text:
قیبریس دوسیاسی
قیبریسده مذاکیرهلره ان سون مارس 2012 تاریخینده آرا وئریلمیش و 11 فوریه 2014 تاریخینده اورتاق آچیقلاما متنینین قبول ائدیلمهسی ایله، آداداکی پروبلمه حلّ تاپیلماسی هدفی ایله بیرباشا دانیشیقلار باشلادیلمیشدی
قیبریس دوسیاسی
1968-جی ایلدن بری اولوسلار آراسی گوندمی مشغول ائدن و تخمینن یاریم عصردیر حلّی اوچون تلاش صرف ائدیلن قیبریس پروبلمینده سون درجه اهمیتلی بیر مرحلهیه گلیندی.
قیبریسده مذاکیرهلره ان سون مارس 2012 تاریخینده آرا وئریلمیش و 11 فوریه 2014 تاریخینده اورتاق آچیقلاما متنینین قبول ائدیلمهسی ایله، آداداکی پروبلمه حلّ تاپیلماسی هدفی ایله بیرباشا دانیشیقلار باشلادیلمیشدی.
بو مذاکیرهلر چرچیوهسینده زامان زامان بعضی تیخانمالار اولسا دا قیبریسداکی ایکی توپلومون لیدرلری جناب مصطفی آکینجی و حؤرمتلی نیکوس آناستاسیادیسین قرارلی و حل ایستیقامتلی ایرادهلری ایله بیر چوخ مانع آشیلاراق، ایقتیصاد، آوروپا بیرلیگی، مولکیت، تورپاق و گوج پایلاشیمی موضوعلاریندان عبارت بئش آنا باشلیقدا اهمیتلی ایرهلیلمه قید ائدیلدی.
قیبریسلی لیدرلر سون اولاراق 7-11 و 20- 21 نوامبر تاریخلری آراسیندا سوئیسین مونت پلرین شهرینده بیر آرایا گلدیلر. هر نه قدر بوراداکی گؤروشمهلردن گؤزلنیلن نتیجه چیخمامیش اولسا دا، طرفلر قیبریسه قاییتدیقدان سونرا، حل ایرادهلرینی بیر دفعه داها اورتایا قویاراق، 1 دسامبر تاریخینده، لازیملی حاضیرلیقلارین تاماملانماسینی آردینجا 9 ژانویهده، بو دفعه ژنوده بیر آرایا گلمگی قرارلاشدیردیلار.
9 ژانویه بازار ارتهسی گونو باشلایاجاق دانیشیقلارین سونوندا، قارانتو اؤلکهلر تورکیه، یونانیستان و اینگیلترهنین ده قاتیلیمی ایله 12 ژانویه تاریخینده قیبریس کونفرانسینین توپلاناجاق اولماسی، بیر چوخ محفل طرفیندن مذاکیره پروسهسینین آرتیق گئری دؤنولمز بیر سونا گلدیگی شکلینده آچیقلاما اولونور.
ژنو دانیشیقلاری اوّلینده قیبریسداکی لیدرلر بیر نئچه دفعه گؤروشهرک، مومکون قدر آز ایریلیک ایله ژنوه گئتمک اوچون چالیشدیلار.
قیبریس روم طرفی لیدری نیکوس آناستاسیادیس ژنو ذیروهسی اوّلینده، یونانیستان ایله ایزلیهجکلری ایستراتژینی معین ائتمک اوچون آتنده گؤروشمهلر اولارکن، قوزئی قیبریس تورک جمهوریتی باش ناظیری حسین اؤزگورگون و پرزیدنتی مصطفی آکینجی دا آنکارادا اهمیتلی دانیشیقلار رئاللاشدیردیلار.
گرک تورک طرفی ایسترسه روم طرفیندن ائدیلن آچیقلامالاردا، باسقی یوکسلدهجک آچیقلامالاردان قاچینیلماسی و هر ایکی لیدرین ده هر فورصتده، گلهجک نسیللره بؤلونموش بیر قیبریس بوراخماق ایستمدیکلرینی و بونون اوچون ده اللریندن گلن تلاشی گؤسترهجکلرینی آچیقلامالاری، اوپتیمیست گؤزلمهلری گوجلندیرمکده.
تورکیه طرفیندن باخدیغیمیز زامان دا، آنکارانین رفتارینی هر زامان حلدن یانا قویدوغونو، بونون دا لیدرلیگینی پرزیدنتی حؤرمتلی رجب طیب اردوغانین ائتدیگینی گؤروروک.
ژنو کونفرناسیندا تورکیهنی اؤزونون تمثیل ائدجگینی آچیقلایاراق دا بو موضوعدا اؤنجول اولدوغونو بیر دفعه داها گؤسترمیشدیر.
هر زامان قوزئی قیبریس تورک جمهوریتینین یانیندا اولان و هئچ بیر دستگی اسیرگمهین تورکیه جمهوریتی، خصوصیله 2002-جی ایلدن اعتباراً حلّ یؤنوندکی دوروشونو چوخ دقیق بیر شکیلده اورتایا قویدو، حتی 2004-جی ایلدکی رفراندوم (عنان پلانی) پروسهسینده، باغلی چئورهلری ده چاشدیراجاق شکیلده، رفراندومدا "بلی "دئییلمهسینی دستکلهدی.
بو گون ده پرزیدنت مصطفی آکینجی و روم لیدر نیکوس آناستاسیادیس آراسیندا داوام ائدن و آرتیق سون مرحلهسینه گلینن مذاکیرهلره تام دستک وئرمکده.
گلینن مرحلهده قارانتور اؤلکهلردن تورکیه و اینگیلتره ژنوده اولاجاقلارینی آچیقلاییبلار.
گؤزلر یونانیستاندا ...
او دا نتیجهده 12 ژانویهده ژنوده اولاجاق.
یونانیستان باش ناظیری آلکسیس چیپراس ژنوه قاتیلیب قاتیلمایاجاغینی هله آچیقلامادی آنجاق، ذیروه اوّلینده خصوصیله آوروپا بیرلیگی مسئوللاری ایله قیبریس موضوعسوندا دانیشیقلار رئاللاشدیریر اولماسی، آتنین ده ژنوه یاخشی حاضیرلاندیغینی گؤستریر.
بو واخت یونان مطبوعاتیندا چیخان بعضی خبرلرده قیبریس کونفرانسینین باشلامادان لغو ائدیله بیلهجگی یؤنونده ده بعضی خبرلر چیخدیغینی خاطیرلادماقدا فایدا وار.
بو خبرلره دایاق اولاراق دا تورک طرفینین ضمانتلر و قیبریسده تورک نیظامی وارلیغینین داوامیندا ایصرار ائتمهسینی گؤستریرلر.
ژنو دانیشیقلاردا دا یقین کی، ان کریتیک باشلیقلار امنیت و ضمانتلر اولاجاق. چونکی، روم طرفی تورک عسگرینین آداداکی وارلیغینین سونلاندیریلماسیندا ایصرار ائدیر و آوروپا بیرلیگی عضوو بیر "اؤلکه" اولاراق گارانتورلوغه احتیاجلاری اولمادیغینی ساووندو.
آنجاق 1963-1974 آراسی یاشانان چاتیشمالار و قیرغینلار سونراسی قیبریسلی تورک توپلومو اوچون بو قبول ائدیله بیلر بیر شئی دئییل.
خاطیرلاتماق لازیم اولسا، 1960-جی ایلده یالنیز اوچ ایل سوردورولهبیلن قیبریس جمهوریتی قورولدوغوندا، تورکیه، یونانیستان و اینگیلترهنین قارانتور دولتلر اولماسینا قرار وئریلمیشدی. بو اؤلکهلرله اتفاق راضیلاشماسی دا ائدیلهرک آدادا خاریجی تهدیدلره قارشی عسگر بولوندورمالارینین دا اؤنو آچیلمیشدی.
اهمیتلی دیگر ایکی باشلیق ایسه مولکیت و تورپاق موضوعلار.
1974 سونراسی جنوبدان آیریلان تورکلر و شمالدان آیریلان روملارین بوراخدیقلاری ائو و تورپاقلار اوچون اورتاق بیر هیات قورولماسینا قرار وئریلدی. بو هیاتده ایکی طرفدن برابر سایدا متخصص وظیفه ائدهجک. مراجعت ائدنلرین یئرلشدیگی یئرلر و ترک ائتدیکلری مولکلری اوزریندن اورتاق هیات اوچ واریانتدان بیرینه قرار وئرهجک: قایتارما، موبادیله یا دا تضمینات.
تورپاق باشلیغیندا ایسه فایز موضوعسوندا هله راضیلیغا واریلمادی. قوزئی قیبریس تورک جمهوریتی آدانین تخمینن یوزده 35ینی کونترول ائدیر. راضیلاشما الده ائدیلسه قیبریس تورک فدره دولتینین تورپاقلارینین یوزده 29،2یه قدر اینئبیلهجگی ماسادا مذاکیره هیاتی طرفیندن دیله گتیریلدی. آنجاق روم هیات یوزده 28،2 نیسبتینده ایصرارجی. بوگونه دؤندوگوموزده، قیبریسین، تورکیه – آوروپا بریلیگی علاقهلری باخیمیندان بیر بازارلیق مسئله سی اولاراق ایستیفاده ائدیلمهسی، روسیانین بؤلگهدکی رولو و بو ایچهریکده معادلهلره تأثیری، سون ایللرده آدا اطرافیندا تثبیت ائدیلن کاربوهیدروژن یاتاقلاری ایله، اولوسلار آراسی انرژی کوریدورلاری باخیمیندان اهمیتلی بیر واریانت اولاراق گوندمه گلمهسی، پروبلمی داها دا کومپلکس بیر حالا گتیریر. ژنو-دن چیخاجاق نتیجهیه باغلی بیر تخمین حقیقتن چوخ چتین. ذیروهدن اون گون اوّل بئله اهمیتلی سوال ایشارهلری وار. بلکه ده تمننی بیر شکیلده جواب وئره بیلمک اوچون قوزئی قیبریس تورک جمهوریتینین پرزیدنتی مصطفی آکینجینین آشاغیداکی آچیقلاماسینی خاطیرلاماق فایدالی اولار: "بیر چوخ موضوعدا ایرهلیلمهلر اولدوغو کیمی، هله حلّینی گؤزلهین آیریلیق عنصورلارینین اولدوغو دا بیر سیرر دئییل. ژنوده ایکی طرف، 11 ژانویهده اؤز پلانلارینی اورتایا قویاجاق و درحال صاباحیسی گون 12 ژانویهده ایسه اوچ قارانتور اؤلکهنین ده قاتیلیمی ایله امنیت و ضمانت مسئلهلرینین اله آلینماسینا باشلاناجاقدیر. ژنوده نئجه بیر نتیجهنین اورتایا چیخاجاغینی بو آندا سؤیلهیه موقعیتده دئییلیک. قیبریس تورک طرفی اولاراق، بوتون سیاسی ایستکلیلیک و قرارلیلیغیمیزلا راضیلاشدیریلمیش پارامترلر چرچیوهسینده ایکی سمتلی، ایکی توپلوملو، ایکی قوروجو دولتین سیاسی برابرلیگینه سؤیکنن فدرال بیرلشمیش یئنی بیر قیبریسی یاراتماق اوچون ژنوه گئدجگیک. "


c: text/html

text:
هیچقچان آته سالارلیک برابریده تینچ تورمهیمن
خانولی عادل، عایله اعضاسینینگ زورهوانلیگیگه قرشی توریب و نتیجهده اویی و عایله اعضاسینی ترک ایتیب کابلگه کیلگن. او، تحصن خیمه تیکیب کیچه و کوندوزنی اوشه ییرده اوتکزهدی. کمیده بیر آی آلدین، عادلنینگ سینگلیلرینینگ یمان حالتی اوچون آیاق اوستیگه توریب، نا توغری رسمو رواجلرگه قرشی کورهشگن و نتیجهده شهرنی ترک ایتیشگه مجبور بولگن. اونینگ ادعا قیلیشیچه، […]
خانولی عادل، عایله اعضاسینینگ زورهوانلیگیگه قرشی توریب و نتیجهده اویی و عایله اعضاسینی ترک ایتیب کابلگه کیلگن. او، تحصن خیمه تیکیب کیچه و کوندوزنی اوشه ییرده اوتکزهدی.
کمیده بیر آی آلدین، عادلنینگ سینگلیلرینینگ یمان حالتی اوچون آیاق اوستیگه توریب، نا توغری رسمو رواجلرگه قرشی کورهشگن و نتیجهده شهرنی ترک ایتیشگه مجبور بولگن.
اونینگ ادعا قیلیشیچه، آتهسی ایسکی و سنتی ارزشلرگه جدی شکلده ایشانیب باغلهنیب قالگن و هیچ قچان اوزینی اوزگرتیرهآلمهیدی. تورموش اورتاغیگه اوییدن چیقیشگه رخصت بیرمهیدی؛ اونینگ ایتیشیچه: «عیال اوی ده یا گور ده» بولیشی لازم. بوندن کوره یمان، قیزلرینینگ درس اوقیشگه رخصت بیرمهیدی. عادلنینگ سینگلیلری سوادسیز قالگن.
عادل آتهسیگه قرشی ایشانچی بیلن هر بیر عیال انسان صفتیده بیلیم اورگهنیب، ایرکین یشهب و کیلهجکی اوچون اوزی قرار قیلیشینی ایتهدی. عادلنینگ ایتیشیچه، آتهسی بیلن آنهسینی جوده هم سیوهدی، بیراق آته و آنهسیگه بولگن سیوگی سینگلیلریگه قرشی بولهدیگن ظلمدن اوستون بولهآلمهیدی.
عادل نیچه مرته عایلهوی مسئلهلر و آتهسی بیلن ایناغهلرینینگ ظلم و ستمینی امنیه قومندانلیگی، باش قارهلاوچیلیک ادارهسی، آق سقاللر و قوم بویوکلری بیلن شریک قیلگن؛ بیراق، بو ایشلرنی برچهسی نتیجهسیز قالگن. انه شو سبب، بو مرته اوزی ایشگه کیریب، پایتختده تحصن خیمه قورگن.
عادلگه کوره، آته سالارلیک تیزیمی و اونگه قرشی کورهشگن حکایهسی سلاموطندارنینگ سایتیدن نشر بولگنیدن کیین، خلقنینگ فکری اوزگریب و بیرقطار کیشیلر همدردلیک بیلدیریش اوچون اونینگ تحصن خیمهسیگه کیلگن؛ خلقنینگ همدردلیگی، اونینگ کیلهجککه امیدوار قیلیب و کورهشیش اوچون ارادهسینی مستحکملشتیرگن.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
غم باسدی قلیانیمی
قیشین قره قئییدی آلیب منیم جانیمی
خورتدان دئییب قوجالیق ، کسیب منیم یانیمی
بو سیگاردا زه لی تک ، دوشوب منیم جانیما
دوداق - دوداقه قویوب ، سورور منیم قانیمی
سازاق سازین قوراراق ، قولاقدی سانکی بورور
چکیبدی ایپلیگیمی ، قیریبدی قئیطانیمی
یئنه قیشین قوشونی ، پائیز مارشین چالاراق
کردیمده وارسا بیچیر ، لاله می ریحانیمی
اوشودوم ها اوشودوم، دئییر منیم دردیمی
کورسو تووین ایتیریب ، آختاریر درمانیمی
پاییزلامیش زمی یم، وریان منه نه گرک
دؤنرگه دؤندره جک ، دؤندیکجه وریانیمی
قوی چالخاسین بیزی بو ، زمانه ئهره کیمی
منیم سودوم چورویوب ، تورشاتسین آیرانیمی
هنر دیلین قلمین ایشدن سالان منی ده
ایشدن سالیب ایتیریب پاک ادیمی سانیمی
حیدربابا یولی تک ، یول باغلانیب اوزومه
آوچی فلک آولاییب سررویله جئیرانیمی
نازلی یاریم گئده لی ، سؤنوب منیم چیراغیم
خان وارسادا نه کاری ، ائوین کی یوخ خانیمی
مریم کؤچوب گئدیبن شهرزادینم دا گئدیر
فلک الیمدن آلیر ، درریمی مرجانیمی
یئتیم تک اوز - گؤزومی نیبت باسیب باساجاق
یامان قاریشدیریاجاق ، سلقه می ، سهمانیمی
نه دیز وار کی سورونوم، نه اوز وارکی قاییدیم
نه یوک قالیب نه یابی ، سویوبلا کروانیمی
ائلدن منی قئوجالیق ، آزقین سالیب ، سالاجاق
ایتیردی تبریزیم ، اودوزدو تهرانیمی
بیزیم ده چایخانامیز ، چای تؤکررک قوناغا
دولدوردی زردآب ایله ، منیم ده فنجانیمی
قلیانلا شهریاریم غمی قالدیر باقالیم
من ده خورولدادیرام ، غم باسدی قلیانیمی
۱۳۵۹


text:
اینصاف دا یاخشی شئی دیر
بو قلبیمین سئورنجی ، سنین یادیگاریندی
یوخومو قاچیراندا ، سنین اینتیظاریندیر
سن دردیمدن خبرسیز ، سن مشعلی کدرسیز
گؤره ن دئییر بو گؤیچه ک ، هانسی به خده وریندیر
کؤنلوم نغمه نی نئینیر ، دیلیم دولو گیلئیدیر
اؤلدوردو نازین منی ، اینصافدا یاخشی شئی دیر
فرهاد اولسایدیم اگر ، قایالاری یاراردیم
مجنون اولسایدیم اگر ، مین فریاد قوپاراردیم
دئدیم سئویره م سنی ، دئدین گؤزلریم آیدین
بوردا نیطقین کسیلدی ، بوردا سؤزون قورتاردین
گؤزلرینین رنگینی ، داغلاردان آختارمیشام
ساچلارینین عطرینی ، باغلاردان آختارمیشام
قراریمی کسه ن یار ، سؤزو دئمه میش کوسه ن یار
نه دئدیم کی اینجیدین ، دئ بو منده ن کوسه ن یار
کؤنلوم نغمه نی نئینیر ، دیلیم دولو گیلئیدیر
اؤلدوردو نازنی منی ، اینصافدا یاخشی شئیدیر
نام شاعر : رسول رضا
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər Etiketlənmiş: | آذربایجان شعرلری,تورکی شعر,تورکجه آذری شعر,شعرلر


text:
تۆرکیه
۱۹۹۲-نجی ییلدا تۆرکیأنینگ یۇلباشچیلیغیندا قورالان قارادنگیز ایقدیصادی حیذماتداشلیق قوراماسی نینگ ۱۲ آغضاسی بار
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ باشلیغی بروکسل ده
أردوُغان ترور قورامالاری نینگ یکه تأک ماقصادی نینگ باردیغینی نیغتادی
تۆرکیأنینگ دؤولتی بیلن بیله لیکده تۆرک حالقی دا سوریه حالقینا قۇلداوینی دۇوام اتدیریأر
ترورچیلیق حرکتی بیلن ۳۹ آدامین اولمه گینه سباپ بولان آدام توسساغ ادیلدی
رجب طیب أردۇغان ایلکینجی گِزِک تانزانیا، موزامبیک و ماداگاسکارا ساپار قورار
مجلیسده بیرینجی اِتاپداقی سس بریلشیک تاماملاندی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان تۆرک عسگرلری نینگ قبرس دان چیقماجاقدیغینی بیلدیردی
۸-نجی ماددا گؤرأ، تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی دؤولتینگ و دۇلانشیق گۆیجۆنینگ باشلیغی بۇلار.


text:
من سنی اونودا بیلمیرم ، آخی ،
اونوتسام نه لری اونودام گره ک ،
گؤیلره باخمیشیق آیلی گئجه ده
اونوتسام ، گؤیلری اونودام گره ک .
.
دنیزی اونودوم ، یا دالغالاری ،…؟
خاطیرن یادیمدان چیخایدی، باری ،
پاییزدا خزانی ، قیشداسا قاری ،
باهاردا گوللری اونودام گره ک .
.
دئه ، نئجه اونودوم من سنی نئجه ،؟
سئوگی دورنا دئییل پاییزدا کؤچه ،
یوخوما گلیرسن منیم هر گئجه ،
آیلاری ، ایللری اونودام گره ک .
.
سنین خیالیندیر حسرتله باخان ،
آدیندیر هر ساعات قارشیما چیخان ،
قاریشیب شکلینه گؤزومدن آخان ،
یاغیشی ، سئللری اونودام گره ک .
.
سینه مده پئشیمان اوره ییم قالدی ،
اوچدون ، اللریمده له له یین قالدی ،
نه لری ایتیردیم ، باخ نه ییم قالدی ،
نه لری ، نه لری اونودوم گره ک
نصرت کسمنلی


text:
اولسا
یار اگر مهر و وفانی دوشونن یار اولسا
غم دئییل کی بوتون عالم بیزه اغیار اولسا
اهل دل ذوق و صفانی لب جانان دان آلیر
ظلم دور عاشیقه ، جانانی دل آزار اولسا
وار نه غم گؤزلرینین خسته سینه یوخدور علاج
لب لرین چاره سین ائیلر ، نئجه بیمار اولسا
زولف و خالین او مهین گؤز یاشیم ائیلر روشن
گئجه آیدینلیق اولار ، ثابت و سیار اولسا
یار اگر عاشیقه غمخوارلیق ائتمزسه نه غم
غم اودور اؤزگه یه معشوقه سی غمخوار اولسا
گؤزلرین شوق ایله قان تؤکمه گه چوخ راغیبدیر
مست دیر ، بونجا خطا ائیله مز هوشیار اولسا
وار امیدیم منه ، واحد داها ظلم ائتمه یه جک
حال زاریمدان او مهپاره خبردار اولسا
علی آقا واحید
Filed under: تورکی شعرلر Türkcə şeirlər,علی آقا واحد Etiketlənmiş: | واحیدین تورکجه شعرلری,واحدین تورکی شعرلری,تورکی شعر,تورکجه شعرلر,علی آقا واحید,علی آقا واحد,علی آغا واحید


text:
خلج تورکوجه سینده سؤزجوکلر
بو يازى خلج قطعه اى از تركى باستان وئبلاگيندان آلينيبدير.
خلج تورکوجه سینده سؤزجوکلر
سید حیدر بیات
heydarbayat@yahoo.com
خلج تورکجه سینین سؤزچوکلرین یازیب ثبت ائتمک چتین بیر ایشدیر بو نا گؤره کی ایندی قوم اطرافیندا یاشایان خلج لرین کنددن _ کنده دئییش لری چئشیدلیدیر. بونلاردان ان اونملی مسئله ده بودور کی من بیر سؤزلوک یازان و تورکولوق دییلم. بلکه ده ساده بیر طلبه کیمی ایسته ییره م باجاردیغدان خلج لوغتلرینین توپلویام. بو ایش«دیوان لغات الترکـ»ی اوخویاندان سونرا منه داها دادلی بیر ایش ساییلیر. بیر ائل کی مین ایل بوندان قاباق تورکلری کیمی دانیشالار! اونلارین دیللرین دوشونمه و لوغتلرین توپلاماق داها آرتیق بیر ماراق اینساندا یارادیر. آنجاق اوخودوغونوز جدول بو حاقدا ایلک آددیملاردیلار. البت آرتیلمالی یام کی بو ایشی ایللرجه بوندان قاباق ایکی باتیلی (غربی) آراشدیریجی گؤروبلر امما اونلارین تحقیقاتی هاردا چاپ اولوب هاردا یاییلیب اؤزوموزدن یئیلرین موسسه لرینین بودجه لریندن ایسته ییر تاپیپ گتیرمه سی. (بو آراشدیرمالار حاقدا ائله بو وبلاگدا «تاریخ قوم خلج» آدلی بیر مقاله گوره جکسیز).
بوتون دوشونجه و بیلگی اربابلاریندان دیله ییرم کی یالنیش لیغلاری باغیشلاییب و ایمیل طریقی له یا باشقا یوللارلا منه یول گؤسترسین لر.
فارسجا سس يازيمي: آذري تورکجه سي - خلج جه
گرگ: قورد Berə- Qurd بئره
خرگوش: Doşqan- Dovşan دوشقان
مار: Gelan- İlan گئلان
جغد: Beyquş- Bayğuş بئيقوش
شاخه: Çilək- Budağ چيلک
درخت: Haqaç- Ağaç هاقاچ
بام: Dam- Dam دام
آب: Sov- Su سوو
دختر: Kız- Qız کيز
زن: Kişi- Qadın کيشي
مرد: Hər- Kişi هر
سگ: İt- Köpəkِ ايت
گربه: Poşok- Pişik پوشوک
موش: Sıçqan- Sıçan سيچقان
در: Eşek- Qapı ائشئک
بستن: Bəkitmə- Örtmək, Bağlamak بکيتمه
کفش: Orsi- Ayaqqabı اورسي
با: Hadaq- Ayaq هاداق
چشم: Köz- Gözِ کوز
بيني: Burun- Burun بورون
مو: Tik- Saç تيک
دوختن: Tikmə- Tikmə تيکمه
برو: Yov- Get يوو
سيب: Alimla- Alma آليملا
گاو: Sığır- Sığır سيغير
گوسفند: Yilqi- Davar ييلغي
آلت تناسلي: Çolok- چولوک
ناخن: Tırnaq- Dırnaq تيرناق
انگشت: Varmaq- Barmaq وارماق
زانو: Tuz- Diz توز
ران: Guyə- Bud گويه
کمر: Bil- Bel بيل
سينه: Keys- Köyüsِ کئيس
دست: Əl- Əl ال
شکم: Kərin- Qarın کرين
گردن: Bon- Boyun بون
سر: Bəş- Baş بش
گوش: Kolak- Qulaq کولاک
ريش: Saqqal- Saqqal ساققال
مزه: Kirpik- Kiprik کيرپيک
پيشاني: Hal- Alın هال
صورت: Yüz- Üz يوز
پشت: Alka- Arxa آلکا
زانو: Tirsək- Dirsək تيرسک
نا ف: Kondok- Göbəkِ کوندوک
جگر: Bərçik- Cigər برچيک
طحا ل: Talaq- Dalaq تالاق
استخوان: Somok- Sümük سوموک
جگر سفيد: Horon cigər- Ağ Cigər هورون جيگر
جگر سياه: Kara Cigər- Qara Cigər کارا جيگر
سفيد: Horon- Ağ هورون
زرد: Çakir- Sarı چاکير
قرمز: Kızıl- Qırmızı کيزيل
بيا: Yek- Gəl يئک
دندان: Tiş- Diş تيش
گلو: Boğoz- Boğaz بوغوز
ابر: Bolit- Bulud بوليت
باران: Yaqış- Yağış ياغيش
برف: Kar- Qar کار
پيراهن: Ton- Köynəkِ تون
شلوار: Em- Şalvar ائم
نان: Çörək Hekmək- هيکمک
آرد: Hon- Un هون
پاره شدن: Ozolmaq- Üzülmək اوزولماق
ميخواهم: şeyorom- İstəyirəm شئيوروم
آسياب: Tirmən- Deyirman تيرمن
آفتاد: Toşto- Düşdü توشتو
جيب: Cek- Ceb جئک
خوبي: Havola- Yaxşılıq هاوولا
خار و تيغ: Tekən- Tikan تئکن
خر: Əşkə- Eşşək اشکه
خواننده: Oxoqoy- Oxucu اوخوقوي
سنگ: Taş- Daş تاش


text:
توروز
سایین اوخوجولار!
توروز سیته سی بیر کولتورل اوجاق اولاراق دیلچیلیکله باغلی قونولاردان دانیشیر. بو سیته دیلچیلیکله باغلی دیرلی بیلگیلر وئرمکدهدیر. دیلیمیزین تاریخی و ائتیمولوژیسی ساحهسینده چالیشان بو سیته، سؤزلرین کؤکو و ائتیمولوژیسی حاقیندا، باشقا سیتهلردن دییشیک اولاراق، ائیلمله(فعل) باغلی آنلاملارین آچیقلاییر.
سیتهمیزده دیلچیلیکله باغلی بیر چوخ کیتاب، سؤزلوک، یازیلار الده ائدیب اوخویابیلرسینیز. اوموروق کی بو سیته، سیز دیرلی، سایین اوخوجولار یاردیمییلا، دیلچیلیک قوللارینین گلیشمهسی، یوکسلیشی یولوندا بیر آددیم گؤتوربیلسین.
بئی هادی (h.beyhadi@gmail.com)
تبریز


text:
سید تقی سیفی اردبیلینی بۇندان قاباق تانێدێق، و اوْنۇن گؤزهل نوحهلری اوْلدۇغۇنۇ بیلدیک، ایندی بۇ گؤزهل شاعیریمیزدهن حضرت فاطمه زهرا(س)یه گؤره بیر نئچه شعر اوْخۇیاق:
حضرت زهرا (س) شهادتی: ائی شمـع یانێـر کـوکب-ی-سیّـار اوْد ایچینده پـروانــه چکیـر آه-ی-شــرر بـــار اوْد ایچینـده
حضرت زهرا (س) شهادتی:
ائی شمـع یانێـر کـوکب-ی-سیّـار اوْد ایچینده
پـروانــه چکیـر آه-ی-شــرر بـــار اوْد ایچینـده
سؤز باشـلامێشـام فاطمـه درد-وْ-محنینـدهن
ائتدیکجه رقم غـرق اوْلـۇ گوفتـار اوْد ایچینـده
بۆلبۆل پر آچـانمێـر، سێخێلێـب دامـن-ی-ناره
از بس کی وۇرۇب شب پره مێنقار اوْد ایچینده
گۆل غۆنچهلری فیکـر ائلـه نـه حـالـه قالارلار
جبـریلــهن اگــهر یانسـا چمـنــزار اوْد ایچینــده
بیـر لحظـه تمـاشـاگـر ائلـه، دل گـؤزۆن آخـر
جــدا" گــؤرهک آیــا نــه خبـــر وار اوْد ایچینــده
جئبریل-ی-امین بوسه وۇران درگهـه بیر باخ
گـویـا کـی یانێـر معبــد-ی-اســرار اوْد ایچینــده
خئیبر گؤتـۆرهن الـده باخێـن قئیـد-ی-قضایـه
یانـدێ صـدف-ی-احمـد-ی-مختــار اوْد ایچینـده
ثانی نئجه گؤر نشر ائیلهییب ظولم-وْ-فسادین
آواره دی مــحـبـــوبــهی-ی-دادار اوْد ایچیـنـــده
دیواره وئریب تئکیه، آخێر قان سینـهسینـدهن
فــریــاده گلـیبــدیـــر در-وْ-دیــــوار اوْد ایچـیــده
ائی گۆلشهن ائدهن ناری خلیلالهه رحـم ائت
امّالنـجـبـــا اوْلــــدۇ گیــریـفتـــار اوْد ایچیــنــده
هاردا گؤرۆنۆب حملهی-ی-خصمانه گتیرسین
بیر عــورهتـه اۆچ یـۆز نفــر اغیــار اوْد ایچینــده
آیـا نــه جســارتــدی بــۇ ثانیـــده خـــودایــا
صـدیقـهی-ی-کبـرانی ائدیـب زار اوْد ایچینـده
آخــر نه روا حاملــه بیـر طاهـیـره عـــورهت
نارس بالاسێـن سقـط ائـده ناچار اوْد ایچینده
زهرانی سالێب تنگه، عمر اؤز قاپێسێندا
قان ائتدی دؤشۆنده سۇتۇ میسمار اوْد ایچینده
گؤردۆ قاپێنێ قان بۇرۇیۇب اوْدلادێ فورا"
تـا محــو اوْلا قانــدان قـالان آثــار اوْد ایچینــده
قالماز بۇنۇ درک ائیلهمهدی گۆن بۇلۇد آلتدا
گئتمــهز آرادان مطلـع-ی-انــوار اوْد ایچینـــده
یانمازدێم اگهر بیر اوْدا قێلسئیدی کیفایت
اوْلسایدێ فقط فاطمــه خونبـار اوْد ایچینــده
قنفذ دان آلێب قمچینێ اوْیناتــدێ الینـده
گویا کی چێخێب صئیده سیهمار اوْد ایچینـده
قمچیله گؤگهرتدی هاراسێ گلدی قباغـه
گـؤردۆ یـوْخ اوْ مظلومییـه غــم اوْد ایچینــــده
از بسکی وۇرۇب فاطمهنی سالدێ دؤزۆمدهن
درد ائتدی اوْنـۇن گؤزلرینـی تـار اوْد ایچینـــده
سسلهندی اوْ دم فضّهنی ایمداد ائله یاندێم
سالدێ منی دیلدهن داخێ اشرار اوْد ایچینده
آز قالدێ عدو حملـه ائـده صحـن-ی-سـرایـه
ال تـۆت منـه ائـی یار-ی-وفــادار اوْد ایچینــده
فریادیمه گل چارهسیزهم محسنیم اؤلدۆ
یێخدێ ائویمی قۇم-ی-سیتمکار اوْد ایچینده
وئـر خامـه تسلـی بـۇ مصیبتـده بتـولــه
قوْیدۇ قاپێسێن کینهی-ی-کفّـار اوْد ایچینـده
سؤیله سن اؤزۆن کی وارێدۇن کربُ – بلاده
گؤردۆن کی نئجه گرمیدی بازار اوْد ایچینـده
سن ناظیرێدۇن زینبۇون خئیمهسی یاندێ
قالدێ اوْ رشیده قێـزۇن آغـلار اوْد ایچینــده
سندهنده چتیت درده دۆشهن زینبۇن اوْلدۇ
قوْیدۇ اتهگین دوشمن-ی-جبّار اوْد ایچینــده
پروانه کیمی شهپهرین اوْددان اوْدا وۇردۇ
بهبه نه گؤزهل ائیلهدی پئیکار اوْد ایچینـده
مأواسی یانان قۇش کیمی آواره قاچاردێ
شایـد اوْلا اطفـالــه هـــوادار اوْد ایچیـنــده
سسلهردی دمادم کرم ائت ائی حَکَم الله
اوْدلاندێ امانـت بـالا قێـــزلار اوْد ایچینــده
قوْیما منی شرمنده حۆسئینیمدهن ایلاهی
گؤرکیـم وار اوْلا حقّـه پرستـار اوْد ایچینـده
هر قێز دیله گلسه دئسه یاندێم شرر آلتدا
تئـز باشلارێنـا قمچـی وۇرارلار اوْد ایچینـده
رحم ائت یانار اوْددان قۇتارێم ساجدی یا رب
خوْشدۇر مـن اؤلهم قالمایا بیمـار اوْد ایچینده
ائیلـه نظر الله بـۇ قــۇجـاغێمــدا کـی طیفلـه
داغلێ دلیمی نالـهسی داغلار اوْد ایچینده
«سیفی» نه گؤزهل رتبهی-ی-ممتازه یئتیشدین
اوْلـدۇن گـوهـر عئشقــه خریـدار اوْد ایچینـده
********************************
مولا علی(ع) حضرت زهرا فیراغیندا ناله ائدیر:
ائی ناز ائلییهن سینهی-ی-پئیغمبره زهرا
بند-ی-دل-ی-طاها
دیداریمیـزی قــوْیـدۇ فلــک محشـره زهـرا
یانسێن بئله دونیا
دونیا سن ایلهن ترسه مدار اۆسته دوْلاندێ
ظۆلمینده دایاندێ
شئیخئین-ی-دغا حۆرمهتیوی حقّیوی داندێ
نه مندهن اۇتاندێ
اوْد وۇردۇ عدو درگـه-ی-ایجـلالیـوه یانــدێ
سینهن یارالاندێ
تۆش ائتدی گؤزهل دامـهنیــوی آذره زهـرا
یانسێن بئله دونیا
غرق ائتدی سنی محنتـه تـوفان اؤز ائوونـدا
عدوان اؤز ائووندا
اطفالون اوْلۇب قۇش کیمی وئیلان اؤز ائووندا
نالان اؤز ائووندا
سینهن یاراسێ اوْلمـادێ درمـان اؤز ائوونـدا
لقمان اؤز ائووندا
وئرمیبـدی امان دست-ی-قضا حئیدره زهرا
یانسێن بئله دونیا
سن همّت ایله دوْققۇز ایل اوْلدۇن منه غمخوار
ائی یار-ی-وفادار
چنگال-ی-سیتهم ائتدی سنی درده گیریفتار
دیلخسته-وْ-بیمار
چکدین شرر-ی-هئجریله چوْخ سینهمه داغلار
قوْیدۇن منی آغلار
آیدێن سحهریم دؤندۆ منیـم محشـهره زهـرا
یانسێن بئله دونیا
ظۆلم اهلی سالێب خیرمهن-ی-آمالیوی ناره
قوْزاندێ شراره
ثانـی سنـی وۇردۇقـجـا علـی ائتـدی نظـاره
باخ صبر-وْ-قراره
نیسگیل بۇدۇ قوْیدۇم سنی گیزلینده مزاره
پهلولری یاره
باخدێم نیگهران تئـز یـۇمـۇلان گؤزلـره زهـرا
یانسێن بئله دونیا
قوْیدۇ سنی دونیای-ی-دنی خوْش گۆنه حسرهت
یات قبریده راحت
عفـو ائیلـه منـی ساخـلامادێــم یاخچـێ امانـت
وار منده خیجالت
باغـلار سینـهویـن یارهسینـی ختـم-ی-ریسالـت
ائی لالهی-ی-جنّت
خالێق یئتیرهر قاتیلیوی کئیفهره زهرا
یانسێن بئله دونیا
********************************
حضرت علی (ع) دونیانی پرولایێر:
(پرولاماق: ملامت ائتمهک)
دونیـا نـه بیوفـــاسـن، کـانــون-ی-ایبتیــلاسـن
هر ظۆلم ائدهندهن آرتێق، سن ظۆلمه آشناسن
دونیا نه بیوفاسن (2)
(شابئیت جاوابێ)
وۇردۇن یارا دلیمدهن، یوْخدۇر دۇتان الیمدهن
ائتدین منی خیجالت، گۆلزاریدهن گۆلۆمدهن
دونیا نه بیوفاسن (2)
من گؤرمۆشهم الیندهن توفانێ اؤز ائویمده
خطّابین اوْغلۇ سالمێش، طوغیانێ اؤز ائویمده
یاندێ قاپێم اوْتۇردۇم، پینهانی اؤز ائویمده
اؤلدۆردۆ ظۆلم-ی-ثانی، زهرانی اؤز ائویمده
دونیا نه بیوفاسن (2)
دونیا قایێت یوْلۇندان، بۇ غملی یوْل نه یوْلدۇ
ظۆلم آتشی فوروزان، هر یئرده سندهن اوْلدۇ
ثانی سیتهملهریندهن قلبیم اوْدیلا دوْلدۇ
غم یێخدێ باغبانێ، گۆللــهر چیچهکده سوْلدۇ
دونیا نه بیوفاسن (2)
چوْخ ظۆلم و ناروالر سندهن روا گؤرۆندۆ
چوْخ سینهلر خدهنگ-ی-بیدادیلهن بؤلۆندۆ
زهرا یێخێلدێ اوْددان، قالخانمادێ سۆرۆندۆ
باخدێم یانان قاپێم تک، قلبیم اَلوْو بۆرۆندۆ
دونیا نه بیوفاسن (2)
ساتدێن علینی دونیا، اشرار-ی-بتپرسته
سالدێن موْرید-ی-حقّی، دست-ی-خطای مسته
زهرا گئدیب الیمدهن، قلبیم اوْلۇب شیکهسته
گیزلین گلیب دوْلاننام، گیزلین مزاری اۆسته
دونیا نه بیوفاسن (2)
********************************
حضرت علی (ص) حضرت زهرا(س)یه خیطاب ائدیر:
دردیم دواسی زهـرا روحیم صفاسی زهرا
گیزلینده قبره گئتمیش گیزلین یاراسێ زهرا
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
(شابئیت جاوابی)
زهرا منی دانێشدێر آز قلبیمی آلێشدێر
گؤگلۆن کۆسۆبدۆ مندهن اینصافه گل بارێشدێر
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
روسوا ائدیبدی کوفری، پئیغمبرین شوعاری
سێندێردێ دست-ی-ظۆلمۆ، زیبا سؤزۆن، ووقارون
بیلمهم کی دۆشدۆ هاردان، جبرهن سنین گوذارون
غوسلون وئرهنده گؤردۆم، نیلی اوْلۇب عوذارون
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
واردێر یئری اۇجالسا هر لحظه شور-وْ-شینیم
قوْل باغلێیام قضادهن، چارهم کسیلدی نئیلیم
آواره دیر منیم تک ایستهکلی نور-ی-عئینیم
زینب غموندا اوْخشار، دائیم ملهر حۆسئینیم
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
جیسمون بۆرۆندۆ نوره، فانی دییاره گلدی
اوْن سگگیز ایلده بختون، تئز دؤندۆ قاره گلدی
میسمار اوْلۇبدۇ باعیث، سینهن فیشاره گلدی
بیر گۆنده دوْققۇز ایللیک، عئشقون عیاره گلدی
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
من شاهکار-ی-خیلقهت، سن شأن-ی-مولک-ی-جنّت
آیاته من مفسِّر، سن سورهلردهن آیهت
والشمس و الضحایه من سن گؤزهل علامهت
سن یاتمێسان یارالێ، من قالمێشام خیجالهت
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
ظۆلم اهلینین داغێلسێن، زهرا گؤرۆم تیفاغی
گۆلزاری برهم ائتدی، سێندێردێ گۆل بۇداغێ
آخشام یانار چێراغلار، خلقین گلهر قوْناغێ
باخ گؤر آناسێز ائوده، کیم یاندێرار چێراغێ
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
قبر اۆستۆنه گلهنده، من دل شیکهسته هر شب
اشک-ی-مولاییم ائیلهر، گؤز کاسهسین لبالب
گؤررهم حۆسئن سێزێلدار، اوْخشار سنی مرتّب
غم دیزلرین قۇجاقلار، آغلار دالێمجا زینب
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)
قۇش آشیانی میثلی، برباد اوْلۇب تیفاغیم
هر گۆن گؤرهم مزارون، وار دیلده ایشتیاغیم
روحیم دۆشۆب صفادهن، گلمهز یئره آیاغێم
هئچ یانمایێب مرتبّ، سندهن سوْرا جێراغێم
آواره دیر عم اوْغلۇن (2)


text:
عبدالرحمان فتعلی بیلی - یاخشی تانیمادیغیمیز قهرمان
عبدالرحمان فتعلی بیلی - یاخشی تانیمادیغیمیز قهرمان
هر دفعه ایكینجی دونیا موحاریبه سیندن صؤحبت دوشنده اؤزومدن آسیلی اولمایاراق او دؤورده آلمانلارا قوشولاراق س س ری-یه قارشی دؤیوشن كئچمیش سووئت حربی اسیرلرینی-لئژیونئرلری خاطیرلاییرام. س س ری دؤورونده بیزه اونلاری ان قاتی دوشمن كیمی تقدیم ائتمیشدیلر و نتیجه ده اؤزوموزدن آسیلی اولمایاراق لئژیونئرلره نیفرت بسله ییردیك. اونلار گؤزوموزده میلت خایینی، ساتقین، آلمانلارین نؤكرلری و میلتینی سئومه ین سیماسیز بیر آداملار ایدیلر... آما مرحوم خالق شاعیریمیز بختییار واهابزادنین ده دئدیگی كیمی سن دئمه دونیا فیرلانیرمیش. و بو فیرلانان دونیا ایله بیز ده فیرلانا-فیرلانا گونلرین بیر گونو گؤردوك كی، لئژیونئرلرین دئمك اولار كی، هئچ ده هامیسی ساتقین دئییل، میلتینی خالقینی سئون، آلمانلارین طرفینده منسوب اولدوقلاری میلتلرین آزادلیقلاری اوغروندا موباریزه آپاران قهرمانلارمیش...
اونلارین آلمانلارین طرفینده ووروشماسی فاشیزمین غلبه سی اوچون دئییل، س س ری آدلی بیر ایمپئرییانین جایناقلاریندا اینله ین غئیری روس خالقلاری نین آزادلیغا چیخاراق موستقیل یاشاماسی اوچونموش. یالنیز اوندا یانیلدیغیمیزی باشا دوشدوك. بو باخیمدان من جبهه نین هر ایكی طرفینده ووروشان سویداشلاریمیزین بیری نین فاشیزمی، دیگری نین ایسه س س ری ایمپئرییاسی نین قورونوب ساخلانماسی اوچون قانینی آخیتماسینا گؤره قیناماق ایسته میرم. چونكی بو، اونلارین اؤزلریندن آسیلی اولمایان، اؤزلری خوشلوقلا سئچمه دیكلری طالع یوللاری ایدی... یئنه نه قدر غریبه اولسا دا، جبهه نین هر ایكی طرفینده ووروشان سویداشلاریمیز آراسیندان اونلارلا، یوزلرله قهرمان چیخدی. بیری اؤز قهرمانلیقلاری ایله فاشیست ظابیط و ژئنئراللارینی، دیگرلری ایسه س س ری- نین ژئنئرال و مارشاللارینی جبهه ده گؤستردیكلری قهرمانلیقلارا گؤره مات قویدولار. جبهه نین بو تاییندا س س ری اوردوسو سیرالاریندا دؤیوشه رك، قهرمانلیق داستانی یازان سویداشلاریمیزین چوخونو تانیساق دا، جبهه نین عكس ایستیقامتینده دؤیوشن قهرمان لئژیونئرلریمیزین چوخونو تانیمیریق. حالبوكی، اونلاری چوخدان تانیمالییدیق.
اونا گؤره ده، بو یازیمیزدا بئله قهرمان لئژیونئرلردن بیری اؤزونون توكنمز حربی ایستعدادی ایله اولجه س س ری حربی آكادئمییاسی نین موعلیملرینی، سونرالار س س ری موداعیفه ناظیری اولان مارشال قرئچكونو و آلمان ژئنئراللارینی مات قویان آلوولو وطنپرور عبدالرحمان فتعلی بیلی- دودنگینسكیدن دانیشاجاغیق.
عبدالرحمان بی فتعلی بیلی-دودنگینسكی 1908-جی ایلین اییون آیی نین 12-ده ناخچیوانین شرور رایونونون دودنگه كندینده مشهور صفییئولرین ( صفویلر) عاییله سینده دونیایا گؤز آچیب.
آتاسی علی بی فتعلی بیلی او دؤورون مشهور بَیلریندن ایدی. علی بَی ائل آراسیندا دودنگه و زئیبه (ناخچیوانین شرور رایونو) كندلری نین بیی كیمی تانینیردی و او، اولدوقجا وطنپرور، حؤرمتلی و مشهور شخصلردن بیری ایدی. آما طالع بالاجا عبدالرحمان بیین اوزونه گولمه دی. او، ایكی یاشینا چاتاندا آتاسی علی بَی زهرلندیریله رك اؤلدورولدو. اونون اؤلومونده روس حربچیلری نین الی اولدوغو احتیمال ائدیلیر. یئری گلمیشكن اونو دا دئیك كی، علی بی اوزون موددت روس اوردوسوندا، اولجه توركوستاندا، سونرالار ایسه ایروان قوبئرنییاسی نین سرحد دایره سینده ظابیط كیمی خیدمت ائتمیشدی. اؤلوموندن تخمینن بیر آی اول بیر توپلانتیدا علی بیله روس ظابیطلریندن بیری آراسیندا ناراضیلیق یارانمیشدی. بونا سبب ایسه روس ظابیطین ایسلام دینینی تحقیر ائتمه سی اولموشدو. بونا دؤزمه ین علی بی قیلینجینی چكه رك ظابیطی وورماق ایسته میشدی. آنجاق اونا ظابیطی وورماغا ایمكان وئرمه میشدیلر. بوندان بیر آی سونرا یئمك زامانی علی بَیی زهرله یرك اؤلدورموشدولر. سونرالار علی بیین بؤیوك اوغلو قولام آتاسی نین زهر وئریله رك اؤلدورولمه سی ایله باغلی باش وئرن حادیثه نی بئله خاطیرلامیشدی:
" ظابیطلر ییغینجاغیندا آخشام یئمگیندن سونرا آتام اؤزونو پیس حیسس ائله دی، گئجه یاریسیندا كئچیندی. بو خبر چاتان كیمی قاینی نصرالله خان بیر نئچه نفرله حربی حیصه یه گئده رك، علی بیین جسدینی گتیریب، دودنگه ده دفن ائله دی. بو یوللا علی بیی 1910-جو ایلده زهرله ییب اؤلدوردولر " . ( منبع " الینجه یادداشی، ناخچیوان، 1914-1992)
قئید ائدك كی، عبدالرحمان بیین منسوب اولدوقلاری صفویلر -صفییئولر نسلی او دؤورده دؤولت آپاراتلاریندا یوكسك وظیفه لر توتوردولار. قزا ریسلری نین چوخو اونلاردان تعیین ائدیلیردی.
آما آذربایجان قیرمیزی اوردو طرفیندن ایشغال اولوناندان سونرا صفییئولر عاییله سی نین ده قارا گونلری باشلادی. اونلارین چوخو، عبدالرحمانین عمیلری بهلول خان، بئیت الله خان و رشید خان اؤلدورولدولر. بولشئویك ظولموندن یالنیز بئیت الله خان جانینی خیلاص ائده بیلدی. صفییئولر نسلی نین دیگر عوضوو تئیمور بی ایسه سووئت رئژیمی ایله دیل تاپا بیلدی و عؤمرونون سونونا كیمی شرور قزا ایجرایییه كومیته سی نین كاتیبی وظیفه سینده چالیشدی.
قئید ائدك كی، یاخین قوهوملاری نین حیمایه سینده بؤیوین عبدالرحمان هله اوشاق یاشلاریندان بولشئویكلرین اونون عاییله سینه ائتدیگی ظولمون جانلی شاهیدی اولموشدو. بو دا اوندا ایشغالچی رئژیمه قارشی نیفرت فورمالاشدیرمیشدی. یاشا دولدوقجا او اؤزو ده بولشئویك ظولمونو اوزرینده حیسس ائتمه یه و اونون آغریلارینی یاشاماغا باشلاییردی. 1929-جو ایلده عبدالرحمانی حؤكومته اعتیبارسیز نسلین نوماینده سی كیمی كومسومول سیرالاریندان خاریج ائتدیلر. بو عبدالرحماندا آغیر ایزلر بوراخمیشدی. او واخت بو حاقسیزلیغا دؤزمه ین عبدالرحمان اؤزونون كئچمیشینه گؤره اونا ایراد توتانلارا جاوابیندا: " من هئچ آتامین اوزونو ده گؤرمه میشم و اونا گؤره منی نییه جزالاندیریرسینیز؟ " -دئیه رك بو حاقسیزلیغا اعتیراضینی بیلدیرمیشدی. آما اونو بوندان سونرا دا بی نسلیندن اولدوغونا گؤره تئز-تئز تحقیر ائدیر، آددیم باشی اله سالیردیلار. بونا دؤزمه ین عبدالرحمان گونلرین بیرینده كندلرینی ترك ائده رك تیفلیسه گلدی. آما بورادا هارا گئدیردیسه بی نسلیندن اولدوغو اوچون قاپیلار اوزونه باغلانیردی. نه ایش، نه ده اوخوماق اوچون مكتب تاپا بیلیردی. سوندا چیخیش یولونو تیفلیسده كی عالی حربی-پییادا مكتبینه داخیل اولماقدا گؤردو. او دؤورده سووئت اوردوسوندا ظابیط چاتیشمازلیغی حیسس اولونوردو و اونا گؤره ده حربی مكتبه داخیل اولاركن اونون كئچمیشی ایله او قدر ده ماراقلانمادیلار. حربی مكتبده اوخویاركن او اؤزونده اصل ظابیط كئیفیتلری كشف ائتدی. بئله كی، عبدالرحمان حربی درسلرده تاپشیریقلاری اولدوقجا چئویك بیر شكیلده، آسانلیقلا یئرینه یئتیریر، هم ده بو زامان ان چتین وضعیتلردن اصل حربچیلره خاص اولان بیر باجاریقلا چیخیش یولو تاپیردی. بونا گؤره ده حربی مكتب موعلیملری اونون حاقیندا گله جگین ان یاخشی ظابیطی كیمی دانیشماغا باشلادیلار. اصلینده حربیچیلره خاص اولان پئشكارلیق اونون دامارلاریندان آخان قاندان ایره لی گلیردی. چونكی آتاسی دا واختی ایله پئشكار و ایستعدادلی حربچی كیمی تانینمیشدی. حربی مكتبی اوغورلا باشا ووراندان سونرا او، بیر موددت حربی حیصه لردن بیرینده ظابیط كیمی خیدمت ائتدی. آرتیق او اؤزونه كؤنول راحاتلیغی گتیرن، اونا ذؤوق وئرن اصل پئشه سینی تاپمیشدی و بوندان ممنون ایدی. حربی حیصه ده اونون كئچمیشینی اوزونه ووران، آتاسینا گؤره تحقیر ائدن یوخ ایدی. بورادا اونا یالنیز حربی باجاریغینا گؤره قییمت وئریر و یئری گلنده تعریفله ییردیلر.
عبدالرحمانین حربی ایستعدادینی گؤرن حربی حیصه كوماندانلیغی اونا حربی آكادئمییادا تحصیلینی داوام ائتدیرمه سینی مصلحت گؤردو. محض حیصه كوماندانلیغی نین ضمانتی ایله عبدالرحمانی 1935-جی ایلده موسكوا حربی آكادئمییاسینا اوخوماغا گؤندردیلر. حربی آكادئمییادا اونون داها بیر ایستعدادی اوزه چیخدی. عبدالرحمان حربی دؤیوش تاكتیكاسینی آسانلیقلا منیمسه ییر و تعلیملر زامانی اونا یئنی، داها تكمیل واسیطه لر علاوه ائدیردی. بو دا تئزلیكله آكادئمییادا درس دئین موعلیملرین دیقتینی جلب ائتدی و اونون حاقیندا فخرله دانیشماغا باشلادیلار. سونرالار س س ری-نین مودافیعه ناظیری اولموش، بیر زامانلار ع.فتعلی بیلی ایله بیرگه باش قرارگاهین آكادئمییاسیندا اوخوموش سووئت ایتتیفاقی مارشالی آ.قرئچكو یازیردی: " او، حئیرت آمیز آیدین عاغیلا و تحلیل دوشونجه سینه مالیك آنادان گلمه كوماندیر ایدی. حربی تاكتیكا مسله لرینده بیزیم هئچ بیریمیز اونونلا موقاییسه اولونا بیلمزدیك " .
تصوور ائدین كی، بو سؤزلری مارشال قرئچكو س س ری-ده خایین كیمی تانینان و سونرالار DTK امكداشی طرفیندن اؤلدورولن عبدالرحمان فتعلی بیلی-دودنگینسكی حاقیندا یازمیشدی. حالبوكی او دا دودنگینسكینی " خایین " كیمی قبول ائدیردی. آما گؤرونور مارشال قرئچكو ویجدانینی ایتیرمه میشدی و كئچمیش طلبه یولداشینی DTK امكداشلاریندان داها یاخشی تانیییردی...
1936-جی ایلده عبدالرحمان حربی آكادئمییانی اوغورلا بیتیره رك حیصه لردن بیرینده حربی خیدمتینی داوام ائتدیرمه یه باشلادی. 1937-جی ایلده او مأذونیت گؤتوره رك دوغما وطنه قاییتدی. باكیدا او عمیسی نین تكلیفی ایله لئیلا خانیم قازییئوا ایله عاییله حیاتی قوردو. گئری دؤننده قایناناسینی و حیات یولداشینی دا اؤزو ایله حربی خیدمتینی داوام ائتدیردیگی لئنینقرادا آپاردی. 1938-جی ایلده عبدالرحمانین آتاسی نین آدینی وئردیگی علی آدلی اوغلو دونیایا گلدی.
عبدالرحمان فتعلی بیلی دودنگینسكی حاقدا اونونلا تانیش اولان اینسانلارین، دئمك اولار كی، هامیسی نین فیكیرلری یوكسك اولوب. یئنه ده حربی ظابیط كیمی دودنگینسكی ایشینه اولدوقجا پئشكارجاسینا یاناشیر و حربی تعلیملر زامانی غئیری-عادی حربی تاكتیكالاردان ایستیفاده ائدیردی.
1939-جو ایلده لئنینقراد حربی دایره سی نین داخیل اولدوغو اراضیده س س ری ایله فینلاندییا آراسیندا موحاریبه باشلادی. عبدالرحمانین آلایینی دا فینلرله دؤیوشلره گؤندردیلر. بو، اونون اوچون اصل تجروبه، قهرمانلیق مكتبی اولدو. دؤیوشلرده گؤستردیگی ایگیدلیكلره گؤره عبدالرحمانی " قیرمیزی اولدوز " اوردئنی ایله تلطیف ائتدیلر. فینلرله موحاریبه باشا چاتان كیمی اونو یئنی وظیفه یه - لئنینقراد دایره سی قرارگاهیندا 6-جی شؤعبه نین ریسی وظیفه سینه ایره لی چكدیلر. بیر موددت او، بورادا ایشله دی. 1940-جی ایلده سووئت اوردوسو پریبالتیكانی ایشغال ائدندن سونرا عبدالرحمانی حربی خیدمتینی داوام ائتدیرمك اوچون ریقایا گؤندردیلر. 1941-جی ایلین اییون آیی نین 22-ده آلمانییا س س ری-یه هوجوم ائتدی. بونونلا دا ایكی دونیا موحاریبه سی نین طالعیینده اؤنملی رول اوینایاجاق دؤیوشلر باشلادی. موحاریبه نین ایلك گونلریندن اوستونلوگو اله آلان آلمان اوردولاری سورعتلی هوجوملا پریبالتیكا رئسپوبلیكالارینی سووئت اسارتیندن آزاد ائتدیلر. آلمانلارین لاتوییانین ریقا شهرینه هوجومو زامانی مایور عبدالرحمانین كوماندانی اولدوغو آلای موحاصیره یه دوشدو. قیزغین دؤیوشلردن سونرا مایور آنلادی كی، دؤیوشون داوام ائتدیریلمه سی عسگرلرین معناسیز شكیلده اؤلومه گؤندریلمه سی دئمك اولاجاق. چونكی آلمانلار آلای اطرافیندا 4 قات موحاصیره حالقاسی یاراتمیشدیلار. بو موحاصیره نی یاریب چیخماق ایسه مومكون دئییلدی. بئله بیر وضعیتده آلای یا سونا كیمی دؤیوشه رك محو اولمالی، یا دا سیلاحی یئره قویاراق تسلیم اولمالی ایدی. خاراكتئر اعتیباریله اولدوقجا سرت، عئینی زاماندا هومانیست بیر آدام اولان عبدالرحمان بی اینسانی دویغولاری اساس گؤتوره رك، آلایلا بیرگه سیلاحی یئره قویاراق آلمانلارا تسلیم اولدو. بوندان سونرا اونون حیاتیندا، بئله دئمك مومكونسه، یئنی بیر دؤور باشلادی. بو دؤورو س س ری-ده ساتقینلیق، وطن خایینی كیمی دیرلندیردیلر. اونون آدی دا میللی خایین كیمی چكیلمه یه باشلادی. آما او خایین ایدیمی؟ بو سوالا جاواب وئرمگی هر كسین اؤز ویجدانینا بوراخیریق. بونونلا بئله، بیر مسله نین اوستوندن ده سوكوتلا كئچمك ایستمیرم. بو دا هم آلمانییا، هم ده س س ری آراسیندا گئدن موحاریبه ایشغالچیلیق، داها چوخ یئنی اراضیلری اله كئچیرمك، میلیونلارلا اینسانی اسارت آلتینا آلماق، قول كیمی اونلارین امگیندن ایستیفاده ائتمك، اونلاری كؤله وضعیتینه سالماق نیتلرینه خیدمت ائدیردی. موحاریبه دن جمعیسی 21 ایل اول بولشئویكلر آذربایجانی ایشغال ائده رك، شرقده ایلك دئموكراتیك، موستقیل دؤولتیمیزی دئویرمیشدیلر. بو باخیمدان مسله یه یاناشاندا، عبدالرحمان بی فتعلی بیلی نین (دودنگینسكینی) آلمانلار طرفینده روسلارا قارشی دؤیوشمه سی اونون اؤز وطنی نین میللی آزادلیغی اوغروندا موباریزه آپارماسی كیمی دیرلندیریله بیلر. اصلینده مسله نین ده ماهیتینده محض بو دایانیردی. عبدالرحمان خالقینی كؤله وضعیتینه سالان ایشغالچی رئژیمه قارشی اسیر آذربایجانلیلاردان تشكیل ائدیلن لئژیونئرلره رهبرلیك ائدیردی. یئنه ده بو منطیقدن چیخیش ائتسك، اوندا س س ری اوردوسو تركیبینده آلمانلارا قارشی دؤیوشن آذربایجانلیلارا دا " ساتقین " و " خایین " دئمك لازیم گله جك. چونكی اونلارین دا اراضیلریمیزی ایشغال ائدن روسلار سیراسیندا دؤیوشمه یه حاقلاری یوخ ایدی. اونا گؤره ده بیزیم جبهه نین نه بو تاییندا (روسلارین سیراسیندا)، نه ده او تاییندا (المانلارین تركیبیند) دؤیوشن سویداشلاریمیزا خایین دئمه یه معنوی حاقیمیز یوخدور. چونكی او دؤورده كی حادیثه لر اونلارین ایراده سیندن آسیلی اولمادان باش وئریردی و سویداشلاریمیز بونا قارشی چیخماق ایمكانینا مالیك دئییلدیلر... آلمانلار طرفیندن اسیر آلینان سویداشلاریمیزا گلینجه، اونلارین بیر چوخو یالنیز اسیرلیك حیاتیندا نه لرین باش وئردیگینی آنلایاراق روسلارا قارشی دؤیوشن آذربایجان لئژیونئرلری نین سیرالارینا قوشولدولار. اونلارین ایلهام قایناغی ایسه ایستعدادلی حربچی عبدالرحمان دودنگینسكی ایدی. هله آذربایجاندا یاشادیغی ایللرده اوشاق یاشلاریندان بولشئویك ظولمونون بوتون آغریلارینی اؤز اوزرینده حیسس ائدن یوردو، ائوی تالانان، عمیلری اؤلدورولن و یا سورگونه گؤندریلن عبدالرحمان بی فتعلی بیلی سووئت رئژیمی نین چیركین اوزونه یاخشی بلد ایدی. اونا گؤره ده آلمانلارا اسیر دوشن گوندن اونون ایلك ایشی وطنین آزادلیغی اوغروندا اسیر سویداشلاریمیزدان عیبارت میللی لئژیونئرلر آلایی نین یارادیلماسی اولدو. او، آلمانییانین روسییانی مغلوب ائتمه سیندن سونرا آذربایجانین موستقیللیك الده ائده جگینه اینانیردی. بونا ایسه ایندیدن حاضیرلاشماق، آلمان حربی تجروبه سیندن ایستیفاده ائده رك، میللی دؤیوشلرده پوخته لشن آذربایجان اوردوسونو یاراتماق لازیم ایدی. بو مقصدله ده او، آلمان حربی كوماندانلیغی ایله علاقه یاراتماق قرارینا گلدی. آلمان اسیر دوشرگه سینده سووئت اوردوسو مایورونون دوشرگه كومئندانتینا موراجیعتی و اؤزونو تقدیم ائده رك نیتینی سؤیله مه سی اونلارا بیر قدر غریبه گلدی. چونكی آلمانلار آراسیندا، عادتن، سووئت اوردوسو ظابیطلری حاقیندا ساتیلماز تصوورو فورمالاشمیشدی. آما ایندی آلمانلار اسیر آلدیقلاری سووئت اوردوسو ظابیطلری، هم ده عسگرلری آراسیندا اونلارا خیدمت ائتمك ایسته ین اون مینلرله اینسانلا قارشیلاشیردیلار. بو دا اونلاری تعجوبلندیرمكده داوام ائدیردی. بونون حیله ، اؤنجه دن پلانلاشدیریلان بیر آددیم اولاجاغیندان شوبه لنن آلمان ژئنئراللاری ایسه بو مسله ده احتیاطلی حركت ائدیردیلر. اونا گؤره ده اونون ایلك واختلار اسیرلر آراسینداكی وطنپرورلر طرفیندن روسلارا قارشی دؤیوشمك اوچون میللی لئژیونلار یاراتماق ایسته یی جاوابسیز قالدی. بونا باخمایاراق، آلمان كوماندانلیغی طرفیندن آلمانییا-س س ری موحاریبه سی نین ایلك ایللریندن حربی اسیرلر و ایشغال آلتیندا اولان مولكی اهالی آراسیندان كؤنوللو دسته لر یارادیلماغا باشلادی. " موحاریبه نین ایلك آیلاریندا همین كؤنوللولردن اساسن آرخا جبهه ده سوروجو، مئهتر، مطبخ ایشچیسی كیمی و موختلیف ساحه لرده ایستیفاده ائدیردیلر. دؤیوش بؤلگه لرینده ایسه اونلار پاترونلار داشیییر، رابیطه و مین تمیزله مه ایشلرینده چالیشیردیلار. ایلكین فعالیت دؤورونده آلمان حربی حیصه لرینده كی بئله كؤنوللولری xivi (المانجانین قیسالدیلمیش فورماسی " Nilvswillige " - كؤنوللو كؤمكچیلر، داها دقیقی - " كؤمه یه حاضیر اولانلار " ) آدلاندیریردیلار و موحاریبه نین سونونادك اونلاری بئله ده چاغیردیلار. 1942-جی ایلین سونلارینا قدر بئله خیویلر شرق جبهه سینده كی آلمان حیصه لرینده اهمیتلی درجه ده چوخ ایدیلر. قئید اولونمالیدیر كی، " " Xivi لرین حوقوقو آرتدیقجا اونلار لئژیونئرلر - كؤنوللولر، كؤنوللو ووروشانلار اولاراق قبول ائدیلمه یه باشلاندیلار " . (نسیمان یاقوبلو، " آذربایجان لئژیونئرلری " كیتابی، سووئت لئژیونئرلری. لئژیونئرلرین تشكیلی، 6. بؤلوم).
بورادا بیر حاشییه نی ده چیخماغی اؤزوموزه بورج بیلیریك. بئله كی، روسلارا قارشی دؤیوشمك اوچون اسیر آذربایجانلیلاردان عیبارت میللی لئژیونئرلردن عیبارت آلایلارین یارادیلماسی ایدئیاسی نین بیرباشا عبدالرحمان فتعلی بیلی یه عایید اولدوغونو سؤیله مك بیزیم طرفیمیزدن بؤیوك سهو اولاردی. بئله كی، ایلك دفعه بئله بیر تكلیفله، یعنی تورك-تاتار اسیرلریندن میللی آلایلار یاراتماق ایدئیاسی ژئنئراللار نورو پاشا و اركیلت بَیه عایید ایدی. بونونلا علاقه دار تاریخچی عالیم نسیمان یاقوبلو " آذربایجان لئژیونئرلری " آدلی كیتابیندا یازیر: " بس تورك-تاتار اسیرلریندن میللی لئژیونلار یاراتماق فیكرینی ایلك دفعه كیم ایره لی سورموشدو؟ موهلئن یازیردی كی، بو فیكرین تشویق ائدیجیلیگینده ایكی تورك ژئنئرالی نین خوصوصی رولو اولموشدو و 1941-جی ایلین اوكتیابریندا بو پلانین موثبت حیاتا كئچیریلمه سینه جهدلر گؤسترمیشدیلر. همین ژئنئراللاردان بیری تانینمیش حربچی نورو پاشا، دیگری ایسه ژئنئرال اركیلت بی ایدی. قئید ائدك كی، هله 1941-جی ایلین سئنتیابریندا بئرلینه گلن نورو پاشا آلمانییا خاریجی ایشلر ناظیرلیگی ایله علاقه لر قوراراق، یوكسك سویییه لی دؤولت رسمیلری وئیچزئكئر و بئرمانلا گؤروشلر كئچیردی. آلمانییادا اؤز فیكیر و ایدئیالارینی، فعالیت پروقرامینی آچیقلایان نورو پاشا همین فیكیرلرین (یعنی اسیر تورك خالقلاریندان عیبارت میللی لئژیونئر دسته لری نین یارادیلماسی) توركییه ده چوخلاری طرفیندن دستكلندیگینی بیلدیریردی. نورو پاشا آلمان نوماینده لرینه ایضاح ائدیردی كی، او توركییه حؤكومتیندن خبرسیز اولاراق بورایا گلمه میشدیر. بئرلینه یولا دوشمزدن قاباق او، بو سفری حاقیندا آنجاق باش ناظیره معلومات وئرمیشدی.
لاكین آلمانییا دؤولتی نورو پاشانین تكلیفلرینی اونون گؤزله دیگی كیمی قارشیلامادی " .
آلمانلار 1941-42-جی ایللرده احتیاطلا دا اولسا خوصوصی سئچیلمیش اسیرلردن عیبارت قاریشیق تركیبلی لئژیونئر آلایلاری قورماغا باشلادیلار.
فتعلی بیلی ایله، اونونلا ایلك تانیشلیق آلمان ژئنئراللاریندا بؤیوك ماراق دوغورموشدو. عبدالرحمان دودنگینسكینی شخصن دینله ین آلمان ژئنئراللاریندان بیری اونون حاقیندا: " او آدام اولدوقجا ایستعدادلی بیر حربچی تاثیری باغیشلاییر. اگر اوزونو گؤرمه ییب یالنیز سسینی دینله سیدیم، اوندا ائله بیلردیم كی قارشیمدا دایانان دامارلاریندا تمیز آلمان قانی آخان، مدنیتلی، نزاكتلی، هم ده فیطری ایستعدادا مالیك اولان بیر ظابیطیمیز دایانیب " .
ع. فتعلی بیلی نین اسیر آذربایجانلیلاردان عیبارت میللی لئژیونئرلر آلایی تشكیل ائتمك اوچون گؤستردیگی فعالیتی و اونون بو ایشه رهبرلیگینی كئچمیش لئژیونئر محمد كنگرلی بئله خاطیرلاییردی: " او، آذربایجان لئگیونونون لاییقلی مؤوقئعیینی نوماییش ائتدیرمك اوچون لئژیونون جبهه یه گؤندریلمه سینی آلمان مقاملارینا تؤوصییه ائتمیشدی. سونرادان جبهه لرده قیزیللارا قارشی موجادیله ده گؤسترمیش اولدوقلاری اوستون باجاریق و قهرمانلیقلاردان دولایی آلمان مقاملاری طرفیندن " آسلان " آدی وئریلن 804-جو تابور ایلك دفعه اولاراق، 1942-جی ایلده قافقاز جبهه سینه سؤوق ائدیلمیشدی. گئجه نی گوندوزه قاتاراق چالیشمانین نتیجه سینده قیسا بیر زاماندان سونرا بوتون حاضیرلیقلاری تاماملانان بئش آذربایجانلی تابورو دا 17-جی آلمان اوردوسونا باغلاناراق جنوب جبهه سینده كی ساواشلاردا، خوصوصن كریم جبهه سینده بؤیوك باجاریقلار گؤسترمیشدیلر " .
ع. فتعلی بیلی نین دؤیوشلرده كی جسورلوغو، قهرمانلیغی حاقیندا لئژیونئر شامیل آتابی ایسه یازیردی: " 1942-جی ایلین اورتالاریندان باشلایاراق، فتعلی بیلی لئژیونئرلرله بیرلیكده جبهه ده ایدی. قیسا بیر واختدا فتعلی بیلی نین باشچیلیغی آلتیندا اولان لئژیونئرلرین قهرمانلیغی آلمانلاری حئیرته گتیریردی " .
اونون شخصی اونسیتی، شاهزاده لیگی، چتینلییه دوشن هر شخصه كؤمه یه حاضیرلیغی هامینی حئیران ائدیردی. اونون باره سینده سونرالار “NKVD” جاسوسونا چئوریله رك فتعلی بیلینی اؤلدورمه یه گؤندریلمیش میكاییل ایسماییلوو یازیردی: " آبو دودنگینسكی (من هئچ واخت اوندان اصل فامیلییاسینی سوروشموردوم - دودنگینسكیدیر، یاخود فتعلی بیلی دیر) حربی اسیرلر دوشرگه سیندن آزاد ائدیلدیكدن سونرا OKV (عالی باش كوماندانلیق) اونا آذربایجان لئژیونلارینا كوماندانلیق ائتمگی تكلیف ائتدی (المانلار شرق خالقلاریندان بئله لئگیونلار تشكیل ائدیرلر: توركوستان، آذربایجان، ائرمنی، گورجو، شیمالی قافقازلی و س.)... آبو دوغما آذربایجانینی اوركدن سئویردی، لاكین شووینیست دئییلدی. او، آلوولو و ایناملی قافقاز پاتریوتو ایدی. قافقاز بو گون چوخ آغیر و كدرلی گونلرینی یاشاییر. اینانیرام كی، بیزیم عومومی قافقاز ائویمیز قارداشلیق دونیاسینا قاییداجاق و بو، فتعلی بیلییه قویولان ان یاخشی هئیكل اولاجاق " .
فتعلی بیلی و آذربایجان
میللی بیرلیك مجلیسی
آلمان ژئنئراللاری عبدالرحمان بی فتعلی بیلی نین آلمانلارا صداقتینی و اونون باشچیلیق ائتدیگی لئژیونئرلرین جبهه ده روسلارا قارشی قهرمانلیقلا دؤیوشمه سینی گؤرندن سونرا اونا موعین سربستلیك وئرمیش و بونا پارالئل اولاراق، سیاسی فعالیتینه ایمكان وئرمیشدیرلر.
او، شهرده سربست حركت ائده، ایسته دیگی یئره گئده بیلیردی. اونا گؤره ده او بو اعتیماددان ایستیفاده ائده رك، آلمانییادا آذربایجان میللی بیرلیك مجلیسینی ( كومیته) قورماق قرارینا گلدی. همین واخت آلمانییادا رسولزاده طرفیندن اساسی قویولان موهاجیر تشكیلاتی فعالیت گؤستریردی. بو تشكیلات داها چوخ 1920-جی ایلدن سونرا خاریجه گئتمه یه مجبور اولان آذربایجانلیلاری اؤزونده بیرلشدیریردی. اونا گؤره ده فتعلی بیلی داها بیر موهاجیر تشكیلاتی یاراتماقلا اسیر سویداشلاریمیز آراسیندا میللی بیرلیگی تامین ائتمك و فورصتدن یارارلاناراق اونلاری گله جكده آزاد آذربایجانین ایداره اولونماسینا حاضیرلاماق نیتینده ایدی.
1943-جو ایلین نویابریندا دودنگینسكی نین باشچیلیغی آلتیندا بئرلینده آذربایجان میللی بیرلیك مجلیسی طرفیندن آذربایجان قورولتایی كئچیریلدی. بو، اصلینده همین دؤورده اسیرلیك حیاتی یاشایان آذربایجانلیلار و موهاجیرتده اولان سویداشلاریمیز طرفیندن بیرگه كئچیریلن ایلك قورولتای ایدی.
قورولتای میللی مارشیمیز ایله باشلاندی. قورولتایین دؤیونن اورگی ایسه بئله دئمك مومكونسه، عبدالرحمان دودنگینسكی ایدی. او، قورولتایداكی چیخیشیندا اوزاق گؤرنلیكله: " آذربایجانی آذربایجانلیلار ایداره ائتمیش و یئنه اونلار ایداره ائده جكدیر " ،- دئدی.
چیخیشلاردان سونرا قورولتای ایشتیراكچیلاری طرفیندن 5 مادده دن عیبارت قرار قبول ائدیلدی. همین مادده لرده بولشئویزمین محو ائدیلمه سی و قافقاز بیرلیگینه داخیل اولان موستقیل آذربایجان دؤولتی نین یارادیلماسی اساس مقصدلردن بیری كیمی قارشییا قویولموشدو. قورولتایین بیر اهمیتی ده آذربایجان ایشغال ائدیلندن سونرا ایلك دفعه ایجلاس زالیندا آی-اولدوزلو بایراغیمیزین دالغالانماسی اولدو. قورولتایدا بولشئویكلر طرفیندن تورك آدی نین آذربایجانلی آدی ایله عوض اولونماسینا دا اعتیراض سسلری اوجالدیلدی و توپلانتی ایشتیراكچیلاری آنادولو توركلری ایله اؤزلری نین سهو سالینماماسی اوچون میلتیمیزین آدینی آذری توركو آدلاندیردیلار. ایشتیراكچیلار آذربایجانین یئنیدن موستقیللیگینه قوووشماسی اوچون شیرین جانلاریندان بئله كئچمه یه آند دا ایچدیلر.
فتعلی بیلی-دودنگینسكی نین میللی وطنپرورلیك روحونداكی چیخیشلاری و آذربایجانین یئنیدن آزاد اولونماسی اوچون گئجه-گوندوز بیلمه دن چالیشماسی محمد امین رسولزاده ده خوش تصورات اویاتمیشدی. او، عبدالرحمان بی ایله ایلك گؤروشوندن سونرا: " حرارتلی و آنلاییشلی بیر عسگرله قارشیلاشدیم " ،- دئمیشدی.
آذربایجاندا ایلك دئموكراتیك جومهوریتین رهبری محمد امین رسول زاده، عبدالرحمان بیین میللی غئیرتیندن، بو یولدا آپاردیغی موباریزه سیندن چوخ راضی قالمیش و: " منده اونونلا (دودنگینسكی ) گؤروشدن سونرا گله جكده آی-اولدوزلو بایراغیمیزین اعتیبارلی اللرده اولاجاغینا اینام داها دا آرتدی. بئله لری ایله فخر ائتمك اولار " -دئیه غورورلا سؤیله میشدی. او، داها سونرالار توركییه ده كئچیریلن دودنگینسكی نین خاطیره سینی یاد ائتمه مراسیمینده كی چیخیشیندا آذربایجان میللی بیرلیك مجلیسی نین یارادیلماسی و عئینی زاماندا اونا آلمانییا رهبرلیگی نین موناسیبتی حاقیندا بئله دئمیشدی:
" میللی آذربایجان كومیته سی ( مجلیسی) نازیست آلمان مقاملارینا مرامینی آنلادا بیلمه دی. هیتلئر " هئچ بیر كومیته ایسته میرم " دئمیش... میللی لئژیونلارلا اوردو قرارگاهی آراسیندا... رابیطه وظیفه سینی آپاران محدود... " رابیطه هئیتی " قورولماسینی ایسته میشدی. آذربایجان رابیطه هئیتی نین باشینا دا مرحوم فتعلی بیلی گتیریلمیشدی. ایش بو شكیل آلینجا، مایور فتعلی بیلی یه مووففقیتلر تمننا ائده رك، فعالیت ساحه سیندن چكیلمیش و میللی اساسلاریمیزا صادیق اولدوغو موددتجه، اونو منن دستكلیه جگیمیزی وعد ائتمیشدیك " .
بئله لیكله، رسولزاده دودنگینسكی نین فعالیتینه بؤیوك قییمت وئرمیش و اونون آپاردیغی میللی آزادلیق موجادیله سینی دستكله میشدی. بوتون بونلار دا عبدالرحمان دودنگینسكی نین میللی ایدئاللاریمیزا صادیق اولدوغونو، وطنیمیزین آزادلیغی اوچون " اوف " بئله دئمه دن جانیندان كئچمه یه حاضیر قهرمانلاریمیزدان بیری اولدوغونو گؤستریر.
عبدالرحمان فتعلی بیلی اصلا آذرباجانلی اولمایان دیگر اینسانلار آراسیندا دا بؤیوك حؤرمته مالیك ایدی. بونو میللییتجه چئچئن اولان و همین دؤورده آلمانییادا یاشایان، سونرالار مشهور تاریخچیلردن بیری كیمی تانیناجاق عبدالرحمان آوتورخانووون اؤز آداشی عبدالرحمان دودنگینسكی حاقیندا سؤیله دیكلری ده بیر داها ثوبوت ائدیر. عبدالرحمان آوتورخانووا دودنگینسكی حاقیندا یازیر: " هارداسا 1943-جو ایلین اورتالاریندا بئرلینده وئرماختین عالی كوماندانلیغی نین (OKV) قبولوندا قافقازلی گؤركمینده، سووئت حربی اسیری ظابیطی فورماسیندا اولان (خاریجی گؤركمیندن حیسس ائدیلیردی كی، دوشرگه دن یئنیجه آزاد اولونوب) بیر نفرله قارشیلاشدیم. قبول اوتاغیندا آداملار چوخ ایدی و بیر قدر ترددوددن سونرا اونا یاخینلاشیب قافقازلی اولوب-اولمادیغینی سوروشدوم. گؤزله نیلمز سوالدان سكسندی و جاواب وئرمك عوضینه عئینی سواللا دا منه موراجیعت ائتدی. من اؤزومو تقدیم ائتدیم. او دا دئدی كی، كئچمیش سووئت اوردوسو مایورو، آذربایجانلی آبو دودنگینسكیدیر. همین واختدان بیزیم دوستلوغوموز باشلادی. اینانیرام كی، آبونو عؤمرونده بیر دفعه گؤرن شخص بو غئیری-عادی اینسانی هئچ زامان اونودا بیلمز. اونون شخصی اونسیتی، شاهزاده لیگی، چتینلییه دوشن بیر شخصه كؤمه یه گلمه سی هامینی حئیران ائدیردی " . بیر سؤزله، عبدالرحمان دامارلاریندا اسل تورك قانی آخان، اینسانلارلا دیل تاپماغی سئون، مرد، هامییا یاردیم الی اوزاتماغی سئون بیر تیكه سینی بئله هئچ كیمسه دن اسیرگمه ین عالیجناب بیر اینسان ایدی.
عبدالرحمان بی حاقیندا دانیشاركن اوندا آنادان گلمه سركرده لیك ایستعدادی نین اولماسی فاكتینی خاطیرلاتماماق اولمور. اونا گؤره ده، آلمان اسیرلیگینده اولاركن یوخاریدا آدینی چكدیگیمیز دیگر كئیفیتلری ایله یاناشی غئیری عادی حربی ایستعدادی ایله آلمان ژئنئراللاری نین دیقتینی جلب ائتمیشدی. نهایت، اوندان دانیشاركن ایلك نؤوبه ده اسیر آذربایجانلیلارین ایشتیراكی ایله میللی لئژیونئر آلایلارینی یاراتماسی یادا دوشور. بو آلایلار سووئت اوردوسو ایله دؤیوشلرده دوشمنه آغیر ضربه لر ووراراق، اونلاردا چاشقینلیق عمله گتیرمیشدی. سووئت اوردوسو ژئنئراللاری دؤیوش مئیدانلاریندا لئژیونئرلردن تشكیل اولونموش آلایلارلا قارشیلاشماقدان احتیاط ائدیر و اونلار حاقیندا: " دلی كیمی ووروشورلار، ائله بیل كی، اؤلومه دئییل، تویا-بایراما حاضیرلاشیرلار. اونلارا قالیب گلمك آلمان عسگرلری اوزرینده غلبه چالماقدان قات-قات چتیندیر " ، - دئییردیلر. سووئت اوردوسو ژئنئراللاری بونو لئژیونئرلرین آلمانلاردان قورخماسی كیمی ده دیرلندیریردیلر و دؤیوش مئیدانلاریندا اونلارین گؤستردیكلری قهرمانلیقلاری دا بو موستویدن ایضاح ائدیردیلر. آما سووئت ژئنئراللاری ساده حقیقتی، آنلامیردیلار ویا آنلماق ایسته میردیلر. بو حقیقت ایسه اوندان عیبارت ایدی كی، آلمانلار طرفده ووروشان و اسیر دوشن موختلیف میلتلره منسوب اولان میللی لئژیونئرلر وطنلری نین آزادلیغی، اسارتدن خیلاص اولماسی اوچون غئیری- عادی شوجاعتلر گؤستریرلر.
یئری گلمیشكن اونو دا دئیك كی، آذربایجانین موستقیللیگینی الده ائتمه سیندن 20 ایل اؤتمه سینه باخمایاراق، هله ده وطن اوغروندا جانلاریندان كئچن و بؤیوك قهرمانلیقلار گؤسترن لئژیونئرلریمیز باره ده بیز چوخ شئیی بیلمیریك. بو گونه كیمی لئژیونئرلریمیزین فعالیتی ان آز آراشدیریلان مسله لردن بیریدیر. بو ساحه ده یالنیز ایكی نفر آراشدیرما آپاریب. اونلاردان بیری نسیمان یاقوبلودور. او، ایكی دونیا موحاریبه سی زامانی لئژیونئرلریمیزین فعالیتینه حصر ائدیلن " آذربایجان لئژیونئرلری " كیتابینی یازیب. تاریخ علملری نامیزه دی محمد جعفرلی ایسه آرخیولرده اوزون موددت ایشله برك، آذربایجان لئژیونئرلری نین بدیعی یارادیجیلیغیندان بحث ائدن مونوقرافییا یازیب. آنجاق بو ایكی اثر لئژیونئرلریمیزن فعالیتی نین ایشیقلانماسی اوچون ظنیمیزجه آزلیق ائدیر. لئژیونئرلرله باغلی آراشدیرمالارین آپاریلماسی او دؤورون جانلی شاهیدلری اولان و حاضیردا چوخ آز سایدا قالان هموطنلریمیزین خاطیره لری توپلانیلماییب.
آذربایجان میللی لئژیونلاری نین گلینجه اونلارین مركزی قرارگاهی پولشا اراضیسینده یئرلشیردی. نسیمان یاقوبلو " آذربایجان لئژیونئرلری " آدلی كیتابیندا یازیر: " لئژیونئرلرین عومومی سایی نین 36 میندن 65-70 مینه دك اولدوغو گؤستریلمكده دیر. بوتون لئژیونئرلر كؤنوللو شكیلده قوللاریندا اؤز وطنلری نین فرقلندیریجی آتریبوتونو گزدیریردیلر. لاكین، اونلار آلمان فورماسی گئیمه یه مجبور ایدیلر. لئژیونئرلرین سول قوللاریندا اوچ رنگلی بایراغیمیز و آی-اولدوز حك اولونموش فرقلنمه نیشانی واردی " .
آذربایجان لئژیونئرلری جبهه ده غئیری-عادی قهرمانلیقلا دؤیوشوردولر. بونو آلمان ژئنئراللاری نین آچیقلامالاری دا ثوبوت ائدیر. بئله كی، 804-جو تابورون دؤیوشلرده گؤستردیگی قهرمانلیقلارین شاهیدی اولان شرق كؤنوللو بیرلیكلری نین كوماندانی ژئنئرال كؤسترینق 1942-جی ایلین اوكتیابریندا اونلاری تبریك ائده رك دئمیشدی: " سیزین یئنی بیر قهرمانلیغینیزی داها دویدوم، چوخ سئویندیم و سیزی خوصوصی اولاراق تبریك ائتمك اوچون بورایا قدر گلدیم. 804 سایلی تابورون بورایا گؤندریلمه سی نین سببی، سیزه اولان اعتیمادیمیزی بیر داها گوجلندیرمك اوچوندور. ایندی بیز قافقازلیلارین روسلارا قارشی آلمانلاردان داها یاخشی چارپیشماق قودرتینده اولدوغونو آنلادیق. یاشاسین وطن اوغروندا چارپیشان قافقاسیا قهرمانلاری! " .
اونو دا دئیك كی، آذربایجانلی لئژیونئرلرین جبهه ده گؤستردیكلری غئیری-عادی قهرمانلیقلار باره ده بئرلینده نشر ائدیلن " سیقنال " قزئتینده ده موتمادی اولاراق یازیلار گئدیردی. بو یازیلارین بیرینده دئییلیردی: " آسلان سؤزونون آذربایجانجا معناسی شیر دئمكدیر. 1943-جی ایلین یازیندا، بو سؤز بوتون كوباندا شرف و قهرمانلیق رمزینه چئوریلدی. جبهه نین بو بؤلگه سینده كی دؤیوشلرده فرقلنن مایور فتعلی بیلی نین باشچیلیق ائتدیگی آذربایجان تابورو دؤیوشچولرینی " آسلان " آدلاندیریردیلار. مایور ایسه ایندی نین اؤزونده بئله هیجانینی گیزلتمه دن بو قهرمان گونلری خاطیرلاییر. " یوكسك شرف رمزی " هوجوم نیشانیدیر. یالنیز البیاخا دؤیوشلرده موستثنا باجاریق و كیشیلیك گؤسترنلری همین نیشانلا تلطیف ائدیرلر. كوبان چؤللرینده آذربایجانلی دؤیوشچولری شرقلی كؤنوللولردن بیرینجی اولاراق ایلك بئله هوجوم نیشانلارینا لاییق گؤرولدولر. بئله نیشانلاردان بیری مایورون دا دؤشوندن آسیلیب " .
فلاكت گلدی
آلمانییانین موحاریبه ده مغلوب اولماسیندان سونرا لئژیونئرلرین فاجیعه سی باشلادی. موتتفیق قوشونلاری كوماندانلیغی اؤزلرینه تسلیم اولاراق بو یوللا بولشئویك قتل عامیندان خیلاص اولماق ایسته ین لئژیونئرلری زورلا سووئت ژئنئراللارینا تحویل وئریردی. اونلارین ایسه چوخو قیرمیزی اوردو عسگرلری طرفیندن یا یئرینده جه گوللله نیر، یا دا سیبیره سورگون ائدیلیردیلر. همین دؤورده آذربایجان لئژیونئرلری نین بیر قیسمینی زورلا موتتفیق قوشونلاری سووئت اوردوسونا تحویل وئردی. دیگر حیصه سی بونو گؤروب موتتفیق قوشونلاریندان گیزلنمه یه چالیشیردی. عبدالرحمان فتعلی بیلی و م. رسولزاده لئژیونئرلرین بیر حیصه سی نین توركییه یه كؤچ ائتمه سینی ایسته دیلر. لاكین مسله ایله باغلی پیس دوروما دوشمك ایسته مه ین توركییه آذربایجان و توركوستان توركلریندن اولان لئژیونئرلری قبول ائتمكدن ایمتیناع ائتدی. اونا گؤره لئژیونئرلرین بیر حیصه سی نین یاشادیقلاری موختلیف اؤلكه لرده غئیری- لئقال شكیلده یاشاماسی و گله جكده اونلارین تدریجن توركییه یه و دیگر یئرلره كؤچورولمه سی قرارا آلیندی.
اونو دا دئیك كی، بو ایشله او دؤورده هم م. ا. رسولزاده، هم ده ع. فتعلی بیلی- دودنگینسكی مشغول اولوردولار. بو مقصدله م. ا. رسولزاده آلمانییانین مونیخ شهرینده، ه. ف. دودنگینسكی ایسه ایتالییانین روما شهرینده لئژیونئرلرین یئرلشدیریلمه سی اوچون بیر سیرا تدبیرلری حیاتا كئچیردیلر. همین دؤورده: فتعلی بیلی نین تشببوسو ایله لئژیونئرلرین بیر حیصه سی ایتالییادا سیغیناجاق تاپمیشدی. اونلار اینگیلیسلرین نظارتی آلتیندا اولان زونادا مسكونلاشمیشدیلار.
بیر سؤزله، مایور عبدالرحمان فتعلی بیلی و دیگر لئژیونئرلرین حیاتی همین دؤورده اولدوقجا آغیر ایدی. بونا باخمایاراق، ع. فتعلی بیلی و عاییله سی، همچنین تخمینن 600 نفره یاخین آذربایجانلی لئژیونئر چتینلیكله ده اولسا، ایتالییادان میصیره گئده بیلدی. ایكی ایل اورادا قالدیقدان سونرا ع. فتعلی بیلی عاییله سی ایله بیرلیكده مونیخه ( غربی آلمانییا) گله رك اورادا یاشاماغا باشلادی. همین دؤورده سویوق موحاریبه یئنیجه باشلامیشدی و آبش-دا قورولان آمئریكان كومیته سی بولشئویزمله موباریزه مقصدی ایله موهاجیرتده یاشایان كئچمیش اسیرلرین آنا دیللرینده تاسیس ائتدیكلری نشرلری مالیییه لشدیرمه یه باشلادی. آمئریكا كومیته سی نین یاردیمی ایله 1952-جی ایلده مونیخده فتعلی بیلی طرفیندن " آذربایجان " ژورنالی نین ایلك سایی ایشیق اوزو گؤردو.
آزادلیق رادیوسونون
آذربایجان رئداكسییاسی نین ایلك شئفی
بولشئویزمله سویوق موحاریبه ده تبلیغاتین اهمیتینه خوصوصی اؤنم وئرن ABŞ -این مالیییه یاردیمی ایله 1953-جو ایل مارت آیی نین 1-ده مونیخده آزادلیق رادیوسو (ایلك آدی " قورتولوش " ایدی) فعالیته باشلادی. اونون آذربایجان رئداكسییاسی نین رهبری ایسه عبدالرحمان فتعلی بیلی تعیین ائدیلدی. آذربایجان رئداكسییاسی نین ائفیره ایلك وئریلیشی 1953-جو ایل مارت آیی نین 6-دا گئتدی. رئداكسییانین امكداشلاری ایسه موهاجیرتده یاشایان و سووئت رئژیمینه خوصوصی نیفرتی ایله سئچیلن ساوادلی موهاجیرلریمیز ایدیلر.
عبدالرحمان فتعلی بیلی بو موناسیبتله ائفیرده كی ایلك چیخیشیندا س س ری-نی كسكین شكیلده تنقید ائتمیشدی. او چیخیشیندا دئدی: " هموطنلر! نهایت بیزیم اؤز خوصوصی سسیمیز وار! استالین پولیس تئررورو بیزی اؤز ائویمیزده سوسماغا مجبور ائتسه ده، خاریجده قورخمادان و مانعه سیز دانیشا بیلریك... بیز آذربایجانلیلار... كومونیست رئژیمینی محو ائدیب، آلینمیش آزادلیغیمیزی قایتارماقدا قرارلیییق. هارادا اولماغیمیزدان آسیلی اولمایاراق... هامیمیز اوركدن بیر شئیی ایسته ییریك: كرئمل حاكیمیتی نین ییخیلماسینی! "
قاتیلی ده آذربایجانلی اولدو
مونیخده آنتی سووئت آزادلیق رادیوسونون فعالیته باشلاماسی موسكوادا بؤیوك تشویشله قارشیلانمیشدی. رادیونون فعالیتینه مانع اولماق و اونون امكداشلاری آراسیندا قورخو یاراتماق مقصدی ایله س س ری خوصوصی خیدمت اورقانلاری سئویملی مئتودلاریندان بیری اولان تئررور یولونو سئچدیلر. بو موستویده ده فتعلی بیلینی محو ائتمك اوچون موسكوادا خوصوصی پلان حاضیرلادیلار. پلانین مؤلیفی دؤولت تهلوكه سیزلیگی كومیته سی نین (DTK) ظابیطی " موللئر " لقبلی گئورگی ولادیمیروویچ ایدی. پلانین حیاتا كئچیریلمه سی ایسه اصلا آذربایجانلی اولان كئچمیش لئژیونئر میكاییل ایسماییلووا تاپشیریلدی. كئچمیش آلمان اسیری اولان میكاییل ایسماییلوو دا لئژیونئر كیمی سووئت اوردوسونا قارشی دؤیوشموش و ایتالییادا یاشایاركن اورادا یئرلی قیزلا عاییله حیاتی قورموشدو. او، 1951-جی ایلده موختلیف یوللارلا آذربایجانا قاییدا بیلمیشدی. اونون آذربایجانا قاییتماسیندان ایسه عبدالرحمان فتعلی بیلی نین خبری یوخ ایدی. س س ری خوصوصی خیدمت اورقانلاری میكاییل ایسماییلووو خوصوصی تاپشیریقلا یئنیدن گئرییه گؤندردیلر. میكاییل ایسماییلوو واختی ایله یاخشی تانیدیغی ع. فتعلی بیلی نین یئنیدن اعتیمادینی قازانا، اونون یانیندا آزادلیق رادیوستانسییاسیندا ایشه دوزله بیلدی. آما او، DTK طرفیندن نه اوچون بورایا گؤندریلدیگینی فتعلی بیلی یه دئییر.
قایناق: زامان آز
كؤچورن: عباس ائلچین


text:
ترکمنی
یاراغلی گؤیچلرتروریستلری ینجیشینی دوام اتدیریور
ملی بیرلیک حکومتینگ اجرائیه باشلیغی وزیرلرشوراسی نینگ سونگقی اوتوروش لیغینده پاکستان باش وزیری نینگ افغانستان حکومتی وطالب لارینگ ایکینجی تاپغیرگپلشیک لری غایتاباشلانمغینه تلاش اتیورین ، ... ادامه
سلطان جلال الدین مِنگبورون ترکمن وطنپرستلیغی نینگ یوقاری نسخه سی دیر
حاضرکی ترکمنستانینگ چأگینده یرلشیون کهنه ارگنج منطقه سی آتا-بابالاریمیزینگ اؤچمجک شهرتینه بسلانن بییک مقدس لیک لرینگ توپراغی دیر. کهنه ارگنج ترکمن دولتی دنیا مدنیتی نینگ مشهور مرکزلری نینگ بیری بولیب، مرکزی آسیا و غونگشی خلق لارینگ سیاسی، اقتصادی و مدنی دورموشینا کوپ تاثیر ادیبدیر. ... ادامه
افراطی چیلیق فکرلرجمعیت میزینگ ساغلام بولیشی نی اورته دان گیدیریور
افغانستان وزیرلرشوراسی نینگ دؤینکی اوتوروش لیغینده اجرائیه باشلیق اؤلکه نینگ امنیتی دوریشی سؤزلأنینده آیتدی حکومتینگ طرفیندان اؤلکه ده گؤزغولاشیق بولینمیون قضیه لارینگ بیری هم افغانستان داقی تروریستی حزب لرینگ پوداق لاریندان بیری بولان حزب التحریردیر.وزیرلرینگ شوراسی گزارشی دینگلأپ شونگاهراوغورلی گپلشیپ تصمیم آلدی تابول تروریستی آقیمینگ غیرقانونی ایشلیشی نینگ آلی آلینسه، وحزب التحریربیلن دوقونوشماق لیق موضوع افغانستانینگ ملی امنیت شوراسی نینگ ایش دستورینه گیریزیلسه. شولاریالی وزیرلرینگ شوراسی عدلیه وزیرلیگه یول گؤرکزدی بول حزبینگ غیرقانونی ایشلیون لیغینی قانونه اویغون لیقده اورون توتیون لیغینی اعلان اتسه. ... ادامه
ولایتی شورالاره ادیلن سایلاونأحیل بولیپ گچدی
محمدامین ... ادامه
جمهورباشلیق اروپاادن آلتی گونلیک سفریندان اؤلکه دولانیپ گلدی
افغانستان اسلامی جمهورلیغینگ جمهورباشلیغی محمداشرف غنی بیریوقاری مرتبه دولتی هیاته باش بولیپ آلتی گونلیک رسمی سفرینده فرانسه ، ایتالیا، المان وسویدن اؤلکه لرینه باریپ تی قوسینگ 14نجی سی گون اولکأدولانیپ گلدی. ... ادامه
پاریس اوتوروش لیغی یرینگ غیزیپ باریشی نینگ آلین آلماق لیغه یاغشی فرصت دیر
اقلیمینگ اؤزگردیش لیگینگ ییگریمی بیرینجی کنفرانسی بیرلشن ملت لرسازمانی نینگ دوشنبه گونی فرانسه نینگ پای تختی پاریس ده غورولدی. افغانستان اسلامی جمهورلیغینگ جمهورباشلیغی محمداشرف غنی غه کنفرانسه باران وختده فرانسه نینگ جمهورباشلیغی فرانسوا اولاندخوش گلدینگیزآیتدی. ... ادامه
ایتالیا افغانستانه کمک بریشینی دوام اتدیرجک
افغانستان اسلامی جمهورلیغینگ جمهورباشلیغی محمداشرف غنی سه شنبه گونی گون اورته دان اؤنگ ایتالیانینگ جمهورباشلیغی سرجیومانارلابیلن دوشدی. شول دوشیشیق ده ، جمهورباشلیق غنی آیساف ده ایتالیانینگ اتیون کمک لری ورولی وآیراتینام هرات ده قاطع ماموریت لیک دن منتدارلیق ادیپ آیتدی : ... ادامه
سویدن افغانستانه 8،7 ملیارد سویدن کرونی کمک اتجک
افغانستان اسلامی جمهورلیغینگ جمهورباشلیغی محمداشرف غنی چهارشنبه گونی جرمنی نینگ جمهورباشلیغی یواخیم گاوک، باش وزیری انگلامرکل وداشاری ایشلروزیری والترشتاین مایربیلن برلین ده آیری آیری دوشیشیق لاراتدی. شول دوشِیشِیق لارده ایکی طرف امنیتی وغورانیش گؤیچ لرینگ گؤیجیکدیریلمگی ، ایش تاپیش لیق، غیرقانونی مهاجرلارینگ گلیشی نینگ آلینی آلماق همه لرینگ نظرینه بولان موضوع لاروایکی اؤلکه لرینگ غتناشیق لارنینگ گینگیدیلمگی حق لارده گپلشیک لرادیلدی. جرمنی نینگ باش وزیری اؤلکه نینگ جمهور باشلیغی ویولداش هیاتی نینگ بویسانجینه گون اورته مهمان چیلیق ده جمهورباشلیق غنی غه افغانستان ده صلح ودورغین واؤسدیریش لیگه اؤلکه سی نینگ اوزاق وختلاپ متعهدلیگی نی ایشانچ بردی. ... ادامه
افغانستان ده ناتوماموریتی نینگ دوام اتمگی اوزالدیلدی
ناتونینگ عمومی منشی سی ینس ستولننبرگ افغانستانه دگیشلی ناتونینگ داشاری ایش لروزیرلرنینگ اوتوروش لیغیندان بیرخبری اوتوروش لیق ده آیتدی: ... ادامه


text:
اجرائیه باشلیغی: دولت نینگ برنامه لری کمبغل لیک آزه ییشی گه سبب بولمه گن
عقرب آینینگ 17 نچی سی یکشنبه کونی اقتصادی وزیری اوزی نینگ ایکینچی تحلیلی گزارشی نی ترقه ترایدی ایتگن دیر: اولکه ده اقتصادی برنامه لراوسگنی بیلن هم اولوس اراده سی ده کمبغل لیک حکم سورماق ده دیر.
اولکه اجرائیه باشلیغی هم سوزگه چیقیب ایتدی: ملیون لرچه دالرصرف له نیشی بیلن هم هنوزگچه اولکه میزدن فقریوقالمه گن دیر.
اجرائیه باشلیغی کوپه یتیردی: کمبغل لربیلن دولت آره سی د ه گی فاصله کون سه یین چوزیلیب بارماقده دیرکیم اوشبووضعیت اولکه نینگ امنیتی نی تهدید قیلماقده.
اقتصادوزیری عبدالستار مرادایتدی: اقتصادوزیر لیگی نینگ هم ده آچون بانکی نینگ تیکشیروی گه کوره میلادی 2007دن 2012 نچی ییل گچه فقرخطی آستی ده یاشه یدیگن لررقمی 36% تخمین قیلینگن ایدی کیم شوبوگون هم 36% تخمین قیلینه دی .
عبدالستارمراد کوپه یتیردی : اولکه ده 75 % کیشی لرسواد سیزدیرلر8% ایش سیزکیشی لریاشه یدی لر.
اخیرده آچون بانکی نینگ افغانستان بوئیچه نماینده سی رابرت جی سام ایتدی: افغانستان هنوزهم فقیر اولکه لردن سنه له دی وآچون بانکی افغانستان ده فقرآزه ییشی اوچون اینتیله دی


text:
فارسلارین هامیسی ناسیونالیست دیر (7)
فارسلارین هامیسی ناسیونالیست دیر (7)
دوکتور هئیت دن اؤزل خاطیره لر
حسن راشدی ۲۱ / ۸ / ۱۳۹۳
سؤیله نیلن تاریخ: ۲۷ مهر ۱۳۸۱
مکان : دوکتور هئیت مطّبی ( وارلیق دفتری ) ، آخشام اوستو
بو مکاندا حاضیر اولانلار : حسن راشدی ، حسین گونئیلی ، ابراهیم رفرف ، رحمتلیک میر هدایت حصاری ، حسن بگ هادی ...
۱۳۸۱ جی ایل تبریز مجلیس وکیلی علی اصغر شعردوست پیشنهادی "شورای عالی انقلاب فرهنگی " و " ارشاد اسلامی " اداره سی تصویبی ایله شهریورین ۲۷ سی و اوستاد شهریارین وفات گونو " روز ملّی شعر و ادب ایران " ( ایرانین ملّی شعر و ادب گونو ) اعلان اولدو .
بو اعلاندان سونرا فارس آشیری ناسیونالیستلری اَل- آیاغا دوشه رک شهریارین اؤلوم گونونون " شعر و ادب گونو " اولماغینا اعتراض ائدیب اوستاد شهریارین اوچ جیلد و ۱۷۲۰ صحیفه لیک وزیری قطع ده سؤیله دیگی فارسجا شعرلری (۱) و اونون بوتون ایراندا دیللر ازبری اولان : علی ای همای رحمت ، آمدی جانم بقربانت ولی حالا چرا، جوانی شمع ره کردم که جویم زندگانی را ، ای وای مادرم ، پیام به انیشتین و اورَکلری اوخشایان باشقا فارس شعرلری نین هئچ بیریسی فارس ناسیونالیستلرینی راضی ائتمه ییب اونون یالنیز ۳۲۷ صحیفه آنا دیلده یعنی آذربایجان تورکجه سینده سؤیله دیگی شعرلری اونلاری عصبی لشدیریب شهریار آدینا آدلانان گونه اعتراض ائدیب دونیا شهرتلی شاعیری تحقیر یاغمیرینا توتدولار ؛ سونوجدا " روز ملی شعر و ادب ایرا ن" " روز شعر و ادب فارسی " آدی ایله تقویملرده یئر آلدی !
یعنی آشیری فارس ناسیونالیستلری حتی ایران آدی ایله شعر و ادب گونونو بئله هضم ائده بیلمه دیلر ، چونکو هر بیر شعر و ادب یالنیز فارس دیلی ،فارس ادبیاتی و فارس آدی ایله اولمالی دیر ؛ ایران آدی ایله اولورسا بلکه ایراندا یاشایان و فارس اولمایان ملّت لرده اؤز دیل و ادبیاتلارینی او چرچیوه ده گؤرسونلر و اونلاریندا بو گونده پایلاری اولسون !
ایندی هر ایل شهریورین ۲۷ سینده و اوستاد شهریارین اؤلوم گونو بیر عده گلیب رادیو - تلویزیوندا شهریارین فارسجا شعرلری باره ده تحلیل لر وئریرلر ، سانکی شهریارین دونیا شهرتلی " حیدر بابایا سلام " و باشقا تورکجه سؤیله دیگی شعرلری تجزیه تحلیل اولورسا ایرانین تجزیه سینه سبب اولاجاق !
طبیعی کی ، اونلارین باخیمیندان تورک دیلی و ادبیاتی نین ایران چرچیوه سینده یئری یوخدور ، آخی اؤلکه نین بوتون امکانلاری یالنیز فارس دیلی و ادبیاتی اختیاریندا اولمالی دیر و اونلارین گؤزونده ایران یعنی فارس دئمکدیر !
ائله همان گؤنلرده یعنی ۱۳۸۱ جی ایلین مهر آیی نین ۲۷سینده باشقا دوستلارلا بیرلیکده وارلیق دفترینده و دوکتور هئیتین حضوروندا اولارکن من دئدیم :
آقای دوکتور گؤرورسونوز شهریارین وفات گونو " روز ملّی شعر و ادب ایران " آدی اولدوقدا فارسلار نئجه های -کوی سالیبلار ؟
و آرتیردیم : شهریار بو قَدَر بو فارسلارا خدمت ائدیب و دؤرد جیلدلیگ دیوانی نین اوچ قالین جیلدینی فارسجا و یالنیز بیر کیچیک جیلدینی تورکجه یازیب دیر، آنجاف بونلار بو های-کویو اونون تورکجه سؤیله دیگی شعره گؤره سالیبلار و دئییرلر بو مسئله پان تورکیسمی گوجلندیریر !
دوکتور هئیت دئدی :
"هله بوجور مسئله لر قاباغا گلنده من ائوده ده درگیرم (حیات یولداشی نین فارس اولدوغونا اشاره ائتدی ) ."
من دئدیم : آقای دوکتور فارسلارین هامیسی ناسیونالیست دیر .
دوکتور هئیت تحکّم له دئدی :
" فارسلارین ان آلچاق طبقه سیندن توتدو ان یوکسک طبقه سینه قَدَر هامیسی ناسیونالیست دیر ائرمنی لر کیمی ، آمما بیزلرین هره سی بیر هاوا چالیر !" (۲)
دوکتور هئیت بو سؤزلرین داوامیندا دئدی :
" یاخشی اولدو فارسلار شعر دوست بو پیشنهادی ائتدیگینه گؤره اونادا پان تورکیست دئدیلر ، چونکو شعردوست اؤزو بیزلره پان تورکیست دئییردی ، ایندی فارسلار اونون اؤزونه ده پان تورکیست آدی قویدولار ! "
.........................................................................................
(۱) تهران انتشارات نگاه ، انتشارات زرین " دیوان شهریار " چاپ تاریخی ۱۳۷۴
(۲) دوکتور هئیت بو جمله نی چوخ اؤزل کلمه لردن استفاده ائده رک دئدی کی ، آنلامی بو ایدی


text:
چوخ چوخ تاسف لا حاقلی چیخدیق . بلی تاسف لر اولسون حاقلی چیخدیق ، حیاتیم دا حاقلی اولدوغوم دان بو قدیر تاسف دویاجاقیمی هئچ دوشونمه میشدیم !
بلی بیز بیر کسیم میللی فعال لار حاقلی اولدوغوموزدان دولایی تاسف ییریک !
آلتی یددی ایل اونجه اورمو گولونون بو حالا گله بیله یه جیین دانیشدیغیمیزدا بیر چوخ دوسلاریمیز بیزه گولوردولر و اولویتیمیز گول دئیل هر تورلو اعتراضا قارشی گلیردیلر.
بلی بوگون ان چوخ باغیران لارین بیر چوخو بیزه قارشیدیلار حتی چوخ دیه رلی دوستوم (ف . ص )بئی دییردی اورا گلیب چاتمیشدیم کی ایستیردیم آنکارادا اوزومو اوتدویام .
بو گون تل اعفر تورکمان ائلینین اونملی قصبه سی دوشدوگونده منیم یادیما اوگونلر دوشدو. بوندان اونجه موصو ل دا ایدیش (داعیش ) ترورچیلاری مین لر اینسانی اولدورموش لر. کرکوک دا کوردلر ایشغالیندا دیر . بونو بیر جومله ده ایضاح اتسم بئله دمه لیه م آزربایجان دیازپوراسینین یددی یوز ایلیق وارلیقی یعنی تورکمان ائلی آرتیق عیراق دا یوخ دور و رسمن تورک لر سیاسی ؛ اقتصادی و دموگرافیک اولاراق عیراق دان سیلینیب سوکولدولر و بیر داها ایاقا دورمالاری ایمکانسیز گورونور.
گله لیم غربی آزربایجانا ایللردیر غربی آزربایجانین کورد ترورو ایله ال به یاخا اولدوقون هایقیریریق . بیر چوخ اینسانیمیز دییردی ایندی قارداش ییرمینجی عصیردی بیلمم ییرمی بیرینجی عصیردی بیر داها سوی قیریم فیلان اولماز !!! نه قه دیرگوستریردین باخ قاراباغا ، بوسنایا ، آفریقا اولکه لرینه سوی قیریم اولار بال کیمین اولار ! قبول ائدن یوخویدو !!! ایندی باخین گورون ساده جه بیر نجه یوز کیلومتره اوته ده نلر اولور .
بعضی سی دییردی بیزیم ارتشیمیز وار ، سیپاهیمیز وار !!! آقا قوربانین اولوم بو ارتش سیپاه بیزیم دئیل ایستدیک لری زامان گئری چکل لر بیزی دوشمانا تسلیم ائدرلر !!! اینانان یوخویدو . قارداش باخین بیر میلیون لوق عیراق ارتشی ایدیشین اون مین نفرلیق ترورچو قروپونون الینده نه اولوب !!! باخین درس آلین . آی میللت نه زامان درس آلا جاق سیز ؟!
بیر سری تشکیلات لار و میللی فعال لار دا دییرلر بیزیم تورکیه میز ، موستقیل قوزئی آزربایجانیمیز وار واقتیندا دادیمیزا چاتاللار !!! بویرون باخین بو سیز ، بو موصیل ، بو کرکوک ، بودا تللعفر باخ هئچ تورکیه نین بیلمم باکینین ... نم نمه نه سینه دی !!!
ایندی ده باغیریرام آی میلت ، آی تشکیلات لار ، آی میللی فعال لار صاباح باشیمیزی قالدیرا بیلمیه جییک ، تاریخ اوزوموزه توپوره جک دیر ! ناموسوموز ال دن گده جاقدیر ، توپراق لاریمیزی آلا جاق لار ، خالقیمیزی اولدوره جک لر. بو خط بوده نیشان ....
دا ایندی مماشات زامانی دئیل دمه یه مجبورام غربی آزربایجان توم آزربایجانین دیر ، تورک لرین گوز ببیی دیر . اورموسوز تبریز بیر شاهییا دیمه ز. غربی آزربایجان فقط اورمولونون ، خویلونون ، قوشا چایلینین ، ماکیلینین سورونو دئیل هاممی نین سورونودور.
کانادا و برلین ده یاشیان دوکتورعسگرزاده نین مقلیدلری ، سیروس مددی و قره جلو کسیمی ایرانگلوبال دا امک داشلیق ائدن لر باخین گورون ایدیش نه ائدیر اونون یوزدن بیرین اورمودا اتسه لر سیز سورون لوسوز.
گادپ ؛ سوسیال دموکرات ، آذوح سایین بیلگین سیزلره سسلنیرم بوگونه کیمین کورد مسئله سینین یانین دان گچیب سیز . مسئله نین جدیتین بیلیب بیلمه دیینیزی و گرک چله ریزی تارتیشمیرام آمما ایکاز ائدیرم و شیدت لر توتومونوزو بو قونودا قینیرام . آز چک میه جک دیر عیراق دا اولان لار غربی آزربایجان دا تیکرار اولاجاق دیر. قورخاق اوگون دن کی اورمو گولو کیمین من و منیم کیمیلر حاقلی چیخاق !!!
بیرلیک تشکیلاتی علیرضا بئی و شامیلی بئی بو قونودا هئچ اتمه میسینیز !!! لوطفن اوزوموزو یوخویا وورمویاق ، گله جک واهیم دیر واهیم ! گلین ال اله وره ک . چوخ گج قالمیشیق صاباح سیزلر قصورلو اولاجاق سینیز لوطفن لوطفن اوزونوزو او یولا وورمایین .
اویان نیوز ، موستقیل لر ، ابراهیم قارداش و ... بورکونوزو قاضی ائدین بوقونودا نه ائدیبسیز ؟نیه بو قونودا چالیشانلارا انگل لر یارادیبسیز نیه دوسلوق الین اوزاتماییر سینیز ؟نیه بیر ایش گورموسوز؟
دیره نیش تشکیلاتی ، گاموح ، ینی گاموح، گاییب، بای بک ، گوناز ، گاماج و دیگر دوسلار لوطفن اختلاف لاریزی بیر کنارا بیراخین و ائل ائله ورین . غربی آزربایجان مودافیعه کومیته سین ینی دن جان لاندیرین . اختلاف لاری سالانلاری ایچینیزدن سوکوب آتین . صاباح گئجدی ائله بوگون واقتیدی یوخسا صاباح اوزوموزه بومبادا باغلاساق پاتلاتساق نافیله بیر شئی اولمیاجاق دیر.
آی میلت ، تاریخ ، ویجدان و خالقیم ،من حاققی ددیم ، دمک دن ده قوخمورام . قوی هاممی منیم اوستومه گلسین هر نه ایفتیرانیز وار دیین ! آمما اونوتمایین صاباح من حاقلی چیخسام سیز ناحاق اولاجاق سیز . باخین گورون بو اوزو قارا لیقلا یاشیا بیله جییک یا یوخ !!!
کورد ترورو و فارس فاشیزمی ال اله وریب لر و توم دونیا شرطلری بیزیم علیهیمیردیر.بوگون بیر ایش گورمه سک صاباح چوخ گئج اولاجاق دیر. بوگون اورگانیزه اولوب توم دونیانین قولاغینا سسیمیزی چاتدیرمالییق . نه تورکیه و نه قوزئی آزربایچان سسیمیزه سس ورمیه جک دیر. بی بی سی و آمریکا سسی و فارس لارین مئدیاسیدا بیزیم آرخامیزدا اولمیاجاق دیر. بو میدان بودا شیطان ...
تایماز اورمولو
واشینگتون - بهار 2014


text:
شورلوگؤلوم،اورموگؤلوم باشی طوفانلی گؤلوم
هانی بس سئل سولارون شانلی تئلون دورنالارون
شورلوگؤلوم،اورمو گؤلوم قیزیلدان دوزلی گؤلوم
قات قاناتون یاشلی گؤزون ازه لدن قالدی سوزون
شورلوگؤلوم اورموگؤلوم ائلیمین حاولی گؤلوم
گئجه نی گؤزكؤرلی سووون ندی بس ایندی سوچون.
گوزل یاز فصلی گلیب واؤلكه میزین بوتون داغ دره سی یاشیل دونون اینینه گئییب،آمما نه یازیق كی بویاشیل دونون اوره یی،شاه داماری شورا باغلاییب،هارای سالاق ایمدادایسته سه ذه اونایاردیم ائدن بیر كیمسه یوخ. یاخشی خاطیرلاییرام ایللر اؤنجه یوردوموزون قوناقلارین،یاشیل باشلی اوردكلرین،دورنالارین،یاز اولدوقداگؤی اوزونده دسته-دسته صف باغلاییب گلیردیلر.آمماایندی داهاهئچ بیریندن خبریوخدور،یقین سیزلرده اونلاری خاطیرلاییر سینیز.آغ پلیكانلاری،فیلامینگولاری،تونجه لری،یاشیل باشلی سونالاری واؤزللیكله قاطار-قاطارگؤی اوزونده گوزاوینادان دورنالاری.


text:
ای تانریم بو اوشاق قیزیل اولسون !
ای تانریم بو اوشاق قیزیل اولسون !
حسن راشدی 28/12/1391
یئنی ایل بایرامی و باهار بارامی ایله باغلی آذربایجانین چئشتلی كند و شهرلرینده اؤزل مراسیملر و اینانجلار وار ، بو اینانجلارین بیر بؤلومو افسانهوی اینانجلاردیر .
بو افسانهوی اینانجلاردان بیری و اردبیل – گئرمی – موغان منطقه لرینده مشهور اولانلاردن ، ایل تحویل اولان زامان « كؤرپه اوشاغین قیزیل اولما » افسانه سیدیر كی ، من اونو اوشاقلیق چاغلاریندا ائشیدیب دوغرو بیر حادثه كیمی ساندیغیمدان ایندیده اونون تصویری ذهنیمدن سیلینمه ییب .
« كؤرپه اوشاغین قیزیل اولماسی! »
« دئییرلر ، كؤهنه ایل قورتاریب یئنی ایل تحویل اولان زامان ، ائولرین قاباغیندا ، باغچالاردا ، باغلاردا و هر یئرده اولان بوتون آغاجلار ایل تحویلی زامانی بیر نئچه ثانیه ایچینده باشلارینی اگیب یئره ووروب یئنیدن قالدیرارلار ؛ آمما بو اتفاق هر كسین گؤزونه گؤرونمَز ، بئله بیر حادثه بیر كیمسهنین گؤزونه گؤرونَرسه و آغاجلار باشلارینی یئره ووروب قالدیران ثانیه لری گؤرَرسه ، او ثانیهلرین ایچینده او آدام هر بیر شئیی آغاجین آیاغینا آتیب آللاهدان ایستَرسه آللاه اونو وئرَر .
گونلرین بیر گونونده ، كؤهنه ایلین سونو و یئنی ایلین باشلانماسینا یاخین ، كندلرین بیرینده بیر یوخسول ار ایله آرواد ائولرینین قاباغیندا كؤرپه اوشاقلاری قوجاغیندا اوتورموش و یئنی ایلین باشلانماسینا یاخین اولدوغو حالدا بونلار یوخسول اولدوغلارینا گؤره بایرام گونلرینه بیر شئی آلا بیلمه دیكلرینه گؤره غم و كَدَر ایچینده ایمیشلر .
بئله بیر زامان، بونلار حَیَطلرینین قاباغیندا اولان آغاجین باشینین اگیلمهسینی گؤرورلر ،فورصت الدَن گئتمهسین دییه و یوخسوللوقلارینا سون قویولسون دئیه ، آرواد ، قوجاغینداكی كؤرپه اوشاغینی تلهسیك حالدا باشی اگیلمیش آغاجین آیاغینا آتیب «آللاهدان ایستهییر بو اوشاق قیزیل اولسون ! » آللاهدا اونلارین ایستَكلرینی یئرینه یئتیریر و اوشاغی قیزیل ائدیر.
یوخسول ار ایله آرواد چوخ سئوینیر و كؤرپه اوشاقلاری آغیرلیقدا و اونون شكلینده قیزیلی گؤتوروب ائوه گلیرلر ، اونلار اوشاق شكلینده اولان بو قیزیلین قولوندان بیر تیكه آییریب ، آپاریب قیزیلچی بازاریندا ساتیب بایرام ملزوماتی و باشقا ایستهدیكلری شئیلردن بوللوجا آلیب ائولرینه گلیر و یوخسوللوقدان چیخیرلار .
نئچه آی بئله داوام ائدیر و بو یوخسول عائله داها زنگین اولورلار و ایستهدیكلری زامان قیزیلدان بیر تیكه ساتیب ایستهدیكلری قَدَر خرجله ییرلر .
بیر گون ار ، ائشیكدن ائوه گلَنده گؤرور آروادی آغلاماقدادیر ،سوروشور : « داها ایندی نهیه آغلاییرسان ، بیز یوخسوللوغو آرخادا قویوب زنگین عائله اولموشوق، آغلاماق داها كئچمیشده قالدی . آرواد ارینه دئییر : من ایندی داها یوخسوللوغوموزا آغلامیرام ، بلكه اوشاغیمیزی الدَن وئردیگیمیزه آغلاییرام ، او یوخسوللوق ، بوجور زنگینلیكدن داها یاخشی ایدی . بیز هانسی عاغلیمیزلا اوشاغیمیزی وئریب آلاهدان قیزیل ایسته دیك ؟!
هر گون كئچیردی ار ایله آرواد گؤردوكلری ایشلرینه پئشمان اولوردولار و اوشاقلارینی الدن وئردیكلرینه، گونلری آغلار كئچیردی . بیر گون ار ، آروادینین بو قَدَر اوزولدویونو گؤروب دئدی : سن حاضیر اولارسان بو قیزیلدان ال چكیب ، یوخسوللوغا دؤزوب اؤز اوشاغینی یئنیدن قوجاغینا آلاسان ؟
آرواد دئدی : من بوندان آرتیغینادا راضی اولارام ، یوخسوللوق بوندان داها یاخشی دیر ، منیم اوشاغیم اولمایان یئرده قیزیلی نئیلیرَم ، آمما نئجه منیم اوشاغیم بیر داها قوجاغیما قاییدار ؟
كیشی دئدی : بیز ایشیمیزدن پئشمان اولدوغوموزا گؤره ، گَلَن ایل ، و یئنی ایل تحویل اولان چاغ یئنه او آغاجین آیاغیندا اوتوراریق ، بلكه آللاهین كؤنلونه رحم دوشدو و بیز، ایل تحویلی زامانی یئنه او آغاجین باشینین اگیلمهسینی گؤردوك ، بئله اولورسا بو قیزیلی آتاریق او آغاجین آیاغینا ، آللاهدان ایستهریك كی ، بیز قیزیل ایستهمیریك بیزیم اؤز اوشاغیمیزی اؤزوموزه قایتارسین .
قیزیل اوشاق ، حقیقی اوشاق اولدو آمما ...!
ایشلریندن پئشمان اولان ار ایله آرواد گَلَن ایل و ایل تحویلی زامانی پریشان حالدا یئنه گئدیب اوشاقلارینی وئریب قیزیل آلدیقلاری آغاجین آیاغیندا اوتورموشدولار . اونلار قیزیلا تبدیل اولان اوشاق هیكلینیده اؤزلری ایله گتیرمیشدیلر كی ،اگر آغاجین باشینین اگیلمهسینی گؤردولر، آللاها یالوایب و آللاهدان ایستهسینلر كی ، بو قیزیلی آلیب اونون یئرینه اونلارین اوشاغینی اونلارا قایتارسین !
ایل تحویلی زامانینی گودَن اری ایله آرواد بیردن گؤردولر قاباقلارینداكی آغاج باشینی اگمَكده و یئره وورماقدادیر ، تئزلیكله قیزیل هیكلی آغاجین آیاغینا آتیب آللاها یالواراراق دئدیلر :
« ای آللاه! بیز بو قیزیلی ایستهمیریك، بو قیزیلی بیزدن آل و بیزیم اوشاغیمیزی اؤزوموزه قایتار. آللاهدا اونلارین ایستَهگینی قبول ائدیب قیزیلی اوشاغا چئویردی ، اوشاق ، بیر یاشدا بؤیویوب آتا- آناسینین قوجاغینا آتیلدی ، آمما اوشاغین بیر قولو یوخ ایدی ، آخی آتا – آناسی قیزیل اوشاغین قولوندان قوپاریب بازاردا ساتیب خرجله میشدیلر !»


text:
نام نوحه : یا حسین مظلوم اثر : حسین محمودی
یاندیم ای اخا یاندیم الامان اکبریم اویان اکبریم اویان
اود ووروب فنیم خئیمه لر یانیر یاندیم الامان اکبریم اویان
دورگینان اخا بیر باجووا باخ اود توتوب باشی ، اته گی یانیر
ایستیره م چیخیب من چؤله قاچام باغلاییب یولو دوشمه نیم اخا
سؤیله سن عموم عباسا اخا زینبین بو حالینا باخ اویان
قالمادی منیم چپی اؤرتوگوم جیریلیب قولاغیم هارا گئدیم
اود باشیمیزا بیزلرین یاغیر ایستسیه ک قاچاک اوخ ده ییر بیزه
وئردی ایذنی عمه قاچاک چؤله چاپدیریللا آت اشقیا اخا
خیردا قیزلارین آت ایاغینا یوخدو طاقتی اکبریم اویان
داغیلیب چؤله قیزلار هامیسی خئیمه لر یانیر عمه م آغلاییر
خئیمه لر ایچینده دی قارداشیم اؤزونو اودا عمه میز چالیر
وای یووا تالاندی اخا بی باخ قوشون آغناییب بیزلره ساری
یوخدو بیر نفر یاردیم ائیلییه یاندیم العطش اکبریم اویان
یاتما ایندی قارداش بئله چاغی سسله سن آتام عمومو گله
آتامی چاغیر عمه م آغلاییر قیزلارون داغیلیب چؤله دئنه
عمه مه گلین یاردیم ائیله یین گؤر قیلینج آلیبدی اخا دیله
نئجه ووروری دوشمنی قیریر دوشمن آغلادی اکبریم اویان
باخگینان اخا محشر اولموشی یئر گؤی آغلاییر قیزلارآغلاییر
او دوشه ن اوچوخ یئرده آتامین نعشی آغلاییر قانی آغلاییر
آغلاییر بوتون قانلی ذوالجناح سولار آغلاییر توپراق آغلاییر
دوغرانان سنین نعشون آغلاییر یاندیم الامان اکبریم اویان.
---------------------------
هرچه دارم از تودارم مولا
عشاق جهان در طلب دیدن یارند ما در دو جهان عاشق دیدار حسینیم
نویسنده: رحیم سهرابی - ۱۳٩۱/۱٠/۱۱


text:
اؤیرنچی می یوْخسا اؤیرنجی می؟
آذربایجان تۆرکجهسینده هانسی داها دوْغرو؟
آنا دیلیمیز آذربایجان تۆرکجهسینین سؤزلری تۆرک کؤکنلی سؤزلر و آلینما سؤزلر دئیه ایکی یئره بؤلونور.
بۇنلارین یازیلیشیندا چوْخ دۆزگون اوْلمالیییق. هر دیلین گؤزللییی و دیَری اوْنون اؤزلویوندهدیر. تۆرکجهمیزی قوْروماق اۆچون، آلینما سؤزلری -ایستر اؤزگه دیللردن اوْلسون، ایسترسه ده تۆرک دیلینین باشقا قوْللاریندان- آذربایجان تۆرکجهسینین سۆزگجیندن کئچیردیب یازمالیییق.
تۆرکییهنین «تۆرک دیل قۇرومو»نون تۆرک دیلینین بۆتون قوْللارینا اوْلان اوْلوملو ائتکیسی دانیلمازدیر. بۇ اوْلوملو ائتکینین آذربایجان تۆرکجهسینی ده قاپساماسی سؤزسوزدور. آنجاق بۇرادا بیر قوْنونو دا اؤنمسهمهلیییک، اوْ دا گئتدیکجه تۆرک دیلی قوْللارینین دیلبیلگیسی باخیمیندان اؤزللشمهسیدیر. آذربایجان تۆرکجهسی ده تۆرک دیلینین اؤنملی قوْللاریندان اوْلاراق سۆرج بوْیونجا اؤزل بیر دیلبیلگیسی`نه یییهلنمیشدیر. بۇ اۆزدن بۆتون آلینما سؤزلر بۇ دیلین قۇراللارینا سێغیشدیریلاراق قۇللانیلمالیدیر.
آشاغیداکی اکلر آذربایجان تۆرکجهسینده(ائلهجهده باشقا تۆرکجهلرده) ائتکین اوْلان اکلردن ساییلیر. بۇ اکلر، تۆرک دیلینین باشقا قوْللاریندان آلدیغیمیز سؤزلری آذربایجان تۆرکجهسینین سۆزگجیندن کئچیرتمکده ایشیمیزه یارایاجاقدیرلار.
آذربایجان تۆرکجهسینده اؤیرنچی می یوْخسا اؤیرنجی می؟، اؤیرهدیم می یوْخسا اؤیرهتیم می؟،… . بۇنلاری آشاغیدا دارتیشاجاغیق.
ایلک اؤنجه آذربایجان تۆرکجهسینین بۇ قوْنویلا ایلگیلی اوْلان اینجه- قالین، دوْداقلانان- دوْداقلانمایان و جینگیلتیسیز(کار)- جینگیلتیلی آدلی اؤنملی قۇراللارینی اؤیرنمهلیییک.
آذربایجان تۆرکجهسینین ۳۲ سسیندن دوْققوزو(۹) سسلی و قالان ایییرمی اۆچو(۲۳) سسسیزدیر. سسلیلر(مصوت) تکلییینده سسلنه بیلن و سسسیزلر(صامت) ایسه تکلییینده سسلنه بیلمهین سسلره دئییلیر. سسلیلرین دئییشینده بوْغازدان چێخان هاوا آخینی(جریان) آغیزدا و بوْغازدا هئچبیر نَیه ایلیشمهدن آغیزدان چێخیر. آنجاق سسسیزلرین دئییشینده بوْغازدان چێخان هاوا آخینی بیر و یا نئچه ایلیشمهیه توْخوناراق آغیزدان چێخیر.
سسسیزلرین بؤلمهسی:
الف) «جینگیلتیسیز(کار)» و «جینگیلتیلی» سسسیزلر:
۱٫ جینگیلتیسیز سسسیزلر: بۇ سسسیزلرین دئییشینده سس تئللری تیترهمیر و سس ائشیدیلمیر.
دیلیمیزدهکی جینگیلتیسیز سسسیزلر(۹ دنه) بۇنلاردیر:
«چ، ف، ه(ح)، خ، ک، پ، س(ص،ث)، ش، ت(ط)».
۲٫جینگیلتیلی سسسیزلر: بۇ سسسیزلرین دئییشینده ایسه سس تئللری تیترهییر و سس ائشیدیلیر.
دیلیمیزدهکی جینگیلتیلی سسسیزلر(۱۴ دنه) بۇنلاردیر:
“ب، ج، د، گ، غ، ژ، ق، ل، م، ن، ر، و، ی، ز(ذ،ض،ظ)».
سسلیلرین بؤلمهسی:
آ) «قالین» و «اینجه» سسلیلر:
۱٫ قالین سسلیلر: دیلین گئرییه چکیلمیش دۇروموندا چێخان سسلیلره قالین سسلیلر دئییلیر. بۇ سسلیلرین دئییشینده دیل آرخا تایدا یۇخاری قالخیر و سس قالین چێخیر.
تۆرکجهمیزدهکی قالین سسلیلر بۇنلاردیر:
«آ، اێ، اوْ، اۇ».
اؤرنک: آ/ آذربایجان، اێ/ دێرناق، اوْ/ اوْغلان، اۇ/ اۇلدوز.
۲٫ اینجه سسلیلر: دیلین ایرهلییه سۆرولموش دۇروموندا چێخان سسلیلره ایسه اینجه سسلیلر دئییلیر. بۇ سسلیلرین دئییشینده دیلین قاباق تایی اؤن داماقدا قالیر و سس اینجه چێخیر.
تۆرکجهمیزدهکی اینجه سسلیلر بۇنلاردیر:
«ائ، ـه، ای، اؤ، اۆ».
اؤرنک: ائ/ ائلچی، ـه/ گلهجک، ای/ دنیز، اؤ/ اؤلکه، اۆ/ تۆرک.
ب) «دوْداقلانان» و «دوْداقلانمایان» سسلیلر:
۱٫ دوْداقلانان سسلیلر: دوْداقلارین یۇوارلاق و بۆزولموش دۇروموندا چێخان سسلیلره یۇوارلاق ویا دوْداقلانان سسلیلر دئییلیر. بۇ سسلیلرین دئییشینده دوْداقلار بۆزوشوب و ایرهلی اۇزانیر. دئمک بۇ سسلیلر دوْداقلارین اوْرتاقلیغییلا دئییلیر.
دوْداقلانان سسلیلر بۇنلاردیر:
«اوْ، اؤ، اۇ، اۆ».
۲٫ دوْداقلانمایان سسلیلر: دوْداقلارین دۆز و یاییلمیش دۇروموندا چێخان سسلیلره ایسه دۆز ویا دوْداقلانمایان سسلیلر دئییلیر. بۇ سسلیلرین دئییشینده دوْداقلار اؤز دوْغال دۇروملاریندا قالیرلار. دئمک دوْداقلار بۇ سسلیلرین سؤیلهنیشینه قاتیلمیرلار.
دوْداقلانمایان سسلیلر بۇنلاردیر:
«آ، ائ، ـه، اێ ، ای».
ایندیسه سؤزوگئدن قوْنویلا ایلگیلی اوْلان اکلری اینجلهیک.
ێجی۴ اکی(ıcı۴): (ێجی،یجی،ۇجو،ۆجو)-(ücü,ucu,ici,ıcı)
تۆرکجهمیزده «ێجی۴» اکی ائدن(فاعل، ایش گؤرن) دۆزلدیجی اکدیر. بۇ اک سؤزون سوْن سسلیسینین اینجه- قالین و دوْداقلانان- دوْداقلانمایان اوْلماسیندان آسیلی اوْلاراق ۴ چئشیتده یازیلار. بۇ اک یالنیز «ائیلم کؤکو»نه قوْشولا بیلر. «ێجی۴» اکی آذربایجان تۆرکجهسی ایله تۆرکییه تۆرکجهسینده اوْرتاقدیر. دئمک، هر ایکی تۆرکجهده بیر بیچیمده @ArazNews
۳:۰۵:۳۵ PM
قۇللانار. بۇ اکین قوْشولاجاغی سؤزجویون سوْنو سسلی ایله بیتدیکده اک ایله سؤزجوک آراسیندا بیتیشدیریجی «ی» حرفی آرتیریلار. باشقا سؤزله، سؤزجویون سوْنو سسلی ایله بیتدیکده «ێجی۴(ıcı۴)» اکی یئرینه «یێجی۴(yıcı۴)» اکی یازیلار. قۇرولوشوندا «ێجی۴» اکی اوْلان سؤزجویو تانیماق ایستهیرسک، «ێجی۴» یئرینه «ان/-َن(an/ən)» اکینی آرتدیقدا، سؤزجویون آنلامی دیَیشیلمهمهلیدیر.
آشاغیداکی اؤرنکلرده «ێجی۴» اکی سؤزجوک قۇرولوشوندا ایشلنمیشدیر:
ائیلم کؤکو + ێجی۴:
آ) سؤزون سوْنو سسسیزله بیتدیکده:
– یازماق=> یاز + ێجی = یازیجی = (یازان).
– بیلمک=> بیل + یجی = بیلیجی = (بیلن).
– یوْرماق=> یوْر + ۇجو = یوْروجو (یوْران).
– سۆرمک=> سۆر + ۆجو = سۆروجو(سۆرن).
– بؤلمک=> بؤل + ۆجو = بؤلوجو (بؤلن).
– اؤیرتمک=> اؤیرت + یجی = اؤیرهدیجی(اؤیرهدن).
– یؤنَلتمک/یؤنَتمک=> یؤنلت/یؤنت + یجی = یؤنلدیجی/یؤنهدیجی(یؤنلدن/یؤنهدن)
*اۇیاری: «ت» حرفی آذربایجان تۆرکجهسینده بیرینجی هیجادان سوْنراکیلاردا ایکی سسلی آراسینا دۆشسه، «د» حرفینه چئوریلر(ائت و گئت ائیلملریندن باشقا). ائلهجه «ت» حرفی بیر سسلی و بیر جینگیلتیلی سسسیز -ان چوْخ سۇنور «م،ن،ل،ر،ی» سسسیزلر- آراسینا دۆشدوکده ده «د» حرفینه چئوریلر. آد دۆزلدیجی «ێم۴(ım4)» اکی ده بئلهدیر. بۇ قۇرالا دایاناراق، اؤیرتمک سؤزونون کؤکو اوْلان «اؤیرت» سؤزونه «ێم۴» اکینی آرتیرارساق، دۆزهلن سؤزجوک «اؤیرهدیم» اوْلمالیدیر. آما تۆرکییه تۆرکجهسینده بئله دئییلدیر و «ت» حرفی ایکی سسلی ویا بیر سسلی ایله بیر سۇنور سسسیز آراسینا دۆشدوکده «د» حرفینه چئوریلمهییر. بۇ اۆزدن آذربایجان تۆرکجهسینده اوْلان «اؤیرهدیم،اؤیرهدیجی، یؤنلدیجی/یؤنهدیجی، دۆزلدیجی،…»، تۆرکییه تۆرکجهسینده «öğretim، öğretici، yöneltici/yönetici، düzeltici،…” بیچیمینده دئییلیر.
*دنیز درگیسینین ۱۰- جۇ ساییسینداکی «آذربایجان تۆرکجهسینین دیلبیگیسی ،۱٫جی بؤلوم» آدلی یازیمدا سؤزجوکلرین سوْن حرفی، ائلهجهده «ت» حرفینین «د» حرفینه دؤنوشمهسی قاپساملی بیچیمده آچیقلانمیشدیر.
بئلهلیکله اؤیرنمک ائیلملییینین(مصدر) کؤکو «اؤیرن» اوْلدوغوندان دوْلایی، بۇ سؤزجویه «ێجی۴» اکینی آرتیرارساق، دۆزهلن سؤزجوک «اؤیرهنیجی» بیچیمینده اوْلمالیدیر. تۆرکییه تۆرکجهسینده ده قۇرال بئلهدیر. «öğrenici» سؤزو، «öğrenmek» سؤزونون کؤکونه «ێجی۴(ıcı۴)» قوْشولماقلا دۆزلمیشدیر.
ب) سؤزون سوْنو سسلی ایله بیتدیکده:
– داشیماق=> داشی + یێجی = داشیییجی (داشییان).
– یئریمک=> یئری + ییجی = یئریییجی (یئریین).
– قوْروماق=> قوْرو + یۇجو = قوْرویوجو (قوْرویان).
– سۆرومک=> سۆرو + یۆجو = سۆرویوجو (سۆروین).
– اوْخوماق=> اوْخو + یۇجو = اوْخویوجو(اوْخویان)
* اۇیاری: سۆروجو سؤزونون کؤکو «سۆر»، سۆرویوجو سؤزونون کؤکو ایسه «سۆرو» دۆر.
* اۇیاری: بۇ بؤلومده بیتیشدیریجی «ی» حرفی آرتیریلمازسا، ایکی سسلیدن بیری دۆشر و «ێجی۴(ıcı۴)» اکی، «یێجی۴(yıcı۴)» یئرینه «جێ۴(cı۴)» بیچیمینه دؤنوشموش کیمی گؤرولر. اؤرنهیین «اوْخویوجو» کیمی سؤزلر آرادا «اوْخوجو» بیچیمینده ده یازیلیر. دئمک، «اوْخو» سؤزو ایله «ۇجو(ucu)» اکینین آراسیندا بیتیشدیریجی «ی» حرفینین آرتیریلمادیغیندان، سسلیلردن بیری دۆشموشدور. «سوْنو سسلی کؤک» ایله «ێجی۴(ıcı۴)» اکی آراسینا بیتیشدیریجی «ی» حرفی آرتیریلمادیقدا، «سۆر» و «سۆرو» کیمی کؤکلردن دۆزهلن سؤزجوک، کؤکلرین آیریملی اوْلدوغونا باخمایاراق یالنیز «سۆروجو» بیچیمینده اوْلاجاقدیر. بۇ قاریشیقلیقلار اوْرتایا چێخماسین دئیه سوْنو سسلی ایله بیتن سؤزلره «ێجی۴» اکینی قوْشدوقدا، اۆستدهکی اؤرنکلر کیمی بیتیشدیریجی «ی» حرفی آرتیریلمالیدیر.
چێ۴(çı۴) اکی: (چێ،چی،چۇ،چۆ)-(çü,çu,çi,çı)
آذربایجان تۆرکجهسینده «چێ۴» اکی پئشه، اینانیش، دۇروم،… دۆزلدیجی بیر اکدیر. بۇ اک آذربایجان تۆرکجهسینده سؤزون سوْن سسلیسینین اینجه- قالین و دوْداقلانان- دوْداقلانمایان اوْلماسیندان آسیلی اوْلاراق ۴ چئشیتده یازیلار. بۇ اک «اێجی۴(ıcı۴)» اکینه باخمایاراق، هم «آد» و هم «ائیلم کؤکو»نه قوْشولاراق سؤز دۆزلدر. آذربایجان تۆرکجهسینده بۇ اک، قوْشولاجاغی سؤزجویون سوْن سسسیزینه باغلی دئییلدیر و یالنیز سوْن سسلیسیندن آسیلی اوْلاراق «چێ۴(çı۴)» بیچیمینده ایشلَنر. «چێ۴(çı۴)» اکی آذربایجان تۆرکجهسینده اوْلدوغونا باخمایاراق، تۆرکییه تۆرکجهسینده «چێ۴(çı۴)» و «جێ۴(cı۴)» بیچیمینده ایشلنر. تۆرکییه تۆرکجهسینده پئشه دۆزلدیجی اک، سؤزجویون سوْنو جینگیلتیسیز(کار) سسسیزله بیتسه، «چێ۴» ، سسلی و جینگیلتیلی سسسیزله بیترسه، «جێ۴» دئیه ایکییه آیریلار. تۆرکییه تۆرکجهسینده بۇ اکلرین دۆزلدیجیلیک باخیمیندان هئچبیر فرقلری یوْخدور. بئلهلیکله آذربایجان تۆرکجهسینده «جێ۴(cı۴)» دئیه بیر اکیمیزین اوْلمادیغینی گؤروروک.
@ArazNews
۳:۰۸:۱۵ PM
پئشه دوزلسدیجی اکی آذربایجان تۆرکجهسینده «چێ۴»، تۆرکییه تۆرکجهسینده ایسه «چێ۴/جێ۴» اکیدیر. آیریجا بۇنو دا آرتیراق، بیرسیرا سؤزلرده ائیلم کؤکونه قوْشولان «مان/من» اکلری ده پئشه دۆزلدیجی اک اوْلاراق ایشلهنیرلر، اؤرنک اوْلاراق: اؤیرتمن، چئویرمن، اۇزمان، … آما قوْنویلا ایلگیلی اوْلمادیغیندان اوْنا گیریشمهدیک.
آشاغیداکی اؤرنکلرده آذربایجان تۆرکجهسیندهکی «چێ۴(çı۴)» اکی و تۆرکییه تۆرکجهسیندهکی «چێ۴/جێ۴(çı۴/cı۴)» اکی سؤزجوک قۇرولوشوندا گتیریلمیشدیر.
آد + چێ۴:
آز تۆرکجهسی: دیل + چی = دیلچی.
تر تۆرکجهسی: dil + ci = dilci(ل حرفی جینگیلتیلیدیر).
آز تۆرکجهسی: یازی + چێ = یازیچی.
تر تۆرکجهسی: yazı + cı = yazıcı(یازیلیشی “ıcı۴”اکی قوْشولان yaz+ ıcı ایله قاریشدیریلیر).
آز تۆرکجهسی: اوْدون + چۇ = اوْدونچو.
تر تۆرکجهسی: odun + cu = oduncu(ن حرفی جینگیلتیلیدیر).
آز تۆرکجهسی: بؤلوک + چۆ = بؤلوکچو.
تر تۆرکجهسی: bölük + çü = bölükçü(ک حرفی جینگیلتیسیزدیر).
ائیلم کؤکو + چێ۴:
آز تۆرکجهسی: دیلنمک=> دیلن + چی = دیلنچی.
تر تۆرکجهسی: dilenmek=> dilen + ci = dilenci(ن حرفی جینگیلتیلیدیر).
آز تۆرکجهسی: گۆلشمک=> گۆلش + چی = گۆلشچی.
تر تۆرکجهسی: güreşmek=> güreş +çi = güreşçi (ش حرفی جینگیلتیسیزدیر).
آز تۆرکجهسی: اؤیرنمک=> اؤیرن + چی = اؤیرنچی.
تر تۆرکجهسی:öğrenmek => öğren + ci = öğrenci (ن حرفی جینگیلتیلیدیر).
آز تۆرکجهسی: ساواشماق=> ساواش + چێ = ساواشچی.
تر تۆرکجهسی: savaşmak=> savaş + çı = savaşçı(ش حرفی جینگیلتیسیزدیر).
گؤرولدویو کیمی آذربایجان تۆرکجهسینده اؤیرنمک سؤزونون کؤکو اوْلان «اؤیرن» سؤزونه «چی» آرتیرماقلا اؤیرنچی(öyrənçi) سؤزو دۆزهلیر. تۆرکییه تۆرکجهسینده اوْلان «öğrenci» سؤزو ایسه، «öğren» سؤزونه پئشه دۆزلدیجی «جی(cı)» اکینی آرتیرماقلا دۆزلمیشدیر.
سوْن سؤز اوْلاراق وۇرغولامالییام، تۆرکییه تۆرکجهسینده سسسیزلرین آذربایجان تۆرکجهسینه باخار سسلیلرله یاناشی سؤزجوک قۇرولوشونداکی ائتکیسی داها چوْخدور. بۇ اۆزدن تۆرکییه تۆرکجهسینده بیر چوْخ اکلر سسلیلرین اینجه- قالینلیق و دوْداقلانان- دوْداقلانمایانلیغی ایله یاناشی سسسیزلرین جینگیلتیلی- جینگیلتیسیزلیییندن ده آسیلیدیرلار.
اؤرنک اوْلاراق: آذربایجان تۆرکجهسیندهکی ایکی چئشیتلی سۆره بیلدیریجی و دیل تانیملاییجی «جا/جه(ca/cə)» اکی قوْشولاجاغی سؤزجوکلرین یالنیز سوْن سسلیسینه باغلیدیر. بۇ اکلرین آذربایجان تۆرکجهسینده ایکی چئشیتلی اوْلدوغونا باخمایاراق تۆرکییه تۆرکجهسینده سؤزجوکلرین سوْن حرفینین سسلی و سسسیزلیییندن آسیلی اوْلاراق ۴ چئشیتلیدیر. بئله کی، سؤزجویون سوْنو سسلی و جینگیلتیلی سسسیزله بیترسه «جا/جئ(ca/ce)» بیچیمینده، جینگیلتیسیز سسسیزله بیترسه «چا/چئ(ça/çe)» بیچیمینده ایشلنمهلیدیر. آذربایجان تۆرکجهسینده کیچیلتمه و اوْخشاما آنلاملی آد دۆزلدیجی «چا/چه(ça/çə)» دئیه بیر اکیمیز ده واردیر. بۇ اک ده آذربایجان تۆرکجهسینین آچیقلادیغیمیز «جا/جه (ca/cə)» اکی کیمی، تۆرکییه تۆرکجهسینده سؤزجوکلرین سوْن حرفینین سسلی و جینگیلتیلی سسسیز اوْلدوغوندا «جا/جئ(ca/ce)» بیچیمینده، جینگیلتیسیز(کار) سسسیز اوْلدوغوندا ایسه «چا/چئ(ça/çe)» بیچیمینده ایشلنر. گؤرولدویو کیمی آذربایجان تۆرکجهسینده سۆره بیلدیریجی و دیل تانیملاییجی اک «جا/جه(ca/cə)» اکی، کیچیلتمه و اوْخشاما آنلاملی سؤز دۆزلدیجی اک ایسه «چا/چه(ça/çə)» اکیدیر. بۇ اکلر دۆزلدیجیلیک باخیمیندان بیر- بیریندن آیریملی اکلر ساییلیرلار. آما تۆرکییه تۆرکجهسینده ca/ce ایله ça/çe اکلری هم سۆره بیلدیریجی و دیل تانیملاییجی، همده کیچیلتمه و اوْخشاما آنلاملی سؤز دۆزلدیجی اکدیرلر.
بۆتؤولوکله بئله دئمهلیییک؛ آذربایجان تۆرکجهسیندهکی «چێ۴، جا/جه، چا/چه، جێل۴، جێق۴، …» کیمی «ج،چ» سسسیزلری ایله باشلانان اکلر، قوْشولاجاغی سؤزجوکلرین یالنیز سوْن سسلیسینه باغلیدیرلار. آما بۇ اکلر تۆرکییه تۆرکجهسینده قوْشولاجاغی سؤزجوکلرین سوْن حرفینه باغلی اوْلدوغوندان دوْلایی، سؤزجویون سوْن حرفی سسلی و جینگیلتیلی سسسیز اوْلدوغوندا اکلر «ج» ایله، جینگیلتیسیز(کار) سسسیز اوْلدوغوندا ایسه اکلر «چ» ایله باشلایار.
یاسر رنجبری (ساوالان)
یازی لاتینجه:
http://azoh.info/index.php?option=com_content&view=article&id=30064:1394-11-18-01-03-57&catid=14:latinc


text:
عؤمورلوک آجی قاسیم پناهی حیات یولداشی بیر فنجان چای گتیریب قهوه رنگلی راش آغاجیندان دوزَلمیش دؤرد کیشیلیک ماسانین اوستونه قویدو. رامیز عادتن حامامدان چیخاندان سونرا بو پنجره قارشیسیندا اولان ماسانین آرخاسیندا اوتوروب بیر فنجان چای ایچیب قزئت اوخویاردی. باهاردا کئفینین ساز واختیندا گلیب رامیزین یانیندا اوتوروب کامفا توخویاراق اونونلا کئچمیش گونلردن دانیشاردی؛ آنجاق بو سون واختلار نه ۴۳ یاشینا آیاق ...Read More »
تراژدی / روحانگیز پورناصح
تراژدی روحانگیز پورناصح یولداشینین آتاسینین یاس مراسمینه گئدیرلر. یولدا فیکیرلشیر، گؤرن اونلار دا یاخشی ایفاچی اولماغی باشاراجاقلار یوخسا یوخ؟ یاخشی هله بیزیم ناشیلیغیمیزا دوشمهدی، باشی اوجا چیخدیق. گؤرن آدام اؤز یاس مراسمینده تاماشاچی اولور یوخسا ایفاچی؟ آمما نوماییشده بو دؤنه تاماشاچیام ها! دئیه گولومسهییر، یانینداکیلار قئیقاجی باخیرلار. مچیده یئتیشیبلر. او گون اؤزلرینین یاسیندا مچیدده اوتورارکن بیر زاد گیردی بئینینه، چوخدان ...Read More »
دئمک آستانا دهییشیلیر … / معصوم جبارپور
دئمک آستانا دهییشیلیر … معصوم جبارپور کیشی اوتوراجاغین اوستونده یئر به یئر اولوب ساققالینی سیغاللاییب سونرا ایکی الین اوزونه قویوب دیرسکلرینی ماسانین اوستونه دایاییب، اؤنونده اوتوران قیزین گولوشلرین خاطیرلاییب، گؤزلوگون اوستوندن یئنیدن قیزا باخدی؛ سانکی دونیانین بوتون قایغیلاری قیزجیغازین گؤزلرینه چؤکموشدو؛ بیر کیچیک دینقیلدی گؤزلهییردی گؤزلری قان پیناری اولسون… باخیشینی سول یانا چئویریب، قیزین کناریندا اوتوراجاقداکی اوغلانا باخدی؛ گؤزلویون اورتا ...Read More »
بادمجانی رنگلی مزدا / رقیه کبیری
بادمجانی رنگلی مزدا رقیه کبیری هیچقیرا- هیچقیرا پیللهلردن ائنیب، اورتا قاپیدان پارکینگه دوغرو گئدیر. ماشینا یئتیشمهمیش سیویچین دویمهسینی باسیر. تیققیلتی سسی گلمیر. بیر داها بارماغین دویمهسینه باسیر. ایچینی چکیر. پالتوسونون جیبینی آختاریر. اپریمیش کیرلی کاغذ دسمالی جیبیندن چیخاریر. دسمال الینده پرن-پرن اولور. یئره تؤکولن دسمال قیرینتیلارینی آیاغییلا ماشینین آلتینا اؤتورور. پالتوسونون یئنگیسی ایله بورنونو سیلیر. قارا ماهوتی پالتوسونون اوستونده آغ ...Read More »
قیزدیرما / ائلیار پولاد
قیزدیرما ائلیار پولاد سالون آیاقدان باشا دولموشدو. آپاریجی اونون آدینی سسله دی. تمکینله صحنه یه طرف آدیملادی. اوندان اول ایکی نفرده صحنه ده یدیلر. اویونون قایدالاری آپاریجی طرفیندن سؤیله نیلدی. اونلار کامپیوتر آرخاسیندا بیر اویون اوینامالی ایدیلار. اویونلار بؤیوک اکراندا نمایش ائدیلیردی. اویون گئنیش بیر شاهمات صحفه سینه اوخشاییردی، آنجاق آغ-قارا ائولر یئرینه بوتون ائولر آچیق چؤهرایی رنگیندهیدی. ائولرده انسان ...Read More »
انتقام / سحر بارانی
انتقام سحر بارانی اونونلا گؤروشهجهیینی بیلیردی. گؤرموشدو گیزلینجه موبایلینی چئک ائدنده. اما هاردا گؤروشهجکلرینی بیلمیردی. ارینین نارین گولوشلریندن ده هئچ نه آنلاماق اولموردو. شامی حاضیرلایا- حاضیرلایا بوتون اولاسی یئرلری بئیینیندن گئچیردیردی. الینین یاندیغینی حیس ائتدی بیر آن؛ او قدر نیفرتله فیکره دالمیشدی کی، قاینار سویون فلاکسدان داشیب گئتمهسینی بیلمهمیشدی. هر نهیی حاضیرلاییب ماسانین اوستونه دوزدو و ایشیغی سؤندوردو. یاتاق اوتاغینا ...Read More »
اؤزل قفسه / روحانگیز پورناصح
اؤزل قفسه روحانگیز پورناصح اوزونو یان توتوب، کئچدی! بلکه ده تانیمادی؟ اؤزو مهیر هامینی تانیییردی؟ چوخلاری گلیب سلام وئریب حالینی سوروشاندا آغزی آچیق باخمیشدی اونلارا. آدلارینی، تانیشلیق یئرینی دئیندن سونرا دا آغزی باغلانمامیشدی. اوندا اونلار دئسینلر بو اوزونو یان توتوب کئچدی؟ بیر سیراسینا -باغیشلایین من آداملارین قییافهلرینی یاخشی یادیمدا ساخلایانمیرام، بیرینه -والـله من آد سیجیل یادیمدا قالمیر، -بیرینه داها کوت ...Read More »
آلما فلسفهسی / رقیه کبیری
آلما فلسفهسی رقیه کبیری دئدیم: «قوی حئسابلاییم. صرف ائلهسه گئداخ»، مات مات اوزومه باخدی. نم نهعجب همیشهکی کیمی «آژ توْیوخ یوُخدا داری گؤرر»، دئمهدی. باشا دوشدوم کی گئنه گؤزو منده، ذهنی اوزاقلاردا سئیر ائدیر. بللی دئییلدی گئنه ذهنینده نه فلسفهسی توْخویور. اونون ذهنی سئیرانگاهی وئجیمه دئییلدی. اؤز فیکریمده قالمیشدیم. ایستهمیردیم پوخ یئدیمه دوشوم. آتاما بوْی دئمیشدیم. «سن وئردییین آیلیغی من ...Read More »
منه اینتیحاردان بیر حئکایه یازین /سید رضا حسینی مرند
منه اینتیحاردان بیر حئکایه یازین سید رضا حسینی مرند یوخودا گؤردوم اؤزومو آسیرام. اَل-آیاق چالاراق سون نفسلریمده بیتیردی. بیردن کندیر قیریلاراق یئره سریلدیم. یوخو گؤردویومو بیلدییمدن آسیلی، یئنه دار کندیرینی قوشدوم. اَل-آیاق چالدیم، نفسیم سونا اَردی، یئنه کندیر قیریلدی… سحر چاغی زیرنا موبایلیمین سسی ایله یوخودان قالخدیم. سانکی باشیما داش سالدیلار. هر گون سحر یئمهییمی رادیونودینلهیرکن یئیهرم. آپاریجی خبرلرین باشلیقلارینی ...Read More »
کئفلی ایبیش / مسعود آذر
کئفلی ایبیش مسعود آذر شافتالیلار جالاندی، ملان منیم بالامدی. هاممی قویوب گئدندی، ملان منه قالاندی. – ائله بیل، کئفلی ایبیش گلیر. – هه، اؤزودور. چوسوسلارا گیرندن محلهنی آلیر باشینا سسی بیر آغاجدان گلیر. – قوی گلسین، بیرآز ایپ باغلییب گئدیب یاتاریق. – نه ایپ باغلاماسی، اونو الله ویریب دا، سن نییه ساتاشیرسان. – جوما آخشامی گئجه یاریسینا قدهر آییق قالمیشیق ...Read More »


text:
آقای دوکتور هئیت ، سیز پان تورکلرین رئیسی سینیزمی ؟ (10)
آقای دوکتور هئیت ، سیز پان تورکلرین رئیسی سینیزمی ؟ (10)
دوکتور هئیتدن اؤزل خاطیرهلر
حسن راشدی : اول اوردیبهشت ۱۳۹۴
سؤیلهنیلن تاریخ : ۴ اسفند۱۳۷۹ پنجشنبه
مکان : " جان آذربایجان " دفتری ، " قومیت لر " جلسهسی ، جمالزاده خیابانی ، تهران
زامان : آخشام اوستو
۱۳۷۹ جو ایل دی آیینین ۱۰ جو گونو تهرانین جنوبی جمالزاده خیابانیندا " جان آذربایجان " آدلی بیر دفتر آچیلدی (۱) ؛ بو دفترده تورکجه - فارسجا هم " پیک آذر "مجلهسی حاضیرلانیر و هم " قومیتلر جلسهسی " و یا فارسجا دئییلن "جلسه قومیت ها " تشکیل تاپیردی .
بو مکان ۱۳۷۹ جو ایلین سونلارینا یاخین جنوبی جمالزاده خیابانینین بیر آز آشاغاسینا و کوچه نین ایچینه منتقل اولدو . " قومیتلر " جلسهسینده ایرانین مختلیف میلّیّتلریندن اولان او جملهدن تورک ، عرب ، تورکمن و کورد میلّی فعاللاری نمایندهلری اشتراک ائدیر و ایرانین آنایاساسینین ۱۵ و ۱۹ جو مادهسینین نئجه اجرا اولماسی بارهده فیکیر موبادیلهسی آپاریردیلار ، بو جلسهلرده یالنیز بلوچلاردان نماینده یوخ ایدی .
جلسه آدینین " قومیتلر جلسهسی " اولماسیندان هئچ کس راضی دئییل ایدی و اونون آدینین "میلّیتلر جلسهسی " اولماسینی داها اویغون گؤروردولر ، آمما دؤلت ایراد توتماسین دئیه بو آدلا جلسهلر کئچیردی .
اصلینده بو جلسهنی بیزلر ( تورکلر ) تشکیل ائتمیشدیک آمما باشقا میلّیتلریده جلسهیه چاغیریر و اونلارلا بیرلیکده آنایاسانین 15 و 19 جو مادهسینین نئجه اجراسینا یازیلی متن حاضیرلاماغا پلانا باشلامیشدیق و بو ساحهده حتی حقوقشناسلارلادا گؤروشمک و متن حاضیرلاناندان سونرا دوستلار طریقیایله مجلیس نماینده لریندن 50 نفره قدر امضاء آلیب و مجلیسده بیر طرح کیمی مطرح اولماسینیدا نظرده توتموشدوق .
بو جلسهده آردیجیل اولاراق تورکلردن:
دوکتور جواد هئیت ، من ( حسن راشدی ) ، اکبر آزاد ، محمدرضا هئیت ، کمال مرادی ، علیرضا صرافی ، دوکتور حسن جعفرزاده ، ابراهیم رفرف و ...
عرب لردن : عزیزی بنی طرف ، مشرّف
تورکمنلردن : عبدالرحمان دیه جی
کوردلردن : دوکتور ابریشمی
شرکت ائدیردیک . جلسهده تورکلردن علاوه باشقا میلّیّتلر اولدوغونا گؤره رسمی جلسهده دانیشیلان دیل عمومیتله فارسجا ایدی . بو جلسهنین بیرینجی ایشلریندن 773 نفر مجلیس نمایندهلری و قلم اهلی اولان تانینمیش انسانلارین امضاسیایله 1380 جی ایلین اوللرینده جمهور باشقان محمد خاتمییه یازیلان و 15 و 19 جو آنایاسا ماده سینین اجراسینی ایستهمک مکتوبو اولدو .
بو مکتوبون قیسا متنی اوردیبهشت آیینین 16سی 1380 جی ایل تهرانین همشهری ، آفتاب یزد ، صدای عدالت و همبستگی گونده لیکلرینده چاپ اولدو .
بو جلسهلرین بیرینده و اسفند آیینین دؤردونده جلسه نین آغ ساققالی دوکتور هئیت دئدی :
" بو هفته دؤلت طرفیندن " وزارت امور خارجه" ده تشکیل تاپان " ایران - توران " جلسهسینده ورجاوند و عنایت اله رضادا وار ایدی ، اونلار بیزلری بوردا گؤردوکده چوخ ناراحات و عصبی اولموشدولار ، چونکو لازیم اولان و انتظارلاریندان اوزاق اولان جاوابلاری بیزلردن ائشیدیردیلر .
جلسه قورتاراندان سونرا دوکتور مهاجرانی باصطلاح دانیشگاه اوستادی وظیفهسینی داشییان یانینندا دوران بیر نفره منی تانیتدیریب دئدی :
" آقای دوکتور هئیت " وارلیق " مجله سینین مدیری دیر ." دانیشگاه اوستادی آدینی داشییان بو آدام منه دؤنوب دئدی : آقای دکتر شما رئیس پان ترکها هستید ؟ ( آقای دوکتور سیز پان تورکلرین رئیسی سینیزمی ؟) . مهاجرانی اوتاناراق باشینی آشاغا سالدی ، من گؤردوم بو آدام هم ساوادسیز هم ادبسیزدیر ؛ دئدیم : بلی !
سونرا آرتیردیم ، سیز وارلیق مجلهسینی اوخویوبسونوزمو ؟ دئدی : نه ( یوخ ) .
دئدیم اگر سیز وارلیق مجلهسینی اوخوماییبسیزسا نهدن دئییرسیز من پان تورکلرین رئیسی یم؟
دئدی : بئله دئییرلر .
من دئدیم : اؤلوم اولسون نه قدر پان تورک ، پان فارس ، پان آریا و باشقا پان وار ....!
سونرا دوکتور مهاجرانی او آداما اوزونو توتوب دئدی :
آقای دوکتور هئیت ایرانین ماهر جراحی و تانینمیش شخصیتی آقای علی هئیتین اوغلودور.
...........................................................................................
(۱) بو مکانین کیمین طرفیندن آچیلماسینین آدینین گلمهسینه بلکه اؤزو راضی اولماسین دئیه آدینی گتیرمهدیک


text:
قره بادیمجان :
رضا همراز
قره بادیمجان بیر شعر دفتری نین عنوانی دیر کی اورمولو طنز شاعیریمیز باباعلی جوانمردین بیر سیرا طنز شعرلرین احتوا ائدیر . بو 228 صحیفه لیک کیتاب ، اورمونون « یاز نشر » نشریاتی واسطه سی ایله اعلا بیچیمده نشر اولونموشدور . شاعیر باباعلی جوانمرده جان ساغلاملیغی آرزی لایاراق ، همین دفتردن بیر شعرین اوخوجوسو اولاق :
موبایل
او زاماندان کی موبایل اولکه میزه قویدو آیاق
هر گئجه صبحه کیمین ائللریمیز قالدی اویاق
گوشی اویناتماق اولوب ایندی جوانلاره پئشه
دادانیبلار آتالار دا ، آنالار دا بو ایشه
تانقویا ایستیر هله خان ننه میز ده گیریشه
کل عالمده یقین اعتیاد اولماز بو سایاق
گئدیر اینترنتنه حتی آنا قاینیندا اوشاق
توی قوناقلیقدا جومور گوشییه ارواد یا کیشی
چیخا بیلمیر گیریری وای بئره ارکک یا دیشی
گوشیسی الده اونون قالماییب آغزیندا دیشی
نوجوان آختاریر اونلان دا بیزیم گای باجاناق
نه ائوی وار نه ایشی بیلمیری هاردا قالاجاق ...
وبلاگ «قره بادیمجان» به صورت خودکار از وبلاگهای معتبر فارسی دریافت و با ذکر منبع نمایش داده شده است همچنین مسولیت مطالب آن بر عهده نگارنده آن میباشد و وبلاگ 98 هیچ گونه مسولیتی در قبال محتوای مطلب «sizin hamraz» ندارد.


text:
“عیاللرگه قرشی زوروانلیک لر کینگ ترقلگن “
بیراق اوشبو تشکیلات، افغانستان حکومتی اوشبو اولکه ده عیال لر گه نسبتا زوروانلیک نی کمیتیریش اوچون یولگه قویگن برنامه لر امید اویغاته دی دیب ایتگن.
بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ عیال لر دن حمایت ایتوچی جمغرمه سی رییسی اینس البرد افغانستان گه تشریف بویورگن .
یونیفیم یاکی بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ عیال لر دن حمایت ایتوچی جمغرمه سی افغانستانده عیال لر گه نسبتا زوروانلیک لر نینگ کینگ ترقلگنی یوزه سیدن خواطر بیلدیرگن.
بیراق اوشبو تشکیلات، افغانستان حکومتی اوشبو اولکه ده عیال لر گه نسبتا زوروانلیک نی کمیتیریش اوچون یولگه قویگن برنامه لر امید اویغاته دی دیب ایتگن.
بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ عیال لر دن حمایت ایتوچی جمغرمه سی رییسی اینس البرد افغانستان گه تشریف بویورگن .
البردی خانم طالب لر بیلن مذاکره ایتیش سونگی توقیز ییلده افغانستان عیال لری حیاتیگه کیلگن اوزگریش لرنی اورته دن آلیب تشله مسلیگیگه امید بیلدیریشینی ایتگن.
البرد خانم افغانستان ده عیا ل لر گه نسبتا زوروانلیک نی کمیتیریش اوچون کورشده ایرکک لر نی هم قوشیش لازم لیگینی تاکید قیلگن.
یونیفیم یاکی بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ عیال لر دن حمایت ایتوچی جمغرمه سی رییسی اینس البردی خانم افغانستانگه قیلگن سفری چاغیده افغانستان حکومتی مقام لری همده عیال لر حقوقی دن حمایت ایتوچی بیرلشمه لر ، جمهور رییس حامد کرزی ، عیال لر وزیری همده بیر قطار ولایت حاکم لری بیلن افغانستان ده گی عیال لر وضیعتی خصوصیده بحث قیلگن.
البردی خانم گه کوره افغانستانده عیال لر گه نسبتا زوروانلیک کینگ شکلده بولسه ده بیراق حکومت تمانیدن عیال لر نینگ جمیعت گه کیریب کیلیشی ، عیال لر گه نسبتا زوروانلیک لرنی اورته دن آلیب تشلش توغریسیده قبول قیلینگن قانون نینگ گ یولگه قوییلیش حرکت لری ، اوشبو اولکه ده عیال لر گه نسبتا بولگن زوروانلیک لرنی کمییشیگه امید اویغاته دی .
البردی خانم طالب لر بیلن مذاکره قیلیش سونگی توقیز ییل جریانیده عیاللر قولگه کیریتگن یوتوقلرینی قولدن بیریشگه آلیب کیلمسلیگی گه امید بیلدیریشینی ایتدی.
البردی خانم گه کوره عیاللرگه نسبتا زوروانلیک لرنی کمیتریش اوچون کوره شیش ده ایرکک لرنی هم قوشیش کیره ک ، البردی خانم عدلیه همده عیاللر وزیرلیگی بو ساحه ده عیاللرگه یاردم بیره یاتگنیدن خورسند چیلیک بیلدیردی.
افغانستان جمهورریسی حامدکرزی عیاللرگه نسبتا زوروانلیک لرگه قرشی کوره شیش کونی مناسبتی بیلن یولگه قویلگن مراسمده قوم اولوغ لری همده دین عالم لریدن عیاللرگه نسبتا زوروانلیک لرگه قرشی کوره شده اشتراک ایتش لرینی سوره شی البردی خانم نینگ خورسندلیگیگه سبب بولگن.
شوندی بیرحالتده ایسه کوپ گینه ایش بیلرمان لرگه کوره سونگی توقیز ییل جریانیده افغان عیاللری حیاتیگه بیرقندی کتته اوزگریش کیلمه گن. فقط گینه ایریم شهرلرده بیرقنچه عیاللر برقه لرینی الیب تشلش یاکی اوقوو یورت لریگه باریشنی باشله گنلر.
براق وقتدن الدین تورمیش گه بیریش، زورلب تورمیش گه بیریش، المشتریش، کویدریش، فاحشه لیک مجبور قیلیش، اوقیش، ایشلش، صحی یاردم لردن محروم قیلیش ، اولرنی قوپال روشده اوریش کبی زوروانلیک لر حاضرگی کونده اینیقسه چیت ولایت لرده کوزگه تشله نه دی.