text:
یورولدوم اؤلمکدن!
محمد عابدینپور
بیر:
هردن اؤز-اؤزومه دئییرم: من شعر یازماغی اوشاقلاردان اؤیرنملییم. هردن شعرلریمی اوخدوقدان سونرا جیریب زیبیل قابینا آتماق ایستهییرم! چوخ واختدا ائله بئله ائلهییرم. دوغروسو اوشاق حاقلیدیر شعریمه قولاق آسماسین، یادا قولاق آسدیقدا یورولوب قاچماق ایستهسین، باشینی باشقا زادلارلا قاتماق ایستهسین؛ مثلن کؤینهییندن چیخمیش ایپی چکیب اوزون اوزون اوزاتسین، منیم شعریم اوزاندیقجا داها چکیب اوزاتسین. یادا بارماقلارینداکی تیلیشهلری دیشی ایله قوپارتسین. وآللاه اوشاق حاقلیدیر شعریمی اونا اوخویارکن حیطده کی پیشییه فیکیرلشسین.
ایکی:
اوشاق اؤزو مندن گؤزل شعر دئیرکن اوتوروب منیم شعرلریمی دینلهمهیه نه گرهیی وار؟! شعرلریمدن یورولور وآللاه، اؤلمکدن یورولان کیمی!
اوشاغین خیالی اؤزل همده گوجلودور. خیالی تر-تمیزدیر، خیال کیمی خیالدیر. اؤز دوشونجهسیندن، اؤز سئزدییندن و اؤز باخیشیندان قایناقلانان خیالدیر. اوشاغین خیالی یالنیز و یالنیز اؤزونه عایددیر. خیالینین دوغاللیغی اؤز دوغاسیندان واسیطهسیز قیدالاندیغینا گؤرهدیر، ائله اونا گؤره ساختا دئییل، ائله اونا گؤره ده مندن داها یاخشی داها باشاریلی شعرلر قوشا بیلیر.
اوچ:
بو گون دینقیلی «سونایین» آناسی اونا دئدی: “سونای گئت اوتاغیندان یاشیل بالیشی گتیر منه”. اوندان قاباق سونایی نئچه دؤنه بیر شئیی گتیرمک اوچون یوللامیشدی. بئش یاشیندا اولان دینقیلی سونای آناسینا دئدی: ” آنا! نه قدر ایش دئییرسن منه! یورولدوم اؤلمکدن”
سونای «یورولماقدان اؤلدوم» دئمک ایستهییرسه ده، اونو ترسینه دئیرک ایستر-ایستمز شعر دیلینه واریر!
«یورولماقدان اؤلمک» هامینین دئدییی و آنلادیغی بیر سؤزدور، بیر حالدا کی «یورلدوم اؤلمکدن» عادی دیله یوخ؛ شعر دیلینه عاید بیر سؤزدور. اوشاق بونون فرقینده دئییل، او بو تونجهنین نه قدر شاعیرانه اولدوغونو بیلمهدن اونو دیلینه گتیریر. بلکه ده فرقیندهدیر و نه دئدییینی یاخشی آنلاییر؟! و معنا ایله دویغو باخیمیندان نه قدر آنلاملی و ائتگیلی بیر جمله ایشلتدییینی هامیدان یاخشی بیلیر؟!
دؤرد:
و بیز بو گونلر نه قدر یورلموشوق، نه قدر یورولموشوق اؤلمکدن! سیزی بیلمیرم من کی چوخ چوخ یورولموشام. راکتلر، بومبالار، قورشونلار، قمهلر …پاتلامالار چاتلامالار…قاچاقلار، زیندانلار، اویوشدوروجولار، تئرورلار…اووو…وه… اؤلدورورلر اؤلدورورلر اؤلدورورلر… یورولماییرلار اؤلدورمکدن.
من آنجاق یورولموشام بو قدر اؤلمکدن، اوشاقلارین اؤلمهسیندن، اوشاقلیقلارین اؤلمهسیندن. هر بیر اوشاق اؤلدوکجه منده اؤلورم. و بوگونلر نه قدر اوشاق اؤلور، نه قدر اوشاقلیقلار اؤلور! نه قدر شعر اؤلور! بیری دیب اوتاغینین دیب بوجاغیندا اؤلور، بیری ایسه تئرور سالدیرماسیندا، بیری ده خیاوان قیراغیندا ساققیز ساتارکن. جانیخدیم بو قدر اؤلمکدن، یئتر آرتیق.
بئش:
قیشدیر. گئچه سحرهدک قار یاغیبدیر. ناهار اوچون ائوه دؤندوکده اوچ یاشیندا سونای قیزیم حیطده اؤزو دئمیشکن:”قار-قار” اویناییر. منی گؤرجک چوخ ائهمالجا گؤتوردویو الینده کی قار دنهلرینی منه گؤرسهدیب دئییر: «بو نهمه؟/ قار؟/ چوخ دوزی /من قاری چوخ سئویرم آتا/ قارقا دیییر: قار …قار( او آندا قارقا سسی گلیر)/ قار چوخ آغدی آتا/ باخ یوموشاقدی/ چوخ یوموشاقدی/ حئیوان قار»
اوشاقلارین شعرلرینی غفیلدن دویار-دویماز آزاراق دینجهلیرم. اؤزومو موتلو حیس ائدیرم و دونیایا گلدیییمدن و بو گؤزللیکلری گؤردویومدن ممنون اولورام . اؤز-اؤزومه دئییرم شاعرلر بو گؤزللییی گؤرمهسهلر، اوشاقلارین شعرلرینی اونلارین گؤزلریندن دویماسالار، شهرین اوستونده بومباسینی سالماق اوچون تلهسن او دمیر اوچاق قولچاقلارین هیچقیرتیسینی آغلاییشینی هاردان ائشیدهجک؟
آلتی:
یاشادیغیمیز دونیا بوروشدنمی یوخسا قیزیلدان؟ اینگیلسلی شاعیر و یازیچی «فیلیپ سیدنی» دئییر: «دونیا بوروشدندیر؛ تکجه شاعیرلردیلر کی قیزیل دونیا یارادیرلار.» دوشونورم بیر شاعیر نئجه آلتین بیر دونیا یارادا بیلر؟
«ویلیام ووردزوورث» دئییر: «شاعیر انسان طبیعتینی ساوونان قایادیر.» دوشونورم بیر شاعیر اؤز قلم کاغاذی ایله، هابئله یازدیغی شعرلری ایله نئجه انسان دوغاسینین قوروجوسو اولا بیلر؟
یئددی:
ژاپونلو شاعیر«میچیو مادو»نون قاریشقالار حاققیندا بئله بیر گؤزل شعری وار: قاریشقایا باخیرام/ چوخ واقت حیس ائدیرم/ بو دینقیلی یارادیقدان/ عوذور دیلهمهلییم./یاشام هامییا بیردی/ بؤیوک یوخسا کیچیک/ فرق ائدن/ یالنیز گؤودهلردیلر/ و منیم گؤودم/ آبدالجاسینا اوندان یئکهدیر.*
بیزاینسانلار هامیلیقدا؛ شاعیرلریمیزدن توتوب سیاستچیلریمزهدک، اکینچیلریمیزدن توتوب تاجیرلریمزهدک و س، بیر بؤیوک معذرت بورجلویوق طبیعته، و طبیعتده اولان هر بیر شئیدن- آغاجلاردان، حئیوانلاردان، چؤلون او کرتنکهلهسیندن، دنیزین بالیغیندان، داغداکی او مامیرلی داشدان- عوذور ایستهمهلییک، قاریشقادان دا.
بیزکیشیلر بیر بؤیوک معذرت بورجلویوق تاریخه. تاریخ بویو چتینلیک چکن و اسیر کیمی یاشایان و ساواشلارین اودونا یانان قادینلارلا اوشاقلارا. بیز دونیانین هر بیر بوجاغیندا آج-یالاواج، هئچ اوشاقلیغین دادینی دادمایان اوشاقلاردان عفو دیلهمهلییک.
دونیا بیز کیشیلرین الینده اولدوغونا گؤره عوذور دیلهمکدن باشقا نه چارهمیز وار؟ «ناظیم حکمت» دئمیشکن: «دونیانی وئرک اوشاقلارا هئچ اولماسا بیرگون» و وئرک آنالارا.
سکگیز:
بیز ایچیمیزده اؤلن اوشاقدان بیر بؤیوک باغیش دیلهمهلییک، اومورام باغیشلاسین بیزی.
*بو شعرین قایناغی: خواب پروانهها(مترجم: احمد پوری)


c: text/html

text:
پاییزین سونونجو آییایدی. گئجه یاریدان کئچمیشدی. نارین- نارین آرا بیر قار یاغیردی. هاوا سازاقلیایدی. گئجهنین سحره یاخین سوکوتو اطرافی بوروموش، ائوه هوپموشدو. ساعاتین عقربهسینین سسی ائوین دامارلاریندا سوزولوردو.
نرمان کیرلی- قوخولو تاختین اوستونده باشی کسیلن مال کیمی خورولداییردی. قارانلیق پنجره آرخاسیندان ائوین ایچریسینه جوموردو. شههر سسدن آرینمیش، داغلار آیین-شایین باشلارینی گئجهنین دیزلرینین اوستونه قویوب، دالدالانمیشدیلار.
شههر، غورورلو گؤرسهنیردی. بو غورور اوشاقلیقدان قالان قارا قورخولو بیر حیس کیمی اورهییمی چولغالاییردی. سانکی هریاندان گؤزلردیر کی منه زیللهنیب. اؤزومو اله آلماغا چالیشیردیم. ال- آیاغیم اسیر، اورهییم چیرپینیردی. عؤمرومده بئله بیر سیناغا گیرمهمیشدیم.
الیم گلر- گلمز قاپینین زنگینه ساری اوزاندی. قاپینی آچان اولمادی. قاییتماق ایستهدیم. اؤز- اؤزومه، «یوخ، دؤکتورو نرمانین باشیاوستونه آپارمالییام» دئدیم. الیمی قاپینین زنگینه ساری یئنیدن اوزالتماق ایستهدیم. بیردن قاپی آچیلدی.
– سالام آقای دؤکتور! نرمانین حالی یاخشی دئییل؛ ائشیگه چیخارتماق اولماز. امکان اولسا ائوه گلهسیز.
– نئجه یاخشی دئییل؟! دونن مهندسدن حالین سوروشدوم، «یاخشیدی»، دئدی.
– نه بیلیم؛ نئجه دئییم؛ آغیلا گلمز سؤزلر دانیشیر. داورانیشی….زادی دا بیر تهر اولوب. اؤزوم ده باشا دوشمورم؛ اوشهنیرم.
– سن گئت، من ایندی گلرم.
دؤکتور بیزیمله قونشو ایدی…
***
«نرمان» شههر مئتروسونون یئر آلتی تونلینده لودر سوروجوسو ایشلهییردی. کئچن هفته تونلین هاوا یولو قاپسانمیش؛ نرمان ایسه اؤز کؤمکچیسی «عثمان»لا بیرگه اوچ گون مدتینده اورادا حبس اولونموشدو. اوتوز مئتیر حدودوندا درینلیگی اولان بو تونل ده هاوانین آز اولدوغوندان اونلاری باییلمیش وضعیتده تاپیب قورتاریرلار؛ آنجاق عثمان خستهخانایا چاتارکن اؤلوم پردهسی اونون قوروموش گؤزلرینه چکیلمیشدی.
عثمان اون ایله یاخین ایدی نرمانین کؤمکچیسی کیمی ایشلهییردی. آرتیق ایگیرمی اوچ یاشا دولموشدو. آریق، بسته بوی، بوغدا رنگلی، گوزلری باداما بنزر افغانلی بیر گنج ایدی. آناسینا سؤز وئرمیشدی بو ایل داها اؤز وطنینه قاییتسین.
نرمانین ایسه حالی خستهخانادا بیر آز ساغالمیشدی، آمما کئچن ایکی گونده داورانیشی، دانیشیغی قارما- قاریشیق، هئچ آغیلا گلمز و باشا دوشولمز اولموشدو. ،گوزلری قیزاریب، آیاقلاری آلوو ایچینده یانیردی.
قاپینین چالینماسی دؤکتورین گلمهسیندن خبر وئردی. هوولسک قاپییا ساری قاچدیم. دؤکتور ائوین ایچینه گیرر- گیرمز نرمانا اوز توتوب دئدی:
– نرمان!… نرمان!… احمدم. قالخ اوتور گؤروم نهییندیر!
نرمان نیگران و قورخونج بیر وضعیتده جواب وئردی:
– آماندی گؤزلهیین! بو ائو اوچماقدادیر. اونلار هامیسی جانلارین قورتاریب بیزی بوردا بوراخاجاقلار…!
دؤکتور الین نرمانین آلنینا قویاراق: «بو کی تب ایچینده یانیر!» دئییر. نرمان دؤکتورین الین یانا چکیر. نفسلری آغیرلاشیب؛ تؤوشهیه- تؤوشهیه سایاقلاییر:
– من ائویمه گئتمهلییم، «اوربابا» آغیر خستهدیر. اونون بؤیرهگینین بیری ایشدن دوشوب؛ او منی گؤزلهییر. اوندان میغایات اولون! اونلار ائویمی اوچورداجاقلار…
دؤکتورین تاپشیریغینا گؤره دستمالی ایسلادیب نرمانین ایاقلارینا قویورام…
***
کؤهنه حیطیمیزده یولداشلاریملا «قاچان- قاچان» اویناییریم. آلا اینهییمیز نئچه گون اولاردی کی نه بیرزاد یئییردی، نه ده ایچیردی. آتام- «آغ جییهری یارا اولوب.»، دئییردی. قصاب محمد آتاملا بیرلیکده، الینده اوزون بیر بیچاق حیطه کئچدی. اینهیین قیچلارینی باغلاییب، یاتیرتدیلار یئره. قصاب محمد جلد بیر حرکتله باشینی کسدی؛ اینک بؤیوردو؛ قان سو یئرینه آخیب، تورپاغا هوپدو؛ هئچ اونا سو دا وئرمهدیلر، قیبلهیه ده اوزاتمادیلار. قورخودان ائوه قاچیب، باشیما یورغانی چکیب گیزلندیم. یوخو گؤزلریمی قاپادی. قارانلیق تونئلده دستمالی قانلا ایسلادیب، نرمانین آیاقلارینی سرینلهدیردیم. دؤکتور الینده اوزون بیچاق نرمانین باشینین اوستونده اوتورموشدو. نرمان دؤکتوره یالواریردی:
– منی قورتار، آمما اورباباینان ایشین اولماسین. عثمان منی گؤزلهییر.
دؤکتور منی اؤز کناریندا گؤردوکده – «آمپولی گتیر!»، دئییر. آمپولی دؤکتوره وئریرم. سورنگه چکیر، نرمانین یانینا وورور. نرمان نئچه دیقهدن سونرا ساکیتلشیب، درین یوخویا دالیر….
***
هاوا آلا- توران ایشیقلانیردی؛ قار، یئری خیال کیمی آغارتمیشدی؛ خوروز بانینا آز قالیردی؛ اوزاقلاردان زینگیلتی سسی گلیردی؛ گئجهنین بوچاغیندا هر بیر شئیدن آرتیق یوخلاماق ایستهییردیم؛ آمما یوخوم گؤیه دیرنمیشدی. نرمان ایله یاناشی اوتوردوم؛ الین الیمه آلیب، – «قیزمان بیر آز سؤنوشوب!»، دئدیم. آزاجیق گولومسوندو. سارسیلمیش حالدا گوزلرینی منه زیللهدی. سانکی گوزلرینین درینلیگینده، آچیلمایان دومان چؤکموشدو:
– قاشقا اینک بیر ائوین چؤرهک آغاجی ایدی؛ نهدن باشی کسیلدی؟
اللریمی آیاقلارینا چکدیم. قیزما ایچینده یانیردی. سایاقلایان کیمی دانیشیردی، آمما چوخ سؤزلری آوارد اولموردو. قیزمانین شیدتیندن گؤزلرنی بئله آچا بیلمیردی.
درین بیر فیکره دالمیشدیم. نرمان ساغالماسا، نه تهر عائیلهسینه خبر وئریب، کنده آپاراجاغام. البت دؤکتورین دئدیگینه گوره نرمان بیر هفتهیه قدهر ساغالمالیایدی. بو یئرسیز شوبهه اوزون سورمهدی. ایکی گوندن سونرا دؤکتور یئنه نرمانین باشینین اوستونه گلدی. دریندن معاینه ائلهدی. من ایسه گؤزلریمی ماراقلا اونون آغزینا زیللهمیشدیم. دؤکتور خستهنی دقتله معاینه ائدندن سونرا گولومسهیهرک، اوزون منه توتوب دئدی:
– نرمانین حالی یاخشیدیر. معلوم اولورکی تهلیکه سوووشوب، یاخین زاماندا ساغالمالیدیر.
ایچیمه شادلیق و سئوینج جومدو. دؤکتور منه خطاب – «هئچ زامان اومودونو ایتیرمه! اومودسوزلوق بؤیوک گوناهدیر»، دئدی. سئوینجدن ایستهدیم اللریندن اؤپم. یولاسالاندا اوزون منه توتاراق – «ایکی گونهدک کامیل ساغالمالیدی. نیگران اولما!»، دئدی.
دؤکتورو یولا سالیب، ائوه قاییتدیم. اوتوروب، الیمی نرمانین آلنینا قویدوم. کئچن گونلره نیسبت قیزماسی چوخ ائنمیشدی. دئمک نرمان ساغالمیشدی، آمما یادداشتی ضعیفلهییب، اؤزو ده شاشقین- شاشقین بیر نوقطهیه دونوخوب، باخیردی. چوخ چاشمیشدی؛ هئچ بیر سؤز دانیشمیردی. گاهدان اؤز- اؤزونه دوداق آلتی بیر سؤزلر میزیلداییردی؛ «عثمان»ین، «اوربابا»نین آدلارینی چوخ چکیردی. من بو احوالاتی گؤردوکده چوخ اوشهنیردیم. دؤکتورلرین دئدیگینه گوره تونئل ده هاوا یولونون کسیلمه سببیندن، نئچه آن نرمانین و اونون کؤمکچیسینین بئینینه هاوا گئتمهییب، بئیینلرینده آغیر پرابلم تؤرهتمیشدیر. زاواللی نرمان یامانجا چاشمیشدی….
***
گئجه اؤز چادیرین ییغیشدیرماقدا ایدی. قار ائله یاغیردی سانکی گؤیدن اون الهنیردی. هر یئر آغارمیشدی. دوم آغ بیللور آسیلیقلار آغاجلارین بوداقلارینی گؤزهل بزهمیشدی. خستهخانانین سالونوندا بیر نئچه کیشی یورغون حالدا باغداشین قوروب، مورگولهییردیلر. گؤرونوردو چوخ یوخوسوزدولار. کئچن گئجهدن اوربابانین نفسین سانجی کسمیشدی. دان یئری سؤکولنده، سحرین سازاقلانان هاواسیندا خستهخانایا گتیریب یاتیرتمیشدیلار. عاغلی، هوشی باشیندایدی، آمما سانجیدان ایلان چالان کیمی قیوریلیب، آچیلیردی. اوربابانین سیماسی ایللر بویو یوخسوللوق اثرینده، شوخوم- شوخوم قیریشلارلا بزنمیشدی. اونون حالی گئتدیکجه پوزولماقدایدی. دؤکتور اورتا بویلو، اوتوز – اوتوز بئش یاشیندا شیرین و نزاکتلی بیر قادین ایدی. اونون دئدیگینه گوره خستهنین بؤیرکلری چوخ ضعیفلهمیشدی و ایشدن دوشمهگه طرف گئدیردی. ال- آیاقلاری شیشمکدهایدی. گاهدان گؤزلرینی آچیب نرمانی سسلهییردی. ائله گؤرونوردو سون ویداعنین یاخینلاشماسینی سئزمیشدی. اوربابانین بیرجه قارداشی «نوروز»ون باخیشلاریندان کدر یاغیردی. او اللری قوینوندا، شاشقینجاسینا اوربابادان گؤز گؤتورموردو. سانکی اوربابانی بوتون گؤزلرینین درینلیگینه چکمک ایستهییردی. او باجیسینین اؤلومونو گؤزلری اؤنونده گؤروردو.
نوروز اورتا بوی، دولو بدن، ائنلی کورهک قارا بنیز بیر کیشی ایدی. بوتون ماحالدا هامی اونو سئوردی. آغیر، متانتلی و خئیرخواه ایدی. کندین چیخاجاغیندا قارا تورپاغدان تیکیلمیش بیر دامخاسی واریدی. بیرجه آروادی ایله اوردا یاشاییردی. سونسوز ایدی. یاس و یا توی مجلیسلرینه چاغریلاندا خوش سسیله اوخویاردی. عمومیتله، کندین خئیری- شری نوروزون سسی ایله یولا سالیناردی.
اوربابانی قبیر ائوینه قویاندا، نوروزون حزین و جان یاندیران سسی جاماعاتی سویا چئویردی. آخی، اوربابانین کؤچو تئز یولا دوشموشدو. اصلینده بو کؤچ چوخ واختسیزایدی. او، نوروز اوچون هم آنا، هم ده باجی ایدی.
نوروز، قبریستانلیغین چئورهسین آلان قورخونج داغلارا گؤز دولاندیردی. دریندن اطرافی سوزدو. طبیعتین گوزللیگینی بیر آن ایچینه چکدی. ساغ الین آپاردی قولاغینین آلتینا. یوکسک سسله:- «بیزه بونلاری چوخمو گؤردون ائی یئرلری، گؤیلری خالق ائیلهین تانری.» سؤیلهدی. او، سانکی داغلاری، مئشهلری،درهلری هارایا چاغیریردی.
قبریستانلیقدا ایینه آتسایدین یئره دوشمزدی. هامی گلمیشدی. آغ ساققاللار، آغبیرچکلر، قیز- گلینلر اوربابا ایله سون ویداعلاشماق اوچون توپلاشمیشدیلار. نوروز قاراگون اوچون اؤزونه ساخلادیغی کفنلییی گتیردی. اوربابانی کفنلهییب، قبریستانلیغین یوخاری یؤنونده گؤیه اوجالان ایکی بؤیوک چینار آغاجینین آلتینا قویوب، جاماعات نامازینا دوردولار. ائله بیل بوتؤو کند یئریندن قوپموشدو.
مئح ووردوقجا چینار آغاجلارینین شاختا وورموش ائنلی یارپاقلاری آستاجا خیشیلداییردیلار. نوروزون سسی داها کسیلمیشدی. گؤزلریندن خیسین- خیسین سیزان میرواری تک یاش، یاناغلاریندا ایز آچیردی. او ائولادسیزلیق دردینی، اوربابانین اؤلومونه قاتیب، سینه سینه یوکلنمیش آغرینی گؤز یاشی ایله هارایلاییردی.
***
نرمان، دلیخانایا دوشن گوندن ایندییه قدهر هئچ بیر کیمدن دانیشمیردی. داها منی ده تانیمیردی. تانیسایدی دا بیر کلمه بئله دانیشماییردی.
جانلی بیر سویود آغاجینین دیبینده شؤنگوموشدو. منی گؤردوکده، آجی بیر تبسمله گؤزلرینی چئورییه دولاندیردی. هویوخموشجاسینا یان- یورهسینی سوزدو. بیر آی بوندان قاباقکی نرمان دئییلدی. تانیماق چتین ایدی اونو. ساچلاری پیرتلاشیق، ساققالی چاللانمیشدی. کؤتویونه بالتا دهیمیش کیمیایدی. شاشقینجاسینا اونا یاخینلاشیب، -«نرمان…! نرمان…!»، چاغیردیم، آمما او دیسکینهرک گئری چکیلدی. چوخ سئیرلمیشدی؛ آهیللانمیشدی؛ اؤز – اؤزونه دانیشیردی؛ سیماسیندا قوشقولو بیر باخیش گؤرونوردو. الی ایله اؤز قانشارینی گؤسترهرک، -«باخ، اوربابا بوگون منیم یانیما گلهجک! او داها ساغالیب!»، دئدی. سونرا اوزون بیر قهقهه ایله مندن اوزاقلاشدی.
قارا طالعین آمانسیزلیغی سیریغین چکمیشدی. زاواللی نرمان محض عاغلین الدن وئرمیشدی؛ گؤزلری برلمیشدی؛ اؤزوندن چیخمیشدی. بو صحنهلری گؤردوکده بوتون وارلیغیم سارسیلدی. بیر آن باخیشلاریمیز بیر-بیرینه توققوشدو. گؤزلرینین درینلیگینده تانیش بیر ایتیک گؤرونوردو. یئنیدن اونا ساری یؤنلدیم. اونو دایاندیرماغا چالیشدیم، آمما، نه زامان ایدی او مندن اوزاقلاشمیشدی. ال- قولوم بوشالدی، باخیشلاریم اوزاقلارا سانجیلدی. سانکی بیر قورو هئیکله دؤنموشدوم…
سون

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
قازاغیستان بوغدای یینگ داشاری یورتلارا ساتیلماغینا چأکلندیرمه گتیردی
قازاغیستان ییلدا 3 میلیون تن بوغدای اؤندۆریأر
قازاغیستان، 15-نجی آپریل دان باشلاپ داشاری یورتلارا ساتیلجاق بوغدای و اون اۆچین چأکلندیرمه گتیریأر.
شونگا گؤرأ قازاغیستان ینگ اکرانچیلیق وزیری نینگ اوُرونباساری آیداربک ساپاروف قازاغیستان ینگ اؤز أتیأچلرینی اۆپجۆن اتمهک اۆچین داشاری یورتلارا ساتیلجاق بوغدای یینگ چأکلی بوُلجاقدیغینی حابار بردی.
شیله لیک بیلن 15-نجی آپریل- 15-نجی ژوئن آرالیغیندا داشاری یورتلارا اینگ کؤپ 1 میلیون تن بوغدای و 300 مۆنگ تن اون ساتیلیپ بیلینر.
قازاغیستان ییلدا 3 میلیون تن بوغدای اؤندۆریأر.
بو یورت 1.5 میلیون تن بوغدایی داشاری یورتلارا ساتیاردی.
بۆتین دۆنیأ ایمیت قوراماسی (فائو) و بۆتین دۆنیأ بانکی مارت آییندا دۆنیأده بوغدای یینگ قیممات باهاسی نینگ 19.7 گؤتریم یوُقارلاندیغینی بیلدیردی.
روسیانینگ اوکراینا قارشی باشلادان ساواشیندان سوُنگرا بوغدای اۆپجۆنچیلیگی نینگ قین یاغدایا دۆشجکدیگی حابار بریلیأر.
شوُل ساواش سبأپلی 35 یورت بوغدایینگ داشاری یورتلارا ساتووینا چأکلندیرمه گتیردی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیه 24 یوردا هامسی بالیغینی ساتدی
تۆرکیه دن داشاری یورتلارا 8 آیدا 7.5 میلیون دلار هامیس بالیغی ساتیلدی


text:
CƏHƏNNƏMDƏ BİTƏN GÜL
بیر فلاکت آنانین جان شیره سیندن سودون امدی،
بوللو نیسگیل شله سین چیگنینه آلدی
تای توشوندان دالی قالدی،
ساری گول مثلی سارالدی
گونو تک باغری قارالدی
خان چوبانسیز سئله تاپشیرسین اؤزون،
یوردوموزا بیر سارا گلدی
بیر وفاسیز یار الیندن یارا گلمز سانا گلدی
بیر یازیق قیز، جان الیندن جانا گلمز جانا گلدی
کئچه جکده الموت دامنه سیندن بورایا درمانا گلدی
بیرآدامسیز سوری آدلی، الی باغلی، دیلی باغلی!
سوری کیم دیر؟
سوری بیر گول دی جهنمده بیتیبدیر
سوری بیر دامجی دی، گؤزدن آخاراق اوزده ایتیبدیر
سوری یول- یولچوسودور، ایری ده یوخ، دوزده ایتیبدیر
سوری، بیر مرثیه دیر اوخشایاراق سؤزده ایتیبدیر
او کؤنول لرده کی ایتمیش دی ازلدن، اودو گؤزدن ده ایتیبدیر
سوری بیر گؤزلری باغلی، اؤزو داغلی سؤزو داغلی،
اولوب هاردان هارا باغلی!
بوشلاییب دوغما دیارین، اوموب البته یاریندان
ال اوزوب هر نه واریندان
قورخماییب، شهریمیزین قیشدا آمانسیز بورانیندان، نه قاریندان
گزیر آواره تاپا، یاندیریجی دردینه چاره، تاپابیلمیر
چوخ سئویر عشقی باشیندان آتا، آمما آتا بیلمیر
اووا باخ آووچی دالینجا قاچیر، آمما چاتا بیلمیر
ایش دؤنوب، لیلی توشوب چؤللره مجنون سوراغیندا
شیرین الده تئشه، داغ پارچالاییر فرهاد اوتورموش اوتاغیندا
تشنه لب قو نئچه گؤر جان وئری دریا قیراغیندا
گؤزده حسرت یئرینی خوشله ییب ابهام دوداغیندا
وارلیغین سون اثری آز قالیر ایتسین یاناغیندا
سانکی بیر کوزدی بورونموش کوله وارلیق اوجاغیندا
کوزه ریر پیلته کیمین، یاغ توکه نیب دیر چراغیندا
بوی آتیر رنج باغیندا؛ قوجالیر گنج چاغیندا،
بیر آدامسیز، سوری آدلی، الی باغلی، دیلی باغلی!
سوری جان!
اومما فلکدن، فلکین یوخدو وفاسی،
نه قدر یوخدو وفاسی، او قدر چوخدو جفاسی،
کوهنه رقاصه کیمین، هر کسه بیر جوردی اداسی،
او آیاقدان دوشه نی، ایستیر آیاقدان سالان اولسون
او تالانمیش لاری ایستیر گونو- گوندن تالان اولسون
او آتیلمیشلاری ایستیر هامیدان چوخ آتان اولسون
او ساتیلمیشلاری ایستیر قول ائدرکن ساتان اولسون
نئیله مک قورقو بوجوردور
فلکین نظمی ازلدن اولوب اضدادینه باغلی
قاراسیز آغلار اولانماز،
دره سیز داغلار اولانماز
اولو سوز ساغلار اولانماز
گره ک هر بیر گؤزه له بیر دانا چیرکین ده یارانسین،
بیری انسین یئره گوکدن، بیری عرشه اوجالانسین
بیری چالسین ال آیاق غم دنیزینده،
بیری ساحیلده سئوینج ایله دایانسین
بیری ذلت پالازین باشه چکیب یاتسادا آنجاق،
بیری نین بختی اویانسین
بیری قویلانسادا نعمت لره یئرسیز،
بیری ده قانه بویانسین
آی آدامسیز سوری آدلی، ساچلاریندان دارا باغلی!
نئیله مک ایش بئله گلمیش. چور گلنده گوله گلمیش
فلکین ایری کمانینده اولان اوخ آتیلاندا دوزه دگمیش،
دیلسیزین باغرینی ده لمیش
ایری قالمیش، دوزو اگمیش
اونو خوشلار بو فلک،
ائل ساراسین سئللر آپارسین،
بولبول حسرت چکه رک گول ثمرین یئللر آپارسین
قیسی چوللرده قویوب
لیلی نی محمللر آپارسین،
خسرووی شیرین ایلن ال اله وئرسین، کئفه دولسون،
سوری لار سولسادا سولسون،
بیری باش یولسادا یولسون،
سیقسا بیر اولدوز اگر اولماسا اولدوزلار ایچینده،
بو سماء ظلمته باتماز
داش آتان، کول باشی قویموش،
داشینی اؤزگه یه آتماز
سن یئتیش سون هدفه،
اوندا فلک مقصده چاتماز،
داها افسانه یاراتماز
سوری، ای باشی بلالی، زامانین قانلی غزالی
سوری بیر قوش دی خزان آیری سالیبدیر یوواسیندان،
ال اوزوبدور آتاسیندان،
جوجه دیر حیف اولا سود گؤرمه ییب اصلا آناسیندان
او زلیخا کیمی یوسف ایی ین آلمیر لباسیندان
بونا قانع دی تنفس ائله ییر یار هاواسیندا
درد وئرن درده سالیب آمما خبر یوخ داواسیندان
آغلاییب سیتقایاراق بهره آپارمیر دوعاسیندان
او بیر آئینه دی رسسام چکیب اوستونه زنگار،
اوندا یوخ قدرت گفتار،
اوزو چیرکین، دیلی بیمار،
گنج وقتینده دل آزار،
گؤره سن کیم دی خطاکار،
گؤره سن کیم دی خطاکار!


text:
عؤمورلوک سئودا نمونهسی عاشیق قافار
اینسانلارین کیم اولدوغون و نه اولدوغون، اونون یاشامی و حیاتدا گؤردوگو ایشلر ایله قضاوت ائتمک ان دوغرو تثبیت اولار دئسک یانیلمامیشیق. آذربایجان مدنیتی تاریخی و آذربایجان عاشیق صنعتی تاریخی صفحهلرینده بیرچوخ عالی درجهده صنعت اوستادلاری واردیر، آدلاری صنعت صفحهلریمیزین بزهگی اولان اوستادلار ایچره بلکه بارماق ساییسی قدر اوستاد واردیر کی سؤزون تام آنلامیندا متعهد اینسانلار اولموشلار، اوستاد «عاشیق قافار ابراهیمی» او دئدیگیمیز متعهد اینسانلاردان بیریدیر و عاشیق موسیقیسی و آذربایجان مدنیتی اوغروندا بیر عومور جانلا باشلا چالیشمیش و داها دوغروسو بو یولدا عومرونو قویموشدور. آذربایجان عاشیق موسیقیسی اونونچون اویانیش فلسفه سیدیر، اوستاد مدنیتیمیزن دیرچهلیشی و جانلانماسی اوچون عاشیق موسیقیسی امکانلاریندان یارارلاناراق خلقی آیدینلاتماغا و اینسانی دیرلری یایماغا چالیشمیدیر. اوستاد هر زامان وطنه و آذربایجانا اورکدن باغلی اولموشدور. اصلینده او آذربایجانا قلبینی وئردی و بلکه ده ان دوغروسو وطن اونون اوچون بویوک بیر عشقدیر، بو عشقی ایللر بویو قلبینده یاشاتدی و اینسانلارا وطن و اینسانلیغی اویرتمگه چالیشدی. ایللر بویو شخصی امکانلاری ایله فرد اولاراق بیر جمعیت و انجمنین ایشین گوردو، اونون یاندیردیغی اوجاغین ایستیسیندن و ایشیغیندان یوزلر نفر فایدالانیب بهرهلندی…
اوستاد «عاشیق قافار ابراهیمی» گونش ایلی ۱۳۳۳-ده آذربایجانین گؤزل گوشهسی اولان قاراداغ بولگهسینین مئشه پارا ماحالیندا دونیایا گؤز آچمیشدیر. چوخ گنج چاغلاریندان عاشیق صنعتی و موسیقیسی ایله ماراقلانیب بو صنعت ده فعالیته باشلامیشدیر. اوستادلاریندان «عاشیق رسول قربانی»، «عاشیق حسن غفاری» و «عاشیق علسگری» ساناماق اولار. حیاتی بویونجا بیر چوخ ادبی محفللرده فعالیت گؤسترمیش و بعضی ادبی انجمنلرین ده موسسلریندن اولموشدور، اوستاد اوروپادا سوئد و سوئیس کیمی اولکه لرده عاشیق موسیقیمیزی لاییقینجه تمثیل ائتمیشدیر، تورکیه ده و آذربایجان جمهوریتینده دفعهلرنن عاشیق سمپوزیوملاریندا اشتراک ائتمیشدیر. باکیدا عاشیقلار بیرلیگینین عضوو و ایراندا عاشیقلار ائوینین عضوو و آغساققالی اولاراق مختلف استانلاردا سمینار و کنگرهلرین اشتراکچیسی اولموشدور.
اوستاد ۲۵ کیتابین یازاریدیر و اونلاردان سادهجه ۴ دنهسی چاپ اولونوب و ایشیق اوزو گؤرموشدور. «ائل قوشمالاری»، «سئوگی مقدسدیر» و «داغلار منیم اولدو من ده داغلارین» کیتابلارین ساناماق اولار. اوستادین ادبی ارثینین قورونوب ساخلانیلملسی دا عایله عضولرینین و شاگیرلرینین بورجو کیمی دورور و اینانیریق کی بو ایشی لاییقینجه یئره یئتیرهجکلر…
سؤز یوخدور کی آذربایجان میللی مدنیتی اوغروندا فداکارجا چالیشان اوستاد «عاشیق قافار ابراهیمی» چکدیگی زحمتلردن دولایی تقدیره لایقدیر، امید ائدیریک خالقیمیز اونون مراسیم لرین اونا لاییق کئچیرهرک اونا اولان بورجوموزو اؤدهمهیه چالیشسین.
«یازاردیم»
یارادان وئرسئیدی منه اختیار
دونیانی باشباشا الوان یازاردیم
قویمازدیم بیر گولون رنگی سارالسین
هرگوله بیر دنه باغبان یازاردیم
شیطانی توتاردیم قارنین سؤکردیم
اختلاف بوخجاسین بیر یول بوکردیم
تامام مسلکلره قلم چکردیم
بیر باشدان هامینی اینسان یازاردیم
گؤزل قسمتلری بوتون بشره
هئچده فرق ائتمزدی آغ ایله قره
اوزو آغ گلردی هامی محشره
عدالت قوراردیم میزان یازاردیم
خیانت ائتمزدی دوست دوستونا
بشر گئیینمزدی گونده یوز دونا
شادلیقلا عمرونو ووراردی سونا
بیر-بیره مهریبان مهمان یازاردیم
اینسانلار آتاردی فقرین داشینی
اوجالداردی ائللر ایچره باشینی
آخیتمازدیم یئتیمین گؤز یاشینی
بوتون مشکوللری آسان یازاردیم
فیکیر یاراداردیم بئیینلر دولو
اینسان دوز سئچردی ساغ ایله سولو
معنالی سؤز شاعیرلرین محصولو
جانیمی قانانا قوربان یازاردیم
اینسانلار وارلیغی خلقتدن بری
شهرت تاپیب اولوب دیللر ازبری
قوینوندا بسلهین قوچ ایگیدلری
دونیا بیلیر آذربایجان یازاردیم.
🌺🌺🌺
روحو شاد، یولو داواملی اولسون


text:
اردوغان گۆندمی دگرلندیردی
"ارمنیستانین حادثهلری دوغرو اوخویاراق، آذربایجان و تورکیهنین صمیمی چاغریلارینا قارشیلیق وئرمهسی ایله، بؤلگهمیزین ثابیتلیگه قوووشاجاغینا اینانیرام"
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان، تورکیهنین فیلیسطین خالقینین و غزهلی باجی قارداشلارینین یانیندا اولدوغونو سؤیلهدی.
اردوغان آنکارادا چانکایا کؤشکونده گئچیریلهن ۱۳.جو ائلچیلر کنفرانسیندا دانیشدی.
اسرائیلین غزهده دینج وطنداشلاری هدف آلان سالدیریلارینا قارشی تورکیهنین آیدین بیر مؤوضع توتدوغونو ایفاده ائدن جمهورباشقانی اردوغان:
"اوشاقلاری، داها بلهکدهکی کؤرپهلری اؤلدورمک اوچون هئچ بیر بهانه اولابیلمز. تورکیه، فیلیسطین خالقینین و غزهلی باجی قارداشلارینین یانیندادیر" دئدی.
سوریهده یئنی بیر عملیاتین دا سیگنالینی وئرن اردوغان،
"گونئی سرحدیمیزده ۳۰ کیلومتر درینلیکده گوونلی بیر خط قورماق قراریمیز باقیدیر. سوریهده ترور هؤرگوتونون یووالاندیغی سون بؤلگهلری ده تمیزلهیهرک بو گوونلیک قورشاغینین حالقالارینی انشاالله یاخیندا بیرلشدیرهجییک" ایفادهلرینی ایشلتدی.
آذربایجان و ارمنیستان آراسیندا باش وئرهن سون حادثهلرله باغلی ایسه جمهورباشقانی اردوغان:
"ارمنیستانین حادثهلری دوغرو اوخویاراق، آذربایجان و تورکیهنین صمیمی چاغریلارینا قارشیلیق وئرمهسی ایله، بؤلگهمیزین ثابیتلیگه قوووشاجاغینا اینانیرام" ایفادهلرینی ایشلتدی.
جمهورباشقانی دوغو آغ دنیزینده طبیعی گاز چالیشمالارینا دایر:
"اؤز بؤلگهلریمیزده هئچ بیر ایشلهمه ایجازه وئرمهدیک، وئرمهیهجییک" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: اسیر دییشیمینده ۲۰۰ نفر قوناغیمیزدیر
اردوغان، ایستانبولدا روسیا ایله اوکراینا آراسیندا اسیر دییشیمی ایله باغلی دانیشدی
بیرلشمیش میللتلردن تۆرکیهیه تشکر
آنتونیو گوترش، روسیا ایله اوکراینا آراسیندا ۲۰۰دن چوخ ساواش اسیرینین دییشیمیندهکی رولو ندنی ایله تۆرکیهیه تشکر ائتدی
پکاکا عضوو ۱۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا/یپگ عضوو ۱۴ تروریستین ضررسیزلشدیریلدیگی بیلدیریلدی


text:
الیمده بیر چیراق، اؤنومده بیر چیراق قارانلیغا قارشی چیخیرام من یورقونلوق بئشیکلری گئدیش گلیشلر چکمه چکیندن دایانیبلار هله درین لیکلردن بیر گونش ایشیقلاندیریر پوزولوب کول اولان کهکشانلاری. شیمشک لرین بئزیکمیش چیغیریشلاری اونداکی دولو بولودلارین چابالقان قارنیندا بسله نیر و اوزومون سونوکقان دردی اونداکی بالاجا غورا اوزومون اوزون بوروق بوروق سون بوداغیندا تومورجوق سالیر. باغیرمامین سببی دردی آتماغیدی نییه کی من قارا قورخولو گئجه لرده گونشی آختارمیشدیم. سن گونلردن، گونشلردن گلمیسن سن گوزگولردن گلمیسن یوموشاق ایپک…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
“دومان” / ترجمه: اصغر علمی
ترجمه ای است از شعر زیبای احمد شاملو به نام مه ترجمه: اصغر علمی دومان بورویوبدور چولو باشدان باشا گیزلی دی کندین چیراغی ایستی قان دالغاسی دیر چول داماریندا چول یورولموش، باغلی دوداق،دیل داماق سیز داشلانیبدیر یوخوسوندان آستا قان تر توکولور هر داماریندان «دومان بورویوبدور چولو باشدان باشا»یولچو دئییر اؤز اؤزونه « سوسموش دور ایت لری کندین « گیزلی، بورونموش دومانین کورکونه یولدان چاتیرام بیلمه¬ ییر « گل کو» منی بیردن قاپی…بیشتر بخوانید
قیش / اخوان ثالث / ترجمه: اصغر علمی
قیش ایسته میرلر سلامین آلماغا باش قاوزاماغی گؤروشمه گه یولداشلارینان باشلار بویونلاردا گؤز گؤره بیلمیر آیاق آلتین زیویلداقدیر یئر قارانلیق دیر یول ال اوزادسان کیمه ساری کونول سیز چیخارار قوینوندان ال کی سازاقلی دیر سویوق نفس کی کؤکسون تندیریندن چیخیر اولور قارا بولود دووار چکیر گؤز قاباغیندا نفس کی بئله دیر ، دای نه گؤزلورسن گؤزوندن اوزاق- یاخین یولداشلاردان. منی دیریلدن ایگید کوینگی چیرکین قوجا ترسام اینانیلماز سویوق دور هاوا نفسین ایستی، اوره گین شن…بیشتر بخوانید


text:
4– آللاهئن عاففئ ایلە آلدانما
چۇق کیمسە، “آللاە بیزە نییە عاذاب أتسین کی؟”، “یاراتتئغئ، بسلەییپ بۆیۆتتۆگۆ قولونا عاذاب أدر می؟” گیبی سؤزلرلە کندینی آلداتئر. کیمیلری دە یاپتئقلارئ باعضئ ایی ایشلرین قورتولوشلارئنا سبب اۇلاجاغئنئ سانئر. بدیردە نبیمیزین عامجاسئ عابباس وە آرقاداشلارئ أسیر اۇلونجا، مۆسلۆمانلار اۇنلارئ مۆشریک اۇلدوقلارئ ایچین عایئبلامئشلاردئ. عابباس شؤیلە دەدی: “واللاهی بیز دە مسجیدی حارامئ عیبادتە آچئق توتار، سئقئنتئدا اۇلانئن سئقئنتئسئنئ گیدریر، کاعبەیی قۇرور، حاجئلارا سو داغئتئرئز.”
بونون اۆزرینە شو آیت ایندی:
أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ الْحَاجِّ وَعِمَارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ كَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَجَاهَدَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَوُونَ عِنْدَ اللَّهِ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ ﴿۱۹﴾ (سورة التوبة)
سیز حاجئلارا سو ورمەیی وە مسجیدی حاراما حیذمتی، آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانان وە آللاە یۇلوندا بۆتۆن أنگللرە گؤگۆس گرن کیمسەنین یاپتئغئ ایلە بیر می توتویۇرسونوز؟ بونلار آللاە قاتئندا بیر اۇلمازلار. آللاە، یانلئشلار ایچیندەکی بیر تۇپلومو یۇلا گتیرمز. (تەوبە سورەسی؛ 19)
کندینی آللاهئن عاففی ایلە آلداتانلارلا ایلگیلی آیتلردن بیری شودور:
وَلَوْ أَنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لَافْتَدَوْا بِهِ مِنْ سُوءِ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَبَدَا لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مَا لَمْ يَكُونُوا يَحْتَسِبُونَ ﴿۴۷﴾ (سورة الزمر)
قالقئش گۆنۆ، یریۆزۆندەکی هر شەی وە بیر اۇ قادارئ داحا اۇ ظالیملرین ألیندە اۇلسا، اۇ عاذابئن سئقئنتئسئندان قورتولماق ایچین حپسینی وریرلردی. آللاە، هیچ حساب أتمەدیکلری شەیلری قارشئلارئنا چئقاراجاقتئر. (زۆمر سورەسی؛ 47)
آللاە اینانانلارئ دا ایمتیحاندان گچیریر.
اۇ، بو قۇنودا شؤیلە بویورویۇر:
الم ﴿۱﴾ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ يُتْرَكُوا أَنْ يَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا يُفْتَنُونَ ﴿۲﴾ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَيَعْلَمَنَّ اللَّهُ الَّذِينَ صَدَقُوا وَلَيَعْلَمَنَّ الْكَاذِبِينَ ﴿۳﴾ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ أَنْ يَسْبِقُونَا سَاءَ مَا يَحْكُمُونَ ﴿۴﴾ مَنْ كَانَ يَرْجُو لِقَاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿۵﴾ وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا يُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعَالَمِينَ ﴿۶﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَنُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَحْسَنَ الَّذِي كَانُوا يَعْمَلُونَ ﴿۷﴾ (سورة العنکبوت)
« ألیف، لام، میم. بو اینسانلار “ایناندئق” دەیینجە راحات بئراقئلاجاقلارئنئ، سئقئنتئیا سۇقولمایاجاقلارئنئ مئ سانئیۇرلار؟ اۇنلاردان اؤنجەکیلری دە سئقئنتئلارا سۇقموشتوق. آللاە کیملرین صامیمی اۇلدوغونو ألبتتە بیلەجکتیر. کیملرین یالانجئ اۇلدوقلارئنئ دا بیلەجکتیر. کؤتۆ ایشلر یاپانلار، ألیمیزدن قورتولاجاقلارئنئ مئ سانئیۇرلار؟ نە کؤتۆ قارار ورییۇرلار!
کیم آللاە ایلە قارشئلاشمایئ اومویۇرسا بیلسین کی، آللاهئن بلیرلەدیگی واقیت ألبتتە گلەجکتیر. اۇ ایشیتیر وە بیلیر.
جیهاد أدن جیهادئ کندی ایچین یاپار. آللاهئن کیمسەیە ایحتیاجئ اۇلماز.
اینانمئش وە ایی ایشلر یاپمئش اۇلانلارئن کؤتۆلۆکلرینی ألبتتە اؤرتریز. ألبتتە اۇنلارئ یاپتئقلارئنئن أن گۆزلی ایلە اؤدۆللندیریریز. »
(عنکبوت سورەسی؛ 7-1)
5– آللاهئن گۆجۆ ایلە آلدانما
باعضئ کیمسەلر آللاە ایلە ایلگیلی اۇلور اۇلماز شەیلر سؤیلەر، دلیل اۇلاراق دا: “آللاهئن بونا گۆجۆ یتمز می؟” دەرلر.
بو قۇنودا بیر شەیح ایلە آرامئزدا گچن قۇنوشما شؤیلەدیر:
بایئندئر: مدینەدە حاجئلارلا صۇحبت أدرکن غایبئ آللاەتان باشقاسئنئن بیلەمەدیگیندن باحثەتتیم. مۆریدلرینیزدن بیر حانئم دەدی کی: “اؤیلە دییۇرسونوز آما بیلییۇروم کی بنیم شەیحیم، گجە یاتاقتا قاچ کرە ساغا سۇلا دؤندۆگۆمۆ بیلە بیلیر.” دەدی.
شەیح أفندی: آللاە بیلدیریرسە بیلەمز می؟ آللاهئن بونا گۆجۆ یتمز می؟
بایئندئر: آللاهئن گۆجۆنۆن یتمەدیگی نە وار کی؟ آما اۇنون گۆجۆیلە دلیل گتیریلمز. آللاە دیلەرسە ألچیسی موحاممدی جهننمە، فیرعاوونو دا جننتە قۇیاماز مئ؟ اۇنون بونا گۆجۆ یتمز می؟
شەیح أفندی: ألبتتە یتر.
بایئندئر: آما اۇ؛ فیرعاوونو جهننمە، موحاممدی (ص) دە جننتتە قۇیاجاقتئر. آرتئق آللاهئن گۆجۆ دلیل گتیریلەرک بونا آیقئرئ بیر ایددیعا یاپئلاماز.
… وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ … ﴿۱۷۹﴾ (سورة آل عمران)
… آللاە غایبئنئ سیزە آچاجاق دا دگیلدیر… (آلی عیمران سورەسی؛ 179)
… آیتیندن سۇنرا دا کیمسە، آللاهئن گۆجۆنۆ دلیل گتیریپ، بونون عاکسینی ایددیعا أدەمز.
ب- ایمان
ایمان، “أمن” کؤکۆندندیر. “أمن” قۇرقویو آتئپ راحاتلاما وە گۆون دویما آنلامئنا گلیر. ایمان، أمن ایچینە گیرمک، یاعنی بیر قۇنو ایلە ایلگیلی قۇرقولارئ آتئپ اۇنا گۆونمک وە اینانماق دەمکتیر. بو سببلە ایمان، کسین بیلگییە دایانمالئدئر. یوقارئدا بلیرتیلدیگی گیبی آللاە قۇنوسوندا هر اینسان، یاقئن وە اوزاق چەورەسیندە یاپتئغئ گؤزلملرلە کسین بیلگییە اولاشئر.
قورئاندا، آللاهئن وارلئغئنئ ایثباتلا ایلگیلی آیت اۇلماماسئ وە نبیلرین بو قۇنو ایلە اوغراشمامالارئ بونداندئر.
آللاە، أمیرلرینی ألچیلری آراجئلئغئیلا گؤندریر. هر ألچییە، تاقلید أدیلمەسی ایمکانسئز بلگەلر وریر. بو سببلە اۇ بلگەیە موعجیزە دەنیر. موعجیزەیی گؤرنلر، اۇ شاحصئن آللاهئن ألچیسی اۇلدوغوندان شۆبهە أتمزلر. سۇن ألچینین موعجیزەسی قورئاندئر.
قورئان اۆزریندە دۆشۆنن هرکس، اۇنون آنجاق آللاهئن کیتابئ اۇلابیلەجگینی آنلار. اۇنو گتیرن دە، زۇرونلو اۇلاراق آللاهئن پەیغامبری اۇلاجاقتئر. اۇ زامان آللاها اینانان وە گۆونن هر اینسانئن، اۇ کیتابا اینانماسئ وە گۆونمەسی قاچئنئلماز اۇلور.
آللاهئ بیلمک ایلە آللاها اینانماق فارقلئ شەیلردیر. تانئدئغئنئز وە بیلدیگینیز بیری ایچین: “بن اۇنا اینانمام” دەرسینیز. بو، اۇنا گۆونمەدیگینیزی گؤستریر. آللاها اینانماق ایچین اۇنا گۆونمک گرکیر. اۇنا گۆونمک، اۇنون بۆتۆن بویروق وە یاساقلارئنا گۆونمکلە اۇلور. هرحانگی بیر قۇنودا گؤستریلن گۆونسیزلیک سایئلئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي نَزَّلَ عَلَى رَسُولِهِ وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَ مِنْ قَبْلُ وَمَنْ يَكْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِيدًا ﴿۱۳۶﴾ (سورة النساء)
أی اینانانلار! آللاها، ألچیسینە؛ اۇ ألچییە ایندیردیگی کیتابا وە داحا اؤنجە ایندیردیگی کیتابلارا اینانئپ گۆونین. کیم آللاهئ، ملکلرینی، کیتابلارئنئ، ألچیلرینی وە آحیرت گۆنۆنۆ گؤرمزلیکتن گلیپ کافیر اۇلورسا اییجە ساپئتمئش اۇلور. (نیسا سورەسی؛ 136)
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ وَلَا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ إِنَّمَا الْمَسِيحُ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ رَسُولُ اللَّهِ وَكَلِمَتُهُ أَلْقَاهَا إِلَى مَرْيَمَ وَرُوحٌ مِنْهُ فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وَلَا تَقُولُوا ثَلَاثَةٌ انْتَهُوا خَيْرًا لَكُمْ إِنَّمَا اللَّهُ إِلَهٌ وَاحِدٌ سُبْحَانَهُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَكَفَى بِاللَّهِ وَكِيلًا ﴿۱۷۱﴾ (سورة النساء)
أی أهلی کیتاب! دینینیزدە آشئرئلئق، آللاە حاققئندا سادەجە گرچگی سؤیلەیین. مریم اۇغلو عیسا مسیح، باشقا دگیل، یالنئزجا آللاهئن ألچیسیدیر؛ مریمە اولاشتئردئغئ “اۇل!” سؤزۆ وە کندیندن بیر روحتور. اؤیلەیسە آللاها وە ألچیلرینە اینانئن. “تانرئ اۆچتۆر” دەمەیین؛ بوندان وازگچین! حایرئنئزا اۇلور. آللاە تک تانرئدئر. اۇندان باشقاسئ دا یۇقتور. اۇنون چۇجوغا ایحتیاجئ اۇلماز. گؤکلردە وە یردەکی هر شەی اۇنوندور. قۇرویوجو اۇلاراق آللاە یتر. (نیسا سورەسی؛ 171)
ج- شیرک وە کۆفۆر
شیرک، آللاها عائید باعضئ اؤزللیکلری باشقا وارلئقلاردا دا گؤرەرک اۇنلارا تانرئسال نیتەلیک ورمکتیر. بو قۇنو یوقارئدا گچمیشتی. آشاغئدا داحا گنیش آچئقلامالار گلەجکتیر.
کۆفۆر، کافیرلیک دەمکتیر. کلیمەنین کؤکۆ “کُفر” وە “کَفُور”دور؛ اؤرتمە وە گؤرمزلیکتن گلمە آنلامئنا گلیر. یاپئلان اییلیکلری گؤرمزلیکتن گلن کیشییە عارابچادا کافیر، تۆرکچەدە نانکؤر دەنیر.
آللاهئن وارلئغئ آچئق بیر گرچک ایکن بیرچۇق کیمسە، اۇنو حسابا قاتمادان حایاتئنئ سۆردۆرۆر. آللاهئ حسابا قاتانلارئن بیرچۇغو، ایلیشکیلرینی آراجئلارلا یۆرۆتتۆگۆنە ایناندئغئ ایچین اۇنو، بو چرچوەنین ألوردیگی قادار حسابا قاتار.
کافیر وە مۆشریک کلیمەلری، عاینئ شەیین ایکی فارقلئ یۆزۆنۆ گؤستریر. یاعنی هر کافیر مۆشریک وە هر مۆشرۆک کافیردیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مُنْفَكِّينَ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ ﴿۱﴾ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُو صُحُفًا مُطَهَّرَةً ﴿۲﴾ فِيهَا كُتُبٌ قَيِّمَةٌ ﴿۳﴾ (سورة البینة)
أهلی کیتابتان، کندینی دۇغرولارا قاپاتانلارلا مۆشریکلر، کندیلرینە گرچکلر گلینجەیە قادار چؤزۆلەجک دگیللردیر. اۇنو گتیرن آللاهئن ترتمیز صایفالارئنئ اۇقویان ألچیسیدیر. اۇ صایفالاردا کسین وە دۇغرو حۆکۆملر اۇلور. (بەیینە سورەسی؛ 3-1)
أهلی کیتابتان کافیر اۇلمایانلار واردئر آما مۆشریکلرین حپسی کافیردیر.
ایلگیلی آیتلردن بیر قئسمئ شؤیلەدیر:
لَيْسُوا سَوَاءً مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ أُمَّةٌ قَائِمَةٌ يَتْلُونَ آيَاتِ اللَّهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَهُمْ يَسْجُدُونَ ﴿۱۱۳﴾ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ ﴿۱۱۴﴾ وَمَا يَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ يُكْفَرُوهُ وَاللَّهُ عَلِيمٌ بِالْمُتَّقِينَ ﴿۱۱۵﴾ (سورة آل عمران)
اۇنلارئن حپسی بیر دگیلدیر؛ کیتاب أهلی آراسئندا دیک دوران بیر تۇپلولوق دا واردئر، گجەنین بللی واقیتلریندە آللاهئن آیتلرینی اۇقور، اۇنا بۇیون أگرلر. بونلار، آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانان، ماعروفا اویغون اۇلانئ ایستەین، کؤتۆلۆکلرە قارشئ دوران وە حایئرلئ ایشلردە یارئشان کیمسەلردیر. ایشتە ایی اۇلانلار اۇنلاردئر. اۇنلارئن یاپاجاغئ هیچبیر اییلیک گؤز آردئ أدیلمز. آللاە، چکیننلرین کیملر اۇلدوغونو بیلیر. (آلی عیمران سورەسی؛ 115-113)
أهلی کیتابئن کافیر اۇلانلارئنئن دا مۆشریک اۇلدوقلارئنئ گؤسترن آیتلر واردئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۳۱﴾ (سورة التوبة)
بیلگینلرینی، دین آداملارئنئ وە مریم اۇغلو مسیحی آللاەتان اؤنجە بیرر راب سایاراق اۇنلارا سارئلدئلار. اۇیسا اۇنلارا وریلن أمیر، سادەجە تک بیر تانرئیا قول اۇلمالارئدئر. اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. آللاە، اۇنلارئن شیرکیندن اوزاقتئر. (تەوبە سورەسی؛ 31)


text:
آللاهئن اینسانلارلا واحی (ایلهام) یۇلویلا قۇنوشماسئ
آللاە، اینسانلارئن یاپئپ أتتیکلرینین ایی یا دا کؤتۆ اۇلدوغونو اۇنلارئن ایچینە ایلهام أدر. بو دویغولار اینسانئن قالبینە دۇغار.
اۇ شؤیلە بویورور:
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ﴿۸﴾ (سورة الشمس)
سۇنرا یاپتئغئنئن کؤتۆ وەیا ایی اۇلدوغونو ایلهام أدنە یمین اۇلسون کی… (شمس سورەسی؛ 8)
آیتە گؤرە آللاە، اینسانئن ایچینە، یاپتئغئ وەیا یاپمایا نیەتلندیگی شەیلرین ایی یا دا کؤتۆ اۇلدوغونو ایلهام أدر. کؤتۆ بیر ایشە نیەتلنن یاحود بونو یاپان کیشینین ایچیندە حیسسەتتیگی سئقئنتئ وە ویجدان عاذابئ، آللاهئن اۇنا اۇلان ایلهامئدئر. یوسوفو (ع) کؤتۆ ایشە بولاشماقتان آلئقۇیان “بورهان (کسین دلیل)“، آللاهئن اۇنا سۇن آندا، یاپتئغئنئن کؤتۆ اۇلدوغونو ایلهام أتمەسی، اۇنون دا بو دۆشۆنجەیی ایچیندە حیسسەتمەسی اۇلمالئدئر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَلَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَهَمَّ بِهَا لَوْلَا أَنْ رَأَى بُرْهَانَ رَبِّهِ كَذَلِكَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَالْفَحْشَاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبَادِنَا الْمُخْلَصِينَ ﴿۲۴﴾ (سورة یوسف)
قادئن اۇنو گرچکتن ایستییۇردو. أگر راببینین بورهانئنئ گؤرمەسەیدی، یوسوف دا اۇنو ایستەردی. حپ بؤیلە اۇلور. بو، کؤتۆلۆگۆ وە چیرکینلیگی اۇندان اوزاقلاشتئرمامئز ایچیندیر. چۆنکۆ اۇ، یۆرکتن باغلئ قوللارئمئزدان ایدی. (یوسوف سورەسی؛ 24)
یوسوفون (ع) سۇن آندا ایچینە دۇغان ایلهام (بورهان) اۇنو کندینە گتیرمیش اۇلمالئدئر. بو تۆر اویارئلار هرکسە یاپئلئر. سئقئنتئ وە حوضور تۆرۆندن بو تجرۆبەیی مۆمین وەیا کافیر هر اینسان یاشار. بو دویغویو ایچیندە حیسسەدن کیشی، کؤتۆ ایشی یاپمایا دوام أدرسە، بونو بیلەرک یاپمئش اۇلور وە بو بیلگی آللاهئن حوضوروندا اۇنون عالەیهینە دلیل اۇلور.
یانلئش بیر ایشتن سۇنراکی ایچ سئقئنتئسئ دا آللاهئن قوللارا ایلهامئدئر. بو ایلهام، کیشییی تەوبەیە چاغئرئر. دۇلایئسئیلا دۇغرو یا دا یانلئش یۇلدا اۇلمانئن ایکیسی دە بیلینچلی بیر داورانئشتئر. قورئاندا، موسانئن (ع) آننەسینە واحیەدیلدیگی، هنۆز بیر چۇجوق ایکن یوسوفون (ع) قویودا واحی آلدئغئ بیلدیریلیر. بونلار دا بیرەر ایلهامدئر. نبیلر دە بو تۆر ایلهاملار آلمئشلاردئر. موسایا (ع)، دۆشمانلارئنا قارشئ ناسئل داوراناجاغئنئن بیلدیریلدیگی، نوحا (ع) گمی یاپئمئنا دائیر أمیرلرین وریلدیگی واحیلر دە ایلهام آنلامئندا اۇلمالئدئر.
آنجاق ایچە دۇغان هر شەی آللاهئن ایلهامئ دگیلدیر؛ شەیطان وسوسەسی دە اۇلابیلیر. چۆنکۆ اینسان وە جین شەیطانلارئ، اینسانلارا وسوسە وریر، ذیهینلری بولاندئرئر. حاتتا بونلارئن وسوسەلرینی ایفادە أتمک ایچین قورئاندا باعضن “واحی” کلیمەسی قوللانئلئر. بونلار، نبی وە رسوللری دە یانلئش داورانئشلارا سۆرۆکلەمەیە چالئشمئشتئر. آللاهئن ایلهامئ ایلە وسوسەیی آیئرابیلمک ایچین ایچیمیزە دۇغان دۆشۆنجەلری آللاهئن کیتابئیلا دنتلەملیییز.
اۇ حالدە شورا سورەسینین 51-نجی آیتیندە، آللاهئن اینسانلارلا قۇنوشما یۇللارئندان بیری اۇلان “وَحیًا = واحی یۇلویلا” ایفادەسی ایلە قاصدەدیلن، اینسانئن ایچینە آللاەتان گلن ایلهامدئر. بونون، موحاطابئن آلغئ وە یۇرومویلا دا ایلگیسی اۇلدوغوندان، ایلهام، موحاطابلارئ ایچین قاطعیلیک تاشئمادئغئ گیبی باشقالارئ ایچین باغلایئجئ دا دگیلدیر. موسانئن (ع) آننەسینین یاشادئغئ ترددۆدلر بونو گؤسترمکتەدیر. کندیسینە گلن ایلهام ایلە چۇجوغونو أمزیرن وە وە سویا بئراقان آننە، داحا سۇنرا یاپتئغئنئن دۇغرو اۇلوپ اۇلمادئغئ حوصوصوندا شۆبهەلر یاشامئش، یاپتئغئنئ آچئق أتمکتن سۇن آندا یینە قالبینە دۇغان بیر ایلهاملا قورتولموش، یاپئلان تلقینین دۇغرولوغونو آنجاق چۇجوق کندیسینە دؤندۆکتن سۇنرا آنلامئشتئر.
آللاهئن اینسانلارلا پردە آرقاسئندان قۇنوشماسئ
نیسا سورەسینین 164-نجۆ آیتیندە ذیکری گچن، آللاە تعالانئن موسا (ع) ایلە قۇنوشماسئنئن (وَکَلَّمَ اللەُ مُوسَی تَکلِیمَا)، شورا سورەسینین 51-نجی آیتیندەکی پردە آرقاسئندان قۇنوشما (مِن وَرَاءِ حِجَاب) قئسمئنا گیردیگی سؤیلنیر. یۆجە آللاهئن، اینسانلارلا رۆیا ایلە قۇنوشماسئ دا بو قئسئمدا دۆشۆنۆلەبیلیر. ماوردی، آللائن قوللارلا قۇنوشما شکیللریندن بیرینین دە رۆیا اۇلدوغونو سؤیلەر.
نیتەکیم قورئاندا، رسولوللاهئن گؤردۆگۆ رۆیا دۇغرولانمئش وە اینانانلارئن مسجیدی حاراما گیرەجکلری مۆژدەلنمیشتیر. یینە بدیر ساواشئ اؤنجەسیندە، رسولوللاها رۆیاسئندا دۆشمانئن سایئسئ اۇلدوغوندان آز گؤستریلەرک مۆسلۆمانلارا ماعنوی دستک ساغلانمئشتئر. قورئاندا یوسوفون (ع) زیندان آرقاداشلارئنئن، مئصئر ملیکینین وە ایبراهیمین (ع) گؤردۆکلری رۆیالاردان وە بو رۆیالارا عائید ایصابتلی تەویللردن باحثەدیلیر.
ایلهامدا اۇلدوغو گیبی آللاە، مۆمین وەیا کافیر آیرئمئ یاپمادان هر اینسانلا زامان زامان رۆیا یۇلویلا قۇنوشور. رسولوللاە دا صادئق رۆیانئن (دۆش) آللاەتان، حولمون (دۆش) شەیطاندان اۇلدوغونو، مۆمینین صادئق رۆیاسئنئن نۆبۆووتتن بیر پارچاسئ اۇلدوغونو، واحیین بیتمەسینە راغمن رۆیا یۇلویلا مۆژدە ورمەنین دوام أتتیگینی سؤیلەمیشتیر. کندیسینە نۆبۆووت وریلمەدن اؤنجە رسولوللاهئن بیرتاقئم صادئق رۆیالار گؤردۆگۆ ریوایت أدیلیر. بو تۆر ریوایتلر، رۆیانئن دا واحی قاورامئنئن ایچینە داحیل قۇنوشماسئ اۇلدوغو ایچین، بونون تاعبیرینە اؤنم وریلمیش، قورئاندا “تعبیر الرؤیا”، “تأویل الرؤیا”، “تأویل الأحلام”، “تأویل الأحادیث” گیبی ایفادەلرلە بونون بیر عیلیم اۇلدوغونا ایشارت أدیلمیشتیر.
آنجاق نە ایلهام نە دە رۆیالار کسین بیلگی ایفادە أدر. رسولوللاە رۆیاسئندا مسجیدی حاراما گیردیگینی گؤرمۆش، اۆمیدلنمیش، یۇلا چئقمئش، آنجاق بو بکلنتی اۇ یئل گرچکلشمەمیش وە مککەلیلرلە حودەیبیە آندلاشماسئ ایمضالانمئشتئر. یاشانان تدیرگینلیک سۇنراسئ آیت اینمیش، رسولوللاهئن گؤردۆگۆ رۆیا دۇغرولانمئش وە گرگی یاپئلئرسا رۆیانئن اۇلوشتوردوغو بکلنتینین گرچکلشەجگی بیلدیریلمیشتیر.
بدیر ساواشئ اؤنجەسیندە دە رۆیاسئندا رسولوللاها دۆشمان سایئسئ آز گؤستریلمیشتیر. عایشە والیدەمیز، کندیسینە آتئلان ایفتیرایا دائیر واحی ایندیریلەجگینی اوممادئغئنئ، آنجاق ماعصومیەتینین رسولوللاها رۆیا ایلە بیلدیریلەجگینی تاحمین أتتیگینی سؤیلەمیشتیر. بو ریوایت دۇغرویسا، عایشە والیدەمیز رۆیا ایلە باعضئ بیلگیلندیرمەلرین اینسانلارا یاپئلدئغئ گرچگینی دیلە گتیرمیشتیر. آنجاق بو بیلگیلندیرمەلر ریسالتلە ایلگیلی اۇلمایئپ کیشییە اؤزل تجرۆبەلردیر.
اؤزتلە صاحیح رۆیا، آللاهئن اینسانلارلا قۇنوشما یۇللارئندان بیریدیر. بونون تەویلینی هرکس یاپامادئغئ ایچین تاعبیرینە ایحتیاج دویولور. بو تۆر بیلگیلندیرمەلرلە هر اینسان قارشئلاشابیلیر. طئبقئ ایلهام گیبی رۆیالار دا قاطعیلیک تاشئمایان، کیشییە اؤزل تجرۆبەلردیر وە اینسانلار ایچین باغلایئجئ دگیلدیر.
آللاهئن اینسانلارلا ألچی گؤندرەرک قۇنوشماسئ
آللاە اینسانلاردان وە ملکلردن ألچیلر سچر. ألچی اۇلاراق سچتیگی ملکلر، اۇنون واحیینی اینسانلارا ایلتیرلر. بؤیلەلیکلە آللاە اینسانلارلا ألچی گؤندرەرک دە قۇنوشموش اۇلور. مثەلا مریەمە ألچی اۇلاراق ملک گلمیشتیر. مۆژدە وە هلاک حابری گتیرن ملکلری، زکریا وە ایبراهیمین أشلری دە گؤرمۆش، دویموش وە اۇنلارلا قۇنوشمالارا قاتئلمئشلاردئر. لوطا (ع) گلن ألچیلری تۆم شهیر حالقئ اینسان شکلیندە گؤرمۆش وە اۇنلارئ تاعجیز أتمیشلردیر. آچئقلاما یاپمادئقلارئ سۆرەجە، بو ألچیلرین ملک اۇلدوغونو ایبراهیم وە لوط داحیل کیمسە آنلامامئشتئر.
عیسا (ع) ایلە ایلگیلی اۇلاراق گچن “وَ أَیَّدنَاەُ بِرُوحِ القُدُس = اۇنو روحول-قودۆس (جبرائیل) ایلە دستکلەدیک” ایفادەسییلە تۆم مۆمینلر ایچین قوللانئلان “وَ أَیَّدَهُم بِرُوحٍ مِنەُ = آللاە اۇنلارئ کندیسی طارافئندان بیر روحلا دستکلەمیشتیر” ایفادەلری دە بو قاپسامدا دۆشۆنۆلەبیلیر.
ریسالتلە ایلگیلی بیر واحی سؤز قۇنوسو اۇلدوغوندا، ألچیلیک گؤرەوی یاپان جبرائیل، آللاهئن اینسانلار آراسئندان سچتیگی ألچییە یاعنی نبی اۇلان رسولە کیتابی واحیی ایلتیر. بو واحی سادەجە نبیلرە گلیر. بو واحی فارقلئدئر. نبیلر، گلنین ریسالتلە ایلگیلی واحی اۇلدوغونو بیلیرلر. قالبە یرلشن بو واحی قۇروما آلتئندادئر، تبلیغی گرکیر، کسین بیلگی ایفادە أدر وە سۇن نبی موحاممد (ع) ایلە سۇنا أرمیشتیر.
بو قۇنویو بیرآز دتایلاندئرمالئیئز:
نبیلر، جبرائیلین ریسالتلە ایلگیلی اۇلاراق گتیردیگی واحیی آلئرکن، اۇنون آللاەتان گلدیگی قۇنوسوندا کسین بیلگییە صاحیب اۇلورلار.
آیت شؤیلەدیر:
عَالِمُ الْغَيْبِ فَلَا يُظْهِرُ عَلَى غَيْبِهِ أَحَدًا ﴿۲۶﴾ إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا ﴿۲۷﴾ لِيَعْلَمَ أَنْ قَدْ أَبْلَغُوا رِسَالَاتِ رَبِّهِمْ وَأَحَاطَ بِمَا لَدَيْهِمْ وَأَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ عَدَدًا ﴿۲۸﴾ (سورة الجن)
آللاە بۆتۆن غایبئ بیلیر وە غایبئنئ دیلەدیگی ألچی دئشئندا کیمسەیە آچماز. اۇنون دا اؤنۆنە وە آرقاسئنا گؤزجۆلر سالار کی اۇ ألچی (گلن ملکلرین)، آللاهئن گؤندردیکلرینی أکسیکسیز اولاشتئردئقلارئنئ بیلسین، اۇنلارئن یانئندا اۇلانئ قاوراسئن وە هر شەیی بیر بیر حافئظاسئنا یرلشتیرسین. (جین سورەسی؛ 28-26)
آیتتەکی “غَیبَەُ = غایبئنئ” ایفادەسی، رسوللرە بیلدیریلنین اؤزل غایب بیلگیسی اۇلدوغونو گؤستریر. بو کیتابی واحیدیر. بو بیلگییی آنجاق آللاهئن اینسانلار آراسئندان سچتیگی نبیلر آلابیلیرلر. شو آیتتە، سچتیگی ألچیلر حاریج آللاهئن، کیمسەیی غایبا موططالیع قئلمایاجاغئ بیلدیریلمکتەدیر:
… وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ … ﴿۱۷۹﴾
… آللاە سیزە غایبئ بیلدیرمز. آما غایبئ بیلدیرمک ایچین قوردوغو دۆزنە گؤرە ألچیلریندن بیرینی سچر … (آلی عیمران سورەسی؛ 179)
نبیلرە ریسالتلە ایلگیلی وریلن بو کیتابی واحی اؤزلدیر وە آللاهئن اینسانلارلا دیگر قۇنوشما شکیللریندن فارقلئدئر. شو آیت، نبیلرە وریلن ریسالتلە ایلگیلی واحیین، تبلیغ أدیلمەسی گرگینی بیلدیریر:
وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ ﴿۲۴﴾ (سوتة التکویر)
(موحاممد) کندیندەکی غایب بیلگیسینی کیمسەدن ساقلاماز. (تکویر سورەسی؛ 24)


text:
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی
ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
ایضاح:
«آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر.
***
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی
۲ ـ ادبیات
ادبیاتین یئنی دورومونا عمومی باخیش
۱۹ (۱۳) نجو عصرده آذربایجان ادبیاتی اؤزونون تامامیله یئنی انکشاف مرحلهسینه قدم قویدو. ادبیات یئنی فورم و ژانرلارلا زنگینلشمیش، اونون سیاسی ـ اجتماعی مضمونو گؤزه چارپاجاق اؤلچوده گئنیشلنمیشدی. وقتی کئچمیش عنعنهلر، ائپیقونچولوق (افسانهچیلیک) اؤز یئرینی بدیعی آختاریشلارا وئرمیش، مطبوعاتین، کیتاب نشرینین میدانا چیخماسی و یاییلماسی بدیعی سؤزون نفوذ و تأثیر دایرهسینی بؤیوتموشدو. آذربایجان ادبیاتی اؤز شرق کؤکلرینی و عنعنهلرینی ساخلاماقلا عمومدنیا ادبی آخارینا قوشولموش، ادبی رابطهلرده بؤیوک بیر جانلانما یارانمیشدی. ترجمه صنعتینین انکشافی سایهسینده آذربایجان ادبیاتی نمونهلری روس و خارجی دیللره، اوروپا و روس ادبیاتینین بعضی اؤرنکلری ایسه تورکجهیه چئوریلمیشدی. دراماتورقیانین، ادبی تنقید، ژورنالیستیک و اجتماعی مضمونلو طنزین ملّی ادبیاتا گلمهسی سایهسینده آذربایجان بدیعی فیکری چاغداش خصوصیتلر کسب ائتمیشدی. ایستر دیل، ایسترسه ده فورم، مضمون و اسلوب باخیمیندان ادبیاتدا گئدن دموکراتیکلشمه پروسهسی اونو خلقه یاخینلاشدیردی. بدیعی سؤزون موضوع دایرهسی اهمیتلی درجهده گئنیشلندی، کلاسیک شعرین عنعنهوی پئرسوناژلارینین (شخصیتلرینین) یئرینی بلاواسطه خلق حیاتیندان آلینمیش صورت و کاراکترلر توتدو. ادبیاتدا ایلک دفعه خلقین تاریخی کئچمیشینه، موجود وضعیتینه ماراق گئنیش شکیل آلدی. صنعتکارلارین دربار محیطیندن اوزاقلاشمالاری، اجتماعی ـ سیاسی حیاتلا یاخیندان ماراقلانمالاری گونون بیر سیرا واجب مسألهلرینی بدیعی ادبیاتین موضوعونا چئویرمگه امکان وئردی. آذربایجان آغیر مستملکه اصول ادارهسی آلتیندا ایدی. آنجاق بو تاریخی دورده ادبیاتدا خلق، وطن، یورد، ملّت آنلاییشلاری یارانیب اورتایا گلدی. قافقازدا و قسماً یاخین شرقده عمومی انسیت دیلینه ـ «آسیانین فرانسهجهسینه» چئوریلن آذربایجان تورکجهسینین معنوی دگری یوکسلدی.
سیاسی سارسینتیلار و ادبیات
آذربایجان ادبیاتی کئچمیش یوز ایللرده اولدوغو کیمی، خلقین بوتون طبقهلرینی تمثیل ائدیردی. بونونلا یاناشی، ۱۹ (۱۳) یوز ایلین سؤز صنعتینه حاکم خان و بگ طبقهسی اوستون یئر توتوردو. چونکی خانلیق چاغیندا بو طبقه چوخ یوکسک، آپاریجی بیر دوروم قازانمیش ایدی. خان، بگ اوغوللاری یالنیز دولت قوروملاریندا دگیل، سؤز صنعتینده، جامعهنین معنوی یاشامیندا ایرهلیده اولماق اوچون بوتون امکانلاری اللرینده ساخلاییردیلار.
یوکسک طبقهدن اولان قاسم بگ ذاکر، عباسقلی آغا باکیخانلی و اونون قیزی طغرا خانم، ابوالفتح خان طوطی (ابراهیم خانین اوغلو)، آغا بگیم آغا (خانین قیزی)، جعفرقلی خان نوا (خانین نوهسی، محمدحسن آغانین اوغلو)، عبدالرحمان آغا دلباز اوغلو، مصطفی آغا عارف، کاظم آغا سالک، محمد بگ جوانشیر، مهربانلی بابا بگ، حسین خان مشتاق (شکی خانی، چلبی خانین نوهسی)، آغاعلی بگ ناصح، عبدالله بگ عاصی، حسین بگ سالار، بگبابا علیار بگ اوغلو فنا، و قیزی کمینه خانم، خورشید بانو ناتوان («خان قیزی»)، کریم آغا فاتح (شکی خان نسلیندن)، اسماعیل بگ قوتقاشینلی، میرزاجان بگ مددتوف کیمی شاعر و یازیچیلارین هر بیرینین اؤز یئری واریدی. آدی چکیلن ادیبلرین یاشاییشی اجتماعی ـ سیاسی باخیمدان عینی دگیلدی و عینی اولا دا بیلمزدی. فقط یوزایللیگین باشیندا اولان سیاسی سارسینتیلار بو و یا باشقا اؤلچوده اونلارین هامیسینا توخونموش، بعضیلرینی ایسه یاخیب داغلامیشدی.
ملّی ادبیات او ایللرین کسکین چارپیشمالاریندان دیشاریدا دگیلدی، اونلارا گؤز یوممامیشدی. جنوبی آذربایجان شاعری عاجز «روم و ایران خلقی» آراسیندا بیرلیگی (۱۸۱۰ = ۱۱۸۹ نجو ایل تورکیه ـ ایران اتفاقی) سئوینجله قارشیلاییب یازمیشدی:
تاپدی الفت ایکی دولت، گلدی ائلچی رومدن،
وه، نه ائلچی، گوهر ذاتی کیمی آدی نجیب.
ابوالفتح خان طوطی باجیسی آغابگیم آغا ایله (اونو خان اؤزو شاها «عقدنکاج» ائتمیشدی) فتحعلی شاهین دربارینا گؤندرمیشدی. اونلار داغیدیجی قاجار یوروشلریندن سونرا قرهباغ خانلیغینین ایران ایله مناسبتلرینی یولونا قویماق اوچون بیر نوع قربان وئریلمیش ایدیلر. دوغرودور، آغابگیم آغانین عقلینه و گؤزهللیگینه وورولان شاه، «بانوی حرم» و بوتون حرمده یاشایانلارا باشچی قویموشدو؛ ابوالفتح آغایا ایسه خانلیق وئرمیش، امیرالامرا رتبهسی ایله «مجلس خاص» عضولریندن بیری ائتمیشدی. اونلارین یازیلاریندا وطن، ائل ـ اوبا نیسگیلی باشلیجا یئر توتور:
چکیب ال خلقدن مجنون صفت صحرایه اوز قویدوم،
کسیلمیش صبر و تابیم، وصلت لیلیدن آیریلدیم.
(ابوالفتح خان، «غزل تورکی»)
و یا:
عزیریم قرهباغ،
شکی، شیروان، قرهباغ.
تهران جنّته دؤنسه
یاددان چیخماز قرهباغ
(آغابگیم آغا، حیاتی)
جعفرقلی خان نوانی ایسه سیاسی بورولقان هاواسی سورگونه آتمیشدی. قرهباغ خانلیغی اوغروندا گیزلی و آچیق چکیشمهده روسیه فرماندهلیگینه بئل باغلاماسی اونا چوخ باها باشا گلدی: «… چوخ حیله و دسیسهلر و پرفساد تدبیرلر ایشلتدیسه ده، نتیجهسی اولمادی» (فریدون بگ کؤچرلی). توتولوب «گؤزدوستاغی» حالیندا سیمبیرسکه سورگون ائدیلدی. قرهباغ شاعری جانیاوغلو جعفرقلی خانین «محبوسوار» آپاریلماسینا آیریجا بیر شعر یازمیشدی: (…اولدو ویرانه کؤنول کشوری سلطان گئدهلی/ یعنی سردار جهان، سرور دوران گئدهلی). بئش ایلدن سونرا تزار اونو باغیشلادی، پالکوونیک رتبهسینده قرهباغا قاییتماسینا اجازه وئردی. تزار حکومتینه قارشی مخالف دوشونجهلری هر زمان گیزلهده بیلمیر، روسیه قارشیسیندا قوللوق توتوب خلقین ایچینه چکیشمه سالانلاری، او سیرادان روحانیلری قمچیلهییردی:
سن نئجه ضامن اولوردون، کیشی، دعوا اولماز،
بو سؤزو روس یانیندا دئدینیز هم، قاضی.
سیز مگر حالینی اؤز اهلینیزین بیلمزسیز،
ذرّهجه بد عملیندن ائلهمز غم، قاضی.
اؤزگه دعواده اولان کسلر آلیر سیم و زری،
قیردیریر شیشهلینی مفتی مسلمان قاضی.
جعفرقلی خان قاسم بگ ذاکره یاخین ایمیش. خانین بو یازیسی ذاکرین دوشونجهلری ایله سسلشدیگیندن او، موضوعی گئنیش بیر آخارا چیخارمیش، اونون بوتون آذربایجان اوچون ضروری اولدوغونو وورغولویوب بئله جواب وئرمیشدی:
تبریزین آغی اوجوز، میر ولایت غافل،
هر الفبا دئیهنی قیلدی معمم قاضی.
دخی دیوان رعیت بئله گئتسه، قالماز،
بو قرهباغی ائدر جمله مکرّم قاضی.
سیاسی دورومون یوخ ائتدیگی ادیبلریمیزدن بیری مصطفی آغا عارف ایدی. او، قازاخ ماحالینین شیخلی کندینده ۱۷۷۴ (۱۱۵۳) نجو ایلده دوغولموشدور. کاظم آغا سالکین بؤیوک قارداشی و یا عمیسیاوغلودور. مصطفی آغا «اؤز غیرت و ملّتپرستلیگی اوجوندان چوخ بلالر و مصیبتلره دچار اولوبلار» (فریدون بگ کؤچرلی). شمسالدینلو نصیب سلطان ایله یاخین اولموش، اونونلا بیرلیکده سوچلانیب غازانا سورگون ائدیلمیش، اورادا دا دنیاسینی دگیشمیشدیر. سورگونده بئله «بگلی، پاشالی» کئچمیشی، «آغالیق، سلطانلیق، خانلیق» چاغینین روسیه اشغالی ایله یوخ ائدیلدیگینی سؤیلهمکدن چکینمهمیشدیر:
ائللریمیز واریدی بگلی، پاشالی،
داغلاریمیز واریدی الوان مئشهلی.
سوسنلی، سنبللو، تر بنؤشهلی
قالدی باغلار، خیابانلار، آغلارام…
داد ائیلهرم، یئتن یوخدو فریادا،
دردیم اولور گوندن گونه زیادا.
آغالاریم هر زمان دوشنده یادا
بیزیم قازاخ، قرهمانلار، آغلارام.
قالدی پایدار بورچالینین بگلری،
میدان گونو بیر ـ بیریندن یئگلری.
مهمان قارشیسیندا مرد گلمکلری،
یادیما دوشونده اونلار، آغلارام.
هانی قازاخ؟ مهربانلیق گئدیبدیر.
آغالیق، سلطانلیق، خانلیق گئدیبدیر.
نجبادان عالیشانلیق گئدیبدیر،
ایتیبدیر شوکت و شانلار، آغلارام.
سیاسی سارسینتینین اودو قاسم بگ ذاکر، عباسقلی آغا باکیخانوف کیمی بؤیوک شخصلرین یاشاییشینی دا یاخیب کئچمیشدی. بونلاردان بیرینجیسی یالنیز میرزا فتحعلی آخوندوف، تزار روسیهسی ژنراللاری اسماعیل بگ قوتقاشینلی و حسن بگ آغالاروف کیمی ایرهلیده گئدن آداملاریمیزین غیرتی ایله سورگونده چورودولمهدی. ایکینجیسی ایسه گنج یاشیندا پالکوونیک رتبهسی آلماسینا باخمایاراق، تزار سیاستی ایله باریشا بیلمهمیش (ان چوخ ۱۸۳۷ = ۱۲۱۶ نجی ایل قوبا عصیانی ایله باغلی)، استعفا وئریب مکّه مکرّمهده حج یاپدیغیندان سونرا غربتده سون منزلینی تاپمیشدیر.
گنجه ساواشی سؤز صنعتینده
گنجه ساواشی بدیعی سؤز صنعتینده درین ایز بوراخمیشدیر. آرتیق گنجه شاعری حسن جواد خانی داستانی بیر قهرمان کیمی آغلاییردی:
بایداقلاری بورج اوستونده قوردولار،
طیفیل اوشاقلاری هامی قیردیلار.
او زمان کی، جواد خانی ووردولار،
ساناسان قیریلدی بئلی گنجهنین.
جواد خانا قوشولموش باشقا بیر نظم پارچاسی حماسی قاوراییشا اؤرنک ساییلا بیلر:
بیر گئجه یول بولدولار روسلار آشدی قلعهدن
سو یئرینه اول زمان قانلار آخاردی قلعهدن،
اول اوغورلو خان ایله خانلار کی، قاچدی قلعهدن
بیلدی آیری دوشوندوگون فرزند خوش دلداردان.
قالدی تنها اول جواد خان گؤر نئجه آد ائیلهدی،
ایکی بورجون سالداتین چوخ قیردی برباد ائیلهدی.
میرزا یوسف نئرسئسوف یازیر: «جوادخانین قتلی بارهسینده تورک دیللرینده چوخلو شعرلر و بیتلر دئییلمیشدیر». اؤرنک اولاراق وئردیگی «تورکجه» پارچادا محلّی نفس دویولماقدادیر:
جواد خان! بو نه اولاجاق ـ
دیلدن دیله سؤیلهنهجک.
جواد خان بیر خان اولاجاق،
عالمده داستان اولاجاق.
سونرا تاریخچی، «قلعهنین آلینماسی عثمانلیجا بئله تصویر اولونور» یازاراق باشقا بیر اؤرنگه اوز توتور:
سرعسگردیر امین پاشا،
حکمو کئچر داغا داشا…
هپ اسیر اولدوق گوور الینده… و سایر.
سونونجو ایکی اؤرنگین داها بیر دگری وار: ۱۹ (۱۳) یوزایلین باشلانغیجیندا سادهجه «تورکجه» دئدیکده آذربایجان تورکجهسی نظرده توتولور، آناطولو تورکجهسی ایسه تاریخاً یارانمیش بیر عنعنهیه اویغون اولاراق «عثمانلیجا» آدلانیردی.
عبدالرحمان آغا دلباز اوغلونون مخمسی
شاعر عبدالرحمان آغا دلباز اوغلونو فریدون بگ کؤچرلی حقلی اولاراق «ملّت باهادیرلاریندان» بیری سایمیشدیر. او، قازاخ ماحالینین خانلیقلار کندینده دوغولموشدور. گؤرونور، گنجلیگیندن گنجه اوغروندا گئدن مجادلهیه قاتیلمش، اونون آذربایجاندان قوپاریلماسینا قارشی غیرتله چالیشمیشدیر. دئییلنلره گؤره، جواد خان ایله یاخینلیق ائتدیگی، قازاخ ماحالینین گرجستاندا دگیل، گنجه خانلیغیندا اولماسی یولوندا بیر سیرا گیزلی ایشلر توتدوغونا گؤره کاخئت ـ کارتلی تزاری بیرینجی ایراکلی طرفیندن گؤزلری چیخاریلیب گور ائدیلمیشدی. فقط شاعرین وطنداش دوشونجهسی یوردوموزون او فلاکتلی چاغینی گؤزو گؤرنلردن داها کسکین، داها درین دویوب آنلایا بیلیردی.
مهاجر تاریخچیمیز حسین بایقره عبدالرحمن آغا دلباز اوغلونون گنجه ساواشی حقّینده آیریجا بیر بیتینی خاطرلادیر:
بیر اولماز مصیبت دوران ائیلهدی،
روس گنجه شهرینی ویران ائیلهدی.
دلباز اوغلو، جواد خانین ایگیدلیک تاریخینه ایشیق ساچان بؤیوک بیر مخمس یازمیشدیر. اثرین ۷۰ مصراع توتان چاپ متنی تام دگیلدیر. فریدون بگ کؤچرلی تأسفله بیلدیریر کی، بوتونلوکله چاپ ائتمک «بعضی سببلره گؤره مومکون اولمادی». گؤرونور، چاپا دوشمهین بئشلیکلر روسیه سانسورلوغو باخیمیندان چوخ کسکین دیلده یازیلانلار ایدی. اولا بیلسین، او دگرلی پارچالار یارادیجیلیق ارثمیز اوچون همیشهلیک ایتیریلمیشدیر.
یازی حماسی اسلوبدادیر:
گنجه شهرینده جواد خان کیم، نه ایام وار ایدی،
صاحب موفو (؟) عدالت، صادقالاقرار ایدی.
هر ایشین فعلینده ماهر فعل و هوشیار ایدی،
مختصر، عالمآرا پر امتحان سردار ایدی،
گؤر نهلر چکدی قضادن، دور بد اطواردن.
بئله بیر «بیرنفسه» دئییم ایله شکی، شیروان، قرهباغ خانلارینین «جمله داغستان ایله» اتفاقدا ساواشا گلمهسی، باشلیجاسی ایسه: جواد خانین «گرگین خانا» (کاخئت تزاری ۱۲ نجی گئورگییه) قارشی ار کیمی دوروشماسی نظمه چکیلمیشدیر. دلباز اوغلو اوچون جوان خان روسیه اوردوسو قارشیسیندا اگیلمهین، قورخو بیلمهین «سردار و غازیدیر»:
اول جواد خان وصفینی نئجه قلم شرح ائیلهسین؟
شرحه سیغماز، وصف حالین نئجه دیمر سؤیلهسین؟
بیر بئله سردار و غازی، کیم گؤروبدور بؤیلهسین؟
دوشدو دعواسی اونون کار قضادن ، نئیلهسین،
پادشاه روس صاحب تاج ایلن طوماردن؟
دلباز اوغلو ۱۹ (۱۳) نجو یوزایلین ان قانلی، ان حقسیز قیرغینلاریندان بیرینین شهیدلرینی باش اثرینین قهرمانی ائتمیشدیر. بونونلا او، ملّی ادبیاتیمیزین وطنداشلیق شرایطینی قورودو سؤیلهسک، یانیلمیش اولماریق. شاعرین توتدوغو غیرت ایشی ۱۹ (۱۳) نجو یوزایلین ایکینجی یاریسیندا آذربایجان ملّی حرکاتینین ایلکین دؤنهمینده یارارلی رول اوینادی. ملّتین اؤز گئرچک دورومونو گؤره بیلمهسینه یاردیمچی اولدو. روسیهنین «تحت حمایهسینده» آسایش دگیل، کؤلهلیک بولدوغونو اونا آنلادا بیلدی. حسن بگ زردابی «اکینچی» غزئتینده «دولت روس بیزیم ولایتی ضبط ائدندن بری» دئییمینی ایشلتدی. اونون آردینجا جواد خان تؤرهمهسی اولان اسماعیل خان زیادخان اوغلو روسیه دولت دوماسی کورسوسوندن: «قافقاز یؤرهسی اؤلکهلر یوز ایل بوندان اؤنجه روسلار طرفیندن اشغال ائدیلمیشدیر» سؤیلهدی. بونونلا ملّی حرکاتین اؤز موضعی ، اؤز ادراکی بو مسألهده آچیقلانمیش اولدو.
شعر
۱۹ (۱۳) نجو عصرده ده بوتون اوّلکی دورلرده اولدوغو کیمی شعر آذربایجان ادبیاتینین انکشافیندا آپاریجی موضعده دایانیردی. او بیری طرفدن ایسه مینایللیک تاریخی و عنعنهسی اولان شعر یالنیز بو یوزایلده ایستر دیل ـ اسلوب، ایسترسه ده مضمون ـ ایده باخیمیندان اساسلی شکیلده یئنیلشمیشدی. شعرده ایکی جریان ـ خلق شعری و کلاسیک شعر عنعنهلری آپاریجی رول اویناییردی.
خلق شعری اسلوبوندا یازان صنعتکارلار ادبیاتدا واقف عنعنهلرینی دوام ائتدیریردیلر. اونلارین ایلک نوبهده دیلین سادهلیگی و آیدینلیغی، فولکلور عنعنهلرینه یاخینلیغی ایله سئچیلیردی. قاسم بگ ذاکر (۱۷۸۴ – ۱۸۶۷ = ۱۱۶۳ – ۱۲۳۶)، ابوالقاسم نباتی (۱۸۱۲ – ۱۸۷۳ = ۱۱۹۱ – ۱۲۵۲)، میرزا باخیش نادم (۱۷۸۵ – ۱۸۸۰ = ۱۱۶۴ – ۱۲۵۲)، بابا بگ شاکر (۱۷۶۹ – ۱۸۴۴ = ۱۱۴۸ – ۱۲۲۳)، مجرم کریم واردانی، محمد بگ عاشق، کاظم آغا سالک، ملیکباللی قربان، اندبیل قرهجهداغی کیمی شاعرلر بو نظم جریانینین انکشافیندا مهم رول اوینامیشدیلار. اونلار خلق شعری اسلوبونون مختلف ژانرلاریندا قلمه آلدیقلاری اثرلرینده ـ قوشما، تجنیس، گرایلی، چارپاره مخمسلرینده رئال حیات صحنهلرینی، محلّی بگلرین و تزار اصول ادارهسی نمایندهلرینین ظلمو آلتیندا خلقین آغیر حیاتینی، مستملکهچیلیگین گتیردیگی پوزغونلوق و فلاکتلری تصویر ائدیردیلر. اونلارین یوکسک ایده ـ بدیعی مزیتلری و اجتماعی مندرجهسی ایله سئچیلن شعرلری آذربایجان ادبیاتینین رئال وارلیقلا، گوندهلیک حیاتلا رابطهلرینین محکملنمهسینده، هر جور مجرّدلیگین و فوقالطبیعیلیگین آرادان قالدیریلماسیندا مهم رول اوینامیشدی. آذربایجان شعرینین عنعنهوی موضوعلاریندان بیری اولان محبّت ده اونلارین یارادیجیلیغیندا تامامیله یئنی تصویر و تقدیم اصوللاری ایله اوزه چیخیردی. محبّت لیریکینده واقف عنعنهلرینین آردیجیل دوامچیسی اولان ذاکرین شعرلرینده آذربایجان قادینینین گؤروملو اوبرازی یارادیلیر، اونون زنگین داخلی عالمی، اضطرابلاری، سئوینج و کدری، حسّ و هیجانلاری جانلی، پارلاق بویالارلا عکس ائتدیریلیردی.
مستملکه سیاستینین آجیلارینی بلاواسطه اؤز حیاتلاریندا یاشایان ذاکر، کاظم آغا سالک، بابا بگ شاکر کیمی صنعتکارلارین اثرلرینده اجتماعی ـ سیاسی مندرجه داها گوجلو ایدی. خصوصیله ذاکرین یارادیجیلیغی ۱۹ (۱۳) عصرین بیرینجی یاریسیندا آذربایجانین معنوی ـ سیاسی تاریخینین بدیعی عکسی کیمی قبول و درک اولونا بیلر. اؤلکهده گئدن پروسهلرین هئچ بیری اونون دقّتیندن یایینمامیشدی. ملّی حیات طرزینین داغیدیلماسی، ملّی ـ آزادلیق حرکاتینین بوغولماسی، تزاریسمین تشویقی ایله آذربایجانین مختلف بؤلگهلرینین، خصوصاً ده قرهباغین سرعتله ارمنیلشدیریلمهسی، تزار اصول ـ ادارهسینین اؤزو ایله گتیردیگی بوروکراسی، رشوتخورلوق، اخلاقسیزلیق و معنویاتسیزلیق بیر صنعتکار کیمی ذاکری هر شئیدن چوخ دوشوندورور، اونون اورهک آغریسی ایله دولو شعرلرینین و اؤلدوروجو طنزلرینین باشلیجا موضوعونا چئوریلیردی. بوتؤولوکده خلق شعری اسلوبوندا یارانان ادبیات یالنیز دیلینین سادهلیگی ایله دگیل، داها چوخ مضمونونون خلقیلیگی، اجتماعی کَسَری ایله دقّتی جلب ائدیردی.
خلق شعری اسلوبو ۱۹ (۱۳) یوزایللیکده فورم و ژانرلار باخیمیندان دا خیلی زنگینلشمیشدی. محبّت، صمیمی حسّ و دویغولاری افاده ائدن عنعنهوی قوشما، گرایلی، مخمس و سایر داها چوخ اجتماعی ایدئاللارین، جامعه حیاتی ایله باغلی فیکیر و ملاحظهلرین تقدیمینه خدمت ائدیردی. عینی زماندا انتقاد، اجتماعی هجو، منظوم مکتوب، لطیفه، منظوم حکایه و سایر کیمی سبکلر خلق شعری اسلوبوندا وطنداشلیق حقوقو قازانمیشدی. آذربایجان ادبیاتینین گوجلو قولونا چئوریلن و ۲۰ (۱۳ نجو یوزایلین سونوندا) یوزایلین باشلانغیجیندا صابر، جلیل محمدقلیزاده کیمی نهنگلری یئتیرن انتقاد ادبیاتی دا بوتؤولوکده اؤز باشلانغیجینی خلق شعری اسلوبوندان، خصوصاً ده اونون ذاکر، بابا بگ شاکر، میرزا باخیش نادم کیمی نمایندهلرینین یارادیجیلیغیندان آلمیشدی. ایلک دفعه بو شعرلرین یارادیجیلیغیندا شرق ادبیاتیندا گئنیش یاییلان فردی هجو کسکین اجتماعی انتقادا چئوریلمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرده خلق شعری اسلوبو ایله بیر سیرادا معین معنادا اونون اوچون ده غذا منبعی اولان عاشیق ادبیاتی دا گئنیش انکشاف ائدیردی. آذربایجان شفاهی خلق ادبیاتینین یحیی بگ دلغم، عاشیق پری، عاشیق علی، شمکیرلی عاشیق حسین، عاشیق موسی، دوللو عاشیق مصطفی، عاشیق علسگر، عاشیق رجب، پادارلی عبدالله کیمی گؤرکملی نمایندهلری عاشیق شعرینین افقلرینی گئنیشلندیرهرک اونو تامامیله یئنی استقامتده انکشاف ائتدیرمگه باشلامیشدیلار. قدیم زمانلاردان آذربایجانلیلارین یاشادیقلاری گؤیچه، بورچالی، دربند کیمی بؤلگهلرده، قازاخ ـ تووز، قرهباغ یؤرهلرینده عاشیق ادبیاتی خصوصیله جوشقون انکشافی ایله دقّتی جلب ائدیردی. عاشیقلار و ائل شاعرلری شرق ادبیاتینا دا یاخیندان بلد ایدیلر، اجتماعی و مدنی ترقّی ایله ایاقلاشماغا چالیشیردیلار. عاشیق علسگر شعرلرینین بیرینده دورونون گؤرکملی ضیالیسی کیمی تانینان، عرب، فارس، تورک، فرانسه، روس دیللرینی مکمّل بیلن عاشیق بگلردن افتخارلا سؤز آچیردی. شمکیرلی عاشیق حسین، عاشیق علی، یحییبگ دلغم، گؤیجهلی عزیر، میرزا بگلر وسایر آذربایجان عاشیقلاری تکجه قافقاز حدودلاری ایله کفایتلنمهمیش، روسیهنی، ایرانی، تورکیهنی گزیب ـ دولاشمیش، تویلاردا و ائل شنلیکلرینده چیخیش ائتمیشدیلر. آذربایجان عاشیق مکتبینین گوجلو تأثیری آلتیندا اونلارلا گرجی، ارمنی، داغستان عاشیغی اؤز اثرلرینی تورک دیلینده قلمه آلمیشدیلار. اجتماعی ـ سیاسی حیات عاشیق صنعتینه ده تأثیرسیز قالمامیش، اونون موضوعلاری نظرهچارپاجاق درجهده گئنیشلنمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرده کلاسیک شعر عنعنهلری ده اوغورلا دوام ائتدیریلیردی. آذربایجانین مختلف بؤلگهلرینده فعالیت گؤسترن ادبی مجلسلر بو عنعنهلرین قورونماسیندا و انکشاف ائتدیریلمهسینده مهم رول اویناییردیلار. شعرده ادبی عنعنهنین تأثیری ایله آذربایجان تورکجهسی و فارس دیلی یاناشی ایشلهدیلیرسه ده، ایکینجی آرتیق شاعرلریمیزین یارادیجیلیغیندا اؤتهری یئر توتوردو. کلاسیک شعر عنعنهلری داها چوخ عباسقلی آغا باکیخانوف ـ قدسی (۱۷۹۴ – ۱۸۴۶ = ۱۱۷۳ – ۱۲۲۵)، میرزا شفیع واضح (۱۷۹۲ – ۱۸۵۲ = ۱۱۷۱ – ۱۲۳۱)، حیران خانم (۱۷۸۴ – ؟ = ۱۱۶۳ – ؟)، سید عظیم شیروانی (۱۸۳۵ – ۱۸۸۸ = ۱۲۱۴ – ۱۲۶۷)، خورشید بانو ناتوان (۱۸۳۷ – ۱۸۹۷ = ۱۲۱۶ – ۱۲۷۶)، کمینه خانم (۱۸۴۱ – ۱۸۹۳ = ۱۲۲۰ – ۱۲۷۲)، میرزا نصرالله باهار شیروانی (۱۸۳۴ – ۱۸۸۲ = ۱۲۱۳ – ۱۲۶۱) و باشقا شاعرلرین یارادیجیلیغی ایله تمثیل اولونموشدو. اونلارین غزل، مخمس، مستزاد، ترکیببند، مثنوی و سایر کلاسیک شعرلری فورم عنعنهویلیگی، مضمون یئنیلیگی ایله عضوی صورتده بیرلهشیردی. فضولی عنعنهلرینه اساسلانان رومانتیک شعر اوچون سئوگی موضوعو باشلیجا یئر توتوردو. لاکن دگیشکن زمانین طلبی ایله شاعرلر یالنیز سئوگینین و سئوگیلینین ترنّمو ایله کفایتلنمیردیلر. اونلار هم ده اجتماعی ـ فلسفی غزلین بیر سیرا گؤزهل اؤرنکلرینی یاراتمیش، حیاتین چتینلیکلرینی، خلقین ناراضیلیق و شکایت دویغولارینی عمومیلشدیرمیشلر. انسانسئورلیک آمالی بو شعرلرین هامیسینین یارادیجیلیغیندان قیرمیزی خطّ کیمی کئچیر.
قدسی، سید عظیم شیروانی، میرزا شفیع واضح، میرزا اسماعیل قاصر و سایر شاعرلر عین زماندا معارفچی کیمی چیخیش ائدیر، یارادیجیلیقلاریندا معارف و ترقّی مسألهلرینه مهم یئر آییریردیلار.
۱۹ (۱۳) یوزایلده دینی ـ عرفانی و طریقت شعری اؤزونون بیر سیرا تانینمیش نمایندهلرینی یئتیرمیشدی. آذربایجاندا طریقت شعری داها چوخ نقشبندی طریقتینین باشچیسی سید نگارینین و اونون ایستر آذربایجانداکی، ایسترسه ده تورکیهدهکی دوامچیلارینین آدی ایله باغلی ایدی. دینی شعر (توبهنامه، مرثیه، نعت، سینهزن و سایر) شیعهلیگین تبلیغینه خدمت ائدیر، مسلمان مقدّسلرینین حیاتینی، اسلام دینینین یاییلماسی اوغرونداکی مبارزهنی گؤستریردی. میرزا محمدّتقی قمری (۱۸۱۹ – ۱۸۹۱ = ۱۱۹۸ – ۱۲۷۰)، ابوالحسن راجی (۱۸۳۱ – ۱۸۷۶ = ۱۲۱۰ – ۱۲۵۵)، میرزا کریم شعاعی (۱۸۲۳ – ۱۸۹۴ = ۱۲۰۲ – ۱۲۷۲)، عباسقلی آغا باکیخانوف ـ قدسی و سایر اوستا صنعتکارلارین قلمیندن چیخان دینی شعر نمونهلری اؤزلرینین یوکسک منظوم سویهسی ایله سئچیلیردی. دینی مراسمده، محرّملیک تعزیهدارلیغیندا ایفا ائدیلن تأثیرلی مرثیه، نوحه و سینهزنلر معنوی ـ اخلاقی قارانلیغا، اؤلگونلوگه داها چوخ خدمت ائدیردیلر.
منظوم فیکرین انکشافیندا آذربایجانین مختلف بؤلگهلرینده تشکّل تاپان و صنعته باخیشلاری یاخین اولان شاعرلری اؤز اطرافیندا بیرلشدیرن ادبی مجلسلرین مهم رولو اولموشدو. ایلک بئله مجلس ۳۰ (۱۰) نجو ایللرین سونلاریندا قدسینین باشچیلیغی ایله قوبادا تشکیل اولونان «گلستان» ایدی. ۵۰ (۳۰) نجی ایللرین اوّللرینده تیفلیسده میرزا شفیع واضحین رهبرلیگی ایله «دیوان حکمت» ادبی مجلسی فعالیت گؤستریردی. بو مجلسین اشتراکچیلاری سیراسیندا باشقا خلقلرین و ادبیاتلارین نمایندهلری، او جملهدن تانینمیش آلمان شاعری و ترجمهچیسی ف. بودئناشتئدت ده واریدی. ۶۰ نجی ایللرده سید عظیم شیروانینین باشچیلیغی ایله شیروان شاعرلرینی اؤز سیرالاریندا بیرلشدیرن «بیت الصّفا» ادبی مجلسی تشکّل تاپمیشدی. بو مجلسلر اؤز نوبهسینده سونراکی اونایللیکلرده آذربایجان شعر فیکرینین انکشافینا مهم رول اوینایان «مجلس انس»، «بیت فراموشان»، «مجمع الشّعرا» ادبی بیرلیکلرینین یارانماسینا مثبت تأثیر گؤسترمیشدی. آذربایجانین مختلف بؤلگهلریندهکی مجلسلرین عضولری اؤز آرالاریندا شعرلشمه (مشاعره) آپاریر و بو یوللا دا واحد ادبی مکتبین یارانماسینا تأثیر گؤستریردیلر.
نثر
۱۹ (۱۳) نجو عصر دنیوی آذربایجان نثرینین یارانما دورودور. بو نثرین ایلک نمونهسی گؤرکملی یازیچی و نظامی خادم اسماعیل بگ قوتقاشینلینین ۱۸۳۶ (۱۲۱۵) نجی ایلده ورشودا فرانسه دیلینده چاپ اولونان «رشید بگ و سعادت خانم» پووئستی (نووئل/ کیچیک رومان) ایدی. اسماعیل بگ قوتقاشینلی ۱۸۰۶ (۱۱۸۵) نجی ایلده قوتقاشیندا اشراف عایلهسینده آنادان اولموش، عؤمرونون ۲۵ ایلینی تزار اوردوسوندا خدمت ائتمیش و ژنرال رتبهسینه یوکسلمیشدی. استعفایا چیخاندان سونرا اؤزونو اجتماعی و دینی فعالیته حصر ائتمیش، مکّه زیارتینه یوللانمیشدی. او، ۱۸۶۱ (۱۲۴۰) نجی ایده قوتقاشیندا وفات ائتمیش و بورادا دفن اولونموشدور.
یازیچی «رشید بگ و سعادت خانم» حکایهسینده یاشادیغی دوردهکی آذربایجان اصیلزادهلرینین یاشاییشینی قلمه آلمیشدی. اثرین دقّتهلایق جهتی جامعه حیاتینداکی یئنیلیک میللرینین ایناندیریجیلیقلا آچیلیب گؤستریلمهسی ایدی. قوتقاشینلی عین زماندا تاریخی ـ جغرافی و ائتنوقرافیک معلوماتلا زنگین اولان «سیاحتنامه» اثرینین مؤلفیدیر. «سیاحتنامه» مؤلفین مکّه زیارتینین تأثّراتی اساسیندا یازیلمیشدی. عؤمرونون بیر حصّهسینی ورشودا یاشایان قوتقاشینلینین لهستان آرشیولرینده نامعلوم اثرلرینین، او جملهدن قافقاز حیاتیندان بحث ائدن بیر رومانینین ساخلانماسی حقّینده لهستان تدقیقاتچیلارینین اثرلرینده دؤنه ـ دؤنه سؤز آچیلمیشدیر.
عباسقلی آغا باکیخانوفون «کیتاب عسگریه» حکایهسی ۱۹ (۱۳) عصرین آنا دیلینده یازیلمیش ایلک ملّی نثر نمونهسیدیر. «بو خیرداجا و بامزه، تورک لسانیندا نثراً و نظماً تألیف اولونموش بیر حکایهدیر» (فریدون بگ کؤچرلی). حکایه مضمونونون حیاتیلیگی، قهرمانلارینین بلاواسطه خلق ایچریسیندن سئچیلمهسی ایله دقّتی جلب ائدیر.
بو ایلک قلم تجربهلری ایله بیرلیکده رئالیست ملّی نثرین اصل نمونهسی میرزا فتحعلی آخوندوفون ۱۸۵۷ (۱۲۳۶) نجی ایلده چاپ اولونان «آلدانمیش کواکب» حکایهسی ایدی. اثر تاریخی موضوع اساسیندا قلمه آلینمیشدی، لاکن یازیچی بورادا بوتون تاریخی دورلر، بوتون ملّتلر اوچون عین درجهده سجیهوی اولان حکایت و خلق مسألهسینی عمومیلشدیریلمیش شکیلده عکس ائتدیرمیشدی. «آلدانمیش کواکب»ده م. ف. آخوندوف بؤیوک اوستالیقلا کوت، خلقدن اوزاق، یالنیز ظلم و تضییق، یالان و آلداتما اصوللارینا اساسلانان حاکمیتین دقیق تصویرینی وئرمیشدی.
لنکران قضا مکتبینین معلّمی محمدعلی صفییئفین روس دیلینده «زاکاوکازسکی وئستنیک» غزئتینده چاپ اولونان کیچیک حکایهلری ایسه روسدیللی آذربایجان نثرینین ایلک نمونهلری کیمی دقّتی جلب ائدیر. لاکن بونونلا بیرلیکده ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه قدر بدیعی نثر ساحهسیندهکی یارادیجیلیق آختاریشلاری هله گئنیش دگیلدی، ادبی انکشافین آغیرلیغی داها چوخ شعرین اوزهرینه دوشموشدو. لاکن بو ایلک نمونهلرین میدانا گلمهسی ده ملّی ادبیاتدا یئنیلشمهنین قارشیسیآلینماز بیر شکیلده ایرهلیلهدیگینی گؤسترمکده ایدی.
درام
۱۹ (۱۳) نجو عصرده آذربایجانین، ائلهجه ده بوتون یاخین شرقین و تورک دنیاسینین ادبی ـ مدنی حیاتیندا ان مهم حادثه ملّی آذربایجان دراماتورقیاسینین میدانا گلمهسی ایدی. بو صنعتین بانیسی م. ف. آخوندوف، اؤز ادبیاتی و مدنیتی ایله دنیا مقیاسینا چیخماق ایستهین خلقین «گول ـ بولبول» شعری ایله اوزاغا گئده بیلمهیهجگینی وقتینده دویموش، «بو گون ملّت اوچون فایدالی و اوخوجولارین ذوقو اوچون رغبتی اولان اثر درام و روماندیر» ـ قناعتینه گلمیشدی. همین قناعتین تأثیری آلتیندا او، ۱۸۵۰ – ۱۸۵۵ (۱۲۲۹ – ۱۲۳۴) نجی ایللر آراسیندا آذربایجان ادبیاتیندا بو صنعتین کلاسیک اؤرنکلری اولان آلتی کومئدیسینی یاراتمیشدی.
میرزا فتحعلی آخوندوف (۱۸۱۲ – ۱۸۷۸ = ۱۱۹۱ – ۱۲۵۷) آذربایجان مدنیتی تاریخینه شاعر، یازیچی، درام یازان، تعلیم و تربیتچی، تنقیدچی، فیلوسوف، ترجمهچی، نظامی و سیاسی خادم، اصلاحاتچی کیمی داخل اولموشدور. روحانی تحصیل آلسا دا، یئنیلیگه بؤیوک استعدادی سایهسینده دنیوی بیلیکلره یئنیلشمیش، اؤز یارادیجیلیغیندا شرق و غرب مدنیتلرینی بیرلشدیره بیلمیشدی. ۱۸۳۴ (۱۲۱۳) نجو ایلدن قافقازین همین دوردهکی انتظامی مرکزی تیفلیسده، نایبالسلطنه ادارهسینده مختلف وظیفهلرده چالیشان میرزا فتحعلی، حیاتینی بوتونلوکله مدنی یوکسهلیش و اجتماعی ترقّی اوغروندا مبارزهیه حصر ائتمیشدی. ادیبین تیفلیس قضا مکتبینده معلّملیک فعالیتی و «کاوکاز» غزئتی ایله سیخ امکداشلیغی، درام یارادیجیلیغی و الفبا اصلاحاتی اوغروندا مبارزهسی، شرقدهکی اجتماعی ـ سیاسی و دینی تعلیملره گؤستردیگی بؤیوک ماراق دا ایلک نوبهده همین مبارزهیه خدمت ائدیردی. ۱۸۵۷ (۱۲۳۶) نجی ایلدن عؤمرونون سونونا کیمی م. ف. آخوندوف آذربایجانلیلارین و دیگر یاخین شرق خلقلرینین مین ایلدن بری استفاده ائتدیکلری عرب الفباسینین اصلاحی اوغروندا مبارزهیه باشلامیش، بو مناسبتله روسیهنین، اوروپانین، ایرانین و تورکیهنین علمی جمعیتلرینه، مدنیت خادملرینه، دولت آداملارینا دؤنه ـ دؤنه مراجعت ائتمیش، ۱۸۶۱ (۱۲۴۰) نجی ایلده ایسه یئنی الفبا مسألهسی ایله باغلی عثمانلی امپراتورلوغونون پایتختی استانبولا گئتمیشدی. لاکن اونون تشبّثلری ثمرهسیز قالمیشدی. الفبا مسألهسینده م. ف. آخوندوفون سعیلرینی قیمتلندیرمکله برابر بو گون بیز ایکی الفبا اصلاحاتینین مدنیته اندیردیگی ضربهلرین بوتون آغیرلیغینی و آجیلارینی یاشامیش بیر خلق کیمی همین سعیلرین نه درجهده ضروری اولماسی مسألهسینه ده اؤز مناسبتلریمیزی بیلدیرمهلیییک. م. ف. آخوندوف خلقین معارفلنمهسینده، علمه، مدنیته، اجتماعی ترقّییه قوغوشماسیندا الفبانین رولونو مطلقلشدیریر، او بیری طرفدن ایسه شرقدهکی الفبا اصلاحاتلارینین میسیونئرلیک و مسیحیلشدیرمه سیاستی ایله باغلی اولدوغونو یاددان چیخاریردی.
م. ف. آخوندوفون ۱۸۶۴ (۱۲۴۳) نجو ایلده تاماملادیغی «کمالالدوله مکتوبلاری» اثری اونو دین تاریخچیسی، علمی ـ سیاسی یازیلارینین استعدادلی نماینده لریندن بیری کیمی گؤرمگه امکان وئریر. بو اثر عین زماندا یازیچینین دنیاگوروشوندهکی، اجتماعی ـ سیاسی باخیشلارینداکی ضدّیتلری ده اوزه چیخایریر. بو اثرله باغلی م. ف. آخوندوفون گؤروشلری حقّینده ایندییه قدر دئییلنلری و یازیلانلاری تام حقیقت کیمی قبول ائتمک دوزگون اولماز. گؤرکملی یازیچینین فاناتیسمه، جهالته قارشی مبارزهسی بوتؤولوکده اونون اسلام دینینه قارشی مبارزهسی کیمی قلمه وئریلمیش، اونون دینله باغلی اصلاحاتچیلیق فیکیرلرینین اوزهریندن ایسه تام سکوتلا کئچیلمیشدیر.
م. ف. آخوندوفون بؤیوکلوگو، آذربایجان خلقی و بو خلقین ادبیاتی اوچون گرهکلیلیگی ایلک نوبهده اونون درام یارادیجیلیغی ایله باغلیدیر. «من اؤز عقیدهمه گؤره بو جور اثرلری یازماغی خلقیمی سئومگیمین نشانهسی حساب ائدیرم» ـ دئین مؤلف محض خلقین ساغلام، اصلاحائدیجی گولوشه اولان احتیاجینی نظره آلاراق کومئدی صنعتینه مراجعت ائتمیشدی. دراما مراجعت یازیچییا اؤز معارفچی گؤروشلرینی گئنیش کوتلهلر آراسیندا یایماق امکانی یاراتمیشدی. او، اؤز کومئدیلرینده موجود آذربایجان حیاتینین بوتون جهتلرینی، سجیهوی انسان تیپلرینی اوستالیقلا جانلاندیرمیشدی. تصادفی دگیل کی، آخوندوف یارادیجیلیغینین اجتماعی کَسَریندن و آکتواللیغیندان دانیشارکن جلیل محمدقلیزاده کیمی باریشماز بیر صنعت آدامی حیرانلیقلا قید ائدیردی کی، اونون «ال ووردوغو مسألهلرین هامیسیندان قان قوخوسو گلیردی».
«حکایت ملاّ ابراهیمخلیل کیمیاگر» (۱۸۵۰ = ۱۲۲۹)، «حکایت مسیو ژوردان حکیم نباتات و درویش مستعلی شاه جادوکن مشهور» (۱۸۵۰ = ۱۲۲۹)، «حکایت خرس قولدورباسان» (۱۸۵۱ = ۱۲۳۰)، «سرگذشت وزیر خان لنکران» (۱۸۵۱ = ۱۲۳۰)، «سرگذشت مرد خسیس» (۱۸۵۲ = ۱۲۳۱)، «مرافعه وکیللرینین حکایتی» (۱۸۵۵ = ۱۲۳۴) کومئدیلری ایله م. ف. آخوندوف یالنیز آذربایجان ادبیاتی تاریخینده یئنی، گرهکلی بیر ادبی عنعنهنین اساسینی قویمامیش، هم ده رئالیست صنعتی ایله بوتؤو بیر دورون بدیعی تاریخچهسینی یاراتمیشدی. بو کومئدیلرده عایله ـ گذران مسألهلریندن توتموش دولتین اداره اولونماسینا قدر ان مختلف مسألهلره توخونولور، اینجه جیزگیلرله تزاریسمین آذربایجانداکی مستملکهچیلیک سیاستینه دقّت یئتیریلیردی. آذربایجان خلقینین حیاتی، گذرانی، عادت ـ عنعنهلری، دوشونجه طرزی، اخلاقی و اینانجلاری آخوندوفون کومئدیلرینده اؤز حقیقی عکسینی تاپمیشدی. مجردلیک، میستیک، هابئله کوبود دهریلیک بو اثرلره یاددیر. کومئدیلرین باشقا بیر مزیتی اونلارین سون درجه آیدین، آنلاشیقلی، دادلی ـ دوزلو دیلیدیر. م. ف. آخوندوف اؤز درام اثرلری ایله آذربایجان تورکجهسینین افاده امکانلارینین گئنیشلیگینی و زنگینلیگینی ثبوتا یئتیردی، سؤزون تام معناسیندا ملّی ادبی دیل دورومونا یوکسلمهسینده مهم رول اوینادی.
ادیبین پیئسلری اونون اؤز ساغلیغیندا فارس، آلمان، روس، ارمنی و سایر دیللره ترجمه ائدیلدی، اوّلجه تیفلیسده و پتئربورقدا روس دیلینده، ۱۸۷۳ (۱۲۵۲) نجو ایلده ایسه باکیدا یازیلدیغی آنا دیلینده تاماشایا قویولدو. م. ف. آخوندوفون تأثیری ایله درام صنعتی یالنیز آذربایجاندا دگیل، بوتون یاخین شرقده اؤزونه وطنداشلیق حقوقو قازاندی. آخوندوف ادبی مکتبینین دوامچیلاری اولان ن. وزیروف، ع. حقوئردییئف، ر. افندییئف و باشقالارینین سعیی نتیجهسینده عصرین سونلارینا دوغرو درام آذربایجان ادبیاتینین آپاریجی قوللاریندان بیرینه چئوریلدی، ملّی تئاتر خلقین مدنی ـ معنوی حیاتیندا مهم رول اویناماغا باشلادی.
تنقید و ادبیاتشناسلیق
ادبی فیکرین دیگر ساحهلرینده اولدوغو کیمی تنقید و ادبیاتشناسلیق دا بیر طرفدن کؤهنه عنعنهلر دوام ائدیردیلر، او بیری طرفدن ایسه ادبی اثرلره، کلاسیک و معاصر صنعتکارلارین یارادیجیلیغینا یئنی پرنسیپلرله یاناشماق تشبّثو گؤستریلیردی. ۱۹ (۱۳) عصرین بیرینجی یاریسیندا اسکی تذکرهلر هله ده اؤز موضعلرینی ساخلاییردیلار. میرزا عبدالکریم ایروانینین «رساله عروض»، عبدالرزّاق بگ خویلونون «حدایقالادبا» و «نگارستان دارا» (۱۸۲۵ = ۱۲۰۴)، محمدحسن خان اعتمادالسلطنهنین «خیرهالحصان»، بهمن میرزانین «تذکره محمد شاهی» (۱۸۳۲ = ۱۲۱۱)، کیمی اثرلرینده ادبیات تاریخینین و نظریهسینین مختلف مسألهلری دقّت مرکزینه چئوریلیر، ادبی شخصیت و حادثهلره قیمت وئریلیردی. لاکن بونونلا بیرلیکده همین اثرلرده اساساً معلوم بیلیکلر تکرارلانیر، تصویرچیلیک تحلیلی عوض ائدیردی. تذکره تیپلی معلومات ع. باکیخانوفون «گلستان ارم» اثرینین سونوندا، ۱۲ (۶) نجی عصردن ۱۹ (۱۳) نجو عصره قدرکی آذربایجان ادبیاتینین خلاصهسی کیمی وئریلمیشدیر. بعضی تدقیقاتچیلارین فیکرینجه بو خلاصهنی همین دورده آذربایجان ادبیاتی تاریخینی آیریلیقلا تحلیل ائتمک ساحهسینده ایلک تشبّث کیمی قیمتلندیرمک لازمدیر. کلاسیک تذکرهلردن فرقلی اولاراق باکیخانوفون هر بیر صنعتکارا اورژینال ـ فردی مناسبتی ده اونون قیدلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. مؤلف زنگین ادبی و تاریخی منبعلر اساسیندا نظامی گنجوی، مهستی گنجوی، ابوالعلا گنجوی، خاقانی شیروانی، فلکی شیروانی، عزالدین شیروانی، مجیرالدین بئیلقانی، شیخ ابو عبدالله باکویی، بدر شیروانی، سید ذوالفقار شیروانی و سایر صنعتکارلار بارهسینده معلومات وئرمیشدی. باکیخانوفون معاصری، گؤرکملی معارفچی متفکر و جغرافیاشناس ـ عالم ز. شیروانی (۱۷۸۰ – ۱۸۳۸ = ۱۱۵۹ – ۱۲۱۷) و اونون قارداشی حاجی محمدعلی شیروانینین (۱۷۸۵ – ؟ = ۱۱۶۴ – ؟) «ریاض السیاحه»، «بوستان السیاحه»، «حقیقت الحقایق» اثرلرینده ده آذربایجان ادبیات و مدنیتینین تاریخی و گؤرکملی شخصیتلری ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی معلومات وئریلمیشدیر. میرزا یوسف نئرسئسوفون ۱۸۵۶ (۱۲۳۵) نجی ایلده تمیرخانشورادا نشر ائتدیردیگی «دیوان واقف و معاصرین دیگر»، تانینمیش قافقازشناس آدولف بئرژهنین ترتیبی و مقدمهسی ایله ۱۸۶۷ (۱۲۴۶) نجی ایلده لایپزیکده چاپ اولونان «قافقازدا و آذربایجاندا مشهور اولان شعرانین اشعارینا مجموعهدیر» کیتابیندا ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان ادبیاتینین باشلیجا انکشاف استقامتلری و آیری ـ آیری گؤرکملی نمایندهلری بارهسینده قیسا دا اولسا، معلومات وئریلمیشدی.
میرزا شفیع واضح، عباسقلی آغا باکیخانوف، فاضل خان شیدا، میرزا فتحعلی آخوندوف کیمی صنعتکارلارین اثرلرینده ادبیاتین مقصد و ماهیتی، صنعتکارین جامعهدهکی یئری بارهسینده ملاحظهلره تئز ـ تئز تصادف ائتمک اولور. میرزا شفیع صنعتین اجتماعی اهمیتی مسألهسینه خصوصی دقّت یئتیریر، «شاعرلر قوشلار کیمی آغاجلاردا اوخوماق اوچون دگیل، احمقلیگی، عیبهعجرلیگی یوخ ائتمک اوچون یارانمیشلار» ـ دئیه عنعنهوی «گول ـ بولبول» شعری نمایندهلرینین دقّتینی بوتون قصورلاری و یارامازلیقلاری ایله حیاتین اؤزونه جلب ائدیردی. میرزا شفیعین صنعتدهکی باشلیجا خصلتی حقیقته صداقت ایدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرده آذربایجاندا ادبی تنقیدین یارانماسی ایلک نوبهده م. ف. آخوندوفون آدی ایله باغلی ایدی. آخوندوف یالنیز اؤز بدیعی اثرلری ایله دگیل، تنقیدی ـ بدیعی گؤروشلری ایله ده یئنی، حقیقی، رئالیست ادبیاتین مودئلینی یاراتمیشدی. ادبیاتین اجتماعی غایهسینی هر شئیدن اوستون توتان ادیب کؤهنه شعره قارشی چیخیر، تقلیدچی دربار شعرینی، شخصی مقصدلر گودن هجولری، حیات حقیقتیندن محروم اولان بوش اؤیود و نصیحتچیلیگی قطعیتله ردّ ائدیردی. آخوندوف آذربایجان ادبی ـ بدیعی فیکرینه ایلک دفعه «ادبی تنقید» معناسیندا «کریتیکا» اصطلاحینی گتیرمیش و اؤزونون «فهرست کیتاب»، «نظم و نثر حقّینده»، «ملاّی رومینین تصنیفینین بابیندا»، «میرزا آغانین پیئسلری حقّینده کریتیکا» و سایر کیمی اثرلری ایله همین یئنی ادبی تنقیدین واقعی نمونهلرینی اورتالیغا قویموشدو. آخوندوفون تنقیدی فیکرینده رئالیسم نظریهسی، صنعتده بدیعی تخیلله گئرچکلیگین نسبتی و سایر مسألهلر مهم یئر توتوردو. آذربایجان ادبیاتینین واقف و ذاکر کیمی گؤرکملی نمایندهلرینین یارادیجیلیغی دا اؤز علمی قیمتینی ایلک دفعه آخوندوفون تنقیدینده تاپمیشدی. او، همچنین ادبیاتدا خلقیلیک، معاصرلیک و حیاتیلیک مسألهلری بارهسینده ده دوزگون و اساسلاندیریلمیش ملاحظهلر ایرهلی سورموشدو. دیلین تمیزلیگی و صافلیغی آخوندوف ـ تنقیدچینی ماراقلاندیران اساس ادبی ـ بدیعی مسألهلردن بیری ایدی. نظامی، حافظ، جامی، فردوسی، شکسپیر، سعدی کیمی شرق و غرب صنعتکارلارینی آخوندوف یالنیز منسوب اولدوقلاری خلقین دگیل، دنیا بدیعی فیکرینین گؤرکملی نمایندهلری کیمی یوکسک قیمتلندیریر، اونلارین اثرلرینده فورم ایله مضمون آراسیندا بیر هارمونی اولدوغونو گؤستریردی. تقلیدچی شعرین سروش، قاآنی کیمی نمایندهلری آخوندوف تنقیدینده قیمتله اصل ادبیاتدان کناردا قویولوردو. لاکن مضمون مسألهسینده ادیب بعضاً افراطا واریر، تورکدیللی شعرین بؤیوک اوستادی فضولینی یالنیز «استاد ناظم» حساب ائدیردی. بوتؤولوکده ایسه م. ف. آخوندوفون ایستر «کمالالدوله مکتوبلاری» اثری، ایسترسه ده تنقیدی مقالهلری یاخین شرقده و آذربایجانداکی ادبیات تاریخی مسألهلرینه قیمت وئرمک باخیمیندان اعتبارلی منبعلر ایدی.
پتئربورق دانشگاهینین پروفسورلاری میرزا جعفر توپچوباشوفون و میرزا کاظمبگین روس مطبوعاتیندا چاپ ائتدیردیکلری علمی تنقیدی مقالهلرده آذربایجان و شرق ادبیاتینین مسألهلریندن گئنیش بحث اولونوردو. خصوصیله میرزا کاظمبگین ادبیاتشناسلیق ارثی اونون اؤز علمی اثرلرینده قالدیردیغی مسألهلرین اهمیتی بارهسینده تصوّر یارادیر. عالمین «ایران ائپوسو (افسانهسی)»، «اسلاما قدرکی فارسلارین دیلی و ادبیاتی»، «فارس ادبیاتی»، «یئنی فارس ادبیاتینین باشلانغیجی حقّینده قدیم فارسلارین روایتلری»، «میفولوژی لغتی (اساطیرشناسلیق لغتی)»، «فردوسییه گؤره فارس میفولوژیسی» و باشقا اثرلرینده زنگین ادبی ـ تاریخی منبعلر اساسیندا فارس و فارسدیللی ادبیاتین ان قدیم دورلردن توتموش ۱۹ (۱۳) نجو عصره قدرکی انکشاف مرحلهلری ایزلهنیلیر، اونون آیری ـ آیری گؤرکملی نمایندهلری یارادیجیلیغینین سجیهسی وئریلیردی. میرزا کاظمبگ ایستر ایلکین ایران منبعلریندن ـ میخی یازیلاردان، قدیم داستانلاردان، خلق روایت و افسانهلریندن، اونلاردا عکسینی تاپان میفلردن، ایسترسه ده آنتیک مؤلفلرین اثرلریندن، «اَوستا»دان، یونان، یهودی، بیزانس، سریانی (سوریه) منبعلریندن استفاده ائدیردی. بوتون بونلار ۱۹ (۱۳) یوزایلده آذربایجاندا ادبیات تاریخچیلیگی و ادبیاتشناسلیغین دقیق علمی پرنسیپلری اساسیندا انکشاف ائتمکده اولدوغونو گؤستریر.
ادبی رابطهلر
۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجاندا دا قارشیلیقلی ادبی رابطهلرین گور انکشافی ایله سجیهوی اولموشدور. اؤلکهنین روسیه و اوروپانین آستاناسیندا یئرلشمهسی شرقله غرب، آسیا ایله اوروپا آراسیندا اؤزونهمخصوص کؤرپویه چئوریلمهسی بو رابطهلرین انکشافینا و گئنیشلنمهسینه داها دا تکان وئرمیشدیر. آذربایجان ادبیاتی شرق بیچیمینی ساخلاماقلا روسیه و غرب ادبی ـ مدنی فیکری ایله انسیته گیرمیش، بو دا اؤز نوبهسینده ادبیاتین زنگینلشمهسینه امکان یاراتمیشدی.
آذربایجانین روسیه امپراتورلوغونون ترکیبینه قاتیلماسی آذربایجان ادبی فیکرینی روس، اوروپا، ائلهجه ده امپراتورلوقداکی دیگر خلقلرین ادبیاتلاری ایله رابطهلر یاراتماسینا تکان وئردی. لاکن اؤز نوبهسینده همین رابطهلر ایندییه قدر تقدیم ائدیلدیگی کیمی بیرطرفلی، یعنی معلّم ـ شاگرد، اؤیرهدن ـ اؤیرهنن رابطهلری دگیلدی. شبههسیز، عصرین اوّللریندن باشلایاراق آذربایجان ادبی ـ مدنی محیطی روسیهدن و اوروپادان گلن یئنی میللرله زنگینلشمیشدی، ادبیاتدا موضوع دایرهسینین و اجتماعی کَسَرلیلیگینین آرتماسیندا قاباقجیل روس یازیچیلارینین معین رولو اولموشدو. لاکن قارشیلیقلی ادبی رابطهلر و قارشیلیقلی تأثیر یالنیز برابر سویهلی مدنیتلر آراسیندا موجود اولا بیلر. بو معنادا زنگین عنعنهلره مالک آذربایجان ادبیاتی و اونون اساسلاندیغی چوخعصرلیک شرق مدنی عنعنهلری روس ادبی فیکرینین اؤزونون انکشافینا نظرهچارپاجاق تأثیر گؤسترمیشدی. روس رومانتیک شعرینین یارانماسیندا، روس ادبیاتیندا آزادلیقسئوهرلیک و هومانیسم ایدئاللارینین آیریلماسیندا قافقاز ـ آذربایجان محیطینین مهم رولو اولموشدو.
عصرین اوّللرینده روس و آذربایجان ادبیاتلاری آراسیندا رابطه یارادان خادملر آراسیندا پتئربورق دانشگاهینین استادی، آکادمیک ن. ای. کونرادین «روسیهده تجربی شرقشناسلیغین گؤرکملی نمایندهسی» آدلاندیردیغی میرزا جعفر توپچوباشوف (۱۷۸۴ – ۱۸۶۹ = ۱۱۶۳ – ۱۲۴۸) بیرینجیلر سیراسیندا دایانیر. ۱۸۱۱ (۱۱۹۰) نجی ایلده گرجی شاهزادهسی تئیموراز باقراتیونی ایله بیرلیکده پتئربورقا گلن م. س. توپچوباشوف عؤمرونون سونونا کیمی بو شهرده یاشامیش عالم، شاعر، تعلیم و تربیتچی و شرق مدنیتینین تدقیقاتچیسی کیمی تانینمیشدی. او، ۱۸۱۶ (۱۱۹۵) نجی ایلدن روسیه خارجی ایشلر وزیرلیگینین آسیا قسمتینده چالیشمیش، باش تعلیم و تربیت انستیتودا عرب و فارس دیلی مشغلهلرینی آپارمیش، ۱۸۱۹ (۱۱۹۸) نجی ایلده ایسه یئنی تأسیس ائدیلن پتئربورق دانشگاهینین ایلک معلّملریندن بیری اولموشدو. ۱۸۳۵ – ۱۸۴۹ (۱۲۱۴ – ۱۲۲۸) نجو ایللرده م. س. توپچوباشوف دانشگاهین فارس ادبیاتی شعبهسینه رهبرلیک ائتمیش، ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده آچیلان روسیه آرکئولوژی جمعیتینین تشبّثکارلاریندان بیری اولموش، عؤمرونون سونونا کیمی جمعیتین شرق آرکئولوژی شعبهسینین باشچیسی کیمی چالیشمیشدی. یئنه ده آذربایجانلی عالمین تشبّثو ایله همین شعبهنین شرق آرکئولوژی و سکّهشناسلیق ایله باغلی علمی اثرلرینین توپلاندیغی «قیدلر»ی چاپ اولونماغا باشلامیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا روس ادبی، علمی و اجتماعی فیکرینین بیر سیرا تانینمیش نمایندهلری محض توپچوباشوفون سایهسینده یاخین شرقله، خصوصاً ده آذربایجانلا داها دریندن ماراقلانمیشدیلار. او، دیپلومات و یازیچی آ. س. قریبایدوفون فارس دیلی معلّمی اولموش او. ای. سئنکوفسکی (بارون برومبوس)، آ. س. پوشکین، و. ق. بئلینسکی، آ. میتسکئویچ کیمی گؤرکملی صنعتکارلار ایله یارادیجیلیق رابطهلری ساخلامیشدی. م. ج. توپچوباشوفون علمی مقالهلری همین دورون ان دموکراتیک مطبوعات اورقانی ساییلان «تئلئسکوپ» ژورنالیندا چاپ اولونوردو. «اوتئچئستوئنیه زاپیسکی» ژورنالینین ایلک نمرهسیندهکی آگهیده اونون گلهجک دایمی مؤلفلری آراسیندا آذربایجانلی عالمین ده آدی چکیلیردی. م. ج. توپچوباشوفون ۱۸۲۳ (۱۲۰۲) نجو ایلده تاماملادیغی و روسیهنین ناپلئون اوزهریندهکی غلبهسینه حصر ائتدیگی «ظفر نغمهسی» قصیدهسی، هابئله ۱۸۳۵ (۱۲۱۴) نجی ایلده پتئربورقدا آیریجا کیتاب حالیندا چاپدان چیخان شعرلری ائله همین دورده روس دیلینه ترجمه ائدیلمیش و ادبی اجتماعیتین دقّتینی چکمیشدی. همین اثرلر آذربایجان ادبیاتیندان روس دیلینه چئوریلن ایلک نمونهلر ایدی. و. ق. بئلینسکی روس ادبیاتینین ۱۸۳۵ (۱۲۱۴) نجی ایلدهکی وضعیتینه حصر اولونموش اجمال مقالهسینده بو شعرلره ده توخونموش و اونلارین اصلینین ترجمهلردن داها قوّتلی اولمالاری بارهسینده گومانینی بیلدیرمیشدی. توپچوباشوفون طلبهلریندن مشهور شرقشناس پ. ی. پئتروف معلّمینین تأثیری آلتیندا «عاشق» تخلصو ایله روس دیلینده غزللر یازمیش و شرق کلاسیکلرینین بیر سیرا اثرلرینی چئویرمگه تشبّث گؤسترمیشدی.
پتئربورق ادبی محیطینده م. ج. توپچوباشوف هم ده اوروپا علمی ـ ادبی محیطینین نمایندهلری ایله رابطهلر یاراتمیشدی. او، گؤرکملی لهستان شاعری آ. میتسکئویچین خواهشی ایله مؤلفین «کریمه سونئتلریندن» بیرینی فارس دیلینه چئویرمیش و ۱۸۲۷ (۱۲۰۶) نچی ایلده شرق دیباچهلری اسلوبوندا یازدیغی مقدمه ایله بیرلیکده مسکودا لیتوقرافی اصولو ایله چاپ ائتدیرمیشدی. بو مقدمه آ. س. پوشکینین مشهور «بئشینجی پروخلادئ سلادوستنوی فونتانوف» (فوّارهلرین سرین کؤلگهسینده) شعرینین یارانماسینا تکان وئرمیشدی. آذربایجانلی عالمین تشویقی ایله اونون همکارلاریندان مشهور یازیچی و شرقشناس او. ای. سئنکوفسکی «تخته گؤزهل» آدلی آذربایجان خلق نغیلینی روس دیلینه چئویرهرک «پولیارنایا زوئزدا» مجموعهسینده درج ائتمیشدی. طلبهلریندن آ. خودزکو فضولی یارادیجیلیغی و «کوراوغلو» داستانی ایله یاخیندان ماراقلانیردی.
روس ادبیاتی خادملرینین آذربایجانلا تانیشلیغیندا دیگر گؤرکملی شرقشناس ـ عالم، غازان و پتئربورق دانشگاهلارینین استادی میرزا کاظمبگ (۱۸۰۲ – ۱۸۷۰ = ۱۱۸۱ – ۱۲۴۹) ده مهم رول اوینامیشدی. او، غازاندا ل. ن. تولستوی و پ. ای. مئلنیکوفا (آندرئی پئچئرسکی) درس دئمیش، پتئربورقدا شرقله ماراقلانان ن. ق. چئرنیشئفسکییه دگرلی مصلحتلر وئرمیشدی. میرزا کاظمبگ آ. س. پوشکینله شخصاً تانیش ایدی، مشهور تاریخچی و یازیچی م. پ. پوقودینله یازیشیردی، فردوسینین «شاهنامه»سینی روس دیلینه چئویرن شاعر و. آ. ژوکوفسکی اونون یاردیمیندان فایدالانمیشدی. پوشکینینن اثرلرینین تورک دیلینه ترجمهسی ده آذربایجانلی عالمین آدی ایله باغلیدیر. او، کریمهلی معارفچیسی ای. ائریاکین «گؤز یاشی چشمهسی» آدی آلتیندا چئویردیگی «باغجا سرای فوّارهسی» شعری اوزهرینده اساسلی شکیلده ایشلهیهرک اثری چاپ اوچون یارارلی حالا گتیرمیش و همین شعر ۱۸۶۷ (۱۲۴۶) نجی ایلده پوشکینین دیگر شعرلرینین ترجمهسی ایله بیرلیکده میرزا کاظمبگه اتحافلا پتئربورقدا چاپ اولونموشدو. آ. س. قریبایدوفون «گوندهلیکلری»، آ. نیکیتینین «اوچ دنیز آرخاسینا سیاحت» اثرلری میرزا کاظمبگین دقیق و احاطهلی شرحلری ایله دورون روس اوخوجولارینا تقدیم ائدیلمیشدی. «روسکویه سلووو»، «سوورئمئنیک»، «سئوئرنویه اوبوزرئنییه»، «فینسکی وئستنیک»، «سنت پتئربورقسکییه وئدوموستی»، «سئوئرنایا پچئلا»، «قولوس» و سایر غزئت و ژورناللاردا میرزا کاظمبگین یاخین و اورتا شرقین او جملهدن ده آذربایجانین تاریخینه، مدنیتینه، ادبیاتینا حصر ائدیلمیش اونلارلا مقالهسی چاپ اولونموشدور. همین اثرلر یالنیز علمی فیکرین زنگینلشمهسینه خدمت ائتمهمیش، هم ده خلقلر و ادبیاتلار آراسیندا قارشیلیقلی مناسبتلرین و امکداشلیغین یارانماسینا تکان وئرمیشدی.
لازاروف شرق دیللری انستیتوسوندا و مسکو دانشگاهیندا تحصیل آلان، ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده ایسه غازان دانشگاهینین تاریخ ـ دیلچیلیک دانشکدهسینین شرق بؤلمهسینی نامزد دیپلومو ایله بیتیرن محمود اسماعیلوف (۱۸۲۸ – ۱۸۶۷ = ۱۲۰۷ – ۱۲۴۶) اوروپا تیپلی دانشگاهدا عالی تحصیل گؤرموش ایلک آذربایجانلی گنج ایدی. او، عؤمرونون سونونا کیمی مسکوداکی لازاروف شرق دیللری انستیتوسونون معلّمی کیمی چالیشمیش، عرب، فارس و تورک دیللرینی، بو خلقلرین تاریخ و ادبیاتلارینی تدریس ائتمیشدی. روسیهنین مختلف ژیمنازیا و دانشگاهلاریندا چالیشان میرزا عبدالله وزیروف، صادقبگ جعفروف، میرزا ابوالحسن وزیروف، میرزا محمد علییئف، میرزا جعفر رضایئف، ابراهیم باقروف و سایر آذربایجانلی ضیالیلار عصرین بیرینجی یاریسیندا آذربایجان تورکجهسینین و ادبیاتینین تدریسینده، آذربایجان ـ روس ادبی رابطهلرینین یارانماسیندا بیلیک، قوّه و امکانلاری داخلینده اشتراک ائتمیشدیلر.
عصرین ۲۰ (۱۲۰۰ لرین باشلانغیجی) نجی ایللریندن باشلایاراق بیر سیرا روس یازیچیلارینین قافقازدا و آذربایجاندا اولمالاری دا ایکی خلق و اونلارین مدنیتلری آراسینداکی رابطهلرین وسعت و استقامتینه تأثیرسیز قالمادی. شبههسیز، خدمتی وظیفهسی ایله باغلی بورایا گلن روس ضیالیلاری هر شئیدن اوّل امپراتورلوق سیاستینی حیاتا کئچیریردیلر و اونلارین فعالیتلرینین بو جهتی اوزهریندن سکوتلا کئچمک اولماز. پتئربورقدا م. ج. توپچوباشوفدان فارس دیلینی درس آلان آ. س. قریبایدوف قافقازدا ع. باکیخانوفلا یاخین رابطه ساخلاییردی،کلاسیک آذربایجان شعری، خصوصاً نظامینین یارادیجیلیغی ایله ماراقلانیردی. لاکن قریبایدوف قافقازین و آذربایجانین طبیعی ثروتلرینین سومورولمهسینه یؤنهلمیش «روسیه ـ زاقافقاز تجارت شرکتی» طرحینی ایرهلی سورموش، آذربایجانین ایکییه پارچالانماسینی و اشغالینی رسمیلشدیرن تورکمنچای مقاولهسینه یان چیخمیشدی. یئریتدیگی بؤیوک دولتچیلیک سیاستی و تورک ـ مسلمان اهالینین دینینه، اخلاقینا، عادت عنعنهلرینه سایمازیانا مناسبت نتیجهسینده اونون محوینه گتیریب چیخارمیشدی. آ. س. پوشکین آذربایجان شاعری فاضل خان شیدا ایله عبرتآمیز گؤروشوندن هوسله سؤز آچیردی، ع. باکیخانوف اونلارین عایلهسینده بؤیوک حرمتله قبول اولونموشدو. لاکن عینی زماندا پوشکین «چؤکوب تسلیم اول قافقاز، یئرمولوف گلیر!» ـ دئیه آزادلیقسئوهر خلقلری هدهلهییر، «وحشی داغلیلاری» معارفلندیرمگین یگانه یولونو انجیلین اونلارین آراسیندا گئنیش تبلیغی ائدیلمهسینده گؤروردو.
آذربایجان، اونون تاریخی، محلّی خلقین حیاتی و گذرانی دکابریست یازیچیلارین یارادیجیلیغیندا اؤزونون داها گئنیش عکسینی تاپمیشدی. بو یازیچیلار ایچریسینده آ.آ. بئستویئف ـ مارلینسکی خصوصیله سئچیلیردی. او، آذربایجان تورکجهسینی اؤیرنمیشدی، اؤزونون «ملاّ نور»، «شاه حسین»، «قافقاز دیواری»، «قیرمیزی یایلیق»، «قافقاز اوچئرکلری» کیمی حکایه، نووئل و یول قیدلرینده رغبتله یاناشدیغی آذربایجان خلقینین حیاتینی اولدوغو کیمی تصویر ائتمگه چالیشمیشدی. قدیم دربندی «تاتار آفیناسی» آدلاندیران بئستویئف ـ مارلینسکی آذربایجان تاریخی و ائتنوقرافیسی ایله یاخیندان ماراقلانیردی. او، آخوندوفون «شرق شعری»نین روس دیلینه ایلک ترجمهچیلریندن بیری ایدی. و. ک. کوخئلبئکئر، ی. ن. قزئرئتسکوفسکی کیمی دکابریست یازیچیلار دا آذربایجانا حصر اولونموش ماراقلی اثرلر قلمه آلمیشدیلار. ۱۸۳۷ (۱۲۱۶) نجی ایلده آذربایجانا گلن م. ی. لئرمونتوف «آسیانین فرانسهجهسی» آدلاندیردیغی آذری تورکجهسینی اؤیرنمگه باشلامیش، محلّی عاشیقلارین دیلیندن «عاشیق غریب» داستانینی قلمه آلمیشدی. یئنه همین دورده تیفلیسده یاشایان و «زاکاوکازیسکی وئستنیک» غزئتینی سردبیرلیک ائدن روس شاعری ی. پ. پولونسکی بلاواسطه آذربایجان موضوعوندا «کرم حقّینده ماهنی»، «ستّار»، «کروان» شعر و منظومهلرینی، سلسله حکایهلرینی یازمیش، آذربایجان خلق شعرینین بیر نئچه نمونهسینی روس دیلینه چئویرمیشدی. عصرین بیرینجی یاریسیندا پوشکین، لئرمونتوف، دئرژاوین، کارامزین، قوقول و سایر روس شاعر و یازیچیلارینین آدلاری آذربایجانین ضیالی دایرهلرینده معین قدر تانینیردی. ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلدن تیفلیسده روس دیلینده نشره باشلایان «کاوکاز» غزئتی آذربایجانین تاریخی، ادبیاتی، عنعنهلری، ائتنوقرافیسی بارهسینده یازیلارا اؤز صفحهلرینده گئنیش یئر وئریردی. روس اوخوجولاری بو غزئت واسطهسی ایله واقف، ذاکر، ع. باکیخانوف، م. ف. آخوندوف و باشقا آذربایجان صنعتکارلارینین آدلاری و اثرلری ایله تانیش اولموشدولار. م. ف. آخوندوفون آلتی کومئدیسی و «آلدانمیش کواکب» نووئلی مؤلفین اؤزونون روس دیلینه ترجمهسینده «کاوکاز» غزئتینده درج اولونموشدو. «تئلئسکوپ»، «اوتئچئستوئنیه زاپیسکی»، «روسکوئه سلووو»، «روسکی اینوالید»، «سوورئمئنیک»، «روسکی وئستنیک» ژورناللاریندا آرا ـ سیرا آذربایجانلا باغلی یازیلارا تصادف اولونوردو.
۱۹ (۱۳) نجو یوزایللیگین تاریخی ـ سیاسی گئرچکلیگی آذربایجان و اوروپا ادبیاتلاری آراسیندا دا معین رابطهلرین میدانا چیخماسینا امکان وئرمیشدی. لهستان ادبیاتی ایله رابطهلر داها آردیجیل سجیه داشیییردی. م. ج. توپچوباشوف آدام میتسکئویچین بیر سوناتینی فرانسهیه چئویرمیشدی. قافقازا سورگون ائدیلن لهستان شاعری تادئوس لادو زابلوتسکی قوبادا، شاماخیدا، دربندده اولموش، آذربایجان موضوعوندا بیر سیرا شعرلر یازمیشدیر. او، واقفین، ع. باکیخانوفون شعرلرینی، آذربایجان خلق ادبیاتیندان نمونهلری لهستان دیلینه چئویرمیش، همچنین «گلستان ارم» اثرینین روسجایا ترجمهسینده ع. باکیخانوفون یاخین کؤمکچیسی اولموشدو. قافقازدا سورگونده اولان دیگر لهستان یاریچیسی ولادیسلاو استرژئلینسکی موضوعو آذربایجان حکایتیندن آلینمیش «محمودجیغاز» نووئلینی، بیر نئچه شعر، هابئله باکی، شاماخی، لنکران حقّینده ماراقلی قیدلر قلمه آلمیشدی. ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۳۰ – ۴۰ (۱۰ – ۲۰) نجی ایللرینده قافقازدا و آذربایجاندا اولموش میخائیل آنجئیکوویچ، کونستانتین زاخ، ماتئوس قرالوفسکی کیمی لهستان ضیالیلاری آذربایجان تورکجهسینی اؤیرنمیش، آذربایجان خلقینین تاریخی، ادبیاتی، گذرانی ایله باغلی ماراقلی ملاحظهلر سؤیلهمیشدیلر.
تانینمیش آلمان شاعری و ترجمهچیسی فرئدریخ بودئنشتئدت ع. باکیخانوف، م. ف. آخوندوف، میرزا شفیع واضح، فاضل خان شیدا کیمی آذربایجان ادیبلری ایله یاخیندان تانیش ایدی. او، آذربایجان و فارس دیللرینه یاخیندان ماراق گؤستریر، میرزا شفیع واضحین تیفلیسدهکی «دیوان حکمت» ادبی مجلسینده اشتراک ائدیردی. اونون «شرقده مین بیر گون» کیتابیندا ۱۹ (۱۳) عصرین بیرینجی یاریسینداکی آذربایجان ادبی ـ مدنی حیاتینین گئنیش منظرهسی وئریلمیشدی. ف. بودئنشتئدتین ترجمهلری سایهسینده میرزا شفیعین آدی و یارادیجیلیغی دنیا مقیاسیندا مشهورلاشمیشدی. ف. بودئنشتئدت همچنین ع. باکیخانوف ـ قدسینین دیوانیندان آیری ـ آیری نمونهلری آلمان دیلینه چئویرهرک برلین مطبوعاتیندا چاپ ائتدیرمیشدی. عصرین بیرینجی یاریسیندا آذربایجاندا اولموش آلئکساندر هومبولدت، آوقوست فون هاکشتاوزئن، کارل کوخ کیمی آلمان عالملرینین اثرلرینده آذربایجان تاریخی و ادبیاتی ایله باغلی معین معلومات وئریلیر، بو خلقین دیلینین اؤن آسیاداکی رولو و اهمیتی خصوصی نظره چارپدیریلیردی.
۶۰ (۴۰) نجی ایللرده ژول وئرن، آلئکساندر دوما کیمی فرانسه یازیچیلاری آذربایجاندا اولموشدولار. ژول وئرنین «آرخیپئلاق آلوولانیر»، دومانین ایسه «قافقاز» کیتابلاریندا خلقیمیزین تاریخی، گذرانی، اخلاقی و معنویاتی ایله باغلی ماراقلی مشاهده و ملاحظهلره تصادف ائدیلیر. آلئکساندر دوما قافقاز سیاحتی زمانی تانینمیش آذربایجان شاعری ناتوانلا، مشهور مئتسئنات محمود آغا ایله تانیش اولموشدو.
آذربایجان ادبیاتینین شرقله چوخعصرلیک رابطهلری ده ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ایلک اونایللیکلریندن باشلایاراق یئنی مضموندا انکشاف ائدیردی. اسماعیلبگ قوتقاشینلی ایراندا، تورکیهده، سعودی عربستاندا اولموش، اؤز «سفرنامه»سینده گؤردوگو اؤلکهلرین تصویرینی وئرمیشدی. ع. باکیخانوف یاخین شرقین ایران، تورکیه، مصر، سوریه، سعودی عربستان کیمی اؤلکهلرینی گزیب دولاشمیشدی. م. ف. آخوندوف یئنی الفبا طرحسی ایله باغلی ۱۸۶۱ (۱۲۴۰) نجی ایلده استانبولدا اولموش، بیر سیرا تورک ضیالیلاری ایله ایشگذار رابطهلر یاراتمیش، جمعیت عالیه عثمانیهده یئنی الفبا بارهسینده معروضه ائتمیشدی. ع. باکیخانوفون «اسرار الملکوت» اثری سلطان عبدالمجیدین امری ایله تورک عالمی سید شرف خلیل افندی طرفیندن گئنیش شرحلرله تورک دیلینه چئوریلمیش و ۱۸۴۸ (۱۲۲۷) نجی ایلده استانبولدا کیتاب شکلینده نشر ائدیلمیشدی. م. ف. آخوندوفون کومئدیلری تورکیهده درام صنعتینین میدانا گلمهسینه مثبت تأثیر گؤسترمیشدی. اونون ایرانین و تورکیهنین بیر سیرا قاباقجیل فیکیرلی آداملاری ایله چوخایللیک قارشیلیقلی امکداشلیغی یاخین شرق اوچون مهم رول اوینامیشدی.
ادبی رابطهلرین انکشافی اؤزونو بدیعی ترجمه ساحهسینده ده گؤستریردی. ۱۸۰۲ (۱۱۸۱) نجی ایلده آنتیک شرق آبیدهسی «کلیله و دمنه» عوضعلی صفیقلی اوغلو طرفیندن آذربایجان دیلینه چئوریلمیشدی. میرزا شفیع واضح روس شاعری م. وئلتمانین «آیدین سمانی دومان بورودو» آدلی شعرینی فارس دیلینه، ع. باکیخانوف ایسه ای. کریلوفون تمثیللریندن بیرینی آذربایجان تورکجهسینه چئویرمیشدی. بو، ایلک ترجمهلر اولسا دا آذربایجان ادبی ـ مدنی یارادیجیلیغینین عمومدنیا ادبیاتینا داخل اولماسیندان خبر وئریردی… آردی وار


text:
ادبی تنقید حقینده
عزیز محسنی
انتقاد یا تنقید روس دیلینده کریتیکاو، فرانسیز و انگلیسجه کریتیک سؤزونون ایفادهسیدیر. کریتیک و کریتیکا، یونان دیلیندن آوروپا دیللرینه داخیل اولموشدور. فارس دیلینده ایشلهنن انتقاد و آذربایجان تورکجهسینده تنقید اصلاً عرب سؤزودور و معناسی خالص ائله مک، پولو نقد ائله مک، آییرماق، پیسی یاخشیدان آییرماق، سامانی بوغدادان آییرماق دیر.
هربیرشئی کی، اوندا بیرهدف یا مقصد وار، اونون اؤزونه گؤره قانونلاری وار؛ و هر شئی کی، اونون بیر نظم و قانونی وار، اونون اوچون بیر اؤلچو و مقیاس واردیرکی، اونونلا اؤلچولسون و بو اؤلچولمهیین واسطهسیلهدیرکی، بیز دوزو ، ایریدن ، مکملی ناقصدن و پیسی یاخشیدان تشخیص وئریب و تانیریق. بو او دئمک دیرکی، هرایشده و هر بیر یئرده سیناماق و اؤلچمک اولسا، اورادا یا او ایشده اینکیشاف و قاباغا گئتمک لابد اولاجاقدیر. اگر بیز هر هانسی شئیین حقیقت یا هانسی سؤزون اویدورما و یالان اولدوغونو تشخیص وئرمهیک، اوندا بیز سهولریمیزین یا خطالاریمیزین قاباغینی آلا بیلمهریک و بو حالدا بیزیم ایشیمیز نقصانسیز اولا بیلمز.
زرگر قاییردیغی قیزیلی مَحَکه وورور. یازیچی یا خود صنعتکار اوز اثرلرینی تنقید اولماغا یا تنقیده قالماق اوچون چالیشیر. تنقید همیشه ادبیاتین چیچکلنمهسی و اینکیشافی یولوندا بؤیوک رول اوینامیش وحقیقی بیر تنقیدچی بعضاً بؤیوک بیر یازیجی و شاعردن داها آرتیق ادبیاتین قاباغا گئدیب و اینکیشافیندا رولو اولموشدور.
بعضیلرینین تصورونه گؤره یالنیز هر بیر اثر یارادان آداملارین، شعر و صنعتی تنقید ائتمهیه صلاحیتلری واردیر. بئله آداملارا گؤره ، داهی بیر شاعرین اثرینی گرهک داهی بیر شاعر تنقید و تحلیل ائتسین، یاخود قدرتلی و مهارتلی بیر رسّام، پیکاسو و یا میکلآنژ اثرلری بارهده قضاوت ائده بیلر. اگر یالنیز بیر صنعتکار، باشقا بیر صنعتکارین اثرینی درک ائتمهیه قادیر اولا و باشقا بیر کیمسه اوندان باش چیخارتمایا، اوندا صنعتکار اؤز دونیاسیندا حاصارلانیب وگئنیش خالق کوتلهسینه یاد اولاجاق. اونون دیلینی یالنیز اوزو کیمی بیر صنعتکار یا بیر شاعر دوشونه بیلهجکدیر. بئله بیر صورتده شاعر ، صنعتکار هئچ زامان اؤز فیکیر و اورهیینده گئدن کَدر، دیلک ، آرزو و محبتی باشقالارینا بیلدیرمهیه قادیر اولمایاجاق. بو اؤزو صنعتین هدف، آماج و ماهیتیایله بوسبوتون ضدّدیر. اونا گؤره کی، صنعتین هدف و آماجی صنعتکارین تفکور، مئیل و رغبتینی باشقالارا تانیتدیرماقدان و بیلدیرمکدن عبارتدیر. شاعر بو مئیل، رغبت و فیکیرلری سؤز ایله ، شعر ایله، موسیقیشوناس آهنگیله خالقا تلقین ائدیر. اگر او بو عملدن عاجز اولسا، اونون اثرلرینی و یارادیجیلیغینین صنعت باخیمیندان هئچ قیمت و دیری اولمایاجاقدیر.صنعتین اهمیتی بو دورکی، هامی اوچون درک ائتمهلی و آنلامالی اولسون. بئله بیر حالدا حتّا صنعتکارین اوزوندن داها یاخشی هنره و صنعته ذوقی اولان تنقیدچی، صنعتکارین اثرینی تانیتماغا و بیلدیرمهیه قادیردیر.
تنقیدچینین نظری بیر شئی یاراتماق دئییل، بلکه او ایستهییر موجود اولان شئیی تحلیل ائدیب، آچیقلاندیرسین، اونون عنصرلرینی و جزء لرینی تانیتدیرسین و بیلدیرسین کی، بو عنصرلر و جزءلرین ایلگیسی بارهسینده دوزگون قضاوت ائتمک اوچون لازم دئییل کی صنعتکار کیمی یا اوندان داها یاخشی بیر اثر یاراداسان. انسان بؤیوک شاعر اولمادان درین گؤرهن بیر تنقیدچی اولا بیلر. تنقیدچینین ایشی بوندان عبارت دیرکی، بیر اثرین گوزللیکلرینی، ضعفلرینی یاخشی گؤره، آنلایا و اؤزگهلرینه آنلادا و تانیتدیرا. ادبی تنقید اولمایان اثرلرین دیر و قیمتی هئچ زامان بللنمز، دولغون ذوقی و درین آنلاییشی اولان و غرضی اولمایان تنقیدچینین بیلیک و منطقینین یاردیمیایله صنعتین اینکیشافیندا و ایرهلهمهسینده، اهمیتلی وظیفه قاباغیندا دورور. اونون منطقینین محکملییی و تجربه و تحلیلینین قدرتی اؤزلرینی بیه نن صنعت ساتانلارا یئرسیز بیر شهرتدن بهرهلنمهیه اذن وئرمیرکی، ادعاسیز و تواضعکار صنعتکارلارین قارانلیقدا آدلاری باتیب، آرادان گئتسین.
تنقیدچی گرهک ذوقونو هر بیر مذهب، اجتماعی مرام و سیاسی ایدئولوژینین تأثیریندن قیراقدا ساخلاسین و هئچ بیر عقیده و مرام و مسلکه اونون ذوقونون امرینی سارسیتماغا اذن وئرمهسین. تنقیدچینین قاباغیندا دوران بؤیوک وظیفه بوندان عبارتدیرکی ، شعر و باشقا ادبی اثرلری سیاسته تابع ائتمه سین، اگر شاعرلر و یازیجیلار خصوصی بیرسیاسی هدفله یازیب، یاراتماغا وادار اولورلار، اوندا حقیقی صنعت و هنره بویوک ضرر یتیرهجک ، شعر و ادبیات حکومتین وسیاستین خدمتینده اولاجاقدیر.
تنقیدچینین چالیشدیغی ساحه، یازیجی و شاعرین آت گزدیردییی مئیداندان داها گئنیشدیر. اگر یازیجی و شاعریالنیز اوزونو اوخوجولارا توتور و اونلارایله دانیشر، تنقیدچی هرایکیسیله باش – باشا قویور، اونا گؤره کی، بیرطرفدن گرهک یازیچییا، یا شاعره یؤل گؤسترسین و اونون یازیب- یاراتدیغینین مثبت و منفی جهتلرینی نیشان وئرسین و او بیری طرفدنده گرهک اوخوجولاری یا دینلهینلری اینجه صنعتین گؤزللیکلریندن استفاده ائدیب، لذّت آپارماغا آماده ائتسین و ادبی و بدیعی اثرلرین ، بؤیوک رمز و روموزاتینی و اونلارین شاهانه ساییلدیغی جهت لری، یاخود آلاجاق و بازاری اثر حساب اولدوقلارینی آچیب گؤسترسین. بئله لیکله تنقیدچینین امک و زحمتی نتیجهسینده ادبیات و بوتون اینجهصنعت ساحهلری هر ایکی جنبهدن- یعنی یارادیجیلیق و ادراک جنبهسیندن – قاباغا و کماله دوغرو گئدیر و بونا گؤرهدیرکی بوتون اؤلکهلرده تنقید ائتمک یا تنقیدچیلیک اؤزونه بیر یوکسک یئر تاپمیشدیر.
ادبی تنقید و شعر و شاعر بارهسینده سقراط و ارسطونون دیرلی نظرّیه لریندن سؤز اوزانماسین دئیه، وازکچیرم. بورادا بؤیوک عالمیمیز خطیب تبریزینین عرب شاعرلرینین دیوانلارینا شرحلرایله ادبیات شوناسلیقدا ادبی تنقیدین گؤزل نمونهلریندن قیسا صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا ایضاح ائدیرم.
شرح اوصولو عرب ادبیاتیندا ۱۰ -نجی عصرده یارانسادا، چوخ ناقص ایدی و حقیقی ادبی تنقیدین طلبلرینه جاواب وئرمیردی. اساساً دیلچی عالیملر طرفیندن ایره لی سورولن شرحچیلیک، شعرلرین یالنیز بیر طرفلی تحلیلی ایله (معنا ، بیان، عروض، قافیه، صنعت بدیع ، صرف ونحو و لغت )محدودلاشاراق، ان چوخ دیلچیلیکله مسئلهلرینی احاطه ائدیردی. بوایسه شعرلرین معنالارین آچیلماسینا کؤمک ائتمیردی. خطیب تبریزی ایلک دفعه اولاراق شعرلرین مضمون و غایهسینین آچیلماسینی باشلیجا مقصد سایمیش، و اؤزوندن اوولکی شرحچیلرین یولو ایله گئتمهمیشدیر. اوشرح سقطالرند یا سقطالرندین مقدمهسینده یازیر :
“من آرتیق ثبوتلار گتیرن و یالنیز چتین سؤزلر ایضاح ائدهن شرحچیلرین یولوایله گئتمهدیم؛ چونکی اونلار بدیعی معنالاری آچمامیشلار، حال بوکی لابددور و بئله اولسا اوخوجو، اونا نظر سالاندا هئچ بیر فایدا اَلده ائتمز. لاکین عرب شعرلرینین داخیلی معناسینی دوزگون آچماق اوچون، اونو هم دیل، هم فلسفه، الهیات، همده تاریخ و فولکلورلا علاقهلی شکیلده تحلیل ائتمک لازم گلیردی.
ایندی بورادا خطیب تبریزینین ادبی گوروشلرینین بعضی اهمیتلی جهتلری بارهده بیر معلومات وئرمک ضروریدیر . عربلرین و بیر چوخ دونیا خالقلرینین تاریخینده شعر اهمیتلی رول اوینامیشدیر.
خطیب تبریزی محض بوجهتدن شعری خالقین سالنامهسی آدلاندیریردی. اونون فیکرینجه ، شعر خالقین بوتون تاریخینی اؤزونده عکس ائتدیرمهلی ، نسیلدن نسیله وئرمهلیدیر . شعرخالق حیاتینین گؤزگوسو اولماسیدیر . بوناگؤرهدیر شاعر یالنیز حیات حقیقت لریندن الهام آلالی ، اونو اولدوغوکیمی ترنّم ائتمهلیدیر.
خطیب تبریزی اؤز تنقیدلرینده گؤستریرکی، یالانلارا اساسلانان زامان، شعرین انسانلاردا هئچ بیر تأثیری اولماز و درحال چیخیب گئدهر . حیات حقیقتلرینی اؤزونده عکس ائتدیرن شعرلر ایسه دائمیدیر . و اونلار انسانلارین اورهیینده ابدی اولاراق یاشایاجاقدیر.
خطیب تبریزینین گتیردییی بؤیوک یئنی لیکدن بیری، شعرده ، مضمونلا، قالیبین گؤزللییینین وحدتده گؤرولمهسیدیر.اونون تنقیدچی و ادبی تنقید حققینده ایرهلی سوردویو فیکیرلر چوخ ماراقلیدیر. اویازیر:
“شعری تنقید ائتمک اونو یازماقدان چتیندیر.”
خطیبه گوره تنقیدچی ادبیاتشناس اولماقلا یاناشی، همده دیلچی، فیلسوف، تاریخچی، فولکلورشناس، جمعیت شناسدا اولمالی ،طبّ، هیئت، ریاضیات کیمی علم لری بیلمهلیدیر .تنقیدچی شعری بوتون بو علملرایله علاقه لی شکیلده تحلیل ائتمهلی، شاعرین توخوندوغو علمی، فلسفی مسئلهلری گئنیش صورتده ایشیقلاندیرمالیدیر. ادبیات تنقیدچیسی شاعرین عظمتینی، درین علمی تحلیل اساسیندا مئیدانا چیخارمالیدیر.
خطیب تبریزینین ملاحظهسینه گوره تنقیدچینین باشقا بیر وظیفهسیده شاعرین اوسلوبونو دقیق تعیین ائتمهسی مسئلهسیدیر . او، تنقیدچیدن ییغجام یازماغی طلب ائدیر . او یازیر :
“یاخشی شرح اودورکی قیسا و قانع ائدیجی اولسون، اوزون و جان سیخیجی اولماسین”
تنقیدچی شاعرین ایدهلرینی هر طرفلی آچیب گؤسترمهلیدیر.
۱۹-نجی عصرده فرانسه و روسیه ده بیلینسکی کیمی تنقیدچیلر فرانسه و روس ادبیاتیندا بؤیوک تأثیر بوراخمیشلار .آذربایجانین گؤرکملی عالیمی میرزا فتحعلی آخوندزادهنین، سروش اصفهانی، ایرانین بؤیوک شاعرلری فردوسی، نظامی ، جامی ، حافظ بارهده دقته لاییق نظرلری وار. البتته بو بارهده داها آرتیق دانیشماق اولار ، آنجاق هلهلیک بو قدهر. ائتدییمیز بو بحثی بئله نتیجهلندیرمک اولار:
تنقید هربیر اثرین منفی و مثبت جهتلرینی گؤسترمکدن عبارتدیر
تنقیدین هر بیر اثرین اینکیشافیندا مثبت رولو وار؛ تنقید بیر طرفدن یازیجی وشاعره یول گؤستریر و او بیری طرفدن اوخوجولارا و دینلهییجیلره گوستریش وئریرکی، ادبیات واینجه صنعتین گوزللیکلریندن استفاده ائتسینلر
آدینی تنقیدچی قویان شخص گرهک کی، وجدانلی وعدالتلی بیر انسان اولسون. یازیلان اثرلری اوخوسون، اطرافیندا دوشونسون و اوندان سونرا الینه قلم آلسین؛
بونلاردان علاوه او گرهک دیلچی، تاریخچی، جمعیت شناس و عمومیتله آنلایان بیر شخص اولسون .