text:
نادرشاه
نادرشاه اوشار یا دا نادیر قولو آوشار ایرانین شاهلاریندان و فاتحلریندن.[۵] نادرشاه، شاه اسماعیل صفوی واقتی آذربایجاندان خوراسانا کؤچورولموش اوْلان اوشار تورکلریندن ایدی.[۶]
یاشامی[دَییشدیر]
نادیر، خوراسانداکی ابیورد حودوت بؤلگهسینده یاشایان افشارلارین قیرخلو یا دا قیروقلو اوباسینا منصوبدور. افشار ائلی تورک ائللریندن بیری دیر. نادیر، قیش ایچین گؤچ سیراسیندا، دسجیرد، درگز کندینه اولاشیلدیغیندا ایمام قولو بیگ این اوغلو اولاراق دوغولدو و نادیر قولو آدی اونا وئریلدی. نادیرین آتاسی ایمام قولو بیگ حاققیندا قایناقلارین بعضیلرینده دریدن البیسه تیکیجیسی و یا قورقچو اولدوغو، بعضیلرینده ده چوبان اولدوغو سؤیلنمیشدیر. کوچوک یاشدا باباسینی الدن وئرن نادیرین داها ۱۴-۱۵ یاشلاریندایکن بؤلگه ده کی دیگر ائللره و طایفالارا موجادلهلره قاتیلمیشدیر.[۷]
نادرین ۲-جی شاه تهماسیب دؤورونده فعالیّتی[دَییشدیر]
۱۷-جی عصرین سونو-۱۸-جی عصرین اوّللرینده صفویلر دؤولتی قورخونج بیر ایقتیصادی و سیاسی بحران کئچیریردی. اؤلکهنین مرکزی و شرق حیسّهسی افقان ایشغالی آلتینا دوشموشدو. آذربایجان، شیروان و بونلارلا همسرحد اراضیلر عثمانلی ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال اولونموشدو. روسیه دا قافقازدا بؤیوک فعاللیق گؤسترمهیه باشلامیشدی. ۱۷۲۳-جو ایلده بیرینجی پیوتر باکی اوزرینه یوروش ائتمیش و خزر بویو اراضیلری اله کئچیرمیشدی.
فاکتیکی اولاراق، مازانداران ویلایتیندن باشقا هئچ بیر یئر موستقیل دئییلدی. بورادا ایسه هله صفویلرین حاکمیّتینین سونلاریندان بری مؤهکملنمیش فتحعلی خان قاجار حؤکمرانلیق ائدیردی. او، صفوی شاهی سلطان حسینین افقانلارین علیندن قورتولموش اوْغلو تهماسیبی اؤز ساراییندا ساخلامیشدی. آز سوْنرا تهماسیب اؤزونو شاه اعلان ائدیر.
اؤلکهده قرارلاشمیش وضعیت هم کندلیلر، هم شهر اهالیسی، هم ده زادگانلار آراسیندا حاقلی ناراضیلیق دوغوروردو. بۇ ناراضیلیق گئت-گئده آرتیردی. بیرجه ایشغالچیلارا قارشی موباریزهده رهبرلیگی اؤز اوزرینه گؤتوره بیلهجک رهبر چاتیشمیردی. نهایت، بئله بیر رهبر ده تاپیلدی. بو، او زامان چوْخ دا تانینمایان نادیرقولو خان افشار ایدی. ایرانین گلهجک شاهی نادیرقولو خان تورک طایفهلاریندان افشارلارین قیرخلی بویوندان ایدی. اونون اجدادلاری هله بیرینجی شاه ایسماعیل زامانیندا آذربایجاندان خوراسانا کؤچورولموشدولر. نادیرقولو دا ۱۶۸۸-جی ایلده کاسیب بیر عائلهده دوغولموشدو. هله اونسککیز یاشی تمام اولمامیش او آناسی ایله بیرلیکده خارزم اؤزبکلرینین یوروشلریندن بیرینده اسیر آلینیر و قول ائدیلیر. چوْخ کئچمهدن اسیرلیکدن قاچیب خوراسانا قاییدان نادیرقولو ابیورد حؤکمداری بابا علی بیین یانیندا قوللوغا گؤتورولور. او، باشینا کیچیک بیر دسته توپلاییب، خوراسان اوستانلرینین بیر نئچهسینی توتدوقدان سوْنرا اؤزونو نادیرقولو بی آدلاندیرماغا باشلاییر. نادیرقولو بیین هونرور خوراسان یوروشلرینین قارشیسی قودرتلی فئودال ملیک محمود طرفیندن دایاندیریلیر. نادیرقولو کؤمک اۆچون شاه بیرینجی تهماسیبه مراجعت ائدیر. ۱۷۲۶-جی ایلده شاه تهماسیب و فتحعلی خان قاجار ملیک ماهمودو دئویریب، بورادا صفوی شاهینین حاکمیّتینی برپا ائتمکدن اؤترو بؤیوک قوشونلا خوراسانا گلیر و نادیرقولو بی اونلارلا بیئرلشیر.
۱-جی تهماسیب نادیرقولو بیی خوراساندا اؤز جانیشینی تعیین ائدیر. بوندان سوْنرا نادر اؤزونه تهماسیبقولو خان آدینی گؤتورور. او، تهماسیبه ایلک نؤوبهده تأثیر قوهسی گئت-گئده بؤیوک سۆرعتله آرتان فتحعلی خان قاجاری نئیتراللاشدیرماقدان اؤترو لازیم ایدی. آنجاق شاه (هئچ نادرین اؤزو ده اوندان گئری قالمیردی) بونونلا دا کیفایتلنمیر.
ملیک محمود ایدارهچیلیغینین مرکزی مشهد آلینان زامان شاه تهماسیبین امری ایله فتحعلی خان اؤلدورولور. چونکی نادر اونو فتحعلی خانلا ملیک محمود آراسیندا گیزلی سؤودلشمه اوْلدوغونا ایناندیرمیشدی. بوندان سوْنرا نادیرقولو خان شاهین سیلاحلی قوهلرینین باش کوماندانی تعیین اوْلونور. بیر قدر کئچمیش نادر ملیک محمودون قوشونلارینی ازرک، اونون اؤزونو قتله یئتیریر. بوندان سوْنرا نادرین سارایداکی مؤقیعیتی گۆجلو شکیلده مؤحکملنیر.
حادثهلرین سوْنراکی اینکیشافی گؤستریر کی، آرتیق ۱۷۲۷-جی ایلدهن نادر شاه تهماسیبله ده علاقهلری تام قیریر و بوتون خوراساندا اؤزونون حؤکمرانلیغی اوغروندا موباریزهیه باشلاییر. نادر نظارتدن چیخمیش کورد و تورکمن قبیلهلری و شاه قوشونلاری اۆزرینده بیر نئچه غلبه قازانیر. شاه اؤزونون مغلوبیتینی اعتراف ائدیر و باریشیق اۆچون یوللار آختاریر. بۇ آرادا نادر بیر سیرا قتیتلی یوروشلر واسطهسیله بوتون شیمال-شرقی ایرانی بیرلشدیریر. ایرانداکی افقان شاهی اشرف ده آرتیق اونون قالیبیتلی یوروشلریندن ناراحاتلیق کئچیرمهیه باشلاییر. اشرف اؤز قوشونلارینی خوراسانا، نادرین اوزرینه یئریدیر. ۱۷۲۹-جو ایلین ۳۰ سئنتیابریندا میماندوست چایی ساحلیندهکی دؤیوشده (میماندوست دؤیوشو) اشرفین قوشونلاری دارماداغین ائدیلیر. بۇ پارلاق غلبهسی ایله ده نادر اؤلکهنین یادئللیلردن تمیزلهنمهسی اوغروندا موباریزهسینین باشلانغیجینی قویور. اشرفین قوشونلاری تهرانا دوغرو گئری چکیلهرک، اورادان دا ایصفاهانا یؤنلیرلر. نادرین افقانلارلا حاق-حساب چکهندن سوْنرا آذربایجان اوزرینه یئریجیینی آنلادیغی اۆچون عثمانلی سلطانی، اشرفین کمکینه بؤیوک بیر اوردو گؤندریر.
نادرله اشرف آراسیندا هلئدیجی دؤیوش ۱۷۲۹-جو ایلین ۱۳ نوامبریندا ایصفاهان یاخینلیغیندا (ایصفاهان دؤیوشو) باش وئریر. بۇ دفعه نادر بیرلشمیش افقان-تورک قوشونلاری اۆزرینده پارلاق غلبه قازانیر. اونلارین گؤزو ائله قورخور کی، همین گون بیر داها دؤیوشه گیرمهییب ایصفاهاندان چکیلیرلر. نادر تنتهنهلی شکیلده شهره گیریر و اؤز اللری ایله صفوی تاجینی شاه تهماسیبین باشینا قویور. عومومدونیا صحیّه تشکیلاتینینوندن بیر قدر کئچهندن سوْنرا نادر اؤز قوشونلارینی افقانلاری تعقیب ائتمکدن اؤترو فارس ویلایتینه گؤندریر. قاچاقاچدا اشرف اؤلدورولور و بۇ دا دؤیوشون تالئیینی حل ائدیر. اؤلکهنین شرقی تماماً تمیزلنیر. ایندی قارشیدا یالنیز آذربایجانی و اونون یاخینلیغینداکی تورپاقلاری عثمانلی تورکلریندن آزاد ائتمک قالیردی. ۱۷۳۱-جی ایلدکی حربی عملیّاتلار نتیجهسینده نادیرقولو خان عثمانلیلاری ازرک آذربایجانی، همدانی و کیرمانشاهی آزاد ائدیر. عثمانلیلار یالنیز آرازدان شیمالدا قالیرلار.
تهماسیب اؤزونون زیفلمیش نفوذونو برپا ائتمکدن اؤترو همین اوستانلری شخصاً آزاد ائتمک قرارینا گلیر. آنجاق مغلوب اولاراق، ۱۷۳۱-جی ایلده اؤلکه اۆچون بیابیرچی بیر صۆلح موقاویلهسی (کیرمانشاه موقاویلهسی) باغلاییر. همین موقاویلهیه اساساً، آراز چایینین قوزئینداکی بوتون اراضیلر، ائلهجهده کیرمانشاهین بیر سیرا اوستانلری عثمانلیلارا وئریلیردی.
۳-جو شاه عباسین دؤورونده نادرین فعالیّتی[دَییشدیر]
نادیرقولو خان موقاویلهنی تانیماقدان ایمتیناع ائدیر و قدیم تورک عنعنهلرینه گؤره، خان و ایانلارین قۇرولتایینی چاغیریر. قۇرولتای شاه تهماسیبی تاختیندان سالاراق، اونون اوچونجو شاه عباس آدلاندیریلان سککیز آیلیق اوْغلونو شاه اعلان ائدیر. فاکتیکی اولاراق، بوتون حاکمیّت نادرین الینده جملشیر. بوندان سوْنرا نادر ایکی ایل عرضینده بیر-بیرینین آردینجا قازاندیغی پارلاق غلبهلرله بوتون آذربایجانی و شرقی گورجوستانی عثمانلیلاردان تمیزلییر.
ایخانووون یازدیغینا گؤره، نادیرقولو خانین سرکردهلیک ایستعدادی گنجه نین محاصرهسی زامانی اؤزونو داها پارلاق بیر طرزده گؤسترمیشدی. او زامان گنجهده عثمانلیلارین قارنیزونو اوتوروردو. محاصره تمام دارالسا دا، قارنیزون عبدالله پاشادان کؤمک گلجیی اومیدی ایله تسلیم اولموردو. عبدالله پاشا قارصدا ایدی و اؤزونون ودلری ایله محاصرهدهکیلره وئریردی. نادر قوشونلارین بیر حیصّهسینی گنجه قاپیسیندا قویاراق، ۱۵ مینلیک دؤیوشچو گؤتوروب، داغیستان یولونو باغلاییر و قارس اوزرینه هوجوما کئچیر. عبدالله پاشا اؤز سرکردهلیک مهارتی ایله آد چیخارمیش نادرله دؤیوشه گیرمکدن بویون قاچیریر و قالایا گیریب، اوزونموددتلی محاصرهیه هازیرلاشیر. حادثهلری سۆرعتلهندیرمک آماچ ایله نادر بئله بیر فند ایشلهدیر: گئجهنین بیرینده محاصرهنی گؤتوروب تلسیک گئری چکیلیر. آلدانمیش عبدالله پاشا ۱۰۰ مینلیک قوشونو ایله قالادان چیخاراق، نادری ایروانا قدر تعقیب ائدیر. اوچمودزینین جنوب-غربینده قفلتهن قوشونو گئرییه دؤندرهن نادر عثمانلیلارلا اؤلوم-دیریم ساواشینا گیریر. قفلتی دؤیوش عثمانلی قوشونوندا واهیمه یارادیر و نادیرقولو خان بۇ دفعه ده تام غلبه قازانیر. بوندان سوْنرا ایروان قالاسی و تیفلیس قالاسینداکی عثمانلی قارنیزونلاری اونا دؤیوشسوز تسلیم اولورلار. ۱۷۳۵-جی ایلین سونلارینا دوغرو قافقاز عثمانلی اوردولاریندان تماماً تمیزلنیر کی، بونو دا نادر شاهین بؤیوک غلبهسی حساب ائتمک اولار. بورادا یئرلی اهالینین عثمانلی تورکلری ایله موباریزهده نادیرقولو خانا گؤستردیی یاردیم دا قئید اولونمالیدیر. او دا قئید ائدیلمهلیدیر کی، سوْنرادان همین اهالی نادرین اؤزونه قارشی چیخمیشدیر. و همین موباریزهده گلهجک موستقیل آذربایجان خانلیقلارینین اساسی قویولموشدو. نادیرقولو شاهین تابئچیلییندن ایلک چیخان بئله موستقیل خانلیق شکی خانلیغی اولموشدو. ۱۷۳۵-جی ایلده باغلانمیش گنجه موقاویلهسینه گؤره، روسیه هله I پیوترون توتدوغو باکی و دربند شهرلرینی بۇ شرطله گذشته گئتمیشدی کی، نادر عثمانلی ایله موباریزهسینی دایاندیرمایاجاق و اونونلا سئپارات صۆلحه گیرمهیهجکدی. لاکین نادیرقولو خان بۇ شرطلری پوزور و ۱۷۳۶-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله صۆلح سازیشی ایمزالاییر. سازیشه گؤره، تۆرکیه ۱۷۲۲-جی ایله قدر صفویلر دؤولتینه مخصوص اولموش بوتون تورپاقلاری نادره قایتاریر. یالنیز همیشه سوننی تۆرکیهیه مئیلی ایله سئچیلمیش داغیستان خالقلاری اطاعت گؤسترمیرلر. نادر از قوشونلارینی داغیستانا یئریدیر، بؤیوک اذیّتله قازیقوموغا قدر گئدیر و گئری قاییدیر. یئنی الده اولونموش آذربایجان ویلایتلرینین حؤکمرانلیغی نادرین قارداشی ایبراهیم خانا تاپشیریلیر.
اوزون ایللر عرضینده ایلک دفعه اولاراق آذربایجانین گئنیش حدودلاری اینضیباطی قایدادا بیر شخصین ایدارهسینه وئریلیر. آرتیق صفویلر دؤولتینین سرحدلری دئمک اولار کی، تماماً برپا ائدیلیر و قارشیدا اونون داغیلمیش تصروفاتینی دیرچلتمک وظیفهسی دورور.
نادرین شاه اعلان اولونماسی ایله افشارلارین حاکمیّته گلمهسی[دَییشدیر]
کؤهنه صفوی سولالهسینین نمایندهلری آرتیق فئودال ایانلاری و خالق آراسیندا اؤز نفوذلارینی تماماً ایتیرمیشدیلر و اؤلکهنی داغینتیدان خلاص ائتمک اقتداریندا دئییلدیلر. نادر اؤز نؤقتئیی-نظریندن یگانه دوغرو یولا ال آتماق – تاخت-تاجین حقیقی صاحبی اوْلماق ایستییر. بوندان اؤترو او یئنیدن قدیم تورک قایداسینا گؤره، موغان دوزونده قۇرولتای، (بو دفعه بؤیوک قۇرولتای) چاغیریر. بۇ قۇرولتایا حربی، مولکی و دینی ایانلاری، شهر و کند باشچیلارینی ییغیر. بورایا ۱۰۰ مینه یاخین آدام توپلانیر. بونلاردان اؤترو مسجید و بازارلار دا داخیل اوْلماقلا آغاج و قامیشدان ۱۲ مین موقتی تیکیلی سالینیر. نووروز بایرامی گونو، ۱۷۳۶-جی ایلین ۲۱ مارتیندا نادیرقولو خان قۇرولتایا ایشتیراکچیلار آراسیندان یئنی شاه سئچمک تکلیفی وئریر. سؤزلرینی بونونلا اساسلاندیریر کی، اوچونجی شاه عباس هله کی، اوشاقدیر، نادر اؤزو ایسه ایشلهمکدن یورولوب و حاکمیّتدن ایمتینا ائدیر.
آذربایجانین حربی ائلیتاسی – قیزیلباشلار اؤز یوکسلیشلری اۆچون صفویلره میننتدار ایدیلر و بونا گؤره ده حاکمیّت سولالهسینین دییشمهسینین علیهینه ایدیلر. آنجاق اؤز اعتراضینی آچیق شکیلده یالنیز قاراباغ و گنجه بیلربییسی اوغورلو خان قاجار بیلدیریر کی، او دا سوْنرالار بونون موقابیلینده اؤز مالیکانهلرینین بؤیوک بیر قیسمینی ایتیرمیش اولور. اونون حاکمیّتینده بیرجه گنجه ساخلانیر و روتبهسی ده گنجه بیلربیی آدلاندیریلیر، قاجارلارین چوْخ حیصّه سی ایسه خوراسانا سورگون ائدیلیر. شاه اعلان اولونماسی مسئلهسی اورتایا چیخاندا، نادر اؤزونو ظاهرهن ائله گؤستریر کی، گویا یورولوب، دوغرودان دا شاهلیغی ایستمیر، قۇرولتای آز قالا یالواریب اونون راضیلیغینی آلیر و تاجقویما مراسیمی کئچیریلیر. حتی بۇ موناسیبتله قۇرولتای ایشتیراکچیلارینا ائرمهنی و گورجو میللتیندن اوْلان قول و کنیزلر باغیشلانیلیر.
حاکمیّتین حقیقی صاحبی اولاندان سوْنرا دا نادر شاه اؤز مؤوقئیینی محاربهلرله مؤهکملندیریر و اونون حربی دوهاسی همیشه اونون کمکینه چاتیر. یئر اوزونده اونون قدر پارلاق حربی غلبهلر قازانمیش سرکردهلری بارماقلا سایماق اولار. نادر شاه یوروشلره چیخماقلا هم ده اؤلکهنین اقتصادیاتینی دیرچلتمک، حاکمیّتدهکی سولاله دییشیکلییندن ناراضی قالان قیزیلباش ایانلارینی وارلاندیرماقلا اونلاری اؤز طرفینه چکمک آماچ گودوردو. ۱۷۳۷-جی ایلده نادر شاه عصیانا قالخمیش افقانلارا قارشی چیخیش ائدیر و هم هراتی، هم ده قندهاری توتور. سوْنرا او، قاچقین افقانلارا سیغیناجاق وئرهن هیندوستانا هوجوم چکیر. نادرین قوشونلاری مقاومت گؤرمهدن کارنالا (دهلینین شیمال-غربینده) قدر گلیب چیخیر و ۱۷۳۹-جو ایلین ۲۴ فوریهیندا بؤیوک موغول سولالهسیندن محمد شاهین اوردوسونو دارماداغین ائدرک، مارتین ۲۰-ده دئهلینی توتور. بؤیوک موغول دؤولتی اوزرینه پوللا آلتی میلیون روپیلیک، قیمتلی داش-قاشلا ۵۰۰ میلیون روپیلیک خراج قویولور. آلینمیش حربی قنیمت ۷۰۰ میلیون روپی دیرینده حسابلانیردی. بونون بؤیوک بیر حیصّه سی کئلاتا آپاریلیر و نادر قنیمتی اؤلنهجهن بورادا ساخلاییر. اوّللر قایدا بئله ایدی کی، قیمتلی داشلار قیزیلباشلار آراسیندا بؤلوشدورولوردو، نادر بۇ دفعه همین قایدانی پوزور و داش-قاشی اؤزونه گؤتورور. بۇ دا دؤیوشچولر آراسیندا ناراضیلیق دوغورور. اؤدنجین همین قیسمینده دۆنیانین ان ایری بریلیانتی ساییلان "کوهی-نور" ("نور داغی") آدلانان داش دا واردی. باشقا مشهور قیمتلی داشلار دا آز دئییلدی.
هیندوستانی توتدوقدان سوْنرا نادر سیندی اؤزونه تابع ائدیر و اورتا آسیایا یوروش ائدیر. گۆجلو مقاومته باخمایاراق، نادر شاه ۱۷۴۰-جی ایلده بوخارا و خیوه خانلیقلارینی اؤز دؤولتینین ترکیبینه قاتا بیلیر.
توتدوغو اؤلکهلرده سیلاحلی قارنیزونلار ساخلایان نادر ۱۷۴۱-جی ایلده داغیستان اوزرینه یئریگیر. مسئله بوراسیندا ایدی کی، نادر هیندوستاندا ایکن داغلیلار تابعچیلیکدن چیخمیشدیلار. اۆستهلیک اونلارین دستهلری تئز-تئز دربند و شاماخی، کاخئتییا و جار-بالاکهن ویلایتلری اوزرینه هوجوما کئچیردیلر. ۱۷۳۸-جی ایلده مانیک کندی یاخینلیغینداکی دؤیوشده نادر شاهین قارداشی ایبراهیم خانین قوشونلاری داغلیلارین بیرلشمیش اوردولاری طرفیندن مغلوبیته اوغرادیلمیش، ایبراهیم خان و گنجه بیلربیی اوغورلو خان قاجار اؤلدورولموشدو.
نادر شاه اؤزو ده داغیستاندا اینادلی مقاومتله قارشیلاشیر. لاکین هر حالدا ۱۷۴۳-جو ایلین اوّللرینده بیر نئچه غلبه قازانیر. گؤرونور، نادر داغیستاندا اوزلشدیی چتینلیکلردن سوْنرا اؤزونو سیندیرماماق اۆچون اۆزرینده اؤز آدی هکک اولونموش پول دا بوراخدیریر. لاکین هر حالدا او، داغیستاندان گئری چکیلمهلی اولور.
داغیستاندا زیفلمیش نفوذونو برپا ائتمک آماچ ایله نادر شاه واخت ایتیرمهدن تۆرکیه ایله محاربهیه گیریر. بورادا دؤیوشلر عرب عیراقینی اله کئچیرمک اۆچون آپاریلیر. لاکین بۇ دفعه ده دؤیوشلر گاه بو، گاه دا او بیری طرفین اوستونلویو ایله کئچیر و غلبه قازانیلمیر. بیر سبب ده بۇ ایدی کی، نادر اؤز علیهینه قالخمیش عصیانلاری یاتیرماقدان اؤترو قوشونونون بیر حیصّهسینی ایرانا و اونون اطرافینداکی اؤلکهلره گؤندرمیشدی. ۱۷۴۶-جی ایلده نادرین عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله باغلادیغی صۆلح موقاویلهسینه گؤره، کؤهنه سرحدلر ساخلانیلیردی. ائله بۇ ایللرده نادر شاه بحرین، عوْمان و ماسکات اوزرینه یوروشلر ده کئچیریر. اؤلکهنین باشکندینی تالان ائدیلمیش ایصفاهاندان مشههده کؤچورور و بۇ شهرین یاخینلیغینداکی داغین باشیندا اؤزونه کئلات آدلی بیر قالا (کئلات قالاسی) قوردورور. نادر خزینهسینی بورادا ساخلاییردی. قالانین تیکیلمهسی آغلاگلمز چتینلیکلر یارادیر. آذربایجان کندلیلری بورایا ۱۰ تونلارلا آغیرلیقدا مرمر طبقهلر گتیریردیلر. عئینی زاماندا نادر شاه فارس کؤرفزینده و خزر دنیزینده دونانما یارادیلماسی ایشینه باشلاییر و اوردوسونو یئنیدن قورماق فیکرینه دوشور. هر ایکی مقصدله آوروپا اؤلکهلریندن متخصصلر گتیریلیر. اونون اوردوسوندا آرتیلرییا و توفنگچیلر آغیر موشکتلرله سیلاهلانمیش پیادا دؤیوشچولری موهوم یئر توتوردو. یئنی توپلار، مورتیرالار (قیسا لولهلی توپلار) و نۆوهلر تؤکمکدن اؤترو مروده مؤهکملندیریلمیش مرکز یارادیلمیشدی. آرتیللئرییا و توپ سیناقلاری، توپچو و آرتیللئریستلرین حاضیرلیغی بورادا کئچیریلیردی. بوتون بونلار نادر شاهین گلهجک غلبهلری نامینه ائدیلیردی. اونون گئنیش پلانلاری واردی. او، خزر دنیزی بویونداکی بوتون تورپاقلاری ضبط ائتمک، چینی ده توتماقلا نهنگ بیر دؤولت یاراتماق آرزوسوندا ایدی. آنجاق اونون پلانلاری حیاتا کئچمهدی.
اونون آپاردیغی مرکزلشدیرمه سیاستی فئودال ایانلارینین ماراقلارینا توخونوردو. ۱۷۴۱-جی ایلده مازانداران مئشهلریندن کئچرکهن، نادره سوی-قصد اولور. بوندان سوْنرا داغیستانداکی اوغورسوزلوقلار و ۱۷۴۳-۱۷۴۷-جی ایللرین عصیانلار دالغاسی باشلاییر. بوتون بونلار نادر شاهی قزبلندیریر و او، کوتلوی جزا تدبیرلرینه باشلاییر.
نادرین شاهین اؤلومو (قتلی)[دَییشدیر]
هیجری-قمری تاریخی ایله ۱۱۶۰-جی ایل جمادول-سانی آیینین ۱۱-i آخشامی (بازار گئجهسی، ۱۷۴۷-جی ایلین ایون آیینین ۲۰-ده) خبوشان یاخینلیغینداکی فتحآباددا قۇرولان دوشرگهده محمد بی قاجار ایروانی، موسا بی امیرلی افشار، قوجا بی کندیرلی افشار، صالح خان قیرخلینین، کئشیکچیباشی مممدقولو خان افشارین و بیر سیرا دیگر کئشیکچیلرین دستیی ایله گئجیاری نادر شاهین چادیرینا داخیل اوْلدولار. نادر شاه همین گئجه آروادلاریندان – محمد حسن خانین قیزی سیتارهنین (جوکینین) چادیریندا یاتمیشدی. قتلچیلر نادرین هانسی چادیردا یاتدیغینی اؤیرنیب، گؤزتچینی بوغدولار و سیتارهنین چادیرینا داخیل اوْلدولار و نادرین اوزونو گؤردوکده قورخو اونلاری ائله بورودو کی، اونلار قاپیدان ایچری گیرمهیه جسارت ائتمهدیلر. اما مممدقولو خان و صالح خان چادیری خنجرله جیردیلار و بیر نئچه نفر ایچری داخیل اوْلدو. نادر شاه یئریندن آتیلیب، صالح خانی گؤرهن کیمی اونو سؤیدو. قیلینجی چکیب اونو قوودو و اونلاردان ایکیسینی قیلینجی ایله ووردو. بۇ واخت آیاغی چادیرین ایپینه ایلیشیب ییخیلدی. آیاغا قالخانا قدر صالح خان اونون کوریینه بیر قیلینج ووردو. بۇ زامان محمد خان قاجار گلیب عظمتی گؤیلر قدر اولان، قودرتی عالمه سیغمایان نادر شاهی قتله یئتیردی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- ایراندا افقان هاکیمیتی
- نادرین داغیستان یوروشلری
- افشارلار
- افشارلار دؤولتی
- افشارلار سولالهسی
- آوشار ائلی
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ The Cambridge History of Iran Volume 7. cambridge.org. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-07-31. یوْخلانیلیب2019-04-10.
- ↑ Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), p. 34
- ↑ Lockhart, Laurence, "Nadir Shah: A critical study based mainly upon contemporary sources", London, Luzac & Co, 1938, p.278
- ↑ Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), pp. 168-170
- ↑ Nadir-Shah Nādir Shāh, Encyclopedia Britannica
- ↑ ا.آ. گرانتوسکی، م.آ. داندامایو، گ.آ. کاشلنکو، ای.پ. پتروشفکی، م.س. ایوانف، ل.ک. بلوی (۱۳۸۵). تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز,چئویرن: کیخسرو کشاورزی (فارسجا). تهران: مروارید.
- ↑ AVŞARLI NADİR ŞAH VE DÖNEMİNDE OSMANLI-İRAN MÜCADELELERİ (Basılmamış Doktora Tezi),SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI, Isparta-2001, Abdurrahman Ateş
- آذربایجان تاریخی
- افشار تاریخی
- تاریخ
- افشار شاهلار
- Iranian Sunni Muslims
- Converts to Sunni Islam from Shia Islam
- Iranian former Shia Muslims
- Murdered Persian monarchs
- Khans of Erivan
- Safavid generals
- Turkic rulers
- Grand Viziers of the Safavid Empire
- ۱۶۹۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۷۴۷-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- 18th-century Iranian people
- Qurchi-bashi
- Afshar tribe
- 18th-century murdered monarchs
- 17th-century people of the Safavid Empire
- 18th-century people of the Safavid Empire


c: text/html

text:
Nov 19, 2018
آلتمئشلاردا نه لر اُلدو، نه لر ده اُلمادئ؟
ممد علی
آذربایجان جمهوریتینین آدلئم تاریخچیسی جمیل حسنلینین «آذربایجاندا سُوِت لیبرالیزمی ، حاکمیت، ضیالئلار، خلق» (۱۹۵۹-۱۹۶۹) آدئندا، سُن، ماراقلئ، قالئن (۷۵۹ صفحه) کیتابئ ۲۰۱۸ده چاپدان چئخئب. ۱۴ فصلدن دوزهلمیش بو کیتابدا استالين اؤلندهن و دالئسئ بِِریا و میرجعفر باقئراُف اعدام اُلاندان سُنرا، ۱۹۵۴ ده ایمام مصطفایف آذربایجان کمونیست پارتیاسئنا بیرینجی کاتیب اُلوب، و یازئلانلارا گؤره اؤز دؤرانئندا جمهورودا آذربایجان دیلینین روس دیلیندهن اوستون توتولماسئ، و هابِله مسکودا شوروی کمونیست حزبی قورولتایئندا روس دیلینده یُخ، آذربایجان دیلینده نطق اِتمهسینه گؤره، ۱۹۵۹نجو ایلده، باشاراجاقسئزلئق عنوانی ایله، آمما کؤکونده ملتچیلیک اتهامي ایله، میرزه ابراهیماُفلا بیرلیکده، مالنکف دان سُرا ایش باشئنا گلمیش خروشف گیلین الی ایله ایشدهن چئخاردئلاندان سُراکئ اُن ایلین حادثهلریندهن دانئشئر.
و قضادان، خروشوفون اؤز ایش باشئندان گؤتورولمهسی ده، اِله بو دوراندا ُاُِلوبدو. بو ماراقلئ کیتابدا بو دؤراندان قاباق دانئشئلا بیلمهین سؤزلر و گؤروله بیلمهین ایشلردهن سؤز گِدیر کی، کیتابئن آدئندا گلمیش، و سُوِت صفتی ایله گؤرسدیلمیش لیبرالیزم ده بونا گؤره دیر.
اُ جوملهدن کاپیتالیزمین ان بؤیوک سیماسئ، آذربایجاندا انقلابدان قاباق نفت صنایعی یییهسی و عینی زماندا خیرخواه، خلق اوچون سایسئز حسابسئز ایشلر گؤرهن، و تئاتر و قئز مدرهسهلری آچان حاج زینالعابدین تقیاُف اوچون، اُلدوغو کیمی حق قازاندئرماغا، اُنون قئزئ سارا خانئمئن عؤمور بُیو سارسئلماز چالئشماسئ سایئلا بیلهر.
آذربایجان دمکرات فیرقهسینین ۲۱ آذر سئنماسئندان سُرا شومالی آذربایجاندا تبعید گِچیرتمکده دآوا دالاشلارئ؛ ایران کوردوستان دمکرات حزبینین اُردا گِچیرتدیگی دؤرانئن و اُلارا گؤره باکئ و مسکو آراسئندا تاپئلمایان نظر بیرلیگی ، خروشوفون آمریکا بیرلشمیش دؤلتلرینی قاباقلاماق اوچون چابالامالارئ وآز یاغئشلئ یِرلرده چُخ سو آپاران مکه اکینی و دُغوز اتی یِمهین موسلمان کلخوزلارا دُغوز بِجهرتمه هایکویو، و اُنون دالئسئ و نتیجهسی کیمی، شوروینین تاخئل و چؤرهک قئتلئغئنا اوغراماسی، قاراباغدا ارمنیلرین محکمهده حبسه محکوم اُلموش اوچ دوستاغئ پلیسین الیندهن چئخارتماسئ و اُنلارئ گؤز قاباغئندا لینچ اِدیب و اُت وئرئب یاندئرماسئ، ایمپریالیزمین گؤبهیی سایئلان آمریکانئن بُستُن شهرینده اَِرمنی دیاسپورانئن چئخارتدئغئ بیر روزنامهده اِرمنستان شوروی جمهوروسونون قئرخ ایللیگی مناسبتی ایله درج اِتدیگی بیر مقالهده آذربایجان شوروی جمهوروسو اؤز قارداشلئغئنئ اِرمنیلره ثابیت اِتمهسی اوچون نخجوان و داغلئق قرهباغئ اُلارا هدیه وِرمهسی خاهیشی، و بینالملل کمونیزم اُجاغئنئن گؤبهیی سایئلان مسکودان بو مقالهنین اوزونو باکئیا یُللایئب و اُنا گؤره آذربایجانئن نظرینی سُروماسئ، و اُلارئن حاضئرلادئغئ منطقی و دیش سئندئران تاریخی جوابئ، تاریخ درسی کیتابلارئندا تاریخین حکومتین گؤیلونه موافق تحریف اِتمهسی، گولوستان مقاولهسی اوچون منظومه یازان بختیار واهابزاده گِچیردهن چتینلیکلری و اُنو ملتچی آدلاندئرماسئ، نخجوان قضیهسی اوسته عباس زمانُفو هامان اتهاما تای بیر فُرموللا یونیورسیتهدن و حزبدن قُوماسئ، تازا یازئلمئش درسی تاریخ کیتابئندا بیر تاریخ معلمینین روزنامهده آشکارا سُروشماسی کی نه سببه موغوللارئن ، ایرانلئلارئن و تورکلرین هجومو آذربایجانا همیشه پیس نیتله، آمما روسلارئن هامان ایشی یاخچئ نیتله یازئلماسئنئ سُروشا بیلمک، اؤزو بو لیبرالیزمین گؤرونن بیر علامتی دیر.
آمما بیز بو ماراقلئ ایشلرین هامئسئ ایله ماراقلاندئغئمئزلا بِله، بو یازئدا گؤزوموزو کیتابئن سُن ایکی فصلینه آرتئق دقت یِتیرهجهییک. بونلارئن بیری ۶۰نجئ ایللرده آذربایجاندا تحصیل و علم، و اُ بیری ده ۶۰نجی ایللرده آذربایجاندا مدنیت بؤلوملری دی.
بو ایکی فصلده دانئشئلان سؤزلر بیر ملتین مدنیت و انتلکتوئل قورولوشو ایله بیر باشا ربطده اُلان عامللره باش قُشدوغوندان، بو سطرلری یازانا گِچمیش بیر ابتدایی مدرهسه اوشاغئ، اُخویوب دانشجو اُلدوغو و سُرالار معلم کیمی و داها سُرالار اؤز خلقینین و یوردونون نِجه اُلدوغونا ماراقلانان و هارا گِده بیلهجهیینی گودهن بیر یوردداش کیمی ماراقلئ اُلماسئنا هِچ بیر شوبهه یُخدور.
جمیل حسنلی بو کیتابدا یِربهیِر چالئشئبدئ بو مدنیت، کولتور و اُلارئن کؤکونده دوران بیر دیله، بیزیم دیلیمیزه، هر کیمین هر بیر شیوه ایله، هر هانسئ بیر مقامدا اُلاراق، اؤزو ده برک گودولن بیر شرایطده کؤمکلری اُلوب، آیئرد اِدیب، گؤزه چاتدئرسئن. رسول رضانئ آنسیکلوپدی چالئشئندا، عباس زمانفو نخجوان ماجراسئندا، بختیارواهابزادهنی گولوستان منظومهسینده، ، میرزه ابراهیماُفو خروشف ناسیونالیزمین عینی تانئماسئندا، شیخعلی قوربانفو نوروز بایرامئ دبینی قایتارماسئندا، جعفر حعفراُفون درین ساوادئنئ و یوکسک اینتلکتینی مدنیتین قوللوغوندا ایشه سالماسئ، و حتی ولی آخوندفو بولارا میدان وِریب اؤرتولو حمایهسینده ایزلهییب گؤرستسین.
دیله، یازئیا، مدهنیته قُل قاناد آچماغا فضانئ گنیشلدهن، و اُوچولارئ، چالاغانلارئ اُ فضایا چُخ یاخئنلاشمادان اوزاقلاتماق، بِله آداملارئن طالعینه دوشموشدو، اُلارا قیسمت اُلموشدو و اُلار دا بوندان اوز دؤندهرمهمیشلر.
حاج زینالعابدین مدرهسه آچماقلا، تئاتر دوزهلتدیرمکله، حسن بگ زردابئ ایلک روزنامه چئخارتماقلا، میرزه جلیلِ محمدقولوزاده، و میرزه علی اکبر صابر، ماللا نصرالدینله، نریمانف یازماقلا، میرزه علی معجز خرافاتا قارشئ نصیحتلری ایله، و یوزلرله تک باشئنا، یا سُرالار یازئچئلار اتفاقئندا بو دیلده یازماقلا، بو عمومی ساحهده، مدنیت، کولتورون کؤکونده دوران دیله تازا قان گتیریبلر، اُنا ورهُو وِریبلر.
بو تحصیل و مدنیت فصللرینده بیرینجی یِرده آدامئ برک دیندیرهن و داها دُغروسو، سُرا دیسگیندیرهن هامان بو کیتابدا دانئشئلان ایللرده، یانئ ۱۹۶۰لار، و بیزیم ۱۳۴۰لارئمئز کی بیر آیرئ حسابا اصلاحات ارضی ایللرینه دوشور؛ بیر نِچه یاوان یالقئز سایلارئن اُ تایلا بو تایدا گؤرونن اویوشمازلئغئ دئ.
بو سایلار، عدهدلر بو تایدا بیزیم هاردا قالدئغئمئزئ یُخ، بلکه دُغروسو، بیزیم هارداسا ایتیب باتدئغئمئزئ گؤزموزون قاباغئنا گتیریر.
تاریخیازان، کیتابئن ۶۲۷نجی صفحهسینده یازئرکی، ۱۹۶۲نجی ایلده یُخلامالار نتیجه سینده آیدئن اُلموشدو کی۱۶-۷ یاش آراسئ ۶۶۰۰ اوشاق تحصیلدهن کناردا قالمئشدئ و بونلارئن دا چُخو قئزلاردان عبارهت ایدی. گؤرونور کی بو قئزلارئ چُخو دا کند یِرلرینده آتا آنالار اره وِرمک، یا بونا تای استثمار اوزوندهن بو اوشاقلارئ عؤمور بُیو قره بخت اِتمهیه سوروتلهییبلر.
بونونلا بِله، بو سایئ بیزیم تایلا توتوشدوراندا، آلتئ مین یُخ، آلتمئش مین ده یُخ، آلتئ یوزمین و اُندان دا آرتئق اؤز دیلینده تحصیل دونیاسئنا یاد قالمئشلار. یانئ اصلینه دوراندا بوتون بیر خلق تحصیلدهن قئراقدا قالمئشدئ.
بیر زمانداکی اُ تایدا ۷۹۶۴۰۰ اوشاق ۳۹۶۷ مکتبده ، یانئ هر مدرهسهده اُرتا سایلا ۲۰۰ اوشاق اؤز دیلینده درس اُخویورموش و بو اوشاقلارئ اؤرگدهن و اُلارا درس وِرهن ۴۷۶۵۷ معلم کی، اُلارئن ۲۰۶۱۱ نفری، یانئ یوزده قئرخ اوچدهن چُخو عالی تحصیل آلمئش معلملر ایمیش. و بو حسابلا هر مدرهسهیه اوست اوسته۱۲ معلم چاتار، و بونو بِله ساده حسابلایا بیلسهک هر معلمه ۱۶ شایئرد یِتیشهر.
بو مکتبلرین ۱۳۴۱ی بیر نوبهلی-نِجه کی گرهک اُلا- ۲۵۷۳مکتب ایکی نوبهلی ایمیش کی، بللی دیر ایکی نوبهلی مکتب تحصیلینین کیفیتی آشاغئ اُلار.
بو ایشلر، بو سایلار چُخدان بری اشغال اُلونموش بیر اؤلکهده، مستبد، اؤزو ده بوروکراتیک تهرده متمرکز ایدهئولوژیک سیاسی بیر سیستیمین پنجهسی آلتئندا یِرینه یِتیریلمیش دیر. آمما اِله ماراقلئ دا بوراسئ دئر کئ، بِلهنچی بیر شرایطده بو جمهورونون خلقینین دیلی، اُنون رسمی دیلی ایمیش، و متمرکز و «مستبد» سُوِت حکومتی ده بونو بِلهنچئ تاِنئیئرمئش. و هر گون و هر آی مسکودان ، روزنامهلردهن، رادیولاردان تلویزیونلاردان اُلارئن دیلینین موغوللار یا هر بیر آیرئ ایمپریالیست گتیردیگی اُلدوغونو باغئران یُخ ایدی.
بو جمهورونون اُبیری جمهورولار کیمی اؤزونون درس کیتابلارئ، روزنامهلری، رادیو لارئ، تلویزیونو اؤز دیلینده ایمیش.
هامان بو لومه جمهورونون
علملر آکادمیاسی
آذربایجان دولت یونیورسیتهسی
پداقوژی اینستیتوتو
یازئچئلار اتفاقی وار ایمیش اُلارئن هامئسئ یِرلی دیبلی جمهورونون اؤز دیلینده، و بولارئن هامئسئنئن بینؤرهسینده دایانان ابتدایی مکتب یِرلشیردی.
آمما بیزیم تایدا دؤرد مینه یاخئن(۳۹۰۷) مدرهسه یِرینه صفر مدرهسه، و ۴۷میندهن آرتئق معلمین یِرینه حتی بیر معلم ده تاپئلمامئشدئ.
اگر «آزاد» دونیادا دا دیکتاتورلوقلار کیمی بیر دوز عمللی تحصیل سیستیمی قورولا بیلسهیدی، بیزیم تایدا یوخارئدا سایئلان سایلارئ ایکی اوچ یُل آرتئرمالئ اُلاردئق. اُنون ترسینه بو تایا باخاندا آمما، «آزاد» دونیانئن «اؤزباشئنالئق»لا دُلاندئرئلان بیر بوجاغئندا، هله سؤز گِدهن دؤراندان اللی ایل سُرا دا، بیر انقلاب اُلاندان سُرا دا، بو گونه کیمی، بیزیم ده بیر دیلیمیز اُلماسئ رسمی تانئنمایئبدئر. یانئ بللی دگیل بیزیم ده یِر اوزونده هامئیا تای، بیر دیلیمیز وار یا یُخ. وار اگر، بس نییه اُنو اُخویوب یازا بیلمیریک؟ یُخدو اگر، بس بو دانئشدئغئمئزی نه آدلاندئرماق اُلار؟ بس بو نِجه آزاد دونیا ایدی کی، آدامئن دیلی نین ده آدئنئ دوز دِمهیه حقی اُلموردو؟.
بِله لیکله دُخسان ایله یاخئندئر، بیز نِچه نسلین عؤمرونو هِچه وِرمیشیک کی، بیر زمان، آلماندا، بیر نِچه، فاشیسمه اویموش ایرانلئ ساوادلئنئن شاه واحید، دیل واحید اؤلکه واحید و هر زاد واحید و حتی شرکت واحید تئوروسو دُغرولسون. بللی دگیل بیر نظریه دُخسان ایل بوتون گوجلری، ایستهر پلیسی، ایستهر نظامی، ایستهرسه رژیمین بوتون انتلکتوئل باشاراجاغئنی ایشه سالاندان سُرا دا دُغرولماسا، یا داها دُغروسو دُغرولمالئ اُلماسا، بس نه اوچون بوراخئلمئر؟
یانئ دِمهلی، افسانهلر و خیاللار اوستونده قوراشدئرئلمئش بیر نطریهده، اِله بیر اُوسونلایان گوج وار کی، اُنا قاپئلانلارئ، اویدورما بیر اوزاق گِچمیشه گووهنه گووهنه، آنجاق بورنونون اوجونو گؤروب و اؤز گله جهیی اوچون ده اُلموشسا، بوتون ایرهلییه باخماق گوجونو ایتیریب، و هر زادئ، دُغرودان دا هر بیر زادئ اُنا فدا اِتمهیه ایتهلهسین؟. ایکی اوچ مین ایلدهن قاباغئ اؤزو اوچون گلهجک توتان بیر نظریه، نه دونیانئ تانئیار، و نه دونیاگؤروشو نه اُلدوغونو قانا بیلهر.
آخئ، بیر اوتانماق دییبلر، قئپچئنماق ديیبلر. گؤرهسن آلاشالئغئن، لهییرتیلیگین ده بیر حدی وار یا یُخ؟ میرزه علی اکبر صابر دِمیشکن نِجهسن قانمایام، قالاسان یانا یانا؟
ممدعلی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سوپرمارکتده قانلی سالدیری
سالدیرقان، ان آز بیر نفرین اؤلومونه سبب اولدوقدان سونرا حادثه یئرینده حیاتینا سون وئردی
آمریکا بیرلشمیش دؤولتلرینین تنسی ایالتینده بیر سوپرمارکتده تشکیل ائدیلهن سلاحلی سالدیریدا بیر نفر اؤلدو، ۱۴ نفر یارالاندی.
ایالت پلیسینین وئردیگی آچیقلامایا گؤره، کولیرویل شهرینده بیر سوپرمارکتده یئرلی ساعاتلا ۰۱.۳۰ دولاییندا اطرافا آتیش ائدن سالدیرقان، ان آز بیر نفرین اؤلومونه سبب اولدوقدان سونرا حادثه یئرینده حیاتینا سون وئردی.
یئتکیلیلر، حادثهده یارالانان ۱۴ نفرین وضعیتلرینین آغیر اولدوغونو بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
زلمی خلیلزاد استعفا ائتدی
"آمریکا خالقینا اون ایللر بویو ائتدیگی خیدمتلرینه گؤره مینتدارلیغیمی بیلدیریرم"
سلاحلی سالدیریدا ان آز ۴۳ نفر اؤلدو
کیملیگی هله بیلینمهیهن سلاحلی اینسانلارین بیر بازار یئرینه سالدیردیغی آچیقلاندی
هیندوستان-دا داشقینلاردان اؤلنلرین سایی 26 نفره چاتیب
23 نفر کرالا ایالتینده، داها 3 نفر ایسه تامیل نادو ایالتینده حیاتینی ایتیریب.


text:
`اوچوش` نتیجهلر
خبرلر [19]
- "آنادولو قارتالی – 2021" اولوسلار آراسی تاکتیکی-اوچوش تعلیملری اوغورلا داوام ائدیر
- تورکوستاندان ایلک اوچوش تورکیهیه ائدیلهجک
- تورکیه یئنی نوع کروناویروسا گؤره 4 اؤلکه ایله اوچوش لاری دایاندیریب
- تورکیه ایله روسیا آراسیندا اوچوش لار 1 آوقوستدا باشلایاجاق
- تورکیه-ایران آراسیندا اوچوش لار دایاندیریلدی
- تورک هاوا یوللاری بلاروسا اوچوش سفرلرینی آرتیریر
- لوفت هانزا ایران و عراق اوزریندن اوچوش لاری دایاندیریب
- تورکیهدن قالخان پیلوتسوز اوچوش آپاراتی قوزیی قیبریس تورک جمهوریتینه چاتیب
- فراتین دوغوسوندا اورتاق اوچوش
- سوریه هاوا مکانیندا اوچوش حیاتا کئچیریلدی
- ایلک اورتاق اوچوش
- ۱۰۰ مین اوچوش حیاتا گئچیریلدی
- ایران امریکایا مخصوص اوچوش آپاراتینین قالیقلارینی نوماییش ائتدی
- یونان اوچاقلاریندان قوزئی مقدونیه هاوا ساحهسینده اوچوش
- باکییا ایلک اوچوش گرچکلشدیریلدی
- اوچوش قاداغاسی 2 آی داها اوزادیلدی
- تورک هاوا یوللاریندان ائندیریملی اوچوش ایمکانیلاری
- آلمانیادا لوفت هانزا خلبانلارینین اعتصابی: 1450 اوچوش دوراجاقد
- تورک هاوا یولو آمریکادا اوچوش نقطهلرینی آرتیردی


text:
ساوالان
ساوالان داغی سؤنموش بیر وولکان[۱]، آذربایجانین ان بؤیوک داغی و ایران جوغرافیاسیندا اوچونجو ان اوجا داغ دیر. بو داغ اردبیل اوستانیندا و اردبیل و خیاو شهریستانلاری آراسیندا یئرلشیبدیر. بو داغ ۴۸۱۱ متر اوجالیغا مالیکدیر. قوزئی دن خیاوا، دوغودان اردبیله، گونئیدن سرینه (سرعین) و باتیدان دا سارابا باخیر. ساوالان داغی نین اؤزونه سولطان ساوالان دئییلیر، و اونون یانیندا حرم داغی و گلین داغی (کسرا داغی) آدلاریندا ایکی باشقا بؤیوک داغ دا واردیر، آنجاق ساوالان یا سولطان ساوالانین بؤیوکلویونه گؤره داها آدلانیب و بو ایکی داغی کؤلگه یه سالیبدیر.
ساوالان آدی[دَییشدیر]
ساوالان آدی ساو و آلان سؤزجوکلریندن آلینیب ، و اوجالیغینا گؤره بو آد وئریلیب. ساو تورک دیلینده ، گؤیدن گَلَن سؤز، موج، دالغا، وحی و پئیغام آنلامیندادیر. ایسلامدان اؤنجه تانری (آللاه)دان گلن سؤزلری آلان سیمگه سی ایمیش. بو آد 1300 جی ایللردن فارسجا یازیلاریدا سبلان تانیتدیریلمیشدیر! قدیم عرب یازیلاریندا دا سبلان[قایناق گؤسترین] و سولان کیمی یازیلمیشدیر.
ساوالانین گؤرمَلی یئرلری[دَییشدیر]
ساوالان زیروه سینده کی گؤل[دَییشدیر]
ساوالان داغی نین زیروه سینده بیر گؤل ده واردیر و ایلین ۹ دان ۱۰ آیینا قدر دونموش دورومدادیر. یاخلاشیق ۵۰ متر اوزونلوغو و ۵۰ متر ده ائنی واردیر. دوناندا اوستونده داغچیلار ایسکئیت ده اوینایابیلر.
قارتال داشی[دَییشدیر]
قارتال داشی داغین ان گؤزل شئیلریندن دیر و بؤیویک بیر دوغال (طبیعی) موجسسمه دیر و سانکی داغین باشیندان هر یئری و دره لری کونترول ائتمکده دیر.
ساوالانا چیخماق[دَییشدیر]
ساوالانا چیخماغین یولو تبریزدن و یا اردبیلدن ساوالانین قوزئیینده خیاوا گئتمکله اولابیلر.اردبیل دن خیاوا گئدنده ، خیاوا یئتیشمه میش لاری (لاهرود) آدلی بیر یئرده سولا دؤنمکله گونئیه ساری گئتمکله ساوالانا چیخماغین ایکی یولون گؤرمک اولارː قوتورسویی و شابیل. شابیل ساوالانا داها یاخین دیر. شابیل دن ساوالان یاتاغیناجان ایکی دیفرانسیللی ماشینلار گئده بیلن بیر یول وار. یاتاقدان گونئیه ساری، داغین سولونداکی بوزلوقدان داغ زیروه سینه چیخماغی باشلاماق اولار.
کمپلر[دَییشدیر]
داغا چیخماق زامانی[دَییشدیر]
ساوالانا چیخاندا یاساق ایشلر[دَییشدیر]
ساوالانا چیخماق اۆچون هئچ کیمسه و هئچ بیر قوروم پول آلابیلمز. داغین اطرافی قورونموشدور، و حیوانلاری اووماق (صید) یاساقدیر.
ساوالانین یئری آذربایجان کولتورو و تورک دیلی ادبیاتیندا[دَییشدیر]
ساوالان داغی نین اتکلرینده دوغال ایستی و سویوق بولاقلار جوشوب چیخیر و ساوالان اطرافیندا یاشایان آذربایجانلیلارا برکت و عظمت سیمگه سی دیر. یوزلر کیلومتر اوزاقلیقدان گؤرونن داغ آذربایجانین هر بیر بوجاغیندا چوخلو قونولاردا، او جومله دن اینجه صنعت و ادبیات و آذربایجان فولکولورو و دبلرینه ده ائتکی بوراخیب دیر.
ساوالان شعرلرده[دَییشدیر]
هانسی داغ کی باشی قاردان آغاران دی --- اورا بیل کی ساوالان دی ساوالان دی (شاعیر؟)
دده قورقوت سسین آلدیم، دئدیم آرخامدی، ایناندیم --- آرخا دوردوقدا سهندیم ساوالان تک هاوالاندیم
(سهندیه منظومه سی)
ساوالان آتا سؤزلرینده[دَییشدیر]
- ساوالاندا قار اسگیک اولسا قیامت قوپار


text:
قوزئی آیووای بیلیمیوردو
قوزئی آیووای بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Northern Iowa, فارسجا: دانشگاه آیووای شمالی )آمریکانین سدار فالز، آیووا شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. قوزئی آیووای بیلیمیوردو ۱۸۷۶ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Curris 1.jpg
- Hibbs Memorial and Campanile.jpg
- Offense getting to work.jpg
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قوزئی آیووای بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قراند بوداپست هوتل
قراند بوداپست هوتل (اینگیلیسجه: The Grand Budapest Hotel, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Büyük Budapeşte Oteli , فارسجا: هتل بزرگ بوداپست ) اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش جینایی کومدی فیلم. فیلمین باش روْللارینی Léa Seydoux، جیسون شوارتزمن، سیرشا رونان، ادوارد نورتون، بیل مری، جود لا، هاروی کایتل، جف قلدبلوم، ویلم دفو، آدرین برودی، متیو آمالریک، اف. موری آبراهام، رالف فاینز جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین الکساندر دسپلا یارادیب. ۲۰۱۴ میلادی ایلینده ۹ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۴ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Palace Bristol.jpg
- Hirschensprung.jpg
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ The Grand Budapest Hotel (2014). یوْخلانیلیبJanuary 24, 2020.
- ↑ The Grand Budapest Hotel (2014). یوْخلانیلیبJanuary 26, 2020.
قارداش پروژهلرده قراند بوداپست هوتل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- فیلملر ۲۰۱۴ (میلادی)
- English-language films
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- ۲۰۱۴-جو ایلین فیلملری
- اینگیلیسجه فیلملر
- آمریکا فیلملری
- آلمان فیلملری
- 1932 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 1968 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 1985 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 2014 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- مووضوسو هوتلده گئچن فیلملر
- مووضوسو جزا ائوینده گئچن فیلملر


text:
شمسالدین الذهبی
شمسالدین محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز الذهبی (ه.ق ۶۷۳- ۷۴۸) شام بؤلگهسینده یاشایان آدلیم ایسلام عالیمی و تاریخچیسی. الذهبینین آدلیملیغی ایسلام فقهینه و تاریخینه تسلطی و یازیدیغی کیتابلار اۆچون دور.
یاشاییشی[دَییشدیر]
ابو عبدالله شمسالدین محمد بن احمد بن عثمان بن قایماز، ه.ق ۶۷۳-جو ایلده دمشق یاخینلیغیندا یئرلشن، کفر بطنادا تۆرکمن بیر عایلهده آنادان اوْلدو. عایلهسینین کؤکو دیاربکره تابع اوْلان میافارقین شهریندن دیر. آتاسینین قیزیلچیلیقدا مهارتلی اوْلماسی اۆچون عایلهلرینه ذهبی آدین وئرمیشیدیلر. شمسالدین محمد کیچیک یاشدان قرآن حیفظینه و جمالالدین عسقلانی، جمالالدین ابی اسحاق ابراهیم بن غال و محمد عبد العزیز الدمیاطی کیمی اۇستادلار حضوروندا تحصیله باشلادی.
الذهبی باشقا عالیملرله گؤروشمک و بۇنونلا بیلیمینه آرتماق اۆچون شام، حیجاز و میصر شهرلرین سیاحت ائتمیشدیر. شامدا بعلبک، حماة، حلب، طرابلس، کرک، نابلس، رملة و قدس شهرلرینه گئدندن سوْنرا میصره اۆزلنیب، آدلیم عالیملر ابن دقیق العید و بدرالدین ابن جماعة و اسکندریه شیخلرییله گؤروشموشدور. ه.ق ۶۹۸-جی ایلده حج قصدییله حیجازا گئدیب بو آرادا مکهیله مدینه شیخلریندن حدیث دینلهمیشدیر.
اثرلری[دَییشدیر]
الذهبی اؤز یاشاییشیندا ایسلام تاریخی و حدیثه گؤره چوخلو اثرلر یازمیشدیر. بو اثرلرین آدلیملاریندان:
- تاریخ الإسلام ووفیات المشاهیر والأعلام
- سیر الأعلام النبلاء
- تذکرة الحفاظ
- میزان الإعتدال فی نقد الرجال
- معرفة القراء الکبار علی الطبقات والإعصار
- المعین فی طبقات المحدثین
- دیوان الضعفاء والمتروکین
- العبر فی خبر من عبر
- المشتبه فی إسماء الرجال
- دول الإسلام
- المغنی فی الضعفاء
قایناقلار[دَییشدیر]
عربجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«الذهبي»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (میلادی ۲۰۱۶-جی ایلین اوکتوبر آیینین ۲۱-ی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
سعودی عربستان باش قاره لاوچی لیگی: جمال قاشیقچی جنایتی آلدیندن ریجه لنگن
عرب میدیاسیده بو خبرگه اورین بیریلگن
سعودی عربستان باش قاره لاوچی لیگی، جمال قاشیقچی جنایتی نینگ آلدیندن ریجه لنگن لیگینی بیلدیردی.
عرب میدیاسیده اورین آلگن خبرلرگه کوره مذکور قاره لاوچی؛
"تورکیه دن ییتیب کیلگن معلوماتلر جنایت نینگ آلدیندن ریجه لنگن لیگینی کورستماقده دیر." دیگن و جرم گه قول اورگنلرنینگ تحقیق آستیگه آلینگن لیگینی بیلدیرگن دیر.
واشنگتن پوست روزنامه سی نینگ یازووچیسی سعودی لیک ژورنالیست جمال قاشیقچی 2 اکتوبر 2018 سه شنبه رسمی ایشلر اوچون سعودی عربستان نینگ استانبول باش قونسلخانه سیگه بارگندن کیین لادرک بولگن ایدی.
سعودی عربستان اداره چیلری، 2 اکتوبرده قاشیقچی نینگ "قونسلخانه بناسی نینگ ایچیده یوز بیرگن جنجال عاقبتیده اولگن لیگینی" بیان ایتگن ایدی.
جمال قاشیقجی جنایتی بیلن تیگیشلی هم تورکیه همده سعودی عربستانده تحقیق دوام ایتماقده.
علاقه لی ینگی لیکلر
اروپا بیرلیگی بعضی بیر ترور تشکیلاتلریگه قره ته آلیب باریله یاتگن چیکلاولرنی اوزه یتیردی
القاعده و داعش ترور تشکیلاتلریگه قره ته چیکلاو آلیب باریلماقده
ایردوغان افریقا سفری دایره سیده آنگولانینگ پایتختی لوانداگه ییتیب باردی
کویتده م نفت نی قیته ایشلش کارخانه سیده یانغین یوز بیردی
کویت ملی نفت کارخانه سی باشقرووی تامانیدن حادثه بوییچه معلومات بیریلدی


text:
حافظیه
حافیظه و یا حافیظین قبری، ایران لی شاعر حافیظین شیراز شهرینده اولان قبیرینین.
حافیظ اۆچون، حافیظه اولاراق خاطیرلانان، بزکلی بیر قبیر ایلک دفعه اؤلوموندن تخمیناً ۲۰ ایل سونرا شیرازداکی 'موساللا باغچالاریده اینشا ائدیلمیشدیر. بوگونکو قورولوشون قاباقجیلی اولان خصوصی قورولوش و سوتونلار ایسه ۱۷۷۳-جی ایلده کریم خان زندین حؤکمدارلیغی زامانیندا ائدیلمیشدیر. قبیرین گونکی حالی ایسه فرانسه باستان شیناس و معمار آندره گدار طرفیندن ۱۹۳۰-جو ایللرین سونلاریندا دیزاین ائدیلمیشدیر. قبیرین ایچینده سو مرمریندن ائدیلهن مزار داشینین اۆزرینده یئنه حافظین بیر شعر هک اولونموشدور.


text:
چکیردک بومبو
چکیردک بومبو یوخسا هستهای بومبو و یا اتم بومبو بیرنوع هستهای سیلاحدیر. بو سیلاح چکیرک پارچالانماسینین و یا فوزیونون انرژیسیندن تخریب و اؤلدورمک اوچون ایستیفاده ائدیر.[۱]
تاریخده بو سیلاح تکجه ایکی دفعه ایکینجی دونیا ساواشیندا آمریکا طرفیندن ژاپون علیهینه هیروشیما و ناکازاکی شهرلرینده ایشلنیبدیر.
چکیردک سیلاحلارینین تاریخی
بیرینجی چالیشمالار اتم بومبونو دوزلتمق اوچون نازی آلماندا باشلادی. بو دوراندا، پل هارتک آدیندا کیمیاچی (شیمیدان) هامبورق بیلیمیوردونون اؤیرتمنلرینین بیری اتم بومبونون گوجو و ایستیفادهسی نیظامی ساحهسینده آنلادی. او ۲۴ فوریه ۱۹۳۹ دا هستهای انرژیسیندن محدودسوز داغیدیجی گوجونه صاحیب بیر هستهای سیلاح یاراتماق ایمکان اولماقینی برلینده اولان ساواش ناظیرینه وئردی. بو امردن سونرا بو بارهده تحقیق اوچون بیر گوروه یاراندی، بو گورهون باشچیسی ورنر کارل هازنبرق آلمانلی فیزیکچیایدی. اتو اسکورتسنی خاطیرات کیتابی اساسیندا ۱۹۴۳-جو ایلده نازی آلمان اتم بومبونا اَل تاپدی. تحقیق گوروهونون هیتلرین اؤزونه وئردیقی گزاریش اساسیندا، بو بومبون گوجو چوخ وحشتلی و اؤلدورنایدی. اتو اسکورتسِنی اؤز کیتابیندا دئیر هیتلرینن دانیشیب و هیتلردن نچه سؤال هستهای بومبدان سوروشوب، هیتلر جوابیندا دئیب، بو بومب اینسانلارین نسلینین کسیلمهسینه سبب اولار و هئچ وقت اونون دوزلتمق دستورون وئرمیجق.
قایناقلار
- ↑ {{{باشلیق}}}.


text:
اورکارد، کالیفورنیا
اورکارد، کالیفورنیا (اینگیلیسجه:Orchard, Colorado ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۱۳۴۵ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و کولورادو ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ US Board on Geographic Names. United States Geological Survey (2007-10-25). یوْخلانیلیب2008-01-31.
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
ZIPcodeوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Orchard, Colorado»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اورکارد، کالیفورنیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ائشیک فضاسی
ائشیک فضاسی یا دا اۇزای (اینگیلیسجه: Outer Space، عربجه: فضاء خارجی ، فارسجا: فضای بیرونی) — گَزَگَنلر، اولدوزلار و قالاکسیلار آراسیندا اولان بوشلوغا دئیلیر. یئر اوزوندن هاوادان ائشیگه چیخان یئر اوزای اولور. اولدوزلارین قازلاری اولمایان یئرلره دئیلیر.
یئرین هاواسی بیردن قورتارمیر هابئله یئرین هواسی یئردن اوزاقلاشمادا سیخلیغی آزالیر و بیلینمیر کی هانسی یئردن اوزای باشلانیر. آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده هر کیمسه ۸۰کیلومتیر(۵۰ مایل) یئر اوزوندن گؤیه گئدسه اونا اوزای اوچان آد وئریلر. ۴۰۰٬۰۰۰ فوت یا ۱۲۰ کیلومتیر یئر اوزوندن هاوانین سیخلیغی بیلینیر. چوخلو ۱۰۰کیلومتیر یئر اوزوندن آچیلیشما اوزای آد وئریلر.


text:
`اوچره شووو` نتیجه لر
ینگی لیکلر [40]
- امریکا و طالبان ییتکچیلری قطرده اوچره شوو اوتکزدی
- تورکیه بیلن ناروی ملی تیرمه فوتبال جماعه لری بوگون کیچقرون اوچره شه دی
- تورکیه – ناروی ملی تیرمه فوتبال جماعه لری نینگ اوچره شووی بولیب اوته دی
- اسرائیل جمهوررئیسی اردن قرالی بیلن اوچره شدی
- انگلستان نینگ نماینده سی طالبان بیلن اوچره شدی
- تورکیه جمهوریتی انرژی و طبیعی منبع لر وزیری مکسیکولیک کسبداشی بیلن اوچره شدی
- ایردوغان اوز حزبی نینگ ملت وکیللری بیلن اوچره شوو اوتکزدی
- ایردوغان بیر قطار اروپالیک باش وزیرنی قبول قیلیب اوچره شدی
- ابراهیم قلین لیندا توماس گرینفیلد بیلن اوچره شدی
- بوگون تورکیه – لیتونیا ملی تیرمه جماعه لری اوچره شه دی
- چاووش اوغلی بروکسل ده بولیب اوتگن اوچره شوو لری توغریسیده معلومات بیردی
- افغانستان – طالبان گروهی هیتاتلری ارا اوچره شوولر قیته باشلندی
- افغانستانده تینچلیک اوچره شوولری وقتینچه لیک توخته تیب قوییلدی
- تورکیه تشقی ایشلر وزیری مولود چاووش اوغلی بیر قطار اوچره شوو اوتکزدی
- لیبیا ایچکی ایشلر وزیری امریکالیک ییتکچیلر بیلن اوز ارا خوفسیزلیک همکارلیگی بوییچه اوچره شوو اوتکزدی
- طالبان گروهی بیلن افغانستان دولتی اورته سیده گی اوچره شوونینگ باشله شی کوتیلماقده
- ترامپ ماکرون بیلن اوچره شدی
- ایردوغان بیر قطار اوچره شوولر اوتکزدی
- روسیه بیلن تورکیه هیاتلری نینگ اورته سیده گی اوچره شوو ادغگه ییتدی
- پوتین تلفن آرقه لی مرکل بیلن اوچره شدی
- اردوغان نینگ آرژانتینده بولیب اوتگن اوچره شوو لریدن بیر تصویر
- لیبیا ده امریکا لیک مسئول لر مهم اوچره شوو لر اوتکزدی


text:
«افتخارلی جاسوس لر» یاکی وطن ساتووچی جانیلر
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
- نویسنده: رها آرزو
- منتشر شده در دوشنبه، 01 سرطان 1394
تانیقلی شورای نظار حزبی دن بۉلگن امرالله صالح، ۲۰۰۴ دن باشلب ۲۰۱۰ نچی ییلگچه کرزی حکومتی نینگ دوریده خوفسیزلیک ریاستی نی باشلیغی بۉلگن. سۉنگی کونلرده «هشت صبح» گزیته سیدن «افتخارلی جاسوس لر» عنوانی آستیده قطار مقاله لر ترقته دی. حاضرگچه اوشبو مقاله لر سانی اۉن اوچته گه اېتیشگن. بو مقاله لرده هفت ثور کودتاسیدن کېینگی حادثه لری و اۉلکه نی استخبارات دستگاه سی نینگ نقشینی کۉرستماقچی دیر.
بو حرکتی افغانستانگه نه فقط؛ بلکیم مردمگه قرشی و کۉپینچه مستبد رژیم روی کار بۉلگن اۉلکه لرگه، دولت جاسوس لری و برچه استخبارات دستگاه لریگه کیشیلر نفرتیگه بۉلیب، اینگ یمان آتی بۉلگن. موساد اسراییل، سی آی ای امریکا، آی اس آی پاکستان، کی جی بی شوروی، واواک ایران، ام آی شش انگلستان، گشتاپوی آلمان هیتلری و ... بولرنینگ برچه سی انسانیتگه قرشیلیک و وحشیلیک بېلگی لری دیر؛ چونکه بولرنینگ برچه لرینی تاریخچه سی قان توکیش، خاینلیک و وحشیگرلیکدن تۉلیق بۉلگن.
بیزنینگ افغانستانیمیزگه همیشه معامله چیلر، حاکملر کوچیگی و منفور عنصرلر جاسوس کیشیلر دېب ذهنیت تاپگن. بیر روشنفکرنی جاسوس دېب عیبلش اونینگ شخصیتی نی بولغش دیر. بیراق افغانستان اۉن تۉرت ییل امریکا نینگ قللیک حاکمیتی ده برچه دنیا نینگ یمان آتلی استخبارات سازمان لری نینگ جاسوس لرینی اۉرنی بۉلدی. اۉلکه گه دالر حاکمیت قیلدی و امریکا کېینگ کۉلمده زهرلنتیره دیگن رسانه لیک تبلیغاتی بیلن نجات فرشته سی حیثیده افغانستان مردمینی رنگله دی. ساتیلگن و اینیقسه حقارتلنگن روشنفکر عنصرلری لشکری بیلن یوزمه-یوز بۉلیب، جاسوس لیککه فخرلنیب، استخبارات لیک علاقه و غرورلیک حسینی باشقه لرگه کۉرسته دی. بیر اۉلکه نینگ جمهور ریسی رسمی صورتده سی.آی.ای، ام. آی.شش و واواک تمانیدن بوجی دالر لرتاپیب و اونی تقدیرلب، «کۉپ فایده لی» دېب دوام بېریشی اوچون تاکید اېته دی. بونده ی بیر وضعیت باشقه اۉلکه لرگه کۉره سابقه سیز بۉلگن البته.
مېن «افتخارلی جاسوسلر» عنوانیده گی قطار مقاله نی، امرالله صالح نینگ اینتیلیشی یوقاریده گی ذکر بۉلگن نرسه لریمنی دوام بېریش اوچون دېب بیله من. کیشیلرگه جاسوس لیکنی کسب اېتیش فخرلنیش دېب ذهنیت بېریش دیر. اۉلکه ده گی دنیالیک قیرق استخبارات دستگاه دن آرتیق جاسوس توزه تیش اوچون شغلنیب، افغانلرنی استخدام قیلماقده. اوشبو آلتین وقتنی قۉلدن بېرمه ی هم دالر و هم «افتخار» نصیب قیلسه لر!
حاضر دنیاده تقریبا برچه اۉلکه لر نینگ ملی منفعت لری انحصار بۉلیب، چیکلنیب، آز سیاسی و اقتصادی حاکملر منفعتیگه اېلنگن دیر. اونینگ استخبارات دستگاه سی و ایشلاووچیلری آگاه لی و آگاه سیز قدرت حاکم لری خذمتیده بۉلیب، کیشی لر گروه لریگه قرشی توره دی. معمولگه کۉره اوشبو قصه فقیر بۉلگن اوچینچی اۉلکه لرده اولرنینگ دولتی مستقیم و غیر مستقیم شکلده کته و کوچلی و جهانلیک اۉلکه لرگه تېگیشلی و تعلیقلی بۉله دی. باشقه بیر شکلنی اۉزیگه آلیب؛ اولرنینگ دولتی و سرو سامان لری جمله دن جاسوسلیک دستگاه سی فقط گینه کته و کوچلی استعمارچی لر نینگ منفعتی اوچون عمل قیله دی. اۉز هدف لریگه اېتیش اوچون اوشبو ملت نینگ مردمی و روشنفکر کوچلریگه بۉله دیگن هیچ بیر جنایت و وحشی خولیگیدن باش تارتمه یدی. رواجلنگن اۉلکه لرده دموکرات اتمه سی، امریکا و انگلستانگه هم کیشیلر بونده ی توشونگن کیم جاسوس نهاد لری « ملی منفعت»، «ملی خوفسیزلیک»، «ترورچیلر تهدیدی» و باشقه اۉنلرچه یلغان آتی آستیده اولرنینگ خصوصی یشش حریم لریدن باشلب، اجتماعی و سیاسی فعالیت لری گچه کنترولیگه آلیشنی ایسته یدی. اولرنینگ عدالت ایسته یگن حرکت لریگه مانع بۉله دی.
افلاس ، پوشاللیک و آدمکش لردن شکللنگن حکومت و ظالم لر حکومت قیله دیگن اۉلکه گه اونده گی اقتصاد، فرهنگ، خوفسیزلیک و باشقه سی هم ایستسه-استمسه پاک بۉلیشلیک دن ممکن سیزدیر. «ملی» بۉله آلمه ی مظلوم و ظلم کۉرگن کیشیلرنی خذمتیگه بۉله آلمه یدی. مخصوص اۉشه اۉلکه نینگ استخبارات دستگا لریگه کۉپراق اعتبار بېریله دی. اولرنینگ دولتی مردمیدن قۉرقیب یای(نیزه)اوستیگه اونینگ تینچ قیله دی. معمولگه کۉره استخبارات نینگ اینگ آخرگی ریف لری «نان غمی»، ایشسیزلیک و یا آگاه سیزلیککه اداره بۉلینه دی.
افغانستان کیشیلری جاسوس آتی بیلن تنشگن زماندن بویان اولرنینگ اعمال لریگه گواه بۉلگن جاسوس لر جبه ده اولر بیلن یوزمه یوز بۉلیب فاسد و مستبد دولت خذمتیده بۉله دیگن کیشیلردن بۉله دی. نادرشا و هاشم خان دوره سی نینگ «ضبط و احوالات» مخفی پولیس وحشیلیگی و یمانلیگی قررگن وطنداش لریمیزنی اېسیدن کېتگن اېمس. اوشبو استبداد دوره داوودخان گچه دوامی بۉلگن. هفت ثور کودتاسیدن کېین وطن فروش خلق و پرچم قدرتده بۉلیب اوشبو وضعیت ینه بیر حالتنی اۉزیگه آلدی؛ بوگون گچه هم «اگسا»،«کام» و«خاد» حاکمیت دوره سیده یششنی اچیق تجربه سیگه اېگه بۉلگن لر اوشبو قانلی و خیانتچی دستگاه لری تمانیدن قورقیب، تیترشه دیلر.
بیراق امرالله صالح اوشبو مقاله لری آرقه لی معمولگه قرشی، «خذمتگار»،« اۉلکه سېور» و« فخرلی» انسان تورخیده گی جاسوس لیکنی ایسته یدی. او «وادی گرگ ها» دیگن جنایی سریالدن قتیق تاثیرلنیب یازه دی:
«جاسوسلیک دنیا سینی فقط مشهور بیر کاریکاتوری بار. ایکی کیشینی کییمی، گۉده سی، بویی و تورخی بیر تور صورتی بۉله دی. بیرکیشیسی تمکینلی و یاشیرینچ بۉلیب، اۉز نفسیگه ایشانگن و اعتبار دن تۉلیق بۉله دی. ایکینچی سی ایسه همان کییم و گۉده بولیب، کولیم سیره گن، ینگیل و اۉزیگه اعتماد سیز بۉلیب، معامله قیلیشگه تیار بۉله دی. او آلووچی بو ایسه ساتووچی. اۉلکه نی ساتیش اوچون هربیر ایشلاووچی و جاسوس ینه بیر تمان نی معامله و ساتیشگه دلالیک قیلیب اره نی پخته قیله آلسه اوستون و قهرمان دیر. اگرده ساتیشگه تیار قیلدی. خاین و پوچ بۉله دی.»
کیشیلر ذهنیتیگه و حقیقی دنیاده جاسوس لر بونده ی اېمس؛ اوشبو جاسوسلیک دستگاه لرنی اینیقسه اینگ یوقاری صف لرنینگ برچه لرنی حقیقتی و بنیادی تقریباً بیر بۉله دی. همه لری معامله چی و اۉزنی ساتگن لردیر و تشقی کۉرنیشی (تمکینلی) و (قهرمان) کۉرنه دی. درواقع کوچلی اربابلرینی مشتیده بۉلیب، اینگ خذمتیده قرار تاپگنی دیر. سی.ای.آی، آی.اس.آی، ام.ای شش، کی.جی.بی، موساد، واواک، خاد، ساواک، گشتاپو جاسوسلری باشقه اۉنلرچه خوفلی جاسوسلیک دستگاه لری تاریخ بۉییچه وطن اینیقسه انسان منفعتی اوچون معامله قیلگن اېمس دیر. بولر فقط بیر خون و خیانتگه غرق بۉلگن سیستم منفعتی اوچون معامله قیله دی و قیلگن هم. بو دستگاه لر باشقه هربیر کیشیدن آلدین اېلات و اۉلکه گه یششنی قتیقّ قیلیب، اولرنینگ آزار و اذیت آستیگه آلگن دیر.
دنیاده ادوارد اسنودن و برادلی مننگ نی افشاگر لیگی دن دفاع قیلیش اوچون کیینگ کۉلمده ییغیلیش اۉتکزیلدی.
شهامت ادوارد اسنودن و بزرگترین رسوایی اطلاعاتی دولت امریکا
برادلی مننگ: «نمیخواستم بخشی از ماشین کشتار و جنایت دولت امریکا باشم»
باشقه اۉلکه لرده بیر جاسوس اینیقسه استخبارات دستگاه سی نینگ یوقاری مقامتیدن کۉپینچه آز اطلاعات اختیاری ده بۉلیب سۉزلب و اۉز تجربه لرنی یازگن پیتده. قدرتلی حاکملری تمانیدن جاسوسلیک دستگاه لری آرقه لی بجریلگن اۉشه جنایتچی قطارده گی لردن پرده کوتریب، آچیقلشگه اینتیله دی. ایریم جاسوس لرنینگ شاید فقط اوشبو ایشلری یشش دوری نینگ افتخارات لریدن بیر بۉلسه لر. بیر زمان اۉشه دستگاه خذمتیده بۉلیب هم بیراق جنایتینی افشا قیلیب و اونینگ آچیقلش اوچون اۉز دینیدن کېچیب مینگلرچه جاسوسلیک و دسیسه لر آرقه لی قربانی بۉلگن کیشیلر اوچون ادعا قیلگن مین ادوارد اسنودن نی اینگ ینگی شرافتلی و اوز «جاسوس لیگی» تۉغریسیده فخرلنگن کیشی لریمیز بار.
امرالله صالح آلتی ییل اۉلکه نینگ اینگ مهم نهاد جاسوس لیک ریاستیده بۉلیب، در واقع تورلی دوره لرده گی کۉپ حجت لر اختیاریده بۉلگن اېدی. بیراق اونینگ «افتخارلی جاسوس» عنوانیده گی مقاله لری قطاریده جاسوسلیک دستگاه سیدن اینگ کیچیک انسان اعمالیگه قرشی افشاگرلیک تاپیلمه یدی. برچه دن مهم بۉلگن روس لرنینگ دست نشانده لری آرقه لی مستقیم صورتده «اگسا»، «کام» و «خاد» نظری آستیده زنده کومگنی، قنده ی عذاب بېرگنی، گم نام یوقاتیشی و قنده ی اوشلشی باره سیده کۉریش و اۉقیشگه قۉیمه یدی. هنوزگچه «اگسا»، «کام» و « خاد» آرقه لی اوشلنگن یوزلرچه عایله لرنینگ عزیزلری و جگرگوشه لرینی تقدیریدن آگاه بۉلمه گنلر. اگرده امرالله صالح نینگ اینگ آز وجدانی هم بۉلسه اېدی و اینگ خطرلی بۉلگن سی.آی.ای نینگ جاسوسلیک دستگاه سی آرقه لی باغلنگن بۉلمسه اېدی. همده اینگ مهم بۉلگن تنظیمی علاقه سی بۉلمسه اېدی. «بی طرافانه» وطن فروش خلق و پرچم نینگ دست نشانده سی نینگ حقیقت نکته لریگه حتماً سینجکاولیک قیلیب اشاره و کۉپراق افشا قیلر اېدی. بوگونگچه کی.جی.بی نینگ خلق پرچم نوکرلری قانلی خیانت لرینی کی.جی.بی و سی.آی.ای نینگ سیاست و برنامه لرنی منطقه ده قیته ایتیب و افشا بۉلمه ی قالمس اېدی.
امرالله صالح برچه یازیشلریگه ثور آیی نینگ ییتیسی نی انقلاب دېب خطاب قیله دی. بیراق اونینگ خلق و پرچمی لرنینگ اۉزی هم انقلاب دېیشدن شرم قیله دیلر. او اوشبو «سرکوب حس تنظیمی و جناحی ام» عباره سی بیلن بعضاً دست نشانده رژیم رهبرلری اینیقسه پرچم جناح سینی توصف قیله دی. مثال صورتده ایکینچی شاشجاع (ببرک کارمل) حقیده بونده ی دېب یازه دی:
«...او تصادف و اماتور رهبرلردن اېمس اېدی. ۱۹۶۴-۱۹۷۳ ییلگچه دموکراسی دوره ده کابل حوزه سیدن نماینده حیثیده پارلمان گه یۉل تاپیب، او افغانستان نینگ چپ جریانی نینگ فعال کیشیلری دن بیری اېدی... اونینگ دموکراتیک خلق افغانستان حزبی نینگ رهبری بۉلیشی درواقع رهبرلیکده گی فصاحت و سخنران لیک استعداد و توانالیگی کۉرسته دی....»
روس لر و کارمل نینگ اینگ یقین بیرگه ایشله یدیگن کی.جی.بی کارمندلری اوشبو باور ایشانچده ایمس حاضر تنظیمی شخصیت امرالله صالح اوشبو سۉزلرنی اظهار اېته دی. کی.جی.بی نینگ اشدی جاسوس لریدن بۉلگن واسیلی متروخین، کی.جی.بی نینگ بیرینچی عموم آرشیو ریاستی نی مسؤلی،«کی.جی.بی درافغانستان» عنوانلی اۉز اېسلتمه کتابیده بونده ی یازه دی:
«اولر(کی.جی.بی)کارمل نی هم اېرته ساعت ۹ ده اۉرنیدن توریب، و تنبل ایشسیز و ایشلریگه ایلدم حرکت قیلمه یدگن کیشیلردن دېب توشونر اېدی. کارمل هم تقریباً ترکی کبی اېدی. وزیرلرنی کوتتیریب قۉییراېدی.... کارمل ایکی یوره کلی بۉلیب، اۉز نفسیگه اعتمادی بۉلمگن کیشی اېدی. اوشبو خاصیتلری مذب ذب لیگیگه آشکار و سست برخودلیگی و حال سیز خلق اطواری باشقه لرنی تاثیر آستیده بۉلیشی شکلده کۉرنر اېدی. بیراق او اۉزنی جهان نینگ بویوک شخصیت لریدن بیری و کیوبالیک فیدال کاسترو دن اهمیتلی دېب بیللر اېدی».
صالح جلاد داکتر نجیب«خاد» نینگ بونده ی دیب توصفله یدی:
«داکتر نجیب الله نینگ سیاسی اعتمادلری قره شلری قنده ی لیگی دن اۉتیب، او خاد ریاستیده اۉزدن یوقاری درجه ده کفایت و ابتکار لر کۉرستدی.... داکتر نجیب الله نینگ ریاست دوره سیده خاد افغانستان نینگ مسلح کوچی قوی ارگان لردن بیریگه اۉزگریلدی.»
۱۳۹۲ نچی ییل میزان آیی نینگ ییتینچی سی: «افغانستان همبستگی حزبی» نینگ نمایشی اوچ دهه اوروش قربانی لری اینیقسه اېرکینلیک ایستاووچی ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ ییللرده «اگسا» آرقه لی رحم سیز اۉلتیرگن لر آتی اۉلگنلر لیستیده نشر بۉلگنلدن قدرلب و حرمت بیلدیریش.
تۉغری صالح جنابلری! عذاب و اۉلدیریش و سیاسی زندانیلرنی زنده گورگه کومگنی اوچون اۉزدن درواقع «کفایت و ابتکار» کۉرستدی. ایکینچیده نجیب و نظارتچی لری ایش نتیجه سینی خاد نی رشد بېریشی دېب بیلیش بو عقل سیزلیک دیر. حقیقتگه کۉره «خاد» روس پوشالیک دولتینی، کی.جی.بی شاخه لریدن بۉلگنینی اېندی افغانستان نینگ کیچیک باله لری هم بیله دی. روس کارشناس لری تمانیدن پرده ارقه سیده مدیریت بۉلر اېدی.
بیراق نیمه اوچون صالح اوشبو یاختی حقیقت دن کۉز یومیب، حتی روس نینگ قانلی و ننگلی استخبارات ایشلرینی تعریف و توصف اېته دی؟ شورای نظار، مسعود نی اۉزی باشقه همکارلری روس لر، کی.جی.بی و اینیقسه دست نشانده پرچم رژیمی جناسی بیلن باریش کېلیش و اره لریده کېلشوونامه لری بۉلگن دلیل لرگه کۉره محمود بریالی، نبی عظیمی، علومی، آصف دلاور، فرید مزدک ینه باشقه ساتووچی باشلیغ لری بیرلشمه ملت بیلن صلح پروسه سینی ثمرسیز قۉییب، دولت نی مسعود نینگ شورای نظار اۉغری گروه لریگه تاپشیرگن بخاطرکه او جاسوسلیک و استخبارات درسینی امریکا ده، سی.ای. آی نظر آستیده اۉقیگن بیراق اوشبو قطار یازیشلریده پرچملیک دوست لرینی کۉپ قیلیمش لریدن یخشی و مثبت نظر بیلن اېسله یدی.
ملتیمیزنی بیری بدبختلیگی شولدیرکیم ، خاین و وطنفروش و ساتیلگن آلتی قبتلی جاسوس لر اولر تقدیریگه حاکم بۉلگن دیر. معمولگه کۉره افغان جاسوس لری خلقی و پرچم یاکی تنظیمی جنسیدن بۉلسین بهاسیز و کۉپ ارزان اۉزنی هر دستگاه گه ساتیشگه حاضر دیر. توناگون خلقی و پرچمی لر «کته شمال قوشنیلری» نوکرلری بۉلگن اېدی. بوگون برچه شرم سیزلیک لری بیلن امریکا ایاغی آستیگه توشگن لر. تنظیمی رهبرلرهم اولدن آخر آته لرینی آی.اس.آی و سی.آی. ای جیره خواری لری اېدی. همده کی.جی.بی نی زد و بند لریگه قرار تاپگن اېدی.
امرالله صالح خاینلیک زد و بند لر جزییاتیدن اینگ کۉپ معلوماتگه اېگه دیر. بیراق اولرگه پرده تارتیب، فقط گینه اۉز شخصی و گروهی منفعتی مطرح بۉلگنده بیرآز گوشه لرینی میدانگه چیقارته دی. مثال گه کۉره ۲۰۱۳ نچی ییلده سپتامبر آیی نینگ ۲۷ سیده بیر زرگرلیک اوروشده محقق بارسیده یازدی: «استاد محقق جنابلری.... مېن سیز کبی آنتن خرجت لری نی بیر استخبارات سازمان نی و مامورلر آیلیگینی ینه بیر استخبارات سازمانی بېره دیگن تیلویزیونیم یۉق....»


text:
`تورک عسکری` نتیجه لر
ینگی لیکلر [241]
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- تورک سپورتچی لر اوروپا ده قهرمان بولدی
- تورک هوا یوللری اروپا مقیاسیده ایککینچی اوریننی ایگلله دی
- تورک سپورتچی دنیا ده بیرینچی بولدی
- تورکیه بیلن شمالی قبرس تورک جمهوریتی نینگ اورتاق تطبیقاتی موفقیت بیلن اداققه ییتدی
- تورک هوا یولی اروپا مقیاسیده ایککینچی اوریننی ایگلله دی
- تورک حربیلری کابل قونلغه سیده بیر چقلاققه یاردم ایتدی
- خلوصی آقر افغانستانده گی تورک عسکر لر بیلن علاقه لی بیانات بیردی
- تورک وطنداش لری کابلدن تورکیه گه کیتیریلماقده
- افغانستان ده گی تورک وطنداش لری تورکیه گه کیتیریلماقده
- کابلده شهر مرکزیده قالیب کیتگن بیش نفر تورک وطنداشی تورک حربی لر تامانیدن قوتقریلدی
- روسیه ده عسکری اوچاق قولب توشدی
- افغانستان ده گی تورک وطنداش لری تورکیه گه کیتیریلدی
- تورک عیال سپورتچی لر حقیده قیسقه معلومات
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- تورک هیئتی آذربایجان گه تشریف بویوردی
- ایککی تورک عسکری شهید بولدی
- آذربایجان هیئتی بیرینچی مرته رسمی سفر بیلن شمالی قبرس تورک جمهوریتی گه تشریف بویوردی
- تورکیه شمالی قبرس تورک جمهوریتی گه ینه مینگلب دوز واکسین یوباردی
- روسیه ده عسکری اوچاق قولب توشدی
- تورک قوراللی هوا واسطه سی ایلک مرته بیر ناتو اعضاسی اولکه گه صادر قیلینه دی
- تورک دیپلومات نینگ اولیمی 39 ییل کیین قیته دن تیکشیریب چیقیله دی
- تورک سپورتچی اوروپا قهرمانی بولدی
- تورک پیلوت لر نینگ مهارتی گه قره نگ!
- انترکتیکا ده شونغیگن بیرینچی تورک عیال سپورتچی
- تاریخده تورک لرنینگ قیلگن قهرمانلیک لری توغریسیده بیر ویدیو تصویر
- تورک هیئتی لیبیا باش وزیری بیلن اوچره شدی؛ دنیا گه پیام بیریلدی
- تاریخده تورک لر نینگ انگلیس لر گه قرشی غلبه سی حقیده بیر ویدیو
- روس گازی نی تورکیه آرقه لی اوروپا گه آلیب باره دیگن تورک آقیم طبیعی گاز قووری آچیلدی
- یونان غربی تراکیا ده تورک آزچیلیک لری گه قرشی اقدام قیلماقده
- قبرس تورک لری نینگ قوتقریلیشی بوییچه کوره ش توغریسیده بیر ویدیو تصویر
- شمالی قبرس تورک جمهوریتی نینگ قوریلیشی بیلن علاقه لی ویدیو تصویر
- میلادی 2016- ییل 15- جولای کونی تورک ملتی زورانلیککه اجازت بیرمه دی
- کووید 19 واکسینی نینگ تولیدی بوییچه رول اوینه گن تورک عالم لر
- تورک اردوسی منسوبلریگه قوشیمچه زرهی واسطه لر یوباریلدی
- عفرین لیک لر تورک اردوسی نی قیزغین کوتیب آلدی
- تورک ملتی نینگ کتته غلبه سی
- مصطفی کمال آتاتورک تامانیدن اجرا ایتیلگن تعرض بیلن تیگیشلی فوتو صورت گالریسی


text:
اوخشامالار اؤلوم و تراژدی ایله باغلی یانیقلی ، نیسگیللی شعرلردیر . بونلار عوموما یاس مراسیمینده اوخونار . بیر پارا آغیلار فورم باخیمیندان بایاتی کیمیدیر و اونو بایاتیدان آییران جهت ایسه اونون غملی، کدرلی مضمونودور.
آغیلارین بیر سیراسی ایسه نثز پارچالاریدیر مثلا وفات ائدن دؤیوشکن گنج اوغلان اولورسا آغینین باشلانقیجیندا بئله سؤزلر اوخویارلار:
وئردین ، دوشمنینه دیرسک گؤستردین ، قنیمینینه قان اوتدوردون، …. آلتی نین بئدوو
آتینا ، چیینی نین سوزن توفنگینه، ترکی نین خورجونونا، آغزینین کسرلی سؤزونه آنان
قوربان یا خود تزه گلینه بوخچادا قالان پالتارلاریوا آنان قوربان
دده قورقود کیتابیندا دا آغیلارا راست گلمک اولور،
وای آل دوواغیم ییه سی
وای آلنیم باشیم اومودو
وای شاه أیگیدیم
دویونجا اوزونه باخمادیغیم خانیم أیگیت
هارا گئتدین،منی یالقیز قویوب؛ جانیم أیگیت .
گؤز آچیبان گؤردوگوم،
کؤنول وئریب، سئودیگیم
بیر یاسدیقدا باش قویدوغوم
یولوندا اؤلدوگوم،قوربان اولدوغوم
وای قازان خانین ایناغی،
وای قالین اوغوزون ایمرنجیسی بئیرک.
باشقا اؤرنکلر
آغاجدا خزل آغلار،دیبینده گوًزل آغلار.بئله اوغلو اؤلن آنا،سرگردان گزر آغلار
کوچه ده خونچا گئدر،ایچینده نیمچه گئدر.عالمین گولو گئتسه،بیزیمکی قونچا گئدر.
آغلایان باشدان آغلار ،کیپریکدن ،قاشدان آغلار،قارداشی اؤلن باجی،دوروب،اوباشدان آغلار.
هر یئرده دومان گوًرسم،غوصه یه یانان گوًرسم،اورک یانار،آلیشار،اوجا بوی جاوان گوًرسم.
قیزیل گول کولدا قالدی،درمه دیم کولدا قالدی.دوشمن ائوین ییخیلسین،گوًزلریم یولدا قالدی.
گوًرونن داغلار ایمیش،اوستونده باغلار ایمیش.آنا بالادان آیری،نه یامان آغلار ایمیش.
گوًزوم قالدی یولوندا،قان دوردو ساغ –سولوندا.بالا آنان اؤله یدی،یارا واردیر قولوندا.
آهولار تک ملرم،اوزه قان یاش الرم.قانا باتمیش بلگین،گاه آچیب،گاه بلرم.
هیجرینده آغلارام من،عالمی داغلارام من.اوتاغیوین قاپیسین،هی آچیب،باغلارام من.
بولبول گولشنه گلدی،نه گلدی ،منه گلدی.منی گوًرنلر دئییر:اوغولسوز ننه گلدی.
داغلار داغیمدیر منیم،غم اویناغیمدیر منیم.دیندیرمه قان آغلارام،یامان چاغیمدیر منیم.
کؤینگیوی یومارام،ایسلاتمارام،یومارام.بوش یئریوی گؤرنده،گؤزلریمی یومارام.
عزیزیم اولو داغلار،چشمه لی ،سولو داغلار.بوردا بیر ایگید اؤلوب،گوًی کیشنر بولود آغلار.
میاندابدا ثبت اولان آغیلار
من اؤلدوم آغلاماقدان،
باغا سو باغلاماقدان.
باغدا یارپاق قالمادی
یاراما باغلاماقدان
اوتای بوتایا باخار ،
آراسیندان چای آخار.
چیخسین منیم گؤزلریم
سنسیز دونیایا باخار
آناسی یانار آغلار،
حریفی قانار آغلار.
آنا دئییر گؤورچین
تابوتا قونار آغلار .
قایناق: تورک خلق ادبیاتی – یازان: علیرضا صرّافی


text:
قطرده گی طالبلر باشلیق لرینی شکوهلی حیات کېچیریشی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
- نویسنده: کاوه عزم
- منتشر شده در چهارشنبه، 13 جوزا 1394
۲۰۱۳ نچی ییلده انچه طالبلر باشلیغی (تینچلیک) اوچون بحث آلیب باریشده رسمی دفتر بۉلیشنی ایستب، امریکالیک مقامات لری بیلن رسمی دفتر آچیش نتیجه گه اېریشدی. شو اوچون اولرگه قطردن رسمی دفتر آچیب بېریشدی. بیراق اوشبو مسله تیزلیکده فاش بۉلدی و سیرتقی تماندن طالبلر بیلن امریکالیک لرنی فکر المشتیریشی شکستگه دوچ کېلدی. بیراق دوحه ده گی طالب لر تقدیری نیمه بۉلدی؟
تینچلیک حقیده بحث اۉتکزیش اوچون قطرگه بارگن طالب لر قطر امیری نینگ مخصوص مهمان نی بۉلیب قالیب، راحت گینه حیات کېچیریشگه دوام بېردی. ینه ده یرتگیچ وحشی حیوان لردن ۵ ته هربیری: محمد فاضل آخند، عبدالحق وثیق، ملا نورالله نوری، محمد نبی و خیرالله خیرخواه گوانتانمو قماقخانه سیدن امریکالیک اسیر آلینگن عسکرلری گه عوض بۉلیب اېسکی دوست لری بیلن بېرگه بۉلگندن سۉنگ قطرده گی طالبلر باشلیغ لری اوچون یشش رونق تاپدی. ظاهرگه کۉره امریکا دولتی ادعا قیلیب، اوشبو طالبلر باشلیغی خانگی قماق خانه ده بۉلیب، تروریسلیک هدفلری اوچون پول جمعلشگه تا بیر ییلگچه قطردن چیغیشگه رخصت بېریلمه یدی دېدی. بیراق عینی گواه لرنی ایتیش لریگه کۉره اولر تشقری سی گوزه ل و مفشن کۉز عینک لرینی کییب، قطر شهری نینگ بازارلریگه اېرکین حیات کېچیره دی.
افغانستانده عیال لر بوتی نینگ تق تق سېسی اېشیتیلیشی حرام دېب توشونگن طالبلر، دوحه شهریده امریکالیک بادارلری بېزه گندن کېین، حجاب سیز خاتین-قیزلر یانیده اۉلتیره دیلر.
اوشبو جاهللر ایرکندیشن لی و بېزه لگن قصرلرگه اولر حیات کېچیره دی. طالبلر اوییگه نلدوان حیثیده وظیفه بجره دیگن بیر ایشلاووچی، نیوزویک که بونده دېب ایته دی: اولرنینگ اویلری قصر کبی دیر. تشناب و حمام لری اتاق لردن کۉره کتته راق دیر. طالبلر باشلیغی قطر دولتی نینگ رایگان صحی خدمه لریدن رایگان صورتده استفاده قیله دی. اولرنینگ اوقتلری تشقریدن تیار بۉلیب کېله دی. ۲۰۱۵ ییل مارچ آیی نینگ ۲۴ تاریخیده نیوزویک گزارشی تمانیدن: طالبلر مرکزی توراق جایلری برچه کېره کلی سهولت لیک لردن فایده لنه دی. تانگ وقتی اولرنینگ اوییگه دولتلیک بیر موتر کېلیب، اولردن کونلیک یېیمک و ایچمک لری باره سیده بویروتمه آله دی. اوندن کېین اوقت لری اېتیشیب کېله دی. اوقات لریگه تورلی حاجت بۉلگن ذات لر فصل نینگ تازه میوه لری، گوشت و ترکاری لرهم کیریتیلگن دېب ترقتگن دیر.
طالب لردن بیری آتینی فاش بۉلیشینی ایسته مگن نیوزویک مصاحبه سیگه بونده ی دېدی: بیز بویرده گی یشش اوچون جوده خورسند میز. قطر امیری نینگ مهمان دارچیلیگیدن بیر دنیا منت دار چیلیک بیلدیره میز.
اوشبو جنایتچی طالبلر عایله لری بیلن اۉشه اۉلکه ده حیات کېچیره دی. هر عایله اعضاسی اولربیلن بیر جای بۉلیشلیکه حقی بۉلیب، اولرنینگ اویلری مخصوص محافظ لربیلن اسره له دی. اولرگه هیچ بیر کیشی یقین بۉلیشلیککه حقی بۉلمه گن. طالبلر سلّه و اوزون کۉیلک لری بیلن شهر و بازارنی راحت گېزه آله دی. بیراق هیچ بیر کیشینی اولردن سوال قیلیشگه یاکه صورت (تصویر) آلیشگه رخصت بېرمه یدی. عین زمانده قطرده کۉپینچه قشّاق و کمبغل افغانلر اېرته دن آقشام گچه بیرلقمه نان تاپیش اوچون ایشله یدی بیراق شونده هم قرنینی تویغزه آلمه یدی.
اوشبو طالبلر باشلیغی اۉز حکومتی زمانیده کیشیلرگه حیات نینگ دوزخ توزتگن اېدی. اۉشبو اۉلکه چاره سیز بۉلیب، اوسطی عصرینی حیات کیچیریشیدن اولرنینگ دوریده هیچ بیر فرقی بۉلمگن اېدی. ۱۳۷۵ نچی ییلده امریکا طالبلرنی تنظیمی باشلیغ لری اۉرنیگه جایلشتیریب، برچه هفت گانه و هشت گانه حزب لرنینگ مسلکی جلاد لرینی افغانستان و غرب اۉلکه لریگه اولردن ارقه داشلیک بیلدیردی. اولر اوچون درد سر سیز و شکوهلی حیات کېچیریشنی تیار کۉردی. ۲۰۰۱ نچی ییلده اولرنینگ برنامه سی اداقله گندن سۉنگ عین برنامه نی طالبلر باشلیغینی اسره شی اوچون توزه تدی. بو اولردن بیر نمونه بۉله آله دی. طالبلر باشلیغی پاکستانده (کویته شوراسی) آتی بیلن آی.اس.آی نظر آستیده مخصوص منطقه ده ناز و نعمت لربیلن حیات کېچیریشنی اېسلش لازیم.
تروریست اسراووچی امریکا دولتی، تنظیمی و طالب لر باشیلیغ لرینی اۉزنی ساتووچیلیک ماهیتی اوچون چوقور تانیب، قنده ی و قیسی زمان اوشبو الامان لردن فایده لنیشنی یخشی بیله دی. واشنگتن مخصوص پروگرام بیلن اوشبو جنایتچی لرنی عرب شیخ لری تربیه سی آستیگه بېریب، کېله جکده اولرنی تورلی ینگی شکللر بیلن اۉرته گه کېلتیره دی یاکی حاضرگی دولت نینگ کلیدی لوازیم لریگه اۉلتیرغیزه دی.
جنایتچی لر نینگ اوشبو سیاستی اۉتگن ۱۴ ییل دوامیده اینگ ناپاک و بدکردار یرتگیچ لر بیزگه حکومت قیلدی. افغانستان ملتیگه جسم و روحلیک عذاب بیریشگه قۉل لری آچیق بۉلگن.
ینه بیر مرته طالبلر افسانه لیک یششی، جنگسالارلر و قدرت مافیاسی بیر حقیقتنی ثابت قیلدی کیم: وجدان، آبرو عزت و اۉلکه ساتووچیلیک بیلن کۉپ ساده لیکده مادی نعمت لرگه اېتیشه آله دی ایکن. بیراق برچه ملت لرنینگ نفرت کۉزینی اۉزیگه قره تیب، برچه عمری بوییچه روسیالیک و ذلت ده حیات کېچیره دی.


text:
ولتاوا چایی
ولتاوا چایی (اینگیلیسجه: Vltava، فارسجا: ولتاوا ، آلمانجا: Moldau (Fluss) ، عربجه: فلتافا ، روسجا: BлTaBa) چک جومهوریتی اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۴۳۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن ولتاوا چاییندان ثانییهده ۱۴۹٫۹ متر مکعب سۇ آخیر. و البه چایینا تؤکولور.
بیرده باخدَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده ولتاوا چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vltava»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
نیکولاس مویساندر
نیکولاس مویساندر (اینگیلیسجه: Niklas Moisander) (دوْغوم:۲۹ سپتامبر ۱۹۸۵ (۳۶ یاش) Turku) بیر فوتبالیست. وردر برمن ایدمان کولوبو و فنلاند میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ 4 Niklas Moisander Difensore. U.C.Sampdoria. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب11 March 2016.
قارداش پروژهلرده نیکولاس مویساندر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
- پیئیسی زووله کولوبونون اویونچولاری
- ازد الکمار کولوبونون اویونچولاری
- سمپدوریا کولوبونون اویونچولاری
- وردر برمن کولوبونون اویونچولاری


text:
دانلود آهنگ جدید وحید اِن لاو به نام آخر نفسلر
Download New Music Vahid N Love – Akhir Nafaslar
ترانه و آهنگ ، تنظیم: وحید ان لاو
پخش از وب سایت معتبر تهران موزیک
هم اکنون به صورت آنلاین
گوش دهید و دانلود کنید ترانه وحید اِن لاو به نام آخر نفسلر از تهران موزیک
توجه فرمایید که در تهران موزیک
تمامی موزیک ها و فول آلبوم وحید اِن لاو
با کیفیت بالا ۳۲۰ و دو کیفیت دیگر جهت دانلود سریع تر در اختیار شما قرار میگیرد
گوز آشدیم دنییا گلدیم جهنم اورتاسیندا
گورمدیخ خوشلوغی بو آداملار دنیاسیندا
اولوم ایستیر گویلوم بو یاشماغی من ایستمیرم
گوز آچانان دردلری اوزومنن هریره چکیرم
قیریلیب گول قانادیم،تاوانی یوخدی ایاخلارین
آخرجان یول بیر اولا گوره اوریَین یارالارین
داماردا قان جوشمور قان عوضی الکل دی،
ریه لر ده هوا یوخ، توستودی، سیگار دی
الریمنن قان دامیر دووارا یوموروخ دوشماخدان
گوزلریم هش یری گورمور سحره جان آغلاماخدان
سوزلریمی دیمَدیم، غملری اوزومه بورودوم
اوریم پارچالاندی،داها یوخدور اومودوم
ددلریم چوخ چوخدی،یازدیخجا دالیسی گلیر
نچه ایل ده یازام البیر قلمین خوشونا گلیر
کاش اولوم گله یوخودان منی بیدفه اویاندیرا
نفسلرین سونی، محکم منی قوجاخلیا
قاچیرام سنه طرف کی توتام سنین الریوی
قاچیرام سنه طرف کی گورسن اَییلَن قامتیمی
قاچیرام،قاچیرام،هی قاچیرام یتیشمیرم
سن گدن یولارا گلییب ولی گوزو وه گوروشمورم
شکلیوی الده توتوب،دلی کیمی عشق آختاریرام
هر گجه کِفلنیرم سنی یادان آتانمیرام
سن منه نینه مسین کی حالیم بوجور توتولوب؟
منی گورن دییر کی سنه نولوب دنیان پوزولوب؟
بو مگر عشقی دَییر قلبیمی ویران الییر؟
گوزلرین یاده دوشور حالیمی حیران الییر
هرکسین گویلرده بیر پارلایان اولدوزی وار
دنیا دا محبتلی بیر گوزل سوگی سی وار
طاقتیم قوتولوب منیم آخر نفسلری چکیرم
گجلر گوزلریوی، قلبیمه حک اِدیرم
الریمی توت منی توپراخ آتدان چک اشیه
یاکی بیر گوله ویر سن روحومی چک اشیه
=


text:
حاضرگی زمان اوزبیک تصوفشناسلیک عـلمیگه بیرنظـــر
یازوچی: فنلر دوکتوری، پروفیسور
عبدالحکیم شرعی جوزجانی
حاضرگی زمان اوزبیک تصوفشناسلیک -
عـلمیگه بیرنظـــر
(رحمتلی پروفیسور نجم الدین کاملوف نینگ "تصوف" کتابیگه یازیلگن تقریظ)
انسان بیرینچی مرتبه اوزاطرافینی اورگه نیب، حـیات وکاینات سرلرینی بیلیب آلیشگه اورینیشی بیلن بیرگه، ایلک عرفانی تخیللر و تصورلر هم یوزه گه کیلگن ایکن. ایلک عرفانی تصورلر، میفولوگی بیلن چـمبرچـس باغـلیق بولگـن بولسه هم، انسان تفکری ترقیاتی بیلن بیرگه رواجلنه دی و فـلسفی تفکـرلر بیلن یوغـیریلیب، اوزیگه خا ص یونه لیشلرگه ایگه بوله دی.
عـرفـان نینگ اوزیگه خاصلیگی شوندن عـبارت ایدی که، حکـمت و تفکـر، کاینات سر لرینی بیلیب آلیش جـریانی ده، منطق واستدلال ایلنه سی (دایره سی) ایچـیده آقسب قالگـنده، عـرفان وتصوف،«اشراق چـراغی» بیلن یاردم گه کـیلیب، عـقل ومنطق باسیب اوتالمیدیگـن یولگه او نی باشلردی و حاضرگه چه هم شونداق بولیب کـیلماقده. شونینگ اوچـون هم، تصوف وعـرفان بارلیق سرلرینی بیلیب آلیشده، تعـقـل وتعـبد (عـقل ومذهـب) عاجـز لیگی نینگ نتیجـه سی و عکس العـملی دیب بی چـیز ایتمه گـن بولسه لر کیره ک.
قـدیمی هند و یونان فـلسفه سیده خـیل مه - خـیل عـرفانی فکرلر، اینیقسه «وحدت» گه دایرتعلیماتلر یوزه گه کیلگن ایدی. اسلام تصوفی اسلامی منبعلر دن تشقـری، یونان فـلسفی تعـلیماتی، اینیقسه افـلاطـون قره شلریدن فایده لنگـن بولسه هم، تدقـیقاتچیلر فکـریگه کوره افلاطون ونیو پلاتونیزم، شونینگدیک هند عـرفـانی یونه لیشلری، اونگه اوزتأثیرینی اوتکزگن. فـرانسه لیک تصوف شناس عالم راجی ارلند یازیشیچه، اونده گی کوپ موضوع ومتیریاللر، اسلام مذهبی تعـلیماتی وعـنعـنه لری بیلن چـوقور قـوشیلیب کیتگن. تصوف، اسلام عالمیده کینگ کولمده ترقلیب، نه فـقط خـلق نینگ عـملی حـیاتیده، بلکه تفکر، ادبیات و بدیعی ایجادی ساحه سیده هم، اوزیدن چـوقـور تأثیرو ایز قـالدیرگن.
تورکستانده شورالرتوزومی، تصوف تعـلیماتیگه قرشی وسلبی مناسبتده بولگه نی اوچون، برچه خلق، اینیقسه ایجاد کارلرنی، اوندن اوزاقلشتیریب، اولرنی اوشبوتعـلیمات فـیضیدن محروم قـیلیب کیلگـن ایدی. شوسببلی، شوروی حاکمیتی قـولب، ایرکینلیک شرایطی یوزه گه کیلگـندن کیین، تصوف فـلسفه سی واونینگ تورلی طریقتلریگه تیگیشلی بولگن تعـلیماتنی چـوقور اورگه نیش اوچـون، مکمل شکلده یازیلگـن اثرلرگه ضرورت سیزیلماقـده.
اوزبیکستان مسقـللیگیدن سونگ معـنوی قدریتلرنی تیکلش جـریانیده ایریم عالملر تامانیدن، تصوفی موضوعلر بوییچه جوده کوپ مقاله لر، رساله لر، تد قـیقاتلر وترجـمه لر نشرقـیلیندی. اینیقسه فـیلولوژی فنلری دوکتوری ابراهـیم حق قل اوف، عارف عـثمانوف، یعـقوب جان اسحاقـوف، سلطان مراد عالم وبا شقه بیر قـطار تدقـیقاتچـیلر تامانیدن یازیلیب نشرایتیلگـن اثرلر دقـتگه سزاوار دیر. شونینگدیک کمینه قـلمیگه منسوب «تصوف تعـلیماتی ایلدیزلری» ناملی عـلمی رساله «ملاقات» ژورنالی نینگ 1995 ییل ده گی 1-2، 3-4، 5-6- سان لریده، «کونگلـیم کوزی بیلن کورگـنلریم» ناملی شیخ نجم الدین کـبرا رساله سی نینگ عـربچه دن ترجـمه سی «حـیات و قانون» ژورنالی نینگ 1995 ییل، 4- 5- 6 سانلریده و«صداقـتلی طالب» دیب اتلگن مخدوم اعـظم نینگ «رباعیلر شرحی» رساله سی نینگ فارس تیلیدن ترجـمه سی «ملی تیکله نیش» جـریده سی نینگ 1996 ییل سانلریده نشر ایتیلگـن ایدی. لیکـن شونداق بولسه هم تصوف غا یه لری، اونینگ ماهیتی و مقصد لرینی هرتامانلمه علمی تحلیل ایتوچی مکملراق اثرلرنینگ اورنی بوش قالیب کیلماقده. مذکور بوشلیقلردن بیرینی، تنیقلی تصوف شناس و تدقیقاتچی عالم استاد نجـم الدین کاملوف تولدیریشگه حـرکت قـیلیب، شرق فـلسفی تفکری تاریخی تورکومیدن "تصوف" دیب اتلگـن کتابی نینگ بیرینچی جـلدینی نشر قـیلدی. بیزاوشبومقاله ده، مذکوراثرنی امکانی باریچه حـرمتلی اوقـوچیلرگه معـرفی ایتیشگه اورینه میز، چـونکه اوشبو کتاب اوزبیک تصوف شناس لیک عـلمیگه تیگیشلی بولگـن مهم اثردیر.
استاد نجم الد ین کاملوف نینگ «یازوچی» نشریاتی تامانیدن نشرایتیلگـن «تصوف» کتابی، بیر مقـدمه، 12 عـنوان (باب) و بیر خـاتمه دن تشکیل تاپگـن بولیب، 272 بیتنی اوز ایچـیگه آلگـن. بیرینچی باب، «تاریخ وتعـریف» دیب اتله دی. مؤلف اوشبو عـنوان آستیده تصوف تعـلیماتی نینگ تاپیلیشی و باشلنغـیچ با سقـیچی حـقیده سوزیوریتیب اونینگ قـیسی عامللر تأثیری آستیده یوزه گه کیلگـنلیگی حـقیده معـلومات بیره دی، «صُوف» (جون- یونگ) سوزیدن «صوفی»، «تصوف»، «متصوِّف»، «مُستَصُوف» سوزلری حـاصل بولگـنلیگی باره سیده گپیریب، هربیرکلمه نینگ معـنی سینی آچـیب بیره دی.
شو اورینده قـید ایتیش لازم بوله دی که «مُستصُوف» سوزی عرب تیلی لغـتنامه لریده کوزگه تشلنمه دی. مؤلف اونی کاشفی اثرلریدن آلگن ایکن. اوشبو سوزکاشفی تامانیدن «صوف» سوزی اوزه گی اسا سیده، «استفعال» قاعده سیگه بناأ توزیلگن بولیب، اونی توغری بولمسه هم، «مُستصُوف»(ص- ضمه سی بیلن) ایمس، بلکه «مُستفعـِل» وزنیده یعـنی « مُستَصوِف»(ت- فتحه سی، ص- سکونی، و- کسره سی) شکلیده اوقیش ویازیش لازم بوله دی.
مؤلف تدقـیقاتی اساسیده، تصوف تاریخی ایککی دور گه: زاهـد لیک دوری، عارفلیک و عـاشق لیک دورلریگه بولینه دی. او، صوفیلرنینگ اوزلرینی هم عارف صوفی- لر، زاهد صوفیلر، رند صوفیلر، فـقیر صوفیلر و فـیلسوف صوفیلرگه اجره ته دی. 12 عصرگه چه بولگـن تصوف ترقـیاتی، مصر، خـراسان، ماوراؤالنهـر، عراق و تورکستان مکتبلری نینگ تا پیلیشی اوچـون، زمین یره تیب بیردی. 13عصرده باشلنگـن آقیم، تصوفده «وحدة الوجـود» نامی بیلن شهـرت قازانگنینی مفصل شکلده یاریتیب اوته دی.
مؤلف فکـریچه، تصوف تعـلیماتی تاریخیده، باشقه سلسله لر یوزه گه کیلگـندن سونگ، 15 عصردن باشلب اوشبو تعـلیمات نینگ نظری – فـلسفی تامانی سونه باشلیدی، لیکن شوندی بولسه هم هـندوستانده بیر قدر فکری سیلجـیشلر جـمله دن «وحدت شهـود» و «وحدت وجـود» آقیملرینی ینگی فـلسفی آقـیملر دیب قـره ش ممکن.
مذکور باب، ترکیه لیک عالم گوپیانرلی تامانیدن صوفیلرنینگ سککیز طایفه گه بولینگـنلیگی و او لر نینگ خصوصیتلری حـقیده معـلوماتلربیریلیب، تصوف حـقیده عـلیشیر نوایی بیرگن تعـریف بیلن توگه تیله دی. مؤلف اوزکوزه تیشلری نتیجه سیده «تاریخ وتعـریف» دیب اتلگـن عـنواننی یاریتیشیگه موفـق بوله دی.
کیینگی باب «طریقت» دیب ناملنگـن. بو بابده، طریقت، معـرفـت و حـقیقت توشونچه لری نینگ تا پیلیشی استه – سیکـین تصوف بیرعـلم صفتیده عـلم حال دن عـلم قال گه اوتیش جـریانی و شریعـت اربابلری بیلن تاپیلگـن کیلیشماوچـیلیکلرحـقیده سوز کیته دی. مؤلف طریقت نیمه لیگینی تیکشیریب، مصرلیک ذوالنون بیرینچی بولیب، صوفـیانه حالتلرنی سوزبیلن افاده له گنلیگینی تأکید لیدی. طریقت اصوللری، شیخلیک نینگ 7 رکنی وشیخ نینگ صفت و خصوصیتلرینی یاریته دی، بعـضی بیرسالک لرنینگ بیرته ایمس، بلکه بیر نیچه مرشدلری بولگه نی حـقیده معـلومات بیره دی. مثلأ، نقشبند، تصوف نینگ تورلی تامانلرینی تورلی مرشد لر، جـمله دن بابای سماسی، امیرسید کلال و عـبدالخـالق غجـدوانیدن آلگن لیگینی تحلیل قـیله دی. بابده طریقت مقاماتی یعـنی بیکت لری ماهیتی باره سیده سوز یوریتیلیب، اونینگ 9 توری ایضاحلنه دی، سا لکنی تربیه لش جـریانیده سالک بیلن مرشد آره سیده بولگـن مناسبتلر و مرید باشیدن کیچیرگن تورلی مدارج، قـیسقه چه یاریتیلیب، نتیجه ده استعـدادلی سالک نینگ قـلب کوزی آچـیلگـندن کیین، بیشته تشقی و بیشته ایچکی حِسلردن تشقری، ینه بیر حـیرتگه سالوچی ذهنی و وجــدی (اینتو ایتیف) قــابلیتلر پیـــدا بولیشی انالیز ایتیله دی.
مؤلف بوتون تصوف آقـیملریده کتته اهمیتگه ایگه بولگن«حال» نی، مستقـل عـنوان آستیده ینگی باب قـیلیب ایضاحلیدی و اونی تصور و تخـیلده الهی جـمالنی مشاهده قـیله باشلش، قـلبنی ذوق وشوق قـمره ب آلیش مرتبه سی صفتیده یاریتیب اوته دی. شونینگدیک حال و اونگه قچان ایریشیش ممکـنلیگی حـقیده ایریم عالملر فکر و ملاحظه لرینی کیلتیریب، اونینگ 7 باسقیچی بولمیش (قرب، محـبت، شوق، انس، مجاهده، مشاهـده، مکاشفه) نینگ هر بیرینی عـلیحده طرز ده ایضاحلیدی. نوایی و جامی فکـرلرینی نظر ده توتگـن حـالده، جذب ومجذوب اتمه لری، صوفی نینگ روحی تکاملی جـریانیده اونینگ توته دیگـن اورنی توشونتیریله دی.
مؤلف یازیشیچه ایریم نظریاتچـیلر مقاملربیلن حال مرتبه سینی قـوشیب تیلگه آلگنلر، یعـنی طریقتنی «مقامات» و«حـال» دیب ایککی قـسمگه بولمسدن، ایککله سینی بیرگه آلیب قـره گنلر. سونگـره بو حـقده هراتلیک صوفی عـبدالله انصاری فکـریچه، طریقت منزل لری اونته بولیب، هربیری باشقه نام بیلن اتلگنلیگی و تصنیف نینگ قـندی دلیللرگه اساس لنگـنلیگی یاریتیلیب خـلاصه چـیقریله دی. انصاری نینگ منزللریده روح دیالکتیکی چـوقـور راق عکس ایتگـن دیب تأکید لنه دی. باب نینگ آخـریده مؤلف سالک نینگ روحی – معـنوی سفـری نینگ تورت خـیلی – سیرالی الله (تنگـری تامانی گه سیر)، سیر فی الله (تنگری عالمیده سیر )، احدیت حضوریگه ترقی ایتیب باریش وسیر باالله نی توشونرلی قـیلیب ایضاحلیدی و تورتینچی سفـر دن مقصد یره توچی- دن ینه اوزیگه قـیتیش یعـنی حـق نامیدن گپیره آلیش، دنیا گه حق نورینی ترقه تیشدن عـبارتدیر دیب تأکید لیدی.
کتا ب نینگ کیینگی بابی «معـرفت و حـقیقت» دیب اته لگن. مؤلف بو بابده معـرفـت نیمه لیگی واونینگ توب ماهیتینی توشونتیریش اوچـون جـوده کـوپ منبعلرگه تینگن حالده تیکشیریش آلیب باریب، طریقتدن مقصد معـرفـت بولیب، او ایسه صوفیلر نظریده فکردن آلدین کیته دیگن و شبهه گه هم اورین قالدیرمیدیگـن علمدیر دیگـن خلاصه گه کیله دی.
تیکشیریش جـریانیده تدقــیقاتچی تورلی تصوفشناس عالملرفکر و قره شلریگه یانده شیب، روح نیمه لیگی حـقیده امام غـزّالی نینگ فکـرینی کیلتیره دی وبویوک عـلامه ابن العـربی تامانیدن بیلیملرنینگ اوچ خـیلگه بولینیشینی کورسه تیب، عـلم الیقین، عین الیقین و حق الیقین نی ییترلی درجه ده یاریتیب اوته دی. شونینگدیک لاهوت، جبروت و ناسوت عالملرینی ایضاحلب، تجـرید، تفـرید وعـشق کـبی توشونچه لرنینگ عـرفانی ماهیتینی آچـیب بیره دی.
مـؤلف، تصوف تاریخیده کوپ عـصرلردوام ایتیب کیلیب، تورلی آقـیملر، سلسله لر تاپیلیشیگه سبب بولگـن «سُکـر» یعـنی مجـنون بولیب تنگرینی سیویش و بیخـود لیک حـالتیده عـرفان قازانیش کنسیپسیه سی (نظریه سی) و «صحـو» یعـنی هوشیارلیک کنسیپسیه سینی مثال لربیلن یاریتیب اوتیب، «سکر» آقـیمینی حـاضر گی پیت لرده اورگنیله یاتگن «آنگسیزلیک آنگی» معـما سیگه اوخـششلیگینی کورسه ته دی و انسانده عـقل بیلن توشونتیریب بولمیدیگن حالتلر بولیشینی فـن اثباتلماقده و اولوغ کشفیاتلرعـینأ انه شوندی «آنگسیزلیک- بیخـود لیک» حـالتیده یوزبیره دی دیگن خـلاصه گه باره دی.
مؤلف، کتاب نینگ کیینکی بابینی «محـبت» گه بغـیشله گن. او محـبتنی تصوف نینگ اساسی رکنلریدن بیری صفتیده، جوده کوپ عـرفانی توشونچه لر اونگه باریب تقلیشی حـقیده سوز یوریتیب، مشهـور عـربچه مقُوله «المجاز قـنطرة الحـقیقة» (مجازی عشق، حـقیقی عشق یعـنی الهی محـبت نینگ کوپریگـیدیر)دیگن مضمون نی یاریتیب بیریشگه حـرکت قـیله دی. او تصوف اهلی نینگ «انسان انسان نینگ برادریدیر» دیگن غـایه سینی تیکشیریب اوز خلاصه سینی چـیقـره دی.
کتاب نینگ آلتینچی بابی «کرامت» گه بغـیشلنگـن. بوعـنوان آستیده کشف وکـرامت، اونینگ ماهیتی و انسانلردن صادر بولیشی ممکن می دیگن سوال اطرافیده سوز یوریتیله دی. مؤلف ولی کیم، اونینگ خصوصیتلری نیمه لردن عـبارت، ولیلیک درجه سیگه قـیسی یولدن ایریشیش ممکنلیگی حـقیده کوزه تیش آلیب باریب، نبی لردن صادر بوله دیگـن معجـزه لر و ولیلردن صادربوله دیگن عادتگه خلاف ایشلر(خارق العا ده ایشلر) بیلن فـرقی نیمه ده ایکن لیگینی ایضاحلب اوته دی. اوشبو بابگه تیگیشلی بولگـن معـمالر ومرکب مسئله لر سککیز ته کیچـیک عـنوان آستیده، منبعلرده کیلتیریلگـن روا یتلر و عـقلی دلیللرگه اساسلنگـن حـالده، هرتامانله مه و مفصل شکلده ، قـیزیقـرلی اسلوبده یاریتیله دی.
طریقت و شریعت بابی
اثرنینگ ییتتینچی بابی «طریقت وشریعـت» دیب ناملنگـن. بیز بو عـنواننی ایضاحلش مقصد یده بیرآز توخـته لیب اوتماقچی میز: تصوف تعـلیماتی ترقه لیشی بیلن بیرگه، اوشبو تعـلیمات طرفدارلری و شریعـت اهلی آره سیده، استه - سیکین کیلیشماو چـیلیکلر چـیقه باشله دی. هم شریعـت حامیلری وهم تصوف طرفدار لری، اوز فکر و عـقیده لری نینگ توغـریلیگینی اثباتلش اوچون، شریعـت منبعلری اینیقسه قرآن کریم و سنت نبویگه مراجـعـت قـیلردیلر. قرآن کریم آیه لری یا حدیثلرده کیلگـن ایریم سوز لر، عـباره لر و بعـضأ بوتون متن، هم فـقیه لر وهم متصوفلر تامانید ن دلیل صفتیده ایشله تیلردی. فـقیه لر قـبول قـیلینگـن قاعـده لر اساسیده آیت و حـدیثلرگه مراجعـت قـیلسه لر، تصوف اهلی او لرنی اوز تعـلیمات لریگه ماسلشتیریب تفسیر یا که تأویل (بیرسوزنی، اونینگ ظاهری معـنی سیدن باشقه چه راق قـیلیب ایضاحلش) ایتردیلر.
افغانستان لیک مؤرخ م. غـبار یا زیشیچـه اسلام شریعـتی بیلن تصوف آره سیده قره مه قرشیلیک انیق شکلده موجود. شریعـتگه کوره خـلق و بارلیقدن تشقـری تورگن «خالق مفارق اعلی» (ماده دن اَیرو، جـسمانیاتدن اوستون توره دیگن، عـقلی عـالَمدن تشقـری، برچه عقلی وروحی عالم نینگ یره توچیسی- ش. ج) موجـود دیر. اما صوفیلر فکـریچه خـداوند برچه اشیا ده (دنیا ده) جاری وساری (حـرکـتده) دیر. اولر برچه عالمده یاییلگـن بیرحـقیقی و واقعی بارلیق (وجـود) گه ایشانه دیلر. صوفی نقطۀ نظریدن، اسلام، بُتگه سیغـینیش، کعـبه و میخانه، صمد و صنم بیر نرسه دیر. او لرچه اوشبو مشترک حـقیقت «صلح کل» ده (برچه دین و مذهبلر طرفدارلری نینگ تینچلیکده – ش. ج) یششلری اوچـون زمین یره تیب بیره دی ( افغانستان تاریخ اوزه نیده، 173 بیت).
شیعه عـالملریدن ملا صدرا اوزی نینگ صوفیلر کافـرلیگی حـقیده یازگـن کتابیده و اونینگ شاگردی ملا محسن فیضی کاشانی صوفیلرنی قاره لب یازگنلر. شونینگ دیک شیعه عالم لریدن ملا محمد طاهر قـمی اوزی نینگ «طـرائق الحـقائق» (حـقیقتلر یوللری) ناملی اثریده صوفی لرگه نهایت دشمنلیک کـورسه تیب، اولرنی انکارایتیب سوزیوریتگـن. او اوزی نینگ بیر قـصیده سیده، هم حکمت اهلی گه وهم صوفیلرگه قـتتیق قرشیلیک کورستگـن. مثلأ:
هـوای درد انا الحـق فـتاده در سرشان
ازآن کنند چـو منصور، کفر خود اظهار
زنند لاف خــدایی و ذ کـــر سبحــــانی
همین کـــم است ازآیین کفــرشان زنار
ترجـمه سی: اولرباشیگه «اناالحـق» دردی نینگ هواسی توشگه نی اوچون، منصور حلاج کبی، اوزکافـرلیکلرینی ظاهـرایته دیلر.«سبحانی» ذکر بیلن، خدا لیک لافـینی اوره دیلر، کافـرلیکلریدن شونچه قا لگن که، زنّار تاقسه لر. ( ایرانده ادبیات تاریخی، 5 – جـلد، 1- قسم، 213 – بیت ).
کـتا ب مؤلفی استاد نجم الدین کاملوف، مذکور بابده، اوزتدقـیقاتی و کوزه تیشلرینی انه شوندی بیرمرکب معـمانی ییچـیب، شریعـت بیلن تصوف آره سیده، یوز فایز (یوزگه یوز) بیربیرینی انکارقـیلوچی قره مه قـرشیلیک موجـود ایمسلیگیگه قره تگن. اوبوندی دیب یازه دی: شریعـت اهلیگه تشویش کیلتیرگن نرسه، بوتصوف نینگ فنا، توحـید، عشق، وصل کبی غایه لری ایدی. چـونکه مذکور توشونچه لر، حـر فکـرلیکنی، حـقیقتنی ایزلش یولیده گی منطقی – تفکری جـهتنی کوچـیتیرر، وحدت، روح، الله وانسان حـقیده تیرنراق بیلیم بیرر، عالم اسرارینی انگلشگه یول آچـردی... باز اوستیگه حق عشقی ده بیخود و دیوانه ولیلرنینگ «شطحـیاتی» یعـنی ظاهرده کفـربولیب کورینگن گپلری...عـقیده پرست کیشیلرنی تشویشگه سالر و اولر بونی ایماندن چـیکله نیش دیب بها لر دیلر. مؤلف مذکور قره مه قرشیلیکلرنینگ قـربانی بولگـن یحـیی سهروردی، منصورحـلاج، عـمادالدین نسیمی و بابا رحـیـم مشرب کبی حر فکر انسانلرنی سه نب اوتیب، خانقاه اهلیگه ابن جـوزی وباشقه مؤلفلر تامانیدن یازیلگـن کتابلرگه انتقادی یانده شه دی. مشهور متصوف عالملر اثرلری وفکـر لریگه ته ینگـن حـالده، تصوف تعـلیماتی شریعـت نینگ اساسی قـاعده لریگه قـرشی ایمس لیگینی کورسه تیب اوته دی. ابن جوزی تامانیدن صوفیلرگه بیلدیریلگن قـرشی فکـرلر گه جـواب قـیدیره دی، هـمده مولوی نینگ بیر بیتی بیلن بابنی توگه ته دی. بیت نینگ مضمونی: هـربیرپیغـمبر و ولی نینگ اوزمسلکی و مذهبی بار، لیکـن حـق آلدیگه بارگـنده، اولرنینگ همه سی بیردیر.
«خـلوت و انجـمن» سکیزینچی باب نینگ عـنوانینی تشکیل ایته دی. مؤلف تصوف تعـلیماتیده گی ایریم نورم لر، مثلأ ترک دنیا چیلیک، توحـید، وحـد ت، رقص– سماع، خـلقدن اجـره لیب تجـرد ده یشش کبی خصلتلر حـقیده سوز یوریتیب، امام غزالی تاما نیدن کورسه تیلگـن عـزلت نینگ آلتی ته فـایده سی وآلتی ته ضررینی ایضاح لب اوته دی. بعـضأ انسان اوچـون عـزلتده بولیش وخـلوت ده اولتیریش انیقسه چـوقور تفکـرگه اوتیش اوچون بیر ضرورتگه ایله نیب قاله دی دیگن فکـرنی ایلگری سوره دی.
مؤلف بهاؤ الدین نقشبند نینگ روحی تکامل باسقیچ لریگه تیگیشلی بولگـن ایریم واقعه لرنی ذکرایته دی، جـمله دن قرشی ده گی قُثم (قاف حرفی فـتحه بیلن) شیخ بیلن اوچـره شیب، اوندن تربیه آلگندن کیین، استادی اونگه قـره ب «ایندی سین تورک وتاجـیککه رهنما بوله سن»، دیدی. اوندن ایلگری امیر کلال هم اونگه قره ب «تورک وتاجـیک مشایخلریدن کیمنی خـواهله سنگ حضوریگه باریب، بهره مند بولیشینگ ممکن» د یگن ایدی. سونگره روس عالمی ب. ل. گورد لیبسکی «بهاءالدین تورکلرنینگ قدیمی شامانی تصوفلریدن هم یخشی فایده لنگن» دیگن فکـرنی ذکر ایتیب، خـلیل آته بیلن اونینگ دوستلیگی بونگه ینه بیرمثال، دیب تا کید لیدی. واقعه شوندن عـبارت که خـواجه اوزی نقل ایتیشی چه، دستلبکی کیزلرده تورکلر نینگ اولوغ شیخی (سلیمان باقـرغـانی) اونینگ توشیده اونی بیردرویشگه تاپشیره دی. حضرت، بی بی سیگه اوزتوشینی ایتکنده بی بی سی اونگه قره ب «ای فـرزند، تورک مشایخیدن سینگه نصیبه لر ییتگی» دیب اونی تعـبیر قـیله دی. اوندن کیین بهاؤالدین خـلیل آته نی قـیدیریب تاپیب، اونینگ خـدمتیده بوله دی. خـلیل آته آلتی ییل ماوراءالنهر پادشاهی بولگـن دورده هم، اونگه خدمت قـیلیب، دولتنی باشقریش ایشلریدن تشقری، سلوک عا لمیده هم اوبیلن بیرگه بوله دی. مؤلف بوندی حالتنی یعـنی درویش نینگ تخـتده اولتیریب مملکتنی اداره قـیلیشی، عـین حالده مریدلر تیارلشی، خـلیل آته مثالیده، شاه و درویشنی بیرلشتیریش ممکن لیگینی اثبات له گن بولسه، بهاؤ الدین نینگ اونگه خدمت قـیلیشی، تصوف حکـمران بولگـن سلطنتنی وجود گه کیلتیریش ممکن لیگینی کورستگـن تصوف تاریخیده نادر حـادثه، دیب بهالیدی.
کتاب نینگ توقـقـیزینچی بابی، تصوف تعـلیماتی نینگ عـملی تامانلریدن بیری بولمیش «فـتـوت» گه بغیشلنگـن. اوشبوعـربچه سوز ییگیتلیک، مروت، رشادت وجـوانمرد لیک معـنی سیده بولیب، زمان اوتیشی بیلن اوزیگه خـاص و کوپ قـیرره لی مضمونگه ایگه بولگـن.
تصوف اهلی فـتوتنی، انسان باشقه لرنی اوز منفـعـتی دن اوستون قـوییشی معـنی سیده توشونردیلر. شوسببلی سخیلیک، فداکار لیک، کیچـیریملی بولیش، حـمایه ومدافعه قـیلیش، اوشبوعالی خصلت نینگ صفتلریدن حسابله نردی. فـتوتگه تیگیشلی بولگـن هربیر خصوصیت علمی بحث ومناظره گه سبب بولگه نی اوچـون، اوشبو توشونچه بیرعـلم صفتیده شکللنگـن. ن. کاملوف فـتوت نینگ لغـوی واصطلاحی معـنی لرینی کینگ یاریتیب، اونینگ تاریخی تامانلریگه هم اشاره قـیله دی. عـرب سیاحی ابن بطوطه یازیشیچه «فـتوت اهـلینی عـراقده شاطرلر، خـراسانده سربدارلر، مغرب (اندلوسیه) ده سُکره لر، (افغانستانده کاکه لر- ش. ج) دیب اته گـنلر. اولرگه تیگیشلی جـایلرده عـدالت شونداق رواجلنگـن که اولرنینگ لشکرگاهلری و اویلری آستانه سیده آ لتین وکوموش تنگه لر ییرگه ساچـیلیب یاته دی و ایگه لری تاپیلمه گـونچه هـیچ کیم بو پول لرگه تیگـمیدی».
مؤلف یازیشیچه جـوانمرد لر عادی خـلق ایچـیدن چیقـقن هنرمند لر، سپاهیلر، کوچـه لرده تماشا کورسه توچی خلق تیاتری وکیللری، پهلوانلر، قـیزیقچیلر، داربازلر و باشقه طایفه لردن تشکـیل تاپگـن ایدی. اولرنینگ هربیری اوچـون پیری، اوز جـماعه سی نینگ تعـلیم بیروچی استاد لری و ییغـیله دیگـن جایلری بولگـن. ابن بطوطه روایتیگه کوره خـانقاهلرده مسافرلر ودرویشلر ایسته گنلریچه یشه گنلر. اولرگه تیکین آزیق- اوقات، کییم- کیچک بیریلگن. اگر مسافـر سفـرنی دوام ایتدیرسه، او، آت اولاو، ضرور اسباب - انجاملر و یول خـرجی بوله دیگن مبلغ بیلن تأمین له نیب، خـرسند قـیلیب جـونه تیلگـن. خـانقاهگه قدم قویگن کیشیدن اوچ کون گه چـه سین قـیردن کیلدینگ، کیمسن دیب سوریشتیریلمسدی. ابن بطوطه بیملال عـزت وحـرمت بیلن یشب شیخلر، شهـرحـاکملری، امیرلر وحـتی سرای خانلری بیلن اوچـره شیب، اولردن تحـفه لرآلگـن. مثال صورتده ماوراؤالنهر پادشاهی چـغـتای بیک اوکه سی بولمیش سلطان ترماشیرین نینگ غـیرت – شجـاعـتی، سخیلیگی، عدالت پرورلیگی حـقیده تولقینله نیب گپیرگن. شونینگدیک بخـارانینگ مشهـورشیخی صفی الدین باخـرزی بیلن اونینگ خانقاسیده اوچره شیب، اونینگ اوییگه مهمان بولیب قـرآن کـریم تلاوتی، امرمعـروفدن کیین حـافـظلر فارسی وتورکی تیللرده عجایب قـوشیقلر اجـرا ایتگـنلیک لری حـقیده حکایه قـیله دی.
او، 10–11 عصرلرده با شلنیب، 13 عصر گه کیلیب فتوت وطریقت بیربیری بیلن قـوشیلیب کیتگنلیگی حـقیده معـلومات بیره دی، فـتوت نینگ 11 – 12 رکـنینی حـساب لب اوتیب، عملی مثاللر یاردمیده او لرنی توشونتیریش گه حـرکت قـیله دی. بو لر دن تشقـری، فـتوت اهلی، ایجابی خـصلتلرنی ایگل لب آلیب، سلبی خـصلتلردن سقـله نیشی کیره ک لیگینی ایسله تیب، «وجودی» ایجابی خصلتلر نینگ 48 تورینی ذکـر ایته دی.
اثرنینگ اونینچی بابی «ماهـیت - انسان اوچون کوره ش» دیب اتلگـن. انسان نینگ نیمه ایکنلیگی یعـنی ماهیتی، او باسیب اوتگن مادی ومعـنوی تکامل باسقیچ لرینی چـوقور انگله ب آلیش تورلی فـنلرده اساسی معـما لرنی تشکیل ایتیب کیلگن. فـلسفه وتصوف عـلملریده انسان مرکزی معـما صفتیده اورگنیله دی.
تصوف تعـلیماتی انسان نینگ روحی – معـنوی تکاملیگه قره تیلگن بولیب، اوندن مقصد برچه مادی و نفسانی توبنلیکلرنی آیاق آستی قـیلیب اوتیب، انساننی، کامل انسان – حـقیقی انسان درجه سیگه کوته ریشدیر. عـرفان اهلی نظریده انسان، روحی تربیه لر باسقیچلریدن اوتگندن کیین، حـقیقی مرشد رهبرلیگیده شونداق بیرعالی مقامگه کوته ریله دی که، اونی تصور قـیلیش، انسان تفکـری دایره سیده هم سیغـمیدی. مولوی تیلی بیلن ایتگنده «وانچه کاندر وهم ناید آن شوم» (وهم و تصور ده سیغـمیدیگـن نرسه گه ایلنه من).
مؤلف اثرنینگ مذکور بابیده انه شو کـبی مهم فلسفی- عـرفانی مسئله لرنی اورته گه تشلب، اولرنی هر تامانلمه تحـلیل و تجـزیه قـیله دی، عـلمی خـلاصه لر چــیقـره دی.
مؤلف تصوف غایه لری نینگ کوپ ترماقـلیلیگی و اونده گی ایریم قـره مه قـرشی لیکلرگه اشاره قـیلیب، اونی تورلی مذهبلر و سلسله لرقـره ش لرینی بیرلشتیروچی چـیکسیز فکـر عالمی دیب بها لیدی. انسان اوچون قیغـوریش، اونینگ معـنوی کمالاتینی اویلش، تصوف نینگ دایمی اوزه ک(اساسی) مسئله سی بولیب کیلگـن، دیب تاکید لیدی.
مؤلف تصوفگه تورلی عالملر وعارفلر تامانیدن بیریلگن تعـریفلرنی ایسله تیب اوتیب، نفس توشونچه سی اوستیده مفصل توخـته لیب، اونینگ سلبی تامانلرینی یاریتیب بیره دی و نفس، خـودبینلیک - اوزیم بولَی فـلسفه سینی توغدیره دی دیدی. او، تصوف اهلی نینگ «انسان انسان نینگ برادریدیر» دیگـن غـایه سینی، سعـدی شیرازی نینگ مشهورشعـری «بنی آدم اعـضای یکدیگراند...» اساسیده ایضاحلب، اونی مولوی نینگ بیرشعـری بیلن سالیشتیریب، نظرده توتیلگـن معـنی نی اوندن چـیقـره دی.
بواورینده شونی هم قـید ایتیش کیره ک که، شیخ سعـدی نینگ مذکور شعـری نینگ مضمونی، قرآن کریم آیتلری، اینیقسه قـوییده گی حـدیثدن آلینگـن بولیب، چـوقـوردینی معـنی گه ایگه. حدیث نینگ ترجـمه سی: مومن لر بیربیرلریگه دوستلیک، مهر و شفقت کورسه تیشده، بیربدنگه اوخشیدیلر. اگربیران عـضو شکایت قـیلسه (دردگه یولوقسه) او بیلن برچه بدن اعضالری اویقوسیزلیک و ایسیتمه گه اوچـریدی(راحـت سیز بوله دی) – بخـاری ومسلم روایتی اساسیده.
کتاب مؤلفی اون بیرینچی بابنی«کامل انسان» گه بغـیشلیدی. کامل انسان و اونینگ خصلتلری حـقیده تورلی منبعلرده ذکر ایتیلگـن فکـر و ملاحـظه لرنی ایسله تیب اوتگندن کیین تصوف اهلی سیغـینگـن – ایدآل کامل انسان، اصلیده خـلق ایدآلی، ادبیات ایدآلی بولگن دیدی. بوآدم لرجـمعـیت نینگ تیریک وجـودی ایدیلر، کیشیلر اولرگه قره ب هوشیار تارتر، دنیا بیهوده لیگیدن اوزلریگه کـیلیب، اوز قـلبلریگه و قـیله یاتگن ایشلریگه رزم سالردیلر، توبه قـیلردیلر. اولرنینگ افعال و اعمالی انسانلر گه قوت، کوزلریگه نوربغـیشله گن دیب خـلاصه بیره دی.
شواورینده، کامل انسان تصوف ادبیاتیده کوپ مرتبه تیلگه آلینیب، مناظره لرگه سبب بولگه نی و بو حـقده مخـصوص کتابلر یازیلگه نی مؤلف نینگ دقـتینی اوزیگه تارتیب، سیدعـبدالکـریم گیلانی و عزیزالدین نسفی تامانی دن یازیلگـن«انسان کامل» ناملی رساله لرنی مخـصوصأ تیلگه آلیب اوته دی.
بیرینچی بولیب تصوف ادبیاتیگه «کامل انسان» توشونچه سینی کیریتگـن ابن العـربی ( 1165-1240) نینگ نظری اونی قـیزیقـتیره دی. مؤلف منبعلرگه تیه نیب اونی ایضاحلیدی. ابن العربی نظریده کامل انسان عـقل اول – عـقـل کل توشونچه سی بیلن معـنیداشدیر. چـونکه تنگـری تعالی الهی نوردن ایلک مرتبه عـقـل اولنی یره ته دی و اونینگ صورتی- شکلی کامل انسان قـیافه سیده ظهورایته دی. شونینگ اوچون «خـلق الله آدمَ علی صورة الرحـمـن» دیگن حدیث موجود. کامل انسان شو طریقه ده یره توچی نینگ رحـمن و رحـیم صفتلریگه ایگه بولدی دیدیلر.
مؤلف ابن العـربی نینگ فکـرینی قـوییده گیدیک ایضاحلیدی: ابن العـربی نینگ فکـریچه کامل انسان نینگ ییرده گی تمثالی حضرت محـمد (ص) دور. اول ذات وجـودیده عـقلی، روحی کمالات، دنیوی والهی بیلیملر جـمع الجـمع ایدی. پیغـمبریمیز خلق وحق مقابلیده توردیلر و آره ده واسطه ایدیلر. شوندی بولگچ همه آدملرنی کامل انسان دیب ایتیش جایز ایمس، اگر پیغـمبردن اوزگه ذاتلرگه نسبتأ بو صفت ایتیلرایکـن، بونی شرطلی تعـریف یا اینکه شو اولوغ مرتبه گه حـرمت- احـــترام بیلگیسی صفتیده قــبول قـیلیش کیره ک.
کتاب مؤلفی، سیدعـبدالکــریم گیلانی و شیخ عاملی قره شلرینی ذکـر ایتگـندن کیین، ابن العـربی بیلن بوایککی متصوف نینگ قره شلریچه کامل انسان بیر کیهانی وجود بولیب کورینه دی، اونینگ صفتلری ییرده گی فانی آدملرصفتیگه، انیق شخـصلر خـصلتی گه اوخشه میدی، اونده بیز برچه غـرایب طبیعی کوچلرنینگ مجـموعینی مشاهده ایتگندیک بوله میز دیب تأ کید لیدی که کامل انسان بولرنظریده بیر روحدیر، معـنوی، عـقلی قدرتدیر. شومضمونده اونی یره توچی نینگ خـلیفه سی، اورین باسری دییش ممکـن.
او، بوباره ده کـوپ قـرره لی تیکشیریشلردن کیین، شیخ عـزیزالدین نسفی نینگ «زبدةالحـقائـق» ناملی رساله سیدن بیرقـیزیقـرلی فکـرنی کیلتیره دی. اونگه کوره بوتون بارلیق وموجودات حـرکتده دیر. لیکـن بو حـرکت دن مقصد، انسان مرتبه سیگه ایریشیشدن عـبارت، یعـنی برچه جسملر، اوسیملیکلر و حـیوانلر، انسانگه تقلید قـیله دی، انسان درجه سیگه کوته ریلیشی اوچـون اینتیله دی و آدمی هم اوز ماهیتیگه ایـــریشمه گــونچه تینمی اینتیله دی.
اگربیز کاملوف کیلتیرگن نسفی نینگ ترقـیات حـقیده گی فکرینی، جلال الدین رومی نینگ تکامل حـقیده گی نظری بیلن سالیشتیره دیگن بولسک، ایککله سی بیر خـیل مقصد نی افاده ایته دی.
مولوی شعـری:
از جـمـادی مـــردم و نـــامی شــــــدم
وز نمـــا مـردم، زحـیـــوان ســــرزدم
مـردم از حـیـــوانـــــی و آدم شــــــدم
پس چه گـویم، چـون زمردن کم شدم
بار دیگــــراز فـــــلک پــــران شــــوم
وانچه کا ندر وهـــم ناید، آن شــــوم
ترجـمه سی: قتتیق جسمدن اولیب (اوتیب)، اوسیم لیک که ایلندیم، اوسیم لیکنی یوقـاتیب، حـیوان لیکدن باش چـیقردیم. حـیوان لیکنی یوقاتیب آدم بولگـنیمدن کیین، اولیملرسانی قـنچه کمَیگه نی حـقـیده نیمه دیسم ایکن. ینه بیرمرتبه کوکدن قـنات قـاقـیب اوچـیب، وهم و تصور گه سیغـمیدیگـن نرسه گه ایلنگـوم دور.
مؤلف، تصوف اوزیگه خاص اصولی بیلن انساننی تربیه لر، اونی شک - شبهه، ایزله نیش، قـیدیریشلر یولیدن باشلب، اوز خـلقـتی، اوز ماهیتی حـقیده اویلشگه اورگه تردی، انسانگه اوزینی وعالمنی تنیب آلیش و الهی سیویشنی تعـلیم بیرردی دیگن خـلاصه بیلن بابنی توگه ته دی.
تصوف و بدیعی ایجاد بابی
اثرنینگ آخـرگی بابی (12با ب)، «تصوف و بدیعی ایجـاد» عـنوانی بیلن باشلنه دی.
ایتیش ممکن که اوشبو باب کتاب نینگ اینگ یخشی، اینگ قـیزیقـرلی قسملریدن بیریدیر. اونده تدقـیقات آستیده آلینگـن موضوع نهایت کینگ، کوپ قـیرره لی وقـیزیقـرلی بولیب، کتاب نینگ اینگ کتته بابینی تشکـیل ایته دی. مؤلف اوشبوموضوعنی «تمثاللرتمثالی»، «شاه و درویش حکمتی»، «سقراط – کامل انسان تمثالی»، «عشق آتشی نینگ سمندری»، «جان وجـانان ماجـراسی»، «اخـترین عشق ایتدی و ساووق نفسنی آه صبح»، «ایرورکونگلده صفا عشق، تازه داغی بیله»، «عـهد قـیلدیـم عشق لفـظیـن تیلگه مـذکـور ایتمه یین»، «ساقـیا، تلخ اولدی عیشیم هجر بیدادی بیله» کبی توقـقـیز ته فـرعی عـنوان آستیده ایضاحلب توگه ته دی.
مؤلف مذکـور بابده شرق اولکه لریده تصوف تعـلیماتی نینگ کینگ کولمده ترقه لیشی حـقیده سوزیوریتیب، اونینگ سببینی عرب، فارس و تورک تیل لریده بویوک بیرشعـریتنی وجود گه کیلتیریش اوچون زمین یره تیب بیرگنیده کوره دی و تصوف تلقین ایتگـن غایه لر، شعـریت غـایه لریگه ایله نیب کیتگه نی عاقـبتیده، حـس- هیجـان گه سیراب عجـایب شعـریت وجـود گه کیلدی دیدی. او تصوف نینگ اوزینی بیر بویوک رومانتیک عالم دیب بیلیب، تصوف اهلیگه خـاص بولگن تورلی بدیعی، عـرفا نی قـره شلر و رومانتیک تصورلرنی اونینگ خصوصیت لری صفتیده کـورسه تیب اوته دی. اونینگچه عالمنی بیر مطلق یره توچی نینگ ایجادی دیب قره ش، دنیانی الله نینگ کوزگوسی دیب توشونتیریش، بارلیقنی رومانتیک رنگلرده، شاعرانه خیالی صورتلر- تمثا للر طرزیده، الهی نورنینگ پارلشیدن دایمی حـرکت و ایجادده دیب تصورایتیش نینگ اوزی بیر پائیزیه (شعــر) دیر.
مؤلف تصوف رومانتیزمینی چـیرایلی مثاللر، جانلی دلیللر بیلن ایضاحل


text:
آوچولوق
آوچولوق و یا اوْوچۇلۇق، قورو دا و سو دا طبیعی سربستلیک و یاریم سربست شرایطینده دائیمی، موقّتی و کؤچری یاشایان، هابئله تصرّوفات سوبیکتلری طرفیندن یئتیشدیریلیب آو یئرلرینه بوراخیلان سودا-قورودا یاشایانلارین، خزدریلیلرین، سوروننلرین، قوشلارین و ممهلیلرین (بوندان سونرا - وحشی حیوانلارین) ایزلنیلمهسی، تعقیب ائدیلمهسی، توتولماسی و وورولماسی اؤزره فعالیّت نؤوعو.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- The Theodore Roosevelt Hunting Library at the Library of Congress has 254 items on this topic.


text:
یاییلان خبرلر اساسیندا آذربایجانین گؤرکملی و اوستاد عاشیقلاریندان اولان ۸۰ یاشلی عاشیق رسول قوربانی بئیین اینفاکتی نتیجهسینده تبریزین امام رضا خستهخاناسیندا وفات ائتمیشدیر.[i] ایران اذربایجانی عاشیقلاری ایچینده “دده” عنوانیلا حؤرمتلهنن عاشیق رسول قوربانی ۱۳۱۴ینجی ایل قاراداغ ماحالینین عباسآباد کندیده دونیایا گؤز آچمیش و عاشیق صنعتینی ۱۳۳۰ینجی ایلدن عاشیق خیرالله، عاشیق حیدر، عاشیق کریم حضرتی و عاشیق عزیز شهنازی مکتبینده اؤیرنمیشدیر.
سون واختلار عاشیق رسول قوربانینین یاریم عصیر عاشیق صنعتینه ائتدیگی خیدمتلرینی دهیرلندیرمک اوچون شرقی آذربایجانین ارشاد ادارهسی طرفیندن اونا یوبلئیی مراسیمی کئچیریلمیشدیر و ۱۳۹۳ینجی ایل اونون حیات و یارادیجیلیغینی عکسی ائتدیرن «دده رسول» آدلی سندلی بیر فیلم چکیلمیشدیر. اوستاد عاشیقیمیزین اثرلرینی احتوا ائدهن «سینهمده سسلهنن سازیم وار منیم» آدلی شعر مجموعهسیده ایشیق اوزو گؤرموشدور.
ایشیق– آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری آدیندان اوستاد عاشیقیمیز عاشیق رسول قوربانینین اغیر ایتگیسی موناسیبتیله مرحومون مؤحترم عائله و سئونلرینه و ائلهجهده آذربایجان عاشیق صنعتی جمعیتینه باشینیز ساغ اولسون دئییریک و اوستادین اونودولماز خاطیرهسینی عزیزلهییریک.
۰۷/ ۰۷/۱۳۹۴


text:
امبئرتو ائکو ۱۹۳۲-جی ایلده ایتالیادا آنادان اولوب؛ ادبیات عالمینه “قیزیل گولون آدیلا” و “فوکونون کفکیری” رومانلاری ایله قدم قویموشدور. گؤرکملی یازیچی هم ده اورتا عصرلر ائستئتیکاسی و نشانهشوناسلیغی اوزره موتخصیصدیر. او ۱۹۷۱-جی ایلدن Bolonya اونیوئرسیتئتینده ایشلهییبدیر. او جیمز جویس حاقیندادا آراشدیرمالار مؤلیفیدیر.
امبئرتو ائکونین ایلک رومانی “قیزیل گولون آدیلا” ۱۹۸۰-جی ایلده چاپ اولوب؛ ۱۴ میلیون نوسخه ساتیلیب و دونیانین ۱۰۰ دیلینه چئوریلیبدیر. همیشه آزادلیق و عدالت مودافیعهچیسی و سیاسی افراطچیلیغین علیهینه اولان ائکو، فرانسیز فخری لژیون میدالینین و بیر چوخ موکافاتلارین صاحیبیدیر.
امبئرتو ائکو اثرلرینین بیر چوخو فارس دیلینه ترجومه اولونوبدور. اونون “قیزیل گولون آدیلا” رومانی ایراندا “آنک نام گل” آدیندا “روزنه” نشریاتی طرفیندن یاییلیبدیر. رومانین فارس دیلینه چئویرهنی رضا علیزادهدیر.
ایشیق سایتی
بوراد بیر آذربایجانجا ترجمه اکو نین "ابدی فاشیزم" آدلی یازیسیندان" - چویرن: علی نوروزف
umberto_eco_eternal_fascism_az.pdf
Azərbaycan dilinə tərcümə
- Qızılgülün adı”. Bakı, Qanun Nəşriyyatı, 2012.


text:
پلوپونز ساواشی
پلوپونز ساواشی (ا.ا. ۴۳۱ - ا.ا. ۴۰۴) — قدیم یوناندا بیر طرفدن آتنین باشچیلیق ائتدیی دلوس اتفاقینین، دیگر طرفدن ایسه، ایسپارتانین باشچیلیق ائتدیی پلوپونز اتفاقینین ایشتیراک ائتدیی ساواش مۆناقیشه. آتن ایله ایسپارتا آراسیندا اۇزون زاماندان بری مۆناقیشه مؤوجود ایدی. بۇنون اساس سببلریندن بیری اوْنلارین فرقلی دؤولت قورولوشلارینا مالیک اوْلماسیندا ایدی. آتندا دموکراتی، ایسپارتادا ایسه اوْلیقارخی اۆصول-ایدارهسی برقرار ایدی. هر ایکی طرف اوْنلارا موتتفیق اوْلان پولیسلرده عئینی ایداره اۆصولونو حاکم ائتمهیه چالیشیردی. بۇنلاردان علاوه مۆناقیشهنین سببلریندن بیری ده بۇ شهرلرین اهالیسینین فرقلی خالقلارا منسوب اوْلماسیندا ایدی، بئله کی، آتنلیلار (و اوْنلارین موتتفیقلرینین بؤیوک حیصّه سی) یونیلی، اؤز نؤوبهسینده ایسپارتا لیلار و اوْنون موتتفیقلری دوریلر ایدی.


text:
جان فون نویمان
جان فون نویمان (اینگیلیسجه: John von Neumann) بیلیم اینسان. ۲۸ دسامبر ۱۹۰۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۳ ایل عومر ائلهییب و ۸ فوریه ۱۹۵۷ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری هومبولت برلین بیلیمیوردودیر. اوْ ریاضیات، فیزیک، بیلگیسایار بیلیمی ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«John von Neumann»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده جان فون نویمان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سایپا تهران فوتبال کولوبو
سایپا تهران فوتبال کولوبو فارسجا: باشگاه فوتبال سايپا تهران تهراندا اوْیناییر. کرج البورز اوستانین بیر فۇتبول کلوبو دیر. تاخیم سایپا، ایران اوتوموبیل ایستهصالچیسی مخصوصدور. تاخیم بیر اوغور باخمایاراق، بؤیوک آزرکئشی هئچ واخت یوخویدی. بۇ تاخیم آکادمسی ان یاخشی گنج اویونچولار ایران فۇتبولونا وریب.
علی دایی رهبرلیگی آلتیندا ۲۰۰۶-۰۷-جی ایلده اونلارین یالنیز ایران پرو لیقاسیندا کوبوکونو قازانیب. سایپا ده ایکی دفعه آزادگان لیقاسینین غالیبی و حذفی کوبوکو بیر دفعه قازانیب.
ایران فوتبال سوپئرلیگینده ایشتیراک ائدن فوتبال تاخیمیدیر.


text:
خَياللارېما گۆلۆمسـه / هدیه شفاقت بلکـه ده بير سبب يۏخـدور گئديشلردن قاباق گؤزياشلارېندا بۏغولماغا… اينسان ايکی شئيـه هئچ زامان حاضېر اۏلماز – يارانماغا و دۏغولماغا… سرخۏش دۆشۆنجـهلرين قارېشدېغې دَنيز …Read More »
بۏز قورد / سحر خیاوی
بۏز قورد / سحر خیاوی (بۆتۆن اؤزگۆر اینسانلارا) ایچیمده بیر قورد وار شَسلی، غورورلو باشېنې دیک توتـار، أڲیلمــز بئلـــی گـَزَر یالقېز- یالقېز چؤلۆ، اۏرمــــــانی وئجینـه آلمــازدان بــۏرانې، یئلـــی کیمسه قۏلتوغونــا …Read More »
سؤزجۆکلر دارغینییـام / اۆلکر قاسمزاده (تبریزلی)
سؤزجۆکلر دارغینییـام / اۆلکر قاسمزاده (تبریزلی) یئللی گۆنلریمیزی داغیتدیغیندان بری یازیلمایان اؤیکۆلریمی بئله یئل آپاردی هانی گۆنشدن بیر من، سنه یئتردیم؟ حاقلی دَده مالی تک بؤلۆشۆردۆن:«گۆنش سنین! شمس منیم» نه …Read More »
آه کانسئر…آه / مهری زارع
آه کانسئر…آه / مهری زارع سنمیسن، هر گئجه ساچلارینی شعرینـه تۏخویان قیزجیغازین ألده قالان تئل ساییسی؟؟ آه کانسئر…آه سنمیسن إولادینی یاتاقدان إندیرمک اۆچۆن، دۏوشانلاری قوربان کسهرک، بیر آنانین هیچقیریغی؟؟ دئمه …Read More »
یاتیب دۆنیا من اۏیاغام بیر ده یار / تبسم عبدالّهزاده
یاتیب دۆنیا من اۏیاغام بیر ده یار / تبسم عبدالّهزاده اوزاقلاردان آلۏو وورور اۆزۆمه سایاقلاییر تب ایچین’ده سؤزلريم یاخینلیق’دا شاختا کسیر کؤنلۆمۆ بوزا دؤنۆر سنه باخان گؤزلريم پۏزقون اۏلوب خاطیرهلر …Read More »
آدیندان قۏپان تانریلیق / لاله حقیقی
آدیندان قۏپان تانریلیق / لاله حقیقی یئنه من، یئنه یالقیزلیغین، یئنه بو چیلغین پایییییییز آخشامی… چۏخدان دیر بیلمیشم، سوسورسان آدیمی، آددیم-آددیم! قابار چالیر آخشام، اۆرهگیمدهکی نیسگیلین بوش یئرلرین باغیرتیسی دیر، …Read More »
اۏلمايان شَهَرین شعری / هدیه شفاقت
اۏلمايان شَهَرین شعری / هدیه شفاقت …ايندیيـهجن هئچ کيمين گئتمـهديڲی، هئچ کيمين بيلمـهديڲی، هئچ کيمين، هئچ کيمين دۏغولماييب، هئچ کيمين اؤلمـهديڲی اۏلمايان شَهَردهيَم… هئچ نـهيين کؤلگـهسی يۏخ، اؤزۆ يۏخ، …Read More »
تسللی وئــر / مهری زارع
تسللی وئــر / مهری زارع آیــاقلان مؤجۆزهلره حایات وئــر… آدینــا باریشسین دۏداقلاریم سن-سن دئيـه سيريق گئچمهییم کاغاذلارا سیلیب سۆپۆردۆن قۏخونو، پاییز آخشاملاریمدان ساتاشما باری بۏش فینجانلارا گلمزسن چیڲنینـه یئريكلهين …Read More »
هاردايام؟ / هديه شفاقت
هاردايام؟ / هديه شفاقت آنـا، من هاردان گلميشم، هارا گئتميشم، بيلميرم هاردا آزميشام، بيلميرم هاردا ايتميشم بيلميرم… بو گۆن سحر، آديمی، آخشام، ياشيمی اونوتدوم ايندی ده إويمی آختاريرام… هاردان …Read More »
پاییز دیر! / زهرا نظرنژاد(داملا)
پاییز دیر! / زهرا نظرنژاد(داملا) پاییز دیر ، شاعیر دیر، سئوگی دیر، سَنسـَن و پنجرهمیزین چیغیرتی سَسی بوتون وارلیغیمی تیترهدیر آنجـاق کیپریگینـدن أسـَن باهار نَفَسی گئدیرسن اولورام بیر گؤگ قورشاغی تام …Read More »


text:
میرس، آستوریاس
میرس، آستوریاس (ایسپانجا: Mieres) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر ۳۸۶ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۱۴۶٫۰۳ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۴۴۴۵۹ نفر دیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ Instituto Nacional de Estadistica. (Spanish Statistical Institute). Ine.es. یوْخلانیلیب6 October 2014.
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mieres»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده میرس، آستوریاس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
External linksدَییشدیر
- Official website (اینگیلیس دیلینده)


text:
ای شوخ نازنین، نه گؤزلدیر ملاحتین!
هئچ کس اسیری اولمایا بیر سن تک آفتین!
هر عاشیقین کی، جنّتی گؤرمک خیالی وار
گؤستر جمالینی، گؤزلیم، وار لیاقتین
یارب، بو مجلیس اهلینی شاد ائیله هر زمان
غمدن خیلاص قیل، اوزو گولسون جماعتین
اولسون همیشه عیش ایله عشرتله خلقیمیز
قالدیر، ایلاهی، شأنینی بو ولایتین!
هر بیر کس اؤز رفیقی ایله سا کیت ا گله شیب
گولمکده دیر، شرافتی وار بو ضیافتین
اولسون او گون کی، توی ائله یک نوجاوانلارا
شادلیقدا کئچسین، ای کؤنول، ایامِ فرقتین
اهلِ ریا بهشتی سئویر، کویِ یاری بیز
بوندان گؤزل نه عالمی وار باغِ جنّتین؟!
بیر یاندا اهلِ موسیقی، بیر یاندا اهلِ ذؤق
ای خلق، دائمی یاشاسین بؤیله عادتین
واحد، وطن یولوندا جسارتله شعر یاز
خلقین یانیندا یوکسله جکدیر شرافتین!