text:
اورمیه
اورمیه یا دا اورمو ( تلفظ کؤمک·ایطلاعات)، (انگلیسجه: Urmia، آنادولو تورکجهسی: Urmiye) _ آذربایجان و ایرانین بؤیوک شهرلریندندیر. ۱۳۹۰-جی هیجری گونشلی ایلین نۆفوس ساییسی اساسیندا، ۶۸۰٬۲۲۸ نفر اهالیسی واریمیش.[۲] بۇ شهر غربی آذربایجان اوستانی و اورمیه بؤلگهسینین مرکزیدیر.[۳] اورمیه شهری آذربایجانین اسکی بیر شهری و مدنیّت مرکزلریندن ساییلیر و نۆفوس باخیمیندان آذربایجانین تبریزدن سوْنرا ایکینجی بؤیوک شهریدیر. بۇ شهر نادر شاهین اؤلوموندن سوْنرا هابئله آزادخان افغان و فتحعلی خان افشار دؤورلرینده آذربایجانین حؤکومت مرکزی اوْلموشدور.[۴] کریمخان زند ۱۱۷۷ جی قمری ایلده بۇ شهرین ارکینده جولوس ائدرک اؤزونو وکیل الرعایا آدلاندیردی[۵] امامقلی خان بیگلربیگی افشار آدلانمیش آذربایجان سرداری کریمخانین اؤلوموندن سوْنرا آذربایجان منطقهسینی الینه آلاراق بۇ شهرده حؤکومتین باشلادی.[۶] آغا محمدخان قاجار ۱۲۱۰-جی هیجری قمری ایلینده بۇ شهر ده جولوس ائدیب و باشینا سلطنت تاجینی قویدو.[۷] هابئله بۇ شهر ۱۱۹۷-جی هیجری قمری ایلدن باشلایاراق ۱۶ ایل داوام ائدن افشاریان اورمی آدلانان دؤولتینین آذربایجان و قفقاز منطقهسینده مرکزی اولاراق دارالاماره آدلانیردی.[۸]
جورج کرزن اورمیهیه گؤره بئله یازیب: «اورمیهنین ۴۴۰۰ آیاق بوْیو واردیر. شهرین ۳۰۰۰۰–۴۰۰۰۰ باش جمعیتی اوْلاراق چوْخو افشار تۆرکو دۆر، آنجاق چوْخلو نسطوری، کلیمی و ارمنی عائیلهده شهرده یاشاییر.»[۹]
اورمونون آدی
اورمونون آدینا گؤره، فارس قایناقلاری اورمیه شهرینین آدین «ارومیه» و «اورمی» شیکلینده یازیرلار و تۆرکجه قایناقلار دا بۇ شهرین آدی «اورمیه» و «اورمو» کیمی یازیرلار. «ورمی» ده قایناقسیز و جعلی بیر یازیدیر کی کوردلر اورمیه شهرینه صاحاب دورماق اساسیندا اوندان ایستفاده ائدیرلر.
اوُرمو شهرینین آدینین کؤکو قطعی صورتده بللی دئییل. تکجه بوُنو دئمک اوْلار کی بۇ شهرین آدی، آذربایجان باشقا یئر آدلاری کیمی فارسجا، ایرانلی، و هند-اوروپالی دئییل.[۱۰]
سومئر کؤکنلی تئوری: اورومو-اورمی
بو تئورینین مودافیعهچیلری، اورمو'نون آدین سومئرجهدن توتولموش بیر آد بیلیرلر. بۇ دیل بیر عیدده عالیملر طرفیندن تورک دیلینن قوهوم و حتی پروتۇتورک آدلانیر. بۇ تئوری اساسیندا اورمو «اور (و)+مو» و یا «اور (و) + می» تشکیل تاپیبدیر.
- اور (و) بولومو: «اورو» سومئرجهده، شهر، یئر، مکان، قالا، و آوادانلیق آنلامیندا دیر. بۇ کلیمهنین ایکینجی معناسیندا بۇ دیلده اینساندیر. بۇ کلیمه سومئرجهدن، اوْرتا دوغو و قوزئی آفریقا و سامی دیللره (آککادی، آرامی، سئریانی، عبری و..) کئچیبدیر. سومئرلرین ایکی اونملی شهرلریندن «اور» (بغدادین گونئیینده ایندیکی المقیر، حضرتی ایبراهیمین دوغوم یئری) و «اوروک» (ایندیکی ورق)-ون آدلاری بۇ کلیمهدن یارانیبدیر. بۇ کلیمه سومئر تانریسی اوْلان اوریم-کی دن توتولوبدور. اوروق و یا اوروغ تۆرکجهده قبیله، و یا اینسانی قوهوملارا و موعاصیر تۆرکجهده اویروق شکلینده تابیعیت و وطنداشلیق آنلامیندا ایشلهنیر.
- «مو» – «می» بولومو: «مو» سومئرجهده جننت و یا گوی سیستئمینین بیر بولومو و شایدده یاغیش معناسیندادیر. بونونا دایاناراق اورمو سوزونون آنلامی «جننت کیمی اوْلان شهر» و «یاغیش شهری» معناسیند اولور. بۇ آنلام عدن باغینین آذربایجاندا (تبریزده) یئرلشمهسیله اوست-اوسته دوشور.
«می» سومئرجهده کولتورل نورملار و ایستانداردلار و بۇ نورملارین بایراغی و ایشارتلری آنلامیندادیر. بۇ اساسدا اورمو نون آنلامی «کولتورل شهر» اولور.[۱۰]
آراتتا-هوروم تئوریسی
آراتتا بیر اراضی آدیدیر. بۇ آدا سومئرلرین ایلک ایکی شاهلاریلا (ائنمئرکار و لوقالباندا) باغلی اوْلان میفلرده راست گلینیر. لوقالباندا افسانهسینده هوروم (هور-رو-وم-کور-را-کا) آدلی داغ آدی وار. ساموئل نواه کرامئرین آراشدیرما و حدسیاتی اساسیندا هوروم داغی اورمو گولونون یاخینلیغیندا اولمالیدیر. اورمو آدی با داغین آدیلا ایلگیلی اولا بیلر.[۱۰]
اورمونون سامی کؤکو
اورمونون آدی، چوخلو سام میفلریله قایناییب-قاریشیب و اونون اهالیسی سامی دولتلرله یاخین ایلگیسی وارایمیش. اورنک اۆچون بیرعیدده اورمونون مارمیشو گولون حضرت آدمین یئره یئنمک یئری بیلیرلر؛ اورمونون دوغوسوندا یئرلشن اسکی گوی تپه تپهسیندن بابیل آللاهلارینین نقشی اوْلان بیر استوانهای موهر تاپیلیب (بو اثر نیویورکون متروپولیتن موزئیینده ساخلانیلیر)[قایناق گؤسترین]؛ دئییلنلره گوره حضرتی عیسینین دوغوموندا، بئیتوالحمه گئدن نئچه زردوشتی، اورمودا باسدیریلیبلار؛ حضرتی قویا ایله ایلگیلنن اورمودا یئرلشن مارقویا کیلیساسی و… اورمونون سامیلرله تاریخی ایلگیسین گوسترمکدهدیر. بۇ نوقطه نظردن اورمونون سامی کوکونه باخماق ماراقلیدیر.
مینورسکی اورموگولونون اطرافیندا تاپیلمیش سریانی بیر یازیدا اوْلان ارمیت – اورمئیاتی آدلارینا سویکهنرک، اورمونون آدین ارمیه (ارمیا) و سریانی کوکلو بیلیر. پورداوود اورمونون آدین آرامی بیر سوز بیلیب. اونون ایستیدلالی اساسیندا بۇ سوز آرامی دیلینده اوْلان «اور» شهر معناسیندا و «میاه» سو معناسیندا اوْلان کلیمهلردن تشکیل تاپیب و اورمونون معناسی سو شهری اورلور.
اورمونون آدین آرامی، سریانی و آسوری آدلارینا باغلاماق، شرقشوناسلار، باتی دیپلوماتلاری و پان فارسلارس توسطایله اوزللیکله اوندوققوزونجو عصرین سونلاریندا آذربایجانین باتیسیندا بیر مسیحی-ائرمنی-آسوری دوولت یاراتما سیاستی اساسیندا، ایرهلی سورونوب. اما گئرچکلر بونو گوستریر کی اورمونون آدین آرامی-سریانی-آسوری دیللره باغلاماق اۆچون توتارلی بیر بلگه یوخدور. آرامی دیلینده اوْلان «اور» کلیمهسی و همیچینین «میاه» کلیمهسی سومئرلردن بۇ دیللره کئچن سوزلردیرلر.[۱۰]
اورال-آلتاییک (اورومچی) تئوریسی
اورمو آدی اورال – آلتاییک دیللرینده اوْلان موختلیف آدلاردا ایشلهنیبدیر. بوتون بۇ آدلاردا سئوینج، گوزللیک آنلاملارین گؤرمک اولور.
اسکی تۆرکجهده، اورینörin, ürin، اورون ürün و اورگونürgün کلیمهلری وار، بۇ کلیمهلر سئوینج آنلامیدیرلار.
موغول دیلینده اورما urma، اورام uram، اورمان urman، اورماس urmas، اورم urm، اوروما urumu کلیمهلر وار، بۇ کلیمهلر شوق، الهام، روحیه و… آنلاملاری وار.
فینو-اوگوریک شاخهسینده اوزللیکله مجار دیلینده، اؤرؤم-اؤرؤل öröm-öröl کلیمهسی شادلیق و سئوینج آنلامیندا ایشلهنیب.
بعضیلری اورمونو اورومچی شهریله (چین تورکیستانی-اویغوروستان باشکندی) بیرکؤکدن بیلیرلر. اورومچی urumçi و یا اورونچی urunçi کلیمهسی موغول دیلیندهن آلینیب. بونا اساساً اورو uru گؤزل آنلامیندا و مچی mçi تاریم و اورومچی (اورو+مچی) گؤزل تاریم آنلامیندادیر.[۱۰]
تاریخ
ایسلامدان اؤنجه
او کی بللیدیر سؤزلرده و ناغیللاردا بوُ بلده «ترک بن یافث» ین اولادلارینین بیرینین الی ایله دۆزلمیش شهر دیر. آما سند اۆزو ایله بوُ شهرین آدی سندلی و تحقیقلی مۆشخّص اولمویوبدور.[۱۱] عمومیت له اورمیه بولگه سینده بوتون کول تپه لر بۇ شهرین تاریخینی حکایت ائدیرلر اورمیه یاخینلیغیندا نئچه یوزلر کولتپه وار کی اونلاردان ان اونملیلری گویتپهدهدیر که اونون اساسیندا بۇ بؤلگهدن گیل گمیش نوقوشلی بیر مجسمه و آبیدهلر تاپیلیبدیر. اورمیه شهرینین تاریخی چوْخ قدیم دؤورلردن بیر چوْخ یئرلی و خاریجی تاریخچیلرین دیقّتینی جلب ائتمیشدیر. تاریخچیلر اؤز اثرلرینده اورمیه شهرینین تاریخی حاقیندا قیمتلی معلوماتلار وئرمیشلر.
انوشیروان ساسانلی واقتی، بیر دسته خزر تۆرکلریندن، دربنددن مملکته گیردیلر. خزرلر یوْخسوزلوقدان انوشیروانا نامه گؤندرمیشدیلر؛ انوشیروان اوْنلارین قوْرخمامازلیغینا گؤره و روُمون خزرلرین نیظامی گۆجلرین ایشلتمک قوْرخوسوندان، خزرلره گیریش ایجازهسی وئردی. بوُ دستهنین سایی ۵۳ مین نفر یازیلیبدیر. انوشیروان خزرلرین هر دستهسینه اؤزلریندن بؤیوک سئچیب، بیر دستهنی سیرجانا و بیر دستهنی آلانا (سرابا) گؤندریب، بیر دستهنی ده آذربایجاندا یئرلشدیردی. آذربایجان روُمون مرزی اوْلماغینا گؤره، انوشیروان بوُ دستهنین نیظامی گۆجون روُمون علیهینه ایشلتدی.[۱۲][۱۳] اورمیه شهرینین روُم مرزینه یاخین اوْلماسینا گؤره، بیر دسته خزر تۆرکلریندن اورمیهنین شهرینده و اطرافیندا یئرلشدیلر. اورمیهنین ان قدیمی محلهسی اوْنلارین آدینا، «خزران» آدلانیبدیر.[۱۴][۱۵]
اسلامین اوّللری
ایسلامین اوّللرینده، قافقازدان عربعیراقین موصل شهرینهجه خزر دؤولتینین الینه دۆشدو.[۱۶]
اسلامی دؤورهلرین ایلک یوز ایللیکلرینده جغرافیا یازانلار بۇ شهری آذربایجانین اۆچونجو بؤیوک شهری بیلیب، اونو زردشت یوردو و زرتشتون آنادان اوْلان توپراقی یازیبلار. اورمیهنین باغلارینین حاصیللی اوْلدوغوندان و تیجارتینه عایید یازیبلار اۆچونجو میلادی یوز ایللیکلرینده اوْغوزلارین آذربایجانین یئرلی تورکلریندن بیرلشندن سوْنرا اورمیه شهری بیر بؤیوک قالایا دوندی اوْغوزلار و اونلاردان سوْنرا تورکمان لار و افشارلار اورمیه شهرینه دیریلیک وئردیلر. بۇ شهرین آدینین کئچمیشده دار النشاط اوْلدوغودا بونا گؤره دیر. اورمیا شهری حاقیندا یاقوت هموی یازیر: «... من اؤزوم شهری گؤرموشم، چوْخ گؤزل و بوللوق اوْلان بۇ شهر الوئریشلی ایقلیم شرایطینه، طبیعی گؤزللیگینه، سویونون، مئیوهسینین، هابئله بوستانلارینین چوْخ اولماسینا گؤره بۇ دؤورده اوْلان دیگر شهرلردن فرقلنیر». زکریه محمد القزوینینین گؤستردیگینه گؤره اورمیه شهری ایستر تیجارت، ایسترسه ده مئیوه و باشقا محصوللارین بوللوغونا گؤره شرقده ان مشهور شهرلردن اوْلموشدور. اورمیا شهرینین قدیم تاریخه مالیک اولماسی فاکتینی یازیلی منبعلردن علاوه شهرین اؤزو، هابئله اونون اطرافیندان الده ائدیلن مادی-مدنی عابدهلر ده ثبوت ائدیر. اورمیا و اونا یاخین اوْلان اراضیلردن آرخئولوژی تدقیقاتلار زامانی تونجدان هازیرلانمش اوزون و گؤدک قیلینجلار، اوستو ناخیشلی خنجرلر، ائو اشیالاری، زینت اشیالاری و دیگر اشیالار الده ائدیلمیشدیر. متخصصلره گؤره بورادان تاپیلان اشیالار ائرامیزدان اول VII-VI عصرلره عایددیر.
امیر وهسودان آذربایجان حاکمی وقتی اوْغوز تورکلرین دانا آدلا امیر ایله وهسودانین یاخینلاریندان بۇ جومله (باجی یا دا قیزی) اورمیه شهری تیول عنوانیدا اوْغوزلار وئردی و دئمک کی بۇ ایش ابوالهیجا هذبانی نین قارشیسیندا اولدی و اونون وهسودان لا یاخشی آراسی یوخویدور او ایل لرده اورمیه ده اوْلان اوْغوزلار اورمودان چیخاراق ائرمنی لره هجوم گتیریب و اونلاردان بیر چوخلارین اوْلدورندن سوْنرا غنیمت و اسیر آلدیلار اورمیه نین حوالی سینده اوْلان هذبانی کوردلری ابوالهیجا دان سوز آپاریب اوْغوز لاردان قونشولوق نفرتلری اولاراق اونلارلا داوایا گیردیلر اوْغوزلار اونلارین کندلرین تالان دان سوْنرا اونلاردان بیر چوخلارین دا اوْلدوردولر[۱۷]
سلجوق لار
سلجوق لار ایلک دفعه ائلیه بیلدیلر اورمیه سوْنرا تبریزی ۵۸۷ جی قمری ایلده اوْلان آق سنقرلولار اراضی سیندن چیخاردیب اورلرینین کی ائده لر تکجه بۇ ایل لرده مراغه شهری آق سنقرلولار الینده قالاراق ۵۲۶ جی ایل ده امیر حاجب تاتار اورمیه نی محکم ائدیب سولطان امرینه گئچدی ۵۴۴ جی قمری ایل ده اورمیه شهری ملک محمد بن محمود بن محمد الیندیمیش ۵۸۰ جی قمری ایلده و اتابک محمد جهان پهلوان زامانی اورمیه ده اوْلان اوچ گونبز مقبره سی بیناسی تیکیلدی.
آق سنقرلولار
آق سنقرلولار ایکی فرقیلی دوره ده واریلق لاری ثبت اوْلونموش دیر اورمیه شهری او زامان کی آق سنقر الینده ایمیش ایلدگز سلجوقی وقتینه قدر و ایکی جی دور دا علاءالدین کورپه ارسلان و مظفرالدین گوگبری اربیل شهرین حاکیمی ایله بیرلیکده ۶۰۲ جی قمری ایلده اونون و ابوبکر ایلدگز آراسیندا ساواش دوشوب نتیجه ده مظفرالدین گوگبری ساواش دان ال چکیب علاءالدین صولح ائتمگه مجبور اوْلوب ابوبکر ایلدگز الدن گئتمیش مراغه شهرین عوضینه اورمیه و اشنویه شهرلری علاءالدینه وئردی علاءالدین بیر یاخشی آد و عادیل و هنر سئون کیشی دیر و نظامی گنجوی اوز بهرام نامه سین علاءالدین آدینا اوخویوب.[۱۸]
آذربایجان آتابگلری
اورمیه و اشنویه شهرلرین علاءالدین کورپه ارسلانا باغیشلاننادان سوْنرا اورمیه شهری علاءالدینین یئرلری حسابا گلدی و معلوم دئییل بۇ دوروم هاواقتا چان داوامی واریمیش یئددی جی یوز ایلین اول لرینده اورمیه شهرین حکومتی مظفرالدین اوزبی بن جهان پهلوان سلجوق آتابی ین الینده ایمیش بۇ دئوره ده سلجوقلو ایمپیراتورلوغو کوکدن داغیلدی و آتابی لر هربیری بیر بولومه صاحاب چیخدیلار اوزبی جهان پهلوان چوخلو چالیشیب اورمیه منطقه سینده امنیت یارادسین.[۱۹][۲۰]
خوارزمشاهلار
۱۲ جی میلادی ایل لرین اول لرینده اورمیه شهرینده آدلانان یئوه تورکمانلاری مسکن لری واریمیش نفوس لاری اوقدریمیش کی ائلیه بیلرمیش لر ۱۰ مین نفر دویوشمک اۆچون عسکر حاضیرلایالار اورمیه شهرینده یاشییان یئوه لر سلیمانشاه یئوه لریندن آیری بیر بولوم دیلر و اوندان هئچ سوز آپارمیردیلار و دئمک یول کسنلیق و قونشو توپراقلارینا حمله ائتمک له اونلارین اورک لرینده قورخور یاراتمیشدیلار هابئله اورمیه دن علاوه اشنویه شهری ده اللرینده اولاراق خوی شهریندن ده خراج الیردیلار سوندا جلال الدین خوارزم شاه خانیمینین ایستگی اساسدا در سال ۶۲۳ق/۱۲۲۶م یئوه لره حمله ائدیب اونلاری بیر چوخلارین اوْلدوروب خانواده لرین اسیر ائدیب و وار یوخ لارین دا غنیمته آپاردیلار بۇ وارلیق لار او قدر چوخویموش کی ۳۰ مین درهم گلجک جلال الدینین خزانه سینه یئتیشدی.[۲۱]
موغوللار
۶۲۸ق/۱۲۳۰–۱۲۳۱م ایل ده جلال الدیم خوارزم شاه ائله کی موغول لارین فشاریندا معروض قالیر قیش فصلین اورمیه و اشنویه ده گئچیدیر جلال الدین نئچه موغول لاریندا دان ساواش ائدرک خوی شهریندن دیاربکره گئدیب و میافارقین داغ لاریندا کوردلرین الیله اوْلدورولور
تیموریلر
۸۰۲قده امیرتیمور، اورمیهنین حؤکومتین، عۆصیان ائتمیش کۆردلر و ائلاتین موقابیلهسینه گؤره گرگینبئیگ اوْصالی افشارا تاپیشیردی. الامه سلطان اوْصالی و یادگار سلطان اوْصالی، گرگینبئیگین اوْغوللاری اؤزوندن سوْنرا اورمیهنین حؤکومتینه چاتدیلار.[۲۲] اورمولو افشار طایفالارین آراسیندا خوصوصا اوصالی ائلین شفاهی تاریخ لرینده گرگین بیگ اوصالو تۆرکجه: قورد اوصالی آدیلا تانینمیش دیر[۲۳]
صفویلر
صفویهنین اوّللرینده، شاه اسماعیل واقتی، اوّلده اورمیهنین حؤکومتی سلطانذوالقدر قاجار الینده ایمیش. اوندان سوْنرا گوگجه سلطان قاجار اورمیهنین والیلیگینه قویولدو. شاه اسماعیل واقتی صارمبیگ مکری اورمیه شهرینه هوجوم چکیب بایرامخان قرامانلو و خادمبیگ خلیفهالخلفا طرفیندن اونا قارشی چیخیلدی. بۇ جنگده عبدیبیگ شاملو دورمیشخانین آتاسی هابئله ساروعلی مردار تکلو اؤلدورولدولر، سانکی اورمیه ایللرجه عثمانی طرفیندن تؤکولن کوردلرین الیندن قورتولدو. صفویه واقتی اورمیه شهری کوردلرین هوجومونا معروض قالیردی. ۹۸۷-جی ایلی چوْخ پیس و خطرلی ایل ایدی؛ نئجه کی کورد عشیرتلری و عثمانی عسکرلری اورمیهیه هوجوم چکیب حسینخان سلطان خبوشلو و محمدسلطان روملونون باشینا تؤکولوب، قیزیلباشلاری شیکست وئرندن سوْنرا خوی و سلماس شهرلرینهچن اللرینه آلدیلار. کوردلرین بۇ هوجوموندا اورمیه شهری کؤکدن خارابا اوْلوب اهالیسی کؤچمگه مجبور اوْلدولار.[۲۴] شاه طهماسب و شاه عباس زامانی علیمرادخان افشار و سبحان وئردیخان اورمیهنین حاکیمی ایدیلر. سوْنرالار ۱۰۳۵-جی ایلده دمدم قالاسی اورمیه نین حاکیم نشین قلعه سی اوْلوب و امیرخان برادوستی منطقه نین حاکیمی اوْلدو اونجه بۇ منطقه افشارلار و قیزیلباش لار الیندیمیش[۲۵][۲۶] سوْنرا افشار ائلی شاهعباسدان اورمیه شهری ایستهدیگی اساسدا، اورمیه شهرینده مسکن سالاراق حؤکومت اونلارین الینده ایمیش.[۲۷]
افشارلار
نادرشاه افشار سلطنتینین باشلانغیچیندا، بلباس کۆردلری اورمیه حؤکومتینین بعضی منطقهلرینه حمله ائتدیلر، آمّا سوْندا نادرشاه افشار قووّهلریندن شیکست یئدیلر.[۲۸]
زند
بلباس کۆرلری کریمخان زنددن کی آذربایجانی توُتموشدو ایطاعت ائلهمیردیلر؛ بوُنا گؤره فتحعلیخان افشار ارشلو، اورمیهنین حاکیمی، اوْنلاری قیردی.[۲۸]
قاجار
شیخ عبیدالله جریانیندا، کۆردلر اورمیه شهرینه حمله گتیردیلر. او زامان اقبالالدوله افشار اورمیهنین حاکیمی ایدی. اقبالالدوله افشار ایله اورمیه اهالیسی کۆردلر قاباغیندا دایاندیلار. بیر مۆدّت ساوشدان سوْنرا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخان بایات و حمزه میرزانین گلمگین ائشیدیب، عسگرآباد کندینه حمله ائدیب اهالیسینی اؤلدورلو. آخیردا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخاندان شیکست یئییب عثمانلییا قاچدی. عثمانلیلار شیخ عبیداللهی توُتوب مکّهیه تبعید ائتدیلر.[۲۹]
مشروطیت اینقیلابیندا، مشروطهچیلر اورمیهده ده انجۆمن قوُردولار. اورمیه مشروطهچیلرینین باشچیسی مشهدی اسماعیل افشار و مشهدی باقرخان ایدیلار. مشروطه زامانی کۆردلرین تالانلیقلاری اورمیهیه چوْخلو اذیت یاراتمیشدی.[۳۰]
بیرینجی دۆنیا مۆحاریبهسینده، عثمانلیدان قاچمیش جیلولار و ائرمنیلر منطقهنین مسیحیلر ایله بیرلیکده اورمیه، سلماس و کؤهنهشهرده ۱۳۰مین نفره یاخین آدام اؤلدوردولر. آخیردا عثمانلی قوْشونو گلیب مسیحیلره شیکست وئردی.[۳۱]
عثمانلیلار آذربایجاندان گئدنده، عثمانلی قوْشونونون باشچیسی اورمیهنین بؤیوکلرینی چاغیردیب، اوْنلارا عثمانلیلار گئدندن سوْنرا اؤزلریندن مودافیعه ائده بیلمک اۆچون، جیلولاردان غنیمت آلینمیش اسلحهلرینین آلماغینی تؤصیه ائتدی؛ آنجاق اورمیهنین بؤیوکلری قبول ائلهمهدیلر. بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی ۱۲۹۷-جی شمسی ایلین آخیرلاریندا باشا گلندن سوْنرا، اورمیه نیسبت امنیت اوْلدو. همن ایلین بهمن آییندان، سردار فاتح اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. سردار فاتح کۆردلرین اذیت اتئمهسینه سوْن قوْیماق اۆچون، سیمیتقونون گؤروشونه گئتدی. بوُ ایش سیمیتقویا داها آرتیق جیسارت وئردی. ۱۲۹۸ده، ضیاءالدوله اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. ضیاءالدوله اورمیه خالقی ایله بیرلیکده، کۆردلر قاباغیندا دایاندی. بوُ حالدا آذربایجان والیسی سمیتقویا پای گؤندریب، سیمیتقو دا ضیاءالدولهنین عزلین ایستهدی. بئلهجه سردار فاتح اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. بیر مۆدّتدن سوْنرا، سردار فاتح کۆردلرین سیخینتیسی آلتدا اورمیهدن گئدیب، حؤکومت سردار فاتحین موعاونی، میرزا علیاکبرخانا چاتدی. میرزا علیاکبرخان اورمیه-گۆلمانخانا یوْلونون قوْروماغینی، اسدآقا فشنگچییه تاپیشیردی. بیر مۆدّتدن سوْنرا، سیمیتقو ارشد آقازادهنی اورمیهیه گؤندردی. ارشد آقازاده میرزا علیاکبرخانی توُتوب شهر کوردلرین الینه دۆشدو. ۱۳۰۱-جی شمسی ایلده، سیمیتقو شیکست یئدی.[۳۲]
۱۹۱۵ اینجی ایل اورمیه شهرین خالقی جیلولوق و کوردلوق واقعه سینده ۲۵ مین قئدر اوز جمعیتینی الدن وئریر. اورمیه شهرین تورکلری عبارت اوْلموش اوشار (افشار) خالقینان افشار خالقی نین یوردی قدیمیتدن آذربایجان اولاراق سانکی صفویه دورسینده شاه تهماسب ایله برابر آذربایجان دان قزوین شهرینه و اوردان دا ایصفهانا کوچدورلوب لر بۇ دوره لر شاه عباس اونلاردان بیر تعدادی ازبک لرین قابغیندا داینماق اۆچون خراسانا یولادی و بیر تعدادی دا ایرانین اوْرتا بولوملرینده یاشادیلار سانکی حاصار سیندران کلبعلیخان افشار ایمانلونون بغداد شهرینین حصارینی سیندراندان سوْنرا شاه عباس اورمیه شهرین یورد عنوانیندا افشارلارا وئریب و اونلارا امر ائدی ۱۵ مین افشارلاری خراساندان ایرانین مرکزی بؤلگه لریندن کوچوردوب و بۇ شهر ده ساکین اولالار. بونجه اورمیه شهرین قاباق جا دان آذربایجان شهرلریندن حساب اوْلوب و اونون خالقی دا تورکی دیلر تاریخی سند لر بۇ زمینه ده بیلگی وئریب دیر آمّا بئله دئمک اوْلار کی عین حالدا قدیم عوثمانی دولتی علوی تورکلری ایران دان اوزاق ساخلییب و اونلاری عوثمانی امپراتورلوقون مرکزی بولوملرینه اینتقال وئردی و سونی کوردلری ایرانین شیعه دولتینه موزاحم ائتمک اۆچون ایران مرزلرینده کوچوردوب بۇ ایش موقابیلینده افشارلاریندان و شکاک کوردلری سلماسین خان تختی سینده وورشماقا باشلییب بۇ موحاریبه ده کوردلری شکست وئریب و ایندیلیکده بۇ منطقه کوردقیران آدلانیر اورمیه شهری بیرنجی دفعه آذربایجانیان رسمی دولت فدرال افشارایانین رسمی مرکزی اوْلموش دیر بۇ واقعه ده تمام آذربایجان بیرلیک ده بیر فدرال قالیبینده متحد اوْلوب آذربایجان دا حکومت آپارمیش دیلار بۇ حکومتین باشچسی محمد قولوخان افشار میش بۇ حکومت سوْنرا فتحعلیشاه الیله سرنگون اولدی
چاغداش تاریخ
اورمو شهری ایران دا بیرنجی شهری دیر کی ۲ بهمن ده بیرنجی دفعه ایران دا قیام مسلحانه رژیم پهلوی دن ائدیب لر بۇ ایشین باشچی سی اورمیه شهرینده شیخ غلامرضا حسنی اورمیه الیله اداره اوْلونوردی. ایران انقلابیندان سوْنرا کوردلر سنار مامدی باشچی سی ایله اورمیه شهرینه هجوم چکیب و اورمیه شهرین توتماق ایستیرلر بۇ خبر اورمیه شهرینده قورخو یارالدیب و خالقین بیر چوخو ائو ائشیگین بوشاتماغا چالیشیب و شهردن چیخدیلار. کوردلر اورمیه شهرینه گیرنده حسنی امریله اوْلان سیلاح لی نیرولار اونلاری محاصیره ائدیب و اونلاری قایتارماغا مجبور ائله دیلر.[۳۳]
خالقی
قومیت
شهرین اهالیسینین چوْخو آذربایجان تۆرکو دۆرلر و آذربایجان تۆرکجهسینده دانیشیرلار.[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸] اورمیه اهالیسینین ۹۰٪دان آرتیغی تۆرک دۆرلر؛ کۆردلر، آسوریلر و ائرمنیلر ده بوُ شهرده یاشاییرلار.[۳۹] ۱۳۷۸ده گؤتورولن آمار اساسیندا اورمیهنین قومیت آماری بئله دیر: ۸۵٫۷٪ تۆرک، ۱۰٫۵٪ کۆرد، ۱٫۷٪ آسوری، ۱٫۶٪ فارس، ۰٫۵٪ ائرمنی.[۳۴]
اورمیه شهرینین کۆردلری شکاک طایفاسیلا تانیلیر و ایکی بؤیوک بؤلومو تشکیل ائدیلر «عبدوی» و «ممدوی» کی اصلده میلانی طایفالاریندان ساییلیرلار و دیللری کۆرمانجی کۆردوجهسی دیر. بوُ ائلاتلار اصلده تۆرکیهنین دیاربکر منطقهسیندن کؤچوب گلیبلر.[۴۰][۴۱] شکاک طایفالارینین بیر بؤلومو ده قرهقوْیونلو تۆرکمانلار ایله، صفویه دؤرهسینده، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون شرقی (شرقی آنادولو) منطقهلریندن کؤچوب گلیبلر.[۴۲]
مذهب
اورمیه شهرینده تۆرکلر اکثراً شیعه دیرلر سانکی شیعهلر ایله برابر بوُ شهرده سۆنّو تۆرک ده وار.
اورمو لهجهسی
تۆرکجهده مجهول ائیلم (فعل)، ائیلمین سوْنونا «ل» آرتیرماقلا یارانیر. اورمو تۆرکجهسینده مجهول ائیلم یاراتماغا باشقا بیر یوْل دا واردیر: آپاردی ← آپارلاندی، گؤتوردو ← گؤتورلندی[۴۳]
بونو دا آرتیراق کی اورمیه بیر مهاجرلی شهر دیر و چونکی اصالتدی اورمیه لی لر کوچوپ گئدیبلر تهرانا،کرجه،تبریزه و خاریجه و چوخلی اطرافدان اورمیهیه داشینیب و مهاجرت ائلییبلر اورمو او اصل لهجه سی کی تبریز لهجه سینه بنزهییر داها آرادان گئدیر و اطرافین کیچیک شهرلر و کندلر لهجه لری اورمو دا یایغینلاشیر و بو باعث اولور داها اورمو لهجه سی تبریز لهجه سینه اوخشاماسین.
۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیهنین جمعیت ترکیبی
مسیحی مسیونئرلر و سیاسی هئیأتلرین ۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیه جمعیتینین ترکیبیندن وئردیگی آمار:[۴۴]
اورمیه شهرینین جمعیتی:۳۱٬۵۰۰، اورمیه اطرافینین جمعیتی: ۹۳٬۵۰۰، بوتون اورمیه بؤلگهسینین جمعیتی: ۱۲۵٬۰۰۰
تورک کندلری: ۲۱۵، ائرمنی کندلری: ۴، نسطوری کندلری: ۹۰، کورد کندلری: ۳۰
طبیعی دوروم
جغرافیا
اورمیه شهری بیر بؤیوک چوُققوردا یئرلشیبدیر. بوُ دشت تام گؤورنتی و یاشیللیق دیر. بوُ دشتین اوُزوناسی ۷۰ کم و انی ده ۳۰ دور و اوْنون قیراغی بۆتونلوک ایله اۆزوم و آلما باغلاری و اکینچیلیک دیر. اوُرمو گؤلو بوُ شهرین دوْغو قیراغیندا یئرلشیبدیر. بوُ شهر گؤزل، سوُلو و یاخشی هاواسی اوْلماغینا گؤره، ایرانین دوْلانمالی یئرلریندن دیر. اورمیه آزاد دریالاردان ۱۳۳۲ متیر بوْیو وار دیر.[۴۵]
قونوم
چایلار
شهرچای
شهرچایی تورکیه نین بیقار دره سیندن باشلایب و داغلیق و اورمیه نین دوزلوقوندن گئچندن سوْنرا اورمو گولونه توکولور.
هاوا دورومو
اورمیه نین هاوسینین دورومو متوسط ۸٫۹ درجه سانتیگراد حرارت له یای دا تقریباً ایستی و قیش دا تقریباً سویوق دیر. یاغینتی دونومو مهر آیین آخیرلاریندا و آباد آیین اول لریندن باشلانیب خردادا چان داواملی دیر.[۴۶] یاغینتی میانگینی ۹۳ گون اوزونلوغوندا ۳۶۰ میلی متیر دیر.[۴۷] و اوزون مدت ده یاغینتی میانگینی ۲۳۸٫۲ میلیمتیر دیر. دونموش گونلر آبان آییندا ۱۹ گون آذر ده ۲۷ گون دی ده ۳۰ گون بهمن ده ۲۸ گون اسفند ده ۱۴ گون فروردین ده ۶ گون دیر کلیت ده ۱۲۰ گون ایلده اورمیه ده دونموش گونلردیر یئلین میانگین سورعتی متیر ثانیه ده دیر هابئله اردیبهشت و اسفند آیلاریندا ۱۶ متیر ثانیه ده یئلین ان سۆرعتلی زامانی دیر و دی و بهمن آیلاریندا ۷ متر ثانیه ده یئلین ان آز سورعتلی اوْلان فصلی دیر.[۴۶]
زلزله
باتی آذربایجان اوستانی کلیت ده بیر دپریملی منطقه دیر.[۴۸] سانکی هله لیک اورمیه شهرینده داغیدان بیر دپریم اولمویوب دیر.[۴۹] اورمیه ده اوْلان سون زیزله لردن ۱۳۰۰ قمری ایلده[۵۰] هابئله ۴ ریشترلیق سیلوانا مرکزیتی ایله[۵۱] ۸۷ جی ایلده و ۹۱ جی ایلده اهر و ورزقان دپریم لری[۵۲][۵۳] هابئله لاب سونونجو دپریم سیلوانا دا ۴٫۶ ریشترلیق دپریم دیر.[۵۴]
فرهنگ
آشیقلار
آشیقلار ایسلامدان اؤنجه زامانلاردان تۆرک خالقلارین آراسیندا ایجرا ائدرمیشلر. ایسلامی اینقیلابدان قاباق، آشیقلار مورتّباً باتی و چیخی آذربایجانین قهوهخانالاریندا چالاردیلار. تبریز، آشیقلارین چیخی مرکزی و اوُرمو، اوْنلارین باتی مرکزی ایدی. اورمودا آشیقلار همیشه تک چالاردیلار.[۵۵] آشیق موسیقیسی آذربایجانین ان قدیمی هۆنری دیر.[۵۶]
دبلر و رسملر
اوُرمودا ائولنمگه گؤره چوْخلو دبلر واردیر. بوُ دبلرین بیری کۆرهکن (بَی) حامامی دیر. حنا گئجهنین سحریسی کۆرهکن ایله ساغدوش، سوْلدوش و بیر نئچه جوان حاماما گئدیب و اوْردا چالیب اوْینایارلار. کۆرهکن یوُیوناندان سوْنرا، قیز ائوی آلان پالتارلاری گئیب، آراییشگاها گئدیب و توْی ائوینه قاییدار.[۵۷] ایندیلیکده بوُ دبلر اوُنودولماق حالیندا دیر.
اوُشاق دیش چیخارداندا، دیشلیک یوْخسا هدیک پیشیریب قوْهوم و قوْنشولارا پای وئرهرلر. پایآلانلار دا هدیک قابینا اوُشاق اۆچون تؤحفه قوْیوب قایتارارلار.[۵۷]
چیلله گئجهسی، جاوانلار طایفادا بیر آغساققالین ائوینه ییغیشارلار. اوُشاقلاردا اؤز آتا آناسینین ائوینه قوْناق گئدرلر. جویز حالواسی، هویج حالواسی، قارپیز، نوْقول، میلاق، پاتداق و … چیلله گئجهسینده یئییلر.[۵۷]
چرشنبهلیک گؤندرمک آخیر چرشنبهنین دبلریندن دیر. آتا و قارداش نیشانلی قیزلارا، تزهگلینلره، آنا-باجیلار و قیزلارا پای گؤندرهرلر. بوُ پای بوُنلاردان عیبارت دیر: پالتار، ائو وساییلی، آینا سبزه (گؤیرمیش بوُغدا)، بوْیانمیش یوُمورتا و قیزین ارینه جوْراب یوْخسا کؤینک. معمولاً پایین یئرینه پای گتیرنه پوُل یوْخسا جوْراب یوْخسا کؤینکلیک وئریلر.[۵۷]
سینما
گئچمیش ایللرده اورمیهده ۶ سینما سالوْنو وار ایمیش. ایندیلیکده ۳ سینما ایشینه داوام وئریر.[۵۸]
کیتابائولری
اورمیهنین ۱۳ کیتابخاناسی وار دیر. ۳۴۵ مین نۆسخهدن آرتیق بوُ کیتابخانالاردا کیتاب وار دیر. ۱۸ مین نفردن آرتیق اورمیهنین کیتابخانالارینا یازیلیبلار.[۵۹]
سیاست
بلدیه
اورمیه بلدیهسی ۱۳۰۷ده قوُرولوبدور.[۶۰] بلدیه تیکینتیسی انقلاب مئیدانیندا (اوستان مئیدانی یا یوردشاهی دروازاسیندا) یئرلشیبدیر. ۱۳۱۰دا «ملا اوستا»، اورمیهنین لاپ ایش بیلن معمارلاریندان، بوُ تیکنتینی قارتال شکیلینده مِعمارلیق ائلهایبدیر.[۶۱]
کونسوللوقلار
- تورکیه کنسوللوغو اورمودا، بهشتی (دانیشکده) خیاوانیندا یئرلشیبدیر.
- عراق کونسوللوغو یئنیلیکده اورمودا اوز ایشینی باشلایب و فعال دیر.
- روسیه کونسوللوغو ایندیکی حالدا فعال دئییل.
تفریحی یئرلر
بند، خاندرهسی و مارمیشو اورمیهنین تفریحی یئرلریندن دیر.[۶۲] بند کندی اورمیهنین یاخینلیغیندا و شهرچایینین قیراغیندا یئرلشهرک، اؤنملی توریستی بیر یئر دیر.[۶۳]
مکتبلر
عمومی مکتبلر
پهلوی دونومیندن قاباق اورگتمه لر عمومیت له مکتب خانا لاردا اولوردو مکتب خانا لار شهرین بویوک و جمعیتلی و هابئله مسجیدین شبستانلاریندا، تکه لر، یا دا ائولرده قورولوردی عمومیت له الیفبا نین اویرتمه سی آنادیلی کیتابیندان کی تۆرکجه یمیش باشلانیردی اوندان سوْنرا اوشاق لار الفبا اورگنیردیلر و یازیب اوخوماق لا تانیش اولوردولار درس وئریلن کیتاب لار عیبارتی دیر قرآن، تنبیهالغافلین، صرف میر و…[۶۴] یئنی ده قورلان سبک ده مکتب و مدرسه اورمیه ده ۱۷ ایل دارالفنون دان قاباق ۱۲۵۱ قمری ایل ده قورولوب دیر[۶۵]
یوخاری مکتبلر
بیرنجی ایران دا اوْلان داوا درمان اویرتیم مرکزی ۱۳۰۰ جی قمری ایل ده آمریکایی لر الیله اورمیه شهرینده قورولدو[۶۶] ایندی قدر ۲۲ مین طلبه اورمیه دانیشگاهیندا ۴۶ مین آزاد دانیشگاهیندا و ۱۸۰۰ نفر ده یئنی قورولان اورمیه نین صنعتی دانشگاهیندا عالی مکتب لرینده تحصیله مشغولدولار.[۶۷][۶۸] بوُ شهرده چوْخلو اؤنملی و مؤعتبر بیلیمیوردو وار دیر کی اوْنلاردان اورمو بیلیمیوردو، اورمو صنعت بیلیمیوردو، اورمو طب علملر بیلیمیوردو، آزاد بیلیمیوردو و پیام-ی نور بیلیمیوردونا ایشاره ائتمک اوْلار.
دینی حوزوی مکتبلر
اورمیه نین بیرنجی دینی و حوزوی مکتبی ۱۱۴۲ جی قمری ایل ده قورولوب دیر ایندیلیکده بۇ مکتب امام خمینی آدلانیر و ۱۵۰ طلبه سی وار.[۶۹] هابئله سونولرین ده اوزلرینه گوره بۇ شهرده مدرسه لری وار[۷۰] و یئنی قورولموش خانیم لار اۆچون دا مکتب زینب کبری آدلانیر.[۷۱]
شهر سورونلاری
هاوانین باتماسی
اورمیه شهری دولو تیرافیک لر اۆچون هابئله دی اکسید کربنون هاوا دا چوخالماسی و شهرین تولدی و صنعتی و یئرین دوزگون یئرده تیکمه دن اونو ایرانین بیر هاواسی باتیق شهرلریندن ائدیب. هابئله عراقین توز توْرپاقی و هاوانین ترسه اولماغی ایل ۹۰ گونون ده اوْلور شهرین هاواسینا تأثیر قویان اونملی موارید دن اورمو گولون قوروماسی و اونون دوز یئل دومان لارین قوزانماسی دیر اورمیه شهرین هاواسینین باتیلماسینین قاباغیندا داینماق اۆچون گرک بۇ شهرین اطرافیندا یام یاشیل یئرلر یارانا.[۷۲][۷۳][۷۴][۷۵]
تیرافیک
اورمیهده ۱۰۰۰ نفره ۸۰ ماشین اوْلاراق تهراندا ۱۰۰۰ نفره ۶۲ دانادان آز ماشین وار دیر. ماشین سایی باخیمیندان، تهراندان سوْنرا اورمیه ایرانین ایکینجی شهری دیر.[۷۶] اورمیهده ۲۵۰ مین دانادان آرتیق ماشین واردیر. تیرافیک، اورمیهنین ان اؤنملی شهر مؤعضللریندن دیر.[۷۷]
زورآبادلار
شهرین حاشیه لری اورمیه شهرین بیر اونملی دردلریندن دیر کی زورآباد یا دا اسلامآباد آدلانیر[۷۸] نئجه کی یاخین ۲۵ مین نفر ۵ جی گئنیشلنمیش برنامه ده اورمیه حاشیه لری سهمانلانیب دیر.[۷۸] ۱۳۹۲ جی سون ۷ دی آیندا ۷۵۰ هیکتار یئر تیکینتی لر اساسندا شهرین محدوده سینه ایضافه اوْلوب[۷۹] اسلامآباد، علیآباد، حسینآباد، حاجی پیرلو، وکیل آباد، کوی لاله سالار، قره باغ، روستاهای الواج (آلباش) و دیگاله (دیک قالا) شهرین حاشیه لری حساب اولور.[۷۸][۸۰] هابئله شهرین حاشیه سینده ایلشن لر بۇ شهر ۱۵۰ مینلق جمعیتی تشکیل وئریب لر[۸۰] هابئله چوخلو معضل لر بۇ جومله جورمولرین چوخالماسی اکین یئرلرین خاراب ائتمک ده اونلاردا اولور.[۸۱][۸۲]
بؤلمهلر
شهرین یئکلمهسی
اورمیه داغیناق شکیلده یئکلیبدیر.[۸۳][۸۴] شهرین بافتی اوچ قیسمه تقسیم اولاراق شهرین ان قدیم قیسمتی بازار محدوده سی دیر شهرین نئچه یوز ایلیق قدیمته صاحیب دیر ییانکی ایندیلیکده اونون ان قدیم محله سینین قیدمتیندن ۱۰۰ ایل اونجه یه کئچمیر اورمیه شهرین اوستان مرکزی اوْلاندان سوْنرا باکری - خیام - عسکرآبادی خیابانلاری بۇ شهرین اورتاسیندا گئچیب اداری مرکزلرین یئری اوْلدو شهرین میانی بافتی مرکزی بافتین جمعیت باخیمندان دولماسی و گورمه مسی اساسیندا یاراندی و کوچه لرو محله لر شهرین قدیم بافتین دوره سینه یارانیب بۇ محله لر تام ۳۰ دان ۵۰ قدر ده اوْلان تیکینتی لر دیلر بۇ قیسمین دورمو معماری باخیمدان شهرین اورتاسیندا اوْلان معماری تای دیر سانکی یئنی مصالح له تیکیلیب. میانی بافتین سیمگه لریندن خیابان باغلانمیش انلی کوچه لر دیر شهرین اوچوجو بافتی ایکنجی بافتین دوره سینه ده یارانیب بۇ تیکینتی لر انقلاب دان سوْنرا و نتیجه ده اورمیه شهرینه مهاجرت لرین اساسیندا دیر هابئله بۇ بافت اکینچیلیق اراضی لرین مسکونلاشما یئرلرینه دونمه سی اساسدا یارانیب دیر.[۸۵]
بلدیه بولوم لری
ایندیلیکده اورمیه نین ۴ بلدیه منطقه سی وار سانکی بلدیه منطقه لرین چوخالماسی شهرین جمعیتین چوخالماسی و شهرین یئکلمه سی اۆچون بلدیه نین ایشینین اونون دا یئرلشیب.[۶۱][۸۶]
یام یاشیللیق فضالاری
اورمیه شهرینده ۷۰ پارک ۶۵۰ هکتار مساحتی ایله واردیر ایندیلیکده یام یاشیلیق فاضالاری هر نفر اۆچون ۸ و یارم مربع متیری دیر قرارلانمیش بۇ فضا گلن ۴ ایلده ۱۲ مربع متیرنه چان چوخالسین.[۸۷]
حمل و نقل
اورمیه ایله ایرانین آیری اوستان مرکزلرینین آراسی:[۸۸]
فرودگاه
اورمو شهرینین فرودگاه ۱۹۶۴-جی ایلده تائسیس اوْلوب و غربی آذربایجانین تکجه بینالمللی فرودگاهی دیر بۇ فرودگاهین هوایی ارتباط لاری بۇ شهرلرینن دیر:[۸۹]
دمیر یولو
مراغه، میاندوآب، مهاباد، نقده، اورمیه دمیریولو ۱۸۴ کیلومتیر ایله ۱۳۸۰ جی ایل دن باشلاندی[۹۰] و قرار اولدی خرداد آیین ۱۳۹۲ جی ایلده قورتولا سانکی هله بۇ ایش اولمویوب[۹۰] بۇ ایشله اورمیه سراسری دمیریولو یا وصل اولور.[۹۰]
ترمینال
اورمیهنین تِرمینالی ۱۳۵۹دا قوُرولوبدور. ۱۳۶۲دن اورمیهنین شرق ترمینالی و ۱۳۶۳دن اورمیهنین باتی ترمینالی ایشه باشلاییبدیر.[۹۱]
یئیین اوتوبوس
اورمیه شهرین ترافیکین آزاتماق اۆچون هابئله شهرین گئدیب گلمه لرینه سورعت و راوانلاتماق اۆچون اورمیه بدلیه سی سورعتلی اوتوبوس سهمنانین یارالدیب بۇ پروژه نین کولونگو ۱۳۹۲ جی ایلین تیر آیین دا وورولوب بۇ سهمان اورمیه شهرینده ۲ خط اوتوبوسا شامیل اولاراق بیرنجی خط ۱۳ کیلومتیر اوزاناسیندا ۱۴ ایستگاه لا ایثار شهرکیندن خاتم الانبیا میدانینا چان چکیلیب ۲و۳ بلدیه منطقه لرین بیربیرنله بیرلشدیریر بۇ خط اورمیه شهر ۵۴ درصد نفوسون شامیل اوْلور ۲ جی خط ده بهداری شهرکین دن شهدا میدانینا چان چکیلیب دیر.[۹۲][۹۳][۹۴][۹۵][۹۶]
تاکسی
اورمیهده ۷ مین دانادان آرتیق تاکسی ایشلهایر. بوُنلارین ۲۶۰۷ داناسی، شهرده دوْلانیب موسافیر چکیر. قیزیل پیلاکلی شهرده ایشلهین تاکسیلار ۱۲۷۶ دانا دیر. ۲۰۴۲ تاکسی ده خطی آغ پیلاکلی و تئلئفونو تاکسی دیر. اورمیهده ۸۱ ون تاکسیسی اوْلاراق ۶۷ داناسی فورودگاه تاکسیسیجه ایشلهنیر. شهرین تئلئفونو تاکسیلرینین سایی، ۱۱۷۱ دانا دیر.[۹۷]
ایدمان
فوتبال
«نود اورمیه»، ایران لیگلرینده اوْینایان اورمیهنین تکجه فوتبال تیمیدیر کی آزادگان لیگینده اوْیناییر.[۹۸]
والیبال
ورزیش باخیمیندان اورمیه والیبالی ایله تانیلیر. ۱۲۹۵-جی شمسی ایلده، آمریکالی میسیونرلر مسیحیت تبلیغینه اورمیهیه گلمیشدیلر. بوُ میسیونرلر صاحابلار کوچهسینده، اورمیهنین حؤکومت ارکینین یاخینلیغیندا، آمریکا سیفارتخاناسینین حیطینده والیبال اوْینورموشلار. بئلهجه اورمو خالقی والیبالی تانیدیلار. ۴۰-جی اوْنلوقدان اورمیهنین ایران والیبال لیگلرینده تیمی واردیر.[۹۹] اورمیه والیبال قوْطبو دا آدلانیر.[۱۰۰] آسیا والیبال کاپ مۆسابیقهلرینین ایکینجی دؤورهسی اورمیهده اوْلدو.[۱۰۱] «شهرداری ارومیه» اورمیهنین والیبال تیمی دیر. تیمین اوْیونلاری غدیر سالونوندا اوْلور.[۱۰۲]
درمان مرکزلری
مریضخانالارین دورمو
۱۳۷۸ جی ایلده اورمیه شهرینده اوْلان مریضخانا تخت لری ۱٬۶۱۲ تخت ۹۶۶ دولتی مریضخانالارین ۳۸۴ تأمین ایجتیماعی مریضاخانلارین ۲۶۲ خصوصی مریضخانلارین دیر.[۱۰۳] هابئله اورمیه شهری ایران دا اوْلان اوچ سوموک بئین پئیوندین مرکزینین بیری دیر هابئله تکجه سوموک بئین پئیوندین مرکزی ایرانین قوزئی باتی سیندا دیر.[۱۰۴][۱۰۵] ۱۳۸۷ جی ایلده اورمیه شهرینده ۵۷ آزمایشگاه، ۹۸ داواخانا، ۲۶ پرتونگاری مرکزی و ۱۵توانبخشی مرکزی واریدیر.[۱۰۳]
مریضخانالار
شهید عارفیان (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)، رازی (دانشگاهی)، دکتر صولتی (خصوصی)، شفا (خصوصی)، شهید مطهری (دانشگاهی)، ۵۲۳ ارتش (ارتش جمهوری اسلامی ایران)، مرکز آموزشی درمانی امام خمینی (دانشگاهی)، آذربایجان (خصوصی)، آیتالله طالقانی (دانشگاهی)، شهید دکتر قلیپور (دانشگاهی)، سیدالشهدا (دانشگاهی)، امام رضا (تأمین ایجتیماعی) بۇ جومله اومونون مریضخانالاریندان دیر.[۱۰۶]
مدیالار
TV و رادیو
۱۸ مورداد ۱۳۴۷ده، ایران میلّی TVسینین ایلک بؤلگهسی مرکزی اورمیهده قوُرولدو. اورمیه TVسی گۆنده ۳ ساعات برنامه ایله ایشه باشلادی. ۱۳۵۱ده، اورمیه کانالی گۆنده ۷ ساعات برنامه یاییردی.[۱۰۷]
درگیلر
اورمیه شهری ایراندا بیرنجی شهری دیر کی اوندا درگی چاپ اولدی بۇ درگی آسوری دیلده زاهر یرادی باهرا آدیلا یایلیردی کی آسوری دیلینده یانی ایشیق اشعه سی بۇ درگی ۱۲۶۵ جی ایلده جاستین پرکینز الیله چیخیردی ۱۳۲۵ قمری ایلدن مشروطه دوره سینین قوروتالانا چان یاخین ۱۰۰ درگی اورمیه ده چیخیردی مشروطیت دوره سینده فریاد درگی سی حبیب آقازاده و محمود غنی زاده باش یازالیغیلا اورمودا ایکی دیلده تۆرکجه و فارسجا دا میتلین رقی سی و استقلالی اۆچون هابئله مشروطیته چالیشماق اۆچون یایلیردی پهلوی دونومون پلیسی و خفقان جوی اۆچون تکجه ۴ درگی اورمیه ده یایلیردی انقلاب دان سابق درگی لرین ۲ سی چالیشیر اورمیه نین بیرینجی گوندلیک درگی سی ۱۳۹۰ جی ایلده آراز آذربایجان آدلا اوز ایشین باشلادی.[۱۰۸]
ایرانین ۶ جی گؤزل شهری
یونسکو نون اعلام ائتدینه گوره اورمیه شهری تبریز، تهران، ایصفاهان، شیراز و قوم شهرلریندن سوْنرا ایرانین ۶ -اینجی ان گوزل و یاشاماغا اویغون شهریدیر.[۱۰۹]
بیلیمیوردولار
بوُ شهرده چوْخلو اؤنملی و مؤعتبر بیلیمیوردو وار دیر کی اوْنلاردان اورمو بیلیمیوردو، اورمو صنعت بیلیمیوردو، اورمو طب علملر بیلیمیوردو، آزاد بیلیمیوردو و پیام-ی نور بیلیمیوردونا ایشاره ائتمک اوْلار.
گؤرمهلی و تاریخی یئرلر
تیکینتیلر
مسجیدلر
ائولر
اورمیه نین قدیم ائولری قدیملیک لری قاجار دونومونه یئتیشیر و اورمیه نین دولانمالی یئرلریندن حسابا گلیر. جنرال ائولری، انصاری ائوی، اتحادیه ائویبو جومله دن دیر.[۱۱۰] دیزج سیاوش ائوی ده ۱۳۸۷ جی ایلده میلی ثبتی اوْلوب.[۱۱۱]
اورمو شهرینین قدیمی دروازالارینین آدی
اورمو شهرینین قدیم زاماندان جوْغرافیایی و سیاسی باخیمیندان همیشه اشرار حملهسینین هدف قرار تاپمیش بونا گوره قدیم زاماننان اورمو شهرینین دورونه دیوار چکیلیب و سگیز دروازاسی واریدی بوُ دروازالار بوُنلار دیر:
- بالوو دروازاسی
- عسگرخان دروازاسی
- نووگئچر دروازاسی
- یوُردشاه دروازاسی
- ارگ دروازاسی
- بازارباش دروازاسی
- سوْیوق بوُلاق (خازاران-خزران) دروازاسی
- توپراق قالا دروازاسی[۱۱۲]
هوْتِللر
دؤرد اوُلدوزلو بینالمللی «پارک» هوْتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «ساحل» هوتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «جهانگردی» هوتِلی، اۆچ اوْلدوزلو «آریا» هوتِلی و اۆچ اوْلدوزلو «مروارید» هوتِلی اورمیهنین هوتِللری دیر.[۱۱۳] اورمو هوتل لری بوندان عیبارت دیر:[۱۱۴]
سنّتی یئمکلر
یارپاق دوْلماسی، کلم دوْلماسی، بادیمجان دوْلماسی، گؤزلهمه، ائیران آشی، اوُماج آشی، یارما شوْرباسی و کۆفته، اورمونون سۆنّتی یئمکلریندندیر.[۱۱۷]
یادیگار و سوغات لاری
بو شهرین بویوک و اونملی سوغاتی نوقول و جئویز (گیردکان) حالواسی و هویج حالواسی و او جمله بیدمیشک عرقی ده بۇ شهرین سوغات ایله ساییلیر.
ال ایشلری
اورمیهنین آغاج ایله ال ایشلری تانیلمیش اوْلاراق آیری اؤلکهلره ده گؤندریلیر. خرّاطلیق غربی آذربایجانین سۆنّتی صنعتلریندن دیر. اورمیهنین آدلی خرّاطلیق اوُستالاریندان «محمود پیرخراط» اوستا، «احمد پیرخراط» اوستا، «عباس چایدوست»، «محمد مولاپرست» و «فریدون خراط» ی آد آپارماق اولار. گئچمیشلرده آشیق سازی و باغلاما و بیر نئچه باشقا موسیقی سازلاری دا اورمیهده دۆزَلَرمیش.[۱۱۸]
محله لر
اکینچیلیک
اورمونون اؤنملی اکینچیلیک محصوللاری اۆزوم و آلما دیر. بوُنلاردان باشقا جویز (گیردکان)، گۆنهباخان توْخومو، قاباق توْخومو، هۆلو، اریک، شلیل و گیلاس دا بوُ شهرده یئتیشدیریلیر.[۱۱۹]
قارداشلیق
آدلیملار
صفی الدین اورموی:بویوک شرقین موسیقی افتخاری دیر
حسام الدین چلبی:مولانا نین مثنوی و معنوی دیوانی نا تحریک ائدیب و مولانا اونون یازماقینا ال آپاردی
میرزا علی عسگرآبادی:بویوک اورمو شهرینین مشروطچی لرین رهبرلریندن دیر
میرزا محمود اصولی:جیلولوق و کوردلوق فیتنه سینده اورمو شهرین خالقینین راهنما سی اولدی
حیدر عمواوغلی:بویوک مشروطه باشچی لاریندان
غلامرضا حسنی:اورمونون امام جومعه سی
علامه محدث اورموی:مۆعاصیر دورسینده بویوک عالم و اندیشمندلریندن
میرزا محمدصادق فخرالاسلام:موسلمان اوْلموش مسیحی کشیشی کی اجتهادا چاتدی و نئچه قطور کیتاب مسئحیت ردینه یازیب دیر
میرزا فضلالله مجتهد اورموی:بویوک اورمیه مجتهدلریندن، بیرنجی دونیا موحاربه سینده روسلار علیه نیه جهاد اعلام ائتدی
محمد قولوخان افشار:ایران دا بیرنجی فدرال حکومتین آذربایجان دا قورموش دیر
امام قولوخان افشار:آذربایجان سرداری
مجدالسلطنه افشار اورمی:بویوک اورمو و آذربایجان سردارلاریندان، آذرآبادگان روزنامه سینین صاحب ایمتیازی
سردار رشید:آذربایجان فرمانرواسی
فاطما موختارووا: شوروی اوپرا خوانندهسی
مشهدی اسماعیل افشار: اورمیهنین مشروطهچیلریندن[۱۲۳]
عسگرخان افشار: اورمیهنین باشچیلاریندان و فرانسهده ایرانین ایلک سفیری[۱۲۳]
طرزی افشار: شاه عباس و شاه صفوی زامانینین شاعیرلریندن[۱۲۴]
گؤرونتولر
قایناقلار
- ↑ https://www.amar.org.ir/english
- ↑ |www.amar.sci.org.ir پایگاه اطلاعات نشریات مرکز آمار|www.amar.sci.org.ir پایگاه اطلاعات نشریات مرکز آمار
- ↑ http://www.moi.ir Archived 2008-05-06 at the Wayback Machine. سایت وزرات کشور
- ↑ گلشن مراد - ابوالحسن غفاری کاشانی - به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد -۱۳۹۶ - انتشارات زرین تهران - صفحهٔ ۱۷۸
- ↑ اورمیه در گذر زمان - حسن انزلی - دستان - ۱۳۸۶ - تهران - صفحهٔ ۲۴۵
- ↑ بزرگان و سخن سرایان آذربایجان غربی - محمود رامیان - محمد تمدن - علاءالدین تکش - مهر آیین نو - ۱۳۴۴ - صفحهٔ ۳۵
- ↑ مرآت البلدان-اعتمادالسلطنه - مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران- به کوشش دکتر عبدالحسین نوائی- میر هاشم محدث - ۱۳۶۷- صص ۴۹–۵۱
- ↑ محمدقولوخان افشار ارومی در تشکیل دولت فدرال ملی -نویسنده: میرزا مصطفی سعدآبادی - مۆلّیف: علی خوشنویس - آذرکهن - تهران ۱۳۸۰- صفحه ۱ و ۱۶
- ↑ «ایران و قضیه ایران»، جلد ١، کرزن جورج ناتانیل، مترجم:وحید مازندرانی غلامعلی، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ١٣٨٠، ص ۶۸۲
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ ریشهشناسی نام شهر اورمو-اورمیه "اورمو" به جای "ارومیه"- مهران بهاری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ تاریخ افشار - میرزا رشید ادیب الشعرا- 1346 - انتشارات تبریز - صفحه 7
- ↑ «خسرو انوشروان در ادب پارسی»، ترجمه فارسی از تجارب الامم ابن مسکویه رازی، علی مرزبان راد، انتشارات دانشگاه ملی (شهید بهشتی)، تهران، ۱۳۵۶، ص ۱۶
- ↑ ۱۹۱۵ – رضا طالبی، ۱۳۸۸، انتشارات تهران تکدرخت، ص ۶۷
- ↑ طاهر شفیعپور یوردشاهی، «محلات قدیم ارومیه»، با همکاری بنیاد ایرانشاسی آذربایجان غربی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه ارومیه، ۱۳۹۲، ص ۱۷۰ الی ۱۷۸
- ↑ توحید ملکزاده دیلمقانی، «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، ۱۳۸۷، یاز اینتیشاراتی، ص ۳۵
- ↑ آرتور کستلر، «خزران»، ترجمه محمدعلی موحد، خوارزمی اینتیشاراتی، اصلی متنین ایلک چاپی ۱۹۷۶ میلادی، ۱۳۶۱ شمسی، ص ۲۲
- ↑ تاریخ غزها - فاروق سومر - مترجم وهاب ولی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - تهران 1390 - 122، 123
- ↑ سرزمین زردشت - علی دهقان – به نقل از مینورسکی –ابن سینا - ۱۳۴۶ صفحهٔ ۳۵۱
- ↑ تاریخ رضائیه یا ایران در جنگ جهانی اول – محمد تمدن – مؤسسه تمدن – 1350 – اورمیه - صفحه 35
- ↑ سرزمین زردشت - علی دهقان - ابن سینا - 1346- صفحه 353
- ↑ تاریخ غزها - فاروق سومر - دکتر وهاب ولی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - ۱۳۹۰ - صفحه: ۴۸۹
- ↑ دانشنامه جهان اسلام, کتابخانه مدرسه فقاهت
- ↑ سئودا یولدایمیش - اسماعیل مددی اوصالو (اولکر)- یاز - 1386- اورمیه - صفحه :117
- ↑ سرزمین زردشت – علی دهقان – ابن سینا – ۱۳۴۶ – صفحهٔ ۳۵۹
- ↑ تاریخ جهان آرای عباسی - وحید قزوینی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - جلد ۱ - - تهران - ۱۳۸۳ صفحه:۸۵
- ↑ ترکمان، اسکندربیگ، «تاریخ عالم آرای عباسی»، مایرکبیر، تهران ،۱۳۸۲ ج ۲، ص ۷۹۲
- ↑ به زادگاهم – علاءالدین تکش بیگلربیگی – تهران – گیلان – ۱۳۳۶ – صفحهٔ ۱۰
- ↑ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ دانشنامه جهان اسلام, کتابخانه مدرسه فقاهت
- ↑ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۷۴–۷۷
- ↑ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۷۷
- ↑ «قتلعام مسلمانان در دو سوی ارس»، صمد سرداری نیا، نشر اختر، ۱۳۸۳، ص ۱۲–۱۳
- ↑ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۰۴–۱۱۰
- ↑ اباذری، عبدالرحیم، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، «خاطرات حجتالاسلام حسنی امامجمعهٔ ارومیه»، صص 158 - 161
- ↑ ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ معاونت سنجش از دور و جغرافیا، (اداره کل جغرافیایی). فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور: شهرستان ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۷۸. شابک ۹۶۴-۶۳۸۳-۳۸.
- ↑ دکتر م پناهایان، مجموعه ای در چهار جلد به نام " فرهنگ جغرافیای ملی ترکان ایران زمین " سال 1351
- ↑ سیری در تاریخ زبان ولهجههای ترکی، دکتر جواد هئیت- چاپ سوم، سال1380,ص 307
- ↑ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/433619/Orumiyeh
- ↑ http://countrystudies.us/iran/42.htm
- ↑ Orumiye , Looklex
- ↑ تحولات باتی آذربایجان به روایت اسناد مجلس شورای اسلامی- علی ططری، رحیم نیکبخت -مرکز انتشارات مجلس شورای اسلامی - صفحه 36
- ↑ تاریخ جنبشهای آزادی بخش مردم کرد - سجادی - علائالدین- مترجم: محمدی - احمد - ۱۳۸۰ - صفحه 373
- ↑ - مرکز اسناد انقلاب اسلامی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ «تورکجهنی قورویاق»، بهرام اسدی، یاز اینتیشاراتی، اورمیه، ۱۳۸۶، ص ۲۸–۲۹
- ↑ ترکیب جمعیتی – ائتنیکی اورمیه در ۱۵۰ سال پیش + سند معتبر (فارسجا). یول پرس. یوخلانیلیب ۲۶ خرداد ۱۳۹۶.
- ↑ http://www.mongabay.com/igapo/2005_world_city_populations/Iran.html
- ↑ ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ مرکزاطلاعات شهری ارومیه و استان آذربایجان غربی. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ Balland, D. “BĀRĀN”. In Encyclopædia Iranica. 15 Dec 1988. Archived from the original on 27 April 2014. Retrieved 10 Dec 2013.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-27. یوْخلانیلیب2014-04-27.
- ↑ پایگاه خبری تحلیلی ندای ارومیه، ۵ مهر ۱۳۹۲. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۴ اوکتوبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ وبگاه مگایران، به نقل از روزنامه اعتماد، شمارهٔ ۲۴۶۸، صفحهٔ ۹. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۳ اوکتوبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ آخرین زلزلههای بزرگ قرن حاضر در ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ زمین لرزه ۴ ریشتری ارومیه را لرزاند. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ↑ زمین لرزه در ارومیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ زلزله ۶٫۲ ریشتری شمال باتی کشور را لرزاند. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ↑ زمینلرزه ۶٫۴ ریشتری در ارومیه
- ↑ ĀŠEQ (Asheq), Iranica
- ↑ موسیقی مکتب عاشیقی ارومیه ثبت ملی شد , عصر ایران
- ↑ ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ ۵۷٫۲ ۵۷٫۳ محمدرضا اسماعیلزاده، «اورمو فولکلورونا بیر باخیش»، بوتا نشر، ۱۳۹۰
- ↑ بازسازی کلی دو سینمای ارومیه/ قدمت سینماها به دهه 40 میرسد, خبرفارسی
- ↑ 18 هزار نفر در کتابخانههای عمومی ارومیه عضویت دارند Archived 2014-04-06 at the Wayback Machine., ایرنا
- ↑ رکوردهای ایران
- ↑ ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ گروه مشاوران پنکو. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-12. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ↑ تفرجگاههایی از جنس بهشت در ارومیه Archived 2014-10-27 at the Wayback Machine., فرهنگ نیوز
- ↑ برآورد ارزش تفرجی روستای بند ارومیه به روش ارزشگذاری مشروط, magiran
- ↑ انزلی، حسن، «اورمیه در گذر زمان» ، انتشارات دستان - صص ۴۶۴–۴۶۶.
- ↑ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ↑ Esmail Yourdshahian, Farrokh Ghavam, Mohhamad-Hassan Ansari, Life of Dr. Joseph Plumb Cochran, Founder of Iran's First Contemporary Medical College, Archives of Iranian Medicine, Academy of Medical Sciences, Islamic Republic of Iran, Vol. 5، No. 2 (April 2002).
- ↑ خبرگزاری تسنیم
- ↑ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ↑ مدیریت حوزههای علیمه استان. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ↑ پایگاه اطلاعرسانی اصلاح. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ↑ مرکز مدیریت خوزههای علمیه خواهران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ↑ اینا نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ↑ خبرگزاری مهر
- ↑ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ↑ عصر ایران
- ↑ ارومیه، بهشت ایران و دروازه تمدنها Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine., دینیوز
- ↑ گسترش حمل و نقل عمومی از برنامههای شهرداری ارومیه است, ایرنا
- ↑ ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ ۷۸٫۲ تابناک
- ↑ ایسنا
- ↑ ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ خراسان نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ↑ خراسان نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-24. یوْخلانیلیب2014-08-08.
- ↑ باشگاه خبرنگاران
- ↑ ارائهی الگوی بهینهی گسترش کالبدی- فضایی شهر ارومیه, فصلنامه جغرافیا و توسعه
- ↑ معاون استاندار آذربایجانغربی:گسترش بیقواره شهر ارومیه مطلوب نیست, ایسنا
- ↑ مبارکی، «ارائهٔ الگوی بهینهٔ گسترش کالبدی- فضایی شهر ارومیه»، ۸۶-۸۰.
- ↑ خهبرگزاری فارس
- ↑ عصر ایران
- ↑ [۱], بهراه
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-01-21. یوْخلانیلیب2010-01-21.
- ↑ ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ ۹۰٫۲ تابناک
- ↑ تاریخچه فعالیت سازمان پایانههای مسافربری Archived 2014-07-21 at the Wayback Machine., سازمان پایانههای مسافربری
- ↑ تلکس اینترنتی مهر
- ↑ عصر ایران
- ↑ فرمانداری اورمیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-15.
- ↑ شورای اسلامی شهر اورمیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-13. یوْخلانیلیب2014-08-15.
- ↑ خبرگزاری جمهوری اسلامی
- ↑ فعالیت بیش از 7000 تاکسی در ارومیه Archived 2013-12-15 at WebCite, فارس نیوز
- ↑ https://www.khabaronline.ir/news/800622/%DB%B9%DB%B0-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%DB%8C%DA%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B9%DB%B0-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF Khabar Online
- ↑ مروری بر تاریخ صد ساله والیبال اورمیه [دائمی اولو باغلانتیلی], پایگاه اطلاعرسانی والیبال ایران
- ↑ مصاف قعرنشین و صدرنشین در قطب والیبال ایران / ادامه میزبانی ارومیه در سکوت مطلق , باشگاه خبرنگاران
- ↑ مسابقات والیبال کاپ آسیا در ارومیه برگزار میشود Archived 2013-12-15 at WebCite, فارس نیوز
- ↑ معرفی باشگاه[دائمی اولو باغلانتیلی], باشگاه ورزشی فرهنگی شهرداری ارومیه
- ↑ ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ تعداد مؤسسات درمانی فعال و تختهای موجود در آنها بر حسب وضعیت حقوقی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-06. یوْخلانیلیب2014-08-21.
- ↑ رسالت
- ↑ ایسنا
- ↑ لیست بیمارستانها. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-23. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ↑ تاریخچه رادیو و تلویزیون در ایران Archived 2013-09-21 at the Wayback Machine., کانون فرهنگی ایرانیان کانادا
- ↑ خبرگزاری مهر
- ↑ https://www.google.com/amp/s/www.tabnak.ir/fa/amp/news/535807
- ↑ میراث فرهنگی آذربایجان غربی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-11-17. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ↑ بولتن نیوز
- ↑ نام آوران ارومیه - علی بابایی - ۱۳۸۹ انتشارات تکدرخت و اختر - صفحهٔ ۲۷
- ↑ هتلهای ارومیه, Ataland
- ↑ سایت هتلداری ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-23. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ↑ خبرگزاری مهر
- ↑ مرکز بینالمللی رزرو هتل. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-20. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ↑ [۲], هایپرکلابز
- ↑ صنایع دستی ارومیه, ارومیه تبلیغ
- ↑ دربارۀ ارومیه, بلدیه سایتی
- ↑ http://www.honarnews.com/vdcfeydm.w6dv1agiiw.html
- ↑ ۱۲۱٫۰ ۱۲۱٫۱ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-18. یوْخلانیلیب2012-09-28.
- ↑ دورنا نیوز
- ↑ ۱۲۳٫۰ ۱۲۳٫۱ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۱۸
- ↑ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۲۰
خاریجی لینکلر
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- Webarchive template wayback links
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- Webarchive template webcite links
- ویکیپديا:قایناغا احتیاجی اولان مقالهلر
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- MusicBrainz area شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- Wikipedia articles with WorldCat-VIAF identifiers
- اورمیه
- اورمیه بؤلگهسینین یاشاییش یئرلری
- Assyrian settlements
- ایران اوستانلارینین مرکزلری
- غربی آذربایجان اوستانینین شهرلری
- Populated places along the Silk Road
- ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری


c: text/html

text:
والدمار دی بریتو
والدمار دی بریتو (اینگیلیسجه: Waldemar de Brito) (دوْغوم:۱۷ مهٔ ۱۹۱۳ سائو پائولو) بیر فوتبالیست. برزیل میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده والدمار دی بریتو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۱۳-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۷۹-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- برزیل میلّی فوتبال تیمی
- ۱۹۳۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- سائو پائولو کولوبونون اویونچولاری
- بوتافوقو کولوبونون اویونچولاری
- سن لورنزو کولوبونون اویونچولاری
- فلامینقو کولوبونون اویونچولاری
- پالمیراس کولوبونون اویونچولاری

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
دیجو فوسر
دیجو فوسر (اینگیلیسجه: Diego Fuser) (دوْغوم:۱۱ نوامبر ۱۹۶۸ (۵۲ یاش) ونریا رئال) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ایتالیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Courtney, Barrie (22 May 2014). England - International Results B-Team - Details. RSSSF. یوْخلانیلیب21 April 2017.
قارداش پروژهلرده دیجو فوسر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۶۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ونریا رئال دوغوملولار
- ایتالیا فوتبولچیلاری
- تورینو کولوبونون اویونچولاری
- فیورنتینا کولوبونون اویونچولاری
- آ.ث. میلان کولوبونون اویونچولاری
- لاتزیو کولوبونون اویونچولاری
- پارما کولوبونون اویونچولاری
- ا.اس. رم کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۱۹۹۶ اویونچولاری


text:
کربون تتراکولورید
کربون تتراکولورید (اینگیلیسجه: Carbon tetrachloride، روسجا: TeTpaxлopMeTaH، عربجه: رباعي كلوريد الكربون ) بیر شیمیایی ماده. مایع حالتینده تاپیلار.کربون تتراکولورید کولور بیلشیکلری و نیتروژن بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر و حلال اۆچون ایستیفاده اوْلونور.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carbon tetrachloride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کربون تتراکولورید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اؤن سؤز:
کئچنلرده اؤز فیس بوک صفحه مده قویدوغوم آلتی ویدئودا "دیلیمیزین گلیشدیریلمه سی گره گینی اؤز وظیفه میز بیلمه لییک" آدلی یازیمی آنلاتدیم. بو سیرا ویدئولارین سون بؤلومونده دیلیمیزین بوگونه قدر گلیشدیریلمیش مرحله سینده گونئی آذربایجاندا بو دیل ایله بیر دؤلت اداره ائتمگین مومکون اولمادیغینی ایلری سوردوم. گونئی آذربایجان میللتی، و بو آرادا اؤزلرینی میللی اویانیش حرکاتینین اؤنونده گئدن آیدینلاری سایانلار، اؤز آیاغی اوستونده دوروب اؤز اقتصادی، اداری، حقوقسال، بیلیمسل و دؤلتچیلیک ایشلرینی اؤز دیلینده قاباغا آپارماق ایسته ییرلرسه، یازیلی دیلیمیزین اوستونده جددی بیر شکیلده ایشلملی و بودیلی بوگونکو گوجونون اوستونده، بیلیمسل، حقوقی، فلسفی، اقتصادی، تکنیکی ... و بیر دؤلتی اداره ائده بیلجک بیر دیل دوزئیینه (سطحینه) یئتیشدیرملی دیرلر.
بو یولدا منیم اؤزومونده بیر قاتقیم اولماسی گره گینین بیلینجینده، اؤز تخصصوم اولان روح بیلیمچیلیک (روانشناسی) و روح ساغالتیچیلیق (روان درمانی) ساحه سینده اؤز دیلیمیزده بیر پارا قیسسا یازیلار یازماقدایام. بو آرادا منیم فیس بوکداکی ویدئولارمی گؤرموش اولان بیر فیس بوک یولداشیم ایمانوئل کانتین "آیدنلانما نه دیر؟" آدلی مقاله سینی آذربایجان تورکجه سینه چئویرمگیمی اؤنردی (پیشنهاد ائله دی). بو فیس بوک دوستومون اؤنریسی اوزره بو یازینی آذربایجان تورکچه سینه چئویردیگیم، بو یازیدا کئچن هر نکته نی منیمسه دیگیم (قبول ائتدیگیم) آنلامیدا دگیل. ایمانئول کانت ین بو یازیسینداکی باخیشینا کؤکلو انتقادلاریم واردیر، بیر پارا مطلبلرینین بوگونکو چاغیمیزین گره کلرینه اویمادیغینی و بیر پارا مطلبلرینین چوخ اسگیک و ناقیص اولدوغونو دوشونورم . بو یازیا نقدیمی اؤزونه اؤزگو (خاص) باشقا بیر یازیدا ایضاح ائده جگم.
آیدینلانماق نه دیر
آیدینلانماق انسانین اؤز تقصیری سونوجوندا اؤزونو سالدیغی محجورلوقدان (قیومیت آلتیندا اولماقدان) قورتولماسی دیر. محجورلوق انسانین اؤز آغلینی، بیر باشقاسینین دخالتی و رهبرلیگی اولمادان، اؤز باشینا ایشلده بیلممه سیدیر. انسانین اؤزونون مقصر اولماسی دئمک، عاغیلین اسگیکلیگیده دگیل، عاغیلی بیر باشقاسینین رهبرلیگی اولمادان ایشلده بیلمک اوچون گرکن جسارت و قارارلیلیغین (مصمم اولماغین) یوخلوغودور. دئملی، آیدینلانمانین شعاری، "عاغلینی اؤز باشینا ایشلتمگه جسارت گؤستر" اولمالی دیر.
طبیعتین، انسانی بیگانه بیر رهبرلیگین آلتیندا یاشاماقدان قورتاردیغیندان چوخ زامان کئچدیگینه قارشین، تنبللیک و قورخاقلیقدان ساری انسانلارین بیر چوخو ایسته یه رک یاشام بویو محجور قالماقدادیرلار. باشقالارینین بئله انسانلارین باشینا رهبر یاخود گؤزتچی تیکیلمکلرینی راحاتلاشدیران دا عینی ندن دیر. محجور اولاراق یاشاماق راحاتلیق گتیریر. منیم یئریمه دوشونن بیر کیتابیم، وجدانیمین یئرینی آلابیلجک بیر دینی رهبریم، نه یئییب نه ایچجگیمه قرار وئرن بیر دوقتوروم و ... وارسا اؤزومه زحمت وئرمگه نه گرک وار. بیر شئیی پول ایله آلابیلجگیم یئرده، فیکیر یورماغا نه گرک قالیر. بو زحمتلی ایشی باشقالاری منیم یئریمه گؤرلر. انسانلارین بؤیوک بیر بؤلومونونون (بو آرادا لطیف جینسین هامیسی) محجورلوقدان قورتولوب، آزاد اولماغا ساری آددیم آتماغین زحمتلی اولدوغوندان علاوه چوخ خطرلی بیر ایش سایماقلاری یولوندا زحمت چکن قییملر، باشدا اوتوروب یوخاریدان باخاراق، لطف ائدیب، بو محجورلارا گؤزتچیلیک ائتمکده دیرلر. حیوانلاری اسیر توتوب، آخماقلاشدیریب و باغلادیقلاری یوگورکدن بیر آددیم اوزاغا آتماغا جسارت ائتمکلرینی اؤنلدیکدن سونرا، بو دیلسیز – آغیزسیزلارا، اؤز باشلارینا بیر آددیم آتدیقلاری تقدیرده نه کیمی خطرلر ایله قارشیلاشاجاقلارینی گؤستریرلر. بو خطر چوخ دا بؤیوک دگیل، چونکو بیر نئچه یول ییخیلدیقدان سونرا یئریمگی اؤیگرنمک اولار. آنجاق، بیر یول ییخیلماغی باشدان کئچیرتمک، قورخودوب، بیر سونراکی آددیمی آتماقدان وحشت یارادیر.
دئمک اولار کی بیر فطرت یئرینی آلمیش اولان محجورلوقدان قورتولماق، تک به تک هر شخص اوچون چتین بیر ایشدیر. حتی بئله بیر شخص محجورلوغ سئوه سئوه قبول ائتمیشدیر و بئله جه ده اؤز آغلینی ایشلتمکدن گرچکدن عاجزدیر، چونکو بو زامانا قدر کیمسه اونا بئله بیر شئیی (اؤز عاغلینی ایشتمگی) تجربه ائتمگه اجازه وئرمه میشدیر. دگیشمز اینانجلار و قایدا-قانونلار بیر یاراق (وسیله، جهاز) اولاراق انسانین طبیعی استعدادلارینی آغیلا اویغون، داها دوغرو دئیرسک عاغیلسیزجا، ایشلتمه سینین اسبابی اولدوغو کیمی، محجورلوغو سیخیجا باغلاییب و دائمی ساخلایان زنجیرلردیرلر. بو زنجیرلری آچیب آتابیلن بیریسی بئله، آنجاق دار بیر چوخورون اوستوندن قوخاقجا آتیلمیش اولور، چونکو آزادجا حرکت ائتمگه هله عادت ائتمه میشدیر. بونا گؤره، اؤز گوجونه دایاناراق روحونا سیقل وئرمیش و اؤزونو محجورلوقدان قورتاریب، دوغرو یولدا آددیم آتماغی باجارمیش اولان انسانلارین ساییسی آزدیر.
بونا رغمن بیر توپلولوغون (جمعیتین) اؤز اؤزونو آیدینلاتماسی داها اولاسی دیر؛ آزادلیق وئریلیرسه حتی قاچینیلمازدیر. اونا گؤره کی توپلومدا، حتی عوامین باشینا اوتوردولموش قییملر آراسیندا، محجورلوق بویوندوروغونو چیخاردیب آتیب، مستقل دوشوننلر اولاجاق، و هرکسین آغلینی اؤز باشینا ایشلتمگینین دگرینی بیلمک یاییلاجاقدیر. بورادا اؤزل (خاص) بیر وضعیت قاباغا گله بیلر. قییملر آراسیندا آیدینلانما یئتنگی (استعدادی و گوجو) آولمایانلاردان بیر پاراسی، آییلماغا اوز توتموش توپلولوغون آیدینلانماسینین قارشیسیندا دوراراق، توپلولوغو دائمی شکیلده بویوندوروق آلتیندا قالماغا زورلایابیلر. اؤن یارقی (پیش داوری) توخومو سپمک چوخ ضررلی دیر. چونکو اؤن یارقی سونوندا بوتوخومو سپنلرین اؤزنونو، یوخسا اونلارین سونراکی قورشاقلارینین اتگینی توتابیلر. بو اوزدن توپلولوق آنجاق زامان ایله و یاواش یاواش آیدینلیغا قاووشابیلر. انقلاب سونوجوندا بیر دیکتاتورلوق سیستمی، یاخود چیخارجی بیر حاکمیت ییخیلابیلر. آنجاق توپلولوغون دوشونجه طرزینده اساسلی بیر رفورم اولمایاجاغی کیمی، سونراکی اؤن یارقیلار و دگم لار دوشونجه سیز عوام جماعاتین رهبرلیگینی اله آلار.
آیدینلانماق اوچون آزادلیقدان باشقا هئچ بیر شئییه گرک یوخدور، و بئله بیر آزادلیق ان ضررسیز اولان آزادلیقدیر، دئملی، هر انسانین توپلولوق ایچینده و توپلولوق قارشیسیندا چکینمه دن اؤز دوشونمه گوجونو هر اینجه لیگی ایله ایشله ده بیلمک آزادلیغی. آنجاق هر یاندان "سسینی چیخارتما" سسی قولاغیما گلیر. افسر اؤزوندن آشاغیداکی رتبه یه دئییر: "آرتیق دانیشما، مشق ائله". مالیات اداره سی دئییر: "اضافه دانیشما، مالیاتینی وئر" روحانی دئییر:"چوخ دانیشما، دئدیکلریمه اینان" دونیانین ان بؤیوک و گوجلو فرمانرواسی دئییر"ایسته دیگین قدر، و ایسته دیگین موضوعدا چیغیر، باغیر، اعتراض ائله، آنجاق بویون ایگ (امریمی دینله)". دئمک کی آزادلیق هر یاندان محدود اولماقدادیر. سئوال بودور کی، هانسی محدودیت آزادلیغین قارشیسینی آلیر و هانسیسی آلمیر؟ و بوندان دا آرتیق آزادلیغی دستکله ییر؟ منیم بوسورویا وئره جگیم جواب بودور کی: هرکسین توپلوم ایچینده و توپلوم قارشیسیندا هر زامان دوشونمک گوجونو ایشلتمه گه حقی و آزادلیغی اولمالیدیر. آیدینلانماق آنجاق بو شکیلده اولابیلر. آیدینلانمانین قارشیسینی آلماماق شرطی ایله، عاغیلین شخصی ساحه ده ایشلدیلمه سی آنجاق محدود اولونابیلر. عاغیلین توپلوم ایچینده و توپلوم قارشیسیندا ایشلدیله بیلمه سیندن آنلادیغیم، ضیالیلارین اوخویوجولار دونیاسی اوچون گؤردوکلری ایشدیر. عاغیلین شخصی ساحه ده ایشله دیلمه سیندن منظوروم ایسه، اجتماعی بیر وظیفه ایله یوکلنمیش بیر شخص، آغلینی یوکلندیگی وظیفه چرچئوه سینده ایشلتمه سی دیر. میثال اولاراق بیر دؤلت مامورونون اونا وئریلدیگی وظیفه چرچئوه سینده آغلینی ایشلتمه سی دیر. توپلومون عمومیتینه دخلی اولان اموراتدا توپلومون عضولرینین بؤیوک بیر بؤلومونون ائدیلگن (پاسیف) قالماسی اوچون بللی مکانیزملرین ایشله نمه سی گرکلیدیر. بونلار (ائدیلگن قالمیش بؤلوم)، حکومت و اونون هدفلری دورغرولتوسوندا قوندارما (مصنوعی) بیر آنلاشما ایچریسینده بو هدفلرین اجراسیندا ایشه آلینیرلار، بئله سینه، ان آزیندان حکومتین بو هدفلرینی عمله کئچیرتمه سی قارشیسیندا پوزقونچولوق یاراتماقدان چکیندیریلیرلر. البته کی بو موردده اعتراض ائتمک اجازه سی اولمادیغی کیمی، مطیع اولماق دا گرکلی دیر. دؤلت سیستمینین عضوو اولان بو بؤلوم عالمیلر اؤزلرینی توپلومون بوتونلوگونه، و حتی دونیا توپلومونا منسوب گؤرورلر. اؤزللیکه بیر اوخوموش (عالیم) اولاراق توپولومون شعورونا خطاب ائدن یازار، دؤلت ایچینده کی رولونا منسوب اموراتا بیر ضرر وئرممک شرطی ایله معترض موقعیتینه البته کی کئچه بیلر. یوخاریسیندان (آمیریندن) دستور آلان بیر افسرین بو دستورون هدفی و گرکلیلیگی باره سینده معترض اولماسی و عاغیل یورماسی ضررلی اولابیلر. بوردا یالنیز مطیع اولماق گرکیر. آنجاق بئله بیر شخصین، بیر آیدین اولاراق ساواش اموراتینداکی خطالاری خالقین نظرینه چاتدیرماسی و خالقین قضاوتینه بیراخماسی اونا بیر ایراد ساییلابیلمیز.
وطنداش اوستونه یوکلنمیش وئرگیلری وئرمکدن قاچینابیلمز. حتی بئله بیر وظیفه یه قارشی یونگولجه بیر اعتراض (خالقی آیاقلاندیرماق آنلامینا گلیرسه) جرم ساییلابیلر. آنجاق آیدین و اوخوموش بیر وطنداشین وئرگیلرین عدالتسیز اولدوغو باره سینده کی فیکرینی خالقین نظرینه چاتدیرماسی اونون اوچون وطنداشلیق وظیفه لریندن قاچینماق آنلامینا گلمز. عینی شکیلده بیر روحانی شاگردلرینه و کلیسایا منسوب اولانلارا دینی موضوعلاردا تدریس ائتمکدن قاچینابیلمز، چونکو او بو وظیفه اوچون ایشه آلینمیشدیر. آنجاق بیر آیدین اولاراق منسوب اولدوغو کلیسه نین آئیین و گلنکلرینده (اداب و رسوم) گؤردگو خطالاری دوزلتمک هدفینه بونلاری خالیقن نظرینه چاتدیرماسیندا بیر ایراد اولمادیغی کیمی، بئله بیرایش اونون آیدینلیق وظیفه سی اولاراق دا ساییلابیلر. بئله بیر ایشده وجدان عذابی حس ائتمگه ده هئچ یئر یوخدور. چونکو اونون بیر روحانی اولاراق تدریس ائتدیکلرینده و واعظ اولاراق تبلیغ ائتدیکلرینه اونونون اؤز فیکیر و دوشنجه سینه گؤره تدریس و موعظه ائتمگه بیر اختیاری یوخدور. بونلار اونون بیر باشقاسی طرفیندن بلیرلنمیش و باشقاسی آدینا گؤردوگو ایشلردیر. او (کشیش) "بونلار کلیسامیزین اعتقاداتیدیرلار، بونلار کلیسامیزین اعتقاداتینی مدلل ائدن ندنلردیر" دئیه بیلر. بئله جه او (کشیش) اؤزونون بلکه ده آلتینی امضالایاجاق قدر اینانمادیغی اعتقادلارین اساسلارینی آنلاتماقلا اینانج منسوبلاری اوچون ان فایدالی شکیلده ایشلمکده اولور. او (کشیش) بو اساسلارین آنلاتیماسی باره سینده معترض و یا منتقد ده اولابیلر. چونکو اونون اعتراض و نقدلرینده بیر حقیقت اولابیلر، آنجاق بو حقیقتلر دینین کؤکونه و اساسینا توخونمامالی دیر. او (کشیش) اؤز اعتراض و نقدلرینده دینین کؤکونو و اساسینی نفی ائدن فیکیرلره توش گلیرسه، راحات وجدان ایله اؤز وظیفه سینی یئرینه گتیره بیلمز. وظیفه سیندن گئری چکیلیب استعفا ائتمه لی دیر. بیر دینی اؤیگرتمنین (کشیشین) دین منسوبلاری ایچریسینده اؤز شعورونو اؤز باشینا ایشلتمه سی شعوردان شخصی یارارلانماسی آنلامیندادیر. چونکو دین منسوبلارینین ییغینجاغی، نه قدر ده بؤیوک اولسا، یئنه ده بیر خانواده ییغینجاغینا بنزر. بونا گؤره ده اونون بیر کشیش اولاراق آزادلیغی یوخدور. چونکو او ایشینی بیر باشقاسینین امری و رهبرلیگی آلتیندا قاباغا آپارماقدادیر. آنجاق بیر آیدین اولاراق یازیلاری آراجیلیغی ایله دونیا جمعیتینه خطاب ائتدیگینده اؤز شعوروندان یارارلانماقدا و اؤز شخصی فیکیرلرینی قاباغا چکمکده قیستلانمایاجاق (محدود اولماسی مومکون اولمایان) بیر آزادلیغا صاحبدیر. چونکو قییملرین (دینی رهبرلرین) اؤزلرینین محجورلوقدا قالماقلاری بیهوده لیکدن ده اؤته یه بیر بیهوده لیکدیر.
آنجاق، کشیشلردن یاخود داوطلب روحانیلردن (هلندده بئله آدلانیرلار) اولوشموش بیر ییغینجاق، اؤز آرالاریندا ایچدیکلری بیر آندا دایاناراق، دئگیشمز و متحجر بیر دوشونجه سیستمینی (سمبولو) اینانج منسوبلارینا و اونلارین آراجیلیغی ایله بوتون خالقا یوکلمک ایله باش قییملیک رولونو گوتوروب و بو قیوملوق و حاکیملیگی ابدیلشدیرمیر می؟ من دئیه ردیم کی، بو مطلقن امکانسیزدیر. خالقین آیدینلانماسینین اؤنونه ابدی بیر دووار چکن بئله بیر قرارداد، ان یوخاری قدرت اولان میللت مجلیسینده و ان بؤیوک تشریفات ایله تصویب اولونورسا بئله، هئچدن ده کئچرسیزدیر. بیر چاغین (عصرین) دوشونجه سینین، اؤزوندن سونراکی چاغلارین اؤز تجربه و تازا قارانمیش بیلگیلرینه گؤره دوشونجه سینی گلیشدیرمه سینین و آیدینلانما یولوندا ایلرله مه سینین قاباغینا سد چکمگه حقی یوخدور. بئله بیر ایش، قایناغینی ائله بو چاغدان چاغا کئچمه سیندن آلان، انسان طبیعتینه قارشی بیر جنایتدیر. بو کؤهنه فیکیرلرین سونراکی قورشاقلار (نسللر) طرفیندن ناحق و نامشروع بیلرک هئچه ساییلماسی و فسخ ائدیلمه سی اونلارین توخونولماز حاقی دیر. قانون کیمی خالقا یوکلنن هر دوشونجه نین دوغرولوغونو، یاخود یالنیشلیغینی بلیرله ین مهک داشی، آنجاق و آنجاق خالقین بئله بیر قانونو منیمسه ییب، منیمسه مه مه سیندن عبارتدیر. بللی و قیسا بیر زامان اوچون، داها یاخچی و اویغون بیر دوشونجه سیستمی یاراتماق هدفینه ساری، تازا بیر نظام یارادیلابیلر. بو نظامدا آنجاق هر وطنداشا، اؤنجه لیکله روحانیلره، آیدین و آیدینلاتیجی رولوندا اؤز فیکیرلرینی یازیلی شکیلده خالقین نظرینه چاتدیراراق اؤنجه کی دین و دوشوشنجه سیستمینه انتقادلارینی و دگیشدیرمه اؤنریلرینی (پیشنهادلارینی) بیلدیرمک امکانی و آزادلیغی تانینمالی دیر. خالقین اؤنجه کی دین و دوشونجه و سیستمیندن بیر آنلاییش (شناخت) قازانیب و سس بیرلیگی (طنداشلارین هامیسینین بو سس وئرمه گه قاتیلماسی ضروری اولمایایبیلر) ایله بو سیستمی دگرلندیرمه گوجونه یئتیشمه سینه و اؤز اؤنری لرینی (پیشنهادلارینی) ایلری گتیره بیلمه سینه دک، بو وضعیت دوام ائتدیریلمه لی دیر. بئله جه داها یاخچی (داها ایلریچی) دین و دوشونجه سیستمینه یئتیشمیش توده لرین تازا دینی تشکیلاتلارا کئچمه لریندن حمایت اولونمالی دیر. آنجاق اؤنجه کی دین و دوشونجه سیستمینده قالماق ایسته ینلرین ده قاباغی آلینمامالی دیر. آنجاق متحجر و دگیشمز بیر دین و اینانج آنلاییشی اوزرینده بیرلشمک و بئله جه بیر شخصین یاشامی بویونجا آیدینلاشماسینین و ایلرله مه سینین (داها یاخچیا ساری حرکت ائتمه سینین) اؤنونه سد چکمک و اونونلا بیر سونراکی قورشاغی (نسلی) ده عقیم قویماق، قبول ائلدلمزلیکدهن ده اؤته یه، دوشونوله بیلمز دیر. بیر شخص، اوستونه یوکلنمیش بیر ایناج سیستیمی آلتیندا، قیسسا بیر زامان اوچون اؤز آیدینلانماسینین اؤنلنمه سینین آغیر یوکونه قاتلانابیلسه ده، بو وضعیتی بیر سونراکی قورشاغا کئچیرتمک (متقل ائتمک) توخونولماز و مقدس اولان انسان حاقلارینی آیاق آلتینا آلیب، ازیب کئچمک ساییلیر. خالقین اؤز اوستونه یوکلمک ایسته مدیگی بیر قاراری، بیر مونارشین (پادشاه، یاخود هر جور اوتوریته گوجونه دایاناراق حاکمیتده اولان شخص) خالقین اوستونه یوکلمگه هئچ ده حاققی یوخدور. چونکو اونون (بیر مونارشین) قانون قویوجولوق رولو، بوتون خالقین اونا بئله بیر مشروعیت تانیماسینا دایانیر. او (مونارش) گرچک یاخود دوشونولموش اجتماعی ایلریله مه نین (پیشرفت) بوتون خالقین مسلحتی ایله سیخی باغلانتیسینی گؤرورسه، خالقین احوالاتینا اویغون بیر دین و دوشونجه سیستمینین حاکیمیتی آلتیندا اولانلارین (خالقین) اؤزو طرفیندن قاباغا آپاریلماسینا امکان ساغلار. بو مسئله اونون (مونارشین) سورونو دگیل. آنجاق بیر اینانج گروهونون باشقا بیر اینانج گروهونا زوراکیلیق ائدرک اونون اؤز اینانجینی وار گوجو و امکانلاری ایله آیاقدا توتماسینا قاباغا آپارماسمینا مانع یاراتماسینین اؤنو آلینمالی دیر. خالقین ایجینده یازیلی شکیلده فیکیر بیلدیرنلرینین یازیلاری بیر آرایا توپلانیب تمیزه چکیلمه سی سیراسیندا، مونارش دؤلتی بو ایشی نظارتی آلتینا آلیرسا، نه قدر ده خیرخواهلیقدان اولورسا اولسون، مونارشین مقامینین آلچاقلانماسی دئمک اولار. مونارشین بیر پارا حاکمیت مدعاسی اولان روحانی لری آیری اینانج آخیملارینا قارشی دستکلمه سی بوندان دا اؤتری آلچاقلیق ساییلیر.
ایندی، بیز آیدینلاتیلمیش بیر چاغیندا می یاشایاریق دئیه سوروشان اولورسا، بو سورنون جوابی بئله اولمالی دیر: خیر، بیز بیر آیدینلاتیلمیش چاغدا یاشامیریق، آنجاق آیدینلاشماغا ساری گئدن بیر چاغدا یاشاییریق. خالقین بوگونکو اجتماعی وضعیتنده، انسانین دین و دوشونجه سیستمی ساحه سینده اؤز شعورونو، باشقا بیریسینین حاکمیتی و رهبرلی اولمادان، اؤز باشینا ایشلده بیلمه سی چاغیندان هله چوخ اوزاقداییق. ایندیلیک، گؤز اونونده تازا بیر اوفوق آچیلمیش اولماسی، عمومی شکیلده آیدینلانمانین اؤنونه چکیلمیش سدلرین آرادان گؤتورولمه سینه ساری حرکت ائدیلمه سی، انسانین اؤز تقصیری سونوجوندا دوشدوگو اختیارسیزلیقدان (قیومیت آلتیندا یاشاماقدان) چیخماغا باشلاماسی، اؤزو اؤزلوگونده آیدینلانماغا ساری گئدیشین بیر اشارتی دیر. بو باخیش آچیسیندان ایچینده اولدوغوموز چاغ آیدینلانما چاغی، یاخود فریدریش یوز ایلی دیر. خالقین دین و دوشونجه مسئله سینه دخالت ائتمه مگی، اؤزونه انعطاف سؤزونون منسوب اولنماسیندان چکینمه ین و خالقی بو باره ده اؤز یولونو اؤزو سئچمگه آزاد بیراخماغی بیر وظیفه بیلن اشراف (شاهزاده، وزیر و یا حاکم) اؤزو آیدینلانمیشدیر. بئله بیر شخص ایستر اؤز چاغیندا، ایسترسه سونراکی چاغلاردا انسانلیغی قیومیت آلتیندان قورتارماغین ایلک آددیمینی آتان و آیدینلانمانین ایلک ایشیغینی ساچان، انسانین اؤز شعورونو اؤز باشینا ایشلتمه سینین یولونو آچان شخص اولاراق اؤوولجک و اؤدوللندیریلجکدیر. بئله بیر اشرافین حاکمیتی آلتیندا سایغی و احتراما لایق اولان روحانیلر، اؤز وظیفه لرینین قاباغا آپارماسینا بیر ضرر وئرمدن، خدمتینده اولدوقلاری اینانج سیستیمه قارشی انتقادلارینی بیر آیدین رولوندا یازیلی شکیلده خالقین نظرینه چاتدیرماق و خالقین یارغیلاماسینا بیراخماق آزادلیغینا صاحیب اولاجاقلار. بیر روحانی وظیفه سینده اولمایان شخصلر ایسه بونداندا ایلری گئده بیلرلر. بو آزادلیق روحو هر یئرده، حتی اؤزونو یاخچی آنلامامیش بیر حکومتین قویدوغو مانع لره قارشی دؤگوشمه سی گرکن یئرده بئله یاییلابیلر. چونکو آزادلیغین، خالقین آرامیشینه و سؤز بیرلیگینه هئچ بیر ضرری توخونمادیغینی بیر تک میثال آیدینلاتابیلر. انسانلاری زور و یا مصنوعی تکنیکلر ایله دیندار ساخلاماق اولمازسا، اونلار زامان ایله اؤز – اؤزلرینه دیندن اوزاقلاشاجاق و چیخاجاقلار.
آیدینلانما موضوعسوندا، دئملی انسانلارین اؤز تقصیرلری سونوجوندا دوشدوکلری قیومیت محجورلوقدان چیخماق مسئله سینده، دیققت کانونونو بیلرک دین اوستونه قویورام، چونکو صنعت و بیلیم ساحه سینده حاکملرین قییم نقشی گؤتورمگه علاقه لری یوخدور. اوسته لیک بو محجورلوق (دین آلتیندا محجورلوق) بوتون قیومیتلرین ان ضررلیسی و ان تحقیر ائدیچی سی دیر.آنجاق آیدینلانماغا زمینه حاظیرلایان بیر دؤلت باشچیسینین دوشونجه سیستیمی بوندان دا اؤته یه کئدرک، اؤز قانون قویوچولوغو ایچینده بئله، حاکمیتی آلتیندا اولان انسانلارین اؤز شعورلارینی اجتماعیاتدا اؤز باشلارینا ایشلتمه لرینه و عینی شئیین داها یاخچیسینی یارادابیلمک اوچون انتقادلارینی یازیلی و آچیق شکیلده خالقین ذهنیتینه چاتدیرمالارینا یئر وئرمگین ضررسیز اولدوغونو گؤرور. اؤزوموزه شرف سایدیغیمیز، اؤزوندن داها اؤنجه بئله بیر مونارشین گلیب گئچمه دیگی، مونارشیمیز بئله بیر دؤلت باشچیلیغینین بیر نمونه سی دیر.
آنجاق، حتی اؤزو آیدینلانمیش، کؤلگه دن قورخمایان، الینین آلتیندا عمومون راحاتلیغینی ساغلاماق اوچون بؤیوک و انضباتلی بیر اوردو یؤنتن، اؤزگور بیر دولتین دئمه گه جسارت ائتمه دیگینی دئیه بیلر: ایسته دیگینیز قونودا، و ایسته دیگینیز قدر اعتراض ائدین، آنجاق امریمه بویون قویونو. بئله جه بوردا انسانلیغا منسوب عجاییب و هئچ گؤزله نیلمه یه ن بیر اولایین اؤزونو گؤستردیگینی گؤروروک. گئنیش بیر باخیش ایله باخدیغیمیزدا، هر یئرده اولدوغو کیمی بوردادا تضادلار ایله دولو بیر اولای گؤروروک. داها یوخاری درجه دن اولان آزادلیق، البته خالقین دوشونجه آزادلیغینا یارایان آزادلیقدیر کی بیر یاندان دا آشیماسی مومکون اولمایان محدودیتلر قویور. بوندان (بو آزادلیقدان) بیر درجه آشاغیسی اولان ایسه خالقین بوتون وارلیغی ایله اؤزونو گلیشدیرمه سینه و انکشاف ائتمه سینه فضا یارادان آزادلیقدیر، دوغانین سفت قابیق ایچینده کی توخوما بوتون ظرافتی ایله دیققت ائدرک اونون گلیشیب، بؤیومه سینه، دئملی اؤزونو آزادجا گلیشدیبه بیلمه سینه امکان یاراتماسی کیمی. بئله جه بو (آزادلیق) خالقین باطنی بیلگی و دوشونمه گوجونو ائتگی له یه جک (تاثیر قویاجاق) و بو تاثیر خالیق عملده آزادلیغینی آردیندان گتیرجک. و نهایتا دؤلت بو آزدلیغین قبول ائدیله بیله جک اولدوغونو حس ائدرک، دؤلتین اساسلاریندا دگیشیکلیکلر اولاجاق. بئله جه دؤلت انسانلارا (بو آرادا بیر ماشیندان داها فرقلی حس ائدیلن انسانلارا) انسان حؤرمتینه لاییق داورانماغا باشلایاجاق.
ایمانوئل کانت
کؤنیقزبرگ، پرویسین،
30 سپتامبر 1784
آلمانجادان گونئی آذربایجان تورکجه سینه چئویرن:
درویش اوغلو


text:
حوقوق
حۆقوق — موثبت و نورماتیو حۆقوق نظریهسینه گؤره ایجتماعی موناسیبتلری تنظیملین، دؤولتین موعیّنلشدیردیی و سانکسیالاشدیردیغی، دؤولت طرفیندن قورونان، عۆموممجبوری داورانیش قایدالارینین مجموسو، لیبرال حۆقوق نظریهسینه گؤره ایسه هر بیر شخص اۆچون برابر آزادلیق و عدالتی اؤزونده نظرده توتان نورما و قایدالارین مجموسودور. "حۆقوق" سؤزو عربجهدن "حاق" سؤزونون چوْخلوغونو ایفاده ائدیر. بۇ سؤز اینگیلیس دیلینده "right" سؤزونه اۇیغون گلیر. چاغداش حۆقوق ادبیاتیندا حۆقوقون عۆمومی قبول ائدیلمیش آنلاییشی یوْخدور. مۆختلیف نظریهلرده حۆقوقا فرقلی تعریف وئریلمیشدیر.
حوقوق بولوملری
۱.گنل یوخسا عمومی حوقوق
خالق و دولت ایلیشکیلرینده
اورنک جزا حوقوقی و یونتمه حوقوقی
۲.اوزل یوخسا خوصوصی حوقوق
خالقین اوز آراسیندا ایلیشکیلرینده
اورنک ایران و عرب اولکه لرینده آدلاندئرئلان مدنی یا تورکیه ده آدلاندئرئلان مجله یا دا سیویل حقوقی .
دیگر بولومینده اصلی حوقوق و رسمی حقوقوق یوخسا ماهوی وشکلی حقوق. رسمی حوقوق محکمه نین نه شکیل ده قورونماسئ نه شکیل ده شیکایت چی اولماک و... و اصلی حوقوق دا نه ایشلر سوچ سایئلئر نقدر جزاسی وار و ار و انون قادئنئن بیر بیرینه نه حاق لاری وار.
حوقوقون قایناقلاری
۱.یاسا لار آنایاسا و پارلامنتادان چیخان یاسا لار
۲.عورف خالقئن آراسینداکی یول یولاخلار اورنک آلئش ورئش رسم لری.
۳.محکمه لردن چیخان اوی لار
۴.بویوک حوقوق بیلنلرین دوشونجه لری
حوقوق شوبه لری
۱.سیویل حوقوقی آدئنان بیلینیر بو حوقوق بیر اولکه نین او یاشایان لرینا کی او اولکه نین نفوسونان ساییلئرلاری توتور.
۲.جزا حوقوقی آدئنان بیلینیر کی سوسیال دا یاساخ اولان سوچلارا بولاشان لارینا جزا وریر.
۳.آنا حوقوقی آنایاسالارا گوره دیر
۴.اینسان حوقوقی بو حوقوق دا اینسان لارین قونوشما حاقی دوشونمه حاقی آنا دیلینه یازئپ اوخوما حاقی اورگنمه و...
۵.سیویل پروسیدور بو حوقوق دا سیویل حوقوقا گوره نه شکیل محکمه قورولماسی نه شکیل ده محکمیه شیکایت اتمک و نه شکیل ده محکمه نین اویونا اعتیراض اتمک و....
۶.جزا پروسیدور بو حقوق دا جزا گوره سوچلانانئن حاق لاری و سوچلانانی نه شکیل ده محاکیمه اتمک و نه شکیل ده جزا ورمک و محکمه و یارگئتاین ایشلرینین حادی و...
۷. اولوسلار آراسی حوقوق بو حوقوق دا بیرلشمیش میلت لرین اورگانی بین الخالق اینسان حوقوقی و اولکه لرین آراسیندا اولان عورف آنلاشمالار و....
و....
دونیادا اولان حوقوق سیستم لری
۱.روم-ژرمن
بو طوره ده ان باشدا آنا یاسا و سونرا باشقا یاسالار و سنون دا محکمه لر دن چیخان اویلار
آلمان ایتالیا تورکیه فرانسه ایران روسیه چین و...
۲.کامن لاو
بو طوره ده ایلک محکمه لر دن چیخان اویلار سونرا پارلانتدن چیخان یاسالار
کامن لاو اوزی ایکی نوع دا دیر بیری آمریکانین سیستمی بو سیستم ده آنایاسا وار و چوخ ده اونملیدیر ائله کی هچ بیر کنگره دن چیخمیش یاسالار و محکمه اویلاری اونا قارشی چیخا بیلمز.
دیگری بریتانیا ایسکاتلنددن باشقا بو نوع دا آنایاسا یوخ دور و سونت یا عورف یرینه حاکیمدیر .
قایناقلاردَییشدیر
تورکی حوقوق مقاله سینن یازار رضا عباس زاده ثمرین /حوقوق نه دیر؟


text:
ضرورت تحقیقات بنیادین و ضروری در ادبیات و موسیقی آشیقی کشور
بیرینجی بؤلوم: آشیق قونولو یازیلارین توپلانیب اینجه لنمه سی
نوشتههای مرتبط
اؤلکهمیزین یئرلی آراشدیرماجیلاری آشیق ادبیاتینی اؤزلرینه قونو ائدهرک چئشیدلی چالیشمالار آپارمیشلار. بو چالیشمالارین بیر بؤلومو کیتاب، بیر بؤلومو درگیلرده یاییملانیبدیر. آراشدیرماجیلاردان محمد علیپور مقدم، منوچهر عزیزی، خسرو سرتیپی، بهرام اسدی، قنبر حقیری، جمال آیریملو، احمد روشن روان، ناصر احمدی، محمدعبادی، حسین سیامی، سخاوت عزتی، علیرضا ذیحق، آشیق حسین ساعی، چنگیز مهدیپور، محمد رزاقی، مصطفی رزاقی، ناصر حسینخانی، حسین عباسی نیا،احمد اسدی، پروین بهمنی و… سایماق اولار.
یورتدیشیندا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین میللی علملر آکادئمییاسیندا چالیشان محرم قاسیملی ۹۵-۱۹۹۴.جی ایللرده اؤلکهمیزده آپاردیغی آراشدیرمالاریندا آلتی آشیق موحیطینی تثبیت ائدیر.
محرم قاسیملی «اوزان- آشیق صنعتی۱۹۹۶» کیتابیندا اؤلکه میزین ۶آشیق موحیطینی بیزه بئله تانیتدیریر: ۱- قاراداغ/ تبریز ۲- اورمیه ۳- زنگان ۴- خوراسان ۵- قوم ساوا ۶- قاشقایی.
علی قافقاسیالی- ارزروم آتاتورک بیلیمیوردوندا چالیشان آراشدیریجی ۶-۲۰۰۴ . جی ایللرده یئددی آشیق موحیطینی بیلیمسل آچیدان آراشدیریب، یئنیدن تثبیت ائدیر. ۲۰۰۶-جی ایلده یاییملادیغی «ایران تورکلری آشیق موحیطلری»کیتابیندا سولدوز قارا پاپاق آشیق موحیطینی ده باشقا موحیطلره آرتیردی.
دکتور انور اوزون – «ایران تورک فولکلورو» آدلی کیتاب ۲۰۰۷. تورکیهنین ترابزون ایلینده یاییملانیبدیر.
ایلقار جمیل اوغلو ایمام وئردییئو ۶-۲۰۰۵ .جی ایللرینده یئرلی، اؤزل آشیق هاوالارینی توپلایاراق«آذربایجان و ایران آشیق صنعتینین قارشیلیقلی علاقهلری» کیتابینی ۲۰۰۸-ده یاییملادی.
فاضیل اؤزدامار،۲۰۱۱.جی ایلده اژه اونیوئرسیتهسینده، سوسیال بیلیملر ائنستیتوسو، «تبریزده آشیقلیق گلهنهیی و آشیق علی» آدلی یاییملانمامیش یوکسک لیسانس تئزی اولاراق اؤزللیکله تبریز آشیق موحیطینی اله آلمیشدیر.
نبی کبوتریان کبوتریان یوکسک لیسانس تئزی اولان«تبریز آشیقلیق گلهنهیی و آشیق ادبیاتی» نی ۲۰۱۳. کاراهان کیتاب ائوی آراجیلیغی ایله اوخوجولارا سونموشدور.
بو سایدیغیمیز چالیشمالار داغیناق اولاراق یاییملانیب. بیزجه آشیق ادبییاتی ایله یاییملانان بوتون کیتابلار، یازیلار بیر یئره توپلانمالیدیر. بو توپلاما ایستر اؤلکهمیزین ایچینده ایستر دیشیندا گرهکیرجهسینه یاپیلمالیدیر. بوتون دونیا دیللرینده یازیلان آشیق کیتابلارینی دا الده ائتمه لیگیک. توپلاما آشاماسیندان سونرا توپلانان یازیلار بیلیمسل اولاراق اینجهلهنیب بیر آشیق دالی ساغلانا. بئله لیکله بو قونویلا ایلگیلنن کیشیلر چتینلیک چکمه دن آنا قایناقلاری اوخویالار. بو گؤروی اوزمان آشیق آراشدیرماجیلاری گؤره بیلرلر. حوزه هنری بو اورتامین یارانماسیندا یاردیمجی اولا بیلر. انشالله یاخین گله جکده آشیق ادبیاتینا گؤره علمی اوتوروملارین قورولماسینی دا گؤزلوروک.
ایکینجی بؤلوم: دوزگون تانیتیم
آشیغی آنا قونو دوروموندا دیرلندیرمه، آشیق ادبییاتینا اؤز آچیسیندان باخما اؤزگون بیر آشاما ساییلا بیلر. بیر پارا یازارلاردا، اؤز چیخارلارینا گؤره آشیغی بیر آراج کیمی قوللانماسینی گؤروروک. آشیغا، آشیق دیری وئره رک یازیلار، آز یازیلیر.
بو گون آشیغی اؤزونه یاراشان کیمی تانیتدیرمالی ییق. آشیغا تام بیر آشیق باخیشیلا باخمالی ییق. آشیق آراشدیرمالاردا تمل اولمالی. آشیقلارین بوتون اؤزللیکلری، گؤزللیکلری اینجه له نیب تثبیت اولونمالی. سونرا باشقالارینا دوزگونجه آچیقلامالی. آشیق دونیاسینی کئچمیشده تانینمیش دوره گردلر دونیاسیلا تانیتدیرمامالی ییق. آشیقلاریمیزی معظم کیتاب اولاراق ددم قورقودون اؤن سوزونده گلدیگی کیمی گؤرمه لی. دده قورقود گؤزلجه سینه بئله سؤیله میش:
… قولچا قوپوز گؤتوروب ائلدن- ائله، بگدن- بگه اوزان گزر،
ار جو مردین، ار ناکسین، اوزان بیلر.
مرد ایله نامردی سئچه بیلن اوزان اولار.
سون سؤز اولاراق بونو دئمهلییم:
بیز آراشدیرماجیلارا، اوخوجولارا گرکلیدیر سایین اوزانلاریمیزا گرچکدن اوزان علمی ایله باخیب اونلارین دونیاسین دوشونک.
محمد رزاقی
کارشناسی الهیات و معارف اسلامی – تاریخ فرهنگ ملل اسلامی
axarsu.bulanmaz@gmail.com
http://anthropology.ir/node/23671
از همین نویسنده پیش از این در انسان شناسی و فرهنگ منتشر شده است:
http://anthropology.ir/node/14952
http://anthropology.ir/node/23802
http://anthropology.ir/node/23935
http://anthropology.ir/node/18508
http://anthropology.ir/node/19899
نوشتن به زبان مادری در انسان شناسی و فرهنگ
http://www.anthropology.ir/node/22920


text:
قیرغیز تورکجهسی
قیرغیز تۆرکجهسی یا قیرغیز دیلی یا قیرغیزجا ((Kırgızca: Kыprыз Tили (Kiril), Kırgız tili (Latin), قىرعىزچا, قىرعىز تىلى)، آلتای دیللریندن تۆرک دیلینین شؤعبهلریندن قیپچاق قروپونا عایید اوْلان بیر تۆرک دیلی. قازاق تورکجهسی ایله یاخین باغلی اوْلان قیرغیز تۆرکجهسی، ۵ میليوْن نفره یاخین آدام طرفیندن دانیشیلیر و قیرغیزیستانین ایلک رسمی دیلیدیر.
الیفبادَییشدیر
قیرغیز تۆرکلری تاریخ بوْیونجا چوْخلو الیفبالار قوللانمیشلار. بو ایسه قیرغیز تۆرکجهسینین تلفّوظدا -چوْخ اوْلماسا دا- دییشمهسینه نَدن اوْلموشدور. قیرغیز تۆرکلرینین میلّی الیفباسی، بۆتۆن تۆرک دۆنیاسینین ان اسکی و اؤزۆنه عایید الیفباسی اوْلان اوْرخون الیفباسی، گؤیتۆرک الیفباسی، رونیک و توران الیفباسی دئیه آدلاندیریلمیش اسکی تۆرک الیفباسیدیر.
اسکی تۆرکجهده اوْلدوغو کیمی ساغدان سوْلا دوْغرو قیرغیز (KIRKIZ) کلمهسینین یازیلیشی:
توران الیفباسیندان سوْنرا ایسه سوْقدلاردان آلینان اویغور الیفباسی ایشلَدیلمیشدیر. سوْنرا تۆرک دۆنیاسینین مۆسلمان اوْلماغا باشلاماسی ایله مۆسلمان اوْلان بۆتۆن تۆرک توْپلولوقلاری، عرب الیفباسینا گئچمهگه باشلادیلار. اۇزون بیر مۆدت عرب الیفباسی قوللانیلمیشدیر. عرب الیفباسیندان سوْنرا قیسا بیر سۆرهده لاتین الیفباسی قوللانمیش، سوْنرا شوروینین باسقیسی آلتیندا روسلارین ایشلتدیگی کیریل الیفباسی یئرلشدیریلمیشدیر. ایندی ده قیرغیزیستان الیفباسی، کیریل الیفباسیدیر.
قیرغیز تۆرکجهسی ایندی اۆچ الیفبایلا یازیلیر:[۳]
- کیریل الیفباسی: قیرغیزیستاندا
- عرب الیفباسی: چینده یاشایان قیرغیزلار طرفیندن.[۴]
- لاتین الیفباسی: تۆرکیهده یاشایان قیرغیزلار طرفیندن.
- K + a, o, y, ы ك => ق
- Г + a, o, y, ы گ => ع
قایناقلاردَییشدیر
- تۆرکیه تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kırgızca»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۷ شهریور ۱۳۹۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- ↑ Kyrgyz at Ethnologue - 18th ed., 2015
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "قیرغیز دیلی". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Kyrgyz at Ethnologue - 18th ed., 2015
- ↑ Kyrgyz alphabet, language and pronunciation (قیرغیز الیفباسی، دیل و تلفّوظ)
بیرده باخیندَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
- قیرغیز تۆرکجهسی تۆرکیه تۆرکجهسی سؤزلۆگو (Pamukkale Üniversitesi) Archived 2015-01-14 at the Wayback Machine.
- قیرغیز دیلینین عرب - کیریل - لاتین کؤچۆرمهسی
- آنلاین قیرغیز دیلینده رادیو و خبرلر


text:
قوتی (فوتبالیست)
قوتی (فوتبالیست) (اینگیلیسجه: Guti (footballer)) (دوْغوم:۳۱ اکتبر ۱۹۷۶ (۴۴ یاش) تورقون دی اردوز) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قوتی (فوتبالیست) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- تورقون دی اردوز دوغوملولار
- رئال مادرید سی کولوبونون اویونچولاری
- رئال مادرید کاستیا کولوبونون اویونچولاری
- رئال مادرید کولوبونون اویونچولاری
- بشیکتاش کولوبونون اویونچولاری


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژوئن ۱۱
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/رویدادلار
- ۱۱۸۴ میلاددان قاباق - تروی ساواشینین سونو - بو ۱۰ ایللیک ساواش ۱۱۹۴ مق دان ۱۱۸۴ مق یونان و تروا آراسیندا اؤز وئرمیشدیر.
- ۲۵۰ - ایراندا گندی شاپور کیتابخاناسی، دونیانین ان قدیم کیتابخاناسی، ایشه باشلادی.
- ۱۷۷۰ - کاپیتان جیمز کوک، بیرینجی اوروپالیدی که استرالیانین شومالشرقینده بویوک مرجانلی دوْوارا ال تاپدی.
- ۱۸۱۷ - موریتانی بیر سیاسی موعاهیده اساسیندا فرانسهیه موستعمره اولدو.
- ۱۸۸۲ - میصرین ایستیقلال ایستیینلرینین عیصیانینا گوره ایسکندریه لیمانیندا اوروپالیلارین چوخو قئتله یئتیریلده.
- ۱۹۸۱ - ایرانین کیرمان اوستانینین گلباف شهرینده کی زلزله سببینده، ۱٬۰۰۰ دن چوخ اؤلن اولدو.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/دوغوملار
- ۱۵۷۲ - بن جانسن اینگیلیسلی اویونچو، شاعیر و نمایشنامه یازان
- ۱۸۶۴ - ریشارد اشتراوس (عکسده)، آلمانلی موسیقیچی و ارکستر باشچیسی
- ۱۸۹۹ - یاسوناری کاواباتا ژاپونلی یازیچی، نوبل ادبیات اؤدولون ۱۹۶۸ اینجی ایلده قازانان
- ۱۹۱۰ - ژاک-ایو کوستو فرانسهلی دنیز قووهلرینین افسری، عکاس و یازیچی
- ۱۹۵۹ - هیو لوری اینگیلیسلی اویونچو، دانیشان، کومدین، یازیچی، نوازنده و فیلم یؤنئتمنی
- ۱۹۶۹ - پیتر دینکلیج آمریکالی اویونچو
- ۱۹۸۶ - شایا لابوف آمریکالی اویونچو
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/اولوملر
- ۱۸۵۹ - کلمنس ونتسل فون مترنیخ اوتریشلی سیاستچی
- ۱۹۳۴ - لو ویقوتسکی روسیهلی روانشناس
- ۱۹۷۰ - الکساندر فیودورویچ کرنسکی روسیهلی سیاستچی ،باش وزیری
- ۱۹۷۹ - جان وین آمریکالی اویونچو، فیلم یؤنئتمنی و فیلم یاپیمجیسی ، اسکار جایزهسین قازانان
- ۲۰۱۳ - رابرت فوقل آمریکالی بیلیمجی، اقتصاد نوبل جایزهسینی ۱۹۹۳ اینجی ایلده قازانان
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ خرداد/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ ژوئن/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ خرداد/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ ژوئن/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ خرداد/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ ژوئن/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ ذیالقعده/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
رئال مادرید کاستیا فوتبال کولوبو
رئال مادرید کاستیا فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Real Madrid Castilla) بیر فوتبال کولوبودور. 2ª B – Group 1 دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۶٬۰۰۰ نفرلیک الفردو دی استفانو ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ Nicolás Martín-Sanz, nuevo presidente del Castilla. AS. یوْخلانیلیب30 May 2011.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Real Madrid Castilla»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رئال مادرید کاستیا فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تورکیه تشقی ایشلر وزیری بعضی بیر تشقی ایشلر وزیرلری بیلن کابل گه سفر قیلیب باریشلریدن خبر بیردی
چاووش اوغلی اندونزیا تشقی ایشلر وزیری رتنو مارسودی بیلن اویوشتیریلگن مشترک مطبوعاتی کنفرانسده افغانستان موضوعی بوییچه گپیردی
تورکیه جمهوریتی تشقی ایشلر وزیری مولود چاووش اوغلی، کیلگوسی جریانده بعضی بیر تشقی ایشلر وزیرلری بیلن افغانستان نینگ پایتختی کابل گه سفر قیلیب باریشلریدن خبر بیردی.
چاووش اوغلی اندونزیا تشقی ایشلر وزیری رتنو مارسودی بیلن وزیرلیکده اویوشتیریلگن مشترک مطبوعاتی...
-
18.10.2021
-
18.10.2021
-
-
-


text:
توماس ادوارد لورنس
توماس ادوارد لورنس (اینگیلیسجه :Thomas Edward Lawrence) (دوغوم ۱۶ اوت ۱۸۸۸–۱۹ مه ۱۹۳۵) اینگیلیسلی دیپلومات یازیچی، سیاستچی، اوردو باشچیسی و تاریخ بیلن ایدی.
بیرینجی دونیا ساواشیندا عرب باشچیلارینا اینگیلیس طرفیندن یاردیم اولدو. عثمانلی دؤولتینه قارشی دوروب و عربلری بو دؤولته قارشی ائتدی.
عرب دیلین اؤیرئندی و حجاز شاهی شریف حسین نین درباریندا دیپلومات اولدو. بو زاماندا عثمانلی دؤولتی اوروپادا آلمان ایله ال بیر اولموشدور و اینگلیس ایله ساواشیردی. لورنس عربلری عثمانلی دؤولتی نین ضیدینه عوصیان ائتمگه تحریک ائتدی.
لورنس و کوردوستان[دَییشدیر]
لورنس کوردلری آذربایجان قارشیسنا چیخاتدی و سیمیتقو اؤلومونه یئنی دن لورنس کوردلری تحریک ائتمگه چالیشیردی و اورمیه شهرینه گلدی.آذربایجان اوردوسو اونو اورمیه نین آمریکالیلار مدرسه سینده تانیییب و توتولدولار. لورنس تهرانا گؤندریلدی و تهراندا اینگیلیس طرفدارلاری اونو بوراخدیلار.[قایناق گؤسترین]


text:
ایشلدن دانیشیغی:Shahabas10
سالام٬ Shahabas10. بۆتونلوکله کؤنوللو ایشلدنلرین چالیشماسی ایله یارادیلان ویکیپدیا بیلیملیگینین تۆرکجه دیلینده اوْلان ورژنینه خوْش گلیبسینیز.
باشلامادان اؤنجه آشاغیداکی قایدالارلا تانیش اوْلمانیزی تؤوصیه ائدیریک:
- یارادیلان مقالهلری دَییشدیرمهیه و یا یئنی مقاله یاراتماغا تردید ائتمهیین، جسور اوْلون. بیر نئچه جۆملهلیک مقالهلر یاراتماقدان چکینمهیین.
- مقالهلرین بیلگیلیک، بیلیملیکلیک، طرفسیز و غرضسیز اوْلماسینا دیقّت ائدین.
- مقالهلری دَییشردیرمهدن اؤنجه دَییشدیرمه قایدالاری ایله تانیش اوْلون.
- سوْرغولارینیزا کؤمک صفحهلرینده جاواب آختارا بیلرسینیز. اوْردا جاواب تاپانماسانیز، ایلگیلی دانیشیق صفحهسینده سوْروشون.
- باشقا ایشلدنلردن یاردیم ایستهمکدن چکینمهیین، اوْنلارین دانیشیق صفحهلرینی دَییشدیرهرک سواللارینیزی آرتیرین.
- یئنی یاراتدیغینیز مقالهلرین تۆرکجه دیلینده اوْلماسینا دیقّت ائدین. کؤچورمه یازیلیملارینی ایشه آپاران زامان یازینین دیلینی یازی قۇراللاری ایله دقیقلشدیردیکدن سوْنرا مقالهیه آرتیرا بیلرسینیز.
- مقالهلرده و بۇنلارا ایلگیلی صفحهلرده (بؤلمهلر، شابلونلار و...) ایمضانیزی و آدینیزی یازمایین. عکسینه دانیشیق، سسوئرمه، سوال-جاواب و... فوْرمادا اوْلان یازیلارینیزین سوْنوندا ۴ تیله ~~~~ علاوه ائدهرک ایمضالایین.
- مؤضوع سئچیمینده چتینلیک چکیرسینیزسه، آشاغیداکی صفحهلر سیزه یاردیم ائدهجک:
- یاراتماق ایستهدیگینیز مقالهنین آدینی آشاغیداکی بوْش یئره یازین و "مقاله یارات" دۆیمهسینه باسین. ایلک مقالهنیزی یارادین.
ویکیپدیا ایشلدنلری بیلیملیکلیک شخصلر دئییللرسه، اؤزلری حاقدا مقاله یارادا بیلمزلر. بۇجور بیلگیلری یالنیز اؤز ایشلدن صفحهلرینده وئره بیلرلر!
Maxeeder (دانیشیق) ۴ مارس ۲۰۱۸، ساعت ۱۹:۵۳ (UTC)سلام. قارداشیم تورکجه ویکیپدیایا یاردیم ائتمهیه چالیشمانیزا گؤره تشکور ائدیرم. آمما اینانین کی یازماقدان قاباق چوخلو متن اوخومانیز لازیمدیر. اوندا بوجور اؤز آنا لهجهنیزده یازمازسینیز و دوزگون ادبی دیلده یازابیلرسینیز. یاشاسین Rostamxani (دانیشیق) ۲ آوریل ۲۰۱۷، ساعت ۱۷:۵۰ (UTC)
قارداشیم ایرانین اورتالاما یاغیشی صفحه سینده ولایت یئرینه اوستان یازدیم باخ گؤر نه قدر قیرمیزی یازیلار گؤی اولدو. یازماقدان قاباق باخ گؤر آخی اوستان یازیلیب یا ولایت. Yusifoğlu (دانیشیق) ۲۳ مئی ۲۰۱۷، ساعت ۱۹:۵۳ (UTC)
قارداشیم ولایت یا اوستانین منه فرقی یوخدور آمما بوتون ویکیپدیامیزدا اوستان یازیلیب. سیز ولایت یازسانیز اوندا صفحه قیرمیزی قالیر. بیلیرسینیز دا نه دئییرم.Yusifoğlu (دانیشیق) ۲۳ مئی ۲۰۱۷، ساعت ۲۰:۰۱ (UTC)
سالام لوطفا بو ویکیپدیا:ایدارهچی ایستاتوسونا عریضهلر/نامیزدین آدیRostamxani سس وئرمهده ایشتیراک ائدین. ساغ اولون Rostamxani (دانیشیق) ۳۰ مئی ۲۰۱۷، ساعت ۰۸:۵۳ (UTC)


text:
آذربايجان دا چيلله گئجه سي - شب یلدا در آذربايجان
- توضیحات
- بازدید: 7636
آذربايجان دا چيلله گئجه سي ( شب یلدا در آذربايجان )
ارومیه
چيلله گئجهسيني اورميهلي لر جشن توتوب شادليق ائدهرلر. قوغون قارپيز يئمك ده بير عادت كيمی مرسوم دور. قارپيز يئيهرلر كی گلن ايلی ساغلام ياشايالار. قوغون قارپيزدان باشقا فصلين يئميشلري، گولابلی پشمك جويز حالواسی و ميلاخدا مجلسلرينده اولار. بونا گؤرهده حالوا ساتان توكانلارين قاباغی اوقدر قالاباليق اولاركی ايينه سالماقا يئر اولماز. جويز حالواسی عبارتدير دوشاب ايله جويز ايچيندن. دوشابی اوقدر قاينادار لاركی بركييه و صونرا اونا قند جوهری آرتيرارلاركی رنگی آغارا.
اونو بير تاختانين اوستونه قويوب دؤيهج ايله تاپدارلار. اونو تاپداديقجا، اوزونه جويز ايچی سپهرلر و بو ايشی اوقدر گؤرهرلر كی بير برك و آغ حالوا كی ايچی دولودی جويزايله ألهگلر. قيشين سويوغوندا بو حالوا آدامی بير پارچا اود ائلهر.
جويز حالواسيندان باشقا، كئشير حالواسی دا پيشيرهرلر كی كئشيری رندهلهييب اجاق اوسته قويارلاركی اؤز سويو ايله پيشسين. سورا اوستونه دوشاب تؤكوب وارگوج ايله قاينادارلار كی شيره كئشيرين جانينا ياتيب بركييه. اوجاقدان گؤتوردوكده اوووج- اوووج جويز ايچی اونا آرتيريب قارشيديرارلار. قاليب سويودوقدان سورا يئمهلی بير حالوا اولور.
كئچميش لرده چيلله گئجهسی كورسونون دؤورهسينه ييغيشيب گئجه ياريسينا جان ديئيب گولوب صؤحبت له شرديلر. شاما دا پيلو و يا كوفته پيشيرهرديلر و شامی يئديك دن سورا، مئجمهئی يه دوزدوك لری يئمهلی لری آرايا قويوب قورتولونجا يئيهرديلر.
چيلله گونو نيشانلی اوغلانلار، نيشانليلارينا چيلله ليك يوللايارلار و گئجهنی قوهوملار بير يئره ييغيشاركن آغا- خانيملار بير- بيرلريندن آيری قووال چاليب ايله نرلر. اورمولو لار دئيهرلر كي كيچيك چيلله بؤيوك چيللهدن سويوق اولار. نييهكی كيچيك چيلله گلمه ميشدن آند ايچركی «ائله سوووخ اولاجهيم اوشاخلاری بئشيكده قورو دام».
كيچيك چيللهنين آخيرلاری داوارلارين دوغوم واختی و پيشيكلرين ميروولانمالاريدير و اسفند آيينين بايرام آيی اولدوغونا گؤره، ياغان قارلارا چئشيدلی آدلار وئريلهركی اونلارا موشتولوقچی قار ، بيلديرچين قاري، قار قار قاري، سئرچه قاری و چرشنبه قاری دئيهرلر. بو قارلار بير سيرا قارلارديلار كی دواملاری آزدی و أريديكجه قاباقكی قارلاری دا اؤزلريله أريدهرلر و ائل ايچره قاريئيهن آدلانارلار.
اسفندين اورتالاريندا بير جوره بولبول تاپيلاركی اونا «چيخ يازا» دئيهرلر و باهارين موشتولوقچوسودور. بولبول اوخودوقجا «چيخ يازا» دئيهر و چيخ يازا گلنده حاجی لئيلكلرين باهارين گلديسيندن خبری اولوب سولارا ايشهركن سولاری قيزديرار.
خوی :
جماعت كاسيب دان دولتلیه لازم بيلرلركی بازاردان پشمك و حالوا آليب ائوه آپارسينلار. چيللهيه گؤره بير مئجمهئی حاضيرلايارلار كی ايچينده پشمك، حالوا و قارپيز اولار. شامادا تويوق پيلوو يا پيلو و خوروش پيشيرهرلر. شامدان سورا ائوين بؤيوی يئمهليلری بؤلوشدوروب اوتورارلار صؤحبته.
نيشانلی قيزلارا يوللانيلان خونچادا اون ايكی بشقاب اولار. بو بشقابلارا پشمك، ميلاخ، جوربهجورحالوا، قارپيز، شيرنی و آيري- آيری ميوهلر دوزوب اورتادا بير بوخچا اولاركی خلعت دئیلهر و عبارتدير گلين دونو نان قيزيل دان. قيز ائوی چوخ احتراملا خونچالاری قوناق اوتاقينا قويوب حامبالا انعام وئريب يولاسالارلار. سورا دوست تانيشا و قوهوملارا خبر وئرهرلركی خونچالاری گليب گؤرسونلر. قوهوم قونشو خونچالاری گؤردوكده شادليق ائدهرلر و اونون يئمهلی لريندن يئیب دئيهرلر: «ائولری آباد».
چيلله گئجه سينده اوقيزلاراكی تزه أر ائوينه گئديبلر، عائلهلری طرفيندن چيلله ليك يوللانار و عقيده بونادير بئله ليكله چيللهنين آغزی شيرين اولوب قيش خوشلوق ايله كئچر. خونچالارا دوزولهن حالوا لار اوچ جوره اولار: 1- چونجود حالواسی 2- جهويز حالواسی 3- كئشير حالواسي
«خوي» ون «پره» سينده، چيلله گئجهسی نيشانلی اوغلانلار آتا آنالاريله بيرليكده آداخليسی گيله گئديب اؤزلريله بير قوغوندا آپارارلار. قوغونو اوتاقين وسطينده بؤيوك بير مئجمهئیه قويارلار. گلينين آتا آناسيندان باشقا آيری قوهوملاردااولارلار. سونرا گلين پرده داليندان ائشیه چيخيب سلام وئرهركن چوخ مؤدب حالدا بير بوجاقدا ايلهشر و واختی چاتاركن بيچاقی أْله آليب قوغونو ديليم- ديليم بؤلوب پايلايار.
رسمدير كی قوغون بير ديليمينی كوچه قاپيسينين آغزينا قويارلار تا يوخسول بير آدام اونو گؤتوروب يئمك له ائودهكی اوغلان قيزلارين بختی آچيلا و گلين ايله داماد قوشا قاریالار. اوغلان آناسی بو آندا نيت ائدهركی اوغلو، آلديقلاری گلينی بوشامايا. بو ائلين سئويملی رسملريندن بيری بودوركی هئچ كيشی گرك آروادينی بوشامايا. هابئله رسم ديركی چيلله گئجهسی شريت دن پالتار آسالار. صوبح اذانيناچان پالتارلار شريتدن دوشورسه، بو اينامدا اولارلاركی بو ايل قيشی سويوق و قار- بورانلی اولاجاق و گرككی أینلرينی بركيديب پالتارلارينی چوخالدالار.
چالديران (قرهعيني):
چيلله گئجهسی قوهوم قونشولار بير يئره یغيشماقلا فال آچيب چيلله»نی «بدر» ائلهرلر. بو مراسيم ده ائل طايفانين بوتون اوغلان قيزلاری و خانيملاری شركت ائدهركن. ائو صاحابی فال توتماق دان قاباق، قوناقلارا قاوورقا و «هديك» وئرهر. بوغدانی يويوب پيشيرهركن اونا بير آز دوز و جويز ايچی قاتارلار كی هديك دئیلهر. قاوورقادا ساج اوستونده قاوورلانميش بوغدادير. بونلاری يئديكدن سونرا مراسيمه باشلايارلار. قيزلاردان بيرينی كی هاميدان اوتانجاق و باش آشاغی دير سئچهرلر كی گئده بولاقدان سو گتيره. سويا گئتيدك ده يولدا گرك كيمسه ايله دانيشمايا، دؤنوب دالی يا باخمايا، آستيريب اؤسكورمهيه و سو قابينی يولدا يئره قويمايا و اگر بو ايشلردن بيرينی گؤرورسه، نیتي باطل اولار و گرك قایدا تزهدن باشلايا.
گتيريلهن سويو باشقا بير قاباتؤكوب ايکی اینه کی باشلارينا پامبوق دولانيب ديرسويون ايچينه سالارلار. او اينهكی باشينا چوخ پامبوق دولانيب بير اوغلان آدينا و او اینه كی پامبوقی آزدير، بير قيزين آدينا سويا سالينار. اینهلر سويون اوزهرينده بير- بيرلرينه ياپيشيرسالار دئيهرلر كی بونلار بير بيرلرينين قسمتی ديلر. اگر اینهلر بير- بيرلرينه چاتماسالار دئيهرلر هره سينين قيسمتی آيريدير. بو فالی بؤيوك چيللهنين اونونجو گئجهسينده ياداكيچيك چيللهنين اول گئجهسينده توتارلار.
باشقا بير فالدا واركی اونا مؤهره فالی ياكوپه سالماق دئيهرلر. بولاقدان گيتريلن سويون اوزهرينه اؤرتوك چكرلر واؤزگهدن گيزلی هره اؤز اورهینده نيت ائدهركن سويا بير مؤهره يا مينجيق سالار.
سونرا بير قيز جيغاز ألينی سويا ساليب مينجيق يا مؤهره لری بير- بير چيخاراركن بير ماهنی يا باياتيدا ديله گتيرهر. سؤزونو ديئيب قورتارديقدا، آلينی آچيب او وجوندا كی مؤهرهنی گؤرسهدر. مؤهره صاحابي، اوخونان ماهنی يا باياتی دان اؤز نيتی نه گؤره تعبير ائدهر. مثلا بير قيزكی نيت ائديب تئز ليكله أره گئده جك يايوخ، بو ماهنی اوخونورسا سئوينجك اولار:
ألينده بايدا گلين دورموشدی چايدا گلين
آللاه مورادين وئرسين آچيلان آيدا گلين
يا اگر بير قوجا خانيم نيت ائدهكی اؤلنهجان اونا مشهد، كربلا و مكه زيارتی قسمت اولاجاق يا يوخ بو باياتی دئیليرسه اورهك دن بير آه چكيب كدرلهنر:
گؤزون قالدی گؤزومده تاب قالمادی ديزيمده
گؤيول ايستير أل يئتمير حسرت قالدی گؤزومده
ماكو:
ماكو و اونون كندلرينده ايسه، ائل ايچره فال توتماق مرسوم دور آمما بو ايشی كيچيك چيللهنين آخير گئجهسی گؤرهرلر. بير نفری بولاغ باشينا يوللايارلار كی گئديب سوگتيره و گئديب گلنهجان گولمهيه، دانيشماغا و دالی يا چؤنوب باخماغا حقی يوخدي. سويو گتيرديك ده اونو بير قابا تؤكوب ايكی دانا پامبوغ لا سرينميش اینهنی سويا سالارلار. بو اینهلر بير- بير لرينه چاتير سالار او آدام كی اینهلری سويا آتيب دی سئوگی سينه قوووشابيلهر يوخسا، سئوگيسی اؤزگهيه قيسمت اولار. بو ايشی گئجهنين سونوناجان نوبت ايله تكرار ائدهرلر و بيرليكده بو شعرلری اوخويارلار:
آی چيلله چيلله قارداش آتين قمچيله قارداش
بير گلدين دانيشماديخ قلبيم آچيلا قارداش
.
قوشا چای (مياندواب) :
مياندوآب را چيللهيه بير ايكی هفته قالان، آروادلار ائوين هيسين آليب سلقه سهمان ائدهرلر. نیهكی ايكی چيلله آراسی ائولری تؤكمزلر و دئيهرلر: «چيلله ني سينديرماريخ»
چيلله گئجهسی ياخشی شام پيشيريب يئديك دن سورا، قارپيز و حالوادا آرايا چيخار و معتقدديلر كی شيرين يئمكله چيلله هاوانی سويودماز و جماعتی اذيت ائتمز. گئجه ياتاندا دا آينايا باخيب ياتارلار. چيللهنين آخير گونو خانيملار حالوا پيشيريب دئيهرلر: «ايندی كه قيش بيزيم ائويميزدن چيخيب گئدهجك قوی آغزی شيرين گئتسين او گونون آخشام چاغيسی دا اوديانديريب اوستوندن آتيلار كن دئيهرلر: «چيلله قوودي، چيلله قوودي، سحر مينجيق، سحر مينجيق»
مياندوآب خلقی ايكی چيللهنی قارداش بيلرلر. بؤيوك چيلله نی بؤيوك قارداش و كيچيك چيللهنی كيچيك قارداش. اسفند آینين 10 گون اولينهده چيلله بئچه دئيهرلر.
سید ابوالقاسم انجوی شیرازی
ترجمه : علیرضا ذیحق


text:
آرّابا
آرابا : تورکجه فارسجا
اتومبیل.به صورتArbaبه معنای ارّابه وارد زبان روسی شده است
آرابا : تورکجه تورکجه
[آد]داشیت، داشیما آراجئ، حئیوان و موتورلا حرکت ائدن آراج، تکرلی و موتورلو و یا موتورسوز داشیت (فا:سواری،ارّابه) machine {بو کلمه نی عربجه سانانلار وار، اوستاد اسماعیل¬هادی¬نین نظریجه عربجه کلمه ساییلاماز و روسجا اوْلادا بیلیر؛ بوُ کلمه و بوُنا تای یئنی کلمه¬لره ایندیکی¬آذربایجان تورکجه¬سینده راست گلیریک: دارابا (تاختا حاصار)، کوْپبا، سوْمبا، توربا، زوْربا، دوْمبا کیمی کلمه¬لر یئنی«با» اک ایله دوٌزه¬لیبدیر، و محتملدیر اکین چیلیک ساحه سینده آرالیقلاری گزن و یوک داشییان آراج اوٌچون سؤیله¬نیبدیر (آرا+با)، درله¬مه سؤزلوگونده آنادولو کؤیلرینده ده آرابا سؤزو ایشلنمکده دیر، بوُکلمه فارسجایا گئچه¬رک «اَرّابه، عرّابه، عرّاده» یازیلیر}


text:
بریتانیا ایمپیراتورلوغو
بریتانیا ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: British Empire) — تاریخده ان بؤیوک ایمپیراتورلوغو، بؤیوک بریتانیا طرفیندن ایداره اوْلونان دومینیونلار، موستملکهلر، پروتکتورالار و مانداتلاری و دیگر وابسته بؤلگهلردن عبارت اوْلان ایمپیراتورلوق ایدی. ۱۶-جی و ۱۷-جی یوز ایللرده بیرلشمیش کراللیق طرفیندن قۇرولان دنیز حَددیندن آرتیق موستملکهلر و تیجارت مرکزلری کیمی باشلامیشدیر. ان گۆجلو دؤورونده دۆنیا تاریخینده ان گئنیش توْرپاقلارا صاحیب اوْلموش ایمپئراتورلوق ایدی، بیر یوز ایل بویونجا دۆنیانین ان اؤنده گلن کۆره سل گۆجو ایدی. ۱۹۲۲-جی ایلده ۴۵۸ میلیون آدام، یعنی دۆنیا اهالیسینین دؤردده بیری، بریتانیا ایمپئراتورلوغونون حاکمیّتی آلتیندا ایدی نتیجه اعتباریله سیاسی، دیل و مدنی کئیفیت مشهوردور. گۆجون زیروهلرینده اوْلارکن، تئز-تئز «بریتانیا ایمپئراتورلوغوندا گۆنشین باتمادیغی» دئییلیردی، چونکی دۆنیا عۆمومیسیندهکی گئنیشلییی سببیله هر زامان ان آز بیر دنه توْرپاغیندا گۆن ایشیغی وار ایدی.
۱۵-جی و ۱۶-جی یوز ایللردهکی جوغرافی کشفلر بویونجا ایسپانیا و پورتوقال آوروپانین دۆنیانین کشف ائتمهسینین قاباقجیللاری ایدی و مدتده بؤیوک دنیزاشیری ایمپئراتورلوقلار قوردولار. بۇ ایمپئراتورلوقلاردا اوْلان بؤیوک سروتدن قیسقانان اینگیلیس، فرانسه و هولند، آمریکا و آسیادا اؤز موستملکهلری و تیجارت شبکهلرینی قورماغا باشلادیلار. ۱۷-جی و ۱۸-جی یوز ایللرده هولند و فرانسه ایله داوام ائتدیردیی بیر نئچه دنه دؤیوشون نتیجهسی اعتباریله اینگیلیس (ایسکاتلند ایله ائدیلن ۱۷۰۷ بیرلشمه قانونو'ندان سوْنرا بریتانیا)، شیمالی آمریکا و هیندوستانداکی اۆستون گۆج اوْلدو. بۇنونلا یاناشی، ۱۷۸۳-جو ایلده بیر موستقیللیک ساواشیندان سوْنرا شیمالی آمریکادا اوْن اۆچ کولونییا'نین ایتیریلمهسی بریتانیا اۆچون بؤیوک بیر زیان ایدی و ان سیخ اهالیسی اوْلان اوْلان کولونییاسینی ایتیردی. بۇ گئریلمهیه قارشی بریتانیانین دیقّتی سوْنرادان آفریقا، آسیا و بؤیوک اوقیانوسا چکیلدی. ۱۸۱۵-ده ناپالئون فرانسه سینین مغلوب اوْلماسینی سوْنرا بریتانیا، بیر یوز ایل بویونجا خاریجدن هر هانسی بیر مقاومتین ایشتیراک آلینمایان بیر رهبرلییی وار ایدی، و دۆنیا داخیلینده توْرپاقلارینی گئنیشلندیرمهیه داوام ائتدی. آغ مسکونلاشماچی موستملکهدن داها چوْخ موختاریت وئریلیردی؛ بعضی موستملکهلر ده حاکمیّت اوْلاراق یئنیدن تصنیف ائدیلدی.
۱۹-جو یوز ایلین سوْنونا دۇغرو آلمان و آمریکا بیرلشمیش ایالتلارینین اینکیشافی بریتانیانین ایقتیصادی لیدئرلیینی آشیندیردی. بریتانیا و آلمان آراسینداکی سوْنرا ساواش و ایقتیصادی گرگینلیکلر، بیرینجی دۆنیا دؤیوشونون ان بؤیوک سببلریندن ایدی و بریتانیا، ایمپراتورلوغونا چوْخ یۆکسک بیر سوییهده وابسته اوْلاراق بۇ دؤیوشو کئچدی. مالییه بیر باخیمدان بۇ قارشیدورما بریتانیا اۆچون چوْخ گرگین بیر ائتکیسی وار ایدی و دؤیوشدن فوری سوْنرا ایمپئراتورلوق ان بؤیوک گئنیشلیینی قازانماسینا قارشی آرتیق بنزرسیز بیر صنایع و یا ساواش بیر گۆج دییلدی. ایکینجی دۆنیا ساواشسیندن غالیب چیخماسینا قارشی بریتانیا، دؤیوش بویونجا گونئی-شرقی آسیاداکی توْرپاقلاری ژاپون طرفیندن ایشغال ائدیلدی و بۇ بئلهجه بریتانیانین پرئستیژینه ضرر وئریب ایمپئراتورلوغونون داغیلماسینا هیز وئردی. دؤیوشون بیتمهسیندن ایکی ایل سوْنرا بریتانیا، ان سیخ اهالیسی اوْلان و ان قیمتلی موستملکهسی اوْلان هیندوستانا موستقیللیینی وئردی.
۲۰-جی یوز ایلین گئری قالانیندا آوروپا گۆجلری طرفیندن ائدیلن داها بؤیوک بیر کۆره سل دئکولونیزاسییا حرکتی مضمونوندا ایمپئریانین توْرپاقلارینین چوْخو موستقیللیینی قازاندی؛ بۇ مدت ۱۹۹۷-جی ایلده هونگ کونگون چینه گئری وئریلمسیله سوْنا چاتدی. موستقیللیکدن سوْنرا بیر چوْخ کؤهنه بریتانیا موستملکهسی اینگیلیس میللتلر بیرلیگی عضوو اوْلدو. حال-حاضیردا ایسه ۱۴ بؤلگه هله بریتانیانین سووئرئنلییی آلتیندادیر؛ بۇنلار بریتانیانین دنیزاشیری توْرپاقلاریدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
منطیق
منطیق یونانجا: λoYιkή— مۆلاحیظهلر حاقّیندا علم، فیکیرلرده و فعالیّتده علاقهلر حاقّیندا علم — منطیقی دیلله جامع درک ائتمهنین قانونلاری، متودلاری و فوْرمالاری حاقّیندا علمدیر. منطیق حاقّیندا بیلیکلر تفکّورله آلیندیغیندان اؤترو، اوْ دۆزگون تفکّور حاقّیندا علم کیمی ده گؤتوروله بیلر. عئینی زاماندا منطیق دوْغرولاما و یا دانما متودلاری حاقّیندا علم کیمی ده قبول ائدیله بیلر. منطیق قازانیلمیش تجرۆبه و درک ائتمه واسیطهسییله حقیقتین الده ائدیلمهسی علمی ده آدلاندیریلیر.
منطیق بیلیمینین اینکیشافیندا ارسطو و قوتتلوب فرگهنین رولو بؤیوکدور. منطیق اساس اوْلاراق ایکی حیصّه یه بؤلونور. قدیمی منطیق اۆزرینده قۇرولموش فورمال منطیق و فورمال منطیق اۆزرینده قۇرولموش ریاضی منطیق.
منطیق بۆتون علملرین اینسترومنتی کیمی گؤتورولور.
منطیقین مضمونو[دَییشدیر]
کلاسیک منطیقی نظریه خصوصی دیلده ایضاح ائدیلیر، مادی نومونهلرله مولاهیزه ایرلی سورولور. اوْرادا سهولر اۆزرینده نظارت هله قۇرولماییب، ماسشتابلی دۆشونجه تام فورمالاشماییب، تسویرلرین محدودیت خطی ایشلهنمهایب و س.
آنجاق بونونلا بئله دوزگون مولاهیزه یوروتمک مدنیتی منطیق بیلیمینه قدر ده یارانا بیلمیشدی. مویینتمه، سینیفلاندیرما، تصدیق، تکذیب و س. منطیقی اوْپراسییالار هر بیر اینسان طرفیندن فیکیر دونیاسیندا اؤزوندن وابسته اوْلمادان و مۆافیق سهولرله باش وریر. بونا گؤره ده بعضیلری بئله حساب ادیر کی، شخصی تفکّور طبیعی پروسسدیر و آنالیزه احتیاج یوخدور. حساب ائدیلیر کی، دانیشیق - تفککورورون اؤزو دمکدیر.
تفکّور ایسه سادهجه اوْلاراق منطیقی آردیجیللیق دییلدیر. ایستهنیلهن مثلاًین حلینده هر شی واجیب اوْلا بیلیر: آردیجیلیق، تصادف، اینتیوسییا، اموسییا، شخصی تجروبه، دونیانی درکتمه ماسشتابی و س.
منطیقین اساس وظیفهسی بۆتون دؤورلرده عئینی اوْلوبدور :نتیجه چیخارتماق مۆمکون اوْلان هر شیی تتدیق و آنالیز اتمک. بونونلا بئله، حساب ائدیلیر کی، نتیجه اوْبیکتین مضمونووندان دییل، اوْنو تتدیق یوْللاریندان بیرباشا وابستهدیر. اوْنا گؤره ده تتقیقات یوْللارینی رنگارنگلیگی و سوبیکتیو باخیشلارین چوْخلوغو آرزوولوناندیر.
منطیقین کونکرت ساحهلری بۆتون تاریخ بویو تدریجهن دییشیلیبدیر.
دیگر علملره موناسیبتی[دَییشدیر]
تاریخاً منطیق فلسفهنین بیر حیصّه سی کیمی اؤیرنیلیب. حال-حاضیردا اوْ موستقیل بیر علم کیمی قبول اوْلونور. بیرده سیموولیک منطیقریاضیات و اینفورماتیکانین بیر حیصّه سی کیمی ده اؤیرنیلیر.
منطیق بیلیمینین اساس آنلاییشلاری[دَییشدیر]
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
ادبیات[دَییشدیر]
- KoHдakoB H. И.: Лorичeckий cлoBapb-cпpaBoчHиk Archived 2010-03-26 at the Wayback Machine.. — M. : Hayka، ۱۹۷۵. — ۷۲۰ c.
- KoHдakoB H. И. BBeдeHиe B лorиky. — M.: Hayka، ۱۹۶۷ Ha caйTe PyHиBepc
- ИBлeB Ю. B. yчeбHиk лorиkи: CeMecTpoBый kypc: yчeбHиk. — M. : Дeлo، ۲۰۰۳. — ۲۰۸ c — ایٛسبن ۵-۷۷۴۹-۰۳۱۷-۶
- БoчapoB B. A. ، MapkиH B. И. OcHoBы лorиkи: yчeбHиk. — M. : ИHФPA-M، ۲۰۰۱. — ۲۹۶ c. — ایٛسبن ۵-۱۶-۰۰۰۴۹۶-۳
- ИBиH A. A. Лorиka: yчeбHoe пocoбиe. — Изд. ۲-e. — M. : ЗHaHиe، ۱۹۹۸. — (Ha пopTaлe «Филocoфия B Poccии»؛ Ha caйTe CлaBы ЯHko)
- ИBиH A. A. ، HиkифopoB A. Л. CлoBapb пo лorиke — M. : TyMaHиT، BЛAДOC، ۱۹۹۷. — ۳۸۴ c — ایٛسبن ۵-۶۹۱-۰۰۰۹۹-۳.
- Гopckий، ДMиTpий ПaBлoBич Лorиka: yчeбHoe пocoбиe для пeдarorичeckиx yчилищ. — Изд. ۳-e. — M. : yчпeдrиз، ۱۹۶۱. — ۱۶۰ c.
- ЧeлпaHoB، Гeoprий ИBaHoBич yчeбHиk лorиkи. — M. ، ۱۹۹۴.
- И. Я. ЧyпaxиHa، Бpoдckий، Иocиф HycиMoBич. Л، ЛГy، ۱۹۷۷، [۱]


text:
۲۴ سپتامبر
۲۴ سپتامبر: محمد پیغمبر مدینهیه گلمیشدیر؛ سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۶۲۲ — محمد پیغمبر مکهدن مدینهیه گلمیشدیر.
۱۸۰۱ — شرقی گورجوستان روسیه ایمپیراتوریسینا بیرلشدیریلمیشدیر.
۱۸۵۲ — فرانسهلی هنری جیفار دونیادا ایلک دفعه بالوندا اوچوش حیاتا کئچیرمیشدیر.
۱۹۴۸ — هوندا موتور شیرکتی تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۹۶۸ — سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۱۹۹۸ — فرانسهنین لیون شهرینده دونیادا ایلک دفعه اینسان قولونون کؤچورولمهسی اۆچون جراحی عملیات یئرینه یئتیریلمیشدیر.
۱۹۹۹ — بیکر ایستریتده شرلوک هولمزون عابیدهسینین آچیلیشی اولموشدور.


text:
کارلوس بلمونته ایستادیومو
کارلوس بلمونته ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Estadio Carlos Belmonte) آلباسئته شهرینده بیر ایستادیومدور. 1905 ایلینده تاسیس اوْلونوب. الباسیتی تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۱۸٬۰۰۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. صاحیبی آلباسئتهدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Estadio Carlos Belmonte»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کارلوس بلمونته ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
نزاریه
نزاریه یا دا نیزاریه ان چوخ اهالیسی اولان ایسماعیلیه شیعه مذهبینین قوللاریندن دیرلار، و ایسماعیلیلرین اوچدن ایکیسین تشکیل وئریرلر. اسماعیلیه، شیعه مذهبینین ایکینجی بؤیوک فیرقهسی ساییلیر اونایکی ایماملی شیعهسیندن سونرا.
نزاریلر ایمام ترتیبینده مستعلیلرینن بیرابیر دیلار؛ و ایلک ۹ فاطمی خلیفهلرینی امام عونوانایله قبولچولوقلاری وار؛ امّا نزار و مستعلینین جانشین اولماقلاری نین اوستونده مستعلیلرینن ایختیلافلاری وار. المستنصر جانشینی اونون اؤزوندن اولان عینی بیر حؤکوم اساسیندا، اونون بؤیوک اوغلو نزار ایدی، اما میصر قولاوردوسونون امیری کی مستعلیه (مستعلی خلیفهنین آیری اوغلو) ارادتی واریدی، اونو خیلافته یئتیردی و اونو اؤزللیک بیر ایمام اوخودو. البته چون بو قول، قاباق خلیفهنین عینی حؤکمی دئییلدی، ائلیه بیلمزدی کی ایسماعیلیلرین هامیسن راضی و خوشنود ائلهسین امّا ائلیه بیلمهدی بو تفاسیریایله کی فاطمی خلافتی مستعلی نسلینده دوام تاپدی؛ اما اوندان سونرا فاطمیلر میصرده هرج و مرجه و زوالا قالدیلار و شام دا و ایران دا دا انشعابینان مواجه اولدولار. حسن صباح کی المستنصر حیاتینین عهدینده دعوت نشرینه گؤره ایرانا گلمیشدی ۴۷۳ (قمری)/۱۰۸۰ (میلادی) نزاریهیه یاردیم اولماق مقصودیله- آیاغا دوردی و عوصیان ائتدی نئجه کی نئچه ایل سونراسی، الموت قالاسینا ال تاپماقدان سونرا ۴۸۳ (قمری)/۱۰۹۰ (میلادی)، اورانی ایسماعیلیلره مؤحکم و اوستووار بیر پایگاه ائتدی.


text:
اشلی جاد
اشلی جاد (اینگیلیسجه: Ashley Judd) آمریکالی اوْیونچو ۱۹ آوریل ۱۹۶۸ میلادی تاریخینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۱۹۹۱–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Ashley Judd Joins Epix's 'Berlin Station' Season 2 (March 21, 2017). یوْخلانیلیبApril 3, 2017.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ashley Judd»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اشلی جاد گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فرقان بایراق آلتین مدال آلدی
فرنگی گؤرهشده فرقان بایراق دۆنیأ قاهرامانی بۇلدی
دۆنیأ یاشلار گؤرهش یاریشی دۇوام ادیأر.
تۆرکیهدن فرقان بایراق ۷۴ کیلوگرام آغرامیندا آلتین مدال آلیپ دۆنیأده بیرینجی بۇلدی.
فرقان بایراق فینال یاریشیندا ایرانلی بأسدهشی بۇلان پیام بویرینی ۴-۲ حاسابی بیلن یِنگدی.
۲۰۱۶-نجی و ۲۰۲۰-نجی ییلدا گچیریلجک المپیک یاریشیلاریندا آلتین مدال آلماق ایسلهیأندگیینی بیلدیرن بایراق دۆین هندلی، بلاروس، ارمنی و آلمان بأسدهشلرینی یِنگدی.
فینالدا پیام بویری بیلن بأسلهشِِن یاش گؤرهشچی یاریشینگ باشیندا ایزا قالسادا بو بأسلهشیکده یِنگیجی بۇلدی و آلتین مدالینی آلدی.
دِگیشلی حابارلار
خرم سلطان ینگ پُرترهسی ۱۲۶ مۆنگ پوند باهاسینا ساتیلدی
قانونی سلطان سلیمان ینگ پرتره سی ده 11 مۆنگ 340 استرلینگ باهاسینا ساتیلدی
فوتبال: مونشن گلادباخ بایرن مونیخ توُپارینی اوتاندیردی
بایرن مونیخ ینگ 43 ییلدان بأری اینگ آغیر گچن یاریشی مونشن گلادباخ بیل بوُلدی
بارسلونا رونالد کومان بیلن حوُشلاشدی
رونالد کومان 15 آیدان بأری بارسلونا فوتبال توُپاری نینگ فوتبالچیلارینا ساپاق بریأردی