text:
میتولوژی
Mitoloji (یونانجا: "uuθoλoYίa, uuθoς mithos" یانی: "سؤیلنن ویا دویولان سؤز ” و " λoYoς ،logos" یانی قونوشما سؤزجوکلرین بیریکیمیندن دوزلیبدیر), اسکی يوناندا “گئچمیشته سؤيلنه نلرین تیکرار ائدیلمه سی” کیمی بیر آنلام داشییارکن زامانلا دوغو دیلله رینده افسانه باتی دیلله رینده ایسه میت آنلامی قازانمیشدیر. میتولوژی گونوموزده بلیرلی بیر دین و يا کولتورده کی اینسانلیق ایله ائورَنین(universe) يارادیلیش و دوغاسینی، گلنکلره (سنتلره) اؤزگو اینانج و اويقولامالارین سببینی آچیقلامايا دوغرو سؤيلنج لرین بوتونونو تانیملاماق اۆچون قوللانیلماقدادیر. میت سؤزجویو گئرچکته دوغرو اولمايان بیر حیکایه و يا آنلاتی اۆچون ترجیح ائدیلیر و چوخونلوقلا بیر يانلیشلیک، دوغرو اولمايان عنصر وورقوسو داشی ییر.
ساده سی: میتولوژی معین دین و یا کولتورده کی اینسانیت و کائناتین یارادیلیش و طبیعتینی،سنتلره عایید اینانجلار و عمللرین سببینی معرفی ائتمه یه چالیشیر Mitoloji
میتولوژی کلمه سینین تورکجه قارشیلیغی سؤیلن-بیلیم و یا سؤیلنجه-بیلیمیدیر. تورک دیللری ایچینده لاب جالیب اولان قارشیلیغی "چوواشجا"یئر آلیر. بو دیلده (Xaлaплăx Halaplah) کلمه سی میتولوژی آنلامینا گلیر و (Xaлaп Halap) یانی ناغیل سؤزجویوندن تؤره میشدیر.
اؤزللیکلر[دَییشدیر]
افسانه لره باغلی تانریلاری، سويلو کیشیلری ناغیللاری قهرمانلاری و دوغا-اوستو وارلیقلاری دیله گتیرن آنلاتیلاردیر. اويوملو بیر سیستم ایچهریسینده دوزنلنمیشلرد و چوخونلوقلا گلنکسل سؤزلو آختاری(شفاهی ادبیات و فولکلور) يولويلا (اوزانلار،آشیقلار، راهیپلر) يايیلاراق جانلی قالیرلار. سیخلیقلا(مکرر،تکرار) ایلگیلی اولدوقلاری توپلولوغون دینی و يا روحانی ياشانتیلاری ایله باغینتیلی اولان میتلر، راهیبلر و يا حؤکومدارلار طرفیندن اونايلانیرلار(سئویلیب تقویت اولورلار). توپلولوقداکی بو روحانی موقعیتلرینی الدن وئردیکلری زامان، يانی توپلولوغون روحانی ياپیسیيلا آرالارینداکی باغ قوپتوغوندا، میتولوژیک خاصیتلرین ایتیریر و فولکلور کیمی سؤیلنجلر و يا پری حیکایه لری حالین گلیرلر.
بیر میت گوجونون بیر قیسمتینی توپلولوغون (ان آزیندان بلیرلی بیر قیسمینین) اونا اولان اینانجیندان و دوغرو اولاراق قبول ائدیلمه سیندن آلیر. فولکلور ، توم قوتسال گلنکلرین بیریکیمی واردیر و تئریمین قوللانیمیندا، گونلوک قوللانیمینداکینا بنزر، هرهانچی بیر کؤتولمه، آشاغیلاما بولونماماقتادیر. اؤرنه یین بیر دینین هم اؤز میتولوژیسیندن و تکیل(جز از کل) اولاراق ایچردیغی میتلردن آيری آيری سؤز ائدیله بیلیر. بو دوروم تامامن علمی و طرفسیز بیر ياخلاشیم اولوپ، بحش ائدیلن سؤيلنجه و قاوراملارا هرهانچی بیر ياشانلاما عطف اتمدیغی کیمی کؤتولمه و آشاغیلاما آماجی دا باریندیرماز.
افسانه لر سیخسیخ گرک ائورَنین(یئری گلینجه کائناتین)، گرکسه يئرل بؤلگه نین اورتايا چیخیشینی آچیقلاما آماجی، داشیر. اؤرنه یین سیراسیيلا يارادیلیش افسانه لری و قورولوش افسانه لری کیمی. افسانه لر آيریجا سیخسیخ دوغا اولايلارینین، باشقا شکیلده آچیخلانامايان کولتورل عادتلرین آچیخلانماسی آماجینی دا داشیر. گنل اولاراق افسانه لرین دوغال آنلامدا مبسوط بیر ایضاح سونمايان هرهانچی بیر شئيی آچیقلاماق ایچین سیسیخ قوللانیلدیغی سؤيلنه بیلیر.
دین و میتولوژِی[دَییشدیر]
چوخو دینده میتولوژینین چوخ اؤنملی و اؤنجلیکلی بیر يئری بولونور. میت، گونلوک قوللانیمداکینین ترسینه، اصلینده بیر حیکايه نین نسنل آنلامدا يانلیش و يا دوغرو اولدوغونو تانیملاماز، داها چوخ، نسنل و يا ماتئريالیست نوسيونلاردان( خیالی،موهوم) ایلگیسیز بیر شکیلده، دوغرو و يا گرچک قاورامینین روحسال، پسیکولوژیک و/ویا سمبولیک يؤنله رینه گؤندرمه ياپار.
هرنه قدر بوگونکو يايقین دینلره منسوب چوخو کیشی دینلرینین کؤکنی و گلیشیمینده يئر آلان آنلاتیلاری تاریخی اولايلار اولاراق اله آلسالار دا، بونلاری اینانج سیستملرینین فیقوراتیف تئمثیللری اولاراق گؤرن کیشیلر ده موجوددور. بیر دینین ويا اینانجین صاحیب اولدوغو قاوراملار و آنلاتیلار، کاراکتئریستیکلری سببیيله علمی آنلامدا میتیک اولابیلیرلر و بورادان حرکتله بیریسی خیریستیيان میتولوژیسی، هیندو میتولوژیسی ويا ایسلام میتولوژیسیندن بحث ائده بیلیر. بو کیمی تئریملردن آنلاشیلماسی گرکن او دیندهکی بلیرلی قاوراملارین، بیره ر کولتورل نسنه اولاراق روحانی، پسیکولوژیک و/ویا سمبولیک يؤنلرینه ياپیلان معطوف اولمالیدیر؛ بو دینلرین باریندیردیغی قاورام و يا آنلاتیلارین يانلیش و دوغرو اولمادیغی دئییل. زیرا داها اؤنجه ده تانیمدا بلیرتیلدیغی کیمی، میت و دولايیسیيلا میتولوژی، ماتئريالیست ويا اوبژئکتیو بیر دوغرولوک نوسيونو باریندیرمادیغی کیمی بو تیپ آماجی دا باریندیرماز.
دین و میتولوژی ایلیشکیسیندکی يايقین بیر خطا دا، اسکی توپلولوقلارین ایناندیغی دینلرین میتولوژیلری ایله قاریشتیریلماسیدیر. دین ایله میتولوژی آراسینداکی ایچله يیجی ياخین ایلیشکی سببیيله بلیرلی بیر نسنه هر ایکی کومانیندا( توده نین) ائلئمانی اولابیلیر. بونونلا بیرلیکته گنل آنلامدا دین ایله میتولوژی تامامن فرقلی تئریم و قاوراملاردیر. میتولوژی سالت میتولوژیک نسنه لرله ایلگیلنیرکن، دینین چئورله دیغی آلان و نسنه لر داها فرقلیدیر؛ لیتورژیدن ائسکاتولوژیيه قدر. دینی قاوراملارین میتولوژیک بیر يؤنونون اولابیلیر اولماسی، دینی قاورامین دینی اولوشونو آرخا پلانا ایته لیینمز. بو سببله اؤرنه یین کئلت میتولوژیسی و کئلت دینی ایله قصد ائدیلن آيری شئيلردیر؛ بعضی عينی ائلئمانلاری باریندیرسالار و بیرچوخ ایلیشکیلری اولسا بئله.
Mitlerin oluşumu[دَییشدیر]
بؤلگه لره گؤره میتولوژیلر[دَییشدیر]
آسیا میتولوژی[دَییشدیر]
Çerkes mitolojisi - Ayyavazhi mitolojisi - Budist mitoloji - Bon mitolojisi (Budizm öncesi Tibet mitolojisi) - Çin mitolojisi - Hint mitolojisi - Hmong mitolojisi - Japon mitolojisi - Kore mitolojisi- Pers mitolojisi - Filipin mitolojisi - Türk mitolojisi - Vietnam mitolojisi
اوسترالیا و اوقیانوسیه میتولوژیسی[دَییشدیر]
Aborijin mitolojisi - Hawaii mitolojisi - Maori mitolojisi - Melanezya mitolojisi - Mikronezya mitolojisi - Papua mitolojisi - Polinezya mitolojisi - Rapa Nui mitolojisi
اوروپا میتولوژیسی[دَییشدیر]
Anglo-Sakson mitolojisi - Bask mitolojisi - Katalan mitolojisi – Kelt mitolojisi - Korsika mitolojisi - Çuvaş mitolojisi - Girit mitolojisi - Hollanda mitolojisi - İngiliz mitolojisi - Etrüsk mitolojisi - Estonya mitolojisi - Fransız mitolojisi - Cermen mitolojisi - Macar mitolojisi - Fin mitolojisi - İrlanda mitolojisi - Leton mitolojisi - Litvanya mitolojisi - Lusitanya mitolojisi - Nors mitolojisi - Roma mitolojisi – Romanya mitolojisi - Sardinya mitolojisi - İskoç mitolojisi - Slav mitolojisi - İspanyol mitolojisi - İsviçre mitolojisi – Tatar mitolojisi - Yunan mitolojisi
اورتا دوغو میتولوژیسی[دَییشدیر]
Arap mitolojisi (İslam ve İslam öncesi) - İbrahimi mitoloji (Yahudilik ve Ya 3FB8 hudilik öncesi) - Pers mitolojisi - Mezopotamya mitolojisi (Sümer, Asur ve Babil) - Yezidi mitoloji - Kürt mitolojisi
قوزئی آمریکا یئرلیلری میتولوژیسی[دَییشدیر]
Abenaki mitolojisi - Algonkin mitolojisi - Karaayak mitolojisi - Çipevaa mitolojisi - Çiksav mitolojisi - Çoktav mitolojisi - Krik mitolojisi - Apsaloke mitolojisi - Haida mitolojisi - Ho-Chunk mitolojisi - Hopi mitolojisi - Eskimo mitolojisi - İrokua mitolojisi - Huron mitolojisi - Kwakiutl mitolojisi - Lakota mitolojisi - Leni Lenape mitolojisi - Miwok mitolojisi - Navaho mitolojisi - Nootka mitolojisi - Ohlone mitolojisi - Pavni mitolojisi - Pomo mitolojisi - Saliş mitolojisi - Seneca mitolojisi - Tsimshian mitolojisi - Ute mitolojisi - Zuni mitolojisi
گونئی آمریکا و مئزو آمریکا یئرلیلری میتولوژیسی[دَییشدیر]
Aztek mitolojisi - Chilota mitolojisi - İnka mitolojisi - Guaraní mitolojisi - Haiti mitolojisi - Maya mitolojisi - Mapuçe mitolojisi - Olmec mitolojisi - Toltec mitolojisi
آیری بؤلگه لر[دَییشدیر]
Sotho mitolojisi - Tonga mitolojisi - Tumbuka mitolojisi - Xhosa mitolojisi - Yoruba mitolojisi - Zulu mitolojisi
میتوقرافی[دَییشدیر]
میتوقراف يا دا میتولوگ، میتلری درله ين((to compile کیشیيه دئییلیر.میتوقرافی ایسه میتولوژیک قونولارین سونومونا وئریلن ایسم اولوب، يونانجا uuθoYpaφίa “اؤيکو يازما” کلیمه سیيله ایلیشکیلیدیر . 21'ینجی يوزایلده میتوقرافلار، بعضن يئنی بیر چالیشما آلانی آچان، گنللیکله ده کولتورل آنتروپولوژی و دین بیلیمی کیمی آلانلاردا چالیشان اوزمان يورومجولار اولاراق اورتايا چیکار.


c: text/html

collection: archivebot

text:
میصر
میصر رسمی آدی میصر عرب جمهوریسی — آفریقانین شیمال-شرقینده و سینای یاریم آداسیندا یئرلشمیش اولکه. اؤلکنین اساس یاشاییش منطقهلری نیل چایی بويونجا یئرلهشیبدیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
میصرین اراضیسینده قدیم اینسانلار سووارما سیستئملرینی یاراتمیش، داش و میسدن دوزلدیلمیش امک آلتلریندن ایستیفاده ائتمیشدیلر. امک فعالیتینین نتیجهسینده اورادا یوکسک مدنیتین یارانماسی ممکن اولموشدور. بوتون ایشلرین گؤرولمسینده کؤله امکیندن گنیش ایفتیراده اولونوردو. قدیم میصیرلیلر سامی خالقلاری قوروپونا دخیل اولموشدورلار، لاکین اونلارین باشقا آفریقا، اوروپا و آسیا خالقلاری ایله قاریشماسی فاکتلاری دا تاریخده اولموشدور. E.ə. V-IV-جو مین ایللیک لرده، ابتدایی ایجماع قورولموشونون داغیلماسیندان سونرا، میصرده تدریجا کیچیک دؤلت قوروملاری یارانماسیدیر. سومئرده اولدوغو کیمی، هر بیر ویلایت مستقیل اراضی اولموشدور. اونلارین باش شهرلری، ایداره ائتمه سیستئملری، اوردولاری و تانریلاری اولموشدور. بو ویلایت لر بیر-بیرلری ایله اتفاق قوروردولار و یا ساواشیردیرلار. لاکین سونرا بیرلشمه مئیل 1000 لری آرتمیش و اولکه ایکییه - یوخاری (شیمال) و آشاغی (جنوب) حیصهیه بؤلونموشدور. بو حیصهلرین چارلاری ساواشلار آپارمیش و اولکهنین بیرلشدیرمه اوچون جهدلر ائتمیشدیلر. بو دووره میصرین “سلسلهلر اؤنجه دوورو” دئییلیر. E.ə. III-جو مینیللییه عایید اولان بیر داش لوحهسینده قدیم میصرین شیمال چارلارینین سییاهیسی وئریلمیشدیر. لاکین اولا بیلسین کی، اونلار چارلار دئییل، طایفه و یا شهر باشچیلاری اولموشدورلار. عمومیتله او دوورلر حاقیندا بیلگیلر چوخ آزدیر و “سلسلهلر اؤنجه دوورو” نه وقته قدر داوام ائدیب، دئمک چتیندیر. هر حالدا آرتیق e.ə. III مینیللیکده واحد دؤلت موجود اولموشدور و بورادا 2 چار سلسلهسی اولموشدور و بو تاریخدن میصر دؤلتینین تاریخی باشلانیر. میصر چارلارینی “فرعون”لار آدلاندیریرلار. حساب اولونور کی میصرین 30-آ یاخین چار سلسلهلری اولموشدور.[۱]
موعاصیر تاریخی[دَییشدیر]
بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا اينگيلتره (انگلیستان)نین پروتئکتوراتلیغی اولان میصرده میللی-آزادلیق حرکتی یئنی مرحلهیه قدم قویدو. ایستیقلالیییت اوغروندا مبارزهیه رهبرلیک ائتمک اوچون بورژوا ایجتیماعی خادیملریندن بیر قوروپو باشدا Səəd Zəqlul اولماقلا 1918-جی ایلین سونلاریندا میصر نمایندهلری پارتییاسینی (Vəfdi Misri) یاراتدیلار. بو اؤز نتیجهسینی تئزلیکله گؤستردی. 1919-جو ایلین مارت-آپرئل آیلاریندا و 1921-جی ایلین سونلاریندا میصرین مختلف سوسیال طبقهلرینی و اراضیسینین بؤیوک بیر حیصهسینی احاطه ائدن گوجلو عصیا 1000 نلار باش وئردی. بو عصیانلار آمان سیزلیقلا یاتیریلسا دا، مستملکچیلره اونلارا حاکمیتینین دایاقسیز و اعتیبارسیز اولدوغو نوماییش ائتدیریلدی. نتیجهده بؤیوک بريتانيا 1922-جی ایل 28 فئورالدا اولکهده اؤز قوشونلارینی و کومیسسارینی ساخلاماق شرطیله میصرین ایستیقلالیییتینی تانیماغا مجبور اولدو. 1923-جو ایلده میصر باشدا کیرال فواد اولماقلا مشروطیت سلطنت اعلان ائدیلدی. اؤلکه پارلامئنتینه سئچکیلر کئچیریلدی. کیرالین و پارلامئنتین قارشیسیندا مسئولیت داشییان ناظیرلر کابینهسی یارادیلدی. "وفد میصری" پارتییاسینین لیدئری Səəd Zəqlul باش ناظیر تعیین اولوندو. ناظیرلر کابینهسینین و گنج میصر بورژوازییاسینین باسکیی نتیجهسینده انگلیستان مهم ایقتیصادی گذشتلره گئتمیه، اولکه صنایعسینی و تجارتینی خاریجیی رقابتدن مودافیعه ائتمیه یؤنلدیلمیش یئنی گمرک تعریفی حیاتا کئچیرمیه مجبور اولدو. 1924-جو ایلده سودان کوندومیمو اوستان انگلیستان ایله میصر آراسیندا مناقشه باش وئردی. "وقف میصری" سوداندا مستملکه علئیهینه حرکتی مودافیعه ائتدییی اوچون اینگیلیسلر زوراکي واسیطهلرله وفدچی حؤکومتین ایستعفا گئتمسینه ناییل اولدولار. 1929-1933-جو ایللرین دونیا ایقتیصادی بحرانی میصر ایقتیصادیاتینا، ایلک نوبهده پانبیقچیلیغا بؤیوک ضربه ووردو. آقرار بحرانین صنایعیه کئچمسی نتیجهسینده بیر چوخ خیردا و اورتا موسسهلر ایشی دایاندیردیلار. ایشسیزلیک گنیش میقیاس آلدی، فهلهلرین رئآل امک حاققی کسکین شکیلده آشاغی دوشدو. میصرده ایستیثمارین گوجلنمسی و 1000 یات سويه سينين آشاغی دوشمسی ایله علاقهدار آزادلیق مبارزهسینین یئنی دالغاسی باشلاندی. آزادلیق مبارزهسینین زيروه سيني 1930-جو ایلین اییول حادیثهلری تشکیل ائتمیشدی. منصور، قاهیره، ایسکندریه و پورت-سعید شهرلرینده عینادلی دؤیوشلر باشلاندی. سووئز شهری ایسه عوصیانچیلار طرفیندن توتولدو. مستملکچیلر و دخیلی ايرتجاع سیلاحلی مبارزهنی یاتیرماغا ناییل اولدولار. لاکین شهرلرده تعطیل لر و کندلیلرین اوز اوزونه چیخیشلاری بوتون 30-جو ایللر بویو داوام ائتمیشدی. نتیجهده بؤیوک بريتانيا 1936-جی ایلین آوقوستوندا میصرله یئنی مقاوله ایمضالاماغا مجبور اولدو. بو مقاولهیه اساساً انگلیستان عالی کومیسساری سفیرله عوض اولوندو و فورمال اولاراق اینگیلیس ایشغالینا سون قویولدو. بو گذشتلر ظاهیری اؤزلليک داشیییردی. اصلینده بو مقاولهیه گؤره سووئز کانال بؤلگهسي، قاهیره و ایسکندریه شهرلری اينگيلتره (انگلیستان) قوشونلارینین یئرلشدییی اراضی کیمی تصدیق اولونور، بؤیوک بريتانييا حربی هوا قوه لرينين میصرین طیاره لیمانلاریندان ایستیفاده ائتمسی و اونون اراضیسی اوزریندن اوچماق حقوقو ساخلانیلیر و میصر اوردوسو اوزرینده اینگیلیس حربی نمایندهلرینین نظارتی قویولوردو. محاربه باش وئرردیسه، یاخود محاربه ت 1000 لوکهسی یاراناردیسا، اینگیلیسلر میصردن بیر دؤیوش مئیدانی کیمی ایستیفاده ائده بیلردییلر. بئللیکله، 1936-جی ایل مقاولهسی دهییشیلمیش شکیلده اولسا دا، اينگيلتره (انگلیستان)نین میصر اوزرینده آغالیغینی مؤحکملندیریردی.
میصر ایکینجی دونیا ساواشیندان سونراکی ایللرده ده رسماً مستقیل دؤلت حساب اولونسا دا، فاکتیکی اولاراق بؤیوک بريتانيادان آسیلی وضعیتده قالماقدا ایدی. او، بريتانييانین توخوجولوق صنایعسی اوچون "پانبیق اکین بیچینلیق" رولونو اویناییردی. هم ده بريتانييا سوئز کانالیندان و اونون بؤلگهسينده یئرلشدیریلمیش حربی بازالاردان میصر و دیگر عرب اولکهلری اوزرینده آغالیق اوچون ایستیفاده ائدیردی. میصر خالقی اینگیلیس مستملکه اسارتی ایله باریشماق ایستمیر، اینگیلیس قوشونلارینین سووئز کانالی بؤلگهسيندان چیخاریلماسی و اولکهنین حقیقی مستقیللینین برپا ائدیلمسی اوغروندا قطعیتلی مبارزه آپاریردی. 1952-جی ایل اییولون 22-دن 23-نه کئچن گئجه قاهیره گؤزتپه (پادگان) حیصهلرینین عصیانلاری باشلاندی. عصیانا جامال عبدالناصیرین لیدئرلیک ائتدییی آزاد ضابیطلر تشکیلاتی رهبرلیک ائدیردی. عصیان نتیجهسینده کیرال فاروق حاکمیتدن ال چکمیه و اولکهنی ترک ائتمیه مجبور اولدو. 1953-جو ایلده میصر جمهوری اعلان ائدیلدی. جامال عبدالناصیر اونون ایلک جمهور باشقانی اولدو. او، قطعیتلی میللتچی ایدی و میصرین تام مستقیللییینه چالیشیردی. اییول انقلابی میصرین طالعیینده مهم رول اوینادی. اؤلکنین سیاسی جهتدن آسیلیلیغینین لغوینه، سووئز کانالی بؤلگهسيندان اینگیلیس قوشونلارینین چیخاریلماسینا کؤمک ائتدی. میصر حؤکومتی 1956-جی ایلده سووئز کانالی شیرکتینی میللیلشدیردی. بو، یاخین شرقده اوروپانین ایری دؤلتلرینین موقعیینه جیددی ضربه دئمک ایدی. میصرین بو قانونی حرکتینه جواب اولاراق 1956-جی ایل 30 اوکتیابردا بؤیوک بريتانيا، فرانسه و اسراییل اونا قارشی محاربهیه باشلادیلار. لاکین اوچلرین تجاوز موفقیتسیزلیه اوغرادی. SSRİ-نین باسکیی نتیجهسینده مداخیله جیلر میصر اراضیسینی ترک ائتمیه مجبور اولدولار. 1958-جی ایلین فئورالیندا میصر و سوریه بیرلشمیش عرب جمهوریسی آدلانان بیر دؤلتده بیرلشدیلر. لاکین بو بیرلشمه موقتی اولدو. 1961-جی ایلین سئنتیابری ff6 دا سوریهده دؤلت چئوریلیشی باش وئردی. سوریه بیرلشمیش عرب جمهوریسیندان چیخدی. لاکین 1972-جی ایله قدر میصر بئله آدلانماغا داوام ائتدی. 50-60-جی ایللرده میصرده سوسیال-ایقتیصادی دهییشیکلیکلر حیاتا کئچیریلدی: ایری صنایع، بانک لار، نقلیات میللیلشدیریلدی، ایقتیصادیاتین دؤلت بؤلمسی یارادیلدی، تورپاق اوزرینده مولکدارلارین مولکییتینی محدودلاشدیران آقرار ایصلاحاتلار حیاتا کئچیریلدی. لاکین آقرار مثلین حلی باشا چاتدیریلمادی. آیری شهر بورژوازییاسینین بیر حیصهسی اؤز موقعیینی قورویوب ساخلادی. 1971-جی ایلده اولکهنین یئنی کونستیتوسییاسی قبول اولوندو. کونستیتوسییایا اویغون اولاراق 1972-جی ایلدن اعتیباراً اولکه میصر عرب جمهوریسی آدلانماغا باشلادی. 6 گونلوک محاربه میصره بؤیوک زیان ووردو. اؤلکنین گلیرلرینین باشلیجا منبعی اولان سووئز کانالینین فعالیتی دایاندی. دؤلت بؤلمسی ایقتیصادیاتدا ثمرهسیز رول اویناییردی. شیشمیش بوروکراتییا بودجه گلیرلرینین چوخ حیصهسینی اودوردو. ناصیرین وفاتیندان سونرا (1970) پرئزیدئنت اولموش انور سادات یارانمیش وضعیتدن چیخیش یولو تاپماغا چالیشاراق لیبئرال سییاست یوروتمیه باشلادی. بو سییاست خاریجیی اینحیصارلارین میصر ایقتیصادییاتینا گنیش نفوذ ائتمسینه سبب اولدو. میصر یاخین شرقده سئپاراتچیلیق سییاستی یئریتمیه باشلادی. کئمپ-دئوید سازیشی (1978) میصرین عرب دونیاسیندا تجريد اولونماسینا گتیریب چیخارتدی. نتیجهده اونون عرب دؤلتلری جمعیتینه عوضو اولماسی دایاندیریلدی. میصر عرب دؤلتلرینین چوخو طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی بایکوتا معروض قالدی. اؤلکه دخیلیندا ساداتین سییاستیندن ناراضیلیق میصر پرئزیدئنتینه سوء قصد ائدیلمسی ایله نتیجهلندی. 1981-جی ایلین اوکتیابریندا حربی پاراد زامانی او اؤلومجول یارالاندی. او وقته قدر پرئزیدئنت موعاوینی وظیفهسینی توتان حوسنو موبارک اولکهنین پرئزیدئنتی اولدو. ح.موبارک حؤکومتی میللی ایقتیصادیییاتین مؤحکملندیریلمسینه و دؤلت بؤلمسینین اینکیشافینا بؤیوک دیقت یئتیررک تارازلاشدیریلمیش سییاست آپارماغا باشلادی. اؤلکده خوصوصی بؤلمنی و خاریجیی اینوئستیسییا قویولوشونو ستیموللاشدیران بیر سیرا قانونلار قبول اولوندو. دخیلی تهلوکهسیزلییی و ثابیتلی تأمین ائتمک سیی موبارکین سییاستینده مهم یئر توتوردو. ائکسترئمیست مسلمان تشکیلاتلارین فعالیتی اوزئرینده نظارت قویولدو. دؤلتین دونیوی کاراکتئری گوجلندیریلدی. دئموکراتییانین اینکیشافینا کؤمک ائدن تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی. لئقال مخالیفت پارتییالارینین سربست فعالیتینه ایمکان یارادیلدی. خاریجیی سییاست ساحهسینده میصر بیر سیرا عرب اولکهلری ایله دوستلوق علاقهلرینی برپا ائتدی. اسراییل صلح یولویلا سینای یاریم آداسینی میصره قایتاردی، لاکین بو اولکه ایله موناسیبتلرین نورماللاشدیریلماسی کئمپ-دئوید راضیلاشمالاریندان ایرلی گئتمدی. میصر عئینی زاماندا فلسطین عربلرینین ده قانونی حقوقلارینی مودافیعه ائدیر.
جوغرافي موقعیتی[دَییشدیر]
میصر آفریقا قطاعسینین شیمال-شرقی حیصهسینده یئرلهشیبدیر. اؤلکنین شیمالی آرالیق دنیزینین سولاری ایله احاطه اولونور. اورادا سینای یاریم آداسی واسیطهسی ایله اولکهنین یاخین شرقه چیخیشی واردیر. بورادا قدیم زامانلاردا یالنیز نیل چایی حوزهسینین اطرافی میصر اولکهسی ساییلیردی. بو چایین موجود اولماسینا گؤره اورادا ان قدیم زامانلاردا اکینچیلیک و حیواندارلیق اوچون الوئریشلی ایمکانلار یارانماسیدیر و بو بولگه، مئسوپوتامییا ایله بیرلیکته، بشریتین ان قدیم مدنیت اوجاقلاریندان بیری اولموشدور. نیل چایینین و اوراداکی اراضیلرین آرالیق دنیزینه یاخینلاشان حیصهسی اوچبوجاق شکیللی اولدوغونا و عئینی آدلی یونان حرفینه بنزدییینه گؤره اورایا “دئلتا” دئییلیر. ‘دئلتا’دا یئرلشمیش ویلایت لر بو چایدان، بیر چوخ مجرالارلا آخدیغینا گؤره، هم ده خاریجیی باسقینلاردان قورونماق اوچون ایستیفاده ائدیردیلر. [۱] میصر، اوچ قطاعنی – آسیا، آفریقا و اوروپانی بیرلشدیرن یوللارین کسیشدییی مرکز، ان قدیم دونیا تمدنی اولکهلریندن بیریدیر. اؤلکه آفریقانین شیمال-شرقیینده و آسیانین جنوب-غربینده یئرلهشیبدیر. شرقدن ایسرائیل، جنوبدان سودان، غربدن لیبی دؤلتلری ایله هم سرحددیر. شیمالدان آرالیق دنیزی، شرقیدن – قیزیل دنیز احاطه ائدیر. اؤلکنین ساحهسی 1.001.450 km²-دیر [۲]
اهالیسی[دَییشدیر]
2011-جی ایلده میصر اهالیسی خاریجیده یاشایان 7 میلیون نفرله بیرگه اهالیسینین سایینین 88 میلیونا چاتیب. اؤلکده ایشلین اهالینین سایی ایسه 29 میلیون نفردیر. میصر، یئنی آچیقلانان اهالی سایی ایله آلمانییانی گئریده قویاراق دونیانین ان چوخ اهالیسی اولان 14-جو اولکهسینه چئوریلیب. میصر یئنی اهالی سایی ایله اورتا شرقده ایران و تورکیهنی گئریده قویوب. ایشسیزلیک نسبتی اولکهده سورعتله یوکسلرک 11، 9 فایزه چاتیب. [۳]
دؤلت قورولموشو[دَییشدیر]
1953-جو ایلدن یاریپرئزیدئنت جمهوریسیدیر. 1967-جی ایلدن فوق العاده وضعیت قانون ایله ایداره اولونور [۴].
پول[دَییشدیر]
پول واحدی – میصر فونتودور. فونت 100 پیاسترا بؤلونور. یئرلی پولون آشاغیداکی دیرلری وار: 100، 20، 10، 5، 1 میصر فونتو بانکنوتلاری؛ 50، 25 پیاستر بانکنوتلاری؛ 20، 10، 5 خیردا پوللاری. والیوتانین دهییشدیریلمسی یئرلی بانکلارین واسیطهسیله حیاتا کئچیریلیر. کرئدیت کارتلاری ایری مئهمانخانالارین چوخوندا قبول ائدیلیر. بیر آمئریکا دوللاری تقریباً 3،5 میصر فونتونا دهییشیلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ آیدین علی زاده. مقالهلری قدیم میصرین قیسا تاریخی ایجمالی
- ↑ میصرین ساحهسی[۱]
- ↑ میصرین اهالیسی 88 میلیونا چاتدی
- ↑ موبارک استعفا وئردی. ایلکین واکنئشلار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اورانوس
اورانوس (سیمگه: ) — گۆنش سیستمینده ۷-جی گزگن. خاریج گزگندیر. اورانوس ویلیام هرشل طرفیندن ۱۷۸۱ جی ایلده کشف ائدیلمیشدیر. اورانوسین اطرافیندا ساتورندا وار اوْلان حلقه لر آشکار ائدیلمیشدیر. اورانوس عکس ائتمه قابیلیتینه گؤره بیرینجی گزگندیر. آدینی یونان سما تانریسی اۇرانوسدان آلیب. بۇ گزگن گۆنش اطرافیندا تام دؤورونو ۸۴ ایله باشا وۇرور. یئردن ۱۵ دفعه بؤیوکدور و ۶۳ دفعه آغیردیر. گزگنین ۱۰ حلقه سی وار. قیزدیرما (دما) چوْخ آشاغیدیر. گزگنین سطحی یوْخدور. تۇز و قازدان عبارتدیر. بۇنا گؤره اورانوسی قاز گیقانتی آدلاندیریرلار. اورانوسین آتموسفری هیدروژندن و هلیومدان عبارتدیر. تِمپراتور بۇرادا -۲۲۰س-دیر. اورانوس اؤز اوْخو اطرافیندا باشقا گزگنلره نیسبتاً عکس ایستیقامته فیرلانیر. اورانوس گۆنش اطرافیندا ۸۴ ایله فیرلانیر. بۇرادا اۇزونمودّتلی قۆطب گئجهلری و گۆندوزلری اوْلور (۴۲ ایل). اورانوسین ۱۵ پیکی وار.


text:
اینگیلیس دیلی
اینگیلیسجه (اینگیلیسجه: English language، سادهجه English) هیند اوروپا دیل عاییله سینین ژرمن دیللرینین باتی قولونا باغلیدیر. ۴۱۰ میلیون اینسانین آنا دیلیدیر و ایکینجی دیل کیمی ۱ میلیارد اینسان طرفیندن دانیشیلیر(۲۰۰۷). بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین آلتی رسمی و ایشچی دیلیندن بیریدیر. اینگیلیسلرین طبیعی دیلی، اینگیلیس، بؤیوک بریتانیا، آمریکا (۳۱ ایالتی)، ایرلند، کانادا، مالت، اوتریش و یئنی زلانددا رسمی دیلدیر. بو دیل، آسیا (مثلاً هیندوستان، پاکیستان و …) و آفریقانین بعضی دؤورلرینده رسمی دیل کیمی ایستیفاده ائدیلیب. لینقویستیکادا اینگیلیس دیلینده دانیشانلار آنقلوفون آدلانیرلار، کانادادا بۇ ایصطلاح سیاسی معنادا ایشلدیلیر.
حاضیردا اینگیلیس دیلی دۆنیادا ان گئنیش یاییلمیش دیللردن بیریدیر. اینگیلیس دیلی دۆنیادا دیپلوماسی، تیجارت، دنیزچیلیک، علم-تکنیک و بیلیشیم دیلی کیمی مشهوردور. زمانهمیزده نشر اوْلونان ادبیاتین و مطبوعاتین اکثریتی اینگیلیس دیلینده درج اوْلونور. بۆتون بۇ دییلنلره گؤره اینگیلیس دیلینین اؤیرنیلمهسی هر کس اۆچون حیاتی ضرورت کیمی قارشیدا دورور. اینگیلیس دیلینین فونتیک قۇرولوشو بیر سیرا اینکیشاف مرحلهلریندن کئچمکله اؤزونه مخصوص اوریژینال سس ترکیبی یارادا بیلمیشدیر.
آنا دیلی[دَییشدیر]
آنا دیلی اولانلارین سایی[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلی دونیادا تقریباً ۳۷۵ میلیون اینسانین آنا دیلیدیر. چین و ایسپانیادان سونرا اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیلدیر. اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ ایستیفاده اولونان دیلدیر. ۲۰۰۶ رقملرینه گؤره، اینگیلیس دیلی دانیشانلارین ان چوخ یاشادیغی اؤلکهلر ان بؤیوکدن ان کیچیکینه قدردیر: آمریکا ۲۵۱ میلیون، اینگیلیس ۶۱ میلیون، کانادا ۱۸.۲ میلیون، اوسترالیا ۱۵.۵ میلیون نیجریه ۴ میلیون، ایرلند ۳،۸ میلیون، جنوبی آفریقا ۳،۷ میلیون و یئنی زلاندیا ۳،۶ میلیون دور.
اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر[دَییشدیر]
دیل تاریخی[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلینین اینکیشافی اۆچ مرحلهیه بؤلونور: قدیم اینگیلیس دیلی (۴۵۰—۱۰۶۶)، اوْرتا دؤور اینگیلیس دیلی (۱۰۶۶—۱۵۰۰)، یئنی دؤور اینگیلیس دیلی (۱۵۰۰-جی ایلدن ایندیکی دؤوره قدر).
سایی[دَییشدیر]
لهجهلر[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلینین چوْخ سایدا لهجهلری واردیر. لهجهلر اینگیلیسده داها چوْخدور. آمریکا-دا لهجه لر اوْلسا دا، ادبی دیل کیمی اوْرتا-آتلانتیک لهجهسی ایشلنیر.
اینگیلیسجهنین باشقا دیللرده ایزی[دَییشدیر]
اینگیلیسجهده باشقا دیللرین ایزی[دَییشدیر]
الیفبا[دَییشدیر]
اینگیلیس الیفباسیندا ۲۶ حرف وار.
سوزلر موقایسهسی[دَییشدیر]
دۆنیادا یاییلماسی[دَییشدیر]
آذربایجان دیلینده کی اینگیلیس کلمه لری[دَییشدیر]
- تیلیف(Tea leaf:چای یارپاقی)
- نوختا(Neck tie:کراوات)
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Oxford Learner's Dictionary 2015, Entry: English – Pronunciation.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ Crystal 2006, pp. 424–426.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.[صفحهسیز]
- ^ U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population, U.S. Census Bureau, Tablo 47.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ The Cambridge Encyclopedia of the English Language, Second Edition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1995.
- ^ Mother Tongue, 2001 Counts for Both Sexes, for Canada, Provinces and Territories - ۲۰% Sample Data, 2001 Sayımı, Statistics Canada.
- ^ [۱] Main Language Spoken at Home.
- ^ Census in Brief Archived 2007-08-09 at the Wayback Machine., 15. sayfa (Tablo ۲٫۵), ۲۰۰۱ Sayımı, Statistics South Africa.
- ^ Languages spoken Archived 2007-03-29 at the Wayback Machine., 2006 Sayımı, Statistics New Zealand.
- ^ Native speakers aged 5 or more, 2000 Sayımı
- مقالههای ویکیپدیا نیازمند ذکر صفحه منبع
- Pages using collapsible list with both background and text-align in titlestyle
- Languages with ISO 639-2 code
- Languages with ISO 639-1 code
- ISO language articles citing sources other than Ethnologue
- اینگیلیس دیلی
- اینگیلیس دیللری
- ژرمن دیللری
- آنتیقوآ و باربودا
- اوسترالیا دیللری
- بلیز دیللری
- بوتسوانا دیللری
- کامرون دیللری
- کانادا دیللری
- فیجی دیللری
- غنا دیللری
- قرنادا دیللری
- گوام
- قویان دیللری
- هیندوستان دیللری
- ایرلند دیللری
- جاماییکا دیللری
- کنیا دیللری
- کیریباتی دیللری
- لسوتو دیللری
- لیبریا دیللری
- مالاوی دیللری
- مالزیدهکی دیللر
- مالت دیللری
- ماوریتیوس دیللری
- نامیبیا دیللری
- نائورو دیللری
- نیوزیلند دیللری
- نیجریه دیللری
- Languages of Niue
- پاکیستان دیللری
- پالاو دیللری
- پاپوا یئنی قینه دیللری
- رواندا دیللری
- ساموا آداسین دیللری
- گونئی آفریقا دیللری
- گونئی سودان دیللری
- بریتانیا ویرجین آدالاری
- مارشال دیلی
- فیلیپین دیللری
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین دیللری
- ترینیداد و توباقو دیللری
- اوقاندا دیللری
- وانواتو دیللری
- زامبیا دیللری
- زیمبابوه دیللری
- تایوان دیللری


text:
کوروش
کوروش یا ایکینجی پارس کۇروشو عبرانی (بنی ایسرائیل) قالوت 1000 واره لرین ماشیح و شاهی[۴] [۵](فارسجا: کوروش[۶]،۵۳۰-۵۷۶یا ۶۰۰) عۆموما بؤیوک کوروش آدیلا تانینیر(فارسجا:کوروش بزرگ)[۷] هخامنشلیلر ایمپیراتولوغونون قوْروجوسو و ایلک ایمپیراتورو[۸][۹].حؤکمونون آلتیندا ایمپیراتورلوق، قدیم یاخین شرقین بۆتون موتمدّین دؤولتلرینه شامیل اوْلوردو[۸]کوروشون ایپیراتولوغو نهایتده آسیانین گۆنئی باتیسینین چوْخو و اوْرتا آسیانین بؤیوک پارچاسی ایله قافقازی فتح ائتدی.ایپیراتولوغو مدیترانه دنیزی و داردانل بوغازینا غربدن و شرقدن ایسه سند درّهسی نه قدر یئتیشیردی.کوروش یارادن ایمپراتورلوق اوْ زامانا قدر دۆنیادا گؤرولن ان بؤیوک ایمپیراتورلوغویدو[۱۰]. کوروش ایمپیراتولوغونو اوّلده ماد ایمپیراتولوغو،سوْنرا لیدی ایمپیراتولوغو و داها سوْنرا یئنی بابل ایمپیراتورلوغونون فتحی ایله بنا ائتدی.کوروش بابلین فتحیندن سوْنرا اورتا آسیا یا دا قوْشون چکدی[۱۱]. کوروش اؤزونو میصر ریسکینه آتمادی،نئجهکی اؤزو ده ۵۳۰-م.ق ایلینده ماساگتلرله سیحون چایینین قیراغیندا ساواشاندا اؤلدورولدو[۱۲][۱۳].کوروشدان سوْنرا اوْغلو ایکینجی کمبوجیه تخته چیخدی ،اوْ قیسا حؤکومتینین ایچینده میصر ،نوبیه و برقهنی ایپیراتورلوغا قاتدی.کوروش الینه کئچیرن توْرپاقلارین خالقلرینین دین و دَبلرینه حؤرمت و سایگی گؤستریردی[۱۴]. کوروش یارادان ایمپیراتورلوغون نقشی چوْخ باشاریلی موتمرکیز ایداره شیوهسی و رعیتلرین نفعینه چالیشماسی دۆنیالیق تاریخده دئییلیب[۸].واقعیّتده ایمپیراتولوق ساتراپلار توسوطویلا ایداره اوْلوردو و حؤکومتین اساس قرارلاری پاسارگاددا کوروش اوْتوران یئر 1000 ده وئریلیدی[۱۵].(م.۱۹۷۰)۱۳۵۰ ایللرینده محمدرضا پهلوی کوروش اۆسوانهسینین اۆستوندهکی یازیلاری ان اسکی اینسان حقّلری بیانامهسی آدلاندیردی[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹].بعضی تاریخچیلر بۇ باخیشی نقده چکیلیب و اۆستوانهنین ایشتباه آنلاماغینی مئیدانا قوْیوبلار[۲۰] [۲۱]؛ تاریخچیلره گؤره اوْ عصرلرده عۆموما یئنی تخته چیخان سولطانلار حؤکومتلرین باشلییاندا بو نوع اعلامیهلردن وئریرمیشلر[۱۸][۱۹][۲۲].
ایچیندهکیلر
اتمولوژی[دَییشدیر]
کوروش آدی قدیم فارسجادان گلیر[۲۳]،آد و معناسی قدیم یازیلاردا و دییشیک دیللرده ثبت اوْلوب.قدیم یونانین پلوتارک و کتزیاس آدلی تاریخچیلرینه گؤره کوروش آدی کروسدان تۇتولوب (گؤنش) و معناسینی گۆنشه بنزر ثبت ائدیبلر.(خور+وش) فارس دیلینده (خور) گۆنش اسمی و (وش) بَنزرلیک اکی اوْلاراق[۲۴]. .هابئله بۇ مومکوندور ایرانین ایلک افسانه شاهی اوْلان جمشیدی،گؤز قاباغینا گتیره، اوْنوندا آدی گۆنش (شید) عۇنصوروندان تشکیل اوْلوب.یهودیلرین قوتسال کیتابی تورات اوْنو کۇروش تانیتدیریب.(عبرانیجه:כורש)[۲۵] استرابو ریوایتینده،کوروشون آدی قاباقجا آگراداتسیمیش و شاه اوْلاندان سوْنرا پاسارگادین گونئیینده آخان کوْر چاییندان ایلهام آلیب و کوروش آدینی اؤزونه سئچیب.
سولاله تاریخچهسی[دَییشدیر]
پارسلارین سولطه و شاهلیقلاری ایران فلاتیندا هخامنش سولالهسی ایله باشلادی،اوْنلار قاباقدان اللرینده اوْلان قودرتلرینی ایحتیمالا ۹.جو م.ق عصرینده گئنیشلندیردیلر. سولالهنین آدی ایسه قوْروجوسو اوْلان هخامنشدن گلیر."هخامنشلی،هخامنشین اۇشاقلاری،سولالهسی" دئمکدیر.سولالهنین دوْقوز 1000 ونجو شاهی داریوش اؤز نسبینی هخامنشه قدر اۇزالدیر و اعلان ائدیر "بو سببله بیز هخامنشلی آدلاندیق".هخامنش پارسومش دؤولتین ایرانین گؤنئی باتیسیندا قۇردو اوْندان سوْنرا چِشپِش تخت صاحیبی اوْلدو و انشان شهرینی اله کئچیرندن سوْنرا "انشان شاهی" آدلاندی و بۆتون پارس دؤولتینی شاهلیغینین ایچینه آلدی[۲۶]. اسکی سندلر[۲۷] چشپشین کیچیک کوروش آدلی بیر اوْغلو اوْلدوغونا ایشاره ائدر.اوْدا انشان شاهلیغینی آتادان ارث آپاردی.بیرینجی کوروشون قارداشینین آدی آریارمنش ثبت اوْلونوب.[۸] ۶۰۰م.ق ایلینده ،۱.جی کوروشون اوْغلو ۱.جی کمبوجیه آتانین تختینه چیخدی، و۵۵۹ م.ق ایلینه قدر حؤکم سۆردو. بیرینجی کمبوجیه ده آتاسینین آدینی اوْغلونا قوْیودو ایکینجی کوروش .[۲۸]
دوْغوم و اوْشاقلیغی[دَییشدیر]
کوروش، انشان شاهی اوْلان بیرینجی کمبوجیه و ماد شاهینین قیزی ماندانا ۵۹۹-۶۰۰یا ۵۷۵-۵۷۶ ایللری آراسیندا دو 1000 ْغولموش اۇشاغیدی.هرودوتون یازیلارینا گؤره ،ماد شاهی آستیاگ ایکی یوْخو گؤرور،بیرینده سئل و اوْبیرنده نئچه بارلی اؤزوم آغاجی قیزینین بدنیندن چیخمیشدی و بۆتون پادیشاهلیغی اؤرتموشدو.موشاویری یوْخولاری گلجکدن خبر بیلیر کی؛ بیر گۆن نوهسی(کوروش) علیهینه عۇصیان ائدیب و شاهلیق تختینه چیخاجاق. آستیاگ اوْزامان کی قیزی کوروشا حامیلهیدی اۇشاغی اؤلدورمک اۆچون ماندانانی اکباتانا چاغیریر،شاهین موشاویری هارپاگوس اۇشاغی اؤلدومهگی میترادس (مهرداد) آدلی بیر چوبانا تاپشیریر،میترادس اۇشاغی دیری ساخلییر و اؤلو دوْغولان اۇشاغینی کوروشون یئرینه هارپاگوسا گؤرسهدیر.کوروش گیزدین یاشییر،اما اوْن یاشلیغیندا آیری اۇشاقلارلا اوْینویان زامان ،کوروش اشراف اۇشاقلاریندان بیرنی امرلرینه باخماماغا گؤره وورور ،چوبان اوْغلو اوْلماغی اۆچون سؤزلرین سایمامیش توْتموشدو.آستیاگ اوْغلان (کوروش) و آتاسینی محکمهیه آپاریر و دانیشدیریر.چوبانین اعتیرافییلا آستیاگ کوروشو تانیییر و اوْنو دوْغما آتا آناسینین یانیندا یاشاماق اؤچون پارسا گؤندیر. آنجاق آستیاگ هارپاگوسون (موشاویرین) اوْغلون چاغیریر و عوض آچماق اۆچون،اؤلدوروب،بؤلوشدورور و پیشیریب ،کاباب ائدندن سوْنرا بؤیوک بیر قوناقلیقدا اوْغلانین اتین موشاویره یئدیریر،سوْنرا آستیاگین خیدمتکارلاری اۇشاقین باشی ،قوْلو و آیاقلارینی قابلار ایچینده گتیرمکله و هارپاگوس بیلمهمیش اوْغلونون اتینی یئمهگی بیلیر[۲۹]. بیر آیری نۆسخه ده، کوروشو ماد درباریندا ایشلهین یوْخسول عایلهنین اوْغلو تانیتدیریر،آنجاق کوروشون اؤز سؤز بو ایدیعانین ترسینه دیرکی ؛کوروش آتاسیندان سونرا،بؤیوک آتاسی و بؤیوک-بؤیوک آتاسیندان سوْنرا شاهلیق تختینه صاحیب اوْلوب[۳۰]. کوروش قایتماقدان سوْنرا کاساندان ایله ائولهنیر، ایکی اوْغلان ۱.جی کمبوجیه و بردیا ، اۆچ قیز دا آتوسا ،آرتیستون، روْکسانا آدلاریندا بیلهسینه دۆنیایا گتیریر.آتاسی اؤلندن سوْنرا ،کوروش پارسلارین شاهلیغینی آتادان ارثه آپاردی پاسارگاد اوزامان آستیاگین قوْندارمیش بیر دؤولتیدی.هابئله استرابودان نقل اوْلوب؛ کوروشون اصل آدی آگراداتسیمیش کی (اؤگی) آتاآناسینین طرفیندن قوْیولموش آد.بئلهلیکله ایحتیمالاً دوْغما عائیلهسینین یانینا قاییداندا، اوْزامانین آد قوْیماق رسملری ایله کوروشون آتاسی (۱.جی کمبوجیه)،اؤز آتاسینین آدینی اوْغلو کوروشا قوْیا.
ظفرلر و ساواشلار[دَییشدیر]
ماد ایمپیراتورلوغو[دَییشدیر]
کوروشون آتاسینین اؤلومو ۵۵۱ م.ق ایلینده اوْلماسینا رغماً، کوروش 559م.ق دان شاهلیغا یئتیشمیشدی.آنجاق هله موستقیل بیر دوولت دئییل دی؛ قاباقکی شاهلار کیمی کوروش دا گرک ماد ایقتیدارین رسمیّته تانیاردی. آستیاگ مادلارین سوْن شاهی و کوروشون بؤیوک آتاسی ،قدیم یاخین شرقین چوْخلو بؤلگهلرینه حؤکومت ائدیردی ، غربدن لیدی ایله، شرقدن ده پارس و پارتلارلا سرحدّلری واریدی.کوروش ماد ایمپیراتورلوغونون ایقتیدارینین آلتیندان چیخماق اۆچون ،اولّده مادلارین پاسارگاداکی مقرینه هۆجوم چکمهگه باشلادی ،هرودوتون دئدیگیجه پارسدا یاشایانلارین آلتی طایفاسیندان اۆچو کوروشا قوْشولدولار و ماد بؤیوکباشلاریندان دا نئچهسی کوروشا طرف گلدیلیر.بو عۆصیانلار ساواشا سبب اوْلدو ،دمشقلی نیکولاس توضیح وئریر ؛ساواش باشلاناندا وضع کوروشون قازانجینا دئییلدی و پارسلار ماد گۆجلرینین قارشیسیندا دایانامیردیلار و قاچیردیلار ،پارس قادینلاری مئیداندان قاچان ساواشچیلارا سسلندیلر "دۆنیایا گلدیگینیز یئره سوْخولماق ایستیسینیز!"قادینلارین بو ایشی ساواشچیلاری غئیرتلندیردی و شیدّتله دؤیوشوب ساواشی قازاندیلار.کوروش ایکی ایلین ایچینده بۆتون ماد گۆجلرینی پارسدان چیخاردابیلدی.آستیاگ ۵۵۰ م.ق ایلینده کؤمک گۆجلرینی هامیسینی ایرانین(شومال شومال-شرق) قورئی و قوزئی-دوْغوسوندان کوروشا حمله ائتمک اۆچون مادا چاغیریر.نعبوعیدین گۆنلوک یازیلارینا گؤره آستیاگ اوْردوسونو کوروشو اؤلدورمک اۆچون یولاسالیر.تاریخچی هرودوتون توضیحینه گؤره آستیاگ اوْردونون باشچیلیغینی هارپاگوسا تاپشیریر.آنجاق هارپاگوس کوروش ایله ایرتیباط قوْرور و اوْنو ماد مۇقابیلینده عۆصیانا تشویق ائدیر سوْنرا اؤزو و نئچه اشراف و اوْردونون بیر قیسمییله ماد ایمپیراتورلوغونا اؤز دؤندریر.سوْن ساواش اکبتان دا باش وئریر و کوروش شهری الینه کئچیریر.هرودوت و کتزیاس ثبت ائلهدیگینه گؤره؛کوروش آستیاگین اؤلدورمهسیندن وازگئچیر و "آمیتس" آدلی قیزینی آلیر(خالاسی).بو ایش مادین نظرینده ایداره اوْلان کیچیک دؤولتلر آراسیندا ساواش اوْدونو سؤندوردو[۳۱].آستیاگ قودرتدن دؤشمهسییله سولطهسینین آلتینداکی کیچیک دؤولتلر کوروشون حؤکمونون آلتینا کئچدیلر.ماد ایپیراتورلوغونون فتحی کوروشون ساواشلارینین باشلانماسییدی[۳۲].
لیدی ایمپیراتورلوغو و کیچیک آسیا[دَییشدیر]
لیدی فتحینین دقیق تاریخی معلوم دئییل اما ماد شاهلیغینین ییخیلماسی ایله و بابل فتحینین آراسیندا اوْلمالیدیر. (۵۵۰م.ق-۵۳۹م.ق) .نبونعیدین گۆنلوک یازیلارینین بعضی توضیحلرینه گؤره کئچمیش زامانلاردا ۵۴۷-م.ق ایلی فتح تاریخی ساییلیردی اما بۇ باخیش ایندیلر چوْخ مقبول دئییل[۳۳]. لیدیلیلر اولّده هخامنشلیلرین "کاپپادوکیا"دا اوْلان پِتریا آدلی شهرینه حمله ائتدیلر. کروزوس شهری مۇحاصیره و ایشغال ائدندن سوْنرا و اهالیسین قوْلوغا تۇتور.بۇ آرادا ،پارسلار دا لیدی شاهلیغینین لونیا آدلی شهرینین اهالیسین حؤکمدارلارینا قارشی عۆصیانا دعوت ائتدیلر.بۇ چاغیری رد اوْلماغیلا ،کوروش قوْشون یغیب و لیدیه طرف یوْلا دؤشدو یوْل اۆستونده اوْلان میلّتلرین قاتشماسییلا ساواشچیلارین سایی گئت گئده آرتدی.پئتریا ساواشی واقعیّتده نتیجهسیز اوْلدو.ساواشین ایکی طرفی ده آخشام دؤشهنه قدر آغیر تلفات وئردی. کروزوس صاباح اوْلانا ساردیسه طرف دالا چکیلدی.[۳۴] کروزوس ساردیسده اوْلان زامان لیدیه کؤمک اۆچون موتّحیدلرینه کؤمک چاغریسی گؤندردی، آنجاق قیشین سوْنلاریندا موتّحیدلری بیرلشهبیلمهمیش کوروش ساواشی لیدی اراضیسینه چکدی و کروزوسو باشکن 1000 ی (پایتختی) ساردیسده موحاصیره ائتدی. قیسا مۆدّت "زیمبرانین" نهایی ساوشیندان قاباق هارپاگوس بؤیوک کوروشا توصیه ائتدی دَوهلری ساواشچیلارین قاباق صفینده یئرلشدیره؛ لیدی آتلاری دَوه قوْخوسونا عادتلری اوْلمادیغی اۆچون چوْخ قوْرخدولار.ایستیراتژی جواب وئردی؛لیدی آتچیلاری مئیدانی الدن وئردیلر.کوروش کروزوسا غالیب اوْلدو و اوْنو اسیر تۇتدو.کوروش ساردیس باشکندی (پایتختی) ایشغال ائتمهسیله لیدی شاهلیغینی ۵۴۶م.ق فتح اوْلدو.[۳۴]هرودوتون یازیلارینا گؤره کوروش کروزوسون جانین باغیشلادی و اؤزونه موشاویر اوْلاراق ساخلادی، اما بو توضیح نبونعیدین گۆنلوک یازیلارینین بۇگونکو تفسیرلری ایله اختلافلیدیر کی لیدی شاهینین اؤلدورولمهسینی اوْرتایا قوْیور.[۳۵] کوروش باشکنده (پایتخته) قایتماقدان قاباق ،کروزوسون خزانهسینین پارسا داشیماغینی پاستیاس آدلی بیر لیدیلییه تاپشیریر.آنجاق کوروش یوْلا دؤشمهسیندن بیرآز سوْنرا پاستیاس پوللا دؤیویشچو اجیر ائدیب ساردیسده پارسلارین ساتراپی تالابوس علیهینه عۆصیان یاراتدیر.کوروش مازاروس آدلی فرماندهینه عۆصیانی باستیرمانی تاپشیریر،اما پاستیاسین دیری قایتارماغینی ایستهییر.مازاروس یئتیشمهسی ایله پاستیاس اجیر اوْلموش ساواشچیسی چوْخ اولان لونییا شهرینه قاچیر .مازاروس اوْردونو یونان مملکتینه گیردیریر و ماگنسیا و پیرنه شهرلرین موطیع ائتدیر.پاستیاسین عاقیبتی معلوم دئییل اما ایحتیمالا تۇتولاندان سوْنرا کوروشون یانینا آپاریب و شیکنجهلردن سوْنرا اؤلدورولو[۳۶] مازاروس کیچیک آسیادا فتحلرینه دوام وئریر و لونیادا دؤیوشلرین بیرینده اؤلور.کوروش مازاروسون فتحلرین تاماملاماق اۆچون هارپاگوسو گؤندریر و هارپاگوس۵۴۲-م.ق ایلینده منطقهنین فتحین باشا یئتیریب پارسا قاییدیر.
یئنی بابل ایمپیرلتورلوغو[دَییشدیر]
۵۴۰-م.ق ايلينه قدر کوروش ایلام و باشکندی شوشو ایشغال ائتدی[۳۷].نبونعيدین گۆنلوک يازيلارينا گؤره ساواشدان قاباق نبونعيد بابلين اۇزاق شهرلريندن دينی مۆجسّمهلرین باشکنده داشیماغینا امر وئرير.و ساواش ايحتمالاً ۵۴۰-م.ق ايلینین قيشیندا با 1000 شلانير[۳۸]. اوکتوبر آیینین باشلامناسینا ياخين، کوروش بابلین شومالی و دیجله چايين کیناریندا یئرلشن استراتژيک اؤنمه صاحیب اوپيس شهرين ایچی یادا ياخينليغيندا ساواشدی.بابل اوْردوسونو داغيلدیب و اکتوبرون ۱۰ اوْندا سيپپار شهرینی ساواشسيز اله کئچیردی ،شهرین اهالیسینین طرفيندن هئچ ديرنيش اوْلمادی[۳۹]. ايحتمالاً کوروش، بابل اوْردوسونون باشچيلاریيلا گؤروشوب و موذاکیره ایله ایکی اوْردونون ساواشماسینین قاباغینی آلیب.نبونعيد شهرده قالیر و الينه فورصت کئچرکن نئچه ايل اۇزاق قالدیغی باشکندينه قاچیر[۴۰]. ايکی گۆن سوْنرا گوبریاسین(هخامنشلیلرین بؤیوک باشلاریندان بیری) دؤيوشچولری بابل شهرينه گيرهبیلدیلر، بودفعه ده بابل اوْردوسونوندان موقاويمت اوْلمادی و نبونعيدین تۇتولدو[۴۱]. هرودوت بو ظفری بؤيله توضيح وئرير؛پارسلار قاباقدان ملکه نیتوکریس توسوطویلا بابلی ماد حملهسيندن قوْروماق آماجیيلا قازمیش خندقلره،فرات چايینين سۇيونو چئویردیلر و بئلهلیکله سۇ سوييهسی بير کيشيینين دیزینه قدر آلچاقلاشدی و موهاجيم گۆجلر گئجهليکله چايين یاتاغیندان کئچيب و شهره گيرديلر[۴۲].اوکتوبرون ۲۹.دا کوروش اؤزو بابله گیردی و نبونعيدی حبس ائتدی[۴۳]. کوروش توسوطویلا فتح اوْلمادان قاباق، يئنی بابل ايمپيراتورلوغو، چوْخلو شاهليقلاری فتح و بابله قاتميشدی.بابلين فتحيندن سوْنرا،کوروش اساگيلا معبدینين تيکيلمهسينده، بابلين باش تانريسی مردوکا تقديم ائتدیگی مشهور اۆستوانهسينده اؤزونو "بابل شاهی، سومر ایله آکاد شاهی و دۆنيانين دؤرد بۇجاغینين شاهی" اعلان ائتدیر.اۆستونهنين يازيلاری نبونعيدی دينسيزليغه محکوم و فاتيح کوروشو مردوکدان راضی تصویر ائدیر و کوروشون بابل وطنداشلارینین یاشاملارینی ترقّی وئرمهسی ، يۇردلاريندان چيخارديلمش خالقلاری يئرلرينه قايتارماغی و معبدلر و موقدّس مکانلارین تعمير و يئنيلهشديرلمسينه فرمان وئرمهسینی آچیقلار[۴۴] . کوروشون سلطنتینين سوْنلاريندا هخامنشلی ايمپيراتولوغو کيچيک آسيايا باتيدان و دوْغودان هيندوستانين قوزئي-باتیسینا قدر دوْغويا چکيلميشدی[۴۵]
اؤلوم[دَییشدیر]
کوروشون اؤلومونون شرحی توضیحلره گؤره فرقلیدیر.هرودوتون تاریخلر آدلی کیتاباینداکی توضیحه گؤره ؛کوروش عاقیبتینی ماسگتلرله شیدتلی بیر ساواشدا گؤرور، ماساگت ائلی خوارزم و قیزیل قوْم چؤللرینین گونئیینده، بۇگونکو اوزبکیستان و قازاقیستان توْرپاقلاریندا یاشایاردیلار.ماساگتلر آتلی و پیادا ساواشچیلارا صاحیبیدیلر. کوروش، کروزوسون توصیهسی ایله اوْنلارا اؤز توْرپاقلاریندا حمله ائدیر[۴۶].اوّلده کوروش، تومیریسین اؤلکهسینه صاحیب اوْلماق نیّت ایله اوْنا ائولنمک تکلیفینی وئریر.ایستگی ردّ اوْلماقلا ماساگتلرین توْرپاغینی زوْرلا آلماغا باشلاییر[۴۷].کوروش باشلانغیچدا ایکی اؤلکهنی آییران سیحون چایینین اۆستونده ساواش گمیلرله کؤرپو قوْردو.تومیریس اوْ شرایطده کی کوروش طرفیندن ساییلماماسینی دؤشونوردو کوروشا ایخطار گؤندریر و یۆرویوشلرین دۇردورولماسینی ایستهییر.تومیریس کوروشون اؤلکهسینده و چایدان بیر گۆنلوک یوْل اۇزاق اوْلان نوقطهده ایکی اوْردونو شرفلی بیر ساواشا چاغیریر.کوروش بۇ سؤزو قبول ائدیر،اما بۇنودا اؤرگنیرکی ماساگتلر شراب و مست ائدن خاصیّتیندن خبرسیزدیرلر.ایچی چوْخلو شرابل 1000 ا دوْلو بیر مقر قۇروب و یاخشی دؤیوشچولری اؤزویله گؤتورب و آز قابلیتلی دؤیوشچولری ایسه اوْرادا بۇراخیب گئدیر.تومیریسین اوْغلو و اوْردوسونون ژنرالی اسپارگاپیسِس، کوروش مقرده ساخایان دؤیوشچولری اؤلدوروب و اوْرانی یئمک و شرابلا دوْلو گؤرور.ساواشچیلاری بیلمهمیش ایچمکله مستلهشدیلر و خبرسیز حملهیه معروض قالان زامان اؤزلریندن دیفاع قابیتینی الدن وئردیلر.حمله باشاریلی اوْلدو و اسپارگاپیسسین دیری توْتولدو،بۇنا رغماً هوشو باشینا گلرکن اؤزونو اؤلدوردو.تومیریس کوروشون تاکتیکینی آلداتیچیلیق سایدی و اینتیقام آلماغینا آند ایچدی.سوْنرا ایکینجی دسته قوْشونو ساواشا گؤندردی و نهایتده کؤروش اؤلدورولدو و گۆجلری ده آغیر تلفات وئردی. هرودوت بو ساواشی کوروش و قدیم دۆنیانین ان شیدّتلی و رحمسیز ساواشی آدلاندیریر.ساواشدان سوْنرا تومیریس کوروشون اؤلوسونو گتیرمگه امر ائدیر،سوْنرا کوروشون قان تؤکنلیگی و اوْغلونون اؤلومونون اینتقیامینا گؤره بیر سمبولیک حرکتله باشینی بدندن آییریر و قانلا دوْلو بیر قابا سوْخور[۴۶][۴۸].
توْرپاغا تاپشیریلماسی[دَییشدیر]
میراث[دَییشدیر]
کوروش اۆستوانهسی[دَییشدیر]
قالری[دَییشدیر]
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Ghasemi, Shapour. The Cyrus the Great Cylinder. Iran Chamber Society. یوْخلانیلیب2009-02-22.
- ↑ Dandamayev,Muhammad A.,CYRUS iii. Cyrus II The Great, Encyclopædia Iranica
- ↑ CYRUS iii. Cyrus II The Great. iranicaonline.org.
- ↑ اسکی عهد(عهد عتیق) شاهلار سِِِفری
- ↑ اشعیا 1:14
- ↑ Dandamaev 1989, s. 71
- ↑ Xenophon, Anabasis I. IX; see also M. A. Dandamaev "Cyrus II", in Encyclopaedia Iranica.
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ Schmitt Achaemenid dynasty (i. The clan and dynasty)
- ↑ [http://www.iranchamber.com/history/cyrus/cyrus.php Why is Cyrus The Great Cyrus II, Kourosh in Persian, Kouros in Greek]. http:iranchamber.com. یوْخلانیلیب16 May 2016.
- ↑ Kuhrt, Amélie (1995). "13", The Ancient Near East: C. 3000–330 BC. Routledge, 647. ISBN 0-415-16763-9.
- ↑ Cambridge Ancient History IV Chapter 3c. p. 170. The quote is from the Greek historian Herodotus.
- ↑ Beckwith, Christopher. (2009). Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present. Princeton and Oxford: Princeton University Press. ISBN 978-0-691-13589-2. Page 63.
- ↑ Cyrus's date of death can be deduced from the last two references to his own reign (a tablet from Borsippa dated to 12 August and the final from Babylon 12 September 530 BC) and the first reference to the reign of his son Cambyses (a tablet from Babylon dated to 31 August and or 4 September), but a undocumented tablet from the city of Kish dates the last official reign of Cyrus to 4 December 530 BC; see R. A. Parker and W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 B.C. – A.D. 75, 1971.
- ↑ Dandamayev Cyrus (iii. Cyrus the Great) Cyrus's religious policies.
- ↑ The Cambridge Ancient History Vol. IV p. 42. See also: G. Buchaman Gray and D. Litt, The foundation and extension of the Persian empire, Chapter I in The Cambridge Ancient History Vol. IV, 2nd edition, published by The University Press, 1927. P. 15. Excerpt: The administration of the empire through satrap, and much more belonging to the form or spirit of the government, was the work of Cyrus ...
- ↑ Neil MacGregor, "The whole world in our hands", in Art and Cultural Heritage: Law, Policy, and Practice, p. 383–4, ed. Barbara T. Hoffman. Cambridge University Press, 2006. ISBN 0-521-85764-3
- ↑ The Cyrus Cylinder travels to the US. British Museum (2012). یوْخلانیلیب21 September 2013.
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ "Cyrus cylinder, world's oldest human rights charter, returns to Iran on loan". Associated Press. The 1000 Guardian. 10 September 2010. http://www.theguardian.com/world/2010/sep/10/cyrus-cylinder-returns-iran. Retrieved 21 September 2013.
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ "Oldest Known Charter of Human Rights Comes to San Francisco". 13 August 2013. http://www.kqed.org/arts/visualarts/article.jsp?essid=124632. Retrieved 21 September 2013.
- ↑ Daniel, Elton L. (2000). The History of Iran. Westport, CT: Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-30731-8.
- ↑ Mitchell, T.C. (1988). Biblical Archaeology: Documents from the British Museum. London: Cambridge University Press. ISBN 0-521-36867-7.
- ↑ (2006) "Achaemenid Period Historical Texts Concerning Mesopotamia", in Chavelas, Mark W.: The Ancient Near East: Historical Sources in Translation. London: Blackwell. ISBN 0-631-23581-7.
- ↑ Cyrus (name). یوْخلانیلیب8 February 2016.
- ↑ ; Plutarch, Artaxerxes 1. 3 classics.mit.edu; Photius, Epitome of Ctesias' Persica 52 livius.org
- ↑ Koresh. http://biblehub.com. یوْخلانیلیب17 May 2016.
- ↑ . The clan and dynasty.
- ↑ e. g. Cyrus Cylinder Fragment A. ¶ 21.
- ↑ شابلون:Cite encyclopedia
- ↑ Stories of the East From Herodotus, p. 79–80
- ↑ Amélie Kuhrt, The Ancient Near East: c.3000–330 BC, Routledge Publishers, 1995, p.661, ISBN 0-415-16762-0
- ↑ Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander. Eisenbrauns, 31–33.
- ↑ The encyclopædia britannica: a dictionary of arts, sciences, literature and general information, Volume 21 edited by Hugh Chrisholm,1911, pp. 206–207
- ↑ Rollinger, Robert, "The Median "Empire", the End of Urartu and Cyrus's the Great Campaign in 547 B.C."; Lendering, Jona, "The End of Lydia: 547?".
- ↑ ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ Herodotus, The Histories, Book I, 440 BC. Translated by George Rawlinson.
- ↑ Croesus: Fifth and last king of the Mermnad dynasty.
- ↑ The life and travels of Herodotus, Volume 2, by James Talboys Wheeler, 1855, pp.271–274
- ↑ Tavernier, Jan. Some Thoughts in Neo-Elamite Chronology.
- ↑ Kuhrt, Amélie. "Babylonia from Cyrus to Xerxes", in The Cambridge Ancient 1000 History: Vol IV — Persia, Greece and the Western Mediterranean, pp. 112–138. Ed. John Boardman. Cambridge University Press, 1982. ISBN 0-521-22804-2
- ↑ Nabonidus Chronicle, 14.
- ↑ The Harran Stelae H2 – A, and the Nabonidus Chronicle (Seventeenth year) show that Nabonidus had been in Babylon before October 10, 539, because he had already returned from Harran and had participated in the Akitu of Nissanu 1 [April 4], 539 BC.
- ↑ Nabonidus Chronicle, 15–16.
- ↑ Potts, Daniel (1996). Mesopotamian civilization: the material foundations. Cornell University Press, 22–23. ISBN 978-0-8014-3339-9.
- ↑ Nabonidus Chronicle, 18.
- ↑ British Museum Website,The Cyrus Cylinder. Britishmuseum.org. یوْخلانیلیب2012-12-30.
- ↑ M.A. Dandamaev, "Cyrus II", in Encyclopaedia Iranica.
- ↑ ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ Ancient History Sourcebook: Herodotus: Queen Tomyris of the Massagetai and the Defeat of the Persians under Cyrus. Fordham.edu. یوْخلانیلیب2012-12-30.
- ↑ Grousset, Rene (1970). The Empire of the Steppes. Rutgers University Press, 9. ISBN 0-8135-1304-9.
- ↑ Tomyris, Queen of the Massagetae, Defeats Cyrus the Great in Battle Herodotus, The Histories


text:
کی وست، فلوریدا
کی وست، فلوریدا (اینگیلیسجه: Key West, Florida) آمریکانین فلوریدا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۸٫۷۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۴۶۴۹ نفر دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کی وست، فلوریدا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Key West, Florida»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
هرودوت
هرودوت (یونان دیلی: Ἡpόδotoς) بیرینجی یازدیقلاری قالان یونان دیلده تاریخ یازان .اوز کیتابیندا یاشامین یازمایب و اونون یاشامی تکجه سودا بیزانس بیلگیلر قوتوسو اوزوندن بیلینیر.بو بیلگیلر یازیسیندا هرودوت هالیکارناس شهرینده دونیایه گوز آچیب و 444 ائیل م.ق تروئی شهرینه ایتالیاده کوچوب و بیلینن بو شهریده دونیادن گئدیب.هرودوت تکجه اوزونه گوره یازیب(هرودوت چالیشماقی بونا گوره اولور بیر قالارلی ایش یارادسین و یونانیلر و بربرلرین ایشلری و توتوشمالاری بیلینسین ) بو تکجه هرودوتون اوزونه گوره یازدیقی اولور.
چوخلو یاشایشی یونان اؤلکه سینده اولودو هابئله بو ایللر خاخام منشیلر و صهیونیستی شاهلاری بو اؤلکه نی توتموشدو.هرودوت آرامیلرین کولتور و ایشلرین بیلیردی و دیللرین بیلمیردی.آرامیلر کولتورون و ایشلرین یازیب و خاخام منشیلرین ایشلرین تاریخ بؤیو قالارلی ائدیب.
اوز یازیلاریندا دستان کیمی یازماقدان فایدالانیب.اوز یازیلاریندا نئچه دستاندان او دستانی یازیب کی اونو دوز بیلیردی و نظره دوز گلن دستانی گوتوروب.هرودوت تکجه میللتلر و جماعت سوزلری ائیله کیتاب یازیب و جماعت ایچره دستانلاری اوز کیتابیندا گتیریب.سیاست و مسلکین تاریخ یازیسیندا گئچیلدیب و آتن و پریلکس کولتورون قوروب.مسلکده یونان تانریچالارین قوروب و اوز تانریچالارینا بابت تاریخ یازیب.
یاشام[دَییشدیر]
هرودوتس یانی یارانمیش و هرا وئرمیش کیمسه (هرا دوئتس:هرا وئرمیش) کیتابی تاریخلر آدیندا قالیر.هالیکارناس شهرینده دونیایه گلدی و تروئی یئرلرینه کوچدو .قونشولاری و اوزی چوخ دولتلی و یاخچی یاشاملاری واریدی.قاریشیقلارا گوره ساموس آداسینا کوچماقا مجبور اولدو.
قایناق[دَییشدیر]
هرودوت فاریسجا ویکی پدیا


text:
اینگیلیس
اوروپانین شومال-غربینده یئرلشن ایداری بیر بؤلوم دور. بؤیوک بریتانیا اؤلکهسینین بیر حیصّهسینی تشکیل ائدیر. [۱]
ایچیندهکیلر
جوغرافییا[دَییشدیر]
اینگیلیسنین اراضیسی
و داغلیق رئلیئفه مالیکدیر.
اینضیباطی اراضی بؤلگوسو[دَییشدیر]
اینگیلیس اراضیسینده ۸۳ اوستان و بونلارا داخیل اولان ۹۳۶ شهر واردیر.
ایقلیم[دَییشدیر]
اؤلکهنین رئلیئفی کیمی ایقلیم شرایطی ده چوخ موختلیفدیر. بو موختلیفلیک ایلک نؤوبهده اینگیلیس اراضیسینین مولاییم و اوکئانیک ایقلیم قورشاقلارینین قوووشدوغو ساحهده یئرلشمهسی ایله الاقداردیر.
اهالی[دَییشدیر]
۲۰۱۱-جی ایل یانوار آیینا اولان رسمی معلوماتا اساساً اینگیلیسده ۵۳،۰۱۲،۴۵۶ نفر اهالی مسکونلاشیب. اهالینین ۷۹%-نی اینگیلیسلر، ۲،۶%-نی هیندوستانلیلار، ۲.۱% پاکیستانلیلار، ۱.۳%-نی ایسکاتلندی لر، ۱%-نی ایرلندی لر تشکیل ائدیر. بوندان باشقا اینگیلیسدن کناردا چوخلو سایدا اتنیک اینگیلیس یاشاییر.
دین[دَییشدیر]
اینگیلیسده موختلیف دینی کونفئسسییالار فعالیت گؤستریر. ان گئنیش یاییلمیش دین خریستیانلیقدیر. اینگیلیسلرین ۵۹.۴%- خریستیانلیق، ۵%-ایسلام، ۱.۵%- هیندویزم و ۰.۸%- سیک دینینه مخصوصدور.
صحیّه[دَییشدیر]
اینگیلیسده صحیّه اساساً "نهس ائنگلاند" طرفیندن تعمین ائدیلیر. ۲۰۱۰ و ۲۰۱۲ آراسیندا اینگیلیسده آنادان اولانلار اوچون حیات داواملیلیغی کیشیلر اوچون ۷۸،۲ ایل، قادینلار اوچون ۸۲،۹ ایل تشکیل ائدیر. بو، بؤیوک بریتانییادا دؤرد اؤلکهده ان یوکسک حیات داواملیلیغی تشکیل ائدیر.
سیاسی سیستم[دَییشدیر]
اینگیلیس ۱۵۳۶-جی ایلدهن ولزله، ۱۷۰۷-جی ایلدهن ایسکاتلند ایله قانونلا رسمیلشدیریلمیش اتفاقدادیر. ۱۲۰۵-جی ایدن اینگیلیسنین اؤز پارلامنتی و ایجرا حاکمیتی فعالیت گؤستریر، لاکین اونلارین سلاهیتی ایسکاتلند، ولز و شیمالی ایرلند کیمی تحصیل، مدنیت، صحیّه، نقلیات، اطراف موحیطین محافظهسی و سایر مسئلهلرله مهدودلاشمیر.[۲]
تحصیل[دَییشدیر]
اینگیلیسده عمومی اورتا مکتب تحصیلی اوچ پیللهدن - ایبتیدای، عمومی اورتا و تام اورتا تحصیلدن عبارتدیر و عمومی اورتا مکتب تحصیلی آلتی یاشدان باشلانیر.
بیلیم یوردولر[دَییشدیر]
اینگیلیسنین آلی تحصیل تام اورتا تحصیل و اورتا پئشه-ایختیصاص تحصیلی بازاسیندان جمعیتین و امک بازارینین تلباتی نظره آلینماقلا یوکسک ایختیساسلی متخصص حاضرلیغینی تعمین ائدیر. اینگیلیسنین ان نفوذلو تحصیل موسّسه لری لندندا و میدلاندس بولگه دا یئرلشیر.
اینگیلیسنین آلی تحصیل موسّسه لرینده متخصص حاضرلیغی اوچ تسیکللیدیر:
بؤیوک بریتانیا شهرلری[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ↑ Part II: The Scottish Administration. The National Archives (United Kingdom). یوْخلانیلیب2013-10-23.


text:
آنقلوساکسون
آنقلو ساکسون (Anglo-Saxons) بیر ائل آدی 5جی میلادی ایلدن بریتانیا آداسیندا تاپیلمیش ژرمن ائللردن ایمش.بو ائل بریتانیا آداسیندا دوغو و قوزئی یئرلرده قوشولموش ساکسون و آنقل ائللردن قورولموشدو.هابئله قوت و وندال و لمبارد ائللری بو طایفالاردا و ائللرده گوروشوردو. بو ائللر نورمنلر الی ایله آلیندی و نورمن چاغیندا 1066 جی ایللرده چوخلوجا قوزئی بریتانیا یئرلرینه کوچدولر هابئله هادریان دوواری بو ائللرین ساکین اولموش یئری اولدو.
اسکی بریتانیا ائللری و بریتانیا کؤکلری بو ائللردندی.ساکسون ائللری 6 جی میلادی یوز الیده بریتانیا آداسینا چوخ گوجلو یورودو و بیرتانیاده بیرلشمیش ساکسون و آنقلو ائللردن گوج یاراندی.ادبیات و حیماسه سوزلری ساواش اوچون چوخلوجا قالیر.
قایناق
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Anglo-Saxons»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۱ دی ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
دیلچیلیک
گئنل ( عمومی) دیل بیلیمی (ديلچيليک)
آداملار گرکلريني(ائحتییاج لارینی) بير- بيرلرينه دوشوندوروب، چيخيش يولو تاپماق اوچون، ديلدن بير آراج(وسیله) کيمي يارارلانيرلار(فایدالانیرلار). بیچیم بیلیمی (مورفولوژی): هر بير ديلين اؤزونه گؤره قورولوش(ساختار)، دوزه ليشي واردير، همين قورولوش دونيا دیل بیلیمی باخيميندان بیچیم بیلیمی آدلانير.
ديل بیلیمی قوللارينين چئشيدلري: 1- تاريخسل بیچیم بیلیم ديل بیلیمی بیلیمسل (علمي) اولاراق تانينميش ديللري آرديجيل(دواملی) اولاراق ايزله یه رک (مشاهده ائدرک)، اونلارين بیچیم بیلیمسل (مورفولوژيک) ده ييشيم لرينه (تغییرلرینه) وارير(داخیل اولور) و اونون تاريخي ايله ده ياخيندان ايلگيلنير(علاقه لنیر). 2- چاغداش (موعاصیر) بیچیم بیلیم ديللر زامان گئتديکجه بير سيرا ده ييشيملره اوغراماق(متمایل اولماق) زوروندا قالير. چاغداش بیچیم بیلیم موباحيثه سينده هر بير ديري ديلينبیچیم بیلیم سيستئمينين چاغداش دورومو اؤيره نيلمه لي دير. 3- قارشيليقلي(مقایسه لی) بیچیم بیلیم ديلين بوتون قارشيليقلي حاديثه، گئديشات (پیشرفت) ياخود سورج (روند)و فاکتلاري (واقعیتلری) اؤيره نيلملي دير. بو دیل بیلیمی قولونون باشليجا ايشي ده، بير کؤکلو، ياخين و قوهوم اولوب- اولمايان ديللرين ان کيچيک بؤلمه و آيرينتيلاريني(جزئییاتلارینی) اله آليب تدقيق ائتمک دير. ديلچيليک قوللارينين باغلانتي و علاقه لري
1- دييالئکتيک باغلانتي دييالئکتيک اصلينده گؤروشوب، تانيشيب، دانيشيب و آنلاشماق(تفاهم) دير. دييالئکتيک ايليشکي(ايرتيباط) ياخود باغلانتي ديلين و ديللرين آيري-آيري قوللارينين گليشمه سيني(توسعه سيني) گوجلنديرملکه ياناشي، يئني قوللارين دا يارانماسينا يول آچير. 2- يئني يارانميش قوللار ديل سيستئمين ده گرگينليک(تنش)، چاتيشمازليق(کمبود)، هر تورلو(نوع) احتيياج اورتايا چيخينجا، آنا و گوجلو قولدان آليب يئني حاد 1000 يثه لر ايله اوز- اوزه گلميش قولا وئريريک. تطبيقي ديل بیلیمی تطبيق و اوزلاشديرما بيزه يارديم ائدر کي، دونيادا وار اولان هر بير ديلين هم ده او ديلده دانيشيب ياشايانلارين گونده ليک حيات، احتيياج، اينکيشاف، ياراديجيليق، آغري، آجي، حسرت، اوغور، شنليک، داوا- دالاش و مينلرجه مسئله لري ايله ياخيندان تانيش اولوب، اؤز ياشاميميز و ديليميزده موثبت يؤنلري ايشله دک، زييان وئريجي جهتلري ده تجروبه ائتمه دن بير يانا بيراخاق. تطبيق، علمي- نظري باخيمدان يارديم ائدر کي، چاغداش(موعاصير) دونيادا دانيشيق ديللري تانينسين، ادبي و يازي ديللري ترجومه ائديليب يايينلانسين، هر بير اولوسون(ميللتين) دوشونجه طرزي و مدني گؤروشو اؤيرنيلسين. ۵ تطبيقلي ديلچيلييين قوللاري
1- گرافيک قولو گراف و گرافيک سؤزو سسله نينجه، يازي، يازماق و يازي واسيطه لري دوشونولور. هر بير ديل اوچون اويغون(سازگار) اليفبا سيراسي و حرفلر دوشونوب سئچندن سونرا، اونلارين فورماسي دوشونولور. اؤرنک(مثال) اوچون بير حرفين نئچه شکيلي، نئچه رولو اولمالي و هانسي يئرلرده هانسي شکيلده يازيلماسي اؤنملي(مهم) دير. بو مسئله لري حل ائتمک اوچون گرافيک قولو يارانميش دير. 2-اورفوگرافي حرفلرين بير – بيرلرينين يانيندا نئجه و هانسي قايدا – قانونلا، هانسي يازي فورماسي ايله يازيلماسي بو قولدا دانيشيلير. 3-اورفوائپي بو قولدا دانيشيق فورماسي آراشديريلير(بررسي اولور) و عمومي هم ده ادبي ديله ياخين بير دانيشيق بيچيمي(اولگوسو) نظرده توتولور. ديلين ادبي، سيياسي، فيزيکي، تاريخي، ايجتيماعي، ديني، موسيقي و باشقا نورما(اؤلچو) ايله واحيدلري اولمالي دير. همين بؤلمه لرين هر بيرينده ائشيدن اوچون تام معنادا سؤز تحويل وئريب آنلايشش ياراتماق اوچون، گؤتورولن مؤوضوعون اؤزونه عاييد واحيدلر لازيم دير. 4-لئکسيکوگرافي هر بير ديل اوچون سؤز قايناغي(منبعي) لازيمدير. ديلچيلر آراشديرما نتيجه سينده هم يئني سؤزلرين يئرين آيدينلاديرلار، هم ده ايشدن چيخميش اسکي(قديم) سؤزلره يئني يئر آچيرلار. دئمک، بير ديلين لوغت ياراتما، سؤزلوک توپلاما، اولان سؤزلرين آراشديريلماسي و بوتؤولوکده ديلين گوندمده( Up to Date ) قالماسي اوچون ياراديلميش اساس ديلچيليک قوللاريندان بيري دير. 5-چئويرمنليک(ترجومه شوناسليق) ديللري قارشيليقلي(تطبيقي) بيلمکله ياناشي، ترجومه اوچون نظرده توتولموش ديللرين بوغاز ادبياتي، يازيلي ادبياتي، ادبي ديل واحيدلريني، دئييم طرزلريني 1000 ،فولکلورونو، عمومي تاريخيني، انساني جوغرافيياسيني، عادت- عنعنه لريني، ديني گؤروشلريني، ميللي مراسيملريني و ... ده اؤيرنمک لازيم دير. ۶ ديلچيليک بيليکينين(علمي نين) قوللاري
1- فونئتيک(سس بیلیمی ) بورادا فونئم اساس اولاراق نظرده توتولور. هر بير وارليق هم ده دوغرو- دوزگون وارليق بير چئشيد(نؤوع) قورولوش (ساختار) و سيستئمه يييه اولمالي دير. ديل سيستئمي آيدين و دورو بير واحيد يا دا واحيدلردن دوزه لير. ديلين سيستئملريندن بيري ده سس سيستئمي دير. سس سيستئمينده فون و فونئملر اؤز بؤيوک روللاريني اويناياراق، او ديلين ايلکين، اورتا و چاغداش دورومونو آچيقلايير و ديل سسلردن دوزه لن بير وارليق کيمي گونده ليک ايشيني گؤرور. 2- لئکسيکولوژي(لغت بیلیمی ) هر ديلين آياقدا دوروب دونيا ديللري ايله قارشيليقلي ياشاماسي اوچون، اونون بؤيوک و گئنيش سؤز قايناغي اولمالي دير. ديلين سؤز قايناغي نه قدر گئنيش اولورسا، او ديل بير او قدر گوجلو، آنلاملي، اوخوناقلي و يازاناقلي اولار.
3- اونومولوژي(اونوماستيک)
هر ديلده آدلار ايکي آيري قولا آيريلير، بيري اؤزل(خصوصي) و او بيريسي گئنل(عمومي) اولاراق تانينير. عمومي گئنل(هاميليق) آدلار تکرار اولوب دؤنه لرجه ايشلندييي بير حالدا، اؤزل آدلار بير دؤنه ايشلنير. ديلين اؤزل آدلارينين توپلوسونا(مجموعه سينه) اونومولوژي دئييلير. 4-سئماسيئولوژي)معنا شوناسليق) ديل و ديلين سؤزلري، جومله لري، دئييم-دويوملاري ائله اولمالي دير کي، دئين ايله يازانين دوشونجه، گؤروش و فيکير طرزي چاتسين. فيکير آنلاييشي و دوشونجه آيدينليغيني اؤيره نيب، اؤيره دن قول و سيستئمه، او ديلين سئمانتيکي يا دا سئما سيئولوژيسي دئييرلر. 5-فرازئولوژي(ايصطيلاح شوناسليق) بير سيرا سؤز، سؤزجوک(کلمه)، دئييم(اصطلاح)، دويوم (ائحساس) و عبارتلر ده واردير کي، زامان گئچيميندن آسيلي اولماياراق، گوندمده دورور و هر کسين دوشونه بيلدييي اؤلچوده اؤز وظيفه سيني داشييير. بئله سؤزلر اوست- اوسته بيرلشميش سؤزلر دير و همين ديلده ده ييشيلمز اولاراق ايشلنيرلر. بو عبارتلري تدقيق ائديب اؤيردن قولا فرازئولوژي دئييلير. اؤرنک: اوره يي آغزينا گلمک، باغري چاتلاماق و اؤدو پارتلاماق. 6-ائتيمولوژي(ريشه شوناسليق) سؤزلر ايکي آيريجا بؤلمه يعني کؤک و اکدن(شکيلچي دن) عبارت اولور. سؤزلرين کؤکونو يعني باشلانغيج بؤلومونو اؤيرنمک اوچون ديلچيليک علمينده اؤزل بير قول يارانميش و همين قولون آدي ائتيمولوژي دير. 7- دئريواتولوژي(ائشتيقاق شوناسليق) بو قول، يئني سؤزلرين نئجه و نه شکليلده دوزلمه سينه باشچيليق ائدير و ديلده هر هانسي بير اؤز باشيناليغين، ديدرگين لييين(سرگردان ليغين) قارشيسيني آلير. بو قول اول 1000 ازسا، هر کس اؤز بيلديي کيمي يئني سؤزلر اورتايا آتار، ديلي علمي مجرادان چيخارار. 8- مورفولوژي(صرف) ديلده کي هر بير سؤزو هانسي فورمادا، هانسي قورولوشدا ايشلتمک اوچون ديلين دوزنينه (انتيظامينا) اويغون(موناسيب) اولان بير چاليشما قولو لازيم دير و همين قول مورفولوژي دير. بو قول سؤزلرين قورولوش و شکليني ائله دوزنله يير کي، اؤيرتيم و تعليم زاماني هر کس اونو باشا دوشور و ديل تعليمينده بؤيوک بير بيرليک يارانير. 9- سينتاکس(نحو) بو قولدا هر تورلو دوزن، نظم، سيرا، ترتيب، دوروش و يئرلشيمدن سؤز گئدير. سؤزون يا کلمه نين قورولوشونو يوخلاييب اونا ريتميک بير دوزن وئرمک اوچون سينتاکس قولوندان يارارلانيريق(فايدالانيريق). ۷ ديلچيليک علمينين ساحه لري
1-نظري ديلچيليک 2- تطبيقي ديلچيليک 3- عمومي ديلچيليک 4- خصوصي ديلچيليک ديل ساحه سينين اؤنملي(مهم) مسئله لري: 1- يازي مسئله سي سسلري، سسليک لري، حرفلري و سؤزلري تانيياندان سونرا، اونلاري نئجه ياناشديرماق(بيربيرينه ياخين ائتمک)، اويغونلاشديرماق(موناسب ائتمک)، فورما و شکيل وئرمک و... کيمي دوشونجه لر، اؤزو ده بؤيوک مسئله ايدي. يازي ائله اولمالييدي کي، اونو هر بير ديله باغلي اولانلارين هاميسي اوخويا بيلسين. بونا گؤره ده، يازينين ثابيت و دينج اؤيرنيملي يول- يؤنتمي اولماليدير. 2-نورما مسئله سي ديلچيليک علمي بير سيرا آنلاتما واسيطه يا دا واحيدلرينه يييه دير. بير علم قولونو راحات و دينج ليکله آنلاتماغا چاليشديغيميز زامان ايستيفاده ائتديييميز واحيدلر يا دا تئرمينلر(اصطلاحلار) نورما(معيار) دير. اؤرنک: ادبيات قولوندا گؤزلجه ايشله ديليب سئويلن دئييم، دويوم، بنزتمه و سؤز اويناتمالاري طبيعي کي، رياضيياتدا يئرسيز دير. ديلده سس، سسليک، حرف، فون، فونئم، آغيز، بوغاز و ... کيمي سؤزلر اولدوغو حالدا، رياضيياتدا چارپي، ائکسي، آرتي، بؤلو و ... کيمي دئييم و واحيدلر يئر توتور. 3-لوغت مسئله سي لوغت يا سؤز، هر بير ديلين لئکسيک قايناغي و گوج آنباري ساييلير. هر بير موعاصير و چاغداش ديل اوچون سئچيلميش لوغت و سؤزجوکلر او ديلين قورولوش، گونده ليک دانيشيق و اينساني جوغرافيياسيني دا نظرده توتمالي دير. زامان آشاماسيندا اسکيليب و يوخ اولوب گئدن لوغتلرين يئريني ديل و ديلچيليک عاليملرينين دوشونوب داشينديغي سؤزلرله دولدورماق لازيم دير. 4-نورماتيو(قايدالي) اثرلر هر بير توپلومون و ايجتيماعنين انسانلاري آيري آيري بؤلگه و منطقه لرده ياشاديغي اوزوندن، اونلار اوچون واحيد، بنزر و اويغون درس واسيطه لري حاضيرلاماق لازيم دير. درسليک لر ايسه، ديلين اؤزونه مخصوص نورما(معيار) يا دا واحيدلرين کؤمه يي ايله ال وئريشلي(مطلوب) دير. درسليکلر اورتاق فيکير، 1000 اورتاق اليفبا، اورتاق شکيل و رسيم، اورتاق فونت و يازي قايداسي ايله الده ائديليرسه، نورماتيو اثر کيمي آليناجاق دير. 5- آوتوماتيک ترجومه مسئله سي بير ديلده يارانان مؤوضوعنو زامان ايتيرمه دن و قيسا بير موددت ايچريسينده باشقا ديللي خالقلارا چاتديرماق ايسته ييريک سه، او اثري آوتومات اولاراق چئويرمه لي و آنلاشيلان شکيلنده عموم خالقا تقديم ائتمه لييک. ترجومه چي هر ايکي ديلي اولدوغو کيمي بيلمه لي و اونون خالق آراسينداکي بوغازلاريني قاورامالي(هر يؤنونو آنلامالي) دير. بئله اولمازسا، نظرده توتولموش ترجومه اثري طبيعي وارليغيني ايتيرر و آيري بير آنلاييشلا اورتايا چيخار. ۸ ديل و ديلچيليک ايکي آيريجا بؤلمه ده اؤيره نيلير
1- اؤزل(خصوصي) بو ساحه ده چاليشانلار يا اوزمانلار(موتخصيص لر) بير ديلين يا دا بير ديل قروپونون ييغجام اولاراق علمي آراشديرما و تدقيقي ايله مشغول اولورلار. ايکينجي ياندان، اؤزل ديلچيليکده يالنيز بير ديل گؤز اؤنونه آلينير و باشقا ديللر قيراغا قويولور. 2- گئنل(عمومي) بو ساحه ديلين عمومي نظرييه لريني اؤز ايچينه آلير و همين يؤنده چاليشير. بورادا آنجاق بير ديل يوخ، بير نئچه ديل و اونلارين ياخين، اورتاق، بنزر و يا شريک نوقطه لريني آراشديرير و گؤز اؤنونه آلديغي ديلين بوتون قوللاريني هم ده آسان بير شکيلده تدقيق ائدير. ديلچيلييين ايجتيماعي اولمايان علملرله علاقه سي: 1-آنتروپولوژي(اينسان بييولوژيسي) اينسان اوغلو هارادا، نئجه، هانسي شراييطده، نه زامان و نه اؤلچوده يارانميش و اورتايا چيخميش، مؤوضوعسونو آراشديران قول آنتروپولوژي آدلانير. 2-فيزييولوژي(بدن قورولوشو) اينسان و حئيوانلارين بدن قورولوشو، چاليشما طرزي و سيستئم چرچيوه سي ايله مشغول اولان علمه فيزييولوژي دئييلير. 3-فيزيک(طبيعي حاديثه، حرکت و قورولوش) طبيعتده باش وئرن حاديثه لر بوتونلوکجه قانونا اويغون و موثبت حاديثه لر دئييل دير، طبيعتين قورولوشو، سيستئمي و همين قورولوشون ايچريسينده کي حرکت و ترپنيش لري آراشديران علمه فيزيک دئييلير. 4-سئمييوتيک( ايشاره لر سيستئمي) طبيعت و جمعييتي اؤز دوزن و چرچيوه سينه آليب اينتيظاملي بير شکيلده يئريدن ايشاره لر سيستئمينه سئمييوتيک دئييلير. 5-جوغرافييا(يئرله باغلي علم) بو علم، طبيعي هم ده محصول وئريجي توپراقلارين تدقيق و آراشديرماسي ايله مشغول اولور. جوغرافييا علمي بشره يارديم ائدير کي، يئر کوره سينده کي بوتون وارليقلار ايله داغ، داش، توپراق، ياتاق، سو و ... باخيميندان تانيش اولسون و اوندا کي ايمکانلاردان درين هم ده آسانليقلا فايدالانسين. 6- رياضييات ريياضييات سويوتلاما( انتزاع) و منطيقي قوللاناراق و سيستئملي چاليشما ايله فيزيکسل 1000 مؤوضوعلارين بيچيملريني و حرکتلريني ساييماغي، حئسابلاماغي و اؤلچمه يي مومکون ائدير. 7- سايبئرنئتيک(ايداره ائتمک) ايجتيماعدا ضروري و واجيبي چاليشمالاري دوزگون يولونا قويماق اوچون، دقيق و باش بيلن آداملارين کؤمه يي ايله بير سيستئم و ايداره يارانميش و همين ايداره نين آدي سايبئرنئتيک آدلانميش دير 8- تئکنيک تئکنيک اصلينده موهندسيليک دير و بيزيم بورادا کي موباحيثه ميز ده موهندسيليک ديلچيلييي دير. 9- آسترونومي(اولدوزچولوق) بو علم و ساحه کائنات ايله مشغول اولان بير علم دير، گؤي جيسيملريني اؤز ايچينه آلان و اونلار ايله باغلي گئنيش معلومات وئرن بير ساحه دير. و ساير ... ۹ دیلچیلیک ایله ایلگیلی علم قوللاری
1-فلسفه 2-منطیق 3-پسیکولوژی(روان شوناسلیق) 4-پئداقوژی(تعلیم و تربیت) 5-تاریخ 6-سوسیولوژی(جامیعه شوناسلیق) 7-ائستئتیک(گؤزللیک تانیتیمی)
دیلچیلیک و ادبیاتچی لیق: الف) ادبیات نظریه سی 1-بدیع ادبیاتین اجتیماعی ماهییتی(ایچ اوزو) 2-بدیع ادبیاتا باغلی یؤن و جهتلر 3-ادبیاتدا و بدیعییاتدا قانونا اویغونلوق 4-بدیع اثرلرین ژانری یا نؤوعو 5-دیل و باشقا اؤزللیک لر(خصوصییاتلار)
ب)ادبیات تاریخی 1-ادبیاتین انکیشاف(توسعه) تاریخینی آردیجیل اولاراق آراشدیرما 2-ادبی پروسئس یا ادبی گئدیشاتین ایزلنمه سی(تعقیب ائتمه سی) 3-ادبی حادیثه لرین اؤنم و اهمییتی
ج)ادبی تنقید 1-ادبی حادیثه نی ایده (بدیعی باخیم)-دان تحلیل ائدیر 2-هر دؤنم و دؤورون ادبی گئدیشاتینا یؤن و جهت وئریر 3-یارانمیش اثری دیل، تصویر، دئییم، اوبراز(تصویر) یا گؤرکم (ظاهر) و آیری جهتلردن آچیقلاییر
دیلچیلیک علمی نین اجتیماعی قوللاری: 1-ادبیات شوناسلیق 2-متن شوناسلیق 3-فلسفه چیلیک 4-منطیق 5-پسیکولوژی 6-پئداقوژی 7- تاریخ 8-سوسیولوژی(جامیعه شوناسلیق) 9-ائتیک(اخلاق علمی) ۱۰ ديلچيليک و اجتيماعي آخيني
ديلچيليک اجتيماعي باخيمدان ايزلنميش و بو جهتده موختليف فيکيرلر، مکتب لر و کاناللار يارانميش دير. بو آخينين ان تانينميش و اولو باشچيلاري دا بونلاردير: 1-آ. مئيئه 2-ژ. وانديري يئس 3-آ. سئشئه 4-ش. باللي ديلچيليک علمينه آخين ائتميش و بير تور ساحه ياراتميش همين مسئله و مؤوضوعنون ايکي آيريجا مکتبي ده يارانميش دير: الف)جئنئوره مکتبي قول و ساحه لري: 1- عمومي ديل و ديلچيليک 2- فرانسه اوسلوبلاري 3- ديل و ديريليک 4- عمومي ديلچيليک و فرانسه ديلي ب)پاريس مکتبي بو مکتبده آشاغیداکی قوللار اؤيره نيلير: 1- هيند- آوروپا ديللري 2-تاريخي ديلچيليکده موقاييسه لي مئتود 3- کلاسيک ديللرين موقاييسه لري گرامئري 4- لاتين ديلي نين تاريخي 5- عموم ايسلاو ديللري ۱۱ يئني ديلچيليک آخيني
م. بارتولي بو آخينين ايلکه لريني و تمل داشيني قويموش و اؤز فعا ff6 لييتلريني ديلين هر آن يئني بير دوروما گلديييني و هر گون داها بير تاپينتي ايله قارشيلاشا بيله جه ييني دوشونه رک مئيدانا چيخارميش دير. اونون اثرلرينين آدلاري بئله دير: يئني ديلچيلييه گيريش-1925 يئني ديلچيلييين دورومو- 1947 بو يولدا فئردينات د. سؤسسور(1857-1913) آشاغيدا قئيد اولان قونولارا گؤره اثرلر ياراتميش: 1-ديلين گؤستريش کاراکتئري 2- ديل سيستئم اولاراق 3- ديل و دانيشيغين ايلگيسي 4- سينکرونيک( بير زاماندا) ديل 5- دياکرونيک (زامان کئچيمينده) ديل موسکو ديلچيليک مکتبي بو مکتبين باشلايانلاري بونلارديرلار: 1-ف. فورتوناتوو(باشچي) 2-آ. شاخماتوو 3-م. پوکروويسکي اونلارين چاليشديقلاري ساحه لرين قونولاري بئله دير: 1-ديل ايله تفککورون ايليشکي يا دا باغلانتيسي 2-قارشيليقلي ديلچيليک ۱۲ قازان ديلچيليک مکتبي
بو مکتبين بينؤوره کرپيجيني قويانلار بونلاردير: 1-بودئن دئ کورتئنئه(باشچي) 2-ن. و. کروشئويسکي 3-و.آ. باقروديتسکي 4-س. ک. بوليچ 5-آ. اي. آلئکساندروو اونلارين آشاغيداکي ساحه لرده فعالييت و چاليشمالاري اولوبدور: 1-دييالئکتولوژي(دئييم طرزيني گؤسترن بير يول و يؤنتم) 2-لئکسيکوگرافي( لوغتلرين کؤکونو آراشديرماق) 3-فونولوژي( فون،مورف و فونئملري آراشديرماق) 19-جو يوز ايلين سونلاري و گنج گرامئرچي لر: 1-کارل بروکمان 2-هارمان اوستهوف 3-آوگوست لئسکين 4-هئرمان پائول بئرتولد دئبروک اونلارين اثرلري: 1-مورفولوژي تدقيقاتا گيريش 2-ديل تاريخي نين پرينسيپ لري 3-هيند- آوروپا ديللري نين اؤيره نيمينه گيريش گنج گرامئرچي لرين فعالييت لرينين سونوجو: 1-ناتوراليزمدن(دوغاچيليقدان) اوزاقلاشماق 2-ديلين فونئتيک ده ييشيکليک لرينين تدقيقي 3-ديري ديللري و اونلارين دييالئکتلريني اؤيرنمک 4-ديلين ديلچيليک جهتلريني آراشديرماق يوخاريدا قئيد اولونان گنج لرين ديلچيليک ساحه سينده قصورلاري و عئيبلري بونلاردان عيبارت ديرلر: 1-آنا(اوريجينال) ديلي ياخشي و اولدوغو کيمي تانيميرلاردي 2-اونلار ديل واحيدلريني سيستئم کيمي گؤرمورلردي 3-لئکسيک سيستئمينه اؤنم و اهمييت وئرميرلردي 4-سينتاکسين اؤزلليک لريني نظرده توتمورلاردي ۱۳ اون دوققوزونجو یوز ایللیک و میصیر هئروقلیفی
بو ساحه ده فرانسوا شامپولیئون آدینی اونوتماق اولماز. بورادا و مربوط اولان موجادیله لرین آرخاسینجا آشاغیداکی مسئله لر هم ده گئنیش شکلیده اورتایا آتیلیب: 1- دیل اجتیماعی حادیثه دیر 2-دیل ناتورالیزم جریانی دیر. آوگوست شلئیخئر، ژئرمن، ایسلاو و بالتیک دیللرینی آراشدیرما و تحلیل مؤوضوعسو اولاراق گؤتورموش و آشاغیداکی فیکیرلری سؤیله میش دیر: دیل اصلینده تفککوردور و سسلرله ایفاده ائدیلیر. دیل جانلی و دیری اورقانیزم ایله بیرلشیر. دیل واردیرس 1000 دا، آنا دیل قورماق ضروری دیر. هیند- آوروپا دیللری آغاجی و خوللاری نظرییه دیر. دیل معنا و موناسیبت ساییلیر. منطیقیزم: بو ساحه ده کی فیکیر و دوشونجه، دیلین بیچیم، تؤکوم، قورولوش، سیستئم، مورفولوژی و سینتاکس کیمی مسئله لرینی منطیق و قانون چرچیوه سینه گتیریب اثبات ائتمک ایسته میشلردی. کارل بئککئرین فیکرینجه منطیق ایله مورفولوژینین گؤزه گلیم بیر سینیر و سرحدی یوخدور. فییودور ایوانوویچ دئییر کی، منطیق و فلسفه ان قدیم علم ساحه و قوللاریندان اولاراق دونیانین بیر چوخ علم مرکزلرینده تعلیم وئریلمیش و بیر چوخ آیری علملری ده اؤز باشینا توپلامیش دیر. ۱۴ دیلچیلییین یئنی دؤورو
19-جو یوز ایلین ایلکینده یئنی جیغیرلار آچیب سؤز دئینلر بونلاردیلار: آ. ف. بئرن قارد- دوشونجه لرینین باشلیقلاری: دیل ایله علاقه دار تعلیم-دیلچیلیک علمی نین ایلک اساسلاری فریدریک شلئگئل- دوشونجه لرینین باشلیقلاری: مورفولوژیک تصنیف مسئله سی- دیللرین قارشیلیقلی آراشدیرماسی- هیندلرین دیل و حیکمتی فرانس بوپ، راسموس راسک، یاکوب قریم، آلئکساندر ووستوکوو- دیللرین قوهوم اولماغی دوشونجه لری: 1- دیل بیلگیسی اویغونلوغو باخیمیندان 2- لئکسیک اویغونلوغو باخیمیندان "هومبولت"ون عمومی نظری دیلچیلیک آراشدیرمالاری: 1- دیلین ایچ اوزو 2- دیلین بیچیمی 3- دیلده دوشونجه نین یئری 4-دیلین قایناغی، کؤکو و انکیشافی. 5-دیلین تیپولوژی یا دا تؤکوم تصنیفی و سیرالانماسی 6- اؤنجه اولموش، آنجاق اونودولموش بیر سیرا یازیلارین نئجه اوخونماسی. ۱۵ دیل و مدنییت گلیشمه سینین آددیملاری
1- کلاسیک و قدیم فیلولوژی علملرینه ماراق آرتمیش و سامی دیللری لوغت، دیل بیلگیسی و ... باخیمیندان اؤیره نیلمه یه باشلانمیش دیر. 2- دیلین ماددی وارلیغا چئوریلمه سی مسئله سی اورتایا چیخیب بوتون آیرینتیلاری ایله اینجه لنمه یه باشلامیش دیر. 3- دیلین کؤکو و تملی مسئله سی چوخ جیددی اولاراق اورتایا گلمیش و بو یؤنده گئنیش دارتیشمالار اوزه چیخمیش دیر. 4- اؤیره نیلمیش و تانینمیش دیللرین گئنیش لنمه سی و داها آچیق و بؤیوک بیر آلاندا تدقیق ائدیلمه سی بیر سیرا دیلچی عالیملر طرفیندن ایره لی سورولموش دور. 5- دیللرین یاخینلیق و قوهوملوق مسئله سی بحثه یول تاپیب آراشدیریلمیش دیر. 6- دیلین گلیشمه آنلاییشی بیر داها دا موذاکیره مؤوضوعسو اولموش دور. 7- دیری دیللرین یئنی تیپلی لوغت و سؤزلری ایکی آیریجا بؤلمه ده: 1- ایضاحلی لوغت. 2- چوخ دیللی لوغت. فورماسیندا تدقیق ائدیلمیش دیر. 8- میللی دیللرین دیل بیلگیسی، بیر احتییاج اولاراق یارانمیش دیر و همین مؤوضوعو ایکی آیریجا بؤلمه ده: 1- قورالسال(قایدالی) گرامئر 2- عمومی گرامئر. شکیلینده اورتایا قویولوب بحث ائدیلمیش 1000 دیر. قايناق:عمومي ديلچيليک، دوکتور علي داشقين
اؤزتله ين: مهدي شاهوردي زاده


text:
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری (اینگیلیسجه: United States of America (USA))، شومالی آمریکا دا بیر دؤولت. مرزلرینی شومالدا کانادا، جنوبدا مکزیک ایله (شومالی آمریکا حیصصهسینده آلاسکا تکجه کانادا ایله) بؤلوشور. آمریکا فئدئراتیو جمهوریدیر. آمریکاآنایاساسی ۱۷۸۷-نجی ایلده قبول ائدیلمیشدیر (۱۷۸۹-نجو ایلدن قوهدهدیر). اساسی قانونا بوگونه قدر ۲۶ دَییشیکلیک ائدیلمیشدیر، اونلاردان ۱۰-او ۱۷۸۹-نجو ایلده حوقوقلار حاقیندا بیلل آدی ایله قبول اولونموشدور. عالی قانونوئریجی حاکیمیت اورقانی اولان آبش کونگرهسی سئنادان و نومایندهلر پالاتاسیندان عیبارتدیر. محکمه سیستمی فدرال و یئرلی محکمهلردن تشکیل ائدیلیب.
ایچیندهکیلر
تاریخ[دَییشدیر]
آوروپا کولونیستلری شومالی آمریکا قارهسینه گلنهدک (۱۶نجی عصر) آمریکانین ایندیکی اراضیسینده قیزیل دریلر و اسکیمولار یاشاییردی. ۱۶۰۷-نجی ایلده اینگیلیسلر ایندیکی ویرجینیا ایالتینین اراضیسینده ایلک دایمی مسکن سالدیلار. اوجوز زنجی امهیی ۱۷-۱۸ عصرلرده جنوب ایالتلرینین پلانتاسیا تصرروفاتینین اینکیشافیندا موهوم رول اوینادی. کاپیتالیزمین اینکیشافی ایله قاباقجیل ایدئولوژی اؤزونه یول آچیردی (توماس جفرسون، بئنجامین فرانکلین). شیمالی آمریکادا اینگیلترهنین حؤکمرانلیغینا سون قویموش ایستیقلالیت موحاریبهسی (۱۷۷۵-۸۳) گئدیشینده آبش-دا آبش ایستیقلالیت بیاننامهسی قبول ائدیلمیشدیر (۱۷۷۶ ایل یولون ۴-ده). یورکتاون یاخینلیغیندا ووروشمادان (۱۷۸۱) سونرا اینگیلیس ایجماعلار پالاتاسی موحاریبهنین داوام ائتمهسی علئیهینه سس وئردی و حوکومتی صولح باغلاماغا وکیل ائتدی. ۱۷۸۱ ایلده خاریجی ایشلر، مالیه و حرب دپارتامنتلری یاراندی. همین ایلده مالیه دپارتامنتی باشچیسی روبرت مورریس پول بوراخیلیشی اوچون شیمالی آمریکا بانکی کونگره لیسانسینی وئردی. ۱787 ایلده قبول ائدیلمیش یئنی آنایاسا آبش-ای فدرال دؤولت کیمی رسمیلشدیردی. ۱789 ایلده ایلک پرزیدنتی جورج واشینگتون سئچیلمیشدیر. ۱۷۸۹-۹۱-جی ایللرده ایلک سیاسی پارتیاسی - فئدئرالیستلر و رئسپوبلیکاچیلار مئیدانا گلدی (۱۸۲۸ ایلده فئدئرالیستلر آدینی دئموکرات پارتیاسیا دَییشدیلر). ۱۷۹۱ ایلده میللی بانک یارادیلدی. بئینالخالق مئیداندا اؤز مؤوقعینی مؤحکملتمهیهسی گؤسترن آمریکا ۱۸۰۸-۰۹ ایللرده روسیه ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری باغلاندی. اینگیلتره-آمریکا موحاریبهسی (۱۸۱۲-۱۴) آبش-این موستقیللیگینی موحکملندیردی. ۱9 عصرین اوللرینده آبش-این اراضیسی خئیلی گئنیشلندی. ۱۹ عصرین سونوندان جنوب کارولینا و جورجیا دان میسیسیپی، آلاباما، لوئیزیاناو آرکانزاسا کیمی گئنیشلنمیش پامبیقچیلیق اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. ۱۸۰۳ ایلده آبش حکومتی لوئیزیانانی فرانسهدن ساتین آلمیشدی، ۱۸۱۹ ایلده ایسپانیا غربی و شرقی فلوریدانی آمریکایا گذشته گئتمهیه مجبور اولدو. ۱۸۷۶ ایلده روسیهدن آلاسکانی و آلئوت آدالارینی ساتین آلدی. ۱۹ عصرین ۳۰-نجو ایللرین اولینده آمریکادا آبولیسیونیزم حرکاتی گئنیشلندی. لاکین جنوب قولدارلارلیق اوستانلری شیمال جمعیتی آراسینداکی ضدیتلری کسکینلشدیردی. ۱۸۶۰ ایل دئکابرین ۲۰-ده جنوبی کارولینا فئدئرال کونستیتوسیاسین اؤز راتیفیکاسیاسینی پوزموش، شیتاتلار اتفاقیندان چیخدی. فئورالین 7-ده آمریکا کونفدراتیو اوستانلرینین مووقتی آنایاساسی قبول ائدیلمیشدیر. بو آبش-دا وطنداش موحاریبهسی (۱۸۶۱- ۶۵) ایله نتیجهلندی. بو دؤورده پرئزیدئنت آبراهام لینکولن کؤلهلرین فدرال سویهده آزاد ائتمهسی حاقیندا بیاننامهسی ایمضالادی (۱۸۶۳ ایل یانوارین ۱-ده). ۱۸۶۹ ایلده وایومینق اراضیسی، ۱۸۹۳ ایلده ایسه کولورادو اوستانی قادینلارا سسوئرمه حوقوقو وئردی. وطنداش موحاریبهسیندن سونرا مالدارلیغین گئنیشلنمهسینه گؤره کابویلار مئیدانا گلمیشدیلر. ۱۸۸۶ ایل سئنتیابرین ۴-ده جئرونیمونون توتولماسی ایله هیندیلرله موحاریبهلر اصلینده باشا چاتدی. همین ایلده آبش یوزایللیگی موناسیبتی ایله فرانسهدن پای آزادلیق هیکلی نیو-یورک یاخینلیغیندا آچیلمیشدیر. ۱۸۹۲ ایلده ۱۹۵۴ ایله قدر ایشلمیش ائللیس آیلئند كؤچریلر قبول مرکزی آچیلمیشدیر. ۱۸۹۳ ایلده آبش هاوایی آدالاری، ایسپانیا-آمریکا موحاریبهسینده (۱۸۹۸)، فیلیپین، قوام آدالاری و پورتو ریکو توتولدو. ۱۹۰۳ ایلده ایسه پاناما کانالی زوناسی توتولموشدور. بیرینجی دونیا موحاریبهسینده آبش اولجه بیطرفلیک اعلان ائتمیشدیر. ۱۹۱۴ ایل اوکتیابر آییندا پرزیدنت وودرو ویلسون آنتانتایا قیسامودتلی کردیتلری وئرمهیه ایجازه وئردی. آمریکالیلارین باتیرمیش خاریجی گمیلرده هلاکلاریندان سونرا آبش آلمان ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری لغو ائتمیشدیر و ۱9۱7 ایل آوریلین 6-دا اونا موحاریبه اعلان ائتدی. آمریکا اوروپاداکی سیلاحلی قوهلرینین باشچیسی جون پرشینق اولدو. همین ایل دئکابرین ۱۸-ده کونگره آنایاسایا قورو قانونو داخیل ائدن ۱8-جی دوزلیشی قبول ائتدی. ۱۹۲۹-۳۳ ایللر دونیا ایقتصادی بوحرانی آمریکایا خوصوصیله آغیر ضربه ووردو. ۱۹۴۱ ایل دئسامبرین 7-ده آبش-آ موحاریبه اعلان ائدن ژاپون پیورل-هاربور، فیلیپپین و بیر سیرا باشقا اراضیلردهکی حربی-دنیز بازالارینا هوجوم ائتدی. دئکابرین ۱۱-ده آلمان و ایتالیا دا ژاپون طرفینده آمریکایا موحاریبه اعلان ائتدیلر. ۱۹۴۲ ایلده سووئت ایتیفاقی-آمریکا دانیشیقلاری نتیجهسینده همین ایل اوروپادا ایکینجی جبهه آچماق بارهده تام راضیلیق الده ائدیلدی. ساکیت اوقیانوسدا ژاپون قارشی فعالییتلری آدمیرال چئستئر نیمیتس و ژنرال دوقلاس ماکارتور باشچیلیق ائتمیشلر. موحاریبه بیتمیش کیمی سویوق موحاریبه باش وئرمیشدیر. آمریکانین سووئت ایتفاقی ایله موناسیبتلری پیسلشمیش کیمی ۱۹۴۸ ایلده جورج کئننان ساخلاما (containment) دوکتریناسینی ایرهلی سوردو.
همین دؤورده اوروپانین برپاسی اؤچون مارشال طرحی قبول ائدیلمیشدیر. ۱۹۴۹ ایل آوریلین ۴-ده ناتو-نو یاراتمیش پاکت ایمضالامیشدیر. ۵۰-نجی ایللرده آمریکاداکی ایستهلاک سویهسی خئیلی یوکسلمیشدیر، عینی زاماندا دئموقرافیک دوغوم پارتلاییشی (بابی بووم) باش وئرمیشدیر. آمریکا اورتا صینفی یئنییئتمهلرییه گؤره اؤلکهدهکی روک-ائن-رولل (rok-en-roll) اَیلنجه صنایعسینین چیچکلهین ساحهسی اولدو. ۱۹۶۲-۶۳ ایللرده کاراییب بوحرانی باش وئرمیشدیر. ۱۹۶۳ ایل آوقوستون ۲۸-ده ایرقچیلیک و ایسقرقاسیا قارشی موباریزه واشینگتونا مارشلا نتیجهلندی. ۱۹۶۶ ایلده آبش عالی محکمهسی حبس ائدیلمیش شخصه اونون حوقوقلارینی خبر وئرمهسی حاقیندا قرار وئردی. نؤبتی ایلده پرزیدنت لیندون جانسون مولکی حقوقلار حاقیندا فرمانی ایمضالادی. لاکین جونسونون بؤیوک جمعیت پروگرامینا باخمایاراق، آمریکا ویتنام موحاریبهسینه جلب ائدیلمیشدیر. ۱۹۶۸ ایلدن هیپی حرکاتی یارانمیشدیر. ۱۹۷۴ ایلده اووترگئیت مسالهسینه گؤره ریچارد نیکسون پرزیدنت وظیفهسینی ترک ائتدی و اونون عوضینه جرالد فورد تعیین ائدیلمیشدیر. 80-جی ایللرده آمریکادا QİÇS اپیدمیاسی باش وئرمیشدیر. سووئت ایتفاقی داغیلمیش کیمی جورج بوش پرزیدنت سئچیلمیشدیر. ۱990-جی ایلده نؤوبتی ایلده بیتمیش کنگر کورفزینده موحاریبه باشلاندی. ۲۰۰۳-نجو ایل ۲۰ مارتین ۲۰-ده عیراقدا موحاریبه باش وئردی.[۲]
ایالتلر[دَییشدیر]
آرکانزاس •آریزونا •آلاباما •آلاسکا •آیداهو •آیووا •اوکلاهما•اورگن•اوهایو•ایلینوی•ایندیانا•پنسیلوانیا•تگزاس•تنسی•جورجیا•دلاویر•جنوب داکوتا•شمال داکوتا•رود آیلند•فلوریدا•جنوب کارولینا•شمال کارولینا•کالیفرنیا•کانزاس•کلرادو•کنتاکی•کانتیکت•لوئیزیانا•ماساچوست•مریلند•مونتانا•میزوری•میسیسیپی•میشیگان•مِین•مینسوتا•نبراسکا•نوادا•نیوجرسی•نیومکزیکو•نیوهمپشایر•نیویورک•واشینگتن•وایومینگ•ورمونت•ویرجینیا•غرب ویرجینیا•ویسکانسین•هاوائی•یوتا
آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین شهرلری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ CIA (۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹). United States. ۵ ژانویه ۲۰۱۰. http://www.webcitation.org/67UWawr7m.+یوخلانیلیب ۰۷ مه ۲۰۱۲.
- ↑ http://www.usahistory.info/


text:
بیرینجی دونیا ساواشی
بیرینجی دۆنیا ساواشی (۲۸ جولای ۱۹۱۴ - ۱۱ نوْوامبر ۱۹۱۸) — بشریّت تاریخینده ایکینجی دۆنیا ساواشینا قدرکی ان بؤیوک ساواش. بۇ آدلاندیرما ایکینجی دۆنیا ساواشینین باشلانماسیندان سوْنرا ایشلنمهیه باشلانمیش٬ ایکی دۆنیا ساواشی آراسینداکی دؤنمده ایسه غربده «بؤیوک ساواش (اینگیلیسجه: The Great War)٬ (فرانسهجه: La Grande guerre)» یا دا «دۆنیا ساواشی» آدلاندیریلمیشدیر.
بۇ ساواشا ایکی ایتّیفاقدا بیرلشن٬ دۆنیانین ان بؤیوک گۆجلری قوْشولموشدور: «آنتانتا»دا اینگیلیس٬ فرانسه٬ روسیه٬ «اۆچلر ایتّیحادی»ندا دا آلمان٬ اوتریش-ماجاریستان٬ ایتالیا (۱۹۱۵-جی ایلده آنتانتانین طرفینه کئچیر) وار ایدی. آنجاق اوتریش-ماجاریستان باریش علئیهینه یوْلوئرمز حرکتلر ائتدی٬ ایتالیا دا ساواش باشلاناندا آلمان و اوتریش-ماجاریستانا قوْشولماقدان ایمتیناع ائتدی. نتیجهده ۷۰ میلیوندان آرتیق ساواشچی (اوْنلارین ۶۰ میلیونو اوروپالی ایدی) دۆنیانین ان بؤیوک ساواشلاریندان بیرینه گؤندریلدی. ۱۰ میلیونا یاخین عسگر اؤلدو٬ اساساً سیلاحلارداکی تکنیکی قاباقلامانین اوْلماسی اؤلوملرین سایینی داها دا آرتیریردی.
اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدی هِرسوق فرانس فردیناندین ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴-جۆ ایلده صرب ترورچوسو قاوریلو پرینسیب الی ایله سارایئووْدا اؤلدورولمهسی دۆنیا ساواشینا چئوریلن ساواشین باشلانماسینا بهانه اوْلدو.
ساواشین اساس سببلری[دَییشدیر]
ایستعمارچی اؤلکهلرین اینکیشافی٬ ایلک نؤوبهده بۇ اؤلکهلر آراسینداکی ضیدّیتلرین کسکینلشمهسی٬ دۆنیانین یئنیدن بؤلوشدورولمهسی اۇغروندا اوروپا دؤولتلرینین ایکی حربی-سیاسی بلوکو آراسیندا مۆباریزه بیرینجی دۆنیا ساواشینا گتیریب چیخاردی. بۇ ضیدّیتلرین باشلیجاسی آلمان ایله بؤیوک بریتانیا آراسیندا ایدی.
آلمان حربی-سیاسی داییرهلری بؤیوک بریتانیا و فرانسهنین حسابینا یئنی مۆستعمیرهلر آلماق٬ فرانسه و روسیهنی گۆجسوزلتمک٬ اوْنلارین مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله آلماق نیّتینده ایدیلر. اوْنون مۆتّفیقی 1000 اوتریش-ماجاریستان دؤولتی ایسه بالکان یاریمآداسیندا اؤز نۆفۇذونو گئنیشلندیرمهیه و یئنی توْرپاقلار آلماغا چالیشیردی.
بؤیوک بریتانیا حؤکومتی ساواش یوْلو ایله آلمانی گۆجسوزلتمک٬ اوْنون مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله کئچیرمک٬ عوْثمانلی ایمپیراتورلوغونو بؤلوشدورمک اۇمودوندایدی. فرانسه حؤکومتی ده بۇنو ایستهییردی. بۇندان باشقا فرانسه٬ ۱۸۷۱-۱۸۷۰-جی ایللرده آلمان ایله اوْلان ساواشدا ایتیریلمیش الزاس و لوْتارینگیا ویلایتلرینی گئری آلماق٬ آلمانین رئین ویلایتینین بیر بؤلومونو اله کئچیرمک ایستهییردی. روس تزار حؤکومتی ایسه بالکاندا٬ بوسفور و داردانل بوْغازلاریندا اؤز حؤکمرانلیغینی یاراتماغا٬ هم ده آلمانی ایقتیصاد جهتدن گۆجسوزلتمهیه چالیشیردی.
ساواشین باشلانماسی[دَییشدیر]
اوتریش-ماجاریستان ایله صربیستان آراسینداکی مۆناقیشه٬ ساواشین باشلانماسی اۆچون بهانه اوْلدو. اوتریش-ماجاریستان اوْردوسونون باش باشچیسی٬ ارشرسوق فرانس-فردیناند بوسنیدهکی مانوْورلارا قاتیلدی. ژوئن آیینین ۲۸-ده صربیستاندان گلمیش ترورچو قروپون عۆضوو اوْلان قاوریلو پرینسیپ٬ اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدینی سرایئووْدا اوْلدوردو. بۇنون قارشیلیغیندا اوتریش-ماجاریستان صربیستانا اولتیماتوم گؤندریب اوْنا قارشی ساواش اعلان ائتدی.
۱۹۱۴-جۆ ایلین ژوئن آیینین آخیرلاریندا اوتریش-ماجاریستان اوْردوسو صربیستان توْرپاقلارینا گیردی. بلقراد شهری بوْمبالاندی. روس ایمپیراتورلوغو صربیستانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون سفربرلیگه باشلادیغی مۆدّتده آقوستون ۱-ده آلمان ایمپیراتورلوغو روسیهیه٬ آقوستون ۳-ده ایسه آلمان فرانسهیه ساواش اعلان ائتدی. آلمان آقوستون ۴-ده بلژیکه هۆجۇم ائتدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Birinci Dünya Müharibəsi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ فوریه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ایکینجی دونیا ساواشی
ایکینجی دۆنیا ساواشی — ییرمینجی عصرده باش وئرمیش ایکی دۆنیا ساواشیندان ایکینجیسی. آلمان اوْردوسونون لهیستانا هۆجۇما باشلادیغی ۱ سپتامبر ۱۹۳۹-جۇ ایل ساواشین باشلانما تاریخی ساییلیر. آنجاق ساواشدان اؤنجهکی حادیثهلر ده نظره آلینارسا٬ ساواش داها اؤنجه باشلامیش ساییلا بیلر.
ایکینجی دۆنیا ساواشی چوْخ بؤیوک میقیاس آلاراق٬ بۆتون دؤولتلری احاطه ائتدیگینی دئمک اوْلار. سپتامبر ۱۹۴۵-جی ایل تاریخینده سوْنا چاتان ساواش یاخلاشیق ۲۷ میلیون نیظامی و ۲۵ میلیون قارایاخانین اؤلومونه سبب اوْلدو.
بۇ ساواش دۆنیا سیاستینده درین ایزلر بۇراخدی. دۆنیا ساحهسینده گۆجلرین یئنی پایلاشماسی اوْرتایا چیخدی. تکجه آلمان و ژاپون دئییل٬ اینگیلیس و فرانسه ده اؤز اۇلوسلارآراسینداکی اسکی گۆجونو ایتیردی. ساواشدان سوْنرا آمریکا بیرلشمیش اوستانلری دۆنیادا آپاریجی اؤلکهلرین باشیندا دۇروردو. آلمانا قارشی مۆتّفیق اوْلان شوروی و آمریکا ساواشدان سوْنرا ۵۰ ایلهجه داوام ائدن «سوْیوق ساواش»ـا باشلادیلار.
ساواش ۱۹۴۵-جی ایلده آنتیهیتلر ایتّیفاقینین غلبهسییله باشا چاتدی. دۆنیا سیاسی نقشهسی دییشیکلیگه اۇغرادی. اۇلوسلارآراسی امکداشلیق قۇرماق و نؤوبتی توْققوشمالارا ایمکان وئرمهمک اۆچون بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی یارادیلدی. بۇ زامان آفریقا و آسیادا آزادلیق اۇغروندا حرکتلر باشلاندی.
ایچیندهکیلر
ساواشین باشلانماسی[دَییشدیر]
۱۹۳۹-جو ایل ۱ سپتامبردا آلمان لهیستان اۆزرینه هۆجوما کئچدی.۱۹۳۹-جو ایل ۱ سپتامبردا ساعت ۴:۴۵ رادهلرینده دانزیگ لیمانیندا اوْلان آلمان ساواش گمیسی Schleswig-هولستین لهیستانیا عایید Westerplatte آدلی گمییه آتش آچدی. بۇ تاریخ اۇزون بیر مدت، ایکینجی دۆنیا ساواشسینین رسمی باشلانغیج تاریخی اوْلاراق قبول ائدیلدی. حال بوکی ۴:۴۰ رادهلرینده آلمان بومباردمان طیّارهلری، برسلاو'نون ۱۰۰ km شرقیندهکی Wielun قصبهسینه هۆجوم ائتمیش و ۱۲۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قوْیموشدو. بۇندان اوّل ایسه بیر آلمان-ایسلوواک بؤلویو ۲۶ آگوست تاریخینده ژابلونا کئچیدی'نی ایشغال ائتمیش دی. بؤلوک کوماندیرینه هۆجوم تاریخینین تخیره سالیندیغی خبرینی بیلدیرمک اۇنودولموشدو. فیتنه-فساد یوْلو ایله هۆجوما کئچن آلمان سرحدلری پوزاراق لهیستان اۆزرینه ۵۷ دیویزی (۱،۵ میلیون آدام)، ۲۵۰۰ تانک، ۲۰۰۰ طیّاره گؤندردی. ۳ سپتامبر تاریخینده اینگیلیس و فرانسه آلمان ساواش اعلان ائتدیلر. ایکینجی دۆنیا ساواشی باشلاندی. سپتامبرین ۳-۱۰ آراس 1000 یندا اوتریش، یئنی زلاندا، هیندوستان، کانادا آلمان قارشی ساواشیه قوشولدولار. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤزونو بیطرف اعلان ائتدی. ژاپون آوروپا ساواشسینه قاریشمادیغینی بیلدیردی. ایکینجی دۆنیا ساواشسینین باشلانماسینین باشلیجا سببلری: اولاً، بیرینجی دۆنیا ساواشسیندن سوْنرا غالیب دؤولتلرین یاراتدیقلاری ورسال-واشینقتون سیستمینین چوْخ سرت و آلچالدیجی اوْلماسی; ایکینجی، آوروپانین مرکزینده، آلماندا قیساسچیلیق و میلیتاریزم ادّعاسینین یۆکسک درجهده اینکیشاف اتمسی; اۆچونجو، هیتلر "ریخ"اینین ایرقچیلیک، "دَیَرسیز خالقلاری" اسارت آلتینا آلماق سیاستی، عموماً دۆنیا آغالیغینا نایل اوْلماق ایددیالاری; دؤردونجو، غرب دؤولتلرینین، خصوصاً اینگیلیس و فرانسه نین ناسیزمین بشریت اۆچون تهلوکه اوْلماق ماهیتینی درک اتممهلری، حتی اوْنو شیرنیکلندیرمک و ساکیتلشدیرمک سیاستلری; بشینجی، ایری دؤولتلرین، اوْ جملهدن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-ین "قاریشماماق" مؤقیعتی توتمالاری; آلتینجی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشدا اوْلماقلا ایری دؤولتلرین آلمانین ایقتیصادی-ساواش جهتدن دیرچلمهسینه یاردیم اتملری; یددینجی، سوسیالیزمه نیفرت ائدن بورژوا-دموکراتیک اؤلکهلرین شوروی ایله بیرلیکده فاشیزمه قارشی واختیندا آلترناتیو اتفاق یاراتماق ضروریتینی درک اتمملری; سککیزینجی، شوروی-نین ساواشنی اؤزوندن اۇزاقلاشدیرماق اۆچون آلمان گذشتلر ائتمهسی، حتی اوْنونلا ایقتیصادی علاقهلر یاراتماسی; دوققوزونجو، ۳۰-جو ایللرین آخیرلاری اۆچون آوروپادا و شرقده ساواش-صنایع کومپلکسلرینین اوْلمازین درجهده شیشمهسی و... ایدی.
ساواشین ایل لری[دَییشدیر]
۱۹۳۷[دَییشدیر]
۱۹۳۷ ۷ جۇلای تاریخینده آقرسیو یؤنلنمیش ژاپوننین حاکم قوهلری ساواشا تکان وئرمک آماچله چین و ژاپون آراسیندا آتیشمالارا باشلادیرلار.
۱۹۳۸[دَییشدیر]
- ۱۵ جۇلای-۱۰ آگوست کاسان گؤلو اراضیسینده شوروی-ژاپون سیلاحلی قارشیدورماسی یاراندی.
۱۹۳۹[دَییشدیر]
- ۲۳ آگوست — موسکودا آلمان و شوروی آراسیندا بیر-بیرینه هۆجوم ائتمهمک حاقیندا سازیش ایمضالاندی.[۱]
- ۱ سپتامبر — آلمان و شوروی لهیستاننی اؤز آرالاریندا بؤلوشدورمهیه باشلاییرلار. آلمان لهیستاننین بؤلوشدورولمهسی ایستیقامتینده ایلک آددیمی آتاراق ۱ سپتامبردا لهیستانیا قوشون یئریتدی. شوروی ایسه اؤز نؤوبهسینده بۇ ایستیقامتده ۲-جی آددیمی ۱۶ سپتامبردا آتدی (شوروی ۲ هفتهلیک لنگیمکله لهیستاننین موتتفیقلرینین آلماننین موتفیقی کیمی شوروی-یه ده ساواش اعلان ائتمهلرینین قارشیسینی مهارتله آلمیش اوْلدو).
- ۳ سپتامبر — اوّل اینگیلیس، سوْنرا فرانسه ، بیرده، اوتریش و یئنی زللاندا آلمانیا ساواش اعلان ائتدیلر. سونراکی بیر-نچه گۆن عرضینده آلمان ساواش اعلان ائدن دؤولتلرین سیراسینا کانادا، نیوفاوندلند، گونئی آفریقا اتفاقی و نپال دا قاتیلدی. بۇنونلا دا ایکینجی دۆنیا ساواشی باشلامیش اوْلدو.
- ۵ سپتامبر — آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و ژاپون آوروپا ساواشسینده اؤز بیطرف لیغینی اعلان ائتدیلر.
- ۱۷ سپتامبر — شوروی قوشونلاری لهیستانیا داخیل اوْلدو. همین گۆن آخشام پولشانین قانونی رهبرلییی رومانییا قاچیر
- ۲۸ سپتامبر — آلمانلار ورشو شهرینی اله کئچیریرلر. همین گۆن موسکودا آلمان و شوروی آراسیندا یئنی سرحدلر مُعیّینلدیریلیر، کئچمیش لهیستان اراضیسی ۲ طرف آراسیندا بؤلوشدورولور.
- ۶ اۇکتوبر — لهیستان اوْردوسونون مقاومت گؤسترن آخیرینجی حیصّه لری تسلیم اوْلور. بۇندان سوْنرا هیتلر آلمانیاسی لهیستانین غرب حیصّه سینی آلمالانلاشدیرماغا باشلاییر، بوراداکی لهیستانلار و یهودیلر لهیستانین مرکزینه دپورتاسی ائدیلیر. لهیستانین شوروی-نین پایینا دوشن حیصّه سینده ایسه شوروی لشمه، بیرلشمه اۇیقولاما ائدیلیر.
- ۸ نوْامبر — مونیخده اۇغورسوز سوی-قصد.
- ۳۰ نوْامبر — شوروی فنلاندیا ساواش اعلان ائدیر. قیش ساواشی آدینی آلان بۇ ساواش ۱۹۴۰-جی ایلین مارس آیینا کیمی داوام ائدیر. ساواش نتیجهسینده روسلار چوْخ بؤیوک ایتکیلر وئرسهلر ده، فنلاندیا مخصوص اراضیلرین ۱۰%-نی ایشغال ائدیرلر.
۱۹۴۰[دَییشدیر]
- ۱۵ مارس شوروی-فنلاند ساواشی سوْنا یتیر. موسکودا باغلانمیش باریش مۆقاویلهسینه گؤره فینلاندیانین بیر حیصّه سی شوروی-یه وئریلیر.
- ۹ آوریل آلمان قوشونلاری اعلان ائتمهدن دانمارک و نوروژه سوخولدولار.
- ۱۰ آوریل شوروی قوشونلاری طرفیندن بالتیکیانی جومهوریتیلارینین توتولدو.
- ۲۲ ژۇئن فرانسه نین کاپیتولاسیون دایر آکت ایمضالاندی.
- ۱۳ آگوست آلمان آویاسیاسی بؤیوک بریتانیانی بومباردمان ائتمهیه باشلادی.
- ۲۳ سپتامبر ایتالیا شرقی آفریقایا یوروش ائتدی.
- ۲۷ سپتامبر آلمان، ژاپون و ایتالیا آراسیندا اۆچلوک ساواش سازیشی باغلانیر.
- ۲ نوْامبر آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشکانی فرانکلین روزولت بۆتون اؤلکهلره آقرسسورلارلا موباریزهده کؤمک تکلیف ائلهدی.
- ۲۰ نوْامبر ماجاریستان "اۆچلویه" داخیل اوْلور.
۱۹۴۱[دَییشدیر]
- ۱ مارس آلماننی دستکلین بولغاریستان دا "اۆچلویه" داخیل اوْلور.
- ۶ آوریل آلمان ساواش قوهلری یوقوسلاوی و یونانا سوخولور.
- ۹ آوریل بریتانیا آویاسیاسی برلینی بومباردمان ائدیر.
- ۱ ژۇئن اینگیلیس اوْردوسو بغدادا سوخولور و لیوان و سوریهیا هۆجوم ائدیر.
- ۱۶ ژۇئن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری حاکمیّتی اؤز اراضیسینده یئرلشن بۆتون آلمان سفیرلیکلرینین باغلانماسینی طلب ائدیر.
- ۲۲ ژۇئن آلمان شوروی-یه قارشی اعلان ائدیلممیش ساواشیه باشلاییر. بۇرادا اوْنون موتتفیقلری رومانی، ماجاریستان، ایسلوواکی، ایتالیا و فنلانددیر.
- ۱۲ جۇلای آلمانیا قارشی شوروی-اینگیلیس بیرلیینه دایر سازیش ایمزالانمیشدیر.
- ۱۱ سپتامبر آمریکا دنیز ساواش قوهلری آمریکا بیرلشمیش ایالتلری سۇ سرحدلرینه داخیل اوْلدوقلاری حالدا آلمان گمیلرینه هۆجوم ائتمک امرینی آلیر.
- ۳۰ سپتامبر آلمانلار موسکویا هۆجوما باشلادیلار.
- ۵ دسامبر شوروی قوشونلاری موسکو اطرافینداکی آلمان قوشونلارینا عکس-هۆجوم ائدهرک، اوْنلاری ۲۵۰ کیلومتردکدک اۇزاقلاشدیرماغا موفّق اوْلدولار. بؤیوک بریتانیا فنلاند، ماجاریستان و رومانییا قارشی ساواش اعلان ائتدی.
- ۷ دسامبر ژاپونلار آمریکانین هاوای آدالاریندا یئرلشن پرل هاربور ساواش دنیز لیمانینا هۆجوم ائدهرک، اعلان ائدیلممیش ساواشیه باشلادیلار.
- ۱۱ دسامبر چین آلمان و ایتالیایا ساواش اعلان ائتدی.
- ۲۰ دسامبر هیتلر وطنداشلارینا مۆراجیعت ائدهرک، کؤنوللو اوْلاراق، شرق جبههسیندهکی قوشونلار اۆچون ایستی گییم تامین ائتمه یی خاهیش ائتدی.
۱۹۴۲[دَییشدیر]
- ۱ ژانویه واشینقتوندا ۲۶ اؤلکه "اۆچلوی"ا داخیل اوْلان اؤلکهلرله هئچ بیر ساحهده ایشداشلیق ائتمهمک حاقیندا سازیش ایمضالاندی.
- ۲۰ ژانویه برلینده "وانزی کونفرانسی". یۆکسک روتبهلی فاشیست مأمورلاری "یهودی پروبلمینی کؤکوندن حل اتمی"ا دایر موذاکیرهلر آپاردیلار.
- ۱۸ آوریل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هاوا قوهلری توکیونو هاوادان بومبالادی.
- ۲۴ آوریل آلمان هاوا قوهلری اینگیلیس تاریخی و مدنی شئیلرینی حتی همین شئیلرین ساواش آماچ اوْلماسا دا بومبالانماسی امرینی آلدی.
- ۱۳ سپتامبر ایستالینقراد اۇغروندا دؤیوشلر باشلاندی.
- ۲ دسامبر شیکاقودا یئر اۆزونده ایلک نۆوه راکتورو فعالیّته باشلادی. بۇ راکتورون یارادیجیلاریندان بیری ده ایتالیادان گؤچ ائتمیش فیزیک انریکو فرمی ایدی.
۱۹۴۳[دَییشدیر]
- کاسابلانکادا روزولت و اۇینستون چؤرچیلین ایشتیراکییلا کونفرانس آچیلدی. آمریکا و اینگیلیس بی 1000 رگه ایستراتژی فعالیّت حاقیندا و شیمالی آفریقادا ۲ ایری میقیاسلی اوْپراسی حاقیندا رازیلیغا گلدیلر.
- ۳۱ ژانویه- ۲ فوْریه ایستالینقراد دؤیوشو سوْنا یتیر.
- ۱۹ آوریل ورشودا ۵۶ مین یهودی قدله یتیریلیردی
- ۱۳ مارس شیمالی آفریقادا بۆتون آلمان-ایتالیا قوشونلاری اینگیلیس لر طرفیندن هرطرفلی محاصرهیه آلیناراق تسلیم ائدیلدی.
- ۵ جۇلای-۲۳ آگوست کورسکدا وۇروشمالار. بۇ وۇروشمالار شوروی-آلمان قوشونلارینین جبههدهکی دۇرومینی دییشمهسی یوْلوندا هللدیجی اوْلدو.
- ۱۰ ژۇئن شوروی قوشونلاری سیسیلیدادیر. ایتالیا کرالی ویکتور امانوئل موسسولینین دۆشمنلری آراسیندا علاقه آختاریر.
- ۲۴ جۇلای اینگیلیس آویاسیاسی هامبورقو فوْسفورلو بومبالارلا بومباردمان ائدیر. نتیجه شهرین یاریسی دارماداغین ائدیلمیش، ۳۰ مین آدامین حیاتینا سوْن قۇیولموشدور.
- ۲۵ جۇلای بنیتو موسسولینین یاخالانماسی و توتولماسی. ایتالیا کرالی ویکتور امانوئل اؤلکهده یئنی حاکمیّتین فوْرمالاشماسی اۇغروندا اهمیتلی آددیملار آتیر. ۲۸ ایولدا ایتالیانین فاشیست دیکتاتوراسیندان آزاد اوْلونماسی اعلان اوْلونور.
- ۱۳ اۇکتوبر ایتالیا آلمان ساواش اعلان ائتدی.
- ۲۸ نوْامبر ایلک دفعه ایستالین، روزولت و چرچیلین بیرگه ایشتیراک ائتدیی تهران کونفرانسی باشلاییر.
- ۲۶ دسامبر روزولت و چرچیلین ایشتراک ائتدیی قاهیره کونفرانسی. موتتفیقلرین تۆرکیهنی آلمان ساواش اعلان ائتمهسی بارهده اۇغورسوز تکلیفلری.
۱۹۴۴[دَییشدیر]
- ۶ ژۇئن آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، کانادا و بؤیوک بریتانیا قوشونلاری نورماندییا داخیل اوْلور; ایکینجی جبهه آچیلیر.
- ۲۰ جۇلای هیتلره قارشی تشکیل اوْلونموش اۇغورسوز سوی-قصد.
- ۱ آگوست ورشودا ژنرال تادوش بورکاوسکینین باشچیلیغی آلتیندا فاشیست آلمانسینا قارشی عۆصیان باشلاییر. هیتلر وارشاوانین یئرله بیر ائدیلمهسی حاقیندا امر وئریر. عۆصیانچیلارین شوروی و بؤیوک بریتانیا طرفیندن دستک حاقینداکی اۆمیدلری بوْشا چیخدی. عۆصیاندا ۲۰۰ مین لهیستان وفات ائدیر. ۲ اۇکتوبر دا عۆصیان یاتیریلدی.
- ۲۵ آگوست رومانی آلمانیا ساواش اعلان ائدیر.
- ۱۹ سپتامبر شوروی و فنلاند آراسیندا موقتی باریش سازیشی ایمضالاندی.
- ۲۱ اۇکتوبر آمریکا قوشونلاری ایلک دفعه اوْلاراق، ایری آلمان شهرلریندن بیری اوْلان آخنی آلدیلار.
- ۳۱ دسامبر ماجاریستانداکی یئنی حکومت آلمانیا ساواش اعلان ائتدی.
۱۹۴۵[دَییشدیر]
- ۲۷ ژانویه قیزیل اوْردو اوْسونتسیم کونسلاگرینی آزاد ائدیر. بۇ زامان اوْردا ۷ مین اسیر واردی. اوْسونتسیم ان بؤیوک لاگرلردن بیری اوْلوب فاشیست وحشیلییینین سمبولو ایدی. بۇ لاگرده اسیرلیکده اوْلانلارین سایی ff6 بیر میلیون اۆچ یوز میندن چوْخ ایدی. اوْنلاردان دوققوز یوز مینی قاز کامرالاریندا بوغولموش و گولللنمیشدیر. ایکی یوز مینی ایسه آجلیق و نوخوشلوقدن، وحشی قایدالاردان و مۆختلیف آغلاسیغماز طیبی اکسپرتلردن وفات ائتمیشدیر.
- ۴ فوْریه ایستالین، چرچیل، روزولتین ایشتیراکی ایله یالتا کونفرانسینین آچیلیشی. موتتفیقلر ژاپونیا قارشی موباریزهده بیرلیکده اوْلماق حاقیندا رازیلیغا گلدیلر.
- ۱۳-۱۴ فوْریه درزدنه هاوا هۆجوملاری ائدیلیر. هلاک اوْلانلارین دقیق سایی اوْلماسا دا، ۶۰-۲۴۵ مین آراسیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلیر.
- ۲ مارس آمریکا قوشونلاری رینه گلیرلر.
- ۱۰ مارس توکیو آمریکا طرفیندن بومباردمان ائدیلیر. ۸۰ مین نفر هلاک اوْلموشدور.
- ۱۲ آوریل فرانکلین روزولت وفات ائدیر. باشکانی هارری ترومن عوض ائدیر.
- ۱۶ آوریل شوروی قوشونلاری برلین اۆزرینه یوروش ائدیر. ۲۵ آوریل تاریخینده شهر تماماً محاصرهیه آلینیر.
- ۲۵ آوریل آمریکان و شوروی قوشونلاری تورقاو شهرینده، البا یاخینلیغیندا گؤروشورلر.
- ۲۸ آوریل بنیتو موسسولیینی پارتیزانلار طرفیندن گۆللهلنیر.
- ۳۰ آوریل آدولف هیتلر اینتیحار ائدیر.
- ۸ مئی برلین یاخینلیغیندا، کارلسخورتدا ایمضالانان آکتدا آلمان قوشونلارینین ضررسیزلشدیرمهسی و فعالیّتینین دایاندیریلماسی شرطی اعتراضا باخیلمادان ایرلی سورولموشدور.
- ۹ مئی شوروی برلینه داخیل اوْلور و ایکینجی دۆنیا ساواشسینین غلبه ایله باشا چاتماسی.فاشیزمین سوقوط ائتمهسی.
- ۱۶ جۇلای آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا نیو- مکسیکو سهراسیندا دۆنیادا ایلک دفعه نۆوه سیلاحی تجروبه اوْلونموشدور.
- ۱۷ جۇلای ایستالین، ترومن، چرچیلین ایشتیراکی ایله کچیریلن پوتسدام کونفرانسیندا آلماننین گلهجک تالیی موذاکیره اوْلونور.
- ۶ آگوست آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هیروشیمایا آتوم بومباسی آتیر. ۱۰۰ میندن چوْخ آدام وفات ائدیر.
- ۸ آگوست شوروی ژاپونیا ساواش اعلان ائدیر.
- ۹ آگوست آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ناقازااکییه آتوم بومباسی آتیر. ۳۶ میندن چوْخ آدامین حیاتینا سوْن قویلور.
- ۱۴ آگوست ژاپون ایمپراتورو خیروخیتو کاپیتولیاسیانی قبول ائتدیینی اعلان ائدیر.
- ۲ سپتامبر توکیودا آمریکا گمیسی "میسسوری"نین گؤیرتهسینده ژاپون نمایندهلری قوشونلارینی شرطسیز گئری چکمک حاقیندا آکت ایمضالادیلار.
- ۱۴ نوْامبر باشلیجا آلمان ساواش موقصیرلرین موهاکیمه اوْلونماسی ایله علاقه دار نیونبرق پروسسینین باشلانماسی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ИcTopия BTopoй MиpoBoй BoйHы. ۱۹۳۹—۱۹۴۵. BoeHиздaT، ۱۹۸۲. C. ۴۶۵. ۲ ceHTябpя — ПoдпиcaHиe akTa o бeзoroBopoчHoй kaпиTyляции MилиTapиcTckoй ЯпoHии. OkoHчaHиe BTopoй MиpoBoй BoйHы.
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«İkinci dünya müharibəsi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ فوریه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).