text:
نایجریاده سووگه باتیب کیتگن یولاوچی قَییغی حادثه سیده اولگنلر سانی 92 گه ییتدی
اوشبو قَییق 26 می کونی سووگه باتیب کیتگندی
غربی افریقا اولکه سی نایجریاده 26 می کونی یولاوچی قَییغی نینگ باتیب کیتیشی عاقبتیده حیاتینی یوقاتگنلر سانی 92 گه ییتدی.
نایجریانینگ نیگر ایالتی والیسی عتیقو باگودو بیرگن بیاناتیده قیدیروو – قوتقروو فعالیتلریده ینه 16 کیشی نینگ جسدی نینگ چیقریلگن لیگینی شونده ی بولیب حیاتینی یوقاتگنلر سانی نینگ 92 گه ییتگن لیگینی بیلدیردی.
باگودو قیدیروو – قوتقروو فعالیتلری نینگ دوام ایتیب تورگن لیگینی ایتدی.
اولکه ده 26 می کونی نیگر ایالتیدن کبّی ایالتی گه قره ب یول آلگن یولاوچی و اشیا تشووچی قَییق نگاسکی منطقه سیده سووگه باتیب کیتگندی. ایککی گه ایریلیب کیتگن قَییقده 160 نفر بولگن لیگی معلوم قیلینگندی.
علاقه لی ینگی لیکلر
تورکیه – امریکا قوشمه ایالتلری مدافعه وزیرلیکلری اورته سیده جلسه بولیب اوتدی
تورکیه جمهوریتی ملی مدافعه وزیری تلفن آرقه لی امریکا لیک کسبداشی بیلن سوزله شدی
اروپا بیرلیگی سودی پولندنی میلیونلب یورو جزا تولش گه محکوم ایتدی
پولند، اروپا بیرلیگی سودی تامانیدن قبول قیلیب آلینگن قرارلرنی عملگه قیلمه گن لیگی بیلن عیبلنماقده


c: text/html

text:
حسین ابن علی
حُسَین بن علی بن ابیطالب شیعهلرین اۆچونجو ایمامیدیر. او علی بن ابی طالب و فاطمه زهرا نین اوْغلو و محمد بن عبدالله، ایسلام پیغمبرینین، نووهسی دیر. دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین اۆچونجو گۆنونده مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. حسین (ع) ۶۱ اینجی هیجری ایلینین مۇحرم آیینین اوْنونجو گۆنو (عاشورا)دا کربلا ساواشیندا شهادته چاتیبدیر. ایمام سجاد -شیعهلرین دؤردونجو ایمامی- اوْنون اوْغلودور.
اۇشاقلیق
ایمام حسین(ع) دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین ایلک گۆنلرینده آنادان اوْلوبدور. محمد -موسلمانلارین پئیغمبری و حسینین بؤیوکآتاسی- اوْنون اۇشاقلیق دورانیندا دونیادان گئتدی. پئیغمبر حسین و اونون بؤیوک قارداشی -حسنه- خاص بیر علاقهسی واریدی و بۇ بارهده دئییر: «هرکس اوْنلاری سئوسه، منی سئویر و هرکس اوْنلاردان زهلهسی گئتسه، مندن زهلهسی گئدیر». شیعهنین عقیدهسی اساسیندا، حسن و حسیننین ایمامتلرینین اصلی دلیلی، پئیغمبردن اوْلان بۇ سؤزدور: «حسن و حسین، جننتین جاوانلارینین آغاسیدیلار».
جاوانلیق
علی (ع) نین خیلافت دورانیندا، حسین آتاسینین کناریندایدی و اوْنلا بیرلیکده ساواشلاردا مۇشاریکه ائدیردی. بۇ ساواشلارین ان اؤنملیلری، جمل دؤیوشو، صفین و نهروان ساواشلاریدیلر. حسنین ۵۰اینجی هیجری ایلینده اوْلماغیندان سوْنرا، معاویه ۱۰ ایل مۆدت ینده خلیفه مقامینی مۇحافیظه ائتدی. او سوْنوندا ۶۰اینجی هیجری ایلینده اؤلوب و اؤز اوْغلو -يزيد بن معاويهی- خیلافته سئچدی.
کربلا قیامی
حسین (ع) یزیدیله بئیعتی قبول ائتمهدی. یزید مدینهنین والیسینه بیر مکتوب یازیب و اوْندان ایستهدی کی یا حسینین بئیعتین آلسین یادا اوْنو قتله چاتدیرسین. حسین(ع) بنیاومیهنین حاکیملرینین یوْلونو قبول ائتمیردی و بئیعتدن قاچماق اۆچون، عاییلهسیله بیرلیکده مکه شهرینه گئتدی.
بو زاماندا کوفه شهرینین اهالیسیندن بیر سیراسی کی موعاوییهنین اؤلوموندن خبردار اوْلموشدولار، حسینه بیرنئچه مکتوب یازیب و اوْندان ایستهدیلر کی کوفهیه گله. حسین ده موسلیم ایبن عقیلی کوفهیه گؤندردی و کوفهلیلردن بیرنئچه نفری اوْنلا یولبیر اوْلدولار. آما عبیدالله بن زیادین -کی یزیدین جانیبیندن کوفهنین والیسی عونوانیندا سئچیلمیشدی- کوفهیه گلمهسیله، چوخلو اینسان حسینیله اوْلان بئیعتلرینی سیندیریب و اوْنلا موخالیفت ائتدیلر. حسین (ع)سوْنوندا عاشورا گۆنونده ۷۲ نفر یارلارییلا بیرلیکده کربلا چؤلونده قتله چاتدی.
مقبره
حسینین مقبرهسی عراقین کربلا شهرینده یئرلهشیبدیر. اوْنون قبرینین آشاغیسیندا و آیاغینین آلتیندا -علیاکبر- و اوْنون سینهسینین اۆستوندهده -علیاصغر- دفن اوْلوبدولار. همیده کربلادا اؤلنلرین قبرلری، حرمین آیری بیر گوشهسینده قرار تاپیبدیر.
البته افغانلارین دئییشی اساسیندا، حسینین کسیلمیش باشی، افغانیستانین گوندوز اوستانیندا دفن اوْلوبدور. همیده میصیرلیلرین عقیدهسینه گؤره، رأسحسین مقبرهسی که بۇ اؤلکهده واقیع اوْلوبدور، حسینین باشینی اؤزونده یئرلشدیریبدیر.
حسینین دؤوروندهکی سیاسی-ایجتماعی وضعیت
او دؤورلرده معاويه ایکینجی و اۆچونجو خلیفه طرفیندن شاما والی سئچیلمیشدی. معاويه والی اوْلدوغو بۇ مدتده اؤز مؤوقئيینی داها دا مؤحکملتمیش و ایسلام اؤلکهسینین طالعيینی حل ائدهرک خلیفه کیمی حاکمیتی اله کئچیرمیشدی.
حسینین معاويهنین حؤکومتینه قارشی موباریزهلری
حسین هئچ کسین اعتراض ائتمهيه جورعتی اوْلمادیغی بیر دؤورده آياغا قالخیب باجاردیغی قدر معاويهيه قارشی موباریزه آپاریردی. ایندی حسینین معاويه ایله آپاردیغی موباریزهلردن اۆچونو آراشدیرماغا باشلايیریق.
1) اعتراضلی مکتوبلار و چیخیشلار حسینین معاويه ایله آراسیندا بیر چوْخ مکتوبلاشمالار اوْلموشدور. بۇ دا حسینین معاویهنین موقابیلینده تۇتدوغو اینقیلابی و مؤحکم مؤوقئيینین نیشانهسیدیر.حسین معاويهنین ایسلام دینینه ضید اوْلان هر هانسی بیر حرکتیندن سوْنرا اوْنو مؤحکم دانلايیر، تنقید ائدیر و همن ایشه اؤز اعتراضینی بیلدیریردی. بۇ ایشلرین ان اساسیندان بیری يزیدین ولی عهدلیگی ایدی.
يزیدین ولی عهدلیگینه قارشی موباریزه
معاويه يزیدی ولی عهد تعیین ائتمک مقصدی ایله ایرهلی سۆردويو سیاستی داوام ائتدیرهرک مدینه شهرینین جاماعتیندان، خصوصا ده، باشدا حسین اوْلماقلا شهرین آدلی-سانلی شخصیتلریندن يزید اۆچون بئيت آلماق مقصدی ایله مدینه شهرینه گلدی. معاویه مدینهيه گلدیکدن سوْنرا حسین و عبدالله ابن عباسلا گؤروشوب صؤحبت اسناسیندا يزیدین ولی عهدلیگی مسئلهسینی اوْرتايا آتدی. او، چالیشیردی کی، اوْنلاری بۇ ایشه راضی سالسین.حسین معاويهنین بۇ سؤزو قارشیسیندا بیر موقددیمه (اؤن سؤز) قئيد ائتدیکدن سوْنرا سؤزه بئله باشلادی:
"سن اؤزونو اۆستون توْتماقلا ایفراطا دوچار اوْلموسان. جاماعتین عومومی مالینی غصب ائتمکله ظلم ائتمیسن! سن جاماعتین مالینی اوْنلارین اؤزلرینه قايتارماقدان چکیندین و بو ایشده خسیسلیک ائتدین. آچیق-آشکار او قدر غارتلر ائتدین کی، اؤز حدینی آشدین. حاق صاحیبلرینین حاقینی اؤزلرینه قايتارمادیغین اۆچون شیطان (سنی يولدان چیخارماقدا) اؤز آرزوسونا چاتدی. يزید اۆچون سايدیغین فضیلتلری و ایسلام اومتینی ایداره ائتمک اۆچون قئيد ائتدیگین لياقتلری باشا دؤشدوم. سن جاماعتا ائله آدامی تانیتدیرماق ایستهيیرسن کی، ائله بیل جاماعت اوْنون حیات سابیقهسینی تانیمیر. سانکی، بۇرادا اوْلمايان بیر نفردن خبر وئریرسن کی، جاماعت اوْنو گؤرمهيیب. ائله بیل کی، اوْنو آنجاق سن تانیيیرسان. خئير، يزید اؤز باطینینی آچیب آشکار ائتمیشدیر. يزیدی اوْلدوغو کیمی تانیتدیر. يزید ایتباز، قوشباز و کئيف آدامیدیر. او، عومرونو چالماق، اوْخوماق و عياشلیقلا کئچیریر. يزیدی بو جور تانیتدیر. بو بوْش تبلیغلرینی کنارا قوي! بو اومتین موقابیلینده بوينونا يیغدیغین اؤز گوناهلارین بسدیر. ائله بیر ایش گؤرمه کی، الله قارشیسیندا گوناهلارین بۇندان دا آغیر اوْلسون. سن او قدر اؤز باطیل و ظلم يوْلونا داوام ائدیب عاغیلسیزلیق، دۆشونجهسیزلیک اؤزوندن ظلملر ائتدین کی، آرتیق جاماعتین صبر کاساسینی دوْلدورموسان. ایندی سنینله اؤلوم آراسیندا بیر گؤز قیرپیمیندان آرتیق واخت قالمايیب. بۇنو بیل کی، سنین بؤتون عمللرین الله يانیندا قوْرونوب ساخلانیر و سن اوْنلاردان اؤترو جاواب وئرمهلی اوْلاجاقسان."
معاويهنین حسینین قیامیندان نیگارانچیلیغی
ائله همن گۆنلرده معاويه طرفیندن بیر ایل مدینهيه والی سئچیلمیش مروان ابن هکم معاويهيه يازیر: "عمر ابن عثمان خبر وئریب کی، عراق و حیجازین نفوذلو شخصیتلری ایمام حسینین يانینا گئت-گل ائدیرلر." داها سوْنرا بیلدیرمیشدی: "من اینانمیرام کی، او، قيام ائتمهسین." مروان مکتوبدا علاوه ائدیب دئمیشدی: "بو حاقدا آختاریش آپارمیشام. الده اوْلان معلوماتا گؤره هله اونون قیام ائتمک فیکری يوْخدور. آنجاق اینانمیرام کی، گلهجکده ده بو جور اوْلسون. ایندی بو بارهده اؤز فیکرینی بیلدیر."
معاويه بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا مروانین مکتوبونا جاوابیندان علاوه آشاغیداکی مظموندا حسین ابن علیيه ده بیر مکتوب يازدی:
"سنین گؤردويون بعضی ایشلر بارهده منه خبر چاتمیشدیر. اگر بونلار دوْغرودورسا، من سنی بو ایشلره لايیق گؤرمورم. (بو ایشلر سنه ياراشماز.) آند اوْلسون اللها، کیم بیر نفرله عهد باغلاسا، گرک عهدینه وفا ائتسین. اگر منه گلیب چاتان خبرلر يالان اوْلارسا، سن بو ایشه (عهده وفالی اولماغا) ان لايیق آدامسان. اؤزوندن موغايات اوْل و عهدینه وفا ائت. اگر منیمله موخالیفتچیلیک ائتسن، موخالیفتچیلیکله، اگر پیسلیک ائتسن، پیسلیکله اۆزلشرسن. اومتین آراسیندا ایختیلاف سالماقدان چکین." [رئداکته] 4.3.1 ایمام حسینین (ه) معاويهيه يازدیغی جاواب
"سنین مکتوبونو آلدیم. يازمیسان کی، منیم بارمده سنه بعضی خبرلر چاتیر و سن منی او ایشلره لايیق گؤرمورسن. بۇنو دئيیم کی، اینسانی ياخشی ایشلره طرف جلب ائدن و ياخشی ایشلر گؤرمهيه کؤمک ائدن يالنیز اللهدیر. منیم بارمده سنین قولاغینا چاتمیش خبرلرین هامیسی بوْش و اساسسیز سؤزلردیر. بو سؤزلری سنین يالان دانیشان يالتاقلارین اؤزلریندن دئيیرلر. بو دینسیز يالانچیلار يالان دئمیشلر. من سنه قارشی نه دؤيوش تداروکو گؤرموشم، نه ده سنه قارشی قیام ائتمک مقصدیم وار. سنین اؤزونون و دینسیز، ظالم و شیطانین قارداشلاری اوْلان دوستلارینین علئيهینه قیام ائتمهمهيیمین سببی ده اللهدان اوْلان قورخومدور.
هیجر ابن ادی و دوستلارینین قاتیلی سن دئيیلسن؟ اوْنلارین هامیسی ناماز قیلان، اللها ایطاعت ائدن اینسانلار ایدی. اوْنلار بیدتلره قارشی موباریزه آپاران شخصلر ایدی. اونلارین ایشی يالنیز امر بئ-معروف و نهي از-مونکر ایدی. سن اوْنلارا آمان وئردیکدن، کئچمیش ایشلرینه گؤره اوْنلارا هئچ بیر اذیت وئرمهيهجهيینه آند ایچدیکدن سوْنرا آندینی پوزاراق اوْنلاری وحشیجهسینه قتله يئتیردین. بو ایشینله اللها حؤرمتسیزلیک ائدیب اؤز عهدینی پوْزدون.
تقوالی موسلمان، عبادتین چوخلوغوندان بدنی ضعیفلهمیش امر ابن همیقی سن اؤلدورمهدینمی؟ سن اوْنلارا اذیت وئرمهيهجهيین بارهده سؤز وئریب عهد باغلادیقدان سوْنرا اوْنلاری اؤلدوردون. اگر او عهد-پئيمانی چؤل جئيرانلارینا دا وئرسيدین، داغلاردان آشاغی ائنردیلر.
(سميهنین اوْغلو) زیادی اؤزونه قارداش ائدن و اونو ابو سوفيانین اوغلو قلهمه وئرن سن دئيیلسنمی؟ حالبوکی پئیغمبر بويورموشدور: "اۇشاق آتايا باغلیدیر، زیناکار ایسه داشقالاق ائدیلمهلیدیر." (زیاد دا زینادان اوْلموش بیر اینسان ایدی.) کاش ایش بوْنونلا سوْنا يئتيدی. آنجاق بئله اوْلمادی. هله بۇ آزمیش کیمی سميهنین اوْغلونو اؤزونه قارداش اعلان ائتدیکدن سوْنرا موسلمانلارین باشی اۆستونه گتیردین. او دا سنین گۆجونه آرخالاناراق موسلمانلاری اؤلدوردو. ال-آياقلارینی کسدی، اوْنلاری خورما آغاجلاریندان آسدی.
ائي معاويه! سن موسلمانلارین وضعیتینی ائله چتینلشدیردین کی، ائله بیل هئچ سن بۇ اومتین آدامی و بۇ اومت ده سنین جاماعتین دئيیل.
هزرهمینی اؤلدورن سن دئيیلسنمی؟ اونون گوناهی بۇ ایدی کی، زیاد سنه خبر وئرمیشدی کی، او، علینین شیعهلریندندیر. علینین دینی ائله عمیسی اوْغلو محمّدین (س) دینیدیر. ایندی سن همن دین آدی ایله جاماعتا باشچیلیق ائدیرسن. اگر بۇ دین اولماسايدی، سن و اجدادین ایندی ده جاهیلیت ایچینده ياشاياردینیز. سیزین ان شرفلی ایشینیز ایلده ایکی دفعه - يايدا و قیشدا يمن و شاما گئتمک ایدی. آنجاق الله بیز اهلی-بئيتین سايهسینده سیزی بۇ آجیناجاقلی ياشايیشدان قورتاردی.
ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، دئيیرسن من جاماعت آراسیندا ایختیلاف و فیتنه ياراتمايیم. من بۇ اومت اۆچون سنین حؤکومتیندن بؤيوک فیتنه تانیمیرام.
سؤزلریندن بیر باشقاسی بۇ ایدی کی، دئيیرسن رفتاریمدان موغايات اولوم و اؤز دینیمی و محمّد (س) اومتینین دینینی قوْرويوم. (من اؤز وظیفهمی دؤشونوب اؤزومون و محمّد (س) اومتینین دینینه فیکیر وئرنده) سنینله ووروشماقدان بؤيوک وظیفه گؤرمورم. بۇ ووروش الله يولوندا جیهاد اوْلاجاق. اگر (بعضی سببلر اوزوندن) سنه قارشی قیيام ائتمکدن چکینیرمسه، بونون اۆچون اللهدان عذر ایستهيیرم. (چونکی اولا بیلر منیم بۇ سببلریم الله درگاهیندا اوزورلو سايیلمايا.) اللهدان ایستهيیرم کی، منی اؤزو راضی اوْلان ایشه يؤنلتسین.
ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، اگر سنه پیسلیک ائتسم، سن ده منه پیسلیک ائدهجکسن، سنینله دوشمنچیلیک ائتسم، سن ده منیمله دوشمنچیلیک ائدهجکسن. قوي بونو دئيیم کی، بۇ دونيادا ياخشی اینسانلار دایما پیس اینسانلارین دوشمنچیلیگی ایله اوزلشیبلر. من اومید ائدیرم کی، سنین دوشمنچیلیگین منه بیر زیان وورماياجاق، پیس فیکیرلرینین زیانی هامی اؤزونه دئيهجک و اؤز عمللرینی محو ائدهجک. ائله ایسه نه قدر باجاریرسانسا، دوشمنچیلیک ائت.
ائي معاويه! اللهدان قورخ، بیل کی، بوتون گوناهلارین، ایستر بؤيوک، ایسترسه ده کیچیک الله يانیندا قورونوب ساخلانیر. بونو دا بیل کی، الله سنین تؤرتدیگین جینايتلری، صرف گومان نتیجهسینده جاماعتی قتله يئتیرمهيینی، اتهام ائدهرک اونلاری توتوب حبس ائتمهيینی، شرابخور و ایتباز بیر اوشاغی حؤکومت باشینا گتیرمهيینی هئچ واخت اونوتماياجاق. سن بۇ ایشینله اؤزونو فلاکته سالدین (اؤز باشینا ایش آچدین)، اؤز دینینی الیندن وئردین و میللتین حقوقونو تاپدالادین."
حسینین بؤيوک حج مراسیمینده سرت چیخیشی مواویيهنین اؤلوموندن بیر (يا دا ایکی) ایل قاباق حسین حج زیارتینه گئتدی. عبدالله ابن عباس و عبدالله ابن جعفر ده او حضرتله ایدیلر. او واخت جاماعت آراسیندا تقوا، خئيیر و پاکلیقلا تانینان پئیغمبرین (س) سهابهلری، تابعین و بوتون بنی هاشیم نومایندهلری حسینین میناداکی چادیرینا يیغیشماق ایستهدیلر. ایکی يوز نفر پئیغمبر سهابهسی و يئددی يوز نفر تابعین حسینین چادیرینین يانینا توپلاشدی. حسین آياغا قالخیب آشاغیداکی مظموندا بیر چیخیش ائتدی:
"گؤردونوزمو بو ظالم و قددار کیشی بیزه نئجه رفتار ائتدی؟ من ایندی بعضی مسئلهلره توخونماق ایستهيیرم. اگر (دئدیکلریم) دوز اولارسا، تسدیق ائدین، يوخ اگر يالان اولارسا، تکزیب ائدین. منیم سؤزلریمی ائشیدین و دانیشیغیمی يازین. ائله کی، اؤز شهرلرینیزه قايیتدینیز، منیم سؤزلریمی اعتیبارلی و اینانیلمیش شخصلره چاتدیرین و اونلاری بیزه تابع اولماغا دعوت ائدین. من بوندان قورخورام کی، بو مسئله (جاماعتین بیز اهلی-بئيت طرفیندن ایداره اولونماسی) تامامیله اونودولا و حاق مغلوب اولوب آرادان گئده."
سوْنرا حسین آتاسینین و اهلی-بئيتین پارلاق سابیقهسینی، اونلارین فضیلتلرینی سادالادی و مواویيهنین حؤکومتینین بیدتلرینی، جینايتلرینی و ایسلاما ضد اوْلان حرکتلرینی آچیقلادی. بئلهلیکله ده، مواویيهنین پوزغون حؤکومتینه قارشی بؤيوک بیر تبلیغ ائدهرک قیيام اۆچون زمینه ياراتدی.
دؤردونجو عصرین (هیجری تاریخی ایله) گؤرکملی عالیمی حسن ابن الی ابن شوبه "توهفول-اوقول" کیتابیندا حسیندن تاریخی و هارادا سؤيلهنیلدیگی معلوم اولمايان بیر خوطبه قئيد ائتمیشدیر. آنجاق بعضی نیشانهلردن و خوطبهنین مظمونوندان معلوم اولور کی، بۇ خوطبه ائله حسینین مینادا (حج مراسیمینده) بويوردوغو خوطبهدیر. ایندی همن خوطبهنی مؤوضوموزا موناسیب بیلیب بعضی حیصهلرینین ترجومهسینی اوخوجولارین نظرینه چاتدیریریق:
"...ائي قودرتلی کیشیلر! سیز جاماعت آراسیندا علمله، خئيیرخاهلیقلا تانینمیش آداملارسینیز. سیز اللهین دینی سايهسینده جاماعتین قلبینده يئر تاپمیسینیز. شرفلی اینسانلار سیزلردن آد آپاریر، ضعیفلر سیزه حؤرمت ائدیرلر. سیزینله برابر اوْلان اینسانلار اونلارا هئچ بیر میننتینیز اولمادیغی حالدا، سیزی اؤزلریندن اوستون حساب ائدیرلر...
اللهین قايدا-قانونلارینین، عهدینین پوزولماسینی سیز اؤز گؤزلرینیزله گؤرورسونوز. آنجاق بوندان هئچ قورخمورسونوز. اؤز آتالارینیزین عهد-پئيمانینین پوزولماسیندان تشویشه دوشورسونوز، آنجاق پئیغمبرین عهدینین پوزولماسیندان، اونا قارشی حؤرمتسیزلیک اولماسیندان هئچ ناراحات اولمورسونوز. کور، لال، چولاق اینسانلار ایسلام اؤلکهسینده باشسیز قالمیش و اونلارا هئچ بیر رحم اوْلونمور. سیز اؤز مقام و مؤوقئيینیزین موقابیلینده هئچ بیر ایش گؤرمور، بۇ يولدا اؤز وظیفهسینی يئرینه يئتیرن آداما دا کؤمک ائتمیرسینیز. ظالملارلا سازیش باغلايیب اؤزونوزو راحت ائدیرسینیز. الله، پیس ایشلردن چکینميی و جاماعتی پیسلیکلردن قوروماغی امر ائتمیشدیر، آنجاق سیز بوندان قافیلسینیز. سیز - اوممت عالیملرینین موسیبتی هامیدان چوخدور. چونکی دین عالیملرینین مقامی قسب اوْلونموشدور. کاش کی، بونو باشا دوشيدینیز.
حؤکومتی اللهین ائهکامیندان خبردار اوْلان، حالال-حرامی تانیيان آدام اله آلمالیدیر. بۇ مقاما سیز لايیق اوْلدوغونوز حالدا، اونو سیزین الینیزدن آلیبلار. بۇ مقامی او واخت سیزین الینیزدن آلدیلار کی، سیز حاقین اطرافیندان اوزاقلاشدینیز. آچیق-آشکار ثبوتلار اولا-اولا پئیغمبر سوننهسینده ایختیلاف ياراتدینیز. اگر الله يولوندا موشکولاتا قاتلاشیب عذاب-اذیته دؤزسيدینیز، ایندی حؤکومت سیزین الینیزده اولار و بوتون ایشلره سیز نظارت ائدردینیز. آنجاق سیز ظالملاری اؤز ایشلرینیزه رهبر توتدونوز و اللهین امانتینی (حؤکومتی) اونلارا وئردینیز. اونلار دا حالالی حراما قاتیب اؤز هوايی-هوسلرینه مشغول اوْلدولار. اونلاری حؤکومته گتیرن آنجاق سیزین اؤلومدن قاچیب بیر-ایکی گونلوک حیاتا بئل باغلاماغینیز اوْلدو. سیز وظیفهنیزده بۇ جور تنبللیک ائتمکله مظلوملاری اونلارا الالتی ائتدینیز. اونلار دا بونون نتیجهسینده بیر دستهنی اؤزلرینه نؤکر، خیدمتچی، بیر دستهنی ایسه دایما آجیناجاقلی حیات سورمهيه مجبور ائتدیلر. اونلار ظالملارا اطاعت ائدهرک الله قارشیسیندا سوستلوک ائتمک نتیجهسینده حؤکومتی اؤز مئيللری اساسیندا ایداره ائدیب هوايی-هوسه تابع اوْلدولار. اونلار بوتون شهرلرده (اؤز مقصدلرینه نایل اولماق اۆچون) مینبر باشینا تبلیغاتچیلار گؤندریرلر. ایسلام اؤلکهسی تامامیله اونلارین ایختیياریندادیر. اللری هر يئرده آچیقدیر و جاماعت اونلارین نؤکرینه چئوریلمیشدیر. بۇ چارهسیز جاماعتا هر هانسی ایستهدیکلری ظلمو ائدیرلر، جاماعت ایسه اؤزونو مۆدافیعه ائده بیلمیر. اونلارین بعضیلری ائله ظالمدیرلار کی، هر بیر مظلوما اذیت وئریر، بعضیلری ائله حاکملردیر کی، هئچ اینسانی دیریلدن و اؤلدورن اللها دا ائتیقادی يوخدور.
بو وضعیت چوْخ تعجبلودور! نئجه تعجب ائتمهيیم، حالبوکی اؤلکه ظالم و دیلغیر بیر شخصین ایختیياریندادیر و او مؤمینلره اورگی يانمادان و رحمسیزجهسینه باشچیلیق ائدیر. آرامیزداکی بعضی ایختیلافلارا الله اؤزو حاکمدیر و اؤز حؤکمو ایله قضاوت ائدیر.
ایلاهی! بیزیم حرکتیمیز (قیيامیمیز) نه حؤکومت باشینا گلمک اۆچوندور، نه ده مال-دؤولته يیيهلنمک اۆچون. مقصدیمیز يالنیز بودور کی، سنین دینینین نیشانهلرینی جاماعتا گؤستهرک و اصلاحاتی ایسلام اؤلکهسینده حیاتا کئچیرک. قوي بونون نتیجهسینده مظلوم بندهلر ظالملار الیندن آماندا اولسونلار و سنین ائهکامین و پئیغمبرین سوننهسی حیاتا کئچسین.
ایندی (ائي اوممتین قاباقجیللاری) اگر سیز منه کؤمک ائتمهسهنیز، ظالملار سیزه قالیب گلهجک و پئیغمبریمیزین نورونو سؤندورمک اۆچون چالیشاجاقلار..."
دؤولت املاکینین موسادیره ائدیلمهسی ائله همن گونلرده بیر قدر بئيتول-مال داشیيان بیر کاروان يمندن چیخیب مدینهنی کئچهرک شاما طرف گئدیردی. بوندان خبر توتان حسین کاروانین قارشیسینی کسیب ماللاری موسادیره ائدهرک اونو بنی–هاشیم يوخسوللاری و دیگر يوخسوللار آراسیندا بؤلوشدوردو. سونرا آشاغیداکی مظموندا مواویيهيه بیر مکتوب يازدی:
"يمندن گلن کاروان بورادان کئچیردی. اونلار سنین اۆچون پول، موختلیف پارچالار و اتریات گتیریردیلر کی، سن اونلاری آلیب دمشق خزینهسینه تؤکسن و سونرا اونلاری قارین و جیبلری ایندیيهدک بئيتول-مال يئمکدن دولان قوهوملارین آراسیندا بؤلوشدورهسن. منیم او ماللارا احتیاجیم وار ایدی، اونا گؤره ده، اونلاری موسادیره ائتدیم. والسلام!"
مواویيه حسینین بۇ حرکتیندن برک ناراحات اوْلوب حسینه غضبلی بیر مکتوب يازدی.
شوبههسیز کی، ایمامین بۇ حرکتی مواویيهنین حؤکومتینین قانونسوز و قئيری-شرعی تانیتدیرماسی يولوندا آتیلمیش آشکار آددیم حساب اوْلونور. ائله بیر زاماندا دا بئله بیر حرکتی گؤرمهيه ایمام حسیندن (ه) باشقا هئچ کیم جورت ائتمزدی.
آشورا اینقیلابینین ماهیتی و سببلری حسینین اینقیلابی بارهده بیر سیرا سواللار واردیر کی، او حضرتین اینقیلابینین سببلرینین آيدین اولماسی محض او سواللارین جاوابیندان آسیلیدیر. سواللار بئلهدیر:
1.اگر يئزید حسیندن بئيت آلماق اۆچون اونو سیخیشدیرماسايدی، حسین يئنه قیيام ائدهجکدی؟
2.کوفه جاماعتی حسینی کوفهيه دعوت ائتمسيدی، يئنه بۇ قیيام باش وئرهجکدی؟
3. بۇ قیيام و چئوریلیش بۇ گونکو زمانهده ماتئریالیستلرین ایرهلی سوردويو کور-کورانا و حسابسیز اجتماعی پارتلايیشدیر، يوخسا حساب-کیتابلی و اولجهدن حاضرلیقلی بیر قیيام؟
بو سواللارین جاوابلارینین آيدین اولماسی اۆچون اولجه بونو قئيد ائتمهلیيیک کی، عادتا تکماهیتلی اوْلان طبیعی شئيلردن فرقلی اولاراق اجتماعی حادثهلر اولا بیلسین بیر نئچه ماهیته مالیک اولسون. مثلا، بیر فیلیز عئینی زاماندا هم قیزیل، هم ده میس ماهیتینی داشیيا بیلمز. آنجاق اجتماعی حادثهلرین عئینی زاماندا هم بیر نئچه جهتی اولا بیلر و هم ده اونون مئيدانا چیخماسیندا بیر نئچه واسطه تأثیر گؤستره بیلر. مثلا، بیر اینقیلاب اولا بیلر بیر ایشه قارشی رئاکسیيا اولسون، یعنی، اونون ماهیتی بیر ایشه قارشی رئاکسیيادان عبارت اولور. لاکین عئینی زاماندا همین اینقیلابین هوجوم ماهیتی ده اولا بیلر. اوستهلیک رئاکسیيا ماهیتی داشیدیغی آندا اولا بیلر بیر حادثهيه قارشی منفی رئاکسیيا وئرسین، دیگر بیر حادثهيه ایسه موسبت رئاکسیيا. حسینین اینقیلابی دا بۇ جور حادثهلردن ایدی و بۇ جهتلرین هامیسی اوندا مؤوجود اوْلموشدور. چونکی همن اینقیلابین موختلیف سببلری اوْلموشدور. ایندی همن سببلری سیزین نظرینیزه چاتدیریریق. حسینین اینقیلابینین سببلری آشاغیدا قئيد ائدهجهيیمیز اوچ سببین حسینین اینقیلابیندا بؤيوک تأثیری اوْلموشدور:
1. حسیندن يئزید اۆچون بئيت آلماق و بۇ مقصدله حسینه تضییقلر گؤسترمک؛
2.کوفه جاماعتینین حسینی ایراقا (کوفهيه) دعوت ائتمهسی؛
3.امر بئ-معروف و نهي از-مونکر عاملی. حسینین مدینهدن چیخدیغی آندان شواری دا محض بۇ اوْلموشدور.
ایندی بۇ سببلرین هر بیرینی آيری-آيریلیقدا ایضاه ائدهجيیک. بونونلا دا، حسینین اینقیلابینین بۇ سببلرینی نظره آلاراق هانسی ماهیت داشیدیغینی و بۇ سببلرین اینقیلابین يارانماسیندا نه قدر تأثیر گؤستردیگینی بیلهجيیک.
يئزیده بئيت ائتمهيه قارشی موخالیفت
زامان نؤقطهی-نظریندن حسینین اینقیلابینین ایلک سببی، يئزیدین حؤکومتی طرفیندن حسیندن بئيت ایستهمک و او حضرتین بونونلا موخالیفتی اوْلموشدور. تاریخچیلرین دئدیگی کیمی هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رجب آيینین اون بئشینده مواویيه اؤلدوکدن سوْنرا يئزید مدینهنین والیسی ولید ابن اوتبه ابن ابو سوفيانا مکتوب يازدی کی، حسیندن اونون اۆچون بئيت آلسین و بۇ ایشی اصلا يوباتماسین. مکتوب چاتان کیمی مدینهنین والیسی ایمام حسینی چاغیرتدیریب اونو مسئلهدن آگاه ائتدی. هله مواویيهنین ساغلیغیندا يئزیدین ولی عهدلیگی ایله موخالیف اوْلان حسین بۇ دفعه ده بئيتدن بويون قاچیرتدی. چونکی يئزیده بئيت ائتمک تکجه يئزید کیمی آلچاق بیر شخصین حاکمیتینی تسدیقلهمک دئيیل، هم ده اساسینی مواویيه قويموش دیکتاتورا رئژیمی کیمی بؤيوک بیر بیدتی تسدیقلهمک دئمک ایدی.
مدینهنین حاکمی طرفیندن بیر نئچه گون تضییقلر داوام ائتدی. آنجاق بۇ تضییقلر حسین ابن الینین مقاومتینی قیرا بیلمهدی. تضییقلرین آرتماسی نتیجهسینده حسین رجب آيینین ایگیرمی سککیزینده عائلهسی و بنی–هاشیمدن اوْلان بیر دسته ایله بیرلیکده مدینهنی مکه مقصدی ایله ترک ائتدی و شبان آيینین اوچو مکهيه چاتدی. شهرلر آراسیندان محض مکهنی سئچمهيین سببی اورانین امین-آمانلیق يئری اولماسی ایدی. بوندان دا علاوه، قارشیدان حج مراسیمی گلیردی. حاجیلارین تئز بیر زاماندا مکهيه يیغیلاجاغینی نظره آلدیقدا، بۇ شهر حسینین اؤز مقصدینی موسلمانلارا چاتدیرماسی اۆچون ان موناسیب يئر ایدی. حسینین اینقیلابی بورا قدر رئاکسیيا ماهیتی داشیيیردی. اؤزو ده قئيری-شرعی بیر ایستهيه قارشی منفی رئاکسیيا. چونکی يئزید حؤکومتی اوندان زور گوجونه بئيت آلماق ایستهيیر، آمّا حسین دا بونا راضی اولموردو. هر نئجه اولور-اولسون، بۇ مسئله معلومدور کی، حسینی کوفه اهالیسی دعوت ائتمزدن قاباق او حضرت يئزید حؤکومتینین تضییقلرینه قارشی موخالیفت ائدیردی. اگر کوفه اهالیسینین دعوتی اولماسايدی دا، حسین يئزیده بئيت ائتمهيهجکدی.
کوفهلیلرین دعوتی
حسین شبان آيینین اۆچونده مکهيه چاتیب اورادا دوشرگه سالدی و حؤکومتین اصل ماهیتینی آچیب سؤيلهمهيه مشغول اوْلدو.حسینین يئزیدین حؤکومتینه قارشی موخالیفتی و اونون مکهده دوشرگه سالماسی خبری ایراقا چاتدی. تخمیناً ایگیرمی ایل قاباق حضرت الینین عدالتلی حاکمیتی يادیندا قالمیش، او حضرتین تعلیم-تربیيهسی هله تامامیله يادلاریندان چیخمامیش کوفه اهالیسی، او حضرتین بؤيوتدويو يئتیملر و حمایهسینه آلدیغی دول قادینلار بیر يئره توپلاشاراق وضعیتی يوخلادیقدان سوْنرا قرارا گلدیلر کی، يئزیدین حاکمیتینه قارشی چیخاراق ایمام حسینی کوفهيه دعوت ائدیب اونا اطاعت ائتسینلر.
بو موزاکیرهدن سوْنرا کوفه شیعهلرینین باشچیلاری، او جوملهدن، سولئيمان ابن سورد، موسييیب ابن نجبه، روفاه ابن شددادی بجهلی و حبیب ابن مظاهیر حسینه مکتوب يازیب اونو دعوت ائتدیلر کی، ایراقا گلیب اونلارا رهبرلیک ائتسین. ایلک مکتوب هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رامازان آيینین اونوندا حسینه چاتدی.
هر گون کوفهنین موختلیف شخصیت و دستهلری طرفیندن مکتوبلار گلمکده داوام ائدیردی. بئله کی، حسینه تکجه بیر گونده آلتی يوز مکتوب گلیب چاتدی. مکتوبلارین عومومی سايی تخمیناً اون ایکی مینه چاتیردی. حسین جاماعتین موسبت رئاکسیيا گؤسترمهسینی، مکتوبلارین آخینینی و ایستکلری نظره آلاراق ایراقلیلارین دعوتینه موسبت جاواب وئرميی قرارا آلدی. بونا گؤره ده، عمیسی اوْغلو موسلیم ابن اقیلی اورانین وضعیتینی آراشدیریب نتیجهنی اونا خبر وئرمک اۆچون ایراقا گؤندردی. اگر (ایراق) کوفه جاماعتی عملده، يازدیقلارینا وفالی قالاجاقدیلارسا، حسین اؤزو ده اورا يولا دوشهجکدی.
گؤروندويو کیمی حسینین کوفهلیلرین دعوتینه قارشی موناسیبتی و موناسیبتین ماهیتی موسبت اوْلموش و ایراقلیلارلا بیر نؤو همکارلیق خوصوصیتی داشیمیشدیر. تاریخی فاکتلاردان معلوم اولور کی، ایمام حسینین مکهده يئزیدین حؤکومتینه بئيت ائتمهمکدن باشقا وظیفهسی يوخ ایدی. اونو دا يئرینه يئتیرمیشدی. (یعنی، بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی.) آنجاق کوفه جاماعتینین دعوتی حادثهيه تزه بیر جهت وئردی و حسین اۆچون يئنی بیر مسئولیت اورتايا چیخدی. ائله بیل حسین بئله بیر نتیجهيه گلدی کی، اگر کوفه جاماعتی بۇ جور هوسله منی دعوت ائدیرسه، اوندا من ده ایراقا گئتمهلیيم. اگر وعدهلرینه وفا ائتسهلر، چوْخ ياخشی، اگر وفا ائتمسهلر، اوندا يئنه ده مکهيه قايیدارام، يا دا باشقا بیر ایسلامی منطقهيه گئدهرم.
بونا اساساً، زامان نؤقطهی-نظریندن حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمهسی کوفهلیلرین دعوتیندن قاباق اوْلموشدور. کوفهدن گلمیش ایلک مکتوب حسین مکهيه چاتدیقدان قیرخ گون سوْنرا يئتیشمیشدیر. مسئله بئله دئيیل کی، کوفه جاماعتی ایمامی دعوت ائتدیگی اۆچون حسین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی و کوفه اولماسايدی، جاماعت مکتوب گؤندرمسيدی، ایمام يئزیده بئيت ائدهجکدی. خئير، حتی يئر اوزونو داریسقال ائتسيدیلر ده، يئنه حسین يئزیده بئيت ائتمهيهجکدی.
3. امر بئ-معروف و نهي از-مونکر عاملی حسین ایلک گوندن مدینهدن امر بئ-معروف و نهي از-مونکر شواری ایله حرکت ائتمیشدی. بۇ جهتدن مسئله بئله دئيیلدی کی، حسیندن بئيت طلب اوْلوندوغونا گؤره او اینقیلاب ائتمیشدی. خئير، ایمامدان بئيت ایستهمسيدیلر بئله، يئنه ایمام اینقیلاب ائدهجکدی. همچینین، مسئله بئله دئيیلدی کی، کوفه جاماعتی ایمامی دعوت ائتدیگینه گؤره ایمام اینقیلاب ائتمیشدی. بوندان اول قئيد ائدیلدیگی کیمی ایمامین بئيتدن ایمتینا ائتمهسیندن بیر آي ياریم سوْنرا کوفه جاماعتینین مکتوبلاری گلمهيه باشلامیشدی. بۇ باخیمدان حسینین منطیقی ایسلاما ضد اوْلان حؤکومته قارشی يؤنلمیش اعتراض و هوجوم منطیقیدیر.حسینین منطیقی بۇ ایدی کی، ایسلام عالمینی فساد بورودويو و حاکمیت فسادین منبعيینه چئوریلدیگی اۆچون او، اؤز شرعی و الله قارشیسیندا اوْلان بورجونو يئرینه يئتیرمکدن اؤترو اینقیلاب ائدیر.
اؤنجه ده قئيد ائتدیگیمیز کیمی بۇ اوچ سببین هر بیرینین حسینین اینقیلابیندا رولو اوْلموش، اونلارین هر بیری حسین اۆچون يئنی بیر تکلیف و وظیفه ایرهلی چیخارتمیشدی. حسینین بۇ اوچ عامله نیسبت مؤوقئيی بیر-بیریندن فرقلی اوْلموشدور.
بیرینجی عامل باخیمیندان حسین مۆدافیعه رولونو اوينايیردی. چونکی اوندان زورلا بئيت ایستهيیردیلر، او دا بوندان ایمتینا ائدیردی.
ایکینجی عامل باخیمیندان حسین کؤمکچی رولونو ایفا ائدیردی. چونکی اونو (کوفه جاماعتی) همکارلیغا دعوت ائتمیش، او دا بۇ دعوته موسبت جاواب وئرمیشدی.
اۆچونجو عامل باخیمیندان ایسه حسین اعتراض ائدهرک هوجوما کئچمیشدی. چونکی حسیندن هئچ بئيت ایستهمسيدیلر ده او، حؤکومته قارشی اینقیلاب ائدیب اونو قئيری-ایسلامی حؤکومت آدلاندیراجاقدی.
هر اوچ عاملین اؤز ديَری ایندی گلین گؤرک بۇ اوچ عاملدن هانسی بیری داها چوْخ اهمیت داشیيیر؟
شوبههسیز کی، کوفه جاماعتینین دعوتینی قبول ائتمک عاملینین اهمیتی واردیر. چونکی حسین يئزیدین قانونسوز حاکمیتینه اعتراض ائدیب هوسئيی رهبر اولماغا دعوت ائدن جاماعتا اؤز حاضرلیغینی بیلدیردی. اگر شرایط ياخشی اولسايدی، شوبههسیز، ایمام ایسلامی حؤکومت قوراجاقدی. لاکین حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمهسی عاملی بوندان داها چوْخ اهمیت داشیيیر. چونکی حسین دفعهلرله اعلان ائتمیشدی کی، نَيین باهاسینا اولورسا اولسون، بوتون تضییقلره دؤزوب يئزیده بئيت ائتمهيهجک. بو، حسینین تضییقه و زوراکیلیغا قارشی دؤزوم و مقاومتینی گؤستریر.
سوننهنین مهو اولماسی، بیدتلرین يايیلماسی حسین مکهيه گلدیکدن سوْنرا بسره شهریندهکی قبیلهلرین باشچیلارینا مکتوب يازدی. او، مکتوبدا بئله يازیر:
"...من اؤز قاصیدیمی بو مکتوبلا سیزه طرف گؤندریرم. سیزی اللهین کیتابی و پئیغمبرین سوننهسینه دعوت ائدیرم. ایندی ائله بیر وضعیتديیک کی، پئیغمبرین سوننهسی تامامیله ایتیب باتمیش، آرادان گئتمیش و اونون يئرینی بیدتلر توتموشدور. اگر منیم سؤزومه قولاق آسسانیز، سیزی دوز يولا هیدايت ائدهرم. اللهین سلامی، رحمتی و برکتی سیزه اولسون!"
حسین ابن علینین سولالهسی
گؤرونتولر
قایناقلار
- ↑ Shabbar, S.M.R. (1997). Story of the Holy Ka’aba. Muhammadi Trust of Great Britain. Retrieved 23 May 2017. CS1 maint: discouraged parameter (link)
- ↑ (1 January 1993) «An Attempt To Trace the Origin of the Rituals of Āshurā¸». Die Welt des Islams 33 (2): 161–181. DOI:10.1163/157006093X00063. یوْخلانیلیب19 July 2016.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ al-Qarashi, Baqir Shareef (2007). The life of Imam Husain. Qum: Ansariyan Publications. p. 58.
- ↑ Tirmidhi, Vol. II, p. 221 ; تاريخ الخلفاء، ص189 [History of the Caliphs]
- ↑ S. Manzoor Rizvi. The Sunshine Book. books.google.com. ISBN 1312600942.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اینجهصنعت
اینجه صنعت یا دا هۆنر — اینسان حیسّلرینین تصویری پروسهسی دیر. همچینین ایستهنیلن فعالیت ساحهسینده اینسانین گؤستردیگی یوکسک باجاریق ، مهارت ده نظرده توتولور.
اینجه صنعت مدنیتین ترکیب حیصّهسی اولان ایجتیماعی شوعور فورماسینین بیر نؤعو دور. اینجه صنعت دینله ییجی و یا تاماشاچی یا اینفورماسی یانین گرافیکا ، و یا موسیقی ، و یا رقص و یا دا بونلارین بیر نئچه سینین توپلومودان عیبارت اولان تئاتر ، بالئت ، کینموتوگرافیا (فارسجا: سینما) ایله وئریلمه اوستالیغی دیر. ادبیات اینفورماسی یانی یازی یولو ایله اؤتورمه یه اساسلانان اینجه صنعت نؤعو دور. او مکتوب لارین مؤوجود اولدوغو دؤورده ن بللی دیر. اینجه صنعت اینسانین مدنی فعالیتینه عاید اولدوغوندان اونون کؤکو اینسانلار آراسیندا دیلله کوممونیکاسی یا یاراتدیغی دؤورلره گئدیب چیخیر.سونرالار اینکیشاف نتیجه سینده او سربست مدنی استاتیک پروسسه چئوریله ره ک اؤز صیرف دیلله باغلی ماهیتیندن کنارا چیخیر.
نه یین اینجه صنعت آدلاندیریلماسی بو و یا دیگر جمعیتین اینکیشافی دؤورونده مالیک اولدوغو استئتیک نورما و دیرلندیرمه درجه سیندن آصیلی دیر.


text:
صادیق باغبان (فیلم، ۲۰۰۵)
صادیق باغبان (اینگیلیسجه: The Constant Gardener, فارسجا: باغبان وفادار ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی پیت پاستویت، بیل نای (اویونچو)، دنی هوستون، ریچل وایس، رالف فاینز جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین البرتو ایقلسیاس یارادیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ The Constant Gardener (2005). Box Office Mojo. اینترنتده فیلملرین بیلگی قایناغی. یوْخلانیلیب2017-11-11.
قارداش پروژهلرده صادیق باغبان (فیلم، ۲۰۰۵) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ماساهیرو ندو
ماساهیرو ندو (اینگیلیسجه: Masahiro Endo) (دوْغوم:۱۵ اوت ۱۹۷۰ (۵۱ یاش) توکیو) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ژاپون میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ماساهیرو ندو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- NDL شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- WORLDCATID شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- جوبیلو ایواتا کولوبونون اویونچولاری
- یوکوهاما کولوبونون اویونچولاری
- توکیو وردی کولوبونون اویونچولاری
- شیمیزو اس-پالس کولوبونون اویونچولاری


text:
هیندوستان
هیندوستان ((هیندی:हिन्दुस्तान) Hindustān, اوردوجا: [ہندوستان] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help) Hindostān فارسجا: Hindū — Hind + stan) — آسیانین گونئیاینده یئرلشن بیر یاریمآدا دیر. ساحهسی ۲ میلیون km² یاخیندیر. قوزئی سرحددی هیند چایینین دلتاسیندان قانق چایینین دلتاسینا قدر اۇزانیر[۱]. بعضاً یاریمآدانین اراضیسینه بۆتۆن فلاتی و داغلاری عایید ائدیرلر.[۲]. یاریمآدا هیندیستانین بؤیۆک حیسهسی، پاکیستان و بنقلادشین بیر حیسهسین اؤزۆنده بیرلشدیریر. غربدن عرب دنیزی، شرقدن بنقال کؤرفزی گونئیدن ایسه لاکادیو دنیزی اوْنۇن ساحیللرینی یۇیۇر. یاریمآدادان گونئیدوغوسوندا بؤیۆک سری لانکا آداسی یئرلشیر. یاریمآدا هیندیستان یاریمقارهسینین و هیندیستان تاواسینین گونئینده یئرلشیر.
یاریمآدانین گونئی نؤقطهسی کوْموْرین بۇرنۇدۇر.


text:
پولیمر
پولیمرلر (یونان دیلی «پولی» – هیسسجیک دئمکدیر) — چوخلو سایدا تکرارلانان هیسسجیکلردن عبارت اوْلان یوکسکمولئکوللو بیرلشمهلردیر. پولیمرلری تشکیل ائدن بۇ هیسسجیکلر ائلئمئنتار قورولوش واحیدلری آدلاندیریلیر. بۇ المنتلر قورولوش واحیدلرینه موافیق گلن، پولیمرلرین سینتز ائدیلمهسی اۆچون صرف ائدیلهن ان آزی بیفونکسیونال ماددهلره مونومرلر دئییلیر. پولیمرلر اؤز خاصهلرینه گؤره آلیندیقلاری مونومرلردن کسکین فرقلنیر. بۇ ایسه پولیمرلره موستقیل ماددهلر کیمی باخماغا ایمکان وئریر.
پولیمرلر حاقیندا عمومی معلوماتدَییشدیر
پولیمرلر چوخ اهمیتلی بیرلشمهلر اوْلوب اساساً جانلی اورقانیزملرین حیاتیندا موهوم رول اویناییر. آغاجلارا، اوتلارا مؤهکهملیک وئرهن سئللولوزا پولیمردیر. بیزیم گئییمیمیزین هازیرلاندیغی یون، پامبیق و س. محض پولیمر لیفلردن عبارتدیر. هؤرومچک تورو، ایپکقوردو باراماسی اؤزو ده پولیمردیر. گئنئتیک کودون داشیییجیسی اوْلان دنت ده پولیمردیر.
مۆعاصیر دونیا پولیمرسیز تسووور ائتمک غیری-مومکوندور. گئییم، ییئجئک، قابلاشدیرما، تیکینتی، نقلیات، طیب و بیر چوخ باشقا ساحهلرده تطبیق اولونان پولیمرلر بیزیم حیاتیمیزین اوزولونماز بیر پارچاسیدیر. اونلار دی الکتریک، یاریمکئچیریجی و ناقیلدیرلر. اونلار هریئردهدیر.
پولیمرلرین تصنیفاتییدَییشدیر
پولیمرلر – چوخلو سایدا تکرارلانان هیسجیکلردن عبارت اوْلان یوکسک مولکوللو بیرلشمهلردیر. بۇ تکرارلانان هیسسجیکلر المنتلر قورولوش واحیدلری آدلانیر. المنتلر قورولوش واحیدلرینین عئینی، یاخود موختلیف اولماسیندان آسیلی اولاراق پولیمرلر هوموپولیمئرلر (آ بندی) و بیرگه پولیمرلره (قالان بندلر) بؤلونور. بیرگه پولیمرلر تشکیل اولوندوقلاری المنتلر قورولوش واحیدلرینین بیرلشمه آردیجیللیغینا موافیق اولاراق، مونتزهم (ب)، غیری-مونتزهم (ج)، بلوک بیرگه پولیمرلر (د) و جالاق بیرگه پولیمرلره (ائ) بؤلونورلر.
پولیمر مولئکولو مونومر مولئکوللارینین بیر-بیری ایله بیرلشهرک عمله گتیردیی بؤیوک مولئکول کوتلهلی ماکرومولئکولدور. ماکرومولئکولیار زنجیری تشکیل ائدن مونومر زنجیرلرینین کاربون آتوموندان و یا کاربونلا یاناشی دیگر ائلئمئنت آتوملاریندان عبارت اولماسینا اساساً پولیمرلر هوموزنجیرلی و هئتئروزنجیرلی اولورلار.
ماکرومولکولار زنجیرین ترکیبی کیمی قورولوشو دا پولیمرین خاصهلرینه تأثیر گؤستریر اودور کی، پولیمرلر زنجیر قورولوشلارینا گؤره ختتی (سولداکی شکیل)، شاخهلی (اورتاداکی شکیل)، تورواری اولورلار (ساغداکی شکیل). البته، بۇ دا پولیمرلری تام اولاراق تصویر ائتمیر. بئله کی، شاخهلی پولیمرلر بوداقشکیللی، داراقشکیللی، اولدوزشکیللی و هیپئر شاخهلی اولدوقلاری کیمی، تورواری پولیمرلر ده نردیوانشکیللی، تورشکیللی و اوچؤلچولو اولورلار.
پولیمرلر عئینی زاماندا تشکیل اولوندوقلاری ائلئمئنتار قورولوش واحیدلرینین طبیعتینه موافیق اولاراق دا فرقلندیریلیر. بئله کی، اورقانیک بیرلشمه اوْلان مونومرلردن عمله گلمیش پولیمرلر اورقانیک، غیری-اورقانیک مونومرلردن تشکیل اولونموش پولیمرلر ایسه غیری-اورقانیک پولیمرلر آدلاندیریلیر. بۇ باخیمدام پولیمرلرین اورقانومئتاللیک نؤوو ده معلومدور.
طبیعتده مؤوجود اولماسینا یاخود صنایعده آلینماسینا گؤره ده پولیمرلری موختلیف قروپلاردا جملشدیریرلر. بۇ باخیمدان پولیمرلر طبیعی، صونعی و سینتئتیک اولورلار. طبیعتده مؤوجود اوْلان پولیمرلر طبیعی، طبیعی پولیمرلره دیگر ماددهلرین تأثیری ایله آلینان پولیمرلره صونعی، صنایعده بیرباشا مونومرلرده سینتئز اولونان پولیمرلره ایسه سینتئتیک پولیمرلر دئییلیر.
پولیمرلر، بوندان علاوه، عمله گلمه مکانیزمملرینه و تشکیل اولوندوقلاری ائلئمئنتار قورولوش واحیدلرینین پولیمئرلشمه رئاکسییاسینا داخیل اوْلان ماددهلردن فرقلی اولماسینا و یا فرقلهنمهمهسینه گؤره ده تسنیف اولونورلار.
پولیمرلرین آدلاندیریلماسیدَییشدیر
پولیمرلر اونلارین تشکیل اولوندوقلاری مونومرلرین آدلارینا اساساً آدلاندیریلیر. بورادا یئگانه فرق هوموپولیمئرلرله بیرگه پولیمرلرین آدلاندیریلماسیندادیر. بئله کی، هوموپولیمئری آدلاندیرماق اۆچون موافیق مونومرین آدینین قارشیسینا «پولی» سؤزؤنو علاوه اولونور. مثلاً، ائتیلئنین عمله گتیردیی پولیمر پولیئتیلئندیر. بیرگه پولیمرلرین آدلاندیریلماسی زامانی ایسه موافیق مونومرلرین آدلاری و اونلاردان سوْنرا ایسه بیرگه پولیمر سؤزو ایشلدیلیر.
پولیمرلرین سینتزیدَییشدیر
پولیمرلری سینتز ائتمک اۆچون چوخلو سایدا اصوللار مؤوجوددور. بۇ اصوللاری عمومی اولاراق بیر نئچه قروپدا تصنیف ائدیرلر. ایلک اؤنجه، پولیمرلرین سینتزی اونلارین آلیندیغی ماددهیه گؤره تصنیف اولونور. بئله کی، پولیمرلر هم بیرباشا اولاراق مونومرلردن، هم ده دیگر پولیمرلردن سینتئز ائدیله بیلر. مونومرلردن پولیمر سینتزی ایکی مکانیزمم اوزره گئدیر: زنجیرواری پولیمئرلشمه و پیلهلی پولیمرلشمه.


text:
۲۰ نوْوامبر
۲۰ نوْوامبر :
- ۱۹۱۷ - اوکراین جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۲۲ - لوزان کونفرانسی ایشه باشلامیشدیر.
- ۱۹۴۳ - ایستانبول تکنولوژی بیلیمیوردو آچیلمیشدیر.
- ۱۹۴۵ - تبریزده آذربایجان خالق کونقرهسی تأسیس ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۴۵ - ایکینجی دونیا ساواشینین جینایتکارلارینین موحاکیمه ائدیلدیگی نورنبرق پروسهسی باشلامیشدیر.
- ۱۹۵۹ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی اوشاق حوقوقلاری حاقیندا بیانیه قبول ائتمیشدیر.
- ۱۹۸۵ - مایکروسافت ویندوز ۱.۰ تقدیم ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۹۲ - ایرانلا آذربایجان جومهوریتی آراسیندا ایقتیصادی امکداشلیق حاقیندا توافوق ایمضالانمیشدیر.


text:
دونیانین فضادا چکیلن ایلک فیلمینین چکیملری باشلاییر
بیر قادین اویونچو و بیر یؤنتمن، سویوز اماس-۱۹ اوزای گمیسی ایله اولوسلارآراسی اوزای مرکزینه گؤندریلدی
روسیا، فضادا چکیلهجک ایلک فیلمی اوچون بیر قادین اویونچو و بیر یؤنتمنی، سویوز اماس-۱۹ اوزای گمیسی ایله اولوسلارآراسی اوزای مرکزینه گؤندردی.
۳۷ یاشلی اویونچو یولیا پرسیلد و ۳۸ یاشلی یؤنتمن کلیم شیپنکو قازاقیستانداکی بایکونوردان اولوسلارآراسی اوزای مرکزینه گؤندریلدی.
کوسمونوت آنتون شکاپلئرووون کنترلونداکی سویوز اماس-۱۹ فضا گمیسینین ۳ ساعات ۱۷ دقیقه داوام ائدجک اوچوشدان سونرا اولوسلارآراسی اوزای مرکزینه چاتماسی گؤزلهنیلیر.
ویزوو (سینانما) آدلی فیلم اوچون چکیلیش آپاراجاق اکیپ ده ۱۲ گون اوزایدا قالاجاق.
فیلم، بیر کوسمونوتون حیاتینی قورتارماق اوچون اولوسلارآراسی اوزای مرکزینه گؤندریلهن بیر قادین جراحین حکایهسیدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
فیسبوک، آد دییشدیریر
مارک زاکربرگین، شیرکتین یئنی آدی قونوسوندا آتیلاجاق آدیمی ۲۸ اکتبردا ائدیلهجک کانکت کنفرانسیندا آچیقلاماغی پلانلادیغی ایفاده ائدیلدی
ناسانین اوزای آراجیندا اورحان پاموکدان آلینتی و تورک آتالار سؤزو
ناساین ارندیزه گؤندردیگی اوزای آراجی لوسییه اینسانلیغا و حیاتا دایر اؤنملی یازارلار، بیلیم اینسانلاری و دوشونورلردن آلینتیلار ایچرن لوحهلر یئرلشدیریلدی
"دلتا واریانتینی ایزوله ائتدیک"
پروفسور دکتر مصطفی چالیش، اونیوئرسیتهده حاضرلانان تورکوواک واکسنینین کووید-۱۹ دلتا واریانتینا تأثیری حاقیندا دانیشدی


text:
رستوراسیون (فرانسه )
رستوراسیون (فرانسه) (اینگیلیسجه: Bourbon Restoration, فارسجا: بازگشت بوربونها به سلطنت فرانسه ، عربجه: استعادة بوربون ، فرانسهجه: Restauration (histoire de فرانسه) , آلمانجا: Restauration (Frankreich) , ایتالیاجا: Restaurazione francese , روسجا: PecTaBpaция БypбoHoB) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. مسیحیت بۇ اؤلکهنین رسمی دینیدی. رستوراسیون (فرانسه) ۱۸۱۴ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۸۳۰ میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
یوسف آزمون تۆرک دیلینه ادن حیذماتلاری سبأپلی أردۇغان دان بایراق آلدی.
تۆرکمن- تۆرک دیلی پوداغیندا تانالیان دکتر یوسف آزمون تۆرک دیلینه قۇشان قۇشانتلاری اۆچین بو بایراغا میناسیپ گؤرۆلدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان، تۆرک دیلینه ادن حیذماتلاری اۆچین ۱۲ تۆرکۇلوگ عالیم یوسف آزمونا بایراق بردی.
۸- نجی حالقارا تۆرک دیلی قورولتاییندا چیقیش ادن أردۇغان “دیلینی ییتیرن بیر حالقینگ بیلهکی موقاددس زاتلارینی ساقلاماغی اؤرأن قیندیر. حاتدا مۆمکین دألدیر. مدنیتلره ادیلن هۆجۆملر و باسیشلار ایلکی بیلن دیله ادیلن هۆجۆملر بیلن باشلایار. بیر میللتینگ دیلی اِلیندن آلینسا شۇل میللت دیزا چؤکِر ” دیدی.


text:
بوخار ماشینی
بوخار ماشینی،بوخارین ایچینده اولان ایستی انرژی ، مکانیک انرژیسینه دونوشدورن بیر ائشیکدن یانمالی موتوردور. بوخار ماشینلاری، لوکوموتیولر، بوخارلی گمیلر، پومپلار، بوخارلی تیراکتورلار و صنعتی مدارلاردا ایشه گلر. بیر بوخار ماشینی باسقی آلتیندا بوخار اورتمک اۆچون سویو قایناداجاق بیر قازانا احتیاجی وار. هر هانسی بیر ایستی قایناغی فایدالانا بیلیر ، آما گئنلده سویو قایناتماق اۆچون اودون، کومور یادا نفت ایشلهنیر.
سو اساس ایشی گورهرک ایستینی گلیشدیریر و بیر اوداجیغا گوندریر، اوداجیق سویویارکن بوخار بوشلوق(خلاء) یارادیر بئله ده مئکانیزملرین حرکت آلماسی ایله مکانیک انرژیه دونور یانیحرکت ائدیر.


text:
`قاسیم سلیمانی` نتیجهلر
خبرلر [32]
- قازاخیستانین ساوونما ناظیری استعفا وئریب
- داعشین تورکیه اوزره مسئول شخصی حبس ائدیلیب
- سلیمانی سوءقصدینده ایسرائیلین ده الی اولدوغو ادعا ائدیلدی
- ظریف، مجلیسده میللت وکیللرینین سواللارینی جاوابلاندیراجاق
- ظریف، سس فایلی ایله باغلی دانیشدی
- قازاقیستاندا یئنی حکومت قورولدو
- ایران ترامپ حاقیندا اینترپلدان "قیرمیزی اعلان" ایستهدی
- ایران، سلیمانی سوءقصدینده بیر انگلیس شیرکتینی سوچلادی
- ایران-لی داها بیر ژنرال سوریه-ده اؤلدورولدو
- ظریف:"هوجومدان اوول عراق حکومتینه معلومات وئریک"
- ترامپین باشینی گتیرنه 80 میلیون دولار
- چلیک: "سلیمانینین اؤلدورولمهسی بؤلگهده و دونیادا منفی نتیجهلر دوغوردو"
- ناتو-دان ایران آچیقلاماسی
- جمهور باشقانی اردوغان گوندمی دیرلندیردی
- ایران و آمریکا آراسیندا توتوقلو مبادلهسی
- صدر، خامنهای و سلیمانی ایله گؤرولدو
- پومپئو: گئری سایان بیر ساعاتیمیز وار
- توکایئو آند ایچدی
- قازاقیستاندا سئچیم
- سلیمانینین حسابی باغلاندی


text:
مسجد الاقصی
مسجد الاقصی (عربجه: المسجد الأقصی) موسلمانلار اۆچون یوخاری اهمیته ایگه اولان مسجیدلرین بیری و موسلمانلارین ایلک قیبلهسی دیر. بو مسجید بیت المقدس شهرینین گۆنئی دوْغوسوندا یئرلشیبدیر. مسجد الاقصینین قۇرولوش چاغی تام اولاراق آیدین دئییل، اما حضرت محمد (ص)دن نقل اولان حدیثلره دایاناراق بو مسجیدین، کعبهنین دۆزنیلمهسیندن قیرخ ایل سونرا قۇرولماسی بللی اوْلور.[۱][۲]
قرآن دادَییشدیر
مسجد القصینین آدی قرآن کریمین إسراء سورهسینین ایلک آیهسینده گلیبدیر:
معنیسی: دلیللریمیزدن بعضیسینی اونا (حضرت محمد (ص)) گؤرستمک اۆچون اؤز قۇلونو گئجه واختی مسجد الحرامدان، اطرافینا خیر-برکت وئردیگیمیز مسجد الاقصییه آپاران الله پاک و موقدس دیر. حقیقتا او، ائشیدن، گؤرندیر.[۳]


text:
برتون وودز سیستمی
برتون وودز مالی سیستم(اینگیلیس دیلی:Bretton Woods system) ایکینجی دونیا ساواشی نین سون گونلرینده نیوهمپشایر ایالتی نین برتون وودز شهرینده بیر ییغینجاق اولدو.1944جی میلادی ایلده 44 اؤلکه هابئله بریتانیا و آمریکا ییغیشیب و دونیانین مالی و تیجارت ایشلرینه سون قویدولار.بو ییغینجاقدان ایکی بؤیوک ایقتیصادی تشکیلات یاراندی اولوسلارآراسی پول صندوقو و دونیا بانکی اولاراق یاراندی.
سیستمدَییشدیر
دولار-قیزیل مالی تشکیلاتی بیر ثابیت و قالارلی پول اوزرینده قورولدو.بو سیستمده دولار، قیزیل قیمتینه باغلی بیر سیستم اولدو و دونیادا ثابیت بیر پول سیستمی تانیندی.بوتون اؤلکه لرین پولو دولار ایله توتوشدو.اؤلکه پوللاری تکجه یوزده بیر آزالیب یا چوخالماغا قایدالی اولوردو.
داغیلماسیدَییشدیر
1971 ده نیسکون آمریکا جمهور باشکانی دولار-قیزیل تشکیلاتینا سون قویدو و دولار قیمتین آزاتدی.هر تون قیزیل 35 دولاردان 38 دولارا قاخدی و ژاپون یئنی و آلمان مارکی یوزه 17 قیمتده چوخالدی.
1973ده یئنی دن دولار قیمتی آزالدی و هر تون قیزیل 42.2دولار ساتیلدی و دونیانین ایقتیصادی ایشلری قاریشدی.بو اساسدا 1973 ون مارس ایندا برتون وودز سیستمی داغیلدی و اونون یئرینه آزالیب چوخالان پول سیستمی یاراندی.


text:
مصطفی کمال آتاتورک
مصطفی کمال آتاتورک (آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Mustafa Kemal Atatürk )، د. ۱۸۸۱ - اؤ. ۱۰ نوْوامبر ۱۹۳۸)، تورک میلّی قورتولوش موباریزهسینین حربی و سیاسی لیدئری، تۆرکیه جۆمهورتینین و کامالیزمین قوروجوسو و تورکیهنین ایلک جۆمهور باشقانی.
حیاتی[دَییشدیر]
۱۸۸۱–۱۹۱۲[دَییشدیر]
مصطفی کمال آتاتورک، 1881 (مصطفی کمال آتاتورک) -جی ایلده سلانیکده (ایندیکی یونانیستانین سالونیکا شهری) دوغولموشدور. آتاسی علی رزا افندی، آناسی ایسه زوبئیده خانیم ایدی. پولیس زابیتلیگی، کاتیبلیک و تاختا-شالبان تیجارتی ایله مشغول اولموش علی رضا افندی، 1871-ایلده زوبئیده خانیملا ائولنمیشدیر. آتاتورکون بئش باجی و قارداشلاریندان تکجه ماکبوله (آتابیر) 1956-جی ایله قدر یاشامیشدیر.
مصطفی اول حافظ مئهمت افندینین محله مکتبینده تحصیله باشلامیش، سوْنرا آتاسینین ایستکی ایله شمسی افندی مکتبینه کئچمیشدیر. بۇ مۆدتده آتاسینی ایتیرمیشدیر (1888). بیر مدت راپا فئرماسیندا داییسینین یانیندا قالدیقدان سوْنرا سلانیکه قاییدیب مکتبی تاماملامیشدیر. 1893-جو ایلده حربی مکتبه داخیل اولموش، بۇ مکتبده ایکن ریاضیات معلیمی مصطفی بی آدینا «کمال» ی علاوه ائتمیشدیر. 1896-1899-جی ایللرده ماناستیر حربی مکتبینی بیتیرهرک ایستانبول حرب مکتبینده تحصیله باشلامیشدیر. 1902-جی ایلده لئیتئنانت روتبهسی ایله مزون اولموش، حربی آکادئمییادا تحصیلینه داوام ائتمیشدیر. 1905-جی ایل، ۱۱ ژانویه-دا کاپیتان روتبهسی ایله آکادئمییانی بیتیرمیشدیر. 1905-1907-جی ایللر آراسیندا شامدا ۵-جی اوردو امرینده خیدمت ائتمیش، 1907-جی ایلده آدیوتانت روتبهسی آلمیشدیر. سوْنرا ماناستیرا ۳-جو اوردویا تیین اولونموشدور. 1909-جو ایل، ۱۹ آوریلده ایستانبولا گیرن حرکات اوردوسوندا قرارگاه رئیسی اولاراق خیدمت ائتمیشدیر. 1910-جو ایلده فرانسهیا گؤندریلمیش، پیکاردی مانئورالاریندا ایشتیراک ائتمیشدیر. 1911-جی ایلده ایستانبولدا باش قرارگاه مرکزی امرینده خیدمته باشلامیشدیر.
۱۹۱۱–۱۹۱۹[دَییشدیر]
۱۹۱۱–۱۲ تورک-ایتالیان مۆحاریبهسینده مصطفی کمال بیر گروپ یولداشییلا بیرلیکته توبروک و درنه بؤلگهسینده خیدمت ائتمیش، 1911-جی ایل، ۲۲ دسامبردا ایتالییانلارا قارشی توبروک دؤیوشونده قالیب گلمیشدیر. 1912-جی ایل، ۶ مارسدا درنه کومئندانتی تعیین اولونموشدور.
1912-جی ایلین اوْکتوبریندا بالکان مۆحاریبهسی باشلایان واخت مصطفی کمال گلیبولو و بولاییرداکی اوردو حیسهلری ایله مۆحاریبهده ایشتیراک ائتمیشدیر. دیمئتوکا و ادیرنهنین گئری آلینماسیندا بؤیوک خیدمتلری اوْلموشدور. 1913-جو ایلده سوفییا حربی آتشهلیگینه تیین اولونموش، بۇ وظیفهده ایکن 1914-جو ایلده پودپولکوونیک روتبهسینه یوکسلمیشدیر. حربی آتشه وظیفهسی 1915-جی ایلین ژانویهسینده سونا چاتمیشدیر. بۇ مودت عرضینده I دونیا مۆحاریبهسی باشلامیش، عثمانلی ایمپئراتورلوغو موحاریبهیه گیرمک مجبوریییتینده قالمیشدی. مصطفی کمال ۱۹-جو تومنی قورماق اۆچون تکیرداغا گؤندریلدمیشدیر.
1914-جو ایلده باشلایان I دونیا مۆحاریبهسینده، مصطفی کمال چاناققالادا آنتانتا دؤولتلرینه قارشی ووروشلاردا بؤیوک شجاعت گؤسترمیشدیر. چاناققالا دؤیوشوندن سوْنرا 1916-جی ایلده ادیرنه و دییاربکرده وظیفه آلمیش، ۱ آوریل 1916-جی ایلده ژئنئرال-مایور روتبسینه یوکسلمیشدیر. موش و بیتلیسین روسلاردان گئری آلینماسینی تعمین ائتمیشدیر. ۱۵ آوقوست 1918-جی ایلده حلبده ۷-جی اوردو کوماندیری تعیین ائدیلمیش، بۇ جبههده اینگیلیسلره قارشی اوغورلو مودافیعه تشکیل ائتمیشدیر. موندروس موقاویلهسینین ایمضالانماسیندان بیر گون سوْنرا، ۳۱ اوْکتوبر 1918-جی ایلده ایلدیریم اوردولاری قروپونا کوماندیر تعیین ائدیلمیش، بۇ اوردونون لغو ائدیلمهسیندن سوْنرا ایسه ۱۳ نووامبر 1918-جی ایلده ایستانبولا گلهرک مۆدافیعه ناظیرلیگینده وظیفهیه باشلامیشدیر.
۱۹۱۹–۱۹۲۳[دَییشدیر]
آنتانتا دؤولتلرینین عثمانلی اراضیلرینی ایشغالا باشلامالاریندان سوْنرا مصطفی کمال ۱۹ مای 1919-جو ایلده سامسونا گئتمیشدیر. ۲۳ جولای-۷ آوقوست ۱۹۱۹ تاریخلری آراسیندا ارزوروم، ۴–۱۱ سپتامبر ۱۹۱۹ تاریخلئری آراسیندا دا سیواس کونگرئسینی چاغیراراق اؤلکهنین ایشغالدان تمیزلنمهسی اۆچون ایزلنمهلی یولو معین ائتمیشدیر. دسامبر ۱۹۱۹-جو ایلده آنکارادا هیجانلا قارشیلانمیش، ۲۳ آوریل 1920-جی ایلده تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین آچیلماسییلا تورکیه جومهوریتنینن قورولماسی یولوندا اهمیتلی آددیم آتیلمیشدیر. مجلیس و حؤکومت باشقانلیغینا سئچیلهرک تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین قورتولوش موباریزهسینین اوغورلا نتیجهلنمهسی اۆچون لازیمی قانونلاری قبول ائدیب تطبیقینه باشلاماسینی تعمین ائتمیشدیر.
مصطفی کمالین رهبرلیک ائتدیگی تورک قورتولوش موباریزهسینین اساس مرحلهلری:
- ساریقامیش (۲۰ سپتامبر ۱۹۲۰)، قارس (۳۰ اوْکتوبر ۱۹۲۰) و گومرونون (۷ نووامبر ۱۹۲۰) آزاد ائدیلمهسی.
- چوکورووا، قازیانتئپ، کاهرامانماراش و شانلیورفا مودافیهلری (۱۹۱۹–۱۹۲۱).
- I اینؤنو زفری (۶–۱۰ ژانویه 1921).
- II اینؤنو زفری (۲۳ مارس-۱ آوریل ۱۹۲۱).
- کوتاهیا-اسکیشهیر دؤیوشلری.
- ساکاریا زفری (۲۳ آوقوست-۱۳ سپتامبر ۱۹۲۱)
- بؤیوک هوجوم، باشکوموتانلیق دؤیوشو و بؤیوک زفر (۲۶ آوقوست - ۹ سپتامبر 1922)
ساکاریا ظفریندن سوْنرا ۱۹ سپتامبر ۱۹۲۱-جی ایلده تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسی مصطفی کامالا مارشال روتبهسی و قازی تیتولو وئرمیشدیر. قورتولوش موباریزهسی ۲۴ جولای 1923-جو ایلده ایمضالانان لوزان موقاویلهسی ایله سونا چاتدی. بئلهلیکله سئور موقاویلهسی ایله پارچالانان، تورکلره ۵–۶ ویلایت بؤیوکلوگونده اراضی وئریلن تورکیه تورپاقلاری اوزرینده، میلّی بیرلیگه اساسلانان یئنی تورک دؤولتینین قورولماسی اۆچون هئچ بیر انگل قالمامیشدیر.
۱ نووامبر ۱۹۲۲-جی خیلافت و مونارخییا بیربیریندن آیریلمیش، مونارخییا لغو ائدیلمیشدیر. بئلهلیکله عثمانلی ایمپاراتورلوغو ایله علاقهلر کسیلمیشدیر. ۲۹ اوْکتوبر ۱۹۲۳-جو ایلده جومهوریت ائلان ائدیلمیش، آتاتورک یکدللیکله ایلک پرزیدنت سئچیلمیشدیر. ۳۰ اوْکتوبر ۱۹۲۳-جو ایلده ایسمت اینؤنو طرفیندن رئسپوبلیکانین ایلک حؤکومتی قورولموشدور. تورکیه جومهوریتی، "حاکیمیییت قئیدسیز شرطسیز میلّتیندیر" و "یورددا سوله، دونیادا سوله" ایدئولوژیک اساسلاری اوزرینده قورولموشدور.
۱۹۲۳–۱۹۳۸[دَییشدیر]
1927، 1931، 1935-جی ایللرده تبمم طرفیندن یئنیدن پرزیدنت سئچیلمیشدیر.
۱۵–۲۰ اوْکتوبر ۱۹۲۷-جی ایلده قورتولوش موباریزهسیندن و رئسپوبلیکانین قورولوشوندان بحث ائدن بؤیوک نیتقی، ۲۹ اوْکتوبر 1933-جی ایلده ده ۱۰-جو ایل نیتقینی سؤیلمیشدیر.
۲۹ ژانویه ۱۹۲۳-جو ایلده لاتیفه خانیملا ائولنمیش، بۇ ائولیلیک ۵ آوقوست 1925-جی ایلهدک داوام ائتمیشدیر. اوشاقلاری چوْخ سئون آتاتورک آفت (اینان)، سابیها (گؤکچئن)، فیکرییه، اولکو، نئبیله، روقیه، زهرا آدلی قیزلاری و مصطفی آدلی چوبان اوغلانی منوی اؤولادلیغا گؤتورموش، عبدالرحیم و احسان آدلی ایکی اوشاغی ایسه حمایهسینه آلمیشدیر.
فامیلییا قانونونا گؤره، ۲۴ نووامبر 1934-جو ایلده تبمم طرفیندن مصطفی کامالا «آتاتورک» فامیلییاسی وئریلمیشدیر.
فرانسیز و آلمان دیللرینی بیلیردی.
۱۰ نووامبر 1938 ساعت ۹:۰۵-ده توتولدوغو سیرروز خستهلیگیندن ایستانبولدا دولماباخچا ساراییندا وفات ائتمیشدیر. جنازهسی ۲۱ نووامبر 1938-جی ایلده موقتی اولاراق آنکارا ائتنوقرافییا موزئیینده دفن ائدیلمیش، مووزولئیی تیکیلدیکدن سوْنرا ۱۰ نووامبر 1953-جی ایلده اورایا کؤچورولموشدور.
اینقیلاب و اصلاحاتلار[دَییشدیر]
آتاتورک، تورکیهنی «مۆعاصیر مدنیت سویهسینه چیخارتماق» مقصدی ایله بیر چوْخ انقلاب و اصلاحاتلار حیاتا کئچیرمیشدیر. بونلار بئش آنا باشلیق آلتیندا توپلانا بیلر:
سیاسی ساحهده[دَییشدیر]
- مونارخیانین لغوی (۱ نووامبر ۱۹۲۲)
- تورکیهنین جومهوریت اعلان ائدیلمهسی (۲۹ اوکتوبر ۱۹۲۳)
- خیلافتین لغوی (۳ مارس ۱۹۲۴)
ایجتیماعی ساحهده[دَییشدیر]
- قادینلارا و کیشیلره برابر حاقلار وئریلمهسی (۱۹۲۶–۱۹۳۴)
- پاپاق و پالتار اینقیلابی (۲۵ نووامبر ۱۹۲۵)
- تکه، زاویه و توربهلرین باغلانماسی (۳۰ نووامبر ۱۹۲۵)
- فامیلیا قانونو (۲۱ ژوئن ۱۹۳۴)
- لقب و تیتوللارین لغوی (۲۶ نووامبر ۱۹۳۴)
- بینالخلق ساعت، تقویم و اوزونلوق اؤلچولرینین قبولو (۱۹۲۵–۱۹۳۱)
حقوق ساحهسینده[دَییشدیر]
- عوثمانلی مجلهسینین لغوی (۱۹۲۴–۱۹۳۷)
تحصیل و مدنیت ساحهسینده[دَییشدیر]
- تدریسین بیرلشدیریلمهسی (۳ مارس ۱۹۲۴)
- یئنی تورک الیفباسینین قبولو (۱ نووامبر ۱۹۲۸)
- تورک دیل و تاریخ قوروملارینین تشکیلی (۱۹۳۱–۱۹۳۲)
- اونیوئرسیتت تحصیلینین نظاملانماسی (۳۱ مئی ۱۹۳۳)
- اینجهصنعتده یئنیلیکلر
ایقتیصادی ساحهده[دَییشدیر]
- کندلیلردن آلینان اوندا بیر وئرگیسینین لغوی (۱۹۲۵)
- فئرمئر فعالیتینین تشویقی
- نومونوی فئرمئر تصروفاتلارینین قورولماسی
- صنایع تشویق قانونونون قبول ائدیلهرک صنایع اوبیئکتلرینین قورولماسی
- ۱-جی و ۲-جی توسعه پلانلارینین (۱۹۳۳–۱۹۳۸) تطبیق ائدیلمهسی، اؤلکهده یئنی یوللارین سالینماسی
اثرلری[دَییشدیر]
- تابییه مسئلهسینین حلی و امیرلرین سورئدی تاهریرینه دایر نئساییه
- تاکیمین مۆحاریبه تعلیمی (آلمان دیلیندن ترجومه-۱۹۰۸)
- جومالی اوردوگâهی - سوواری: بؤلوک، آلای، لیوا تالیم و مانئورالاری (۱۹۰۹)
- تابییئ و تاتبیکات سئیاهادی (۱۹۱۱)
- بؤلوغون موحاریبه تعلیمی (آلمان دیلیندن ترجومه-۱۹۱۲)
- ظابط و کوماندان ایله حسب حال (۱۹۱۸)
- نیتق (۱۹۲۷)
- وطنداش اۆچون مدنی بیلگیلر (۱۹۳۰)
- هندسه (۱۹۳۷)
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]
- آتا تورک سایتی آذربایجان تورکجهسینده Archived 2015-08-12 at the Wayback Machine.
- آتا تورک سایتی تورکیه تورکجهسینده
- http://www.ataturk.com
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, ISBN 978-1-58567-334-6, [۱]
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Webarchive template wayback links
- کیمسهلر
- تورکیهلی اینقیلابچیلار
- مصطفی کمال آتاتورک
- ۱۸۸۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۳۸-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ویدئو کلیپلری اولان مقالهلر
- Committee of Union and Progress politicians
- Critics of religions
- Deaths from cirrhosis
- Deputies of Ankara
- Dolmabahçe Palace
- Field marshals of Turkey
- Leaders of the Republican People's Party (Turkey)
- Legion of Honour recipients
- Macedonian Turks
- Members of the Special Organization of the Ottoman Empire
- Monastir Military High School alumni
- Ottoman generals
- Ottoman Military Academy alumni
- Ottoman Military College alumni
- Ottoman military personnel of the Balkan Wars
- Ottoman military personnel of the Italo-Turkish War


text:
اویان نیوز:
انور بؤروسوی
ائرمنیستان، گورجوستان، ایران، روسییا ایله یاناشی، باشدا آلمانیا اولماقلا بیر سیرا آوروپا دؤولتلری ده آذربایجان دؤولتینه قارشی یئنی تهدید تئکنولوژیسی ایله حرکت ائتمهیه باشلاییبلار. بو “آذربایجاندا میللی آزلیقلار” دوکتریناسیدیر. گویا آدی چکیلن دؤولتلرین بوتون پروبلئملری چؤزولوب و ایندی ده “آزسایلی آزلیقلارین حیمایهچیسی” وضعیتی ایله چیخیش ائدیرلر. بئله بیر استراتژینین اصلینده دیگر سببی آذربایجانی “فئدراللاشدیرماق” و بئلهلیکله ائرمنیستانین جوغرافییاسینی گئنیشلندیرمک کیمی اوزاق هدفلردیر.
بو دؤولتلرین استراتئژی مرکزلری ایدیعا ائدیرلر کی: “آذربایجان “ناخچیوان موختار رئسپوبلیکاسی” استاتوسونو قبول ائدیرسه، “آرتساخ” (داغلیق قاراباغ)، “لزگیستان” و “تالیشستان” موختار استاتوسلارینی دا تانیماغا مجبوردور”. بو یؤنده، تأسوفلر اولسون، آذربایجانلا استراتژی موتتفیق اولان گورجوستانین بیر سیرا عالیملری ده پروسئسه قاتیلیبلار. “قافقازشناسلیق” آدی آلتیندا همین پروسئسلر دوز ۲۳ ایلدیر داوام ائدیر.
“قافقاز ائوی” ائتنیک بؤلوجولوک ائوینه چئوریلیب
گورجوستانین باشکندی تیفلیسده آلمانیانین چئشیدلی فوندلارینین (بنیادلارینین) مالیییه دستگی ایله قورولان “قافقاز ائوی” مرکزی قافقاز خالقلارینین جوغرافییاسی، تاریخی، ائتنومهدنی دوزهنی، دیلچیلیگی و ادبیاتینی آراشدیرما ایله مشغول اولسا دا، سونوجدا بوتون بونلار ائله بیرباشا قافقاز خالقلاری آراسیندا درین اوچوروملارا سبب اولا بیلهجک پروسئسه چئوریلمکدهدیر. بو پروسئس دئمک اولار کی، ایندی قافقاز خالقلارینین تاریخ بویو بیرلیک و برابرلیک ایچیندهکی یاشام دوزهنینه قارشی وورولان سارسیدیجی ضربهلرله موشاهیده اولونور. آلمانیادان اولان ائتنوقراف (قومشناس) عالیم یوست هیپپئرت ” Caucasus Albaniya (قافقاز آلبانییاسی)” آدلی علمی آراشدیرمالاری ائله بونو ثوبوت ائدیر. گویا “قافقاز آلبانییاسی” تاریخی لزگی و لزگیدیللی خالقلارا مخصوصدور. بئلهلیکله ده “لزگیستان” ایدئیاسینین فورمالاشدیریلماسینا باشلانیلیب. اونونلا بیرگه پروژهده یئر آلان گورجو عالیمی زازا آلئکسیدزه آدلی بیر عالیم چالیشیر. ۳۵ ایلدیر قافقاز دیللری اوزرینده چالیشدیغینی بیلدیرن یوست هیپپئرت قئید ائدیر کی: “قافقاز آلبانییاسی تاریخی لزگیلره مخصوصدور”. بئلهلیکله آذربایجانین بالاکن، زاقاتالا، قاخ، شکی، ایسماییللی، اوغوز، قبل، شاماخی، خیزی، قوسار، خاچماز، شابران، سییزن، بردع، آغسو، گؤیچای، اوجار، کوردمیر، قوبا رایونلارینا قارشی اویدورما “لزگیستان” ایدئیاسی تطبیق اولونور.
“قافقاز ائوی” مرکزی بوتون بونلار آزمیش کیمی، قوزئی قافقازدا یاشایان قاراچای و بالکار تورکلرینین منشایینین تامامیله گورجو اولماسی …read more
From:: Oyan News


text:
جنوبی اوستیا
گونئی اوْستییا جومهوریتی (شابلون:Lang-os، گورجو: რესპუბლიკა სამხრეთ ოსეთი، سامخرت اوْستی) - گونئی قافقازدا یئرلَشن بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی، آوروپا اتفاقی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری طرفیندن و عئینی زاماندا بئینلخالق رازیلاشمالارا اساساً گورجوستانین اراضیسی کیمی تانینان مۆباحیثهلی بؤلگه. ۲۰۰۸-جی ایل ۲۶ آگوست تاریخینده روسیه فدراسییاسی، سپتامبرین ۳-ده ایسه نیکاراقوا طرفیندن موستقیل دؤولت کیمی تانینمیشدیر. ۲۰۰۹-جو ایل ۱۰ سپتامبر تاریخیندن ونزوئلا طرفیندن موستقیل دؤولت کیمی تانینیر.[۱] گونئی اوْسئتییا روسیه، نیکاراقوا و ونزوئلا استثنا اوْلماقلا، بۆتون باشقا دونیا دؤولتلری طرفیندن گورجوستانین ایالتی کیمی تانینیر. باشکندی سخینوالی شهریدیر.
گونئی اوْسئتییا موستقیللیینی ۱۹۹۰-جی ایلدهن اعلان ائدیب. گورجوستان حکومتی ایسه اوْسئتینلرین موستقیللیک ایستیینه اوْنلارین موختیت هوقونو لغو ائتمکله و اوْسئتینلرین یاشادیقلاری اراضییه اوْردو یئریتمکله جواب وئریب. بۇ گونئی اوْستییا مۆحاریبهسینه سبب اوْلدو. مۆحاریبه نتیجه سینده گونئی اوْسئتییا ده-فاکتو موستقیللیک الده ائتسه ده، اوْنون موستقیللیگی هئچ بیر دؤولت طرفیندن تانینمیردی. گورجوستانین ایکینجی دفعه گونئی اوْسئتییایا تجاووزو یئنیدن گونئی اوْسئتییا مۆحاریبهسینه سبب اوْلدو. روسیه نین دا اوْسئتینلرین طرفینده چیخیش ائتدیی مۆحاریبه گورجوستانین تماماً دارماداغین اوْلماسی ایله نتیجهلهندی. بۇ مۆحاریبهدن سوْنرا بیر نئچه اؤلکه گونئی اوْسئتییانین موستقیللیینی ده-یورو تانیدی.
تاریخی[دَییشدیر]
اوْسئتینلرین اصلهن آلانلاردان تؤردیی گومان ائدیلیر. اوْنلار اوْرتا عصرلرده بیزانس ایمپیراتورلوغوین تضییقی آلتیندا خریستیانلاشدیریلیب. موغوللارین ایشغاللاری دؤنهمینده اوْسئتینلر تاریخی اوْلاراق یاشادیقلاری دون چایی حؤوزهسیندن قووولاراق شیمالی قافقازدا مسکونلاشدیلار. بوراداکی اوْسئتینلرین بیر حیصّه سی (دیقور اراضیسینده) کاباردینلرین تأثیری ایله ایسلام دینینی قبول ائتدیلر. گونئیدا یئرلَشن کودار بؤلگه و ایسه بوگون گونئی اوْسئتییا آدلانیر. قوزئیدا یئرلَشن ایرون بؤلگه و ایسه حال-حاضیردا شیمالی اوْسئتییا اراضیسیدیر. قوزئی اوْسئتییا ۱۷۶۷-جی ایلده روسیه نین ترکیبینه قاتیلمیشدیر. گورجوستانین نظارتینده اوْلان گونئی اوْسئتییا ایسه ۱۸۰۱-جی ایلده، گورجوستانین روسیه نین ترکیبینه قاتیلدیغی ایلده بیرلشدیریلیب. گورجوستان ۱۹۱۸-جی ایلده موستقیللیینی الده ائتدیکدن سوْنرا گونئی اوْسئتییا دا گورجوستانین ترکیبینده قالدی، قوزئی اوْسئتییا ایسه همین واخت تئرئک سووت جومهوریتینین ترکیبینده اوْلدو. گورجو مئنشئویک حکومتی اوْسئتینلری بولشئویکلرله علاقهده اوْلماقدا اتهام ائدرک اوْنلاری تعقیب ائدیردیلر. ۱۹۱۸–۱۹۲۰ ایللرده اوْسئتینلر بیر نئچه دفعه گورجوستاندان آیریلماق اۆچون عصیانا قالخدیلار. سوْنونجو و ان گۆجلو عصیان ۱۹۲۰-جی ایلده باش وئردی، همین واخت گورجوستان اوْسئتینلره قارشی سخینوالییه بؤیوک بیر نظامی اوْردو گؤندردی. گورجولر قددارلیقلا عۆصیانی یاتیردیلار، اوْسئتین قایناقلرینین معلوماتینا گؤره بۇ زامان ۵٫۰۰۰ اوْسئتین گورجولر طرفیندن اؤلدورولموش، علاوه ۱۳٫۰۰۰ اوْسئتین ایسه آجلیق و نوخوشلوقدن دونیاسینی دییشمیشدیر.[۲] ۱۹۲۱-ایلده قیرمیزی اوْردو گورجوستانی ایشغال ائتدی. بۇندان سوْنرا یارانان گورجوستان سسرین ترکیبینده ۱۹۲۲-جی ایلده گونئی اوْسئتییا موختار ویلایتی یارادیلدی. بونونلا دا گورجولرله اوْسئتینلر آراسینداکی کونفلیکته سوْن قویولدو. بئله وضعیت ۸۰-جی ایللرین سوْنونا قدر داوام ائتدی. سووت حاکمیّتی دؤورونده گورجولرله اوْسئتینلر بیر-بیریله قارشیلیقلی آنلاشما و صۆلح شرایطینده یاشامیش، چوْخلو سایدا قاریشیق نیکاحلار میدانا گلمیشدیر. اوْسئتینلر اؤز یاشادیقلاری اراضیده اؤز دیللرینده دانیشیر، اوْسئتین دیلینده تحصیل آلیردیلار.
لاکین سووت حاکمیّتینین سوْنوندا، ۸۰-جی ایللرین سوْنوندان اعتباراً ایکی خالق آراسینداکی دۆشمهنچیلیک یئنیدن قابارماغا باشلادی. گورجولر اوْسئتینلری یاشادیغی اراضیلردن زورلا قووماغا باشلادیلار. بونا جواب اوْلاراق اوْسئتینلر ۱۹۸۸-جی ایلده گونئی اوْسئتییا خالق جبههسینی یاراتدیلار. ۱۹۸۹-جو ایلده گورجوستان عالی سووتی بۆتون گورجوستان اراسینده گورجو دیلینین یگانه رسمی دیل اوْلدوغونو اعلان ائتدی، ۱۹۹۰-جی ایلده ایسه بۆتون بؤلگه تشکیلاتلاری قانونسوز اعلان ائتدی. بۇ اوْسئتینلرین بؤیوک ناراضیلیغینا سبب اوْلدو، بونون آردیندان ۱۹۹۰-جی ایلین ۲۰ سپتامبریندا گونئی اوْسئتییا دموکراتیک جومهوریتی شوروی داخیلینده موستقیل اعلان اوْلوندو.[۳] دسامبر آییندا گونئی اوْسئتییادا مجلیس سئچکیلری کئچیریلدی. لاکین گورجوستانین میللتچی باشکانی زویاد قامساخوردییا (قئید ائدک کی، اوْنون اؤزو میللیتجه گورجو یوخ مقرل اوْلسا دا اؤزو قاتی گورجو میللتچیسی ایدی) بۇ سئچکیلری قانونسوز اعلان ائدرک سخینوالییه قوْشون گؤندریلمهسینی امر ائتدی. ۱۹۹۱-جی ایل ژانویهین ۵-ده گورجو اوْردوسوْنون سخینوالییه داخیل اوْلماسی ایله گونئی اوْسئتییا ساواشی باشلادی. گورجولر گونئی اوْسئتییادا بؤیوک داغینتیلار و قیرغینلار تؤرتسه ده، روسیه قوْشونلارینین و اوْسئتین کؤنوللولرینین کمکی ایله گونئی اوْسئتییا گورجولردن آزاد ائدیلدی. مۆحاریبهنین داوام ائتدیی بیر واختدا گونئی اوْسئتییانین غربینده ۲۰۰ نفرین اؤلومونه سبب اوْلان گۆجلو زلزهله باش وئردی. نهایت ۱۹۹۲-جی ایلده گورجوستان آتشکهسه راضیلیق وئردی. بونا گورجوستانین حربی اوْلاراق مۆحاریبهنی اۇدوزماسی یوخ، گورجوستانین اؤز داخیلیندهکی هرج-مرجلیک و روسیه نین تضییقی سبب اوْلموشدور. مۆحاریبه نتیجه سینده تخمیناً ۱٫۰۰۰ نفر حیاتینی ایتیردی، ۱۰۰٫۰۰۰ نفر اوْسئتین ایسه گورجولرین نظارتیندهکی اراضیلری ترک ائدرک شیمالی اوْسئتییایا مسکونلاشدیلار. اوْسئتین قاچقینلار همین اراضیلرده اساساً ایستالینین دئپورتاسییالاری زامانی اؤز توْرپاقلاریندان قووولموش اینقوشلارین توْرپاقلاریندا مسکونلاشدیلار کی، بۇ دا یئرلی اینقوشلارلا اوْسئتینلر آراسیندا یئنی قارشیدورمایا سبب اوْلدو. بۇندان باشقا ۲۳٫۰۰۰ گورجو گونئی اوْسئتییایا مخصوص اراضیلردن قووولدو.[۴] همین ایلدهن اعتباراً آتت-ین نظارتی آلتیندا سولهمراملی قوهلر بؤلگه دا خیدمت ائتمهیه باشلادیلار. همین سولهمراملیلارین اکثریتی روس قوْشونلاری ایدی. گورجوستاندا میخایل سااکاشویلینین حاکمیّته گلیشیندن سوْنرا گورجو-اوْسئتین موناقیشهسی یئنیدن حربی قارشیدورمایا چئوریدی. ۲۰۰۴-جو ایلین ژۇئن آییندان ائتیبرهن گورجو قوْشونلاری ایله اوْسئتین دؤیوشچولری و روس عسگرلری آراسیندا بیر نئچه دؤیوش باش وئردی. گورجولرین آماچ گونئی اوْسئتییادا مؤوجود اوْلان قارا بازارین فعالیّتینه تماماً سوْن قویماق و بۇ یوللا اوْسئتینلری اساس گلیر منبییندن محروم ائتمک ایدی. بیرده باشکند تبیلیسیده گورجولرین اوْیونجاق شکیلده قوردوغو گونئی اوْسئتییا حکومتی فعالیّته باشلادی. آگوست آیینا قدر داوام ائدن و چوْخلو سایدا اینسانین اؤلومونه سبب اوْلان دؤیوشلرده هئچ بیر طرف جدی اۇغور الده ائده بیلمهدی. آگوستون ۱۳-ده طرفلر آراسیندا آتشکس ایمضالاندی.[۵]
جوغرافییاسی[دَییشدیر]
گونئی اوْسئتییا قافقاز بولگه سی جنوبوندا یئرلشیر. اراضیسی ۳٫۹۰۰ km²-دیر. قوزئی اوْسئتییادان داغلار واسطهسیله آیریلیر، جنوبا طرف سرحدلری کور چایینا قدر اۇزانیر. گونئی اوْسئتییا بؤیوک اؤلچوده داغلیق اؤلکهدیر، اراضیسینین دئمک اوْلار کی، بۆتون حیصّه لری دنیز سوییهسیندن ۱٫۰۰۰ متر یۆکسکلیکده یئرلشیر. اراضیسینده یئرلَشن ان یۆکسک نقطه هوندورلویو ۳۹۳۸ متر اوْلان خالاتسا داغیدیر. داغلیق اراضی اوْلدوغوندان گونئی اوْسئتییادا اکینچیلیک ایشلری ایله مشقول اوْلماق چوْخ چتیندیر، اراضیسینین یالنیز ۱۰٪-i اکینه یارارلی ساحهلردیر.
سیاسی دۇروم[دَییشدیر]
اقتصادیاتی[دَییشدیر]
گونئی اوْسئتییانین اقتصادیاتی اساساً کند چیفتلیک (مزرعه)ندان عبارتدیر. کئچمیش دؤورده تیکیلمیش فابریکالارین اکثریتی ایشلمیر، ایشلک وضعیتده اوْلان فابریکالار ایسه اؤز گۆجلرینین ۵–۱۰ فایزی حجمینده فعالیّت گؤستریرلر. بۇندان باشقا، ۲۰۰۸-جی ایلده باش وئرمیش مۆحاریبه نتیجه سینده گونئی اوْسئتییا اقتصادیاتینا ۵۰۰ ملن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری حجمینده زیان دیمیشدیر.
اهالیسی[دَییشدیر]
موناقیشهنین باشلانماسیندان اوّل گونئی اوْسئتییا اهالیسینین اۆچده ایکیسی اوْسئتین، تخمیناً ۲۵–۳۰٪-i ایسه گورجولر ایدی. اؤلکه اراضیسینین شرق حیصّه سینده اساساً گورجولر، مرکز و باتی بؤلگه لاردا ایسه اوْسئتینلر سایجا اۆستونلوک تشکیل ائدیردیلر. قوزئیدا یئرلَشن داغلیق اراضیلرده اهالی چوْخ سئیرک شکیلده مسکونلاشمیشدی. ۲۰۰۲-جی ایلده گورجوستاندا کئچیریلمیش اهالینین سیاهییا آلینماسیندا گونئی اوْسئتییا ایشتیراک ائتمدییندن اوْنون اهالیسینین دقیق سایینی تعیین ائتمک چتیندیر. تخمینی دَیَرلهندیرمهلره گؤره ۲۰۰۷-جی ایلده گونئی اوْسئتییادا ۴۷٫۰۰۰ ائتنیک اوْسئتین و ۱۷٫۵۰۰ ائتنیک گورجو یاشاییردی.[۶] لاکین ۲۰۰۸-جی ایلدکی مۆحاریبهدن سوْنرا گونئی اوْسئتییانی دئمک اوْلار کی، بۆتون گورجو میللیتیندن اوْلان شخصلر ترک ائتدیلر. تخمیناً ۵۰۰ نفر بۇ مۆحاریبهده هلاک اوْلدو. بئلهلیکله گونئی اوْسئتییانین ۲۰۰۹-جو ایلده اهالیسینین سایی ۵۴٫۵۰۰ نفر کیمی ائندی. لاکین روسیه حکومتینین گونئی اوْسئتییایا ۶۰۰ میلیون دوللار اینوئستیسییا یاتیرماق لاهییهسی و بورانین تهلوکسیزلیینی قوروماق اۆچون ۳٫۷۰۰ نفر عسگردن عبارت دایمی کونتینگئنت گؤندرمهسی بعضی اوْسئتین قاچقینلارین گئری قاییتماسینا سبب اوْلموشدور.[۷] روسیه قایناقلری گونئی اوْسئتییا اهالیسینین ۸۰٫۰۰۰ نفره کیمی قالخدیغینی دئسهلر ده، بۇ رقهملرین شیشیردیلمیش اوْلدوغو دوشونولور.
ایستینادلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ونزوئلا آبخازییا و گونئی اوْسئتییانی موستقیل دؤولت کیمی تانیییب. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-09-20. یوْخلانیلیب2016-11-03.
- ↑ بئینلخالق بحران قروپونون گونئی اوْسئتییا حاقیندا هئساباتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-06-30. یوْخلانیلیب2016-11-03.
- ↑ گورجو-گونئی اوْسئتین موناقیشهسینین کرونیکاسی
- ↑ هومان ریگهت Watch. اوْسئتین-اینقوش کونفلیکتی
- ↑ تبیلیسیده دیلخورچولوق
- ↑ گورجوستانین گونئی اوْسئتییا توپونیمی قئیدلری. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-02-21. یوْخلانیلیب2016-11-03.
- ↑ روسیه گونئی اوْسئتییایا ۲۰۰ میلیون دوللار فوری یاردیم آییریر


text:
بی واقت آرامئزدان گیدن توركمن حالقی نئنگ گرچك اوغـلی
آنناقوربان قلیچ تقانی نئنگ یاغتی حاطئراسئنا
1998–نجی یئلیئنگ ژوئن آیینگ 10- نینا توركمنینگ ادرمن اوغلی آنناقوربان قلیچ تقانی آرادان چیقدی. اول مرحوم بوتین عمرونی توركمن حالقی نینگ مدنیتینی و دیلینی اؤسدورمکده جانی- تنی بیلن آلادا ادیپ گلدی. باریپ یاشلیق دؤوریندن باشلاپ گنبدقابوس دا „زهره- طاهیر“ یالی تئاترلاری یولا قویوپ، بو اوغوردا بار بولان اوقیبینی ایلینه حؤدورلأپدی. 1960- نجی ییللاردا گورگن رادیوسی نینگ آچیلماغی بیلن، ایلكینجی رادیو ایشگأرلریندن بولان مرحوم قلیچ تقانی، توركمن دیلی و مدنیتی نینگ اؤسمگینده هم اونی اؤسدۆرمکده، سینه سینی قالقان ادیپ، دوشمانینگ آبای- سیاساتیندان چكینمأن، آریامهرینگ حاوپسوزلیق قوللوغی بولان „ساواك“ ینگ قیسیشلارینا قارامازدان میللی مدنیتیمزی اولی ایله یایماقدا باتیرغای چیقیشلار ادیپ گلدی. مرحوم آنناقوربان قلیچ تقانی 1350- نجی ییلینگ گویزونده ییگریمی سانی اگیندیشی بیلن ساواك ینگ زندانیدا قیناغ آستینا چكیلدی، اندامینا آغیر شكست یتدی. اما اول یری گلنده آیتجاق سؤزونی مردلرچه آیدیپ گلن ییگیتدی. 1357- نجی ییلینگ بهمن آییندا گنبدقابوس ینگ پیشاهنگی سالونیندا تریبونا گچیپ ظالیم پادشالیق رژیمی نینگ گورگن رادیوسی بیلن حالقیمیزا نأحیل باسغی ادیأندیگینی آچیقدان-آچیق اورتا آتیپ، بو رادیو ایستگاه نینگ كوممت قاویزه گچریلمگینی ماصلاحات بردی. 1367- نجی ییللاریندا گورگن رادیوداسیندا بیله ایشلشمك، اونونگ داشیندان بیرنأچه دكومنتال فیلملرده اورتاق ایش آلیپ بارماق مانگا میسر ادیپدی. مرحوم قلیچ تقانی،“ توركمن دأبی“ و “ گؤزل“ دیین فیلملرده اساسی رولی یرینه یتردی. شول دؤورده آننا گونلری افیره بریلیأن“سأحرنینگیز شاولی بولسون“ آدلی برنامه دا، یورتداقی یاغدایا تانقیدی دوشونجه بیلن سین ادیپ، اخلاقی تئمالار اساسیندا قیزیقلی گپلشیک تاییارلایاردی. ایل آراسیندا بار بولان اولی حورماتی سبأپلی اول حایسی اوبا بارسا اونگا بوتین قافیلار آچیقدی، ایل اونی گولر یوز بیلن قارشی آلیاردی. اؤز اؤیی بولسا میداما باغشی- سازاندالاردان هم یازیجی شاهیرلاردان دولودی، سفره سی دا، ادیل گؤونی یالی آچیقدی. ادبیات عألمینده یانیپ- كؤین انسان حؤكمینده، آننا قوربان، توركمنصأحرانینگ بللی شاهیری ستار سوقی نینگ كتابینا سؤزباشی یازیپ، اونونگ ایل آراسیندا یایراماغیندا، شئیله- ده آلتی سانی كاست دن عبارات بولان توركمن حالق آیدیملار توپاری نینگ رادیونینگ آرشیوندان آلیپ، اونگا دوشوندیریش یازیپ ایله حؤدورلمگینده كؤپ آلادا ادیپدی. سؤور آقامیز آنناقوربانینگ اؤرأن ایر آرامیزدان چیقماغی بیزی دیسنگ قیناندیردی، اول هنیز-هنیز گركلیدی، نأدرسینگ تاقدیرا چأره یوق.
آ. گلی- سوئد


text:
پیامک ترکی آذری سری اول
توتولوپدی اورگیم، قلبیمه اوت سالدی فلک
گوزیمی آتدی کؤزه شادلیغیمی آلدی فلک
قفسه سالدی بو غم، بوغدی داریخدیردی منی
منی سیندیرماقینان اوز سازینی چالدی فلک
عومور گچدی بیر شاد اولوب گولمه دیم
غم توزونی اورگیمدن سیلمدیم
گورچین تک بیر قوشوموش جوانلیق
نجه گلدی نجه گتدی بیلمدیم
ایستیرم گوزلریوین نقشینی تصویره چکم
نینیم سنسیز عزیزیم ینه دنیاده تکم
سن منیم نازلی گولوم سن گوزلیم دردین آلیم
اوزون انصاف ایله سنسیز نجه دنیاده قالیم؟!
آغلارام آخشام اولان وقتیده سنسیز گوزلیم
تک قالان دونیادا سن آغلاما منسیز گوزلیم
سن منیم نازلی گولوم سن گوزلیم دردین آلیم
اوزون انصاف اله سنسیز نجه دونیاده قالیم
بیر قوشام غملر یوروب، گزمکده خوش گلمیر منه
باده لر بیر بیر دولور، ایچمکده خوش گلمیر منه
غملروندن بیر زمان شاهلیق ادردیم عالمه
سن گدن گونن بری، غملر ده خوش گلمیر منه
عطریوی الریدم هر سحر یللره اَسَنده سوگیلیم
ایل گلیپ آیلار گچیپ گونلرده خوش گلمیر منه
گوزلیم گوزله منی من سنی چوخ گوزلمیشم
یئره توشموش توکوی عالمه من ورممیشم
چوخ قالیب آیری ولی آیری کسه باخمامیشام
آیرلیق دان آجی بیر شربتی من ایشممیشم
غم آغاجی بیزه کولگه سالماسین
عشقین غمی صبریمیزی آلماسین
من چکمیشم بو انتیظار چتیندی
هچ عاشیقین گوزی یولدا گالماسین
اگر من نقاش اولام دونیانی زندان چکرم
اولومی- آیرلیقی-حسرتی پشمان چکرم
اگر من صیاد اولام ، سن کیمین جیران اودونا
اوره گی پاره ادیب عشقیوه هیجران چکرم
بیچاره گوزوم هر گئجه سن سیز باخار آغلار
قان یاشیله اولدوزلارین بیر بیر سایار آغلار
سن آیریغیلی خوشلادون اما گئجه گوندوز
دفترده قلم شرح فراقون یازار آغلار
بیز جفا چوخ چکمیشیک، زندان بیزه میخانه دی
بیز اسیدلر ایشمیشیک، الکل بیزه نوشابه دی!
دوسلارین جانی ساغ اولسا...دونیا بیزه گولخانه دی
چاتار هیجران گئجه سی صبح وصاله گوزلیم
تلسیب سالما منی فکر و خیاله گوزلیم
درد هیجرانه دوشوب منده طبیب آختاریرام
نجه صیاد دوشر صید غزاله گوزلیم
آیریلق قصه سی چوخدان یازیلیب آلنمزا
هیجر الیندن قاچارام آیری دیاره گوزلیم
گجه منیم گونوز سنین، آجی منیم شیرین سنین
گوللر سنین تیکان منیم،آباد سنین ویران منیم
شادلخ سنین نیسکیل منیم،گوزل سنین چرکین منیم
هرشی سنین هئج لر منیم، دونیا سنین سنده منیم
گنه آغلاتدی منی خان چوبانین آغلاماسی
سارانین سللره بل باغلاماسی
واردی هر بیر یارانین مرحمی تاپسان طبیبین
نجه درمان اولاجاخ اولسا طبیبین یاراسی
گجه لر آیه باخیب من سنی یاد ایله میشم
صبحه جان یاتمامیشام فکروخیال ایله میشم
گه یاتوب گه اویانوب بیله خیال ایله میشم
من باخان آیه خدایا گوره سن یاردا باخیر...؟
منی دیندیر گوزلیم داغلی اورک دادَه گئلیپ
شیرینین داغ یاراسی بیرده بو فرهاده گئلیپ
منی دیندیر کی شفادیر منه او نازلی سسین
او گئچـن گونلریمیز گور نئــجه فریاده گئلیپ
ﮔﻮﺯﻟﯿﻢ ﺳﺎﻟﻤﺎ ﮔﻮﺯﻭﻧﻦ ﻣﻨﯽ ﺑﯿﮕﺎﻧﻪ ﮐﯿﻤﯽ
ﺳﻮﯾﺮﻡ ﻣﻦ ﺳﻨﯽ ﺑﯿﺮ ﻋﺎﺷﻖ ﺩﯾﻮﺍﻧﻪ ﮐﯿﻤﯽ
ﻧﻪ ﺍﻭﻻﺭ ﺷﻤﻊ ﺍﻭﻻﺳﺎﻥ ﻋﺎﻟﻤﻪ ﺳﻦ ﻧﻮﺭ ﺳﺎﻻﺳﺎﻥ
ﻣﻨﺪه ﻫﺮ ﮔﻮﻥ ﺩﻭﻻﻧﺎﻡ ﺑﺎﺷﯿﻮه ﭘﺮﻭﺍﻧﻪ ﮐﯿﻤﯽ
من جهانی ورمرم بش گون جهاندار اولماغا
دلخوشم دائم رفیق عشقینده بیمار اولماغا
مدرکیم ثابت اِدیبدی اِتدیگیم پیمانلارا
عاشقم دنیادا دوستون ساتمیان اوغلانلارا
دولدور پیاله نی وئر ایچیم، چوخ یوبانمیشام
ایللر بویو بو جامیدن اوتری دولانمیشام
گورجک سنی ، تمام وجودوم سن اولموسان
سنسیز ولی ، اوزومده اوزومدن تالانمیشام
سنلی گونش لریم منی ایزلیر آداخلی تک
نئیلیم من عاشقم ، سنی تکجه اینانمیشام
عشقیم یالان دئییر منی بیگانه سویله مه
مجنون کیمی دالینجا گزیب چوخ دولانمیشام
سنسن منیم ازل سوزومون سون حکایتی
سن ناز ائله ، کی من سوزوم اوسته دایانمیشام
طاقتیم یوخدی منیم /آتش هیجرانه گوزل
بوندان آرتیق المه قلبیمی ویرانه گوزل
چرخی سینسین فلکین قویمادی گولسون اوزومی
ایلییب گور نجه مندن سنی بیگانه گوزل
ساقی دولانیم باشیوا پیمانه دولاندیر
اخم ایلمه ناز ایلمه مستانه دولاندیر
مال ایستمیرم طالب شهرت دییرم من
یا رب قالان اوقاتیمی مردانه دولاندیر
سن آغلارسان گولوم منسیز ، من گولمرم اینان سنسیز
گولک بیرلیک،ا ولاق غمسیز ، نه سن منسیز، نه من سنسیز
آتـــــــــانین تکجه آدی، کُلِ بو دونیایه دیَر
آتـانین بیر باخیشی مُلک سولیمانه دیَر
آتـا بیر گولدو، گولوستاندا اونا تای اولماز
آتانین عطری بوتون باغ و گولوستانه دیَر
سایارام گونلری سنسیز باشا چاتماز گوزلیم
آغلارام صبحه کیمین غصه قوتارماز گوزلیم
سن اولان یرده فقط من خوشم عالم ده گولوم
سنسیز عالم منه بیر لحظه خوش اولماز گوزلیم
هر کیمه دوست ددیم دشمن جان اولدی منه
دشمن اوز بختیمیدور ایندی عیان اولدی منه
ای خسته قوش آواره گزیرسن بو دیاری
زندان دی قفس دی چمن و باغ و بهاری
بختین کاپیسی ایندی قفلانسا داریخما
هر بیر قفلین واردی طبیعتده آچاری
فانوسا نه حاجت او زمان کی گونوز اولسا
اینسان اوزی بیر کعبه دیر اعمالی دوز اولسا
هر قلبیده آیینه کیمین اولماسا لکه
گر یاخجی گزیب آخداراسان اوردادی مکه
صبر ایله کونول محنت هیجرانه تلسمه
درد اهلی یتر صبر ایله درمانه تلسمه
یوسیفده زلیخانی محبت له سویردی
سالدیردی زلیخا اونی زیندانه تلسمه
دنیایه وفا ایلمه چوخ آغلاما کونلوم
دنیا نه وفا قلدی سلیمانه تلسمه
کام آلمیاجاخ آیریلیغا باعث اولانلار
عاشق چاتاجاغ سوگیلی جانانه تلسمه
قورخورام غملی سوزوم سینه ده خاموش اولسون
سرنوشتیم کیمی عشقیم ده فراموش اولسون
ساقی سیز باده یاپیشمیر منه ای باده ساتان
ایکی پیمانه گتیر با هم ایچک نوش اولسون


text:
کابراس
کابراس (ایتالیاجا: Cabras, Sardinia) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۹۰۰۴ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۶ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و ساردینیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ All demographics and other statistics: National Institute of Statistics (Italy) (Istat).
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cabras, Sardinia»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کابراس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
پروکلوپرازین
پروکلوپرازین (آیوپاک آدی: 2-chloro-10-[3-(4-methyl-1-piperazinyl)propyl]-10H-phenothiazine, اینگیلیسجه: Prochlorperazine, روسجا: ПpoxлopпepaзиH) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۳۷۳٫۹۴۳ دیر. متابولیسمی قاراجییرده باش وئریر. پروکلوپرازین آغری کسیجی و آنتی سایکوتیک اۆچون ایستیفاده اوْلونور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- دواء کیرلیلیغی
- اؤن دواء
- فارماکولوژی
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده پروکلوپرازین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آنتونیو قوترش
آنتونیو مانوئل دی اولیوِیرا قوتِرِش (پورتوقالجا. António Manuel de Oliveira Guterres) - دوغوم: ۳۰ آوریل ۱۹۴۹، ليسبون) پورتوقاللی سیاستچی و دیپلومات، ۱۹۹۲دن ۲۰۰۲ ایلینه قدر پورتوقال سوسیالیست حزبینین باشچی سی، ۱۹۹۵ و ۲۰۰۲ ایللری آراسیندا پورتوقالین باش وزیری، ۱۹۹۹ و ۲۰۰۵ ایللری آراسیندا میلتلرآراسی سوسیالیست تشکیلاتینین پرزیدنتی، و ۲۰۰۵دن ۲۰۱۵جی ایله دک بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باش کومیسِری اولوبدور. ۲۰۱۶ آوریل آییندان پورتوقال حکومتی سؤزجوسو اولدو، و ۲۰۱۶ جی ایل اوکتوبر آیی نین ۵یندن بان کیمون دان سونرا بیرلشمیش میللتلر تهلوکه سیزلیک (امنیت) شوراسینین سس وئرمه سینه گؤره، بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین باشچیسی سئچیلدی و ۲۰۱۷ ایلین ژانویه آیی نین بیریندن ایشینی رسمن باشلادی.


text:
۱۹۴۴ (میلادی)
میلادی ۱۹۴۴-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ دؤردونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ سپتامبر - بولغاریستان فاشیزمدن آزاد اولونموشدور.
- ۷ نوْوامبر - فرانکلین رۇزولت دؤردونجو دفعه آبش رئیس جومهورو سئچیلدی.
- ۴ دسامبر - آلبانی خالق جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
- ۳۱ ژولای - آنتوان دو سنتاگزوپری، فرانسه لی یازار و خلبان، بالاجا شاهزاده نین یازاری
- ۳ مئی - ۳ مئی تۆرکچولوک بایرامی اوْلاراق اعلان ائدیلدی.
- ۳ دسامبر - یوناندا کومونیستلرله شاهچیلار آراسیندا یونان ایچ ساواشی باشلاندی.
- ۲۵ آقوست - پاریس فاشیست ایشغالیندان آزاد ائدیلمیشدیر.
- ۲۳ آقوست - ایکینجی دونيا موحاریبهسی: مارسل شهری آزاد ائدیلمیشدیر.
- ۲۲ مارس - ایکینجی دۆنیا ساواشی: مونت کاسینوداکی آلمان مۆقاویمتی قیریلدی.
- ۲۱ سپتامبر - سانمارینو آنتیهیتلر ائتیلافینا قوشولموشدور.
- ۲۱ آوریل - فرانسهده قادینلارا رأی حاقّی وئریلدی.
- ۱۷ ژانویه - مونت کازینو دؤیوشو: ایکینجی دۆنیا ساواشینین ان اۇزون و قانلی دؤیوشلریندن بیری باشلاندی.
- ۱۴ نوْوامبر - آخیسقا تۆرکلرینین آخیسقادان سۆرولمهسی.
- ۱۳ سپتامبر - چان کای شی چینین رئیسجومهورو سئچیلمیشدیر.
- ۱۰ ژانویه - نوری دمیرآغین دۆزلتدیگی تۆرک مۆسافیر اوْچاغی ایلک اۇچوشونا چیخدی.
- ۱۰ دسامبر - شوروی و فرانسه آراسیندا قارشیلیقلی کؤمک و امکداشلیق حاقّیندا آنلاشما ایمضالانیب.
- ۱۰ آقوست - ایکینجی دونيا محاربهسی: آمریکا اوردوسو گوامداکی سون ژاپون قوهلرینی مغلوب ائتدی.


text:
آذربایجان جومهوریتی
آذربایجان جۇمهۇریتی و یا رسمی آدی آذربایجان رِسپوبلیکاسی (Azərbaycan Respublikası)، گونئی قافقازدا دؤولت، خزر دنیزی حوضهسینده یئرلشیر. قوزئیدان روسیه (داغیستان)،[۶] گورجوستان، باتیدن ائرمنیستان، گونئیدان ایران و تورکیه ایله همسرحددیر.[۷] آذربایجانین آنکلاوی اوْلان ناخچیوان موختار جومهوریتی ائرمنیستانلا قوزئی-شرقده، تورکیه ایله باتیدن همسرحددیر. باشکندی باکی شهریدیر. آذربایجان اراضیسینین بیر حیسهسی ائرمنیستان طرفیندن ایشغال ائدیلیب.[۸]
۲۸ مای - جومهوریّت گونو ۱۹۱۸-جی ایلده موسلمان شرقینده ایلک مجلیسلی جومهوریت اوْلان آذربایجان خالق جومهوریتینین یاراندیغی گوندور. ۳۰ آقوست ۱۹۹۱-جی ایلده شوروی ترکیبینده موتفیق جومهوریت وضعیتینده اوْلان آذربایجان جومهوریتینین عالی سووئتی «آذربایجان جومهوریتینین دؤولت موستقیللیگینین برپاسی حاقیندا» دئکلاراسییا، ۱۸ اوْکتوبر ۱۹۹۱-جی ایل تاریخینده ایسه «آذربایجان جومهوریتینین دؤولت موستقیللیگی حاقیندا»، آنایاسا آکتی قبول ائتدی. بۇ تاریخ مۆعاصیر آذربایجان دؤولتینین موستقیللیگینین برپاسی گونو ساییلیر.
حاضردا آذربایجان قدیم تاریخ و مدنیت ارثینه مالیک دونیوی و اونیتار دؤولت اوْلوب، اتنیک آذربایجان چوخلوغونا صاحب اؤلکهدیر. آذربایجان یئددی موستقیل تورک دؤولتیندن بیریدیر. رئسپوبلیکانین ۱۵۸ اؤلکه ایله دیپلوماتیک موناسیبتی واردیر، ۳۸ بینالخلق تشکیلاتین عضوودور.
آذربایجان گوام و کیمیوی سلاحدان ایستیفاده قاداغاسی تشکیلاتلارینین تأسیسچیلریندن بیریدیر. ۱۹۹۳-جو ایلین سئپتامبریندان موستقیل دؤولتلر بیرلیگینین عضوودور. ۹ مای ۲۰۰۶-جی ایلده آذربایجان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین یئنی یارادیلان اینسان حاقلاری کومیتهسینه عضو سئچیلیب. صلاحیتلی نمایندهلیک ۱۹ ایول ۲۰۰۶-جی ایلدن باشلاییب. آذربایجان همچینین بیلشمیش میلتلر تشکیلاتی، اوروپادا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی، اوروپا شوراسی و ناتونون سوله نامینه طرفداشلیق پروقرامینین عضوودور. بوندان علاوه اؤلکه بیرلشمهینلر حرکاتی، بینالخلق تیجارت تشکیلاتی و بینالخلق الکترورابیطه اتفاقیندا موشاهیدهچی وضعیتینه مالیکدیر.
بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی باش آسامبلئیاسیندا ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۱۱-جی ایل سئچکیلری زامانی آذربایجان ۱۵۵ سس توپلایاراق ۲۰۱۲–۲۰۱۴-جو ایللر اۆچون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسینین ۱۰ غئیری-دایمی عضووندن بیری سئچیلیب.[۹]
ائتیمولوگییا[دَییشدیر]
آذربایجان سؤزونون منشأیی مؤوضوسوندا چوْخ دییشیک گؤروش وار. بۇنلارین آراسیندا قاباقدا گلن گؤروشلر بۇنلاردیر:
- کؤهنه آسلارین آدیندان قایناقلانیر و «آسر یوردو» دئمکدیر.[۱۰]
- آذر، کؤهنه تۆرکجهده «یوکسک»، «زنگینلرین یئری» اولاراق کئچر.
- اهمنیلر ایمپئریاسیندا قوبئرناتورلوق ائتمیش و بؤیوک ایسکندر طرفیندن فتحیندن سوْنرا وظیفهسینه داوام ائتمیش آتروپاتین آدیندان.[۱۱] قایناقلانیر. آتروپاتین آدینا ایستینادا بۇ بؤلگهیه آتروپاتئنا آدی وئریلمیشدیر و آذربایجانین آدی بورادان قایناقلانمیشدیر.
- دیگر بیر گؤروشه گؤره ایسه او بؤلگهده بؤیوک بیر دؤولت قورموش اوْلان و خزر گؤلونه ده آدینی وئرن خزرلرین (کازار، کوزار، خازار) آدیندان قایناقلانیر.[۱۲]
تاریخ[دَییشدیر]
آنتیک ائرا[دَییشدیر]
داش دؤورو آذربایجاندا ۲ میلیون ۷۰۰ مین ایل بوندان اؤنجه باشلایاراق ائرامیزدان اول ۴ مین ایللیگیه قدر داوام ائتمیشدیر. داش دؤورو اوچ مرحلهدن – پالئولیت دؤورو (قدیم)، مئزولیت دؤورو (اورتا) و نئولیت دؤوروندن (یئنی داش دؤورو) عبارت اوْلموشدور. تخمیناً ۷۰۰ مین ایل اول اینسانلار اود الده ائتمیی اؤیرهنهرک، اؤزلرینی سویوقدان قورونماغا، یئمک بیشیرمک، امک آلتلرینی دوزلتمهیه باشلادیلار. ۴۰۰–۳۰۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ایبتیدایی اینسانلارین تکامولونده یئنی مرحله باشلانیر.
۳۰–۱۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا سون پالئولیت دؤورو مؤوجود ایدی. اینسانلار آرتیق یالنیز ماغارا و زاغالاردا دئییل، همچینین موختلیف چای وادیلرینده تیکدیردیکلری یاشاییش مسکنلرینده مسکونلاشماغا باشلاییرلار. محض بۇ دؤوره قبیلهلرین فورمالاشماسی، ایلکین اینجسنت و اعتیقادلارین (سیتاییش، عیبادت) یارانماسی تصادف ائدیر. امک آلتلری بۇ زامان یالنیز داشدان دئییل، همچینین موختلیف حئیوان سومویوندن ده ایستحصال ائدیلیردی.
مئزولیت آذربایجاندا ائر. او. ۱۱–۸ مین ایللیکلری ایحاطه ائدیر. آرتیق بۇ دؤورده اکینچیلیک و حئیواندارلیغین ایلکین فورمالاری یارانیر. بۇ دؤور باشلیجا اولاراق قوبوستانداکی قایا اوستو رسملر و آرخئولوژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلیب. یئر اوزونده ایبتیدایی اینسانین ان زنگین «موزئیلریندن» بیری ساییلان بۇ اراضیده آلتی مینهجن قایا اوستو رسم و اونا یاخین قدیم اینسان دوشرگهسی آشکار ائدیلمیشدیر. بۇ رسملرده او دؤورکو آداملارین مشغولیتی، امک فعالیتی، اوو و بالیقچیلیق صحنهلری، آیین و ائتیقادلاری اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آرخئولوژی ماتئریاللار و رسملر ثوبوت ائدیر کی، آرتیق بۇ دؤورده اینسانلار اوخ و کاماندان ایستیفاده ائتمگی بیلیردیلر.
تونج دؤورو آذربایجاندا ائر. او. ۴–۱ مین ایللیکلری ایحاطه ائدیر. طایفه و قبیله اتفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ عرفهده باشلانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دورمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا، مئسوپوتامیا و قوزئی قافقازلا تیجارت و دیگر علاقهلر یوکسلن خطله توسعه ائدیر. آذربایجاندا تونج دؤورو کور-آراز آرخئولوژی مدنیتینه عایید تاپینتیلار اساسیندا دریندن اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل، همچینین گونئی و قوزئی-شرقی قافقازی و کیچیک آسییانین شرق اراضیلرینی ده ایحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یومشاق میسی خصوصی سوبالاردا اریدیب اونو قالایلا قاتیشدیراراق تونج الده ائتمگی اؤیرنیردیلر. تونج میسدن داها برک اوْلدوغونا گؤره تئزلیکله امک آلتلری، سلاح و بزک اشیالاری محض بۇ ماتئریالدان حاضیرلانماغا باشلانیر. بۇ دؤوره همچینین اکینچیلیکلهده صونعی سووارما سیستمینین فورمالاشماسی، باغچیلیق تصروفاتینین تکامولو، حئیواندارلیقدا هم ایری، هم ده خیردا بوینوزلو حئیوانلارین ساخلانماسی، آتچیلیق آیتی سۆرعتله اینکیشافی تصادف ائدیر. صنعتکارلیقدا مئتال ایشلهمه، زرگرلیک، موختلیف نؤو پارچا ایستحصالی و توخوجولوق کیمی یئنی ساحهلر فورمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تونج دؤورونده (ائر. او. ۳–۲ مینایللیگین ۱-جی یاریسی) مؤحکم مۆدافیعه ایستحکاملی ایری یاشاییش منطقهلری عمله گلیر. بۇ منطقهلردهکی یاشاییش ائولری، بیر قایدا اولاراق دوزبوجاق فورماسیندا اوْلوب بیر نئچه اوتاقدان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره موختلیف طایفه ایتیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسیندا ساواش و حربی موناقیشهلرین گئنیش ووسعت آلماسی تصادف ائدیر.
فئودال دؤورو[دَییشدیر]
ائرامیزین ۳–۱۸-جی عصرلری آذربایجان تاریخینده اوْرتا عصر و یا فئودالیزم دؤورو کیمی معلومدور. تدقیقاتچیلار بیر قایدا اولاراق بۇ دؤورو اوچ اساس مرحلهیه بؤلورلر. ۳–۱۰ یوزیللیکلر ائرکن اوْرتا عصرلر، ۱۱–۱۵-جی عصرلر کلاسسیک فئودالیزم و ۱۶–۱۸-جی عصرلر سون فئودالیزمدیر. بۇ دؤورده تصروفاتین اساس فورمالاری اکینچیلیک، حئیواندارلیق و صنعتکارلیق اوْلموشدور. همین مدت اوْرتا عصر شهرلرینین یوکسلیشی و چیچکلنمهسی دؤورودور. اونلار هم سیاسی و اینضیباطی مرکزلر اوْلماقلا یاناشی، هم ده اقتصادیات و تیجارتده، مدنی، علمی و دینی حیاتدا موهوم رول اوْیناییردیلار. ۳–۷-جی عصرلردهکی آذربایجان تاریخی بیلاواسیطه ایران ساسانی ایمپئریاسی (۲۲۴–۶۵) ایله باغلی ایدی. ساسانیلرین سوْنونجو شاهینشاها ۳-جو یزدگیرد (۶۳۲–۶۵۱) عربلرین یوروشلرینین قارشیسینی آلماق مقصدیله واراز-قریقورا حربی یاردیم مقصدیله موراجیعت ائدیر. آلبان اوردوسو باشیندا واراز-قریقورون اوْغلو جاوانشیر دورور. ۶۳۰–۶۴۲-جی ایللرده او عربلره قارشی مۆحاریبهلرده ایشتیراک ائتمیش، ۶۳۷-جی ایلده کادیسیاداکی دؤیوشده گؤستردیگی شوجاعته گؤره ۳-جو یزدگیرد طرفیندن موختلیف موکافات و هدیهلرله تلطیف ائدیلمیشدیر. ۱۵-جی یوز ایللیگین ایکینجی یاریسیندا اردبیل و اونون اطراف اوستانلرینین یوکسلیشی باشلانیر. بۇ اراضیدهکی توْرپاقلار شیخ صفیالدین اردبیلینین (۱۲۵۲-۱۳۳۴) واریثلری طرفیندن ایداره ائدیلیردی. اونلار و طرفدارلاری ایسلامین شیعه مذهبینی قبول ائتمیش و اون ایکی شیعه ایمامینا عبادت ائدیردیلر. بۇ سببدن اونلار باشلارینا اون ایکی زولاقلی چالما تاخیردیلار. محض بونا گؤره ده اونلارا صفویلرله یاناشی، هم ده قیزیلباشلار دا دئییردیلر.
قاجارلار — ۱۷۹۶ و ۱۹۲۵-جی ایللر آراسیندا ایران و آذربایجاندا حاکمیتده اوْلموش تورک سولالهسیدیر. قووانلی تورک طایفهسیندن اوْلان قاجارلار، مونقول ایشغالی زامانلاریندا ایروان اطرافیندا کؤک سالمیشلار و صفوی سولالهسینی آذربایجاندا و ایراندا حاکمیته گتیرن یئددی قیزیلباش-تورک طایفهلریندن بیری اوْلموشلار.
یئنی دؤور[دَییشدیر]
۱۸۰۱-جی ایلده روس ایمپئرییاسی شرقی گورجوستان اراضیلرینی اؤزونه بیرلشدیرهرک قافقاز جانیشینلیگینی یارادیر. بونون آردینجا ۱۸۰۲-جی ایلده روس گئنئرالی P.D.Sisianov آذربایجانی روسیایا قاتماق مقصدی ایله حربی عملیاتلارا باشلاییر. ۱۹-جو یوز ایللیگین ۲-جی یاریسیندا قوزئی آذربایجانین اقتصادی حیاتی روسیادا کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله سیخ علاقهلی ایدی. بۇ باخیمدان اؤلکهده ان آیتی صورتله نفت حاصیلاتی و صنایعسی توسعه ائدیردی. آرتیق ۱۸۷۲-جی ایلده نفت حاصیلاتیندا ایجاره اوصولو تطبیق ائدیلمگه باشلاییر کی، بۇ دا همین ساحهده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافینا گوجلو تکان وئریر. ۲۰-جی یوز ایللیگین اوللرینده قوزئی آذربایجان نفت ساحهسینده دونیادا بیرینجی یئرده ایدی. ۱۹۰۱-جی ایلده او دونیا نفت حاصیلاتینین ۵۰٪، روسیه نفتینین ایسه ۹۵٪ تأمین ائدیردی. اؤلکهده کاپیتالیست موناسیبتلرینین اینکیشافی ایله پارالل کوستار صنعتکارلیق دا مؤوجود ایدی. ۲۰-جی یوز ایللیگین اولینده گونئی آذربایجاندا یاشایان اهالینین وضعیتی آغیر اولاراق قالیردی. بۇ دا جمعیتین دئمک اولار کی، بوتون طبقهلرینده گئتدیکجه آرتان ناراضیلیغا سبب اولوردو. ۱۹۰۸-جی ایلین دسامبرین ۱۲-ده ایرانین باشکندی تهراندا بیر قروپ تاجیر دؤیولهرک حبس ائدیلمیشدیر. بۇ فاکت کوتلوی چیخیشلارین باشلانماسینا سبب اوْلدو. همین گون ۱۹۰۵–۱۹۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابینین باشلانماسی حساب اوْلونور.
۱۹۲۰-جی ایلین آوریلین ۲۸-ده آذربایجاندا سووئت حاکمیتی قورولاندان بیر مدت سوْنرا دا اؤلکه اؤز موستقیللیگینی ساخلایا بیلمیشدیر. آوریلین ۳۰-دا روسیه ایله آذربایجان آراسیندا حربی-اقتصادی موقاویله ایمضالانمیشدیر. ۱۹۲۱-جی ایلده ترکیبینه گورجوستان، ائرمنیستان و آذربایجان جومهوریتلری داخیل اوْلموش زاقافقازیا فئدئراسیاسی تشکیل ائدیلدی. ۱۹۲۲-جی ایل دسامبرین ۳۰-دا سووئت سوسیالیست جومهوریتلری اتفاقینین (سسری) یارانماسی و زاقافقازییا فئدئراسیاسینین بۇ قوروما داخیل اولماسی ایله قوزئی آذربایجانین موستقیللیگینه سون قویولدو. ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی (۱۹۳۹–۱۹۴۵) بشریتین ۲۰-جی یوز ایللیگینده ان آغیر و دهشتلی بیر دؤور اوْلموشدور. آذربایجان خالقی بۇ مۆحاریبهده اصل شجاعت و عزمکارلیق نوماییش ائتدیرمیشدیر. آذربایجانین سووئت دؤورو تاریخینده ۱۹۶۹-جو ایل دؤنوش نقطهسی اولور. بۇ ایلک نؤوبهده حیدر علیئوین آذربایجان کومونیست پارتیاسینین بیرینجی کاتیبی سئچیلمهسی ایله علاقهدار ایدی. آرتیق همین ایلین آقوستوندا اونون طرفیندن رئسپوبلیکادا خالق تصروفاتینا و مدنی قوروجولوغا رهبرلیگی اساسلی شکیلده یاخشیلاشدیرماق، دؤولت و امک اینتیظامینی مؤحکملندیرمک، کادرلارین مسولیتینی آرتیرماق خطی معین ائدیلمیشدیر.
جومهوریت دؤورو[دَییشدیر]
۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایلین ۱-جی یاریسیندا رئسپوبلیکایا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان اتفاق مکانیندا باش وئرن سیاسی پروسسلره، دونیا حادثهلرینین توسعه میللرینه تام ضد سیاست یئریدرک، خالقین موستقیللیک ایرادهسینین عکسینه گئدهرک، بوتون مۆمکون واسطهلرله سسری-نی قورویوب ساخلاماغا، داها سوْنرا ایسه نه باهاسینا اولورسا-اولسون آذربایجانین بۇ قوهلرین تأثیر دایرهسیندن چیخماسینا یول وئرمهمگه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپوبلکاسینین موستقیللیک الده ائتدیگی و سووئرئن دؤولت قوروجولوغونا باشلادیغی عرفهده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضینده داغلیق قاراباغدا وضعیت گوندن-گونه گرگینلشیردی. سسری داغیلدیقدان سوْنرا ائرمنیستان گئنیش میقیاسلی حربی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئوریهسینده داغلیق قاراباغین آذربایجانلیلار مسکونلاشدیغی خوجالی شهرینده قوجالار، قادینلار و اوشاقلار دا داخیل اوْلماقلا مین نفره یاخین دینج ساکین روس حربچیلرینین کمکی ایله ائرمنیلر طرفیندن خصوصی قدارلیقلا قتله یئتیریلدی. بوندان سوْنرا ۸ مئیده ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین چشمهسی داغلیق قاراباغدا آذربایجانلیلارین دایاغی اوْلان شوشادان قووولدو. شوشانین سوقوطو ایله داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینده اتنیک تمیزلهمه عملیاتی باشا چاتدی.
۱۹۹۲-جی ایلین مئیین ۱۸–۱۹-دا ائرمنیستان سلاحلی قوهلری داغلیق قاراباغین حدودلاریندان اوْلان لاچین رایونونو ایشغال ائتدیلر. نتیجهده ۶۳۳۴۱ لاچین ساکینلری دایمی یاشاییش یئرلریندن قووولدو. عئینی زاماندا ائرمنیستان سلاحلی قوهلری آذربایجانین ناخچیوان موختار جومهوریتینین سدهرک رایونوندا آذربایجان -تورکیه سرحدینین ایستراتئژی اهمیته مالیک ساحهسینه هوجوم ائتدی. بۇ مدت عرضینده جومهوریتین سیاسی حیاتیندا دا موهوم حادثهلر جریان ائتمکده ایدی. خوجالی فاجعهسیندن سوْنرا ۱۹۹۲-جی ایلین مارتین ۶-دا آذربایجان پرئزیدئنتی آیاز موطلیبوو ایستعفایا گئتمهیه مجبور اوْلدو. همین ایلین مایین ۱۴-ده موطلیبوو یئنیدن حاکمیته قاییتدی، مایین ۱۵-ده ایسه خالق جبههسی مجلیسین بیناسینا هوجوم تشکیل ائتدی. مایین ۱۸-ده مجلیس دؤرد گون اول قبول ائتدیی اؤز قرارینی قانونسوز اوْلدوغونو اعلان ائتدی و بئلهلیکله، موطلیبووون بیر داها حاکمیته قاییتماق جهدلری پوچ اوْلدو.
بئلهلیکله، بۇ تجاووز نتیجه سینده آذربایجان جومهوریتینین ۱۷ مین مربع کیلومتریندن چوْخ تورپاغی ایشغال اوْلونموشدور کی، بۇ دا اؤلکه اراضیسینین ۲۰ فایزینی تشکیل ائدیر. بۇ موناقیشهده ۱۸۰۰۰ نفردن چوْخ اؤلکه وطنداشی هلاک اوْلموش، ۵۰ میندن چوْخ آدام یارالانمیش و یا علیل اوْلموشدور. حیدر علیئوین آذربایجان رهبرلیگینه قاییدیشی ایله اؤلکهنین ایجتیماعی-سیاسی، سوسیال، اقتصادی، علمی-مدنی حیاتیندا، بینالخلق علاقهلرینده دؤنوش یاراندی، علمی اساسلارا، بینالخلق نورما و پرینسیپلره اویغون موستقیل دؤولت قوروجولوغو باشلاندی.
۱۹۹۴-جو ایلین سئپتامبریندا باکیدا «عصرین موقاویلهسی» آدی آلمیش نفت موقاویلهسی باغلاندی. خزرین کاربوهیدروگن احتیاطلارینین ایشلنمهسینه یؤنلدیلمیش بۇ و دیگر موقاویلهلر آذربایجانا یاخین ایللرده قویولاجاق خاریجی سرمایهنین ۶۰ میلیارد دولاردان چوْخ اولماغینی نظرده تۇتور. بۇ موقاویلهلر دیرلی سیاسی معنا کسب ائدیر و آذربایجانین بینالخلق سیاستینده رولونو گوجلندیرن عامل فونکسیاسینی داشیییر. آذربایجان نفتینین دونیا بازارینا نقلی ساحهسینده ده اوغورلو آددیملار آتیلمیش، «باکی-سوپسا» بورو کمری تیکیلیب ایستیفادهیه وئریلمیشدیر. ایستراتژی اهمیت کسب ائدن «باکی-تیفلیس-جئیهان» اساس نفت ایخراج بورو کمرینین تیکینتیسی اوغورلا حیاتا کئچیریلمکدهدیر.
۱۹۹۶-جی ایلین ایونوندان آذربایجان اوروپا شوراسینا «خصوصی قوناق» ایستاتوسو آلمیش، ۲۰۰۱-جی ایل ژانویهنین ۲۵-ده ایسه اونون تام حقوقلو عضوو اوْلموشدور. ۲۰۰۱-جی ایلین نویابرین ۹–۱۰-دا دونیا آذربایجانلیلارینین باکیدا کئچیریلهن ۱-جی قورولتایی آذربایجان دیاسپورونون فعالیتینین یاخشیلاشدیریلماسی و گوجلندیریلمهسی ساحهسینده چوْخ دیرلی قرارلار قبول ائتمیشدیر. ۱۹۹۸-جی ایلین اوکتوبرونون ۱۱-ده کئچیریلن سئچکیلرده حیدر علیئو سئچیجیلرین ۷۶٫۱ فایزینی توپلایاراق یئنیدن آذربایجان جومهوریتینین پرئزیدئنتی سئچیلمیشدیر.
جوْغرافیا[دَییشدیر]
آذربایجان اراضیسی دوزنلیک و داغلیق رئلیئفه مالیک اوْلوب، موطلق یوکسکلیگی ۲۸ م-دن (خزرساحیلی دوزنلیک) ۴۴۶۶ م-ا بازاردوزو داغینا قدردیر. آذربایجان جومهوریتنین اووالیق و دوزنلیک رئلیئفی گنجه، قازاخ، قاراباغ، میل، موغان، شیروان، سالیان، لنکران، سامور-شابران، آرازیانی و شروردان عبارتدیر. آذربایجان جومهوریتنین اراضیسی بئش جوْغرافی ویلایته بؤلونور: اونلاردان دؤردو (بؤیوک قافقاز، کیچیک قافقاز، ناخچیوان موختار جومهوریتی، لنکران) داغلیق، بیری ایسه (کور-آراز و یا مرکزی آران) اووالیقدیر. بؤیوک قافقازین آذربایجان حیسهسی حدودوندا ایکی اساس داغ سیلسیلهسی – باش قافقاز (بازاردوزو داغی – ۴۴۶۶ م) و یان سیلسیله (شاهداغ – ۴۲۴۳ م) اوزانیر. داغلیق شیروان، قوبوستان و آبشئرون یاریمآداسی گونئی-شرقی قافقازدا یئرلشیر. باش قافقاز داغ سیلسیلهسینین گونئی یاماجی اتیی بویونجا قانیخ-ایریچای داغاراسی چؤککلیگی، اوندان جنوبا ایسه گئنیش جئیرانچؤل و آجینوهور اؤنداغلیغی اوزانیر. باش قافقاز سیلسیلهسی بازاردوزو داغیندان شرقه آذربایجان اراضیسی داخیلینده قوزئی-باتیدن (تینووروسو داغی) گونئی-شرقه دوغرو اوزانماقلا ۴۰۰۰ متردن ۱۰۲۶ متره قدر کمچی داغی آلچالیر. آذربایجان و داغیستان خالقلاری آراسیندا تاریخاً گئدیش-گلیش، او جملهدن ده تیجارت علاقهلری باش قافقاز سیلسیلهسینین تینووروسو (۲۸۰۰ م)، ماچخالروسو (۲۹۰۰ م)، مالاراسا (۲۸۶۵ م)، قودورداغ (۲۵۰۰ م)، دیندیداغ (۲۹۹۲ م)، آتتاقای (۲۶۵۷ م)، آغبولاق (۳۲۰۰ م)، قربی سالاوات (۲۸۳۲ م)، نوهورلار (۳۲۵۰ م)، قدیم (۲۹۰۶ م)، فیی (۳۱۰۴ م) و بیر چوْخ باشقا آشیریملار واسطهسیله ساخلانیلمیشدیر. کیچیک قافقازین آذربایجان حیسهسینده شاهداغ (قارا-آرخاج -۲۹۰۱ م، هینالداغ – ۳۳۶۷ م)، مورووداغ گامیشداغ – ۳۷۲۴ م، قاراباغ (بؤیوک کیرس – ۲۷۲۵ م) سیرا داغلاری و قاراباغ وولکانیک یایلاسی (بؤیوک ایشیقلی – ۳۵۵۲ م، دلیداغ – ۳۶۱۶ م) رئلیئفده اوستونلوک تشکیل ائدیر. ناخچیوان موختار جومهوریتی اراضیسینده درهلیز (کوکوداغ – ۳۱۲۰ م) و زنگزور سیرا داغلاری (قاپیجیق داغی – ۳۹۰۴ م) اوزانیر. هر ایکی سیرا داغلارین قوووشاغیندا بیچنک آشیریمی (۲۳۴۶ م) یئرلشیر. لنکران اووالیغی گونئی-باتیده تالیش سیرا داغلاری ایله (گؤمورگؤی – ۲۴۹۳ م) سرحدلنیر. بۇ داغلارین اؤن حیسهسی بویو بورووار سیلسیلهسی (۹۱۴ م)، مرکز حیسهسی بویو ایسه پئشتهسر (۲۲۰۰ م) سیرا داغلاری اوزانیر.
فلورا[دَییشدیر]
حئیوانلار عالمی[دَییشدیر]
ایشغال اولونموش آذربایجان اراضیلرینده اکولوژی وضعیت[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ LaPorte, Jody (2016). "Semi-presidentialism in Azerbaijan" (PDF). In Elgie, Robert; Moestrup, Sophia (eds.). Semi-Presidentialism in the Caucasus and Central Asia. London: Palgrave Macmillan (published 15 May 2016). pp. 91–117. doi:10.1057/978-1-137-38781-3_4. ISBN 978-1-137-38780-6. LCCN 2016939393. OCLC 6039791976. Retrieved 13 October 2017.
LaPorte examines the dynamics of semi-presidentialism in Azerbaijan. Azerbaijan’s regime is a curious hybrid, in which semi-presidential institutions operate in the larger context of authoritarianism. The author compares formal Constitutional provisions with the practice of politics in the country, suggesting that formal and informal sources of authority come together to enhance the effective powers of the presidency. In addition to the considerable formal powers laid out in the Constitution, Azerbaijan’s president also benefits from the support of the ruling party and informal family and patronage networks. LaPorte concludes by discussing the theoretical implications of this symbiosis between formal and informal institutions in Azerbaijan’s semi-presidential regime.CS1 maint: postscript (link) CS1 maint: ref=harv (link)
- ↑ Azərbaycanda demoqrafik vəziyyət (Azerbaijani). Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi (13 October 2017).
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Azerbaijan. International Monetary Fund.
- ↑ Gini Index. World Bank. یوْخلانیلیب2 March 2011.
- ↑ Human Development Report 2016 – "Human Development for everyone". United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب21 March 2017.
- ↑ ЭkcпepTы: Poccийcko-aзepбaйджaHckaя rpaHицa зakpeпиT cTaTyc paздeлeHHыx HapoдoB
- ↑ ИpaH — Oбщиe cBeдeHия o cTpaHe
- ↑ CШA и Poccия paзыrpaюT HoBый "kaBkaзckий raMбиT". Teпepb — B AзepбaйджaHe[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ http://news.day.az/politics/295243.html
- ↑ ماحمود ایسماییلوف. آذربایجان تاریخی. باکو، آذرنشر، ۱۹۹۲. س. ۳.
- ↑ Chaumont, M.L. (1989). "Atropates", Encyclopedia Iranica. Routledge & Kegan Paul.
- ↑ آذربایجان دئموکراتیک جومهوریتینین قورولوشو[دائمی اولو باغلانتیلی]، Dilara Mehmetoğlu
- تیکراری دیتا قالیبلریندن ایشلنمیش صفحهلر
- CS1 maint: postscript
- CS1 maint: ref=harv
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from August 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- آذربایجان تورکجهسینین ادبیاتی
- آذربایجان جومهوریتی
- اوروپا اؤلکهلری
- اؤلکهلر
- تورک دیللی اؤلکهلر
- دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکهلر
- جومهوریتلر
- گونئی قافقاز
- ایسلام ایشبیرلیگی تشکیلاتی اؤلکهلری
- آسیا اؤلکهلری
- اوروپادا اؤلکهلر
- شرقی اوروپا اؤلکهلری
- غربی آسیا اؤلکهلری
- موعاصیر تورک دوولتلری
- Member states of the Commonwealth of Independent States
- اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- ۱۹۹۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- 1991 establishments in Asia
- 1991 establishments in Europe
- Requests for audio pronunciation (Azerbaijani)
- تورکجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- روسجا دانیشان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- اؤلکه


text:
21119
۰۹ خرداد ۱۳۹۷
تاریخ و ادبیات – تورکمن نیوز -(بازنشر) تورکمنستانینگ «تورکمنباشی» آدینداقی ملی انیستیتوسیندا مخدومقلینینگ یوزلرچه قولیازماسی جملهنندیر.
شاهیرینگ قوشغیلار ییغیندیسى اوزالقی دؤولت اتحاد جماهیر شوروی، ایراندا، افغانستاندا هم باردیر. شیخ محسن فانى، مخدومقلىنینگ قوشغیلار ییغیندیسینى ١٩٢۴ – نجى ییلدا تورکیهده چاپ اتدیرن هم بولسا، شاهیرینگ بو یرده قولیازماسینینگ باردیغى حاقدا آنیق ماغلومات یوق.
اروپا یورتلاریندا بولسا، بیزینگ بیلشیمیزه گؤرأ، شاهیرینگ دینگه اوچ قولیازماسى بار. بیرى مجارستانینگ بوداپست شهرینده آرمینیوس وامبرىنینگ تورکمن صحراسیندان آلیپ گیدن قولیازماسى، بیله کیسى برلین کتابخاناسینداقى قولیازما، اوچونجیسى بریتانیا موزه سیندأکى قولیازما.
من بولارینگ اۆچوسینیده گؤزدن گچیردیم. نوسغالارینگ اۆچوسى هم سوادسیزک أتبلر طاراپیندان یازیلیپدیر. بریتانیا موزه سیندأکى قولیازمانینگ کیمدن، حاچان آلیناندیغى حاقیندا کتابخانانینگ ماغلوماتلار کاتالوگینده بیر حابار یوق. سبأبى موزه نینگ ایشگأرلرى بو قولیازما اوچین اونس برمأندیرلر. دینگه بو قولیازمانینگ ١٨ – نجى عاصرینگ آیاغى، ١٩ – نجى عاصرینگ باشلاریندا یازیلاندیغى حاقدا ماغلومات بار.
بلگیده حاسابا آلنیپ دیر. داشى قاتى کاغذ بیلن جلدلنیپ دیر. صاحیپالارى روس OR- قولیازما ۱۱۴۱۴ کاغیذى. کتابینگ ١- نجى صاحیپاسى نینگ اوستونده کریل حاطى بیلن ” تانیا- نه تانچیک” دیهن یازغى بار.
صاحیپالارینگ آشاغراغیندا ” دنى سوفدان ١٠ – نینجى فورالدا، ١٩٣۴ – نجى ییلدا ساتین آلیندى” دییلیپ یازیلیپدیر.
سونگراقى صاحیپالارینگ بیرینده محمدقلیچ اونق دیهن یازغى بار. بیزینگ پیکریمیزه گؤرأ، بوکتابى دنىسوف محمدقلیچ اونق دان آلان بولمالى. م.ق. اونق خزر یاقاسیندا یاشایان
۲
ایرانلى تورکمنلرینگ اونق- توماچ طایپاسیندان بولمالى. اونونگ حایسى اوباداندیغى بللى بولماسادا تورکمن صحرادا اونق-لار خزر یاقاسینداقى کوموش دپه، حوجا نپس، بأش یوسقا، سیجوال اوبالاریندا یاشایارلار.
خزریاقا تورکمنلرینگ روسلار بیلن گأمى بیلن آرا قاتناشیق ساقلاندیغینا بولسا تاریخ شایات.
مخدومقلى نینگ “بریتان” موزهسینده ساقلانیان قولیازماسى، شاهیرینگ ” تورغول دیلیدیلر” قوشغیسى بیلن باشلانیار، یؤنه ” تورغول” یرینه ” تورغون” دییلیپ یازیلیپدیر. مخدومقلى نینگ قولیازمالارینینگ أهلیسی دیئن یالى ”تورغول دیدیلر” یادا ” یارب” بیلن باشلانیار.
بریتان موزهسین دأکى بو قولیازمادا، مخدومقولا دگیشلى ١٨٠ – دن قاوراق قوشغى بار. اولارینگ بیرنأچهسینینگ بندلرى دولى دأل. بو قولیازمادا، بیلهکى قولیازمالاردا دوش گلمهیأن تأزه قوشغولار یوق. یؤنه بو نوسغادان، کأبیر قولیازمالارداقى یالنگیش یازیلان سؤزلرینگ دوغرى یازیلان یرلرینه دوش گلسه بولیار. مثال اوچین مختومقلى نینگ بیزه مألیم بولان قوشغیلار ییغیندیسیندا دووش گلیأن:
دورددیر بو جانینگ لذتى
ساغلیق اونونگ سلطانیدیر–
دیئن سطر، بریتان نوسغادا
درددیر بو جانینگ ذلتى
ساغلیق اونونگ سلطانیدیر.
– دییلیأر.
شئیلهلیکده ذلت پسلیک دییمک بولوپ، درد جانینگ پسلیگى، ساغلیق بولسا جانینگ سلطانى دیئن مانى تایدان دوغرى آنگلاتما عمله گلیأر.
یادا نشرلردأکى:
“پیلهم دورار باغلاس الار غیل بیله ”– دیئن سطر بو یرده ” قول” دییلیپ یازیلیپدیر. بیز “قول” دییلمهگینى دوغرى حاس اپلایاریس. سبأبى، عاراپچا قول– دییمک ” زنجیر” دییمگى آنگلادیار. پیل غیل بیلن دأل- ده، زنجیر(قول) بیلن باغلانسا دییلسه، حاقیقاتا لاییقدیر.
” اؤلمسدن بورون” دیئن قوشغینگ بیر بندینده:
دوز یرینگ قدرینى بیلگیل، دریاغا دولماسدان بورون،
گأمیده هوشگأر اوتورغیل، گردابا گلمسدن بورون.
٣
بو یردأکى ” دولماسدان بورون” سؤزى– ” دالماسدان بورون” بولمالى. سبأبى ” دالماق”– “چوممک،
باتماق” دیئن مانینى بریپ، شیغرینگ مانیسینا قابات گلیأر.
شاهیرینگ یاراشماز دیئن شیغریندا:
حاسناووینگ کؤلونه دولماق یاراشماز–
دیئن سطرینه چیقغیت بریلیپ، اونونگ باشغا بیر گؤرنوشینینگ هم باردیغى آیدیلیار.
اینه اولار:
حاماس اولکهسینه دیلمک یاراشماز.
من شو گؤرنوشلردن شِیله نتیجه چیقاردیم:
خمسهنینگ کؤلونه دالماق یاراشماز.
خمسه کؤلى، ایران أذربگجانىنینگ اورمیه شهریندهدیر. بو کؤلونگ سووى آشا شوُر بولانسونگ،
اونگا گیرن آدام چوممهیأر.
تاوشان سووه دؤزمز، شوُر سووا خرچنگ
خمسهنینگ کؤلونه دالماق یاراشماز.
مخدومقلى شاهیرینگ ” باش اوستونه” آدلى قوشغوسیندا شِیله سطر بار:
دییسهلر آتلانها آتلان
سونگ چنأپ اییِر آردا سیرتلان
یاو گونى قایراتا قاتلان،
لعنت قویما ریش اوستونده.
مونى هر دورلى دوشوندورمأگه سینانشیپ گلیأرلر. کألِرى حوتدهسیندن گلیپ بیلمهجک ایشه باش قوشمازلیق یالى مانى چیقاردیلار. یؤنه کأبیر نوسغالاردا سونگ چِنأپ دؤور یرینه سولوق چنأپ، گؤیأ آرسلان دیِن واریانتا قابات گلدیم. سولوق بولسا آغزدیریق دیمک دیر. یاغنى، چنینگ بیلن غایراتا گلیپ، چاپجاق آت یالى آغزدیریغى چینأپ دورماق مانینى آنگلادیار.
ولىمأمد آخون سللأنینگ اوجونا-دا ” سوولوق” یا- دا ” آلاقا” دییلیأندیگینى آیدیار. شونگا گؤرأ بو سطر شِیله بولمالى:
دییسهلر آتلانها آتلان سوولوق چِینأپ دوور گؤیا آرسلان
یاو گونى غایراتا قاتیلان
لاغنت قویما ریش اوستونده.
عرب الیپ- بیسینده نوقاتلار اساسى رول اویناپ، اولارینگ یری دگیشمگى بیلن بیر حارپینگ باش غاچا بولماغینا آلیپ گلیأن حالاتلارى بار. مثال اوچین گؤیأ سؤزویندأکى “ی ” سِسىنینگ آشاغینداقى
۴
نوقاتلار اوستونده قویولسا آرد/ اوتور یر سِسى عمله گلیأر. یا- دا مشهور تورکمن سردارى جلال الدین لاقامى منگبورنى گؤرونوشینده یازیلیار. آصلینده بولسا اول منگوبرتىدیر. منگو دیمک تانگرى/ خداى، برتى بولسا حأضیرکى بردى سؤزیدیر.
گلجک ده ملى شاهیریمیزینگ نوسغالارینینگ تانقیدى یازغیسى دوزویل رواولارینگ دوغرى
گؤرنیشى سایلانار دییمک بیلن سؤزومی جملیأرین.
دکتر یوسف آزمون
تاملی بر نوشتار صحیح نام مخدومقلی فراغی
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
دگیشلی یازغیلار
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
اویان نیوز: هر ایل اولدوغو کیمی بوایلده آبان آیینین ۱۹ینجی گونو آذربایجان خالقینین مبارز اوغلو صفر قهرمانیان (صفرخان)ین ایتگیسینین اونایکینجی ایل دؤنومو قید ائدیلمیشدیر.
بو مراسیمده بیر گروه آذربایجان شاعر، یازیچی و مدنی- اجتماعی شخصیتلری اشتراک ائتمیش و صفرخانین مزاری باشیندا اونون مقاومت سیمبولونا چئوریلن حیاتی و مبارزهسی بارهده دانیشیقلار آپارمیش، شعرلر اوخوموش و شرفلی خاطیرهسینی عزیزلهمیشدیلر.
دوشنبه گونو ساعات ۱۰دان ۱۲یه قدهر صفرخانین قیزی مهین خانیمین قوناقچیلیغیایله کرج شهرینین امامزاده طاهر مزارلیغیندا قورولان بو عزیزلهمه مراسیمی صفرخانین حیات و مبارزهسی بارهده یازیلان و دئییلن خاطیرهلر مجموعهسینین چاپا حاصیرلانما خبریایله سونا چاتمیشدیر. بو کیتابین یاخین گلهجکده نشر اجازهسی ایشلرینین ایرهلی سورولمهسینی مهین خانیم آچیقلامیشدیر.
قایناق: ایشیق