text:
«نادر الهی» بسیط حیات ترننومچوسو، یوخسا «چاغداش/کلاسیک شعر امپراتورو!»
ناصر داوران
سون واختلار اوخودوغوم کتابلاردان بیری ده نادر الهینین «بو قفس ده اوچدو بلکه» آدلی شعیر کتابیدیر. شعیرلردن اول، اوچ آدامین یازیسی کتابا یئرلشیر. منی چوخ ماراقلاندیران دا، ودود دوستینین یازیسیدیر. ودود دوستی هر شئیدن اؤنجه، کلاسیک شاعرلریمیزدن قالان ارث میراثی تمامیله باغیشلاییر نادر الهییه و زاواللی شاعرین امپراتورلوغون اعلام ائدیر. البته دوستیدن قاباق بو ایشی، باشقا شکیلده، سعید موغانلی دا گؤرور و نادر الهینی چاغداش شعریمیزه امپراتور سئچیر. ایندی بو ایکی یازارین عهدهسیندهدیر کی معلوم ائلهسینلر آیا نادر الهی چاغداش شعریمیزین امپراتورودور یوخسا کلاسیک شعریمیزین. بونلاردان علاوه، اؤن سؤز یئرینه وئریلن رامیز روشنین یازیسی دا باشقا بیر باخیمدان ماراقلیدیر. منجه رامیز روشنین یازیسی، شهریارین نادر الهییه اتحاف ائتدییی فارسجا غزلی کیمی، اونون یوکسک سویهلی شاعر اولدوغونا عاید تانیقلیق وظیفهسی داشیییر. آمما رامیز روشن گؤزو آچیق یاناشیر مسألهیه. رامیز روشن هئچ یئرده الهینین باشینا تاج قویمور؛ حتی اونون یاخشی شاعر اولدوغونو دا سؤیلهمیر؛ بلکه اوستو اؤرتولو اولاراق، اونو اورتاباب بیر شاعر کیمیآنلادیر. رامیز روشنهاردا کی نادری تعریفله-ییب، اونون سکناتیندان، یاخشی دوست کیمیداورانماسیندان و انسانی اؤزللیکلریندن دانیشیب یالنیز. و آشاغیدا گؤرهجهییمیز کیمی، شهریارین الی آچیقلیغینا رغماً، الهینین شعری «خالی از تکلف» اولسادا، «خالی از عیوب» دئییل.
کتابین اساس ایضاحلاری ودود دوستییه عایددیر. دوستی چالیشیر کی اؤز ادعالارینا دلیل مدرک گتیرسین. هر شئی-دن اول ده عروض مسألهسینه دقت یئتیریر. ودود دوستی عروض قالبلرینین ترکیهده تمامیله قیراغا قویولماسینی وورغولایاراق، گونئی آذربایجاندا اؤلوم آیاغیندا اولان بو قالبلرین بیر داها دیرچهلیب، حیات میدانینا آتیلماسینی بیر دؤنوش نقطهسی کیمیدوشوندویوندن سؤز آچاراق، کئچمیشده یازیلان غزللر ایله ایندیکی غزللر آراسیندا ایکی کؤکلو آیرینتییا بارماق قویور. یعنی کئچمیش غزللرین گرامر و سینتاکسیس باخیمیندان عرب و فارس دیلیندن ائتکی-لنمهسی و عروض اؤلچوسونون دیلیمیزین فونتیکاسینا اویغون اولماسا دا، ایندییه کیمیدوام ائتدییی حالدا، چاغداش غزللریمیزده و خصوصیله الهینین غزللرینده بو کیمیپروبلئملرین آرادان قالدیریلماسینی گؤرور. دوستی سؤزونون ثبوتینده بعضی اؤرنکلر ده وئریر. مثلا «قارا» سؤزجویونون «قاره» و «قرا» کیمییانلیش استفادهلریندن، همچنین تورکجهمیزده اوزون مصوت اولماسادا، بعضاً عروضدان قایناقلانان گرهکلر اساسیندا مصوتلرین اوزون اوخونماق مجبوریتینده قالماسیندان سؤز آچیر. بو نقصانلار گویا کئچمیشه عایددیر و چاغداش غزللریمیزده، اؤزللیکله نادر الهی-نین غزللرینده آرادان قالدیریلیب. دای ایندن بئله شاعر شعرینین دوز اوخونماسی قورخوسونو چکمییهجک. حقیقتاً ده بئلهدیر. عروض بیزیم شعریمیزین کئچمیشینه حاکم اولسا دا، بیزیم شعیر اؤلچوموز دئییل. سؤزجوکلرین عیبهجر شکیله دوشمهسی، شعرین بعضاً چتینلیکله اوخونماسی همین اویارسیزلیغین سونوجودور. بو نقصانلار چاغداش عروض اؤلچولو شعریمیزده بیر آز آزالیب، شاعرلریمیز دردی تانیییب و درمانینا دا اولدوقجا چالیشیرلار؛ اگرچی تمامیله درمان اولان بیر درد دئییل. نادر الهینین ده شعرینه ائله بئله یاناشمالیییق. اونون دا شعرینده بو آخساقلیقلار گؤزه چارپیر و چوخ یئرده شعرین اوخونماسینی دا چتینلشدیریر. ودود دوستی آمما بو چوخ اؤرنکلری «چیراقلا» آختاریر:
کئچمیش کلاسیک شعریمیزده عروض قایدالاری ایله بیرگه دیلین فنوتیک قوراللارینا وفالی قالان مصراعلاری چیراقلا آختارمالییدیقسا بو گون آمما داها ائله دئییل؛ نادرین غزللرینده وفالی قالمایان مصراعلاری چیراقلا آختارمالیییق. … نادرین غزلینی اوخوماق ایستهین کیمسه «شعری دوز اوخویوم، وزندن چیخماسین» قورخوسوندان آماندادیر و ایستر ایستهمز دوز اوخویاجاقدیر.
دوزونه دورسان، من نادرین غزللرینده، چراغسیز دا خیلی «دیلین فنوتیک قوراللارینا … وفالی قالمایان مصراعلار» گؤرورم. ص. ۳۵ده مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون محذوف) وزنینده گلن غزلین بیرینجی بیتینده «یاز» و «ا» دان دوزلمیش «یازا» سؤزجویونده، شعرین وزنینی قوروماق اوچون «ا» مصوتینی اوزالداراق اوخومالیییق. یعنی بو سؤزجویو طبیعی حالدا اوخوساق ایکی قیسا هجادان (U U) عبارت اولمالیدیر؛ حال بو کی بیر قیسا و بیر اوزون هجالی (U -) سؤزجوک کیمیاوخومالیییق. همین بیتده «دوزا»، ایکینجی بیتده «آیا» و «اولدوزا»، اوچونجو بیتده «آلما» و «سازا»، دؤردونجو بیتده «اوغوللاری» و «قیزا»، بئشینجی بیتده «هانی»، «اوتو»، «نانایا» و «یارپیزا»، آلتینجی بیتده «قارا»، «نه ده» و «ساققیزا»، یئددینجی بیتده «یئریکلهدی»، «اورهیی» و «یازا» سؤزجوک-لرینین طالعی ده عینیدیر. باشقا بیر دئییشله، شاعر یئددی بیتلی بیر غزلین ۱۸ یئرینده «دیلین فنوتیک قوراللارینا … وفالی» قالماییب. بو غزل کتابین ایلک غزلیدیر؛ باشقا غزللرین احوالاتینی دا بوندان قیاس ائلهمک اولار. بو پروبلم یالنیز غزللرده دئییل، رباعیلرده ده گؤزه چارپیر. بوندان علاوه، قافیه یانلیشلیغی دا الهینین هم غزللرینده، هم ده دیگر قافیهلی شعیرلرینده انگل تؤرهدیر. صص. ۳۴ و ۳۵ده «زینهارا»، «یارا»، «زارا» و «کارا» سؤزجوکلری «ریالارا»، «پارا»، «سارا» و «هارا» سؤزجوکلری ایله برابر قافیه سؤزجوکلری کیمیایشلهنیب؛ حال بو کی دؤرد اولدهکی سؤزجوکلرده گلن سونونجو «ا» مصوتی، سؤزجوکلرین اصلی حرفی دئییل و بئله بیر مقامدا، بو کیمیحرفلر یالنیز بیر دؤنه «روی» حرفی یئرینده ایشلهنه بیلر. همچنین صص. ۵۴ و ۵۵ده ده ایلک مصراعدا گلن «اوجاقلاری» سؤزجویو ایکی دؤنه ده تکرار اولوب؛ اگرچی غزلین ایلک مصراعیندا گلن قافیه بیر دؤنهدن آرتیق دیگر بیتلرده تکرار اولا بیلمز. همین غزلده «بولاقلاری» سؤزجویو ده ایکی دؤنه ایشلهنیب و بو دا قایدانی پوزماقدیر. ص. ۱۵۵ده ده قافیه دوز گلسین دئیه، «اوچدو» سؤزجویون یانلیش شکیلده «اوشدو» یازماق مجبوریتینده قالیر. حالبو کی شاعر هم دیلیمیزی یارامازلیقلاردان قورومالیدیر، هم ده اگر قافیهلی شعیر یازیر، قافیه قایدالارینا وفالی قالمالی.
ودود دوستی غزلدن علاوه، رباعینین ده «یئنیدن جان توتماسی»ندان سئوینهرک، «… بو گون غزلیمیز کیمیبو قالیب ایسه اؤز دؤنوش نقطهسینه یئتیب … » دئییر و آرتیریر کی «سون نفسلرینی چکن رباعی قالیبینین چیراغینا» تانینمایان «هانسیسا شاعر یا شاعرلرین یاغ تؤکدویوندن سؤز گئدرسه نادرین سه آدی اونودولمامالیدیر». دئمک بیز نادرین ۱۳ دنه رباعیسینده اولان انقلابی قابلیتلره خیلی بورجلویوق؛ حتی ص. ۷۱ده گلن قافیهسی یانلیش رباعیسینه!
قالدی کی نه غزل، نه رباعی، نه ده هجا بؤلگولریله یازیلان قافیهلی شعیرلر، گونوموزون عکس صداسی دئییل. شاعر ده، هر کیم اولور اولسون، گرهکسیز چالیشمالارلا یالنیز اؤزونو یورور منجه. بو گونون شاعری ائله بو گونون ده طلبلرین تانیمالی و اونلارا لاییقینجه جواب وئرمهلیدیر. بو گونون دیلی، بو گونون اجتماعی قورولوشو، بو گونون حیاتینا عاید گرهکلی مووضوعلار و اشیالار و … شاعرین ایش لوازماتی اولمالیدیر. اونون شعیر فورماسی دا بوتون بونلارا اویغون گرهک. عروضون دیلیمیزین باشینا گتیره بیلهجک اویونلارین بعضیلرینی گؤردوک. اوندان علاوه، هم عروض اؤلچولو، هم ده هجا بؤلگولو شعیرلرده، چوخ زمان، شاعرین ایستهیینه رغماً، بعضی سؤزجوکلر اونا تحمیل اولور. نادرین ده شعرینده بو یارامازلیقلار گؤزه چارپیر. ص. ۳۸ین ایلک مصراعسیندا (گؤیون بولودلاری کی مندن آز دا آغلارلار) گلن «دا» شکیلچیسی عروض گرهکلری اساسیندا ایشلنیب که طبیعی حالدا اونون ایشلنمهسی هم گره-کسیزدیر، هم ده سؤزون معناسینا یاراماز قاتقی قاتیر. ص.۸۳دهکی قوشمانین ایکینجی مصراعسیندا (باهارلار تله-سیر، قیشلار تلهسیر) گلن «باهارلار» و «قیشلار» سؤزجوکلرینده ایشلهنن «لار» یالنیز بوش یئری دولدورماق اوچوندور و هئچ ده لازم دئییل. ص. ۱۰۷ده گلن مصراعدا (بو سیتم، بو ظولوم آخی)، «ظولوم» همان «سیتم»دی و سؤزو گئدن پروبلمدن آسیلی.
ودود دوستی چالیشیر کی شعیردن بیر تعریف ده وئرسین. بو اونون ایشینین لاپ چتین یئری دیر. ودود دوستی شعرین تعریفینده، قوندارما بیر روایتله، «وزن ایله قافیهنین گرهکلی اولمادیغی» گؤروشه قاتیلاراق، «… شعر قالبلری یوخ بلکه شعریت و اونو تؤرهدن ائلئمانلارین اؤنمینی وورغولایاراق» عبدالوهاب البیاتینین «ابداعدان ساوایی هر نه وار موفته سؤزدور» دئدییینه اساسلانیر و ۲۴۰۰ ایلدن آرتیق جوابسیز قالان سوآلا.
منطورم این فرض است که تاکنون هیچ تعریف قابل قبولی در باره ادبیات ابداع نشده استـ و احتمالاً در آینده هم ابداع نخواهد شدـ که مبنای آن جوهر و ذات ادبیات باشد(۱).
جواب وئریر. من بیلمیرم ودود دوستی «ارسطودان خواجه نصیرهجن وزن ایله قافیهنین گرهکلی اولمادیغی»نین «آشیلانمیش» اولدوغونوهانکی معلوماتلارا اساساً سؤیلهییر؛ آمما بونو بیلیرم کی ارسطو شعیرده یالنیز وزنه قناعت ائلهمکله راضیلشمیر. نه اینکی وزنه خور باخسین، بلکه خیالین دا گرهکلی اولدوغونو وورغولاییر.
ارسطو از جمله کسانی است که بین کلامیکه موزون و خیالانگیز باشد و کلامیکه تنها وزن داشته باشد، تمایز فائل شده است و دومیرا از زمره شعر به حساب نیاورده است(۲).
هم خواجه نصیر و هم اوندان تقریبله قیرخ ایل اول یاشایان شمس قیس رازی، وزنی و قافیهنی شعره گرهکلی بیلیب-لر. شمس قیسین گؤروشلری نئچه یوز ایل فارس ادبی گؤروشلرین اساس قایناقلاریندان اولوب و هله ده عالی مکتبلریمیزده اوخونور. اونون شعره وئردییی تعریفده وزنین و قافیهنین بیرینجی مؤوقعی وار:
بدانکه شعر در اصل لغت دانش است و ادراک معانی بحدس صایب و اندیشه و استدلال راست و از روی اصطلاح سخنی است اندیشیده مرتب معنوی موزون متکرر متساوی حروف آخرین آن بیکدیگر ماننده.(۳)
خواجه نصیرین باخیشی بو حاقدا بیر آز شمس قیسدن یومشاق اولسا دا، عروض و قافیهنی هله ده گرهکلی گؤرور.
شعر از نظر اهل منطق، کلام خیالانگیز است و در عرف مردم، کلامیموزون و مقفی.(۴)
بو گون بیز بو احتیاجی دویموروق اگر چاغیمیزین گرهکلریندن آسیلیدیر. خواجه نصیر بو گرهکلره یابانچیایدی. آمما خواجه نصیر کیمیده اولماسا، اونا یاخین چاغداشلاریمیز وار کی هله بو گون ده غزلین و دوبیتینین قایغیکشلری کیمینادر الهینین دفترین اوخویاندا الدن آیاقدان چیخیرلار. ودود دوستی ده اونلاردان بیریدیر. ودود دوستی بیر یاندان دئییر «… و چاغیمیزدا ایسه بونلار شاعرین دئمک ایستهدییینی انگللهین عامل کیمیآلقیلانیب قیراغا قویولموشدور»، بیر یاندان ایسه عبدالوهاب البیاتینین سؤیلهدییی «گئرچک و ابداعلی شعر»ین آرخاسیندا گیزلهنه-رک، چاغیمیزا عاید اولمایان ادبی عنعنهلرین کئشییینده دورور. حال بو کی غزلین و بو کیمیقالبلرین هم دیلی، هم استفاده ائلهدییی اشیالار و خیاللار، اسکی دؤوره عاید اولان حیاتی سسلندیریر؛ باشقا دئییشله، گونوموزله بیگانه یاشاییر. بو بارهده براهنینین دئمهیه سؤزو چوخدور:
غزل به دلیل حصارهای ردیف و قافیه و تساوی مصراعهایش، شعری است که به کلی از گفتار فاصله گرفته، در آن سوی زبان منثور و زبان طبیعی شعر، به دنبال قراردادهای خاص خویش حرکت کرده است(۵).
براهنی همین کتابین باشقا بیر یئرینده شعری تشکیل ائلهین اوچ اساس عاملدن سؤز آچیر:
اگر برای شعر سه عامل اساسی که من سالها پیش پیشنهاد کردهام در نظر بگیریم که عبارت باشند از : شکل ظاهری، شکل ذهنی و محتوا و اگر چنین تصور کنیم که شعر خوب از بهم پیوستن و در هم آمیختن این سه عامل … تشکیل شده باشد …(۶)
بونلارین ایکیسینه ودود دوستی ده «ایچ و دیش موسیقی» عنوانیلا بارماق قویور. دیش موسیقینی ده بیر آز آچیقلاییر. آمما ایچ موسیقینی یاددان چیخاریر. او دئمیر کی ایچ موسیقینی تشکیل ائلهین عنصرلرهانکیلاردیر. شعیرده ایشلهنن استعارهلر، بنزهتمهلر، سیمووللار و میفیک دوشونجهلرین برابرلیکده بوتؤو بیر تصویرین یارانماسیدا اویوشمالاری ایچ موسیقینی یارالدار. ایچ موسیقی سؤزو گئدن دیش موسیقیله بیرلیکده فورمانی تشکیل ائلهیر. محتوا ایسه ایچ موسیقینین فیکیر قایناغیدیر. ودود دوستی دئمیر کی نادر الهینین شعرینده ایچ موسیقی نئجه بیچیملهنیر. بیر ایکی اؤرنکده کی وئریر، کلی سؤزدن باشقا هئچ نه دئییل و یازار دیلین بدیعی ایشلهیی دئسهده، بدیعیلییین نشانهلریندن بیرشئی گؤستره بیلمیر؛ بلکه ده اؤزو بیلیر کی الهینین شعرینده هر نه اولسا دا بدیعی دیل یوخدور. بدیعی دیل یئنی خیاللارین دینامیک حیات میدانیندا، بو گونکو اشیالاری سرگیلهیهرک، سحردن آخشاما قدر کوتلهنی ایلگیلندیرهن دیلده شعیردن باش قالدیرماسیلا بیچیملهنن دیلدیر. الهینین شعری آمما بئله بیر دورومدا دئییل. اونون شعری شهر مدنیتیندن اوزاق، دیلی شهرده دانیشیلان دیلدن آیری و شعرینده ایشلهنن اشیالار تمامیله کند حیاتینا عایددیر:
اوزوم ـ اریک داها کتدن سله ـ سله گلمیر ص. ۵۶
اونون شعریندن نه بیر ماشین کئچیر، نه بیر زاوود توستوسو دویولور. اوردا بوی فرندینه عشوهلهنهرک، ویترینلری سوزهن ماتیکلی قیزلارین یئرینه، نئهره چالخاییب، جئجیم توخویان قیزلارلا توش گلیریک. اوغلونون محاربهدن قاییداجاغینا امیدسیزجهسینه گؤز تیکهن آنانین نظیر نیازی دا بئلهدیر. اوغلو قاییدارسا ایت اولوب هورمک، ایت بینه-سیندن سو ایچمک قرارینا گلیر. اسکی حیات عنعنهلرینین کئشییینده دوران نادر الهینین شعرینده «ایچریکله فورمانین … اویوشماسی» دوز سؤزدور. کند حیاتینی عکس ائتدیرهن شعرین فورماسی ائله قوشما اولمالیدیر. آمما نه او حیات، نه ده او فورما گونوموزو یامسیلاماییر. گؤرهسن ودود دوستی بونو بیلمیر؟ عرفانا دا ائله بئله باخمالیییق. انسانلاری تسلیمه، حرکتسیزلییه، مؤوجود وضعیته باش ایمهیه چاغیران بو دوشونجه، دیقه باشی دهییشیلهن مدرن حیاتینهانسی یئرینده دورور؟ ودود دوستینین وورغولادیغی «بچه بودای اشرافی»نی، براهنی، سهراب سپهرینین عرفانی و دورغون گؤروشلرینه اعتراض مقامیندا دئییب. آمما ودود دوستی یئرسیز اولاراق، نادر الهینی نصرت کسمنلی، بختیار وهابزاده و رامیز روشنله توتوشدورور و دئییر: «آمما نادرین لیریزمیعرفان گؤزهسیندن ده سو ایچدییینه گؤره، گؤگسَللییه ساری یوکسلیر». ودود دوستی همین سؤزون دوامیندا، نادرین معشوق یئرینه عاشقی قیناماسیندان مدافعه ائدهرک، مین یاشلی بیر عنعنهنین تعصبین ساخلاییر. سونرا نادری بختیار وهابزادهیله چییین چییینه قویور و افتخارلا اونون یولونو ایزلهمکدن، حکمتلی شعیرلرله «دوزگون اخلاقدان قایناقلانان داورانیشدان» دانیشیر. بختیار وهابزادهنین شعرینین اوستونلوکلرینه رغماً اونون شعرینین محتواسی بعضاً کهنهدیر. بو گون اوخوجو متنین یارانماسیندا اورتاق اولماق ایستهییر. اوخوجویا اؤیود وئرمک، حکمتدن دانیشماق، بلدچیلیک ائلهمک، اونون تربییهلی و یئتکین مؤوقعینه تجاوز ائلهمکدیر. اوخوجو یاخشینی پیسدن سئچه بیلیر. اوخوجونون الیندن توتماق ایستهمک، اونون شعورونا حرمتسیزلیکله یاناشماقدیر اصلینده. شاعرین ده شعری بئله اولمالیدیر؛ نئچه یؤنلو و دینامیک. نادر الهینین شعرینده آمما نئچه یؤنلولوکدن خبر یوخدور. اونون شعرینه آچیق متن کیمییاناشماق اولماز. اوخوجو نادرین شعرینده ایز بوراخماغا قادر دئییل. اونون شعرینده گلن استعارهلر، بنزتمهلر و سیمووللار عمومیتله کهنه و اوجوزدور:
سؤیودلر ساچینی یولوب آغلاییر ص.۸۷
آچیلمامیش گول تک غونچادا سوللام ص.۸۹
باهار بولودو تک بوشالیر، دولور ص.۱۱۵
ودود دوستی چکینمهدن، الهینین شعرینی رامیز روشنین شعریله ده توتوشدور. بو دای لاپ گولونج. او دئییر:
شعره گؤرهو یوکلهمهیین اولاناغی شرطی ایله، ایکی چئشید گؤرهو اونون بوینونا دوشور؛ بیرینجی انسان ایچینده تؤرهنن ازلی ابدی سورغولار و او جملهدن یاشام، اؤلوم، سئوگی، بیریسل دویوملار و بو کیمیباشقا قاوراملارین نئجهلییی و ایکینجی ایسه اوزون یا قیسا سورهلی بیر آجیناجاقلی دورومون تپکیسی. رامیز بیرینجی گؤرهوله اوغراشیر و نادر ایسه آرتیق ایکینجی ایله. … ایکینجی گؤرهو توکننده یا دا کؤکدن اولمایاندا، بیرینجی گؤرهو اؤز یئرینده-دیر و توکهنن ده دئییل.
ودود دوستی مجرد شعری، اؤز دئدیکلرینه اساساً، کونکرت شعیرله بیر یئره قویور و سونوجدا بئله قرارا گلیر کی بو ایکی شاعرین شعرینین یئردن گؤیهجن فرقی یالنیز ایکی شاعرین فرقلی مملکتدن اولماسیندان تؤرهنیر. بو ایکی مملکتین بیرینده (نادر الهینین مملکتینده) «آجیناجاقلی» بیر «دوروم» اولدوغوندان، شاعر کوتلهنین چتینلیکلریندن، استبداددان، ایشسیزلیکدن و …دن یازیر؛ دیگر مملکتده، «ایکینجی گؤرهو، یئترینجه دورتوسو اولمادیغی دولاییندان»، شاعر (رامیز روشن) «انسان ایچینده تؤرهنن ازلی ابدی سورغولار»لا «اوغراشیر». بو دا بیزیم تنقیدچی-میزین منطقی: گونئی آذربایجاندا نه ایشسیزلیک وار، نه یوخسوللوق وار، نه رشوت، نه ده استبداد. چتینلیکلر تمامیله یوخ اولوب و شاعر دانیشماغا سؤز تاپمادان، مجرد مسألهلره سیغینیر.
کند حیاتینین بسیطلییی حیاتین بوتون ساحهلرینده اؤزون گؤسترهر؛ اؤزهللیکله کولتور نشانهلرینده، سوسیال ساحه-لرده. کندلینین گئییمی، اینانجی، موسیقیسی، دانیشیغی و شعری ده اؤزونه مخصوص اولار. یعنی بسیطلیک شعرینین ده قاتلاریندا گؤزه چارپار. بنزهتمه خیالی عنصرلرین ان بسیط عضوودور. اوخوجو بیر باشا شاعرین ایکی قطبین آراسیندا اولان بنزهرلییی گؤسترمک ایستهدییینه دوغرو گئدهر. ایکی قطبین علاقهلرینه وارماق چتین دئییل. آمما استعارهده دوروم باشقادیر. استعارهده سؤزو گئدن عینیلییی، همیشه بیر باشا کشف ائلهمک اولماز. اوخوجو، استعارهده اولان گؤزهللییی منیمسهمک اوچون، بعضاً گرهک هم تربیهلی ذؤوقو اولا، هم ده خیلی تر تؤکه. عینیلییین بنزهرلییه نسبتاً اوستونلویو، اوخوجونون استعارهدن آلدیغی روحی لذتلرین کیفیتجه اوستونلویونو سونوجلایار؛ خصوصیله اگر استعاره بایاغی بیر خیال اولمایا. بو گون شاعر، شعرینین اساسینی، خیالین زیروهسینده یئرلهشن استعارهیله قویمالیدیر. نادرین شعری، بو باخیمدان دا آخساییر. اونون شعرینده، استعارهیله برابر، بول بول ایشلهنن بنزهتمهلرین دلیلی اونون، شهرده یاشاسا بئله، ذهنی باخیمدان بسیط حیاتا منسوب اولماسیدیر. یعنی اولا بیلر کی شاعر بسیط بیر اورتامدا، چارپاشیق دوشونجهدن قیدالانسین. بئله ایکن، اونون شعری تربیهلی ذؤوقلرین ماراغین قازانا بیلر؛ خصوصیله اگر شعرین خیالی گؤرونوشلری بیربیرینی دستکلییهلر. شاعر، ایستر ایستهمز، شعرینده ده تجربهلرین یاشامالیدیر. نادرین چارپاشیق تجربهسی، شعرینده آزینلیق دامغاسین داشیییر. بنزتمهنین ده قاباریق چیخیشی همین دورومون سونوجودور. بسیط دوشونجهنین باشقا بیر گؤرونوشو ده شاعرین، دویغولارینی آچیق شکیلده اوخوجویلا پایلاشماغا چالیشماسیدیر. شاعر اگر دیله گتیرمک یئرینه، سئوینجینی و کدرینی گؤسترمهیی باجارسا، هم اوخوجونون روحونون گیزلی قاتلارینا یول آچا بیلر، هم ده یالان کیمیدویولان قهقههلر و گؤز یاشلاری شاعرین صنعتینین اوجوزلاشماسینا سبب اولماز. نادرین شعرینده بو نقصان چوخ گؤرونور. خصوصیله کدردن دانیشان واختلار. ائله اونون اوچون ده بعضاً منه بئله گلیر کی شاعرین کدری قوندارمادیر:
تکم… آه
بو گئجه اولمایان کیمیتکم
یوخو گؤزلریمده یووا باغلامیر ص.۱۸۶
شاعر اوخوجونو اؤز آغریلارینا ایناندیرماق اوچون، هر شئیدن چوخ «آه» سؤزجویونه سیغینیر. «آه» سؤزجویو اونون کتابیندا ۳۹ دؤنه ایشلهنیب. نادرین بونجا کؤکس اؤتورمهسی اونون غم ـ غصهسینین صنعیلیییندن آسیلیدیر؛ یوخسا آند ایچمهیه گرهک یوخ.
کلاسیک شعریمیزده بیتلر بیربیرینی تماملاماییر. هر بیتین مستقل کاراکتری وار. اولسا، اولسا، یالنیز قافیه، ردیف و وزندیر کی اونلارین آراسیندا جیلیز بیر علاقه یارالدیر. بو اؤزهللیک نادرین ده شعرینده اؤزونو گؤستریر. مثلا باخین ۴۶ و ۴۷نجی صحیفهده گلن غزله. بو غزلین هر بیتی باشقا بیر مسألهیله اوغراشیر. شاعر بیر بیتده شاعرلیک ادعاسیندادیر، بیر بیتده اؤزونون الی آچیقلیغیندان دانیشیر، باشقا بیر بیتده نسیمیباباسی کیمییئره، گؤیه سیغمیر و … . اگر بیتلرین یا مصراعلارین بیر بیریله عمودی ایلگیلری اولا و عین حالدا شعیرده ایشلهنن تصویرلر هم شعرین محتواسینی یامسیلایالار، هم ده بیر بیریله پوزولماز علاقه ساخلایالار، نیما دئدییی و براهنی یئتیشدیردییی «هارمونی»، شعرین فورماسینی بیچیملندیرهجک. آمما کلاسیک شعرین، اؤزهللیکله غزلین و او جملهدن نادرین غزلینین بئله بیر قابلیتی یوخدور.
نادرین شعرینده گؤزه چارپان نقصانلاردان بیری ده، چوخ یئرده دوز یازی کیمیاوخوجونون ذؤوقونه قارشی چیخماسیدیر. بعضاً شعرین عروضی وزنی اولماسینا رغماً، سؤزجوکلر او قدر چوپور دوزولور کی، شعیرده اولان گؤزه-للیکلر اوخوجونون دقتینی چکه بیلمیر:
باشی قالیب قانادی آلتدا، نه یئییر، نه ایچیر ص.۶۵
سؤیکنمیشم من بیر چوروک دایاغا
آمما بیر دونیا دا منه سؤیکهنیب ص.۱۲۳
بو قفسده اوچدو بلکهنین باشقا نقصانلاریندان واز کئچیب، شاعرین بعضی باشاریلاری حاقدا ایسه دانیشمالییام. هر شئیدن اؤنجه کتابین هرج مرجه یئنیلدییی حالدا، تکم سئیرک اولاراق گؤزهل مصراعلارلا بزهنمهسیدیر. نادر الهی بعضاً یئنی قاپیلار آچیر خیال دونیاسینا و بدیعی تصویرلرله شعریمیزین زنگینلییینه دستک اولور.
گلین گرایلیلاریم دای سازا یئریکلهمهسین ص.۳۵
بیرتیکه قاراباغ شیکستهسینی
گتیردیم باغلایا یارانا داغلار! ص.۸۷
او گون للک ـ للک قوش الهنیردی ص.۱۴۹
کیمیمصراعلار چاغیمیزدا میدان ائلهین کوبودلوغون آجیسینا قاتقی دئمکدیر؛ یارالارا درمان کیمیباغلانا بیلر.
اوندا کی الهی دئییر
… بو شهرین
بیر سئرچهلیک سؤیودو یوخ ص.۱۰۰
سؤیودون و یاشیللیغین باشقا نشانهلرینین شهر یاشاییشیندان سیلینمهسیندن آرتیق، مدرن حیاتین ماتاهی ساییلا بیلهن کلهکؤتورلوکدن شکایت ائلهمک ایستهییر. سؤیود شاعرین خاطرهلریندن بویلاناراق، اونون نوستالژیسی کیمیتظاهر ائدیر. آمما هر شئیدن اؤنملی نادرین گؤزهل و یومشاق افادهسیدیر. نادرین بو کیمیافادهلری اوخوجودا کؤورهکلییی و انسانی دویغولاری قیجیقلاندیریر؛ اونون روحوندا تلاطم یارادیر.
اصلی دردی کرم چکیر ص.۱۰۱
مصراعسیندا ایسه بدیعی اولاراق ایهام صنعتی طبیعی بیچیمده ایشلهنیب.
گؤزهل مصراعلاردان علاوه، نادرین کتابیندا بیر ایکی اورهک اوخشایان شعیر ده وار. ص ۵۴ده گلن غزلین اشیالاری کند حیاتینا عاید اولسا دا، شعرین ردیفی اولان «کور» سؤزجویو، تمامیله یئرلی یئرینده ایشلندییی حالدا، شعرین معنا باخیمیندان یوکونون چوخونو چیینینده داشیییر. شعرین خیالی قورولوشو استعارهیه سؤیکندیییندن، شعرین قول قاناد آچماسیندا، اوخوجونون امکداشلیغینا فرصت وار. کتابین دیگر شعیرلری کیمی، بو شعرین ده مدنی مسئولیتی قابارماقدادیر. عهدهچیلیک بیتلرینهامیسیندا دالغالانیر. ص ۱۷۳ده گلن مثنوینین گوجلو مضمونو ایسه گؤزهل تمثیل بیچیمینده وئریلیب. قاری ننه، ائلییه بیلر هم مطلقییتی تمثیل ائلهسین، هم ده مستبد آداملاری. آمما کتابین ان گؤزهل و باجاریقلی شعری، منجه ص. ۱۱۳ده گلن شعیردیر:
بیر یانار چیراقدی، سؤنر چیراقدی
بیر باخیش الوداع، بیر باخیش سلام
یاری یوخولویدو، یاری اویاقدی
شیلتاق ائلهییردی بلکه ده بالام!
الیمیاوزاتدیم، او گؤروشمهدی
دئدیم ارکؤیوندو، اولسون، نه دئمک
منله گؤروشمکچون یئره دوشمهدی
اؤپدوم آیاغینی گول یارپاغی تک
عُمورـگون باغچامین او چینار پایی
بیر بوی دا اوجالیب قاناد آچمیشدی
آیاغی ایستیایدی
آخی چارپایی
آیاغی آلتیندان تزه قاچمیشدی
شعرین گوجلو مضمونو هله قالسین، دویغولارین گؤستریلمهسی اونون اساس اوستونلویودور. شاعر دئمیر کی من اوغلومون، اوغلو دا وطنینین هرهانکی اوغلو اولا بیلر، آسیلماسیندان غصهلییم، اورهییمین اوجو گؤینهییر. شاعر بو غمیباجاریقلا گؤستریر، آدرسین وئریر، «بیر بوی دا اوجال»ماغیندان دانیشیر. آسیلمیش آدام، طبیعی کی سؤزونه جواب وئره بیلمز، سنینله گؤروشه بیلمز. آنجاق کی آسیلماقدان سؤز گئتمیر؛ یالنیز گؤستریلیر. «آیاغی آلتیندان تزه قاچمیش» «چارپایی» اعدام صحنهسینی تماملاییر؛ آمما شعری تماملایا بیلمیر. بو شعری اوخوجو تماملامالیدیر. شعرین اوخوجویا بوراخیلمیش یئری چوخ دور. چوخ سؤزو شاعر دئمهدیییندن، اوخوجو دئمهلیدیر. او گرهک یازیلمامیش سؤزلری، جملهلری سئچه بیلسین. «شعر شعر اولسا»نادری «باش تاجی» ائلهمک یئرینه، اوخوجونو دا شعرین یارانماسیندا شریک ائیلر.
قایناقلار:
۱٫ فالر، راجر و …، زبانشناسی و نقد ادبی، ترجمه مریم خوزان و حسین پاینده، نشر نی، چ اول، ۱۳۶۹، ص. ۸۸٫
۲٫ میرصادقی، میمنت، واژهنامه هنر شاعری، کتاب مهناز، تهران، چ اول، ص. ۱۴۴٫
۳٫ رازی، شمسالدین محمد بن قیس، المعجم فی معاییر اشعارالعجم. تصحیح مدرس رضوی، کتابفروشی زوار، چ سوم، ص. ۱۹۶٫
۴٫ میرصادقی، میمنت، واژهنامهی هنر شاعری، کتاب مهناز، تهران، چ اول، ص. ۱۴۴٫
۵٫ براهنی، رضا، طلا در مس، ناشر نویسنده، تهران، چ اول، ۱۳۷۱، جلد سوم، ص. ۱۴۳۴٫
۶٫ همان، صص. ۱۰۷۴ و ۱۰۷۵٫
بو موضوع ایله باغلی باشقا یازیلار:
«نادر»لشن شعر (کیانخیاوین «شعر باشتاجیمییوخسا قوندارا؟» باشلیقلی یازیسی حاقدا) / همت شهبازی


c: text/html

text:
آی ایشیغی رامیز روشن آی ایشیغی دوشدو گؤیدن، جانیمدان- قانیمدان کئچدی، گؤزومون ایچیندن کئچدی، اؤزومون ایچیمدن کئچدی، کئچدی، دابانیمدان کئچدی، آز قالدی کی، ایکی یئره بؤله منی، باشیمدان گؤیه میخلادی، دابانیمدان یئره منی، ها ایستهدیم، آددیم آتا بیلمهدیم… یانیمدان آداملار کئچیر، آی ایشیغی، نه وئجینه؟ بوراخ منی، آی ایشیغی، گئدیم ایشیمه- گوجومه. بو نه ایشدی، آی ایشیغی، نییه یوْلون ...Read More »
بئله- بئله ایشلر/ رامیز روشن – کؤچورن: حمید بخشمند
بئله- بئله ایشلر رامیز روشن – کؤچورن: حمید بخشمند حسن کیشینین بو دونیادا نهیی وار ایدی؟ بیر کَههر آتی وار ایدی. نهیی یوخ ایدی؟ آروادی یوخ ایدی، اوشاقلاری یوخ ایدی. حسن کیشی بو دونیادا نهدن قورخوردو؟ اؤزونون اؤلمهییندن قورخوردو. قورخوردو کی، بیر گون اؤلر، کههر آت بو دونیادا تک- تنها قالار. کیم بیلیر اوندا یازیغین گونو نئجه کئچر؟ حسن کیشی ...Read More »
هامی اوغول بؤیوتموشدو/ رامیز رؤوشن-کؤچورن: حمید بخشمند
هامیاوغول بؤیوتموشدو رامیز رؤوشن کؤچورن: حمید بخشمند یئتیم قوُلو او قاپیدا، بو قاپیدا یئتیمچیلیکنن بؤیوموشدو؛ دامدان ییخیلا- ییخیلا، چایدا بوغولا- بوغولا، دونیانین بوتون پیس ناخوشلوقلارینی چیخارا- چیخارا بؤیوموشدو. آنجاق دامدان ییخیلاندا قیچی سینمامیشدی، چایدا بوغولاندا باتیب اؤلمهمیشدی، او کی قالدی ناخوشلوقلارا، بوردا مسله بیر آز قلیظلشیر. چونکی یئتیم قوُلو اوشاق واختیهانسی ناخوشلوغا دوشوردوسه، کنددهکی نئچه- نئچه اوشاغی دا همین ناخوشلوغا ...Read More »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایش ۱۹۹۱-نجی یئلدان باشلانئپ، ۱۹۹۵-نجی یئلئنگ دسامبر آیئنئنگ ۲-نجی یارئمئندا (مجلیس ۱۹۹۶-نجی یئلئنگ یانوارئندا گچیریلدی.)، تورکمنیستانئنگ عئلئملار آکادمیاسئنئنگ تاریخ انستیتوتی (بو انستیتوت، ۱۹۳۶-نجی یئلدان تورکمن دؤولت عئلمی-بارلاغ انستیتوتئنئنگ اساسئندا «تاریخ انستیتوتی» دؤردیلدی. شوندان سونگقی دؤورلرده انستیتوت دورلی-دورلی آتلاندئرئلدی: «تورکمنیستان علئملار آکادمیاسئنئنگ ش. باطیراف آدئنداقی تاریخ انستیتوتی» ۱۹۹۷-نجی یئلا چنلی هم-ده، «تورکمنیستانئنگ مینیستیرلر کابینتینینگ یانئنداقی تاریخ انستیتوتی» ۲۰۰۹-نجی یئلئنگ ۱۲-نجی ایونئنا چنلی، و شوندان بأری، «تورکمنیستانئنگ عئلئملار آکادمیاسئنئنگ تاریخ انستیتوتی»)- نئنگ یؤریته لشدیریلن یوقاری عئلمی ساوتینینگ آغضالاری، حورماتلی جناپلار:
- تورکمنیستان علئملار آکادمیاسئنئنگ ش. باطیراف آدئنداقی تاریخ انستیتوتئنئنگ دیرکتری هم تورکمنیستان علئملار آکادمیاسئنئنگ خابارچی آغضاسی (کاریسپاندنت)، پروفسور آتامأممداف، نوری ولیویچینگ مودیرلیگینده هم یولباشچئلئغئندا،
- تورکمنیستانئنگ بیلیم مینیستری و تورکمنیستانئنگ عئلئملار آکادمیاسئنئنگ یوقاری آتستاسیون کامیسیاسئنئنگ یولباشچی آغضاسی پروفسور قارایف، ارجپ دوردی قارایویچ ینگ آلئپ بارماغئندا،
- تورکمنیستانئنگ عئلئملار آکادمیاسئنئنگ یوقاری عئلمی ساوتینینگ آغضالاری هم-ده، یؤریته سین بریجی داشقی قوراما حؤکمونده: حأضیرکی مختومقلی فراغی (اؤنگکی ماکسیم گورکی) آدئنداقی «تورکمن دؤولت اونیورسیتتینینگ «"تورکمنیستان تاریخی" کافدراسی»،
- رسمی آپاننت لر:
- اؤزبگیستان اس. اس. ار.-ینگ علئملار آکادمیاسئنئنگ تاریخ انستیتوتئنئنگ دوکتری و تورکمنیستان علئملار آکادمیاسئنئنگ آکادمیگی، پروفسور جیکییف، آتا جیکییویچ،
- تورکمنیستان علئملار آکادمیاسئنئنگ مختومقلی آدئنداقی دیل و ادبیات انستیتوتئندان، فیلولوگیا علئملارئنئنگ کاندیداتی نوربادف٬ قاسیم،
... شیله هم بیله کی عالئملار: تورکمنیستانئنگ فیلولوگیا و ادبیَات عئلئملارئنئنگ پروفسوری مرداف، نور محمَد آشئرپور، و ...
- ایران تورکمنلرینینگ ملَی-دینی یولباشچئسی تاغصیر ولی محمَد آخون ارزانش، هم-ده، گلجکده دولی خابارئنی یتیریلجک بیله کی چاغئرئلان عالئملار و میهمانلارئنگ ۵-۴ ساغادا اوزاقلاشان چئقئشلاری و سوراغلاری، ... حضورئندا،
- تورکمنیستانئنگ عئلئملار آکادمیاسئنئنگ ش. باطیراف آدئنداقی تاریخ انستیتوتئنئنگ عئلمی ایشگأری سایسکانیه اونق، خانگلدی ارازگلدی اوغلی طارافئندان علئملارئنگ کاندیداتی دیه ن عالئملئق درجه سینی آلماق اوچین قورالدی. ...
عشق آباد - دسمبر ۱۹۹۵یئل.
****************


text:
نام اثر: سؤز سوراغیندا
اثری در نقد اشعار دکتر ح. م. صدیق (حسین دوزگون)
تالیف: بهروز ایمانی
مقدمه و ابتدای کتاب....
آقاي «بهروز ايمانی» يكی از علاقهمندان و شاگردان استاد، و پژوهشگر و شاعر و نويسندهی معاصر توانسته است چند مجموعهی شعر استاد را نقد و معرفی كند و آنها را به صورت كتابی انتشار دهد. و ظاهراً اولين كتابی است كه دربارهی تحليل آثار منظوم استاد در ايران منتشر شده است. در این کتاب نگارنده کوشیده است که پس از بحث کوتاه دربارهی کیفیت نقد شعر و تاریخ نقد شعر آذربایجانی هفت مجموعه شعر شاعر بزرگ آذربایجان حسین دوزگون (دکتر صدیق) را در ترازوی نقد و بررسی بسنجد. این اشعار در فاصلهی سالهای 1358 تا 1378 به زبان ترکی سروده شده است. لازم به توضیح است که قسمتهایی از این کتاب در روزنامه ی فجر آذربایجان و نشریهی چیچک چاپ شده است.
اؤن سؤز
ادبى تنقیدین تعریفى:
دوقتور دۆزگۆنۆن شعرلرى بارهده سؤز– صحبتدن قاباق، ادبى تنقید و آذربایجان ادبیاتیندا تنقیدین اؤزهل یئرى خصوصوندا دانېشماق، آرتېق ضرورتطلب ائدیر.
آرتېق سؤزو اؤلچمك و تانیماق كیمى تعریف اولونان ادبى تنقیدده تنقیدچى بیرینین یارادیجیلق دۆنیاسینا دریندن گیریب، اۏنون ادبى اثرلرینى شرح و تفسیر ائتمگله، او اثرین مثبت و منفى جهتلرینى آچیب، هانسى قایناقلارا یییهلندیگینى ایرهلى چكیر.
تنقید و آذربایجان آغیز ادبیاتى:
آذربایجان آغېر ادبیاتیندا تنقیدین بؤیۆک رولو، درین كؤكلرى و منشایى واردېر. بو خصوصیت هرنهدن آرتېق آتالار سؤزۆنده و مثللرده گؤزه چارپیر. مثلا آتا اؤز – اۏغلونا نصیحت وئرهرك دئییر: «اۏغول سنى گولدورهن یانیندا اوتورما، آغلادان یانیندا اوتور». بومثلده «گولدورمك» و «آغلاتماق» آنلامیندا یالنیز تنقید احوال– روحیه سینى گؤرۆرۆك و یا خود بیر آیرى مثلده «دوست– دوستونون گۆزگۆسودور».
تنقیدین یوكسك مقامى تكجه آتالار سؤزۆنده و نثرلرده دئییل، بلكه ایهاملا دئییلمیش، یۆزمالاردا و لطیفهلرده دهگؤرمك ممكن دور. دئییرلر گۆنلرین بیر گۆنۆ اؤلكه پادشاهىنین، ادبیاتا و شعره ماراغى گۆنۆ گۆندن چۏخالیب، امر ائدیركى، اؤلكه ده، یاخشى شاعیر وارسا اۏنون یانینا گتیرسینلر. شاعیرلر گلیب، پادشاهېن سۏنسوز محبت و رغبتى ایله قارشیلانیرلار. دئییرلر شاه اۏنلارېن گئییم و یئمكلرینه چۏخ یاخشى یئتیشیب، سۏنسوز حؤرمت بسله ییرمیش. بو طرفدن ادبیاتین و شعرین نه اولدوغونو بیلمهین و استعدادى اولمایان بیر شخص، دربارا سوخولماق طاماحى ایله بیر تههر اؤزۆنو شاعیرلر جرگهسینه قوشور.
واخت او واخت اولوركى، شعر مجلسى قورولور. هامى شعرینى اوخویور، واخت بونا چاتاندا، شاه اونو اؤزۆنه مخصوص حالت ایله ادبیاتچیلارا تقدیم ائدیر و امر وئریكى، اؤز شعرینى اوخوسون، او شعرینى اوخوماغینا اوخویور، آمما اورادا اولان سؤز صرافلارى، اۏنون بو هدر سؤزلرینه دؤزه بیلمهییب گولمهیه باشلاییرلار. بو گۆلۆشلر شاها چۏخ آغېر گلیر، سببینى سوروشدوقدا باخیب گؤرۆركى، اۏنون اوخودوغو سؤزلرده اوكى، یۏخدور، او دا شعریتدیر. بوناگؤرده ده شاه بتر عصبىلهشیر و فرمان وئریركى، اونو سحره كیمى، دربارین قاباغیندا یئرلشن گؤله حووضا) سالسینلار. شاهېن خدمتچیلرى اونو گورولتو ایله سویاسالیرلار. تازا شاعیر سودا چالیخلایا چالیخلایا قالیر. او طرفدن ده یئل اۏنون پاپاغینى سویون اوزونده او طرف بو طرفه آپاریر. شاهېن ایتى تازا شاعیرین پاپاغینى، ماراقلى گؤرۆب، سویا گیرمهلى اولور. بو نو گؤرهن بو یئنى شاعیر، ایته سارى گئدیب، اونا خطابا دئییر: «یقین سنده پیس شعراو خویوب، شاه سنى ده سویا آتدى.» بیز بو لطیفه ده گۆلۆشدن آرتېق، شعرین اهمیتینى و تنقیدین ضرورى اولدوغونو دویوروق.
یئرى دیركى، تنقید بارهده باشقا بیر ائل كلامینى دقتدن، كئچیرهك، ایندى آذربایجان آغیز ادبیاتى نین باشقا خصوصیت لریندن بحث ائدهجهییك: یئنه كئچمیشلرین سؤزودوركى، دئییرلر: اؤلكه حؤكمدارى، امر ائدیر، مملكتینده یازیلان عیبسیز، ایرادسیز هر هانسى بیراثره، بؤیۆک انعاملار وئرهجكدیر. آنجاق بو ایش، اؤلكهنین درین بیلگیسى اولان بیر عالیمین نظارتیندن و امضاسېندان سونرا اولاجاقدیر. بیر نفر یۏخسول یازیچى، قاباقجادان حؤكمدارین تعیین ائتدیگى آدامینى گؤرۆب، اونا دئییركى، سن حؤكمدارین یانیندا منیم كتابیما ایراد چېخارما قوى من شاهدان انعامیمى آلیم. عالیم دئییر بس اوندا سنین سهولرینى نه ائدهك؟ یازیچى عالیمى امین ائدیركى، او كتابداگؤردۆیو، هر هانسى ایرادى، گؤرۆب، باماغینى، ایرادین اۆستۆنه قویماقلا، اونو اؤز یانلیشلارېندان آییق سالسین. عالیم حؤكمدارین یانیندا بو كتابى او خویور و بارغینى هئچ یئرده دایاندېرمېر. یازیچى گؤرۆر، كتاب قورتاریر، آمما دئیهسن ایراددان– سهودن خبر یۏخدور. ائلهده اولور، عالیم كتابى قورتاریب، بوكور، بویئرده یازیچىنین سئوینجى آشیب، داشیر، باخیب گؤرۆركى،كتاب لاپ قورتاریب، بؤكولدو. عالیم كتابى بوكندن سونرا، بارماغینى قویدو بۆتۆن كتابین اۆستۆنه و اثرین بۆتۆنلوكله سهو و ایرادلى اولدوغونو ایهاملا، اۏنون یازانینا آندیردى. آذربایجان شفاهى خالق ادبیاتیندا، تنقیدله علاقهدار، سایسیز– حساب سیز بو كیمى ایهاملار و لطیفه لر واردېر.
آذربایجان آغیز ادبیاتیندا تنقیدین درین كؤكلرینى آراشدیرماق اوچون باشقا بیر نمونهیه كئچیریك. تنقیدین محبت و قهرمانلیق داستانلارېندا، اوندان اؤنجه آذربایجان ناغیللارېندا اولان رولونو دویماق چۏخدا چتین دیلدیر:
«شاه و وزیر» ناغیلیندا، پادشاه بیر نئچه وزیردن تو تو لان خزانه اوغروسو بارهده راىلرینى ایستهمیش و بیر نئچه وزیر اۏنون گهبریلمه سینى هلاك اولماسینى) ایستهمیشدیر. آنجاق اوچونجو وزیر اۏنلارېن راى لرینى تنقید آتشینه توتاراق، اۏنون باغېشلانېب، آزاد ائدیلمه سینى ایسته میش و دئمیشدیر: «آج آدامین ایمانى اۏلماز.» بیرده خزانه ده بئش قپیك پول اولماسا نه اۏلار.
وزیرین یئرینده، مقامیندا اولان تنقیدى شاه حؤكمونو دهییشیر و بیرده خزانهدن پول او غورلایان آدمى دانلاییب، اۏنونگؤردۆیو ایشى پیسلهیهرك اؤیرهتمیشدیركى، اوغورلوقدان یاخشى حالال یول ایله زحمت ایله پول قازانماق گرگ دیر.
«باغبان و شاه» ناغیلیندا، شاهدان اؤز باغینى ملك و حیله یولو ایله آلان باغبان، پادشاهېن غضبینه دوچار اۏلور و شاه امر ائدیر اونو اؤلدورسونلر، اؤزۆنو اؤلمۆش گؤرهن باغبان شاهدان تنقید ائدهرك اونا آندیریركى، اونو اؤلدورسه، ائل آراسېندا، اعتبارى ایته جك، اعتبارایتیب، آد– داكى، پیسلیگه چېخدى، اوندا وار دؤلتده، مقامدا یۏخ اولاجاق، باغبانین بو تنقیدى سؤزلرى شاهېن بئینینه باتیب، اؤزۆنو داردان قورتاریر تنقید موضوعو یالنیز قدیم ناغیللارېمېزدا دئییل، بلكه محبت داستانلارېندادا اؤز عكسینى تاپیر:
«اصلى كرم» داستانیندا، كرم ایله اصلى قارلى و توفانلى بیر سفره اصلى، كرمه دئییر:
دئدیم كرم گل بو یولدان قاییداق،
گؤردۆم خان اوغلودور او نا عار گلیر.
اصلى كرم داستانیندا كرمین مغرورلوغو و سؤزه باخماماغى تنقیداولور، قهرمانلیق داستانلارېمېزدان اولان «كوراو غلو» داستانیندا، كوراۏغلونون كئچل حمزهیه اینانماسى كسگین صورتده تنقید ائدیلیر.
بو بیر نئچه مثالدان بللى اۏلموشدوركى، تنقید مسئلهسى آذربایجان توركلرینده آرتېق مهم اولدوغو اوچون، اۏنلارېن یاراتدیغى زنگین شفاهى ادبیاتلارېندا درین ایز قویموشدور.
تنقید و اۏنون ضرورتى:
آذربایجان ادبیاتیندا تنقیدین ضعیف اولماسى، بو ادبیاتین انكشافى یولونا مانعهچىلیك تؤرهدیر دیلیمیزین، مكتب لرده، یازیلماماسى و اوخونماماسى سببیندن، بو دیلده یازیلان هر هانسى ضعیف بیر قلم صاحبىنین اثرى «شاه اثر» حساب ائدیلهرك، اۏنلارېن عیب و ایرادلارى بیلینمهدن اوجا ذیرویه قالدېریلدیلار. اونا گؤرهده ادبیاتیمیزى بیر نوع شهرت خستهلیگى چولغادى. من نه ائلیمیزى قیناییرام، نه ده ضعیف اثرلرین مؤلفلرینى، چونكى، آز– چۏخ اۏنلار یازماسایدى، دیلیمیز بوندان دا آرتېق افلاسا اوغراردى، ایندى عصریمیز علم، تكنیك و كامپیوتر عصرى اولدوغو اوچون، ادبیاتیمیزدا یئنى ساحه لره آددیم آتیر. بو نو نلا دا قلم صاحبلرینین چیین لرینه آغېر بیر یوك دوشور. اودا یارادیلان اثر لرین «ادبى تنقیدچىلیگه» داخل ائدیلمهسىدیر. یئرى گلمیشكن آرتیرمالىیام كى، باكیدا ادبى تنقیدچىلیك یئنى بیر مرحلهیه یییهلهنیر. ساوئت شوروى) دؤرونده ادبیاتشناسلیق و ادبى تنقیدچىلیك، علمى باخیمدان آرتېق، قلم صاحب لرى اؤزاثرلرینده اؤیمه یه و تعریف نامه یه آرتېق یئر و ئرمیشلر.
آذربایجان جمهوریتى مستقللیك الده ائتدیكدن سونرا، ادبیات شناسلیق و ادبى تنقید اؤزۆنون مهم بیر حیصهسیه یؤنهلدى. مثال اۏلاراق، یازیچى آصف رستملى، سارابلى شاعیر بایرامعلى عباسزادهنین اثرلرینده ایشه آپاریلان تحریفلرى بیر كیمسهنین كؤنلونه توخونمادان، بیر كیمسهیه یامان یووز دئمهدن و بیر سؤزله تحریف چینى آلچاق سؤزلرله هدهلهمهدن، تنقیدچى لیین نورمال و یوموشاق مرحله سینه یول آچمېشدېر. بو تایدا و یا خود ایران آذربایجانېندا تنقیدچىلیك هلهده اؤز نورمال وضعیتینه دۆشمهمیشدیر. بو خصوصدا، تبریزده نشر اولان میثاق و شمس تبریز نشریه لرینده على حسین زاده داشقین) – ین نشر ائتدیگى «ادبى سبكلر» آدلى كتابى بارهده ایرهلى سورولن فیكیرلر تمامى ایله كسگین و ادبى تنقیدچىلیكدن اوزاق ایدى. گرچى سؤزو گئدهن كتابدا بیر سیرا چاتیشمامازلیقلار وار ایدى آنجاق اونو بو سویه ده هدهلمك بیر او قدهرده دوز ایش دئییلدیر.
فجر آذربایجان گۆندهلیینده گئدهن كسگین تنقیدلردن بیرى ده، جیغان– ویغان كتابینا دایر یازیلان تنقید و اونداندا ایكى قات و منطقدن اوزاق وئریلن جاوابلاردېر. جیغان– ویغان كتابى باره فجر آذربایجان گۆندهلیینده ایرهلى سورولن و توتولان ایرادلارېن 80٪ یئرى ایدى. آنجاق دیلى چۏخ كسرلى اولدوغوندان بو كیمى مقالهلرى ادبى تنقیدچى لییمیزه داخل ائتمك اۏلماز.
مطبوعاتدا و بعضى كتابلارا یازیلان مقاله لرده غیر نورمال تنقیدچىلىیین باشقا ساحهسینهده راست گلیریك، اودا مؤلفلر بارهده حدیندن آرتېق تعریفه و شیشیرتمهیه یول وئریلمهسى دیر. مثلا دو قتور على اكبر ترابى باشقا سؤزله حلاج اوغلو جنابلارى، طنز شعریمیزى بیر نوع مثلث حساب ائدهرك، اۏنون بیر بوجاغیندا میرزا على اكبر صابر و باشقا بوجاغیندا میرزا على معجزى و باشقا بوجاغیندا ایسه، اؤز سئودیگى بیر شاعیرى یئرلشدیریر. هر بیر انصافلى قلم صاحبى حلاج اۏغلونون بو سؤزو ایله راضى قالمادېغى حالدا، حؤرمتلى عالیمین اورتا یا چكدیگى فیكیرینى، ادبیات شناسلیق حساب ائتمیر.
بللى اولدوغو كیمى ادبى تنقید و ادبیاتشناسلیق گئت– گئده اؤزۆنه مخصوص یول آچیر. شاعیر ودود دوستى «ایلقار»، نگار خانیم خیاوى نین «منیم شعریم» اثرینه و اردبیللى شاعیر عباسعلى یحیوى «ائلچى» نین «ملكوت آیهلرى» و «ایلدیریملار لهجه سى» كتابلارى بارهده یازیلان تنقید هر باخیمدان تقدیره لایق دیر.
یئرى گلمیشكن آرتیرمالىییق كى، ادبى تنقیدچىلییمیزین هر باخیمدان غیر نورمال وضعیته دۆشمهسینى دیلیمیزین مدنیتیمیزین غیر رسمى اولماسېندان آرتېق، شخصى و خصوصى دۆشمنچىلیك و ائدلوژو ضدیتینده آختارماق ممكن دور. گونكى سیاستچىلر، هامینى اؤز اولچولرى ایله اؤلچوب، اؤزلرینه مخصوص تنقیدچىلیگه آیاق قویورلار. بونونلا اۏنلارى ادبى تنقیدچىدن آرتېق سیاسى تنقیدچى آدلاندیرماق اۏلار. چونكى مدنیت دۆنیاسى اوچون آپاریلان مبارزه ضرورى نظره گلرسه، اۏنون یاییلیب، نشر ائدیلمهسى اؤترى اولاجاقدیر، بئلهلیكله ادبى تنقیدچىلیگه بیر سیرا تضییقلر قبول ائتدیریله جكدیر.
بو وضعیت اؤز اولدوغوندا قالیب، اوزه چېخاریلماسا بو او دئمك دیركى، قوندارما عالمده سئیر ائدهن، دایاز و معلوماتى آز اولان آداملارېن گیلئى لیگى ایله اوزلشن، درین بیلگىلى عالیملرین توتدوقلارى موقعیتى گؤرهجهییك كى، بئله تملسیز اثرلره اعتبارسیزلیق گؤستریرلر.
«آنتونیو گرامشى»سیاست و ادبیات بارهده اؤز فیكیرینى بئله بیلدیرمیشدیر: «هنرمندلر سیاستچىلرین عكسینه اۏلاراق ثابت تصویرلر یارتمالى دیر.»
او داها سونرا دئییر:
«سیاسى باخیمدان سیاستچى، هندمنددن راضى قالمایاجاقدیر.»
بو مثاللاردان آیدین اولوركى، ادبیات، خصوصى ایله باشقا هنرلر كؤنوللردن قیراقدا قالارسا، تنقید وتنقیدچىلیین مئیدانا چېخماسى گركسیر اۏلار. ادبیات دۆنیاسى آرتېق گئنیشلهنیب، یازانلار و اوخویانلار آرتارسا، تنقیدچىلیگه اؤزهل یئر آچیلار.
تنقیدچىلیك بعضا كتاب مولفلرى و كتاب نشر ائدیب، ساتانلار طرفیندن یاخشى قارشیلانمیر. اونا گؤره بعضى ناشر، محتواسیز كتابلارېن نشرینه خصوصى دقت یئتیریر. چونكى بئله اثرلرى یارادانلار هرنهیین باهاسینا اولورسا اۏلسون، اثرلرینى نشر ائتدیرمك ایستهییر و بعضى لرىده، امك حقى آلماق عوضینه ناشره یاردیمدا گؤستریر. تنقیدچىلیگى خوشلامایان بعضى یازانلاردا واركى، بئلهلرى، اؤز یازدیقلارى دهیهرسیز اثرى عزیز ساناراق، اؤزلریندن اوستون هئچ كیمسهنى گؤرمزلر. بودا ادبى تنقیدچىلییمیز تؤرهنن مانعهلردن بیرى دیر.
ادبى تنقیدچىلیك بو گۆنكو دۆنیامیزدا آرایق منیمسهنمهلى دیر. چونكى هربیر قلم صاحبى، اؤزۆنو نه سویهده اوستاد گؤرسهده، ایستر– ایستمز اۏنون یاراتدیغى اثرینین آز– چۏخ سهوى اولاجاقدیر. مؤلف اؤز اثرینه ماراق گؤستردیگى اوچون، اؤز اثرى بارهده قضاوت ائده بیلمهیهجكدیر.
باشقا جهتدن تنقیدچىلیك اثرین مثبت خصوصیتلرینى گؤزهلیكلرینى اؤز اوخوجولارېنا تانتیدیریر و اوخوجونون دویغو و سلیقهسینى یاخشى اثرلر سئچمكده و بدیعى اثرلردن لذت آپارماقدا خصوصى خدمت گؤستریر. تنقیدچى هم ده یازیچى و هنرچىلرى، غفلت و سهوه توتولماقدان چكیندیریر.
بعضى قلم صاحبلرى تنقید و تنقیدچى لیگى هنر اوچون بیر نوع مانعهچىلیك سانیرلار. بودوشونجه تمامى ایله یانلیش بیر فیكیر دیر. چونكى تنقید نه قدهر كسگین و منطق سیز اۏلار سادا، یئنه حقیقى هنرمند، اؤز ایشىنین آردینى توتاجاقدیر.
تصادفى دئییلدیركى، فرانسه یازیچىلارېنین بیریندن سوروشانداكى، «صنعتكار آلقیشلانمالى دیر» او جاواب وئریب، دئمیشدیر: «یۏخ اۏنون عكسینه هنرمنده، كؤتك وورماق لازیم دیر». تنقید، بیر سؤزله اوستون تنقید چۏخ چتین دیر. چونكى تنقیدچىنین لازیمى قدهر بیلیگى، تمیز دویغوسو و آچیق اۆرهڲى و دوشونجهسى اولمالى دیر. هنر ایلدیریم سرعتى ایله قاباغا گئدیر، شرق ادبیات شناسلیغى ایسه، هنرى كؤهنه قایدالاردا ساخلاماغا چالیشیر. بو نو نلا بۆتۆن دؤرلرده، یئنىچىلرله، كئچمیش عنعنهلره صادق قالانلار آراسېندا چكیش – بركیش، بعضى حاللاردا ایسه دالاشما باش وئریر.
دئدیگیمیز كیمى ادبیات شناسلیق و تنقیدچى لیك اینام بسلهدیگى عقیدهلره آرخالاناراق، بعضى اخلاقى، اجتماعى و سیاسى یؤنلره طرف چكیلیر. بونونلادا جمیعتده باش وئرهن حادثهلر نتیجهسینده ادبیات شناسلیق و یا خود تنقیدچىلیكده عوض اولونور. بعضىلرىده وار ادبى اثرلرى، باشقا سؤزله دئسك ادبیاتى، جمعیتده موجود اولان اخلاقى اوصوللار چرچیوه سینده گؤرۆرلر و اؤزلرینى او اثرلرى بهیهنیب، بهینمهمكده سربست حس ائدیرلر و اثرلرین غیر ثابت اولدوغوندان گؤز اؤرتولور.
روسلارېن بؤیۆک یازیچىسى تولستوى هنرى اخلاقین آسقى سینداگؤرۆر و بو صفته مالك اولمایان اثرى ایسه رد ائدیر.
تولستوى – ون عكسینه اۏلاراق، اسكاروایلد هنر ایله اخلاقین هر جوره اویغونلوغونو دانیر و بو باخیمدان هنرمندى غیر مسئول تانییر.
ادبیات شناسلیغین مانعهچىلییندن بیرىده، اجتماعى و سیاسى عقیدهلرین، تنقیدچىلیگه و ادبیات شناسلیغینا نظارت ائتمهسى دیر. بعضا بو ایش لاپ چتین لهشیر، چونكى سیاستچىلر و اجتماعى تشكیلاتلار نه اینكى تنقیدچىلردن و یازارلاردان ایستهییرلر اۏنلارېن علیهینه بیر سؤز یازماسینلار، بلكه، اۆستهلیك اۏلاراق، اۏنلارېن توتدوقلارى وضعیت لرینى، عقیده لرینى تبلیغ ائتمكده ایستهییرلر. بونونلا بئله آیدین اۏلموشدوركى، اجتماعى و اخلاقى اؤلچو ادبیات شناسلیغا اؤز ایزینى قویور، بئلهلیكله تنقیدچى بو اوصوللار چرچیوهسینده اؤزۆنه بیر یول آختاراراق، همین ماراغى اؤز اؤلچوسونه داخل ائدیر.
ادبیات شناس بو وضعیتدن قاچارسا بیر سیرا چتینلیكلرله اوز به اوز اولاجاقدیر.
بو فیكیرلرى اورتایا چكمكدن مقصد ادبیاتیمیزدا تنقیدچىلیگى گئنیش لندیریب، یازیلان اثرلرین دۆزگۆن اؤلچوسو ایسه بللى ائدیلمهلى دیر.
دوقتور دۆزگۆنۆن الیمده اولان بیر نئچه شعر مجموعهسینى دریندن آراشدیریب، اۏنون مثبت و منفى جهتلرینى آچیقلاماقا، ائلیمه اولان بورجومون بیرینى اؤدهییرم.


text:
رجب طیب اردوغان
رجب طیب اردوغان بؤیوک دیکتاتور (دوغوم: ۲۶ فوریه ۱۹۵۴) تورکیه نین ۱۲-جی جومهور باشقانیدیر. ۲۰۰۳-دن ۲۰۱۴-دک تورکیهنین باشناظیری اوْلوب و عدالت و اینکیشاف حیزبینین ایلک باشچیسیدیر.
یاشاییشی[دَییشدیر]
۱۹۵۴-ده ایستانبولدا آنادان اوْلدو. آتاسی ریزه شهریندندیر. مذهبله باغلی بیر عائیلهده بویا-باشا چاتان اردوغان، ۱۹۶۵-جی ایلده پیاله پاشا ایبتیدائی مکتبینی بیتیرمیشدیر. داها سوْنرا مرمره بیلیمیوردوندا ایقتصاد و تیجاری علملر اوخوموشدور.
عدالت و اینکیشاف حیزبی[دَییشدیر]
رجب طیب اردوغان ۲۰۰۱-جی ایل آقوستون ۱۴-نده عدالت و اینکیشاف حیزبینی یاراداراق ۲۰۰۲-جی ایلده مجلیس سئچکیلرینی قازانمیشدیر. اردوغان بۇ حیزب ایله ۲۰۰۷، ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵-جی ایللرده کئچیریلن مجلیس سیئچکیلرینی ده بیر داها قازانمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان تورکجهسی (لاتین) ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rəcəb Tayyib Ərdoğan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (28 نووامبر 2015 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
فلسفه
فلسفه سؤزونون اصلی (فیلوسوفیا) philosophia یونانجا دیر و ایکی آیری سؤزدن عیبارتدیر. "فیلو" philo سئوگی معناسیندا گلیر؛ "سوفیا" ایسه sophia "بیلگهلیک" (مودریکلیک) آنلامیندادیر. "فیلوسوفیا"بیلگه لیک سئوگیسی دئمکدیر. "فیلوسوفوس (فیلوسوف) دا، "بیلگه لیگی سئون" ،"معلوماتی آختاران و اونا چاتماق ایستهین" اینسانا دئییلیر. "فیلوسوف" آدینی ایلک دفعه پیتاقوراس(فیثاغورث) (۵۷۰- ۴۹۵ م. اؤ) ایشلتمیشدیر. اؤزونه "بیلگه " یئرینه بیلگهلیک سئودالیسی دئمیشدیر. دیگر اینسانلارا وئریلن بیلگه، ذکالی، اوستاد کیمی عونوانلاردانسا؛ آنجاق بیلگهلیک سئودالیسی اولدوغونو سؤیلهمیشدیر. فیلوسوف، بیلگه اولماما تواضع کارلیغینی گؤسترن شخصدیر.


text:
گرایلیلار سلسلهسیندن اوچ شعر سخاوت عزتی ۱٫ آی آدم اوغلو قیزیشیب دؤینده گؤزله دؤشونه سویوق دیمهسین! عاغلینی توپلا باشینا هوشونا سویوق دیمهسین! بیتمهمیش فرصت دالبادال، چیخمامیش الیندن ماجال، اؤزونه اویغون پاپاق آل باشینا سویوق دیمهسین! نفسین لایلاسینا یاتما، خئیر وار، شرّ وار اونوتما! هر تیکهیه آغیز آتما دیشینه سویوق دیمهسین! آیاغینلا دوز یولا گئت، یاخشی دانیش، یاخشی ائشیت! گؤزلرینه یئیهلیک ...Read More »
آچین قاپیلاری گلن باهاردی! / سخاوت عزتی(عندلیب)
آچین قاپیلاری گلن باهاردی! سخاوت عزتی(عندلیب) یئنه داش دیبینده گؤیردی دیشه شاختا دا قورتاردی، قیش دا قورتاردی. حزین نفسییله دئییر بنؤوشه آچین قاپیلاری گلن باهاردی! هر بوداق باشیندا بیر دسته گول وار گوللرین اوستونده نه گلهاگل وار قدیم بابالاردان بئله مثل وار: سویوغون شاختانین مئیدانی داردی آچین قاپیلاری گلن باهاردی! یاستی چمنلرده اوتلاییر قوزو بولاقلار باغرینا باسیب یارپیزی دوشون! داغ ...Read More »
نادرین قلمی شعیر یازاندا/ سخاوت عزتی(عندلیب)
نادرین قلمیشعیر یازاندا سخاوت عزتی(عندلیب) سویوق طبیعتین دگیشیب بئله پاییز شاعر اولور، قیش شاعر اولور، بیر اورهیی یوخا گؤزهله دؤنوب قایا شاعر اولور، داش شاعر اولور، آغاجدان آغاجا غزل گزدیریب ماهنی دئیه – دئیه قوش شاعر اولور، نادرین قلمیشعیر یازاندا. غزل رقص ائلهییر گؤزهللیگیندن، قوشما هئجا – هئجا یوز شرف تاپیر، محبت داستانی دئییر گرایلی، اوغلان قوچاقلانیر، قیز شرف تاپیر، ...Read More »
سنی سئومک / سخاوت عزتی(عندلیب)
سنی سئومک سخاوت عزتی(عندلیب) یامان آغیر دردیمیش آی گولوم سنی سئومک! منی مندن آلارمیش نه بیلیم سنی سئومک! نه دینه اییلیرسن نه ایمانا گلیرسن سن اؤزونده بیلیرسن نه ظولوم سنی سئومک! دردی یوز – یوز عؤموردن سئوینجی بوز عؤموردن بو وفاسیز عؤموردن حاصیلیم سنی سئومک! سئوگی دوردو – اینجیدیر چوخدا منی اینجیدیر کؤنلومون سئوینجیدیر سئوگیلیم سنی سئومک! عندلیبه گوواهدیر سئون ...Read More »
ایکی قوشما/ سخاوت عزتی( عندلیب)
ایکی قوشما سخاوت عزتی( عندلیب) کول آغاجلاری عؤمور گونلری تک اؤتور اؤنومدن یوللاری گئتدیکجه یول آغاجلاری. فیکریمی، ذهنیمیچکیر اؤزونه ایشیق دیرکلری، تئل آغاجلاری. دیل دئدیم دیلیمه دیل وئرمهدیلر ائل دئدیم ائلیمه یول وئرمهدیلر الیمه بیر دسته گول وئرمهدیلر الندی باشیما ال آغاجلاری. گؤرمهدیم دونیانین گول محبتین محبتدن اوزاق یاشاماق چتین باری مزاریمین اوستونده بیتین آی گول آغاجلاری، گول آغاجلاری! “عندلیب” ...Read More »


text:
هر بیر من، بیر چوخ بیزلردن یارانیر. بیر من اؤزونه بیز تانیمادان، بیز اولمادان یاشاماغی داواملاندیرانماز. بیزلرین بیر چوخلاری، کئچمیشلی گلهجکلی اولورلار. بیر سیرا بیزلر، بللی بیر سورهده یارانیب، بیتیرلر، گئرییه قالان بیزلرین خاطیرهلری اولورلار. بو یازیدا، بیزلری چاغلانمالارینا بؤلوب، هرهسیندن بیر نئچه اؤرنک وئریریک.
بیرینجی بیزلر، یارانیب، قورتولوشلاری بللی دئییل. بیز اؤزوموزو جانلی، اینسان، ممهلی، یارادیلمیش گؤروروک. یاشادیغیمیز سورجده ایستهسک ده بیزلیـییمیزدن ائشییه چیخانماریق. البت اولا بیلر بیر اؤزل واقتلار باشقالارین یئرینه قویولا. اؤرنک اوچون غولام حوسئین ساعیدینین فارس دیلینده یاراتدیغی اثرده اؤزونو اینک گؤرن، اؤز ایچینده اینسانلار ایچیندن چیخیب، اینکلر ایچینده یئرلهشسه بئله، باشقالاری اونو اینسان گؤرورلر.
بو سیرادا هارالی اولدوغو، هانسی دیللی اولدوغو، دینی نه اولدوغو دا یئرلهشیر. توپلومسال کیملیکلری اولوشدوران وارلیقلاری دئییرم. بونلارین هر بیرینی اؤز ایستهدیکلری کیمی دهییشدیرنلر اولور. نئجه دهییشدیریرلر دهییشدیرسینلر، سونوندا بیرینده اولورلار. دیلسیز، یئرسیز، دینسیز اولسالار بئله، "بیزلردن" قورتولانمازلاز!
اوچونجو سیراداکیلارین سورهلری بللی اولور. اؤیرنجیلیک، عسگرلیک، اوشاقلیق، گنجلیک، ائولیلیک، سوبایلیق، یولبیرلیک، ائوبیرلیک، ایشبیرلیک، سؤزبیرلیک...، سایسیز اولان بیزلردیرلر. بو سیراکی بیزلر، چوخ واقتلار یول دهییشدیریجی بیزلر اولور.
دونیادا اولان بوتون بیرلیکلر، بیزلردن یارانیرلار. بیرلیکلر، پوزولا بیلن بیرلیکلر ده اولا بیلیرلر. سئچیلن بیرلیکلرین هئچ بیری عومورلوک سورمورلر. بیزلرده اولان منلر هر زامان یئر دهییشدیریرلر.
بیز دئییلدیکده سینیرلاری بللی اولمایان بیز اولدوغو واقتلار، بیزلر ده سینیرسیز اولورلار. اونا گؤره ده بیزلرین ایچین هر من یئرلهشه بیلیر. قورونان بیزلرین، سینیرلارینی بللی ائلهینلر اولور. چیزگیلرینی چکنلر اولور. چیزگیلر بیزلرده اولان منلرین بیرلیـییله چیزیلمهسه، باشقالاری اونلار اوچون چیزهجکلر. اوندا بیزلرین یئرینه چیزنلرین بیزلیکلرین قوروماغا چالیشنیلاجاق.


text:
اسد آرتیق سورییادا قالیبدیر.
آخار.آذ خبر وئریر کی، بونو ایسرایلین «کانال ۲» تئلئویزییاسینا موصاحیبهسینده پولیتولوگ ائهود آریه سؤیلهییب. ایرانین بؤلگهده گوجلهنمک شانسلارینین یاراندیغینی بیلدیرهن آریئ ایسرایلین چوخ دقتلی اولماسی گرکدیینی سؤیلهییب:
«ایسرایلین حلبده یاشانان حادثهلردن ممنون اولماسی اوچون هئچ بیر سببی یوخدور. بشر اسد آرتیق اوزون ایللر اؤز ساراییندا قالاجاق. اوستهلیک، سورییاداکی وضعیت ایران و حزب اللاهین شیمال سرحدلریمیزده آکتیو فعالیتلرینه سبب اولاجاق. آمئریکانین یئنی پرئزیدئنتی دونالد ترامپ روسییایا اسددن ال چکمهسی اوچون آغیر حسابلار اؤدتمدیی مدت عرضینده اسد سورییادا لیدئر اولاراق قالاجاق».


text:
وكذا صحة ما فی التذكرة: من أصالة عدم التزام المشتری بتملك هذا الموجود
هابئله «التذكرة» كیتابیندا «موشترینین، مؤوجودو تملّوك ائتمهسینه مولزم اولماماسینین اصالتینین» دوزگونلویو ثابیت اولدو. [چونكی مولزم اولسایدی،] اونا وفا ائتمهسی واجیب اولاردی.
بلی، «المبسوط»، «السرائر» و «الدروس» كیتابلاریندا قئید اولان اصل، _موشترینین الی ثمنده قالماسینین اصالتی_ دئیهسن لازیملیك اصالتی ایله اویغون دئییل. (مونافاتی وار.) بلكه عقدین لازیملیگینده شوبهه یاراناندا، جاییزلیك اصالتی ایله اویغون اولور. علامهنین «المختلف» كیتابینین موسابیقه و اوخ آتما بابیندا، قئید اولدوغو كیمی. (علامه اوردا دئییب: عقدلرده اصل، جاییزلیكدیر.)
اونون (عقدده، اصل، لازیملیكدیر یوخسا جاییزلیك؟) تحقیقی خیار بابیندا گلهجك.
آما ایدّعا ائتسن كی «مبیعین دییشمهمك اصالتی» قئید اولان اصللره وارید[1] اولور، بونا گؤره كی صحیحه اصللرین مجراسیندا شوبهه ائتمك، مبیعین دَییشمهسینه شوبهه ائتمكدن یارانیر. («موشترینین حاقّی الینه چاتماییب» اصالتی بوردان تؤرهنیر كی «بونون بئله صیفتی واریدی یا یوخ؟»)
بو ایدّعا دفع اولونار: بوندان علاوه كی «عدمی-تغییر» اصالتینین جریانینی منع ائدیریك. مثلاً موشاهیدهدن اوّل، اونون كؤك اولدوغو بیلینیردی. [ایندی كی عقد اولوب قورتولوب و تحویل آلاندا گؤروروك كی آریقدیر،] ایختیلاف بوردادیر كی موشاهیده زامانی كؤكلویونده قالمیشدی یوخسا آریقلامیشدی. بئلنچی دورومدا اصل بودور كی آریقلیق موشاهیدهدن سونرا باش وئریب. نتیجهده بورداكی اصل، دَییشمهنین تأخیرلی اولماسیدیر، نه دَییشمهنین اولماماسی كی عقدین لازیملیگینه سبب اولسون.
[یوخاری دلیلدن علاوه بونونلا دا دفع اولونار:] مبیعین دَییشمهمهسینین اصالتی، موشاهیده زامانی اونون كؤك اولماماسینا قاییدیر.
بللیدیر كی بو (كؤك اولماماسی) اؤز-اؤزلویونده عقدی لازیم ائتمز. بونا تای: عقدین كؤك اوزرینده واقع اولماماسی اصالتی. (بو دا لازیملیك گتیرمز.)
بلی، بو اصل (دَییشمهییب) ایله موشاهیده زامانی، آریقلیغی ثابیت اولورسا و عقدین آریغا تعلّوق تاپماسی ثابیت اولورسا، عقدین لازیملیگی ثابیت اولار. لاكین، عدمیّه اصللر مجرالاریندا جاری اولاندا ضیدّلرینی ثابیت ائتمزلر.
بونلارین هامیسی، موشترینین خیارا سبب اولان ناقیصلیغین ایدّعاسینا گؤره ایدی.
ساتیجی اونون خیارینا سبب اولان آرتیقلیغی ایدّعا ائدیرسه، موشتری بؤلومنده دئدیكلریمیزه اساساً، ساتیجینین سؤزونو موقدّم توتماغی طلب ائدیر. چونكی اصل، عقدین، مؤوجود اوزرینده واقع اولماماسیدیر كی ساتیجی اوچون اونا وفا ائتمك واجیب اولسون. (ساتیجی دئییر: قویونلار موشاهیده زامانی آریق ایدیلر و ایندی تحویل زامانی كؤكَلیبلر.)
شهید اوّلین «اللمعة» كیتابینین عیبارتینین ظاهیری موشترینین سؤزونو موقدّم سایماقدیر. آما اونون ویجههسی بللی دئییل. (بعضیلری دئییبلر: بورداكی اصل، «اصالة اللزوم»دور. بیر ده اولا بیلر اصل، خیارین اولماماسی اولسون.)
وكذا صحة ما فی التذكرة: من أصالة عدم التزام المشتری بتملك هذا الموجود حتى یجب الوفاء بما الزم.
نعم ما فی المبسوط والسرائر والدروس: من أصالة بقاء ید المشتری على الثمن، كأنه لا یناسب أصالة اللزوم بل یناسب أصالةالجواز عند الشك فی لزوم العقد، كما یظهر من المختلف فی باب السبق والرمایة.
وسیأتی تحقیق الحال فی باب الخیار.
وأما
دعوى ورود أصالة عدم تغیر المبیع على الاصول المذكورة، لأن الشك فیها
مسبب عن الشك فی تغیر المبیع، فهی مدفوعة - مضافا إلى منع جریانه فیما إذا علم بالسمن قبل المشاهدة فاختلف فی زمان المشاهدة، كما إذا علم بكونها سمینة وأنها صارت مهزولة، ولا یعلم أنها فی زمان المشاهدة كانت باقیة على السمن أو لا، فحینئذ مقتضى الأصل تأخر الهزال عن المشاهدة، فالأصل تأخر التغیر، لا عدمه
الموجب للزوم العقد -: بأن مرجع أصالة عدم تغیر المبیع إلى عدم كونها حین المشاهدة سمینة، ومن المعلوم: أن هذا بنفسه لا یوجب لزوم العقد، نظیر أصالة عدم وقوع العقد على السمین.
نعم، لو ثبت بذلك الأصل هزالها عند المشاهدة وتعلق العقد بالمهزول ثبت لزوم العقد، ولكن الاصول العدمیة فی مجاریها لا تثبت وجود أضدادها.
هذا كله مع دعوى المشتری النقص الموجب للخیار.
ولو ادعى البائع الزیادة
الموجبة لخیار البائع، فمقتضى ما ذكرنا فی طرف المشتری تقدیم قول البائع، لأن الأصل عدم وقوع العقد على هذا الموجود حتى یجب علیه الوفاء به.
وظاهر عبارة اللمعة تقدیم قول المشتری هنا.
ولم یعلم وجهه.
[1] . بیر اصلین او بیر اصله وارید اولماسی اونا حكومت ائلهمهسی دئمكدیر. یعنی بو اصل گلنده او عمل ائده بیلمز.
بؤلوم :
یازار : صمد كامران قراملكي


text:
محمد حسین اسحقی ژاپن بین الملل ایش بیرلیگی آژانسینین نماینده لری ایله گوروشده، بو اولکه نین توریسم صنعتینده باجاریقلی تجربه لرینه دئیینه رک آرتیردی: بو تجربه لردن فایدالانماق، توریسم انکشافینا چاتماق اوچون و تبریزی بیر توریسم مقصدینه چئویرمک ده بیزه چوخ یاردیمجی اوابیلر.
تبریز بلدیه رئیسینین فنی و عمرانی معاونی بو شهرین آسیا و یاخین شرقین سیاسی، اقتصادی و مدنی ده ییشمه سینده اولان رولونا دئیینه رک دئدی: تبریز شهری ایپک یولونون اورتا سیندا یئر آلان بویوک بیر تجار شهر اولاراق، چین و اروپانین تجاری مبادله لرینده مرکزی محوریتی وار ایدی.
او دئدی: تاریخ بویو، تبریز ایپک یولونون اهمیتلی دوراغی اولاراق چئشیدلی مدنیت لرین بیربیری ایله گورشوب و علاقه قورماق یئری رولونو اوینامیشدیر و ائله جه چوخ اهمیتلی اجتماعی و اقتصادی رول اوینامیشدیر.
اسحقی آرتیردی: بیر نئچه مدت سونرا تبریز، «2018نجی ایل اسلامی اؤلکه لرین توریسم پایتختی» حادثه سینه ائو صاحیبلیی ائده جک دیر و بو مسئله تبریزی دونیایا لایقینجه تانیتماق اوچون مهم بیر فرصت دیر.


text:
مدافعه ناظیرلییی بیلدیریر کی، ارمنی سیلاحلی قووه لری جبهه نین مختلیف ایستیقامتلریندن آتش کس رژیمینی عمومیلیکده 27 دفعه پوزوب.
مدافعه ناظیرلییندن آخار.آذا وئریلن معلوماتا گوره، ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی نویامبریان رایونونون بارئکاموان کندینده یئرلشن موقع لردن قازاخ رایونونون قایماقلی کندینه، بئرد رایونو اراضیسینده کی آدسیز یوکسکلیک لرده و موسئسقئخ کندینده یئرلشن موقعلردن توووز رایونو کوخان ابی، مونجوقلو و آغدام کندلرینده یئرلشن موقعلریمیز آتشه توتولوب.
اشغال آلتیندا اولان ترتر رایونونون جیله بورت، آغدام رایونونون شیخلار، جواهیرلی، خوجاوند رایونونون کوره پاتکینو کندلری یاخینلیغیندا، همچینین گورانبوی، ترتر و فضولی رایونلاری اراضیسینده کی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشن موقعلردن ده سیلاحلی قوه لریمیزین موقعلری آتشه توتولوب.


text:
جبران خلیل جبران
جبران خلیل جبران (۱۸۸۳-۱۹۳۱) یازیچی، رسام، شاعیر، چاغداش عرب ادبیاتی تانینمیش شخصیتلریندن.
یاشامی[دَییشدیر]
جبران خلیل جبران، ۱۸۸۳ میلادی ایلده لوبنانین "بشرای" شهرینده دونیایا گؤز آچدی. آناسی "کامیله رحمه" اریندن آیریلدیقدان سوْنرا ۱۸۹۵-جی ایلده جبرانین ۱۲یاشی وارکن اوشاقلاریلا بیرگه آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین بوْستوْن شهرینه کؤچ ائتدی. آنجاق جبران اوْندوْققوزونجو یوز ایللیین سوْنلاریندا، بوْستوْن و عاییلهسینی ترک ائدیب بئیروتا سفر ائدیری. اوْردا "مدرسه الحکمه"-یه گئدیب، عربلر دیلی و ادبیاتینین یانیسیرا طیب بیلیمی، اولوسلار آراسی حقوق بیلیمی، موسیقی و دینلر تاریخینی ده اؤیرنمهیه باشلادی. ۱۵یاشیندایکن "فلسفی الحقیقه" درگیسینین باش یازاری سئچیلدی.
جبرانین ایلک قوْشوقلاری اوْنآلتی یاشیندا "جبل" درگیسینده چاپ اوْلان چاغلارا قاییدیر. اوْنون قوْشماق و یازماقدان باشقا رسساملیق یئتهنهیی ده وار ایدی. چوخ چالیشقان ائیلهجه یئتهنکلی اوْلدوغوندان دوْلایی اوْنیئددی یاشیندا ابوعلیسینا، ابن خلدون و... بونلار کیمی آدلیملارین طرحلرینی چکدیکدن سوْنرا، اوْنسکگیز یاشیندا رسساملیق هونرینی گلیشدیرمک اوچون فیرانسانین پاریس شهرینده "رُدن" آدلی اوستادین محضیریندن اؤیرنمک اوچون، اوْرایا گئتمهلی اوْلور. ایکی ایل اوْردا قالدیغی چاغدا "عوصیانکار روحلار" آدلی کیتابینی، اینسانا اوْلان ظولمو آچیقلاماسی ایچ قاتی ایلا یازیب بیروتدا چاپ ائتدیردییی اوچون کئلیسانین و عثمانلی دؤولتینین حیرصلنمهسینه معروض قالیری. بو اوزدن کیتاب کئلیسانین آراجی ایله اوْدا چکیلیب، سوْنرا آنایوردو، بیروتا قاییتماسینا دا قاداغا قوْیولور. ایللر سوْنرا جبران، "ساوچی" آدلی کیتابینی عربجهده یازدیغی زامانلا بیرگه، عثمانلی دؤولتی اوْنون سورگون حؤکمونو آرادان قالدیریر. آنجاق اوْ زامان خرچنگ آلیزلیغی (مرض سرطان) ایلا ووروشماقدا اوْلان آناسی، گنج باجیسی و قارداشی خستهلیکدن دوْلایی دونیالارین دهییشدیکلری اوچون جبران یئنیدن آمئریکایا دؤنمک مجبورییتینده قالیر. جبران بیرچوْخ آدلیم یازارلارلا ایلگیده اوْلدوغو اوچون اوْنلاردان اؤزل ائتگیلر آلماقدایدی. 1912 میلادی ایلیندهسوریهلی-لبنانلی سورگونده اوْلان یازارلارلا بیرگه، "قلم توپلومو" آدلی درنهیین تمل داشینی قوْیور.
اؤلوم[دَییشدیر]
جبران خلیل جبران اؤز چاغینین عرب ادبیاتینین آوانگارد یازاری، 48 یاشیندایکن خستهلیکدن دوْلایی نیویورکون سنت ویسئنت خستهخاناسیندا دونیاسینی دهییشیب، سوْنوندا دوْغولدولو یئر، "البشرای"-دا توْرپاغا تاپشیریلدی.
قایناغ[دَییشدیر]
[۱]* http://www.britannica.com/EBchecked/topic/233270/Khalil-Gibran


text:
ماسکالی شههر آتابای موغانلی بوردا بیر شههر ماسکالی گزیر.. بوردا هر گون اینسان اؤلور بوردا هر گون بیری آناسینی، بالاسینی، نه بیلیم باجیسینی اؤلدؤرور. بو شههردن قان قوخوسو گلیر بو شههر دن قورخماق گرکدیر آخی بورداهامیقاتیلدیر … بیری قیزینی بیری دوستونو بیری اؤزونو بیری منی بیری شههرینی اؤلدؤرور…Read More »
دان اولدوزوم / آتابای موغانلی
دان اولدوزوم (آتامین خاطیرهسینه) آتابای موغانلی (1): دان اولدوزوم(آتامین خاطیرهسینه) چیخیب الیمدن بو واخت، بو ساهات، چاشمیشام؛ بیلمیرم ایللریم ترس دولانیر یادا گونلریم؟! بلکهده کئچمیشده دایانیب زامان؟! کئچن گونلریمه حیکایه یازیرام سؤزلریم دان اولدوزو کیمیگؤرونور… (2): داغیلان سئوگی کؤز باسدیریلیر سینهمه سئودالاریملا، باسدیریلیر دیلکلریم- چوروموش جان یاماخلاریما، و سوورولور سؤزلریم دار سؤزجوکلرده- سینیق- سالخاق حیات تورباما. داغیلیر سئودام… داغیلیر دیلهییم… ...Read More »
شعرلر / آتابای موغانلی
شعرلر آتابای موغانلی (۱) سنسیزلیگیم من سنی سنسیزلیگیمده پایلاشدیم- تک اؤزومله؛ هپ سنسیزلیگیمده سنی دوشوندوم و سنینله یاشارلاندیم. من سنی اؤزومله بیلدیم، اؤزوم بیلدیم؛ سنه آلیشماق ایستهدیم سنسیزلیگیمده، سن- سوسدون، من- آلیشدیم، سؤندوم، و سنسیزلیگیم بیزی بیزیمسیز پایلاشدی… (۲) دؤیونتولر یوخولاریمدا- سنی سئیر ائتمهگه چیخدیم؛ قوش اورهگی کیمی دؤیوندو اورهگیم؛ دؤیونرکن احتراصلی گئجنده دالیب، قالدیم. نه آی گئتدی نه گونلر ...Read More »


text:
بایراملیق (تورکو ناغیل) آللاه تازا ایلی بیزه موبارک ائله! آتا آنامی ساغلام ساخلا ! آللاه بیزیم میللتیمیزی بیر-بیرینه مهریبان ائله ! ایسلام توپراغی قاراباغی کافیرلر الیندن آزاد ائله ! آللاه بیزی بابالاریمیزا لاییق اؤولاد ائله ! آللاه اورمو گؤلونو ساخلاماغا بیزه لیاقت وئر ! دوه نیزی نئچه یه ساتیرسینیز؟ بیر گون سئوگیلی پیغمبریمیز حضرت محمد (ص) یولداشلاریله بیرلیکده بیر کوچه …ادامه نوشته »
چیل مادیان (تورکو ناغیل)
چیل مادیان (تورکو ناغیل) بیری واریدی، بیری یوخیدی، گؤیون آلتیندا، یئرین اوستونده بیر شاه اوغلو واریدی. بو شاه اوغلونون بیر گؤی آتی واریدی. شاه اوغلو هر گون آتینی مینر، میدانا چیخیب شهرین بوتون یاخشی آت میننلرینی چاغیراردی. آتلیلار ییغیلاردیلار. شاه اوغلو آتلیلارلا جیدیرا چیخاردی. جیدیردا شاه اوغلونون گؤی آتی بوتون آتلیلاری گئچردی. شاه اوغلونون بیرده گؤیچک بیر باجیسی واریدی. شرط …ادامه نوشته »
بایرام (تورکو ناغیل)
بایرام (تورکو ناغیل) نوروز بایرامی گلمه میشدن گئتمیشدی. او قدر ائو سیلیب سوپورمکدن، او قدر ماراقلا یددی لؤوون آلیب آخیر چرشنبه نی گؤزله مکدن، شال ساللاماقدان، یومورتا دؤیوشدورمکدن، گؤروشه گدیب گلمکدن، بایراملیق آلیب وئرمکدن، دای خبر یوخدو. بایرام گونلری پیسدن-یاخشیدان یئل کیمی گلیب کئچمیشدی. مدرسه لر آچیلیب کیلاسلار قورولموشدو. اوشاقلار گلیب بیر-بیر اینشالارین اوخویوب یئرلرینده اوتوروردولار. اینشانین قونوسو ((نوروز بایرامی …ادامه نوشته »
آغيللي قيز و تنبل احمد
آغیللی قيز و تنبل احمد حامام حامام ايچينده،جويز گيردکان ايچينده،دوه دله کليق ائيلر،کوهنه حامام ايچينده،قاريشقا شيلاق آتدي دوه نين بودي باتدي. بيري واريدي،بيري يوخي يدي،بير پادشاهين وزيري واريدي.پادشاها يامان داريخان حال يدي ،اما وزيري صبيرلي و دونيا گورموش قوجايدي. بير گون پادشاه اوودان قايداندا يولدا بير قيچي آخساق، بير گوزي کور قاريا راست گلدي.قاريا يازيقليغي گليب، چاغيردي اونا پول وئرمک ايسته …ادامه نوشته »
پادشاهلا پینه چی (تورکو ناغیل)
پادشاهلا پینه چی ( تورکو ناغیل ) بیر پادشاه اوز وزیرینی ئوز یرینه قویوب ، او بیری وزیری ایله تغییر لباس اولوب ئولكه نی گزمگه چیخیر . ایكیسی ده درویش پالتاری گئیینیرلر كه اونلاری تانییان اولماسین . شاه وزیری ایله آز گدیر چوخ گئدییر یولدا بیر كیشیه راست گلیر. كیشی ایله سلاملاشیب باشلاییرلر گئتمگه ، گورور كه كیشی ده اونلارلا …ادامه نوشته »
بالاجا خوخان ناغیللاری (اوشاقلار ایچین)
بالاجا خوخان ناغیللاری (اوشاقلار ایچین) خوخان بایرام ایشی – بایرام گونو – بایرام گؤروشو و …. خوخان بایرام ایشی! بیر گون سحر یوخودان دوردوم گؤردوم آنا خوخان باشینا دستمال باغلاییب دووارلاری سیلیر: – سلام آنا نئلیرسن؟ – سلام گیله م! بایرام ایشی گؤرورم. – یانی نئجه؟ – دووارلاری سیلیرمادامه نوشته »


text:
۱ اوْکتوبر
۱ اوکتوبر: قوقمل دؤیوشو؛ ایکینجی چچن موحاریبهسی.
۳۳۱ میلاددان اؤنجه — قوقمل دؤیوشونده مقدونیهلی ایسکندر هخامنیشی شاهی ۳-جو داریوشو مغلوب ائتدی.
۱۷۹۵ — جنوبی هولند تورپاقلاری (گلهجک بلژیک اراضیسی) فرانسهیه بیرلشدیریلدی.
۱۸۲۷ — ژنرال پاسکویچین رهبرلییندهکی روس قوشونلاری ایروان قالاسینی اله کئچیردیلر.
۱۸۸۰ — توماس ادیسون ایلک الکتریکی لامپ کارخاناسینی آچدی.
۱۹۰۸ — هنری فورد اوتوموبیلقاییرما صنایعسینین ان چوخ ساتیلان مودللریندن اولان «تی» مودلینین ایستحصالینا باشلادی.
۱۹۷۱ — فلوریدا اوستانینین اورلاندو شهری یاخینلیغیندا ساحهسینه گؤره دونیانین ان بؤیوک باشقاتما مرکزی اولان "دیزنی ورلد" فعالیته باشلادی.
۱۹۸۸ — شوروی میلی فوتبال تیمی برزیل میلی فوتبال تیمینی ۲:۱ حسابی ایله مغلوب ائدرک، اولمپیک قهرمانی اولدو.
۱۹۹۹ — روس اوردوسونون چچن اراضیسینه داخیل اولماسی ایله ایکینجی چچن موحاریبهسی باشلادی.


text:
تورکلرده داش اینانجی
Türklərdə daş inancı
ایلک انسانین نئجه یاراندیغی، یئر اوزونه هاردان گلدیگی، مختلف خالقلاردا و اینانجلاردا فرقلی شکیللرده روایت اولونورسا، اونون، ایلک سیرداشینین داش اولدوغو بوتون خالقلارا بللیدیر. انسانین یاشاییشی بلاواسطه داش ایله باغلی اولموشدور. ایلک انسان اؤزونو وحشی حیوانلار، طبیعی بلالاردان، ایستی-سویوقدان قوروماق اوچون داغلارین، قایالارین و بؤیوک داش سلسلهلرینین گؤودهسیندهکی اویوقلارا، ماغارالارا سیغینمیشدیر. سونرالار همن کاهالاردان، ماغارالاردان چیخان انسان، همن داشلاری و قایالاری اؤزونه آتا، آنا، جدّ یا دا یارادان قوّه حساب ائتمشدیر. و حتّی داغی، قایانی انسان کیمی تصوّر ائتمیشدیر. ائله بونا گؤره ده، داغین باشی، داغین دؤشو، داغین آیاغی، داغین یالی، داغین اتهیی و س. سؤزلر دیلیمیزده قالماقدادیر. ایلک انسانین یاتاغی قوروناجاغی داش کاها، داش قایا اولماقلا برابر ایلک سیلاحی دا داش اولموشدور. ایلک انسانلار قیدا الده ائتمک اوچون حیوانلارلا چنگهلهشیر و اونلاری اوولاماغا چالیشیردی، لاکین الی یالین انسان وحشی حیوانلارین قارشیسیندا عاجز قالیردی. او دوشوندو کی، همن حیوانلارا قارشی سیلاحا ساریلمالیدیر. یانار داغلاردان پوسکورن ارینتیلرین، دونموش شکلی اولان «سونگر داشی» (سنگ آذرین) بشر ائولادینین ایلک سیلاحی اولدو. سونگر داشی کسگین و ایتی اولدوغو اوچون هوندور بویلو و گوجلو حیوانلاری راحاتلیقلا یارالاییب و اونلارین اؤلومونه سبب اولوردو. ایلک دفعه همن داشلاردان اوو سیلاحی کیمی استفاده ائدیب اؤزونه قیدا الده ائدن انسان، داشدا اولاغاناوستو بیر گوج و قدرته ایناندی. انسانین فیزیکی گوجو، هابئله قولو، یومروغو و دیرناقلارینین باجارمادیغینی، داش باجارا بیلیردی. ائله بونا گؤره ده ایلک انسان داشی مقدّسلشدیریب بعضاً توتم قاتینا قالدیردی. بلکه ده داش اینانجینین قدیملیگی، آغاج و حیوان اینانجیندان قاباقکی دؤورلری احاطه ائدیر. انسان کسگین سونگر داشلارینی آغاج بوداقلاریلا بیرلهشدیریب یئنی سیلاحلاری او جملهدن داش بالتانی، ایلکین سونگو و معیّت کسیجی آلتلری یاراتدی. ایلک انسان همن دؤورده داشلاری یونمور و زاغلانمامیش فورمادا استفاده ائدیردی. یئرسیز دئییلدیر کی تاریخچیلر، تقویم و زامان اؤلچوسو اولمایان قدیم تاریخی دؤورلری داش دؤورو دئیه آدلاندیریرلار. 1- قدیم داش دؤورو (پالئولیت) 2- مئزولیت (اورتا داش دؤورو)3- نئولیت (یئنی داش دؤورو). غریبه گؤرونسه ده داش، بشر تاریخینده، تاریخ باشلانقیجی و تقویم و زمان گؤستریجیسی ده اولموشدور. [1] دئدیگیمیز کیمی ایلک انسان داغی، داشی، اؤزونه سیغیناجاق، آتا، آنا، جدّ حساب ائتمیشدیر. همن انسانلارین اینانجیندا داش مقدّس ایدی و اونا توخونماق، سؤیوش وئرمک اولمازدی. بلکه ده انسانلارین ایلک تانری سایدیغی و عبادت ائتدیگی ده داش اولموشدور. بیر چوخ ابتدائی انسان قبیلهلرینین ایناجینا گؤره، داغلار و قایالارین ایچینده آتا-آنا روحو یئرلهشیردی. انسان بوتون مقدّسلری، دوشونجهسینده تانری اوبرازینی دا داشدان یاراتدی. او تانرینین سیماسینی، سئودیگی بیر حیوان و یا دا معیّن جانلی وارلیقلار فیقوروندا یاراتدی. ایلک انسان تفکّرونده داش ابدیدیر، اؤلمزدیر. داشلار حاققیندا بیر کیتاب دولوسو شعر یازان مرحوم شاعریمیز علیآغا کورچایلی بو مسئلهیه گؤزل توخونموشدور. او شعرلرینین بیرینده بئله یازیر:
اؤزونو درک ائدیب دویدوغو گوندن
انسان طالعینی داشا باغلاییب
تشنه دوداق اوچون آخیب دریندن
بولاغین گؤزویله داشلار آغلاییب
هله عمر ائدنده ماغارالاردا
انسانا داش بالتا سیلاح ساییلیب
دئییرلر نه قدر ائلده، دیاردا
داشا یامان دئمک گوناه ساییلیب
آذربایجاندا یاشایان ایلک انسانلار، داشین ابدی و قالارقی اولدوغونو درک ائدیب یاشایش طرزلرینی، آرزی- ورازلارینی، حتّی اوو مراسملرینی، اوو حیوانلاینین بیر چوخ حصّهسینی قوبوستان قایالارینا حکّ ائتمیش و گلهجک نسیللره بیر سالنامه کیمی میراث قویموشدور. اونلار داشین ابدی اولدوغونا اورهکدن اینانیردیلار. اسکی تورکلرده، داشلار، قایالار، «اوترو»نو «اوچرو»یا[2] عکس ائتدیرن بیر گؤزگو حساب ائدیلیردی. . اوغوزلاردا مزارا و قبیر داشینا «سین» دئییلیردی. اوغوزلارین «سین» سؤزو چوواش تورکجهسینده انسان، جان، آدام دئمکدیر. ائله بورادان دا بللی اولورکی، آتالارین مزار داشلاری و یا داقبیرلرینین باشیندا اوجالدیلان هیکللر مزاردا یاتان کیمسهنین روحونون یاشادیغی یئر کیمی اینانیلیر. چیندن آوروپایا قدر اوزانان بو بؤیوک جغرافیادا هر یئرده بیر بالبال داشی، بنگو داشی و یا داایری حجملی مزار داشی، قوچ داشی، آت هیکلی وارسا تورک خالقلارینین اولو بابالارینا عاییددیر. علم عالمینه بللیدیرکی، ایران خالقلاری آراسیندا دفن مراسمی اولمامیش و آتالار مزارینین مقدّس اولدوغو قید اولونمامیشدیر. قدیم ایران خالقلاری اؤلن آدامین جسدینی بعضا یاندیریر، بعضا ده پارچالاییب اوجا داغلار باشیندا قوزقونلارا یئم ائدیردیلر. عرب و اسلام دونیاسیندا دا دفنه و آتالار مزارینا بیر او قدر قیمت وئریلمیردی. اسلام اینانجیندا داشدان دوزلن هر بیر شئی فیتیش (بت) حساب ائدیلدیگینه گؤره هیکلتراشلیق و رسّاملیق دا یاساق (حرام) ائدیلمیشدیر.
آذربایجان - تورک تاریخینده داش او قدر اهمیّت کسب ائتمیشدیر کی، آنتروپونیمیکامیزا (آدلار سیستمی) داخیل اولموشدور. علامتدار بیر وضعیّتده دوغولان اوشاقلار، بؤیوک سرکردهلر، قهرمانلارا داش ایله باغلی آد قویولموشدور. تیمورتاش (دمیر داش)، بکتاش (برک داش)، آلتونتاش (قیزیل داش) آدلاری ادّعامیزا بیر اؤرنک اولا بیلر.
اسکی تورکلرده داش، مقدّس و سِحیرلیدیر. داش، ابدیّت سیمبولو اولماقلا برابر، معیّن خستهلیکلرین درمانیندا دا استفاده ائدیلیردی. یئری گلمیشکن قید ائدک کی، سایر تورک خالقلاریندا اولدوغو کیمی آذربایجاندا دا داشلارین آغری - اذیّتی یوخ ائتمهسی و خستهلیکلره درمان ائتمک قوّهسینه مالیک اولدوغونو اینانیلیر. داش پیرلری هله ده اوشاق آرزو ائدن سونسوز قادینلارین سیغیندیغی یئرلردیر. بو گون اوجقار اولمایان کندلر و قصَبهلرده بئله اوشاغی اولمایان قادینلار، داشقوچلارین آیاقلاری آراسیندا کئچمکله اوشاق صاحیبی اولاجاقلارینا اینانیرلار. بعضی یئرلرده ایسه دوغمایان قادینلار، قایا اوزَرینده یاتماقلا بویلو اولاجاقلارینا اینانیرلار. آذربایجان بعضی کندلرینده اوشاقلاری تئز یئریمهسی، خستهلیکلردن قورونماسی، سوموکلرینین برکیمهسی اوچون قایالارین آلتیندا قارا رنگلی داشدا دوزَلدیلمیش آت هیکللرینین قارنی آلتیندان کئچیریرلر. بیر سیرا یئرلرده ایسه قاپینین باشینا مختلف رنگلی و مختلف جنسلی داشلار آسیلیر.
داش ایله باغلی او قدر اینانج وار کی دئمکله قورتارماز، داش حاققیندا آرتیق معلومات الده ائتمک ایستهین اوخوجولارا، اورحان حنچرلی، اوغلونون دونیا اینانجلاری سؤزلویو، میرعلی سیداوفون، آذربایجان خالقینین سوی- کؤکونو دوشونرکن، قام –شامان و اونون قایناقلارینا عمومی باخیش، جلال بَیدیلینین تورک میتولوژیسی انسیکلوپئدیک سؤزلویو و کاشغرینین دیوان لغاتالتّرک اثرلرینه مراجعت ائتمهلرینی مصلحت بیلیریک.
تبریز: حسن اوموداوغلو
قایناقلار:
1: دونیا اینانجلار سؤزلویو اورهان هنچرلیاوغلو
2: تورک میتولوژیسی انسیکلوپدیک سؤزلویو جلال بَیدیلی
3: قام- شامان و اونون قایناقلارینا عمومی باخیش میرعلی سیداوف
4: آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن میرعلی سیداوف
5: دیوان اللغاتالترک محمود کاشغری
6: شامانیزم تاریخده و بوگون عبدالقادر اینان
[1] - بنگو سؤزو، سونرالار منگو کیمی ایشلنمیشدیر. معناجا اؤلمز و ابدی دئمکدیر. همن سؤز، فارس دیلینه مینگو و مینو کیمی داخیل اولموشدور. قدیم سنسکریت سؤزو اولان بهشت سؤزونه صفت کیمی آرتیریلمیشدیر. سونرالار بهشت سؤزونه صفت کیمی آرتیریلان بو سؤز (بهشت مینو) مجازی اولاراق بهشت معناسینی کسب ائتمیشدیر.
[2] - قدیم تورکجهمیزده، «اوترو» کئچمیش (گذشته)، «اوچرو» ایسه گلهجک (آینده) آنلامیندا اولموشدور
گؤنده ر بؤلوم لر: اؤتهك (تاریخ)


text:
چیین چیینه اوتوردولار. گئجه سویوقودی. خوان سیگاراسین یاندیردی. لاپ یورقونودو آما یاتا بیلمیردی. حیسّ ائله دی قارداشی یورولوب اسنییر. بیرآزدان سونرا حرکتدن دوشدو. یاری یاریمچیلق یاواشجا نفس چکیردی. بیرآزدان میزیلتییا بنزر سسلر آغزیندان چیخیردی. خوان دا چالیشدی یاتسین. الیندن گلدیکجه اوزون داشین اوستونه سه ره له دی و بئینینی فیکیر خیالدان بوشادماغا چالیشدی. باشارا بیلمه دی. داها بیر سیگار یاندیردی. اوچ آی قاباق سورونون یانینا قئییدنده ایکی ایل اولاردی باجی قارداشینی گؤرمه میشدی. دیوید ائله همان او قاراشیدی کی اوشاقلیقدان اونا نیفرت و پرستش حیسیّ واریدی. آما لئونور عکسینه داها پنجره دن هوروکلی باشینی ائشیگه چیخاریب آوارا قیزیل ده ریلره داش آتان قیز دگیلدی. ایندی اوجا بویلو شسلی شباهتلی بیر آروادا دؤنموشدو کی گؤزه للیگی بدوی رفتارینان قاریشمیشدی و دؤورهسینده اولان طبیعت کیمی غریبه وحشیلیک وجودونو بوروموشدی. خوان باجیسین ذهنینده جانلاندیراندا گؤزلرینده نیفرت حیسّینی گؤروردی. او گون شافاق آتاندا کامیلیونو گؤردی کی آتلاری بسله مه ک اوچون چوبان دامینی پهیهدن آییران تارلادان گئچیردی. شهلهنمیشدی.
دیوید “ سس سیز صداسیز چیخاخ قیز اویانماسین “
بارماخلارینین اوجوندا چوبان دامینین پله لریندن آشاغی یئنیب و متروک جاده ده اکیلمیش یئرلرین کناریندان گئچنده، آزقالیردی کی بوغولسون. دییه سن کوردییرانین لاپ زیروه سینده دوروب. میغمیغالارین هجومونو و شهرلی لوت دهریسین ساشماغیدا حیسّ ائله میردی. داغدان یوخاری چیخدیخجا خفه لیک حیسّی ده آزالماقا باشلادی. یاخشی آت مینن دگبلدی. بیربیرینه قاریشمیش اوچوروم ایلانا بنزر بوروخ بوروخ داریشلیق بیر یولدا خطرلی هوس کیمی اونو کامینا چکیردی. هر سئیی دیقتله ایزلییردی. آتین یئریشین و آددیم آتماسین. باش آغریسیدا کئت به کئت آرتیردی.
- باخ!
خوان تکان یئدی و “ منی قورخوددن دئدی “ ... دئدیم بلکه یاتیبسان.
دیويد “ اودی با . کورموسن؟ “ دئدی.
بیرآن اود اودی گوده ن قارا قورخموش اوزی ایشیقلاتدی.
خوان اوزون دالا چکیب “ ایندی نئینی یه خ ؟ “ دئییب سوردو.
دیوید آما داها یانیندا دگیلدی : او بیر آن گورونن اوزون یئرینه ساری قاچیردی.
خوان گؤزلرین یومدی. قیزیل ده ریلی اللرین اودا ساری اوزاردمیش چومبه لن اوتورموشدو . گؤزلرین اودا زیلله میشدی سانکی اونی اودون شعله سینده گؤروردی. بیرده ن بیره بیر شئی باشینین اوستوندن آتیلدی. آتیلانی جاناوار سایدی اولّده آما ایکی ال بوینونون دووره سینه قیفیللاناندا نه باش ویرمه نی آنلادی. بیرده ن بیره و خبرسیز دعوادان حدسیز قوروخو جانینی یاخدی. ساواشدان قاچماق ایسته مه دی . تکجه بیر توسپاغا کیمی باشین قینینا چکیب اؤزون ییغدی تا صدمه گؤرمه سین . باشاردیقجا کؤزلرین آچمیشدی قارانلیقدا اوستونه یومولانی تانیسین. ائله اوندا سسیندن تانیدی: “ اسگیک نه ایش گؤردون؟ “ “ ایتین بالاسی نه ایش گؤردون” خوان دیویدین سسین ائشیددی و تزه آنلادی کی ائله اویویدی قیزیل ده ریلییه تپیک ویریردی. گاهدا نظره کلیردی کی تپیک لری داشا دگیردی و همین بو مسئله اؤنی لاپ بتر حیرصلندیریردی. اولجه خوان یاواشدان خریلتی سسی ائشیدیردی. دییه سن قیزیل ده ریلی خیریلدیردی. سونرا تکجه دیویدین حیرصلی سویوشلرین ائشیدیردی. خوان بیرده ن بیره تاپانچانی الینده گؤردی و یاواش یاواش ماشاسینا فشار وئردی. حئیرتینن دوشوندی اگر اتش آچسا قارداشیندا اولدوره بیلر . سیلاحدان قورخموردی. اودا ساری گئتدیکجه عجیب آرامیش حیسّی واری یدی.
چیغیردی:
- دیوید بسدی. بیر گولله ویر خلاص ائله. داها ایشکنجه وئرمه!
جواب وئره ن اولمادی. ایندی خوان اونلاری گؤرموردی. اونلار اود ایشیقلاندیران منطقه دن خارج اولموشدولار. گؤرموردی. آما هرده ن یوموروق و یاخود سویوش سسی قولاقینا ده گیردی.
چیغیردی:
- دیوید گل منه ساری. کلمه سن آتش آچیرام.
بیر نئچه ثانیه دن سونرا برک حیرصله نمیش چیغیردی:
- دیوید اؤتور! اینان آتش آچیرام.
یئنه ده جاواب وئره ن یوخودی.
اول گولـله آچیلاندان سونرا خوان یئرینده دؤندی. سونراسی آما آتشی کسمه دن منطقه نی گولله یه باسدی. تکجه خشابین بوشالماسی اونی دایاندیردی. حرکته قادر دگیلدی. ایراده سیز اولاراق تاپانچا الیندن ایاقلاری اوستونه دوشدی.شلاله نین سسی محو اولموشدی. جانینی تیتره تمه توتدی. ترین ایچینده بوغولوردی. بیرده ن اوجادان قیشقیردی:
- دیوید!...
لاپ یانیندا قورخموش حیرصلی سس « بوردایام ائششک! دئییرسن بلکه منی ده گولله لیه بیلرسن؟ دلی اولوبسان؟»
لئونور ایتلرین هورومه سیندن بیلدی اونلار قاییدیبلار. لند لندینین یوغون سسی گئجه نین سکوت جامینی پنجره نین آلتیندا سیندیردی و اونون مورگوسون پؤزدی. اوبیر یاندان اسپوکی نین سسی قورخموش جاناوارین له لهینه بنزیردی کی هرده ن سوموک سیزیلدادان اولاماسی اوجالیردی. ائله بوآرادا بویلی دورمیتانین هورومه سیده اوبیرسیلره قاریشدی. هاننان گئژده ن ایتلرین قورخودان هورومه سی ، تانیشا قویروق بولویوب میریلدامایا چؤندی. ایتلر همیشه بئله میریلداماینان دیویدین قاباقینا قاچاردیلار. قاپینین جیریغیندان قارداشلارینین ائوه یاخینلاشماسین گؤردیو سونرا بویوک قاپینین آچیلیب باغلانماسین ائشیددی. منتظر قالدی پله لرده ن یوخاری چیخیب ائوه گیره لر. قاپی اچیلارکن خوان الین اونا ساری اوزاتدی.
دیوید « سلام خیرداجا قیز» دئدی.
باجیسی اؤنی قوجاقلادی. اوزون قاباقا آپاردی اؤپسون آما اؤزی اؤپمه دی. خوان چیراغی یاندیردی.
- نیه منه خبر وئرمدیز؟ گرک منه دییه ردیز. ایستیردیم قاباقین آلیم آما کامیلیا قویموردی. گرک اونودا ادب ائلیه سیز. دیوید...گورهیدین نئجه اؤزون منه یاپیشدیریدی. وحشی بیشرف! یالواریردیم منی اؤتورسون ...آما وئجینه ده گلمیردی!
-
او هیزلی دانیشماغا باشلامیشدی آما بیرده ن بیره سسی باتدی. زولفلری پریشان آیاقلاری یالینیدی. دیوید و خوان ساکتلشدیرمه گه چالیشیردیلار. توکلرین تومارلیردیلار. شوخلوق ائلیردیلر و « بالاجا قیز» دئییردیلر...
دیوید « ایستمه دیک سنی ناراحات ائلییه ک! بیرده قالدی کی لاپ آخیردا گئتمه ک قرارینا گه لدیک. سنده کی یاتمیشدین او زامان » دئدی ایضاح اوچون.
- مخلص نه اولدی؟
خوان پتونو گوتدی و باجیسین اؤتدی. لئونور آغلاماقدان ال چکمیشدی. رنگی پوزگون، آغزی یاریمچلیق آچیق و باخیشی نیگرانیدی.
دیوید « هئچ زاد. هئچ بیر شیء اولملدی. تاپا بیلمه دیک» دئدی.
لئونورون اوزوندن نیگرانچیلیق سیلیندی و دوداقلارینا راحاتلیق حالتی اؤتدی.
دیوید « آما هر حالدا تاپاجاییق » دئدی و بئخیاللیقلا لئونورا ایستراحت ائتمه نی تکلیف ائله دی. سونرا قاییتدی. لئونور « بیر آن دورون ، گئتمه یین » دئدی.
خوان یئریذده ن ترپنمه میشدی.
دیوید « هه نه اولوب منیم بالاجا قیزیم » دییه سوردی.
- داها دالیجا گئتمه یین.
دیوید « نیگران قالما. داها اونود. بو کیشی ایشیدی. بیزه تاپشیر» دئدی.
لئونور گینه ده آغلاماغا باشلادی ، بو دفعه قورخو و تیتیره تمه ینن. ایکی الینن باشینی توتدی. دییه سن برق توتوبدی. چیغیریلتیسی ایتلری اویاتدی. پنجره ننین آلتیندا ایتلر هورومه یه باشلادیلار. دیوید تعجبله خوانا ساری دؤندی . دییه سن بیر شیء سوروشماق ایستیردی. کیچیک قارداش آما ساکت دورموشدی.
دیوید « داها یاخشی بالاجابالا آغلاما. دالیسیجا گئتمه ریک» دئدی.
- یالان دئییرسن من سنی یاخشی تانیرام. سن اونی اؤلدوره جکسن.
دیوید « داها اوننان ایشیمیز یوخدی .. نیه بئله فیکیرلشیسن او بدبختی تنبیه ائله مه ک لازیم دگیل؟ » دئدی و سوروشدو.
لئونور ته له سیک دیل دوداقین دیشلییه ره ک « اؤ منه هئچ نه ائتمه دی» دئدی.
دیوید تاکیدله « داها بو باره ده فیکیرلشمه. بیزده اونودوروق. داها ساکیت اؤل بالاجا قیز » دئدی.
لئونور هه له آغلییردی. آویدلاری و دوداقلاری یاش اؤلموشدی. پتو یئره دوشموشدی. تکرارلادی:
- اومنه هئچ زاد ائله مه دی. هامیسین یالان دئدیم.
دیوید « بیلیرسن نه دئییرسن؟ » دییه سؤردی.
- داها بیربئله دالیمجا گلمه سین دؤزه بیلمیردیم --- لئونور منّا من ائلیردی--- سحرده ن آخشاما کولگه کیمین دالیمجایدی.
دیوید « گؤرورسن گوناه منیم کی یدی. اونا من دئمیشدیم سنی گودسون. تک بیر آروادین چولده گئدیب گلمه سی تهلوکه لییدی. منده اونا امر ائله دیم سنی قؤروسون. گرک قیزیل ده ریلییه اعتماد ائله مییه یدیم. هامیسی بیر بیرینین تاییدی...» دئدی.
لئونور زاریلدادی:
- منه هئچ بیر ایش یاپپادی. اینانین دوزون دئگیرم. کامیلیودان سؤروشون. اؤ بیلیر هئچ بیر شیء باش وئرمییییب. ائله اونا گؤره اؤنی قاچیرددیم. اینانمیسان؟ هه اؤ گئدیب. من اؤزوم اؤنا دئدیم گئدسین. تکجه ایستیردیم الیندن خلاص اؤلام. ائله اؤنا گؤره ده بو یالانی قؤشدوم. کامیلیو هرزادی بیلیر. اوندان سؤروش.
خوان قاییدیب قاپیا ساری گئدیردی. ائله کی دیوید ایسته دی قاباقین آلسین اؤزوندن چیخدی. ائله بیل جنّی اولموشدی. یامان دئمه گه باشلادی: باجیسینا جندا دئدی. قارداشینا آلچاق ! دئویدین دؤشوندن یوموراقینان ویردی و یولونون اوستوندن کناره آتدی. آددیم لارین گئن آتا آتا ائودن چیخدی دالیسیجا یامان یوغوزدان بیر ایز قالاراق. لئونورونان دیوید خوانین تارلایا گیرمه سین، سونرا اورادان چیخماسین و کلورادونون بوینونون ایپکلی یالینی توتوب آتین بئلینه سیچراماسین گؤردولر. لئونورون تنبل آتینین آوساری نابلد اله دوشموشدی و آتیلیب دوشمه ینن مینیجی گؤستره ن یولی چاپیردی. گؤروردولر
لئونور« اولمایا اؤنی گولله له یه؟» دئدی و سؤردی.
دیوید لئونورا دایانیب « امین اؤل. بیر ایش یاپماز» دئدی.
قیزیل ده ریلیلرین هامیسی کولوخلاردان چیخیب، کیچیک قارداشین آت اوینادماسینا حیرانلیقلا باخیردیلار. خوان هرده ن حیرصلی دابانلارین آتین قارنینا و یوموراقین اونون باشینا ویریردی. کلورادو خوانین ضربه لری آلتیندا اؤیان بویانا فیرلانیب ، آتیلیب دوشوردی. دیوید ایله لئونورا خوانی آت اوستونده تاماشا ائلیردیلرکی کلورادو آیاقدان دوشموش حالدا دوردی و یورقون نفس چه که چه که باشین آشاغی سالدی. خوان ائوه ساری دؤندی .قاپینین قاباقیندا دییه سن یادینا بیر شیء دوشدی. قاییدی. آتی چاپدیراراق " لاموگره " کولوغونا ساری گئتدی. آتدان یئره آتیلیب و تپیکینن باغلی قاپینی آچدی. ایچه ریده کی قیزیل ده ریریله ره دئدی کی تنبیه لری باشا چاتیب. سونرا آهسته ائوه ساری قاییدی. قاپینین قاباقیندا دیوید انتظار چکیردی. خوان ترده بوغولموش آما چوج جدی گؤستریردی. دیوید اونا یاخینلاشدی. قولون چیگنینه سالیب « گئداخ. لئونور دیزلرین آغریسین آلینجا بیزده باده لریمیزی ایچک» دییه ره ک ایچه رییه آپاردی.


text:
آذربایجانلی رئژیسسور کنان تورک موغهننیسی اؤزجان دنیزی تحقیر ائدیب.
آخار .آذ تئلئگراف. کام-آ ایستینادلا خبر وئریر کی، کنان اینستاگرامدا اؤزجان دنیزین عونوانینا بو سؤزلری یازیب:
«بیز هر تورک شهیدینه گؤره چوخ پیس اولورورق. میللتیم، فانات اوردوسو، الله خاطرینه، آرتیق اویان! کیمه قوجاق آچدیغینا باخ! بعضی بامبیلی قیزلار «اؤزجان» دئیه-دئیه قالا گئجهلرینده اوستونه توللانسین. آذربایجاندان فیلملرینده پول قازان، بیزیم بالالاریمیزی، قارداشلاریمیزی، آنالاریمیزی شهید ائدن شرفسیز ائرمنی ماهنیسی اوخوسون...
سن ده بئله گئتدین... قوربان اولاسان تورک دوستلاریمیزا، سنه یوزمینلرله پول وئرهن آذربایجانلی اوتانسین!
بیر تورک اصلا ائرمنی جه ماهنی اوخویا بیلمز، اوخویارسا تورک دئییل. سنین و طرفینی توتانلارین اوزونه توپوروم».
قئید ائدک کی، تورکییهنین تانینمیش موغهننیسی اؤزجان دنیزین ۲۰۰۹-جو ایلده کانال ۲۴-اون آپاریجیسی سیرری سورییانین وئریلیشینده اوخودوغو ائرمنی ماهنیسی اؤتن گون یئنیدن گوندهمه گلیب.


text:
حق، یار اولسون!
ائل شاعیری «گولدورلو ولی»نین شعرلرینی احتوا ائدن ایکینجی مجموعهنین چاغداش اوُخوجو الینه چاتدیرما و دوزهلمیش آپارما بوُرجونو، یئنهده معاصر ادیب و شاعیریمیز «گونئیلی» بوینونا آلمیشیدیر. عرفانی رمز و راز ایله دولو اولان اینجه دوُیغولو و لطافت دولو بیر شعر توپلوسونو نشره حاضیرلاما، آسان ایش دگیلدیر. شاعیر دونیا گؤروشونده اولان معنوی و باطینی حسّلر، اونون طبیعته باخیشدا و توپلوم یاشاییشینین زاویهلرینه آخیشیندا دا اؤزدونو ایچ حسلریندن اوُزاقدا ساخلایا بیلمز. اصلینده اینجه صنعت و اونون داها گونده گئدن یؤنو شعر ایسه، همین ایچ حسّلردن دوغان بیر گوجدور. تأثیر ائدیجی و تلاطم یارادیجی بیر قوّهدیر.
آذربایجان تاریخینده، مدنی و سیاسی قالخینمالارا سبب اولان و تاریخ ائل دیزینی چالخالاندیران و معنوی گوجلریمزه یؤن و جهت وئرن «حروفیه» مکتبی نین دوامچی سی ساییلان «اهل حق» درویشلیگینه منسوب «گولدورلو» ولی بئله بیر قوّه زنجیرهسینین حلقه لریندن بیریسی ساییلیر. حضرت «بایرک قوُشچو اوغلو» و «موُلانا حکیم سیّد ابوالقاسم نباتی» کیمی، دیلینده فورما نه قدهر درین، حکمتلی و فلسفیدیر. شاعیر، بوُرادا، یانیندا کئچن هر شئیه باطینی حسّلر و معنوی دویغولار ایله یاناشیر. اونون دیلینده اوینایان و آخان هر سؤز جوک، معنا یوکو داشییر و بئله بیر یوک داشیماق ایله شرفلهنیر. شاعیر دیلینده سؤزجوک و کلمه دوُیغو فخری و آنلام شرفی ایله یوکسلیر. بوردا، سادهلیک و صمیمیلیک، درین معنویت و ایچدنلیگه قاب اولور؛ یوکسیک معنا، ساده و گؤزَل و آخیجی بیر سؤزجوکلر فورماسینا یئرلهشیر. شیخ صفیالدین اردبیلینین «واللی،بالدی!» غزلی و حکیم نباتینین «گلسین، گلمهسین؟» قوشماسی، هر نه قدر ساده و معنا دنیزینی اؤز قالیبیندا یئرلشدیره بیلمیشدیر.
من، گولدورلو ولینین شعرلرینه بئله باخیرام. اونون هر سؤزونده و هر کلامیندا معنوی حسّلر آردینجایام. ائله اونا گؤرهده ادیبیمیز «گونئیلی»نین دوزه لیشچیلیگینی، بیر نوع تنقیدی- علمی متن حاضیرلاما ساییرام. عارف شاعیرین معنا دونیاسینی ادراک ائتمه، قابلیت و یئتهنک و لیاقتینه صاحیب چیخا بیلن هر اوخوجونو بو کیتابی اله آلماسی ایچون تبریک ائدیرم.
سؤز یوخ کی «گولدورلو ولی»نین «قارتال قایناغی» حساب ائتدیگی اورَکده شعریت یاتاغیندا، کیم بیلیر بلکهده گلهجکده مظلوم ائللریمیزین معنوی دهیرلرینی قوروماق ایچون، اؤزو کیمی ناموسلو قارتاللار قالخاجاقلار، گنجلیگیمیزین باشلادیغی مدنی قالخینما داوارانیشلارینی گؤزلهنیلن مثبت دهیرلی نتیجهلر چاتدایراجاقلار.
[1] شاه محمدی، ولی (گولدورلو ولی). قارتال قایناغی، تهران، 1382.


text:
یاخشیلارلا یولداش اولماق
یاخشیلارلا یولداش اولماق
بیر درویش گزركن آیاقسیز بیر تولكو گؤروب، شاشیردی. «بو حئیوان نه جور یاشاییر، نه یوییر، نه ایچیر؟» دئیرك آللاهین لوطفونه حئیران اولدو. دوشونوركن بیردن بیر شئر ( آسلان ) اورتایا چیخدی، آغزیندا شغال ( چاغال ) وار ایدی. گؤركملی – قورخمالی حئیوان اووونون بیر طرفین یئدی، قالانینی بوراخیب گئتدی. تولكو آرتیغا دوغرو سورونرك یاخینلاشدی. یئییب قارنینی دویوردو. تولكو نون یییه جه یی نین آیاغینا گلدیینی گؤرن درویش اؤز اؤزونه « بیر تولكونون روزوسونو آیاغینا گؤندرن آللاه منیمكین نه دن گؤندرمه سین؟ » دئیرك چالیشماغا مجبور اولمادیغینی، بیر طرفه گئدیب چالیشمادان اوتورا بیله جه یینیی دوشوندو. « آللاه ایسته مه سه گوجلو آسلان دا یئیه جك تاپانماز » دئییب دوشوندویو كیمی ائله دی.
« روزوم آللاهین گؤرونمه ین خزانه سیندن گله جك، چالیشمایا گرك یوخ » دئیرك گؤزله مه یه باشلادی. گؤزله دی ، گؤزله دی .. نه گلن وار نه گئدن ... !
گونلر كئچیب گئتدی. درویش آریقلادی، اریدی بیر دری بیر سوموك اولدو. گوجسوز و اؤلوم حالیندا اولان درویش قالدیغی مچیدین میحرابیندان بیر سس ائشیتدی :« ای تنبل آدام، اؤزونو آیاقسیز بیر تولكویه بنزدرك نه دن یازیق – یازیق اوتورموسان؟ دور آیاغا آسلان كیمی گوجلو اول. باشقاسینین آرتیغینا گؤز تیكمه. سنه یاراشان آرتیق یئمك دئییل، آرتیق بوراخماقدیر. آسلان كیمی گوجلو اولان باشقاسیندان یئیه جك گؤزله مز. تئز دور، چالیش روزونو قازان. اؤزونده یئ مؤحتاجلارا دا یئدیر !»
مریم چرخ انداز
ماهنامه آفتاب آذربایجان
مثنوی دن اولان حیكایه لر


text:
اؤنجهلر ترجومه اولان فایللار بوردان یؤکلهنمهیه گؤندهریلیردیلهر. آنجاق ایندی بو ایش اوتوماتیک اولارای سونولور. آذری ترجومه سینی آلماق اؤچون وردپرئس یئندیرمهلهری بؤلومونه گئده بیلهرسیز.
بؤلۆم: بیلدیری
بیلدیری
آذری وردپرئس
دونیاجا اؤنلو وردپرئس یاییم سیستئمی “گؤنئی آذربایجان” تؤرکجه سینده حاضیرلانماقدادیر. بیلدیگینیز کیمی، گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی دانیشانلار میلیونلارجادیرلار، آما بو دیلی اوخویوب یازانلارین ساییسی چوخ آزدیر. چونکو گؤنئی آذربایجان ایندیکی ایران داخیلینده دیر و اوردا رسمی دیل فارسجادیر. گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سینده اوخویوب یازما ایمکانی یوخدور. آنجاق سون ایللرده آنا دیلینه قایغی گؤسترنلرین سایی آرتماقدادیر، و اینترنئت قوللانا بیله جکلرینده ساییسی چوخالماقدادیر. بیز چالیشیریق تا گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی وردپرئس سیستئمینه آرتیریلسین و سویداشلاریمیز، دیلداشلاریمیز اؤز دواما دیللرینده بیر بیریله ایله تیشیم قوروب گؤروش پایلاشسینلار.
اگر گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی دیلینین وردپرئس اؤچون حاضیرلانماسی و یاییلماسیندا یاردیمینیز توخونا بیلر، لوطفا بیزیمله الیشکیده اولون.
باشلایاق
هامیلیقجا چالیشاق تا اینترنئت دؤنیاسیندا گؤجلو و ساغلام یئریمیز اولسون.
گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سینده وردپرئس سیستئمی ایلکین آشامالاریندادیر، بیرینجی بوراخیلیش یاخین سؤره ده سیزینله پایلاشیلاجاقدیر.


text:
Wn/azb/بین لادن نئجه اؤلدورولدو؟
دونن اؤلدورولدویو آچیقلانان "القاعیده" ترور تشکیلاتینین لیدری اوسامه بین لادینین یاشادیغینا داییر معلومات آمریکا بیرلشک دؤلتلری مرکزی کشفیات ایدارهسینه گئچن ایلین سپتامبر آییندا داخیل اولوب.
آمریکانین افقانیستان و پاکیستانداکی بؤلمهلری " القاعیده " لیدرینین پاکیستانین باشکندی ایسلام آبادین یاخینلیغیندا، وارلی شخصلرین یاشادیغی بیلال محلهسینده گیزلهندیگینی بیلدیریبلر.
" القاعیده " لیدری نهنگ بیر ویلایا بنزر، حیصارینین یوکسکلیگی ۵ متره چاتان، تیکانلی مفتیللرله ساریلمیش ائوده یاشاییردی.
ایکی گیریشی اولان ائوین اینترنت و تلفون باغلانتیسی یوخدو.
بو ایلین آوریلیندن اعتباراً اوسامه بین لادینین سیخ-سیخ ائوه گیریب-چیخدیغی معین ائدیلیب. بوندان سونرا عملیاتا ایستارت وئریلیب.
آمریکا بیرلشک دؤلتلری اؤزل تیمینی داشییان دیک اوچار دونن صاباح ساعاتلاریندا پاکیستانین شیمالینداکی بیر ساواشال یئرلشکهدن حرکت ائدیب.
بین لادینین یاشادیغی ائوه یاخینلاشان دیک اوچارا آتش آچیلیب.
خومپاره آتانلا وورولان دیک اوچارلاردان بیری یئره دوشوب. داها سونرا بؤیوک آتیشما باشلاییب.
بیر ساعاتا یاخین داوام ائدن عملیات نتیجهسینده واشینگتونون ان بؤیوک دوشمنی اولان بین لادین اؤلو اله گئچیریلیب. حیاتا گئچیریلن دی ان ای تستی نتیجهسینده جسدین بین لادینه مخصوص اولدوغو دقیقلهشیب.
باسقیندا بین لادینین اوغلو دا داخیل اولماقلا داها ۳ نفر اؤلوب.
عملیاتدان بیر ساعات سونرا اوبامانین اؤنملی بیر مسئله ایله باغلی مطبوعات کونفرانسی گئچیرهجهگی آچیقلانیب.
تخمینن بیر ساعات سونرا، تورکیه ساعاتی ایله ۰۶:۳۰-دا کامرالارین قارشیسینا گئچن اوبامان ایسه سئوینج ایچریسینده خبری آچیقلاییب.
بین لادینین اؤلوم خبریندن سونرا خاریجدهکی آمریکا بیرلشک دؤلتلری سفیرلیکلرینده تهلوکهسیزلیک تدبیرلری آرتیریلیب. آمریکا بیرلشک دؤلتلری دؤلت دپارتامنتی خاریجدهکی آمریکا بیرلشک دؤلتلری وطنداشلارینی "القاعیده" و اونا باغلی تشکیلاتلارین مومکون هوجوملارینا قارشی خبردار ائدیب.


text:
+0 به یه ن
یام نیوز:
آمریکا بیرلشیک دولتلرینین بالتیمور شهرینده قارهلارا یؤنلیک پولیس شدتینه قارشی اعتراض گؤستریلری داوام ائدیر.
گئجه کوچهیه چیخما قاداغاسینا باخمایاراق ائدیلن گؤستریلرده ایکی گؤستریجی گؤز آلتینا آلیندی.
ایکی
هفته اوّل گؤز آلتینداکی بیر قارانین اؤلمهسی اوزرینه باشلایان
اعتراضلارین گئتدیکجه آرتماسی اوزرینه 28 آوریلده بیر هفته بویونجا آخشام
ساعت 10-دان سونرا کوچهیه چیخما قاداغانی اعلان ائدیلمیشدی.
25
یاشینداکی قارا فردی گری'ین گؤز آلتیندا اؤلوموندن مسئول توتولان 6
پولیس حاقیندا جمعه گونو "جینایت و قصدسیز آدام اؤلدورمه" گوناهیندان ادعا
آچیلمیشدی.
اعتراضلار مریلیند ایالتی تاریخینده، 1968-جی ایلده مارتین
لوتر کینگ سوی-قصدینی اعتراض اوچون ائدیلن گؤستریلردن سونراکی ان بؤیوک
گرگینلیک اولاراق گؤستریلیر./ قایناق t,r,r


text:
“عاشیقلی کروان” منظومهسیندن پارچالار مفتون امینی نئجه یئرلشدی داشلار تیر کاماندا بو آفت یاغمامیشدی هئش زاماندا سو، دامدان دامسا،آساندور علاجی اما کی نئیلهییم گؤزدن داماندا ؟ بو سولغون باغدا یا رب باغبان کیم؟ هامیحسرتده قالمیش، کامران کیم؟ بازار ظولمتدیر، آمما پول پاریلدیر عیان اولمور آلان کیمدیر، ساتان کیم! سویوقدان، ایستیدن، داغدان، ایلیقدان فلک گؤرسنمهییبدیر، بیر قیلیقدان عزیزیم بیز ایراق دوشدوک، ...Read More »
عاشیقلی کروان / مفتون امینی
عنوان: عاشیقلی کروان مولف: مفتون امینی ناشر: رفعت تبریز دیل: آذربایجان تورکجهسی رسمالخط:عرب الیفباسی نشر تاریخی: پاییز 1357 فرمت: PDF حجم: 03/3مگابایت صحیفه:56صحیفه کیتابی آشاغیداکی آدرسدن ائتدیره بیلرسینیز məftoon əmini aşigli karvan.pdfRead More »
آغاجلار بختي / مفتون اميني
آغاجلار بختي مفتون اميني آلديغي، آزليقدان بيلينمهين وئردييي چوخلوقدان درين کؤکلوٍ گئنيش کؤلگهسي اوجالان، تازالاشان يئرلي بير حقيقت؛ «آغاج» آديندا ايدامهلي بير قالخيش هئي! نه حئيرتليدير، نه ده ماراقلي آغاجين دوردوغو يئرينده پايـيزلاردان، قـيشلاردان کئچمهسي و يـئني باشدان خوش گوٍنلرينده ياشاماسي نئجه کي، من اؤزوٍم نه چوخ زامان- باغلارين، مئشهلرين ايلک باريني دوياندا نيسگيل آخي چکميشم کي: نولاردي، بيز اينسانلار ...Read More »


text:
تورکییه میللی ایستحبارات تشکیلاتینین (میت) آوسترییادا ۲۰۰ نفرلیک کومانداسی فعالیت گؤستریر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری سؤزوگئدن اؤلکهنین یاشیللار پارتییاسینین تهلوکهسیزلیک اوزره سؤزچوسو پتر پیلز دئییب.
او، بونونلا باغلی اللرینده دلیللرین اولدوغونو ادعا ائدیب.
پیلز بو کشفیاتچیلارین مخالیفلر بارهده آنکارایا معلومات وئردیینی بیلدیریب:
«میت، آتیب، اوئتد، موصاد کیمی تشکیلاتلار واسطهسیله آوسترییادا آکپ حکومتینه مخالیفلر بارده آنکارایا معلومات وئریلیر. دؤولت هر ایل بو مقصدله بودجهدن ۲۰-۳۰ میلیون آورو آییریر».


text:
تورک لیرهسی ضعیف پول واحیدیدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلر جون هوپکینس اونیورسیتتینین پروفسورو ایستیو هانکنین «فوربس» ژورنالینداکی مقالهسینده یئر آلیب. اونون سؤزلرینه گؤره، لیره گتدیکجه گوجونو ایتیرمکدهدیر:
«بو، تورکییهنین ان ضعیف نقطهسینین پول واحیدی اولدوغونو اورتایا قویور. بو قدر ضعیف پول واحیدینه صاحب اولان هئچ بیر اؤلکه ایندییه قدر رئال سیاسی گوجه چئوریله بیلمهییب».
ضعیف لیرهنین اول-آخیر تورکییه اقتصادیاتی اوچون پروبلم یاراداجاغینی بیلدیرهن آنالیتیک قید ائدیب کی، سیاسی گوج اولماق ایستین آنکارا باشقا دؤولت طرفیندن حاضرلانمایان و یا نظارت آلتیندا ساخلانمایان پول واحیدی اولان قیزیلا کئچمهلیدیر:
«تورکییه قیزیل ایندکسلی لیره سیستمینه کئچمهیه مجبوردور».


text:
گؤردوم اهرده بیر گول رعنا، عجب-عجب، جلاد و جان ستان و دیل آرا، عجب-عجب،
عندلیب قاراجاداغی ٠٦- لیلی و مجنون
موختصر ساقی نامه
ای ساقی گولعذار، بسدیر، ناز ائتمه، کئچیر باهار، بسدیر.
دیباچه
گنجلیک گونلرینده اون دؤرد یاشیندا ایکن قاراجاداغ ماحالی نین اهر قصبه سینده لیلی کیمی بیر گؤزل صنمه دوچار اولوب، اونا عشق یئتیردیم.
عندلیب قاراجاداغی
١٣-جو عصرین آذربایجان شعرینده هم کلاسیک شعری، هم ده شیفاهی خالق ادبیاتی اوسلوبونو داوام ائتدیرن ایستعدادلی شاعرلردن بیری عندلیب قاراجاداغیدیر. اونون دوغوم و اؤلوم تاریخی حاقیندا دقیق معلومات یوخدور.


text:
محمدبن جریرطبری : دوُغوُم یئری 839 میلادی ایلدۀ مازندران ـ آمل ـ وفات یئری 933 میلادی ایلدۀ بغداد. طبری 16 جیلدلیک تاریخ طبری کیتابین 25 یاشیندا اوُلارکن یازماقا باشلییب ، علاؤ اوُلاراق چوُخ سایدا فلسفی ، تاریخی کیتابلارین موُئللیفی دیر.
موُئللیف یازدیقی تاریخ طبری کیتابینین 5 ینجی جیلدیندۀ 27 دفعۀ آذربایجان کلمۀ سی ؤ 21 دفعۀ توُرک کلمۀ سیندن آد آپاریب .
عمربن خطاب ایسلام قوُشوُنو سردارلارینین بیریندن سوُروُشوُرکی آذربایجان هاردا دیر ؤهانسی دیلدۀ دانیشیرلار؟
سردار عمرۀ جاوابدا آذربایجانین هاردان هارییا قئدر أراضی لری اوُلدوُقوُن شرح وئریر ؤ دئییر: اوُنلار توُرک دوُرلر ؤتوُرک دیلیندۀ دانیشیرلار.
چینگیزخان مغوُل : 1219 ؤ 1258 ینجی ایللرآراسیندا اوُچ مرحلۀ دۀ ایرانا هجوُم ائدیر، بوُ هجوُملاردا خوارزمی لردوُولتی ، ألموُت داغلاریندا اوُلان ایسماعیلییۀ فرقۀ سی ، بغداد دا اوُلان بوُیوُک عباسی لر خیلافتین آرادان قالدیریر.
آمما دیققتلیمسئلۀ بوُدور: طبری تاریخین یازماقا باشلادیقی 846 ینجی ایل اوُلدوُقدا ، آذربایجان عنوانی نین وار اوُلوُقو ایلۀ اوُ أراضی لردۀ توُرکلرین وار اوُلدوُقوُن صراحتلۀ اوُز تاریخ کیتابیدا قئید ائدیر.
چینگیزخان 355 ایل طبرینین یازدیقی تاریخ کیتابیندان سوُنرا هجوُما باشلییر ؤ أوولدۀ خوارزمیلری، ألموت داغلاریندا اوُلان ایسماعیلییۀ فرقۀ سین ؤ باغداد دا اوُلان عباسی لرخیلفتین آرادان قادیریر.
ایندی سوُرقو بوُردا دیر: بیرحالداکی چینگیزخان هجوُما باشلادیقی چاغدان مین ایللر قاباق آذربایجان آدلی بوُیوُک أراضیلر وارایدی ؤ همدۀ اوُ توُرپاقلاردا یاشییان خالقین آنا دیللری توُرک دیلی اوُلدوُقوُن صراحت لۀ قئید ائدیر.
آمما ریضاخان ایش باشینا گئتریلدیکدن سوُنرا ، اوُنوُن چئورۀ سین بوُروُموُش فارس راسیست لری اینگیلیس لرین حمایۀ سی ؤ گوُستریشلری ایلۀ یوُزایلۀ یاخین دیر کی آذربایجان خالقینین وارلیقین ، تاریخی آنا دیلین اینکار اتمئک هدفی ایلۀ آذربایجان توُرک دیلین اینکاراتمئکلۀ یاناشی ، گوُیا بوُ دیل مغوُللاردان بیزۀ قالمیشدی !؟ بوُ اوُیدوُروُجو ؤ منطیق سیز دوُشمانچیلیقلاری ایلۀ بیرلیکدۀ بوُگوُنۀ قئدر میلرلۀ مقالۀ لر ، کیتابلار، گوُلوُنج کنفرانسلارکئچیرسۀ لردۀ ، آمما قوُراشدیردیقلاری جئفنگیاتا تکجۀ بیرتعداد أطرافلاریندا اوُلان ایرقچی ؤ توُرک دوُشمانی اوُلان فارسلارین بئینینۀ آشیلییا بیلمیشلر. تاریخدن خبری اوُلمییانلاری کوُر آدلاندیرماق اوُلار
آذرخش ــ 6/ 2 / 2018


text:
وكیف كان، فلا أجد وجها لما ذكره
هر حالدا، [شیخ طوسینین سؤزونون صحیحلیگینی ثابت ائدن بو شخصین] سؤزونون دوزگون اولماسینا من بیر وجهه تاپانمادیم. (شهید اوّل «الدروس» كتابیندا شیخ طوسیدن بئله نقل ائدیب كی: سینمیشینین قیمتی اولمایان مثمنده، ساتیجی عیبدن برائت ائده و دییه كی عیبین منه ربطی یوخدور، بئلنچی بیع صحیحدیر. شهید اوّلده بونا اعتراض ائتدی كی بئله اولاندا أكل مال بالباطل اولار. شهید ثانی و محقق ثانیده شهید اوّله تابع اولدولار. آما بعضیلری بو صحیح بیلمگی توجیه ائتدیلر. شیخ انصاری دئییر بو توجیه دوزگون دئییل.)
آیریلارینین (سید العاملی «مفتاح الكرامه» كتابیندا) قید ائتدیكلری، اوندان داها ضعیفدیر. اونلا دئییبلر: بئله دئییل كی شیخ طوسی و اونون تابعلری، ساتیجینین عیبلردن برائت ائدن بیعین صحیحلیگینه حكم وئرسینلر». اونلار بئله گمان ائدیبلر كی شیخ طوسی گیلین سؤزوندهكی «برائتین شرط ائتمهسی» مشترینین عیبلردن برائت ائتمه شرطیدیر. نتیجهده مشترینین صحیحلیك شرط ائتمهسی معناسیندادیر. (مشتری ساتیجییا شرط ائدیب كی من ساغلامین آلیرام، عیبلی اولورسا منه ربطی یوخدور و سنین اؤز بوینونادیر. بئله اولسایدی سؤزوموز یوخیدی.)
«الدروس» كتابیندا شیخ طوسینین و تابعلرینین سؤزونو اوخویاندان سونرا گؤرورسن كی بو سؤز یالاندیر. چونكی اونلارین سؤزونون ظاهری و یا صراحتی، ساتیجینین عیبلردن برائت ائتمهسیدیر مشترینین یوخ.
بلی، من ایكی شیخین و اونلاردان باشقالارینین سؤزونده، اؤزل اولاراق سینیغینین قیمتی اولمایاندا بو شرطین قید اولماسینی گؤرمهمیشم. (اونلار دئییبلر: «قیمتی اولمایان شئیده ساتیجی عیبلردن برائتی شرط ائدیرسه بیع صحیحدیر». آما سینیغینین قیمتی اولمایان شئیده بو شرطین صحیح اولوب اولمادیغینین دئدیكلرینی گؤرمهمیشم.)
سونرا، اولا بیلر غرره سبب اولدوغو اوچون، مثمنی مالیّتدن خارج ائتمهین عیبلردن، برائتین شرط اولماسیدا اشكاللی اولسون. چونكی ساغلاملیغی و خرابلیغی بیلنمهین شئیلر، یالنیز ساغلاملیق اصالتی اساسیندا ساتیلا بیلر. عیبلردن برائتی شرط ائتمك، عیبلرین اولوب اولمادیغینا اعتناسیز اولاراق بیع ائتمك آنلامینا گلر. البته، علامه و جماعت غایب مبیعین ساتیشیندا، رؤیت خیارینین ساقطلیگی شرط اولان بیعی، باطل بیلیبلر. اونون ایضاحی خیارات بابیندا گلهجك انشاءالله. (مبیع، غایب اولاندا ساتیجی مبیعین وصفلرینی دییَر و مشتری او اساسدا آلار. آما ساتیجی شرط ائتسه كی: «سنین رؤیت خیارین اولماسین، یعنی سنه وئرهجگیم مبیع، صدالادیغیم صفتلرده اولماسا دا سنین فسخ ائتمك حقّین یوخدور». بو شرط بیعین باطل اولماسینا سبب اولار.)
وكیف كان، فلا أجد وجها لما ذكره.
وأضعف من ذلك ما ذكره بعض آخر: من منع حكم الشیخ وأتباعه بصحة البیع، و اشتراط البائع على المشتری البراءة من
العیوب ، وزعم: أن معنى اشتراط البراءة فی كلامهم: اشتراط المشتری على البائع البراءة من العیوب، فیكون مرادفا لاشتراط الصحة.
وأنت خبیر بفساد ذلك بعد ملاحظة عبارة الشیخ والأتباع، فإن كلامهم ظاهر أو صریح فی أن المراد براءة البائع من العیوب، لا المشتری.
نعم، لم أجد فی كلام الشیخین والمحكی عن غیرهما تعرض لذكر هذا الشرط فی خصوص ما لا قیمة لمكسوره.
ثم إنه ربما یستشكل فی جواز اشتراط البراءة من العیوب الغیر المخرجة عن المالیة أیضا بلزوم الغرر، فإن بیع ما لا یعلم صحته وفساده لا یجوز إلا بناء على أصالة الصحة، فإذا اشترط البراءة كان بمنزلة البیع من غیر اعتداد بوجود العیوب وعدمها.
وقد صرح العلامة وجماعة بفساد العقد لو اشترط سقوط خیارالرؤیة فی العین الغائبة .
وسیجئ توضیحه فی باب الخیارات إن شاء الله تعالى.
بؤلوم :
یازار : صمد كامران قراملكي


text:
ایستانبول بورسوندا سون دوروم
سربست بازاردا آمریکا دلاری 3 لیرا 50 قوروش، یورو ایسه 3 لیرا 92 قوروشدان ایشلم گؤردو.
بورسا ایستانبول 100 اندکسی، گونه 98 مین 193 پوئندن باشلادی.
بورسا ایستانبول 100 اندکسی، هفته نین سون ایش گونونو 544 پوئنلیک دوشوش ایله تاماملادی.
سهملر گوندهلیک اورتالاما صفیر ویرگول 55 دگر ایتیردی.
سربست بازاردا آمریکا دلاری 3 لیرا 50 قوروش، یورو ایسه 3 لیرا 92 قوروشدان ایشلم گؤردو.
اولوسلارآراسی بازارلاردا قیزیلین اونس قیمتی ایسه 1254 دلاردیر.
کاپالیچارشیدا جمهوریت قیزیلی 952 لیرهدن ساتیلیر.


text:
کؤنول، جاهاندا غم هجر یاره صبر ائیله، نه قدر وورسا سنه یار یاره، صبر ائیله.
آغاداداش ثریا ٠١- غزللر
توتسا عیدین اگر، ای اشک، او سروین اتیین
ائتدی دوللاک یوزون دون خط تردن خالی، اولدو آیینۀ دو ژنگ کدردن خالی.
خیال چرخده باج ایسترم ثریادان
فراقی قسمت ائدیب چرخ کجمدار منه، محالدیر اولا ممکن وصال یار منه.
ای ثریا، مرغ دیل مئیل لب یار ائیله میش
جان ایلن جانان، دئییل لر، جان تمناسیندادیر، باش وئرم، بیلسم ایر، جانان تمناسیندادیر.
ای ثریا، دوشه نی عشقینه اول ماه وشین
بیلمه ییب بو گئجه بیر فکر محال ائیله میشم، آرزوی حرم بزم وصال ائیله میشم.
ای ثریا، آتشین رخسار ایلن گؤردوکده خالق
قویمادی راحت اولوم بیر دم دیل شیدا منی، ائدی آخر فضای عشقده روسوا منی.


text:
سنی گؤروم اریییب، یئره گیرهسن محمد احمدیزاده آللاه اؤلنلریزه رحمت ائلهسین، آنام ائله پیشیک دوواردان ایری گئچنده منی قارقیش ائلهیردی. بیلمیرم، بلکی ده اوندا اوشاغیدیم. پیشیک ایله، آصلان آراسیندا فرقی آنلامازدیم. هر حالدا ائله کی بؤیودوم و ائولنیب اوشاق صاحابی اولدوم، آنلادیم کی اوشاقلار آتا آنالارینین باشینا تاس دگیرمانی چئویرنده، دووار باشینا گؤندردیکلری او جاناوار، اصلینده پیشیک یوخ، ائشگکدن ده ...Read More »
یالقیزلیغین اؤتهسینده/ محمد احمدیزاده
یالقیزلیغین اؤتهسینده محمد احمدیزاده ایچهریده بیر یئرلرده تام دا ذئهنین درینلیگینده قورخونج بیر اژدها یووا سالیب کؤیول ایچینده یالقیزلیق اودونو پوسکوردور قان دامارلارینا یاخیب یاندیریر روح هوجرهلرینده قاینایان جوشقویو بیلمیرم نه وار؟ بلکی ده ماغارانین اؤتهسینده یالقیزلیقدان داها دهشتلی بیر قارانلیق اؤلکه وار یا دا سونسوز بیر حوضور بیتمهین بیر دلیلیک ایستیرم جسارتیمیتوپلاییب ساواشام بلیرسیز اؤلکهیه آددیملاریمیباسام آمما یالقیزلیق قورخوسو ...Read More »
آکاسیا چیچکلری / محمد احمدیزاده
آکاسیا چیچکلری محمد احمدیزاده گل یئرییک بیرلیکده ایتیرک اؤزلویوموزو تنها بیر یولون اؤنمسیزلیگینده چیلپاقلاشسین بئیینلریمیز دوشونجهدن بورونن گئییملردن هئچ ده قایغیلانمایاق سئحیرلی یولوموزداکی آکاسیا آغاجلاردان اوچوب باشیمیزا قونان چیچکلردن گل منیمله بیرلیکده اکک آکاسیا قلملرینی قازانیب، اودوزاماقدان آشیب داشان یوللارا اونلارین دؤکولن چیچکلری قوروداجاق جهالتین کؤکونو گلهجک گونلرده گل منیمله یئری سونسوزا دک باشیمیز اوزهرینه قونان چیچکلرله بیرلیکده هئچ دوشونمه ...Read More »
هایکو/ محمد احمدی زاده
هایکو محمد احمدی زاده هایکو اون آلتینجی یوز ایلده ژاپونیادا دوغولان بیر شعیر چئشیدیدیر.هایکو تکجه ژاپونیادا دئییل، بلکی دونیانین بیر چوخ یئرینده سئویلیر. بو شعیر طرزینده دوغانین میستیک دوشونجهلرینی، روحانی فلسفهلری، ذئن بودیست اوستادلارین اؤیرتدیکلرینی، سمبوللار، پارادوکس و ایمگهلرله هورولموش اولان دوشونجهلری تاپا بیلریک. هایکو شعیری اوچ دیزخدن (سطیردن) و توپلام اون یئددی هئجه دن اولوشار. سطیرلرین هئجه ساییسی ” ...Read More »
ائو تاپشیریقلاری / محمد احمدیزاده
ائو تاپشیریقلاری محمد احمدیزاده بیری واریدی، بیری یوخودو. تانریدان سونرا هئچ کیم یوخودو. البت ده اوشاقلار! بو چوخ چوخ اوزون زامان اؤنجهیدی. زامان کئچدیکجه هر شئی اولدو، حئیوانلار اولدولار، آداملار، ائولر، کندلر، شهرلر، مدرسهلر، کیتاب و قلملر و هم ده ائو تاپشیریقلاری. سوروشورسوز بس بونلار نئجه اولدولار؟هاردان گلدیلر؟ منجه ده سیزین ماراقلاندیغیز بو طرز شئیلر چوخ گؤزل سورولاردیلار. آمما اوشاقلار ...Read More »
هایکو / محمد احمدیزاده
هایکو محمد احمدیزاده هایکو اون آلتینجی یوز ایلده ژاپونیادا دوغولان بیر شعیر چئشیدیدیر.هایکو تکجه ژاپونیادا دئییل، بلکی دونیانین بیر چوخ یئرینده سئویلیر. بو شعیر طرزینده دوغانین میستیک دوشونجهلرینی، روحانی فلسفهلری، ذئن بودیست اوستادلارین اؤیرتدیکلرینی، سمبوللار، پارادوکس و ایمگهلرله هورولموش اولان دوشونجهلری تاپا بیلریک. هایکو شعیری اوچ دیزهدن(سطیر) و توپلام اون یئددی هئجهدن اولوشار. سطیرلرین هئجه ساییسی ” قو- شیچی- قو” ...Read More »
سنسیز اولماز / محمد احمدیزاده
سنسیز اولماز محمد احمدیزاده باخ گؤزلریمین ایچینده کی ایشیغا اوردا بیر رویا وار گؤرورسن میاونو؟ بوش بیر یئرین گئنیشلیگینده کی حوضورونو الینی قوی الیمده کی موحتاجلیغین ایچینه اوردا بیر فراحلیق وار حیس ائدیرسن میاونو؟ یام یاشیل یئرین اورتاسیندا دیکیلن سارایداکی اسن یئلی قوجاقلا منی من بیر یاشیل بوش یئره م رویامدا سن اول بیر سارای گرچک اولسون رویامRead More »
مرحبا شهریم / محمد احمدیزاده
مرحبا شهریم محمد احمدیزاده دلی ائلیر منی شهریمینهاواسی محللهمیزین دار کوچهلری آلچاق دیوارلاریندان ساللانان اوشاقلیق گونلریمین تورپاقلاری دلی ائلیر منی شهریمینهاواسی اوستو اؤرتولو بازارینین سرینلیگیله سئحیرلی قارانلیغین سرگیلهدیگی سونسوز عشقین مؤحتشم حرارتی دامداکی باجالاردان گونشین باخدیغی ایکی سئوگیلینین یوخلایان سسسیزلیک کؤرپهسینه رؤیالاریمین کپنکلری سوروشار گونشین آغ ساچلاریندا اوینایان توزلاریندان سینان قانادلارین چیلهلرینین آدرئسینی بؤیوک ننهمین حنالی اللرینین قوخوسونا سجده ائلر ...Read More »
سئوگی باغی / محمد احمدیزاده
سئوگی باغی محمد احمدیزاده سارالیب سولوبلار مئشهلر، سوسوز قالیبلار چئشمهلر، شاختا ووروب آغاجلاری قورویوب یانیبلار لالهلر. داغلار، داغلار ایزسیز داغلار، زیروهلری قارسیز داغلار، ایگیدلرین جانین آلیر گنج یاشلاردا سسسیز داغلار. سو گلیب آخیر گئدیر، دوشوننی یاخیر گئدیر، بو دونیا بیر پنجرهدیر دوشونمهین باخیر گئدیر. بو دونیانین دیواریندان، گلن باخیر باجاسیندان، کیمسه گؤرمورهامیسینی بیر باجانین آرخاسیندان. سئوگی ییخار دیوارلاری، سیلر گؤزلردن ...Read More »
قاچقین / محمد احمدی زاده
قاچقین محمد احمدی زاده گئجهنین قارانلیغی و چوخ قورخودوجو سسسیزلیگی، بوتون دوشونجهلرینی دوندورموشدو. کنددن چوخ اوزاقلاشمیشدی. آرتیق سو ماتورونون سسی ده ائشیدیلمیردی، یالنیز چهییرتکهلرین سسیندن و بیرده باجاغینین سانجیسیندان سئوای، هیچ بیر زاد حیس ائده بیلمیردی. تک باشینا، چؤلون او قارانلیق گئجهسینده، ایرهلی گئدیردی.هارا گئتدیگینه داییر هئچ بیر دوشونجهسی یوخودو و قورخو ایچره آخسایاراق یئریمهیه داوام ائتمکدئیدی. بیردن اوزاقدان گلن ...Read More »