text:
مقصد نور «شهر مئری» ندن دانیشیر
مقصد نور «شهر مئری» ندن دانیشیر
دانیشیق آپاران: هدیه شفت
کؤچورن: ائلیار پولاد
مقصد بی، نییه «شهر مئری»؟ هر معنادا…
اصلینده، «شهرین صاحیبی» معناسیندا دا آنلاشیلا بیلر. مندن خبرسیز تورکیه تورکجهسینه چئویرنلرده عینی آدی قویوبلار – «شهرین صاحیبی». بلکه مضمون بونو دئییر، او سببدن. سانکی مئر شهرین حیاتیندا هر شئیه صاحیب و هر شئیه جاوابدئهدی. بیلیرسینیز، سووئت دؤورونده پروتوکول اولاراق مئر آنلاییشی یوخ ایدی، آما غئیری-رسمی شکیلده هامی، خصوصیله معین قیسم شهر ائلیتاسی قصدن بو وضعیفهنی مئر اولاراق آدلاندیریر و بئله دوشونوردو.
۱۹۸۶-نجی ایل و شهر مئری. دئیهسن شهر پارتییا کومیتهسینین کاتیبی اولوردو او زامان-«رایکوم».
هه، ائلهدیر، آما شهری بیر اورقانیزم کیمی قبول ائتمیش انسانلار دا دوشونوردولر کی دونیادا اولدوغو کیمی، اونلارین دا شهرینده مئر اولمالیدیر. او زامانین باکیسیندا بو سؤزو ایشلتمکده تخمینن «مونتانا» جنس شالوارلاریندان و یا «مارلبورو» سیقارئتیندن دانیشماق کیمی بیر شئی ایدی. هله دئسم بیر آز دا داها یوخاری. قیساسی، او ایللرده بو سؤز غیری-رسمی ایشلهنیردی
مقصد بی، گلین ان باشدان، یازییا گلمهسیندن باشلایاق. نئجه اولدو؟
باکیدا باشلامیشدیم، اصلینده باشقا بیر رومان اولاجاقدی، سونرا موسکوادا یازماغا باشلادیم و یئنهده باکیدا بیتیردیم.
بس یازیلماغا باشلایینجا هاردایدی؟
قیدلرده، دوشونجهده…
آها، دوشونجهده… هاردان هارایادک گلمیشدی؟
اثرلرین کؤکو-کؤمجی وار اصلینده، صحبت ادبیاتدان گئدیرسه، ائله او کؤکدن ده گلمیشدی، اوشاقلیقدان توتموش بو ایللرهدک، هر ائلئمئنت اولا بیلر، آما اوزه چیخماسی دا گؤزلهنیلمز و یا دوشونمهدیگین کیمی آلینار.
دئدینیز کی، باشقا متن یازیلاجاقدی، آما «شهر مئری» یازیلدی. سونرا دیگر رومانا قاییتمادینیز…
»دیگر رومان» دئدیگینیز یازیلدی و «شهر مئری»اولدو. (گولور) اصلینده، «شهر مئری» کونسئپتوال اثرلر توپلوسونون، سلسله متنلرین بیر حیصهسیدیر، – »سیناقلار» سلسلهسینده بئشینجی اثردیر. یعنی، سیرالامایا گؤره دؤرد حکایه، داها سونرا رومان و داها سونرا دا بیر حکایه. اگر ۲۰۰۵-جی ایلده چیخمیش «ترس» کیمی کتابیما دقت ائتمهیه هوهسینیز اولسا، گؤرهجکسینیزکی، بوتون اثرلریم مطلق سلسله ایچریسیندهدیر. اثرلرده بو سلسلهدن اوخوناندا داها یاخشی آنلاشیلیر. یعنی سلسله آچیلیر و قاپانیر. بو معنادا دا «شهر مئری» آچیلمیش و قاپانمیش کونسئپسییانین ترکیب حیصهسیدیر. اونسوز دا هئچ بیر متن اؤلمور کی. اؤلن بیزیک. «شهر مئری» ایسه کونکرئت «سیناقلار» سلسلهسی اوچون یازیلدی و اطرافینا دا داها بئش حکایه دوزدو.
نئجه یازیردینیز، عمومیتله، پروسئس نئجه گئدیردی؟ بو گوندن او گونلره باخاندا نه حیسلر کئچیریرسینیز؟ گولومسهدیگینیز اولورمو؟
هه، چوخ ماراقلییدی، دقیق واختا بؤلموشدوم، هفتهنین بئش گونو، هر گون سحر تئزدن، ساعات یئددیدن اونون یاریسیناجان ایشلهمهلیدیم. و یازمایاندا رومان بارهده دوشونمهمک شرطیله.
ماراقلیدیر، یازا-یازا نئجه نایل اولوردونوز دوشونمهمی؟
چوخ ساده. بو متن منی جانا ییغمیشدی. او قدر دوشونموشدوم کی، منی تامام اوزموشدو و اوندان قورتولمالییدیم، اؤزومه سؤز وئردیم کی، آرتیق بو متنله هر هانسی بیر دیالوقا گئتمهیجم. اونو بیر اورقانیزم کیمی نورماتیولره اوتوزدوردوم.
دئمهلی، بیلیردینیز نهلر اولاجاق، پلانلی گئدیردینیز…
البته، بیلیردیم، سوژئت خطی، بللی بیر پلانی دا واردی، تام اولاراق حاضیر ایدی. آما چوخ اذیت وئریر و کنارلاشمالارا یؤنلهنیردی، اونا گؤره ده یازیلمالی و بیتمهلییدی.
هئچ سؤزونوزدن چیخدیغی اولمادیمی؟
یوخ، متن شاعیرین سؤزوندن چیخا بیلر بلکه (گولور). نثر باشقا تیپلیدیر. دئدیگیم کیمی چاشدیرماغا و بئله دئیک کی، اوزانماغا میل ائده بیلردی. بونو ایستمیردیم، چونکی داها باشقا متنلرده یازیلاجاقدی و بو رومان محض دوشوندویوم کیمی، چوخ کیچیک حجملی اولمالییدی. سوندا دا نظرده توتدوغوم کیمی کیچیک حجملی اثر آلیندی. نئجه آدلاندیریرسینیز-آدلاندیرین، منیمچون اؤنملیسی سلسلهنین بیتمهسیدیر.
یازی بیتدی، نئجه دئیرلر، سون نقطهنی قویدونوز. نه دوشوندونوز، محض او آن نه ائتدیگینیز یادینیزدادیرمی؟
دریندن نفس آلدیم و اوجادان قیشقیردیم.
چوخ گؤزل!
سونرا اوزون مدت سوسدوم و بو اثری اونودا بیلمهگیمین حظینی یاشادیم.
چاپا کیمی دوز اوچ ایل، ائلهمی؟یعنی او قدرمی اینجیتمیشدی سیزی؟
اینجیتمک دئمزدیم، سادجه، بیر منزیلده بیر-بیرینی سئون ایکی انسانین یاشاماسی کیمی بیر شئی اولا بیلر بلکه، قارشیلیقلی حؤرمتیمیز وار، آما آیری یاشاساق، داها گؤزل اولا بیلر. بئلجه، بیز آیریلدیق.
بس رئداکته؟ یازیچینین کابوسو…
ایلکین اوخوما ائتدیم، اؤز اوفاق رئداکتهمی ائتدیم، آما اثر منی یورموشدو، سونرا دوستوم، شاعر، ترجمهچی سلیم بابوللا اوغلونا گؤندردیم، رئداکتهنیده او ائتدی. او پروسئسده ده اثرین آغریلاری نیسبتن قالمیش اولور، اساسن فیزیکی زحمت طلب اولونور، متنین «کابوسلاری»نی دا بیتیرمیشدیم آرتیق…
«ائو یولداشینیز» سیزی هئچ ناراحات ائتمیردیمی؟ قاپینیزی دؤیوب مئساژ وئرمیردیمی کی، «بیلیرسن، اصلینده ائله اولمامالییدی، آما اولدو. بلکه هله ده نییسه دییشه بیلریک»…
یوخ، من بو رومانی اولجهدن اؤز یئرینه اوتوزدوردوغوم اوچون علاوه مئساژلار گله بیلمزدی. منجه، متن بیتدیسه، بیتدی. سئوگیسی ده حیسی ده، هیجانی دا سندهدی، آما بونون اوزریندن رومانتیک مئساژلاشما منیم خاصیتیم دئییل.
دوستلارا یوللادینیزمی اوخوسونلار دئیه؟
تکجه سلیم بابوللا اوغلونا. اثرین بیر داها اؤزومه قاییتماسیندا و تام آنلاشیلماسیندا اونون فیکری، اوخودوقدان سونراکی صحبتیمیز چوخ اؤنملییدی.
سونرا چاپا وئردینیز. تکلیف کیمدن گلدی؟
بوتون تکلیفلر سلیمدن گلدی، من سادجه اونون فیکیرلری ایله راضیلاشمالی اولدوم. اونون ذؤوقون، فیکیرلرین، تکلیفلرینه سایغییلا یاناشمالی اولدوم. ان اساسی، او منی رومانی چاپ، ملی کتاب مسابقهسینه تقدیم ائتمهیه ایناندیرا بیلدی. سن دئمه، او دا رومانی اوخودوقجا فیکرینی، سئوینجینی آناسی ایلا بؤلوشورموش. ایللر کئچسه ده، هر دفعه روماندان دانیشاندا هم ده بونو خاطیرلاییرام. روحو شاد اولسون!
بس کتابی ایلک الینیزه آلاندا دوشوندونوزمو کی، آرتیق بو متن سیزین دئییل؟
اونسوز دا متنی یازیب بیتیردینمی، و آندا آنلاییرسان، آرتیق سنین دئییل. چوخ غریبه هوسدیر، اثر سنی یئییر و آنلادیر کی، اصلینده او سنی اداره ائدیب، سن اونو یوخ. بئلجه، نه قدر جیدی بیر انسان اولورسان-اول، آنلاییرسان کی، بیر چوخ شئیلری تام اولاراق مؤلیف حل ائتمیر.
بو یاخشیدیرمی؟
یاخشیدیرمی-پیسدیرمی، دئیه بیلمرم، آما تامامیله غریبه و هیجان وئریجیدیر.
مقصد بی، چاپدان سونرا کتابینیزی اوخودونوزمو؟
اول بیر نئچه دفعه جهد ائتدیم، تام آلینمادی، سونرا جیدی-جیدی اوخودوم و بعضی قوصورلاری دا گؤردوم، باشقا دیللره ترجمهده آرادان قالدیرماغا چالیشدیم.
مصاحیبلریم بعضاً بونون عکسینی اعتراف ائدیرلر. یازی او قدر یورور کی، اوخوماغا گوج قالمیر. سیز بو معنادا گوجلو ساییلیرسینیز…
اصلینده بو نورمادیر، اوخوماق، تکرار-تکرار باخماق لازیمدیر. ادبی متن تلسکنلیگی سئومیر. بو معنادا ایدئال بیر رئداکتور اولدوغومو دوشونمورم، آما دوستلارین و پئشکار رئداکتورلارین ایشینه احتیاجیم اولدوغوندان امینم…
تنقید مسئلهسینه قیسا دا اولسا توخوناق. مؤلیف وار کیچیک بیر فیکیردن قیجیقلانیر، بونو درد ائدیر، عکس آرقومئنتلره گتیرمهیه باشلاییر. بو ندن دوغور، متنه آرخایین اولماماقدانمی، یا قورویوجولوقدانمی؟ من او زامان اثرینیز حاقدا یازیلان بیر چوخ مقالهنی، فیکری اوخودوم. سیزی آغیر دیلده گوناهلاندیران، اثری «اولیسس»-ه بنزهدن، مئتافورالاردان تکرارچیلیقلا قید ائدن یازیلارلا برابر اثری گؤیلره قالدیران، تعریفلهین، «ادبی حادثه « آدلاندیران یازیلار دا اولوب.
… فیکیرلری نظره آلماق لازیمدیرمی؟ منجه، کنارا چکیلیب نظره آلماق و قارشیلیقلی حؤرمت حیسینی قوروماق لازیمدیر. من طبیعی یاناشیردیم، حتّی رومانلا باغلی بوتون تنقیدی یازیلاری سوسیال صحیفهمده پایلاشدیم. آما ایستر بنزتمهلردن، ایسترسه ده تنقیدلردن، حتّی اوخوجو فیکیرلریندن اؤزومو قاپادیرام، بو، سوسماغی سئومک و دینلیرک دوشونمک حیسیدیر، مسئولیتدیر. رئداکته، ایفادهلر، فیکیرلر اولا بیلر، آما اثرین اساسلی تحلیلینده تنقید اشتراک ائدیر، اثر ایسه مؤلیفه عاییددیر، او اؤز فیکرینده قالا بیلر – آما متنی و اؤزونو مدافعه ائتمهدن، تواضعکارلیق و ائتیکا حیسینی ایتیرمهدن. تنقید اؤز فیکرینده، اوخوجو اؤز فیکرینده، مؤلیف ده اؤز فیکرینده قالمالیدیر منجه – قارشیلیقلی حؤرمت شرایطینده. چونکی یازیلان ادبیاتدیرسا، اوبیئکتیو نتیجه چیخاریلماسی اوچون زامان طلب اولونور، حتّی بیر چوخ سواللارا اوچ طرفدن هر بیرینین جاواب وئرمک حاقی دا الیندن آلینا بیلر…
تنقید علمدیر. سیز علمین ایشینه نئجه قاریشا بیلرسینیز؟ یاخود اوخوجو بئله تنقید ائدیرسه، بینمیرسه، اونا نه دئیه بیلرسینیز؟ بونا حاقینیز چاتیرمی، البته، یوخ. یازمیسان، اوزه چیخارمیسان، زحمت چک کنارا چکیل. سن داها هئچ کیمسن، محصولو اورتایا چیخارمیسان، اؤزون سوس.
سوسماق…
البته، سوسماق. دانیشدیقجا اثر ده، مؤلیف ده اورواتدان دوشور.
بعضاً جانی آداملار دا سوسور، «…آدام وار، سسیز جنایت داشییر…»
یوخدورمو ائله آدام؟
نینکی یوخدور، حتّی اوخویاندا ایلک دوشوندویوم بو اولدو کی، من هانسی جنایتی گزدیریرم و سونرا دوشوندوم – آداملار منه قارشی هانسی جنایتلری گزدیره بیلرلر اؤزلرییله؟ بودورمو «جنایتیمیزی سسیز داشیماغیمیز»-ین جاوابی؟ نییه یادیمیزا سالیرسینیز؟
اونسوز دا یادینیزدان چیخمیر کی، اعتراف ائتمهیه گوجونوز و بعضاً ده واختینیز، هوسینیز قالمیر. تخمینن چکدیگینیز سیقارئت کؤتویونو و یا زیبیلی یئره آتماق ایستهدیگینیزکیمی نیت جنایتلری… دوشونون، نییه یئره آتمیرسینیز، نییه زیبیلی یئره آتماق بارهده دوشونورسونوز کی، یئره آتماماق، زیبیل قابینا آتماغین داها دوزگون اولدوغو بارهده ده دوشونهسینیز…
مقصد بئی، «شهر مئری»نی یازدیران دویغو بو سسیز جنایتین هانسی اوزوندهدیر – گناهکار، یا سببکار؟
هر ایکی اوزونده. باشقالارینین دونیاسینا ال اوزاتماماق، باشقالارینین روحونو، گلهجگینی معین ائتمهمک. اطرافا بویلانماق، اوشاقلاری سئومک، اونلارین دونیاسینا داها یاخین اولماغا چالیشماق، عنعنهلری، قوراللاری قورویارکن، اییرندیرمهمک و ازمهمک. بیگانه اولوب میسکینلشمهمک، حاکیم اولوب حؤکم وئررکن تکجه اؤزونو دوشونمهمک و سایر…
بئلهلیکله، سیز «شهر مئری»ده «یاری قارانلیق» مؤلیف اولدوغونوزو قبول ائدیرسینیزمی؟
شهر مئریندهکی اوشاق من دئییلم. مئرده من دئییلم… (گولور)
یوخ، سادجه بونو دئمیردیم. دوزدور، اورا دا گئدهجهییک، آما عمومیلیکده، سیزین رومانینیزی اوخوماق اوخوجودان قارانلیغی و ایشیغی عینی حساسلیقلا دویماغی گؤزلهییرمی؟ سانکی بونسوز مومکون دئییل، یا دا هر شئی سادجه قارانلیقدا قالاجاق. هرچند، بعضاً اوخوجو بونون عکسینی ده دوشونه بیلر…
عمومیتله، یازیچی لابوراتورییاسینا گیرمک ماراقلی اولسا دا، مومکون دئییل، هئچ مؤلیف اؤزو ده سونرا اورایا تام قاییدا بیلمیر. آما اساس مسئله انسانین روحونون و سئوگیسینین اؤلمزلیگیدیر، متن انسانسئورلیگیدیر. انسان، سئورلیگی وارسا، منجه، قارانلیقدا ایشیق دا اؤزو گلیر گئدیر و هر کسه اوز دونیاسی قدر یاخینلاشا بیلیر و یا عکسینه.
من اوخویارکن دوشوندوم کی، نئجه ده یاخین متندیر…آما بونو معین حاضیرلیقلا علاقه لندیریرم، هم روحی، هم بیلگی اولاراق.
هه، مطلق قارانلیغی و ایشیغی آنجاق اؤزونوز آختاراجاقسیز. بونو مؤلیفه یوکلهینده ادبیات اولمور. پنجرهنین آغزیندا دایانیب هر گون عینی صحنهنی مشاهده ائدن اوشاغی خاطیرلاییرسینیزسا، بلکه ده او صحنه ان گئج اونودولان مقاملار اولا بیلر. آما من بو تیپلی رومانتیکالاری یاخینا بوراخماماغا چالیشیرام، متنله سونراکی تماسیم دا بو تیپلی دئییل، تام اونوتماقدیر، ائویندن ائو اولموش اؤولادین کیمی، سن اونا راحاتلیق وئر، او دا سنه و بورنونو هئچ کسین شخصی حیاتینا سوخما.
اوشاغین حتّی آناسینین یانیندا هاراسا گئتمهسیندهکی او گرگینلیک، اوزاقلیق-مسافه. یالنیزلیق. آما سیز دئیهجکسینیز کی، ایندی بونلارا اوزاقدان سویوققانلیلیقلا باخیرسینیز… بلکه ده ائله دوغروسو بودور، متنین روحونو اوخوجویا کؤچوروب اؤزونوز آزاد اولموسونوز.
هه، متنین روحونومو دئییم، بیلمیرم، هر حالدا بیر شئیلری کاغیذا کؤچوروب آزاد اولورسان. او آنین آزادلیغی یاخشی حیس دیر منجه، نجیبدیر، تانرینین لطفودو، شوکرانلیقدیر و نه قدر کیچیک و نه قدر کؤمکسیز اولدوغونون تصدیقیدیر دئسم، دوغرو اولارمی سیزجه؟
سونرا دا منیم کیمی حساس اوخوجو قالیر او اوشاغی، او گنجی، او آدامی، او قوجانی – ایندی یاشاماقدادیرسا، دوشونه-دوشونه…
هه، سیزه ده، اؤزومه ده قیبته ائتمیرم بو معنادا. آما بوتون یازیلانلار چوخ کیچیکدیر بؤیوک یارانیشلارین قارشیسیندا. بلکه بونا گؤره اونوتماغا و قیریلماغا چالیشیریق متنلردن، موسیقیلردن، تکرارلاردان…
…بیر ده او قوخو واردی ها، ایلاهی! سیزجه، هاردادیر او قوخو؟
…هانسی قوخونو دئییرسینیز؟ حقیقتن ماراقلیدیر، لاکین هر اوخوجونون متندن اؤزونه گؤتوردویو محرم مقاملار اولا بیلر، من بونلاری بیلهممرم کی…
اوغلان آناسییلا کنده گئدیر و بابانین-ننهنین ائوینده آناسییلا بیر اوتاقدا قالیر… بیر آز توتون، بیر آز عطیر، بیر آز قوروموش گول، بیر آز کیف، بیر آز چیسکینلی هاوا قاریشمیش قوخو. آنامین ترک ائدیلمیش آتا ائویندهکی اوتاغینین قوخوسونو آلدیم…
گؤرون هارالارا گئدیب چیخا بیلمیشهممیش… باخ، او قوخو هم ده منیمدیر و چوخ دوغمادی. ننهمین قوخولارینی خاطیرلادیم. چوخ زامان محض ننهمین خاطیرهلری یاشادیر منه بئله آنلاری.
بیرده بیلیرسینیز هانسی صحنهیه سانکی الیمی اوزادیب قالدیم؟ سانکی نییسه ساخلایاجاق کیمی. آنا آستاجا دئییر: «امیندیر». ایلاهی – دئدیم – ایلاهی، مؤلیفه آجیغیم توتدو، «بو ندیر، نه ائدیر بو آدام؟»…
هه…»امیندیر»… اعتراف ائدیم کی، سیز بونو دئدینیز، ایچیمدن اوشونمه کئچدی…
ایندی، اوستوندن ایللر کئچمیش، گؤزلدیرمی بوتون بونلاری خاطیرلاماق؟
چوخ گؤزلدیر و هیجانلیدیر. آما اعتراف ائدیرم کی، من مؤلیف اولاراق داها چوخ موسیقیدن دانیشاردیم. موسیقی، موسیقی، موسیقی… قوخولارا، رنگلره اشیالارا توخونماق و موسیقی… متنین موسیقیسی اؤزو گلیر.
داواملی «موسیقی» دئییرسینیز…سیزی موشایعت ائدن موسیقینی دانیشدیرین بیزیم اوچون…
…او موسیقی ده دیلی، اوسلوبو، ریتمی معینلشدیریر مثلا، دیل، آییتیم، حکایهچیلک اولارا رغمن ننهمین دیلینده یازماقدان قاچا بیلمیرم چوخ واخت، آما موسیقیسی باشقادیر… محض بورادا بو نقطهده جنایتکاردان دا، دیکتاتوردان دا، گناهسیز کؤرپهدن ده نیفرتدن و میسکینلیکدن دانیشسان دا، سنی سئوگی دیللندیریر، سئوگی آپاریر، سئوگی گتیریر، انسانا، یارانیشا، عدالت، هارمونییایا سئوگی… آما بعضاً سانکی ننهنین سسیدیر بو، ننهنین محاکمهسیدیر، اونون ایفادهلری، تهکییهسی ایله سؤیلهنیر بعضاً بوتؤو بیرحیصه . دئیهسن لابوراتورییانین آستاناسینداسینیز آرتیق. (گولور)
راضیسینیزمی کی، بو هم ده حاضیرلیق مسئلهسیدیر، آلت شعوردا اولان بازا کیچیک بیر توخونوشدان تظاهور ائدیر، آما اؤز یولویلا.
قیسمن راضییام.
بیر قدر ایچینه کئچدیم متنین، سانکی ایزلهدیم، حتّی ایزلهمهدیم، ائلجه، یانینا دوشوب گزدیم او آدامین، حتّی او اورک بولانمالاری بئله حیس ائتدیم. ائله مقاملار وار یازیلماییب، آما متنین ایچینده اؤز یئرینده اوخونور.
بوتون مقاملار یازیلاجاقسا، اولماسین بئله متن… اوخوجونون حیسه توخونما، قهرمانلا بیرگه یاشایا بیلمه حاقی وار، بو آنلاری اونون الیندن آلماق اولماز. اورک بولانما دا میسکینلیکده، قورخاقلیق و بیگانهلیک ده شرح ائدیلمهدن، خصوصی بزک-دوزک وورمادان تصویر ائدیلمهلیدیر. بئله مقاملاردا یازیچی شرحی و خصوصی کومپوزیسییالار یئرسیزدیر.
مقصد بئی، بو اوسلوب مسئلهسییله آرانیز نئجهدیر؟
باخ، بو جدی مسئلهدیر. آما اولدن بو بارهده دوشونه بیلمرم آخی…
رومان بارهده یازیلاردا چوخلو تئرمین وار – مئتافورا، سوررئالیزم، دئتئکتیوواری مانعور، ائکزیستئنسیال…. اولا بیلسین بونلار مؤلیفین عینینه دئییل، او سادجه، اورگینی بوشالدیب. آما البته، آکادئمیک باخیش بونو تئرمینالوگییایا چئویریر.
بو معنادا پئشکارلیغا اوستونلوک وئرسمده، صیرف یازارین دئییل، محض متنین اؤز دیکتهسی، اؤز خطی، اؤز گیزلی مقصدلری و حتّی اؤنجهدن پلانلاشدیریلمیش هدفلری اولور منجه. بو یئرده تنقیدی تام آنلاییرام و اونونلا مباحثه ائتمک فکریم ده یوخدور. آما منجه، بونلار هامیسی آسسوسیاسییادیر. من بایاتییا، نغمهیه، آلاچیغا، آغیز ادبیاتینا باخان یؤنلری دئیردیم. بیزیم فیکیر و دوشونجه تاریخیمیزده، اساس سؤز صنعتی دئییل منجه، اساس روحدور. اوسلوبا توخوندونوز یوخاریدا، اودا بو روحدان یارانیر منجه و او قدر چاغداشلیق و میستیکا وار کی، بیزیم فولکلوردا، بیتیب-توکنمهین…
و گؤزلهنیلمهدن اوزه ووران… هانسی کی، اوخویوب دئییرسینیز کی، من بونو نئجه یازمیشام؟
ائلهدیر، گئرچکلرین درک ائدیلمهسینین، سویوق منطیقین، بیزم دیلده، روحدا، معیشتده مین رنگی وار.
بس فیلم؟
هه، بونو هامی دئییر، آما ایلک اولاراق سلیم دئدی. موسکوادا بیر تانینمیش تنقیدچی وار – ایلیا کوکولین،۲۰۰۲-جی ایلده اونونلا صحبت ائدیردیک موسکوادا، او ۹۰-جی ایللرده یازدیغیم حکایهلرین روسجا ترجمهلریمی اوخویاندان سونرا دئییردی کی، تورونتینویا باخمیسینیز؟ آما من او رئژیسورو تانیمیردیم، باخمامیشدیم. سونرا دان ایزلهدیم فیلملرینی.
یعنی بئله فیکیر یارانمیشدی کی، فیلمدن تاثیرلنمیسینیز؟ اصلینده من عکسینی، سوروشوردوم. سیزجه، «شهر مئری»نین فیلمینی کیم چکه بیلردی؟
…یوخ، تاثیردن دانیشمیردیق، عمومی یاناشمادان دانیشیردیق. کیم نه دئییر-دئسین، منجه، دونیادا نه دوشونجه و فیکیر آخینلاری مهفومو وارسا، بیزده اونون اون قاتینی قوردالاییب تاپماق اولار، گیزلنمهیه محکوم اولماسا (گولور). کیم چکه بیلر؟ کیم بینسه، سئناری ایشینده ده کؤمک ائتمهیه، احتیاج اولسا، مصلحتلر وئرمهیه حاضیرام. آما کینو باشقادی، ادبیات باشقا. مؤلیفی فیلمه قاریشماغا قویمایان بیر رئژیسور اولسا، سئوینرم.
«شهر مئری» اوست قاتداجا سویوققانلیلیقلا، آمانسیزجاسینا، قاریشمیش زامانین واسطهسییله قید ائتدیگینیز «گیزلی جنایتلری» آنلادیر. هرچند، او قدر ده گیزلی دئییل، بعضاً قاباریق گؤرونور، پیللکنلری آشیب اوستوموزه گلن قان سئلی کیمی، اتیمیزی پارچالاماغا چالیشان جایناقلیلار کیمی… ائوینین پیللکهنینده گوللننن آدام… آز قالایوز ایل کئچیب… روحو هلهده او بینانین ایچینده-چؤلونده دولاشیر…
هه، گئرچکلیک آجی دا اولسا، بودور. دانیشمادیقجا و یا غضبله، سئوگیسیز دانیشدیقجا «پالازین آلتیندان» سوروشوب گئدیر… بو ائلئمئنتلرله دولودور بیزیم شهریمیز، ائولریمیز، کندلریمیز…
بو، یازیچینین تاریخی اونوتدورماماق جهدی کیمی دیرلندیریله بیلرمی؟
هر ایزده بیر تاریخ وار. هر قان ایزینده، هر سئوگیده، هر نیفرتده ده عئینن. آما تاریخین آوراسینا گیرمک، توخونماق اولمایینجا اوردان یازماق چتیندیر…یئنه عینی یئره گلدیک چیخدیق – قوخولار، رنگلر، سسلر مطلق دویولمالیدیر…
چوخ دویولور… هر ترپهنیشده…پنجرهنین قاباغیندان کئچن واقونلاردان مازوت اییی گلیر… بیر ده او زامانین باکیسینین کوچهلری…
هه… مازوت و نئفت قوخوسو منیم یارالی یئریمدی. بیرده کولکلر. اولکی حکایهلریمی اوخویانلار بونو دویاجاقلار. «کولکلی شهرین سیرلری» سلسلهسیندن… اوردا بو سئوگیلرین باشلانغیجی وار. آما نه قدر یازسان دا، باکی سندن قاچا و گیزلنه بیلیر. عمومیتله، باکی انسانلاریمیز کیمی یاخشی معنادا گیروهچیل و چئویکدیر، او سنی ایستهدیگی آندا بارماغینا دولایا بیلر و اونون تصویرین، روحونا، موسیقیسینه گیرمک چوخ ریسکلیدیر.
باکینین «صاحیبی» اولماق مومکوندورمو؟
یوخ. قطعی اولاراق -یوخ! بو شهر یالقوزاق جاناوار کیمیدیر.
بس انسانین؟
قطعیین! انسانینی دا بو شهر یئتیشدیریر، باشینا-گؤزونه دؤیه-دؤیه، کولکلری ایله فیشتیلیق چالا-چالا بیر ده دؤنوب باخیرسان کی، انسانی دا دؤنوب باکی اولوب.
تکجه باکیمی؟ استانبولدا، موسکوادا یاشامیسینیز…
موسکوادا یوخ، استانبول، گنجه، شاماخی، اؤزللیکله شکی. باشدان-آیاغا سیرر شهرلر. امپئرییا پایتختلری منیم شهرلریم اولاممیر، سیرلرینی هامییا آچمیش شهرلردیر، دئیهسن استانبولو دا بو معنادا تام سئوه بیلمیرم.
ماراقلیدیر، حاقلیسینیز، آما من ایری شهرلر اوچون دئیرم بونو، استاتوسون فرقی یوخدور، هاردا آدام چوخدورسا، یالنیزلیق او قدر چتین اله دوشور. باخمایاراق کی، اثریمیزین قهرمانی یالنیزلیقدان اذیت چکیر. لاکین او بیری یاندان دا مئر، سانکی هر شئیی او یالنیزلیغا دییشردی…
…اولا بیلر. بؤیوک شهرلر توریستلرین میندیگی آت کیمیدیر-یورغون و سیرسیز. توریستلر ده بو شهرلری تنها بوراخمیر، یورور و آشیندیریر.
مقصد بی، یازیچی اثرینده «مئساژ» اؤتورمهلیدیرمی؟
خیر، یازیدا مئساژ وئرمک ایدعاسی ساختاکارلیقدیر منه گؤره. هانسی مئساژ؟ متنینی یاز، وسسالام.
یعنی: «بونونلا نه دئمک ایستهییرم؟» دئیه دوشونمورسونوز هئچ زامان؟ و یا: «بو مئساژی هانسی سؤزه گیزلهدیب اؤتوره بیلرم؟»
یوخ، «بونونلا نه دئییرم؟» دئیه دوشونه بیلمیرم. منجه، بو یازیچینین و ادبیاتین ایشی دئییل.
قارا شهری کؤچورمک هاردان عاغلینیزا گلمیشدی او زامان؟ سونرادان گئرچکلشدی…
ایللردی بونو یاشاییردیم ایچیمده و ایندی ده او حیس وار، آما مجازی معنادا. ماددی آنلامدا مندن اولسایدی، قارا شهردن بیر چوخ ائلئمئنتلر قالمالییدی. قارا شهرده باکینین اکثر سیرلری یاتیر منجه، حتّی دونیوی سیرلری ده…
هارا اولاجاق او سیرلر؟متنلر، سسلر، گئن یادداشینا کؤچهجک، ایتهجک، یا گئدهجک؟
یالنیز ادبیات، موسیقی، بیر سؤزله، صنعت بو بارهده نسه دئیه، دانیشا بیلر.
گؤز اؤنونده تراومالی بیر انسان وار. باغیشلایین، لاکین مطلق سوروشمالییام، بس بو اثری یازدیران تراومالار واردیمی؟
تراوما!…البته، اثرده قهرمانلار تراومالی گؤرونه بیلر، متندهکی سیتواسییالار تراوما درینلیگینه قدر آپاریب چیخارا بیلر، آما کناردان تراوما یازیچیدادیر کیمی گؤرونسه بئله، دئییل منجه، یازیچی ایچی، متن چوخ مورکب بیر سیستئمدیر. ایشین ان آشکار طرفینه باخماق ایستهسک، یازیچینین بوتون بو کیمی تراومالاری ایچیندن کئچیریب سئوگییه چئویرمهسینی ده نظردن قاچیرمامالییق.
بونا «باشقالارینین فاجعهسیندن تاثیرلنمک» کیمی یاناشماق اولارمی؟ مثلا، ائشیتدیگیم، گؤردویوم چوخ شئی یادیما دوشور، اؤزومو باغیشلایا بیلمیرم، حالبوکی او حادثهده هئچ نه مندن آسیلی دئییلدی، هئچ من یوخام اوردا. هئچ نه ائده، هئچ نیی دییشه بیلمزدیم. او معنادا تراومالار واردیمی؟
…اگر اوخوجو متنله تماسدا اؤز تراومالارینی خاطیرلایا، اونلاری اوووندورا و یا داها دا درینده گیزلتمهیه چالیشیرسا، بورادا یازیچی دئییل، متن اشتراک ائدیر، یاخود اوخوجویلا باشباشا قالمیش حال شرطدیر. ایستهنیلن حالدا، یازیچی هر یئرده وار، عینی زاماندا دا اثردهکی هئچ کیم یازیچینین اؤزو اولمایا بیلر. من مئر ده اولا بیلرم، او اوشاق دا، او قادین دا. آما منیم وارلیغیملا یازار، روح، خاطیره وارلیغی باشقا شئیلردیر. ان اؤنملیسی بوتون قهرمانلارینی سئون، آنلایان و آنلاماغا چالیشاراق اونلاری دا باشقالارینا آنلاتماغا چالیشان بیر آتموسفئرین اولوب-اولماماسیدیر. بو وارمی، یوخمو اونا هر اوخوجو اؤزو قرار وئرمهلیدیر.
سیزینله بیر شئیی ده بؤلوشمک ایستهییرم. بو آدام، سانکی آتاسی قدر ده شهر مئرینین اوغلودور. نئجه؟ یعنی آنا حتّی اؤزو ده آییرد ائدهممیر، اونو اریندن دونیایا گتیریب، یوخسا ایچیندهکی سئوگیدن؟
هه، بو یوزده یوز وار اولان ائلئمئنتدیر، بیر آز دا گیزلیدیر.
من بونا «ائلئمئنت» دئمزدیم، اثر بو مبارزهنین اوستونده قورولوب سانکی. قادین بو فیکری اؤزونه یاخین قویماماغا چالیشیر، عوضینده اوغلونو اوزاق توتور. یعنی، اونو باشقا کیشیدن، آما ایچیندهکی او کیشییه غضبله سئودیگی کیشییه سئوگیدن دوغوب و دوشونور کی، روحو کیمین یانیندادیرسا، اوغلان دا اوندان اولمالییدی.
بو، آرتیق بیزیم دئییل، پسیخیاترلارین و تنقیدین ایشیدیر. کیم بیلیر، بلکه معلوم اولاجاق کی، اوغلان ائله مئرین اوغلودور…
لاکین من قطعیین او سِحری مئرله فیزیکی یاخینلیغا ائندیرمیهجگم. باغیشلایین، مؤلیف اولا بیلرسینیز، آما قادینی آنلامامیسینیز…
او قادینی منیم قدر آنلایان وارمی عجبا؟ اولکی حکایهلریمه نظر سالین. بیزیم قادینلارین اؤز سیرلری وار و سیرلر چوخ مورکب و قاریشیقدیر. بیزی مین ایللر بو قادین روحو قورویوب، محض بو تیپ روحلار حفظ ائدیب. بو، نه مسلمان شرقین، آوروپا خاچپرستلیینه خاص اولان خصوصیت دئییل. بو بیزی یاشادان و حیاتا باغلایان ان واجیب ائدن تکلیکدیر.
دویدوغومدا قالماغا اصرارلییام. قادینام و منه گووهنین.
گلین بو دفعه سوالی من وئریم- قادینی سئوه بیلیرسینیز،یوخسا؟..
قادین چوخ دوغمادیر، منه کیمیسه خاطیرلادیر. اونو بیرباشا سئوه بیلمیرم، آما تانییرام. تانییرام و اونو ترک ائتمیهجگم…
باخین، ایندی بیلدیم کی، اثر سیزی توتوب، داها دوغروسو، سیز ده اثری توتموسونوز. او قادین بلکه ده اثرین ان شاهانه قهرمانیدیر.
راضییام، البته. او دوروش، او گئدیش، او سویوقلوق. او مئره حیرانلیق، آجی، چارهسیزلیک، تنهالیق. او «مؤحتشم» قادین هر گئجه گیزلیجه آغلاییردی… آغلاردی یعنی، باشقا جور اولابیلمز. بیلیرسینیز هاردا دویدوم؟ آخشام ائوه قاییدان اوغلونا دئییر کی، ایجلاسدا لنگیدیم، سونرا دا سنی ناراحات ائتمهدیم کی، تزه وظیفهن وار. نه قدر تنهادیر. آما اوغلو گئتمهیه یئر، مثلا، یئلئنانی تاپسایدی، ائوه گلمیهجکدی.
گلمیهجکدی، اونون کیمی قادینلار همیشه تک قالیر…
حئیف…
حئیف، البته، آما او قادین و دوروشویلا چوخ گؤزلدیر…فرقلی، گؤزل یئرلره گئدیب چیخدیق، تشککور ائدیرم…
من سیزینله اوز-اوزه اوتوروب بؤلوشمک ایستهدیگیم شئیلری سئچمیشم. تنقیدین باخیشی تنقیدین باخیشیدیر. منسه اوخوجویام. مثلا، من انسانلارین حیوان باشلی گؤرونمهسیندن، اثرین «اولیسس»ه اوخشاماسیندان دانیشیب سیزی یورماق ایستمهدیم، کفایت قدر یازیلیب…
…میفولوگییامیزا، کئچمیشیمیز، فولکلوروموزا، قونشوموزا، اؤزوموزه نظر سالاق بلکه، اولیسسه یوخ…
«شهر مئری» سیزه نه وئردی؟ سوال اوخوجونو چاشدیرا دا بیلر، آما بو بیرباشا اونون اؤزویله باغلیدیر، یعنی، اوخوجودان نه آلدینیز؟
داها چوخ ایلک کتابدا حیس ائتمیشدیم اوخوجو تماسینی. قورخموشدوم و آنلامیشدیم کی، یازیچی-اوخوجو و عکس علاقهلر یایین ائولری، ادبیات علاقهلندیریجیلری واسطهلری ایله قورولمالیدیر. اونا گؤره قورخموشدوم کی، کتاب ایندوسترییاسینین سیستئمی فورمالاشماییب بیزده. «شهر مئری»نده ایسه آز قالا باش گیجلندیریجی شهرت هاواسی گلیردی، داها دوغروسو، او زامانکی محیط و خصوصیله ام.کا.ام بونو گتیرمک ایستهییردی کی، منده درحال اؤزومه قاپاندیم و آنلادیم کی، ادبیاتدا شو قدر ضررلی هئچ نه یوخدور. منیم اوچون اوخوجونون فیکری چوخ اؤنملی اولا بیلر، لاکین یازیچی-اوخوجو علاقهلرینی ائله قورماق لازیمدیر کی، بو، یوروجو ایشه چئوریلیب یازیچینی توکتمهسین. یازیچی یازمالیدیر-بیتدی!
یعنی بیر قدر الچاتماز اولمالیدیر؟
بیر معنادا بلی، یازیچینی بو قدر مورکب علاقهلره بوراخماق، اجتماعی فعالیته جلب ائتمک، خصوصی پیار لایحهلره قوشماق، سونرادان اونو ایتیرمهیه گتیریب چیخاریر. هله او دا اولا یازارلارین بو جدی پوزالاری، داهیانهلیک و ایچ روح صحبتلری…
مقصد بی، رومان سونرا روسییادا، اوکراینادا، ایراندا، گورجوستاندا چاپ ائدیلدی، آرد-آردا. بو گون آذربایجاندا یئنی اوخوجو یئتیشیر، اونون دا حاقی چاتیر «شهر مئری»نی اوخوسون. مثلا منیم طلبهلریم، اونلارا رومان بارهده دانیشمیشام، لاکین نئجه اوخوسونلار؟ رومانین آذربایجاندا تکرار نشر بارهده دوشونمگین واختی یئتیشمهییبمی؟
بیر نئچه ایل اول تکلیف ائدیلدی، لاکین ائتمهدیم. غریبه گله بیلر، ایشینی-گوجونو بوراخ، حیاتینی یازماغا صرف ائله، بیر نئچه اؤلکهده تانین، لاکین اؤز اؤلکهنده چاپ اولونما. آما سببلر وار. کتاب صنایعدیر، یازیچیلیق صنعتدیر، ایشدیر، قونوراردیر، بو اولماسا، آلینمیر. اونسوز دا صنعتین محرومیتلری وار، اولسا دا، چکهجگیک، اولماسا دا (گولور). حاضیردا تورکییهنین بیر یایین ائوییله اوچ ایللیک آنلاشمام وار و بو آنلاشمایا گؤره بو اوچ ایل مدتینده نینکی رومان، هئچ بیر جملهمده اونلاردان اذنسیز هئچ بیر یئرده گؤرونه بیلمز. بو مصاحبهنی بئله اونلارلا راضیلاشدیرماق زوروندایام.
اومیدوارام اوچ ایل سونرا سیزی بیزه گئری وئرهجکلر…
نه گؤزل دئدینیز: «سیزی گئری وئرمک»… او قدر ده بؤیوتمهیک، اونسوز دا یازدیغیمیز آنا دیلینین بورجو وار بوینوموزدا، بلکه او بورجو قایتارماغی دوشونک. عزیز دوست، تشککور ائدیرم. اعتراف ائدیم کی، ایلک دفعه دیر «شهر مئری» حاقیندا دانیشیرام و اعتراف ائدیرم کی، عاغلیما دا گلمزدی کی، نئچه ایل مئدیادا اولاسان، سوساسان، آخیردادا بیر خانیم یازار سنی راضی سالا و باخاسان کی، اؤزوندن خبرسیز اثرین بارهده هئچ دانیشمادیغین قدر دانیشمیسان…چوخ خوش اولدو.
بو، بلکهده باکی تراموایلارینین رئلسلرینین پاریلتیسینی حیس ائتمک کیمیدیر. بیرلیکده خاطیرلادیق…
هئچ کیمه دئمهیین، آما بو گونلرده اوزرینده ایشلهدیگیم بیر اثرده محض همین تراموایلاردان یازیرام…


c: text/html

text:
بیرینجی صلیب یوروشو
بیرینجی صلیب یۆروشو — اوْرتا عصرلرده پاپین چاغریسییلا مسیحی اۇروپالیلارین یاخین شرقه٬ بیتالمقدسی اله گئچیرمک آماجییلا٬ هۆجۇم ائتدیگی صلیب یۆروشلریندن. بیزانس ایمپیراتورو٬ سلجوقلو تۆرکلردن آغیر مغلوبیت آلیب بیر چوْخ توْرپاقلارینی الدن وئردیکدن سوْنرا٬ پاپدان کؤمک ایستهدی. ایکینجی پاپ اوربانوس٬ بیزانس-روم کیلسهلرینی تکرار بیرلشدیرمک٬ اوروپاداکی ساواشلاری دایاندیرماق و بیتالمقدسی آلماق اۆچون٬ اۇروپالیلاری بیرینجی صلیب یۆروشونه چاغیردی. بئلهجه اۇروپادان بؤیوک اوْردولار سلجوقلو اؤلکهسینه ساری یوْلا دۆشدو. بیرینجی صلیب یۆروشو نتیجهسینده یاخین شرقین بیر قیسمی٬ اوْ جۆملهدن بیتالمقدس شهری٬ خاچلیلارین الینه دۆشدو.
اساس سببلردَییشدیر
میلادی ۱۰۷۱-جی ایلده٬ سلجوقلو تۆرکلری بیزانس اوْردوسونو مالازگیرد دؤیوشونده مغلوب ائدهرک بیزانسین کیچیک آسیاداکی توْرپاقلارینی اله کئچیردیلر. بیزانس ایمپیراتورو الدن وئرمیش توْرپاقلارینی تکرار اله کئچیرمک اۆچون٬ بیزانس-روم کیلسهلرینین درین ایختیلافلارینا رغماً٬ ۱۰۷۳-ده پاپدان کؤمک ایستهدی. یئددینجی پاپ گرقوریس بۇ فۆرصتی دَیَرلندیرهرک شووالیهلری ییغماغا باشلادی٬ آنجاق اوروپادا باش وئرن ساواشلار پاپین بیزانسا اوْردو گؤندرمهسینه مانع اوْلدو. پاپ٬ گۆجلرینی اوْن ایل مۆقدّس روم ایمپیراتورو دؤردونجو هنری گۆجلرییله ساواشدیراراق مۆقدّس روم ایمپیراتورونون نۆفۇذونو آزالتدی. آیری طرفدن نوْرمانلارلا ایتّیفاق قۇراراق اوْنلارین عسکری حیمایتینی آلا بیلدی؛ بئلهجه ۱۰۹۵-جی ایلده یئرینه کئچن ایکینجی پاپ اوربانوس٬ کیلسهنین یئنی گۆجوندن صلیب یۆروشونو باشلاتماق اۆچون فایدالانا بیلیردی.[۱]
قایناقلاردَییشدیر
- ^ «جنگهای صلیبی»٬ یازان: تیموتی لوی بیئل٬ چئویرن: سهیل سمی٬ ققنوس٬ تهران ۱۳۸۵، ص ۳۹-۴۱

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
احمد زکی ولیدی توغان
احمد زکی ولیدی توغان (باشقورد تورکجهسی: ӘxMәTзәkи Bәлиди TyғaH) ایگیرمینجی یوز ایللرین بؤیوک تاریخچیسی[۱]، یازیچیسی و فیلسوفی دیر. ولیدی توغان تورکولوژونون آدلیملاریندان[۲] دیر و باشقیر تورکلرینین اینقیلابیندا و قورتولوش ساواشیندا باشچیلیق ائدنلردن ایدی.
یاشاییشی[دَییشدیر]
ولیدی ایلک تحصیل چاغیندا روس دیلین اؤرگشمگه باشلادی، آناسی یانیندا فارسجانی و اورتا مکتبده، داییسی حبیب نجارین مدرسهسینده عربجهنی اؤرگشدی. ۱۹۰۹-جی ایلدن باشلایاراق ولیدی قازاندا مدرسهلرده اؤگرتمنلیک ائدیب، ۱۹۱۵-جی ایلدن ایکی ایل بویونا دومانین موسلمان میلّت وکیللریندن حیمایت ائدن دفترین اۆیهسی اولدو. ۱۹۱۱-جی ایلین سونوندا تورک و تاتار تاریخی کیتابین یازماقلا آدلینلاشدی. تحقیق اۆچون ۱۹۱۳-جی ایلده فیرغانایا و ۱۹۱۴-جی ایلده بوخارایا گئدیب، فیرغانادا یوسیف خاص حاجیب یازان قوتادغو بیلیک کیتابینین بیر ال یازماسین تاپدی. ولیدی ۱۹۱۷-جی ایلده میلّت مجلیسینه سئچیلیب شریف ماناتوْولا بیرلیکده باشقورد شوراسینا اساس قویدی. اورتا آسیادا باسماچی قالخینیشینین و تورکوستان میلّی بیرلیگینین باشچیلاریندان ایدی. توغان ۱۹۲۵-جی ایلده حمد الله صبحی، فؤاد کؤپرولو، ریضا نور و یوسوف آقچوْرا چاغریسی ایله تورکیهیه گئتدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Censorship and History:1914-1945:Historiography in the Service of Dictatorships, Antoon De Baets,The Oxford History of Historical Writing: Volume 4: 1800-1945, ed. Stuart Macintyre, Juan Maiguashca and Attila Pók, (Oxford University Press, 2011), 138, 147.
- ^ Literary History: Towards a Global Perspective: Notions of Literature Across Times and Cultures, Vol.1, ed. Anders Pettersson, (Gmbh & Co., 2006), 299.


text:
ایومه
ایومه یا تعجیل (təcil) - (اینگیلیسجه: acceleration، فارسجا: شتاب)، فیزیکده سورعتین زامانا گؤره تؤرهمهسی (مۆشتقّی) اولاراق تانیملانیر. بؤیوکلۆگو ²زامان/اوزاقلیق اولان بیر وئکتورئل نئچهلیکدیر و جیسمین ده، سورعتین ده و یؤنۆنۆن ده (جهت) شیدتلریندکی دییشیمی گؤستریر.اؤلچۆلن ایومه SI بیریمی m/s² دیر.(²ثانیه/متر).
عومومی اولاراق ایومه سؤزجویو سورعتدهکی آرتیشا ایشلهنیر و سورعتدهکی آزالیشا دا یاواشلاما دئییلیر. فیزیکده سورعت وئکتورونداکی بیر دییشیم ایومه اولاراق قبول ائدیلیر: دایرهسئل حرکتده سورعت وئکتورونون یؤنوندهکی دییشیم مرکزجیل(مرکزه دوغرو - مرکزه طرف) ایومهیه یول آچار. بۇ ایومهنین حیس ائدیلن میثاللارینین بیری ماشینده اولارکن بیر دؤنۆومو دونمک زامانیدؽر کی مرکزجیل ایومه، مرکزجیل قووتایله اینسانؽ مرکزه دوْغرو چکیر.
ایومه سؤزجوگو کؤکن اولاراق «ایو iv» کؤکوندن گلیر و ایوَدی:عجله، ایوَن:عجلهائدن، ایومک: عجلهائتمک کیمی کلیمهلرله عئینی عایلهدهدیر.
کلاسیک مکانیکده ثابت کۆتلهلی بیر جیسمین ایومهسی، جیسمه ائتکی ائدن خالیص قووتله اورانتیلیر(نیوتونون ایکینجی یاساسی):
فومولدا F جیسمه ائتکی ائدن نئت (خالیص) قووت، m جیسمین کۆتلهسی و a دا جیسمین ایومهسینی تمثیل ائدیر.
اورتالاما ایومه، سۆرعتین وئکتورونداکؽ دییشیمین (Av) گئچن سۆرهیه (At) بؤلومودور. آنلیق ایومه ده، At صیفیرا یاخینلاشیرکن، چوف قیسا زامان آرالیقلاریندا، بلیرلی بیر نقطهنین ایومهسیدیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- سورعت
- سارسؽم
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتؽلار[دَییشدیر]
- Acceleration Calculator Simple acceleration unit converter
- Measurespeed.com - Acceleration Calculator Based on starting & ending speed and time elapsed.


text:
۱ـ آرالیقدا قالاسان. (یئرسیز- یوواسیز قالاسان.)
۲ـ آللاه قاباغینا قویسون. (گؤردویون ایش، آچدیغین فیریلداق اؤز باشینا دا گلسین.)
۳ـ اللرین چوروسون.
۴ـ الین خمیر اولسون، قارنین آج.
۵ـ الین خینا گؤرمهسین، چیینین پرده. (اوغلانلارا دئییلر؛ ناکام اؤلهسن آنلامیندا.)
۶ـ ائولاددان یاریمایاسان. (اوشاقلاریندان خئیر گؤرمهیهسن.)
۷ـ باشین آغارینجاق، گؤزون آغارسین. (قوجالمامیش اؤلهسن.)
۸ـ بویونا خام ایپ توتوم. (کفنلهمک آنلامیندا.)
۹ـ تپهندن کول النسین (پیس گونه قالاسان.)
۱۰ـ توخ قارنینا هئچ الینی باسمایاسان. (همیشه آج قالاسان.)
۱۱ـ تیفاغین داغیلسین. ( ائو ائشییین داغیلسین.)
۱۲ـ چوخ ایشلهیهسن، آز یئیهسن.
۱۳ـ چؤرک آتلی اولسون، سن پییادا. (چؤرهیین داشدان چیخسین؛ چتینلیکله دولاناسان.)
۱۴ـ هئچ «اوخای» دئییب، دینجهلمهیهسن. (همیشه زحمتده اولاسان.)
۱۵-هئچ اوزون گولوب عئینین آچیلماسین. (خوش گون گؤرمهیهسن.)
۱۶ـ دالیندان کسیب، قاباغینا یامایاسان. (یوخسوللوقلا ال به یاخا اولاسان؛ چتینلیکلرین، دردلرین الینده آوارا قالاسان.)
۱۷ـ دالین هارای اولسون، قاباغین قویو. (نه گئدیش یولون اولسون، نه قاییدیش.)
۱۸ـ دیبردین داغیلسین. (ائو ائشییین، دودمانین، یئددی آرخان داغیلسین.)
۱۹ـ سو اوزونه گولهسن. (خوش گونونه پئشمان اولاسان.)
۲۰ـ سنی آغلار قالاسان.
۲۱ـ شلین آغیر اولسون، قارنین بوش. (یوکون آغیر اولسون، قارنین بوش.)
۲۲ـ قاباغیندا بورج اولسون.
۲۳ـ قاباغیندا چؤرک بورجو اولسون.
۲۴ـ قاباغیندان دورو سو آخماسین. (همیشه کورلوقدا اولاسان.)
۲۵ـ قارا بخت اولاسان. (قیزلارا دئییلر؛ ار ائویند خئیر گؤرمهیهسن.)
۲۶- قارا پرده اولاسان. (قیزلارا، گلینلره دئییلر؛ ارین اؤلسون آنلامیندا.)
۲۷ـ قارا پرده، قارا دوواق اولاسان. (قیزلارا، گلینلره دئییلر؛ ارینین اؤلومونه یاس ساخلایاسان.)
۲۸ـ قارا گئیینیب، گؤی بورونهسن. (عزیزلرینین بیری اؤلسون.)
۲۹ـ قارا یایلیق اولاسان. (قیزلارا، گلینلره دئییلر؛ ارینین یاسینا باتاسان.)
۳۰ـ قارنین اودلا دولسون.
۳۱ـ قیفیلین دویونه دوشسون، آچارین داما. (ایشلرینی یئر به یئر ائلهیه بیلمهیهسن.)
۳۲ـ گئت، بیر داش دا دالینجا. (گئدیب، هئچ واخت دا قایـیتمایاسان.)
۳۳ـ گئت قایـیت اولاسان. (قیزلارا، گلینلره دئییلر؛ ار ائوینه گئدیب، بوشانماق یوخسا ارین اؤلوموندن دولایی یـئنیدن آتا ائوینه قایـیتماق آنلامیندا.)
۳۴ـ گولر اوزون اولماسین.
۳۵ـ مالین مور اولسون. (مالین کورلانیب، قورتارسین.)
۳۶ـ اوزون گولوب، قاباغین آچیلماسین.
۳۷ـ اوجاغین کور اولسون. (اوشاغین اولماسین؛ سونسوز قالاسان.)
۳۸ـ اوغول! اوشاقدان چکهسن. (ائولادین ناخلف چیخسین.)
۳۹ـ ایت پیشیک اوزونه حسرت قالاسان. (ایت پیشیکسیز، حئیوانسیز، کیمسهسیز، یالقیز قالاسان.)
۴۰ـ یوکون آغیر اولسون، جیبین بوش.
۱ـ آرالیقدا قالاسان. (یئرسیز- یوواسیز قالاسان.)


text:
`ویزاسیز سیاحت` نتیجهلر
خبرلر [54]
- سعودی عربیستانی 4 اؤلکهیه سیاحت فاداغاسینی آرادان قالدیردی
- تورکیه:"مووافیق قوروملاریمیز بوتون لازیمی تهلوکهسیزلیک تدبیرلرینی گؤرور"
- آمریکادان اوکراینایا سیاحت اویاریسی
- جو بایدن افریقا-یا سیاحت محدودیتینی لغو ائدیب
- دونیا ساغلیق تشکیلاتی"اومیکرون" واریانتی بارهده آچیقلاما یاییب
- ریچارد برانسون اوزایا سیاحت ائتدی
- تورکیهده یئنی نورماللاشما دؤنمی باشلادی
- دونیا اؤلکهلرینین یوزده ۸۰ی اوچون "سیاحت ائتمهیین" اویاریسی
- تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا کیملیک ایله سیاحت دؤنمی باشلادی
- تورکیه-آذربایجان آراسیندا کیملیک ایله سیاحت باشلاییر
- تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا کیملیک کارتی ایله سیاحت دؤنمی باشلاییر
- تورکیه و آذربایجان وطنداشلارینین ویزاسیز قارشیلیقلی سفرینه دایر سند اونایلاندی
- خاریجی ایشلر ناظیرلیگی:"پروتوکولون ایمضالانماسیندان ممنونوق"
- چاووش اوغلو: "یاخیندا تورکیه و آذربایجان آراسیندا کیملیک کارت ایله سیاحت ائده بیلهجییک"
- فینلاندیا محدودیتلری برپا ائدیر: 10 اؤلکهیه سرحد باغلانیر
- تورکیه ایله روسیا آراسیندا اوچوش لار 1 آوقوستدا باشلایاجاق
- فینلاندیا 20 آوروپا اؤلکهسی سرحدلرینی آچیر
- چاووش اوغلو:"آلمانیا تورکیه-یه سیاحت محدودیتینی بیر داها نظردن کئچیرمهلیدیر"
- تورکیه مطبوعاتی اؤزتی 09.12.2019
- تورکییهدن آمریکانین سیاحت اویاریسینا تپکی


text:
کالیفورنیا، برکلی بیلیمیوردو
کالیفورنیا، برکلی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of California, Berkeley، یا UC Berkeley, California، یوخسا.UC Berkeley, Cal)، آمریکا نین کالیفورنیا ایالتی نین سانفرانسیسکو قونشولوغوندا اوْلان برکلی شهرینده مخصوص بیر بیلیمیورد آدی دیر.
بو بيليم يورد دونيانين ان آدليم و اعتبارلي آراشديرما تشکیلاتلارینداندير. ایللیک ییغدیغی اعانه و بودجه 4 ميليارد دیر. بیلیم یوردون مساحتی 499 هکتار دیر. برکلی بیلیم یوردونون کیتاب ائویسی آمریکا بیلیم یوردلار کیتاب ائولر ایچینده دؤردونجو سیرادا یئر آلیر. 32 کیتابخانایا بؤلونور و جمعی 11 میلیون کیتاب، الکترونیک کیتاب ، سسلی کیتاب، و آیری آراشدیرما باشلیقی واردیر. برکلی بیلیم یوردوندا ان بؤیوک بؤلومو بنکرافت کیتابخاناسی دیر و 400,000 چاپ اوْلونموش کیتاب واردیر.
بۇ بیلیم یورد دونیانین ان باشاریلی اوستادلاری و آراشدیریجیلارینی ییغیبدیر. جمعی 37581 اؤیرنجیسی واردیر. لیسانس اؤیرنجیلر سایی سی 27126 و لیسانسدان یوخاری اؤیرنجیلر سایی سی دا 10455 دیر.
بۇ بيليم يورد آراشديريجيلاري 2015 -جي ايله قدر، 72 نوبل اؤدولو (جايزه سي) آليبلار.
دانیشکدهلر[دَییشدیر]
کالیفورنیا، برکلی بیلیم یوردوندا 14 کالج و اؤخولوندا 130دان چون دپارتمان و ساحه (رشته)ده اؤیرتیم آپاریرلار.
- شیمی کالجی
- مۆهندیسچیلیک کالجی
- چئوره تاساریمی کالجی (College of Environmental Design)
- بیلیم و مقاله کالجی
- دوغال قایناقلار کالجی (College of Natural Resources)
- اؤیرتیم یوکسک اوخولو (Graduate School of Education)
- ژورنالیسم یوکسک اوخولو (Graduate School of Journalism)
- هاس بیزینس اوخولو (Haas School of Business)
- قولدمن گئنل سیاست اوخولو (Goldman School of Public Policy)
- بیلگی اوخولو (School of Information)
- حقوق اوخولو (School of Law)
- گؤز حکیملیک اوخولو (School of Optometry)
- گئنل ساغلاملیق اوخولو (School of Public Health)
- توپلومسال رفاه اوخولو (School of Social Welfare)
کالیفورنیا، برکلی بیلیم یوردوندا تانینمیش اوستادلار و اؤیرتیم آلانلار[دَییشدیر]
داقلاس انگلبارت، بیلگی سایارین ماوس یارادانی
اریک اشمیت، قوقول شیرکتی نین آپاریجی مدیری
استیو ووزنیاک، استیو جابز ایله بیرلیکده اپل بیلگی سایاری نی یاراتدی
قوردون مور، اینتل شیرکتی نین قوروجوسو
ناتالی کوقلین، اولمپیک اوزمک یاریشلاریندا نئچه قیزیل مئدالی قازانیب
رابرت مک نامارا، دونیالیق بانکینین باشچیسی، آمریکا دفاع باخانی، و فورد موتورز آپاریجی مودورو اوْلوب
- یوسف ولید مرعی
- ادوارد قینزتون - الکتريک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرت تجیان
- پرسیس درل
- یانائی. یانق
- دایوید ام لوینسون
- داو فرومن - الکتريک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- آنکل کئیس
- جان قایق
- ویلیام آر. هشتلین
- دانا بوید
- دنیل کانمن
- رونالد تایزر
- مارک کیشنر
- فرناندو اتائو
- تئودور هولمز بولاک
- سرینویسان کاشاو - بیلگیسایار بیلیمی و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام برایت - بلاغت, منطیق، دیلچیلیک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پیتر جی وینبرقر
- ریچارد لیونز
- چارلز ثاکر
- کن تامسون
- دانیال جورفسکی - دیلچیلیک، بیلگیسایار بیلیمی و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- مایکل لوین (بیولوژیست)
- پیتر جی بیکل
- قراسیلا چیچیلنیسکی
- رینولد شین
- لیندا هسیه-ویلسون -جانلی بیلیم و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ریچارد مانتقییو - فلسفه و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ریچارد زاچ - فلسفه ، تاریخ و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- عباس میلانی - سیاست و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- هل انقر
- ویلیام فا لاورس
- ویلیام جی. اسوالد
- ویلیام بیالک
- ویلفرد اسمید
- ویلارد لیبای
- نانسی کاپل
- کریستن آر قودسی
- قوردون یوجین مارتین
- فرانک المور روس
- شین آر جیمرسون
- سیدنی دانکوف
- ژوزف دبلیو. کندی
- ریچارد دول
- ریچارد بی. ماتر
- ریچارد باوم
- رونالد قراهام
- رابرت هوقان (سایکولوژیست)
- رابرت ویتبرشت
- رابرت دبلیو. بوور
- رابرت آر ویلسون
- دونالد تام کمپبل
- دنیل برنشتاین
- دانیل قولدستون
- دانیل پوپر
- تئودور اچ قباله
- پیتر اسمیت (بیلگین)
- پول سیلوا
- برنی آلدر
- آلن وات ککس
- ایلسانمی آدسیدا
- امیر فقری
- المر بلت
- ادوارد لس کسل
- ادوارد اچ. شافر
- ریچارد هووانسیان - تاریخ و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- عباس عدالت - بیلگیسایار بیلیمی و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام بی. بریجس - الکتريک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- راسل لند - ، جانلی بیلیم، ژنتیک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- هدر سی آلن
- جواد صالحی
- پاتریک جی هاناتتی
قایناق[دَییشدیر]
en ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«University of California, Berkeley»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (2015 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
او ایستی یای گونی، ناهاردان سونرا، ۸-۷ اوشاق ایدیق، اهر چاییندان قاییدیردیق. چای قوروموشدی. آمما بیر باغین کناریندا کیچیک گؤل وارایدی و او گونی ایکی بالاجا توسباغا، بیر نئچه بالیق توتموشدوق. ایکی دهنه سو ایلانینی دا توتوب، دیشلرینی کیبریت چؤپو ایله سیندیریب و دئمهلی الی دولو ،سئوینج ایله شههره، ائولریمیزه قاییدیردیق.
یولدا اوشاقلارین بیریسی، ابینین قارداشی دالی قالمیشدی. بیردن گؤردوک قاچا-قاچا الینده بیر کؤهنه کوت بیزیم طرفه گلیر. یاخینلاشیب، نفس وورا- وورا دئدی:
– بو کوتو یول کناریندا تاپدیم.
کوتون جیبینده بیر نئچه یئر سندلری و ۱۲۰ تومن ده پول وار ایدی. اوشاقلارین بیریسی گوله-گوله دئدی:
-جانا بالاخان! بو پول ایلا سینمایه گئده بیلهریک و هر بیریمیز ده بیرکوکاکولا ایچهریک.
من بیر آز فیکیرلشدیم و دئدیم:
-آی اوشاقلار! حتمن بو کوت بیر یازیق کندلینیندیر و کنده گئدنده شاید آتینین اوستوندن دوشوب. هارادا اولسا ایندی گلهجک. گلین اونو گؤزلهیک و بونلاری اونا وئرهک.
اوشاقلارین هامیسی راضیلاشیب و داها بیر سؤز سؤیلهمهدیلر.
بیر مدّتدن سونرا گؤردوک اوزاقدان بیر کندلی، باشیندا لبه دار، باشینا دؤیه-دؤیه، یئره باخا- باخا گلیر. من اونون طرفینه گئدیب و اونا دئدیم:
– عمی جان! حتمن کوتونو ایتیریبسن. ناراحات اولما. بو سنین کوتون، یئر سندلرین و بو دا سنین پوللارین.
او اول سئویندی. اونلاری آلدی آمما سونرا دئدی:
– یوخ! منیم نئچه مین تومن پولوم دا کوتومون جیبینده وار ایدی. تئز اولون پوللاریمی منه وئرین.
من و اوشاقلار هامیمیز تعجّوبله بیربیریمیزین اوزوموزه باخدیق و ناراحات اولدوق. عجب دردسره دوشموشدوک. بو دا بیزیم یاخشیلیغیمیزدان.
دئدیم:
– عمی جان! دئییرسن بس بیز او قدهر ساده ایک کی پوللاری گؤتورهک و بورادا سنی گودک ، کی سن ده بیزیم یاخامیزدان توتاسان؟!
دئدی:
– من بونلاری بیلمهرم. اگر وئرمهسز گئدهجهییک شهربانییه.
بیز دوغروسو قورخدوق. بیر داشقاچی قوم گتیریردی. یاخینلاشدی. آتینین جیلووونو چکیب دایاندی. من موضوعنو اونا سؤیلهدیم. منه طرف اشاره ائله دی و کندلی عمییه دئدی:
– من بو اوغلانی تانیرام. آتاسی یاخشی آدامدیر. اینانماییرام یالان دانیشا.
آمما کندلی عمی بیزلری بوراخان دئییلدی و دائم آند ایچیردی.
من بیر آز فیکیرلشدیم. اوزومو توتدوم ابینین قارداشینین اوزونه و دئدیم:
– دوزونی سؤیله. پوللار هارادادیر؟
آمما او بیر سؤز سؤیلهمهدی. بیر شاپالاق. دئدی:
– منیمله گل.
گئتدیک. یول کناریندا، بیر باغین ایچینده بیر یئرده گیزلتدیگی بیر دسته پولو چیخاردیب، منه وئردی. گلدیک. پوللاری کندلی عمییه وئردیم. پول لاری سانادی و سئوینجک دئدی:
– چوخ ساغ اولون.
بیر آز دا بیزی خئییر دعا ائدیب و کنده ساری یولا دوشدی.
اوشاقلارایلا ائولریمیزه ساری گئدیردیک. یولدا دئدیم:
– آی اوشاقلار! بیلیرسینیز کی بیزلر یالنیز سینمایه گئدیب، بیر فیلم گؤروب و بیر کوکاکولا ایچهجکایدیک و ابینین قارداشی بیزلره گولهجکایدی و یازیق کندلی عمی ده بیر الی قالاجاق ایدی و بیر ده تپهسی…!
اوشاقلارین هامیسی گولوشدولر. یالنیز ابینین قارداشی بیر سؤز سؤیلهمهدن بیزدن آیریلیب و فیکیرلی- فیکیرلی ائولرینه طرف یولا دوشدی …!
اهر- ۱۱/۲/۷۷


text:
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان!
بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان.
قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین!
اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین.
***
دیل اجتماعی حیاتـین اوست قورومو اولاراق اقتصادی, سیاسی, اجتماعی دهییشیکلرله بیرلیکده دهییشیر و انکشاف تاپیر؛ علم و تئخنیکانـین ایرهلیییشیایله زنگینلشیر؛ قونشو خالقلار و دونیا خالقلاریله ایلگیلر واسطهسیله یـئنی سؤزلر و ایفادهلری منیمسهییر.
دیل دورغون بیر وارلیق دئـییل, بلکه آردیجیل و قانونا اویغون انکشاف ائـتمکدهدیر. اونا گؤرهده موجود دیللرین تملی اولان اسکی، کؤهنه و قدیمی لغت و دیللر اؤزونه مخصوص بیر بحث دیرکی, اونلاری اؤیرنمک و آراشدیرماق متخصص دیلچیلرین ایشیدیر.
بیز بورادا دیلین عمومی انکشاف خطینی ایضاح ائـتمک ایستهییریک.
انسانلارین اجتماعی قورولوشو یارانان زامانلاردان دیل اونسیت واسطهسی کیمی مئـیدانا گلیر. هر کیچیک انسان گروپلاری, توپلوملاشماق اوچون دیل عنصرلرینی یاراتماغا باشلایـیر. گئـتدیکجه کیچیک توپلوملار قونشولارلا قاریشیب سیاسی- اجتماعی قورولوشلار یارادیرلار؛ بو توپلومدا اشتراک ائدن گروپلارین دیللری بیر- بیرینه قایـنایـیب- قاریـشـیر و آنا دیللرین اساسی تشکیل تاپیر. کؤچریلیک, سیاسی حاکمیت بیرلییی, اقتصادی ایلگیلر, دیللرین بیر- بیرینه قارشیلیقلی تأثیرینی گوجلندیریر, عموم خالق شفاهی دیلی وجودا گلیر.
هر دیلده اولان چئـشیدلی لهجه و شیوهلر کئچمیش انکشاف یوللاریـندان قالان آبیدهلردیر. معین سیاسی- اقتصادی شرایطدن آسیـلی اولاراق لهجهلردن بیریسی, دیلده اوستونلوک قازانـیر, عموم خالق شفاهی ادبی دیل تشکل تاپیر. ایلکین یازیلی ادبی دیل عموم خالق و شفاهی ادبی دیلی اساسیـندا قورولور.
ادبی دیل گئـتدیکجه اؤزونه مخصوص انکشاف یولو ایله ایرهلیلهییر و سارای و رسمی دیل سویهسینه یوکسهلرک, دانـیـشـیق دیل ایله باشقالاشیر. شفاهی دیل و ادبی یازیلی دیل, هر بیری اؤز انکشاف یوللاریـنـی داوام ائدیرلر. بئلهلیکله ادبی یازیلی دیل, خالق دیلیندن ائله اوزاقلاشـیر کی, خالق اوچون اونو دوشونمک چتین و حتّا غیر ممکن اولور. بئله بیر دورومدا ادبی یازیلی دیلده بیر دؤنوشلوک اوز وئریر. گئرییه قایـیدیش, ساده دیلده یازماق و خالق دیلینه اویغونلاشماق گئدیشی باشلانـیر.
مکتبلرین گئـنیشلنمهسی, یازماق و اوخوماغـین کوتلهویلشمهسی, کیتاب و مطبوعاتـین چوخ سایلی یایـیلماسی… ادبی یازیلی دیلین یـئنی انکشاف دؤورونه سبب اولور. ادبی دیل خالق دیلیندن ایلهام آلاراق سادهلشیر و بدیعی ایفادهلرین یارانـیلماسیـنا دوغرو ایرهلیلهییر. بو مرحلهده یـئنیچیلیک دیلده گوجلهنیر.
قـیساجا دئدیگمیز دیلین انکشاف مرحلهلرینی، فارس و آذربایجان دیللرینده، اؤتری بیر باخـیـشلا، تطبیق ائدک:
اسکی فارسی دیللری بارهسینده آرتـیق دانـیشماق لازیم گلمیر. بو دیللر عربلر استیلاسیـندان سونرا تاریخه قوووشدو. ایلک فارسجا ادبی دیل، سامانیلر مستقل حاکمیت قوردوقدان سونرا دیرچهلیشه باشلایـیر. خراسانـین شیمالی بولگهلرینده یاشایان فارس دیللی طایفالار آراسیندا «دری» لهجهسی اوستونلوک قازانـیر، سامانیلر سارایـیندا ایلک فارسی شعرلر و نثر یازیلار «دری» لهجهسینده یارانـیر و گئـنیشلهنیر. گئـتدیکجه دری لهجهسی ادبی و رسمی دیل سویهسینه یوکسلیر، بو دیل ایندیده یاشاماقدادیر.
رودکی-دن باشلایاراق فارس شعری ساده و خالق دیلینه یاخین، یابانچی لغت و ایفادهلردن اولدوقجا آریدیر. لاکین زامان کئچدیکجه یازیلی ادبی دیللرده حددن آرتـیق عربی و تورک سؤزلرین ایشلتمک, ادبی اثرلرینی دولاشیق و آنلاشیلماز بیر طرزده بیان ائـتمک, طنطنهلی ادبیات یاراتماغا سبب اولاراق، اونلاری دوشونمک خالق اوچون غیر ممکن اولدو. شعرده هندی سبک نثرده «تاریخ وصاف»، «دره نادری» کیمی کیتابلار، دولتی فرمانلار و مکاتبهلر بئله بیر دورومون نمونهسیدیر.
قاجارلار دؤوروندن، گئرییه قاییدیـش، ساده دیلده یازماق باشلانـیر. مشروطیت انقلابیندان سونرا یـئـنی دیرچهلیش دؤورونده ادبی دیل کوتلهویلشمک, سادهلشمک یولی ایله ایرهلیلهییر.
آذربایجاندا اسکی زامانلاردا یاشایان التصاقی دیللر کوهنهلیر، ایلک تورک طایفالارینـین آذربایجاندا تشکولو و سونراکی زامانلاردا مختلف تورک طایفالارینـین (خزرلر، قـیپچاقلار، اوغوزلار و…) آذربایجانا کؤچمهسیله، مختلف لهجهلی تورک و التصاقی دیل طایفالارین بیرگه یاشامالاری سبب اولورکی، عموم خالق آراسیندا ایلگی و اونسیت یارانماق گرکلییی نتیجهسینده، عموم خالق دیلی بوتون بو دیل و لهجهلرین قایـنایـیب- قاریشماسیـندان، آنا تورک دیلی اساسیـندا، اوغوز- قـیپچاق لهجهسینین اوستونلویو اوزره تشکول تاپسین. شفاهی ادبی آذربایجان تورکجهسی مئـیدانا گلیر. یازیلی ادبی دیل بئله بیر تمل اوزره عموم خالق دیلینه یاخـین یارانـیر. «دهده قورقود کیتابی» و حسن اوغلو شعری بو مرحلهده ادبی دیلین سادهلیگینه نمونهدیر. بو زامان عرب و فارس دیللریندن گلمه سؤزلر اولدوقجا آزدیر.
لاکین یازیلی ادبی دیل اوز انکشافـیندا، عربجهدن (دینی دیل اولدوغونا گؤره) و فارسجادان (رسمی دیل اولدوغونا گؤره) آشـیری اولاراق سؤزلر و ایفادهلردن فایدالانـیر, بیان دولاشـیـق و دوشونولمز اولور. شاه اسماعیل ختایی و فضولی شعرلرینده عرب و فارسی سوزلرینین چوخلو ایشلنمهسی بئله دوورو سجیهلندیریر. البته ختایی و فضولی شعرلرینده ائله مصراعلار و بیتلرده واردیرکی, اونلاردا بیر کلمهده فارسجا و عربجه سؤز ایشلنمهمیشدیر.
صفویلر دؤورونده اوز وئرن اوچ حادثه و اونلارین دیل انکشافـیندا بوراخدیـغـی ایزلری بئله سیرالاماق اولار:
ایراندا گئـنیش اؤلکهنین یارانماسی، مرکزیلشمیش حکومتین قورولماسی؛ شیمالی و جنوبی آذربایجان دیل بیرلییینین آرتـیق یاخـینلاشماسیـنا سبب اولور.
عثمانلی خلافتینین، ایران اؤلکهسینیده باشقا قونشو مسلمان اؤلکهلری کیمی اوزلرینه تابع ائـتمک سیاستی و شاه اسماعیل و باشقا صفوی شاه لارینـین بو سیاسته قارشی چیخیش و محاربهلری، خصوصیله شیعه مذهبینین ایراندا رسمی اولاراق گئنیش یایـیلماسی ایکی اؤلکه و خالقلاری آراسیندا اولان ایلگیلرین قـیریلماسیـنا سبب اولدو. آنادولو و آذربایجان تورکجهسی هر بیری مستقل دیل کیمی انکشاف یولونا یونلدیلر، نهایت هر بیری ۲۸ تورک دیللر گروپونون بیر قولونو تشکیل ائتدیلر. آذربایجان دیلی سارایـین قونوشما دیلینه، حربی ایشلر دیلینه، یاری رسمی دیل سویهسینه یوکسلدی.
۱۸- نجی عصیردن دیل سادهلشمهیه دوغرو گئرییه دونوش حرکتینی باشلایـیر و ایگیرمینجی عصیرلرده یـئنیچیلیک گوجلهنیر.
دیلده یـئنیچیلیک مرحلهسی خصوصیاتـی دیلین سادهلشمهسی، خالق دیلینه یاخـینلاشماسی، یابانچی دیللردن آلینما سؤزلرین و ایفادهلرین اولدوقجا آزالماسی، دیلین اؤزل سؤز خزینهسینین گوجلندیریلمهسی، دیلین قورولوش قانونلارینـین اؤیرهنیب، آراشدیریلماسی و ادبیاتدا تطبیق ائدیلمهسیندن عبارت اولدوغونو قــید ائـتمک اولار. دیل علمی اساسلار اوزره آردیجـیل و قانونا اویغون صافلاشـیر. لاکین بو او دئمک دئـییل کی، یابانچی سؤزلر و ایفادهلر بوتونلوکله دیلدن چـیخاریلیر. گرکلی آلـینما سؤزلر دیلی زنگینلشدیرمهیه یاردیم ائدیر, اونونلا دوغمالاشـیر، آلان دیلین عضوو کیمی یاشایـیر. بوندان باشقا علمی و تـئخنیکی اختراعلار نتیجهسینده یـئـنی یابانچی سؤزلر دیلده قبول اولونور.
دیلده یـئـنیچیلیک ملی اویانـیش حرکاتی ایله گوجلهنیر. لاکین بو دؤورده بیر پارا آشـیری حرکاتدا دیلین دوزگون ایرهلیلهییشینه منفی تأثیر بوراخا بیلر. اؤرنک اولاراق رضاخان، اربابلارینـین امرینی اجرا ائـتمک مقصدیله، «فرهنگستان» واسطهسیله فارسی دیلینی عربی، تورکو لغتلردن تمیزلمک تشبوثونو آد آپارماق اولار. «فرهنگستان» خالقا تانـیش اولمایان اسکی و کؤهنلمیش فارسی لغتلرینی یـئـنیدن دیریلتمک, قوندارما «دساتیر» لغتلردن فایدالاناراق اویدورما و کؤکسوز سؤزلر و ایفادهلری فارس دیلینه سوخوردولار. کسروی «زبان پاک» کیمی عـیبهجر بیر دیل یارادیر, «پان آریائیست»لر هلهده فارسیدا ایشلهنن عربی و تورکو سؤزلرینه قارشی دوشمنجه خور باخـیرلار. بئله بیر تشبوثلر دیلین یـئـنیچیلیک گئدیشینده زیان یـئـتیرن «آزار, آفت»-لر دیر. بونلارین حاقـیندا آذربایجانلی بیر مثلی دئمک یـئرینه دوشر. (کندیمیزه تزه دللک گلیب, ککولو یاندان قویور).
آذربایجان دیلینین بو گونکو دیرچهلیش مرحلهسینده, ملی حرکاتـیندا گوجلنمهسی نتیجهسینده بیر پارا آشـیری حرکتلر باش وئره بیلر. اومید ائدیریک یازیچـیلاریمـیز و شاعرلریمیز، بو گونکو شرایط و طلباتی نظره آلاراق دیلیمیزین منلیگینی و کیملیگینی قوروماقلا, تلسمهدن, بیلرکدن, گؤزو آچـیـقلـیـقلا حرکت ائـتسینلر.
یـئری گلمیشکن نئچه تاپشیریغـی خاطـیرلاماق ایستهییریک:
– خالقدان آیریلمایـین. سیز خالق اوچون یازیرسیز. خالقا تانـیش اولمایان لغتلری ایشلتمکدن چکینمک لازیمدیر. اگر یازیلاردا ائله لغتلر ایشلنهکی, اونو اوخویان کوتلهلر, باشا دوشمهیهلر, سیزین پیاملاریزی منیمسهیه بیلمهیهجکلر. بودا دوشمنلری سئویندیرهجک.
– متروک تورکو لغتلری, یـئرسیز اولاراق, یازی و شعرده گتیرمک گرکسیزدیر.
– ادبی شعر و یازیدا یـئرلی سؤزلری ایشلتمکده گرک دقت ائدیلسین.
– شیمالی آذربایجان عالیم و یازیچـیلارینـین اثرلرینی الیفبامـیـزا کؤچورنده, شیمالی آذربایجاندا ایشلک اولان روسجا و آوروپا کؤکلو سؤزلر و ایفادهلر عـینی ایله کؤچورولمهملیدیر. اونلارین فارسجا و یا عربجه تانـیش اولان قارشیلـیقلارین ایشلتمک یارارلی اولار. (پوئما, لیریکا… یوخ, شعر غزل یازیلمالیدیر.)
– تورکیه تورکجهسینده ایشلهنن لغت و اکلری ادبیاتـیمیزدا یایماق, خالقـیمیزا تانـیش اولمایان و دیلیمیزین قانونلاریله اویوشمایان سؤزلری ایشلتمک دوزگون دئـییل.
– بو گونکو شرایطی نظره آلاراق لغت وایفادهلر دوزلتمهیه تلسمهملیییک. واختیله صلاحیتدار عالیم دیلچیلر, قورولوشلار, دیلیمیزین قانونلارین گؤزلمکله برابر بو ایشه ساهمان وئرهجکلر.
– عربجه و فارسجا لغت و ایفادلرین دیلیمیزده قبول اولونان دوغمالاشمیش, کوتلهلره تانـیش اولانلارا قارشی کینه ایله یاناشمامالییـیق.
– «مدنی, سیاسی…» کیمی ایفادهلرین یـئرینه «کولتورول, پولیتیکال…» ایشلتمهیی دیلده یـئـنیچیلیک آدلاندیرماق اولماز.
دیلده یـئـنیچیلیک حرکاتی تاریخی بیر ضرورت دیر. دیل سادهلشیب, گرهکسیز یابانچی سؤز وایفادهلردن اؤزونو تمیزلهیهجک. ادبی یازیلی دیل خالق دیلینه یاخـینلاشماق اوغروندا ایرهلییهجک. مکتبلر و عالی مکتبلر لازیمی و صلاحیـتدار کادر حاضیرلایاراق آکادمی قورولماغـینا امکان یاراداجاق و عالیم دیلچیلریمیز علمی اساسلار اوزره دیلیمیزین قانونلارینا اویغون بئله بیر حرکتین اوغورلو ایرهلیییشینه یاردیم ائدهجکلر.


text:
`ولادیمیر پوتین،` نتیجهلر
خبرلر [500]
- روسیادا یوزلرجه وطنداش توتوقلاندی
- روسیادا قیسمی سفربرلیک اعلان ائدیلدی
- پاشینیان، پوتین و مکرونلا دانیشدی
- اردوغان: سایین پوتینین حاقلی اولدوغو بیر مسئله وار
- اورزولا فن در لاین:"الکتریک بازاری آرتیق ایشلک بازار دئییل"
- کوروناویروسون یئنی علامتلری آچیقلاندی
- ماکرون ایله زلنسکی آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- اردوغان-پوتین گؤروشمهسی سونا چاتدی
- اردوغان روسیایا گئتدی
- جمهورباشقانی اردوغان روسیایا گئدیر
- روسیا گوونلیک شوراسی آنلاین اولاراق توپلاندی
- زلنسکیدن تاخیل آچیقلاماسی: بیز حاضیریق!
- جمهور باشقانی اردوغان روسیایا گئدهجک
- روسیا اوکراینا-دا روس وطنداشلیغی پایلانیر
- اردوغان تهراندا پوتین ایله گؤروشدو
- اردوغان ایراندا
- جمهور باشقانی اردوغان ایران-دا
- اردوغان ایرانا گئدیر
- پوتین، تاتاریستان جمهورباشقانینین "جمهورباشقانی" عنوانینی قالدیردی
- پوتین، پاشینیان ایله تلفندا دانیشدی
- روسیا سیلاحلانما یاریشینا گیرمهیهجک
- روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین آنکارایا گلیر
- پوتین بالیق توتارکن
- پاشینیان پوتینه تشککور ائتمهلیدیر
- اردوغان ایله پوتینین گؤروشمهسی باشلادی
- تورکیه پرزیدنتی رجب طیب اردوغان روسیادا پوتین ایله گؤروشدو
- پرزیدنت اردوغان و روسیا پرزیدنتی پوتین ایله آنلاشدی
- ولادیمیر پوتینین مقام ماشینی تصادوف ائتدی
- اردوغان ایله پوتین تورک آخیم پروژهسینین سون مرحلهسینه قاتیلیب


text:
غربت نغمه سی
میانالی علیرضا
او باهار نفسلی گنجللیک ایللریم
قالدی گؤر نه قده ر مندن اوزاقـــدا.
غربتده یایدادا اوشویور الیــــم
اوشومک بیلمزدی قاردا، سازآقدا.
ایندی او گونلردن نه قده ر اؤتوب
دییشیب چوخ شئیین دادی، لذتی.
غربتده دوشورسن دیلدن، داماقدان
بعضا سئچنمیرسن بالیقدان اتی.
بعضا ائله اولور، ائله اولورکی،
هئچ نه یه، هئچ یئره هوسین اولمور.
بعضا ائله اولور، ائله اولورکی،
گره کلی ایشـه ده نفسین اولمور.
بوردا عادی سؤزله دوشمن اولور دوست
سانکی بو دوستلوقلار بیر توک اوسته دی.
کئچمیشی اولمایان هر شئی بئله دی
اوردا هر نه وارسا، وار کؤک اوسته دی.
ائله اونا گؤره لاپ قیرام- قیرام
اؤزونه سن حؤرمت، شان قازانیرسان.
ائله اونا گؤره هر بیر کلمه نه
بؤیوکدن- کیچیکدن جان قازانیرسان.
اودور ساختا ایشه جرعتین اولمور
شهرده- کوچه ده تانیییر سنی.
آزینی، چوخونی تئز گؤرور هامی
ان عادی سهو اوسته قیناییر سنی.
بورا باشقا یئردی، اورا باشقا یئر
بو فرقی دویاجاق هر دؤین اوره ک.
گزیب آختاردیغین یولی، ارکانی
آراییب تاپماغا جیغیر، ایز گره ک.
بوردا نه جیغیر وار، نه ده کی، ایز وار
سنی ایره لییه گؤتوره بیلسین.
آخی کؤنول آچان نه ده بیر سؤز وار
سنی آیدینلیغا یئتیره بیلسین.
باهار یاغیشیندان سونرا گؤیه رن
گؤبه لک کیمی دیر بوردا اوجالماق.
اودا کی، شبهه سیز نئیله سن اولماز
بئش گونلوک عؤمورله یئتگین قوجالماق.
اوردا جیغیر تانیش، ایزده تانیشدی
ائله بیل او یولی اؤزون چکیبسن.
ائله اولماسادا، ائله گلیرکی،
ایلک دفعه سن اؤزون اوردان کئچیبسن.
بوردا هامار یولدا باتلاق کیمی دیر
بئش آددیم ایره لی گئدن تاپیلماز.
آخی هامی بیر یوخ تک- تک دی بوردا
اوداکی، تک الدن هئچ بیر سس اولماز.
ان عادی داش سنه اوردا یولداشدی
بیلیرسن او هانسی قایادان قوپوب.
ائله بیل او داغلار سنه قارداشدی
هاواسی جانینا، قانینا هوپوب.
دنیز کناری نین آغاجلاری تک
کؤکی اوزده اولور بوردا هرنه یین!
بلکه ده بو خصلت تورپاقدان گلیر
کؤکی درین اولور اوردا هرنه یین!


text:
یومور
یوُموْر ویا شوخلوق، میزاح، فیکاهه — حیاتداکی گولونج، کومیک حادیثهلری، اینسانلارین ضعیف جهتلرینی و نؤقصانلارینی عکس ائتدیرن، گولوش دوغوران اثرلر؛ ادبیاتدا تربیهوی اهمیت داشییان تنقیدی گولوشون بیر نؤوعو[۱].
یوُموْر گولوش و اونو دوغوران اوبرازدیر، مؤلیفین حادیثه و فاکتلارا ایرونییه نیسبتاً داها سرت موناسیبتیدیر. لاکین یوُموْر دا هله اینکارچی و رقیب گولوشو دئییل، داها چوخ معیشت و یولداش گولوشودور. اونا گؤره بیر چوخ حاللاردا ایرونیا ایله یوُموْرون سرحدی موباحیثهلی اولور. یوُموْرا دوست گولوشو ده دئییلیر و قزئتلرده کی ساتیریک صحیفهلرده خوصوصی روبریکا کیمی آپاریلیر. یوُموْرون موهوم فورمالاریندان بیری لطیفهلردیر. بعضی قزئتلر مؤلیف یارادیجیلیغی اولان لطیفهلری ده یوُموْر روبریکاسی ایله درج ائدیرلر. شیفاهی خالق ادبیاتیندا خالق یوُموْروندان گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. تاپماجالاردا، ائل دئییملرینده یوُموْر موهوم یئر توتور. ملا نصرالدینین لطیفهلری آذربایجان خالقی ایچریسینده گئنیش یاییلمیشدیر. " ملا نصرالدین " درگیسی خالق یوُموْرو عنعنهلریندن گئنیش ایستیفاده ائتمیشدیر.[۲]
آذربایجاندا یوُموْرون تاریخیدَییشدیر
یوُموْر آذربایجان فولکلورونون دئمک اولار کی، بوتون ساحهلرینده اؤزونو گؤستریر. آذربایجان ناغیللاریندا دؤیوشدن چوخ مزهلی اویونلارلا ماراقلانان "سرکرده" کل نیت، آخماق ار-آرواد " هیللیلیمنن گوللولوم " کیمی کومیک کاراکترلره راست گلینیر.[۳]آیری-آیری تاریخی شخصیتلر، اونلارین فعالیتلری، موباریزهلری باره ده سؤز آچان آذربایجان روایتلری بعضاً شیفاهی گلنکده دولاشا-دولاشا ساتیریک-یوُموْریستیک بویالارا بورونموش، بئلهلیکله ده قیسماً گولمجهلره دوغرو ایستیقامت گؤتورموشدولر.[۴] قاراباغ خانی پناهعلینین تلخگی، تاریخن مؤوجودلوغو ثوبوت ائدیلن شخصیتلردن بیری اولان لوطو قولو پناهعلی خان طرفیندن اینسانلاری، حتّی اونون اؤزونو یامسیلاماق باجاریغینا گؤره بگنیلیردی.[۳]
آذربایجاندا لطیفه ژانری چوخ گئنیش یاییلمیشدیر. لطیفهده گولوشو یارادان اساس خوصوصیتلر ظارافات، مزهلیلیک، سادهلؤوحلوک و مئهریبانلیقدیر. بو گولوشو یارادان اساس لطیفه قهرمانلاری بهلول داننده، ملا نصرالدین و بؤلگهسل کاراکترلی اوبرازلاردیر. لطیفهلرین بؤلگهسللیک خوصوصیتی اونلارین یاییلدیغی اراضیلرله باغلیدیر. بؤلگهسل لطیفهلر ده اؤزلوگونده بیر نئچه قروپا بؤلونور: شکی لطیفهلری (قهرمانلاری حاجی دایی، مشدی عبدالجبار، اسفندیار، توٌهوٌ طاهر و باشقالاری)، قاراباغ لطیفه لری (قهرمانلاری آبدال قاسم، تاغی-ناغی قارداشلاری)، جلیلآباد-ماساللی لطیفهلری (قهرمانی لوطو سلمان)، آیریم لطیفهلری، شیروان لطیفهلری، لزگی لطیفهلری و دیگر موختلیف مضمونلو لطیفهلر.[۴]آذربایجان فولکلورشوناسلیغیندا لطیفهلر تصنیف ائدیلرکن، سیاسی مضموندا اولانلار، دئمک اولار کی، نظره آلینمامیشدیر، یالنیز پروفسور آزاد نبییئف "خالق آراسیندا سووئت ایشچیلری، اورتا و یوکسک چینلی مأمورلار، حؤکومت آداملاری" و س. ایله باغلی لطیفهلر اولدوغونو قئید ائتمیشدیر.[۵]
قاراوللی تاماشالاریندا داها چوخ کیچیک، مزهلی، گولمهلی معیشت احوالاتلاری، لطیفهلر، "اوغرو موللا" ، "کئچل و شئیخ" ، "بئش-اون شاهییا گئدرم" ، "بهلولون یوخوسو" ، "موللا و جاوان" ، " یوز آرشین اوزونلوغوندا آغاج" کیمی قاراوللیلر تاماشایا قویولور. مئیدان آکتیورلاری گولوشلرله، کینایهلی کلمهلر، عیبارهلی ایفاده لر، عئینی کلمهنی موختلیف معنا چالارلاریندا دئمکله اؤز فیکیرلرینی هدفه دقیق چاتدیرا بیلیرلر. آذربایجان مسخره تاماشالاریندا مسخرهچی: "بویو بیر چرک، ساققالی اوچ چرک؛ گؤزو دونبالان، دانیشیغی یالان، گئیدیگی پالان" ، – تیپلی بامزه سؤزلرله آیری-آیری آداملاری مسخرهیه قویوب جاماعاتی گولدورور. مسخرهبازی (مسخرهچینی) هدهلهمک، دؤیمک قاداغان ایدی. بو او دئمکدیر کی، مسخره تاماشالاریندا تنقید ائدنله تنقید اولونان بیر-بیرینه قایناییب-قاریشمالی و اونلار آراسیندا دوشمنچیلیک موناسیبتی اولمامالی ایدی. کندیرباز اویونلاریندا یئر آلان تلخگی ایسه حسینقولو سارابسکی بئله تصویر ائدیردی: "کئچه پاپاق (یالانچی پهلوان) مئیدان سولایاراق اؤز اوستاسی نین حرکتلرینی گولمهلی بیر شکیلده تقلید ائدیر و بونونلا دا بد گؤزلری کندیربازدان اوزاقلاشدیریر... تلخک هردن یوخارییا خطاباً دئیردی: جان قارداش، هونر کیمین اوچوندور؟ هونر سنین اوچوندور. اگر سن ایپ اوستونده بیر قایتاغی اویناسان، بورا ییغیلان آغالار بیزه جیبخرجلیگی وئررلر. اوستا، بالابانی کؤک ائله![۳]
20. عصرین اوّللریندن اعتیباراً آذربایجان ساتیریک درگیلر گئنیش پوپولیارلیق قازانمیشدیر. بونلاردان ایلکی اولان " ملا نصرالدین " درگیسینین تاثیری آلتیندا آذربایجاندا "بهلول" (1907)، "زنبور" (1909-1910)، "میرات" (1910)، " آن " (1910-1911)، " کل نیت " (1912-1913)، "لک-لک" (1914)، "طوطی" (1914-1917)، "مزه لی" (1914-1915)، "بابای امیر" (1915-1916)، "تارتان-پارتان" (1918)، "شئیپور" (1918-1919)، "زنبور" (1919)، "مشعل" (1919-1920) کیمی آذربایجان تورکجهسینده نشر اولونان ساتیریک درگیلرله یاناشی، بو دؤور باکیدا روس دیلینده " جیگیت " (1907-1918)، " وای-وای " (1908)، " باکینسکوئ قورئ " (1908-1909)، " بیچ " (1909-1915)، " آدسکایا پوچتا " (1909-1910)، " باکینسکییئ سترئلی " (1910)، " بارابان " (1912-1913) کیمی ساتیریک درگیلرده درج اولونوردو.[۶]
آذربایجان تئاتر و کینوسوندا میرزاغا علییئف، علی اکبر حسینزاده، مصطفی مرداناوف، علیآغا آغایئف، لطفعلی عبداللهیئف، نصیبه زئینالووا، بشیر صفراوغلو، حاجیبابا باغیروف، یاشار نوری، سیاووش آسلان، منور کلنترلی، ائلدنیز زئینالوف کیمی گؤرکملی گولوش اوستالاری فعالیت گؤسترمیشدیر.[۷] 1971-جی ایلدن بوراخیلیشلاری یاییملانان "موزالان" ساتیریک کینو درگیسی مقصد اؤلکهده کی نقاتیو حاللاری ساتیرا دیلی ایله خالقا چاتدیریردی.[۸] بوندان باشقا آذربایجان تلویزیونوندا بیر چوخ یوُموْریستیک وئریلیشلر یاییملانمیشدیر.[۹]
سووئت دؤورونده یوُلی قوُسمان " پارنی ایز باکو " ( " باکیلی اوغلانلار " ) آدلی شن و حاضیرجاوابلار کلوبو کومانداسینی یاراتمیشدیر. 1988-جی ایلده یارادیلمیش عئینی آدلی آذربایجان کومانداسی 1992-جی ایل، 1993-جو ایل، 1995-جی ایللرده مدب شامپیونو، 2000-جی ایلده ایسه ان یاخشی 10 کوماندا آراسیندان 20. عصر شامپیونو اولموشدور.[۱۰]
اتک یازیلاردَییشدیر
- ^ Azərbaycan ədəbiyyarı[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Əliyev R. Ədəbiyyat nəzəriyyəsi. Bakı:Mütərcim, 2008. s. 259
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ Muxtar Kazımoğlu. Xalq gülüşünün poetikası (monoqrafiya). Bakı: “Elm” nəşriyyatı, 2006. 268 s.
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ Ramil ƏLİYEV. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı (Müasir aktual problemlər). - Bakı, 2014. – 350 s.
- ^ AZƏRBAYCAN MÜHACİRƏT FOLKLORŞÜNASLIĞINDA LƏTİFƏ. Almaz Hüseynova. Bakı Qızlar Universiteti.
- ^ "Azərbaycanın satira jurnalları: dünəndən bu günə". Xalq Cəbhəsi. 2014. İstifadə tarixi:2020-09-09.
- ^ "40 ildir hökm edən "Qayınana"". Kaspi. 2019. İstifadə tarixi: 2020-09-09.
- ^ Azərbaycan KP MK-da Azərbaycan KP MK "Mozalan" satirik kinojurnalının tənqidi çıxışlarına respublikanın bəzi nazirliklərinin və baş idarələrinin yanlış münasibəti haqqında qərar qəbul etmişdir. — anl.az saytı
- ^ Elçin Əlibəyli. Televiziya nəzəriyyəsinin əsasları. Bakı, “ELM” nəşriyyatı, 2011
- ^ BaлeHTиH KpaпиBa. ПapHи из Бaky. B иrpe и BHe иrpы. — C. 16. — 110 c.


text:
غزل
سیدجلیل حسینی
اپریمیش کؤهنه فیکیر،گؤر نه ماراقلانمیشیمیش
بیرکؤزرتی اولالی،گؤزده چیراقلانمیشیمیش
اؤزونو بنزهدرک، بیرجان آلان جئیرانا او
نه یامان منله اونون،باغری باداقلانمیشیمیش
قاشا وسمه، گؤزونه سورمه چکیب، اسکی قاری
اوزه انلیک، کیریشان، تئلده بویاقلانمیشیمیش
نئچه یوز ایلدی باخیرسان بو سایاقدیر، بو سایاق
تورا سالمیش مین ایلی، خالقا آداقلانمیشیمیش
جینقیرین چکسهایمیش خالق آرا بیرشانلی قوچاق
گؤزونه کول آتیلیب، دیلده قاداقلانمیشیمیش
دوشونن هر بئیینین، سوزموش عجب اینجیلرین
یوخسا بو بیج قارینین باشی اوراقلانمیشیمیش
باخماجان- جان سؤزونه، باخ فئلینه، باخ آلینا
اوزده جان- جان دئیهرک، آلتدا یاراقلانمیشیمیش
کؤندونه سالمیش عجب، ائتمیش آواند ایشلرینی
آرخادا قانلی پیچاق، تئلده داراقلانمیشیمیش
ایچ اوزون آچدی زامان، قالدی یامان بؤینو بوکوک
یازدیقی ساختا کتاب، ترسه واراقلانمیشیمیش
“سید”ین باخسا بیری سؤزلرینین کؤکلرینه
گؤرهجک بو یازیغین، دردی قالاقلانمیشیمیش.


text:
ذکا
ذکاء یوخسا هوش (اینگیلیسجه: Intelligence) بیر ذهنی گۆج دور. ایندیه جک هانسی ذهنی گۆج اولماسیندا اولماغی اوچون دقیق بیر قبول ائدیلمیش تئوری یوخ دور . اینتلیجینس اصل ده بیر لاتین سؤزۆ دور یعنی نئچه سئچیم آراسیندا سئچمک . اینتلیجینسین بیر بؤلۆمۆ سورون لاری چؤزمغه یاردیم ائدیر. اؤرگنمک ده ذکالی اولماق اؤیرنجی لره چوخ یاخچی اولور بئله کی ذکالی اؤیرنجی لر چوخ تز و درین اؤرگنیر لر .
ذکالی ماشین لار[دَییشدیر]
کامپیوتر یا بیلگی سایار لار ، موبایل لار و ... دۆزلمه ذکاء لاری اولور و بو اوزدن چوخ حساب لاری دقیق شکیلده ائدیر لر. یئنی اوتوموبیل لر ده کامپیوتر ذکاء سیندان ایشلدیر لر.
ذکاء حئیوان لاردا[دَییشدیر]
حئیوان لار دا ذکالی اولور لار و بو ذکاء لارین چوخ یئر لرده ایشه توتورلار اؤرنک قورد و تولکی اوو دا ذکالی مئتود لارنان ایستدیک لری حئیوان لاری توتورلار.
دۆنیا دا ان ذکالی اینسان و سورا دولفین دیر.
بیتکی لرده[دَییشدیر]
بیتکی لرده ده ذکاء وار دیر . بیتکی لرده ده تجروبه وار دیر و بیر بیر لرینن ایلیشکی لری اولور.


text:
اوستاد عاشیق «چنگیز مهدیپور»و تبریک ائدیریک…!
تانینمیش «دالغا» موسیقی گروهونون رهبری گؤرکملی آذربایجان صنعتکاری اوستاد عاشیق چنگیز مهدیپور آردیجیل یارادیجیلیق اوغورلارینین داوامیندا یئنی بیر اوغوردا قازاندی.
ائشیتدیگیمیزه گؤره تانینمیش صنعتکار آذربایجان جمهوریسینده ایلک «عاشیق- اوزان صنعتی اونیوئرسیتهسی»نده بوندان سونرا رهبر ایشچی کیمی فعالیت گؤسترهجک و طلبهلره عاشیق صنعتینی یئنی و مدرن مئتودلارلا تدریس ائدهجکدیر.
آذربایجان ملی کونسئرواتوریاسینین مدیری بستهکار سیاوش کریمینین مراجعتی اساسیندا اوستاد عاشیق چنگیز مهدیپور کونسئرواتوریا سویهسینده سکگیز تحصیل ترمی مدتینده علمی شکیلده عاشیق صنعتینین تدریس پروگرامینی حاضرلایاجاق و اونیوئرسیتهنین بو ایلدن طلبه قبول ائتمهسینی حیاتا کئچیرهجکدیر.
آذربایجان «عاشیق- اوزان صنعتی اونیوئرسیتهسی»نده اوستاد عاشیق چنگیز مهدیپورون ۲۰۱۲نجی ایلده باکیداکی «علم و تحصیل» نشر ائوی طرفیندن یاییلان و حال حاضیردا آذربایجان «اینجه صنعت و مدنیت اونیوئرسیتهسی»ینده تدریس اولونان «قوپوز مکتبی» کیتابی و ائلهجهده ۲۰۰۴نجی ایلده تبریز شهرینده نشر اولان و سونراکی ایللرده تکمیللشن «عاشیق هاوالاری» کیتابی تدریس ائدیلهجکدیر.
«ساهر ادبی- مدنی درنهیی» عضولری و «ایشیق- آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی» امکداشلاری سئویملی صنعتکاریمیزین یئنی یارادیجیلیق و صنعت اوغورونو اوستادا تبریک دئییر و اونا داهادا اوغورلار آرزولاییر.
«ساهر ادبی- مدنی درنهیی»
«ایشیق- آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی»
۲۳/۰۴/۱۳۹۶


text:
بختیار وهابزاده
بختیار وهابزاده آذربایجانین خالق شاعیریدیر.
حیاتی[دَییشدیر]
بختیار محمود اوْغلو وهابزاده(1925-2009) 1925-جی ایلده شکی شهرینده آنادان اولموشدور. آذربایجان ادبیاتی نین، بوتؤولوکده آذربایجان ادبی فیکری نین گؤرکملی نوماینده سی اوْلان خالق شاعیری بختیار وهابزاده نین آدی تکجه قوزئی آذربایجان جومهوریتینده دئییل، اونون حودودلاریندان چوخ-چوخ اوزاقلاردا تانینیر. بختیار وهابزاده شاعیر، دراماتورق، ایستعدادلی عالیم و پوبلیسیست اولماقلا یاناشی، غئیرتلی و جسارتلی ایجتیماعی خادیم، ساده و صمیمی اینسان کیمی ده تانینیر و سئویلیر. تصادوفی دئییل کی، اونون اثرلری - شعر کیتابلاری، دراملاری و پوبلیسیستیک یازیلاری دونیانین چوْخ دیللرینده، او جومله دن اینگیلیس، فرانسیز، آلمان، فارس، پولیاک، ایسپان، ماجار و کئچمیش سووئت بیرلیگی نین بیر چوْخ خالقلارین دیللرینه ترجومه ائدیلمیش و بۇ اثرلر چوْخ بؤیوک ماراق و سئوگی ایله قارشیلانمیشدیر. 1934-جو ایلده عاییله سی ایله برابر باکی'یا کؤچموشدور. 1942-جی ایلده اورتا مکتبی بیتیریب، باکی دؤولت اونیوئرسیتئ سی نین فیلولوگییا فاکولته سینه داخیل اولموش، 1947-جی ایلده همین فاکولته نی بیتیریب اونیوئرسیتئ نین نزدینده آسپیرانتورایا قبول اولونموشدور. 1951-جی ایلده " صمد وورغونون لیریکاسی " موضوعوندا نامزدلیک، 1964-جو ایلده ایسه " ص.وورغونون حیات و یارادیجیلیغی " موضوعوندا مونوقرافییاسینی مودافیعه ائدیب، فیلولوژی علملر دوکتورو عالیملیک درجه سینی آلمیشدیر. بختیار وهابزاده بدیعی یارادیجیلیغا ایکینجی جهان موحاریبه سی ایللرینده باشلامیش، 1945-جی ایلده یازیچیلار ایتتیفاقی نین عوضولوگونه قبول اولونموشدور. محصولدار بدیعی یارادیجیلیقلا یاناشی، ب.وهابزاده، 1940 ایلدن آرتیق اونیوئرسیته ده درس دئمیش، 1990-جی ایلدن تقاوده چیخمیشدیر. 1980-جی ایلده آذربایجان علملر آکادئمییاسی نین مخبر عوضوو سئچیلمیشدیر. ب.وهابزاده 70-دن آرتیق شعر کیتابی نین، 2 مونوقرافییانین، 11 علمی پوبلیسیست کیتابین و یوزلرله مقاله نین مؤلیفیدیر. باکی آکادمیک دؤولت درام تئاتری نین صحنه سینده اونون " ویجدان " ، " ایکینجی سس " ، " یاغیشدان سوْنرا " ، " یوللارا ایز دوشور " ، " فریاد " ، " هارا گئدیر بو دونیا ؟ " ، " اؤزوموزو کسن قیلینج " ، " جزاسیز گوناه " ، " دار آغاجی " پیئسلری تاماشایا قویولموشدور. او، تاریخی و موعاصیر موضوع دا 20-دن آرتیق ایری حجملی پوئمانین مؤلیفیدیر. او، 1974-جو ایلده امکدار اینجه صنعت خادیمی، 1975-جی ایلده رئسپوبلیکا، 1984-جو ایلده ایسه سسری دؤولت موکافاتی لاورئاتی آدلارینا لایق گؤرولموشدور. 1985-جی ایلده اونا " خالق شاعیری " آدی وئریلمیش، 1995-جی ایلده ایسه آذربایجان خالقی نین میلّی آزادلیق اوغروندا موباریزه سینده خصوصی خیدمتلرینه گؤره " ایتقلال " اوردئنی ایله تلطیف ائدیلمیشدیر. ب.واهابزادنین شعرلری اوبرازلارین کامیلّیگی و اوریژیناللیغی ایله سئچیلیر. اونون بوتون اثرلرینده دونیایا فلسفی باخیش اساس یئر تۇتور. سون 30-40 ایلده آذربایجان ادبیاتیندا ب.وهابزاده قدر عوموم خالق محبتی قازانمیش ایکینجی بیر شاعیرین آدینی چکمک چتیندیر. بدیعی، علمی، پوبلیسیستیک یارادیجیلیغینی ایجتیمای-سیاسی فعالیتله عوضوی صورتده علاقه لندیرن ب.وهابزاده 4 دفعه آذربایجان عالی سووئتی'ن(1980-1995)، 1 دفعه ایسه آذربایجان جومهوریتی میلّی مجلیسی'نه میلت وکیلی سئچیلمیشدیر (1995-2000). او، هله 60-جی ایللردن باشلایان میلّی آزادلیق حرکاتی نین اؤنجوللریندن بیری اولموشدور. 1959-جو ایلده یازدیغی " گولوستان " پوئماسی ایله ایکی یئره پارچالانمیش آذربایجانین تاریخی فاجیعه سینی دیله گتیرمیش، روس و فارس ایمپئرییاسی نین پنجه سی آلتیندا اینله ین آذربایجان خالقی نین آزادلیق و ایستیقلال اوغرونداکی عدالتلی موباریزه سینه قوشولموشدور. بو پوئمایا گؤره 1962-جی ایلده شاعیر " میللتچی " دامغاسی ایله آذربایجان دؤولت اونیوئرسیته سیندن چیخاریلمیش، یالنیز 2 ایلدن سوْنرا یئرینه قایتاریلمیشدیر. سووئت رئژیمینده میلّی وارلیغی تاپدانان، هر جور محرومیتلره معروض قالان میلتین دردلرینی رمزلر و موختلیف ادبی اوسوللارلا ایفاده ایتمیش، ایری حجملی پوئمالاری و پیئسلرینده حادیثه لری یا تاریخه، یا دا باشقا اؤلکه لره کئچیره رک اؤز میلتی نین دردلرینی دیله گتیرمیشدیر. بیرباشا سووئت دیکتاتوراسینی ایفشا ائدن اثرلرینی ایسه شاعیر، سوویئتلر ایتتیفاقی داغیلاندان سوْنرا " صاندیقدان سسلر " باشلیغی آلتیندا نشر ائتدیرمیشدیر. بو واختا قدر قودرتلی سؤز اوستاسی، کسکین پوبلیسیست، ادبی-بدیعی پروسسین تشکیلاچیسی کیمی تانینان ب.وهابزاده سون واختلار خالقی دوشوندورن بیر چوْخ مثله لرده، او جومله دن اویدورما قاراباغ پروبلئمی ایله علاقه دار مساله لرده آغساققال کیمی جیددی فعالیت گؤستریر. هابئله او، آنا دیلیمیزین صافلیغی، تمیزلیگی اوغروندا دایم، یورولمادان موباریزه آپاریر. ب.وهابزاده نین ائوی بیر نوع، میلتین اومید قاپیسینا دؤنموشدور. بئله کی، رئسپوبلیکانین موختلیف کند و رایونلاریندان هر گون اونلارلا مکتوب آلیر، نئچه-نئچه شیکایتچینی ائوینده قبول ائدیر، اونلاری دینله ییر و ایمکان داخیلینده هر بیری نین دردینه علاج ائتمه یه چالیشیر. جومهوریت عالی سووئتی نین سئسسییالاریندا، ایجتیماعی-سیاسی مجلیسلرده، کوتلوی اینفورماسییا واسیطه لرینده کی چیخیشلاریندا او، خالق منافعیی نین اصل مودافیعه چیسی، حاقیقی وطنپرور و ایجتیمای خادیم کیمی هامی نین درین حؤرمت و محبتینی قازانمیشدیر. یارادیجیلیغی بویو خالقین ایستک و آرزولارینی ترنم ائدن، بۇ آرزولارین حیاتا کئچمه سینه چالیشان وطنداش شاعیر اۆچون خالقین منافعی اونون شخصی منافعیینه چئوریلمیشدیر.
بختیار وهابزاده 2009جو ایلینین فئوریه آیینین 13ونده 84 یاشیندا دونیاسینی دییشدی و فخری خیابانیندا دفن اولدو.
مشهور شعرلری[دَییشدیر]
- حیات سن نه شیرینسن
- چؤرک - وطن
- تکلیک
- آغ ساچلار - قارا ساچلار
- یاشیدلاریم
- کیمدیر منیم دوشمنیم؟
- بیر اورکده دؤرد فصیل.
- باش
- قلم یولداشلاریما
- گولوستان
بیر شعر بختیار وهابزاده دن[دَییشدیر]
آللاه ایدراکدا یول آچمیش گئجه دن گوندوزه آللاه،
گولدورمه سه ن اؤز کؤنلونو، گولمز اوزه آللاه
دونیایا شفقلر کیمی تانریم سپلنمیش،
قلبین گؤزو یانماسا، گؤرونمز گؤزه آللاه.
آللاه! بیلیریک جیسم دئییل، بس ندیر آللاه؟
ان یوکسک اوْلان حاقدا، حقیقت ده یر آللاه.
دوندونسا تکامل و گؤزللیک قاباغیندا،
درک ائت بو، تعجوبده، بۇ حئیرتده دیر آللاه.
بیلدیک، بیلیریک، گیزلیدیر اینسان داکی قدرت،
هر کس اونو فهم ائتمه سه ، عاجیزدیر او، البت.
اینسانین ازل بورجودور اینسانلیغا حؤرمت،
اینسانلیغا حؤرمتده، لیاقتده دیر آللاه.
گئرچک ده بودور: گیزلیدیر هر ذره ده وحدت.
بیر ذره ایکن کله قوووشماق اولو نیت.
گؤردوکلریمیز ظاهیردیر، بطنه نفوذ ائت!
باطنده کی ، جؤوهرده کی فیطرتده دیر آللاه.
فیطرت ده یاتیر سؤزده، سؤزون اؤز یوکو فیکریم.
سئچمیش، سئچه جک دایما توکدن توکو فیکریم.
من بیر آغاجام، یارپاغی سؤزلر، کؤکو فیکریم،
سؤزلرده دئییل، سؤزده کی حیکمتده دیر آللاه.
اینسان! تپه دن دیرناغا سن آرزو، دیلکسن،
نفسینده دویومسوز، فقط عشقینده ملکسن.
ظولمون اوزونه حاق دئییلن شیلله نی چکسن،
شیللنده مؤهورلنمیش او غئیرتده دیر آللاه.
جاهیل ائنر آلچاقلیغا، اؤز قلبینه یئنمز،
ویجداندان اگر دؤنسه ده، خیریندن او دؤنمز.
ظولمتده، جهالتده، عداوتده گؤرونمز،
ایلقاردا، صداقتده، محبتده دیر آللاه.
1984
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ویکیپدیا:قایناقسیز مقالهلر
- بۆتون قایناقسیز مقالهلر
- آذربایجان تورکجهسینین ادبیاتی
- آذربایجانلی شاعیرلر
- آذربایجانلیلار
- تورک شاعیرلر
- شاعیرلر
- آذربایجانلی سیاستچیلر
- Azerbaijani-language poets
- ۱۹۲۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۰۹-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- Azerbaijani academics
- Azerbaijani nationalists
- People from Shaki, Azerbaijan
- Recipients of the Istiglal Order
- ۲۰. یوز ایلده شاعیرلر


text:
ائویمیزین آرخاسیندا یئرلشن پارکین آغاجلاری حیطه کؤلگه سالیب. آغاجلارین یارپاقلاری شفاف یاشیلا چالیر. ائرتهدن یاغان یاغیش و کسندن سونرا گونشین ایشیغی آلتیندا لاپ دا شفافلانیب، گؤز اوخشایان منظرهنی داها دا جانلاندیریر.
ایش یئریم شهردن کنار اولدوغوندان ایش زامانی اوزون اولور. سحر ساعات یئدیدن آخشام بئشه قدر گوجلو ایش رژیمینده چالیشماقدان، ائوه چوخ یورغون گلیرم. بیر-ایکی ساعات دینجلندن سونرا اؤزومه گله بیلیرم.
چای استکانین آغزیما آپاریردیم، جیب تلفونوما زنگ گلدی. باخدیم، نومره تانیش دئییلدی. تماس دویمهنی اشارهلهدیم:
– بویورون!
– سیزسیز؟
– بلی، اؤزومم، ائشیدیرم سیزی. بویورون!
– ائله بیل تانیمادینیز.
– یوخ! مگر بیز تانیشیق؟ بس اوندا نومرهنیز نییه تانیش گلمهدی.
– تانیشلیغمیز ایندی دئییل، لاپ قدیم تانیشلاردانیق. قالدی تلفون نومرهسینه، بو نومره ائله ایلک دفعهدیر کی سیزین تلفونوزا دوشور.
– یاخشی، ایندی من سیزی نئجه خاطرلامالییام؟ سسینیزین هاراسینداسا بیر دوغمالیق دویورام. بلکه بیر ایپ اوجو وئرسهنیز.
– ایپ اوجو…. «نار آغاجی»….
– دوزونو دئییم. بیر شئی آنلامادیم. خواهش ائدیرم منی بوندان آرتیق اینجیتمه، آپ-آیدین دئیین گؤروم کیمسینیز ؟
– ناراحات ائتمک فکریم یوخدور. سنی ده قینامیرام. گؤر نئچه ایلدیر گؤروشموروک.
ایچیمده نسه بیر هیجان، دئمهلی طوفانا بنزر بیر حس دولاشیر. «بو، کیمدیر؟» سوالی بوتون هوجئیرلریمه هوپدو….
– منی باغیشلایین. آخی قوجالمیشام. یادداشیمدا ضعیفلهییب. منی بوندان آرتیق اذیت ائلهمه. دئه گؤروم کیمسن؟
– یوخ…. سنی اینجتمک منیم بئله هئچ آغلیما دا گلمز و بوندان آرتیق ایستهمیرم نگران دا قالاسان. من فلانکسم. ایندی ده آتامگیلدن سنه زنگ آچمیشام. گل گؤروشک.
– وای….وای….جانیم سنه قوربان اولسون….! اورهییمه نور سپهلندی. گلیرم… ایندی گلیرم….
***
اوشاقلیق یولداشی ایدیق. ابتدایی و اورتا مکتبی بیر یئرده باشا وورموشدوق. آرامیزدا دایم رقابت آپاریردیق. مکتبده بیرینجیلیک قازانماقدان اؤتری دریدن-قابیغدان چیخاردیق. درسلریمیزی بیر یئرده حاضرلایاردیق. چوخ واخت معلملریمیزده بیزه شبهه ایله یاناشاردیلار. امتحان سالونوندا بیزی آییریب، آرالی اوتورداردیلار.
اورتا مکتبین سونونجو صینیفینده اوخویوردوق. عذابلی گونلر باشلانمیشدی. اردیبهشت آییایدی. ایشچیلر گونو مناسبتیله قورولان مراسیمده بیر چوخلاری کیمی توتوقلانمیشدیم. یولداشیم ایسه بیر مدت گیزلی حیات سوردوکدن سونرا نهایت اؤلکهدن چیخیب، سونو گؤرونمهین بیر مجبوری مهاجرته اوز قویموشدو. ایندی اوتوز ایلدن سونرا او وطنه قاییتمیشدی. آتاسینین ائوی یاخینلیقدا ایدی. تئز پالتاریمی دییشیب، اؤزومو اورا یئتیردیم. ایچری گیردیکده قوناقدان یئر یوخ ایدی. اوتورانلاردان ساوایی آیاق اوسته دایانانلار دا وار ایدی. بوتون اورادا اولانلارلا تانیش ایدیم. ایرهلی گئدیب قول-بویون اولدوق. اوتوز ایلین حسرتینی جانیمیزدان چیخاریردیق. سئوینجدن گؤزلریمیز یاشارمیشدی. بو عاطفی منظره مجلیسه تاثیرینی بوراخمیشدی. هامی کؤورلمیشدی.
گئجه چوخدان یارینی کئچمیشدی. قوناقلاردان گئدنی اولسا دا، قالانلار دا وار ایدی. هله من یاخیندان، ایستکلریمدن، سئوینج و کدریمدن اونا دانیشا بیلمهمیشدیم. دوستومو یورماییم دئیه، ایاغا قالخدیم. یئنه قول-بویون اولدوق. صاباح منه خصوصی بیر واخت آییرماغینی اوندان خواهش ائتدیم. ایستهدیم کی یالنیز ایکیمیز اولاق.
***
سحر یوخودان آییلدیم. ایش یئریمه زنگ ائدیب، اجازه آلدیم. دوستوما زنگ آچیب، گؤروشمهییمیزی ایستهدیم. آخشام اوستو ساعات بئشده قرارلاشدیق. واختا بئش دقیقه قالان اونون آتاسینین قاپیسیندایدیم. شهری راحات دولانیب و راحات دانیشماغیمیز اوچون ماشینلا گئتمیشدیم. قاپینین زنگینی ووروب، خبر وئردیم، کوچهده گؤزلهدیم. تئز حاضرلاشیب، کوچهیه چیخدی. ماشیندا اوتوروب اورادان-بورادان صحبت ائدیب، کئچمیش خاطرهلریمیزی الک-ولک ائدیردیک. شهر بالاجا، یئنی قورولموش اولدوغوندان، بیر ساعات مدتینده، بوتون کوچه و میدانلارینی دولاشدیق. او شهرین بؤیومهسینی وورغولادی. منسه دئدیم: «هه، شهر بؤیویوب، گؤر نئچه ایلدیر گؤرمهمیسن. ائله من ده قوجالمیشام». شهرین کنار میدانیندا بیردن-بیره آغلیما بیر فیکیر گلدی. ماشینی کنارا وئریب، ساخلادیم. دؤنوب اونون دوز گؤزلرینین ایچینه باخدیم. ممنونلوغونو دویدوم. دئدیم: «بسدیر شهری دولاندیق. گل سنی بیر یئره آپاریم. آنجاق سوروشما هارا، اؤزون هرنهیی باشا دوشهجکسن». او یاخشی دئییب، راضیلیغینی بیلدیردی. شهردن چیخدیق.
کندیمیز شهردن آرالی ایدی. او وقتلر، یئنی-یئتمه چاغلاریمیزدا کندده اورتا مکتب اولمادیغیندان شهره گئدیردیک. کندله شهرین آراسی بوم-بوش وادیلیک ایدی. پاییز و قیش فصللری کنده قاییداندا قارانلیق دوشردی و بو وادیلیک بیزیم جانیمزا قورخولار سالاردی. بیر-بیریمیزدن آیریلمازدیق. چالیشاردیق بو وادیلیگی بیر یئرده یول گئدک. یول بویو اوجادان دانیشار و بعضاًده ماهنیلار اوخویاردیق. ایندی بو وادیلیک آسفالت یول و هر ایکی طرفدن شهره بیرلشیب. کنده چاتدیق. بوتون کند اونون نظرینده غریبه ایدی. «بیلمیرم من قوجالمیشام، یا کند دییشیلیب. هئچ بورالار منه تانیش گلمیر.» -دئییب کؤکس اؤتوردو. منسه اونون دئدیگینی باشا دوشوردوم. بو اوتوز ایل مدتینده کندین قدیم ائولری و حیط-باجالاری سؤکولوب، یئنیدن تیکیلمیشدی. کوچهلرین اَیری-اویرولویو، دوز ائدیلیب، سلیقهیه سالینمیشدی. دئدیم: «تلسمه، سنی بیر یئره آپاریرام، بو اوتوز ایلده هئچ نه دییشمهییب. سنین و منیم اوشاقلیق و یئنی-یئتمهلیک خاطرهلریمیزین چوخو ائله اورادا قالیب». کندین اصلی یولوندان سولا بورولدوم. بیرآز گئدندن سونرا بیردن-بیره اوشاق کیمی قیشقیردی:
– باخ اورا… قدیر آغانین ائویدیر. ائله حیط قاپیسی دا، قاپینین بویاسی دا… هئچ دییشمهییب.
منسه یولا داوام ائدیردیم. آز کئچمهدن اونلارین حیط قاپیسیندا ماشینی ساخلادیم.
– بورا دا او دئدییم یئر و بیزیم اوشاق و یئنی-یئتمهلیک دؤروموزون، آجیلی-شیرینلی گونلریمیزین شاهدی.
دروازا قاپیسینا طرف یاخینلاشیب بالاجا بیر حرکتله قاپینی آچدیم. دروازانین یان-یؤرهسی شیطان تورو باغلادیغیندان بیر آز دا اورپشدیم. ایچری کئچدیک. یئیهسیزلیک و ساکتلیک حاکیم کسیلمیشدی. قاپی-باجانی اوت باسمیش، بوتون پنجرهلر و بور-بوجاقلار شیطان تورونا بورونموشدو. حیطین اوجقاریندا اولان باغلی باغاتلی ساحهدن اثر-علامت قالمامیشدی. او باغلی-باغاتلی و بیزیم اوشاقلیق خاطرهلریمیزین مکانی، بؤیوک بیر کؤشنی خاطیرلادیری. ایللرله انسان آیاغی بورایا دیمهدیگیندن، وحشی طبیعت گؤرکمی آلمیشدی. بینالار سالخاق-سؤکوک وضعیته دوشموشدو. او حیرت ایچینده گؤزلری برهلی منه باخیردی…
حیطین کونجونده اولان کؤهنه کتیلی گتیردیم. الیمده اولان قزئتی کتیلین اوستونه سردیم. تکلیف ائتدیم اوتورسون. اؤزوم اونونلا اوز به اوز بیر داش اوستونده اوتوروب، سیگارتیمی چیخاریب، یاندیردیم. بیر قوللاب ووروب دئدیم:
– سن گئدهنی آنان چوخ اوزولدو. صبر-قراری توکندی. گئجه-گوندوز آغلاماقدان گؤزلرینده یاش قالمادی. آخیردا آتان مجبور قالیب شهره کؤچدو. بورا دا ائله گؤرورسن نئچه ایللیکلرین توزو آلتیندا قالیب، حسرت مکانینا دؤنوب.
او بیردن آیاغا دوردو. حیطین اورتاسینا طرف یئریدی. قوروموش، اتکلرینی کول-کوس باسمیش بیر آغاجین یانیندا دایانیب منه اوز توتدو:
– بو آغاج یادیندادیر؟
– هه… او قدر اونون ناریندان یئمیشیک کی. حیف قورویوب، یوخسا ایندی گول وقتیدیر. قوروماسایدی، بو وحشی طبیعتی گؤزللشدیریب و بیزیم گؤزوموزو اوخشاردی.
– داها نهیی یادینا سالیر؟
– اونون آلتینا پالاز سریب، اوتوروب درسلریمیزی حاضرلاماقدان ساوایی بیر آیری فیکیر یادیما گلمیر.
یئنیدن قاییدیب، کتیلین اوستونده اوتوردو. مندن بیر سیگارت آلیب یاندیردی. ایلک نفسی سیگارتدن آلیب اوفوردو. اوزاقلارا ذیللهنرک:
– سنین توتولما خبرینی خلیل منه دئدی. ائوده ایدیم، حاضرلاشیردیم خالام گیله گئدیم. سوروشدوم «نه واخت؟» «ائله بیرآز بوندان قاباق، گون باتار-باتماز بیر ماشین گلدی. کندین اورتاسیندا ایلشدیریب آپاردیلار. من ده دایانمادان گلدیم سنه خبر وئریم.» -دئدی. تئز آیاغا قالخدیم. آتامین موتورو قاپیدا ایدی. ایشه سالیب، سیزه یوللاندیم. خبر هله سیزین ائوه چاتمامیشدی. آنانی نگران سالماماق اوچون، «گلدیم کتابلاری آپاریم» -دئییب، ایچری گیردیم. باشلادیم کتابلاری سئچمهیه. اوچ کیسه کتابلاردان آییریب، موتورون ترکینه مؤحکمجهسینه باغلادیم. قالان کتابلاری دا آپاردیم تندیرخانایا، تندیره تؤکوب اود ووردوم. بو زامان آنان هر نهیی باشا دوشموشدو. مندن سوروشاندا، «ناراحات اولما! اللرینده اساس یوخ دور. بیر ایش گؤره بیلمزلر. دؤزوملو اولون. منیم ده بورا گلمهییمی هئچ کیم بیلمهمهلیدیر.» -دئییب، ساغوللاشدیم. کندین کناری ایله ائوه گلدیم. ائوده هئچ کیم یوخ ایدی. آنام، آتام و اوشاقلار خالام گیله قوناق گئتمیشدیلر. من ده گئتمهلی ایدیم. فکریمی بیر یئره توپلایا بیلمیردیم. بیلیردیم سندن سونرا منیم آرخامجا گلمهلیدیرلر. بیردن-بیره حیطین کونجونده، کولونگ گؤزومه ساتاشدی. تئز گؤتوروب همن بو نار آغاجینین دیبین قازماغا باشلادیم. درین بیر چالا قازاندان سونرا کتابلاری اورادا قویلاییب اوستونو تورپاقلاییب چر-چپرله اؤرتدوم. ال-اوزومو یویوب خالام گیله گئدیب، یاتماغا دا ائوه دؤنمهدیم. دوشوندویوم کیمی منی ده آختاریردیلار…..
او دانیشیردی. منسه «ایکی دفعه معاصر تاریخده کتابلاری یاندیریب، محو ائدیبلر. ایلک دفعه ملی حؤکومت دئوریلندن سونرا شاه اصول ادارهسی طرفیندن، و بو دفعه ده ملتین ائولادلارینین اؤز الی ایله.» قناعتینه گلیردیم…
ائویمیزین آرخاسیندا یئرلشن پارکین آغاجلاری حیطه کؤلگه سالیب. آغاجلارین یارپاقلاری شفاف یاشیلا چالیر. ائرتهدن یاغان یاغیش و کسندن سونرا گونشین ایشیغی آلتیندا لاپ دا شفافلانیب، گؤز اوخشایان منظرهنی داها دا جانلاندیریر.


text:
آذربایجان آشیق مکتبلریندن «تیکان تپه» آشیق مکتبی- احمد اسدی
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 16 بهمن 1393 20:32
آشيغين اوخودوغو، گؤزل تيكان تپه هاوالاري، تيكان تپه گؤزللمه سي، تيكان تپه شكسته سي،جمشيدي، همداني، عثمانلي و ... هله ده ذهنيمده دير و بو مكتبين نئجه آذربايجان بويوجا تانيتديريلماسينا هله ده دوشونورم.
گؤزل آذربایجانیمیزین ان قدیم و ان اصیل مدنی ارثی اولان، آشیق ادبیاتی و آشیق موسیقی سی تاریخلردن سوزولوب گلن بیر وارلیق اولاراق، بوگونده یاشاماقدادیر. آشیقلیق گلنگی اسکی لردن بری، شامان زامانلاریندان اسلام دؤورونه و اسلام دؤوروندن بوگونه قدر اؤزونو چئشیدلی آدلار و چئشیدلی اؤزللیکلرله ساخلاییب، قورویوبدور.
اسکی چاغلاردا آشیقلیغیمیز یوردوموز بویوندا بیر اولسادا، زامان کئچدیکجه، چئشیدلی بؤلگه لرده اؤزونه مخصوص لمس تاپیب و اؤزونه مخصوص اؤزللیکلره صاحب چیخیب و بیر-بیرلری ایله فرقلنرک، آشیق مکتبلریمیز یارانیب.
بیز بوگون آشیق مکتبلریمیزده فرقلی هاوالارا نظر سالاندا، اونلارین روحلارینین بیر اولدوغونو گؤروروک. حتی چوخلو هاوالاریمیزدا عینی دیر، یالنیز چالماقدا و اوخوماقدا فرقلنرک، بعضی ریتمیک اولور، بعضیلرینده ریتیم سینیر، بعضی لرده ده اوخونان سؤزلر اوزادیلیر و … .
ایندی لیکده نئچه بؤیوک آشیق مکتبیمیز وار، اونلاردان اورمو آشیق مکتبی، قره داغ، هئشتری، شیروان،بورچالی، زنجان، همدان، قوم-ساوا، گؤیچه، قوبا-قوسارین و … آدینی چکمک اولار. بونلار ایله یاناشی کیچیک آشیق مکتبلرده وار. آما او قدرده آنا آشیق مکتبدن فرق ائتمهییرلر و سئچیلمه ییرلر.
کئچنلرده، خریطه نی اؤنومه قویاراق، مختلف مکتبلرین یئرلشدیگی شهرلره نظر سالدیم. اورمودان توتدو قره داغا، زنجانا و …. . چئشیدلی شهرلرین آشیقلاری ایله چوخلو مجلسلرده بیر یئرده اولدوغوما گؤره، آزدان-چوخدان آشیق مکتبلرینین اؤزللیکلری و هانسی شهرلرده اولدوغونو بیلیردیم. بو آرادا تیکان تپه(تکاب)ماحالی دقتیمی اؤزونه چکدی. اورادان نه آشیق تانییردیم و نه ده هاوالاریندان خبریم وار ایدی. بونا گؤره ده بو ماحالین هانسی مکتبده اولدوغو منیم ماراغیمی اؤزونه جلب ائتدی و بو حاقدا آرتیق بیلگی الده ائتمک اوچون، آراشدیرماغا باشلادیم. اورمو، تبریز و نئچه شهرین آشیقلارینین اورالاردا هانسی هاوالار چالیندیغینی و هانسی مکتبده اولدوقلارینی سوردوغومدا، کیمسه بیر بیلگی منه وئره بیلمه دی. بونا گؤره ده بو ماحالدا اولان آشیقلار و آشیقیلیق منیم ماراغیمی داهادا چوخ اؤزونه چکدی. اورا گئدیب، آشیقلاری ایله گؤروشمگه قرار وئردیم.
بیرگون تیکان تپه شهرینه گئدیب، سورا-سورا بیر آشیغین آدرسینی تاپدیم. آشیغین، آدی آشیق منوچهر ولی پور ایدی. ۱۳۵۳-جی ایلده ائله تیکان تپه نین اؤزونده دوغولوب و اهل حق تورکلریندندیر(آشیق منوچهرین آتا-بابالاری نئچه یوزایلدن بری آشیق اولوبلار). آشیغیمیز ایله گؤروشدوم و بو گؤروشده چوخ اؤنملی اولان مسئله لر اوزه چیخدی. بو مسئله دن یالنیز ایکی سینه باخساق، تیکان تپه نین نه قدر آشیقلیق باخیمندان اؤنملی اولدوغونو بیله جه ییک؛
۱- اورادا اولان آشیقلیق، ساز، کمانچا، قاوال و بالابانلدان عبارتدیر. بودا هئچ یئرده تایی گؤرونمه ین بیر آشیق دسته سی دیر.
۲-او ماحالین اؤزونه مخصوص بیر نئچه هاواسی واردی.
ائله بو ایکی عامله نظر سالساق، بو شهرده یئنی آشیق مکتبینین اوزه چیخماغینا گرک ایناناق. نیه کی، هم هاوالاردا بیر آز فرق وار، همده آشیق اوچلوگو یئرینه، آشیق دؤردلوگو وار. هله بونداندا علاوه، بیر یئنی تاپینتیدا ائله او آشیغین یانیندا اولدو. آشیغین یانینداکی کمانچا چالانین، کمانچاسی گؤردوگوموز و ائشیتدیگیمیز کامانچالاردان فرقلی دیر و من ایندیه دک، بئله کمانچا گؤرمه میشدیم. کامانچانین هم اوزو و همده آرخاسی دری ایله اؤرتولودور و هئچ بیر یئرده و ملتده بو کامانچایا تای بیر چالغی آلتی گؤرونمه ییب.
بیر نئچه ساعات آشیغیمیز ایله بیر یئرده اولدوم و بیر تعداد اورانین هاوالارینداندا منیم ایستگیم ایله آشیق چالدی و منده ضبط ائتدیم. اوندان سونرا، تیکان تپه مکتبی اوسته، دانیشیقلار آپاردیق و بو شهرده نئچه آشیق اولدوغونو سوردوم و سوالیمین جوابیندا چوخ کدرلندیریجی جواب ائشیتدیم؛”بو ماحالدا تکجه منم. آشیقلارین هامیسی وفات ائدیبلر”.
بو سؤزدن سونرا، چوخ اوزوله رک، نیه گنجلر بس بو صنعته گلمه ییرلر دئیه، سوردوم، جوابدا نئت و آشکار ایدی. بو صنعت حمایت اولونمور. آرتیق بورادا محروم بیر منطقه دیر، ایلده یوزلر بلکه ده مینلر نفر (چوخو جوانلار) بورادان آیری شهرلره، اؤزللیکله تهرانا کؤچورلر.
بو سؤزو دوشوندوگوموزده و تیکان تپه نین بوگونکو دورومونا باخدیغیمیزدا آشیغین سؤزونو هئچ ده یانلیش اولمایان بیر مسئله گؤره جه ییک.
آشیق محروم دئدی. یئری گلمیشکن بیر مثال گتیریم؛ صائین قالا ایله تیکان تپه آراسی ۹۰ کیلومترلیک بیر یولدور. بو ۹۰ کیلومترلیک یولدا، بیر دنه ده اؤرنک اوچون بنزین پومپو یوخدور. هله اونداندا علاوه یوللاردا دئیه سن، قاجار و بیرینجی پهلوی دؤوروندن قالما یوللارا اوخشاییر. دوشونون، بیر نفر کندلی ایسته ییر، ماشینینا، تراکتورونا و یا هر نه یاناجاق لازم اولان وسیله سینه، یاناجاق دولدورا و فاصله سیده شهردن ۴۵ کیلومتر اولا، گرک ۴۵ کیلومترلیک مسافه نی شهره گئده و ۴۵ کیلومترده قاییدا. بو اولدو ۹۰ کیلومتر، دولدوردوغو یاناجاغین یاریسی قورتولدو. اورانین محرومیتینه گؤره، اونلارلا مثال چکمک اولار. ائله بونا گؤره ده ایلده نئچه مین نفر یئرلی اهالی اورادان کؤچرک، آیری یئرلره گئدیر و اونون عوضینده ایرانین غربی اوستانلاریندان بورا دولورلار..نیه کی اورمیه یه گئدن یول نه قدرده خراب اولسا، عوضینده او بیری استانلارا باغلانان یوللار، گئدیش-گلیشه یاخشی دیرلار.
هر حالدا ایندی دوروم بئله دیر، ایسته سکده ایسته مه سکده، بیزیم بوینوموزا دوشن اؤز کولتوروموزو و ادبیاتیمیزی قورویوب ساخلاماقدیر و آشیق منوچهر کیمی قوچ ایگیدلری یاددان چیخارتماماقدیر. نیه کی بیزیم کولتوروموزو اورالاردا یاشادیر. ائله بو سؤزله آشیغیمیزدان آیریلدیم. آما تیکان تپه فکری منی بوروموشدو. بیرجه لحظه ده بئینیمدن ائشیگه چیخماییردی. آشیغین اوخودوغو، گؤزل تیکان تپه هاوالاری، تیکان تپه گؤزللمه سی، تیکان تپه شکسته سی،جمشیدی، همدانی، عثمانلی و … هله ده ذهنیمده دیر و بو مکتبین نئجه آذربایجان بویوجا تانیتدیریلماسینا هله ده دوشونورم. دوزدور ایندی آشیق منوچهر او ماحالین سونونجو و تکجه آشیغی دیر آما تیکان تپه آشیقلیغی هله ده یاشاییر و هله ده بو مکتب دیری دیر ، بونا گؤره ده گرک گله جگه اومودلو اولاق.


text:
هالووین
هالوْوین باتی اؤلکهلرین گلهنکسل بایراملاریندان، اوکتوبرین ۳۱جی گئجهسینده توتولار. اوشاقلار بو گئجهده دؤره دولانیب عجئییب گئییملرله شوقولات و باشقا شیرنیلر ییغارلار. بؤیوکلر ده بلکه اؤز پارتیلرینه قاتیلیب قورخونج یوخسا گولونج پالتارلار، کئچمیش قهرمانلارین، سینما اولدوزلارین و... گئییملرله شادلیق ائدرلر. هالووین چوخلو آمریکا، ایرلند، اسکاتلند و کانادادا یایغیندیر. ایرلند و استکاتلند کؤچریلری بو گلهنکسل شنلهمهیی ۱۹جو یوز ایلده آمریکا قیتهسینه گتیردیلر. آنجاق هالووین اسکی سئلتیکلره قاییدیر[۱]. بالقاباق هالووینین سیمگهسی اولاراق قوللانیلیر و ایچینی بوشالدیب اونو دلمکله گؤز و آغیز چیخاردیب، ایچینده شام یاندیرماقلا قورخونج شئی یارادیرلار.


text:
فیلیپ، گونئی داکوتا
فیلیپ، گونئی داکوتا (اینگیلیسجه: Philip, South Dakota) آمریکانین گونئی داکوتا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۵۵ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۷۷۹ نفر و اهالی سیخلیغی ۵۰۱٫۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر. فیلیپ دنیز سئوییهسیندن ۶۶۰ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]
- U.S. نۆفوس ساییمی Archived 2008-09-16 at the Wayback Machine.
- گونئی داکوتا اۆچون انرژی پروفایلی Archived 2010-11-17 at the Wayback Machine.
- گونئی داکوتا توریسم بؤلومو
- گونئی داکوتا دولت وئریتابانلاری(دیتابیس) Archived 2008-05-15 at the Wayback Machine.
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
۱۸ آقوست
۱۸ آقوست: تگزاسدا توفان، هلیومون کشفی
۲۹۳ میلاددان اؤنجه — ونرا ایلاههسی شرفینه رومدا ان قدیم معبد اینشا اولونموشدور.
۱۲۰۱ — ریقا شهرینین اساسی قویولموشدور.
۱۸۶۸ — فرانسهلی اولدوزشوناس پیر ژانسن گونش طیفینده بیر یئنی عونصوری (هلیومو) کشف ائتمیشدیر.
۱۹۱۹ — آذربایجان دموکراتیک جومهوریتینین ایلک سرحد موحافیظهسی تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۹۵۸ — آمریکادا ولادیمیر نابوکووون «لولیتا» اثری نشر ائدیلمیشدیر.
۱۹۸۳ — تگزاسدا توفان نتیجهسینده ۲۲ نفر هلاک اوْلموش، دؤولته ۱ میلیارد دولار زیان ائتمیشدیر.
۲۰۰۸ — پاکیستان رئیسجومهورو پرویز موشرف ایستعفا وئردی.


text:
پوْرتال:بیوْلوْژی
جانلی بیلیمی یا زیست شناسی و یا بیولوژی (بیوس – جانلی، لوگوس – علم) جانلی طبیعت حاقیندا کومپلکس علمدیر. حال-حاضیردا یئر اۆزرینده مؤوجود اوْلان و محو اوْلموش کُلّی میقداردا نؤع مۆختلیف لییی، اوْنلارین قۇرولوشو و فونکسیاسی، منشیی، چوْخالماسی و اینکیشافی، جانلی و جانسیز طبیعتله علاقهسینی اؤیرنیر. بیولوژی حیاتا خاص اوْلان عۆمومی و اؤزل قانون اویغونلوقلاری بللی ائدیر. بیولوژینین چوْخلو بؤلمهلرینین اوْلماسینا باخمایاراق، قانون اویغونلوقلار، اساساً، عۆمومی بیولوژی طرفیندن تدقیق ائدیلیر. عۆمومی بیولوژی اؤزونده، اساساً، یئر اۆزرینده حیاتین عمله گلمهسی حاقیندا نظریهنی، سلول حاقیندا نظریهنی (سیتولوژی)، مولکولی بیولوژی، اینسان حاقیندا نظریهنی، اکولوژی، ژنتیک، بیوسفر حاقیندا نظریهنی، تکامول نظریهسینی، اوْرقانیزمین اینکیشافینی اؤیرنیر.
(داها...)
عوموم دونیا ساغلیق تشکیلاتی — ساغلیق تشکیلاتلارینین بینلخالق علاقهلرینی تأمین ائدن، دۆنیا اهالیسینین ساغلاملیغی ایله علاقه دار پروبلملرین حلینه چالیشان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین ایختیصاصلاشمیش قۇروملاریندان بیری. ۱۹۴۶-جی ایلده نیویورکدا کئچیریلن بینلخالق ساغلیق کونفرانسیندا یارادیلمیشدیر. ۷ آوریل ۱۹۴۸-جی ایلده تشکیلاتین نیظامنامهسی قوهیه مینمینمیشدیر (همین گۆن عوموم دونیا ساغلاملیق گۆنو کیمی قئید اوْلونور). تشکیلاتین ائو-قرارگاهی ژنوده یئرلشیر. عضو دؤولتلرین سایی ۱۹۰-دیر. اۆست-نین اساس آماچ «بۆتون دۆنیانی یۆکسک ساغلاملیق حدینه چاتدیرماقدیر». اۆست-نین عالی اوْرقانی بۆتون عضو دؤولتلرین ایشتیراک ائتدیی عوموم دونیا ساغلیق مجمعسیدیر. اوْ، هر ایل چاغیریلیر. مجمع تشکیلاتین عۆمومی سیاستینی، فعالیّت ایستیقامتینی مویینلشدیریر، ساغلیق ساحهسینده پروقراملار حاضیرلاییر ایجراییه شوراسینین و باش مۆدیرون حساباتلارینی دینلییر، اۆست-نین بودجهسینی موذاکیره و قبول ائدیر. مجمعسی دؤورده اۆست-نین فعالیّتینی مجمع طرفیندن اۆچ ایل مودتینه سئچیلن و ۳۱ دؤولتی تمثیل ائدن ایجراییه شوراسی حیاتا کئچیریر. ایجراییه شوراسی مجمعنین قرارلارینی حیاتا کئچیریر، اوْنون گوندلیینی حاضیرلاییر. کومیتهلر یارادیر، فوقالعاده ایش تدبیرلر گؤرور. اۆست-نین اینضیباطی اوْرقانی باشدا باش مۆدیر اوْلماقلا، کاتیبلیکدیر. کاتیبلیک ایجراییه شوراسینا تابعدیر و اوْنون رهبرلیی آلتیندا فعالیّت گؤستریر. اۆست-نین نزدینده آلتی بؤلگه تشکیلات فعالیّت گؤستریر.
دیقت پورتال ایشتیراکچیسی اولماق ایستهيیرسینیزسه موافیق بؤلمهده آدینیزی قئيد ائدین.


text:
تیراختور
تیراختور (لاتینجا tractor– "دارتیجی") اکینچیلیک ده دارتیجی کیمی تطبیق ائدیلن تکرلی نقلیات وسیله سی دیر. اؤز کیچیک سرعتی و یوکسک دارتما گوجو ایله فرقلهنیر. اکینچیلیک ایشلرینین یئرینه یئتیریلمهسینده و چتین کئچیلن یئرلرده گئنیش تطبیق تاپیر. تراکتورلار آرخا حیصهده آسیلمیش و یا چارخلار اوزرینده حرکت ائده بیلن اکینچیلیک، تیکینتی و یا صنایع مکانیزملری ایله تجهیز اوْلونورلار. بۇ زامان لازیم اوْلان آقرقات تراکتورون آرخا حیصهسیندهکی ایشچی واللا و موختلیف قالدیریجی قوللارلا بیرلشدیریلیر. ایش زامانی ایشچی همین مکانیزمی تراکتورون ایچریسیندن هیدرولیک ایداره ائتمه سیستمینین کؤمگی ایله حرکت ائتدیریر. تراکتورلار چتین شرایطده تربیق اوْلوندوغوندان اونلارین تکرلرینین هامیسی آپاریجیدیر. تکرلره ایری دیشلی رئزین اوزلوکلرین کئچیریلمهسی ایله چتین یوللاری قطع ائتمک اولور.
تراکتورلار موختلیف ساحهلرده تطبیق اوْلوندوغوندان اونلارین سرعتلرینین تنظیملنمهسی لازیم گلیر. بوندان علاوه تراکتورلاردا گئنیش تطبیق اوْلونان قاباق یوکلهمه یئری، بعضی حاللاردا ایسه بۇ اوست حیصهده یئرلشدیریلیر. حال-حاضردا بؤیوک تراکتورلارین کابیناسیندا دوزگون تهویه سیستمی یئرلشدیریلیر. باشقا نقلیات واسطهلریندن فرقلی اواراق تراکتورلار دیفرانسیل اؤتورمهیه مالیک اوْلوب آیری-آیری تکرلرین ایلنجینه ایمکان وئریر. تراکتورلارین حرکت سرعتینین گئتدیکجه آرتماسی (80 کم/ساعت) و تکرلره دوشن تضییق نتیجهسینده اونلارین فنر کومکلری قابیلیتینین آشاغی اولماسی اوجوندان اکثر تراکتورلارین قاباق حیصهسینده فنر کومکلری یئرلیشدیریرلر. بۇ چوخ واخت قابق اوخون یای و یا هیدرولیک اولاراق حیاتا کئچیریلیر.


text:
شیعه لیک و ایرانیت دئیه فارس ایستعمارچیلیغی
علی شریعتی و فارس شعوبیه چیلیگی 28
کئچمیش دانیشیقلاردا علی شریعتی نین ایرانیت نظریه سی نین تاریخی "آریانا"، ائرانوئز، ائرانوئچ آنلاییشلاری ایله اوست اوسته دوشمدیگی اوزره بیلگی وئردیک[i]. بو دانیشیقدا ایسه داها اطرافلی دانیشماغا و بیلگی وئرمگه چالیشاجاییق. علی شریعتی ایسلامیتین غربدن شرقه دوغرو ایلریلمه سی اوزره یازیر:
"(ایسلامیتین گلیشی) ایراندا سامی و آریایی دونیا گؤروشلری نین چوخ باخیمدان و نظردن بیرینجی توققوشماسی و قارشی دورماسی ساییلار. توپلوم و اجتماع روحیه سینی تانیماق باخیمیندان بو تاریخی بیر مسئله ساییلار. او دا سامی باخیشی نین عرب حمله سینده آریالی باخیش ایله توققوشماسی و بیربیرلری ایله دیل تاپماقلاریدیر. بو ساواش و باریش آشامالاری و مرحله لری. بو دورومون و وضعیتین قبول اولونماسی گرک آراشدیریلسین و تحقیق اولونسون. آنجاق نئجه؟ ... بیرینجی گرک بیلک: - سامی باخیشی نه دئمک؟ سام عیرقی نین نئجه دونیا گؤروشو، مدنیتی و خصوصیتلری وار. و آریالی نین (ایران شعبه سی نین) بو دوغرولتودا نئجه باخیشلاری وار. بو ضدیتلی مقاملار نئجه بیربیرلری نین علیهینه اولموش. ساواش سونوچ و نتیجه سینده دؤردونجو، بئشینجی و آلتینجی عصرلر اورتایا چیخمیش مدنیت نئجه اولموش؟ سام عیرقی و ایران عیرقی نین باخیشیندان اولوشموش بو قاریشیق مدنیت چوخلو ایرانلی آریالی، آنجاق عرب مدنیتی نی ده اؤزونده باریندیرمیش و اؤزونده یئر وئرمیش بیر مدنیت اولموش. بو مقام چوخ آراشدیریلمالی و تحقیق اولونمالی بیر مقام ساییلار. "[ii] .
علی شریعتی بو متناقض گؤروشلری اورتایا آتدیغینا باخمایاراق بو اختلافدان ضدیت و تضاد دئییل، "باریش (سازش)" دوغولدوغونو ایفاده ائدر. بئله لیکله علی شریعتی او زامانکی جامعه نین روحوندان خبری بیله اولمادیغینی یانسیتمیش اولار. دئمک، ضدیتلی اورتام و شراییط وار ایمیشسه، توپلوملارین اسلامیتی قبول ائتمکلری ده چتین اولارمیش. توپلوملارین ایسلامیتی راحات قبول ائتمکلری توپلومون ایسلامیته حاضیرلیغی نین بیر گؤسترگه سی دئیه قلمه آلینابیلر دئیه دوشونمک لازیم. ترس دورومدا باشقا مسیحی و یهودی توپلوملار کیمی جزیه وئرمک ایله ایسلامیتدن یایینماق ایمکانی وار ایمیش. باشقا یاندان تورک عنصورونون علی شریعتی طرفیندن دانیلماسی و انکار ائدیلمه سی اونون فارس جبهه ملی محفلینه و راسیستلیگینه باغلی اولدوغوندان حئکایت ائدر. علی شریعتی نین "تشیع علوی و تشیع صفوی" دئیه یازدیغی کتابیندا تورکلوک علیهینه یازدیغی گؤروشلر ایله بو مسئله یه ایشیق توتماغا چالیشاق، اوخویوروق:
"تورکلر مسلط اولدوقدان سونرا دوشونجه و مذهب باخیمیندان و نقطه نظریندن دار باخیشلیق و متعصب اولماق شدتلنمیش و اجتماعی باخیمدان و نظردن ده یئر اجاره وئرمک و یئرلره اوزون وعده لی صاحیب اولماق سیستیمی، خالقدان بهره آلماق، اونلاری، مخصوصا اکینچیلری استثمارا چکمک بیر قورخونج و دؤزولمز مقاما چاتمیش. بو خالقا حاکیم سیستیم سیاستده فقط شالاق، شکنجه، انسانلارین کله سیندن و گؤزلریندن مناره دوزتمک اساسیندا اداره اولونموش. روحانیتده ایسه سنی مذهبی اول ایسلام حؤکومتی اولماسینا باخمایاراق (تورکلر زامانیندا) گئری قالمیش، متعصب و گؤبود بیر حالت آلاراق غزنوی، سلجوقی تورکلری نین و موغوللارین حئیوانلیق سیستیملرینی توجیه ائتمک اوچون انسانلار آراسی بیر اویوشدوروجو و مواد مخدر حالینا گله رک گوجلولری و مالیکلری و یئر صاحابلارینی تهدید ائدنلر علیهینه هر بیر دوشونجه و فیکیری بوغماق وسیله سی اولموش"[iii].
اوسته گؤروندوگو کیمی بو آلینتی علی شریعتی نین صفویلر علیهنه قلمه آلدیغی "تشیع صفوی و تشیع علوی" کتابیندا قلمه آلیندیغی اوچون اورادا عرب خلیفه لیگی اوزره هر هانکی بیر پیس و نفرت ائدیجی ایفاده ایشلنمه میش. علی شریعتی شیعه لیک دئیه آذربایجان تورکلوگو اوخوجو کوتله سینی نظرده آلاراق دوشمنلیگی و کین کدورتی تورکلوک تاریخی علیهینه سفربر ائتمگی منظور ائتمیش.
علی شریعتی فردوسی نین ناغیللار اساسیندا یازدیغی شاهنامه کتابیندان یولا چیخاراق یازمیش:
"... شاهنامه کتابی یازیلدیغی زامانا دک، مدنیتی (ایراندا) بوتونلوکله ایرانلی و ساسانلی گؤروروک. فردوسی بیر متعصب شیعه مسلمان اولماسینا باخمایاراق شاهنامه نی اوخودوقدا فردوسی ایران اساطیرلرینی ایضاح ائدرکن، ایران مدنیتی اورتایا چیخار. دئمک اولار: فردوسی ایران اساطیرینی آنلاتدیغی اوچون، اونون کتابی ایران مدنیتینی گؤسترر و اورتایا قویار. بو ایفاده لره قارشین گرک دئییلسین: بیز فردوسی نین کیم اولدوغونو بیلمزسک بیله، شاهنامه نین ایفاده سی ایرانلیدیر. فردوسی نین بیر زردوشت اولماسی دوشونولر. سونراکی عصرلر یازیلمیش نثر و شعر ایچرمیش اثرلریمیز ایسلام مدنیتی اساسیندا و ایسلامیتین اؤزونه یئر آچدیغینی اورتایا قویار. دئمک، اسلامین دؤرد عصر اوللری نین ایران مدنیتی اسلام عقیده سی ایله اولماسی نین ترسینه اولاراق بو اثرلرده ایسلامیت آغیرلیق باسار"[iv].
علی شریعتی فردوسی نی متعصب بیر شیعه آدلاندیرارکن بو متعصب شیعه نین متعصب سنی ساییلمیش سلطان محمود غزنه لیلر درباریندا نه آختاردیغی دا سورقو و سؤآلی دا اورتایا چیخار. اوسته لیک بو معتصب شیعه نه اوچون شیعه لیگه خاص اولموش ادبیات و روایتلر دئییل، ابوبکر، عؤمر و عثمانی دا مدح ائتمگه چالیشار. کئچمیش دانیشیقلاردا فردوسی نین اؤز دیوانیندان یولا چیخاراق فردوسی نین متعصب شیعه یوخسا سنی اولمادیغی نی، اوسته لیک بیر حاکیمیت یانچیسی مسلمان و حاکیم نظام و انتظام طرفداری اولدوغونو، ایستر خلفای راشیدینی مدح ائتمه سی و ایسترسه ده سلطان محمود غزنه لینی اؤومه سی و مدح یازماسینی اورتایا قویماقلا ایضاح ائتدیک. فردوسی نین زرتشت مفکوره سیندن اتکی و تأثیر آلابیلمه سی ایسه، غزنه و کابل آراسینداکی یئرلشمیش جغرافی ایران بؤلگه سی ساکینلری نین آنلاتدیقلاری داستانلارا اساسلانمالیدیر. دئمک، فردوسی فارسچا متین اولوشدورارکن یئرلی غزنه و اونون اطرافیندا شفاهی اولوشموش ادبیاتی نظمه چکمک ایله هندوستان و افغانیستان آراسیندا فارس دیلی و مدنیتی نین تاریخی باغلارینی، فولکلوریک ناغیللاری و شفاهی ادبیاتیندان استفاده ائتمه سی ده قاچینماز ساییلارمیش. بو دوغرولتودا شاهنامه نین اوچونجو جیلدینده 1829 اونجو ایل هیندوستانین کلکوته شهرینده ترتیب وئریلمیش باشلیقلارا نظر سالماق بو دئدیکلریمیزی دوغرولامیش اولار، باخینیز اؤرنک و مثال اوچون اوخویوروق:
"گشتاسبین بلخ شهرینه دؤنوشو و اسفندیاری زردوشت دینی نین نه اولدوغونو اؤیرنمه سی اوچون دونیایا سفره گؤندرمه سی"[v].
اوسته گؤروندوگو کیمی زردوشت دینی دئیه دوغرو و دوزگون بیر آنلاییش اولمادیغی اوچون ناغیللار واسیطه سی ایله گشتاسب طرفیندن اسفندیار زردوشت دینی نین نه اولدوغونو اؤیرنمه گه مأمور اولونار. باشقا بیر یئرده اوخویوروق:
"گشتاسبین زابولستانا زردوشت دینی نی یایماق گئتمه سی".[vi]
اوستا کتابی نین فردوسیدن اوچ یوز ایل سونرا یازیلدیغینی نظره آلدیقدا فردوسی نین زردوشت و زردوشتلوک اوزره شعره و نظمه چکدیگی داستانلارین دا خالق آراسیندا کوچه بازار ناغییلاری اولدوغونو باشا دوشمک هئچ ده چتین اولماز. گشتاسبین بلخ شهرینه گلمه سی و اسفندیاری دونیایا زردوشت دینی نین نه اولدوغونو اؤیرنمه سی اوچون گؤندرمه سی بونلار هامیسی یئر و محل کاراکتئری داشیمیش ناغیللارا اساسلانار[vii]. شاهنامه کتابیندا هند و هیندوستان اورزه چوخلو شعرلر یازیلماسی دا او زامانکی غزنه و کابل آراسینداکی "ایران" و اونون ساکینلری نین هیندوستان کولتورو ایله اورتاق باغلاری نین اولدوغوندان خبر وئرر، اوخویوروق:
"سور (طوی) فور (خان، شاه)[viii] هندی سپاهی براند
که روی زمین جز به دریا نماند ...
نجوید همی جنگ تو فور هند
نه فغفور (شاه، خان) چینی نه سالار سند"[ix].
ترجمه: هیند شاهی طویدا قوشون یولا سالدی، یئر اوزو انسانلا دولدو. هیند شاهی نین طویوندا ایستر چین شاهی (فغفور)، ایسترسه ده سیند امیری ساواش ائتمگه جسارت ائتمزلر. گئنه داوام ائدر:
"همه لشکر هند گشتند باز --- همان ژنده پیلان گردن فراز"[x]
"بَران همنشان هندوان رزم جوی --- به تنگی بَر وی اندر آورده روی"[xi]
"چنین گفت گر فور هندی بمُرد --- شما را به غم دل نباید سپرد"[xii]
ترجمه: "بوتون هیند قوشونلاری گئری دؤندولر، قاییتدیلار. هامان فیل کیمی بویونلارینی دیک توتموش هیندیلر. بیرلیکده دوستلوق ائدن هیندیلر سیخیشماغا باشلامیشلار. دئییلمیش: هیند شاهی اولموشسه ده، گرک سیز راحاتسیز اولمایاسیز؟
"ترا کرد فیروز بر فور هند --- به دارا و بر نامداران سند"[xiii]
"نه از فر تو کشته شد فور هند --- نه دارای دارا و گردان سند"[xiv]
"چو دارای دارا و گردان سند --- چو فور دلیر آن سر افراز هند"[xv]
"همان تیغ هندی و خنچر هزار – بفرمود با جوشن کارزار"[xvi]
ترجمه: سنی هیند شاهینا، سیند شاهی و خانینا غالیب ائتمیش!
سیند پهلوانلاری شاهلار کیمی شاه، هیند شاهی دک قورخماز و سارسیلماز. بویورموش: هیند تیغه سی مین قیلیج، قالخان یاراق". داها ترجمه ائتمیرم. هیند و فارس آراسیندا او زامانکی ایلیشگیلری گؤسترمک اوچون کیلیشه بیچیمینده قیسا بیتلر شاهنامه دیوانیندان اوخوماغا قناعت ائدیرم:
"به بردند پیلان و هندی دِرای (زینقراو)
خروش آمد و ناله کره نای"[xvii]
"ز چیزی که آورده ام از هند و چین
ز توران و مُکران (پاکستان ایران آراسی) و ایران زمین"[xviii]
"ز بس ناله کوس با کره نای
چرنگیدن زنگ و هندی دِرای (زینقراو)"[xix]
"به شمشیر هندی به زد گردنش
به آتش در انداخت بی سر تنش"[xx]
"فرستاد نزدیک دانای هند
بسی اسپ و دینار و چینی پَرِند (ایپک)"[xxi]
" همی باژ(ج) یابم و ز هند
جهان شد مرا همچو رومی پرند (ایپک)"[xxii]
" تو بستی ره سگالان (دوستان) ما
ز هند و ز چین و همالان (شریک، اورتاق) ما"[xxiii]
"ز بس ناله بوق و هندی دِرای
سپهر (گؤی) اندر آمد تو گفتی زِ جای"[xxiv]
"بزانوش را گفت اگر هندسی (اصلان، ایگیت)
پلی سازی این را چنان چون رسی"[xxv]
" بابر (تورک آدی) اندر آمد کره نای --- چرنگیدن گرز و هندی دِرای"[xxvi]
"همی بستر از خاک جوید تنش --- همان خنجر هندوی گردنش"[xxvii]
" تو شاهی و شنگل (اوغرو) نگهبان هند
چرا باژ(ج) خواهد ز چین و ز سند"[xxviii]
"سواران و پیلان بد و پَر(قانات) بپای
خروشیدن ژنگ (زنگ، زینقراو) و هندی دِرای"[xxix]
"همه زاد بر زاد خویش منند --- که در هند بر پای پیش منند"[xxx]
"شه هندوان باره (قایدا، تور، نوع) را بر نشست
بمیدان خرامید چوگان بدست"[xxxi]
"بدو گفت بهرام کای شاه هند --- فرستادگان را مکن نام سند"[xxxii]
بکایک همه هند از و در خروش ---- از آواز او کر شدی تیز گوش"[xxxiii]
که جاوید در کشور هند و چین --- کند هر کسی بر تو بر آفرین"[xxxiv]
"که هندوستان را بشوئی ز بَد – چنان کز ره نامداران سزد"[xxxv]
" توانی مگر چاره ساختن – از و کشور هند پرداختن ...
به ایران بَری(اوزاق) باژ(ج) هندوستان
همه مرز باشند همداستان"[xxxvi]
" همان هدیه هند با باژ(ج) نیز --- زعود و ز تیغ و ز هرگونه چیز"[xxxvii]
"ز گفتار او شاد شد شاه هند
بیاراست ایوان (عمارت) بچینی پرند"[xxxviii]
"به تو داد دختر که پیوند ماست-- که هندوستان خال اورا بهاست"[xxxix]
"همی رفت خواهم ز هندوستان – تو باشی بدین کار همداستان"[xl]
"ز گفتار او ماند شنگل شگفت
ز سر شاره (عمامه) هندوی بر گرفت"[xli]
"به نخچیر شد شاه بهرام گرد (پهلوان)-شه هند و آنرا با خود به برد"[xlii]
"نبد هم برین (یوکسک) هدیه همداستان
علف داد تا مرز هندوستان"[xliii]
"ز دریای هندوستان تا دو میل (یئر آدی)
درم بود و دیبا و اسپان و پیل"[xliv]
بو اساسدا فردوسی نین یازدیغی داستانلار ایسلامت روحلو دئییل، باشقا روح داشیمیش مقامدا یئر آلمیش دئیه دوشونمه لیییک. بو دا بوگونکو فارس ملیتچیلری نین "ایرانیت" روحی دئییل، او زامان فردوسی نین یاشادیغی موحیط اساسلی و فارسلارین هیندوستان ایله مدنیت علاقه لری ایله ایضاح ائدیلمه لیدیر. فارس اؤیرنیم سیستیمی واسیطه سی ایله توپلوم و جامعه-یه آشیلانمیش و تزریق اولونموش آریاچیلیق مفکوره سی نی، علی شریعتی اساس گؤتوره رک اسلامیتین شرقه دوغرو یاییلماسینی "تصادم فرهنگ سامی و ایرانی آریایی" قلمه آلارکن، فارس اولمایان دیل و مدنیتلری گؤرمزدن گله رک دانماق و انکار ائتمک سیاستی یئریتمکله ایله فارس مدنیت راسیستی اولدوغو دا اورتایا چیخمیش اولار.
ایشیق سؤنمز، 06.01.2019
[i] ایشیق سؤنمز، علی شریعتی و فارس شعوبیه چیلیگی 25: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%20405.pdf
[ii] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، ص. 51 - 52
[iii] علی شریعتی، تشیع علوی و تشیع صفوی، ص. 13.
[iv] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، ص. 49
[v] ابولقاسم فردوسی طوسی، جلد سوم، کلکته، 1829، صحیفه 1095.
[vi] ابولقاسم فردوسی طوسی، جلد سوم، کلکته، 1829، صحیفه 1102.
[vii] ابولقاسم فردوسی طوسی، جلد سوم، کلکته، 1829، صحیفه 1095.
[viii] فور هیندوستاندا حاکیم بیر عنوان اولموش: خان، شاه.
[ix] ابولقاسم فردوسی طوسی، شاهنامه، کلکوته (هیندوستان)، 1829، جلد سوم، آراستن سکندر لشکر را به رزم فور هندی و ساختن اسپ و سواران آهنین پر از نفت، ص. 1306
[x] باخ ابولقاسم فردوسی، رزم لشکر سکندر با لشکر فور و کشته شدن فور بدست سکندر و نشانیدن سکندر سورگ را بتخت او ص. 1008.
[xi] باخ اورادا، ص. 1309
[xii] باخ اورادا.، ص. 1310
[xiii] باخ اورادا، نامه سکندر به قیدافه شاه اندلس و پاسخ آن، ص. 1314
[xiv] باخ اورادا، پند دادن قیدافه سکندر را، ص. 1319
[xv] باخ اورادا، آشفتن طینوس پسر قیدافه بر سکندر و چاره نمودن سکندر با او، ص. 1323
[xvi] پیمان سکندر با قیدافه و باز گشتن او به لشگر خود، ص. 1326
[xvii] باخ اورادا، بر گشتن سکندر از چین و جنگ کردن با سندیان و رفتن بسوی یمن، ص. 1351
[xviii] باخ اورادا، نامه سکندر بمادر خود، ص. 1357
[xix] باخ اورادا، لشگر کشیدن اردوان به جنگ اردشیر و کشته شدن اردوان، ص. 1377
[xx] باخ اورادا، آگاهی یافتن اردشیر از کار کرم و چاره نمودن و کشتن او کرم را، ص. 1388
[xxi] باخ اورادا، پیغام فرستادن اردشیر نزد کید هندی در باره دریافتن انجام کار بادشاهی خود و پاسخ یافتن از او، ص. 1398
[xxii] باخ اورادا، داستان خردمندی اردشیر و کار نامه او در باره بندو بست ریاست، ص. 1408
[xxiii] باخ اورادا، ستودن خراد اردشیر را، ص. 1411
[xxiv] باخ اورادا، رزم شاپور با رومیان و گرفتار شدن بزانوش سردار لشگر روم و آشتی کردن قیصر با شاپور، ص. 1419
[xxv] باخ اورادا، ص. 1420
[xxvi] باخ اورادا، شبخون زدن شاپور و گرفتار شدن قیصر، ص. 1445
[xxvii] باخ اورادا، بادشاهی یزد گرد سی سال بود، ص. 1461
[xxviii] باخ اورادا، رفتن بهرام با نامه خود نزد شنگل بادشاه هند، ص. 1559
[xxix] باخ اورادا، ص. 1560
[xxx] گرفتن شنگل نامه از دست بهرام و پاسخ دادن به او، ص. 1562
[xxxi] باخ اورادا، بزم آراستن شنگل برای بهرام و هنر نمودن بهرام پیش او، ص. 1564
[xxxii] باخ اورادا، گمان بردن شنگل بر بهرام و بازداشتن او از ایران، ص. 1565
[xxxiii] باخ اورادا، ص. 1566
[xxxiv] باخ اورادا، ص. 1567
[xxxv] باخ اورادا، ص. 1568
[xxxvi] باخ اورادا، کشتن بهرام اژدها را، ص. 1568
[xxxvii] باخ اورادا، ص. 1569
[xxxviii] باخ اورادا، اندیشمند شدن شنگل از بهرام و دختر خود دادن به او، ص. 1571
[xxxix] باخ اورادا، نامه فغفور چین به بهرام و پاسخ آن، ص. 1572
[xl] باخ اورادا، گریختن بهرام ارز هندوستان سوی ایران با دختر شنگل، ص. 1573
[xli] باخ اورادا، تاختن شنگل پس بهرام و شناختنش و همداستان شدن با او، ص. 1577
[xlii] باخ اورادا، آمدن شنگل با هفت پادشاه نزد بهرام، ص. 1581
[xliii] باخ اورادا، باز گشتن شنگل به هندوستان و بخشیدن بهرام خراج ملک به دهقانان، ص. 1582
[xliv] باخ اورادا، خواندن بهرام لوریان را از هندوستان گوشمالی دادن نوشیروان آلانیان و بلوچیان و گیلانیان را، ص. 1632