیر ایش گوره بیلمز. احمدی نژاد دا بونو بیلیر کن دیدی: سیزلرین هامئ نئز ایکی آیدان سونرا بیزیله ایشلییه جکسینیز (و دولت ایشچی سی اولاجاق سئنئز.)
سید حسن علاوه ادیر: ایرانین سیاسی سیستیمی اوز چارچیوه سیندن چئخیب و آیت الله علی خامنه ای، ایرانین دینی و عالی سیاسی رهبری اوز قودرتین الدن وئریب. مثلن، او، آیت الله مهدوی کنی یه امر ادیب کی گئت و "اوصولگرالاری" (رادیکاللاری) بیر یئره توپلا تا پارلمان سئچگی لری اوچون بیر سیاهه وئرسین لر. آمما اوصولگرالار علی خامنه ای نین فیکریندن خبردار اولا اولا بیر سیاهه یئرینه 13 لیست وئردیلر. بو چارچیوه نین دیگر طرفینده، احمدی نژادلا رفسنجانی آراسئندا و ها بئله احمدی نژادلا آیت الله علی خامنه ای آراسئندا قودرت داواسی وار.
شریعتمداری سوزلرینه بئله داوام وئریر: احمدی نژاد یاخشی بیلیر کی اوزو و پارلمان نئجه سئچیلیب لر. اوندان دولایئ، مجلیسی جیددی توتمور و نوماینده لری خالقین وکیلی گورمور. بوندان دولایی دیر کی، سوواللارا جاواب دا، اونلاری مسخره ادیر. دفه لرجه دئدی: "بایراما یاخین دیر. شوخلوق ایلیرم تا سیزین و میللتین قلبی آچیلسین." نوماینده لرین ایکی سئچنک لری واریدیر. بیریسی سوال سوروب و جاوابلاردان سونرا سس آلماق کی، ریس جومهورا اعتیمادلاری وار یا یوخ؟ ایکینجی سی، اونون ایستیضاح اتمک ایمکانی و ایشدن برکنار اولماسی دیر. آمما علی خامنه ای انون کانارا گئتمه سیلن موخالیف دیر و اونون کانارا قویولماسئنا اذین وئرمیر. نیه سی آشیکار دیر. چون موسوی نین قاباغیندا، تامام گوجویله، احمدی نژاددان حیمایت اتمیشدی. احمدی نژادین ایشدن آتیلماسی علی خامنه ای نی اعتیبارسیز و تدبیرسیر آدام کیمی گوسترر. بیر یاریم ایل پرزیدنت لیک دورونون قالانئن دا صبر ایله دوزمه لی و گئچیرمه لیدیر.
شریعتمداری بیر میثاللا حاکیمییه تین چارچیوه دن چئخماسین بیله ایضاخ ادیر: اورومییه ده بیر "دلی حسین خان" واری دیر کی، هردن اوز کندلرین چاپارمیش. ایندی ده ایران دا، قوه لر اورومییه نین دلی حسین خانی کیمی اوزلرین چاپئرلار. بو اویونو کی، احمدی نژاد نوماینده لرین باشئنا گتیردی، حاکیمییتین چارچووه دن چئخماسئنئن ایچینده باخمالی دیر.
بولوت مهماندارلی: جناب شریعتمداری، احمدی نژادین نوماینده لره جاواب وئرمه مه سین یا ساتیرا و مسخره لیکله جاواب وئرمه سینین سببه بین نه ده گورورسونوز؟ هئچ کیم اونون جاوابلاریندان راضی قالمادی و پرزیدنت جاواب وئرمک دن قاچئر دیر.
سید حسن شریعتمداری: احمدی نژاد دئدی، او قانونلاری کی، تصویب ادیر سیز، اونلارین ایجراسینین پولونون هاردان تامین اولماسین دئمه لی سینیز. اله ایستیرسیز منیم ایشیمین قاباغئندا دایاناسیز؟ اوزوز بیلیر سیز کی ایجرا اولان بیر قانون دئییل. حتی مصلحت شوراسئندا دئییلیب کی بو قانونو تصویب ادیریک کی، ایجرا اولماسین. دیگر طرفدن دیدی کی، سیز "دوگمه باسماقلا" فوقی لیسانس آلیرسیز. بو سوز، یعنی کی، سیز خالق وکیلی دئیلسیز.
بولوت مهماندارلی: احمدی نژاد کیمه آرخالانیب کی، بئله جاواب وئریر؟ چون کو دئییلیر، پارلمان سئچگی لرینده احمدی نژادین طرفدارلاری اودوزوبلار. حتی اونون جاوابلارئن ایرانین عالی لیدرینه (رهبره) ده حرمت سیزلیک حساب اتمک اولار.
سید حسن شریعتمداری: احمدی نژاد بیلیردیر کی، نوماینده لر، بو سووللارین سورولماسینین اذنین علی خامنه ای دن آلیبلار. او نوماینده لری مسخره اتمک له، گوسته ریر دیر کی من علی خامنه ای نیده هئچه ساییرام و اونادا حورمتیم یوخدو. حتی بیر یئرده "ولایت" دن دانیشدی آمما صراحت له دمه دیر کی منیم "ولایته فقیه" اعتقادیم وار. دیدی من "ولایت نیظامئنا" تابعم. منظورو "ایمامی زامان" اولابیلر. نیه کی، او، ایمامی زامانچی بیریسی دیر. ابدا، آقای خامنه ای نین آدین گتیرمه دیر و اونا وفادار اولماسین دا گوسترمه دیر. بلکه اونون رفتاری گوسته ریر کی، گوشه کناردا علی خامنه ای نین علیهینه ده دانیشیر. خامنه ای نینده اونو گوتورمه یه، ایندی قودرتی یوخدور. اونون گوتورمه سینه چوخ هزینه وئرمه لیدیر کی ایسته میر وئرسین.
اینصافعلی هیدایت: نوماینده لر، احمدی نژاددان ولایتی فقیه گورا، رهبردن کوسمه سنه و 11 گون ئوینده اتورما سئنا گورا، حیجابا گورا وئردیگی فیکیرلره گورا، خاریجی ایشلر ناضیرینین سفرده ایکن ایشدن آتیلماسینا گورا، اطیلاعات ناظیرینین گوتورولمه سینه گورا و هابئله ایشله ره گورا سورولار سورموشدولار. بیلیرک کی، بو سوواللار اولونان ایشلرین باشیندا آیت الله علی خامنه ای موستقیم وار یا اونون امیریله او ایشلر ایرلی گئدیر. بو جلسه، او زامان برپا اولور کی، دئییلیر احمدی نژادین طرفدارلاری، سئچگی نی اودوزوبلار. سئچگینین نتیجه سینه باخاراق، دیگر طرفدن علی خامنه ای یه حرمت سیزلیک، اونون آدین چکمه مک و نوماینده لری تحقیر اتمک و اونلارا گولونج شکیلده جاواب وئرمگی، نئجه گورورسوز؟ احمدی نژاد سیاسی اینتیحار می اتدی یوخسا سئچگی نی اودوب و علی خامنه ای نین قاباغئندا دورماق قوه سین الده ادیب می؟ و یئنی قوه یه دایاناراق، ایستیر گلن پارلمان و ریس جومهورلوق سئچگیلرینده طرفدارلارئنا، ایندیدن یئر قازانسین.
سید حسن شریعتمداری: ان آزئ بودور کی ، احمدی نژاد ایستیر کاسیبلار و خالق آراسیندا اوزونه یئر قازانسین. بونا گورادا "ایران" دان دانیشیر. دییر: ایرانلئلار دونیادا ان یاخشی اینسانلاردئلار. "اسلام پیغمبری ایرانلئلاردان تعریف ادیب" دیه ریوایت اوخور. ایستیر گلن پرزیدنتلیک دورونه، اطرافین دا کی قوروپلارا سس توپلاسین و اونلاری ایش اوستونده، قودرتده ساخلاسین. اوزو چون اوچونجو دفعه ریس جومهور اولابیلمز، اونلارا "قاد فادر" اولسون و بیر رهبر کیمی اونلاری اداره اتسین. بو طاماح اوندا وار. بو یولدا چوخلو پول خرج ادیر. چوخ چالئشئر. رهبرله موخالیفت ادیر. آمما دیگر طرفدن، سپاه کی، اونون پرزیدنت اولماسئنا کومک اتمیش دیر، بیلیر، احمدی نژادین گوجونون هامیسیندان فایدالانیب و گرکیر کی، یئنی بیرسینی تاپسین. احمدی نژاد دا بونو بیلیر و داها اونلارا اومودو یوخدو. بوندان دولایئ، خالقین ایچینده، طرفدار توپلاماغا چالئشیر. ساده سوزلرله، پوللا، چالئشیر تا کیچیک شهرلرده، قصبه لرده و کندلرده اوزونه یئر تاپسین. دیگر طرفدن ایسه، علی خامنه ای ده احمدی نژادین بو سیاستین تانیر. اونا گورادا ایندیدن، هاشیمی رفسنجانی نیه قوردت وئریر و اونو دوباره دن مصلحت شوراسئنین ریسی اتدی تا احمدی نژادین طرفدارلارئنین قاباغین دا بیر گوج دیککلد سین.
بولوت مهماندارلی: بو سیاسی قالماقالدان سونرا، پارلمان و عالی دینی رهبر طرفیدن نه ایشلرین اوز وئرمه سین گوزلورسوز؟ بعضی نماینده لر، بو ایجلاسدان سونرا، اونون ایشدن گوتورولمه سین طلب ادیبلر.
سید حسن شریعتمداری: پارلمانین آخیر آیلارئ دیر و آخیر آیلاردا پارلماندا او قدر ده گوج اولماز کی، بیر ایش ایرلی آپارا آمما گلن پارلمانین ترکیبی هله لیک بللی دئییل و معلوم دئییل کی، کیملر احمدی نژادین آداملارئ دیر؟ آمما بیر عیدده فیکیر ادیرلر کی، تانئنماز آداملار کی، سئچیلیب لر، اونون آداملاری اولابیلرلر (اونلارین سایئ 70 فایئز دئییلیر). دوزمه لییک تا تازا پارلمان ایشه باشلاسین. آمما خامنه ای ایستیر گلن بیر ایل یاریم دا احمدی نژادی ضعیف ساخلایا. عینی حالدا ایش دن ده گوتورمیه. ولی احمدی نژادین دوشمنلری تکجه خامنه ای دئییل بلکه، اوصولگرالارین ایچینده اونون آند ایچمیش دوشمن لری ده وار. اونلار احمدی نژادی ایشدن سالماخ ایستیرلر یا او قدر ضعیف ساخلاماق ایستیرلر تا گلن سئچگیلرده اثر صاحیبی اولماسین. ایندی ایران بیر بویوک داوا مئیدانی اولوب کی، هره بیر طرفه چکیر. صبر اتمه لییک تا نتیجه نی گوراخ.
اینصافعلی هیدایت: بو گون احمدی نژاد فیکیرلرین آچیقلادئ و بعضی اورقانلارا کی، آیت الله علی خامنه ای نین نظارتی آلتئندا دیر، تنقیدلر ده آپاردی. سیز بونلارا باخارکن و کئچمیش ریس جومهور؛ سید محمد خاتمی و یاشئل لار لیدرلریله موقاییسه ده، احمدی نژادی مئ یوخسا یاشئللاری و خاتمی نی آیت الله علی خامنه ای یه یاخین گورورسوز؟
سید حسن شریعتمداری: منیم فیکریم جن، بونلارین هر ایکی سی ده آیت الله علی خامنه ایله موخالیف دیرلر آمما اوست اوسته، ایصلاح طلب لر، دین باخیمئندان "ویلایتی فقیه" موضوسونا داها درین اینانئرلار. احمدی نژاد ایشه اوتوران گوندن "ویلایتی فقیه" اعتیقادلی بیری گورونمور. "ایمام زامانا" اعتیقادی وار و فیکیر ادیر کی، او گلسه، هر ایش دوزلر. او موللالارئ و ولی فقیفی (حاکیم موللانی) بو ایشه بیر مانع کیمی گورور و اونلاری لایق و صالح آداملار بیلمیر. بونلاردان دولایی، احمدی نژاد هم ایصلاح طلب لردن چوخ آیت الله خامنه ای له موخالیف دیر هم ده، اونلاردان جسارتلی بیریسی دیر. گئچمیش پرزیدنت: خاتمی بو فیکیری اورتایا آتدئ کی، اساسی قانونا بیر نیظارت شوراسئ لازیم دیر آمما اونو ایجرا اده بیلمه دی. میرحسین موسوی ده دئمیش دیر کی، من اساسی قانونون تامام کامال ایجراسین ایستیرم. ایندی ایسه، احمدی نژاد جسارت له همن فیکری عمله گئچیردیب و همن شورانی یارادئب و قوردرتله ده اونون آرخاسئندا دایانئب کی، یئنی سیاسی چاتئشمالارا سبب اولوب. اوراجان کی، عدلییه نین باشئندا اوتوران آیت الله لاریجانی، آیت الله علی خامنه ای نین نوماینده سی اعلان ادیب، بو شورا اساسی قانونون موخالیفی دیر و اگر اونلار عدلییه یه موراجیعت ادسه لر، بیز اونلارا نیظارت ایذنی وئرمییه جییک. آشیکار دئر کی، اگر بو شورانئن قوردتی اولسا، بیر گون علی خامنه ای دن ده سورار کی، نیه اساسی قانونو ایجرا اتمه میسن؟ بونا دا سوز یوخدور کی، احمدی نژاد، ایصلاح طلب لردن ده دغل آدام دیر. آمما جسارتلی بیریسی دیر و قورخمور. مثلن، بو سوواللاردا سوردورلار کی، نیه خاریجی ایشلر ناظیرین، "سئنیگال"دان گوروش ادرکن ایشدن آتدین؟ او جاواب وئر دیر کی، اونو من خاریجی یه گوندرمه میشدیم و بو منیم اختیارئمدان دئر کی، اونو ایشدن آتام. خاریجی ایشلر ناظیرین آیت الله علی خامنه ای سنیگالا گوندرمیش دیر. بو سوزله، موستقیم اولاراق، آقای خامنه ای له موخالیفتین گوستردی. بونلارا گورایدی کی، نوماینده لر اوندان ایسته میشدیلر تا خوصوصی کومیسیوندا سوواللارا جاواب وئرسین آمما او قبول اتمه میش دیر و سوواللارا جاواب وئرمه نی، عمومی ایجلاسا و ها بئله جاوابلارئن ایرانین رادیو و تیلویزیونوندان یایئلماسئ شرطیله قبول اتمیش دیر. گر چی رادیو و تیلویزیون اونون سوزلرینین یارئسئندا، جانلی یایئمئ کسدیر.
بولوت مهماندارلی: بو قالماقال رادیو و تیلویزیادان جانلی اولاراق یایئلدئ و آیدین گوستردیر کی، ایکی موحافیظه کار قووه آراسئندا چاتئشمالار وار. سیزجه، یاشئللار و ایصلاح طلب لر نئجه رفتار اتمه لیدیلر؟
سید حسن شریعتمداری: خاتمی، رفسنجانی و ایصلاح طلب لر فیکیر ادیرلر کی، احمدی نژاد ضعیف لنندن سونرا، خامنه ای رفسنجانی نی، احمدی نژادین قاباغئندا حیمایت ادجک و ایصلاح طلب لر بونو بیر کوریدور یا یول کیمی گورورلر کی، یئنی دن قودرته دونسونلر. بوندان دولایی دیر کی، خاتمی، بلکه ده خامنه ای له دانئشئقدان سونرا گئتدی و اینتیخابات دا ایشتیراک اتدی. گر چی خاتمی نین بو ایشیله موخالیفلرین سایی یوکسه لیر. بللی دیر کی، ایصلاح طلب لرین بیر عیدده سی نین هئچ آرمانی یئوخدور و ساده جه، قودرتی الده اتمک ایستیرلر و قودرت اوچون دیله نیرلر. جاوانلارین چوخو، یاشئل چئلاری بیر فورصت طلب تانئرلار کی، قودرت اوچون چالئشیرلار و اونلارئن ایش اوستونه گلمه سی، هئش تغییره و ایصلاحا سبب اولماز، دئیه دوشونورلر.
اینصافعلی هیدایت: کئچن 25 ایلده، او جومله دن هاشیمی رفسنجانی پرزیدنت اولان دوره دن بویانا، سوز بویودور، پارلمان دا کی، میللت وکیل لرینین بیر چوخ حیسسه سی، ایطیلاعاتین آداملارئ دیلار کی، میللت وکیلی کیمی سئچیلمک ایمکانین الده ادیب و پارلمانئن کورسی لرین ایشغال اتمیش لر. ایندیسه، سپاهی پاسداران پارلمانئن صندل لرینین چوخ حیسسه سین ایختیارئنا آلئب. دوققوز اینجی پارلمانئن سئچگی سینده بیر فیکیرده بویودور کی، خامنه ای له احمدی نژادین آراسئندا اولان ساواش و بو قالماقالئن آرخاسئندا یاتان قووه لر، سپاه دان علاوه، ایطلاعات ناظیرلیگی دیر کی گئچمش ده کی قودرتین الدن وئریب و اونو گئری آلماق آماجئندا دیر. سیزین قیکریز بو باره ده نئجه دیر. دئمک اولار کی، سپاه لا ایطلاعات آراسئندا قودرت داواسی وار و بو پارلمان سئچگی لری اونون عکسی و تظاهرو دیر؟ قید اولمالئ دیر، ایطلاعاتین ایشلری، سپاه دان داها عاغئللئ دیر، دئییلیر.
سید حسن شریعتمداری: ایندی بیر ایطلاعات یوخدور. بیر مووازی ایطلاعات دا یارانئب و اونلارئن آراسئندا ریقابت وار. او ایطلاعات کی، قدیم دن واریدی، چوخ فرق ادیب. یاواش یاواش مسایلی دوشونوب لر و داها عاغئللی رفتار ادیرلر. آمما مووازی ایطلاعات، سپاه کیمی خام بیر تشکیلات دیر و هر نه ایستیر گورور. بونان بیله، قودرتی مووازی ایطلاعات دان چوخوموش. ایندیسه، هر ایکی ایطلاعات و سپاه بو نتیجه یه چاتئب لار کی، اوز قودرتلرین چوخاتمالئ و بولمه لیدی لر. نه ایستیراتژی لر بودور کی، بیری تک جانئنا مجلیسی الینه آلسین و نه ده بو ایشی گوره بیلرلر و بیری مجلیسی الینه آلابیلر آمما آداملاری مجلیسین فراکسییونلارئندا، قوروپلاردا، حیزبلرده، اونلارئن منافعین گوزلورلر. اونون کی، پولو، قودرتی و زورو وار، سپا دئر. او کی، توتا بیلیر، زیندانا سالا بیلیر و اعدام اده بیلر، ایطلاعات دئر. ایطلاعاتین نقشی، حیمایت نقشی دیر و ایستیر اوزون آیاق اوستونده ساخلاسئن. من بو فیکری قبول اتمیرم کی، ایطلاعات دا سپاهلا اوز به اوز دورماق گوجو اولموش اولا. ایطیلاعات ناظیرلیگی چالئشئر تا سپاهئن ایطلاعاتی، اونون ایشلرین الندن چئخارماسئن.


text:
یئنی مئساژلار
داغ كیمی دومانلیسان ، سو كیمی سن قانلیسان ، گؤزون آیدین سئوگیلیم ، ائشیتدیم نیشانلیسان !
***
قویمایین بیر یئره یغیشماغیمیز عادتدن اولسون ، بیربیریمیزی گؤرمك منت لی اولسون ، كاش دوستلوقلار هامیسی سئمك دن اولسون !
***
دئییرسن سنی سئویرم ، یئنه ده گؤزون یاشلانیر . دیلین دئییر ، گؤزون دانیر ، آیریلیق بوردان باشلانیر !
***
سنین اوره یینده حسرت اكمیشم ، گؤزلرین دالیمجا قالاجاق هله ، بیر گون منسیز لیگی دوشونه جكسن ، اوره گین آهلارلا دولاجاق هله .
***
قفسین دردی قیراغا . قیرقینی اینجیدن ال – آیاقسیز قارقانین اوچماغی دی !
***
قوش گؤزلدیر اما قفسده یوخ ، اؤپوش گؤزلدیر اما هوسله یوخ ، یاشاماق گؤزلدیر اما رویادا یوخ ، سئوگی گؤزلدیر اما سن سیز یوخ !


text:
ائنلم
ائنلم یوخسا انلم یئرین آنا قوُرشاغی (اوْستوا) ایله موازی و قوْشوت اوْلاراق هر نقطهدن چکیلن قوُرشاغا دئییلر. نظرده توتولان ائنلم و آنا قوُرشاقدان یئرین مرکزینه وصل اولان خطلرین آراسینداکی زاویه او ائنلمین اؤلچوسونو گؤستریر.[۱] ائنلملر یئر کورهسینین قوزئی و گونئینده یئرلشیرلر. اونلار صیفیر و ۹۰+ و ۹۰- آراسیندادیر.
بوْیلاما تای هر ائنلم درجهسی ۶۰ دقیقه و هر دقیقه ۶۰ ثانیهیه بؤلونور. یئرین دوزگون کوره اولماماسینا گؤره، هر ائنلمین یئر اوزونده کی فاصیلهلر بیر بیریندن فرقلیدیرلر. اؤرنک اوچون بو فاصیله ۱۱۱٫۳۱۹۵ کیلومئتر آنا قورشاقدا و ۱۱۱٫۱۲ کیلومئتر قوطبلارا یاخین اولور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ جعفرزاده, اسماعیل. ارک آذربایجان تورکجه سؤزلوگو (تورکجه).


text:
ولسی جرگه مجلسی کونی کیچه ملی بیرلیک حکومتی نینگ اکثریت وزیرلرینی استیضاح قیلینیشی باره سیده قرار قبول قیلیب، بیر هفته ایچیده قطار وزیرلرنی استیضاح مجلسینی تشکیل ایتدی. استیضاح نینگ بیرینچی کونیده تشقی ایشلر وزیری صلاح الدین ربانی، فواید عامه وزیری انجنیر محمود بلیغ و ایش و اجتماعی ایشلر بوییچه وزیری داکتر نسرین اوریا خیل ولسی جرگه نینگ عمومی ییغینیده قتنهشیب مذکور مجلس اعضالری سواللریگه جواب قیتردیلر. اما مجلس اعضالری اوشبو وزیرلر نینگ استیضاح ایتیلیشلری بارهسیده قرار قبول قیلیب اولرنی اوز مقام لریده قالیب و یا قالمس لیکلری اوچون رای بیردیلر.
ولسی جرگه استیضاح مجلسی نینگ بیرینچی کونیده اوچ وزیر نینگ صلاحیتینی رد ایتیلیشی حکومت رهبرلرینی قتیق چوچیتیب قویدی. جمهور رییس محمد اشرف غنی ولسی جرگه نینگ اوشبو عملی گه عکس العمل بیلدیریب، کابینه نینگ قالگن وزیرلرینی استیضاح مجلسیگه بارمس لیکلری بارهسیده بویروغ بیردی. اما ولسی جرگه اعضالری وزیرلر غیابیده اولرنی استیضاح قیلیشگه دوام ایتدیردیلر. استیضاح نینگ ایکینچی کونیده هم اوچ وزیردن ایکی نفری نینگ اوز لوازملریده قالیش لری رد ایتیلدی.
جمهور رییس وزیرلر کینگشی نینگ فوق العاده ییغینیده ولسی جرگه نینگ استیضاح مجلسلری خصوصیده اوز ملاحظهلرینی اظهار ایتیب بو توغریده عالی محکمهنی افغانستان اساسی قانونی نینگ وزیرلرنی استیضاح قیلینیشی بارهسیده گی مادهلرینی تفسیر قیلیب تیز ده اوز قرارینی اعلان ایتیشینی سورهدی.
اما هلی گچه عالی محکمه بو توغریده اوز فکرینی بیلدیرمه گن. مذکور محکمه نینگ قراری نیمه بولیشیدن قطع نظر، افغانستانده هیچ بیر زمان اکثریت وزیر لر بیر وقتده ولسی جرگه تامانیدن استیضاح ایتیلمه گنلر. ولسی جرگه اعضالری بو مرته ملی بیرلیک حکومتی وزیرلرینی ییل لیک انکشافی بودجهلرینی اوز وقتیده صرفلهی آلمه گن لیکلری اوچون استیضاح قیلگن.
استیضاح مجلسلریده وکیللر تامانیدن وزیرلرنی اوز انکشافی بودجهلرینی صرفلهی آلمهگن لیکلری خصوصیده افغانستانده حکم سوره دیگن نا تینچ وضعیت همده وزیرلیکلر نینگ ایریم ساحهلر ده معین مشکللر بیلن مقابل ایکن لیکلری کم دن کم نظرده توتیلدی. بو مسئله ولسی جرگه نینگ استیضاح مجلسلریده وزیر لر نی اوز صلاحیتلریده قالیب قالمس لیکلری بارهسیده حقانی قرارلر قبول قیلینمهگنی معلوم.
سونگی استیضاح مجلسلری افغانستان دولتی نینگ قوا لری اینیقسه حکومت و ملی مجلسنی بیر بیریگه قرشی توریشلریگه آلیب کیلدی. اوشبو وضعیت مملکت نینگ بحرانلی شرایطیده افغانستان دولتچیلیگی قاله بیرسه اهالی حیاتی گه سلبی تاثیر اوتکزهدی. ملی مجلس اینیقسه ولسی جرگه نینگ ایریم حاللرده حکومت برابریده توته دیگن موقعی مذکور مجلس اعضالری نینگ اوز وظیفهلرینی افغانستان ملی منفعتلرینی نظرده توتیب عمل قیلمه یاتگن لیکلرینی نمایان ایتماقده.
بو مسئله گه بیر قطار وکیللر نینگ علمی سویهلری ضعیف لیگی همده ملی منفعتلر اورنیگه اوز شخصی منفعتلریگه کته اهمیت بیره یاتگن لیکلری سبب بولماقده. مملکت پارلمانی افغانستان دولتی و ملتی یوز مه یوز بولیب تورگن مشکللرنی برطرف ایتیش اوچون مهم رول اوینش امکانلری و صلاحیتلریگه ایگه. اوشبو مجلس خلق نینگ سویهلی و صلاحیتلی وکیللریدن تشکیل ایتیلگنده گینه افغانستان نینگ سیاسی و اجتماعی حیاتیده اوته مهم و ایجابی رول اوینهیدی. افسوسکه افغانستان ملی مجلسلری بیز نظرده توتگن معیارلر، سویه و صلاحیت گه ایگه بولگن نمایندهلردن تشکیل ایتیلمهدی. مجلس اعضالری آرهسیده علمی و بیلیملی انسانلر بارلیگینی رد ایتمه یمیز، اما اولر ملی مجلس اعضالری آرهسیده سناقلی شخصلرنی تشکیل ایته دیلر.
مملکت نینگ سیاسی رهبرلری افغانستاننی تیز آره ده موجود بحرانلردن قوتقزیش اوچون کته مسوولیت گه ایگه لر. اولر اوشبو مسوولیتلرنی یخشی بیر شکلده حس ایتیب، نوبتده گی سیلاولرده اهالی تامانیدن صادق، سویهلی، مسوولیت حس ایته دیگن صلاحیتلی وکیللرنی سیلشلری اوچون سیاسی فعالیتلرینی تیزلشتیریشلری ضرور.
عین حالده دولتده گی وطن سیور انسانلر و حکومت ارگانلرینی هم بو باره ده جدی بیر شکلده اوزلری نینگ وطن و خلق برابریدهگی انسانی مسوولیتلرینی ادا ایتیب، کیلهجکده زمانوی معیارلر اساسیده ینگی پارلمان و حکومت تشکیل ایتیشده فعالیت آلیب باریشلریگه احتیاج سیزیلهدی.
حاضرگی کونده ملی بیرلیک حکومتی نوبتده گی ملی مجلس سیلاولرینی تیز آره ده اوتکزیش بارهسیده ضروری چارهلر کوریب، کیله جکده افغانستان سیاسی حیاتی سلامتینی سقلشده اوز بورچینی بجریشی لازم. عکس حالده مملکتده حکم سوره دیگن موجود مشکللر کون سهیین کینگ توس آلیب، دولت و خلقنی ینگی بحرانلر بیلن دوچ کیلیشی ممکن.