text:
«۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده»(۱)
مصطفی مرداناوغلو
کؤچورن: احمد عسگرپور
گیریش:
مصطفیهاشیم اوغلو مردانوو ۱۸۹۴-جو ایلده تیفلیسده دونیایا گؤز آچمیش و ۱۹۲۴-جو ایله قدر بورادا یاشامیشدی۱. تیفلیسین مدنی موحیطی اونون حیاتا باخیشینی هله اوشاقکن فورمالاشدیرمیشدی. بورادا گنج مصطفی تئاترا بؤیوک ماراق گؤستریردی. تیفلیسین موسلمان درام درنکلرینده ۱۹۱۰-جو ایلدن چیخیش ائدن مصطفی مردانوو ۱۹۲۱-۱۹۲۲-جی ایللرده تیفلیس آذربایجان دؤولت تئاترینین دیرئکتورو وظیفهسینده چالیشیر. تحصیلینی داوام ائتدیرمک اوچون موسکوایا، دؤولت تئاتر صنعتی اینستیتوتونا گئدیر، ۱۹۲۴-جو ایلده باکییا گلیر و آذربایجان دؤولت درام تئاتریندا اؤز فعالیتینی داوام ائتدیریر.
مصطفی مردانووون یوکسک آکتیورلوق تئخنیکاسی، اوبرازی اؤزونونکولشدیرمک باجاریغی، یومشاق یومور اونون صنعتی اوچون چوخ خاراکتئریک اولان جیزگیلر ایدی. او، اوبرازی سادهجه یاراتمیردی، اونونلا یاشاییردی، نفس آلیردی. هله ایلکین اولاراق یاراتدیغی روللاردا کلاسیک عنعنهلر چوخ گوجلو ایدی.
اونون اطرافیندا بؤیوک صنعتکارلار چالیشیردی. آذربایجانین فورمالاشمیش آکتیور مکتبی مصطفی مردانوو اوچون ده اصل تجروبه مکتبینه چئوریلدی. عباسمیرزه شریفزاده، صدقی روحالله، آغاصادق گرایبیلی، علعسگر علیاکبر اوو و اونلارلا گؤرکملی صنعتکارلاردان اؤیرندیکلری اونون صنعت یولونا ایشیق سالدی، یئنی یارادیجیلیق آختاریشلارینا روحلاندیردی. “حاجی قارا”دا کرمعلی، “یاغیشدان چیخدیق یاغمورا دوشدوک”- ده قمبر، “نادیر شاه”دا ادهم کیمیروللاری تیفلیس تئاتریندا یارادان آکتیور، باکی تئاتریندا داها جیدی روللار اوینامالی اولدو.
مصطفی مردانووون تئاتر یارادیجیلیغی بؤیوک بیر دؤورو احاطه ائدیر. او، میللی آکتیورلوق صنعتیمیزی اؤز گلیشی ایله زنگینلشدیردی، اونا یئنی رنگلر، چالارلار گتیردی. اوینادیغی تاماشالاردا همیشه نیکبین بیر روح حاکیم اولوردو. دئییرلر کی، او تئاترا مشقه گلنده همین گون چوخ خوش کئچردی. چونکی دئییب-گولن، شن بیر اینسان ایدی.
مصطفی مردانوو تئاتردا ایشلهدیگی واختلار تئز-تئز فیلملرده ده چکیلمهیه دعوت آلیردی. چونکی اونون آکتیور پلاستیکاسی، صیفت جیزگیلری، اوبرازی قاوراماق باجاریغی کینو آکتیورو اوچون اولدوقجا واجیب ایدی. ۱۹۲۹-جو ایلده چکیلن “سئویل” فیلمینده آکتیور آتاکیشینین رولونو ایفا ائتدی. آتاکیشی رولو اصلینده چوخ مورککب خاراکتئردیر. چونکی او، چوخ جیدی پسیخولوژی وضعیتلرله قارشیلاشیر، دوشدویو موحیط، اوغلو بالاشین آزغینلیغی اونو سارسیدیر. او، بوتون وضعیتلرده اوبرازی طبیعی تقدیم ائدیر و تاماشاچی قهرمانین طالعیینه حقیقتن آجیییر.
عمومیتله، ۲۰-جی ایللرین سونو، ۳۰-جو ایللرین اوللرینده یارانمیش اکثر فیلملرده بو آکتیورا روللار وئریلیردی و او دا سسسیز کینونون ایمکانلاری داخیلینده اؤز پئرسوناژلارینا حیات وئریردی. آما قارداشی، مشهور کینورئژیسور صمد مردانووون “کندلیلر” فیلمیمصطفی مردانوون یارادیجیلیغیندا یئنی بیر حادیثهایدی. بئله کی، او، فیلمده ایکی رول یارادیردی. بیر-بیرینه ضید اولان کندلی تهمز و مئنشویک روللاری آکتیور صنعتی باخیمیندان اولدوقجا تقدیر لاییقدیر.
بو بؤیوک صنعتکارین آذربایجان کینو صنعتینده ان اوغورلو روللاریندان بیری “او اولماسین، بو اولسون” فیلمیندهکی”اینتئلگئنت حسن بی” اولدو. بو اوبراز مصطفی مردانوون یئنی آکتیورلوق کیفیتلرینی اوزه چیخاردی. او، فیلمدهکی چوخ گوجلو آکتیور آنسامبلی ایچریسینده اؤز مخصوص ایفا طرزی ایله سئچیله بیلیر. خصوصیله قوناقلیق صحنهسینده مشدی عبادلا دیالوقو تاماشاچیدا خوش احوال-روحیه دوغورور. “احمدهارادادیر؟” فیلمینده محمد کیشی رولو مصطفی مردانوون یارادیجیلیغیندا خصوصی اهمیت داشیییر. بو، آکتیورون عؤمرونون یئتکین چاغیندا یاراتدیغی سون روللاردان بیری ایدی. یالنیز بوندان سونرا ۱۹۶۸-جی ایلده بیز اونو “قانون نامینه” فیلمینده گؤردوک. همین ایلین دئکابرین ۱۲-ده ابدی اولاراق گؤزلرینی یومدو. اونون اوزون ایللیک یارادیجی امگی یوکسک قییمتلندیریلمیش، آذربایجانین خالق آرتیستی کیمییوکسک فخری آدا لاییق گؤرولموش، “قیرمیزی امک بایراغی” اوردئنی و مئداللارلا تلطیف اولونموشدور.
«۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده خاطیرهلریم” کیتابی ۱۹۵۹-جو ایلده چاپ ائدیلمیشدیر. اؤلوموندن سونرا – ۱۹۷۳-جو ایلده “منیم معاصیرلریم” خاطیره کیتابی نشر ائدیلیب اوخوجولارا چاتدیریلمیشدیر.
امکداشیمیز احمد عسگرپورون عرب الیفباسینا کؤچورتدویو «۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده خاطیرهلریم” کیتابینی سیز عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدیریک:
مصطفیهاشیم اوغلو مردانوون فیلموقرافییاسی:
آغاصادق گرایبیلی (فیلم، ۱۹۷۴)
آذربایجان تئاترینین اوستالاری (فیلم، ۱۹۶۶)
باکیلیلار (فیلم، ۱۹۳۸)
بختیار (فیلم، ۱۹۵۵)
بسمالله (فیلم، ۱۹۲۵)
احمدهارادادیر؟ (فیلم، ۱۹۶۳)
امک و قیزیلگول (فیلم، ۱۹۶۲)
فتحعلیخان (فیلم، ۱۹۴۷)
گؤروش (فیلم، ۱۹۵۵)
حاجی قارا (فیلم، ۱۹۲۹)
ایییرمیآلتی کومیسار (فیلم، ۱۹۳۳)
کندلیلر (فیلم، ۱۹۳۹)
قانون نامینه (فیلم، ۱۹۶۸)
قارا داشلار (فیلم، ۱۹۵۶)
لطیف (فیلم، ۱۹۳۰)
مطبوعات فداییسی (فیلم، ۲۰۰۷)
موختلیف ساحیللرده (فیلم، ۱۹۲۶)
او اولماسین، بو اولسون (فیلم، ۱۹۵۶)
رنگلرده یاشایان کینو (وئریلیش، ۲۰۰۹)
رومئو منیم قونشومدور (فیلم، ۱۹۶۳)
سئویل (فیلم، ۱۹۲۹)
صبوحی (فیلم، ۱۹۴۱)
سحر (فیلم، ۱۹۶۰)
سحر (وئریلیش، ۱۹۹۵)
وولکان اوزرینده ائو (فیلم، ۱۹۲۹)
یئنی هوریزونت (فیلم، ۱۹۴۰)
******
مقدمه:
سون زامانلاردا آذربایجان تئاترشوناسلیغیندا معین بیر جانلاما نظره چارپماقدادیر. تئاتر تاریخینده آیری آیری تاماشالار گؤرکملی آکتیورلارین یارادیجیلیغینا حصر اولونموش؛ ایریلی خیردالی بیر چوخ کیتاب و مقالهلر نشر ائدیلمیشدیر. بونلارلا یاناشی قوجامان آکتیورلاریمیزین ” خاطیرهلری “ده چوخ اهمیته مالیکدیر: بو ” خاطیرهلر ” اؤزی اؤزلیینده قیمتلی اولماقلا برابر تئاترشوناسلیق ایچون ده اولدوقجا فایدالی بیر منبعدیر.
تئاتر تاریخینه دایر بیر چوخدیرلی معلوماتلار محض ” خاطیرهلر ” واسیطهسیله الده ائدیله بیلیر. بوتون صنعتلره نیسبتا ان چوخ اونودولان، تاریخده ان آز ایز بوراخان بؤیوک ” ایتکیلر ” وئرهن تئاتر صنعتیدیر. بونا گورا ” خاطیرهلر ” اولدوقجا بؤیوک اهمیت کسب ائدیر و بیر چوخ حالدا تئاتر حادثهلری حاققیندا تصوور الده ائتمک ایچون بلکه ده یگانه بیر منبع وظیفهسینی گؤرور.
آذربایجاندا اوزون مودت تئاترشوناسلیق علمیضعیف اینکشاف ائتدییندن تئاتر تاریخیمیزین بیر چوخ قیمتلی صحیفهلرینین ایتیب باتدیغی نظره آلینماسا ” خاطیرهلر “ه نقدر بؤیوک احتیاج دویولدوغو داها دا آیدین اولار. واختیله حسینقلی سارابسکینین خاطیرهلری بو جهتده یگانه بیر تشبوث ایدیسه، ایندی دئمک اولارکی آکتیور ” خاطیرهلری ” آرتیق چوخ یاییلمیش بیر ژانر اولموشدور. نشر اولونموش خاطیرهلر ایچریسنده محمدعلی علیاوون ” بیر اکتیورون خاطیرات دفترچهسیندن ” م . موراداوو صدقی روحالله و باشقالارینین حسین عربیسکی حاققینداکی خاطیرهلر، ای. داغیستانلینین بؤیوک صنعت اوستاسی آ. م. شریفزاده حاققینداکی قئیدلریها بئله بیر چوخ نشر اولونمامیش، لاکین تئاتر موزهیینده، تئاتر جمعیتینده ائلجه ده علملز آکادئمیاسینین معمارلیق و اینجه صنعت اینستیتوندا ساخلانیلان بیر چوخ دیگر ” خاطیرهلر ” تئاتر تاریخیمیزین اویرهنیلمهسی ایچون بیر منبعدیر.
آکتیور ” خاطیرهلری ” ایچریسینده خالق آرتئستی مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلری ” ده چوخ گؤرکملی یئر توتور. ایلک دفه چاپ اولونان بو ” خاطیرهلر ” اولدوقجا ماراقلی و قیمتلیدیر. باشقا ” خاطیرهلر ” کیمیم. مرداناووندا ” خاطیرهلر”ی بیر طرفدن آکتیورون اؤزو حاققیندا، دیگر طرفدن اونون موحیطی، تئاترین کئچدیی یوللار، گاسترول تاماشالاری حاققیندا موعین معلومات وئریر. عینی زاماندا م. مرداناوون ” خاطیرهلری ” بیر سیرا خصوصیتلریله باشقا ” خاطیرهلردن “خیلی فرقلنیر. بو خصوصیتلرین ان باشلیجاسی اودورکی م. مرداناوو اؤز آکتیورلوغو فعالیتینی قاباغا چکمهیرک، آذربایجان تئاتری تاریخینه داییر مومکون قدرگئنیش معلومات وئرمهیه چالیشیر. آذربایجان تئاترتاریخینه عایید وئریلن معلوماتلار همیده اونا گورا نظری جلب ائدیرکی بونلار تئاتر تاریخیمیزین نسبتا اؤز معلوم اولان صحیفهلرینی ایشیقلاندیریر.
مسئله بوراسیندادیر کی، آذربایجان تئاتری دئدیکده تکجه آذربایجاندا فعالیت گؤسترن تروپالاری نظرده توتماق اولماز. ” آذربایجان تئاتری ” مفهومو داها گئنیشدیر. چونکی آذربایجان تئاتری عینی زاماندا گورجوستاندا، ائرمنیستاندا، اورتا آسیادا خصوصا تورکمنستاندا،هابئله جنوبی آذربایجاندادا اینکشاف ائتمیشدیر.
اوزون مودت قافقازیانین انظباطی و مدنی مرکزلریندن اولان تیفلیس شهرینده آذربایجان تئاتری هله کئچن عصرین آخیرلاریندان فعالیت گؤسترمهیه باشلامیش و بو فعالیت گئتدیکجه گئنیشلهنرک آذربایجان تئاترینین عمومیاینکشافینا ثمرهلی تاثیر گؤسترمیشدیر. مصطفی مرداناوو تیفلیسده دوغولوب بویودویوندن اونون صحنه فعالیتی بیر مودت محض بوراداکی آذربایجان تئاتریله باغلی اولموشدو. اودورکی اونون تیفلیس آذربایجان تئاتریندا گتیردییی ماراقلی فاکتلار آذربایجان تئاتری تاریخی ایچون چوخ قیمتلیدیر.
تیفلیسده کی آذربایجان تئاتریندان بحث ائدهرک مصطفی مرداناوو حاقلی اولاراق گؤستریرکی، بو تئاتر عمومیتله آذربایجان تئاتریندان تجرید اولونموش بیر شی دئییلدیر، عکسینه، تیفلیس آذربایجان تئاتری باکی تئاتریله، آذربایجان تروپالاریله یاخیندان باغلی اولموشدور: تیفلیسده کی تئاتر آذربایجان (باکی) تئاترینین تاثیری آلتیندا بویوموش، اونون رئپرتواریندان و یارادیجی قووهلریندن استفاده ائتمیش، مفکوره اعتباریله آذربایجان تئاترینین قاباقجیل مئیللرینه یاخین اولموشدور.
آذربایجان صحنهسینده چوخ شؤهرت قازانان دئموکراتیک و عوصیانکار روحلو اثرلر تیفلیس آذربایجان تئاترینین دا رئپرتوواریندا اساس یئر توتموشدور. ” اؤلولر “، “حاجی قنبر “، “باختسیز جاوان “، “داغیلان تیفاق “، “کاوه “، “قضاوت “، “قاچاقلار ” و ائلجه شرق دئسپوتیزمینی ایفشا ائدن “آغا محمد شاه قاجار ” و “نادرشاه ” کیمیپیئسلرین تیفلیسده موفقیتیله اوینانماسی موختلیف شهرلرده فعالت گؤسترن آذربایجان تئاترینین اساس عینی بیر مفکورهوی ایستیقامتده اینکشاف ائتدیینی گؤستریر.
تیفلیس صحنه سینده حسین عربینیسکینین بؤیوک نفوذ قازانماسیدا بو جهتدن چوخ سجیویدی. اینقلابدان اولکی آذربایجان تئاترینین ان گؤرکملی سیماسی اولان ح عربینیسکی آذربایجان تئاترینین قاباقجیل مئییللرینی تمثیل ائتمکله برابر، بؤیوک تاثیر و تلقین قووهسینه مالیکدی. عربینیسکینین تیفلیسده گؤرونمهمیش موفقیتله کئچن گاستروللاری تیفلیس آذربایجان تئاتری حیاتیندا موعین جانلانمایا سبب اولور. اونون اینکشافینی سورعتلندیریر. بیر چوخ باجاریقلی گنجلرین تئاترا گلمهسینه صحنه صنعتیله باغلانماسینا تاثیر گؤستریردی. مصطفی مرداناوون اؤز شخصی طالعینده عربینیسکینین مهم رول اویناماسی هئچ ده تصادفی دئییلدی.
تیفلیس آذربایجان تئاترینا حصر اولونموش صحیفهلردن بیر چوخ تانینمیش آذربایجان آکتیورلارینین، مثلن کرمانشاهلی علوی رجب، م. صنعانی، ا. قوربان اوو و باشقالارینین اؤز فعالیتلرینی محض تیفلیسده باشلاییب، سونرادان باکییا گلدیکلرینی اؤیرنمکله برابر، آذربایجان تاماشاچی و اوخوجولارینا اؤز معلوم اولان و بلکه ده هئچ معلوم اولمایان بیر سیرا گؤرکملی آذربایجان آکتیورلارینین دا حیات و یارادیجیلیغینا دایر ماراقلی فاکتلارلا تانیش اولوروق. بو آکتیورلاردان خصوصیله مشهور کومیک میرزه خان قلی اووی و گؤرکملی صنعتکار میرزه علی عباساوو قید ائتمک لازیمدیرکی ” خاطیرهلرین ” بیر چوخ صحیفهلرینده اونلارین فعالیتیندن حؤرمت و محبتله بحث ائدیلیر. ۱۹۰۵ینجی ایلدن اعتبارن تیفلیسده آذربایجان تئاترینا باشچیلیق ائدن، بیر دراماتورق، رئژیسور و آکتیور اولاراق قیزغین فعالیت گؤسترن، حیدر بی، نجف بی، کاوه، المنصور و اوتللو کیمیموختلیف و مرکب روللارین پارلاق ایفاچیسی اولان، آذربایجان تئاترینین گؤرکملی نومایندهلری عربینیسکی، اؤزئییر حاجی بیف، م. ا علیاوو، صدقی روحلله ایله یاخیندان امکداشلیق ائدن م. ا. عباس اوو آذربایجان تئاتر تاریخینده ان شؤهرتلی سیمالاردان بیریدیر. لاکین تاسوف کی، بو گؤزل صنعتکار حاققیندا بیزیم چوخ آز معلوماتیمیز واردیر و مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلری ” گئنیش اوخوجو کوتلهسینی ایلک دفعه اولاراق م. ا. عباس اوون حیات و یارادیجیلیغی ایله آز دا اولسا تانیش ائدیر.
مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلریندن ” ایستر تیفلیس و ایسترسه ده باکی تئاتر تروپالارینین ائرمنیستاندا، ایراندا و تورکیه ده گاستروللاری حاققیندا گئنیش معلومات وئریلیر. بو گاستروللارا حصر اولونموش صحیفهلر بیر چوخ ماراقلی احوالاتلارلا زنگیندیر. استانبول گاستروللاری حاققیندا وئریلن معلومات ایسه تئاترشوناسلیق علمیمیز ایچون تمامیله یئنیدیر. بو گاستروللارین بلاواسیطه ایشتراکچیسی اولان مصطفی مرداناوو استانبول تاماشالاری حاققیندا اطرافلی دانیشیر. استانبولدا چیخان ” تاماشا ” ژورنالیندان آذربایجان تاماشالارینا حصر اولونموش مقالهلردن پارچالار گتیریر. بو پارچالاردان آیدین اولورکی، مرتجع دائرهلرین مقاومتینه باخمایاراق، آذربایجان تئاترینین تاماشالاری گئنیش استانبول تاماشاچیلاری و قاباقچیل گوروشلو تئاتر متخصیصلری طرفیندن چوخ یاخشی قارشیلانمیش، اوینانان اثرلر وگؤرکملی آکتیورلار حاقیندا مثبت رایلر سؤیلنمیشدیر. استانبولدا ایکی تروپپانین پاریسه گاسترول دعوت ائدیلمهسی فاکتدا گؤستریر کی آذربایجان تاماشالاری بؤیوک رغبت قازانمیشدیر. ایرواندا “اؤلولر “ین، “کاوه ” و “نادرشاه “ین بیر چوخ چتینلیکلره و مانعهلره باخمایاراق موفقیتله گؤستریلمهسی، تبریزده قادینلار اوچون خصوصی تاماشا وئریلمهسی ده “خاطیرهلرین ” ماراقلی صحیفهلریندندیر.
آذربایجان سووئت حاکمیتی قورولماسی عرفهسینده سووئتلشمهنین ایلک ایللرینده آذربایجان تئاترینین فعالیتینه دایر ” خاطیرهلرده ” وئریلن معلوماتلارین اولدوقجا بؤیوک اهمیتی واردیر. چونکو تئاتر تاریخیمیزین بو دؤورونه عاید یازیلی منبعلرین وئردییی معلومات چوخ و ناتمامدیر. “همت “ین تشکیل ائتدییی تاماشالار، باکی مرکزی فعله کلوبونون فعالیتی ۱۹۲۰-۱۹۲۱ینجی ایللرده “تشویقات قاطاری “نین تاماشا و کونسرتلری حاققیندا مصطفی مرداناوون یازدیقلاری شبههسیز “خاطیرهلرین ” اهمیتینی خیلی آرتیریر. “خاطیرهلر “ده نریمان نریمانوون “تشویقات قاطاری “نا بؤیوک قایغی گؤسترمهسیندن، آذربایجان کندینده تبلیغات و تشویقات اصوللاری حاققیندا آکتیورلارا گؤستریش مصلحتلریندن ده بحث ائدیرلرکی، بودا چوخ قیمتلیدیر. “خاطیرهلر “ین یاخشی طرفلریندن بیریسی ده بودور کی، تئاتر حادثهلری تاریخی شرائطلر، اجتماعی موحیطله علاقهلی بیرشکیل ده ناغیل ائدیلیر. بو جهتدن آذربایجاندا و گورجوستاندا سووئت حاکمیتی قورولماسی عرفهسینده مصطفی مرداناوون هم اؤزونون همیده آذربایجان تئاترینین فعالیتی،تاریخی شرائط فونوندا یاخشی ایشیقلاندیریلیر، تئاترین اجتماعی حیات دا رولو حاققیندا کنکرت بیر تصوور یارادیلیر.
م. مرداناوون “خاطرهلر ” یده ایلک باخیشدا خیردا گؤرونسه ده تئاتر تاریخی ایچون اهمیتلی اولان بیر چوخ ماراقلی فاکتلاردان بحث ائدیلیر. مشدی جمیل امیراوون “سیفالملوک ” آدلی اوپئراسی، م. ع. عابباس اوون “ممدعلی شاه “، کرمانشاهلینین “اوچ جریان ” آدلی پیئسلری، ا. حاقوئردیوفون۱۹۱۷و۱۹۱۸ینجی ایللرده تیفلیسده “موسلمان درام جمعیتی ” نه باشچیلیق ائتمهسی، عربینیسکینین، فردیناند(مکر و محبت) رولونو اویناماق ایجون هوسلنمهسی، سولطان فیکرتینهاملئت رولو اوزرینده ایشلمهسی، صابرین تیفلیسده “اوتللو ” تاماشاسینا باخماسی و س فاکتلار تئاتر تاریخچیلرینین دیقتینی جلب ائتمهیه بیلمز.
م. مرداناوون “خاطیرهلر”ی دئییلدیی کیمی، اؤز شخصی حیاتی و صحنه فعالیتیله ده یاخیندان باغلیدیر. آیدیندیر کی او اؤزونو تئاتر عالمیندن آییرمیر، اونون شخصی فعالیتی ده آذربایجان تئاتری تاریخینین عضوی بیر حیصهسیدیر. م. مرداناوو باشقا آکتیورلاردان داها چوخ، تیفلیس ایله باکی تئاترلاری آراسیندا علاقهلرین مؤحکملنمهسینه کؤمک ائتمیشدیر. م. مرداناوو بیر تئاتر خادیمیاولاراق همیشه بؤیوک تشکیلاتچیلیق فعالیتی گؤسترمیش، بیرچوخ تدبیرلرین گؤزل تشبثچو سو اولموشدیر. اودور کی اونون شخصی فعالیتی ده تئاتر تاریخی ایچون چوخ دیرلیدیر.
م. مرداناوون اوز “خاطیرهلر”ینده باشقا خاطیرهلره نیسبتا صنعتکارلیق مسئلهلرینه داها چوخ دیققت وئرمهسی، شوبههسیز تقدیره لاییقدیر. م. مرداناوو ساوادلی و مدنی بیر آکتیور کیمیتانینمیشدیر. بونون تاثیری “خاطیرهلر”ده ده گؤرونمکدهدیر. او یئری گلدیکجه، گؤرکملی صحنه اوستالارینین: ح. عربینیسکی، م. ا علی اوو، صدقی روحالله، م. ا. عابباس اوو، آ. م شریفزاده، علوی رجب، رضا افقانلی،. مرضیه خانیم داوود اووا، رضا طهماسیب و باشقالارینین صنعتکارلیغی حاققیندا صؤحبت آچیر. ایستانیسلاوسکی، نمیروویچ، دانچئنکو، داویداوودان میثاللار گتیررهک آکتیور یاراداجیلیغینا، صحنه رئالیزمینه دایر فایدالی فیکیرلر یارادیر. بو جهتدن آکتیورون “فرانسیز کومئدیاسی” تئاترینا دایر مشاهده و ملاحظهلری ده چوخ ماراقلیدیر. اونون مولیرین پیئسلرینده “دون ژووان “، ” ژورژ داندن “، “باغا قینینی بهینمز ” و س. اوینادیغی روللاری دوزگون باشا دوشمک ایچون بو موشاهیده و ملاحیظهلرین تاثیرینی نظره آلماماق اولماز.
م.مرداناوون صنعتکارلیق مسئلهلری اطرافینداکی فیکیرلری، اونون اؤز شخصی یارادیجیلیق پرینسئبلری و آیری –آیری روللارینا وئردییی تحلیللرله “مفتیش”ده خلئستاکوو، ” ۱۹۰۵ینجی ایلده” تاماشاسیندا امام وئردی، “محبتده ” ایسکندر، “سولغون چیچکلرده” عبدول و س خیلی تماملانیر و معین بیر شکیل آلیر.
م. مرداناوو رئالیست بیر صنعتکار اولماق اعتباریله حیاتیلیق، طبیعیلیک و سادهلیک طرفداریدیر. “آمپلئیا ” محدودیتی علیهینه چیخسادا او هر بیر اوبراز عالمیاولدوغونو، رولون بؤیوکلوک و کیچیکلییندن دئییل، کاراکتئریندن آسیلی اولاراق، موعین سبکه مئیل ائتمهسینی تصدیق ائدیر. بئله اولمایاندا آکتیور چوخ زامان موفقیتسیزلییه اوغراییر کی میثال اولاراق، اؤزونون آلتون بی “اود گلینی”نده رولونو گؤستریر.
م. مرداناوو هر بیر آکتیورون فردی یارادیجیلیق خصوصیتلری اولدوغو کیمیفردی ایش اصولو اولدوغونو و بو باره ده هر جور “ترافارئت” و “اتالون”ا قارشی چیخماق ضروریتینی خصوصی قئید ائتمکده تمامیله حاقلیدیر. او، یاخشی باشا دوشور کی، رئالیزم مئتودو اونا گورا ثمرهلی بیر یارادیجیلیق مئتودورکی حیات حقیقتینه، رئال وارلیغین توکنمز زنگینلیکلرینه موافیق اولاراق فردی خصوصیتلره، اسلوب، فورما و بدیعی واسیطهلر موختلیفلیینه گئنیش مئیدان وئریر. مقصد بیر هدف بیر– نئچه یوللار و موختلیف واسیطهلر رنگارنگدیر. بونا گورا دا هر بیر آکتیور حیاتی دریندن اویرهنرک، قاباقجیل دونیا گؤروشویله سیلاحلاناراق، اؤز استعداینین فردی خصوصیتلرینی اینکشاف ائتدیرمهیه چالیشمالی و اؤز روللارینا بو نقطه نظردن یاناشمالیدیر. محض بئله اولدوغو حالدا رولون بؤیوکلویی و یا کیچیکلییی اهمیتسیز گؤرونر. بو پرنسیبلره صادق قالدیغی ایچوندیرکی ۱۹۰۹ینجی ایلده ” خور-خور” وودئویلینده سیفالله رولوندا ایلک دفه صحنه فعالیتینه باشلایان م. مرداناوو اؤزونده م. ف. آخوندواوو.، ج. ممد قولیزاده.، ج. جاببارلی، حسین جاوید، صمد وورغون، مولیر، شیللر، شکسپیر،گوگول و سایر دراماتورقلارین اثرلرینده گؤرکملی صحنه صورتلری یاراتماق قابلیتی تربیت ائده بیلمیشدیر.
مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلر”ی شوبههسیز، تئاتر اجتماعیاتی و گئنیش اوخوجو کوتلهلری طرفیندن ماراقلا قارشیلاناجاقدیر.
جعفر جعفراوو
******
خاطیرهنین باشلاییشی
من ۱۸۹۴ینجی ایلده تیفلیس شهرینده آنادان اولموشام. ائویمیز “کور”ون ساحیلینده، تیفلیسین ان گؤزل صفالی یئرلریندن ساییلان شهر کناری باغین یاخینلیغینداکی “وورونتوسوو ” کوچه سینده ایدی. (ایندی واختانقورقوجالی کوچهسیدیر).
۱۹۰۵ینجی ایلده تیفلیسده گیمنازیایا داخیل اولدوم. ۱۹۰۹ینجی ایلده گیمنازیانین دوردونجو صینفینده اوخودوغوم زامان حیاتیمدا ان بؤیوک حادیثهلردن بیری باش وئردی.
تیفلیسده ” کازیونی ” تئاتر دا (ایندی کی ۳٫ پالئیاش ویلی) آدینا تبیلیس دولت اوپئرا و بالئت تئاتریندا ) ش. گونونون “فاووست” اوپئراسی تاماشایا قویولموشدو. فاووست رولوندا گورجوستان اوپئراسینین بانیلریندن بیری، گؤرکملی آرتئست ساراجاشویلی چیخیش ائدیردی. بیر نئچه مکتبلی یولداشیملا همین اوپئرایا قولاق آسماغا گئتمیشدیم. بوراسینی قید ائدیم کی،او زامان طلبهلر تئاترا یالنیز گیمنازیا دایرئکتورونون ایجازهسیله، هفته ده بیر دفه، شنبه گونلری گئده بیلردیلر. ایجازه آلماق ایسه چوخ چتین ایدی. اودور کی چوخ واخت تئاترا اؤز باشینا گئدیب گالیورکادا اوتورار، فاصیلهلرده ایسه پولیسین و گیمانازیا نظارتچیلیرینین گؤزونه دیمهمک ایچون یئریمیزدن ترپنمزدیک.
بعضا فاصیلهلرده گالیورکانین دهلیزینده گزرکن بیردن یولداشلاریمیزدان کیمیایسه اشاره وئرردی : “گیزلهنین حریف گلدی”. بیزده چیخیب هره بیر طرفده گیزلنردیک.
فاووست اوپئراسینین تاماشاسی، خصوصن قوجا دوکتورون دؤنوب جاوان اولماسی صحنهسی منه بؤیوک تاثیر باغیشلادی. او گوندن منیم بوتون استراحتیم پوزولدو، فیکریم ذیکریم تئاتر اولدو. هر گون مکتبه گئدنده ائوده منه پول وئرردیلرکی یئمهیه بیر شئی آلیم. من بو پولدان قناعت ائدیب تئاترا بلیط آلاردیم. یئریم همیشه گالیورکا اولاردی، بورا هم اوجوز، همده گؤزدن اوزاق ایدی. اونودا قئید ائتمک لازیمدیرکی، گالیورکادا اوتوران تاماشاچیلارین اکثریتی چوخ طلبکار تاماشاچی اولوب، مکتبلیلردن، طلبهلردن و اؤز معاش آلان ایداره قوللوقچیلاریندان عبارت ایدی. گالیورکا تاماشاچیسی آکتیورلاری چوخ سئویر، اونلاری صمیمیآلقیشلاییردی. آکتیورلار دا گالیورکا تاماشاچیسینی اونوتموردولار، پرده سالیندیقدان سونرا باش ایمهیه چیخدیقدا گؤزلرینی اونلاردان چکمیردیلر.
گالیورکا تاماشاچیسی چوخ طلبکار اولدوغو کیمیبو و یا دیگر آرتئستین اویونونا داها دوزگون قیمت وئره بیلیردی. فاصیلهلرده تاماشا باره ده آکتیورلارین اویونو باره ده اوردا بوردا قیزغین موباحثهلر گئدیردی، بیر چوخ گیمنازیستلر کیمیمن ده بؤیوک ماراقلا بو صؤحبتلره قولاق آسیردیم.
من آکتیورلاری حیطده ده گورمک ایسته ییردیم. اودورکی،تاماشادان سونرا ساعاتلارلا تئاترین قاپیسینی کسیب اونلاری گؤزلهییردیم. بعضن تصادوفن اونلارلا سالاملاشیب بیر نئچه کلمه دانیشاردیم، بونا گورادا اؤزومو دونیادا ان خوشبخت آدام حساب ائدردیم.
بیر دفه ایشیم دوز گتیرمهدی: گیمنازیانین اینیسپئکتیورو منی تئاتردا گؤروب، آغلادا آغلادا اوپئرادان قوودو. لاکن مسئله بونونلا بیتمهدی. ایجازهسیز تئاترا گئتدییم ایچون ائرتهسی سحری منی دؤرد ساعات “کارسرده” (قارانلیق زیرزمیده) ساخلادیلار.
آنجاق نه اینسپئکتورون هدهلری (تهدیدلری) نه ده “کارسئرده” کئچیردییم آغیر ساعاتلار منی تئاتردان اوزاقلاشدیرا بیلمهدی. محض “کارسئرده” اوتورارکن، موطلق آکتیور اولاجاغیمیسؤز وئردیم.
تئاتر تاماشالاریندان علاوه هر ایل محرم آییندا ایجرا اولونان شبیه مراسیملریده منی چوخ ماراقلاندیراردی. بوش واختلاریمدا شبیه چیخارانلارین حتی مشقلرینه ده گئدردیم. شبیه منظوم شکیلده یازیلان و بیر نئچه احوالات احاطه ائدن بیر پردهلی دیالوقلار اساسیندا قورولموش دینی تاماشا ایدی. بو تاماشالار محرم آییندا ۱۰ینجی گونو مئیدانلاردا، قبریستانلیقدا و مسجیدلرین حیهطینده گؤستریلیردی. اساسن ایلده بیر دفه نوماییش ائتدیریلن شبیه تاماشاسی ائله قورولموشدوکی امامین طرفدارلاری موصیبته دوشموش فلکزده کیمی، یزیدین طرفدارلاری ایسه دهشتلی سؤزلر سؤیلهین ییرتیجیلار کیمیگؤستریلیردی. امامیله یزیدین آراسیندا ووروشما گئدیردی. تاماشاچیلار امام طرفدارلارینین سؤزلرینه هؤنکور هؤنکور آغلاییر، یزیدین طرفدارلارینین سؤزلرینه لعنتلر یاغدیریرلار.
شبیه گردان (تاماشانین رئژیسورو) همیشه تاماشادا ایشتراک ائدنلر آراسیندااولوب، کیمین نئجه حرکت ائتمهسینی گؤستریردی. “آرتئستلردن ” بعضیلری اؤز روللارینی ازبر بیلیردی، بعضیلری ایسه سؤزلری دفتر اوزوندن اوخویوردو. قادین روللارینی ایفا ائدهن کیشیلر قادین پالتاری گئیینمیردیلر، سادهجه اولاراق چیینلرینه عبا یا دا چادیرا سالیردیلار کی، بونلارین آلتیندان دا اونلارین شالوارو چکمهلری گؤرونوردی. امام و یزید روللارینی ایفا ائدن شخصلر ایسه گؤزل گئیینیر و تمام – کمال گیریم ائدیردیلر. بو شبیه تاماشالارینا خواننده و آرتئستلرده جلب اولونوردو. تیفلیسده یزیدین رولونو آرتئست م. ت. علسگراوو چوخ گؤزل اویناییردی.
بیر دفه بئله بیر احوالات اولدو. امام حسین ۱۵ یاشلی قیزی فاطمهنین رولونو میرزه خان قلی اوو(تیفلیسده آذربایجان تئاترینین مشهور کمیک آرتئستی) ایفا ائدیردی. شبیه تاماشاسینین سونوندا امام حسینین خیمهگاهینا اود وورولمالی، امامین عائله سی ایسه آه – فغان ائدهرک خیمهگاهدا قاچمالیدی. بو واخت م. خ. قلی اووین چینینه سالدیغی عبا تصادوفن اود توتوب آلیشدی. میرزهخان یانان عبانی جلد آتیب، چیغیرا-چیغیرا جماعت طرفینه قاچیر. جماعت امام حسینین قیزی فاطمهنین عوضینده بیغلی اوغلانی، داما داما شالوارگئیمیش میرزه خانی گؤردوکده قاه قاه چکیب گولدو.
البته بوتون یئنی تاماشالارا باخیردیم، حتی تئاتر تاریخینه عاید آیری آرتئستلرین اویونلاری حاققیندا روس دیلینده مقاله و کیتابلار اوخوماغا باشلامیشدیم. صحنه اثرلریندن ایلک دفه اوخودوغوم ح ب گوگولون “مفتیش” کومئدیاسی ایدی. خلئستاکوون مونولوگو منیم چوخ خوشوما گلدییی ایچون، ائوده تک قالاندا مونولوگو همیشه تکرار ائدردیم. البته او واختلار هئچ آغلیما گلمزدی کی، بیر زامان گلجک بو مونولوگو آذربایجان دولت درام تئاتریندا خلئستاکوو رولونو اوینارکن سؤیلهجهیم.
آکتیور اولماق، صحنه ده چیخیش ائتمک فیکری بیر آن بئله اولسون باشیمدان چیخمیردی، عکسینه بو فیکر بؤیوک بیر آرزییا چئوریلیردی. هر دفه بیر آرتئسته راست گلنده ائله بیلیردیم کی دونیادا ان بؤیوک بیر آدامیگؤرورم. بعلی من آرتئست اولماق ایستهییردیم.
اونودا دئملییم کی، منیم آرتئست اولماق آرزیما عائلهمیزده ضد گئدهن یوخیدی. البته، بو منیم ایجون بؤیوک خوشباختلیقدی. آتام حاجیهاشیم و عمیم عبدالمحمد مرداناوو تاجر اولمالارینا باخمایاراق، اینجه صنعتی، خصوصیله تئاتری چوخ سئویر، اونا یاخیندان کؤمک ائدیردیلر. چوخ واخت بازارا دوشوب اؤزلری تئاتر تاماشالارینین بلیطلرینی ساتیردیلار.
همین ایللرده موسلمان آرتئستلرینه او قدر ده اینانماییب، تئاتر بیناسینی اونلارا چتینلیکله اجارهیه وئریردیلر. آتام و عمیم بو ایشده آرتئستلره هر جور مادی و معنوی یاردیم گؤستریردیلز. آتامین بزاز توکانی تیفلیسده یاشایان مترقی آذربایجانلی ضیالیلارینین بیر نوع ییغینجاق یئری اولاردی. اورادا مکتب، تئاتر و ادبیات حاققیندا قیزغین موباحیثهلر گئدیردی. بو موباحیثهلرده “موللا نصرالدین” ژورنالینین رئداکتوری، بؤیوک یازیچیمیز میرزه جلیل ممد قولیزاده، ژورنالین امکداشلاریندان میرزه علیقلی نجف اوو(غمگسار)، عمر فائیق، “شرق روس” قزئتینین رئداکتوری ممد آغاشاه تاختینیسکی، موعللیملردن علیمیرزه نریمان اوو دا ایشتراک ائدیردیلر. آتامین یانینا تیفلیس آرتئستلریندن م. ت علسگراوو، میرزه علی عابباس اوو، اشرف یوزباش اوو، میرزه خان قولی اوو. حققی، باکی آرتئستلریندن حسین عربینیسکی، صدقی روحلله، میزه اغا علیوو، حسینقلی سرابسکی تئزتئز گلردیلر. من درسدن چیخان کیمیبیر باشا آتامین توکانینا قاچاردیم. اورادا گئدن صؤحبتلره دیققتله قولاق آساردیم.
من نئجه اولور-اولسون آرتئست اولماق ایستهییردیم. بیر دفه چوخ فیکیرلشندن سونرا صحنهیه چیخیب اؤزومو سیناماغی قرار آلدیم. ۱۹۰۹ ینجی ایل نوامبرین ۲۸ئینده بیرینجی دفعه اینیمه تئاتر پالتاری گئیدیم و بیرینجی دفعه “گیریم” ائتدیم.
ایلک تاماشامیز آذربایجان دیلینده ترجومه اولونموش ” خور-خور ” وودئویلی اولدو.
حیطده،قونشوموزون زیرزمیسینین قاپیسینا بؤیوک بیر آفیشا ووردوق. بلیطلرین قیمتی اوچ قپیک دن اون قپییه قدر ایدی. تاماشا گونو گلیب چاتدی، زیرزمیقارانلیق اولدوغو ایچون صحنهنی ایشیقلاندیرماق مسئلهسی بیزی خیلی چتینلیگه سالدی. بیر قدر فیکیرلشدیکدن سونرا هر “آرتئست” ائویندن بیر لامپا گتیردی، صحنهمیزی ایشیقلاندیردیق. سونرا دؤشک آغلاریندان پرده دوزهلتدیک. گیریم یئرینه کوموردن ایستیفاده ائتدیک.
ایکینجی زنگدن سونرا تاماشا سالونو آغزینا کیمیآداملا دولموشدو. آلتی مانات ۳۸ قپیکلیک بلیط ساتیلمیشدی، بلیطلرین یاریسینی من قونشولاریمیزا ساتمیشدیم، بو گلیردن دالاندارا ۴۰ قپیک، “سالون” کرایهسی وئریب، قالان پوللارا “تئاتریمیز ” ایچون لازیم شئیلر آلدیق. تاماشانی بیر هفته دن سونرا بیر داها تکرار ائتدیک. بو دفعه دؤرت مانات ۷۲ قپیکلیک بلیط ساتیلدی.
بو تاماشالاریمیزین فعال ایشتیراکچیلاریندان نادیر ایبراهیم اوو، ایبراهیم ایصفهانلینی (ایندی گورجوستان خالق آرتئستی) قئید ائتمک ایستهییرم. منیم کیمیاونلارا دا آرتئست اولماق آرزوسویله یاشاییردیلار.
ایکینجی تاماشامیزدا گیریم ائتمک ایجون تیفلیسدهکی آذربایجان تئاتریندان میرزه خان قولی اووی دعوت ائتدیک. او منی “خور-خور ” تاماشاسیندا سیفلله رولیندا گؤروب چوخ بیهندی. صاباحیسی اویونوم باره ده آتاما و عمیمه خبر وئریب منی تعریفلهدی. آتام صحنه ده اویناماغیما اعتراض ائلهمهدی، آنجاق بیرینجی نؤوبه ده درسلریمه فیکیر وئرمهیی تاپشیردی.
ایلک موفقیتدن روحلاناراق من اؤز ایشیمیداوام ائتدیردیم. بیر گروپ طلبه یولداشلاریملا روس دیلینده بیر نئچه تاماشا وئردیک. منه پ کاراتیگینین “وییسموندیر” وودئویلینده باش رول – اوسیپ اوسیپوویچ رازگیلدیلییئو-ین رولو تاپشیریلدی. تاماشا موفقیتله کئچدی. یئرلی مطبوعات تعریفلدی، منیم رولومو خصوصی اولاراق قئید ائتدی.
البته تعریفلر منی سئویندیردی، قوت و باجاریغیما اولان اینامیمیآرتیردی. عینی زاماندا منه یئنی. یئنی موفقیتلره روحلاندیردی.
کوجوریداکی تاماشامیزا سورن خاچاتوروو رئژیسورلوق ائدیردی. او دا منیم کیمیبوتون وارلیغیلا صحنهیه آتیلمیشدی. سونرالار س، خاچاطوروو دا آرزوسونا چاتدی. موسکووادا، واختانگوو آدینا تئاتردا اولجه آرتئست سونرا ایسه رئژیسور اولدو.
همین ایلدن (۱۹۱۰ینجی ایلدن) تیفلیسده کی آذربایجان درام تئاترینین آرتئستلریله دوستلاشدیم و اونلارین وئردییی تاماشالاردا ایشتراک ائتمهیه باشلادیم. تیفلیسین گؤرکملی آرتئستلریندن بیری اولان میرزه علی عابباس اوو ۱۹۰۵ ینجی ایلدن تیفلیس موسلمان درام هیئتینین فعال ایشتراکچیسی و تشکیلاتچیسی ایدی.
میرزه علی عابباس اوو شکسپیرین “اوتللو ” فاجیغهسینده اوتللونو، شمسالدین سمینین “کاوه آهنگر”(دمیرچی کاوه ) درامیندا کاوهنین، هنریشهاینهنین”المنصور” درامیندا المنصورو، میرزه فتعلی آخوندوون ” حاجی قارا ” کومئدیاسیندا حیدربیی، ا. حاقوئردیئوین “داغیلان تیفاق” فاجیعهسینده نجف بی اوپئراسینی یاراتماقلا برابر، اؤزونو استعدادلی بیر رئژیسورکیمیده تانیتمیشدی. او تیفلیس صحنهسینده فعالیت باشلایان میر سیف الدین کرمانشاهلییا، ایبراهیم اصفهانلییا، نادیر ایبراهیم اووا، محسن صنعانییه، احمد نخجوانلییا، علسگرسیفییه، علی بایرامووا، حیدر ایسماعیل اووا، علی بالا شاه صباحلییا، اسد خلیل اووا و منه اولدوقجا فایدالی مصلحتلر وئرردی.
آذربایجان تئاتر صنعتینین اینکشاف ائتدیریلمهسینده کی بؤیوک خیدمتلرینی نظره آلاراق ۱۹۲۸ ینجی ایلده اونا گورجوستان س س ر نین آرتئستی آدی وئریلدی. میرزه علی عابباس اوو۱۹۴۲ینجی ایلده فعالیت ائتمیشدیر.
بیر دفه ایندیکی آ. س. گریبایدوف آدینا تیفلیس دولت روس درام تئاتریندا “اوتللو”نو تاماشایا قویموشدوق. او گئجه مشهور ساتیریک شاعریمیز م. ا. صابیر ده تئاترا گلمیشدی. اوتللو رولینی میرزه علی عابباس اوو، یاگو رولونو حبیب کوچرلینیسکی (کریم اوو)، دئزدئمونا رولونو ترلان خانیم برابانیوویچ اشرف یوزباش اوو، رودریقونو ایسه م. س کرمانشاهلی اویناییردی.
م. ا. صابیر خسته خانادان تزهجه چیخمیشدی. سالونداکیلاردان بیر چوخونون اؤزونو یاخشی آپارماماسی، آرتئستلره احترام گؤسترمهمسی شاعرین خسته قلبینی اینجیدیردی. گؤردوم کی صابیر چوخ عصبلشیر،آپاریب صحنه آرخاسیندا ایلشدیردیم. خسته اولماغینا باخمایاراق آخیرا کیمیقالیب تاماشا ائتدی. تاماشادان چوخ راضی قالدی. حتی آیری – آیری آکتیورلاری قوجاقلاییب اوپدی ده. اوتئللو رولو باره ده بؤیوک شاعر دئدی کی، اوتئللونو میرزه علی چوخ گؤزل اویناییر: اما بیر جهته داها آرتیق فیکیر وئرمهلیدیر. او دا شکسپیرین اوتئللو صورتینه مناسبتدیر. شکسپیر قارا عیرقه منسوب اولان اوتئللونو، اونو آغ ایرقه منسوب اولان آلچاق یاقوتدان یوکسک توتور. اوتئللنو رولونو اوینایان بیر آکتیور بو جهتدن فیکیر وئرمهلیدیر.
بؤیوک صابیر حاقلیایدی. دوغروداندا شکسپیر بو اثریله آغ عیرقه منسوب اولان اینسانلارین قارالاردان اوستون اولماسی کیمیچوروک بیر فیکره گولور و بو فیکری قامچیلاییردی.
تاماشادان سونرا بیز شاعری جلیل محمد قلی زاده نین ائوینه آپاردیق (صابیر اونلاردا قالیردی). شاعرین خستهلییی گوندن گونه شیدتلندیینه گورا ۱۹۱۱ینجی ایل اییون آیینین آخیرلاریندا صابرین اؤز خواهیشیله اونو یئنه شاماخییا آپاردیلار.
بؤیوک شاعرین مادی وضعیتی چوخ آغیر ایدی. ائله بو زامان “موللانصرالدین” ژورنالینین ۱۴ینجی نومرهسینده بئله بیر اعلان وئریلمیشدی:
اوخوجولاریمیزا
کئچن واختلاردا باکی دا و تیفلیسده چیخان موسلمان قازئتلریمیزده بعضی گؤزل اشعار چاپ اولوناردی. اوخوجولاریمیزین بیر حیصهسی اشعار صاحیبینی تانیاردی، اما چوخلاری دا تانیمازدی. لاکین میثیلسیز اولان شاعیریمیزین کلامیاو قدر موزون و معنالی ایدی کی، اوخویان شخص ائلییه بیلمزدی کی، تحسین و تقدیر ائتمهسین. بسهانی او شاعریمیز؟ کمال یاسیله جاواب وئریریک کی همان شاعریمیز نئچه آیدیر کی، یورغون دؤشک ایچینده خستهدیر. مؤحترم اوخوجولاریمیزین نظرینه بو مطلبی یئتیرمک ایستهییریک کی، عزیز ادیبیمیز خستهلیینله برابر نه اینکی معالیجه خرجینه، بلکه عادی یومیه مصاریفینه ده محتاجدیر. . . . بو سوزلری یازماقدان مقصدیمیز بو مطلبی اوخوجولاریمیزا و آشنالاریمیزا یئتیرمکدیر کی خسته بو حین ده شاماخی شهریندهدیر. اعانه گؤندرمک خواهیش ائدیر. قارداشلار “موللا نصرالدین” ایداره سینه مراجعت ائده بیلرلر. . . .
او زامان روسیه نین و اورتا آسیانین بیر چوخ یئرلرینده “موللا نصرالدین” ژورنالی رئداکسیاسینا اعانه گلیردی. بیز آکتیورلاردا بیر تاماشا وئریب توپلانان پولو صابرین معالیجهسی ایچون گؤندردیک.
ییرمینجی عصرین اوللرینده تئاتر صنعتی یئنی حیات اوغروندا موباریزه ده، آذربایجان قاباقچیل ضیالیلارینین الینده مؤحکم بیر سیلاح ایدی. تئاتر گئت گئده قاباقجیل فیکیرلر تریبوناسینا چئوریلیردی. او دؤورده تئاتر ازیلن، جهالت ایچینده ساخلانان خالقین گؤزونو آچیردی. خالقا اونون دوست دوشمنلرینی تانیتدیریردی. خالقین حسابینا یاشایان طوفیلیلری ایفشا ائدیردی. خالقا یئنی یئنی موباریزه یوللارینی گؤستریردی. البته او ایللرین تئاتری بوتون بونلاری آچیقدان. آچیقا ائده بیلمهدییی ایچون، چوخ چتین ده اولسا، دولایی یوللار آختاریب تاپیردی. گؤستریلن تاماشالار خالقین قاباقچیل ضیالیلارینین یاخیندان ایشتراکی و کؤمهییله وئریلیردی. سؤز یوخ کی تیفلیسده اولان آذربایجان تئاترینین اینکشافینا باکی داکی تئاترین او زامانلار بؤیوک تأثیری اولموشدور.
تیفلیسده کی آذربایجان تئاتری گئتدیکجه بؤیومهیه، اؤز اطرافینا داها چوخ هوسکار آکتیور توپلاماغا، یئنی یئنی اثرلر تاماشایا قویماغا و خصوصن چوخلو تاماشاچی کوتلهسی جلب ائتمهیه باشلامیشدی. تیفلیس آذربایجان تئاترینین ایلک خادیملری دونیا مدنیتیندن بیرینجی نوبه ده روس خالقنین مدنیتیندن ثمرهلی صورتده ایستیفاده ائدیر. عینی زاماندا میرزه فتحعلی آخونداوون. ح ب وزیراوون. سونرالار ایسه أ حاقوئردیوون و ج محمدقلی زادهنین اثرلریله تربیهلنیردیلر.
بونونلا بئله آذربایجان تئاترینین قارا گونلری هله ده داوام ائدیردی. میللی تئاترین اینکشافینا دولت نه اینکی یاردیم ائتمیردی، بلکه ده جوربه جور یوللارلا مانعچیلیک تؤرهدیردی. تئاتر بیناسی یوخ، تاماشا حاضیرلاماق ایچون یئر یوخ، پالتار یوخ، آرتئستلر چؤرهک پولو قازانماق ایچون باشقا یئرلرده ایشلهملی اولوردیلار؛ آخیر، جان اوزوجو ایشدن سونرا ایسه اونون ـ بونون ائوینده مشق ائدیب، تاماشا حاضیرلاییردیلار.
یئرلی بورژووازیا نومایندهلری بئیلر (بیگلر)، خانلار، روحانیلر آذربایجان صحنهسینین آرتئستلرینه بیر اویونباز کیمیباخیردیلار، اونلاری آدام یئرینه قویموردیلار، آرتئستله قوهوم اولماغی اؤزلری ایچون تحقیر حساب ائدیردیلر.
تاماشا وئرمکدن اوتورو بینا آلماق ان چتین مسئلهلردن بیری ایدی. تیفلیسده«آرتئستی چئسکواوبشئستوونون»(ایندیکی ش. روستاوئلی آدینا تبیلیس دولت دراما تئاتری) و «کازیونی تئاترین» بیناسی آذربایجانلی آرتئستلره بؤیوک چتینلیکله ایجارهیه وئریلیردی؛ بو آرتئستلرده پردهنی آچدیرماقدان اؤتری چوخ واخت اوزوک و یا ساعاتلارینی گیروو قویمالی اولوردیلار. بورادا حسین عربینیسکینین «سحیرکار» اوزویویله میرزه علی عباس اوون قیزیل ساعاتینی خاطیرلاماماق اولماز.
حسین عربینیسکینین اوزویی آنجاق ایکی اوچ آی بارماغیندا اولاردی، قالان واختلار ایسه تئاتر صاحیبلری و آنترئپرئنیورلارین بارماقلاریندا گزدیریلردی. میرزه علی عباس اوودان سوروشدوقدا کی: گئت کازیونی تئاترین مودیریندن سوروش، ساعاتیمیز شریکلیدیر. من اؤزوم ائویمیزدن دفعهلرله خالچا آپاریب ساتمیشام، تئاتر کرایهسی ایچون بئی وئرمیشم.
شوبههسیز، بئله شراییطده آرتئستلرین وضعیتی اولدوقجا آغیرایدی. مشهور آرتئست حسین عربینیسکی چوخ واخت احتیاج ایچینده یاشایاردی، آنجاق اؤز آکتیورلوق ووقارینی ساخلاماق ایچون بیر کسه آغیز آچمازدی.
میرزه علی عباس اوو گوندوزلر قاپی ـ قاپی گزیب، تعمیر ائتمک ایچون ائولردن پالاز، خالچا ییغاردی. بیز چوخ واخت بو پالازلاردان مشق زامانی «ابولعلا»عصرینده سیاحین عباسی و یا اوتئللوون پلاشی کیمیایستیفاده ائدردیک. آ ح اوسترووسکینین “مئشه” اثرینده کی هئسچاستلیوتسئو و سچاستلیوتسئو کیمییوردسیز یاشایان، تئاتر بینالاری اولمایان ح عربینیسکی، صدقی روحالله ه. ق. سارابسکی، م. آ. کاظمووسکی، ا علی اوو. م. موراداوو. پ. دارابلی، ابولفتح ولی، م. م. کاظیووسکی، ا. قمرلیسکی، م. ا. عباس اوو. م. خ. قلی اوو. م. ت. علی عسگراوو. ا. یوزباش اوو. م. س. کرمانشاهلی، ن. حقی و باشقالاری چوخ واخت قافقاریانین آیری ـ آیری شهرلرینی گزیب اؤز صنعتلرینی نوماییش ائتدیرردیلر.
آذربایجان خالقینین قاباقجیل ضیالیلاری. ن. نریمان اوو. خ. ب. وزیراوو. اؤزئییرحاجی بی اوو. م. ماقومایئو. م. ماحمودبی اوو. بدل بئی. بدل بئیلی (بستهکار افراسیاب بدل بئیلینین آتاسی ) و باشقالاری ایسه تئاتر صنعتینین اینکشاف ائتدیریلمهسینده هوسکار آرتئستلره هر واسیطه ایله کؤمک گؤستریردیلر. بوتون بو چتینلیکلره، احتیاج و تعقیبلره باخمایاراق آرتئستلر گئری چکیلمیردیلر، آذزبایجان تئاترینی اینکشاف ائتدیرمکله برابر، اؤز صنعتکارلیقلارینی دا آرتیریردیلار.
محض بئله گونلردن بیرینده من اصیل صحنهیه قدم قویدوم. آرتئست اولدوم.
۱۹۱۰ینجی ایلده تیفلیس موسلمان آرتئستلرینی اولدوقجا سئویندیرن بیر حادیثه باش وئردی. «موللا نصرالدین ژورنالینین رئداکتورو جلیل محمد قلیزادهنین و بیر دسته آذربایجانلی ضیالیسینین تشبثو و کؤمهییله» تیفلیسده، شیطانبازلاردا، بوتانئیچئسکی کوچهده «آیدیتورییا» آچیلدی؛ همین واختدان باشلایاراق تیفلیسدهکی آذربایجانلی آرتئستلر اؤز بینالاریندا مشق ائدیب تاماشالار وئریردیلر.
بورادا منیم تروپاایله ایلک چیخیشیم، مولیئرین “زوران طبیب” کومئدیاسیندا نوکر والئریک رولوندا اولدو. او گون منه ائله گلیردی کی، یئر اوزونده مندن خوشبخت آدام یوخدور. سئویندیییمدن حتی آغلاماق ایستهییردیم.
معلومدورکی، ایلک رول آکتیورین بوتون حیاتی بویو یادیندان چیخماز. آکتیورون ایلک رولو، اونون یارادیجیلیق طالعینی حل ائدهن شرطلردن بیریدیر.
بیرینجی رولو آلاندان سونرا بیر نئجه گون ایشتیهام تامام کسیلدی، بوغازیمدان سودا کئچمیردی. گؤروب – گؤتورمیش آکتیورلارا یاناشیب، اوینایاجاغیم رول حاققیندا اونلاردان مصلحتلر آلیردیم. بوتون بو گونلری اؤزومده دئییلدیم، سانکی باشقا بیر عالمده یاشاییردیم.
نهایت تاماشا گونو گلیب چاتدی. هر گون گؤردویوم تئاتر بیناسی ائله بیل دهییشمیشدی، نه ایچونجه قورخوردوم صحنه نین یولونو گوج بلاهایله تاپیب آرتئستلرین اوتاغینا گلدیم، گئیینمهیه باشلادیم. سؤزون دوغروسو، نه جور اوینادیغیم یادیمدا دئییلدی، آنجاق دئدیلرکی، یاخشی اوینامیشام.
“زوران طبیب” کومئدیاسیندا طبیبین یولونو میرزه خان قولی اوو اویناییردی. اونو دئمهلییم کی میرزه خان قولیاوون هئچ بیر تحصیلی اولماسادا، او اؤزونو نه اینکی استعدادلی آکتیور، همده باجاریقلی بیر رئژیسور کیمیگؤستره بیلمیشدی. تاماشانین قورولوشونودا او وئرمیشدی.
میرزه خان قولیاوون اویونو ساده و سون درجه ایناندیریجی ایدی. ائله بونا گورادا خالق اونو سئویردی. “حاجی قارا” کومئدیاسیندا کرمعلینین، ” حاجی قنبر ” کومئدیاسیندا حاجی قنبرین، ” اللی یاشیندا جاوان ” اوپئرتاسیندا مورادخانین، مولیئرین ” ژورژداندن ” کومئدیاسیندا ژورژدان رولونو بؤیوک مهارتله ایفا ائدن میرزه خان قولیاوو قوجا قاری روللارینی دا چوخ یاخشی اویناییردی.
تیفلیس تئاترینین گؤرکملی نومایندهلریندن بیری اولان میرزه خان قولی اوو عؤمرونون سون گونلرینهدک صحنهدن آیریلمامیشدیر. منیم صحنه فعالیتیمده بو آرتئستین بؤیوک امهیی اولموشدور. او منه بیر نئچه تاماشادا رئژیسورلوق ائدیب، اولدوقجا فایدالی مصلحتلر وئرمیشدیر.
منیم ایکینجی رولوم حاجی قنبر اولموشدور؛ بو رولا منی تاماشایا رئژیسورلوق ائدن میرزه علی عابباس اوو حاضیرلامیشدیر. اوزهریمه دوشن مسئولیتین بؤیوکلویونو حس ائتدییم ایچون من جیدی چالیشیردیم. م. ا. عابباس اوون مصلحتییله رولومو ازبرلهدیم، چونکو بو آکتیور ایچون نه اینکی لازیمدیر کی،ایندینین اؤزونده ده سوفلیورا احتیاج حس ائتمیرم. حتا بعضن سوفلیور اولاندا ندنسه چتینلیک چکیرم، بیلدیکلریمده آز قالا یادیمدان چیخیر. بعلی، من حاجی قنبر رولونو حاضیرلاییردیم، اؤزیده بؤیوک سعی ایله.
تاماشا گونو گلیب چاتدی. بیز زوبالوو آدینا “خالق ائوینده” (ایندیکی آ. مارجاناشوویلی آدینا درام تئاتری) چیخیش ائدیردیک.
صحنه یه چیخاندا منی واهیمه باسدی. اؤزومو گوجله اله آلا بیلدیم. بیرینجی پرده قورتاردی. گؤردوم کی، تاماشاچیلار ال چالیرلار. بو منی روحلاندیردی، بیر قدر ساکیت اولدوم. سئوینجک آکتیور اوتاغینا طرف یوللاندیم. بیرده گؤردوم گیمنازیانین اینجپئکتورو قاپینین آغزیندا دایانیب. او، منی حاجی قنبرین پالتاریندا، گیریمده گوروب بئله دئدی:
صنیفده بیر کلمه دانیشا بیلمیرسن، دیلین توپوق وورور، بوردا بولبول کیمیاؤتورسن. آتانا دئه کی، صاباح گلیب سندلرینی آپارسین.
ائرتهسی گونو منی آرتئستلیک ائتدییمه گورا گیمنازیادان قوودولار. بیر نئچه گون اؤزومه گله بیلمهدیم. آخی من اوخوماقُ، ساوادلی اولماق ایستهییردیم: همده چوخ یاخشی باشا دوشوردوم کی آرتئست نه قدر ساوادلی اولسا صحنه ده چیخیشی دا بیر او قدر موفقیَتلی چیخار. منده ایسه اوخوماغا نه قدر بؤیوک هوس واریدی آنجاق صحنهنی سئویردیم. منه ائله گلیردی کی بالیق سودان قیراقدا یاشایا بیلمهدییی کیمیمن ده صحنهدن کناردا قالا بیلمهرم. ایکی یولون آیریجیندا دورموشدوم. یا صحنهنی ترک ائدیب گیمنازیایا قاییتمالی، یادا صحنه ده قالمالی…. آردی وار
ایضاح: مصطفیهاشیم اوغلو مردانوون حیات و یاردادیجیلیغی بارهده وئریلن معلومات anl. az سایتیندان آلینمیشدیر.
۱٫ بعضی قایناقلاردا صنعتکارین دوغوم یئری ایران آذربایجانینین مرند شهری قید اولوبدور.


c: text/html

text:
قیزیل آلما - حمید آرغیش
کیشی: "اولسون بلکه.."
نئیین سسی یئنیدن اوجالدی. بؤجکلر نئچه لحظه ایدی سوسموشدولار. بیر حزین سس قولاغیما دهیدی. "یو..شو.." ـ تئز کسیلدی. دالیسین توتمادیم.. داش ـ قایالار نئیین سسینده اوزوردولر. کیشی بیر داش اوستونده اوتوردو. آخار بیر چای داشین چئورهسیندن اؤزونه یول آچدی… آت کیشنهدی بیردن. داوار قوخوسو بورنوما دهیدی. کاغیذ سو اوسته اوزوردو. آخار چایا باخدیم. آلما پارلاییردی… بیر ایت هورمهسی قولاغیما چاتدی. بیر آز دیقت ائتدیم. سانکی کوچهده ایدی. داها هورومهدی… نئیین سسی قالخاندا آت کیشینین یانیندا ایدی. آیین شوعاسی سیزیر، وحشیجهسینه چؤلون عطیرلی قوخوسو ایله گؤیدن یئره تؤکولوردو. آت باشین بولادی. آخار سویو اییلهدی. نئچه دفعه سوْیون اویان ـ بویانینا کئچدی. بیردن گونئیه دوغرو قاچدی. آمما بیردن دایاندی. باشین گؤیده سایریشان اوُلدوزلارا ساری توتدو. گئری دؤندو. قوزئیه ساری قاچدی. سویون شیریلتیسیندان کیشی اؤزونه گلدی. کاغیذ خئیلک اوزاقلاشمیشدی. آی سودا ساکیت دورموشدو. کیشی اللرینی سویا باساندا آی بارماقلاری آراسیندان قاچدی… سودا گلن آلمانی آختاردیم. یاخینلاشمیشدی. همیشه بو لحظهنی گؤزلهییردیم. کیشینین گؤزلری آلمایا ساتاشاندا سو دالغالاندی. آی سودان ائشییه چیخدی. گؤزلریم قاماشدی. گلین پالتاریندا اولان بیر قادین سو اوستونده گؤروندو.
"چال!..خان" دئدی. نئیین سسی گؤیدن یئره اوزاندی. اختیارسیزجا گولومسهدیم. بیر حزین سس قولاغیما دهیدی. چوخ یاخیندان ایدی. دیکسینیب اویانیرام. اورهییم بتردن چیرپینیر. پنجرهمین آلتیندان نئیسسی گلیردی...
سون 24/10/77
======================
و سنین حئکایه لریم... کیتابیندان
یئنی دن اورگیم تیتره دی الیم اسدی، آمما قووتلن دیم
یئنی دن بیلدیم کیمم.
salam
necəsiz bəy
sizə Email göndərmişdim heç cavab vermədir
həmdə bloqunuzda vurğulamışdım
سالاملار
بو سون گونلر باشیم بیر آز قاریشیق. «بیزیم حئکایهمیز..» عنوانلی بیر کیتابلا اوغراشیرام. یازیلارینیزین بیر ایکیسینی اوخویا بیلدیم. آنجاق هامیسینی اوخوماغا زامانیم اولمادی. لطفا باغیشلایین.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آذربایجانلی شاعر-یازیچی علی شاهی تبریزین مرکزی زیندانیندا ساخلانیلان
آذربایجانلی میللی-مدنی فعال، ایستعدادلی گنج شاعر حبیب ساسانیانین شعرلری حاقدا تنقیدی مقاله یازیب.
آخار.آذ علی شاهینین «یاکاموز» لقبیله تانینان حبیب ساسانیانین شعرلری حاقیندا مقالهسینی تقدیم ائدیر:
دیلیم باشسیز، باشیم دیلسیز
دیلیم دیلدن-دیله دوشدو.
یاکاموزو قینامایین
ائل دردیندن چؤله دوشدو.
ائلین دردیله یانان، کدریله یاشایان شاعرین یاراتدیغی اثرلرده ائل دردی و ائل قایغیکئشلیگی، بؤیوک خالقین تاپدالانمیش حاقلاری بیر تابلو کیمی اوخوجولارین گؤزونون اؤنونده جانلانیر. سانکی هبیب آذربایجانین دردلرینی، کدرینی و اونا ائدیلن ظلملری توپلاییب، بیر سرگی آچیب.
آخماسا تبی-روان، تب بورویر جیسمی-تنیم
گؤزومون آغ-قاراسی، بیل وطنیمدیر، وطنیم.
بوتون شاعرلر کیمی حبیب ده اؤز شعرلرینده سئوگیدن سؤز آچیر، آنجاق اونون سئوگیسی یالنیز وطندیر:
دئمیرم سئوگیسیز یاشاسین شاعر،
بیرینجی سئوگیمیز آنا وطندیر.
ابدی یاشایار وطن سئوگیمیز.
«وطن» کلمهسی هئچ زامان شاعرین دیلیندن دوشمور. سانکی تک وارلیغی ساییلان وطن اوغروندا سیلاحلانیب وار گوجو ایله اونون قایغیسیندادیر:
شاعرین سلاحی کلمهدیر، سؤزدور،
یاخان شاپالاقدیر، یاخیلان اوزدور،
گؤیرن یاناقدیر، قیزاران گؤزدور…
هردن اؤز آجیلی یاشاییشیندان کدرلنیب، بختیندن گیلئیلنیر. سانکی حبیبین مادی یاشام چتینلیکلری چینینده آغیر بیر یوک کیمی اونو سارسیدیر:
بیر نفر یوخ سیغینام عشقینه من دالدالانام،
منه پای دوشموش ازلدن اریییب اوددا یانام
بختیمین کور دویونون، اللشیرم بلکه آچام
نه بیلیم، بلکه ده نحس گونده منی دوغموش آنام!
***
یئنه آخشام قارا زیل پردهسینی سردی یئره،
بو سینیق کؤنلومو غم باسدی منیم گلدی دیله.
بعضی شعرلرینده ائلینه و خالقینا ائدیلن ظلملره خاطر تانرییا دا کینایه ائیییب گیلئیلنیر:
یاکاموز بو درددن آلیشیر، یانیر،
وطنین دردینی دریندن قانیر
اؤزونو وطنه قوربانلیق سانیر
الله دا تورکلرین حاقینی دانیر.
آنجاق هئچ واخت گلهجهیه اومیدینی ایتیرمهییب. اینانیر کی، چرخی-فلکین اویونو دایم بئله قالماز:
آزادلیق چؤرکهده اولماسا اگر
چؤرکدن اولدی، هر نیه دیر.
هئچ واخت بئله قالماز، چرخین اویونو،
هله کی، تاپشیریب قوردا قویونو،
یاکاموز، یئتیشیب، اؤزگورلوک چاغی،
گول-چیچک آچمادا «آنا دیل» باغی.
حبیبین شعرلرینی اوخویاندا اوخوجو زهنینده ایدهآل آذربایجانین جغرافییاسی جانلانیر و آذربایجانین شهرلرینی، داغلارینی، گؤللرینی، چؤل بایرینی آددیم-آددیم شاعر قانادییلا گزیب دولانیر، بلکه ده بیر داها اؤز وارلیغینی منیمسه ییر:
من ایگیدلر مسکنی، بابکله تومیریسین یوردویام
من خزرده - ماوی دنیزده داشلانان بیر توفانام
وار گونئیده قوشلاری اوچموش منیم اورمو گؤلوم
دوزقالاقدان باغری یانمیش بیر ده آذربایجانام.
بیر شهرده حبیب تورک اوشاغینین دیلی ایله مکتبین ایلک گونونده معلیمهیه درسلیکلرین باشقا دیلده اولدوغونا گؤره اعتراض ائدیر. جاواب اولاراق معلیمه اونا صمد بئهرنگینی اؤرنک توتوب دئییر: «یاشین چوخ اولسایدی، سن ده صمدلر کیمی بوغولوب اؤلردین».
و بو بیر گرچکدیر کی، شاعر ایندی گلیب صمدلر یاشینا دولوب، عصیان بایراغی قالدیریب...
آتام «پدر» اولدو! «مادر» ده آنا!
یاشیم آز اولسا دا، دؤزه بیلمدیم
نیه بیردن دؤنه دیلیمیز دئدیم؟!
معلم اؤزو ده چاشیب قالمیشدی
منی قاندیرماغا، چوخلو چالیشدی.
دئدی: «سن اؤزونو چوخ اوزمه، گولوم
ازلدن اولوبدور بیزلره ظلوم
«صمد» ده سن دئین سؤزلری دئدی
او اوزدهن بو سؤزون کتگین یئدی!
یاشین چوخ اولسایدی سنین ده یقین،
بوغولوب اؤلردین «صمد»لر تکین
***
یئنی بابک بیزه لازیمدی بو غمدن قورتاراق
یاکاموز، یوخسا اینانما، ناغیل ایله غزله.
***
ساخلا منیم سؤزلریمی،
بلکه بیر گون دیله دوشدو
چوخ گؤزللر گلین اولدو،
یازیق سارا سئله دوشدو
پارچالاندی آذربایجان
نئچه الدهن-اله دوشدو
یاشیل باش سونالار اوچدو
اورمودان گؤی گؤله دوشدو
اینسانلیغین کاروانی
آزدی یولون، سئله دوشدو.


text:
گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتیندا قادین یازارلارین رولو
مارال وبلاگیندا حؤرمتلی شاعیره و یازار خانیم سوسن نواده رضینین حئکایه ادبیاتیمزدا اولان رولو حاققیندا بیر مقاله یازماق کامئنتینی یازمیشدیم. بوگون سؤزومو توتماق اوچون ایشه باشلادیقدا او یازینی باشقا بیر شکیلده یازییلسا داها فایدالی و داها اطرافلی اولور دئیه دوشوندوم.
گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتی 1300 – جو ایلدن بری باشلانسا بئله آنجاق بو سون ایللرده داها سورعتله اینکشاف ائتمیش و دونیادا گئدهن ادبی آخیملارلا تانیش اولماقلا ایرهلی گئتمهکدهدیر. بورادا حئکایه ادبیاتی تاریخیمیزی تکرارلاماق ایستهمیرم. بو حاقدا «80 ایل حئکایهمیز» عنوانلی کیتابدا یئترینجه یازیلمیش ،ایضاحات و نمونهلر وئریلمیشدیر. آنجاق بو آرادا بو سون گونلرده منیم دیقتی چکن و داها دوغروسو گیزملی قالان موضوع، گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتیندا قادین یازارلاریمیزین رولودور.
1380 – جی ایلهجن گونئی آذربایجاندا اورتایا چیخان و قلم چالان یازارلارین چوخو – داها آیدین شکیلده یازساق 99 فایزی - کیشی یازارلاری اولموش و بیر فایزی قادینلار اولموشدور. بونلارین دا بعضیلری قلمه آلدیقلاری حئکایهلری اؤز آنا دیللرینده یوخ بلکه فارس و یا باشقا بیر دیلده یازمیش و نشر ائتمیشلر. بونلارین بیری و داها دوغروسو باشدا گلن قادین یازارلاریمیزدان بیری اوسکولو مرضیه احمدی اولموشدور. مرضیه احمدی 1324 – جی ایلده تبریز یاخینلیغیندا اولان اوسکو شهرینده ایشیق دونیایا گؤز آچمیشدیر. او اؤیرهتمن اولدوغو حالدا چوخ ماراقلی شعر و حئکایهلر ده یازمیشدیر. اونون دالغا آدلى ناغیلى ایلک چاپ اولان و ان چوخ بیهنیلن رومانلاردان بیرى ایدى.. هابئله اونون «ایلک اؤلوم تجروبهسی» آدلی حئکایهسی دفعهلرله چاپ اولموش اثرلردن بیریدیر. مرضیه احمدی اؤز حئکایهلرینی فارسجا یازسادا، او آذربایجان کوتلهسینین سؤیلر دیلی اولموش و اونون حاقلارینی مدافعه ائتمکدن چکینمهمیشدیر. بو اوزدن اونون شعر و حئکایهلرینده آذربایجان کوتلهسینین حیات و یاشامی دالغالانماقدادیر.
قادین یازارلاریمیزدان بیری ایسه فریبا وفی اولموشدور. فریبا وفی 1341 ده تبریزده دونیایا گلمیشدیر. تاسوفله او دا حئکایهلرینی فارسجا یازمیش و فارس ادبیاتیندا حئکایه ساحهسینده تانینمیش یازارلاردان بیری اولموشدور. اونون حئکایهلریندن بیر نئچه سی آذربایجان تورکجهسینه چئویریلمیش و مطبوعاتدا باسیلمیشدیر. دیگر قادین یازارلاریمیزدان بیری تانینمیش ژورنالیست زهره وفایی اولموشدور. خانم وفایی ادبیات و کولتوروموزون مختلف ساحهلرینده چالیشمیش و اثرلر یاراتمیشدیر. بیلیریک کی، اونون رولو ساتیریک ادبیاتیمیزدا دانیلماز و یوکسک یئرده دیر. اونون بوراخدیغی «جوالدوز» ساتیریک نشریه ایللرجه تایسیز اولوب و تایسیز دا قالاجاقدیر. خانیم زهره وفایی حئکایه ادبیاتی ساحهسینده ده چالیشمیش دیر. اوندان «اوروج» آدلی بیر اثری نشر اولوبدور. آنجاق کیتابدا گئدهن یازیلارین هامیسی خاطیره اولموش و اونلارا بوگونکو اؤلچولرله «اؤیکو» و «حئکایه» دئمک اینکانسیز نظره گلیر..
آنجاق گونئی آذربایجاندا ایلک «حئکایه» یازان قادین خانیم سوسن نواده رضی اولموشدور. سوسن نواده رضی 1341 – جی ایلده تبریزده دوغولموشدور. 80 ایل حئکایهمیز (گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتی آنتولوژیسی) کیتابیندا 1370 جی ایللرده کی حئکایه ادبیاتی تاریخیمیزدن سؤز آچدیقدا خانیم نواده رضینین رولونو حئکایهمیزده دانیلماز قئید ائتمیشم. او 1372 – جی ایلده «هانی بس منیم ائویم؟» آدلی حئکایهسینی مهد آزادی ده نشر ائتمیشدیر. 1376 – جی سئچگیلریندن سونرا اؤلکهده بیر آز آچیق آتموسفئر یارانیر.. خانیم نواده رضی بو ایللرده حئکایه ساحهسینده ان چالیشقان یازیچیلاریمیزدان بیری اولموشدور. او عیسی غریبی کلیبر- ین "پریزاد" آدلی کیتابینی تماما تورکجهیه ترجومه ائتمیش «قره قوچاق» آدیندا 46 بؤلومونو هر گون آردیجیل اولاراق مهدآزادی گوندهلییینده نشر ائتدیرمیشدیر. عینی حالدا او بیر چوخ شیمالی آذربایجان حئکایه یازارینین اثرینی کؤچورموش دؤورو مطبوعاتدا یایمیشدیر. اونون دیگر یاییلمیش اثرلریندن «گؤروش قیامته قالدی» و آردیجیل اولان «آننهم و من» حئکایهلرینی آد آپارماق اولار. خانیم نواده رضی عینی حالدا چوخ باجاریقلی و قدرتلی بیر شاعیره دیر. اونون شعرلری مختلف درگی و قزئتلرده باسیلمیش و نشر اولموشدور. بوتون بونلاری نظره آلاراق خانم نواده رضی 1370 – جی ایللرینده ایستر شعر و ایستر حئکایه ساحهسینده ان چالیشقان یازیچیلاریمیزدان بیری اولموشدور.
حئکایه ساحهسینده چالیشان و بو یولدا گؤزهگلیم باشاریلارا دا ایمضا آتان دیگر قادین یازیچیلاریمیزدان بیری رقیه کبیری دیر. رقیه خانیم کبیری ۱۳۴۱ اینجی ایلده خوی شهرینده ایشیق دونیایا گؤز آچمیشدیر، تبریز یونیورسیته سینین، علوم آزمایشگاهی فاکولته سینده تحصیل آلیبدیر. بو گونه قدهر اونون یارادیجی قلمی ایله اوچ عنوان کیتاب آذربایجان تورکجهسینده ایشیق اوزو گؤروبدور. «تبریزیم آل تبیمی» و «بیر اوجاقدا ایکی کول توپاسی» شعر توپلوسو اولاراق و «اورهییم آغریییر» حئکایه توپلوسو. بوندان علاوه فارس دیلیندهده اوچ کیتابی نشر ائدیلیبدیر. «انگار با تو نیستم»، « پرنده روی سیم» و « دنبال چشمانت می گردم.». بورادا بیزیم دیقتیمیزی چکن کیتاب، اونون حئکایهلردن اولوشان اورهییم آغریییر کیتابی دیر. کیتابا 15 حئکایه داخیلدیر و حؤرمتلی قلمداش ذیحق جنابلاری دئمیشکن « اونلاردا رئالیزمین قانلی دامارلاری جوشماق دا دیر و گاهدان دا رئالیزم ایله برابر ذهن ین اویناقلیقی ، خیال لا قاریشیر و مدرن بیر اثری سرگی له مه یه چالیشیر.». بو آرادا بو کیتابین بیر خصوصیتی اونو اؤزهل قیلیر؛ بو کیتاب ایلک حئکایه توپلوسودور کی گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتیندا بیر قادین طرفیندن یاییلیر. گونوموزه قدهر هئچ بیر قادین حئکایه یازاری یازدیغی اثرلری بیر توپلو حالیندا نشره وئرمهمیشدیر. و بو ایش ایلک دفعه خانیم رقیه کبیری طرفیندن سرانجاما چاتمیشدیر. حئکایهلرین مضمونو و داشیدیغی خصوصیتلر حاققیندا بلکه سونرا اطرافلی بیر یازی یازدیق.. آنجاق هلهلیک بو کیتاب حاققیندا آرتیق معلومات اوچون اوستاد ذیحقین «رقیه کبیری نین "اوره ییم آغری ییر" کیتابینا بیر باخیش» مقالهسینه مراجعه ائده بیلرسیز..
حئکایه ادبیاتیمیزدا دیگر رولو اولان قادین یازیچیلاریمیزدان بیری ده خانیم ملیحه عزیزپور دور. خانیم عزیزپور تبریزده دوغولموش و اورادا تحصیلاتینی داوام ائتدیرمیشدیر. ملیحه عزیزپور چاغداش گؤنئی آذربایجانین مدرن و بعضیلرین گؤروشونه گوره پست مدرن ادبی نثرینین نسبتا" گنج و آپاریجی نمایندهلریندن بیری ساییلیر. ملیحه عزیزپورون قلمه آلدیغی کیبریتی حئکایهلری بونو تام ثبوت ائدیر. ملیحه عزیزپور عینی حالدا باجاریقلی و قدرتلی بیر شاعیره دیر. اونون شعرلری معاصیر قادین شعریمیزین ان باشدا گلن شعرلریندن دیر. آنجاق بیزیم دیقتی چکن قلمه آلدیغی کیبریتی حئکایهلر دیر. او اؤزونه عائید اؤزهل ایفاده طرزینی قوللانیر. او آذربایجان میللتینین سوسیال یاشامینین مضمونونو یئنی اوسلوبدا یارانان بنزهتمهلر و ایفادهلرله بیرلشدیریر و اؤزونه عائید بیر یازی اوسلوبو ایله اوخوجونون گؤزو اؤنونه سریر.... ملیحه خانیمین شعر و حئکایهلرینده اولان اینجهلیک و داشیدیغی اؤزهللیکلر حاققیندا آرتیق معلومات اوچون حؤرمتلی قلمداشیم شهریار گلوانینین «چیچکلر چارچیسی» مقالهسینه باخا بیلرسینیز..
بو گون حئکایه ادبیاتیمیز بو کیچیک آددیملارین بیریکمیشی ایله گوج تاپیب و ایرهلی گئدیر. بوگون حئکایه ادبیاتیمیز ساحهسینده چالیشان گنج و دوشونجهلی یازارلاریمیز گونئی آذربایجان حئکایهسینی دونیا ادبیاتی ایله یاناشمایا حاضیرلاییرلار. بو گون حئکایه ادبیاتیمیز رقیه کبیری، رقیه صفری، داوود دوستار، رضا کاظمی، عبدالمجید چاوشیزاده، ووقار نعمت، نیگار خیاوی، زیبا منوچهری، آراز احد اوغلو، توغرول آتابای، ملیحه عزیزپور و س یازیچیلاریمیزا گووهنیر و اونلارا اومید بسلهییبدیر. یاخین گلهجکده حئکایه ادبیاتیمیزی دونیا حئکایه ادبیاتیندا داها اؤنملی رول اوینادیغینا و یوکسک یئرده دایاناجاغینا اینانیرام.


text:
۱– دایان، یاردیم ایســــتهییر
بو قادین!
هر گون شهرین کمر یولوندان کئچنده او یاشماقلی و اوزونو اؤرتموش یاشلی قادینی گؤروردو، چوخ راحاتسیز ائدیجی بیر آن اولوردو. بئلی آزجا بوکولموشدو و الین اللره آچمیشدی…
ائلمان اورکدن آه چکیب تانریدان اونا یاردیم ایستهدی. اونا یاخینلاشیب، آرابانی ساخلاییب، شوشهنی ائندیریب، آزجا پول وئریب؛ ننه تانریم سنی قوروسون، منه ده دوعا ائت- دئدی!
یاشلی قادین؛ اوغلوم! عؤمور بویو ساغلام یاشایاسان، تانری سنی ساخلاسین، ایجاره ائوده اوتورورام و کیمسم یوخدور … دئدی.
ائلمان دریندن آه چکیب، حزین باخیشلا اوندان آیریلیب، یولونون آردین توتدو…
۲– اوشاق محبتی
سئوین، پالتارلارین گئیمک ایستهییردی، آمما کؤینهیین باشینا کئچیرده بیلمهییردی. تومانین ترسینه گئییردی! آناسی گلیب اونا یاردیم ائدیب، گئییندیردی. یانیجا آلیب بازارا گئتدیلر.
بازارین توکانلارین بیر- بیر گزیر، آناسی ایستهدییی شئیلری آلیردی. قیزیل بازاریندا، توکانلارین بیرینین یانیندا، اوزو یاشماقلی بیر قادین اونلارین یانینا گلیب یاردیم ایستهدی! سئوین- ین آناسی اؤزونو توتاراق ائشیتمک ایستهمهدی بو سسی! او حئینی آبیرلی دیلهنن قادینین اوشاغی سئوین-دن دوندورماسینی ایستهدی. سئوین ایسه، ائشیتدی بو سسی! سئوین ایکی الی ایله یاپیشدی دوندورماسیندان. سئوینه- سئوینه وئردی اوشاغا!!
۳– یورولماز قاریشقا
اؤزوندن نئچه قات بؤیوک و آغیر اولان بیر بوغدانی داشیییردی. چوخ دقتله یولونو گئدیردی.
قاباقدا بیر چؤپ واریدی و قاریشقا اونا یئتیریب دایاندی. سانکی “اورست” داغینین اؤنونده دایانمیشدی.
ساعاتلارجا اورادا دایانمادان بوغدانی اویانا کئچیرمهیه چابا گؤستهریردی.
بؤیوک بیر یئر کورهسی، اوجسوز- بوجاقسیز بیر عالم و خیرداجا بیر چؤپ و بیر یورولماز قاریشقا!
بوغدانی دیکینه توتوردو، بوغدا یئنه آشیردی؛ آمما یوز دفعه بو یوران ایشی تکرارلادی. بیر دفعه اونو دیک توتماغی باجارا بیلسهیدی اونا یئترلییدی!
بویانا کئچیب،اویانا کئچیب، بوغدادان واز کئچمک ایستهمیردی. دونیادا بوتون یئمکلر سونا چاتمیش کیمی!!
… سونوندا بوغدانی دیک توتوب چؤپه دایاندیرا بیلمهیی باجاریب، اویانا آتدی و اؤزوده چؤپدن کئچیب اوزون بیر یولونا داوام ائتدی! گؤرن بو اوزون یولدا نه قدهر چؤپ وار؟
۴– کؤچمن قارانقوش
سون باهار گلمک اوزرهدیر. یولداشلاریم دئییر: قالدیغیمیز یئردن باشقا یئره گئدهجهییک. آتامدان سوروشاندا: هاراگئدهجهییک؟ من تانیمادیغیم یئرلردن سؤز آچیر. هردن اؤز- اؤزومه ائله داریخیرام! دئییرم نه اولار ائله بو یام-یاشیل یئرده قالیب یاشایاق. آمما آتام دئییر:
-بیر آیین ایچینده بورادان گئتمهسک هامیمیز سویوقدان اؤلهریک. قارانقوشلار ایستی یئرده یاشایارلار. ائلیمیزین بؤیوگو دئییب.
ایکی گوندن سونرا اورمو گؤلونون یانینا گئدهجهییک. آتام دئییر:اورمو گؤلو، چوخ گؤزلدیر و اورادا آیاقلاری اوزون فیلامینقولار، ساری جئیرانلار، قوچلار و… یاشاییرلار.
ایندی چوخ ماراقلی اولموشام تئزلیکله قالدیغیمیز یئردن اورمو گؤلونو گؤرمهیه گئدم…
کؤچمک گونو گلیب یئتیشمیشدی و یولداشلاریمایله بیرلیکده بیر قیراقدا اوچماغا حاضیر اولموشدوق.
ائلین بؤیوگونون اوچماغیایله هامیمیز گؤیه ساری یوللاندیق. شهرلرین اوستوندن کئچنده اوشاقلارین هامیسی بیزه ال ساللاییردیلار و ائله بیل اونلار بیزیمله بیرگه اوچماق ایستهییردیلر…
یول چوخ اوزونویدو، آمما هئچ یورولماق بیلمهییردیم، یالنیز اورمو گؤلونه چاتـــــماق
ایسته ییردیم.
بؤیوکلو-کیچیکلی داغلاری، اورمانلاری، شهرلری آشیب گئدیردیک. گئتدیگیمیز یئره آز قالیردیق. آتام، آنامایله بیرلیکده یانیمدا اوچوردولار و من چوخ سئوینیردیم.
… اوزون یولچولوقدان سونرا، آرزیسین چکدیگیم یئره یئتیشمیشدیک، آمما اورمو گؤلو… اورمو گؤلو من آرزیسین چکن دئییلمیش.
چـــــوخ آغلادیم بورا گلدیگیمه، بورا
چؤلــدن باشقا بیر زاد دئییلمیش. آتام
یانیــــــــما گلیب، آغلاما قیزیم بورا
ســــــولو بیر گؤلویدو، قوروماسینین
ندهنینی بیلمهییرم، ســــنی آپاراجاغام
گؤزل «وان» گؤلونه، دئییــــــرلر اورا
چوخ سولو و گؤزل دیر… سن
آغلاما، گؤزل قیزیم …!
حسین واحدی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
بختیار واهابزادهنین آنادیلی اوغروندا موباریزهسی
دوکتور اردال کارامان
قافقاز اونیوئرسیتئتی تورک دیلی و ادبییّاتی بؤلومو
کؤچورن: عباس ائلچین
اؤزت
روسلارین، آذربایجانی ایشغال ائتمهسییله بیرلیکده هر آلاندا چئشیدلی دَییشیکلیکلر یارانیر. بو آلانلاردان بیریسی ده دیلدیر. بو تاریخدن إعتیبارن آذربایجان تورکجهسی ایکینجی پلاندا قالیر. روسجانین اؤن پلاندا توتولدوغو بو دؤنمده، آیدینلارین آنادیلین اؤنمینی وورغولایان چئشیدلی چالیشمالارلا خالقی بیلینجلندیردیکلرینی گؤروروک. بو آیدینلاردان بیریسی ده شئعیرلرییله بیر عؤمور بویو آنادیلینین گرکلیلیگینی وورغولایان بختیار واهابزادهدیر. واهابزادهنین، سوْوتئتلر بیرلیگی دؤنمینده، اؤِزنه مخصوص بیر اوسلوبلا، میلّتین گلهجگی و دوامی اوچون آنادیلینین اؤنمینی و گرکلیلیگینی وورغولادیغینی، بو آلاندا قلمییله موباریزه ائتدیگینی گؤرمکدهییک. چالیشمامیزدا، شاعیرین، بوتون باسقیلارا باخمایاراق، بو اوغوردا وئرمیش اولدوغو موباریزهنی اله آلدیق.
آچار سؤزلر: بختیار واهابزاده، آنادیلی، شئعیر، موباریزه
روسلار. اون دوققوزنجو یوز ایلین باشلاریندان إعتیبارن قافقاز و آذربایجانی ایشغال ائتمهیه باشلارلار. آذربایجانا روسلارین گیرمهسییله جمعییّت حیاتی، یؤنتیم شکلی دَییشمکله قالماز، بونلارلا بیرلیکده، یؤنتیجیلر ده دَییشیر. بو تاریخدن إعتیبارن آذربایجان تورکلری هر آلاندا گئری پلاندا توتولورلار.
روسلارین، آذربایجاندا و قافقازلاردا حاکیمییّت قورماغا باشلادیغی بیر دؤنمده، 1925ده، دونیایا گلن بختیار واهابزاده اوشاق یاشلاریندا اؤلکهسیندهکی بعضی اولایلارا تانیق اولور. واهابزادهنین دوشونجهلرینین شکیللنمهسینده اؤنملی یئر توتان اولایلاری اؤِزویله گؤروشدوگوموز زامان بئله آنلاتماقدادیر:
"بئش یاشلاریندا ایدیم. دوغولدوغوم شهرده، شکیده، گؤینوکلو موللا موصطافانین و بهرام بَیین رهبرلیگینده عوصیان چیخاردیلار. آیاقلانان خالق شهرین ایدارهسینی اله گئچیردی. باکیدان گلن روس اوردوسو آیاقلانمانی زور باسدیردی. بو آیاقلانمادا خالقین بؤیوک بیر قیسمی اؤلدورولدو، بیر قیسمی دا داغلارا چکیلدی. شکیدهکی عوصیان باسدیریلدیقدان سونرا داغلارا چیخان اینسانلارلا ساواشماغا باشلادیلار. بو موباریزه اوزون سوره دوام ائتدی. بو ساواشدا بؤیوک قهرمانلیقلار گؤسترن قاچاق عابباسی روسلار اؤلدوردولر. نعشینی بیزیم ائوین یانیندان سورویهرک آپاردیلار. هرکسه عادتا "عوصیان ائدرسهنیز سیزه ده بونو ائدهریک." دئیر کیمی اونو شهرده کوچه کوچه گزدیردیلر.
حیاتیمدا گؤردوگوم ایلک اؤلو اودور. بونا دایانا بیلمهدیم. ددهمین ده دایانا بیلمهییب آغلادیغینی گؤردوم. ننهمین و آنامین دیزلرینی دؤیه دؤیه آغلادیقلارینا شاهید اولدوم. ددهمین یاخینلاری دا بو عوصیاندا قوربان گئتدیلر. بو اولایلاردان سونرا عاییلهم بیرنئچه ایل یاس توتدو. دؤرد ایل سونرا دا باکییا گؤچ ائتدیک. بئلهجه کیچیک یاشلاریمدا سوْوئت رئژیمینین گئرچک اوزونو اؤِز گؤزلریمله گؤردوم بو ظولوملر کؤرپه بئیینلره نقش اولدو. رئژیمه قارشی نیفرت توخوملاری بئلهجه سپیلمیش اولدو. گون گئچدیکجه مؤوجود دوزنه اولان نیفرتیم آرتدی. قلمیمله رئژیمه قارشی اولان دوشونجهلریمی ایفاده ائتمهیه باشلادیم."
آذربایجاندا سؤزو ائدیلن عوصیانلار باسدیریلدیقدان سونرا سوسیال آلانلاردا دَییشیکلره گئدیلمهیه باشلانیر. آذربایجان اوخوللاریندا چئشیدلی میلّتلر آراسیندا یاخینلیغی ساغلاماق، سوْوئتلر بیرلیگیندهکی دوستلوغو ساغلاملاشدیرماق آماجییلا بو میلّتلرین روس و دونیا کولتور زنگینلیکلرینه قاتیلماسی باخیمیندان أن قودرتلی آراج اولان روس دیلی اؤیرتیمینی یاخشیلاشدیرماغا گئدیلیر. (1) پولیتیکا و سوسیال آلانلاردا ائدیلن دَییشیکلرین یانیندا ادبی دوشونجهده ده دَییشیکلرین ائدیلدیگی گؤرولور. (2)
بو گلیشمهلردن سونرا واهابزاده ده دیگر آیدینلار کیمی دوشونجهلرینی سربستچه ایفاده ائده بیلمز. بوتون یازارلار رسمی ایدئولوژییه اویغون اولاراق یازماق زوروندادیرلار. بونا "سوسیالیست رئالیزمی" آدی وئریلیر. جمعییّته "اینقیلابچی" گؤزویله باخیلماغا باشلانیر، سوسیال اولایلار، اینسان ایلیشکیلری، صینیفلر آراسینداکی چاتیشما فیکرینه اویغون اولاراق آچیقلانیر. یئنی بیر جمعییت قورولماقدادیر. بو توپلومون یئنی بیر ادبییّاتا ائحتییاجی واردیر. بئلهجه اسکی دونیا گؤروشون، حیات طرزینه و بونا باغلی اولاراق دا اسکی ادبییّاتا قارشی شیدّتلی بیر هوجوم باشلادیلیر. طبیعی کی اسکینی تمثیل ائدن جمعییتین اؤِزودور. اسکی ایله یئنی آراسینداکی دییالئکتیک موباریزهنی تامامییلا بولشئویک یازارلار یورودور. خالقین یارارینا ایدیعاسییلا باشلادیلان هوجوم، فردین و دولاییسییلا اینسانین اینکارینا قدر واریر.
جاهیل دین آداملاری، ظالیم بَیلر، اسکی یؤنتیجیلر، خورافهلره اینانان اینسانلار، زنگین کیمسهلر، بورژووالار، آنتی-سوسیالیست و کومونیستلر، اسکی حیاتین تیپیک تمثیلجیلری اولاراق جانلاندیریلیر. بونلارین قارشیسیندا ایدئالیست کومونیستلر، اینقیلابچیلار، ایشچیلر، اؤیرتمنلر، قادین حاقلارینی و قادین حورّییّتلرینی تمثیل ائدن گنج قیزلار، قادینلار عادتا اینسان اوستو اؤزللیکلری و سعیلرییله اؤن پلانا چیخاریلیر. بئلهجه اسکی یئنی توققوشماسی سونوجوندا اثرلر، اثرلرین قهرمانلاری بیربیرینه بنزهمهیه باشلار. بو تاریخدن إعتیبارن میلّی ادبییات و آنادیل یئرینه لئنینین دیلی، کومونیست دونیانین دیلی اولان روسجا اؤن پلانا چیخاریلماغا باشلانیر. روس ادبییاتی دا "امکچینین، ایشچینین، اینقیلابین ادبییاتی" اولاراق یوکسلدیلیر. آذریایجان ادبییاتینین وظیفهسی ایسه بؤیوک قارداش روسلارین ادبییاتینی اؤرنک آلماقدیر.(3)
بونلارا باخمایاراق تورکلر آراسینداکی میلّی دویغونون یوخ اولماسینا انگل اولا بیلمزلر. رئژیمه قارشی چیخان بیر چوخ عئلم آدامی، قزئتچی، اؤیرتمن، یازار، شاعیر آجیماسیزجا یوخ ائدیلیر. واهابزاده، اوشاقلیق دؤنمینده جریان ائدن اولایلاردان چوخ ائتکیلهنیر. گنجلیک دؤنملرینده یازمیش اولدوغو بیر چوخ شئعیری ساخلار، رئژیمه باخمایارق باسدیراماز.
واهابزادهنین، اؤزللیکله ایکی. دونیا ساواشیندان سونراکی ایلک اون ایل و اونو تعقیب ائدن سنهلرده آذربایجان تورک توپلومونون بیر ترجومانی حالینا گلدیگی گؤرولور. واهابزاده سادهجه ایداری سیستمدهکی چارپیقلیقلاری، اکینچیلیک و صنایع آلانینداکی آخساقلیقلاری دئییل؛ عئینی زاماندا میلّی، معنوی قونولاری، اینسانی مسلهلری اله آلما خوصوصوندا دا اولدوقجا باشاریلی اثرلر وئرمیشدیر. (4)
واهابزادهنین بیر عؤمور بویو آپارمیش اولدوغو موبایزهده، آزادلیقلا ائشدگر توتدوغو آنادیلی بؤیوک اؤنم ایفاده ائتمکدهدیر. یازمیش اولدوغو مقالهلرده و شئعیرلرده بو خوصوصداکی حساسییتینی گؤرمک مومکوندور. اونا گؤره آنادیلینی بیلمهین بیر اینسانین او میلّته عاید اولدوغونو ایدیعا ائتمهیه حاقّی یوخدور. دیلینی بیلمهین میلّی دوشونجه و وطنپرورلیک باخیمیندان اوْنورسوز اولور. اونلار اوچون وطن مفهومو شخصی ائو، میلّت دوشونجهسی ده یاخین قوهوم آنلامینا گلمکدهدیر.
آنادیلین بیلمهین فردلر میلّتین روحونا، معنوییاتینا و تاریخ شوعورونا بیگانهدیر و او میلّتین اؤولادی دئییلدیر. (5)
بیر شئعیرینده آنادیلییله ایلگیلی دوشونجهلرینی بو میصراعلارلا دیله گتیریر:
ائی وطن گؤزلی، گل اؤپوم سنین
وطن دیلی دئین دوداقلاریندان.
حاقّ سؤزون قلبیمی تیترتدی منیم
بو وطن تورپاغی قوی اولسون قنیم،
وطنده یاشاییب اونون دیلینه،
روحونا، زؤوقونا، دوغما ائلینه،
خور باخان شرفسیز وطنسیزلره!
واهابزادهنین 1954ده یازمیش اولدوغو "آنادیلی" شئعیرینی او دؤنمدهکی باسقیلارا باخمایاراق یایینلاتماسی مومکون دئییلدیر. واهابزادهنین سایغی دویدوغو شاعیرلردن صمد وورغونون آراجیلیغییلا، لئنینین "بیز اؤِ دیلیمیزی و وطنیمیزی سئوریک." سؤزونه ایستینادن باسدیریر. (6)شاعیر بئلهجه مؤوجود یؤنتیمدن تپکی آلماقدان قورتولور. آنادیلی شئعیرینده واهابزاده دویغولارینی:
آنا دیلیم، سنده دیر خالقین عاغلی، حیکمتی،
عرب اوغلو مجنونون دردی سنده دیل آچمیش.
اورکلره یول آچان فوضولینین صنعتی،
ائی دیلیم، قودرتینله دونیالارا یول آچمیش.
سنده منیم خالقیمین قهرمانلیقلا دولو
تاریخی واراقلانیر،
سنده نئچه مین ایللیک منیم مدنییتیم،
شان- شؤهرتیم ساخلانیر.
منیم آدیم- سانیمسان،
ناموسوم، ویجدانیمسان!
میصراعلارییلا آنلادیر.
واهابزاده، یؤنتیمدن تپکی آلماماق اوچون اثرلرینی فرقلی مئتودلارلا قلمه آلماقدادیر. یورددیشی گزیلری شاعیرین دوشونجهلرینی آنلاتمادا چیخیش یولو اولور. گزدیگی اؤلکهلرده گؤردوکلرینی اثرلرینده دیله گتیرن شاعیر. اصلینده اؤز اؤلکهسینی آنلاتماقدادیر. یابانچی اؤلکهلری آنلادان شاعیر ساوونماسینی قولایجا ائدر. "لاتین دیلی" شئعیرینده میلّتی یاشارکن دیلی اؤلو اولان میلّتلره دیقّت چکن واهابزاده، لاتین خالقینین اؤلدوگونو، اویسا دیلینین حالا یاشادیغینی دیله گتیریرکن بعضیی میلّتلرین یاشادیغینی، فقط دیلینین اؤلدوگونو بئله آنلادیر:
سن درده باخ، وطن دا وار، میلّت ده وار.
آنجاق اونون دیلی یوخدور.
ائله بیل کی آینا کیمی.
ایندی سؤیله هانسی دیله اؤلو دئیک؟
وطن وارکن، میلّت وارکن،
کیچیک یوخسول کومالاردا
توتساق اولان بیر دیله می؟
یوخسا اوزون عصیرلردن گئچیپ گلن
خالقی اؤلن
اؤزو قالان
بیر دیله می؟
اونا گؤره بیر میلّتین وارلیغی و بقاسی دیلله مومکوندور. دیل یوخسا میلّت ده یوخدور.
شاعیر، سوْوئتلر دؤنمینده آنادیلینین دورومونو بو میصراعلارلا دیله گتیریر:
اَی بو گونو دیلیم دیلیم
پارچالانان آنادیلیم
سینهسینده اود قالانان آنادیلیم
قاپیلارین آرخاسیندا
بوینو بوکوک قالان دیلیم.
وار ایکن یوخ اولان دیلیم
آیاقلاردا کیلیم دیلیم
ساواشلاردا بیر قهرمان،
باریشلاردا هلیم دیلیم.
واهابزاده، 1959 ایلینده یازدیغی "گولوستان" شئعیریندن دولایی سورغویا چکیلیر. اونیورسیتهدهکی گؤرهویندن اوزاقلاشدیریلیر، کیتابی ییغیشلاندیریر. (7) شاعیر، بو دؤنمده چوخ چتین گونلر گئچیریر. خالق، بیلهسینه گیزلی گیزلی یاردیم ائدر. بو اولایدان سونرا شاعیر داها ائحتیاطلی اولماق زوروندا قالیر. شئعیرلری مرجک آلتیندادیر. سیخ سیخ سورغولانیر، ایفادهسی آلینیر. آذربایجاندا روس دیلینده ائییتیم اؤیرتیم فعّالییّتلرینی آپاران روس سکتؤرو اولاراق نیتَلندیریلن اورتا درجهلی اوخوللارین یانیندا، آذربایجان تورکجهسییله ائییتیم وئرن و آذربایجان سکتؤرو اولاراق آدلاندیریلان اوخوللار دا بولونماقدادیر. واهابزاده یابانچی دیلین اؤیرهنیلمهسی گرکدیگینی وورغولارکن، خالقین آنادیلینده فعّالییّت گؤسترن اوخوللارا اوشاقلارینی وئرمهلرینی ایستر.
"رییاکار شئعیرینده اوشاغینی روس دیلینده ائییتیم اؤیرتیم فعّالییّتلرینی یورودن اوخولا قئید ائتدیرن بیر اؤیرتمنه بئله سسلهنیر:
منیم اؤولادیما آنادیلینده
درس دئین موعلّیمه باخ
"وطن"، "وطن" دئییر، اؤز اولادینی،
اجنبی دیلینده اوخودور آنجاق.
اؤزگهیه دیلیم اؤیرن دئییرسن.
اؤزونسه بو دیلی بگنمیرسن.
هر میلّتین آنادیلی او میلّتین وارلیغینین تامیناتیدیر. دیلسیز بیر میلّت یوخدور.
شاعیر، 1980لی ایللرده گونئی آذربایجاندان فارسجا یازیلمیش بیر مکتوب آلیر. مکتوبدا: "سیزدنم، یعنی آذربایجانلییام، آمّا آنادیلیمی بیلمیرم. دیلیمی اؤیرنمک اوچون منه درسلیک گؤندرین." دئیر. بو مکتوبو آلان واهابزاده، سویداشینین آنادیلینی بیلمهمهسینه چوخ اوزولور. "نه اوندانسان، نه بوندان" باشلیقلی شئعیرینی یازار. شاعیر، گونئی آذربایجانلی تورکه شئعیرینده:
سهوینی آنلایانی دوز اولمازدی قیناماق.
گوناهی آزالدیر، گوناهینی آنلاماق.
بو یارادیر.
بو یئرده یاریلانیر بو یارا.
نه دئیک نه آد وئرک.
میصراعلارییلا جواب وئریرکن، آنادیلینی بیلمهینلری ده بو میصراعلارییلا أللشدیریر:
آنان بونو ائتمهدی،
او سنه اؤیرتمهدی.
آناسینین دیلینی.
آنان سنه اؤیرتدی آغاسینین دیلینی.
اؤز دوغما اؤولادینا دوغما آنادیلینی
اؤیرتمهین آنالار،
بس آنا آدلانماغا سیزین حاقّینیز وار می؟
دیلینیزی قینارکن،
اؤزونوزو قینادینیز.
آنجاق بو آلچاقلیغی اوجالیق ساندینیز.
اَی کؤکوندن آیریلیب اؤز اؤزوندن قاچانلار.
امین اولون سیزی ده بیر گون قینایاجاقلار
آنادیلینی بیلمهینلره بیر چوخ اثرینده سسلهنن شاعیر بیر مقالهسینده یاشامیش اولدوغو بیر اولایی بئله آنلادیر: آذربایجاندا اؤنملی مقاملاردا اولان بیرچوخ آیدین آنادیلینی بیلمهمکدهدیر. من بو یاخینلاردا باکی بلدییه انجومنی باشقانییلا گؤروشدوم. منیمله بیر ایکی کلمه بئله آنادیلینده دانیشا بیلمهدی. حالبوکی آنایاسایا گؤره جومهورییتین رسمی دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر. آنادیلینی بیلمهمهسی او اؤِزونون مسلهسیدیر. فقط، رسمی دیل اولاراق آنادیل قبول ائدیلمیشس، دولتین اؤنملی بیر مقامیندا اولان بیریسینین رسمی دیلی بیلمهمهسی نه ایله ایضاح ائدیله بیلر؟"(8)
شاعیر، بیر دوکتوردان مکتوب آلیر. دوکتور، اوشاقلارینی روس اوخولونا وئردیگینی، فقط بئله ائتمکله مسلکداشلاری طرفیندن قیناندیغینی، یانلیش بیر ایش گؤردوگو خوصوصوندا دوستلارینین بیلهسینی اویاردیقلارینی یازار. واهابزادهیه، "سیز بو قونودا نه دوشونورسونوز؟" دئیه سوروشار. واهابزاده بیلهسینه: "سیز أن عادی حقیقتین نه اولدوغونو بیلیرسینیزمی؟ آنادیلی زامانا گؤره سچیلمهملی و سئویلمهملی. وطنی ده گؤزل و راحات اولدوغو اوچون سئومزلر وطن اولدوغو اوچون سئورلر. (9)" شکلینده مکتوبا جواب وئریر.
سوْوتئتلر دؤنمینده آنادیلی دایمن پروبلئم اولموش، آنادیلی طلب اولمادیغی اوچون یوکسلمهمیشدیر. آجیقلی اولان بودور کی بعضی ولیلر اؤِز دیللرینی روس اوخوللارینداکی تدریس پلانیندان بئله چیخاریلماسینی ایستهمیشدیلر. (10) واهابزاده، آنادیلی خوصوصوندا ائدیلن یانلیشلیقلارا هئچ بیر زامان گؤز یومماز. 1989-1990 ائییتیم اؤیرتیم پلانی إعلان ائدیلدیگینده موفرداتدا آذربایجان تورکجهسینه گؤره روسجا درسلرینین کرئدیتی داها چوخدور. واهابزاده بو دورومدان راحاتسیز اولور. شیکایتینی میلّی ائییتیم باخانلیغینا بیر مکتوبلا بیلدیریر.
واهابزاده مکتوبوندا، آذربایجان دیلینده ائییتیم اؤیرتیم فعّالییّتلرینی یورودن اوخوللاردا، آذربایجان تورکجهسینین ایکینجی دیل اولاراق اوخودولماسی، دیگر طرفدن روسجایا آذربایجان دیلیندن داها چوخ کرئدیت آیریلماسی، اؤیرهنیم دیلی آذربایجان تورکجهسینده اولان اوخوللاردا روسجایا بیرینجی صینیفدن باشلاندیغی حالدا. روس دیلینده ائییتیم اؤیرتیم وئرن اوخوللاردا آذربایجان تورکجهسینه اوچونجو صینیفلرده باشلادیلماسینین قبول ائدیلهمهیهجگینی وورغولایان واهابزاده بو موفرداتین خالقین فیکیرلرینه ترس دوشدوگونو بونون قبول ائدیلهمهیهجگینی ایفاده ائدر.
واهابزادهنین بو مکتوبو تاثیر گؤستریر. درس ساعاتلاری روسجایلا ائشید حالا گتیریلیر.( 11)
آنادیلینین لاییق اولدوغو یئری تاپماسی اوچون موباریزه ائدن واهابزاده، سؤِزلرین ده یئرلی یئرینجه ایشلهمهسی طرفداریدیر. بعضی سؤِزلرین اصیل آنلاملاریندان چیخاردیلیب پیس ائیلملری قارشیلایاجاق شکیلده ایشلهنیلمهسینه راضی اولماز. روشوت سؤِزونون یئرینه "حؤرمت" سؤِؤنون ایشلهنیلمهسی، ائدیلن جورومون سانکی مشروع بیر ائیلَممیش کیمی گؤستریلمهسینه قارشی چیخارکن، بو پیس ائیلَمین اولومسوز یؤنونو سانکی سؤِزون داشیدیغی گؤزل آنلاملا یونگوللشدیرمهیه چالیشیلماسینی، سایغی و تعظیم آنلامینا گلن بیر سؤز ایله آنلادیلماسینی بئله اللشدیریر:
حؤرمت حؤرمتینی ایتیردی بوگون
أیریلیک دوزلوگون اولدو گؤلگهسی.
حؤرمت ، حؤرمته باخ!
بو گؤزل سؤزون
گیزلندی آردیندا "روشوت" کلمهسی.
حؤرمت! آلچاقلیغین اؤز سسیدیر بو.
خیرسیزین معبده گیرمهسیدیر بو.
چیرکینین اوزونه چکیلیر قالای.
گؤزللیک تختینده أیلَشیر بوگون.
واهابزادهنین، آنادیلی اوزرینه یازدیغی اثرلرینده، یاریم عصری گئچن بو موباریزهنین سیرینی گؤرمک مومکوندور. بو موباریزه تهلوکهلی اولدوغو قدر هیجانلی، هیجانلی اولدوغو قدر اوْنوُرلو بیر باش قالدیریشدیر. شاعیرین، بو موباریزهده اؤلومله بورون بورونا گلدیگینی، اؤلومون سویوق نفسینی تنفسّ ائتدیگی حیسّ ائدیلمکدهدیر. واهابزاده، وئرمیش اولدوغو حاقلی موباریزهنی سونوچلارینی گؤرمه بختیارلیغینی یاشاماقدادیر.
قایناق:
1. محمت سارای، گاسپیرالی ایسمایل بَیدن آتاتورکه تورک دونیاسیندا دیل و کولتور بیرلیگی، ایستانبول 1993، ص. 106.
2. ایسلام آنسیکلوپئدیسی، ج.4، ص.321.
3. یاووز آکپینار، تورک دونیاسی ال کیتابی، آنکارا 1992 ج. 3. ص، 652.
4. نئوزات اؤزکان، تورک دونیاسی نوفوس، سوسیال یاپی، دیل، ادبییات، کایسری 1997. ص. 221
5. بختیار واهابزاده، ایستیقلال، باکی 1999، ص.15.
6. واهابزاده، آ.گ.ه.. ص.51.
7. بختیار واهابزاده تاوشانا قاچ، تازییا توت. آنکارا 1990. ص.23.
8. بختیار واهابزاده. عؤموردن صایفالار. ایستانبول 2000. ص. 133.
9.نیظامی جعفروو، بختیار واهابزاده، باکی 1996، ص.77.
10. حوسنییه زال مایاداغلی، بختیار واهابزادهنین حیاتی و اثرلری، آنکارا 1998، ص. 163.
11. نیظامی جعفروو. آ.گ.ه.. ص.70


text:
سککیزینجى درس
اوزلاشما ایلگیسى (4)
"خبرین هم جینس مۆبتدالارلا اوزلاشماسى"
بیر جۆملهنین بیر نئچه هم جینس مۆبتداسى اولا بیلر. بو هم جینس مۆبتدالارین هامیسى بیرینجى، ایکینجى، یا دا اۆچۆنجۆ شخص اولا بیلر. بونلاردان باشقا هم جینس مۆبتدالار مۆختلیف شخصلرده ده اولا بیلر. بئله هم جینس مۆبتدالارلا خبرین ایلگیسى آشاغیداکى شکیللرده اولار:
1. هم جینس مۆبتدالاردان بیرى "من" و یا "بیز" عوضلیکلریله ایفاده اولسا، خبر بیرینجى شخص جمع شکیلچیلرى آلار، یعنى "بیز" ایله اوزلاشار:
"نه سیز، نه ده من بوردا قالاسى دئییلیک."
هم جینس مۆبتدالارین یالنیز بیرى "من"، بیرینجى شخص تک اولسا، قالانلارى هر هانسى شخصده اولسالار دا، خبر بیرینجى شخص جمع اولار:
"نه او، نه سن، نه ده من عؤمرۆمۆزده گۆلمهدیک."
اولا بیلر کى، مۆبتدالارین دۆزۆلۆشۆ دییشه و خبر مۆبتدادان سونرا گله. بئله حالدا خبر ایلک گلن مۆبتدا ایله اوزلاشار:
نه او عؤمرۆنده گۆلدۆ، نه من، نه ده سن.
نه سن عؤمرۆنده گۆلدۆن، نه من، نه ده او.
نه من عؤمرۆنده گۆلدۆ
م، نه سن، نه ده او.
2. هم جینس مۆبتدالارین ایچینده بیرینجى شخص (تک یا جمع) اولماسا، و مۆبتدالاردان بیرى ایکینجى شخص (تک یا جمع) اولارسا، جۆملهنین خبرى ایکینجى شخص جمع اولار. مۆبتدالارین دۆزۆلۆشۆ دییشدیکده، یوخاریدا گؤردۆیۆمۆز کیمى، خبر ایلک گلن مۆبتدا ایله اوزلاشار:
سن ده، سئودیکلرین ده ایللرجه حسرت چکیبسیز.
سن ده ایللرجه حسرت چکیبسن، سئودیکلرین ده.
3. هم جینس مۆبتدالارین ایچینده بیرینجى و ایکینجى شخص (تک یا جمع) اولمازسا، خبر مطلق اۆچۆنجۆ شخصده اولار. کمیته گؤره ایسه اوزلاشما هم جینس خبرلرین مۆختلیف شکیلده دۆزۆلۆشۆ ایله ایلگیده دییشر. بو حالدا خبر هردن هم جینس مۆبتدالارین هامیسینى ایحاطه ائدر، هردن ده اونلارین بیریله داها یاخین ایلگی ساخلایاراق اونونلا اوزلاشار.
اگر هم جینس مۆبتدالار عئینى زاماندا، عئینى یئر، شراییطده و خصوصیله بیرى-بیریله ایلگیلى شکیلده اولموش اولسالار، خبر چوخ حاللاردا جمع اولار:
"آیناز، آراز، سونا خریطهیه باخاراق، دانیشیردیلار."
"قیزلار، اوغلانلارلا یاناشى اوتورموشدولار."
آنجاق اگر هم جینس مۆبتدالارین آراسیندا یوخاریدا گؤستریلن ایلگیلر اولماسا، اونلار بیرى-بیریندن آیرى اولموش اولسالار، آیرى-آیرى زامانلاردا و یئرلرده اولسالار، خبر معمولا تک اولار:
"آنا، قیز، اوغول، هرهسی اؤز اوتاغیندا اوتورموشدو."


text:
قیرخایکینجى درس
"صیفتلر (4)"
2. دۆزهلتمه صیفتلر:
ایسمى صیفتلر:
عرب دیلیندن آلینما اؤن و سون قوشمالار واسیطهسیله دۆزهلن صیفتلر:
ایسلام دینى سبب اولوبدور کى، عصیرلر بویو خلقیمیزین عرب میللتى، دیلى، ادبیاتى و مدنیتى ایله یاخین اولوب، اونون بعضى اؤن و سون قوشمالاریندان محدود کلمهلر ده فایدالانسین. عربجه اولان بو اؤن و سون قوشمالار اساسا عرب کلمهلریله ایشلهنیر و صیفت دۆزهلدیر، اؤزۆ ده محض عرب دیلینده ایشلندیگى شکیل و فورمادا.
اؤن قوشما:
لا) بو اؤن قوشما نفى معناسى اولان صیفتلر دۆزهلدیر، اؤزۆ ده چوخ آزاراق عرب کلمهلر یله ایشلنیر: لامذهب، لاقئید، لااوبالى، ...
سون قوشما:
ى) یالنیز عرب سؤزلریندن و عرب دیلینده ایشلندیگى شکیلده صیفت دۆزهلدر. بو شکیلچى نیسبتا فعالدیر و آوروپا سؤزلریندن ده صیفت دۆزهلدر: ایقتیصادى، حربى، ظاهیرى، فنى، حقیقى، ...
أوى (əvi)) بو شکیلچى ایله ده اساسا عرب سؤزلریندن، اؤزۆ ده عرب دیلینده اولدوغو کیمى صیفتلر دۆزهلیر: دۆنیوى، اوخروى، معنوى، ...


text:
آمئریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین سئچکی قاباغی تشویقات کامپانییاسینین ائکس-رهبری پول مانافورت عراق کورد موختاریتینده موستقیللیک رفرندومونو دستکلهییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو ادعا ایله «نیو یورک تایمز» قزئتی چیخیش ائدیب. ادعایا گؤره، بیر نئچه آی اؤنجه عراق کورد موختاریتینین رهبری مسعود برزانینین اوغلو مانافورتلا گؤروشوب. محض او، مانافورتون عراقین شیمالینا سفرینی تشکیل ائدیب. بورادا کورد آکتیویستلره مصلحت لر وئرن مانافورت کوردلرین ماراقلارینی غربده تمثیل ائده جه یینه سؤز وئریب.
قزئت همچینین مانافورتون کؤمکچیلریندن بیرینین دایمی اولاراق اربیلده اولدوغونو بیلدیریب.
قئید ائدک کی، آمئریکا کوردلرین موستقیللیک رفرندومونون علیهینهدیر.


text:
تورکییهدن سورییایا کئچمک ایستهیهن ایشید ترور قروپلاشماسینین آذربایجانلی عضوو ساخلانیلیب.
اوخو. آذ-این خبرینه گؤره، او، ی پ گ کورد دستهلری طرفیندن ساخلانیلیب.
اینترنتده یاییلان ویدئودا یاراقلی بیلدیریر کی، آدی رازیک ماکسیموودور و اصلا آذربایجانداندیر.
اونون سؤزلرینه گؤره، ایشید-ه ۲۰۱۵-جی ایلین سنتیابریندا قوشولوب و سورییانین راکا، مایادین ویلایتلرینده، ابو-کمال شهرینده یاشاییب.
ترورچو قید ائدیر کی، سورییا سرحدینی کئچمک چوخ آساندیر. بئله کی، «اورادا چوخلو قاچاقمالچی وار»:
«اونلار اینسانلاری پوللا تورکییهیه کئچیریرلر. اورادا سندلری ساختالاشدیرماق ایمکانی وار، سونرا ایسه آوروپایا گئتمک اولار».
ماکسیموودان علاوه، ویدئومصاحیبهده داها ایکی ایشید-چی دیندیریلیر.
اونلاردان بیری داغیستانلی ولادیمیر یورئویچ اولینیکوو، دیگری ایسه آدینین آچیقلانماسینی ایستهمهین آلمانییا وطنداشیدیر.


text:
مقصد نورون «شهر مئری» رومانی اورمییه ده نشر ائدیلیب.
بو بارهده آخار.آذ-آ رومانین ناشیری سعید موغانلی معلومات وئریب. رومانی اسکی الیفبایا سحر بارانی چئویریب. رومان اوخوجولارا بو سؤزلهلر تقدیم ائدیلیب:
«آدام وار
سسسیز جینایت داشیییر!
بونو شاعر چیلغینجا دا دئیه بیلردی...
«شهردار» (شهر مئری) آذربایجان جومهوریتیندن کؤچورولن اجتماعی-رئال بیر روماندیر، یازیچی اثرین ان کیرلی اولایینا بارماق قویاراق گئرچکچی بیر فضادا او اولایلاری ایضاح لاماغا چالیشیب. قدرت ساحهسینده مافییاچیلیق، جینایتلر، باندبازلیق و علاقهلرین ان اینجه آیرینتیلاری ایله آچیقلانمیشدیر. رومان رئال اولماسینا رغما، چوخ اوستون ادبیلیک سوییهسینی ده قوروماقدا باشاریلی اولموشدور. یازیچی توپلومو سارسیدان بیر اولایی هدف آلاراق، عاییلوی رابطهلرین گوج و قدرت آلیش-وئریشینده نه قدر اؤنملی رول اوینادیغینی آنلاتماغا چالیشیر. دیلین سرت اولماسینا باخمایاراق، رومانین مؤوضوعسو ایله سیخ رابطهسینی ساخلاماقدادیر. کلمهلرین بو درجهده خوشونتی (زوراکیلیغی) بونا شاهیددیر کی، قدرت ان دویغوسال روحلاری دا قودوزلاشدیرماغا قادیردیر.
قدرت اؤزونو ساخلاماق و ان یوکسک گوجده قالماق اوچون اؤزونه دایروی نوچه (اطراف) آختاریر و اونلاری دا اؤزویله قالدیریر و البته ان چیرکین قویویا دا چکیر اؤزویله...
نور جنابلاری روماندا گوج طرفلرینی بو یؤندن تنقید آتشینه توتموشدور و معاصر باکیدا بو جور اویونبازلیغی قلمه چکیبدیر.
شهردار، اصل آدی «شهر مئری» بئله بیر اثردیر.
اونون اوخونماسینی بوتون ادبیاتیمیزی دقیق ایزلهیهنلره تاپشیریق کیمی وئریر، اثرین دیلی چوخ ماراقلی اولدوغو اوچون دیلیمیزی یئنی موطالعه ائدن اوخوجولارا دا تکلیف ائدیریک».


text:
روسییانین اوزاق گلهجهیه حسابلانمیش هدفی زاقافقازییادا اؤز تأثیر دایرهسینی گوجلندیرمکدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری ارهنی مطبوعاتینا آچیقلاماسیندا روسییالی حربی اکسپرت پاول فلگنهاور سؤیلهییب.
«اگر روسییا و ارمنیستان آراسیندا واحد اوردو بیرلشمهلری حاقیندا رازضیلاشمانی دقتله اوخوسانیز، گؤررسینیز کی، اصلینده هئچ بیر حربی قروپلاشما مؤوجود دئییل. قرار قبول اولونوب کی، بو گروپ محاربه واختی و یا خصوصی محاربهدن اوولکی دؤورده یارانا بیلر. ایندیکی دینج شرایطده ایسه بئله قروپلاشما یوخدور. حربی قروپلاشما محاربه تهدیدی اولان زامان یارادیلا و یا یارادیلمایا دا بیلر. او، آوتوماتیک یوخ، روسییا و ارمنیستان پرزیدنتلرینین اورتاق قراری اساسیندا یارادیلیر. پرزیدنتلرین اورتاق راضیلاشماسی اؤنملیدیر. روسییانین بئله بیر قروپلاشمانی قاراباغ محاربهسی زامانی یاراداجاغینا ایسه جواب وئرمک چوخ چتیندیر. بؤیوک احتیماللا آذربایجانا قارشی بئله بیر شئی ائدیلمهیجک. بو مقاویله بؤیوک احتیماللا ارمنیستان طرفینین روسییایا قارشی ناراضیلیغینین آزالدیلماسی اوچون ایمضالانیب».


text:
اردوغان، روحانی و مرکل تلفونلا گؤروشدولر
تورکیه جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان، فیلیسطیندکی سون حادثهلرله باغلی ایران پرزیدنتی حسن روحانی و آلمانیا باش ناظیری آنگلا مرکل ایله آیری-آیری تلفوندا گؤروشوب
تورکیه جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان، فیلیسطیندکی سون حادثهلرله باغلی ایران پرزیدنتی حسن روحانی و آلمانیا باش ناظیری آنگلا مرکل ایله آیری-آیری تلفوندا گؤروشوب.
پرزیدنت قایناقلاریندان وئریلن معلوماتا گؤره، اردوغان-روحانی گؤروشمهسینده، آمریکانین تل-آویودکی سفیرلیگینی قودسه داشیماسی و ایسرائیل عسگرلرینین غزّهده فیلیسطینلیلری هدف آلماسی نتیجهسینده بؤلگهده یاشانان گرگینلیک موذاکیره اولونوب.
ایسلام امکداشلیق تشکیلاتینین جمعه گونو ایستانبولدا کئچیرجگی فوق العاده توپلانتینین موسلمانلارین اورتاق مموضع نوماییش ائتدیرمک باخیمیندان بؤیوک اهمیت داشیدیغینی قید ائدن ایکی لیدر، بیرلشمیش میللتلر نظرینده ده مسئلهنین داوامچیسی اولاجاقلارینی وورغولاییبلار.
جمهورباشقانی اردوغان، آلمانیا باشباخانی مرکل ایله ده گؤروشوب.
گؤروشمهده ایکی لیدر، آمریکا سفیرلیگینی قودسه داشیماسی و غزّهده فیلیسطینلیلرین هدف آلینماسی نتیجهسینده باش وئرن گرگینلیک حاقیندا فیکیر موبادیلهسی آپاریب.
اردوغانین ایسلام امکداشلیق تشکیلاتینین جمعه گونو ایستانبولدا کئچیرجگی فوق العاده ایجلاس حاقیندا معلومات موبادیلهسینده اولدوغو گؤروشمهده بین الخالق عالمین بیرلشمیش میللتلر نزدینده ده حادثهنین داوامچیسی اولماسینین اهمیتینه ایشاره ائدیلیب.
گؤروشمهده موجود لوحهنین پروبلمه حلّ اولماسینی چتینلشدیردیگی ده وورغولانیب.
ایکیطرفلی موناسیبتلره توخونان اردوغان و مرکل، گرک علاقهلره تکان وئریلمهسی، ایستر بؤلگهسل موضوعلاردا فیکیر موبادیلهسی اوچون یاخین تماسدا اولما مسئلهسینده راضی قالدی.


text: مامان سن منیم باشیمی دارادین منده سنین کین داریییم...داریینده دیسن اورییم گلمز(اورییمنن گلمز) محکم دارییم باشیوی مامان کوثر بولمور من 4 یاش اولموشام...دییه جاغام منیم 4 یاشیم قوتولدی پیشان بولوزووی گییب دیسن مامان بو 4 یاشدی ؟ مامان سحر قیش اولاجاخ؟؟قیزیم ایستیسن قار یاغا؟؟مامان قار یاغاندا قهوه دمنه زهرانی چاغیریم بالا استکاندا ایکیمیز ایچاخ مامان من سنی big big سویورم...همیشه smiling اول آخشام مبلا دیمیشم ...دیسن مامان نولدی؟؟؟سنه بیرزاد اولسا من نینرم؟؟ مامان ات یئه...جییر سویسن؟؟؟نوشابه ایش سس یئه..سن آج قالسان من نینرم؟؟؟ قیزیم سحرلر تئزدن گئدجاغام باشگاها...اپن اوسته سنه بیرزادلار حاضیرلرم...تلویزیوندا کارتون آچارا...


text:
روسیا علملر آکادئمییاسینین بیر گروپ عالیمی کؤموردن قیزیل حاصیل ائتمه یه ایمکان وئرن اوصول حاضیرلادیقلارینی بیان ائدیبلر.
مودئراتور.آذ خبر وئریر کی، روسلار کؤموردن قیزیل الده ائتمیین اوصولونو تاپسالاردا، اونلارین مئتودو ایش آداملارینا صرف ائتمه یه جک. چونکی جمعی بیر گرام قیزیل الده ائتمک اوچون تقریبا بیر تن کؤمور لازیمدیر. لاکین بو اوصولون گئرچکلشمسی اوچون عالیملر 15 ایل واخت صرف ائدیبلر.
لاباراتوریادا یاندیریلان کؤمورون دومانی خصوصی سیستئمه گؤندریلیر. قالیق سولو فیلتردن کئچیریلیر و قیزیلین داها سونرا مئتال حالینا گتیریله جیی یئرده توپلانیر.


text:
سالت استیئی. ماری، میشیقان
سالت استیئی. ماری، میشیقان (اینگیلیسجه: Sault Ste. Marie, Michigan) آمریکانین میشیقان ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۵۲٫۲۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۴۱۴۴ نفر دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سالت استیئی. ماری، میشیقان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sault Ste. Marie, Michigan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آلبان قروپلاشمالار صربییا ایله ماکدونییا آراسیندا محاربه یاراتماق اوچون تخریبات حاضیرلاییر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده صربییا کشفیاتینین معلوماتیندا دئییلیر.
بیلدیریلیر کی، تخریبات پلانیندا صرب اونیفورماسی گئیینن آلبانلارین ماکدونییا سرحدینی کئچرک گیزلین شکیلده کشفیات معلوماتلارینی توپلاماسی نظرده توتولوب. قروپون داها سونراکی پلانی ایسه نظارت کامرالارینین چکیلیشینه دوشمکدیر. نتیجهده «صرب جاسوسلاری»نین توتولماسیندان سونرا رسمی سکوپیه صربییانی سوورنلیین پوزولماسیندا اتهام ائتمهلیدیر.
باش وئرهجک ساواشین ایسه کوسووایا دا تأثیر گؤسترمهسی نظرده توتولور.
مسئله ایله باغلی آراشدیرما آپاریلیر.


text:
دردلشمه!
بو شاهبئیت، آردیجا گلن یازیلا ایلگیسی اولماسا دا، ایچهریسینده چوخ سؤزلر داشییر:
"گؤزلرین باخدی منه سؤیلدی صبر ائت سنینم
دوغروسو صبر ائدیرم عُمر شیتاب ائتمده دیر"
فئیس بوکون " نه دوشونورسن؟" سوروسونا، چوخراق جاواب وئرمک بیله اولمور! دوغروسو آدام چوخ زادلار دوشونور؛ بیر چوخونو آغزینا بیله گتیرهبیلمیر. اورهک دولو اولاندا، سورون سورونون اوستوندن باشینا یاغماقدا اولاندا، هامی وار ایکن یوخ اولاندا، دیلین وارکن لال اولاندا، قولاغین وارکن کار اولاندا، ایچین عوممان دنیزی کیمی چاخلاشیب سن ایسه سوسقونلوق توتاندا، آرخاندان بیر أل چالیب "هله من وارام دوستوم" دئمهینده. یالان یالان گولوشلر، ساختا ساختا داورانیشلار آری-دورو ایلگیلرین پوخونو چیخارداندا، بیر چوخ گؤرمهدییین ایشین یورقونلوغو سنی آیاقدان سالاندا داها اینجارسیزجاسینا، ترپنمهیه، فیلیم اویناماغا، ساختا گولوش تحویل وئرمهیه بیله ایمکان وئرمهیهنده، هر نهیین اؤنمسیز اولدوغونو سنه دریندن خاطیرلاداجاق.
قایدالار، قوراللار، یاشادیغیمیز یئرلر، قازاندیغیمیز ایلگیلر، گلهنکلر، ایناملار، قوروملار، قورولوشلار، هامیسی و هامیسی سنی سن ایستهمهدییین کیمی یؤنلندیرهجکلر. زامانین اؤتوشو سنین اؤزلویونو قامچیلایاراق داها اؤزوندن بیله آلاجاق. اورهیین بیر تک وارلیغا اینانسایدی دا داها او دا بو توپلومدا یاشادیغی اوچون، او دا بو سیستئمین اورهتیلمیشی اولدوغو اوچون، او دا سئچمک زوروندا اولدوغو اوچون، داها بوشلوق دا اولان هؤرومجک یوواسینین اوزهرینده تیکیلمیش ایتوپیانی دئییل اؤزونو سئچیب، اؤزونو دوشونهجک دیر. داها کئیییب بیر بوجاقدا قالماغی سئوهجک سن، قارانلیغی، سسسیزلیی، دانیشماماغی. سن نئجه دوشونوردون سونوجون نه اولدوغو دوشوندوکجه داها کئیییب داها فرقینده بیله اولماغی ایستهمهیهجکسن. اویسا بئینینده سئزان آکسونون "گئچَر"-ینی ایچینه باغیرماق ایستهسن ده آنجاق بئینینده احمد کایانین "آغلادیقجا"-سی جانلانیب نیسگیل و اؤزلَم دولوسو اولاراق، بئلنچی بیر یازی یازمایا سورهکلهیهجک دیر. نم هانسی دوشونور دئمیشکن: اینسان بیر دفعه بیرینی سئومهیه گئجیکر، داها اوندان سونرا کیمسهیه یئتیشمک اوچون تهلَسمز!
بلی ایندی من بونلاری دوشونورم؛ داها نه ایستهییرسن جانیمدان!
شکیل: ساختاکارلیق اوزوندن سئچیلیب!


text:
ایولون ۱۷-ده باکی و آبشرون یاریماداسیندا هاوا یاغمورسوز کئچهجک. شیمال-شرق کولیی گوندوز جنوب-شرق کولیی ایله اوز اولوناجاق.
ائتسن-دن آخار. آذ-آ وئریلهن معلوماتا گؤره، هاوانین تمپراتورونون گئجه ۲۱-۲۴° ایستی، گوندوز ۳۱-۳۶° ایستی، باکیدا گئجه ۲۲-۲۴° ایستی، گوندوز ۳۴-۳۶° ایستی اولاجاغی گؤزلنیلیر.
آتموسفئر تضییقی ۷۵۹ مم جیوه سوتونو تشکیل ائدجک. نیسبی روتوبت گئجه ۶۰-۷۰%، گوندوز ۳۰-۴۰ % اولاجاق.
آبشرون چیمرلیکلرینده دنیز سویونون تمپراتورو سومقاییت، نووخانی، پیرشاغی، نارداران، بیلگهده ۲۳-۲۴°، زاغولبا، بوزوونا، مردکان، شوولاندا ۲۴-۲۵°، تورکان، هوسان، ساحل، شیخدا ۲۵-۲۶° ایستی تشکیل ائدجک.
آذربایجانین رایونلاریندا هاوا اساساً یاغمورسوز کئچهجک. لاکین آخشام بعضی داغلیق اراضیلرده شیمشک چاخاجاغی، قیسامودتلی یاغیش یاغاجاغی احتیمالی وار. شرق کولیی آیری-آیری یئرلرده آرابیر گوجلنهجک.
هاوانین تمپراتورونون گئجه ۲۰-۲۵° ایستی، گوندوز ۳۴-۳۹° ایستی، داغلاردا گئجه ۱۲-۱۷° ایستی، گوندوز ۲۱-۲۶° ایستی اولاجاغی گؤزلنیلیر.


text:
غزنی سالدیری آلتیندا
تروریستلر، سحرین ارکن ساعاتلاریندا شهر مرکزینه سالدیری باشلاتدی
افغانیستانین تاریخی شهرلریندن غزنی(غزنه)، ترور هؤرگوتو طالبان طرفیندن سالدیری اولدو.
غزنی والیلیک سؤزچوسو محمد عارف نوری، تروریستلرین، سحرین ارکن ساعاتلاریندا شهر مرکزینه سالدیری باشلاتدیغینی بیلدیردی.
نوری، شهر مرکزینه یاخین بیر بؤلگهده چاتیشمالارین داوام ائتدیگینی و بیرچوخ تروریستین اؤلدورولدوگونو قید ائتدی.
نوری، دستک گوجونون غزنییه چاتدیغینی وورغولایاراق، تروریستلری گئری پوسکورتمهیه چالیشدیقلاری معلوماتینی پایلاشدی.
چاتیشمالار سببیله غزنی-کابل انا جادهسینین ترافیکه قاپادیلدیغی بیلدیریلدی.
ترور هؤرگوتو طالباندان وئریلن آچیقلامادا ایسه، سالدیری نتیجهسینده هؤرگوته عضو اولان شخصلرین شهر مرکزینه گیردیگی و چوخ ساییدا عسگری اؤلدوردویو ادعا ائدیلدی.


text:
Aug 3, 2014
آتااركیل - پاتريالكال - سیستمی
سویل سلیمانی
عمومیت له آتااركيلیکده ن صحبت ائتیمیز زمان بیرکیشی[1] یا کیشی لرین گناهلانديريلماسي نظرده توتولور. آتا ارکلیک ده ن یارانان بو ذهنیته گوره دیر کی ، عمومیتجه کیشی لر بو سوزه (آتاارکیل ) و بوسوز اطرافیندا گئده ن صحبت لره قارشی تدافعی جبهه آلیرلار . بیر چوخ کیشی بو دورمودا، یوخ من ائله دئييلم، بئله يم دئيه رك، اؤزونو ساونمایا چالیشاراق، قادین ضدی اولمادیغینی اثبات ائتمه یه قالخیر. او اؤزده ن کی آتا ارکیلیگ سوزو و لوغتی قادین دشمانلیغی کیمی ویا تکجه قادینا قارشی اولان بیر سیستم کیمی آنلاشیلیر.
بو ذهنیتده ن یولا چیخان بیر چوخ قادین، کیشی لری ارکک لیک لرینی بیر امتیاز اولاراق قادینلارا قارشی ایشله دیب، قولاندیقلارینا گؤره اونلاری گناهلانديررلار. بئله نچی بیر وضعیتی و دورمو بیر چوخ ارکک، شخصی مسئله كيمي قبول ائدرك، همين آن اؤزونو قوروماق اوچون ساونما و مدافعه مووقعه نه گئچیر. ویا سالدیرقان و هجوم ائدیجی بیر دوروم و وضعیت آلیر. بو مدافعه و هجوم دورمو بونو گؤستریر کی، ارککلر بو گناهلاندیرلماقدان ياخا قورتاراماغا چالیشیرلار!. بو اؤزلوینده مثبت بیر دوروم کیمی اولابیلر. چونکو ارکک لر قادین ضدی اولمادیقلارینی اثبات ائتمک اوچون بیر چابا گوستریرلر. بو چابا ایسه بیزه موضوعونو مباحثه و سورغولاما فرصتی وئریر. امما بو دورمون باشقا بیر سورنو وار کی، قادینلار بو سوچو تکجه ارکک لرین اوستونه آتاراق، اؤز مسولیت لرینده ن قاچا بیله رلر.
بیر چوخلاری دا آتارکیل سوؤزنو فمنیزمه باغلایب و اونو بیر ایدئولوژیک سؤیلم ین ایفا ائدیجی سی کیمی گؤورلر. حتی بیر چوخ لاری بو قاورام قارقاشاسین دان(هرج ومرج مفاهیم) استفاده ائدیب، بونو کیشی لره قارشی قولانیرلار. هر هانسی بیر مباحثه ده کیشی طرفین سوسدورماق اوچون، اونو آتا ارکیل اولماق ایله سوچلاییر. بو حالدا آتا ارکلیک بیر ارکک ده گری( ارزشی) کیمی گؤرونور. و ساده جه ارکک لرین بو سیستمین منفعت لرینده ن یارالانیب استفاده ائتیگی دوشونجه لور. کی بو دوشونجه و باخیش طرزی سورغولانمالی دیر.
بیر چوخ زامان بیز توپلومدا وار اولان آتا ارکیلیک ایله اوندا ایشتراک ائتمه مئسله سینی بیر-بیرینده آیرا بیلمریک. بیز قادین و یا ارکک اولاراق آتا ارکیل بیر توپلومدا، جینسه ل رولاریمیزی، آتا- آنالارمیزدان اؤیرندیمیز کیمی، سونرا کی نسیله ره ده اؤیرتیریک. بیز ایلک اونجه اؤزوموزون توپلومون ایچینده کی یئریمیزی و نه لر ائتیمیزی گورمه لیک. بیز بیر فرد اولاراق آنجاق سیستمه تابع اولاراق سوسیال حیاتیمیزا داوام ائده بیلریک کیمی بیر دوشونجه یه صاحیب اولدغوموز زامانا قدر، وار اولان سیستمی تنقید ائتمه میز نه قدر توتارلی و مقصد اویقون اولا بیلرکی؟ سوالی نی دا اؤزوموزده ن سورشمالیق.
آتااركيل سیستمینی آنلاماق اوچون ایلک اونجه عمومی اولاراق سیستم ین نه دئمک اولدوغونو آنلامامیز گرکیر. سیستم بیر دوزه ن، یول و یونته م ومدل دیر. سیستم بللی بیر آماجا چاتماق اوچون، بللی بیر ایشی گورمک اوچون، بیر مالی تولید ائتمک اوچون ویا بیر مکانیزمانین چالیشماسی اوچون ، گرگلی گؤرونه ن ، دوزه ن ،یول و یونتملرین بوتونولویونه اشاره ائده ر.
سیستم مادی و مجازی اولان ائلمنت لرده ن تشکیل تاپار. سیستم بیر کل و بوتون اولاراق کیچیک پارچالاردان عبارت دیر. هر سیستم اؤزونه گوره ده گرلر(ارزش لر) و آنتی ده گرلر(ضد ارزش لر) یاراداراق، اؤزونون وارلیغینی سوردورمک و آماجا چاتماق ایستیر. حتی بعضا سیستمین وارلیغی نی قوروماق سیستمین ان بویوک آماجی اولار.
هر سیستمین اؤزونه گوره بیر دوزه نی ونظم تعریفی واردیر. سیستمی وار ائده ن بو دوزه ن اولدوغو اوچون، سیستم اؤزنون نظم ده ن وئردیگی تعریف ین خاریجینده اولان نظم تعریف لرین، دوزه ن سیزلیک اولاراق گوره ر و اونلاری آنتی ده گر اولاراق تعریف ائدره ک، اؤزونو قورمایا چالیشار.
سیستمین اؤنملی یؤنله رینده بیری ده اؤزونه گؤره اؤدوله ر( پاداش لار) و جزا لاری اولماسی دیر. آیرجا سیستم بیرلری اوچون معنوی و یا مادی بیر منفعت و چیخارلار دا یاراتمالی و یا او منفعت لرین وعده سین وئرمه لی دیر. بو جهت ایله سیستم اؤزونه دوستلار و دشمانلار یاراداراق اؤز وارلیغینی قارانتی آلتینا آلمایا چالیشار.
سیستم مئسله سینین بوردا بیزی ماراقلاندیران نقطه سی، بیر آز دا اولموش ایسه اونو آنلاماق و اونون حاقیندا دؤشونمه یه باشلامامیزدیر. اونا گؤره ده بو نقطه ده ن سونرا آتا ارکیل سیستمی مباحثه ائتمه یه گئچه بیلریک.
آتا ارکیل سیستمینی آراشدیرماق اوچون بوتونلوک ده توپلومون ائکونومیک دورومونو ، صینیف قورلوشونو، توپلومدا کی راسیسمی، جینسیت قورلوشونو و جنسیت ده کی آیری سچئگلیک دورومولارینی گؤزدن کئچیرمه میز لازیمدیر. بو اوسته سادیغمیز ائکونومیک، صینیف، جنسیت کیمی دورمولار، آتا ارکلیگین سونوجو و نتیجه سی اولدقلاری کیمی ، آتا ارکیلگین سبب لری ده اولا بیلرلر. طبیعی که بو عاملرین کناریندا دین و قدرت کیمی قوروملارین رولارینی گؤرمه مه زلیکده ن گلمک اولماز. بو عاملرین ائتگیسینی و یا سونوجلاری اؤلچمک اوچون بیز بیر اؤلچو مکانیزماسی ،ویا سویله می گه لیشدیرمه لییک. یانی بیز سیستمده ن اولان یوروم و تحلیل له رمیزی بللی بیربیلیم و علمی بؤلومه دایاندیرمالیق. بوردا دیر کی بیز فمنیزمه احتیاج دویوروق، چونکو آتاارکیلیگین وارلیغینی اورتایا چیخاران، فئمینزم حرکتی نین سیستمی تنقید ائتمه سی اولموشدور. سیستمی ده یشدیرمک، یوموشاتماق و داها انسانی یاشاما اومودونو دا ،ائله فئمنیزم ین بو تنقیدلری بیزه قازاندیرمیشدیر.
پست فمنیست لر سنتی و ایدئولوژیک فمنیزمی آشایب، آرخادا بوراخاراق، آتا ارکیل سیستم تنقیدینی تک قادینآ دایاناراق یاپمازلار. اونلارسیستمین قادینلیق تعریفی نی تنقید ائدرلر. اونلار اینسان تنقید ی عمومی اینسان حاقلاری سویلمی چئرچوسینده اورتایا قویارلار.بونون اوچوندور کی اونلار ساده جه قادین دئیل ، چئورجیلیک( طبیعتی قوروماق) ، جینسه ل ترجیح لره( قئی، لئزبیه ن و...)،ملی کیملیگی آلما و قوروما ، مهاجر حاقلاری قونوسوندا و ساواشا قارشی مبارزه حرکت لردینده اؤن صفده یئر آلارلار.
آتاارکیل سوزو لاتین سوزوننده ن گلن آتا-حاکیمیتی معناسیندادیر. آتا بو سوزده داها چوخ استعاره دیر. آتا دئیله ن زمان بئین ده ارکک، قایغی چکن، محافظه چی، ائوین مالیه مسئله لرینی و امنیت ین حل ائدن، هم فیزیکی هم روح اولاراق گوجلو اولان شخص نظرده توتولور. آتا ارکلیل سیستمده ، ارکک ده ن یارانان بو تصویر ارکه گی بویوک مسولیت لر آلتیندا قویور. ارکک بو مسؤلیت و گؤره وله ری یئرینه گتیرمک اوچون بیر حاکمیته صاحیب اولمالی دیر. بوردا حاکمیت دن ایسه منظور نظارتلی کنترل دیر. یانی ارکک نظارت ائدیب و کنترل ائده بیلمه لی کی اونا وئریله ن مسؤلیت لری یئرینه گه تیره بیلسین. امما اساسی مسئله لرین بیری بودور کی، قادینا دا بو سیستم ده مسؤلیت لر وئریلیر. امما سیستم ارکگین حاکمیتنه و اتوریته سینه اساسا تعریف له نیر. بوردان یولا چیخاراق دا قادینین مسؤلیت لری، ایستر ائکونومیک،ایستر باشقا ساحه لرده داها دوشوک و آشاغی قیمت له ندیرلیر. اورنک اولاراق، ائشیکده بیر ارکک تمیزلیک ایشینده ایشلر، عینی ایشی یانی تمیزلیک ایشینی بیر قادین اؤز ائوینده گوره ر و بیرده یئه مک پیشیره ر. امما سون ده گرله ندیرمه ده ارکه گین ائشیک ده تمیزلیک ایشی داها قیمتیلی و ده گر لی کیمی گوستریله ر.
آتاارکیل سوزونده وار اولان آتا سوزو بیزی یانیلتمامالی کی ، بو سیستم هر زمان و مطلق اولاراق کیشی لر طرفین ده ن یایلیر و قورنور، بیر چوخ زامان قادین لار آتاارکیلیگین سس ینه چئوریلب، سیستمی یئنی ده ن تولید ائدیرلر. اوشاقلار تربیه نی آنادان آلدیق لاری اوچون چوخ زامان آتاارکیل دوشونجه و ارزش لری عایله ده و خصوصن آنادان اؤیره نیلر. آتاارکیل سیستم قادینی، تولید و مصرف ین آنا مرکزی قرار وئره ره ک، قادین و اونون جینسه لیگینی چوخ ده گرلی بیر مال کیمی و آلیش- وئریش موضوعوسو کیمی اورتایا قویار. اونا گؤره ده اؤزده و ظاهرا قادین جینسه لیگی دومینانت و آلده ائدیلمه سی گه رکن بیر مال کیمی تقدیم ائدیله ر.
آتاارکیل سیستمین دن قادین قدر، کیشی لر ده ضربه گؤره رلر. بو سیستم ده ارکک عایله باشچی سی سایلدیغی اوچون ، ائکونومیک، امنیت و بیر چوخ باشقا سوروملولوق و مسؤلیت لر اونون بوینونا دوشور. بونلارین دیشیندا سیستم طرفینده ن توپلومدا یئرله شدیرله ن ناموس و بونا بنزر ده یرلری قوروماق مجبوریتی قادین قدر، ارککی ده پیسکولوژیک یوک آلتینا سوخار . بئله لیک ایله ارکک اؤز خاریج نده اولان بیر وارلیقی(قادینی) کنترل ائتمک زورندا بوراخیلار. بو کنترل ائتمک سیستم طرفینده ن ارکک اولماغین ان اؤنملی اوزه لیک لرینده ن بیرینه چئورله ر. ائله کی کنترل ائتمه یه ن ارکک ،غیرت سیز کیمی سؤزلر ایله باشقا ارکک و قادینلار طرفینده ن توپلومدا آشاغیلانار. حتی ارکک لرین بیر چوخو اجرا ائتمه یه مجبور اولدوقلاری بو اوتوریته نی قوروماق اوچون، زوراکلیغا باش ورماق دوروموندا قالارلار.
آتاارکیل سیستم قادین و کیشی لری برابر گوره بیلمیر. ارکک لرین دوغال اولاراق اوستون اولدوقلارینی ساوونوب ،مدافعه ائدره ک ، قادینی هر ساحه ده ضعیف ویا قورونماسی گره کن بیر جینس اولاراق گؤرور. بئله لیکله اینسانلیغی ایکی قورویان و قورنمالی اولان جینسه آیرار. بو آیرماقدان گؤزله نه ن هدف و آماجلار ایسه اؤزو باشقا بیر مباحثه نین قونوسودور. دینی اینانج لار ایسه بو مسئله نی شیدت له ندیرر. گؤگ سل ( آسمانی) دین اولاراق تانینان دینلره گؤره قادین ارکگین قابرقاسیندان یارانیب. قادین ارکگین جنتده ن قوولماسیندا ان بویوک رولو اوینایب، و بو ابدی بیر سوچ کیمی، قادینلارین اوستونده آغیرلیق ائتمه کده دیر. بو سیستم قادینی قورونمایا محتاج، هر آن بیر تهلوکه یه سبب اولابیله جک بیر جینسلیگه صاحیب بیر وارلیق گوردویو اوچون ، اونون اوستونده باسقی قورماغی دا مشروع سایار.
بل هوکس بو سیستم و دوشونجه نی یاشامیمیز بویونجا عایله و اطراف واسطه سیله اویره ندیمیزی ایدعا ائدیر. بل هوکس آتاارکیلگی راسیزیم (اؤزلیک له آغ اوستونلوغو)، امپریالیزم و کاپتالییزم سیستمینلرین نین آیرلماز بیر پارچاسی اولدغونو ورغولایر. بو آیرمچلیق اوستونه قورولموش اولان ایدئولوژیک سیستیم لر، توپلومو کنترول آلتیندا توتا بیلمه ک اوچون بو کیمی آیرمجیقلارا احتیاج دویور و بو آیرمجیلیقلاری بسله یرلر.
بیز آتااركيليگي شخص لرین (کیشی یا قادین ) خاراکتر و داورانیشلاریندا آختارديغیمیز زامان، بؤیوک کونتکس اولان عائله، دین، اقتصاديات ، دولت، کولتور و بونلارین اینسان حیاتینین فورملاشماسیندا کی رول و یئرینی گؤره بیلمیريک .مسئله نی فردی داورانیشلار اوستونده ده گرله ندیرمکده اولانلاردان بونو سورماق لازیمدیر کی، سیزین رفتار و داورانیشلارینیز، حایات طرزی سئچمه نیز و بوتون اولاراق شخصیت نیزین فورمالاشماسیندا، عایله، دین، توپلومسال کولتور و دیل کیمی عنصرلرین یئری نه قدردیر؟ سیز بو عنصرلری کی هر بیری اوز باشینا بیر سیستم دیر، نه قدر رد ائده بیلرسنیز؟
بیزاینسان اولاراق اؤزوموزدن قات- قات بؤیوک بیر سیستمده ایشتیراک ائدیریک. سوسیال حیات بیزی اؤزموزدن بؤیوک بیر سیستمه قاتیلمایا ساری گؤتورور. بیز بو سیستمه قاتیلرکن ، چوخ زامان وار اولان سیستمی یئنیده ن تولید ائتمه یه مجبور اولوروق. بو پروسس ده چوخ آز انسان بیر آز دا اولاسا سیستمه قارشی داورانما یولونو تاپا بیلیر. البته هر شئی اوچون تکجه سیستمی سوچلاماق بیر چوخ اینسانا راحات گؤرونور. ساده جه سیستمی گناهلانديرماق، سیستم قورلوشونو آنلاماغا مانع اولماقلا ياناشي، اونو ده يشدیرمک اومودوموزو دا یوخ ائده ر. اونا گؤره ده آتاارکیل سیستمی تانیماق، بو سیستمن نئجه ایشله دیینی بیلمه ک و بو سیستمین اینسانلیغی نئجه اسارته آلدیغینی آنلاماق باخیمدان اؤنملی دیر.
آتااركيل و یا هرهانسي سوسیال سیستم اینسانلارین قاتیلماسی ایله تشکیل تاپار. سیستم انسانلاری بیر آرادا ساخلاماق، اورتاق آنلایش و ایلیشکیلر( رابطه لر) اوچون یاسالار و توپلومسال قورالار گه تیره ر. بو اورتاق آنلایش و توپلومسال قورالار اینسانین اؤزونده ن اؤنملی حالا گه لر. بو اورتاق آنلایش ین گئتردیگی اؤدولر(جایزه لر) و جزالار واردیر. بو اؤدول و جزالار هم فیزیکی یاشامی داوام ائتمک اوچون ،همده بیر آلقی دان (تصور)عبارت اولان، کولتورل یاشامی داوام ائتمک اوچون گرکلی کیمی گؤونور، ویا گرکلی کیمی گؤستریله ر.
هر هانسی بیر سیستمی درك ائتمك اوچون اونون مختلف يؤنله ريني بيلمك، او سیستمی یاردان عنصرلرین نئجه بیر بوتون و کل ی فورمالاشدیردغینی گؤرمك گه رکیر. آتا ارکیل سیستم ده ، بو اؤزه لیک لری ایله تانینماقدادیر: ارکک-حاکیمیتی ، سیستمین ارکک-كيمليگينه دایانماسی، ارکک- مرکزلی و تاخینتلی کنترل (اوپسئسیو کنترل ). آتااركيل كولتور اساس دا بیر سیرا ایده یا و سیمگه لره دایانیر. تمامیله گونده لیک حیاتدا، يعني ادبیاتدان توتموش، شخصی یاشاييشا قدر هارداسا بوتون ساحه لري احاطه ائده رک اینسانلاری اداره ائتمه یه باشلایير. آتااركيل کولتورو اینسانی، قادین، کیشی اولاراق آیریب. اینسانلیغی قادینلیق و ارککليك اولاراق ایکی جینسه ل دسته یه بولور. عموميتله آتااركيل کولتور اینسانين وار اولدوغو هر ساحه ده نظارت و حاکمیتینی سوردورور. آتااركيلیک دوشونجه سی هر شئيدن اؤنجه قادین و ارککین طبیعت و یارانیشلارینین فرقلی اولماسینی ایره لی سورور. آتا ارکیلیک کیشینین اوستون بیر یارانیشادان گه لدیینی قبول ائدیر. بو ايسه کیشی نین طبیعت ده اوستون گؤرونمه سينه وبوردان یولا چیخاراق مناسبتلرده فرقلی اولماسینا امکان یارادیر. حتی بو مسئله هتروسکسواللیغی بیر نورم کیمی اورتایا قویور. اونا گؤره کی، بو سیستمه گؤره جینسه لیک ساده جه ایکی نوع و چئشیده ن دیر. بونو اثباتلاماق اوچون ده طبیعت اورنک وئرلیرکی طبیعتده ده جینسل ایکیشکی هتروسکسوالدیر.
آتااركيل توپلومدا یاشاماق اوچون بیر قادین و کیشیدن وئریلن تعریف و بو تعریفه گؤره اونلاردان اولان گؤزلنتيلره (قانون، جزا، گئيیم فورماسی، داورانیش ...) باش ایمه ک گره کیر. بو قایدالار کیشی و قادینین اوینادیقلاری رولاری داها اؤنجه ده ن بللی ائدیب دیر. قادین آنا اولمالی، کیشی ايسه عائله نی قورومالی و ایشله يرك اونلارين خرجلرینی اؤده مه لیدیر.
بیزیم بو سیستمه گیرمه میزین تكجه یولو، اونون سوسیال قورولوشلاریندا، داها اؤنجه ده ن مرزلری بللی اولموش بیر رولو منیسه یب یئر آلماغيمیزدان گئچر. بیزعائله ده "آنا"، "قیز"، "باجی " کیمی رولاری ، اقتصادی سیستم ده ایسه ایش واسیطه سیله "معلیم"، "فهله"، سياست سیستمینده ایسه "وطن داش" و دینی سیستمده ايسه "امام " یا "دینی خادیم" کیمي اشتیراک ائدیريک. بو سیستم لرده اشتیراک ائتدیگیمیز زامان، بو سیستم لرین کولتور و اینانجی اساسدا داورانماغا باشلايیب و سیستمی یئنده ن تولید ائدیریک.
بو سیستمده بیز اینسان اولدوغوموز اوچون دئیل، بلکه اوینادیغمیز رولارا گؤره تعریف ائدیلیب و رولاریمیزا گؤره ده گر گؤوروک. سیستمین بیر سوباي قادیندان اولان طلب لری ایله ائولي اولان قادیندان طلبلري فرقليدير. يعني توپلوم ائولنمیش بیر قادینا "حیات یولداشی" گؤزونده باخیب و ارینین قارشیسیندا اونون مسئولیت داشیماسینی گؤزلیر. آمما بو مسولیت لر داها اونجه ده ن بیر کل اولاراق تعریف ائدیلیب دیر.
بیز اؤزوموزو تانیديغمیز زامان، اجتماعي مؤوقعيميزه اساساً اؤزوموزه کیملیک تعریف ائديريك. بو کیملیگین اساسیندا سیستمین کولتورونو منیمسمه یه باشلايیریق. مثال اوچون اؤزونو بیر ارکک گؤردوگون زامان توپلومدا ارککلرین گئیدیگی گئييملري، داورانیشلاري منیمسه مه یه باشلايیريق. بیز آتااركيل سیستمینه قاریشیيب و اونون یئنی ده ن یارانماسیندا اشتراک ائدیريک. اونا گؤره کی، سوسیال استاتوس صاحیبی اولوروق .
آتااركيل سیستم ده کی برابرسيزليك ین اساسی و اؤلچوسو جینسیت دیر. بیز ده اوندا اشتراک ائتمه یه مجبوروق. بوندان قاچماغین ان اساس یولاریندان بیری قادین یا ارکک اولماقدان واز كئچمك دير. يعني قادين و اركك مفهوموندان اوزاقلاشماقدير. دیلین قادین و ارکک دیلی اولاراق آیرلماسیندا اوزاقلاشماقدیر. جینس لیگین قادین و ارکک اولاراق آیرلماسیندان اوزاقلاشماقدیر.
طبیعی کی بو قیسا یاز ایله بو مسئله یه بیر حل یولو تاپماق اولماز. امما یاشادیغمیز مدرن اؤته سی( پست مدرن) دؤنم ده، سیستمین پارچالنماسینین یولو آچیلمیش گؤرنمک ده دیر. اونا گؤره ده چئشیدلی یاشام سئچیمله رینه ایمکان یاراداراق بیر بویوک و قارا ده لیکه دؤنه ن آتاارکیل سیستم یئرینه، داها چوخ و فرقلی سیستملرین اورتایا چیخماسینا یول آچماق ، بیر آز دا اولسا نفس آلما ایمکانی یاراداجاقدیر. دئیه دوشونوره م.
قایناقلار:
1. Bell hooks- Understanding Patriarchy
2. Allan G Johnson- The Gender Knot - Revised Edition 2005
[1] - متنده ایشله دیلن کیشی ایله ارکک سوزونو بیر-بیرینده ن آیرماق لازیم دیر، نئجه کی قادین ایله قادینلیقی. بوردا ارکک ده ن قصد ائدیله ن اورگانیک اولاراق ارکک بدنی ایله دوغان دیر(male ). یانی عربجه دئسه ک مذکر اولانداندیر. امما کیشی ایسه داها چوخ توپلومسال دیر. یانی توپلومدا عموم اینسانلارا گؤره ارکک ده ن یاراتیلان بیر توپلومسال تصور دور(man). ارککلیک دن ایسه منظور ارکک یونلو (خاراکترلی) اولان دیر (masculinity).


text:
آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ روسییا ایله مناسیبتلرین پیسلشمهسینده کنگرسی گناهلاندیریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، آمریکا پرزیدنتی بو بارهده رسمی تویتر حسابیندا یازیب.
«آمریکا-روسییا مناسیبتلری بوتون زامانلارین ان تهلوکهلی درجهده آشاغی حدینه چاتیب. بونا گؤره کنگرسه تشککور ائدین. بونلار همین اینسانلاردیلار کی، هله ده بیزه ساغلاملیق حاقیندا قانون حاضرلاییب وئره بیلمیرلر»، - ترامپ بیلدیریب.
قید ائدک کی، بیر قدر اول آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ روسییایا یئنی سانکسییالار تطبیق ائدیلمهسینی نظرده توتان قانون لاییحهسینی ایمضالامیشدی.


text:
آذربایجان رئسپوبلیکاسینین پرئزیدئنتی ایلهام علیئو دئکابرین ۱۶-دا بولغاریستانین کئچمیش پرئزیدئنتی مارقاریتا پوپووانین باشچیلیق ائتدیی نماینده هئیتینی قبول ائدیب.
آخار . آذ خبر وئریر کی، دؤولت باشچیسی آذربایجان ایله بولغاریستان آراسیندا موناسیبتلرین چوخ یوکسک سوییهده - دوستلوق و طرفداشلیق سوییهسینده اولدوغونو وورغولاییب.
بولغاریستانین کئچمیش پرئزیدئنتی مارقاریتا پوپووانین آذربایجانا سفرلرینین اهمیتینی قئید ائدن پرئزیدئنت ایلهام علیئو اونونلا کئچیردیی سون گؤروشو ممنونلوقلا خاطیرلادیب. دؤولت باشچیسی بولغاریستانین ویتسئ-پرئزیدئنتینین آذربایجانا سفرینین اوغورلو اولاجاغینا و اؤلکهلریمیز آراسیندا موناسیبتلرین مؤحکملندیریلمهسی ایشینه خیدمت ائده جیینه اومیدوار اولدوغونو بیلدیریب.
اؤلکهلریمیز آراسیندا موختلیف ساحهلرده، او جملهدن حقوق و مدنی ساحهلرده علاقهلرین اینکیشافی اوچون یاخشی ایمکانلارین اولدوغونو وورغولایان بولغاریستانین ویتسئ-پرئزیدئنتی مارقاریتا پوپووا آذربایجاندا تطبیق ائدیلهن شففاف ایدارچیلیین، او جملهدن "آسان خیدمت"این بولغاریستاندا بؤیوک ماراق دوغوردوغونو دئییب و بو ساحهده امکداشلیغا اؤنم وئردیکلرینی قئید ائدیب.
گؤروشده آذربایجان ایله بولغاریستان آراسیندا امکداشلیغین ائنئرژی، حقوق، مدنیت و دیگر ساحهلرده گئنیشلندیریلمهسی و قارشیلیقلی تجروبه موبادیلهسی ایله باغلی مسئلهلر اطرافیندا فیکیر موبادیلهسی آپاریلیب.


text:
کندین آدی گلنده، جانیما جان گلیر دئسم بلکه اینانمایاسیز. کند منیم اوچون ال چاتیلماز اولوبدور. بیلیرم، کندین ال چاتیلمازلیغی تکجه منه یوخ، منه تای بیر چوخلارینا دیر. ال چاتیلماز دئدیکده، کندده یاشاماغی دئییرم. یوخسا ایستهدیـییم هر بیر کنده گئدیب، بیر ائونهلیک، ایکی ائونهلیک، بیر گئجهلیک قالا بیلرم. آمما بیر کندلی کیمی کندی یاشایانمارام.
کند آرزیسی، هر زامان منی کنده یوللاندیریر. خویدایدیم، بیردن کندیمیزدن بیر داوارچینین، اؤزونو دؤیوب، داوارلارینی آپارماق خبری گلدی. خبر منی کنده آپارماغا یئترلی ایدی. بیز کنده گئدهلی، کنددهکیلر خویا گلمیشدیلر. کندین اؤزونده هر کس آییقایدی. بیر خبر گؤزلویوردولر. کندیمیز داغین دوشونده اولدوغو اوچون، هر کس اؤز ائوینین قاباغیندا دوردوغوندا کنده گلهنی گؤره بیلر. کنده گلن ده، کندلیلری گؤره بیلر. ایتلر ده بیر خبر گؤزلویوردولر.
هر یئره جار دوشموشدو. نئجه اولدوغو هله بللی دهییلدی. هر کس بیر سؤز دئییردی. نئچه داوار گئتدییی ده هله بللی دهییلدی. هر کس چوبانین اؤلمهدیـییندن سئوینمیشدی. چوبانی دؤیندن سونرا ال-قولونو کندیرله باغلامیشدیلار. اؤزونو آچماقدا بؤیوک ایش گؤرموشدو. یوخسا چؤلده قالیب دونا بیلردی. خویون خستهخانالارینین بیرینده، دؤیولهنی درمان ائلهییردیلر. قارداشلاری ایلا دهدهسی ده ژاندارمالاری گزیردیلر. گؤزونون اوستو پاتلاییب، دیزی چاتلامیشدی. بئلی ده زهدهلنمیشدی. کندلیلرین قوجاسینین دا یادینا بئله بیر اولای یوخودو. کنده دانیشیلان بیر خبر چیخمیشدی. تاریخه چئوریلن بیر اولای اولا بیلردی.
دئدیکلره گؤره یایدا دا قورد سورویه باسیب، کندین اللی داوارینی آپارمیشدی. یان-یؤورهده کندلیلر وارایدیلار. کند آرزیسی ائلیینلری سؤیوردولر!