text:
باغیر
باغیر یا قاراجییر (یون. هپار، لاتینجه: jecur) اینساندا اۇیونسوو دؤردبوجاق شکلینده، یاستی و توتقون قیرمیزی رنگده و ۱۵۰۰ قرام آغیرلیغیندادیر. قاراجییر آسان کسیلیر و دیدیلیر؛ اوْنا گؤره چوْخ واخت یونگول بیر تضییقدن و یا زدهدن تز پارچالانیر. بدندن چیخاریلمیش قاراجییر یوموشاق اوْلدوغو اۆچون اؤز شکلینی ایتیریر. قاراجییرین ایکی سطحی: یوخاری چیخیق دیافراقما سطحی – و آشاغی باسیق ویسسرال سطحی – . یوخاری سطحی پریتوندان عمله گلمیش واسطهسیله ایکی پایا بؤلونور: ساغ پای – و سوْل پای – ؛ ساغ پای سوْل پایدان بؤیوک و قالیندیر. دیافراقما سطحینده یوخاری حیصّه –، اؤن حیصّه – ، ساغ حیصّه – و دال حیصّه – آییرد ائدیلیر. آشاغی سطحی بیر آز آرخایا چوریلمیشدیر و اۆزرینده اۆچ شیریم واردی: بیری کیندهلهن – قاراجییر قاپیسی – و ایکیسی بویلامادیر (ساغ و سوْل).بۇ شیریملار هامیسی بیر یرده "ه" حرفینه بنزییر. ساغ بویلاما شیریمین اؤن حیصّه سینده اؤدلوک و آرخا حیصّه سینده آشاغی بوش ونا یرلشمیشدیر، اوْنا گؤره این حیصّه یه اؤدلوک چوْخورو –، آرخا حیصّه یه – دئییلیر.
داخیلی قورلوشو[دَییشدیر]
قاراجییر مورکّب بورولو وزیلردن اوْلوب، بیر چوْخ پایجیقلاردان – شابلون:لانگ-لا عبارتدیر. بایجیقلاری تشکیل ادن آتمالار قاراجییر اپیتل سلوللریندن عمله گلمیشدیر. قاراجییر پایجیقلاری شکیلجه چوْخبوجاقلی اوْلوب، بیر-بیری ایله بیرلشدیریجی توْخوما واسطهسیله بیرلشمیشدیر. پازجیقلارین داخیلینده رتیکولیار لیفلردن تشکیل اوْلونموش تور واردیر؛ بۇ لیفلر، احتیمال کی، قاراجییر کاپیللیارلاری اندوتلینین تؤرهمهلریدیر. همین اندوتل فاقوسیتوز وظیفهسینه مالیک اۇلدوزابنزر (کوپفر آدلانان) سلوللردن عبارتدیر.
سقمنتار قورولوشو[دَییشدیر]
سوْن زامانلار قاراجییرده پایلاردان باشقا سقمنت آدلانان داها کیچیجیک حیصّه لر آییرد ائدیلیر. سقمنت (امبریولوژی یوخ) هندهسی بیر آنلاییش اوْلوب قاراجییرین قاپی وناسینین بؤیوک بیر شاخهسینه و بونو موشاییت ادن قاراجییر آرترییاسی شاخهلرینه و اؤد آخاجاقلارینا مۆافیق بیر حیصّه سینه دئییلیر. قاراجییر سقمنتلرینین میقداری چوْخ مۆختلیف اوْلور، اوْدور کی، باشقا-باشقا مؤلفلر مۆختلیف رقهملر گؤستریر. اگر مؤلفلر قاراجییرده دؤرد – اؤن، دال، ایچری و باییر سقمنت – شابلون:لانگ-لا قئید ائدیرلر. اؤن سقمنت قاراجییرین ساغ پایینین دیافراقما سطحینین اؤن و یوخاری حیصّه لرینی، دال سقمنت – همین سطحین دال حیصّه سینی و ساغ پایین ویسسرال سطحینی، ایچری سقمنت – مربّع و قویروقلو پایلاری و باییر سقمنت- بۆتون سوْل پایی توتور.
قاراجییرین دامار و اعصابلری[دَییشدیر]
قاراجییره قان ایکی دامار ایله گلیر: قاراجییرین خصوصی آرترییاسی – و قاپی وناسی – قاراجییرین عومومی آرترییاسیندان باشلایاراق ایکی شاخهیه بؤلونور: - ساغ شاخهدن اؤدلویه مخصوص گدیر. قاراجییرین خصوصی آرترییاسینین ساغ و سوْل شاخهلری ساغ و سوْل پایلارا داخیل اوْلاراق، اوْرادا بیر چوْخ شاخهلره – بؤلونور؛ بۇ شاخهلر قاراجییر پارنخیماسینی، بیرلشدیریجی توْخومانی و سروز قیشانی قئیدالاندیریر.
سروز قیشاسی و فیکساسییا آپاراتی[دَییشدیر]
قاراجییرین خاریجی، آرخا کناریندان و اۆزرینده اوْلان شیریملاردان باشقا سروز قیشا – ایله اؤرتولودور. بۇ قیشا آدلانان چَتین بیرلشدیریجی توْخوما قاتی واسطهسیله قاراجییره بیتیشمیشدیر. سروز قیشا اوْلمایان ناهییهلرده لیفلی قیشا چوْخ قالیندیر. و قاراجییر قاپیسیندان قاپی وناسینین شاخهلری ایله برابر قاراجییره داخیل اوْلوب اوْنلاری مۆشایعت ادیر. قاراجییرین سروز قیشاسی دیافراقمایا و قونشو عضولره کچدیکده بیر نئچه باغ عمله گتیریر:
- قاراجییرین اوْراغابنزر باغی –
- ساغ و سوْل تاج باغلار –
- ساغ و سوْل اۆچبوجاق باغلار –
- قاراجییر – بؤیرک باغی –
بونلاردان اۆچ اوولینجیلری قاراجییری دیافراقمایا و یرده قالانی معده یه، اوْنیکیبارماق باغیرساغا، ساغ بؤیرهیه، چنبرباغیرساغا تثبیت ادیر. تاج باغلار ایله قاراجییر-بؤیرک باغی بیر قاتدان، باشقالاری ایسه ایکی قاتدانهمهله گلمیشدیر.
قاراجییرین فیکساسییا اوْلونماسی: آرخا کنارینی دیافراقمانین آشاغی سطحینه بیتیشدیرهن بیرلشدیریجی توْخومادان، سیخ صورتده اؤز شاخهلری ایله قاراجییرین پارنخیماسینا بیرلشمیش آشاغی بوش ونادان، قاراجییرین تاج باغیندان، قارین باسماسی تضییقیندن وابستهدیر.
توپوقرافییاسی[دَییشدیر]
قاراجییر قارین بوشلوغوندا یرلشمیشدیر. ساغ پایی ساغ قابیرغاالتی ناهییهسینی (شابلون:لانگ-لا) و قارینوستو ناهییهسینی (شابلون:لانگ-لا) و سوْل پایی سوْل قابیرغاالتی ناهییهسینی (شابلون:لانگ-لا) توتور. قاراجییرین یوخاری هودودو ساغ طرفده – شابلون:لانگ-لا اۆزرینده – ۵-جی قابیرغا قیغیرداغینین برابرینده، اوْرتا ختده – شابلون:لانگ-لا اساسیندا و سوْل طرفده – شابلون:لانگ-لا اۆزرینده – ۶-جی قابیرغا قیغیرداغی برابرینده اوْلور. بئلهلیکله، قاراجییرین پایلارینین وضعیتی دیافراقما کونبزلرینه اۇیغوندور و ساغ پای سوْل پایدان یوخاریدادیر. قاراجییرین یوخاری هودودو آرخادا ۹-جو دؤش فقرهسی برابرینه، شابلون:لانگ-لا اۆزرینده – ۹-جو قابیرغااراسی ساحهیه و شابلون:لانگ-لا اۆزرینده – ۷-جی قابیرغااراسی ساحهیه اۇیغوندور. آشاغی هودودو آرخادا ۱۱-جی دؤش فقرهسی برابریندن باشلایاراق، قابیرغا قؤوسونون آشاغی کناری ایله ۸-جی vä ۷-جی قابیرغا قیغیرداقلاری بیر-بیری ایله بیرلشهن یردک گدیر؛ بورادان یوخاری و سوْلا قالخاراق، سوْل طرفده ۸-جی vä ۷-جی قابیرغا قیغیرداقلاری بیر-بیری ایله بیرلشدیی یرده یوخاری حدودا کچیر. قادینلاردا قاراجییر، عومومیتله، بیر آز آشاغی اوْلور؛ قوجالاردا دا بیر قابیرغا آشاغی انیر. تنففوس و اوْرقانیزمین وضعیتی قاراجییرین توپوقرافییاسینی دییشدیریر. نفس آلیب-ورهن زامان قاراجییر دیافراقمانین حرکتینی تعقیب ادیر، بئله کی، نفس آلدیقدا ۲-۳ سم آشاغی انیر و نفس وردیکده بیر اوْ قدر یوخاری قالخیر. اینسان آیاق اۆسته دوردوغو و اوْتوردوغو زامان قاراجییر آشاغی انیر؛ اۇزاندیغی وضعیتده ایسه اؤز یرینی توتور.
سینتوپییاسی[دَییشدیر]
قاراجییر بیر چوْخ قونشو عضولرله رابطهدهدیر. اوْنون کونسینستنسییاسی یوموشاق اوْلدوغو اۆچون هانسی عضوه سؤیکنیرسه، اوْ عضوون ایزی اوْنون اۆزرینده قالیر و نتیجهده آشاغیداکی باسیقلار عمله گلیر:
- اۆرک باسیغی – لاتینجه: impressio cardiaca قاراجییرین سوْل پایینین دیافراقما سطحینده؛
- معده باسیغی – لاتینجه: impressio gastrica سوْل پایین ویسسرال سطحینده اوْلور و معده نین کیچیک ایریلیگی ایله اؤن سطحینه مخصوصدور؛
- ییئجئک بوروسو باسیغی – لاتینجه: impressio esophagea سوْل بویلاما شیریمین آرخا اۇجوندا یئرلشیر و ییئجئک بوروسونون قارین حیصّه سینه مخصوصدور؛
- معده چیخاجاغی باسیغی – لاتینجه: impressio pylorica مربّع پایدا اوْلور؛
- اوْنیکیبارماق باغیرساق باسیغی – لاتینجه: impressio duodenalis قویروقلو پای اۆزرینده یرلشمیشدیر و اوْنیکیبارماق باغیرساغین یوخاری اۇجونا مخصوصدور؛
- چنبر باغیرساق باسیغی – لاتینجه: impressio colica ساغ پایین ویسسرال سطحینین اؤن حیصّه سیندهدیر و اؤزو ده چمبر باغیرساغین ساغ ایریلیینه و کؤندهلهن چمبر باغیرساغین ساغ اۇجونا مخصوصدور؛
- بؤیرک باسیغی – لاتینجه: impressio renalis چنبر باغیرساق باسیغیندان آرخایا و ساغ طرفده اوْلور و ساغ بؤیرهیه مخصوصدور؛
- بؤیرکوستو باسیق – لاتینجه: impressio suprarenalis ساغ پایین ویسسرال سطحینین آرخاسیندا اوْلور و ساغ بؤیرکوستو وزییه اۇیغوندور.
اؤدلوک و اؤد آخاجاقلاری[دَییشدیر]
باخ:اؤد کیسهسی
قاراجییرین وظیفهسی[دَییشدیر]
قاراجییرین وظیفهسی چوْخ مۆختلیف دیر. بیرینجی نؤوبهده اوْ، وزی اوْلدوغو اۆچون محصول – اؤد و سیدیک جؤوهری ایفراز(ترشّح) ادیر. معلوم اوْلدوغو کیمی اؤد اوْنیکیبارماق باغیرساغا تؤکولوب هضم پروسسی زامانی صرف اوْلونور. سیدیک جؤوهری اوّلجه قانا کئچیرو سوْنرا بورادان بؤیرکلر واسطهسیله سیدیین ترکیبینده خاریج اوْلور. قاپی وناسی قانی ایله قاراجییره گلن کاربوهیدراتلار بورادا نیشاستا حالیندا احتیاط بیر محصول کیمی ساخلانیلیر و سوْنرا بدنه لازیم اوْلدوقجا اۆزوم شکری حالیندا قانا بوراخیلیر. بۇندان علاوه قاراجییرده روشیم دؤورونده قیرمیزی قان کورجیکلری حاصیل اوْلور، بئلهلیکله اوْ، قانیارادیجی وظیفه ایفا ادیر. قاراجییر مۆحافیظه وظیفهسینی ده داشیییر – کاپیللیارلارینین اندوتل سلوللری (کوپفر سلوللری) رتوکول-اندوتل سیستمه عایید اوْلوب فاقوسیتوز وظیفهسینی گؤرور (باغیرساقلاردان قانا سوزولموش و مادهلر مۆبادیلهسیندن سوْنرا حاصیل اوْلموش زهرلی مادهلری ضررسیز حالا کچیریر.) قاراجییرین اندوکرین ( داخیلی سکرسییا) وظیفهسی ده قئید اوْلونور.
اؤد[دَییشدیر]
باخ: اؤد
قاراجییرین و اؤدلویون اینکیشافی و موختلیفلاری[دَییشدیر]
قاراجییر اوْنیکیبارماق باغیرساغین اؤن دیواریندان. انتودرمال اپیتلدن اینکیشاف ادیر. اوْنون مئیاسی اوْنیکیبارماق باغیرساغین ونترال چؤزونون (موساریقهسینین) سفههلری آراسینا داخیل اوْلور. قاراجییر اینکیشاف اتدیکجه اوْنیکیبارماق باغیرساقدان اۇزاقلاشیر و اوْنونلا یالنیز عومومی اؤد آخاجاغی واسطهسیله رابطهده قالیر. ایلک دفعه قاراجییرین مئیاسی اوْنیکیبارماق باغیرساق ایله قارنین اؤن دیواری آراسیندا اینتراپریتونال – پریتون داخیلی وضعیتده یئرلشیر. سوْنرادان معده نین هرلهنمهسیله علاقه دار اوْلاراق قاراجییر ساغا و یوخارییا دوغرو یرینی دییشیر. آرخا کناریندا اوْلان سروز قیشاسینی ایتیرهرک مزوپریتونال وضعیت آلیر. اؤد کیسهسی و اوْنون آخاجاغی عومومی اؤد آخاجاغی دیواریندان اینکیشاف ادیر.
آنامالییا موختلیفلاری[دَییشدیر]
- قاراجییرین پایلارا بؤلونمهسی و یا "علاوه قاراجییر"؛
- قاراجییرین ساغ قابیرغا آلتیندا یرلشمهسی؛
- اؤد کیسهسینین ضعیف اینکیشاف اتمهسی؛
- قوشا اؤد کیسهسینین اوْلماسی؛
- اؤد کیسهسینین آراکسمه فاسیتهسیله بؤلونمهسی؛
- اؤد کیسهسینین قاراجییرین سوْل پایینین ویسسرال سطحینده یرلشمهسی (بعضاً اؤد کیسهسیین درینده قاراجییر کۆتلهسینده یا دا اؤن کناریندان چوْخ آرخادا یرلشمهسی)؛
- اؤد آخاجاقلارینین میقدارینین آرتماسی؛
یاش و فردی خصوصیتلری[دَییشدیر]
یاش خصوصیتلری[دَییشدیر]
یئنیدوغولموشلاردا قاراجییر یتیشمیش شخصلره نیسبتاً چوْخ بؤیوک، نیسبی چکیسی ایسه ۳-۴ دفعه آرتیق اوْلور. یتیشمیش شخصلرده بدن چکیسینین ۱/۵۰-ا برابر اوْلدوغو حالدا یئنیدوغولموشدا بۇ نیسبت ۱/۲۰ اوْلور. ینی دوغولموشون قاراجییرینین چکیسی ۱۵۰ ق-دیر. خصوصاً سوْل پای آرتیق اینکیشاف اتمیش اوْلور. روچیم حیاتینین ایکی آیلیغیندا هر ایکی پای برابر اوْلور. توپوقرافیک جهتجه اؤن کناری – ساغ ممه خطی اۆزرینده قابیرغا قؤوسوندن ۲.۶-۳،۸ سم آشاغی چیخیر، دلکی قارین بوشلوغونون چوْخ حیصّه سینی توتموش اوْلور. یئنیدوغولوشدا قاراجییر چوْخ موتهرریک اوْلور؛ کۆتلهسی یوموشاق و دامارلارلا زنگیندیر، قورولوشونون پایلی اوْلماسی بیر اوْ قدر ده نظره چارپمیر.
قوجالاردا قاراجییرین کۆتلهسی سرتلشیر، چکیسی آزالیر و توپوقرافیک جهتجه بیر قابیرغا آشاغی انیر. ینی دوغولموشدا اؤد کیسهسی ایه بنزییر، سانکی اۇزونونا دارتیلمیش اوْلور؛ سوْنرالار آرمود شکلینی آلیر. ۸۰% حاللاردا دیبی قاراجیرینؤن کناریندان خاریجه چیخیر.
فردی خصوصیتلری[دَییشدیر]
قاراجییر پایلارینین اؤلچولرینین بیر-بیرینه اوْلان نیسبتینه گؤره ایکی نؤعه بؤلونور:
- هیپولوبار قاراجییر: بۇ زامان سوْل پای ساغدان کیچیک اوْلور.
- هیپرلوبار قاراجییر: بۇ زامان سوْل پای ساغ پایا برابر یا دا اوْندان بؤیوک اوْلور.
قاراجییرین پریتوندان آزاد اوْلان آرخا کناری یا چوْخ انلی، باغلار قیسا، قاراجییر قارین بوشلوغونون آرخا دیوارینا مؤحکم بیتیشمیش یا دا عکسینه انسیز زولاق شکینده، باغلاق اۇزون و نتیجهده قاراجییر ضعیف فیکساسییا اوْلونموش اوْلور. ملینیکووا گؤره قاراجییر ایکی جور یۆکسک و آلشاق وضعیتده اوْلور. دؤش قفهسینین آشاغی دلیی گئنیش و چاناغی دار اوْلان شخصلرده قاراجییر یۆکسک وضعیتده، عکسینه دؤش قفهسی دلیی دار و چاناغی گئنیش اوْلان شخصلرده ایسه آلچاق وضعیتده یئرلشیر. قاراجییر اؤنه اوْلان مایللیگی درجهسینه گؤره ایکی: دورزوپتال و ونتروپتال وضعیتده اوْلور. دورزوپتال وضعیتده قاراجییرین آشاغی کناری قابیرغا گؤوسوندن یوخاری یئرلشیر و عضو دالا چکیلمیش کیمی گؤرسنیر. ونتروپتال وضعیتده قاراجییرین آشاغی کناری آشاغی ساللاناراق قابیرغا قؤوسوندن خاریجه چیخیر و عضو اؤنه چوْخ مایللی اوْلور. اؤد کیسهسینین فپرماسی اوْقنوه گؤره سیلیندربنزر، کونوسابنزر و اوْوالابنزر اوْلور.
نوخوشلوقلری[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- [
ایستینادلار[دَییشدیر]
قایناقلر[دَییشدیر]
- پروف. کامیل ابدولسالام اوْغلو بالاکیشیوین، اینسانین نورمال آناتومییاسی، ۲-جی جیلد، "موعاریف" نشریاتی، باکی – ۱۹۷۹
- P. Д. CиHeлbHиkoB. ATлac aHaToMии чeлoBeka (۴ ToMa)
- آناتومی: امبریولوگیه[دائمی اولو باغلانتیلی]
بؤلمه: داخیلی عضولر بؤلمه:هضم سیستمی
قایناق[دَییشدیر]


c: text/html

text:
ناصر منظوری ایله مصاحبه: نییه رومان یازا بیلمیرک؟
ناصر منظوری ایله مصاحبه: نییه رومان یازا بیلمیرک؟
س: اساس سوالیمیز بو دیر: «نییه رومان یازا بیلمیریک؟»
ج: بو سورغونون مؤوضوعونا، اجازهنیزله، یالنیز دیل باخیمیندان، آما دؤرد معین نؤکتهدن باخاجاغیق.
بو دؤرد معیّن نؤکته بونلار دیرلار:
۱. دیله ساری عومومی تئوریک باخیشیمیزدا آخساقلیق وار دیر.
۲. اؤزلـَشمیش دیل [اؤز.دیل] i.language بیزلرده أزیلیر آنجاق أزیلمهمهلی دیر!
۳. دیله چاتمامیز یالنیز اؤیرهنیش دئییل آنجاق قازانیشـاؤیرهنیش بیر پروسئسده سانیلمالی دیر.
۴. دیلده اولان سزیرگینی (شمّ زبانی)نی هویوخدورمامالی دیر.
بونلارین دؤردو ده اؤز یئرـیاتاغیندا اولماسا، یقین کی بیریسی اؤز مئیلملی دوشونجهسینی اوخوجویلا ایلگیلنن بیر کؤندهمه سالا بیلمهیهجکدیر.
بیرینجی نؤکته:
(دیله ساری عومومی باخیشیمیزدا آخساقلیق وار دیر!)
باخین، دیله گؤره، آذربایجان آیدینلارینین آراسیندا گرگین بیر آنلام یاشاییر. بو گرگینلیک جیددی اولاراق آنالیز اولونمالی دیر. بو گرگینلیک، بیر یازیچینین دیری و جانلی دیل’له ایلگیلنمهسینین قاباغینی آلدیقدا دیلین واقعیتـیندن یازارلاری اوزاقلادیر.
س: بو گرگینلیک نئجه بیر گرگینلیک دیر؟
ج: بو گرگینلیک، کسگینلیک’له نئچه یؤنلو دیر آما أن قاباریق اولان یؤنو، شوبههسیز و شوبههسیز، اونون تئوریک و نظری یؤنو دیر.
س: آچیقلایا بیلرسیز؟
ج: عومومیتّده، آذربایجاندا دیلدن تئوریک آنلام مودئرن دیلچیلیکدن دئییل بلکه فیلولوژیک بیر گؤتورگه اساسیندا دیر. بو آنلام ایستـَرسه آذربایجان جومهوریّت’یندن ایستـَرسه تورکیه’دن قایناقلاندیقدا نتیجهسی عئینی کیمی بیر دیر. آرتیرمالی دیر، آذربایجان جومهوریّتی’نده «دیلچیلیک» رسمی اولاراق «فیلولوقییا» آدلانیر. تورکیه’ده بو آد آزاراق ایشلهنرسه ده آنجاق عئینی دوشونجه داشینیر.
بو اؤلکهلرین ایکیسینده ده مودئرن دیلچیلیکدن ألده اولونموش «دیلین استاندارد شیوهسی»نی «ادبی دیل» آدلاندیردیقدا اونون قارشیسیندا «لهجه» قویورلار. بو تئوریک بیر گؤتورگه کیمی بئیینـزئیینیمیزه چؤکوب ایشلهدیکجه بیزیم جانلی دیل یارادیجیلیغیمیزی کورلاییر.
بوردا [آشاغیداکی توتوشدومالاردا] اوچ جور تئوریک یاناشمایا باخیریق:
آذربایجاندا: «ادبی دیل» ≠ «لهجه»
فارسلاردا: «زبان نوشتاری» ↔ «زبان گفتاری»
دونیا مودئرن دیلچیلیگینده: standard variety«دیلین استاندارد شیوهسی»
گؤروندگو کیمی، «لهجه» آذربایجاندا «ادبی دیل»ین ضیددی سانیلیر.
آما فارسلارین دیله ساری بوگونکو یاناشمالاریندا «ادبی دیل» دئیه بیر اصطلاح یوخ دیر. اونلار بو مرحلهدن ایرهلی اولدوقدا، «زبانِ نوشتاری» و اونونلا یاناشی «زبانِ گفتاری» ایشلتدیکده دانیشیغا دا، اؤزونه گؤره، بیر کاراکتئر وئریرلر.
بو ایکی یاناشمانین فرقینی ادبیاتدا بو [آشاغیداکی] آدلاردا گؤره بیلهریک:
فارس ادبیاتی: شازده کوچولو
بیزیم ادبیات: بالاجا شاهزاده
گؤروندویو کیمی، فارس ادبیاتیندا دیل تئوریسی بیراز راحات نفس آلدیغی اوچون، ایشلتدیکلری آددا لطیفلیک وار دیر یوخسا اونلار دا «شاهزادهی کوچک» دئیه بیلردیلر.
دیلین یارادیجیلیغینا کئچنده، دیله أمر ائتمک فیلولوژیک دوشونجهنین ذاتیندا دیر!
اجازه وئرین، داها بیر میثال گتیرک. باخین گؤرون بو تئوریک دوشونجه اساسیندا شئکسپیرین ترجومهلرینده ادبیاتین باشینا نه اویون چیخاردیبلار:
(اوتئللو گلیب دئزدئمونانی اولدورن صحنهنین باشلانما مونولوقو)
It is the cause, it is the caue, my soul.
Let me not name it to you, you chaste stars!
تورکجه ترجومهسی [بو ترجومهلر دوققوز نفر (آنار، ائلچین، آراز داداشزاده . . .) آدلیم آدلیم عالیملرین ألیله اولوبدور!] یالنیز ایکیجه سطری بورادا:
سبب بودور، سبب تک بودور یالنیز
اورهییم چیرپینیر نئجه قرارسیز.
آنجاق اصیل ترجومه بئله بیرزاد دیر:
باییس بو دیر، جانیم، باییس بو دیر!
آدینین چکیلمهسینی ایستهمهیین مندن سیز إی عفیف اولدوزلار.
اصیل متنده، گؤروندوگو کیمی، کؤکوندن قافیهزاد یوخ دیر آما اوستادلاریمیزین کلاسیک ادبیاتدان «ادبی دیل» آنلاملاری حتی شئکسپیره ده دستور وئرمکدن چکینمیر. اونا قافیه یارادیر هله اوستهلیک «تک» و «یالنیز»ی جوت جوت گتیریر.
بو اوستادلارین ایشینین هئچبیر «بونهدیسی» یوخ دیر آما یازیق شهریارین بئله بیر شعر قورولوشو اولسا دا «لهجه» سانیلاجاقدیر: (بونا گؤره، بحثیمیزین اوچونجو نؤکتهسینده دانیشیلاجاقدیر.)
یاز او دؤشلرده ناهار مندهسین آچدیقدا چوبانلار
بوللو سوتلوـسورولو، دادلی قووورتماجلارین اولسون.
قیشدا کهلیک هوسیله چؤله قاچدیقدا جاوانلار
قاردا قاقیلدایان نازلی قلمقاشلارین اولسون.
هر بیر کسین آزجا شئکسپیر دیلیله تانیشلیغی اولسا شهریارین سهندیمیله شئکسپیرین دیلینده گوجلو بو یاخینلیغی سئچه بیلر.
س: فیلولوژی نه دیر و اونون مودئرن دیلچیلیکله نه کیمی فرقلری وار دیر؟
ج: دیلچیلیکده، فیلولوقییا (فیلولوژی) دیلین یالنیز کئچمیشلرده مکتوب اولونموش فورماسینین موطالیعه قولو سانیلیر. بئله دئییلسین کی، فیلولوژیک بیر یاناشمادا، دیلین اؤلموش دورومو، ائلهجه ده، بو قونودا گؤروندوگو کیمی، بیر دیلین باشقا دیللردن قوراقلانمیش فورماسی کؤتوک سانیلیر. بو اؤروشده، دیری دیل اساس سانیلمیر. اونا گؤره ده، سانکی، دیری دیل اؤز دوغارلیغیندا دئییل بلکه هر بیر آددیمدا عالیملرین وریندن أمر اولونماغا معروض قالمالی دیرلار. بئله اولدوقدا، بدیعی دیلین ألـقولو باغلی قالیر.
س: مودئرن دیلچیلیک دیله نئجه بیر فرق ایله یاناشیر؟
ج: یئنی دیلچیلیکده آنجاق، دیل، «ادبی دیل» و اونون ضیددی اولان «لهجه»یه بؤلونمور بلکه، اصلینده، دیلین ایچینده باشقا بیر دیل یوخ دیر کی اونون آدی «ادبی دیل» اولسون. بئله بیر آدین اؤزو ذهنی جایدیریر. دیلچیلیکده دیل بئله [آشاغیداکی کیمی] بوتؤوـباش بیر سیستئم دیر:
Standard variety ([رسمی] استاندارد شیوه)
Colloquialism (غئیررسمی شیوه)
Jargon (حرفهای و تخصوص دلـآغیزی)
Language: Argot (محدود یئرلرده یاییلان دیلـآغیز)
Cant (اؤرتولو دیلـآغیز)
Slang (کوچهـبازار دیلـآغیزی)
Accent (یئرلی شیوه)
(دیرناق آراسی آرتیرمالی دیر، تورکیه و آذربایجان دیل محفیللرینده، تأسّوفله، آرقو argot آنجاق slang یئرینه ایشلهنیر. بیزیمکیلر ده گؤزو باغلی اونلاری قایناق سانیر.)
بونلارین بوتؤولوگو بیر دیل آنلانیلیر. بونلارین هربیر اجتماعی دیرچهلیش تجروبهسی دیلین اوست قاتیندا یئرلـَشن استاندارد شیوهسینه کؤمک یئتیریر. آما بیزلرده ائله یاناشیرلار، سانکی، دیل یالنیز «ادبی» دیر و قالانی میردار بیرزاد دیر.
بو دوشونجهده قوندارما بیر آریستوکراتیک باخیش وار دیر؛ حالبوکی، بیزیم بوتون وارلیغیمیز خالقیمیزین آغزی و فولکلوری دیر.
بونلارین آچیقلاماسینا اوزون بیر ماجال گرک دیر. هلهلیک قالسین. آما اونودمایاق دردیمیز بیزیم تئوریک بیر درد دیر.
ایکینجی نؤکته:
«اؤزلـَشمیش دیل» گرگینلیگی!
هرزاددان اؤنجه، آشاغیداکی بو اوچ سورغونو بئیینـزئیینیمیزده چئویریب سوروشمالیییق:
یوز ایل بوندان ایرهلی دو سوسور نه دئدی؟ نهدن سؤز آچدی؟
آلتمیش ایلدن بری چامسکی نه دئییب نه دانیشدی؟
آلتمیش ایلدن بری لئویـاستراوس نه دئییب نه دانیشیب؟
یوز ایل، آز بیر زامان سورهسی دئییل! یوز ایلده اوچ نسیل دونیایا گلیر، باشلار ایچینده باش چیخاردیر، گلیشمهلرله گلیشیر، یارادیجیلیلار اؤروشونده یارادیر. اونا گؤره، بو یوز ایللیک بیر اؤلچوـبیچیمده بیزلر اؤزوموزو تنقید ائتمهلیییک.
یوز ایل بوندان ایرهلی، سوویسلی دیلچی، فردیناند دو سوسور (۱۹۱۳-۱۸۵۷) دیلین نظری آخینیندا اینجه آنجاق بؤیوک بیر آددیم گؤتوردو.
س: دیلچیلیگه دو سوسور نه کیمی بیر تزهلیک گتیردی؟
دو سوسور، بئله بیر دوشونجه آتدی آرایا کی دیل آنجاق محض بو ظاهیرده ایشلهنن فئنومئن دئییل. او دیلی [اؤز عمومیتینده] لانقاژ (langage) نظره آلدیقدا آنجاق اونو فرقلهنن ایکی اؤروشه بؤلدو: دیل (langue)، نیطق (parole)! [آشاغیداکی آدلار فرانسیزجا دیر!]
langue (دیل)
langage
parole (نیطق)
بو آددیم إتگیلندیرن بیر آددیم ایدی.
چامسکییه چاتدیقدا، اصلینده، بو ییرمینجی عصرین اورتالارینین دیلچیسی بو ایکی اؤروشو تزه بیر یورومدا ایشلتدی:
competence (دیلین بالقووه صلاحیتـظرفیتی)
language
performance (دیلین ایفایا کئچدیسی)
سونرالار، چامسکی بو ایکی اؤروشو، داها دا دقیقلندیرسین دئیه، آشاغیداکی «ایچهریلشمیش دیل» ایله «ائشیکلشمیش دیل» دوشونجهسینی آرایا گتیردی:
internalized language
language
externalized language
ایندیسه، بیز، داها دیلین بسیط بیر آنلامیندان چیخیریق. یانی، دونیانین اؤنجول عئلمی داها چیخیبدیر. بو او دئمک دیر کی، اوندوققوزونجو عصرین دوشونجهسی ایله ییرمیبیرینجی عصرین سورونلارینی چؤزه بیلمهریک.
اجازهنیزله، بونلاری، من، اؤزوم چاتدیغیم آنلامدا آشاغیداکی کیمی داها دا دقیقلندیرمک ایستهییرم:
اؤزلـَشمیش دیل [اؤزـدیل] (öz-dil)
دیل
اوزلهشن دیل [اوزـدیل] (üz-dil)
اجازهنیزله من بونلاری تورکجهده «اؤزلشمیش دیل» [özləşmiş dil] و «اوزلهشن دیل» [üzləşən dil] آدلاندیرماق ایستهییرم، قیسالدیقدا «اؤزـدیل» [öz-dil] و «اوزـدیل» [üz-dil] آدلانا بیلرلر.
من، بو ایکی آنجاق آیریلماز اؤروشلری بیر زیـپین ایکی ضرورتلی اولان قوللارینا بنزهدیرم.
بیر دیلین بئلهجه ایکی آنجاق آیریلماز و قاتمار (پیوسته) اؤروشلرینده گرگین بیر حالدا قالان بیریسی هئچ زامان جیددی بیر رومان یازاری اولا بیلمز.
ادبی دیل آنلامی، اولدوقجا، یازاری شرطیلشمیش و کووئنسیونال (قراردادی) بیر دیله یؤنلدیر. بئله حالدا بیر یازار اؤز «اؤزلشمیش دیل»ـیله ایلگی قورماقدا چتینلیگه دوشور. بورادا او تایلی بؤیوک ادبیات اوزمانی «رحیم علیـیئو»ین سؤزو یادیما دوشور. او دئییر: «او تایدا (آذربایجان جومهوریّتینده) قیسا حئکایهده اوسلوب یارادا بیلدیلر آنجاق رومان یازاندا اوسلوبا و سـَبکه چاتماقدا چتینلیگه دوشدولر. بونا گؤره کی، رومان اوزونلوقدا بدیعی بیر دیلده اوسلوب یارادیب و اونو ساخلاماق اوچون یئترلی بیر دیل شیوهسی لازیم دیر.»
رحیم بـَی چوخ گؤزل بو نؤکتهتی آچیقلاییر. نهدنلرینی ساییر. من سیزدن اونون دوشونجهلرینی یاییلماسینی ایستهمکله اورتاق بیر تئوریک دوشونجهنین گرگینلیگینه توخانماق ایستهییرم.
ایندیسه، من، بو نؤکتهنی دیلچیلیک باخیمیندا آچیقلاماق ایستهسم، یقین اؤزـدیل (اؤزلـَشمیش دیل)ین آنجاق دیلین اوزهچیخان فورماسینا قوربان کسیلمـَمهسینی دئیه بیلهرم.
س:میثال وئره بیلرسینیز؟
ج: باخین، شهریارا هر تزه بیر یولدانچاتان ایراد توتور کی مثلا شهریار دیلی باشارمیر. بونون چوخ کونکرت اولان بیر جوابی وار دیر. سیز آشاغیداکی بو دوققوز اوستادین شئکسپیردن ترجومهسینه بیر باخین:
سبب بودور، سبب تک بودور یالنیز
اورهییم چیرپینیر نئجه قرارسیز.
هرکسین آزجا اینصافی اولارسا، قبول ائدر کی شهریارین باشی دا گئتسهیدی بو دوشوکلوکده بیر سؤز قوشمازدی. شهریارین شعرینین سووییهسی بو دیر:
یاز او دؤشلرده ناهار مندهسین آچدیقدا چوبانلار
بوللو سوتلوـسورولو، دادلی قووورتماجلارین اولسون.
قیشدا کهلیک هوسیله چؤله قاچدیقدا جاوانلار
قاردا قاقیلدایان نازلی قلمقاشلارین اولسون.
اؤزوز قضاوت ائدین بونلاری قوشان بیریسی دیلی باشارمیر یوخسا بوندان قاباقکی سؤزلرین قوشانلار؟
بونون جوابی، دئدیگیم کیمی، چوخ بسیط اولان بیر جواب دیر. شهریارین «اؤزـدیل»ی (اؤزلـَشمیش دیلی) اونلاردان قات قات یؤکسک دیر. شهریاردا دیل سزیرگیسی (شمّ زبانی) چوخ چوخ یوکسک دیر. اونلار آنجاق گؤزلهنیلن کیمی، دیلی شرطیلشمیش بیر کؤکده ایشلهدیرلر. رومان یازماغا و روماندا اوسلوب یارادیب و او اوسلوبو سونا قدر ساخلاماغا شرطیلشمیش دیل اساس دئییل آنجاق سزیرگیلی اؤزلشمیش دیل گرک دیر. بئله بیر دیل چئوره وارلیقلا أرکین بیر ایلگی قورا بیلر یوخسا بیر انسان نهقدر شرطیلشمیش بیر حالدا دیل ایشلهده بیلر؟
اوچونجو نؤکته:
(یالنیز اؤیرنمکله یازماق اولماز بلکه قازانیشـاؤیرهنیشله دیله چاتمالیییق!)
باخین، هامیمیز ایکی فرقلی فازدا دیله چاتیریق:
۱. دیلی قازانماق
۲. دیلی اؤیرنمک
اوشاق آنادان اولاندا اونایکی یاشاریناجان دیلی قازانیر آما اونایکی یاشاریندان سونرا دلی اؤیرهنیر. دیل قازانمانین اونایکی ایللیک بو سورهسی اوچ پیللهدن سوووشدوقدا آنجاق باشا چاتیر.
سؤز بوراسیندا دیر کی، دیل خطی بیر سیستئم دئییل آنجاق بیر مرحله باشا چاتسین اوبیریسی باشلانسین. بو فازلارین ایکیسی آیریلماز بیر ایلگیده همیشهلیک انسانلار وار دیرلار. بونلارین آچیقلانماسینا بوردا لازیمی قدر ماجال یوخ دیر. اوستهلیک، بحثیمیز ده بو دئییل. یالنیز بونو دئمهلیییک کی، دیلین قازانیش کئیفیتیندن اوزاقلاشماق، دیلین أرکین اوزوندن و، ائلهجه ده، دیلین سزیرگیسیندن (دیلین شمّمیندن) اوزاقلاشماق دئمک دیر. بئله اولدوقدا، بیر یازیچی دیل رئال اولان دورومو و وارلیغیلا ایلگی قورا بیلمیر. ألینه قلم آلدیقدا ذهن شرطیلشمیش کیمی قاچیر شرطیلشمیش (قراردادی) قورولوشلارا. یازیچیلیقدا بوندان یوروجو بیرزاد اولا بیلمز.
س: دیلین بئلهجه أرکین فورماسیندا چاتماق اوچون و دیلین سزیرگیسینی ایتیرمهمک اوچون نئجه بیر تؤوصییهنیز اولا بیلر؟
ج: بیزیمله ایشلهین دوستلاردان، من، ایستهرم اؤزلریندن بیر ایکی نسل ایرهلینین نه سایاق دانیشماسینی (بیریسینین بویونو اوخشاماسینی، بیر خاطیرهنی تعریف ائتمهسینی، حیرصلهنیب دئیینمهسینی و . . .) ذهنلرینده چئویردیکده اولدوغو کیمی قلمه گتیرسینلر. سونرا اؤزلری گؤرهجکلر کی، ایندیجه، بدیعی بیر یازماغا دیل گؤزلجهسینه مینیک وئریر. بو أن بسیط ساییلاسی بیر ایش دیر آنجاق دیله یارادیجیل بیر یاناشما ایله توخانمالیـییق. سونرا بونونلا یاناشی دیلی اؤیرنمهلیییک؛ یاخشیسی بو دیر دئییلسین کی دیله قازانیشـاؤیرهنیش بیر یاناشما ایله چاتمالیییق یوخسا دیل سزیرگیسی آردان قالدیریلسا، دیل دردهدَیمز اولار.
دؤردونجو نؤکته:
س: و دؤردونجو نؤکته؟
ج:دؤردونجو نؤکته ده ائله قاباقکیسیندا وورغولادیغیم دیر: دیل سزیرگیسینی هویوخدورمایاق!
دئییلدیگی کیمی، دیلین أن دَیرلی یؤنو بیزیم شوعوروموزا و بیزیم بوتون حیسلریمیزه، اونون أرکین فورماسی و اونون سزیرگیسی دیر. بونلارسیزسا هئچبیر حیسی، ایستهدیگیمیز کیمی، سؤزلره دولدورا بیلمهریک. اوندا دیر کی، دیلین قازانیشی دیلین اؤیرهنیشینه گوجلو بیر اؤروش آچا بیلر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اوکراینادا اؤلن وطنداشلارین ساییسی آچیقلاندی
"مولکی ایتکیلرین گئرچک ساییسینین داها چوخ اولماسی احتمالی وار"
۲۴ فوریهدن بری داوام ائدن روسیا-اوکراینا ساواشیندا ۵۱۰۰ اوکراینالی مولکی وطنداشین حیاتینی ایتیردیگی آچیقلاندی.
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی باش کاتیب سؤزچو یاردیمچیسی فرحان حاق بیرلشمیش میللتلرین نیویورکداکی مرکزینده تشکیل ائتدیگی مطبوعات توپلانتیسیندا "موسکوانین اوکراینایا قارشی حربی عملیاتی باشلایاندان بری ۱۱۸۰۰دن چوخ مولکی وطنداشین وورولدوغونو، بونلاردان اؤلنلرین ساییسینین ایسه ۵۱۰۰ نفری گئچدیگینی" سؤیلهدی.
بیرلشمیش میللتلر اینسان حاقلاری ایزلهمه نمایندهلیگینین، اوکراینادا ایندیه دک اؤلن ۵۱۰۰دن چوخ مولکی وطنداشین ۳۴۶سینین اوشاق اولدوغونو دوغرولادیغینی بیلدیرن حاق،
"مولکی ایتکیلرین گئرچک ساییسینین داها چوخ اولماسی احتمالی وار" دئدی.
حاق، "بیرلشمیش میللتلر مولکی شخصلری ائتکیهین و آیرییم ائتمهین سالدیری راپورلارینین آرتماسیندان درین قایغی دویماقدادیر. چاتیشمانین طرفلری، اوکرایناداکی مولکی شخصلری و نظامی اولمایان آلت یاپینی قوروماق اوچون اولوسلارآراسی اینسانی حقوق چرچیوهسینده اؤز تعهدلارینا عمل ائتملیدیرلر" دئیه دانیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
پوتین اوکراینانین 4 ویلایتینین روسیایا بیرلشدیریلمهسی ایله باغلی سازیشلری تصدیقلهییب
زلنسکی اونلارلا یاشاییش منطقهسینین ایشغالدان آزاد اولوندوغونو بیلدیریب
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراضلار 18-جی گونده ده داوام ائدیب
اعتراض ائدن اویرنجی لر حبسده اولان یولداشلارینین درحال آزادلیغا بوراخیلماسینی طلب ائدیبلر.


text:
5 قارهده 209 شهری ایچینه آلان 2017.جی ایل حیات هزینهسی آراشدیرماسی نتیجهلری آچیقلاندی
ائل اوبا – دونیانین ان باهالی شهری آنگولانین باشکندی لواندا.
یؤنهتیم دانیشمانلیغی شیرکتی مرکرین 5 قارهده 209 شهری ایچینه آلان 2017.جی ایل حیات هزینهسی آراشدیرماسی نتیجهلری آچیقلاندی.
بونا گؤره، بو ایل دونیانین ان باهالی شهری لواندا اولارکن، ان اوجوز شهر ایسه، تونس اولاراق تعیین اولوندو.
ان باهالی شهر سیرالاماسیندا ایکینجی سیرادا، گئچن ایلین بیرینجیسی هونگ کونگ یئر آلیرکن، ژاپنون باشکندی توکیو اوچونجو سیرادا، سوئیسین زوریخ شهری ده دؤردونجو سیرادادیر.
اؤتن ایل 101سیرادا یئر آلان ایستانبول، بو ایل سیرالامادا 41 سیرا دوشهرک، لیستهیه 142.جی سیرادان گیردی.
100 پوئنه صاحب نیویورکون رفرانس آلیندیغی آراشدیرمادا معلومات توپلاما مرحلهسینده دونیاداکی اقتصادی و سیاسی دالغالانمالار، ارز سبدلریندهکی حرکتلیلیک، تورم و قوناقلاما قیمتلرینده اولان دالغالانمالار دا نظره آلینیر.


text:
رابرت آنسون هاینلاین
رابرت آنسون هاینلاین (اینگیلیسجه: Robert A. Heinlein) آمریکالی رومانچی، قیسا حکایه یازیچی - و یازیچی - .۷ ژولای ۱۹۰۷ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عومر ائلهییب و ۸ مئی ۱۹۸۸ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Robert A. Heinlein»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده رابرت آنسون هاینلاین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینین (گاماج)
اساسنامه و نیظام نامهسی:
«گونئی آذربایجان/آزربایجان میللی آزادلیق حرکاتیندا اورتاق پرینسیپلر اساسیندا بیرگه فعالیت ضرورتیندن ایرلی گلهرک،۱۲ دئکابر ۲۰۰۹-جو ایل تاریخینده آمستئردام توپلانتیسی کئچیریلدی. آمستئردام توپلانتیسیندا میللی قوه و تشکیلاتلارین قبول ائتدیکلری ۱۲ ماددهلیک بیانییه بوتؤولوکده گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین سیستئملی فعالیت ایستیقامتینی موعیینلشدیریر. بروکسئل توپلانتیسیندا ایشتیراک ائدن میللی قوهلرین دستیی ایله بو ایستیقامتده آپاریلان فعالیت گونئی آذربایجانین اوموم میللی پروبلئملرینین اولوسلاراراسی مکاندا گوندهمه گتیریلمهسی و حلی، داخیلده و خاریجده میللی حرکاتین گئنیش احاطهلی سیستئملی اینکیشافا یول آچماسی، آذربایجان سیاسی توپلومونون دونیایا تانئتدیریلماسی باخیمیندان اولدوقجا اؤنملیدیر. ۱۲-۱۳ ایون ۲۰۱۰-جو ایل تاریخده بروکسئلده کئچیریلهن توپلانتیدا گونئی آذربایجان میللی منافئیی اوغروندا آپاریلان موباریزهده بوتون میللی قوهلرین داواملی ایش بیرلیینی تشکیلات فورماسیندا رئاللاشدیرماق مقصدیله گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینین (گاماج) یارادیلماسی تکلیفی ایرلی سورولدو و سس چوخلوغو ایله قبول اولوندو.
گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسی ۱۲ ماددهدهن عیبارت آمستئردام بیانییهسینی اؤزونده ائهتیوا ائدن و گونئی آذربایجان میللی ماراقلارینا دایاناراق دئموکراتیک فعالیت گؤسترهن میللی-سیاسی قورومدور.
گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینین نیظام نامهسی:
I . عمومی مودده آلار:
۱. گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسی (بوندان سونرا گاماج) آلمانییانین هانوووئر شهرینده رسمی قئیدیاتدان کئچمیش لئقال و شففاف فعالیت گؤسترهن قئیری- کوممئرسیال قورومدور.
۲. گاماج حقوقی شخصدیر، موستقیل بالانسا، بانک حسابینا، مؤهوره، لوقویا، بلانکا مالیکدیر.
۳. گاماج، بو نیظامنامه ایله نظرده توتولان مقصد و وظیفهلرینی حیاتا کئچیرمکدن اؤترو موختلیف اؤلکهلرده فیلیاللارینی، نمایندهلیکلرینی یارادیر و اونلارین فعالیتینی دایاندیریر.
۴. جبهه بو نیزامنامه ایله نظرده توتولموش وظیفهلرینی حیاتا کئچیرمک مقصدیله سیاسی قوروملار، اجتماعی بیرلیکلر و بئینلخالق تشکیلاتلارلا امکداشلیق ائدیر.
II . گاماج ئن پرینسیپلری و فعالیت ایستیقامتی:
۵. گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینین پرینسیپ و فعالیتی آمستئردام بیانییهسینین ۱۲ ماددهسینه اساسلانیر.
۵.۱. توپلانتی، گونئی آذربایجاندا یاشایان آذربایجان تورکلرینین میللی آزادلیغی یولوندا موباریزه ده ایرانچیلیغی (پانیرانیزمی)، فارس راسیزمی و اونو تمثیل ائدن بوگون کو ایران ایسلام جومهوریتینی اساس مانعه کیمی گؤرور.
۵.۲. آذربایجان میللی آزادلیق حرکاتینین آمالی گونئی آذربایجان دا موستقیل میللی – دئموکراتیک دؤولت قورماقدیر. آیریجا، گونئی آذربایجانین حدودلاری خاریجینده یاشایان دیگر تورک خالقلارین میللی حاقلارینی دا قوروماق لازیمدیر. آذربایجان میللتی اؤز موقددراتینی تعیین ائتمکده سون سؤز صاحبی اولمالیدیر.
۵.۳. آذربایجان میللی حرکاتی سئکولار دؤولت قورولماسینین طرفداریدیر و بو یولدا موباریزه آپاریر.
۵.۴. تورک دیلی (آذربایجان تورکچهسی) رسمی دؤولت دیلی اولمالیدیر. بوتون اؤلکهده یاشایان تورکلر اوچون تورک دیللی مئدیا شبکهلری قورولمالیدیر. آذربایجانین علمی، تئکنیکی و اقتصادی اینکیشافی تعمین ائدیلمهلی، میللتیمیزین یاشاییش سوییهسی دونیانین اینکیشاف ائتمیش میللتلری سوییهسینه یوکسلمهلیدیر.
۵.۵. آذربایجان میللی حرکاتی بوتون ساحهلرده قادین-کیشی حقوق برابرلیگی اوغروندا موباریزه آپاریر.
۵.۶. دین، مذهب، مسلک، اینانج، سؤز، مطبوعات، سئندیکالار، سیاسی پارتییالار، گئییم و یاشام طرزی کیمی بوتون مدهنی و سیاسی آزادلیقلار قئیدسیز-شرطسیز تعمین ائدیلمهلیدیر.
۵.۷. آذربایجان میللی حرکاتی اعداما و هر نؤو ایشگهنجهیه قطعی شکیلده قارشیدیر.
۵.۸. میللی حرکات آریاراسیزم سیستئمینین تمثیلچیسی اولان ایران ایسلام جومهوریتینین آذربایجاندا دئموقرافیک یاپینی دییشدیرمه سیاستینه قارشی چیخیر و بو رئژیمه قارشی میللی ظلم آلتیندا یاشایان دیگر میللتلرله ایشبیرلیگی آپاریر.
۵.۹. یوخاریدا قئید ائدیلهن هدفلره چاتماق اوچون خاریجده فالیت گؤسترهن آذربایجانلی قوهلر، داخیلده گئدن میللی موباریزهنی دستکلهمهلی،اونا اولوسلاراراسی اینسان حاقلاری مرکزلریندن دستک قازانمالی، آذربایجانا قارشی اینفورماسییا بلوکاداسینی قیرمالی و بوتون دونیادا آذربایجان میللی منافئیی اوچون لوببیچیلیک فعالیتلرینی تشکیلاتلاندیرمالیدیر.
۵.۱۰. گونئی آذربایجان میللی آزادلیق حرکتی موستقیل، لایک و دئموکراتیک حرکاتدیر.
۵.۱۱. گونئی آزربایان میللی آزادلیق حرکاتی دونیا اینسان حاقلاری بیاننامهسینین و اونا باغلی کونوئنسیونلارین آذربایجاندا حیاتا کئچیریلمهسی اوچون موباریزه آپاریر.
۵.۱۲. گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسی آمستئردام بیانییهسیندن ایرلی گلن بو مقصدلرله یاناشی، گونئی آذربایجاندا اطراف موحیط و میللی، تاریخی و مدهنی ثروتلرین قورونماسی ایله باغلی کونکرئت لاییحهلرین حیاتا کئچیریلمهسی ایستیقامتینده فعالیت گؤستریر.
III . گاماج ئن حقوقلاری و فعالیت پرینسیپلری:
۶. جبهه اؤز مقصد و وظیفهلرینی حیاتا کئچیرمک اوچون آشاغیداکی حقوقلارا مالیکدیر:
۶.۱. قانونوئریجیلیک چرچیوهسینده موستقیل فعالیت گؤسترمک.
۶.۲. مقصد و فعالیتی بارهده سربست معلومات یایماق.
۶.۳. جمعیت، سیاسی قوروملار، اجتماعی بیرلیکلر و بئین الخالق تشکیلاتلاری آذربایجان حاقیندا معلوماتلاندیرماق.
۶.۴. کونفرانسلار، دییرلندیرمه ماسالار، سئمینارلار تشکیل ائتمک.
۶.۵. مطبوعات کونفرانسی کئچیرمک.
۶.۶. قانونوئریجیلیکله معین ائدیلمیش قایدادا مطبوعات اورقانلاری تاسیس ائتمک، بولتن لر و باشقا نشرلر بوراخماق.
۶.۷. علمی-کوتلوی ادبیات نشر ائتدیرمک.
۶.۸. موقاویلهلر و سازیشلر باغلاماق.
۶.۹. بئین الخالق علاقهلر یاراتماق.
۶.۱۰. بئین الخالق قئیری-حکومت تشکیلاتلاری ایله امکداشلیق ائتمک.
۶.۱۱. اؤز فعالیتینی حیاتا کئچیرمک اوچون نیظامنامهده نظرده توتولان بوتون منبع و اوسوللار واسطهسیله جبههنین مالیلشمهسینی تشکیل و تعمین ائتمک.
۷. جبههنین فعالیت پرینسیپلری:
۷.۱. جبهه نیظامنامهسینه جدی عمل ائدیر.
۷.۲. جبهه ائتیک-اخلاقی پرینسیپلری یوکسک قیمتلندیریر.
IV . گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینه عضولوک
۸. گاماج ئن نیظامنامه و پروقرامینی قئبول ائدن، ۱۸ یاشینا چاتمیش، فعالییت قابیلیتلی گونئی آذربایجاندان اولان هر بیر آذربایجانلی گاماج-آ عضوو اولا بیلئر. آنجاق امنیتی دلیللره گوره تشکیلاتیمیزین گونئی آذربایجان و ایران آدلانان اولکه سی حدودلاری ایچریسینده هر هانسی بیر عضوو و یا تمثیللیگی اولمایاجاقدیر.
۸.۱. گاماج-آ عضولوک فردیدیر.
۸.۲. گاماج-آ عضولوک آچیق و گیزلی فورمادا اولا بیلئر. آچیق اوزولوک اوچون آنکئت دولدورولمالی و آنکئت گاماج-این تشکیلات کومیتهسینه گؤندریلمه لیدیر.
۸.۳. اوزولوک حاقیندا ایستکلره ایداره هئیتی قئرار وئریر.
۸.۴. آچیق فعالییت گؤستئرن عضولره اوزولوک وسیقهسی وئریلیر.
۸.۵. گاماج-آ فئخری عضولوک گونئی آذربایجاندان اولمایان آذربایجانلیلارا شامیل ائدیلیر.
۹. گاماج عضوو آشاغیداکی حقوقلارا مالیکدیر:
۹.۱. گاماج-این قورولتاییندا ایشتیراک ائتمه ک.
۹.۲. گاماج ئن رهبئر اورقانلارینی سئچمک و سئچیلمه ک.
۹.۳. گاماج ئن سیاستینین موعیین اولونماسیندا، اونون فعآلیه تینه عایید مئسه له لرین موزاکیره سینده ایشتیراک ائتمک.
۹.۴. گاماج طئرئفینده ن حیاتا کئچیریلئن تئدبیرلئرده ایشتیراک ائتمک.
۹.۵. گاماج ئن سیاستینی و اونون اورقانلارینین عملی فعالییتینه عایید مسئله لری سئربست موزاکیره و تنقید ائتمه ک، تکلیف و رای لر وئرمئک.
۹.۶. گاماج اؤز عضوونه تشکیلات داخیلی و ایجتماعی موزاکیره لر زامانی دئموکراتیک چئرچیوده سؤیله دییی فیکیرلره گؤره اینتیظام تدبیری تئتطبیق ائتمیر.
۹.۷. گاماج اؤز عضولرینین و تعصب کئشلئرینین حقوقلارینی مودافیه ائدیر.
۹.۸. گاماج-دا عضولوک ایداره هئیتینین قراری اولمادان هئچ بیر شخصه علاوه ایمتیاز وئرمیر.
۱۰. گاماج عضوونون وظیفه لری آشاغیداکئلاردان عبارتدیر:
۱۰.۱. گاماج عضولری نیظامنامهنین مودده آلارینا عمل ائتمئکی و اونون رهبر اورقانلارینین قئرارلارینی یئرینه یئتیرمئه بورجلودورلار.
۱۰.۲. گاماج ئن پروقرامیندا و دیگر رسمی سندلرینده معیین لشدیریلمیش وظیفه لری حیاتا کئچیریلمه سینده فعآل ایشتیراک ائتمک.
۱۰.۳. گاماج ئن اساس پرینسیپلرینه عمل ائتمئک.
۱۰.۴. گاماج ئن ایشینده فعال ایشتیراک ائتمه ک، وئریلن تاپشیریقلاری واختیندا یئرینه یئتیرمئک.
۱۰.۵. جبهه داخیلی اینتیظاما ریعایت ائتمئک و جبهه دن کینار فعالییتینده جبهه نین نفوذونو قوروماق.
۱۰.۶. معیین اولونموش قایدادا عضولوک حاقینی اؤدمک.
۱۱. عضولوکدن آزاد ائدیلمک و عضولوکدن چیخماق.
۱۱.۱. گاماج ئن نیظامنامهسینه و پرینسیپلرینه ضد حرکت ائدن عضو، ایداره هئیتینین قراری اساسیندا عضولوکدن آزاد ائدیلیر.
۱۱.۲. گاماج عضوونون جبهه دن چیخماق ایستیینه اونون شخصی عریضهسی اساسیندا باخیلیر.
۱۱.۳. عریضه ایلک اولاراق تشکیلات کومیتهسینه عنوانلانیر و ایداره هئیت-ده موزاکیره ائدیلرک قئرار چیخاریلیر.
۱۱.۴. ایداره هئیتینین قئراری عضولوکدن چیخماق ایستیه ن شخصه یازیلی شئکیلده بیلدیریلیر.
۱۱.۵. گاماج عضوو نیظامنامه مودده آلاری و قبول اولونموش قرارلاری یئرینه یئتیرمئدیکده، مرکزی نظارت اینتیظام-کومیتهسی(منیک) همین عضوون فعالیتی حاقیندا جبهه نین ایداره هئیتینه یازیلی معلومات وئریر.
۱۱.۶. ایداره هئیتی همین عضو حاقیندا اینتیظام تدبیرلری گؤرور و یا همین عضوون عضولوکدن آزاد ائدیلمه سی حاقیندا قئرار وئریر.
۱۱.۷. جبهه عضولویونده ن خاریج ائدیلئن شخص بیر آی مدتینده مرکئزی نظارت-اینتیظام کومیتهسینه (منیک) شیکایت عریضه سی ایله موراجیعت ائده بیلئر.
۱۱.۸. مرکزی نظارت اینتیظام-کومیتهسی بو شیکایتی ۷ گون مدتینده آراشدیرمالی، شیکایتچی نین عریضهسینه باخاراق اووزلوکده ن خاریج ائتمک حاقیندا ایداره هئیتینین وئردیی قئرارا یئنیدن باخیلماسی اوچون اونو ایداره هئیتینه گؤندرمه لیدیر.
V . گاماج ئن ایداره ائتمه اورقانلاری و اونلارین صلاحیتلری:
۱۲. جبههنین ایداره ائتمه اورقانلاری آشاغیداکیلاردیر:
قورولتای، ایداره هئیتی، باشقان، سؤزچو، کاتیب.
۱۳. جبههنین عالی ایدارئتمه اورقانی قورولتایدیر. قورولتای ایلده بیر دفعه و یا ان گئجی ایگیرمی
دؤرد آی فاصیله ایله چاغیریلیر. لازیم گلدیکده ایداره هئیتی عضولرینین اوچده ایکیسینین (۲/۳) سسی ایله فؤوقهلاده ایجلاس چاغریلیر.
۱۳.۱. قورولتای جبههنین نیظامنامهسینی قبول ائدیر، ویا اوندا دییشیکلیکلر، علاوهلر ائدیر.
۱۳.۲. قورولتای ایللیک فعالیتلرین حئساباتینی آلیر و نؤوبتی فعالیت دؤورو اوچون یئنی ایش پلانی قبول ائدیر.
۱۳.۳. قورولتای گیزلی سس وئرمه یولو ایله ۱۱ (و یا ۹) نفردن عبارت ایداره هئیتینی سئچیر.
۱۳.۴. قورولتای بیانات و قعطنامه قبول ائدیر.
۱۴. ایداره هئیتی:
۱۴.۱. ایداره هئیتی ۹ (و یا ۱۱) نفردن عبارتدیر.
۱۴.۲. ایداره هئیتی جبههنین فعالیتینی حیاتا کئچیرهن اورقاندیر.
۱۴.۳. ایداره هئیتی اؤز صلاحیتلری چرچیوهسینده جبههنین داخیلی قایدالارینی، بؤلمه و نمایندهلیکلرینی، سیاسی پارتییالار، اجتماعی بیرلیکلر و بئین الخالق تشکیلاتلارلا علاقهلرین یارادیلماسینی، آیری-آیری کادرلارین فونکسییالارینی و سایره معین ائدیر.
۱۴.۴. ایداره هئیتی قورولتایدان قورولتایا سئچیلیر و ایداره هئیتی اؤز عضولری آراسیندان نؤوبتی قورولتایا قدر باشقان، مطبوعات سوروملوسو، کاتیب و لازیم گلن دیگر مسئوللاری سئچیر.
۱۴.۵. ایداره هئیتینین قرارلاری ایداره هئیتی عضولرینین ۵۰%- ایشتیراک ائتدیکده و ایشتیراک ائدنلرین ۵۰+۱ نفر لئهینه سس وئردیکده قبول ائدیلمیش حساب اولونور.
۱۴.۶. ایداره هئیتی ۳ قایدادا قرار چیخاریر: ایجلاس، ایجلاسلارآراسی ائ-مایل و تاپشیریق اساسیندا.
۱۴.۷. ایداره هئیتی عضولری ائ-مایل آدرئس لرینه داخیل اولان تکلیفلره ۷ گون مدتینه فیکیر بیلدیریر و ۳ گون مدتینه قرار قبول ائدیرلر.
۱۴.۸.ایداره هئیتینده چیخاریلان قرارین ایجراسی بیر فرد، بیر کومیسسییا و یا ایشچی قروپونا تاپشیریلیر. فرد و یا کومیسسییانین یئرینه یئتیردیی تاپشیریق ایداره هئیتینین تصدیقیندن سونرا حیاتا کئچیریلیر.
۱۴.۹.ایداره هئیتینین قبول ائتدیی قرارلار سندلشمدیی حالدا اعتبارسیز ساییلیر. کاتیب آلینان قرارلاری پروتوکوللاشدیریر و ایداره هئیتینین بوتون عضولرینه گؤندریر.
۱۴.۱۰.ایداره هئیتینین ایجلاسلاریندا سبب گؤستریلمهدن آردیجیل اولاراق ۳ دفعهدن چوخ ایشتیراک ائتمهیهن ایداره هئیتی (ایه) عضوو ایداره هئییتینین قراری ایله ایداره هئیتی عضولویوندن کنارلاشدیریلیر و قورولتایدا سس چوخلوغو ایله سئچیلمیش ایداره هئیتی-نین عوض ائدیجی عضوو ایداره هئیتی-نین اساس عضوو کیمی فعالیته باشلاییر.
۱۴.۱۱.ایداره هئیتی عضولرینین هر هانسی بیری هر هانسی سببدن دولایی گاماج-دا فعالیت گؤسترمک ایستمدیی حالدا ایه عضولویوندن چیخما سببی حاقیندا یازیلی معلومات وئرمهلیدیر. ایداره هئیتی بو معلوماتا اساسلاناراق همین عضوو ایداره هئیتی-دن کنارلاشدیریر.
۱۵. جبههنین فعالیتینه باشقان رهبرلیک ائدیر.
۱۶.کاتیب ایداره هئیتینین کاتیبی و قورومون داخیلی علاقهلر مسئولودور.
۱۶.۱. کاتیب سندلرین، ایجلاس پروتوکوللارینین حاضرلانماسی، قورومون داخیلی علاقهلرینین تنظیملهنمهسی، دیگر قوروم و تشکیلاتلارلا علاقهلرین قورولماسی و س… صلاحیتلری حیاتا کئچیریر.
۱۷. مطبوعات سوروملوسو جبههنین فعالیتی و کئچیریلهجک تدبیرلرله باغلی معلوماتلاری، بیاناتی و سایر… مطبوعاتا چاتدیریر.
VI . گونئی آذربایجان میللی آزادلیق جبههسینین مالییه فوندو
۱۸. جبههنین مالییه فوندو گاماج ئن قئیدیاتدان کئچدیی اؤلکهنین قانونوئریجیلیینین ایجازه وئردیی اصول و منبعلردن یارارلانماقلا، همچینین گونئی آذربایجان میللی حرکات فعاللاری، میللی حرکاتی مدافعه ائدن قوروم و شخصلرین یاردیمی ایله یارادیلیر.
۱۹. جبههنین مالییه فوندو ایه طرفیندن معین ائدیلمیش مالییه کومیتهسی طرفیندن ایداره اولونور.
۲۰. مالییه فوندونا نظارت ائدن مالییه کومیتهسی ایداره هئتینه حئسابات وئریر.
۲۱. جبههنین وسایتی ایداره هئیتینین قرارلارینا اویغون اولاراق خرجلنیر.
VII . جبههنین فعالیتینه خیتام/سون وئریلمهسی
۲۲. جبههنین فعالیتینه یالنیز قورولتایدا عضولرینین ان آزی اوچده ایکیسینین(۲/۳) راضیلیغی ایله خیتام/سون وئریله بیلر.
۲۳. جبههنین فعالیتی دایاندیریلدیقدان سونرا اونون املاکی ایداره هئتیننین قرارینا اویغون اولاراق صرف ائدیلیر.


text:
ویکیپدیا:یاخشی نیت فرضی
یاخشی نیت فرضی، هر جمعی پروژه و ویکیپدیانین کؤکلریندندیر. بیز چوخلو چالیشانلارین یاخشی نیتلی اولدوغونو فرض ائتدیگیمیز اۆچون هامیلارا دییشدیرمه اۆچون ایجازه وئریریک، یوخسا ویکیپدیا پروژهسی محدود قالیب، ایندیکی یئرینه چاتمایاجاغیدی.
بۇنا گؤره بیر ایشتیباه دییشدیرمه گؤرورسونوزسه، دییشدیرنین یاخشی نیتلی اولدوغونو فرض ائدیب، قایتارما یوخسا خارابکارلیق آدلاندیرما یئرینه اوْنو دۆزلتمک اۆچون چالیشین. یئنی گلیب، ویکیپدیادا چالیشماغی باشارمایانلار قاباغیندا دؤزوملو اۆلوب، دانیشیق صفحهلریندن فایدالانین.
آیری سؤزله ائدیلمیش دییشیکلیک اوْلا بیلسین کی٬ سهولر و مقالهیه زیان وۇرموشدور٬ آمّا بۇ دییشیکلیک خوْش نیّتله یعنی بیلمهدن ائدیلمیشسه بۇنو واندالیزم کیمی قبول ائتمک دۆزگون دئییل. اگر کیمینله ایسه فیکرینیز اۆست-اۆسته دۆشورسه٬ یاددان چیخارتمایین کی٬ بلکه ده همین شخص پروژهیه کؤمک ائتدیگینه اینانیر. چالیشین کی٬ بۇ زامان دانیشیق صفحهلرینده اوْرتاق نؤقطهیه گلسیز. بۇ ویکیپدیانین دۆزگون٬ قرارسیز بیر ایطلاعات چئوریلمهسی اۆچون چوْخ لازیمدیر. مخصوصا ده یئنی ایشلدنلر قاباغیندا مخصوص دؤزوملو اوْلماق٬ اوْنلارا دۆزگون یوْل گؤسترمک لازیمدیر. اوْلا بیلسین کی٬ یئنی ایشلدنلر ویکیپدیا قایدالارینی بیلمهییرلر و باشلانیشدا بۇ قایدانی پوْزورلار. اوْنلارا دؤزومله گئچینمک لازیمدیر.
یئنی قوْشولان ایشلدنین اؤز حرکتلرینده اؤزونو تامامی ایله حاقلی سایما حالی دا اوْلا بیلر و بۇ مسأله یارادیرسا اوْنون ویکیپدیا قایدالارینی بیلمهمهسیندن قاباغا گلیر. یئنی ایشلدنین بیلمهدیگی قایدالاری اؤزونه گؤره نیظاملاماسی چوْخ نوْرمال حالدیر. بعضاً ده بۇ جۆر ایشلدنلر اؤز قایدالارینی آیریلاردان یوخاری تۇتور و قایدالارینی آیریلاری طرفیندن حؤرمتله اۆز-اۆزه اوْلماسینی ایستر. بۇ منشوردان باخدیقدا بیر چوْخ حرکتلر ایشلدنین پیس نیّتلی اوْلدوغونو گؤسترمهییر.
اۇیغونسوزلوق وارسا و سیز اوْنون بیلهرکدن ائدیلدیگینی دۆشونورسهنیز حالدا بئله اوْ شخصی یالان دانیشماقدا گۆناهلاندیرمایین٬ بۇنون یئرینه خطانی دۆزلتمک داها دۆزگوندور. چوْخ گۆمان کی٬ اوْ شخص سیزین ائتدیگینیز دییشیکلیگی لازیمجاسینا دۆزگون باشا دۆشه بیلهجکدیر. مقالهنین مضمونونا یئنی آرتیریلان و اوْنون سهو اوْلدوغونو بیلدیگینیز یازیلاری سیلمک عوضینه دۆزلتمهنیز داها دۆزگون اوْلاجاقدیر. حتّی چوْخ خوْش مراملی ایشلدنلر بئله خطا ائده بیلرلر و بۇنو دۆزلتمک سیزین بوْیونوزا دۆشور.
خطانی قصداً ائدیب کیمی داورانمایین٬ دۆزلدین٬ آمّا لۆطفاً توهین ائتمهیین. ویکیپدیادا همفیکیر اوْلمادیغینیز اینسانلارین اوْلماسی نوْرمال بیر حال. آنجاق اوْنلار خطالی اوْلسالار بئله اوْنلارین پروژهیه زیان وئرمک ایستهدیکلری کیمی باشا دۆشولمهمهلیدیر. هابئله جمعی فعالیّت ائتمگی باشارمایان اینسانلار دا چوْخ اوْلاجاقدیر و یئنه ده بۇ اوْنلارین پروژهیه زیان وئرمک ایستهدیکلری کیمی باشا دۆشولمهمهلیدیر. سیزی «بوْغازا ییغسالار» بئله بۇ اوْنلارین پیس مراملی اوْلدوقلارینین علامتی دئییل. هابئله بیر مقامی دا یاددا ساخلاماق لازیمدیر کی٬ مرامین پیس اوْلدوغو آچیق شیکلده گؤردوگو حالدا بئله گؤرولموش بۆتون ایشلر (قاباقکی نۆسخهنین قۇرولماسی و یا ایشلدنین باغلانماسی) شخصین نیّتینی یوْخ اوْنون رفتارلارینی دییشدیریر.
ویکیپدیادا دییشدیرمه یوْلوندا دانیشیق یاراندیغی حالدا خوْش نیّتلی اوْلدوغونوزو تئز باشا دۆشهجگینیزه اۆمید ائدیریک.
پیس مراملی اوْلدوغونوزون علامتلری اساساً بۇنلاردیر:
- توهین: هانسیسا بیر ایشلدنه توهین و یا تحقیر ائتمهنیز سیزین پیس نیّتلی اوْلمانیز دئمکدیر. بۇ زامان دانیشیق داها چیرکینلشهجکدیر.
- طرفسیزلیک سیاستیندن یایینما. بیلیکلیک اۆچون ان یاخشیسی٬ باخیشلاری هئچ بیر طرفکئچلیک اوْلمادان٬ عدالتلی بیر فوْرمدا گؤسترمکدیر. طرفلی بیر دییشیکلیگین قایتاریلماسی طرفسیزلیگین قوْرونماسی کیمی باشا دۆشولمهلیدیر. بۇ زامان چالیشین کی٬ دیگر ایشلدنین بۇ مقالهنی نهدن طرفلی حساب ائتدیگینی باشا دۆشَسیز. حاقلیدیرسا چالیشین اوْنون فیکیرلرینی ده مقالهیه گیردیرین آمّا چالیشین طرفسیزلیگی قوْرویاسینیز. دانیشیق ائدن طرفلر بۇنو ائدرسه اوْ زامان طرفسیزلیک قوْرونموش اوْلار.
اگر سیز ایستهییرسهنیز کی٬ سیزین خوْش مراملی اوْلدوغونوزا اینانسینلار اوْنلا بۇنو فعالیّتینیزله گؤسترمهلیسینیز. آیریلارینا یۆک اوْلمایین. آیریلارینا «منیم خوْش مراملی اوْلدوغومو دۆشونون» دئمکله سیز اوْنلاری خوْش مراملی اوْلدوغونوزا چتین ایناندیراسینیز.


text:
قاسیم آقا قازاق گوله-گوله سوروشدو: «بویون آتمسفر نئجهدی، میرزه؟»
علی قهرمانی بیغلارینی ائشه- ائشه دئدی: «او دی…ث شاهبختی تربیزدن ایتیلیب گئتسهیدی، رادیو سهلدی، قیرام دا گتیرهردیخ زیندانا.»
میرزه باغیر چیلتیک چالیب، بئلینی بورجودا بورجودا اوخودو: «آژدان آژدان آژدان! سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!»
«دئمهدین بویون آتمسفر نئجهدی میرزه؟»
«قاسیم آ، گؤزله سالامیمین جاوابینی آلیم، سورا دئییم کی بویون گونش شرقدن چیخاجاق یوخسا قربدن.»
علی قهرمان قاشلارینی ییغدی: «قادام او سالامین جاوابینا گلسین، بیر رادیوموز اولسایدی…»
میرزه باغیر چیلتیک چالا-چالا زیندانین حیطینه چیخیب، سو شیرلرینین قیراغیندا دایانیب، کئشیکلرین دهییشیلمهسینی گؤزلهدی. میرزه باغیر سیاست عرصهسینین هانسی سمته مئیل گؤستردییینی پاسیبانلارین سالام آلیش- وئریشی ایله اؤلچردی. میرزه باغیرا گؤره پاسیبانلار اونون سالامینی اوجادان آلان گونلر سیاست عرصهسی شرق قدرتینه ساری، سلام جوابی ائشیتمک یئرینه یامان یوُووز ائشیدن گونلر ایسه، سیاست عرصهسی غرب قدرتینه مئیل گؤستررمیش.
میرزه باغیر أل- اوز یومامیش، گؤزونو قاپییا زیللهمیش، کئشیک پاسیبانینی گودوردو. ائله او آن قاپی آچیلیب، پاسیبان بادیمجانی زیندانین حیطینه گیردی. هله هئش زاد اولمامیش، پاسیبانین اوز- گؤزوندن قضب یاغیردی. پاسیبان قضبلی باخیشینی اونا تیکنده، ایشین یاش اولدوغونو باشا دوشدو. پاسیبانین گؤزوندن ایتیلمهلییدی. اؤزونو گؤرمهمزلییه ویریب، سلام وئرمهمیش، حیطده یئریین زیندانیلارین آراسینا سوزولوب، یئریمهیه باشلادی. آمما پاسیبان اونو قرهلهمیشدی. آجیقلی باخیش ایله اونو دولاندیریردی. پاسیبانین سرت باخیشی میرزهنین کورهیینی دهلیردی دییهسن. اونون باخیشیندان قاچماق اوچون تووا دوشدو، یئریمک یئرینه حیطده قاچماغا باشلادی. بیر ایکی دؤروه قاچمامیشدی کی قیچی بورخولدو. أییلدی قیچینی اووشدورسون، قضادان ائله او آن بیر طیّاره زیندان حیطینین اوستوندن اووولتویلا اوچدو. پاسیبان زیندانیلاری قیراغا ایتهلهییب، قفیلدن میرزه باغیری سیلله- تپیک آلتیندا سالادی.
«کؤپکاوغلو وطنسیز، اوروس نؤکری، خائین دئمقرات ، دئیرسن بَه گؤزوم کوردی؟ گؤرومورم؟ ایشین اورا چاتیب کی یئردن داش گؤتوروسن، آرتشین طیّارهسینی داشا باغلییاسان؟»
میرزه باشا دوشدو کی یالتاقلار راپورتوتو پاسیبان بادیمجانییه وئریبلر. گون یوخ ایدی نومایشلرینده پاسیبانلاری یانسیلاییب، زیندانیلاری گولدورمهسین. آمما ایستهمیردی ایش اوزانسین، أل- اوزونو یوماق ماهاناسی ایله دینمز- دانیشماز سو شیرلرینه ساری گئتدی. زیندانین سو شیرلری هئچ زاما باغلانمازدی، بولاق سویو کیمی گئجه- گوندوز چالاسره آخاردی؛ میرزه ألینی سویا اوزالتمامیشدی کی، یئنه پاسیبان تپیکلرینی اونون جانینا دؤشهدی.
«قانماز گئده، بولموسن شیری ائله آشمازلار؟!»
میرزه باغیر هئچ زاد اولمامیش کیمی سوروشدو: «سرکار آژدان، سیز بویورون بو آچیق شیرلری نئجه آچارلار، من ده ائلهسی آچیم داااا»
«ائشک اوغلو ائشک، ایشین اورا چاتیب کی دؤولت مأموروننان حساب سوروشوسان!؟»
پاسیبانین أل چکن گونو یوخ ایدی. گؤرونوشه گؤره بویون جین آتینا مینمیش، یئنمک قصدی ده یوخ ایدی. میرزه باغیر اؤزلویونده دوشوندو: «من قاراقاباخلی قابانلاری گؤلدورورم، بو آژدانی جین آتیندان یئندیرمهیه نه وار کی!»
قفیلدن چیلتیک چالیب، پاسیبانین قاباغیندا بئلینی بورجودا بورجودا اوخودو: «آژدان آژدان آژدان! …سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!… سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!»
پاسیبان بادیمجانینین نریلیتیسینه ایچریدهکی زیندانیلار حیطه تؤکولدولر.
«قیرجانما گئده… قیرجانما قیریشمال!…قیرجانما دئمقرات تؤرهمهسی!»
زیندانیلار اورتایا گیریب، میرزه باغیری پاسیبانین تپیکلرینین آلتیندان قورتاردیلار. قاسیمآقا قازاق قاش- گؤزو ایله میرزه باغیرا گؤزدن ایتیلمهیینی اشاره ائتدی. میرزه اطرافا گؤز دولاندیریب، قورتولوش یولو آختاردی. گؤزو موستراحا ساتاشاندا، قورتولوش یولونو تاپدیغینا گؤره سئوینجک موستراحلارین بیرینه تپیلیب، قاپینی باغلادی. آمما پاسیبانین أل چکن گونو یوخ ایدی، قضب ایله موستراحا ساری گئدیب، قاپینی تپیک آلتینا سالدی.
«بئیار کؤپکاوغلو، بئقئیرت دئمقرات، بولموسن موستراحدا ائلهسی اوتومازلار؟»
میرزه باغیر قاپینی یاریمچیلیق آچیب، دئدی: «سرکار آژدان، سیز بویورون نئچه اوتورماغی منه گؤرسهدین من ده سیز بویروردوغوز کیمی اوتوروم.»
پاسیبان قاپییا هجوم گتیرنده میرزه باغیر در حال قاپینی باغلادی. پاسیبانین حیرصی هله ده سویومامیشدی، یئنه قاپینی تپیکلرکن دئدی: «گئده کؤپکاوغلو ائلهسی اوتورماغین بس دئییل، بو سسلر ندی چیخاردیسان؟»
میرزه باغیر یاشاییشینین هر آنیندا تیاتر صحنهسینده اولدوغونو حیس ائدیردی، پاسیبانین قره قورخو گلمهسیندن اوزونه توز قوندورمادی، یئنه قاپینی یاریمچیلق آچیب دئدی: «سرکار آژدان، مهیر خبریز یوخدو شاهنشاهین آرتشی دئمقراتلاری خلع سیلاح ائلهینده توفحلرینی سویدولار، توپخانالارینی آلمادیلار!…»
زیندانیلارین گولمک سسی گؤیه قالخدی. پاسیبان بادیمجانی وار گوجویله قاپییا بیر تپیک یاتیردیب، زندانیلاری یامانلایا یامانلایا اوزاقلاشیب، میرزهنین تیاتر صحنهسیندن ائشییه چیخدی. میرزه باغیر مستراح قاپیسینی آچیب، اوغرو پیشیک کیمی ساغ- سولونا باخاندان سونرا ائشییه چیخیب، قاسیمآقا قازاغا دئدی: «آتمسفر گؤیلووه دوشموشدو، بویور بو دا بویونون آتمسفری، ایندی سن دئنه گؤروم، بویون گونش شرقدن چیخیب، یوخسا قربدن؟»
۹۶٫۹٫۱۷
بو حئکایه سعید منیرینین یازدیغی، میرزا باقر حاجیزاده کیتابینین روایتلری اساسیندا یازیلیب.


text:
گؤیدن اوچ آلما گلدی – «آلما» و آیین دوشونجه
«آلما» و آیین دوشونجه
خدیجه علیبیگی
آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتی، دونیانین اَن زنگین و قدیم ادبیاتلاریندان دیر و هر یئرده اولدوغو کیمی اوولجه بو ادبیات یارانمیشدیر. خالقیمیزین یاراتدیغی داستانلار، ناغیللار، نغمهلر، آتالار سؤزو، لطیفهلر، تاپماجالار و نهایت عاشیق قوشمالاری نسیلدن نسیله کئچهرک حافیظهلرده یاشامیشدیر. شیفاهی خالق ادبیاتی خالقین چوخلو حالدا یارادیجیلیق محصولو اولوب، اونون ایستک و آرزولارینی، کدر و سئوینجینی، معیشت طرزی، عادت و دبلرینی، ذوق و ایناملارینی و دونیا گؤروشلرینی عکس ائتدیرمکدهدیر. بو سببدن شیفاهی خالق ادبیاتی تاریخینی تدقیق ائدرکن خالقیمیزین کئچمیشدهکی عادت و دب و بوتون خوصوصیتلرینین موختلیف تاریخی دؤورلرده کئچیردیگی انکشاف مرحلهلری ایله تانیش اولوروق. بو ادبیاتین دیلی ساده و داها تمیز تورکجهدیر. خالق ادبیاتیمیزین کؤکو اورتا آسیایا گئدیب چیخیر. تورکلر اسلام دینینی قبول ائدیب باتی اؤلکهلرینه یعنی ایران، روم و اورتا شرقه مهاجیرت ائیله دیکدن سونرا یاشادیقلاری یئنی اؤلکهلرده اسکی عادت و عنعنه و فولکلورلارینی موحافیظه و انکشاف ائتدیرمهگه چالیشمیشلار. خالق شاعیرلری یئنی-یئنی داستانلار و ماهنیلار یاراتمیش، بیر طرفدن ده اجدادلاریندان قالان میراثی گئنیشلندیره رک انکشاف ائتدیرمیشلر (۱).
تورک دیللی خالقلارین فولکلور آراشدیرمالاریندان اَله گلن حیرتلندیریجی بیر نتیجه ده بو دیلین آیین دوشونجه داشیدیغی بؤیوک قابلیتدیر. دئمک اولارکی تورک دیللی خالقلار بوتون اسطورهلرینی، و اونونلا برابر آیین دوشونجهلرینی بو دیلین واسیطهسیله یارادیب، قورویوب و بو گونکو نسله چاتدیریبلار.
آیین دوشونجهدن یارانمیش فولکلور خالقین حیاتینین بوتون ساحهلرینه قاناد سریب، شنلیکلرده ماهنی اولوب خالقی سئویندیریب، ماتملرده آغی اولوب سؤیلهنیب، معیشت ده، اَکینده بیچینده اَمک نغمهلرینه دؤنوب، لایلای اولوب آنالارین حیاتینی خیاللاندیریب، ناغیل و دستان اولوب قیشین اوزون گئجهلرینی سووشدوروب. اؤگود نصیحت اولوب، سیجیر اولوب، آتالار سؤزو اولوب، عاشیق یئتیریب، اوزان گتیریب، اویونلاردا، رقصلرده…گؤرونور آیین دوشونجهنین ایزلری…
«میفولوژی شعور، دونیانی چوخ ساده، حیسسی طرفلریندن درک ائدیر. بو اوزدن، اونون وئردیگی دونیا اوبرازینین اؤزو ساده بیر اوبرازدیر» (۲). تاریخین لاپ کئچمیش چاغلاریندان انسانی حیرتلندیرن، قورخویا سالان، سئویندیرن طبیعت اونو دریندن دوشوندوروب و اساس دونیا گؤروشونو اسطورهلر اساسیندا قویوبدور.
«آیین (اسطوروی) گؤروشله، آیین تفککورله یاشایان جمعیتین، فردین، اساس گؤروشو ائله آیین گؤروش، میفیک اینام ایدی. اونون قبیله دولتی و قبیله بیرلشمه سی، سیلسیله سی، دؤلتی، و ائله جه ده دؤزوموده بو گؤروش له، بو حیاتی درک ائتمه ایله باغلی ایدی» (۳). تورک دیل لی خالقلارین آیین دوشونجهسینین بو گونه کیمی گوجلو قورونماسینین اصل سببی تورک دیلینین بو دوشونجهلری اؤزونده قورویوب ساخلاماسیدی. باشقا سؤزله دئسک تورک دیلی اؤزل خوصوصیتلرینه گؤره آیین دوشونجهلر اساسیندا یئنی فورملار آلماغا قادیردیر و بیز بونو فولکلوروموزون زنگین لیگینده آشکارجاسینا گؤرهبیلهریک. میثال اوچون «آلما» فولکلوروموزدا دؤنه-دؤنه راستلاشدیغیمیز اؤرنکدیر. ناغیللاردا، خوصوصیله سئحیرلی ناغیللاردا، ماهنیلاردا، آتالار سؤزونده، بایاتیلاردا، توی مراسیمینده تزه ایل بایرامی سوفراسیندا… «آلما»نین حضورونو تکرارلا گؤروروک.
ناغیللاردا:
اولادی اولمایانلار درویشدن آلدیقلاری آلمانی یئیه ندن سونرا اولاد صاحیبی اولورلار….
سئحیرلی آلمانی یئیَن قوجالار جاوانلاشیر…
ناغیلین سونوندا راوی دئیر: گؤیدن اوچ آلما گلدی…
آتالار سؤزونده
قیز دئدیگین قیزیل آلمادی، کیم آلار او آپارار…
قیز قیزیل آلما، قیزی گؤزدن سالما…
یاریم آلما، کؤنول آلما
بایاتیلاردا:
عزیزیم قیزیل آلما
رفلره دوزول آلما
چیرکین آل صالح اولسون
بد اصیل گؤزل آلما
توی مراسیمینده:
گلینی بَیین ائوینه گتیرهنده بَی اوجادان (آت اوستوندن) گلینه اوچ آلما آتیر…
ایل بایرامیندا:
ایل تحویل اولان زامان سوفرایا آلما قویولور.
تورک داستان لاریندا «آلما»نین رولو:
داستانین «روایت»، «خالق رومانی»، «خالق کیتابی»، معنالاری واردیر. م.ح. طهماسبین دئدییینه گؤره، داستان گئنیش معنالارا مالیکدیر. بئلهکی، بو سؤزون «باجاریق»، «مهارت»، «حیله»، «ایگید»، «قهرمان»، «موسیقی هوسی»، «مئلودییا»، «احوالات»، «حکایه»، «ماجرا»، «تعریفنامه»، «ترجمه حال»، «تاریخ»، «بؤیوک حجملی منظوم ماجرا»، «اصلی اولمایان ماجرا»، «بوی»، «قصه»، «ناغیل»، معنالاری واردیر. داستان «حکایت» کیمی ده معنالاندیریلمیشدیر.
داستان سؤز- تئرمینی حاققیندا وئریلن فیکیرلردن بللی اولدوغو کیمی بو سؤز سوژه (موضوع، مضمون)- حادثه بدیعی ایفادهسینین معین نوعونو بیلدیریر. اصلینده داستان سؤزونون «حکایت»، «تاریخ»، «ماجرا» و سایره معنالار توتومو اونو اسطورهنین عینی معنا چالارلاری ایله بیر سیرایا قویموش اولور. بو باخیمدان، داستان بیر ژانر (سبک، اوسلوب) اولاراق اؤز باشلانغیجیندا اسطورهلره باغلانیر (۴). کئچمیش سطیرلرده تورک دیللی خالقلارین فولکلورونون آیین دوشونجهلر محصولو اولدوغونا اشاره ائتدیک. ایندی داستانلاریمیزدا «آلما»نین اسطوروی رولونو آراشدیرماق اوچون اوولجه بو ناغیللاردان بیر نئچهسینین خلاصهسینی ایزلهییریک.
«لطیف شاه» داستانی
«لطیف شاه» داستانیندا درویش دردلی شاها آلما وئریب بونونلا اوغلو اولاجاغینی سؤیلهمکله برابر، هم ده قطعی شکیلده تاپشیریرکی، من گلمهمیش اوغلانین آدینی قویمازسینیز.
دردلی شاهین اوغلو اولور، آدینی اون یاشینا قدر سادهجه اولاراق شاهزاده چاغیریرلار. دردلی شاه آروادینین تاکیدیایله آد قویما مراسیمی کئچیرمهلی اولور. هره اوشاغا بیر آد تکلیف ائدیر؛ بو قال- مقال ایچینده بیردن-بیره بیر یاشیل عبالی، نورانی، آغ ساققال درویش ایچری گیریب سلام وئردی، آیاق اوسته: «شاهزادهنین آدینی لطیف شاه قویورام» دئییب یوخ اولدو… بو زامان پادشاه بارماغینی دیشلهییب باشا دوشودوکی، همین باغدا آلما وئرن درویش ایمیش (۵).
«طاهر و زهره» داستانی
قاراماتین پادشاهی حاتم سلطانین و اونون قارداشی وزیر احمدین اوشاقلای یوخدور. گونلرین بیر گونونده احمد وزیر یئنه ده اوتوروب اولاد دردی چکیردی، بو زامان بیر نورانی درویش داخیل اولوب، سلام وئردی. احمد وزیر سلامین جاوابینی وئرهندن سونرا قالخیب درویشین کشکولونو آلدی، ایچینه بیر چنگه پول قویوب، درویشه قایتاردی. درویش قولتوغوندان بیر آلما چیخاردیب احمد وزیره وئریب دئدی:
– آل مرادین حاصل اولار، – دئیه چیخیب گئتدی.
…احمد وزیر آخشاما کیمی آلمایا تاماشا ائله دی. آخشام یاتاق یئرینه گیریب یاتدی. گئجهنین بیر عالمینده گؤردوکی، ائوین بیر طرفیندن دیوار یاریلدی. همین آلما وئرن نورانی درویش ایچری گیردی. درویش اوزونو احمده توتوب دئدی:
– آی احمد وزیر، دونن سنه وئردیگیم آلمانی گؤتوروب گئدرسن حاتم سلطانین حضورونا. آلمانی تام اورتاسیندان ایکی یئره بولرسن. بیر پارچاسینی سن یئیهرسن اؤز آروادین ایله، بیر پارچاسیندا حاتم سلطان اؤز آروادی ایله یئییر. انشاالله، هر ایکینیزین اولادی اولار. ائله ده اولور. قارداشلار آلمانی بؤلوب اؤز آروادلاری ایله یئییرلر. اونلارین بیرینین اوغلو، او بیرینین ایسه قیزی اولور (۶).
«شاه اسماعیل» داستانی
قندهارین پادشاهی عادل شاه مال-دولتینین اوچ قیسمیندن ایکیسینی فقیر-فقرایا پایلاییرکی، بلکه اولادی اولسون. اونون بو حرکتیندن سونرا قاپیسینا بیر درویش گلیر.
پادشاه اونا پای وئردی. درویش پایی آلماییب دئدی: «بیز پای آلان درویشلردن دئییلیک، پای وئرن درویش لردنیک. درویش بو سؤزدن سونرا جیبیندن بیر آلما چیخاردیب پادشاها وئردی».
– بو آلمانی سوی، قابیغینی قولونلوغوندان دوغمایان قمر نشان مادیانا وئر، اؤزونوده ایکی قیسم ائله، بیر قیسمینی سن یئ، بیر قیسمینی ده آروادین یئسین. چوخ کئچمز بیر اوغلونوز اولار… (۷).
«ملیک محمد» داستانی
سئحیرلی قووهلرین اشتراک ائتدیگی اَن ماراقلی ناغیللاردان بیری «ملیک محمد» ناغیلیدیر. ملیک محمد ایکی بؤیوک قارداشلاریندان فرقلی اولاراق، آتاسینین باغیندا بیتن سئحیرلی آلمالاری قورویور. همیشه اونو دریب آپاران دیوی یارالیر، دیوی اؤلدورمک اوچون آتاسیندان اجازه آلیب اونون دالینجا گئدیر. ملیک محمد دیوین آرخاسینجا قویویا دوشور، عاغیلی و جسارتیله سئحیرلی گوجه مالیک اولان دیولره غالیب گلیر، اوچ شاهزاده قیزی دیولرین الیندن خیلاص ائدیر، آنجاق اؤزو قارداشلارینین پاخیللیغی و خیانتی نتیجهسینده ظولمت دونیاسینا دوشور، چتین گونلر گؤرور، نجیبلیگی، خیرخواهلیغی، جسارت و ایگیدلیگی بورادا دا اولسون اونون کؤمهیینه گلیر. زومرود قوشو اونو، قارانلیق دونیادان چیخاریر. ملیک محمد ایشیقلی دونیایا چیخاندان سونرا دا سئحیرلی قووهلر اونا کومک ائدیرلر (۸). خولاصهسی وئریلن داستانلارین هامیسیندا «آلما» بیر باشا اسطوروی آنلامین تجسسومودور. بوتون بو تیپلی داستانلاردا همیشه «آلما» یا بیر نفر مقدس شخصیتین واسطهسیله عطاء اولونور، یا دا چتین الچاتان اوجالیقدان (مثال اوچون اوجا و سئحیرلی بیر آغاجین باشیندان) آلینیر. تورک فولکلورونون باشقا فورملاریندا دا «آلما» چوخ واخت گؤیدن گلمه مفهومو داشییر. بو داستانلاردا «آلما» یارانیش، حیات و ابدیلیک تمثیلچیسی دیر. بو یارانیش اصلی- کرم ده ان گؤزل صورتده ساخلانیب. بیر قیزیل (قیرمیزی) آلمانین یاریسی «اصلی»، یاریسی «کرم» دیر. بو اوبراز اؤزو «وحدت- ووجود» (pantheism )ون عالی صورتده تعریفی ساییلیر و ایندیکی وحدت- ووجود فلسفه مکتبینین بیر چوخ قضایالارینی اوندا ایضاح ائتمک ممکون اولور. بو قیزیل آلما قضییهسی، چوخ سونرالار یونان دا اساطیرده رول داشییر و «هیپرید»ین قیزیل «متال» آلمالارینا چئوریلیر. همین آلمالار، بیزیم اساطیرده اولان کیمی، حیات و تانریلیق وئرن دیرلر (۹). ایندی گؤرک «آلما» سؤزو هانسی آنلاییش و معنالاری داشییر:
۱- آل: (قیرمیزی) بو معنادا کؤچورمه آنلاییشی دا واردی یعنی دییشیلمیش قیرمیزیلیق، آلینمیش قیرمیزیلیق.
۲- آلما: آلماق فعلینین اسم مصدری (آلماق، آ= یوخاری، ل = انتقال) (اعطاء اولونموش، آلینمالی معناسیندا)
۳-آلما: (آلماق فعلینین نفی امری) آلماماق معناسیندا
بو سؤزون آنلاییش- معنا باخیمیندان آراشدیریلماسیندان گؤرونورکی بو میوه ائله دینی روایتلر و اسطورهلرده اشاره اولونان ممنوعه میوهنین اؤزللیگینه مالیک دیر:
۱- قیرمیزی دیر و اونون قیرمیزیلیغی دییشیلمهدن حاصیل اولوب.
۲- اعطا اولونموشدور و انسان اونو عطیه کیمی یوخاریدان آلیر.
۳- اوندا قاداغان اولما آنلاییشی وار (۱۰).
خالقیمیزین زنگین فولکلور خزینهسینین بزهیی ساییلان، مین ایللرله ائلیمیزین آیین دوشونجهسینین اوبرازی «آلما»نین ایزلری تورکلرین باشقا اسطورهلرینه ده باغلیدیر. بو اسطورهلرین اَن اؤنملیسی «دونیا آغاجی» یا «حیات آغاجی» دیر.
دونیا آغاجی
آغاجا اینام، تورک دیللی خالقلارین قدیم اسطورهلریندن دیر. «ناخجیواندا یاییلمیش اسطوروی بیر دئییم ده دئییلیرکی، دونیادا بیر آغاج وار. اونون یارپاغینین هر بیری بو دونیاداکی آداملاردیر. اونون یارپاغی سارالیب یئره دوشرکن آدام اؤلور. بو آغاج شوبههسیزکی، دونیا آغاجی دیر. دونیا آغاجی گؤیه دَیه نه قدر اوجا اولدوغوندان باش تانری «اوگئن» اونون باشیندا یاشارمیش و قام-شامان بؤیوک آیینلرده گؤیه قالخماق اوچون بو آغاجدان استفاده ائدرمیش» (۱۱).
«دونیا آغاجی تورک دیللی خالقلاردا او قدر گئنیش یاییلمیشکی، حتتا اونون شرفینه خوصوصی مراسیم، بایرام کئچیرمیشلر. همین مراسیم، بایراملا باغلی اون یئددینجی-اون سکگیزینجی عصیرده قئیده آلینمیش یازینین بیر یئرینه دیققت یئتیرک. اورادا یازیلیرکی، اوزن قالا و اونون اطرافیندا یاشایان آذربایجانلی لار آغاجا تاپینیرمیشلار. اونلار آراز چایینین ساحیلینده تاپیندیقلاری آغاجین اطرافیندا قوربان لار کسیب بایرام ائدرمیشلر» (۱۲). «دده قورقود کیتابیندا آغاج دا مقدس ساییلیر. قازانبگین اوغلو، دار آغاجینین دیبینده ساخلاناراق دار آغاجی ایله دانیشاندا، جانلی، شعورلو، الیندن ایش گلهبیلن، ایرادهلی بیر انسانلا دانیشان کیمی دانیشیر. اوروز قوجا اوغلو باسات دا تپه گؤزله دؤیوشه نده تپه گؤزه دئییر:
«آتام آدین سورار اولسان قایا آغاج». همین جومله و باشقا بویلاردا دؤنه-دؤنه ایشلهنن آغاج، سوی کؤک، اوجالیق، یاشام، نعمت و قورویوب ساخلاماق سیمگهسی کیمی ایشلنمکده دیر. آغاج و سویون مقدسلیگی و اؤنملی ساییلدیغی اوچون، هر بویون باشا چاتماسیندا قورقود آتا دوعا ائدرکن: «قامین آقان گؤرکلو سویون قوروماسین، کؤلگهلیجه قابا آغاجین کسیلمهسین»!-دئییر (۱۳).
«آغاجا اینام نانایلاردا اسکی ایمیش. نانایلارا گؤره اوشاق روحو هله توکلهنمهمیش قوش شکلینده یالین قتایقا (یالان تویقا-یالا قیتا) خونقوردا آغاجیندا یاشاییر. ناقلار یئنی ائولنمیشلرین حیاتینین اوغورلو اولماسینی دونیا آغاجینین ارادهسی ایله ده باغلاییرلار. ائله گؤرونور، بونا گؤره ده اونلار گلینین گلینلیک پالتارین دا دونیا آغاجینین شکلینی چکیرمیشلر. بو دلیل بیر داها آیدینلاشدیریرکی، گنجلیک، ائولنمک ایلاههسی اولگئنله دونیا آغاجی همیشه بیر بیرینه یاخین اولموشدور. چونکو ایکیسی ده یاشیللیق ل، آرتیملا، دوغوب-تؤره مکله باغلیدیرلار. یئری گلمیشکن قئید ائدککی «قیزیل دؤیوشچو»نون پاپاغینداکی دونیا آغاجی ایله گلینلیک پالتارینداکی دونیا آغاجی عینی اسطوروی تفککورون محصولودور. بورادا هم تفککوردهکی اوخشارلیق، همده مضمون یاخینلیغی اؤزونو گؤستریر» (۱۴). «شاه اسماعیل» داستانیندان گؤروندوگو کیمی درویشین وئردیگی آلمانی تکجه پادشاهلا آروادی یوخ، عینی زاماندا هئچ زامان دوغمامیش قمر نشان مادیان دا یئمهلیدیر. بورادا قمر نشان مادیان، پادشاهین آروادی ایله عینی معنالی سیرادا دایانیر. آرواد گلهجک قهرمانی دونیایا گتیرهجهیی کیمی، قمر نشان مادیان دا قهرمانین آتینی دونیایا گتیرمهلیدیر. بورادا نه اینکی قهرمانین غیرعادی دوغولوشو، هم ده اونون آتینین دا غیرعادی دوغولوشو تصویر اولونور. اسکی تورک داستانلارین دا قهرمانین آتی چوخ فعال دیر و اونون فعالیتی قهرمانین فعالیتی ایله بیر سیرادا دورور. اینسان و آتین فعالیتینین عینی دَیر قاتیندان قیمتلندیریلمهسی، اونلارین بیر معنالی جرگهیه سالینماسی محض آرکاییک (قدیم، کوهنهلمیش) شعورلا، اسطوروی تفکورله باغلیدیر. آلمادان دوغولوش بیر باشا آیین دوشونجه دیر. آ.ن.آفاناسیئو یازیرکی، آلما «حیات آغاجی»نین ائله بیر باشا اؤزودور. عالمین فیکرینه گؤره، «سماوی آغاج» ساییلان بو آلمانین میوهسینی یئیهن قوجا جاوانلاشیر، خسته ساغالیر، کورون گؤزلری آچیلیر، حتتا بو آلمادا «اؤلونو دیریلتمک» قودرتی ده واردیر.
گؤرکملی یازیچی ی.و.چمن زمینلی بو موضوع دا آذربایجان متنلری اساسیندا بحث ائدرکن یازیرکی «ملیک ممد» ناغیلین دا بحث اولونان آلما آغاجینا بنزهر «اوستا»دا دا بیر هاآپا آغاجی کور قصب دنیزینده بیتیب بوتون نباتاتا روح وئریرمیش. بعضیلری هاآپاتی ابدی حیات بخش ائدن آغاجا بنزه دیرلر. «ملیک ممد»دهکی آلما آغاجی هاآپاتا چوخ بنزهییر، آلمانی یئیهن جاوانلاشیر و ابدی حیاتا واصل اولور.
بو مسئله دن بحث ائتمیش م.ح.طهماسب دا «ملیک ممد» ناغیلینداکی آلمانی «اوستا» اسطوروی المنتلری (عنصرلری) ایله علاقهلندیرمیشدیر. او یازیرکی، …بو ناغیل دا اساس موباحیثه پادشاهین باغیندا اولان بیر آلمانین اوستونده گئدیر. بو آلمانین خارقالطبیعی خوصوصیتلری واردیر. اونو یئیهن قوجالار جاوانلاشیر. او بئلهلیکله انسانا ابدی حیات وئریر. هئچ شوبههسیزکی، بو آلما قدیم میدییا دینی فلسفهسینده خئیر آللاهی اولان آهورامزدانین آللاهلار مکانی مقدس بئرئزسیت داغین دا اکمیش اولدوغو حیات و ابدیت آغاجینین سونرالار معین دییشیک لیکلره اوغرامیش تیمثاللاریدیر.
ی.و.چمن زمینلی و م.ح.طهماسبین آذربایجان ناغیللارینداکی سئحیرلی آلمانی «اوستا» ایله علاقهلندیرمهسی تصادفی دئییل. آذربایجان، ایران، اورتا آسیا کیمی اسکی سیویلیزاسیون (تمدن) ژونالارینین دینی- اسطوروی گؤروشلرینی اؤزونده جمعلشدیرن «اوستا»دا آلمانین حیات آغاجی ایله باغلی اولماسی تامامیله نورمال اسطوره دیر. بو باخیمدان، آذربایجان ناغیللارینداکی آلمانین «اوستا» اسطورهلری ایله علاقهلنمهسی تیپولوژی (شئیلرین، حادیثهلرین هر هانسی تیپینه عایید اولان گلیشمهلر زمینینده مومکوندور. دیگر طرفدن، آلمانین اولاد وئرمهسی اسطوره ده دونیا آغاجی کومپلئکسی (بیر وحدت تشکیل ائدن شئیلرین و یا حادیثهلرین مجموعهسی) ایله باغلیدیر. دونیا آغاجی دونیانین اسطوره مودئلی کیمی چوخ گئنیش فونکسیونلارا مالیکدیر. او، هم ده حیات آغاجی دیر. بو باخیمدان، آلمانین خوصوصیله آذربایجان ناغیللاری سویهسینده تکجه «اوستا» اسطورهلریله علاقهلندیریلمهسی دوزگون دئییل دیر. آذربایجان فولکلور- اسطوروی متنلری، خوصوصیله ائپوسلاری (لیریکا و درامادان فرقلی اولاراق روایت کاراکتئری داشییان ادبیات، قهرمان نامهلر، داستانلار و… خالق یارادیجیلیغی اثرلرینین مجموعهسی) بونون اَن رنگارنگ فورمالارینی تقدیم ائدیر. «کیتابی دده قورقوت» بو باخیمدان چوخ دَیرلی قایناقدیر (۱۵).
حیات آغاجینین میوهسی ده مقدس ساییلیردی قدیم تورک دیللی خالقلارین آراسیندا. «آلما»، دوغوجولوق، آرتیم، حیات و ابدیت معنالارینی داشییان اسطوره دیر. اسطوروی گؤروش، اسطوروی تفککورله یاشایان تورکلر بو آنلامی حیاتین بوتون اساس ساحهلرینده قورویوب ساخلاماغین عهدهسیندن یاخشیجا گلیبلر.
بوتون حیاتینی طبیعت قووهلرینین احاطهسینده گؤرن اولو بابالاریمیزدان اَلیمزه چاتان قیمتلی سؤز خزینهسی اسطورهلره هؤرولوب، رمزلره بوکولوب، آیین دوشونجهلری گوزگو کیمی اؤزونده عکس ائتدیریر. آغاجا تاپینان اجدادیمیز دونیا آغاجینین گؤیلره باش قالدیرمیش بوداقلاریندان قیزیل آلما دریب ابدی حیاتا نائل اولماق ایستییردیلر. ائله بو سببدن دیرکی دونیا آغاجی هلهده بیزیم خالق داستانلاریمیزدا گؤمگؤی دور. هلهده قیزیل آلمالارین «ملیک ممد» کیمی آییق- ساییق گودوکچوسو وار. هلهدهکی وار چینار آغاجیندان یئره دوشوب اؤلن قیزین یئریندن آلما آغاجی بیتیر. ایندیده بیزیم تویلاردا بَی گلینه قیزیل آلما آتیر. بیزیم ائللر قیزی آغاجداکی قیزیل آلمایا بنزه دیرلر، هر کیم تئز ال-آیاق ائلهسه او دریب آپاراجاق بو دوغوجولوق و حیات رمزی اولان آلمانی. هلهده دونیانین چکیش-برکیشیندن یورولان آنالار اومودلارینی اوزمهمکدن اؤترو بئله اورک ایشیقلاندیران بایاتیلار سؤیلهییرلر:
اوتورموشدوم سکی ده
اورهگیم شک-شکی ده
گؤیدن اوچ آلما گلدی
بیر قیزیل نلبکی ده
قایناقلار:
۱- هیئت، جواد (۱۳۷۷)، تورکلرین تاریخ و فرهنگینه بیر باخیش، تهران: وارلیق، ص.۱۳۰.
۲- سیداوف، میرعلی (۱۹۸۴)، قیزیل دؤیوشچونون طالعی، باکی: گنجلیک. ص۱۷.
۳- سیداوف، میرعلی (۱۹۸۰)، «ده ده قورقود» بویلارینداکی گورتاج و اورتاج سؤزلرینین ائتمولوژی تحلیلی، آذربایجان ژورنالی، نومره ۳.
۴ – جعفرلی، محرم (۱۳۸۴)، میف و داستان، تبریز: اختر، ص.۶.
۵ – همان ماخذ، ص ۲۶.
۶- همان ماخذ، ص ۶.
۷ – همان ماخذ، ص۱۵.
۸- صفرلی، علیار؛ یوسفلی، خلیل (۱۳۷۶)، آذربایجان ادبیاتی تاریخی، رداکتور و کؤچورن: حسین شرقی(سوی تورک)، ص. ۴۲.
۹ – آذری ائل دیلی و ادبیاتی نشریه سی، نومره ۲، صص. ۱۶۹-۱۶۸.
۱۰- منظوری، ناصر، دیل و آیین دوشونجه، دیلماج، نومره ۳۴، ص. ۲۷.
۱۱- سیداوف، میرعلی (۱۹۸۴)، «قیزیل دؤیوشچو»نون طالعی، ص ۱۸
۱۲-باخ: مجلسی، آخوند ملاباقر ، «حیات القلوب»، ۱۷۷۰-جی ایل، ال یازماسی
۱۳ – گونئیلی، حسین م.، ده ده قورقود کیتابیندا نه لر موقددس ساییلیر؟، دیلماج، نومره/۲۷-۲۶-۲۵، فولکلور اؤزل سایی ۲، ص. ۴۲-.۴۱.
۱۴ – سیداوف، میرعلی (۱۹۸۴)، «قیزیل دؤیوشچو»نون طالعی، ص. ۱۸.
۱۵- جعفرلی، محرم (۱۳۸۴)، میف و داستان، ص. ۱۶-۱۴.


text:
اویان نیوزا اوزل: مهدی (ائلمان) نوری نین قارداشینین حیات یولداشی امنیت مامورلارینین بیردن بیره اوه گیرمه لری و زوراکیلیق گوسترمه لری نتیجه سینده، روحی هیجان و قورخودان اوشاقینی سالدی.
بیلگیلی بیر قایناقدان آلینان راپورا گؤره سون هافتالار امنیت مامورلاری بیر نئچه سفر بو مدنی فعالی توتوقلاماق اوچون آتاسینین ائوینه گلدیکلرینده بو مدنی فعالین قارداشینین حیات یولداشی مامورلارین پیس و شیدتلی داورانمالاریندان قورخاراق اوشاغینی سالیبدیر.
دئیلمه لیدیر کی بو آذربایجان مدنی فعالینین عایله سی ائولادلارینین دورومونو اؤیرنمک اوچون تبریز محکمه سینه باش ووردوقلاریندا قارداشینین حیات یولداشینین دوقتور راپورلارینی دا بازپورس هاشم زاده یه وئریبلر.
خاطیرلاتیلمالیدیر خورداد آینین ۴ اینجی گونو مهدی (ائلمان) نوری بیر هفته خبرسیزلیغیندن سونرا تئلفون ائده رک توتوقلانماسیندان و تبریز ایطیلاعاتیندا اولوغوندان خبر وئریبدیر.
اویان نیوزو قایناق گؤستره رک بو خبر پایلاشیمیندا بیر معذرت یوخدور.


text:
پاکیستاندا اینتحار سالدیریسی
میر علی بؤلگهسینده حربی کروانین گئچیشی سیراسیندا اینتحار سالدیریسی تشکیل ائدیلدیگی بیلدیریلدی
پاکیستانین قوزئی وزیریستان بؤلگهسینده حربی کروانا قارشی تشکیل ائدیلن اینتحار سالدیریسیندا ۴ عسگر یاشامینی ایتیردی.
پاکیستان اوردوسوندان وئریلهن آچیقلامادا، میر علی بؤلگهسینده حربی کروانین گئچیشی سیراسیندا اینتحار سالدیریسی تشکیل ائدیلدیگی بیلدیریلدی.
آچیقلامادا، سالدیریدا ۴ عسگرین حیاتینی ایتیردیگی ایفاده ائدیلدی.
باشباخان شاهباز شریف، توئیتر حسابیندان وئردیگی آچیقلامادا، سالدیرینی قینایاراق، اؤلکهسینین، ترور تهدیدینین کؤکونو کسمکده قرارلی اولدوغونو وورغولادی.
ایلگیلیلی خبرلر
پئسکوو: روسیایا قارشی سالدیرقانلیق اولاراق قبول ائدیلهجک
"اوکراینا طرفی، دانیشیقلاری داوام ائتدیرمک ایستهمهدیگینی دفعهلرله بیان ائتدی. بو شرایطده اؤزل حربی عملیاتین داوام ائتدیریلمهسی دۆشونولور"
ارمنیستان، هیندیستانا آغیر سلاح سیفاریشی وئردی
ارمنیستانین بو آی هیندیستانا ۲۴۵ میلیون دلار دگرینده آغیر سلاح سیفاریشی وئردیگی بیلدیریلدی
ایران-دا کئچیریلن اعتراض آکسیالاری
ایران-ین قم شهرینده مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراضلاری تشکیل ائتدیکلری سببی ایله 50 نفر ساخلانیلیب.


text:
باشین ساغ اولسون آذربایجان!
آذربایجاندا گوجلو زلزله باش وئریبدیر
رسمی خبر آژانسلارینین یایدیغی خبر اساسیندا آذربایجانین «میانا» ولایتینده ۵٫۹ ریشتر گوجونده زلزله باش وئرمیش و بیر چوخ خسارتلرین یارانماسینا سبب اولموشدور.
رسمی دایرهلرین وئردیگی ایلک گزارشلره اساسن، بیر چوخ کندلر جدی زیان گؤروب، ۷۰۰ کند ائوی مختلف درجهده اوچوب،، یوزلر مال- داوار محو ائدیلیب، نئچه یوز نفر یارالانیب و ایلک معلوماتلارا گؤره ۵ نفر جانلارینی الدن وئرمیشدیلر.
آذربایجاندا باش وئرن گوجلو زلزله داها آرتیق «میانا»، «تورکمنچای» و «ساراب» ولایتلرینده مختلف درجهلی خسارتلره سبب اولوبدور. ان آغیر خسارت ایسه «ترک» و «تورکمنچای» شهرلری، و «اوونلیک»، «ایشله»، «بالسین»، «خلفهلی»، «کیچیک سوما»، «چاناق بولاق»، «بؤیوک سوما»، «خواجه قیاس»، «ورنکش» کندلرینده و «بوزگوش» داغینین اتکلرینده یئرلشن اراضیده قئیده آلینیبدیر.
«ایشیق» سایتی اؤز امکداشلاری آدیندان بو فاجعهنی یاخینلارینی ایتیرن عائلهلره و بوتون آذربایجان خالقینا باش ساغلیغی وئریر و اؤزونو بو عموم ملی ماتمده اورتاق بیلیر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۱۷/۰۸/۱۳۹۸


text:
پالتار
پالتار یوخسا گئییم — پارچادان و مۆختلیف مادهلردان حاضیرلانان، اینسانلارین بدنین مۆختلیف بؤلوملرینی اؤرتمک اۆچون ایستیفاده ائتدیی بدن اؤرتویودور. گئییم ، بدنی ایستیدن ، سویوقدان و طبیعت دکی دیگر تهدید لردن قورویور . گئییم راحاتلیق ، تواضع کارلیق و تهلوکه سیز اوچون ده ایستیفاده ائدیله بیلر ، گئییم یا پالتار ، اشیالاری دینی ، مدنی و دیگر سوسیال اینانجلاری دا تمسیل ائده بیلر ، پالتارین اساس وظیفه سی اینسان بدنی نین اطراف محیط ده کی مومکن تهدید لردن قوروماقدیر ، هاوا (گوجلو گونئش ایشیقی ، حددیندن آرتیق سویوق و ایستی ، قار و یاغیش کیمی) ضررلی شیمیایی ماده لر ، سیلاح و سورتومله دن قوروماقدیر . پالتار ، چیلپاق اینسان بدنینه خسارت یئتیره بیلئجک بیر چوخ تهلوکه دن قورویور .


text:
مالزی شاهی تورکیهیه گلیر
"مالزی ایله دوستلوق، قارشیلیقلی گۆون و خالقلارین یاراری اساسیندا هر ساحهده سرعتله گلیشمکده اولان ایلیشکیلر باغلامیندا یوکسک سویهلی تماسلار سرعت قازاندی"
مالزی شاهی سلطان عبدالله رعایه الدین المصطفی بالله شاه، رجب طیب اردوغانین دعوتی ایله بو گون تورکیهیه رسمی سفر ائدجک.
جمهورباشقانلیغی ایلهتیشیم باشقانلیغیندان وئریلهن آچیقلامایا گؤره، "مالزی ایله دوستلوق، قارشیلیقلی گۆون و خالقلارین یاراری اساسیندا هر ساحهده سرعتله گلیشمکده اولان ایلیشکیلر باغلامیندا یوکسک سویهلی تماسلار سرعت قازاندی".
بو چرچیوهده مالزی باشباخانی اسماعیل صبری یعقوب، جولای آییندا تورکیهیه سفر ائتمیش و بو وسیه ایله ایکی اؤلکه آراسیندا ایلیشکیلر "هر طرفلی استراتژیک اورتاقلیق" سویهسینه چیخاریلمیشدی.
سلطان عبدالله شاهین، حیات یولداشی تونکو عزیزه امینه میمونه اسکندریه ایله بو گون باشلایاجاق سفری، تخمیناً ۳۰ ایلدهن سونرا مالزیدن تورکیهیه دؤولت باشقانی سویهسینده ائدیلهجک ایلک سفردیر.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغان ولادیمیر پوتین ایله تلفونلا دانیشاجاق
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان بو آخشام روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین ایله گؤروشهجک.
آکار: تورکیه هئچ کیمه تهدید و یا تهلوکه دئییل
باخان آکار، عراقین قوزئیینده ۱۴۰ کیلومتر درینلیکدهکی بؤلگهده حیاتا گئچیریلهن عملیاتدا ۱۶ ماغارانین وورولدوغونو آچیقلادی
مولود چاووش اوغلو: "یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملار آتیلاجاق"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اگه دنیزیندهکی آدالاری سیلاحلاندیران یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملارین آتیلاجاغینی بیلدیریب.


text:
سنهدرین
سنهدرین (عبرانیجه:סנהדרין؛ یونانی دیلده :σuvέδpιov سِنِدریون انجمن (بیر یئرده اوتورماق)) جویوتلرین عالی شوراسی و قضاوت یئری اسکی چاغدا اولوردو.23 قاضی فیلیسطین شهرلریندن هابئله 71 نفر اولاردیلار هر یئردن .بؤیوک سنهدرین اورشلیم شهرینده اولوردو.هر گون بۇ قضاوت قورولاردی تکجه سبت(شنبت-شنبه) گونو و بایرام گونلری تعطیل اولاردی.باشچیسی ناسی و عدالت باشچیسی او بیت دین آدلانیردی.ایکینجی تئودوسیوس اونو باغلادی و منحل ائتدی.ناسی آدی قدغن اوْلدو.عمر بن خطاب چاغیندا اورشلیم شهرینده اونو یئنی دن قورماقا چالیشدیلار بۇ ایش سوْنا چاتمادی.


text:
`دونتسک` نتیجهلر
خبرلر [18]
- پئسکوو: روسیایا قارشی سالدیرقانلیق اولاراق قبول ائدیلهجک
- اوکراینا تورپاقلاری روسیایا باغلانیر
- زلنسکی: "بیر نئچه یاشاییش منطقهسی آزاد ائدیلیب"
- اوکراینا:" روسیا اوردوسونون دونتسک ویلایتینده هوجوملارینین قارشیسی آلینیب"
- دونتسک بؤلگهسینده 3 سیویل هلاک اولوب
- ولودومیر زلنسکی: "دونتسک ویلایتینده جبهه خطینده وضعیت هله ده آغیردیر"
- روسیانین اوکراینایا سالدیریلاریندا ان آز ۳۱۳ اوشاق اؤلدو
- اوکراینا باش قرارگاهی: روسیا یئنی هوجوما حاضیرلاشیر
- پوتین وطن ساوونوجولاری گونو چرچیوهسینده خالقا مراجعت ائدیب
- بایدن روسیایا قارشی تحریم لری آچیقلادی
- اسد رژیمی، اوکرایناداکی آیریلیقچیلارلا امکداشلیق ائدجک
- اردوغان: قراری قبول ائدیلمز اولاراق دگرلندیریریک
- اردوغاندان ساغدویو چاغریسی
- زلنسکی:"مسئولیت روسیانین دیر"
- پوتین: اوکراینا سادهجه قونشو دئییل، روس تاریخینین بیر پارچاسیدیر
- استولتنبرگ، روسیانی گئری چکیلمهیه چاغیردی
- اوکراین اراضی سینده یئنی دوولت قورولور
- اوکراینادا چاتیشمالار یئنیدن آرتدی


text:
آغ آپباق، گؤزهل، نازلی – دوزلو، سسسیز سایقیلی «سونا» خانیم! قوجاقلاردان دوشموردو. . . او قدهر تربیهلی- سئویملی و او عائلهده ده یئری وار ایدی کی سون بئشیک سایاغی اونو عزیزلهییردیلر. گؤزلری بال رنگینده، ساچلاری پامبیق کیمی، جانی هر زمان تر – تمیز. . . او ائوده دوغولموشدو.
هر شئیی اؤزهل و آیریجا آلینمیشدی. بالاجا بیر رنگلی بزکلی کومهسی، یاتاق یئری، قاب – قاشیقی، آیین اویونو، تورهلی اویونجاقلاری و. . .
پاپیونلاری آرا بیر دئییشیلیردی، آمما قیرمیزی اطلسی پاپیونی چوخ واقت بوینوندا گؤزه دهییردی. سئوه – سئوه ائله بویونا اوخشاییردیلار، قونوم قونشونون بالالاری بو شانسلی دوم آغ پیشیگه قیسقانیردیلار! اودا اؤزونو نئجه ازدیرمهیینی یاخشی بیلیردی. عائلهنین کولتورونو آنلاییب، یول -رویه اویرهنمیش، سهوی چوخ آز اولوردو. . .
یئنه تاپیلدی!! آرالیق – آرسیز – آریق ائرکک پیشیک. . . توستو رنگینده گؤزلری، پیر – پیزاقلی توک، چیرکلی جان و آیاقینین بیری ایسه آخساییردی. بیر نئچه گون اولاردی، گلیب بو ائوین هرهسینده چابالاییب، میریلدایاراق، سونانی گزیردی، بلکی ده چاغیریردی. . .
بو چولاق ائرکک پیشیک آنجاق بورادان اوزاقلاشمیردی، سوپورگه سایاغی بیغلاری داها دلی دولو گؤرسهنیردی.
سونا چوخ سایمیردی، هندهورینه دولانمیردی، آمما سایمامازلیق دا دئمک اولمازدی. . . بیر گؤزو ائوییهسینده، اوشاقلاردا، بیر گؤزوده چولاق ائرکک ده قالمیشدی. نه ائدهجهیینی بیلمیردی، آنجاق داورانیشیندان اونا ساری گئتمهیه ماراقلی ایدی.
نه قدهر چالیشیردی حیهته یول تاپسین، اولموردو. دووار چوخ اوزون، قیقاجی، دمیر نردهلر اوخ شکلینده، یان با یان دایانمیش، یولونو دوتموشدو. آتلانیردی! قالخیردی، ائنیردی، قاچیب – دایانیردی، عصبلشیردی، میریلتیسی اوجالیردی، هلاک اولوردو. . . آنجاق هر یئری ایزلهیهرک، یول آختاریردی.
سونانین قوخوسو، ائله دولموشدو بوتون وجودونا، قرارسیز ایدی. . . بورنونون پنهلری آچیلمیشدی، آیاغینی سورویهرک آنجاق بیر دیقه دینج قالمیردی، دار – دودوک ده اولسایدی، بیر (یول) دالی سوره ایدی! بور – بوجاغا گیریب چیخیردی، هرهنین انین – اوزونون، یئنه یوز دؤنه گونده قاچیردی. . .
بئله کی گؤرونوردو سونادان کئچهنی دئییلدی.
سونا گیزلی شکیلده باخیب، قاییدیردی. دایانیردی، بیر ایکی آددیم دووارا ساری گئدیب، پنجرهدن کولگه گورهرک قاییدیردی. آرا بیر یوخو دوتوب ساعات لارلا هرهده یاتیردی، ائوییهسی اونو بو ائوه آلیشدیرماماق ایچین هئچ نه وئرمهییب، قووالاییردیلار.
سسی گلجهیین، ندنسه سونانین اورهیی چیرپینتیا دوشوردو. نه حیهته چیخا بیلیردی، نه باشقا بیر ایش گؤره بیلیردی. سسسیز – سمیرسیز، ال آیاغین گؤزهل ایپک کیمی توکلرینین آلتیناییغیب ائیلشیردی.
آغیز – بورنونون سویو دئییب – قاریشمیشدی بیر بیرینه، جانی زیغلی، گؤزونه داش دئیمیش کیمی قانلی، توز – تورپاق و یارالی ایدی. داها دؤزومونو الدن وئرن کیمی، چابالاییردی، باغیریردی، بوغازیندان غیژیلتی سسی گلیردی، سانکی بوغولوردو!
سونا دایانا بیلمهدی، آستا – آستا حیهته ساری، گؤزلری بیر – بیرینه ساتاشدی. دووارا یاخین، کولگهیه ساری گئتدی، باشینی قالدیریب یاواشجا هرهیه باخیردی. اؤز الینده دئییلدی، گؤزلرینی پنجرهلردن، حیهتدن، دوواردان بئله چکیردی هرهیه. . . پاپیونون شکیلی دوشموشدو شوشهیه، ایشیلداییردی. اؤزو – اؤزوندن چوخ خوشلانیردی! ایستهمیردی بو ائوی الدن وئرسین، دهیرلی اولاجاقلارینی، یئر – یوردونو، بو گؤزهل عائلهنین محبتلرینی… امک ایتیرمک ایستهمیردی، بیریانداندا قورخوردو، بیلمیردی اورهیی یانیر یوخسا ایستهییر. . .
اهمال – اهمال آددیملایاراق، بیر گؤزو ائوده، بیر گؤزو اوندا، دووارا یاخینلاشیردی.
اورهیی اوزولدو سونانین! دیکسیندی! ال آیاغین ایتیردی! ائرکک پیشیک اؤزونو آتمیشدی حیهته. نئجه آتلاندیغینی – گلدیینی بیلمهدی، آمما گؤردوکی سورونهرک، آغاجین آلتینا گیردی!
ائودن سس گلیردی، سانکی سونانی چاغیریردیلار!
اسیردی، دهشتدن گؤزلری ایریلمیشدی، ائرکهیین میریلتیسی دایانمیردی، گؤزون تیکمیشدی دوز سونانین گؤزلرینه، ایستهییردی یاخینلاشا، سونا قاچیب، سؤیود آغاجینین کناریندا گیزلندی، گلدی! تاپدی! سونا راحاتسیزجا گیجهلیردی، کردینین اورتاسینا هئچ گیرمزدی، هوولوندن کردیدن بئله، قیزیل گوللرین دالیندا گیزلندی، یئنه گلدی! بو دؤنه توخونماق ایستهییردی، سونا قاچدی – او قاچدی. اورهیی آز قالیردی آغزیندان چیخسین. . . قاپینین آلتیندان اوزولدو کوچهیه! ائله او آن، دؤنوب باشینی سالیب حیهته ، سونانی اؤزونه ساری چکیردی، امر ائدهجک کیمی، غورولداییردی. . . سونا همی اورهیی اوزولوب قورخوب، همی گئری قاییدیب، ائوه ساری گئده بیلمیردی.
اونا عادی اولاراق، قاپی نین او سووشولماز یئریندن چیخمیشدی. آمما سونا ایچین چوخ چتین ایدی! باشینی کوچهیه چیخارمیشدی، آمما جانینی قوتارا بیلمیردی، ازیلیب داغیلیب، گوج ایله آنجاق اودا چیخدی.
ائودن جییهر قوخوسو گلیردی، سونانی گزیردیلر، پیله کاندان آیاق سسی گلدی. . .
سونا چیخدی!
بیرینجی دؤنه ایدی اذنسیز و یالنیزجا چؤله چیخیردی، چیخدی! پاپیونو ایلیشدی قاپینین قیفیللانان یئرینه، دارا چکیلن کیمی دوگونو دارالیب، بوغازینیسیخدی!
دوشدو چولاق ائرکهیین دالی سوره، او قاچیردی، بودا تؤشگونو درمهدن، ترلهییب، تیترهیهرک آرخاسیندان گئدیردی.
بیلمیردی هایانا، آنجاق اونونلا برابر گئتمک ایستهییردی. او تلهسیک، کوچه به کوچه، دام – دووارلاردان، قاپی باجادان، ائنیش – یوخوشدان، دوشوب چیخاراق قاچیب و بونودا دالی سوره قاچیریردی. خارابا قالمیش بیر یئره چاتدیلار، در – دمیر، آهن، آت آشغال، لئش – لوش ایچینده، گؤزلردن اوزاق، بوجاقدا اوچورولموش بیر یئرده سیغیندیلار. هئچ دؤزمهدن، باخمادان، دایانمادان، جومدو سونانین اوسته. . .
چیرپینیردی، آتلانیب – دوشوردو، عجایب سسلر بوغازیندان چیخیردی! سونانین نفسی تیخجینمیشدی، قاچماق ایستهییردی، آمانی قیریلمیشدی، بوغولوردو! بیر نئچه آن جانلاری قیزیشدی. . . . .
سونرا نریلتیسی کسیلدی! سوسوب، اورادان اوزولوب یولا دوشدو، اوزاقلاشدی! سونا سیزیلداییردی، یورغون – آرغین زیریلداییردی، ملهییردی، پاپیونو آچیلمیشدی. . .
اوز گؤزو چیرکلی، جانی ازیلمیش، آج – سوسوز، ییخیلیب قالمیشدی. هاوا قارالیردی، چارهسیزجه ملیل – معلطل قالمیشدی. دونوخموشدو خارابالیغا! هئچ بیر دهیرلی شئی گؤزونه دئیمیردی، نه قدهر گؤزو گزدی، اونو تاپابیلمهدی، گورمهدی، ائشیتمهدی. او قدهر قاچمیشدی، ائنیب – قالخیب، جیزیلیب، دیدیلمیشدی، اینجیمیشدی، دیدرگین حال دا یوخوسو دوتدو! یاتدی. . .
صوبح آچیلارکن ائرتهدن گؤزونو آچدی.
هر شئی فرقلی، هر شئی غریب، ائو یوخ، حیات یوخ، یاشام یوخ، نه یئمک – نه ایچمک، نه اؤزونو ازدیرمک، قوجاقلاردا نازلانیب اویناماق، نه چیچک نه آغاج نه حاووز! هئچ نه. . . گؤزلرینی یوموب یئنیدن آچدی، یوخو گؤروردو؟ یوخ. . . یادینا بیر شئیلر دوشدو.
دوردو یاواش – یاواش آددیملارینی آتیب یولا دوشدو! ائوه قاییتماق ایستهییردی. تانینماز بیلینمز کوچه – باجالاردان باش چیخاریردی. اوخشادیب، کوچهلره دؤنوردو، بلکی ائوی تاپسین دئیه! داها آرتیق تورا دوشوردو، اوشاقلار دوتماق ایستهییردی، داش آتیب، دالی سوره قاچیردیلار، جانین گؤتوروب قوتاریردی. او قدهر سوروندو، ها جان آتدی بیر شئی تاپیب یئسین، اولمادی. ایستهدی او بیری آرالیق پیشیکلر کیمی آرسیز یاشاسین، شیر – شیندیر ایچره زیبیله قاریشمیش، دری – بوغاز گؤردو، یئمک ایستهییردی، یئیه بیلمهدی! حالی قاریشدی، اورهیی بولاندی، نه قدهر چالیشدی آغزی آچیلمادی! آخداردیقجا ایرنج شئیلره راست گلیردی! آچیق قاپیلاردان گیرمک ایستهییردی، قووردولار، قویموردولار! بوتون فیکری ائوده قالمیشدی. هر جوره ایدی تاپماق ایستهییردی، هر شئیی الدن وئرمیشدی. . . یئنیجه اله گتیریب، قدرینی بیلمک ایستهییردی، آمما آخداردیقجا سانکی ائودن اوزاق دوشوردو، هئچ بیر خیاوان – کوچه – دام دووار اولدوغو ائوه بنزهمیردی، آداملار، اشیاءلار، آرابالار. . . هر شئی غریب، هر شئی غریب!
اوستو باشینی توز – تورپاق بوروموشدو! الی هئچ بیر یئره بند دئییلدی، دیل – دوداغی قوروموشدو، سانکی گؤزلرینین اؤنونه دومان چکیلمیشدی، آیدینجا بیر یئری گؤرموردو، ایستی – سویوخ، ستلجم ائلهمیشدی، پاپیونون ایزی قالمیشدی، آغ – آپباق جانی کول رنگینه دؤنموشدو، کول اولموشدو!
سورونه – سورونه، امین اولاراق، اؤزونو سؤنموش بیر ماشینا یئتیردی، سویوخدان گیریب تیهرین یانیندا یئرلشدی. . .
صوبح، سونانین قانلی تیکه – پاراسی داغیلمیشدی خیاوانا. . .
ماشینین تیهرینین ایزی، هله ده کورهیینده ایدی!
چولاق ائرکک، باشقا بیر (سونا) دالی سوره قاچیردی. . .
آغ آپباق، گؤزهل، نازلی – دوزلو، سسسیز سایقیلی «سونا» خانیم! قوجاقلاردان دوشموردو. . . او قدهر تربیهلی- سئویملی و او عائلهده ده یئری وار ایدی کی سون بئشیک سایاغی اونو عزیزلهییردیلر. گؤزلری بال رنگینده، ساچلاری پامبیق کیمی، جانی هر زمان تر – تمیز. . . او ائوده دوغولموشدو.