text:
1- اونه دیر کی اوزو قویلو قویاندا ایچی دولار؟
2- اونه دیر کی اوز باشینا دولانار؟
3- اونه دیر کی یانار آمما قورتولماز؟
4- اونه دیر یانیر ، ایستی وئریر ، توستو وئرمیر ؟
5- اونه دیر کی چکدیک جه قیسالیر؟
6- اونون آدی پری دی ، کونلومه مشتری دی ، آخشام آنادان اولدو ، سحر دوردو یئریدی؟
7- اونه دیر گوره ن ، داغدا تاپیلدار ، سودا شاپیلدار ، اوبادا فرمان ، کت ده سولیمان
8- اونه دیر دئیه ن ، ایچی قیرمیزی اوستو قارا ، گیرسه ن ایچینه ایستی اولا ؟
9- اونه دیر کی ، قویروغوندان توتاندا ، قورخوسوندان قان قوسار ؟
10 – اونه دیر سویله ، ننه ن ده یاپیشیق ، دده ن ده بیر قاریش
جاوابلار
1- بورک – پاپاق
2- دییرمان
3- موم – شام
4- گون
5- سیغار – پاپیریس
6- جومه قوشو – سیغیرچین
7- کولوک – بالیق – ایت – خوروز
8- قالیش – بیر نوعی باشماق
9- چای دان و چای
10- ناماز قیلاندا آیاق لارین فاصله سی


c: text/html

text:
بو مساله یالنیز راست موغامیندا دگیل بلکه ده بعضی عالیم لر طرفیندن بیر چوخ موغام لارین آدی فارس و عرب سؤزجوک لری کیمی قئید اولونموشدو. بو عالیملرین فیکریجه راست موغامی هله ده اؤز راستلیغیندا (دوزلوگونده) قالیر. حال بو کی راست موغامی و اونون آدی نین یارانماسی بو موغامین بیر پارا دگیشیکلیک لره معروض قالماسی/قالماماسیندان چوخ اؤنجه یه عاییدیر. باشقا سؤزله دئسک ایلک دفعه اولاراق راست موغامی نین اؤزو و آدی یارانمیش و سونرالار اونون شؤعبه لری و گوشه لرینده دگیشیک لیکلر اوز وئرمیشدیر. بئله لیکله بو موغام بو دگیشیکلیک لرین اوز وئردیگینه گوره راست آدلانمامیشدیر.
Aug 24, 2014
آذربایجان موغاملاری / اوچونجو بؤلوم : «راست موغامی (1)»
فرهاد جعفری
راست(Rast) موغامی: آذربایجان موسیقی سینده اساس موغام لارین سایی یئتدی دیر : راست ، چاهارگاه ، شور ، بایاتی شیراز، زابول - سئگاه ، شوشتر ، هومایون. بونلارین بیرینجی سی ، ان قدیمکی سی و ها بئله بوتون موغام لارین کؤکو ساییلان ، راست موغامی دیر. بو موغام بوندان اؤنجه ایشاره اولوندوغو کیمی قدیم شرقین 12 کلاسیک موغام لاریندان بیری سی و داها دوغروسو ان اؤنملی سی اولموشدور. بونون ان قدیم آدی «راسین»(Rasin) اولموش و آنلامی دا بوگونه دک بللی اولمامیشدیر. آنجاق بیر چوخ موسیقی عالیم لری بو سؤزو فارس منشالی اولان «راست (دوز ، دوغرو)» آنلامی ایله عئینی لشدیرمیشلر.
بو مساله یالنیز راست موغامیندا دگیل بلکه ده بعضی عالیم لر طرفیندن بیر چوخ موغام لارین آدی فارس و عرب سؤزجوک لری کیمی قئید اولونموشدو. بو عالیملرین فیکریجه راست موغامی هله ده اؤز راستلیغیندا (دوزلوگونده) قالیر. حال بو کی راست موغامی و اونون آدی نین یارانماسی بو موغامین بیر پارا دگیشیکلیک لره معروض قالماسی/قالماماسیندان چوخ اؤنجه یه عاییدیر. باشقا سؤزله دئسک ایلک دفعه اولاراق راست موغامی نین اؤزو و آدی یارانمیش و سونرالار اونون شؤعبه لری و گوشه لرینده دگیشیک لیکلر اوز وئرمیشدیر. بئله لیکله بو موغام بو دگیشیکلیک لرین اوز وئردیگینه گوره راست آدلانمامیشدیر.
قدیم موسیقی قایناقلارینا نظر یئتیردیکده راست موغامی نین ایکی اساس شؤعبه سی ایله راستلاشیریق. ایلک دفعه اولاراق شرق دونیاسی نین بؤیوک موسیقی شوناسی ماراغالی عبدالقادیرین اثرلرینده[1] بو ایکی شؤعبه مُبَرقَع(موبرّیغه) و پنجگاه کیمی قئیده آلینمیشدیر. بو شؤعبه لرین هر بیریندن ایکی گوشه ایستخراج اولونوردو. بو گوشه لر «روح الارواح ، بحر نازیک ، رهبر و حصارک مَدَن » دن عبارت اولموشدور . بو گون بو شؤعبه لر و گوشه لردن موبریقه نین سئگاه لادیندا اولماسینا باخمایاراق ، موبریقه ؛ راست موغامیندا دا شیکسته فارس شؤعبه سیندن سونرا ایفا اولونور. پنجگاه ؛ دا بو گون راستین زیل شؤعبه لریندن اولموش و عیراق شؤعبه سیندن سونرا یئرلشمیشدی. روح الارواح ؛ ایسه راست موغامی عاییله سینه منسوب اولان بایاتی قاجار و دوگاه موغام لاریندا ایفا اولونماقدادیر. باشقا گوشه لر ده تاریخ بویو سیرادان چیخمیش و اونلارین یئرینه راست موغامی نین ترکیبینه موختلیف شؤعبه لر و گوشه لر داخیل اولموشدو. بئله کی م 19 – ینجی عصیرده آذربایجانین گؤرکملی موسیقی شوناسی ، میر محسن نوّابین «وضوح الارقام» آدلی اثرینده راست موغامی بو شؤعبه لر و گوشه لر له قئیده آلینمیشدی : راست ، پنجگاه ، ويلايتي، منصوريه، زمين خارا ، راك هيندي ، آذربايجان ، عیراق ، باياتي تورك، باياتي قاجار ، ماوراءالنهر ، بال كبوتر ، حيجاز ، شاهناز ، عشيران ، زنگ شتر، كركوكي ، راست. راست موغامی ؛ 19 – ینجی عصیرده شمالی آذربایجانین موختلیف موغام مکتبلرینده آشاغیدا کی جدولده گؤروندوگو کیمی ایفا اولونورموش :
19 –ینجی عصیرده آذربایجاندا راست موغامی نین ایفا اولونان شؤعبه لر و گوشه لری
19 – ینجی عصیرین باشقا بیر موسیقی شوناسی ، تارچی میرزه فرجین موسیقی جدولینده راست موغامی نین شؤعبه لر و گوشه لری ، شیروان موغام جدول ایله اوست اوسته دوشور. بو ایفاچیلیق فرقلرینه (ایستر راست موغامی و ایسترسه ده باشقا موغاملار ) سون قویما مقصدی ایله م 1925 – ینجی ایلده بیر نئچه او عصیرین بؤیوک موغام ایفاچیلاری و موسیقی شوناسلاری او جومله دن : میرزه مختار ، جبار قار یاغدی اوغلو ، تارچی میرزه فرج رضا اوغلو ، میرزه منصور منصوروو ، قوربان پیریموو ، شیرین آخوندوو و باشقالاری نین ایشتیراک ایله ، عوزئییر حاجی بیگلی نین رهبرلیگی آلتیندا کئچیریلن موسیقی توپلانتیسیندا راست موغامی نین ترکیبی بئله موعینلشدیریلدی : راست ، عوشاق ، حسینی ، ویلایتی ، مسیحی ، دهری ، خوجسته ، خاوران ، عیراق ، پنجگاه ، راک خراسانی ، قرایی ، راست.
بوتون بونلارا باخمایاراق راست موغامی بو تاریخدن بری ده بیر پارا دگیشیکلره معروض قالمیشدی. او جومله دن احمد خان باکیخانو - ون تدریس پروقرامیندا بو موغامین شؤعبه لری و گوشه لری بئله قبول اولونموشدو : برداشت ، مايه، عوشاق ، حسيني، ويلايتي ، شيكسته فارس ، عیراق ، پنجگاه ، قرايي ، راستا اياق. سونرالار بو موغاما دیلکش ، کوردو و راک شؤعبه لری علاوه اولوناراق نهایتده بو گون بو شؤعبه لر و گوشه لر ایله ایفا اولونور : برداشت ، مایه ، عوشاق ، حسینی ، ویلایتی ، دیلکش ، کوردو ، شیکسته فارس ، موبرّیقه ، خاوران ، عیراق ، پنجگاه ، راک ، قرایی ، راستا ایاق. بو پروقراما نظر یئتیردیکده گؤروروک کی راست موغامی هم قدیم 12 موغام لار و شؤعبه لردن بیر نئچه سینی اؤزونده شؤعبه و گوشه کیمی جمعلشدیریب هم ده بوگون ایفا اولونان 7 اساس موغام لارین شؤعبه لر و گوشه لریندن بیر نئچه سی او جومله دن ویلایتی ، دیلکش شؤعبه لری و کوردو گوشه سی شور موغامیندان ، شیکسته فارس شؤعبه سی ، سئگاهدان بو موغاما داخیل ائدیلمیشدیر.
برداشت(گیریشGiriş =) : راست موغامی دا آذربایجانین باشقا موغام لاری کیمی برداشت(گیریش) ایله باشلاییر. آنجاق بو شؤعبه دن اؤنجه درآمد چالینا بیلر یا تصنیف ده اوخونا بیلر.گیریش شؤعبه سی بوندان اؤنجه ایشاره اولوندوغو کیمی موغاملارین زیل پرده سینه اساسلانمالی دیر. بورادا دا گیریش(برداشت) بو موغامی نین زیل پرده لریندن بیری سی اولان عیراق شؤعبه سی اوزرینده قورولور. بونا گؤره ده بو ایکی شؤعبه نین مئلودیلری عئینی دیر. راستدا گیریش(برداشت) قیسا صورتده ایفا اولونمالی دیرسا ، عیراق شؤعبه سی گئنیش بیر شؤعبه اولموش و باشدان باشا زیلده ایفا اولونمالی دیر. حال بو کی گیریش(برداشت) شؤعبه سی نین زیلدن باشلانماسینا باخمایاراق ، اونون موسیقی آخینی گئتدیکجه بم پرده لره دوغرو گئدیر. بئله کی بوندان سونرا کی شؤعبه – تمل (مایه) – گیریشین(برداشت) سونا چاتدیغی یئردن یعنی بمدن باشلاییر. گیریش(برداشت) حجمجه کیچیک اولدوغونا گؤره گاهدان گوشه ده آدلانیر. بعضی موغام لارین گیریشی (برداشت) نین خصوصی آدی اولور. راست موغامیندا دا گیریش (برداشت) «نووروز رونده» آدلانیر.
مایه(تَمَل Təməl =) : ایفاچی راستین گیریشینی(برداشت) ایفا ائتدیکدن سونرا اونا ایاق ائدرک بو موغامین تمل شؤعبه سینه دوشمه لی دیر. بو ایش «آواز ناقیص» آدلی بیر گوشه نین ایفا سی واسیطه سی ایله اولور. راستین ایکینجی شؤعبه سی و عین حالدا ان بؤیوک شوعبه سی تمل (مایه) دیر. تمل(مایه) گیریش شؤعبه سی نین عکسینه اولاراق بمدن باشلامیش و زیل پرده لره دوغرو گئدیر. دئمک اولار باشلانیشدا (درآمد) اولان بیر خاصیت یعنی باشلانیشین چالینماسیندا ، ایفا اولونان موغامین بوتون شؤعبه لرینی گزرک ، اونلاری تمثیل ائتمه ، تمله(مایه) ده عایید اولور. بئله کی تملین آدیندان بللی اولودوغو کیمی تمل(مایه) هر بیر موغامین اساسی و جؤوهری ساییلیر. اولا بیلر بیر موغامی دستگاه شکلینده ایفا اولونماسیندا گیریش یا باشلانیش ایفا اولونماسین آنجاق تمل هم اینسترومئنتال هم ده ووکال – اینسترومئنتال ایفاچیلیقدا ایفا اولونمالی دیر. بئله لیکله اونون هر زمان موغاملاردا ایفا اولونماسی ، موغاملاردا ان بؤیوک و مرکزی شؤعبه ساییلماسی ، تملین موقعیتینی موغاملاردا او یئره چاتدیرمیش کی قطعیت له دئمک اولار هر موغامین تملی (مایه) او موغامین بوتون اؤزللیک لرینی سجیه لندیرن و ها بئله او موغامین تمثیلچی سی دیر. راستین تملی کیچیک اوکتاوانین سول پرده سینده ایفا اولونور ، اونون ایفا اولونوندوغو پرده راست موغامی نین باشلانغیج پرده سی دئمک دیر. بو قایدا بوتون موغام لاردا حیاتا کئچیریلیر.
عوشاق (Üşşaq) : راست موغامی نین تملدن (مایه) سونرا ایفا اولونان نؤوبتی شؤعبه سی عوشاق دیر. بعضی موسیقی عالیم لری گاهدان بونو گوشه ده آدلاندیریرلار. عوشاق ؛ شرق خالقلاری نین قدیم 12 کلاسیک موغامیندان بیری اولموشدور و موسیقی قایناق لاریندا راستدان سونرا هر زمان عوشاقین آدی چکیلمیشدی. بئله کی 19 –ینجی عصیرده وضوح الارقام اثرینده ده ایکینجی یئری توتموشدور. حال بو کی عوشاق بو عصیرده یاشایان تارچی میرزه فرجین موغاملار جدولینده و هم ده شیروان و باکی موغام ایفاچیلیغی مکتبلرینه عایید اولان موسیقی جدوللرینده راست موغامی ترکیبینده قئیده آلینمیشدیر و او تاریخدن بری بیر شؤعبه کیمی راست موغامی داخیلینده ایفا اولونماقدادیر.
عوشاق سؤزونون آنلامی حاققیندا بعضی باشقا موغاملار دا دا اولودوغو کیمی ایندی یه قدر اورتاق بیر فیکیر سؤیله نیلمه میشدیر. عوشاق سؤزو موختلیف آنلاملار داشیییر ، او جومله دن : عربجه عاشیقلر دئمکدیر و عاشیق سؤزجوگونون جمعی دیر ، بو فیکیر بو حاقدا ان چوخ سؤیلنیلن فیکیردیر ، بوندان علاوه بو تئرمین ایله عرب دیلینده گول - چیچک ، شک - شوبهه ، باغیشلاما ، شریکلیک ، شوکور ائتمک آنلاملاری دا ایفاده اولونور. عوشاق سؤزو صوفی لیکده(تصوف) ده صوفیلرین سیر و سولوک پروسئس لریندن بیری نین آدی اولموشدور. عوشاق راستدا ایکی حیصه ده ایفا اولونور : بیرینجی سی سربست بحر ده ایفا اولونان موغام پارچاسی اولموش ، ایکینجی حیصه ایسه بو شؤعبه نین ریتمیک یئری دیر. سونونجوحیصه نین ان مهارتلی ایفاچیلاریندان بیری سی حاجی بابا حسینوو اولموشدور. اونون ریتمیک عوشاقدا ان چوخ اوخودوغو غزل لردن بیری سی بودور :
اول پری وش کیم ملاحت مولکونون سلطانی دیر – حوکم اونون حوکمو دورور ، فرمان اونو فرمانی دیر
سوردو مجنون نؤوبتین ، ایندی منم روسوای عشق – دوغرو دئرلر هر زمان بیر عاشیقین دؤورانی دیر.
حسینی(Hüseyni) : عوشاقین ریتمیک یئریندن سونرا گلن گوشه حسینی دیر. بو گوشه واخت ایله قدیم 12 موستقیل موغامدان بیری سی اولموشدور. اونون م 19 - ینجی عصیرده وضوح الارقام اثرینده موغاملار سیاهه سینده گتیریلمه گینه باخمایاراق ، بو عصرین موسیقی جدول لرینده (باکی و شیروان موغام مکتب لرینه عایید جدول لرده) راست موغامیندا بیرگوشه کیمی قیده آلینمیشدیر. حسینی بو تاریخدن بری بو گونه قدر راست موغامی ترکیبینده ایفا اولونماقدادیر.
حسینی تاریخده موسیقی ایله باغلی بیر شخصین آدی اولموش یا دا عرب سؤزو اولان «حسین» ایله ایلگیده اولموش ، گؤزل - گؤزللیک و یاخشیلیق آنلامی داشیییر.
حسینی یه ایاق ائتدیکدن سونرا عوشاق تصنیفی یا راست تصنیفی اوخونمالی یا دا رنگ چالینمالی دیر. بورادا راستین بیرینجی میکرو سیلسیله سی باشا چاتیر و ایکینجی میکرو سیلسیله ویلایتی شؤعبه سی نین ایفاسی ایله باشلانیر. میکرو سیلسیله موغام لارین ایچینده ایفا اولونان شؤعبه لر ، گوشه لر ، تصنیف و رنگینبیر مجموعه کیمی ایفا اولونماسیندان عیبارتدیر.
ویلایتی(Vilayəti) : حسینی دن سونرا ویلایتی شؤعبه سی ایفا اولونمالی دیر . بو شؤعبه راستین ایری حجملی شؤعبه لریندن بیری سی اولموش و شور موغامینا منسوبدور. ویلایتی سؤزونه قدیم(16-14 – ینجی عصیرلرده) موسیقی کیتابلاریندا راست گلمیریک . آنجاق م 19 – ینجی عصیرده بیر نئچه یئرده او جومله دن میر محسن نوابین «کشف الحقایق مثنوی» اثرینده اونون آدی چکیلمیشدیر. ویلایتی بو شخصین باشقا اثری اولان وضوح الارقامدا و ها بئله بو دؤورون بوتون موسیقی جدول لرینده(قاراباغ ، شیروان و باکی موسیقی مجلس لرینه عایید اولان جدول لرده) راست موغامی نین بیر شؤعبه سی کیمی قئیده اولونموشدو.
ویلایتی ؛ «ویلایت» سؤزو ایله ؛ عربجه منسوبیت شکیلچی سی اولان «ی» ایله بیرلشمه دن ووجودا گلمیشدیر. ویلایت سؤز ایله عرب دیلینده موختلیف ایفاده لر اولونور : دوستلوق - یولداشلیق ، یئر – بؤلگه – حوکومت دایره سی و ... . آنجاق هله لیک ویلایتی سؤزونون موغام لا علاقه دار ، سیرری بو گونه قدر آچیلمامیش قالیر.
خواننده ولایتی نین اوخوماسینا باشلایاندا آوازلاردان یارارلانمالی دیر میثال : آمان ، آمان ، آمان ، آمان ، ای. سونرا ایسه موغامی غزل ایله داوام ائتدیرمه لیدیر. گنج خواننده لر ویلایتی نین ایفاسیندا کیفایت قدر دیقتلی اولمالی و اونون لا شور موغامینا منسوب اولان «شور شاهناز» شؤعبه سی آراسیندا مئلودیک باخیمیندان یاخینلیق اولودوغونا گؤره بونلاری بیری بیرینه قاریشدیرمامالی دیرلار. موغاملاریمیزین سینه دن سینه یه کئچمه سی و بئله سی قورونماسینا گؤره بئله گؤرونور کی بو سهولره یول وئرمه مک اوچون یگانه یول موغام شؤعبه لری و گوشه لری نی تکجه اوستاد خواننده لرین سس خزینه سیندن فایدالاناراق ، دوزگون دینله مک و نهایتا دیقتله بو موغام لاری ایفا ائتمکدیر. یوخسا خواننده ؛ موغاملاری اؤلچو – بیلچیدن چیخارماق و اونلارین اؤلچوسونو بیر بالاجا اوزالدیب یا قیسالتما ایله و یا یاد موسیقیلری دینله مک له راحاتجاناسینا موغاملارین سهو صورتده ایفا اولونماسینا و یا بیگانه موسیقی لره یول وئرمیش اولور.آردی وار ...
[1] - ماراغالی عبدالقادرین (837-754 ه.ق) اثرلریندن بونلارا ایشاره ائتمک اولار : رساله فی الموسیقی(تورکجه)،رساله فی النغم و الایقاع (تورکجه)، ذکر اسامی قوالان عصر سلطان حسین بایقرا(تورکجه) ، شرح الادوار اورموی یا روح پرور رساله سی(تورکجه) مقاصد الالحان (فارسجا)، کنزالتحف(فارسجا)، جامع الالحان ، مجالس و... .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
گولدانا خانیمین ناغیللاری شکسیز، بوگون آذربایجان دنیا دیل و ادبیات چرچیوه سینده، حیات فلسفه لی یاشاملارین ادامه سینده… گؤزل _گؤزللیکلرین قات – قاتیندان اوره کلر اوخشایان ناغیلارین، شعیرلرین، موسیقی ملودیلارینین آخارلارلاریندا، ترنومله قلملرین گوجلنمه سی اؤزون گؤرستمکده دیر. یازیچیلاریمیزین، شاعیرلریمیزین فیکریندن قوپاریلان شعر، ناغیل و مختلف قالیبلرده ادبیاتیمیزین دوشوندوروجی مفاهیملری درین مفکوره لره باغلی کئچمیشلرین ایزیدیر. و نه گؤزلدیر قلملر، اطرافلی یاشام و طبیعتین اورکلر اوخشایان الوان چیچکلریندن رنگ آلا – آلا حیاتیمیزی بیر …بیشتر بخوانید
آرشیو ها
دویغولو گئجه لر / خانیم زهرا بادره (آنا)
یازار: عظیم غلامعلی پور (سحر) شکسیز، بوگون آذربایجان دنیا دیل و ادبیات چرچیوه سینده، حیات فلسفه لی یاشاملارین ادامهسینده… گؤزل _گؤزللیکلرین قات – قاتیندان اوره کلر اوخشایان ناغیلارین، شعیرلرین، موسیقی ملودیلارینین آخارلارلاریندا، ترنومله قلملرین گوجلنمه سی اؤزون گؤرستمکده دیر. یازیچیلاریمیزین، شاعیرلریمیزین فیکریندن قوپاریلان شعر، ناغیل و مختلف قالیبلرده ادبیاتیمیزین دوشوندوروجی مفاهیملری درین مفکوره لره باغلی کئچمیشلرین ایزیدیر. و نه گؤزلدیر قلملر، اطرافلی یاشام و طبیعتین اورکلر اوخشایان الوان چیچکلریندن رنگ آلا – آلا حیاتیمیزی…بیشتر بخوانید


text:
حازاریاقا یورتلاری نینگ یوُلباشچیلاری آشغاباتدا دوشوشدی
تۆرکمنیستان، آذربایجان، ایران، قازاغیستان و روسیانینگ جمهورباشلیقلاری آشغاباتدا آلتینجی حازار کنفرانسینی گچیردی
تۆرکمنیستان، آذربایجان، ایران، قازاغیستان و روسیانینگ جمهورباشلیقلاری آشغاباتدا آلتینجی حازار کنفرانسینی گچیردی.
کنفرانسا تۆرکمنیستان ینگ جمهورباشلیغی سردار بردی محمدوف، قازاغیستان ینگ جمهورباشلیغی قاسیم جومارت توُقایف، ایران ینگ جمهورباشلیغی ابراهیم رئیسی، آذربایجان ینگ جمهورباشلیغی الهام علی یف و روسیانینگ جمهورباشلیغی ولادیمیر پوتین قاتناشدی.
حازاریاقا یورتلاری نینگ یوُلباشچیلاری بریلن اوُرتاق بیان نامادا 5 یوردونگ آراقاتناشیغی و حیذماتداشلیغی نینگ اؤسدۆریلمهگینه اۆنس چکدیلر و اوُزالقی کنفرانسلاردا آلینان قارارلارینگ ایشه گیریزیلمهگی نینگ أهمیتلیدیگینی بیلدیردی.
حازارینگ یاقاسینداقی یورتلارینگ جمهورباشلیقلاری، حازار دنگیزی نینگ داشقی قورشاوی نینگ قوُرالمالیدیغینی یاتلاتدی.
بیان نامادا، 2019-نجی ییلدا تۆرکمنیستان ینگ تۆرکمن باشی شهرینده بیرینجیسی گچیریلن حازار ایقدیصادی ماصلاحاتی نینگ ایکینجیسی نینگ روسیادا گچیریلجکدیگی حابار بریلدی.
یوُلباشچیلار حازار دنگیزینده انرژی پوداغیندا بیلهلیکده ایشلهشیلمهگی باراسینا دا اۆنس چکدیلر.
حازار کنفرانسی نینگ 7-نجیسی ایران دا گچیرلر.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکمنیستان، بۆتین دۆنیأ چاروادارلار یاریشینا قاتناشار
تۆرکمنیستان تۆرکیأنینگ بورسا شهرینده گچیریلجک بو یاریشلارا 30 تۆرگِن بیلن قاتناشار
قیرغیزیستان بیلن اؤزبگیستان سرحتلری اۆچین پروتکل ایلالاشیغینا قوُل چکدیلر
قیرغیز حؤکۆمتیندن بریلن ماغلوماتا گؤرد ایکی یوردونگ ماقاملاری بیشکک شهرینده دوشوشدی


text:
آلن الکساندر میلن
آلن الکساندر میلن (اینگیلیسجه: A. A. Milne) بریتانیالی شاعیر، رومانچی، اوْیون یازیچی و یازیچی - .۱۸ ژانویه ۱۸۸۲ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۴ ایل عومر ائلهییب و ۳۱ ژانویه ۱۹۵۶ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«A. A. Milne»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آلن الکساندر میلن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایران، جان بولتونا سوءقصد سوچلاماسینی رد ائتدی
ایران خاریجی ایشلر باخانلیغی سؤزچوسو، آمریکا یارغی مقاملارینین "سیاسی سببلرله و گئچرلی دلیللر سونمادان" بو اؤلکهدهکی بیر ایران وطنداشینی سوچلادیغینی ادعا ائتدی
ایران، آمریکادا بیر وطنداشینین اؤنجهکی پرزیدنت دونالد ترامپ دؤنمینده میللی گوونلیک موشاویرلیگی وظیفهسینده چالیشمیش جان بولتونا سوءقصد پلانلاماقلا سوچلانماسینی "اساسسیز" اولاراق دگرلندیردی.
ایران خاریجی ایشلر باخانلیغی سؤزچوسو ناصر کنعانی، بو مؤوضوع ایله باغلی وئردیگی یازیلی آچیقلامادا آمریکا یارغی مقاملارینین "سیاسی سببلرله و گئچرلی دلیللر سونمادان" بو اؤلکهدهکی بیر ایران وطنداشینی سوچلادیغینی ادعا ائتدی.
کنعانی،
"ایران بو گولونج و اساسسیز اتهاملاری بهانه ائدرک، ایران وطنداشلارینا هر هانسی بیر ائیلمه قارشی سرت اویاری وئرمکده، ایران وطنداشلارینین حاقلارینی ساوونماق اوچون اولوسلارآراسی حقوق چرچیوهسینده بوتون تدبیرلری گؤرمک حاقینی اؤزونده ساخلادیغینی وورغولاماقدادیر" ایفادهلرینی ایشلتدی.
واشینقگتن، ایرانین سپاه اوردوسونون عضوو اولدوغو ادعا ائدیلهن شهرام پورصفی آدلی ایران وطنداشینی بولتونو اؤلدورمه پلانلاری قورماقلا سوچلامیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
پئسکوو: روسیایا قارشی سالدیرقانلیق اولاراق قبول ائدیلهجک
"اوکراینا طرفی، دانیشیقلاری داوام ائتدیرمک ایستهمهدیگینی دفعهلرله بیان ائتدی. بو شرایطده اؤزل حربی عملیاتین داوام ائتدیریلمهسی دۆشونولور"
ارمنیستان، هیندیستانا آغیر سلاح سیفاریشی وئردی
ارمنیستانین بو آی هیندیستانا ۲۴۵ میلیون دلار دگرینده آغیر سلاح سیفاریشی وئردیگی بیلدیریلدی
ایران-دا کئچیریلن اعتراض آکسیالاری
ایران-ین قم شهرینده مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراضلاری تشکیل ائتدیکلری سببی ایله 50 نفر ساخلانیلیب.


text:
کاظم آذری سیسی یوخسا جواد طباطبایی نین آزقینلاشمیش دوشونجه لرینه باخیش
خالق آراسیندا بیر سؤز وار، دئییلر: "چاغریجیسی گولوم اولانین---- باشینا کۆلوم اولار".
اۆسته کی سؤز و دئییم اؤز میللی منلیگی و کیملیگیدن آزقینلاشمیش و فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینه تاپینمیش احمد کسروی، حسین کاظمزاده (ایرانشهر)، سیدحسن تقی زاده، تقی ارانی و بو اۆسته کی ذات اقدسلری فارسچیلیق باخیمیندان ایزله گن، آنجاق میللی کیملیک باخیمیندان فارس ائتنیکینه باغلی اولمایان شخصلره وئریله جک بیر ائتیکئت یوخسا مدال ساییلار.بو ذاتلارین فارس قوروم و تشکیلاتلارینا خیدمت ائتدیکلری بیر یانا قالسین، آذربایجان خالقی نین میللی کیملیگی و منلیگینی ده فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینده یوخ ائتمک ایسترلر. فارس مدنیت راسیستلری هله ده فارس دیلینی یاخشی یازابیلمدیکلرینه باخمایاراق فارس ایستعمارچیلیغی آچیسیندان فارس ایستعمار قووه لرینه خوش خدمتلیک ائتمگه چالیشار[i].یئری گلمیشکن کاظم آذری سیسی ایمضاسی ایله سیدحیدر بیاتین[ii] مقاله سینه بیلدیریلمیش مناسبتین بعضی مقاملارینی نظردن کئچیرمگه چالیشاق، اوخویوروق:
"كلمات «فارسي گستري» و «ترك سيتزي» هم در ده بيت سال اخير توسط كساني اختراع شد كه براي آذربايجان هويت جداي از هويت ايراني ميخواهند مثل كلمات آذربايجان براي خان نشينهاي اران، و يا آذربايجان جنوبي براي آذربايجان واقعي، آذربايجان شمالي هم اسم عاريهايست كه از آذربايجان واقعي مصادره كردهاند"[iii].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس ایستعمارچیلیغی نین دوشونجه و فیکیر باخیمیندان تملی نی قویموش محمدعلی فروغی و محمود افشار یزدی لرین داورانیشلارینا برائت قازاندیرماغا چالیشان کاظم آذری سیسی کئچمیش دوقسان ایلده ایران ممالیکی محروسه سینده یئریدیلمیش فارس ایستعمارچیلیق سیاستلری نی اؤز خوش خدمتلیگی کؤلگه سی نین آلتینا آلماغا و بئله لیکله ده فارس مدنیت راسیستلیگی سیاستی نی یایماغا (ترویج ائتمگه) چالیشار. یئری گلمیشکن محمدعلی فروغیدن اوخویوروق:
" " براى متحدالجنس نمودن ايران٫ بهترين كارها نشر معارف فارسى در ايران است. اما آنهم نه بطوريكه محسوس شود كه مىخواهند آنها را فارس كنند"[iv]. محمد علی فروغیدن گئنه ده اوخویوروق:
"حاجت به توضیح نیست که نشر معارف ایران و زبان ایرانی [زبان فارسی] در آذربایجان و دور کردن مردم آن استان از خصوصیات غیر ایرانی [ترکی] چقدر لازم است با اینکه معلم دانا بسیار کم داریم تدریس در آذربایجان می ترسم مشکل باشد….در هر حال راه این است که در مدارس ابتدایی شروع به تدریس را از تعلیم خط و قرائت بکنند و معلم باید بیش از هر کار با شاگرد مشغول گفتگو به زبان فارسی باشد"[v]. کاظم آذری سیسی نین عوامفریبلیگی اورتایا چیخسین دئیه محمد افشار یزدی-دن ده بیر فاکت گتیرمک پیس اولماز دئیه دوشونورم، اوخویوروق:
" وحشت ما از این پیش آمد آنقدر هم خیالی نیست: ... راست است که بین اهالی "اران" یعنی نواحی گنجه و بادکوبه که بتصنع و برای سوء قصد نام آذربایجان بر خود نهاده اند. با اهالی آذربایجان این فرق کلی هست که آذربایجانیان ایرانی الاصل و آذربایجان جزو قسمت طبیعی ایران و همیشه عضو لاینفک این مملکت بوده، بعکس قفقاز در حقیقت جزو مستعمرات ما محسوب میشده است. معهذا وقتی بنابر مغلطه کاری شد خطر مسلم و جلوگیری از آن واجب است"[vi]. گئنه ده اوخویوروق:
عثمانیها .... ایدعا می کنند قسمت عمدهء ایرانیان از تبریزی و زنجانی و قاجار و افشار و قشقائی و غیره همه "ترکند"! با کمال پرروئی مدعیند که نظامی و عده کثیری از شعرای ایران و رجال نامی آن "ترک" بوده اند! بنا به عقیده آنها حتی سید حسن تقی زاده تبریزی، تیمور تاش... و غیره همه ترک هستند....بارها … به هموطنان آذربایجانی ما گفته و جواب دندان شکن شنیده اند. البته سوء تفاهم نشود مقصود ما از "ترک" عثمانیها و سایر اقوام ترکی نژاد زرد پوست است، نه هموطنان آذربایجانی که ایرانی اصل و در اصطلاع و به طور غلط به آنها ترک می گویند و ما اصرار داریم که با تدابیر لازم و رویه عاقلانه این نام غلط و ننگین را از روی آنها بر داریم"[vii].
بو اوسته کی فارس حاکیمیتینه تکلیف اولونموش و عمله کئچیریلمیش سیاست فارس دیلینی ایران ممالیکی محروسه سینده یایماق و تورکلوک ایله دوشمنلیک ائتمه نین تملی نی اولوشدورماز می؟ دئمک کاظم آذری سیسیلر اؤزلری آزقین اولدوقلاری اوچون محمدعلی فروغی و محمود افشار یزدی طرفیندن اورتایا آتیلمیش تئوریلرین اوستونه اؤرتوک چکمگه و گونئی آذربایجان تورکلرینی اؤز میللی منلیکلری و کیملیکلرینه اؤزگه یاشاتماغا چالیشارلار. کاظم آذری سیسی گئنه ده یازار:
"... فرقه دمكرات واكنش روح جامعه آذربايجان در مقابل سياستهاي رضاخان نبود ... آقاي بيات ناخواسته در دام كساني افتادهاند كه براي آذربايجانيها يك هويت ديگري غير از هويت ايراني تعريف و جعل ميكنند. مسئله آن موقع بغرنج تر ميشود كه مردم آذربايجان را غير ايراني بدانند و به يك تجزيه فرهنگي و هويتي قبل از تجزيه (جغرافيائي) قائل باشند"[viii].
دئمک، عبدالله مستوفی نین آذربایجانا والی اولماسینی و آذربایجانداکی نفوس ساییمینی اوزدن ایراق ائشک ساییمی (خر شماری) آدلاندیرماسینی بیلن کاظم آذریلر هانکی انسانلیق مقوله سی ایله بو میللی تئرور ائتمکلری توجیه ائتمگه چالیشارلار.[ix]. فارس معاریف ایداره سی (وزارت آموزش و پرورش) طرفیندن آذربایجانا گؤندریلمیش محسنی تورکچه دانیشماق ایستگن اؤیرنجیلره هده قورخو اویقولاماغین واجیب اولدوغو اوزره دئمیش، اوخویوروق: "هر کس که ترکی حرف میزند، افسار الاغ به سر او بزنید و او را به آخور ببندید"[x]. محسنی نین یئرینه گؤندریلمیش ذوقی تورکچه دانیشان اؤیرنجیلری جریمه اؤدتمک واسیطه سی ایله اونلاری فارسلیق تئرورونا معروض قویموش و کیلاسلاردا فارسجادان تورکچه یه ترجومه اولونماسینا داییر یاساق قویماسی دا تاریخ صحیفه لریندن سیلینمیش دئییل[xi]. دئمک، ایرانلی اولمانی فارسلیق ایله ائشیت و برابر قلمه آلان کاظم آذریلرین دوشونجه سینه اساسن گرک ده آذربایجانلیلار ایرانلی (فارسیستانلی) دئییل، یالنیز آذربایجانلی ساییلالار. گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستلری اؤز راسیست اولدوقلارینی توجیه ائتمک اوچون قارشی طرفی گوناهلاندیرماقلا آرتیق گلنلیک ائتمک ایسترلر. کاظیم آذری-دن گئنه ده اوخویوروق:
"3- سياست فرهنگي پهلويها همان سياست فرهنگي بود كه در زمان قاجارها، افشاريها، صفويان و سلجوقيان آق قويون لو اعمال ميشد. رضاخان حتي يك صدم سياست فارسي گرداني سلجوقيان را ندانست و حتي يك صدم سياست ملي گرائي ايراني قره قويون لوها را هم نداشت. اگر در دوره سلجوقيان و ساير حكومتهاي ترك نژاد در آذربايجان، يك نسخه خطي، يك عقدنامه، يك قباله، يا يك كتيبهي مسجد، و يا يك سنگ قبر و حتي يك شيئي باندازه قوطي كبريت بزبان تركي پيدا كرديد، آن موقع من تمام «حق» ها را جلوجلو به دامان آقاي بيات و هويتچيهاي عزيز خواهيم ريخت"[xii].
اۆسته گؤروندوگو کیمی کاظم آذری گئنه ده عوامفریبلیک ائتمگه چالیشار. عربلر ایران ممالیکی محروسه سینی ایشغال ائتدیگی گۆندن (651 میلاد) بو ممالیکی محروسه یه ایسلامیت باشلیغی آلتیندا عرب خلافتی، عرب دیل و مدنیتی حاکیم اولموش. تورک سلاله لری، باشلاریندا غزنه لیلر و سلجوقلولار فارس دیلینی آتلاری نین اوزنگیسینده ایران ممالیکی محروسه سینه گتیرمک ایله بو ممالیکی محروسه ده اوچ دیل (تورک، عرب و فارس دیللری) مختلیف ساحه لرده ایشلنمگه باشلامیش. دئمک، تورک سلاله لری حاکیمیتچیلیک مصلحتی اوزوندن دیل و مدنیتلر آراسیندا باریش اولسون دئیه بو یؤنتمی اویقون حئساب ائتمیشلر. بئله لیکله تورکچه قوشون، عربچه دین و فارسچانی دا دیوان دیلی دئیه اویقولاماغا چالیشمیشلار. او زامانکی حاکیمیتلرین مصلحتچی توتوملاری نی دیققتدن قاچیراراق بوگون فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلاری نین میللی وارلیقلاری سوی قیریما تابع توتولمالارینا برائت قازاندیرماق هانکی انسانلیق مقوله سی ایله اۆست اۆسته دوشر سورقو، سوآلینا کاظم آذری و جواد طباطبایی کیمی تیپلر جاواب وئرمه لیدیرلر. کئچمیشدن گۆنوموزه گلمیش ادبی اثرلر مسئله سی ایسه ضرورت ایجابیندا یارانمیش اثرلر ساییلار. دینی اثرلرین هامیسی استثاسیز شاه صهماسب صفوی زامانینا دک عرب دیلینده یازیلار، فارس دیلینده ده او زامانا دک دینی اثرلر آز اولارکن "اولیائ سبعه" کتابی نین شئیخ زاهید گیلانی نین نوه لری طرفیندن آذربایجان تورکچه سینده یازیلماسی بو دئدیکلریمیزین اثباتی ساییلار[xiii]. دئمک، تورک دیلینده کیبریت قوتوسو بؤیوکلوگونده ادبی اثرین اولمادیغی ایددعاسینی اؤنه سورمگه چالیشانلار ایلک اولاراق بیر مدنی انسان کیمی تاریخی اولایلاری گؤتور قوی ائتمه لی و بوگونون مسئله لرینه اویقون مدنی چؤزوم و حلل یولو تکلیف ائتمه لیدیرلر. کاظم آذری گئنه ده یازمیش:
"... ميدانيم كه الگوي رضاشاه در امور فرهنگي و مذهبي آتاتورك بود. و اين را هم ميدانيم اتاتورك تمام اقوام و ملتهايي كه در آسياي صغير و يا در حكومت عثمانيها بود كلاً از نظر فرهنگي و زباني و مذهبي قلع و قمع كرد ميخواست يك ملت يكدستي بنام ملت ترك بوجود بياورد. ..... و از اين طرف رضاشاه كه حتي يك صدم كارهاي ضد فرهنگي ضد مذهبي و تغيير خط را هم در ايران انجام نداد منفورش مينامند اين را ميگويند يك بام و دو هوا"[xiv].
کاظم آذری بیر یاندان فارس ایستعمارچیلیغینا اؤزونو تسلیم ائتمیش رضا میرپنجی آتاتورکون یانسیلاییجی (مقلد) سی دئیه تقدیم ائتمگه باشقا یاندان رضا شاه حاکیمیتی آدینا فارس ایستعمارچیلاری نین حیاتا کئچیردیکلری سوی قیریمی دانماغا چالیشار. بو ایکی باشلی و چلیشگه لی دوشونجه یئریتمه لر، ایستر ایستمز فارس مدنیت راسیستلری نین بوش بوش دوشونجه یئریتدیکلری و اَللری نین آچیلماسی نین گؤسترگه سی ساییلار. دئمک، مصطفی کمال اؤز دیل و مدنیتی اساسیندا عثمانلی حاکیبمیتی نین یئرینه تورک حاکیمیتی قوراراق تورک ائتنوسونو اؤز میللی منلیگی و کیملیگی اطرافیندا سفربر ائدرکن رضا میرپنج خاریجی عامیللر واسیطه سی ایله فارس دیل و مدنیتی نی تورکلوک علینهینه دیرچلتمک ایله روسیه و انگیلتره گوجلرینه بؤلگه ده رقیب اولاجاق تورکلوک گوجونو ضعیفلتمکده بیر ایستعمار عامیلی ساییلمالیدیر. رضا میرپنجین فارس خططینی دگیشمدیگی مسئله سؤز قونوسو اولدوقدا رضا اؤزو دیل و مدنیت باخیمیندان ساوادسیز بیر کؤله ساییلارمیش. بو کؤله دیل و مدنیت باخیمیندان فارس ایستعمارچیلیغی نین ایلکن تملینی قویموش محمدعلی فروغی طرفیندن ظاهیرده مدنیلشمیش مقاما یۆکسلمیش[xv]. فارس میللتچیلری نین فارس خطینی دگیشمک ایستمدیکلری نی ایسه محمدعلی فروغیدن اوخویوروق:
" من از کسانی هستم که خط ايرانی را ناقص و دارای معايبی ميدانم...ما بايد يک مدت عوض شدن خط ترکها و ابقا خط حاليه خودمان را برای مصالح سياسی مغتنم بشماريم و استفاده بکنيم....يعنی اختلاف خطی را که بين ترکهای ترکيه و ترکهای ايران حادث ميشود؛ وسيله دور شدن آذربايجانيها از ترکهای ترکيه و مزيد بينويت بين آنها قرار دهيم. ولو اينکه بالمال مصلحت ما هم در اصلاح و يا تغيير خط باشد"[xvi].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستلری "ایرانلی" باشلیغی آلتیندا فارس اولمایان ائتنوسلارا دیوان توتمانی انسانلیق و مدنیتچیلیک مسئله سی دئیه قلمه آلماغا چالیشارلار. کاظم آذریلردن گئنه ده اوخویوروق:
"... و اما درباره شعوبي گري، آقاي بيات حتماً در تاريخ خواندهاند اگر هم نخواندهاند بدانند شعوبي گري اصيل ترين واكنش ايرانيها در برابر جاهليت قومي عربي امويان و عباسيان بود، آنها تعصب كور قوم گرائي عربي را بجاي اصل اسلامي انه اكرم كم عنداله اتقوكم قرار داده بودند. امويان و عباسيان ايرانيها را عجم (كر، لال- زبان نفهم، كور) و تركان را مملوك لقب داده بودند و خلفاي عباسي با مملوكان ترك يكي شدند بر عليه ايرانيها، صفحات تاريخ كه پاك شدني نيست؟ هست؟ حالا هم با ششصد هفتصد سال فاصله هيچ فرقي نكرده. تخم تركه همان عربهاي اموي و عباسي از شمال آفريقا گرفته تا خليج فارس از اخوانيها تا سلفيها از وهابيها تا القاعده از طالبان تا بعثيهاي عربي و ... ما ايرانيان را رافضي و مرتد مينامند و مفتيهايشان فتوا به قتل ايرانيها ميدهند"[xvii].
"شعوبیلیگی" "اصالت" و "عرب خلیفه لیگی" نی "جهالت" دئیه قلمه آلانلار گئرچک آنلامدا دیل و مدنیتلرین نه اولدوغونو درک ائتمیش دئییللر. دئمک، ایستر بیر چوخلاری نین خوشونا گلسین، ایستر گلمه سین، ایران ممالیکی محروسه سینده کی ایسلامی مدنی قالینتیلارین بیر چوخو عرب خلافتی بوراقدیغی ایسلام مدنیتی نین قالیقلاری ساییلار. بو مدنی قالینتیلاری بیر جهالت گؤرستگه (نشانه) سی دئیه قلمه آلارلار نه اؤلچوده دیل و مدنیتلردن آنلابیلر مسئله سی نی ایسه اوخوجولارین قضاوتینه بوراخیلار. شرقده دیللرینی بیلمدیکلری توپلوملاری "عجم" دئیه عربلرین قلمه آلمالاری ایسه "ایران و ایرانلی" دئییمینه نسبت وئریلمیش بیر آد دئییل، اونلارین بو دیل و مدنیتلری باشا دوشمدیکلرینه اساسلانمیش بیر یاناشما ساییلار. بو یاناشما بوگون ده قونشو خالقلار طرفیندن باشقا خالقلار اوچون بیر دئییم اولاراق ایشلنمکده دیر. اؤرنک اولاراق کوردلر آذربایجان تورکلرینی عجم دئیه قلمه آلارلار. دئمک بو مسئله نین "ایرانلی اولماق" ایله هر هانکی بیر ایلگی و ایلیشگیسی اولمامالیدیر. کاظم آذری نین تورکلر اوزره، عربلر طرفیندن "مملوک" دئیه ایشلتدیگی ایفاده ده گئرچکلیک و واقعیت ایله باغلاشماز. مملوکلار عباسی خلیفه لیگی طرفیندن اورتا آسیا و قافقازلاردان میصیر و هیندوستانداکی بؤلگه لره آدانمیش (انتصاب اولموش) قوشون باشچیلارینا و امیرلره وئریلمیش آد ساییلار. عباسیلر بو امیرلری بیر گوج فاکتورو اولاراق میلادین دوققوزونجو یوز ایلیندن مصیر و هیندوستاندا عرب خلافتینی قوروماق اوچون آداییرمیشلار. زامان کئچیدی ایله بو قوشون باشچیلاری و امیرلر عباسی خلیفه لیگینه سون قویاراق حاکیمیتی اله کئچیرمیشلر. هیندوستانداکی دهلی سلطانلیغی (1206- 1526) مملوک حاکیمیتلری نین اؤنملیسی ساییلارمیش. میصیرداکی مملوک حاکیمیتی 1350 اینجی ایل میلاددا قورولموش و 1517 اینجی ایل عثمانلی حاکیمیتی طرفیندن یئنیلگه یه اوغرایاراق و عثمانلی حاکیمیتی نین اَل آلتی حؤکومتینه دؤنمه سینه باخمایاراق مملوکلار حاکیمیتی 1798میصیردا اینجی ایل ناپلئون بوناپارت طرفیندن بیر داها یئنیلگه یه اوغرامیش و 1811 اینجی ایل محمدعلی پاشا طرفیندن بیر یوللوق میصیردا مملوکلار حاکیمیتینه سون قویولموش[xviii]. کاظم آذری نین عربلری "تخم ترکه" آدلاندیرماسی دا فارس نژادپرستلیگی اتکی و داییره سینه دوشمه سیندن حئکایت ائدر. دئمک، دیل و مدنیت مسئله سینی گؤز آردی ائده رک عربلری "تخم ترکه" دئیه قلمه آلان فارس مدنیت راسیستی سید جواد طباطباییلری نه اوچون "عرب توخومو" اولدوغونو پیسلمکدن، یوخسا آلقیشلاماقدان بویون قاچیرمالاری دا اونلارین فارس ایستعمارچیلیق تئرورونا معروض قالدیقلاریندان، تسلیم و خوش خدمتلیک ائتدیکلریندن حئکایت ائدر. کاظیم آذریلردن گئنه ده اوخویوروق:
" ايرانيها از هر قوم قبيله كه باشند مثل: گيلكها، طبريها، بلوچها، عربها، كردها، آذريها ممكن است زبان بومي هم ديگر را نفهمند اما همهيشان از بدو تولد زبان فارسي را ياد ميگيرند تا با هم وطنان ديگر ارتباط برقرار كنند"[xix].
اوسته گؤروندوگو کیمی کاظم آذری آدی ایله فارس ایستعمارچیلیغینی توجیه ائتمگه چالیشان فارس مدنیت راسیستی فارس دیلی و مدنیتی نی اوستون بیر سوغات دئیه قلمه آلاراق فارس اولمایان انسانلارین آنا دیللری ایله فارس دیلینی دگیشمک ایزلنیمینی یاراتماغا چالیشار. دئمک، بو مسئله نین بوگون ایران ممالیکی محروسه سینده حیاتا کئچمه سی اختیاری بیر مسئله دئییل، فارس ایستعمارچیلیق سیستیمی و ایداره لری نین فارس اولمایان ائتنوسلارا تحمیل ائتدیگی بیر اورتام (شراییط) ساییلار. بئلنچی ایستعمارچی بیر اورتامی توجیه ائتمگه چالیشانلار یالنیز و یالنیز اؤزلری نین ایستعمار قولو و مدنیت راسیستی اولدوقلارینی سرگیله میش اولارلار. دئمک، دونیا دؤلتلر تشکیلاتیندا مجبوریت قارسیسیندا دونیا دؤلتلری نماینده لری نین هر هانکی بیر توپلانتیدا انگلیس دیلی واسیطه سی ایله چیخیش ائتمکلری انگلیس دیلی نین دونیا دیلی اولماسی دئییل، بو مسئله دونیا دؤلتلری تشکیلاتیندا دیپلوماتیک اوصول اساسیندا آنلاشیلمیش بیر مقام ساییلار. ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس دیلی و مدنیتی ایسه خاریجی عامیللر واسیطه سی ایله فارس اولمایان ائتنوسلارا فارس ایداره چیلیک سیستیمی و حاکیمیتی واسیطه سی ایله تحمیل اولموش ایستعمارچیلیق دیلی و مدنیتی ساییلار. کاظم آذری گئنه ده یازمیش:
"... كدام جامعه شناس زبان را نشان هويت ميداند؟ بدون اينكه تعريف جامعي از هويت داشته باشيم. پيوند زدن هويت را به زبان بويژه به زبان مادري راه خطا پيمودهايم. اگر زبان مادري نشانه هويت است نصف بيشتر مردمان جهان را بايد عاري از هويت بدانيم. بيشتر مردمان جهان كوچكترين آشنائي با زبان مادريشان ندارند. اگر زبان نشانه هويت است آيا كشورهاي امريكاي لاتين اسپانيولي هستيد؟"[xx].
اوسته کی عیبارتلر هر هانکی مدنیت راسیستی و فاشیستیندن ائشیدیلدیکده، انسان گرک ده چاشاراق حئیران قالماسین . بو مدنیت راسیستلری و ایستعمار یانچیلاری نین دوشونجه سینه اساسن انسان آزاد یارادیلمیش بیر موجود دئییل، اوزدن ایراق مال حئیوان سوروسو کیمی حاکیمیت داییره سینه تابع توتولموش قول ساییلمالدیر!! قوللار اختیار و اراده صاحابی اولمادیقلاری کیمی انسانلار دا دوغولدوقلاری هر هانکی بیر نظام و انتظاما اؤز میللی منلیگی و کیملیگینه اؤزنمدن تابع اولمالیدیرلار!! باشقا دورومدا او مملکتین خیالی بؤیوکلوگو، عظمتی و تاریخی سورقو و سوآل آلتینا آلینار. بئله لیکله ده اورتایا آتیلمیش افسانه لی تاریخده کی میفلر یوخلوغا اوغرایاراق مدنیت راسیستلری نین افتخارلاری، میللی حیثیتلری و شرفلری ده آیاق آلتینا آلینمیش اولار. لاتین آمریکاداکی ائتنیکلرین میللی کیملیکلری سؤز قونوسو اولدوقدا دئییلمه لیدیر:
- لاتین آمریکا لاتین دیللی اولان پورتاقال و ایسپانیا دؤلتلری واسیطه سی ایشغال اولدوقلاری و 1494 اونجو ایل پاپ، دؤردونجو آلئکساندئر طرفیندن اورتایا سۆرولموش "توردئللاس" آنلاشماسینا اساسن ایسپانیا و پورتاقال دؤلتلری آراسیندا بو تورپاقلار ایکیه بؤلوندوکدن سونرا آدی چکیلن مملکتلردن او تورپاقلارا مهاجیر آخینی باشلامیش. بو تورپاقلارا گلمیش مهاجیرلر زامان آخاریندا گوج اولماغا و اؤزلری اوچون پورتاقال و ایسپانیا دؤلتلرینه باغلی حاکیمیتلر و دؤلتلر یاراتماغا باشلامیشلار. بو اَل آلتی دؤلتلر اسپانیا و پورتقال ایستعمارچیلیق سیاستلرینی اویقولایاراق یئرلی خالقلاری فلاکته سوروکلمکله اونلاری میللی تئرورا معروض قویموش و میللی منلیک و کیملیکلریندن بوشاتدیقدان سونرا زامان آخاریندا اؤز دؤلتچیلیک چیخارلاری اوزره بیر داها اؤزلرینه یئنی کیملیک مقوله سینی تئوریزه ائتمگه چالیشمیشلار.
دئمک، فارس مدنیت راسیستلری عوامفریبلیک ائده رک میللی کیملیگی ذاتی بیر مسئله دئیه قلمه آلماقلارینا باخمایاراق میللی کیملیک مقوله سی انسانلار طرفیندن دیل و مدنیت اطرافیندا تئوریزه اولموش بیر مدنی مقوله ساییلار. بو اساسدا لاتین آمریکا دؤلتلری نین دؤلت دیللری لاتین، مملکتلری نین آدی ایسه او بؤلگه لره وئریلمیش آدلارا اساسلاناراق بیربیرلریندن فرقیلنمیش. بئله لیکله ده آدی چکیلن دؤلتلره باغلی اولان وطنداشلار اؤز یاشادیقلاری مملکتین آدینی اساس گؤتوره رک اؤزلرینی خاریجه دوغرو موستقیل بیر میللی وارلیق دئیه تانیملاغا و تانیتماغا باشلامیشلار. کاظم آذری گئنه ده یازمیش:
" آيا هويت اسپانياني براي امثالي گابريل گارسيا ماركز و ماريوبارگاس يوسا متصور است؟ آيا كشورهاي افريقائي و بيشتر كشورهاي جنوب شرقي آسيا و هند و بوميهاي كانادا هويت انگلوساكسوني دارند؟ آيا بيشتر كشورهاي مسلمان نظير تونس، ليبي، مراكش و مصر، سوريه و ... كه عربي صحبت ميكنند اين كشورها هويتشان عربي است يا به تبعيت از اسلام به زبان عربي صحبت ميكنند؟"[xxi].
اوسته ایشاره اولوندوغو کیمی لاتین آمریکاداکی خالقلار دیل و مدنیت اولاراق لاتین و آفریکانین قوزئیینده کی خالقلار دیل و مدنیت اولاراق عرب اولدوقلارینا باخمایاراق یاشادیقلاری بؤلگه لرین آدیندان یولا چیخاراق اؤزلرینی بیر موستقیل میللت کیمی تقدیم ائدرلر. بو مسئله اونلارین اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینی دانماقلاری دئییل، دونیا اجتماعیتی طرفیندن راحاتجاسینا تانینماقلاری اوچون قبول ائتدیکلری بیر تاخما آدا سؤیکندیکلری مقوله نین ایضاحی ساییلار. کاظم آذری گئنه ده یازمیش:
".5- در ايران ... زبان تركي و زبان فارسي آن چنان بهم ديگر وابسته هستند، حذف يكي به حذف آن ديگري منجر خواهد شد. .... اما حذف زبان و فرهنگ در تركيه اتفاق افتاده است"[xxii].
کاظم آذری نین اۆسته کی عیبارتلری هر هانگی بیشمیش تویوغون گۆلمه سینه یول آچار. بیلیندیگی کیمی کئچمیش دوقسان ایلین ایچینده دورمادان فارس فرهنگیستانی نین قورولماسی ایله تورک کلمه لری اؤزگه و بیگانه دئیه فارس دیلیندن سیلینیب ائشیگه آتیلار. تورکلرین آتا بابا یوردلارینا، کند، شهرلرینه، داغ داشلارینا، چایلارینا وئردیکلری تورک آدلاری نین یئرینه فارس آدی دئیه عجیبه غریبه کلمه لر قویولار. بو یئریدیلمیش سیاستلر، تورک دیلی نین حذف اولماسینا خدمت ائتمز می؟ کاظم آذری (جواد طباطبایی ثانی) گئنه ده یازمیش:
" استاد طباطبائي حق دارد هويت طلبان را يولداش و طاواريش بنامند چونكه همان يولداشها و طاواريشها بودند كه حداقل از سال 1828 آذربايجان و شمال ايران را در گروكان خود داشتند، هويت چيهاي عزيز هم همان كلماتي را تكرار ميكنند باقراف و استالينها تكرار ميكردند"[xxiii].
اۆسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستلیگی و فارس ایستعمارچیلیغینا اویونجاق اولماق گونون مسئله سی اولارکن تاریخ اونودولار و تاریخی فاکتلار قیراغا قویولار. بیلیندیگی کیمی آذربایجان تورپاقلاری قاجار ممالیکی محروسه سی دؤلتی و روسیه چارلیغی آراسیندا باش وئرمیش ساواشلار سونوچ و نتیجه سینده ایکییه بؤلونموش. دئمک، بیر اؤنجه کی تاریخی مسئله لرین کمونیستلیک، یولداشلیق ایله هر هانکی بیر ایلگی و ایلیشکیسی اولمادیغینا باخمایاراق "ایرانیت" باشلیغی آلتیندا فارسلیق مقوله سی فارس مدنیت راسیستلری نین گؤزلرینی توتدوغو و اونلارین عاغیللارینا کۆل سپدیگی اۆچون اونلار دانیشدیقلاری سؤزون ده نه اولدوغونو درک ائتمیش دئییلر. اونلار اتام منه کؤر دئمیش. یاخین گلمه، وور دئمیش، دئیه تاریخی اولایلاری دۆننکی سیاسی اولایلار ایله قات قاریشیق سالمیش مقامدا یئر آلارلار. فارس ایستعمارچیلیق تئوری سی نین تملی نی قویموش محمود افشار یزدی گؤرک، "شمال ایران" آدلاندیریلمیش تورپاقلار اوزره نه دئمیش:
" ... راست است که بین اهالی "اران" یعنی نواحی گنجه و بادکوبه که بتصنع و برای سوء قصد نام آذربایجان بر خود نهاده اند. با اهالی آذربایجان این فرق کلی هست که آذربایجانیان ایرانی الاصل و آذربایجان جزو قسمت طبیعی ایران و همیشه عضو لاینفک این مملکت بوده، بعکس قفقاز در حقیقت جزو مستعمرات ما محسوب میشده است. معهذا وقتی بنابر مغلطه کاری شد خطر مسلم و جلوگیری از آن واجب است"[xxiv].
اۆسته گؤروندوگو کیمی محمود افشار یزدی زامان و مکانی درک ائده رک کئچمیشده قاچار ممالیکی محروسه سینه تابع توتولموش تورپاقلاری مستعمره فارس (ما) دئیه قلمه آلارکن اؤزلرینی آذری ایرانی قلمه آلان فارس مدنیت راسیستلری و فارس ایستعمار قوللوقچولاری قوزئی آذربایجان و قافقازلاری "شمال ایران" دئیه فارسلارینکی کیمی تقدیم ائتمکله نه اؤلچوده راسیست، گئریجی و مرتجع اولدوقلارینی دا سرگیلمیش اولارلار.
قایناقلار:
[i] ایشیق سؤنمز، فارس مدنیت راسیستی سیدجواد طباطبایی نین گؤروشلرینه باخیش: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%20321.htm
[ii] سیدحیدر بیات، ایرانشهر مشروع و تورانشهر نامشروع: http://yurd.net/page.php?id_contents=0000002385
[iii] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات: http://www.gadim-va-jadid.blogfa.com/post-321.aspx
[iv] محمد علی فروغى، يغما٫ نومره ٧ ٫ مهرماه ١٣٢٩ ٫ سال ٣.
[v] محمد علی فروغی (نخست وزیر رضاشاه، رئیس فرهنگستان زبان فارسی)، آلینمیش: علیرضا صرافی، شمس تبریز، شماره 169، صحیفه 28، تاریخ 13/02/1379.)
[vi] محمود افشار یزدی، آینده، جلد دوم، تهران، چاپ دوم 1351؛ مسئله ملی و وحدت ملی ایران، صحیفه 562.
[vii] محمود افشار یزدی، آینده، جلد دوم، تهران، چاپ دوم 1351، اران و مسئله آذربایجان، صحیفه 921 – 926.)
[viii] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات، باخ اورادا.
[ix] در "گذشته چراغ راه آینده است"، انتشارات نیلوفر، تهران، چاپ دوم پاییز 1371، ص 262 (آلینمیش: ستاره، 3 آذر 1320)
[x] "گذشته چراغ راه آینده است"، همان، ص 263 (کیهان، 26 دی 1324).
[xi] گذشته چراغ راه آینده است"، همان، ص 263.
[xii] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات، باخ اورادا.
[xiii] سلطان محمود بن سلطان برهان الدین گیلانی، عقایبد اولیاء سبعه، کتابخانه آستان قدس رضوی، نمره بازبین 1353 خ.
[xiv] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات، باخ اورادا.
[xv] مصاحبه با تاج الملوک،رضا سواد فارسی نداشت و من نوشتن را یادش دادم، محمدعلی فروغی؛ پیک نئت: http://hafteh.peiknet.com/06mehr/hafteh_page/50taj3.htm
[xvi] محمدعلی فروغی، مکاتبات خصوصی مرحوم فروغی-مجله يغما-۱۳۲۷-شماره۷.
[xvii] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات، باخ اورادا.
[xviii] Mamluken: http://de.wikipedia.org/wiki/Mamluken
[xix] کاظم آذری سیسی، نقدی بر نقد گفتگوی مهرنامه، جدال جدید و قدیم (دیدگاههای جواد طباطبایی)، حرفها، نوشته ها، و شعارهای سیدحیدر بیات، باخ اورادا.
[xx] کاظم آذری سیسی، باخ اورادا.
[xxi] کاظم آذری سیسی، باخ اورادا.
[xxii] کاظم آذری سیسی، باخ اورادا.
[xxiii] کاظم آذری سیسی، باخ اورادا.
[xxiv] محمود افشار یزدی، آینده، جلد دوم، تهران، چاپ دوم 1351؛ مسئله ملی و وحدت ملی ایران، صحیفه 562.
ایشیق سؤنمز، 12.10.2013


text:
قاضی اوغلو
ائل اوبا – امام حسنين اوغلو عبدالله بو صیرا دا کوچوک یاشتا اولان امام حسنین اوغلو عبدالله عمیسینی دوشمان آراسیندا گوره ر – گورمه ز چادیردان چیختی عمیسی اماما دو غرو یوزله شتی. بوآندا دوشمان عسکرینده ن بیریسی امام حسینین باشینا قيلينجين انديرمه غ ایسته دیغینده، عبدالله بونو گورونجه یوکسه ک سه سله چاغيردى:
(الله سنی ئولدورسون ای حرام زاده اوغلو حرام زاده… عمیمی ئولد ورمه غ ایستیر سه ن؟)
او ظالم کیشی عبداللهین سوزونه قیزه رکه ن قیلیجینی عبداللها دونده ردیغینده اونون الینی بد نینده ن آیردی. بو کوچوک اوشاغ چتین بیر اینجیگ دویونجا، یوزونو عمیسی امام حسینه دونده ریب چاغیردی. (وای آنام وای بابام وای عمیم. قولوم که سیلدی…) ئوزونو امامین یارالی قوجاغینا آتدی.
امام علیه اونو یارالی باغرینا باسارکه ن بویوردو: (ای قارده شیمین کوچوک اوغلو دایان بو مصیبته، الله سنی بابالارینا قاووشتیراجاغدیر).
داها صونرا امام علیه ئوزونو و قارده شی اوغلونو سانکی بویله اوخشوردو:
بیلمه م هاردا سه وگیمی قارده شي اوغلو صاخلايام!
يوره گيمه هر یاندان اوخلار بين یول تاپيری
اوخلارین صیجاغلیغی ، داماریمی قوروتدو
صوصوزلوغون قیلیجی سه رت باغریمی چاپیری
یارالارین میزراغی داغیتدی گیزلریمی
آتلاریندا دیرناغی جانیمدان پای قاپیری
داها صونرا حرمله اونو امامین قوجاغیندا ئولدوردو…
امام حسین علیه السلام دوشمان اوردوسو آراسیندا یاپا یالنیز، بدنینین هپ ییری یارا ، قان دا جانینین هر ییرینده ن صو گیبی دام جیلی ردی، هیچ بیر کیمسه ده امامی ئولدورمه غه جرأت ایتمی ردی، بو صیرادا شمر دیدی نه ایچین دور موشسونوز، نه یی بکلیر سینیز…!
ملعون شمرین سوزو بی ته ر – بیتمه ز دوشمان عسکری هریاندان امام حسینین یارالی بدنی نه هجوم ایتدی، کیمی میزراق کیمی قیلیچ کیمیده، اوخ و داش ووردوغجا، امامین مبارک باشینا، کوسکونه چیگنینه آل آیاغینا و بوغازینا. بویله جه امامین مبارک جانینی پارچا پارچا ایتدیلر۔
هر ایکی الینی بوغازیندان فیشقیران قانین التیندا توتدو ، آوجوندا توپلانان قانی با شینا یوزونه آغ صاقالیناسور تدو و بویوردو:
(بوقانیما به له نمیش حالدا اللها قاووشاجاغام) سعد اوغلو بیریسینه دیدی : (وای اولسون سنه ئه ن آتیندان حسینی راحت ایله)
آو ظالم، حسینین باشینی که سمه غ ايسته دي، اما اونون بدنينه تيتره تمه گيردى گه رى دوندو – صونرادان، بیر روایته گوره شمر و آیری روایته گوره ده، سنان بن انس قیلیجینی حسینین بوغازینا دایارکه ن دیدی: آند اولسون اللها سنین باشینی بد نین ده ن ایراجاغام.
و بونودا بیلیره م سن پیغمبرین اوغلوسان، انا بابا طرفینده ن و هر که سته ن شرفلی و غیرتلیسه ن او ملعون صونرادان امامین مبارک باشینی بدنین ده ن آییر دی. او آندا امام حسین باباسی علی نه نه سی زهرا قوجاسی محمدی یادلادی. مبارک باشینی که ستیغلری آندا سانکی باباسی علی باشی اوزه رینده دورموشتو و اونا سانکی بویله دیدی:
دورای بابا چوخ آغلاما
یوره گیمه قان باغلاما
باجيم داغلی اوغلوم داغلی
بو داغلاری سن داغلاما
بدنیمین هپسی یارا
صاقین منی قوجاغلاما
قوی قانیما گونه ش وورسون
گوز یاشینلا چوروغلاما
قایناق : کربلا اولایلاری – یازان : قاضی اوغلو – عربجه مقرم مقتلینده ن سه چمه لر


text:
کریستینا آقیلرا
کریستینا آقیلرا (اینگیلیسجه: Christina Aguilera) آمریکالی موغنی، یازیچی و اوْیونچو ۱۹۹۳–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Christina Aguilera»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کریستینا آقیلرا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- BIBSYS شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- BNE شناسهسیله مقالهلر
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- NLA شناسهسیله مقالهلر
- NLK شناسهسیله مقالهلر
- NTA شناسهسیله مقالهلر
- PLWABN شناسهسیله مقالهلر
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- Trove شناسهسیله مقالهلر
- آمریکالی قادین خوانندهلر
- قرمی جایزهسی ان یاخشی یئنی آرتیست
- آمریکالی قادین اویونچولار


text:
پوشک (اویون)
پوشک (چؤپ) - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرامقاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
نوروز بایرامی گونلرینده اوینانیلان اویونلاردا باشچی و اویونچولاری تعیین ائتمک واسیطهسی. پوشک اۆچون چؤپ، دمیر پول، آشیق و س. نسنهلردن، ائلجه ده سؤزدن ایستیفاده اولونور.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
اوشاقلار محلّه، حَیط مئیدانچالارینا توپلاشیرلار. موعیّن بیر اویون، میثال اۆچون، "گیزلن قاچ" اویونو اویناماق ایستهییرلر. بس اویونو کیم باشلامالی، گؤزلرینی کیم یوممالی، گیزلننلری کیم تاپمالیدیر؟ بونون اۆچون چوخسایلی نومونهلردن اوخوماقلا همین اویونچونو موعیّنلشدیریرلر:
موتال-موتال،
ترسه موتال.
یاغ آتار،
قایماق توتار.
آغ قوشوم،
آغ آرچینیم.
گؤی قوشوم،
گؤیرچینیم.
قارغا قارا،
دورنا هارا...
چیلمه چیلیک،
بیرجه املیک.
قمبر چاریق،
بیز ده واریق.
امرهقولو
یوخدو پولو.
وور ناغارا،
چیخ قیراغا.
اویونچولارین سایی قدر بو پوشک آتما سؤیلهمهسی دئییلیر. "چیخ قیراغا" هانسی اویونچویا دئییلیرسه، او، گیزلننلر سیراسینا کئچیر. سونا قالان گؤزلرینی یوموب تعیین اولونموش مرهده دورور.
قایناق[دَییشدیر]
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.154.


text:
تروی بیلیمیوردو
تروی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Troy University, [] Error: {{Lang-xx}}: no text (help)، عربجه: جامعة تروي)آمریکانین تروی، آلاباما شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۱۶٬۴۵۹ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. تروی بیلیمیوردو ۱۸۸۷ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده تروی بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
[[File:Manuel_H._Johnson.jpg|


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۹
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/رویدادلار
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۶۷۲ - «بؤیوک پتر» آدیله تانینمیش بیرینجی پتر (عکسده)، روسیهنین تزاری و ایمپیراتورو
- ۱۸۴۳ - برتا سوتنر صولحه چالیشان اوتریشلی رمانیازان، بیرینجی نوبل صلح جایزهسین قازانان خانیم
- ۱۸۹۸ - کورتزیو مالاپارته ایتالیالی یازیچی و خبریازان
- ۱۹۶۱ - مایکل جی فاکس کانادالی اویونچو
- ۱۹۶۳ - جانی دپ آمریکالی اویونچو
- ۱۹۷۸ - میروسلاو کلوزه آلمانلی فوتبالچی
- ۱۹۸۱ - ناتالی پورتمن آمریکالی-ايسرائيللی سینما و تیلویزیوندا اویونچو، فیلم یاپیمجیسی و فیلم یؤنئتمنی، اسکار جایزهسین قازانان
- ۱۹۸۴ - وسلی اسنایدر هولندلی فوتبال اویونچوسو
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/اولوملر
- ۶۸ - نرون روم ایمپیراتورو
- ۱۸۷۰ - چارلز دیکنز اینگیلیسلی ویکتوریا دورهسینین آدلیم رومانیازیچیسی
- ۱۹۵۹ - آدولف وینداوس آلمانلی کیمیاچی، طبیعیچی ، شیمی نویل جایزهسین ۱۹۲۸ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۷۳ - اریش فن مانشتاین نازی آلمانلار دورهسینین فیلد مارشالی
- ۱۹۷۴ - میقل آنخل آستوریاس گواتمالالی شاعیر و یازیچی
- ۱۹۹۴ - یان تینبرقن اقتصادچی، اقتصاد نوبل جایزهسینین بیرینجی قازانانی ۱۹۶۹ اینجی ایلده
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ خرداد/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ژوئن/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ خرداد/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ژوئن/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ خرداد/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ژوئن/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ ذیالقعده/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
صربیستان و ایسلند دونیا شامپیوناتی -2018-ده
دونن آخشام دونیا شامپیوناتی 2018-ین سئچمه مرحلهسینده آوروپا قاره سی عذره داها 9 اویون کئچیریلدی.
دونن آخشام دونیا شامپیوناتی 2018-ین سئچمه مرحلهسینده آوروپا قاره سی عذره داها 9 اویون کئچیریلدی.
D، G و İ قروپلاریندا موباریزه باشا چاتدی.
د قروپوندا اؤز میدانیندا گورجوستانی مغلوب ائدن صربیستان میللیسی قروپ لیدئری کیمی دونیا شامپیوناتی-2018-ا بیرباشا وثیقه قازانیب. ولز – ایرلند موسابیقه سینده ایسه قوناقلار غلبه قازاناراق قروپ ایکینجیسی اولوب.
İ قروپوندا اؤتن تور سفرده تورکیه-نی اوستهلهین و بونونلا دا "آی-اولدوزلولار"ی دونیا کوپاسیندان کناردا قویان ایسلند سون موسابیقه ده کوزوویا غالیب گلمکله دونیا شامپیوناتی-2018-ا وثیقنی رسمیلشدیریب. اوکراینا – کرواسی اویونوندا ایسه قوناقلار غلبه سایهسینده قروپ ایکینجیسی اولوب.
G قروپوندا ایسه سون توردا وثیقنی تامین ائدن ایسپانیا سفرده ایسرائیله قالیب گلیب. قروپ ایکینجیلیگینی تامین ائدن ایتالیا میللیسی ایسه سفرده آلبانیادان اوستون اولوب.
دونیا شامپیوناتی-2018، سئچمه مرحله
10-جو تور
9 اوکتبر
D قروپو
مولدوی - اتریش - 1:0
ولز – ایرلند - 1:0
صربیستان - گورجوستان - 0:1
G قروپو
آلبانیا - ایتالیا - 1:0
مقدونیه – لیختن اشتاین - 0:4
ایسرائیل - ایسپانیا - 1:0
İ قروپو
اوکراینا – کرواسی - 2:0
ایسلند - کوزوو - 0:1
فینلاندیا - تورکیه - 2:2
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرک ایدمانچیلار ۴۳ مدال قازاندی
تیفلیسده گئچیریلهن و ۲۹ اؤلکهدن ۱۵۲ ایدمانچینین قاتیلدیغی پارا هالتر آوروپا شامپیوناسی یاریشمالاری باشا چاتدی
تۆرک میللی تیمی لوکزامبورگو قوناق ائدیر
ایندیه دک اوینادیغی ۴ اویوندا هئچ گل یئمهدن قازانان تۆرک میللی تیمی، ۱۲ پوئنله لیدئردیر


text:
آرسنید آلومینیوم
آرسنید آلومینیوم (اینگیلیسجه: Aluminium arsenide, روسجا: ApceHид aлюMиHия، عربجه: زرنيخيد الألومنيوم) بیر شیمیایی ماده. کریستال حالتینده تاپیلار. آرسنید آلومینیوم آلومینیوم بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ AlxGa1−xAs. Ioffe Database. FTI im. A. F. Ioffe, RAN.
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
PGCHوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Aluminium arsenide»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آرسنید آلومینیوم گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ترجیعبند
ترجیعبند (عربجه: ترجیع و فارسجا: بند ) — مؤضوع و وزن اعتیباریله بیر اوْلوب، نئچه بنددن تشکیل تاپان و بندلر آراسیندا ایسه بیرینجی بندین سوْن بئیتی تکرار ائدیلن کلاسیک شعر فوْرمالاریندان بیریدیر[۱].
نۆمونهلر[دَییشدیر]
نسیمینین ترجیعبندلرینده ایلک ایکی میصراع اؤز آرالاریندا قافییهلنیر، سوْنراکی بئیتلرین بیرینجی میصراعلاری آزاد بۇراخیلیر، ایکینجی میصراعلار ایسه بیرینجی بئیتین سوْن میصراعلاری ایله بیر قافیهلی ( آا با قا دا وا ...) اوْلور. نسیمینین ترجیعبندلری ۱۳-۱۵ بئیتدن چوخ اوْلماییب.
فۆضولینین ترجیعبندلری ایسه ۱۲ میصراعدان چوخ اوْلمامیشدیر. اوْنون ترجیعبندلرینده سون بئیتیندن باشقا، میصراعلارین هامیسی اؤز آرالاریندا ( آااااااااابب) قافیهلنمیشدیر.
قاسیم بیگ ذاکیر آز میصراعلی (۲۰ -۲۲)، ابولقاسیم نباتی ایسه چوْخ میصراعلی (بعضاً ۵۰ میصراعدان آرتیق) ترجیعبندلر یازمیشدیر.[۲]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ ترجیعبند آذربایجان ایضاحلی لۆغتینده. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-24. یوْخلانیلیب2017-09-14.
- ^ عباس حاجیئو. ادبیات نظریهسی. باکی.۱۹۹۶.س.۲۵۶.


text:
سیل سوپورون یوللارینی نازلی نیگاریم گلیری
خبر ورون باغچا باغا گوللی باهاریم گلیری
یول وئرون او نازلی یارا ، او اون دورد گئجه لیک آیا
شافاقلانیر یئر گوی اوزی ، ایشیق ساچانیم گلیری
یاریلمیش گویلرین اوزی , های هویا دونمیش یئر اوزی
عطیر یاییر هر بیجاغا بایراغی آلیم(لاله) گلیری
گول بازاری توتیب یئنه ، گوزه ایشقلار یئتیشیب
غم داغیلیب کهدر گئدیب ، او آی قاباغیم گلیری
اوخ سوزولیبدی یاییدان ، آخیب آماجینا ساری
نهدن اتورمیشیق هله ، اوودان او شاهیم گلیری
باغ سلاملاییر اونی ، سرو دورور آیاغینا
قونچا مینیب یاشیل آتین، چیمن قاچالیم گلیری
عرشیده ایچ ها ایچدی دور چاناق چاناقا چالینیر
روح ایچیبدی کئفلهنیب ، عقیل چاشالیم گلیری
یئتسن اگر بیزیم دارا ، سوسماق اولیب بیزیم چارا
چون کی قونوشماقلا بیزه، کهدر آرالیم(آیریلیق) گلیری
شربیانلی


text:
۳۱ سنبله ۱۴۰۱
افغانستان اسلامی امارت ریاست الوزراء سیاسی ایشلر بوییچه اورین باسری حرمتلی مولوی عبدالکبیر بوگون حکومت نینگ ییتکرمه لر مرکزی باشلیغی مفتی انعام الله سمنگانی و اونینگ یولداش هیاتی بیلن سپیدار قصریده اوچره شیب ملاقات قیلدی.
اوشبو اوچره شووده، مفتی انعام الله سمنگانی حکومت ییتکرمه لر مرکزی نینگ سونگی پیتلرده گی اینیقسه حکومت نینگ خلق آلدیده گی حسابات دستوری همده میدیا مرکزی نینگ کیلگوسی برنامه لری حقیده معلومات بیریب، ریاست الوزراء اورین باسری نینگ دایمی همکارلیگی همده رهنمالیگیدن منتدارچیلیک قیلدی.
ریاست الوزراء سیاسی اورین باسری حرمتلی مولوی عبدالکبیر حکومت نینگ ییتکرمه لر مرکزی فعالیتلرینی یوقاری بهالب و اوشبو اداره نینگ خلق و دنیانی اختبارات بیلن تامینلش، شونینگ دیک دولت لر اورته سیده گی اوز ارا همکارلیگی رولینی مهم دیب ایتدی.


text:
ژرژ لومتر
ژرژ لومتر (اینگیلیسجه: Georges Lemaître) بیلیم اینسان. ۱۷ ژولای ۱۸۹۴ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۱ ایل عومر ائلهییب و ۲۰ ژوئن ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. لومتر، اینشتین عۆمومی علاقه قوراندان ایستیفاده ائدهرک کایناتین گئنیشلندیینی سؤیلهدی. کایناتین بیر واختلار بیر آتومون ایچینه دوشموش اوْلدوغونو ایدعا ائدیب. ژورژ لومتر ۱۹۲۷ده بۇ آتومون پارچالاندیغینی و هر یانا ایستی قازلار ساچدیغینی ایرلی سۆردو. بۇ تئزیسی داها سوْنرالار بؤیوک پارتلاییش نظریهسی آدلاندیریلدی. بۇ گۆنلرده بیر چوْخ علم آدامی، بۇ قوران کایناتین منبعی ایله باغلی ان یاخشی آچیقلاما اوْلدوغو کۇنوسوندا بیرلشیر. چوْخونون بیلدیی اۆزره بؤیوک پارتلاماغی هاروارد آسترونوم اوْلان ادوین هاببل ایرلی سورموشدور. آنجاق ادوین هاببل، گورگس لمایتردن ۲ ایل سوْنرا بیاناتینی یایمیشدیر. بؤیوک پارتلاییش نظریهسی ایلک اوْلاراق ژورژ لمتر طرفیندن ایرلی سورولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«ژرژ لومتر»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ژرژ لومتر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تورکجه
تۆرکجه یا دا آذربایجان تۆرکجهسی[۲] — آذربایجان تۆرکلرینین آنا دیلی، ائلهجهده بۆتون آذربایجانلیلارین اۆنسیّت دیلیدیر. تورک دیللری'نین گونئی باتی قوروپونا داخیلدیر. آذربایجان جومهوریتینین و روسیهنین داغیستان جومهوریتینده[۳] رسمی دؤولت دیلیدیر.
آذربایجان تۆرکجهسی آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکراین و سوریه اراضیسینده گئنیش ایشلنیب.
آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جۆزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:
- دوْغو دیالکتی — قوبا، شاماخی، باکی، موغان و لنکران دیالکتلری
- باتی دیالکتی — قازاخ، قاراباغ، گنجه دیالکتلری
- قوزئی دیالکتی — شکی و زاقاتالا-قاخ دیالکتلری
- گۆنئی دیالکتی — ناخچیوان، اوردوباد، ایروان دیالکتلری[۴]
آذربایجان تۆرکجهسی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپلاریندا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهتدن چوْخ یاخیندیر. دیالکتلر بیر-بیریندن فونِتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک، تۆرکمن و قاقاووز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوْغوز دیللری یاریمقروپونا داخیلدیر.
قیسا تاریخی
آذربایجان تۆرکجهسینین و آذربایجان خالقینین تشکّۆلو ۳–۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷–۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی مۆباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر.[۵] XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قوْنشو اؤلکهلرده گئنیش توسعه تاپیر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک دیللرینین اوْغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالینین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجهسی ۱۱-جی عصرین اوْرتالاریندا اوْغوز طایفالاری دیلینین گۆجلۆ تأثیری آلتیندا تام شکیلده فوْرمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشکّۆل تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.[۶]
ن. جعفروف "آذربایجان تورکجهسینین میلیلشمهسی تاریخی" اثرینده "XI-XII عصرلردن باشلایاراق آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تۆرک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تۆرکجهدنده ایستیفاده اوْلوندوغونو" گؤستریر.[۷]
صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجهسی سارایدا و اوْردودا حاکیم دیل اوْلماقلا ایمپریانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی.[۸][۹] روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: «... خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تۆرکجه دانیشیردی و نتیجهده تۆرکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوْردو دیلی اوْلاراق قالدی.»[۱۰]
عصرلر بوْیو ایشغاللار نتیجهسینده آذربایجان تۆرکجهسینین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجهسی اۇزون مۆدّت «تۆرکی»، «تۆرک دیلی»، «آذربایجان تۆرکجهسی»، بعضاً ایسه «تاتار دیلی»، «قافقاز تاتارلارینین دیلی» (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیشدیر.[۱۱]
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی دِکرِت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتینین ایلک کونستیتوسیاسی قبول اوْلونور و اوْرایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جۆ ایلده مرکزی ایجراییه کوْمیتهسینین آذربایجاندا دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.
۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسی حاضیرلانارکن اوْرادا آذربایجانین دؤولت دیلی تۆرک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونان اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسیادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بۆتون نوْرماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.
۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسیاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: «آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر…»[۱۲]
دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بۆتۆن ایجلاسلاردا دموکراتیک شرایط یارادیلدیغیندان موختلیف فیکیرلر اؤزۆنو گؤستریر:
- آذربایجان دیلیدیر؛
- تۆرک دیلیدیر؛
- آذربایجان تۆرک دیلیدیر؛
- آذری تۆرکجهسیدیر؛
- آذربایجان تۆرکجهسیدیر؛
- تورک دیللری عائلهسینه داخیل اوْلان آذربایجان دیلیدیر.
پرزیدنت حیدر علییئوین چیخیشیندان: «گلین تۆرکدیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تۆرکدیللی خالقلاردان بیریییک و تۆرک منشألی خالقیق. کؤکۆمۆز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاق دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تۆرکمن دیلی وار، قوموق دیلی وار. دئمک، بۇ تۆرکدیللی خالقلارین دا هر بیرینین دیلینین اؤز آدی وار. تۆرکدیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیرینین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تۆرکجهسی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تۆرکۆ. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اوْلسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تۆرکۆ، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تۆرکۆیَم»[۱۳]
یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچیسی قئید ائدیر: "… طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلاً بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اوْلدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – "روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا"… من بونونلا سادهجه دئمک ایستهییرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیهده بیزه تاتار دئییبلر. روسیهنین بۇرادا قوبِرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوْندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تۆرک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز "آذربایجان دیلی"، "آذربایجانلی" دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اوْلمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک".
مسئلهنین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصیصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش مۆذاکیرهلر کئچیردی و همین مۆذاکیرهلر مؤوجود پروبلملرین حلی اۆچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین مۆذاکیرهلر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکۆر دئییل، بیلاواسیطه موتخصیصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسینین علئیهینهدیرلر. بونا سبب ایسه:
- ایکی مۆستقیل تۆرک منشألی دیلین هر ایکیسینین عئینی بیر آدلا آدلاندیریلماسی اؤزۆنۆ دوْغرولتمور و تجرۆبهده اوْنلاری آیری-آیری آدلارلا (آذربایجان تۆرکجهسی – تۆرکیه تۆرکجهسی) آدلاندیرماق لازیم گلیر؛
- آذربایجان اراضیسینده یاشایان غئیری-تۆرک منشألی مۆختلیف خالقلار، ائتنوسلار (تالیشلار، تاتلار، کۆردلر، لزگیلر و س.) «آذربایجان دیلی»نین «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسیندان هر هانسی حالدا ناراحات اوْلورلار، بیر سیرا قووّهلر ایسه بوندان ایستیفاده ائدهرک «خیردا میلتچیلیک» حیسلرینی قیزیشدیریرلار؛
- «آذربایجان دیلی» آدی آرتیق نئچه اوْن ایللردیر کی، اوغورلا ایشلهنیر، کیفایت قدر بؤیۆک ایشلنمه تجرۆبهسینه مالیکدیر.[۱۴]
آذربایجان تۆرکجهسینین ایکی دؤورۆ حاقیندا
آذربایجان تۆرکجهسینین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مۆدتینده ایکی بؤیۆک دؤورۆ ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورۆ، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گۆنلره قدر اوْلان بیر دؤورۆ ایحاطه ائدیر.
اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمهلرینین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودِلینده اوْلموشدور: فصلی-گۆل (گۆل فصلی)، تَرکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) تَرکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینهدیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن مۆطلق و همیشه اول ایشلنیر.
دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جۆملهنین باش جۆملهنین ایچریسینده یئرلشدیگی تابعلی مۆرکب جۆملهلر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بیوفا دۆنیادا گؤردوم، بیوفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین عوضینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلرینین ایشلندیگینی گؤرۆرۆک.[۱۵]
هر ایکی دؤورۆن ادبی دیلی اؤز نؤوبهسینده مۆختلیف مرحلهلری ایحاطه ائدیر.
بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحلهدن کئچمیشدیر:
- ادبی دیلین تشکۆل مرحلهسی (۱۳–۱۴-جۆ عصرلر)،
- کلاسیک شعر دیلی مرحلهسی (۱۵–۱۷-جی عصرلر).
ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی ایسه اۆچ مرحلهنی ایحاطه ائدیر:
- ادبی دیلین خلقیلشمهسی مرحلهسی (۱۸-جی عصر)،
- میلی دیلین یارانماسی و اینکیشافی مرحلهسی (۱۹–۲۰-جی عصرین اولی)،
- مۆعاصیر مرحله (۲۰-جی عصرین ۱-جی رۆبعۆندن سوْنرا).
فونِتیک خوصوصیتلری
فونتیک خوصوصیتینه گؤره «اَ-ه (ə)» فونِمینین بۆتۆن یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.
تۆرک دیللریندن بیری کیمی مۆعاصیر آذربایجان دیلی اؤزۆملۆ خوصوصیتلری ایله فرقلنن فونتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیلدیر. اؤز فونتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیلده عملهگلمه یئرینه گؤره فرقلنن صائیتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، اۆ(ü)، ائ(e)، ا(ə)، اؤ(ö)) و آرخا سیرا (ای(ı)، اۇ(u)، آ(a)، اوْ(o)) صائیتلر عئینی بیر سؤز و یا سؤزفوْرما داخیلینده ایشلنه بیلمز ("ایشیق"، "ایلدیریم" کیمی "ای" صائیتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عئینی زاماندا بۇ دیلده دیلاوْرتاسی صامیتلرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیلآرخاسی صائیتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤنسیرا صائیتلرله بیر هجادا ایشلنمهسی ده ایمکانسیزدیر.
آذربایجان دیلینین فونِم ترکیبینده ۱۵ صائیت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونم آذربایجان الیفباسیندا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.
آذربایجان دیلینین فونم ترکیبینده ۹ قیسا (ای، اۆ، ائ، اؤ، اَ، آ، اۇ، اوْ، ای)، ۶ اۇزون (ی:، ائ:، اؤ:، اَ:، آ:، اۇ:) صائیت وار. اۇزون صائیتلر بۇ دیل اۆچۆن سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حاللاردا ایشلنیر.
فونتیک وۇرغو، بیر قایدا اوْلاراق، سوْنونجو هجایا دۆشۆر. فونماتیک وۇرغونون یئری سؤزون معناسیندان آسیلی اوْلاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.
آذربایجان دیلینده سؤز اولینده ایشلنمهین ۲ فونم وار: ای(ı) صائیتی و غ صامیتی.
سینتاکتیک خوصوصیتلری
آذربایجان دیلینین موْرفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزللیک، ظرف، فعل) و کؤمکچی (قوْشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسهلری داخیلدیر.
ایسیملرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتِقوریالاری وار. بۇ کاتقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسهلرینه ده عاییددیر.
آذربایجان دیلینده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییهلیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیشلیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گلهجک، غئیری-قطعی گلهجک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتقورییاسی ۶ فوْرمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) ایحاطه ائدیر.
فعللر مفعول، فاعیل، حرکتین مۆناسیبتینه گؤره مۆختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیقلی-مۆشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.
آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اوْلاراق، مۆبتدا جۆملهنین اوّلینده، خبر جۆمله عۆضوۆ سوْندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباقدا گلیر.
آذربایجان دیلینده سؤزیارادیجیلیغیندا اساساً موْرفولوژی (دمیرچی، اۆزومچۆ، تبلیغاتچی؛ دمیرچیلیک، اۆزۆمچۆلۆک، تبلیغاتچیلیق؛ دوْلچا، قازانچا، اوْتلوق، مئشهلیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گۆلۆنج؛ یاواشجا، ایندیجه و س.) و سینتاکتیک (اوْتبیچن، واختاموزد، بوْیونباغی، گۆندوْغان، ساریکؤینک، الیدوْلو، آدلی-سانلی، قیرخآیاق، بئشاچیلان و س) اصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر.
الیفباسی
تۆرک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجهنین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عوثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوْخلو دیرلی اثرلر یاراتمیشلار. عرب الیفباسی تورک دیللری اۆچۆن مۆکمل الیفبا اوْلماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوّللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجاندا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.
آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیکآسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اۆچۆن کومیسیا یارائدیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینی مجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئلهنی حیاتا کئچیرمک مۆمکون اوْلمور.
۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلونسا دا آذربایجان جومهوریتی اراضیسینده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسیندان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجاً یئنیدن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. ایرانین آذربایجانندا یاشایان آذربایجان تۆرکلری ایسه عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.
آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی اوْلان تۆرکجهنین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.[۱۶]
تورکجهده الیفبا دییشیکلری و قارشیلیقلاری
عرب کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
ایرانین آذربایجانیندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلیندن و عوثمانلی تورکجهسیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اوْلسادا، تۆرک دیل عاییلهسینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوْخلوغونا گؤره اساس فوْرمادا الوئریشلی دئییل. عرب خطیندن آلینان بۇگۆنکۆ ایشلنیلن تورک الیفباسی، عثمانلی الیفباسیندان دا چوخلو تأثیرلر آلیبدیر. بۇ الیفبانین برپاسی اوغروندا مۆعاصیر عصریمیزده بیر نئچه آددیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچینده یاییلماییبدیر. ایرانین آذربایجانندا اهالی فارس دیلینده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اۆچوۆن عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.
حاضیردا ایراندا تۆرکجه اۆچۆن ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیقدیر. گونئی آذربایجان ضیالیلارینین لاتین الیفباسینین داها مۆناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمهلرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفیندن قاداغا و محدودیتلر قوْیولوب. ایراندا آذربایجان تۆرکجهسینده کیتاب و قزِتلر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اۆزۆ گؤرۆر.
عرب الیفباسینی برپا ائتمه تشبّۆسلرینین بیری تۆرک دیل اوْرتوقرافیا سمیناری طرفیندن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سمینار دوْکتور جاواد هئیتین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوْکتوبروندا تهراندا کئچیریلمیشدیر. عرب الیفباسیندا یازیلان آذربایجان تۆرکجهسینین ایملاسیندا (یازیلماسیندا) بیرلیک یاراتماق سمینارین باش هدفی سئچیلمیشدیر. تۆرک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سمینارین سوْنوندا قبول اوْلونموشدور.
عرب الیفباسیندا بعضی حرفلرین فوْرماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمهسیندن آسیلیدیر. بۇ حرفلر کلمه باشیندا، سوْنوندا و اوْرتاسیندا دییشیر.
آشاغیداکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دۆزۆلۆب و لاتین الیفباسیندا یاخین اوْلان قارشیلیقلاری گؤستریر.
بو حرفلر اؤزلریندن سوْنرا هئچ بیر حرفه وصل اولمازلار:
آ، ا، د، ذ، ر، ز، ژ
لاتین کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
یوخاریداکی جدولده سسلی حرفلرین حقیقی قارشیلیقلاری عرب الیفباسیندا اولماماغی آیدینلیقلا گؤستریلیر.
ادبیات
- محمد رضا هئیت. «شاعرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار» // «وارلیق» مجموعهسی، تهران، ۱۳۷۶.
- محمدتقی زهتابی. «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» – تبریز، ۱۳۷۸.
- خاقان بابایئو. آذربایجان دیلینین دؤولت دیلی کیمی تشکول تاریخیندن (۱۶–۲۰-جی عصرلر). «علم و حیات» نشریاتی. باکی. ۲۰۰۲
بیرده باخ
- لاتین الیفباسی
- عرب الیفباسی
- ایران کاریکاتورا قالماقالی
- قزوین تورکجه لهجهسی
- تبریز تورکجه لهجهسی
- همدان تورکجه لهجهسی
- زنجان تورکجه لهجهسی
ائشیک باغلانتیلار
- آذربایجان تورکلری یئنه ده آنا دیلینده تحصیل آلا بیلمهیهجک[دائمی اولو باغلانتیلی]
- آذربایجان دیلی Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
- نسیمی آدینا دیلچیلیک اینستیتوتو Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
- آذربایجان دیلی حاقیندا
- آذربایجان دیلینین عرب آلیفباسیلا یازی قایدالاری (۱-جی و ۲-جی تورک دیلی اورتوقرافیا سئمینارینین قبول ائتدیگی قایدالار)[دائمی اولو باغلانتیلی]
- پرزیدنت حیدر علیئوین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسینی حاضرلایان کومیسیانین ایجلاسیندا گیریش و یئکون سؤزو Archived 2012-02-02 at the Wayback Machine.
- لاتین و عرب قرافیکالی آذربایجان الیفباسی Archived 2012-02-09 at the Wayback Machine.
قایناقلار
- ^ [https://www.ethnologue.com/18/language/aze/ تۆرکجه
- آذربایجان تۆرکجهسی
شومالی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
جنوبی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
سلجوق دیلی at Ethnologue (18th ed., 2015)
قاشقای تورکجهسی at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ^ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو. نورماتیو حوقوقی آکتلارین واحید اینترنت الکترون بازاسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-02-03. یوْخلانیلیب2012-09-18.
- ^ داغیستان جومهوریتینین کونستیتوسییاسینا گؤره روس دیلی و داغیستان خالقلارینین هر بیرینین دیلی، رئسپوبلیکانین دؤولت دیلیدیر، یازیسی اوْلان ۱۴ دیل، او جملهدن آذربایجان دیلی، دؤولت دیلی کیمی داغیستاندا ایستیفاده اوْلونور.
- ^ آذربایجان دیلی تاریخی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-18. یوْخلانیلیب2012-09-18.
- ^ "آذربایجان تاریخی"، ۱۹۹۴. ز.م. بونیادوو و Y.B.Yusifovun رئداکتهسی ایله، س. ۲۳۵
- ^ شیروانشاهلار دؤولتی، سارا آشوربَیلی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ جعفروف ن.ق. آذربایجان تورکجهسینین میلّیلشمهسی تاریخی. B. ، ۱۹۹۵. سه. ۱۸۱
- ^ او. افندیئو – صفویلر دؤولتی، باکی، ۲۰۰۷
- ^ آذربایجان تاریخی (یئددی جیلدده)، باکی، ۲۰۰۷، III جیلد
- ^ مممدوو ا. شاه طهماسیبین آذربایجان تورکجهسینده بیر مکتوبو. آدو-نون "علمی خبرلر"ی (دیل و ادبیات سئرییاسی). ۱۹۶۴، ن۶. سه. ۷۳
- ^ "آذربایجان دیلی میلّی وارلیغیمیزین آیناسیدیر". "۲۱ فئوریه – آنا دیلی گونو" نه حصر اولنموش مئتودیک وسایت. باکی – ۲۰۱۰
- ^ "آذربایجان" قزئتی، ۷ نووامبر، ۱۹۹۵
- ^ "آذربایجان" قزئتی، ۹ نووامبر، ۱۹۹۵
- ^ نظامی جعفروف. حیدر علیئو و آذربایجان دیلی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-12-05. یوْخلانیلیب2012-09-18.
- ^ آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین پرزیدنت کیتابخاناسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-02-02. یوْخلانیلیب2012-09-18.
- ^ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو دؤولت دیلینین الیفباسی. ماده ۱۴[دائمی اولو باغلانتیلی]


text:
دارا
آراز احمداوغلو
شهردن چیخاندا ایکی قبریستانلیق واردیر: بیری بالاجا قبریستانلیق، یولون ساغ- سولوندا بالاجا تپه اوستونده، ایکینجیسی ایسه بؤیوک قبریستانلیق. بو بؤیوک قبریستانلیغین سول الینده یئنیجه تیکیلمیش بیر بیلییوردو، ساغ الینده ایسه بیر شهرجیک واردی. گونو-گوندن مئتاستاز وئریردی بو تومورجوق. او بؤیودوکجه اینسانلار بیر- بیرلریندن داها اوزاقلاشیردیلار. اوردا یاشایان اهالی همیشه اؤزلریندیدیلر. چوخو آوتوبوسلا گل-گئت ائدیردیلر. آوتوبوسلار سسسیز- سمیرسیز اولوردو، لاپ شهرجیگین اؤزو کیمی؛ ایکی- اوچ آدام دا دانیشاندا بورجدان، خرجدن دانیشیردیلار.
روستم آغانین دا ائوی بو شهرجیکده یئرلشیردی. اونون ائوی چوخ خرج گؤتورموشدو، آمما، هله ده تیکینتینین اوزو ایله حَیَطده خرجلهمهیه چوخ یئر واردی. بونلارا باخمایاراق حَیَطینده گؤزل گوللر، ها بئله بیر- ایکی آغاج، بیر بالاجا حوووض دا واردی. ایندی ایسه قیش فصلینین بایرام آیی اولدوغونا گؤره گوللردن آنجاق قورو قول- بوداق قالمیشدی. روستم آغا دانیشمازدی، دانیشاندا دا چوخ واخت اؤزو- اؤزونه دانیشاردی. اوزو- باشی بیر- بیرینه قاریشمیشدی، اونا گؤره ده همیشه یورغون گؤرونوردو. هر گون ایشدن گلیب پنجرهنین دالیندا دایانیب حَیَطه بیر باخاردی. بو گون ده او داها یورغون، داها دالغین گؤرونوردو. چانتاسی ایله جکئتینی قاپیدان گیررکن بیر بوجاغا توللاییب گلیب پنجره دالیندا دایاندی. حَیَطه باخماق ایسترکن آغزینین هوفو جامی ترلتدی. الی ایله بیر گیرده اوز چکدی. “بو گؤزلری، بو آغزی، بو دا بورنو “ دئییب شکیلین بورنونو قورتارمامیش اونو پوزدو. ایندی ایسه حَیَط آیدینجاسینا گؤرونوردو.
یولداشی سارا اریندن تئز ایشدن قاییداردی، آمما بو گونلر ایداره ده ایشلری چوخ اولدوغونا گؤره یوبانیردی بیر آز. ایچری گیررکن روستم آغانین یانینا گلیب الینی اونون بوینونا سالیب “سالام، یورولما عزیزیم! “ دئییب بیرلیکده حَیَطه باخماغا دوردولار.
“صاباح یوخ بیریگون چرشنبه آخشامیدیر… “ سارا دئدی.
“اولاندااا! نه اولسون کی؟ “ اری چوخ سویوقجاسینا یانیت وئردی.
“هئچ نه؛ دئییرم بلکه بیری گون ایشدن بیر آز تئز گلسن، گئدک بازارلیغا، “- اؤزونه هئچ بیر زاد آلماق ایستمیردی، ارینه، قایناتاسینا، و بالدیزلارینا هدیه آلماق ایسته ییردی – “اوردان دا آتان گیله. چوخداندی اونلارا گئتمهمیشیک. بیرده کی بیلیرسن دا بو عزیز گونو هامی بؤیوکلرینین ائوینه ییغیشیب شنلیک… “
“نه عزیز گونو؟ ها زاماندان آتشپرست اولموشوق؟ “
“گؤزه لیم! آتش پرستلیک هارا، چرشنبه آخشامی هارا؟! تاریخچیلر دئییرلر بو دب آتش پرستلیک دؤوروندن ده داها اسکی چاغلارا قاییدان آتا- بابا دبیمیزدیر. بیر ده من اودون اوستوندن آتیلماق گؤرموشم گؤزومو آچاندان بری، اودون قاباغیندادیز چؤکوب آلین یئره سورتوب تاپینماق یوخ. “
“یاخشی، یاخشی، بیزه فلسفه توخوما. ناغیل افسانهدن نه چیخار؟ بو باهالیقدا بو بورج- خرج ایلن بازارا گئتمک اولار؟ “
“گؤزه لیم منیم هر زادیم وار، هئچ نه آلماق ایسته میرم. منه آنجاق بازاردا خالقین شنلیگی، اوشاقلارین “ – بو سؤزو ایشلتمکدن نیسه بیر آز چکینردی همیشه – “… اوزلرینده کی گولوشلر، بازارین های-کویو، گل-گئدی گؤزلدیر…”
“اوشاق گؤیلون ایستیر بوشان، چیخ گئد آیریسینا. سننندییل کی، دوهدورلر دئییر مننندی… “
“اولسون، ائله دئمه، همیشه دئمیشم یئنه ده دئییرم: `من سنی مین اوشاقلادییشمهرم` “دئییب گؤزلری یاشاردی. ارینین اورهیی چوخسیخیلماسین دئیه اوندان اوزاقلاشدی. روستم آغا چیگینلری ایله سولوق(نفس) آلیردی. او اوزدن، جام گئت-گئده بوغلاندی. او داها بیر زاد گؤره بیلمزدی جامدان، نه ایسه هله ده اوردا دوردوغو یئرده دایانمیشدی.
روستم آغا هر گون ایداره دن آوتوبوس دوراغینا تاکسی ایله گئدردی. نه ایسه بو گون یئرده گئتمک ایستهدی. یول اوزرینده گؤزو بیر ماغازایا ساتاشدی. ماغازا جامیندان چوخ عجیب- قریب یئنی قولچاقلار، اویونجاقلار، ها بئله چوخلو یئنی ماراقلی زادلار گؤرونوردو. او یئنیلیگین اؤزونو یوخ، یئنیلیکدن تؤرنن باشی چیخمادیغی زادلاردان خوشو گهلردی. جامدان ایچری باخارکن دوکانچی اونون گؤزلرینی اوخوموشدو. روستم آغانین هوفو جامی بیر آز بوغلاندیردی، اونا گؤره ده او بیر آز گئری چکیلدی. بو حالدا ساتیجی بیر بالاجا کدرلندی. جام آرخاسیندا ایکی قولچاق واردی. بیری آغ کؤینک، قارا باشماق، و قارا کوت- شالوار گئیینمیشدی. اوزاقدان چوخ سئویملی، چکیجی، و دوزلو گؤرونوردو. آلتیندا بیر کاغیذ اوستونده “دارا “ یازیلمیشدی. او بیریسی ایسه بوندان داها گؤزل، یاراشیقلی، دادلی- دوزلو بیر گلین ایدی. اونا دا “سارا “ یازمیشدیلار. دارا سارادان یوخاریدا دورموش، یئرده اوتوران سارایا اوستونلوکله باخیردی، بیر حالداکی آجی باخیشلارینی اوزونده کی گولوشلری ایله ایتیره بیلمهمیشدی. روستم آغا درین دالمیشدی. داها جامین آرخاسی گؤرونموردو. او سانکی بیرسیناما ائکرانینا باخیردی.
کوچه ده اوشاقلارلا قاریشیب اویناییردیلار. هئچ بیری باشقالاریندان سئچیلمیردی، هامیسی چیرکلی، جیندیر اوست- باشلا قوشولوب اویناییردیلار شنلیکله. بیر یای گونو قونشولارینین نوهسی اوزاق بیر یئردن قوناق گلمیشدی آتا آناسی ایله بیرلیکده. اوشاقلار هامیسی اونلارین قاپیسینا ییغیشیب قوناغین اونلارا قوشولماسینی گؤزله ییردیلر؛ اونلار دا آتا- بابالاری کیمی قوناغی اؤزلریندن چوخ سئوردیلر. نه ایسه چوخ گؤزلهدیکدن سونرا بیر بالاجا اوغلان ائیوانا چیخیب اوشاقلاری بیر سوزدوروب ایچری قاییتدی. سونرالار او هر گون اوشاقلارین اویونونا باخماق اوچون ائیوانا چیخاردی. او حسرتله اوشاقلارا باخاردی، آنجاق اوست- باشی باشقالاریندان سئچیلدیگینه گؤره بالاجا روستمین گؤزونده بیر ملک گؤرونوردو. بیر ده آناسی اونونلا هئچ کسین باشا دوشمهدیگی بیردیلده دانیشیردی. نه ایسه بالاجا روستمین اونا قارشی اؤزل بیر دویغوسو واردی، اونو باشقالاریندان اوستون گؤروب اونونلا اویناماغا حسرت آپاریردی، او دا روستمی هئچ سایمیردی. اوشاقلارین هامیسی بیر نئچه گوندن سونرا بو دوروما عادت ائتدیلر، هره اؤز ایشیندیدی، اؤز اویناماسیندا، اؤز شنلیگینده. بیر بالاجا روستم ایدی بیر ده اونو سایمایان یولداشی. او گون دارا یئنه بولقوندا یالقیز دوروب اوشاقلاری سوزدوروردو حسرتله. گون اَییلدی. اوشاقلار هامیسی داغیلیب گئتدی. روستم اوشاقلارین داغیلماسینا باخمایاراق قونشولاری گیلین ائیوانی قارشیسیندا دایانیب دالمیشدی درین دوشلرینده. او آتا-آناسی ایله بیرلیکده آوتوبوسدان یئنیب ننهسی گیله دوغرو گلیردیلر. چوخ تمیز گئیینمیشدی، لاپ دارا کیمی. آتاسیندان اؤنجه قاپیدان ایچری گیریب “سلام مادربزرگ “ دئدی. ننهسی اونو ایستی باغرینا باسیب اؤپدو، آمما او هئچ ماجال وئرمهدی بؤیوکلره، آردیجیل ننهسینه گؤردوکلریندن سؤیلهمهیه باشلادی. کیمسه اونو دوزگون باشا دوشموردو آنجاق هامی گولر اوزله اونا قولاق آسیردی، او دا بو دوروما چوخ فرحلهنیردی اؤز ایچینده. ننهسی اونا “بالا اؤز دیلیمیزده دانیش گؤروم نه دئییرسن” دئینده حتّی آرتیقراق سئویندی. تلهسیردی بولقونا چیخیب اوشاقلاری سوزدورسون. قاپیدان چیخارکن آناسی اونو سسلهدی: “روستم …” . آناسینین سسی “داارااا …” سسی ایله قاریشدیقدا او اؤزونه گلدی. دارا دوردوغو بولقوندان ایچری قاییتماقدایدی.
“سالام” دئییب ایچری گیردی.
“باغیشلایین، او قولچاق نئچهدیر؟” سوراراق ویترینده کی همان قولچاغی گؤستردی.
دوکانچی بیر آز فیکیرلشیب “قیرخ مین تومن” دئدی.
“قیرخ مین ؟! نییه نه اولوب؟” سوردو روستم آغا.
“آغا بو دارادیر. ایندی تئهراندا بوتون دوهدور- موهدور اوشاغی، مهندیس- زاد اوشاغی … خلاصه هر نه کیلاسلی خانواده اوشاغی وار بونلاردان گؤتورور. تئلئویزییوندا گؤرمویوبسن، گئجه-گوندوز تبلیغات اولونور؟”
قیرخ مین تومن بیر بالاجا قولچاغا حتّی او زاماندا چوخ عاغیلاسیغیشماز بیر پول ایدی. آمما روستم آغا هئچ بیر چنه وورمادان او پولو وئردی. بیلمیردی نییه اوندان خوشو گلیب. دوکانچی قولچاغی قوتوسونا قویوب کادولاماق ایستهدی.
“ایسته مز، لوطفا “ دئیهرک روستم آغا قولچاغی آلیب ماغازادان چیخدی. قولچاق قوتونون تلقی آرخاسیندان روستم آغایا گولومسه ییب گؤز ووردو.
“بو نامومکوندی ! او فقط بیر عروسکدی!” دئییب اونو قولتوغونا ووروب دوراغا دوغرو یوللاندی.
دوراقدا صفه بنزر بیر قالابالیق واردی. او دا گلیب بو قالابالیغا قاریشدی. چوخ چکمهدی، اوچ روبدان سونرا توستو داغیرجاغی یئتیشدی. بیر باسا- باس اولدو ماشینا دوغرو، آمما هامی دوردوغو یئرینده برک دایاندی. سوروجو حضرتلری قاپیلاری باغلاییب یاخینداکی قهوخانایا یوللاندی. بیر- ایکی نفر دئیینن اولدو، آنجاق، دالدان هورومک ایدی هامیسی. چونکی سوروجو حضرتلری گلنده قاپییا یاخین اولانلاردان چوخلوسو اونونلا ائله کئف ـ احوال ائلهدیلر سانکی اونلارا پول- مول وئرهجکدی.
“بیلیتلری گتیرین” قاپیدا حسن پاشا کیمی دایانیب امیر وئرن سوروجو بویوردو.
“برو ، گم شو مردیکه!” بیری او آرادان سسلندی. قورباغا گؤلونه داش آتدیلار سانکی بیر آن. اورتالیقدا یئددی- سککیز یاشیندا بیر اوغلان اوشاغی واردی. هامی اونا باخدی. او یازیق دا هئچ ندن خبری اولمایاراق او سسین دالیجا روستم آغانی گزدیردی، چونکی اونا یاخین دورموشدو.
آوتوبوس انگ- بنگ دولموشدو. یورغون ایشچیلر باشلارینی جاملارا دایاییب مورگولهدیلر. آیاق اوستده کیلر ده هره بیر یئره ال آتیب آسیلدیلار. مورگولهینلری ده واردی. یول یاریسیندا سوروجو یاتانلار داماغینی پوزماق اوچون ایتی بیر بوروق وئردی. آیاق اوستده دوران بیر قوجا کیشی اؤزونو ساخلایا بیلمه ییب روستم آغایا دوغرو ییخیلدی.
“پیر خرفتِ پدر سوخته” دئین بیر سس هامینی اؤزونه چکدی. بو سس روستم آغایا یاراشماسایدی دا هامی اونا ساری باخدی. او بیر آز قیزاردی. “بو نامومکوندی! او فقط بیر عروسکدی!” دئدی دوداقلاری آراسیندا روستم آغا.
ائوینه یاخین بیر دوراقدا روستم آغا آوتوبوسدان ائنیب آیلاردان بری سوپورگه اوزو گؤرمه میش کوچهیه گیردی.
“ایندی سنی آپاریب سارایا نیشان وئررم. یوخ، یوخ. صاباح اونا سورپریز اولاراق کادو وئرهرم. بلکه آللاه بیر گون منه دوغرو بیر دارا وئردی. دارا … سارا … نه گؤزل اولار! هه؟سن نه دئییرسن؟ … سن … آمما بو کی بیر عروسکدی!”
یول اوسته دایانیب قولچاغا بیر موشتری گؤزو ایله باخدی. او گولومسهییردی. روستم آغا چوخدان اونونلا دردلشمهیه باشلامیشدی. درین بیر آه چکدی. هاوا کسیردی. یئنه گؤزلرینین اؤنونو دومان بورودو. دارانین الیندن یاپیشیب اوشاق باخچاسینا آپاریردی. اونون دوغرو تربیت ائتمه فیکری روستم آغانی بوغموشدو. یولدا اونا باشاردیغی شعرلردن اوخویوردو:
“من سطل آشغال هستم، توی کلاس نشستم … عمو زنجیرباف! بعلی؟ زنجیر منو بااافتی؟ . . . ”
کوچه دن کئچن قونشولار سالام وئرمک ایستهدیلر اونا، آمما “یازیق هئچ اؤزونده دئییل” دئییب یان کئچدیلر.
روستم آغا سورپریزی ساخلاماق اوچون قولچاغی قاپیدان گیررکن پیللهلرین آلتیندا خیریم- خیردانین ایچینه قویدو. روستم آغا همیشه سسسیز گیرردی ائوه، سارا دا چوخ واختدیکسینردی، آمما ارینین اوزونه بئله گلمزدی. یئرینه روستم بیی سالام وئرمکده قاباقلایاردی گولر اوزو ایله. بو دؤنه ده روستم آغا ایلان کیمی ائوه سوزدو. سارا آشمانخانادا ایشلرکن گؤزل سسی ایله اوخویوردو:
“…گئدین دئیین خان چوبانا
گلمهسین بو ایل موغانا
گلسه باتار ناحاق قانا
آپاردی سئللر سارانی
بیر آلا گؤزلو بالانی …”
“او ندی اوخویورسان؟” سارانی دیکسیندیردی، “قدیم اوخوماقلار! هئچ آرواد دا اوخویار؟ اوخویورسان باری تزه بیر شئی اوخو …”
“وای…سالام، سنمی سن؟ یورولمایاسان! . . . هئچ نه … داریخمیشدیم، اؤز- اؤزومه میزیلدانیردیم اؤز ماهنیلاریمیزدان. رحمتلیک آنام یادیما دوشموشدو …”
“دئییرم نه یاخشی اولاردی بیزیم ده بیر اوغلوموز اولاردی. آدینی دارا قویاردیم …”
“دارا؟!”
“هه! نییدی کی؟ داشی وار، قومو؟”
“سن ایستهسن هئچ نه. آمما دارا ایله سارا هئچ واخت بیر یئره ییغیشماز، قازاندا قاینادسان بئله …”
“نییه؟ دارا، سارا. ایکیسی ده بیر وزنیده. قافیهسی ده بیردی. … بیر ده تاریخی – مئللیده …”
“هانسی تاریخ؟ هانسی میللت؟ . . . دوننجن ایسلامدان قاباغی قبول ائتمهییب پیسلهییردیز، بو گون ایسلامی اؤتوروب کؤهنه اؤلولردن یاپیشیبسیز. بیر عدّه خالقی چاپماق اوچون هر دونا گیریر. بسسیزلره کی بیر قیرانلیق خئیری یوخدور نییه؟ … دوغرودورسا اؤزلری آپاریب او گؤیچک قولچاقلاری موفتهسینه پایلاسینلار اؤز اوشاقلارینا …”
“دی یاخشی، فلسفه توخوما گؤرک. ” همیشه بو سؤز ایله “نئیله ییم، نئجه ائلهییم؟” چالاردی روستم آغا.
سارانی ایلک کره اونیوئرسیته ده کیتابخانادان چیخارکن گؤردویونو خاطیرلادی. او گوندن بری هر گون روستم آغا سارانی گؤرمک اوچون کیتابخانایا گئدیب اورالاردا وورنوخاردی، سارا ماسانین اوستونه اوچولوب کیتاب اوخویارکن. سارا کیتابخانادان چیخارکن قاچیب اؤزونو کیتاب فیشلرینی آختاران کیمی گؤسترمهیه چالیشاردی، سارا دا اونون ایشلرینی گؤروب آلتدان-آلتدان گولومسونردی. او همیشه دوشونردی:
“گؤرهسن هانسی یازیغین بالاسی یازیق بو مایماغین قیسمتی اولاجاق. ”
“واختیمیزی او خارابادا الواطلیغا گئچیرتدیک. یا بازاری گزدیک یا خالقی پارکلاردا گوددوک. ایمتاحان گئجهسی ده بیر جوزوه اوخویوب نومره آلا بیلمهینده ده اوستادلارا یالواردیق. هئچ اولماسین ایکی- اوچ دنه کیتاب- میتاب اوخوسایدیق، اسکیک گتیرمزدیک بونون قاباغیندا. بو دا کی آللاه گؤرستمهسین! کیتاب اولوب بونون آتا-آناسی، هئچ الیندن دوشمور … آمما اؤز آرامیزدی، ائله اونا گؤره ده سؤزلری بئیینه باتاندی … یوخ! کیشییه ده کیشی دئییبلر … آرواد قاباغیندا سینماق بیزه یاراشماز! . . . ” دئیهرک باشینی آشاغی سالیب پنجرهیه دوغرو یوللاندی.
“سن اؤلسن! دارام اولسا قویمارام منیم کیمی اولا. هئچ واخت…” قولاغیندا قاهقا گولوش سسلری جینگیلدهدی. اؤیرنجی اولدوغو گونلرینی آنیلادی. یولداشلاری اونا “لهجه رو باش …” دئیهرک لاغا قویوب آردیجا جوک دئییردیلر. او قیپ- قیرمیزی قیزارمیشدی. هر یئریندن تر آخیردی. بارماغییلا جامدا بیر گیرده اوز چکیردی. او دا ترلهمکده ایدی. دووارین اوستونده اوتوران بیر پیشیک اونون گؤزلرینی گؤررکن قونشو داما آتیلیب اوزاقلاشدی. ایلدیریم شاخدی. دئییرلر ایلدیریم قیشین قورتولماسی دئمکدیر. آمما هاوادا زهر قوخوردو سانکی. روستم آغانین باشی فیرلاندی، اوتاغی ترسینه چئویردیلر بیردن، آیاق اوسته دورا بیلمهدی. تاپپیلتی سسینه سارا اؤزونو قیرقی کیمی یئتیردی. اوستالانمیشدی بو ایشده. روستم آغانین آیاقلارینی قالدیریب آلتینا ایکی- اوچ بالیش قویدو، آلنینا بیر آز سرین سو دامیزدی. روستم آغا گؤزلرینی آچماق ایسترکن سارانین گؤزوندن بیر اینجی دوشوب ارینین آلنینداکی شور سولارا قاریشدی.
“اولسون داریخما دئدیم، آدینی دارا قویاریق، سن هر نه ایستهسن … آنجاق سن اورهیینی سیخما عزیزیم …” دئدی سارا، گؤزل سسی تیتریهرک.
هر اوتاقدا بیر گاز سوباسی اولدوغونا باخمایاراق یئنه ده سویوق ایدی بو ائو. سارا ارینی راحاتلادی. ائو-ائشیگی، قاپی- باجانی ساهمانلاییب یاتاغینا گیردی. شیمشکلرین ایشیغی، سسی یاتماغا آمان وئرمیردی. بیر ده نه ایسه “آپاردی سئللر سارانی” مئلودیسی بئینینه دوشموشدو، اوشونوردو بیر آز. اری ده همیشه اولدوغو کیمی یوخودا دئیینیب قایناشیردی. آمما بو گئجه داها چوخالمیشدی او ایشلری. آغزیندان کؤپوک آخیردی، الینی سالیب یاخاسینی دیدیردی، گاهدان تپهسینه دؤیوب باغیریردی. سارا یاواشجا قاپینی آچیب حَیَطه چیخدی. یاغیشدان خبر یوخ ایدی، بولوتلار دا گئتدیکجه چکیلیردی. بئینینه بیر فیکیر وورموشدو. بولقون آلتیندا بیر آز اودون ییغیب ساخلامیشدی. اودونلاری توپارلاییب حَیَطین اورتاسیندا آغاجلاردان اوزاق یئرده بیر تونقال قوردو.
“صاباح قایین- قودامی قوناق چاغیررام شاما، آخشام دا بونلاری یاندیریب شنلیک ائدریک، بلکه بو کیشینین یورغونلوغو چیخسین” دئدی اؤز- اؤزونه. حَیَطه چیخاندا چیراق یاندیرمامیشدی” قوی یاتسین، یازیقدی “ دئیه ارینه.
اوتاقدا گؤز گؤزو گؤرموردو قاییدارکن. یاتاغینا گیررکن بیر سس گلدی:
“پدر سوخته” .
“دانیشیقلاریمیزین سونوجودور!” دئییب آلا گؤزلری گیزلتدی اوخ کیپریکلر آلتیندا، بیر آز اؤزونو توپلایاندان سونرا.
صاباح تئزدن قالخمیشدی روستم آغا. یاتاقدان دوروب اوز- الینی یویوب قاییداندا نه گؤردو! گؤردو سارا ساری بولبول قیزیل گوللر آراسیندا! ایستی قانی هله ده آخیردی. سارادان بیر آز او یانا بیر یئکه بیچاق، بیر آز او یانا دارا اوزانمیشدی یئرده، اوزونده کی او همیشه کی گولوشو ایله.
“هئئئئئه، هئه … هئه … هئه …!”
“بو نامومکوندی! او فقط بیر عروسکدی!” دئیهرک دارانی گؤتوردو یئردن روستم آغا. حَیَطه دوغرو گئتدی. قاپیدان چیخارکن حَیَطین اورتاسیندا قورولموش تونقالا گؤزو ساتاشدی. ائوه دؤندو. آشمانخانادان بیر کیبریت گؤتوردو، بیر آز دا کاغیذ- ماغیز. حَیَطه دؤندو. بتر یئل اسیردی. او کیبریت چکدی، یئل سؤندوردو. او کیبریت چکدی یئل سؤندوردو. کیبریت توکندی. بیر ده ائوه گئتمه لی ایدی. دارایا باخدی. کردینی قازیب اونو یئرده قویلادی،
“هله بوردا دور، ایشیم وار سنله. سنین گولوشلرین شئیطانی دا یولدان چیخاردار. ”
آشمانخانادان فندیی گؤتوروب قاییتدی. قاپیدان حَیَطه چیخارکن دارانی اوزو-گؤزو پالچیقلی گؤروبدیکسیندی. وار گوجو ایله باغیردی، آمما هئچ سسی چیخمادی. اییلیب اونو گؤتوردو. تونقالا چاتمامیش بولقونا دوغرو دؤندو. بولقون آلتیندا بیر چللک نفت واریدی. نفتین چوخونو اودونلارین اوستونه تؤکدو.
“بو قارا او قارالارا بنزهمز. بو سنین فاتحهنی اوخویار!” دئدی دارایا. فندیی یاندیریب تونقالا توتدو. اود آلاولانیب قیرمیزی، نارینجی، ساری بویالارلا آلیشدی. قاپ- قارا توستو گؤیه قالخدی. اوجا بیر باغیرتی سسی چیخدی. گئتدیکجه باغیرتی قاهقاه گولوشلره اوخشادی.
“چوخ شوکور! دئیه سن روستم آغا دا بایرام توتوب شنلیک ائدهجک بو ایل!” دئدیلر ائشیدن قونشولار. آمما سسلر چوخ قاریشدی گئتدیکجه. قونشولار سسه گلدیلر. اودون آلاولاری گؤیه قالخمیشدی روستم آغا ایلان کیمی قیوریلیب آچیلارکن آلاولار ایچینده. قونشولار اونون آنجاق سون قیوریلماسینی گؤردولر. باشقا بیر ایش گؤرمهیه ماجال قالمامیشدی. اودون یانیندا دارا قونشولارا گولومسهییردی همیشه کی گولوشو ایله.
فئورال\۰۲\۲۰۰۵- خوی.


text:
گئری قالمیش دوشونجهلرله پوست مودئرنیست اولماق اولماز!
ارشد نظری
پوست مودئرنیزم نه دئمکدیر؟ بونو دوشونمهیه، علمی فلسفهنی و اونون اوصوللارینی بیر آز بیلمک لازیم. یانی سؤز هر ندن اؤنجه فلسفه سؤزودو. اسکی یونان دؤورو، اینسانلار کی کایناتدا اوز وئرهن کیچیک و سسسیز دهییشیملری گؤره بیلمیردیلر و باشا دوشموردولر. یانی عینییاتدا ایچ دهییشرملرین( مئتاللارین تغییر میکانیزمی) آیدینلاشمامیشدی. تا کی بیر بؤیوک فلسفهچی دئدی: بیر چایدا ایکی یول یویونماق اولماز. زامان زامان بو سؤزون اوستونده چاتیشمالار کئچدی. سونرالار ایتالیان باشقانی بوتون رسساملاردان ایستهدی کی ان اعلا و سونونجو رسملرینی اونون ساراییندا چکیب شاها تقدیم ائتسینلر. بوتون رسساملار او ایشی گؤردولر. یالنیز پیکاسو آغ- آپباغ کاغیزی شاها سوندو. شاه سوردو: هانی من کی بیر رسم گؤرمورم. پیکاسو دئدی: سونونجو رسمی چکرهک گؤزومدن دوشور. بئلهلیکله کوبیزم مکتبی هونر دونیاسیندا بیر یئنی باخیش کیمی یاراندی، آمما زامان زامان مودئرنیته باشلاناراق فوتوقیراف جیهازی اوواردیلدی( اختراع اولدو ). او جیهاز بو دوشونجهنین آچیقلانماسینا یاردیم ائتدی. دونیادا اونونلا یاناشی، علمی فلسفهنین اساس فوندلاری (تغییر، حرکت ، تکامول و…..) ایکی یوز بوندان اؤنجه بیر دئوریم (اینقیلاب) کیمی دوغرولدو. ثبوته یئتدی کی کامئرا (دوربین عکاسی) چکن بیر شکیل هر شئیین بیر آنیدیر. سونرالار فیلیم چکمک اورتایا گلدی. بیر گولون اکیلن لحظهسیندن بوزولانا (محو اولان) آنینا قدهر الده اولدو. بوردایدی کی، کایناتدا مودئرنیتهنین و پوست مودئرنیزمین دوشونجه و باخیش فرقلری آچیقلاندی.
پوست مودئرنیزم یالنیز و یالنیز لحظهلری و آنلاری دوشونمک آنلامیدیر. هئچ زامان اونو یاشاماق اولماز. بیر اؤرنک; او اساسدا ‘ بیر اینسان بیرینی بیر آن سئوه بیلر. چون هرهسی بیر تهر دهییشیلیرلر. یا بیر کیمسهدن پول بورج آلسان، داها اونو قایتارماق گرکلی دئییل، چون آلان و وئرهن هامان آداملار دئییرلر. دونیادا هر نه دهییشیم حالیندادیر. هئچ بیر کیمسه او دوشونجهنین اساسیندا کئچمیشدن فایدالانا بیلمز. گلهجکلره پئلان (طرح) تؤکمک اولماز. دونیا نه قدهر یئتگینلشرسه ده، (تکامول تاپارسا) او باخیشی یاشاماق مومکون دئییل. اونو یالنیز دوشونمک اولار. البت اودا اؤتهریدیر. بونلارین معناسی بو دئییل کی بیر شاعیر او فورمادا یازماسین. نظره آلین کی بوگون یازیلمیش بیر شعیر بو حئسابیلان صاباح اوخومالی دئییل. اودور کی او یازیلارین بعضن خوشا گلمهسی گؤستریر کی، عملن پوست مودئرنیستی دئییرلر. یانی او اعتیباریله، یازینجا گؤزدن دوشر. آتانی آنانی گولو و … سئومک اولماز، آمما عملن سئویریک؛ چونکو او یازیلار پوست مودئرن دئییل. ایندیکی بعضن گنجلریمیز هئچ بیر کیتاب اوخومادان تاریخ و فلسفه بیلمهدن پورچونوکلو، چاتیشماز بیر شئیلر یازیرلار. او یاراماز آدی اؤزلریله داشییرلار.
منجه درین درین دوشونجهلری شکیللری بیر بیریله باغلانتیلی یازیب یاراتماق داهادا گؤزلدیر. منده باجاردیغیم قدهر او ایشی گؤرورم، آمما آدینی پوست مودئرن قویمورام؛ یانی ائله دئییل. نظره آلین کی بیر چانتایا نئچه شئی قویوبلار. بیر آلما، نئچه جوغاتا (پیچ)، شوشه سینیغی، آیاق قابی پئنجهسی، یون قیرخان قایچی، توخماق و……… چانتا اؤزوده بیر جیریق اسکی شالواردان سیریقلانیب. بو چانتا ایتیر، اونو تاپان بیر چوخ آیدین فیکیرلی اینسان. اوندان نه دوشونسون؟؟ بئله بیر اویغونسوز شلم شوربا، پوست مودئرن اثر اولمایاجاق. بئله بیر یازیلار، مودئرنیتهدنده گئری قالیرلار. هله دوزگون حالتینده یازانلاردا، دوشونجه باخیمیندان حتمن گرک سئکولاریزمه و علمی دییالیکتیک اوصوللارا اینانمیش اولسونلار. گئری قالمیش دوشونجهلرله پوست مودئرنیست اولماق اولماز! یوخسا…
ارشد نظری


text:
بیر گون شئر، قورد و تولکو اووا چیخیرلار. شئر بیر چول ائششهیی، قورد بیر مارال، تولکو ایسه بیر دووشان اوولایـیب، قایـیدیرلار.
اوولاری قویورلار بیر- بیرینین یانینا، شئر اوزونو قوردا توتوب دئییر کی، باشلا بونلاری بؤل!
قورد دئییر:
– باش اوسته، آغا شئر! من دئییرم کی، هر کیم نه اوولایـیب اؤزونون اولسون، بؤلمک- مؤلمک لازیم دئییل.
شئرین بو بؤلمهدن ائله آجیغی گلیر کی، قوردون تپهسینه بیر قاپاز ووروب، بئینینی چیخاردیر، آتـیر آغزینا. تولکو گؤرر کی، توستو چوخ برکدی. شئر بو دفه اوزونو تولکویه توتور:
– تولکو بی بونلاری باشلا بؤل گؤروم.
تولکو دئییر کی، «شئرین باشی ساغ اولسون، بونلار کی، ایلاهیدن بؤلونوب. باخ، بو دووشان سنین قلیان آلتین اولسون. یاخشی، قالدی مارالینان چول ائششهیی؛ مارالی دا ناهارا مئیل بویورسان، قالدی کی، چؤل ائششهیی. اونو دا شامدا یئیهرسن».
شئر گولور، دئییر:
– آی تولکو بی! سن نه هوشلو حیوانسان. بیر بئله آغیلی هارادان اویرهنیبسن کی، بونلاری بئله یئرلی یئرینده بؤله بیلدین.
تولکو دئییر:
– شئرین باشی ساغ اولسون! قوردون باشینا گلن بلادان اؤیرندیم بونلاری!


text:
أردوُغان ارمنیلر بیلن تۆرکلرینگ بیله لیکده لیگی نینگ أهمیتینه اۆنس چکدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی نینگ ارمنی جمغیتینه أهمیتلی یۆزلِنمه سی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان "تۆرکلر بیلن ارمنیلرینگ عاصیرلارچا دوُوام ادن و انسانلیغا گؤرهلده بوُلان بیله لیکده یاشاماق باراداقی مدنیی نینگ اونودیلماغینا روغصات برمهریس" دیدی.
أردوُغان تۆرکیأنینگ ارمنیلری نینگ پاتریارکی (دینی یوُلباشچیسی) ساهاک مشعلیان اۆچین حاط اوغراتدی.
مشعلیان و ارمنی جمغیتی نینگ دگأرلی آغضالارینا سالام یتیرن أردوُغان،
"بیرینجی جاهان اورشی نینگ قین شرطلرینده آرادان چیقان عثمانلی نینگ ارمنیلرینی حوُرمات بیلن یاد ادیأرین و آغتیقلارینا قینانچ بیلدیریأرین" دیدی.
اتنیک، دین، دیل و رنک تاپاوودینا قارامازدان هممهلرینگ آدام اوُغلی بوُلاندیغینا اۆنس چکن أردوُغان،
"بو توُپراقلاردا عاصیرلاردان بأری پاراحاتچیلیق ایچینده بیله لیکده یاشاپ آی ییلدیزلی قیزیل بایداغیمیزینگ کؤلهگِهسینده دینچ یاغدایدادیرس" دییپ بِلله دی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی شیله دوُوام اتدی:
"بیزی بیر آرادا یاشادان زات نه پیدالار و نه حاساپلاردیر. بیزی بیر آرادان یاشادان؛ بیر یوردا، بیر قیمماتلیقلارا، یوُقاری ایده آلللارا بوُلان یۆرهکدن باغلی بوُلماغیمیزدیر. تۆرکیه جمهوریتی نینگ، دنگ حقوقلی، ارکین و آرلی رایاتلاری بوُلماق، هممأمیز اۆچین بویسانچدیر. اوُرتاق مدنیتیمیز، ارمنی جمغیتی نینگ معماری، موسیقی و صونغاتداقی قوُشانتلاری بیلن بیله لیکده یتیشدیرن کؤپ سانلی لوقمان، مهندیس، حقوقچی، ایشه وۆرینگ ماغلومات و زحمتی بیلن بایلاشیپ اؤسِندیر. تۆرکلر بیلن ارمنیلرینگ عاصیرلارچا دوُوام ادن و انسانلیغا گؤرهلده بوُلان بیله لیکده یاشاماق باراداقی مدنیی نینگ اونودیلماغینا روغصات برمهریس. تاریحچیلارینگ وظیپه سی بوُلان مسئله نینگ اۆچۆنجی تاراپلار تاراپیندان سیاسی یاغدایا گتیریلمه گی هیچ کیمیگ بأجبیتینه بوُلماز. کیملیگیمیزی و بارلیغیمیزی دینگه گچمیشدأکی قینچیلیقلار بیلن قورماغینگ تأزه نسیللره ده اولی حاقسیزلیق بوُلجاقدیغینا اینانیارین"
دِگیشلی حابارلار
مصطفی شن توُپ مجاریستان دا
مصطفی شن توپ مجاریستان دا یوردونگ جمهورباشلیغی کاتالین نواک، مجلیسینگ باشلیغی لازلو کوور و باش وزیر ویکتور اوربان بیلن دوشوشار
أردوُغان تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش پوداغینداقی اؤسۆشینه اۆنس چکدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تۆرکیهده قورالان مدرن کِسلحانالارینگ دۆنیأده گؤرهلده آلینیاندیغینی آیتدی
تۆرکیه پأکیستان دا 26 مۆنگ چادیر پایلادی
تۆرکیه دن پأکیستانا ینه 14 اوچار بیلن و 13 قطار بیلن کؤمِک ایبریلر


text:
قازان بَی اوْغلو اوروزون دوستاق اولماسی، دده قورقود کیتابینین درسدن نۆسخهسی اساسیندا اوْن ایکی بوْیدان بیریدیر. واتیکان نۆسخهسینده بوْیون آدی حکایتِ قازان بَییین اوغلو اوروز خان دوستاق اولدوغودور کیمی یازیلیبدیر.
قازان بَی، اوْغولونون هله بیر قان آخیدیب، باش کسیب آد صاحیبی اوْلا بیلمهدیگینه کدرلندیگینی بیلدیریر. اوْغلودا آتاسیندان نئجه دؤیوش ائدیلدیگینی، قان تؤکولدویونو اؤزونه اؤیرتمهسینی ایستر. قازان خان بۇنون اۆزرینه اوْغلونو اوْوا چێخارار، بۇ سێرادا دۆشمن گلیر و قازان خان دؤیوشمهیه باشلار. اوْغلونا یالنیز ایزلهمهسینی سؤیلهمهسینه باخمایاراق اوْغلان آتاسینا فرق ائتدیرمهدن دؤیوشر. آتاسی، اوْغولونو تاپا بیلمز؛ ائودهده گؤره بیلمهاینجه دۆشمنله دؤیوشولن یئره گلیر. اوْغولونون قێلینجینی گؤرونجه اوْنون اسیر دۆشدویونو آنلار. دۆشمنله تک باشینا دؤیوشه گئدن قازان بَی، مغلوب اوْلار. بۇنون اۆزرینه خاتون قێرخ قێزلا و دیگر اوْغوز بَیلرییله کافیرلری مغلوب ائدرلر. اوْغوزلار یۇردلارینا دؤنرلر. یئددی گۆن یئددی گئجه یئمک یئیّرلر، اوْینایارلار. بابا قوْرقود دۇعا ائدر و حیکایه بیتر.
بۇ بوْیون سوْن قیسمتینده اوْغوز ائلینین ایگیدلری، قازان بَی-ه یاردیم اۆچون یئتیشنده، اؤزل اؤزللیکلری ایله سیرالانیرلار:[۱][۲][۳][۴]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kazan Bey Oğlu Uruz'un Tutsak Olması»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۴ اوْکتوبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- ^ قورقود, دده (۱۶-جی عصر). کتاب دَدَم قورقود علی لسان طایفه اوغوزان (درسدن نوسخهسی) (تورکجه), ۵۹-۶۰-۶۱.
- ^ فرزانه, محمدعلی (۱۳۸۵۸). دده قورقوت کیتابی -کتاب دده قورقوت- (بازنویسی از روی متن اصلی) (تورکجه-فارسجا). تهران: انتشارات فرزانه, ۱۱۳–۱۱۴.
- ^ زارع شاهمرسی, پرویز (۱۳۹۲). کتاب دده قورقود (درسدن یازقیسی), اول. تهران: انتشارات تک درخت, ۸۱–۸۲.
- ^ اسماعیلزاده دوزال, رسول (۱۳۷۸–۱۹۹۹). دده قورقود داستانلاری اوشاقلار و جوانلار اۆچون مۆعاصیر آذربایجان دیلینده, اول (تورکجه). تهران: انتشارات بینالمللی المهدی, ۱۳۷–۱۳۸. آیاسبیان: ۷-۲۳۳-۴۷۲-۹۶۴.
- ^


text:
محمدعلی فرزانه
محمدعلی فرزانه ـ (دوْغوم۱۹۲۳-اؤلوم۲۰۰۶) آذربایجانلی تورک آیدین، یازیچی و فولکلورچو.
یاشاییشی[دَییشدیر]
محمدعلی فرزانه 1923-جی ایلده تبریزین چایقیراغی محللهسینده آنادان اولموشدور. اورتا مکتبی بیتیردیکدن سونرا موعلیملیکله مشغول اولماغا باشلامیشدیر. 1945-1946-جی ایللرده تبریزده نشر اولونان "آذربایجان" قزئتینده (م.ه. قوسی ایمضاسییلا) مقالهلرله چیخیش ائتمیش و دده قورقود داستانلارینی شرح ائتمیشدیر. 1953-جو ایلده تبریزدن تئهرانا کؤچموشدور. 1963-جو ایلده شاعیرین "بایاتیلار" آدلی شئعرلر کیتابی چاپ ائدیلمیشدیر. 1976-جی ایلده اختر خانیملا عاییله حیاتی قورموشدور.
1979-جو ایل ایران ایسلام اینقیلابیندان سونرا، پروفسور حمید نطقی، کریم مشروطهچی (سؤنمز)، منظوری خامنه، صمد سردارینیا، غلامحسین بیگدلی، حسن مجیدزاده ساوالان و تئهراندا نشر اولونان وارلیق درگیسینین تاسیسچیسی جاواد هئیتله بیرلیکده همین ژورنالین ایشیق اوزو گؤرمهسینده بؤیوک رولو اولموشدور.
1992-جی ایلده باکی دؤولت اونیوئرسیتئتینین فخری دوکتورو آدینا لاییق گؤرولموشدور. اورک خستهلیگیندن اذیت چکدیگینه گؤره 1998-جی ایلده موعالیجه اۆچون ایسوئچین گؤتئبورق شهرینه گئتمیشدیر. 2006-جی ایل ژانویه آیینین 17-ده وفات ائتمیشدیر.
شهریار محمدعلی فرزانهنین شخصییتینی تقدیر ائدهرک اونون حاقیندا آشاغیداکی بئیتی یازمیشدیر:
باخ کی تئهراندا نه فرزانهلر اولموش واله
باخ کی تبریزده نه شاعیرلری شیدا ائلهدیم
اثرلری[دَییشدیر]
- آنا دیلی (6 جیلدده)- 1324- جی ایلده آذربایجان مکتبلرینده درس وئرمک اۆچون یازیلمیش کیتابلار. بونلار کیتابلارین قورولوشونا ال آپارمادان عینا او ایللردن قالما بیر یادگار کیمی یاییلمیشدیر.
- میرزه علی اکبر صابر، هوپ هوپ نامه. بو اثر یوخاری تیراژلا ایکی دفعه نشر ائدیلمیشدیر.
- دده قورقود کیتابی. بو آذربایجان فولکولورونون اؤلمز شاه اثری فرزانه نین مقدمه سی ایله یاییلمیشدیر.
- شهریار و حیدر بابا (مکتوبلار و نظیره لر) ...
- ترانه های روستائی ایران (با ترجمه منظوم به ترکی)
بونلاردان علاوه، م.ع. فرزانه نین ایللر اوزونو حاضیرلادیغی اساس اثرلردن بیر چوخو هله بو گونه قدر ایشیق اوزو گؤرمه میشدیر. اونلاردان نمونه اولاراق آشاغیداکیلاردان آد چکمک اولار:
1- مقاله لر و اشاره لر مجموعه سی. تورک و فارس دیلینده بو گونه قدر مطبوعاتدا درج ائدیلمیش و یا ائدیلمه میش علمی آراشدیرمالار، باینقدیرمالار و گؤستریلر.
2- آذربایجان خالق ادبیاتی آنتولوژیسی.
3- آذربایجان ائل سؤزلری: آتا سؤزلری، مثللر و دئییملر.
4- ملانصرالدین لطیفه لری: مفصل اؤن سؤز.
5- آذربایجان ائل ماهنیلاری: مفصل اؤن سؤز.
6- دیلیمیزین فونتیک (سسی) سؤزلوگو (آذربایجان، فارس)
7- سؤز اینجیلری (آذربایجان شعیری آنتولوژیسی قدیم دورولردن بوگونه قدر) اوچ جیلدده.[۱]
یوبیلئیلری[دَییشدیر]
آذربایجان میللی حرکتینه باخیشی[دَییشدیر]
اندیشه نو یاییمائوی[دَییشدیر]
قایناق[دَییشدیر]
- ^ میرموسی هاشمی، اوستاد محمدعلی فرزانه حاقّیندا خاطیرهلریم.


text:
برانکسویل، نیویورک
برانکسویل، نیویورک (اینگیلیسجه:Bronxville, New York ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۶۳۲۳ نفر ایمیش و ۲٫۵ کیلومتر موربّع ساحهسی وار دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۲۸ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و نیویورک ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Mayor; Village of Bronxville Election Information March 20, 2007 Election. smartvoter.org.
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
USCensusEst2016وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bronxville, New York»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده برانکسویل، نیویورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سلتاویقو فوتبال کولوبو
سلتاویقو فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: RC Celta de Vigo) بیر فوتبال کولوبودور. لا لیگا دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۲۹٬۰۰۰ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ CLUB. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-01-03. یوْخلانیلیب2018-12-27.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«RC Celta de Vigo»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سلتاویقو فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دانلود آهنگ ترکی نفس به نام گلنه اوخشامیر
نفس – گلنه اوخشامیر
دانلود آهنگ جدید نفس به نام گلنه اوخشامیر
Nəfəs – Gələnə Oxşamır
متن آهنگ گلنه اوخشامیر
یار اله چخب گدی کی گلنه اوخشامر بو عاشیقین قدرینی بیلنه اوخشامر
او اله چخب گدی کی گلنه اوخشامر سوگیمیزین قدرینی بیلنه اوخشامر
***
سن نه ایسدسن اونو ادرم سنین چون سن گولنده منده باخب گولرم سنین چون
بیر واخ یالانان دییردی اولورم سنین چون اما منی اولدورممیش او اولنه اوخشامر
بیر واخ یالانان دییردی اولورم سنین چون اما منی اولدورممیش او اولنه اوخشامر
یار اله کوسوپ گتی کی گلنه اوخشامر سوگیمیزین قدرینی بیلنه اوخشامر
او اله کوسوپ گتی کی گلنه اوخشامر بو عاشیقین قدرینی بیلنه اوخشامر
***
حله من امید الیرم گلده بیلرمیش عاشیقین هر دردینه اولده بیلرمیش
آدامن اوزو یالانان گولده بیلرمیش گوزلرینین ایچینه باخ گولنه اوخشامر
آدامن اوزی یالانان گولده بیلرمیش گوزلرینین ایچینه باخ گولنه اوخشامر
یار اله کوسوپ گتی کی گلنه اوخشامر سوگیمیزین قدرینی بیلنه اوخشامر
او اله کوسوپ گتی کی گلنه اوخشامر بو عاشیقین قدرینی بیلنه اوخشامر
***
سون آدامن سوگیسی گلر اوریینن عاشیقینین اوز یرین بیلر اورییننن
اینانمازدم منی او یار سیلر اوریینن هش دییردیم تلفونونان سیلنه اوخشامر
اینانمازدم منی او یار سیلر اوریینن هش دییردیم تلفونونان سیلنه اوخشامر
یار اله کوسوب گتی کی گلنه اوخشامر سوگیمیزین قدرینی بیلنه اوخشامر
او اله کوسوب گتی کی گلنه اوخشامر بو عاشیقین قدرینی بیلنه اوخشامر
یار اله چخب گتی کی گلنه اوخشامر بو عاشیقین قدرینی بیلنه اوخشامر
او اله چخب گدی کی گلنه اوخشامر سوگیمیزین قدرینی بیلنه اوخشامر
.
.
.
.:( مشاهده تمامی آهنگ های نفس ):.
…
دانلود جدیدترین آهنگ های تورکی
تورک موزیک ، مرجع آهنگ های تورکی
…
کانال تلگرامی تورک موزیک
…
نظرات
- نظرات پس از تایید مدیریت نمایش داده خواهند شد.
- لطفا نظرات خود را بصورت فارسی تایپ کنید.


text:
اینگیلیس
اینگیلیس اینگیلیسجه: England، اوروپانین شوْمال-غربینده یئرلشن بیر اؤلکه دیر کی بیرلشمیش شاهلیقین بیر پارچاسی دیر.[۵] بو اؤلکهنین پایتختی لندن شهری دیر. لندن عین حالدا بیرلشمیش شاهلیقین دا پایتخی حساب اولونور.
جوْغرافییادَییشدیر
اینگیلیسنین اراضیسی
وْ داغلیق رئلیئفه مالیکدیر.
اینظیباطی اراضی بؤلگوْسوْدَییشدیر
اینگیلیس اراضیسینده ۸۳ اوْستان وْ بوْنلارا داخیل اوْلان ۹۳۶ شهر وْاردیر.
ایقلیمدَییشدیر
اؤلکهنین رئلیئفی کیمی ایقلیم شرایطی ده چوْخ موْختلیفدیر. بۇ موْختلیفلیک ایلک نؤوْبهده اینگیلیس اراضیسینین موْلاییم وْ اوْکئانیک ایقلیم قوْرشاقلارینین قوْوْوْشدوْغوْ ساحهده یئرلهشمهسی ایله الاقداردیر.
اهالیدَییشدیر
۲۰۱۱ (میلادی)-جی ایل ژانوْیه آیینا اوْلان رسمی معلوْماتا اساساً اینگیلیسده ۵۳٬۰۱۲٬۴۵۶ نفر اهالی مسکوْنلاشیب. اهالینین ۷۹٪-نی اینگیلیسلر، ۲٬۶٪-نی هیندوْستانلیلار، ۲٫۱٪ پاکیستانلیلار، ۱٫۳٪-نی ایسکاتلندی لر، ۱٪-نی ایرلندی لر تشکیل ائدیر. بوْندان باشقا اینگیلیسدن کناردا چوْخلوْ سایدا اتنیک اینگیلیس یاشاییر.
دیندَییشدیر
اینگیلیسده موْختلیف دینی کوْنفئسسییالار فعالیت گؤستریر. ان گئنیش یاییلمیش دین مسیحیتدیر. اینگیلیسلرین ۵۹٫۴٪- مسیحیت، ۵٪-ایسلام، ۱٫۵٪- هیندوْیزم و °۰٫۸٪- سیک دینینه مخصوْصدوْر.
صحیّهدَییشدیر
اینگیلیسده صحیّه اساساً «نهس ائنگلاند» طرفیندن تعمین ائدیلیر. ۲۰۱۰ و °۲۰۱۲ آراسیندا اینگیلیسده آنادان اوْلانلار اوْچوْن حیات داوْاملیلیغی کیشیلر اوْچوْن ۷۸٬۲ ایل، قادینلار اوْچوْن ۸۲٬۹ ایل تشکیل ائدیر. بوْ، بؤیوْک بریتانییادا دؤرد اؤلکهده ان یوْکسک حیات داوْاملیلیغی تشکیل ائدیر.
سیاسی سیستمدَییشدیر
اینگیلیس ۱۵۳۶-جی ایلدهن وْلزله، ۱۷۰۷-جی ایلدهن ایسکاتلند ایله قانوْنلا رسمیلشدیریلمیش اتفاقدادیر. ۱۲۰۵-جی ایدن اینگیلیسنین اؤز پارلامنتی وْ ایجرا حاکمیتی فعالیت گؤستریر، لاکین اوْنلارین سلاهیتی ایسکاتلند، وْلز وْ قوْزئی ایرلند کیمی تحصیل، مدنیت، صحیّه، نقلیات، اطراف موْحیطین محافظهسی وْ سایر مسئلهلرله مهدوْدلاشمیر.[۶]
تحصیلدَییشدیر
اینگیلیسده عموْمی اوْرتا مکتب تحصیلی اوْچ پیللهدن - ایبتیدای، عموْمی اوْرتا وْ تام اوْرتا تحصیلدن عبارتدیر وْ عموْمی اوْرتا مکتب تحصیلی آلتی یاشدان باشلانیر.
بیلیم یوْردوْلردَییشدیر
اینگیلیسنین آلی تحصیل تام اوْرتا تحصیل وْ اوْرتا پئشه-ایختیصاص تحصیلی بازاسیندان جمعیتین وْ امک بازارینین تلباتی نظره آلینماقلا یوْکسک ایختیساسلی متخصص حاضرلیغینی تعمین ائدیر. اینگیلیسنین ان نفوْذلوْ تحصیل موْسّسه لری لندن وْ میدلاندس بوْلگه دا یئرلشیر.
اینگیلیسنین آلی تحصیل موْسّسه لرینده متخصص حاضرلیغی اوْچ تسیکللیدیر:
همچینین باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ 2011 Census: KS201EW Ethnic group: local authorities in England and Wales. Office for National Statistics. یوْخلانیلیب18 April 2014.
- ^ Region and Country Profiles, Key Statistics and Profiles, October 2013, ONS. Retrieved 9 August 2015.
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ Report for Selected Countries and Subjects.
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ Office for National Statistics. Regional gross value added (income approach), UK: 1997 to 2015, December 2015. یوْخلانیلیب24 April 2017.
- ^ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ^ Part II: The Scottish Administration. The National Archives (United Kingdom). یوْخلانیلیب2013-10-23.