text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۱۵
۱۵ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۱۵/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/رویدادلار
- میلاددان اؤنجه ۵۸۸ - بابیل حؤکومتی بیتالمقدسی مۆحاصیره ائتدی. مۆحاصیره ۱۵ ژوئیه م.اؤ ۵۸۶-یا کیمی سۆردو.
- ۱۵۵۹ - اینگیلیس ملکهسی بیرینجی الیزابت تاج تاخدی.
- ۱۸۸۹ - داها اؤنجه آدی پمپرتون عیلاج شیرکتی اوْلان کوکا-کولا شیرکتی٬ آتلانتا٬ جورجیادا رسماً قۇرولدو.
- ۱۸۹۲ - بسکیتبالین قۇراللاری ایلک دفعه٬ اوْیونون دوْغوم یئری ساییلان ایسپیرینقفیلد٬ ماساچوستده یاییملاندی.
- ۱۹۲۱ - تۆرکیه گۆموشخانانی روس ائرمنی ایشغالیندان قۇرتاردی.
- ۱۹۲۴ - ایزمیرده حرب اوْیونلاری کئچیریلدی.
- ۱۹۴۰ - آنکارا رادیوسو فرانسهجه٬ یۇنانجا٬ فارسجا و بۇلغارجا خبر یایینینا اینگیلیسجهنی ده آرتیردی.
- ۱۹۵۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ تۆرکیهنین قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینا (ناتو) گیریشینی تأیید ائتدی.
- ۱۹۹۲ - یوقوسلاوی اؤلکهسی رسماً آرادان گئتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۵ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ جمادیالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


c: text/html

text:
پایگاه خبری توران : آغ یئل، قلمه آغاجلارینین پرده لرینده، حزین بیر ماهنی سسلندیریب، گئجه نین سوکوتونو پوزوردو. هر یئر ظولمات قارانلیق ایدی. خئیروللا ،کاروانسارانین حیطینده باشینی اللرینین آراسینا آلیب، دیوار دیبینده اوتورموشدو. او گاهدان باشینی قالخیزیب گون چیخان طرفه باخسادا، سحرین آچیلماسیندان هئچ بیر اثر – علامت گؤزه ده یمیردی. هاچاندان – هاچانا زورلا […]
پایگاه خبری توران : آغ یئل، قلمه آغاجلارینین پرده لرینده، حزین بیر ماهنی سسلندیریب، گئجه نین سوکوتونو پوزوردو. هر یئر ظولمات قارانلیق ایدی. خئیروللا ،کاروانسارانین حیطینده باشینی اللرینین آراسینا آلیب، دیوار دیبینده اوتورموشدو. او گاهدان باشینی قالخیزیب گون چیخان طرفه باخسادا، سحرین آچیلماسیندان هئچ بیر اثر – علامت گؤزه ده یمیردی.
هاچاندان – هاچانا زورلا آیاغا قالخیب، یئنه یاتاغینا قاییدیردی.
بیر خیردا اوتاقدا بئش – اوْن موسافیر یان – یانا یاتیب، خوْرولتو سسلری بیر – بیرینه قاریشمیشدی. اوْ یئنه یاتاغینا اوزانیب گؤزلرینی یومسادا، باشینین آغریسیندان بیر آن یوخو گؤزلرینه یول تاپا بیلمه دی. نهایت قالخیب حیطه قاییتدی. آفتابادان بیر نئچه اوْووج اوز – گؤزونه سو ووروب، الینین یاشینی بویون – بوغازینا چکدی.
حتم (حاتم ) کیشی سس – صدایا اوتاغینین قاپیسینی جیرلا – جیرلا آچیب، حیطه چیخدی. خئیروللانی گؤرنده – باغیشلا آشیق دئیه سن بو گئجه بیره لر سنی قویمادی یاتاسان؟! – دئدی. کاروانساراچی اونو اوتاغینا دعوت ائتدی. حتم کیشی لامپانین پیلته سینی قووزادی. اوجاقداکی قارا چایداندان بیر ایستیکان چای سوزدو.
خئیروللا چایی ایچیب بیر سیغار آلیشدیردی. سیغارا بیر نئچه نفس ووروب چایینی ایچدی. بیر آز اؤزونه گلیب، سؤزه باشلادی: – مشدی حتم! آللاهدان گیزلی دئییل سندن نه گیزلی، آخشام بازاردا پوللاریمی جیبیمدن چیخاریبلار – دئیه نده، حتم کیشی « – اشی! من ده دئییرم بس نییه یوخون آپارمیر! هئچ اوره یینی سیخما. سحر آچیلیر، گئت حاج علیدن نه ایسته ییرسنسه، آل آپار، پولونو کنددن گؤنده ررسن گلر. شوکور آللاها، آدلی – سانلی آشیقسان، ایسته سن لاپ اؤزومده گلیب ضامن اولارام » – دئدی.
خئیروللا – عمی سنی چوخ ساغ اول – دئییب، آیاغا قالخدی.
حتم کیشینین اوره ک – دیره یی خئیروللانی بیر آز توختاتدی. اوْ تؤیله یه گیره نده، کهر آتینین کیشنرتیسی اوره یینی اوْخشادی.
خئیروللا کؤهنه بازارا چاتاندا هله بیرجه ماغازا دا آچیلمامیشدی. اوْ، خیالا دالمیش سفیل – سرگردان، تبریز خیاوانلارینی دولانماغا باشلادی.
گجیله، گولوستان باغینا گئتدی. ساعات قاباغینا چاتاندا بیردن – « خئیروللا » – سسی ائشیدجک، دیک یئرینده دایانیب، گئری دؤندو. ایکی نفر گوله – گوله اونا یاخینلاشیردی. خئیروللا اونلارین هئچ بیرینی تانیمادی. اونلاردان بیری : – ایه عابباس! دئییرم بو خئیروللادی، دئییرسن یوخ – دئیه، قوللارینی اونون بوینونا دولادی. اوز – گؤزونو اؤپنده بیردن خئیروللا آشیق حوسئینی تانیدی. خئیروللا حوسئین جاوانی قوجاقلاییب بیر آز کؤوره لدی.
آشیق حوسئین – خوش گؤردوک آشیق! ایه نییه بئله پوزغونسان، ناساز کی، دئییلسن؟ – دئیه نده خئیروللا باشینی قالخیزیب – یوخ قاغا – دئیه جاواب وئردی.
آشیق حوسئین زارافاتیانا – ایه! بلکه منیم شئعرلریمی اوخودوغونا خان – بی سنه دولاشیر؟ – دئییب، هاوانی دییشمک ایسته دی.
خئیروللا باشینی توْولاییب آستادان پیچیلدادی – پولومو ایتیرمیشم قاغا. کنددن نئچه تویوق – جوجه گتیرمیشدیم، آیین – اویون آلام آپارام، پوللارینی ایتیردیم – دئیه نده آشیق حوسئین – جانین ساغ اولسون اده! بو گون – صاباح تویلار باشلاییر، غم ائله مه! – دئییب دؤنوب عابباس بالابانچییا گیزلی بیر گؤز ووردو. عابباس توتقون حالدا باشینی بولایاندا حوسئین جاوان فیکره گئتدی…
بیر آزدان خئیروللانین قولوندان توتوب، بیر آز کنارا چکیب، قولاغینا پیچیلدادی :
– نئجه دیر بو آخشام شمیل چایخاناسیندا بیر دئییشمه مئیدانی قوراق؟ حوسئین – سن منه قولاق آس! – دئییب، خئیروللانین اعتیراضینا مانع اولدو.
هله ناهار آذانی دئییلمه میشدی، بوتون تبریزه یاییلدی کی، « قاراداغدان بیر آشیق گلیب، حوسئین جاوانلا دئییشمک ایسته ییر!! »
خئیروللا سازینی آشیق حوسئینین سازینین اوستونه ووراندا قهوه چی شمیل سیبیللرینین اوجونو ائشه – ائشه اونا یاخینلاشیب – اده! هانسی کنددن گلیبسن؟ هئچ بیلیرسن بو ساز کیمین سازیدیر؟! – سوروشموشدو. خئیروللا اؤزونو اوندا قویماییب، توختاق – توختاق – بلی، بیلیرم، دئیه نده، بوتون چایخانادا اولان آداملار ایستیکانی الیندن یئره قویوب، مات – مات اونا باخمیشدیلار.
پاییز گونشی قیزیل شفقلرینی عئینالی داغینین اته ییندن هله ییغیب قورتارمامیشدی. خئیروللا تمیز پالتارلارینی گئییب، شهوه کیمی ساچلارینی دؤنه – دؤنه داراییب نیظاما سالدی. اوْ ، تمیز اوز – گؤزونو، قاپ – قارا بیغلارینی حامامین آیناسیندا سئیر ائدیب، راضیلیق حیسیله یولا دوشدو…
چایخانانین قاباغینا توپلانمیش آداملاردان هئچکس اونو تانیمیردی. ایزدیحامی یارا – یارا ایچری کئچدی. آشیقلاردان بیر نئچه سی خئیروللانی تانیییب اونو باشقالارینا تانیتدیردیلار. خئیروللا قالینین اوستونده سیرایلا دوزولموش بوتون آشیقلارلا ال وئریب گؤروشدو. اونا قالینین اوستونده یئر وئردیلر.
خئیروللا آغیر باخیشلارین آلتیندا تیتره ک اللریله تازا سازینی کؤکله ییب قورتاردی. اوْ تاوار سازینین یاخشی چیخدیغیندان دؤنه – دؤنه اوستا ماحموددان راضیلیق ائتمیشدی. خئیروللا هله چایینی ایچیب قورتارمامیشدی. بیردن ائشیکده کیلرین چپیه سسیندن هامی بیرلیکده آیاغا قالخدیلار.
آشیق حوسئین گورولتولو آلقیشلار ایچینده چایخانایا وارید اولدو.
آردی وار…
تهیه و تنظیم : الهام عبادی ( دبیر سرویس تورکی )

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اویان نیوز :
قورولماسینی تکلیف ائتمهسینین آردیندان آذربایجان جمهوریتینه نوتا وئردی
ایران، آذربایجانا نوتا وئردی.
آذربایجان خاریجی ایشلر باخانلیغینین سؤزچوسو ائلمان عبداللهیئو، ایرانین آذربایجانا نوتا وئردیگینی سؤیلهدی.
نوتانین آذربایجانلی میللت وکیلی صابیر رستمخانلینین آذربایجان تورکلرینین چوخ اولدوغو بؤلگه ایله ایلگیلی ائتدیگی دانیشما سببیله وئریلدیگی ایفاده ائدیلدی.
آذربایجانلی میللت وکیلی رستمخانلی، دونیا آذربایجانلیلار کنگرهسی بنیهسینده دوزنلنن، “آذربایجانین قوزئیی و گونئیی آراسینداکی ایلیشکیلر، مؤوجود دوروم، پرسپئکتیولر و گؤرهولریمیز” قونولو کنفرانسدا “گونئی آذربایجان دؤولتینین” قورولماسینی تکلیف ائتمیشدی. بو آچیقلاما ایران طرفیندن سرت تپکیلرله قارشیلانمیشدی.
http://www.trtturki.com


text:
ایواز طاهانین آنلام درگیسینه وئردییی موًصاحیبه
ــ کیمی یازار و شاعیرلریمیز آذربایجان رئسپوبلیکاسینین رسمی دیلی اوْلان “آذربایجانجا” و یا “آذربایجان دیلی”نی اؤزلری اوًچون اورنک آلیب، اوْ اوًسلوبدا یازماغا چالیشیرلار. آذربایجانجانین سوْرونلاری و أکسیکلیکلری و بو دیلین توًرکجهمیزه اوْلومسوز ائتکیلری حاققیندا دوشونجه و گؤروشلرینیزی اؤیرنمک ایستردیک.
ــ منجه بو سوالدا بیر اؤنسانیم [پیشفرض] وار: آذربایجان جومهوریتیندهکی دیلین گوًنئی معیار دیلینه منفی ائتکیلری. بیرینجیسی، من بونونلا راضیلاشمیرام. ایشارهنیز منیم بیر مقالهمهدیرسه، اوردا سؤزومون جانی بو دئییل. “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” باشلیقلی او مقالهده، آنلامی ایستئحصال ائدن قورولوشلار [ساختارلار] و سؤیلملر مسئلهسینه توخونموشام. اؤزهللیکله، تفککور دیلیندهکی چاتیشمازلیقلارا ایشاره ائتمیشم، بیر ده دیلین آلتپاپسینداکی پروبلئملردن گئنیش سؤز آچمیشام. بوردا اونلاری بیرداها تکرار ائتمک ایستهمیرم. لاکین بئلهجه آنالیزلردن نتیجه آلیب یوخاریداکی اؤنسانیما واریلماسینی ایستهمزدیم. ایکینجیسی، آذربایجان جومهوریتیندهکی رسمی دیلین آدی بارهسیندهکی دارتیشمالار بیزی همین دیلله قارشی قارشییا قوْیمامالیدیر. چوًنکی بیرچوْخ سیاسی-ایجتیماعی کسیملر بو دیلی “آذربایجانجا” دئییل، “آذربایجان توًرکجهسی” سسلندیریرلر. اونوتمایالیم کی، آذربایجان توًرکجهسی حسنبی ضردابیدن باشلامیش سورهکلی چیچکلنهرک رسمی دیله چئوریلمهسهیدی گونئیده دیلی قوْروماق چوْخ چتین اولاجاقدی.
منجه عمومی و عادی یازی احتیاجلاری باخیمیندان آذربایجان توًرکجهسینین گراماتیکاسیندا بؤیوک چاتیشمازلیق یوخدور. شعر دیلینده ده درین سورون یوخ، نثره گلدیکده ایسه آخیجی بیر دیل وار. آذربایجان توًرکجهسینده بدیعی نثر اوخوماق ایستهینلره من همیشه اوچ روماندان آد آپارمیشام “دلی کوْر”، “کؤچ” و “قتل گونو” بونلارین دیلینده سورون یوخ، پروبلئم وارسا تحکیه اوسلوبوندادیر. بئلهجه أثرلری اوخوماق گرهکیر. نه یازیق کی، رسمی دیله منفی باخیشدان دولایی بعضی گونئی یازارلاری او دیلده یاخشی اوخومورلار. منجه، گونئیده قوزئیی یاخشیجا اوخومایان یازلارلارین دیلینده ساغالماز بیر چاتیشمازلیق وار.
اعتیراف ائدیرم کی، رسمی آذربایجان توًرکجهسی تمیز بیر دیل اولسایدی منیم کیمی آداملارین دیلله اوغراشماقدا زحمتلری خئیلک آزالاردی. آمما بونا یاس توتوب آغلاماغا گرهک یوخ. گونئیین باشلیجا مسئلهسی سیاستین بیزه تحمیل ائتدییی دیلساوادسیزلیغیدیر. بئله بیر اورتامدا بیردنبیره آییلیب مؤوجود معیار دیله آرخا چئویرمهیین معناسی یوخدور. دیلین یارالارینی ساغالتماق اوچون اونونلا سئویشمک لازیمدیر. بوندان سونرادیر کی، اونون یاناغیندان سؤزولمکده اولان گؤزیاشلارینی سیلمک اولار. بو سئویشمه ألبته اوزون سورمهلیدیر. زیرا ایلک وورغونلوقدا اونون اوزوندهکی خالی گؤرمک اولماز. بو مرحلهنی آرخادا قویدوقدان سونرا اونون عئیبلرینی آختارماق منطیقی ساییلا بیلر. بونون اوچون دیلی اؤیرهنمهدن اونو تنقیدی اوسلوبلا یازماغا قورشانماق فاجیعهدیر.
سؤزومون جانی بودور: بیلیریک رسمی معیار دیلده أن بؤیوک چاتیشمازلیق دخیل سؤزلردیر، اوسته گل دیلین باغیمسیزلیقاؤنجهسی دؤنمه اویغون بیچیمده گلیشمهسینی. لاکین دیلله یئترینجه تانیش اولمایان اینسانلار درحال معیار دیل بارهسینده ایدئال آختاریشلی دارتیشمالاردان یان کئچمهلیدیرلر. اونلارین قارشیسیندا اوچ سئچهنک وار. بیرینجیسی آذربایجان جومهوریتیندهکی رسمی دیلده یازماق، ایکینجیسی ایستانبول توًرکجهسینده یازماق، اوچونجوسو ایسه، فورمالاشماسیندا منیم ده آز چوخ رول اوینادیغیم گونئی توًرکجهسینده یازماق. گونئی شیوهسی دئدیکده بوردا سؤز باشقا بیر گراماتیکادان گئتمیر. گونئیلی قوزئیلی اوْلاراق گراماتیکالار بیردیر، صؤحبت ایصطیلارحلار و سؤزجوکلرین روس، عرب و فارس دیللرینین ائگهمنلیک بوْیوندورغوندان قورتولماسیندان گئدیر. (بو اوًچونجوسونون قارانلیق یؤنلری وار، بو حاقدا باشقا بیر فورصتده گئنیش دانیشاجاغام.)
قوزئی دیلینین یابانچی سؤزجوک ائگهمنلیییندن [هژمونیسیندن] قورتولماسینین یوْلو، ألیمیزه کئچن سؤزلوکلری ألک-ولک ائتمک دئییل. یابانجی سؤزجوکلرین قارشیلیغی اوْلاراق دوْغما یانلیشلار قوْندارماقلا، دیلی تمیزه چیخارماق اوْلاسی دئییل. سؤزجوکلرله اوْیناماق چتین ایش دئییل. هر کس ایستهدییی یابانجی سؤزجویه ایستهنیلن سؤزلوکلردن قارشیلیق تاپا بیلر. لاکین باشقا سؤزلرله اویوم ایچینده اوْلمایاراق بیردن بیره جوًمله اوْرتاسینا قوْنموش سؤزجوک، معنا پازئلینی یئترینجه دوْلدورا بیلمز. هر سؤزجویون دیل جوْغرافییاسیندا بللی یئری، چالاری و قوْنومو وار. اوًستهلیک، سؤزجوکلرین تکلیکده ذاتی آنلاملاری یوْخدور. سؤزجوکلر آیریلاری ایله یان یانا اوتوردوقلاریندان آنلام قازانیرلار. بونا أساسن هر بیر سؤزجویو هانسیسا جوًملهنین ایچیندن چکیب چخاریب اوْنون یئرینه باشقا سؤزجوک سوْخوشدورماقدا حاقلی دئییلک.
بو چاتیشمازلیغی اؤزهللیکله آنادولو توًرکجهسیندن منیسمهنیلن متنلرین چوْخوندا گؤروروک. “اویغونلاشدیرما” تئرمینی آلتیندا آذربایجان توًرکجهسینه کؤچورولن بو یازیلاردا دیل، اؤزگون متنین ائتکیسی آلتیندا قالیر. بو اوزدن ایسه چوخ واخت قوْندارما بیر دوروم آلینیر. مسئلهنین تهلوًکهلی یؤنو بودور کی، بو قوْندارمالیق تکرار و مشق یوْلو ایله عادی حالا چئوریلیر. یعنی همین قوْندارما دیل ائله بیر گرهکلی ایشه قورشانانلارین گؤزونده گئرچکلییین اؤزهیی کیمی جیلوهلهنیر. سونرا بونلار هر بیر ساغلام متنه یابانچی گؤزله باخیرلار.
خالیص دیل ماراغیندان دولایی حیاتا کئچمیش بو یؤنهلیش، اؤزونه بیر مسئلهنی آیدینلاشدیرمالیدیر. هانسی دیلده یازماق ایستهییر؟ ایستانبول توًرکجهسینی غیردقیق دوًزهلیشلرله أسکی ألیفبایا کؤچورمک هئچنهیی چؤزمور. بیز بو گیریشیمین محصولونو نه اوْخویا بیلیریک، نه ده قاورایا. بو یئنی دیلدنسه بونلار یاخشی اوْلاردی، توًرکجهنین ایستانبول قوْلوندا یازسینلار، چوًنکو اوْنو بونلارین قونداردیغی دیلدن داها یاخشی باشا دوشوروک.
ــ چاغیمیزدا دیللرین گلیشیمینده، آرخالارینداکی دؤولت گوًجو چوخ اؤنملیدیر. ایراندا توًرک دیلی اوًچون بئله بیر دستهیین سؤز قوْنوسو اوْلمادیغی و اؤزللیکله دیل قورومونون بولونمادیغی بیر دورومدا، توًرکجهمیزین گلیشمهسی اوًچون نه ایشلر گؤرمک اوْلار؟
ــ بو سوال اوْلدوقجا اؤنملیدیر. باشقا یئرده ایشاره ائتمیشم کی، حئیوانلیقدان اینسانلیغا کئچمک، سسدن دیله کئچمکله دوْغرولور. حئیوان یالنیز سسلهنیر، آمما اینسان دیللهنیر. پوْلیس [شهر دؤولتی] بو کئچید مرحلهسینده اؤزونو دوْغرولدور، دیلین ده گوًدوکچوسونه چئوریلیر. بونونلا دا، جانلی وارلیغین دیلله ایلگیسینین حیاتا کئچدییی دوزهنلیک ’سیاست‘ آدلانیر. نه یازیق کی، پولیسین مؤوجود اوْلمادیغی حالدا بو ایلگی ده اؤز آنلامینی ایتیریر. سیاست، چیلپاق حیاتدان قوپوب اؤزنهلشمهنین مکانیدیرسا، دیل اؤزنهلیک [سوژگی] عرصهسینده یئرلهشیر. پوْلیس اوْلمادان دیل یوخا چیخا بیلر.
آمما دیلیمیز یوْخا چیخمیر. چوًنکی بیزده گئرچک آنلامدا دؤولت مؤوجود دئییلسه، تاریخی بیلینجیمیزده [شعورموزدا] یاشاییر. قدیم توًرک دؤولتلری باشدا اوْلماقلا اوْرتادوغونون سیاست آلانی 220ـجی آی ایلیندن توًرک فاکتورونون ائتکیسی آلتیندا گلیشمیشدیر. سوْنرالار ایسه شرقی خیلافت أراضیلرینده (سامانیلر، بویئهیلر، ایستئثنا اولماقلا) بوًتون دؤولت باشچیلاری توًرک اوْلموشلار. اوٍستهلیک، مشروطه حرکاتیندان بری مدرن سیاستین آپاریجی اؤندهرلری آذربایجانلیلار اوْلموش، پوْلیسله پوْلیتیکانین توْققوشماسیندا باشلیجا روْل اینامیشلار. بو بیرینجی عامیلدیر.
ایکینجی عامیل دؤولت تجروًبهسیدیر. ممالک محروسه آدینا مدرن میللتـ دؤولت فئنومئنینین گلیشمهسینه یاخیندان قاتیلمیش توًرکلرین، ایکی چاغداش دؤولت تجروًبهسی ده وار: شئیخ محمد خیابانی و جعفر پیشهوری دؤولتی. اؤزهللیکله پیشهورینین یاراتدیغی میللی حؤکومت، بللی اراضی چرچیوهسینده ’دیل‘له ’فون‘ـون قوْووشاغیندا دایانان سیاست تجروٍبهسینی تاریخی یادداشیمیزا حک ائتمیشدیر.
فداییلر دؤولتی، بیزه اؤیرتمیشدیر کی، رسمی قوروملارین یوخلوغوندا، بیلمیوردوندان توتموش ابتدایی درسلیکلرین یوکونو اؤز چیینیمیزده داشییاق. او حؤکومت دیلین سؤیکندییی سیاستین تاریخی دؤنوش نؤقطهسیدیر. او سیاستین خاطیرهسی، ایندی ده بیر گوج کیمی سیریق کیملییه قارشی دیرهنیر، سسدن دیله کئچیدین گئنل پلانینی دوغما دیلکلرین دوزهنلییینده تؤکور.
چاغداش دؤنمه گلدیکده آذربایجان جومهوریتی ألبته بو تجروبهلرین زیروهسینده دورور. قارداش آذربایجان دؤولتی، کیمسه اوچون تهدید قایناغی دئییل، دیلیمیز اوچون فورصت ایمکانیدیر.
بوتون بونلارا گئنل بیر عامیلی ده آرتیرماق گرهکیر. ایندی آرتیق میللتـ دؤولت فئنومئنی گلوباللاشما [جهانی شدن] دوروموندا اؤز کلاسیک اؤنمینی ایتیرمیشدیر. اؤزهللیکله پستمدرن مفکورهده هر بیر مکان ایچینده متکثر مکانلار یارانیر. هابئله داغینیق میللتلرین اولوسلارآراسی قورولوشلاردا یئرآلماسی، میللی سینیرلاری لاخلادیر. چوخمیللتلی شیرکتلر، سینیر تانیمایان مئدیا و اینتئرنئت کیمی اولوسلارآراسی بیلگی آراجلاری تمرکزلشمهلره قارشی ایشلهییرلر. “فتیله” و “سئچکی” اولایلاریندا او بویدا حؤکومت تئلئویزیاسینین تئلئگرام و فئیسبوکا یئنیلدییینی گؤردوک. ایندی آرتیق دؤولتلرین وطنداشلار اوزهریندهکی نظارتی سارسیلمیشدیر. دئمک گلهنکسل سینیرلار پوْزولدوقجا “فردیلشمه” گوجلهنیر. بونونلا دا دیل تام چوخسسلی بیر عامیله چئوریلهرک سیاسی گوجون کئشییینده دورماقدانسا، اونون اوزهرینده باسقی آراجینا چئوریلیر.
بونلاردان فایدالاناراق سؤیلهدیییمز بوشلوغو دولدورماق اوچون سیاسی گوج قازانینجا آیدین دیل سیاستیمیز اولمالیدیر. دوغرودور، دیلی پروبلئماتیک بیر دورومدا چابالایان کوتلهنین بو حاقدا بؤیوک مانوور ایمکانلاری یوخدور. لاکین قولوباغلی-دیلی قاداقلی اینسانین بیله [حتتا]، ارادهسی قولاق آردینا وورولمامالیدیر. بیر آز اوزاغا گئدهلیم. اگزیستانسیالیزمده بیر قاوارم منه لذت ائدیر؛ وجود اؤزدن اؤنجه گلیر [تقدم وجود بر ماهیت]. اینسانین وجودو اونون اؤزونو گلیشدیریر. ژان پول سارتر دئمیشکن، اینسان آزادلیغا محکوم دئییل، اؤزو آزادلیقدیر. دئمک، بیز اؤزهرک [خودمختار] بیر اؤزنه [فاعل تغییر] اولاراق تام ضرورت ایچینده یاشامیریق. موختار اینسان اولاراق بیزیم، داریسقال دا اولسا، دوشونوش و داورانیش آلانیمیز وار. من، اؤزوم بو اوزهرکلییی سینامیشام، اؤز کیچیک آلانیمدا بؤیوک نتیجهلر آلمیشام.
ــ دیل و دوشونجه ایلیشکیسی باخیمیندان نثر و یا دوزیازینین اؤنمی نهدهدیر؟
ــ بو حاقدا “شعر وارلیغین ائویدیر” باشیلیقلی کیتابدا کسکین دانیشمیشام. هابئله گونئیده کیملیکچی سیاست بارهسینده ایرهلی سوردویوم “پاتولوژیک تئزلر” ضمنینجه ده اونو داها دا گئنیشلندیرمیشم. آرتیق یئنی سؤزوم یوخ. همین کیتابدا سؤیلهدیکلریمین تکراری یئتر.
سؤز یوخ کی، بیز کیملیک و دیل مسئلهسینده آیاقدا قالماغیمیزی بیر سیرا عامیللرله یاناشی شعره بورجلویوق. واختیله ديل، يوخا چيخماق تهلوکهسي ايله قارشيلاشديقدا، شعر ذهنيميزين بيلينجآلتي [تحت الشعور] بؤلگهسيندن باييرا فيشقيردی. بونونلا دا کیملیییمیزی آماجلامیش آسیمیلاسیا سیاستی بؤیوک چات گؤتوردو. بونون تانيش اؤرنهيي شهرياردير. بوندان اؤنجه اؤز آناديلينده نهسه ياراتماميش شهريار، آناسينين چاغيريشي ايله «حئيدر بابايا سالام»ي يازير. شاعير ايللر بويو باشقا ديلده يازيردي. او، سانکي آنا ديليندن عيبارت اولان ائوين يانيؤرهسينده يابانجي وارليق کيمي دولاشيردي. ايندي ايسه ايچهري گيرمهيه بهانه آختاريردی. «دوغما ائوينه يابانجي قالما» بصيرتي وارسا، اؤزونه قاييدش آکسيياسي [عملي] هر بير شاعيرين بختينه دوشه بيلر.
آنجاق شعر عامیلینین منفی یؤنو ده واردیر. أدبيات، شعرله نثردن اولوشور. بونا گؤره، تکجه شعر يازيليرسا، دئمک، توپلوم گئري قاليب؛ آمما شعرسيز ده ديل اولمور. منيم سؤزومدهکي بو ضدييت، شعرين روحوندا ياتان پارادوکسدان گلير. شعر ديلدن اؤنجه گلير، نثر ايسه ديلدن سونرا. تي.اس.ائليوتـون بصيرتيني شعرين گلهجک آلينيازيسيندان آنلاماق اولار. او ايييرمينجي يوزايللييين باشلانغيجيندا دئميشدير: «بديعي فيکير شعري آرخادا قويماسا، هئچ بير درينلييه، بوتؤولويه، چيچکلنمهيه گليب چيخا بيلمز.» أدبياتين ايييرمينجي يوزايلليکدهکي آلينيازيسي سؤزلريمين آيدين بلگهسيدير. آخي شعر 20ـجي يوز ايلليکده نثره يئنيلدي.
بئله چيخير کي، بيز هله ده شعر دؤنميني ياشاييريقسا گئريده قالميشيق. بيزدهکي ايجتيماعي گئريليک، آنجاق شعره مئيدان وئرير، نثره يوخ. جميل مئريچ بو حاقدا داها سرت دانيشير: هر بير اؤلکهده نه قدهر شاعير چوخسا، او اؤلکه دوشونجه باخيميندان گئريدير. اينسانلار و ميللتلر ياشلانديقجا نثره کئچر. دوشونجهسي هله پوزيتيولشمهميش مدنييتلرده نثر چوخ آغير ايرهليلهير. بو دوغرودور، 18ـجي يوزايللييين فرانساسيندا شعر سوسدو، حقيقتين سَرت سسي دانيشماغا باشلادي؛ شوبههنين هارايي و عاغيلين باغيرتيسي ائشيديلدي. او چاغدا اينسانليق آيدينليغا مؤحتاج ايدي، موٍبهمدن قاچيردي. شعرين آنلاشيلمازليغيندان نثرين آيديليغينا قاچيردي. سونرا ناپولئون گلدي. اونون ساواشلاري ايسه، قاندان بير آرخ ايچينده دوغان تاريخ و يئنيدن باشلايان شعر.
بيزده ده بئله اولدو. اوندوققوزونجو يوزايللييين ايکينجي ياريسي، اييیرمينجي عصرين ايلکين ايللرينه باخين. بو، بيزيم آيدينلانما [روشنگری] دؤنميميزدير. چاريزمين [تزاریسم] لاخلاديغي چاغدا، نثر آياق توتوب يئريمهيه باشلادي. آذربايجان توًرکجهسي دستان، ناغيل، و غزل ديليندن اوزاقلاشاراق دونيانين گليشميش ديللري سيراسينا چيخدي. اکينچي قزئتيندن باشلاياراق سووئت دؤنمينهدک بوراخیلمیش حيات، فيوضات، ارشاد، تزه حيات، ترقي، اتفاق، ملانصرالدين، بصيرت و آذربايجان آدلي قزئتلر و درگيلرده گئدن يازيلار، نثر دئوریمینین گؤستريجيسي ايدي. نثرين يولونو ايسه بونلار آچدي: عليبي حسينزاده، اسماعيل گاسپيرالي، بکير چوبانزاده، حسنبي ضردابي، جليل ممدقولوزاده، محمد امين رسولزاده و سايره. ميرزه علياکبر صابير کيمي شاعيرين اثرلري بیله، نثر گلهنهیینه سؤيکهنيردي: اونون شعرينين مضمونلاري شعره يوخ، نثره عايد ايدي. سونرا موساوات حؤکومتي دئوريلدي، آذربايجان اينساني استالين ديکتاتورلوغوندا يئنه ده شعره سيغيندي.
شعره رغمن، نثر، اؤزهلليکله رومان، شوبهه بالاسيدير. بونا گؤره ده، نه کئچميش اؤزباشينا حؤکومتلرده، نه ده چاغداش توتاليتار رژيملرده رومان يارانا بيلمزدي. يارانا بيلسهيدي ده اؤلردي. رومان أساسن اينسان ياشامينداکي ابهام و نیسبيلييه کؤکلهنير. نه سَرت اخلاقياتي اورتايا قويور، نه ده ايدئولوگييانين قيزيشديرديغي گيريشيملري [اقداملاري] آچيقلايا بيلير. دوغرودور، هر أدبي اثرين کؤکلري ايدئولوگييا چيرکابيندان قيدالانير، آمما ايدئولوگييانين آغیر کؤگلهسي روماني قارانلیغا غرق ائدیرسه، بديعيليييني ايتيرير. توتاليتار حؤکومت اينسانلاري سادهلشديرير، دوشونجهلري عئينيلشديرير؛ آمما رومانين يازيچيسي دوشوندوکجه، اينسان روحونون گيزلي دهليزلرينده گزينتييه آپارير بيزي. ديکتاتورون بيره ائنديردييي اينساني، رومان مينه قالديرير.
بو حاقدا اساس سؤزو ميخاييل باختين دئيير. اورتاچاغين پوئتيکاسيندا واحيد بير ديلين يارديمي ايله اؤزونو دوغرولدان مرکزچي بير سؤيلم ايله قارشيلاشيريق. اورتاچاغدا فلسفه و دينين ديلي لاتين ديلي اولور. دئمک، تکجه لاتين ديلي حقيقتي گؤستره بيلر. بونون اوچون، بير ديل يا بير لهجه باشقا ديللردن داها آرتيق دوغما قارشيلانير و يا هانسيسا ديلين خئيرينه آرادان آپاريلير؛ يالنيز گئرچک تصووور اولونان او بيرجه ديل تدريس اولونور؛ غئير آوروپاليلار گوجله همين واحيد ديله تابع ائديلير؛ و بير چوخ ديللري بيرجه ديلده بيرلشديرن هيندآوروپا ديلچيلييي يارانير. بونلارين هاميسي تکسسليليييه گتيريب چيخارير. بئله بير باخيش، نثرين، اؤزهلليکله رومانين، نئچهديللي و چوخسسلي polyphonic ماهييتيني درک ائده بيلمزدي، یالنیز شعرين تکسسلي دونياسيني قاورايا بيلردي.
مرکزچي گوجلر اؤز قارنيندا شعرين چئشيدلي ژانرلاريني بئجهريردي. رومان اسکي زامانلاردا يارانا بيلمزدي. رومان چئشيدلي، بلکه ده ضدييتلي سسلرين کسيشدييي يوللار آيريجيدير. رومان ائله بير زامان باش قالديرا بيلر کي، ديل اؤز سوْيوُت [مطلق] ماهييتيني ايتيرسين. رنسانسدا نئچهنئچه ديل، لاتين ديلينين يئريني آلير، رومان يارانير. شعرده اؤنجه بير «من» دانيشيردي، ايندي روماندا آیری آیری «من»لر دانيشير.
سون مقامدا بونو دا آرتیرمالییام کی، شعر شوبههیه بنزهییر، اونا قاپیلیب آرخادا قویماق لازیمدیر. او، دایاناجاق دئییل، آدلاناجاق بیر مرحلهدیر. توپلوم اونو آرخادا قویماسا گئری قالاجاق. بونون اوچون منجه شعر بیزی دیریلتدیسه اؤلدوره ده بیلر. بو دا وار کی، شعرسیز یاشاماق اولماز. شعر اینجهصنعت اولاراق اینسان اینسانلیغینی گئرچلشدیریب آنلاملاندیران ائتکنلردن بیریدیر. اونون یوخا چیخماسی دانیشان حئیوانین آنلام یاراتما سیستئمینی کؤکلو دییشیمه اوغرادا بیلر. شعری تام آرخادا قویماق، دیلی آرخادا قویماق کیمی چین اولونماز قورخونج یوخودور. چونکی دیلین قورولوشو شاعیرانهدیر. چؤزوم یول هانسیدیر؟
جاواب سادهدیر: بیز نثراؤنجهسی شعردن نثرسونراسی شعره کئچمهلیییک. (بو حاقدا یاخین گلهجکده گئنیش دانیشاجاغام.)
ــ توًرکجه درگیلر ایچینده آنجاق یارپاق ادبیات و فلسفهیه چوخ دیر وئردییینه گؤره فرقلی قونوم سرگیلهییر. بو فرقلی قونومون سئچیلدییینین ندنلری ندیر؟ ایواز طاهانین بو قونومون اولوشماسیندا ائتکیسی نهدیر؟
ــ ایستانبول توًرکجهسینده نهنگ ایشلر گؤرولدویونه باخمایاراق، تورک دونیاسیندا فلسفهیه گئنیش ماراغین یئری بوشدور. ألبته اوسسال [عقلانی] بیر توپلوما دوغرو آددیملاماقدا تکجه فلسفه دئییل، دوشونجهوی چالیشمالارین بوتون نؤوعلرینه مؤحتاجیق. منجه بو چالیمشالاردان دولایی اوسساللیغا وارمایینجا دئموکراییا، عدالت و اؤزگورلوک آختاریشلاری بؤیوک مانعهلره اوزلهشهýجک.
سیزین سوالینیزدا قئید اولونموش ادبیات و فلسفهیه “سیاست” و “دیل”ی ده آرتیرماق ایستردیم. من دوشونجه ایله قورتولوشچو سیاست آراسیندا تام باغداشلیق گؤرورم. بو باغداشلیق یئنی سؤز دئییل، أسکی یونان فلسفهسیندن باشلایاراق دیققت مرکزینده ساخلانمیشدیر. بئله کی، “اینسان دانیشان حئیواندیر” تئرمینینین یئرینه بعضن “اینسان سیاسی حئیواندیر” تانیمی ایشلنمیشدیر.
آنالیتیک فلسفهدن باشلایاراق دیل ده بیر اؤنملی فاکتور اولاراق بو دؤورهیه داخیل اولموشدور. توپلومون قاچاق یولو اولمادیغی “ائگهمنلیک” [هژمونی] و سؤیلم مسئلهسینده دیلین ائتکی مئکانیزمینی و اونون بیزیمله اطراف گئرچکلیک آراسینداکی رولونو تفککور قونوسونا چئویرمهدن قارانلیقدا قالا بیلهریک.
بیز کوللئکتیو اولاراق یارپاقدا گلهنکسل بیر ایش گؤرمک ایستهمیردیک. بیزیم باشلیجا آماجیمیز آذربایجان توًرکجهسینی تفککور آلانیندا دیللندیرمک ایدی. من شخصن هر بیر فلسفی آختاریشدا “دیل وسوسهسی”سیندن یاخا قورتارا بیلمیرم. “دیل” فئنومئنینین بئلهجه قاباردیلماسی بلکه ده آذربایجان توًرکجهسینین تاریخی دورومو ایله باغلیدیر. واختآشیری بو مسئلهیه قاییدیرام. أدبی-بدیعی یارادیجلیغیمدا بیله، بو وسوسهنین قارالتیسی بوتون جوملهلردن باش قالدیریر. اؤرنهیین، کیچیک حجملی “قورشون هاردان آچیلیدی” باشلیقلی رومانیمدا، تکنیکی و بدیعی اؤزهللیکلره رعایتله یاناشی، ساغلام و آخیجی بیر دیل سرگیلهمهیه چالیشمیشام.
ــ تورک دیلی آلانیندا بوندان اونجه ایواز طاها نین بیر نئچه درگی نین باش یازارلیغینا، بیر پوئست(قورشون هاردان آچیلدی)، بیر فلسفی کیتاب (شعر وارلیغین ائویدیر) و ایکی کیتاب دیل بولومونده (ساغلام دیل و نئجه یازاق) یازدیغینا تانیش اولموشوق. کیتابلارینیزین سون بولوملرینده گله جک ده چیخارداجاغینیز نئچه کیتابین آدی و اونلاردان نئچه صایفا فراگمئنت لر وئرمیشسینیز. بو اوزدن اوخوجولارینیزی بکله ین کیتابلار و درگی لر حاققیندا بیلگیلندیرمه نیزی ایستردیک. آیری سوزله دیمیش اولساق، آنلام اوخوجولارینا سونا بیله جک نه سوپریزینیز وار؟
ــ بیر رومان، بیر حئکایه توپلوسو، اوچ آراشدیرما (“من بئله دوشونورم”، “آنجاق شعر” و “ساغلام دیل (2)” باشلیغی آلتدا)، “نئجه یازاق” سئریاسیندان بیر جیلد، و بیر پوئما ترجومهسیندن عیبارت کیتابلاریم چاپا حاضیردیر. بونلارین نشرینه گیریشمهیه واختیم یوخدور. کیتابلاریمی أرک یایین ائوی نشر ائدیردی. أرک داغیلدیقدان سونرا موناسیب آلتئرناتیو تاپا بیلمهمیشم. بو حاقد بیر یایینائوینین ده تجاری سوءاستفادهیه کؤکلنمیش اؤنریسینی رد ائتمیشم. بیر باشقاسینین دا منیم تکلیفیمه وئردییی جاوابی صیرف قازانج آختاریشیندان باشقا بیر شئی اولماییب. باخمایاراق کی، مینم کیتابلاریمین چاپیندان اؤزومدن باشقا کیمسه زیان گؤرمهیییب. هر حالدا اویغون سئچهنک بولونورسا همین کیتابلار یاخین زاماندا ایشیق اوزو گؤره بیلر. آلچاق کؤنوللولوکدن اوزاق اولسا دا “آنجاق شعر”له یاناشی رومانیمین دا گئنیش ماراقلا قارشیلاناجاغینا اینانیرام.
بونلاردان علاوه، بؤیوک پلانیم گونئیلی قوزئیلی آذربایجان دوشونجه آفتلری بارهده گئنیش آراشدیرمالاردیر. بو چالیشمالارین خیرداجا بؤلومو سون واختلار ایکی استئراتژیک مقالهده اؤز عکسینی تاپدی. مقالهنین بیرینین آدی “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” ایدی، او بیریسینین آدی ایسه “کیملیکچی سیاست بارهسینده پاتولوژیک تئزلر”.
بیرینجی مقاله منیم آذربایجان رئسپوبلیکاسینداکی رسمی دیله تنقیدی یاناشمامی ائحتیوا ائدیر. ایکنیجسی ایسه گونئیدهکی دوشونجه سورونلارینین آنالیزینه حصر اولونموشدور. (حجم باخیمیندان ۵۰ صحیفهیه یاخین بو مقاله بو یاخینلاردا اؤیرنجی درگیلرینین بیرینده درج ائدیلهجکدیر)
سؤزسوز، دیلی پروبلئماتیک بیر دورومدا چابالایان کوتلهنین دوشونجه یوخسوللوغو غریبه گؤرونمهمهلیدیر. بو، بللی سیاسی دورومون منطیقی سونوجودور. لاکین اؤزهرک [خودمختار] بیر اؤزنه اولاراق تام ضرورت ایچینده یاشامیریق. موختار اینسان اولاراق بیزیم، داریسقال دا اولسا، دوشونوش و داورانیش آلانیمیز وار. من، اؤز نؤوبهمده، بو داریسقال اؤزهرکلیک آلانیندا تنقیدی دوشونجه یوروتمک ایستهییرم. (بو تکرار باشقا یئرده گئدیب
بیلیرم بو تشبث، گلهنکلرین قارانلیق اورتامیندان آنلاشیلماز بیر اورتاما توللانماق کیمی آلینا بیلر. بیز ایستر ایستهمز میتوس مرحلهسینی آرخادا قویماق مجبوریتیندهییک. دوغرودور میت [افسانه] بوتون توپلوملاردا سورهکلی اولاراق یئنیدن ایستئحصال اولونور. لاکین چئشیدلی ندنلر اوزوندن بیز شیفاهی بیر توپلوموق. سببلرین باشیندا ایسه دیله قویولموش تدریس قاداغاسی دورور. بیز اؤزگورلوک و برابرلیک ایستهییریکسه، شیفاهی اورتامدان یازینین عقلانی اورتامینا کئچمهلیییک. میتوسدان لوگوسا کئچمک اینسانلاشمانین ایلکین شرطلریندندیر.
“آنلام” درگیسی،
بیرینجی ایل، بیرینجی سایی،
1395


text:
استنفورد بیلیمیوردو
استنفورد بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Stanford University ، رسمی انگلیسجه آد. Leland Stanford Junior University)، آمریکا نین کالیفورنیا ایالتی نین استنفورد شهرینده مخصوص بیر بیلیمیورد آدیدیر.
بۇ بیلیم یوردو کالیفورنیا نین اسکی سناتور و ایالت باشقانی، لیلاند استنفورد، 1885جی ایلده قوروب، آنجاق 1891جی ایلیندن اؤیرنجیلری قبول ائتمیشدیرو بو بيليم يورد دونيانين ان آدليم و اعتبارلي آراشديرما تشکیلاتلارینداندير. ایللیک ییغدیغی اعانه و بودجه 21.4 ميليارد دیر. بیلیم یوردون مساحتی 3310 هکتار دیر. استنفورد بیلیم یوردونون کیتاب ائویسی 9.3 میلیون کیتاب، الکترونیک کیتاب ، سسلی کیتاب، و آیری آراشدیرما باشلیقی واردیر. بۇ کیتاب ائوینده ۳۰۰٫۰۰۰ آز تاپیلان کیتاب واردیر. بۇ بیلیم یورد دونیانین ان تانینمیش اوستادلاری و آراشدیریجیلارینی ییغماقدا تانینمیشدیر.
بۇ بیلیمیوردو اؤز اوزمانلیق درجه لرینی آشاغیدا آدلاری چکیلمیش کالجلره اعطا ائدیر. جمعی 15877 اؤیرنجیسی واردیر. لیسانس اؤیرنجیلر سایی سی 6980 و لیسانسدان یوخاری اؤیرنجیلر سایی سی دا 8897 دیر.
بۇ بيليم يورد آراشديريجيلاري 2015 -جي ايله قدر، 59 نوبئل اؤدولو (جايزه سي) آليبلار. قوقول (Google)، هیولت پاکارد، نایک، سان میکروسیستمز، یاهو ، اینستاگرام کیمی بؤیوک شیرکتلری بۇ بیلیم یوردوندا تحصیل آلانلار قوروبلار. استفورد بیلیم یوردون یئتیشدیردیگی اؤیرنجیلرین شیرکتلری، دونیانین اقتصادیندا بؤیوک اثرلری وار، و هر ایل 2.7 تریلیارد دولار مالی دولانیم یارادیرلار.
دانیشکدهلر[دَییشدیر]
استنفورد بیلیم یورد 7 اؤخولدا 71 دپارتمانا [۱] بؤلونور:
- آلوئر یوکسک اوخولو (Graduate School of Business)
- یئر، انرژی، و چئوره بیلیملر اوخولو (School of Earth, Energy & Environmental Sciences)
- اؤیرتیم اوخولو (School of Education)
- مۆهندیسچیلیک اوخولو (School of Engineering)
- اینسان تانیماق و بیلیملر اوخولو (School of Humanities & Sciences)
- حقوق اوخولو (School of Law)
- طیب و ساغلاملیق اوخولو (School of Medicine)
استنفورد بیلیمیوردوندا تانینمیش اوستادلار و اؤیرتیم آلانلار[دَییشدیر]
- Sandy Lerner.jpg
ساندرا لئرنر، سیسکو شیرکتی نی قورانلارین بیریسی
کاندالیزا رایس آمریکانین اسکی خارجی ایشلر باخانی
سئرگی برین و لاورنس پئیچ، قوقول شیرکتی نی یارادانلار
ویلیام پارکارد(سولدا کی)، هیولت پاکارد (hp) شیرکتی نی قورانلارین بیریسی، ساغداکی دا آلان تریپ اینساید ترَک آدلی شیرکتین قوروجوسو
جاوید کریم، یوتیوب ویدئو پایلاشیم سایتی نی یارادانلارین بیریسی
- چارلز فرانسیس ریشتر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- مارتین ابدی - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- لورن موش - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام ردینقتون هیولت - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- دانیل سیقمن - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پیتر اس. کیم - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- لوئیز پریس - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پرلی جی. نوتینق - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- داقلاس هافستادر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- الین پیقلز - ، تاریخ و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- دافنی کالر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ست ندرمیر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رضا زاده - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرت شیمکه - ، جانلی بیلیم و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رونالد هیل چیلکوت - سیاست و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- وینتون سرف - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام وبستر هانسن - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام کریق ریونولدز - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلیام دراپر هارکینز - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ویلتام پورتر کوکرل - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- نیکلاس سانتزف - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- مونق چیانق - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- مانیش آقراوالا - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ریچارد شوئن - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ریچارد استاتمن - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رونالد ریوست - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- راسل قرینر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رادنی بروکس - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرت هونقیت - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرت ورد فاروقار - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرت زیدمن - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- دایوید ام کرپس - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- جی دوین فارمر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- جوزف قرینل - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پیتر سارناک - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پیتر ایی. هارت - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پول کچر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پول اسلیچ - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- بابک حسیبی - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- آلن نیوول - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- آدریانو قارسیا - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- الیزابت لفتوس - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- استرو تلر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- اریک تمپل بل - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ادوین کوپلند - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ادموند هلر - بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- ریچارد پیرس برنت - ، بیلگیسایار بیلیمی و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- پل میلقروم - ، ایقتیصاد و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
- رابرتائی. شولتز - الکتريک و بیلیم ساحهسینده چالشیان.
قایناق[دَییشدیر]
en ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stanford_University»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (2015 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلری بیلیمیوردلاری
- Stanford University
- 1891 establishments in California
- Educational institutions established in 1891
- Private universities and colleges in California
- Romanesque Revival architecture in California
- Schools accredited by the Western Association of Schools and Colleges
- Universities and colleges in Santa Clara County, California


text:
`اژه` نتیجهلر
حابارلار [48]
- فلیک: آمریکانینگ اژه دنگیزینده تاراپ چِکِن توتومی یوُق
- خلوصی آقار: اژه دنگیزینده پاراحاتچیلیق چؤزگۆت ایسلهیأریس
- خلوصی آقار اوچار بیلن اژه دنگیزینده
- فواد اوکتای: اژه دنگیزیندأکی آدالار یازاغسیزلاشدیریلمالیدیر
- اژه دنگیزینده 7 بوُسغون اؤلدی
- أردوُغان اژه دنگیزیندأکی آدالار باراسیندا بیانات بردی
- اوُکتای: انسانچیلیق ینه بیر گِزه ک اژه ده آیاق آستینا آلیندی
- اژه دنگیزینده 10 آیدا 17 مۆنگ 587 قاچاق بوُسغون توسساغ ادیلدی
- اژه دنگیزینده یر تیتره دی
- اژه دنگیزینده یر تیتره دی
- اژه دنگیزینده یر تیتره دی
- اژه دنگیزنده یر تیتره دی
- اژه دنگیزینده اۆچ بوُسغون آرادان چیقدی
- اژه دنگیزینده 102 بوُسغون سوودان چیقاریلدی
- اژه و آق دنگیزده تۆرگِنلهشیک باشلادی
- تۆرکیه اژه دنگیزینده ناوتکس ایغلان اتدی
- اژه دنگیزینده بوُسغونلار یونان تاراپیندان اؤلۆمه تِرک ادیلیأر
- أردوُغان: تۆرکیه آق دنگیزده، اژه و قارادنگیزه اؤز حاقینی آلجاقدیر
- دمیرقازیق اژه ده تاریحی اسکله تاپیلدی
- اژه ولایاتلاریندان روسیا بۇلیان داشاساتوو یۇقارلادی


text:
آختاریلانلار لیستینده اولان تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
شیرناک بستلر/درهلر بؤلگهسینده ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۱ تاریخینده تشکیل ائدیلهن هاوا دستکلی عملیاتدا، ۲ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلمیشدی
شیرناکین بستلر/درهلر بؤلگهسینده گرچکلشدیریلن عملیاتدا ائتکیسیز حالا گتیریلهن ۲ تروریستدن بیرینین بوز کتگوریده آختاریلان زاگروس جودی کد آدلی مهدی اویسال اولدوغو معین ائدیلدی.
ایچ ایشلری باخانلیغی، بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکایا قارشی، ارن-۱۳ عملیاتلاری چرچیوهسینده ایجرا ائدیلهن ترور عملیاتینا باغلی یئنی بیلگیلر پایلاشدی.
شیرناک بستلر/درهلر بؤلگهسینده ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۱ تاریخینده تشکیل ائدیلهن هاوا دستکلی عملیاتدا، ۲ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلمیشدی.
ائتکیسیز حالا گتیریلهن تروریستلردن بیرینین سؤزده شیرناک بؤلگهسینده بوتان ایالتینده مسئول سویهده فعالیت یئریدن و تروردان آختاریلانلار لیستینده ۵۰۰ مین لیرایا قدر اؤدول ایله بوز کتگوریده آختاریلان زاگروس جودی کد آدلی مهدی اویسال اولدوغو معین ائدیلدی.
تروریستین، شیرناکدا ۲۰۱۵-۲۰۱۶ ایللرینده، (تروریستلر طرفیندن گوونلیک گوجلرینه قارشی) چوخور (آچما)/انگل (قورما) ائیلملرینه اولاراق قاتیلدیغی تعیین اولوندو.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغاندان باتییا سرت تپکی
"دونیانین باشقا بیر یئرینده ترور هؤرگوتو اؤیرتمنلری و اوشاقلاری بئله آلچاقجا قتله یئتیرمیش اولسایدی، گونلرجه، هفتهلرجه، آیلارجا گوندمده اولار، تپکیلرین آردی آرخاسی کسیلمزدی"
اردوغان: بؤیوک و گوجلو تورکیهنی انشا ائدنه قدر موباریزه داوام ائدهجک
"نه ترورون نه ده ترور هؤرگوتونون جیلووونو اللرینده توتان امپریالیست چتهلرین بیزی یولوموزدان ائتمهسینه ایجازه وئرمهیهجییک"
آکار: ۳۲۶ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"هر یئرده کیشیلیکلی و کیملیکلی سیاستلرله اؤلکهمیزین و میللتیمیزین حاق و حقوقونو ساوونوروق"


text:
اوکتبابر بایرامی بوتون دنیا زحمتکشلرینین بایرامیدیر.
دنیا صلحینی حفظ ائتمک اوغروندا بوتون زحمتکشلر سارسیلماز بیر اتحاد تشکیل وئرملیدیرلر.
یاشاسین کوله لیک رسمینی لغو ائدن شانلی اوکتیابر بایرامی!
دونن اوکتیابر بایرامینی بوتون بشریتین دنیا زحمتکشلری صلح شرائیطینده جشن توتورلار. اوکتیابر بایرامینین ۲٩- جو ایل دونومو آلمان فاشیزمی و ژاپن امپریالیزمینین محو اولدوغو بیر زاماندا آزادیخواه و صلح سئوه ن ملتلر طرفیندن جشن توتولور. بو گون بوتون زحمتکشلرین قوه لری بوتون یئر اوزونده نمایش ائتدیریلر. محاربه زمانیندا محاربه نین ان آغیر و چتین شرطلری زحمتکشلرین عهده سینه اولاراق زحمتکشلر اؤز سارسیلمازقدرتلرینی ییرتیجی فاشیزم قوه لرینه و هابئله فاشیزم جاناوارینی اؤز قوجاغیندا بئجه ره ن دنیا امپریالیزمینه اثبات ائتدی. بو محاربه ده اوکتیابر انقلابینین نتیجه لرینی بشریته دشمن اولان امپریالیزم آیدینجا دوشونه رک اونون یئر اوزونده نه کیمی تأثیر ائتدیگینه ده ایمان گتیردی.
شوروی ملتلرینین، داها دوغروسو اوکتیابر انقلابینین قوجاغیندا پرورش تاپان سووئت اتفاقی خالقلارینین فاشیزمه قارشی آپاردیقلاری آمانسیز محاربه بو مقدس انقلابین نه کیمی محکم پایه لری اوزه رینده قرار توتدوغونو جانلی بیر شکیلده بوتون دونیا ملتلرینه ثابت ائتمیشدیر.
یالنیز اوکتیابرین ایلهام وئریجی شرفلی انقلابی سایه سینده ایدی کی، قودورغان باسغیجی قوه لرین قارشیسیندا شوروی ملتلری میلونلارجا قربانلیق وئردیکدن سونرا دایانیب و اونلاری بوغماغا محکوم ائتدیلر.
اوکتیابر بایرامی تک شوروی میلتلرینین بایرامی دئییل، بوتون دنیا زحمتکشلرینین بایرامی ساییلیر.استثمار و استعمار زنجیرینده اینله نن زحمتکشلر اؤزلرینه نجات وئرمک اوچون بو مقدس گوندن ایلهام آلیرلار.
دنیا زحمتکشلری بو ایل اوکتیابر بایرامینی صلح شرطلری آلتیندا توتماقلا برابر بیلمه لیدیرلر کی، یالنیز اونلارین بیرلیگی و سارسیلماز وحدتلری بشریتین آزادلیغینا ضامیندیر.
فاشیزم اؤلموشسه ده فاشیزمین آناسی اولان امپریالیزم قالیر و اونلارین آزادلیغین هده له ییر.
زحمتکشلر اؤز اجتماعی قدرتلریندن بشریتین کؤله لیگینه سون قویماق اوغروندا غلبه لردن- غلبه لره دوغرو حرکت ائتملیدیر.
ملتلرین اراده سیندن باشقا هئچ بیر زاد بشریتین آزادلیغینا ضامین اولا بیلمز...
یاشاسین دنیا زحمتکشلرینین مقدس و شرفلی بایرامی اوکتیابر!...
"آذربایجان" قزئتی، نمره ۵۵ (٣۴۴)
آذربایجان دمکرات فرقه سینین اورقانی
١۷ آبان سال ١٣۲۵


text:
استیون اسپیلبرق
استیون اسپیلبرق اینگیلیسجه: Steven Spielberg آمریکالی اوْیونچو.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«استیون اسپیلبرق»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده استیون اسپیلبرق گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- استیون اسپیلبرق
- ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار
- ۲۱. یوز ایلده آمریکالی کیشی اویونچولار
- آمریکالی کیشی فیلم اویونچولار
- سینسیناتی دوغوملو کیشی اویونچولار
- لوسآنجلس دوغوملو کیشی اویونچولار
- نیوجرسی دوغوملو کیشی اویونچولار
- هدن، نیوجرسی دوغوملولار
- ساراتوقا، کالیفورنیا دوغوملولار


text:
`عبدالحمید خان` نتیجهلر
خبرلر [104]
- تورکیه، عمران خانا ائدیلن سالدیرینی قینادی
- تورک موشکی 'خان'ین ایلک صادراتی اندونزییه ائدیلهجک
- عمران خانا سلاحلی سالدیری
- فتحی باشاغانین اؤلکهدن چیخیشینا قاداغا قویولماسی ایستهنیب
- عبدالحمید خان گمیسی قازما ایشلرینه باشلادی
- فاتح دؤنمز: "عبدالحمید خان" گمیسی "یؤروکلر-1" ساحه سینه چاتیب
- "عبدالحمید خان" اوکتبرین 7-دک فعالیتلرینی دوغو آغ دنیزینده داوام ائتدیرهجک
- اردوغان: هئچ کیمدن ایجازه آلماغا احتیاجیمیز یوخدور
- فاتح دؤنمز: "عبدالحمید خان قازما گمیسی آوقوستون 9-دا یولا دوشهجک"
- جمهور باشقانی اردوغان اندونزیا پرزیدنتی و لیییانین باش ناظیری ایله دانیشیب
- اؤزبکیستان جمهورباشقانی میرضیایئوین پاکیستان سفری
- لیبیا باش ناظیرینین اتومبیلی آتشه توتولوب
- عبدالحمید دبیبه نامیزدلیگینی اعلان ائدیب
- کابلدا پاتلاما
- رئیسی، سنی بیر کوردو دینی آزلیقلار ایله ائتنیک قروپلاردان مسئول مشاویر تعیین ائتدی
- ولادیمیر پوتین ایله عمران خان آراسیندا تلفون دانیشغی اولوب
- پاکیستان-ین جامو و کشمیر بؤلگهسینده جولایین 25-ده سئچکی کئچیریلهجک
- کریم خان زندین سوی آغاجی
- ایسرائیل سالدیریلاریندا فیلیسطینلی بیر قادین داها حیاتینی ایتیردی
- ایسراییل اوردوسونون هوجوملاری داوام ائدیر


text:
تۆرکیه دن حیتایا بوُر آلیپ باریان قطار یوُلا چیقدی
باکو- تفلیس- قارص دمیریوُلی بیلن تۆرکیه دن حیتایا بارجاق اۆچۆنجی ترن یوُلا چیقدی
تۆرکیه دن حیتای یینگ شی آن شهرینه بوُر مادداسینی آلیپ باریان ترن آنکارادان حرکت اتدی.
باکو- تفلیس- قارص دمیریوُلی بیلن تۆرکیه دن حیتایا بارجاق اۆچۆنجی ترن یوُلا چیقدی.
آنکاراداقی دابارا تۆرکیأنینگ انرژی و طبیغی سریشده لر وزیری فاتیح دؤنمِز و قاتناو وزیری عادل قارااسماعیل اوُغلی قاتناشدی.
فاتیح دؤنمز ایلکینجی گِزه ک تۆرکیه دن دمیریوُل آرقالی حیتایا بوُر ایبریلیأندیگینی آیتدی و
"دنگیز یوُلی بیلن 45-60 گۆن بوُلان بو یوُلاغچیلیق دمیریوُلی بیلن 15-20 گۆنده قوتاریار" دیدی.
42 کانتینرلیک بو یۆک اِتی ماغدان مۆدیرلیگی تاراپیندان حیتایا ایبریلدی.
آنکارا- سیواس- قارص دمیریوُلی بیلن گۆرجیستان- آذربایجان، حازار دنگیزی و قازاغیستان دان گچن بو ترن حیتایا بارار.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیأنینگ اکتبرداقی داشاساتوو موقداری 21.3 میلیارد دلار
یانوار- اکتبر آرالیغیندا تۆرکیأنینگ داشاساتووی 15.4 گؤتریم یوُقارلادی و 209 میلیارد 394 میلیون دلارا یتدی
تۆرکیه دن ۱۱۵ یوردا قوری اریک ساتیلدی
مالاتیادان 347 میلیون 905 مۆنگ دلار قیممات باهاسیندا 90 مۆنگ 203 تن قوری اریک ساتیلدی
تۆرکیه صناغات ماشینلاری نینگ داشاساتوویندا رکورد قوُیدی
تۆرکیه دینگه آلمانیا و آمریکانینگ هر قایسینا 4 میلیارد دلارلیق صناغات انجاملاری و صناغات ماشینلارینی ساتدی.


text:
علیرضا قولونجو [آمئریکانین سسی]
گونئیده یاشایان فیلوسوف ایواز طاها آمئریکانین سسی ایله صؤحبتده دیلین ایران آذربایجانیندا یاشایان تورکلرین کیملییینین اساس فاکتورو اولدوغونو آما بونون فارسلار یا ایران دؤولتینین بوتونلویو اوچون تهلوکه حئساب ائدیلمەسینین دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائدیر. ”متندن باشقا بیر دونیا یوخدور” کیمی تورکجه فلسفه و ادبییات کیتابلارینین موللیفی حاضیردا آنالیتیک فلسفەده دیله یالنیز بیر واسیطه و پاسیو بیر فئنومئن کیمی باخیلمادیغینی مودافیعه ائدیر.
“آنا دیلینین بوتون کوتله اوچون نه آنلاما گلدییینی دئیه بیلمرم. آما، دیل اؤزو چوخ اؤنملی فئنومئندیر، حتی دئیردیم کی قورخونج فئنومئندیر. 20-جی عصرده، خوصوصیله آنالیتیک فلسفه دیله چوخ دیقت یئتیردی و دیلی دوشونجه سوییەسینه قەدر یوکسلتدی. بونون معناسی بودور کی، دیل یالنیز دوشونجەنین ایفاده آراجی و پاسیو بیر فئنومئن دئییلدیر، دیل اؤزو چوخ آکتیو فئنومئندیر و بعضیلرینه گؤره، حتتا دوشونجە دیلین محصولودور.”
ایواز طاها-نین سؤزلرینه گؤره، ”بوندان اؤنجه بئله فرض ائدیلمیشدیر کی، دیل دوشونجەنین واسیطه سی و بیر ایفاده آراجیدیر. آما آنالیتیک فلسفەده بئله بیر دوشونجه ایرەلی سورولدو کی، دیل اؤزو بیزی فورمالاشدیریر، هم بیزیم منلیییمیزی، ایفاده طرزیمیزی هم ده دونیا گؤروشوموزو و ائرچکلیکلری دوشونمکده بیزه یاردیم ائدیر و بیزی فورمالاشدیریر، عئینی زاماندا دا بیر مانع کیمی عمل ائدیر….”
کئچەن ایللرده ایراندا یاییلمیش تورک دیللی یارپاق قزئتینین صاحیبی دیلین اینسانلارین دوشونجه و دانیشیغیندان وارلیغینا قەدر تاثیر بوراخاراق هم بیر واسیطه هم ده مانع کیمی عمل ائتدییینی اؤنه چکیر.
”دیلین بیر مانع کیمی عمل ائتمەسینین معناسی بودور کی، بیز ایستەدیییمیز کیمی اؤز دوشونجەمیزی ایفاده ائده بیلمەریک، ایستەدیییمیز کیمی گئرچکلییین اؤزو و اطراف گئرچکلییی اؤز دانیشیقلاریمیزدا یانسیدا بیلمەریک. دیل اؤزو بورادا فعال رول اویناییر و بیزیم دانیشیغیمیزی، دونیا گؤروشوموزو فورمالاشدیریر و حتی بیزیم رئاللیقلارا باخیشیمیزا تاثیر بوراخیر. یعنی بورادا رئاللیق و اونلاردان بیزیم دوشونجەمیزه یانسییان قاوراملار چوخ شفاف بیر بیچیمده بیزیم دیلیمیزده اؤز عکسینی تاپا بیلمیر. دیل اؤزو او بیری طرفدن عکس رئاکسییا وئریر و بیزیم ایفاده طرزیمیزی ایستەدییی مجرایا سالیر،” دئیه تانینمیش ناشیر آچیقلاییر.
ایواز طاها اینسانلارین ایفاده واسیطه سی کیمی ایستیفاده ائتدیکلری اؤلکەنین رسمی دیلینده اؤز وارلیقلارینی حیس ائده بیلمەیەجکلرینی وورغولاییر. اونون فیکرینجه، اینسالارا کاییناتدا اؤز وارلیغینی حیس ائتدیرن آنجاق آنا دیلیدیر.
“دیله سادەجه بیر اونسییت واسیطه سی کیمی باخیلمامالیدیر. ایراندا بعضن بئله فیکیرلر سسلنیر کی، نه ایستییرسینیز؟ بیر رسمی دیل وار، بونونلا دا اینسانلار ایستەدیکلرینی ایفاده ائدیر. آما، منیم باخیشیمدا بو دوزگون دئییل. چونکی، دیل تامامی ایله بیزیم وارلیغیمیزا تاثیر بوراخیر و هایدئگئر دئمیشکن، وارلیغیمیزین ائویدیر. بیز باشقا بیر دیلده کایناتدا اولدوغوموزو، وارلیغیمیزین ائوینده اولدوغوموزو حیس ائده بیلمەریک. بو یالنیز آنا دیلینده باش وئره بیلر،” دئیه ”شئعر وارلیغین ائویدیر” کیتابینین یازاری بیان ائدیر.
طاها ایراندا تورک دیلینین ایندیکی دورومو و فارس دیلینین تک رسمی دیل مؤوقئعیینه صاحیب اولماسینی طبیعی پروسئسلر دئییل، مقصدیؤنلو لاییحەلر نتیجەسینده اورتایا چیخدیغینی آچیقلاییر.
دؤولت-میلت آنلاییشینین اورتایا چیخماسیندان اؤنجه ایراندا تورک ادبییاتینین پارلاق دؤنملری اولدوغونو وورغولایان موتفکیر بو گونکی دورومون طبیعی بیر پروسئسین نتیجەسی اولمادیغینی موشاهیده ائدیر :
“اساسن، ایراندا فارس دیلینین یازی دیلی اولماسی دؤولت-میلت قاورامیندان قایناقلانیر. یعنی بو رضا شاه زامانیندا رسمیلشدیریلیب. اوندان اؤنجه بیزیم دیلیمیز سیرادان چیخمیش بیر دیل دئییلدی. . . بیز بونو بیر پروسئس دئییل، بیر پرویئکت حئساب ائدیریک. او پرویئکتین ایچینده هر حالدا فرانسیز مودئلی سئچیلدی، فرانسیز مودئلینده بوتون دیللرین، بوتون ائتنیکلرین سیرادان چیخاریلماسی، دیگر دیللرین بیر دیلین خئیرینه تاپدالانماسی بیر اولکه، بیر پرینسیپدیر. آما آمئریکا مودئلینده بئله بیر شئی یوخدور، دیگر دیللرین ده وارلیغی قبول ائدیلیر…”
“ساغلام دیل” کیتابینین موللیفی دؤولت-میلت آنلاییشینین اورتایا چیخماسیندان اؤنجه ایراندا تورکجه، عربجه و فارسجانین پارالئل بیر شکیلده تاریخی پروسئسلردن کئچدییینی قئید ائدیر.
ایواز طاها دین و مدنییت کیمی فاکتورلاری ایستیثنا ائتمەسه ده ایران آذربایجانیندا یاشایان تورکلرین کیملییینین اساس فاکتورونون دیل اولدوغونو اؤنه چکیر.
“بیز بونون باشقا دیللر، میثال اوچون فارسجایا تهلوکه اولوشدوراجاغینی دا دوشونموروک، آما بونو دا حاقسیزلیق بیلیریک کی، ایراندا بو قەدر ایمکانلار یالنیز بیر دیلین خئیرینه توپلانیبدیر،” دئیه او، علاوه ائدیر. گونئیلی فیلوسوف سؤزلرینین ایستیقامتینده ایکی یا نئچه دیلی رسمی دؤولت کیمی قبول ائدن بعضی اؤلکەلردەکی مودئله ایشاره ائدیر.
————————————–
بو یازی یوردنت طرفیندن عرب الیفباسینا کؤچورولموشدور.
موصاحیبهنین لاتین الیفباسی ایله متنی >>>
موصاحیبهنی بوردان دینلهیه بیلرسینیز >>>


text:
ایتالیانین موختلیف شهرلرینده آکسیا کئچیریلیب
ایتالیانین 80-دن چوخ شهرینده کووید گواهی نامه لرینین تطبیقینه قارشی آکسیا کئچیریلیب.
ایتالیادا حکومتین بیر سیرا اجتماعی یئرلری زیارت ائتمک اوچون طلب اولونان "کووید-19" گواهی نامه لرینین (یاشیل کئچید سندی) تطبیقینه قارشی اعتراض آکسیالاری کئچیریلیب، آکسیالاردا بیر نئچه مین نفر ایشتیراک ائدیب.
پایتاخت رومانین ان ایشلک میدانلاریندان بیری اولان پوپولودا توپلاشان مینلرله اینسان تز-تز "آزادلیق، آزادلیق" و "یاشیل کئچیده خیر" کیمی شعارلار سسلندیردیکده، "دیکتاتورلوغا خیر" و "یاشاسین آنایاسا" یازیلمیش پلاکات لار داشیییبلار.
نوماییشچیلر داها سونرا مدیانین سانسورونا معروض قالدیقلارینی ادعا ائدهرک، اعتراض آکسیاسینی ایتالیانین دؤولت کانالی "RAI"-نین مرکزی بیناسینین قارشیسیندا کئچیریبلر.
اعتراضچیلار یوروش زامانی مشعل یاندیراراق باش ناظیر ماریو دراگی و ژورنالیستلره قارشی شعارلار سسلندیریبلر.
دیگر طرفدن، "کووید-19" اپیدمیسینه قارشی موباریزهده یارادیلان باش ناظیرلیگین فوق العاده تداروک ایدارهسینین کمیسری باش ناظیر دراگینین آچیقلاماسیندان سونرا آشی اولونماق اوچون واخت طلبینده 200 فایزدن چوخ آرتیم اولدوغونو مطبوعاتا آچیقلاییب.
قئید ائدک کی، دراگهی 22 جولای دا"یاشیل کئچید" سندینین تفررواتلارینی ایضاح ائدرکن "ایتالیان اقتصادیاتی یاخشی گئدیر، برپا اولونور. ایتالیا دیگر آوروپا اؤلکه لریه موقاییسهده داها سرعتلی بؤیویور، لاکین "دلتا" واریانتی جدی بیر تهلوکهدیر. "یاشیل کئچید" سندی کئفه گؤره تطبیق ائدیلمیر، اقتصادی فعالیتلرین داوام ائده بیلمهسینین بیر شرطیدیر. دینجلیک اوچون بیر تدبیردیر" سؤزلریندن ایستیفاده ائتمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا پارلمانینا سایبری سالدیری
"آوروپا پارلمانی، چوخ گلیشمیش بیر سایبری سالدdری آلتیندا. کرملین یؤنوملو بیر قروپ سالدیرینین مسئولیتی اۆستلندی"
امریکا تورکیه-نین حیاتا کئچیردیگی عملیاتا موناسیبت بیلدیریب
جان کربی زووم واسیطهسیله کئچیردیگی بریفینقده آغ ائو موخبیرلرینین سواللارینی جاوابلاندیریب.
آمریکادا مودور ۱۰ ایشچینی اؤلدوردو
بیر ماغازالار زینجیری مودورونون ایشچیلره آتیش ائتمهسی نتیجهسینده ان آز ۱۰ نفرین اؤلدوگو آچیقلاندی


text:
`مئشه یانغینلاری` نتیجهلر
خبرلر [49]
- فرانسادا یانغین نظارت آلتینا آلینیب
- ایسپانیا-دا مئشه یانغینلاری داوام ائدیر
- ایقلیم بحرانی آوروپایا آغیر ضربه ووردو: ایستی دالغالاری داها دا شدتلنهجک
- امریکا-دا مئشه یانغینی ایله علاقهدار فوق العاده وضعیت اعلان ائدیلیب
- آوروپا-دا آنومال ایستیلر: میندن آرتیق اینسان اولوب
- علییئو: بو تالانین حسابینی وئرهجکلر
- پاک دمیرلی: "تورکیه-ده بؤیوک یانغینلارین هامیسی سؤندورولوب"
- الجزایر-ده مئشه یانغینلاریندا حیاتینی ایتیرنلرین سایی 69-ا یوکسلیب
- تورکیه الجزایره باش ساغلیغی وئریب
- الجزایر-ده مئشه یانغین لاری:42 اؤلو
- کالیفرنیا هفتهلردیر یانغینلا بوغوشور
- اردوغان: مئشهلریمیزین کوللریندن دوغولدوغو گونلری گؤرهجییک
- یانغینلارا هاوادان و قورودان مداخله ائدیلیر
- فرانسادا مئشه یانغینی 800 هکتار اراضیده بیتکیلری محو ائدیب
- روسیا-دا مئشه یانغینلاری ایله علاقهدار 8 بولگه ده فوق العاده وضعیت اعلان ائدیلیب
- ایران-دا باش وئرمیش مئشه یانغینلاری ایله باغلی 40 نفر حبس ائدیلیب
- "تورپاق ده ده" وفات ائتدی
- قلوبال ایستیلشمه سون 10 ایلین ان یوکسک سویه سینه چاتیب
- کالیفرنیا-دا مئشه یانغینلاری پرزیدنت کیتابخاناسینا یاخینلاشیب
- امریکا-دا مئشه یانغینلاری: 200 مین آدام تخلیه ائدیلدی
- سیبریده مئشه یانغیلاری
- آمازون مئشه لرینده قورخونج یانغینین گونتولری
- پرتغال-دا مئشه یانغینی داوام ائدیر
- بولقاریستان-دا مئشه یانغینی
- استرالیا-دا مئشه یانغین لاری
- آمریکا، گونئی کولورادودا مئشه یانقینی


text:
دونیا ایقتیصاد اوتورومو
دونیا ایقتیصاد اوتورومو یا دونیا اکونومیک فورومو یا داووس اوتوروملاری (اینگیلیسجه: WEF, World Economic Forum) مرکزی سوئیس ژنو کندینده یئر آلان میلتلر آراسی بیر وقف تشکیلاتیدیر. هر ایل قیش ژانویه آییندا سوئیس داووس قصبه سینده قورولور. دونیانین ان تانینمیش ایش آداملاری و سیاستچیلرینی بیر آرایا گتیرئن، دونیانین ان اهمیتلی موشکولاتی نین دانیشیلدیغی مجمعلری ایله تانینیر. اوتوروم آیریجا هر ایل چینده یئنی شامپیونلار کونفرانسی آدی وئریلن بیر مجمع و دونیانین فرقلی بؤلگه لرینده منطقهلیک کونفرانس سریلری دوزنلمکده دیر. 2008 ایلیندا بو ییغینتیلار آراسیندا اوروپا و اورتا آسیا، اوزاق دوغو، روسیه عمومی مودورلوک میزی، آفریقا، اورتا دوغو و لاتین آمریکا منطقهلیک کونفرانسلاری یئر آلمیشدیر. 2008 ایلینده اوتوروم دوبیده دونیانین 68 دَییشیک موشکولون اَله آلیندیغی و دونیا سویه سینده 700 قدر عالیمی بیر آرایا گتیرن دونیالیق گوندم زیروه سینی باشلاتمیشدیر.
اوتوروم دوزَنلَدیگی ییغینتیلارین یانیندا فرقلی آراشدیرما راپوتلاری یاییلماقدا و عوضولرینین فرقلی بؤلوملرده چالیشمالارینی کومکلیک ائتمک دیر.
گئچمیشی[دَییشدیر]
فوروم 1971 ایلینده، ژنو بیلیم یوردو ایشلَتمه پروفسورو اولان کلاوس شواب (Klaus Schwab) طرفیندان قورولموشدور. ایلک اولاراق اوروپا یؤنَتیم فورومو آدیندا قورولموشدور داها سونرا 1987 ایلینده دونیا اکونومیک فورومو اولاراق دَییشدیریلمیشدیر و میلتلر آراسی آنلاشمازلیقلاری حل ائتمک)اۆچون بیر پلاتفورم ساغلایاراق داخیل گؤرونوشو (ویزیون) گَنیشلَدیلمَیه چالیشیلمیشدیر.
1971 یازیندا کلاوس شواب اوروپا آلوئر و تیجارت تشکیلاتلارینا، آمریکا مودیریتی اویغولامالاری تانیتماق اۆچون اوروپا کومیسیونو و آوروپا صنایع دَرنَکلری حیمایتینده، داووس کونقره مرکزینده دوزَنلنن ایلک اوروپا یؤنتیم سمپوزیومونا؛ غربی اوروپا تیجاری مؤسسه لردن 444 یؤنتیجیگی دعوت ائتمیشدیر. داها سونرا دونیا اکونومیک فورومونو کâر هدفی گوتمئیئن بیر قورولوش اولاراق ژنو مرکزلی قوردو و اوروپالی ایش لیدرلرینی هر ژانویه آییندا ایللیک ییغینتیلار اۆچون داووسا چاغیرمیشدیر.
سیاسی باشچیلار فوروما ایلک دفعه 1974 ایلینده دعوت ائدیلمیشدیر. فوروم بوندان قیسا زامان سونرا، سیاسی لیدرلر طرفیندن طرفسیز بیر پلاتفورم اولاراق فایدالانمایا باشلاندی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dünya Ekonomik Forumu»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰۱۶ ژانویهسینین ۲۱ی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
بؤیوک ائرمنیستان
بؤیوک ائرمنیستان (اینگیلیسجه: Kingdom of Armenia (antiquity)، فارسجا: ارمنستان بزرگ، عربجه: مملكة أرمينيا (القديمة)، فرانسهجه: Royaume d'Arménie، آلمانجا: Großarmenien، ایتالیاجا: Regno d'Armenia، روسجا: Beлиkaя ApMeHия) آسیادا بیر اسکی دؤولت. بؤیوک ائرمنیستان 331 میلاددان اؤنجه قۇرولدو و 428 میلاددان سوْنرا داغیلدی.
آرامیلردن بیر اؤلکه ایدی.اسکی چاغدا بو اؤلکه ده آرامی سریانی لر و ارمنی لر و کوردلر یاشیردی.حران سامی آرامیلرین خانکندی بو اؤلکه نین ایللر خانکندی اولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
اویان نیوز: تورکییهده یانوارین ۲۱-دن ایتکین دوشهن آمریکالی سارا سیئررانین ایستانبولدا جسهدی تاپیلیب.
تورکیه مطبوعاتینین وئردیی خبرلره گؤره ۳۳ یاشلی نیویورکلو سارا سیئررایانین جسدی ایستانبولون سارایبورنو حیسهسینده آشکار ائدیب. پولیس قادینین باشیندان یارالاندیغینی و اونون شخصیت وسیقهسینین اوستونده اولدوغونو بیلدیریب.
آمئریکالی توریستون اؤلومونون سببی هله معین ائدیلمهییب. پولیس قادینین باشقا بیر یئرده اؤلدورولوب سونرادان جسدین حادثه یئریندن شهرین سارایبورنو حیسهسینه گتیریله بیلدیینی احتیمالینی ایرلی سوروب.
ایستانبول پولیسی سیئررانین تاپیلماسی اوچون خصوصی بیرلشمه یاراتمیشدیر. پولیس شهرده یئرلشدیریلمیش تهلوکهسیزلیک کامئرالاری واسطهسیله آپاریلمیش چکیلیشلره یئنیدن باخیلماسینی نظرده توتور. حادثه ایله علاقدار بیر نئچه شخص ایفاده وئریلمک اوچون پولیس منطقهسینه آپاریلیب.
سارا سیئررا عائلهسی ایله سونونجو دفعه یانوارین ۲۱-ده ایتکین دوشدویو گون علاقه ساخلامیشدی. او، بیر گون سونرا بیرلشمیش ایشتاتلارا قاییتمالی ایدی. سارا سیئررا ایکی اوشاق آناسی ایدی. هوسکار فوتوقراف اولان سارا سیئررا تورکیهیه یانوارین ۷-ده سفر ائتمیشدی.
توریستلرین یوخا چیخماسی حاللارینین چوخ نادیر اولدوغو تورکییهده آمریکالی قادینین ایتکین دوشمهسی ایجتیمایتین بؤیوک ماراغینا سبب اولموشدور.
قایناق آمریکا سسی


text:
لارنس فیشبرن
لارنس فیشبرن (اینگیلیسجه: Laurence Fishburne) آمریکالی فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۳۰ ژولای ۱۹۶۱ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. 1972 - گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Theatre World Award Recipients". Theatre World Awards. Retrieved 2018-03-13.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Laurence Fishburne»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لارنس فیشبرن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کلسیوم هیپوکولوریت
کلسیوم هیپوکولوریت (اینگیلیسجه: Calcium hypochlorite، روسجا: ГипoxлopиT kaлbция، عربجه: هيبوكلوريت الكالسيوم) بیر شیمیایی ماده. آغ، تۇز حالتینده تاپیلار.کلسیوم هیپوکولوریت کلسیوم بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Calcium hypochlorite»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کلسیوم هیپوکولوریت گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۱۹۲۷ (میلادی)
میلادی ۱۹۲۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ ژانویه - لندن و نیویورک آراسیندا ایلک بیرباشا قیطعهلر آراسی تلفون دانیشیغی باش تۇتدو.
- ۶ مارس - ایستانبول رادیوسو یایینا باشلادی.
- ۶ اوْکتوبر - اوورنر قارداشلاری نیویورکدا ایلک سسلی فیلمین تقدیماتینی کئچیرمیشلر.
- ۲۹ ژولای - هری مولیش؛ هلندلی یازیچی
- ۲۷ آقوست - بریان-کلوق پیمانی ایمضالانمیشدیر.
- ۲۲ نوْوامبر - ایران فارس خلیجیندهکی بحرئين آدالارینا ادعا ائتمیشدیر.
- ۱۸ نوْوامبر - آنکارا رادیوسو یاییما باشلامیشدیر.
- ۱۸ ژانویه - لوْزان آندلاشماسینی آمریکا سناسی رد ائتدی.
- ۱۷ مارس - ایتالیادا اۇزون مۆدّت سۇبای اوْلانلارین آغیر مالیات وئرمهلری اۆچون قانون چیخاریلدی.
- ۱۴ دسامبر - چینده چای کای-شِک قووّتلری کانتونداکی کومونیست آیاقلانمانی باسدیردی.
- ۱۲ نوْوامبر - لِو تروتسکی شوروی رهبرلیگیندن کنارلاشدیریلیب٬ ایستالین اؤلکهده فاکتیکی اوْلاراق تکجه باشچییا چئوریلمیشدیر.
- ۱۱ ژانویه - تۆرکیه جومهوریتی ایله آلمان آراسیندا تیجارت و ایقامت آندلاشمالاری ایمضالاندی.
- ۱۰ ژانویه - متروپولیس آدلی آلمان فیلمی گؤستریمه گیردی.
- ۱۰ آوریل - تۆرکیهده بینالارین نۆمرهلندیریلمهسینه و خیاوانلارین آدلاندیریلماسینا گؤره قانون قوْیولدو.
- ۱ مئی - آدولف هیتلرین ایدارهسیندهکی نازی حیزبی برلینده ایلک دفعه میتینق قۇردو.


text:
`امریکا` نتیجهلر
خبرلر [717]
- امریکانین آنکاراداکی سفیرلیگی قانلی ترور هوجومونو پیسلهییب
- امریکا-دا قار فیرتیناسی
- لاوروو:" امریکا و ناتو آسیا-ساکیت اقیانوس بولگه سینده نظارتی اله کئچیرمک ایستییر"
- امریکا تورکیه-یه تشککور ائدیب
- قیبریس تورک جمهوریتی:"روم مطبوعاتیندا یئر آلان خبرلر اساسسیزدیر"
- امریکا و چین خاریجی ایشلر ناظیرلری آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- پنتاگونون کئچمیش رهبری وفات ائدیب
- امریکا روسیانین اوکراینایا هوجوملارینی پیسلهییب
- امریکا قامشلی-دا داعشه قارشی عملیات حیاتا کئچیریب
- جو بایدن اوکراینالی همکاری ولودیمیر زلنسکی ایله تلفون دانیشیغی آپاریب
- امریکا اوردون و داها 28 اؤلکه ایله ایکی هفتهلیک حربی تعلیمه باشلادیغینی اعلان ائدیب
- اوچ اؤلکهنین قوزیی کره-یه قارشی امکداشلیق قراری
- امیرعبداللهیان: "امریکانین تکلیفلری آراشدیریلیر"
- جان کربی: "ایرانلا حاضیردا آتوم سازیشینه داها یاخینیق"
- نیویورک تایمز: "یونانیستانین ده ده آغاچ شهری امریکانین سلاح مرکزی اولوب"
- پاکستان و امریکا حربی علاقه لرینی موذاکیره ائدیب
- لاتین امریکا اؤلکه لرینده کووید-19-دان اؤلنلرین سایی 390 نفره چاتیب
- پلوسی ژاپونیا-دا بو اولکهنین باش ناظیری ایله گوروشوب
- امریکا سناتی فینلاندیا و سوئد-ین ناتو-یا داخیل اولماسینا راضیلیق وئریب
- مولود چاووش اوغلو آنتونی بلینکن ایله گؤروشوب
- امریکا کنگره سی قارشیسیندا اعتراضلار زامانی دؤرد نفر اؤلوب
- امریکانین افغانیستان موداخیلهسینی اوغورسوزلوق اولاراق خاراکتریزه ائتدی
- امریکا و لیبیا رسمی لرینین اهمیتلی گؤروشو
- تورکیه و امریکا پرزیدنتلری مطبوعات کنفرانسی کئچیریبلر
- امریکا بیر ترور تشکیلاتینی نه سببدن سلاحلاندیریر؟
- ایران امریکانین عراق-داکی بازالارینا ضربه لر ائندیریب
- منبیج-ده تورکیه و امریکا عسگرلرینین اورتاق نظارت فعالیتی باشلادی
- فیلیسطین ایسرایل و امریکا ایله بوتون علاقهلرینی کسدی


text:
اورمیه بؤلگهسی
اورمیه بؤلگهسی غربی آذربایجان اوستانینین بؤلگهلریندن بیریدیر. بۇ بؤلگهنین مرکزی اورمیه شهریدیر. اورمیه بؤلگهسی غربی آذربایجان اوستانینین اوْرتاسی اورمیه آدلانان دوزلوقده و گؤل یاخینلیغیندا یئرلشیب . اونون گوجلو و ثمرلری یئرلری و گوزل هاوا و سویو هابئله قافقاز ، ارمنیستان ، بالا آسیا و بینالنهرین یولون اوستونده یئرلشین و اونملی اورمیه آدلانان گؤلون یاخینلیغیندا یئرلشمهسی اۆچون بیر دییرلی اونم اونا وئریب. بئله دئمک کی بۇ شهریستان ایران مملکتین اوبیری یئرلریندن آرتیق تاریخدن اونجه کی میلتلر آراسیندا گؤز اونوندیمیش و چوخلو اسکی تپهلری گورمک اولار اونلاردان بیری گویتپه اورمونون گونئی دوغوسوندا بینالنهرین ، بالا آسیانین و ایران فلاتیندا اوْلان اسکی تپهلرله اسکیلیک باخیمیندان رقابت ائدیر.
ایسلام گلندن سوْنرا اورمیه شهری مراغا دان سوْنرا ایکینجی شهر آذربایجاندا تانیمیش اولاراق ۱۵-جی قرن ده عثمانی تورکلری روم امپراتولوغون یئرین آلاراق اورمیه شهری بیر سرحدی شهر اولاراق آرتیق اونم و دییر تاپیب و بئلهلیکله اونملی بورجلار و حصار صاحابی اوْلدو؛ اوچ گونبز ، جمعه مسجید هر ایکیسی اسلامی تمدّونون عظمت و بویوکلوغون سیمگهلری سایلاراق هلهده قالیرلار، بۇ شهریستان دفعهلرجه تاریخی حادیثهلر اساسیندا داغیلیب یئنیدن اؤز عظمتین یئنیلییب.
خالق[دَییشدیر]
بو بؤلگهسینین نوفوسو ۱۳۸۵-جی هیجری گونشلی ایلین آمارلار اساسیندا ۸۵۶٬۹۱۴ نفریمیش بۇنلار ۴۳۳٬۹۷۶ نفری کیشی و ۴۲۲۹۳۸ نفر خانیمایدی خالقین ایشلری منطقهده قدیمدن و ایندیلیکده کندلرده چوْخ اکینچیلیق و دام ساخلاماق دیر.
اورمیه بؤلگهسینین اهالیسینین چوخونلوغون تورکلر تشکیل ائدیرلر. تورکلردن سوْنرا، کوردلر، ائرمنیلر و آشوریلار دا آز ساییدا بو بؤلگهده یاشاییرلار.
كوردلرين كوچمهسی[دَییشدیر]
اورمو شهری ياخشی و دَيَرلی جغرافيايی و سياسی موقعيتی اوْلماغينا گؤره هر بير زامان باشقا قوميتلرين تهاجمیايله اوز به اوزه اوْلوب، چوخلو خيسارتلر گؤروب. بونون اۆچون اورمو شهری كوردلر و ارمنیلره چوخلو اهميت تاپیب و اونلار هر زامان و اللرینده اوْلان هر ايمنكاناتايله بۇ شهره یوگوروب سوچسوز توركلری شهيد ائدیب شهری داغيلتمیشلار.
۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیهنین جمعیت ترکیبی[دَییشدیر]
مسیحی مسیونئرلر و سیاسی هیأتلرین ۱۸۶۹-نجو میلادی ایلده اورمیه جمعیتینین ترکیبیندن وئردیگی آمار[۱]:
اورمیه شهرینین جمعیتی:٣١٬۵٠٠، اورمیه اطرافینین جمعیتی: ٩٣٬۵٠٠، بوتون اورمیه بؤلگهسینین جمعیتی: ١٢۵٬٠٠٠
تورک کندلری: ۲۱۵، ائرمنی کندلری: ۴، نسطوری کندلری: ۹۰، کورد کندلری: ۳۰
اورمیه کندلرین ایندیکی خالق ترکیبی دورومو[دَییشدیر]
اورمیه بؤلگهسینین ۵۹۹ پارچا کندی اولاراق مرکزی بؤلوموندن ۳۵ کند گونئی نازلو قصبهسینده ۳۴ کند باش قلا قصبهسینده ۳۳ کند روضه چای قصبهسینده ۴۹ کند برکیشلوچای قصبهسینده ۷۴ کند باراندوز قصبهسینده و هابئله ۴۰ کند تورکمان قصبه سینده و ۲۳ کند دول قصبه سینده یئرلشیب.[۲]
۳۵ کند دن:
- ۳۵ کند آذربایجان تورکلری[۳]
- باش قالا قصبهسی:
۳۴ دن کند دن:
- ۳۲ کند آذربایجان تورکلری
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و کورد قاریشق
- ۱ کند ده آذربایجان تورکلری و ائرمنی قاریشیق دی[۴]
- روضه چای قصبهسی:
۳۳ کند دن
- ۲۰ کند آذربایجان تورکلری
- ۶ کند کورد
- ۵ کند آذربایجان تورکلری و کورد قاریشیق
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و آسوری قاریشیق
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و کورد و آسوری قاریشیق دیر.[۵]
- بکیشلو چای قصبهسی:
۴۹ کند دن
- ۴۷ کند آذربایجان تورکلری
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و آسوری
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و آسوری و ائرمنی [۶]
- قوزئی باراندوزچای قصبهسی:
- ۱۳ کند
- ۱۳ کند آذربایجان تورکلری دیر.
- باراندوز قصبه سی:
- ۱۲ کند آذربایجان تورکلری
- ۱۱ کند کورد
- ۳ کند آذربایجان تورکلری و کورد قاریشیق
- ۱ کند آسوری و ائرمنی قاریشیق دیر.
- ۳۴ کند دن:
- ۲۲ کند آذربایجان تورکلری
- ۶ کند آذربایجان تورکلری و کورد قاریشیق
- ۵ کند کورد هابئله
- ۱ کند ده آسوری و ائرمنی دیر [۷]
- تورکمان قصبهسی:
۴۰ کند
- ۳۷ کند آذربایجان تورکلری
- ۱ کند آذربایجان تورکلری و آسوری قاریشیق
- ۲ کند آذربایجان تورکلری ، آسوری ، کورد قاریشیق دیر.[۸]
- دول قصبهسی:
۲۳ کند دن
- ۱۳ کند آذربایجان تورکلری
- ۱۰ کند کورد دور.[۹]
اؤلکه بولوشمه لری[دَییشدیر]
اورمیه بؤلگهسینین اؤلکه تقسیماتی ۱۳۸۵-جی آمالاری اساسیندا "بخش (بولوم)، شهر، دهستان ( قصبه) و روستا (کند)" بئله گلیب:
بؤلوملر[دَییشدیر]
شهرلر[دَییشدیر]
قصبه لر[دَییشدیر]
مرکزی بولومون قصبه لری
- باراندوز قصبهسی
- گونئی باراندوزچای قصبهسی
- قوزئی باراندوزچای قصبهسی
- باش قالا قصبهسی
- بکیشلو چای قصبهسی
- تورکمان قصبهسی
- دول قصبهسی
- روضه چای قصبهسی
- گونئی نازلی قصبهسی
انزل بولومون قصبه لری
سیلوانا بولومون قصبه لری
صومای برادوست بولومون قصبه لری
نازلو بولومون قصبه لری
اورمیه بؤلگهسیندن ۴۶۰ پارچا اهالیسی اولان کندی وار. هابئله بۇ بؤلگهنین اورتالاما اوجالیغی آزاد دنیز سولاریندان ۱۳۵۰ مئتر دیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ترکیب جمعیتی – ائتنیکی اورمیه در ۱۵۰ سال پیش + سند معتبر (فارسجا). یول پرس. یوخلانیلیب ۲۶ خرداد ۱۳۹۶.
- ^ دایره المعارف آبادی های بخش مرکزی شهرستان اورمیه ،از صفحه 48 تا 100،علی بابایی، انتشارات آینا ،1395
- ^ دایره المعارف آبادی های بخش مرکزی شهرستان اورمیه ،صفحه 50 الی 51،علی بابایی، انتشارات آینا ،1395
- ^ همن صفحه 56 الی 57
- ^ همن صفحه :63 الی 65
- ^ همن صفحه :71 الی 72
- ^ همن صفحه :80 الی 90
- ^ همن صفحه :95 الی 96
- ^ همان صفحه:102
- اطلس گیتاشناسی استانهای ایران [Atlas Gitashenasi Ostanhai Iran] (Gitashenasi Province Atlas of Iran)


text:
نیشابور سفرنامه سی
یازار: اسلام مصطفوی
خوراسان شهرلریندن اولان نیشابورون یئددی تورک کندی وار. اوتوز مین نفوسو اولان «خوار» شهری ده اورادا یئر آلمیشدیر. بو کندلی لرین، آذربایجان تورکلرینه اولان سئوگی و احترامی، هر ندن گؤزه ل و اؤنملی ایدی. سنین بیر آذربایجان تورکو اولدوغونو بیلدیگینده، کپنک کیمی باشینا دولاناردیلار. بو یئددی کند و بیر شهری گزیب دولانماق، منیم اوچون شیرین بیر رویایدی.
2000 اینجی ایلین یاز آیلاریندا، منیم اوچون نئچه گونلوک، زیارت بهانه سی ایله ده اولسادا، بیر خوراسان سفری فرصتی یاراندی. گئچمیشلرده، نیشابور شهری نین تورکلری حاقدا چوخ ائشیتمیشدیم، آمما اونلاری یاخیندان گؤرمک، منیم عاقلیمین اوجونادا گلمزدی. من بو رویامی گئرچک لشدیرمک اوچون، ایکی گون زیارت دن قاباق، اؤزومو نیشابور شهرینه یئتیریب، بیر ائو کرایه توتدوم. ائوده یئرلشدیکدن سونرا، تورکلر حاقدا بیلگی توپلاماق اوچون، شهره چیخدیم. بونا گؤره تاکسی سوروجولری ایله دانیشماقا باشلادیم. اونلاردان بیری، منه یاخینلیقدا اولان «بشر آباد» آدلی کنددن دانیشیب، اورانین آدرسینی منه وردی. او کنده چاتماق اوچون، «باغ رود» آدلی مئیدانا گئدیب، یولا چیخمالیدیم.
نیشابورون «باغ رود» جاده سینده، «پیام نور» بیلیم یوردونا یاخین اولان «بشر آباد» کندینه یئتیشدیم. کندین ساده آداملاری واریدی. اونلاردان بیری، اللی یاشلاریندا اولان قاراشین بیر خانیم ایدی. بو خانیم منه آلین یازیسی نین قارا اولماقیندان، گئچمیش حایات یولداشی نین فارس و وفاسیز الدوغوندان، بیر ویلادا کیلفت قالدیغیندان و یاشامی نین نئجه چتین گئچدیگیندن دانیشیردی، منده الیمدن هئچ بیر ایش گلمه ینلر کیمی، یالنیز قولاق آسیردیم. او خانیمین یانیندا کی بالاجا قیزین محبت دولو باخیشلاری، اینسان اوغلوندا اولان بوتون دویغولاری اوینادیریردی.
چوخلو دانیشیب، محبتدن سونرا، او بالاجا قیزا بیر قیرمیزی آلما وئریب، «بشر آباد» کندیدن اوزاقلاشیرام. «باغ رود» مئیدانی نین قوزئی طرفینده، «آزاد» بیلیم یوردو اوزاقدان گؤرسه نیردی. اونون یانیندایسا، «صوما» آدلی بیر تورک کندی یئر آلمیشدیر. بو کندین باش اؤرتولو و حیجابلی خانیم لاری و قییق گؤزلو اولماقلاری، اونلارین دیگر کندلرین آداملارینان ان تئز زاماندا سئچیلمه لرینه سبب اولوردو. کندین گؤرکملی دوغال یئرلری و بیلیم یوردون اورایا یاخین اولماقی، اورانین گؤزه للیقینه گؤزه للیک قاتمیشدی، آمما ندنسه کند آدامی بیلیم یورددان راضیلیق ائتمیردی...
بیراز او کنددن یوخاری، بؤیوک الکتریک دیناموسو و اونا باغلی ایکی بؤیوک باجا گؤرسه نیردی. اونون یانینداجا، «باغ شن گچ» آدلی بیر کند یئر آلمیشدیر. اورایا گئتمک منی ماراغلاندیریردی، آمما هاوا قارالیب، واخت بیتمیشدی و من توتدوغوم ائوه دؤنمه لیدیم.
گئجه نی صوبحه قدر، سحر گزدیگیم کندلر و تانیشدیقیم اینسانلار فیکریمی اؤزونه مشغول ائتمیشدی. او خانیمین سؤزلری، بالاجا قیزین محبت لی باخیشلاری هله ده گؤزومون اؤنونده ایدی. «صوما»دا گؤردویوم اینسانلاری دوشونرکن، یوخویا گئتمیشدیم. صوبح اولونجا، جئب تلفونومون زنگ سسی منی شیرین یوخودان اویاندیردی. بیر یئنی گون و یئنی سفر منی گؤزله ییردی. سئودیگیم سحر چاتمیشدی و یول منی چاغیریردی...یولا دوشدوم، بیر یاندان واخت آز ایدی، بیر یاندان دا «باغ شن گچ» کندینین گؤزه للیک لرینی گؤرمک سئوگیسی، منی هوسنلدیریردی.
وسایل لریمی، کاغاذ- قلمیمی گؤتوروب، نیشابوردان مشهده ساری 14 کیلومتر اوزاقلاشدیم. سول الده بیر ویلایی و گؤزه ل کنده توش گلدیم، اورادا ماشینی ساخلاشدیریب، کندین ایچینه گئچدیم. چوخ گؤزه ل منظره ایدی، گؤز گؤردوکجه باغ- باغات، ویلایی ائولر و سنتی قلیان خانالار واریدی. او کندین تورکلری، خوراسان تورکجه سی ایله دانیشیردیلار. بیر ساعاتا یاخین اورادا گزدیم، دولاندیم و اونلارین آتاسؤزلرین آلماق اوچون، چوخلاری لا دانیشدیم. آتاسؤزلری، توی مراسیم و عنعنه لری حاقدا و هر نه خاطیریمه گلیردی، اونلاردان اؤیرنمک ایسته ییردیم. آمما تأسف له اورانین قوجالاری منه آز یاردیم ائتدیلر. اونلارین بوتون شیفاهی کولتورلری و فولکلورلاری یادداشلاریندان پوزولماقدایدی. او گؤزه ل کندده، بیر قلیان خانایا گیردیم. قلیانی چکرکن، قلیانین شیشه سینده کی قاجار سولطانلارینین شکیل لرینه باخاراق، اوزون تاریخیمیزی، قیسسا زاماندا گؤزومون اؤنونه سردیم... چوخ ماراقلی خاطیره لرله اورادان اوزاقلاشدیم. یولون اوتایینا گئچیب، اون دقیقه لیک یئرده یول گئتدیم. بؤیوک بیر تابلودا یازمیشدی «اردوغش». بؤیوک یاشیللیق و گؤزه ل باغلارلا دولو تورک یوردو. تئزلیک له اؤزومو اورایا یئتیردیم. اوزون آسفالتلی یولو، ایکی مینه یاخین نفوسو، نیشابورون ان بؤیوک و آباد کندی اولان کندین آدی «اردوغش»ایدی. کنده گیردیگیمده، منی غریب بیر دویغو بورودو. ائله بیل آذربایجاندان بیر پارچا قوپوب خوراسانا دوشموشدو. ندنسه بیلمیرم بو کند منه چوخ تانیش گلیردی. بو خیال لارلا یول گئدیردیم. نئچه توکان قاباغدا، بیرینین موتورسیکلت توکانی اولدوغو گؤرسه نیردی، توکانین قاباغیندایسا آلتی ایگید جاوان اوغلان دورموشدولار. اونلارا یاخینلاشیب دئدیم:
- سلام، حالیز یاخچی دی؟ خوش گچیر؟
جاوابیمی چوخ ایستی قانلیلیقلا وئریب، مندن هارالی اولدوغومو سوروشدولار.
من آذربایجانلی اولدوغومو دئدیگیمده، ایتگی لرینی تاپانلار کیمی منه یاخینلاشیب، ال وئریب، ایستی- ایستی گؤروشدولر. بو ایگیدلر، منه آذربایجان جاوانلارینی خاطیرلاتیردیلار. بو کند، بوندان قاباق گؤردوگوم کندلردن فرقلی ایدی. اونلارین تورکجه سی، آذربایجان تورکجه سینه چوخ یاخینیدی و خوراسان تورکجه سینه یئمیردی. عاقلیما چوخلو جوابسیز سورغولار گلدی. اونلارلا تانیشدیقدان سونرا، آتاسؤزلرینی سوروشدوم. «اکبر» آدلی بیر یولداش، ایره لی گلیب، منی موتورونون ترکینه میندیریب، اؤز قوجا بابالاری نین حضورونا آپاردی. «اردوغش»ین اوزون خیابانی و دیگر یوللاردان گئچیب، «اردوغش»ین جامع مسجیدینه چاتدیق. مسجیدین قاباغیندا، یاشلی کیشیلر ایلشمیشدی. اونلارا یاخینلاشارکن، «اکبر» بئی منی اونلارلا تانیش ائتدی. من هله اؤز سورغومون جاوابینی تاپمامیشدیم. بو کند او بیری کندلر کیمی ده ییل ایدی و من بورادا هئچ غریبسه مه دیم.
یاشلی بابالاری دینله ییب، چوخلو سؤزلر اؤیرندیم. آخیردا، یاشلی قوجادان (اکبر بئیین بؤیوک باباسی) کیم اولدوغونو و آدینی سوروشدوم. جاوابیمدا دئدی:
- کربلائی حسین ایروانی!!
چوخ ماراقلاندیم. اورگیم چیرپینماغا باشلامیشدی و سؤزونون دالینی توتوب دئدی:
- اوروس لار بیزی ایرواندان بورایا قووبلار.
آذربایجانا یوخ، بلکی خوراسانا. من تعجب ایله سوروشدوم:
- کربلائی، نییه آخیر؟
کربلائی دئدی:
- گویا گله جکده اورانی ائرمنی یوردونا چئویره جکلرمیش...
یاشلی بابا ناراحات اولوب، بو شعری منه اوخودو:
- قیریلدیم، قوجالدیم، بؤکولدو بئلیم
نار درخت ایدیم، تؤکولدو گولوم
شیدا بولبول ایدیم، لال اولدو دیلیم...
بو سؤزلرده چوخلو آنلاملار گیزلنمیشدی، دئیرکن من ایلن ساغوللاشیب، آیاغا قالخیب گئتدی. کنده گیرندن بری فیکریمی مشغول ائتمیش سورغوما جاواب تاپمیشدیم. بیر یاندان سئوینیردیم، بیر یاندان سا منی غم بوروموشدو. بورادا اؤیرندیم کی بو آذربایجان کند ساکین لرینین سوی آدلاری «ایروانی»ایدی و آذربایجان تورکجه سی ایله دانیشیردیلار. اونلار، روسلارین چیرکین ائرمنی لشدیرمه سیاستینه معروض قالمیش ایروان دا یاشایان آذربایجانلی دیلار. بو ایستی قانلی اینسانلار منی ناهارا قوناق ائدیب، چوخلو حاق بوینوما قویدولار.
ناهاردان سونرا، گینه ده منده بو کندنن آرتیق تانیشماق هوسی واریدی. بونا گؤره، «اکبر» بئی دن «اردوغش»ین آنلامینی سوروشدوم. اودا دئدی:
- بورادا بیر ایمام زاده وار «عبداله بن شجاع» آدیندا...
اکبر بئی منی دئدیگی ایمام زاده آبیده سینه آپاردی. ایمام زاده سؤکولوب داغیلمیشدی و چوخلو باخیما احتیاجی واریدی.
ایمامزاده نین ایچینه گئچدیک. اورتادا بیر قارا بؤیوک داش، اوستونده ایسه لااله الا الله یازیسی گؤرسه نیردی. قالان یازیلار اوخونموردو. داشین قاباغیندا، کاشی داش ایله بزنمیش قبیر واریدی. «اکبر»دن اونون کیم اولدوغونو سوروشدوم، اودا دئدی:
- بو قبیر ایمام زاده قولونون قبیریدیر.
بو کندده، قاجار دؤنمه مینه عایید اولان سو آنباری و بیرده دوغال یخدان وار. بو گؤزه للیک لر، هر یولجونو اؤزونه چاغیریر و اورا گئدن چاغدا، بو دوغال گؤزه للیک لری گؤرمک هر یولجویا لازیمدیر.
«اکبر» بئی، «اردوغش» کلمه سی نین آنلامینی آچیقلاماغا باشلاییب دئدی:
- «اردوغش» ایکی آیری کلمه دن دوزلمیشدیر. «اردو» (لشگر) و «غش» (زمستان). گئچمیش آغ ساققلارین سؤزونه دایاناراق، بورادا ایمام رضا (ع) اردوسو چتین بیر قیشا راست گلیب و ایمام رضا (ع)نین قارداشی اولان «عبداله بن شجاع»، بورادا وفات ائتمیش و بوگونکی قبیر، اونا عاییددیر.
بو ناغیلی ائشیتمک منه چوخ خوش گلدی، آمما نه قدر دوز اولوب اولمادیغینی تکجه آللاه بیلیردی. بیر فاتحه اوخویوب، آیاقا قالخدیم. قارا داش و اونون یازیلارینا بیر دفعه ده باخیب، ائشیکه چیخدیق. «اکبر» بئی ایلن ساغوللاشیب، آنا یوردوم آذربایجانا دؤنمک اوچون، یولا دوشدوم. گلیرکن بو سؤزلری اوخویوردوم:
چوخلو بیلگی لرنن نیشابوردان اوزاقلاشیرام
آرخامدا گلیب گئچن گؤردویوم داغلار
گرچک دن خیالیما گیرمیش رویالار کیمی دیر
اوزه رینده بولوت، چال باشیلا، (بینالی) بینالود داغلاری...
قونشو یورددان آتاسؤزلر
آشاغیدا گلن آتاسؤزلری، 2000 اینجی ایللرده خوراساندا یاشایان تورکلر دیلیندن، میئدانی فولکلور تدقیقاتا دایاناراق توپلانیب، ده ییشدیرمه دن، عینی اصیل آغیزیلا یازیلمیشدیر.
* خوراسان تورکجه سی
- آذربایجان تورکجه سی
* کوردی یول وِرمه اَوَهَ، وقتی یول وِرهَی اَوَهَ چارغ، پِتَوسینه (ساقبند) گَلیهَ.
- کوردی ائوه قویما، اونا اوز وئرسن، ائوینین احترامینی سیندیراجاغ، کوردی کنده قویمایین.
* بلارغی (نابلد) گلمَیَه قالیا (کنده)
- نابلد و یا ناتانیش آداما یئر ساتمایین، اونو کنده قویمایین.
* ساری سامان هچوقت کاداندا (تایادا) قالمی.
- هئچ قیز آتاسی نین ائوینده قالمیاجاق دیر.
* آت کیمی دی مینَنین، دون کیمی دی گیَنین.
- آت کیمین دیر، مینه نین، دون کیمین دیر، گییه نین
* پیشیه دُنبه یتیشمیهَ دِییر تَلخدی.
- پیشیکین آغزی اته چاتمایاندا دئیر آجی دیر.
* قوش هر نمنه چاغ (کوئک) اُولیَه گُوتی دار راغ اُلیَه.
- پوللو آداملار، آز خرج ائله یللر.
* تا عقیلی فیکر اُدسین دَلی سوودَن گَچیپدی.
- عاغیللی فیکر ائدینجه، ده لی سویو گئچر.
* بیزیم اَششگیمیز کیچیک لیکدن دُمبو (قویروغو) یوخدو.
- ساغیرین داشی آغیر اولار.
* سیچیب پوخونو یئی.
- چیلیس و پول خرج ائله مه ین اینسانلارا دئییلیر.
* قورددان دانیشمه قورد گلیه.
- پیس آدامنان دانیشاندا مواظیب اول.
* راست گپی (دانیشیق) چاغلادَن (اوشاخدان) اِشید.
- اوشاق دوز دانیشان اولار و گؤردوگونو دئیر.
* دَووکی شور ایستسین بوینونی اَیَری.
- ده یرلی شئی لری الده ائتمک اوچون، گرک زحمت چکیله.
* آشدان قالَن قوشون سو توتَر.
- نعمتین قدرینی بیلمک لازم دیر و فرصت آزدی، شانس بیر دفعه قاپینی چالار.
* بهاردن تابستانن خوش اُلَر، زیمیستان کی گَلَر، آداملری جینسی کم اُلَر.
- نعمت و پول اولاندا، چوخلی دوست تاپیلار، آمما یامان گونده دوست آز اولار، باغدا اریک واریدی، سلام علیک واریدی... باغدان اریک قورتاردی، سلام علیک قورتاردی.
* ییکی (ایکی) داشین آراسینَن ییمشاخ یون ایستر.
- چتین اقتصادی شرایط ده گرک عائله یه چؤره ک یا پول یئتیره سن، ائو آدامی نین پولسوزلوغا دوامی آز اولار، یومورتادان یون قیرخماق.
* اگر سن کورَن، من بینایَم (گؤزلویم)
- سن مندن هله آز بیلیرسن، واختوا قالیر هله.
* من سندن نیچه کؤینک چوخراغ ایرتمیشم (جیرمیشام)
- منیم تجروبم و بیلگیم سندن چوخدور.
* بو ساقَلی کی من دگیرمانده (دییرمان) آغارتمَمیشم.
- ساقالیمی دییرماندا آغارتمامیشام.
* چاخ (قویو) کس کین (بیر نفر اوچون) یارتما (قازما) اول اؤزین بعد رفیقین.
- چالیش گینان یاشاییشدا دوز اولاسان، ده رین قویو قازان اؤزو دوشر.
* کوینه چورک چاشت (ناهار) اولمز، کوینه دوشمن دوست اولمز.
- گرک هر چاغدا آییق اولاسان و هر کسه اینانمیاسان.
* بوژان (نیشابور شهری نین 14 کیلومتر دوغوسوندا اولان تورک کندی) گِدیرَن، چورک کُته ی (گوتور) یا جانینن گِچ.
- بوژان کندینده قوناغا آز حؤرمت ائده للر.
* کور کوره دییر عصام (چلیگیم) گُتویه.
- بیر سوویه ده ایکی آدام بیر بیرین اله سالاندا ایشله نیر، کور کورا دئییر جوبپره گؤزوه.
* ایلان پینَه (یارپیز)دن یامانی (پیسی، آجیغی) گلیر، آغولون (یواسی نین) دامینان گوَریر.
- دووشان چوبوغا راست گلن تک، ایکی ایختیلافلی کیمسه بیر بیرینه راست گلیر.
* تا زمانی کی واریدیک، بیر کس بیلمه دی بیز کیمک، نیچین بیردیک، اُله ی بیز اَولمیک بعد (سونرا) آنَسیله بیز کیمدیک و نه اتدیک.
- اینسان گرک دیریلیقینده بؤیوک لری نین قدرینی بیله، اؤلندن سونرا پئشمانلیقدا فایدا یوخدور.
* اَوده یوغوم (یوخوم) دی سوغَن (سوغان) ایدعام چینار سیندیریر.
- چوخ یالانان پوز وئرن اینسانلارا ایشله نیر.
* هَنیز (هله) ایشه مه میشی گئجه اوزاقدی.
- قاباخدان دئمک دوشمز، قوی گوره ک سونراسی نه اولور، جوجه نی پاییزدا ساناللار (سایاللار).
* هئچ واقت یئر کی بلند (اوجا) اولسن سو ایچمیی.
- غرورلو و اؤزونو توتان اینسان بؤیوک اولا بیلمز.
* بیر اَل سسی یوخدو.
- تک الدن سس چیخماز.
* دره گزدن قویون آلدوم، بالام اوزوم چون اویون آلدوم.
- بو اردوغش تورکلری نین آتاسؤزودور، عینی آذربایجان آغیزیلا.
* گتدیم صاباب ادیم، کاباب اولدیم.
- بو اردوغش تورکلری نین آتاسؤزلری دی، عینی آذربایجان آغیزیلا.
* خدا (آللاه) آنندی کی اَشگه (اِششک، اولاغ) شاخ (بوینوز) برمدی (وئرمدی) اگر بِرردی، ورردی سیغیرین (اینگین) قارنینی ایرتردی.
- تزه بیر پست یا مقامدا اؤزونو توتان آداملارا توش گلنده ایشله نیلیر.
* هرکسین ایچ (اوچ-3) دنه قویون لقی (آریخ) بار (وار) ایدعای خدایلیق ادیر.
- دونیا مالی اینسانین گؤزون توتاندا، اینسان آللاه لیق ایدعاسی ائدر.
* کَته لیق (بؤیوک اولماق) عقله دی نه یاشه.
- هر ایشده گرک مشورت اولسون، هر آغیزین بیر نیتی وار، آغیل باشدا اولار، یاشدا یوخ.
* دیوار سیچانی بار (وار)، سیچاندا قیلاقی بار.
- هر سؤزو گرک هر آدامین یانیندا دانیشمایاسان.
* ایتدن دوغ آدم اول.
- سنین عایلن پیس اولسادا، چالیش سن یاخچی اولاسان، ایتدن دوغول آدام اول.
* هرکس (هر کیمسه) باشارمی خرمن دوکسون قَررَه (قاری، قوجا) کیشی ایستر کَته (بؤیوک) اوکوز.
- هر ایشین یولی وار، ناشی آداملار توش گلنده ایشله نیلیر.
* پروری (رشد ائله میش آغاج، یوغونلامیش آغاج) چمبر (گیرده بیر نسنه، اود ییغماق اوچون تر آغاچ دان دوزه لینیر) اُلمز.
- اینسانین یاشی گئچدیکجه، باشاردیقلاری آزالیر.
* دُوار (داوار، قویون قوزو) بدعلف (خسته) پیشانَن (بولاغین اولینن) سو ایچر.
- یئرین بیلمه ین آدام لارا ایطلاق اولور، قوتور گئچی بولاغین ایلکیندن سو ایچر.
* قیچیی (قچ، آیاق) کَفشینه (آیاق قابی، باشماق) گِره اوزاد.
- باشارمادیغین و بیلمه دیگین ایشین دالینا گئتمه.
* نَنم عَمَم چین دیی، عَمَم خَلَم چین دیی.
- قیزیم سنه دئییرم، گلین سن ائشید.
* بیر عومور زیندان (حبس خانا/ دوستاق) دَه اول، بیر لحظه آدم به عقیل اُلمه.
- بیر عومور زیندان دا قال، بیر آن عاقیل سیز قالما.
* قازان قازانه دیَه ی اُزون قارادی.
- بو اردوغش تورکلری نین آتاسؤزودور، عینی آذربایجان آغیزیلا.
این نشانی پست الکترونیک دربرابر spambot ها و هرزنامه ها محافظت می شود. برای مشاهده آن شما نیازمند فعال بودن جاواسکریپت هستید
توپلایان: اسلام مصطفوی- خرداد 1395 هـ.ش.


text:
کروواسی سوسیالیست جومهوریتی
کروواسی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Socialist Republic of Croatia، فارسجا: جمهوری سوسیالیستی کرواسی، عربجه: جمهورية كرواتيا الاشتراكية، فرانسهجه: République socialiste de Croatie، آلمانجا: Sozialistische Republik Kroatien، ایتالیاجا: Repubblica Socialista di Croazia، روسجا: CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka XopBaTия) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. کروواسی سوسیالیست جومهوریتی 1943 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1991 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
آغی
آغی — شیفاهی خالق شعیرینده یاس مراسیمی ایله باغلی غوصه، درد، کدر ایفاده ائدن پوئتیک فورما.
آغی فاجیعهلی، سارسینتیلی حادیثهلرله، اساساً، اؤلومله باغلی سؤیلهنیر. واختی ایله قدیم تورکلرده، ائلهجه ده بو عاییلهیه داخیل اولان آذربایجانلیلاردا مئییت یانیندا آغیلاری، اساساً قوپوز آدلی موسیقی آلتینین موشاییعتی ایله اوخوموشلار.حاقوئردییئف یازیر:
" قدیم آذربایجاندا اؤلن بؤیوک قهرمانلار اوچون آغلاماق بیر عادت ایدی. قهرمان اؤلن گونو جاماعاتی بیر یئره توپلایاردیلار. بو توپلانتییا " یوُغ " دئیردیلر (یوُغلاماق - آغلاماق سؤزوندندیر). توپلانانلار اوچون قوناقلیق دوزهلردی، خوصوصی دعوت ائدیلمیش "یوُغچولار" ایسه ایکیسیملی قوپوز چالیب اوینایاردیلار. یوغچو اّولجه مرحوم قهرمانین ایگیدلیکلرینی دانیشیب اونو تعریفلهیردی. سونرا ایسه قدیم هاوالارا کئچیب شانلی قهرمان اوچون آغی دئیردی. توپلاشانلار دا هؤنکور-هؤنکور آغلایاردی".
آغیدا اموسیونال چالارلار گوجلودور، او، آغیدان داها چوخ حیصه تاثیر گؤسترمک مقصدی گودور. بونونلا بیرلیکده، آغیلاردا کونکرتلیک و عونوانلیلیق، اینفورماتیو یوک و حاقیندا صؤحبت گئدن شخصیتین موعین سجیهسی، پورتره جیزگیلری ده وئریلیر. بو معنادا هر بیر آغی موعین پورتره یاراتما، فاجیعهنین تفرروعاتینی آچما عونصورلری ایله ده زنگیندیر. آغیلاردا ایمپروویزاسیا موهوم رول اویناییر. آغیلار مضمونجا بایاتیلاردان فرقلنسه ده، فورماجا اونلارین عئینیدیر. مثلا:
آغاجدا خزل آغلار،
دیبینده گؤزل آغلار،
اوغلو اؤلن آنالار
سرگردان گزر، آغلار!
داغلارا دولو دوشر،
قار یاغار، دولو دوشر.
قبریمی یول اوسته قاز،
آنامین یولو دوشر.
عزیزیم، قازان آغلار،
اود یانار، قازان آغلار.
غریبلیکده اؤلنین
قبرینی قازان آغلار.
قارداش، قارداش، آی قارداش،
قاشین اوجو یای قارداش.
کاش کی باجین اؤلئیدی،
دئمهییدی وای قارداش.
آغیلارا دستروکتیو شعیر فورماسیندا دا تصادوف ائدیلیر. هم ده بورادا اؤلن یوکسک سیما، هونرلی، مرحمتلی، نجیب شخص کیمی تصویر اولونور. مثلا:
...گوموش خنجللی،
آغ باغری چاتلادان،
دوشمن باغری یاران.
آسلان اورکلی،
شیر بیلکلی،
بنؤوشه بیغلی،
مینا بویلو،
داروازا کورکلی،
گئن سینهلی،
گؤزو قیزلار آوچیسی،
دیلی قیزلار ائلچیسی،
بالام وای!
آذربایجان فولکلوروندا نثر فورماسیندا سؤیلنن آغیلار دا مؤوجوددور. مثلا: " آچیلمایان توفنگین، سیوریلمهین خنجرین اؤز جانینا قوربان. آی کیمی دوغودون، گون کیمی باتدین، میننده آت باغری یاردین، دوشنده یئر باغری یاردین. سایدیغینا سالام وئردین، سایمادیغینا یان وئردین، دوشمنینه دیرسک گؤستردین، قنیمینه قان اوددوردون. آلتی نین بدؤو آتینا، چیینی نین توفنگینه، ترکینین دولو خورجونونا، آغزینین کسرلی سؤزونه آنان قوربان".
هر بیر فردین دقیق بیوقرافیاسی، حیات طرزی، پئشهسی، مشغولیتی اولدوغوندان، بو موختلیفلیک آغیلاردا دا اؤز عکسینی تاپیر. یعنی، آغی-بایاتیلاری ایستیثنا ائتمک شرطی ایله دستروکتیو و نثر فورمالی آغیلاردا پرسونوفیکاسیا چوخ گوجلودور، اونلارین هر بیری کونکرت بیر شخصین حیاتینی، عمللرینی، نیسگیلینی ایفاده ائدیر، اونون عؤمور یولو حاقیندا تاثورات یارادیر.
مؤلیفسیز آغیلارلا بیر سیرادا مؤلیفی بللی اولان آغیلار دا مؤوجوددور. مثلا، قاراباغ حاکیمی ابراهیم خانین اوغلو جاوادین اؤلومو موناسیبتی ایله آناسینین دئدیگی " اوغول وای!.. " آغیسی مؤلیفلی آغیلارا میثال اولا بیلر:
نؤورسته جاوادیم،
گولدسته جاوادیم!
حئیف اولا کی ،سن گئتدین،
ائی خسته جاوادیم!
آغی نومونهلری یازیلی ادبیاتا دا یول تاپمیشدیر. اون دوققوزونجو عصرده یاشامیش گنجه شاعیرلریندن مشدی هدایت خاکینین 9 یاشلی اوغلو عباسین اؤلومو موناسیبتی ایله قلمه آلدیغی آغی بونا ثوبوتدور:
صوبح اولدو، گلمهدین، بالا، باری ناهارا گل!
چوخ یاتما قبر ائوینده، آماندیر، کنارا گل!
نمدیر یئرین، قیشین گونو یاتماق روا دئییل،
قوی من گیریم، قوجالمیشام، اول مزارا، گل!
باران میثال گؤز یاشیم اولدو روان منیم،
رحم ائیله، قویما منی چوخ دا اینتیظارا، گل!
صبر ائیلهییم سندن سونرا نه نؤوع ایله، بالا؟
قدّیم دؤنوب کمانه، نئدیم، یوخدو چاره، گل!
قایناق[دَییشدیر]
- Elçin. Seçilmiş əsərləri. 10 cilddə. IX cild. Bakı: ÇİNAR-ÇAP, 2005, 509 səh.


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
کالامزو شهرین نقشه اۆستونده یئری
کالامزو، میشیقان (اینگیلیسجه: Kalamazoo, Michigan) آمریکانین میشیقان ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۶۵٫۰۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۷۴۲۶۲ نفر دیر. بۇ شهر ۲۳۹ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده کالامزو، میشیقان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kalamazoo, Michigan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).