text:
آذربایجان ائل ماهنێلارێ
ابتدا متن و اطلاعاتی درباره ماهنی های آذربایجانی در این پست قرار می دهم انشاالله بزودی اجرای این ماهنی ها را با صدای اساتید بزرگ موسیقی و خوانندگان آذربایجانی جهت دانلود در اختیار شما عزیزان قرار خواهم داد. در این پست شما می توانید متن تعدادی از مشهورترین ماهنی ها را بخوانید.
ماهنیلار
تورک خلق ادبیاتی
یازان: علیرضا صرافی
ماهنی لارین چوخو بلا واسیطه ایش ، امک و مراسم لرده میدانا چیخدیغی اوٍچون ، اونلارین مئلودیسی ده اؤزلری ایله پارالل صورتده یارانمیشدیر.
اساسًا لیریک کاراکتر داشیان خلق ماهنیلاری مضمونجا موختلیفدیر . اونلارین بؤیوک اکثریتینین ده محبت ، سئونلرین صاف دویغولاری ، حسرت و اضطرابلاری ترنم اوْلور . بیر پارا ماهنی لار دا خلق قهرمانلاری شأنینده یارانیب ، دیللره دوشموشدور "قاچاق نبی"، "زینب پاشا " ، "حیدرخان عمواوغلو" ، "قالانین دیبینده" و ... خراساندا "جوجوخان" ماهنیلاری او جومله دندیر.
ماهنیلار خلق صنعتکارلاری طرفیندن بسله نیب اوْخونس ادا ، عوموما تئز دیللره دوشر و بورادا عاشیق ماهنیلاری ایله فرقلنر . چونکو عاشیق ماهنیلاری عوموما عاشیقلارین واسطه سی ایله اوْخونار، حال بوکی ائل ماهنیلاری خلق ایچینده اوْلدوقجا یایغین ماهنیلار دیر و بیر چوخلارینین دیللر ازبریدیر.
اؤرنک اوْلاراق :
آپاردی سئللر سارامی
گئدین دئیین خان چوبانا
گلمه سین بو ایل موغانا
گلسه قالار ناحاق قانا
آپاردی سئللر سارامی
بیر اوجا بویلو بالامی
سارامیزی آییردیلار
بیزی غمله دویوردولار
هر یئتنی سویوردولار
آپاردی سئللر سارانی
بیر قارا ساچلی بالانی
آراز چایی آشدی ،داشدی
سئل سارامی آلدی قاشدی
سارا گؤزل قلم قاشدی
آپاردی سئللر سارامی
بیر قارا گؤزلو بالامی1
یارالییام دَیمه ، دَیمه ، دَیمه ، دَیمه
قاپیمیزین قاباغی سو کئچن آرخدی
دوروم چیخیم قاپییا ، یار گلن واختدی
یاری گؤرمهمیشم اوقاتیم تالخدی
منده اؤز وطنیمین آزاد قیزییام
بو گؤزه ل تبریزین دان اولدوزویام
یارالییام دَیمه ، دَیمه ، دَیمه ، دَیمه
گولومون بوداغینی َایمه ، َایمه ، َایمه
آیاغیمی یاندیریب کوچهلر داشی
اوزومو یاندیریب گؤزومون یاشی
سنه قوربان اوْلوم یارین یولداشی
منده اؤز یاریمین ...
گؤز یاشیله سولارام تهران یولونو
بیر ایلدی گؤرمه میشم یاری بویونو
سئوگیلیم سال بوینوما قولاچ قولونو
منده اؤز وطنیمین2...
جوجوخان 3
جوجو خان خانلارین خانی
دره گزده یوخدور سانی
اوره کده قالدی آرمانی
حاییف سندن اؤلدون جوجو
سنین تکین ننه دوغماز
فلک داشی داشا قویماز
نامرد جوانمردی سئومز
حاییف سندن اؤلدون جوجو
دره گزی آلدین بوتون
یوخدو رشید سنین تکین
حلال اوْلسون امن سوتون
حاییف سندن اؤلدون جوجو
اطرافینی سالدات توتدو
سنین باختین نئجه یاتدی
خانلار سنی ارزان ساتدی
حاییف سندن اؤلدون جوجو
آتین باتلاقلارا باتدی
گوللـه دَیدی گؤزون یارتدی
حاییف سندن اؤلدون جوجو
سندن منه یار اوْلماز
سندن منه یار اوْلماز
عهده وفادار اوْلماز .
یوزمین گول-چیچک آچسا
ایستی سیز باهار اوْلماز.
ناغارات 4
کۆسدۆرموسن چک نازیمی؛
قیشا دؤندرمه یازیمی؛
چالێب، دیندیرمه سازیمی؛
یارالییام یار ،یار
هر آغاجدا بار اوْلماز؛
هئیوا اوْلماز، نار اوْلماز؛
یوزمین گول-چیچک آچسا،
ایستیسیز باهار اوْلماز.
ایستیسیز باهار اوْلسا؛
بولبولسؤز گوللر آچماز.
ناغارات 5
ساری گلین
ساچین اوجون هؤرمزلر؛
گولو قونچا درمزلر ساری گلین
بوسئودا نه سئودادیر ؟
سنی منه آی وئرمزلر . نئیلیم آمان ،نئیلیم آمان
آمان ساری گلین
بو دره نین اوزونو،
چوبان قایتار قوزونو،
نه اوْلا بیر گون گؤرهم
نازلی یاریمین اوزونو. نئیلیم آمان، نئیلیم آمان
آمان ساری گلین
عاشیق ائللر آیریسی،
شانا تئللر آیریسی، آیریسی
بیر گونونه دؤزمزدیم؛
اوْلدوم ایللر آیریسی . نئیلیم آمان ، نئلیم آمان
آمان ساری گلین 6
قارا گیله
گلمیشم اوتاغینا اویادام سنی ،
قارا گیله اویادیام سنی
نةگوزل خلق ائلهییب یارادان سنی
قارا گیله یارادان سنی
گؤتوروب قاچیرارام آرادان سنی
قارا گیله آرادان سنی
قیزیل گول اسدی؛
صبریمی کسدی؛
سیل گؤزون یاشین !قارا گیله
آغلاما بسدی!
تبریزین کوچهلری دولان بادولان،
قارا گیله دولان با دولان
سن کی منی سئومیرسن گئت آیری دولان!
قارا گیله گئت آیری دولان
نه سنه قیز قحطدیر، نه منه اوغلان
قارا گیله نه سنه اوغلان
آغاج اوْلایدیم؛
یولدا دورایدیم؛
سن گلن یولا قارا گیله
کؤلگه سالایدیم 7
قالانین دیبینده
قالانین دیبینده ییخیلدیم یاتدیم.
آینالی توفنگی دولدوردوم آتدیم.
وطنین یولوندا قان تره باتدیم.
ناغارات
یاشا سردار یاشا
سن مینلر یاشا!
قوشونو داغیتدین
سن داغا داشا!
قالانین دیبینده بیر داش اوْلایدیم؛
گلنه گئدنه یولداش اوْلایدیدم؛
وطنداشلاریملا قارداش اوْلایدیم.
ناغارات
قالانین دیبینده بیر اوزون سلوی،
کیمیمیز نیشانلی ،کیمیمیز ائولی،
یولومو گؤزله ییر بیر رعنا بویلو.
ناغارات
قالانین دیبینده ووردولار منی؛
اؤلمه دن مزارا قویدولار منی.
اؤلسم ده وطنده یورد آلار منی.
ناغارات
قالانین دیبینی دوشمان آلیبدی؛
وطنین سرداری هاردا قالیبدی؟
گولوستان باغینی اؤزوم اکرم
گولوستان باغینی اؤزوم اکرم
همی باغبانی اوْللام ،همی بیچرم
نئچه مجلیس ایچینده یاری سئچرم
آی گئدن اوغلان !
گئتمه بیر دایان !
عشقیندیر منی
آوارا قویان .
یئری ،یئری من ده گلیم دالینجا؛
دسمال ائله آپار منی یانینجا.
وطنیم صفالیدیر ،باغدیر ،مئشه دیر.
یاریمین قلبی صافدبر ، سانکی شوشه دیر .
یاردان آیری یاشاماق چتین پئشه دیر.
میز اوسته ناردی
دَیمه دیم قالدی
اونا دَیمرم
او یادیگاردی
یئری ،یئری من ده گلیم دالینجا؛
دسمال ائله آپار منی یانینجا.
اوجا داغلار باشیندا من تکم یاریم .
سنین ده بیر غمیوی من چکم یاریم
منیم نه واقتیمیدی آه چکم یاریم
میز اوسته لاله
الده پیاله
سئویرم سنی
گئتمه خیاله
یئری ،یئری من ده گلیم دالینجا؛
دسمال ائله آپار منی یانینجا 8
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1- (حافظ زاده - ارس در گذر تاریخ..ص264)
2- زهره وفایی، ماهنی لار، ص 52
3- جوجو خان خراسانین درگز ولایتینده قاجار سلطنتینی نین سون ایللرینده یئرلی خانلارین علئیهینه قیام ائتمیش و قاجار حاکیمینی درگزدهن قووموشور . سوْنرا روسلار ، محمدعلیشاهدان حیمایه اوٍچون نامردجهسینه اؤلدورلموشدور. اونون شأنینده یارانان ماهنی لار ایندی ده خراساندا دیللر ازبریدیر. باخشی لار تویلاردا و بایراملاردا "دوتار" ایله جوجوخان ماهنیسی نی اوْخویارلار.
4- ماهنیلاردا تکرار اولونان میصراعلار و مئلودیلره ناغارات دئیلیر.
5- اصغرنیا – سونا بولبوللر ص 31
6- اصغرنیا – سونا بولبوللر صص 96 و 95
7- اصغرنیا – سونا بولبوللر صص 231 و 232
8- تبریز سؤزلو ادبیاتی آرشیویندن
منبع: مجله دیلماج شماره های 21-24 فولکلور 1
آذربایجان ائل ماهنیلاری
یازان:؟؟؟
آذربایجان ائل ماهنیلاری، ایسترسه سؤز قورولوشو و ایسترسه ده موسیقی آخارلیغی و دویغو دولغونلوغو باخیمیندان، آذربایجان موسیقیلی ائل ادبیاتی نین اولدوقجا یاییلمیش و خلق آراسیندا، کندلرده وشهرلرده، آغیزدان آغیزا دولاشان وائل اوبا آراسیندا دؤنه دؤنه و سئویله سئویله اوخونان نوعلریندن بیریدیر.
هم ماهر چالقیچیلار و اوخویانلارین وسیله سی ایله ایفا ائدیلن و هم ده هر بیر سؤز بیلن، دیل آنلایان آذربایجانلی طرفیندن بویوک رغبتله اوخونولان و ائشیدیلن بو یاراشیقلی ماهنیلارین هامیدان قاباریق خصوصیتی اوندا دیرکی، بورادا سؤز غنایی شکیلده موسیقی ایله بیرله شیر وانسان دویغولارینی جوشدوران و اونلارا قول قاناد وئرن گؤزه ل نغمهلر یارادیر.
حیاتین جور به جور قایناقلاریندان و هامیدان چوخ انسانین آرزو، ناکاملیق، سئوینج، حسرت و ایستکلریندن جوشان وخلق بدیعی یارادیجیلیغی نین ان اینجه جهتلرینی اؤزونده عکس ائتدیرن غنائی ائل ماهنیلاری، سؤز قورولوشو جهتدن چوخ سلیس و آخارلی اولور. سؤزلره سو آخاری وئرن بو روانلیق حتی اونلاردا بیر چوخ تشبیه، استعاره و مجازلارین ایشه آپاریلماسی ایله ده اسکیلمیر . غنائی ماهنیلارین چوخوندا ایشله دیلن ناغارات (برگردان قاییدیش) لار اونلارین غنائی جهتدن بیرداها جانلاماسینا و درین تاثیر گؤسترمه سینه یاردیم ائدیر.
اساسًا غنائی احساسلارلا دالغالانان غنایی ائل ماهنیلاری، اؤز طبیعی آهنگدار لیغی ایله موسیقییه یاخینلاشیر واونونلا آیریلماز بیر سیرداشلیق تاپیر و موسیقی هاوالارینین چوخو خصوصیله موغاماتلا بیرلیکده و اورتاقلاشا ایفا ائدیلیر . آذربایجان ائل ماهنیلاری مضمون اعتباری ایله اوْلدۇقجا غنی دیرلر .
بونلارین سیراسیندا بیرچوخ امک، اکینجیلیک تاریخی قهرمانلیق، رسوم و مراسم ماهنیلاری یئرلشدیگی حالدا ائل ماهنیلارینین هامیدان چوخ یاییلمیش حیصه سینی لیریک (غنائی) ماهنیلار تشکیل ائدیر.
آذربایجان غنائی ائل ماهنیلاری اساسًا تک سسله اوخونور، لاکین بعضی ماهنیلار خور و یا دئییشمه حالیندا اولدوغو اوچون ایکی سسلی و گاهدان دا چوخ سسلی اولورلار . ماهنیلارین چوخو شور، سه گاه، بایات شیراز، راست ، چهارگاه و بو کیمی هاوالارا اساسلانیر . ماهنیلار وزن و ریتم باخیمیندان دا چوخ رنگارنگ دیرلر. ماهنیلارین وزنی قوشما، دوبیتی، بایاتی، گرایلی و آیرێ-آیرێ خلق شعر قالیبلاریندان تشکیل اولور.
وحشی داغ چیچکلری نین رایحه سینی داشییان بو گوزهل ائل نغمه لری و اونلا رین موسیقی ایله اولان الفت و آیریلمازلیغی، چوخدان بری و حتا دئمک اولارکی، آذربایجان موسیقی سی نوتا آلینان گوندن آذربایجانین معروف آهنگسازلاری و اوخویانلاری اوچون توکهنمز بیر قایناق اوْلموشدور . اۆستلرینه موسیقی آهنگی قویولان گوندن بو ماهنیلاری هر بیری آیرێ-آیرێ خواننده لرین طرفیندن و جوربه جور
موسیقی سازلاری و حتی دسته جمعی ارکسترلرایله ایفا ائدیلمیشدیر
قوزئی آذربایجاندا ائل ماهنیلارینین توپلانماسی و نوتا سالینماسیندا ایکی بؤیوک موسیقی اوستادی یعنی اوزئیر حاجی بیگاوف و مسلم ماقامایئفین چوخ اهمیتلی رولو اولموشدور.
آذربایجان موسیقیسینین آیرێ-آیرێ ساحهلرینده اوْلدۇغو کیمی، بو ایکی قدرتلی صنعتکار، ائل نغمهلرینین توْپلانماسیندا دا دگرلی آددیملار گؤتورموش و بیرسیرا امک، رقص، معیشت، رسوم و مراسیم هاوالارینی نوتا آلماقلا بیرلیکده، ائل ماهنیلارینین اساس قولونو تشکیل وئرن ائل نغمه لرینی بیر چوخ خوانندهلرین و هامیدان اول آذربایجانین مشهور خوانندهسی قاریاغدی اوغلو جبارین اوخوماسیندان نوتا سالمیشلار.
اوزئیر حاجی بیگاوف و مسلم ماقامایئفین بو قیمتلی ایشیندن علاوه بولبول محمداوف، سعید رستماوف، جهانگیر جهانگیراوف، فکرت امیراوف، توفیق قولویئف و باشقا آدلیم موسیقی خادیملری بو ماهنی لارین توپلانماسی و نوتا سالینماسیندا امک صرف ائتمیش و اونلاری مختلف خواننده لرین طرفیندن خلق چالغی آلتلری ایله ایفا ائدیلمه سینه یاردیم گؤستهرمیشلر . نوتا آلینمیش بو ماهنیلار سؤزلری ایله بیرلیکده دفعهلرله آذربایجان جمهوروسوندا کتابچا و بروشورلار شکلینده چاپ ائدیلیب و هله ده چاپ اولوب یایێلماقدادیر . یئری گلمیشکن دئمک لازیمدیرکی، بو ماهنیلارین ایللردن بری گرامافون صفحهسینه و داها سونرالار نوارا سالینماسی اونلارین خلق آراسیندا داها دا گئنیش و هر طرفلی یاییلماسینا یول آچمیشدیر.
جنوبی آذربایجاندا ماهنیلارین یاراندیقلاری و یاییلدیقلاری گوندن هامیدان چوخ «سازاندا» دسته لری طرفیندن تویلاردا و ییغوالاردا (شنلیک اوچون قورولموش مجلسلرده) چالغی آلتلریندن تار، قاوال، ساز، کمانجا، قرهنی، قارمون ایله بیرلیکده اوخونماقلا خلق آراسیندا یاییلیر هر یئرده ائوده کوچه ده آغیزلاردا گزیر و دیللر ازبری اولوردو.
پهلوی رژیمی ایللرینده آذربایجان دیلینده یازماغین اوخوماغین و حتا دانیشماغین یاساق اولدوغو سیرالاردا ائل ماهنیلاری دیلیمیزین و دویغولاریمیزین ان گوجلو و توکهنمز ترنم چوسو کیمی هئچ زامان سوسمامیش اونون احساس جوشدوران سسی و نفسی شهرلرده و کندلرده فرش کارخانالاریندا و اکین یئرلرینده. داغلاردا و دره لرده اوخونموش و ائشیدیلمیشدیر . بورادا اوزون ایللر آذربایجان دیلینده کتاب و مطبوعاتین نشری قدغن اولدوغو اوچون بو خصوصدا چیخان کتابلارین سایی چوخ آز و سئیرک اولموشدور. ائل ماهنیلارینین جنوبی آذربایجان میللی ارکسترینین {ده} دهگرلی تاثیری اولموشدور.
بو خصوصدا نشر اولونان مجموعه لردن بیریسی ده ائله همین ایلده تبریز موسیقی اوستادلاریندان آقای حسن عذاری طرفیندن توپلانیب و «ترکی تصنیفلر - به ضمیمه خودآموز و طرز کوک تار و دستگاهها» آدیله چمن آرا مطبوعاتی طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر.
بو مجموعه ده موسیقی دستگاهلاری نین آدلاری و ردیف لری توضیح وئریلیب وچالقی آلتلرینین آیری - آیری دستگاهلار اوسته نه سایاق آکورد (کوک) اولماقلاری باره ده معلومات وئریلدیگدن سونرا، یوز ایگیرمی دن چوخ ائل ماهنیلارینین متنلری چاپ ائدیلمیشدیر . مرحوم عذارینین توپلادیغی بومجموعه اؤزلویونده مکمل بیر آرشیو اولدوغو حالدا، اورادا سؤزلرین یازیلیشیندا و هابئله چاپیندا چوخلو یانلیشلار گئتمیش و مرحوم عذاری ده هانسی علتلره گؤره بیر پارا سؤزلری دگیشمیش و اونلارین یئرینه اویوشمایان سؤزلر قویموشدور مثلاً:
١ یادیما سن دوشنده ماهنیسیندا
داغلارا چن دوشنده / سونبوله دن دوشنده یاخود گول اوسته نم دوشنده /
روحوم بدنده اوینار / یادیما سن دوشنده /
بندینی بئله گؤسترمیشدیر:
داغلارا سیل دوشنده گللره دن دوشنده/ روحوم بده ن
دن اوینار/ یادیما سن دوشنده (ص ۵٠ همان کتاب)
٢ باغچادان آلما درره م ساتارام ماهنیسیندا
باغچادان آلما ده ررم ساتارام
اوزاقدا دورما گللم چاتارام
هارای یار الیندن
او قارا تئللریندن
سؤزلرینی بئله گؤسترمیشدیر.
باغچادان ده ره م ساتارم
اوزاقدا دورما گله ره م چاتارام
هارای تئللروندن
او قارا تئللروندن ( ص ۵٨ همان کتاب)
٣ قارا گؤزلر ماهنیسیندا
مندن آیری گزن یاردان
یانیق باغریم اوزن یاردان
کهلیک کیمی سوزن یاردان
گؤنول گلمیش زارا گؤزلر
قارا گؤزلر…
آدیم دیلدن دیله دوشدی
سونا ووردوم گؤله دوشدی
مجنون اولوب چؤله دوشدی
کؤنول اولموش یارا گؤزلر
قارا گؤزلر…
سؤزلرینی آلتداکی سایاق گؤسترمیشدیر:
مندن آیری گزر یاردان
یازیق گؤنلوم کسر یاردان
کهلیک کیمی سوزر! یاردان
نئینه میشم قارا گؤزلر
قارا گؤزلر…
آدیم دلبر دیله دوشدوم
هونا! ووردوم گوله دوشدوم
مجنون کیمی چوله دوشدوم
گؤگل اولسون قارا گؤزلر
قارا گؤزلر … (ص ۶۶ همان کتاب)
آذربایجان ائل ماهنیلاریندان بیر سیراسینا اؤز صحیفه لرینده یئر وئرن بیر آیری مجموعه ١٣٢٩ – جو ایلده آذربایجان تئاتر وموسیقی خادملریندن پرویز پرویزی طرفیندن «مجموعه جدیدترین ترانه و تصنیفهای رادیو تهران و رادیو تبریز: فارسی - محلی - گیلکی - کردی - نشاط انگیز (غربی) به انضمام بیوگرافی هنرمندان و هنرپیشگان آذربایجان (جلد اول) عنوانی ایله نشر ائدیلمیشدیر . کتابین داشیدیغی عنواندان آنلاشیلدیغی کیمی بورادا، آذربایجان ائل ماهنیلاریندان علاوه، فارسی کردی، گیلکی و غربی (نشاط انگیز ) ماهنیلار دا وئریلمیش و او گونکو حاکم سیاستدن قورونماق اوچون آذربایجان یئرینه محلی سؤزو ایشله دیلمیشدیر!
بورادا چاپ اولموش آذربایحان ائل ماهنیلاری سیرا سیندا، سؤزلری معین شاعیریرلر طرفیندن قوشولموش ماهنیلار وهابئله غزللرده وئریلمیشدیر. بو مجموعه نین ده چاپیندا بیر چوخ یانلیشلار گئتمیش دیر.
اوچونجو مجموعه، «ترانه های ملی فارسی - آذربایجانی» آدیله ١٣٣١ جی ایلده تهراندا نشر ائدیلمیشدیر. توپلایانی معلوم اولماییب ١۶۴ صفحه دن عبارت اولان بومجموعه ده ساغ طرفده فارسی و سول طرفده آذربایجانی ماهنیلاری چاپ اولموشدور . بو مجموعه، سؤزلرین دوزگون یازیلیشی و ماهنیلارین آیدینلیغی جهتدن قاباقکی مجموعه لردن داها اوستون دور.
بونلاردان علاوه ١٣۴١ و ١٣۴٣ جو ایللرده تورکی (تورکجه) ترانه لر عنوانی آلتیندا حسن مجید زاده طرفیندن توپلانیب و آتروپات کتاب ائوی نین مباشرتی ایله نشر اولموش ایکی جلدلیکده بیرسیرا آیری-آیری معاصیر وکلاسیک شاعیرلر طرفیندن قوشولموش ماهنیلار و غزللر ایله بیرلیکده بیر چوخ ائل ماهنیلاری دا درج ائدیلمیشدیر.
یوخارداکی آدی چکیلن مجموعه لرین اونلاردا اولان یانلیشلار و چاتیشمازلیقلارا باخمایاراق، اختناق ایللرده توپلانیب چاپ ائدیلمه سی آذربایجان موسیقیلی خلق ادبیاتی ساحه سینده گؤرولن تقدیره لایق ایشلردن بیری اولموشدور.
منبع: ٣ فولکلور آراشدیرمالاری
اینک متن چند ماهنی که درسالهای گذشته از وبلاگهای آذربایجانی در اینترنت دریافت کرده ام:
قاراگیله*
گلمیشهم اوتاقینا اویادام سنی
قاراگیله ، اویادام سنی
نه گؤزهل خلق ائلهییب یارادان سنی
قاراگیله ، یارادان سنی
گؤتۆروب من قاچارام آرادان سنی
قاراگیله ، آرادان سنی
قئزیل گۆل اسدی
صبریمی کسدی
سیل گؤزۆن یاشێن قاراگیله
آغلاما بس دی
تبریزین کوچه لری دوْلان با دوْلان
قاراگیله ، دوْلان با دوْلان
اگر منی سئومهییرسن گت آیری دوْلان
قاراگیله ، گت آیری دوْلان
نه منه قئز قحطدیر نه سنه اوْغلان
قاراگیله ، نه سنه اوْغلان
آغاج اوْلایدێم
یوْلدا دۇرایدێم
سن گلهن یئره قاراگیله
کؤلگه سالایدێم
ائویمیزین قاباقێ سۇ گلهن آرخ دێ
قاراگیله ، سۇ گلهن آرخ دێ
دوروم چیخیم ایوانا یار گلهن واخت دی
قاراگیله ، یار گلهن واخت دێ
یارێم گلیب چێخمایێر اوقاتیم تلخ دی
قاراگیله ، اوقاتیم تلخ دی
دربند آرالێ
کونلوم یارالێ
بیر یار سئومیشم قاراگیله
ائل لر مارالێ
متن قاراگیله اجرا شده توسط
عالیم قاسیموو:
گلمیشهم اوْتاقێنا اوْیادام سنی
قاراگیله ، اوْیادام سنی
نه گؤزهل خلق ائلهییب یارادان سنی
قاراگیله ، یارادان سنی
گؤتۆروب من قاچێرێم آرادان سنی
قاراگیله ، آرادان سنی
قئزیل گۆل اسدی
صبریمی کسدی
سیل گؤزۆن یاشێن قاراگیله
آغلاما بس دی
تبریزین کوچهلری دوْلان با دوْلان
قاراگیله ، دوْلان با دوْلان
اگر منی سئومیرسن گت آیرێ دوْلان
قاراگیله ، گت آیرێ دوْلان
نه منه قئز قحطدیر نه سنه اوْغلان
قاراگیله ، نه سنه اوْغلان
دربند آرالێ
کونلوم یارالێ
بیر یار سئومیشم قاراگیله
تبریز مارالێ
*در بعضی نوشتهها دیده می شود که معنی "قاراگیله" را دقیق بیان نکرده و یا آنرا مبهم تلقی کرده اند. چنانچه گفته شده "قاراگیله" در لهجه تبریز معنی "منیم عزیزیم=عزیزمن" را می دهد. باید بگویم که معنی اصلی این کلمه "نور چشم" و البته عزیزتر و گرامی تر از نور چشم است. چون اصطلاح "اوْ منیم گؤزۆمۆن گیلهسی دیر" در لهجه چاراوْیماق به معنی او "نور چشم" من است و حالا وقتی کلمه "قارا" به آن اضافه می شود. که عبارت "قاراگیله" درست عدسی و بخش اصلی چشم می باشد (به چشم انسان نگاه کنید). عزیزتر از "نور چشم" بودن را می شود فهمید. حتی در بعضی نقلها عبارت "قاراگیلهم" استفاده شده و می شود که این خود دلیل بر منظور و معنی مورد اشاره ماست.
یار بیزه قوناق گلهجئک
یار بیزه قوْناق گلهجک
بیلمیرهم نه واخت گلهجک
سؤز وئریب صاباح گلهجک
آلا گؤزون آلدی جانیم
الدن گئدیپ تاب توانیم
سنه قوربان منیم جانیم
یار بیزه قوناق گلهجک؛ بالام
بیلمیرهم نه واخت گلهجک؛ گولوم
سؤز وئریب صاباح گلهجک
دارا زۆلفون سال هر یانا
گؤزلهرین بنزهر جئیرانا
باخدێم قالدێم یانا یانا
یار بیزه قوْناق گلهجک؛ بالام
بیلمیرهم نه واخت گلهجک؛ گۆلۆم
سؤز وئریب صاباح گلهجک
بو ماهنیدا اوْخۇجۇلار چوْخلۇ "کۆچهلره سۇ سپمیشهم" ماهنێسێندان قاتێب اوْخۇرلار، نئجه کی ایفالاری ائندیریب قۇلاق وئرسهز بۇنو آچێقجا گؤرهبیلهرسیز.
آی بری باخ
پنجرهنین میللهری ؛ آی بری باخ؛ بری باخ
آچێب قێزیل گۆللـهری ؛ آی بری باخ ؛ بری باخ
اوْغلانلارێ یوْلدان ائیلهر؛ آی بری باخ ؛ بری باخ
قێزین شیرین دیللهری؛ آی بری باخ؛ بری باخ
پنجرهدهن داش گلیر؛ آی بری باخ؛ بری باخ
خۇمار گؤزدهن یاش گلیر؛ آی بری باخ؛ بری باخ
سنی منه وئرسهلهر؛ آی بری باخ ؛ بری باخ
هرگؤرهنه خوْش گلیر؛ آی بری باخ ؛ بری باخ
پنجرهنی باغلاما؛ آی بری باخ؛ بری باخ
من گئدیرهم، آغلاما؛ آی بری باخ؛ بری باخ
گئدیب گینه گلهرم؛ آی بری باخ؛ بری باخ
اؤزگییه بئل باغلاما؛ آی بری باخ؛ بری باخ
آیرێلێق
گئجهلر فیکریندن یاتا بیلمــیرهم
بۇ فیکری باشێمدان آتا بیلمیرهم
نئینهییم کی سنه چاتا بیلمیرهم
آیرێلێق - آیرێلێق آمـــان آیرێلێق
هر بیر دردن اوْلار یامـان آیرێلێق
اۇزۇندور هیجریندن قارا گئجهلر
بیلمیرهم من گئدیم هارا گئجهلر
وۇروبــــدور قلبیمه یارا گئجهلـر
آیرێلێق - آیرێلێق آمـــان آیرێلێق
هر بیر دردن اولار یامـــان آیرێلێق
سیزه سلام گتیرمیشهم
سرین سۇلۇ بۇلاقلاردان، بۇلاقلاردان
یاشێل یارپاق بۇداقلاردان، بوداقلاردان
لاله رنگلی یاناقلاردان، بال سۆزولهن دوْداقلاردان
سیزه سلام، سیزه سلام گتیرمیشهم
گؤی خزرین کناریندان ، گؤزهل اوْدلار دییاریندان {هئی}
ساوالانێن وۇقاریندان ، کوْر اوْغلۇنون نیگارێندان
سیزه سلام، سیزه سلام گتیرمیشهم
قوْچ نبینین هجریندهن ، هجریندن
ستارخانین هۆنهریندهن ، هۆنهریندهن
بئهرنگینین شهریندن ، دان اۇلدوزلۇ سحریندن
سیزه سلام، سیزه سلام گتیرمیشهم
قاتار قاتار دۇرنالاردان ، یاشێل باشلێ سوْنالاردان {هئی}
آتالاردان ، بابالاردان ،آغ بیرچهکلی
سیزه سلام، سیزه سلام گتیرمیشهم
آذربایجان مارالی
آی قیر گزمه آرالێ
کؤنلوم سندن یارالێ
گؤزلهرینه حئیرانام
آذربایجان مارالێ
سن بۇلاق اۆسته گلهنده
قئیقاجی باخێب گۆلهنده
آلدێن صبری قراریمی
آذربایجان مارالێ
من قۇربانام گؤزلهره
شیرین شیرین سؤزلهره
بیر قوْناق گل بیزلهره
آذربایجان مارالێ
اوْ گۆنه قۇربان کسهرهم
گلمهسهن سندهن کۆسهرهم
گزهرهم سندهن آرالێ
آذربایجان مارالێ
گئده ک قیرخ قیز یایلاغێنا
مارال جئیران اوْیلاغێنا
ائنهک عیسا بۇلاغێنا
آذربایجان مارالێ
تورش سۇ اوْلسۇن یایلاغێمێز
گؤزهل شۇشا اوْیلاغێمێز
سن اوْلایدین قوْناغێمێز
آذربایجان مارالێ
بو قالا داشلێ قالا
داغلارا چن دۆشهنده
سۆنبوله دن دۆشهنده
روحوم بدنده اوْینار
یادیما سن دۆشهنده
بۇ قالا داشلێ قالا
جینقیللی داشلێ قالا
قوْرخۇرام گئج گلهسن
گؤزلهریم یاشلێ قالا
قێزیل گۆل اوْلمایایدێ
سارالێب سوْلمایایدێ
بیر آیرێلێق بیر اؤلۆم
هئچ بیری اولمایایدێ
بو قالا داشلێ قالا
جینقیللی داشلێ قالا
قوْرخۇرام گئج گلهسن
گؤزلهریم یاشلێ قالا
باغا گیردیم اۆزۆمه
باغا گیردیم اۆزۆمه
تیکان باتدێ دیزیمه
اییلدیم چێخارتماغا
یار گؤرۆندۆ گؤزۆمه
آی قێز حئیرانێن اوْللام
آی قێز جئیرانێن اوْللام
گئدهرسن یوْلا ساللام
قالارسان قادان آللام
مئیوهده اۆزۆم قالدێ
درمهدیم اۆزۆم قالدێ
بیر ائوده ایکی باجێ
بیرینده گؤزۆم قالام
سنسیز
آهو کیمی گؤزلرین
شیرین شیرین سؤزلهرین
سن منیمسن من سنین
نییه لازیم سؤزلهرین
جانیم گؤزۆم آی سؤزۆم
سنسیز من نئجه دؤزۆم
سنسن منیم اؤز گۆلۆم
چمهنده کی بۆلبۆلوم
من سندهن ال اۆزمهرهم
سنسن منیم سئوگیلیم
جانیم گؤزوم آی سؤزۆم
سنسیز من نئجه دؤزۆم
آی قیز دور گل یانێما
قادان بالان جانێما
من سندهن ال اۆزمهرهم
آند اوْلسۇن ویجدانیما
جانیم گؤزوم آی سؤزۆم
سنسیز من نئجه دؤزۆم
××××××××
آراز آخار لیل ایله
دسته دسته گۆل ایله
من یاریمی سئویرهم
شیرین شیرین دیل ایله
باغچالارێ سارێ گۆل
یارێ غونچا یارێ گۆل
گئج آچێلدێن تئز سوْلدۇن
اولمایایدێن بارێ گۆل
آی لاچین، جان لاچین، من سنه قۇربان لاچین
یئری یئری نیشان یار
یئری عشقه دوشهن یار
ائلچیلهری قێریلمیش
اؤزۆ ائلچی دوشهن یار
آلما آتدێم نار گلدی
کتان کؤینهک دار گلدی
قاپێیا کؤلگه دۆشدی
ائله بیلدیم یار گلدی
آی لاچین، جان لاچین، من سنه قوربان لاچین
سۇ آتدێم یارا دَیدی
الیم دۇوارا دَیدی
دیلیم منیم قۇروسون
نه دئدیم یارا دَیدی
ائله بیر اوْدا یانسێن
پروانه اوْدا یانسێن
من یاندێم یار اؤزۆندن
ائشینسین اوْدا یانسێن
آی لاچین، جان لاچین، من سنه قوربان لاچین


c: text/html

text:
اماملاریمیز (ع) امام کاظمدن (ع) سونرا سیاست عرصهسینه قدم قویورلار و جماعته خلافتین فسادی بارهده خبردارلیق ائلهییب بیر عدّهنی خلافت دربارینا نفوذ ائتدیرمگه چالیشماقلا اسلاما ضربه وورولماغین قاباغینی آلماقلا عینی زماندا، اسلام فرهنگینین یاییلماسینا زمینه یارادیردیلار.
امام کاظمین (ع) آدی، لقبی و نسبی
او حضرتین شریف آدی موسی جعفرین اوغلو، محمد باقرین اوغلو، علی زین العابدینین اوغلو، حسینین اوغلو، علینین اوغلو، ابوطالبین اوغلودور. امام کاظم (ع) 128-جی هجری ایلین صفر آیینین یئددیسینده مکه و مدینه آراسیندا یئرلشن «ابواء» کندینده دنیایه گؤز آچیب، مشهور نظره گؤره هجرتین 128-جی ایلینده هارون الرشیدین زندانیندا مسموم اولوب شهادته چاتدی. او حضرت بغدادین غربینده اولان قریش قبرستانینا معروف مقبرهده تورپاغا تاپیشیریلدی. ایندی او یئرین آدی کاظمیندیر. شیخ مفید دئییر: بو مقبره گئچمیشده بنی هاشم و قبیله و طایفا باشچیلارینین قویلاندیغی یئریدی.
امام کاظمین (ع) آناسی حمیده بربریه ایدی. اونا حمیده مصفاه دا دئییلیب.
عبدصالح، کاظم، صابر و امین او حضرتین لقبلریندندیر کی اَن مشهورو کاظم دیر.
شیخ مفید یازیر: او حضرتین کنیهلریندن ابا ابراهیم، اباالحسن و اباعلی دیر. بعضیلریده بیرینجی ابوالحسن، ابو ابراهیم و ابو اسماعیلی او حضرتین کنیهلریندن بیلیبلر.
امام موسی بن جعفر (ع) زمانینداکی خلیفهلر
امام کاظمین (ع) امامتی عباسیلارین خلافتینین استقراری ایله عینی زماندا اولدو. امام اَن جبار و اَن ظالم خلیفهلرین حکومتده اولدوغو زمان امامته چاتدی. اونلارین حکومتلری داخلدن آرامشده ایدی و ایچریده هئچ مخالفت و ووروشماق یوخیدی. بو آرامش، خلیفهلره مخالفلرینی خفهلهمگه و نظر آلتیندا ساخلاماغا امکان وئریردی.
امام کاظمین (ع) زمانیندا اولان خلیفهلر بونلاریدی:
منصور دوانیقی: قارداشی ابو عباس سفّاحدان سونرا عباسیلرین ایکینجی خلیفهسی ایدی. او پخیللیگه و حسادته معروف ایدی و ائله بونا گؤره اونا دوانقی لقبی وئرمیشدیلر.
مهدی عباسی: حددن آرتیق عیّاشلیغا و لووغالیغا میلی واریدی. بو مسأله اوندا اوراجن ایدی کی اوغلو ابراهیم خوانندهلرین رئسی و قیزی علیّه بغداد رقاصهلرینین بیری اولموشدو.
هادی عباسی: 25 یاشیندا حکومته چاتدی. او اهل بیتین (ع) باشدا گئدن دوشمنلریندن ساییلیر و شیعهلر و اهل بیت (ع) اونون زمانیندا اَن چتین گونلرینی یاشادیلار.
مشهور تاریخچی مسعودی، «مروح الذهب» کتابیندا هادی عباسی بارهسینده یازیر: «. . . داش اورکلی، بد اخلاق و خصلتی پیس ایدی». علویلر و بنی هاشمین رهبرلیگی آلتیندا اولان قیاملار اونون زمانیندا اولدو. حسین بن علی رهبرلیگی ایله باش وئرن «فخ» قیامی او زمانین معروف قیاملاریندان ساییلیر. امام کاظم (ع) بو قیامی تأیید بویورموشدولار. ائله کی قیامین رهبری «حسین بن علی»یه شهادت بشارتی وئریب اونو مقاومت و صبره چاغیرمیشدیلار. حضرت اونا بئله بویوردو: سن اؤلدورولهجکسن، یاخشی ساواش، چونکی سنین قاباغیندا اولان قوم و قوشون فاسقدیلر . . .» و ائله بو مسأله فخ قیامینی علویلرین عباسیلر علیهینه اولان قیاملارینین اَن سالمی ائلهییب.
هارون الرشید: او، مال ییغماق، اسراف، حرم سرا ساخلاماق، رقاصهلره باش قوشماغا معروف ایدی. اماملارا و بنی هاشم سیدلرینه خصومتی و دوشمنچیلیغی آخر حدّه چاتدیرمیشدی و اونلارین آرادان آپارماسینا چالیشیردی. امام موسی بن جعفرین (ع) دفعهلرله زندانا سالینماسی و او حضرتین سندی بن شاهکین الی ایله شهادتی بو خصومتلرین بیر نمونهسیدیر.
امام موسی کاظمین (ع) هارون الرشید قاباغیندا موضع توتماسی
هارون داش اورکلیلیگه و قساوته و علویلرله دوشمنچیلیگه مشهور اولسا دا امام کاظم (ع) اونا هئچ اهمیّت وئرمزدی و اوندان هئچ قورخوسو یوخیدی و اونون قاباغیندا سونسوز عزّت و شجاعتله دایاناردی و مسئولیتی یولوندا اصلاً دالی اوتورمازدی. بو بارهده تاریخده چوخلو نمونهلر وار کی آشاغیدا نئچه نمونهسینه اشاره ائدیریک:
هارون الرشید و پیغمبره (ص) منسوب اولماق ادعاسی
خطیب بغدادی اؤز تاریخ کتابیندا یازیر: «هارون الرشید پیغمبر (ص) مرقدی و کعبه زیارتینه گئتمیشدی. قریشدن، قبیله باشچیلاریندان و امام موسی کاظم (ع) اوننا بیرلیکده ایدیلر. هارون پیغمبرین (ص) مزارینا چاتاندا دئدی: «سلام سنه ای رسول الله ! سلام سنه ای عمی اوغلو !» او بونو دئمکله اطرافداکیلارا فخر ساتماق ایستهییردی. بو آندا امام موسی بن جعفر (ع) پیغمبرین (ص) قبرینه یاخینلاشیب دئدی: « سلام اولوسن سنه آتا !» رشیدین قیافهسی پؤرتلدی و دئدی: «حقیقی افتخار بودور ای ابولحسن».
امام کاظمین (ع) فدکین حدّ و مرزینی ترسیم ائتمهسی
زمخشری یازیر: هارون الرشید امام موسی بن جعفره (ع) عرض ائلهدی: «یا ابالحسن! فدکین حدّ مرزینی بللی ائله کی اونو سیزه قایتاریم». حضرت بو ایشی گؤرهمکدن امتناع ائلهدی آما هارون ال چکمهدی. بو آندا امام کاظم (ع) بویوردو: « من اونون حقیقی حد مرزینی بللی ائلهرم آما سن اونو قایتارمازسان». هارون دئدی: « مگر اونون حد مرزی هارداندی؟ جدّینین حقّی اوچون اونو بللی ائله» سونرا امام بویوردو: «بیرینجی مرزی عدنهجندی». بو آندا هارونون رنگی دَیشدی. دئدی: «ادامه وئر» امام بویوردو: «ایکینجی مرزی سمرقنددی». بونو ائشیتمکله قیافهسی قارالدی. امام بویوردو: «اوچونجو مرزی آفریقادی» رنگی قارالدی. دئدی دالیسینی دئ. امام بویوردو: «دؤردونجو مرزی خزر و آذربایجاندی» بورا یئتیشنده هارون دئدی: «بویور منیم یئریمده اوتور ! بئلهلیکله بیزه بیر شئی قالماز !» اما بویوردو: سنه دئدیم کی فدک حدّینی بللی ائلهسم اونو بیزه قایتارمازسان». ائله بوردایدیکی هارون او حضرتی شهید ائلهمک فکرینه دوشدو.
رسول الله ایله(ص) نسبت ثابت ائتمهسی
نقل اولوب بیر گون هارون امام کاظمدن (ع) سوروشدو: «سیز نئجه رسول اللهین اولادی اولماق ادعاسی ائلیرسیز، بیر حالدا کی علینین اولادیسیز. کیشی آتاسی طرفدن جدّینه منسوب اولار آناسی طرفیندن یوخ». امام (ع) بو مبارک آیهنی قرائت بویوردو: « . . .و اونون اولادیندان، داود و سلیمان و ایّوب و یوسف و موسی و هارونو (هدایت ائتدیک) بئلهلیکله خیّر انسانلارا اجر وئردیک ! و (هابئله) زکریّا و یحیی و عیسی و الیاس هامیسی صالحلردن ایدیلر». بیر حالداکی عیسینین (ع) آتاسی یوخدور و او آنا طرفیندن پیغمبرلره منسوب اولور. بئلهلیکله بیز، آنامیز حضرت زهرا (س) واسطهسی ایله پیغمبرین (ص) اولادینا ملحق اولوروق. هابئله الله تعالی بویوروب: « (عیسی) بارهسینده سنه علم چاتاندان سونرا (یئنه) بیر عدّه سن ایله ساواشماغا و دلیل گتیرمگه ال وورارلار، اونلارا دئ: گلین بیز اؤز اوشاقلاریمیزی و سیز اؤز اوشاقلاریزی چاغیرین. بیز اؤز آروادلارمیزی چاغیراق سیز ده اؤز آروادلاریزی، بیز اؤزوموزو و سیز اؤزوزو چاغیراق، اوندا مباهله ائدک و اللهین لعنتینی یالانچیلارا یوللایاق». رسول الله (ص) مباهله گونو علی، فاطمه، حسن و سیندن سونرا هئچ کسی چاغیرمادی. پس حسن و حسین پیغمبرین (ص) اولادی ساییلیرلار.
فخ واقعهسینین امام موسی کاظم (ع) طرفیندن تأیید اولونماسی
فخ واقعهسی علویلرین بیر عدهسینین عباسیلرین علیهینه قیاملاریندان بیریدیر. بو قیام امام حسن مجتبینین (ع) نوادهلریندن اولان حسین بن علی بن حسن مثلث بن حسن مثنى بن حسن رهبرلیگی آلتیندا باش توتدو.
فخ، مکّهده الزاهریه وادیسیدن قاباق یئرلشیر. بو وادی مکهنین گیرهجگینده (تنعیم مسجدی) یئرلشیر و فخ قیامینین یوزدن آرتیق شهیدی بوردا دفن اولونوب. فخر واقعهسی تاریخچیلرین چوخونون یازدیغینا گؤره یوم الترویه گونو 169-جو ایلین ذیحجه آیینین سککیزینده باش وئردی. بو قیام هادی عباسی زمانی باش توتدو.
سفّاحین اؤلومدن سونرا منصور دوانیقینین خلافتینین باشلاماسی ایله عباسیلر و علویلر آراسیندا اختلاف شدّتلندی و زمان حاکملری قدارلیقلا مبارز علویلری سرکوب ائلهدیلر. عباسی خلیفهلر مدینه حاکملرینی اهل بیت دشمنلریندن سئچمکله علویلره فشار گتیریردیلر و هادی عباسی زمانی بو فشارلار دوام ائلهدی و اهل بیتین (ع) آند ایچمیش دوشمنلریندن اولان عمر بن عبدالعزیز بن عبیداللهی (عمر بن خطابین نوادهلریندن) مدینهیه حاکم کسدی.
بو قیامدا حسین بن علی نین (صاحب فخ شهیدی) بوتون دوستلاری شهید اولدولار. بدنلری ترک ائدیلیب باشلاری کسیلدی. بو قیامدا علویلرین چوخو شهید اولدولار. حسین بن علی (فخ شهیدی) 26 یاشیندا شهید اولدو. آما اونون بعضی دوستلاری اطرافا قاچدی. ادریس بن عبدالله مغربه گئدیب ادارسه حکومتینین بناسینی قویدو و یحیی بن عبدالله دیلمه گئدیب اوردا قیام ائلهدی.
امام علینین (ع) اولادلاریندان چوخو حاضر اولان بیر مجلسه فخ شهیدلرینین باشلارینی تاماشایا قویدولار. امام کاظمدن (ع) سونرا هئچ کس بیر سؤز دئمهدی. امام کاظم حسین بن علینین باشینی گؤرنده بویوردو: « انا لله و انّا الیه راجعون اللهدانوق و اونا طرف قاییداجاییق. آند اولسون اللها کی (حسین) مسلمان و دوز انسان کیمی شهید اولوب. چوخ اوروج توتاردی و گئجهلری آییق قالاردی و امر به معروف و نهی از منکر ائلردی. اونون طایفاسیندا اونون تایی یوخیدی».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اېندی اېرتنگی چاییمیزنی ایچیپ توگتکن اېدیک . مېن آشخانه گه کیریب اېدیش لرنی یوویب باشله گن اېدیم و تورموش اۉرتاغیم اویغون اېسه ، کییم لرینی المشتیریب ، ایشیگه کېتیش ترددی ده اېدی . شو وقت ده حویلی میز نینگ اېشیگی نی کیم دیر ، تقّیلّتدی . بونداق اېرته تانگ ده بیراو نینگ کیلیشینی کوتمه گن اېدیک . عموماً آلگنده بوندن ایلگری هېچ قچان شونچه وقتلی بیزگه مهمان کېلمه گن اېدی . شونینگ اوچون کوتیلمه گن بو اېشیک تقّیلّه شی مېنی حیران قیلیب ، بیر آز سراسیمه گه سالدی . تورموش اۉرتاغیم اویغون جان گه :
اېشیککه بارینگ ! بونده ی تانگ سحرده کیم کېلدی اېکن ؟ الهیم خیریت بۉلسین ، دېدیم .
اویغون جان کُرتی سینی کییب توریب ، تشقریگه شاشیلدی و مېنگه : قۉشنی لردن بیرارته سی دیر ، دېب حویلی گه چیقدی . حویلی اۉرته سیده یېتگنیده ، ینه اېشیک تقیلّه دی . اویغون جان تېزراق آدیم باسیب ، اېشیک آرقه سیده تورگن آدم گه :
- بیر دقیقه صبر قیلینگ ، منه... حاضر... کېلدیم ، دېدی و اېشیککه یېتیب باریب ، اونی آچدی . مېن دیره زه دن قره ب توردیم . اویغون جان بیلن کېلگن آدم نینگ آوازی هم اېشیتیلمه دی ، بیرار کیشی هم کیریب کېلمه دی. اویغون جان نینگ آرقه سی مېنگه کۉرینردی و کیم بیلن دیر ، گپیریب تورگنی و صحبت آره سیده تصدیق می ، تأسف می ، قنده ی بیر توشونرسیز حالت اوچون باشینی بیر- ایکّی قتله قیمیرلَتیب هم قۉیگنینی کۉردیم ، بیراق صحبت لریدن بیرار سۉز هم قولاغیم گه چلینمه دی.
بیر نېچه دقیقه دن سۉنگ ، اویغون جان اېشیک نی یاپیب ، ایشی گه کېتیش اۉرنیگه ، اوی گه قَیتدی . اوّل بیرار نرسه نی قالدیرگن بۉلسه کېره ک ، دېب اۉیله دیم ، لېکن او ، یاتاقخانه یا که اۉلتیریش اویگه کیرمه ی ، آشخانه گه مېنینگ آلدیم گه کیردی . بیر قره ش ده ، اونینگ کۉزی و یوزیده عکس اېتیب تورگن قیغونی کۉریب ، یوکسک بلندلیکدن ، بیر دنیگه جوده چقورلیککه توشگن دېک یوره گیم شوویللب کېتدی . یامان خبر اېشیتیشیم انیق اېدی. اۉز-اۉزیمگه:
- خدایا ، هر قنده ی بلا- قضالردن اۉزینگ اسره ، دېدیم.
اویغون جان قیغولی کۉزلرینی مېنگه تیکیب ، یوره گی بۉلر-بۉلمس دېک ، مونگلی آواز بیلن سېکین گینه:
- تورکان جان ، کییم لرینگیزنی المشتیرینگ ، قاره راق بیرار نرسه کیینگ ، قَرس- مَرس ، چادر- پادرینگیزنی هم باشینگیزگه سالینگ ، درّاو باریشیمیز کېره ک ، دېدی.
- قه یېرگه ؟ نیمه گپ بۉلیبدی ؟ خیریت می ، اۉزی؟
- اۉقووچینگیز نورآی لرنیکی گه باره میز.
- او یېرده نیمه قیله میز ؟ ینه بونده ی وقتلی ؟ بیرار گپ بۉلیبدی می ؟
- هه ، کۉنگول سیز بیر واقعه یوز بېریبدی !
- وای ، نورآی نینگ آنه سینی قان باسیمی یوقاری اېدی و هر وقت کسل بۉلیب ، کسلخانه لرگه یاتیب تورردی. ینه کسل بۉلیبدی می ؟
- آنه سی اېمس ، اۉزی تۉرتینچی قَبت دن ییقیلیب ...
اویغون جان نینگ سۉزی توگه مه ی ، در حال پریشان و امیدوار سۉره دیم :
- قتیق شکست تاپمبدی می ؟ تیریک می ، اۉزی؟
او ، بیر لحظه جواب بېرمه ی ، مېنگه قره ب توردی . قلتیراق قۉل لریمدن گېلاس نی آلیب ، کاشکی قۉل-ایاغی سینیب ، قتّیق یره لنسه اېدی ، اما ...
- نیمه ؟ خدا اسره سین ... او ...
گپیم نی توگه تیش گه تیلیم بارمه دی . «اۉلیم» سۉزینی اَیتیش هم ، اېشیتیش هم آغیر اېدی . سۉراق دن تۉلیق کۉزلریم نی اویغون جان نینگ لب لریگه تیکدیم.
یوره گیم تېز- تېز اوریب ، رنگیم نینگ اوچگنینی منگله ییم و قۉللریم ده ساووق تېر تاپیلگنیدن سېزدیم . اویغون جان هم حالیم نی کۉریب ، قۉلیده گی گېلاس گه سوو کېلتیریب ، مېنگه ایچیردی و یېلکه م نی اوشلب ، مېنگه تیکیلیب :
- اۉزینگیزنی ددیل توتینگ . اۉلیم هر وقت ، هر یېرده و هر کیم گه اوچره یدی . حاضرگی شرایط ده اۉلیم دن کۉپی یۉق . خدا نورآی نی رحمت قیلسین . یخشی قیز اېدی . البته روحی جنت گه یېتیب بارگن بۉلسه کېره ک ، دېدی.
اۉشه وقت گچه یوره گیم ده سۉنمه گن بیر امید یالقینی بار اېدی . بو سۉزلر اۉشه امید شعله سینی هم سۉندیردی . کۉزلریم دن ایکی تامچی قَیناق یاش تیزیلّب چیقدی ، بیراق بدنیم موزلب ، قۉل- آیاقلریم تیتره ب تاختهآلمه ی ، اۉلتیریش گه مجبور بۉلدیم . اویغون جان مېنی تسلی بېریب ، یومشاق سېس بیلن:
- نورآی نینگ جنازه سینی ساعت اۉن بیر یریم ده اوی لریدن چیقرر اېکن لر . یکه بارالمه ی سیز- کو ! تېزراق بۉلسنگیز ، ایشگه باریشیم دن آلدین سیزنی اولرنیکی گه آلیب باره من.
- سیز ایشگه باره سیز می ؟ جنازه گه بارمه ی سیز می ؟
- سیزنی یېتیشتیریب ، اوّل ایشیم گه باره من . کېین رخصت آلیب ، جنازه گه اۉزیم نی یېتکزه من . ایش گه بارمه سم بۉلمس لیگینی اۉزینگیز بیله سیز- کو . بو شرایط ده بیر کون ایش گه بارمسلیک ، یوز خیل گپ- سۉزلر و شک- شبهه لرنی اویغاتیشی ممکن . تورینگ ، تېزراق کییم لرینگیزنی کییب ، تیار بۉلینگ.
اۉرنیمدن توردیم . یوره گیم ده گی قیغو- درد ساووق آه بۉلیب ، لب لریمدن و قیناق یاش بۉلیب کۉزلریمدن چیقردی. ییغلب- ییغلب تام گه کیردیم. قره کۉیلک کییب ، آق قَرس و چادریم نی باشیمگه سالیب ، اویغون جان بیلن بیرگه اویدن چیقدیم.
اویغون جان تاکسی کرایه قیلیب ، مېنی اوچینچی مکروریان گه ، نوریآی لرنینگ بلاکی گه یېتیشتیریب ، اۉزی اۉشه تاکسی بیلن ایشی گه کېتدی.
نورآی لرنینگ دهلیزی آلدیده اېرککلر و باله لر تۉپله نیب تورگن اېدیلر . کۉپ لری نینگ کۉزلریده یاش قلقیب تورگن ، بعضی لری نینگ کۉزلری قیزرگن ، بعضی لری اېسه ، محزون بیر چېتده توریب ، خیاللرگه چۉمیلگن اېدی. کېلگن لر ایکی- ایکی ، اوچ- اوچ کیشی بۉلیب ، استه- سېکین اۉز ارا صحبت لَشر اېدیلر . دهلیزدن ، آپارتمان دن عیاللرنینگ ییغی- سیغیسی اېشیتیلردی ، کیم لر دیر اَیتیمچیلیک قیلیب ، نورآی نینگ یخشی لیگی نی ، داد و فریاد بیلن بیان قیلردی ، اما اوزاقدن بو سۉزلر انیق اېشیتیلمس اېدی . کوچسیز و تیتراق آیاق لریم بیلن زینه لردن چیقیب ، تۉرتینچی قَبت گه یېتیشدیم . نورآی و قۉشنی لری نینگ آپارتمان لری اېشیگی آچیق اېدی . دهلیز ده ، آپارتمان لر اېشیگی آلدیده و اوی لر ایچیده آق قَرس لی ، قره کییم لی عیاللر تۉپ- تۉپ ییغیلیب تورگن اېدیلر. بعضی عیاللر قۉللریده گی آق رۉمالچه لری بیلن کۉزلریدن آقیب تورگن یاشلرینی اَریتر ، بعضی عیاللر کۉپ ییغله گن دن کۉز یاشلری قوریب ، کۉزلری قېزرگن و سېس لری توشیب قالگن اېدی.
مېنی بیر عیال ایچکری گه ، نورآی نینگ آنه سی و یقین کیشی لری اۉلتیرگن اوی گه باشلب باردی. بوتون وجودیم مور- مورلب ، قۉل- آیاق لریم موزلب ، ایچ- ایچیم نی قلتیره تمه قمره ب آلگن اېدی . اېشیک آلدیده قاتیب قالدیم . کیریش گه و نورآی نینگ آنه سیگه قره ش و تسلی بېریش گه کوچیم و جسارتیم یېتمس و قَیتیب کېتیشگه هم یوره گیم چیده مس اېدی . تیلیم قاتیب ، تنگله ییم گه یاپیشگن ، آغزیم آغو ایچگن دېک اچیق اېدی . کۉزلریم دن بې اختیار یاش تامچی لری آقیب ، یوزیمنی یووردی ، اما سېسیم چیقمه ی بۉغیلیب قالگن اېدی.
عیاللر و یاش قیزلرنینگ ییغی- سیغی لری ، داد و فریادلری اوی نینگ در و دېواریگه اۉرهلیب ، عکس صداسی قولاق لرنی گوویلّه تیب ، آغیر قیلردی . اېشیککه تَیه نیب قنچه تورگنیم نی بیلمه یمن ، اما بیر عیال سېکین گینه قولاغیم گه:
- نورآی نینگ آنه سی ، ینگه و قرینداشلری منه ، بو تامانده اۉلتیریبدیلر ، دېب شیبیرله دی و قۉلی بیلن اېشیک نینگ سۉل تامانینی کۉرستدی.
کۉزلریم اېندی آچیلیب ، یان-اطراف نی کۉره باشله دی . اوی نینگ تېگره گیده آق قرسلی عیاللر زیچ اۉلتیرگن و برچه سی آق رۉمالچه لرنی کۉزلریگه سورتیب ، یاشلرینی اَریتردیلر . اوی نینگ اۉرته سیده نورآی نینگ جسدی اوزه لیب یاتگن اېدی . بیر کون آلدین قووناق حیات حرارتی و یاشلیک آرزولر هورومی ایسّیق سقله گن بو نازنین جسم ، اېندی ساووب قالگن و تېگره گیده قرآن آیت لری آلتون رنگلی زر بیلن تیکیلگن یشیل شال آستیده قاتیب یاتگن اېدی.
کۉزیم نی بو جسددن اوزالمس اېدیم ، ایشانیش قیین اېدی . بیر کونده ساپّه- ساغ کولیب- اۉینب یورگن یاش گینه گۉزه ل قیز قنداق اۉلیب قالیشی و بېجان جسدگه اَیله نیشی ممکن؟
بیر عمللب ، نگاهیمنی بو عزیز جسمدن اوزیب ، ییغلب- ییغلب حالدن تایگن بېچاره آنه نینگ آلدیگه باردیم و اونی قوچاقله دیم . کۉزیاشلریمیز بیر- بیریگه قۉشیلدی . هۉل یوزینی اۉپدیم ، اما تسلی بېریش اوچون بیرار سۉز تاپالمه دیم . نورآی نینگ آنه سی مېنی کۉریب ، ینه بیر بار فریاد چېکیب ، ییغله ی باشله دی . اونینگ تیتراق مۉنگلی آوازی ، درد دن تۉله فریادی در و دېوارنی هم ، مېنینگ وجودیم نی هم ، شاید بوتون یېر و آسماننی هم تیترهتدی.
نورآی نینگ بېوقت اۉلیمی ، بیر نېچه ساعت ده بو الم زده آنه نی نېچه ییل قَریتگن اېدی . کۉزیدن نور و چهره سیدن رنگی اوچیب ، اۉلیک لرگه می ، قتیق کسل گه می ، اۉخشب قالگن اېدی . اونینگ کۉزلرینی کۉریب ، یوره گیم یامان بیر نرسه نی سېزگن دېک بۉلدی . بیر نېچه دقیقه ییغی- سیغی دن کېین ، الم زده آنه دن اَیریلیب ، عیاللر آره سیدن اۉزیم گه بیر اۉرین آچیب ، اۉلتیردیم.
نورآی آق کفن گه اۉره لیب ، سۉنگی اویی گه کېتیش اوچون غیرعادی کېلین کۉنگلگی نی کییب یاتگن اېدی ، بیراق اونینگ خاطره لری ، چوچوک سۉزلری ، قووناق کۉزلری و گۉزه ل چهره سی هرلحظه کۉز اۉنگیمده اېدی. او ، اۉلگن بۉلسه هم مېنینگ ذهنیم و تصوریمده همان تیریک اېدی. اۉشه شۉخ ، قووناق ، هزلچی ، سېرگپ ، عادی گینه سۉزگه کوله دیگان ، استعدادلی ، هنرلی ، چېچن و چېور قیزنینگ بونداق جیملیگی تصوریم گه سیغمس اېدی . بوندن کېین ، ینگی یازگن شعر و داستان لرنی کۉته ریب اوییم گه کېلمس لیگی گه ، اۉزی بیلن بیر دنیا ینگی خبرلر ، بیر عالم قووانچ ، کولگو و ذوق- شوق آلیب کېلمس لیگی گه ایشانگیم کېلمس اېدی.
اونینگ بېوقت اۉلیمی سبب سیز بۉلیشی ممکن اېمس اېدی . بو معمانی آنه سی نینگ داد و فریادی ، آلقیش و قرغیش لری آره سیدن بیرآز یېچیش ممکن اېدی ، خلاص . او ییغی- سیغی سی آره سیده:
«نامراد قیز گینه م ... سېن اۉزینگ نی بیزلر اوچون قربان قیلدینگ ... آه ... سېنی اۉرنینگده مېن قربان بۉلسم ، بۉلمس میدی ؟ حیاتیم گلی... آنه نینگ بند دلی... مېنی تشلب قه یېرگه کېتدینگ ؟ ... بیز عمریمیزنی یَشب بۉلگن اېدیک ، بیز اوچون قربان بۉلیشینگنی نیمه کېره گی بار اېدی ؟... الهی سېنی شو حالگه تشله گن یاووزلر هېچ قچان عمرلریدن بهره کۉرمه سین لر ... الهی خدانی غضبی گه اوچره سین لر... الهی اولرنینگ آنه لری هم مېنده ی زار- زار ییغلب ، یوره ک- بغیرلری کباب بۉلسین ....
یانیمگه اۉلتیرگن یاش عیال دن:
- تۉرتینچی قَبت دن قنده ی ییقیلیب توشیبدی ؟! بیرار نرسه بیله سیز می ؟ دېب سۉره دیم.
عیال باشینی تأسف بیلن قیمیرلَتیب:
- انیق بیلمه ی من ، اما ییقیلمه گن ، بلکه اۉزینی اۉزی قویی گه تشلب اۉلدیرگن ، دېگن گپ نی اېشیتدیم ، دېدی.
عیال نینگ بو اَیتگن سۉزلری حقیقت گه یقین کۉرینردی ، چونکه نورآی آنه سینینگ سۉزلریدن او ، اۉزینی آته- آنه سی و عایله سینی قوتقه ریش اوچون قربان قیلگنی و بو قربان بۉلیشی گه کیم لر دیر ، سببچی اېکن لیگی گه اشارت لر بار اېدی.
دقیقه لر و ساعت لر جوده سېکین اۉتردی. ییغی- سیغی لر گاهیده بیر نېچه دقیقه اوزیلیب ، آغیر بیر سکوت فضانی قمره ب آلردی ، اما تعزیه اوچون ینگی بیر کیشی نینگ کیریب کېلیشی ، بو سکوت نی ینه سیندیریب ، ییغی- سیغی لر و داد و فریاد لر اوج آلیشی گه سبب بۉلردی . ییغی- سیغی لر شونچه لیک مونگلی و قیغولی اېدی که ، اوی نینگ دېوارلری ، اېشیک- دیره زه لری هم تیتره ب ییغلردی ، گۉیا.
اېرکک لر ایچکری گه کېلیب ، نورآی نینگ نازه سینی کۉترگن زهاتی ، عیاللرنینگ ییغی و داد و فریادلری شو قدر کۉته ریلدی که ، عیناً قیامت و محشر صحراسینی اېسله تردی.
نورآی نینگ آنه سی قتیق فریاد چېکیب دېدی:
- وای ، مسلمان لر ... اېرکه قیزیم نی .. آلیب کېتمنگ لر... قۉیینگ لر... دیدارینی کۉریب تۉیَه ی ! یا تنگریم ،... قیزیم سیز قنداق یشه یمن ؟ ... خدایا ... مېنینگ جانیمنی هم آل... باشقه چیدالمه یمن.
نورآی آنه سینینگ تاووشینی باشقه عیاللرنینگ ییغی- سیغیسی باسدی . برچه لر ییغلردی ، برچه لر فریاد چېکردی و داد و واویلا قیلردی . بونده ی قیغولی سېس لر قولاغیم گه چلینیب ، بوتون وجودیم نی قمره ب آلیب ، برچه تامیرلریم نی تیتره تردی.
جنازه نی کۉته ریب ، آلیب کېتدیلر. برچه عیاللر ییغی- سیغی قیلیب ، جنازه آرتیدن قویی قَبت و حتی که کۉچه گچه باردیلر . اېرکک لرنینگ مانع لیک لری فایده سیز اېدی . نهایت ، اېرکک لر بوتون وجودلرینی درد - قیغو قمره ب آلگن هیجانلی عیاللرنی زۉرغه ایچکری گه سوریب ، بیرینچی قبت نینگ کیریش اېشیگی نی آرقه دن بېرکیتدیلر.
مېن اۉرنیمدن قۉزغلمه دیم . آیاقلریم اوییشیب قالگن تنه م نی کۉته ریب توریش گه کوچسیزلیک قیلردی. اۉزیم نی قنده ی دیر ، تار و قرانغو بیر فضاده ، آغیر هوا نینگ باسیمی آستیده سېزردیم . قندهی دیر ، نامرئی قۉللر بۉغزیمنی بۉغگن دېک تویولردی . نفس آلیشیم قیین بۉلگن اېدی . برچه نرسه لر کۉزیم گه خیره- شیره کۉرینردی. اېندی مېنینگ حالیم شونده ی بۉلسه ، خدا بیلسین ، نورآی نینگ الم زده آنه سی قنده ی احوالده دیر ، دېگن اۉی کۉنگلیم گه کېچدی . نورآی نینگ آنه سی اۉلتیرگن تامانگه باقدیم . او ، حالدن کېتگن اېدی . خودی اۉلیک دېک رنگی اوچیب ، آقه ریب کېتگن اېدی.
آیاق لریم مېنی کۉته رالمسدی ، شونینگ اوچون سېکین- سېکین سیلجیب ، زۉرغه اونینگ یانیگه باردیم. باشی اۉنگ یېلکه سیگه اېگیلیب قالگن و آپپاق مَنگله ییده ساووق تېر تامچی لری یلتیره ب کۉرینر اېدی . باشده اونی پست راق ، کېین بلندراق تاووش بیلن قیچقیردیم . وجودیده هېچ قنده ی حرکت کۉرینمس اېدی . تیریک اېکنینی بیلردیم ، چونکه بدنی ساووق بۉلسه هم ، بیراق منگله یی و قۉلی نینگ کفیدن ساووق تېر چیقردی. سېکین و اوزیق- اوزیق نفس آلسه- ده ، اونینگ وجودیده حیات بېلگی لری سېزیلردی.
برچه اورینیش لریم ضایع کېتدی . باشقه عیاللرنی یاردم گه چارله دیم . هرکیم اۉز بیلگنیچه و قۉلیدن کېلگنیچه مصلحت بېریب ، یاردم کۉرستدی ، اما هېچ قنده ی فایده بېرمه دی . داکترنی چقیریب کېلماق اوچون بوتون آپارتمان لرده بیرارته اېرکک قالمه گن اېدی. برچه اېرکک لر ، نامراد قیز نینگ جنازه سینی اۉقیش ، سۉنگی یۉلگه کوزه تیش و دفن مراسمی گه کېتگن اېدیلر . عیاللرنینگ اویدن تشقری چیقیش گه حق لری یۉق اېدی ، چونکه محرمسیز تشقری گه چیققن عیاللرنی ، شلاق و آغیر جزا کوتردی.
عیاللر نینگ هېچ بیری تشقری گه چیقیش گه جرأت قیلالمه دی . کسل نینگ حیاتی قیل اوستیده و داکتر نینگ یاردمی جوده کېره کلی اېدی . بو بېجاره عیال نینگ اۉلیب قالیشی دن قۉرقیب ، ناچار یوز یوره ک نی بیر قیلیب ، چادریم نی باشیمگه سالیب ، کۉچه گه چیقدیم . کېله یاتگن تاکسی گه قۉل کۉته ریب ، تاختتدیم و یلینیب ، یالواریب ، اونی نورآی نینگ اوییگه آلیب کېلدیم . عیاللر یاردمیده نورآی نینگ آنه سینی زۉرغه تاکسی نینگ آرقه اۉرینی گه یاتقیزدیم.
بو زمانده هېچ بیر عیال ، هیداوچی یانیگه اۉلتیریش گه جرأت قیلالمس اېدی ، نېگه که بو عمل منع اېتیلگن و اونگه پروا قیلمه گن کیشی گه آغیر جزا تعیین لنگن اېدی . شونینگ اوچون تاکسی نینگ کېینگی اۉرینی ده مېنگه جای بۉلمسه هم زۉرغه اۉزیمنی جایلب ، نورآی نینگ آنه سینی کسلخانه گه آلیب باردیم . ساعت لر کوتدیم ، بیراق او ، هوش گه کېلمه دی . کېچقورون شام پیتی ده نورآی نینگ آته سی بیلن اویغون جان کسلخانه گه کېلدیلر.
نورآی نینگ آته سی قرریب ، شَوشَب قالگن اېدی . قیزی نینگ اۉلیمی و خاتینی نینگ کۉما گه توشگنی اونی جوده هم سیندیریب ، حالدن تایدیرگن اېدی . بېچاره گپیریش و آیاققه توریش گه اصلا کوچی یۉق اېدی . اونی یُوپه تیش نااۉرین بۉلسه هم ، بیر نېچه آغیز سۉز اونگه اَیتب ، اۉزیمچه تسلی بېردیم . او اېسه ، دېوارگه تیکیلگن کۉزینی دېواردن اوزیب ، مېنگه بیر قیا باقدی- ده ، کېین قَیتیب قرشی سیده گی دېوارگه تیکیلیب قالدی.
مېن اونینگ یاشلی کۉزلریده ، اۉشه بیر قیا باقیشیده بیر عالم قیغو - دردنی کۉریب ، اونی یوپه تیش دن پشیمان بۉلدیم . او یېر ده بیز اوچ کیشی بۉلسک–ده ، آره میزده آغیر جیملیک حکم سورردی . بو کوتیلمه گن قیغولی واقعه ، بیز اوچ کیشینی بیر خیل تویغو رشته سی بیلن باغله گن اېدی . بیزنینگ اۉرنیمیزده جیم-جیتلیک سۉزلردی . بیز کۉنگلیمیزده گی آغیر قیغونی بیر- بیریمیزگه قره مه ی ، هېچ قنده ی سۉز ایتمه ی سېزردیک و سۉزلردیک.
کسلخانه نینگ انتظار یۉلکی ده چراغ یاقیلدی و قرانغولیک پرده سی یاروغلیک یوزینی یاپگنیدن خبر بېردی. چراغ نینگ یاروغلیگی اۉرته میزده گی جیملیک پرده سینی کۉتردی . اویغون جان اۉرنیدن توریب ، نورآی نینگ آته سیگه اَیتدی:
- آغا صاحب ، تورینگ اویگه کېته یلیک. بو کېچه قوم- قرینداشلر سیزنینگ اویینگیزده تۉپلنگن لر . بو یېرده اۉلتیریش و کوتیش دن فایده یۉق . سیزنینگ اویده بۉلیشینگیز شرط . یا اېرته لب والده دن خبر آله میز یا که بو کېچه بیرار کیشی نی اویدن بو یېرگه ییباره میز . کېلینگ کېته یلیک ، کېچ بۉلدی ، کېین مۉتر تاپیلم یدی.
نورآی نینگ آته سی آنگ سیز کیشی دېک اۉرنیدن توردی. او هېچ بیر نیمه دېمسدن ، کسلخانه نینگ اېشیگی تامان گه سېکین آدیم تشله دی . اویغون جان اېسه ، آلدین راق باریب ، کۉچه گه چیققونیمیزچه بیر تاکسی نی تاختتگن اېکن . بیز تاکسی بیلن اوّل اونی اوییگه یېتیشتیریب ، کېین اۉزیمیز اویگه قَیتدیک.
اویده باله لریمیز پریشانلیک بیلن بیزنی کوتیب تورگن اېکن لر . اولرنینگ سۉراقلری اداغ سیز اېدی . اویغون جان جیم اېدی و مېن هم اصل واقعه دن هېچ نرسه بیلمس اېدیم ، شو باعث ، اولرنی بیر عمللب جیم قیلدیم. کېچکی یېمک نی یېب ، دسترخوان نی ییغیب تورگنیم ده اویغون جان یاتاقخانه گه کیریب کېتدی . قیزیم گه ایدیش لرنی یوویش نی بویوریب ، یاتاقخانه گه کیردیم و اویغون جان دن سۉره دیم:
- اویغون جان ، مېن یوز بېرگن واقعه دن هېچ نیمه نی بیلمه دیم . نورآی تۉرتینچی قَبتدن قویی گه ییقیلگن می یا اۉزینی تشله گن می ؟!
اویغون جان یوواش اَیتدی:
- قۉشنی لری ، او اۉزینی تشله گن ، دېب اَیته دیلر.
تعجب بیلن سۉره دیم:
- نېگه اۉزینی تشله گن ؟ او ، شونچه شۉخ و قووناق و شونچه خوش چقچق و بېغم کۉرینردی که ، اصلا اۉزینی اۉلدیرگنی گه ایشانگیم کېلمه یدی.
- اونی سۉنگی بیر آی ایچیده کۉرگن اېدینگیز می ؟
- یۉق . قریب ایکی آی دن بېری اویی میزگه کېلمه گن اېدی.
- قۉشنی لری نینگ اَیتیشیچه ، بیر آی بورون یوزی آچیق بالکن گه چیققن اېمیش . اۉشه زهاتی طالبلرنینگ بیر ملا امامی اوی لری نینگ آلدیدن اۉتر اېکن . امام نینگ کۉزی نورآی گه توشیب ، آلتمیش یاشر بدبخت ملا بو یاش قیزگه کۉنگیل بېریب ، ساوچیلیککه باریبدی. قیزنینگ بېچاره آته- آنه سی کۉپ عذر و بهانه لر قیلیبدیلر ، بیراق فایده قیلمبدی . شونده بو ملا اوزی نینگ کوچلی طالب اۉرتاقلری یاردمیده نورآی نینگ آته سینی قماققه آلیب ، کېبل بیلن اوریب ، هفته نینگ سۉنگی گچه مثبت جواب بېرمَسنگ ، اۉزینگ و باله لرینگنی اۉلدیره من ، دېب تهدید قیلیبدی.
نورآی بو واقعه دن خبر تاپیب ، بېریلگن مهلت توگشی بیلن اۉزینی تۉرتینچی قَبتدن قوییگه تشلب ، اۉلدیریبدی . آغا صاحب ، قیزی نینگ نماز جنازه سینی اۉز مسجد لریده اۉقیتمه ی اوزاقده گی مسجد گه آلیب باریب اۉقیتدی.
اویغون جان نینگ اَیتگن سۉزلری مېن اوچون جوده آغیر و قیغولی اېدی. 18-19 یاشلی گۉزه ل نورآی جوده استعدادلی و بیلیملی اېدی . او ، چیرایلی شعرلر اَیتیب ، یخشی حکایه لر یازردی . او ، کتابنی سېوردی و کۉپ اۉقوردی . او ، اۉزی نینگ اۉلیمینی ، آته- آنه سی و اکه- اوکه لری نینگ اۉلیمی دن یخشیراق بیلیب ، اۉلیم نی قرّی طالب امام گه اویله نیشدن افضل بیلدی.
نورآی اۉز اۉلیمی بیلن در واقع عیاللر اېرکین لیگی شعارینی کویله گن اېدی ، زیرا عیاللرنینگ برچه حق- حقوقی آلینگن جامعه ده هم اۉزینی اۉزی اۉلدیریش حقینی کیشی آلالمه یدی و نورآی افسوس که انه شو حقیدن ، ناتۉغری یۉل بۉلسه هم ، فایده لنگن اېدی!
قتیق باش آغریق و تورلی اۉیلر بیلن تۉشککه ییقیلدیم . قنچه قیزلریمیز نورآی نینگ تقدیریگه دچار دیرلر ؟ قچان گچه بو بېداد دوام اېته دی ؟ نورآی اوّل اۉشه نامسلمان ملا امام نی اۉلدیریب ، کېین اۉزینی اۉلدیرسه بۉلمس میدی ؟ اگر نورآی اۉزیگه اۉخشش بیر نېچه قیز و عیال بیلن خیابانگه چیقیب ، خلق ارا رادیولر بیلن صحبت اۉتکزگنیده ، اونینگ تقدیری باشقه چه بۉلمس میدی ؟ آیا باشقه خاتین- قیزلر اۉزلریگه اوندن حمایت قیلیش جرأتی نی تاپر میدیلر ؟
تورلی جواب سیز سۉراقلر و یېچیم سیز معمالر بیر یاقدن و اۉشه کونگی ییغی- سیغی لر باشقه تاماندن میه و تنیم نی شونچه لیک اېزیب ، مېنی شونچه لیک حالدن تایدیریب ، چرچتگن اېدی که ، فقط تینچ و آغیر بیر اویقو مېنی اۉز حالیمگه قَیته ره آلردی . بې اختیار کیپریک لریم بیر- بیری اوستیگه توشیب ، سۉراقلرنی تکرارلش و صحنه لرنی اېسلش بیلن اویقوگه کېتدیم.
توشوم ده کابل شهری نینگ قلبی یعنی زرنگار پارکیده تورگن اېکن من . تېگره گیمده هېچ نرسه یۉق . برچه یېرلرنی چنگ- تۉزان باسگن . جیم- جیریت . هېچ قنده ی سېس اېشیتیلمه یدی . یکه و یالغیز توریب من . بوتون وجودیم نی قورقوو قمره ب آلگن . هرتامانگه یوگوره من ، اما آیاقلریم ایزیدن کۉته ریلگن چنگ دن اۉزگه بیرار نرسه یا کیشی مېنی همراهلیک قیلمه یدی . بیرارته نی آت توتوب چقیرماقچی بۉله من ، بیراق برچه آتلر اېسیمدن چیققن ، فریاد چیقه ریب ، شاوقین سالماقچی بۉله من ، اما تاماغیمدن هېچ بیر تاووش چیقمه یدی . یوگوریب ، یوگوریب ، چرچه یمن . آیاقلریم کوچسیز بۉلیب قالگن . آیاغیم بیر نرسه گه تېگیب ، مودره ب ییقیله من . قره سم ، آیاغیم تېککن نرسه قبر تاشی اېکن . ینگی دن بدنیم نی قورقوو حسی قاپله یدی . بوتون یان-اطرافیم ده فقط قبرلر و قبرتاشلر کۉزگه تشلنه دی . قبر تاشلرنینگ اَیریم لریگه خط لر یازیلگن و بعضی لریدن اېسه خط لر اۉچیب کېتگن . اۉرنیمدن تورماقچی بۉله من ، بیراق تۉستدن آیاغیم تگیده یېر بۉشَب کېته دی . توبسیز قودوققه قولب توشیب کېته بېره من ، اما قودوق نینگ توبی گه هېچ هم یېتیب بارالمه یمن . بو قرانغولیک و بۉشلیککه توشیب کېته یاتگنیم دن قنچه دقیقه اۉتگنینی تخمین قیلالمه یمن . قۉرقوو بوتون وجودیمنی قمره ب آلگن . بو بۉشلیک و قرانغولیککه ، ققشتگیچ ساووق هم قۉشیلیب ، بدنیمنی موزلته دی . تامیرلریم ده گی قان هم موزلب قالگن گه اۉخشه یدی.
کوتیلمه گنده بۉشلیق ده معلق بۉلیب ، تاختب قاله من . آیاغیم آستیده هېچ قنده ی ته ینچ یوق . فقط قرانغولیک و بۉشلیک . نجات ایلینجیده یوقاریگه قره یمن ، خیره یاروغلیک کۉرینه دی . یورگیمده بیر امید کورتگی یشنه ب ، آچیله دی . قووانیب اۉیله ی من :
- انه ، یخشی بۉلدی ! باشقه پستگه توشمه ی توریب من ، بلکه بیرار نرسه گه ایلینیب قالدیم می ؟ یوقاریده یاختیلیک . مېنی قوتقه ریش اوچون بیرار کیشی تاپیلشی ممکن ...
بیردنیگه قنده ی سېکین – سېکین قویی گه توشیب کېتگن بۉلسم ، شونده ی سېکین – سېکین یوقاریگه کۉته ریله من . کۉنگلیم امید و قووانچ دن تۉلیب ، قیش کونی نینگ مهربان قویاشی دېک بوتون وجودیم نینگ موز-قارلرینی یېریتیب ، ایسیته دی . قنچه که یوقاریگه کۉته ریلسم ، اۉشنچه یاختیلیک کۉپه یه دی . بیر پیت کېلیب ، همه یاق یاختی بۉله دی . بۉشلیق و قرانغولیکدن چیقیب ، یاختیلیک و ته ینچلیککه یېته من . آیاغیم قتیق یېرگه قۉییلگچ ، یوره گیم تینچ لنیب ، ددیل بۉله من .
یوزیمنی اۉنگ تامان گه اۉگیره من . نورآی توریبدی . اونینگ قۉلیده آق چیزیقلی کۉک بَیراق . سۉل تامانیمگه قره یمن ، کۉپ خاتین- قیزلر تورگن . اولرنینگ لب لریده ظفر و ایشانچ تبسمی گگلب تورگن . باشیم نی آرقه گه اۉگیره من . آه ، خاتین- قیزلرنینگ قنده ی اولکن ییغینی ! وجودیمده ایشانچ و کوچ حسی توغیلیب ، اولغه یه دی . آیاقلریم قنچه کوچلی و مستحکم دیر !
ینه نورآی گه باقه من . قنچه لر شاد و اېرکین دیر ! کۉزلریده قووانچ و ظفر نوری پارلَیدی . تۉستدن اونینگ قووانچی مېنگه هم یوقه دی . اۉزیمنی شاد و اېرکین سېزه من .
نورآی قرشی گه اشاره قیله دی . اونینگ اشاره سی آلغه باریش معنی سینی انگله ته دی . حالیگچه آلغه باقمه گن اېدیم . آلغه باققن پَیتیم ده ، قاچه یاتگن بیر گروه قاره کییملی لرنی کۉره من ، اَیریم لری نینگ سله سی آچیلیب ، کیر ساچلری شمال چنگالی گه توشگن . اَیریم لری نینگ آیاق کییم لری اېچیلیب ، آیاق یلنگ قاچماقده.
ینه نورآی تامانیگه باقه من . اونینگ تبسمی ظفرلی و نگاهی اېسه ایشانچ ، امید و توگنمس کوچ نی گوده لنتیره دی . اونینگ مغرور قامتی ، اراده سینینگ محکم لیگیدن سۉزلَیدی . آغیز آچیب ، بیر نیمه سۉره ماقچی بۉلهمن ، بیراق او ، تۉستدن نظریمدن غایب بۉله دی . بقیره من:
- نورآی ، نورآی... جان قیزیم... قه یېرگه کېتدینگ... قَیت ، قَیت !
بیر قۉل مېنی قیمیرلَتیب ، قولاغیم گه بیر سېس چلیندی:
- تورکان... تورکان جان ... تورینگ ، کېچ بۉلدی !
کۉزلریم نی آچدیم. اویغون جان تۉشَکیم یانیگه اۉلتیرگن و مېنی قیمیرلَتماقده اېدی . اونگه :
- سلام ... نېگه مونچه وقت اویغاتدینگیر ؟ نیمه گپ ؟ دېدیم.
او ناراحتلیک بیلن دېدی :
- تورینگ ، فاجعه تکمیل بۉلدی!
مېن ، تونگی اویقو و توشلریم تأثیری آستیده ، توناکونگی ماجرالرنی اېسدن چیقارگن بۉلسم کېره ک که تعجب بیلن سۉره یمن:
- نیمه ؟ قیسی فاجعه ؟!
- شو حاضر نورآی نینگ آنه سی وفات اېتگن دېب ، خبر بېردیلر . داکتر لرنینگ اَیتگن لریچه ، روحی فشار و قیغو اونینگ میه سکته سیگه سبب بۉلیب ، کوما دن چیقمه ی جان بېرگن.
بیلمه دیم اۉزیمدن می ، اویغون جان دن می ، بیرار کیمسه دن می یا که یره تگن دن می سېکین سۉرهیمن:
- بونده ی فاجعه لرنینگ سلسله سی قچان گچه دوام اېترکن ؟
دکتور شفیقه یارقین دیباج
.: Weblog Themes By Pichak :.


text:
عکس:سعید شکاری
حیدربابا اوغلون گئتدی دا گلمز
داها بیرده منله دانیشیب گولمز
شعر لریندن روحلار پروازا گلمـــــز
یومولدی او غملی باخان گوزلــــری
قورتولدی او شیرین-شیرین سوزلری
گوزیاشی سئل کیمی گوزوندن آخماز
کونلومه اود ووروب یاندیریب یاخماز
اومحزون باخیشین یادیمدان چیخماز
اوره گینده بیر گیزلی اود واریدی
همان اوددان عزیز جانین اریدی
اوائله داغ دیرکی یاراسی بیتمز
چکر محبتی اوره کدن گئتمــــــز
مین اوغولدان هئچ نه ده اونا یئتمز
حیدربابا بو دردی کیمه دئمک
اوزون ایللر گره ک دردو غم یئمک
کتاب «سئوگی یولچولاری» اثری از حسین واحدی روزنامه نگار،وبلاگ نویس و طنزپرداز جوان اورمیه ای به چاپ رسید و به بازار عرضه شد.
برای خرید اینترنتی و یا آشنایی بیشتر از این اثر لطفا اینجا کلیک کنید
سوسوز قویو سو دولدورسا سولانماز دولماغیندان دولماماغی یاخشیـــــــدیر ایشی دوشسه دوستو یادا سالانین سالماغیندان سالملاماغی یاخشیدیر پاییز اولسا رنگی سولار یارپیزیــــــــن دادی قالماز قیشا قالان قارپیزیــــــــن پیس آروادین پیس اوغولون پیس قیزین اولماغیندان اولماماغی یاخشیدیـــــــر اوزگه یئردن بیر شاه قیزی آلماخـــــــدان اؤزکندیمین چیت تومانی یاخشیدیـــر چوخ دانیشسان فایداسی یوخ یالانین فرقی ندیر نامردینن ایلانیــــــــــــــــن موغاماتی باجارمامیش چالانیــــــــــن چالماغیندان چالماماغی یاخشیدیـــر ای "سید" آغا غم آغارتدی باشیـــــوی فلک قوربتلره آتدی داشیـــــــــــــوی سن اولنده یارین یولسا باشیــــــنی یولماغیندان یولماماغی یاخشیدیـــر
سوسوز قویو سو دولدورسا سولانماز
دولماغیندان دولماماغی یاخشیـــــــدیر
ایشی دوشسه دوستو یادا سالانین
سالماغیندان سالملاماغی یاخشیدیر
پاییز اولسا رنگی سولار یارپیزیــــــــن
دادی قالماز قیشا قالان قارپیزیــــــــن
پیس آروادین پیس اوغولون پیس قیزین
اولماغیندان اولماماغی یاخشیدیـــــــر
اوزگه یئردن بیر شاه قیزی آلماخـــــــدان
اؤزکندیمین چیت تومانی یاخشیدیـــر
چوخ دانیشسان فایداسی یوخ یالانین
فرقی ندیر نامردینن ایلانیــــــــــــــــن
موغاماتی باجارمامیش چالانیــــــــــن
چالماغیندان چالماماغی یاخشیدیـــر
ای "سید" آغا غم آغارتدی باشیـــــوی
فلک قوربتلره آتدی داشیـــــــــــــوی
سن اولنده یارین یولسا باشیــــــنی
یولماغیندان یولماماغی یاخشیدیـــر
ائله ناز ایله گئتمهده سن،
آپاریرلار بیزه سنی.
کوزهنی الیندن آللام،
قولومو بوینونا ساللام،
آی قیز، سنی اوزوم آللام،
آخ، دی دور، گل آماندیر، اؤللم،
سئوگیلیم، یاماندیر، اؤللم.
کوزنه ایپک دوزرم،
عشقینله چوللر گزرم،
سنسیز من نئجه دؤزرم،
آخ، دی دور، گل آماندیر، اؤللم،
سئوگیلیم، یاماندیر، اؤللم.
چیلله گئجهسی میلاد تاریخی ایله دئکابرین 21-دن 22-ا کئچن گئجهدیر. بو گئجه اساسن گونئی آزربایجاندا، قوزئی آزربایجان، تورکییهده و ایراندا قئید ائدیلیر. بو گئجهده قار یاغماسی چوخلو سئوینجه سبب اولور. همین گئجه عائله
عضولری، قوهوم، دوست، تانیش صمیمییتله بیر یئره ییغیشیر و ایلین ان اوزون
گئجهسینی مئیوه و چوخلو شیرنیات یئمکله قئید ائدیرلر. بو گئجهنین ان اهمیتلی آتریبوتلاریندان بیری قارپیزدیر. اهالی
قارپیز یئییر کی، سویوغا یوخ دئسین. بئله کی، هر عاییله همین گئجه موتلق
بیر قارپیز آلمالیدیر. اگر یئنی ائولننلر وارسا اونلارا دا والیدئینلری
طرفیندن قارپیز هدیه وئریلیر. بو گئجه آزربایجانین ان دوغما، قدیمی و یئگانه گئجه بایرامیدیر. جویز
(قوز) هالواسی، هویج (کؤک) هالواسی، پاخلاوا (باقلوا)، توخوم
(سئمیچکا)(توم) و مئیوهلر و دیگر شیرنیاتلار دا بو گئجهده سوفرهده
اولمالیدیر. آزربایجان كندلرینده و شهرلرینده بو گئجهاوچون چئشیدلی عادت – عنعنهلر
موجوددور. كورسو دوورونو ییغیلیماق، فامیلین بویوگلرینین ائولری گئتمك،
گئجهلر "تاپماجالار" و "بایاتیلا" سویلهمك بو گئجهنین
عادت-عنعنهلریندندیرلر. هر حالدا "چیلله قارپیزی" یئمك بو گئجهنین تمل
عادتیدیر. قیش فصلینین ان اوزون سورن بؤیوک چیللهسی اؤز قار توفانینا، سویوق و
دوندوروجو شاختاسینا گؤره ائل آراسیندا قاراقیش دا آدلانیر. بؤیوک
چیللهنین باشلاندیغی گونو، یعنی 22 دئکابری بزن چیلله بایرامی دا
آدلاندیرمیشلار. همین گونون گئجهسی ایلین ان اوزون گئجهسی اولدوغوندان
بونا چیلله گئجهسی ده دئییلمیشدیر. چیلله گئجهسینین آخشامی آداملار
قیشدان قورخمادیقلارینی نوماییش ائتدیرمک اوچون تونقاللار یاندیریر،
اودون اوستوندن هوپپانیر، تونقالین اطرافیندا رقص ائدیر، اهیلنجهلی
اویونلار، تاماشالار گؤستریرلر. بؤیوک چیللهنین شرفینه هر ائوده آچیلمیش
سوفرهیه جانا ایستیلیک گتیرن دادلی-لذتلی یئمکلر قویولور. بؤیوک چیلله
سوفرهسینین ان ساییلیب-سئچیلن، یایدان محض بو گون اوچون ساخلانیلان
چیلله قارپیزیدیر. خالق بو قارپیزین شانینه سؤز ده قوشوب: قارپیز ائله، قارپیزی، قالیب ایله قارپیزی. بؤیوک چیلله آدییلا دوشوب دیله قارپیزی. دوشوبدو دیله قارپیز. ییغیلیب خورجونلارا، گئدیر یارگیله قارپیز. چیلله قارپیزینی عادتن ائوین بؤیوگو کسیر. او اولجه قارپیزین زوغو اولان
طرفینی دایروی کسیب قابیغی دؤرد حیسهیه بؤلور. اؤزو و دیگر عاییله
عضولری اورکلرینده نیت توتورلار. او همین قابیقلاری یئره آتیر.
قابیقلارین نئجه دوشمهسینی هر کس اوریینده توتدوغو نیتی ایله یوزور.
قارپیزی کسن اونو دیلیملهییر. عائلهنین هر بیر عضوو بو قارپیزدان یئییر.
قونشولارا دا پای گؤندریلیر. چیلله قارپیزینین توملاری ییغیلیب
ساخلانیلیر. ایناما گؤره، چیلله قارپیزینین توملاری آتیلارسا، اوندا
قارشیداکی ایلده محصول بوللوغو اولماز. بؤیوک چیللهنین ان مشهور آیینی،
سؤزسوز کی، سمنی گؤیرتمک و اوندان حالوا بیشیرمکدیر. بو، بیر واخت
دوغرودان-دوغرویا سمنی بایرامی آدلانان بایرامین چوخسایلی مراسیم
آیینلریندن بیریدیر. باهاری چاغیرماق، بونونلا دا طبیعتی یاشیل گؤرمک،
اؤز اکدیگی تاخیلین گؤیرمهسی آرزوسونون صونعی رمزینی یاراتماق تشببوسوندن
ایرهلی گلن سمنی گؤیرتمهیین تاریخی اجدادلاریمیزین ایلکین امک، تصرروفات
حیاتی ایله باغلیدیر. یاشاییشینی، دولاناجاغینی تصرروفات ایلینین –
باهارین، یازین باشلانماسیندا گؤرن اولو اجدادلاریمیز تاخیلی صونعی شکیلده،
یعنی ائو شرایطینده گؤیرتمکله تئز گلمهسینی، بونونلا تورپاغین
اویانماسینی، محصولون جوجریب بؤیومهسی آرزوسونو ایفاده ائتمیشلر. سؤزسوز
کی، بورادا تقلیدی سئحر آکتی آپاریجیلیق تشکیل ائدیر. بو تقلیدی سئحرین
باشا دوشولن معناسی بئلهدیر: "محصولوم، سنی ائوده گؤیرتدیگیم کیمی، اکین
ساحمده، تورپاغیمدا دا بئلهجه گؤیر، بؤیو" خونچانی بهی (داماد)ین عاییلهسی پای اولاراق گلینین ائوینه آپاریر.
خونچانین ایچینده قارپیزدان علاوه حریر و باهالی پارچالار، میوهلر، آجیل و
شیرینیلر گورمك آپاریلیر. عادت اولاراق خونچانین قارپیزی گوزل صورتده
بزهنمهلیدیر. چیله چیخار بایراما بیر آی قالار پینتی آرواد قوورمانی قـــورتارار گئدر باخار گودول ده یارماسینا باخ فلكین گردش و غوغاسینا داش ماكیدا چیلله گئجه سی بو نغمه نی اوخویارلار: آی چیلله ، چیلله قارداش آتین قامچیلا قارداش. بیر گلدین دانیشمادیق، قلبیم آچیلا قارداش قوشا چایدا میاندابدا چیلله آخشامی گون باتاركن اود یاندیریب، اوٍستوندن آتیلارلار . سوْنرادا اوْدو قاریشدیریب ، داغیدیب، بئله اوْخویالار : چیلله قوْودو ،چیلله قوْودو سحر مینجیق ، سحر مینجیق. 40 سحر مینجیق دئدیكده ساباهیسی گون مینجیق – مینجیق یاغیش یاغماسینی آرزیلارلار
ایلین "یاغی" فصلی ساییلان قیش فصلی ایبتیدای تصووور و اعتیقادلاردان
باشلانغیج گؤتورمکله ایندینین اؤزونده ده اوچ خوصوصی چیللهیه بؤلونور.
بیرینجی بویوک چیلله
قیشین باشلانغیج گونوندن، یعنی دئکابرین ایگیرمی ایکیسیندن (چیلله
آیینین 1-ندن) فئورالین اوولیندک (دوندوران آی / بهمنین 10-و) اولان قیرخ
گونلوک واختدیر. بؤیوک چیللهنین یاریسی قدر - ایگیرمی گون اولان و ائل
آراسیندا "قیشین اوغلان چاغی" دا آدلانان کیچیک چیللهنین عومرو فئورالین
ایگیرمی ایکیسینه قدردیر. فئورالین ایگیرمی ایکیسیندن (بایرام آیی
/ایسفندین 1-سی)، ایلین اوزون-قیسالیغیندان آسیلی-اولاراق، مارتین
ایگیرمی، ایگیرمی بیر، ایگیرمی ایکیسینه (آغلار گولر آیی/فروردینین 1-ی)
قدر اولان و بوز آی آدی ایله تانینان موددت ایسه هر بیری یئددی گوندن عبارت دؤرد بالاجا چیللهیه، باشقا سؤزله، چیللهبئچهیه بؤلونور.
یئر کورهسینین قوزئی یاریمکورهسینده، ایلین 365 گونونون ان اوزون گئجهسیدیر. بو گئجه، شمسی ایلینین، دئی آیین باشلانقیج گئجهسی، آذر آیینین سونونجو گئجهسی و 3 آی نووروز بایرامینا قالمیش بیر گئجهدیر.
چیلله گئجهسینین عادت عنعنهلری
چیلله قارپیزی
عزیزیم، چیلله قارپیز،
سویودوجو اولمایان زامانلار بوستانلاری اولانلار، بیر-ایكی یاخچی قارپیزی طاغینین اوستونده ساخلاییب، اوزونه هالاخ و جیویر توكردیلر تا سویوق و حئیوانلاردان اماندا قالسین. بونلاری چیللهگئجهسی اوچون گوتورردیلر. بوگونكو گونده آزربایجان خالقی، قارپیزلارین میناب، دزفول و اهواز شهرلریندن الده ائدیرلر.
خونچا
چیلله گئجهسی اوچون بایاتی
بؤیوک چیلله - آزربایجان میللی تقویمینده قیش آیینین ایلک 40 گون.
ایلین "یاغی" فصلی ساییلان قیش فصلی ایبتیدای تصووور و اعتیقادلاردان باشلانغیج گؤتورمکله ایندینین اؤزونده ده اوچ خوصوصی چیللهیه بؤلونور. بیرینجی بویوک چیلله قیشین باشلانغیج گونوندن، یعنی دئکابرین ایگیرمی ایکیسیندن (چیلله آیینین 1-ندن) فئورالین اوولیندک (دوندوران آی / بهمنین 10-و) اولان قیرخ گونلوک واختدیر. بؤیوک چیللهنین یاریسی قدر - ایگیرمی گون اولان و ائل آراسیندا "قیشین اوغلان چاغی" دا آدلانان کیچیک چیللهنین عومرو فئورالین ایگیرمی ایکیسینه قدردیر. فئورالین ایگیرمی ایکیسیندن (بایرام آیی /ایسفندین 1-سی)، ایلین اوزون-قیسالیغیندان آسیلی-اولاراق، مارتین ایگیرمی، ایگیرمی بیر، ایگیرمی ایکیسینه (آغلار گولر آیی/فروردینین 1-ی) قدر اولان و بوز آی آدی ایله تانینان موددت ایسه هر بیری یئددی گوندن عبارت دؤرد بالاجا چیللهیه، باشقا سؤزله، چیللهبئچهیه بؤلونور.
کیچیک چیلله - آزربایجان میللی تقویمینده قیش آیینین 40-اینجی گونوندن 60-اینجی گونونهجن 20 گون.
میلاد تاریخی ایله دئکابرین 21-دن 22-ا کئچن گئجهدیر. بو گئجه اساسن گونئی آزربایجاندا، قوزئی آزربایجان، تورکییهده و ایراندا قئید ائدیلیر.
بو گئجهده قار یاغماسی چوخلو سئوینجه سبب اولور. همین گئجه عائله عضولری، قوهوم، دوست، تانیش صمیمییتله بیر یئره ییغیشیر و ایلین ان اوزون گئجهسینی مئیوه و چوخلو شیرنیات یئمکله قئید ائدیرلر.
بو گئجهنین ان اهمیتلی آتریبوتلاریندان بیری قارپیزدیر. اهالی قارپیز یئییر کی، سویوغا یوخ دئسین. بئله کی، هر عاییله همین گئجه موتلق بیر قارپیز آلمالیدیر. اگر یئنی ائولننلر وارسا اونلارا دا والیدئینلری طرفیندن قارپیز هدیه وئریلیر.
بو گئجه آزربایجانین ان دوغما، قدیمی و یئگانه گئجه بایرامیدیر. جویز (قوز) هالواسی، هویج (کؤک) هالواسی، پاخلاوا (باقلوا)، توخوم (سئمیچکا)(توم) و مئیوهلر و دیگر شیرنیاتلار دا بو گئجهده سوفرهده اولمالیدیر.
آزربایجان كندلرینده و شهرلرینده بو گئجهاوچون چئشیدلی عادت – عنعنهلر موجوددور. كورسو دوورونو ییغیلیماق، فامیلین بویوگلرینین ائولری گئتمك، گئجهلر "تاپماجالار" و "بایاتیلا" سویلهمك بو گئجهنین عادت-عنعنهلریندندیرلر. هر حالدا "چیلله قارپیزی" یئمك بو گئجهنین تمل عادتیدیر.
قیش فصلینین ان اوزون سورن بؤیوک چیللهسی اؤز قار توفانینا، سویوق و دوندوروجو شاختاسینا گؤره ائل آراسیندا قاراقیش دا آدلانیر. بؤیوک چیللهنین باشلاندیغی گونو، یعنی 22 دئکابری بزن چیلله بایرامی دا آدلاندیرمیشلار. همین گونون گئجهسی ایلین ان اوزون گئجهسی اولدوغوندان بونا چیلله گئجهسی ده دئییلمیشدیر. چیلله گئجهسینین آخشامی آداملار قیشدان قورخمادیقلارینی نوماییش ائتدیرمک اوچون تونقاللار یاندیریر، اودون اوستوندن هوپپانیر، تونقالین اطرافیندا رقص ائدیر، اهیلنجهلی اویونلار، تاماشالار گؤستریرلر. بؤیوک چیللهنین شرفینه هر ائوده آچیلمیش سوفرهیه جانا ایستیلیک گتیرن دادلی-لذتلی یئمکلر قویولور. بؤیوک چیلله سوفرهسینین ان ساییلیب-سئچیلن، یایدان محض بو گون اوچون ساخلانیلان چیلله قارپیزیدیر. خالق بو قارپیزین شانینه سؤز ده قوشوب:
قارپیز ائله، قارپیزی،
قالیب ایله قارپیزی.
بؤیوک چیلله آدییلا
دوشوب دیله قارپیزی.
دوشوبدو دیله قارپیز.
ییغیلیب خورجونلارا،
گئدیر یارگیله قارپیز.
چیلله قارپیزینی عادتن ائوین بؤیوگو کسیر. او اولجه قارپیزین زوغو اولان طرفینی دایروی کسیب قابیغی دؤرد حیسهیه بؤلور. اؤزو و دیگر عاییله عضولری اورکلرینده نیت توتورلار. او همین قابیقلاری یئره آتیر. قابیقلارین نئجه دوشمهسینی هر کس اوریینده توتدوغو نیتی ایله یوزور. قارپیزی کسن اونو دیلیملهییر. عائلهنین هر بیر عضوو بو قارپیزدان یئییر. قونشولارا دا پای گؤندریلیر. چیلله قارپیزینین توملاری ییغیلیب ساخلانیلیر. ایناما گؤره، چیلله قارپیزینین توملاری آتیلارسا، اوندا قارشیداکی ایلده محصول بوللوغو اولماز. بؤیوک چیللهنین ان مشهور آیینی، سؤزسوز کی، سمنی گؤیرتمک و اوندان حالوا بیشیرمکدیر. بو، بیر واخت دوغرودان-دوغرویا سمنی بایرامی آدلانان بایرامین چوخسایلی مراسیم آیینلریندن بیریدیر. باهاری چاغیرماق، بونونلا دا طبیعتی یاشیل گؤرمک، اؤز اکدیگی تاخیلین گؤیرمهسی آرزوسونون صونعی رمزینی یاراتماق تشببوسوندن ایرهلی گلن سمنی گؤیرتمهیین تاریخی اجدادلاریمیزین ایلکین امک، تصرروفات حیاتی ایله باغلیدیر. یاشاییشینی، دولاناجاغینی تصرروفات ایلینین – باهارین، یازین باشلانماسیندا گؤرن اولو اجدادلاریمیز تاخیلی صونعی شکیلده، یعنی ائو شرایطینده گؤیرتمکله تئز گلمهسینی، بونونلا تورپاغین اویانماسینی، محصولون جوجریب بؤیومهسی آرزوسونو ایفاده ائتمیشلر. سؤزسوز کی، بورادا تقلیدی سئحر آکتی آپاریجیلیق تشکیل ائدیر. بو تقلیدی سئحرین باشا دوشولن معناسی بئلهدیر: "محصولوم، سنی ائوده گؤیرتدیگیم کیمی، اکین ساحمده، تورپاغیمدا دا بئلهجه گؤیر، بؤیو"
خونچانی بهی (داماد)ین عاییلهسی پای اولاراق گلینین ائوینه آپاریر. خونچانین ایچینده قارپیزدان علاوه حریر و باهالی پارچالار، میوهلر، آجیل و شیرینیلر گورمك آپاریلیر. عادت اولاراق خونچانین قارپیزی گوزل صورتده بزهنمهلیدیر.
چیله چیخار بایراما بیر آی قالار
پینتی آرواد قوورمانی قـــورتارار
گئدر باخار گودول ده یارماسینا
باخ فلكین گردش و غوغاسینا
داش ماكیدا چیلله گئجه سی بو نغمه نی اوخویارلار:
آی چیلله ، چیلله قارداش
آتین قامچیلا قارداش.
بیر گلدین دانیشمادیق،
قلبیم آچیلا قارداش قوشا چایدا میاندابدا چیلله آخشامی گون باتاركن اود یاندیریب، اوٍستوندن آتیلارلار . سوْنرادا
اوْدو قاریشدیریب ، داغیدیب، بئله اوْخویالار :
چیلله قوْودو ،چیلله قوْودو
سحر مینجیق ، سحر مینجیق. 40
سحر مینجیق دئدیكده ساباهیسی گون مینجیق – مینجیق یاغیش یاغماسینی آرزیلارلار
ایلین "یاغی" فصلی ساییلان قیش فصلی ایبتیدای تصووور و اعتیقادلاردان
باشلانغیج گؤتورمکله ایندینین اؤزونده ده اوچ خوصوصی چیللهیه بؤلونور.
بیرینجی بویوک چیلله
قیشین باشلانغیج گونوندن، یعنی دئکابرین ایگیرمی ایکیسیندن (چیلله
آیینین 1-ندن) فئورالین اوولیندک (دوندوران آی / بهمنین 10-و) اولان قیرخ
گونلوک واختدیر. بؤیوک چیللهنین یاریسی قدر - ایگیرمی گون اولان و ائل
آراسیندا "قیشین اوغلان چاغی" دا آدلانان کیچیک چیللهنین عومرو فئورالین
ایگیرمی ایکیسینه قدردیر. فئورالین ایگیرمی ایکیسیندن (بایرام آیی
/ایسفندین 1-سی)، ایلین اوزون-قیسالیغیندان آسیلی-اولاراق، مارتین
ایگیرمی، ایگیرمی بیر، ایگیرمی ایکیسینه (آغلار گولر آیی/فروردینین 1-ی)
قدر اولان و بوز آی آدی ایله تانینان موددت ایسه هر بیری یئددی گوندن عبارت دؤرد بالاجا چیللهیه، باشقا سؤزله، چیللهبئچهیه بؤلونور.
خلایقدن جفا گؤردوم تماماً بیوفا
گؤردوم
وفاسیز آشنالردن عجائب ماجرا گؤردوم
اولارکی لاف یکرنگی ووروب آخر دو رنگ اولدو
تمام عقربالر عقرب اولدی جانگزا گؤردوم
کیمه بئل باغلادیم قطع اولدو اممیدیم بئلیم سیندی
فقط بیر آشنا عقرباده تک خدا گؤردوم
فقط بیر تخم مرغی ساده و یکرنگ بیلمیشدیم
اونوندا کوینگین رد ایلدیم رنگین دو تا گؤردوم
جهاندا قورخما دشمنن همیشه آشنادن قورخ
نه اینکه اشنانون حیله و مکرین خفا گؤردوم
خلایقدن جفا گؤردوم تماماً بیوفا
گؤردوم
سنه من قوربان اولوم
چوخ سئویرم من سنی سن سعادت
گونشیم بوللو آیم سان منیم سن منیم
آلیم یازیم،سئوگی تایمسان
مهریبان آی گوزلیم سنده منــــــــــــــی سئو
بیر نفر یوخ سنه بنزر سنه اوخشار گولـــــــوم
سنه وار احتیاجیم،احتیاجیــــــــــــــــــــم وار
گئتمه یار هله گئتمه،منی آتیب بئله گئت
دایان سنه سؤزوم وار دایان صبر ائله گئــتمه
نه دئیم کی بیله سن وورولموشام یار سنه
اورگیمده او قدر آرزو دیلک وار سنه
سنه من قوربان اولوم
چوخ سئویرم من سنی
سن سعادت گونشیم بوللو آیم سان منیم
سن منیم آلیم یازیم،سئوگی تایمسان
پرسپولیس0 تیراختور 1
آخرین پست هادانلود آهنگ بسیار زیبا شاد ترکی و فارسی رضا عزیزیان به نام آمان آمان از دست تو..........دوشنبه 13 خرداد 1392