text:
نغمهلریمیزی نئچه گروپا بؤلمک اولور :
امَک نغمهلری، مراسیم نغمهلری، اووسون نغمهلری و… آشاغیدا اونلارین حاقّیندا معلومات وئریلهجک:
۱- امَک نغمهلری
امک نغمهلری اینسانلارین ان قدیم یارادایجیقلاریندان بیریسیدیر. ایلکین اینسانلارین گؤردوکلری ایش دستهجمعی ایدی. هر ایش گروپو، ایشین آغیر یوکونو یوٍنگولتمک اوٍچون بیر –بیریله اویغون طرزده موعیّن ریتم ایله چالیشیردیلار، هر ایش مثلاُ آغیر بیر داشی دیغیرلاتماق، گمی سورمک، یئر شوخوملاماق و … دائما تکرار اولان منظم بیر حرکتلردیر، اینسانلارین ایش پروسهسینده موزون حرکتلری واردیر، مثلا بیر-بیر ایله ایرَلی گئدیب، دالی چکیلر، اللرینی بیرلیکده قووزاییب، ائندیریردیلر. …ائله بو ریتملرله اویغون ایلک موسیقیلر و ایلک رقصلر یارانمیشدیر.
دئمهلی موٍشترک ایش گؤرونجه، ایشین موعیّن ریتمی، بدن، ال و آیاقلارین موزون حرکتی، چکیشلرین و باشقا ایش وسیلهلرینین بیرـ بیریله توخونما سسی، اینسان نفسلرینین بیر –بیرینه قووشوب، بیرلشمهسی موعیّن ریتم و هاوا یارادیر. همین هاوا و موسیقیایله اویغون بعضا اینسانلارین آرزو، امللرینی تمثیل ائدن سؤزلر ده اورتایا چیخیر و بئلهلیکله امک نغمهلری یارانیر.
بیلدیگینیز کیمی آفریقا و استرالیا و آمازون مئشهلرینده هله ده بیر پارا قبیلهلر چوخ بدوی شکیلده یاشاییرلار، اونلارین حاقّیندا ائتنولوژیک موطالیعهلر، بیر چوخ خلق یارادیجیلیغینین منشأینی او جوملهدن امک نغمهلرینین منشأینی آیدینلاشدیریر.
آشاغیداکی ایکی میثال امک نغمهلرینین نئجه یارانماسی حاقّیندا جانلی میثال اولا بیلر:
بوتن اورتا آفریقادا شاهید اولدوغو بیر صحنهنی بیزیم اوٍچون بئله تصویر ائدیر :
بیر گئجه آغ دریلی بیر تاجیرین اجیر ائتدیگی قارا ایشچیلر، اود یاندیریب، دؤرهسینده اوتورموشدولار، اؤز آرزو، دیلکلرینی شعر کیمی ترنّوم ائدیردیلر. اونلار او قدر شعر قوشدولار کی یوخویا گئتدیلر، هر دفعه بیر نفر بیر میصراع سؤیلهییر و هامی بیر سسله پوتی –پوتی دئییردیلر (پوتی قورد آنلامیندادیر ).
آغ دریلی ساحیل بویو گئدینجه،
پوتی ـ پوتی.
بیز گئدریک او ظالیمین آردینجا،
پوتی ـ پوتی.
ظالیم بیزه الجه چؤرک وئرینجه،
پوتی ـ پوتی .
بیز کئچریک درهلردن، دوزلردن،
پوتی ـ پوتی .
بو دؤولتلی بزیرگانین دالینجا،
پوتی ـ پوتی.
باشقا بیر موسافر یئنه اورتا آفریقادا تونقا قبیلهسینده بیر اوغلان اوشاغین گؤرورکی اؤز آغ دریلی اربابی اوٍچون داش قیریر و بو نغمهنی اوخویور:
بیزی سؤیورلر. ائهه…
بیزی دؤیورلر. ائهه…
ایچیب قهوهنی، ائهه…
بیزه وئرمیرلر. ائهه…
او ائهه دئییرکن چکیجی داشا چیرپیر، کؤکسونو اؤتوروردو.
ایران تورکلری بیر چوخ ایش ساحهسینده او جوملهدن جوت سوٍرنده،قویون ساغاندا،یون أییرنده، بالیقچیلیقدا، اووچولوقدا، خالچا توخویاندا و …اؤزونه مخصوص نغمهلر اوخویارلار،میثال اوٍچون آشاغیداکی نومونهلری ارائه وئریریک :
۱-۱- پامبیق آتما نغمهسی:
آذربایجاندا پامبیق آتان حالاجلار پامبیق آتا –آتا بو نغمهنی اوخویارمیشلار :
پم، پم، پلّاجم،
پامبیق آتارام، حلّاجم،
پامبیق آتارام نهیین اوٍچون؟
پامبیق آتارام خانیم اوٍچون .
خانیمدا بیر پول گؤرموشم،
پامبیق آتارام اونون اوٍچون .
پم،پم، پلاّجم،
پامبیق آتارام حلاّجم.
بو نغمهده (پم،پم ) سسلری پامبیق آتانین تئله ووردوغو ضربهلرین تؤرتدیگی سسله عئینیدیر. نغمهنین ریتمی ایسه، ایشین اؤز طبیعی ریتمیدیر .
۱-۲- داش توپلاما نغمهسی:
آغری داغینین اتگینده کی زمیلرده چوخلو داش وار، اکینچیلر هر ایل ایشه باشلامازدان قاباق،بیرلیکده داشلاری زمیلردن ییغیب قیراغا آتیرلار،و ایش گؤره-گؤره بو نغمهنی اوخویورلار :
باخ زمینین داشینا،
وور اربابین باشینا !
بئله کی داشی زمیدن قالدیراندا بیرینجی میصراعی «باخ زمینین داشینا» و اونو آپاریب زمینین قیراغینا آتارکن ایکینجی میصراعی «وور اربابین باشینا» اوخویورلار .
۱-۳- کره توتما نغمهسی:
کره توتماق اوچون آیرانی تولوغا دولدوروب، باشینی برک باغلاییب، ایکی طرفدن اونو چالخایار، بو نغمهنی اوخویارلار.
چالخا، چالخا یاغ اولسون،
یاغ تولوقدا داغ اولسون .
چالخایین باجی قیزلار
کؤینگی چی ـ چی قیزلار.
یون اییرمه نغمهسی :
قاشقایی ائللرینده قادینلارین گؤردوگو ایشلردن بیری ده یون اییرمه ایشیدی، بو آغیر ایشی اونلار آشاغیداکی نغمهنی زومزومه ائدرک گؤررلر:
الیم شئر، الیم شئر،
شئر گل منه مدد وئر !
مدد وئرنیم یوخدور،
چؤرک یئینیم یوخدور.
توولار الیم، ایرلار دیلیم
توولارام، ائدم گیلیم .
هر رنگی بیر یاز اولسون
هر نقشه شاهباز اولسون.
الیم شئر، الیم شئر،
شئر گل منه مدد وئر!
الیم خمیر ایچینده،
قیچیم چومور ایچینده.
الیم شئر، الیم شئر،
شئر گل منه مدد وئر!
۱-۴- دوٍیو دؤیمه نغمهسی:
قاشقایی ائلینده تویلاردا دوٍیو پیشیررلر. دوٍیونو آریدیب، اونون چلتیگینی آییرماق اوٍچون اونو سیرکو آدلی قابلارا تؤکوب، دؤیرلر. بو آغیر ایش اوٍچون ائلین بوتون قادینلاری و قیز گلینلری یاردیمچی اولمالیدیرلار. قیز گلینلر یورولماسین دئیه، بو ایش بیر نوع رقص کیمی ایفا اولونار، بئله کی آغاجلارین باشینا رنگلی دستمال باغلاییب، بیرلیکده ایرَلی گئدیب، آغاجی دوٍیولره ووروب، بیرلیکده چکیلرلر. سس_ سسه وئریب اوخورلار. بو نغمهلره هاینا هئلی هاینا دئییرلر.
هاینا هئلی هاینا،
سیزلرده دئیینگ هاینا
بیزده دئرک هاینا،
واری دئینگ هاینا .
***
اوتایدا یار اوباسی،
دؤیولور ناغاراسی
بوغچا گتیر گول آپار،
خلوتدی باغ آراسی
هاینا هئلی هاینا،
سیزلرده دئیینگ هاینا
بیزده دئرک هاینا،
واری دئینگ هاینا.
***
کهر آتین قولونو،
مخمل ائدینگ چولونو.
بیز گلمیشیک آپاراق،
سیزینگ باغینگ گولونو.
هاینا هئلی هاینا
سیزلرده دئیینگ هاینا
بیزده دئرک هاینا،
واری دئینگ هاینا.
بیر پارا امک نغمهلری او قدر یایغیندیر کی اونلارا موٍعّین آدلار وئریلمیشدیر مثلا ساغین نغمهلرینی قویون ساغانلار اوخویار، هولاوارلاری جوت سوٍرنلر و هانا نغمهلرینی ده فرش توخویانلار اوخویارلار آشاغیدا اونلاردان بیر نئچه اؤرنک وئریلیر:
۱-۵- ساغین نغمهلری:
قویون ساغاندا قویون دینج دورسون دئیه موعیّن نغمهلر اوخونار، بو نغمهلره ساغین نغمهلری دئییرلر .اورنک اوٍچون :
ننهم،ننهم
سنی ساغان منم، منم
گول مونجوقوم بوینوندادی
ممهلرین قوینوندادی
قویروغونو فراغات قوی
آیاغینی ایراحات قوی
بوینوزوندا اوٍزرلیگیم
ائو –ائشیگیم، بزرلیگیم
ننهم،ننهم
سنی ساغان منم، منم
۱-۶- هولاوارلار:
آذربایجاندا جوٍت سوٍرنده جوٍتچولر هولاوار آدلی ماهنیلار اوخویارلار.اؤرنک:
اؤکوز،اؤکوز،خان اؤکوز،
بوینو قیزیل قان اؤکوز،
چک چاییری چمندن
سنه جان قوربان اوکوز.
منیم کلیم ناز ائیلر،
قویروق وورار توز ائیلر.
چیینیله چمن سؤکر،
ییهسینی شاهباز ائیلر.
داغ دؤشونده یاتانا،
گون گئدر آی باتانا.
قارا اؤکوز قارغییار
جوتون ماجین توتانا.
باشینا من دولانیم
من دؤنوم، من دولانیم.
اؤلمه، اؤلمه یازیغام
کؤلگهنده من دولانیم.
۱-۷- هانا نغمهلری:
فرش توخویانلار دا بیر دزگاه باشیندا سس- سسه وئریب، بئله اوخویارلار:
آینانی قویوب ایش آراسینا
دمبدم باخیر دیش آراسینا،
باشداکی گده سال گده سال!
قالمیسان دالا، قال گده قال!
بورداان اوزاق باکیدی
تئللری یاناکیدی.
عوًمرومده بیر یار سئودیم،
اودا یانیمداکیدی.
حَیَتلری شافتالی
سندن خاهیشدیم بودو
کئچل باشین چک دالی.
بو نغمهلرده بیر چوخ واختلار ایشین آغیرلیغینا گوًره و موزدون آزلیغینا اعتیراض سسی اوجالیر. آشاغیداکی اوشاق و آتا یادا آنا آراسیندا دئییشمه بو باخیمدان دیقته لاییقدیر.
اوشاق:
ای وای آمان کرخانا،
باغریمی قان ائیلهییب.
ایلمک سالان بارماغیم
ایلمک قابار ائیلهییب.
آتا:
اولسون اوغول گئت گینن
آخشاما جان سورت گینن
آخشام آلان پوللارین
وئر داوایا،بارماغیوا سورت گینن
۲- مراسیم نغمهلری
شیفاهی ادبیاتین أن قدیم قوللاریندان بیری ده مراسیم نغمهلریدیر. مراسیملر ایلین موختلیف موسملرینده اجرا اولونار. او جوملهدن نوروز، چیلله گئجهسی، چرشنبه آخشامی،سیزدک و …
بیرده اینسانین دوغوم گونوندن اؤلومونه قدر اؤنملی حادیثهلرله علاقهدار دبلریمیز وار. بونلارین بیر چوخوندا اؤزونه مخصوص بیر نغمهلر اوخونار. اونلاردان نومونه اولاراق:
۲-۱- چیلله گئجهسی نغمهسی:
داش ماکیدا چیلله گئجهسی بو نغمهنی اوخویارلار:
آی چیلله، چیلله قارداش
آتین قامچیلا قارداش.
بیر گلدین دانیشمادیق،
قلبیم آچیلا قارداش.
قوشا چایدا (میاندابدا) چیلله آخشامی گون باتارکن اود یاندیریب، اوٍستوندن آتیلارلار. سونرادا اودو قاریشدیریب، داغیدیب، بئله اوخویالار :
چیلله قوودو،چیلله قوودو
سحر مینجیق، سحر مینجیق.
سحر مینجیق دئدیکده ساباهیسی گون مینجیق – مینجیق یاغیش یاغماسینی آرزیلارلار.
۲-۲- آخر چرشنبه نغمهلری:
ایلین آخر چرشنبهسی قیزلار سودان آتیلار، بو نغمهنی اوخویارلار :
آتیل، ماتیل چرشنبه
باختیم آچیل چرشنبه.
سو باشینا گلن باشقالاری ایسه :
«آغیرلیغیم، اوغورلوغوم، دردیم، بلام،تؤکولسون بو سویا گئتسین».
دئیه سودان آتیلارلار .
۲-۳- نوروز بایرامی نغمهلری:
نوروز بایرامیندا، خوی،مرند کندلرینده، ائلهجه ده آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده بئله نغمهلر اوخونار:
گلیر نوروز بایرامی
آچیلار گوللر هامی.
ساخلا گلین آنامی
آنامی،هم آتامی.
نورز گلیر، یاز گلیر
نغمه گلیر، ساز گلیر.
باغچالار دا گول اولسون!
گول اوسته بولبول اولسون!
نوروز، نوروز خوش گلدین
خوش گلدین،بوش گلدین
بوش گلدین،دولو گلدین
بول گلدین،سولو گلدین
اردبیلده سحرین آلاقارانلیغیندا دوروب،نوو اوستونه گئدر،نوو اوستوندن آتلانیب:
«دیش آغریم،باش آغریم،گوًز آغریم، بوردا قالسین». دئیرلر.
بایرام قاباغی آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده تکهمچیلر گلر ویازین موشتولوقچوسو کیمی تکهم اوینادار، تکهم سایاسی اوخویارلار.
“فرهاد اردبیلین یورتچو ماحالیندا ائشیتدیگی تکهم سایالاریندان نئچهسینی ثبت ائدمیشدیر:
تکهم گلدی،قیشین عوًمرو قوتاردی،
چوبان توتدو اونو داغدا اوتاردی.
گلیر بایرام،دالیسینجا یاز گلهجک.
سیزین بو تازا بایرامیز موبارک.
تکهمین ده کندی وار،
اویناتماغا فندی وار..
هر قاپیدا اویناسا
بیر نلبکی قندی وار.
تکهم گئتدی مئشگینه
وعده وئردی بئش گونه.
گلمهدی اون بئش گونه،
تکهمی اوًلدوردولر
آتدیلار خان کوًشگونه.
آشاغیداکی سؤزلری ده علیرضا اردبیلدن توپلامیشدیر:
آی منیم آلا تکهم
باشیما بالا تکهم.
گزه گن آروادلارین
سیرغاسین یالا تکهم.
یاشیللار آی یاشیللار،
دوواردان بویلاشیرلار.
بو آیّامین قیزلار
ار اوسته ساواشیرلار.
آغ دومانین اوزلری،
یئره گلمز دیزلری.
بو آیامین قیزلاری
کبین کسیر اوًزلری.
تکهم گئتدی مرنده،
تاماشادی گلنده.
کول باشینا تکهمین،
قایناناسی اوًلنده.
تکهم تکهم آتلاما
قول –قیچیوی قاتلاما.
ساباه کی بایرام گلیر،
گئدیب،چوًلده اوتلاما.
تکهم بیر اویون ائیلر،
قوردولان قویون ائیلر.
ییغار گیلان دویوسون،
چپیشین تویون ائیلر.
امیرالموًمنین تخته چیخاجاق،
یئزیدین بوینونا نوخدا ووراجاق،
شیرین شربت سو یئرینه آخاجاق.
سیزین بو تزه بایرامیز موبارک،
آییز، ایلیز،گونوز، هفته ز موبارک.
سولطان سر توولهده باغلار بوز آتی،
اونون بوینوندا وار قیزیل ساعاتی،
خانلار،بَیلر بیزه وئرسین باراتی.
سیزین بو تزه بایرامیز موبارک،
آییز، ایلیز،گونوز، هفته ز موبارک.
۲-۴- توی نغمهلری
توی مراسیمینده ده اؤزونه مخصوص ماهنیلار اوخونار. اؤرنک اولاراق:
چیخدیم بَیین اوتاغینا،
گلینی آلیب یانینا،
قادان آناوین جانینا.
تویلار موبارک، موبارک باده
ای گولو ریحان موبارک باده
حیطلری بازیلیدی،
کاتان کؤینک یازیلیدی.
آنا کؤنلوم آرزیلیدی.
تویلار موبارک موبارک باده
ائی گولو ریحان موبارک باده.
فخر ائدیر گلین آناسی،
هونرلیدی بو بالاسی.
گلین دئمه نار داناسی.
تویلار موبارک، موبارک باده
ای گولو ریحان موبارک باده.
فرهاد اردبیلین یورتچو ماحالینین توی قایدالارین یازارکن گلینین تعریفینده اوخونان بو نغمهلری قئید ائتمیشدیر.
توی دویوسون آریتمیشام؛
دامدان – داما داغیتمیشام؛
قیز آناسین قاریتمیشام.
گؤًروم آی قیز تویون موبارک اولسون،
قوهومون، قارداشین،ائلین،وار اولسون.
کربلا یولوندا سالدیردیم گونبز،
تویونو ائیلهسین گؤًزه گؤًرونمز.
اوخودو قورآنی دئدیلر بیلمز.
گؤًروم آی قیز تویون موبارک اولسون،
قوهومون، قارداشین،ائلین، وار اولسون.
بَیین تعریفینده ده بئله اوخونار:
خونچایا دوزموشم نوغولنان بادام،
تویونو ائیلرم اورکدن شادام.
تویونو ائیلهسین حضرت آدام
گؤًروم آبَی تویون موبارک اولسون،
ساغدیشین،سولدوشون،ائلین وار اولسون.
بَی بزندی چیخدی دامین اوستونه،
شفق سالدی دووارلارین اوستونه،
گئدین دئیین دوشمانینا، دوستونا:
گلین گلیر دولو قازان اوستونه.
گؤًروم آ بَی تویون موبارک اولسون،
ساغدیشین،سولدوشون،ائلین وار اولسون.
ایلخیچیدا بئله نغمهلر اوخونار:
ساقدیشینا روستم اولماز برابر
سولدیشینا ایسفندیار یالاندیر.
بَی اوزو کوچهنی ائدیب موٍنوّر
گؤروم آ بَی تویون موبارک اولسون
گلینی آپارماغا گلن اوغلان آداملار بئله اوخورلار.
آپارماغا گلمیشیک،
یار آلماغا گلمیشیک.
اوغلانین آدامیییق
آپارماغا گلمیشیک.
وئرین بیزیم گلینی!
قاینی باغلا بئلینی!
قیزیل گوللر کولدادیر؛
ال چاتمایان قولدادیر.
قیزین باختی آغ اولسون؛
قوهوملاری ساغ اولسون
گؤروم چیلچیراق اولسون
خراسانین دره گز بؤلگهسینده گلین آپاراندا بو ماهنینی اوخورلار:
آت گتیرین آتلانسین،
آتی کهر یار،یار
گلین گلسین تئز مینسین
آدی گؤهر یار،یار
روخصت وئرین قیز چیخسین،
اولدو سحر یار،یار،
یولا سالین تا گئتسین
وئردی خبر یار،یار.
اوچ باجیدان بیریسی،
آتلانادی یار،یار
ایندی اونون گونوسو
پاتلانادی یار،یار.
گلین بئلی اینچهدی
اینچه بئللی یار،یار،
اوّل چاغا اوغلاندی
بیلین ایندی یار،یار.
نئچه صاندیق جاهازلار،
قیفیل تؤلو یار،یار،
بیزدن سیزه قیز گلر
زولفو تؤولویار،یار.
قاشقایلار دا بئله اوخویارلار:
اوبامیز سرحدده دیر،
مئیلیمیز شربتدهدیر
بیز کی قیزی آپاردیق
دوشمنلر حسرتدهدیر.
گلینه باخ گلینه،
الین ووروب بئلینه.
گلینه پیس دئمهیین
قاچار گئدر ائوینه.
گلین گلیر،خان گلیر،
بیزیم ائله جان گلیر.
آت گتیرین چوللایین
طاووس نقشی یوللایین.
لیباسینی تئز گئیسین
یولا سالین تا گلسین.
بیزیم اوبا ایراقدیر
گلین گلسین، تئز مینسین.
اوچ باجینین بیریسی،
قدملری گؤز اوسته
گلین بئلی اینجهدیر
واریمیزدان اوجادیر.
گلین آتا ائویندن چیخان گون بَیین کیچیک قارداشی گلینین بئلینه شال باغلایار وبو بایاتینی اوخویار:
آنام،باجیم،قیز گلین،
ال آیاغی دوز گلین.
یدّی اوغلان ایستیرم،
بیرجه دته قیز گلین.
۳- اووسون نغمهلری
آشاغیدا قئید ائتدیگیمیز نغمهلر، جادی و اووسون کیمی، طبیعتده تاثیر قویماق نیّتی ایله اوخونور :
اووچولار اووو نیشانلاییب، اوخ آتارکن بئله دئییرلر :
هاش گئده،
هوش گئده،
بو اوخ سنه
توش گئده.
اووچونو یولا سالارکن اونون دالینجا بو ویردلری اوخویارلار:
اوواگئدن، اووون توش
اووون اولسون مارال، قوش
قورد –قوشو سحر –آخشام
لرزه –لرزه سالان گل
بدهئیبتدن،بداصیلدن،
بدنظردن دولان گل.
بیراوشاقین بوغازی آغرییاندا اونون بؤیوگو الیله بوغازینی سیغارلاییب بو ویردی اوخویار:
گئجه گلمیسن، گئجه قاییت
گوٍنوز گلمیسن،گوٍنوز قاییت
هاواخت گلمیسن،او واخت قاییت
وبئله اینانارلار کیخستهلیک،نوخوشلوق گوٍنونهانسی ساعاتیندا گلمیشدیسه ائله او ساعاتدا دا نوخوشون جانیندان چیخیب، گئدهجک.
بیزلرده بئله بیر اینانج واردیر کی اوزرلیک دنهلرین اودا توتوب یاندیرساق ائودن قادا،بالا سوووشاجاق، پاخیللارین،گؤزو پارتلایاجاق و دوشمنلر کور اولاجاقدیر. اوزرلیگی اود اوستوندهکی قابا تؤکه تؤکه بو شعیرلری اوخویارلار:
اوزرلیکسن هاواسان.
مین بیر درده داواسان.
درد قاپیدان گیرنده،
سن باجادان قوواسان.
بیر،ایکی،اوچ، دؤرت،بئش،آلتی، یئددی،
قادا،بالا قویدو گئتدی.
خوراسان تورکلری ایسه بئله شعیرلر اوخورلار:
گؤز وورانین گؤزو چیخسین
دیل وورانین دیلی شیشسین
گؤتوره بیلمهینین بئلی سینسین
قادا بالا بیزدن گئتسین.
بیر پارا اووسونلار دا واردیر کی نثر پارچالاریدیر.مثلا:
اوشاغی بلهیندن سونرا آناسی اوچ یول الینی یئره چالیب،اوشاغین کورگینه وورار و دئیر:
– هامینین یوخوسو سنین اولسون.
و اینانیر کی اوشاق آغیر یاتاجاق.
ایرانین قوٍزئی دوغوسوندا اولان شاهرود شهرینین بیر پارا کندلرینین اهالیسی تورکدور. “ابر”آدلی همین کندلرین بیرینده شوملانمیش زمیلره توخوم سپمک موعیّن مراسیم ایله کئچیریلیر .اکینچیلر توخومون آغیرلیغیجا خورما یا دا قاوون زمینین بیر گوشهسینه قویارلار سونرا اوٍزو قیبلهیه،ساغ الیله یئره توخوم سپیب،بونلاری اوخویارلار:
خودایا سنین امودونا شو بوغدا، شو خورمایا اوٍزوم یا انار کیمی عمل ائتسین، تویا خرج بولسون
۴- سایاچی سؤزلری
سایاچیلار ایلین موختلیف فصیللرینده، مثلا چیله گونو،یادا یایین قوراقلیق گونلرینده ائل، اوبا ایچینه گئدیب، سایا آدلی شعرلر اوخویارلار.
بایرام قاباغی دا تکه اوینادان تکمچیلرین اوخودوغو شعیرلر ده سایالار سیراسیندا یئر توتور.
هم ده بیزلرده یاس سایالاری واردیر کی او حاقدا آغیلار بؤلومونده بیلگیلر وئریلمیشدیر.
سایا سؤزونون منشأیی حاقّیندا بو گونه کیمی موختلیف نظریهلر سؤیلهنیلیب،مثلا فریدون بی کؤچرلی اونو فارسجا سایه سؤزوویله عئینی بیر کلمه کیمی قلمه آلیب، باشقالاری ایسه اونو سایماق فعلیندن آلینما بیر کلمه کیمی آنلاییبلار.
منجه سایالارین فورم، مؤحتوا و سؤز خزینهسی باخیمیندان چوخ قدیم بیر قوشمالار اولدوغو نظره آلینیرسا اونو ساکا و ساقا سؤزلریله ایلگیلی اولدوغونو دوشونمک اولار.
معلوم اولدوغو کیمی بیر چوخ شعر و ماهنی آدلاری موعیّن تورک ائللرینین آدیله باغلیدیر. مثلا گرایلی، وارساغی، کئشگؤللو ، بورچالی، بایاتی، اووشاری آدلی مشهور موسیقی هاوالاری و شعر فورملاری، گرایلیلار، وارساقلار، کئشگوللولر، بورچالیلار، بایاتلار، آوشارلار آدیله باغلیدیر.
اولا بیلسین کی اسکی چاغلارین مشهور قبیلهلریندن اولان ساکالارین آدینی داشییان بو اسکی قوشمالار حقیقتا ده ائله اصلینده ساکالارین طرفیندن یارانمیش اولسون.
ماراقلیدیرکی بو گون اسکاندیناوی خلقلرینین دیلینده ده ساقا آدلی بیزیم سایالاریمیزا اوخشار فولکلوریک شعرلر ترنّوم اولماقدادیر. همین سؤزجوکSaga شکلینده انگیلیزجهیه ده کئچمیش و او دیلده شیفاهی، منظوم تاریخی روایت معناسیندا ایشلهنیلیر.
سایالاردان نومونهلر :
سلام علیک سای بیلر،
بیر-بیریندن یئی بیلر .
سایا گلدی گؤرونوز ؛
سلام وئردی آلینیز .
بیر قویونلا، بیر کئچی
آغلی قارا بوز کئچی
سایا چییا وئرینیز .
ننهم او شیشک قویون،
یونو بیر دؤشک قویون .
بولامانی تئز یئتیر
قیریلدی اوشاق قویون.
ننهم او خاللی کئچی،
ممهسی باللی کئچی.
اوجا قایا باشیندا
توتوبدو یاللی کئچی،
گؤیدهکی گؤی بولودلار
یورقانیدیر چوبانین.
یاستی –یاستی تپهلر
یاستیغیدیر چوبانین .
یومرو –یومرو قایالار
یومروغو دور چوبانین.
الیندهکی دگنک
قالخانیدیر چوبانین.
یانینداکی بوز کوپک
یولداشیدیر چوبانین.
آغزی قارا جاناوار
دوشمانیدیر چوبانین.
قویونون یوزو گلدی
دولاندی دوزو گلدی.
چوبانین قوجاغیندا
بیر املیک قوزوگلدی.
یئرین داغ اولسون چوبان،
کئفین چاغ اولسون چوبان.
قویونو یاخشی ساخلا
اوزون آغ اولسون چوبان.
سیزین جانیز ساغ اولسون.
پاییز بوغدا یاغ اولسون
هامینیز ائللیگینجه
داماغینیز چاغ اولسون.
ننهم قارا قاش قویون
قارلی داغلار آش قویون.
آی قارانلیق گئجهده
چوبانا یولداش قویون.
چوبان قویونو گؤتورهسی.
اونو برهیه یئتیره سی،
آغ بیلکلی گلینلر
ساغیم، ساغیم دئییه سی،
آغ بیرچکلی قاریلار
بیلیغیم، بیلیغیم دئیهسی،
بو اوغلومون دئیه سی
بو قیزیمین دئیهسی.
ساری سویو قالاندا
بوز کؤپگه تؤکهسی.
……
یاغیش ایستمه سایالاری
سایاچیلار ایلین قوراقلیق آیلاریندا دا کندلره،گلیب یاغیش سایالاری اوخورلار:
آلا داغین بولودو،
قارا داغین بولودو.
آلّاه بیر یاغیش گؤندر،
دئملریمیز قورودو .
یاغیش ایستمه سایالاری عئینی حالدا موٍعین مراسیم ایله ده کئچیریلیر.بونلار کوسا گلین بعضا ده چؤمچه خاتین آدلاری ایله آدلانیر .
قاشقای تورکلری یاغیش ایستمه مراسیمینده بئله اوخویارلار::
کوساگلین نه ایستر؟
تاریدان یاغیش ایستر.
آلله یاغیش وئرهیدی
نذریم قبول اولایدی.
یاغ یاغیشیم سئل گله
یاغ تا یئتتیملر دویا.
یاغ فاغیرین آرپاسینا
یاغ قوجانین لتهسینه
تاری ایشی حسابدیر
کوسا خاستی سئلابدیر.
خوراسانین درهگز بؤلگهسینده بو نغمهنی اوخویارلار:
کوسان کوسان نه ایستر ؟
تاریدان یاغیش ایستر.
کوسان ایشی قصابدی
قاردا یاغسا حسابدی.
کوسان یازیق کاسیبدی،
چوخ بورج اونو باسیبدی.
آلّاه یاغیش وئر گینن
نذریم قبول ائت گینن.
یاغ یاغیشیم سئلگینه،
یاغ یتیمین بئلگینه
یاغ صغیرین باغچاسینا
یاغ قوجانین دیمهسینه.
آذربایجاندا ایسه بئله سایالار اوخونار.
چؤمچه خاتین نه ایستر
آللاهدان یاغیش ایستر
الی قولو خمیرده
بیرجه قاشیق سو ایستر
چاخ داشی،چاخماق داشی
یاندی اورگیم باشی.
بیچینلرین یولداشی
اکینلرین یولداشی
قالاق، قالاق خرمنلر
هانی چایین نم داشی؟
چاخ داشی،چاخماق داشی
یاندی اورگیم باشی.
یاندی آلمالار باشی،
یاندی هئیوالار باشی،
هئیوالار ساری ساری
دوزلهییر ساپا قاری.
بولوتلار سیزی تاری
گلین بو کنده ساری.
بو کند بَیلر کندیدی،
ایگیت خَیلر کندیدی..
داغلار قوراق – قوراقدی
تیکان توراق – توراقدی
تیکان نهیه کاریمدی،
منه لازیم اوراقدی.
چاخ داشی، چاخماق داشی
هانی گؤیون یولداشی
یاندی داغلارین باشی
آللاه بیر یاغیش گؤندر
گؤیرتسین داغی،داشی.
آلاداغین بولودو،
اکینچینین اومودو
آللاه بیر یاغیش گؤندر،
آرپا، بوغدا قورودو.
چاخ داشی،چاخماق داشی
سایاچییا پای داشی.
اولدوغوندان پای وئرن
علی اولسون یولداشی.
وار اولان،الین قیسان
یاستیغی میسمار داشی.
وئرن ال آللاه الی
اللره یاردیم علی
ائللره یاردیم علی.
چاخ داشی،چاخماق داشی.
سایا چییا پای داشی.
قودو قودونو گؤردونمو؟
قودویا سالام وئردینمی؟
قودو بورادان اؤتنده
قیرمیزی گونو گؤردونمو؟
یاغ وئرین یاغلاماغا
بال وئرین باللاماغا
قودو گولمک ایسته ییر
قویمایین آغلاماغا.
قودویا قایماق گرک
قابلارا یایماق گرک
قودو گون چیخارماسا
گؤزلرین اویماق گرک.
یاغیش کسمه سایالاری
گتی گتی ها گتی گتی
قیزیل قایا دیبیندن
بیر قیرمیزی گون گتی
کئچل قیزی قوی ائوده
ساچلی قیزی گتی گتی
گون گئدیب، سو ایچمگه
آل دونون دییشمگه.
دومانلار قاچین، قاچین
گونش یولون آچین،آچین
توتوب سیزی آسارلار
بوینوزا دامغا باسارلار.
قارا تویوق قاناتی
کیم ووردو،کیم سانادی؟
گئتدیم گون گتیرمگه
ایت بالدیریم دالادی


c: text/html

text:
۲۰ مارس
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۶۰۲ - هولند شرقی هیندوستان شیرکتی قۇرولدو.
- ۱۷۹۲ - فرانسه میلّی مجلیسی٬ گیوتینله اعدامی تصویب ائتدی.
- ۱۸۱۵ - ناپلئون٬ البه آداسیندان قاچیشینین آردیندان٬ ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک دۆزنلی اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو گۆجلر ایله پاریس شهرینه گیردی.
- ۱۸۸۳ - ژان ارنست ماتزلینگر٬ تک سفرده بۆتون بیر باشماغی دۆزلده بیلن ایلک ماشینی ثبت ائتدی.
- ۱۹۱۸ - تۆرک قادینی درسخاناسی آچیلدی. درسخانادا یابانچی دیل٬ تۆرکجه و مۆزیک درسلری ایله کونفراسلار وئریلدی.
- ۱۹۳۳ - نازیلرین ایلک توْپلاما کمپی مونیخ یاخینلاریندا آچیلدی.
- ۱۹۵۶ - تونیس فرانسهدن باغیمسیزلیغینی قازاندی.
- ۲۰۰۳ - عیراق ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عیراقی ایستیلا ائتمهیه باشلادی. باغداد بوْمبالاندی.
- ۲۰۱۵ - بۆتون گۆنش تۇتولماسی گئرچکلشدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
علیرضا پهلوی (ایکنیجی)
علیرضا پهلوی (ایکینجی علیرضا)(۱۳۴۵ تهران-۱۳۸۹) محمدرضا پهلوی و فرح دیبانین اوچونجو اوشاغی و ایرانشوناس. اونون آدینی عمیسی علیرضا پهلوینین آدیندان گؤتوروبلر.علیرضا، محمدرضانین کیچیک قارداشی ایدی. مشروطه قانونو اساسدا ایکینجی ولیعهد (رضا پهلوی (ایکینجی)دن سونرا) اولدو. علیرضا سیاسی ایشلرده چالیشمیردی.
۱۳۵۷-نجی ایل ایران اینقلابیندا ایراندان کؤچوب آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین بوستون شهرینده ساوت ائند بؤلومونده گۆلله ایله اؤزون اؤلدوردو.
قایناق
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«علیرضا پهلوی (دوم)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۸ بهمن ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اکین قاراچؤرک اوْتو
اکین قاراچؤرک اوْتو (اینگیلیسجه: Nigella sativa، فارسجا: سیاهدانه ، لاتین تورکجه: Əkin qaraçörəkotu ، عربجه: حبة البركة ، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Çörek otu ، فرانسهجه: Echter Schwarzkümmel ، آلمانجا: Echter Schwarzkümmel ) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nigella sativa»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اکین قاراچؤرک اوْتو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تورک هوا یوللری اروپا مقیاسیده ایککینچی اوریننی ایگلله دی
اینگ کوپ اوچیش قیلگن هوا یوللری قطاریده
تورک هوا یوللری 20-26 سپتامبر تاریخلری اورته سیده کونده لیک 1 مینگ 200 اوچیش بیلن اروپا مقیاسیده اینک کوپ پرواز اجرا ایتگن 2- هوا یول بولدی.
اروپا هوا سیرو سفر امنیتی تشکیلاتی (EUROCONTROL) تامانیدن 20-26 سپتامبر بیلن تیگیشلی نشر قیلگن هوا ترافیک راپورلریگه کوره اروپاده 167 مینگ 487 اوچیش اجرا ایتیلگن.
ینگی تور کروناویروس (کوید-19) چاره – تدبیرلری چوکاتیده گی محدودیتلرنینگ کوتریلیشی بیلن ایرلندلیک Ryanair، کونده لیک 2 مینگ 341 اوچیش بیلن اروپا مقیاسیده بیرینچی بولدی.
تورک هوا یوللری کونده لیک 1 مینگ 200 اوچیش بیلن اروپا مقیاسیده اینک کوپ پرواز اجرا ایتگن 2- هوا یول بولرکن Easyjet 1 مینگ 58 اوچیش بیلن 3- اوریننی آلدی.
پیگاسوس هوا یولی ایسه 464 اوچیش بیلن 10- بولدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
قًییقلری بوزیلیب قالگن بیر قطار قاچقین قوتقریب آلیندی
عراق نینگ شمالیده بیر تورک عسکری شهید بولدی
یولده اورنه تیلگن منفجره موادنینگ پارتلب کیتگن لیگی بیلدیریلدی


text:
داها صونرا امام حسین(علیه سلام) سعد اوغلونون اوردوسونا بویله بویوردو:
(ای انسانلار منی دینله یین اوزه ریمه دوشه ن ئوگوتومو دینله مه یینجه و بو ییره گلیشیمین سببینی بیلمه یینجه منیمله صاواشماغا ته له سمه یین.
اگر عذریمی قبول ایده ر سه نیز و سوزومه اینانارسانیز موتلولوغ یولونو بولارسینیز و صاواش ایتمه غه ده بیر سبب قالماز.
اگر عذریمی قبول ایتمه ز سه نیز،اورتاغلارینیزی توپلایین نه یاپاجاغینیزی قرارلاشتیرین.
صونرادان یاپتیغینیز ایش سیزی غمله نتیر مه سین صونرا قرارنیزی بیلدیرین منه.
و هیچ مهلت ده ویرمه یین).
امام حسین(علیه سلام)ده ن بوسوزلری آروادلار ایشیدینجه آغلادیلار،یوزلرینه چالدیلار و آغلاماغ سه سلری یوکسه لدی،امام حسین(علیه سلام)قارداشی عباسی و اوغلو علی اکبری اولارین یانینا گونده ردیغینده بویوردو:(اولاری اوخشایین جانیما آند اولسون بوندان داها چوخ آغلایاجاغلار).
صونرا سوزونه بویله دوام ایتدی.
ای جماعت سوله یین من کیمه م؟ صونرا ئوزونوزه گلین و نفسینیزی قینه یین باخین منی ئولدورمه غینیز و آرواد اوشاغیما قورخو اورکو سالماغینیزسیزه جایزمیدیر؟
منیم و قارداشیم حقیندا پیغمبرین(بو ایکیسیی جنت گنجلرینین افندیلردیر)سوزونو ایشیتمه میشسینیز؟
الله سیزی و دیله دیغنیزی ئولدورسون(انا الله و انا الیه راجعون).
بولار ایناندیغدان صونرا کافر اولانلاردیلار بو ظالم قوم اللهین رحمتینده ن اوزاغ اولسون.
داها صونرا امام حسین (علیه سلام)قیلیجینه دایاندی ئوزونو تانیتماغ ایچین سانکی بویله بویوردو:
من حسینم،بابام علی،قارداشیم جنت بگی
محمد ته آتامدیر شن زهرانین اوغلویام
عمیمدیر حمزه جعفر،خدیجه بویوک آنام
کعبه ده گوزون آچان،مرتضی نین اوغلویام
آیدینلاتدی نوروموز،او قارانلیغ دنیانی
یوره گلره نور ساچان،مصطفی نین اوغلویام
ییرله گوگ صودور منه،ایسته ر سه م یاغار گوگلر
داشتان گوزلر جوشتوران انبیانین اوغلویام
باشیمی یاران قیلیج منه سجده ایده جه غ
سیزی حقه چاغیران حق طاهانین اوغلویام
شرقله غرب آراسیندا مند ه ن باشقا حسین یوخ
چیپلاغلارین چارداغی جان علیانین اوغلویام
ئولوم منه اگیلیر صولاردا دالغالانیر
دوشگونلره روح ویره ن کربلانین اوغلویام
ئولومومله بو ئولو،دنیانی دیریلدیرم
ئولولری دیریلده ن،انبیانین اوغلویام
من جنت گنجلرینین،بگییم،قارداشیم ده
بدر احد اصلانی،لافتی نین اوغلویام
داها صونرا بویوردو:او دیدیغیم سوزلر بیرگرچه گدیر،اللها آند اولسون،الله یالانچی یا غضب ایتدیغینی بیلدیغیم گونده ن به ری یالان دیمه میشه م، اگر منی یالانلیرسینیز،ایندی پیغمبرین اصحابیندان آرانیزدا بولونان کیمسه لر وار،بونو اولاردان صورا بیلیرسینیر،ایشیدین سیزه نه دییه رلر منیم و قارداشیمین حقیندا.
جابر بن عبدالله الانصاری ، ابا سعید الخدری ، سهیل بن سعد الساعدی ، زید بن ارقم ، و انس بن مالکته ن صورون منی ، شبهه سیز اولارین هپسی منیم و قارداشیم حسنین حقیندا پیغمبر افندیمیزین بویوردوغو سوزو ایشیتمیشلر.
بوسوزلر قانیمی توکمه غده ن الینیزی چه کتیرمه زمی ، عجبا ئولدوردوغوم بیر کیمسه ویا ازدیغیم بیر مال یوزونده ن منی ئولدور مه غ ایستیرسینیز؟
صونرا امام حسین علیه السلام دوشمان اوردوسوندان بیر نچه کیمسه یه یوکسه ک سه سله دیدی:
« ای شبث بن ربعی ، ای حجار ابن ابجر ، ای قیس ابن اشعث ، ای زید ابن الحارث ، میوه لریمیز ییتیشمیش ، باغلاریمیز یه شه ر میش ، و سنین امرینده بیر اوردو حاضیرلانمیش ، بیزه دوغرو تئز گل ، بومکتوبو یازان سیز ده گیلدینیز؟»
اولار دیدیلر بیز بویله بیر مکتوب یازمامیشیغ.
امام علیه السلام دئدی: بلی اللها آنداولسون بو مکتوبو یازان سیزلرسینیز.
صونرا دئدی: اگر منی ایسته میرسینیز قویون منی سیزی ترک ایدیب باشقا بیر ییره گیده یم.
بو آرادا قیس ابن الاشعث یوکسه ک بیر سه سله اماما دئدی:
نه ایچین عمین اوغلو یزیده بیعت ایتمیرسین؟
امام حسین علیه السلام اونا دئدی:
« یوخ اللها آند اولسون من سیزه ذلیل گیبی الیمی ویرمه یه جه غه م و کوله لر گیبی ده قاچمایاجاغام».
او آندا امام سانکی بویله دئدی:
من علینین اوغلویام ذللته باشیم ده گمه ز
من ولی نین اوغلویام بوینومو قیلیچ اگمه ز
قانیم خسته مللتی هر زماندا اویادیر
بو قانین ته مه لینی ده نیزلرجه قان سوکمه ز
بیز مللتین ایچینده غیرت باغین صاغلاریغ
ئولوله ر دیارینا قیلیجلر منی چه کمه ز


text:
عدن کؤرفزی
عدن کؤرفزی (عربجه: خليج عدن ، فرانسهجه: golfe d'Aden ) عرب دنیزینده یئرلشن و هیند اوقیانوسونا عایید اوْلان کؤرفز. کؤرفزینین شیمال ساحلینده عربیستان یاریم آداسی و اوْردا اوْلان یمن اؤلکهسی مسکونلاشیب، شرق و غربده ایسه آفریقا ایله سومالی و جیبوتی. همده غربده تاجورا کؤرفزینیده قئید ائتمک اوْلار. شرق سرحدی قواردافوی بورنونون مریدیانی ساییلیر (۵۱°۱۶’ا)[۱].عدن شهری یمن اؤلکه سی نین ایکینجی آدلیم و بؤیوک شهری بو خلیجین قوزئی طرفی دیر و خلیج آدی بو شهردن گؤتورولوب.
کؤرفز باب المندب واسطهسیله قیزیل دنیزله بیرلشیر. کؤرفزین ایقتیصادی اهمیتی اوْندادیکی، اوْ، فارس خلیجی اوروپایا نفتین نقلی اۆچون سۇ یوْلو کیمی ایستیفاده ائدیلیر.
۲۱-جی عصردن باشلایاراق بۇرادا دنیز قولدورلوغو پروبلمی اوْرتایا چیخمیشدی.
اساس لیمانلاری: ال موکلا (یمن)، عدن (یمن)،جیبوتی (جیبوتی)، برابرا (سومالی)
ایستینادلاردَییشدیر
- ↑ Limits of Oceans and Seas, 3rd edition. International Hydrographic Organization (1953). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-04-17. یوْخلانیلیب7 February 2010.


text:
بومبا اوغلانلار (فیلم، ۱۹۹۰)
بومبا اوغلانلار (اینگیلیسجه: Goodfellas, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Sıkı Dostlar , فارسجا: رفقای خوب ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثهیه دایانان جینایی فیلم. فیلمین باش روْللارینی پل سوروینو، لورین براکو، جو پشی، ری لیوتا، رابرت دنیرو جانلاندیریب. ۱۹۹۰ میلادی ایلینده ۶ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Goodfellas (18). British Board of Film Classification (September 17, 1990). یوْخلانیلیبOctober 22, 2015.
قارداش پروژهلرده بومبا اوغلانلار (فیلم، ۱۹۹۰) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- فیلملر ۱۹۹۰ (میلادی)
- English-language films
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- ۱۹۹۰-جی ایلین فیلملری
- آمریکا فیلملری
- اینگیلیسجه فیلملر
- وارنر بروس فیلملری
- ان یاخشی ایکینجی پلان نفر رولونا گؤره اوسکار اؤدولی غالیبلرینین چیخیش ائتدیکلری فیلملر
- آمریکانین آرشیو فیلملری
- مارتین ایسکورسیزینین فیلملری
- 1980 میلادی ایلیده گئچن فیلملر


text:
روسیادا بیلیم یوردوندا آتیشمادا 8 نفر اؤلوب، بیر چوخ اینسان یارالانیب
پرم دؤولت میللی آراشدیرما بیلیم یوردوندا آتیشمادا اؤلنلرین سایه 8-ا یوکسلیب، بیر نئچه نفر یارالانیب.
روسیادا بیلیم یوردوندا آتیشمادا اؤلنلرین سایی آرتیب.
پرم دؤولت میللی آراشدیرما بیلیم یوردوندا آتیشمادا اؤلنلرین سایه 8-ا یوکسلیب، بیر نئچه نفر یارالانیب.
روسیا سوروشدورما کومیتهسی عالی مکتبه هوجوم ائتمکده شوبههلی بیلینن شخصین ساخلاندیغینی تصدیقلهییب. کومیتهدن بیلدیریلیب کی، همین شخص ساخلانیلان زامان سلاحلی مقاومت گؤستریب. حقوق-محافظه اورقانلارینین گؤردوگو جاواب تدبیرلری نتیجهسینده هوجوم ائدن شخص یارالانیب.
ایلگیلیلی خبرلر
کوروناویروسلا باغلی سون ایستاتیستیک
ویروسدان 4 میلیون 889 مین 433 خسته اؤلوب، 217 مین 297 مین 764 نفر ساغالیب.
فیلیپین-ده قاسیرغا نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب
فیلیپین-ین قوزیی ینده طغیان ائتمیش "کومپاسو" تروپیک قاسیرغاسی نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب.


text:
عباسی خلافتی
عباسیلر خیلافتی (۷۵۰-۱۵۱۷) عربجه: الخلافة العباسیة الإسلامیة عرب خیلافتینده اومویلردن سوْنرا حاکیمیته ییهلنمی دؤولتی. و بعضاً بغداد خیلافتی آدلاندیریلیر. عباسی خیلافتینین ترکیبینه عرب اؤلکهلری، قافقاز، آذربایجان و ایران(۹-جو عصرین اوّلینه قدر)، اوْرتا آسیانین جنوبو، میصر، و ده شیمالی آفریقا(۹-جو عصره قدر) داخیل ایدی. موستقیل دؤولت کیمی ۷۵۰-جی ایلدن ۹۴۵-جی ایلده، آل بویه سولالهسی طرفیندن ایشغال ائدیلنه قدر مؤوجود اوْلوب. آل بویه سولالهسی بغداددا اوْنون ۱۰۵۵-جی ایلده سلجوقلولار طرفیندن آلینماسینا قدر آغالیق ائدیب. عباسی خیلافتی آدی آلتیندا هم ده، بغداددا (۷۶۲-۱۲۵۸)، اوْنون ائلخانیلر طرفیندن آلینماسیندان سوْنرا ایسه قاهیرهده، اوْنون عثمانلی ایمپیراتورلوغو طرفیندن ۱۵۱۷-جی ایلده آلینماسینا قدر مملوک سلوطانلارینین یانیندا مؤوجود اوْلموش، موسلمان دینی دؤولت قۇرولوشو فوْرماسی نظرده توتولور.
عۆمومی معلومات[دَییشدیر]
عباسیلر خیلافتی، الینده هم روحانی هم ده دونیوی حاکمیتیتی بیرلشدیرن خلیفهنین باشچیلیغی آلتیندا اوْلان بیر دؤولتدیر. دایاقلاری عرب طایفه لری اوْلان امویلر خیلافتیندن (۶۶۱-۷۵۰) فرقلی اوْلاراق، عباسیلر خیلافتی داها چوْخ، بۇ دؤولته داخیل اوْلان مۆختلیف اؤلکهلرین فئوداللارینین ماراقلارینی ایفاده ائدیردی. ایلک عباسیلر دؤنمینده ۸-۹-جی عصرلرده ایرانلی فئوداللاری اؤزل اؤنم داشیماغا باشلادیلار. عباسیلر خیلافتینده اساس چیفتلیک (مزرعه) ساحهسی، سۇوارما یا اساسلانان اکینچیلیک ایدی، اساس اۆرتیم (تولید)چی ایسه تحکیملی وضعیته سالینان کندلی ایدی. کؤچری و اوْتوراق مالدارلیق همچین، آما اکینچیلیکدن سوْنرا، مؤهوم ایدی.
قۇرولوشو[دَییشدیر]
توْرپاقلارین مؤهوم حیصّه سی فورمال اوْلاراق دؤولتین مولکیتی حساب اوْلونوردو. بۇنون اساسیندا خزینه اکینچیلردن توْرپاقدان و، دؤولتین سۇوارما سیستمیندن یارارلانما حاقی کیمی وئرگی ییغیردی. دؤولتین توْرپاغینین بیر حیصّه سی اقطاع کیمی ساواش خیدمتینین تأمیناتی کیمی فئوداللارا وئریلیردی. اؤزل ایله توْرپاغی، فئودالا محصولون ۵۰% و داها چوْخ قدرینی اؤدمک شرطی ایله، ایجارهیه گؤتورن کندلیلرین وضعیتی آغیر ایدی.
ساواشلر[دَییشدیر]
عرب-خزر ساواشلری[دَییشدیر]
عباسیلرین دؤورو اساساً خزرلرله ساواشین سوْن دؤورونه عاییددیر.
عرب-بیزانس ساواشلری[دَییشدیر]
عۆصیانلار[دَییشدیر]
خورّمیلر حرکاتی[دَییشدیر]
فئودال آسیلیلیغین گوجلنمهسی، آنتیفئودال عۆصیانلارا گتیریردی. ان مشهورلاری –خوراسانداکی (۷۵۵)، اوْرتا آسیادا موغانین(۷۷۶-۷۸۳)، و آذربایجاندا خرّمیلرین(۸۱۶-۸۳۷)، طبریستاندا مازیارین(۸۳۹) و آیری عۆصیانلاری ایدی.
مدنیت و اینجه صنعت[دَییشدیر]
علم[دَییشدیر]
بغداد خیلافتینین سوقوطو[دَییشدیر]
هولاکولر عرب خیلافتینه سوْن قوْیدولار.
نتیجهلر[دَییشدیر]
عباسیلر خیلافتینین سوقوطو مواسیرلرینه سارسیدیجی ضربه اوْلموشدو. تاریخچیلر بۇ حادیثهنی دۆنیانین آخیری ایله مؤ قایسه ائدیردیلر، بغداد آز قالا ۵۰۰ ایل عرضینده اؤز اوّلکی قودرتینی برپا ائده بیلمهدی. شهرین آلینماسیندا اؤزل جانفشانلیق گؤسترن میسحی ارمنی و گورجولرین، و ده سلیبچی دستهلرینین ایشتیراکی بغدادین اهالیسینین کۆتلوی(توده) سویقیریما معروض قالماسینا گتیردی. بعضی معلوماتلارا گؤره ۲ میلیون اهالیسی اوْلان شهرین اهالیسینین اکثریتی اؤلدورولموش و اسیر آپاریلمیشدی. عرب خیلافتی زامانی یارادیلمیش مثلسیز مادی و معنوی ارث محو ائدیلمیش و تالانمیشدیر.
خیلافت قاهیرهیه کؤچموش و ۱۵۱۷-جی ایلده میصر عثمانلیلار طرفیندن آلیناندان سوْنرا اوْنلارا کئچمیش.
شاهلاری[دَییشدیر]
اونلارین باشلانیشی سفاحدیر. سوندا هولاکوخان موغول شاهی اونلاری مغلوب ائتدی لاکین اونلارمیصرین قاهره شهرینده حؤکومتلرین ایللرله ساخلادیلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
en ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Abbasid_Caliphate&action»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
مقاله یوباریلگن تاریخی/ 05-08-2019 Article Submission Date:
مقاله قبول اېتیلگن تاریخی/ 25-08-2019 Article Acceptance Date:
تحقیقی مقاله Research Article
خلقارا ایدیل- اورال و تورکستان مرکزی تحقیقات جریدهسی (IJVUTS) جلد 1، سایی 2، سان 136-157.
جنوبی تورکستانلی (افغانستان) آنه تیلی شاعری:
محمدهاشم همدم
تحقیقچی: پروفیسور دکتور صلاحالدین تولقون
اۉزبېکچه گه اۉگیرگن: پوهیالی عبدالرحیم معصومی
خلاصه
شو حاضرگی افغانستان حدودلریده جایلشگن جنوبی تورکستانده کۉپچیلیکنی تشکیل بېرگن اۉزبېک و تورکمن تورکلری یشهماقده. اوزون عصرلر منطقهده حاکم بۉلگن تورکلر، حاکمیتلری دوامیده باشقه خلقلرنینگ تیللریگه حرمت کۉرستگنلر؛ حتی منطقهده قوریلگن تورک دولتلرینینگ حمایهسی اساسیده محلده حاکم اېتیلگن فارسچه بیلن اثرلر یازگن تورک آیدینلری بو تیلنی ثمرهلی و حاکمیتلیگینی قۉلّهگنلر. افسوس که حاکمیت تورکلردن پشتونلرگه اۉتگینچه نې تورکلر نې هم تورکچه اۉشه بغری کېنگلیک و دستکنی کۉرمهدیلر. اۉلکهده عجیب بیر طرزده اۉز آنه تیلیده گپیریلمس قرشیلیگی- فارس-دری تیلی پشتو تیلی یانیده رسمی تیل دېب تانیلگن. تورکلرگه یقین زمانگه قدر اۉرگهنیش و یایین حقی یا هېچ بېریلمسدی یا که بېریلسه هم چېکلب توتردیلر. بیر قنچه اۉلکه دهکی اقلیتلر حق مجادلهسیده وحشتگه قۉل اورگنده، اقلیت دېب قبول اېتیلگن بوتون تورک مجموعهسیده بۉلگنی کبی جنوبی تورکستان (افغانستان) تورکلری هم حق تیلشلرینی دایما اۉلکهنینگ ثباتی نظرده توتیلگن دیموکراتیک و تینچلیک یۉللری بیلن حرکت اېتگنلر. نیمه دیر حاکم کوچلر تورکلرگه حقلرینی بېرمهگنی کبی بیرار پیت تورکلرنی کمسیتیش افادهلر قۉللنمکدن وازکېچمهمیشلر. بو قبیل اۉلکهلرده تورکلیکنی مدافعهسی آیدینلرگه قالمیش دیر. منه جنوبی تورکستانلی یاش شاعر محمدهاشم همدم هم بولردن بیری بۉلگن. 2015 ده افغانستاندهکی کیمنی ادارهچی اېکنی توغریسیده تورکلرگه نسبتاَ نژاد پرستلیک بیلن حقارتلی سۉزلر شاعرگه (بو کیمنینگ تیلی) شعرینی یازیشیگه سبب بۉلگن. شاعر، بو شعریده اۉتمیشدن بوگونگه، شرقدن غربگه تورکلیک نینگ ارزشلرینی سَرهلهگن؛ بیراق بونی قرشی طرفگه اېمس، بلکه حیرتلنرلی درجهده حقارتلی تویغولر اېشیگی یاپیلیب و بو یۉل بیلن روحن اېچیم مقصدی بۉلگن اۉز خلقیگه خطابن یازیشگه حرکت قیلگن اېکن. شعرنی 2016 ده کابلده یایین بېرگن سېزدیم و سېودیم ناملی کتابیده یېر آلگن اۉزبېک تورکچهسی بیلن قلمگه آلگن شعرلری کۉریب اۉتیلگنده باشده آنه تیل- اۉز افادهسیده اۉزبېک-تورک تیلی بۉلیشی بیلن تورک تاریخی، ادبیاتی، یاشلرنی کورهشگه چقیریش، کورهشمسدن تسلیم بۉلمسلیک، اۉلکه دهگی ملیت پرستلیک سیاستی کبی مسلهلرنی موضوع اېکنی عکس اېتدیریلهدی.
کیلیدی کلمهلر: جنوبی تورکستان اۉزبېک ادبیاتی، افغانستانده تورک اقلیتلری، محمدهاشم همدم.
MOTHER TONGUE POET OF SOUTH TURKESTAN)
AFGHANISTAN): MOHAMMAD HASHIM HAMDAM
Abstract
In South Turkestan, which is currently within the borders of Afghanistan, mainly Uzbek and Turkmen Turks live. The Turks, who had been dominant in the region for many centuries, respected the languages of other peoples during their rule. The Turks even wrote works with Persian, the dominant language of the region, so that they maintained the effectiveness and sovereignty of Persian language. Unfortunately, when the state administration passed from the Turks to the Pashtuns, both Turks and Turkish did not see the same tolerance and support. The interesting part is that the Dari Persian language is the official language of the state, although it is not spoken as a native language. In Afghanistan, until recently, Turks have not been given the right to education and publication, or have been given extensive restrictions on the exercise of these rights. While minorities in many countries resort to terror in the struggle for rights, the Turks of South Turkestan (Afghanistan), like all other Turkish communities living as minorities, have sought their rights within the territorial integrity of the country in which they live. They have used only democratic and peaceful means in their rights struggle. The dominant forces did not give the Turks their rights. Moreover, they did not refrain from making statements that from time to time insulted the Turks. In such countries, the defence of Turkishness has been a duty of the intellectuals. The young poet Mohammed Hashim Hamdam from South Turkestan is one of them. In 2015, the humiliating and racist rhetoric of some government administrators in Afghanistan directed against the Turks led the poet to write the poem “Bu Kimning Tili!” (Whose language is this?). In this poem, the poet listed the values of Turkishness from East to West from past to present. This poem is not addressed to the government managers. On the contrary, the poet addresses the people who are tried to be condemned to cultural deprivation by the administrators of the state through the inferiority complex. The poet’s book Sézdim vä Sévdim, published in Kabul in 2016, consists of poems written in Uzbek Turkish. In this book, the poet especially focuses on mother tongue which he personally calls as Uzbek Turkish language. Turkish history, literature, inviting young people to struggle, non-deterrence from struggle, discriminatory politics in the country are the other important issues in the poet’s poems. Keywords: South Turkestan Uzbek Literature, Turkish Minority in Afghanistan, Mohammed Hashim Hamdam.
کیریش
حاضرگی افغانستان حدودلریده جایلشگن جنوبی تورکستانده کۉپچیلیکنی تشکیل بېرگن اۉزبېک و تورکمن تورکلری یشهماقده. اوزون عصرلر منطقهده حاکم بۉلگن تورکلر، حاکمیتلری دوامیده باشقه خلقلرنینگ تیللریگه حرمت کۉرستگنلر؛ حتی منطقهده قوریلگن تورک دولتلرینینگ حمایهسی اساسیده محلده حاکم اېتیلگن فارسچه بیلن اثرلر یازگن تورک آیدینلری بو تیلنی ثمرهلی و حاکمیتلیگینی قۉلّهگنلر. مثلأ تورکلیکنینگ بویوک شاعر و حامیسی علیشېر نوایی هم فانی تخلصی بیلن فارسچه دېوان یازگن اېدی. افسوس که حاکمیت تورکلردن پشتونلرگه اۉتگینچه نې تورکلر نې هم تورکچه اۉشه بغری کېینگلیک و دستکنی کۉرمهدیلر.
افغانستانده پشتونچه یانیده-عجیب بیر طرزده اۉز آنه تیلیده گپیریلمس قرشیلیگیده- فارس-دری تیلی پشتو تیلی یانیده رسمی تیل دېب تن آلینگن. تورکلرگه یقین زمانگه قدر اۉرگهنیش و یایین حقی یا هېچ بېریلمس اېدی یا که بېریلسه هم چېکلب توریش یۉللری بیلن محروم سقلش اوچون تلاش قیلینگن. بیر قنچه اۉلکه دهکی اقلیتلر حق مجادلهسیده وحشتگه قۉل اۉرگنده، اقلیت دېب قبول اېتیلگن بوتون تورک مجموعهسیده بۉلگنی کبی جنوبی تورکستان (افغانستان) تورکلری هم حق تیلشلرینی دایما اۉلکهنینگ ثباتی نظرده توتیلگن دیموکراتیک و تینچلیک یۉللری بیلن حرکت اېتگنلر. نیمه دیر حاکم کوچلر تورکلرگه حقلرینی بېرمهگنی کبی بیرار پیت تورکلرنی کمسیتیش افادهلر قۉللنماقدن وازکېچمهمیشلر.
مثلأ، ینه عصرلرچه تورک ادارهسیده کیملیگینی قۉلدن بېرمسدن یشهگن فارسلر، اېرانده حاکمیتگه کېلگونچه عینی چیدهم- بونگه قوشیمچه اقلیت اېمس، بلکه اۉلکهنینگ یریم نفوسینی تشکیل بېرگن تورکلرگه خۉش کۉریشلیک کۉرسهتیلمهگن. فارسلر، تورکلرگه مدنی حق بېرمهگنی کبی 2006 ده اېرانده یایینلنگن بیر کاریکاتور ویا 2015- ییلیده کۉرگزمهگه قۉییلگن بیر چیزگی فلم واسطهسی بیلن کمسیتیش سۉزلر ایتیشدن چېکیلمهدیلر، اویلمهدیلر. (ب ک. ایپک، 2016). بو کبی اۉلکهلرده تورکلیکنی مدافعهسی آیدینلرگه قالمیشدیر.
عینی وضعیتنی بیز جنوبی تورکستان آیدینلریده هم کۉرهمیز. منطقهده تورک آیدینلری ملی کیملیکلرینی هم تورکمنلیک و اۉزبېکلیک اۉلهراق ملیت، همده تورک صفتیده اۉزلرینی قۉریش و حمایه اېتیشده حرکت قیلماقدهلر.
بیرینچیدن تزار وقتیده باشلهنیب سابق شوری بیرلیگی تمانیدن دوام اېتدیریلگن اشغال جریانیده 1924 اخیریده غربی تورکستان پارچلهنیب؛ بېش جمهوریت و بېش فرقلی خلقگه اَیریلگن غربی تورکستان تورکلرینینگ تورکلیکدن خبردار بۉلیش حالی یۉق اېتیلیشده حرکت قیلینمیش. تورکلیکدن خبری بۉلگن آیدینلر اخیرگی ییللرده اۉلیم، بۉلمسه سورگونلرگه محکوم اېتیلمیشلر. بو تاریخدن اعتبارن تورکلیکدن خبری بۉلگن هرکیم پانتورکیست و پانتورانیست دېب عیبلنگن اېمیشلر. آرتیق بو سیستم ایچیده انسانلر بیراق اصیل اۉلهراق تورک، نسبتن هم بۉلسه اسلاملیگینی رد اېتیب حیاتگه قالیشگه امکان تاپگن اېکنلر.
منهشو جریانده تورکستاننینگ جنوبی منطقهسیده یشهگنلر، نفوسنینگ کتته قسمینی شهرلرده تشکیل بېرگن اېسکی چغتای تورکچهسی دوامی حساب اېتیلهدېگن لهجهلرده سۉزلشگنلرگه اۉزبېک آتی بېریلگن. بو آتدن آلدین مذکور منطقهلرده یشهگنلر اۉزلرینی تورک دېب اتهگنلرینی بیز کېرهک بۉلسه تاریخدن یا هم حاضرگی یازووچیلردن اۉرگهنیب آلهمیز. مثلا، آتینی اېبریل توران دېب اۉزگرتیرگن مامدعلی محمودوف، “کیملیگینگنی اونوتمه خلقیم!” ناملی اثریده بو وضعیتنی اورغولهماقده.
استالیننینگ یۉلگه قۉیگن سیاستی نتیجهسیده تورکستاننی اېنگ اۉنملی بایلیکلری تالان اېتیلدی. استالین اۉتمیشی بدولت تورکستاننی یوکسلهدېگن کېلهجگیدن قۉرقتی. بونینگ اوچون بیر بوتون بۉلگن تورکستاننی پارچهلرگه بۉلدی. بیر بوتون تورک ملتینی تورکمن، اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، قرهقلپاق، تاجیک کبی ملتلرگه ایردی (محمودوف: 55.)
اۉزبېکلر، اۉزبېکستان و ساویت حاکمیتیدن قورتیلگن باشقه غربی تورکستان جمهوریتلریدن تشقری چین حاکمیتیدهگی شرقی تورکستان بیلن افغانستان حاکمیتیدهگی جنوبی تورکستانده هم منطقهنینگ طبیعی ساکینی اۉلهراق یشهماقدهلر. علاوتأ – اۉزبېکستان مستقللیگیدن سۉنگ چیقگنلر خارج – ساویتلر بیرلیگینینگ قورماق جریانیدهکی ظلملردن قاچیب پاکستان، سعودیه عربستان، تورکیه و امیریکه کبی مملکتلرگه سیغینیش مجبوریتیده قالگن اۉزبېکلر بارلر. ساویت تربیهسینی کۉرمهگن افغانستان و باشقه اۉلکهلر اۉزبېک ایلغارلرینینگ اۉزبېکلیک تویغوسینی، تورکلیک تویغوسی بیر پارچهسی اۉلهراق تصور اېتگن حقیقتلرینی یایین و باشقه تدبیرلریدن معلوم فرق اېتیب بۉلهدی.
بیز بو ایلغار کیشیلردن افغانستان حاکمیتیدهگی جنوبی تورکستانلی بویوک عالم و شاعر استاد متین اندخوییدهکی تورکلیک تویغوسینی آلدینکی ایشلریمیزده هم اۉرتهگه قۉیگن اېدیک (تولقون، 2019).
بو اثریمیزده اېسه جنوبی تورکستاندن بیر باشقه تورکلیک و اۉزبېک تورک تیلی عاشقی اما بو مرته بۉلیشیگه کۉره یاش بیر شاعر محمدهاشم همدم نی تانیتهمیز. (شاعرنینگ آتی بوندن سۉنگره محمدهاشم همدم دېب یازیلهدی.)
بیزنینگ محمدهاشم همدم اوچون آنه تیلی شاعری دېگنیمیزنی سببی، شاعرنینگ سېزدیم و سېودیم آتلی ایلک شعری کتابینینگ باشیده، صحیفه سانی بۉلمهگن بۉلیمده کتابنی کیمگه هدیه اېتگنی شعر طرزیدهکی بیلدیریلگن افاده اېتیشیدن کېلیب چیقهدی:
اۉزیمنی،
سۉزیمنی،
کۉزیمنی،
اېسیمنی،
سېسیمنی،
یاشیمنی،
باشیمنی،
باریمنی،
یاغیمنی،
قۉلیمنی،
یۉلیمنی،
سېزگیمنی،
سېوگیمنی… انه شو آنه تیلیمگه بغیشلهیمن.
بیزچه منطقهدهکی بوتون تورک شاعرلریده بۉلگنی کبی، هاشم همدمدهکی بو تویغونینگ کېلیشیده اجدادی و یورتداشی بۉلمیش تورکلیک عالمینینگ اولوغ شاعری علیشېر نوایینینگ اېتکیسی بویوک دیر. ذاتن شاعر، کتابینینگ کیریشیگه نوایینینگ حیرتالابرار آتلی مثنویسینینگ ایلک بیتینی یېرلشتیرمیش:
بسمِ اله الرحمان الرحیم
رشتغه چیېکتی نېچه دُرّ یتیم. (Eckmann, 1967, s. 17)
شونینگدېک شاعر شعرلریده فرقلی وسیلهلر بیلن نواییدن سۉز ایتر، حتی اونینگ غرایبالصغرده یېر آلگن قوییدهکی ایلک بیتی بېریلگن غزلدن فایدهلنیب مسمّن یازگن.
آلسه جانیمنی لبینگ دوران تۉکیب قان یاشینی
تانگ اېمس اول یاش ایله لعل اېتسه قبریم تاشینی ((Kut, 2003, s. 468
شاعر، بو یېرده قیزیق شکلده بیر ابتکار قیلگن و مسمننینگ هر قطعهسینینگ سۉنگ مصرعی اۉلهراق نوایینینگ غزلیدهکی هر بیتنینگ ایکینچی مصرعینی قۉللنگن. شونینگدېک نوایینینگ غزلی عروض وزنیده اېکن هاشم همدمنینگ مسمّنی میلّی وزن بۉلگن هجاده دیر. مسمننینگ ایلک قطعهسی شوندن عبارت:
نوت: هاشم همدمنینگ یایینلهگن شعر کتابیدن آلینگن شعرلرده عنوان بیلدیریلمسدن فقط صحیفه سانی کۉرستیلهدی.
کۉزلری اۉرتاندیریب اۉلدیرسه بو بې باشینی،
یا اۉلر چاغیمده کۉرسه بیر کېلیب سِرداشینی،
ایکی زلف ارقانی دستیدن کۉرالمهی قاشینی،
کۉرستر بۉلسه بېرهردیم فاریاب لولاشینی،
یوز چیرایی بیرله کېلگنده کۉریب قویاشنی،
یاردن ایری کیمسه گه آقوزمهگین کۉز یاشینی،
تانگ اېمس اول یاش ایله لعل اېتسه قبریم تاشینی (ص.77-80)
(محمدهاشم همدم فاریابی)
شاعر بیلن 06.07.2019 تاریخیده بیلهجیکده قیلگن صحبت اثناسیده اۉزیگه تېگیشلی بېریلگن بیلگیلرینی تۉغریدن تۉغری کېلتیرگنمیز.
کیملیک بیلگیلری
حاجی ملا محمداسلم (توپراختو) اۉغلی محمدهاشم همدم فاریابی، 13 مارچ 1990 تاریخیده افغانستاننینگ شمالیده یېرلشگن جنوبی تورکستان منطقهسینینگ فاریاب ولایتی مرکزی تومنی بۉلمیش میمنه شهریگه تېگیشلی توپراختو ناحیهسی ینگی قیشلاق محلهسیده توغیلگن.
هاشم همدمنینگ بیلدیرگنیگه کۉره، طالبان اشغالی وقتیده اصلی آتی تورکچه توپراختو ( *توپراق+لی) بۉلگن ناحیهنینگ آتی پشتو تیلیده “قرا پشتونلر” معنیسیده کېلگن تورپاختوگه اۉزگرتیریلگن. بو منطقهنینگ تورک کیملیگینی اۉچیریش اسمأ پشتونلشتیرماق عملیهسی دیر. همدم، ادعاسینی اثباتی اوچون منطقهدهگی چېچکتو، شیباقتو (<شوباقتو"شوبلگن) کۉی آتلرینی اۉرنک بېرماقده. قیپچاق اۉزبېکلرینینگ دوامی بۉلگن "ج" لاوچی اۉزبېک آغیزلریده اۉخشهگن سېس اۉزگرمهسلیگینی همدمنینگ بحثی حمایه قیلماقده. عینی شکلده اۉزبېکستان ادبی تیلیده توپراق کلمهسی همدمنینگ بیلدیریشیگه کۉره منطقهده هم توپراق اۉلهراق تلفظ اېتیلهدی.
شاعرنینگ توغیلگن تاریخی سېزدیم و سېودیم آتلی کتابینینگ باشیده یېر آلگن قیسقه بیوگرافی بۉلیمیده هجری شمسی 1365 دېب بېریلگن. اونده بۉلسه بو تاریخ میلادی 1986 گه تۉغری کېلهدی. بو بیلگی ناتۉغری. کتابنی نشریدن آلدین کۉرگن آدم خطاسی اېکنی ایتیلماقده.
شعر کتابینی باشیده شاعر اسمی "محمدهاشم همدم فاریابی" دېب یازیلگن. جنوبی تورکستانلی آیدینلرنینگ اسملرینی- ایچیده یشهگن یېرلری افغانستانده عنعنه گه ایلنگن هویت تثبیتی صفتیده قۉللنیلهدی.
شاعرنینگ اسم قسمیده یېر آلگن محمدهاشم اصیل اسمی، همدم تخلصی، فاریابی اېسه کېلگن شهرینی بیلدیرماقده دیر.
سۉنگ جملهده، شاعر اویلنگن امیریسوکای و امیرتورهغای "توماریس بېگیم " ناملی ایکی اۉغلی بار.
تحصیلی حیاتی
هاشم همدم، ایلک اۉقولنی توپراختو قیشلاغیده اۉقیمیش؛ اۉرته اۉقولنی اېسه حاضرکی آتی بیلن عربخانه لېسهسیده اۉقیگن. لېسه دورینی مزارشریفدهکی دقیقی بلخی عالی لېسهسیده بیتدیریب 1387 (2008) ییلی بلخ بیلیم یورتینینگ تیل و بشری بیلیملر فاکولتهسی اۉزبېکچه بۉلیمیگه کیرمیش و بو یېردن 1390 ده (2011) فارغ بۉلگن.
ایش حیاتی و مدنی فعالتلری
1384-1388 (2005-2009) ارهسیده افغانستان جنبش یاشلری بلخ ولایتی کېنگشینینگ مدنی ایشلر بۉییچه بۉلیم مسوولی، بونی یانیده نېچه تیلگه نشرات بېرهدیگن نهاد رادیوسی ناملی شخصی رسانهنینگ اۉزبېک تورکچهسی بۉلیمیده پروگرام و خبر تیارلاوچی صفتیده هم ایش آلیب بارگن.
افغانستان معارف وزیرلیگیگه تیگیشلی 2007 ده مزارشریف معارف ریاستی یۉلگه قۉیگن تکسوارِ شعر ناملی شعری پروگرام اشتراکچیسی بۉلگن. بو شعر مسابقهسیده کاندیدلر 20 هفته بۉییچه هر هفته بیر موضوع بېریلیشی بیلن موضوعگه قرهته شاعرلردن شعر یازیش طلب قیلینرکن. تۉپلم 80 یاش شاعر ارهسیدن درجهگه کېلیشی بیلن 3نچی مقامنی آلگن.
جنوبی تورکستان ولایتلریدن کېلگن اۉقووچیلرگه 1388 ده (2009) همدم شامل 15-16 یاش طلبهلر تمانیدن نظرده توتیلگن خدمتلر اوچون جنوبی تورکستانلی بویوک ادبیاتچی مولاناعنبر نامیده مولاناعنبر فرهنگی بنیادی ایجاد اېتیلگن. همدم مذکور نهاد واسطهسی بیلن عینی ییل ایچیده، کۉپراق جنوبی تورکستان منطقهسیده نظرده توتیلگن یایینلی نېچه تیلده خدمت قیلهدېگن آرزو رادیو تیلویزیونیده اۉزبېکچه خبرلر مدیری و چاغداش آتلی ادبی برنامه پروگرام یوروتیچیسی صفتیده چمهسی بېش ییل بۉییچه خدمت قیلدی.
جنوبی تورکستانده اوزون ییللردیر فعالت قیلیب کېلگن فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان و اۉزبېک تورکچهسیده (افغانستان تورکلری مدنی جمغرمهسی) اسمینینگ قیسقه مخففی ففتانینگ 1390 ده (2011) هنوز توردینچی صنف طلبهسی اېکن مسوول ایتیب تعینلنهدی. بو دوامده آرزو تیلویزیونیدن ایریلیب 1392 ده (2013) اۉزبېک و تورکمن لهجهلریده یایین بېرهدېگن باتور تیلویزیونینینگ بلخ تمثیلچیسی اۉلهراق 14 آی ایش آلیب بارهدی.
2014 دسمبر آیینینگ ایلک کونی اعتباری بیلن سلامافغانستان رسانهیی تشکیلاتیده فارسچه، پشتونجه، انگلیسچه نشرات بېریب کېلهدېگن سلاموطندار رادیوسی و سایتیگه ایشگه باشلب اۉزبېک تورکچهسینینگ موسس مسوولی صفتیده 2017-ییل اخیریگه قدر ایشلهیدی.
شاعر اوندن سۉنگ 27 دسمبر 2017 تاریخیده افغانستاننی ترک اېتیب تورکیه کېلگن، بیر مدت انقرهده قالیب، سۉنگ بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتینینگ قاچقینلر بۉییچه گۉچ ادارهسیده ترجمان صفتیده 2018 ده بیلهجیک گۉچ ادارهسیده ایشگه باشلهگن. (06.07.2019 بیلهجیک).
یایینلری
محمدهاشم همدم، شعرلرینی اساسن هجا وزنی و کۉپینچه بیتلر حالیده یازماقده دیر. اۉزبېک تورکچهسی بیلن یازگن شعرلری سېزدیم و سېودیم آتلی کتابیده 1395 ده (2016) کابلده چاپ اېتیلگن. اۉزبېک تورکچهسی بیلن قلمگه آلگن شعرلری مخصوص فرقلی جریدهلر یانیده جنوبی تورکستانده اینیقسه اۉزبېک- تورک ادبیاتی اوستیگه اۉنملی یایینلری بۉلگن دکتور شفیقه یارقین تمانیدن حاضرلنیب کابلده نشر اېتیلگن یولدوزلر ایزیدن- افغانستان برکمال تورک یاشلر شعرلری آتلی انتالوژیسیده هم کیرگن.
شوحاضر یېری کېلگن اېکن بیر مسلهنی ایتیب اۉتیش کېرهک. ساویت و چین ادارهلری یانیده اینیقسه چمهسی یېللیک ییل دیر غربی بیلیم انسانلریچه تورکیه تشقریسیدهکی تورک جمعتلری اوچون فرقلشتیریلیشی، بولرنینگ تاثیریدهکی تورکیهلی بیلیم انسانلریچه تورکی کلمهسی قۉللنیلیشی یوکسلیشی کۉریلماقده.
اما اینیقسه ساویت و چین تربیهسینی کۉرمهگن افغانستان، اېران، عراق کبی اۉلکهلردهکی فرقلی بۉیلرگه منسوب تورکلر بۉی آتلری یانیده اۉزلرینی تورک اۉلهراق آتلهماقده دیرلر.
مثلا، یوقاریده ذکر اېتیلگن دکتور شفیقه یارقیننینگ حاضرلهگن یولدوزلر یوزیدن ناملی یاش شاعرلر انتالوژیسیدهکی و یا افغانستان تورکلری مدنی جمغرمهسی فارسچه آتی بیلن فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان ناملی نهاد دهگی تورک کلمهسی بیلن تورکیه تورکلری اېمس، تۉغریدن تۉغری اۉزبېک و تورکمنلر قصد اېتیلگن.
بیز عینی وضعیتنی اېرانده یشهگن آذربایجان و تورکمن جمعیتلریده کورهمیز. تورکیهلیک تورکلر اۉلهراق بیز جنوبی آذربایجانلیکلرگه آذری دېگنیمیزده اولر بیزنی بو آتگه توتگنیمیزده حق طرف بۉلیب اچینهدیلر و اۉزلرینی تورک دېب ایتهیدیلر.
بو بیلیم انسانلریدن شونی سۉرهماق کېرهک: تورکیه تشقریسیدهکی تورکلر اۉزلرینی تورک دېیه تصور اېتگنلریده نیمه دېیدیلر؟ مثلأ جنوبی تورکستانلی (افغانستان) دکتور شفیقه یارقینگه، هاشم همدمگه، استاد متینگه “یۉق، سیزلر تورک اېمسسیز! تورکسیز!” می دېیدیلر.؟ اۉزینی تورک دېب اتهگن آتهلرینی بو آتلندیرمهسینی رد اېتیب امپریالیستلرنی اویوشتیرگنلرینی قبولینی می ایستهسینلر؟
هاشم همدم کونیمیز اۉزبېک ادبیاتینینگ بویوک شاعرلریدن اېرکین واحدنی (1936-2016) وفات ییلی مناسبتی بیلن 2017 ده کابلده تاریخینگدیر مینگ عصرلر ایچره پنهان اۉزبېگیم (نوت: بو اصلیده اېرکین واحدنینگ اۉزبېگیم ناملی مشهور قصیدهسینینگ ایلک بیتی دیر.) آتلی انتالوژینی یایینلنتیرمیش. بو اثرده جنوبی تورکستانلی (افغانستان) اۉزبېک ادبیاتچیلرینینگ اېرکین واحد حقیده یازگن شعر و نثرلری سیغدیریلگن.
باشقه تماندن هاشم همدمنی حاضرلهگن جنوبی تورکستان (افغانستان) و اۉزبېکستاندن 60 یاش شاعر شعرلریدن اۉرته گه کېلگن ایکی باغدن بیر گل آتلی انتالوژیسی نشر اېتیلیشنی کوتماقده.
شاعر، اۉلکهدهکی رسمی تیل بۉلگن فارس-دری تیلیده هم شعر یازهدی. فارسچه شعرلریدن بیر نېچهسی مزارشریفده باسیلگن درنگ در رنگ آتلی گلدستهده باسیب چیقاریلگن. بو گلدستهده مزارشریفده یېتیشگن و فارسچه یازگن چمهسی ییگیرمه گه یقین باشقه یاش شاعرنینگ هم اثرلری یېر آلگن.
بولر تشقریسیده اۉزبېکستاندهکی موجود لاتین الفباسی بیلن هاشم همدمنینگ بو کیمنینگ تیلی، اېرکین واحدوف شاگردلریگه مکتوب و قان خصلتینگ آتلی شعرلری قیسقه بیر حیات حکایهسی بیلن بیرلیکده آذربایجانده باسیلگن تورک دنیاسی شاعرلری المنخ بوتا-2 کتابیده باسیلگن ((Türk Dünyası Şairlǝri Almanax, 2017, s. 156.
بو کیمنینگ تیلی آتلی شعری
محمدهاشم همدمنینگ بو کیمنینگ تیلی آتلی شعری هر حالده تیل اوچون اېنگ بویوک تورتکی بېرووچی دالضرب اثری دیر. بو شعر، شاعرنینگ سېزدیم و سېودیم آتلی کتابینینگ 5-8نچی صحیفهلریده و ایکینچی شعر اۉلهراق باسیلگن دیر. قوییده بوشعرنی اۉزگون و تورکیه تورکچهسیده اۉزگرتیریلگن شکلی بېریلگن؛ کېینیدن شاعرنینگ تیل و یازیش ویژهگیلری اوستیده قیسقچه توختهلیب اۉتهمیز. اما بیرینچیدن بو عجایب تورتووچی شعرنی نیمه سببلر بیلن یازیلگنیگه آچیقلیک کېلتیریش کېرهک دیر.
هاشم همدم بیلن یوقاریده ایتیلگن صحبتیمیزده موضوعلردن بیری هم شاعرنینگ اینیقسه بوشعری نیمه سببلر بیلن یازیلگنی و اوندن سۉنگرهکی بۉلگن تاثیری حقیده دیر. اېندی شاعرنینگ موضوع بیلن تېگیشلی ایتگن نرسهلرینی اۉز آغزیدن نقل قیلهمیز:
افغانستان تورکلری (اۉزبېک، تورکمن و…) تعصبنینگ آغیر یوکی و کمسیتیشلرنینگ قاره کییمینی باشلریدن آلیب آقتماق اوچون اوزون زماندن بېری کورهشیب کېلماقدهلر. مېن، بو شعرنینگ آی و کونینی انیق شکلده بیلمهگن حالده 2015-ییلنینگ ایلک آیلریده یازگن اېدیم. اۉشنده، هر زمانکی دېک ملتیمیز اینیقسه تاریخیمیزگه قرشی فکری هجوملر ترتیب قیلینگن اېدی. بیر قطار پشتون و تاجیک سیاستچیلری تمانیدن افغانستان دولتیده فرقلی اداری مقامده ایشلهیدېگن تورکلرگه جملهدن پارلمان ریاستی اوستیدهگی شخص و اونگه اۉخشهگن خاتین وزیرلر و هوا یۉللری وزیرلیگی باشیدهکی انساننینگ سیاسی و مدیریتی ضعیف بولگنیگه فاشیستلر تمانیدن حیثیتیمیزگه هجوم بۉلگنی تویویلردی. بو اره ده تورک اصیللی استاد رحمان اوغلی کبی بیر عالم و سیاستچینینگ وزیرلیک مقامیگه لایق اېمسلیگینی اساسلهگن بو متعصبلر تمانیدن احمقانه سۉزلر ایتیلیب بارماقده اېدی.
منه شوندهی بیر وقتده، بیر یازووچی و شاعر صفتیده ملتیمیزنینگ اۉتمیشیدهکی بارلیک و بایلیکلرینی باشقهلرگه اېمس، عکس حالده اۉز ملتیمیزگه بیلدیرماق مقصدیده “بوکیمنینگ تیلی؟” آتلی 22 بیتدن عبارت بوشعرنی یازگن اېدیم. بو شعر بیلن ملتیمیزنینگ تاریخیده قیسی اولوغوار کیشیلر بۉلگنی کۉرسهتیلیشی، تیلیمیز و تاریخیمیزنی قدریتینی بیلدیرماق، فاشیستلرنینگ الدهتووچی شیرین سۉزلریگه اوچونمسلیکلری کبی موضوعلرنی بیلدیریش افادهسی اساس قیلینیب مذکور شعرده فریاد اېتیلگن ملی روحیهمیزنینگ بیر بۉلیمی اېدیم. بو شعرنی، “تاریخی شخصیتلرنی و مدنیتیمیزنینگ آلتین یپراغی باشلیغی بولرمی” دېب یازگن اېدیم.
مذکور شعر، دسمبر 2016 ده تورکیهده ایلکبار سکریا بیلیم یورتیده افغانستاندهکی شخصی رشاد تحصیلی موسسهسی تمانیدن بۉلیب اۉتگن تانیتیم ییغینیده افغانستان پارلمانینینگ اېسکی اعضاسی سردارمحمد رحمان اۉغلی و بیبیسینینگ خبرنگاری ولی محمد حدید تمانلریدن اۉقیلدی. 2018 ده افغانستان دولتی تمانیدن تورک ملتیگه قرشی قصدی ینگی بیر عدالتسیزلیک و اۉتمیشدهکی جفالر دوامیگه توخته دېیش و حقلرینی آلیش مقصدیده جنوبی تورکستاننینگ 9 ولایتیدن کۉپیگه عادی خلق کۉچهلرگه چیقیشدیلر. منه شو وقتده جنوبی تورکستانلی خانملرنینگ نمایشلریده تبسم جسور اسملی یاش بیر قیزیمیز مېنینگ بو شعریمنی اۉقیگینچه شعر ینگیدن و اینیقسه اجتماعی ترماقلرده دنیا بۉیلب قۉلمه قۉل بۉلدی و دنیانینگ تۉرت چېککهسیده میلیونلرچه انساننی کۉریشیگه سبب بۉلدی.
شاعرنینگ سۉزلریگه کۉره، بیزهم تبسم جسورنینگ اۉقیشی بیلن بو شعرنی مجازی دنیاده بو کیمنینگ تیلی یانیده بو مېنینگ تیلیم دېب هم تانیلگنینی مجازی دنیادن قیدیرگنیمیزده تشقی و ایچکی بیر قنچه صحیفهلردن قرشیمیزگه چیقگنینی قۉشهمیز. قوییده شعر اۉزگون و تورکیه تورکچهسیده اۉزگریلگن حالی بیلن قۉییلگن. بویېرده اۉتمیش شخصلر، اثرلر و دولتلر آتی تورک تاریخی و مدنیتینی بیلگنلرنینگ توشینچهسی بیلن ماس اېکنی اوچون آچیقلمه کېلتیریشنی لازم کۉرمهدیک.
بو کیمنینگ تیلی؟
بومېنینگ تیلیم، تورک – اۉزبېکچهسی، تورانلر تیلی
تاغلرنی اېگریب، اېرکین یشهگن، بُورانلر تیلی
بومېنینگ تیلیم، مېنینگ حجتیم، فخرکانی دیر
بابرلر تیلی، شاعرلرتیلی، دېوانلر تیلی
قوتدغوبیلیک، یرهتگن یوسف خاص، حاجبلردېک
لغاتالتورک، صاحبی محمودکاش، شاهانلر تیلی
خوار بۉلمهگی سیز، عزتین قیلینگ، بوتیلنی اۉلوس!
نېگه که بوتیل، سومرلر تیلی، کۉشانلر تیلی
بیزگه شان بېرگن ، بیزگه جان بېرگن ، بیزگه افتخار
نوایی سۉزین، چیرایلنتیرگن، انسانلر تیلی
تمدنلرنی قۉزغهلانتیرگن، یېریوزه بوتون
همده شرق تیلی، همده غرب تیلی، اېرانلر تیلی
بیزگه کان بېرگن، بیزگه نان بېرگن، بیزگه بارلیک شو
توماریس تیلی، خوارزم تیلی، زمانلر تیلی
غزنهلیک محمود، قیلمهدی خذمت، بیزلر اوچون بو-
شهنامه عبرت، بو اولوس تیلی، جیرانلر تیلی
بو آدم تیلی، بو آتم تیلی، سېوگیلیم تیلی،
بهشتدن چیقیب، یېرلهشیب قاگن، غُلمانلر تیلی
بوکیمنینگ تیلی؟ بو مېنینگ تیلیم، اېسکریب یاتگن –
تاریخنینگ تیلی، تېمورنینگ تیلی، رومانلر تیلی
بوتیلنی بیلگنلر کۉرکم یشر، مداحلیک قیلمس
یوروب اېشیکلر، بوتیل اصلده خاقانلر تیلی
ادعا بیلمنگ! مېنینگ سۉزیمنی، دشمنلیک قیلمنگ!
بو تیل سیاستده، بای – ایلدیزدن، عثمانلر تیلی
قاجارلر تیلی، تاتارلر تیلی، سمرقند تیلی
تموچین تیلی و هونلر تیلی، تورکانلرتیلی
خدانینگ لطفی، سلیمان تیلی، تیانشان تیلی
بایسنقر تیلی، بایقرا تیلی، شیبانلر تیلی
آتیلا تیلی، سیحونلر تیلی، جیحونلر تیلی
گوهرشاد بېگیمنینگ، آنه جانیمیز، دېگانلر تیلی
اتاتورک تیلی، جهانگیر تیلی، بهادر تیلی
اۉلوس غمینینگ، نادره بیرله، یېگانلر تیلی
تېمور مېراثین اۉستیرگن شاهرخ، انسانیتنی-
چۉقیسیگچه، بخارانی جنت، قیگانلر تیلی
ساکالر تیلی، سلجوقلر تیلی، باتورلر تیلی
بایزید ایلدیریمنینگ، گېزدیرگن – اۉرمانلر تیلی
یافث اولادی تورکدن اۉرگنمیز، تیل اۉزهک بیزه
ابوریحان – ابن سینادېک… مهربانلر تیلی
یسوکای تیلی، چغهتای تیلی، تورهغای تیلی
یاساقلر یسهب، دېواندن اۉتسک، جوانلر تیلی
یفتلیلر، اویسی آنه همده یوزلرچه اولوغ
جان بېریب کېلگن، شو یۉلده بو قدردانلر تیلی
بو آلتای تیلی، بو اوراز تیلی، بو آرال تیلی،
جنتنی یېرگه سمرقند دېگن، غُلمانلر تیلی
BU KİMİN DİLİ
Bu benim dilim, Özbek Türkçesi, Turanlıların dili,
Dağları eğirerek hür yaşayan boranların dili.
Bu benim dilim, benim delilim, iftihar kaynağımdır.
Babürlerin dili, şairlerin dili, divanların dili.
Kutadgu Bilig’i yaratan Yusuf Has Hacib gibi Divân u
Lugati’t-Türk sahibi Kaşgarlı Mahmud’un, şahların dili.
Hakir olmazsınız, saygı gösterin bu dile ey ulus!
Çünkü bu dil Sümerlerin, Kuşanların dili.
Bize şan veren, bize can veren, bizim için iftihar,
Nevaî sözünü güzelleştiren insanların dili.
Yer yüzündeki bütün medeniyetleri kalkındıran
Hem Şarkın hem Garbın hem İran’ın dili.
Bize cevher veren, bize ekmek veren, bizim varlık sebebi o,
Tomaris’in, Harezm’in, (bütün) zamanların dili.
Gazneli Mahmud etmedi hizmet, bizler için
Şehnâme ibrettir, (bu) ulusun dilidir, ceylanların dili
Bu Hz. Âdem’in dili, atamın dili, sevgilimin dili,
Cennetten çıkıp yerleşen Gılmânların dili.
Bu kimin dilidir? Bu benim dilim kocayıp giden
tarihin dili, Timurluların dili, edebî eserlerin dili
Bu dili bilenler güzel yaşar, yalakalık etmez
dolaşarak kapılarda. Bu aslında hakanların dili.
Bu sözümü iddia sanmayın! Düşmanlık etmeyin!
Bu dil siyasette zengin, köklüdür. (Bu) Osmanlıların dili.
Kaçarların, Tatarların, Semerkant’ın dilidir,
Temuçin’in ve Hunların Türklerin dili.
Allah’ın lutfuyla bu Süleyman’ın, Tiyenşan’ın,
Baysungur’un, Baykara’nın, Şeybanlıların dili.
Atilla’ın dili, Seyhunların dili, Ceyhunların dili,
Gevherşâd Hanım’ın “Anacânım!” diyenlerin dili.
Atatürk’ün dili, Cihângir’in dili, bahadırların dili,
Halkın derdiyle Nadire ile birlikte dertlenenlerin dili.
Timur’un mirasını geliştirmiş Şahruh Mirza, insanlığı
Zirveye kadar Buhara’yı cennet kılanların dili.
Sakaların dili, Selçukluların dili, baturların dili,
Beyazıt Yıldırım’ı gezdiren ormanların dili.
Hz. Yafes’in Türk’ten öğrendim. Dil özümüzdür bize,
Ebu Reyhân, İbni Sinâ gibi mihribanların dili.
Yesukay’ın dili, Çağatay’ın dili, Toragay’ın dili
Divanlar bir kenara bu kanunlar yapan dil, gençlerin dili
Eftalitlerin dili, Üveysî ana yanında yüzlerce ulu kimse
Can veregelen bu yolda bu kadirbilenlerin dili.
Bu Altayların dili, bu Urazların dili, bu Aral’ın dili,
Yer yüzündeki cennet diye Semerkant diyen gılmânların dili.
بیزچه، شاعرنینگ بو شعریده حاضرگی اۉزبېک ادبیاتینینگ بویوک شاعرلریدن اېرکین واحدنینگ اینیقسه “اۉزبېگیم” قصیدهسیدن اۉنملی اېتکی کۉرینهدی. (واحدوف، 1991، ص. 23-25).
چونکه اېرکین واحد بو قصیدهسیده تورکستان تورکلرینینگ بوتون قدریتلرینی بیر بیر یازگن.
اما هاشم همدم بیر آدیم ایلگراق باریب عثمانلی، قاچار، تاتار، اتاتورک، یلدیریم بایزید کبی تورک جمعیتیگه تیگیشلی باشقهلرنی هم آت توتهدی. بیز بونگه اۉخشش موضوعنی بوندن آلدین باشقه بیر جنوبی تورکستانلی شاعر استاد متیننینگ 78 بیتلی قووانچ اوجی آتلی قصیدهسیده هم کۉرگن اېدیک (متین اندخویی، 1379، 205-213؛ تولقون، 2019، 318-325).
شاعردهکی آنه تیلی و تورکلیک خبردارلیکلرینی کۉرستگن باشقه اۉرنکلر
شاعر، بو کتابیدهکی شعرلرده دفعهلرچه آنه تیلی سېوگیسی قوشیمچه تورکلیک تویغوسی بۉلگنینی بیلدیرگن. مثلا سۉز موضوعی کتابنینگ ایلک شعری بۉلگن منظومه شوندهی باشلر.
قراریم آنه تیلده سۉزلهشیش دیر
بو یېتّی پشتیمیز اِرثی و کیش دیر. (ص. 1)
کتابدهکی 6- شعر بۉلگن سِرلی سۉز (ص. 15-17) آنه تیلی مسالهسیده افغانستان دولتینینگ تورکلرگه بېرگن سۉزلرینی یېریگه کېلتیرمهگنی اوستیده یازیلگن اېکن.
سېندن ایری یختی دنیا کېچه دیر
کېچهلر هر لحظهسی مینگ ییلچه دیر
/…/ /…/
کۉزلهگن یۉلیم اوزیلدی دادلر
تیل اوچون رېجه بوزیلدی دادلر
سېنگه عمریمدن بیرار کون قالسه هم
اۉزگهلر خنجرنی قۉلگه آلسه هم
تیکلهنیب کۉز یاشین آقیزماقچی من
اېسکی اوینی قیتهدن قورماقچی من (ص. 15-16)
کتابدهکی 12- اسمسیز (ص. 28-30) شعریده شاعر تورک دنیاسینی کۉز اۉنیگه آلگن.
آنه یورتیم تینچلیگی کۉنگلیمده بار ارمانلری
یختیلیک تامان کېتیش اصلی نیت بوندن نری
آنه یورتیمنی بوزیب اۉز آتیگه قۉیماقچیلر
قیتهدن آتینگنی اسرهب تورک بۉلگین سنگری (ص. 29)
شاعر، افغانستانده تورکلرگه قرشی یوریتیلگن یمان ایشلرگه ضد کتابدهکی 16- (37-40) شعرینی یازگن.
بیر قطار انسان صفتلر ایت بۉلیب تیشلهیدیلر.
یاکه ایتلر اۉرگهتیب خلقیمگه کیش کیشلهیدیلر. (ص. 37)
کتابدهکی 26- آنه یورتیم (ص. 58-59) شعریده شاعر، آنه تورکستاندن گپیرماقده دیر. بونی یازگینچه تۉغریدن تۉغری تورکستان اسمینی کېلتیرمهگن؛ بیراق غربی تورکستاندن بخارا و شرقی تورکستاندن ختن اسملرینی ذکر اېتیشی بیلن کۉرستماقده.
سېن یورهکنینگ تویغوسی سن، سېن گۉزهل سن سېوهمن
کمبغللرنینگ قووانچی چۉلدهکیلرگه چمن
یاولر ایچره ایلدیریم بۉلگن یراغیم سن اۉزینگ
هم بخاراسن بوتونلهی اۉلکه داشلرگه ختن. (ص. 58)
مخمس شکلیده قلمگه آلینگن کتابدهکی اسمسیز 34- شعری (ص. 73-74) بیر بۉلیمیده شوندهی دېیدی:
تیل دېدیم، فرهنگ دېدیم، یورتیم دېدیم قانیم قوریب
چرچهمهی یوردیم اولوسیم یورتیده دوران سوریب
کۉککه چیققن بابهلر، اجدادیمیزدېک اېسکوریب
هر بیری آلتین اوزه یاتگنلیگین کۉردیم یوریب
بې کېرهک مصرع بیله یانیزنی سوپورماقچی من
شاعرنینگ تورکلیک شعوریگه سۉنگ اۉرنک اۉلهراق آذربایجانده باسیلگن تورک دنیاسی شعرلری کتابیده یېر آلگن قان خصلتینگ آتلی شعریدن بیر بۉلیمنی کېلتیرهمیز:
تاریخینگ بیرله یشب، سېن اۉیلاوگه یېتگن تورک سن،
مینگلب ییللردن بېری، سېن اېل بیرله کېتگن تورک سن،
هم تمدن هم سېویش، سېن آدابی بیتگن تورک سن،
یېر یوزینی قمرهگن، سېن قرآن اېشیتگن تورک سن،
منگو قالدی بیزلره، قۉلیازمه بیتگن تورک سن.
(تورک دنیاسی شاعرلری المنخ بوتا-2 ص. 156)
هاشم همدم، بوندن تشقری اینیقسه خلقنی اویغانیشی، مجادلهسیدن وازکېچمس، یاشلرگه بیرلیکنی سقلب کورهش اېتیشگه چقیریش خصوصلریده یازگن شعرلری کۉرینهدی. بو یېرده فرقلی شعرلریدن اۉرنکلر کېلتیریلگن.
کېل ایناغم آپه-سینگیل،
اولکه نی آباد قیل! (ص. 11)
*
باشینگ کېتگنده هم جانیبنی تانیشگه تفاصل قیل!
چیانلر دمینی کېسیب چاقیش وقتینی بېرماگیل! (ص. 20)
*
ایکی قشاق بیر بۉلیب بای بۉلمهلی
تامچی تامچی یاغیبان لای بۉلمهلی (ص. 26-27)
*
اۉلکهمیزنی قپقرانغو ایله بان کېلدی غنیم
باشیمیزدن آلدیو باشلیغلریمیز ایمی-سیم (ص. 22)
*
خدایا سېن ترحم قیل اولوسیم حالی ابتر دیر
بوگونکی جهل بیرله اۉرهلیب قالگنله رهبر دیر
وطننینگ تاغ و تاشیده اۉلیب نابود بۉلاتگنلر
بیزین قشاق، اېلنینگ بالهسی و همده عسکر دیر (ص. 41-42)
شو اخیرگی پیتلرده غرب کوچلری اۉرته شرق خلقلریگه دیموکراسی کېلتیرهمیز دېگن بهانه بیلن معصوم انسانلرنینگ قانلرینی تۉکیشی شاعرنینگ 25- دیموکراسی (ص. 56-57) آتلی شعریده قید اېتمیش. شعرنینگ ایلک بیتی قوییدهکیچه:
کافر بیزه اۉرگتدی بوگون حقّ ِ بشرنی
پارتلندی “بشر” آقدی قیزیل قانی بشرنی (ص. 56)
شاعرنینگ، کتابیدهکی 28- (ص. 62-63) اسمسیز شعر موضوعی جوده اچیغ کۉرینهدی. بو شعر، فاریاب شهریده بیرهم نمازیدن سۉنگ طالباننینگ اویوشتیرگن خودکش هجومیگه قرهتیب یازیلگن، اۉلکه دهکی حیات کوچسیزلیگی و وضعیت تیلیگه کېلتیریلگن.
چقنهتیش، اېرکین یهشش، بۉلدی وطنده کتته ایش
بۉلدی فرض و واجب اېندی اۉلکهمیزنی چقنهتیش
بیر بیراو قۉلین توتیب، یارقین تمان کېتماق اوچون
الحذر بیزلرگه دیر اۉتگن اوروش آتیش توتیش. (ص. 62)
شاعرنینگ تیل ویژهگیلیکلری
هاشم همدمنینگ شعرلریده اۉلکهدهکی باشقه شاعرلرگه قرهگنده فارسچه کلمه و ترکیبلر جوده آز. شعرلری، منطقه خلقی تمانیدن آسانلیکده توشینیب آلینهدېگن درجهده دیر. شاعر، ممکن بۉلگینچه اۉزبېکستان تیلینی قۉللنیشگه حرکت قیلگن؛ اما طبیعی اۉلهراق فرقلی بۉلگن نقطهلر هم بار. بیرینچیدن شاعرنی یېتیشگن منطقهسینینگ شېوه ویژهگیلیکلری بیرار بیرار شعریگه عکس اېتماقده. قوییده شاعرنینگ شعرلریده کۉرینگن منطقه کلمهلریدن اۉرنک بٻریلگن. یٻری کٻلگن اېکن ایتیشیمیز کېرهک که جنوبی تورکستانلی اۉزبېکلرنینگ قۉللنگن بو شکللرینینگ اۉزی اۉزبېکستانلیکلرنینگ آغیزیده هم کۉریلماقده.
سېزدیم و سېودیم اۉزبېکستان یازیش تیلی تورکیه تورکچهسی
ایاغ (ص. 24) åyåq ayak
بۉلاتگنلر (ص. 41) boläyåtgänlär olmakta olanlar
اۉتگینینگ (ص. 9) ötgin (sen) geç
اۉتکزمهلی (ص. 9) ötkäziş kéräk geçmeli
ساغره (ص. 24) songrä sonra
یاغ (ص. 24) yoq yok, hayır
ایکینچیسی اېسه عربچه و فارسچه سۉزلرنینگ تلفظ و انلمدهکی فرقلیکلری
شاعرنینگ تیلیدهکی بو قبیل آلینگن کلمهلر؛ اۉزبېکستان یازمه تیلیده یا بوتونلهی تاپیلمهیدی یاهم فرقلی تلفظ بیلن فرقلی انلمده بۉلیشی ممکن. بو هم شاعرنینگ اېتیشگن جغرافیاسینی تیلگه طبیعی بیر تاثیری دیر. مثلا، جنوبی تورکستان ادبیاتیده آیدینلردن سۉز کېتگنده باشگه کۉپراق استاد صفتی کېلهدی. اۉزبېکستان تیلیده اېسه بو مقصد بیلن کۉپینچه کلمه استاذ شکلیده قۉللنیلهدی. اۉزبېک تیلینینگ ایضاحلی لغتیده استاد حالی اېسکی آچیقلمهسی بیلن بېریلماقده. اینیقسه جنوبی تورکستانده قۉللنیلگن عربچه و فارسچه بیر قنچه کلمهلر اۉزبېکستان یازی تیلیدن توشگن.
سېزدیم و سېودیم اۉزبېکستان یازمه تیلی
عصا (ص. 24) hässä “baston”
جانب “قرشی تمان” (ص. 20) cånib “yan, taraf”
جوان “یاش” (ص. 8) cuvån “yeni gelin; genç dul”
فرهنگ “کلتور” (ص. 74) kultur “kültür”
غُلمان “غیلمان” (ص. 8) ğılmån “gılman”
ایسپلاغ (ص. 24) ismälåq “ıspanak”
سنگر “عسکر” (ص. 29) äskär, soldat “asker”
تفاصل قیل- “غرت صرف اېتمک” (ص. 20) häräkät qıl- “gayret sarf etmek”
تمدن “مدنیت” (ص. 6) mädäniyät “medeniyet”
شاعرنینگ یازگن کتابده املایی موضوعی
جنوبی تورکستانده اۉزبېک تورکچهسی بیلن یازیلگن شعرلرنینگ نشر اېتیلگن املایی موضوعی بوندن آلدین نشرگه تاپشیریلگن “افغانستان اۉزبېک شعریتینینگ املایی سۉراقلری” آتلی ایلگریکی ایشمیزده هم بحث اېتگن اېدیک (تولقون، 2016). مساله، مذکور یازوویمیزده جنوبی تورکستانلی آیدینلرنینگ تیللریدهگی یاپیق / e/ سېسی عرب الفباسیگه “ې” حرفینی کېلتیریشده حرکت قیلیشلری اما بو ایشنی بوتونلهی اۉلتیرمهگنی اۉرنکلرگه کۉرسهتیلگن اېدی.
عینی وضعیتنی هاشم همدمنینگ کتابیده هم کۉرهمیز. یوقاریده شعرنینگ اۉزگون حالده آستینی چیزیب کلمهلر اصلیده یاپیق /e/ بیلن تلفظ اېتیلیشیگه بنأ املاده نارمل “ی” یازیلگن. حال بوکه متندهگی (مٻنينگ) اۉرنکیده بۉلگنی دېک اۉزبېک، اېگریب، اېرکین، یېر، تېمور کبی کلمهلر بوتون یاپیق /e/ بیلن کۉرسهتیلگن. بونگه مقابل (کېزدیرگن) “گېزدیرگن” اۉرنکلریده کۉرینگنی کبی yé-, éskir-, éşik, bégim, kézdir کلمهلرده اېسه یاپیق /e/ بۉلیشی کوتیلرکن نارمل “ی” حرفی قۉللنیلگن.
جنوبی تورکستانلی اۉزبېکلر، تورکچهنینگ کېنگ-تورده/o, ö/ مشهور عرب الفاسیده کۉرستیشلری اوچون “ۉ” حرفینی قۉللنیشده غیرت اېتماقدهلر. بو شعرده و باشقه نرسهلرده Özbek نی اۉزبٻك شکلیده یازگنلر. سۉز موضوعی شعرده Özbék, borån, söz, bol- öt- “ۉ” اما qozgäläntir-, çoqqı, ormån, yol, körkäm, östir-, özäk ve Toräğåy کلمهلریده اېسه عادت بۉلگن عادی املا “و” حرفی ایشلهتیلگن. شونینگدېک، شعرده ulus ایکی یېرده تۉغری و بیر یېرده خطا شکلده olus اۉلهراق یازیلگن. جنوبی تورکستان اۉزبېکلریده شعرده هنوز هم اۉشه اېسکی عنعنهلرنی دوام بېرماقدهلر.
بو وضعیت شعرده وزن و قافه طفیلی اۉزبېک ممتاز ادبیات تیلیگه قرشی قۉللنیلهدېگن سۉزلر اۉنیمیزگه چیقماقده. مثال اوچون شاعر اۉزبېک تورکچهسیده صفت-فعل و تارتیشیش قۉشیمچهسی اۉلهراق قۉللنیلگن و اساسأ “گان” شکلیده تلفظ اېتیلگن قۉشیش قافیهده یېگان، دېگان، قی(ل)گان شکلیده قۉللنگن.
اۉزبېک تورکچهسیده اینیقسه کونلیک سۉزلهشیلیب یېرلی قۉللنیلگنsål bol-, qål-, qıl-, kel-, فعللرنی b-, gän,- sä کبی بعضی اضافیلر قۉللنگنیده کۉپینچه (ل) سېسی توشهدی: بۉلیب >بۉب، qålgän > qågän, kelsä > kesä, sålıb > såp vb. منه شاعر، استاندارد تیلگه ضد بو جملهلردن qålgän > qågän, qılgän > qıgän کلمهلرگه شعریده یېر بېرگن. بو وضعیت فرقلی بیر زاویه بیلن تۉغری دیر: qå[l]gän, qı[l]gånlär.
نتیجه
محمدهاشم همدم، یاش و ایدیالیست بیر شاعر دیر. ییگیتلیک چاغیده ایش حیاتیگه نظر تشلهماقچی بۉلگنیمیزده جنوبی تورکستان تورکلری ارا جوده فعال کلتوری حیاتی بار اېکنی کۉرینهدی.
اۉلکهده قریشیق و تورکلرگه قرشی منفی یاندهشیشلرنی قۉلیدن کېلگنیچه یاش شاعر، هر تورلی کلتوری یرهتیش ایچیده بۉلماق اوچون همت قیلگنلیگی آچیق-آیدین کۉرینهدی.
شاعرنینگ، شعرلرینینگ ادبی ارزشی موضوعی ادبیاتچیلرنینگ قۉلگه آلماقچی بۉلگن اَیری بیر یازیش موضعی بۉلیشی کېرهک.
اما بو شعرلرنینگ برچهسی تېکشیریلیب اۉتگنده شاعرنینگ اساس موضوعلری آنه تیل، تورک تاریخی، تورک یاشلریده ملی شعور اویغاتیش، چرچهمسلیک، کورهشدن قاچمسلیک، بیرلیک ایچیده حرکت اېتیشلری بۉلگنی کۉرینماقده. هاشم همدمنی جنوبی تورکستان (افغانستان) تشقریسیده تانیلیشینی کۉپراق تامینلهگن هم کۉرینیشیچه بو کیمنینگ تیلی آتلی شعری اېدی. شوندهی که اجتماعی ترماقلرده بیر قنچه آدرسده شاعرنینگ بو شعری یایین بېریلگن. شاعر، بو شعریدن بنأ آنه تیلی شاعری اۉلهراق ناملنماق حقینی قازاندی.
محمدهاشم همدم بیر اۉزبېک- تورک ملیتچیسی؛ اما شعرلریده اصلا عرقچی بیر نرسه کۉریلمس. هېچ کیم و هېچ بیر خلق اوچون نفرتلی بیر نرسه ایتمهیدی. افغانستان حدودلری ایچیدهکی تورکلر اوچون مناسب و عادل بیر حیات؛ کلتورلرینینگ دوامینی تامینلشیگه قۉشیمچه قتقیسینی قۉشیش اېستهگن. اونینگ شعرلریده، اصلا ایریش/بۉلکلش یاکه افراطیت تصدیقلاوچی، افراطیتگه چقیریش بیر عنصر یۉق. بوگونکی کۉپینچه اۉلکه قیینچیلیکلرینینگ اقلیتلر حقلرینی تیلهش مراجعتیده یۉل قیدیریش نتیجهسی بیلن حقلی اېکن حقسیز بۉلیش حالی، بوتون جنوبی تورکستانلی شاعرلرده بۉلگنی کبی، هاشم همدم ده هم کۉرینمس.
KAYNAKÇA
Buta-2 Türk Dünyası Şairlǝri Almanax. Hazırlayan: Komisyon. 2017, Bakü: OL NPKT.
Hämdäm, Muhämmäd Håşim (h.k. 1395 /m. 1014 ). سٻوديم و سٻزديم) Sézdim vä Sévdim). Kåbil:
Huråsån Mätbääsı.
İbråhimov, Äbduqähhår – Xäyriddin SULTÅNOV – Närzullä CÖRÄYEV (1996). Vätän
Tuyğusı. Taşkent: Özbekistån Näşriyåtı.
İpek, Cemil Doğaç (2016). İran’da Türklere Hakaret Hadisesi Nasıl Değerlendirilmeli?
Gelecek Bir Tasarımdır 2013 Aylık Dergi, Sayı: 177, Ocak 2016, s. 52-54.
Kut, G. (2003). ǾAlī Şīr Nevāyī Ġarā’ibü’ṣ-Ṣıġar İnceleme-Karşılaştırmalı Metin. Ankara: TDK.
Levent, Agâh Sırrı (1966). Ali Şir Nevaî II. Cilt Divanlar 4 Türkçe, I Farsça Divan. Ankara: TDK.
Mähmudov, Mämädäli (1993). Özligingni Unutmä Elim!. Fitnä Sän’äti (Haz.: Ähmädcån
Melibåyev, Sä’dullä Ähmäd. Taşkent 1993, Fän Näşriyåtı, s. 106-117
Mätîn-i Ändxôyî, M. Ä. (h.ş. 1379/m. 2000). پوش الله باغ” Båğ-ı Lålä-pôş” (Arap harfli).
Peşaver: Märkäz Näşriyåtı
Özbek Tilining İzåhli Luğäti 5 cilt. (2006-2008). Komisyon. Taşkent: Özbekistån Milliy
Entsiklopediyasi.
Şämsiyev P. ve İbråhimov S. (1972). Nävåîy Äsärläri Luğäti Älişer Nävåiy Äsärlärining On
Beş Tomligigä İlåvä. Täşkent: Ğäfur Ğulåm.
Tolkun, S. (2016). Afganistan Özbek Şiirinin Yazım Sorunları. International Journal of
Humanities and Education, 2016, 1:2, s. 187-207.
Tolkun, S. (2019). Güney Türkistanlı (Afganistan) Şair Üstad Metin Andhoyî’de Türklük
Şuuru. IJHE, cilt 5, sayı 10, s. 310-329.
Våhidov, Erkin (1991). Ortädä Begånä Yoq. Taşkent: Yåzuvçı
EXTENDED SUMMARY
In South Turkestan, which is currently within the borders of Afghanistan, mainly Uzbek and
Turkmen Turks live. The Turks, who had been dominant in the region for many centuries,
respected the languages of other peoples during their rule. The Turks even wrote works with
Persian, the dominant language of the region, so that they maintained the effectiveness and
sovereignty of Persian language. Unfortunately, when the state administration passed from the
Turks to the Pashtuns, both Turks and Turkish did not see the same tolerance and support.
The interesting part is that the Dari-Persian language is the official language of the state,
although it is not spoken as a native language. In Afghanistan, until recently, Turks have not
been given the right to education and publication, or have been given extensive restrictions on
the exercise of these rights. While minorities in many countries resort to terror in the struggle
for rights, the Turks of South Turkestan (Afghanistan), like all other Turkish communities
living as minorities, have sought their rights within the territorial integrity of the country in
which they live. They have used only democratic and peaceful means in their rights struggle.
The dominant forces did not give the Turks their rights. Moreover, they did not refrain from
making statements that from time to time insulted the Turks. In such countries, the defense of
Turkishness has been a duty of the intellectuals.
The young poet Mohammed Hashim Hamdam from South Turkestan is one of them. In 2015,
the humiliating and racist rhetoric of some government administrators in Afghanistan directed
against the Turks led the poet to write the poem “Bu Kimning Tili!” (Whose language is
this?). In this poem, the poet listed the values of Turkishness from East to West from past to
present. This poem is not addressed to the government managers. On the contrary, the poet
addresses the people who are tried to be condemned to cultural deprivation by the
administrators of the state through the inferiority complex.
The poet’s book Sézdim va Sévdim (سٻوديم و سٻزديم ,(published in Kabul in 2016, consists of
poems written in Uzbek Turkish. In this book, the poet especially focuses on mother tongue
which he personally calls as Uzbek Turkish language. Turkish history, literature, inviting
young people to struggle, non-deterrence from struggle, discriminatory politics in the country
are the other important issues in the poet’s poems.
The reason why Mohammed Hashim Hamdam was called the mother tongue poet in this
article is related to the beginning part of his first poetry book Sézdim vä Sévdim. Indeed, thereis no page number in this section. Here, the poet expresses what he devoted the book to in the
form of poetry.
O‘zimni,
So‘zimni,
Ko‘zimni,
Esimni,
Sasimni,
Yoshimni,
Borimni,
Yog‘imni,
Qo‘limni,
Yo‘limni,
Sezgimni,
Sevgimni … ana shu ona tilimga bag‘ishlayman.
Myself,
My word,
My eyes,
My mind,
My voice,
My age,
My everything,
My nothing,
My hand,
My way,
My intuition,
My love… Here is, I am dedicating all them to my
mother tongue.
A short biography of the poet according to our conversation with him on the date of
06.07.2019 Turkey’s in Bilecik are as follows:
ID Information
Haji Mulla Muhammad Eslam “Toprakhtu” o‘g‘li Mohammed Hashim Hamdam Faryabi was
born on 13 March 1990 in Yangiqıshloq village of Maymana which is the central district of
Faryab province of South Turkestan region in northern Afghanistan. Also, Faryabi refer to the
city he came from.
The poet studied primary school in the village of Topraxtu. He completed his middle school
education at the school which currently known as the Arabkhana High School. He completed
his high school education in Daqiqî-Balkhî High School in Mazar-i-Sharif. In 1387 (2008), he
enrolled in the Uzbek Language Department of the Faculty of Language and Humanities at
the University of Balkh. He graduated from here in 1390 (2011).
Between 1384-1388 (2005-2009), he was the head of the cultural affairs department of the
“Afg’oniston Junbush Yoshlari Balx Viloyati Kengashi”. In 2009, Mohammed HashimHamdam joined the establishment of Mavlono Anbar Farhongiy Bunyodi (Mavlānā Anbar
Cultural Council) on behalf of the great literary writer Mavlānā Anbar. In 2011, when he was
still a 4th grade student, he was elected as the president of the Afghan Turks Cultural
Foundation (FFTA), which operates in South Turkestan and has the Persian name
“Federation-i Farhang-i Turkan-i Afghanistan” (Uzbek Turkish: Afg‘oniston Turklari
Madaniy Jamg‘armasi).
During his stay in Afghanistan, the poet worked mainly on televisions. He started his career as
program and news presenter in the Uzbek Turkish section of private Nihad radio. Then he
continued to his career as the news manager of Uzbek Turkish on Arzu TV and as the director
of the literature program known as “Chaghdash”. After a while, he was also the Balkh
representative in Batur TV as broadcasting in the Uzbek and Turkmen dialects. Finally, he
took over administration of Uzbek Turkish language service department in radio and web site
which known as Salam Vatandar, which broadcasts in Persian, Pashto, English and Uzbek
Turkish, which is part of the “Salam Afghanistan Media Organization”.
In 2007, he participated in the Persian poetry competition called “Teksevar-i Şe’r” which was
organized under the Ministry of Education in Mazar-i Sharif and lasted for 20 weeks. He was
the third among the 80 young poets who participated in the competition.
The poet came to Turkey in 2017. In 2008, he joined Bilecik Migration Administration as an
interpreter for the UN Refugee Administration.
The poem which known as “Bu Kimning Tili” (Whose Language Is This?) in the between
pages 5 and 8 of Mohammed Hashim Hamdam’s book is literally a mother tongue defence.
Below is the first couplet:
Bu mening tilim, Turk-O‘zbekchasi
Tog‘larni egirib, erkin yashagan bo‘ronlar tili
This is my language, Turk-Uzbek language, the language of the Turanians,
It is the language of the free thunderstorm which spins the mountains.
The poet wrote this poem to his people on the hostile attitude of some administrators in
Afghanistan towards the Turks. With this poem, he aimed to increase the spirit of their
struggle by reminding his past to his people who are in danger of being demolished
spiritually.
https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/801576


text:
محمدرضا مهدوی (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۷۲)
محمدرضا مهدوی (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۷۲) (اینگیلیسجه: Mohammad Reza Mahdavi) (دوْغوم:۱۷ دسامبر ۱۹۷۲ (۴۸ یاش) تهران) بیر فوتبالیست. ایران میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده محمدرضا مهدوی (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۷۲) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- تهرانلیلار
- ایران فوتبولچیلاری
- بهمن کولوبونون اویونچولاری
- ایستیقلال فوتبال کولوبونون اویونچولاری
- رویال شارلوا کولوبونون اویونچولاری
- پرسپولیس فوتبال کولوبونون اویونچولاری
- سیپاهان کولوبونون اویونچولاری
- شهرداری بندرعباس کولوبونون اویونچولاری
- ایستیقلال اهواز کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۰۰ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
- خلیج فارس لیگینین اویونچولاری


text:
آنینین د منکایو
آنینین د منکایو (ایسپانجا: Añón de Moncayo) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و ساراقوسا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۶۴٫۳۳ کیلومتر موربّع دیر. ۸۳۶ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۲۶۳ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Añón de Moncayo»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آنینین د منکایو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲
۲ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/رویدادلار
- ۶۹ - روم لژیونرلری طرفیندن یۇخاری آلمانین ایمپیراتورو کیمی لِقات آول ویتِلی اعلان ائدیلدی.
- ۱۷۰۳ - بیرینجی روس قزئتی «BeдoMocTи» یاییما باشلادی.
- ۱۷۵۷ - بؤیوک بریتانیا کلکوتهنی ایشغال ائتدی.
- ۱۸۳۹ - لویی دنگِر آیین ایلک فوْنوشکلینی چکدی.
- ۱۸۷۰ - بروکلین کؤرپوسونون اینشاسی باشلادی.
- ۱۹۰۵ - روس-ژاپون ساواشی دؤورونده پورت-آرتور شهرینین مۆدافیعهسی دایاندیریلاراق شهر ژاپونا وئریلدی.
- ۱۹۲۲ - آنکارادا تۆرکیه ایله اوکراین شوروی جومهوریتی آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی.
- ۱۹۲۵ - تاجیکیستان شوروی جومهوریتی ترکیبینده داغلیق بدخشان مۇختار ولایتی قۇرولدو.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ جمادیالاول/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
ییرمینجی عصرین سیرلاری
پوشکین و دوما عینی آدام ایمیش/ چئویرن: لئیلا علییئوا
حاضیرلایان: سوسن نوادهیرضی
داهی روس شاعیری آلئکساندر سئرگئیئویچ پوشکین أصلینـده دوئلده هلاک اولماییب. او، اؤزونو اؤلموش کیمی قَلَمـه وئریب، پاریسه یوللانیب و بورادا مشهور فرانسیز یازیچیسی آلئکساندر دومایا چئوریلیب.
آبسورد سسلَنیر، ائله دئییلمی؟ آنجاق قرار وئرمهیـه تلسمهیین، چونکی مقالـه مؤلفلری فرضییهنین دوغرولوغونو ثبوت ائتمک اوچون کیفایت قدر توتارلی سببلر گتیریب.
ایکی آلئکساندر
۱۸۳۷-جی ایل یانوارین ۲۷-سینده، سنپترزبورگدا کاوالئرقارد ژورژ دانتئس’له دوئل زامانی روس أدبیاتینین گونشی آلئکساندر سئرگئیئویچ پوشکین اؤلومجول یارالانیر. چوخ کئچمهدن فرانسا ادبیاتیندا دا یئنی، آلکئساندر آدلی اولدوز پارلاییر – آلئکساندر دوما. دیققتـه لاییق باشقا مقام ایسه آد بنزرلیگی ایله یاناشی آلئکساندرلارین ظاهری گؤرونوشجه بیر-بیرینه بنزهمهسیدیر.
پوشکین و دوما دئمک اولار کی، یاشیددیرلار: بیرینجی ۱۷۹۹-جو، ایکینجی ایسه ۱۸۰۲-جی ایلده. بو ایکی أدبیات داهیلرینین فوتوسونا باخدیقدا ظاهری بنزرلیک گؤزدن قاچمیر: قارابوغداییلیق، گؤزلرین رنگی، آلنین، قاشلارین، بورنون فورماسی، قارا و قیوریم ساچلار. گنج یاشلاریندا ایسه دوما عینی’له پوشکینه بنزهییر. تدقیقاتچیلارین فیکرینجه، بو بنزرلیک هر ایکی آلئکساندرین آفریکا کؤکلرینین اولماسی ایله باغلی دیر. پوشکینین آنا طرفیندن اولو باباسی آفریقادان گتیریلن ایبراهیم هاننیبال بیرینجی پیوترون تربییهچیسی اولوب. دومانین ایسه آتا ننهسی هایتی آدالاریندان گلن کؤله ایدی. نسیللر دَگیشدیکجـه آفریقا جیزگیلری قورونسا دا اونلارین بو قَدر اوخشار اولماسینا سبب یالنیز ایرقی اورتاقلیقلاری دئییل.
عشقباز قیامچیلار
روس و فرانسیز آلئکساندرلار یالنیز ظاهرن اوخشار دئییلدیلر. هله بالاجا یاشلاریندان پوشکین أدبیاتا ماراق گؤرسـهدیب، دقیق علملره نیفرت ائدیب، ریاضییات فننینـده ایسه عمومیت’له باجاریقسیز اولوب. موعللیملر هر زامان پوشکینین تربییه و داورانیشلاریندان ناراضی قالیب. گنج پوشکین چیلغین کاراکتئری ایله سئچیلیب، ایچگی، کارت اویونلاری و دوئله ماراق گؤرسـهدیب. شاعر ظریف جینسین نمایندهلرینـه قارشی لاقئید اولماییب.
پوشکینین سیاسی گؤروشلری ده دیققته لاییق دیر: او، دئکابریستلر’له دوستلوق ائدیب، ۱-نجی آلئکساندرین عونوانینا یازدیغی هجولره گؤره سیبرییـه گؤندریلمکدن سون آندا قورتولوب.
تانینمیش فرانسیز یازیچیسی آندره مورو ایسه اؤزونون “اوچ دوما” کیتابیندا دومــانی بئله تصویر ائدیر : دوما قارشیسیآلینماز انرژی و گوجه صاحب ایدی. محض بو گوجه گؤره ده او، هئچ کیمه و هئچ نهیه تابع اولماق ایستهمیردی. مکتب ایللری بیله اونون تربییه و دوشونجهسینده چوخ آز شئیی دَگیشـه بیلمیشدی. ایستهنیلن سیخیشدیریلما و یا تضییق دوما اوچون قبول ائدیلمز ایدی. قادینلار؟ او قادینلاری سئویردی، اؤزو ده هامیسینی بیردن.
مورو-نون سؤزلرینـه گؤره، دوما دا پوشکین تک جبر، هندسه، فیزیک کیمی دقیق علملره قارشی اعتیناسیز اولوب. پوشکین کیمی دوما دا سیاسی حادیثهلره سویوققانلی یاناشماییب و حتی ۱۸۳۰-نجی ایل اییول اینقیلابی زامانی یازیچی شخصاً کرال سارایینـا هوجومـدا ایشتیراک ائدیب.
باغلی تابوتداکی داهی
البته، بئله بیر سوال یارانیر: نیه پوشکین اؤز اؤلومونو صحنهلشدیریب، اؤزونو اؤلو کیمی گؤرسـهدیب. سن دئمه، سون ایللر آلئکساندر سئرگئیئویچ-ین ایشلری اولدوقجا برباد اولوب. بورج ایچینده اوزَن پوشکین أدبیات ساحهسینده ده سیخینتیلار یاشاییب. مثلاً ۱۸۳۳-نجی ایلده تاماملادیغی “تونج آتلی” پوئماسینین چاپی شخصاً ۱-نجی نیکولایین أمری ایله دایاندیریلیب.
۱۸۳۶-نجی ایلده مالییه دورومونو دوزَلتمَک ایستهین پوشکین “معاصر” آدلی أدبی مجموعه چاپ ائتدیرمک ایستهسه ده، ژورنال یالنیز قایغیلاری آرتیریب. آلئکساندر سئرگئیئویچ یاشام یولداشینین دانتئس’له گیزلی علاقهلری بارهده شایعهلردن اوسانیب، ۱۸۳۶-نجی ایلده ایسه آناسی نادئژدا اوسیپوونانین اؤلوم خبری ایله سارسیلیب. چاغداشلارینین سؤزلرینه گؤره، سون ایللر پوشکین اولدوقجا گرگین و دئپرئسسیو دورومـدا اولوب.
و بئلهجـه ۱۸۳۷-نجی ایلین یانواریندا دانتئس’له دوئلده پوشکین او دؤور اوچون اؤلومجول ساییلان یارا آلیر، گولـله بود سومویونون باشینا دَیـهرَک قارنینا گیریر. بیر سیرا متخصصلرین فیکرینجه ایسه، شاعرین اؤلوم سببی آلدیغی یارا دئییل، حکیملرین یالنیش یاناشماسی اولوب.
اؤلوم آیاغیندا پوشکین امپئراطورا مکتوب یازیب و اؤلمک اوچون چار سؤزونو گؤزلـهدیگینی دئییب. ۱-نجی نیکولای جاوابینـدا اونو باغیشلادیغینی، یاشام یولداشی و اؤولادلارینـدان موغایات اولاجاغینی و بوتون بورجلارینین اؤدنهجـهگینی یازیر. ایندی آلئکساندر سئرگئیئویچ راحات اؤله بیلردی.
پوشکینین دفن تؤرهنی ده مُعمّالار’لا دولودور. أدبیات تاریخچیسی آلئکساندر نیکیتئنکو-نون یازدیغینا گؤره، بیر چوخلاری شاعر’له ویداعلاشماق اوچون إعلان اولونان مکانا – ایسااکیئوسک کلیساسینا توپلاشسا دا، شاعیرین جنازهسی گئجه ساعاتلاریندا، گیزلینجه کونیوشئوسکی کلیساسینا گتیریلیب و بیلیورد رهبرلیگینه اؤزل اؤرنکلر وئریلیب، اؤیرنجیلرین درسده ایشتیراکینین تأمین ائدیلمهسی تاپشیریلیب. دوعالار اوخوندوقدان سونرا جنازه اوچ گون بویونجا کلیسانین آلتقاتیندا ساخلانیلیب و یالنیز فئورالین ۳-ده پسکووا آپاریلیب. پسکوو فرمانداریسینده ایسه ایستهنیلن تؤرَن و ایزدیهامین اولماماسی اوچون اؤزل تاپشیریق وئریلیب. اوزمانلارین فیکرینجه، یالنیز چار ۱-نجی نیکولای داهی شاعیرین اصل “اؤلوم” سببینی بیله بیلَردی.
مئتامورفوز
ناپولئون ژنراللاریندان اولان توما- آلئکساندر دوما اوغلو آلئکساندرین ۴ یاشی اولاندا وفات ائدیب. او گونـدن بری هئچ کیم اونون آز تانینان سویآدینی بیر ده ائشیتمهییب. ۱۸۲۲-نجی ایله قدر…١٨٢٢-نجی ایلده پاریسده تاپیلان ٢٠ یاشلی گنج اؤزونو افسانهوی ژنرالین اوغولو کیمی تقدیم ائدیب و آتاسینین کئچمیش سیلاحداشلارینین آختاریشینا چیخیب. پاریسده هئچکیم بو قارادریلی اوغلانین ژنرال دومانین اوغلو اولماسینا شوبهه ائتمهییب، چونکی هامی ژنرالین آفریقا کؤکلری بارهده یاخشی بیلیب. بلکه، بو گنج اوغلان ائله پوشکین اؤزو ایدی؟
دوزدور، ۱۸۲۲-نجی ایلده پوشکین ساغ- سالامات ایدی و سؤزو گئدن دوئله هله ۱۵ ایل قالیردی، آنجاق اولا بیلر کی، شاعر ایکیلی یاشام سوروب، روسییـهده پوشکین اولوب، فرانسادا ایسه دومایا چئوریلیب.
یئری گلمیشکن ۱۸۲۰-نجی ایللرده پوشکین اورتاملاردا دئمک اولار کی، گؤرونمهییب، دؤرد ایل ایچینده او، گونئیده یاشاییب. بو ایللرده او، آسانلیق’لا پاریسه گئده، اؤزونو دوما کیمی قلمه وئره و بیر سیرا أثرلر ده یازا بیلردی. پوشکین ۱۸۲۴-نجو ایلده ایکی ایلین ایچینده گؤندهریلدیگی میخایلووسک قصرینی ترک ائده بیلردی. یئری گلمیشکن، ائله ۱۸۲۴-نجو ایلده دومانین غیری-قانونی اوغلو دونیایا گلیب.
قئید ائدک کی، آلئکساندر دوما دا بیر دفعه “دیری-دیری” باسدیریلیب. ۱۸۳۲-نجی ایلده فرانسیز قزئتلریندن بیری قیامدا ایشتیراک ائدن یازیچینین گولـلهلنمهسی ایله باغلی خبر یاییب. بو حادیثهدن سونرا یازیچی بیر چاغلیق فرانسانی ترک ائدیب. اگر دومانین پوشکین اولماسی وئرسییاسینی قبول ائتسک، بئله قناعته گلمک اولار کی، پوشکین بو اصول’لا بیر مدّت بو اویونا آرا وئریب. آخی یالنیز بیر ایل اؤنجه شاعیر ناتالیا قونچارووا ایله عاییله قوروب. بلکه ده، سونرا فیکریندن داشینیب و اؤز فرانسیز اوبرازینی قورویوب ساخلاماق قرارینا گلیب.
پوشکین-ین اؤلومونه قدر دوما-نین یالنیز خیردا حجملی أثرلر یازماسی و یالنیز۱۸۳۰-نجو ایللرین سونوندان إعتیباراً بیر- بیرینین آردینجا ایریحجملی رومانلار یازماسی و دونیادا تانینماسی فاکتی دا دیققته لاییق دیر.
سطیرآراسی
اگر دیققت’له دوما قهرمانلارینی نظردن کئچیرسک، اونلاردا پوشکین روحونو دویماق او قدر ده چتین دئییل. گؤتورک ائله دارتانیان-ی. دلیقانلی و کوبود دارتانیان کیمی پوشکین ده کاسیب أصیل عاییلهسیندن ایدی، اؤزونه قارشی ایستهنیلن، أن خیردا حؤرمتسیزلیگـه گؤره مئیدانا آتیلاردی. تصادوفی دئییل کی، رسمی معلوماتلاردا پوشکین طرفیندن ائدیلن ۱۵ دوئل چاغیریشی وار.
بعضی اوزمانلارین فیکرینجه، میلئدی اوبرازی ناتالیا قونچارووانین پروتوتیپی دیر. میلئدی بیرینجی یاشام یولداشی آتوس’لا عاییله قورانـدا ۱۶ یاشیندا ایدی، قونچارووا دا پوشکین’له تانیش اولاندا اونون’لا یاشید ایدی. یازیچی بو یول’لا ایکینجی دفعه أره گئدن کئچمیش آروادیندان قیصاص آلا بیلردی. “اوچ موشکئتیور” ۱۸۴۴-نجو ایلده قلمه آلینیب و محض بو ایلده ناتالیا ژنرال- لئیتئنانت پیوتر لانسکی ایله عاییله قوروب.
ژورژ دانتئس-ین اؤلومونده ایتّیهام اولونان، “کونت مونت کریستو»نون باش قهرمانی ائدمون دانتئس ایسه موثبت قهرمان دیر، او دا اؤزونو اؤلموش کیمی قلمه وئریب و داها سونرا کونت مونت کریستو آدی ایله گئری قاییدیب. بلکه ده، یازیچی بونون’لا اؤز طالعینه ایشاره ائدیر؟
روس روحو
داها بیر ماراقلی فاکت: ۱۸۴۰-نجی ایلده عؤمرونده بیر دفعه اولسون روسییـهده اولمایان دوما “قیلینجاویناتما اؤیرتمنی” رومانیندا دئکابریستلر و ۱۸۲۵-جی ایل قیامی حاققیندا اولدوقجا درین و بسیط بیلگیلر وئریلیب. دوما بیر سیرا روس مؤلفلرینین و ائله پوشکین-ین أثرلرینی ده فرانسیز دیلینه ترجومه ائدیب.
عمومیت’له، فرانسیز یازیچی روسییـهنی چوخ سئویب و یالنیز ۱۸۵۸-جی ایلده،۲-نجی نیکولایین دؤورونده بورا باش چکه بیلیب. حتّی دوما نه واختسا روسییـهدن قاچان پوشکین اولسایدی دا او، آرتیق قوجالمیشدی و تانینماقدان قورخموردو. سان پئتئربورگ ساکینلری ایسه أن حؤرمتلی و تانینمیش روس أصیللرینین ائوینه قوناق اولان دوما-نین ۲۰ ایل اؤنجه وفات ائدن پوشکین اولدوغونو هئچ عاغیللارینا بیله گتیرمزدیلر…
چئویرن: سوسن نوادهیرضی


text:
۲۲ فوریه
۲۲ فوریه:
- ۱۶۳۲ - قالیلهنین «ایکی کائینات سیستمی اۆزرینه دانیشمالار» اثری یاییملاندی.
- ۱۷۳۲ - جورج واشینقتون - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۱-جی جومهورباشقانی آنادان اوْلدو (اؤلوم ۱۷۹۹).
- ۱۸۱۹ - ایسپانیا فلوریدا اوستانینی آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینه ۵ میلیون دوْلارا ساتدی.
- ۱۸۵۵ - پنسیلوانیا دؤولت بیلیمیوردو قۇرولدو.
- ۱۹۷۴ - پاکیستان اؤزونون کئچمیش اوستانی اوْلان بنقلادشین باغیمسیزلیغینی تانیدی.
- ۱۹۹۸ - آذربایجان جومهوریتی جومهورباشقانی «اینسان و وطنداش حۆقۇقلاری و آزادلیقلارینین تأمین ائدیلمهسی ساحهسینده تدبیرلر حاقّیندا» فرمان ایمضالادی.


text:
حاکیمیت
حاکیمیَّت یا دا اِئِگِمِنلیک _ بیر توپراق پارچاسی یا دا مکان اۆزریندهکی قورال قویما گۆجۆ و حاق و حوقوق یاراتما قودرتیدیر. بو گۆج سیاسی ائرکین دایاتدیغی یاساللامیش بیر اۆست ایرادهیی ایفاده ائتمکدهدیر.
حاکیمیت عاینی زاماندا بیر دؤولتین اؤلکهسی و اویروقلاری اۆزریندهکی یئتکیلرینین تۆمۆنۆ ایفاده ائدر. بیر باشقا دئیمله حاکیمیت، دؤولتی باشقا تۆزل نفرلیکلردن و اؤرگۆتلنمه بیچیملریندن_اؤرنغین شیرکتلردن، درنکلردن، کولوبلردن، چتهلردن، دین و مذهب بیرلیکلریندن، فئودال باغلیلیک و یؤنتیم بیریملریندن_آییران اؤزللیکدیر. حاکیم اولمایان دؤولت اولماز؛ قایناغینی دؤولت'دن آلمایان حاکیمیت ده اولماز.


text:
آذوح: آذوح-ون جانلی یایین لاری باشلادی.
ایلک جانلی یایینیمیز سایین ذولفیه گونش خانیم ایله کئچیریلمیشدیر.
ذولفیه گونش قوزئی آذربایجانین ایشغالدا اولان آغدام شهرینه باغلی گولابلی کندینده ندیر.
سایین ذولفیه گونش رحمتلیک ائلچی بئیین سووئیت لر بیرلیغی داغیلدیقدان سونرا تورکیه یه تحصیل اوچون گؤنده ریله ن ایلک 50 اؤیره نجی ده ن بیری دیر.
سایین ذولفیه گونش تحصیلاتین ایستانبول یونیوئرسیته سینده تاریخ بؤلومونده بیتیردی.
قاراباغدا اولان یاشامینی آنلاتان " گؤزلریم یول چکر" کیتابین یازیب دیر. آذربایجان ساواش قاضی سی قادینلار بیرلیگینین تورکیه تمثیل جی سی دیر.
بو جانلی یایین جومعه مهر آیینین 25 تبریز واقتی ایله ساعات 21:15 تورکیه واقتی 20:45 آذربایجان جمهوریتی ساعاتی ایله 21:45 ده آذوح اینستاگرام صفحه سینده باشا چاتدی.
ویدیونو ایزله مک اوچون بو لینکلره تیخلایا بیلیرسیز:
https://www.instagram.com/tv/CGanC6TFtBO/
https://www.instagram.com/tv/CGakUaqFX6O/


text:
آرمان کارامیان
آرمان کارامیان (اینگیلیسجه: Arman Karamyan) (دوْغوم:۱۴ نوامبر ۱۹۷۹ (۴۱ یاش) ایروان) بیر فوتبالیست. ائرمنیستان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آرمان کارامیان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- پیونیک کولوبونون اویونچولاری
- پانایکی کولوبونون اویونچولاری
- آرسنال کییف کولوبونون اویونچولاری
- براشوو کولوبونون اویونچولاری
- قلوریا بیستریتسا کولوبونون اویونچولاری
- چاخلئول پیاترا نمتس کولوبونون اویونچولاری
- ایستوا بخارست کولوبونون اویونچولاری


text:
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲)
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲) (اینگیلیسجه: Russo-Turkish War (1806–1812)) روسیه ایمپیراتورلوغو و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بوغدان پرنسلیغی و والاچیا و قافقاز یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبهسیله بیتمیشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Russo-Turkish War (1806–1812)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
عادل شاه افشار
عادل شاه افشار یا دا عادیل شاه افشار، افشار شاهلیغینین ایکینجی شاهیدی و نادرشاه افشاردان سونرا، اؤزون شاه بیلیندیردی. عادیل، نادیرشاه افشارین قارداش اوغلوسویدو، نادیرشاه اؤلندن سونرا، عادیل نادیرشاهین توم اوغوللارین و نوهلرین شاهرخ میرزا دان سونرا اؤلدوردو، عادیل شاهرخ میرزانی دا ایستییردی اؤلدوره امّا عادیلین قیزی شاهرخ میرزانین معشوقهسیدی و بونا گؤره شاهرخ میرزانی اؤلدورمدی. عادیل شاه ایبراهیم خان افشارین اوغلویدو.
نادیر شاهین اوغوللاریندان و نوهلریندن فقط بیری قالدی او دا شاهرخ میرزا ایدی کی او دا عادیل شاهین کورگنی اولدو.


text:
سیلاو قانونی 77 مادهسی (2) فقرهسی نینگ حکمی اساسیده؛ جمهورلیک ریاستی کاندیدا لری سیلاو ترغیبات لریده اوز لری نینگ تمویل قیلهدیگن منبعلری و صرفلش لری نینگ مورد لری دن کمیسیون گه گزارش بیریش گه مجبورلر.
و ماده نینگ (3) فقرهسی اساسیده، کاندیدا لر تشقی دولت لر یا اهالیسی یاده افغانستان گه مقیم بولگن تشقی مملکت لر نماینده لیگیدن مالی یاردم قبول قیله آلمه یدیلر. سیلاو قانونی 78 مادهسی نینگ (4) فقره سیگه آچیقلنیشیچه، کاندیدا لر سیلاو ترغیباتی مالی امور لری نینگ قندهی لیگی و اولر نینگ کمیسیون گه گزارش بیریشی، جمهورلیک ریاستی کاندیدا لری سیلاو ترغیباتی نینگ مالی امور لرینی ترتیبلش لایحه سیده ترتیب لنه دی.
بو لایحه اون بیرینچی مادهسی نینگ حکمی اساسیده، حرمتلی جمهورلیک ریاستی نینگ کاندیدا لری 6 میزان 1398- ییل، اوز سیلاو ترغیبات لری نینگ مالی امور لریدن کمیسیون گه ایککی گزارش ارایه قیلیش گه مجبور لر. بو گزارش نینگ ارایه ایتیش تاریخی ترتیب اساسیده 4-8 سنبله و 4 و 5 میزان 1398 ییل، دیر.
کمیسیون، کاندیدا لر سیلاو ترغیباتی مالی گزارش لرینی دیتابیس گه ثبت ایتیب و تطبیق ایتگندن کیین ترقتهدی. رای بیریش شرایطی گه ایگه بولگن شخصلر، همگانی ییتکرمهلر و کوزه توچی نهاد لر، کاندیدا لر سیلاو ترغیباتی نینگ برنامه لرینی نظارت قیلیب و اولر نی کاندیدا لر تامانیدن ارایه بولگن گزارش لر بیلن تطبیق بیره آلهدیلر.
مذکور تامان لر کاندیدا لر نینگ بیر قطار مصرف لری، یاردملر یاده یاشیرگن سیلاو فعالیت لرینی تاپگن حالده، یا قانون سیز منبع لردن یاردم آلگن لری، یا هم مالی امور لر لایحه سینی نقض قیلگن بولسهلر، موضوع نی مستند شکلیده کمیسیون یا شکایت لر کمیسیونی بیلن شریک قیله آلهدیلر. ناظر لر و کوزه توچی لر کاندیدا لر سیلاو ترغیباتی مالی مورد لری توغری سیده تاپگن سند لرینی کمیسیون، سیلاو شکایت لرینی تینگلش کمیسیونی و ییتکرمه لر کمیته سی بیلن شریک قیله آلهدیلر.
کاندیدا لر سیلاو ترغیباتی نینگ مالی گزارش لری و تخلف قیلگن کاندیدا لر نینگ سیلاو شکایت لرینی تینگلش کمیسیونی گه تانیشتیریلیشی سیلاو ترغیباتی مالی امورلری نینگ ترتیبلش سیستمی گه ثبت بولگن 1398- ییل، جمهورلیک ریاستی کاندیدا لری سیلاو ترغیباتی نینگ مالی گزارشلری.


text:
نیتروژن تریبرومید
نیتروژن تریبرومید (اینگیلیسجه: Nitrogen tribromide، روسجا: TpибpoMид aзoTa، عربجه: ثلاثي بروميد النتروجين ) بیر شیمیایی ماده. قیٛرمیزی و برک جیسم حالتینده تاپیلار.نیتروژن تریبرومید بروم بیلشیکلری و نیتروژن بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nitrogen tribromide»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده نیتروژن تریبرومید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایشسیزلیک آزالدی
تورکیه استاتیستیک قورومو، آگوست آیینا باغلی ایش گوجو استاتیستیکلرینی آچیقلادی
ایشسیزلیک آگوست آییندا آزالدی.
تورکیه استاتیستیک قورومو، آگوست آیینا باغلی ایش گوجو استاتیستیکلرینی آچیقلادی.
بونا گؤره، تورکیهده 15 و داها یوخاری یاشداکیلاردا ایشسیز ساییسی، آگوستدا گئچن ایلین عینی دؤورونه گؤره 89 مین نفر آزالاراق 3 میلیون 404 مین نفره گئریلهدی.
بو دؤورده ایشسیزلیک نیسبتی 0،7 پوئن آزالاراق یوزده 10،6 اولدو. بیر اوولکی آیا گؤره ایسه ایشسیزلیک اورانی 0،1 پوئنلیک گئریلمه قید ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا طبیعی گاز تیجارت آنلاشماسی
"تورکیه، باشاریلی بیر انرژی دیپلوماسیسی ایجرا ائدرک دونیانین جدی بیر عرضه بحرانییلا قارشیلاشدیغی دؤورو سیخینتیسیز شکیلده سوووشدوراجاق"
تورکیهده خاریجیلره ائو ساتیشیندا رکورد
ایران وطنداشلاری، توپلام ۱۳۲۳ ائو آلیشی ایله، تورکیهدن ائو آلان خارجی اؤلکه وطنداشلاری آراسیندا بیرینجی یئری توتدو
نوبل اقتصاد اؤدولونون صاحیبلری آچیقلاندی
اقتصادچیلار دیوید کارد ایله جاشوا انگریست و گیدو ایمبنز، ۲۰۲۱ نوبل اقتصاد اؤدولونه لایق گؤرولدو


text:
اینسانسیز اوچوش وسیلهسی ، (اینگیلیسجه:. unmanned aerial vehicle ، قیسساجا UAV) اوزاقدان اوچوردولان اوچوش وسیلهسینه دئییلیر.
بیر ام کیو۹ ریپر (MQ-۹ Reaper) بیر سالدیریجی آری اوچاق
آلتی گئیتور بیر سیویل آری اوچاغی
بیر اوچاق آری هاوا گوجویله گؤیه آتیلیر
رایان فایربی (رایان اود آریسی) ، هدف آری اوچاقلار سریسیندن
آری اوچاقلاری نین بیر چوخوندا ثابیت قانادلار اولسا دا، ام.کیو-۸بی فایر اسکات کیمی بئله روتورکرافت (دؤنر قاناد) دا دوزلیبدیر
شیبل اس-۱۰۰ نئچه یونگول راکت آتابیلیر
آمریکادا آری اوچاق سرگی سی، ۲۰۰۵
2013ده دی.اچ.ال داوا تاپشیریقلارینین گؤندرمه یینی میکرودرون ام دی ۴-۱۰۰۰ ایله سینادی
اینتراسپکت یو.ای.اس بی ۳.۱ اوکتوکوپتر ، آلوئر (تیجاری) آماجلی کارتوقرافیک هاواچیلیق و اوچ بؤیودلو نقشه چکیمی اۆچون
بیر هیدرا تکنولوژیز ائهئکاتل بیر گؤزَتلَمه ماموریتینه اوچودولور
بیر آری اوچاق قوما دا، مونوسکو نون باریش قوروماق ماموریتی اۆچون اوچوردولور
ای.ای.آی شیرکتی نین آئروسوندو
پریدئیتور هئلفایر راکتی آتماقدا
کَمکلون تی۲۱ آری اوچاغی بیر الکتریک خطینی گؤز آلتیندا آلیب یوخلاییر
آر.کیو۷ کؤلگه (شادوو) کیچیک دمیر قوتولاری جیبهه نین بیرینجی خططینه آپاریر
بیر یاماها آر-مکس، ژاپوندا گؤیدن اکینچیلیک یئرلرینی گؤز آلتیندا آلیب
کراس بلئید واسیطه سی ایله، دیک اَنیش-قالخیش تکنولوژیلرین ایشلَتمه سینی سیناییرلار
آمریکانین گومروک و سینیرلار قوروماسیندا آری اوچاقلارین کونترول و مونیتورینگی
های-مَت اوزاقدان کونترول سیستمی (گؤرونتو: ناسا ۱۹۸۴)
یو ای ال آری اوچاغی-۷۴۱ لاخلایان موتورو


text:
آغری بابا
بهزاد بیات فرد
گؤز آچ بو فینجانا باخ گؤر نه فالدی آغریبابا
نه کئفدهیم نه دوروم دور نه حالدی آغریبابا
بوغازدا هئی داشیرام بیر داغارجیغین سؤزونو
حییف سسیم قایالار آلتدا قالدی آغریبابا!
بو لوولو درده داوام یوخ دئنن فلک کئچینه...
یاخامی مرد الینه بلکه سالدی آغریبابا
هامیآشیق چاغیرار اویناماقدان اؤتورو آما
بیزه گلن هر آشیق آغی چالدی آغریبابا
بو گون اؤنومده کی کؤلگه باشیمدا زیروهلهنن
دونن قارامجا دولاندی اوجالدی آغریبابا
دیهانسی کوللوگون آنجاق کولونباشا الهییم
اورکده قالدی خوش آنلار قارالدی آغریبابا
ایگید اگر اؤزون آسسا اوجا بوداقدان آسار
اؤلوم زهر ده اولا بوردا بالدی آغریبابا
___


text:
کاتالان دیلی
کاتالان دیلی هیند-آوروپا دیل عاییله سینین رومان دیل قروپونون اوسکیتانو-رومان آلت قروپونا عایید اولان دیل دیر.کاتالان دیلی آندورا اؤلکه سینین رسمی دیلی دیر و ایسپانیانین کاتالونیا، بالار آدالاری و والنسیا (کی والئنسییا دیالکتی آدلانیر)موختار ایجماعیلارینین رسمی دیللریندن بیری دیر،همده ایتالیانین ساردینیا آداسینین آلقرو شهرینده دانیشیلیر. بو دیل ایسپانیانین آراقون موختار ایجماعسیندا (لا فرانجا) و مورسییا موختار ایجماعسیندا (کارچه)، و فرانسانین گونئیینده یئرله شن تاریخی روسیون منطقه سی ایندیکی پیرنه اوریانتل بولگه سینده(قوزئی کاتالونیا) رسمی اولمایاراق،دانیشیلیر. [۱]
سوزلر موقاییسه سی[دَییشدیر]
قايناق[دَییشدیر]
- ائتنولوقون کاتالانجا اۆچون راپورو
- کاتالان دیلینین قرامئری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- کاتالانجا-اینگیلیسجه سوزلوک
- آنلاین کاتالانجانی اویره نمک اۆچون
- ↑ ويکي پديا


text:
وویتخ براداچ
وویتخ براداچ (اینگیلیسجه: Vojtěch Bradáč) (دوْغوم:۶ اکتبر ۱۹۱۳ Žižkov) بیر فوتبالیست. چک ایسلواکی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده وویتخ براداچ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۱۳-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۴۷-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ۱۹۳۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ایسلاویا پراق کولوبونون اویونچولاری
- ویکتوریا ژیژکوف کولوبونون اویونچولاری
- ایسپارتا پراق کولوبونون اویونچولاری
- سوشو کولوبونون اویونچولاری


text:
بانک
بانک - فیزیکی و حۆقوقی شخصلردن دپوزیتلرین و یا دیگر قایتاریلان یاردیملرین جلب ادیلمهسی، اؤز آدیندان و اؤز حسابینا کردیتلرین وئریلمهسی، هابله موشتریلرین تاپشیریغی ایله کؤچورمه و حسابلاشما-کاسسا عملیّاتلارینی مجمو حالدا حیاتا کچیرهن مالییه-کردیت تشکیلاتی. حۆقوقی ایستاتوس باخیمیندان حۆقوقی شخصدیر.
بانک – پول یاردیملرینین توْپلانماسی، کردیتلرین وئریلمهسی، پوللا هسابلاشمالارین حیاتا کچیریلمهسی، پولون امیسسییاسی، مۆختلیف قیمتلی کاغیذلارین بوراخیلماسی و س. خۆصوصیت لرینی یئرینه یتیرهن ایقتیصادی تشکیلاتلاردیر.[۱]
بانکلارین اساس وظیفهسی کردیتورلاردان بورج آلانلارا، آلیجیلاردان ساتیجیلارا پول یاردیمینین یؤنلدیلمهسینده واسطهچیلیک اتمکدیر.
بانکلار کچیردیکلری عملیّاتلارین خصوصیّتینه گؤره امیسسییا و کوممرسییا، وئریلن کردیتلرین خصوصیّتینه گؤره اۇزونموددتلی و قیسامودّتلی، مولکیتین خصوصیّتینه گؤره اساساً دؤولت، سهامدار، کووپراتیو، بلدییه و قاریشیق بانکلارا بؤلونورلر. بانک سیستمی پول یاردیملرینین مرکزلشمهسینی و اوْنلارین بورج کاپیتالینا چوئریلمهسینی تنزیملییر.[۲]
تاریخ[دَییشدیر]
قدیم بابیلده، میصرده، یوناندا بانک فعالیّتینین اوْلدوغو اعتیبارلی تاریخی قایناقلاردان معلومدور.
ا.ا. ۲۱۰-جو ایلده رومدا صررافلارلا علاقه دار بیر قرار نشر اوْلوندو. بۇ قرارا گؤره سیاسی مۆباحیثهلر، دؤولت ایدارتمهسی ایله باغلی موذاکیرهلر آپاریلان فوروم میدانیندا سررافلار اۆچون خصوصی بیر بؤلمه آیریلاجاقدی.
بۇ سببدن "بانکا" سؤزو بیزه ایتالیا دیلیدن گلمیشدیر. اوْرتا عصرلرده ایتالیا سررافلار ایشلرینی یول کنارلارینداکی سکامیالارین اۆزرینده گؤرردیلر. هله ده پارکلاردا، گئنیش و آغاجلیق پروسپکتلرین سکی کنارلارینداکی بۇ سکامیالار ایتالیا دیلینده "بانجو" آدلانیر. بانک سؤزو ده بۇ "بانجو" سؤزوندن یارانمیشدیر.
اوْرتا عصرلرده اهالی،اساساً،قیزیل و گوموش پوللاردان ایستیفاده ادیردیلر. بۇ ایسه تهلوکهلی ایدی، بۇ پوللاری هر زامان اوْغورلایا بیلردیله آریش وریشی تهلوکهسیز و راحت اتمک اۆچون اینسانلار اؤز دمیر پوللارینی یئرلی زرگره وریر و بونون عوضینده اوْندان قبز آلیردیلار. تاجیرلر بۇ قبزلری اؤدنیش واسطهسی کیمی قبول ادیردیلر، چونکی اوْنلار همین قبزلری ایستهنیلهن واخت زرگرین ماغازاسیندا قیزیل پوللا دییشه بیلیردیلر. زامان کچدیکچه بۇ جور قبزلر تاجیرلر و سییاهلار آراسیندا گئنیش یاییلدی،چونکی اوْنلار بؤیوک میقداردا دمیر پول داشیماقدان آزاد اوْلوردولار. بعضاً زرگرلرده چوْخلو پول ییغیلیب قالیردی.اوْنلار ساخلانیلان قیزیلین بیر حیصّه سینی باشقا آداملارا فایزله بورج وریردیلر. بۇ ایسه مۆعاصیر بانک ایشینین باشلانغیجی ایدی."پول پول گتیرر" مثلی ده اله اوْ واختدان یارانیب.
بانکلا باغلی ترمینلر[دَییشدیر]
تؤرهمه بانک – نیظامنامه کاپیتالیندا سسورمه حۆقوقو ورهن سهملرین اللیدن چوْخ فایزی تأسیسچی بانکا و یا بانک هولدینق شیرکتینه مخصوص اوْلان بانکدیر، یاخود اله بانکدیر کی، اوْنونلا تأسیسچی بانک و یا بانک هولدینق شیرکتی آراسیندا باغلانمیش موقاویلهیه اساساً تأسیسچی بانکا و یا بانک هولدینق شیرکتینه اوْنون قرارلارینین قبول ادیلمهسینه مؤهوم تأثیر گؤسترمک ایمکانی وریلیر.
بانکین فیلیالی – حۆقوقی شخص اوْلمایان، بانکین اوْلدوغو یئردن کناردا یئرلشن، عهده لیکلری اۆچون بانکین اؤزونون مسولیت داشیدیغی، بانکا ایجازه وریلمیش بانک فعالیّتینین هامیسینی و یا بیر حیصّه سینی حیاتا کچیره بیلهن بانکین آیریجا بؤلمهسیدیر.
بانکین شعبهسی - حۆقوقی شخص اوْلمایان، بانکین اوْلدوغو یئردن کناردا یئرلشن، عهده لیکلری اۆچون بانکین اؤزونون مسولیت داشیدیغی، اوْنون جومهوریتی اراضیسینده دپوزیتلر جلب ادن و/و یا کؤچورمه، هسابلاشما-کاسسا عملیّاتلاری آپاران آیریجا بؤلمهسیدیر.
بانکین نمایندهلیگی – حۆقوقی شخص اوْلمایان، بانکین اوْلدوغو یئردن کناردا یئرلشن، بانک فعالیّتی ایله مشغول اوْلماغا حۆقوقو اوْلمایان، یالنیز اوْنون منافعلرینی تمثیل و مدافعه ادن بانکین آیریجا بؤلمهسیدیر.
مۆعاصیر بانکچیلیق[دَییشدیر]
مۆعاصیر بانکچیلیق بؤیوک بیر احتیماللا ۱۵۸۷-جی ایلده ونیزدا باشلامیش ساییلا بیلر. بۇ تاریخده ونیزدا بانجو ده ریالتو قۇرولموشدو. بۇ بانکدا پول قبول ائدیلیر و حسابی اوْلانلارین، لازیم اوْلدوغو زامان پوللارینین قارشیلیغیندا چک یازمالاری سیستمی تطبیق اوْلونوردو.
اینگیلیسده ۱۶۹۴-جو ایلده "اینگیلیس بانکی" (بانک اوْف انگلاند) قورولانا قدر، زرگرلر بانکیر اوْلاراق خیدمت ادیردیلر.
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ایلک بانک ۱۷۸۲-جی ایلده کوْنقره سین خصوصی قانونو ایله فیلادلفییادا قۇرولان "شیمالی آمریکا بانکی"دیر (بانک اوْف نورته آمریجا).
دونیانین ان بؤیوک بانکلاری[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ دؤولت مالییهسی ترمینلری لوغتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-08-15. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ↑ بانکلار