text:
Dec 20, 2015
آذربایجان موغاملاری /یئتدینجی بؤلوم : « بایاتی قاجار موغامی »/
فرهاد جعفری
بایاتی قاجار (Bayati Qacar) : راست عاییله سی نین نؤوبتی عوضوو بایاتی قاجار دیر. بایاتی قاجار ایکی حیصه دن عیبارتدیر : بایاتی و قاجار. بایاتی ؛ آذربایجان فولکلور ادبیاتی نین بیر نمونه سینه دئییلیر. بو سؤزون آنلامی بوگونه قدر قطعیتله بللی اولماییب ، آنجاق بیر چوخلاری بو سؤزو بایات سوزوندن آلینمیش بیر سوز کیمی قئید ائدیرلر. آذربایجانین بؤیوک فولکلور شناسی اوستاد م.ع. فرزانه نین فیکرینجه بایاتی سؤزو ؛ چوخ احتمال آذربایجاندا موختلیف دؤورلرده کؤچری شکلینده یاشایان بایات بویونا (اوغوزون 24 قبیله سیندن بیری) منسوبدور. او باشقا بویلار او جومله دن افشاری و گرایلی آدلاری نین آذربایجان خالق موسیقی سینده اولدوغو اوچون بو احتمالین گوجلو شکیلده یقین اولدوغونا اینانیر. بایات سوزو بیر چوخ آنلاملاری داشییر. او جومله دن : لوغت باخیمندان وارلی ، مؤحتشم دئمکدیر. بو تئرمین تکجه بایاتی قاجار موغامیندا یوخ بلکه ده بیر چوخ موغاملاریمیزدا ایشلنمکده دیر ؛ بایاتی تورک ، بایاتی عجم ، بایاتی شیراز ، بایاتی اصفهان ، قاتار بایاتی ، بایاتی کورد و... کیمی. ایکینجی حیصه «قاجار» سؤزو ده تورک بویلاری نین و داها دقیق دئسک قیزیلباش قبیله لری نین بیری سی و ایراندا و ها بئله آذربایجاندا بیر تاریخی سولاله نین آدی دیر. اوست اوسته بو ترکیبین آنلامی قاجارین یا قاجارلارین بایاتی سی دئمکدیر. بایاتی قاجار ؛ جنوبی آذربایجاندا بایاتی تورک کیمی شؤهرت تاپمیشدیر. بو موغام اورتا ماهوردان دا زیلده و داها دوغروسو سی بئ مول پرده سینده ایفا اولونور.
بایاتی قاجار ؛ چوخ قدیم تاریخه مالیک اولمایان بیر موغام دیر. قدیم موسیقی جدوللرینده بایات یا بایاتی آدلی موسیقی حیصه سی اولموشسادا آنجاق بللی دگیل کی بو بایاتی ؛ بایاتی قاجار دیر یوخسا اوسته ایشاره اولوندوغو باشقا بایاتی لارین هانسینا ایشاره ائدیر. 11 ینجی ه.ق / 17 – ینجی م عصرینه عایید اولان بهجت الروح آدلی موسیقی رساله سینده شؤعبه اهمیتینی داشییان و «حدی» و «چاهارگاه » آدلی ایکی گوشه نی اوزونده جمعلشدیرن بایاتی سؤزونه راست گلیریک. ها بئله میر محسن نواب-ین وضوح الارقام آدلی اثرینده بایاتی بیر شؤعبه کیمی گوستریلمیشدیر ، آنجاق اونون کشف الحقایق مثنوی آدلی باشقا اثرینده آیریجا اولاراق هم بایاتی قاجار هم ده بایاتی تورک ، بایاتی ، بایاتی کورد و بایاتی شیراز آدلارینا راست گلیریک. بایاتی قاجار ؛ سون زامانلاردا ، داها دوغروسو 19 و 20 – ینجی عصیرلرین موسیقی جدوللرینده آرتیق بیر موغام کیمی تانینمیشدیر. تارچی میرزه فرج رضایئو بو موغامی آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر ایله گوسترمیشدیر : بایاتی قاجار ، بایاتی تورک ، قاتار ، بایاتی ، چوبان بایاتی ، حیجاز ، گبری ، شکسته فارس. 1925 – ینجی ایلده عوزئییر حاجی بیگلی نین رهبرلیگی آلتیندا تشکیل اولونان موسیقی توپلانتی سیندا بو موغاما راست گلمیریک. آنجاق احمد باکیخانوو-ون پروقرامیندا بو حیصه لرله : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل زابول ، بایاتی قاجارا ایاق و 20 –ینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا یاشایان تارزن ؛ کامیل احمدوو-ون پروقرامیندا آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر مؤوجود دور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق. بو پروقراملاری بیر ییری ایله قیاس ائتدیکده گؤروروک کی بو گون بایاتی قاجاردا ایفا اولونان شؤعبه لر و گوشه لر تکجه کامیل احمدوو-ون ایفاسی ایله اوست اوسته دوشور. حال بو کی بوگونکو ایفا ایله میرزه فرجین پروقرامی آراسیندا تکجه بایاتی قاجار و شیکسته فارس شؤعبه لرینده و احمد باکیخانوو – ون ایفاسی ایله قیاس اولوندوقدا : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، بایاتی قاجارا ایاق شؤعبه لر و گوشه لرینده اوخشارلیق گورونور. نهایتده بو گون آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی بو شؤعبه لر و گوشه لرله ایفا اولونور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق.
برداشت (Bərdaş - گیریش) : بایاتی قاجارین برداشتی راست کیمی نوروز رونده آدلانیر. آنجاق بایاتی قاجار برداشتی راستین عکسینه اولاراق چوخ قیسا ، سؤز واسیطه سی ایله یوخ بلکه آواز ایله ایفا اولونور ، حال بو کی راستین برداشتیندا موغنی غزل اوخومالی دیر. بونلارین موسیقی سی ده بیری بیریندن فرقلی دیر. بئله کی بونلارین تکجه آدلاری عئینی دیر. راستین برداشتی عیراق شؤعبه سینه اساسلانیرسا و اوندان راست موغامی نین قوخوسو گلیرسه ، بایاتی قاجارین برداشتی ؛ بایاتی قاجار احوال و روحیه سینی خاطیرلادیر و اونون موسیقی سی ده معین قدر زیل بایاتی قاجارا بنزه ییر. بو آد عئینیلیگی گاهدان باشقا موغاملار دا گؤرونور. میثال اوچون راهاب و شوشتر ده برداشت امیری اوستونده اولور. بو اونو گوستریر کی بو موغاملار بیر لادا منسوبدورلار. بورادا دا بایاتی قاجار ؛ راست عاییله سینه عایید اولدوغو اوچون ، اونون برداشتی راست برداشتی ایله عئینی آددادیر.
مایه (Mayə - تَمَل ) : باشقا موغاملاردا اولدغو کیمی بایاتی قاجار موغامیندا دا اساس شؤعبه مایه / تمل دیر. داها دوغروسو تاریخ بویو بو موغامین مایه سی اونون باشقا شؤعبه لری و گوشه لرینی اؤز اطرافینا توپلامیش و بایاتی قاجار موغامی بورادان اورتایا گلمیشدیر. بایاتی قاجارین مایه سی معین قدر حوزونلو دور و گویا بیر چاغیریش کیمی دیر و دینله ییجی نی دوشونمه گه چاغیریر. بو چاغیریش احوال و روحیه سی بو موغاما ائله بیر خاصیت وئرمیشدیر کی اونون شؤعبه لری و گوشه لری ، دینی موسیقی ده او جومله دن نوحه ، مرثیه ، آذان و موناجات کیمی دینی موسیقی لرده گئنیش یایلمیشدیر. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی گونئی آذربایجاندا و ها بئله ایراندا و بوتون ایسلام دونیاسیندا شؤهرت قازانان اردبیللی حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان ؛ بایاتی قاجار موغامی اوسته و داها دقیق دئسک اونون باشلانیش جومله لری/قورآن کریمین «توکلت علی الحی الذی ...» آیه سی/ بو موغامین مایه سی اساسیندا و آذانین اؤزو بایاتی قاجار ، دوگاه و شور موغاملاریندا ایفا اولونان «روح الارواح » گوشه سی اساسیندا قورولموشدور.[1] بئله لیکله بورادا بو موغامین چاغیریش احوال و روحیه سی ایسلام شریعتی نین عنعنه لریندن اولان آذان [آذان ایسه ناماز قیلما اوچون ، چاغریش دئمکدیر] ایله بیرلشه رک ، حاج رحیم موذن –ین بو آذانی نی ابدی و قالارقی بیر اثره چئویرمیشدی.
حسینی(Hüseyni) : بوندان اؤنجه راست و ماهور هیندی موغاملاریندا حسینی حاققیندا اطرافلی معلومات وئریلمیشدیر. حسینی بیر گوشه اولاراق راست عاییله سینه منسوب اولان بوتون موغاملاردا - راست ، ماهور هیندی ، اورتا ماهور ، بایاتی قاجار و دوگاه - ایفا اولونور. بایاتی قاجارین مایه سی بیتمه دن اؤنجه ایفاچی ؛ حسینی گوشه سینه کئچمه لی و بو گوشه ده معین قدر گزیشدیکدن سونرا بایاتی قاجارین مایه سینه ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه رنگ چالینمالی دیر.
شیکسته فارس (Şikəstə Fars) : شیکسته فارس سئگاه موغامینا منسوبدور و اونون دوغما یئری سئگاه لادی دیر ، آنجاق بیر چوخ موغاملاردا ایفا اولونور. شیکسته فارس شوعبه سی نین ایفا سی ایله ایفاچی مؤوقتی اولاراق سئگاه موغامینا داخیل اولور و بایاتی قاجار مایه سینه کئچید آلماقلا بو شوعبه دن چیخیر. شیکسته فارسین بایاتی قاجار موغامیندا ایفا اولونماسی بو موغاما داها دا حوزن و کدر وئریر. شیکسته فارسدان علاوه گاهدان موبریقه ده اونون آردینجا ایفا اولونور. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی شیکسته فارس دا راست عاییله سینی نین بوتون موغاملاریندا ایفا اولونور.
زیل بایاتی قاجار (Zil Bayatı Qacar) : آذربایجان موغاملاریندا موعین قدر شوعبه لر وار کی آذربایجاندا موغام صنعتی نین انکشافی نتیجه سینده ووجودا گلمیشلر. او جومله دن بیر پارا شوعبه لری آد آپارماق لار کی موعین موغامین مایه سی اساسیندا قورولموش و داها دوغروسو بو شؤعبه لر مایه نین زیلده تکراری دیر. او جومله دن زیل بایاتی قاجار ، زیل بایاتی شیراز ، زیل زابول ، زیل شاهناز ، زیل قاتار ، زیل سئگاه. بو شؤعبه لر بیر نئچه جهتدن موغامین مایه سی ایله سئچیلیر. بیر : آدیندان بللی اولدوغو کیمی زیل پرده لرده ایفا اولونورلار ، حال بو کی موغامین مایه سی عمومیتله بمده ایفا اولونور. ایکی : مایه یه نیسبت سورعتله و قیسا شکیلده ایفا اولونور. ایندی ایسه بو اوزللیکلر زیل بایاتی قاجاردا دا مووجوددور. بئله لیکله زیل بایاتی قاجارین موسیقی سی مایه نین عیئنی دیر ، آنجاق ایشاره اولوندوغو کیمی معین قدر سورعتله ، جَلد و ها بئله اختصارلا ایفا اولونور.
زمین خارا (Zəminxara) : زیل بایاتی قاجارین ایفاسیندان سونرا ایفاچی اونا ایاق ائدرک زمین خارا شوعبه سینه دوشور. زمین خارا لوغت باخیمیندان ایکی حیصه دن عیبارتدیر : زمین = یئر و خارا = تیکان. اوست اوسته تیکانلی یئر آنلامینی داشییر. زمین خارا دینی مراسیملرده ان چوخ ایفا اولونان شوعبه لردن بیری دیر. اونا گؤره بیر شوعبه کیمی چوخلو شؤهرت قازانمیشدیر. حتی حال حاضیردا بو شوعبه ایله تانینان بیر نئچه تصنیف مؤوجوددور.
دوگاه (Dugah) : زمین خارادان سونرا دوگاه ایفا اولونور. دوگاه بایاتی قاجاردان علاوه شور موغامیندا دا بیر شؤعبه کیمی ایفا اولونور و عئین حالدا راست عاییله سینه منسوب اولان موستقیل بیر موغامین آدی دیر. دوگاه فارس سؤزو اولموش و لوغت باخیمیندان دو = ایکی ، گاه : یئر ، اوست اوستده ایکینجی یئر دئمکدیر. آنجاق بو هئچ ده بو دئمک دگیل کی بو گون آدلاری فارس یا عرب اولان سؤزلر فارس خالقینا یا فارس موسیقی سینه عاییددیرلر ، بلکه کئچمیشده موغام آدلاری اوچ دیل اساسیندا – عربجه – فارسجا و تورکجه یارانمیشدیر. قدیم موسیقی ده بئله بیر بولونتولر اولموشدورسا آنجاق ایندی داها اونلارین تکجه آدی مؤروجوددور. بو آدلار ایله بو موغاملارین خاصیتلری همیشه اویغون دگیل ، بلکه تام فرقلی دیر. باشقا سؤزله دئسک حال حاضیردا دوگاه ، سه گاه ، چارگاه و پنجگاه کیمی موغاملاری تکجه موغام آدلاری دیر. بوندان باشقا او آدلارلا ، موغاملارین آراسیندا هئچ بیر ایلگی یوخدور.
روح الارواح (Ruh_ül_ərvah) : دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده بیر نئچه گوشه ده ایفا اولونور ، روح الارواح اونلاردان بیری سی دیر. روح الارواح ؛ شور ، بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاریندا ایفا اولونور. او عرب دیلینده روحلار روحو دئمکدیر.آنجاق باشقا بیر پارا موغام آدلاری کیمی اونون دا بئله آدلاندیرماسی نین سببی بورایا قدر هله ده بللی اولماییب.
ماورالنهر(Mavəra_ü_nəhr) : بو گوشه ده ، دوگاه شوعبه سی نین ایچینده ایفا اولونور ، ماورالنهر ؛ بایاتی قاجار موغامیندا ایکی یئرده ایفا اولونور. بیر دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده و روح الارواح و شاه ختایی گوشه لری آراسیندا ، بیر ده ایسه شاه ختایی گوشه سیندن سونرا ، بو گوشه لره بیر اَیاق کیمی ایفا اولونور. ماورالنهر قدیم تورکوستاندا بیر ولایت آدی اولموش و آنلامی «چایین او طرفی» دیر. چایدان مقصد جئیحون چایی دیر. قدیم ماورالنهر ولایتی بو گون قازاخیستان ، قیرغیزیستان ، اؤزبکیستان و تاجیکیستان مملکتلری آراسیندا بؤلونموشدور. ماورالنهر دوگاه موغامیندا دا ایفا اولونور.
شاه ختایی (Şah Xətayi) : شاه ختایی ؛ بایاتی قاجار موغامی نین سون گوشه سی دیر. شاه ختایی ؛ آدیندان بللی اولدوغو کیمی آذربایجاندا و ایراندا ایکی عصیردن چوخ سورن صفویلر حؤکومتی نین قوروجوسو ؛ شاه اسماعیل-ین شعر تخلوصودور. بوتون موغاملارین شؤعبه لری و گوشه لری آراسیندا راست عاییله سینه منسوب اولان موغاملار و اونلارین شؤعبه لری ، گوشه لری و حتی اَیاقلاری کیمی بیری بیرینه بنزر باشقا موغام حیصه لری یوخدور. ایفاچی ؛ اورتا ماهور ، ماهور هیندی ، راست ، بایاتی قاجار ، دوگاه ، قاتار و هئیراتی موغاملاری نین اَیاقلارینی بیری بیری ایله قاریشیق سالمامالی دیر. بو بنزرلیک لر بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاری آراسیندا داها چوخ گورونور. عئین حالدا بایاتی قاجار موغامی نین اؤز گوشه لری و شوعبه لری آراسیندا اوخشارلیقلار داها دا چوخدور. اونا گؤره ایفاچی بونلارین ایفاسیندا ان چوخ دیقتله یاناشمالی دیر.
بایاتی قاجارا ایاق : ایفاچی شاه ختایی گوشه سی نین ایفاسیندان سونرا بیر داها ماورالنهر گوشه سینه قاییتمالی و بئله لیکله بو گوشه لره ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه عنعنه یه صادیق قالاراق ، موغاما ایاق وئرمک مقصدی ایله بایاتی قاجارین مایه سینه قاییتمالی و مایه ده گزیشدیکدن سونرا موغامین ایفاسینا یئکون وورمالی دیر. بایاتی قاجارین یوخاری داکی شوعبه لر و گوشه لرین دن علاوه ؛ واخت ایله متعلیم عمی و آغا خان عبد اله یئو طرفیندن ده باشقا شؤعبه لر و گوشه لر او جومله دن عوشاق ، سارنج ، سئگاه و عیراق ایفا اولونموشدور.
بایاتی قاجار موغامی نی تحلیل ائتدیکده گؤرونور کی او باشقا موغاملار لا قیاس اولوندوقدا : بو موغام یئنی بیر موغام اولموش و ائله ده اوزون تاریخی یوخدور. قوزئی آذربایجاندا ساوئتلر دؤنمینده حؤکومت طرفیندن دینی مضمونلار داشییان موسیقیلرین ایفاسینا سون قویما مقصد ایله دوگاه موغامی نین ایفاسی محدودلاشدیریلمیش و حتی چوخ زامانلار یاساق ائدیلمیشدیر. بورادا احمد باکیخانوو کیمی بؤیوک موسیقی خادیملری نین چالیشماسی نتیجه سینده دوگاه موغامیندا یاساق ائدیلن گوشه لر و شؤعبه لر بایاتی قاجارا علاوه ائدیلمیش و بایاتی قاجار موغامی اونلاری اؤزونده توپلایاراق بوگونکو شکیله دوشموشدور. بئله لیکله بایاتی قاجارین شوعبه لر و گوشه لری نین بیر چوخو ایلک اؤنجه دوگاهدا اولموش و ایندی ایسه بایاتی قاجار ترکیبینده ایفا ائدیلیر.
بایاتی قاجار موغامی نین ایفاچیلاری سای باخیمیندان بارماق ساییندان آرتیق اولمامیشدیر. حال حاضیردا جبار قاریاغدی اوغلو و شکیلی علسگر- دن بایاتی قاجار ، مجید بهبودوو- دان زمین خارا ، آسلان صفروو-دان شاه ختایی کیمی قیسا سس یازیلاری مؤوجوددورسا ،آنجاق بایاتی قاجاری ایلک دفعه اولاراق بیر موغام کیمی هانسی ایفاچی طرفیندن و نه زامان ایفا اولونودوغو هله ده بللی دگیل. ایگیرمینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا اونون اوستالیقلا ایفاچی سی متعلیم متعلیموو اولموشدور. حال حاضیردا اونون ایفاسیندان ایکی موختلیف ایفا الیمیزه گلیب چاتمیش و اونون باشقا سس یازیسی بو گون تانینمیش تارزن واله رحیموو-ون آرشیوینده قورونوب ساخلانیلیر. متعلیم عمی ایفالاری نین بیرینده بایاتی قاجاری آشاغیداکی شوعبه لر و گوشه لر ایله ایفا ائتمیشدیر : « مایه ، حسینی ، شیکسته فارس، موبریقه ، عیراق ، دوگاه ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، ماورالنهر ، سارنج ، شاه ختایی ، ماورالنهر ، بایاتی قاجار- اَیاق ».
بایاتی قاجار موغامینی متعلیم عمی دن سونرا قولو عسگروو و باکیر هاشیموو مهارتله اوخوموشلار. بو موغام قولو عسگروو –ون رئپرتووارینا اؤزل یئر توتموش و او دفعه لرله بو موغاما موراجیعت ائتمیشدیر. او ایفالاری نین بیری سی نین سونوندا «بیر قوش گلیر بربردن» آدلی گؤزل خالق ماهنی سینی دا ایفا ائتمیش و بو موغامین ایفاسینا داها دا گوزللیک وئرمیشدیر. حال حاضیردا آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی نین یگانه ایفاچی سی بؤیوک موغنی آغاخان عبدالله یئو دیر. آغا خان عبدالله یئو بو موغامی یئنی نفسلرله ، اوزونه مخصوص اولان بیر اوسلوب ایله و داها گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر. بو قلم صاحیبی بو گونه قدر آغاخان عبدال یئو-دن دؤرد موختلیف ایفا دینله میشدیر کی هر بیری باشقاسیندان فرقلی و چئشیدلی شکیلده ایفا اولونوشدور. آغا خان عبداله یئو بو موغامی او قدر گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر کی اوندان بو گون 44 دقیقه لیک اوزونلوغوندا بایاتی قاجار ایفاسی مووجوددور. بو موغامین اینسترومنتال ایفا دا ان مهارتلی ایفاچی سی کامانچادا ، بؤیوک کامان اوستاسی هابیل علیئوو ، تاردا ایسه وامیق محمد علی یئو اولموشدور.
قایناقلار
زهرابوو رامیز (1388) : موغامات آذربایجان ، ترجمه مجید تیموری فر ، تبریز.
عبد المومن بن صفی الدین (1346) : رساله موسیقی بهجت الروح ، ترجمه محمد تقی مایلی ، تهران ، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
فرزانه ، م . ع (1391) : آذربایجان خلق ادبیاتیندان بایاتیلار ، سکگیزینجی نشر ، تهران ، اندیشه نو.
مراغه ای ، عبدالقادر بن غیبی حافظ (2536) : مقاصد الالحان ، به اهتمام تقی بینش ، چاپ دوم ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
[1] - بو حاقدا باخینیز « بیر اثر - ایکی ادعا ؛ یا حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان حاققیندا قئیدلر » :
http://ishiq.net/?p=6132


c: text/html

text:
(16)
ناماز
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ ﴿۴۵﴾ (سورة العنکبوت)
بو کیتابتان سانا واحیەدیلن هر شەیی آنلایاراق اۇقو وە نامازئ تام قئل. ناماز هر چشیت فوحوشو وە کؤتۆلۆگۆ أنگللـەر. آللاهئن ذیکری (کیتابئ) أن اؤنملیسیدیر. آللاە، یاپتئغئنئز هر ایشی بیلیر. (عانکبوت سورەسی؛ 45)
“جننتین آناحتارئ ناماز، نامازئن آناحتارئ ایسە آبدستتیر.” (تیرمیذی)
دگرلی گنچلر،
سیزە گۆونیلیر بیر آدرستن، أ-ایمضالئ آما بیلمەدیگینیز بیر دیلدە بیر أ-مەیل گلسە، نە یاپارسئنئز؟
مەیلین سیزە گؤندریلدیگینی وە گۆونیلیر بیر کیشیدن گلدیگینی بیلییۇرسانئز، موحتملن چەوریم ایچی ترجۆمە سیتەلریندن بیرینە مەیلی یازئپ، کندی دیلینیزدەکی آنلامئنئ اؤگرنمەیە چالئشئرسئنئز؛ اۇنو آنلامادان تکرار تکرار اۇقومازسئنئز، دگیل می؟
ایشتە چۇجوقلوقتان بۆلوغ چاغئنا گچنە قادار، هر بیر اینسان، چەورەسیندەکی هر وارلئغئن، آللاهئن اۆستۆن یاراتئمئنئن بیر اۆرۆنۆ اۇلدوغونو وە آللاهئن وارلئغئنئ، بیرلیگینی قاوراماق ایچین بیرر گؤسترگە اۇلدوغونو فارق أتمەیە باشلار. عالمدەکی تۆم وارلئقلار، آللاهئن ایندیردیگی آیتلردەکی بیلگیلرلە بیرەبیر اویوملودور.
فوصصیلت سورەسی؛ 53-نجۆ آیتتە راببیمیز شؤیلە بویورموشتور:
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۵۳﴾ (سورة الفصلت)
اۇنلارا، چەورەلریندە وە کندیلریندە اۇلان آیتلریمیزی گؤسترەجگیز، سۇنوندا اۇنون (قورئانئن) تۆمۆیلە گرچک اۇلدوغو، اۇنلار آچئسئندان اییجە اۇرتایا چئقاجاقتئر. راببینین هر شەیە شاهید اۇلماسئ یتمز می؟ (فوصصیلت سورەسی؛ 53)
قورئان آیتلریندەکی بیلگی ایلە یاراتئلمئش وارلئقلار آراسئنداکی بو اویومو گؤرەبیلمک ایچین، قورئانئ آنلایاراق اۇقوماق شارطتئر. آنلامادئغئمئز تاقدیردە، قورئان بیزیم ایچین بیر بیلگی قایناغئ اۇلمایاجاقتئر.
بو یۆزدن، قورئاندا ایندیریلمیش هر بیر آیت، بیزیم ایچین، آنلادئغئمئز دیلدە اۇقومامئز گرکن بیرر مساژدئر. قۇنوشمامئزئن باشئندا بلیرتتیگیمیز عانکبوت سورەسی؛ 45-نجی آیتتە دە ذاتن:
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَأَقِمِ الصَّلَاةَ … ﴿۴۵﴾ (سورة العنکبوت)
“بو کیتابتان سانا واحیەدیلن هر شەیی آنلایاراق اۇقو وە نامازئ قئل!..” (عانکبوت سورەسی؛ 45)
بویورولماقتادئر.
دگرلی گنچلر،
پکی نامازئ تام قئلماقتان قاصئد نەدیر، هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ؟
ألبتتە فارض اۇلان واقیتلرین ایچیندە وە گۆندە بش کز قئلماق، “تام قئلما” ایفادەسینین قاپسامئندادئر؛ آنجاق تام قئلماق بونونلا سئنئرلئ دگیلدیر. ناماز، “هر چشیت کؤتۆلۆگۆ أنگللـەدیگینە” گؤرە، ناماز قئلمانئن بیزە دۆشۆندۆردۆگۆ وە بو سایەدە بیزدە دگیشتیردیگی شەیلر اۇلمالئدئر. بیزی کؤتۆلۆکتن آلئقۇیاجاق اۇلان، نامازدا اۇقودوغوموز آیتلری وە دوعالارئ دۆشۆنەرک اۇقوماق وە آنلاماقتئر.
ذاتن آیتین دوامئندا:
… وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ … ﴿۴۵﴾ (سورة العنکبوت)
“… آللاهئن ذیکری (کیتابئ) أن اؤنملیسیدیر…” (عانکبوت سورەسی؛ 45)
دەنیلمیشتیر.
دەمک کی، ناماز قئلارکن أن اؤنملی اۇلان شەی، آللاهئن بویروق وە یاساقلارئنئ یاعنی آیتلرین آنلاملارئنئ تکرار تکرار حاطئرلاماق وە آنلاماقتئر. ناماز آنجاق بو شکیلدە اینسان کؤتۆلۆکلردن آلئقۇیار. آیرئجا، نامازئن تام قئلئنماسئ ایچین، نامازئن ایچیندە وە دئشئنداکی شارطلارئنا اویمایا دا دیققات أدیلملیدیر.
دگرلی گنچلر،
ناماز قئلماق گۆنلۆک حایات ایچیندە آصلئندا چۇق قۇلای وە فراحلاتئجئ بیر عیبادتتیر. ماعالأسف نامازئن زۇر وە گۆنلۆک حایاتئ آقساتئجئ بیر عیبادت گیبی دۆشۆنۆلمەسی، گنچلر آراسئندا یایغئنلاشماقتادئر. أگر آللاە تعالانئن آبدست آلما وە ناماز قئلما قۇنوسوندا بیزە تانئدئغئ قۇلایلئقلاردان یارارلانئرسانئز، ناماز قئلمانئن نە قادار دا قۇلای اۇلدوغونو گؤرەجکسینیز.
گۆنۆمۆزدە، عیلمیحاللردە آبدستین تۆم سۆننتلری اؤگرتیلمکتەدیر. سیزلر دە موحتملن، آبدست آلئرکن تۆم سۆننتلری اویغولویۇرسونوز. بیر دە آبدستین فارضلارئ واردئر. بونلار مائیدە سورەسی؛ 6-نجئ آیتتە بلیرتیلمیشتیر. آبدستین فارضلارئ دؤرت تانەدیر: یۆزۆمۆزۆ وە دیرسکلرە قادار قۇللارئمئزئ بیرر کز یئقاماق، باشئمئزئ وە تۇپوق کمیکلرینە قادار آیاقلارئمئزئ بیرر کز مسحەتمک. مسحەتمک، ائسلاق أللە سئوازلاماق دەمکتیر. مسحین، باشاؤرتۆسۆ، چۇراپ وە آیاققابئ اۆزریندن یاپئلابیلمەسی بۆیۆک بیر قۇلایلئقتئر. ایمکانئمئز اۇلدوغوندا سۆننتلرییلە بیرلیکتە آبدست آلئرئز؛ آنجاق دار زامانلاردا، یالنئزجا فارضلارئ اویغولایاراق آبدست آلابیلیریز. بو، بیر داقیقا بیلە سۆرمز.
دگرلی گنچلر،
بیلدیگینیز گیبی، نامازلار، فارض وە سۆننت نامازلارئ اۇلماق اۆزرە ایکی چشیتتیر. سۆننت نامازلارئ، نافیلە نامازلاردئر. دوام أدیلمەسی چۇق فاضیلتلی وە صوابتئر؛ آنجاق ترک أدیلمەسی دوروموندا گۆناە اۇلماز. اؤرنگین، بش داقیقالئق بیر تنففۆستە سۆننتییلە بیرلیکتە 10 رکعات اؤگلە نامازئ قئلامایاجاغئنئزئ دۆشۆنۆرسنیز، اۇقولدایکن یالنئزجا دؤرت رکعاتلئق فارضئیلا یتینەبیلیرسینیز.
فارض نامازلارئ ایسە، اۇلمازسا اۇلمازدئر وە موطلاقا واقتیندە قئلئنماسئ شارطتئر؛ آصلا ترک أدیلەمز. بونون ایکی ایستیثناسئ، اونوتماق وەیا قاصئدسئز اۇلاراق اویویاقالماقتئر. موحاممد (ع)، بیر کز اویویاقالدئغئ ایچین صاباح نامازئنئ، بیر کز دە ساواش سئراسئندا اونوتاراق ایکیندی نامازئنئ واقتیندە قئلامامئشتئر. بو دوروم حاققئندا شؤیلە دەمیشتیر:
“دیققات أدین! سیزین ایچین، بندە بیر اؤرنک واردئر.” (سۇنرا شؤیلە دوام أتتی) “دیققات أدین! اویقو سببی ایلە ناماز قاچئرماق قوصور دگیلدیر (تفریط یۇقتور). قوصور (تفریط) آنجاق باشقا نامازئن واقتی گلینجەیە قادار نامازئنئ قئلمایان کیمسەدە واردئر. بینائنعالەیه بو اویویوپ قالما ایشینی کیم یاپارسا اویاندئغئ زامان، اۇ نامازئ قئلئورسین! آما أرتەسی گۆن، اۇ نامازئ هر زامانکی واقتیندە قئلسئن! (مۆسلیم)
موحاممدین (ع) دا اویغولادئغئ بیر دیگر قۇلایلئق ایسە، نامازلارئ جمع أتمەسی یاعنی بیرلشتیرمەسیدیر. بونو یاپابیلمەسینین ألبتتە قورئاندان دا دایاناغئ واردئر: اؤگلن نامازئنئن سۇن وە ایکیندی نامازئنئن ایلک واقیت قورئاندا کسین اۇلاراق بلیرتیلمەمیشتیر. بنزەر دوروم، آقشام وە یاتسئ نامازلارئ ایچین دە گچرلیدیر. بو نەدنلە، اؤگلن وە ایکیندی نامازئ بو ایکی واقیتتن هرحانگی بیرینین ایچیندە بیرلشتیریلەبیلیر.
آقشام وە یاتسئ نامازلارئ دا بو ایکی واقیتتن اویغون اۇلانئن ایچیندە بیرلشتیریلەبیلیر. اؤرنگین بیر سئناو یا دا بلۇک درستە، یا دا نامازئ قاچئرماقتان قۇرقتوغونوز بیر باشقا دورومدا اۇلورسانئز، سیز دە نامازلارئنئزئ بیرلشتیرەبیلیرسینیز. نامازئ قاچئرماقتان قۇرقارسانئز، باقارا سورەسی؛ 239-نجو آیتتە بلیرتیلدیگی گیبی، نامازئ یۆرۆیەرک یا دا بینک اۆستۆندە بیلە قئلابیلیرسینیز. گۆنۆمۆزدەکی چشیتلی اؤزل وە تۇپلو تاشئما آراچلارئنئن دا بیرر بینک اۇلدوغونو اونوتمایئن.
بۆتۆن بو قۇلایلئقلار، آصلا رسولوللاهئن سۆننتینی حافیفە آلماق دگیلدیر. بیلعاکیس، آللاهئن چیزدیگی سئنئرلار چرچوەسیندە، رسولوللاهئن دا بویوردوغو:
“قۇلایلاشتئرئنئز، زۇرلاشتئرمایئنئئز! مۆژدەلەیینیز، نفرت أتتیرمەیینیز!” (بوحاری)
ایلکەسینین حایاتا گچیریلمەسیدیر. نامازئن هر شارطتا وە واقتی ایچیندە قئلئنماسئ زۇرونلولوغو دۆشۆنۆلدۆگۆ تاقدیردە، بو قۇلایلئقلارئن وارلئغئ ایچین آللاها شۆکرەتمەمیز گرکیر.
دگرلی گنچلر،
نامازلارئمئزئ تام قئلماق ایچین ألیمیزدن گلن هر شەیی یاپالئم. گرکتیگیندە دە بیزە تانئنان قۇلایلئقلاردان یارارلانالئم. اونوتمایالئم کی، “جنتتین آناحتارئ ناماز، نامازئن آناحتارئ ایسە آبدستتیر.”
بؤیلەجە اومولور کی، قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
رحمتلی اوستاد شهریارین اذنیایله
اذن وئر منده سنایله بیر اروپایه گلیم
سن چیخاندا بازارا، منده سنه سایه گلیم
«حقِّ مأموریت» آل سن نئچه میلیون «یورو»
من ساتیم پار- پالازی، سنله اروپایه گلیم
سن دولان بولغاری باشدان باشا، هرجور کئفی چک
وئر اجازه منهده تکجه او وارنایه گلیم
ناپلدان دویسا گؤزون، مارسئیه گئت، هم کانی گز
حؤوله چینده من اولوب، ساحلِ دریایه گلیم
امضالا چوخلو قرارداد، سن آغیر پورسانت آل
پول سایاندا، منیده قویکی، تماشایه گلیم
انگلیسده، یئکه باشلارلا آپار سن دانیشیق
منده کار، کور، دانیشیق سیز، اورا بیمایه گلیم
سن سوویسده، یئتیش اؤز بانکی حسابدا پولونا
منده آغزیم سولانان حالدا او مأوایه گلیم
سن گئدیب تویلارا، شیرینی یئییب، اول خندان
مندهکی چوخ قوجایام، یاسلارا، حلوایه گلیم
یولون آمریکایا دوشسه، کاراییبده حاللان
من جیریق پالتار ایلن، قیشدا آلاسکایه گلیم
قوی سنه مشتری دورسون «بی.بی.سی» «سی.ان.ان»
منده بارماغی آچیب «V» کیمی سیمایه گلیم
گئتسن آفریقایا، قال ساحلِ عاجدا هرگون
من یازیق آج- یالاواج، تکجه کاتانگایه گلیم
آدیم «آرش»، نه اوخوم واردیر الیمده، نه یاییم
سن پارا توپلا، بوراخ بندهنی افنایه گلیم


text:
اویان نیوز:
ایواز طاها
۱٫ ایگیرمینجی یوزایللیکده “دیل”ـه باخیش بوجاغی کؤکلو دییشلیکلییه اوغرادی. بو واختاجان دیلین نه قدهر اؤنملی وارلیق اولدوغونون سرّینه یئترینجه واریلمامیشدی. بو اؤنهمه دیققت یئتیریلمهسینین گؤستریجیلری آز دئییل: اؤتن یوزایللیکده «فلسفه دیلین چاتیندا یارانیر» ادعاسی سسلندی (ویتگئنیشتاین)؛ ادبیاتین بیر دیل دونیاسیدیر، متندن باشقا بیر دونیا یوخدور، آنلام سؤز بطنینده گیزلنیر، یا دا دیل اویونلاری ایچینده أریییب گئدیر (دئریدا). بو گؤستریجیلرین سایینی داها دا آرتیرماق اولار: آنالیتیک دیل فلسفهسینین یارانماسی، پسیخولوگییادا دیلین گؤرونمهمیش اؤنم قازانماسی، حتتا آلتبیلینجین دیلسل [زبانی] بیر قورولوش اولدوغونون وورغولانماسی (لکان) و قورولوشچولوغا [ساختارگرایییه] گتیریب چیخارمیش فردیناند سؤسورون دیل قوراملاری [نظریهلری].
بونون اوٍچون من همیشه دیلین هئیبتیندن دانیشیرام. دیلله سایماز و نئجهگلدی داورانیشین تهلوٍکهسینی وورغولاییرام [تأکید ائدیرم]. لاکین بو وورغولار، دیلی اؤز باشینا بوراخیب، اونون کورلاماسینا نئیترال [خنثی] تانیق اولماق کیمی یوْزولمامالیدیر. بو وورغولاردا دیلی آچیق گؤزله گوجلندیرمک، چیچکلندیرمک، گئنیشلندیرمک مقصدی گوٍدولور.
۲٫ دیل مسئلهسی ایله اوُغراشماق اوٍچون سیاسی آچیلیم دوًنمینی گوًزلهمک یئرسیزدیر. کیمسه «سیاسی گوجو أله کئچیریرسک دیلی بیر گئجهده چؤزه بیلهریک» دئییر، او بیریسی «ایندی تئزدیر، دیلی واختیندا اؤیرنهجهییک» سؤیلهییر. بو باخیشدا حقیقت وارسا، بؤیوک یانلیش و چاتیشمازلیقلار دا وار.
بیرینجیسی، ائله بیر فوٍرصتین واختینی معینلشدیرمک کیمسهنین ألینده دئییل. او فوٍرصت بللی زامان نوًقطهسینده یئرلشمیر، تاریخی گئدیشله باغلیدیر. گلهجک گلمیر، بیز اونو یارادیریق. بونون اوٍچون دیلین آلینیازیسینی باشلی باشینا بوراخماق اوْلماز. دیلین ماهیتی، ساغلام دیلین گئرچکلشمه مئخانیزملری، دیلین اؤیرهتیمی، أنگللر و اولاناقلارلا تانیش اوْلمادان بیر گئجهده سهلدیر، بیر عؤمور بویو مسئلهنی چؤزمک موٍمکون اوْلمایاجاق. بونو دا سؤیلهمک یئرینه دوشردی کی، دیل نه قدهر سیاسی یاساقلار چرچیوهسینده یئر آلیرسا، بیر او قدهر ایستکلی گؤرونور. آمما دیل یاساقلار دایرهسیندن چیخدیقدا اونونلا باغلی ماراقلار داها «قوتساللاشدیریلمیش اؤزگورلوک، میللی منلیک، اؤزوٍنه قاییدیش» قاوراملارینین آدی آلتیندا آنلاشیلمایاجاق. گلوباللاشمیش رقیب دیللرین چارپیشماسیندا یاریشمالی اولاجاق. [۱]
بیز دیلین تدریسینی گئرچکلشدیرمک اوچون ألیمیزدن گلهنی أسیرگهمهمهلیییک. آنجاق اؤنپلانلارا دا حاضیرلیغیمیز اولمالیدیر. توتالیم دیلین تدریسینه ائله بیر سیاسی ایمکان یاراندی. مسئلهنین اؤنملی طرفی دیل سیاستینی پلانلاشدیریب گئرچکلشمکدیر. دیلله ایلیکین تانیشقلیق اوْلمایان تقدیرده، یا دا آذربایجان تورکجهسینده بیرجه سطیر دوزگون یازماغی باجارمادیغیمیز حالدا، دیلین تدریسینه گئدن هانسی یولو سئچهجهییک؟ بورا فاجیعه دؤنگهسیدیر.
گوٍج دؤنگهسینی گؤزلهمهیین آستاریندا ایندیکی دؤزومسوزلوک یاتیر. بعضیلری دئییر: «او زامان گئج گلهجک، تئزلیکله مسئلهنین باشینی باغلامالیییق.» بو ایسه، دیل مسئلهسینی گئجیکدیریب آنلاشیلماز بیر واختدا چؤزمهیین او بیری اوٍزدور. بللی چئورهلر اولدوقجا دارتیشمالی مسئلهلرده گرهکلی علمی صلاحیت قازانمادان تلهسیک کسه چوًزوٍمیوللارینا [راه حللره] فیکیرلشیرلر. کسه چؤزومیولونون دا تئزلیکله عومومی ماراق اویاندیرماسی موٍمکون اولمور. سونجدا رقیبلری عرصهدن دیشاری وورماقلا سؤزبیرلییینی ساغلاماق اولور! بو ایسه آچیقجا بیلگی، دیل و دوشونجه آلانلارینی تکسسلیلیک قارانلیغینا سوروکلهمک دئمکدیر. بو «دؤزومسوزلوک سیاستی»نین باشقا آدیدیر. بو سیاست دوٍشونجهلری، اینانجلاری و باخیشلاری قوْندارما بیچیمده عئینیلشدیرمک ایستهییر. لاکین ادبیات، اویغارلیق [تمدن]، تکنولوژینین کوًکلری دوشونجه بنزهرلیکلرینده دئییل، فیکیر آیریلیغیندادیر. کسکین انکارلاردا.
نه یازی قایدالاری، نه ده ساغلام دیل، عئینی دوٍشونجهلی آداملارین اوزلاشماسی ایله یئترینجه گئرچکلشه بیلمهیهجک. بو اوزلاشما، چئشیدلی ـ حتی ضدیتلی ـ باخیشلاردان سوزولموش سونوج ایشیغیندا گئرچکلشمهلیدیر. بئله اوْلمادیقدا ایشین سوْنو اوٍرکآچان اوْلمایاجاق، چاتیشماز، عئیبهجر آلیناجاق، هامینین طرفیندن ماراقلا منیسمهنیلمهیهجک.[۲]
معین قدر دوشونجه آیریلیغی اوْلمادان اویغارلیغین، بیلیمین، دوشونجهنین چیچکلنمهسی آلینمازدیر. اؤزهللیکله ایصطیلاحلار ـ گئنللیکله دیل ـ کیمی بیر بیلیمسل مسئلهده، هم دوشونجه چارپازلیغینا، همده دوشونجه چارپیشمالارینا تمل احتیاجیمیز واردیر.
۳٫ دیلین اؤزوٍنه گلدیکده، موتلولوقدان فاجیعه دؤنگهسینی آشمیشیق. مرکزچیل چئورهلرده دیلیمیزین اؤلومونه بسلنمیش اومودلارین پوچا چیخماسی، فاجیعهنین آرخادا قالماسینین گؤستریجیسیدیر. باخمایاراق کی، گئنیش سیاسی باسقیلار تهلوکهلرین بؤیوٍکلویونه دلالت ائدیر. آمما بو یازیدا مسئله تهلوٍکهنین سیاسی طرفی دئییل (اؤز یئرینده بو چوخ اؤنملی و دارتیشمالیدیر)، علمی طرفینی گؤز اؤنونه آلیرام: علمی دیلدهکی گرگینلیک.
آذربایجان نثرینین بدیعی قولوندا گرگینلیکدن سؤز آچماق یئرسیزدیر، دیلیمیزین آغریان یئری علمی نثردهدیر. بو سورون ایسه آذربایجان جومهوریتیندهکی رسمی دیلدن قایناقلانیر. رسمی دیله بیر چوخ آلینما سؤزجوکلر یوکلهنیب. بونو تکجه بیلیمسل یازیلاردا گؤموروک، اینسان آدلاریندان توتموش بیلگی آراجلاریناجان بو آلیشقانلیغین قاباریق اؤرنکلریله قارشیلاشیریق: گولنیسا، فوقالمنطیق، تشکیلات [۳] ، تهران و جانعلی کیمی اینسان آدلاریندان توتموش پانوراما، پاریتئت، کولیس، عدالت، لیبئرال پرئس، لیدئر و سپئیس کیمی مئدیا آدلاریناجان هئچ بیری دوغما دئییل. بو ایسه بیزی قیجیقلاندیرمایا بیلمز.
”بیلیمسل نثر” دئینده یالنیز هومانیتار بیلیملر، یا دقیق بیلیملری نظرده توتمورام، چؤزوملهمهیی [آنالیزی] احتیوا ائدن هر بیر یازینی علمی نثر آدلاندیریرام. بو تانیم، فلسفهنی ده اؤز ایچینه آلیر. دیلین بو ایکی یؤنونون فرقلی بیچیمده گلیشمهسی اینجه ندنله باغلیدیر. بدیعی نثرده جوملهلرله اویناماق قولایدیر، ایستهنیلمز قاورامدان، آنلاشیلماز کوبود سؤزجوکدن یان کئچمک اولور. آمما علمی نثرده بللی سؤزجوکله قارشیلاشماق قارچیلمازدیر. أدیب سلطانییه گؤره «بدیعی نثرده جوٍملهلرین قاباریق شخصیتی واردیر، علمی نثرده ایسه سوًزجوکلرین. باشقا سوًزله علمی سؤزجوکلر اوًزونلوکده داها ’اوًزونه باغلی‘، ’یئتکین‘ و ’اوًزونه سیغان‘، ’منطقی‘دیرلر. بدیعی نثرده سؤزجوکلرین ائموسیالارینی، دویغولارینی، مئتافوریک [استعاری] آنلاملارینی چاتدیرماق قارشییا مقصد قویولور، علمی نثرده ایسه اونلارین دقیق آنلاملارینی چاتدیرما گوٍجو گؤز اؤنونه آلینیر. علمی نثر، ادبی و بدیعی تنقیددن باشلانیر، بوٍتون ساحهلری بورویور.»
۴٫ قارشیلاشدیغیمیز باشلیجا پروبلئم بیلیمین یوخلوغودور. بئله بیر دورومدا تئرمین قوندارما اؤز اونمینی ایتیریر. آنلام یوخدورسا سؤزجوک نهیه گرهک. هابئله بیلیمین قایناغی دیلیمیزین یوردوندا یئرلشمهدییی اوٍچون، آلینما تئرمینلر آنلاشیلماز آلینیر، بو تئرمینلرین دوغما قارشیلیغی دا [معادلی ده] یئرینه دوٍشمور. بونونلا بئله هر ایکی پروبلئم بیزی چیخیلماز یولدا قویمامالیدیر. بیرینجیسی، بیلیم دیلینین یارانماسینا جان آتماغیمیز بیلیمین یارانماسینا یول آچاجاق. ایلک باخیشدا یاد گؤرونن تئرمین ایسه زامان آخاریندا دوغمالاشاجاق. آنادولو تورکجهسینده “آیدینلاما” [روشنگری، Enlightenment]، “اوزمان”، “باشباخان”، بیزده ایسه “آپاریجی” [مجری]، “نئفت قورغولاری” [تأسیسات نفت] و “دوزلیش” [تصحیح] کیمی سؤزلر بئله اوْلمادیمی؟ عربلر بیر چوخ دیللرده قارشیلیغی بولونمایان “سوسیالیزم”، “کومونیزم”، “تئلئفون” کیمی سؤزلری چئویردیلر. ایندی “اشتراکیّه”، “شیوعیّه”، “هاتف” کیمی سؤزلر عربجهده او قدهر دوغما آلینیر کی، دئییرسن رحمتلیک مارکس “یاتیریم” باشلیقلی کیتابینی دوه اوٍستونده یازیب.
بو آرگومنتلری ایرهلی سوٍرمکده آماجیم بودور: بیرینجیسی اؤزگه ایصطیلاحلارین مسئلهسینی قوْلای سانمایاق، اوْنو دیلین قارشیسیندا دایانمیش داغ کیمی مانعه گؤرهک. بو ایسه اولدوقجا چئشیدلی فرضیهلر ایرهلی سوٍرمک، مسئله ایله ایلگیلی درین بیلگی قازانماق، گئنیش چالیشمالارا قاتلاشماق و یئنیلیکلر آختارماقلا برابر، عملده بیر او قدهر احتیاطلی داورانماق طلب ائدیر. ایکینجیسی، بوٍتون چتینلیکلره رغمن مسئلهنین چؤزومیولو اولدوغونا اینانماق. دئمک، تئرمین آچیسیندان دیلیمیز چیخیلماز یولدا دئییل. هم اؤزونون پوتانسئیلی، هم ده تورکجهنین قارداش قوللارینین بؤیوک تجروٍبهسینه آرخانالا بیلر.
۵٫ سوْن واختلاراجان غریبه بیر سؤز دیلده دیشده گزیردی: «توٍرکجهمیز دونیانین أن قایدالی دیلیدیر». بو ادّعانین دوْغرو اولوب اوْلماماسیندان آسیلی اوْلمایاراق، دیلین تام قایدالی اوْلماسینی بیلیم تأیید ائتمیر. بو هئچ بؤیوک اوٍستونلوک ده دئییل. بیلگی آلیشـ وئریشی گئنیش اوْلمایان چاغلاردا تام قایدالی دیل گئرچک گوًرونسه ده، ایندی بؤیوک خال دئییل، چاتیشماز یؤندور! [۴] دیلین اینکیشاف مرحلهسینده، اؤزهللیکله باشقا دیللرله گئنیش آلیشوئریشه گیریشمیش دؤنمده، ’تام قایدالی‘ آدلانان دوروم آبسورددور. شخصن منیم اوٍچون تام قایدالی بیر دیل قورخونج، شوم بیر فئنومئندیر. تام گؤز آلتینا آلینمیش، بوٍتون آلانلاری دیققتله پلانلاشدیریلمیش بیر فئنومئن. جوْرج اوْروئل′ین ۱۹۸۴ باشلیقلی أثرینده جانلاندیردیغی و یا آلدوکس هاکسلینین یئنی قشنگ دونیا آدلاندیردیغی دوروم.
هئچ بیر دیل ایستئثناسیز اولا بیلمز. ایستئثنا اوْلمایان یئرده هم دیل اؤله بیلر، هم ده سیاست. کارل ائشمیت دئمیشکن «ایستئثنا قایدادان داها ماراقلیدیر. قایدا هئچ نهیی آچیقلامیر، ایستئثنا ایسه هر شئیی آچیقلاییر. ایستئثنا یالنیز قایدانی وورغولامیر، بلکه قایدا اؤزو ده اوندان قیدالانیر».
ائشیمت′ین نظرینجه گئنل قایدانی گئرچکجه آراشدیرماق ایستهین کیمسه، یالنیز بیر گئرچک ایستئثنا آختاریشیندا اوْلمالیدیر.» تام اوٍستاوسته دوشمهسه ده، بو سؤًز کارل پوْپئر′ین «چورودولمه [ابطال اولونما] قابلییتی» آدلی قورامینی خاطیرلادیر. پوْپئره گؤره، علمی بیر فرضیهنی اونلایلاماق اوٍچون، تأیید ائدیجی اوْلغولارین [فاکتلارین] یئرینه، ابطال ائدیجی اولغولار آختارمالیییق. بونون آنلامی قوْلایدیر. توتالیم «بوتون قارغالار قارادیر». بو فرضیهنی اونایلاماق اوچون مینلرجه قارا قارغانین عوضینه بیرجه آغ قارغا آختارمالیییق، تاپیلماسا فرضیه قوّهیه مینهجک.
ایستئثنانین بو غئیرعادی گوٍجونه باخمایاراق، نییه بیزده بو قدهر اییرنج گؤروٍنور، قایدا ایسه قوتسال. بیزده ایستئثنا نییه هر شئیی قارانلیغا سوٍروکلهییر، آچیق اولغولارین اوستونه قالین پرده چکیر؟
منجه سورغونون جاوابی بیزدهکی ایستئثنانین ماهییتینه قاییدیر. ایستئثنا بیزده قایدادیر. بیزده بونلارین یئری دَییشیلیب، ایستئثنا قایدالارین یئرینی آلیب. دیلیمیزدهـ البته گونئی لهجهسیندهـ ایستئثنالارین چوْخلوغو قایداسیز قایدالارا چئوریلیب، خائوس. بونونلا دا ایستئثنالار قوروجو و آچیقلاییجی ماهیّتلرینی ألدن وئریبلر. اؤرنهیین، بیر چوخ دیللرده شعرین اینقیلابی ماهیّتی دیلین گراماتیک سینیرلارینی آشماقدا دوغرولورسا، بیزده بو ماهیّت دیلین گراماتیک قورولوشونا باغلیلیق و وفالیلیقلا اؤزونو گؤستره بیلیر. چوٍنکو بوردا گئرچکلیک خائوسدورسا، ایستئثنا گئرچکلییین ایچیندهکی چاتدیر. بونا گؤره من گراماتیک قوراللاری پوزماغا سوروملولوقدان یایینما کیمی باخیرام، ایندیکی دورومون أسارتی کیمی باشا دوٍشورم. خائوسا قاپیلماق. بیز عقلانیت یوخوشونو آشدیقدان سونرا أدبیاتین اوسدیشی [فراعقلانی] اویونلارینا قورشانا بیلهریک. بیز ایستئثنانی قایدایا چئویردیکدن سونرا خائوسون آوانگارد مرحلهسینه چاتا بیلهریک. آوانگارد ایندی بیزده گراماتیکانی، یعنی ایستئثنانی، برپا ائتمکدیر، شیفاهی دیل آنارشیزمینی قایدالارا سؤیکهنهرک اؤنلهمکدیر.
————-
۱- بو بیر احتیمالدیر، آمما اینترنت، میللی سینیرلاری آشان ’یاتیریم‘، و ایشیق سورعتی ایله مبادله اولونان ایمگهلر [تصویر] سوًیلهنیلن احتیمالی گوجلندیریر. گلوباللاشما مکانیندا ضعیف بیر دیلین فونکسیاسینین ایتیریلمهسی او قدر ده عاغلا سیغمایان دئییل.
۲- بیر موٍددت اوًنجه سویداشلاریمیزدان آزساییلی بیر گروپو املا بیرلییی بارهسینده هفتهلیک آردیجیل مشاورهلر کئچیرتمک قرارینا گلدیلر. آداملارین ترکیبی گوًردوکده شاشیردیم، بونلاردان بعضیسی یئنی یازماغا باشلامیشدیلار. سوروشانداکی بس ’ابراهیم رفرف‘ هاردادیر؟ «او گلسه چوًپ قویار» دئدیلر، «اوستاد ’مشروطهچی‘ نییه دعوت اولونماییب» دئدیم، «اونونلا اوزلاشماق موٍمکونسوزدور» سوًیلهدیلر. باشقا آدلارین بارهسینده ده بونا بنزهر جاواب آلدیم. اونلار املا قایدالارینین عئینیلشدیریلمهسینده فیکیرآیریلیقلارینا مانعه کیمی باخیردیلار، و بو مانعهلرین غیابیندا، ایشی ساهمانا سالماق ایستهییردیلر. نه یازیق کی، بیزده بیر چوخ ساحهده گلهنکسل خاراکئتر آلمیش بو داورانیش، سیاسی دوًزوٍمسوزلوکدن گلیر. ایندی بیزیم دوٍشونجهلریمیزله ایله راضیلاشمایانلاری علمی ساحهدن دیشلاماق ایستهییرسه، دئمک بو بدیهی ایلکهنی اونوتموشوق: عاغیل عاغیلدان اؤتکوندور؟
۳- باکی-سومقاییت ماگیسترال یولو بیر زامانلار لاچین دهلیزی آدلانیردی. چونکو بو یولون هر ایکی یانی لاچین قاچقینلارینین تیکدییی کابابخانالارلا دولو ایدی. بو کابابچیلارین بیرینین آدی “تشکیلات” ایدی.
۴- اؤرنهیین دیل نییه دخیل کلمهلرده “سس اویومو قانونو”نو قوربان وئیر. نیه “فُعول وزنینده عربجهدن گلمه سؤزلری “فوٍعوُل” بیچیمینده قئید ائدیر. بو گیریشیمی یالنیز ساوادسیزلیق، باشیسویوقلوق و یا قورغو [توطئه] نظریهسینه باغلاماق منطیقی دئییلدیر. بلکه ده “فُعول” وزنینده دیلیمیزه سوخولموش سوًزلرین هامیسینین «سساوُیومو قانونو»نون چرچیوهسینه سیغیشماسی ایمکانسیز ایمیش. بو چاتیشمازلیغی آنادولو تورکجهسینده داها گئنیش گؤروروک: بئیتالمقدس شهری “Kudus” دئییل، “Kudüs” کیمی یازیلیر.
آچیقلاما: بو یازی “آنا وطن” درگیسینین اوچونجو ساییسیندا یایینلانیب.


text:
ایستودیانتس فوتبال کولوبو
ایستودیانتس فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Estudiantes de La Plata) بیر فوتبال کولوبودور. Primera División دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۵۳٬۰۰۰ نفرلیک سیوداد دی لا بلاتا ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Verón arrasó y se convirtió en el nuevo presidente", Clarín, 4 Oct 2014
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Estudiantes de La Plata»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ایستودیانتس فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
برن بیلیمیوردو
برن بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Bern, فارسجا: دانشگاه برن، عربجه: جامعة برن) سوئیسنین برن (شهر) شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۱۵٬۸۸۰ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. برن بیلیمیوردو ۱۸۳۴ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده برن بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- Annual Report. unibe.ch. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-05-15. یوْخلانیلیب4 March 2017.


text:
گونئی انزل قصبهسی
گونئی انزل قصبهسی فارسجا: دهستان انزل جنوبی قوزئی انزل قصبه سی ایله بیرلیکده باتی آذربایجاندا اولان اورمیه بؤلگهسینین انزل بولومون قصبه لریندن دیر.
گونئی انزل قصبه سی ۳۲ کند دن بیرلشیب اونلارین اورتا کندی قولونجو کندی اولاراق ان بویوک و جمعیتلی دیر ائله کی انزل بولومونده ۴۰ پارچا کند دن ۱٫۵ جمعیتی هابئله قصبه دن ۱٫۳ جمعیتی واردیر.
جمعیت[دَییشدیر]
قصبه نین ۱۳۸۵ جی آمارلار اساسیندا ۱۹٬۴۸۲ نفر ( ۴٬۱۹۷ ائو) جمعیتی واریمیش.[۱]
اراضی[دَییشدیر]
گونئی انزل قصبه نین ۲۶۹٬۴۲۰ کیلومتر مربع اراضی سی واردیر.
دین و دیل[دَییشدیر]
قصبه نین دینی ایسلام و مذهب لری چوخلوغو سونو دیلرلری آذربایجان تورکجهسی دیر ائله کی طایفا باخیمیندان تورک سونولردن سایلیرلار. قصبه ده ایکی پادگان اولاراق بو آدلارلا تانینیر «پادگان شهید آبشناسان قولنجی» ، «پادگان امام سجاد کهریز»
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-11-14. یوْخلانیلیب2018-10-08.


text:
۱ (سایی)
۱ یا بیر، ۰دن سوْنرا و ۲دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر.
خصوصیتلردَییشدیر
- بیر، دوغال ساییلار ایچینده، صیفیر اولمایان ایلک ساییدیر، همده تک (فرد) ساییلارین ایلکیدیر.
- هر سایی اونا وورولسا، او سایینین اؤزو اولار.
- حقیقی ساییلار سیستمینده، بۇ سایینی ایکی تکرارلانان جوره یازماق اولار: ۱٫۰۰۰... و ۰٫۹۹۹...
- بیر، نه بیر ساده ساییدیر و نه مورکب سایی.
اتک یازیلاردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«1_(number)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ایران بایراغی
ايران بايراغی — ايران ايسلام جومهوریتینين دؤولت بايراغی دیر. ايندیکی شکلی ۲۹ جولای ۱۹۸۰-جی ايلدن مؤوجوددور و ايرانين ايسلام اينقيلابی نين اوليندن ايندييه قدر ياشاديغی دييشيکليکلری اؤزونده عکس ائتديرير. بايراق ۳ (یاشیل، آغ و قیرمیزی) برابر اؤلچولو اوفوقی ردیفلردن عيبارتدير. ياشيل رنگ ایسلام، حيات و سئوينج نیشانی، آغ رنگ - صولح و قیرمیزی رنگ ده ايگيدليک و ساواشدا تؤکولموش قانين رمزيدير. بۇ رنگلر اوّلدن بری ايران بایراغیندا مؤوجود اوْلموشدور. حتّی شاهلارين بايراغيندا دا بۇ رنگلردن ايستيفاده اوْلونموشدور. لاکين اوْنون مرکزينده قديم ايرانين نیشانی (تورکلرین سیمگه لریندن) اوْلان آسلان و گونش نیشانی واریمیش، یانی بایراغین مرکزینده آسلان(شیر) و قيلينج و گونش تصوير اوْلوناردی. ايران ايسلام اينقيلابيندان سوْنرا شیر تصویرینین یئرینه الله کلمهسی قوْیولدو. بو کلمه ۴ آیپارادان و مرکزده يئرلشن قیلینجدان عيبارتدير. بۇنونلا یاناشی ، ياشيل و قيرميزی ردیفلرده ۲۲ دفعه " اللهاکبر" ایفادهسی يازيلميشدير. بۇ، هم اينقيلابين باش وئردیگی گۆنه، یعنی ايران تقویمی ايله ۱۱-جی آیین ۲۲-جی گۆنونه ايشاره دير.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جومهوریتی تورکجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«İran bayrağı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
حئیوان
حئیوانلار اورقانیزملر توپلوسو، بیولوژی مکان، زوولوگییا علمینین تدقیق اوبیئکتی.
عنعنهوی اولاراق حئیوانلار کونسومئنت (حاضر عضوی بیرلشلهمهلرله قئیدالالانلار) و دایماً حرکت ائدنلر حساب ائدیلیرلر. آنجاق علمه پاسسیو حیات کئچیرن حئیوانلار دا معلومدور.
حئیوانلار عالمی چوْخ چئشیتلی و زنگیندیر. عالیملرین سون حسابلامالارینا گؤره یئر اووزونده یاشایان حئیوان نوعلرینین سایی ۲ میلیوندان آرتیقدیر. حئیوان نوعلرینی اولوشتوران اؤزللیکلر ایستر بؤیوک- کیچیکلیگینه، ایسترسه ده کوتله (آغیرلیق و هئیکل باخیمیندان) اعتیباریله چوْخ موختلیف دیر. میثال اۆچون ممه لی حئیوانلاردان اولان گؤی بالینانین آغیرلیغی ۱۵۰تون، بیر توور سیچانین آغیرلیغی ایسه ۳ قیرام دیر. حئیوانلار هم ده خاریجی وداخیلی قورولوشونا، چوْخالما و گلیشمه سینه، داورانیشینا گؤره موختلیف دیر. بۇ فرقلیلیگی آیدین تصور ائتمک اۆچون فیلی، تیسباغانی و آغجا قانادی (بیر توور میلچک) موقاییسه ائتمک کیفایتدیر. حئیوانلار هر یئرده، یئر اووزرینده، تورپاقدا، سودا، هاوادا یاشاماغا اویغونلاشمیشدیر. بیرچوخ حئیوان بیتکی لرده، دیگر حئیوان اورقانیزم لرینده، حتتا اینسان اورقانیزمینده یاشاییر. بوتون حئیوانلار یاشادیقلاری چئوره شرطینه اویغونلاشمیشدیر. هاوا حیات طرزی (اوچماق حیاتی) ایله علاقه دار قوشلاردا، یاراسالاردا (خفاش)، بؤجکلرده قانادلار گلیشمیشدیر، سو حیاتی ایله علاقه دار اولاراق سوروشکن بدن فورماسی، اووزگجلر (بالیقلاردا) ویا کورَک شکیللی اطرافا (بالینادا، سوایتی ده) گلیشمیشدیر. اونا گؤره ده حئیوانین خاریجی قورولوشونا گؤره اونون هانسی موحیط ده یاشاماسینی، نئجه حرکت ائتمه سینی و بَسینینی (یِمینی) نئجه تاپماسینی بللی ائتمک مومکوندور. حئیوانلار عالمیندن بحث ائدن علم زوولوقیا "Zoologiya" آدلانیر. یونونانجا "zoon" حئیوان، "logos" علم، تعلیم ائتمکدیر. "زوولوقیا" حئیوانلار عالمینین موختلیف لیگینی، اونلارین قورولوشونو و حیات فعالیتینی، یاشادیقلاری چئوره ایله علاقه سینی، فردی و تاریخی گلیشمه(تکامول) قانونونا اویغونلوقلارینی اؤیرَنیر. حئیوانلاری قورولوشونون ساده و مورکب لیگینه، منشأینه گؤره موختلیف سیستماتیک قوروپلارا آییرمیشلار. حئیوانلار عالمینده ان عالی سیستماتیک واحید تیپ آدلانیر. گونوموزده حئیوانلار ۲۳ تیپه آیریلیر. هر تیپ ایسه بیر ویا نئچه صینیف لارا بؤلونور. بۇ قایدا اووزره صینیف لار دسته لره، دسته لر فصیله لره، فصیله لر جینس لره، جینس لر ده توورلره (نوع لره) آیریلیر. سؤز گلیمی، ممه لیلر صینیفینین ییرتیجیلار دسته سینه آیت لر، پیشیک لر و اییلار فصیله لری داخیلدیر. حئیوانلارین دوغال (طبیعی) تصنیفاتی (تاکسونومی) ایله حئیوانلارین سیستماتیکاسی مشغول اولور. بۇ علم حئیوانلار عالمینین تکامولونو (گلیشمه سینی) عکس ائتدیریر. بیز حئیوانلارین "مورفولوقیا" و "فیزیولوقیا"سینی ساده دن مورکبه دوغرو (ایبتیدائیدن عالیه دوغرو) اؤیرندیکجه، دوغادا (طبیعتده) گئدن گلیشمه سوره سینین (پروسه سینین) دوغرولوغونو درک ائدیریک. زولوقیا حئیوانلار عالمینین قورونماسینین و اونلاردان یارارلی ایستیفاده ائدیلمه سینین علمی اساسینی تشکیل ائدیر.
حئیوانلارعالمینین موختلیفلیگیدَییشدیر
حئیوانلارین دوغادا رولو و اینسان حیاتیندا اهمیتیدَییشدیر
حئیوانلار هاوادا، سودا، تورپاقدا، بعضیلری ایسه بیتکی، حئیوان و اینسان اورقانیزمینده یاشار. دوغادا یاشایان چئشیتلی توورده حئیوانلارین هر بیری اؤزو اۆچون هم بسلنمه، پ (تغذیه)، هم ده گیزلنمه یئوا) تۇتور. حئیوانلار عمومی جانلیلار عالمینین تکامولونده بیتکیلرین چارپاز (چپ-راست، اویان بویان) توزلانماسیندا، اونلارین توخوملارینین یاییلماسیندا، تورپاق عمله گلمه پروسه سینده، اونون عضوی مادّه لرله زنگینلشمه سینده اؤنملی رول اوْیناییر. حئیوانلار اؤلموش حئیوان جَمدکلرینی (لشینی)، بیتکی قالیقلارینی یئمکله و بیر چوْخ سو حئیوانلاری سویو تمیزلمکله دوغادا تمیزله ییجی (سانیتار) فعالیتی گؤستریر. حئیوانلار اینسانین حیاتیندا دا بؤیوک رول اوْیناییر. هله ایبتیدایی اینسانلار حئیوانلارین اتیندن، دریسیندن، سومویوندن ایستیفاده ائدیردیلر. زامان کئچدیکجه اینسانلار تدریجاً موختلیف حئیوانلاری اهلی لشدیرمیش و اونلارین نسلیندن مالدارلیق، قویونچولوق، قوشچولوق، آریچیلیق، ایپکچیلیک و… تصروفاتلاری (محصول لاری) یاراتمیشلار. بۇ تصروفاتلار جمعیتی ارزاق و یونگول صنایعی، خام مالی ایله تأمین ائدیر. حئیوانلار هابئله طبیعته گؤزللیک وئرن، اونو زنگین استتیک (ذوق منبعینه) چئویرن جانلی وارلیقلاردیر. دوغادا اونلارین قورونوب ساخلانیلماسی، چوْخالماسی و جمعیت اۆچون یارارلی ایستیفاده ائدیلمه سی چوْخ واجیب مسئله دیر. بونونلا بئله مئشه لره، تارلالارا، باغلارا، ائو حئیوانلارینا، حتتا اینسان ساغلیغینا ضرر وئرن حئیوانلاردا آز دئییلدیر. طبیعت اۆچون و اینسانا فایدالی اولان حئیوانلارین سایینی آرتیرماق، قوروماق و اونلارا دوزگون قوللوق ائتمک، و ضررلی حئیوانلارا قارشی موباریزه آپارماق اۆچون بیز حئیوانلارین حیاتینی و اونلارین طبیعتده کی رولونو یاخشی بیلمه لییک. اودا معلومدور کی، حئیوانلارین اینسان حیاتیندا رولو زامان کئچدیکجه دئییشمیشدیر. مثلاً، وحشی حئیوانلارین اینسان اۆچون بسین (تغذیه) منبعی کیمی اهمیتی چوْخ آزالمیش، بونون عوضینده موختلیف حئیواندارلیق تصروفاتی اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. موعاصیر طبابت زوولوژی تدقیقاتلارسیز تصور ائتمک اولماز، چونکی بیر چوْخ خسته لیکلرین تؤره دیجیلری (قوتورلوق گنه سی، مالاریا پارازیتی (انگلی)، قارا جیگر سُوروجوسو، اؤکوز سولیتِری، کُوک باکتریلری و…) حئیوانلاردیر. البته، بۇ خسته لیکلره قارشی موباریزه آپارماق اۆچون اونلارین تؤره دیجیلری و کئچیریجیلرینین (حامیل لرینین) نوع ترکیبی، مورفولوژی، بیولوژی و اکولوژی خصوصیتلری دریندن تدقیق ائدیلمیشدیر. دیگر طرفدن، اینسان اۆچون خییرلی حئیوانلارین قورونوب ساخلانماسی، اونلاردان تصروفاتدا یارارلی ایستیفاده اولونماسی و عومومیتله، وحشی حئیوانلارین قورونوب ساخلانماسی چوْخ اؤنملی مسئله دیر.
حئیوانلارین و بیتکیلرین اوخشارلیغی و فرقیدَییشدیر
حئیوانلار بیتکیلرله بیر چوْخ اوخشارلیغا مالیکدیر. هر ایکیسیده حوجره لی قورولوشا صاحیبدیر، هر ایکیسینده حوجره لر توخوملاری و توخوملار ایسه اورقانلاری عمله گتیریر. بسلنیرلر، تنفس ائدیرلر، چوْخالیرلار، بؤیورلر و گلیشیرلر. بونونلا برابر، حئیوانلارلا بیتکیلر آراسیندا اؤنملی فرقلرده واردیر. حئیوانلار حاضیر عضوی مادّه لرله بسلنیر، اکثر بیتکیلر ایسه عضوی ماده لَری غیری عضوی مادّه لردن اؤزلری حاضیرلاییر. بیتکیلردن فرقلی اولاراق، حئیوانلاردا سینیر (عصب) سیستمی موجوددور و حئیوانلار حرکت ائدیر. گؤستریلن اوخشار و فرقلی جهتلرله یاناشی، ایبتیدایی قورولوشا مالیک اورقانیزملرین بعضاً حئیوانلار عالمینه، یوخسا بیتکیلر عالمینه عایید ائدیلمه سی چتینلیک تؤره دیر. حئیوانلارلا بیتکیلر آراسیندا اولان بؤیوک اوخشارلیقلار تصادوفی اولماییب، اونلارین بیر اجداددان گلیشمه سینی گؤستریر.
اوْنورغالی لار (مهره لی لر)دَییشدیر
اوْنورغالی لار ویا کلله لی لر، حئیوانلار عالمینین ایپلیک لی لر (نخاع لی لار) (حئیوانلارین ان یاخشی تانیلان قوروپودور و یاخلاشیق ۴۵۰۰۰ توور تانینمیشدیر) شعبه سینه عایید بیر آلت شعبه دیر. اوْنورغالی لارین ان بلیرگین خوصوصیتی، بیربیرینی تعقیب ائدن اونورقالاردان دوزلمیش بیر اونورقا سوتونونا مالیک اولمالاریدیر. اونورقا سوتونو چوْخ قووَتلی بیر دستک، و عئینی زاماندا اَییله بیلن بیر قورولوشدور. باش، گؤوده و قویروق اولماق اووزوندن اوچ قیسما آیریلمیشدیر. بۇ ستونون ایچینده بورو فورمالی مرکزی عصب سیستمی یئرلشیر. قافا تاسینین ایچینده موحافیظه ائدیلن قارماشیق قورولوشلو بیر بئیین لری واردیر. قیغیرداقلی(غضروف لو) بالیقلار، سوموکلو بالیقلار، ایکی یاشایانلار، سورونگن لر، قوشلار و ممه لی لر کلله لی قوروپو ایچینده دیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
https://en.wikipedia.org اینگیلیسیجه ویکیپدیا
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
IUCN1014وارد نشدهاست


text:
پکاکا عضوو ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"عراقین قوزئیینده پنجه-کیلید عملیاتی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا عضوو ۳ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی"
عراقین قوزئیینده پنجه-کیلید عملیاتی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا عضوو ۳ تروریست، تورک سلاحلی گوجلری طرفیندن ضررسیزلشدیریلدی.
میللی ساوونما باخانلیغینین سوسیال مئدیا حسابیندان ائدیلهن پایلاشیمدا،
"تروریست هارادادیرسا، هدف ده اورادیر. تورک سلاحلی گوجلریمیز تروریستلره قارشی موباریزهنی تاثیرلی و قرارلی شکیلده داوام ائتدیریر. عراقین قوزئیینده پنجه-کیلید عملیاتی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا عضوو ۳ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی" ایفادهلرینه یئر وئریلدی.
اؤته یاندان، ایچ ایشلری باخانلیغیندان وئریلهن آچیقلامایا گؤره، ارن قوشاتما-۲۹ عملیاتی چرچیوهسینده حکاری ژاندارماسی طرفیندن معین ائدیلهن ۳ سیغیناق و ماغارادا مرمی، پاتلاییجی ماده، سلاح و مهمات یوخ ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.


text:
چسلاو میلوش
چسلاو میلوش Czesław Miłosz؛ ۳۰ ایون ۱۹۱۱، شتنی، لیتوانی — ۱۴ آوقوست ۲۰۰۴، کراکوف، لهیستان) — لهیستان شاعر، ترجومهچی، ادبیات اوزره نوبل اؤدولو (۱۹۸۰)
حیاتیدَییشدیر
چسلاو میلوش لیتوانین کئیدان قزاسینین شتنی کندینده دونیایا گلیب. ویلنوسدکی سیقیزموند آوقوست آدینا گیمنازیانی بیتیریب (۱۹۲۱—۱۹۲۹). بونون آردینجا ایستئفان باتوری بیلیم یوردودا اولجه هومانیتار، سوْنرا ایسه حقوق و سوسیال علملر شعبهلرینده تحصیلینی داوام ائتدیریب. ایلک شعرلری ۱۹۳۰-جو ایلده "آلما ماتر ویلننسیس" آدلی طلبه ژورنالیندا ایشیق اوزو گؤروب. "ژاقارلار") پوتیک قروپونون اساسینی قویانلاردان اوْلوب. ۱۹۳۴-جو ایلده ویلندهکی لهیستان یازیچیلار اتفاقی پوتیک دئبوتونه گؤره اونو فیلوماتلار اؤدولونا لاییق گؤروب. پاریسده اؤز اوزاق قوهومو، فرانسه دیلی شاعر اوسکار میلوشلالا بیر نئچه دفعه گؤروشوب. ۱۹۳۵-جی ایلده ویلندهکی رادیودا ایشه دوزلیب، اما جمعی بیر ایل سوْنرا سول مئییللی باخیشلارینا گؤره ایشدهن قووولوب. ۱۹۳۷-جی ایلده ایتالیایا سفردن قاییتدیقدان سوْنرا ورشویا کؤچوب و بورادا رادیودا ایشلهمهیه باشلاییب. ۱۹۳۹-جو ایلین سئنتیابریندا رادیو ایشچیسی کیمی جبههیه یوللانیب. قیرمیزی اوردو لهیستان اراضیسینه داخیل اولاندان سوْنرا رومینیادان لیتوانییا کئچیب و ویلنوسده یاشاییب. لیتوانی سری-یه بیرلشدیریلهنده ورشویا قاییدیب و گیزلی ادبی فعالیت گؤسترهنلرین جرگهسینه قوشولوب. ۱۹۴۴-جو ایلده ورشوداکی عصیان یاتیریلاندان سوْنرا کراکووا کؤچوب و ایکینجی دونیا ساواشینین سونونا قدر بورادا یاشاییب. بیر مدت سوْنرا آیلیق "یارادیجیلیق" ژورنالینین رداکتورلاریندان بیری اوْلوب. ۱۹۴۵—۱۹۵۱-جی ایللرده لهیستان خالق جومهوریتینین خاریجی ایشلر نازیرلیینده چالیشیب، نیویورکدا و پاریسده مدنیت ایشلری اوزره آتتاشئ اوْلوب. ۱۹۵۱-جی ایلده پاریسه رسمی ائزامیته یوللانیب و فرانسه حکومتیندن سیاسی سیغیناجاق ایستهییب. ۱۹۶۰-جی ایله قدر پاریسده یاشاییب، یئژی هدرویسون "مدنیت" ژورنالی ایله امکداشلیق ائدیب. ۱۹۶۰-جی ایلده ایکی آمریکا بیلیم یوردون دعوتی ایله آمریکا بیرلشمیش ایالتلری- یوللانیب و برکلیدهکی کالیفورنیا بیلیم یوردون سلاویان دیللری و ادبیاتی شعبهسینین پروفسورو اوْلوب. ۱۹۸۰-جی ایلده ادبیات اوزره نوبل اؤدولونا لاییق گؤرولوب. لیتوانی یازیچیلار اتفاقینین فخری عضوو، کداینیای شهرینین فخری وطنداشی اوْلوب.
اثرلریدَییشدیر
لهیستان دیلیندهدَییشدیر
- دونموش زامان حاقیندا شعر ۱۹۳۲
- اوچ قیش (ترزی زیمی، شعرلر توپلوسو، ۱۹۳۶)
- قورتولوش ، ۱۹۴۵
- حاکمیتین ضبط اوْلونماسی ۱۹۵۳
- ایجباری عقل ۱۹۵۳
- گون ایشیغی ۱۹۵۳
- عیسی وادیسی ۱۹۵۵
- پوتیک تراکتات ۱۹۵۷
- دوغما آوروپا ۱۹۵۸
- قیتهلر ۱۹۵۸
- عقربلر آراسیندا آدام ۱۹۶۱
- پادشاه پپل و دیگر شعرلر ۱۹۶۱)
- تیلسیملنمیش قوتسیو ۱۹۶۵
- سان-فرانسیسکو کؤرفزینین ساحل لریندهکی خیاللار ۱۹۶۹
- آدسیز شهر ۱۹۶۹
- شخصی وظیفه لر ۱۹۷۲
- گونش هاردا دوغور و هاردا باتیر ۱۹۷۴
- اولرو تورپاغی ۱۹۷۷
- علم لر باغی ۱۹۷۹
- میرواری حاقیندا هیمن ۱۹۸۲
- اوجسوز-بوجاقسیز دونیا ۱۹۸۴
- ایجماللار ۱۹۸۷
- اوزاق یاخینلار ۱۹۹۱
- منیم کوچه لریمدن باشلایاراق ۱۹۸۵
- متافیزیک پاوزا ۱۹۸۹
- یورد آختاریشلاری ۱۹۹۱
- اووچو ایلی ۱۹۹۱
- چایین ساحلینده ۱۹۹۴
- یورد آختاریشیندا ۱۹۹۲
- لهیستان ادبیاتینین تاریخی ۱۹۹۳
- موعاصیرلیین افاسانهسی ۱۹۹۶
- آدالارداکی حیات ۱۹۹۷
- یول قیراغینداکی کؤپک ۱۹۹۷
- میلوشون الیفباسی ۱۹۹۷
- دیگر الیفبا ۱۹۹۸
- ساواش دن درحال سوْنرا ۱۹۹۸
- بۇ ۲۰۰۰
- اورفی و اوریدیکا ۲۰۰۳
- زامانا سیاحت حاقیندا (۲۰۰۴


text:
رضا شاه پهلوی
رضا شاه یا دا رضا شاه پهلوی (دوْغۇم: ۲۴ اسفند ۱۲۵۶ هجری شمسی سوادکوه بؤلگهسی، مازندران اوستانی - اؤلۇم: ۴ مرداد ۱۳۲۳ ژوهانسبورق، گونئی آفریقا) — ایراندا ۱۳۰۴–۱۳۲۰–جی هیجری گۆنشلی ایللر آراسی شاهلیق ائدیب. رضا پهلوی پهلویلر حؤکومتینین بانیسی و بیرینجی شاهیایدی.
رضا پهلوی بعضی ریوایتلره گؤره کورد بیر عائیلهده آلاشت یئرینده دونیایه گلیب.[۱] ایکی ایل صدراعظم اوْلدو (۱۳۰۲–۱۳۰۴)، ۱۳۰۴–جو ایلده پهلوی سولالهسینین بیرینجی شاهی اوْلوب و قاجار شاهلیغینین ییخیلیشین اعلام ائتدی.[۲]
یاشام
رضا پهلوی، آلاشت کندینده سوادکوه یئرینده مازندران اوستانیندا دۆنیایه گؤز آچیب. بعضی تاریخچیلر اوْنۆن عائیلهسین پالان کۆردلریندن بیلیبلر. رضا پهلوی اوشاقلیقدا یوْخسۇل اوْلۇردۇ، سوْنرالار قوْشۇنچۇ اوْلدۇ و افسرلیق رۆتبهسینه یئتیشدی.
اوْردۇ باشچیسی
۱۲۹۹-جۇ ایلده قزوین قزاق اوْردۇسۇنا باشچی اوْلدۇ. ۳ ایسفند ۱۲۹۹ تهران شهرینی ایشغال ائدیب و کۇدتا ائتدی. سوْنرا اینگیلیس سیاستچیلرینین حیمایتی ایله ساواش وزیری اوْلۇب و چوْخلۇ قاریشیقلاری آرادان آپاردی و ۱۳۰۲–جی ایلده احمدشاه قاجار مجبۇر اوْلدۇ اوْنۇ صدراعظم اعلام ائلیه.
شاهلیغا یئتیشمهسی
۱۳۰۴-جۇ گۆنش ایلینده رضا پهلوی اؤزۆنۆ شاه بیلیندیرب و قاجار ایمپیراتورلوغونۇن سوْنا گلمهسینی اعلام ائتدی و پهلوی دؤولتینی قۇردۇ. رضا پهلوی ۱۳۰۴–جو ایلدن ۱۳۲۰-جی ایلینهجن حؤکۆمت ائتدی.
شاهلیقدان دۆشمهسی
۱۳۲۰-جی ایلده ایران اؤلکهسی، روس و اینگلیس و آمریکا طرفیندن ایشغال اوْلۇب و رضاشاه شاهلیقدان دۆشدۆ. رضا پهلوی شاهلیقدان دۆشندن سوْنرا، گۆنئی آفریقا اؤلکهسینه تبعید اوْلدۇ و ۴ مرداد ۱۳۲۳–جو ایلده گۆنئی آفریقانین ژوهانسبورق شهرینده دۆنیاسین دئیشدی.
مزارلیغی
قایناقلار
- ایران شاهلاری
- پهلوی
- Monarchs of Persia
- People of the Pahlavi dynasty
- ۱۸۷۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۴۴-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- 20th-century monarchs of Persia
- People from Mazandaran Province
- موسلمان شاهلار
- Commanders-in-Chief of Iran
- Critics of Islamism
- Critics of religions
- Iranian anti-communists
- Iranian people of Georgian descent
- Iranian nationalists
- Iranian Shia Muslims
- Leaders who took power by coup
- Mazandarani people
- Middle Eastern collaborators with Nazi Germany
- Prime Ministers of Iran
- World War II political leaders
- Monarchs who abdicated
- ۲۰. یوز ایلده ایرانلی کیمسهلر
- Grand Cordons of the Order of the Lion and the Sun


text:
'تکنوفست قارادنیز' داوام ائدیر
تکنولوژی فستیوالی تکنوفست قارادنیز، ایلک ۲ گونده ۲۰۵ مین نفر طرفیندن گزیلدی
دونیانین ان بؤیوک هاواچیلیق، اوزای و تکنولوژی فستیوالی تکنوفست قارادنیز، ایلک ۲ گونده ۲۰۵ مین نفر طرفیندن گزیلدی.
تورکیه تکنولوژی تیمی وقفی (ت۳ وقفی) ایله صنایع و تکنولوژی باخانلیغی طرفیندن تشکیل ائدیلهن تکنوفست قارادنیز سامسون چرشنبه هاوا لیمانیندا داوام ائدیر.
۳۰ آگوستدا قاپیلارینی قوناقلارا آچان فستیوالا ایلک گونده ۱۱۰ مین، ایکینجی گونده ایسه ۹۵ مین نفر گلدی. بئلهلیکله، ایلک ۲ گونده فستویالا گلتلرین ساییسی ۲۰۵ مین اولدو.
۴ سپتامبرا دک داوام ائدجک اولان فستیوالدا تکنولوژی یاریشلاری و هاوا گؤستریلری گئرچکلشدیریلیر.
تکنوفست قارادنیز سرگیسینده تورکیهنین هاواچیلیق، اوزای و ساوونما صنایعینده یئرلی و میللی اولاراق اۆرهتیلن اینسانسیز هاوا آراجلاری، هلیکوپتر و جت ده سرگیلهنیر.
فستیوالدا دؤولت قوروم و قورولوشلاری طرفیندن اۆرهتیلن الکتریکلی آراجلار دا وار.
ایلگیلیلی خبرلر
چین آیا، سیچرایان بیر کشف آراجی گؤندرهجک
گونش انرژیسی ایله ایشلهیهبیلهن آراجین، کراترلرین گونش گؤرن یاماجلاریندا اؤزونو شارژ ائتدیکدن سونرا قارانلیق بؤلگهلره دالاراق تورپاق آراشدیرمالاری ائدهجک
چین، بیر رابطه اویدوسو داها اوزایا گؤندردی
پلانلانان اوربیته یئرلشدیگی بیلدیریلن اویدونون، یوکسک کیفیتلی سس، بیلگی، رادیو و تلویزیون سیگنالی گؤندرمه خیدمتلرینی تامین ائدجک
تورک ساوونما صنایعی شیرکتلری مسپو سرگیسینه قاتیلاجاق
مسپویا ۲۰۱۳.جو ایلده "لیدئر اؤلکه" اولاراق قاتیلان تورکیه سرگیده ایکینجی دفعه بو ایستاتوسلا یئر آلاجاق


text:
صنایع صادراتی 16 میلیارد دلاری کئچیب
تورکیه صنایع سئکتورو کئچن آی 16 میلیارد دولاری کئچن صادرات حجمی ایله بوتون زامانلارین ان یوکسک آیلیق صادراتینی رئاللاشدیریب.
تورکیه صنایع سئکتورو کئچن آی 16 میلیارد دولاری کئچن صادرات حجمی ایله بوتون زامانلارین ان یوکسک آیلیق صادراتینی رئاللاشدیریب.
تورکیه صادراتچیلار مجلیسینین راپورونا گؤره، تورکیه-نین صادرات حجمی حجمی اؤتن آی 2020-جی ایلین مووافیق دؤورونه موقاییسهده 33،4% آرتاراق 21 میلیارد 468،5 میلیون دولارا چاتیب. تورک صنایع سئکتورو صادرات حجمی ده نوامبر آییندا بیر اوولکی ایلین مووافیق دؤورونه موقاییسهده 33،9% آرتیراراق 16 میلیارد 297،2 میلیون دولار اولوب. اؤتن آی صنایع صادراتی عمومی صادراتین 75،9%-نو تشکیل ائدیب. صنایع ایله علاقهلی سئکتورلار آراسیندا کئچن آی ان یوکسک صادراتی 2 میلیارد 530،3 میلیون دولارلا اتومبیل صنایعسی حیاتا کئچیریب. بونو 2 میلیارد 397،4 میلیون دولارلا اتومبیل صنایعسی، کیمیا و محصولاتلاری، 2 میلیارد 48،3 میلیون دولارلا پولاد، 1 میلیارد 733،3 میلیون دولارلا حاضر گئییم، 1 میلیارد 282،8 میلیون دولارلا زرگرلیک، 1 میلیارد 275،2 میلیون دولارلا الکتریک و الکترونیک محصوللاری ایزلهییب.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرکیهنین صادرات رقملری آچیقلاندی
صادرات، آگوست آییندا گئچن ایلین عینی آیینا گؤره یوزده ۱۳،۱ آرتاراق ۲۱ میلیارد ۳۳۷ میلیون دلارا چاتدی
دونیا بانکی تورکیه-یه 512،2 میلیون دولار وام آییردی
بانکدان وئریلن آچیقلامادا بیلدیریلیر: "مالیه ایقلیم و فلاکته دؤزوملو شهرلر لاییحهسی اوچون نظرده توتولوب.
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی


text:
» آزربایجان دموکراسی اوجاغی » میللی چالیشقانلارا سسلندی
حورمتلی آزربایجان میللتی
سایین میللی چالیشقانلاریمیز
بوگون میللی حرکتیمیز اونملی قازانجلار الده ائتمیشدیر و باشاری ایله یولونا داوام ائتمکده دیر.
بیلدیینیز کیمی یالنیز و یالنیز دوروموموزو دوزگون و اطرافلی چوزمک و یولوموزا چیخاجاق بوتون مانع لری و ائنیش – یوقوشلاری تانیماق بو باشاریلی سوره جین داوامینی تضمین ائده بیلر.
کئچمیشده دوغروجاسینا وورغولادیغیمیز دیل و میللی کیملیک مساله سی ، حرکتیمیزین باشقا آماجلارینی کولگه ده ساخلاییب و حرکتین آماجلارینی ساده جه میللی مساله ده خلاصه ائتمیشدیر.
اورتایا قویولان بو یالنیش تابلو سیاسی داورانیشلاریمیزی ائتگیلهمیشدیر ، بو اساسدا دونم- دونم سیاسی گروه و چالیشقانلاریمیزین بعضی «استراتژیک باخیشدان اوزاق» ، داورانیش و موضع لرینه شاهید اولموشوق.
سایین باجی- قارداشلار
آزربایجان میللتینین و عمومیتله ایراندا یاشایان بوتون تورکلرین هر یونلو سعادت و خوشبختلیگینی ساغلاماق حرکتیمیزین اساس آماجینی اولوشدورماقدادیر، میللی کیملییمیز ایسه اولدوغو کیمی سعادتیمیزین مرکزینده دیر و قاباریق شکیلده بیان اولونمالیدیر.
میللی حرکتیمیزی دوغرو یانسیتماق و اونون بوتون یونلرینه ایشیق توتماق ایچین بیر ایل بویونجا سورهن درین مباحثه لر و گئنیش فیکیر آلیش- وئریشی سونوجوندا و نئچه سایغی ده یر دوشونوروموزون قاتقی سی ایله » آزربایجان دئموکراسی اوجاغی » نین قورولماسینا قرار وئردیک.
بیرلیک ، کیملیک ، گوج و دایانیشما قایناغیمیز اولان بیر خورداد آیاقلانماسی ایل دونومونو » آزربایجان دئموکراسی اوجاغی » نین اعلان ائدیلمهسینه سئچمیشدیک آنجاق سسیمیزین سئچیم اونجه سی تارتیشمالاردا و سئچیم های- کویونده دوغرو یانسیماماسی احتمالی اوزهریندن قراریمیزی ائرتهلهدیک.
سئچیم سونراسی اولایلار و سونوجلاردان قایناقلانان اعتراضلار و بو اعتراضلارین طالعیمیزده اونملی ائتگی لر بوراخاجاغینا ایناندیغیمیز ایچین ، سیرادیشی اولاراق و اوجاغین مرامنامه و نظام نامهسینی آچیقلامادان عزیز میللی چالیشقانلاریمیزا سسلنمهیی دوشوندوک.
حورمتلی آزربایجان میللتی
سایین میللی چالیشقانلاریمیز
ایراندا سئچیم سیستئمی نین نهقدر عیبهجر اولدوغو هامیمیزا بللی دیر ، گوردویونوز کیمی، چوخلو میللی فعاللاریمیزدا بیلهرک و بو آنتیدئمکراتیک سیستئمی وورغولایاراق، معین هدفلر ایچین سئچیملره قاتیلدیلار ، حاقلاریمیزین بوتون خالق ایچینده یاییلدیغی ایچین و بو فعاللارین چالیشماسی سونوجوندا بوتون آدایلار چئشیدلی درجهده میللی حاقلاریمیزی قبول ائدیب و اونلارا سایغیلی اولاجاقلارینا سوز وئردیلر.
» آزربایجان دموکراسی اوجاغی » آدینا میللتیمزی و چالیشقانلاریمیزی بو قازانجا گوره تبریک ائدیریک ، بیزجه بویوک آرمانلارا چاتماق ایچین ساده جه سئویلن و گوزه ل شعارلار یئتمز بلکه امکانلاری تانییب و آرمانلاریمیزی خیردالاییب و اولچولو آددیملارا چئویرمکله سیاسی حرکتلریمیزین باشاری شانسینی تضمین ائده بیله ریک.
سایغی ده یر چالیشقانلار
میللی کیملیک و دیلیمیز باشدا اولماقلا ، مطبوعات آزادلیغی ، انسان حاقلاری ، چئشیدلی یاشام طرزلری حاققی ، قادین حاقلاری و ….. حرکتیمیزین آماجلاری سیراسیندادیر و گوجوموزون بللی اولچوسونو میللتیمیزی بو قونولاردا بیلگی لندیرمک و بو حاقلاری الده ائتمک ایچین آییرمامیز اوزون- مدت منافعیمیز اوچون گره کلی دیر.
شوونیزم ایله یاناشی ، توتالیتاریزم و استبداد باشدا گلن بویوک سورونوموزدور ، بونا آرتیق شوونیزم دوشونجه سینین استبداددان یارانماسی و یالنیز توتالیتر آتمسفرده یاشایا بیلمهسیده گوز اونونده دیر ، بو اساسدا اوز پرینسیپ لریمیزه دایاناراق ، استبداددا قارشی باشقا گوجلر ایله امکداشلیغیمیزین میللی منافعمیز اوغروندا اولدوغونو دوشونوروک.
بیزجه سیاست دنگه لرینی ساده لشدیریب ، آغ – قارا باخیش ایله بیزیم کیمی دوشونمهیهنلری شوونیست گورمک ، دوغرو داورانماغیمیزین بویوک انگلی دیر.
بوگون یاشادیغیمیز کودتا و سئچیم ساختاکارلیغی نی » بیزه هئچ دخلی اولمایان ، فارس شوونیزمی نین ایچ سورونودور » دئیه دهیرلندیریب، میللی حرکتیمیزی ساختاکار کودتاچی لارین کناریندا گوسترمک میللی منافعیمزه ترس و باشاباش ضرریمیزه دیر.
بیزجه ایراندا دمکراسی و آزادلیق ایسته ین جریانلاری و توتالیتاریزم طرفداری کوکدن دینچی لر آراسیندا یاشانان چاتیشمالاردا ، دمکراسی ایستهین لری دستکله مک ، ان آزیندان توتالیتریزمه قارشی دورماق میللی منافعیمیز قورویاجاغیمیز سئچه نک دیر.
خاتمی دونمینده یاشادیغیمیز چتینلیک و حاقلاریمیزین پوزولماسی آز اولمامیشدیر آنجاق او دونمی کئچن دورد ایل ایله توتوشدوراندا ، رفورمجولار حاکمیتینین بیزیم داها آرتیق خئییریمیزه اولماسی آچیقجا گورونمکده دیر.
» آزربایجان دموکراسی اوجاغی » حکومتایچی یاشانان چاتیشمالاری و گئنیشلنمکده اولان چاتلارین ، میللتیمیزه اوغورلو اولاجاغینی دوشونوره ک ، فیکیرلرینی سایغی ده یر میللی چالیشقانلاریمیزا سونور:
– سئچیم ساختاکارلیغینی قیینییاراق ، سئچیم سوره جینین یئنی دن و اولوسلار آراسی ناظرلرین قاتیلماسی ایله باشلانماسینی ایسته ییریک.
– سونوج آلینجایا قدر دایانماق ، سایین مهدی بی کروبی و میرحسین موسوی نین اخلاقی گووره ویدیر ، بوتون خالق ایله یاناشی اعتراضلارین داوام ائتمه سین لازیم گوروب و بو سوره جی دستکله ییریک.
– آزربایجان میللتی نی و سایغی لی چالیشقانلاریمیزی دیقتله اولایلاری ایزله مه یه و پرینسیپ لریمیزی ساخلایاراق ، اعتراضلارا قاتیلماغا دعوت ائدیریک.
– بوتون توتوقلانانلارین شرط سیز آزاد ائدیلمه سینی طلب ائدیریک اوزه ل لیکله سئچیم اونجه سی آزربایجاندا ، خاتمی یه اعتراض آکسییالاریندا توتوقلانان دیلداشلاریمیزین آزاد بوراخیلماسینی وورغولاییریق.
– پلیس و امنیت گوجلرینین انسانلیق و قانون دیشی داورانیشلارینی محکوم ائدیب و دیکتاتورلوق قوللوقچوسو اولماق یئرینه خالقین حاقلاریندان یانا اولماغا چاغیریریق.
آزربایجان دموکراسی اوجاغی
28 خورداد 1388


text:
هم اکنون ، متن آهنگ جدید و فوق العاده زیبا رحیم شهریاری به نام کوچه لره سو سپمیشم از رسانه ترک آنلاین
متن ترانه کوچه لره سو سپمیشم – رحیم شهریاری
(کوچه لره سو سپمیشم از آلبوم بیاض گجه لر رحیم شهریاری)
کوچه لَرَه سو سپمیشم، یار گَلَنده توز اولماسین
ائله گلسین بلَ گئتسین آرامیزدا سؤز اولماسن
ساماوارا اوت آدمیشام ایستیکانا قند سالمیشام
یاریم گِئدیب تک قالمیشام
نَه گوزلدیر دیر یارین جانی، نَه شیریندیر یارین جانی
پیاله لری رفته دی هر بیری بیر طرفده دی
گورمه میشم بیر هفته دی، نَه گوزلدیر دیر یارین جانی
نَه شیریندیر یارین جانی
تکست آهنگ کوچه لره سو سپمیشم از رحیم شهریاری
کوچه لره سو سپمیشم، یار گلنده توز اولماسین
ائله گلسین بلَ گئتسین آرامیزدا سوز اولماسن
ساماوارا اوت آتمیشام ایستیکانا قند سالمیشام
یاریم گدیب تک قالمیشام، نه گوزلدیر دیر یارین جانی
نه شیریندیر یارین جانی
پیاله لری رفته دی، هر بیری بیر طرفده دی
گورمه میشم بیر هفته دی، نه گوزلدیر دیر یارین جانی
نه شیریندیر یارین جانی


text:
کاراکتئرلر:
۱-قزئتهچی
۲-مئیوه ساتان
۳-پروفئسسور
۴-اوشاق
۵-داستایوسکی
⌡صحنه: گوناورتانین ایستی- یورقون چاغی. بیر قزئته- ژورنال بورتکهسی. قزئتهچی. ایکی یئشیک اوستونده موز مئیوهسی. مئیوه ساتان. قزئتهچی بورتکهنین قاباغیندا بیر صندهلی اوستونده اوتوروب، الینده بیر قزئته آچیب واراقلاییر. مئیوه ساتان بیر مئیوه یئشییی اوستونده اوتوروب، یانمامیش بیر سیقارئتی الینده اوینادیر. – سسسیزلیک!⌠
مئیوه ساتان: گئنه جماعت چکیلدی.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: میللت ائله بیل فقط آخشام اوستیلر روزنامه اوخیللار.
قزئتچی: یوخ، سحر چاغی دا باش ویران اولیر.
مئیوه ساتان: ساعات ۹ دؤؤرهسی؟
قزئتچی: ۱۰- ۱۱ دؤؤرهسی.
مئیوه ساتان: منیم سحر چاغی (بیر آز دایانیر) ائله آل- وئریم اولمیر.
قزئتچی: دوغیردان؟
مئیوه ساتان: گؤرمیسن؟
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: ایشیم اولیب چای ایچیب سیقار چهمی.
قزئتچی: یوخ، منیم آل- وئریم ائله سحر چاغلاریلا آخشام چاغلاریدی.
مئیوه ساتان: هه. بیلیرم. (بیر آز دایانیر) بعضن دؤرد ساعات اولیر بی کیلو دا میوه ساتا بیلمیرم. (بیر آز دایانیر) باخ، ایندی آخیرینجیسین بی ساعات اولار ساتمیشام.
قزئتچی: نهیی؟
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) موزیمی.
قزئتچی: روزنامه ده ساتیلمیر. یالاننان بوتکهنین باشینا ییغیشیللار. (بیر آز دایانیر) کوپی دسقاهی اولماسا، چؤریدن دوشهرو.
مئیوه ساتان: اوخییان یوخدی دااای. (بیر آز دایانیر) هئچ میللتده پیل دا یوخدی دییهسن.
قزئتچی: “جام- ی جم” نن “ایططیلاعات” یاخچی گئدیر. (بیر آز دایانیر) ایططیلاعاتچیلارین لاپ چؤریی یاغ ایچیندهدی.
مئیوه ساتان: هه، بللیدی. آمما اولارین دا چوخی اوخییان دییل ائله بیل. (بیر آز دایانیر) آلیللار شوشه زاد سیلمهیه. (بیر آز دایانیر) یا دا تره زاد بوهمهیه.
قزئتچی: (گولور) شعر دئییسن؟
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) یووووخ، شعر منی دئیر.
قزئتچی: (گولور) بیری دونن اوچین آلدی. دئدیم بئبئلهنی نئینیسن؟
مئیوه ساتان: هه، نه دئدی؟
قزئتچی: (گولور) دئدی تیلتییا دوغرییاجییام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) ایططیلاعاتی؟
قزئتچی: (گولور) یووووخ، چؤریی.
مئیوه ساتان: قالانی دا اولیر؟
قزئتچی: ایططیلاعات؟
مئیوه ساتان: هه. (یانمامیش سیقارئتی داماغینا قویور) …
قزئتچی: (بیر آز دایانیر) گولله کیمی.
مئیوه ساتان: (سیقارئتی دوداغیندان گؤتورور) نمنه؟
قزئتچی: ایططیلاعات. (بیر آز دایانیر) قالمیر. بی تکی ده قالمیر. گولله کیمی گئدیر.
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) اوندا ائله سنون ده چؤریون یاغدادی کی.
قزئتچی: هه، یامان یاغدادی. (بیر آز دایانیر) بیرینده ۱۰ تومن قالیر یا دا ۲۰ تومن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) مین تومن؟
قزئتچی: (گولور) ته تومن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) هه، هئله؟
قزئتچی: هه، هئله.
مئیوه ساتان: اوندا گری من ده هر گون بیرین آلیم.
قزئتچی: نمنه؟
مئیوه ساتان: روزنامه.
قزئتچی: من بیردان گئدهجییم. (بیر آز دایانیر) مننن سوورا آلارسان.
مئیوه ساتان: گئدهجیسن؟
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: هاچان؟
قزئتچی: (گولور) گئدنده دییهرم. (بیر آز دایانیر) هله سن نییه آلمیسان؟
مئیوه ساتان: نه؟
قزئتچی: روزنامه.
مئیوه ساتان: (یانمامیش سیقارئتی داماغینا قویوب، بیر آز دایانیر. سیقارئتی گؤتورور) هه.
قزئتچی: یانی نه، هه؟ نییه آلمیسان؟
مئیوه ساتان: واختیندا چوخ آلدیم. چوخ اوخیدیم. (بیر آز دایانیر) چیبیغین دا یئدیم. (بیر آز دایانیر. یاواشجادان) هله ده آلتین چکیرم.
قزئتچی: نه چکیسن؟
مئیوه ساتان: (باشینی توولاییر. سیقارئتلی الینی قووزاییب گولومسهییر) وینیستون.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: (اوتوردوغو یئشییین آلتیندان فلاکسی گؤتورور) چای ایچیسن؟
قزئتچی: یوخ.
مئیوه ساتان: نییه.
قزئتچی: هئله.
(قزئتچی الیندهکی قزئتی لولهلهییب دورور قزئت- ژورناللارین توزونو چیرپیر. مئیوه ساتان چایی تؤکوب قاباغینا قویور. آلتمیش نئچه یاشلی آریق بیر کیشی صحنهیه گیریر. کؤینهیینین یاریسی شالوارین ایچینده، یاریسی دا اوستوندن آسلانیب. آیاغینین بیری آخساییر. بیر یوموشاق شاللاغا بنزهین ایپی یاریسینا کیمی ساغ الینه دولاییب. باشماغینی سوروتلهیهرک صحنهنی دؤرد چئوره یئریییر. قزئتچیله مئیوه ساتان اونا باخیرلار)
قزئتچی: (گولور) پوروفسور، روزنامه آلمیسان؟
پروفئسسور: آلاجییام. (الیندهکی ایپی آخسایان قیچینا چیرپیر) بالاما هر نه آلاجییام.
قزئتچی: (گولور) نه آلاجاغسان؟
پروفئسسور: بالاما نه دئسه آلاجییام. پوفی، توفی، ایسمارتیز.
قزئتچی: (گولور. بیر آز دایانیر. یاواشجا مئیوه ساتانا باخاراق، اؤز- اؤزونه) آخیر کی بیلمهدو بینین فلسفهسی نهدی.
پروفئسسور: (گلیب مئیوه ساتانین قاباغیندا دایانیر) واردی یا یوخدی؟
مئیوه ساتان: قالیب سنه، پوروفسور.
پروفئسسور: من دئیرم وار.
مئیوه ساتان: بیلیرم.
قزئتچی: نمنه وار؟
مئیوه ساتان: سن قاریشما.
پروفئسسور: (صحنهدن چیخا- چیخا قاهقاهایلا گولور) هله منه دئیر “یوخدی” یوخدی.
قزئتچی: (صندهلیسینده اوتوراراق) “یوخدی” یوخدی یان نمنه؟
مئیوه ساتان: (دوشونجهیه دالاراق) بئهئشتده “یوخدی” یوخدی. (بیر آز دایانیر) بئهئشتده هر نه دئسؤن وار.
قزئتچی: یانی نه؟
مئیوه ساتان: بینی بی موللا دئیرمیش پوروفسورا. (بیر آز دایانیر) دئیرمیش بئهئشتده “یوخدی” یوخدی. اوردا هر نه دئسؤن وار.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: اونا گؤره ده موطلقدی.
قزئتچی: نمنه موطلقدی؟
مئیوه ساتان: هئش نه.
قزئتچی: هئش نه یان نه؟
مئیوه ساتان: یانی موللا دئیرمیش پوروفسورا. (بیر آز دایانیر) دئیرمیش بئهئشت موطلقدی.
قزئتچی: پوروفسور نه دئییب اونا؟
مئیوه ساتان: (سیقارئتی آغزینا قویوب گؤتورور) دئییب دئمهلی “یوخدی” یوخدیسا، اوندا او دا موطلق دییل. (بیر آز دایانیر) دئییب
یاخچی، اوردا هر نه دئسؤن وارسا، اوندا نییه “یوخدی” یوخدی.
قزئتچی: یانی نه؟
مئیوه ساتان: هئش نه.
قزئتچی: هئش نه یان نه؟
مئیوه ساتان: هئش نه، فیکرو قاریشدیرما. (بیر آز دایانیر) چوخدان ایدی پوروفسوردان خبر یوخ ایدی.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) دییهسن اونا نهسه اولیب.
قزئتچی: اولار.
مئیوه ساتان: بی هفته اولاردی.
قزئتچی: اولار. (بیر آز دایانیر. گولور) اوننان نه دئسؤن باش وئرر.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) اوش گون بیننان قاباغ گئتمیشدیم یانینا. (بیر آز دایانیر) قورخیردیم اؤزیمی قوولاسین.
قزئتچی: هه، او دا گلیر.
مئیوه ساتان: نه؟
قزئتچی: هه. آلمیر کی. (بیر آز دایانیر) باخیر.
مئیوه ساتان: اوندا دای سنه چؤری چیخماز.
قزئتچی: هه. (بیر آز دایانیر) بیر تهر دولانیریق دااای.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) ائوده دییلدی.
قزئتچی: کیم؟
مئیوه ساتان: پوروفسور.
قزئتچی: هاردئیدی؟
مئیوه ساتان: دئدیلر بیردان گئدیب. (بیر آز دایانیر) دئدیلر آپاریبلار.
قزئتچی: هارا؟
مئیوه ساتان: آیری شهره.
قزئتچی: (گولور) اولاردان نه دئسؤن باش وئرر.
مئیوه ساتان: نه بیلیم. (بیر آز دایانیر) یازیغ.
قزئتچی: هردن بیرین گؤتیریب بئشیین پیلین وئریر.
مئیوه ساتان: نهیین؟
قزئتچی: روزنامهنین.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: (بیر آز دایانیر) اوندا گؤره بیلمهدون؟
مئیوه ساتان: یوخ.
قزئتچی: (گولور) “یوخدی” یوخدی. بئهئشتده هر نه دئسؤن وار.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) اوندا “یوخ” ین اؤزی یوخدیسا، دئمهلی هر نه ده یوخدی.
قزئتچی: دئمهدیلر هانکی شهره آپاریبلار؟
مئیوه ساتان: یوخ، بیلمهدیم.
قزئتچی: دئیرم آخی چوخدان ایدی گؤرسنمیردی.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: یازیغ نخوشدی دئیرلر.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: دئیرلر کی سیللی وار ائله بیل.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: (گولور) بالاما هر نه آلاجییام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) پوفی، توفی، ایسمارتیز.
قزئتچی: (بیر آز دایانیر. تامسینیر) ایسمارتیز گؤیلیم ایستهدی.
مئیوه ساتان: چای ایچیسن؟
قزئتچی: یوخ.
(قزئتی لولهلهییب، بوینوندان کؤینهیینین ایچینه سالیب کورهیینی قاشیییر. صحنهدن چرهکه تسبئهینین شاققا- شوق سسی گلیر. ساچی- ساققالی اوزون، آریق، گؤزل گؤرونوشلو، بیر گنج اوغلان صحنهیه گیریر. دار شالوارلی، اینینده صدف دویمهلی کوت. الینده یئکه چرهکه تسبئهینی فیریلداداراق شاققیلدادیر)
قزئتچی: (آیاغا دورور) به- به، بو دا داستایوسکی. یار گلیر ناز گلیر.
داستایوسکی: (گلیب بورتکهنین قاباغیندا دایانیر. گولور) اؤزیمیزدن بی شئی وار؟
قزئتچی: “نوید” نن “شمس” دای گلمیر.
داستایوسکی: “وارلیق” نئجه؟
قزئتچی: اونین دا تزهسی گلمئییب.
داستایوسکی: “همشهری” نین ویژنامهسی نئجه؟ او دا یوخدی؟
قزئتچی: یوخ. (ساغ الیله داستایوسکینی آشاغیدان یوخارییا سوزور) همشهریمیزین اؤزی گلیب، گؤرر دااای.
دستایوسکی: (صحنهده یولا دوشهرک گولور) گؤرمهسه ده گؤردیرهرو.
قزئتچی: (داستایوسکینین آرخاسییجا، اللرینی دالینا وئریب، بیر آز دا کورهیینی اییب یئریییر) گئجهدن نه خبر؟
داستایوسکی: نه؟
قزئتچی: تویدان؟
داستایوسکی: (قوللارینین هامیسینی آچیب یئرینده بیر دؤنه فیریلداییر) دای قومار اوینامییاجییام.
قزئتچی: نییه؟
داستایوسکی: (قوللارینی آچیر) گؤرمیسن؟
قزئتچی: نهیی؟
داستایوسکی: بوین ال- اوزیمی یومیشام. (بیر آز دایانیر. گولور) ائودن چیخاندا آینییا دا باخمیشام.
قزئتچی: دای نه؟
داستایوسکی: کوت- شالواریمی دا گئیمیشم. (بیر آز دایانیر. اییلیب آشاغی باخیر) باشماغی دا کی گؤریسن دااای.
قزئتچی: (گولور) ائودن چیخاندا دا قاپینی باغلئییبسان یا یوخ؟
داستایوسکی: (مئیوه ساتانین قاباغینا یئتیشیب) هله ائوین دووارینداکی ساعاتا دا باخمیشام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) ساعات نئچئیدی؟
داستایوسکی: (گولور) دوننکی واخت. (گولور)
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) آمما هله واختینا قالیر.
قزئتچی: نهیین؟
داستایوسکی: قفهنین. (بیر آز دایانیر. قزئتچییه ساری دؤنور) تاختا داراغ یادوندا؟
قزئتچی: یادیمدا.
داستایوسکی: بوین اوننان باشیمی دارامیشام، باااخ. (بیر آز دایانیر. مئیوه ساتانا ساری دؤنور) سن بیلرسن، دهدهمه اوخشامامیشام؟
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) هه، اؤزیسن. (بیر آز دایانیر) رحمتدیی.
داستایوسکی: دای قومار اوینامییاجییام.
مئیوه ساتان: یالان دئیسن.
داستایوسکی: گؤرهجیسن، اوینامییاجییام.
مئیوه ساتان: سیقار نئجه؟
داستایوسکی: (گولور) یووووخ، اونی چکهجییم.
مئیوه ساتان: وئریم؟
داستایوسکی: هه، ایکی پاکات.
مئیوه ساتان: (مئیوه یئشییی آلتیندان ایکی پاکات مارلبرو چیخاریب وئریر. معنالی گولور) روس اولاسان آمریکا سیقاری چکهسن.
داستایوسکی: (گولور. سیقارئتلری آلاراق اؤزونو شیشیردیب آیاق- باش گؤستریر. گولور) هله اینگیلیس تیپینی دئمیسن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) …
داستایوسکی: (بیر آز دایانیر. قزئتچییه ساری دؤنور) کامپیوتئر یادوندا؟
قزئتچی: یادیمدا.
داستایوسکی: گئجه اونی دا اوتیزدیم.
قزئتچی: یوووخ.
داستایوسکی: هه. (بورتکهیه ساری گئدیر. قزئته- ژورناللارین سو تیترلرینه بیر آز باخیر. الیندهکی چرهکهنی فیریلدادیب شاققیلداداراق صحنهدن چیخا- چیخا) دای گئتدیم.
مئیوه ساتان: قفییه؟
داستایوسکی: قفییه.
قزئتچی: به قومار نه؟
داستایوسکی: دای قومار اوینامییاجییام.
(داستایوسکی چیخان کیمی پروفئسسور گیریر صحنهیه. ۱۰- ۱۲ یاشلی بیر اوشاغین الیندن یاپیشیب. مئیوه ساتانین قاباغیندا گلیب دورورلار)
پروفئسسور: بینا بی موز وئر.
مئیوه ساتان: باش اوسته. (موزو وئریر. بیر آز دایانیر) بی کیمدی پوروفسور؟
پروفئسسور: (اوشاغا باخیر) سن کیمسن؟
اوشاق: (باخیر) …
پروفئسسور: دئ دااای کیمسن.
اوشاق: اوشاقلیغ (بیر آز دایانیر. باخیر) سنون اوشاغلیغون.
پروفئسسور: یاخچی، یانی نمنه؟
اوشاق: (گئدیب صحنهنین اورتاسیندا بؤیرو اوسته اوزانیر. قیچلارینی قوجاغینا ییغیب یاتیر) …
قزئتچی: نئینیر بو؟
مئیوه ساتان: سن قاریشما.
پروفئسسور: (اوشاغا ساری گئدیب اوشاغین اوستونه اییلیر. نازلایاراق) دو بالا. دو گئدی ایشه. دای یئکهلیبسن. (بیر آز دایانیر) دو بالامسان. قادوو آلیم.
اوشاق: (یئرینده بیر آز اویان- بویان اولور) …
پروفئسسور: یئکهلیبسن آخی بالا. (بیر آز دایانیر) گئجه دئمیشدیم آخی. بالاما هر نه آلاجییام. دو گئدی.
اوشاق: (یئرینده قیوریلاراق یوخولو- یوخولو) هیییع. هییییع.
پروفئسسور: (آغلامسینما حالیندا) دو گئدی، باشوآ دؤنیم. دو، نه دئسؤن آلاجییام. ایشیمیز تؤکیلیب قالیب.
اوشاق: (یوخولو- یوخولو) گئتمیرم من. یاتیرام من. گلمیرم. گئتمیرم.
پروفئسسور: (آغلاماقلا) گئجه دانیشمیشدوغ آخی. دو، قادون دیسین جانیما. بالاما هر نه آلاجییام. پوفی…
مئیوه ساتان: توفی…
قزئتچی: ایسمارتیز.
اوشاق: ایستهمیرم. یاتیرام. گلمیرم. گئتمیرم.
پروفئسسور: (ساغ الیندهکی ایپله اوشاغین قیچلارینا ووراراق آجیقلا) جهنمه یاتیسان، گورا یاتیسان. یات نه قدر یاتاجاغسان. کوچییین بیری کوچیی. (بیر آز دایانیر) دئیسن بیرین ده گتیریم لای- لایو دا چالسین.
مئیوه ساتان: (اؤز- اؤزونه یاواشجا) لای- لای بالا لای- لای. یات قال دالا لای- لای.
اوشاق: (دوروب قاچا- قاچا صحنهدن چیخاراق) هئش یاتمیرام. گئدیرم. یوخ، گئتمیرم. گئدیرم.
پروفئسسور: (صحنهدن چیخا- چیخا قاهقاهایلا گولور) بالاما هر زاد آلاجییام. پوفی…
مئیوه ساتان: (اوتوردوغو یئرده یوموروغونو دویونلهییر) توفی…
قزئتچی: (تامسینیر) ایسمارتیز.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) دای بی آخیر دفعه اولار اونی گؤرورو.
قزئتچی: اولار.
مئیوه ساتان: او دای اؤلر.
قزئتچی: اوننان نه دئسؤن باش وئرر. (بیر آز دایانیر) اؤلر ده.
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) هه.
قزئتچی: او اؤلسه پوروفسوروموز اولماز.
مئیوه ساتان: ائله بیل هئچ اوولیننن یوخ ایمیش.
قزئتچی: “یوخدی” یوخدی.
مئیوه ساتان: (دوشونجهیه دالاراق) “یوخ” یوخ اولسا دا “یوخ”دی، وار اولسا دا “یوخ”دی.
قزئتچی: یازیغ.
مئیوه ساتان: هه. (بیر آز دایانیر) آمما قاباغ بئله دییلدی.
قزئتچی: هه، دئیرلر.
مئیوه ساتان: من گؤرمیشدیم.
قزئتچی: دای گؤرمزسن.
مئیوه ساتان: دئمی اولماز.
قزئتچی: هه، اولماز.
مئیوه ساتان: هئلهلرین نه اوولیدی، نه آخیری.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: اما هله بی مدت گئتدی. (بیر آز دایانیر) گلهنه اوخشامیر.
قزئتچی: دئمی اولماز.
مئیوه ساتان: هه، دئمی اولماز.
(ایکیسی ده ال- اله وئریب صحنهنین اوجونا گلیرلر)
بیرلیکده: زامان چوخ شئیی حل ائلر. دئمی اولماز.
سون
۲۷- ۲۶/ ۳/ ۱۳۸۹ (۲۰۱۰)


text:
نوروز بایرامینین تاریخی مسئلهلری و مراسیملری
عبدالعلی مجازی(آسلان)
نوروز بایرامی مراسیملریندن اولدوغو قدهر فارس دیلینده چوخلو کیتابلار یازیلیبدیر. اونلارین هیچ بیرینده جهد اولونماییب کی، بو بایرامین نه زاماندان باشلاندیقینی آختارالار. یالنیز بایرامین نئجه اجرا اولونماسینی قید ائدیبلر، آمما بو ایل (۱۳۸۲) بیر ایکی روزنامه ده بیر آز تحقیقات آپاریلمیشدیر(۱) دکتر نوُرجان توٍرکسوُی یازیرکی،«بوُ بایرام ایندی تورکیه ده بیر رسم کیمی تانینیر، ولی توٍرک دوٍنیاسیندا بیر بؤیوک بایرام کیمی مخصوص احترامی واردیر» مختلف دؤولتلرده و اؤلکهلرده (جمهوری آذربایجاندا، قزاقستاندا، قیرقیزستاندا، اؤزبکستاندا، افغانستاندا،ترکستاندا، باش قورد، اویغور،چوواش و کیریم تورکلرینده و قاقاووز و باتی تورکیهده) نوروز بایرامی مراسیملری(۲۱ مارس دا) یوٍکسک سوییهده برپا اولونار. توٍرک ائللری و اوُلوسلاری هون امپراطورلوقو تشکیل اولاندان سونرا بو بایرامی بیر مبارک گوٍن حساب ائدردیلر. عثمانلی و سلجوقلو دؤولتلرده بایرام گوٍنلری خاص شنلیک مراسیمی قورولاردی. قدیم سوداندا نوروز بایرامی یوخایمیش، لیکن محاریبه اوٍستونده توٍرکلر اورایا گئدندن سونرا اورادا دا بایرام توتولوبدور. توٍرکلرین ایچینده مختلف حکایتلر واردیر. اونلارین بیری بوزقورد بایرامیدیرکی، نوروز آدینا ایشلهنر و بو بایراما طبیعت بایرامی دئیرلر. جمهوری آذربایجاندا (گؤی توٍرک)لرین اعتقادلارینا گؤره، نوروز بایرامینا ارگنه گوٍن یا بوز قوُرد بایرامی دا دئییلیر. قزاقستاندا بو بایرامی (گوٍن بایرامی و خالق بایرامی) آد دا, شنلیک مراسیمی توتارلار.
بعضیلری ده یازیرلارکی، «بو بایرام پیشدادیلر زامانی و جمشید شاهین تختده اوتورماقینی کی، فروردین آیینین بیرینجی گوٍنو ایمیش, نوروز آدلاندیریر و هخامنشلرده بو بایرام ایله تانیش ایدیلر و بو بایرامی بیر کهن و اسکی مراسیم سانیردیلار. ایراندا بیر افسانوی اولان داستان اوٍچون جمشید شاهین آذربایجانا گلن گوٍنو نوروز آدلانیبدیر، یئنه بیر افسانهیه گؤره جمشید شاهین زامانیندا کی اود تاپیلیب, اونا گؤره او زامان اودا سجده ائدیبلر و اودو مقدّس سانیبلار و اونا گؤره او اودون تاپیلدیقی گوٍنونو نوروز آدلاندیریبلار.(۲)
۱-زارع بیگ یازیر: «تقیزادهنین یازدیغینا گؤره میلادین ۶۲۲ینجی ایلی ژوئن آییندا یزدگردین تخته چیخماغینی ایل دؤنومونو بایرام توتوبلار» (۳) اونلارین دئدیکلرینه گؤره جمشیدین آدی (جم) ایمیش، آذربایجانا چاتاندا تختینی بیر هوٍندور یئرده قویور، او قیزیل تاختا، شفق دوٍشور و پاریلداییر، چوٍن کی، پهلوی دیلینده گونشین شفقینه(شید) دئیرلر، او مناسبته شید کلمهسینی جم آدینا آرتیریرلار و اوگوٍنکو گوٍنو طمطراقلی بایرام ائدیرلر
۲ -راشدی بیگ یازیر: «سینوهه ۳۵۰۰ ایل بوندان اسکی زاماندا یاشاییرمیش و ایران فلاتینا و ایلامیلر و سومئرلیلر آراسینا سفر ائدنده بو بایرامین مراسیملرینی ایران فلاتیندا یاشایان اولوسلار آراسیندا اجرا ائدیلمهسینی گؤروب و یازیبدیر(۴)
یوخاریدا گلن سؤزلره و نظریهلره باخاندا گؤرونور کی، هر قوم، هرائل، هردؤولت و هر شاه اؤزونون لازیمی اولدوغو عنوانلارا گؤره بو بایرامی جشن و شنلیک توتوب و بایرام آدلاندیریبدیر. مثلا سینوهه ایله یزدگردین یا جمشیدین(۲۱۰۰) ایل فاصلهسی واردیر؛ یا او بیری شاهلارین اوندان چوخ و آز مدت فاصلهلری اولاـ اولا هامیسی بو بایرامی اؤز آدلارینا بایرام آدلاندیریبلار، هر حالدا پیشدادیلر، جمشیدلر، ساسانیلر، یزدگردلر، سلجوقلار موٍمکوندوٍر کی، بو بایرامی طمطراقلی و طنطنهلی ائتمیش اولالار، آمما بیناسینی قویان اولا بیلمزلر.
۳-آقای تقیزاده یا آیریلاریدا ایستهییبلرکی، نوروز بایرامینین باشلانیشینی و بیناسینی، جمشید شاها، یزدگرده،زرتشته و … یاپیشدیرالار. آمما نئیلهییرم بو نوروزو بیر شاها یا خانا و غیرهیه یاپیشدیرا بیلمیرم چوٍنکی، یای قیشین و اودون تاپیلماسی میلیون ایللر اؤنجهیه چاتیر و بو بایرامین آرایا گلمهسی او زمانلارا یئتیشه بیلر کی، اوندا هئچ آوادانلیق یوخ ایمیش، هاردا قالسین کی شاه اولا….
قدیملرده خلقین اینامی بئله ایدی کی، دوٍنیا هر ایل بیر حئیوانین اوٍستونده دولانیر، بو حئیوانلارین سایی اون ایکییه قدهر یئتیشیردی و هر اون ایکی ایلده ایکی دفعه تکرار اولوردو، بو ایناما گؤره هر ایل بیر حئیوانین اوٍستونده دولانسایدی او حئیوانین طبع و خویی او ایل خلقین حالینا اثر قویاردی. او حئیوانلار بونلاردان عبارت ایدیلر: سیچان، اؤکوز، پلنگ، دووشان، نهنگ، ایلان،آت،قویون یا گئچی،میمون،ایت و دونقوز.
۴- شیعه عالیملرینین روایتینه و محمد باقر مجلسینین امام جعفر صادق(ع)دان نقل ائتمهسینه گؤره، نوروز بایرامینی بیر شاد و اوغورلو گوٍن تانیدیب و بویوروبدور کی،«بو گوٍنده حضرت آدم دوٍنیایا گلیبدیر و الله بو گوٍنده گوٍن ایشیغینی یئرین اوٍزونه ساچیب و یاییب و یئللره فرمان وئریب اسهلر و بولوتلارا دئییب یاغسینلار تا گوٍل چیمنلر گؤیرسینلر. بو گوٍنده حضرت ابراهیم پیغمبر بوٍتلری سیندیریب و بو گوٍنده حضرت محمد(ص) غدیر خومدا (خم) حضرت علی (ع) نی اؤز نایبی و امام عنوانیندا مسلمانلارا تانیدیبدیر. ایندی شیعهلر اؤز دینی اعتقاد و سنتلرینه گؤره بو گوٍنو مقدس، پاک و اوغورلو بیر گوٍن تانییرلار و اونا جلال و شکوه وئریرلر.» هر حالدا نوروز بایرامی مراسیملری چوخ معروف اولدوغونا و مرتب تکرار اولماسینا گؤره عوموم آذربایجانلیلار بو مراسیملری چوخ گؤزل و اولدوغو قدهر عظمتلی یئرینه یئتیریرلر.
۵- پروفسور آزاد نبییوف، مراسیملر کیتابیندا(۵) یازیر« خالقیمیزین بؤیوک مراسیملریندن بیری ده نوروز بایرامی مراسیمیدیر». بو مراسیم هر ایل مارس آیی نین ۲۰ـ۲۱ـ۲۲ سینده (اسفند آیی نین ۲۹ـ۳۰) و کؤهنه تقویمله (۷ـ۸ـ۹)دا کئچیریلیر. نوروز شرق خالقلارینین ائرکن اکینجیلیک، محصول بوللوغو اعتقادلاری ایله باغلی بو مراسیم ائل آراسیندا بؤیوک بایرام کیمی کئچیریلمیشدیر, خالق بو بایراما(نوروزا)۴۰ گوٍن قالمیشدان تمیزلیگه باشلامیشلار.
اوّل چرشنبهیه قدهر کی اون گوٍنده هر یئرده بؤیوک تمیزلیک ایشلری باشلانار، سایاچیلار گلن گوٍنلردن بایرام مراسیمینه تداروٍک گؤرونر و اول چرشنبهیه قدهر کی گوٍنلرده یای شومونا(شخم)، اکینینه حاضیرلیق گؤرولر، اؤکوزلر ناللانار، قاشوو (قشوو) لانار و تمیزلهنردی. اؤکوزو اولمایان اؤکوز آلار، جوٍتو سینان جؤٍتو دوٍزلدردی و سایر. اصلینده اوّل چرشنبه یه قدهر قارشیداکی اکینچیلیک ایشلرینه حاضیرلیق گؤرولردی. بو یئنی امک مؤسومونه اصل خالق باخیشی و ائل حاضیرلیقی ایدی.
چوخ ماراقلی ایدی کی سپین اوٍچون (توخوم) ساخلانان بوغدا آرپا قویولاری اوّل چرشنبه یه آچیلاردی.
محصول بول اولسون دئیه، آرپا ـ بوغدا قویولارینین باشیندان، قیشلیغی قورتارانلارا (دن) وئریلردی، بوغدا قویولارینین باشیندا سمنی قویماق، هدیک آشی بیشیرمک، قوورما قوورماق اوٍچون، فقیرـ فقرایا پای پایلاناردی.
خالقدا بئله اینام وارایدی کی اوّل چرشنبه ده بیر وئرهنین محصولو یوٍزقات آرتیمی ایله و آرتیقی ایله گلردی.
نوروزا قدهر چرشنبهلرین هامیسی اوغور، خوشبختلیک، سعادت، بوللوق و فراوانلیق رمزلری ایله بزنردی. بوٍتون بو رمزلر ایسه داها ائرکن تصوّوٍرلر، اینسانین طبیعت، محصول و امکله باغلی یاخجیلیق، خئیرخواهلیق، اعتقالاری ایله علاقهلندیریلردی.
نوروزا قدهرکی ایکینجی چرشنبه (چکر)، اوٍچونجو چرشنبه ایسه (خبر) چرشنبه یا (سوچرشنبه) آدلاناردی. هر چرشنبهنین اؤزونه مخصوص شنلیگی، آیینی و اعتقادی اولاردی.
آخیرچرشنبه ده ایسه نوروز شنلیکلری داها بؤیوک طنطنه ایله قئید ائدیلمگه باشلار، بیر ـ بیریندن رنگارنگ نغمهلر اوخونار، آئینلر اجرا ائدیلر، تاماشالار، اویونلار گؤستریلردی.
مختلیف تاریخی دؤور و مکانلاردا خالقین نوروز اعتقادلاری و آئینلری قارشیسیندا بیر سیرا دینلر عاجیز قالمیشلار. چیخیش یولونو، نوروزو اؤزونونکولشدیرمکده گؤرن مختلیف دین خادیملرینین بوٍتون جید ـ جهدلرینه باخمایاراق، نوروز اؤزونون ان مهم ایلکینلیک خصوصیتلرینی قورویوب بو گوٍنوموزه قدهر گتیریب چاتدیرمیشدیر. نوروز باشدان باشا روح یوٍکسکلیگی، امک جوشغونلوغو، تورپاغا، اینسانا محبت بایرامیدیر. نوروز یازین گلیشینه، تورپاغین یئنی اکینه، یئنی محصولا، بوللوغا، فراوان حیاتا چاغیریش بایرامیدیر.
داها قدیملرده طبیعتین اویانماسینا خوشبختلیک و سعادت رمزی کیمی باخان اینسانلار یازین گلیشی، هاوالارین ایستیلَشمهسی، یئنی اکینچیلیک مؤوسومونون باشلاماسی ایله باغلی مختلیف نغمهلر، اویونلار، مراسیملر یاراتمیشلار. بوٍتون بـو ایلکین، ابتدائی صنعت نمونهلری ایسه سونرالار نوروز اطرافیندا جمعلشمیشدیر.
نوروز مراسیمینی بعضیلری یانلیش اولاراق زرتشتلیکله، دیگرلری ایسه آیری دینلره باغلاماغلا جهد گؤسترمیشلر. لاکین بوٍتون جید ـ جهدلره باخمایاراق نوروز مراسیملرینده دینلردن قاباق کی تصوّوٍرلر بوٍتون آیدینلیغی ایله عکس اولونماقدادیر. بو بایرامین قدیم اینسانلارین بوللوق، برکت، قدسیّتله، امک، امکچیلیک و معیشت حیاتی ایله باغلی یاراندیغینی عکس ائتدیرن سولماز شفقلری زمان گئچدیکجه داها قدرتله شعلهلنمکدهدیر.بوٍتون دینلر اونو قبول ائدنلر آراسیندا اؤزوندن اوّلکی اعتیقاد و تصوّوٍرلری سارسیتماغا جهد گؤسترمیشلر. قدیم اکینچیلیک بایرامینین عاقبتی ده بئله اولموشدور.
زرتشتلیک بو مراسیمی خالقین حافظهسیندن چیخارماغین موٍمکون اولمادیغینی گؤردوکده اونا آتش پرست رنگین وورموشدور. تونقال یاندیرماق، اود اوٍستوندن آتدانماق و سایر … کیمی عنعنهلرله اونو اؤزونونکولشدیرمیشدیر. بو بایرامی رغبتله قارشیلایان زرتشتلر بوٍتؤلوکده اونو زرتشتین آدی ایله باغلی یاراندیغینی رسمیلشدیرمگه ده جهد گؤسترمیشلر. لاکین بو بوللوق و برکت بایرامینین سو پرستیشلیگی ایله باغلی گؤنشی، کوٍلگی، یاغیش چاغیرماق، سمنی گؤیرتمک، آخیرچرشنبهنین مقدسلیگی. سایر … ایله باغلی بیر چوخ ایلکین تصوّوٍرلر قورونوب ساخلانمیشدیر.
گؤی گؤیرتمک و ۷سین حاضیرلاماق دا بایرامین ان شیرین مراسیملریندندیر. هفت سؤزونو اورتا آسیا میللتلرینین چوخو بیلیرلر.( هفته یئدّی گوٍندور، یئدّی آیلیق، آنادان اولماغین یئدّینجی گوٍنو، اؤلنلرین هفتهسی، یئدّی یئرده، یئدّی گؤیده، گؤیون یئدّینجی مرتبهسینده و بئله بئله سؤزلرله، یئدّی سؤزو ایله هامی تانیشدیلار. اونا گؤره چوخ یئرلرده ۷سین کلمه سیله ده هامی تانیشدیلار. ۷سینین ان گرکلیسی گؤیرتیدیر کی بایراما بیر آی قالاندان آنالار، خانیملار، قیزلار ائولرده موٍختلیف توخوملاردان موٍختلیف قابلاردا و جوٍر به جوٍر کوٍزهلرده و گوٍلدانلاردا اکرلر کی بایراما و ایلین تحویل اولماسینا قدهر گؤیرسینلر و اونو ۷سین سوٍفرهسینه آرتیرسینلار، او توخوملاردان بعضیسی بونلاردیرلار(مرجی، بوغدا، زَیَرَک، و..) بو ۷سین سوٍفرهسینه (سووزی،سوٍنبوٍل، ساریمساق، سیرکه، سوماق، سمنی، سو) و آینا قرآن، اوٍزرریک بوغدا، دوٍگو، دوز و آیری- آیری شئیلرده دوٍزولردی. بو ۷سینی ایندی تهراندا(سبزه، سمنو، سنبل، سیب، سیر، سماق، سرکه، سنجد) وآینا، قرآن و اسفند ایله بزَییرلر و ایل تحویل اولاندا هامی او سوٍفره نین کناریندا اوتورارلارکی ایل دؤنسون و عائله تامامیله بیر، بیری ایله گؤروشوب و تبریک دئسینلر. آرتیرمالیام کی بو گؤیرتیلری بایرامین اون اوٍچونه قدهر ساخلایارلار و ۱۳نجو گوٍن او گؤیرتیلری و دیری بالیق اولورسا اونو دا بیر آخار سویا بوراخارلار. بو قونونون قالانی بو مقاله نین سونوندا گلیبدیر.
۶- اولو بابا لاریمیز بس بو بایرامی گؤره سن نه وقت دن کئچیریلمگه باشلامیشلار ؟
قدیم بیر توٍرک اساطیرینده بو سؤالا بئله جواب تاپماق اولور.(۶)
اوغوز اوغلو زاغادا یاشایاندا قیشدان یامان قورخاردی. اونا گؤره ده ایلین اوٍچ فصلینده قیشا تدارک گؤرر. دوٍنیانین ناز ـ نعمتینی زاغایا ییغیب گتیرردی، بیر ایل قیش اوزون چکدی، اوغوز اوغلونون آذوقهسی قوتاردی. چاره سیز قالان اوغوز اوغلو بؤیوک چیلّه نین (چیلله)۳۰ نجو گونو زاغادان باییرا چیخدی کی، یئمگه بیر شئی تاپیب گتیرسین. نه قدهر گزدی دولاندی هئچ نه تاپمادی. ساققالی بوز باغلادی الی ـ آیاغی دوندو. کور ـ پئشمان ائوه قاییداندا یولدا بیر قورد بالاسینا راست گلدی.
– اوغوز اوغلو بوقاردا هارادان گلیرسن و هارا گئدیرسن ؟ دئدی
– اوغوز اوغلو باشینا گلن احوالاتی دانیشدی. ایلین آیلاریندان گیلئیلندی. دئدی کی، ائله آی وار یاخشی دولانیریق، ائله آی وار آجیندان قیریلیریق. آیلاری تعریف لدی، آیلاری یامان لادی.
قورد بالاسی دئدی: ای اوغوز اوغلو، قاباقداکی یول آیریجیندا سنی بیر سوٍرو قویون، بیر قوجاق سوٍنبول، بیر جهره، بیرده ال دگیرمانی گؤزلهییر. اونلاری آلیب زاغانا آپارارسان. قویونو کسیب اتینی یئیرسن، یوٍنوندن جهره ده ایپ اگیرر، اؤزونه پالتار تیکرسن، دریسینی اگنینه گئیرسن. سوٍنبولون دنینی ده ال دگیرمانیندا چکر، اونوندان چؤرک بیشیررسن. یازا چیخارسان، آنجاق سنه وئردیگیم امانتلردن گرک موُغایات اولاسان. سوٍنبولو و قویونو اؤزون آرتیرارسان، قوزولاری الینین ایچینده ساخلاییب، بؤیودرسن. سوٍنبولون دنینی یئره سپیب، اونو آلنینین تری ایله سوواراسان. دئدیکلریمه عمل ائله یه بیلمه سن یاشاماق سنین اوٍچون چتین اولاجاق.
اوغوز اوغلو یول آیریجینا گلدی. قورد بالاسینین دئدیکلرینی گؤتوروب، زاغایا گتیردی. قیشی کئفی کؤک دولاندی. یازدا سوٍرونو داغلارا یایدی، سوٍنبولو تورپاغا سپدی، گئجه گوٍندوز سوٍرولرین، ساری سوٍنبولون قوللوغوندا دایاندی. اوغوز اوغلونا بیر بوللوق اوٍز وئردی کی، گل گؤره سن.
او گوٍندن اوغوز اوغلو بوٍتون ایلی ایشلدی قورد بالاسینا راست گلدیگی بؤیوک چیلهنین اوتوزونجو گوٍنوندن ایسه بایراما حاضیرلاشماغا باشلادی. ایلین آخیر بئش گوٍنونو یئدی، ایچدی،چالدی، چاغیردی، قوهوم قونشویا، بایراما گئتدی. دئییرلر اوغوزلار ائله او واقتدان همان گوٍنو ان عزیز بایراملاریندان حساب ائلهمیشلر. ائله او گوٍندن اوغوز اوغلونون حیاتیندا یئنی گوٍن باشلامیش، او گوٍنه نوروز آدینی وئرن اوغوز اوغلو اونو هر یاز، بایرام ائتمیشدیر. او گوٍندن نوروز خالق آراسیندا فراوان یاشاییشا، بوللوغا، برکته، یارادیجی امگه چاغیریش رمزینه چئوریلمیشدیر. ائله او گوٍندن خالق بایراما ۴۰ گوٍن قالمیش حاضیرلیق، تمیزلیک ایشلرینه باشلامیش، اؤزونون نوروز قاباغی نغمهلرینی یاراتمیشدیر. بو نغمهلرده بایراما قدهر شؤمون باشا چاتماسی، قویون ـ قوزونون یازا سلامت چیخاریلماسی، دولون اوغورلو کئچیریلمه سی، دَلمه نین، سوٍدون، اتین، یاغین، پندیرین بول اولما سی و سایر … آرزولانمیشدیر.
بایرام گوٍنلرینده قیزـ گلینه بایرام دونلوغو اوٍچون ایپ اییرن جهرهیه، ائوده گوٍزرانلیق رمزی اولان نئهره یه غونچا گوٍللو قالیلار توخویان خانایا نغمهلر قوشولموشدور.
نوروز نغمهلرینده ائرکن تصوّوٍرلر، طبیعت وارلیقلارینی اینسان جیلدینده تصوٍورلر ائتمک آنیمیست باخیشلار اؤز عکسینی تاپمیشدیر. (آنیمیزم: ابتدائی اینسانلارین هر بیر شئی نین روحو اولدوغونا اینانمالی و طبیعت قوهلرینه و حادثهلرینه روح ایسناد وئرمه سیندن عبارت اعتقادی).
نوروز نغمهلری ایچریسینده قیشین قورتارماسی، یازین گلمهسینی آرزولایان نغمهلر خصوصی یئرتوتور. قاری ایله مارسین دئییشمهسینده ایسه بوٍتؤولوکده ایکی رمز، قیشلا یاز قارشی ـ قارشییا دایانمیشدیر. قیش نه قدهر سرت، آمانسیز اولسادا،یازین اراده سی قارشیسیندا مغلوب اولور، قاری نین سئوینجی یئره گؤیه سیغمیر.
نوروز بایرامیندا، خلق آراسیندا بیرـ بیریندن رنگارنگ اویون و تاماشالار گؤستریلردی. بونلارین ایچریسینده آت چاپماق، اوخ آتما، قیلینج اویناتما، کمند آتما، زورخانا، اگلنجه، کندیر باز، سیم پهلوانی، مسخره، قاراچی و فردی تاماشالارـ خصوصی یئر توتوردو. همین تاماشالاردا اوخونان نغمهلر اؤزونه مخصوص اویناق وزنه مالیکدیر. خالق اؤزونون حیات، ساغلاملیق، تمیزلیک، امک رویشی و سایره… باغلی بیر چوخ آیین، اعتقاد و مراسیمینی نوروزلا باغلامیش، بئلهلیکله ده اونلارین ائل ایچریسینده گئنیش یاییلماسینا و کوٍتلویلشمهسینه نایل اولموشدور.
نوروز باشدان ـ باشا روح یوٍکسکلیگی، امک جوشقونلوقو، تورپاغا، اینسانا محبّت بایرامیدیر. بو بایرامدا هامی اؤزونه تازا پالتار آلار، تازا پالتار تیکدیرر، قیز گلینه تازا چکمه، قیرمیزی دون گئیدیرردیلر. نوروز بایرامینین داها شن و طنطنهلی کئچیریلمهسینده نوروز تاماشالاری و اویونلاری خصوصی یئر توُتور. (اکنده یوخ، بیچنده یوخ، یئینده اورتاق قارداش)، کوسا ـ کندیرباز و سیم پهلوانی، تاماشالاری و اونلارلا خالق اویونلاری نوروز شنلیکلری باره ده تصوّوٍرلریمیزی داهادا گئنیشلندیریر.
یازین گلیشینی صبیر سیزلیکله گؤزلهین خالق (کوس ـ کوسا) دا یاراتدیغی رمزلرده اؤز ایستهدیگینی دوُزلو بیر گوٍلوشله، محارتله ایفاده ائدیر.
نوروز شنلیکلری، دبدبه دن چوخ طبیعیلیگی، صمیمیلیگی ایله اؤزونه مخصوص بیر خوصوصیّتی واردیر.
نوروز آذربایجان کندلیسینین تورپاغا، اونو سئومهیه، عزیزلَمگه، تورپاقدان داها بول نعمت گؤتورمگه چاغیران امکچی خالقین بایرامیدیر، ائله اونا گؤره ده خالق آخیر چرشنبهده شام یاندیرار، خونچا دوٍزلدر، تونقال قالایار، هره باجاردیقی کیمی نوروزا حاضیرلیق گؤرردی. ائولرده حیطلرده تمیزلیک ایشلری گؤرولر، باغلار، باغچالارسهمانا سالینار، آغاجلارین، گوٍل کوللارینین آرتیق زوُقلاری کسیلر، خالچا- پالاز یویولاردی، آغاج دیبلری بئللَنَر، سو آرخلاری تمیزلَنر، باغلار سولاناردی. اوشاقلارا هئیوا، فیندیق آغاجیندان گؤز موُنجوغو دوٍزلدردیلر،حتی مال قارانین بوینوزوندان بئله مونجوقلار، قیرمیزی اسگی ایله آسیلاردی. حیط باجالاردا اوٍزرلیک یاندیریلار، اوغول اوُشاق اوٍزرلیک توٍستو- سونه وئریلردی، آنالار ـ ننهلر، اوخویاردیلار :
اوٍزرّیک سن هاواسـان جمعی درده داواســان
اوزرّیکلر چاتداسین یامان گؤزلر پارتداسین
آخیر چرشنبه داها طنطنهلی کئچریلردی. نوروز شیرینیلری بیشیرر، خونچالار بزهیردیلر. نوروز بایرامینین خالق گیگی و یئناسینی اؤیرنمک، ائل آراسیندا سلیقه، سهمان، تمیزلیک یاراتماق باخیمیندان خئیرلی رولو چوخ اولموشدور. آخیر چرشنبه یه قدهر ائو ائشیگین بوٍتون چیرکلی پالاز ـ خالچاسی تمیزلنمهلی، پال ـ پالتار یوُیولمالی، کئچهلی، دمیر اوو، ایل یاراسی اولانلار معالجه ائـدیلمهلی، هامی بایرامی ساغلام و گوٍمراه قارشیلامالی ایدی. (گیگی یئنا= خالقین ساغلاملیغینی قورویان عئلم)
آخیر چرشنبه و نوروز گؤٍنلرینه قدهر آپاریلان بوٍتون بو تمیزلیک ایشلرینین ساغلاملیغا بؤیوک مثبت تاثیری اولموشدور.
بازارلار قاباغینا یومورتا دؤیوشدورنلر ییغیشیر، سرین سووار،سروری دئینلر سو بارداقلارینا قیرمیزی باغلاییب، یئنه میدانا چیخاردیلار. ائولرده، میدانچالاردا، بازارلاردا یازین رمزی اولان سمنی گؤیردردیلر، تاخچالارا، رفلره دوٍزولردی، ایل همین گؤٍنلرین معین ساعاتیندا تحویل وئریلردی. کوٍهنه تقویمه گؤره هر ایل بیر حئیوان اوٍستونده اولاردی.
نوروز عرفهسینده ایلین هانسی حئیوان اوٍسته تحویل وئریلمهسی، اونون شرحی اطرافیندا، اوزون ـ اوزادی مباحثهلر اولاردی.
نوروزدا بایرام سوٍفرهسی آچیلاردی. بورایا اساسا” میللی یئمکلر، آش، میللی شیرینی یات، قوورقا، لپه و عدس و…. قویولار، سوٍفره ده شام یاندیریلاردی. (خوشگه بر میللی رایونلاردا محللرده یئتیشن محصول لاردان عبارت اولور): بادام ـ پوسته و سایر… سوٍفرهلری بَزه ییردی. رایونلاردا محللرده عومومیتله سوٍفره ده یئددی جوره مئیوه اولاردی.
بایرام سوٍفره سی نوروزون شاملاری یاندیریلدیقدان سونرا آچیلاردی. عائلهنین بوٍتون عوٍضولری سوٍفرهیه اوتورار، بایرام یئمکلریندن یئیردیلر. نوروز آخشامی توفنگ آتمادا دبدهایدی.
بایرام آخشامی باجالاردان توربالار ساللانار، قاپیلاردا پاپاق آتیلار، اوشاقلارین شن نغمه سسلری بیر ـ بیرینه قاریشاردی.
نوروز شنلیگی گئجه یاری سینا جن اوزاناردی. جاوانلار آشیق ـ آشیق اوینار، نینی گئدر، گوٍلَشر و خان ـ خان اوینایاردیلار.
نوروز گوٍنلرینده یاخین آداملار، قوهوم ـ قارداش، بیر ـ بیرینه قوناق گئدر، عزیز آداملارینا بیشیردیکلری بایرام شیرینیلریندن آپاراردیلار. نیشانلی قیزلارا نوروز پایی گؤندرمک ده دبده ایدی. اوغلان ائوینه ده نوروز سوٍفرهسی قایتاریلاردی. بوٍتون بونلار ایسه آداملار، قوهوملار آراسیندا مهربانلیق، خوش اوٍنسییت دوغورار و یاخشی احوال روحیّه یاراداردی.
نوروزون ایلک دؤرد گوٍنو ایلین فصیللری ایله علاقهلندیریلردی. بیرینجی گوٍن گوٍنشلی کئچهسی ایدی، دئمک یاز یاخشی گئچهجک ایدی ـ ایکینجی گوٍن یاغمورلو اولسایدی، یای یاغمورلویدو ـ اوٍچونجو و دؤردونجو گوٍنلر قیشین و پاییزین نئجه گئچهجگینی بیلدیرردی. اگر نوروزون اوٍچونجو و دؤردونجو گوٍنونده یاغیش اولسایدی، آداملار قودو دوٍزلدیب میدانلاردا گزر و گوٍنشی چاغیران نغمهلر اوخویاردیلار.
بایراما ۴۰ گوٍن قالمیش باشلایان نوروز شنلیکلری مارسین آخرینا (کؤهنه تقویمله اورتالارینا) قدهر داوام ائدردی.
نوروز سرحد بیلمهین، چوخ گئنیش منطقهده یاییلان، یازین گلمهسینی، یئنی امک مؤوسومونون باشلانماسینی وصف ائیلهین بؤیوک ائل بایرامیدیر. بو گوٍن اوتایلی بو تایلی آذربایجانلا یاناشی اورتا آسیا، ترکمنستان، قیرقیزیستان، اؤزبکستان، قزّاقستان، افغانستان، پاکستان، ایران، توٍرکیّه و باشقا اؤلکهلرده یاشایان نئچه یوٍز میلیونلارلا زحمتکش اینسان، نوروزو اؤزونون عزیز بایرامی کیمی قید ائدیرلر.
- نقد و نتیجه:
۱- بو مقاله ده گلن نوروز بایرامینین باشلانغیج تاریخی، اوغوز اوغلونون زاغالاردا لوٍت یاشاما زمانینا باغلانارسا، اینانمالی اولا بیلر، چوٍن، بو نظریه کی، اوغوز ائللری زاغالاردا یاشایان زمانلاردان سونرا و قویون بسله مگه باشلایاندا و اکین اکمک ایشلرینه ال تاپاندا و یای قیشی و ایلین دؤرت فصلینی تانیاندان سونرا بئله بیر شنلیک مراسیمی و بایرامی اجرا ائتمک، چوخ ـ چوخ عقله گلن و اینانمالی سؤزدوٍر، چوٍنکی بئله نظره گلیرکی، اینسانین اَن بیرینجی دؤنه اولاراق کائناتی و گئجه گوٍنوزو و یای قیشی تانییاندان و بئلهلیکله مال حئیوانی رام ائتدیکدن و اکین مسئلهسینی باشا دوٍشندن و معیشتی یاخشیلاشاندان سونرا و قویونون نه زامان قوچا گلمهسینی و نه زامان دولون گلمَگینی و گؤیرتینین گؤیرمهسینی باشا دوٍشندن سونرا اؤزونه مخصوص بیر بایرام توتوبدورکی مختلیف دؤورلرده و مختلیف قوملار و اؤلکهلر آراسیندا مختلیف آدلارلا آدلانیبدیرکی اونون سابقهسی نئچه میلیون ایللری گئچیری، آمما اوغوز اوغلونون بیر قورد بالاسی ایله راست گلمهسی واریانتی، اگر افسانهوی و اساطیری اولسادا بیر بالاجا یانلیش (ناهماهنگ لیک)گؤزه چارپیر: اونون بیری بودورکی، قورد بالاسین اینسان یاشاییشیندا اوغوز اوغلوندان اوٍستون و بیلیجی توتولوبدور. ایکینجیسی بودورکی، قورد بالاسی اوغوز اوغلونا بیر جهره و بیرده ال دییرمانی گؤستریبدیر، یعنی قورد بالاسی، اوغوز اوغلونا یول گؤسترنده جهره و دییرمان وارایمیش، یعنی مدنیّت و ال ایشلری صنعتی وار ایمیش، آمما اوغوز اوغلو اونو بیلمیرمیش، و خلاصهسی بودور کی او زامان قورد بالاسی اوغوز اوغلوندان چوخ بیلیرمیش. اگر بو قورد بالاسینین یئرینه بیر آغ ساققال آداما یا افسانهوی و گؤرونموین بیرزادا نسبت وئریلسه ایدی یا بو قوردو یوخودا گؤرسه ایدی یئنه ده اینانماق اولاردی کی شاید ده ائله اولموش اولا، آمما بو عوٍنوان کی قورد بالاسی اوغوز اوغلوندان بیلیجی ایمیش و اوغوز اوغلونا جهره دگیرمان گؤستریبدیر هئچ اینانمالی بیر سؤز منیم نظریمه گلمیر.
۲- اینسانین یا اوغوز اوغلونون زاغالاردا یاشایان زمانیندان نئچه مین ایل اسکی اولماغی قاییدیر نئچه میلیون ایله، بو نظریّهیه باخاندا، شاهلارین هیچ بیریسینین بئله بایراملاری بر پا ائتمکده نقشلری یوخدور؛ چوٍن کی بو بایرام او قدهر اسکی و قدیم و کهن دیرکی او زامان شاید هئچ بیر قبیله ده یوخوموش، هاردا قالسین کی خان یا حاکیم یا شاه اولا.
۳- اینسانین زاغالاردا یاشاماسی، اودون تاپیلماسی و فصیللرین و ایستی سویوقون مختلیف آیلاردا ثابتلشمهسی، دوغرو و علمی و اثباتـا یئتیشمیش بیـر عونواندیر، بونلارین هامیسی ائلهجهده بو بایرام گؤٍنلرینده اولابیلر اولسون. آمما اگر آیری گوٍنلرده تاپیلسایدی (کشف اولسایدی) لازیم ایدی کی آیری گوٍنلرده بو جوٍره بایراملار وجودا گله ایدی و مراسیم توتولایدی، لیکن بو فصیللرین وجودا گلمهسی و اودون تاپیلماسی و اوغوزون زاغادان بـایرا چیخیب قویون، اؤکوز و اکینی اؤز خدمتینه توتماسینا گؤره بیر بایرام قورماق طبیعی، ساده و یقین بیر ایشدیر. بس بو یوخاریدا گلن سؤزلره مناسیب اولان نظریهلرده هئچ بیر پادشاه و یا حاکیم یا خان بو بایرامین قورولماغیندا دخیل اولا بیلمز چوٍنکی بو شاهلارین عؤمورلری هئچ بیر میلیون ایله یئتیشمیر، هاردا قالسین کی نئچه میلیون ایل اوزونلوقو اولان تاریخده جمشیدین زرتوٍشتون و یزدگردین و سایرلرین بیر نقشی و رولو اولا بیلسین…
اتک یازی:
۱ـ نوید آذربایجان نوٍمره ۲۸۶ـ۲۸۵ـ ۲۸۴نجی مخصوص نوٍمره (۱۵مارس۲۰۰۳)
۲ـ نوید آذربایجان همان نومره صفحه ۲۳ مهندس راشدی.
۳ـ همشهری گوٍنده لیگی ۳۰۰۷تاریخ ۲۶/۳/۸۳ نوروز به قدمت ایران و ایرانیان.
۴ـ شیفاهی خالق ادبیاتی کیتابی آقای زارع.
۵ـ بو کیتابین ترتیب ائدنی پروفسور آزاد نبی یوو و رداکتور هئیأتی آقاموسی آخونداوو پاشا افندی یوو ,توفیق حاجی یوو, علیار سفرلی, حسین عارف, میرعلی سید اوو , و هدایت بیگلرین نظری آلتیندا ۱۹۹۳نجو ایلده باکیدا گنجلیک نشریاتیندا چاپ اولوبدور کی بوجوٍره مراسیملرده یوٍکسک سوییه ده تحقیق آپاریلیبدیر.
۶ـ مراسیملر و عادتلر کیتابی, آزاد نبی یوو
دئتال : ان خیردا تفرعات : ماشین و مکانیزمین خیردا و ایری حیصهلری.
ائتنوگرافیا : خالق لارین مادی و معنوی مدنیتلرینی و اونلارین مدنی تاریخی علاقهلرینی تدقیق ائدن علم. بیر خلقین ـ ائلین ـ یئرین، معیشت ـ عادت ـ مدنیت خصوصیتلری نین مجموعه سی.
سجیوی : بیرشخصه و شئیه خاص اولان بیرخصوصیّت و او شئیی باشقاسیندان فرقلندیرن.
گیگی یئنا : بعضی یئرلرده آنا نوازشی دئیلیر.
گیگی یئنا : خارجی محیطون مختلف عامللرین اینسان ارگانیزمینه تاثیرینی و ساغلاملیقی قوروما و تدبیرلر اؤیره نن علم.
آنیمیزم : ابتدائی اینسانلارین هر بیر شئی نین روحو اولدوغونا اینانمالی و طبیعت قوهلرینه و حادثهلرینه روح ایسناد وئرمه سیندن عبارت اعتقادی.


text: تأسوفله ادبیاتیمیز دونیایا تانینمامیش قالمیشدیر، البته شهریارین حیدربابایا سلام اثری دونیانین چوخلو دیللرینه ترجمه اولموش، آما شهریار و اونون بو شاه اثری حاققیندا باشقا دیللرده چوخ آز معلومات وئریلمیشدیر. بو ترجمه¬نی سرکار خانیم رحیمه عباسی طرفیندن انگلیسجه¬یه چئوریلمیش و گؤزل بیر مقدمه ده انگلیس دیلینده آرتیریلمیشدیر. عئینی حالدا فارسیجا ترجمه¬سینی ده انگلیس مترجمی اؤزو وئرمیشدیر. چکیجی بیر نو.کته ده بورادا واردیر؛ او دا بودور کی بو کتابدا ۱۰۰ مینیاتور تابلوسو دا واردیر و حیدربابانین هر…بیشتر بخوانید


text:
کوروواسی
موختصات: 45°10′N 15°30′E / 45.167°N 15.500°E
کوروواسی (کوروواتجا:Hrvatska) - مرکزی اوروپانین جنوبوندا ، قیسمن بالکان یاریمآداسینین غربینده یئرلشن، کئچمیش یوقوسلاوی سوسیالیست فدراتیو جومهوریتینین ترکیبینه داخیل اوْلان، ۱۹۹۱-جی ایلده موستقیللیک قازانان دؤولت. رسمی آدی - باشکندی و ان ایری شهری زاقرب شهریدیر. کوروواسی شیمال-غربده ایسلوونی، شیمال-شرقده ماجاریستان و صربیستان، جنوبدا بوسنی و هرزقووین، جنوب-شرقده مونتینیقرو ایله همسرحددیر. اؤلکهنین غربینده آدریاتیک دنیزینین ساحلینده یئرلشیر. کوروواسی ۱۹۹۲-جی ایلدن بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین، آوروپا شوراسینین، ۲۰۰۹-جو ایلدن ناتو-نون و ۲۰۱۳-جو ایلدن اوروپا بیرلیگینین عضوودور.
تاریخ[دَییشدیر]
کوْروواتلار دیگر جنوب ایسلاولاری کیمی بالکان یاریمآداسینا ۷. یوز ایلده گلدیلر و ۹-جو عصرده مسیحیتلیغی قبول ائتدیلر. ۱۰۹۱-جی ایلده کورووات کرالی ۲-جی ایستپانین اؤلوموندن سوْنرا کوروواسی توْرپاقلاری ماجاریستان کرالی ۱-جی لاتسلو طرفیندن ایشغال ائدیلدی. بۇ تاریخدن اعتباراً ماجاریستانلا اوْلان بیرلیک ۸۰۰ ایل داوام ائتدی.
بیرینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا، ۲۹ اوْکتوبر ۱۹۱۸-جی ایلده کروْوات مجلیسی اوتریش و ماجاریستان ایله اوْلان علاقهلرینی قوْپاراراق موستقیللیینی و صرب، کروْوات، سلوون کراللیغینا قوشولدوغونو اعلان ائتدی. بۇ کراللیق داها سوْنرا یوقوسلاوی سوسیالیست فدراتیو جومهوریتی آدینی آلدی.
ایکینجی دونیا ساواشی اثناسیندا یوقوسلاویانین نازی آلمان طرفیندن ایشغال ائدیلمهسیندن بیر مدت سوْنرا، ۱۰ آوریل ۱۹۴۱-جی ایلده زاقربده موستقیل کوروواسی دؤولتینین قورولدوغو اعلان ائدیلدی و ایتالیایلا آلمان طرفیندن فوری تانیندی. بۇ دؤولت ایسلوونی، بوسنی و هرزقووین و دالماتیا ایالتینین بیر حیصّه سینی اؤزونده بیرلشدیریردی. ۱۹۴۵-جی ایلده زاقرب پارتیزانلارین الینه کئچدی. ساواشدن سوْنرا کوروواسی یوقوسلاوییایا بیرلشدی.
اراضی[دَییشدیر]
اؤلکه اراضیسی ۲۰ ژوپانیه (ایالت) بؤلونور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ شابلون:Croatian Census 2011
- ^ EU population up to slightly over 510 million at 1 January 2016. Eurostat (8 July 2016). یوْخلانیلیب8 July 2016.
- ^ شابلون:Croatian Census 2011
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ World Economic Outlook Database, April 2017 – Croatia. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب25 April 2017.
- ^ Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC). Eurostat Data Explorer. یوْخلانیلیب13 August 2013.
- ^ 2016 Human Development Report. United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب25 March 2017.
- Croatian دیلی سؤزجوکلو مقالهلر
- کوروواسی
- کوروواسیجه دانیشان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- ناتو اؤلکهلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- ایسلاو اۆلکه و بؤلگهلر
- ۱۹۹۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- بالکان اؤلکهلری
- اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
- اوروپا بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- جومهوریتلر
- ایسلاو اؤلکهلر و اراضیلر
- اوروپانین جنوبشرقی اؤلکهلری
- جنوبی اوروپا اؤلکهلری
- اوروپادا اؤلکهلر


text:
قیریم تاتارلاری، کیئوده توپلاندی
قیریم تاتارلاری، اوتورومدا، بؤلگهدکی سون وضعیتی اله آلدی
قیریم تاتارلاری، قیریمین روسیا طرفیندن یاسادیشی ایلحاقینین 1.جی ایلدؤنومو سببیله، اوکراینانین باشکندی کیئوده بیر اوتوروم تشکیل ائتدی.
اوکراینانین اراضی بوتؤولوگونو ساووناراق آغمسجیدده اعتراض میتینگی ائتمهلرینین بیرینجی ایلدؤنومونو ده آنان قیریم تاتارلاری، اوتورومدا، بؤلگهدکی سون وضعیتی اله آلدی.
اوتوروما، قیریم تاتار خالقینین میلی لیدئری، اوکراینا پرزیدنتینین قیریم تاتارلاریندان سوروملو نمایندهسی و اوکراینا میللت وکیلی مصطفی جمیل قیریماوغلو، قیریم تاتار میلی مجلیسی باشقانی ریفات چوباروو و بعضی اوکراینالی یئتکیلیلر ده قاتیلدی.
مصطفی جمیل قیریماوغلو، اوکراینانین، بؤلگهنی ایداره ائتدیگی دؤورده قیریمداکی روس طرفداری گوجلره قارشی هئچ بیر تدبیر آلمادیغینی سؤیلهدی.
اوکراینا دؤولت باشقانی پترو پوروشنکونون قیریما گئدن قیدا و انرژی قایناقلارینا قارشی سؤوقیاتی دوردورماسی لازیم اولدوغونو ساوونان قیریماوغلو، "بیر حالدا کی، روسیا قیریمی ایشغال ائتدی، اونون اقتصادی وضعیتی، اینسانلاری نئجه قیدا و انرژی ایله تامین ائدیلمهسیندن ده روسیا سوروملودور" دئدی.
قیریماوغلو، اینسانلارین روسیایا عاید قیریمین، هئچ بیر گلهجیینین اولمادیغینی چوخ یاخشی آنلادیغینی ایفاده ائتدی.
قیریم تاتار میلی مجلیسی باشقانی ریفات چوباروو دا، اوکراینا رهبرلیگینی، قیریم ایله قورو یولو و دمیریولو نقلیاتینی یئنیدن ساغلامایا چاغیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
علییئو، عرب بیرلیگی ذیروهسینین فخری قوناغی اولاجاق
الجزایر جمهورباشقانی، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوی، اؤلکهسینده تشکیل ائدیلهجک عرب بیرلیگی ذیروهسینه شرف قوناغی اولاراق دعوت ائتدی
ارمنیستان آتیشکسی پوزماغا داوام ائدیر
ارمنی بیرلیکلرینین، آذربایجان اوردوسونون مؤوضعلرینی آرالیقلارلا آتیشا توتولدوغو بیلدیریلدی
جمهورباشقانی علییئو لاچین شهرینه گئتدی
"بو، اونلارا درس اولسون چونکو بیزی هئچ کیمین و هئچ بیر شئیین دوردورابیلمهجگینی گؤردولر