text:
فرهنگی میراثلاری ساقلایش گونی دابارالاندی
اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگیندا فرهنگی میراثلاری ساقلایش گونی دابارالی یاغدایدا بولوپ اوتدی. بو ییغناقدا باستان شناسلار اداره سی نینگ باشلیغی طرفیندان 260 سانی تاریخی اثر ملی موزیمه تابشیریلدی.
اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگیندا فرهنگی میراثلاری ساقلایش گونی دابارالی یاغدایدا بولوپ اوتدی. بو ییغناقدا باستان شناسلار اداره سی نینگ باشلیغی طرفیندان 260 سانی تاریخی اثر ملی موزیمه تابشیریلدی.
آژانس باخترینه گؤرأ، بو دابارا حکومت اعضالاری و داشاری یورتلی نهادلار مسؤل لری نینگ غاتناشماغی بیلن ملی موزیم جایینده بولوپ گچدی. غاتناشیجیلار ملی و فرهنگمیزه دیگیشلی میراثی آثارلارینگ داشاری یورتلاره قاچاق ادلمگی نینگ اونگینی آلماق اوچین، بوتین وطنداشلارینگ اورون آلمالارینی تأکیدلادیلر.
ییغناغینگ دوامیندا اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی، فرهنگ و هنر معینی عتیق الله عزیزی، سوز نوبتیندا: سونگقی 40 ییل ینگ دوامیندا، ملی میراثلاری ساقلاماق ممکن چیلیگی بولمان، حاضرکی زمان بولاری غیتادان غوروپ ساقلاریالی مناسب وقت بولاندیغنی یادلاپ، بو اورده اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ – دا ایراتین اونس بریون دیغینی آیتدی.
ینه ییغناغینگ دوامیندا اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ نشرات معینی حیات الله مهاجر فراهی، سوز نوبتیندا، افغانستان اولکامیزی اینگ ایرکی اولکالرینگ بیری دیگینی و بو یورت ینگ ایرکی تمدن و فرهنگلرینگ مکانی دیغینی یادلاپ، بو اولکادا 2 مونگ دان آرتیق تاریخی جایلارینگ باردیغینی آیدیپ، بولاری کوزینگ گورجی یالی ادیپ ساقلامالی دیغینا تأکید اتدی.
ینه دابارا نینگ دوامیندا، اولکامیزینگ ملی میراثلاری و تاریخی جایلاریندان آلینن مستند فلمی گورکازیلیپ، بو فلم ینگ باشیندا، اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ باشلیغی ملاخیرالله خیرخواه جنابلاری نینگ دا بو گون اورده، و ملی میراثلار و تاریخی جایلاری ساقلایش اوچین پیام لاری غویولدی.


c: text/html

text:
میرضیایئو، جمهورباشقانی کؤمکچیسی اوختایا دوستلوق نیشانی تاخدی
"تۆرکیه جمهورباشقانی کؤمکچیسی فواد اوختای، دوستلوق نیشانی ایله اؤدوللندیریلدی. اؤزبکیستان جمهوریتی جمهورباشقانی شؤوکت میرضیایئو"
اؤزبکیستان جمهورباشقانی شؤوکت میرضیایئو، جمهورباشقانی کؤمکچیسی فواد اوختایا "دوستلوق نیشانی" تقدیم ائتدی.
تۆرک دؤولتلری تشکیلاتی اولاغان اۆستو ذیروهسی اؤنجهسی، جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان و میرضیایئوین جمهورباشقانلیغی سارایینداکی گؤروشمهسینده، جمهورباشقانی کؤمکچیسی اوختایا، تۆرکیه و اؤزبکیستان آراسینداکی ایلیشکیلرین گلیشدیریلمهسینه وئردیگی قاتقیلاردان اؤترو تقدیم ائدیلمهسینه گئچهن سپتامبر آییندا قرار وئریلهن دوستلوق نیشانی تقدیم ائدیلدی.
اوختایا دوستلوق نیشانی وئریلمهسینه باغلی، میرضیایئوین ایمضاسینی داشییان قرار دا اوخوندو. قراردا،
"سیاسی، دیپلوماتیک، تیجاری، اقتصادی، سرمایه، تحصیل، علم و مدنی-بشری ساحهلردهکی ایلیشکیلری گلیشدیرمهیه دایر بؤیوک قاتقیلاری، خالقلاریمیز آراسینداکی دوستلوق و دایانیشما باغلارینی گوجلهندیرمه، اوزون وعدهلی و هر طرفلی ایلیشکیلری یئنی بیر سویهیه یوکسلتمه قونوسونداکی ائتکیلی چالیشمالاری سببی ایله تۆرکیه جمهورباشقانی کؤمکچیسی فواد اوختای، دوستلوق نیشانی ایله اؤدوللندیریلدی. اؤزبکیستان جمهوریتی جمهورباشقانی شؤوکت میرضیایئو" ایفادهلرینه یئر وئریلدی.
داها سونرا میرضیایئو، جمهورباشقانی اردوغان و هیئت عضولرینین آلقیشلاری ایله، اوختایا اؤزبکیستان دوستلوق نیشانینی تاخدی.
اؤزبک جمهورباشقانینا تشکر ائدن اوختای، نیشانی آلماقدان شرف دویدوغونو سؤیلهدی.
ایلگیلیلی خبرلر
عؤمورعلییئودن یئنی باخانلارا تبریک مکتوبو
تورک دؤولتلری تشکیلاتی باش کاتیبی، جمهورباشقانلیغی کابینهسینده یئر آلان باخانلارا تبریک مکتوبو گؤندردی
قیرقیزیستاندا چئوریلیش حاضیرلیغیندا اولان شخصلر گؤزآلتینا آلیندی
هؤرگوت عضولری، "سوء قصدچیلر" شکلینده تانیملانیرکن، حادثه ایله باغلی سوروشدورمانین داوام ائتدیگی قید ائدیلدی
آذربایجان جمهوریتیندن وطنداشلارینا ایرانا سیاحت ائتمهمه اویاریسی
خاریجی ایشلر باخانلیغیندان وئریلن آچیقلامادا، آذربایجان وطنداشلارینین ضروری اولمادیقجا ایرانا سفر ائتمهمهلری، سفر ائدنلرین ایسه دقتلی اولمالاری توصیه ائدیلدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
«دایی جان پاپیل» تئاتری اورمیهده
«علی صابر رضایی»نین باشچیلیق ائتدیگی «راد» تئاتر قروپو طرفیندن حاضیرلانان «دایی جان پاپیل» نوماییشی یاخین گلهجکده اورمو شهرینده تاماشایا قویولاجاقدیر.
قروپون یایدیغی پروگرام اساسیندا، ساتیرا مضمونلو اولان «دایی جان پاپیل» نوماییشی دی آیینین ۲۷-سیندن بهمن آیینین ۶-سینادک هر گون ساعات ۶-دا، اورمونون آپادانا بولواریندا یئرلشن «فرهنگی هنری» مجتمعسینده اجرا اولاجاقدیر.
بو نوماییش احسان عارف، کیوان نصراللهپور، عمران پورخلیل، حسین حمیدی، رویا جلیلی، ژاله رشیدی، زینب قلینژاد، علیرضا تقیزاده، سالار تیموری، نازیلا کریمپور، صدیقه مقدم و محمد خیرخواهین امکداشلیغیایله حاضیرلانیب و اونون موسیقی ایشلرینی شایان برازش اؤز عهدهسینه گؤتورموشدور. نوماییشین بدیعی رهبری اورمو شهرینین تانینمیش صنعتکاری «علی صابر رضایی»دیر.
امکداشیمیز «حسین واحدی» بو حاقدا یازیر:
آذربایجانین فخر ائدیجی شهری اولان اورمیهده، ۱۳۳۳-جو ایلده دونیایا گلن، «علی صابر رضایی»، بو شهرده بویا-باشا چاتیب، حقوق قولوندا، تهران بیلیمیوردوندا درسینی بیتیریب. درسین یانیندا، اینجهصنعت دونیاسیندا دا فعالیت گؤستهریب، بیر چوخ پییئس (نمایشنامه) یازاراق، اثرلرینین بیر چوخونو دا اؤزو یؤنتمنلیک ائدیبدیر. رضاییدن بو گونه کیمی ۱۵ جیلیددن چوخ، پییئس، کیتاب اولاراق، فارسجا و تورکجه دیللرینده ایشیق اوزو گؤروبدور. اونلاردان: «کابوسهای آقای پاک سرشت»، «در محاکمهی یک مجرم»، «تولد یک حباب»، «موش کور»، «اسکندر مقدونی در ایران»، «ماجرای درخت نارون»، «جام آخر»، «رویای پشت بام»، «فرار از سایهها»، «اندر حکایت آدمها و موشها»، «بازیهای توقف ممنوع و رویای دیگر» فارسجا اولاراق و «اصلی ایله کرم»، «ملک محمد و آدی یوخ اوغلان»، «گول آغا»، «اوتوبوس ایستگاهی» و «سونا خاتین و کیم گؤردو کیم گؤرمهدی» و… پییئسلرینی تورکجه اولاراق آد چکمک اولار.
اومید ائدیلیر، بو طنز تئاتردان دوزگون استقبال اولونسون. بوندان اؤنجه ده، بیر نئچه تورکجه و فارسجا تئاتر، رضایی، جنابلارینین یازدیغی پییئسلردن و آیری یؤنتمن و صنعتکارلاردان اورمیه ده اجرا اولوبدور. اینشاللاه گلن گونلرده چالیشاجاییق بو قروپون تمرینلریندن ده گؤرونتولر حاضیرلایاق.


text:
`حیتای` نتیجهلر
حابارلار [240]
- شی جین پینگ سردار بردی محمدوف بیلن دوشوشدی
- اوُرتاآسیا یورتلاری نینگ یوُلباشچیلاری حیتایدا
- حیتای- اوُرتاآسیا ماصلاحاتی گچیرلر
- حیتای دا کِسِلحانا یاندی، اوُنلارچا آدام آرادان چیقدی
- أردوُغان: ایران بیلن عربیستان ینگ یاغشی قاتناشیغی منطقه دأکی یورتلار اۆچین قاوی بوُلجاقدیر
- ایران، روسیا و حیتای بیلن عوممان دنگیزینده اوُرتاق تۆرگِنلِهشیک باشلادی
- شی جین پینگ اۆچۆنجی گِزهک حیتای یینگ جمهورباشلیغی بوُلدی
- حیتای دا کؤمۆر ماغدانیندا 5 آدام اؤلدی
- اوُرتاآسیا یورتلاری نینگ حیتای بیلن سؤودا دوُلانشیغی 70 میلیارد دلاردان گچدی
- حیتای یینگ گأمیسی ژاپن ینگ سوولارینا گیردی
- حیتای یینگ اویغور بؤلگِهسینده یر تیتره دی
- حیتای دا یر تیتره دی
- حیتای سوُنگقی ییللارینگ اینگ سوُویق گۆنۆنی باشدان گچیردی
- تبت ده قار آغدی 8 آدام اؤلدی
- تۆرکمنیستان بیلن حیتای یینگ آراسیندا 16 رسمیناما قوُل چکیلدی
- سردار بردی محمدوف حیتایا ساپار قورار
- حیتای روسیا بیلن بیله لیکده تۆرگِنله شیک گچیرر
- جیانگ زمین اؤلدی
- "تۆرکمنیستان قالقینیش طبیغی گاز یاتاغیندان 100 ییل گاز چیقاریپ بیلر"
- تۆرکمنیستان بیر آیدا حیتایا 2.9 میلیارد مکعب متر طبیغی گاز ساتدی
- چِکیچ اِللی حیتایلی آدام
- حیتای دا قیزیل گؤنگ گؤرِنلری قوُرقوزدی
- ویدئو: حیتای دا کووید سیاساتلارینا قارشی یؤریشلر
- أردوُغان حیتای یینگ داشاری ایشلر وزیرینی قابول اتدی
- دۆنیأنینگ اینگ قارری پانداسی
- هوُواچیلیق داباراسیندا اوچارمانسیز اوچار یره قاچدی
- حیتای حۇرۇز ییلینی قوتلایار
- پکن ده حالق آذیق آلماق اۆچین نوُبا دوریار
- ویدئو: ۷ گۆن چؤلده یؤرهمِهک
- گ- ۲۰ ماصلاحاتی یاپیلدی
- گ- ۲۰ ماصلاحاتی باشلادی


text:
ناخچیوان خانلیغی
ناخچیوان خانلیغی — خانلیغین اساسی کنگرلی طایفا باشچیسی حیدرقولو خان طرفیندن قویولموشدور. زنگهزور کندیندن باشلامیش آراز چایی وادیسینه قدر اوزانان گئنیش اراضیده یئرلشن ناخچیوان خانلیغی، غربی آذربایجانین(ایندیکی ائرمنیستان) بؤیوک بیر حیصهسینی احاطه ائدیردی. داغلار خانلیغی قالا کیمی احاطه ائدیردی. شیمال-غربدن درهلهیَز داغلاری، جنوب-شرقدن ایلانلیداغ، شیمال-شرقدن بؤیوک و کیچیک آغری داغلاری خانلیغین سرحدلری بویو اوزانیردی. ناخچیوان خانلیغی ایروان، قاراباغ، خوی و ماکو خانلیقلاری ایله همسرحد ایدی.
کنگرلیلر سولالهسینین منشأییدَییشدیر
کنگرلیلر پئچئنئق-تورک طایفالاریندان اولموشلار. سولاله ۵. عصردن ناخچیوان اراضیسینده یاشاییبلار. ائرامیزین اوّللرینده زاقافقازییایا هونلارین ترکیبینده گلن یوز ایییرمی مین عاییلهدن عیبارت سولاله، اونون موختلیف اراضیلرینده مسکونلاشمیشلار. بیزانس تاریخچیسی کونستانتینین وئردیگی معلوماتا گؤره، «۹۴۸-۹۵۲-جی ایللرده یاودیئرتیم(Yavdiertim)، کوُوارچیجوُر(Kuvarçicur)، کابوکشینیولا(Kabukşinyula) آدلی اوچ ویلایت پئچئنئقلرین دیگر پئچئنقلرله موقاییسهده داها مرد و نجابتلی اولمالارینا گؤره خنگر(xəngər) لقبی داشیییردی».
کنگرلی سوواریلری اؤز ایگیدلیکلری ایله مشهور ایدیلر. روسیهده اوکتیابر چئوریلیشینه قدر بوتون موحاریبهلرده کنگرلی نسلی دؤیوشکنلیگی ایله خوصوصی فرقلهنیردی. تاریخی رومانلار مؤلیفی یوسف وزیر چمنزمینلی اون سککیزینجی عصر حادیثهلریندن بحث ائدن «قان ایچینده» رومانیندا یازیر کی، «بیردن اوزاقداکی باغین آرخاسیندان توز قوپدو. بو - کنگرلی سولالهسی ایدی کی، او زامان اؤز ایگیدلیکلری ایله مشهور ایدی». ۱۸۲۹-جو ایلده کنگرلی نسلی آیریجا بئشینجی آلای یاراتدی. کنگرلیلرین بئش یوز نفردن عیبارت سوواریسی و یوز نفرلیک کؤمکچی دستهسی دؤیوشده دوشمنین ایکی بایراغینی اله کئچیریب، یوز نفرینی اؤلدوروب، اللی دؤردونو ایسه اسیر آلمیشدیلار. همین دؤیوشده شخصی ایگیدلیگی ایله فرقلنن سیراوی بابا بیگ جعفراوغلو، آغاکریم فتحعلیاوغلو، امامقولو علیاوغلو و باشقالاری «اوزرینده قیزیل مئدال اولان گئورگی لئنتی» ایله تلطیف اولونموشلار. بئشینجی یوزایللیکده کنگرلیلر ساسانیلر ایمپئرییاسینی لرزهیه سالمیشدی. کنگرلی ائلی ناخچیواندا، قاراباغدا، شیرواندا و ایراندا مسکونلاشمیشدیر. ۱۸۱۶-جی ایل مایین ۱۲-ده کلبعلی خان کنگرلی ناخچیوان شهرینده روسیه گئنئرالی آ.ن.یئرمولووو قبول ائدرکن «ناخچیوانی ۳. عصر اونون کنگرلی نسلی ایداره ائتمیشدیر.» دئمیشدی. ایوان پئتروشئوسکی یازیر: «زنگین ناخچیوان اؤلکهسی قیزیلباش اوستاجلی طایفاسینین بیر قولو اولان کنگرلی طایفاسینین ایرثی اؤلکهسی ایدی».[۱۱] ۱۹. عصرین شاعیری عدلیب قاراجاداغی «اوردوبادین وصفی» شئعیرینده یازیر:
حاکیمی شیخ علی خان خانی-سخاوت، نه دئییم،
یوخدو کنگرلی کیمی مردی-شوجاعت نه دئییم،
گؤرمهدیم بیر بئله سلطانی-عدالت نه دئییم،
صاحیب-ی طبل-و الم اؤزگه قیامت نه دئییم،
چیخسا جنگ ائیلهمگه نادری، دؤورانه دیر.
«اوردوبادین وصفی»، عندلیب قاراجاداغی.
خانلیغین اساسینین قویولماسیدَییشدیر
۱۷۳۶-جی ایلده اؤزونو شاه ائلان ائدن نادر شاه موغان قورولتاییندا اونون نامیزدلیگی علئیهینه چیخانلارا دیوان توتدو. بو قبیلدن ناخچیوانلیلارا دا ایشگنجه وئریلدی. نادر شاهین «شاه» اولماسینا اعتیراض ائتدیکلرینه گؤره، کنگرلیلرین بعضی نوفوذلو نومایندهلری ده وطندن افغانیستانا سورگون ائدیلدی. ۱۷۴۷-جی ایلده نادر شاهین سوقوطوندان سونرا آذربایجاندا ایگیرمی خانلیق مئیدانا گلدی. اونلارین هر بیرینین آذربایجان تاریخینده اؤز یئری و رولو واردیر. نادر شاهین دؤولتی سوقوطا اوغراتدیغیندان سونرا کنگرلی طایفا باشچیسی حیدرقولو خان یئرلی فئوداللارا آرخالانیب، آغا حسنی حاکیمیتدن اوزاقلاشدیراراق، اؤزونو خانلیغین موستقیل حاکیمی تعیین ائتدی. ۱۸. عصرین اورتالاریندا آذربایجان اراضیسینده یارانان ۱۸ خانلیقدان بیری ده ناخچیوان خانلیغی اولدو. بو دؤورده خانلیغین عالی حاکیمی خان اؤزو ایدی. قالان فئوداللارین هامیسی اونا تابئع ایدیلر.
خاریجی سیاستیدَییشدیر
زنگهزور داغلاریندان باشلامیش آراز چایی وادیسینه قدر اوزانان ناخچیوان خانلیغی حربی جهتدن ضعیف اولدوغوندان حیدرقولو خان داها قودرتلی خانلیقلارا آرخالانماغا چالیشیردی. اؤز حاکیمیتینی گوجلندیرمک و تئرلی ایشغالچیلاریندان مودافیعه اولونماق اۆچون حیدرقولو خان، ۱۸. عصرین ۵۰-جی ایللرینده قاراباغ خانلیغینین قوروجوسو و ایلک خانی پناهعلی خانین گؤروشونه گئتدی. پناهعلی خانین گؤردوگو سیاسی تدبیرلرینده حیدرقولو خانین ایشتیراکی اولوب. میرزه آدیگؤزل بیگ «قاراباغنامهده» یازیر: «محمد حسن خان قاراباغدان قاییتدیقدان سونرا، پناه خان، قاراداغلی کاظم خان، ناخچیوانلی حیدرقولو خان و گنجهلی شاهوئردی خان مصلحت مجلیسی قوردولار».
اؤزونه گوجلو رقیب سایدیغی شکی خانی حاجی چلبی خانلا موحاریبهیه حاضیرلاشان پناهعلی خانا حؤرمت علامتی اولاراق، حیدرقولو خان اؤز قوشونلاری ایله قاراباغا گلدی. ۱۷۵۲-جی ایلده حیاتا کئچیریلن همین یوروشده گنجهلی شاهوئردی خان، قاراداغلی قاسم خان، ایروانلی حسینعلی خان، خویلو احمد خان ایشتیراک ائدیردی. خانلار حاجی چلبییه قارشی بیرگه یوروش ائتمک اۆچون آرالاریندا راضیلیغا گلهرک بو بارهده کارتلی-کاخئتی چارینا دا مکتوب گؤندردیلر. اؤز نؤوبهسینده ۲. ایراکلی خانلارا یازدیغی جاواب مکتوبوندا اونلارلا همفیکیر اولدوغونو بیلدیرمیش و اونلارا گنجهیه گلمگی مصلحت گؤرموشدو، لاکین چار موتّفیقلرینه خیانت ائدهرک خانلارین دؤردونو ده گنجه یاخینلیغیندا قیزیلقایا آدلی یئرده (۲۱ مارت ۱۷۵۲) حبس ائتدیردی. گنجهلی شاهوئردی خانین نؤکریندن بو حادیثهنی ائشیدن حاجی چلبی کور چایینی کئچهرک شئیخ نظامینین قبری یانیندا باش وئرمیش دؤیوشده ایراکلینی مغلوب ائدهرک خانلاری آزادلیغا بوراخدی. بو یوروش حاقّیندا عباسقولو آغا باکیخانوو و دیگر مؤلیفلرین اثرلرینده ده معلوماتلار وئریلیب.
یوروشدن سونرا حیدرقولو خان ناخچیوانا قاییداراق بیر سیرا تدبیرلر حیاتا کئچیردی. او، خانلیغی مؤحکملتمک، خزینهنین گلیرینی آرتیران تیجارتی، همچنین صنعتکارلیغی اینکیشاف ائتدیرمک مقصدی ایله خانلیقلاردا و شهرلرده رابیطه واسیطهلرینی قایدایا سالدی. حیدرقولو خان کؤهنه کؤرپولرین تعمیر اولونماسی، چایلار اوزرینده یئنی کؤرپولرین اینشاسی حاقیندا امر وئردی. همین کؤرپولردن بیری شکرآباد کندینده بو گونهدک قالماقدادیر.
حیدرقولو خان ۱۷۶۳-جو ایلده وفات ائتدی. اونون اؤلوموندن سونرا خانلیق نیسبتاً ضعیفلهدی و ۱۷۸۷-جی ایله قدر تئز-تئز حاکیملر دَییشدی. چوخ ضعیفلهمیش خانلیق، خوی، قاراباغ و ایروان خانلیقلاری، کارتلی-کاخئتییا چارلیغی و ایران آراسیندا آردی-آراسی کسیلمهین موباریزهنین اوبیئکتینه چئوریلدی. حیدرقولو خانین سلفی حاجی خان ایران حاکیمی کریم خان زندین (۱۷۶۳-۱۷۹۹) قارشیسیندا ضعیفلیک گؤستریب اونا بویون اَیدی. سونرالار کریم خان زند اونو شیرازا دعوت ائدیب، کیچیک گوناه اوستونده اونو اسیر آلدی. ناخچیوان تاختیندا حاجی خانی عوض ائدن حیدرقولو خانین اوغلو رحیم خاندا حاکیمیتده اوزون مودّت قالا بیلمهدی. ۱۷۷۰-جی ایلده کریم خان زندین کؤمگی ایله ناخچیواندا حاکیمیته گلمیش علیقولو خان دا اؤز نؤوبهسینده اوچ ایلدن سونرا ولیقولو خان طرفیندن دئوریلدی.
قاراباغ و خوی خانلیقلاری ایله موناسیبتلردَییشدیر
۱۸. عصرین ۸۰-جی ایللرینین اوللرینده قاراباغ خانی ابراهیم خلیل خان، کارتلی-کاخئتی چاری ۲. ایراکلی و حسینعلی خانلا بیرلیکده عباسقولو خانین ناخچیوان خانلیغیندا حاکیمیته گتیریلمهسینه یاردیم ائتدی. آنجاق، خویلو احمد خان عباسقولو خانین عمیسی اوغلو جعفرقولو بیگی دستکلهایردی. آرزوسونا چاتمایان احمد خان بونون عوضینده ایکی کندین — نازیک و شوکورلو کندلرینین اونا وئریلمهسینی عباسقولو خاندان طلب ائتدی. ردّ جاوابی آلان احمد خان اؤز قوشونلارینی خانلیغین سرحدلرینه یئتیردی. موقاویمت گؤستره بیلمگهجگینی باشا دوشن و یئرلی عیانلار طرفیندن مودافیعه ائدیلمهین عباسقولو خان ناخچیوانی ترک ائتمگه مجبور اولدو. اؤزونه مووقّتی سیسیاندا سیغیناجاق تاپدی. لاکین احمد خان ناخچیوانی توتا بیلمهدی. چونکی ایروانلی حسینعلی خان هدهلهایجی مکتوب گؤندرهرک احمد خاندان طلب ائتدی کی، «اؤز اوردوسونو تعجیلی سورعتده ناخچیوان قالاسیندان اوزاقلاشدیرسین». او همین خانلیغا اؤزو صاحیب اولماق ایستهدیگینی ده مکتوبدا گؤندردی. احمد خان حسینعلی خانین طلبینی قبول ائتسهده اؤز فیکریندن ال چکمهدی.
تئزلیکله ناخچیوان قالاسی یاخینلیغیندا ایروان خانی حسینعلی خانین قوشونو گؤروندو. حسینعلی خان ناخچیواندا چوخ قالا بیلمهدی و اوردوسونو اورادان گئری چکدی. بئلهلیکله، ناخچیوان قالاسی باشسیز قالدی. یارانمیش وضعیتدن ایستیفاده ائدن عباسقولو خان ناخچیوانا تلسدی و دار گونونده اونو مودافیعه ائتمهینلره دیوان توتماق قراری آلدی.
عباسقولو خانین ائتدیگی ظولم خالق آراسیندا بؤیوک ناراضیلیق دوغورموشدو. بوندان ایستیفاده ائدن احمد خان یئنیدن ناخچیوانین ایشلرینه قاریشماغی قرارا آلدی. بو مقصدله ایراندا کریم خان زندین اؤلوموندن سونرا ایصفاهاندا اوتوروب اؤزونو شاه ائلان ائدن، لاکین رسمی شاه اولمایان علیمراد خانا موراجیعت ائتدی. علیمراد خان حاکیمیت باشینا گلمگه جان آتارکن و ایرانین رسمی شاهی اولمادیغی حالدا آذربایجانین بیر سیرا خانلیقلارینا تابئع اولماق رمزی کیمی، اونلاردان گیروو و یا قیمتلی داش-قاش طلب ائدیردی. علیمراد خان ۱۷۸۴-جو ایلده عثمانلی تورکیهسینه قارشی کؤمک آلماق و اؤز حاکیمیتینی مؤحکملندیرمک مقصدیله موسکووا نوماینده گؤندرمیشدی. اؤز نومایندهسی محمد خانا تاپشیرمیشدی کی، گؤستریلهجک کؤمک عوضینده واخت ایله روسیهنین ترکیبینده اولموش تورپاقلاردان ساوایی، "قاراباغ، ناخچیوان و ایروان ویلایتلرینی ده روسیه ایمپئرییاسینا گوذشت ائتمگه حاضیردیر. علیمراد خان بیر طرفدن اؤز طرفدارلارینی بعضی آذربایجان خانلیقلارینین حاکیمی اولماسینا کؤمک ائدیر، دیگر طرفدن ایسه همین خانلیقلاری روس دؤولتینه وئرمگی وعد ائدیردی. ۱۷۸۳-جو ایلده علیمراد خان، خویلو احمد خانین موراجیعتینی نظره آلیب، گولشیرعلی خانی ناخچیوانا گؤندردی.
۱۷۸۳-جو ایلده روسیهنین قیوملوغونو قبول ائتمیش کارتلی-کاخئتی چارلیغی ایله ایران آراسیندا اؤزونو دوست کیمی قلمه وئرن احمد خان، ناخچیوان تاختیندا عباسقولو خانین نامیزدلیگینی مودافیعه ائدن ۲. ایراکلینین گؤزو قارشیسیندا اؤز حرکتلرینه برائت قازاندیرماق اۆچون بوتون ایمکانلاردان ایستیفاده ائدیردی. ۲. ایراکلینین آدینا گؤندردیگی مکتوبوندا بو جور دئمیشدی: «ایندی نئجه اولا بیلر کی، من اونا وئردیگیم سؤزو یئرینه یئتیرمگیم و باشقا جور حرکت ائدیم. منیم قیمتلی اشیام علیمراد خانین یانیندا گیروو ساخلانیلیر. او، ائله بیلر کی، من اونون علئیهینه گئدیرم.» بئلهلیکله، علیمراد خان و احمد خانین قوشونلارینین قارشیسینی آلا بیلمهین عباسقولو خان، یئنیدن ناخچیوانی ترک ائتمگه و تیفلیسه قاچیب ۲. ایراکلیدن کؤمک ایستمگه مجبور اولدو. علیمراد خان و احمد خان طرفیندن مودافیعه ائدیلن جعفرقولو بیگ حاکیمیته گلدی.
جعفرقولو خانلا موناسیبتلردَییشدیر
حاکیمیته کئچدیگی ایلک گوندن جعفرقولو خان خالقین هر جور اعتیراضینین قارشیسینی آلماق اۆچون اهالییه جیدی تضییق گؤسترمگه باشلادی. بو تضییقلردن سونرا اهالینین چوخو ناخچیوانی ترک ائدهرک اوزاق ویلایتلره اوز توتماغا مجبور اولدو. کارتلی-کاخئتی چاری ۲. ایراکلییه ۱۷۸۳-جو ایلده یازیلمیش مکتوبدا دئییلیر: «جعفرقولو خانین ناخچیوان اهالیسی ایله نئجه غدار رفتار ائتدیگی خبرینی سیزین حوضورونوزا چاتدیرماقلا بیلدیریریک کی، اونون ظولمکارلیغی خالق ایچریسینده ائله گئنیش یاییلیب کی، اهالی باشقا یئره گئتمگه مجبور اولموشدور. بیز سیزه عباسقولو خانا سیغیناجاق وئردیگینیز اۆچون تشکّورلریمیزی بیلدیریریک. سیزین خئییرخاهلیغینیز نتیجهسینده عباسقولو خان حیمایهنیزده یاشاییر کی، بودا بیزی ساکیتلشدیریر و بیزده اینام یارادیر».
عباسقولو خانین طرفدارلاری دا ناخچیواندا قالا بیلمهیهجکلرینی باشا دوشوب، گورجوستانا گئدهرک عباسقولو خانین اطرافیندا بیرلشدیلر. ناخچیوانلیلار مکتوبوندا بو جور دئییلیر: «سیزین اورک یومشاقلیغینیزا ایناناراق یوخسول اهالی هر گون ناخچیوانی ترک ائدیر و عباسقولو خانین یانینا گلیرلر. اونو مودافیعه ائدیرسینیز و اینانیریق کی، بیزیده دیقّتدن کنارا قویمایاجاقسینیز. جعفرقولو بیگ اهالییی ظولم ائدیر، بیزی اؤلومه وئریر و ائولریمیزی تالاییر. بیز اونون بو فیکرینی بیلدیکدن سونرا عباسقولو خانین طرفینه کئچدیک».
گورجوستاندا سیغیناجاق تاپان عباسقولو خان، ۲. ایراکلییه یازدیغی مکتوبوندا اؤز تشکّورونو بو جور ایفاده ائدیردی: «قوی آللاه رحمی چارین خستهلیگینی عباسقولو خانا وئرسین. سیزه صداقتلییم. سیزین خئییرخاهلیغینیز سایهسیندهدیر کی، منیم ایندی وضعیتیم یاخشیدیر. آللاهین کؤمگی و سیزین سایهنیزده وضعیتیم یاخشیدیر، سیزه دوعا ائدیریک.» مکتوبون آردیندا عباسقولو خان گورجوستانا گلدیکدن سونرا ناخچیوانداکی وضعیتی تصویر ائدیر. او بو جور یازیردی: «ناخچیوانا آرتیق اوچ گوندور گئتمیشدیم. رئیسلردن علیقولام سلطان، اخلاص سلطان و اونون اوغلو حسینعلی بیگ، آغاسیبیگ، محمدعلی و باشقالاری جعفرقولو خانین پیس رفتارینا، اونلاری اینجیتدیگینه گؤره منیم یانیما گلمیشدیلر». گورجوستانا، عباسقولو خانین دوشرگهسینه گلنلر سؤیلهمیشلر کی، اونلار ۲. ایراکلینین خوش رفتارینی گؤروب جعفرقولو خاندان اینتیقام آلماق مقصدی ایله تیفلیسسه گلمک فیکریندهدیرلر.
ناخچیوان عیانلارینین گورجوستانا — عباسقولو خانین یانینا گئتمهلری جعفرقولو خانی حدسیز درجهده غضبلندیریردی. او، عباسقولو خانین یانینا گئتمک ایستهینلری جزالاندیرماق قرارینا گلدی. بئله رفتارین ایلک قوربانی فئوداللاردان محمد بیگ اولدو. او، گورجوستانا گئدرکن، جعفرقولو خانین قارداشی کلبعلی بیگ طرفیندن اؤلدورولدو.
آیری آیری آداملارین قتله یئتیریلمهسی ایله کیفایتلنمهین جعفرقولو خان امر ائتدی کی، عباسقولو خانین یانینا گئتمک ایستهینلرین ائولری داغیدیلسین، املاکلاری موصادیره ائدیلسین و ایرثی مولکیّتی الیندن آلینسین. لاکین بو تدبیرده خالقی ساکیتلشدیره بیلمهدی. ناخچیواندا خالق چیخیشلاری گوجلهنیردی. اهالینین عؤهدهسیندن گله بیلمهین جعفرقولو خان، اؤز یاخین آداملاریندا بیری شیرعلینی خویلو احمد خانین یانینا گؤندردی کی، «او یا ناخچیواندا قایدا-قانون یارادیب خالقی ساکیتلشدیرسین، یا دا کؤمک اۆچون قوشون گؤندرسین».
ناخچیوانداکی حاکیمیت دَییشیکلیگی حاقّیندا قاراباغلی ابراهیم خلیل خان و خویلو احمد خان آراسیندا موقاویله ایمضالاندی. طرفلر تبریزی توتوب الده ائدیلمیش غنیمتی بؤلمک، داها سونرا ناخچیوانی اله کئچیریب، علیمراد خان طرفیندن دئوریلمیش عباسقولو خانی حاکیمیته گتیرمک بارهده راضیلیغا گلدیلر. الده اولونموش راضیلیق اساسیندا ابراهیم خلیل خان قوشونلا ناخچیوانا طرف حرکت ائتدی. ابراهیم خلیل خانین قوشونلاری خانلیغین اراضیسینه داخیل اولدولار و جعفرقولو خان شرور چایی ساحیلیندهکی بیر قالادا گیزلندی. ۱۷۸۵-جی ایلین مایین اولّلرینده ابراهیم خلیل خانین قوشونو ناخچیوان قالاسینی اله کئچیریب، عباسقولو خانین ناخچیواندا حاکیمیتینی برپا ائتدی. لاکین جعفرقولو خانی توتماق مومکون اولمادی. ناخچیوانی ترک ائدن جعفرقولو خان، خویلو احمد خانین کؤمگی ایله بیر نئچه قالانی اله کئچیرمیش، حاجی دمیر قالاسینی اؤزونه ایقامتگاه سئچمیشدی.
ایقتیصادیاتدَییشدیر
معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجان خانلیقلارینین اکثریتینین اؤز پول واحیدلری وار ایدی. آذربایجانین باشقا خانلیقلاریندان فرقلی اولاراق ناخچیوان خانلیغیندا پول ضرب ائدیلمیردی. اونا گؤره ده خانلیق دؤوریهسینده اساساً ایران و آذربایجان پول واحیدلری ایشلهدیلیردی. تومن، یاریم تومن، پناهآباد، صاحیبقیران، شاهی، یاریم شاهی، محمودیه، پارا، سکسنلیک، یوزلوک خانلیغین اساس پول واحیدلری ایدی. خانلیقدا یالنیز گوموش و میس سیکّهلر ضرب اولونوردو. چونکی قیزیل سیکّهلرینین ضرب اولونماسینا ایختییار یوخ ایدی. ناخچیوان خانلیغینین گوموش سیکّهلری چوخ آز ایدی. آما بیر نئچه میس سیکّهلر بو گونهدک گلیب چاتمیشدیر.
شوشا شهری سالیندیقدان سونرا پناهعلی خانین امری ایله ۱۵ قپیک دَیرینده اولان «پناهآباد» سیکّهسی ضرب اولونموش، هم قاراباغ خانلیغینین داخیلینده، هم ده دیگر خانلیقلارینین اراضیسینده ایشلنمیشدیر. آغا محمد شاه قاجارین اؤلدورولمهسیندن سونرا قاجارلارلا موناسیبتی نیظاملاماق مقصدی ایله ابراهیم خلیل خانین گؤستریشینه اساساً، فتحعلی شاهین آدیندان دَیری ۳۵ قپیک اولان «صاحیبقیران»آدلی پول واحیدی کسدیریلدی. بو بارهده احمد بیگ جاوانشیر یازیر کی: «آغا محمد شاه شوشادا اؤلدورولدوکدن سونرا ابراهیم خلیل خان، تهراندا حاکیمیته کئچمیش فتحعلی شاها ایطاعتکارلیق گؤسترمک علامتی اولاراق، اونون آدینا ۳۵ قپیک دَیرینده پول کسیلمهسی اۆچون گؤستریش وئرمیشدیر». هر ایکی پول ناخچیوان خانلیغینین نومیزماتیکاسیندا اساس یئر توتوردو.
اکینچیلیکدَییشدیر
الینجه ماحالینین تورپاغی اساس اعتیباریله گیللی تورپاقلار اولموش، بورا یالنیز بوغدا و آرپا اکمک اۆچون یارارلی اولموشدور. خوْک ماحالینین تورپاقلاری بوغدا و آرپا ایله برابر پامبیغیندا اکیلمهسینه ایمکان وئریردی. درهلهیَز ماحالینین اکین ساحهلری ایسه گیللی تورپاقلار و قارا تورپاقلار اولموشدور. اوردوباد بؤلگهسی ایسه تورپاقلارین خوصوصیتینه گؤره ۳ یئره بؤلونوردو: شیمالدا گیلی چوخ اولان قارا تورپاقلار، مرکزده گیللی و قوملو تورپاقلار، جنوبدا آراز چایی بویونجا ساری و قیرمیزی گیللی تورپاقلار. تورپاقلارین خوصوصیتینه گؤره ناخچیوان خانلیغیندا کندلیلر ایپکچیلیک، باغچیلیق، اوزومچولوک، پامبیقچیلیق، تاخیلچیلیق، بوستانچیلیق ایله مشغول اولوردولار.
ناخچیوان خانلیغیندا اساس کند تصروفاتی ساحهسی تاخیلچیلیق ایدی. تاخیلچیلیقلا اهالینین اکثریتی مشغول اولوردو. حتّی بعضاً مالدارلار اؤز شخصی ایستیفادهلری اۆچون تاخیل اکیردیلر. خانلیقدا یازلیق و پاییزلیق تاخیل اکیلیردی. پاییز اکینی سئنتیابر آییندا باشلاییر، نووروز بایرامیندان یوز گون کئچدیکدن سونرا، تقریباً اییون آییندا ییغیلیردی. یازلیق بوغدا ایسه مارت آیینین آخیریندا اکیلیر، پاییزلیق تاخیلدان ایکی هفته سونرا ییغیلیردی. ایشغالدان اول ناخچیوان خانلیغیندا ییغیلان تاخیل تقریباً ۱۰ مین خالوارا برابر ایدی. اوردوباد بؤلگهسینده تورپاغین بؤیوک بیر حیصهسینه بوغدا اکیلیردی.
چلتیک اساساً ناخچیوان خانلیغیندا: شهرده و شیخ محمود، خلیلی، کولتپه، اوروج، اوزوناوبا، حسنآغا، دیدوْوار، نظرآباد، خالخال، شاهبوُز، قارابابا، جهری، تزهکند، نئهرم کندلرینده، الینجه ماحالیندا (ابَرقوُنیس، جولفا، چمنلیک، سالتاق، خانآغا، کشکند) و درهلهیزین غرب حیصهسینده اکیلیردی. ۱۸۲۸-جی ایلده ناخچیوان خانلیغیندا چلتیک محصولو ۱۰ مین پودا برابر اولموشدور.
کند تصروفاتی محصوللارینین ایچریسینده پامبیق خوصوصی یئر توتوردو. پامبیق فئوداللارا داها چوخ گلیر وئریردی. پامبیق درهلهیزدن باشقا دئمک اولار کی، بوتون ماحاللاردا اکیلیردی. اساساً ناخچیوان ماحالیندا: یاریمجا، شیخ محمود، کول تپه، اوروج، اوزوناوبا، حسنآغا، دیدووار، نظرآباد، ازناییرد، سوست، بولقان، قاراقونا، هاسان، قوشادیز، تونبول، یامخانا، قیزیلونگ، نئهرم کندلریند؛ خوْک ماحالینین ایسه بوتون کندلرینده؛ الینجه ماحالینین آرازین، ابرقونیس، جولفا و شوکود کندلرینده اکیلیردی. ۱۸۲۸-جی ایلده خانلیقدا ۳۰۰ خالوارا یاخین و یاخود ۶ مین پود پامبیق ییغیلمیشدی.
خانلیقدا خوصوصی ایله درهلهیز ماحالیندا اکیلن کتاندان، اساس اعتیباریله یاغ آلماق اۆچون ایستیفاده اولونوردو. کتاندان نینکی یاغ آلماقدا، حتّی توخوجولوقدا ایستیفاده ائدیلیردی. آریچیلیق و ایپکچیلیکله اساساً اوردوباد بؤلگهسینده مشغول اولوردولار. ایپکچیلیک کند تصروفاتینین او قدر گلیرلی ساحهسی ایدی کی، هر توت آغاجیندان ایلده ۱ مانات ۲۰ قپیک وئرگی آلینیردی. بوتون اوردوباد بؤلگهسینده ۱۰۰ مین توت آغاجی وار ایدی کی، بونون دا ۱۰٪-ای، یعنی ۱۰ مین عددی اوردوباد شهرینده یئرلشیردی. خانلیغین دوزنلیک یئرلریندهکی کندلرده توت آغاجلارینین جرگهسی گئنیشلندیریلیردی کی، اونلارلا ایپک قوردو یئملهنیلیردی. ۱۹. عصرین ۲۰-جی ایللرینده اوردوباد شهرینده ۲۰۰ پود ایپک ایستحصال اولونوردو. ایپک هم ده بازارا چیخاریلیردی. الده ائدیلن ایپگین کئیفیت باخیمیندان بازار قیمتی ده موختلیف اولوردو. مثلاً، بیرینجی نؤوع ایپگین قیمتی اوردوباد بازاریندا ۱۲ تومن، ایکینجی نؤووع ایسه ۷ تومن برابر ایدی.
کند تصروفاتی ساحهسینده ناخچیوان خانلیغی اهالیسینین اساس مشغولیتلریندن بیری ده باغچیلیق ایدی. داغ کندلریندن باشقا دیگر کندلرین اهالیسی ده باغچیلیقلا مشغول اولوردو. داغ کندلرینده یایین قیسا اولماسی و قیشین سرت کئچمهسی بو کندلرده باغچیلیقلا مشغول اولماغا ایمکان وئرمیردی. اوردوباد باغلاریندا ۲۰۰ خالوار اکین ساحهسینده مئیوه باغلاری سالینمیشدی کی، بونوندا ۳۰ خالواری اوردوباد شهرینده و اونون اطرافیندا یئرلشیردی. باغچیلیغین اساسینی مئیوهچیلیک و اوزومچولوک تشکیل ائدیردی. اوزوم باغلارینین اکثریتی خانلیقدا بئجریلیردی. بورادا ۳۰ خالوارا یاخین اوزوم باغی وار ایدی. اساس اعتیباریله، کیشمیش اۆچون ایستیفاده ائدیلن بیر خالوار اوزوم ساحه سیندن ۴۰۰ باتمانا یاخین محصول ییغیلیردی. عومومیتله، خانلیقدا ۱۹. عصرین ۲۰-جی ایللرینده ۱۲ مین باتمانا یاخین اوزوم ییغیلیردی.
ناخچیوان خانلیغینین ایقتیصادی حیاتیندا بوستانچیلیغین دا اؤزونه مخصوص یئری وار ایدی. بوستانچیلیقلا یاریمجا، شیخ محمود، کولتپه، اوروجدیزهسی، اوزون اوبا، حسنآغا دیزهسی، سیوراب، دیدووْار، نظرآباد، میرزه، جهری، قوشادیز، توُنبوُل، یامخانا، تزهکند، نئهرم، آرازین، ابَرقوُنیس، خاناغا، سالتاق، بنَنیار، جولفا، شرور و س. کندلرین اهالیسی مشغول اولوردو. ۱۸۲۸-جی ایلده ناخچیوان خانلیغینین اکیلن تورپاقلارینین ۵۰ خالواریندا بوستان اکیلیردی کی، بورادان دا یاریم میلیون پود محصول ییغیلیردی.
خانلیقدا اکیلیب-بئجریلن کند تصروفاتی محصوللارینین بیر قیسمی ساتیش اۆچون نظرده توتولوردو. بازاردا بوغدانین بیر باتمانینین قیمتی ۴۰ گوموش قپیک، اونون بیر باتمانینین قیمتی ۵۰ گوموش قپیک، آرپانین بیر باتمانی ۳۰ گوموش قپیک ایدی. داری ان اوجوز دنلی بیتکیلردن ایدی کی، اونون هر باتمانی ۲۰ گوموش قپیگه موعین ائدیلمیشدی. چلتیگین قیمتی ایسه بوغدانین قیمتی کیمی ۴۰ گوموش قپیک اولموشدو. ناخچیوان بازاریندا ان باهالی کند محصولو پامبیغین بیر باتمانینین قیمتی ۴ مانات ۵۰ قپیک ایدی.
مالدارلیقدَییشدیر
ناخچیوان خانلیغیندا اهالینین اساس مشغولیت ساحهلرینین بیرینی ده مالدارلیق توتوردو. خانلیغین داغاتگی و داغلیق بؤلگهلری مالدارلیغین اینکیشافی اۆچون داها الوئریشلی ایدی.
تورپاق قورولوشودَییشدیر
دیگر آذربایجان خانلیقلاریندا اولدوغو کیمی، ناخچیوان خانلیغیندا دا بئش نؤوع تورپاق مولکیتی مؤوجود ایدی.
دؤولت تورپاقلاری دیوان آدلانیردی. لاکین اوّلکی عصرلردن فرقلی اولاراق اون سککیزینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا خانلیقدا دؤولت تورپاقلاری تدریجاً اوّلکی اهمیتینی ایتیرهرک بیر نؤوع خانین شخصی مولکیتینه چئوریلمیشدی. ایوان پئتروشئوسکی یازیر: «۱۷. عصرین ایکینجی یاریسیندا دؤولت تورپاقلاری ایله خان عاییله سینین تورپاقلاری بیرلشدیریلیب وحدت تشکیل ائتمیش و بئلهلیکله ده...شخصی تورپاق صاحیبلیگی دیوان تورپاقلاری حسابینا آرتمیشدیر». بو تورپاقلار خانین و خان عاییله سی عوضولرینین وارلانماسینا شراییط یارادیردی. اکثر حاللاردا دیوان تورپاقلاری خانین راضیلیغی ایله هر هانسی شخصه بو و یا دیگر خیدمتینه گؤره تییول حوقوقوندا ایستیفادهیه وئریلدی.
قایناقلاردَییشدیر
- فواد علییئو، میرعبداله علییئو (۲۰۰۷). ناخچیوان خانلیغی. باکی: «شرق-غرب»، ۱۲۰ ص.
- ق.ه.پیرقولییئوا (۲۰۰۹). نومیزماتیکامیزین اساسلاری. باکی: «نافتا-پرئسس» نشریاتی، ۱۶۸ ص.
- زحمت شاهوئردییئو. ناخچیوان تاریخی: خانلیق دؤورونون یئری و رولونا دایر Archived 2019-04-17 at the Wayback Machine.، ۵۰۹ ص.
- صاحیبه بوداقووا (۲۰۱۴). ناخچیوان دیارینین سیاسی تاریخی Archived 2019-04-17 at the Wayback Machine.. باکی: «عئلم و تحصیل»، ۱۰۸ ص.
- موسا قولییئو (۲۰۱۳). ناخچیوان خانلیغینین قافقازدا حربی-سیاسی مؤوقئعیی و علاقهلری. ناخچیوان: «عجمی» نشریات-پولیقرافییا بیرلیگی، ۱۸۴ ص.
- اراده سارییئوا (۲۰۱۴). میلّی دؤولتچیلیک تاریخیمیزده ناخچیوان خانلیغی دؤنهمی....باکی: «خبر»، ۱۰۵ ص.
- عرفان حسنوو، فواد علییئو (۲۰۰۷). ایروان خانلیغی[دائمی اولو باغلانتیلی]. باکی: «شرق-غرب»، ۱۴۴ ص.ISBN 978-9952-34-166-9.
- ناظیم آخوندوو، عاکف فرضعلییئو (۲۰۰۶). قاراباغنامهلر. ۱. کیتاب. باکی: «شرق-غرب»، ۲۱۶ ص.
- یونس حسینوو (۲۰۰۷). «قاراباغ نامهلر» آذربایجان تاریخینی اؤیرنمک اۆچون منبع کیمی.. باکی: «موترجیم»، ۲۱۶ ص. ISBN 5-8066-1708-4.
- زئمفیرا حاجییئوا (۲۰۰۷). قاراباغ خانلیغی: سوسیال ایقتیصادی موناسیبتلر و دؤولت قورولوشو.. باکی: «تحصیل»، ۲۵۴ ص.
- توفیق مصطفیزاده (۲۰۰۹). قاراباغ خانلیغی. باکی: «صاباح»، ۳۳۳ ص. ایسبن 5-86106-016-0.
- گوللو محمدووا (۲۰۰۷). کلبعلی خان. باکی: «نورلان»، ۴۶۰ ص.
- شمیستان نذیرلی (۱۹۹۹). آرخیولرین سیری آچیلیر. باکی: «عئلم»، ۷۵۰ ص.


text:
بوگۆنکۆ مۆسلۆمانلار
صاحابە دؤنمیندە باشلایئپ دوام أدن قارماشا ایچیندە اۇلوشان مذهبلرین ایهمالی یۆزۆندن شیرکە قاپئ آرالاندئ. آللاهئن آصلا عاففەتمەیەجگی گۆناە شیرک اۇلدوغو حالدە عاقائیدین قۇنوسو اۇلاراق ألە آلئنئپ اینجەلنمەدی. آللاەتان باشقاسئنا عیبادت اۆزریندە دورولمادئ. قورئانئن بیرچۇق آیتی، آللاەتان باشقاسئنا دوعا أدیپ یاردئم بکلەمەیی مۆشریکلرین أن بلیرگین اؤزللیکلریندن سایدئغئ حالدە عاقائیدین قۇنولارئ آراسئنا نە دوعا گیردی، نە دە ایستیعانە.
هرکس آللاهئ وار وە بیر بیلدیگی ایچین هیچبیر نبی آللاهئن وارلئغئنئ ایثباتلا مشغول اۇلمامئش، بۆتۆن غایرتینی آللاەتان باشقا ایلاە اۇلمادئغئ اۆزریندە یۇغونلاشتئرمئشتئر. عاقائید کیتابلارئندا بونون تام ترسی یاپئلدئ، آللاهئن وارلئغئنئ وە بیرلیگینی ایثبات یاعنی “ایثباتئ واجیب” آنا قۇنولار آراسئنا گیردی. سۇنوندا “لا إلە إلا اللە” یاعنی “آللاەتان باشقا ایلاە یۇقتور” اینانجئ، “وۆجود وە واحدانیەت” یاعنی “آللاە وار وە بیر” اینانجئنا دؤنۆشتۆ. یریۆزۆندە آللاهئ وار وە بیر بیلمەین کیمسە اۇلمادئغئ ایچین کافیرلری تانئما وە ایسلامئن فارقئنئ گؤسترمە قۇنوسوندا ذیهین قارئشئقلئغئ اۇرتایا چئقتئ.
مۆشریک، آللاهئ وار وە بیر بیلیر آما اۇنو، یریۆزۆ کراللارئنا بنزتیر وە کندیندن اوزاق سایار. کرالا، بیر یاقئنئ آراجئلئغئ ایلە اولاشئلدئغئ ایچین آللاها یاقئن بیلدیگی بیرینی آراجئ قۇیار. حئریستیانلارئن عیسایئ آللاهئن اۇغلو، مککەلی مۆشریکلرین پوتلارئنئ آللاهئن قئزلارئ، بۆیۆکلرینین روحلارئندان یاردئم اومانلارئن دا اۇنلارئ، آللاهئن دۇستو سایمالارئ بونداندئر.
آللاە تعالا، بوگۆنکۆ حئریستیانلار حاققئندا شؤیلە بویورور:
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ ثَالِثُ ثَلَاثَةٍ وَمَا مِنْ إِلَهٍ إِلَّا إِلَهٌ وَاحِدٌ وَإِنْ لَمْ يَنْتَهُوا عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿۷۳﴾ (سورة المائدة)
“آللاە اۆچۆن اؤجؤنجۆسۆدۆر” دیەنلر دە کافیر اۇلورلار. اۇیسا تک تانرئ دئشئندا تانرئ یۇقتور. بؤیلە سؤیلەمەیی بئراقمازلارسا بو کافیرلری آجئقلئ بیر عاذاب ساراجاقتئر. (مائیدە سورەسی؛ 73)
اۇیسا اۇنلارا گؤرە آللاە بیردیر؛ اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. اۇ، گرچگین کندیسیدیر. یری وە گؤگۆ تک باشئنا یاراتمئشتئر. یاراتئلئش دۆزنینی عایارلایان وە دۆنیایئ یؤنتن اۇدور. اۇ اینسانلارا یاقئندئر وە هر شەیی بیلیر. اۇ هر زامان واردئر، وارلئغئنئن باشئ وە سۇنو یۇقتور. هر شەی وارلئغئنئ اۇنا بۇرچلودور. صاحیب اۇلدوغوموز هر شەی اۇندان گلمکتەدیر. اۇ، کندیلیگیندن وار اۇلاندئر. آللاهئن بابا اۇلاراق آدلاندئرئلماسئ، هر شەیین باشلانغئجئ وە آشقئن اۇتۇریتە صاحیبی اۇلماسئندان وە تۆم چۇجوقلارئنئن اۆستۆنە تیترەین سەوگی دۇلو اییلیگیندن دۇلایئدئر. آللاە نە أرککتیر، نە قادئن؛ آللاە، آللاەتئر.
بؤیلە دەمەلرینە راغمن اۇنلارئن کافیر سایئلمالارئنئن سببی، آللاە ایلە آرالارئندا، آللاها عائید اؤزللیکلر وردیکلری عیسایئ وە قوتسال روحو قۇیمالارئدئر. حئریستیانلار شؤیلە دەرلر:
“عیسا، بابانئن یانئندا حئریستیانلارئن آووکاتلئغئنئ یاپئیۇر. اۇنلار لهینە آراجئلئق أتمک ایچین حپ جانلئدئر. آللاهئن حوضوروندا دائیما حاضئر بولونماقتادئر. کندیسی آراجئلئغئ ایلە آللاها یاقلاشانلارئ تامامن قورتارمایا گۆجۆ یتر.”
قوتسال روح ایلە ایلگیلی اۇلاراق پاولوسون رۇمالئلارا مکتوبوندا شو ایفادەلر یر آلئر:
“قوتسال روح، بیزیم ضایئفلئغئمئزا یاردئم أدر، چۆنکۆ ناسئل دوعا أتمەمیز گرکتیگینی بیلمییۇروز؛ آما روحون کندیسی سؤزلە آنلاتئلامایان اینیلتیلرلە بیزیم ایچین شفاعات أدر. اینسانلارئن یۆرکلرینی آراشتئران آللاە، روحون دۆشۆنجەسینین نە اۇلدوغونو بیلیر. چۆنکۆ روح، آللاهئن ایستگینە گؤرە قوتساللار ایچین شفاعات أدر.”
قورئان، مککەلی مۆشریکلرین پوتلارئ حاققئندا شؤیلە دەدیکلرینی بیلدیریر:
… مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى … ﴿۳﴾ (سورة الزمر)
… بیزیم بونلارا قول-کؤلە اۇلمامئز، صئرف بیزی آللاها داحا چۇق یاقلاشتئرسئنلار دییەدیر… (زۆمر سورەسی؛ 3)
اۇنلار، ایلاەلارئنئن آللاهئن یانئندا کندیلرینە شفاعاتچی اۇلاجاقلارئنا دا اینانئرلاردئ. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ قُلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِمَا لَا يَعْلَمُ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۱۸﴾ (سورة یونس)
کندیلرینە فایداسئ اۇلمایاجاق وە ضارار دا ورەمەیەجک شەیلری آللاە ایلە آرالارئنا قۇیاراق اۇنلارا قوللوق أدر وە شؤیلە دەرلر: “اۇنلار، آللاهئن حوضوروندا بیزیم شفاعاتچیلریمیزدیر.” دە کی: “گؤکلردە وە یردە بیلمەدیگی بیر شەی وار دا آللاها اۇنو مو حابر ورییۇرسونوز؟” آللاە، اۇنلارئن اۇرتاق سایدئقلارئ شەیلردن اوزاق وە یۆجەدیر. (یونوس سورەسی؛ 18)
حئریستیانلارئن وە مککەلی مۆشریکلرین آللاهئ وار وە بیر قابول أتمەدیکلری سؤیلنەبیلیر می؟ بونون دۇغوردوغو ذیهین قارئشئقلئغئ ایچیندە قورئان تفسیرلری دە شیرکلە ایلگیلی آیتلری آنلاشئلماز حالە گتیرمیش وە حورافەلرە زمین حاضئرلامئشلاردئر.
مثەلا قورئاندا هم عیبادت، هم دە دوعا کلیمەلری گچر. عیبادت، قوللوق أتمک؛ دوعا، چاغرئدا بولونماق وە یاردئم ایستەمکتیر. تفسیر وە مئاللرین چۇغو، دوعایا “عیبادت” آنلامئ ورەرک آصئل آنلامئن قایبۇلماسئنا یۇل آچمئشتئر. عیبادت، یاپئلان دوعانئن قابولۆنە یؤنەلیک اۇلاجاغئ ایچین بو ایکی کلیمە آراسئندا سئقئ باغ واردئر. نبیمیز؛ “دوعا عیبادتین ایلیگیدیر، اؤزۆدۆر” بویورموشتور. آما دوعا، عیبادت دییە ترجۆمە أدیلینجە، بیرینی اۇلاغان دئشئ یۇللارلا یاردئما چاغئرمانئن عیبادت اۇلدوغو آنلامئ قایبۇلماقتادئر. آحقاف سورەسینین 4، 5 وە 6-نجئ آیتلرینی اؤرنک ورەرک، دوعایئ عیبادت آنلامئ ورمەنین، آیتلری نەرەیە تاشئدئغئنئ گؤرەلیم.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ ائْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۴﴾ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ ﴿۵﴾ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ ﴿۶﴾ (سورة الأحقاف)
4- دە کی: “آللاە ایلە آرانئزا قۇیاراق چاغرئدا بولوندوقلارئنئزئن نە اۇلدوقلارئنا باقسانئزا! گؤسترین بانا، یریۆزۆندە نەیی یاراتمئشلار؟ یۇقسا گؤکلردە بیر پایلارئ مئ وار؟ ایددیعانئزدا حاقلئیسانئز بو قۇنودا بانا، داحا اؤنجە گلمیش بیر کیتاب وەیا بیر بیلگی قئرئنتئسئ گتیرین.
5- آللاە ایلە آراسئنا قۇیاراق، (مزاردان) قالقئش گۆنۆنە قادار جواب ورەمەیەجک کیمسەلرە چاغرئدا بولوناندان داحا ساپئق کیمدیر؟ بونلار، اۇنلارئن چاغرئسئنئن فارقئندا اۇلمازلار.
6- اینسانلارئن بیر آرایا گتیریلدیکلری گۆن بونلار اۇنلارا دۆشمان اۇلاجاقلار وە یاپتئقلارئ قوللوغو قابول أتمەیەجکلردیر. (آحقاف سورەسی)
دوعایا عیبادت آنلامئ وریلینجە ینی آنلام قایمالارئ قاچئنئلماز اۇلموشتور. حاطا، حاطایئ دۇغورموش وە آیتلرین آصئل آنلامئ قایبۇلموشتور. بو فارقئ، تۆرکیە دیانت واقفئ طارافئندان یایئملانان وە تۆرکیەدە أن یایغئن اۇلان مئالدن گؤرەبیلیریز:
4- دە کی: “سؤیلەسنیزە، آللاهئ بئراقئپ تاپتئغئنئز شەیلر یریۆزۆندە نە یاراتمئشلار؟ گؤسترسنیزە بانا! یۇقسا اۇنلارئن گؤکلردە اۇرتاقلارئ مئ واردئر؟ أگر دۇغرو سؤیلەینلردن ایسنیز، بوندان أوول (سیزە ایندیریلمیش) بیر کیتاب یاحود بیر بیلگی قالئنتئسئ وارسا اۇنو بانا گتیرین.
5- آللاهئ بئراقئپ دا قئیامت گۆنۆنە قادار کندیسینە جواب ورەمەیەجک شەیلرە تاپاندان داحا ساپئق کیم اۇلابیلیر؟ (اۇیسا) اۇنلار، بونلارئن تاپمالارئندان حابرسیزدیرلر.
6- اینسانلار بیر آرایا تۇپلاندئقلارئ زامان (مۆشریکلر) اۇنلارا (تاپئندئقلارئنا) دۆشمان کسیلیرلر وە اۇنلارا قوللوق أتتیکلرینی اینکار أدرلر. (آحقاف سورەسی)
“دوعا” یرینە عیبادت، “کیمسەلر” یرینە شەیلر دەنمیش؛ “شەیلر” دە “پوتلار” دییە آچئقلانمئش وە آیتین آنلامئ تامامن دگیشمیشتیر. “پوتلارا تاپان” نەردە؟ “قئیامت گۆنۆنە قادار کندینە جواب ورەمەیەجک کیمسەلری یاردئما چاغئران” نەردە؟!!
آیتلرە بو آنلامئ ورەبیلمک ایچین بش جیددی حاطایئ یاپماق قاچئنئلماز اۇلموشتور. بو حاطالار شونلاردئر:
- دوعایا عیبادت آنلامئ وریلمەسی.
- “من” کلیمەسینە “ما” آنلامئ وریلمەسی.
عارابچادا “من” کیمسە وەیا کیمسەلر آنلامئنا گلیر وە عاقئللئ وارلئقلار ایچین قوللانئلئر. “ما” ایسە شەی وەیا شەیلر دەمکتیر. آحقاف سورەسینین 5-نجی آیتیندە اۆچ کرە “من” کلیمەسی گچر. دوعایا عیبادت آنلامئ ورنلر، اۇنلاردان ایکیسینە “من”، اۆچۆنجۆسۆنە دە “ما” آنلامئ ورمک زۇروندا قالمئشلاردئر.
- “هم” ضامیرینە “هی” آنلامئ وریلمەسی.
“بونلار” دییە ترجۆمە أدیلن “هم”، عارابچادا عاقئللئ أرکک وارلئقلارئ گؤستریر. قورئاندا قادئنلارئ دا قاپسامئنا آلئر. آما “من” کلیمەسینە “شەیلر” آنلامئ وریلدیگی ایچین “هم” ضامیری دە یا “من” کلیمەسینین لافظئنئ گؤسترن “هو” یا دا ماعناسئنئ گؤسترن “هی” آنلامئنئ ورمک قاچئنئلماز اۇلموشتور. بو، اؤنملی بیر حاطادئر.
- جمعی مۆذککر سالیمە یانلئش آنلام وریلمەسی.
“حابرسیزلردیر” دییە ترجۆمە أدیلن “غافلون” کلیمەسی جمعی مۆذککر سالیمدیر؛ عاقئللئ أرککلر ایچین قوللانئلئر. قورئاندا قادئنلارئ دا قاپسار. “من” کلیمەسینە “شەیلر” آنلامئ وریلمەسی دا یۇق أتمیشتیر.
- پوتلار جانسئز وارلئقلاردئر. آحیرتتە ینیدن دیریلەجک وە کندیلرینی یاردئما چاغئرانلارلا قۇنوشاجاق اۇلانلار ایسە اینسانلاردئر. دۇلایئسئیلا “قئیامت گۆنۆنە قادار کندیسینە جواب ورەمەیەجک شەیلر” سؤزۆ یانلئشتئر. سۇنوچ اۇلاراق بو آیت، ساوونولماسئ ایمکانسئز حاطالارلا دۇلو اۇلاراق ترجۆمە أدیلمیشتیر. بیرچۇق عارابچا تفسیردە دە دوروم عاینئدئر. اۇنلار دا بو آیتلری دۇغرو آنلامایئ ایمکانسئز حالە گتیرمیشلردیر.
تفسیر وە مئاللردەکی بو گیبی حاطالار، تۆربە زیارتی ایلە ایلگیلی شو اینانجا یۇل آچمئشتئر:
“آللاە بو سەوگیلی قوللارئنا باعضئ یتکیلر، ایمکانلار، اؤزللیکلر باحشەتمیشتیر، بونلار شفاعاتچیلریمیزدیر، بیزلر گۆناهکار اۇلدوغوموز ایچین دۇغرودان آللاەتان ایستەمەیە یۆزۆمۆز یۇق، بلکی بونلار سایەسیندە آللاە دیلکلریمیزی قابول أدر.”
بو گیبی یانلئشلار سببییلە، اؤلمۆش بیر دین بۆیۆگۆنۆ آللاهئن یاقئن دۇستو سایما، اۇنا حایالی یتکیلر وریپ آللاها اۇنون آراجئلئغئ ایلە اولاشما حاستالئغئ مۆسلۆمانلارا دا بولاشمئشتئر.


text:
ماکس ائشتیرنئرین (1806-1856) باخیشیندا اؤزلوک و اؤزگورلوک
ماکس ائشتیرنئرين اؤزگورلوک آنلاييشي، بعضي دوشونرلرين ايفاده ائتديیي کيمي، موطلق اؤزگورلویون عرشه قالدیریلماسی دئمک دئییل. و یا أساسن یاشام طبيعتينين موطلق اؤزگورلویه ايمکان وئرمهديیي دوشونجهسينه سؤیکنمیر. اصلينده بوردا اوستو اؤرتولمک ايستهنیلن مسئله، ائشتیرنئرين دوشونجهسینده “اؤزگورلوک و اؤزلوک” آنلاييشلارینین بیربیریندن سئچیلمهسیدیر. ائشتیرنئر، اؤزگورلویو، بوتون محدودلاشديرمالارين يوْخلوغو آلامیندا ساوونور. آنجاق بونو اؤزگورلوک ايدئالي چئورهسینده دئييل، اؤزلوک دوشونجهسي مرکزينده ديله گتيریر (هاسانوف 2002:65). دوشونره گؤره، ‘اؤزگورلوک يالنيز اؤزونه يوک اولان هر شئيدن يونگوللشمهیي، اؤزوندن قورتولماغی اؤيرهدیر؛ سنه “اؤز”ون کيم اولدوغونو اؤيرتمیر.
قورتول! قورتول! اونون هارایی بودور: اؤزونو انکار ائت، اؤزوندن قورتول. لاکين اؤزلوک، سني اؤزونه گئري چاغيریر، اؤزونه گل دئيیر. اؤزگورلویون یاردیمی ایله بير چوخ چئشیدلی نسنهلردن یاخا قورتولماق. لاکين يئني شئيلر سني تکرار اینجیک سالیر؛ يعني پيس اولاندان قورتولورسان، پيسليک مسئلهسی اولدوغو کیمی یئرینده قالیر (ائشتیرنئر 1995ا:148). چونکي اينسان اؤزو اوچون اؤزگورلوک طلب ائدهرکن عئيني زاماندا اؤزونه قارشی يئني محدودلاشديرمالار دا قونداریر.
هر اؤزگورلوک ایستهیی، بير محدودلاشديرما ایستهییدیر. بونون اوچون باشلیجا مسئله اؤزگورلوک ايستهیی دئییل، اؤزلوک آرزوسودور. اينسان اؤزگور دوغولموشدور، اؤزگور باشلاميشدير، اينسان اؤزگوردور، آنجاق “اؤز”ونو ایتیریب. چونکي مينلرجه ايلليک مدنيت اونون نه اولدوغونو آنلاشیلمازلاشدیردیغی کیمی، يئنه اونو، ائگويست اولمايان لاکين ايدئاليست اولان آدام اولدوغونا دا اينانديرماغا مجبور ائتميشدير. اوندان قورتولماق گرهکیر! اؤزونو انکار ائدن و دقيق بیچیمده اؤزونو اؤزوندن یوخسول بوراخان (محروم ائدن) اؤزگورلویو آختارماق؛ اؤزونو آرا، ائگوْيست اول. بو سؤز بوردا چیرکین اخلاقی آنلام داشیمیر، سوز بوندان گئدیر: هر بيرينيز سینیرسیز گوجو اولان منليک اوْلون. باشقا سؤزله، يالنيز اؤزونو بیرداها تاني، يالنيز “اؤز”ون نه اولدوغونو بيل و ايکياوزلو داورانيشلاردان چکین. ايکياوزلو دئييرم، چونکي بو يوزايللیکلر بويونجا سن هله ائگويست اولاراق وارليغيني قورویا بيلمهدين. ائشتیرنئره گؤره، بو ائگوْيزم و اؤزلوک سايهسينده، کؤهنه اینانجلاردان قورتولوب آزاد اولماق مومکوندور. “کيم” سوْروسونا سؤيکهنن اؤزلوک دوشونجهسي تانریدان و اخلاقي دوشونجهلردن قوپماغی گئرچکلشدیرمک باخيميندان بير چيخيش يولودور. لاکين “کيم” سوالينا سؤيکهنن هر منليیين اؤزلوک آرزوسو فردين فرده، و توپلومون توپلوما قارشی ايقتيدار اوْلوشدورما دیلهیینی داها دا درينلشديریر.
دوشونرين اؤزگورلوک و اؤزلوک باغلامیندا سيرالاديغي بو اؤنرمهلر [گزارهلر] بارهده دوشونمک گرهکیر: سنين چالیشمالارین اؤزگورلویو چيخيش نؤقطهسي ائتمهیه یؤنلمیشسه، او زامان اؤزگورلویون “ایزم”لرینی ism توکتمهلیسن. اؤزگور اولماق ايستهين کيمدير؟ سن، من، بيز… بئله اولان تقدیرده نهدن اؤزگور؟ بيز، من و سن اولمايان هر شئيدن. بوندان دولایی بوتون مانعهتؤرهديجي قابيقلاردان اؤزگور اولان “أساس اؤز” ایستیثنا اولماقلا هر شئيدن اؤزگور اولدوغومدا یئرده نه قالار؟ يالنيز ‘من’ و مندن باشقا هئچ بير شئي. لاکين اؤزگورلوک، منيم اوچون نهسه ايفاده ائتمز (ائشتیرنئر 1995ا:147-149). چونکي اؤزگور اينسان يالنيز اؤزگورلشميش بير اينشادير، بئله کی، “اؤز” اينسان مولکونون صاحيبيدير. أن يوکسک دهير و يا أن يوکسک مقصد اولاراق اؤزگورلویون موباحیثه قونوسونا چئوریلمهسی فرده هئچ بير شئي باغیشلاماز، چونکي هر هانسي بير شئيين یوکسلدیلمهسی فرد اوچون دئييل، اينسان اوچوندور (هاسانوف 2002:66). فرد سوموت [کونکرئت] بير وارليق اولدوغوندان اؤترو، اونون اوچون گرهکلی اولان اؤزلوکدور، حالبوکي اينسان آنلاییشی تؤرهديلیب گئنللشدیریلمیش وارلیغی ايفاده ائتمکدهدير، بو دورومدا اؤزگورلوک آنجاق و آنجاق اينساني بير طلب اولا بيلر. او، فردي و يا ائگويستيک بير طلب دئييل.
ائشتیرنئره گؤره، اؤزگورلوک “من”ین سئوگيسي اوچون چاليشماقدیرسا ندن ائگونون اؤزو باشلانغيج، اورتا و سونلوق اوچون سئچيلميرمی؟ اؤزومو اؤزگور ائدن من دئييلممي؟ ايلک بینؤوره اولان من دئييلممي؟ آنجاق اينسان زنجيرلرين ايچينده یاشام سورور، اؤزگورلوک ایسه گلهجکله باغلی دویولان اوموددان باشقا بير شئي دئييل. (ائشتیرنئر 1995ا: 148-151). تک بير دوستاق حاليندا بئله اولسام دا وارام، مؤوجودام. قرارا گل: دوستاق حالدا وار اولماقمي ایستهییرسن، یوخسا ائگوْيزمين تأمين ائتديیي اؤزلوک بايراغيني دیکلدیرسن؟ اؤزگورلوک سن اولمايان هر شئيه قارشي ائحتيراصيني، ايستهیيني اويانديریر؛ ائگويزم سني اؤزوندن حظ آلماغا چاغيریر؛ اؤزگورلوک، اؤزلم، رومانتيک خيال، دونيويليک و گلهجهیه یؤنلمیش خريستيان اومودودور، بئلهجه قالماقدا دا داوام ائدهر. اؤزلوک حقيقتدير. اؤزلوک، آدامين أن باسقیچی شرطلرده بئله اؤزگور اولاجاغي آنلامینی داشیییر. چونکي اؤزلوک، فرددن باشلايان بير اؤزگورلوک بیلینجینین آنلامینی اؤز جانیندا گزدیریر (نیومان 1996آ:122).
اؤزگورلوک بير باشقا اوْتوریتهنین وئريله بيلهجهیی و يا بير آراچی یاردیمی ایله آلينا بيلهجک بير شئيین سویهسینه ائندیریلمیشدیر. آنجاق اوتوریته صاحيبلري اؤزلري طرفيندن وئريلن شئيين اؤزگورلوک اولا بيلمهديیيني بيلیرلر، چونکي اونلارين يالنيز اؤزلري اوچون گؤتوردوکلري اؤزگورلوکدور. بوندان دولایی ائگويستين اؤزگورلویو هميشه دالغالارلا بوغوشور. باغیشلانمیش اؤزگورلوک أن کيچيک بير فيرتينا دا، يا دا ساکينليکده يئلکنلريني قيریر، همیشه مولاييم بير یئل طلب ائدير. (ائشتيرنئر 1995ا:151). سون اولاراق دوشونرين اؤزگورلویون يوخلوغوندان و يا اؤزلوکدن نه آنلاديغيني يئکونلاشديرماق گرهکیرسه بونو دئمک اولار: سؤزسوز، اؤزلویون فرقينه وارميش اينسان، خاريجي آسيليليقلاردان قورتولموش و اؤزونو يئنيدن اينشا ائده بيلن وارلیقدیر. اؤزگورلویون يوخلوغو ايسه خاريجي بلیرلهنیملرینه/تعينلرینه بویون قویماق، هابئله مدني، اخلاقي و تئولوژيک دهيرلره آچيق اولما و بونلارين ایستکلرینین یئرینه گتیرمک اوغروندا حرکت ائتمک آنلامینی داشیییر. کؤکونه باخاندا مدني، اخلاقي و تئولوژيک دهيرلره تکرار ائتمکدن بئله چیخیر کی، سن اؤزونو گلیشدیریب جاوانلاشديرا بيلمیرسن، بير کؤله کيمي نهیهسه باغلي یاشاییرسان، و بير اؤلو کيمي دوندورولموش حالدا قالیرسان. چونکي اؤزگورلوک قايغيلارین گؤز آردی ائدیلمهسی و ثابيت آماجلارین بير یانا آتيلماسيدير. اينسانين ثابيت اينانجلارا نه بير ضروري باغلیلیغی، نه ده بير کؤنوللو أییلیمی/مئيلي واردير؛ یاشام توکهدیلهرک يانان بير ايشيق کيميدير.


text:
لیپمن برز
لیپمن برز (اینگیلیسجه: Lipman Bers) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۲ مئی ۱۹۱۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۹ ایل عومر ائلهییب و ۲۹ اوکتوبر ۱۹۹۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. لیپمن برز کارلف بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری نیویورک Universityدیر. اوْ ریاضیات ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lipman Bers»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لیپمن برز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قاضی برهانالدین
قاضی برهان الدین آذربایجانلی مشهور شاعیر، دؤولت خادیمی و عالیم.
حیاتی[دَییشدیر]
گؤرکملی دؤولت خادیمی، مشهور سرکرده و شاعر قاضی بۆرهان الدین ۱۳۴۴-جۆ ایل-ده قئیصریه شهرینده دۆنیایا گؤز آچمیشدیر. اوْ، منشأیینه گؤره، قدیم تۆرک-اوْغوز بوْیلاریندان ساییلان سالور طایفه سینه منسوب ایدی. بئله بیر احتیمالدا وار کی، اوْنون قدیم بابالاری خوارزمدن گلمیشدیلر. شاعرین آدی احمد، کۆنیهسی ابولعباس، تخللوصو ایسه قاضی بۆرهان الدین ایدی. اوْ، ایرثن کئچن قاضیلیک حۆقوقونا مالیک، یۆکسک ساواد درجهسی و اصل-نجابتی ایله مشهور اوْلان بیر عائلهدن ایدی. قئیسریه شهرینین قاضیلاری جلال الدین حبیب، حسام الدین حسین، سیراج الدین سۆلئیمان بۇ نسیلدندیرلر.
اوْنون باباسی سیراج الدین سۆلئیمان آنادوْلودا یارائدیلمیش ارتنا بَیلیگینین بانیسی علاءالدین ارتنانین ساراییندا یاشامیش و بَیلیگین سیاسی حیاتیندا مۆهوم روْل اوْینامیشدیر. شاعرین آتاسی شمس الدین محمّد ده اؤز دؤورونون مشهور قاضیلریندن ساییلیر. احمدین آناسی ایسه سلجوق ساراییندا یاشامیش مشهور دؤولت خادیملرین بیرینین نوهسی ایدی. قاضی بۆرهان الدین آناسینی ائرکن یاشلاریندان ایتیردیگیندن اوْنون تربییهسی ایله آتاسی مشغول اوْلوب. ۱۳۵۶-جێ ایلده اوْ، آتاسی ایله دمشقه گئدیر، لاکین بیر مدتدن سوْنرا یئنیدن اوْنلار قئیسرییه قاییدیرلار و احمدین آتاسی سارایدا قاضی کیمی ایشلهمهیه باشلاییر.
بۆتون کۆبار عائلهلریندن چێخان اۇشاقلار کیمی قاضی بۆرهان الدین ده وطنینده اؤز دؤورونه گؤره یاخشی ایلکین تحصیل آلیر، ۱۳۵۸-جی ایلده ایسه تحصیلینی داوام ائتدیرمک اۆچون مصره یوْلا دۆشور. بۇرادا ایلاهیاتا (فقه، حدیث و طیب)، نۆجوم، فلسفهنی و دیگر علملری اؤیرهنیر. داها سوْنرا اؤزونون ایلاهیات، طبیعت و ریاضیات ساحهلرینده بیلیکلرینی آرتیرماق مقصدیله دمشقه، بۆتون شرقده مشهور اوْلان عالیم قطب الدین رازینین یانینا گئدیر. شاعر اوْن دوْققوز یاشیندا ایکن مکهیه گئدیر، آتاسی اؤلندن سوْنرا ایسه حلب شهرینه کؤچور.
سیاسی فعالیتی[دَییشدیر]
۱۳۶۵-جی ایلده قئیسرییه دؤنهرک، ارتنا حؤکمداری محمّدین قێزی ایله ائولهنیر. بۇ حادثهدن بیر مدت سوْنرا اوْنو آتاسینین یئرینه قاضی تعیین ائدیرلر. بۇ وظیفهده اوْن ایلدن ده آرتیق ایشلهین قاضی بۆرهان الدین اؤز یۆکسک ساوادی، مدنیتی و عدالتلیلیگی ایله بۆتون خالقین حؤرمتینی قازانیر.
آرتان حؤکمداری محمّد اؤلدوکدن سوْنرا اوْنون تاختینا اوْغلو الی اوْتورور. الی آزیاشلی اوْلدوغو اۆچون دؤولتین بۆتون ایشلرینی قاضی بۆرهان الدین گؤرور و ۱۳۷۸-جی ایلده وزیر تعیین اوْلونور. ایکی ایلدن سوْنرا الی ده اؤلور و بۆرهان الدین اوْنون کؤرپه اۇشاغینین آتابیی اوْلور. بئلهلیکله، دؤولته بۆتون رهبرلیک اوْنون الینه کئچیر. ۱۳۸۱-جی ایلده قاضی بۆرهان الدین اؤز آدینی داشییان یئنی بیر دؤولت یارادیر و سۇلطان اعلان ائدیلیر. بۇندان سوْنرا اوْنون بۆتون حیاتی داخیلی و خاریجی دۆشمنهلره قارشی فاصیلهسیز یۆروش و دؤیوشلرده کئچیر. اؤز آرالاریندا دایمی چکیشمهلر آپاران قارامانلی، عثمانلی، تۆرکمن طایفهلاری آراسینداکی دۆشمنچیلیگی یوْخ ائتمک و اؤلکهده قانون-قایدانی مؤحکملندیرمک اۆچون اوْ، الیندن گلنی ائدیر. بۆرهان الدین خاریجی سیاست ساحهسینده غئیری-آدی اۇزاقگؤرنلیک و مۆدریکلیک گؤستریر. عثمانلی سۇلطانی بیرینجی بایزید، قێزیل اوْردو خانی توْختامیش، امیر تئیمور کیمی تهلوکهلی رقیبلرین و اوْنلارلا خێردا امیرلرین ایحاطهسینده قالان بۆرهان الدین دۆز ۱۷ ایل اؤز اؤلکهسینده سۆلهو و امین-آمانلیغی قوْرویا بیلیر. سیاسی وضعیت طلب ائدنده اوْ، بیر بایزیدله، یاخود تئیمورلا آچیق مۆباریزهیه گیریر، ضرورت یاراندیقدا کئچمیش رقیبلری توْختامیش خان، یاخود دا مملوک سۇلطانی بارقوتلا اتفاق باغلاییر.
بۆرهان الدین اؤلکهنی تئیمورون ایشغالیندان خلاص ائدیر و قوْنشو امیرلرله اۇغورلو مۇحاریبهلر آپاریر. اوْنون سیلری بوْشا گئتمیر. اؤلکه مؤحکملهنیر و چیچکلهنیر. بۆرهان الدین تیجارت، موعاریف و علمین اینکیشافینا یاردیم ائدیر، مدرسهلر، کاروانسارالار آچدیریر، کؤرپولر سالدیریر.
قاضی بۆرهان الدین ۱۳۹۸-جی ایلده آغقوْیونلو حؤکمدارلاریندان قارا یوْلوق اوْسمان بَیله دؤیوشده هلاک اوْلور و سیواس شهرینده دفن ائدیلیر. بۇندان سوْنرا اؤلکهده حاکمیت اوْنون یئگانه اوْغلو علم الدین علی چلبییه کئچیر. آنجاق گنج حؤکمدار حاکمیتی الده ساخلایا بیلمیر و قاضی بۆرهان الدینین بئله چتینلیکله یاراتدیغی دؤولت بیر بایزید طرفیندن داغیدیلیر. اؤلکهنین توْرپاقلاری عثمانلی دؤولتینین ترکیبینه کئچیر.
قاضی بۆرهان الدین، سلجوقلارین مغلوبیتیندن سوْنرا سیواس و اطرافیندا قۇرولان ائرئتنا بَیلیگینده ۱۳۳۵–۱۳۸۱-جی ایللرده سێرا ایله کادیلیک، وزیرلیک و پادیشاهلیق وکیللیگی کیمی وظیفهلرده ایشلهمیش و بیر مدت سوْنرا بَیلیگین ضعیفلهمهسیندن ایستیفاده ائدهرک اؤز آدینی داشییان قاضی بۆرهان الدین احمد بَیلیگی دؤولتینی قۇرموشدور. ۱۳۸۱-جی ایلده قۇردوغو بۇ دؤولت ۱۷ ایل یاشامیش و ۱۳۹۸-جی ایلده آغ قوْیونلو حؤکمداری قارا یۇلوق عوثمان بَی طرفیندن قاضی بۆرهان الدینین اؤلدورولمهسییله بیرلیکده سوْنا یئتمیشدیر.
قاضی بۆرهان الدین آذربایجان تاریخی و ادبیاتی ایله یاناشی عثمانلی تاریخینده ده سیلینمز ایز قوْیموشدور. بئله کی، ۱۳۹۲-جی ایلده قاضی بۆرهان الدین، عثمانلی ایمپراتورلوغو اوْردوسونو چوْروم یاخینلیغیندا قێرخدیلیم آدلی یئرده یئندی و بۇ ساواشدا ایلدیریم بایزیدین واریثی – اوْغلو ارتوْغرول اؤلدورولدو.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
قاضی بۆرهان الدین، ماجره ایله دوْلو بیر حیات یاشامیشدیر. معلوماتلی، عادیل، زکی و سؤزونو اسیرگهمهین بیر دؤولت خادیمی اوْلدوغو روایت ائدیلمیشدیر. بۇ خۆسسیتلریندن علاوه، ایچدن و یانیق بیر عشق شاعریدیر. لیریک شعرلرینده جسارت گؤزه چارپیر و بۇ ایستیقامتییلهده کلاسسیک شعردن فرقلهنیر. عشق شعرلریندن علاوه دین و تصوف ایله باغلی شعرلری ده واردیر. بیر تۆرکجه دیوانی ایله، ایکی عربجه یازیلمیش اثری مؤوجوددور.
دؤولت ایدارهچیلیگی بۆرهان الدینه علم و صنعتله مشغول اوْلماسی اۆچون مانعچیلیک تؤرتمیر. یۆکسک ساوادا مالیک شاعر-حؤکمدارین فلسفی کوْنسئپسیاسی اوْنون "ترجی اۆت-تؤوزیه" ("ایضاهلارین تکراری") و "ایکسیر-اۆس سعادت فی اسرار-اۆل عبادت" ("سعادت ایکسیری عبادت اسراریندا") آدی ایله عربجه یازدیغی ریسالهلرده عکس اوْلونموشدور. بۆرهان الدینین گؤروشلرینه صۇفی و حروفیه فلسفهسینین بؤیوک تأثیری اوْلدوغو آیدین گؤرسهنیر. اوْ اؤز شئرلرینی اۆچ دیلده – آذربایجان تۆرکجهسینده، فارس و عرب دیللرینده یازیب. آذربایجان تۆرکجهسینده "دیوان"اێ بیرجه نۆسخهده ساخلانمیشدیر. بۇ نۆسخه هله مۆلیفین ساغلیغیندا خطتات خلیل ابن احمد طرفیندن یازیلیب و حال-حاضیردا بریتانیا مۇزئییندهدیر. اوْنو لندنده اینگیلیس صفیرلیگینین ایشچیسی توْماس ۱۸۹۰-جێ ایلده ایستانبولدان گتیرمیشدیر. "دیوان" آذربایجان عالیمی، پروْفسوْر ائلیار صفرلی طرفیندن ۱۹۸۸-جی ایلده باکیدا نشره حاضیرلانمیش و کیتاب شکلینده ایشیق اۆزو گؤرموشدور. ه. صفرلی شاعرین قێسا ترجومئیی-حالینی دا کیتابا داخیل ائتمیشدیر. بۇ "دیوان" ۱۳۱۹ قزل ۲۰ رۆبای و ۱۰۸ تۇیوقدان عبارتدیر.
آکادمیک آ. کریمسکی یازیر: 'ععع'"بۆرهان الدینین "دیوان"اێ غئیری-برابر هجملی ایکی حیصهدن عبارتدیر. ایلک و بؤیوک بؤلوم قزللردیر. ایکینجی و نیسبتن کیچیک حیصهده هر شئیدن اول ایگیرمییه قدر رۆبایسینی قئید ائتمهلیییک. بۇنلار تۆرکجه یازیلمیش ایلک "رۆبایات"دێر. همین حیصهده بۇنلاردان باشقا میستیک-ائروْتیک مظمونلو قێسا تۇیوقلار دا اساس یئر تۇتور."'ععع'
«تۇیوق» لارین تحلیلی صۇفیزم و حروفیزمین بۆرهان الدین یارادیجیلیغینا تأثیریندن خبر وئریر. شاعرین سئوگی لیریکاسی ایسه اؤز نؤوبهسینده بیر چوْخ تۆرکدیللی شاعرلره اؤرنک اوْلموشدور. بۇنلار فوْلکلوْرا یاخینلیغی و فارس-عرب منشألی سؤزلرین نیسبتن آز ایشلهدیلمهسی، همچینین گؤزل بنزتمه و ایستیارهلرله سئچیلیر.
عجبا، دردومون دواسی قانی؟
عجبا، رنجومون شفاسی قانی!
آیاغی توْزونا یۆز اۇرورام
کی، گؤز آغریسی تۇتیاسی قانی!
زۆلفی هیل بینوبن ایریشدی جانا
عنبرین خطینون یایاسی قانی!
کیمیا ایله قێلدی زر یۆزومی
یاری بۇلماغا سیمیاسی قانی!
صدقومی بیلدی حۆسنه عشقینده،
بس بیزه وصلینون صفاسی قانی؟
بۆرهان الدینین بیر سێرا شئرلرینده مردلیک و هۆنر ترنم اوْلونور:
همیشه عاشق کؤنلو بیریان بوْلور،
هر نفس قریب گؤزو بیریان بوْلور،
صۇفیلرین دیلگی محراب، نماز،
ار کیشینون آرزوسی مئیدان بوْلور.
ار ییگیت قایدا اۆرکر اۆرکولردن
یاخشی آت بلینلهمز ایلکولردن.
دۆشمنلر بیزده بوْلسا دیترشسونلر
قاغان آسلان قاینینماز دیلکولرن.
قاضی بۆرهان الدینین یارادیجیلیغی آذربایجان ادبیاتینێن مۆهوم مرحلهلریندن بیرینی ایحاطه ائدیر. بئله کی، قاضی بۆرهان الدین آذربایجان تۆرکجهسی ایله یازدیغی دیوانی بیزه چاتان ایلک شاعردیر. بۇندان باشقا قاضی بۆرهان الدین آذربایجان ادبیاتیندا، ائلهجه ده عۆمومتورک ادبیاتیندا قزل شعر ژانریندا یازان ایلک شاعردیر.
بۆرهانهدیین آنا دیلینده – آذربایجان تۆرکجهسینده یازمیش بؤیوک آذربایجان شاعرلریندن بیریدیر. اوْنون پوْئزییاسی اؤزوندن سوْنرا گلن و هر بیری آذربایجان ادبیاتینین پارلاق اۇلدوزلاری اوْلان محمّد فۆضولی، عمادالدین نسیمی، کیشوری، حبیبی، شاه اسماعیل خطایی، موْللا پناه واقیف و بۇ کیمی بیر چوْخ شاعرلرین یارادیجیلیقینا جدی تأثیر گؤسترمیشدیر. ائله بۇنا گؤره ده اوْنون لیریکاسی بیر چوْخ تۆرکدیللی اؤلکلرده پوْپولیاردیر. ائله بۇنا گؤره بۆرهان الدینین آدی اوْرتا عصر تزکیرهچی و تاریخچیلری طرفیندن تئز-تئز خاتیرلانمیشدیر.
اثرلرینین ایراندا یاییملانماسی[دَییشدیر]
قاضی برهانالدین احمدین «تویوغلار» ی بوتا یاییمائوی طرفیندن همت شهبازینین آراشدیرماسی ایله ۱۳۹۵ ایلده چاپ اوْلوب.[۱]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "بیلیم سسی". 2016-10-18-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2016-06-20-ده یوخلانیب.
آذربایجان تۆرکجهسی (لاتین) ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qazi Bürhanəddin»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ سپتامبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
شابلون:DZA
توضیحلر
{{DZA}}
الجزاییر بایراقینین سیمبولون و ویکیلینکین رندر (اینگیلیسجه: Render) ائدیر. بو شابلون
{{flag|Algeria}} شابلونیله برابر دیر، لاکین، قیسا یازیلی دؤزلدیلمهسینین راحتلیقی اوچون، ایستاندارد اؤچ حرفلی ایزو ۳۱۶۶-۱ آلفا-۳ اؤلکه کودو Algeria اوچون، آدینی داشیییر.
{{ALG}} ده ایستیفاده ائده بیلرسینیز (بو شابلونا یؤنلدیلمیشدیر) چونکی "ALG" Algeria اوچون آیاوسی کودو و فیفا کودودور.
همچینین باخ
- لازیم اولسا، ایضافه سئچیملر اوچون شابلون:Country data Algeria باخ
- بایراق شابلونونون سیستیمینین بارهسینده بیر کامیل بحث اوچون Wikipedia:WikiProject Flag Template باخ
- "قیسا یازیلی" بایراق شابلونلارینین کامیل لیستی اوچون Wikipedia:Inline templates linking country articles باخ


text:
«علیعباسی» عائلهلرینه باش ساغلیغی
چوخ تاسفله انسان سئور اجتماعی شخصیت، آذربایجان مدنیتینین حامیسی، بشری ایدهآللار اوغروندا عؤمرونو صرف ائدن گؤزل انسان جعفر علی عباسی (مظفر) یاشادیغی غربت اؤلکهده وفات ائتمیشدیر. بو فداکار انسانلا بیر گونده عزیز آناسی دا ایراندا حیاتلا وداعلاشمیشدیر. بو آجی ایتگیلری خالقیمیزا، حؤرمتلی «علی عباسی» عائلهلرینه، میانالی دوستلارا، عزیز دوستوموز یعقوب علی عباسی جنابلارینا تسلیت دئییر، آدی قالارقی انسان جعفر علی عباسی (مظفر)ین اونودولماز و شرفلی خاطیرهسینی عزیزلهییریک. عشق اولسون.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی
۳۰/۰۷/۱۳۹۹


text:
چئویرن : مسیح آقا محمدی
کؤچورن : بهرام سورگون
میلادی تاریخله اون بیرینجی عصرده (هجری بئشینجی عصرده ) ایراندا عمربن ابراهیم آدلی بیر نفر دونیایا گلیر . او، گلجکده حشیشی لر (آسساسینلر ) طریقتینین اساسینی قویموش حسن بن صباح لا و سونرالار قافقازی فتح ائدن آلپ آرصلانین وزیری اولموش نظام الملک له بیرلیکده قرآنی و فقهی اؤیره نیر . زارافات لامی ، یوخسا جدی می ، دوستلار سؤزلشیرلر کی، اونلاردان هانسی حیاتدا اوغور قازانسا، او بیریلرینه ده ال توتاجاق . ایللر کئچندن سونرا نظام وزیر مقامینا یوکسه لیر. عمر اوندان یالنیز ساکیت بیر گوشه ایسته ییر کی، دوستونون ایشلرینین یاخشی گئتمه سیندن اؤترو دوعا ائده و رقملر اوزه رینده دوشونه بیلسین . (حسن ایسه یوکسک وظیفه ایسته ییب، بونا نائیل اولور، سونرا دا وزیری اؤز یولونون اوستوندن گؤتورور) . نیشابورون گلیریندن ایلده اون مین دینار مواجیب آلان عمر اؤزونو بوتونلوکله علمه حصر ائتمک ایمکانی قازانیر.
او، آستورلوگییایا اینانمیر، آمما آستورونومییا ایله مشغول اولور، سلطانین حمایه سی آلتیندا تقویم اصلاحاتیندا اشتراک ائدیر و جبره داییر مشهور اثرینی یازیر ـ بو اثرده بیر و ایکی درجه لی تنلیکلرین ریاضی حلّی و اوچ درجه لی تنلییین کونوس کسیکلری واسطه سی ایله هندسی حلّی تکلیف اولونور. اونون ماراق دایره سی رقملرین و اولدوزلارین سیرلری ایله محدودلاشمیر: او، شخصی کیتاب خاناسینین بیر کونجونده اوتوروب اسلام عالمینده «میصیرلی افلاطون» و یا «یونانیستانلی مرشد» آدلاندیریلان پلوتینین تراکتاتلارینی و «صافلیق قارداشلاری» نین بدعت و میستیکا ایله دولو اللی دن آرتیق رساله سینی موطالعه ائدیر ـ بو اثرلرده ثبوت اولونور کی، دونیا واحیدین تجللاسیدیر و گئج ـ تئز واحیده قاییداجاقدیر...
کیمی اونو آیریجا اشیالاردان کناردا عمومی مفهوملارین موجود اولمادیقینی ادعا ائدن فارابی نین، کیمی ده دونیانین ابدیلییینه اینانان ابن سینانین داوامچیسی ساییر. بیر منبع ده یازیلدیغینا گؤره، او، روحون اینسان بدنیندن حئیوانلارین بدنینه کئچمه سینه اینانیر، یاخود دا ائله گؤستریر کی بونا اینانیر ـ و حتی بیر دفعه پیفاقور ایتله دانیشدیغی کیمی، اودا اوزون قولاغلا صحبت ائدیر. او، آزاد فیکیرلی دیر، عینی زاماندا قرآنین ان چتین یئرلرینین دوزگون تفسیرینده چوخ ماهیردیر، چونکی ایسته نیلن عالیم بیر نوع ایلاهیاتچی دیر و بونون اوچون ایمانا احتیاج یوخدور.
آسترونومیا ، جبر و ایلاهیاتدان یورولوب دینجه لدییی زامان عمربن ابراهیم الخیامی بیرینجی، ایکینجی و دؤردونجو میصراعلاری هم قافیه اولان روباعیلر یازیر، همین روباعیلرین توپلاندیغی ان کامیل ال یازمادا اونلارین سایی بئش یوزه یاخیندیر ـ بو ایسه محصول دارلیغا خصوصی اهمیت وئریلن ایراندا (لونه و کالدئرونون دؤورونده ایسپانیادا اولدوغو کیمی) مؤللیف اوچون اصل بی آبیرچیلیق دیر .
هجری 517- جی ایلده عمر «شئی لرین بیرلییی و چوخلوغوحاققیندا» رساله نی اوخودوغو زامان اؤزونده ناسازلیق دویور و بیردن نسه حیس ائدیر. او، آیاغا دوروب بیر داها گؤرمه یه جه یی صحیفه نی نیشانلاییر و اوزونو آللاها توتور ـ او آللاها کی، هر حالدا موجوددور و عمر جبره دایر اثرینین چتین یئرلرینده اوندان کمک دیله میشدیر. ائله همین گون غروب چاغی او، وفات ائدیر. بوزامان مسلمان جغرافیا چیلارینا بللی اولمایان شمال ـ غربده کی بیر آدادا ایسه نوروئچلی لرین کرالینی دارماداغین ائتمیش ساقسلارین کرالینی نورمانلارین هئرسوقو مغلوبییته اوغرادیر.
ترقی، تنزل و چئوریلمه لرله دولو یئددی عصر کئچیر و اینگلیس ده فیتس جرالد آدلی بیر نفر دونیایا گلیر. اولا بیلر کی، او، عمر قدر عاغیللی دئییل، آمما اوندان خیلی حساس و غصه لی دیر . فیتس جرالد امین دیر کی، ادبیات اونون طالعیدیر. اودور کی هئچ نه یی دوشونمه دن تام عناد کارلیقلا اؤزونو ادبیاتا حصر ائدیر . ان یاخشی کیتابلاردان بیری سایدیغی «دن کیشوت»و دؤنه ـ دؤنه اوخویور (بو سیرایا او، شئکسپیرین و «ایستکلی قوجا» ورگیلی نین اثرلرینی ده داخیل ائدیر)، عینی زاماندا سؤز احتیاطینی زنگینلشدیرمک اوچون لغتلره مئهرینی سالیر. او آنلاییر کی قلبینده موسیقی گزدیرن هر بیر کس اولدوزلارین التقات گؤستردییی تقدیرده، حیاتی بویو اون ـ اون ایکی شئعیر یازماق ایقتیداریندادیر، لاکین اؤزو بو خیردا امتیازدان سوءاستفاده ائتمک نییتینه دوشمور . تانینمیش آداملارلا ( تئننیسون لا، کارلئیل له، دیکئنزله، تئککئرئی له ) دوستلوق ائدیر و اؤزونون بوتون تواضع کارلیغینا و مئهربانلیغینا باخمایاراق، اونلارا قطعییا قیلیقلانمیر .«ائوفرانور» آدلی کیفایت قدر ادبی دیالوگو، کالدئروندان و بؤیوک یونان فاجعه نویسلریندن بابات ترجومه لرینی چاپ ائتدیریر. ایسپانجادان فارس دیلینه کئچیب قوشلار حاققیندا « منطق الطیر» آدلی میستیک پوئمانین ترجومه سینه گیریشیر ـ بو اثرده قوشلار اؤز پادشاهلاری سیمرغون آختاریشینا چیخیرلار و یئددی وادینی آشیب اونون سارایینا چاتاندا گؤرورلر کی، اونلارین آیریلیقدا هر بیری و بوتونلوکده هامیسی سیمرغ دور.
1854- جو ایلده عمرین الیفبا سیراسی ایله دوزولموش روباعی لریندن عبارت بیر ال یازما فیتس جرالدین گؤزونه ساتاشیر. او، روباعی لردن بیر نئچه سینی لاتین دیلینه چئویریر و بیردن کشف ائدیر کی، اونلاردان اؤز داخلی قورولوشو و صبح، گول، بوبول اوبرازلاریندان توتموش گئجه و قبیر لؤوحه لرینه قدر مؤوضوع جا اینکیشافی اولان بوتؤو بیر کیتاب یاراتماق اولار. فیتس جرالد قایغی سیز و بیلدییینی ائله ین تنها بیر آدام اولاراق، اؤزونون بوتون حیاتینی بو غیرعادی و اینانیلماز نییتین گرچکله شمه سینه حصر ائدیر. 1859- جو ایلده او، «روباعیلر»ین ایلک ترجومه سینی نشر ائتدیریر، بونون آردینجا ایسه چوخلو واریانتلار و دقیقلشدیرمه لرله دیگر نشرلر مئیدانا چیخیر، و معجزه باش وئریر: آرابیر شعرله ایله نن فارس آسترونومو ایله ایسپانیادا و شرق ده یارانمیش کیتابلار آراسیندا بعضا معناسیز یئره ائشه لنن غریبه انگلیسین تصادفی گؤروشوندن نه بیرینجییه، نه ده ایکینجییه بنزه ین حئیرت آمیز بیر شاعیر دوغولور. سویین بئری یازیر کی، فیتس جرالد «عمر خیاما انگستانین ان یاخشی شاعیرلری سیراسیندا ابدی بیر یئر قازاندیرمیشدیر». بو اعجاز کار کیتابین هم رومانتیک، هم ده کلاسیک روحونو دریندن دویان چئسترتون ایسه قید ائدیرکی، اوندا «موسیقینین توتولمازلیغی و یازینین پوزولمازلیغی» بیرلیکده حیس اولونور. بعضی لری فیتس جرالدین «روباعیلر»ینی فارس عنصرلری ایله بزنمیش انگلیس پوئماسی ساییرلار. اصلینده فیتس جرالد عمرین حمایه سی آلتیندا یاراتمیش، اونون دئدیکلرینی جیلالامیش، حتی بعضی شئی لری اؤزوندن اویدورموشدور، لاکین نئجه اولورسا ـ اولسون، «روباعیلر» اورتا عصر فارسلارینین گؤزویله اوخونماغی طلب ائدیرلر.
بورادا مئتافیزیک سجییه لی احتیماللارسیز اؤتوشمک اولمور . معلوم دورکی عمر روحون بیر بدندن دیگرینه کئچمه سی باره ده پلاتونیکلرین و پیفاقورچولارین تعلیمینه اینانیردی. بیر نئچه عصر اؤتندن سونرا اونون اؤز روحو انگلیس ده جسمانی تجسومونو تاپا بیلردی کی، لاتین دیلینین تاثیرینه معروض قالمیش اوزاق گئرمان لهجه سینین کؤمیی له نیشابوردا ریاضیاتین الیندن آلدیغی ادبی طالئعینی یاشاسین . لئونلو اسحاق لوریا دئییردی کی، اؤلموش آدامین روحو تسللی تاپمایان قلبه داخیل اولوب اونو روحلاندیرا، یاخود ایستیقامتلندیره بیلر. ایستیثنا دئییل کی، عمرین روحو 1857- جی ایلده فیتس جرالدین قلبینده اؤزونه سیغیناجاق تاپمیشدیر.
«روباعیلر» دونیا تاریخینه آللاهین قوردوغو، مسکونلاشدیردیغی و سئیرائتدییی بیر صحنه کیمی باخیر. علمی دیلده پانتئیزم آدلانان بو تعلیم بئله بیر فیکیر دوغورورکی، انگلیس فارس قیافه سینده دیرچه له بیلر، چونکی اونلارین هر ایکیسی ماهیتجه همین آللاهدیر، یاخود اللاهین اؤتری اوبرازی دیر. لاکین داها دوغرو و حئیرت آمیز اولانی بودور کی، بیزیم فوق الطبیعی باره ده اویدورمالاریمیزین یئرینده چوخ واخت ایشلرین اوغورلو گئدیشی دایانیر. بولودلار بعضا داغ و یا شیر فورماسی آلیر، عینیله ادوارد فیتس جرالدین کدری و اوکسفورد داکی بودلئان کیتابخاناسینین رفینده اونودولوب قالان چهرایی حرفلی سارالمیش ورق خوشبختلیکدن شئعیره چئوریلمیشدیر.
ایسته نیلن وحدت ـ سیردیر. بیزیم قهرمانلارین ـ انگلیسله فارسین بیرلییی ایسه چوخلاریندان داها معمالی دیر. تام موختلیف اینسانلار کیمی حیاتدا اونلارینکی توتمایا دا بیلردی و اؤلوم، طالئعین اویونلاری و اوزون عصرلر لازیم اولدو کی، اونلاردان بیری دیگرینی تانیسین و ایکیسی بیرلشیب بیر شاعیر اولسون.
داوامی


text:
سلامت اهلینی خونخواره چشمین ناگهان گؤرگج
سلامت اهلینی خونخواره چشمین ناگهان گؤرگج،
ایرور خؤشبخت اونون تک کیم، حرامی کاریوان گؤرگج.
خورامان قدّینی گؤرگج من-دیوانه جان وئردیم،
اوش آنداق کیم، وئرور جان تیلبه ایت آب-روان گؤرگج.
ساچون فیکریدورور کؤنلومده، یوخ تسکینی آنونچون
نئجه اویسون بیر آو قوینوندا تولغانمیش ییلان گؤرگج.
بزتمیش زرورق بیرله یۆزو ترک آزدوردو کؤنلومنی
کی، طیفلین مئیی چوخراقدور ورق-زرفیشان گؤرگج.
نیشان-خاک-پایینی اؤپرمن خاندا کیم، گؤرسم،
آنون تک کیم، اؤپرلر خلق سولطاندان نیشان گؤرگج.
ساری دون ایچره تا گؤرسهنی لالهم تحیّوردن
کی، چؽخماز اۆنی بۆلبولنین گۆلوستانی خزان گؤرگج.
سر-کویینده آنماز کیشوری فیردوس-گۆلزاری،
مۆحقّر باغی اونوتدو بهیشت-جاویدان گؤرگج.


text:
حیماسه
حیماسه (اینگیلیسجه: Epic poetry) هر بیر خالقین ایجتیماعی–استتیک دوشونجهسینی بۆتؤولۆکده احاطه ائدن فولکلور اثری. حیماسه ناغیل کیمین شعرلر دیر لر کی گؤرولممیش و غریب داورانیش لار و ایش لر غریب یوخسا گؤرۆلممیش کارکترلر طرفیندن بو کارکترلر گۆجلو و اؤزل اینسان لار یوخسا تانری لار دیر لار اؤلدوروجو یوخسا فانی عالم ده.
اؤنملی حیماسه لردن[دَییشدیر]
- گیل گمیش سومر ادبیاتیندا
- ایلیاد و اودیسه قدیم یونان ادبیاتیندا
- ماهاباراتا هیندوستان ادبیاتیندا
- دده قورقود تۆرک ادبیاتیندا
- شاهنامه فارس ادبیاتیندا


text:
عثمانلی ایمپیراتورلوغودا همجینسچیلیک
عثمانلی ایمپیراتورلوغودا همجینسچیلیک، عثمانلی ایمپیراتورلوغودا تاریخن تطبیق ایدلمش جنسی مختلفیه دایر تطبیقلر، دویوشچولر و مدنی قیامتلندرملر ایدی.
تاریخ[دَییشدیر]
تنظیمات اصلاحاتلارندان سونرا ارتق هوموسکسواللیغی جنایت حساب ایدن آچق قانونلار یوخ ایدی.[۱] 1868جی ایلە قدر عثمانلیلار جنسللک کاتیقوریالارینی معین بیر جنسن جازیبسینه اساسلانمردی، لاکن اکتیف و پاسیف طرفداشلار، نفوذ ادنلار و نفوذ ادنلار اراسندا فرقلاندریلیدی.[۲] بونا گوره ده، طرفداش سچیمی جنسی کملیه دییل، سدجه زووقا اساسلارندی. بونونلا بیلا، کشی و قادن اراسنداکی اوللک رومانتک مناسبتلارن ییگانا مقبول فورماسی ایدی و انسانلارن آچق شکلدا اینا جنسدن اولان پارتنیورلارن اولماسینی قیری-قانونی ایدیردی. اجتماعی گزنتی سوسیال تجریدلا نتیجەلاندی. بوندان الاوا، عثمانلیلار اوچ جنسدان دانشردیلار: قادن، کشی، و اوغلان.[۳]
اینی جنسلار اراسندا جنسی علاقه حقندا آچق دانشلمردی، لاکن خصوصیله گنج کشیلارن نکاحدان اول باشقا کشیلارلا جنسی علاقەدا علمالاری آدی حال ایدی، بعضن «ستویسیالی هوموسیکسواللیک» دا ادلاندیریلیردی، چونکی کشیلار و قادنلار اراسندا جنسی علاقه یالنز سوسیال اولاراق قبول ادیلدیکدان سونرا قبول ادیلمیشدیر توی. بو، قادنلارن اولانانا قدر بکیره قالمالی اولدوغو اوچون اساسدان کشیلارن هوموسیکسوال علاقەدا اولدوقلاری فرضیەسی ایلە نتیجلانیر. بوندان الاوا، کشیلار ار کیمی گوزلانیلان وضیفەلارینی ییرینه ییتیردیکلاری مدتجه اولیلیکدان یان کچمک کیمی اینی جنسلی تجربەلر قبول ایدیلیردی.[۴][۳]
١٩جو اسرین سونلارندا هوموسیکسوال علاقه عزلماغا بشلادی و استقلارن دقتی گنج قزلارا چوریلدی. احمد ججدت پاشانین یازدیغی کیمی: «قادن سیونلار چوخالدی، اوغلان سیونلار ایسه ازالدی. سانکی لوط قمونو ییر اودو. اسطنبولدا عدت-اننایا اویغون اولان سیوگی و یاخنلق. گنج کشیلارا یونالدلنلار اندی طبیعتن وضعیتنا اویغون اولاراق قزلارا یونالدلمشدیر». تدقیقتلار گوستریر کی، بو عزلما هوموسیکسواللارن رپریسیاسندان سونرا غرب دنیاسندا هوموسیکسواللیغین کریمیناللاشدرلماسی ایله سخ علاقەدەدیر.[۲]
قوللار[دَییشدیر]
عثمانلی امپیریاسی قربلیلار طرفندان پدرسیانن اومومی اولدوغو بیر دیار کیمی ستیریوتیپ قزنمشدی. بو، خصوصیلا سلطانلار کیمی یوکسک روتبالی شخصیتلارا ساتلان قول اوغلانلاری اراسندا دوغرو ایدی. خالد افندی 1803-1806جی اللرده پاریسدا اولارکن تورکلارن بو اوبرازندان ناراهات اولدوغونو بلدرب. گیجه پالایس-رویال بازارینی نومايش ایتدیردیکدان سونرا، او، گیجه زیارتی زمانی موجودلوغو و قیامتلری چاپ کارتلارندا ایلان ایدیلان «1500 اوغلانین یالنز سودومیا ایله مشغول اولدوغونو» موشاهده ایدرک بو ستیریوتپلا موباهسه ایتدی، بنلارن همیسی اوزاق ایدی. پاریسدا عثمانلی تورپاقلارینین هر ییریندان داها آچقدر.[۵] قربن فکرینه باخمایاراق، تجارت چوخ قازانجلی اولدوغوندان عائلەلار اوغوللارینی سچیب سلطانلارن حرمخانالارینا ساتماق اوچون اویرادیردیلار. بونا گورا دا قول اوغلانلارینین آغآلاینا بورجلو اولدوقلاری اوچون حقیقتن گی کیمی گورونا بلجایی سؤال آلتندادیر. سیویملی اولانلار آغا قزلارنا ارا ویریلیر و اونلارن سوسیال ستاتوسونو و اوز کاپیتالینی یوکسلتمک امکانی ویریردیلار.[۶]
اکثر حاللاردا قوللار اروادلاردان و عائلەلاردان اوزاقدا اوردودا خدمت ایدیرلار. بونا گورا دا، حربی مامورلار دوروندا دا جنسی علاقەدا اولماق اون پلانا چخدی، سونرادان بو، یینی ترکیه جمهوریتیندا دولت طرفندان یاخشی قارشلانمادی. بگر جنرال فارس اکادیمیاسیندا اوغور قازاندقدان سونرا اینجنسلی موناسبتلری قاداغان ایتمایا چالشدی، لاکن 1941جی ایلدا اولدورولدو.[۶]
لیزبیانیزم[دَییشدیر]
عثمانلی امپیریاسیندا هوموسیکسواللیغا دایر حکایالارن اکثریتی کیشیلار اراسندا اینجنسلی موناسبتلارا دقت ییترسا دا، قیدلار قادنلارن دا باشقا قادنلارلا جنسی علاقەدا اولدوغونو گوستریر. انجاق قادنلارا نکاحدان کنار جنسی علاقیه اجازه وریلمدیی اوچون سندلر اولدوقجا نادردر.[۴] بونا گورا دا، لزبیان موناسبتلری هیتیروسیکسوال علاقەنین اولماماسیندان ایرالی گلن «محرومیت» نتیجەسی کیمی شرح ادیلدی.[۵] سوبوتلارن اولماماسینین باشقا بیر سببی قادنلارن جنسی استکلری اولان فردلر کیمی دییل، سدجه ریپرودوکتیف مقصدلر اوچون گورولماسی ایدی. لزبیانلیغین یوکسک رطبلی عثمانلی حکیمیت اورقانلارینین حرمخانەلارندا گینیش یایلدیغینا دایر چوخ از دلیل اولان بیر ستیریوتیپ دا وار ایدی.[۵] نتیجه اعتباری ایله بعضی تورک کیشیلاری کف ییری کیمی اد چخاردقلاری اوچون قادنلارنا قادن حمامنا گتمایی قاداغان ایدیردیلار.[۴] تحصیل الماق امکانی اولان و اوز پارتنیروسو سچماکدا سربست اولان یوخاری طبقەدان اولان قادنلار، کیشیلار تابچیلیین رولونو قبول ایدا بلمادکلارنا گورا چوخ وخت قادنلارا اوستونلوک وریردیلار.[۴]
حربی خدمت[دَییشدیر]
عثمانلی صادرازاملاریندان سنان پاشانین اوغلو اولان، عثمانلی اوردوسونون باش کوماندانی و وزیری وضیفەسینی اجرا ایدان محمد پاشا قادن دورانشلاری سرگلادیی اوچون مهنس محمد پاشا اولاراق آنلیر.[۷][۸]
یینیچاریلار[دَییشدیر]
عثمانلی اوردوسوندا هوموسیکسواللار یینیچاریلارا خدمت ایدان «جیویلیک» اولاراق تایین اولوندو و دویوشلاردا احتیاجی اودمک اوچون جیویلیکلارندان عبارت بیر بتالیون یارادلدی. جیویلیک بتالیونوندا اولان اسگرلارن هر بیری یینیچاریا مخصوص ایدی. اونلار داها چوخ مطبخ خدمتلارندا استفاده اولونماق اوچون اوزلارینین یینیچاری بولوکلارندا خدمت ایتمش، تجربەسزلکلارینی اورادا کیچیرمشلار.[۹][۱۰][۱۱][۱۲]
حقوقلار[دَییشدیر]
تنظیمات دوروندا قویا مینان و بوتون عثمانلی تبعلارینین رعایت ایتمالی اولدوغو اولکی قانونی قیدالاری لغو ایدان 1858جی ایل جزا قانونوندا سودومیا ایله باغلی هیچ بیر تنظیملما یوخ ایدی. تنظیمات اصلاحاتلاری اراسندا سایلان قانوننامه 1810جو ایل فرنسا جزا مجلەسینا اساسلانر و فرنسادا 1791جی ایلدان اعتباران معین جنسی حرکتلاری جنایت حساب ایدان قانونلار لغو ایدیلیر. شرف جنایت مجلەسیندا سودومیا ایله باغلی تنظیملمەنین اولماماسینا اساسلاناراق، همین تاریخدا سودومیانین دیکریمیناللاشدیریلدیغینی قبول ایدنلر ور، و بونو قبول اطمئنلر ده ور. بعضی تدقیقتچیلار اسلام جنایت حقوقوندا جنایتلارا وریلان جزالارن حدود، تعذیر، قصاص، و پهریز جزالاری کیمی دورد فرقلی باشلق آلتندا قیامتلاندیریلماسینا و برنجی مدده تعذیر جنایتلارینین تنظیملانماسینا دقت چکیرلر 1858جی ایل قانونو.[۱۳][۱۴][۱۵][۱۶]
استنادلار[دَییشدیر]
- ^ Ishtiaq Hussain (15 Feb 2011). "The Tanzimat: Secular Reforms in the Ottoman Empire" (PDF). Faith Matters. آرشیولشدیریلیب (PDF) from the original on 17 October 2016. 5 December 2014-ده یوخلانیب.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ "What Ottoman erotica teaches us about sexual pluralism | Aeon Ideas". Aeon (in انگلیسی). 2022-05-17-ده یوخلانیب.
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ Murray, Stephen O. (1997-02-01). "CHAPTER 2. The Will Not to Know". Islamic Homosexualities (in انگلیسی). New York University Press. pp. 14–54. doi:10.18574/nyu/9780814761083.003.0004. ISBN 978-0-8147-6108-3.
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ Murray, Stephen O. (1997-02-01). "CHAPTER 5. Woman-Woman Love in Islamic Societies". Islamic Homosexualities (in انگلیسی). New York University Press. pp. 97–104. doi:10.18574/nyu/9780814761083.003.0007. ISBN 978-0-8147-6108-3.
- ^ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ Murray, Stephen O. (2007). "Homosexuality in the Ottoman Empire". Historical Reflections / Réflexions Historiques. 33 (1): 101–116. ISSN 0315-7997. JSTOR 41299403.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ Murray, Stephen O. (1997-02-01). "CHAPTER 10. Homosexuality among Slave Elites in Ottoman Turkey". Islamic Homosexualities (in انگلیسی). New York University Press. pp. 174–186. doi:10.18574/nyu/9780814761083.003.0012. ISBN 978-0-8147-6108-3.
- ^ Nazım Tektaş (2011), İki Yüzlü Vezirler
- ^ Bahaeddin Özkişi (1975), Uçtaki Adam
- ^ "Osmanlı'dan Cumhuriyet'e civelekler!". 2015-05-27. 2015-05-27-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2022-07-24-ده یوخلانیب.
- ^ "Osmanlýlarda Cinsellik - 1983 - Haluk Akçam". July 2, 2015. 2015-07-02-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر.
- ^ Koçu, Reşad Ekrem (May 26, 2015). "Yeniçeriler - Reşad Ekrem Koçu - Google Kitaplar". Web.archive.org.
- ^ "KULOĞLU - TDV İslâm Ansiklopedisi". 2019-12-28. 2019-12-28-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2022-07-24-ده یوخلانیب.
- ^ Prof. Dr. Mustafa Avcı, Osmanlı Hukukunda Livatanın Cezası, Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, C.26, S.2, 2018, p.15-45
- ^ "Osmanlı'da eşcinsellik 1858'de suç olmaktan çıkarıldı - teyit.org". 14 July 2020. 2020-07-14-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 27 July 2022-ده یوخلانیب.
- ^ "Islam Hukukunda Suclar Ve Cezalar" (PDF). 2018-07-23-ده اوریجنال (PDF)-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 27 July 2022-ده یوخلانیب.
- ^ "LGBT in the Ottoman Empire" (PDF). 2016-06-01-ده اوریجنال (PDF)-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 27 July 2022-ده یوخلانیب.


text:
داها صونرا امام حسین(علیه سلام) سعد اوغلونون اوردوسونا بویله بویوردو:
(ای انسانلار منی دینله یین اوزه ریمه دوشه ن ئوگوتومو دینله مه یینجه و بو ییره گلیشیمین سببینی بیلمه یینجه منیمله صاواشماغا ته له سمه یین.
اگر عذریمی قبول ایده ر سه نیز و سوزومه اینانارسانیز موتلولوغ یولونو بولارسینیز و صاواش ایتمه غه ده بیر سبب قالماز.
اگر عذریمی قبول ایتمه ز سه نیز،اورتاغلارینیزی توپلایین نه یاپاجاغینیزی قرارلاشتیرین.
صونرادان یاپتیغینیز ایش سیزی غمله نتیر مه سین صونرا قرارنیزی بیلدیرین منه.
و هیچ مهلت ده ویرمه یین).
امام حسین(علیه سلام)ده ن بوسوزلری آروادلار ایشیدینجه آغلادیلار،یوزلرینه چالدیلار و آغلاماغ سه سلری یوکسه لدی،امام حسین(علیه سلام)قارداشی عباسی و اوغلو علی اکبری اولارین یانینا گونده ردیغینده بویوردو:(اولاری اوخشایین جانیما آند اولسون بوندان داها چوخ آغلایاجاغلار).
صونرا سوزونه بویله دوام ایتدی.
ای جماعت سوله یین من کیمه م؟ صونرا ئوزونوزه گلین و نفسینیزی قینه یین باخین منی ئولدورمه غینیز و آرواد اوشاغیما قورخو اورکو سالماغینیزسیزه جایزمیدیر؟
منیم و قارداشیم حقیندا پیغمبرین(بو ایکیسیی جنت گنجلرینین افندیلردیر)سوزونو ایشیتمه میشسینیز؟
الله سیزی و دیله دیغنیزی ئولدورسون(انا الله و انا الیه راجعون).
بولار ایناندیغدان صونرا کافر اولانلاردیلار بو ظالم قوم اللهین رحمتینده ن اوزاغ اولسون.
داها صونرا امام حسین (علیه سلام)قیلیجینه دایاندی ئوزونو تانیتماغ ایچین سانکی بویله بویوردو:
من حسینم،بابام علی،قارداشیم جنت بگی
محمد ته آتامدیر شن زهرانین اوغلویام
عمیمدیر حمزه جعفر،خدیجه بویوک آنام
کعبه ده گوزون آچان،مرتضی نین اوغلویام
آیدینلاتدی نوروموز،او قارانلیغ دنیانی
یوره گلره نور ساچان،مصطفی نین اوغلویام
ییرله گوگ صودور منه،ایسته ر سه م یاغار گوگلر
داشتان گوزلر جوشتوران انبیانین اوغلویام
باشیمی یاران قیلیج منه سجده ایده جه غ
سیزی حقه چاغیران حق طاهانین اوغلویام
شرقله غرب آراسیندا مند ه ن باشقا حسین یوخ
چیپلاغلارین چارداغی جان علیانین اوغلویام
ئولوم منه اگیلیر صولاردا دالغالانیر
دوشگونلره روح ویره ن کربلانین اوغلویام
ئولومومله بو ئولو،دنیانی دیریلدیرم
ئولولری دیریلده ن،انبیانین اوغلویام
من جنت گنجلرینین،بگییم،قارداشیم ده
بدر احد اصلانی،لافتی نین اوغلویام
داها صونرا بویوردو:او دیدیغیم سوزلر بیرگرچه گدیر،اللها آند اولسون،الله یالانچی یا غضب ایتدیغینی بیلدیغیم گونده ن به ری یالان دیمه میشه م، اگر منی یالانلیرسینیز،ایندی پیغمبرین اصحابیندان آرانیزدا بولونان کیمسه لر وار،بونو اولاردان صورا بیلیرسینیر،ایشیدین سیزه نه دییه رلر منیم و قارداشیمین حقیندا.
جابر بن عبدالله الانصاری ، ابا سعید الخدری ، سهیل بن سعد الساعدی ، زید بن ارقم ، و انس بن مالکته ن صورون منی ، شبهه سیز اولارین هپسی منیم و قارداشیم حسنین حقیندا پیغمبر افندیمیزین بویوردوغو سوزو ایشیتمیشلر.
بوسوزلر قانیمی توکمه غده ن الینیزی چه کتیرمه زمی ، عجبا ئولدوردوغوم بیر کیمسه ویا ازدیغیم بیر مال یوزونده ن منی ئولدور مه غ ایستیرسینیز؟
صونرا امام حسین علیه السلام دوشمان اوردوسوندان بیر نچه کیمسه یه یوکسه ک سه سله دیدی:
« ای شبث بن ربعی ، ای حجار ابن ابجر ، ای قیس ابن اشعث ، ای زید ابن الحارث ، میوه لریمیز ییتیشمیش ، باغلاریمیز یه شه ر میش ، و سنین امرینده بیر اوردو حاضیرلانمیش ، بیزه دوغرو تئز گل ، بومکتوبو یازان سیز ده گیلدینیز؟»
اولار دیدیلر بیز بویله بیر مکتوب یازمامیشیغ.
امام علیه السلام دئدی: بلی اللها آنداولسون بو مکتوبو یازان سیزلرسینیز.
صونرا دئدی: اگر منی ایسته میرسینیز قویون منی سیزی ترک ایدیب باشقا بیر ییره گیده یم.
بو آرادا قیس ابن الاشعث یوکسه ک بیر سه سله اماما دئدی:
نه ایچین عمین اوغلو یزیده بیعت ایتمیرسین؟
امام حسین علیه السلام اونا دئدی:
« یوخ اللها آند اولسون من سیزه ذلیل گیبی الیمی ویرمه یه جه غه م و کوله لر گیبی ده قاچمایاجاغام».
او آندا امام سانکی بویله دئدی:
من علینین اوغلویام ذللته باشیم ده گمه ز
من ولی نین اوغلویام بوینومو قیلیچ اگمه ز
قانیم خسته مللتی هر زماندا اویادیر
بو قانین ته مه لینی ده نیزلرجه قان سوکمه ز
بیز مللتین ایچینده غیرت باغین صاغلاریغ
ئولوله ر دیارینا قیلیجلر منی چه کمه ز


text:
عیبری الیفباسی
عیبری الیفباسی یا عیبرانی الیفباسی — سامی دیل قروپونا باغلی اوْلان و ایسراییلین رسمی دیلی عیبرانیجهنین یازماسیندا ایشلهنن الیفبا. سامی دیل قروپونا باغلی اوْلان دیللر کیمی عیبرانی الیفباسی دا ساغدان سوْلا یازیلیر و ۲۲ سَسسیز تَمل حرفدن تشکیل اوْلور. بۇ الیفبادا حرفلر بیربیریندن آیری یازیلیر و حرفین شکیلی کلمهنین سوْنوندا دَییشیلیر.
قایناقدَییشدیر
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«İbrani alfabesi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ایستاد دو لا موسون ایستادیومو
ایستاد دو لا موسون ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Stade de la Mosson) مونپلیه شهرینده بیر ایستادیومدور. 1972 ایلینده تاسیس اوْلونوب. مونپلیه تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۳۲٬۹۰۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Montpellier HSC Club Website". Montpellier HSC Club Website. 26 April 2011. 2013-11-03-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 26 April 2011-ده یوخلانیب.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stade de la Mosson»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ایستاد دو لا موسون ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
جبراییل رایونو
جبراییل رایونو — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی – اراضی واحیدی. اینضیباطی مرکزی جبراییل شهریدیر.
جبراییل رایونو ۸ آگوست ۱۹۳۰-جو ایلده تشکیل ائدیلمیشدیر. ۴ ژانویه ۱۹۶۳-جو ایلده لغو ائدیلهرک فوضولی رایونونا وئریلمیش، ۱۷ ژۇئن ۱۹۶۴-جو ایلده یئنیدن یارادیلمیشدیر. ۲۵ آقوست ۱۹۹۳ (میلادی)-جو ایل تاریخینده رایون ائرمنیستان اوْردوسو طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر. ایشغال نتیجهسینده رایونا ۱۳،۹۲۸ میلیارد آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری مبلغینده زیان دَییب. جبراییللی مجبوری کؤچکونلر جومهوریتین ۵۸ رایونونون ۲۰۰۰-دک یاشاییش منطقهسینده، چادیر دوشرگهلرینده، یوک واقونلاریندا و یاتاقخانالاردا مسکونلاشیبلار.
حاضیردا رایونون ائرمنیستان سیلاحلی قوهلری طرفیندن ایشغالی داوام ائدیر.
رایون اهالیسی آراسیندا اراضینین آدینین ۸-جی عصرده یاشامیش جبراییل آتانین آدیندان آلماسی ایله باغلی فیکیرلر وار. اما جبراییلداکی سایسیز-حسابسیز عابیدهلرین، ماغارالارین، قالالارین، بورجلرین، مبدلرین قالیقلاری بۇ یاشاییش اراضیسینین یاشینین داها قدیم اوْلماسیندان خبر وئریر.
جوغرافی مؤقیعتیدَییشدیر
جبراییل کیچیک قافقاز داغلارینین جنوب-شرقینده، گین دۆزو و قاراباغ سیلسیلهسینده یئرلشیر. رایون جنوبدان آراز چایی بوْیو ایران ایسلام جومهوریتی ایله همسرحددیر. ساحهسی ۱۰۴۹ موربّع کیلومتردیر، اراضیسی اساساً داغلیقدیر. آراز چایینین قیراغی واختیله توقای مشهلری ایله سیخ اوْلموشدور. آرازبویو دوزنلیکلرین توْرپاقلاری یۆکسک محصولدارلیغا مالیک توند شابالیدی توْرپاقلاردیر. محصولدار اوْلان آرازبویو توْرپاقلاردا جبراییلین ایری کندلری - بؤیوک مرجانلی، سولطانلی و ... یئرلشیر. جبراییل رایونون ان یۆکسک زیروهسی داغ توماسدیر (۱۵۸۰ متر). ائرمنی ایشغالیندان اوّل رایوندا یاشی ۴۰۰-۵۰۰ اوْلان ۱۴ ایری دیامترلی چینار آغاجی آغاجی، ۱۰۴ کهریز و ۹۹ بولاق واردی.
آذربایجان رایونلاریدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ "Şəhərlərarası telefon kodları". Aztelekom MMC. Aztelekom İB. 19 August 2015-ده یوخلانیب. (لاتین تورک دیلینده)


text:
بیق ارچ هیروشیما ایستادیومو
بیق ارچ هیروشیما ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Hiroshima Big Arch) هیروشیما شهرینده بیر ایستادیومدور. 1992 ایلینده تاسیس اوْلونوب. سانفریس هیروشیما تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۵۰٬۰۰۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Edion Stadium Hiroshima". J.League. 21 June 2018-ده یوخلانیب.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hiroshima Big Arch»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بیق ارچ هیروشیما ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ببو ببو
مسعود آذر
هاوا چوخ سویوقایدی، یئنه گئجیکمیشدیم. قاپینی دؤیدوم، خیردا قارداشیم قاپینی آچدی. تلهسیک گیردیم حیطه دئدیم: -«آرش قاچ ایچری دوندوق!» ایکیمیز بیردن سوخولاراق ائوه، قاپیدا گیر ائلهدیک، بیر آز دارتینیب قاپیدان کئچیب تئز باغلادیق. پالتوومو چیخاردیردیم کی آتام یئتیشدی.
-گینه هاردایدین؟
-گئتمیشدیق توپا.
-منی سرییبسن اولان. بو سویوقدا ایتی وورسان ائشیگه چیخماز. سیز بیر یول بو شخته ده توپ اوینوردوز؟
ائله بو آندا ننهلییم اوتاقدان چیخیب، ددهمه هیرسلندی؛
-آ کیشی، نه وئریبسن آلانمیرسان بو اوشاقدان؟ قوی هله بیر یئتیشسین، پالتارین چیخارتمامیش قاباریرسان اوشاقا. گل ایچری گئجه اوزوندو نه قدهر ایسترسن دئیینمهیه واخت وار.
دوغروسو من ننهلییمدن بیر پیسلیک گؤرمهمیشدیم، آمما نه ایسه هئچ واخت اونون محبتین اینانمادیم. همیشه ائوه گیریب، باشیمی آشاغا سالیب، گئتمیشم اوتاغیما. بو اوتاقدا قردشیمله من قالیردیق. او بیریسی اوتاقدا دا آتام، ننهلییم و تازا دوغولان باجیم. بو اؤگئی باجیم “لیلا” اولاندان هرگون اؤز باجیم “فیروزه” گؤزومه تیکیلیردی.
آنام اؤلندن بیر ایل سونرا، آتام فامئللرینین بیریسی ایله ائولندی. منصوره خانیم اره گئدیب بوشانمیش بیر معلیم ایدی، بونا باخمییاراق بوشاندیغینا گورا راضیلشدی منیم آتامیننان کی دؤرد اوشاقی واریدی ائولنسین. آتام ائولنندن سونرا، عمهم گلیب باجیم فیروزهنی آپاردی اؤزوینن ساخلاسین. گؤیلوم ایستیردی کی بیز ایکیمیزی ده آپارسین، آمما بیلیردیم کی بو مومکون دئییل.
نئچه ایل قاباق آنامین دونونون اتگی پیلهتهیه ایلیشیب، پیلهتهنی چئویردی؛ ائوی اود آلدی؛ آنام دا کی ایستیردی اودو سؤندوره، اؤزو اود توتوب یاندی. بو ایش منی چوخ عصبلشدیرمیشدی؛ نییه کی اوشاق ایکن آنامین یانیق جنازهسینین اوستونه گلیب چیخدیم و بو منده چوخ پیس تأثیر قویدو. آتام ائولهنندن سونرا عصبیلییم داها آرتدی. ننهلییم بونو یاخشی باشا دوشوردو. اونا گورادا منیم شیلتاقلیغیمی تحمل ائدیردی. هئچ واخت اولمادی کی منی آتاما چوغوللاسین. بونونلا آتام منیم حؤرمتسیزلییمی آنالیغیما گؤروردی و بو ادبسیزلیگی چکنمیردی. آتام منی چوخ نصیحت ائلهدی، آمما دوغروسو یورولدو. تکی مندن یوخ، اؤزوندنده یورولموشدو، ائلهجه یاشاییشیندان دویموشدو. همیشه ائوه کئفلی گلیب، دونیانین آجیغین مندن آچیردی. آخی بیر باشقاسی یوخویدو کی اونونلا بیتدهشه:
-دی سؤیون گل سوفره باشینا.
بو آتامین سسی دی کی منی اؤزومه گتیردی. اعتراض لا دئدیم؛
-من یئمیرم، سیز یئیین.
-نه یئمیسن؟
-هئچ نه، آج دئییلم.
-اولان سن منی لاپ جانا گتیرمیسن. بو ائوه گلماغین، بودا جاواب وئرماغین.
-زوردی یئمیرهم دا.
-غلط ائلیسن یئمیرسن. ایکی ساعاتدی سوفرانی سالیب سنی گؤزلیریک، قارداشین شام یئمهییب کی سن ویرغین ویرمیش گلهسن سنینله یئیه. باشا دوشورسن بو آروات سیزه گورا شام قویوب.
-منه نه، من دئمیشم شام قویسون. قویماسین. سیز یئیین دا، منیمله نه ایشیز وار؟
آتام حیرصلهنیب بیردن جومدو منیم اوستومه؛
-کوپک اوغلو هله چوخ اوجا سیچیبسان، باشیندان دا دیشلییرسن.
گؤردوم هاوا یامان پیسدی، ال آتدیم پالتووما، بؤرکومو گؤتوروب باشماقلاریمی آلیب الیمه، بیلمیرم نه واخت آیاق یالین حیطدن ائشیگه قاچدیم. باشماقلاریمی گئییب، بؤرکو کئچیتدیم خیتدهییمه، پالتووین یهخهسین چکدیم قولاقلاریما، دویمهلریمی باغلاییب، باشیمی سالدیم آشاغا، یورودوم، آمما هئچ بیلمیردیم هارا. یئرده کی داش قومی شوتدویهرک، ایچیمده برک قئینیب، اؤز- اؤزومه دانیشیردیم؛
-قوییب گئدهجاغام ، … اوندا بس قارداشیم منسیز نئیلهسین.
-من ننهلییکله یاشیان دئییلم، … آخی او یازیق منه نه پیسلیک ائلییب کی، …
اورهییم برک سیخیلیردی، ایستیردیم باش قویوب بیرینین چیینینه آغلییام. آخی بو نه یازیدی بیزیم آنلیمیزا یازیلدی؟ کوچهنین ایچیندن گلن سس صدا منی اؤزونه طرف یؤنتدی. نه زامان ائودن چیخمیشدیم بیلمیرم. چوستدوزلاردان گلیب چاتمیشدیم چهارراه شهنازا، پاساژ قاباغیندا باشیمی قوزادیم اوسته. بیر مئیخانلار آچیقیدیر، بیرده آتدا – بوتدا یئمک توکانلاری. ائله بیل کی بیریسی منی چاغیریردی کوچهیه، مئیخانادا کی چیراقلار سانکی کؤزهریردیلر، بو ضعیف ایشیقدا اوردا اوتوران سرخوش اینسانلارین سیماسینی گؤرمک اولوردوسا، آمما سئچمک اولموردو. سیگارت توستوسو، اوجا اوجا دانیشیقلار، شاقیلتیلی گولوشلر، ساغلیقلار، … سانکی او ایچدیکلری بیر ایکی آجی ایستکان آراغ، او یورقون اینسانلارین سیماسیندا حیاتین بوتون چتینلیکلرین و آجیلیقلارین نئچه آنلیق اولورسادا پوزوب آپاریردی.
هوسلندیم ایچری گیریب بیر ایکی ایستکان وورام. بیر نئچه مئیخانین قاباغیندان کئچدیم؛ هر نه اوزومه جرعت وئردیم باجارمادیم. بیر آیاغیم ایرهلیردیسه او بیریسی گئری قایدیردی، دوغروسی جانیمدا بیر قورخو واریدی. بعضاً ایچریده کی لرده منه باخیب بو یاشدا بو ساعاتدا اوردا دالاشدیغیما تعجبله نیردیلر. بیر باشقا مئیخانانین قاباغیندان کئچنده گوزوم دوشدو بارین دالیسندا دوران شسلی شقاوتلی بیر قادینا. باخیشلاریمیز بیربیرینه توققوشدو، او تعجبلی من ایسه اختیارسیز، دئدیم بس کی بیریسی پئیسریمدن یاپیشیب ایتهلهدی ایچری. قادینین دوداقلاری قاچدی. ایرهلی گئتدیم. او گؤزلرین قییدی، باشینی ترپتدی کی، نه؟ دئدیم؛
– بیر ایستکان توک ایچیم.
قادین منی آشاغدان یوخاری وراندازلادی. آرخادان بیریسی دیلی توتار توتماز باغیردی؛ ماتی سوتول بالا گیریوه کئچیب، حؤرمت ائله یاز منیم حسابیما.
– آرتیق دانیشما گئده، سن اؤزون نئچه ایلدیر اونون بونون حسابینا ایچیرسن؟
اوردا اوتورانلارین بیر نئچهسی شاققا چکیب گولدولر، آردینجا ایستکانلاری ماتینین ساغلیغینا قالدیریلار.
قادین اوزونو دؤندهریب منه سوردو:
– نه ایچیرسن اوغول؟
– هر نه اولورسا اولسون.
– شراب، یوخسا وودکا؟ دئییرسن سنه آبجو وئریم؟
– یوخ وودکا، وودکا وئر.
بیر ایستکان گؤز یاشیندان دورو ماراغا وودکاسی تؤکوب قویدو قاباغیما. بونو من شوشهنین اوستونده اولان یازیدان اوخودوم.
– مزه وئریم؟
– وئر.
بیر بالا بوشقابدا، مئیوه قویوب ایتهلهدی منیم قاباغیما. من ده ایستکانی بیر باشا گئتدیم اوسته، بیر دیلیم میوه یئییب، سونرا بوش ایستکانی قویدوم پئشخانین اوستونه، یاواشجا دئدیم:
– بیرینده سوز.
– ماشاا… ، بیر ماجال وئر ایستکانین گؤتو یئره دهیسین، سونرا.
آرخادان او سس یئنه باغیردی؛ منده بونو ایچیرم جاوان دوستوموزون ساغلیغینا. ساغ اول، ساغ اول سسی اوردان بوردان ائشیدیلدی.
بیرینده ایچدیم، سونرا داها بیریسین، … ، نئچه سین ایچمیشدیم بیلمهدیم. گوزلریم آخیردی، “بار”ین دالیندا کی رفده آراغ شوشهلری ساندیم یئرییب اوستومه شیغیرلار، قادین باشین گتیردی منه ساری، دئدی:
– بسیندیر.
دیلیم توتار توتماز دئدیم:
– بیرینده ایچه جاغام.
– یوخ داها بسیندیر، کورلانارسان.
بونو گؤزونو گؤزومه تیکهرک، لاپ قولاغیمین ایچینه دئدی. بیر آن گؤزلریم گؤزلرینده سانکی اووسونلادی، خوش بیر قوخو اوزومه توخوندو، دوداقی قاچدی، اختیارسیز الیمی اوزالتدیم سینهسینه طرف، دؤشونو سیخدیم. شاققیلداییب دئدی:
– ببو ببو،
بو منیم ائله خوشوما گلدی کی، تازاشدان الیمی اوزالتدیم دؤشونه ساری، او یئنه دئدی:
– ببو ببو،
بیرداها بو ایشی تکرار ائلهمک ایستیردیم کی دالدان بیریسی یاپیشیب پئیسریمدن چکدی دالی، قودوخ ائله بیل اوزون آچیلدی. ماجال وئرمهییب، تاررررراق بیر شاپالاق اوزومدن. بورنومون قانی قاتیشدی آغزیما. یئدیغیم کؤتگه باخمییاراق، من ائله اؤز حالیمداایدیم، سرخوشلیغیمدا ائله سانیردیم کی من اونون سینهسینه ال اوزاتدیقجا او دئییر؛ ببو ببو، ببو ببو.
ایشلهینلرین بیری دئیینه دئیینه، یاپیشیب الیمدن چیخارتدی چؤله، دولو بیر گویوم سو گتیریب تؤکدی ال اوزومو یودوم. ال اوزومو یووارکن، هله رؤیالاریمدا سئیر ائدیردیم. قدیم محلهمیزده اسداله سوتچو گؤزومون اؤنونده ایدی. چرخ اوسته سوت ساتیردی. آرا وئرمهدن فیتینین بالونونی سیخیردی، ببو ببو – ببو ببو، آی ی ی … سوت آلان …
بهمن ۱۳۹۳


text:
ایکیلی سایی سیستمی
ایکیلی سایی سیستمی بو سیستمده هر سایی یالنیز ایکی رقمایله گوستریلیر، «۰» و «۱». بو سیستم الکترونیک، و بیلگیسایار تکنولوژیلرینده ایشلنیر، «۱» سیگنالین اولماغی و «۰» اولماماغین گوستریر. بو سیستمین کؤمک ایله بیلگیسایاردا ۴ آنا عملیاتا یشلهنیر.
سایماق[دَییشدیر]
ایکیلی سیستمده سایماق یالنیز ایکی رقمدن عبارتدیر
اونلو ساییلاری ایکیلی سیستمه چئویرمک[دَییشدیر]
اونلو سیستمده اولان ساییلاری آردیشیق بولمهلرله بۇ سیستمه چئویرمک اولور. میثال اۆچون ۴-ۆ ایکیلی سایییا چئویرمک:
هر بولومده بیر قالان و بیر بؤلؤنتؤ(خارج قسمت) وار. سایی هر دفعه ایکییه بؤلۆنۆر و هر بؤلمَدهکی ، بؤلۆنتۆ ینیدن ایکییه بؤلۆنۆر. سونوندا آرتانلاری سوندان ایلکه یازارساق، او سایینین ایکیلی سیستم گؤستریشی حاصیل اولور.


text:
(2)
جومعا نامازئ
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلَاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۹﴾ فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَاةُ فَانْتَشِرُوا فِي الْأَرْضِ وَابْتَغُوا مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَاذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿۱۰﴾ وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا قُلْ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ وَمِنَ التِّجَارَةِ وَاللَّهُ خَيْرُ الرَّازِقِينَ ﴿۱۱﴾ (سورة الجمعة)
أی اینانئپ گۆوننلر! جومعا گۆنۆ ناماز ایچین چاغرئ یاپئلدئغئندا آلئشوریشی بئراقئن! آللاهئن ذیکرینە قۇشون. بیلسنیز بو سیزین ایچین داحا حایئرلئدئر. نامازئ بیتیردیگینیزدە یریۆزۆنە داغئلئن وە آللاهئن لۆطفونو آرایئن! آللاهئن سؤزلرینی سئق سئق حاطئرلایئن کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز. بیر قازانجئ وەیا أگلنجەیی گؤرۆنجە باعضئلارئ سنی آیاقتا بئراقئپ گیتتیلر. (أی موحاممد!) دە کی: “آللاهئن قاتئندا اۇلانلار، هر تۆرلۆ أگلنجە وە قازانچتان اییدیر. رئزئق ورنلرین أن اییسی آللاەتئر.” (جومعا سورەسی؛ 11-9)
“بۆیۆک گۆناەلاردان قاچئنئلدئغئ مۆددتچە، بش واقیت ناماز وە ایکی جومعا آرالارئندا ایشلنن کۆچۆک گۆناەلارا کفارتتیر.” (مۆسلیم)
دگرلی گنچلر،
هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ، نەدن جومعا نامازئ قئلئیۇروز؟
قۇنوشمامئزئن باشئندا، جومعا سورەسینین 11-9-نجی آیتلرینی اۇقودوق. بو آیتلردە آللاە تعالا، قادئن أرکک هرکسە جومعا نامازئنئ فارض قئلمئشتئر. بیزلر دە هر جومعا قورئانئ کریمدەکی بو أمری یرینە گتیرمک ایچین تۇپلانئیۇروز وە تۇپلانمایا دوام أدەجگیز اینشاللاە.
پکی جومعا نامازئنئن آماجئ نەدیر؟
ألبتتە آللاە تعالانئن فارض قئلدئغئ هر شەیین بیر حیکمتی واردئر. ایستەرسنیز بو حیکمتی بیز دە آنلامایا چالئشالئم:
“جومعا گۆنۆ“، آدئندان دا آنلاشئلاجاغئ گیبی؛ “جمع اۇلما، تۇپلانما گۆنۆدۆر“. سیز دە بیلییۇرسونوز، بو گۆندە مۆسلۆمانلار، أذانئن چاغرئسئیلا چەورەلریندەکی مرکزی جامیعلردە تۇپلانئرلار. اؤنجە حوطبە دینلەرلر، سۇنرا جومعا نامازئنئ قئلارلار وە آیتین أمرینە اویاراق یریۆزۆنە داغئلئر، ایشلرینی یاپمایا دوام أدرلر.
دگرلی گنچلر،
جومعا حوطبەلریندە آلاهئن کلامئنئ قۇنوشور وە اۇنو حایاتئمئزا ناسئل یانسئتاجاغئمئزئ اؤگرنیریز. حوطبەلر بیر آنلامدا واعاظ وە ناصیحاتتیر. جومعا نامازئ، اۇقودوغوموز آیتلردەکی: “أی ایمان أدنلر!” ایفادەسیندن دە آنلاشئلدئغئ گیبی، سادەجە أرککلرە دگیل، قادئنلارا دا فارضدئر.
هر نە قادار، اۆلکەمیزدە حانئم قاردشلریمیزین جومعایا گیتمە ایمکانئ سادەجە مرکز جامیعلردە اۇلسا دا، بونون دگیشەبیلمەسی چۇغونلوقلا بەی أفندیلرین ألیندە. حانئم قاردشلریمیزین دە جومعا نامازئ قئلمالارئنئ بیز تشویق أدەلیم. جومعا نامازئ ایچین جامییە گلن حانئم قاردشلریمیز وارسا اۇنلارا نازیک داورانالئم، جامیعدە یر آچالئم.
دگرلی گنچلر،
بیر دە شو نۇقطا چۇق اؤنملیدیر: جومعا ساعاتیندە، ناماز قئلئنمالئدئر. ایچینیزدن بو واقتی تۇپ اۇینایاراق، جپ تلەفۇنویلا وەیا باشقا بیر شەیلە اوغراشاراق گچیرمک ایستەینلر اۇلابیلیر. حاتتا رسولوللاە زامانئندا دا بو واقتی تیجارتلە گچیرمک ایستەینلر اۇلموشتور.
بونون اۆزرینە جومعا سورەسیندەکی اۇقودوغوموز آیتلر اینمیشتیر. یاعنی جومعا نامازئ واقتیندە، باشقا بیر شەیلە اوغراشماماق أن دۇغروسودور.
بؤیلەجە آللاهئن رئضاسئنئ قازاناجاغئمئز اومولور.


text:
ندن دیلیمیزی اؤیرنمه لیییک
یازار: محمدرضا خیری فام
آنادیلیمیز: ایلک اؤنجه دئمه لیییک دیلین اینسانلار آراسیندا ایلیشگی آراجی اولاراق باشلیجا رولو واردیر. دئمک اولار دیلین ایلکین بلکه ده ان اؤنملی گؤروی ائله بودور.
اما بعضی لرینین دئدییی و دوشوندویو کیمی، ایلگی قورماق دیلین بیرجک گؤروی دیرمی؟ بئله دیرسه دیل تئلئفون، مکتوب یا بونلارکیمی بیر شئی دیرمی؟ بئله بیر گؤروشلری ایرلی سوروب دیلی بیر آراج سوییه سینه دک آلچالدانلارین آماجلاری نه اولا بیلر؟ بونلارین یالنیز اؤزل بیر دیله و یا دیللره باخیشلاری بئله دیر، یوخسا بوتون دیللری یالنیزجا ایلگی آراجی کیمی دیرلندیریرلر؟
بو کیمی فیکیرلری اورتایا قویانلار یا آسیمیله حالیندا اولان، تاپدالانمیش و وارلیقلاری تالانمیش اولوسلارا باغلی اولان مانقورتلاشمیش اینسانلار اولور یا دا اونلارین ترسینه، باشقالارینی اؤز کولتورلرینده اریتمه یه، وارلیقلارینی تالاماغا، دیللرینی باشقالارینا تحمیل ائتمه یه چالیشان دؤولتلر، اولوسلار و یاخود کیمسه لر اولورلار. قویون دریسینه گیرمیش بو جاناوار باسقینچیلار، آسیمیله ائتمه سینه چالیشدیقلاری اولوسون دانیشدیغی دیلین یارارسیز و ننه- بابالارینا عایید اولمایان بیر دئییم، هم ده تحمیل اولموش، یابانجی بیر دیل کیمی گوسترمه یه چالیشیرلار ( البته اونودمامالیییق بابالاریمیز ” آغاجی اؤز ایچیندن قورد یئیر ” دئمیشلر. یئرلی ساتقینلار دا بونلارا قاتیلیب دستک اولورلار ). بونلار گاهدان دا مذهبی توپلوملاردا دینی اورتایا قویوب دیلینی و کیملییینی قوروماق ایسته ینلره سویچولوق دامغاسی وورورلار. دین دونونو گئیمیش بو دینسیزلر، سؤزده اینسانلارین تن اولدوغونو دئسه لر ده ، دئدیکلری سؤزه هئچ اینانمادان اؤزلرینی باشقالاریندان باش، باشقالارینی ایسه آلچاق سانیرلار. اونلار، اینسانلار آراسیندا باریش دوستلوق و برابرلیک ایسته ین دینی، فاشیستی و شیطان سال آماجلاری و ایستکلری اوغروندا قوللانیرلار. دینی بئله قوللانانلار دونیانین چئشیدلی یئرلرینده، دییشیک دینلرینده و موختلیف چاغلاردا گؤرونوب، گؤرونمک ده دیرلر. بو سؤزلری یازدیقدا دین و دیلله ایلگیلی اولان بیر سؤزو یا داها دوغروسونو دئسک بیر آتا سؤزونو آنیرام. ” دیلینی دانان دینینی دانار” دوغرودان دا بئله دیر. دیلینی دانان وارلیغینا یییه اولماز. منجه دیلی و ائلی سئومه یه هئچ بیر اؤلچو و چرچیوه یوخدور. بو سئوگی دینله یاسایا قارشی دئییل. وارلیغینی سئویب، قوروماق ایسته ین ده سویچو دئییل. اؤزونو آیریلاریندان اوستون بیلیب، باشقالارینی آشاغیلاییب خور باخان اینسانلارا بو سؤز داها اویغون دور. دیل هر کیمسه نین و هر بیر اولوسون ان بویوک وارلیقلاریندان یوخ، بلکه ان بویوک وارلیغی و بیر توپلوم و اوندا یاشایان کیمسه لرین کولتور و کیملییینین تملی دیر. بئله لیکله هر اؤلکه ده اولان دیل و دئییملری او اؤلکه نین و حتا بوتون دونیانین معنوی یاتیریمی سایساق هئچ ده یانیلمامیشیق.
کولتورون سویدان- سویا ان اؤنملی داشیییجیسی دیلدیر و بیر اولوسون دیلی اونودولوب آرادان گئدیرسه او دیلسیز اولوسون ایلگیسی کئچن نسیللرله قیریلاجاق و بو اولوس کولتورسوز اولوسا چئوریله جک. کولتورسوز اولوس ایسه کیملیک سیز بیر اولوس اولاجاق. بئله لیکله دئمه لیییک، هر بیر کیمسه و اولوسون دیلینی اوندان آلماقلا یاخود اؤزو دیلینی دانیب آتماقلا، اونون کیملییی پوزولور و کسینلیکله دئمه لیییک : دیلین اؤلمه سی ائلین اؤلمه سی دیر. روس بیلگین و پئداقوقو ” اوشینسکی ” دئییر:
– بیر اولوسون اؤزگورلویونو اوندان آلیب، شهرلرینی اوچوروب، یوردوندان سورگون ائتسه لر ده، او اولوس اؤلمه یجک. اما آنا دیلینی اوندان آلماقلا قیسا بیر زاماندا محو اولماغا اوغرایاجاق.
دیل جانلی دیر و زامان- زامان دییشیلمکده دیر. هر دیل زامان سوره سینده دوغال بیر گئدیشده باشقا دیللردن ائتگی له نیر ( اؤزللیکله قونشو دیللردن). بو پروسئس دیلین موکمل لشمه سینه و گلیشمه سینه یاردیم ائده بیلر. آما بو آخیم دیلین قورولوشونو ائتگی له دییی زامان داها بیر فاجیعه باش وئریر. بونو دا بیلمه لیییک کی، بو کیمی اولایلار بوتون زامان و یئرلرده دوغال بیر اولای اولا بیلمز. بلکه بیر چوخ زامان لار، اؤزللیکله سون یوز ایلده بعضی اولوسلار و دؤولتلر ساواشی و یوروشو یارارسیز گؤردوکده، اؤز دیل و کولتورلرینی باشقا اولوسلارا تحمیل ائدیرلر. بونلار داها ژئوپلوتیکی سینیرلاری یوخ، کولتورل سینیرلاری الده ائتمه یه چالیشیرلار. ماراقلی دیر کی، بعضی دؤولتلر ده سینیرلاریندا اولان دیل و حتا دئییم لردن بیریسینه هر تورلو یاردیم ائدرک باشقا ائل و اولوسلارین دیلینی و کولتورونو آرادان قالدیرماغا چالیشیرلار. داها دا ماراقلیسی بو کی، یوخاریدا سؤیله دیییمیز کیمی، بعضی دوشونجه سیز و آنلاقسیز کیمسه لر ده یارینی بوگوندن اودوزورلار. اونلار” بو گون ده اولماسا یارین اریییب گئتمه لیییک ” دئییب، دوشونمزجه سینه تحمیل اولان دیل وکولتورون قارشیسیندا قولایجاسینا باش ائندیریرلر. یعنی اؤزلری کؤنوللو اولاراق یا هئچ بیلمه دن آسیمیلاسیون پروسئسینین گئدیشینه یاردیم ائدیرلر.
بو گون بیر بیتگی، حئیوان و حتی بیر بؤجه یین نسیلینین آرادان گئتمه سیندن و اونا نئجه قارشی دورماقدان سؤز گئدیر. اما نه یازیق کی، هر گون دونیانین بیر بوجاغیندا نئچه دئییم و دیلین اؤلومونه تانیق ( شاهید ) اولوروق. دئیلنلره گؤره گلن ایللرده دونیانین بوتون دیللری آرادان گئدیب، یالنیزجا بارماقلارین ساییسیندان آز اولان نئچه دیل قالاجاق. یعنی دونیادا اولان ۳۰۰۰ دیل محو اولماق تهلوکه سینده دیر. بیلدیییمیز کیمی هر دیلین وحتا دئییمین آرادان قالدیریلماسی ایله بشرین وارلیغینین بیر بؤلومو محو اولور. ائله بو اوزدن ده اونا قارشی دورماق گرکلی دیر.
اما بو آرادا باشلیجا بیر سورو تؤرنیر. دیلی کیم و یا کیملر و نئجه قورومالیدیرلار؟ بو سورونون یانیتیندا دئمه لیییک : هر کیمسه، ائل و اولوس اؤز دیلینه یییه اولوب، اونو قورومالی دیر.بونونلا یاناشی هر دؤولت بیر بورج اولاراق ان آزیندان سینیرلاریندا یئرله شن بوتون ائل و اولوسلارین دئییم و دیللرینی هر تور اولورسا قورویوب، ساخلامالی دیر. هم ده بو گون دیلی قوروماق اوچون هر اولوسون یازیلی ادبیاتی دا اولمالی دیر. بو یازیلی ادبیات اوخولون بیرینجی سیراسیندان سون صینیفینا دک ائله جه ده بیلیم اوجاقلاریندا اوخونولمالی دیر. یوخسا زامان سوره سینده چئشیدلی ندنلره گؤره دیل آرادان گئدجک.
دین و قوتسال کیتابین آچیسیندان دا باخماق ایسته سک، دیلین اؤنمی و اونون قوروماغینین نه قدر اؤنملی اولدوغونا گؤره اولو تانریمیز گؤیسل کیتابیمیز قرآن- کریم ده روم سوره سینین ۲۲- جی آیت ینده اینسانلارین چئشیدلی دیللرله دانیشدیغی و دییشیک ائللردن و ائتنوسلاردان اولدوغونو یئر و گؤیه تای اؤز ایز و گؤسترگه لریندن بیریسی بیلدیریر. بئله لیکله دیلی آرادان گؤتورمک ایسته ین، تانرینین یئر اوزونده اولان ایزینی محو ائتمه یه چالیشیر. یوخاریدا سؤیله نیلن آیته اساسلاناراق بیر جومله ده دئمه لی ییک: دیل دوشمنی، دین دوشمنی دیر. منجه شوونیزم گؤزلویو گؤزلردن گؤتورولورسه و اینسانلارین هانسی ائلدن اولوب، هانسی دیلده دانیشدیغینا باخمایاراق، تن اولدوقلارینی اینانساق، دیللره ده بشرین معنوی وارلیغی و تانرینین گؤسترگه سی کیمی باخساق، بوتون دیللر بیزه گؤزل اولوب باریش و دوستلوق دونیادا حؤکم سورجک.
اما سون سوز اولاراق دئمه لیییک : وارلیغیمیزی ( دیلیمیز، یوردوموز، تاریخیمیز، کیملیییمیز، کولتوروموز، اویقاریمیز و… ) قوروماق اوچون، دیلیمیزی قورومالیییق، دیلیمیزی ده قوروماق اوچون اونو دوزگون و موکمل اؤیرنیب، اؤیرتمه لیییک.
نوشته شده توسط admin در پنجشنبه, ۲۵ اسفند ۱۴۰۱ ساعت ۹:۱۸ ق.ظ