text:
بیرینجی شاه طهماسب
بیرینجی طهماسب (۲۲ فِوریه ۱۵۱۴–۱۴ مئی ۱۵۷۶)، صفوی دؤولتینین ایکینجی شاهی، شاه اسماعیلین اوْغلو.
ایچیندهکیلر
- ۱ یاشاییشی
- ۲ حیاتیٛ
- ۳ حاکیمییتی
- ۴ باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسی
- ۵ آذربایجانیٛن و اؤزبکلرین وضیعتی
- ۶ شاه و عوثمانلیٛ سۇلطانلاریٛ
- ۷ القاس میرزانین قییامیٛ و عوثمانلیٛ هجوملاریٛ
- ۸ آماسیا صلح
- ۹ صفوی-موْغوْل علاقه لری
- ۱۰ صفوی-گۆرجۆستان علاقه لری
- ۱۱ ایدارچیلیک
- ۱۲ دینی تشکیلاتچیٛلیٛق
- ۱۳ دینی سیاست
- ۱۴ ساواش دؤنمی و سوْنراسی
- ۱۵ اؤلومو و سوْنراسی
- ۱۶ قایناقلار
- ۱۷ ایستینادلار
- ۱۸ ادبییات
- ۱۹ همچینین باخ
یاشاییشی[دَییشدیر]
شاه طهماسب ۲۲ فوریه ۱۵۱۴ تاریخینده ایصفاهاندا دوْغدو. شاه اسماعیلین اوْغلو اوْلان شاه طهماسب، چالدیران دؤیوشوندن سوْنرا خوراسانا گؤندریلدی. بیر سۆره سبزوار و هراتدا قالدی. شیعهلرین و صفویلرین تانیلمیش بیلگین و شئیخلریندن اؤزل اؤیرنیم گؤردو. ۱۵۲۱ده سولطانیهدهکی آتاسینین یانینا دؤنن طهماسب، شاه اسماعیلین اؤلومو اۆزرینه ۱۵۲۴ده ۱۰ یاشیندا تخته چیخدی.
بیرینجی شاه طهماسبین ایقتیداری دؤنمینده ۱۵۲۸ ایلینده اؤزبکلر خوراسانا سالدیردیلار. عئینی ایل شاه اوْردوسو ایله دوْغویا ساری یوْلا دۆشوب اؤزبکلری هرات یاخینیندا مغلوب ائتدی. شاهین دوْغویا گئتمهسیندن ایستیفاده ائدن لوریستان بَیلربَیی ذوالفقارخان عۆصیان ائدیب ۱۵۲۸ ایلینده بغدادی آلدی. بۇندان اؤتری شاه بغدادی مۆحاصیرهیه آلیب عئینی ایل بغدادی عۆصیانچیلاردان آریتلاییب محمدخان تۆرکمانی بغداد بَیلربَیی تعیین ائتدی. ۱۵۳۱ ایلینده تبریز بیلربیی علماخان تکللی عسگرلری ایله بیرلیکده عوثمانلییا سیغیندی. داها سوْنرا علماخان سولطان سلیمانی ایرانا حمله ائتمهسی جهتینده تحریک ائتدی. ۱۵۳۴ ایلینده عوثمانلی اوْردوسو آذربایجان سینیرلارینی کئچدی. شاه طهماسب قزوینه چکیلیب سولطانلا باریش ایمضالاماق اۆچون ائلچیسینی گؤندردی، آنجاق علما مغلوب اوْلوب قاچدی و بئلهجه وان و قارص صفوی طرفیندن اله کئچیریلدی. بۇنون جوابی اوْلاراق سولطان سلیمان ۱۵۳۵ ایلینده آذربایجانا گیریب تبریزی آلدی. شاه قارشی قوْیماغا قالخیشدی، آنجاق بۇ چابالاری نتیجهسیز قالدی.
سۆلئیمان میرزا، مۇصطافا میرزا، ماحمۇد میرزا، ایمامقۇلۇ میرزا، علی میرزا، احمد میرزا؛ قیٛزلاریٛ: گؤوهر سۇلطان، پریخان سۇلطان، خدیجه سۇلطان، حۇریخان سۇلطان، مریم سۇلطان، فاتیمه سۇلطان، شهربانۇ سۇلطان، خانیٛش سۇلطان شاه طهماسیب و یا شاه ایطهماسیب (۳ مارت ۱۵۱۴ – ۱۵۷۶)، صفویلر دؤولتی نین ۲. شاهیٛ و شاه ایسماعیلیٛن اوْغلۇ.
حیاتیٛ[دَییشدیر]
شاه طهماسیب، ۳ مارت ۱۵۱۴-جۆ ایلده ایصفاهاندا دوْغۇلدۇ. شاه ایسماعیلیٛن اوْغلۇ اوْلان طهماسیب چالدیٛران دؤیۆشۆندن سوْنرا خوْراسانا گؤندریلدی. بیر مۆددت سبزیوار و هئراتدا قالدیٛ. شیعه لرین و صفویلرین تانیٛنمیٛش عالیم و شئیخلریندن خۆصۇصی تحصیل گؤردۆ.
حاکیمییتی[دَییشدیر]
گر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییت دؤورۆنۆ صفوی دؤولتینی تأسیس اوْلۇندۇغۇ دؤور حئساب ائدریکس، اوْندا گرک طهماسیب شاهیٛن اۇزۇن مۆددتلی حاکیمییت دؤورۆنۆ ده (۱۵۲۴–۱۵۷۶) بۇ دؤولتین مؤحکملنمه دؤورۆ حئساب ائدک. طهماسیب اوْن یاشیٛندا ایکن صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛنا ییلنیر. بۇ ایسه همن دؤورده صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛ جیددی شکیلده قیٛزیٛلباشلار طرفیندن حیمایه اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، اوْن یاشلیٛ بیر اۇشاغیٛن جانیشین تعیین اوْلۇنماسیٛ صفویلر اؤلکسی کیمی نهنگ بیر دؤولته هئچ بیر چتینلیک یاراتمیٛردیٛ.
معلوم مسله ایدی کی، اوْن یاشلیٛ طهماسیب دؤولتی ایداره ائده بیلمزدی؛ اصلینده دؤولتی شاهیٛن وکیلی آدیٛ آلتیٛندا دیو سۇلطان قۇملۇ ایداره ائدیردی. اوْنۇن بیر چوْخ رقیبی وار ایدی و اوْنلاریٛن باشیٛندا کؤپک سوْلتان اۇستاجلۇ دۇرۇردۇ. دیو سۇلطان ایشلری اوْنۇن اۆزرینه قوْیۇر، چوْخ کئچمدن شهرین دیگر امیرلرینی اوْنا قارشیٛ سفربر ائدیب تبریزه قوْشۇن یۆرۆدۆر. نتیجده دیو سۇلطان وضیعتی اؤز نظارتی آلتیٛنا آلیٛب مۆخالیفلرینی تبریزدن اۇزاقلاشدیٛرماغا نایل اوْلۇر. مغلۇبییته اۇغرادیٛقدان سوْنرا اۇستاجلۇ تایفاسیٛ ۱۵۲۶-جی ایلده ایکی دفه مۆباریزه مئیدانیٛنا آتیٛلیٛر و هر ایکیسینده ده دیو سۇلطان طرفیندن دف اوْلۇنۇب شرایت اؤز اوولکی وضیعتینه قایتاریٛلیٛر. اۇستاجلۇ کؤپک سۇلطان گیلانا قاچیٛر و اوْرادا بیر مۆددت قالدیٛقدان سوْنرا یئنیدن دیو سۇلطانلا مۆباریزه آپارماق قراریٛنا گلیر. بۇ سببدن ده قوْشۇن توْپلاییٛب اردبیله طرف حرکت ائدیر. اوْ، شهرین مۆدافیسینی یارا بیلیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و بۇرادا اؤولییا شئیخ صفییددین ایسحاقیٛ زیارت ائدیر. اوْرادان تبریزه یوْلا دۆشۆر. تبریز بۇندان خبر تۇتۇب جیددی مۆباریزیه حازیٛرلاشیٛر و نهایت ایکی قوْشۇن آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆش باش وئریر. «اۇستاجلۇ اؤز شۆجاتی ایله رۆستم و ایسفندییاریٛن داستانیٛنیٛ خاطیرلردن آپارماسیٛنا باخمایاراق، دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇر و اۇستاجلۇ رهبرلرینین بیر چوْخۇ قتله یئتیریلیر».
بۇ قیٛزیٛلباشلار آراسیٛندا باش وئرن و اوْنلاردان بیر چوْخۇنۇن سییاسی سحندن اۇزاقلاشماسیٛنا سبب اوْلان ایلک جیددی قارشیٛدۇرما ایدی.
شاه طهماسیب اؤلۆمۆندن اۆچ ایل اوول، ینی حیجرتین ۹۸۱-جی ایلینده «الی دیوان» نازیرلیینی حسن فراهانی و خاجه جمالددین الی تبریزییه حواله ائدیر و میرزا شۆکرۇللاح ایصفاهانینی اوْرانیٛن باش ایجراچیٛسیٛ تعیین ائدیر. صفوی دؤولتینین زۆحۇر ائتدیی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، شاه طهماسیب داخیلی، خصوصیله ده سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛرماغا چالیٛشیٛردیٛ. قئید ائتدییمیز کیمی، زۆحۇر ائتدیی ایلک ایللرده صفوی دؤولتیخوراسان و آنادوْلۇ ایله سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛریٛر، شاه طهماسیب ایسه داخیلی ثابیتلیی برقرار ائتمیه و بۆتۆن سیلرینی آذربایجانیٛن بیرلیینین قوْرۇنۇب ساخلانیٛلماسیٛنا یؤنلدیردی. بۇ سببدن ده حاکیمییتینین ایکینجی اوْنیللیینده شیروان، آستارا و کۆردۆستان اراضیلرینه قوْشۇن یۆرۆدۆب یئنیدن ثابیتلیی برقرار ائدیر. بۇ کیمی چتینلیکلر صفوی دؤولتینه بیر اوْ قدر ده ائتینا ائتامین و دیگر منطقه لردن داها چوْخ مۆستقیللییه مالیک اوْلان گیلاندا دا مؤوجۇد ایدی. بئله کی، اۇزۇن مۆددت اوْرانیٛن حاکیمی اوْلمۇش احمد خان گیلانی شاه طهماسیبه قارشیٛ ائتیناسیٛزلیٛق ائتمیش و اوْنۇن حاکیمییتینه تابئ اوْلماقدان ایمتینا ائتمیشدیر. بۇ سببدن ده صفوی اوْردۇسۇ ۱۵۶۶-جیٛ ایلده مسۇم بی صفوینین رهبرلیی آلتیٛندا گیلانا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. احمد خان گیلانی اوول مۆقاویمت گؤسترمک ایستییر. لاکین صفویلر هجوما کئچدیکدن سوْنرا لاهیجانا قاچیٛر و بیر مۆددت اوْرادا قالدیٛقدان سوْنرا یاخالانیٛب شاه طهماسیبین یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، اوْتۇز ایکی ایل گیلانا حؤکمرانلیٛق ائدن احمد خان شاه طهماسیب طرفیندن یاخالانیٛب خرسک قالاسیٛندا حبس اوْلۇنۇر. ایکینجی ایسماییٛل حاکیمییته گلدیکدن سوْنرا ایسه یئنیدن آزاد اوْلۇنۇب گیلانا قاییٛدیٛر. نهایت، داها سوْنرا شاه آبباسیٛن الیندن قاچیٛب عوثمانلیٛ دؤولتینه قوْشۇلۇر.
۲٫۵۰۰٫۰۰۰صفوی دؤولتینین بیرینجی یۆزیللیینده اطراف اوستانلر منطقه ده تام ایختییارا مالیک اوْلان محللی امیرلر و یا مرکزدن گؤندریلمیش شخسلر طرفیندن ایداره اوْلۇنۇردۇ. اوْنلاردان بیر چوْخۇ اؤلکدکی سییاسی ثابیتلیین پوْزۇلماسیٛندان ایستیفاده ائدرک عصیان ائدیر و وضیعتی داها دا گرگینلشدیرمیه چالیٛشمیٛشلار. بۇ سببدن ده مرکزی دؤولت همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆتمک مجبۇرییتی قارشیٛسیٛندا اوْلدۇغۇ ایلک اوْنیللیکده اؤلکه اراضیسیندکی ایجتیمای-سییاسی وضیعته تام نظارت ائتمیه نایل اوْلان طهماسیب سلطنتینین سوْن ایللرینی تام امین-امانلیٛقدا باشا وۇرۇر و حاکیمییتینین سوْن اوْن دوْققۇز ایلینی قزوینده کئچیریب اوْرادان کنارا چیٛخمیٛر.
باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسی[دَییشدیر]
آذربایجانیکی عصر اؤز باشکندلیٛق مؤوقئیینی قوْرۇیۇب ساخلایا بیلیر. بئله کی، ائلخانیلر دؤورۆندن باشلایاراق و اوْنلاردان سوْنرا تۆرکمانلاریٛن (آذربایجان تۆرکلرینی) حاکیمییت دؤورۆنده تبریز باشکند کیمی آذربایجانیٛن بؤیۆک هیسسینه نظارت ائتمیشدیر. اردبیلدن باش قالدیٛران صفویلر ده حم بیر نئچه ایللیک تجرۆب، حم ده آنادوْلۇدان الده ائتدیی ایجتیمای گۆج باخیٛمیٛندان دفلرله ایصفاهانا گئدیش-گلیش ائدیب اوْرایا قئیری-رسمی باشکند آدیٛنیٛ وئرسلر د، تبریز هله ده باشکند اوْلاراق قالیٛردیٛ. طهماسیب شاه عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانلا سۆلح سازیشی ایمزالادیٛقدان سوْنرا آنادوْلۇدا داها چوْخ نۆفۇزا مالیک اوْلاجاغیٛندان میۇس اوْلۇب صفویلرین مرکز و شرق ناحییلرینده دیققتی اؤزۆنه جلب ائتمک فیکرینه دۆشۆر. بۇ سببدن ده دیققتینی اطراف منطقه لرده گۆجلندیرمک مقصدیله باشکندیٛ قزوین شهرینه کؤچۆرۆر. شاه تبریزده اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛن توْی مراسیمیندن سوْنرا باشکندیٛ اوْرادان قزوینه کؤچۆرمک فیکرینه دۆشۆر. قاضی احمد قۇمی ح.ق. ۹۶۲-جی ایلین (م ۱۵۵۴/۱۵۵۵)حادیثه لری حاققیٛندا یازیٛر:
«مقامیٛ اۇجا اوْلان نایبلر عالملرین شاهزادسینین توْی مراسیمیندن سوْنرا آرتیٛق تبریزده قالماغا هئچ بیر سبب
گؤرمدی. چۆنکی، دؤولت اراضیسینده سۆلح و امین-امانلیٛق حؤکم سۆرۆردۆ. بۇنۇن اۆچۆن ده شاه «دارۇل-سلطنتی» بیر قدر مرکز، ینی حم قیٛشلاق اۆچۆن مۆناسیب، حم ده دیگر شهرلره یاخیٛن اوْلان قزوین شهرینه کؤچۆرمک قراریٛنا گلیر. رییت حامیٛلیٛقلا همن دییاردا مسکۇنلاشیٛب اهالینین ریفاه و تهلوکه سیزلیینی تأمین ائتمیه باشلادیٛ».
بئله نظره چارپیٛر کی، باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمه مسلسی همن تاریخدن بیر قدر اوول نزرده تۇتۇلمۇش و بۇنۇن اۆچۆن ده شاه اوْرادا یئنی دؤولت بینالاریٛنیٛن تیکیلمسینه دایر سرنجام وئرمیشدیر. اووللر آذربایجان تۆرکلرینین دیلینجه دئسک، «دؤولتخانانیٛن» (ینی باشکندیٛن) تیکیلمسی جعفراباددا و یا طهماسیب شاه اوْرانیٛ جننتاباد آدلاندیٛردیٛغیٛ یئرده نزرده تۇتۇلمۇشدۇر. ائله بیر یئر کی، اوْرادا شاه و بعضی دؤولت آداملاریٛ اۆچۆن بیر نئچه باغلار سالیٛنمیٛش و ایمارتلر تیکیلمیشدی. همن باغلاریٛن ان مشهۇرۇ صفویلر دؤولتینین اراضیسینده فعالییت گؤسترن صفیرلرین شاهلا گؤرۆشدۆکلری سادتاباد باغیٛ ایدی. سادتاباد باغیٛ ۱۵۴۴-جۆ ایلده تیکیلمیش و ۱۵۹۰-جۇ ایلین صفوی تاریخچیسی قاضی احمد قۇمینین «خۆلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا یازدیٛغیٛ کیمی، باغ و اوْراداکیٛ ایمارتلر صفوی دؤورۆنۆن ان گؤزل تیکیلیلریندن بیری اوْلمۇشدۇر.
قزوینین طهماسیب شاه طرفیندن باشکند سئچیلمسینین باشقا بیر سببی ده اوْلا بیلردی. بئله کی، دؤولتین مرکزینده یئرلشن بۇ شهرده هله چوْخسایلیٛ سۆننی مذهبلی اینسانلار یاشاییٛردیٛ و شاه بۇ ایستیقامتده لازیٛمی تدبیرلره ال آتمالیٛ ایدی. باشکندیٛن بۇ شهره کؤچۆرۆلمسی احلی سۆننتین آساییشینی تامعامیله پوْزۇر. قاضی محممد رازینین بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شئرین مزمۇنۇندا دئییلیر:
«قزوین مذهبی پاک بیر مکان ایدی، امّا بۇنۇ رۇزیگاریٛن صحنسیندن سیلیب آتدیٛلار لقبی بابۇل-جننت (جننت قاپیٛسیٛ)، آدیٛ جعفراباد ایدی الله بندلرینی اوْندان دیدرگین سالدیٛلار. سۆننیلر آی ایشیٛغیٛندا چۆرۆین کتان پارچاسیٛ ایدی».
باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسی ایله همن دؤورۆن بیر چوْخ آدلیٛ-سانلیٛ عالیم و سنتکارلاریٛ دا اوْرایا اۆز تۇتۇر و بئللیکل، قزوین ائلمی نؤقتئیی-نزردن رؤونق تاپماغا باشلاییٛر. گۆنلرین بیری شاه شئیخ بحاینین آتاسیٛ شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمدین (۱۵۷۶) ایصفاهانا گلدیینی ائشیدیر و درحال اوْنۇ قزوینه دوت ائدیر. شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمد قزوینه گلدیکدن سوْنرا شاه طرفیندن اوْرانیٛن شئیخۇل-ایسلامیٛ تعیین اوْلۇنۇر و یئددی ایل حمین وظیفنی ایجرا ائدیر. همن دؤورده شاه طهماسیب عوثمانلیٛ دؤولتیندن آرخاییٛن اوْلۇب هراتیٛن داها چوْخ احمییت کسب ائتدیینی نظره آلیٛر و اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛخوراسانا حاکیم تعیین ائدیر. سوْنرا ایسه اوْرانیٛ شاهیٛن بؤیۆک اوْغلۇ میرزا محممد ایداره ائدیر و اوْ دا سوْنرالار اوْرادان فارس اوستانینه گئدیر.
آذربایجانیٛن و اؤزبکلرین وضیعتی[دَییشدیر]
و تۇران آراسیٛندا گئدن مۆباریزلر هله ده داوام ائدیردی و همن منطقه آذربایجان اۆچۆن جیددی تهلوکه یارادیٛردیٛ. شاه ایسماییٛل حاکیمییت دؤورۆندن سؤحبت آچارکن اوْ مۆباریزلردن بعضیلرینه ایشاره ائتمیشدیک. شاه ایسماییٛلیٛن اؤلۆمۆندن سوْنرا اوْغلۇ طهماسیبین اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنماسیٛ اؤزبکلری خوْراسانیٛ اله کئچیرمک فیکرینه سالیٛر. بئله کی، شاه ایسماییٛلیٛن وفاتیٛندان آز سوْنرا اؤزبک اۇبئید خان ۱۵۲۴-جۆ ایلده بۇخارادان هراتا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. قیٛزیٛلباش رهبرلری اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریر و اؤزبکلر هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمییب گئری دؤنمیه مجبۇر اوْلۇرلار. یارانمیٛش ایختیلافلار ۱۵۲۵-جی ایلده اؤزبکلری بیر داها مۆباریزیه آتیٛلماغا تحریک ائدیر. اۇبئید خان بؤیۆک بیر قوْشۇنلا هراتا گلمدن تۇس شهرینه اۆز تۇتۇر و اوْرانیٛ محاصیره یه آلیٛر. تۇس اهالیسی بیر نئچه آی مۆقاویمت گؤسترسه د، کؤمک گلمدییندن تسلیم اوْلماغا مجبۇر اوْلۇر. شهری اله کئچیردیکدن سوْنرا اۇبئید خان استارابادا هجوم ائدیر و اوْنیٛ دا اله کئچیرمیه نایل اوْلۇر. اوْرایا حاکیم تعیین ائتدیکدن سوْنرا ح.ق. ۹۳۳-جۆ ایلده (م ۱۵۲۶/۱۵۲۷)یئنیدن بلخه قاییٛدیٛر.
تبریزدن یوْلا دۆشمۆش کؤمک قۆووسی اوول استارابادیٛ اله کئچیریر و بستام آدلیٛ منطقه ده اۇبئید خانلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلیر. لاکین بؤیۆک فداکارلیٛق گؤسترسه د، دؤیۆشده اؤزبکلره مغلۇب اوْلۇر و استاراباد یئنیدن اۇبئید خانیٛن ایختییاریٛنا کئچیر. صفوی قوْشۇنۇنۇن قالان هیسسی فیرۇزکۇحا دوْغرۇ گئری چکیلیر. اؤزبکلر هر قالیبییتدن سوْنرا آدتی اۆزره تعصوبکئش عالیملرینین فتوالاریٛنا اساصلاناراق، شیعه لرین قتلعامیٛنا باشلاییٛرلار. هراتیٛن شیعه اهالیسینین اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤسترملرینه سبب اوْلان دا محز اوْنلاریٛن مغلۇب اوْلاجاقلاریٛ تقدیرده اؤزبکلر طرفیندن قتلعام اوْلاجاقلاریٛنیٛ بیلملری اوْلمۇشدۇر.
قالیبییتدن مست اوْلمۇش اۇبئید خان بیر داها هراتا هجوم ائدیر و اوْرانیٛ بیر داها محاصیره یه آلیٛر. شهر یئددی آی محاصیره ده قالدیٛقدان سوْنرا صفوی اوْردۇسۇنۇن دامغانا یئتیشدیینه دایر شاییلر یاییٛلماغا باشلانیٛر. اۇبئید خان بۇ خبری ائشیتجک درحال هراتیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاییٛدیٛر. اؤزبکلرین خوْراسانیٛ ایشغال ائتملری اهالینین بؤیۆک بیر هیسسینین اوْرانیٛ ترک ائدیب اطراف منطقه لره مۆحاجیرت ائتملرینه سبب اوْلۇر. اۇزۇن مۆددت قیٛزیٛلباشلاریٛن داخیلی ایختیلافلاریٛنا دۆچار اوْلان صفوی دؤولتی خوْراسان اۆچۆن هئچ بیر جیددی تدبیره ال آتا بیلمیردی. یارانمیٛش ایختیلافلار باشا چاتدیٛقدان سوْنرا صفویلر طهماسیب شاهیٛن سرکردلیی ایله ۱۵۲۹-جی ایلدهخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. اوْنلار خوْراسانا ایکی باخیٛمدان احمییت وئریردیلر. بیرینجی اوْنا گؤره کی، سککیزینیجی ایمامیٛن قبری اوْرادا یئرلشیر و جماعت شیعه مذهبلی شاهدان اوْرانیٛ اؤزبکلردن آزاد ائدجیینی گؤزلییردی. آئینی زاماندا منطقه یه لاییقلی شخسلر نظارت ائتملی ایدی. بئله ده اوْلۇر؛ حمین شخسلرین آدلاریٛ تاریخده زبت اوْلاراق ایندینین اؤزۆندک قالماقدادیٛر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، خوراسان هله قدیم زامانلاردان بئله آذربایجانیٛن مۆهۆم اوستانلریندن بیری اوْلمۇشدۇر. آذربایجانیٛن مۆختلیف اوستانلری بیرلشدیریلدیی حالدا، خوْراسانیٛن دیققت مرکزیندن اۇزاق قالماسیٛ مقصده اۇیغۇن اوْلمازدیٛ. صفویلر هراتیٛ خوْراسانیٛن مرکزی حئساب ائدیردیلر. بۇ سببدن ده حاکیمییتلرینین بۆتۆن دؤورلرینده اوْرایا آرخالانمیٛش و یاد قۆوولرین نظارت ائتمسینه یوْل وئرممیشلر. بۇ دا معلومدۇر کی، ناسیرددین شاهیٛن حاکیمییتینین یاریٛسیٛنادک هرات صفوی اراضیسینین بیر هیسسینی تشکیل ائتمیشدیر.
ایلکین قارشیٛدۇرمادا صفویلر اؤزبک حاکیمینی دامغاندا اله کئچیریب قتله یئتیریر و بۇنۇن آردیٛنجا اطراف منطقه لرده مسکۇنلاشمیٛش اؤزبکلری قتلعام ائدیر. سوْنرا مشهده امام رضانیٛن () زیارتینه گلیر و اوْرادان دا جاما یوْلا دۆشۆرلر. ائله اوْرادا دا قیٛزیٛلباشلار ایله اؤزبکلر آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆشلر باش وئریر.
وْ بیری طرفده اوْرتا آسییانیٛن بۆتۆن منطقه لریندن ایبارت اوْلان بؤیۆک بیر قوْشۇن دایانیٛردیٛ. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:
«چینگیز خانیٛن زامانیٛندان بۇ واختادک هله اوْرتا آسییادان بئله بیر بؤیۆک قوْشۇن گلممیشدی. بئله کی، بعضی تاریخچیلر اؤزبکلرین قیٛزیٛلباشلاردان اییرمی دفه چوْخ اوْلدۇقلاریٛنیٛ قئید ائتمیشلر. آغیٛر دؤیۆش باشلانیٛر و هر ایکی طرف بؤیۆک ایتکی وئریر. نتیجده اۇبئید خان نؤوبتی دفه مغلۇب اوْلۇب دؤیۆش مئیدانیٛنیٛ ترک ائدیر».
رۇملۇ یازیٛر:
«ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده اۇبئید خانیٛن دؤیۆش مئیدانیٛنا دۇا ائتملری اۆچۆن قیٛرخ عالیم گتیرمسی اوْلمۇشدۇر. لاکین دؤیۆشده نینکی اۇبئید خان قالیب گلمیر، حتتا گتیردیی عالیملرین بؤیۆک بیر هیسسی ده حلاک اوْلۇر».
بۇنۇنلا هر شئی بیتمیر؛ شاهخوراساندان قاییٛتدیٛقدان سوْنرا اۇبئید خان یئنیدن مشهدی ایشغال ائدیر و اوْرادان هراتا دوْغرۇ حرکت ائدیب اوْرانیٛ دا تۇتۇر. بۇ اۇبئید خانیٛن صفویلرین گئدیشیندن سوْنرا حیاتا کئچیردیی سیاست ایدی. اوْ، حسراتا هجوم ائدرک شیعه لرین بؤیۆک بیر هیسنی قتله یئتیریر. حتتا وار-دؤولتلرینی اله کئچیرمک اۆچۆن بعضی وارلیٛ سۆننیلر ده شیعه لیکده ایتهام اوْلۇناراق قتله یئتیریلیر. حیلالی شعرلرینین بیرینده همن احوالاتا ایشاره ائدرک دئییر:
«غارت ائدیب مۆسلمانیٛن وار-دؤولتینی آپاریٛرسان کافیر اوْلۇم، اگر مۆسلمانسانسا».
شاعیر چوْخ کئچمدن بۇ بئیتلرین اۆستۆنده تۇتۇلۇر و شهرین بازاریٛندا ائدام اوْلۇنۇر. باش وئرن بۆتۆن حادیثه لرده اوْرتا آسییا اهالیسینین اؤزبکلرله ح حمریلیک ائتملرینه سبب اوْلان یئگانه عامیل سۆننی مذهبینی مۆدافیه ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، سۆننیلر بۇ منطقه ده درین کؤکلره مالیک اوْلمۇش و شیعه لر آذربایجاندا قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنلار کۆتلوی شکیلده قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ سفربر اوْلمۇشلار. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلاریٛن آچیٛق-اشکار خلیفلره لنت اوْخۇماسیٛ یئرلی اهالینی قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ داها کسکین مۆباریزیه تحریک ائدیردی. معلوم مسلدیر کی، اۇبئید خان دا اؤز نؤوبسینده بۆتۆن بۇنلاردان لازیٛمیٛنجا فایدالانیٛردیٛ. قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک قۆدرته مالیک اوْلماقلا یاناشیٛ، اؤز عقیده لرینده ده دایم سادیق قالیٛردیٛلار. نه واختسا سایجا آزلیٛق تشکیل ائتمیش اوْلسایدیٛلار بئل، تعصوبکئش اؤزبک سۆننیلره تسلیم اوْلماق فیکرینده دئییلدیلر. اوْنلار اوْ قدر بؤیۆک قۆدرت و دؤیۆش ایرادسینه مالیک ایدیلر کی، اؤزبکلر اوْنلاریٛنخوراسانا یوْلا دۆشدۆکلرینی ائشیتجک درحال اوْرانیٛ ترک ائدیب قاچماق مجبۇرییتینده قالیٛردیٛلار.
بیر قدر اوول قئید ائتدیک کی، اۇبئید خان صفویلرین ایصفاهاندانخوراسانا گلدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا هراتیٛ ترک ائدیب یئرلی جماعتیٛ سفربر ائتمک اۆچۆن مروه گلیر. لاکین اوْ، اؤز ایستعیینه نایل اوْلمۇر. بۇ سببدن ده هراتدان اۆز چئویریب یئنیدن بۇخارایا قاییٛدیٛر و بئللیکل، خوراسانیٛ قیٛزیٛلباشلارا حواله ائدیر. اوْ، ۱۵۳۲-جی ایلده یئنیدن هراتا قوْشۇن یۆرۆدۆر و بیر ایل یاریٛم اوْرانیٛ محاصیره ده ساخلاییٛر. طهماسیب شاه هراتیٛن محاصیره اوْلۇندۇغۇنۇ ائشیدیبخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائدیر و اۇبئید خان همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ خبری ائشیتجک اوْرانیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاچیٛر. بیر ایل سوْنرا قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ قفلتن استرابادا هجوم ائدیر، اوْرادا یاشایان اؤزبکلری قتلعام ائدیر و بئللیکل، بیر داها شهری اله کئچیریرلر.
۱۵۳۶-جی ایلده اؤزبکلرین پراکنده هجوملاریٛ داوام ائدیر. قیٛزیٛلباشلار ایسه اوْنلارا قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریبخوراسانا دوْغرۇ ایرلیلمیه ایمکان وئرمیرلر. بۆتۆن بۇنلارا باخمیاراق، اۇبئید خان همن ایل بیر داها مشهده هجوم ائدیر. قیٛزیٛلباشلاریٛن هراتدان اوْنا دوْغرۇ حرکت ائتدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا اوْنلارلا مۆحاریبیه یوْلا دۆشۆر. بۇ دؤیۆشده قیٛزیٛلباشلار مغلۇب اوْلۇرلار و هرات یئنیدن اؤزبکلر طرفیندن ایشغال اوْلۇنۇر. حسن بی رۇملۇ یازیٛر:
«اۇبئید خان بۇ قلبدن سوْنرا هر بیر قیٛزیٛلباشیٛ، شیعه مذهبینه منسۇب اوْلان هر بیر قاضی و آدی اینسانیٛ درحال قتله یئتیریردی».
«هر گۆن خانیٛن گؤستریشی ایله بئش-التیٛ نفر شیعه لیکده ایتتیحام اوْلۇناراق ائدام اوْلۇنۇردۇ».
وْ ایللرده اؤزبکلرله داخیلی امیرلیکلر، خصوصیله ده دشت قیٛپچاق آراسیٛندا بیر چوْخ ایختیلافلار مئیدانا گلیر و بۇ سببدن ده صفوی دؤولتینه گئنیش میقیاصلیٛ هجوم حازیٛرلایا بیلمیرلر.
لاکین اؤزبکلر ۱۵۵۱-جی ایلده بیر داها هراتا یۆرۆش ائدیرلر، آمّا اوْرانیٛ بیر نئچه آی محاصیره ده ساخلامالاریٛنا باخمایاراق، هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیرلر. اوْنلار اۇبئید خانیٛن اوْغلۇ ابدۆلزیز سۇلطانیٛن اؤلۆم خبرینی ائشیتجک درحال بۇخارایا قاییٛدیٛرلار. ۱۵۵۳-جی ایلده اؤزبکلر نیشابورۇ غارت ائتمک مقصدیله بیر داهاخوراسانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆرلر. لاکین بۇ دفه ده قیٛزیٛلباشلاریٛن گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب بؤیۆک ایتکی وئرملی اوْلۇرلار. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه دؤردۆنجۆ دفه خوْراسانا قوْشۇن یۆرۆدۆر و همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ دفه ده اۇبئید خان شاهلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلمیه رازیٛ اوْلماییٛب بۇخارایا قاچیٛر. شاه هراتا گلیر و اوْرادان سمرقندی ایشغال ائتمک اۆچۆن قوْشۇن گؤندریر. همیشه اوْلدۇغۇ کیمی قیٛزیٛلباشلار شهری ایشغال ائتدیکدن سوْنرا اؤزبکلردن قتله یئتیردیکلری شیعه لرین اینتیقامیٛنیٛ آلیٛرلار. بۇ سفرده اؤزبکلرین ایشغالیٛ زامانیٛ شیعه مذهبینه اکس تبلیغات آپارمیٛش و شیعه لرین قتلعام اوْلۇنماسیٛندا فعال ایشتیراک ائدن خاجه کلان قۇریانی طهماسیب شاهیٛن گؤستریشینه اساساً ائدام اوْلۇنۇر. نئجه کی، شاه ماحمۇد کنجانی اؤزبکلرین هراتا حاکیم اوْلدۇقلاریٛ دؤورده عداوت و دۆشمنچیلیک کمرینی باغلایاراق شاهیٛن آداملاریٛنیٛن بیر چوْخۇنۇ آمانسیٛزجاسیٛنا قیٛلیٛنجدان کئچیرمیش و اوْنلاریٛ قتلعام ائتمیشدی. ایندیسه اوْ، قیٛزیٛلباشلاریٛن الینه دۆشمۆش و اینتیقام اۆچۆن الوئریشلی ایمکان یارانمیٛشدیٛ. اوْنلار بئله ده ائدیرلر. بدنینی تیک-تیکه ائدرک امیرلره درس اوْلسۇن دئی، هراتیٛن مۆختلیف یئرلرینه گؤندریرلر.
اۇبئید خان اؤزۆنۆن سوْن حربی عملیاتلاریٛندا خارزمی ده ایشغال ائتمک فیکرینه دۆشۆر. لاکین باش وئرن حادیثه لردن آز سوْنرا ح.ق. ۹۴۶-جیٛ ایلده (م ۱۵۳۹/۱۵۴۰)دۆنیاسیٛنیٛ دییشیر و اوْنۇن اؤلۆمۆخوراسان اۆچۆن بؤیۆک قۇرتۇلۇش اوْلۇر.
واختاشیٛریٛخوراسان و استارابادا هجوم ائدن اؤزبکلر ۱۵۴۹-جی ایلده بیر داها اوْرایا، ینی استارابادا هجوم ائدیرلر. لاکین قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک فداکارلیٛق گؤستررک اوْنلاریٛن هجومۇنۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلا بیلیرلر
شاه و عوثمانلیٛ سۇلطانلاریٛ[دَییشدیر]
حاکیمییتینین ایلک ایللرینده طهماسیب شاهلا عوثمانلیٛ دؤولت آراسیٛندا هئچ بیر قارشیٛدۇرما باش وئرمیر. بۇنۇن ایسه ان باشلیٛجا سببی عوثمانلیٛ دؤولتینین آوروْپادا مۆحاریبلر آپارماسیٛ اوْلۇر. بئله کی، اوْنلار چالدیٛراندان سوْنرا صفوی دؤولتیندن هئچ بیر تهلوکه گؤرمۆر و اؤزلرینی تام آسۇده هیس ائتدیلر. البتت، بۇ ساکیتلیین صفویلر اۆچۆن چوْخ داوام گتیرمیجیی ده گؤز قاباغیٛندا ایدی. صفویلر ایکی تهلوکهلی دۆشمن اؤلکه ایله محاصیره اوْلۇنۇردۇ و اوْنلاریٛن هر ایکیسینین ان باشلیٛجا بهانه سی شیعه لیی آرادان آپارماق ایدی. بۇ سببدن ده بۇ ایکی دؤولت آراسیٛندا سیٛخ علاقه لر ساخلانیٛلیٛر و صمیمی مۆناسیبتلر یارادیٛلیٛردیٛ. ایلک قارشیٛدۇرما ۱۵۳۲-جی ایلده باش وئریر. اوْ واخت کی، آذربایجانحاکیمی سلطنتی اله کئچیرمک مقصدیله عوثمانلیٛ حاکیمی سۇلطان سۆلئیمانا پناح آپارمیٛش و اللی مینلیک قوْشۇنلا گئری قاییٛتمیٛشدیٛ. هرچند کی، بئله بیر بؤیۆک کؤمکدن ده هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیر.
۱۵۳۳-جۇ ایلده طهماسیب شاهخوراسانا یوْلا دۆشۆر و بۇندان ایستیفاده ائدن بعضی قیٛزیٛلباش عصیانچیٛلار ۱۵۳۴-جیٛ ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛ آذربایجانا قوْشۇن یۆرۆتمیه سؤوق ائدیرلر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه ایستیقامتینی دییشیب تبریزه دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. سنگیمک بیلمین قار سۇلطانیییه قدر ایرلیلمیش عوثمانلیٛ قوْشۇنۇ اۆچۆن بؤیۆک چتینلیک یارادیٛر. ک. ۆللی میقداردا جانلیٛ قۆووه و مینیک حئیوانلاریٛ ایتیرن عوثمانلیٛلار مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا آذربایجانیٛن ایشغالیٛندان واز کئچیب باغدادا دوْغرۇ حرکت ائدیرلر. لتیفی بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر:
چمنین اوْ بیری طرفینه سۇلطانیییه ساریٛ گئتدیم
وه اوْرادا مینلرله کفنسیز، قبیرسیز مئییت گؤردۆم
دئدیم: بۇ قدر عوثمانلیٛنیٛ کیم اؤلدۆرمۆشدۆر؟
سحر کۆلیی آرادان قالخیٛب «من» -دئدی».
عوثمانلیٛ سۆلئیمان باغدادیٛ اله کئچیردیکدن سوْنرا ۱۵۳۵-جی ایلده بیر داها آذربایجانیٛ ایشغال ائتمک قراریٛنا گلیر. باش وئرمیش ایلک توْققۇشمادا آزسایلیٛ قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ عوثمانلیٛلارا گۆجلۆ ضربه ائندیریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی دارماداغیٛن ائدیر. بۇندان سوْنرا عوثمانلیٛ سۆلئیمان قیٛزیٛلباشلارلا دؤیۆشممک و گئری قاییٛتماق قراریٛنا گلیر. طهماسیب شاه وان قالاسیٛنا طرف حرکت ائدیب اوْرادا عوثمانلیٛ اوْردۇسۇنۇن بیر هیسسی ایله قارشیٛلاشیٛر و بیر داها اوْنلارا آغیٛر ضربه ائندیریر. سۆلئیمان کؤمک قۆووه گؤندرسه د، هئچ بیر نتیجه وئرمیر و بۇ دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇرلار. بئللیکل، قیٛزیٛلباشلار آز دا اوْلسا، اؤز باتی سرحدلرینه نظارتی اله آلیٛرلار
القاس میرزانین قییامیٛ و عوثمانلیٛ هجوملاریٛ[دَییشدیر]
طهماسیب شاهیٛن عوثمانلیٛ دؤولتی ایله باشقا بیر چتینلیی قارداشیٛ القاس میرزا طرفیندن یارانیٛر. بئله کی، طهماسیب شاه شیروانشاهلار سۆلالسینی سۆقۇتا اۇغراتدیٛقدان سوْنرا قارداشیٛنیٛ شیروانا حاکیم تعیین ائدیر. لاکین چوْخ کئچمدن اوْ، مۆستقیللیک فیکرینه دۆشۆر. طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا آناسیٛنیٛ و اوْغلۇنۇ اوْنۇن یانیٛنا گؤندریب اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر و شاه دا اوْنۇ باغیٛشلاییٛر. اوْنۇن طرفیندن مئیدانا گلمیش چتینلیکلر بۇنۇنلا بیتمیردی. ۱۵۴۸-جی ایلده عوثمانلیٛ سۆلئیمان بسرنی ایشغال ائدیر. ائله حمین ایل طهماسیب شاهیٛن قوْشۇنۇ ایله قارداشیٛ القاس آراسیٛندا آغیٛر قارشیٛدۇرما باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمادا القاسیٛن اوْردۇسۇ مغلۇب اوْلۇب آداملاریٛنیٛن بؤیۆک بیر هیسسی طهماسیبه قوْشۇلۇر. هر شئیی الدن وئردیینی گؤرن القاس یئگانه چیٛخیٛش یوْلۇنۇ ایستانبۇلا قاچماقدا گؤرۆر. اوْ، بۇرایا گلیب باب آلیده سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. طهماسیب شاهیٛن اوْغلۇ میرزا ایسماییٛل شیروانا حاکیم تعیین اوْلۇنۇر و آز سوْنرا صفویلرله عوثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن دؤیۆشده شیروان صفویلرین الیندن چیٛخیٛر و یئنیدن شیروانشاهلار سۆلالسینین ایختییاریٛنا کئچیر.
ایندی آرتیٛق عوثمانلیٛلاریٛن صفویلره دۆشمنچیلیک ائتمسینه کیفایت قدر شرایت یارانمیٛشدیٛ. چۆنکی، شاهزاده اوْنلاریٛن ایختییاریٛندا ایدی و اوْنلار طهماسیبه قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنۇ شاه تعیین ائده بیلردیلر و بئللیکل، میللی و جوْغرافی حاکیمییت اؤز احمییتینی ایتیرمیش اوْلاردیٛ. القاس سۇلطان سۆلئیمانا سؤز وئریر کی، اگر صفویلر اۆزرینده قالیب گلرس، یئرلی اهالی اوْنۇ بؤیۆک سئوینج و حوسله قارشیٛلایاجاقدیٛر. سۇلطان سۆلئیمان القاسدان بئله بیر منوی دایاق آلدیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۰-جیٛ ایلده تبریز قوْشۇن یۆرۆدۆر.
طهماسیب شاه اوْردۇسۇنۇ سفربر ائدیب بۆتۆن یوْل و چئشملری تۇتان چوْخسایلیٛ عوثمانلیٛ قوْشۇنۇنا قارشیٛ حرکت ائدیر. اوْنلار بۆتۆن چئشملری تۇتدۇقلاریٛندان قیٛزیٛلباشلار ایچمیه بئله سۇ تاپماییٛرلاردیٛلار. باش وئرن ایلک قارشیٛدۇرمادا قیٛزیٛلباشلار سایجا قات-قات چوْخ اوْلان عوثمانلیٛ قوْشۇنۇنۇن قارشیٛسیٛندا تاب گتیره بیلمییب کؤمک گؤزلمک اۆمیدیله گئرییه احره دوْغرۇ گئری چکیلیر. بئللیکل، سۇلطان سۆلئیمان تبریزی اله کئچیریر و بیر مۆددت چرنداب آدلیٛ منطقه ده قالمالیٛ اوْلۇر.
لاکین حاوا شرایتی عوثمانلیٛلار اۆچۆن بیر اوْ قدر ده مۆناسیب دئییلدی. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلار تئز-تئز اوْنلاریٛن دۆشرگلرینه هجوم ائدیر و اسگرلرینی قتله یئتیریردیلر. وضیعت گئت-گئده گرگینلشیر و قیٛزیٛلباشلاریٛن هجوم خبری داها گئنیش یاییٛلماغا باشلاییٛردیٛ. گؤزلنیلمدن عوثمانلیٛ اوْردۇسۇ گئری چکیلمک قراریٛنا گلیر. بۇ خبری ائشیدن تبریزین کیچیک مۆقاویمت دستلری گئری چکیلن عوثمانلیٛ اوْردۇسۇنا هجوم ائدیب اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی قتله یئتیریرلر. سۇلطان سۆلئیمان اوْ قدر قوْرخۇ و تشویشه دۆشۆر کی، بیر گۆنده ۲۴–۲۵ کیلوْمتر یوْل گئتمک مجبۇرییتینده قالیٛر.
میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیک ائتدیی صفوی اوْردۇسۇ عوثمانلیٛلاریٛ تقیب ائدرک اؤلکنین باتی سرحدلرین، ینی ارزینجانادک ایرلیلییر. اوْنلار کئچدیکلری اراضیلرده عوثمانلیٛلارا ساتیٛلمیٛش شخسلری یا اؤلدۆرۆر، یا دا اؤلکه اراضیسیندن چیٛخاریٛردیٛلار. صفوی حؤکمدارلاریٛنیٛن اؤلکنین باتی سرحدلرینه خصوصی دیققت یئتیرمسی میرزا القاسیٛن بئشمینلیک قوْشۇنلا کۆردۆستاندان حمدانا و اوْرادان دا قۇمادک ایرلیلمسینه سبب اوْلۇر. بۇندان سوْنرا اوْ، کاشانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆر. ایلک باخیٛشدا بئله نظره چارپیٛردیٛ کی، اوْ، بئله بیر آددیٛمیٛ یئرلی اهالینین کؤمیی ایله آتیٛر. میرزا القاس، شاه طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا ایصفاهانا یوْلا دۆشۆر. لاکین اوْرادا یئرلی اهالینین گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب طهماسیب شاهیٛن گلیشیله اوْرانیٛ ترک ائدیب فارس اوستانینه قاچیٛر. اوْرادان ایسه شۇشتر و دیزفۇلا گلیر. نهایت، گئتدیی یئرلرین هئچ بیرینده دستکلنمدیینی گؤرۆب مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا باغدادا گئدیر.
میرزا القاسدان برک ناراحات اوْلان سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇ بۇ یۆرۆشده مۆقسسیر حئساب ائدیر و باغداددان ایستانبۇلا گئری چاغیٛریٛر. لاکین میرزا القاس ایستانبۇلا قاییٛتمیٛر. بئله اوْلدۇقدا سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇن آردیٛنجا قوْشۇن گؤندریر و گئری دؤنمسینی تلب ائدیر. القاس بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا اوْرادان کۆردۆستانا قاچیٛر و اوْرادا شاه طهماسیب طرفیندن اوْرایا ائزام اوْلۇنمۇش قوْشۇن ایله قارشیٛلاشیٛر. چوْخ کئچمدن طهماسیب شاهیٛن گؤستریشیله آذربایجانیٛن قوزئیٛندا یئرلشن قحقحه قالاسیٛندا یاخالانیٛب یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، میرزا القاس حبس اوْلۇنۇر و عصیانیٛن قارشیٛسیٛ آلیٛنیٛر. آدیٛ چکیلن قالا صفویلرین حاکیمییت دؤورۆنده سلطنتین خزینسینین ساخلاندیٛغیٛ و دؤولته قارشیٛ عصیان ائتمیش شاهزاده و امیرلرین حبس اوْلۇندۇقلاریٛ یئر اوْلمۇشدۇر. بئللیکل، ح.ق. ۹۵۷-جی ایلده (م ۱۵۵۰/۱۵۵۱)لقاس ائله اوْراداجا وفات ائدیر
آماسیا صلح[دَییشدیر]
عوثمانلیٛلارلا صفویلر آراسیٛنداکیٛ دۆشمنچیلیکلر ایلک باخیٛشدا باشا چاتمیٛش گؤرۆنۆردۆ. لاکین عوثمانلیٛ امیری ایسکندر سرحدیانی شهرلره هجوم ائدیب قان تؤکۆر و درحال گئری قاییٛدیٛردیٛ. بۇ هجوملاریٛن قارشیٛسیٛنیٛ آلماق مقصدیله طهماسیب شاه ۱۵۵۲-جی ایلده همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆدۆر. اوْ، اؤز قوْشۇنۇنۇ کیچیک دستلره بؤلۆب عوثمانلیٛلاریٛن کیچیک شهر و منطقه لرینه گؤندریر و بۇ هجوملار نتیجسینده همن منطقه ده یئرلشن بیر چوْخ قالا و آبیدلره بؤیۆک زییان دییر. ائله همن واخت صفویلر میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیی ایله قیٛزیٛلباشلارا هجوم ائتمیش و اوْنلاریٛن بیر هیسسینی قتله یئتیرمیش عوثمانلیٛ ایسکندر پاشانیٛن اوْردۇسۇنا هجوم ائدیر. شهر دیوارلاریٛندان کناردا باش وئرن بۇ شیددتلی دؤیۆشده رۇملۇنۇن یازدیٛغیٛنا گؤر، هر ایکی طرف ۲۵۷۶ نفر ایتکی وئریر و میرزا ایسماییٛل دؤیۆشده قالیب گلیر. سۇلطان سۆلئیمان ۱۵۵۴-جی ایلده دؤردۆنجۆ دفه اوْلاراق، سوْن درجه قۆدرتلی و تجحیز اوْلۇنمۇش اوْردۇ ایله آذربایجانا یۆرۆش ائدیر. گؤرۆندۆیۆ کیمی، بۆتۆن بۇ دؤیۆشلرین سببکاریٛ عوثمانلیٛلار اوْلمۇشدۇر. صفویلرین آپاردیٛقلاریٛ مۆباریزلر ایسه سیٛرف مۆدافیه خاراکتئری داشیٛمیٛشدیٛر. بۇنۇ دا نزردن قاچیٛرمامالیٛییٛق کی، عمومیتله صفویلر عوثمانلیٛ دؤولتی ایله گئنیش حربی عملیاتلار آپارماق اۆچۆن ائله بیر بؤیۆک حربی قۆوویه مالیک اوْلمامیٛشدیٛر. دیققت یئتیرمک لازیٛمدیٛر کی، عوثمانلیٛلار دینده رافیزیلیک (یوْلۇنۇ آزمیٛش) آدلاندیٛردیٛقلاریٛ شیعه مذهبینی آرادان قالدیٛرماغا چالیٛشیٛر و آذربایجانیٛ اؤز اراضیلرینه بیرلشدیرمک مقصدیله واختاشیٛریٛ بۇرایا قوْشۇن یۆرۆدۆردۆ. لاکین قیٛزیٛلباشلار عوثمانلیٛلار قارشیٛسیٛندا ائله بیر گۆجلۆ مۆقاویمت گؤستریرلر کی، اوْنلار نینکی بۇ اراضیلری ایشغال ائده بیلمیرلر، اکسینه سۆلح سازیشی ایله ده رازیٛلاشمالیٛ اوْلۇرلار. بۇغۇرت قالاسیٛ یاخیٛنلیٛغیٛنداکیٛ زفردن سوْنرا طهماسیب شاه عوثمانلیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا یازیٛر: «وْنلارا قارشیٛ مۆحاریبه و تجاوۆز نییتینده اوْلمامیٛشلار. یارانمیٛش چتینلیکلر ایسه یالنیٛز بیر قرۇپ دلدۇز و فیتن-فساد تؤردن شخسلر طرفیندن اوْلمۇشدۇر». سۆلئیمان ایسه طهماسیب شاها گؤندردیی جاواب مکتۇبۇندا یازیٛردیٛ: «هجوملاردان ان باشلیٛجا مقصد شیعه لیک و رافیزیلیی آرادان قالدیٛرماق اوْلمۇشدۇر. طهماسیب شاه بۇ دفه اوْتۇز یئددی سحیفلیک بؤیۆک بیر جاواب مکتۇبۇ یازیٛر و اوْرادا صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلرین دینی، داها دقیق دئسک، مذهبی خاراکتئر داشیٛدیٛغیٛنیٛ آچیٛقلاییٛر. اوْ، بۇرادا اؤز مذهبینی تام قتییتله مۆدافیه ائدیر و سۆننی مذهبینه قارشیٛ اوْلدۇقجا کسکین مؤوقئ تۇتۇر. شیعه لیی ایتتیحام ائدن سۇلطان سۆلئیمانا گؤندریلن بۇ ردد جاوابیٛنیٛ همن دؤورۆن شیعه لیینین باخیٛشیٛ کیمی ده قبۇل ائتمک اوْلار».
هر حالدا عوثمانلیٛلاریٛن هجوملاریٛ نتیجسینده مۆختلیف منطقه لرده ایریلی-خیٛردالیٛ قارشیٛدۇرمالار باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمالاریٛن بیرینده سۇلطان سۆلئیمانیٛن چوْخ سئودیی شخسلردن بیری اوْلان سنان بی اسیر دۆشۆر. سۆلح سازیشینه وده وئردیی اۆچۆن طهماسیب شاه اوْنۇ سۆلئیمانیٛن یانیٛنا گؤندریب بۇ سؤزلری اوْنا چاتدیٛرماسیٛنیٛ ایستییر. «قزب و دۆشمنچیلیک اؤلکنین ویران اوْلۇنماسیٛنا، سۆلح و امین-امانلیٛق ایسه رییتین ریفاه یٛنا سبب اوْلۇر». طهماسیب شاهیٛن بئله بیر آددیٛم آتماسیٛ سۇلطان سۆلئیمانیٛن سۆلحه مئیل ائتمسینه و طرفلر آراسیٛندا قارشیٛلیٛقلیٛ رازیٛلاشمایا سبب اوْلۇر. آپاریٛلان یازیٛشمالاردا هئچ بیر طرف اؤزۆنۆن سۆلح طرفداریٛ اوْلدۇغۇنۇ آچیٛق-اشکار ترزده بیلدیرمسه د، هر بیری بۇنۇن آرزۇسۇندا ایدی.
نهایت، ۱۵۵۴-جی ایلدن ائتیبارن صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا ثابیت سۆلحۆن بۆنؤورسی قوْیۇلماغا باشلانیٛر. طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی تریف مکتۇبۇندا بیر داها دؤولتلراراسیٛ سۆلحۆن برقرار اوْلۇنماسیٛنا ایسرار ائدیر. سوْنرا حجج زیارتینه توْخۇناراق آذربایجانلیٛلاریٛن حجج زیارتینی یئرینه یئتیرملرینی یازیٛلیٛ شکیلده عوثمانلیٛ دؤولتینین اۆزرینه قوْیۇر. مکتۇبۇن سوْنۇندا آذربایجانلیٛلاریٛن ایماملاریٛن قبیرلرینین زیارتیله علاقه لی اوْلدۇقلاریٛنا ایشاره ائدرک یازیٛر: «گر وزیرلرینیزدن بیری اوْو ایتلرینیزدن بیرینی ایجازسیز اوْوا آپارارسا، سؤزسۆز کی، اوْنۇن حارادا اوْلدۇغۇنۇ و اوْنۇ سیزین ساراییٛنیٛزدان کیم آپاردیٛغیٛنیٛ سوْرۇشاجاقسیٛنیٛز. دئیجکلر مسلن، فیلان وزیر. بۇ ایسه سیزین خوْشۇنۇزا گلمییب قزبینیزه سبب اوْلاجاقدیٛر. بیز ده اوْن دؤرد مسۇمۇن آیت و کؤللرییک و بۇ گۆنلر اوْنلاریٛن زیارتینه گئتمیی یئر اۆزریندکی حؤکمرانلیٛقدان شرفلی حئساب ائدیریک. اوْنلاریٛن کؤلسی اوْلماق ابدی، وار-دؤولت، دۆنیا سلطنتی ایسه فانیدیر».
شاه طهماسیب اؤز خاطیرلرینده صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلری ایکی مۆسلمان و قارداش قرۇپ آراسیٛنداکیٛ قانلیٛ دؤیۆش آدلاندیٛرمیٛش و مۆسلمان اۆممتینه بۇنۇ روا گؤرممیشدیر. حتتا آتاسیٛنیٛن عوثمانلیٛلارلا آپاردیٛغیٛ مۆباریزلری اطرافیٛنداکیٛلاریٛن اوْنۇ بۇ ایشه سؤوق ائتملری ایله علاقه لندیرمیش و اوْنلاریٛ قتییتله محکۇم ائتمیشدیر.
وْ، اؤز خاطیرلرینده یازیٛر:
«من اوْنۇن (عوثمانلیٛ سۇلطانیٛنیٛ نزرده تۇتۇر) جاوابیٛندا یازدیٛم… آخیٛ ایکی مۆسلمان قوْشۇنۇنۇن بیری-بیرینین قانیٛنیٛ تؤکمیه و اوْنلاریٛ تهلوکه ایله قارشیٛ-قارشیٛیا قوْیماغا نئجه فیتوا وئره بیلرم؟ آتام آتانیٛزلا مۆحاریبه ائتدیی زامان اطرافیٛنداکیٛ بۆتۆن امیر و اسگرلر مست اوْلمۇشلار. اوْنلار آخشامدان سحردک شراب ایچمیش و مۆحاریبه احوال-رۇحییسینده اوْلمۇشلار…وْ گۆندن بری چالدیٛران دؤیۆشۆ بارده سؤز دۆشدۆکده آتامیٛ آلدادیٛب مۆحاریبیه تحریک ائتدیی اۆچۆن درمیش خانا لنت اوْخۇیۇرام».
بئللیکل، عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلح سازیشینه رازیٛ اوْلۇر و آماسییادا دۆشرگه قۇردۇغۇ زامان صفوی صفیری اوْنۇن یانیٛنا گلیب طهماسیب شاهیٛن مکتۇبۇنۇ تقدیم ائدیر. رۇملۇ یازیٛر:
«مکتۇبدا الی () مدح اوْلۇنسا دا، احلی-سۆننه مذهبینه قارشیٛ قرزلی مؤوقئ تۇتماییٛب چالیٛشیٛر کی، اوْرادا سحابلر حاقدا دا خوْش سؤزلر یازسیٛن».
عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ گؤستریش وئریر کی، صفویلر سۆلح سازیشینی پوْزمایانا قدر سرحد قوْشۇنلاریٛ حربی عملیات کئچیرمسینلر. میرزا زکی اؤزۆنۆن «عوثمانلیٛ تاریخی» آدلیٛ کیتابیٛندا یازیٛردیٛ:
«بۇ صفویلرله باب آلی (عوثمانلیٛ دؤولتی نزرده تۇتۇلۇر) آراسیٛندا یازیٛلان ایلک رسمی سۆلح سازیشی ایدی. چۆنکی، اللی ایلدن بۇ طرف، ینی شاه ایسماییٛلیٛن صفوی سۆلالسینی تأسیس ائتدیی زاماندان بۇ گۆندک هئچ بیر طرفین قیٛلیٛنجیٛ قیٛنیٛنا گیرممیشدی».
بئللیکل، طهماسیب شاهلا سۇلطان سۆلئیمان آراسیٛنداکیٛ مۆناسیبتلر یاخشیٛلاشیٛب طرفلراراسیٛ یازیٛشمالار باشلانیٛر. مۆناسیبتلر اوْ قدر یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ گئدیر کی، ۱۵۵۶-جیٛ ایلده ایستانبۇلدا سۆلئیمانییه مسجیدی اینشا اوْلۇندۇقدان سوْنرا طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا مسجید اۆچۆن ایستنیلن قدر خالچا گؤندره بیلجیینی بیلدیریر. معلوم اوْلدۇغۇ کیمی، طهماسیب شاهیٛن اؤزۆ ده رسساملیٛقدا خصوصی باجاریٛغا مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن بیر چوْخ مشهۇر رسساملاریٛندان درس آلمیٛشدیٛر. سوْنراکیٛ ایللر طهماسیب شاه طرفیندن ایستانبۇلا بیر نئچه حئیت گؤندریلیر و اوْنلار عوثمانلیٛ سۇلطانیٛن تاختا چیٛخماسیٛ مۆناسیبتیله باحالیٛ حدییلر تقدیم ائدیرلر.
۱۵۵۵-جی ایلده یازیٛلان سۆلح سازیشیندن سوْنرا اوْرتایا چیٛخان جیددی چتینلیکلردن بیری ده سۇلطان سۆلئیمانیٛن اوْغلۇ بیازیدین آذربایجاندا سیٛغیٛناجاق تاپماسیٛ اوْلۇر. اوْ، آز بیر مۆددت عوثمانلیٛ دؤولتینه حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزۆ ایله قارداشیٛ سلیم آراسیٛندا قارشیٛدۇرما یاراندیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۸-جی ایلده اوْرانیٛ ترک ائدیب صفوی اراضیسینده اؤزۆنه سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. اوْ، ۱۵۶۰-جی ایلین ایلک گۆنلرینده اؤزۆنۆن بیر نئچه مینلیک طرفداریٛ ایله قزوینه داخیل اوْلۇر و اوْرادا طهماسیب شاه ترفیندن صمیمییتله قارشیٛلانیٛر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، سۇلطان سۆلئیمان بۇندان قاباق باشقا بیر اوْغلۇ مۇصطافانیٛ دا دؤولته قارشیٛ چیٛخماقدا ایتتیحام ائدرک قتله یئتیرمیشدیر. بیازیدین ده گئری قایتاریٛلماسیٛ سۇلطان سۆلئیمان اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. بۇنۇن اۆچۆن ده اوْ، بیر چوْخ تدبیرلره ال آتیٛر و همن دؤورده طهماسیب شاهلا اوْنۇن آراسیٛندا اۇزۇن سۆرن مکتۇب یازیٛشمالاریٛ آپاریٛلیٛر. بیازید آذربایجاندا دا ایستدیینه نایل اوْلا بیلمیر. بئله کی، اوْ، اؤزۆنۆن قئیری-خلاقی داورانیٛشیٛ ایله شاهیٛ زحرلمکده ایتتیحام اوْلۇنۇب، طرفدارلاریٛنیٛن بیر نئچسی ایله بیرلیکده ائله اوْراداجا حبس اوْلۇنۇر.
۱۵۶۱-جی ایلده عوثمانلیٛ دؤولتینین یئددی یۆز نفرلیک نۆمایندسی بیازیدی گئری آپارماق مقصدیله قزوینه گلیر. هر ایکی طرف آراسیٛندا دانیٛشیٛقلار آپاریٛلیٛر و نهایت ۱۵۶۲-جی ایلده صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا سوْن سۆلح سازیشی ایمزالانیٛر و بۇ سازیشه اساساً هر ایکی طرف سییاسی سیٛغیٛناجاق ایستین شخسلرین گئری قایتاریٛلماسیٛنا رازیٛلیٛق وئریر. بئللیکل، بیازید عوثمانلیٛ دؤولتینه تحویل وئریلیر و سۇلطانیٛن امری ایله ائدام اوْلۇنۇر. البتت، بیازید تحویل وئریلدیی زامان شاه عوثمانلیٛلاردان اوْنا توْخۇنمایاجاقلاریٛنا دایر سؤز آلیٛر، لاکین اوْنلار بۇنا محل قوْیماییٛب بیازیدی اؤلدۆرۆرلر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، بیازید آذربایجاندا اوْلدۇغۇ مۆددتده دایم طهماسیب شاها قارشیٛ مکیرلی تدبیرلره ال آتمیٛش، بۆتۆن بۇنلارا باخمایاراق، شاه اوْنۇنلا سوْن درجه مۆلاییم داورانمیٛشدیٛر. بۇندان سوْنرا صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛنداکیٛ علاقه لر داها دا گۆجلنیر. واختاشیٛریٛ بیر-بیرلرینین نۆمایندلرینی قبۇل ائدیر و قییمتلی حدییلر گؤندریردیلر. بئله کی، عوثمانلیٛ نۆمایندسی ایلیاس بی ح.ق. ۹۷۰-جی ایلده (م ۱۵۶۲/۱۵۶۳) شاه طهماسیبین گؤرۆشۆنه گلدیی زامان اؤزۆ ایله بئش یۆز مین اشرفی پۇل و قیٛرخ عرب آتیٛ گتیریر.
۱۵۶۶-جی ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛندان سوْنرا یی سلیم اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنۇر و سۆلح سازیشی اوْلدۇغۇ کیمی قۆووده قالیٛر و بۇ وضیعت ۱۵۶۶-جی ایلدک، ینی قانونی سلیمانیٛن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک بئلجه داوام ائدیر.
ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده بۇدۇر کی، سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛ مۆناسیبتی ایله گؤندریلن مکتۇبدا طهماسیب شاه فارس و تۆرک شعرلریندن ایستیفاده ائتمیش، اوْرادا سۇلطان سۆلئیمانیٛن آوروْپادا قازاندیٛغیٛ زفرلردن سؤز آچاراق، اؤز سئوینج هیسینی گیزلتممیشدیر. حمچینین مکتۇبدا ایکینجی سلیمین جانیشین تعیین اوْلۇنما مۆناسیبتیله صفوی باشکندیٛ قزوینین سادتاباد باغیٛندا بؤیۆک بایرام کئچیریلدیینه ده ایشاره ائدیر. مکتۇبۇن سوْنۇندا دئییلیردی: «طرفلراراسیٛ یارادیٛلان دوْستلۇق و قارداشلیٛق مۆناسیبتلری اؤزۆنۆن ان سوْن سوییسینده مۆشاهیده اوْلۇنماقدادیٛر».
وْلدۇقجا بؤیۆک متنی اوْلان بۇ مکتۇب «خۇلستۇت-تواریخ» (۱۰۸۶–۱۱۵۰) آدلیٛ کیتابدا یئتمیش سحیفده درج اوْلۇنمۇشدۇر
صفوی-موْغوْل علاقه لری[دَییشدیر]
صفوی دؤولتی ایله هیندوستان آراسیٛندا یارادیٛلان ایلک علاقه لری توْپال تئیمۇرۇن نوسی و امیر شئیخ ایبنی ابۇ سیدین اوْغلۇ زۇحیرددین بابر قوْرقانی ایله علاقه دندیرمک اوْلار. اوْ، بیر واختلار اوْرتا آسییادا حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزبکلرین قۆدرت الده ائتمسی ایله دفلرله آمانسیٛز هجوملارا مرۇز قالمیٛشدیٛر. بئله کی، اؤزبکلر حمین دؤورلرده حمخوراسانا، حام ده بابیرین نظارتی آلتیٛندا اوْلان منطقه لره واختاشیٛریٛ هجوم ائدیردی. شاه ایسماییٛلا مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه اوْنۇن صفوی دؤولتی ایله بیرلشمسینه مۆناسیب شرایت یارانیٛر. شاه ایسماییٛل اوْنا کؤمک ائتمیه حازیٛر اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر، بیر شرتله کی، شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا سیککه وۇردۇرمۇش اوْلسۇن. اوْرتا آسییادا بیر اوْ قدر ده اۇغۇر قازانا بیلمین بابیر قیٛزیٛلباشلاریٛن حیمایسی ایله کابۇلدا حاکیمییتی اله کئچیریر و سوْنرا قندحار اۇغرۇندا مۆباریزه آپاریٛب، اوْرانیٛ دا ایشغال ائتمیه نایل اوْلۇر. بابیر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتده اوْلدۇغۇ بۆتۆن دؤورلرده اوْنۇنلا علاقه لرینی کسمیر. تاریخی منبلره اساصلاناراق قتییتله دئیه بیلریک کی، بابیر شیعه مذهبینی قبۇل ائتمیش، حتتا قیٛزیٛلباشلاریٛن پالتاریٛنیٛ گئیرک سمرقندده اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا خۆتبه ده اوْخۇمۇشدۇر.
بابیر شاه طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک ایللرینده دئهلی و آکرا شهرلرینی اله کئچیریب اؤزۆنۆ هیندوستانیٛن ایمپئراتوْرۇ اعلان ائدیر. بۇندان سوْنرا دؤولتلراراسیٛ علاقه و نۆمایندلرین گئدیش-گلیشلری داها دا گۆجلنیر و طهماسیب شاه اؤزبکلره قارشیٛ مۆباریزنی گۆجلندیرمکدن سوْنرا علاقه لر داها دا یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ ایرلیلمیه باشلاییٛر. ۱۵۳۰-جۇ ایلده بابۇر وفات ائدیر و اوْغلۇ هۇمایۇن تاختا چیٛخیٛر. قارداشیٛ میرزا کامران ایسه کابۇلا حاکیم اوْلماقلا یاناشیٛ، هراتا قدر نظارت ائدیردی. طهماسیب اوْغلۇ میرزا آتاسیٛنیٛن ایجازسی اوْلمادان قندحارا هجوم ائدیر و اوْرادا مغلۇب اوْلۇب یئنیدن هراتا قاییٛدیٛر. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه قندحارا هجوم ائدیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و آز سوْنرا میرزا کامرانیٛن قاییٛدیٛشیٛ ایله قندحار یئنیدن موْنقوْللاریٛن الینه کئچیر. قیٛزیٛلباش دؤولتینه و شیعه مذهبینه بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلین هۇمایۇنۇن مۆداخیلسی نتیجسینده قندحار یئنیدن صفویلره قایتاریٛلیٛر.[۱][۲] سرشاه افقانییه مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه هر شئیی الدن وئریر و سوْنرا دا دؤولتین ایکینجی درجلی شخسی اوْلان بیرامخان آدلیٛ شیعه دوْستلاریٛندان بیرینین تؤوسییسی ایله ۱۵۴۴ طهماسیب شاهیٛن ساراییٛنا گلیر. شاهیٛن گؤستریشله حۇماییٛن بؤیۆک تمتراقلا قارشیٛلانیٛر و بیر سیٛرا آبادلیٛق ایشلری آپاردیٛقدان سوْنرا باشکندا گتیریلیر. چۆنکی، بئله بیر شخسییتین سارایا گتیریلمسی تبلیغات نؤقتئیی-نزریندن اوْلدۇقجا بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. هۇمایۇن قزوینه گلمزدن اوول مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتمک اۆچۆن شاهدان ایجازه آلیٛر. زیارتینی باشا وۇردۇقدان سوْنرا ۱۵۴۵-جی ایلده قزوینه گلیر. ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده ایندینین اؤزۆندک پاکیستانیٛن یۆکسک رۆتبلی دؤولت نۆمایندلرینین ایرانا گلدیکلری زامان مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتملریدیر.[۳] هۇمایۇن اووللر رسمی اوْلاراق شیعه مذهبینی قبۇل ائتمک فیکرینده دئییلدی. لاکین طهماسیب شاه بۇنا ایسرار ائتدیکدن سوْنرا شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب ایتیردیی منطقه لری و ایختییاریٛندا اوْلان جانلیٛ قۆوونی گئری قایتارا بیلیر. وْن دؤرد مین قیٛزیٛلباش اسگری هۇمایۇنۇن تاخت-تاجا چیٛخماسیٛنیٛ مۆشاهیده ائدیر و همن قوْشۇنلا دا اوْ، قندحاریٛ فتح ائده بیلیر. اوولکی دانیٛشیٛقلارا اساساً الده ائتدیی دؤولت خزینسینی طهماسیب شاها گؤندریر و بۇنۇن آردیٛنجا کابۇل شهرینی ده اله کئچیریر. بئللیکل، هر ایکی طرفین صفیر و نۆمایندلری بیری-بیرلرینه گئدیش-گلیش ائدیر و علاقه لر داها دا گۆجلنیر. آذربایجان اوْردۇسۇنا وئریلملی اوْلان قندحار اۆزرینده یارانان ایختیلافلار ایسه هۇمایۇنۇن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک داوام ائدیر. حم بابیر شاه، حم ده اوْغلۇ هۇمایۇن شیعه مذهبینی قبۇل ائتسلر د، (هرچند هۇمایۇن دئهلییه دؤندۆکدن سوْنرا یئنیدن سۆننی مذهبینده اوْلمۇشدۇر) هئچ بیر مذهب تعصوبۆنه ییلنمیردیلر و طبیعی کی، ییلنه بیلمزدیلر. شیعه مذهبلی هۇمایۇنۇن مۆقابیلینده قارداشیٛ کامران قندحاریٛن تعصوبکئش سۆننیلرینین طرفینی تۇتۇر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه هۇمایۇنا گؤندردیی مکتۇبدا قارداشیٛ کامرانیٛ دانلاق آتشینه تۇتاراق یازیٛر:
«دئییرلر کامران خاریجیدیر خاریجی کامران اوْلا بیلمز».
بیر سؤزل، مذهب تعصوبکئشلیینین اوْلماماسیٛ بۆتۆن فیرقلرین دؤولت ترکیبینده فعالییت گؤسترمسینه سبب اوْلۇر. ۱۵۵۵-جی ایلده هۇمایۇن وفات ائدیر و اوْغلۇ اکبر شاه دئهلیده تاختا اوْتۇرۇر و اوْنۇن حاکیمییت دؤورۆنده مذهب تعصوبکئشلیی دیگر دؤورلرله مۆقاییسده اؤزۆنۆن ان یۆکسک زیروسینه چاتیٛر. اکبر شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده صفوی دؤولتینین نۆمایندلری ایکی دفه دئهلییه گلیر و اوْنۇنلا بعضی مسللر اطرافیٛندا مۆزاکیرلر آپاریٛرلار. رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۵۷–۵۹
صفوی-گۆرجۆستان علاقه لری[دَییشدیر]
ایسلام اؤلکلری ایله حمسرحد و اهالیسی مسیحی اوْلان گۆرجۆستان دایم جیحاد احوال-رۇحییلی مۆسلمانلاریٛن دیققت مرکزینده اوْلمۇشدۇر. بئله کی، تۆرکمانلارلا (آذربایجان تۆرکلری) عوثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن مۆحاریبلرده کافیرلره قارشیٛ جیحاد شۆاریٛ ایله دایم گۆرجۆلره قارشیٛ مۆباریزه آپاریٛلمیٛشدیٛر.
طهماسیب شاه اؤلکنین باتی و شرق سرحدلرینده امین-امانلیٛغیٛن حؤکم سۆردۆیۆنۆ گؤرۆب گۆرجۆستانا طرف قوْشۇن یۆرۆدۆر. ۱۵۴۱-جی ایلده کافیرلرله جیحاد مقصدیله آتیٛلان بۇ آددیٛم دینی، سییاسی و ایقتیسادی باخیٛمدان صفویلر دؤولتی اۆچۆن بؤیۆک اۆستۆنلۆک اوْلا بیلردی. ۱۵۴۶-جیٛ ایلده گۆرجۆستانا ایکینجی دفه یۆرۆش اوْلۇنۇر و بۇ دا طهماسیب شاهیٛن آذربایجاندا مؤوقئیینین مؤحکملنمسینه سبب اوْلۇر. بئله کی، خزر دنیزینین شرقینده یئرلشن قیٛپچاق امیرلری بۇندان سوْنرا صفوی تۆرکمان (وْغۇز) دؤولتی ایله اؤز علاقه لرینی یئنیدن گۆجلندیرمیه نایل اوْلۇرلار.
۱۵۵۱-جی ایلده طهماسیب شاه اۆچۆنجۆ دفه گۆرجۆستانا هجوم ائدیر. اوْرانیٛن ایشغال اوْلۇنماسیٛ صفوی دؤولتینین همن منطقه دکی بیر چوْخ چتینلیکلرینی حلل ائده بیلردی. قئید اوْلۇندۇغۇ کیمی، گۆرجۆستانا قوْشۇن یۆرۆتمکدن ان باشلیٛجا مقصد کافیرلره قارشیٛ جیحاد ایدی. بۇ ایسه آنادوْلۇدان ائرمنیستانا و بۇ طرفدن گۆرجۆستانادک احاته اوْلۇنان اراضیلرین آسانلیٛقلا تانیٛنماسیٛ و دؤولتین ایفتیخار و باشۇجالیٛغیٛ دئمک ایدی. یۆرۆش کۆللی میقداردا قنیمتین الده اوْلۇنماسیٛ و یۆزلرله گۆرجۆ قادیٛنلاریٛنیٛن اسیر آلیٛناراق آذربایجانا گتیریلمسی ایله نتیجلندی. رۇملۇ یازیٛر: «ؤز گؤزللیکلری ایله شؤحرت تاپمیٛش و پری سیمالیٛ گۆرجۆ قادیٛنلاریٛ باش وئرن حادیثه لرین قۇربانیٛنا چئوریلدیلر».
۱۵۵۳-جۆ ایلده عوثمانلیٛلاریٛن هجومۇ نتیجسینده سۆلح اۆچۆن لازیٛمی شرایت یارادا بیلن طهماسیب شاه نؤوبتی دفه گۆرجۆستانا هجوم ائتمک اۆچۆن قوْشۇنۇ سفربر ائدیر. اوْ، بۇ دفه کۆللی میقداردا قنیمت الده ائدیب اوْتۇز مین اسیرله آذربایجانا قاییٛدیٛر. بۇ قالیبییتدن سوْنرا طهماسیب شاه اسیرلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛنا دایر فرمان وئریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسی اؤز دینلریندن چیٛخیٛب ایسلامیٛ قبۇل ائدیر.
قئید ائتدیک کی، صفویلر دؤولتی گۆرجۆلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛ اۆچۆن بیر چوْخ سیلر ائتمیش، بۇ ایشی گۆرجۆ شاهزادلردن باشلامیٛش و بۇ ساحده نظره چارپاجاق اۇغۇرلار دا الده ائتمیشدیر. هرچند کی، اوْنلاریٛن بیر قیسمی مۆسلمان اوْلدۇقدان سوْنرا دیندن چیٛخاراق مۆرتد اوْلمۇشلار. ۱۵۶۰-جیٛ ایلده ایسلامیٛ قبۇل ائتمیش، لاکین آز سوْنرا مۆرتد و بۇ سببدن المۇتدا حبس اوْلۇنان گۆرجۆستان حاکیمی ایسا خانیٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار
ایدارچیلیک[دَییشدیر]
شاهیٛن یئرینه دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن وکیل ایله یاناشیٛ بۇ دؤورده آلی دیوانخانادا وزیر و نازیرلر ده فعالییت گؤسترمیه باشلاییٛر. قاضی جاحان قزوینی (۱۵۵۲) طهماسیب شاه طرفیندن «الی دیوانخانا» یا باش نظارتچی تعیین ائدیلیر و بۇندان سوْنرا اوْ، اۇزۇن مۆددت همن وظیفنی ایجرا ائدیر. رۇملۇ یازیٛر: «بۇ ازمتلی دؤولتده هله اوْنۇن کیمی ایستئدادلیٛ و باجاریٛقلیٛ وزیر اوْلمامیٛشدیٛ». باشکند وزیری ایله یاناشیٛ بؤیۆک شهرلرده ده دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن دیگر وزیرلر فعالییت گؤستریردی. اوْردۇنۇ ایسه یالنیٛز قیٛزیٛلباش امیرلری ایداره ائدیر و ان یۆکسک رۆتبه «میرۇل-ۇمر» ایدی کی، بۇ دا آدتن ایکی نفره حواله اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، ۱۵۳۰-جۇ ایلده بۇ وظیفیه شاهیٛن باجیٛسیٛ اوْغلانلاریٛ حۆسئین خان شاملیٛ و آبدۇللاح خان اۇستاجلۇ تعیین اوْلۇنۇرلار.
مرکزی دؤولت تشکیلاتچیٛلیٛقلاریٛ ایله یاناشیٛ، شهرلرده ده حم دؤولت، حم ده آدت-ننلرله علاقه لی اوْلان دیگر وظیفلر فعالییت گؤستریردی. اوْنلاردان هر بیری جمییتین گۆندلیک مسللرینی حلل ائدن مسۇل شخسلر ایدیلر. اوْنلاردان بعضیلرینه نزر سعلاقه:
بیلربیی - اوستان والیسی (ایندیکی ایجرا حاکیملری). خۆلفا – مۆرشید و صوفیلرین جانیشینلری سردار – حربی آلایلاریٛن مسۇل رهبرلری خانلار-بیر نؤو حؤکۇمت ممۇرۇ اوْلان قبیله و تایفا رهبرلری مۇستوْوفی- مالییه ایشلری اۆزره مسۇل ثابیتلر – مالییه ممۇرلاریٛ کۇتوال – یئمک، یاناجاق، سیلاح، حتتا مۆهۆم دۇستاقلاریٛن ساخلانیٛلدیٛقلاریٛ قالالاریٛن نظارتچیلری اغساققال و کندخۇدالار – قبیله و کند بؤیۆکلری کلنترلر – شهرلرین نیزام-ینتیزامیٛنا نظارت ائدن مسۇل ایشچیلر یوْلچۇلار –یوْل غارتچیلری ایله مۆباریزه آپاران دؤولت ممۇرلاریٛ
زامان کئچدیکجه بۇ وظیفلرین ساییٛ آرتیٛر و یئنی-یئنی آدلارلا صفوی دؤولتینین دؤولتچیلیک قۇرۇلۇشۇ داها دا گئنیشلنیردی. رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۶۰–۶۱
دینی تشکیلاتچیٛلیٛق[دَییشدیر]
صفوی دؤولتینین دینی تشکیلاتچیٛلیٛغیٛ شئیخ صفی سۆلالسینده تجللی ائدیردی. اوْ، اؤز نۆفۇزۇنۇ قوْرۇیۇب ساخلاییٛر و اوْنۇن ایداره اوْلۇنماسیٛ اۆچۆن سابیق اۆسۇللاردان ایستیفاده ائدرک اساس مۆرشیدین، ینی شاهیٛن «خلیفتۇل-خۇلفا» آدلیٛ نۆمایندلر دؤولتین نظارتی آلتیٛندا اوْلان اطراف منطقه لره گؤندریلیر و دینی تبلیغاتلا مشغۇل اوْلۇردۇلار.
نئجه اوْلۇرسا-وْلسۇن، دؤولتچیلیک نه قدر گۆجلنسه د، دینی مسللرین ایداره اوْلۇنماسیٛ صوفیلره دئییل، عالیم و فقیحلرین ایختییاریٛنا قوْیۇلمالیٛ ایدی.
بۇنۇن اۆچۆن ده جمییتده بۇ کیمی ایشلری ایجرا ائتمک اۆچۆن مۆیین وظیفلر تعیین اوْلۇنمالیٛ ایدی. صفوی دؤولتی بۇ مسلنی آذربایجان اراضیسینده اووللر فعالییت گؤسترمیش دؤولتلرین تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله حلل ائدیر.
دینی تشکیلاتچیٛلیٛقدا فعالییت گؤسترن ایکی مۆهۆم منسبدن بیرین، ینی سدیرلیک منسبینه طهماسیب شاه امیر قیوامۇددین حۆسئین ایصفاهانینی و امیر جلالددین محممد استرابادینی تعیین ائتمیشدی. سدر عمومیلیکده بیر چوْخ دینی-یداری مسللره نظارت و رهبرلیک ائدیردی. ۱۵۲۵-جی ایلده استرابادی وفات ائدیر. رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سترابادی حاقق درگاحیٛنا قوْوۇشدۇقدان سوْنرا خاجه نسیرددین محممد تۇسی حاقق اوْلان جعفری مذهبینه و اوْن ایکی ایمامچیٛ جماعتا رهبرلیک ائتمی، حابئله گۆناحکارلاریٛن جزالاندیٛریٛلماسیٛ، حؤکملرین ایجرا اوْلۇنماسیٛ، جۆمه نامازلاریٛنیٛن واختیٛنیٛن تعیین اوْلۇنماسیٛ، ناماز، اوْرۇج و سایر شری مسللره دایر فیتوا وئرمک اۆچۆن باشقا بیر شخسی بۇ منسبه تعیین ائده بیلمیردی».
دئییلنلردن بئله معلوم اوْلۇر کی، یۇخاریٛدا آدلاریٛ چکیلن ایشلرین نظارت و ایدارچیلیی سدرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. استرابادی وفات ائتدیکدن سوْنرا امیر نئمتۇللا حیللی (۱۵۳۴) قیوامۇددین حۆسئین ایله بیرلیکده سدرلیک منسبینی ایداره ائتمیه باشلاییٛر. امیر قیوامی حۆسئین وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین شیرازی (۱۵۴۲) بۇ وظیفنی حیللی ایله مۆشترک اوْلاراق ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. حیللی وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین مۆستقیل اوْلاراق سدرلیک وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. اوْندان سوْنرا، ینی ۱۵۳۲-جی ایلده مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن اوْلان امیر مازددین محممد ایصفاهانی (۱۵۴۶) سدر تعیین اوْلۇنۇر. اوْ، فیقح ائلمیند، خصوصیله ده ایبادی مسللرده بؤیۆک محارته ییلنمیش و بیر چوْخ فیقحی مسللری اوْ دؤورۆن ان محشۇر مۆجتحیدی اوْلان کرکیدن اؤیرنمیشدی.
رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سککیز ایل سدرلیک ائتدی و دینین تبلیغ و یاییٛلماسیٛندا گؤرۆنمز سیلر گؤستردی و اوْنۇن کیمی هئچ بیر سدر قۇمارخانا، فاحیشخانا، شرابخانا و ائیش-یشرت مجلیسلرینین داغیٛدیٛلماسیٛندا بۇ قدر سی گؤسترمدی». مرکزده اوْلدۇغۇ کیمی، اطراف اوستانلرده ده وزیرلر فعالییت گؤستریردی. سدیرلییه گلدیکده ده هر بیر اوستان اۆچۆن بیر سدر سئچیلمیه باشلانیٛر. بئله کی، ۱۵۶۲-جی ایلده عیراق، فارس و خۇزیستان اوستانلرینه استراباد سئییدلریندن اوْلان امیر محممد یۇسیف سدر تعیین اوْلۇنۇر. نئجه کی، همن دؤورده شیروان، خوراسان و آذربایجانا اسدۇللاح مرشینین اوْغلۇ امیر زئین الی سدر تعیین اوْلۇنۇر.
زامان کئچدیکجه سدرلرین اۆزرینه دۆشن وظیفلر آزالماغا و دینی مسللره نظارت ائتمک اۆچۆن داها یۆکسک وظیفیه ائحتییاج دۇیۇلماغا باشلانیٛر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک اوْنیللیینده عوثمانلیٛ دؤولتینین دینی دؤولت قۇرۇلۇشۇندا اوْلدۇغۇ کیمی، شئیخۇل- ایسلام منسبی اوْرتایا چیٛخیٛر و شاه عالیملردن بیرینی شئیخۇل-ایسلام تعیین ائدیر. شئیخۇل-ایسلام بۆتۆن دینی مسللر اطرافیٛندا حؤکم چیٛخارماغا و فتوا وئرمک سلاحییتینه مالیک ایدی.
شئیخۇل-ایسلام منسبینه تعیین اوْلۇنمۇش ایلک شخس عیراقدا تحصیل آلمیٛش و میللییتجه عرب اوْلان تانیٛنمیٛش شیعه عالیمی مۆحققیق کرکی (۱۵۳۴) لقبی ایله محشۇر اوْلان شئیخ الی ایبنی ابدۆلالی اوْلمۇشدۇر. چوْخ احتیمالا گؤر، شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتی دؤورۆنده اوْ، آذربایجانا دوت اوْلۇنمۇش و طهماسیب شاه آتاسیٛنیٛن جانیشینی تعیین اوْلۇندۇقدان سوْنرا اوْنۇن یاخیٛن آداملاریٛندان بیرینه چئوریلمیشدیر. مۆحققیق کرکی ۱۵۳۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه طرفیندن مۆجتحید تعیین اوْلۇنۇر و ایرانیٛن شئیخۇل-ایسلام وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. ائله همن دؤوردن شئیخۇل-ایسلام منسبینه «مۆجتحیدۇز-زامان» آدیٛ دا وئریلیر. بۇ ایسه ایسلامدا دینی عالیمه یۆکسک مقام وئریلدییندن خبر وئریردی.
طهماسیب شاه مۆحققیق حیللییه بؤیۆک ائتیماد بسلمیشدیر. میرزا آبدۇللاح ایصفاهانی اؤزۆنۆن تلیف ائتدیی «رییازۇل-ۇلم» آدلیٛ کیتابدا طهماسیب شاهیٛن اوْنۇن بارده وئردیی حؤکمۆ اوْلدۇغۇ کیمی تقدیم ائدیر. «باغیٛشلایان و مئحریبان اللهیٛن آدیٛ ایل. ایمام سادیق () بۇیۇرۇر: اؤز آرانیٛزدان اوْلان، حدیسلریمیزی نقل ائدن، حالال و حارام ائتدیکلریمیزه دیققت یئتیرن شخسه باخیٛن. من اوْنۇ سیزین آرانیٛزدا حاکیم قرار وئردییم کیمی، سیز ده اوْنۇ حاکیم قرار وئرین… پئیغمبرین شریتینی قوْرۇیان مۆجتحیدلرین حؤکمۆ ایله مۆخالیف اوْلانلار سؤزسۆز کی، مۆشریکلرله آئینی درجددیرلر. بیر سؤزل، مۆجتحیدلرین سوْنۇنجۇسۇنۇن، پئیغمبرلرین، ایماملاریٛن و اوْنلاریٛن نایبلرینین حؤکمۆنه قارشیٛ چیٛخان و اوْنلاریٛن فتوالاریٛنا تابئ اوْلمایان شخسلر دیندن چیٛخمیٛش ملۇنلاردیٛرلار».
باشقا بیر مکتۇبدا شاه مۆحققیق کرکییه بیر چوْخ سلاحییتلر وئردیی و اؤلکه اراضیسینده بۆتۆن یۆکسک رۆتبلی دؤولت آداملاریٛنیٛ اوْنۇن وئردیی حؤکملره تابئ اوْلماغا چاغیٛردیٛغیٛ گؤستریلیر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، دینی ساحلرده چالیٛشان بۆتۆن ممۇرلاریٛن تعیین و چیٛخاریٛلماسیٛنیٛ دا اوْنا حواله ائدیر. دینی ساحلره ایسه آدتن قاضیلیک، وقف، دینی ائلملرین تدریس اوْلۇنماسیٛ، مدرسلر، یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمک داخیل ایدی. شاه وئردیی بۇ حؤکمۆ ایمام زامان ()-یٛن زۆحۇر ائتمسی اۆچۆن مۆقددیمه حئساب ائدرک یازیٛردیٛ:
«پئیغمبرلر آغاسیٛنیٛن دینینی یاشاتماق، سهر تک آشکار اوْلان مسۇم ایماملاریٛن تریقتینی زاحیر ائتمک و مۆخالیفلرین قۇبار و زۆلمتینی آرادان قالدیٛرماق ادالت گۆنشینین زۆحۇر ائتمسی اۆچۆن بیر مۆقددیمدیر. دینین قوْرۇنماسیٛ و اوْنۇن اؤز نۇرۇنۇ هر یانا ساچماسیٛ دین عالیملرینین داوامچیٛلاریٛنیٛن وظیفسیدیر».
قاضیلیک مۆهۆم دینی منبلردن اوْلمۇش و یالنیٛز دینی عالیملرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده بۇ منسبی تۇتان ایلک شخس مۆحققیق کرکینین قیٛز نوسی سئیید حۆسئین جبل عامیلی کرکی اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن بؤیۆک ائتیمادیٛنیٛ قازانمیٛش بۇ شخس جبل-عامیلدنآذربایجانا گلمیش و اهالینین دینی-حۆقۇقی مسللرینی حلل ائتمیشدیر. اوْنلاردان «سگر قاضیسی» آدیٛنیٛ آلان شخسلر ایسه اوْردۇدا یارانمیٛش حۆقۇقی مسللرین حللینده چالیٛشمیٛشلار.
همن دؤورده آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان منسبلردن بیری ده سدر طرفیندن سلاحییتلی دین عالیمینه حواله اوْلۇنمۇش «خیتابت» منسبی اوْلمۇشدۇر. بۇ ایسه همن دؤوردن تبریز و اردبیلده جۆمه نامازلاریٛنیٛن قیٛلیٛنماسیٛندان خبر وئریر.
آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان مۆهۆم دینی منسبلردن بیری ده صفوی سۇلطانلاریٛ اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدن مشهد شهرینه والی تعیین ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، بۇ منسب آدتن نۆفۇزلۇ سئییدلردن بیری و یا دین عالیمی تعیین اوْلۇنۇر. بۇ شهرده چوْخسایلیٛ عالیم و شئیخلرین یاشاییٛب فعالییت گؤسترمسینه باخمایاراق، خلیفه سئیید اسدۇللاح (۱۵۶۲) اؤزۆنمخسۇس مؤوقئیه مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن مشهۇر عالیملری بیر چوْخ مسللرین حللینده محز اوْنا مۆراجیت ائتمیشلر. اوْنۇن یاخیٛن دوْستلاریٛندان اوْلان قاضی احمد قۇمی اؤزۆنۆن «خۇلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا حیات و زاحیدلیی حاققیٛندا اطرافلیٛ سؤحبت آچیٛر
دینی سیاست[دَییشدیر]
طهماسیب شاهیٛن حیاتیٛنا نزر سالدیٛقدا اوْنۇن دیگر صفوی شاهلارلا مۆقاییسده حم شخسی احوال-رۇحیی، حم ده ایجتیمای باخیٛمدان دینه داها چوْخ احمییت وئردیینین شاهیدی اوْلۇرۇق. بئله کی، اییرمی یاشیٛندا اوْلارکن تؤوبه ائدیر و اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک تؤوبسینه امل ائدیر. تلیف ائتدیی «تزکیر» آدلیٛ کیتابیٛندا دا بۆتۆن گۆناحلاردان، خصوصیله ده شرابخوْرلۇقدان اۇزاقلاشدیٛغیٛنا دایر اطرافلیٛ ایزاحاتلار وئریر. اوْ، تؤوبه ائتمک قراریٛنا گلدیکده سارای آداملاریٛ ایله مشورت ائدیر. اوْنلاردان بعضیلری شاها بۆتۆن گۆناحلاردان اۇزاقلاشماغیٛ، بعضیلری ایسه شراب ایچمیین شاهلارا زرۇری اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریب بۇ ایشدن باشقا بۆتۆن گۆناحلاردان چکینمسینی تؤوسییه ائدیر. لاکین طهماسیب اوْنلاریٛن تؤوسییلرینه قۇلاق آسماییٛب شراب ایچمیی ده قاداغان ائدیر.
چوْخ احتیمال کی، طهماسیب شاه ۱۵۳۳-جۆ ایلده مۆحققیق کرکینین تسیری آلتیٛنا دۆشرک بۆتۆن گۆناحلاردان چکینرک بیردفلیک تؤوبه ائتمیشدیر. بۇنۇن آردیٛنجا تابئچیلیینده اوْلان بۆتۆن اؤلکه اراضیسینده یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر رسمی حؤکم وئرمک ایستییر. حتتا ایندینین اؤزۆنده ده ایرانیٛن بعضی مسجیدلرینین گیریش قاپیٛلاریٛندا طهماسیب شاهیٛن یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر وئردیی حؤکم کتیبه شکلینده ساخلانیٛلماقدادیٛر. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:
«بۇ ایلدن ائتیبارن دینه پناح گتیرمیش شاه بۆتۆن گۆناحلاردان تؤوبه ائدیر. اوْ، حامیٛنیٛن خئییرخاح ایشلر گؤرمیه قۇلاقلارا تیٛخانمیٛش قفلت پامبیٛقلاریٛنیٛ چیٛخاریٛب آتماغا و نهایت بۆتۆن گۆناحلاردان اۇزاق اوْلماغا سؤوق ائدیر. حؤکمه تابئ اوْلمایان شرابخوْر و نشخوْرلار شری قانۇنلارا اساساً جزالاندیٛریٛلاجاق. شری قانۇنلارا زیدد ماحنیٛ اوْخۇیانلاریٛن سسی کسیلجک و باشلاریٛ قیٛرخیٛلاجاق. شری قانۇنلارا زیدد اوْلان ماحنیٛ ایفا ائدن نئی چالانلاریٛن نفسی کسیلجک. شری قانۇنلارا زیدد تبیل وۇرانلاریٛن چۇبۇقلاریٛ توْپپۇز تک باشلاریٛنا وۇرۇلاجاق. مجلیسلرده بوْش، فایداسیٛز ایلنجلرله جماعتیٛن باشیٛنیٛ قاتان شخسلر اۇلاغیٛنا اوْتۇردۇلۇب شهردن چیٛخاریٛلاجاقلار. قۇمارخانا، شرابخانا و فاحیشخانالاردان الده اوْلۇنان گلیرلر بۆتۆنلۆکله «بئیتۇل-لۆتف» دفتریندن چیٛخاریٛلاجاقدیٛر».
بۇنۇ دا احتیمال وئرمک اوْلار کی، ایکی-ۆچ اوْنیللیکدن سوْنرا اؤلکه اراضیسینده بلکه ده ساراییٛن اؤزۆنده یئنه ده فیتن-فساد و پوْزغۇنچۇلۇق باش آلیٛب گئتمیش و جمییتی جیددی تهلوکه ایله قارشیٛ-قارشیٛیا قوْیمۇشدۇر. بئله کی، ح.ق. ۹۶۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه بیر داها ایانلاریٛنا تؤوبه ائتمک امرینی وئریر. اوْ، شرابخوْرلۇغۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلماغا خصوصی دیققت یئتیریر و بۇ ایشه هر شئیدن داها چوْخ نیفرت بسلییردی. بئله کی، بیر واختلار اوْنا قارشیٛ عصیان ائتمیش و عوثمانلیٛ دؤولتینه پناح آپارمیٛش قارداشیٛ القاس یانیٛنا قاییٛتدیٛقدا اوْنا اوْلان مۆناسیبتینی بۇ سؤزلرله ایفاده ائدیر. «نه قدر کی، منیمله دوْست آیدین، نه شراب ایچیر، نه ده گۆناح ائدیردین؛ عصیانکار اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه گۆناحا و فیتن-فسادا قرق اوْلدۇن!» یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمکله یاناشیٛ، طهماسیب شاهیٛن حیاتا کئچیردیی دینی سییاستدن بیری ده آذربایجان اراضیسینده شیعه لیی گۆجلندیرمک اوْلمۇشدۇر. آتاسیٛ شاه ایسماییٛل بۇ اؤلکده شیعه لیین بۆنؤورسینی قوْیسا دا، اوْنۇن مؤحکملندیریلمسی طهماسیب شاهیٛن اۆزرینه دۆشۆر. اوْ دا آسانلیٛقلا بۇنۇن اؤحدسیندن گلیر. طهماسیب شاه هر شئیدن اوول دؤولتین دینی مذهبی تشکیلاتلاریٛنیٛ عالیم و فقیحلرین ائلمی تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله گئنیشلندیرمک ایستییر. بۇ مقصدله ده لیواندان آذربایجانا نئچ-نئچه عالیم دوت ائدیر و اوْنلار آذربایجانا گلدیکدن سوْنرا شئیخۇل-ایسلام جماعت نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛنیٛن ایمامیٛ و بۇ کیمی مسۇلییتلی وظیفلره تعیین اوْلۇنۇرلار. طهماسیب شاه عالیملری یۆکسک وظیفلره تعیین ائتمکله یاناشیٛ اوْنلارا بیر چوْخ ایختییارلار دا وئریر. بئله کی، مۆحققیق کرکینی ایمام زامانیٛن ()، اؤزۆنۆن ایسه اوْنۇن نایبی اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر. شاه طهماسیب شیعه مذهبینی گۆجلندیرمک مقصدیله فیقح عالیملرینه بیر چوْخ سلاحییتلر وئریر. حاققیٛندا خوْش سؤزلر دئییلرکن تابئچیلیینده اوْلان دؤولت خادیملرینه «مۆتححیرات» (پاکلار) لقبی وئریلیردی. رۇملۇ یازیٛر: «طهماسیب شاه فیتوا وئریلمدن هر حانسیٛ بیر ایشی باشلامازدیٛ». ۱۵۳۱-جی ایلده بۇ مزمۇندا تلیف اوْلمۇش ایلک کیتاب محممد حموی ابحرینین «مینحاجۇل-فازیلین فی مریفتی اۆممتیل کعامیلین» آدلیٛ اسری اوْلۇر. اوْ کیتابیٛن مۆقددیمسینده طهماسیب شاهیٛ بؤیۆک بیر قسیده ایله مدح ائدیر. همن شخس ۱۵۳۲-جی ایلده «نیسۇل-مۇمینین» آدلیٛ باشقا بیر کیتاب تلیف ائدیر. محممد حموی، مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن بیری اوْلمۇش و اؤز کیتابلاریٛندا اوْنۇن داستان نقل ائدن شخسلر بارده وئردیی فیتوالارا ایشاره ائتمیشدیر.
بۇنۇ دا قئید ائدک کی، هئچ بیر تاریخی سند و منبلرده طهماسیب شاهیٛن سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان شخسلری زوْرلا شیعه لیی قبۇل ائتملرینه وادار ائتمسی گؤستریلمیر. قاضی احمد قۇمینین یازدیٛغیٛنا گؤره اوولکی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، باشکند قزوین شهرینه کؤچۆرۆلدۆکدن سوْنرا بئل، سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان اهالییه قارشیٛ هئچ بیر تزییق گؤستریلمیر.
طهماسیب شاهیٛن اؤزۆنۆن حاکیمییت دؤورۆنده گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده بیر چوْخ ایمامزادلرین اۆزرینده گؤزل مقبرلر تیکمسی و بئللیکل، اهالی ایله زیارتگاحلار آراسیٛندا سیٛخ علاقه یاراتماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ واختادک سۆننی صوفی اوْلان فارس و تۆرکلرین بیر چوْخۇ یالنیٛز اؤز صوفی شئیخلرینین زیارتینه گئدیردی. لاکین بۇندان بئله ایمامزادلرین کۆتلوی زیارتی باشلانیٛر. ایندینین اؤزۆنده ده اگر ایران اراضیسیندکی ایمامزادلرین اۆزریندکی کتیبلره نزر سالاریٛقسا، اوْرادا طهماسیب شاهیٛن آدیٛنیٛ گؤره بیلریک. البتت، صوفی شئیخلرینین ده بعضیلرینین ائحتیرامیٛ گؤزلنیلیردی. بئله کی، داها چوْخ احمییت کسب ائدن شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری صوفیلر طرفیندن زیارت اوْلۇنۇردۇ. بیز همن دؤورۆن تاریخی آبیدلرینه نزر سالدیٛقدا شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری اۆزرینده ده گؤزل مقبرنین اۇجالدیٛغیٛنیٛن شاهیدی اوْلۇرۇق.
ایمامزادلرله یاناشیٛ، همن دؤورده اۆزرینده طهماسیب شاهیٛن آدیٛ حکک اوْلۇنمۇش بیر چوْخ گؤزل مسجیدلر ده تیکیلیر. شیعه لیی یایماق و گۆجلندیرمک مقصدیله طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده شیعه لیی داها تئز قبۇل ائتمیش و شیعه لیین گۆجلنمسینده لاییق اوْلان شهرلردن مالییه آلیٛنماماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ بارده فرمانلار وئریلیب شهرین جامئ مسجیدلرینین قارشیٛسیٛنا وۇرۇلۇر و شهر والیلرینه اهالیدن مالییه گؤتۆرممک امری وئریلیر. طهماسیب شاه آلمادیٛغیٛ هر ایلین مالییسینی ایماملاردان بیرینین رۇحۇنا حدییه ائدیردی. تاریخچیلرین یازدیٛقلاریٛنا گؤر، طهماسیب شاه شری نؤقتئیی-نزردن آلیٛنماسیٛ قانۇنی اوْلمایان مالییلری شیعه لره باغیٛشلاییٛر و اوْنلاردان آلیٛنماماسیٛنیٛ امر ائدیر. ۱۵۶۴-جی ایلده گۆنلرین بیری یۇخۇدا ایمام زامانیٛن () بیدت حالیٛ آلمیٛش بعضی مسللری لغو ائتمسینی بۇیۇردۇغۇنۇ گؤرۆر. سحری گۆن یۇخۇنۇ «چئحئل سۆتۇن» (قیٛرخ سۆتۇن) ساراییٛنیٛن ائیوانیٛندا نقل ائدیر و سوْنرا یوْخسۇل منطقه لردن آلیٛنان اوْتۇز مینه یاخیٛن مالیینی اوْرانیٛن اهالیسینه باغیٛشلاماسیٛنیٛ امر ائدیر.
طهماسیب شاهیٛن شیعه لییه اوْلان سیٛخ باغلیٛلیٛغیٛنیٛ اوْنۇن یازدیٛغیٛ مکتۇبلاردان دا بیلمک اوْلۇر. اوْنۇن عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا احلی-بئیت و مسۇم ایماملارا بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلمسی بۇنا باشقا بیر میسال اوْلا بیلر. طهماسیب شاه دینی ائحکاملارا بؤیۆک حؤرمت بسلدیی اۆچۆن حجج زیارتینه خصوصی دیققت یئتیرمیش و ایستر عوثمانلیٛلارلا باغلادیٛغیٛ سازیشد، ایسترسه ده سوْنراکیٛ یازیٛشمالاریٛندا اوْنلاردان یوْلۇ آچمالاریٛنیٛ و آذربایجانلا و اوْرتا آسییا زووارلاریٛن تهلوکهسیزلیینی تأمین ائتملرینی ایستییر. طرفلراراسیٛ سۆلح سازیشی ایمزالاندیٛقدان سوْنرا صفوی زووارلاریٛن مککه و مدیننی زیارت ائتملرینه شرایت یارانیٛر. زیارت مقصدیله اوْلۇنان سفرلرده صفوی دؤولتینین بعضی دؤولت ممۇرلاریٛ دا ایشتیراک ائدیر. ۱۵۶۹-جی ایلده صفوی مسۇم بیین حجج کاروانیٛنا قوْشۇلدۇغۇنۇ، لاکین عربلر طرفیندن قتله یئتیریلدیینی بۇنا میسال چکمک اوْلار. ایکینجی سۇلطان سلیم تؤردیلمیش سۇی-قسده گؤره اؤز صفیرینی طهماسیب شاهیٛن یانیٛنا گؤندریب اوْندان اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر. اوْرتا آسییا زووارلاریٛ دا حجج زیارتینه گئتمک اۆچۆن صفوی اراضیسیندن اؤتۆب کئچملی ایدیلر. اوْنلار قزوینده شخسن طهماسیب شاه طرفیندن قارشیٛلانیٛر و سوْنرا حیجازا گؤندریلیردیلر.
بۇنۇ دا اینکار ائده بیلمریک کی، طهماسیب شاهیٛن آذربایجانا حاکیم اوْلان دینی-مذهبی سییاستی بیر طرفدن شیعه لیین بۇرادا گۆجلنمسینه و بۇنۇن دا آذربایجانا اۆستۆنلۆک وئرمسین، دیگر طرفدن ایسه همن دینی-مذهبی سییاستین اؤلکیه اؤزۆنمخسۇس تسیر قوْیماسیٛنا سبب اوْلۇر. سییاسی باخیٛمدان عوثمانلیٛلاریٛن و اؤزبکلرین صفوی دؤولتی ایله دۆشمنچیلیک ائتمسی ان آزیٛ زاحیرده اؤزۆنۆ بئله گؤستریردی. مدنی باخیٛمدان دا مۆیین قدر اوْلسا تکلنیب و حم عرب، حم ده ایسلام مدلنییتی ایله علاقه سینی کسملی اوْلۇردۇ. شاعیر، طهماسیب شاهیٛن شیعه لیی یایماق اۆچۆن ائتدیی سیلر حاققیٛندا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر: «وْن ایکی ایمامچیٛ مذهبینه اوْ قدر یئر وئردیم کی، فلکدن اؤتۆب کئچدی، دؤورۆمدن سیزلره چاتدیٛ».
ایلاحی ایصفاهانی اؤزۆنۆن «خۇلدبررین» آدلیٛ کیتابیٛندا طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ ایشلر حاققیٛندا عمومی معلومات وئررک یازیٛر: «هر جۆر تریفه لاییق اوْلان پادشاه قزوینده اوْلدۇغۇ مۆددتده (شاه اوْن دوْققۇز ایل قزوینده اوْلمۇش و بۇ مۆددت ارزینده اوْرانیٛ ترک ائتممیشدیر) دایم اهالینین نیزام-ینتیزامیٛنا، دینین اینکیشافیٛنا، حابئله پئیغمبر آغاسیٛ حزرتی محممد (س) و پاک آیلسینین سۆننتینین یاشادیٛلماسیٛنا خصوصی دیققت یئتیرمیشدیر. عالیم و سئییدلرین مقامیٛنیٛ اۇجا تۇتۇر و ائلمین ترققیسین، حابئله مشهد، تبریز، سبزیوار، قۇم و اردبیل سئییدلرینه آیریٛجا پای آییٛریٛردیٛ. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، آدلاریٛ چکیلن شهرلرده قیٛرخ اوْغلان و قیٛرخ یئتیم قیٛز اۇشاغیٛنیٛ یئمک و گئییمله هر طرفلی تأمین ائدیر و اوْنلاریٛن تلیم-تربییسی ایله مشغۇل اوْلماغا تربییچیلرین آیریٛلماسیٛنا دایر گؤستریش وئریر. بئله کی، اوْنلار حددی-بۆلۇغ یاشیٛنا چاتدیٛقدان سوْنرا آیله قۇرمالاریٛنا کؤمکلیک اوْلۇنمالیٛ و یئرلرینه نؤوبتی قیٛرخ اوْغلان و قیٛرخ یئتیم قیٛز اۇشاغیٛ تأمین اوْلۇنمالیٛ ایدی… اؤلکنین دیگر محرۇم منطقه لرینده د، خصوصیله شیعه لرین یاشادیٛقلاریٛ اراضیلرده مالییلرین آلیٛنماسیٛندا گۆزشت اوْلۇنۇر و اوْنلاریٛن مؤوجۇد شرایتی نظره آلیٛنیٛردیٛ». بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، شاه شخسی ائحتییاجلاریٛنیٛ آرادان قالدیٛرماق اۆچۆن الده اوْلۇنان گلیرین حالاللیٛغیٛنا دا خصوصی دیققت یئتیریردی. بۇ مقصدله بۆتۆن شهرلره حالاللیٛق وکیللری تعیین ائدیردی. شیرازا تعیین اوْلۇنان سئیید مۇزففرددین الی انجوی شیرازینی و ایصفاهانا تعیین اوْلۇنان شئیخ بحاینین قاییٛناتاسیٛ شئیخ الی مینشاریٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار. بۇ آدت-ننه سوْنراکیٛ صفوی حاکیملرین دؤورلرینده ده داوام ائتدیریلیر. بعضی منبلرده صفوی دؤولتینین ترکیبینده حالاللیٛق وکیللرینین فعالییت گؤسترملریندن ده خبر وئریلیر
ساواش دؤنمی و سوْنراسی[دَییشدیر]
داها سوْنرا سولطان سلیمان نۆفۇسون مۆقاویمتی و اوْردویا دۆشن آجلیق اۆزوندن آذربایجاندان چکیلدی. بۇنو فۆرصت اوْلاراق گؤرن شاه طهماسب اؤلکهنین بیرلشدیریلمهسینی سۆردورمک اۆچون ۱۵۳۸ ایلینده قارداشی القاس میرزهنین باشچیلیغی ایله ۳۰ مینلیک قوْشونو شیروانی اله کئچیرمک اۆچون گؤندردی. القاس ۱۵۳۸-ده شیروانشاهلار دؤولتینین تۆم قلعهلرینی تۇتدو. بۇنون نتیجهسی اوْلاراق شیروانی بَیلربیینه چئورین شاه، قارداشی القاس میرزهنی ده اوْرایا ایلک بیلربیی اوْلاراق تعیین ائتدی. آنجاق القاس میرزه تخته چیخماق ایستهایردی. بۇ اۆزدن ۱۵۴۱ ایلینده قارداشی شاها ایهانت ائدهرک تخت اۆچون ساواشا باشلادی. باغیمسیزلیق ساواشینی ائشیدن شاه طهماسب حیرصلندی، شیروانا داخیل اوْلوب تۆم قلعهلری آلدی. القاس میرزه اؤنجه قیریما، اوْردان ایستانبولا قاچیب علماپاشا ایله بیرلیکده اؤز اؤلکهسینه قارشی حملهلرده فعّال اوْلاراق یئر آلدی. ۱۵۴۶ ایلینده دالخان قاجار شاهدان بۇیوروق آلاراق امریندهکی عسگرلرله بابۇریلرین حاکیمیّتینده اوْلان قندهاری صفوی سینیرلارینا قاتدی. ۱۵۴۸ ایلینده سولطان سلیمان ۳ سفر صفویلره سالدیریب تبریزی آلدی. آنجاق اوْردا گۆجلنهمهاینجه اؤلکهنی بۇراخدی. ۱۵۵۰ ایلینده شاه طهماسب سولطانا ائلچی گؤندرهرک باریش اؤنردی، آنجاق سولطان سلیمان یئنه بۇ باریش تکلیفینی قبول ائتمهدی. بئلهلیکله شاه طهماسب دا وان، قارص، ووْستان و ائدیلچوازی اله کئچیردی. اوْغلو شاهزاده اسماعیل ارضروم یاخینیندا اسکندر پاشانی مغلوب ائدیب ارضرومو آلدی. سولطان سلیمان ۱۵۵۲–۱۵۵۴ ایلینده سوْن اوْلاراق صفوی دؤولتینه قارشی حمله ائتدی، آنجاق باجاری الده ائدهنمهدی. نۆفۇسون مۆقاویمتی، قیزیلباشلارین آردیجیل ظفرلری سولطانا آذربایجانی اله کئچیرمگه ایجازه وئرمهایب ۱۵۵۵ ایلینده آماسیهده عوثمانلی ایله صفویلر آراسیندا باریش آنلاشماسی ایمضالاندی. بۇندان سوْنرا شاه دوْغویا دؤندو، چۆنکو افغان باشچیسی شیرخان بابوری حؤکومداری همایون شاهی مغلوب ائدهرک هیندوستانی اله کئچیرمیش و همایون شاه صفویلره سیغینمیشدی. همایون شاهین کؤمک اۆچون باشوۇروسونا جواب اوْلاراق شاه ۱۲ مینلیک قوْشونو دالخان باشچیلیغیندا همایونا وئردی. قیزیلباشلار افغانلاری اؤلکهدن سۆروب چیخاردیلار و همایونشاه یئنیدن حاکیمیّتی اله کئچیردی.
اؤلومو و سوْنراسی[دَییشدیر]
طهماسب ۵۲ ایل بوْیونجا شاهلیق ائتدی، ۱۵۷۶ ایلینده قزوینده اؤلن شاه طهماسبین یئرینه اوْغلو حیدر میرزه تخته چیخدی. بیر گۆن سوْنرا اؤلدورولن حیدر میرزهنین یئرینه، ایکینجی اوْغلو اسماعیل تخته چیخدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«I. Tahmasb»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (17 Eylül 2015 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


c: text/html

text:
آمونیوز، گروه بانوان: یازارار سحربارانی ،قادینلار گؤزللییین عؤمورلوک آنلامی
قادینلار دونیانین رنگی، حیاتین معناسی و گؤزللییین عؤمورلوک آنلامیدیرلار. دونیانین اؤنملی ایکییاریسیندان بیریدیرلر، بوتون اینجهلیکلرده قادین ایزی وار.
آنایلا باشلانیر یاشامین ایلکین نبض آتیشی، معنویتین تمثیلیدیر. انسانی دوشونجهده، قادین-آنا دوغمالیق، دوغارلیق، معنوی سئوگی و آن باشدا وطن تورپاغینین تجلیسیدیر.
افسانهلرده قادین، کیشینین قابیرقاسیندان یارادیلمیش کیمیقئید اولونسا دا، بلکه آناایمیش یوغرولوب انسان اولان تورپاق، جانینی روحونو وجودونو ائولادینا باغیشلاییب، سونرا یاشاتماسی، بسلهییب بؤیوتمهسی اوچون، قوجامان یئر کورهسینه چئوریلیب سیرتینا آلیب اونو. گرهیینده قوجاق، گرهیینده اوجاق اولوب. آنجاق کی، هر شئیدن اؤنجه، آنا-تورپاق یارانیب.
عصیرلر بویو،هاردان گلدیینی بیلمهین، اورک گؤزونو بیر تهر آچا بیلمهین بشر-کیشی، قادینا خور باخسا دا، آنجاق، اؤزونه قارشی دوردوغونو، اصلینده اؤزونه خور باخدیغینی حله ده آنلامیش دئییل. آخی تورپاق-آنانین بیر یوماغیدیر انسان.
نه یازیق کی جانیندان آیریلان جاندان حاققینی آلماق اوچون، مینلرجه ایل بویو ساواشماق مجبوریتینده قالیب آنا-قادینلار.
آنا-قادین گونو دونیانین هر طرفینده قوتلانسا دا، بو بیر گونو قازانماق ائله ده راحات اولمامیشدیر.
۸مارت دونیا قادینلار گونودور. دونیانین دؤرت طرفینده تؤرنلر قورولور، جشنلر توتولور و هر کس باشاردیغی دیلده قوتلاییر بو گونو. کیمیسینه سیاسی بیر آنلامدیر، کیمیسینه معنوی بیر دَیَر. اما ۸مارتین تاریخچهسی ندیر و ندن قادینلار گونو عنوانیندا دونیا بیرلشمیش میللتلری طرفیندن قئید ائدیلیب:
اسکی زامانلار دونیا ایشچی قادینلار گونو آدلانان، دونیا قادینلار گونو، هر ایل ۸مارت تاریخینده گئچیریلن بیر تؤرندیر. اؤلکهلره باغلی، تؤرنین اساس توجه نقطهسی، قادینلارین حقوقونون قورونماسی، سئوگی، یا دا توپلومسال، اقتصادی یا سیاسی ساحهده الده ائتدیکلرینی قوتلاماقدیر.
۸مارت، ایلک اؤنجه سیاسی بیر اولای کیمی، آمریکا، آلمان بیر ده دوغو اوروپادا باشلاندی. سونرا بو اؤلکهلردن بوتون دونیایا یول آچماغی باشاردی. بونا باخمایاراق کی بو گون بعضی اؤلکهلرده سیاسی اؤنمینی ایتیریب، قادینلارا اولان سئوگینی ایفاده ائتمک اوچون سیرادان بیر مناسبته دؤنوشوب، سئوگی گونو و آنالار گونون تلفیقی کیمیبیر گون اولموشدور؛ اما حله ده بیر چوخ اؤلکهده سیاسی و انسان حاقلاری اساسلی وجههسی قورونماقدادیر.
بو گون، ایلک دفعه، ۲۸ فوریه ۱۹۰۹دا آمریکانین نیویورک شهرینده، ایشچی قادینلارین اعتصابینین ایل دؤنومونو قوتلاماق آدینا بیر تؤرن کیمی، آمریکانین سوسیالیست حزبی طرفیندن کئچیریلدی.
دونیانین فرقلی بؤلگهلرینده فرقلی گونلرده قوتلانسا دا، نهایت ۱۹۱۴جو ایلده دونیا قادینلار گونو ۸مارت، یکشنبه گونونده کئچیریلدی و بوگونه کیمیده هر ایل دونیانین بوتون مملکتلرینده ۸ مارت قادینا حصر ائدیلمیشدیر. ۱۹۱۴تاریخینه قدر هرهانسی بیر قادین باشلیقلی اعتصاب، تؤرن و یا اولای، ۸مارت تاریخینه ثبت ائدیلمهمیشدیر.
۱۹۱۴ده لندنده بیرینجی دونیا ساواشینا قارشی، سونرا دا ۱۹۱۷ده سنپطرزبورگ شهرینده ۸مارت گونو، ساواشین گتیردییی فلاکتلره اعتراض آدینا «باریش و چؤرک» شعاری ایلا بؤیوک تظاهراتلار اولموشدور. روسیهده باش وئرن تظاهرات فوریه انقلابینین باشلانقیجیدیر و دؤرد گوندن سورا روسیه تزاری استعفا ائتمیشدیر.
لئون تروتسکی بو حاقدا بئله یازیر:
۸مارت دونیا قادینلار گونوایدی، ییغینجاقلار و هر جوره ممکون اولاسی اولایلار قاباقجادان تدبیره آلینمیشدی، اما بیز بو گون قادینین انقلاب ائدهجهیینی تصور ائلهمیردیک. انقلابی اولایلارین اولماسینی سئزسک ده زامانینی بیلمیردیک…هامیخیاوانلاردا توپلانمیشدیلار.
بو گونون روسیهده رسمیلشمهسیندن سونرا چوخو کمونیست اؤلکهلرده ده رسمیلشمیش کیمی، قوتلاندی. باتیدا ایسه ایلک دفعه ۱۹۷۷جی ایلده قادین گونو، ۸مارتدا گئچیریلدی.
سون ایللرده، قادینلار گونو دونیادا یئنی بویوتلار قازانماقدادیر. قادینلار کیشیلرین مینلرجه ایللیک مطلق حاکمیتینه سون وئرمک، بوتون ساحهلرده ائشیت حاقلار قازانماق ایستهییرلر. علمی، سیاسی، اقتصادی، هنری و … ساحهلرده باشاریلارینی تثبیت ائتمکله گونو گوندن لایق اولدوقلاری یئری قازانماق نائلیتیندهدیرلر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بُریرین خطبه سی
صونرا آدلی سانلی قرآن اوقویوجولاریندان(بریر ابن خضیر)کوفه لیلره نصیحت ایتمه غ ایچین امامدان اذن آلدی و دوشمان اوردوسونا بویله سویله دی:
ای جماعت الله پیغمبر افندیمیزی خلقی قارانلیقدان آیدینلیغا چیخارماغا گونده ردی…قارشینیزداکی بو معصوملار پیغمبر افندیمیزین اهل بیتیدیرلر.
نه یوزله فرات چایینین یولونو اولارا باغلادینیز؟حال بوکی تورلو تورلو حیوانلار او صودان ایچیرلر…
پیغمبر افندیمیزین ایلیغینین قارشیلیغی اهل بیتینه بویموش؟
اولار دیدیلر ای بریر بیتیر سوزونو.اللها آند اولسون حسین هیچ بیر کیمسه نین صوصوز قالمادیغی گیبی صوصوز قالا جاغدیر.بُریرایسه بویله سویله دی:وای اولسون حالینیزا ای جماعت امام حسینه گونده ر دیغینیز مکتوبلرده،اونا جان ورمه غه حاضر اولدوغونوزو اونوتدونوزمو؟ایندی امام حسین(علیه السلام)و اصحابی دعوتینیزه ئولوملو جواب ویره رکه ن سیزلره یاردیما گلدیلر.سیز ایسه بولاری ابن زیادا تسلیم ایتمه غ ایستیر سینیز،نانجا آلچاغ انسانلارسیز.الله تعالی قیامت گونو سیزلری صوصوز قویسون.
ای اللهیم بولاری قیامت گونونه کیمین بیر بیرینین جانینا سال!بُریرین سوزلری بورایا اولاشینجا اولار،اونو اوخا توتدولار،بُریر بو حالدا گه ری دوندو.
زهیر بن القین نین خطبه سی
داها صونرا زهیر امامدان کوفه لیلرله قونوشماغ ایچین اذن آلدی،یوکسه ک بیر سه سله اولارا بویله سویله دی:ای کوفه-لیلر،مسلمانین مسلمان قارداشینه نصیحت ایتمه سی واجبدیر.و بیزلر ایندی یه کیمین دین قارداشییغ،آرامیزا قیلینج گیرمه میشکه ن دین و قارداشلیغ باغینی که-سمه یه غین.آرتیق آرامیزا قیلینج گیردیغینده سیز بیر جماعت و بیزده بیر جماعت اولاجاغیغ.اللها آند اولسون فاطمه(علیها السلام)نین اولادی.سمیه نین اوشاغلاریندان دوستلوغا داها لایقتیلار!اگر اولارا یاردیم ایتمیرسینیز بارلیغ اولارلا صاواشتان اوزاغ اولون.
ای اللهین قوللاری آییغ اولون یزید سیزی دینده ن چیقاردماسین،اللها آند اولسون محمدین شفاعتی.اوشاغینی و یاردیم چیلارینی قیلیجده ن گه چیریب ئولدوره نلره اولاشماز.
ای جماعت:بیلین الله تعالی بیزی و سیزی پیغمبرین اهل بیتیله امتحان ائدیر.یزید و زیاد اوغلو گیبی آزانلارا قانمایین و پیغمبرین اولادینا یاردیم ایتمه غینیزی ایسته ره م.عکس تقدیرده چوخ گیچمه ده ن گوزلرینیزی چیخارداچاغ أل أیاغلارینیزی باغلایاجاغ و بدنلرینیزی خرما آغاجلاریندان آساجاغلار.سعد اوغلونون اوردوسو اونا چیرکین سوزلر دییه رکه ن صاواشتان أل چه کمه مه لرینی بیلدیردیلر.


text:
آمریکا، یونسکودان چکیلدی
یونسکو، آمریکانین چکیلمه قرارینی، "بیرلشمیش میلتلر عائلهسینین" و" چوخ طرفلیلیگین" بیر ایتکیسی کیمی دگرلندیردی
آمریکا، بیرلشمیش میلتلر ائییتیم، بیلیم و کولتور تشکیلاتیندان (یونسکو) چکیلمه قراری آلدی.
آمریکالی یئتکیلیلر، اولوسلاراراسی خبر آژانسی آسوشیتد پرسه وئردیگی آچیقلامادا، فلسطینین عضولوگو قونوسوندا اوزون مدتدیر داوام ائدن آنلاشمازلیقدان سونرا بو قرارین قبول ائدیلدیگینی بیلدیردی.
آمریکانین یونسکو عضولوگوندن آیریلماسیندا آیریجا ایسراییله قارشی توتدوغو مؤوضعین ده ائتکیلی اولدوغو بیلدیریلرک، چکیلمهنین 31 دسامبر 2017 اعتباریله قوهیه مینهجگی قید ائدیلدی.
یونسکو، آمریکانین چکیلمه قرارینی، "بیرلشمیش میلتلر عائلهسینین" و" چوخ طرفلیلیگین" بیر ایتکیسی کیمی دگرلندیردی.


text:
ای دشت کربلا سنه اهل بلا گلیــر
بیر دسته دردمند آلا سندن شفا گلیر
آزاد اولوبدی ظلمیدن آزادگان عشق
دیدار یاره یار اورگینده یارا گلیر
قولاردا یوخ طناب آچیلیب بال و پرلری
اما اورکلری دوتولوب برملا گلیر
گئتمیش گئدنده ظلمیله بوغملی کاروان
فکرائتمه ایندی غمدن اولوبدور رهاگلیــر
محمل لراوسته دائرائدوبلرحسینیه
زینب او هیئت ایچره دیور اوخشاما گلیـر
چون آیریلاندا قارداشینا آغلیانمیوب
ایندی دویونجا قارداشینا آغلیا گلیـر
قیزلارقوشوب سیزیلتسینی ناقه زنگینه
امارباب آغلاموری بیصدا گلـــــیر
بوشدی رقیه نون یئری بو کاروانیده
دردی ائدوب ربابی غمه مبتلا گلیر
یتمیش ایکی شهیده دوتا اربعین بوگون
زوار اولوب عیال شه لافتی گلیر
زینب گوزآلتی قیزلاری بیربیرسایور گورور
ییرمی ایکی یتیمیدن اون بیربالاگلیر
لیلادلینده وردایلیوب اکبرین آدین
هرسوزباشی دیور آنان اولسون بالاگلیر
دوربیرسولان جماله باخ ای مه جمال اوغول
رنگیم ائله سولوب نظره کهرباگلــــــــــــیر
باشین دالیجا کوه و بیابان دولا نمو شام
عشقین ائدوبدی لیلینی مجنون نماگلـیر
چیخ پیشوازه دوت الیمی ناقه دن اَنیـــم
گورسونله لیلینون الین اکبر دوتا گلــــــیر
قوی داغلی سینم اوستونه قانه باتان باشی
اشکیله لیلی یاروه مرهـــــــــــم قویا گلیر
بیر آیری محمل اوسته چیخور گویلره فغان
کیمدور بو آغلیان سسی چوخ آشـنا گلـیر
هر دم دونور فراته باخور گوز یاشی آخور
سسلور فرات ، عترت خیرالنسا گلـــــیر
کلثومدور بو آغلیان عباســــون عاشقی
دوتموش الینده قانه باتان بیر لوا گلــــیر
یار عطرینی آلاندا مشامه او با وفــــــــا
سسلندی به به عطر گل مصطفی گلیر
یوز نهر علقمه دوتوب عباسی سسلدی
کی با وفا، باجون سنه اولسون فدا گلیر
آچ قانلی گوزلرین باجوون حالینی سوروش
گور سندن آیریلوب گئدوب هاردان هارا گلیر
شامه گئدنده قویمادیلار یاس دوتام او گـون
ایندی باجون بو چولده سنه یاس دوتا گلیر
ای سروسن سناندان آزالموش گوزومده نور
قبرین اودور که گوزلریمه خیرداجا گلـــــــیر
پرچم چکلّله قبرینه سردارلشکرین
کلثوم اودور مزاریوه پرچم سالا گلــیر
القصه ناقه دن توکولوب آل بوتراب
افغان اوجالدی نالیه ارض و سما گلیر
……………………………
گوزون آچ ای قوری یرلرده وئرن جان یارالی
باجون اولسون یارالی قلبیووه قربان یارالی
******
آیریلیق تیری یانان قلبه دگوب دلدی حسین
باغریقان گئتدی باجون قدی کمان گلدی حسین
بو گوزل قبر منه کعبه دن افضلدی حسین
بو مزار ایچره یاتوب اوچ گل خندان یارالی
********
اربعینوندی سنون آغلاماقا گلدی باجون
یاس دوتوب آهیله دل داغلاماقا گلدی باجون
اوچ پر اوخ یاره سینی باغلاماقا گلدی باجون
ائدرم گوز یاشیمی یاروه درمان یارالی
********
ساغالوبدور باجیوون باشداکی محمل یاراسی
عیبی یوخ قمچیلرین چکسه ده بیر ایل یاراسی
قمچیلر، یوخ باجیوی،یوردی حسین،دل یاراسی
دل یاراسی ائلییوب قلبیمی شان شان یارالی
یارالی جان یارالی جان یارلی
(اثر شاعر مرندی: کربلایی کریم نصیری)
احوالات اربعین حسینی – شعر ترکی آذری
ای دشت کربلا سنه اهل بلا گلیــر


text:
حاقلاریمیز آیاخلانیر تالانیر میللتیمیز گونو گوندن اویانتیر
عمری اگر باقی اولا ایستدیگین ساقی اولا
دوشمن گله یاغی اولا موحببته باتا بیلمز
داغ داغا چاتا بیلمز دوست دوستی آتا بیلمز
یاغیش یاغیر داشلارا کیرپیک دییر قاشلارا
دئین اوچان قوشلارا آپارسین بیزدن سالام
وفالی یولداشلارا
یامتن فلک منه وفا قیلمادی
بیر کس منیم وفاداریم اولمادی
من آغلاتدیم،من گولدوردوم دوسلاری
من گئدیرم منیم یئریم بوش اولسون
یاخچی دوسلار هر دیاردا خوش اولسون
دونیادا نه قدر ثروتیم اولسا قیمتده گؤزل یولداشا چاتماز
زولفون داراماق رمزینی من شانه ده گؤردوم
شمع آتشینه یانماغی پروانه ده گؤردوم
هر نوع بشر ایله دولانیب هم قدم اولدوم
مردانه صیفت دوسلاری میخانه ده گؤردوم
بیز کاسیبلارین اوره گی کینه سیز دیر هر کیم له دوستلوق ائتسه ک یئری سینه میزدیر
برچسب ها: اس ام اس، تورکجه اس ام اس، مسیج، تورکو اس ام اس لر، اس ام اس های ترکی،


text:
ممو بئی حاجی احمد اوغلو مَمائی ١٢١٣-جو ایلده شوشادا دوغولموشدور. تحصلینینی شوشادا آلمیش، تیجارتله مشغول اولموشدور.
ممو بئی مَمایی
ای ممایی، ائله دی دلتنگ سنی طرح سخن
دوشدو یادیما کئچن گونلریم، افسوس اولسون، بیزی مایوس ائدن دهرده مایوس اولسون.
ای ممای، هر نه یازسان دوغرولوقدان یازگیلن
وه، نئجه کج گردش ائیلر چرخ کجرفتار کج! عصر کج دیر، دؤور کج، دؤوران بدکردار کج.
گؤز ایله قولاقدان چکرم زحمت بی حد
بیر بیکس زارم، وطنیمده وطنیم یوخ، بیر بولبول بی بال و پرم، وای، چمنیم یوخ!
هانی اول ذوق و صفا، اهل وفا ییغناغی؟
نئیله ییم، جور ائله ییر چرخ جفاکار منه، گؤندریب هر نه قدر جور، ستم وار، منه.
سنینلن دیر سرو سامانی ممایی زارین
ای گؤزوم نوری، قارارِ دوِ عرفان، گئتمه، «محفل اونس» سنین جانینا قربان، گئتمه.
ممو بئی مَمایی
ممو بئی حاجی احمد اوغلو مَمائی ١٢١٣-جو ایلده شوشادا دوغولموشدور. تحصلینینی شوشادا آلمیش، تیجارتله مشغول اولموشدور.


text:
اونون آدی ائلمان...
نئچه گوندن سونرا آتااولوردو.گئجه ساهات اون بیریدی آمااونون یوخوسوگلمیریدی.آروادی ایسه شیرین یوخویادالمیشدی.آرازاوره یینده تانریلادانیشیردی:تانریم سندن ساغ-سالامات بیراوشاق ایسته ییرم،اؤزون بیلیرسن منه قیز-اوغلان هئچ فرق ائتمیر.یالنیزساغلام اولماغی بیزه یئترلیدیر...
ایکی گون اواضطرابلی گئجه دن اؤتموشدووآرازایش باشیندایدی.جیب تئلفونوزنگ چالدی.آناسینین سئوینج سسیدی:آراز،اوغلوم تئزآذربایجان خسته ائوینه اؤزونویئتیر،آتااولورسان.
بیرآتااوچون،بوندانداخوش بیرخبراولورمو؟گؤزلمزالینده بویان-اویاناگئدیردی.خانیم دوکتورعمل اوتاغیندان دیشاری چیخیب وآتااولماق خبرینی آرازاوئردی.سئوینجیندن هارای چکیب تانرییاشوکورائتدی...
اوچ آی اوگونده ن کئچمیشیدی وکؤرپه نین سیجیللی سی آلینمامیشیدی.بیریاندانداهامی آرازلاساواشاقالخیب تئزبیرآدسئچ سیجیللی آل دئییردی.آماآرازاؤزایسته ییندن وازکئچمیردی واؤزوم ایسته دیییم آدی قویاجاغام دئییردی...
سونوندااؤلکه نین باش کندیندن سونونجومکتوب گلدی وآرازایکنجی کزاولاراق آتااولاراق آتااولماغیناسئوینیب گؤیلره اوچدو.اونون وئردییی آدقبول اولونموشدوواوچ آیلیق گؤرپه نین ایندیسه کیملییینده آرازدئین آدیازیلاجاغیدی:ائلمان...
- حسین واحدی


text:
روسییایا سانکسییالاردان باشقا هئچ نه ایله تأثیر ائتمک اولماز.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «آپوستروف» سایتینا آچیقلاماسیندا کریم تاتارلارینین لیدری مصطفی جمیلوو سؤیلهییب.
«آوروپا بیرلیگی روسییایا سانکسییالار اوجباتیندان عمومیلیکده ۱۷،۵ میلیارد دوللار ایتیریب. بو، تکجه آلمانییانین عمومی داخیلی محصولونون ۰،۵%-دیر. اگر بونو ۲۸ اؤلکه آراسیندا بؤلسک، او زامان همین رقمین بیرلیک اوچون هئچ نه اولدوغونو گؤرریک.
سانکسییالار اوجباتیندان روسییا عمومی داخیلی محصولونون ۵%-نی ایتیریب. بو ایسه تخمیناً ۲۶۰ میلیارد دوللاردیر. اؤلکهدن ایللیک کاپیتال آخینی ۱۰۰-۱۵۰ میلیارد دوللار آراسیندادیر. اونلارین آرتیق احتیاط فوندو توکنیب و میللی ریفاه فوندوندان ایستیفاده ائتمهیه باشلاییبلار. اگر بو تمپله گئتسهلر، ماکزیموم بیر ایله هر شئیلرینی ایتیرهجکلر. سانکسییالاردان باشقا، موسکوایا تأثیر ائتمک اوچون آلترناتیو واریانت یوخدور»، – او بیلدیریب.


text:
چوخ یامان بیر درده دوشدوک دردی بیلمکدن کئچیب
باغ پوزولدو کند داغیلدی اؤلدو بولبول سولدو گول
شاختا چالدی باغلارین بارین، دریلمیکدن کئچیب
بو جهالت بیر مرضدی کیمسه دوتدور فاتحه
دور قبیر قازدیر کفن بیچدیر دیریلمکدن کئچیب
اختیار سیز عمرومون فرشین دار اوستن داره چک
قین جیلان آرخاجدان ایلمک چالما، ایلمکدن کئچیب
اؤز دیلیمدن آسلانیر باشیم، باشیمدان قورخمورام
فیکریمی برک ساخلایین، بوینوم اوزولمکدن کئچیب
جان سیزین، جان تبریزین، جان تورک لرین گویچک دیلی
قوی سؤزوم دیللرده قالسین، دیل بیچیلمکدن کئچیب
آی هاوار باغریم یاریلدی قوللاریمدان ساخلایین
قویمایین قلبیم سیخیلسین قد کیچیلمک دن کئچیب
*


text:
اؤیرنجی سسی:خالق آراسیندا بیر مثل وار: کئچل باخار گوزگویه، آدینی قویار اؤزگهیه. بو دئییم بیر چوخ آچیدان آذربایجان دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش اینسانلارین قولاغیندا بیر سیرغا اولاراق زامانیندا اونلارین قولاغیندا سسلنمهلی و گرکلی زامانلاردا اونلاری آییق و ساییق اولماغا دورتمهلیلیدیر.
فارس ایستعمارچیلیق مفکورهسی چورومه گه و اوچوروما دوغرو یؤنهلرکن دوشونجه و فیکیر باخیمیندان فارس محفللرینه باغلی اولان ایستعمار عامیللری فارس ایستعمارچیلیق آنلاییشینی دؤولت-میلت آدی یئرینه قلمه آلاراق ایران ممالیکی محروسهسیندهکی میللیتلرین میللی مسئله لرینه کؤلگه دوشورمگه چالیشار[i], بعضیلری ده پانتورکیست مقولهسینی اوزلرینه بیر الک کیمی توتاراق فارس ایستعمارچیلیغینی دانماغا چالیشارلار[ii]. بئلهلیکله ایران آدی آلتیندا ایرانیت و فارسلیق مفکورهسینی بیر چوخ اینسانلار میللی مسئله لری نین فرقینا وارمادان اونلارا آشیلامیش (تزریق ائتمیش) مقامدا یئر آلارلار. یئری گلمیشکن عؤمور بویو حزب توده ایران-فارس تشکیلاتیندا سوموک سیندیرمیش بابک امیر خسروینین “دؤولت و میلت و دئموکراسی” آنلاییشلارینی گؤزدن کئچیرمهگه چالیشاق. بابک امیر خسروی فارس ایستعمارچیلیق مفکورهسینی بیر “دؤولت و میلت” آنلاییشی دئیه اساسلاندیرماق اوچون فرانسهدهکی”ایستعمارچی دؤولت و میلت” آنلاییشی نین تاریخینه دئینهرک اؤز فارس ایستعمارچیلیق و نئهیلیستلیک مفکورهسینی اساسلاندیرماغا چالیشمیش، اوخویوروق:
” … تجمع همبودیهای قومی مختلف، با همت وسرگردگی شاه فرانسه، ازطریق اتحاد سیاسی در کالبد دولت واحد که دراندام شاه مطلق العنان تجسّم مییافت، صورت گرفت. هنوز در این مرحله، برای مردم فرانسه، تجلّی احساس تعلق به یک ملت واحد، تنها از طریق دولت مرکزی و شاه خودکامه، میسر بود. ولی در واقع، نوعی جدائی و بیگانگی میان ملت و دولت برجای مانده بود. زیرا دولت، نماینده و منتخب ملت نبود. اما تحول مهمی که در قرن ۱۸ درفرانسه، همزمان با انگلستان روی داد، خود آگاهی ملت در تقابل با نظام خودکامه پادشاهی بود. این تحولِ درونِ ملت در تمامیّت آن بود. و در پرورش و تکوین آن، روشنفکران آزاد اندیش نظیر مونتسکیو، ولتر و ژان ژاک روسو و دیگران نقش بزرگی ایفا کرده و زمینه فکری و ایدئولوژیک آن را فراهم ساخته بودند،. تحول فرهنگی- سیاسی که با مرحله تعالی بورژوازی، بمثابه نیروی سیاسی – اقتصادی، همزمان بود. بورژوازی در آن زمان، بخشی از ملت و در نظام طبقاتی – کاستای آن روز فرانسه، جزئی از طبقه سوم (tiers etat) به حساب میآمد که کارگران و پیشهوران و دهقانان را نیز در برمیگرفت. دو طبقه دیگر: روحانیان و نجبا-اشراف بودند”[iii].
میللی دؤولتچیلیک مفکورهسی ایلک اولاراق فرانسه ایمپیراتورلوغوندا فرانسه دؤولتچیلیگی مفکورهسینه سؤیکندیگینه باخمایاراق ۱۷۸۹٫ ایل باش وئرمیشلری بوگون بیر یئنی تاپینتی (وحئ منزل) دییه باشقا میللتلر اوچون یئدیرمهگه چالیشماق سؤویئت روسییهسینی بیر اولگو و شابلون دئیه روسیه ایستعمارچیلیغینی تبلیغ ائتمک کیمی بیر داورانیشدان باشقا بیر آنلاییش اولابیلمز. یئری گلمیشکن فرانسهنین دؤولتچیلیک تاریخینه دئیینمک هئچ ده پیس اولماز.
فرانسه ایمراتورلوغو و فرانسه دیلی
فرانسه دیلی هیندو آوروپا دیللرینین رومان دیل قوروپونا باغلی اولدوغونا باخمایاراق قرامئر و سؤز داغارجیغی باخیمیندان فرانسه دیلی اوزره لاتین دیلی بؤیوک اتکی و تأثیره مالیک اولموش. اورتاچاغدا (قورون وسطا) لاتین دیلی کیلیسادا،بیلیم اوجاقلاریندا و سیاستچیلر و محللی لهجه لر اوزره ده بؤیوک اتکی و تأثیر بوراخمیش. بو دوروم ۱۷٫ یوز ایله دک فرانسه ایمپیراتورلوغوندا خالق آراسیندا داوام ائدرکن، کیلیسادا و بیلیم اوجاقلاریندا داها آرتیق حؤکوم سورموش. او دؤنمده فرانسه دیلی موختلیف آغیزلارا (لهجهلر)بؤلونموش ایمیش. بو دیللر قوزئی “langue d’oeil” و گونئی “langue d’oc” آغیزلاری (لهجه لری)دئیه بیربیرلریندن فرقلهنیرمیشلر. بونلارا باخمایاراق اورتاچاغدا فرانسه ادبیات دیلی شاهلیقلاردا (سرایلاردا)گلیشمه گه باشلامیش. فرانسهنین قوزئیینده وارلی خالق کیتلهسی آراسیندا “langue d’oeil” آغیزیندا (لهجهسیند) trouyéresدئیه داستان و قوشمالار یاییلماغا باشلارکن، گونئیینده خالق آراسیندا “langue d’oc” آغیزیندا (لهجهسیند) troubadours دئیه اوخومالار (ترانهلر)یاییلماغا باشلامیش. ۱۵۳۹٫ ایل فرانسه ایمپیراتورو، بیرینجی فرانس
“Edikt von Villers-Cotterêts (Frz. Ordonnance de Villers-Cotterêts)” آدلی بیر بویوروق یایینلامیش. او بویوروقدا سیاسی مسئلهنی خالق دا باشا دوشمهسی اوچون بوتون قانونلارین لاتینجهدن فرانسه دیلینه چئوریلمهسینی ایسته میش. فرانسهده ادبی قالخینما و رونوسانس دؤنمینده کیتاب یاییمی نین باشلانماسی ایله بوتون سیاسی و دینی ال یازیلاری نین فرانسه دیلینه چئوریلمهسی داها دا گرکلی ساییلمیش. بئلهلیکله فرانسه دیلینده سؤزلوک کیتابلاری دا اورتایا چیخماغا باشلامیش. فرانسه بیلیم یوردو “Académie Françoise” آدلی قورومون یارانماسی ایله بیلگینلر و آیدینلار فرانسه دیلی نین قیرامئری،یازی بیچیمی و ایفادهسی اوزره آراشدیرمالار آپارماغا باشلامیشلار. فرانسه دیلی آیدینلانما دؤنمینده چوخ سایلی سؤزلوک و کیتاب و آنسکلوپئدی یایینلاری واسیطهسی ایله شاهلیقلار و ائلچیلیکلر، ائلجه ده دؤولتلر آراسی دیپلوماتلار دیلی اولموش. ۱۸٫ عصرین سونلاریندا فرانسهده بورژووازی دئوریمی باش وئررکن یئنی اورتایا چیخمیش یئنیلیکلر اوچون فرانسه دیلینده دئییملر اورتایا قویولمادیغی اوچون محللی آغیزلار (لهجهلر)داها آرتیق آغیرلیق باسماغا باشلامیش.
بئلهلیکله محللی دیللرین جومله قورولوشو و یاپیلاری گلیشرکن بعضی دئییملر بؤلگه و محللی دیللره لاتینجهدن چئوریلمه یهرک (ترجومه ائدیلمه یهرک) اولدوغو کیمی او دیللره داشینمیشلار، اؤرنک اولاراق Citoyen–دا لاتینجه اورتا اوخوللار (مدرسه متوسطه) آچیلماغا و Larousse و Littré سؤزلوکلری نین یئنیسی یایینلانماغا باشلامیش[iv]. بونلارین یانیسیرا یئرلی خالق دیلی و کؤچری توپلوملارین سؤزلو (شفاهی) ادبییاتی دا یایینلانما حاقینی قازانمیش.
خالق ائییتیمی نین(تربیهسی نین) گلیشمهسی توپلوم ایچریسینده دیل بیلینجی نین گلیشمهسینه ده یول آچاراق سؤزلو(شفاهی)دیل ده ایلریلهمیش. بو گلیشمهلر ال اله وئرهرک زامان گئدیشی ایله فرانسه جومهورییتی نین یارانماسینا یول آچمیش. ۱۹۹۲٫ ایل فرانسهنین آنایاساسیندا جومهورییت دیلی فرانسه دیلی (۲٫ اصل)دئیه یازیلماسینا و فرانسهده ۹ یایقین محللی دیل اولماسینا باخمایاراق بو دیللر رسمی دیل دئیه تانینمادیقلاری اوچون فرانسه دیلینین تضییقینه اوغرامیشلار. قیسسا سؤز ایله دئییلرسه، فرانسه حاکیمیتی طرفیندن هئچ بیر محللی دیل ایداره و رسمی دیل دئیه قبوللوق گؤرمز. یالنیز کورزیکا آداسیندا یئرلی خالق ایجتماییتی نین فرانسه حاکیمیتی قارشیسیندا دیرهنیشی او زامانکی فرانسهنین بیرینجی وزیری Lionel Jospin-نی کورزیکا دیلینده مدرسهلرده درس اوخونماسینا ایجازه وئردیرمه گه زورلامیش. فرانسه حاکیمییتینین میللی آزلیقلار ایستگی قارشیسیندا سوسماسی و اونلارا حاق تانیمادیغی ژاکوبین(jacobin) [v] قورخوسو دئیه قلمه آلینار. ژاکوبین قوروپو بیر سولچو آخین اولاراق فرانسه شاهلیغی اوچون بیر قورخو قایناغی اولوشدوردوغونا باخمایاراق بو قوروپ دا فرانسه ساغجیلاری کیمی فرانسه دیلینی فرانسه مدنییتی نین بیر حاکیمیت ائتمک وسیله سی دئیه نظره آلارمیش[vi]. دئمک فرانسه ائلیتی ساغ و سول کسیمه بؤلوندوکلرینه باخمایاراق دیل و مدنیت بیلینجی آچیسیندان دوشونجه بیرلیگینه و میللی آزینلیقلار قارشیسیندا هئژئمون اعمال ائتمهنین واجیب اولدوغونون فرقینا واردیقدان سونرا بو ژاکوبین قورخوسو داها آرتیق فرانسهده دؤولتچیلیک علئیهینه بیر تهلوکه ساییلمامیش. ژاکوبین سؤزجوک و کلمهسی بیر سیاسی دئییم اولاراق فرانسیز اولمایان میللیتلرین فرانسه حاکیمیتینه توتوملاری یئرینه و فرانسه حاکیمیتی نین اونلاردان اندیشلنمهسی یئرینه قلمه آلینماغا باشلامیش. ژاکوبینلرین (Jacobin) میللی گؤروشلرینه اساسن میللی آزلیقلار اؤز دیل و مدنییتلری اساسیندا اؤز گلهجکلرینه و یاشاییشلارینا حاکیم اولسایمیشلار، فرانسه بیرلیگی خطره دوشرمیش. دئمک بیر چوخلاری اوچون مدنییت بئشیگی ساییلان فرانسه ایمپیراتورلوغو و فرانسه سولچولوغونو ایده آل و مطلوب بیر خیال، یوخسا گئرچک ایستک قلمه آلینماسینا باخمایاراق سیاست دونیاسیندا سولچولوغون تملینی قویان ژاکوبینلر و اونلارین سونراکی آردیچیللاری بوگونکو اینسانی توپلوملارا بیر ایده آل اؤرنک و نمونه ساییلابیلمزلر[vii]. فرانسه دیل و مدنیتی ایستعمارچیلیغینا معروض قالمیش و کولتور سویقیریمینا اوغرامیش و سایلاری گونو گوندن آزالماقدا اولان ۱۵ میلیون یئرلی میللیتلر بوگون ده فرانسه دیل و مدنیتی نین باسقیسینا معروض قالمیش ساییلارلار (باخینیز: فرانسهنین ائتنیک خریطهسینه)
بابک امیر خوسروی گئنه ده یازار:
“متفکرین آزاد اندیش فرانسه آرمانشان پایان دادن به رژیم مطلقه و از میان برداشتن نظام اشرافیت و امتیازات فئودالی بود. و ملت را چون ساختار واحد، منتهی با رسالت جدیدی به روی صحنه آوردند تا در فردای تلاشی نظام کهن، هم چون مظهر ارادۀ عمومیِ شهروندان عمل کند. ژورژ بوردو در تحلیل این لحظه و وضعیت تاریخی، نکته بسیار مهمی را خاطر نشان میکند”[viii].
ایران ممالیکی محروسهسینده میللیتلر مسئله سی آچیسیندان، ایستر فارس سولچوسو و ایسترسه ده فارس سولچولوغونا قویروق اولموش، میللی بیلینج و شعوردان یوخسول سولچومئاب شخصلر اوچون فرانسه اینقیلابی نین سونوچ و نتیجهسی بیر ایده آل و مطلوب نیظام گؤرونسه ده، بو ایده آللیق بوگون مظلوم میلتلر اوچون دئییل، تاریخدهکی بیر اولای و حادیثه کیمی قلمه آلینمالیدیر. بابک امیر خسروی فرانسه اینقیلابی نین (۱۷۸۹) سونوچ و نتیجهسینه حئیران قالاراق یازیر:
“مارکسیستها و بطریق اوُلی لنینیستها، مدّتها بعد، این خواست را وارد برنامههای حزبی کردند و برای اولین بار در کنگره انترناسیونال سوسیالیستها در لندن (۱۸۹۶) هواداری خود را از «حق کامل همه ملتها در تعیین سرنوشت خویش» ابراز داشتند. سرنوشت این اصل در گذرگاه تاریخ، چه در قرن ۱۹ و چه بویژه در قرن بیستم؛ دستاوردهای آن و نیزسوء استفادههائی که برخی دولتها از آن کردهاند؛ و نیز ناسیونالیسم تجاوزگر و توسعه طلب، که انحرافی ازاین اصل بود؛ هرکدام در جایِ خود، موضوع مقالۀ مستقلی است که پرداختن به آن ما را از موضوع اصلی دور میکند. تنها ذکر این نکته ضرورت دارد که الهام از این اصل، در موارد متعدّدی، نقش مهمی در بیداری و در مبارزات رهائی بخش مستعمرات، در دورانِ پس از جنگ جهانی اول ولی بویژه پس از جنگ جهانی دوم داشته است”[ix].
اؤسته گؤروندوگو کیمی بابک امیر خسروی روسیه کمونیستلرینی باشدا ویلادیمیر ایلیچ لئنینی تجاووزچو و ایستئمارچی گوجلر دئیه قلمه آلماسینا باخمایاراق دونیا گؤروشو و ایدئولوژیسی آچیسیندان روسییه کمونیستلرینه اؤرنک ساییلان فرانسهنین ژاکوبینلرینی و اونلاری دوشونجه و مفکوره آچیسیندان تعقیب ائدن پاریس کومونونون[x] و فرانسه کمونیست پارتیسی نین یانلیش داورانیشلاریندان درس آلمادیغی اوچون اؤزو ده اونلار ائتدیکلری خطالارا و بو خطالارین سونوچ و نتیجهسی دئیه جینایتلره بولاشاجاق مقامدا یئر آلار[xi]. بابک امیر خسروی گئنه ده یازمیش:
“بعضیها اینگونه ملتهای طراز نوین را که همین پدیده «دولت – ملت» تجلی آن است و منشاء تاریخی آن هم به طورعمده دراروپای غربی است، نمونه قرار میدهند. و مشخصهها ودرجۀ پیشرفتِ پیوندهایِ درونی آن در زمینههای اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی را؛ که مستقیماً متاثر از پیشرفتهای جامعه سرمایه داری و حاکمیت بورژوازی در این کشورهاست؛ ترسیم میکنند. و همان را پایه و مبنا برای بررسی و داوری در مبحث ملی قرار میدهند. و چون این مشخصهها و ویژگیها را در گذشته و کشورهای غیراروپایی نمییابند، در نتیجه به نفی وجود ملتها در مرحله قبل از سرمایه داری، از جمله در کشور ما میرسند. روشن است که اِشکال در همین یکی گرفتن مفهوم «ملت در خود» با مفهومِ «ملت برای خود» یعنی همان پدیده نوین «دولت- ملت» است”[xii].
اوسته گؤروندوگو کیمی بابک امیر خسروی فرانسه اینقیلابینی اؤومهسینه و مدح ائتمهسینه باخمایاراق ایرانیت مقولهسی آچیسیندان ایران ممالیکی محروسهسیندهکی میللیتلر مسئله سی نین اوستونه اؤرتوک چکمک اوچون سسسیزجه خیالی فارس قدیمچیلیک (باستانگرایلیق) مقولهسینی اؤنه چکهرک ۳۰۰ ایل عرب خلیفهلیگی و ۱۰۰۰ ایله یاخین تورک و موغول شاهلیقلاری حاکیمییتلرینی گؤرمزدن گلمهگه چالیشار. بئلهلیکله ژاکوبینلر دیل و مدنیت باخیمیندان فرانسیز تمامیتیچیلیگینی تمثیل ائتدیکلری و بوگون فرانسه ایستئمارچیلیغی آتلیندا اینیلده گن اینسانلارین نیفرتلرینی قازاندیقلاری کیمی فارس تمامیتچیلیگینی تمثیل ائدنلر ده ایران ممالیکی محروسهسیندهکی مظلوم میللیتلرین نیفرتلرینی قازانماقدا هئچ ده کئچمیشدن عیبرت درسی آلمیش و آلماقدا قرارلی گؤرونمزلر. بابک امیر خسروی گئنه یازیر:
” … انطباق اصل «حق ملل درتعیین سرنوشت خویش» با واقعیت ایران، مفهومی جز استقرار دموکراسی و تامین حاکمیت ملت واحد ایران در تمامیت آن ندارد. به عبارت دیگر، مقصود برپایی حکومت و دولت بر خاسته از اراده ملت ایران در تمامیت آن است، نه تک تک اقوام و اقلیتهای متشکله آن. به این ترتیب، هرخواستی، از جمله خود مختاری یا راه حل انجمنهای ایالتی و یا هر شکل دیگر کشورمداری، جزو خواستهای دموکراتیکاند. به همین ترتیب است رفع مضیقهها، از جمله در زمینه فرهنگی و آموزش زبان مادری و امثال آنها. اینگونه خواستها ربطی به اصل «حق ملل درتعیین سرنوشت خویش» ندارد. و درچارچوبِ مبانی و موازینِ دموکراسی و منشورِ حقوق بشر، قابل حلاند “[xiii].
اوسته گؤروندویو کیمی فارس ایسارتینه توتولموش میللرین دیل و مدنیت آزادلیقلاری دا فارس دؤولتچیلیک ایداره و قوروملارینا ایحاله اولموش و ایحاله اولوناجاق مسئولیتلر اساسیندا حیاتا کئچمهلی ایمیش. دیل و مدنیت باخیمیندان فارس ایستعمار گوجلری (ایستر ساغ و ایسترسه ده سول) ایسه، میندیکلری آتلاریندان اینمک نیتینده گؤرونمزلر. بو اساسدا ایران ممالیکی محروسهسینده فارس تمامیتچیلیگی ایسارتینه توتولموش میلتلرین آزادلیقلاری بیر چوخلاری گؤز بویاماغا چالیشدیقلاری فارسلیق دئموکراسی سیندا دئییل، هر هانکی میللی توپلومون اؤز ایرادهسینی اعمال ائتمک و اؤز الی ایله حیاتا کئچه بیلهجک و حلل اولوناجاق بیر مسله ساییلار. بو دئدیکلریمیزه فارس دینچی حاکیمیتی نین آنایاساسیندا فارس اولمایان ائتنوسلار اوچون نظره توتولموش ۱۵٫ و ۱۹٫ بندلرین حیاتا کئچمهدیگی، اورمیه گؤلونون قورودولماسی، قاراداغدا زیلزیلهده ائو ائشیکلریندن اولانلارا یئترلی کؤمک ائدیلمهدیگی بیر یانا قالسین، خاریجی گوجلرین زیلزیله بؤلگهسینه یئتمهسینه ده مانع اولماسینی اؤِرنک گؤسترمک یئرلی اولار دئیه دوشونورم. دئمک بشر و اینسان حاقلاری فارسلیق اساسیندادیرسا، بو میللتلر اؤز میللی کیملیکلریندن واز کئچمهدیکلری دورومدا ایران ممالیکی محروسهسینده بشر حاقلاری دئیه بیر آنلاییش اولمایاجاقدیر. بو دا دئموکراسی آنلاییشی دئییل، فارس بربرییتچیلیگی ساییلار. بو دوغرولتودا بابک امیر خسرویدن اوخویوروق:
“… ”… بعضیها … این اندیشه را پیش میکشند که تعهد ما به دموکراسی ایجاب میکند به خواست اکثریت هر قوم تشکیل دهنده ملت ایران در تعیین سرنوشت خویش تا حد جدایی تن در دهیم. به عبارت دیگر، تصمیم به تجزیه و جدائی و تکه پاره کردن پیکره ایران نیز با تک تک آنهاست!” [xiv].
اوسته ایشاره اولدوغو کیمی فرانسه ایستعمارچیلیق مفکورهسینه سؤیکنمیش اؤزلرینی ژاکوبینچیلرین قالیغی حساب ائدنلرین دئموکراسی شعارلارینا اینانماق اولماز. بونلار دئموکراسی پوزو ایله اورتایا چیخدیقلارینا باخمایاراق اؤز دئدیکلرینه اؤزلری ده اینانمادیقلاری اوچون خوروزون یئله گینی بیله گیزلی توتماغا باشارمازلار. بئله اولدوقدا عوام خالق آراسیندا دئییلمیش: آی دئموکراتماب شیادلار!! قولتوغونوزدان ائشیگه چیخمیش، اوغورلادیغینیز خوروزون یئلگینه ایناناق می، یوخسا اینانمادیغینیز عوامفریبلیک ائتمک اوچون آند ایچیم دئیه حضرت عباسا آندینیزا ایناناق می؟ هانکی سینه ایناناق می؟ بابک امیر خسروی گئنه یازار:
” سرگذشت پرماجرای تلاش مردم ایران برای حراست از مرزو بوم میهن ما، تاریخی به مراتب قدیمیتر و طولانیتر از تاریخ دموکراسی نیم بند و زودگذر در کشور ما دارد. هنوز دموکراسی را بدست نیاورده ، بنام آن تمامیت ارضی ایران را بذل و بخشش نکنیم. سرورانی که به این مساله از راه دموکراسی و به اتکاء تعهد ما به محترم شمردن نظر مردم نزدیک میشوند، در نظر نمیگیرند که ما، همان قدر که به رعایت دموکراسی، یعنی حاکمیّت مردم به مردم متعهد هستیم، در برابر استقلال و حاکمیت ملی و بطریق اولی تمامیت ارضی ایران که تبلور خواست و اراده تمامی ملت ایران است، نیز مقیدیم. بی تردید مثل هر ایرانی، حراست از آن را وظیفه خود میدانیم…..” [xv].
اوستهکی قالین بلیرلنمیش کلمهلر اوزرینده دوراقلادیقدا بابک امیر خسروی لرین عوامفریبلیگی داها دا آرتیق اورتایا چیخمیش اولار. بو باخیمدان بابک امیر خسروی فارس سومکا پانیرانیست و فاشیست تشکیلات باشچیسی داریوش همایوندان هئچ ده اؤزونو فرقلندیره بیلمز. توپراق بوتونلوگو قونوسو آچیسیندان بابک امیر خسروی لرده هر هانکی بیر دئموکراسی آنلاییشی یوخ ساییلار.
قایناقلار و اتک یازیلار
[vii] Hətta Almanya dövlətçiliyinin tərsinə olaraq Rusiyə Sovyetliyi dağılmadan öncə bilə Fəransə Komunistləri Fəransə Sosiyalistlərini hakimiyətə gəlməkdə və onlar ilə hakimiyət etməkdə açıq və aşkar əməkdaşlıq etmişlər.
[x] Paris Komunu (Fransizca La Commune de Paris) bir sıra Fransə solçuları tərəfindən Parisdə şəkillənmiş və Paris şəhərinin yönətimini Mart ayının 18indən May ayının 28inə dək əlində tutmuş bir solçu məhfəl sayılar. Bu məhfəl Fransə tutuçu (muhafizəkar) hakimiyətinin istəyinin tərsinə olaraq Paris şəhərini xiyal etdikləri sosyalist düşüncələri əsasında idarə etmək istəmişlər. Bu məhfəlin üzvləri Kummunardlar (frz. Communards, fərd olaraq da communard) adlanırmışlar. Paris Komunu bugün də Komunistlər tərəfindən işçi diktaturluğuna bir örnək deyə qələmə alınar (bax.http://de.wikipedia.org/wiki/Pariser_Kommune).
[xi] Parti communiste français: http://de.wikipedia.org/wiki/Parti_communiste_fran%C3%A7ais


text:
یاجوج و ماجوج
یاجوج وماجوج (عربجه: يَأْجُوج وَ مَأْجُوج؛ عبرانیجه: גּוֹג וּמָגוֹג Ye'cûc ve Me'cûc) ابراهیمی دینلرین قایناقلاریندا آدی کئچن بیر توپلولوق. ایسلامی قایناقلار اساسیندا ذوالقرنین دؤنهمينده اورتايا چيخان و قیامتین قوپماسينا ياخين زاماندا ظهور ائدهرک يئراوزونده فساد ائدهجک اولان توپلولوق.[۱]
یأجوج مأجوج اسلامی روایتلرده[دَییشدیر]
روایته گؤره، یافثین نسلیندن اولان ایکی طایفانین آدی، بو طایفالارین آداملاری بست بوی و دؤیوشکن اولموشلار. احتمالا گؤره، چین سدی اونلارین هوجومونون قارشیسینی آلماق اوچون چکیلمیشدیر. بعضی تاریخچیلر بونلارین مغول و تاتار اولدوغونو ایدعا ائدیرلر.
قرآن اساسیندا ذو القرنین (احتمالا گوره اسکندر یا هوجینگ یا منذر بن سما یا یمنین بیر شاهیدیر) بو مردمون هوجومنین قاباقین الماق چون، دمیردن بیر مهره چکیب دور. [۲]
وحی اساسیندا -که یالان و خطا اونا یولی یوخدور- بو بیوک خالق، عالمین قوزپی طرفینده (شیمال) چینین تا اطلس دریاسینی قدر یالمیشلار. چون که قرآن ذوالقرنینون گونیئه سفر ائتدیگینی اشاره ادیب.[۳] و دمیر سدی گورجیستان و قفقاز داغلارینین آراسیندا قرار تاپیب دور. بوتون تاریخچیلر یأجوج و مأجوج تورکلرین (مغول) اجدادی بیلیر که تاریخدا هون یا اسکیت (سکا) یا موغول تانینیرلار. ذوالقرنین کوروش اولما تئوریسی دوغرو اولسا، اسکیتلرین (سکا و ماساگات)، تورک اولماسی قطعی بیر مسأله اولار؛ چونکی ذوالقرنین او قومون قاباقین آلماق اوچون سد دوزلتدی.
یأجوج و مأجوج، قیامت چاغی[دَییشدیر]
روایات اساسیندا بو قوم، دمیر سدی سنان و آرادان گئدندن سونرا، فسادلاری یئر اوزنده آپارماقی چون بوتون عالمه هوجوم ادئیب. اوقدر بو ساوشی داوم ائدهجکلر تا زمین ظلمنن دولاجاق. او وقت عالم قورتاریجیسی (منجیسی)نین ظهور چاغی دیر. اگر پانفارسلارون سوزی دوغری دور و سکالار ایرانلی قوم حساب اولونور، بتون ایران تیار قوملار (کئچمیشده و گلجکده) چوخ بیر فسادلی و منفی قوم دولار که تانری قران کیتابیندا اونلارا لعنت کوستریر.
قایناق[دَییشدیر]
- ↑ تورکیه دیانت وقفی ایسلام انسایکلوپئدیاسی// ایلیاس چلبی، یأجوج مأجوج، تورکیه: ۲۰۱۳، جیلد۴۳، ص۳۷۳-۳۷۵.
- ↑ (سورهٔ کهف، آیهٔ ۸۳ تا ۹۸)
- ↑ محمدعجم. «ترجمه مقاله دکتر النمر "سردرگمی علمای اسلام در مورد ذوالقرنین و رمز گشایی آن توسط عبدالکلام (۲)». ۱۳۸۶. ۱۳.


text:
دوستلار، کؤنلوم دیارین ائتدی ویران اضطراب، ائیله دی اؤوراق ترکیبیم پریشان اضطراب. هر کیمی کیم یاندیرار آتش، یانار اوندان بئتر، حیله سین گر ائتمه سین اول برق جؤولان اضطراب. قطره گر دریا اوچون بی تاب اولور معذوردور، بیلمنم نئچون قیلیر دریای عمان اضطراب؟ من دئمم کیم دورگیلن آخشاماتک، یا...
قوسی تبریزی
په-په بو نه صحرا، بو نه فردوس برین دیر
ایام باهار اولدو فغان باشلادی بولبول، بیر نؤو کی، گولبانگینه مهو اولدو اونون گول.
دئرلر کی، یاووق دور اول اون دؤرد گئجه لیک آی
زاهید، دولو جامیم دکی لبریز صفا دیر، دورد مئی گولرنگ دئییل، آب بقا دیر،
مطلب منی اویاتماق ایسه بیر اوسانگینن
ائی های کیم، آچیلدی یئنه ای هزار، گول، چشم تریم دن ائیله دی ابر باهار گول.
ایچه لیم بیر نئچه گون باده و سرشار اولالیم!
گلین ای اهل وَرَه عاشیق و خمار اولالیم! هامی بیر موغبجه یانیندا گرفتار اولالیم!
انتظارین چکدیم و گؤردوم کی، گلمک چاغی دیر
انۀ لب تشنه یم، ای ابر گوهربار هئی! آشیانسیز بولبولم، ای شمع گولروخسار ری!
بیر-بیریله آز دوشر بیزتک موافیق دوستلار
کؤنلوم ایستر کی، اولا اول آتشین روخسار و من، فرصت عرض و نیاز و خلوت دیدار و من.
خوار و زار عالم اولدوم
عؤمورلر خون دیل ایچدیم، گولعذاریم، سندن اؤترو
ایچمیش سنین شرابین
کؤنلومده کی مرادیم، ای یار، سن بیلیرسن،
ایمدی قؤوسی، ائیله جؤولان
ائیله کیم، درمان سنین دیر، دردی بیدرمان سنین دیر.


text:
دوز-چؤرهک
چوخ وارلی-کارلی بیر تاجیر واریمیش. بو
تاجیر بَی-یین بیر گؤزهل و مَلَکاوزلو، کیچیک قیزی واریمیش. بو قیزین آیاغینا داش دهینده
ائله بیل تاجیرین اورهیینین باشینا داش دهییردیر. هر نه ایسه دار دونیادا
آشیب داشان مال دؤولتیندن باشاق بیر تک گووهندیگی وارلیغی ائله همین بو قیزی ایدی. تاجیرین
قیزینین یاشینین کیچیکلیگینه باخمیاراق تاریجرین قیزیلا ائولمکله اونون ماددی
وارلیغینی یییهلنسینلر دئیه تاجیرین ائوینین قاپیسین گئجه گوندوز ائلچی گلمکله
یئریندن چیخاردانلار واریدی. هئچ بیریسی ده ایستهگیندن آلچاق گلمک ایستهمیردی.
دانیشدیراندا دا "بیر قیز بیر اوغلانیندی" دییه جاواب وئریردیرلر بئلهجه
هر کس اؤزونو او بیر اوغلانین یئرینده اولماسینی ایستهییردی. گونلر، آیلار، ایللرین اؤتوشونه باخمیاراق گونو گوندن ائلچیلرین سایی چوخالماقدایدی بو اوزدن تاجیر
دَرین فیکیرلره دالمیشدیر. ایستهییردی بیر یول تاپیب بو شیرینلیق هایینا گَلن
میلچَکلرین ألیندن قورتولسون. آنجاق بیر گون بئینینه باتان بیر فیکیره أل تاپدی.
أرتهسی گون تاجیر بوتون، تکجه قیزیلا ائولنمک ایستهیی اولانلارلا بیر شرطی اورتایا قویدو. شرط بو ایدی : کیمسه قیزیملا ائولنمک ایستهییرسه اؤنجهلیکله اؤز وار گوجونو بیزه بیزه گؤستهریب، کیشیلیگینده نئچهدن بیر اولدوغونو یوخلامالیدیر؛ بئلهجه بیر بؤیوک قازان دولوسو دوزو یئمهلی اولاجاق، اگر بوتونون یئییب بیتیرهبیلدیسه کسینلیکله او آدام منیم قیزیمین باشینی ساخلایا بیلهجک دیر دئمک. بو اوزدن من سئوه-سئوه قیزیمی و دونیا مالیمی اونا بخشائدهجهیم .
اوزاقدان و یاخیندان گلن ائلچیلر اؤز گوجلرین یوخلاسینلار دئیه هر گون بیر نئچهسی دوز قازانا یاخینلاشیردیرلار و بوتون وار گوجلری ایله قازانین دوزونو توکتمهیه چالیشیردیرلار. آنجاق هر هانسی طورو ایله باشارا بیلمهییب مین بیر خستهلیکلرله اوزلهشیب تاجیرین قیزیندن أل اوزمک زوروندا قالیب سویو سوزولموشجهسینه اؤز ائولرینه دؤنوردورلر.
بو اولایین سسی بوتون شَهَری بوروموشدور و خالقین آغزیندا تاجیرین شرطی و ایندییه کیمی کیمسهنین اوغورلو اولا بیلمهمهسی دولانماقدایدیر. بیرینین چوخ دوز یئمکدن قان قوسماسینین، اوبیریسینین اؤلمهسینین و باشقاسینین سکته ائتمهسینین و بونلارا بنزهر ناغیللاری آغیزلاردا دولانیب داها کیمسهده او باجاریق قالمقامیشدیر تاجیرین قیزینا ائلچی دورسون.
گونلرین بیر گونو بیر یاشلی قوجا کیشی اؤز گوجونو یوخلاسین دئیه تاجیرین قاپیسینا گئتدی. تاجیر قاپینی آچیب قوجانی گؤردوکده گولومسهیهرک دئدی کیشی سن بیر قاشیق دوز یئسهن قان باسینجیندان(فشار خون) اؤلرسن دا، یازیقسان گئت بیر ایکی ایل قالمیش عؤمرونون دهیَرینی بیل. آنجاق قوجا بَرکیهرک اؤز گوجونون یوخلاماسینی ایستهدی. بو اوزدن تاجیر داها بیر سؤز دئمهدن قازان دولوسوندا دوزلاری قوجایا گؤستهریب اونلارین توکهدیلمهسینی ایستهدی. قوجا کیشی قازانا یاخینلاشیب چیلی بارماغینین اوجونو دیلیلن یاشلیاراق، دوزا ووروب، دوزون دادینی اؤزونه دادیزدیردی. دوزون دادینی آلاندان سونرا اوزونو تاجیره ساری دوتوب بئله سؤیلهدی: "من کیمسهنین دوزونو داتسام اونو ناموسونا آیری گؤزده باخمارام، اونون حلالی منیم حلالیم دی"
تاجیر بو سؤزو چوخ سئودی و بو اورهگینه یاتان سؤزدن چوخ ائتکیلهنیب قوجانی آلقشلاماغا باشلادی. بو اوزدن قوجانی دونیا مالینا احتیاج دویماسینی گرهکسسیز ائتدی. اوغور قازانمیش قوجا باشی اوجا ائوینه دؤندو. :)
(بو حئکایه کوتله آراسیندا دئییلن مثلدن آلینمیش دیر)
یازار: حامید مورسلی


text:
شابلون:فیزیولوژی و طیب ده نوبل جایزهسینی قازانانلار
شابلونون آچیق یا باغلی اولما سئچیلماقی
- شابلونون باغلی گؤستریلماقینا بو فورمولدان {{فیزیولوژی و طیب ده نوبل جایزهسینی قازانانلار |state=collapsed}} ایستیفاده ائلیین.
- شابلونون آچیق گؤستریلماقینا بو فورمولدان {{فیزیولوژی و طیب ده نوبل جایزهسینی قازانانلار |state=expanded}} ایستیفاده ائلیین.
- اگر ائیسته سز بو شابلوننون تایی صفحهده اولاندا گیزلی اولسون بو فومرمولدان {{فیزیولوژی و طیب ده نوبل جایزهسینی قازانانلار |state=autocollapse}} ایستیفاده ائلیین.
- اگر بیر حالت تعیین اولماسا ( state پارامترین شابلوندا گورون)، autocollapse یا دا باغلی حالت دیفالتیده.


text:
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۳) ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی ایضاح: «آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر. *** ۳ ـ علم تاریخچیلیک ...Read More »
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۲) / ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی ایضاح: «آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر. *** «آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر ...Read More »
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۱) / ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۱) ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی ایضاح: «آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر. کیتابین بوتون فهرستی بئلهدیر: بیرینجی ...Read More »


text:
طوطی
طوطی آلیر بیر گون آروادین بیری
آلجاق همین دونور بازاردان گئری
گونده وئریر طوطیه دن دوش یئییر
آغیز آچاندا اونا هرزه دییر
بوسوز یامان اینجیدیر او آروادی
قورخور اری باخ اشیده هرزادی
کدرله نیر غصه باغرینی یاریر
طوطی نی تئز آلدیغینا قایتاریر
تئز اونا تعریف ائلییر جریانی
تربیت ائت بیرآز سن بو حیوانی
توکانچی چوخ چوخ بو ایشی پیسلییر
تربیته بیر هفته واخت ایستییر
بیر هفته دن سونرا قایتاریر یئنه
طوطی نی تا ائوده دانیشا دینه
داها گورور طوطی آلیب تربیت
سیناماغا ایلییر آرواد نیت
حاضیرلاییر باشیندا هر جور سئوال
خبر آلیر طوطی دن او دالبادال
ائوده منی بیر کیشیله گورنده
دوداقلاردان دادلی اوپوش درنده
نه دییه بیلرسن گوزووه گوروندو ؟
جاواب وئریر من دییرم اریندی
اولسا ایکی باخ نئجه ایشلر باشین
دییر بیری ارین بیری ده قارداشین
بیردن اوچ اولدو نئجه سویلییرسن؟
اوچ دنه یه ایندی سن نه دییرسن
طوطی دییر گوردون ایندی هرزه سن
بونا نه دییر؟ هرزه دییل سن نه سن؟
یوخ یالانین آی خانیم اصلا یئری
اولمالی دی هر آروادین بیر اری
عربلی
گؤنده ر
بؤلوم : وطن