text:
آوروپا ایتتیفاقی
آوروپا ایتتیفاقی و یا آوروپا بیرلیگی [2](اینگیلیسجه:European Union) دؤولتی بیرلشدیرن دؤولتلر اوستو و عینی زاماندا دؤولتلرآراسی ایقتصادی و سیاسی تشکیلات.
آوروپا ایتتیفاقی یادا قیساجا آ.ا(EU)، ایگیرمی یئددی عوضو اؤلکهدن عیبارت اولان و تورپاقلاری بؤیوک اؤلچوده آوروپا قیطعهسینده اولان سیاسی و ایقتیصادی بیر تشکیلاتلانمادیر. 1992-جی ایلده، آوروپا ایتتیفاقی موقاویلهسی اولاراق دا بیلینن ماستریخت آنلاشماسینین قووهیه مینمهسی نتیجهسینده، وار اولان آوروپا ایقتیصادی ایتتیفاقینه یئنی وظیفه و مسولییت ساحهلری یوکلنمهسیله قورولموشدور. تخمینن 500 میلیونلوق اهالیسیله آوروپا ایتتیفاقی، دونیا اؤلکهلرینین عومومی داخیلی محصول (نومینال / اسمی) گؤره سیرالانماسیندان نومینال عومومی داخیلی حاصیلاسینین% 30 حیسسهسینی مئیدانا گتیرر. (16.8 تریلیون آبش $)[3]
آوروپا ایتتیفاقی، بوتون عوضو اؤلکهلری باغلایان ایستاندارد قانونلار واسیطهسیله، اینسان، اشیا، خیدمت و سرمایه دؤورانی (آخینی-جریانی) آزادلیقلارینی ایحاطه ائدن بیر اورتاق بازار (تک بازار) اینکیشاف ائتدیرمیشدیر.[4] بیرلیک ایچینده کند تصرروفاتی، بالیقچیلیق و رئجیونال اینکیشاف سیاستلریندن عیبارت اولان اورتاق بیر تیجارت سیاستی اولونور. [5] بیرلیگه عوضو اؤلکهلرین اون بئشی، آورو (یورو) آدیایله خاطیرلانان اورتاق پول واحیدی ایستیفاده ائتمهیه باشلامیشدیر. آوروپا ایتتیفاقی، عوضو اؤلکهلرینی دونیا تیجارت تشکیلاتینا، گ.8 (G8 -8 بویوك دوولتلرین قورپو) زیروهلرینده و بیرلشمیش میللتلرده تمثیل ائدهرک خاریجی سیاستیندهده رول اویناییر. ایتتیفاقین ایگیرمی یئددی عوضووندن ایگیرمی بیری ناتو-نون دا عوضوودور. شئنگئن (Schengen) موقاویلهسی اویغون اولاراق بیرلیک عوضوو اؤلکهلر آراسیندا پاسپورت ایدارهسینین قالدیریلماسینین دا آراسیندا اولدوغو بیر چوخ محکمه مؤوضوع و داخیلی ایشلری تنظیملمهلرینده آوروپا ایتتیفاقینین پایی اولور.[6]
آوروپا ایتتیفاقی، دؤولتلر آراسی و چوخ میللتلی بیر مئیدانا گلمهدیر. بیرلیک ایچینده کیمی مؤوضوعلاردا دؤولتلر آراسی راضیلاشما و فیکیر ایتتیفاقی لازیمدیر. آنجاق موعهییهن وضعیتلرده میللت اوستو رهبرلیک اورقانلاری، عوضولرین موقاویلهسی اولمادان دا قرارا وئره بیلر. آوروپا ایتتیفاقینین بو تیپ حاقلارا صاحیب اهمیتلی رهبرلیک واحیدلری آوروپا کومیسسیاسی، آوروپا پارلامئنتی، آوروپا ایتتیفاقی شوراسی، لیدئرلر ساممیتی (اجلاس سران)، آوروپا عدالت محکمهسی و آوروپا مرکزی بانکینین پارلامئنتی، آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلاری بئش ایلدن بیر سس وئرمه اوصولوایله سئچرلر.
آوروپا ایتتیفاقینین تمللری 1951-جی ایلده، آلتی اؤلکهنین ایشتیراکی ایله یارادیلان آوروپا کؤمور و پولاد ایتتیفاقینین و 1957 روما سازیشینه اساسلانیر. او دؤوردن بو یانا، بیرلیک یئنی عوضولرین ایشتیراکلارییلا اؤلچو اولاراق بؤیوموش؛ وار اولان صلاحییتلرینه یئنی وظیفه و مسولییت ساحهلری علاوه ائدهرک ده گوجونو آرتیرمیشدیر. عوضو دؤولتلر دئکابر 2007-جی ایلده، ایتتیفاقین بو گونه قدر ائتدیگی موقاویلهلر و قانونی قورولوشونو یئنیلمک و یاخشیلاشدیرماق مقصدیله لیسبون موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر. لیسبون سازیشینین تصدیقلنمه و عمله گیرمه پروسئسینین 2008-جی ایلین ایچینده اولماسی اونگورولموشسه (تجویز)ده ایرلاندیادا، موقاویلهنین تصدیقلنمهسی اوچون ائدیلن خالقاویلاماسینین (رئفراندوم/همهپرسی) ایلک مرحلهده منفی نتیجهلنمهسی قبول موددتینی گئجیکدیرمیشدیر.
Mündəricat
- 1 ایتتیفاقین کئچمیشی
- 2 عوضو دوولتلر
- 3 جوغرافییا
- 4 ایداره
- 5 سییاست
- 6 عدالت، آزادلیق و تهلوکهسیزلیک
- 7 خاریجی علاقهلر
- 8 ایقتیصادی سیاست
- 9 اینکیشاف سییاستی
- 10 اهالی معلوماتلاری
- 11 مدنییت سیاستی
- 12 خاریجی کئچیدلر
- 13 قایناق
- 14 همچنینباخ
ایتتیفاقین کئچمیشی[redaktə]
آوروپا کومور و پولاد ایتتیفاقی[redaktə]
ایکینجی دونیا دویوشو سونراسی عیبارت اولان سیاسی هاوا قربآوروپادا بیرلیک و برابرلیک کولکلری استیرمهیه باشلادی. بودا بیر چوخ آدام طرفیندن، آوروپایا بویوک ضررلر وئرن حددیندن آرتیق میللییتچیلیک دوشونجهلریندن بیر قاچیش یولو اولاراق گورولوردو.[7] بو دوشونجهلرله بیرلیکده ۱۹۵۱-جی ایلده، ایلک مووففقییته چاتان آوروپا داخیلی ایش ایتتیفاقی اولان، آوروپا کومور و پولاد ایتتیفاقی تکلیفی گلدی. بو مئیدانا گلمهنین اساس مقصدی، باشدا فرانسا و قرب آلمانییا اولماق اوزره عوضولری آراسیندا کومور و پولاد ائندوستریلرینین (صنايئع) رهبرلیگینی بیر آرایا گتیرمکایدی. بونون قورولوش سببی، دوورون ان اهمییتلی صنایئع خامماللاری (مواد اوليه) اولان کومور و پولاددان یارانا بیلهجک هر هانسی بیر موباحیثهنین قارشیسینین آلینماسی و بونا باغلی اولاراق ایکی اولکه آراسینداکی اولابیلهجک بیر دویوشون مانیعه تورهدیلمهسینین. بو ایش ایتتیفاقینین قوروجولاری ائتدیکلرینی «آوروپا ایتتیفاقیندان ایلک آددیم» اولاراق نییتلدیلر.[8] ایتتیفاقین دیگر قوروجو عوضولری ایتالییا و بئنئلوکس اولکهلری: بئلچیکا، هوللاندییا و لوکزامبورق ایدی.[9]
آوروپا بیرلیکلری[redaktə]
۱۹۵۷-جی ایلده ایکی یئنی بیرلیک داها یارادیلدی: گومروک ایتتیفاقی عملییاتلارینی تأمین ائدن آوروپا ایقتیصادی ایتتیفاقی و نووه ائنئرژی ایشلری ایجرا ائتمک اوچون قورولان آوروپا آتوم ائنئرژیسی ایتتیفاقی (ئوراتوم).[9] ۱۹۶۷-جی ایله گلیندیگینده ایمضالانان بروکسئل موقاویلهسیایله وار اولان ۳ بیرلیک آوروپا بیرلیکلری یادا داها مشهور فورماسیایله آوروپا ایتتیفاقی (ات) آدیایله تک بیر دام آلتیندا توپلاندی.[10]
۱۹۷۳-جی ایلده آوروپا بیرلیکلری دانیمارکا، ایرلاندییا و بیرلشمیش کراللیغیندا ایچینه آلیناراق گئنیشلهمه یولونا گئتدی.[11] بو اولکهلرده ایلک ایشتیراک آپاریلان دانیشیقلار زامانی نوروئچایلهده موزاکیره اوتورولدو. آنجاق اولکهده تشکیل ائدیلن خالقاویلاماسی (رئفراندوم) نتیجهسینده ایشتیراک ایستگی ردد ائدیلینجه، نوروئچ ایتتیفاقین خاریجینده قالدی.
آوروپا پارلامئنتینین عوضولری آراسیندا ایلک دئموکراتیک، بیرباشا سئچکیلر ۱۹۷۹-جو ایلده رئاللاشدیریلدی.[12] بونلار آوروپالیلارا آوروپا پارلامئنتی میللت وکیللرینی سئچمهلری مووضوعسوندا ایمکان تأمین ائدن و آیریجا بینالخالق سویییهده ائدیلن ایلک سئچیملردی.
یونانیستان، ایسپانییا و پورتوقالییا بیرلیگه ۱۹۸۰-جی ایللرده قاتیلدیرلار.[13] ۱۹۸۵-جی ایلده ایمضالانان شئنگئن سازیشی عوضو دوولتلرین بیر چوخو آراسیندا سرحدده پاسپورت ایدارهسی اولمادان سفر ائده بیلمه ایمکانینی تأمین ائتدی.[14] ۱۹۸۶-جی ایلده آوروپا بایراغی ایستیفاده ائدیلمهیه باشلاندی و لیدئرلر آوروپا تک سندینی ایمضالادیرلار. بونونلا بیرلیکده ایتتیفاقین قرار آلما مئکانیزمینین گئنیشلهمهسی، تیجارت عملییاتلاردا مانیعه و فورمال (رسمی) آزالدیلماسی و داها ایرهلی بیر آوروپا سییاسی ایشایتتیفاقی تشکیلاتی یارادیلماسی تأمین ائدیلدی.
آوروپا ایتتیفاقی[redaktə]
۱۹۹۰-جی ایلده دمیر پردهنین ییخیلماسیایله کوهنه شرق آلمانییا، بیرلشمیش یئنی آلمانییانین بیر حیسسهسی کیمی بیرلیگه قاتیلدی.[15] شرق آوروپایا دوغرو رئاللاشدیریلان گئنیشلهمهایله بیرلیکده، بیرلیگه قوشولماق نامیزد اولکهلره تطبیق مقصدیایله کوپئنهاگ کریتئرلرینین قبول ائدیلمهسی اوزرینه گوروش ایتتیفاقینه چاتیلدی.
۷ فئورال ۱۹۹۲ تاریخینده مااستریخت موقاویلهسی قوووهیه میندی.[16] بو آندلاشما ایلک دفعه آوروپا ایتتیفاقی تئرمینینی ایستیفاده ائتدی و اوچ سوتون آدینی وئردیگی تطبیق ساحهسینی باشلاددی. بوگونکی آوروپا ایتتیفاقی تئرمینی، کئچمیشده آوروپا بیرلیکلرینین وظیفه ساحهسینه گیرن سییاست و میللتاوستو عملییاتلاری ایحاطه ائدن بیرینجی سوتونا یولداش دوشور. ایکینجی و اوچونجو سوتونلارسا ایتتیفاقین خاریجی سییاستیایله داخیلی ایشلریله علاقهدار، داها چوخ دوولتلر آراسی سویییهده ایشایتتیفاقی تقدیم ائدیر. گوندهلیک دانیشیق دیلینده آوروپا ایتتیفاقی تئرمینی، آوروپا ایتتیفاقی اوچونده ایستیفاده ائدیلمکدهدیر و ایتتیفاقین بیرینجی سوتونونون بیر عوضوو اولاراق آوروپا ایتتیفاقی آدی، نظرده توتولدوغو تاریخده قوووهیه گیرهجک اولان لیسبون موقاویلهسیایله بیرلیکده ایستیفادهدن قالخاجاق.
بیرلیگه ۱۹۹۵-جی ایلده، آوسترییا، ایسوئچ و فینلاندییا قاتیلدی. ۱۹۹۷-جی ایل تاریخلی آمئستئردام آندلاشماسی، مااستریخت آندلاشماسینین دئموکراتییا و خاریجی سییاست باشلیقلاردا یاخشیلاشدیرمالار ائتمک اوچون ایمضالانیب. آمئستئردام آندلاشماسینی ۲۰۰۱-جی ایلدنایجه آنلاشماسی ایزلهدی و بودا ایتتیفاقین شرق ایستیقامتلی گئنیشلنمهسینه یئنی ویزیونلار قازاندیرماق آدینا روما و مااستریخت آندلاشمالارینین اوزرینده تنظیملمهلر ائتدی.
۲۰۰۲-جی ایلده اونایکی عوضو اولکه «آورو» آدلی اورتاق بیر پول واحیدی منیمسهدی. اوگوندن بویانا، آورو ساحهسی دئییلن آورو ایستیفاده اولکهلر سایجا اونبئشی آشدی. ۲۰۰۴-جو ایلده آوروپا ایتتیفاقی، اکثرییهتی کوهنه شرق بولوکو اولکهلریندن اولان اون یئنی نامیزد اولکهنینده بیرلیگه رسمی اولاراق قاتیلمالاریایلا تاریخیندهکی ان بویوک گئنیشلهمهیی گوردو.[17] اوچ ایل سونرا، بولقاریستان و رومینییادا بیرلیگه گیردی.[17]
کونستیتوسییاسی و لیسبون موقاویلهسی[redaktə]
۲۰۰۴-جو ایلده رومادا، داها اوولکی بوتون موقاویلهلری تک بیر سندده ییغاجاق آوروپا ایتتیفاقی کونستیتوسییاسی حاضیرلانماسینی نظرده توتان موقاویله ایمضالانیب. آنجاق بو کونستیتوسییا لاییحهسینی، فرانسا و هوللاندییادا تشکیل ائدیلن خالقاویلامالاریندا (رئفراندوم) آلینان منفی نتیجهلردن اوتری دیگر اولکهلرده تطبیق اولونمادی و تصدیق ائتمه عملییاتی هئچ بیر زامان تاماملانمادی. بو سببله بونون یئرین، ۲۰۰۷-جی ایلده اوولکی موقاویلهلری یئنی بیر کونستیتوسییایلا دهییشدیرمک شرطلرینی یاخشیلاشدیرماغی نظرده توتان و ایصلاحات آندلاشماسی اولاراق خاطیرلانان لیسبون آندلاشماسی ایمضالاندی.[18]
قوناق اولکهلرده ائدیلن خالقاویلامالاری نتیجهسینده تصدیقلنسه، یانوار ۲۰۰۹دا قوووهیه گیرمهسی نظرده توتولان آندلاشما ایلک اولاراق اویلاندیغی (رئفراندوما قويولدوغو) ایرلاندییا رئسپوبلیکاسیندا ردد ائدیلینجه، پروسئسین گلهجگینه باغلی گوزلمهلر بلیرسیزلشدی. ۲ اوکتیابر ۲۰۰۹ تاریخینده یئنیدن حیاتا کئچیریلن سسوئرمهده ایرلاندییا خالقینیندا موثبت گوروش بیلدیرمهسی لیسبون موقاویلهسی بوتون عوضو اولکهلر طرفیندن قبول گورموش اولدو و تطبیق موددتینه آلینماسینین اولان بوتون مانیعهلر آرادان قالدیریلمیش اولدو. موقاویله جبلالطارق و ساحه خوصوصی بولگهلریندهده اویلاندیقدان سونرا بو بولگهلر قارشی گوروش بیلدیرسهده، بو بولگهلرین موقاویله موددعالارینین خاریجینده قالماسی شرطیایله قوووهیه مینیر.
عوضو دوولتلر[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی ایییرمییئددی موستقیل دوولتدن عیبارتدیر. بونلار عوضو دوولتلر اولاراق بیلینن آلمانییا، آوسترییا، بیرلشمیش کراللیق (بویوک بریتانییا)، بئلچیکا (بئلژیک)، بولقاریستان، چئک رئسپوبلیکاسی، دانیمارکا، ائستونییا، فینلاندییا، فرانسا، قیبریس، هوللاندییا، ایرلاندییا، ایسپانییا، ایسوئچ، ایتالییا، لاتوییا، لیتوا، لوکزامبورق، ماجاریستان، مالتا، لهیستان، پورتوقالییا، رومانییا، اسلوواکییا، اسلووئنییا و یونانیستانیندیر.[19]
بیرلیگه قاتیلماغی گوزلهین ۵ نامیزد اولکه واردیر. بونلار: کورواسییا، ایسلاندییا، مقدونییه رئسپوبلیکاسی، مونتهنئگرو و تورکییهدیر. قربی بالکان اولکهلری آلبانییا، بوسنییا-هئرزئقووینا و صئربییا اولا بیلهجک رسمی نامیزدلر اولاراق تعیین اولونموشدور.[20] سون دوورده کوزووایادا بنزر بیر ستاتوس وئریلمیشدیر.[21]
آوروپا ایتتیفاقینه قاتیلابیلمک اوچون بیر اولکه ۱۹۹۳-جو ایلده کوپئنهاگ لیدئرلر ساممیتینده تعیین اولونان کوپنهاگ کریتئرلرینی تامامیایله تأمین ائتمک وضعییتیندهدیر. بو اولچوتلر (مئعيارلار)، قانونون عالیلیگینه و اینسان حوقوقلارینا حورمت گوسترن ثابیت دئموکراتییا، بیرلیک عوضولریایله رقابت ائده بیلهجک سویییهده موحکم اساسلی بیر ایقتیصادییات و آوروپا ایتتیفاقی قانونلارینیدا احتیوا ائدن عوضولوک شرطلرینین قبول ائدیلمهسینی طلب ائدیر. بیر نامیزد اؤلکهنین بو اولچوتلر عویوب اویمادیغینین دهیهرلندیریلمهسینین ائدیلمهسی شورانین وظیفه ساحهسیدیر.[20]
ایتتیفاقین ایندیکی واختدا وار اولان تعلیماتلاری، ۱۹۸۵-جی ایلده قرینلندییا بیرلیکدن چکیلمهسیایله نومونهسی یاشانماسینا قارشی، عوضو بیر اولکهنین بیرلیکدن نئجه آیریلا آچیقجا گوسترمکدهدیر. آنجاق بو مووضوعا تصدیقلنمه گوزلهیهن لیسبون آندلاشماسیندا توخونولموشدور و بو لاییحه بیر اولکهنین بیرلیکدن چیخماق ایستمهسی وضعییتینده ایزلهنیلهجک عملییاتلاری داخیلدیر.
بیرلیگه قاتیلماماق ایستهیهن دورد آوروپا اولکهسی ایسوئچ، ایسلاندییا، لیختئنشتاین و نوروئچدن آوروپا ایتتیفاقیایله علاقهدار بیر چوخ ایقتیصادی و حوقوقی تنظیملهمهیه ایسه قیسمنده اولسا ایشتیراک گوسترمیشدیر. بو اولکهلردن ایسلاندییا، لیختئنشتاین و نوروئچ، آوروپا ایقتیصادی اوچون واسیطهسیله اورتاق بازار قایدالارینا قاتیلمیشدیر. ایسوئچهده بنزر ایکی-طرفلی موقاویلهلر واسیطهسیله آوروپا ایتتیفاقیایله علاقهلر قورموشدور.[22][23]
آوروپانین سییاسی اولاراق تانینمیش بئش کیچیک دوولتی اولان آندوررا، لیختئنشتاین، موناکو، سانمارینو و واتیکانایله ایجرا ائدیلن علاقهلرده آورونو اورتاق پول واحیدی اولاراق ایستیفاده و بعضی دیگر ایقتیصادی امکداشلیق ایشلری ائتمکدن عیبارتدیر.[23]
جوغرافییا[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین تورپاقلاری قیطعه خاریجینه داشان یادا قیطعه خاریجینده اولان بعضی تورپاقلار خاریجینده ایگیرمییئددی عوضو اولکهنین جمعی تورپاقلاریندان عیبارتدیر. آوروپا ایتتیفاقینین سرحدلری، آوروپا قیطعهسینین سرحدلریایله برابر دئییل؛ چونکی قیطعهنین بیر پارچاسی اولمالارینا قارشی، ایسلاندییا، نوروئچ و ایسوئچره کیمی اولکهلر بیرلیک ایچینده دئییل. بونونلا بیرلیکده، بعضی عوضو اولکهلرینده تورپاقلارینین بیر حیسسهسینی تشکیل ائدن یئرلر، مثلن دانیمارکانین فارئر آدالاری و بیرلشمیش کراللیغین مانش آدالاری، ایتتیفاقین خاریجیندهدیر.
ایتتیفاقین عوضولرینه باغلی، جوغرافی اولاراق آوروپا خاریجینده قالان، قرینلند، آروبا و هوللاندییا آنتیل کیمی بیر چوخ بولگهده ایتتیفاقین خاریجیندهدیر. آزورلار، کانارییا آدالاری، فرانسیز گویاناسی، گوادهلووپه، مادئیرا، مارتینیقوه، رئونیون، ساینت بارتهئلئمی و ساینت مارتین کیمی جوغرافی اولاراق آوروپا تورپاقلاری ایچینده اولمایان بعضی خوصوصی عوضو دوولت توپراقلاریایسه بو وضعییتلرینه قارشی بیرلیک عوضوو اولاراق گورونورلر.[24][25][26]
آوروپا ایتتیفاقی عوضوو اولکهلرین جمعی ساحهسی ۴.۴۲۲.۷۷۳ کوادرات کیلومئترلیک بیر ساحهنی توتور. ایتتیفاقین جمعی تورپاقلاری، ساحه باخیمیندان اله آلیندیغیندا ۶ اولکهدن سونرا گلیر. ایتتیفاقین سرحدلری ایچیندهکی ان یوکسک نوقطه، آلپلاردا دنیز سویییهسیندن ۴۸۰۷ مئترلیک یوسکلیگیایله قرب آوروپانیندا ان یوکسک نوقطهسی اولان مونت بلانجدیر.
کانادادان سونرا دونیانین ان اوزون ساحیلینه صاحیب اولان آوروپا ایتتیفاقی ۶۹.۳۴۷ کیلومئتر اوزونلوغونداکی ساحیللری طرفیندن گرک یئرشکیللری، گرک ایقلیم خوصوصییتلری، ایسترسهده ایقتیصادی شرطلری باخیمیندان تأثیرلنمیشدیر. عوضو دوولتلر جمعده اییگرمیبیر بیرلیک خاریجی اولکه قورو سرحدی پایلاشارلار. جمعده ۱۲.۴۴۱ کیلومئتره چاتان بو اوزونلوقویلا آوروپا ایتتیفاقینین سرحدلری دونیاداکی ان اوزون بئشینجی سرحد اولما خوصوصییتینی داشیییر.[27][28][29]
دنیزاشیری اولکه تورپاقلاریدا ایشین ایچینه قاتیلدیغیندا آوروپا عومومی اولاراق قوطب ایقلیمیندن تروپیک ایقلیمه قدر گئنیش یئلپییه (محدودهیه) یاییلان بیر ایقلیم موختلیفلیگی یاشار. بو وضعییتده آوروپا اوچون عومومی بیر ایقلیم قییمتلندیرمه ائتمگی قئیری-مومکون ائدر. اهالینین چوخو یا آرالیق دنیزی ایقلیمینین (جنوبی آوروپا) یا اوقیانوسال ایقلیمین (قربی آوروپا) یادا شیمال ایقلیمینه کئچید ایلک یئر ایقلیمین حاکیم اولدوغو بولگهلرده (شیمالی آوروپا) یاشار.[30]
ایداره[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین بوگونکو قورولوشو بعضی موقاویلهلر اساسی اوزرینه قورولودور. بو موقاویلهلر یئنی علاوهلر و وار اولان شرحلری یاخشیلاشدیرمالار ائدیلهرک بیر چوخ دفعه رئداکته ائدیلیب.[31] سازیشلر، ایتتیفاقین سیاسی مقصدلرینی تعریفلر و قانونی گوجلریله مقصدینه چاتابیلمک اوچون تشکیلاتلار اینکیشاف ائتدیرر. ائدیلن موقاویلهلر بیرلیگه عوضو دوولتلری و یوردداشلارینی دوغرودان تأثیر ائدر و بودا بیرلیک لوغتینده بیرباشا تأثیر تئرمینی تعیین اولونار.[32]
قوناق اوچون اولکهلر، عوضولوک شرطلریندن بیری اولاراق، میللی محکمهلرینده آوروپا ایتتیفاقی موقاویلهلری ایشیغیندا آوروپا ایتتیفاقی قانونوئریجیلیگینه گوره حرکت ائدر. هر هانسی بیر اولکهده آوروپا ایتتیفاقی حوقوقوندا اولان بیر قانون وار اولان میللی قانونوئریجیلیک ضیددییت تشکیل ائتسه آوروپا ایتتیفاقی قانونلارینین تطبیق اولونماسی گوزلهنیلیر.[33] آوروپا ایتتیفاقی نیظامنامهسینی تطبیق قرارلار میللی محکمهلر آوروپا عدالت محکمهسی تطبیقلری اولاراق آدلاندیریرلار. آوروپا ایتتیفاقی، باشدا آوروپا ایتتیفاقی شوراسی، آوروپا کومیسسییاسی و آوروپا پارلامئنتی اولماق اوزره موختلیف تشکیلاتلار طرفیندن ایداره اولونور.
چوخ واخت آوروپا ایتتیفاقی، هر بیرینه سوتون آدی وئریلن وظیفه ساحهلرینه بولونموش اولاراق تعیین اولونار. آوروپا ایتتیفاقی تعلیماتلاری بیرینجی سوتونو مئیدانا گتیررکن، ایکینجی سوتون اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستینی اله آلار. اوچونجو سوتوندا ایلک اولاراق عدالت و داخیلی ایشلر مسألهلری موزاکیره آلینمیشسادا آمئستئردام و نیجه آندلاشمالاریندا ائدیلن دهییشیکلیک و علاوهلرله بو سوتونون وظیفه ساحهسی حال-حاضیردا یالنیز تهلوکهسیزلیک گوجلری و عدالت ساحهسینده امکداشلیغی ایحاطه ائدیر. بو مضموندا ایکینجی و اوچونجو سوتونلار دوولتلر آراسینداکی عملییاتلار اولاراق تعیین اولونا بیلر؛ چونکی کومیسسییا، پارلامئنت و عدالت دیوانی کیمی میللتاوستو تشکیلاتلار بو عملییاتلاردا یا هئچ رول اوینامازلار یادا مووضوعا چوخ آز داخیل اولارلار. آوروپا ایتتیفاقینین ایجرا ائتدیگی فععالییتلرین چوخو بیرینجی سوتون دامی آلتیندا حیاتا کئچیریلیر. بو حادیثهلر اکثرییتله ایقتیصادی مرکزلیک و میللتاوستو تشکیلاتلار بو سوتونون مووضوعلاریندا داها تأثیرلیدیر.[34]
کومیسسییا[redaktə]
آوروپا کومیسسییاسی، آوروپا ایتتیفاقینین ایجرا اورقانی کیمی فونکسییا گورر (عمل ائدر) و قانونوئریجیلیک تکلیفلری حاضیرلایاراق بیرلیک ایچینده بونلارین گونبهگون حیاتا کئچیریلمهسینه نظارت ائدیر. بو تشکیلات یارادیلارکن، تشکیلاتین لیدئرلرین میللی چیخارلار ایستیقامتینده حرکت ائتدیگی آوروپا ایتتیفاقی شوراسینین عکسینه یالنیز عوضو دوولتلر اوچون دئییل، بوتون آوروپا دوولتلری اوچون چالیشماسی مقصد قویولموشدور. کومیسسییا بونا علاوه اولاراق آوروپا اینتئقراسییاسینیندا مرکزی اولاراق گورولر. بو آن ائعتیباریایله موختلیف ساحهلرده وظیفهلی ایگیرمییئددی عوضو اولکهنین هر بیریندن گلن بیر کومیسسییا عوضووندن عیبارتدیر.
کومیسسییایا سئچیلهجک بوتون عوضولر و کومیسسییایا باشچیلیق ائدهجک عوضو شورا طرفیندن نامیزد گوستریلیر. کومیسسییا صدرینین آتانماسینین و آیریجا کومیسسییا کابینئتینین قبولو اوچون پارلامئنتین تصدیق لازیمدیر.[35]
پارلامئنت[redaktə]
آوروپا پارلامئنتی، آوروپا ایتتیفاقینین قانونوئریجیلیک اورقانینین بیر یاریسینی مئیدانا گتیرر. پارلامئنتین ۷۳۶ عوضوو، آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلاری طرفیندن هر بئش ایلدن بیر سئچیلیر. بوتون میللت وکیللری، اوز اولکهلرینده میللی دیامئترده تشکیل ائدیلن سئچکیلریله ایش باشینا گلمهلرینه قارشی، پارلامئنتوداکی کولتوکاریندا میللی شخصییتلریندن چوخ سییاسی فیکیرلرینه گوره قروپلانیرلار. هر عوضو اولکه ایلکدن تعیین اولونموش سایدا میللت وکیلینی پارلامئنته گوندریر. پارلامئنت و شورا بیرلیک ایچیندهکی قانونوئریجیلیک عملییاتلارینی موشترک بیر شکیلده ایجرا ائدرلر.
بعضی سییاستلری اورتاق قرار مئکانیزمینی ایستیفاده ائدرک ایستیقامتلندیررلر. بو پروسهدور قوووهیه گیرمگی گوزلهین لیسبون آندلاشماسیندا گئنیشلهدیلمیش و اورتاق قرار ساحهسینه یئنی باشلیقلار علاوه اولونموشدور. پارلامئنت آیریجا، کومیسسییانین و آوروپا ایتتیفاقی بودجهسینین آلدیغی قرارلاری ردد ائتمه یادا تنقید حوقوقونادا مالیکدیر. پارلامئنت باشچیسی عئینی زاماندا مجلیس سوزجوسو اولاراقدا وظیفه یئرینه یئتیرر و پارلامئنتی بینالخالق سویییهده تمثیل ائدیر. باشچی و باشچی کومکچیلری هر ایکی یاریم ایلده بیر پارلامئنت ایچینده میللت وکیللری طرفیندن سئچیلیر.[36]
آوروپا ایتتیفاقی شوراسی[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی شوراسی، آوروپا ایتتیفاقینین قانونوئریجیلیک اورقانینین دیگر یاریسینی مئیدانا گتیرر. بو شورا هر عوضو اولکهدن وکیللری ایلکدن تعیین اولونموش ساحهلره گوره وظیفهلره تعیین ائدیلدیگی موتشککیل بیر پلاتفورمادیر. شورا بیر چوخ آلت حیسسهدن عیبارتدیر اولماسینا قارشی تک بیر واحید اولاراق قبول گورر.[37]
قانونوئریجیلیک ساحهسیندهکی فونکسییالارینین یانیندا شورا، آیریجا اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستی داخیلیندهده ایداره ائتمه وظیفهلر آلیر. آوروپا ایتتیفاقی شوراسینین صدری، باشچیلاری شوراسینین خوصوصییتلی چوخلوغویله سئچیلیر، باشچی ۲ و ۵ ایل موددتله وظیفه ائدر. سس حاققی یوخدور.
آوروپا ایتتیفاقی باشچیلیغی وظیفهسی ایسه ایگیرمییئددی عوضو اولکهنین هر بیرینین سیرا-سیرا ایشتیراکلاریایله آلتی آیلیق دوورلر حالیندا چئوریلمهلی اولاراق ایجرا ائدیلر. بو موددت بویونجا حاققیندا دانیشیلان اولکهنین نومایندهسی تشکیل ائدیلن ییغینجاق و گوروشلرین بیر چوخونا صدرلیک ائدیر.[37] دوور باشچیلیغی وظیفهسینی ایجرا ائتمکده اولان اولکه عومومییتله، بعضی یئنیلیکلر، ایتتیفاقین گئنیشلنمهسینی ماراقلاندیران مووضوعلار یادا دونیانین هر هانسی بیر بولگهسیایله داوام ائتدیریلن خاریجی علاقهلر کیمی ساحهلرده محدود بیر صلاحییت چرچیوهسینده حرکت ائدر.
دوولت و حوکومت باشچیلاری زیروهسی[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقیندا ان یوکسک درجهلی سیاسی لیدئرلری بیر آرایا گتیرن تشکیلات، بیر باشچی و هر عوضو اولکهدن بیر نومایندهنین عیبارت لیدئرلر زیروهسیدیر. عوضو اولکهلر، زیروهه گوندرمک اوزره یا دوولت باشچیلارینی (پرئزیدئنت کیمی) یادا حوکومت باشچیلارینی (باشناظیر کیمی) سئچرلر. لیدئرلر زیروهسی هر ایل ان آز اولماسا دورد زیروه نیظاملار و بو زیروهلره چئوریلمهلی اولاراق آوروپا ایتتیفاقی شوراسینین باشچیلیغی وظیفهسینی ایجرا ائدن اولکهنین نومایندهسی صدرلیک ائدیر.[37] اینگیلیسجهده آوروپا شوراسی (European Council) آدیایله خاطیرلانان آوروپا زیروهسی، اینسان حوقوقلاری، تحصیل و مدنییت ساحهسینده خیدمت ائدن و بوتون آوروپا دوولتلرینه آچیق اولان آوروپا شوراسینین شورايي آوروپا (Council of Europe) ایله قاریشدیریلمامالیدیر.
حوقوقی آکتلاری[redaktə]
ائدیلن موقاویلهلر آوروپا ایتتیفاقی قانونوئریجیلیگینین اساس ائلئمئنتلری اولماسینا قارشی، بیرلیک تشکیلاتلاری اوچون حاضیرلانمیش بعضی تنظیملمهلرده واردیر. بو قایدالارین اوچ آنا حیسسهسی: بيرلیک اساسنامهلر و موقرراتلار، یونرگهلر (دستورالعمللر) و قارارلاردیر (تصمیم). بو اوچ بولوم آراسیندا رسمی بیر اییئرارکییا یوخدور.
بيرلیک اساسنامهلری، قوووهیه گیردیکلری آندان ائعتیبارن بیرلیگه عوضو بوتون اولکهلرده تطبیق عونصورهسی تانینمادان درحال قانون حالینا گلن دوزنلملردیر.[۳۸] آوروپا ایتتیفاقیندا تطبیق اولونان بیرباشا تأثیر تنظیملهمهسی سببیایله قوووهیه گیردیکلری آندان باشلایاراق حاققیندا دانیشیلان اولکهلردهکی اونجل قانونلاری ائعتیبارسیز ائدرلر.[32]
یونرگهلر (دستورالعمللر)، نئجه و هانسی یوللارلا چوزوملهیهجکلرینین تقدیرینی عوضو دوولتلره بوراخاراق، اولکهلرین موعهییهن بیر زامان حیسسهسی ایچریسینده موعهییهن بیر نتیجهسی الده ائتمهسینی طلب ائدیر. بو تقدیرین ایستیفاده ائدیلمهسی عومومییتله، قانونی تنظیملمهلرین دئتاللاری میللی حوکومتلره بوراخیلدیغی زامان اوستونلوک وئریلیر.[38] ایلکدن قویولان موددت دولاندا موقرراتلار حوکملری بیرباشا تأثیر تطبیقیایله بیرلیکده یئرلی حوکومتلرین حوقوقونا گیره بیلر.
قرارلار (تصمیملر) یوخاریدا گوستریلن ایکی قانونوئریجیلیک مودئلینه آلتئرناتیو بیر یول تقدیم ائده بیلر. لیدئرلر ساممیتی یادا آوروپا کومیسسییاسی رسمی قزئتده هر هانسی بیر تاجیر یادا شیرکت کیمی موعهییهن بیر آلیجییا (گیرندهیه) ایستیقامتلی قرارلاشار. بو قرارلار عومومییتله آوروپا ایتتیفاقی رقابت حوقوقو ایچینده یادا دوولت کومکی مودیرییتلرینه بیلر و آوروپا ایتتیفاقی محکمهلرینده ایکجه بو علاقهدار قرارلارا قارشی چیخا بیلرلر.
آوروپا ایتتیفاقینین حوقوقی سیستئمی یوخاریداکی قایدالاری ایحاطه ائدن بیر چوخ قانونی یول (روش) مئیدانا گلر. ایتتیفاقین ائتدیگی موقاویلهلر بوتون قانونوئریجیلیک اورقان و عملییاتلاری اوچون اساس تشکیل ائدیر و موختلیف ساحهلرده قانون چیخارماق اوچون موختلیف یوللار اورتایا قویار.[39]
آوروپا ایتتیفاقینین قانونوئریجیلیک پروسهدورلارین بیر اهمییتلی خوصوصییتیده عوضو دوولتلردن بیری یادا پارلامئنت عوضولریندن چوخ آز قالا هر واخت آوروپا کومیسسییاسی طرفیندن تکلیف ائدیلهبیلر اولماسیدیر. دیگر ایکی اهمییتلی عونصور ایسه آوروپا پارلامئنتینه حاضیرلانان بیر قانون لاییحهسینی وئتو ائدهبیلمه حاققینی وئرن اورتاق قرار مئکانیزمی و پارلامئنتین بیرلیک لیدئرلرینه مجبوری قوووهسی اولمایان تکلیف و تنقیدلر بولونابیلمهسیدیر. بیر چوخ وضعییتده قانون تاساریلارینین (پیشنویس) زیروهده تصدیقلنمهسی لازیمدیر.[40]
محکمهلر[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین محکمه حیسسهسی آوروپا عدالت محکمهسی و لیسبون موقاویلهسی اویغون اولاراق آدینین عومومی محکمه اولاراق دهییشدیریلمهسی نظرده توتولان آوروپا بیرلیکلری ایلک درجه محکمهسینده مئیدانا گلر. بو ایکی تشکیلات بیرلیکده، ایمضالانان آندلاشمالاریله آوروپا ایتتیفاقی حوقوقونو دهیهرلندیریر و تطبیق ائدیر.[41]
ایلک درجه محکمهسی، آوروپا ایتتیفاقینین دیگر محکمهلرینده ایلک عومومی اولاراق بیرباشا فردلر یادا شیرکتلر طرفیندن آچیلان ایددیعالارا باخار. آوروپا عدالت محکمهسی ایسه عوضو اولکهلریله یادا آوروپا ایتتیفاقی تشکیلاتلاریایله علاقهدار داوالارلا و عوضو اولکه محکمهلرینین بیر اوست تشکیلاتا سووق ائتدیگی اویوشمازلیکلارلا مشغول اولار.[42] ایلک درجه محکمهلرینده آلینان قرارلار اوچون بعضی قانونلار ایستیقامتینده عدالت محکمهسینه موراجیعت ائدیلهبیلر و شیکایت ایستهنیلهبیلیر.[43]
عوضو دوولتلرین یئرلی محکمهلری، آوروپا ایتتیفاقی حوقوقونون اساس ایجراچیسی اولاراق بیرلیک ایچینده اهمییتلی بیر رول اوینایارلار. ائدیلن موقاویلهلر ایشیغیندا، آوروپا ایتتیفاقی و میللی محکمهلر آراسیندا بیر ایشایتتیفاقی علاقهسی یاتار. یئرلی محکمهلر داخیلی مووضوعلاردا آوروپا ایتتیفاقی حوقوقونو تطبیق ائده و بیر قانونون شرح اولونماسی مووضوعسوندا شرحه احتییاج ائشیتسهلر عدالت دیوانیندان بیر اوندوروشما تاریخی ایستهیه بیلرلر.
سییاست[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین ان چوخ ماراقلاندیغی ایکی مؤوضوع آوروپا اینتئقراسیاسی و آوروپا ایتتیفاقینین گئنیشلنمهسی موددتیدیر. بیرلیگه یئنی اؤلکهلرین قاتیلماسی فاکتی بیرلیک ایچینده و عوضو اؤلکهلرده چوخ تئز شکیلده سیاسی وساییت وضعییتینه گلمیشدیر. بو پروسئسین دستکچیلری یئنی عوضو ایشتیراک، بیرلییه داخیل اولان اؤلکهلرده دئموکراتیانین اینکیشافینا ایشتیراک ائتدیگینی مودافیعه یانیندا بؤیومهنین ایقتیصادییاتا تؤحفهلرینی ده اله آلارلار. بؤیومه تقابوللریسه آوروپا ایتتیفاقینین سیاسی و / و یا مدنی باخیمدان حیمایت ائدن داها کنار سرحدلره چاتماسینین بیرلیگه ضرر وئرهجهییندن قایغی دویورلار. 2004-جو ایلده بیرلیگه اون یئنی اؤلکهنین قاتیلماسیندان بو یانا، آوروپا جمعیتینین و بونونلا مورتبیط اولاراق پارتیا گؤروشلرینین ایسه بو مؤوضوعا یاناشمالاری داها بیطرف اولموشدور. بو مؤوضوعدا ان بؤیوک قئید-شرطلر تورکییهنین بیرلیگه داخیل اولماسی مؤوضوعسوندادیر. [44][45][46]
اینتئقراسیا، آوروپا ایتتیفاقینین اهمیت وئردیگی لاکین زامان زامان میللی دوشونجهلرین آوروپا ایتتیفاقینینکیلرله ضیدییت تشکیل ائتدیگی بیر باشقا سیاسی مؤوضوعدور. عوضو و نامیزد اؤلکهلر آراسینداکی اویغونلاشماسی آرتیرماق مقصدی گودن اینتئقراسیا پروسئسی، آوروپا ایتتیفاقینین فونکسیالاریندان شوبهه ائشیدن کسلری، میللی منلیکلرینی ایتیرمه مؤوضوعسوندا قایغیلاندیرماقدادیر. [47] 2004-جو ایلده اورتاق بیر آوروپا ایتتیفاقی کونستیتوسیاسی یاراتماق تکلیفلری عوضو دؤولت باشچیلاری آراسیندا قبول ائدیلمیش، آنجاق باشلانغیج اولاراق عوضو ایکی اؤلکهده ائدیلن رئفراندوملار نتیجهسینده رد ائدیلینجه هئچ بیر زامان قووهیه گیرمهمیشدیر. اوکتیابر 2007-جی ایلده سون فورماسی وئریلن و عوضو اؤلکهلرده رئفراندوما تقدیم ائدیلن لیسبون آندلاشماسی، قووهیه مینمهمیش اولان بو کونستیتوسیا لاییحهسینی ایچیندکی بیر چوخ شرحی ایحاطه ائدر آنجاق کونستیتوسیا باغلاییجیلیکدن محرومدور.
لیسبون سازیشینین 2009-جو ایل ایچینده بوتون عوضو اؤلکهلرده قبول ائدیلمهسیندن سونرا، یاخین گلهجکده رسمی اولاراق قووهیه گیرمهسی گؤزلهنیلیر. اگر عوضو اؤلکهلر ایچینده تصدیقلنسه شورانین سس وئرمه اصوللارینا دهییشیکلیک گتیرهجک و اکثرییت سس وئرمهسی سیستئمینه گئچیلهجکدیر. موقاویله آیریجا آوروپا ایتتیفاقینین اوچ سوتون سیستئمینی ده لغو ائتمهیه نظرده توتماقدادیر. تصویبائتمكله بیرلیکده، بیر چوخ خاریجی سیاست مؤوضوعسو دا بیرلیک ایچینده میللتاوستو تشکیلاتلارا تابیع اولاجاق. [48][18]
عدالت، آزادلیق و تهلوکهسیزلیک[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین داخیلی ایشلر و عدالت ساحهسینده صاحب اولدوغو صلاحییتلرین بؤیوک حیسسهسی 1985-جی ایلده اون عوضو دؤولتین آلتیسینین آراسیندا سرحد ایدارهلرینین یاواش-یاواش آزالدیلماسینی نظرده توتان شئنگئن سازیشیندن گلمکدهدیر. شئنگئن سازیشی تطبیق اوچون ایشتیراکچی اؤلکهلر آزالدیلمیش سرحد ایدارهلرینین تأثیرلرینین قارشیلانماسی، سیغیناجاق پروبلئملری، چؤلدن کؤچ و جینایت حوقوقو کیمی مؤوضوعلاری ائحتیوا ائدن تدبیرلر آلمیشلار.[49] ماستریخت آندلاشماسی، شئنگئن دونیاسینی آوروپا ایتتیفاقینه کؤچورموشدور. (اؤزگون موقاویلهنین IV. ماددهسی) [50]
ماستریخت سازیشی آوروپا ایتتیفاقینه موقاویله حوقوقو و عائیله حوقوقو کیمی مؤوضوعلاردا اورتاق وطنداش قایدالار یوکلهیهرک وطنداشلارین حرکت آزادلیغینی آسانلاشدیرمیشدیر.[50] ماستریخت موقاویلهسی آیریجا بیرلیگه عوضو اؤلکهلرین وطنداشلارینا موكممیل اولاراق بیر ده آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلیغی شخصیتی وئرمیشدیر.[51]
بو آندلاشمالاری یاخشیلاشدیرماق اوچون توپلانان آمئستئردام موقاویلهسی ایسه بیر آزادلیق، تهلوکهسیزلیک و عدالت اوچون یاراداراق آوروپا ایتتیفاقینه یئنی هدفلر یوکلمیشدیر.[52] آندلاشما آیریجا عدالت و داخیلی ایشلر ساحهسینده قانون چیخارتماغی داها آسان حالا گتیررکن، عوضو اؤلکهلرسه بو قانون تاساریلارینی (پیشنویس) وئتو ائتمهسینی داها گوج حالا گتیردی. آوروپا پارلامئنتینین صلاحییتلری بعضی مؤوضوعلاردا عوضو دؤولتلرین اورتاق قرارا چاتماسی شرطینه باغلاناراق داها دا آرتیریلدی. سون قانونوئریجیلیک آوروپا حبس امری مؤوضوعسونو [53] و عائیله حوقوقو یؤنرگهلرینی ده ایحاطه ائدیر.[54]
آوروپا ایتتیفاقی، عدالت و داخیلی ایشلر مؤوضوعسونداکی حرکتلرینی بیر نیظاما قویماق مقصدیله بعضی تشکیلاتلار مئیدانا گتیرمیشدیر. بونلاردان، ائوروپول (Europol آوروپا پولیس ایدارهسی) پولیس گوجلری آراسیندا ایش ایتتیفاقینی،[55] ائوروجاست (Eurojust)، جینایت حقوقو ساحهسینده محکمه امکداشلیغی[56] فرونتئكس (Frontex) ایسه سرحد ایدارهلری اثناسیندا صلاحییتلیلر آراسیندا امکداشلیغی نظرده توتور.[57] آوروپا ایتتیفاقی آیریجا شئنگئن معلومات سیستئمی واسطهسیله پولیس و کؤچکون دفترلری اوچون اورتاق بیر وئریلنلر بازاسی تقدیم ائدیر.[6]
اساس حوقوقلار[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی اینسان حوقوقلارینین قورونماسی مؤوضوعسوندا تأثیرلی بیر وظیفه بوینونا گؤتورموشدور. جینس و عیرق آیری-سئچکیلیکچیلیگینه قارشی آندلاشمالاریندا و قرارلاریندا نشر قاداغان کؤکلو بیر کئچمیشسه مالیکدیر.[58] آمئستئردام آندلاشماسی دا، عیرق، دین، فیزیکی مانیعه و جینسیت باخیمیندان اینسانلارا آیری-سئچکیلیک ائدیلمهسینی قاداغان ائدهرک بو قرارلاری بوتونلهمیشدیر.[59] بو صلاحییتلری ایستیفاده ائدهرک آوروپا ایتتیفاقی، قانونوئریجیلیگینده ایش یئرینده جینسیت آیری-سئچکیلیگی، عیرقی آیری-سئچکیلیک و یاش آیری-سئچکیلیکچیلیگینه قارشی تدبیرلر ائتمه یولونا گئتمیشدیر.[59] آوروپا ایتتیفاقینه عوضو بوتون اؤلکهلر هانسی جینایته قارشی اولورسا اولسون اعدام جزاسینی قالدیرمیشدیر و بونون بوتون دونیادا قالدیریلماسینی تامین ائتمک مقصدی ایله ائدیلن ایشلره دستک وئریر.[60]
1950-جی ایلده چیخاردیلان آوروپا اینسان حوقوقلاری کونوئنسیاسینین ایمضالامیش اولماق آوروپا ایتتیفاقی عوضوو اولا بیلمک اوچون تمل شرطلردن بیریدیر آنجاق بو آندلاشما آوروپا ایتتیفاقی تشکیلاتلارینی ایحاطه ائتمیر. آوروپا ایتتیفاقی بیر آندلاشما یا دا توزوک (اساسنامه) دهییشیکلیگی اولمادان بو موقاویلهنین آلتینا ایمضا قویامادیغیندان، اؤزو آوروپا ایتتیفاقی اساس حوقوقلار بیلدیرگهسی (منشورو) آدی آلتیندا بیر توزوک مئیدانا گتیرمیشدیر. بو بیلدیریش یالنیز اینسان حوقوقلاری حاقیندا کونوئنسیانین ماددهلری ایحاطه ائتمکله قالماز، آیریجا اؤز آندلاشمالاریندا اوولدن قبول ائتدیگی حؤکملرله بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین قرارلارینیدا ایحاطه ائدیر. بو حؤکم و قرارلار ایقتیصادی و سیاسی حوقوقلاردان، یاخشی ایدارهائتمه و تمیز یاشاییش محیطِ حاق (حق محیط کیمی اوچونجو قورشاق حوقوقلارا قدر گئنیش بیر یئلپییه (محدودهیه) یاییلان ایجتماعی حوقوقلاری ائحتیوا ائدر. اساس حوقوقلار بیلدیرگهسی، 2000-جی ایلده نشر اولونماسینا قارشی هله قانونی بیر مجبوری قووهسی یوخدور. اصلاحات موقاویلهسی اولاراق خاطیرلانان لیسبون آندلاشماسی اویغون اولاراق بو بیلدیریش آوروپا ایتتیفاقی اوچون باغلاییجی وضعییته گلهجک و آوروپا ایتتیفاقی، آوروپا اینسان حوقوقلاری کونوئنسیاسینین داخیل اولا بیلهجک. بئلهجه بیرلیک، بو آن اؤزوندن تامامیله موستقیل اولان و آوروپادا اینسان حوقوقلاری مؤوضوعسوندا ان موکممل تشکیلات اولان آوروپا اینسان حاقلاری محکمهسی قرارلارینا تابیع اولاجاق و بو محکمه ایتتیفاقین مؤوجود بوتون عدالت واحیدلریندن یوکسک وضعیته کئچهجک.[61]
آنجاق آوروپا ایتتیفاقی، بونا قاتیلمادان بئله عدالت دیوانی و آوروپا اینسان حاقلاری محکمهسی قرار و توزوکلرینین بیربیرلرینینکیله چئلیشمهمهسینه (اساسنامه تضادلارینا) اهمییت وئرر. بو سببله، عدالت دیوانینین آوروپا اینسان حوقوقلاری کونوئنسیاسینین اونسوز دا قانونوئریجیلیگینین بیر حیسسهسی کیمی تطبیق اولدوغو دئییله بیلر.[62]
خاریجی علاقهلر[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین خاریجی علاقهلری بویوک اولچوده اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک پولیتیکاسینین ایشیغیندا آپاریلیر. بینالخالق تیجارت دانیشیقلاریندا ایشایتتیفاقی اساسی اورتاق بیر تیجارت سییاستی چرچیوهسینده ایتتیفاقین کومور و پولاد ایتتیفاقی اولاراق تمللرینین آتیلدیغی ۱۹۵۷-جی ایلده اساسلانیر.[63] اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک پولیتیکاسینین ایسه تمللری ۱۹۷۰-جی ایلده یارادیلان آوروپا سیاسی ایشایتتیفاقی قرارلاریندا آتیلمیشدیر.[64]
آوروپا سیاسی ایش ایتتیفاقی مئیدانا گلمهسی عوضو اولکهلر آراسیندا اورتاق خاریجی سییاست اینکیشاف ائتدیریلمهسی اوچون قورولموش قئیری-رسمی بیر واحید اولموشدور. آوروپا تک سندی طرفیندن آوروپا ایتتیفاقینه تقدیم ائدیلمیش و درحال آردیندان مااستریخت آندلاشماسیندا آدی اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستی اولاراق دییشدیریلمیشدیر.[64]
مااستریخت سازیشی اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک پولیتیکاسینا هم آوروپا ایتتیفاقینین اوز ماراق ساحهلرینی، همده بینالخالق ایتتیفاقین ماراقلارینی حیمایهسی مقصدینی یوکلر. بو مقصد، بینالخالق امکداشلیغی دستکلهمک، اینسان حوقوقلارینا حورمت ائتمک و بونلاری اینکیشاف ائتدیرمک، دئموکراتییا و حوقوقون اوستونلوگوندن گوزشت وئرمهمک کیمی پرینسیپلری ایحاطه ائدیر.[65]
آمئستئردام آندلاشماسیندا، آوروپا ایتتیفاقینین خاریجی سییاستلرینی ایجرا ائدیلمهسی اوچون بو آن خاویئر سولانا طرفیندن ایجرا ائدیلن بیر باشچیلیق وظیفهسی یارادیلمیشدیر.[66] بو یوکسک نوماینده، مووجود آوروپا ایتتیفاقی شوراسینین باشچیلیغی وظیفهسیایله بیرلیکده، آوروپا ایتتیفاقی آدینا خاریجی سییاست باغلی مووضوعلاردا بیلدیریش وئره بیلر و ایکی عوضو اولکه آراسیندا مئیدانا گله بیلهجک هر هانسی بیر نامعلوم سییاسی وضعییتی آچیقلیغا قووشدورابیلیر. اورتاق خاریجی سییاستین قبول ائدیلمهسی و موعهییهن بیر آچيدان ایزلهنیله بیلمهسی اوچون ایگیرمییئددی عوضوونده گوروش ایتتیفاقینه چاتیب، تصدیق وئرمهسی لازیمدیر. اورتاق خاریجی سییاست اوصولوندا، یئکدیل چاتما ضروریلیگی، عیراق دویوشو مووضوعسونون موزاکیره ائدیلدیگی دانیشیقلاردا اولدوغو کیمی زامان-زامان آنلاشیلمازلیقلارا سبب اولماقدادیر.[67]
آوروپا ایتتیفاقینین بینالخالق تأثیری، خاریجی سییاستینین یانیندا گئنیشلمه موددتیدیر سایهسیندهده حیس ائدیلمکدهدیر. آوروپا ایتتیفاقی عوضوو اولمانین گتیردیگی گورونوردهکی فایدالار، سییاسی یادا ایقتیصادی مووضوعلاردا آوروپا ایتتیفاقینه ایشتیراک شرطی اولان مئعیارلاری یئرینه یئتیرمک ایستهیهن اولکهلر اوچون ائعتینا ائتدیریجی بیر فاکتور اولماقدادیر. بو شرطلر آیریجا شرقی آوروپانین کوهنه کومونیست حوکومتلرینین تأثیرلرینین قالدیریلماسیندا اهمیییتلی رول اوینایار.[45]
ایتتیفاقین خاریجی اولکهلرین داخیلی ایشلرینه بئله بیر تأثیره صاحیب اولونماسی «یومشاق گوج» اولاراق تعیین اولونماقدادیر.[68] فینلاندییا باش ناظیری، فینلاندییانین آرتیق حقیقتن طرفی بیر دوولت اولماماسی سببینین آوروپا ایتتیفاقی خاریجی سییاستی اولدوغونو وورغولامیشدیر. بو گوروشون دیگر بیرلیک عوضوو اولکه باشکانلارینجادا (ناظیر/وزیر) پایلاشیلیب پایلاشیلمادیغی بیلینمکدهدیر.[69]
اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستی باشچیسینین یانیندا، آوروپا کومیسسییاسیدا بینالخالق سویییهده دانیشیقلارا اوز نومایندهسی گوندریر. بیرلشمیش میللتلر ایچینده آوروپا ایتتیفاقی یاردیم مووضوعلاردا ائتدیگی بویوک توحفهلره گوره بویوک اهمیییت قازانمیشدیر. (آلت باشلیقلارا باخ)[70]
گ۸ (G8) زیروهلرینده، آوروپا ایتتیفاقی عوضولوک حوقوقلارینا مالیکدیر و ییغینجاقلاری ایداره ائتمک، توپلانتلارا ائو صاحیبلیگی ائتمک کیمی وظیفهلرین یانیندا، ییغینجاقلاردا آوروپا کومیسسییاسی باشچیسی و دوور باشچیسی اولکه نومایندهسی طرفیندنده تمثیل ائدیلیر.[71] ایتتیفاقین ایگیرمییئددی عوضوونونده تمثیل ائدیلدیگی دونیا تیجارت تشکیلاتینا، آوروپا ایتتیفاقیده رسمی اولاراق آوروپا کومیسسییاسینین خاریجی تیجارتین مسئول عوضوو طرفیندن تمثیل ائدیلیر.
اینسانی کومک[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی اینسانی کومک بوروسویادا قیساجا ECHO ، آوروپا ایتتیفاقیندن اینکیشاف ائتمکده اولان اولکهلره اینسانی کومک تأمین ائدر. ۲۰۰۶-جی ایلده بورونون بودجهسی ۶۷۱ میلیون آورویا چاتمیش و بونون ۴۸ فایزلیک حیسسهسی آکپ (AKP) اولکهلری اولاراقدا خاطیرلانان آفریقا، کاراییب و ساکیت اوکئان اولکهلرینده گئتمیشدیر.[72] آوروپا ایتتیفاقینین اوزونون و عوضو اولکهلرینین ائتدیگی کومکلر توپلاندیغیندا، آوروپا ایتتیفاقی دونیاداکی ان بویوک باغیشچی وضعیییتینه گلیر.[73]
آوروپا ایتتیفاقینین اینسانی کومکلری کئچمیشده، بو یاردیملارین قئیری-کافی، مقصدیندن ساپمیش و داها چوخ ایتتیفاقین ایقتیصادی ماراقلارینا خیدمت ائتمکده اولدوغو کیمی سببلرله تئز-تئز کیمی سئقمئنتلرین تنقیدلرینه مووضوع اولموشدور.[74] بونا علاوه اولاراق، بعضی ایدارهلر آوروپا دوولتلرینین کومک اوچون خرجلدیگی پول میقدارینین، بورج یونگوللتمهلرینین، خاریجی طلبه و سیغیناجاق آختاران شخصلر خرجلرینینده داخیل ائدیلرک یوکسک گوستریلدیگینی ایرهلی سورموشلر.[75]
بو خرجلر چیخاریلیب، سادهلشدیریلمیش رقملر ایشیغیندا آوروپا ایتتیفاقی ۲۰۰۶-جی ایلده چاتماق ایستهدیگی کومک هدفینی گرچکلشدیرمهمیشدیر. ۲۰۰۵-جی ایلده ایسه آوروپا ایتتیفاقینین کومک مبلغی قئیری صافی میللی حاصیلاسینین ۳۴ فاییز اولموش و بو رقملریله آمئریکا بیرلشمیش شیتاتلاری و یاپونییانین اونونه کئچیلمیشدیر.[76] آوروپا کومیسسییاسینین اینسانی یاردیم مسئول باشچیسی اولان لویس میشئل بو یاردیملارین داها سورعتلی، داها تأثیرلی و اینسانی پرینسیپلره داها اویغون شکیلده ائدیلمهسینین واجیبلیغینی وورغولامیشدیر.[73]
حرب و مودافیعه[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین عوضولری اوز اولکه تورپاقلارینین قورولماسی اوزلری مسئولدور. آوروپا ایتتیفاقینین ایگیرمییئددی عوضوونون ایگیرمیبیری ناتو عوضوودور. قربی آوروپا ایتتیفاقی، آوروپا ایتتیفاقینه باغلی بیر تهلوکهسیزلیک و مودافیعه واحیدیدیر. آوروپا ایتتیفاقیایله قرب آوروپا ایتتیفاقی علاقهلری، ۱۹۹۲-جی ایلده آوروپا ایتتیفاقینین قارشی طرفه یوکلهدیگی و پئتئرسبئرگ وظیفهلری اولاراقدا بیلینن شرطلرله تعیین اولونموشدور. بونلار آراسیندا بوحران رهبرلیگی و صولح گوجو عسگرلیگی کیمی اینسانی کومک وظیفهلریده وار. بو وظیفهلر، داها سونرا آمئستئردام موقاویلهسیایله قربی آوروپا ایتتیفاقیندن آوروپا ایتتیفاقینه کئچمیشدیر. بونون طلب ائتدیگی مسئولییتلر اورتاق خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستیایله آوروپادا تهلوکهسیزلیک و مودافیعه پولیتیکاسینین بیر حیسسهسی کیمی تطبیق اولونماغا باشلانمیشدیر. قرب آوروپا ایتتیفاقینین اساس عونصورلاری آوروپا ایتتیفاقی سییاستینه علاوه اولونموش و قربی آوروپا ایتتیفاقی باشچیسی، خاریجی ایشلر و تهلوکهسیزلیک سییاستینین یوکسک نومایندهسی مووقئعسینه گتیریلمیشدیر.[77][78]
۱۹۹۹ کوزووو موحاریبهسیندن سونرا، لیدئرلر ساممیتینده ایتتیفاقین، بینالخالق بوحران و بوحرانلاردان ناتونون حرکتلرینه قورخو دوشمهدن، اهمیییتلی عسگری قوووتلرجه دستکلهنیلهجک، نه واخت و هانسی شراییطده ایستیفاده ایتتیفاقین قرار وئرهجگی آوتونوم بیر تهلوکهسیزلیک واحیدینه صاحیب اولماسی گرگی مووضوعسوندا گوروش ایتتیفاقینه گلمیشلر. بو سببله، باشدا هئلسینکی زیروه قرارلاری اولماق اوزره آوروپا ایتتیفاقینین حربی ساحهده یئترلیگینی آرتیرماق اوچون بیر چوخ آددیم آتیلمیشدیر. بویوک موباحیثهلردن سونرا، هر بیری آن اولماسا ۱.۵۰۰ شخصیت واحیدلردن عیبارت اولان آوروپا ایتتیفاقی دویوش قروپلارینین قورولماسینی نظرده توتان قرار بو مووضوعدا آتیلمیش ان کونکرئت آددیم اولموشدور.[79] آوروپا ایتتیفاقی حربی واحیدلری، آفریقادان کوهنه یوقوسلاوییا و اورتاشرقه قدر بیر چوخ بولگهده صولح گوجو خیدمتینه قاتیلمیشلار.[80] آوروپا ایتتیفاقی فعالیییتلری، آوروپا ایتتیفاقی حربی قوللوقچولارین، آوروپا ایتتیفاقی پئیک مرکزی و آوروپا مودافیعه اگئنتلیگی کیمی تشکیلاتلار طرفیندن دستکلهنیر.[81]
ایقتیصادی سیاست[redaktə]
دونیانین ان بؤیوک 500 شیرکتیندن 163ونون عومومی مرکزلری آ.ا(EU) اؤلکهلری ایچریسیندهدیر. (نوکیا، فینلاندیا)
قورولوشوندان بو یانا، آوروپا ایتتیفاقی بوتون عوضولری آراسیندا ایقتیصادی بیر اورتاق بازار اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. 2009-جی ایل اعتباریله، آورو (یورو) ساحهسی دئییلن بؤلگه ایچینده ایتتیفاقین اون آلتی عوضوو آورو آدلی اورتاق پول واحیدی ایستیفاده ائتمکدهدیر. [82][83] تک بیر ایقتیصادییات اولاراق دوشونولدوگونده آوروپا ایتتیفاقی، 16.8 تریلیون دوللارلیق عومومی داخیلی حاصیلینن دونیا جمعینین% 31 لیک حیسسهسینی مئیدانا گتیرر. [3] بو آوروپا ایتتیفاقینی دونیانین نومینال عومومی داخیلی محصول اثناسیندا بیرینجی، گ.ی.سی.ه (GYSİH) (تولید ناخالص ملی) اساسلی ساتیش گوجو جوتو سیراسی (برابری قدرت خرید) ایچینده ده ایکینجی بؤیوک تیجارت بولوکودور. آوروپا ایتتیفاقی آیریجا، دونیاداکی ان بؤیوک ایخراجاتچی (صادركننده) مئیدانا گلمه [84] ایکینجی ان بؤیوک ایدخالاتچی (واردكننده)، [85] و هیندوستان ایله چین خالق رئسپوبلیکاسی کیمی اؤلکهلرین ان بؤیوک تیجارت اورتاغیدیر. [86][87][88] گلیرلرینی گؤره اؤلچولن دونیانین ان بؤیوک 500 تشکیلاتیندان 163-ونون عومومی مرکزلری آوروپا ایتتیفاقی سرحدلری ایچینده ایشتیراک ائتمکدهدیر. [89] مای 2007 اعتباریله آوروپا ایتتیفاقی ایچینده ایشسیزلیک نیسبتی% 7 اولاراق اؤلچولورکن [90] اینوئستیسیالار عومومی داخیلی محصول% 21.4 'و، اینفلیاسیا (تورم) نیسبتی% 2.2 و ایجتماعی سئقمئنتی آچیغی (كسری بودجه بخش عمومی)% - 0.9 اولاراق تعیین اولونموشدور. [91]
اورتاق بازار[redaktə]
روما موقاویلهسی بیرلیکده ایلک اولاراق آوروپا ایقتیصادی ایتتیفاقی قورولدو. بو آندلاشما ایشتیراکچی اؤلکهلر آراسیندا گؤمروک ایتتیفاقینین قورولماغیلا باشلایاراق، اورتاق بازار تطبیقینین اینکیشاف ائتدیریلمهسینین آنا خططلرینی چکدی. بو بیرلیک آوروپا ایتتیفاقی آدییلا خاطیرلانماغا باشلاندی و بو گون هله آوروپا ایتتیفاقی آدی آلتیندا ایشلهیهن بیر تشکیلات اولاراق اورتاق بازار تطبیقینین تشکیل ائدیلمهسی مؤوضوعسوندا وظیفه گؤتوردو. آوروپا ایتتیفاقینین بیر باشقا مقصدی ده عوضو اؤلکهلر آراسیندا اینسان، اشیا، خیدمت و سرمایه دؤورانی (دولاشیمی-جریانی) آزادلیقلارینی ضمانت آلتینا آلماقدیر. [83]
اشیانین سربست دؤورانی پرینسیپی، هر جور مالین بوتون بیرلیک اؤلکهلری آراسیندا هر هانسی بیر مانیعهایله قارشیلاشمادان آسانلیقلا دولاشابیلمهسینی ضمانت آلتینا آلار. بو دؤوران (دولاشیم-جریان) آزادلیغینین هم داخیلی، همده خاریجی اؤلچوسو واردیر. بیرلیک ایچینده ماللار، اؤلکهلرآراسی گؤمروک عملیاتلارینا اوغرامادان، ایدخال (واردات) محدودلاشدیرماسی گؤرمهدن، آیری-سئچکیلیک گودن وئرگی و تدبیرلر اولمادان دولاشابیلمهلیدیر. بیرلیک خاریجی اولاراق ایسه، بیرلیگه عوضو اولمایان اؤلکهلردن آلینان ماللار اورتاق گؤمروک تعریفه اؤدنیشینه اؤدهدیکدن سونرا یئنه بیرلیک ایچینده سربست گزه بیلرلر.
کاپیتالین سربست دؤورانی پرینسیپی، داشینماز املاکین آلیم-ساتیمی، اؤلکهلرآراسی حیسسه پایلاشیملاری کیمی سرمایهلره ایمکان تامین ائتمک مقصدیله یارادیلمیشدیر. [93] اورتاق ایقتیصادییات و پول واحیدی تطبیقینه گئچیلهنه قدر سرمایه اینکیشافی عملیاتلاری اولدوقجا یاواش اولموشدور.
اینسانلارین سربست دؤورانی (دولاشیمی-جریانی) پرینسیپی، آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلارینین دیگر عوضو اؤلکهلر آراسیندا اوتورماق، چالیشماق، اوخوماق، گزمک یا دا تقاودچو اولا بیلمک (امكلی اولا بیلمك-بازنشست اولابیلمك) اوچون سربست سفر ائده بیلمهسینه ایمکان تامین ائدر. بو قانونون اینکیشاف ائتدیریله بیلمهسی اوچون بیر چوخ فورمال آزالدیلماسی و دیگر اؤلکهلردن گلن اینسانلارین پئشه اهلییتلرینین (ایش صلاحییتلری-گواهینامههای شغلی) تانینماسی لازیم ایدی.[94] کؤهنهدن، ایقتیصادی اولاراق داها تأثیرلی اولان اؤلکهلره، اولمایانلاردان داها چوخ آزادلیق تانینمیشدیر. ایقتیصادی باخیمدان داها آز تأثیرلی اولانلارا دا حاقلار تانینماسی ایلک اولاراق 1999-جو ایلده آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلیغی آنلاییشینین اورتایا آتیلماسییلا اولموشدور. اینسانلارین سربست دؤورانینین اؤلچوسونون آرتدیریلماسینین یاناشی، بو قانون بیرلیک وطنداشلارینا کیمی اجتماعی و سیاسی حوقوقلاردا وئریر.
خیدمتلرین (خدمات) و شیرکتلرین سربست دؤورانی پرینسیپی اؤز ایشینی ایجرا ائدن کسلرین عوضو اؤلکهلر آراسیندا وطنداشلارا کئچیجی یا دا داواملی خیدمت تقدیم ائتمک مقصدیایله هر هانسی بیر مانیعهیه توخونماقسیزین حرکت ائده بیلمهسینی نظرده توتور. بو خیدمتلر، آوروپا ایتتیفاقی عومومی داخیلی حاصیلینین 60%-دان % 70 یارادیر. بازارین بو ساحهسینی داها دا آزادلاشدیرماق مقصد قویان خیدمتلر و بازار اونرگهسینین (Bolkestein Direktifi ) یاخین کئچمیشده قبول ائدیلمیشدیر. [95] بونا گؤره خیدمت ساحهسی عملیاتلاری، اگر باشقا بیر سربستی ایشه آپاریلمامیشسا، قالیجی خوصوصیتدهدیر.
بو خصوصیتلرین هئچ بیری تامامیله سرحدسیز و قطعی دئییل. عوضو اؤلکهلر ایستهسهلر، آندلاشمالارجا نظرده توتولان موعهییهن آزادلیق ساحهلرینده قیسالدلامالاردا بیلر یا دا داها خصوصی وضعیتلرده آوروپا محکمهلرینین مؤوضوعا باغلی حؤکملریندن فایدالانا بیلرلر. مثلن، موقاویلهلر هر هانسی بیر عوضو اؤلکهیه، ایجتیماعی سیاست و یا تهلوکهسیزلیگینه ترس دوشمهسی وضعییتینده بو آزادلیق ساحهلرینی قالدیرا حاق و صلاحیتینی وئریر. بو مؤوضوعدا بیرلیک طرفیندن اوولدن تعیین اولونموش حؤکملرین یوخلوغوندا، ائدیلهجکلره عوضو اؤلکهلر اؤز ایچینده قرار وئریر. بو وضعییتده، آوروپا ایتتیفاقی محکمهلری عوضو اؤلکهنین قرارینین، ایتتیفاقین داخیلی نیظامنامهسینه ضید اولوب اولمادیغی مؤوضوعسوندا حاکملیک ائدر. آوروپا ایتتیفاقی عوضولری آراسینداکی سربست حرکت آنلاییشی، آوروپا اقتصادی اوچون اوزریندن بیرلییه عوضو اولمایان ایسلاندیا، نوروئچ و لیختئنشتاین کیمی اؤلکهلره ده تطبیق اولونموشدور. [96] آوروپا ایتتیفاقی ایچیندکی تیجارتین تخمینن یاریسی یئنه بیرلیک طرفیندن اویغونلاشدیریلان قایدا و قانونلار آلتیندا باش وئریر.[97]
اورتاق پول واحیدی[redaktə][98]و رومانییا [99] خاریجینده منفی ایستیقامتدهدیر. مونتهنئگرو و كوزوو کیمی بعضی اؤلکهلر ده قئیری-رسمی اولاراق آورونو پول واحیدی اولاراق ایستیفاده ائدیر. [23]
آورو ایله علاقهدار عملیاتلار و آورونو پول واحیدی اولاراق ایستیفاده ائدن اؤلکهلرین پول سیاستی آوروپا مرکزی بانکاسینجا تشکیل ائدیلمکدهدیر.[100] آوروپا ایتتیفاقی ایچینده ایستیفاده ائدیلن 12 باشقا پول واحیدی داها واردیر. [82][82]
آورو، آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلارینین و ماللارین سربست سفر ائتمهسینی و گزمهسینی آسانلاشدیرماق، مزننه فرقی کیمی سواللاری اورتادان قالدیرماق، قیمت شففافلیغی یاراتماق، تک بیر اورتاق مالیه بازار یاراتماق، قیمت ثابیتلیگی تامین ائتمک، آشاغی فاییز درجهسی و تک بیر اورتاق پول واحیدیله بئینالخالق بوحرانلارا قارشی قورونماق مقصدیله ایستیفادهیه سوخولموشدور. آیریجا آورودان عوضو اؤلکهلر آراسیندا بوتونلشمهیه کؤمک اولماسی و بونو اینکیشاف ائتدیرمهسی مقصدیله سیاسی بیر سیموول اولاراق دا فایدالانیلماسی دوشونولموشدور. [82] سون ایللرده، آورو هجمی سورعتله آرتمیشدیر و آورو آلانینین یاخین گلهجکده داها دا یاخشی اولاجاغینی باغلی سؤز-صوحبتلر وار. آورونون دیر آرتیمینین و آمئریکان دولارینین دیر ایتکیسینین سورمهسی وضعییتینده آورونون دونیاداکی باشلیجا ائحتیاط صندوق وضعییتینه گلمهسی اولاسیدیر.
ریقابت[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی، مئیدانا گتیردیگی اورتاق بازار ایچینده هر هانسی بیر حاقسیز ریقابت حادیثهسینه یئر وئریلمهمهسینی تامین ائتمک مقصدیله بیر ریقابت حوقوقو یؤنرگهسی (دستورو) ایجرا ائتمکدهدیر.[101] ریقابت تشکیلاتی اولاراق، آوروپا کومیسسیاسینین اورتاق بازار ایچینده اعتیمادلارا قارشی تدبیرلر گؤرمک، کارتئل قیرماق، ایقتیصادییاتی داها دا آزادلاشدیرماق و دؤولت دستهیینی اؤنلمک کیمی عؤهدهلیکلری وار.[102]
آوروپا ایتتیفاقینین ریقابتدن مسئول عوضوو، کومیسسیا ایچیندکی ان اهمییتلی مؤوقعلرده بیریندهدیر و قرارلارییلا چوخمیللتلی شیرکتلری (شركتهای چند ملیتی) تأثیر ائده بیلر.[103] مثلن، 2001-جی ایلده کومیسسیا عوضوو اینحیصارین قباغی آلینما مقصدیله آمئریکا بیرلشمیش شیتاتلاری قایناقلی ایکی بؤیوک شیرکتین بیرلشمهسینی میللی صلاحیتلیلر راضیلاشمیش اولماسینا قارشی مانیعه تؤرتمیشدیر.[104] ریقابت مؤوضوعسوندا بیر باشقا اهمیتلی ایددیعا دا، 9 ایللیک بیر موددتدن سونرا کومیسسیانین مایکروسافتو، ویندوز مئدیا پلایئر اوزرینده اینحیصار یاراتماق اوچون 777 میلیون آورولوق پول جزاسینا تحمیل ائتمهییدیر.[105]
لیسبون آندلاشماسی گؤروشمهلرینده، فرانسا پرئزیدئنتی نیکولار سارکوزینین گریشیملریله آندلاشما لاییحهسینده ایتتیفاقین ریقابته علاقهدار یؤنرگلریندن (دستورلاریندان) بعضی ماددهلرین حذف ائتمیشدیر. آنجاق بو مادده بعضی علاوه یؤنرگلره هله وار و بونون آوروپا ایتتیفاقی سیاستی ایچینده تأثیرلی اولوب اولمایاجاغی نامعلومدور.[106]
بودجه[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین 2007-جی ایل راضیلاشدیریلمیش بودجهسی 120.7 میلیارد آورودور و 2007-2013 آراسی موددت اوچون جمعده 864.3 میلیارد آورو آییرمیشدیر.[108] بو میقدار آوروپا ایتتیفاقینین ایگیرمی یئددی اؤلکهسینین جمعی قئیری صافی میللی حاصیلاسینین% 1.1 'ی دن% 1.05 -اینه برابر گلیر. بیر موقاییسه ائدیلهجک اولسا، بیرلشمیش کراللیغین (بریتانییا) 2004-جی ایل بودجهسی 759 میلیارد آورو اولاراق تخمین ائدیلمیش و فرانسانین دا 801 میلیارد آورو خرجلیهجهیی نظرده توتولموشدور. 1960-جی ایلده آوروپا ایتتیفاقینین اؤنجل آوروپا ایتتیفاقینین بودجهسی قئیری صافی میللی محصول یالنیز% 0.03 'و ایدی.[109]
ان بؤیوک اورتاق خرجلمه اؤگهسی (عونصورو) بودجهنین% 45 لیک حیسسهسینین آیریلمیش اولدوغو اورتاق اکینچیلیک پولیتیکاسیدیر. ایکینجی سیرادا% 30 ایله آوروپا ایتتیفاقینین رئجیونال اینکیشاف سیاستی گلیر. بو خرجلری 8%-لیک پای ایله خاریجی ایشلر سیاستی گئدن،% 6 لیک پای ایله ایدارهائتمه خرجلر و 5% لیک پای ایله آراشدیرما خرجلری ایزلر.
اینکیشاف سییاستی[redaktə]
کند تصرروفاتی[redaktə]
اورتاق اکینچیلیک سییاستی، آوروپا ایتتیفاقینین ان کوهنه یونرگلریندن و اساس مقصدلریندن بیریدیر.[110] بو سییاستین، اکینچیلیک ایستئحصالی آرتیرماق، محصول آنبارلاریندا قطعیلیک تأمین ائتمک، اکینچیلیکله مشغول اولان کسلر اوچون یاخشی بیر حیات ایستانداردی تقدیم ائتمک، بازاردا ثابیتلیگی اوزرینده قورولماسی، ایستئهلاکچیلار اوچون اویغون قیمتلر تعیین کیمی مقصد و وظیفهلری واردیر (روما سازیشینین ۳۳ونجو ماددهسی).[25] سییاست یاخین زامانا قدر بیر دوولت دستکی نیظامی و بازار موداخیلهسی ایشلهییردی. اکینچیلیگه وئریلن دستک ۹۰-جی ایللره قدر او زامانکی آوروپا ایقتیصادی ایتتیفاقینین ایللیک بودجهسینین ۶۰ فایزی قدرایدی. اکینچیلیک دستگی بوگونکو آوروپا ایتتیفاقی بودجهسینین ۳۵ فایزینی مئیدانا گتیرمکدهدیر.[110]
سییاستین قیمت ایدارهسی (کنترل قيمت) و بازار موداخیلهسی (دستک آلیشی) بویوک اولچوده ائحتییاج چوخو محصول اورتایا چیخاردی. بو ائحتیاطلار بیرلیک طرفیندن ان آلت قیمت سرحدیندن توپدان ساتین آلیندی. بیرلیک الیندهکی آنبارلاری اریدهبیلمک اوچون محصوللاری ضمانت قویدوغو قیمتلرین چوخ آلتیندا دونیا بازارلاریندا ساتیشا تقدیم ائتدی یادا جوتچولره (اکینچیلره) ایتتیفاقین محصوللاری آلدیغی قییمتله ساتدیغی قییمت آراسینداکی فرق قدر دوولت دستکی وئریلدی. بو اوصول اینکیشاف ائتمکده اولان دونیانین آز وساییطآلان جوتچولری طرفیندن بویوک تنقیدلره معروض قالدی.[111] ائحتییاج چوخو ایستئحصال، ائکولوژی اطرافا توخونجاسی اولان اکینچیلیک اوصوللارین سیخ بیر شکیلده ایستیفاده اوتریده چوخ چوخ رئاکسییا آلدی.[111]
۹۰-جی ایللرین باشلانغیجیندان بری، اورتاق اکینچیلیک سییاستی بیر سیرا تنظیملمه کئچیرمیشدیر. ایلک اولاراق بو تدبیرلر بیر بولوم تورپاغین شوورلو اولاراق ایستئحصالدان چکیلمهسینی نظرده توتان ۱۹۸۸ کنارا-قویما سییاستی، سود کووتاسی (سود سهميهسی) و داها یاخین کئچمیشده اورتایا آتیلان جوتچولرین (اکینچیلرین) چیخاردیقلاری محصول میقدارینا گوره آوروپا ایتتیفاقیندن پول آلماسینی تأمین ائدن آیری-سئچکیلیک مودئلیدیر. بو خوصوصی مودئل خوصوصی بیر محصول چیخاریب پولونو آلماق یئرین، کند تصروفاتی ساحهسی بویوکلوگونه گوره بیرباشا اودمه پلانینا کئچیلیر.[110] بونون اکینچیلیک گلیر سویییهسینی یوکسک توتارکن، بازارین ایستئحصال نیسبتینیده موعهییهن بیر نوقطهده توتماسینا کومک ائتمهسی اومید ائدیلمکدهدیر. اکینچیلیک مووضوعسوندا ائدیلن ان یئنی ایصلاحاتلاردان بیریده شکر بازارینی بویوتمک اوچون داها ایلک عوضو دوولتلر آراسیندا و آوروپا ایتتیفاقیایله خوصوصی علاقهلر ایچریسینده اولان بعضی آفریقا-کاراییب-ساکیت اوکئان (اقیانوس آرام) اولکهلری آراسیندا بیرگه شکر بازارینین بو خوصوصییتینین سونونجو تنظیملمهسیدیر.[112]
ائنئرژی[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی قورولوشوندان بویانا بولگهسیندهکی ائنئرژی سییاستینده قاباقجیل گوج اولموشدور. بو وضعییتین تمهلینده ایتتیفاقین ۱۹۵۱-جی ایلده آوروپا کومور و پولاد ایتتیفاقی اولاراق قورولماسی یاتماقدادیر. ایلک ضروری و گئنیش ایحاطهلی بیر آوروپا ائنئرژی سییاستینین اینکیشاف ائتدیریلمهسی ۲۰۰۵-جی ایلده تشکیل ائدیلن آوروپا ایتتیفاقی ساممیتینده تصدیق ائدیلمیش، ایلک قارالاما یونرگه یانوار ۲۰۰۷-جی ایلده نشر اولونموشدور.[113]
آوروپا کومیسسییاسینین ائنئرژی سییاستینه باغلی بئش اهمییتلی نوقطهسی واردیر: داخیلی بازاردا رقابتین آرتیریلماسی، یاتیریم یاتیرماغین تشویقی (تشویق سرمایهگذاری) و ائلئکتریک پایلاما شبکهسینین گئنیشلندیریلمهسی؛ بیر بوحران وضعییتینده ائحتییاجی قارشیلایاجاق ائنئرژی قایناقلارینین نوعلره آییریلدیریلماسی؛ روسییا فئدئراسییاسیایله ائنئرژی اورتاقلیغینی اینکیشاف ائتدیررکن اورتا آسییانین و شیمالی آمئریکانین طبیعی قایناق باخیمیندان زنگین اولکهلریلهده آلوئر مقصدیایله ایشایتتیفاقی ائتمک اوچون یئنی آندلاشما چرچیوهلری چیخارماق؛ یئنیلنهبیلر ائنئرژی قایناقلارینین ایستیفادهسینه آرتیرارکن، وار اولان ائنئرژی قایناقلارینی داها ثمرهلی ایستیفاده ائتمک و یئنی ائنئرژی قایناقلاری اوچون آیریلان اودنیگین (مستمری) آرتیریلماسیدیر.[113]
آوروپا ایتتیفاقی بوگون، نئفتینین ۸۲ فایزسینی، طبیعی قاز ائحتییاجینین ایسه ۵۷ فایزسینی چولدن آلیر و بودا آوروپا ایتتیفاقینی بو یاناجاقلارین ان بویوک ایدخالاتچیسی (واردکننده) وضعییتینه گتیرر.[114] آوروپا ایتتیفاقینین یاناجاق مووضوعسوندا خاریجی اولکهلره خوصوصیایلهده روسییایا آسیلی اولماسیندان اوتری بعضی قایغیلار دویولماقدادیر. بو قایغیلار یاخین کئچمیشده روسییا و قونشولاری آراسیندا یاشانان یاناجاق چاتدیریلما پروبلئملری سببیایله داهادا آرتمیشدیر. بونون نتیجهسی اولاراق آوروپا ایتتیفاقی وار اولان ائنئرژی قایناقلارینی و کوکلرینی نوعلره آییریلدیرماغا چالیشماقدادیر.[115]
اینفراستروکتور[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی، ترانس-آوروپا شبکهلری کیمی (اینگلیسجه: ns-European Networks, TEN) اوز سرحدلری ایچینده اولکهلر آراسی اینفراستروکتور خیدمتلرینی اینکیشاف ائتدیرمهیه چالیشماقدادیر. ترانس-آوروپا شبکهلری لاییحهسینده مانش تونئلی، مونت جئنیس تونئلی، لگو ائست، اورئسوند کورپوسو، برئننئر تونئلی کیمی ایشلر ایجرا ائدیلمکدهدیر. ۲۰۱۰-جی ایل سونو ائعتیباریایلا آوروپا ایتتیفاقی ایچیندهکی نقلییات شبکهسینین جمعی اوزونلوغونون ۷۵.۲۰۰ کیلومئتر قورو، ۷۸.۰۰۰ کیلومئتر دمیر یولونا، ۳۳۰ هاواآلانینا (فرودگاه)، ۲۷۰ بینالخالق لیمانا و ۲۱۰ داخیلی لیمانا چاتماسی گوزلهنیلیر.[116][117]
اینکیشاف ائتمکده اولان آوروپا نقلییات سییاستی ایتتیفاقین بیر چوخ یئرینده آرتان نقلییات شبکهسیایله بیرلیکده طبیعی اطراف اوزریندهکی تزییقیدا آرتیرمیشدیر. ۲۰۰۴ اوولی آوروپا ایتتیفاقی عوضوو اولکهلرده نقلییاتلا علاقهدار ان بویوک پروبلئم یول سیخیشیقلیغی (ازدحام) و چیرکلیلیک (آلودگی)دیر. بوندان سونرا یاشانان گئنیشلهمه موددتلریندن سونرا نقلییات آژانداسینا اولاشیلابیلیرلیک (تقویم در دسترس بودن) پروبلئمین حلل ائدیلمهسی گرکلیگیده علاوه اولونموشدور.[118] خوصوصیایله لهیستانین یوللاری، اولکه آوروپا ایتتیفاقینه قاتیلدیغیندا چوخ پیس وضعییتده اولدوغوندان، ۴.۶۰۰ کیلومئتر یول آوروپا ایتتیفاقی اولچونلرینه یوکسلدیلمیش و بونا باغلی اولاراق ۱۷ میلیارد آورو خرجلنمیشدیر.[119]
آوروپا ایتتیفاقینین حاضیرلادیغی بیر باشقا اینفراستروکتور لاییحهسیده گالیله مووقئعلندیرمه سیستئمیدیر. گالیله لاییحهسی تکلیفه تقدیم ائدیلمیش بیر قلوبال پئیک (اویدو-قمر مصنوعی) سئیروسفر سیستئمیدیر. سیستئمین آوروپا ایتتیفاقی طرفیندن ائدیلمهسی و ۲۰۱۰-جی ایلده ایستیفادهیه حاضیر وضعییته گتیریلهرک آوروپا کوسموس آگئنتلیگی طرفیندن کوسموسا آتیلماسی گوزلهنیلیر. آوروپا ایتتیفاقی، گالیله پرویئکتینی، آمئریکا بیرلشمیش شیتاتلاری قایناقلی قلوبال مووقئعلندیرمه سیستئملرینه اولان باغیملیغینی آزالتماق اوچون باشلاتمیشدیر.[120] بو جهد بیر چوخ کیمسه طرفیندن یوکسک مبلغی، گئجیکمهلری و وار اولان جی.پی.ائس (GPS) سیستئملرینین یانیندا گرکسیز اولدوغو ایستیقامتینده آلدیغی رئاکسییالار سببیایله تئز-تئز تنقید اولونماقدادیر.[121]
رئگیونال اینکیشاف[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی ایچینده بیر چوخ بولگه آراسیندا گوزهگورولر خوصوصییتده برابرسیزلیکلر واردیر. ساتین آلما گوجونه گوره اویغونلاشدیریلاندا ان یوخسول و ان وارلی بولگهلر (نومئنکلاتورون NUT-2 و NUT-3 حیسسهلری) آراسینداکی آیری-سئچکیلیک یاخشیجا دیققته چارپان حالا گلمکدهدیر. یوکسک طرفده، آدام باشی ۶۸.۷۵۱ آورولوق آلیش گوجویله فرانکفورت، ۶۷.۹۸۰ آورولوق آلیش گوجویله پاریس و ۶۵.۱۳۸ آورولوق آلیش گوجویله ایچری لوندون اولارکن، آشاغی طرفده کیشیباشی ۵.۰۷۰ آورولوق آلیش گوجلریایله رومانییانین نورد-ائست اینکیشاف بولگهسی و ۵.۵۰۲ آورولوق آلیش گوجویله بولقاریستانین سئوئروزاپادئن (Severozapadentranslate ) کیمی بولگهلری اولور.[122] آوروپا ایتتیفاقی اورتالاماسینا باخیلدیغیندا، آمئریکا بیرلشمیش شیتاتلاری عومومی داخیلی نتیجهسی ۳۵ فایز، یاپونییا عومومی داخیلی نتیجهسی ۱۵ فایز داها یوکسکدیر.[122]
آوروپا ایتتیفاقیندا گئری قالمیش بولگهلرین اینکیشافینین دستکلنمهسی اوچون آیریلمیش ائستروکتورجا فون و اویغونلاشما فوندو آدی وئریلن اودمهلرین واردیر. بوجور بولگهلر عومومییتله بیرلیگه یئنی قاتیلان شرقی آوروپا اولکهلریندهدیر.[123] بیر چوخ اودنک، تعجیلی کومکی، نامیزد اولکهلرین اوزلرینی آوروپا اولچونلرینه داشیماسینا کومکچی اولاجاق ایمکان (Phare, ISPA, SAPARD) و کوهنه سوئت سوسیالیست رئسپوبلیکالار ایتتیفاقی اولکهلری اولان موستقیل دوولتلر ایتتیفاقی عوضولرینه پول دستک تأمین ائدر. تاجیس (TACIS -Technical Aid to the Commonwealth of Independent States) ایندیکی واختدا آوروپا کومیسسییاسینین بیر پارچاسی اولان آوروپا یاردیم و ایشایتتیفاقی ایدارهسینین بیر پارچاسی اولموشدور. ۷.چرچیوه پروقرامی، اورتاق بیر آوروپا آراشدیرما اوچون یاراتماق اوچون بوتون بیرلیک عوضوو اولکهلردن قاتیلان کونسورسییوملارجا ایداره اولونان آراشدیرمالاری مالیییهیه ائدر.[124]
اطراف موحیط[redaktə]
آوروپا توپلولوغوندا اطرافلا علاقهدار ایلک سییاست ۱۹۷۲-جی ایلده باشلاندی. او گوندن بری، آوروپا ایتتیفاقی تورشو یاغیشلاری، اوزون طبقهسینین اینجلهمهسی، هاوا کئیفییتی، سس-کوی چیرکلیلیگی، سو چیرکلیلیگی و توللانتیلار کیمی بیر چوخ مووضوعایلا ماراقلانماقدادیر. آخار سولارین، گوللرین، تورپاغین و ساحیل طبقهلرینین سولارینین ۲۰۱۵-جی ایله قدر تمیزلنمهسینی مقصد قویان سو چرچیوهسی امرلری، آوروپا ایتتیفاقینین ائکولوژی سییاستینین بیر نومونهسیدیر. آوروپا ایتتیفاقیندا چول حیاتی، ناتورا ۲۰۰۰ پروقرامی اساسیندا قورونور. قوروما آلتیندا تخمینن ۳۰ مین ساحه اولور.[125] ۲۰۰۷-جی ایلده، لهیستان حوکومتی روسپودا وادیسی ایچیندن کئچن بیر شوسه ائتمه جهدلرینده تاپیلمیش آنجاق بو جهد، آوروپا کومیسسییاسی طرفیندن، بولگهنین چول حیات قوروما پروقرامینا داخیل بیر ساحه اولدوغو سببی ایله دایاندیریلمیشدیر.[126]
کیموی (شیمیایی) ماددهلرین کایدی، قییمتلندیریلمهسی، آللاهین ایذنی و محدودلاشدیریلماسی (رئاجه) پروقرامی (اینگلیسجه: رئگیستراتیون، ائوالواتیون، آوتهوریساتیون آند رئستریجتیون اوف جهئمیجالس)، آوروپا ایتتیفاقینین گوندهلیک ایستیفاده اوچون چیخاریلمیش ۳۰ مین دهییشیک کیموی ماددهنین تهلوکهسیزلیکلرینین اولچولمهسینی نظرده توتان بیر سییاستدیر.[127] ۲۰۰۶-جی ایلده آوروپادان گلن بیر گمینین فیل دهیشی ساحیلی ساحیللرینده زهرلی توللانتی سیزینتیسینا سبب اولماسیندان اوتری، آوروپا کومیسسییاسی زهرلی آتیکلارلا علاقهدار داها جیددی تدبیر و سانکسییالار تطبیق قرار وئرمیشدیر. گمیلرله زهرلی توللانتی داشیماجیلیغینی قاداغان ائدن ایسپانییا کیمی اولکهلرله بو گون آوروپا کومیسسییاسی، ائکولوژی جینایتلر باشلیغی آلتیندا بعضی جینایت سانکسییالار تطبیقی تکلیف ائتمیشدیر. کومیسسییانین بو مووضوعا باغلی قانون چیخارماسینا بعضی کسیملرجه قارشی چیخیلسادا گورولن ایددیعادا آوروپا عدالت محکمهسی قانون لاییحهسینی تصدیق ائتمیشدیر.[128]
۲۰۰۷-جی ایلده عوضو اولکهلر آوروپا ایتتیفاقینین گلهجکده برپا ائنئرژینی ۲۰ فایز نیسبتینده ایستیفاده و ۲۰۲۰-جی ایله قدر آتموسفئره آتیلان کاربوندیاوکسید نیسبتینین ۹۰جی ایللره نیسبتن ان آز ۲۰ فایز آزالدیلماسینی نظرده توتان قانون لاییحهسینی قبول ائتمیشدیر.[129] بو قانونا اویغون گلمک اوچون ایمضالانان ۲۰۰۵ قئیدییات موقاویلهسی اویغون اولاراق ۲۰۲۰-جی ایله قدر، عوضو اولکهلردهکی بوتون آوتوموبیل و یوک ماشینلارینین ان آز اوندا بیرینین بییویاکیتایله چالیشار وضعییته گتیریلمهسی قرارلاشدیریلدی. بونون صنایئعلشمیش بیر بولگه اوچون قلوبال ایستیلشمهیه قارشی آلینا بیلهجک ان یئرینده تدبیرلر بیری اولدوغو دوشونولمکدهدیر.[130]
کیوتو پروتوکولونون داوامی خوصوصییتیندهکی بیرلشمیش میللتلر ایقلیم دهییشیکلیگی کونفرانسیندا آوروپا ایتتیفاقینین ۲۰۵۰-جی ایله قدر ایستیخانا قازی سالینیمینی یاری-یارییا آزالتماسی تکلیف ائدیلمیشدیر.[131] آوروپا ایتتیفاقینین اوز کاربون آیاق ایزینی آزالتماق ایستیقامتلی جهدلری ۱۹۹۰ ایله ۲۰۰۵ آراسیندا شرقی آوروپادا ۱۵ فایز، قربی آوروپادا ۱۰ فایز اولان مئشه نیسبتینین آرتماسیایلادا دستکلنمیشدیر. بو موددت بویونجا بو مئشهلر آوروپا ایتتیفاقی ایچینده اینسان قایناقلی چرشنبه آخشامینیمی ۱۲ فایز عئینی دوشن ۱۲۶ میلیون مئتریسین تون کاربون اممیش و هاوانی تمیزلهمیشدیر.[131]
تحصیل و آراشدیرما[redaktə]
تحصیل و آراشدیرما ساحهسینده آوروپا ایتتیفاقینین وظیفهسی میللی رهبرلیکلری دستکلهمکله محدوددور. تحصیلده ایتتیفاقین سییاستی عومومی اولاراق ۹۰لاردا حاضیرلانان و شاگیرد دهییشمهسینی و شاگیردلرین خاریجده اوخوماسینی آسانلاشدیران پروقراملاردان عیبارتدیر. بو پروقراملاردان ان گوزه آرتیرما، ۱۹۸۷-جی ایلده تطبیقه قویولان اونیوئرسیتهلر آراسی بیر شاگیرد موبادیلهسی پروقرامی اولان ائراسموسدور. ایلک ایگیرمی ایلده بو پروقرام بینالخالق سویییهده ۱.۵ میلیون اونیوئرسیتئت و کوللئج شاگیردینه خاریجده تحصیللرینی داوام ائتدیرمه ایمکانی تأمین ائتمیشدیر.[132]
ایندیکی واختدا ایبتیدایی تحصیل شاگیردلری، موعللیملر، پئشهتحصیل شاگیرد و حیات بویو اویرنمه لاییحهسی ایچیندهکی یئتکین طلبهلر اوچونده بنزر پروقراملار واردیر. بو پروقراملار اولکهلر آراسی معلومات اوتورولمهسینی آرتیرماق، تحصیل و یئتیشدیرمه مووضوعسوندا فایدالی تطبیقلری بیرلیگه عوضو اولکهلر آراسینا یایما کیمی مقصدلر گودولرک یارادیلمیشدیر.[133] بولوگنا سورهجینه وئردیگی دستکلهده آوروپا ایتتیفاقی، آوروپادا تحصیل دستکینی داوام ائتدیرمکدهدیر.
علمی آراشدیرمالار، آوروپا ایتتیفاقینین ایلکی ۱۹۸۴-جو ایلده باشلادیلان آراشدیرما و تئکنولوژی اینکیشاف ائتدیرمه چرچیوه پروقرامی داخیلینده آسانلاشدیریلماقدادیر. بو ساحهدهکی آوروپا ایتتیفاقی سییاستینین مقصدی علمی آراشدیرمانی اعتینا ائتدیرمک و دوزنلمکدیر. موستقیل بیر قورولوش اولان آوروپا آراشدیرما شوراسی، آوروپا ایتتیفاقی اودنکلرینی آوروپادا ایجرا ائدیلن آراشدیرمالار و میللی آراشدیرمالار آراسیندا پایلاشدیریر.[134] یئددینجی آراشدیرما و تئکنولوژی اینکیشاف ائتدیرمه چرچیوه پروقرامی (فپ۷)، چولدن آلینمیش یاناجاقلارا اولان آسیلیلیغی آزالتماق و یئنیلنهبیلر ائنئرژی قایناقلارینی نوعلره آییریلدیرماغا مقصدیایله، ائنئرژی ساحهسینده اولدوغو کیمی چوخ موختلیف مسالهلری موزاکیره ائدیر.[135]
یانوار ۲۰۰۰-دن بری آوروپا کومیسسییاسی، آوروپا آراشدیرما اوچون اولاراق بیلینن داها بویوک هدفلره یونلمیشدیر. بو ساحهده بویوک اودنکلرله بعضی اهمییتلی مووضوعلاردا آراشدیرمالار ایجرا ائدیلمکدهدیر. بو آراشدیرمالار بوتون عوضو اولکهلرین دستکینی آلمیشدیر. آراشدیرما ساحهسیندن ایشایتتیفاقی، معلومات پایلاشیمی، آوروپا ایچینده آراشدیرما ایشچیلرینین دووران آزادلیغینین تأمین ائدیلمهسی، شیرکتلریله صنایع آراسینداکی باغلارین گوجلندیریلمهسی و ایداره ائتمه مانیعهلرین قالدیریلماسی کیمی مقصدلر اوزرینده یوغونلاشیلماقدادیر.[136]
آوروپا ایتتیفاقی، فرانسانین جاداراجه شهرینده قورولاجاق اولان بینالخالق تئرمونوکلر تجروبی رئاکتور (یتلهیر) پرویئکتینی رئاللاشدیرماق اوچون آلتی باشقا اولکهایله ایشایتتیفاقی ایچینه گیرمیشدیر. بو لاییحه بوگونه قدر ائدیلمیش اولان ان بویوک نوعه رئاکتور اولان ژئتین (اینگلیسجه: ژوینت ائوروپئان توروس) قورولوشو اوزرینه قبول ائدیلمیشدیر.[137] آوروپا کومیسسییاسی بو لاییحهنین ۲۰۵۰-جی ایله قدر ائنئرژی ایستئحصالینا باشلایاجاغینی نظرده توتماقدادیر.[113] آوروپا ایتتیفاقینین، آوروپا نوعه آراشدیرما مرکزی بونیهسیندهده موشاهیدهچی ایستاتوسو، آوروپا کوسموس آگئنتلیگیایله موختلیف موقاویلهلر و آوروپا جنوب رصدخانایلهده ایشایتتیفاقی واردیر.[138] بو تشکیلاتلار آوروپا ایتتیفاقی بونیهسینده اولاماسالاردا بونلارلا تئز-تئز بیرلیکده ایشلر ایجرا ائدیلمکدهدیر
اهالی معلوماتلاری[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین ایییرمییئددی عوضو اولکهسینین جمعی اهالیلری یانوار ۲۰۰۷ اعتیباریله ۴۹۵.۱۲۸.۵۲۹ نفردیر.[139] عومومی اولاراق آوروپا قیطعهسینده یاشایان جمعی اهالی ایسه تخمینن اولاراق ۷۱۰ میلیون نفردیر. بیر چوخ آوروپا اولکهسینه دوغرو یاشانان چولدن کوچلر سببیایله بیرلیک اهالیسینده بیر میقدار آرتیم گوزلهنیلیر.[140][141]
آوروپا ایتتیفاقینین عومومی اهالیسی دونیا اهالیسینین ۷.۳ فایزنا برابر دوشر. بیرلیک تورپاقلاری دونیا سطحینین یالنیز ۳ فایزینین کاپلاماسینا قارشی کوادرات کیلومئتره ۱۱۴ آدامین دوشدویو بیرلیک تورپاقلاری دونیانین ان سیخ نوفوسلانمیش بولگهلریندندیر. جمعییتین ۸۰ فایزی شهرلرده یاشاییر و بیرلیک وطنداشلارینین اوچده بیری اهالیسی ۱ میلیوندان چوخ اولان شهرلرده یاشاییر.[142] آوروپا ایتتیفاقی، دونیاداکی دیگر بوتون بولگهلردن داها چوخ دونیا شهرینه مالیکدیر.[143] بیرلییه داخیل اولکهلر ایچینده جمعی ۱۶ عدد اهالیسی ۱ میلیونو آشان شهر واردیر.
آوروپا ایتتیفاقیندا بیر چوخ بویوک شهرین یانیندا بیر اوقدرده تک بیر مرکزی اولمایان آنجاق سیخ شکیلده نوفوسلانمیش بولگهلر واردیر. بو بولگهلر ایکی اهمییتلی شهرین آراسیندا اینکیشاف ائتمیش یادا اهمییتلی بیر مرکزین اطرافینی احاطه ساحهلردیر. بونلارین ان اهمییتلی نومونهلری: تخمینن ۱۰.۵ میلیون نفر اهالیسی اولان رئن-روحر بوگهسی (کولن، دورتموند، دوسسئلدورف و س.)، ۷ میلیون نفر اهالیسی اولان راندستاد بولگهسی (آمستئردام، روتتئردام، لاهئی، اوترئجهت و س.)، ۵.۵ میلیون نفر اهالیسی اولان ولاامسه رویت بولگهسی (انوئرس، بروسسئل، لئووئن، گئنت و س.) و ۳.۵ میلیون نفر اهالیسی اولان یوخاری سیلئزیا مئتروپولودان ایتتیفاقیدیر (کاتوویجه، سوسنوعیئج)[144]
دیل[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقیندا کونوشلان بوتون دیل و لهجه آراسیندا ایییرمیاوچ دنهسی رسمی ستاتوسا مالیکدیر. بو بیلم: آلمان، بولقار، چئخ، دانیمارکا، ائستون، فعلئمئنکچه، فین، فرانسیز، اینگیلیس، ایرلاند، ایسپان، ایسوئچ، ایتالیان، پولیاک، لاتیش، لیتوا، ماجار، مالتا، پورتوقال، رومئنجه، سلوواک، سلووئن و یونانجا.[146] قانونوئریجیلیک قرارلاری کیمی، بیرلیکده اله آلینان بوتون مووضوعلارین سندلری ایتتیفاقین هر رسمی دیلینه چئوریلیر. آوروپا پارلامئنتی بوتون باش مجلیسین سندلرینی یئنه بوتون بو رسمی دیللره چئویرهرک عوضولرینه تقدیم ائدیر. بیرلیک ایچیندهکی بعضی تشکیلاتلار ایسه داخیلی ایشلر کیمی کیمی مووضوعلاردا یالنیز علاقهدار اولکهلرین دیلینی ایستیفاده ائدر. بو سندلر خبرلشمه و اونسیت مووضوعلاری اوچون قیسمن چئویریله بیلیر.[147] دیل سییاستی هر عوضو اولکهنین اوز مسئولییتیندهدیر؛ آنجاق آوروپا ایتتیفاقی قوروملاریدا بونیهسیندهکی رسمی دیللرین اویرهنیلمهسینی تشویق ائدر.[148][149]
۲۰۰۶-جی ایل اعتیباریله ۸۸،۷ میلیون نفر کونوشانیایله آلمان، آوروپا ایتتیفاقیندا آنادیل اولاراق دانیشیلان ان مشهور دیلدیر. آلمان، اینگیلیس، فرانسیز و ایتالییان ایزلر. ان چوخ بیلینن خاریجی دیل اهالینین ۵۱ فایزینین دانیشا اینگیلیزهدیر. بونو آلمان و فرانسیز بیلنلر ایزلر. اهالینین ۵۶ فایزی ایسه آنا دیللریندن باشقا بیر دیلی دانیشا بیلمکدهدیر.[145] آوروپا ایتتیفاقینین رسمی دیللرینین چوخو هیند-آوروپا دیل عاییلهسینه منسوبدور. بونون ایستیثنالاری فین-اوگور دیللریندن اولان ماجار و فینایله سامی دیل عاییلهسینه عایید اولان مالتا دیلیدیر. رسمی دیللر ایچینده، کیریل الیفباسیایله یازیلان بولقار و یونان الفیباسی یازیلان یونان خاریجینده بوتون بیلمه لاتین حرفلرییله یازیلار.[150]
ایییرمیاوچ رسمی دیلین یانی سیرا، آوروپا ایتتیفاقی ایچینده اورتالاما ۵۰ میلیون آدام طرفیندن تخمینن ۱۵۰ رئگیونال دیل و آزلیق دیلی دانیشیلماقدادیر.[150] بونلار آراسیندا، یالنیز ایسپانییادا دانیشیلماقدادیر اولان رئگیونال دیللردن باسک، کاتالان و قالیسیانایله آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلاری ایتتیفاقین رسمی تشکیلاتلارینا موراجیعت ائده بیلرلر.[151] آوروپا ایتتیفاقی زامانزامان خوصوصی پروقراملارلا آزلیق دیللرینی یادا یئرلی دیللری دستکلهسهده، جمعییتلرین دیل حوقوقلارینی قوروماق عوضو دوولتلرین اوز مسئولییتیندهدیر.
بیر چوخ رئگیونال دیلین یانیندا، دونیانین بیر چوخ اولکهسیندن آوروپایا گلمیش قاچقین بیریلرجه دانیشیلان بیر اوقدرده آزلیق دیلی واردیر. تورک، ماغریب عربجهسی، روس، اوردو، بئنقال، هیند، تامیل، اوکراینجا و موختلیف بالکان دیللری، آوروپا ایتتیفاقینین بیر چوخ کونجونده دانیشیلار. بو ایممیقرانت قروپلار عومومیتله هم اوز دیللرینی همده ایچینده اولدوقلاری اولکهنین رسمی دیلینی دانیشان ایکی-دیللی کسلردیر. کوچری دیللری هله آوروپا ایتتیفاقی ایچینده یادا عوضو اولکهلردن هرهانسی بیرینده رسمی بیر ستاتوسا صاحیب دئییل. آنجاق آوروپا ایتتیفاقینین حیات بویو اویرنمه پرویئکتی داخیلینده ۲۰۰۷-جی ایلدن ائعتیبارن خوصوصی دستک گوره بیلرلر.[150] تورکجه کیپرده، لوکسئمبورق لوکسئمبورقدا رسمی دیل ستاتوسوندا اولماسینا قارشی بو اولکهلرده، ایتتیفاقین مووجود دیللریندن ان بیرینین اونسوزدا رسمی دیل اولماسیندان اوتری (لوکسئمبورقدا فرانسیز و آلمان، کیپرده یونان) بو بیلمه آوروپا ایتتیفاقی دیللری ایچینه آلینمامیشدیر.
دین[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقی وار اولان هئچ بیر دینایله علاقهسی اولمایان و ائتدیگی راضیلاشما و آلدیغی قرارلاردا هرهانسی بیر دینه دغینمهین دونیوی بیر تشکیلاتلانمانین[25] حاضیرلانماسی اوچون ایشلر باشلادیلان آوروپا ایتتیفاقی کونستیتوسییاسی لاییحهسینین اون سوزونده و لیسسابون سازیشینین بعضی ماددهلرینده تانری و یا کریستییانلیقایله علاقهدار بعضی سویلییشلری اولماسی بویوک رئاکسییالار آلمیش و نتیجه اولاراق بوندان ایمتیناع ائدیلمیشدیر.[152]
کریستییانلیق مووضوعسو اوزرینده بوقدر دورولماسینین سببی، بونون آوروپادا، طبیعی اولاراقدا آوروپا ایتتیفاقی ایچینده ان مشهور دین اولماسینداندیر. آوروپادا کریستییانلیق اینانجی روما کاتولیک کیلسهسی، اورتودوکس کیلسهسی (جنوبشرقی آوروپا) و چوخ موختلیف پروتئستانت کیلسهلری (خوصوصیایله شیمالی آوروپا) آراسیندا بولونموشدور. ایسلام و یهودیلیک کیمی دینلرده آوروپا ایتتیفاقی ایچینده تمثیل ائدیلن اینانجلارداندیر. ۲۰۰۲-جی ایل اعتیباریایله آوروپادا ۱ میلیون نفردن چوخ یهودیایله[153] ۱۶ میلیون نفر موسلمان اولدوغو سانیلماقدادیر.[154]
ائوروستات طرفیندن تشکیل ائدیلن آوروبارومئتره ایجتیماعی یوخلامالارا آوروپا ایتتیفاقی وطنداشلارینین اکثریتیینین بیر نوع اینانجا منسوب اولدوغونو آنجاق بو قروپون یالنیز ۲۱ فایزینین بو مووضوعو اهمییتلی سایدیغینی گوستریر. عومومی اهالی ایچریسینده هر اولکهده گئدهرک دوشمکده اولان کیلسهیه باغلیلیق وضعییتینین یانیندا گئتدیکجه آرتان آتئیست یادا آقنوستیک بیر قروپ مئیدانا گلمکدهدیر.[155] ۲۰۰۵-جی ایلین آوروبارومئتره ایجتیماعبیت یوکلامالاریندا، رومینییا و بولقاریستانین بیرلییه هله قاتیلمامیش اولدوغو ایییرمیبئش عوضولو دوورده، آوروپا ایتتیفاقیندا یاشایان اینسانلارین ۵۲ فایزی ایسه هرهانسی بیر تانرییا ایناندیغینی، ۲۷ فایزی بیر نوع روحانی وارلیغین یادا حیات قایناغینین اولدوغونو دوشوندویونو، ۱۸ فایزیایسه هرهانسی بیر یارادیجییا اینانمادیغینی دیله گتیرمیشدیر. ائدیلن آنکئتلر نتیجهسینده اورتایا چیخان جدوللر تانرییا اینانما نیسبتلرین ان آشاغی اولدوغو اولکهلرین ۱۹ فایزیله چئخییا و ۱۶ فایزیله ائستونییا اولدوغونو اورتایا قویموشدور.[156]
عئینی ایجتیماعییت یوکلامالاریندا ان دیندار اولکهلرین ۹۵ فایزلیک تانرییا اینانما نیسبتیایله باسقین بیر کاتولیک اهالییه صاحیب اولان مالتا و خالقلارینین ۹۰ فایزیندان چوخو تانرییا اینانان کیپر و رومینییا اولدوغو گورولموشدور. آوروپا ایتتیفاقی ایچینده، تانری اینانجینین قادینلار آراسیندا کیشیلردن داها مشهور اولدوغو اورتایا چیخمیشدیر. بو وضعییت، کسلرین یاشی، یئتیشدیریلدیگی دینی اطراف و آشاغی تحصیل سوییهسینه منسوب اولمالاری کیمی فاکتورلاریله پارارلئل اولاراق آرتمیشدیر. بو سئقمئنتدهکیاینسانلار سییاسی فیکیر اولاراقدا اوزلرینی ساغجیلیکایله ایلیشکیلندیرمیش و فلسفه و ائتیکایله علاقهدار مووضوعلاری داها چوخ الشدیرمیشلردیر.[156]
آوروپا ایتتیفاقی تورپاقلاری ایچینده اینانانی اولان دیگر اهمییتلی اینانج آخینلاری ایسه بوددیزم، هیندویزم (بویوک اکثرییتی بیرلشمیش کراللیقدا اولور[157]) و نئوپاگانیزمدیر.[158] نئوپاگانیزم آوروپادا آنتیک چاغدا اینسانلارین تطبیق چوخانریلی دینلرین یئنیدن جانلانماسینی تأمین ائدن و سورعتله یاییلان بیر اینانج حرکتیدیر.[159] نئوپاگان اینانجلاری بیرلشمیش کراللیق، دانیمارکا[160]، ایسوئچ و ایسپانییا[160] حوکومتلری طرفیندن رسمی اولاراق تانینمیشدیر.
مدنییت سیاستی[redaktə]
آوروپا ایتتیفاقینین مدنییتی، پارچاسی اولدوغو آوروپانین مدنییتی خاطیرلانار. مدنییتلر ایله علاقهدار سیاست عومومییتله هر بیر عوضو اؤلکه طرفیندن موستقیل اولاراق موعییهن ائدیلیر. عوضو دؤولتلر آراسیندا مدنی همرایلیک و امکداشلیق ماستریخت آندلاشماسیندا بیر بیرلیک اولاراق تعیین اولونماسیندا بری آوروپا ایتتیفاقینین ماراقلاندیغی اساس مؤوضوعلاردان بیری اولموشدور. [161] آوروپا ایتتیفاقینین مدنی ساحهده آلدیغی قرارلار آراسیندا یئددی ایللیک مدنییت 2000، [161] آوروپا مدنییت آیی فعالیتلری، [165] مئدیا پلوس پروقرامی، [162] آوروپا ایتتیفاقی گنجلیک اورکئستری کیمی موسیقی بیرلیکلری و هر ایل بیر یا دا ایکی شهرین اؤز مدنییتینی تانیتماق ایمکانی قازاندیغی آوروپا مدنییت باشکندلیغی (پایتخت فرهنگی) پروقرامی کیمی تدبیرلر واردیر. [163]
آوروپا ایتتیفاقی آیریجا عددلری 2004-جو ایلده ایکی یوز اوتوز اوچه چاتان بیر چوخ مدنییت لاییحهسینهده وساییت وئریر. آوروپا شوراسینین ایستهیی اوزرینه مدنی علاقهلرین اینکیشاف ائتدیریلمهسینه کؤمک گؤستریلمهسی اوچون "آوروپا و مدنییت" مؤوضوعسوندا عومومی شبکه پورتالی آچیلمیشدیر. [164]
بیرلیک ایچینده، اینتئقراسیا (بیرلشمه) پروسئسینی دستکلهینلر چوخ واخت اسكی یونان، قدیم روما، اورتا چاغ فئودالیزمی، رنسانس (اینتیباه)، معاریفچیلیک دؤورو (آیدینلانما چاغی-عصر روشنگری)، 19. عصر لیبئرالیزم آخینی و دونیا موحاریبهلری کیمی قیطعهنین تاریخینه و اینکیشافینا ایستیقامت وئرن حادیثهلری ایحاطه ائدن اورتاق مدنی و تاریخی بیر میراثدان سؤز ائدرلر. آوروپا دهیهرلرینین بو پایلاشیلان اورتاق میراثین اوزرینه قورولماسی مودافیعه اولونور. [165]
ایدمان[redaktə]
ایدمان، آوروپا ایتتیفاقیندن چوخ، عوضو دؤولتلرین اؤزلرینین یا دا بئینالخالق تشکیلاتلارین مسولییتیندهدیر. آنجاق، میللی فوتبول لیقالاریندا آوروپا ایتتیفاقی وطنداشی خاریجی اویونچو سایینا کووتا قویماغی (تعیین سهمیه) قالدیران و رای عوضی (هزینه نقل و انتقالات) اولمادان ترانسفئر ائدیلمهسینه ایمکان وئرن بوسمان قایدالاری (Bosman ruling) کیمی بعضی قرارلار آوروپا ایتتیفاقی ایچینده ایدمان سیاستی اوزرینه بؤیوک اهمییته مالیکدیر. [166]
تصدیق گؤزلهین لیسبون آندلاشماسی ایدمان اویونلارینا، بو سئکتورو آوروپا ایتتیفاقینین ایقتیصادی قایدالاریندان آزاد توتاجاق خوصوصی ایستاتوس تانینماسینی نظرده توتماقدادیر. سربست بازار پرینسیپلرینین وارلی و یوخسول فوتبول کلوبلاری آراسینداکی فرقی بؤیوتمهسیندن ایستیقامتلی دویولان قایغیلار سببیله بو وضعیت بئینالخالق اولمپیا کومیتهسی و بئینالخالق فوتبول فئدئراسیالاری ایتتیفاقی کیمی رهبرلیک واحیدلریله گؤروشولموشدور. [167]
آوروپا ایتتیفاقینین ایدمان سیاستینین یارادیلماسی زامانی، بئینالخالق بسكیتبال فئدئراسیاسی، آوروپا فوتبول فئدئراسیالاری ایتتیفاقی، آوروپا هندبال فئدئراسیاسی، بئینالخالق بوز هاكی فئدئراسیاسی، آوروپا راگبی ایتتیفاقی و آوروپا والیبال کونفئدئراسیاسی کیمی بیر چوخ ایدمان تشکیلاتینا مصلحتلشیلر و اونلارین فیکیرلری آلینیر. [168] بوتون آوروپا ایتتیفاقی عوضولری و بو اؤلکهلرین علاقهدار میللی ایدمان کوماندالاری یوفا کیمی آوروپا ایچی ایدمان فعالییتلرینه ایشتیراک ائدیرلر. [169]
خاریجی کئچیدلر[redaktə]
- تورکییه رئسپوبلیکاسی – آوروپا بیرلیغی گئنئل سئکرئتئرلیغی
- آوروپا ایتتیفاقینده داغلیق قاراباغلا باغلی خوصوصی ستراتئگییا...
- آزربایجان آوروپا ایتتیفاقینین ائنئرژی طرفداشینا چئوریلیر
- آزربایجان رئسپوبلیکاسینین خاریجی ایشلر ناظیرلیگی
- Europa – The European Union On-Line
قایناق[redaktə]
- ↑ 1,0 1,1 Symbols of the EU. Avropa. Yoxlanılıb 2008, 1 Eylül.
- ↑ Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 2005, s.770
- ↑ 3,0 3,1 IMF GSYİH. www.imf.org. Yoxlanılıb 2008, 25 iyun.
- ↑ The EU Single Market: Fewer barriers, more opportunities. Europa, European Commission. Yoxlanılıb 27 Kasım 2007,.Activities of the European Union: Internal Market. Europa. Yoxlanılıb 29 Haziran 2007.
- ↑ Five Years of China WTO Membership. EU and US Perspectives about China's Compliance with Transparency Commitments and the Transitional Review Mechanism. Social Science Research Network (2006). Yoxlanılıb 2007, 25 Ocak.
- ↑ 6,0 6,1 Abolition of internal borders and creation of a single EU external frontier. Avropa (2005). Yoxlanılıb 2007-24 yanvar.
- ↑ The political consequences. Yoxlanılıb 2007-5 Eylül.
- ↑ Declaration of 9 May 1950. Yoxlanılıb 2007-5 Eylül.
- ↑ 9,0 9,1 A peaceful Europe - the beginnings of cooperation. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ Merging the executives. Yoxlanılıb 2007-25 Haziran.
- ↑ The first enlargement. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ The new European Parliament. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ Negotiations for enlargement. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ A Europe without frontiers. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ 1980-1989 The changing face of Europe - the fall of the Berlin Wall. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ Treaty of Maastricht on European Union. Yoxlanılıb 2007-10-20.; (2006) EU Law: Text, Cases and Materials. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-927389-8.
- ↑ 17,0 17,1 A decade of further expansion. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ 18,0 18,1 The Treaty at a glance. Yoxlanılıb 2008-06-25.
- ↑ European Countries. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-05.
- ↑ 20,0 20,1 European Commission - Enlargement - Candidate and Potential Candidate Countries. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ EU/Kosovo Factsheet. European Union - Delegation of the European Commission to the United States. Yoxlanılıb 2007-03-27.
- ↑ The EU's relations with Switzerland. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-16.
- ↑ 23,0 23,1 23,2 The euro outside the euro area. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ EUR-Lex: Official Journal. Treaty of Amsterdam. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-29.
- ↑ 25,0 25,1 25,2 EUR-Lex. Consolidated Treaties on European Union and establishing the European Community. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ Where is the euro legal tender? (PDF). European Central Bank (2006). Archived from the original on 2004-08-18. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ European countries. Avropa (2007). Yoxlanılıb 2007-06-29.
- ↑ European Union. Central Intelligence Agency. Yoxlanılıb 2007-08-08.
- ↑ Countries of the Earth. home.comcast.net (2006). Archived from the original on 2003-08-04. Yoxlanılıb 2007-08-08.
- ↑ Humid Continental Climate. University of Wisconsin-Stevens Point (2007). Yoxlanılıb 2007-06-29.
- ↑ Sources of EU law. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-05.
- ↑ 32,0 32,1 EUR-Lex. European Community consolidated treaty, (article 249, provisions for making regulations). Avropa. Yoxlanılıb 2007-11-08.
- ↑ According to the principle of Supremacy as established by the ECJ in Case 6/64, Falminio Costa v. ENEL [1964] ECR 585. See Craig and de Búrca, ch. 7. See also: Factortame Ltd. v. Secretary of State for Transport (No. 2) [1991] 1 AC 603, Solange II (Re Wuensche Handelsgesellschaft, BVerfG decision of 22 Oct. 1986 [1987] 3 CMLR 225,265) and Frontini v. Ministero delle Finanze [1974] 2 CMLR 372; Raoul George Nicolo [1990] 1 CMLR 173.
- ↑ Pillars of the European Union. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ Institutions: The European Commission. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ Institutions: The European Parliament. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ 37,0 37,1 37,2 Institutions: The Council of the European Union. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ To do otherwise would require the drafting of legislation which would have to cope with the frequently divergent legal systems and administrative systems of all of the now 27 member states. See Craig and de Búrca, p. 115
- ↑ For a good example of this see Title IV of Part Three of the Treaty of Rome, Council Decision (2004/927/EC) of 22 December 2004 providing for certain areas covered by Title IV of Part Three of the Treaty establishing the European Community to be governed by the procedure laid down in Article 251 of that Treaty and the Protocol on Article 67 of the Treaty establishing the European Community attached to the Nice Treaty.
- ↑ Decision-making in the European Union. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-18.
- ↑ EUR-Lex. European Community consolidated treaty, (article 220, The court of Justice). Avropa. Yoxlanılıb 2007-11-08.
- ↑ The Court of Justice of the European Communities. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-14.;The Court of First Instance. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-14.; Institutions: Court of Justice. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-25.
- ↑ EUR-Lex. European Community consolidated treaty, (article 225 (1), The court of First Instance). Avropa. Yoxlanılıb 2007-11-08.
- ↑ Fighting EU 'enlargement fatigue'. International Herald Tribune (2006-06-19). Yoxlanılıb 2007-08-14.
- ↑ 45,0 45,1 EU enlargement - voices from the debate. British Foreign and Commonwealth Office. Archived from the original on 2012-12-23. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ Q&A: Turkey's EU entry talks. BBC News (2006-12-11). Yoxlanılıb 2007-08-14.
- ↑ FAQs on the EU, from the campaign trail. Sovereignty (2001). Yoxlanılıb 2007-06-29.
- ↑ EU leaders agree on reform treaty. BBC News (2007). Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ The Schengen acquis and its integration into the Union. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-01.
- ↑ 50,0 50,1 EUR-Lex. Maastricht Treaty. Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-28.
- ↑ EUR-Lex. European Community consolidated treaty, (article 17), European Citizenship). Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-28.
- ↑ EUR-Lex. Amsterdam treaty article 1 s.3 amending European Union consolidated treaty article 2, creating an area of freedom and justice). Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-28.
- ↑ European arrest warrant replaces extradition between EU Member States. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-04.
- ↑ Council Regulation (EC) No 2201/2003 of 27 November 2003 concerning jurisdiction and the recognition and enforcement of judgements in matrimonial matters and the matters of parental responsibility.
- ↑ European police office now in full swing. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-04.
- ↑ Eurojust coordinating cross-border prosecutions at EU level. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-04.
- ↑ Frontex. What is Frontex?. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-04.
- ↑ EUR-Lex. European Community consolidated treaty, (articles 39 and 141), prohibition of national or sexual discrimination). Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-28.
- ↑ 59,0 59,1 EUR-Lex. Amsterdam treaty article 2 s.7 amending European Community consolidated treaty article 13, combatting discrimination). Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-28.
- ↑ Launching the European Day against the Death Penalty. Avropa (2007-06-19). Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ Q&A: The Lisbon Treaty. BBC News (2007-10-19). Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ Council of Europe - European Union: "A sole ambition for the European continent" (PDF). Council of Europe (2006). Yoxlanılıb 2007-07-28.
- ↑ Qualified-Majority Voting: Common commercial policy. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-03.
- ↑ 64,0 64,1 European political co-operation (EPC). Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-03.
- ↑ European Union consolidated treaty, (article 11, common foreign policy). Avropa. Yoxlanılıb 2007-11-08.
- ↑ Common Foreign and Security Policy (CFSP) - Overview. Avropa (2002). Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ Divided EU agrees Iraq statement. Avropa (2003). Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ Carl, Bildt (2005). Europe must keep its 'soft power'. Financial Times on Centre for European Reform. Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ Presentation of the programme of the Finnish presidency. Avropa (2006-07-05). Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ EU heading for single UN seat, UN official says. EUobserver (2007). Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ EU and the G8. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-26.
- ↑ DG for humanitarian aid - ECHO, financial report 2006 (PDF). Avropa (2006). Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ 73,0 73,1 Commission calls for a European consensus to boost impact of humanitarian aid. Avropa (2007-06-13). Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ Stephen, Mulvey (2007-05-30). EU attacked for 'inefficient' aid. BBC News. Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ Jerome, Taylor (2007-05-11). EU accused of artificially inflating its aid figures. The Independent. Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ Overviews of the European Union activities: Development. Avropa. Yoxlanılıb 2007-08-13.
- ↑ EU Security Police & the role of the European Commission. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ EU Security Police & the role of the European Commission: Chronology. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ Military Capabilities. Avropa. Yoxlanılıb 2007-10-09.
- ↑ EU security and defense Operations. Avropa.
- ↑ ESPD Structures. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-26.
- ↑ 82,0 82,1 82,2 82,3 The euro. Avropa. Yoxlanılıb 2008-06-30.
- ↑ 83,0 83,1 The Single Market. Avropa. Yoxlanılıb 2008-06-30.
- ↑ Rank Order - Exports. Central Intelligence Agency. Yoxlanılıb 2007-08-21.
- ↑ Rank Order - Imports. Central Intelligence Agency. Yoxlanılıb 2007-08-21.
- ↑ China now EU's biggest import market. People's Daily Online (2007-01-31). Yoxlanılıb 2007-07-22.
- ↑ EU now biggest trading partner of China. Chinese Embassy (2006-09-15). Yoxlanılıb 2008-04-04.
- ↑ India and the EU: strategic partners?. Centre for European Reform (February/March 2006). Yoxlanılıb 2008-04-04.
- ↑ Fortune Global 500: Countries. CNN Money (2007-07-23). Yoxlanılıb 2007-08-24.
- ↑ Euro area and EU 27 unemployment down to 7.0% (PDF). Avropa (2007-07-03). Yoxlanılıb 2007-11-01.
- ↑ Eur4. Report for Selected Country Groups and Subjects. International Monetary Fund (April 2007). Yoxlanılıb 2007-11-29.
- ↑ New-generation passports to appear in Lithuania starting New Years. Yoxlanılıb 2008-03-17.
- ↑ A Single Market for Capital. European Commission. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ Living and working in the Single Market. Avropa.
- ↑ A Single Market for Services. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ The European Economic Area (EEA). Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ A Single Market for goods. Avropa. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ Growing number of Danes oppose switching to euro, poll shows. EU Business. Yoxlanılıb 2008-06-25.
- ↑ Poll on the future of Europe: Main findings report (PDF). Open Europe (2007-03-23). Yoxlanılıb 2008-06-25.
- ↑ ECB, ESCB and the Eurosystem. European Central Bank. Yoxlanılıb 2007-09-15.
- ↑ Article 3(1)(g) of the Treaty of Rome
- ↑ European Commission. Competition: making markets work better. Avropa yazar=European Commission. Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ Examining the EU executive. BBC News (2004-07-23). Yoxlanılıb 2007-09-18.
- ↑ The Commission prohibits GE's acquisition of Honeywell. Avropa (2001-07-03). Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ Microsoft caves in to European commission. The Guardian (2007-10-22). Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ EU competition to remain in place. BBC News (2007-06-22). Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ Detailed data 2000-2007 (PDF). Avropa. Yoxlanılıb 2008-07-07.
- ↑ Q&A on Interinstitutional Agreement on Budgetary Discipline and Sound Financial Management 2007-2013.
- ↑ Will Europe Work?. Euro-know. Yoxlanılıb 2008-02-29.
- ↑ 110,0 110,1 110,2 David, Stead; Robert Whaples (eds) (2007-06-22). Common Agricultural Policy. EH.Net Encyclopedia. Yoxlanılıb 2007-08-30.
- ↑ 111,0 111,1 Simon, Jeffery (2007-06-26). The EU common agricultural policy. The Guardian. Yoxlanılıb 2007-08-30.
- ↑ Sugar: Commission proposes more market-, consumer- and trade-friendly regime. Avropa (2007-04-14). Yoxlanılıb 2007-08-30.
- ↑ 113,0 113,1 113,2 Q&A: EU energy plans. BBC News (2007-03-09). Yoxlanılıb 2007-07-13.
- ↑ 'Low-carbon economy' proposed for Europe. MSNBC. Yoxlanılıb 2007-01-24.
- ↑ Ukraine-Russia gas dispute call for stronger EU energy policy. Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-27.
- ↑ The trans-European transport network: new guidelines and financial rules (PDF). Avropa (2003-10-01). Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ Silvia, Mirea. The trans-European transport network: new guidelines and financial rules. The Railway Journal. Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ White Paper on Transport. Euractiv (2004-09-22). Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ Transport – How Quickly will Polish Roads Improve After Accession. Urząd Komitetu Integracji Europejskiej (2003-05-29). Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ Jacques, Barrot. Jacques Barrot Home Page, Commission vice president for transport. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ Robin, McKie (2007-07-15). Sat-nav rival could crash and burn. The Guardian. Yoxlanılıb 2007-08-11.
- ↑ 122,0 122,1 GDP per capita in the Member States ranged from 48% to 251% of the EU25 average in 2005. Avropa (2006-12-18). Yoxlanılıb 2007-07-13.
- ↑ EU Structural and Cohesion Funds. Business 2000. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ 7th Research Framework Programme (FP7). Euractiv. Yoxlanılıb 2007-06-27.
- ↑ Stavros, Dimas (2007-03-23). Celebrating the Environmental Union. BBC News. Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ Adam, Easton (2007-07-31). Poland ends stand-off with EU over road plans. Financial Times. Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ EU chemicals directive agreed. RTÉ News And Current Affairs (2006-12-01). Yoxlanılıb 2007-08-15.
- ↑ . 2007. pp. 23–5.
- ↑ Jessica, Aldred; guardian.co.uk. EU sets 20% target for carbon cuts. Yoxlanılıb 2008-02-29.
- ↑ Paul, Ames (2007-03-09). European Union agrees on ambitious plan to fight global warming. Discovery Channel, on Valcent Products website. Yoxlanılıb 2007-03-09.
- ↑ 131,0 131,1 In Bali, EU Floats 50% Greenhouse Gas Cut (2007-12-04). Yoxlanılıb 2007-12-07.
- ↑ The Erasmus programme celebrates its 20th anniversary. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.; Lefebvre, Jean-Sébastien (2007-01-22). Erasmus turns 20 - time to grow up?. Café Babel. Yoxlanılıb 2007-08-10.
- ↑ About the Education, Audiovisual and Culture Executive Agency. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.; Lifelong Learning Programme. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ What is the ERC?. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ Energy. Avropa. Yoxlanılıb 2007-11-12.
- ↑ What is the European Research Area?. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ ITER fusion research project. Avropa. Yoxlanılıb 2007-09-24.
- ↑ Astronomical research collaborations. ESO. Yoxlanılıb 2008-02-29.
- ↑ Total population. Avropa. Yoxlanılıb 2007-07-14.
- ↑ EU25 population rises until 2025, then falls (PDF). Avropa (2005-04-08). Yoxlanılıb 2007-07-14.
- ↑ Rainer, Muenz (2006). Europe: Population and Migration in 2005. Migration Information.
- ↑ A densely populated area. Telsat Guide. Yoxlanılıb 2007-07-22.
- ↑ The World According to GaWC. Loughborough University. Yoxlanılıb 2007-06-29.
- ↑ Indicators for larger urban zones 1999 - 2003. Avropa. Yoxlanılıb 2007-01-25.
- ↑ 145,0 145,1 Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Survey) (PDF). Avropa (2006). Yoxlanılıb 2007-02-03.
Special Eurobarometer 243: Europeans and their Languages (Executive Summary) (PDF). Avropa (2006). Yoxlanılıb 2007-02-03.
- ↑ Council Regulation (EC) No 1791/2006 of 20 November 2006. Avropa (2006-12-12). Yoxlanılıb 2007-02-02.
- ↑ Languages and Europe. FAQ: Is every document generated by the EU translated into all the official languages?. Avropa (2004). Yoxlanılıb 2007-02-03.
- ↑ Consolidated version of the Treaty establishing the European Community, Articles 149 to 150. Avropa (2004). Yoxlanılıb 2007-02-01.
- ↑ European Parliament Fact Sheets: 4.16.3. Language policy. Avropa (2004). Yoxlanılıb 2007-02-03.
- ↑ 150,0 150,1 150,2 Many tongues, one family. Languages in the European Union (PDF). Avropa (2004). Yoxlanılıb 2007-02-03.
- ↑ Mercator Newsletter - n. 29. Mercator Central (2006). Yoxlanılıb 2007-02-01.
- ↑ Stephen, Castle (2007-03-21). EU celebrates 50th birthday-with a row about religion. The Independent. Yoxlanılıb 2008-03-04.
- ↑ World Jewish Population (2002). The Jewish Agency for Israel. Yoxlanılıb 2007-05-03.
- ↑ In Europa leben gegenwärtig knapp 53 millionen Muslime. Islam.de (2006-02-25). Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑ Peter, Ford (2005-02-22). What place for God in Europe. USA Today. Yoxlanılıb 2008-03-04.
- ↑ 156,0 156,1 Eurostat (PDF). Avropa (2005). Yoxlanılıb 2007-07-21.
- ↑   .asp?id=954 BK 2001 nüfus sayımı
- ↑ BBC section on Neopaganism
- ↑ Strmiska, Michael F. (2005). Modern Paganism in World Cultures: Comparative Perspectives. Santa Barbara: ABC-CLIO.
- ↑ 160,0 160,1 Odinist and Asatruar Community of Spain - legalization
- ↑ 161,0 161,1 Andras, Bozoki. Cultural Policy and Politics in the European Union (PDF). IECOB, Institute for Central Eastern and Balkan Europe. Yoxlanılıb 2007-07-13.
- ↑ European Culture Month. Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-27.
- ↑ European Capitals of Culture. Avropa. Yoxlanılıb 2008-02-27.
- ↑ Cultural heritage as a vehicle of cultural identity. Avropa (2006-05-03). Yoxlanılıb 2008-03-04.
- ↑ For example: Priority is dialogue for partnership and tolerance. Avropa, European parliament (2007-02-13). Yoxlanılıb 2008-02-27.
- ↑ Fordyce, Tom (2007-07-11). 10 years since Bosman. BBC News. Yoxlanılıb 2007-07-13.
- ↑ IOC, FIFA presidents welcomes new EU treaty, call it breakthrough to give sports more power. International Herald Tribune (2007-10-19). Yoxlanılıb 2007-10-21.
- ↑ Statement of European team sports (PDF). UEFA.com (2007-10-19). Yoxlanılıb 2007-10-21.
- ↑ UEFA. UEFA.com (2007-10-19). Yoxlanılıb 2007-10-21.
همچنینباخ[redaktə]
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının latın qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: Avropa İttifaqı


c: text/html

text:
من اولندن سورا،
مندن هئچ نه قالمایاجاق آتام بالاسی!
نه شئعر، نه موسیقی، نه ده حتی بیر قبیر داشی،
هئچ کس دن هئچ نه قالمایاجاق اولندن سورا،
اولوم بویوک بیر سونونج دور حیاتا،
و
اولومسوزلوک بویوک و گولونچ بیر ناغیل دیر منجه...۲۶/۱۰/۹۲ اصفهان
حیاتیم بویو
هئچ نه تاپمادیم شئعر یازماغا ده یسینُ
بیر آنام دان
بیرده وطن دن باشقا.
شئعیر ده بیر پالتار دیر،
بو پالتار اولماسا،
چیپلاق قالاردیلار،
آبیری لاری گئدردی شاعیرلرین
2/10/92 اصفهان
یئنه گوزلریمدن سوز اوغورلاییر
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلریپیالا پیالا گوز اوغورلاییر
بو شاعیر عومرومون پائیز َگونلری
قوشما پالتاریندا غزله دونورازیلیر، توکولور، خزله دونور
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
یولداشی قیش الی، قیش نفسی دیرآیریلیق نغمه سی، اولوم سه سی دیر
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
تیتره ییر، اوشویور اوره ک لر کیمیوعده سیز سارالیر دیلک لر کیمی
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
آدیمی یازمیشام یارپاغلاریناآغی دیر فله گین قولاغلارینا
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
صاباحیم بوداقسیز یارپاغا بنزریازیلیب آتیلمیش واراغا بنزر
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
اوزوده بیلمه ییر هارا تله سیربلکه ده بیر سویوق گورا تله سیر
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
نه قدر دونیادا هله پاییز وارآدینی هر ساری یارپاغا یازار
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری
شاعیر دی، آشیق دی، یازار دی سانکیبیر "یورغون" عطیرلی مزاردی سانکی
بو شاعیر عومرومون پائیز گونلری29/7/92 -صوفیان
مندن سنه پیس دئییب لر!
ویرنیخدیغیم، آغری دیغیم،سنسیزلیک یوخ!
بلکه سنه صرف ائتدیگیم گونلریمین سانجی سی دیر!12/9/92 صوفیان
داغلارین دا! بولاقلارین دا!
اما هئچ بیری نین یالان دانیشان دیلی یوخدور!
یالان اینسانا مخصوص اولان یگانه لیک دیر.
شاعیر اولماغا ته له سمه!
دردین وارسا یئتر،دردین وارسا شئعرین وار، کیتابین وار، دیوانین وار!
دردین وارسا اوره یینده،لاپ "فضولی" سن.
دردین بویوکلوکده بیر فضولی...17/9/92...اصفهان
مئیخانه ده، مسجد ده بیر عنوانی دیر عشقین
بیر لیلی دی کیم بیر بئله مجنونلاری واردیر!
گویون یئددی رنگلی قورشاغی کیمی
سنین گوزلرینین اوز آهنگی وار
یاشیل یایلاقلارین بولاغی کیمی
گاه بالام اولورسان، گاه آنام باجیم
سن ای یاز نفسلیم، باهاریم منیم
یئنه ده، یئنه ده اوزله دیم سنی
عومور گون یولداشیم! نیگاریم منیم
24/9/92.... اصفهان
سازیمدا وطن عطری، تورپاق نفسی وار!
سوزومده سئوگی اودو، یاشام هوه سی وار!جانیمدا ایسه بیر سن وارسان،
بیرده اولوم سه سی وار!25/9/92....اصفهان

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
توپلایان: محمدرضا خیری فام
آذربایجاندا اوزاق کئچمیشلردین، چئشیدلی چالغی آلتلرین اولدوغونو بلگه لردن اؤیرنیریک. کلاسیکلرین یاپیتلاری، اورتا عصر موسیقیچیلرینین یازیلاری، رساملارین چکدیکلری مینیاتورلر، داش چکیدلری، یوردوموزو گزمیش سیاحلارین گونده لیکلری و موزئی کوللئکسیالاری واختی ایله آذربایجاندا 90- ا یاخین چالغی آلتین قوللا نیلماسینی گؤستریر.
"دده قورقود" کیتابیندا چالغی آلتلرينه داير بیلگیلر وار. کیتابدا زورنا، قوپوز و ناغارا کيمی آلتلرين آدی چکيلميشدير. نیظامی، خاقانی، فوضولی و نسيمی کیمی سؤیچولریمیزین سؤیلرینده (شاعیرلریمیزین شعرلرینده) ده خالق چالغی آلتلرينين آدلاری چکيلميش، مينياتور مکتبی رساملارينين یاپیتلاریندا ايسه اونلارين گؤرونتولری وئريلميشدير. کلیبر شهرینین یاخینلیغینداکی ... کندینده اولان مزار داشلارینا تای آذربایجانین چئشیدلی بؤلگه لرینده داش اوزرینده قازیلمیش چالغی آلتلری گورونور.
آذربايجاندا ياييلميش آلتلرين 32- سینی تئللی (اونلاردان 26- سی ميضرابلا، 4-و کامانلا، 2- سی چوبوقلا چالينير)، 23- اونو نفس، 16- سينی ضرب، 17- سينی ايسه اؤزو سسلنن آلتلر قروپونا عاييد ائتمک اولار. بو آلتلرین بؤیوک چوخونلوغو اسکی دؤنملرده یارانیب گئت- گئده موکمل له شرک دؤنمیمیزه گلیب چاتیب. بیر سیراسی ایسه گئتدیکجه قوللانیلماز اولوب اونودولموشلار.
اورتا عصرلردن بری آذربايجاندا کامانچا، قوپوز، روباب، چنگ، سنتور، قانون، شئيپور، ارجنوم، طبيل، ناغارا، دف و دومبک کيمی موسيقی آلتلری گئنيش قوللانیلماقدادیر. بو گون آذربايجاندا اورکئسترلرده، چئشیدلی آنسامبللارين قاتقیسیندا (ترکيبينده) و سولو ايفاچيليغيندا خالق چالغی آلتلريندن قوللانیلانلاری بونلاردير:
تئللیلردن (سيمليلردن): تار،کامانچا، ساز، قانون، اود، دامبور؛
نفسله چالينانلاردان: بالابان، توتک، زورنا، نئی، تولوم؛
دريليلردن (ضرب آلتلری): قاوال، ناغارا، قوشا ناغارا، دومبک؛
اؤزو سسلننلردن: شاخشاخ، کامان، لاققوتی؛
تئللیلر:
تار:
تار اولوسال چالغیميزين بلکه ده ان ايفادهلی، شیفره لی (رمزلی) آلتلريندندير. اونون آدی 11- جی یوز ایللیکده یاشامیش بابا طاهیر و تبریزلی قطران ین سؤیلرینده چکیلیر. ايلک اونجه توپلام بئش تئللی اولان، سسی ضعیف، تئخنيکی ايمکانلاری محدود بير آلت ايدی. 19- جو عصرين ايکينجی ياريسيندا آذربايجانين گؤرکملی تارچالانی میرزه صاديق اسد اوغلو (صاديقجان) تاری تکميللشديررک اونو ويرتووز موسيقی آلتلرينين سويييهسينه قالديرميشدير. بوندان علاوه میرزه صاديق دان باشلاياراق، ايفاچيلار آرتیق تئللری اون بیره چاتمیش تاری، داها ديز اوسته دئييل، سينه اوسته توتماغا باشلاميشلار.
تارین آغاجدان اولان بؤلوملری قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان دوزلدیلیب، گؤوده سینین آچیق اوزونه مالین اورک پرده سیندن چکیلیر.
کامانچا:
موغاملارين ايفاسی زامانی تريويا (تار، کامانچا، قاوال) قاتیلان کامانچا آذربايجان خالق چالغی آلتلرينين کامانلی- تئلليلر قروپونون ان پارلاق نومايندهسيدير. حزین، اينجه، ملاحتلی، مئلوديک سسه یییه (مالیک) بو آلت یوز ایللر بويو تکميللشديريلمکدهدير. کامانچانین تئللرینین سایی اؤنجه بير، سونرا ايکی، اوچ و نهايت دوققوز تئللی اولموشدور. چاغداش دؤنمیمیزده دؤرد تئلدن عيبارت اولان کامانچا سول ديزين اوستونده قويولاراق چالينير.
کامانلا چالينان کامانچا توت و ياخود قوز آغاجيندان، کامان ايسه آت توکوندن دوزلدیلير. چاناغین آچیق طرفینه بالیغین دریسی چکیلیر.
ساز:
اینجه و جينقيلتيلی سسه یییه ساز، آذربايجان آشيق صنعتينين آيريلماز بؤلومودور. ائل آراسيندا گئنيش ياييلميش سازين اصل ايفاچيلاری آشيقلاردير. آشيقلارين اويناماقلاری دا، اوخوماقلاری دا کسکینلیکله بو آلتله موشاييعت اولونور. اينديکی دؤنمیمیزده ساز خالق چالغی آلتلری اورکئسترينده و آنسامبللاردا اؤزونه اؤزل يئر توتور. قوز و توت آغاجيندان دوزلديلن ساز درين چاناقلی، اوزون بوغازلی آرمودا بنزر بير موسيقی آلتيدير. آذربايجاندا اوچ چئشیدی (نؤوو- نوعو) بللیدیر:
بؤيوک ساز (9-8 تئللی)، جوره سازی و يا قولتوق ساز (کيچيک حجملی) و تاوار سازی (9 تئللی، آزاراق 8 تئللی). تاوار سازی چاغداش دؤنمیمیزده سازين ان گئنيش ياييلميش چئشیدیدیر. سازين تئللرینی سسلنديرمک اوچون گيلاس و آلبالی(گیلانار) آغاجينين قابيغيندان دوزلديلميش ائلاستيک و يومشاق ميضراب قوللانیلیر.
ایلک سازلار کیچیک چاناقلی و ایکی- اوچ تئللی اولموشدور. سونرالار آشیق موسیقی سینین گلیشمه سی ایله آیاقلاشان سازین اؤلچولری بؤیودولموش، تئل و پرده لرینین سایی آرتیریلمیشدیر.
قانون:
یاتیق سازلار عاییله سیندن اولوب، دارتیملی- تئللی چالغی آلتیدیر. یاخین و اورتا دوغودا، ائله جه ده آذربایجان توپراقلاریندا تاریخن گئنیش یاییلمیشدیر. آذربایجان کلاسیکلریندن گنجه لی نیظامی و فوضولی کیمی سؤیچولرین یاپیتلاریندا قانون حاققیندا بیلگی وئریلمیشدیر. 12- جی یوز ایلده یاشاییب یاراتمیش، دوغو چالغی بیلیمینی دریندن بیلن سؤیچو، گنجه لی مهستی قانون و چنگ آلتلرینین مهارتلی ایفاچیسی اولموشدور.
قانوندان اورکئسترده داها چوخ موشاييعتچی آلت کيمی، بعضی حاللاردا ايسه سولو (یالنیز چالما) آلتی کيمی ده قوللانیلیر. داها چوخ قادینلار طرفیندن ایفا ائدیلن قانون آلتینین اوستو چينار، آلت و يان طرفلری ايسه توز (Toz) و آغجاقايين آغاجلاريندان حاضيرلانير. تئللرین عومومی سايی دا 72-دير.
عود:
قارتال له له یی ایله چالینان، ان اسکی چالغی آلتلريندن بيری ده عوددور. عودون يومشاق و ايفادهلی تئمبرينده اعجازلی بير گوج وار – او، سانکی اوزاق کئچميشين صحيفه لرينی گؤزلريميز اؤنونده جانلانديرير. عودا گؤره ایلک کز موصوللو اصحاق ابن ایبراهیم، داها سونرالار ابونصر فارابی بیلگی وئریر. عودون تکمیلله شدیریلمه سینده، اونون سس دوزومونون یارادیلماسیندا صفی الدین اورموی نین چوخ بؤیوک رولو اولور. او، عودو مهارتله چالیرمیش.
10- جو یوز ایل دک عودون 4 تئلی اولوب، سونرالار اونا بیر دنه ده تئل آرتیریلمیش، سسین گور چیخماسی اوچون هر تئل قوشالاشدیریلمیشدیر. اسپانیایا آپاریلمیش عود آرتیق اورتا عصرلرده بوتون آوروپادا یاییلمیشدی. ایسپانیانلارین "لاود" (laud)، روسلارین "لیوتنیا" (lyutnya)، آلمانلارین لاوت (laot)، ایتالیانلارین " لی اوتو"( lyuto) آلتلرینین آدیلاری "ال- عود"دان آلینمادیر.
چاغداش عود ایری قاباریق، آرمودا بنزر قوز آغاجی دیلیملریندن (20-یه دک) قوراشدیریلمیش چاناغا، پرده سیز قیسا قولا وگئرییه اییلمیش کلله یه یییه دیر.
نفسله چالينانلار:
بالابان:
يومشاق و حزين سسلی بالاباندان آنسامبل، اورکستر و سولو آلتی کیمی هم ده آشقلاری موشایعت ائتمک اوچون قوللانیلیر. بو آلتین آدینین آنلامی "بالا" (کیچیک) و "بان" (سس تئمبرینین خوروز بانینا بنزدیلمه سی) سؤزلری ایله باغلی اولوب.
بالابان اریک، قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان یونولوب، ایچریسی اویولدوقدان سونرا بیتگی یاغلاری ایله یاغلانیب سونرا قورودولور. اونون اوست بؤلومونده سککیز، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیر. بالابانین باشیندا قارغیدان اؤزل اؤلچوده سیخیلاراق یاستیلانمیش موشتوک(müştük) تاخیلیر.
توتک:
بير واختلار، داها چوخ چوبانلارين قوللاندیغی اوفلهمه (پوفله مه) آغاج موسيقی آلتی اولموشدور. بير چوخ اؤلکهلرده توته یين چئشیدلی چئشیدلری چوخ گئنيش ياييليب. آذربايجاندا بؤيوکلو- کيچيکلی اورکئستر و آنسامبللارين قاتقیسیندا، سولو آلتی کيمی قوللانیلیر. توته یین بورو شکیللی گؤوده سی اريک، قوز، توت و يا قاميشدان حاضيرلانير. گؤودنين اوست بؤلومونده يئددی، آلت بؤلومونده ايسه بير اويوق اولور. آلتين باش طرفينده بورونون ايچريسينه ياناکی کسيلميش آغاج تيخاج (ديل) تاخیلیر.
زورنا:
گوجلو و زيل سسلی زورنا آذربایجان توپراقلاریندا گئنیش یاییلان آلتلردندیر. آذربایجانین بير چوخ يئرلرينده توی- دویونده، ياللی زامانی، گولش ياريشلاريندا موشاييعتچی آلت کيمی قوللانیلیر.
زورنا داها چوخ اریک، قوز، و توت آغاجلاریندان یونولاراق دوزلدیلیر. اونون اوست بؤلومونده یئددی، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیب، باش طرفینه ماشا تاخیلیر. ماشایا ایسه بورونچ، پاخیر (میس)، و یا گوموش مئتالیندان اولان میل تاخیلیر. میلین آشاغی اوجونا قامیش"دیل" برکیدیلیر. میله صدف و یا سوموکدن دوزلدیلمیش دایره وی شکیللی "تاغالاق" کئچیریلیر.
نئی:
اسکی چالغی آلتلريندن اولان نئیین نئچه مین ایللیک تاریخی اولدوغو کسگین دیر. چئشیدلی چئشیدلری دوغودا، ائلجه ده دونيانين باشقا بؤلگه لرینده گئنيش ياييلميشدير. بو آلت اریک و خورما آغاجلاریندان و یا پاخیردان دوزلدیر. سسین یاخشی چیخماسینی قولایلاشدیرماق (آسانلاشدیرماق) اوچون آلتین یوخاری اوجو بیر آز یونولور. گؤوده نین آشاغی اوزونده 7-5 دلیک، آرخاسیندا باش بؤلومونه یاخین بیر دلیک آچیلیر.
15-14 –جی یوز ایلده ياشاييب-ياراتميش گؤرکملی موسيقی تانییان عبد القادیر ماراغای "مقاصيد ال-الحان" (نغمهلرين مقصدی) یاپیتیندا همين دؤنملرده نئيين ايکی چئشیدینین: آغ و قارا نئيين اولدوغونا گؤره بیلگی وئرير. 20- جی یوز ایلین ایلکلرینه کيمی موسيقی دونياسينی مؤعجيزه لی سسی ايله ايلهاما گتيرن نئی بير زامانلار تاماميله اونودولسا دا، سون ايللرده يئنيدن موسيقی مجليسلرينين بزه یينه چئوريلميشدير.
تولوم:
کئچمیشده آذربایجانین چوخلو بؤلگه لرینده گئنيش ياييلميش نفسله چالينان دری چالغی آلتيدير. ایندی ایسه تولوما ناخچيوان موختار رئسپوبليکاسيندا راست گلمک اولار.
باشقا نفسلی چالغی آلتلری کيمی تولومون دا چوخ اسکی تاريخی واردير. گونوموزده تولومون چئشیدلی چئشیدلری، چئشیدلی آدلارلا قافقازدا، ائلجه ده بير سيرا آوروپا خالقلاری آراسيندا گئنيش قوللانیلیر. مالچیلیق (مالدارليق)، اساسن ده، قويونچولوقلا مشغول اولان کؤچری طايفالار تولومو چوخ قوللانمیشلار.
دريليلردن (ضرب آلتلری):
قاوال:
ان اسکی چالغی آلتلريندن اولان قاوال بلکه گونوموزه دک ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایان بیرجک آلتدیر. قاوال، قوز آغاجیندان دوزلیب، بیر اوزو آچیق، او بیری اوزونه ایسه باليغین دؤشونون دريسی چکيلیر. قاوالین ایچری طرفینه مئتال حالقالار برکیدیلیر. چالغيدان اؤنجه قاوالين اوزو گونده، اود و يا ائلئکتريک لامپاسی اوزرينده قيزديريلير. قاوالی ايکی ال ایله، ايچری طرفينی ايفاچييا چئوريلميش شکيلده ساخلاييرلار.
ناغارا:
ناغارا، ائلجه ده ايکی چئشیدلی اؤلچولو چاناقدان عيبارت قوشاناغارا آيدين و گوجلو سسه یییه اولوب موسيقيميزين ريتم چالارلارينين نه قدر زنگين اولدوغونو پارلاق نوماييش ائتديرير. بو آلتلر ايکی چوبوقلا و يا ايکی ال ایله چالينير. اورکئسترده ريتميک جهتدن اؤنملی رول اوينايير.
ناغارا، اریک، توت، قوز و چؤکه آغاجلاریندان دوزلدیلیب، اوزونه کئچی دریسی چکیلیر.
دومبک:
قدح واری قورولوشا یییه اسکی ضرب آلتلریندن بیریدیر. اورتا عصرلرده آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش. بو آلت 20-جی عصرین ایلکلرینده گئتدیکجه اونودولماغا باشلانسا دا، گونوموزه دک قوللانیلماقدادیر.
بیر اوزونه دانا یاخود کئچی دریسی چکیلن آلتین گؤوده سی ایلک واختلار گیلدن دوزلدیلسه ده، ایندی آغاج و پاخیردان دوزلدیلیر.
اؤزو سسلننلر:
شاخشاخ:
شاخشاخ (چالپارا) دسته يین يوخاری بؤلومونه ايپله برکيديلميش بير طرفی قاباريق ايکی دايروی تاختا لؤوحه جيکدن (کاسادان) عيبارتدير. آلتی دسته یيندن توتوب سيلکلهديکده، اونلار بير- بيرينه دیرک سس وئرير.
کامان:
کامانين آغاج بؤلومو يای کامانی شکلينده اييلميشدير. اونون ايپدن دوزلديلميش گيريشينه مئتال لؤوحه جيکلر، حالقا و زينقيروولار کئچيريلهرک اوجلاری آغاجين اوجلارينا باغلانير. رقص زامانی يالليباشی آلتی اورتاسيندان توتاراق، آلتی سيلکلهمکله و اونا تک-تک ضربهلر ائنديرمکله رقصين ريتمينی ساخلايير.
لاققوتو:
ناغارا، قوشا ناغارا، قاوال و باشقا ضرب آلتلری ایله بیرلیکده چاغداش آنسامبل و اورکئستلرین قاتقیسیندا ایفا ائدیلیر. لاققوتو ماسانین (میزین) اوزرینه قویولاراق ایکی آغاج توخماقلا(چوبوقلا) چالینیر. آلت چئشیدلی اؤلچولو ایکی دؤرد بوجاق (مربع) شکیللی یاستی آغاجدان عیبارتدیر. اریک، قوز، توت و فیستیق آغاجلاریندان دوزلدیلیر. بو آلتین آدینین ائتیمولوگییاسی، گومان کی، اونون چیخاردیغی سس ایله باغلیدیر. آلتین چئشیدلی چئشیدلری بیر چوخ اؤلکه لرده گئنیش یاییلیب.
برچسبها: چالغی آلتلری


text:
روسیه
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının latın qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: Rusiya
روسیه فدراسیونو (rus. Poccийckaя Фeдepaция) - اوروپانین شرق، آسییانین شومال حیسهسینده یئرلشمیش دؤولت. اراضیسینه گؤره دونیادا ان بؤیوک دؤولتدیر - 17 075 400 کم2 و یا بوتون قورو سطحینین 11،46% ( 1/9 )- ی بو دؤولتدهدیر. پایتاختی موسکو شهریدیر.
روسیهنین اهالیسی 141،903،979 نفردیر، سایا گؤره دونیادا سککیزینجی یئری توتور. اهالیسینین بؤیوک اکثریتی - 73،1% شهرلرده یاشاییر. اهالینین 79،83%-نی روسلار تشکیل ائدیر. دؤولت دیلی روس دیلیدیر. اؤلکهده 10-20 میلیون نفر آراسی تورک دیللی خالقلارین نومایندهسی یاشاییر. بونلار باشلیجا اولاراق تاتارلار، باشقیردلار، چوواشلار، آزربایجان تورکلری، ساخالار، قوموقلار، قاراچای-بالقارلار و دیگریلریدیر.
روسیه قورودان 16 اؤلکه ایله - نوروئژ، فنلاند، ائستونیا، لاتویا، لیتوا، لهیستان، بئلوروس، اوکراین، گورجوستان، آذربایجان، قازاخیستان، چین، موغولیستان، شومالی کوره ایله، سودان - ژاپون و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله همسرحددیر .
بوتون بونلار روسیهیه هم اوروپا، هم ده آسیا اؤلکهسی اولماغا ایمکان وئریر. اؤزونو سیاسی و حوقوقی جهتدن روسییا ایمپئریاسینین و سسری-نین واریثی ساییر. ایقتصادی،سیاسی و حربی قودرتینه گؤره بئینالخالق موناسیبتلرده اساس روللاردان بیرینی اویناییر. بمت، مدب، ایق، مات ، کتمت، شت، آسیت و س. کیمی تشکیلاتلارین عضوودور.
قايناق[redaktə]
Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının latın qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: Rusiya