c: text/html

collection: archivebot

text:
چوست
چوست (اؤزبک تورکجهسی: Chust) اؤزبکیستان شهرلریندن بیری دیر. بو شهر اؤزبکیستانین نمنقان اوستانینین چوست بؤلگهسینده یئرلشیب دیر. اهالیسینین سایی ۶۳۸۰۰ نفر دیر (2004).
فرغانه وادیسینین قدیمی شهرلریندن بیریدیر. اورتا عصرلرده شهر حربی قلعه کیمی ایشلهنیردی. بابورون آتاسی عؤمر شئیخ میرزا 1480 ایلینده چوست شهرینی اؤز قرارگاهی سئچمیشدی. 1882 ایلینده قلعه دیوارلاری پوزولوب داغیلدی.
چوست قدیمدن فرغانه وادیسینین هونرمندچیلیک مرکزلریندن بیریدیر. چوستلو دمیرچیلر، توخوجولار، زرگرلرینین ماهوراتی شهرت قازانمیش. چوست پیچاقچیلارینین چکدیکلری پیچاقلار چوخ مشهور دور.
چوست شهری نمنگان ویلایتندهکی چوست بؤلگهسینین مرکزی. اورتاآسیانین ان قدیمکی درگاهلاریندان بیری. فرغانه وادیسینین معدنیات بئشیکلریندن بیری دیر. شهرین گلیب چیخیشی میلاددان اؤنجهکی زمانلارا گئدیب چاتیر. بو یئرده تخمینا 3000-3500 ایل قاباق اینسان توپلوملاری ایستقامت قیلیشا باشلامیش. بونون ایثباتیندا شهرین قوزئی بؤلومونده کی، بیبیآنا زیارتگاهینی گؤسترمک اولار. بو یئرده قدیمکی برونز دؤوروندن قالان یادیگارلاری، اینسانلارین یاشاییش طرزینی عکس ائتدیریجی باستانشناسی قازینتیلاردا نمونهلر وار. [۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
- ↑ اؤزبک تورکجهسی ویکی پئدیا

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سنت پترزبورق
سنت پترزبورق (روسجا: CaHkT-ПeTepбypr) (قدیمی آدلاری؛ ۱۹۱۴-۱۹۲۴: پتروقراد و ۱۹۲۴-۱۹۹۱: لنینقراد) روسیه فدراسیونونون فدرال و اهمیتلی شهری، روسیهنین شیمال-غرب فدرال دایرهسینین سیاسی مرکزی، روسیه فدراسیونو اساسی قانون محکمهسینین، موستقیل دؤولتلر بیرلییی مجلیسی، ۱۹۹۲-جی ایلدن روسیه لنینقراد ویلایتینین حاکیمیت اورقانلارینین یئرلشدییی شهر. XVIII—XX عصرلرده روسیه ایمپیراتوریسینین پایتختی. شوروی دؤوروندن قهرمان شهر.
اهالیسی ۵.۱۹۱.۶۹۰ نفر (۲۰۱۵). اهالیسی بیر میلیوندان چوخ اولان و شیمالدا یئرلشن تکجه شهر. اوروپادا یئرلشن شهرلر آراسیندا اهالیسینه گؤره اوچونجو شهر. شیمالی اوروپادا، روسیهنین شیمال-غربینده، بالتیک دنیزینین فین خلیجینین ساحیلینده ، اورا تؤکولن نوا چایینین ساحیلینده یئرلشیر. روسیهنین واجیب ایقتیصادی، علمی، مدنی و تاریخی شهری، بؤیوک حمل و نقل ایتیصالیدیر. شهر مرکزیندهکی تاریخی عابیدهلر یونسکونون دونیا میراثی فهرستینه داخیلدیر.
ایچیندهکیلر
تاریخ[دَییشدیر]
۱۷۱۲-۱۹۱۸-جی ایللرده روسیه دؤولتینین پایتختی. اساسی ۲۷ مای ۱۷۰۳-جو ایلده چار ۱-جی پیوتر طرفیندن قویولموشد 1000 ور. شهرده اوچ بؤیوک اینقیلاب باش وئرمیشدیر. ۱۹۰۵-۱۹۰۷-جی ایللر، ۱۹۱۷-جی ایل بورژوا-دموکراتیک فوریه اینقیلابی، ۱۹۱۷-جی ایلده اوکتوبر سوسیال اینقیلابی. ۱۹۴۱-۱۹۴۵-جی ایللر بؤیوک وطن موحاریبهسی دؤورونده شهر اوزون مودت موحاصیرهده ساخلانیلمیشدیر. بونون نتیجهسینده شهرده ۱.۵۰۰.۰۰۰ نفر اینسان اؤلموشدور. ۱۹۶۵-جی ایلده قهرمان شهر وضعیتینی داشیییر.
۱۹۶۶-جی ایلدن باشلایاراق شهرین اهالیسیده چوخالماغا باشلامیشدیر. شهرده یئنی تیکیلیلر سورعتله آرتماغا باشلامیشدیر. بؤیوک خیاوانلار-یوری قاقارین خیاوانی، کوسمونوواتلار خیاوانی سالینمیشدیر. ۱۹۶۷-جی ایل اوکتوبر اینقیلابینین ایلدونومونده «ЮyбилeйHый» ورزیش سارایی، «OkTябpbckий» بؤیوک کونسرت سالونی تیکیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلده فین خلیجینین ساحیلینده بند تیکیلدی، هانسیکی شهری خلیجین سویوندان مودافعه ائدیردی. ۱۹۸۲-جی ایلده واسیلکوی آداسیندا دنیز ایستگاهی تیکدیلر. ۱۹۸۸-جی ایلده ایسه سنت پترزبورق شهرینی اهالیسی ۵ میلیونا چاتدی. ۱۹۹۰-جی ایلده یونسکونون مدنی ایرث فهرستینه داخیل ائدیلیب.
جوغرافیا و ایقلیم[دَییشدیر]
شیمالا یاخین اولماسینا باخمایاراق، یاز آیلاریندا ایستیلیک ۳۰ درجهیه چاتماقدادیر، قیشلاری ایسه سویوق کئچر، کاناللار بو وضعیتده دونار، بول یاغیش یاغار. شهرین یاییلدیغی بوتون ساحهلر بویونجا دنیز سطحیندن ان یوکسک نوقطه ۱۴-۱۵ متر حودودوندادیر. ژوئن - ژوئیه آراسیندا گوندوزلر داها اوزون اولار و تخمیناً ۲ هفته گونش هاراداسا هئچ باتماز. بو وضعیته «بیاز گئجهلر» آدی وئریلمیشدیر.
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
- آذربایجان، باکی
- صربیستان، بلقراد
- آلمان، درزدن
- آلمان، هامبورق
- ایران، ایصفاهان
- تورکیه، ایستانبول
- تورکیه، آدانا
- آمریکا، لوس آنجلس
- ایتالیا، میلان
- هیندوستان، بمبئی
- هولند، روتردام
- لهیستان، ورشو
- ائرمنیستان، ایروان


text:
ترانسنیستریا1000
ترانسنیستریا (ترانسنیستریا مولدوو جومهوریتی) — (مولداو دیلی: Peпyблиka MoлдoBeHяckэ HиcTpяHэ / ، روس دیلی: ПpидHecTpóBckaя MoлдáBckaя Pecпýблиka ، اوکراین دیلی: ПpидHicTpoBcbka MoлдaBcbka Pecпyблika. مولداوی داخیلینده بیرطرفلی شکیلده موستقیللیینی اعلان ائدن ده-فاکتو بیر جومهوریتیدیر. اؤز سیاسی قورولوشو، مجلیسی، اوْردوسو، پوْلیسی و پوچت سیستمی اوْلان بۇ اراضی بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینا عضو اوْلان هئچ بیر دؤولت طرفیندن تانینماماقدادیر. بۇ اراضینین موستقیللیینی یالنیز جنوبی اوستییا، داغلیق قاراباغ جومهوریتی و آبخازییا کیمی قوندارما جومهوریتیلار تانیییر.
بۇ بؤلگه اؤزونون آنا یاساسینی، بایراغینی و دؤولت هیمنینی قبول ائتمیشدیر.
ایچیندهکیلر
سیلاحلی قوهلر[دَییشدیر]
۲۰۰۷-جی ایلدهن اعتباراً ترانسنیستریا سیلاحلی قوهلری ۴۵۰۰-۷۵۰۰ آراسی عسگردن عبارت اوْلماقلا، تیراسپول، بندر، ریبنیچا و دوبیساری موتواتیجی پیادا بریقادالارینا بؤلونموشدور. بۇ حربی بیرلشمهلرین تابئلیینده ۱۸ تانک، ۱۰۷ زیرئهلی تکنیک، ۷۳ توفنگ، ۴۶ ادد هاوا هوجوموندان مدافعه قورغوسو و ۱۷۳ ادد تانک علیهینه مدافعه قورغوسو مؤوجوددور. حربی هاوا قوهلری ایسه ۹ می-۸ت، ۶ می-۲۴، ۲ می-۲ هئلیکوپتئرلریندن و آن-۲-نین مۆختلیف طیّارهلرینین آن-۲۶ و یاک-۱۸ موْدللریندن فورمالاشمیشدیر.
اجتماعی قورولوش[دَییشدیر]
Kateqoriya:Tanınmamış dövlətlər
اؤلکهده ۱ مئی رسمی بایرامدیر و غیری-ایش گونو ساییلیر. ۲ مئی ۲۰۰۹-جو ایلده کئچیریلهن رئفئرئندومدا اؤلکه اهالیسینین ۹۹،۶ %-i سوسیالیست ایدارئتمه سیستمینین ساخلانیلماسینا، یالنیز ۰،۴ %-i ایسه دییشدیریلمهسینه سس وئرمیشدیر.
اؤلکه باشکانی هم ده سیلاحلی قوهلرین عالی باش تاخیمیدیر. ۲۰۰۴-جو ایلده حیاتا کئچیریلهن سیاهییاالمایا گؤره اؤلکهده ۴۰۹۶ قاقاوز و ۱۶۸۷۶۸ روس واردیر. اهالینین اکثریتی گنج پارتیزان و ایشچی قوهلرینده عسگر کیمی فعالیّت گؤستریر. بونا گؤره ده اؤلکهده هر ۳ شخصدن بیری عسگردیر.
اؤلکهنین سیاسی رمزلری لنین و کارل مارکسدیر. اؤلکهده ۳ جور مااش سیستمی واردیر. بونلار: یۆکسک درجهلی، اوْرتا درجهلی و آشاغی درجهلی دؤولت مأمورلاری اۆچون نظرده توتولان مااش سیستملریدیر. خالق عسگرلری آشاغی درجهلی دؤولت مأمورلاریدیر. ایدارئتمه و قوهلرده چالیشان عسگرلر ایسه اوْرتا درجهلی دؤولت مأمورلاریدیر. دؤولت ایدارئتمهسینده چالیشانلار ایسه یۆکسک درجهلی دؤولت مأمورلاری حساب اوْلونور. بۇ ۳ مااش سیستمی آراسینداکی مااش فرقی ایسه چوْخ آزدیر.
بۆتون تورپاقلار دؤولته مخصوصدور. بۆتون بینالارین تیکینتیسینی دؤولت حیاتا کئچیریر و دؤولتدن باشقا هئچ کیمین بونا ایختیاری یوخدور. اؤلکهده ۱۷-۳۵ یاش آراسی هر کس گنج پارتیزان قوهلرینین عسگری حساب اوْلونور. سیندیکاتلارلا علاقهسی اوْلان شخصلر ایسه ایشچی قوهلرین عسگری حساب اوْلونور. اؤلکه اراضیسینده یالنیز بیر بیلیم یوردو مؤوجوددور و بۇ بیلیم یوردوده عسگرلر و یۆکسک درجهلی مأمورلار حاضیرلانیر. بلدییه ریسلری باشکان طرفیندن تعیین اوْلونور. اؤلکهده سوسیالیزم علیهینه چیخان شخصلر اؤلکهدن قووولور و وطنداشلیقدان چیخاریلیر.
اؤلکهده ایشسیزلیک ۰،۳%-ا برابردیر. اؤلکهده مارکئت کیمی کیچیک ایش یئرلری بئله دؤولته مخصوصدور. اؤلکه عرضیسینده هئچ بیر خاریجی فیرما یوخدور.
سیاسی قورولوش[دَییشدیر]
اؤلکهده ایکیپارتییالی سیستم مؤوجوددور. مجلیسده پارتییالارین تمثیل اوْلونما سایی اوّلجهدن بللی اوْلونموش قایدادا حیاتا کئچیریلیر. بۇ قایدایا اساساً مجلیسده سوسیالیست پارتییا اۆچون ۴۰، سوسیال-دموکراتیک پارتییا اۆچون ۵، بۇندان علاوه سیندیکاتلارین تمثیلچیسی اۆچون ۱، حربیچیلرین تمثیلچیسی اۆچون ۲، اجتماعی تشکیلاتلارین نمایندهلری اۆچون ایسه ۳ یئر مویینلشدیریلمیشدیر. تمثیلچی و نمایندهلر مجلیسده ایشتیراکلارینا باخمایاراق سس حۆقوقونا مالیک دئییلدیرلر. مولداوی بۇ ارازینی اؤز داخیلینده موختاریت حساب ائتمهسینه باخمایاراق ترانسنیستریا بونو قبول ائتمیر. بونا گؤره ده اؤلکه خاریجی مسئلهلرده موستقیل حرکت ائدیر.
ایدارئتمه واحیدلری[دَی 1000 شدیر]
رایونلار[دَییشدیر]
- کامنکا (KáMeHka، کامئنکا)
- دوبیساری (Дyбoccápы، دوبوسساری)
- قریقوریوپول (Гpиropиóпoлb، گریگوریوپول')
- ریبنیچا (PыбHицa، ریبنیتسا)
- سلوبودزییا (Cлoбoдзéя، سلوبودزئیا)
بلدییهلر[دَییشدیر]
- بندر (БeHдépы)
- تیراسپول (Tиpácпoлb)


text:
1000 برزیل
رسمی دیلی پورتاقال دیلی و پایتختی برازیلیا دیر. برزیل و یا برزیل فدراتیو جومهوریتی (شابلون:Lang-pt) — گونئی آمریکانین ان بؤیوک اؤلکهسیدیر. جوغرافی اراضیسی و اهالیسینین سایینا گؤره، برزیل دونیادا ۵-جی یئرده گئدیر. اهالیسینین سایینا گؤره، برزیل دونیا دموکراتییالاری آراسیندا ۴-جو یئری تۇتور. آتلانتیک اوقیانوسی ایله احاطه اوْلونموش اؤلکهنین شرق ساحلینین اۇزونلوغو ۷،۳۶۷ کیلومتردیر. شیمالدا ونزوئلا، سورینام، قایانا و فرانسه قویاناسی ایله سرحدی اوْلان برزیل، جنوبدا اروگوئه ، جنوب-غربده آرژانتین و پاراگوئه، غربده بولیوی و پرو، شیمال-غربده ایسه کولومبیا ایله قونشولوق ادیر. دونیانین 5 اینجی بویۆک اولکه سی اولان برزیلین 186.112.794 نفر جمعیتی وار.[ برزیل اکوادور و اوْغلاق تروپیک(چوخ ایستی)ی طرفیندن ایکی یئره بؤلونور. اؤلکه مۆختلیف فلورا و فاونا ایله زنگیندیر. برزیلین اهالیسی اساساً ساهیلبویو یئرلشن ایری شهرلرده جمع لشیب. اهالیسینین سایینا گؤره دونیانین ایری اؤلکهلریندن بیری اوْلماسینا باخمایاراق، برزیل اهالیسینین سیخلیغی آشاغیدیر. اؤلکهنین مرکزی حیصّه سینین اهالی سیخلیغی خۆصوصیله آشاغیدیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)
- ۲ تاریخ
- ۳ جوغرافییا
- ۴ آخار سولار
- ۵ گؤللر
- ۶ ایقلیم
- ۷ اهالی و اجتماعی حیات
- ۸ اینضیباطی اراضیلر
- ۹ توریزم
- ۱۰ ایقتصادیات
- ۱۱ ماراقلی فاکتلار
- ۱۲ داشینما و کوممونیکاسییالار
- ۱۳ دموقرافییا
- ۱۴ دیل
- ۱۵ دین
- ۱۶ مدنیت
- ۱۷ علم
- ۱۸ شکیللر
- ۱۹ بیرده باخ
- ۲۰ ایستینادلار
- ۲۱ خاریجی کئچیدلر
- ۲۲ قایناق
آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)[دَییشدیر]
پورتوقال یا دنیزچی پدر آلوارش قابرال طرفیندن "ینی دونیا"یا بیرلشدیریلن اراضیلر اوْنون ترفیندن حقیقی خاچ تورپاغی آدلاندیریلدی (port.Terra da Vera Cruz)،داها سوْنرا بۇ اراضیلر موقددس خاچ تورپاغی آدلاندیریلدی (port.Terra da Santa Cruz). لاکین داها سوْنرا اراضینین آدی دییشیلرک تررا دو براسیل(برزیل) آدلاندیریلدی. بۇ آد،احتیماللارین بیرینه اساسن،اراضینین ساحیلینده تاپیلان آغاج نؤعو ایله باغلیدی. بۇ آغاجلاری داها سوْنرا آوروپایا ایتخال ادیلمیه باشلانیلدی. پورتوقال لیلار بۇ آغاجی پاو-برازیل (پورت. پاو-براسیل-برازیل آغاجی) آدلاندیردیلار. اوْنلار،عرب تاجیرلرینین ایستیفاده ائتدیی، برازیل آدلاندیردیقلاری (برازیل پورت. دیلینده براسیل-حرارت دمکدیر)-قیرمیزی،دیرلی آغاجین یئرینی تاپدیقلارینی دوشونوردولر. بۇ آغاج نؤعو آوروپایا آرتیق ۱۲-جی -جی اسردن ایخراج اوْلونوب،مبل و موسیقی آلتلرینین دوزلدیلمسینده ایستیفاده اوْلونوب. (اصلینده ایسه عربلر بۇ آغاجا چوْخ اوْخشایان،لاکین فرقلی،آسیانین جونوب-شرق حیصّه سینده بیتن آغاجلاردان ایستیفاده ادیردیلر) دیگر احتیمالا اساسن اؤلکنین آدی برازیل آداسینین آدیندان امله گلیب(ایرلند میفولوژیسینا اساسن،برازیل آتلانتیک اوقیانوسدا یرلشن آدانین آدیدیر)
تاریخ[دَییشدیر]
۲۱ آوریل ۱۵۰۰-جو ایلده پورتوقال لی گمیچی پدرو آلوراس کابرول ایلک دفعه گونئی آمریکایا آیاق باسدی و اؤلکهنی پورتوقال کرالی آدینا ضبط اتدیینی اعلان ائتدی. ۱۵۳۰-جو ایللرده مارسین آلفونسو دا سووسا لیدرلییندهکی بیر کشف گزینتیسی اثناسیندا، ایستراتژی نقطهلر اوْلان یئرلره، ریوده ژانیرو، بیر ایل سوْنرا دا بۇ گونکی سانتوس شهرینین اساسی اوْلان ساو ویجنته شهرلرینی قوردولار. پیراتینینگو شهری ده، ۱۵۳۲-جی ایلده ساو ویجنته یاخینلیغیندا یۆکسک بیر اراضیده قۇرولدو. پورتوقال لارین ایسپانیا حاکمیّتینه گیردیی ۱۵۸۰-جی ایلدن ۱۶۴۰-جی ایلدک برزیل ایسپانیا موستملکهسی اوْلدو. ۱۶۴۰-جی اییلده پورتوقال لیلار برازیلیانی تکرار اله کئچیردی 1000 ر. دؤولت مرکزی ۱۷۶۳-جو ایلده سالوادوردان ریو-ده-ژانیرویا کؤچدو.
۱۶۹۸-جی ایلده ساو پاولودا بوْل میقداردا قیزیل تاپیلدی. داها سوْنرا ایچ سقمنتلره آمازون حؤوزهسینه ائدیلن کشف گزینتیلری نتیجهسینده باشقا مدنلر ده تاپیلدی. بؤلگهده مۆختلیف فودال قروپلار اوْرتایا چیخسا دا، چوْخ یاشاماییب یئنیدن بیرلیک تامین ائدیلدی.
۱۵۷۲-جی ایلده برازیلیانی اداره باخیمیندان سالوادور و ریو-ده-ژانیرودان عبارت اوْلماق اۆزره ایکییه آییران سیستم، ۱۷-جی عصرین ایلک روبونه قدر داوام ائتدی. ۱۶-جی و ۱۶-جی عصرلرده ایسپانیالار، اینگیلیس لر، فرانسهلار و آلمانلار زامان-زامان بۇ بؤلگهنی اله کئچیرمک ایستهدیلرسه ده، موفّق اوْلا بیلمهدیلر. ۱۸۰۷-جی ایلده پورتوقال نین ناپولون بوناپارت طرفیندن ایشغال ائدیلمهسی ایله کرال عائلهسی و دؤولتین بعضی رهبرلری برزیلیا قاچدیلار و ۱۸۰۸-جی ایلده حکومت مرکزینی ریو ده ژانیرودا قوردولار. اوْ زامان برزیلین اهالیسی ۲. ۵ میلیون نفر ایدی، اوْنلاردان ۴۰۰ مین نفری آغ ایرقه، ۱. ۳ میلیون نفری زنجی ایرقینه منسوب ایدی و ۸۰۰ مین نفرینی یئرلی خالقلار تشکیل ادیردی. زنجیلر بؤیوک شکرقامیشی فرمالاریندا و مدنلرده ایشلدیلمک اۆزره ۱۵۳۸-جی ایلده آفریقادان کؤله اوْلاراق گتیریلمیشلر. ۱۸۱۹-جو ایلده ناپولونون آوروپا دؤول 1000 لرینه مغلوب اوْلماسی نتیجهسینده پورتوقال کرالی، قارداشی اوْغلو دون پدرونو، برزیل عۆمومی قوبرناتورو تعیین ائدهرک پورتوقال یا گئری دؤندو.
۱۸۲۲-جی ایلده پورتوقال مجلیسی ایلک کولونییا سِمتینه گئری دؤنمک ایستینده، برزیللیلار، دون پدرو ژوسه بونی فاجعه داندرادا سیلوانین لیدرلیینده موستقیللیک حرکتلرینی باشلاتدیلار و ۷ سپتامبر ۱۸۲۲-جی ایلده موستقیللیکلرینی اعلان ادیب، ۱۸۲۴-جو ایلده لیبرال بیر آنا یاسا قبول ائتدیلر. برزیل ایستیقلال ساواشینده موباریزه نتیجهنینده برزیل قالیب گلیر. نیظامسیز دؤیوشلردن سوْنرا پورتوقال لیلار برزیلین موستقیللیینی قبول اتمک مجبوریتینده قالدیلار. برزیل ۱۸۸۹-جو ایله قدر کراللیقلا ایداره ائدیلدی.
لاتین آمریکاسیندا ان اۇزون مدت کراللیقلا ایداره ائدیلن تک اؤلکه برزیل ایدی. ۱۸۳۱-جی ایلده دون پدرو، اوْغلو ایکینجی دون پدرویا تاختی ترک اتمیی طلب ائتدی. ۱۸۳۵-۱۸۴۵ جی ایللرده اؤلکهنین اوْلان جومهوریتی طرفدارلاری ایله فارراپوس ساواشی باش وئریر. ایکینجی دون پدرو زامانیندا مۆعاصیر برزیلین تمللری آتیلدی. ۱۸۸۸-جی ایلده ۸۰۰ مین کندلییه آزادلیق وئریلدی. ۱۸۸۹-جو ایلده قانسیز بیر ضربه ایله کراللیق ایدارهسی ییخیلاراق جومهوریتی ایدارهسی قۇرولدو. ۱۸۹۶-۱۸۹۷-جی ایللرده کانودوس ساواشی باش وئریر کی،هدف ایمپریانین برپاسی ایدی. ۱۹۱۲-۱۹۱ 1000 ایللرده اؤلکهده نؤوبتی وطنداش ساواشی (کونتستادو ساواشی). ۱۹۱۴-جو ایلده سیاسی بیرلیگی تامین ادن برزیل، بۆتون دونیا اؤلکهلری طرفیندن تانیندی.
۱۹۳۹-۱۹۴۱-جی ایللرده برزیل اؤز بی طرفلیینی اعلان ائتدی. لاکین سوْنرالار آنتیفاشیست کوالیسییایا داخیل اوْلدو. ۱۹۴۵-جی ایل ۱۸ آوریلده برزیلدا سیاسی محبوسلار اۆچون آمنیستییا اعلان ائدیلدی. ۱۹۴۵-جی ایلین مئییندا سئچکی حاقیندا قانون قبول ائدیلدی. اله همین ایل ۲۸ مئیدا سیاسی پارتییالارین فعالیّتینه ایجازه وئریلدی. ۱۹۴۷-جی ایلین سپتامبریندا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا "غرب یاریمکورهسینین بیرگه مۆدافیهسی حاقیندا" پاکت ایمضالاندی. ۱۹۵۲-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا ساواش یاردیم حاقیندا سازیش ایمضالاندی. ۱۹۶۰-جی ایل ۲۱ آوریلده باشکند ریو-ده-ژانیرودان برزیلیا کؤچورولدو. ۱۹۶۷-جی ایلده اؤلکهده ینی آنا یاسا قبول اوْلوندو، اؤلکهده آوتوریتار رژیم گۆجلندی. آرژانتین ایله ۱۹۸۰-جی ایلده آتوم انرژیسیندن ای 1000 تیفاده حاقیندا سازیش ایمضالاندی. بئله بیر سازیش عیراقلا دا باغلاندی. ۱۹۸۱-جی ایلده نیکاراگوئه، ۱۹۸۲-جی ایلده اکوادورلا سازیش باغلاندی. ۱۹۸۳-جو ایلده برزیل و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اوزایدا راکتلردن ایستیفاده حاقیندا سازیش باغلادیلار. برزیل لاتین آمریکاسی اؤلکهلری ایچریسینده اوزایا ایلک صونعی پیک گؤندرن اؤلکه اوْلدو.
جوغرافییا[دَییشدیر]
برزیلین شیمال و جنوب نقطهسی آراسینداکی نؤقطهله شرق و غرب نقطهلری آراسینداکی مسافه آز قالا بیر-بیرینه برابردیر (۴۲۲۵&نبسپ؛km). عمومیتله سطح شکیللری ایکی گئنیش بؤلمهدا آراشدیریلیر.
۱. شیمالدا آمازون چایی حؤوزه سینین، غربده پولونا و پاراگوای چایی سیستمینین گئنیش دوز دوزنلیکلری. ۲. شرقده 1000 کی برزیل یۆکسک یایلالاری و شیمالینداکی جویانا یایلالاریدیر. ایکی گئنیش چای سیستمی، ایکی یۆکسک داغلیق بؤلگه آراسیندا سرحدسیز بیر حال آلیر. آز قالا بۆتون برزیلین یاریسیندان چوْخو دنیز سوییهسیندن ۲۰۰ متردن آز یۆکسک یئرلر اوْلماسینا باخمایاراق، اهالیسینین حاکم قیسمی داها چوْخ یۆکسک یئرلرده یاشاییر. اؤلکهنین آز قالا ۴%-i دنیز سوییهسیندن ۹۰۰ م یوکسکلییندن چوْخدور. برزیلین ان یۆکسک داغی پیجو دا باندیرا اوْلوب، ۲۸۹۰ م-دیر.
آخار سولار[دَییشدیر]
بؤیوک آمازون چایی دونیانین ان گئنیش و چوْخ سولو چاییدیر. پرودا آند داغلارینین شرقیندن چیخیر و برزیل دوزنلیکلری ایچینده آخیر. آتلانتیک اوقیانوسیندان پرو ایچریلرینه قدر چای نقلیاتینا الوریشلیدیر. دنیزه تؤکولدویو یئرده مۆختلیف کاناللار و بیر چوْخ آدالار میدانا گتیریر. ان بؤیوک آدا ماراژو آداسی اوْلوب، ۲۶ km2دیر. آمازونون اهمیتلی قوْللاری، توکانتینس، آراگوایا، خینگو و توپاژوستور. دیگر اهمیتلی چایی، پولونا چاییدیر.
گؤللر[دَییشدیر]
برزیلدا ایکی اهمیتلی گؤل واردیر. بونلار لاگوا دوس پاتوس و لاگوادیر.
ایقلیم[دَییشدیر]
عمومیتله برزیلین ایقلیمی هر طرفده عینی اوْلدوغو فرض ائدیلسه ده، اؤلکهده مۆختلیف ایقلیم فرقلیلیکلری گؤرولور. برزیلدا گؤرولن ان یۆکسک ایستیلیک شیمال-شرق آلچاق بؤلگهلرینده قید ائدیلمیشدیر. بورادا آبسوربه ائدیلن یۆکسک میقدارداکی گونش شوالاری، ایستیلیگی ۳۸&نبسپ؛°سی'یه قدر یوکسلدیر. شیمالدا آمازون حؤوزهسینده الده ائدیلن نتیجهلره گؤره ایلین چوْخو نملی و ایستی کچمکدهدیر.
شیمال-شرق ساحللری تروپیک(چوخ ایستی) نملی بیر ایقلیمه صاحب اوْلوب، قیشلا بیرلیکده گلن یاغیشلی فصل (مئیدان اۇکتوبر ا قدر) شیمال ساحللرینه سویوق هاوا گتیریر. شیمال-شرقدهکی نملی بؤلگهلرین ایچ سقمنتلری صحرادیر. برزیلین شیمال-شرقین 8 ده ff8 سرتاو دییلن داواملی قوراق بؤلگهلرده کاکتوس و دیگر بیتکیلر اوْلور. آمازون بؤلگهسی خاریج یاز مؤوسومو یاغیشلی فصلدور. ایلین گئری قالان زامانیندا هاوا نورمال کئچیر. عمومیتله ساحلدن ایچری گئتدیکجه یاغینتی آرتیر. آنجاق نملی یاغیش گتیرن سرت کولکلر، ایچ قیسیملره گئتدیکجه داغ مانلریله قارشیلاشیر. ساو پاولونون تام جنوبوندا ایتاپانهاو بؤلگهسینده سرره دو مار باریری (ستی) ساحهده ۴۵۰۰&نبسپ؛مم یاغیش دوشمهسینه سبب اوْلور.
ایقلیم شرطلرینی نظارت ادن ان اهمیتلی فاکتور، یۆکسکلیکدیر. چونکی اوْرتالاما ۳۰۰ م یۆکسکلیک اۆچون تخمیناً ۱،۸&نبسپ؛°سی ایستیلیک دۆشور. بۇ سببله ۲۰°جنوب پاراللینده ایشتیراک ادن و ۸۵۰ م یۆکسکلیکدهکی بلو نوریزونته شهرینده ایللیک ایستیلیک اوْرتالاماسی ۲۰&نبسپ؛°سی'دیر. جنوب برزیلداکی ۹۰۰ متر یۆکسکلیکدهکی پلاتولاردا چوْخ واخت قار یاغماقدادیر.
بیتکی اؤرتویو و حئیوانلار
بیتکیلر عمومیتله ایقلیم و تورپاق وضعیتینه مؤحکم باغلیدیر. برزیل بیتکیلری اۆچ قروپدا آراشدیریلیر.
مشهلر: آز قالا برزیلین یاریسی مشهلرله اؤرتولودور. مشهلر دؤرد آنا قروپدا توْپلانیر: سلوا، ماتا، آراوجاریس، جااتینیا. آمازون حؤوزهسینده ایشتیراک ادن اکواتوریال دایاز یاغمور مشهلریندهکی آغاجلارا "سلوا" دییلیر. دونیانین ان بؤیوک تروپیک(چوخ ایستی) یاغیشلی مشهلریدیر. اکینچیلیک ترمینلری آراسیندا چوْخ معنالی بیر ترمین ده شرقی برزیلین تروپیک(چوخ ایستی)، یارپاقلارینین یاریسینی تؤکن "ماتا" تعبیریدیر. بۇ مشهلر برزیلدا یاخشی تورپاغین، هوموسون و گئنیش فرمالارا اۇیغون یئرلرین بیر سمبولودور. بۇ آغاجلار کسیلهرک اکینچیلیک اۆچون اوْرقانیک باخیمدان زنگین تورپاقلار الده ادیلیر.
برزیلین جنوب یۆکسک داغلارینداکی مشهلرده اوْلان "آراوجاریا" آغاجی، برزیلدا اینشاات تاختا-شالبانی اوْلاراق چوْخ ایستیفاده ادیلیر. خۆصوصیله سۆرعتله اینکیشاف ادن شهرلرده تؤکولن بتونلارا شکیل ورمک اۆچون، قورولوش یاردیمی اوْلاراق ایستیفاده ائدیلمکدهدیر. آنجاق چوْخ ایستیسمار ادیلدیی اۆچون توکنمه تهلوکسیله قارشی-قارشییادیر. جااتینگا دییلن مشه، اؤلکهنین شیمال-شرق بؤلگهسیندهدیر. بورادا لوکوستلار و صحرا/چؤل بیتکیلری اوْلور.
ساواننالار: عمومیتله اوْتلوقلار باخیمیندان برزیلین مرکز قیسیمینین بؤیوک بیر حیصّه سینی اؤرتور. برزیلین ینی باشکند 1000 براسیلیا بۇ سووان بؤلگهسینده قۇرولموشدور. شیمالی آمریکاداکی چاییرلار قدر بیر مونبیت اراضی دییل.
اوْتلاقلار: کامپوس دییلن اوْتلاقلارین باشلیجالاری برزیلین جنوبوندا و بعضی یاخشی سولانان مرکز پلاتولاردا ایشتیراک ادیر. آمازون بؤلگهسینده ده اوْتلاق اراضیلر تاپیلیر
برزیلدا حئیوانلار، بالیقلار، قوشلار و بؤجکلر ایستیقامتیله چوْخ فرقلیلیکلر گؤستریر. آسیا، آفریقا حتی شیمال آمریکا ایله مؤ قایسه ائدیلسه برزیلدا بعضی بؤیوک ممهلیلرلر یوْخدور. شیمالداکی مشهلر حئیوانلار باخیمیندان، میمون و قوشلار باخیمیندان زنگیندیر. بالیق کیمی بعضی حئیوانلاردان تیجاری اوْلاراق ایستیفاده ادیلیر. بؤجکلر اکینچیلیک اۆچون جدی تهلوکه ایفاده اتمکدهدیر. ۲۰۰ نؤعدن چوْخ زهرلی ایلان مؤوجوددور. آنجاق ایلانلار نادر اوْلاراق مسکونلاشما یئرلرینده گؤرونور. بیر چوْخ وحشی حئیوانلار اوْولانماق سببیله نسلی کسیلمیشدیر
اهالی و اجتماعی حیات[دَییشدیر]
اهالی: برزیل، اجتماعی احتیاطی باخیمیندان چوْخ بؤیوک فرقلیلیکلر ایفاده ادیر. جنوب سقمنتلری، داها چوْخ شهرلشمیش، داها چوْخ ضنایع لشمیش، سیاسی و اجتماعی آغیرلیغا مالیکدیر.
شیمال و شیمال-شرق بؤلگهلری ایسه، چؤل بؤلگهلر اوْلوب، داها چوْخ آریستوکراتلاشمیشتیر. بۇ سببدن اؤتری تاریخچیلر برزیلدان بحث ادرلرکن، شیمال و شیمال-شرقدهکی قدیمی اکینچیلیکله مشغول اوْلان آریستوکرات صینیفله، جنوب بؤلگهدهکی ضنایع لشمیش دموکرات اجتماعی صینیفی بیر-بیریندن آییریرلار.
برزیلدا اهالی آرتیمی چوْخ یۆکسکدیر. ایگیرمینجی عصرین سوْنلاریندا دونیانین ان سیخ اؤلکهلریندن بیری اوْلاجاغی تخمین ادیلیر: برزیل اهالیسی ۴ اتنیک قروپدا بیرلشیر: یئرلی قیرمیزیدریلیلر، کولونیزاتور پورتوقال لیلار، آفریقا زنجیلری و ۱۸۵۰-جی ایلدن بری آوروپا و دیگر مملکتلردن گلن گؤچمن(مهاجیر)لاردیر. سیاهییاالما قیدلرینه گؤره اهالینین ۶۲%i آغلار، ۱۱ %i زنجیلر، ۲۷% i قهویی دریلیلردن میدانا گلیر.
آنجاق فرقلی ایرقلر آراسیندا اولنمهلر سببیله متیس خالق آرتماقدادیر. برزیلیا خاریجدن گلنلر اوْلدوقجا چوْخدور. هله ده برزیلدا ۳۰۰. ۰۰۰ اینسان، پورتوقال وطنداشی اوْلاراق یاشاییر. ۱۸۷۵ ایله ۱۹۶۰-جی ایللر آراسیندا برزیل 1000 ا ۵ میلیون آوروپالی کؤچ ائتمیش دیر.
عائلهده آتا حاکمدیر. آنجاق سوْن زامانلاردا بۇ حاکمیّت زیفلمیشدیر.
برزیللیلار یاز و هاوانین نورمال اوْلدوغو قیش گونلرینده کوچهیه تؤکولورلر. اولرینی آچیق، آنجاق کؤلگهلی یئرلره اینشا ادیرلر. موسیقی و سامبا خالقین چوْخ چوْخ رغبت اتدیی اوْیونلاردیر. ایدمانین هر نؤعو اینکیشاف ادیر. خۆصوصیله فۇتبولدا دونیادا سؤز صاحبیدیر. ۱۹۵۸، ۱۹۶۲، ۱۹۷۰، ۱۹۹۴، ۲۰۰۲-جی ایللرده دونیا کوبوکونو قازانمیشدیر.
اهالینین بیر قیسمی ساحلدهکی مسکونلاشما مرکزلرینده توپلانمیشدیر. ان اهمیتلیلری ساو پاولو اؤلکهنین کؤهنه باشکندیدیر. ینی قورولان باشکند براسیلیا، سالوودور، پارتو آلگره دیگر اهمیتلی شهرلردندیر.
اینضیباطی اراضیلر[دَییشدیر]
برزیل ۲۲ ایالتدن میدانا گلن فدرال بیر جومهوریتیدیر. باشچیلیق سیستمی ایله ایداره اوْلونور. مجلیس، سنات و میللت مجلیسیندن میدانا گلیر. هر ایالتدن ۳ سناتور ۸ ایللیینه، میللت وکیللری ۴ ایللیینه سچیلیرلر. ایالتلرده آیریجا خالق طرفیندن سچیلن بیر قوبرناتور و موستقیل موهاکیمه اوْرقانلاری اوْلور. اوْخوجو-یازار ۱۸ یاشینی دولدورموش هر برازیلیالینین سس ایستیفاده ائتمهسی مجبوریدیر. ۶۷ یاشیندان بؤیوک اوْلانلار اۆچون سس ورمک مجبوری دییل. وئرگیلر ایالتلر طرفیندن توْپلانیر.
توریزم[دَییشدیر]
ایقتصادیات[دَییشدیر]
برزیل ایقتصادیاتی ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا قیسا بیر دورغونلوق گؤسترمهسینه باخمایاراق، سوْنرادان بؤیوک بیر اینکیشاف گؤسترمیشدیر. آنجاق اینفلیاسییا %i باخیمیندان دونیادا ان ایرلی اؤلکهلر آراسیندا اوْلوب، مینلی رقملره چاتمیشدیر. ۱۹۶۷ و ۱۹۸۶-جی ایللردیکی دفعه پول واحیدی دییشدیریلمیشدیر.
اکینچیلیک: برزیل، صنایعسینین اینکیشافینا باخمایاراق، عمومیتله اکینچیلیک اؤلکهسیدیر. اراضینین یاریدان چوْخو یئیجک محصوللاری اوْلماسینا باخمایاراق ینه ده یئیجک احتیاجینین بیر قیسیمینی خاریجدن ایدخال اتمکدهدیر.
برزیل دونیانین ان بؤیوک قهوه اۆرتیم (تولید)چیسی و ایخراجاتچیسیدیر. آنجاق بۇ قهوه آمریکا قیطعهسیندهکی اؤلکهلرین احتیاجینی آنجاق قارشیلاییر. پامبیق اۆرتیم (تولید)ی دا اینکیشاف ائتمیش دیر، قهوه ایله بیرلیکده کورس قایناغینی تشکیل اتمکدهدیر. شکرقامیشی و کاکاونون دا آز بیر قیسیمینی ایخراج ائتمهسینه باخمایاراق، بؤیوک بیر قیسیمینی داخیلی ایستهلاک اۆچون ایستیفاده ادیر.
قیمتلی تاختا-شالبانلیق آغاجلار، دۆیو، تزه پاخلا، پامبیق، قهوه، شکرقامیشی، کاکاو و قارغیدالی باشلیجا محصوللاریدیر. اؤلکهنین بعضی یئرلرینده آز میقداردا پورتاغال، بانان، یرفیستیغی، توتون، لیف و بعضی تروزلر یتیشدیریلیر.
برزیل مالدارلیقدا دونیانین قاباقدا گلن اؤلکهلریندندیر. فرمالاردا بوْل میقداردا ات اۆچون مال یتیشدیریلیر. برزیلدا اکینچیلیک ایکی قروپا آیریلیر:
۱. ریو دا ژانریونون شیمال قیسیملرینده اساس اۆصوللارلا ائدیلن اکینچیلیک؛ ۲. اؤلکهنین جنوبوندا داها چوْخ مۆعاصیر آلتلرله ائدیلن اکینچیلیکدیر. مشهچیلیک و بالیقچیلیق: برزیلدا مشهلردهکی آراوجاریا آغاجلاری تاختا-شالبانچیلیقدا گئنیش شکیلده ایستیفاده ادیلیر. آمازون مشهلریندهکی مشهلر، ینی ینی اۆرتیم (تولید)ا گیریر. بال مومو، قابیقلی بیتکیلر، زامک آغاجی، ساتیشا چیخاریلا بیلر مشه محصوللاریدیر. آنجاق بۇ بیتکیلرین هئچ بیری هله ساتیشا چیخارما مۆحیطینه گیرممیشدیر. مشه محصوللاری عینی زاماندا طیب ساحهسینده ده ایستیفاده ادیلیر. ایپیه سیروپو، کوْکاین، تیریک وس. نارکوتیکلر بۇ تیپ مشه محصوللاریندان الده ادیلیر. بالیقچیلیق گون کچدیکجه آرتیر و اؤلکه ایقتصادیاتینا بؤیوک روْل اوْیناییر
صنایع: سوْن ایللرده برزیل ممول صنایع محصوللاری ایخراجاتی، اکینچیلیک محصوللاریندان داها چوْخ اوْلموشدور. صنایعده الکتریک و انرژی احتیاجینی اؤنلهمک اۆچون دونیانین ان بؤیوک هیدرو-الکتریک مرکزسینی قورموشدور. ۱۹۷۶-جی ایلده باشلانیلان بۇ ایتایپو آنباری ۱۹۸۰-جی ایلده تاماملانمیشدیر، ۱۰۰ میلیارد kilowatt/ساعتدان چوْخ الکتریک انرژیسی اۆرتیم (تولید) ائده بیلیر. ۱۹۷۷-جی ایلده آلمانلارلا تکنیکی ایشداشلیق ائدیلهرک نۆوه مرکزلار ایشلدیلمهیه باشلانمیشدیر. دمیر-پولاد، توْخوما، کاغیذ، شوشه، تکر، پلاستیک وس. امالیندا فابریکلر قۇرولاراق، اؤز-اؤزونه چاتاجاق حالا گتیریلمیشدیر. ایللیک پولاد اۆرتیم (تولید)ی ۲۰ میلیون تو 1000 ا چاتمیشدیر.
مدنلر: برزیل زنگین مدن یاتاقلارینا مالیکدیر. اوْن سککیزینجی عصردن اعتباراً زنگین قیزیل، آلماز مدنلری تاپیلمیشدیر. برزیل عینی زاماندا دونیانین ان بوْل دمیر احتیاطلارینا مالیکدیر. آماپو بؤلگهسینده بوْل میقداردا مانقان چیخاریلیر. سالوادور یاخینلاریندا نفت تاپیلمیشدیر. برزیلدا چوْخ آز کؤمور یاتاقلاری وار. . خاریجدن ایدخال یولو ایله احتیاجینی اؤدییر
نقلیات: برزیلین نقلیات چتینلیگی اهمیتلی مسئلهلردندیر. جوغرافی قورولوشوندان اؤترو مۆعاصیر قۇرو یوللارینین قورولماسی گجیکمیشدیر. ینی ینی نقلیات اینکیشاف ادیر و مۆعاصیر هاوا لیمانلاری قورولور. آمازون چایی و قوْللاری اۆزرینده گمیچیلیک و نقلیات یۆکسک سوییهدهدیر.
ماراقلی فاکتلار[دَییشدیر]
- برزیلدا هئچ کس و هئچ واخت واختیندا گلمیر، اگر سیز آخشام ساعت ۶-دا قوناقلاری دعوت اتدینیزسه، گؤزلیین کی، اوْنلار ۸-۹دان تئز اوْلمایاراق یاواش-یاواش ییغیلماغا باشلایاجاقلار. حتی تلویزیونلاردا خبرلر و سریاللار ۱۰-۱۵ دقیقه گئج باشلانیر.
- پوللا نقد اؤدمک قبول ائدیلمیر، پراکتیک اوْلاراق هر شئیده و همیشه کردیت کارتلاریندان ایستیفاده ادیرلر.
- اگر سیز نقد پوللا حسابلاشماغا قرار وئردینیزسه، اوْنا حاضیر اوْلون کی، دقیق تسلیم ائتمهنی سیزه بورادا وئرمهیهجکلر.
- سان-پاولو ساکینی اۆچون قوْرخونج ترافیک نورمال شئیدیر. هر بیر ساکینه ۱۱-میلیونلوق شهرده ان آزی ۳ ماشین دۆشور.
- برزیللیلار دمپایی (خاوایاناس) پلاستیک شاپ-شاپلاریندا کوچهده گزمیی خوشلاییرلار. حتی باهالی رستورانلاردا و گئجه کلوبلاریندا دا شاپ-شاپلاردا اوْلان اینسانلارلا قارشیلاشماق اوْلار.
- قوارانا و کوْکا-کوْلا — ان مشهور الکولسوز ایچکیلردیر.
- سوالا: "ایشلر نجهدیر (تودو بم)؟"، یالنیز بیر جواب موختلیفی مؤوجوددور — «هر شئی یاخشیدیر (تودو)». حتی اگر هر شئی تماماً یاخشی دییلسه و یا حتی پیسدیسه، جواب ورمک لازیمدیر — «هر شئی یاخشی دیر».
- برزیلدا میمونلاری تاپماق چوْخ چتی 1000 ندیر.
- کوچهلرده چوْخ تهلوکهلیدیر، بۇنا گؤره هئچ کس و هئچ واخت آخشاملار قارانلیق دؤنگهلر اۆزره گزمیر. اۇشاقلاری عمومیتله بعضی کوچهلرده گزمهیه بوراخمیرلار.
- هامیدا، حتی چوْخ کاسیبلاردا، قۇللوقچو وار، هانسی کی، ائوی تمیزلییر و یئمک حاضیرلاییر.
- ائوده هئچ کیمده دؤشمهده خالچا و دیوارلاردا دیوار کاغیذی یوْخدور.
- هر ائوده ان آزی ۲–۳ وان اوْتاغی وار، برزیللیلار تصوّر ائده بیلمیرلر کی، روسلار بیر وان اوْتاغی اوْلان ائوده نجه یاشاییرلار.
- برزیلدا یئمک چوْخ موْنوتوندور (یکنواخت) — دۆیو، بیشیریلمیش پاخلا، قیزاردیلمیش کارتوف، سالات و قیزاردیلمیش مال اتی گونده ایکی دفعه هر گون یئییلیر.
- کوچهده همیشه و هر یئرده چوْخ دیلنچی و بومژ اوْلور. نزیر ایستهمک، حتی اگر سن گنجسنسه و ساغلامسانسا، ایش فعالیّتینه یارارلی برزیللی، بیابیرچی حساب ائدیلمیر.
- برزیللیلار چوْخ صؤحبتجیل و اۆنسیتلی خالقدیر، اوْنلار بیر-بیری ایله کوچهده، ماغازادا، اجتماعی نقلیاتدا یۆکسک سسله دانیشماغی خوشلاییرلار.
- دیگر طرفدن، جاوان اینسانلارین کوچهده «آی قیز، گل تانیش اوْلاق» کیمی تکلیفلری جدی حساب ادیلیر.
- برزیللیلار پیوهنی و کاشاسانی (شکر چوغوندوروندان آراق) سئویرلر.
- قیمتلر برزیلدا دونیا قیمتلریندن ۲-۳ دفعه یۇخاریدیر. بۆتون ایدخال ماللارینا وئرگی قویولور.
- برزیلدا اهالیسینین ۱۵% یازیب-اوْخویا بیلمیر، اما تخمیناً ۳۰% اهالی فونکسیونال ساوادسیز حساب ائدیلیرلر.
- برزیللیلار گونون و گئجهنین ایستنیلن واختی قهوه ایچمیی سئویرلر، حتی بالاجا اۇشاقلارا بئله تئز-تئز قهوه ایچمهیه ایجازه وریرلر.
- برزیللیلار شیرنیاتا چوْخ دوشکوندولر.
- حتی برزیلدا چوْخ کؤهنه یاشاییش اولری ایچریده چوْخ یاخشی وضعیتده دستکلنیر، چونکی هر بیر کیریهچی مجبوری صورتده کوندومینات اؤدمهلیدیر.
- اوْرتا آمار برزیللیسینین سویملی مشغولیتلری:
- دوْستلارلا فۇتبولا باخماق و چوْخ پیوه؛
- شوخاسکو (بیزیم کبابیمیزین برزیل نؤعو) یمهسی و چوْخ پیوه؛
- چیمرلیک (هارادا پیوهنین ایستیفادهسی بیرده چیخاریلمامیشدیر، بعضی حاللاردا پیوه کوکوس سویویلا عوض اتمک اوْلار)
- ایلده ان اهمیتلی بایرام — میلاددیر. ینی ایل بورادا آیریجا قید اتمیرلر.
- برزیللیلارین اکثریتی — کاتولیکلردیر، تخمیناً ۷۰% اهالی هر بازار کلیسایه گئدیر.
- قدیمی برزیل سحر یمیی — پندیر چؤرییدیر ، یتیشمیش پاپیا و یوقورت و یا بیر جام قهوه.
- برزیللیلار هئچ واخت دونوز اتی 1000 نی پراکتیک اوْلاراق یمیرلر، دینی ایناملارا گؤره یوْخ، سادهجه اوْنلار دونوز اتینی پیلی و آغیر یئیجک حساب ادیرلر.
- برزیلین جنوبوندا داها چوْخ ساریساچلی و گؤیگؤز برزیللیلار اوْلور، بۆتون برزیللیلار قاراساچ و قارابوغدایی دییل.
- برزیلدا قادین بدنینین مؤهوم حیصّه سی آرخاسی حساب ادیلیر. حساب ادیلیر کی، اوْ نه قدر بؤیوکدوسه، بیر اوْ قدر جازیبهلیدیر.
- سریاللار و فۇتبول تلویزیوندا هئچ واخت بیر واختدا گؤستریلمیر، چونکی انلیکرانلی صنعتین هر ایکی شاه اثرینه باخیش برازیلیالینین گوندهلیک معیشتینین آیریلماز حیصّه سیدیر.
- یۆکسک قیمتلره گؤره حتی سوپرمارکتده محصوللار اۆچون مؤهلتلی کردیت کارتییلا ۲-۳ آی اؤدمیی قبول ائدیلمیشدیر.
- اینگیلیس دیلی برزیلدا سیزه کؤمک ائتمهیهجک.
- برزیللیلار اصل وتنپرورلردیرلر. براسیل یازیسییلا فوتبولکا و برزیل بایراغی هر بیر برازیلیالینین ایشکافیندا وار.
- ارده اوْلمایا بورادا احتیاطلا یاخینلاشیرلار.
- عائلهده ۳-جو اۇشاق — بۇ مینیمومدور، عائلهده ۲ اۇشاقلی پراکتیک اوْلاراق یوْخدور.
- بؤیوک میقداردا کاسیب اینسانا و پروبلمه باخمایاراق، برزیللیلار پلانتده ان خوشبخت میللتلردن بیریدیرلر.
- کارناوال واختی بۆتون اؤلکه دینجلیر (کارناوال میلّی بایرامدیر).
- چوْخ تمپرامنتلی و قیسقانجدیر برزیللیلار.
- برزیللیلار عائلهلره چوْخ باغلیدیرلار، حتی اۇزاق قوهوملارلا بئله چوْخ یاخین و سیخ موناسیبتدهدیلر.
داشینما و کوممونیکاسییالار[دَییشدیر]
دموقرافییا[دَییشدیر]
۲۰۰۰-جی ایلده آپاریلمیش سیاهییا آلمانین نهاییلارینا اساساً برزیلین اهالیسی ۱۶۹. ۸۷۲. ۸۵۶ نفر اوْلموشدور. ۲۰۰۹-جو ایلده ایسه برزیلین اهالیسی ۱۹۲،۲۷۲،۸۹۰ نفر اوْلموشدور. اؤلکه هم اهالیسینین سایینا گؤره، هم ده اراضیسینین بؤیوکلویونه گؤره دونیادا ۵-جی یئرده دایانیر. اهالیسینین بؤیوک حیصّه سی شهرلرده یاشاییر. اۇربانیزاسییا سوییهسی ۸۳. ۷۵ % تشکیل ادیر. اهالیسینین بؤیوک حیصّه سی آغدریلی و قاریشیق ایرقه مخصوص اینسانلاردان عبارتدیر.
دیل[دَییشدیر]
برزیلین رسمی دیلی پورتوقال دیلیدیر.
دین[دَییشدیر]
خالقین ۹۰%i روم کاتولیک کلیساسینه منسوبدور. % ۵ اطرافیندا پروتستانتدیر. برزیلدا دیگر بیر دینی قروپ، روحچولار (ایسپیریتوالیستلر)دیر. بونلارین ۲ میندن چوْخ ییغینجاق یئرلری واردیر.
مدنیت[دَییشدیر]
علم[دَییشدیر]
اوْخوما-یازما بیلمینلرین نیسبتی بعضی چؤل بؤلگهلرده چوْخ یۆکسکدیر. ساو پاولو، ریو گرانده دو سول، میناس گرایسدا ایسه آشاغیدیر. آنا یاسادا تحصیل اۆچون دؤولت گلیرلرینین % ۱۰ی آیریلمیشدیر. اساس تحصیل مجبوردور. اۆچ نؤع اساس مکتب واردیر. مشهور اوْلانی دؤولت اساس مکتبی اوْلوب، ایالت ایدارهچیلری طرفیندن ایداره ادیلیر. ایکینجیسی بلدییه مکتبلری، اۆچونجوسو ده خۆصوصی اساس مکتبلردیر. اساس مکتب ۴ ایلدیر و ۷ و یا ۸ یاشیندا شاگیرد قبول ادیلیر. اوْرتا مکتبلر شیمال آمریکاداکی اوْرتا مکتبلره بنزدیلیر. برزیلدا ایلک بیلیم یوردو ۱۹۲۰-جی ایلده قۇرولموشدور. بۇنونلا بیرلیکده ۲۰-جی عصرده ده دقته دَیَر اینکیشافلار اوْلوب ینی بیلیم یوردولر ده قۇر 1000 لدو. بعضی بیلیم یوردولر کلیسانین ایدارهسی آلتیندادیر. ان بؤیوک بیلیم یوردو برزیل بیلیم یوردو اوْلوب، ریو دا ژانریودادیر. [۹]
شکیللر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
* برزیل، a biodiversity hotspot
- A Brazilian grouplog to show brazilian pictures An independent source of pictures and information.
- The Council on Hemispheric Affairs Another independent source of news and opinion on Latin America
- Comprehensive and updated sources, non-profit guide
- Accommodation in Brazil — Guide courtesy of the Brazilian embassy in London, UK
قایناق[دَییشدیر]
- ↑ Demographics. Brazilian Government. Archived from the original on 17 November 2011. یوْخلانیلیب8 October 2011.
- ↑ Libras, Brazilian Portuguese sign language, is officially recognized as a legal means of communication in Lei 10.436. Brazilian Government. Archived from the original on 10 September 2010. یوْخلانیلیب23 July 2015.
- ↑ Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 – Cor ou raça (PDF). یوْخلانیلیب7 April 2012.
- ↑ Jonathan Watts & Donna Bowater. Dilma Rousseff impeached by Brazilian senate. The Guardian. یوْخلانیلیب31 August 2016.
- ↑ "Brazil". IBGE population estimates.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
imfوارد نشدهاست
- ↑ GINI index (World Bank estimate). World Bank. یوْخلانیلیب9 November 2016.
- ↑ 2015 Human Development Report Summary. United Nations Development Programme (2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ↑ http://www.ibge.gov.br/servidor_arquivos_est/ Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) : censo demografico 2000


text:
قاراچیلار
قاراچیلار کؤچَری خالقلاردان بیری. کؤکلری هیند-اوروپا دان دیر. قاراچیلاری بوتون اوراسیا اؤلکه لرینده گؤرمک اولار. دئییلیرکی اونلار هیندین قوزئییندن باتی یا ساری کؤچمه یی باشلایببلار. کؤچریلره اوروپا دا رومان (Roman)، اینگیلس دیللی اؤلکه لرده جیپسی (Gipsies) ، تورکیه ده Romanlar یا Çingeneler دئییلیر. قاراچیلارا فارسجا کولی و عربجه غُجَر دئییلیر.
اوروپا یازیچیلاریندان پروسپر مئریم، شارل دو کوستر و ائله جه ده والتر اسکات اؤز اثرلرینده قاراچیلارین منشاءینی اؤتری ده اولسا توخونورلار. اؤزللیکله پروسپر مئریم کارمئن اثرینده بئله بیر ایفاده ایشلَدیرː
قاراچیلارین ایلایی(تاریخی) هله ده سورون اولاران قالیر. آنجاق بو بللی دیر کی ، اونلارین بیرینجی کیچیک قروپلاری 14جی یوزایلین باشلانیشیندا اوروپانین دوغو (شرق) بؤلوملرینده گؤرونموشدور؛ لاکین اونلارین اوروپا یا هارادان و نه اوچون گلدیکلری معلوم دئییل و غریبخ بوراسی دیر کی ، آز واخت ایچَریسینده بیربیریندن چوخ اوزاق اولان اؤلکه لرده اونلارین بو قدر آرتیب چوخالماسینا هئچ کیمسه اینانا بیلمیر. قاراچیلارین اؤزلری ده اؤز عادت و دبلری و کؤکلرینه گؤره ایندییه کیمی هئچ نه قورویوب ساخلامامیشلار؛ و اونلارین چوخون 1000 وغومیصری بیرینجی یوردو حیساب ائدیرسه، بو دا اونلارین تا قدیمدن ایندییه دک اؤز آرالاریندا یاییلمیش بو اویدورمایا اساسلانمالاریدیر.
شارل دو کوستر و والتر اسکات دا قاراچیلارین تاریخینی 14جو یوز ایله عایید ائدیر. باشقا بیر بیلگی یه گؤره قاراچیلار ایستانبولون فتحی چاغی اوروپایا گیریبلر. باشقا بیر آچیقلاما ایسه قاراچیلارین همن زاماندا ایکی یولدان اوروپایا گیرمکلری یؤنونده دیر. بو آچیقلامایا گؤره بیر قروپبوسفور بوغازیندان ، آیری قروپ داجبلوتتاریق بوغازیندان (جبل الطارق) اوروپایا گیرمیشلر.
ایچیندهکیلر
یئرلَشمه[دَییشدیر]
آذربایجاندا[دَییشدیر]
2012-2014جو ایللره اولان غیری رسمی بیلگیلره گؤره، آذربایجان جومهوریتینده یاشایان قاراچیلارین سایی 10 مین نفره یاخین دیر. اونلار ایکی قروپا بؤلونورلرː فارس دیلینده دانیشانلار و کورمانج دیلینده دانیشانلار. گونئی آذربایجان و ایراندا قاراچیلارین د 1000 یق سایی سی بَللی دئییل. دئییلیر 110 مین نفر اولارلار. تبریزده مسکونلاشاندان سونرا محله لری نی قَرَهچیلر کوچهسی آدلاندیردیلار.
باشقا اؤلکه لرده قاراچیلارین ساییلاری[دَییشدیر]
دَبلر و عنعنه لری[دَییشدیر]
قاراچیلار تاریخن کؤچری یاشام طرزی سورولر. عنعنوی اولاراق آتچیلیقلا و مال حیوان ساخلاماقلا یاناشی، هم ده اؤز دده بابا صنعتلری اولان ناللاماق، بالاجا معیشت آوادانلیقلاری، کند 1000 تصروفاتی (تورپاقدا ایشلمک اوچون) آراجلاری ایستحصالی ایله مشغول اولورلار.
قاراچیلارین اؤزلرینه مخصوص ائله دبلری و عنعنه لری واردیر کی، بونلار هئچ بیر خالقا منسوب دئییلدیر. اؤرنک اوچون، قاراچیلار ان قدیمدن (قوزئی پاکیستان، عربیستانین قوزئی بؤلگه لرینده) عاییله قورارکن قیزلار بیر قایدا اولاراق یالنیز قاراچی طایفاسیندان اولان اوغلانلارا اَرَه گئده بیلرلر. قاراچی اوغلانلاری دا باشقا میللتدن اولان قیزلارلا نادیر حاللاردا ائولنه بیلردی. قاراچیلار عاییله مساله سینده قان قوهوملوغو علامتلرینی هر شئیدن اوستون توتورلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان و آنادولو تورکجه سی لاتین ویکی پدیا صفحه لری


text:
هیند اوروپا دیللری
هیند اوروپا دیل عایله سی نئچه یؤز دیل و لهجه یه بؤلونور اوروپا، آمریکا و هیند یاریم آداسی اورتا آسیا ،ایران و استرالیا دا چوخلو دانیشانلاری وار کی سایلاری ۳میلیاردی آشیریر.و دونیانین ان بؤیوک دیل عائیله سی تانینیر کی بو دیللر ان آدلیلاری دیر: اینگیلیسجه، آلمانجا ، ایتالیاجا ،روسجا، فارسجا و فرانسه دیلی ایله ایسپانیا دیلی.
قایناقلار[دَییشدیر]
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«زبانهای هندواروپایی»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۶ اوْکتوبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
یهوه شاهیدلری کیملردیرلر؟
بیز دونیانی یارادان تک بیر آللهی عبادت ائدیریک. مقدس کیتابدا آللهین آدی «یَهُوَه» یازیلیب. عیسی مسیح پیغمبرین یولوایله گئدییمیز اوچون مسیحی آدلانیریق. بیز یوزلر مختلیف ملت و کولتوردن اولساقدا، مقصدیمیز بیردیر. هر بیریمیز باشقالارینا مقدس کیتاب و آللهین پادشاهلیغی، یعنی سماوی حکومتی بارهده اؤیرتمهیه چالیشیریق. یهوه الله و اونون پادشاهلیغی حاقیندا شهادت وئردییمیز اوچون همده یهوه شاهیدلری تانینیریق. لطفا بیزیم سایتیمیزی آراشتیرین. مقدس کیتابی آنلاین اوخویون. اوزوموز و اعتقادلاریمیزلا تانیش اولون.


text:
شینتوئیسم
شینتوْئیسم، شینتوْ (ژاپونجا.神道، شینتوْ، «تانری لارین یولو») — ژاپونون عنعنهوی دینی. اسکی ژاپونلارین آنیمیست اینانجلارینا اساسلانیر و عیبادت اوبیئکتلری چوخسایلی تانریلار و اؤلولولرین روحودور. سؤزون آنلامی ژاپونجا ایکی سؤزون بیرلشمهسیندن یارانمیشدیر. شین- تانریلار و یا روحلار، توْ ایسه یول دئمکدیر. بو دینین اینکیشافیندا بودیزمین بؤیوک تاثیری اولموشدور .
اسکی ژاپونلار اونلاری احاطه ائدن طبیعت حادیثهلرینین، بیتکی و حئیوانلارین، اؤلموش اجدادلارینین روحلاری اولدوغونو دئییر، اونلارا پرستیش ائدیردیلر. اودور کی شینتوئیسمین کؤکلری چوخ اسکیلره دایانیر. شینتوئیسمده همچنین توتمیسم، آنیمیسم و دیگر ایبتیدایی دینلرین ده تاثیری آشکار شکیلده عکس اولونموشدور. تاریخ بویو شینتوئیسم داها چوخ بودیزم و کونفوسیوسچیلیگین ائتکیلرینه معروض قالمیشدیر.
بو دین کؤکلو یاپون دینیدیر و بوگونهدک بئله ده قالماقدادیر. حاضیردا ژاپوندا شینتوئیستلرین 80 مینه قدر معبدی، 119 میلیوندان آرتیق بو دینه اینانانی وار. ژاپوندان باشقا شینتوئیسم آنجاق هاوایدا و برزیلده یاییلمیشدیر کی بو همین اراضیلرده یاپون کؤچمنلرینین چوخ اولماسی ایله ایلگیلیدیر. بو دین ژاپونون رسمی دینی اولموشدور. شینتوئیسمده اساس یئرلردن بیرینی ده، کامیلر اینانجی توتور. کامیلر حیات اوچون اؤنملی اولان کولک، یاغیش، آغاج، داغ، چای و برکت کیمی آنلامی وار. کامیلر اشیالارین شکلینی آلان موقدس روح کیمی دیلیمیزه چئوریله بیلیر. بعضی کامی بیر یئره عایید اولارکن، بعضیلری بؤیوک یئرلرین قورویوجو روحو اولور.
قایناق[دَییشدیر]
- SSRİ dövründə rus dilinin təsiri ilə azərbaycandilli ədəbiyyatda yalnışlıqla "Şintoizm" və yapon dilində sözün "Şinto" şəklində tələffüz edildiyi yazılırdı, məs:ASE, VIII cild, Bakı, 1984-cü il, səhifə 452-də.


text:
لهیستان-لیتوانی بیرلیگی
لهیستان-لیتوانی بیرلیگی — لهیستان کراللیغی تاخت-تاجی و بؤیوک لیتوا دوکلیغی آراسیندا ۱۵۶۹-جو ایلین جۇلای آییندا ایمزالانمیش لیوبلین اۇنییاسینا اساساً یارادیلمیش فدراتیو دؤولت. توْرپاقلارینین ۱۷۹۵-جی ایلده روسیه، پروسسی و اوتریش آراسیندا بؤلونمهسی ایله لغو ائدیلمیشدیر.
اساساً چاغداش لهیستان، اوکراین، بلاروس، لیتوانی، لاتونی و قیسمن 1000 روسیه، استونی، مولداوی و توْرپاقلاریندا یئرلشمیشدیر. دؤولت باشچیسی خۆصوصیتینی سیم طرفیندن اؤمورلوک سئچیلن مونارخ ایجرا ائدیردی. لهیستان-لیتوانی بیرلیگیدا مؤوجود اوْلان خاص سیاسی قورولوش شلیاختا دموکراتیاسی آدلاندیریلیر.
۱۵۷۵-جی ایله ایستفان باتوری حاکیمییته گلدی. اوْنون روسیه ایله موناسیبتی یاخشی دییلدی. ایستفان باتوری لیوونی ساواشسینه باشلادی و ساواش روسیه نین مغلوبیتی ایله باشا چاتدی. ایستفان باتورینین اؤلوموندن سوْنرا کرال ۳-جو سیگیزمون حاکمیّته گلدی.
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی - روسیه ساواشی ۱۶۰۹-۱۶۱۸
روسیه نین تهلوکه تؤرهده بیلجیینی نظره آلان لهیستان-لیتوانی بیرلیگی فوداللاری ۱۶۰۹-جو ایلده روس چارلیغی اراضیسینه اوْردو یریتدی. لاکین لهیستان-لیتوانی بیرلیگی کرالی ۳-جو سیگیزموندون موسکوانی تۇتماق ایستیی بوْشا چیخدی. ۱۶۱۸-جی ایلده روس چارلیغی ایله لهیستان-لیتوانی بیرلیگی آراسیندا دولینو باریش مۆقاویلهسی ایمضالاندی. سمولنسک و چرنیقاوف-سورسک توْرپاقلاری لهیستان-لیتوانی بیرلیگی وئریلدی.
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی -عثمانلی ساواشی ۱۶۲۰-۱۶۲۱
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی -عثمانلی ساواشی ۱۶۳۳-۱۶۳۴
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی - روسیه ساواشی ۱۶۳۲-۱۶۳۴
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی - روسیه ساواشی ۱۶۵۴-۱۶۶۷
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی -عثمانلی ساواشی ۱۶۷۲-۱۶۷۶
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی -عثمانلی ساواشی ۱۶۸۳-۱۶۹۹
- لهیستان-لیتوانی بیرلیگی - روسیه ساواشی ۱۷۹۲


text:
هابسبورقلار
هابسبورقلار سولالهسی(آلمانجا: Habsburger) — آوروپانین ان بؤیوک خانهدانلاریندان بیری.
هابسبورقلار سولالهسی عصرلر بوْیو مقدس روم-قرمان ایمپراتورلوغو، اوتریش، ماجاریستان، و پورتوقال کیمی اؤلکهلری ایداره ائدیبلر. ۱۹۱۸-جی ایلده ۱-جی دۆنیا ساواشسینین باشا چاتماسی و اوتریش-ماجاریستانون دا تاریخه قاریشماسی ایله هابسبورقلار سولاله سینینق حاکمیّتی ده بیتمیشدی[۱].
سولالهنین تاریخی[دَییشدیر]
هابسبورقلار ایمپراتورلوغونون آیری-آیری قوْللاری آلمان دوکلارینی دا کاپسام ائدیردی. دۆنیا سیاستینین مُعییّنلشمهسینده پورتوقالیانین دا روْلو واردیر. ۱۴۹۲-جی ایلده آمریکانین کشفی، ۱۴۹۸-جی ایلده اوْست-هینده گئدن دنیز یوْلونون آچیلماسی تئزلیکله دۆنیا تیجارتینین یارانماسینی شرتلندیردی. دۆنیا تیجارتی ایله بیرلیکده ایسه طبیعی احتیاطدان محروم، قیمتلی دمیرلارین تصادوفاً راست گلیندیی آوروپادا زنگینلشمه پروسِسی باشلادی. بۇ پروسس بورژوا اۆرتیم (تولید)ینی شرتلندیردی.
آراشتیرماچیلاردان تاریخ ده قئید ائدیردی کی، آوروپانین اۇلوسلار آراسی موناسیبتلرده اگمَنلیک (سُلطه) ائتمهسی اؤز باشلانغیجینی جوغرافی کشفلر نتیجهسینده یارانمیش دۆنیا تیجارتیندن گؤتورور. کاپیتالیست اۆرتیم (تولید)ی اۆصولونون ان قدیم وطنی ایتالیا حساب ائدیلیر. ایلک بورژوا میللتچیلرینین وطنی ده بورادیر. بورژوا اۆرت 1000 م (تولید)ی نتیجهسینده تاریخی وطن آنلاییشی و اوْنون قورونماسی لکسیکونا داخیل اوْلور. دؤولتلرین تیجارت ماراغی میدانا گلیر. دنیز یوْللارینین آچیلماسینین دیگر نتیجهسی دۆنیا موستملکه سیستمینین یارانماسی اوْلدو. لاکین موستملکه سیاستینده اینگیلیس پورتوقال ، ایسپانیا و فرانسه دان سوْنرا سونونجو یئرده گلیردی.
۱۴-جو-۱۵-جی عصرلرده پورتوقال نین تدریجاً آفریکانین غرب ساحللری بوْیو آپاردیغی سفرلار آرتیق ۱۶-جی عصرین اوْرتالاری اۆچون پورتوقال مولکلرینین یاپونیانین ساحللرینه قدر یاییلماسینا گتیریب چیخاردی. ۱۵۱۶-جی ایل ده هابسبورقلار سولالهسیندن اوْلان ۱-جی کارلین حاکمیّته گلمهسی آوروپانین سیاسی حیاتینا ائتکی گؤستردی. بئله کی، ماکسیمیلیان هابسبورقون نوهسی اوْلان ۱-جی کارل نه اؤزونه قدرکی، نه ده اؤزوندن سونراکی نسیللرین مالیک اوْلمادیغی شؤهرتی قازاندی و ۱۵۱۹- جو ایلدن اعتباراً مقدس روم ژرمن ایمپراتورلوغونون ایمپراتورو سئچیلدی. محض بۇ دؤورده ایسپانیا ایمپیراتورلوغونون شیمال حدودلاری اینگیلیس و ایسکاندیناویایا قدر آوروپا اؤلکهلرینی، غرب حدودلاری ایسه غرب و مرکزی آمریکانین شرقینی کاپسام ائدیردی.
۵-جی کارل آدینی آلمیش بۇ ایمپراتورو "گۆنش کرال" آدلاندیریردیلار. ۱۹-جو عصرین اوْرتالاریندان اعتباراً معلوم اوْلدو کی، ایکی قات دیپلوماتیدان ایستیفاده و دینی ساواشلرین قیزیشدیریلماسی ۵-جی کارلین آدی ایله باغلیدیر. دۆنیا تیجارتی میدانا گلدیکدن سوْنرا اوْنون مرکزینه چوریلن آنتورپن و آمستردام شهرلرینین ایللیک گلیری ایسپانیانین تاریخی ارازیلیرینین وئردیی ایللیک گلیره برابر ایدی. ۱۷ هولند ایالتی ایسه ایسپانیانین بۆتون موستملکهلرینین وئردیی گلیره برابر گلیر وریردی. هابسبورقلارین مؤحکم لنمهسینده گونئی آلمان بورژوازیسینین و تاجیرلرینین بؤیوک روْلو اوْلموشدور. آلمانین ان قدیم بانکیر ائوی ساییلان فوگگرلر بانکیر اوی ایسپانیا هابسبورقلاری ایله قادین خطیله قوهوم ایدی.


text:
۶ ژانویه
۶ ژانویه:
- ۱۸۱۰ - ایستانبول باریش آنلاشماسی ایمضالاندی. باریشا اساساً عوْثمانلی دؤولتی قیریمی روس ایمپیراتورلوغونا وئردی.
- ۱۸۳۸ - ساموئل مورز تلقرافی تقدیم ائتدی.
- ۱۹۲۶ - آلمانین لوفتهانسا شیرکتی قۇرولدو.
- ۱۹۳۰ - ایستالینین بۇیوروغو ایله شورویده فردی تصرّوفات سیستمی پوْزولدو. عئینی زاماندا «یئنی ایقتیصادی سیاست» دؤورونون سوْنا چاتدیغی دا اعلان اوْلوندو.
- ۱۹۳۵ - تۆرکیهده «میلّیّت» قزئتهسی نشره باشلادی.
- ۱۹۶۷ - ویئتنام ساواشی باشلاندی.
- ۱۹۸۴ - تۆرکیهده والیوتا مۆبادیلهسی سربستلشدیریلدی.
- ۱۹۹۲ - آذربایجان توْرپاقلارینین ایشغالی ایله یارادیلمیش اوْلان «داغلیق قاراباغ جومهوریتی» یارادیلدیغینی اعلان ائتدی.
- ۲۰۰۵ - کامیل علییئفین یاراتدیغی شخصی خالچا موزهسینین آچیلیش مراسیمی کئچیریلدی.


text:
بولغاریستان
بولغاریستان اوروپانین شرقینده یئرلشن بیر اؤلکهدیر. بو اؤلکه اوروپا بیرلیگی و شومالی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینین عوضوودور.[۱] بولغاریستان جومهوریتی (بولغارجه: Peпyблиka Бълrapия) — آوروپا اؤلکهسی و آوروپا اتفاقی، شیمالی آتلانتیکا موقاویلهسی تشکیلاتی (ناتو) عضوودور.
بئش اؤلکه ایله – شیمالدان رومانی، غربدن صربیستان و مقدونیه جومهوریتی، جنوبدان یونان و تۆرکیه ایله همسرحددیر.
حال-حاضیردا بولغاریستاندا ۹ بؤلگه و ۲۵۵ بلدییه واردیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ دموقرافی
- ۲ آدین آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)
- ۳ تاریخ
- ۴ سیاست
- ۵ اینضیباطی اراضیلر
- ۶ سیلاحلی قوهلر
- ۷ اقتصادیات
- ۸ دیل
- ۹ دین
- ۱۰ ایستینادلار
- ۱۱ خاریجی کئچیدلر
- ۱۲ قایناقلار
دموقرافی[دَییشدیر]
بولغاریستان میلّی آمار اینستیتوتونون ۳۱ دسامبر ۲۰۱۱-جی ایله اوْلان معلوماتینا اساساً اؤلکه اهالیسی ۷،۳۲۷،۲۲۴ نفردیر .[۲]
میلّی ترکیب[دَییشدیر]
بولغارلار[دَییشدیر]
- ۲۰۰۱-جی ایل سیاهییا آلینماسینا اساساً ۷.۹۲۸.۹۰۱ نفر اوْلان بولغاریستان اهالیسینین ۸۳،۹۴%- (۶.۶۵۵.۲۱۰ نفر) اؤز میلّی منسوبیتینی بولغار اوْلاراق گؤسترمیشدیر. ۲۰۰۱-جی ایل سیاهییا آلماسی زامانی اوْنلاردان ۶.۶۲۲.۸۵۰ نفری آنا دیلینی بولغار دیلی اوْلدوغونو بیلدیردی. ۶.۶۵۵.۲۱۰ نفر بولغارین ۶.۳۱۵.۹۳۸ نفری خریستیانلیغا (۶.۲۶۳.۵۳۶ نفری پراووسلاو، ۳۷.۸۱۱ نفری کاتولیک، ۱۴.۵۹۱ نفری پروتستانت)، ۱۳۱.۵۳۱ نفری ایسلاما، ۱۰۷.۷۴۱ نفری ایسه دیگر دین 1000 لره اعتیقاد ائدیر. [۴]
پوماکلار[دَییشدیر]
۲۰۰۱-جی ایل اهالی سیاهییاالینماسینا اساساً پوماکلار ائتنیک آنلامدا بولغار اوْلاراق سیاهییا آلینمیشدیرلار. سایلارینین سیاهییاالمایا اساساً ۱۳۱،۵۳۱ نفر اوْلدوغو معلوم اوْلموشدور. آنجاق غیری-رسمی تخمینلره اساساً سیاهییاالینما زامانی پوماقلارین سایی تخمیناً ۱۶۰،۰۰۰-۲۴۰،۰۰۰ نفر آراسیندا اوْلموشدور.[۸]
تورکلر[دَییشدیر]
تورک اصیللی طایفه لرین بولغاریستان جومهوریتی اراضیسینده مسکونلاشماسی تاریخی تخمیناً ۳-جو عصرین سوْنو ۴-جو عصرین اوّللرینده باشلانمیش و عثمانلی ایمپراتورلوغونون بولغاریستانین اراضیسینین فتح یندک داوام ائتمیشدیر .
- ۲۰۰۱-جی ایلده آپاریلمیش سیاهییا آلمایا اساساً اؤلکه اهالیسینین ۹،۴۲%-i (۷۴۶.۶۶۴ نفر) اؤز ائتنیک منسوبیتینی تورک اوْلاراق گؤسترمیشدیر. بئلهلیکله بۇ سیاهییا آلما زامانی تورکلرین ۷۲۰.۱۳۶ نفری آنا دیلینی تورکجه، ۲۶.۱۴۷ نفری ایسه بولغار دیلی اوْلاراق گؤسترمیشدیر. دینی اینانج باخیمیندان ایسه تورکلرین ۷۱۳.۰۲۴ نفری ایسلاما (۶۶۰.۰۰۳ نفری سوننی، ۵۳.۰۲۱ نفری قیزیلباش)، ۱۰.۰۵۲ نفری خریستیانلیغا (۵.۴۲۵ نفری پروووسلاو، ۲.۵۶۱ نفری کاتولیک، ۲.۰۶۶ نفری پروتئستانت)، ۲۳.۵۸۸ نفری ایسه دیگر دینلره اعتیقاد ائدیرلر. [۴]
قاراچیلار[دَییشدیر]
- ۲۰۰۱-جی ایل سیاهییا آلماسی زامانی ۳۷۰.۹۰۸ نفر اؤز ائتنیک منسوبیتینی قاراچی (بولغارجا : PoMи) اوْلاراق گؤسترمیشدیر. اوْنلارین ۲۰۴.۹۷۷ نفری خریستیانلیغا (۱۸۰.۳۲۶ نفری پراووسلاو، ۲۴.۶۵۱ نفری پروتئستانت)، ۱۰۳.۴۳۶ نفری ایسلاما، ۶۲.۴۹۵ نفری ایسه دیگر دینلره اعتیقاد ائدیر. سیاهییا آلمایا اساساً قاراچیلارین ۳۱۹.۸۲۱ نفری آنا دیلینی قاراچی دیلی (بولغارجا : MaйчиH eзиk)، ۲۶.۱۴۷ نفری بولغار دیلی، ۲۴.۲۱۴ نفری تورکجه، ۷۲۶ نفری ایسه دیگر دیللر کیمی گؤسترمیشدیر. [۴]
بؤلگهلرله باغلی آمار گؤستریجیلر[دَییشدیر]
آدین آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)[دَییشدیر]
تاریخ[دَییشدیر]
بولغاریستان بئش عصر عرضینده عثمانلی ایمپیراتورلوغونا داخیل اوْلوب. بونا باخمایاراق، بۆتون بۇ دؤور عرضینده بولغاریستاندا پراووسلاو عنعنهلری گۆجلو اوْلوب.
ff6 ۆعاصیر تاریخ[دَییشدیر]
بیرینجی دونیا ساواشینده آلمان ایمپیراتورلوغو طرفینده دؤیوشهن بولغاریستانین وضعیتی محاربهدهکی مغلوبیتدن سوْنرا داها دا پیسلشدی. ۱۹۱۹-جو ایلین اوّلی اۆچون اؤلکهدهکی ۳۰۰ ایری صنایع موسسیسهسیندن آنجاق ۷۴-اۆ ایشلییردی. ۱۹۱۹-جو ایلین آگوستوندا و ۱۹۲۰-جی ایلین مارسیندا کئچیریلهن سئچکیلرده بولغاریستان خالق اکینچیلیک اتفاقی (بخی) و بولغاریستان کومونیست پارتییاسی (تئسنیاکلار) غلبه قازاندیلار. بخی رهبری A.Stanboliyskinin باشچیلیغی ایله حکومت تشکیل اوْلوندو. حکومت بیر سیرا دموکراتیک اصلاحاتلار کئچیردی. ۱۹۲۲-جی ایلده بولغاریستاندا خالق آنلاشماسی و حربی جمعیت کیمی فاشیست تشکیلاتلاری میدانا گلدی. اوْنلار ۱۹۲۳-جو ایلین ژۇئنوندا دؤولت چئوریلیشی ائدرک ایستانبولیسکی حکومتینی دئویردیلر. اوْنون اؤزو فاشیستلر طرفیندن وحشیجهسینه اؤلدورولدو. اؤلکهده فاشیست دیکتاتوراسی یارادیلدی. ۱۹۳۱-جی ایلده خالق مجلیسینه کئچیریلهن سئچکیلرده موخالیفتده اوْلان بورژوا پارتییالارینین تشکیل ائتدیی خالق بلوکو غلبه قازاندی. مالینووون باشچیلیغی ایله اوْنلارین نمایندهلریندن عبارت کوالیسیون حکومت یارادیلدی. حکومتده اساس رولو واختیله فاشیست چئوریلیشینده ایشتیراک ائتمیش دموکراتیک پارتییا اوْیناییردی. ۱۹۳۲-جی ایلده فاشیست تیپلی یئنی ناسیونال-سوسیالیست حرکات پارتییاسی و زوئنو تشکیلاتلاری میدانا گلدی. ۱۹۳۴-جو ایلین مئییندا K.Georgiyevin زوئن 1000 و قروپو طرفیندن دؤولت چئوریلیشی ائدیلدی. ۱۹۳۵-جی ایلده تشکیل اوْلونموش یئنی دؤولت چئوریلیشی نتیجهسینده ایتالیا کرالینین قیزی ایله ائولنمیش چار بوریس حاکمیّته گلدی. بئلهلیکله، بولغاریستاندا مونارخیست فاشیست دیکتاتوراسی برقرار اوْلدو. فاشیست آلمانسینین و ایتالیانین کمکی ایله اؤلکهده سرعتلی سیلاحلانما باشلاندی. ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا، بولغاریستان دئمک اوْلار کی، یاریم عصر سووت اتفاقینین الالتیسینا چئوریلدی. اؤلکهنین ۲۰۰۴-جو ایل مارس آییندا ناتو-یا داخیل اوْلماسی غرب دونیاسینا اینتقراسییا یولوندا بولغاریستانین ان بؤیوک اۇغورو اوْلدو.
کوممونیزمین داغیلماسیندان سوْنرا بولغاریستانین دموکراتییا و بازار اقتصادیاتینا کئچیدی آسان اوْلمادی. ۹۰-جی ایللرین بیرینجی یاریسیندا سیاسی غیری-ایستابیللیک و تتیللر داوام ائتدی. اؤز پارتییالارینین آدینی سوسیالیست کیمی دییشدیرهن کومونیستلر یئنه ده بؤیوک تأثیره مالیک ایدیلر. ۹۰-جی ایللرین ایکینجی یاریسیندا ایسه اؤلکهده داها چوْخ ایستابیللیک، ایقتیصادی اصلاحاتلارین حیاتا کئچیریلمهسینده اینکیشافین حیس ائدیلمهسی مۆشاهیده اوْلونوب. ۲۰۰۱-۲۰۰۵-جی ایللر آراسیندا باش ناظر وظیفهسینی کئچمیش چار ۲-جی سیمئون توتاندا، اؤلکه اقتصادیاتینی آوروپا بیرلیگی مئیارلارینا اۇیغونلاشدیرماق آماچله فعّال بازار اصلاحاتلاری کئچیردی. نتیجهده، بولغاریستان اینفلیاسییانین و همین واختا قدر ۲۰ فایزه چاتان ایشسیزلیین آزالماسی ایله ایقتیصادی اینکیشافا نایل اوْلدو. بونا باخمایاراق، اهالینین حیات سوییهسی و گلیری هله ده آشاغی اوْلاراق قالیر. ۲۰۰۴-جو ایلده بولغاریستان آوروپا بیرلیینه (آب) نامیزدلر آراسینا دۆشمهدی. اما آرتیق ۲۰۰۵-جی ایلین آوریل آییندا ا 1000 لکه بیرلییه داخیل اوْلماق بارهده موقاویله ایمضالادی و ۲۰۰۷-جی ایل ژانویهین ۱-دن آوروپا بیرلیگینین ترکیبینه داخیل اوْلماسی ایله علاقه دار راضیلیق الده ائتدی.
سیاست[دَییشدیر]
اینضیباطی اراضیلر[دَییشدیر]
سیلاحلی قوهلر[دَییشدیر]
ایللیک حربی خرجلر ۳۵۶ ملن. دول. (۲۰۰۲)
اقتصادیات[دَییشدیر]
ایخراجات
ماشینقاییرما محصوللاری، ارزاق محصوللاری، چاخیر، توتون، یاناجاق، خام، آیاققابی، دمیر.
ایدخال
انرژی داشیییجیلاری، آوتوموبیلیلر، خالق ایستهلاکی ماللاری.
دیل[دَییشدیر]
بولغار دیلی.
دین[دَییشدیر]
۲۰۰۱-جی ایل سیاهییا آلماسینین نهاییلارینا اساساً بولغاریستاندا ۹۶ دینی جریان قئیده آلینمیشدیر .[۴]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ↑ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ↑ HaциoHaлeH CTaTиcTичeckи ИHcTиTyT :۶.۱.۱. HaceлeHиe пo oблacTи، oбщиHи، MecToжиBeeHe и пoл – ДaHHи
- ↑ پاگئ ۹۷-۱۰۶
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲  ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ HaциoHaлeH cъBeT зa cъTpyдHичecTBo пo eTHичeckиTe и иHTerpaциoHHиTe Bъпpocи :ETHичeckи MaлциHcTBeHи OбщHocTи
- ↑ HaциoHaлeH CTaTиcTичeckи ИHcTиTyT :HaceлeHиe kъM ۰۱.۰۳.۲۰۰۱ r. пo oблacTи и eTHичecka rpyпa
- ↑ HaциoHaлeH CTaTиcTичeckи ИHcTиTyT: ПpeбpoяBaHe Ha HaceлeHиeTo и жилищHияT фoHд B Peпyблиka Бълrapия ۲۰۱۱ :HaceлeHиe пo MecToжиBeeHe، пoл и eTHичecka rpyпa
- ↑ HaциoHaлeH CTaTиcTичeckи ИHcTиTyT: ПpeбpoяBaHe Ha HaceлeHиeTo и жилищHияT фoHд B Peпyблиka Бълrapия ۲۰۱۱ :HaceлeHиe пo MecToжиBeeHe، BъзpacT и eTHичecka rpyпa ۱
- ↑ مینوریتی ریگهتس گرووپ اینتئرناتیونال: بولغاریستان :بولغاریستانن-ایسپئاکینگ موسلیمس (پوماکس)
- ↑ HaциoHaлeH CTaTиcTичeckи ИHcTиTyT: ПpeбpoяBaHe ۲۰۱۱ okoHчaTeлHи peзyлTaTи :HaceлeHиe пo MecToжиBeeHe، BъзpacT и BepoизпoBeдaHиe---..ДaHHиTe ca koHфидeHциaлHи cъrлacHo Чл. ۲۵ oT ЗakoHa зa cTaTиcTиkaTa


text:
سوئد
سوئد دیلی — رسمي آدي سوئد شاهليغی (سوئد: Konungariket Sverige (konunqariket svəriye)). شومالي اوروپادا ایسکانديناوی ياريماداسيندا يئرلشن بیر دؤولتدیر. [۱] اؤلکه غربدن نوروژ شاهليغی و شومال–شرقدن ایسه فنلاند ايله قورو سرحدلره ماليکدير. شرقده بوتنيک کؤرفزی و بالتيک دنيزی، جنوب-غربده سکاگرراک، بالت و اؤرسوند بوغازلارينا چيخير. جنوب-غربده اؤرسوند کؤرپوسو واسيطهسيله دانمارک ايله قورو نقليات يوللارينا ماليکدير.
۱۹۹۵-جی ایلدهن آوروپا بیرلیگینین عضوودور. ۴۵۰.۲۹۵ km² اراضیسی اوْلان سوئد آوروپا بیرلیگی اؤلکهلری آراسیندا اراضیسینه گؤره اۆچونجو ان بؤیوک دؤولتدیر. اهالیسی ۹.۴ میلیون نفردیر. اهالی سیخلیغی آشاغیدیر، لاکین اؤلکهنین جنوب حیصّه سینده سیخلیق داها بؤیوکدور. اهالینین ۸۵%-i شهرلرده یاشاییر و اؤلکهده اۇربانیزاسییا آرتیر. ان بؤیوک شهری ایستوکهولمدور (شهر اهالیسی ۱.۳ میلیون، مئتروپولییا اهالیسی ۲ میلیون نفر). سوئد اینضیباطی اوْلاراق ۲۱ اراضی واحیدیندن عبارتدیر: بلئکینگئ، دالارنا، گاولئبورگ، گوتلاند، هاللاند، ژامتلاند، ژؤنکوپینگ، کالمار، کرونوبئرگ، نورربوتتئن، اؤربرو، اؤستئرگوتلاند، سکان، سودئرمانلاند، ایستوکهولم، اۇپپسالا، وارملاند، واستئربوتتئن، واستئرنوررلاند[۲].
سوئدین اۇزون مدتلی موستقیللیک عنعنهلری وار، اؤلکه اؤز موستقیللیینی هله اوْرتا عصرلرده الده ائتمیشدیر. ۱۷-جی عصرده سوئد اؤز تورپاقلارینی گئنیشلهندیرهرک ایمپراتورلوغو حالینا گتیرمیشدیر. لاکین سوْنرادان ۱۸-جی و ۱۹-جو عصرلرده سوئد اؤز اراضیلرینین چوْخ حیصّه سینی ایتیرمیش، اؤلکهنین شرق تورپاقلارینین دئمک اوْلار هامیسی روسیه طرفیندن ایشغال اوْلونموشدور. سوئدین داخیل اوْلدوغو سونونجو محاربه ۱۸۱۴-جو ایلده باش وئریب، همین تاریخدن بری سوئد بۆتون محاربهلرده نئیترال مؤقع توتماقدادیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
اوْرتا عصرلرده ایندیکی سوئد اراضیسینده ویکینقلرین گۆجلو دؤولتی مؤوجود ایدی. ویکینقلر ۸-جی عصردن باشلایاراق اۆچ عصر مدتینده سوئدده حاکم قوه اوْلموشلار. اوْنلارین حاکمیّتی ۱۱-جی عصرده مسیحیّتین یاییلماسی ایله باشا چاتمیشدیر. مۆعاصیر سوئد دؤولتی ۱۳۹۷-جی ایلده یارادیلمیش کالمار بیرلیگینین ۱۶-جی عصرده داغیلماسیندان سوْنرا یارانمیشدیر. سوئدین موستقیل کراللیق کیمی فورمالاشماسیندا کرال قوستاو ووسانین اهمیتلی رولو اوْلموشدور. قوستاو واسا ۱۵۲۳-جو ایلده حاکمیّته گلدیکدن سوْنرا روم کاتولیک کلیساسی ایله علاقهنی کسمیش و کلیساده رئفورماسییایا باشلامیشدیر. ۱۵۲۷-جی ایلده کلیسایه مخصوص تورپاقلار اوْندان آلیندی. ۱۵۳۸ و ۱۵۵۸-جی ایللرده وئرگی سیستمینده دییشیکلیکلر ائدیلدی. اؤلکهنین خاریجی تیجارتاینی الده ساخلایان مونوپولیست قوهلر اؤلکهدن قووولدو. کرال قوستاوین دؤورونده سوئد دونیادا ایلک مۆعاصیر اوْردو قوروجولوغونا باشلایان اؤلکه اوْلدو. سوئد واسا سولالهسینه مالیک حؤکمدارلار طرفیندن ۱۵۲۳-۱۶۵۴-جو ایللرده ایداره اوْلونوردو. کرال قوستاو مۆعاصیر سوئدین قوروجوسو حساب اوْلونور.
۱۷-جی عصرده سوئد آوروپادا سوپئردؤولت اوْلاراق یوکسلمهیه باشلادی. بۇندان اوّل سوئد شیمالدا یئرلشن، سئیرک اهالییه مالیک کاسیب بیر اؤلکه ایدی. سوئد ایمپیراتورلوغو کرال قوستاو ۲-جی آدولفون دؤورونده یوکسلمهیه باشلادی، اوْ روسیه و رئچ پوسپولیتا ایله ۳۰ ایللیک محاربه نتیجهسینده بؤیوک اراضیلر ایشغال ائتدی. بیرده بۇ محاربه نتیجهسینده سوئد مقدس روم ایمپیراتورلوغونا داخیل اوْلان دؤولتلرین یاریسینی ایشغال ائتدی. کرال قوستاو ۲-جی آدولف مقدس روم ایمپیراتورلوغونی تماماً ایشغال ائدرک اوْنون یئنی ایمپراتورو اوْلماق ایستییردی. لاکین اوْ بونا نایل اوْلا بیلمهدی، ۱۶۳۲-جی ایلده ایمپراتور لوتزئن دؤیوشونده اؤلدورولدو. بۇ محاربه نتیجهسینده آلمانیا بؤیوک زیان دیدی، سوئد قوشونلاری آلمانین اۆچده بیرینی تماماً خارابا قوْیدو. محاربهدن سونراکی دؤورده سوئد ایمپیراتورلوغو دانمارکنی، فنلاندنی، بالتیکیانی اؤلکهلری، شیمالی آلماننین بعضی اراضیلرینی اله کئچیردی. ۱۷۲۰-جی ایلده سوئدین اهالیسی (ایشغال اوْلونموش اراضیلری سایمادان) ۱.۴ میلیون نفر ایدی، اهالینین بؤیوک اکثریتینین مشغولیتی ایسه اکینچیلیک اوْلاراق قالمیشدی.
۱۷۰۰-جو ایلده بؤیوک شیمال محاربهسی باشلادی. محاربه روسیه، لهیستان و دانمارکنین بیرلشمیش قوهلرینین سوئده هوجومو ایله باشلادی. همین ایلده ناروا دؤیوشو باش وئردی. مۆعاصیر ائستونییا اراضیسینده باش وئرمیش بۇ دؤیوشده ۳۵.۰۰۰ روس عسگری ایله ۱۰.۰۰۰ نفرلیک سوئد قوشونو اۆز-اۆزه گلدی. ایمپراتور ۱۲-جی کارلین شخصاً اداره ائتدیی سوئد قوشونو دؤیوش عرضینده روسلاری محاصرهیه آلاراق اوْنلاری دارماداغین ائتدی. بۇ دؤیوشده ۱۰.۰۰۰ روس عسگری اؤلدورولدو، ۲۰.۰۰۰ عسگر ایسه سوئدلیلره اسیر دۆشدو، بیرده بؤیوک میقداردا سیلاح و سورسات سوئدلیلرین علینه کئچدی. سوئدلیلرین ایتکیسی تخمیناً مین نفر ایدی. تخمیناً دؤرد ایل سوْنرا روس ایمپراتورو چوْخ بؤیوک اوْردو ییغاراق ناروایا یئنیدن هوجوم ائدیب، بؤیوک ایتکیلر حسابینا اوْنو گئری آلا بیلدی. لاکین محاربهنین هللئدیجی دؤیوشو اوْلان پولتاوا دؤیوشونده روسلار غالیب گلدیلر. بۇندان سوْنرا ایمپراتور ۱۲-جی کارل ۱۷۱۶-جی ایلده نوروژه هوجوم ائتدی، لاکین دؤیوشلرین بیرینده اؤلدورولدو. ۱۷۲۱-جی ایلده محاربهنین باشا چاتماسی ایله نیشتادت موقاویلهسی ایمضالاندی. بۇ محاربه نتیجهسینده سوئد ایمپراتورلوغو کیمی اؤز یئرینی ایتیردی، موقاویلهنین شرطلرینه گؤره روسیهیا بؤیوک اراضیلر وئریلدی، بیرده محاربه دؤورونده تخمیناً ۲۰۰.۰۰۰ نفر سوئدلی اؤلدورولدو.
۱۸۰۹-جو ایلده روسیه یئنیدن هوجوم ائدرک سوئده داخیل اوْلان فنلاندنی ایشغال ائتدی. سوئده مدنی و ایقتیصادی جهتدن چوْخ یاخین اوْلان فنلاند ۱ عصردن آرتیق بیر مدت ارازینده روسیه نین زولمو آلتیندا قالدی. ۱۸۱۴-جو ایلده سوئد نوروژه محاربه اعلان ائتدی، محاربه نتیجهسینده هر ایکی اؤلکهنین داخیل اوْلدوغو و ۱۹۰۵-جی ایله کیمی مؤوجود اوْلان بیرلیک یاراندی. بۇ سوئدین داخیل اوْلدوغو سونونجو محاربه ایدی.
۱۹-جو عصرین سوْنلاریندان باشلایاراق سوئدلیلر آمریکایا کؤچمهیه باشلادیلار. ۱۸۵۰-جی ایلدهن ۱۹۱۰-جو ایله قدر تکجه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ ۱ میلیون سوئدلی موهاجیرت ائدیب. [۳]۱۸۷۰-جی ایلدهن اعتباراً سوئدده سرعتلی ایقتیصادی اینکیشاف باشلادی. ۲۰-جی عصرده باش وئرهن هر ایکی دونیا محاربهلرینده سوئد نئیترال مؤقعده اوْلدو، لاکین بعضیلری ۲-جی دونیا محاربهسینده سوئدین آلماننی دستکلدیینی ادعا ائدیر. سوئد آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله سیخ علاقهلره مالیک اوْلسا دا، سویوق محاربه دؤورونده ده نئیترال قالدیغینی اعلان ائتدی. ۱۹۹۵-جی ایلده سوئد آوروپا بیرلیگینه داخیل اوْلدو.
شهرلری[دَییشدیر]
سوئدین اساس شهرلری ایستوکهولم، گؤتئبورق و مالمؤدور.
جوغرافییاسی و ایقلیمی[دَییشدیر]
سوئد شیمالی آوروپادا، بالتیک دنیزی ایله بوتنیک کؤرفزی آراسیندا یئرلشیر. چوْخ اۇزون (تخمیناً ۸۰۰۰ km) ساحل زولاغینا مالیکدیر. غربده سوئدی نوروژدن آییران سکاندیناو داغلاری یئرلشیر. ۴۴۹،۹۶۴ کم۲ اراضییه مالیک اوْلان سوئد، دونیا سیرالاماسینا گؤره ۵۵-جی، آوروپادا ایسه ۴-جو یئری توتور. [۴] اراضیسینین ۶۵%-i مئشهلردن عبارتدیر. اراضیسینین ۹%-i چای و گؤللردن عبارتدیر.
سوئد ایسکاندیناویا یاریماداسینین ۵/۸ حیصّه سینی توتور. شیمال-غربی داغلیقدیر. کژؤلئن داغلاری و ایسکاندیناویا آلپلارینین شرق یاماجلاری بۇ حیصّه دهدیر. کژؤلئن داغیندا سوئدین ان یۆکسک تپهسی اوْلان کئبنئکا (۲۱۲۳ م) یئرلشیر. شیمال بؤلگهسینده چوْخلو چایلار واردیر. بۇ چایلار جنوبدا بوتهنیا کؤرفزینده تؤکولور. اساس چایلاری کلارک، اۇنئ، آنگئرمان، دال، ایندالس، پیتئ، لولئ، کالیژ، تورن و سکئللئتتئدیر. کژؤلئن داغلارینین یۆکسک یاماجلاریندا یوزلرله کیچیک بوزلاق دوزهنلیکلری واردیر. بؤیوک گؤللر حیصّه سینی بیر چوْخ گؤل میدانا گتیرمیشدیر. بۇ گؤللردن ان بؤیویو ۵۵۴۵ km²-لیک وانئرن گؤلودور. دیگر اهمیتلی گؤللری ایسه واتتئرن، ژالمار و مالاردیر. قوملو ساحل اوْلان جزانیا استثنا اوْلماقلا، سوئد ساحللری داشلیق و کیچیک آدالارلا دولودور. بالتیک دنیزینده اوْلان سجانیا، گوتلاند و اوْلاند آدالاری دوز تورپاقلاردان میدانا گلمیشدیر.
سوئد شیمالدا - سیبیرله عینی ائن دایرهسینده یئرلشمهسینه باخمایاراق مولاییم ایقلیمه صاحبدیر. قیشدا هاوانین تِمپراتورو بعضاً -۵۰ درجهیه قدر دوشور. سوئدین ایقلیمی ۳ تیپه آیریلا بیلر. سوئدین جنوب اراضیلرینده اوقیانوس ایقلیمی، مرکزی حیصّه لرینده قورو کونتینئنتال ایقلیم و شیمالدا اوْلان سوبارکتیک ایقلیم مؤوجوددور.
طبیعی احتیاطلاری[دَییشدیر]
سوئد معدهن قایناقلاری باخیمیندان زنگین بیر اؤلکهدیر. خصوصیله دمیر فیلیزی باشلیجا یئر توتور. میس و سینک باخیمیندان زنگین اوْلان سوئدده قیزیل، گوموش، وولفرام، نیکئل و کؤمور یاتاقلاری وار.
اقتصادیاتی[دَییشدیر]
سوئد ایخراج یؤنوملو، کاپیتالیزم ایله سوسیالیزمین قاریشماسیندان عبارت، یاخشی تشکیل اوْلونموش خاریجی و داخیلی کوممونیکاسییالاری اوْلان اقتصادیاتا مالیکدیر. اقتصادیاتینین اساسینی تشکیل ائدن رئسورسلار مئشهلر، هیدروئلئکتریک مرکزلاری و دمیر فیلیزیدیر. اساس محصوللاری ماشینلار، طیبی لوازیماتلار، آغاج محصوللاری و تئلئکوممونیکسییالاردیر. هر ایکی دونیا محاربهسینده نئیترال مؤقعده دورماسی اوْنون اقتصادیاتینی داغیلماقدان خلاص ائتمیش و اینکیشافینین داواملی اوْلماسینی تامین ائتمیشدیر. سوئد دونیادا ان یۆکسک حیات شرایطینه مالیک اؤلکهلردن بیریدیر، بونونلا برابر اؤلکهده چوْخ یۆکسک وئرگیلر مؤوجوددور. وئرگیلرین یوکسکلیینه گؤره سوئد دونیادا دانمارکدان سوْنرا ایکینجی یئری توتور. ۲۰۰۹-جو ایل معلوماتلارینا گؤره عمومی داخیلی محصولو ۳۳۳ میلیارد دوللار اوْلموشدور، بونون ۷۶%-i خیدمت ساحهلرینین، ۲۳%-i صنایعنین، ۱ فایزی ایسه کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین پایینا دوشور. اؤلکهده ایش قابیلیتلی اینسانلارین سایی ۴.۹ میلیون نفردیر، اوْنلارین اۆچده بیری عالی مکتب تحصیلی آلمیش شخصلردیر. سوئدین پول واحیدی سوئد کرونودور، ۲۰۰۳-جو ایلده یورونون اساس پول واحیدی کیمی قبول اوْلونماسینا دایر کئچیریلهن رئفئرئندوما گلنلرین اکثریتی بونون علیهینه سس وئردیلر. سوئدین اساس خاریجی تیجارت پارتنیورلاری آلمان، بؤیوک بریتانیا، دانمارک، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و نوروژدیر. ایشسیزلیک سوئدده همیشه آشاغی اوْلموشدور، بۇ گؤستریجی اۇزون مدت ۴-۵% آراسیندا دییشیردی. لاکین سوْن ایللر دونیادا باش وئرهن ایقتیصادی تنززوله گؤره ۲۰۰۹-جو ایلده ایشسیزلیک اؤلکهده ۹%-ا قدر قالخیب، ۱۵-۲۵ یاش آراسیندا اوْلان گنجلرده ایسه بۇ گؤستریجی حتی ۳۰%-دیر.
انرژی[دَییشدیر]
سوئدین انرژی اۆرتیم (تولید)ی اؤزل شیرکتلرین الیندهدیر. اۆرتیم (تولید) اوْلونان الکتریکین ۴۴%-i سو الکتریک مرکزلارینین، ۴۷%-i ایسه آتوم الکتریک مرکزلارینین پایینا دوشور. بونونلا یاناشی بیویاناجاق، تورف کیمی یاناجاقدان آلینان انرژی ۹%، کولک انرژیسیندن آلینان الکتریک انرژیسینین پایی ایسه ۱% اوْلوب. بیویاناجاقدان آنجاق ایستیخانالاردا یاشاییش ساحهلرینی قیزدیرماق اۆچون ایستیفاده اوْلونور. بۇندان باشقا سوئد ۲۰۲۵-جی ایله کیمی نفت و نفت محصوللاریندان ایستیفادنی تماماً دایاندیرماق قرارینی وئریب. [۲]
تحصیل[دَییشدیر]
۱-۵ یاش آراسینداکی اۇشاقلار اۆچون پولسوز باغچالار مؤوجوددور. ۶-۱۶ یاش آراسینداکی اۇشاق و گنجلر ایسه مجبوری اوْرتا تحصیلله تامین اوْلونورلار. ۹ ایللیک تحصیلی باشا وۇران گنجلرین ۹۰ فایزی داها سوْنرا ۳ ایل داوام ائدن یوخاری صینیفلرده تحصیلی داوام ائتدیریرلر. یوخاری صینیفلر سوئدده گیمناسیوم آدلاندیریلیر. بورانی بیتیرهن طلبهلره ایسه هم ایش الده ائتمک ایمکانی قازانیر، هم ده عالی تحصیل آلماق اۆچون مراجعت حۆقوقو الده ائدیرلر. سوئدده چوْخلو سایدا بیلیم یوردو و کالجلر فعالیّتدهدیر، اوْنلاردان ان بؤیوک و ان قدیم اوْلانلاری اۇپپسالا بیلیم یوردو، گؤتئبورق بیلیم یوردو، ایستوکهولم بیلیم یوردو، لوند بیلیم یوردو و کرال تئخنولوگیلوگییا بیلیم یوردودیر. سوئدده عالی تحصیل آلان بۆتون طلبهلر تحصیل حاقیندان آزاددیرلار، لاکین سوئد مجلیسینده یئنی قبول اوْلونموش قایدایا اساساً بۇندان سوْنرا پولسوز تحصیل آوروپا بیرلیگیندن و سوئیسدن اوْلان طلبهلره شامیل اوْلوناجاق. [۵]
دئموقرافییا[دَییشدیر]
۲۰۱۰-جو ایل اۆچون سوئدین اهالیسی ۹.۴۰۱.۹۲۵ نفر اوْلموشدور. [۶] سوئدده اهالینین سایی ۱۲ آگوست ۲۰۰۴-جو ایلده ۹ میلیونا چاتمیشدیر. اهالینین سیخلیغی هر km² اۆچون ۲۰.۶ نفردیر و بۇ گؤستریجی اؤلکهنین جنوبوندا شیمالینا نیسبتاً داها یۆکسکدیر. اؤلکهنین ان بؤیوک شهری باشکند ایستوکهولم، ۲-جی و ۳-جو بؤیوک شهرلری ایسه مۆافیق اوْلاراق گؤتئبورق و مالمودور. ۲۰۰۷-جی ایل آمارسینا گؤره اؤلکه اهالیسینین ۱۳.۴%-i (۱.۲۳ میلیون) سوئددن کناردا دوغولوب. ایکینجی دونیا محاربهسیندن اؤنجه سوئد گؤچ اؤلکهسی اوْلسا دا، محاربهدن سوْنرا ایممیقراسییا اؤلکهسینه چئوریلیب. ۲۰۰۸-جی ایلده ایممیقراسییا سوئدده پیک نقطهسینه چاتیب، همین ایل اؤلکهیه ۱۰۱.۱۷۱ نفر کؤچ ائدیب. سوئددهکی گلمه اهالینین چوْخوسو فنلاند، عیراق، لهیستان، ایران، بوسنی و هرزقووین، دانمارک، Nنوروژ، شیلی، تایلند، سومالی و لیوانداندیر. سوئدده ایممیقرانتلار اهالی آرتیمیندا چوْخ واجیب رول اوْیناییر، بئله کی، اؤلکهدهکی ایللیک اهالی آرتیمینین ۲۵%-i طبیعی آرتیمین حسابینادیرسا، ۷۵%-i ایممیقرانتلارین اؤلکهیه آخین ائتمهسینین نتیجهسیدیر. سوئددن کناردا چوْخلو سایدا سوئدلی یاشاییر. اوْنلارین بؤیوک حیصّه سی ۱۸۲۰-۱۹۳۰-جو ایللرده آمریکایا کؤچ ائدنلردیر. حال-حاضیردا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ۴.۴ میلیون [۷]، کانادادا ایسه ۳۳۰.۰۰۰ سوئدلی یاشاییر. [۸]
سوئدده رسمی دیل سوئد دیلیدیر، بۇ دیل دانمارک و نوروژ دیلینه چوْخ یاخیندیر. رسمی دیل سوئد دیلی اوْلسا دا، فرانسه، آلمان و فین دیلی ده ایشلدیلیر. فینلر سوئدده رسمی اوْلاراق تانینمیش میلّی آزلیقدیر، بیرده فین دیلی ائتنیک آزلیقلارین دیلی کیمی رسمی اوْلاراق تانینیب. بۇندان باشقا سوئدلیلرین بؤیوک اکثریتی اینگیلیس دیلینی باشا دوشور و همین دیلده دانیشا بیلیر. و قلوباللاشمانین تأثیری ایله داها چوْخ اینگیلیسجه دانیشیلیر.
دین[دَییشدیر]
۱۱-جی عصره قدر سوئدلیلر بوتپرست ساییلیردیلار. سوئد بوتپرستلرینین مرکزی اۇپپسالا شهرینده یئرلشن مبد ایدی. ۱۱-جی عصرده اؤلکه خریستیانلغی قبول ائتدی، بۆتون دیگر دینلر ایسه قاداغان اوْلوندو. بۇ قاداغا ۱۹-جو عصرین سوْنونا قدر قوهده قالدی. ۱۶-جی عصرده ایسه اؤلکهده رئفورماسییا دالغاسی باشلاندی. روم-کاتولیک کلیساسی لغو اوْلوندو، دؤولت و دین بیر-بیریندن آیریلدیلار. لاکین اؤلکهده دین آزادلیغی یالنیز ۱۹۵۱-جی ایلده یاراندی. همین تاریخه قدر ایسه سوئدده هر هانسی اینسانین مسیحیّتدان چیخماسی قطعی اوْلاراق قاداغان ایدی. ۲۰۰۰-جی ایلده ایسه رسمی اوْلاراق دؤولت دیندن آیریلدی. ۲۰۰۹-جو ایل آمارسینا گؤره سوئد اهالیسینین ۷۱.۳%-i خریستیانلغین لوتران مذهبینه مخصوص ایدیلر، بۇ رقهم سوْن ۲۰ ایلده هر ایل داواملی اوْلاراق ۱% آزالماقدادیر. [۹]
سوئدده ان سرعتله یاییلان دین ایسه ایسلام دینیدیر. سوْن ایللر چوْخلو سایدا موسلمان ایممیقرانتین اؤلکهیه آخین ائتمهسی و اوْنلار آراسیندا طبیعی آرتیمین یئرلی سوئدلیلره نظرهن داها یۆکسک اوْلماسی بونون اساس سببلریدیر. ۲۰۰۹-جو ایلده سوئدده موسلمان اهالینین سایی ۵۰۰.۰۰۰ نفر چاتمیشدیر کی، بۇ دا عمومی اهالینین ۵%-نه برابردیر. [۱۰] موسلمان اهالینین ان سیخ توپلاندیغی شهرلر ایستوکهولم و مالمؤدور. تک مالمؤ شهرینین اهالیسینین ۲۵%-نی موسلمانلار تشکیل ائدیر. سوْن ایللر سوئدده موسلمانلارین سایینین آرتماسی ایله علاقه دار اوْلاراق موسلمانلارا و ایسلاما قارشی ایرقچی هوجوملارین سایی کسکین شکیلده آرتمیشدیر.
سوئدده بیرده ۳۰۰ ایله یاخین بیر مدتده یهودی دیاسپوراسی مؤوجود اوْلموشدور. حال-حاضیردا اوْنلارین بیر چوْخو ایسراییله کؤچسه ده، سوئدده قالانلارین سایی تخمیناً ۲۰.۰۰۰ نفردیر. بۇندان باشقا آزسایلی بوددیست، هیندویست و سیخ دیاسپورالاری مؤوجوددور.
حربی قوهلری[دَییشدیر]
سوئد سیلاحلی قوهلری (فؤرسوارسماکتئن) سوئد مدافعه نازیرلینه تابع اوْلان و حربی عملیّاتلارین کئچیریلمهسینه جاوابدئه اوْلان دؤولت قورومودور. اساس عهده لیکلری اؤلکه داخیلینده و خاریجینده حربی قوهلرین حاضیرلانماسی و یئرلشدیریلمهسیدیر. سیلاحلی قوهلر اۆچ یئره آیریلیرلار. اوْردو، حربی هاوا قوهلری و حربی دنیز دونانماسی. سویوق محاربه دؤورونده سوئدین دایمی حربچیلرینین سایی ۴۵.۰۰۰ نفر اوْلسا دا، حال-حاضیردا بۇ رقهم ۱۵.۰۰۰ نفره ائنیب. سویوق محاربه ایللرینده یۆکسک دؤیوش هازیرلیغیندا اوْلان سوئد اوْردوسو، محاربه باشلایاجاغی تقدیرده ۱ میلیون نفرلیک اوْردو ییغماغا حاضیر وضعیتده ایدی. حال-حاضیردا ایسه بۇ رقهم ۶۰.۰۰۰ نفره ائندیریلیب. بیرده ۱ جۇلای ۲۰۱۰-جو ایلدهن قوهیه مینهن قانونا گؤره سوئد اوْردوسو تماماً کؤنوللو عسگرلردن عبارت اوْلاجاق. بیرده سویوق محاربهنین بیتمهسی ایله اوْردوداکی خیدمت ائدن کیشی عسگرلرین فایز نیسبتی آزالیب، قادین عسگرلرین سایی ایسه آرتیب.
بیزنسی[دَییشدیر]
بئینلخالق عالمده سوئدین تانینان شیرکتلری آراسیندا بونلاری سادالاماق مۆمکوندور: "وولوو"، "ساب"، "آتلاس جوپجو"، "ایکا"، "آبسولوت"، "سجانیا".
مدنیتی[دَییشدیر]
سوئد موسیقی ساحهسینده ده اینکیشاف ائتمیشدیر. آببا، "روخئتتئ"، "تهئ جاردیگانس"، "اوْپئته" قروپلاری بئینلخالق آرنادا تانینمیشلار.
بایراملاری[دَییشدیر]
۱۹۱۶-جی ایلدهن ۱۹۸۳-جو ایلده قدر ۶ ژۇئن سوئد بایراغی گونو "سوئنسکا فلاگگانس داگ" آدی آلتیندا میلّی بایرام کیمی قئید اوْلونوردو. همین گون ۱۹۸۳-جی ایلدهن سوئدین میلّی بایرامی اوْلاراق رسمی قئید اوْلونماقدادیر.
شکیللر[دَییشدیر]
-
-
-
اۇپپسالا شهرینده کافئدرال
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- [http://www.scb.se/Pages/TableAndChart____262455.aspx سوئد آمار کومیتهسی : ۳۱ دسامبر
۲۰۰۸ – جی ایل تاریخینده سوئدین اینضیباطی اراضی واحیدلری اوزره اهالیسی]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ↑ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ↑ [۱] سوئده سیاحت
- ↑ آوروپالیلارین گؤچسی
- ↑ اراضیسینه گؤره اؤلکهلرین سیاهیسی
- ↑ Sweden اینترودوجئس تویتیون فئئس و اوْففئرس سجهولارسهیپس فور ایستودئنتس فروم اوْوتسیدئ ائو/ائئا
- ↑ سوئد اهالیسینین آمارسی
- ↑ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اهالیسینین آمارسی
- ↑ کانادا اهالیسینین ائتنیک ترکیبی
- ↑ سوئدلیلر کریستیانلیغی سرعتله ترک ائدیر
- ↑ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دئپارتامئنتینین دین آزادلیغی هئساباتی


text:
فنلاند
فنلاند(شابلون:Lang-fi, - آوروپانین شیمالیندا بالتیک دنیزی ساحلینده دؤولت. رسمی آدی فنلاند جومهوریتیدیر (فینجه: سوومن تاساوالتا، سوئد دیلینده: رپوبلیکن فینلاند). روسیه، نوروژ و سوئد ایله همسرحددیر. ساحهسی ۳۳۸ مین km2۲، اهالیسی ۵.۳ میلیون نفردیر. باشکندی هلسینکی شهریدیر. فنلاند اینضیباطی جهتدن ۱۲ لیانی بؤلونور.
ایچیندهکیلر
اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)[دَییشدیر]
سوئد دیلینده فینلاند - "فینلر اؤلکهسی" دئمکدیر.
اهالی[دَییشدیر]
اهالینین ۹۳،۴%-نی فینلر، ۵،۷%-نی سوئدلیلر، ۰،۱۲%-نی قاراچیلار، ۰،۴%-نی روسلار، ۰،۲%-نی ساملار تشکیل ائدیر.
دیل[دَییشدیر]
فنلانددا ایکی رسمی دؤولت دیلی مؤوجوددور، فین و سوئد دیللری. XIII عصرین اوْرتالاریندان XIX عصرین اووللریندک فنلاند سوئدین اسارتی آلتیندا اوْلموشدور و بۇ دؤور عرضینده فینلاندیانین دؤولت و ادبی دیلی سوئد دیلی اوْلموشدور. فین دیلی ایسه یالنیز معیشت سوییهسینده ایستیفاده اوْلونوردو. یالنیز ۱۸۶۵-جی ایلده فین دیلی رسمی دیله چوریلمیشدیر. فین دیلینین ایکی بؤیوک لهجه سی مؤوجوددور: شرق و غرب لهجه لری. اؤلکهده یاشایان سااملارین ب ff6 یوک حیصّه سی اؤز آنا دیلینده دانیشیرلار. حتی سام دیلینده مکتبلر ده فعالیّت گؤستریر.
دین[دَییشدیر]
اهالینین ۹۰%-نی لوترانلار، ۱%-نی پراووسلاولار تشکیل ائدیر.
تحصیل[دَییشدیر]
عالی تحصیل[دَییشدیر]
فنلاند عالی تحصیل موسّسهلری بیلیم یوردلار و پوْلی تکنیک تحصیل اوْجاقلارینا بؤلونور. عالی مکتبلره قبول زامانی طلبهلرین سئچیمی اساسیندا میلّی و قبول ایمتاحانلاریندان ایستیفاده ائدیلیر.
بیلیم یوردولرده اساس دیقّت علمی آراشتیرمالارا آیریلیر و طلبهلره هرطرفلی نظری بیلیکلر وئریلیر. پوْلی تکنیک پروفیللی تحصیل موسّسهلرینده ایسه، اساساً، پراکتیکی باجاریقلار اؤزل اهمیت کسب ائدیر. بئله عالی مکتبلر بعضی حاللاردا آراشتیرما مسئلهلرینی گوندمه گتیرسه ده، اساساً صنایعنین اینکیشاف لاییحهلری ایله مشغول اوْلور. پوْلی تکنیک پروفیللی تحصیل موسّسهلری، اساساً بلدییهلر، بعضی حاللاردا ایسه اؤزل قۇروملار طرفیندن ایداره اوْلونور.
فینلاندیانین بۆتون بیلیم یوردولرینده باکالاور درجهسی اۆزره تحصیل مۆدّتی تخمیناً ۳-۴ ایلدیر. پروقرامدان وابسته اوْلاراق، بۇ محل ده عالی تحصیل تماملانا بیلر. لاکین بعضی حاللاردا بۇ مرحله دوکترا مرحلهسی اۆچون آرالیق مرحله حساب ائدیلیر.
پوْلی تکنیک تحصیلین تاماملانما مۆدّتی ایسه ۳،۵-۴،۵ ایل آراسیندا دییشیر. پوْلی تکنیک تحصیل اۆزره درجه فینلاندیانین تحصیل سیستمینده حۆقوقی باخیمدان آشاغی سوییهلی بیلیم یوردو درجهسی حساب ائدیلمیر. فنلانددان کناردا ایسه پوْلی تکنیک درجه 1000 ر نیسبتاً آشاغی سوییهلی بیلیم یوردو درجهسی کیمی قبول اوْلونور.
پوْلی تکنیک تحصیل موسّسهلرینی بیتیرن باکالاورلار بیلیم یوردولرده دوکترا درجهسی اۆزره پروقراملاردا تحصیللرینی داوام اتدیره بیلرلر. بیلیم یوردولرده دوکترا پروقرامینین مۆدّتی ایکی ایل، پوْلی تکنیک عالی مکتبلرینده ایسه بیر ایلدیر. بولونی پروسسینین طلبلری نتیجهسینده پوْلی تکنیک موسّسهلری بیتیرنلردن طلب اوْلونان علاوه تحصیلین حجمی تدریجاً آزالدیلیر. بۇنونلا دا پوْلی تکنیک موسّسهلری بیتیرنلردن بعضی حاللاردا هئچ بیر علاوه تحصیل آلماق طلب اوْلونمور.
پوْلی تکنیک تحصیل موسّسهلرینی بیتیرنلر اؤز ساحهلری اۆزره اۆچیللیک ایش تجروبهلرینی تاماملادیقدان سوْنرا اوْنلارا مۆافیق ایختیصاص اۆزره دوکترا درجهسی آلماق حۆقوقو وئریلیر. بۇ درجه یالنیز ایختیصاص یؤنوملو شخصیّت داشیییر. پوْلی تکنیک پروفیللی دوکترا درجهسینین مۆدّتی ایکی ایلدیر و مۆنتظم ایشدن آیریلماماقلا بۇ درجه اۆزره تحصیل آلماق اوْلار. باکالاور مرحلهسیندن فرقلی اوْلاراق، پوْلی تکنیک پروفیللی دوکترا درجهسی مۆافیق ساحه اۆزره آکادمیک دوکترا درجهسینه برابر توتولور.
فنلانددا دوکتورلوق درجهسینه یالنیز بیلیم یوردولرده ییلنمک مۆمکوندور. پوْلی تکنیک ایختیصاصلی دوکترا درجهسی ایسه طلبهلره دوکتورانتورا مرحلهسی اۆزره تحصیل آلماق حۆقوقو ورمیر.
بۆتون بۇ مُعادللیک یالنیز دؤولت قیسمتوندا ایشه قبول زامانی نظره آلینیر.
بیلیم یوردو و پوْلی تکنیک پروفیللی عالی تحصیل موسّسهلرینده طلبهلرین درسه داوامیتی کؤنوللودور. فنلاند عالی تحصیل موسّسهلرینده طلبهلردن هئچ بیر تحصیل حاقی طلب اوْلونمور. آوروپا اتفاقینا داخیل اوْلمایان اؤلکهلردن گلن طلبهلر اۆچونسه پوللو عالی تحصیل اۇیقولاما اوْلونور.
بیلیم یوردولرده تحصیل آلان هر کسین طلبه اتفاقینا اۆزولویو مجبوریدیر. پوْلی تکنیک عالی تحصیل موسّسهلرینده ایسه طلبه اتفاقینا اۆزولوک کؤنوللودور.
فنلانددا طلبهلره بیر سیرا مالییه یاردیملاری دا وئریلیر. بئله یاردیملار طلبهنین تحصیلینده داواملی گریلمهلر و باشاریسیزلیک اوْلدوقدا لغو ائدیله بیلر. یاردیمین میقداری، عادتاً، اوْ قدر ده چوْخ اوْلمور. بۇنا گؤره ده طلبهلرین چوخ حیصّه سی اؤزلرینی مالیلشدیرمک اۆچون ایشلییرلر. فنلانددا طلبهلر بیرده دؤولت تأمیناتلی طلبه بورجلاریندان دا یارارلانا بیلرلر.
خاریجده تحصیل اۆچون ده مۆافیق طلبه یاردیملارینین مؤوجودلوغو بینلخالق طلبه مۆبادیلهسینین یوکسلدیلمهسینی تامین ا 1000 ئدیر. طلبهلرین خاریجده تحصیلی اۆزره مالییه یاردیمی یالنیز فنلاند حکومتینین مالیلشدیردیی اؤنجهلیک تحصیل ساحهلرینه وئریلیر.
فنلاند عالی مکتبلرینده اوْخویان اجنبی طلبهلرین تحصیلی، عادتاً اوْنلاری گؤندرن اؤلکه طرفیندن مالیلشدیریلیر. تحصیل آلماق آماچ ایله گلن اجنبیلرین بۇ اؤلکهده دایمی یاشاییش حۆقوقو وارسا، اوْنلارین تحصیلی فینلاندیانین طلبهلره مالییه یاردیمی پروقرامی چرچیوهسینده مالیلشدیریله بیلر.
اراضی[دَییشدیر]
قۇرودان نوروژ، سوئد و روسیه دؤولتلری ایله همسرهیددیر. بالتیک دنیزینین بوتنیک و فین کؤرفزلری ایله اوقیانوسا چیخیش یوْلو واردیر. یئرده دوزنلیک ساحهلرین چوْخ اوْلماسی اوْنون چیفتلیک (مزرعه) اهمیتینی آرتیریر. دؤردونجو دؤور بوزلاشمالارینین ایزلری یئرده داها یاخشی عکس اوْلونموشدور. بیر چوْخ فایدال قازینتیلارلا، دمیر، میس، الوان دمیر فیلیزلری، تیکینتی ماده لری، قرافیت، آراتیت ایله زنگیندیر. اؤلکه اراضیسینین چوْخ حیصّه سی (اساساً جنوبو) دوزنلیکلردیر. چوْخلو گؤللری اوْلان مرکزی حیصّه جنوب و جنوب-شرقدن سالپاوسسلکیا تیرهسی، شیمال و شیمال غربدن سوومنسلکیا یۆکسکلییی، شرقدن غربی کارلی یۆکسکلییی ایله احاطه لنمیشدیر. اؤلکنین شیمالینی و شرقینی هۆندور ۴۰۰-۶۰۰ م-ا چاتان یۆکسکلیکلر (مانسلکیا و س.)، شیمال-غربینی ایسکاندیناویا یایلاسی (ماک. هۆندور. ۱۳۶۵ م. خالتیاتونتوری داغ.) تۇتور.
کیچیک عائله فرمالارینین، اکینچیلیین تملینی تشکیل ائتدیی فنلاند اۇزون بیر زاماندان بری مهسولار باخیمدان اؤزونو بسلین بیر دؤولتدیر. آیریجا بؤلگهده ات، سود و سود محصوللاری، یومورتا کیمی محصوللارین بؤیوک بیر ایخراجاتچیسی دۇرومیندهدیر. بۇغدا و چوودار، اؤلکهنین اۆرتیم (تولید) فصلینون ۲۰۰ گۆنون اۆزرینده اوْلدوغو جنوب-غرب سقمنتینین آنا محصوللاریدیر. بۇنلاری ینه بؤیوک میقدارلاردا یتیشن یولاف، آرپا، کارتوف و چوودار تعقیب ادر. اۆرتیم (تولید) فصلین ۱۵۰ گۆنون آلتینا دوشدویو شیمال بؤلگهلریندهکی اکینچیلیک اراضیسی ایسه، گئنیش اوْتلاقلاردان میدانا گلیر. بۇ اوْتلاقلاردا اؤزلله سود اۆرتیم (تولید)ی اۆچون ایکی میلیون اطرافیندا کیچیک و ینه ایکی میلیون اطرافیندا دا بویوکباش حئیوان بسلنمکدهدیر. اؤلکهنین هر یئرینده گؤرولن و جمعی یوزؤلچوم ایچریسینده اهمیتلی بیر یئر اؤرتن 1000 گؤللرده ده گئنیش اؤلچوده بالیقچیلیق ادیلر.
مشهلر ده فینلاندییهنین طبیعی قایناقلاری آراسیندا بؤیوک اهمیته ساهیبدیرلر. بۇنلارین ۴۶ % شام، ۳۶% ۱۶ % هوش، گئری قالان ۲% ده دیگر نؤع آغاجلار تشکیل ادر. دؤولت، شیمالداکی مشهلرین هامیسینا، دیگر بؤلگهلرده ده بیر قیسیمینه مالیکدیر. مشهلرین ۶۰ % اینین اؤزل قیسمته، ۴۰% اینین دؤولته عایید اوْلماسینا باخمایاراق، اؤزل قیسمت چیخاردیقلارینین ۱۶% اینی دؤولته بوراخماق مجبوریتیندهدیر. جمعی ساحهنین ۶۵% اینی مشهلرین تشکیل ائتدیی فنلانددا ایلده تخمیناً ۴۰ میلیون کوب متر تاختا-شالبان ایشلنمکدهدیر
اینضیباطی اراضیلر[دَییشدیر]
۶ لیانی (قوبرنی) و موختار آلاند آدالاریندان عبارتدیر.
شهرلر[دَییشدیر]
داخیلی سولار[دَییشدیر]
فنلاند داخیلی سولارلا چوْخ زنگیندیر. ان یاخشی اینکیشاف ائتمیش چای شبکهسینه شیمالدا راست گلینیر. بۇنلارا کمی-یوکی، تورنیو-یوکی و س. مثال اوْلا بیلر. 1000 جنوبدا چایلار قیسا اوْلوب، گؤللر آراسیندا آخین تشکیل ائدیر. فینلاندیانی مین گؤل اؤلکهسی ده آدلاندیریرلار. بۇرادا ۶۰ مینه یاخین گؤل واردیر. گؤللر اراضینین ۱۲%-نی تۇتور. گؤللری تکتونیک و بوزلاق منشألیدیر. بؤیوک گؤل چالالاری تکتونیک چاتلارا و چؤککلیکلره اۇیغون گلیر. گؤل چالالارینین فوْرماسی و ساحل خطلرینین چوْخ گیرینتیلی-چیخینتیلی اوْلماسی بۇرادا یئرین جاوانلیغی ایله ایضاح ائدیلیر. ان بؤیوک گؤللری سایما (ساحهسی ۱۸۰۰ کو. km)، پیاییاننه (۱۰۶۵ کو. km)، ایناری (۱۰۰۰ کو. km)، ونرن (۵۵۰ کو. km)، وتترن (۱۹۰۰ کو. km)، ملارن، یلمارن و س.-دیر.
بیتکی اؤرتوسو[دَییشدیر]
مشه فینلاندیانین ان اساس طبیعی سروتلریندن بیریدیر. اراضینین ۷۰%-ی مشهلرله اؤرتولودور. آوروپا تایقاسی مشهلری گئنیش یاییلمیشدیر. اینیارپاقلی و قاریشیق مشهلر شام، کوکنار، قیزیلاگاج، آغجاقایین و فیسدیق آغاجلاری ایله زنگیندیر. فینلاندیانین جنوبوندا انلیارپاقلی آغاجلار گئنیش یئر تۇتور. مشهلر فینلاندیانین اوْرتا و جنوب حیصّه لرینی کاپسام ائدیر. اراضینین ایقلیمی داها سرت اوْلان شیمال ساحهلرده توندرا و مشه-توندرا بیتکیلری یاییلمیشدیر. مشه-توندرا بیتکیلری ایچریسینده آلچاق بویلو توزاغاجی و آردیج کوْللاری اساس یئر تۇتور. فنلاند اراضیسینده پودزول و باتاقلیق توْرپاقلاری گئنیش یاییلمیشدیر. حئیوانلار عالمینده مشه حئیوانلاری اۆستونلوک تشکیل ائدیر. بیر سیرا ییرتیجی حئیوان تۆره لری (آیی، جاناوار، تۆلکو و ...) اینسان طرفیندن محو ائدیلمیشدیر.
تاریخ[دَییشدیر]
فنلاندلیلار تخمیناً بؤلگهیه ۲۰۰۰ ایل اوّل چاتماغا باشلایان بالتیک بؤلگهسیندن گلن موهاجیرلر ایله بۇز چاغیندان سوْنرا بؤلگهیه کؤچن اصل یئرلیلرین قاریشیغیندان گلیر. دیل باخیمیندان ایسه، استونلار و ماجارلار ایله بیرلیکده فینلر ده فین-اۇقور دیل عائلهسینه منسوبدور.
فنلاند ۱۱۵۵-جی ایلده سوئد کراللیغینا داخیل ائدیلمیشدیر. سوئد حاکمیّتی آلتیندا اوْلدوغو ۱۸۰۹-جو ایله قدر سورن دؤورده غرب طرزینده موهاکیمه، جمعیت ایدارهسی، سیاسی سیستم و اجتماعی خیدمتلر ساحهلرینده قورولوشلارین تمللری آتیلمیشدیر. دونیوی قورولوشلارین یانیندا کاتولیک کلیساسی و XVI عصردهکی اصلاحاتلارین XVIII عصرین سوْنوندا، سوئد حاکمیّتی زیفلدیکجه موستقیل فنلاند فیکری اوْرتایا چیخمیشدیر. ۱۸۰۹-جو ایلده فنلاند، روسیه ایمپیراتورلوغونا عایید آوتونوم چار دوکالیغی اوْلموشدور. فنلاند اؤز حۆقوق سیستمینی، اینکیشاف ائدن میلّی ایقتصادیاتینی و اوْردو سیستملرینی قوروموشدور. ۱۸۶۵-جی ایل تاریخیندن فنلاند اؤز پول واحیدی اوْلان مارککانی چیخارمیشدیر. پارلامنتار بیر حکومت سیستمی ایله حۆقوقون اۆستونلویونه سؤیکهنن بیر حکومت اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. بئلهجه موستقیل فنلاند یوْلوندا اهمیتلی بیر آددیم آتیلمیشدیر.
اۇکتوبر اینقیلابی ایله فنلاند موستقیللیینی اعلان ائتمک اۆچون ۶ دسامبر
۱۹۱۷-جی ایل تاریخینده ایمکان الده ائتمیشدیر. سووت روسیه حکومتی ۳۱ دسامبر فین موستقیللیینی تانیمیشدیر. قوْنشو دؤولتلر و غرب خالقلاری طرفیندن ده تانینما بللی مدتده رئاللاشمیشدیر. فرانسه سیستمینه بنزین فنلاند آنا یاساسی، ۱۷ جۇلای ۱۹۱۹ تاریخینده قبول ائدیلمیشدیر.
تهومب|ریگهت|۲۰۰ پخ|ه 1000 سینکی فینلاندیانین باشکندی شوروی-نین فنلاندیا ۱۹۳۹-جو ایلده تشکیل ائتدیی هۆجومون آردیندان، بیترف فنلاند بیر آندا ایکینجی دۆنیا ساواشینین ایستمهدن ایشتیراکجیسینا جویریلمیشدیر. فنلاند ۱۹۳۹-۱۹۴۰ و ۱۹۴۱-۱۹۴۴-جو ایللری آراسیندا سووتلر بیرلییی و ۱۹۴۴-۱۹۴۵-جی ایللری آراسیندا آلمان ایله دؤیوشموشدور. ساواشین سوْنوندا فنلاند توْرپاقلارینین ۱۰% ایله ۱۰۰،۰۰۰ اینسان ایتیرمیشدیر. بۇ نتیجه ایله زامانیندا دؤرد میلیون اهالییه صاحیب اوْلان خالق چوْخ آغیر بیر بدل اؤدمیشدیر.
۱۹۴۴-جو ایلین پاییزی فنلاند اۆچون چوْخ چتین کئچمیشدیر. دؤیوشده ایتیریلهرک سووتلر بیرلیینه بوراخیلان کادرلییا بولگه نینداکی ۴۰۰.۰۰۰ مین اینسان اؤلکهدهکی باشقا یئرلره یرلشدیریلمیشدیر. لاپلاندی بؤیوک نیسبتده کورلانمیش و یئنیدن قورولوشلاندیرماق مجبوریتینده قالینمیشدیر. سووتلر بیرلییی ایله ائدیلن باریش آندلاشماسی فنلاندنین زامانیندا بیر چوْخ ایقتصادیات متخصبّصینین غیری-مۆمکون گؤردویو حجمده دؤیوش تضمیناتی اؤدمهسینه سبب اوْلموشدور.
فنلاند بۆتون بۇ چتینلیکلرین عهده سیندن گلمیشدیر. قیطعهدن ایکینجی دۆنیا ساواشسینه قاتیلان بۆتون آوروپا اؤلکهلریندن یالنیز فنلاند خاریجی بیرلیکلر طرفیندن ایشغال ائدیلممیشدیر و ان اهمیتلیسی فین دموکراتیسینا توخونولمامیشدیر. ۱۹۴۷-جی ایلده پاریس آنلاشماسی چرچیوهسینده، فنلاند سووتلر بیرلیینه دؤیوش تضمیناتی اؤدمک و بللی بیر توْرپاق پارچاسینی بوراخماق مجبوریتینده قالمیشدیر. ۱۹۶۲-جی ایلین سپتامبریندا شوروی فنلاندیا ۵۰ ایللییه سایمن کانالینین سووت حیصّه سینی ایجارهیه وئردی. ۱۹۷۵-جی ایلده فینلاندیانین باشکندی هلسینکیده ۳۵ دؤولتین ایشتیراکی ایله کچیریلن موشاویرهده فینلاندیانین دا عضو اوْلدوغو آتت یارادیلدی. ۱۹۹۵-جی ایلده فنلاند آوروپا اتفاقینا عضو اوْلدو.
نقلیات[دَ 1000 ییشدیر]
قۇرو یوْلو نقیلیاتی اؤلکداخیلی نقلیاتدا ایلک سیرادا یئرلشیر. بۇنو سیرا ایله دنیز، دمیریولو و هاوا یوْلو نقلیاتی تعقیب ادر. ۱۹۶۰-جی ایللرده قۇرو یوْلو نقلیاتینا وئریلن آغیرلیق اۆزرینه، فنلاند ایندیکی واختدا بۇ باخیمدان اوْلدوقجا اینکیشاف ائتمیش بیر اؤلکهدیر. خاریجی تیجارت و یوْلچو علاقهلرینین ۹۰% ı دنیز یولویلا تامین ادیلر. قیش بوْیونجا چالیشان بوزکیرانلار، جنوب-غربدهکی اهمیتلی لیمانلاری دایم آچیق ساخلاییرلار. اؤلکه ایچیندهکی گؤل، چای و کاناللاردا دا نقلیات ائدیلمکله بیرلیکده، بۇنون نقلیات ایچریسینده اهمیتلی بیر یئری یوْخدور. فنلاند دمیریوللارینداکی رلس آراسی آچیقلیغی روسیه فدراسییاسی دمیریوللارییلا عینی، لاکین تۆرکیهده ده ایستیفاده ائدیلن ایستاندار دۆنیا اؤلچوسوندن فرقلیدیر. بۇنا گؤره روسیه استثنا اوْلماقلا دیگر قونشولارییلا دمیریولو علاقهسی یوْخدور. ۱۹۲۴-جو ایلدن بینالخالق هاوا یوْللارینین اهمیتلی بیر علاقه یئری اوْلان فنلانددا نیظاملی ایچ خط سفرلری داواملی چالیشماقدادیر.
- دمیریوللاری: ۵،۷۴۱ km
- قورویوللاری: ۷۸،۱۸۹ km
- کاناللار: ۷،۸۴۲ km
- بورو خطلری: طبیعی قاز ۵۸۰ km
- لیمانلاری: هلسینکی، کوکولا، کوتکا، لووییسا، اوْسولو، پوری، راوما، تورکو، اۇوسیکاوپونکی، وارکاوس
ایقلیم[دَییشدیر]
فنلانددا یای قیسا و مۆلاییم کئچیر. جۇلای آیینین اوْرتا تِمپراتورو جنوبدا ۱۷°، شیمالدا ۱۱°-دیر. بۇلودلو گۆنلرین میقداری ایل عرضینده ۶۵-۷۰%-دیر. پاییز و یای آیلاری داها چوْخ بۇلودلو کئچیر. اراضیده یاغینتیلارین میقداری دا تِمپراتورا مۆافیق اوْلاراق دییشیر. جنوب و غرب ساحللرده یاغینتینین ایللیک میقداری ۷۵۰ مم اوْلدوغو حالدا، شیمالدا ۴۰۰ مم-دیر. فنلاند اراضیسینه دوشن یاغینتینین میقداری بوخارلانمادان چوْخ اوْلدوغو اۆچون، اراضیده باتاقلیقلار یاییلمیشدیر. جنوب و جنوب-غرب ساحللرده اراضینین ۴۵%-i، شیمالدا ایسه ۱۵-۲۰%-i باتاقلیقلارلا اؤرتولودور.
حکومت[دَییشدیر]
ایداره اوْلونما فوْرماسی جوم 4b9 هوریتیدیر.
عالی قانونوریجی اوْرقان - ادوسکونتا (بیرپالاتالی مجلیس)
عالی ایجراچی اوْرقان - حکومت
باش ناظیر - ماتتی وانخانن (۲۰۰۳)
خاریجی علاقهلر[دَییشدیر]
سیلاحلی قوهلر[دَییشدیر ff8 ]
ایللیک ساواش خرجلر ۱،۸ ملد دوللار (۱۹۹۸) تشکیل ائدیر.
قایناق[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ VÄESTÖTIETOJÄRJESTELMÄ – REKISTERITILANNE – 29.02.2012 (Finnish). Population Register Centre. یوْخلانیلیب29 March 2012.


text:
انجینیر رحمت الله
حبیب الله لوی ناب اوغلی انجینیر رحمت الله نبیل ۱۳۴۸ نجی خورشیدی یلینده میدان وردک ولایت نینگ جغتوی ولسوالیغینده دین پرست و آچیق فکر مشغله ده دنیا اینن. باش اوقولرنی اونینجی صنفه چه کابل شهرنینگ غازی لیسه سینده اوقاب سونگ هم دولت دورمی بوزیلدیغی سباب لی سونگنه یتریب بلمان غیزل قشونینگ سونگقی حمله سینده دان سونگ مجاهدین لره غوشلیب و اوچ ییل غیزل ارتش نگ مقابلینده جهاد ادیب سونگی بیلن هم اوقولرنی بترمک قصدینده پاکستان اولکه سینه مهاجر بولیب پشاور شهرنینگ سید جماالدین افغان لیسه سنیده اینگ یوقاری درجه ده مکتب دوره سنی سونگنه یتردی. حرمتلی نبیل جناب لری ۱۳۵۸ نجی خورشیدی یلینده مکتب دوره سنی بترندان سونگ یوقاری اوقولرنی پشاورینگ آی آرسی پهنتون ده انجینیرلیک بولمینده اوقوسینه باشلاب و سونگنی هم ۱۳۷۱ نجی یلینده هرات پهنتون نینده یوقاری درجه ده غوتاریار. نبیل جناب لری پشتو. فارسی دری. و انگلیسی دلرنی هم بلیار. حرمتلی نیبل صاحب نگ ادن فعالیت لریندان آیدیب گچسک نبیل جناب لری یوقاری اوقولرنی بتریندان سونگ دورلری نهاد لرده ایش بجردی . انجینیر لیگینگ دورلی بخشلرینده. پلان بولمنینگ مسسولی. شرق حوزه سینینگ مسسولی. و همه ده ایچرکی یرسیز یولان لرینگ هم مسسولی بولب ایش بجرن.
۱۳۷۴ نجی خورشیدی یلینده هم سازمان ملل نگ عالی کمیشنرلیگینیگ برنامه ریزلیق باشلیغی نینگ اورباساری بولیب ۹ ییل صداقت لیق بیلن ظرفیت یوقارلاندرماق مسسولی و همده برنامه یوریدیجی لیک مسسولی هم بولیب عودت ادیجی و مهاجرلر وزارتینده ده ایش بجرین! بلشمیزیانی نبیل جناب لرنه اوقو دورانینده همده ایش بجرمک دوره لرینده داشاری اولکه لردان وطن میزدان داشارده یاشاماق چانس لار کوب بولدی یونه حرمتلی نبیل جناب لرنینگ وطن میز افعانستانه مهر و محبتی کوب بولدیغی سباب لی وطن میزدان داشارده یاشامانی نی معقول گورمان و همیشه وطن داش لارمیزینگ خدمتینده بولیب خدمت اتمانینی اوزنه لایق گوردی.
حرمتلی نبیل تازه حکومت تشکیل بولاندان سونگ ۱۳۸۳ نجی یلینده شورای امنیت ملی نینگ ایچرکی روابط لر ریاست نینگ اورنباساری بولیب ایشه باشلادی . و سونگی بیلن ایچرکی روابط لر ریاست نینگ باشلیغی سایلاندی. نبیل جناب لرنینگ وطن میزه و ایشلرینده اوستون بولدیغی سبابلی ۱۳۸۴ نجی یلینده ( پی پی اس ) ریاستی بنیانگذارلیق بولیب افعانستان جمهور ریسی طرفیندان حرمتلی نبیل صاحب ( پی پی اس ) باشلیغی تعین بولدی . وسونگ هم نبیل جناب لری ۱۳۸۹ نجی یلینده جمهور ریس نگ فرمانی بیلن همده شورای اعضای مجلس نمانده گان طرفینده اینگ یاقاری آرا بیلن امنیت ملی نینگ عمومی ریس بولیب سایلاندی. و ایکی ییل صادقانه ایش بجرمک لیک بیلن سونگ هم شورای امنیت ملی نینگ ارونباساری بولیب ایشه باشلادی .
حرمتلی نبیل ۱۳۹۲ نجی ییلینگ سرطان آینده امنیت ملی نینگ عمومی ریاست نینگ سرپرستی بولیب سایلانیب و ۱۳۹۴ نجی ییلینگ قوس آینده ایشیندان رسما استعفا بردی. حرمتلی نبیل ایشیندان استعفا بریندان سونگ بیر گورنیشده بیان اتی . من بول اورده خوش لیق بیلدیریارین دلیر سرباز لرمیز بیلن وطن میزینگ آباد لیغی و پراختلیغی اوچین بیرلیک ده ایش بجردم. و سوزلرنینگ دوامینده هم بیان اتی من بویسانیارین بویله بیر شخص ال پاک. هیچ بیر سیاسی موضوع لره دگشلی بولمان وطنیمه خدمت ادیب امنیت ملی نینگ ریاستیندان خدایارینگ اتم.
انجینیر رحمت الله نبیل ادن پرافتخارانه خدمت لری و زحمت لری اوچین دولت اداره لریندان تقدیر و ستایش بولیب مدال غازی محمد ایوب خان و مدال وزیر محمد اکبر خان غازانماق بیلن قانچه دفه لر ایشلرینده ترفیعات فوق العاده غازاندی!
محترم رحمت الله نبیل ۱۳۹۶ نجی یلینگ سرطان آینینگ ۲۵ ده سیاسی. وادرمن یخشی آدلی شخصیت لر بیلن بیرلیک ده ( محور مردم افغانستان ) نی بنیارگذارلیک ادیب و محور مردم افغانستان نی اورتا تاشلانینگ سبابی هم سیاسی موضوع لرینگ جریانینده بولماق. دموکراسی نینگ ارزش لری اوچین تحقق اتمک. دین مقدش اسلامینگ یولی بیلن خلق میزینگ استک لرنه یتشمک . شول اورلرده فعالیت ادیب گیلیار.
محترم انجینیر رحمت الله نبیل حاظر هم وطن میزه عشق و علاقه سی کوب بولدیغی سبابلی جمهور ریاست لیغی نینگ چوکی سی آرقالی 1f40 استه یار وطن میزه و خلق میزه خدمت اتسه!
انجینیر رحمت نیبل
افغانستان اسلامی جمهورلیق ریاست چوکی سینه مستقل آداغلی


text:
ایدمان
ایدمان (انگلیسیجه :Sport) بدنی گوجلندیرمک یولوندا موعیین قوراللارا اویغون بدن عوضولرینین تَرپَتمک و چالیشماغینا یدمان دئییلر. اوندا چالیشانلار ائلیه بیلر سایلار و گونده چالیشسین .بو ایش بدن دورومون یاخچی ائتماقدا و گوجلو ائتماقدا یاخچی اولور و باش قاتماق و دولانیش اوچونده اولا بیلر. ایدمان مسابقه کیمی اولا بیلر.مسابقه ده قانون قویولار و بوقانون کوکونده بیر یا نئچه نفر اوتان اولار.آیدیمان بیر نفره و نئچه نفره اولار و یا تیمی و قورو اونو گورر. تاخیم ایدمانلار آداملاری بیر تیمده ییغیر. نئچه باش قاتما ایشلری ایدمان بیلیبلر کی فیزیکی چالیشماسی یوخدی هابئله ورق و تخته و شطرنج
چوخلو ایدمانلار اسکی یوناندا اولوردی .گولش .قاچماق.بوکس.دیرک آتماق.دیسک آتماق .آرابا سورماق اسکی یوناندا اولوردی.بو ایدیمانلار اردو و هونر اوچون یاراندی.سون ایللر اولمپیک قورلدی.هر دورد ایل بیر دفعه اولمپیا چولونده پلئوپونس کندینده اولو 1000 دی.او چاغدان ایندی اولمپیک ایدمانلاری قورولوب.ایندی ماشین لار چوخلو ایشلری گورور وآداملار چالیشماسی آزالیب و بدنلر تنبل اولوب.امما بیر طرفدن تکنولوزیک اولکه لرده جماعت ایدیمان اوچون چوخ زمان تاپیب و ایشلر آسان اولوب.چوخلاری ایدماندا تاماشاچی اولور و چوخلاری آیدیماندا چالیشیر.
فوتبول ان ایستکلی ایدمان دونیاده اولور.
اورال آلتائی ائللرده بو اویونا اوخشار بیر ایدماناولوردی. اوندا گئچی گؤنون بیر تخته دوره سینه دولوردولار و اونی یئرده ویریب و آپاریریدیلار.تورک ائللرین و آذربایجاندا کؤک ایدمان چوقان اولوردی کی بو جور توپ اوندا اولوردی.
علمی آراشتیرما[دَییشدیر]
سوئد عالیملری آراشدیرمالار نتیجهسینده ایدمانین حافیظه یاخشیلاشدیرماق خصوصیتینی آشکار ائدیبلر. ایدمان مشقلری زامانی قاندا خصوصی کاتپسین ب پروتئینینین سوییهسی آرتیر. بو پروتئین حافیظه یاخشیلاشدیریر. ScienceDaily خبر وئریر کی، تست لر نتیجهسینده ۴ آیدان آز اولمایاراق فعّال شکیلده ایدمانلا مشغول اولان اینسانلار ایدمانلا مشغول اولمایان اینسانلارلا مؤ قایسهده حافیظه تستلرینده داها یاخشی نتیجه گؤستریبلر.


text:
بئیین
بئیین (اینگیلیسجه: Brain) بدنین بیر پارچاسی دیر . بئیین حئیوان لارا بیلمک ایمکانی وئریر . بئیین بدنین دیگر عۆضوو لرین ایچینده کی حیس لرین آلیر و بو اله گلن معلومات نان داورانیشی دئیشیر. اینسان لاردا بئیین دیل دانیشماسین یوخسا ایشلدیلمسین ده و دۆشۆنمک گۆجۆ . بئیین بۆتۆن بدنین کونترول یوخسا باشچیلیک ائدن عۆضوو دۆر .
بئیین عصب سلول لارین دان جورلنیب بو عصب لر بیر بیر لرینه باغلیدیر لار بئیین ده و دیگر عۆضوو لر ده بۆتۆن بئیین لری اولان حئیوانلارین بئیین دن گۆون ساخلاماق اوچون بیر شئی لری وار اینسان دا جۆمجۆمه یوخسا بئیین قابوقی(سۆمۆک دن)
آراشدیرماق[دَییشدیر]
بئیینین شیکلی و سایزی یوخسا بوْیی موختلیف حئیوانلارین آراسیندا چوخ فرقلی دیر و بنزر اؤزللیک لرین تاپیلماسی چوخ چتین دیر. گینه ، بئیینین تیکیشین ده نئچه اصل لر وار کی حئیوانلارین بؤیۆک بیر بؤلۆمۆن توتور. بئیینین بعضی اؤزللیک لری بۆتۆن حئیوانلار آراسیندا اوخشار دیر. باشقا لاری بئیین اولان حئیوانلاری گۆجلۆ بئیینی اولان لار و ایبتیدایی بئیینی اولان لار را بۆلۆر لر یوخسا اونورغالیلار و اونورغاسیز لارا بؤلۆر لر.
بئیین آناتومی سینا گؤره معلومات اله گتیرمسینه ان ساده یول شیکلینه باخماق نان دیر.آما باشقا تکنیک لر ده دۆزلتیلمیش . بئیینین تیکیشی چوخ یوموشاق دیر بونا گؤره بئیینن فیزیکی ایشلمک چتین ایش دیر آما الکول ایچینده برکیر برده بعضی ساخلیان لار و سورا ایچین آراشدیرماق اوچون پارچالانیر یوخسا تیکه لنیر.
نه جور ایشلمسی[دَییشدیر]
بئیین بدن اوچون دۆشۆنمک ، اؤیرنمک و حیس ائتمک ائدیر. اینسان لار اوچون بیلینجلیق یوخسا شعور قایناقی دیر . بئیین بدنین اؤز باشینا ایش لری ده کونترول ائدیر اؤرنک تنفس ، هضم ائتمک یوخسا سیندیرماق و اۆرک چیرپینماسی کی اؤز باشینا اولور. بو ایش لر و باشقا لاری بئیینین بیلممزدیک و عصب سیستمی نن گؤرۆلۆر. دۆنیایا گؤره بۆتۆن معلومات حیس لریمیزنن ییغیلیر عصب لرنن بئیینه گؤندریلیر بو ایش بیزه گؤرمک ، ائشیتمک ، اییلمک و دادانماق و شئی لری حیس ائتمک بو ایش لره ایجازه وئریر .بئیین بو معلوماتی ایشلمه ائدیر و بونلاری تجربه ائدیریک شکیل ، سس و باشقا لاری . بئیین عصب لرنن بدنین دیگر عۆضوو لرینه نه ائتمگی دئیر.اؤرنک بید لاریمیزا حرکت ائت دئمک نن یوخسا اورگیمیزه داها سورعتنن چیرپین دئمک نن. بو عمومیت ده دۆز دور آما بعضی ایش لری اوموریلیک(نخاع) یوخسا اونورقا بئیینی گؤرور. اؤرنک قایتارماغا یوخسا ریفلکسه بئیین قاریشماز ، کیچیک حئیوان لاردا بئیین سیز ایش لر گؤرۆلۆر . بۆتۆن مؤهره لی حئیوان لارین بئیین لری وار کی گئچمیش ده قاریشیق لی لاشیب بعضی ساده حئیوان لار اسفنج کیمین بئیینی یوخ دور. تیکه لی اولموش مؤهره سیز لر هر تیکه ده عصبی غده لری اولور . عصبی ریشته حلقه سی هضم مجراسینن دؤورونده بو سیستم ده قاباق دا اولان معلومات نان بدنین حرکتی تنظیم اولور.
بؤلۆم لر[دَییشدیر]
ممه لی لر ده بئیین اۆچ بؤلۆم دن دیر ۱-اوج بئیین ۲- بئیینجیک ۳-بئیین ساپی . اوج بئیینین اۆزۆ بئیین کورتکسی نن دیر بو بؤلۆم بوتون مؤهره لی حئیوان لاردا واردیر ممه لی لر بیر داها اۆز یوخسا لایه لری وار نئوکورتکس بو ندن نن ممه لی لرین اؤزللیکله اینسانلارین داورانیشی فرقلی دیر.
بئیین کورتکسی یوخسا سربرال کورتکسی
کورتکس اۆچ بؤلۆم دن دیر سنسوری ، موتور و بیرلشمه یئر لری ، سنسوری او یئر دیر کی حیس لردن گلن معلوماتی ایشلمه آلیر 88 ، موتور گؤنۆللۆ حرکت لری کونترول ائدیر اؤزللیکله الین باشاریلی حرکت لری مو 3FB8 تورون سول طرفی بدنین ساغ طرفین کونترول ائدیر و ترسی سی . و بیرلشمه یئر لری دۆنیادان آماجی اولان تجروبه لر دۆزلدیر و قیسا دۆشۆنمگه دایاق دیر و دیل (دانیشماق دیلی) و بو بیزه ایمکان وئریر موتقابیل شکیلده و ائتکیلی ایش گؤرمک. چوخ ایلیشکی لر کورتکسین بیر بؤلگه سیندن او بیری بؤلگه سینه دیر بؤلگه آلتیندا ایلیشکی لر داها آز اولور اۆزۆ ۹۹٪ یوخاری دیر.
اوج بئیین
اوج بئیینین بید لاری تناسوب نان بیربیرینن بیرلشیب بیرلیکده ایش گؤرۆر لر . بو بؤلۆم ساخلاماق و بالانس یوخسا تعادول مرکزی دیر یاردیم حرکتین اساس بؤلۆمۆ ساده موتور باشاریسینان .
بئیین ساپی
بئیین ساپی بئیینین دال طرفینده دیر بو بؤلۆم چوخ بؤلۆم لره بؤلۆنۆر کی هر بیری بدن ده اؤزل ایش لری وار دیر اؤرنک بئیین ساپی تنفسی کونترول ائدیر اۆرک چیرپینماسی ، اؤسگۆرک ، گؤز آتماق و اوتماق بدنین دماسی و آجماقی بئیین ساپی کونترول ائدیر.
بوْی یوخسا سایز[دَییشدیر]
اینسان بئیینی باشقا حئیوانلارنان قیاس ائدرکن چوخ بؤیۆک دور. اینسان بئیینین اۆزۆ سایزینا گؤره چوخ اوزون دور بو سورون بئیین اۆزۆنۆن قیریشیلماسینا گؤره اولوملو اولموش دور اگر اینسان کورتکسی دۆز اوْلسیدی اینسانین بئیینی بیر متیر مربع لیک بؤیۆک اولور دو بعضی حئیوانلار دا اینسان کیمین قیریشیلمیش بئیین لری وار دولفین و فیل کیمین بوردا دامپ قانونو حاکیم دیر داها بؤیۆک حئیوان لار داها بؤیۆک بئیین لری وار بو تئوری یئرینده آما گینه اینسان بئیینی چوخ بؤیۆک دور اؤزللیکله نئوکورتکس بیلدیگیمیز کیمین اینسان بئیینی میلیون لار ایلین ائوریم یوخسا تکامولون سونوجو دور دقیق بیلینمیر نیه اینسانین بئیینی بو قدر چوخ بۆیۆدۆ آما نئچه تئوری وار بیری قاریشیق و چتین توپلومسال یوخسا اجتماعی یاشاییش و دیل (قونوشما) ندنی اینسانین بئیینین بؤیۆتمۆش آما بو نو دئملییک کی آینشتاینین بئیینی ۱۲۳۰ گیرم میش آما نورمال کیشی لرین بئیینی موتوسیط ۱۴۰۰ گیرم دیر بو اۆزدن اینسان بئیینین عوضوو لرینین جزییاتی اؤنملی دیر .
سلول لارین سایی سی
اینسان بئیینی اینسانین بدینین چکیسینین ۲٪ دیر . آما اینسان بئیینی بدنین ۲۰٪ انرژیسین ایشلدیر. بئیین ۵۰ - ۱۰۰ میلیار عصب سلولی یوخسا نورونی وار . بو حد ده قلیا سی دا وار (قلیا سلول دان دایاق اولور) نورون یوخسا عصب سلول لارین ایشی معلوماتی آلماق و گؤندرمک دیر بو معلوماتی باشقا بدن عوضوو لریندن آلیپ - گؤندریر . آما قلیا نورون لارا یئمک یئتیریر و قان لاری نورون لارا طرف گؤندریر و قویور اؤز ایش لرین گؤره هر نورون ۱۰۰۰۰ دیگر نورون نان ایلیشکی سی وار بو ۱۰۰۰۰ دیگر عصب سلوللارینا (نورون) سیناپس لار دئییلیر .
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- The Brain from Top to Bottom, at McGill University
- The Brain, BBC Radio 4 discussion with Vivian Nutton, Jonathan Sawday & Marina Wallace (In Our Time, May 8, 2008)
- Our Quest to Understand the Brain – with Matthew Cobb Royal Institution lecture. Archived at Ghostarchive.


text:
واحید علیاکبروف
واحید عَلَکبَروو (لاتین الیفبادا. Vahid Yusuf oğlu Ələkbərov، روسجا. BarиT ЮcyфoBич AлekпepoB، اینگیلیسجه. Vagit Yusifovich Alekperov ، دوغوم گونو. 1950 سپتامبری نین بیرینجی گونو باکی دا) بیر آذربایجان جومهوریتیلی - روسیه لی ایش آدامی دیر. روسیه نین ان بؤیوک نفت کومپانیلارینین بیریسی، لوکاویل شیرکتی نین باشقانی دیر. فوربس درگی سی نین وئردیگی بیلگیلره گؤره 12.3 میلیارد دولار وار ایله دونیانین 114جو پوللو آدامی دیر.
یاشامی[دَییشدیر]
واحید عَلَکبَروو 1 سپتامبر 1950-جی ایلده باکی نین او واختکی رازین قصبهسینده آنادان اولموشدور. آتاسی یوسیف عَلَکبَروو موسلمان آذربایجانلی، آناسی ایسه روس کازاک (کوزاک؟) طایفهلاریندان اولان تاتیانا فیودروونا اورتودوکس ایدی.
اَمَک چالیشماسینا مَشَدی عزیز بَیوو (Məşədi Əzizbəyov) آدینا آزَربایجان نفت و شیمی انستیتوتوندا (ایندیکی نفت آکادمیاسی) تحصیل آلدیغی واخت "کاسپروم نفت" موسیسهسینین 2 نؤمرهلی موهندیس-تکنولوژی خیدمتینده نفت و قاز محصوللاری اوزره اوپراتور کیمی باشلایان عَلَکبَروو ، شوروی نفت و قاز صنایع باخانی نین یاردیمچیسی، داها سونرا باخانین بیرینیجی یاردیمچیسی اولوب. 1991-جی ایلین سونوندا پرم، وولقوقراد و ماژیسکی فابریکالاری ایله لانقنپاسنفتقاز (Lanqenpasneftqaz) ، اوراینفتقاز( Urayneftqaz) و کوقالیمنفتقاز (Koqalımneftqaz) (سونرادان بو اوچ شیرکتین باش حرفلری "لوک اویل، LUKoyl" شیرکتینین آدینا چئوریلدی 1000 ) آراسیندا موقاویلهنین ایمضالانماسینا ناییل اولاراق، روسیه ده ایلک نفت کونسرسیومو یارادیب. 1993-جی ایلدن ایندیه دک لوک اویل شیرکتینه باشقانلیق ائدیر. "شرف علامتی" و دوستلوق علامتلری، "باتی سیبری نین درینلیکلرینین اؤیرنیلمهسی و نفت-قاز توپلوسو نون گلیشدیرمه سینه گؤره" میدالی ایله تلتیف اولونوب، ایقتیصاد بیلیملری دوکتورودور. او، دونیادا رسمن میلیاردر کیمی تانینان تکجه آذربایجانلی(قوزئی) دیر. 2006-جی ایلده آمریکا-نین "فوربس" ژورنالینین ترتیب ائتدیگی دونیانین ان وارلی آداملارینین - 793 میلیاردرین لیستینده 37-جی یئری توتوب. عَلَکبَروون واری 12.3 میلیارد دولار حجمینده دَیَرلندیریلیر.
قایناق[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیا صفحهسی


text:
آذربایجان تورکلری
آذربایجان تورکلری یوخسا آذربایجانلیلار[۳] اساساً ایراندا، آذربایجان جومهوریتینده، عراقدا ، تورکیه ده، گورجوستاندا، روسیه ده، ائلجه ده بیر سیرا باشقا اؤلکهلرده یاشایان و آنا دیللری آذربایجان تورکجهسی اولان تورک خالقی.
۱۸۱۳-جو ایل گولوستان و ۱۸۲۸-جی ایل تورکمنچای موقاویلهسینین نتیجهسینده آذربایجانلیلارین یاشادیغی اساس تورپاقلار ایکی فرقلی اؤلکه آراسیندا بؤلونسه ده، بوگونکو آذربایجانلیلار واحید ائتنیک قوروپ تشکیل ائدیر[۴].
آذربایجانلیلارین سایی بارهده ستاتیستیکا یونئسکو-نون حساباتی، دیاسپورا ایله ایش اوزره دؤولت کومیتهسینین آپاردیغی آراشدیرمالار، آذربایجانین خاریج 1000 ی اؤلکهلردهکی سفیرلیکلرینین وئردیگی معلوماتلار و دونیا آذربایجانلیلارینین بیر قورولتایینین حسابات معروضهسی اساسیندا حاضیرلانیب. بعضی بین الخالق تشکیلاتلارین و خاریجی اؤلکهلرده فعالیت گؤسترن قئیری-حوکومت تشکیلاتلارینین حساباتلاریندا ایراندان کؤچموش میقرانتلارین بیر حیصهسینین دیگر میلتلری تمثیل ائتمهلرینه باخمایاراق آذربایجانلی کیمی قئیده آلینماسی آذربایجانلیلارین دقیق سایینی موعینلشدیرمکده چتینلیک یارادیر.
بونا باخمایاراق، دؤولت کومیتهسی حاضیردا آذربایجانین خاریجی اؤلکهلردهکی سفیرلیکلری ایله بیرگه دونیادا یاشایان آذربایجانلیلارین سایینین دقیقلشدیریلمهسی ایستیقامتینده ایش آپاریر. دونیا آذربایجانلیلاری کونقرئسینین (داک) تقدیم ائتدیگی ستاتیستیک معلوماتلار ایسه فرقلیدیر. داک ۶۷ اؤلکهنین تسنیفاتینی آپاریب و اونون معلوماتینا گؤره، ۲۰۰۶-جی ایلین سونونادک دونیا آذربایجانلیلارینین سایی ۵۰ میلیونو کئچیب[۵].
گئچمیشی[دَییشدیر]
قدیم تاریخ[دَییشدیر]
بؤلگهنین و آذربایجانین میلاددان قاباقکی دؤورلرینین تاریخینی اساسن داها چوخ میخی یازیلار، اونلاردا عكس ائتدیریلن ائتنونیم، توپونیم و آنتروپونیملر واسیطهسییله اؤیرنمک مجبورییتینده ییك. البتته ائله همین یازیلاردان چوخ ماراقلی معلومات الده ائدیریک. همین یازیلارا اساسن " آذربایجان تورپاقلارینداکی تورک حاکیمیتی میلاددان قاباق ۴ مین ایل اوللره گئدیب چیخیر. بو منبعلرده خوصوصیله آراتتالیلار، قوتلار (قوتتیلر)، لولوبیلر و هورریلر حاقدا معلوماتلار واردیر " ".[۶]منبعلره اساسن آذربایجاندا یارانمیش ایلک تورک دؤولتی، آراتتا(ارات+تا) دؤولتی اولموشدور. آراتتا قدیم آذربایجانین داغلیق اراضیسینه وئریلن آد ایدی. معناسی، سادهجه اولاراق داغ دئمکدیر. شومئر-آککاد مکتب لوغتینده (میلاددان قاباق ۸-جی عصر) همین سؤزدن " آراتتو و آراتو " نومونهلری داغ معناسیندا عكس اولونموشدور " [۷]. داغ سؤزو تاغ، تا، تی، تو فورمالاریندا دا ایشلنمیشدیر. ایندی ده آذربایجاندا قافلانتا (قافلان+تا)، قافلانتی (قافلان+تی) و سایر بئله داغ آدلاری مؤوجوددور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Gall, Timothy L. (ed). Worldmark Encyclopedia of Culture & Daily Life: Vol. ۳ – Asia & Oceania. Cleveland, OH: Eastword Publications Development (۱۹۹۸); pg. ۶۲-۶۴.
- ↑ - Dünya Azərbaycanlıları Əlaqələndirmə Şurası
- ↑ Altstadt, Audrey L. (۱۹۹۲). The Azerbaijani Turks: power and identity under Russian rule, Hoover Press, ISBN ۰-۸۱۷۹-۹۱۸۲-۴, ISBN ۹۷۸-۰-۸۱۷۹-۹۱۸۲-۱
- ↑ "Azerbaijani", Encyclopedia Britannica, ۲۰۰۹
- ↑ Ekspress qəzeti
- ↑ Arazoğlu "Müxtəsər Azərbaycan tarixi" Bakı, ۲۰۰۰-ci il, s۱۳
- ↑ "Azərbaycan tarixi" Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı, Bakı, ۱۹۹۴-ci il, s۷۸