text:
بسکتبال
بسکتبال (اینگیلیسجه: باسکت-سبت، بال – توپ، سبت توپو)، بسکتبال توپو ایله تاخیم ایدمان اویونو. اویونو هرهسی بئش نفردن عبارت ایکی تاخیم اویناییر. مقصد الله توپو رقیب کوماندانین ساحهسیندهکی ۳،۰۵ متر یوخاریدان وابسته سبته آتماق و عئینی حرکتی رقیب تاخیمیا ائتمهیه مانع اولماق.[۱] بوتون دۆنیادا مشهور اولان بیر ایدمان نؤعودور. ایلک اولاراق ۱۸۹۱-جی ایلده جیم نایسمیت (ژامئس نایسمیته) طرفیندن اوینادیلمیشدیر. جیم نایسمیت باسکتبولو مایاس قبیلهسینین تلاهیوتئنیئ اویونوندان گؤتوردویو دوشونولمکدهدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
بسکتبال، آمریکا بیرلشمیش اوستانلریین ماساچوست اوستانینده، ایسپرینقفیلد گنج کیشیلر کریستیان بیرلیگی (YMCA) تحصیل مکتبینده بدن تربییهسی معلمی اولان جیم نایسمیت طرفیندن ۱۸۹۱-ده یارادیلمیشدیر. آتلئت و بئیزبولجولارا قیش مشقلری ائتدیرمک مقصدیله اینکیشاف ائتدیریلهن بۇ اویوندا مقصد، تاختادان ائدیلمیش سبتلره توپون سوخولماسی ایدی. ایلک اویونالردا ۷ نفر ایکی تاخیم آراسیندا ۲۰ دقیقهلیک اوچ دؤوره اوزریندن اوینانمیشدیر. اویونون اصل هدفینی سبتلر میدانا گتیردییندن، دؤکتور نایسمیت طرفیندن بۇ اویونا "سبت توپو" معناسینی وئرن بسکتبال' آدی وئریلمیشدیر.
بسکتبال، یارادیلماسیندان قیسا بیر مدت سونرا YMCAی آشاراق بوتون مکتبلره، بیلیم یوردلار و حتی ژیمناستیک سالونلارینا قدر یاییلمیشدیر. گنجلرده بۇ ایدمانا قارشی اویانان ایستک کلوبلاری بسکتبال شعبهلری آچیب تاخیم قورماغا مجبور ائتمیش و بئلهجه بسکتبال، آمریکانین ان مشهور میلّی اویونو حالینا گلمیشدیر.
آوروپادا[دَییشدیر]
باسکتبولون آوروپاداکی ایلک سیناغی، ۱۸۹۳-جو ایلده پاریسین ترویس کوچهسیندهکی کؤهنه بیر ژیمناستیک سالونوندا ائدیلمیشدیر. داها سونرالاری، خصوصیله بیرینجی دونیا ساواشی اسناسیندا، بسکتبالون آوروپادا یاییلماسیندا آمریکالی عسگرلرین بؤیوک تأثیری اولموشدور. سۆرعتله اینکیشاف گؤسترهن بسکتبال بئلهجه آوروپادا ان یاییلمیش ایدمانلار آراسیندا یئرینی آلمیشدیر. آمریکا، ۱۸۹۷-جی ایلده کیشیلر، آردیندان ۱۹۰۰-جو ایلده قادینلار آراسیندا ایلک میلّی بسکتبال چئمپیوناتلارینی تشکیل ائدرک، بۇ ایدمانی اؤلکه دیامئترینده مشهور حالا گتیرمیشدیر. آمریکالیلار میلّی ایدمان اولاراق منیمسدیکلری باسکتبولو، ۱۹۰۴ سنت لویز اولمپیک اویونلاریندا کلوب تاخیم آراسیندا ماتچلار تشکیل ائدرک، اولمپیک اویونلارینا قاتیلان بوتون اؤلکهلره تانیتمیشلار. ۱۹۰۵-جی ایلده دۆنیانین ان بؤیوک ایدمان سالونلاریندان نیو یورک مادیسون سکوئر قاردن، قاپیلارینی بسکتبالا آچمیشدیر.
آسیادا[دَییشدیر]
اوزاق شرقده ده ۱۹۱۳-جو ایلدهن اعتباراً قارشیلاشمالار ائدیلمهیه باشلانمیشدیر. بئلهجه بۇ اویون بیر نئچه ایل ایچینده کانادا، فرانسه، اینگیلیس، اوتریش، چین و هیندوستان باشدا اولماقلا، بوتون دۆنیا اؤلکهلرینده سۆرعتله یاییلمیش، خصوصیله بؤیوک شهرلردهکی گئنیش ایدمان ساحهلرینده ائدیلهن اونیوئرسیتئتلر آراسی قارشیلاشمالارین، بسکتبالون باخیملی ایدمان نؤعو اولاراق یاییلماسیندا اهمیتلی رولو اولموشدور. بئینلخالق هوسکار بسکتبال فئدئراسییاسی (فیبا)، بئینلخالق قارشیلاشمالاری ایداره ائتمک آماچ ایله، ۲۰ ایون ۱۹۳۲-ده سوئیسنین جئنئوره شهرینده سوئیس، یونان، ایتالیا، پورتوقال، آرژانتین، رومانی و چک ایسلواکی بسکتبال فئدئراسییالارینین ایشداشلیغی ایله یارادیلمیشدیر. فیبا هر دؤرد ایلده بیر، اولمپیک اویونلارینین تشکیل ائدیلدیی شهرده توپلاناراق، باسکتبولو داها جازیبدار حالا گتیرمک اۆچون لازیملی قایدادا دییشیکلیکلرینی ائتمکدهدیر.
آوروپا بسکتبال چمپیوناتی ۱۹۳۵-جی ایلده باشلامیش، ۲ ایلده بیر تشکیل ائدیلمکدهدیر. هوسکار بیر ایدمان نؤعو اولاراق بسکتبال، ایلک دفعه ۱۹۳۶-دا برلینده تشکیل ائدیلهن اولمپیک اویونلارینا داخیل ائدیلمیشدیر. ۱۹۵۱-جی ایلده باشلایان کیشیلر آراسیندا دۆنیا چمپیوناتینی ۱۹۵۳-ده قادینلار آراسیندا دۆنیا چمپیوناتی ایزلمیش، اولمپیک اویونلارینا بسکتبال نؤووندә قادینلار ایلک دفعه ۱۹۷۶-دا قاتیلمیشلار. آوروپا لیقاسی ایسه ۱۹۹۵-۹۶ فصلینده باشلامیشدیر.
اویون قایدالاری[دَییشدیر]
- بسکتبال موسابیقهلری ایکی حاکم طرفیندن ایداره اولونور. قوناق تاخیم ساحهنی سئچمه حاقینا مالیکدیر. هر تهویل وئرن سونرا ساحه دییشمهسی ائدیرلر.
- اویون اورتا ساحه خطینده هر تاخیمدان بیر اویونچو آراسیندا ائدیلهن هاوا آتیشی ایله باشلاییر. هاوا آتیشینا چیخان اویونچولار توپو تک اللری ایله تاخیم یولداشلارینا قازاندیرما هدفینی داشیییر.
- اویون ۱۰ دقیقهلیک دؤرد مرحلهدن میدانا گلر. بیرلیک وضعیتینده اوزاتما مرحلهسی اوینانیلیر. هر تاخیم ایلک اوچ مرحلهده و اوزاتما مرحلهسینده ۲ دقیقهلیک بیر دؤردونجو مرحلهده ایکی فاصیله حاقینا مالیکدیر. ایکینجی ایله اوچونجو مرحله آراسیندا ۱۵ دقیقهلیک دؤوره آراسی وئریلیر.
- هوجوم ائدن تاخیم اؤز ساحهسینی ۸ سانییه ایچینده ترک ائتمک ۲۴ سانییه ایچینده ده هوجومونو تماملاماق مجبوریتیندهدیر عکس حالدا توپ ایستیفاده ائتمه حاقی رقیب تاخیمیا کئچیر.
- اویونچو توپ ایله بیرلیکده توپ سورمه (دریببلینگ) پاس آتما (پاسسینگ) ضربه آتما (سهووتینگ) فعالیّتلرینی ائتمه شانسینا مالیکدیر. بیر اویونچو توپو علینه آلاراق دایاندیرسا تکرار توپ آتما شانسینا صاحب دئییل؛ توپو ایستدیی ایستیقامته و آداما پاس یا دا ضربه آتماق مجبوریتیندهدیر.
- هر تاخیم ۵ آدامدان میدانا گلر و تاخیملارین سرحدسیز اویونچو دییشیکلیگی حاقی واردیر. اگر فاول حاقینی دولدورمامیشسا هر چیخان اویونچو تکرار اویونا داخیل اولا بیلر. بیر تاخیمداکی بئش اویونچودان بیری اورتادا (پوست) ایکیسی مۆدافیعه ائتمه (گوارد) و ایکیسیده هوجوم (forward) اویونچوسودور.
- اویونو بیر باش حاکم و کؤمکچی حاکم اولاراق ایکی حاکم ایداره ائدر.
- هر اویونچو بئش فاولله اویون خاریجینده قالار تکرار او ماتچ اۆچون اویونا داخیل اولا بیلمز. هر اویونچونون فردی اولاراق ائتدیی فاول سایینین جمعی تاخیم فاوللرینی ده تعیین ائدر. جمعده دؤرد تاخیم فاولونه چاتان کوماندانین داها سونرا ائتدیی هر فاول قارشی تاخیمیا سربست آتیش ایستیفاده ائتمه حاقی قازاندیرار.
- حاکم طرفیندن دایاندیریلمادیقجا توپ پوتادان و یا چئورهدن دؤنسه اویون داوام ائدر. آیریجا اویونچو ساحهنی تعیین ائدن خطلرین خاریجینه تماس ائتمدیکجه توپ اویون خطلرینین خاریجینه دیمهدن هاوادان ساحه خطینین خاریجینه چیخسا دا اویونچو توپو ایچری چئویره بیلسه ده اویون داوام ائدر.
- هر عدد آتیشیندان سونرا و یا حاکمین فیتی چالماسینین آردیندان اویون و اویون زامانی دایانار. عدد یئیهن کوماندانین سبت گئریسیندهکی خط آرخاسیندان توپو اویونا سالماسی ایله هم زامان هم ده اویون تکرار باشلار. اویون ایچیندهکی دیگر وضعیتلره گؤره حاکمین گؤستردیی یئرلردن توپ اویونا سالینار.
- اوچ عدد خطی ایچیندن ائدیلهن هر موفقیتلی آتیش ایکی عدد اوچ عدد خطی گئریسیندن ائدیلهن هر موفقیتلی آتیش اوچ عدد اولاراق قیمتلهندیریلر. فاوللردن و یا قایدا پوزونتولاریندان اؤتری قازانیلان موفقیتلی سربست آتیشلار بیر عدد اولاراق قیمتلهندیریلر.
- اویونچولار ایکی وضعیتده جزالاندیریلار:
- فردی قایدا پوزونتولاری
- فاول ائدیلهن وضعیتلر.
قایدا پوزونتوسو و یا سهوی (سهولی گئتمه توپون خط خاریجینه چیخماسی هوجوم اویونچوسونون اوچ سانییهدن چوْخ پوست ایچینده دایانماسی v. ب) توپ ایستیفاده ائتمه حاقینی قارشی تاخیمیا وئرر. ائدیلهن فردی فاوللر ( ایتلهمه چکمه وورما توتما v. ب) ایسه اویونچونون فاول جزاسی آلماسینی تامین ائتدیی کیمی فاولون ائدیلدیی یئر گؤز قارشیسیندا ساخلانیلاراق رقیب توپو یاندان اویونا سالار یا دا سربست آتیش ائتمه حاقی قازانار.
- سربست آتیش حاقی عددی فاولون ائدیلدیی زامان یئر و نؤعونه گؤره دییشر. شوت آتیشی اسناسیندا فاول ائدیلمیش و آتیش عدد اولمامیشسا آتیشی ائدن تاخیمیا ایکی سربست آتیش حاقی وئریلر. اگر آتیش عدد اولموشسا بیر سربست آتیش حاقی وئریلر. بیر سیرا بیر دؤورهدهکی "تاخیم فاول" سرحدینی کئچمیش و آتیش ساحهسی خاریجینده فاول ائتمیشسه او زامان بیره-بیر دئییلهن سربست آتیش حاقینی ایستیفاده ائدر. بۇ آتیشدا قایدا ایلک آتیش عدد اولسا ایکینجی آتیش ائتمه حاقی قازانماقدیر. بیره-بیرده ایلک آتیشی قاچیران ایکینجی آتیشی ائده بیلمز توپ سبتدن اویون ساحهسینه دؤنسه اویون داوام ائدر. تکنیکی فاوللرده (اویونو گئجیکدیرمه ایسپورتمئنلیک خاریجی داورانیشلار حاکمه اعتراض ایجازهسیز اویونا گیرمه v. ب) ایکی سربست آتیش حاقی وئریلر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- بسکتبال Archived 2016-09-06 at the Wayback Machine.
ایستینادلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Бoлbшoй ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb (БЭC؛ ۱۹۹۲؛ ۲-e изд.، ۱۹۹۸)


c: text/html

text:
۵ دسامبر
۵ دسامبر:
- ۱۴۹۲ - کریستوْفر کوْلومب هایتینی کشف ائتمیشدیر.
- ۱۹۰۴ - ژاپون پوْرت-آرتوردا رۇس دوْنانماسینی مغلوب ائتمیشلر.
- ۱۹۱۴ - ایتالیادا "طرفسیزلیک بَياننامهسی" مجلیسده تصدیق ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۳۴ - ایستالینه قارشی سۇی-قصدده گۆناهلاندیریلان ۷۰ نفر گۆللهلنمیشدیر.
- ۱۹۳۴ - تۆرکیهده قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلمیشدیر.
- ۱۹۴۶ - نيويوْرک شهری بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین دایمی قرارگاهی سئچیلمیشدیر.
- ۱۹۶۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و شوروی ایتیفاقی آرام اوقیانوس حؤوزهسینین بیرگه ایستیفادهسینه قرار وئرمیشلر.
- ۱۹۷۷ - جومهور باشقانی انور ساداتین ایسرایلین مۆستقیللیگینه طرفدار چێخماسیندان سوْنرا ۵ عرب اؤلکهسی مصرله دیپلوْماتیک علاقهلری کسمیشدیر.
- ۱۹۷۸ - شوروی و افغانیستان آراسیندا ۲۰ ایللیک دوْستلوق مۆقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
- ۱۹۸۴ - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین عوضولری قانون پوْزولماسینا گؤره جزا نظرده تۇتان بئين الخالق مۆقاویله لايیحهسینی يئکدیللیکله قبول ائتمیشلر.
- ۱۹۸۵ - بؤيوک بریتانیا يۇنسکو–دان چێخمیشدیر.
- ۱۹۸۹ - مارقارت تاچر يئنیدن مۆحافیظهکار حیزبینین لیدئری سئچیلمیشدیر.
- ۱۹۹۱ - آذربایجان جومهوریسی جومهور باشقانینین فرمانی ایله داخیلی ایشلر ناظرلیگی يانیندا عالی دؤولت ایداره ائتمه اوْرقانلارینی مۆحافیظه شؤعبهسی يارادیلمیشدیر.
- ۱۹۹۵ - خاوير سوْلانا ناتوْ-نون باش کاتیبی سئچیلمیشدیر.
- ۱۹۹۵ - فرانسه يئنیدن ناتوْنون ترکیبینه قايیتدیغینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۹۹۶ - مادلین آلبرايت آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت کاتیبی وظیفهسینه تعیین ائدیلن ایلک قادین اوْلموشدور.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
عادل کیتبوغا
عادل کیتبوغا (بۆتون آد: الملک العادل زینالدین کتبغا بن عبدالله المنصوری الترکی المغلی) مملوک سۇلطانلیغینین اوْنونجو سۇلطانی. ائلخانلی دؤولتینده هولاکو اوْردوسوندا چالیشان اوْیرات عسگریدی. میلادی ۱۲۶۰-جی ایلده بیرینجی حمص ساواشیندا تۇتساق اوْلان کیتبوغانی، مملوک سۇلطانی قالاوون قۇرتاریب، اؤز مملوکلاریندان ائتدی. قالاوون، عادل کیتبوغادا گؤردوگو باشاراجیق اۆچون اوْنا امیرلیک رۆتبهسین وئردی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Al-Adil Kitbugha»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۳ مارس ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
بیلگه خاقان داشیازماسی
بیلگه خاقان آبیدهسی و یا بیلگه خاقان کیتابهسی، تورک دیلینین ان قدیم کیتابهلریندندیر. اورخون آبیدهلری اولاراق بیلینن آبیدهلردن بیریدیر.
بو آبیده بیلگه خاقانین اؤلوموندن (73) بیر ایل سونرا اوغلو تنگری خاقان طرفیندن دوزلدیلمیشدیر. بو آبیده ده ده یازیلان لار، کولتیگین آبیدهسینده اولدوغو کیمی بیلگه خاقانین دیلیندندیر.[۱][۲][۳][۴][۵][۶]
موغولیستانین اورخون چایی یاخینلاریندادیر. بیلگه خاقان آبیدهسیله کولتیگین آبیده سی آراسینداکی مسافه تخمیناً 1 کیلومتردیر. گؤیتورک یازیسی ایله یازیلمیشدیر. بعضی بؤلوملری کولتیگین آبیدهسیندن گؤتورولموشدور. اوندان فرقلی اولاراق کولتیگینین اؤلوموندن سونراکی حادیثهلردن ده بحث ائدیر. هر ایکی آبیدهنین ده اطرافیندا بالباللار واردیر. بونلاری یوللیق خاقان یازمیشدیر.[۷]
عومومی معلومات[دَییشدیر]
آبیدهنین هوندورلوگو 3.8 متردیر. شرق طرفینده 41 سطیر، گونئی و قوزئی طرفلرینین هرهسینده 15 سطیر متن واردیر. بئلهجه تورکجه یازیلمیش اولان عومومی سطیر سایی 71-دیر. غرب طرفینده ایسه چینجه بیر یازی واردیر. قوزئی طرفینین ایلک 8 سطیری کولتیگین آبیدهسینین گونئی طرفینده کی 11 سطیر ایله عئینیدیر. بوندان باشقا شرق طرفینده کی ایلک 24 سطیر ایله کولتیگین آبیدهسینین شرق طرفینده کی 30 سطیر عئینیدیر.
بیلگه خاقان آبیده سی کولتیگین آبیدهسینه نیسبتاً داها چوخ زیان گؤرموشدور، بو سببدن ده بعضی حیصهلرینی تام اوخوماق مومکون اولمور. متن بیلگه خاقانین اؤز دیلیندن وئریلیر، بعضی یئرلرده آبیدهنی یازان یوللیق خاقانین دا دیلیندن سؤزلر قئید اولونوب. آبیده 734-جو ایلده اؤلن بیلگه خاقانی خاطیرهسینه 735-جی ایلده اوغلو تنگری خاقان طرفیندن یارادیلمیشدیر. آبیده بیلگه خاقانین قارداشی اوغلو یوللیق خاقان طرفیندن یازیلمیشدیر. چینجه کیتابهنین آلتیندان تورکجه کیتابه داوام ائدیر. آنجاق چینجه کیتابه تامامیله سیلیندیگیندن، نه یازیلدیغینی اوخوماق مومکون دئییل.[۸]
آبیده هم ییخیلمیش، هم ده زامانلا پارچالانمیشدیر، ان چوخ زیان گؤرموش اورخون آبیدهلریندندیر. اطرافیندا خئیلی توربهلر، هئیکللر و بالباللار واردیر.
تدقیقی[دَییشدیر]
آبیده 1889-جو ایلده ن.م. یادرینتسئف طرفیندن کشف ائدیلمیشدیر. بیلگه خاقان آبیده سی کولتیگین آبیدهسی ایله بیرلیکده کوْشوْ-سایدام آبیدهلری آدلانیر. بو آبیده ایلک دفعه و.و. رادلوف و پ.م.مِلیورانسکی طرفیندن 1897-جی ایلده " اورخون اِکسپدیسیاسی اثرلرینین توپلوسو، دؤرد " اثرینده نشر ائدیلمیشدیر. اثرده هر ایکی آبیدهنین و.و. رادلوف طرفیندن تصویری وئریلیر، پ.م. ملیورانسکی ایسه متنلرین روس دیلینه ترجومهسینی، هابئله آبیدهلرین گؤیتورک الیفباسی ایله یئددی جدولینین مؤلیفیدیر. بیلگه خاقان آبیدهسینین تام متنینین روس دیلینه ترجومهسی، ترانسکریپسیا و اوریژینالداکی متنی ایله بیرلیکده، س.ی مالوف طرفیندن 1959-جو ایلده ائدیلمیشدیر. ه.ن. اورکون 1936-جی ایلده بیلگه خاقان آبیدهسینین متن، ترانسکریپسیا و تورک دیلینده ترجومه شکلینده نشر ائتدیرمیشدیر. آبیدهنی اینگیلیس دیلینده ترانسکریپسیا و ترجومه شکلینده 1968-جی ایلده طلعت تکین نشر ائتدیرمیشدیر. آبیدهنین متن، ترانسکریپسیا و تورک دیلینده ترجومه شکلینده نشری دفعهلرله محرم ارگین طرفیندن حیاتا کئچیریلمیشدیر. آبیدهنی آذربایجان تورکجهسینه ایلک دفعه گؤیتورک الیفباسی ایله متن، ترانسکریپسیا و آذربایجان تورکجهسینه ترجومه، هابئله گیریش و قئیدلر شکلینده 1993-جو ایلده ه.ه. رجبوف ائتمیشدیر. بوندان باشقا اونون بیلگه خاقان آبیدهسی حاقیندا و بیلگه خاقانین شخصیتی حاقیندا مقالهلری ده چاپ ائدیلمیشدیر. موتخصیص لرین فیکرینجه اونگین، کولتیگین و بیلگه خاقان آبیدهلری آشینا سویونا منسوبدور. قئید ائتمک لازیمدیر کی، بو اوچ آبیدهنین پالئوقرافیاسی و دیلی بیر-بیرینه چوخ یاخیندیر.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ "Arxivlənmiş surət" (PDF). 2012-10-17 tarixindəorijinalından (PDF) arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2018-02-09
- ^ KopMyшиH И. B. Tюpkckиe eHиceйckиe эпиTaфии. TekcTы и иccлeдoBaHия. M., 1997.
- ^ Erdal M. Old Turkic. // The Turkic languages. London; New York, 1998.
- ^ A. von Gabain. Eski Türkçenin grameri. Ankara, 2003.
- ^ Poppe N. Introduction to Altaic linguistics. Wiesbaden, 1965
- ^ MaлoB C. E., ПaMяTHиkи дpeBHeTюpkckoй пиcbMeHHocTи, M. — Л., 1951
- ^ Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2002, s. XVI ISBN 975-451-017-4
- ^ Yalınkılıç, Tuba. "Bir Dönemin İki Farklı Anlatımı- Kül Tigin Yazıtının Türkçe Metinlerinin Karşılaştırılması". Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitimi (TEKE) dergisi, Sayı 2/4, Yıl 2013. Erişim tarihi: 18 Temmuz 2016.


text:
آذربایجان موغاملاری(بئشینجی بؤلوم- ماهور هیندی موغامی)
فرهاد جعفری
آذربایجان موغامینین بینؤورهسینی تشکیل ائدن یئتدی اساس لاد (پرده) بونلاردان عیبارت اولموش :راست، شور، سئگاه، بایاتی شیراز، چاهارگاه، شوشتر و هومایون. بوتون درآمدلر، برداشتلار، مایه لر، شعبه لر و گوشه لر، رنگلر، تصنیفلر، آواز لار و حتی موغامین ایاقلاری، اوستده سادالادیغیمیز ۷ اساس موسیقی لادینین بیرینه اساسلانمالی دیر. بوتؤولوکده موسیقی لادلاری موغام (دستگاه) قالیبینده آنلام تاپیر. بو قالیبی ده تعیین ائدن موغامین فورمالاری یعنی اساس موغاملار، قیسا موغام لار، ضربی موغاملار و اساس موغاملارین عاییلهسینه منسوب اولان موغاملار دیر. باشقا سؤزله دئییلسه هر بیر موسیقی لادینین تمثیلچیسی بو دؤرد موغام فورماسی دیر.
راست عاییلهسی :معین بیر لادا منسوب اولان موغاملار او لادین عاییلهسی ساییلیر. میثال اوچون راست موغامی، ماهور هیندی، اورتا ماهور، بایاتی قاجار، دوگاه، قاتار، هئیراتی و چوبان بایاتی راست عاییلهسینه منسوبدورلار. بو موغاملار سانکی راست موغامینین واریانتلاری دیر. بونلارین مضمونلاری دا بیری بیرینه بنزه ییر. عوزئییر حاجی بیگلی «آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری» آدلی اثرینده راست موغامی نی مردلیک، گومراهلیق مضمونو داشیان بیر موغام کیمی قئیده آلمیشدیر. بو احوال و روحیه راست عاییلهسینه ده عاییددیر. آنجاق ماهور هیندی و اورتا ماهور دا راست موغامینا نیسبت بو احوال و روحیه داها چوخ گورونور . بئله کی بو ایکی موغامین احوال و روحیهسی قهرمانلیق و ایگیتلیگه دوغرو گئدیر. حال بو کی بایاتی قاجار و دوگاه موغام لاری معین قدر حوزونلو مضمون داشییرلار. اونا گوره دیر کی بو ایکی موغام مذهبی موسیقی(نوحه، مرثیه، موناجات، آذان) ده چوخ ایشلنیرلر.
بونلاردان علاوه راست موغامینین شعبهلری و گوشهلری بو موغاملاردا تکرار اولونور. او جوملهدن حسینی، شیکسته فارس، عراق کیمی شعبهلری و گوشهلری ماهور هیندی، اورتا ماهور، دوگاه و بایاتی قاجاردا سسلنیرلر. آنجاق هر شعبهنین ایفا اولوندوغو موغامدا اوزونه مخصوص خصوصیتلری و هابئله ایاغی وار. بوتون بو اوخشارلیقلارا باخمایاراق راست عاییلهسینه منسوب اولان بوتون موغاملارین او جوملهدن راست، ماهور هیندی، اورتا ماهور، بایاتی قاجار، دوگاه، قاتار و هئیراتی اؤزلرینه مخصوص اَیاقلاری وار. راست عاییلهسینه منسوب اولان موغاملارین رنگلری و تصنیفلری ده گاهدان بو عاییلهنین باشقا موغاملاریندا ایفا اولونور. او جوملهدن ماهور رنگلری گاهدان قاتار موغامیندا یا ماهور هیندی تصنیفلری و رنگلری اورتا ماهوردا و راست تصنیفلری و رنگلری ماهور هیندی ده و … ایفا اولونور.
ماهور هیندی (Mahur – Hindi) :ماهور هیندی موغامی راست عاییلهسینه عاییددیر. بو موغام اوزلوگونده موستقیل لادا (پرده یه) مالیک دگیل و یوخاریدا ایشاره اولوندوغو کیمی راست لادینا باغلی دیر. اونا گوره دیر کی بو موغام راست عاییلهسیندن ساییلر. ماهور سوزونون آنلامی بللی دگیل. بو سوزو هیندده یاشایان بیر قبیله آدی ایله باغلی قیئد ائدیرلر. تخمینا ماهور هیندینین شعبهلری و گوشهلری برداشت و مایهدن ساوایی راست موغام ایله عئینی دیر :برداشت، مایه، عوشاق، حسینی، ویلایتی، شیکسته فارس، موبریقه، عیراق، قرایی، ماهور هیندی-یه اَیاق. آنجاق بو شعبه لر موغاملارین هر بیرینده فرقلی صورتده ایفا اولونور. دیلکش، کوردو، پنجگاه و راک شعبهلری ماهور هیندی ده ایفا اولونمور. راست ایله ماهور هیندی موغام لارینین سس تونالیتهسی ده فرقلنیر. میثال اوچون اورتا ماهورون شعبهلری و گوشهلری ماهور هیندی و راست موغامینا نیسبت زیل پرده لرده ایفا اولونور. راست موغامی «سول» پردهسی و ماهور هیندی ایسه «دو» پردهسینده کوکلنیر. بونلاردان علاوه ماهور هیندی راست موغامینا نیسبت کیچیک حجملی و ییغجام موغام دیر. حال بوکی راست موغامی ان گئنیش موغاملاردان بیریسی دیر.
ماهور؛ قدیم موسیقی متنلرینده و جدوللرینده موغاملارسیراسیندا (۱۲ موغام یا اَدوار مشهوره) اولمامیش و کئچمیشده شعبه اهمیتینه مالیک ایمیش. آذربایجانین و ها بئله شرق عالمینین بویوک موسیقی شوناسی ماراغالی عبدالقادر-ین اورمولو صفی الدین الادوار اثرینه یازدیغی «روح پرور» آدلی شرحینده یازدیغینا گوره ماهور شعبه لرسیراسیندا اولموش و موخالیف شعبهسی ایله بیرلیکده بوزورک/ بزرگ موغامینین بیر شعبهسی اولموشدور. بوزورگ کئچمیشده ۱۲ موغامدان بیریسی اولموش آنجاق بو گون آذربایجان موغامیندا بوزورگ آدلی موسیقی حیصهسینه راست گلمیریک. موخالیف آدلی شعبه؛ ایسه بو گون چاهارگاه موغامینین ترکیبینده منصوریه و حاصار شعبهلری آراسیندا و ها بئله مانند موخالیف شعبهسی؛ زابول – سئگاه، میرزه حسین سئگاهی، خاریج سئگاه موغام لاریندا ایفا اولونماقدادیر.
اورتا عصیرلره (چوخ احتمال ۱۱ ه.ق / ۱۷ م یوز ایللیگه) عاید اولان «بهجت الروح» موسیقی رسالهسینده ماهور بیر شعبه کیمی نووروز خارا ایله بیرلیکده نوا موغامینین داخیلینده قئیده آلنیمیشدی. شعبه خصوصیتینی داشییان ماهور تاریخ بویو موختلیف دگیشیکلره معروض قالمیش، بئله کی بیر نئچه شعبه و گوشه نی اوزونده جمعلشدیرمیش و گئتدیکجه موغام شکلینه دوشموشدور. سون یوز ایللیکلرین موسیقی شوناسی میر محسن نواب؛ ماهور موغامینین ترکیبینده آشاغیداکی شعبهلری و گوشهلری قئید ائتمیشدیر :ماهور، شور، عشیران، دوگاه، زنگ – شتر، حجاز، ماورالنهر، شهناز، حاجی یونی، سارنج، شوشتر، مثنوی، سوز و گداز. بونلاردان تکجه ماهور، سوز و گداز و عشیران بوگون ماهور موغامیندا ایفا اولونور، آنجاق بوسیاهی ده ماهوردان مقصد ماهورون مایهسی دیر. کئچن یوز ایللیک لرده موغاملارین ترکیبینده ماهور، راست، شور و… کیمی آدلارین موغامین بیرینجی شعبهلرینده تکرار اولونماسی او موغام لارین مایهسی و سون شعبه ده او موغامین ایاغی دئمکدیر. میثال اوچون آشاغیداکیسیاهی ده بیرینجی ماهور، ماهورون مایهسی دیر، ایکینجی ایسه یا سون شعبه اولان «ماهور هیندی» ماهور هیندی موغامینین ایاغینی ایفاده ائدیر. عشیران دا اورتا ماهور دا موبریقهدن سونرا ایفا اولونور.
تارچی میرزه فرج رضایئو- ین موغام جدولینده ماهور هیندی موغامینین شعبهلری و گوشهلرینه بئله راست گلیریک :برداشت، ماهور، عشاق هجری، افبال، ویلایتی، مبرقه، عشیران، راک هندی، شیکسته فارس، عراق، هئیراتی کابلی، ماهور هیندی. میرزه فرج-ین وئردیگیسیاهی بیر نئچه شعبه نی استثنا ائتمکله، بوگونکو ماهور هیندی موغام ایله اوست اوسته دوشور.
۱۹۲۵ ده عوزئییر حاجی بیگلینین رهبرلیگی آلتیندا تشکیل اولونان شرق موسیقیسی تکنیکومو پروقرامیندا بوسیاهی بیر داها ییغجام شکیله دوشموش و آشاغیداکی کیمی اولموشدور :ماهور هیندی، عشاق، مبرقه، عشیران، شکسته فارس، عراق، راک هیندی، هئیراتی کابیلی، ماهور هیندی. آنجاق بو دگیشیکلیک لر بونونلا سونا چاتمامیش و هئیراتی کابیلی بو موغامدان آیریلیب و ضربی موغام لار شکلینده ایفا اولونماقلا و ها بئله بوسیاهینین بیر نئچه شعبه و گوشهسی او جوملهدن :عشیران، راک هیندی ایفادان قیراغا قویولماقلا، ماهور هیندی موغامی حال حاضیردا آشاغیداکی شعبه لر و گوشه لر ایله ایفا اولونور :برداشت، مایه، عشاق، حسینی، ولایتی، شکسته فارس، عراق، قرایی، ماهور هیندی یه ایاق.
برداشت (Bərdaşt = گیریش) :خاطیرلاتماق لازیمدیر کی برداشت یا موغامین گیریش حیصهسی؛ بیر نوت اوزرینده زیل پرده لرده کیچیک بیر گزیشمهدن عیبارتدیر. برداشت / گیریش هومایون و بایاتی شیراز موغاملاریندان ساوایی بوتون موغاملاردا ایفا اولونور. برداشت / گیریش موغام دستگاهینین ان زیل پردهلرینه اساسلانیر. میثال اوچون برداشت، شور موغامیندا سماع شمس شعبهسی، چاهارگاهدا منصوریه شعبهسی، راست و ماهور هیندی موغاملاریندا ایسه عیراق شعبهسینین مئلودیسی اساسیندا ایفا اولونور. آنجاق بو هئچ ده او دئمک دگیل کی راست و ماهور هیندی موغاملارینین برداشتی عئینی دیر، بلکه بونلارین اوخشارلیقلارینا باخمایاراق، هر ایکیسی ده فرقلی ملودیلره مالیکدیرلر. گاهدان بعضی موغاملارین برداشتینین اوزونه مخصوص آدی اولور. راست برداشتی « نوروز رونده » و ماهور هیندی برداشتی «سوز و گوداز» آد ایله تانینیر. موغامین برداشت/گیریش حیصهسینین ین موسیقی آخینی زیلدن بمه دوغرو ائنمکدن عیبارتدیر. بئله کی ایفاچی بم پرده لرده برداشت/گیریش-ه اَیاق ائدرک مایه / تمل-ین ایفاسینا زمین یارادیر. بو بیر قایدا اولاراق بوتون برداشت/ گیریش ایله ایفا اولونان موغاملاردا اولدوغو کیمی ماهور هیندی ده مووجوددور.
بونو نظره آلماقلا کی کئچمیشده موغاملاریمیز برداشت / گیریشسیز ایفا اولونورموش و ها بئله بونو خاطیرلاتماقلا کی بوتون برداشت / گیریشلرین و خصوص ایله ماهور هیندینین برداشت/گیریشی خوانندهدن زیل سس طلب ائدیر، دئمک اولار کی ماهور هیندی همیشه برداشت / گیریشسیز ایفا اولونموش و چوخ نادیر حال لاردا اونو برداشت / گیریش ایله ایفا ائتمیشلر. آنجاق حال حاضیردا آذربایجان موغنیلری بو موغامی برداشت / گیریش ایله ایفا ائدیرلر.
مایه ( Mayə = تَمَل) :ضربی موغاملاری استثنا ائتمکله دئمک اولار کی بوتون موغاملارین مایه /تمل-ی اولمالی دیر. مایه / تمل موغامین جؤوهری و اساسی دئمکدیر. اونسوز موغام، دستگاه شکلینده ایفا اولونا بیلمز. عئین حالدا مایه / تمل منسوب اولدوغو موغامین تمثیلچیسی دیر و او موغامین بوتون خاصیتلرینی اوزونده جمعلشدیریر. ماهور هیندینین مایه / تملی ده ماهور هیندی موغامینین اوزللیکلرینی تمثیل ائدیر و اونا گوره ده راست موغامینین مایهسی و اونون ایاغی ایله فرقلنیر.
عوشّاق – حسینی (Üşşaq – Hüseyni) :عوشاق شعبهسی راست موغامینین عکسینه اولاراق ماهور هیندی ده گئنیش شکیلده ایفا اولونور. بئله کی راست موغامیندا برداشت/گیریش و مایه / تمل-دن سونرا بلا واسیطه ایفاچی مایه / تملدن عوشاقا کئچید آلیب و عوشاق، عوشاقین ریتمیک یئری و نهایتده حسینی نی ایفا ائدیر. آنجاق ماهور هیندی موغامیندا برداشت/گیریش و مایه / تمل ایفا اولوندوقدان سونرا بیر رَنگ چالینیر و اوندان سونرا ایفاچی بیر باشا عوشاق-ی ایفا ائتمگه باشلاییر. باشقا سوزله دئسک؛ راست موغامیندا برداشت / گیریش، مایه / تمل، عوشاق، حسینی و ها بئله تصنیف یا رنگ هامیسی بیرلیکده بیر میکروسیلسله نی تشکیل ائدیرسه، ماهور هیندی موغامیندا برداشت/ گیریش، مایه / تمل و رنگ بیر میکروسیلسله و ها بئله عوشاق، حسینی و رنگ یا تصنیف ده آیری موستقیل بیر میکروسیلسله دئمکدیر.
ولایتی (Vilayəti) :حسینی گوشهسی ایفا اولوندوقدان سونرا رنگ چالینمالی و یا تصنیف اوخونمالی دیر. تصنیف یا رنگ سونا چاتدیقدان سونرا دا شور عاییلهسیندن اولان ولایتی شوعیهسی ایفا اولونور. بو شعبه ده راست موغامیندا ماهور هیندی ایله قیاس اولوندوقدا گئنیش صورتده ایفا اولونور. بئله کی راستدا ولایتیدن سونرا دیلکش و کوردو شعبهلری ده اونا علاوه اولونور، حتی قدیم خواننده لر بورادا شورا منسوب اولان شاهناز شعبهسینی ده اوخویارمیشلار. حال بو کی ماهور هیندی ده تکجه ولایتی ایفا اولونور. اونا گوره دیر کی ماهور هیندی راست موغامینا نیسبت ییغجام موغامدیر. ولایتی شعبهسی ایستر راست-دا و ایستر ایسه ماهور هیندی ده مئلودی باخیمیندان شور موغامینا عایید اولان شور- شاهناز شعبهسینه چوخ اوخشاییر. اونا گوره بونلاری ایفا ائتمکده خواننده دیقتلی اولمالی دیر، بونلاری بیر بیر ایله قاریشدیرماسین. بوندان اونجه ایشاره اولوندوغو کیمی ولایتی شعبهسی شور عاییلهسینه منسوب اولدوغونا و ماهور هیندی ایله فرقلندیگینه گوره بو شعبهنین ایفاسی سونا چاتدیقدان سونرا خواننده بیر داها ماهور هیندی مایه /تمل-ینه قاییتمالی و اونون مایه / تمل-ینه اَیاق ائتملی دیر. بو قایدا موغام ایفاچیلیغیندا بیر عنعنه اولاراق بوتون موغاملاردا یئرینه یئتیریلمه لی دیر.
بورادا موغامین ایفاسینی ایکی یول ایله داوام ائتدیرمک اولار. بیرینجی یول بوندان عیبارتدیر کی ولایتیدن سونرا ماهور هیندی یه ایاق ائتدیکدن سونرا خواننده موشاییعت چیلرین ایشتیراکی ایله بیر تصنیف اوخویوب یا رنگ چالیر و رنگ یا تصنیفی بیتیردیکدن سونرا شیکسته فارس شعبهسی نی ایفا ائتمگه باشلاییر . ایکینجی یول دا ایسه خواننده ماهور- ا اَیاق ائتدیکدن سونرا موسیقی نی تار چالانا وئررک، شیکسته فارس-ین ایلکین جوملهلری یا دا آواز واسیطهسی ایله سسلندیکدن سونرا خواننده بیر باشا شیکسته فارس-ا دوشور.
شیکسته فارس (Şikəstə Fars) : راست، ماهور هیندی و اورتا ماهور موغاملاریندا؛ ولایتی شعبهسینین ایفاسی ایله کئچیجی اولاراق شور موغامینا و ها بئله شکیسته فارس شعبهسینین ایفاسی ایله ده سئگاه عاییلهسینه کئچید آلینیر. شیکسته فارس حوزونلو احوال و روحیه داشییان شعبه لردن دیر. بو موغام شعبهسی ایشاره اولوندوغو کیمی سئگاه عاییلهسینه عایید دیر و آذربایجان موغام ایفاچیلیغیندا چوخ گنئنیش ایفا اولونان موغاملاردان بیریسی اولموش و بیر چوخ موغاملاردا او جوملهدن بوتون راست عاییلهسیینه منسوب اولان :راست، ماهور هیندی، اورتا ماهور، بایاتی قاجار، دوگاه موغاملاری، شور، راهاب ، میرزه حسین سئگاهی و خاریج سئگاه موغاملاریندا ایفا اولونور. آنجاق اونون دوغما یئری سئگاه عاییلهسی و داها دوغروسو میرزه حسین سئگاهی دیر. بورادا شیکسته فارس ماهور هیندینین اورتا پردهلرینده اوخونور. واختی ایله آذربایجاندا اؤز ایفالار ایله موغام هوسکارلارینی حئیران ائدن موغنی؛ زولفو آدی گؤزلوو ماهور هیندی موغامیندا چوخ گؤزل و یانیقلی شیکسته فارس ایفالار ایله شؤهرت قازانمیشدیر. او بو شؤعبه نی بیر چوخ موغاملار دا او جوملهدن راست و شور دا دا بئله مهارتله ایفا ائتمیشدیر. بو شعبهدن سونرا عئینی احوال و روحیه نی داشییان موبَّریقه شعبهسی شیکسته فارس-ین اَیاغی کیمی ایفا اولونور. خواننده موبریقه یه اَیاق ائدیکدن سونرا ماهور هیندینین اورتا پردهلریندن بو موغامین زیل پردهسینه /عراق شعبهسینه / کئچیر.
عیراق (İraq) : عیراق شعبهسی ماهور هیندی موغامینین یگانه زیل شعبهسی ساییلیر. بونونلا قیاسدا راست-دا عیراق-دان سونرا راست-ین باشقا زیل شعبهلری و گوشهلری او جوملهدن پنجگاه و راک دا ایفا الونور. حال بو کی ایفاچی ماهور هیندی ده تکجه عیراق-ین ایفاسی ایله کیفایت لنیر. عیراق جوشقونلوق و مردلیک احوال و روحیهسی داشیدیغی اوچون ماهور هیندی موغامینین خاصیتلری ایله اویغون گلیر. خواننده بو شعبه نی ایقا ائتمگه باشلایارکن اونو آواز ایله و شاقراق زنگوله لر له باشلامالی، سونرا ایسه سوز ایله داوام ائتدیرملی دیر. عیراق شعبهسی باشقا موغاملاردا اولدوغو کیمی ماهور هیندی موغامیندا دا قیسا شکیلده اوخونونمالی دیر.
قرایی (Qərayi) – ماهور هیندی –یه اَیاق: عیراق شعبهسینین ایفاسیندان سونرا نؤوبتی شعبه قرایی شعبهسی دیر. بو شعبه عراق-لا ماهور هیندی اَباغینین آراسیندا بیر کورپو اولاراق، موغامین زیل پردهسیندن مایه /تمل-ه ائنمک اوچون زمین یارادیر. قرایی راست موغامیندا دا عئینی رولو اویناییر. آنجاق خواننده راست-دا عیراقدان سونرا پنجگاه و راک-ی ایفا ائتدیکدن سونرا قرایی –یه دوشور. حال بو کی ماهور هیندی ده عیراقدان سونرا بیر باشا قرایی شعبهسینه کئچیر. ایفاچی، عنعنه یه صادیق قالاراق قرایی –دن سونرا موغامین مایه / تمل-ینه قاییتمالی دیر. موغنی قرایی-دن ماهور هیندینین مایهسینه قاییدیب، ماهور هیندی یه اَیاق وئررک ، بئله لیکله موغامی سونا چاتدیریر.
ماهور هیندی موغامینین یوخاریدا اولوندوغو تحلیلیندن بئله گلیرکی؛ ماهورکئچمیشده موغام شعبهلریسیراسیندا اولموشسا دا، سون عصیرلرده انکیشاف ائدرک موغام (دستگاه) اهمیتینه مالیک اولا بیلمیشدی. آنجاق حال حاضیردا دا اونون موستقیل لادی اولمامیش، بلکه راست لادینا باغلی اولموش و راست عاییلهسیندن ساییلیر. زامان بویو ماهور-ون بیر چوخ تصنیفلری، خالق ماهنی لاری و رنگلری یارانمیشدیر.آنجاق اونون رنگلری گوزللیکده، طراوتده باشقا موغاملارین رنگلریندن سئچیلیر. ماهور هیندینین آذربایجاندا بیر چوخ مهارتلی و اوستاد ایفاچیسی اولموشدور او جوملهدن خان شوشینسکی، حاجی بابا حسینوو، ابوالفتح علی یئو و سارا قدیمووا دیر. خان شوشینسکی بو موغامی او قدر مؤحتشم و اوستالیقلا ایفا ائتمیش کی ائله بیل بو موغام اونون سسینه بیچیلمیشدر. اونون سسینده کی جوشقونلوق و موباریزلیک روحو بو موغامین ایفاسیندا چوخ گوزل شکیلده عکس اولونوردو. ابوالفتح علی یئو بو موغامی اوستالیقلا ایفا ائتمیش. اونون ماهور هیندی ایفاسیندا بم و اورتا پرده لرده بیرچوخ اوزونه مخصوص خیردالیقلاری و نفسلری وار. سارا قدیمووا دا آذربایجان موسیقی تاریخینده نادیر قادین موغام ایفاچیلاریندان دیر کی بو موغامی گوزللیکله ایفا ائتمیشدیر. اوایقالاریندا گاهدان بو موغامی میللی شاعیریمیز میر مهدی اعتمادین بو سوزلرینه « گلدی باهارین صفاسی / عالمی توتدو ضیاسی … » بسته لنمیش و یانلیشجا فارسجا «مرغ سحر» آدی ایله دیللره دوشموش گوزل و عئین حالدا چتین تصنیف ایله باشلامیشدی. حاجی بابا حسینوو-ون ایفاچیلیق مکتبیندن بو موغام اؤزل یئرتوتموشدور و او دؤنه – دؤنه بو موغاما موراجیعت ائتمیش و اوز اوجا و ال چاتمایان صنعتینی بو موغامدا عکس ائتدیره بیلمیشدی.
بو گون آذربایجان موغام ایفاچیلیغیندا ماهور-ون ایکی واریانتی اوخونور :ماهور هیندی و اورتا ماهور. بو آذربایجان موغام موسیقیسینین زنگینلیگینی و گئنیشلیگینی گوسترمک له برابر بیر داها موغام صنعتینین آذربایجان خالقینا عایید اولدوغو دئمکدیر. موغاملارین الوانلیغی، چئشیتلیلیگی و گئنیشلیگی تکجه ماهور-ا و راست عاییلهسینه مخصوص دگیل، بلکه سئگاه عاییلهسی، شور عاییلهسی، ضربی موغام لار و قیسا موغام لاردا، خالق ماهنی لاریندا دا بونو گورمک اولار.
قایناقلار:
ماراغالی عبد القادر :کتاب ادوار :روح پرور( تورکجه الیازما)، لیدن کیتابخاناسی، دوکتور ثریا آغایئو- رجب دینج.
حاجی بیگلی عوزئییر(۲۰۱۰) :آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری، باکی.
زهرابوو رامیز (۱۳۸۸) :موغامات آذربایجان، ترجمه مجید تیموری فر، تبریز.
عبد المومن بن صفی الدین (۱۳۴۶) :رساله موسیقی بهجت الروح، ترجمه محمد تقی مایلی، تهران، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.


text:
آرازباری
آرازباری – " شور " موغام عاییلهسینه داخیل اولان ضربی موغامدیر. او یئددی اساس آذربایجان لاد-مقامینا بیری اولان – شورا اساسلانیر. اؤلچوسو 4/3-دور. تمپی آغیردیر. دینلهییجیده لیریک، نیکبین احوالی-روحیه یارادیر. بعضاً کورلا دا اوخونور. بئله حالدا " وایگیرلیک ائدنلر فردچینین هر میصراعسینی " آی ظالیم " نیداسی ایله تاماملاییرلار " . آرازباری آنجاق خالق سپزلرینه اوخونور. بو سؤزلر اساساً دایمیدیر. آرازبارینین ماهیر ایفاچیلاریندا بیری بؤیوک خواننده سئید شوشینسکی ساییلیر. مؤلیف آرازباری ضربی موغامینی نوتا یازمیشدیر.[۱]


text:
نئیلیرم/ علیایی
اؤز آییم، اؤز اولدوزوم وار اؤزگه ماهی نئیلیرم
وار ساریتئل دلبریم، زولف سیاهی نئیلیرم
ناز باخیشلار کؤنلومو یوز دفعه مفتون ائیلهییب
بیر دؤنوب باخسا یاریم اؤزگه نگاهی نئیلیرم
ائل یولوندا چاشمارام، آیری طریق آختارمارام
من غریبه مسلکی، بیگانه راهی نئیلیرم
داغ تکین سؤیکنمهیه شانلی ائلیم واردیر منیم
اؤزگهلردن تکیهنی، پشت و پناهی نئیلیرم
بیر هارای وورسام جوشار سئللر کیمی قوچ بابکیم
خائن افشینلر سایاقدا دادخواهی نئیلیرم
“علیا” نازلی سئوگیلیم شاهیددی عشق پاکیمه
عشقیمین اثباتینه آیری گواهی نئیلیرم.


text:
ایران-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
ایران دؤولت تلویزیونو نوماییشلر زامانی تهلوکهسیزلیک قوهلری ده داخیل اولماقلا 41 نفرین حیاتینی ایتیردیگینی آچیقلاییب.
ایران-دا لرستان دادستانی محمد رزم "چادرا قایدالارینا تابع اولماماق" سببی ایله نظارته گؤتورولهرک خستهخانایا آپاریلان مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان نوماییشلره گؤره شهرده 120 نفرین نظارته آلیندیغینی آچیقلاییب.
لرستان دادستانی رزم پایتاخت تهران-دا نوماییشلر زامانی حیاتینی ایتیرن لرستان محافظه چیسی فرید کرم پورون عائلهسینی زیارت ائدیب.
رزم زیارت زامانی وئردیگی آچیقلامادا سون نوماییشلره گؤره شهرده 120 نفرین ساخلانیلدیغینی، بو شخصلره قارشی بیر چوخ اتهاملارین ایرهلی سورولدوگونو و قانوندا نظرده توتولان جزالاری آلاجاقلارینی بیلدیریب.
قئید ائدک کی، حادثهلر داوام ائدرکن تهلوکهسیزلیک قوهلری محکمهلرین تعلیماتی ایله اعتراضلاردا ایشتیراک ائدن و "اجتماعی تهلوکهسیزلیگه تهدید یارادان" نوماییشچیلره قارشی حبس دالغاسینا باشلاییب. بو چرچیوهده گیلان-دا 739، مازندران-دا 450، ایلام-دا 180 نفرین حبس ائدیلدیگی بیلدیریلیب.
تهران اونیورسیتهسی طلبهلر بیرلیگی ان آزی 30 طلبهنین ساخلانیلدیغینی، تهران ژورنالیستلر بیرلیگی ایسه 10 ژورنالیستین ساخلاندیغینی آچیقلاییب.
ساخلانیلانلارین عمومی سایینین 2000-دن چوخ اولدوغو تخمین ائدیلیر.
بو آرادا اؤلکهده نوماییشلر داوام ائدیر.
پایتاخت تهرانین صادقیه میدانی اطرافیندا اعتیراض چی لارا سوروجولر ماشین لارینین سیقناللارینی چالاراق دستک وئریبلر.
بو آرادا، "کؤنوللو میلیس قوهلری" کیمی تانینان بسیج عضولری سؤزوگئدن اتومبیل لرین کاپوتلارینا ووراراق موداخیله ائدیب.
صادقیه میدانینین بیر حیسهسینی باغلایان تهلوکهسیزلیک قوهلرینین سیقنال وئرن واسیطهلرین قئیدلرینی ده ساخلادیغی گؤرولوب. تهلوکهسیزلیک قوهلری بؤلگهده ستار خانا گئدن یولو باریکادالارلا باغلاییب.
نوماییشلر پایتاختین ایتالیا، طالقانی و بیت المقدس کوچهلری ایله فیلیسطین میدانی اطرافیندا داوام ائدیب.
بو آرادا، اونیورسیته طلبهلری تهرانداکی نوماییشلره گؤره آنلاین تحصیله کئچیده اعتراض ائدرکن، بعضی استاد-معلم هئیتی حبسده اولان طلبهلرینین سربست بوراخیلماسینی طلب ائدهرک درسلری دایاندیردیقلارینی آچیقلاییب.
سوسیال مئدیادا عکسینی تاپان خبرلره گؤره، تهرانلا یاناشی، بوشهر، شیراز و یزد کیمی شهرلرده ده نوماییشلر کئچیریلیب.
خاطیرلاداق کی، سپتامبرین 16-دا ایرانین پایتاختی تهراندا اخلاق پولیسی کیمی تانینان ارشاد گشتی طرفیندن "چادرا قایدالارینا تابع اولماماق" سببی ایله نظارته گؤتورولهرک خستهخانایا آپاریلان مهسا امینینین اؤلومو سپتامبرین 16-دا اؤلکهده اعتراض لارا سبب اولدو. سپتامبرین 17-ده امینینین شهری ساککیزدا دفنیندن سونرا باشلایان اعتراض آکسیالاری قیسا زاماندا بیر چوخ شهره یاییلدی.
ایران دؤولت تلویزیونو نوماییشلر زامانی تهلوکهسیزلیک قوهلری ده داخیل اولماقلا 41 نفرین حیاتینی ایتیردیگینی آچیقلاییب.
دیگر طرفدن، ایران پرزیدنتی ابراهیم رئیسی نوماییشلرله باغلی آچیقلاما وئریب:
"تنقید و اعتراض ایله قاریشیقلیق و خاوس آراسیندا سرحد چکیلمهلیدیر".
ایران دؤولت تلویزیونوندا جانلی یاییملانان پروقرامدا ابراهیم رئیسی مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا اؤلکهیه تأثیرلی اولان اعتراض دالغاسینی و "اخلاق پولیسی" کیمی تانینان ارشاد گشتینه یؤنلدیلمیش تنقیدلری دیرلندیریب.
مهسا امینینین اؤلومونون هر کسی اوزدوگونو و حادثهنین محکمهیه آپاریلدیغینی بیلدیرن رئیسی حادثهنین عدلی طب طرفیندن آراشدیریلدیغینی و یئکون راپورون بیر نئچه گون عرضینده آچیقلاناجاغینی گؤزلهدیکلرینی بیلدیریب.
رئیسی اؤلکهده اؤلومله نتیجهلنن اعتراضلارداکی زوراکیلیق حرکتلرینی "دوشمنلرین سوء-قصدلری" کیمی خاراکتریزه ائدیب:
"بعضی پروبلئملرله باغلی موذاکیرهلر، تنقیدلر، حتی اعتراضلار بئله سهو دئییل. تنقیدله اعتراض ایله هرج و مرج و خاوس آراسیندا سرحد چکیلمهلیدیر. دونیانین هئچ بیر یئرینده قاریشیقلیق و خاوس قبول ائدیلمزدیر".
ایلگیلیلی خبرلر
ایرانداکی گؤستریلرده اؤلنلرین ساییسی ۴۴۸ نفره یوکسلدی
ان چوخ جان ایتکیسینین ۱۲۸ نفرله داها چوخ سنیلرین یاشادیغی سیستان بلوچیستان ایالتینده ثبت ائدیلدی
میت، پکاکانین سؤزده استخبارات یؤنهتیچیسینی ضررسیزلشدیردی
هؤرگوته اینگیلترهدن قوشولان تروریست اونور، هؤرگوتون سلاحلی قانادی ایچیریسینده اوزون ایللر فعالیت گؤستردی


text:
سانتا کروس (جزایر قناری)
سانتا کروس (جزایر قناری) (اینگیلیسجه: Province of Santa Cruz de Tenerife) ایسپانیا دا یئرلشیب. و ۳۳۸۱ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۲۷۹۱۴ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Province of Santa Cruz de Tenerife»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سانتا کروس (جزایر قناری) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
صبا کرد افشاری: ایسلام جمهوریتی اوچون اینسان حیاتینین هئچ بیر دیری یوخدور
ورامیندهکی قرچک حبسخاناسیندا حبسده اولان سیاسی محبوس و ۱۸ اردیبهشت شنبه گونوندن بری آجلیق آکسییاسی کئچیرن صبا کرد افشاری، بیر مکتوب گؤندرهرک آجلیق آکسییاسینین سونا چاتدیغینی آچیقلادی.
سیاسی محبوس هرانانین یاییملادیغی بیر مکتوبدا بئله یازیب: “۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۰-ده سیاسی محبوس عائلهلرینه ائدیلن تضییقلره سون قویماق و آنام راحله احمدینین سربست بوراخیلماسینی طلب ائتمک اوچون آجلیق آکسییاسی کئچیردیم آما تأسف کی، فیزیکی وضعيتیم یاخشی دئییل. اینسان حیاتینین ایسلام جمهوریییتی اوچون هئچ بیر ديَری اولمادیغینین تام فرقیندهیم، بونا گؤره آجلیق آکسییامی دایاندیرمالی اولاجاغام.”
کرد افشاری، آجلیق آکسییاسینین بیتمهسینه باخمایاراق، هله ده سیاسی محبوس عائلهلرینه تضییق طلبلرینی یئرینه یئتیرمهیه چالیشدیغینی وورغولادی.
صبا کرد افشاری مکتوبوندا یازدی: “ایللردیر اعتراض و آکسییالارین جاوابی دؤیولمه و گولـله اولوب. ایللردیر آغزیمیزی آچیب مظلوملارین حوقوق و اینانجلاریندان دانیشاندا، گؤز آلتی، تکاداملیق حبس، ذهنی و فیزیکی ایشگنجه، حبس و اعدامدان باشقا بیر جاواب آلمادیق.”
او ایسلام جمهوریییتینین گوونلیک قوروملارینین موخالیفتی سوسدورماق اوچون یاییلمیش تضییقلرینه توخوناراق، بونلاری وورغولادی: “اونلار” پاسلی کیچیک بِیینلرینده اولانی بیزه اؤتوره بیلمهدیلر و هئچ واخت اؤتورهمهیهجکلر. اؤزلرینین ده اینانمادیقلاری فیکیرلری باشقالارینا دیکته ائده بیلمزلر.”
صبا کردافشاری ۹۸-جی ایلین خردادیندا تهراندا حبس اولونان “آغ چارشنبهلر” کامپانییاسینین فعاللاریندان بیری ایدی.
بیر مدت سونرا تهران اینقیلاب محکمهسینین ۲۶ سایلی شؤبهسی بو مدنی فعالی “فساد و فاحیشهلیگی تشویق ائتمک” اتهامی ایله ۱۵ ایل، “میلی گوونلیگه قارشی حرکت ائتمک آماجی ایله توپلاشماق و ال بیر اولماق ” اتهامی ایله ۷ ایل یاریم و “رژیمه قارشی تبلیغات” اتهامی ایله بیر ایل یاریم حبس جزاسینا محکوم ائتدی.
کئچن ایلین آبان آییندا عالی محکمهنین ۲۸ سایلی شؤبهسی، خانیم کردافشارینین وکیللرینین اونون یئنیدن موحاکیمه اولونماسینا دایر طلبینی رد ائتدی.
صبا کردافشاری ۱۶ تیر ۱۳۷۷-جی ایلده آنادان اولوب.
iranwire


text:
قاراگیله
قاراگیله یا دا آیی اؤزؤمؤ (اینگیلیسجه: Vaccinium myrtillus، فارسجا: سیاهگیله کبود یا آس) — بیر نؤع بیتکی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ illustration by Amédée Masclef, published in Atlas des plantes de France. 1891
- ^ The Plant List, Vaccinium myrtillus L.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vaccinium myrtillus»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قاراگیله گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کروناویروس دا ویروسا بَلشمیش!
نیگار خیاوی
بشرین فیکری –ذیکیری همیشه دونیانی اؤز خئیرینه دییشدیرمک اولموش، بونو باجاریب دا. آنجاق بوراسینی چؤرتکه-حسابا سالماغی آنلامادی کی، بیر گون گلر بو قیسا مدتلی منفعت لپه-لپه بورنونون دلیکلریندن گلر. بو گونلر همین گونلرین هله باشلانغیجی. رحمتلی آتام دئمیشکن: آی بالا، هله بی دؤزون، اصلی شیپپیلتی ایرلیده!
کروناویروس بشرله حسابلاشماغا گلمیش، اولسون، بو اونون حاققی، آنجاق چؤرتکه-حسابیندا بیر بالاجا اَیریلیک گؤرونور، بو والاحضرتین دیلینی قانان اولسایدی، اونو باشا سالاردی کی: “قبله عالم ساغ اولسون، تاجینیزا آند اولسون بیزلرین خبریمیز اولماییب انسانلیغین، طبیعتین ایچینه (اوزوم مبارک آیاغیزین آلتیندا!) آفتافا گؤتورنلر، نئجه و هاچان گؤتوردولر بو آفتافانی! بونا گؤره قبله عالم آختاریب آراشدیریب اصلی گناهکارلاری تاپیب دا اونلارین یاغلی خیرتدکلریندن یاپیشماسی دونیادا عدالتین برپا اولماسینا خئیلک یاردیمجی اولار.”
آنجاق ائله بیل اَیریلیک چؤرتکه-حسابین خاصیتی کیمی بیر شئی. اَیریلیک چؤرتکه-حسابین قانینا گیرمیش ویروس اولاراق دونیا عالمین هر سلولوندا حؤکمونو سورمکده. یعنی کروناویروس اؤزو ده باشقا بیر تانینمیش، قدیم، ددهلی بابالی ویروسا بَلشمیش: اَیریلیک ویروسو! چؤرتکه-حسابین اَیریلیگ ویروسو کروناویروسا داراشماسی دا بو قانون اوزوندن اولمالی بلکه. کروناویروسون عدالته بویون اَیمهمهسی ده بوردان بللی. و گئنه بشرین عدالت بکلمه ایدئالیزمی یالنیز بیر دویغو اولاراق بوشا گئتمیش آرزویا چئوریلمکده گؤرونور. بشرین جیب گودنلیک گوجونون خیال ائتدییی دَییشیم ظلم، کیرلیلیک و قابالیق اوزرینده قورولدو، اؤزو ده آزغینلیقلا. سونرا بو آزغینلیق یاواش یاواش جیلو گمیره-گمیره وار گوجو ایله انسانلیق سرحدلرینی ساققیز کیمی چئینه-ییب چوروتمهیه باشلادی. دئمک کی، جیب گودنچیلیک خستهلیگی بئلنچی بیر کاراکتره احتیاجی وارمیش.
آرتیق بو آیدین بیر گئرچک کی، یالنیز جیبلرینی گودن آدام سورولری (اوزدن ایراق!) عالمی قاتیب قاریشدیرا-قاریشدیرا، دیبسیز جیبلرینی دولدورا-دولدورا انسانلیغین و طبیعتین قانونلارینی هئچه سایدیلار. اونلارین گناهی اوزوندن یاش دا قورونون اودونا یانماقدا. کروناویروس بشرین آزغین شکیلده دییشیمچی، گلیشیمچی و جیب گودنچی چابالارینین قارنیندان حیاتین میدانینا دوغدی، آدی دا اوستونده: تاج (crown) ویروس! فضولی دئمیشکن، ایشته، بو تاج ویروس نه آتوم بومباسینی دانزئرینه ساییر، نه بشر بئینینین یاراتدیغی ساواش طیارّهلری، نه دنیزآلتی، دنیزاوستو گمیلری، نه تحریملری، نه بشرین قوندارمیش اولدوغو سرحدلری، نه انسان حاقلارینی … بعضیلری کیمی گؤزه گؤرونمز اولان بو تاج ویروس بللی دئییل هانسی پادشاه، هانسی سلطان و یا هانسی جمهور باشخانینین تپهسی اوستونده دونیانی آیاقلایا – آیاقلایا گزیب دولاشماقدا. آنجاق هر نهدیسه، کیمین باشینداسا، بوتون دونیانی قارمامایینجا یئرینده دینج اوتورانا بنزهمیر، اؤزو ده نه بومباسی وار، نه طیارّهسی، نه فیلانی بهمانی. هم ده بشرین سککیزی اوسته دوققوز گتیردییینی شاققاناق چکرک هایقیریر. بئله آنلاشیلیر کی، بشرین هر بیر سککیزینین اوستونه، بیلمهدییی دوشونمهدییی یئردن ائله بیر دوققوز چیخاران چیخار کی، الی-قولو یئردن ده اوزولر گؤیدن ده.


text:
دانلود آهنگ ترکی نغمه لر سنه گوره اوخونور
دانلود اهنگ غمگین ترکی نغمه لر سنه گوره اوخونور
Download New Music - Naghmalar Sane Gora Okhonor
متن اهنگ ترکی نغمه لر
گجلر قاپ قارا ظلمت هرآنیم اولومه ،براب
بیر اولاخ اولمادی قسمت یورولدوم
دیشیب باخیشین گولوشون اوزون
رنگیده ،دیشیب گریه یوخدومو دونوشون یورولدوم
دردیم داغلارا داشلارا دیلسی دیل کی
دانلود آهنگ ترکی نغمه لر سنه گوره اوخونور
دردیم آچیلاسی بوکولسی بولونسی دیل کی دردیم
منه ،چوخ یاخیندی اوزگسی دیل کی دردیم
ماهنیلار سنه ،گوره یازیلیر نغمه لر سنه گوره اوخونور
اولورم مزاریم قازیلیر یورولدوم
ماهنیلار سنه ،گوره یازیلیر نغمه لر سنه گوره اوخونور
اولورم مزاریم قازیلیر یورولدوم
کدریم داغدان دا بیوک داشیر اوریمده ،شعیر
چتیندی چینیمدکی یوک یورولدوم
دردیم داغلارا داشلارا دیلسی دیل کی
دردیم آچیلاسی بوکولسی بولونسی دیل کی دردیم
منه ،چوخ یاخیندی اوزگسی دیل کی دردیم


text:
خنجر
خنجر – قیسا ایکی تیللی سویوق سیلاح اولوب سیممئتریک (متناسب) دسته یه مالیک دیر. بیچاقدان فرقی اوندا دیر کی ، اونون ایکی تیلی واردیر. خنجر لر ایکی تیله مالیک اولدوقلاریندان اونلارین کسمه بوجاغی ایکی دفعه بؤیوک دور بونا گؤره ده نیسبتا کوتدور. بو خصوصیت لر خنجره کسمک یوخ ، ان چوخو دئشمک اۆچون تطبیق اولونماغا ایمکان وئریر.
دیگر طرفدن خنجرلرین قالین اولماسی اونلارا یوکسک استابیلیک ( مستقرلیک ، پایدارلیق) وئریر. فورماسینا (قالیب) گؤره ایکی قروپا (گروه) بؤلونورلر: اوچ بوجاق و یاستی ان کسی یینه مالیک اولانلار. خنجرلرین اوزونلوغو 50 سانتیمتره قدر اولور. اونلار سیلاحی کیمی یاخین مسافدن آپاریلان دؤیوش لرده ایستیفاده ائدیلیر.
هله قدیم زامانلاردان اینسانلار البه یاخا دؤیوش لرینده اؤزلرینی قوروماق اۆچون بئله سیلاح دان ایستیفاده ائتمیش لر. ایلک خنجرلر آغاجدان و سوموک دن حاضیرلانمیشدیر. بیر چوخ حال لاردا خنجر کیمی حئیوان بوینوزلاریندان دا ایستیفاده اولونوردو. متال(فلز) دؤورو قدیم قویاندان خنجرلر میس دن حاضییرلانماغا باشلاییر
دیگرلریندن فرقلی اولاراق میس دن حاضیرلانان خنجرلر یوکسک کسیجیلیک قابیلییتینه مالیک ایدیلر. میسین متال کیمی خاصیت لرینین آشاغی اولماسی بئله خنجرلری یالنیز 20 سانتیمتره قدر دوزه لتمه یه ایمکان وئریردی. سونرالار دمیرین کشفیندن سونرا خنجرلر دمیر دن حاضیرلانماغا باشلاییر. اونلاردان آشوریالار ، یونان لار و ماکئدونویالیلار گئنیش ایستیفاده ائتمیش لر. XIX عصرده قافقاز خالیق لاریندا خنجر ان گئنیش یاییلمیش سیلاح ایدی. اونلار خنجری حتی اودلو سیلاح لا بیرلیکده گزدیریردیلر. تؤرک اوردوسوندا دا خنجر عسگرلرین استاندارت سیلاحینا چئوریلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده خنجر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
برهم صالح اؤلکهسینده داعش ایله موباریزهنین داوام ائتمهسینی ایستهییب
عراق پرزیدنتی برهم صالح اؤلکهنین و امریکانین دایمی اولاراق خاریجی قوهلرین مؤوجودلوغونو ایستهمهدیکلرینی و ترور تشکیلاتی داعش ایله موباریزهنین داوام ائتدیریلمهسینین واجیبلیگینی بیلدیریب.
عراق پرزیدنتی برهم صالح اؤلکهنین و امریکانین دایمی اولاراق خاریجی قوهلرین مؤوجودلوغونو ایستهمهدیکلرینی و ترور تشکیلاتی داعش ایله موباریزهنین داوام ائتدیریلمهسینین واجیبلیگینی بیلدیریب.
امریکا-دا " بروکینگز" اینستیتوتونون "...
-
-
25.11.2022
-
-
-
25.11.2022


text:
بدیعی اوسلوب، اوسلوبلارین آراسیندا، أن قدیم تاریخه مالیک اولان ایشلک اوسلوبلاردان بیری کیمی تانینیر. بدیعی اوسلوب یازییاقدرکی دیل تاریخیمیزده شیفاهی أدبی دیل چرچیوه سینده فعالیت ائدیردی. یازییا گئچن چاغدان آرتیق یازیلی بدیعی اوسلوب طرزینده اورتایا فویولموشدور.
آذربایجان أدبی دیلینده بدیعی اوسلوب ایکی تظاهور فورمادا باش وئریر؛ شعر فورماسی و نثر فورماسی. بدیعی اوسلوبون تظاهور فورماسینی باشقا دیللرده آییریجا بؤلورلر. میثال اوچون قالپئرین اینگیلیس دیلینین بدیعی اوسلوبونو بئله ساییر و قئید ائدیر کی، هر بیر فورمانین اؤزونه مخصوص اؤزللیکلری وار:
۱- شعر دیلی یا ساده جه شعر
۲- تاثیر ائدیجی نثر یا داستان دیلی
۳- دراما دیلی.
بو فورمالار دا ، اؤز نؤبهلرینده موختلیف ژانرلاردا یارانا بیلرلر. بو فورمالار آذربایحان مدنییت تاریخینین موختلیف دؤورلرینده اورتایا گلمیشدیر. أدبی دیلیمیز ایلک اولاراق فولکلور مضمونلاریندا هم شعیر، هم ده نثردن یارارلانمیشدیر. بونا گؤره فولکلور تظاهور فورماسی نثر و شعر فورماسیندا اولان ژانرلاردان و قالیبلردن فایدالانیر، آنجاق مضمونا گوره اونون بدیعی مضمونو و تصویر ائتمه ایفادسی فرقلی اولور.
بدیعی اوسلوبون شعر فورماسی
أدبی دیلیمیز ایلکین تظاهور فورماسی شعر شکلینده اؤزونو گؤسترمیشدیر. بونون موختلیف دینی، ایجتیماعی و تاریخی سببلری وار. بیز بورادا بو سببلری آراشدیرمایاجاییق. آنجاق بونو خاطیرتلاماق کیفایتدیر کی، تاریخ بویو أدبی دیلین شعر قولو داها چوخ فعال اولوبدور.
بدیعی اوسلوبون شعر تظاهور فورماسی هر هانسی بیر أدبی دیلین أن یوکسک قاتی سایلیر. بو یوکسک قاتین یارانماسی مین ایللر تجروبهسینی طلب ائدیر. بورادا دویغولار و داخیلی عالم سؤزلر واسیطهسیله ائشیدنه یاخود اوخوجویا چاتدیریلیر. بدیعی اوسلوب اینسانین توپلوم حالدا یاشاماغا باشلادیغی دؤوردن یارانماسی ایدعا اولونور.
بدیعی اوسلوبوموزون شعر قولو بو گون أن یوکسک حالدا و سویه ده اولماسینی دئمک لازیمدیر. بو بیر یاندان دیلیمیزین مین ایللرجه یاراتدیغی بدیعی تجروبهلر نتیجهسینده مئیدانا گلیر، باشقا طرفدن بو گون أن مدرن واسیطهلردن بینالخالق سویه ده فایدالانماسیندان ایره لی گلیر. آذربایجانلیلار دونیانین بدیعی یارادیجیلیغیندان و ایرثیندن اؤز دیللرینده موختلیف واسیطهلرله استیفاده ائدیرلر و بو خزینهیه اوز پایلارینی علاوه ائدیرلر.
آذربایجاندا بدیعی اوسلوبون شعر فورماسینا سون عصیرده چوخ قایغی گوستریلیبدیر. بونون نتیجهسینده شاعیرلر اوردوسو مئیدانا گلمیشدیر کی، اونلار أدبی دیلین شعورلو اینکیشافیندا چوخ تاثیرلی آددیملار آتمیشلار.
أدبی دیلیمیزین او تایلی و بو تایلی تاریخی اینکیشافیندا هئچ بیر آیرینتی اولمامیش و فورما باخیمیندان اونلاری بیر-بیریندن آییرماق مومکون دئییلدیر. مضمون باخیمیندان ایسه یئنه اورتاق مؤوضوعلار فرقلی اولان مؤوضوعلارا گؤره داها اوسوتون گؤرونور. بو دا گئچمیش تاریخی یولوموزون عینی اولماسیندان ایره لی گلیر.
بدیعی اوسلوبوموزون اوتای ایله بو تای آراسیندا اولان نورماسیزلیقلار داها چوخ تکنیکی کاراکتئر داشییر. باشقا سؤزله بو تایدا مئیدانا گلن نورماسیزلیقلار دیلین مضمونونا یوخ داها چوخ اونون فورماسینا تأثیر ائدیر. بورادا گؤزه چارپان نورماسیزلیقلار داها چوخ شخصی کاراکتر داشییر و دئمک اولار کی سیستئماتیک بیر حالا دوشن بیر دوروم دئییل. داها دقیق دئسک بیر شعرده گؤرونن نورمادان کنار بیر حال باشقاسیندا گؤرونمور . معین بیر حالدا تکرار اولونمایان نورمادان کنار حال سیستئم حالینی قازانماز و بئله بیر دوروم أدبی دیلده شخصی دستخط کیمی سجیه لندیریله بیلر. بیز بو تایدا نشر اولونان أثرلرده و موختلیف درنک و أدبی ییغیناجاقلاردا موشاهیده ائتدییمیز نورمادان کنار حاللاری بئله تصویر ائه بیلریک:
۱-سؤز و لئگزیک باخیمیندان گؤزه چارپان نورماسیزلیقلار: بئله وضعییتی ایکی شکیلده ایضاح ائتمک اولار؛ بیرینجیسی شخصی اوسلوب و دستخط کی، بو أدبیاتیمیزدا چوخ طبیعی گؤرونن بیر حالدیر. بونو نورماسیزلیق دئییل ، بلکه بدیعی دیلده چالار و رنگ یاراتماق بیر مئیل حئساب ائتمک اولار. ایکینجیسی ایفراط شکیلده یئرلی سؤزلردن یارارلانماق کی، بئله حالی آرتیق نورمادان کنار اولان بیر حال کیمی قیمتلندیرمک لازیمدیر. شعر قلیبلرینده فولکور مضمونلو مؤوضوعلاردان دانیشارکن بئله حال قاچینیلمازدیر. آنجاق کلاسیک و مودئرن شعر یارادیجیلیغیندا بونا دؤزمک اولماز.
کئچمیشلرده ده قئید ائتمیشیک کی، یئرلی سؤز اؤزو أدبی دیلی گوجلندیرین بیر مئتوددور و أدبی دیلیمیز یئرلی سؤزلر واسیطه سی و دوزگون آخیمی ایله زنگینلشیر. بورادا شاعیرلریمیز چوخ حساس اولمالیدیرلار و گرگ یئرلی سؤزلردن بیر اوسلوب واسیطه سی کیمی یارارلانسینلار.
مسئول لارین دیلی چالیشار گونده اون ساحات
بیر یول هر آی باشیندا دا ، خودکار دوشر یادا
(نه لر دوشر یادا، ح.آرش آزاد)
کیریمیش بو کؤلگه م
اوستومه یوروین
ایشکابلی دووارلار
یاخیلیر
(دونیانین میطباخیندان، نگار خیاوی)
یئنه قانلار دامالاردا جوشور هر واخ یادا دوشجک
قودورموش قورد اوخور مئیدان یارا اوستن وورور یاره
(غم داشی، حسن محسنی)
اونودمادین اؤز خلقیوی الهام آلدیق اینامیندان
ظالملره باش اگمدین هش قورخمادین اوز جانیندان
(یاشا رهبر، خیراله حق بیگی)
لئگزیک و سؤز نورماسیزلیغین بیر شکلی ده آلینما سؤزلردن ایفراط شکیلده و یا آنلاشیلماز بیر شکلیلده ایستیفاده ائتمکدیر. بیز بو تایدا فارسجا تحصیل آلدیغیمیز اوچون فارسجا سؤزلرین ایشلنمه سینده هئچ بیر غیرعادیلیک گؤرموروک ، حالبوکی اونو اوتایداکی بیر آذربایجانلییا اوخودوغوموز حالدا اونون چاش-باش قالماسینا شاهید اولوروق. بئله دورومو أدبی دیلیمیزده جدی بیر نومارسیزلیق سایماق داها دوغرو اولار.
فغانه گلدی شمع و شاهید و خومخانه و خادیم
اورکدن آغلییب احوالیما میخانه لر یاندی
(پروانه لر یاندی، آ. علیایی)
کلبه تار کونولدا بزم حسرت قورموشام
ای صبا ویر بیر خبر باری او زلف تاردن
(دلداردن ، علی صادق موسوی)
مژه نه ناوک پیکان دیمیشم خلقه نه وار
گورورم خلق یانیر دردیمه اما کیمه نه
(خلقه نه وار ، علی صادق موسوی)
و لاکن بو آندا
اوزاقدان خوروز
بانلاییر
سحرین مژده سین وئریر
کولک
(گئجه، آلاو)
حقیقت یاز سؤزو دائیم ولووکی شایگان اولسون
بوراخ تجنیسی، ترجیمی، بو جور هذیانی آت گئتسین
(هذیانی آت گئتسین، ساپلاق)
۲-مورفولوژیک باخیمدان یارانان نورماسیزلیقلار: بئله حاللارا ایراندا ایشلکده اولان آذربایجان أدبی دیلینده آز-چوخ راستلاشیریق. بو ، داها چوخ کلاسیک عنعنه نین داوامی کیمیدیر. فعللرین حاللانماسیندا ، عوضلیکلرین نؤوعونده آرتیق نورما ساییلمایان حاللارا معاصیر شعریمیزده راستلاشیریق:
اول قودرته سؤیلر عوقلا ائل گوجودور او
حقسیزلییه، بیداده جوشان سئل گوجودور او
(شانلی حقیقت، م.درفشی)
غم-غصه کیچیک قلبینی گر دویسه سیخیلما
بو گون ده کئچر آخیری غملر ده قوتاری
(آی ساری کوینک، یحیی شیدا)
هچ بیلمزدم هاردان گلیر گئدیری
فلک گیزلین نه ظولوملار ائدیری
( اوشاقلیق لذتی، حسن محسنی)
سوره بیلمیر داها سروان
یول گئدنمیر داها کاروان
(گئجه، آلاو)
منجه ، أدبی دیلیمیزین بدیعی اوسلوبونون شعر فورماسیندا گؤرونن نورماسیزلیق یالنیز بو ایکی یؤنده گؤزه چارپیر و آرتیق دئمک اولار کی، او تای-بو تای بدیعی اوسلوبو آراسیندا جدی بیر فرقلنمه گؤرونمور. آنجاق ، بونا باخمییاراق بعضا بیزی راضی سالمییان فیکیرلره ده راست گلیریک. میثال اوچون آذربایجان أدبی دیلینین جنوب قولونو آراشدیران پروفسور نظامی جعفروف بدیعی اوسلوبدان دانیشارکن قئید ائدیر : ” نئجه اولدو کی، أدبی دیلین بدیعی اوسلوبو جنوبدا دا شیمالداکی شکیلده ( صمد ورغون، میرزا ابراهیموفون دیلی شکلینده) رئالاشمادی؟ – سوالینا جاواب وئرمک چتیندیر؛ بونون اوچون ، شوبهه سیز، جنوبدا أدبی-بدیعی فیکرین سون اون ایلده کی اینکیشاف تاریخینی دریندن آراشدیرماق طلب اولونور” . ألبتده أیر صوحبت مضموندان گئدیر بو دوغرو اولا بیلر. آنجاق اوسلوبییات باخیمیندان جنوبداکی بدیعی اوسلوب هئچ ده شیمالداکی قارداشیندان گئری قالماییر و أساسن دیل داخیلی عامیللر هر ایکیسینده آز-چوخ عینی اولدوغو اوچون بورادا اوخشار جهتلر اوستونلوک قازانیر. باخمییاراق کی ، ائکسترالینگویستیک ( دیل خارجی) فاکتورلار بورادا عینی دئییل.
او تای و بو تایداکی بدیعی اوسلوبون آراسیندا اولان فرقلندیریجی مئیللردن بیری ده بودورکی، بو تایدا او تایا گؤره کلاسیک سایاغا داها چوخ یاناشیلیر. بو تایدا تحصیل آلانلار کلاسیک فارس أدبیاتینین تاثیری سونوندا آذربایجان دیلینده ده کلاسیک عنعنه نی داوام ائتمک ایسته ییرلر؛ باخمییاراق کی، کلاسیک شعر آذربایحان دیلیندن داها چوخ یوک طلب ائدیر و بو دیلیده چتین یئرلشیر. بو حاقدا بؤیوک فضولی گؤزل سویلمیش:
اول سببدن فارسی لفظیلــه چــوخــدور نظــم کیــم
نظم نازک تورک لفظیله ایکن دشوار اولور
لهجه ترکی قبول نظم ترکیب ایدوب
اکــثر الفاظــی نامــربـوط و ناهمــوار اولور
بنده توفیق اولسا بو دشواری آسان ائیلرم
نـوبهار اولقاچ تیکنـدن بـرگ گل اظهار اولور
بدیعی اوسلوبون نثر فورماسی
بدیعی دیلیمیزین نثر قولو اؤز ائکیز قارینداشی اولان شعیر قولاندان داها گنجدیر. بو تظاهر فورماسی ألیمیزده اولان نومونه لره گؤره سونرالار یارانمیشدیر. آنجاق او دا نئچه مین ایل تاریخه سؤیگنیر. بو فورما أووللر خالق یارادیجیلیغی قلیبلرینده فعال اولموش و سونرالار موستقیل بیر وارلیق کیمی حیات سؤرموشدور. بدیعی نثر فورمامیز قدیملرده روایت ، نصیحت، حکمتلی أحوالات و تاریخی مضمونو اولان یازیلاردا فعالیت ائتمیشسه ، اونون چاغداش یؤنو یعنی جکایه، رومان، دراماتورگیا ۱۹-نجو عصرین سونلاریندان یارانمیش و سونرالار سئناریو ، تاماشا پیئسلری، مینیمال یازیلار و س. علاوه اولونموشدور.
بدیعی اوسلوبوموز هر گون یارادانلاریمیزین أثرلری سایه سینده و ترجومه چیلریمیزین أمکی نتیجه سینده یئنی-یئنی گؤزللیکلره اییلنیر و اؤز داخیلی پوتانسییئلینه گؤره چاغداش دونیانین بدیعی دوشونجه سینه اؤز پایینی وئریر.
بدیعی اوسلوبوموزو دا شعیر اوسلوبوموز کیمی مضمون و فورما باخیمیندان او تای – بو تای حیصه لره بؤلمک اولماز. أیر بئله بیر بؤلکو وارسا او یالنیز جوغرافی بیر آنلاییشدیر و مکانی کاراکتئری گؤستریر…..
(سون)


text:
دیل فاجیعهسی(۱)
دوکتور فیروز رفاهی
جمعیت آراسیندا هر هانسی بیر غیرعادی حادیثه باش وئرنده اونو فاجیعه ساییریق. فاجیعه اینسان صحتینده، عائله حیاتیندا، بیر شخصین معیشتینده و بونا بنزهر موختلیف وضعیتده مومکون ساییلیر. بونلار نه قدهر حیاتدا نورمال گؤرسنسه ده اوچ فاجیعه نورمال ساییلمامالی و جهد اولونمالیدیر کی، اینسانلار هئچ زامانلار اونلارا دوچار اولماسینلار. بونلاردان:
بیری تورپاغین اینساندان بوشالما فاجیعهسیدیر؛
ایکینجیسی اینسانین تورپاقسیز اولما فاجیعهسیدیر؛
و اوچونجوسو اینسانین دیلدن اوزاقلاشما فاجیعهسیدیر.
تورپاق اینساندان بوشالما فاجیعهسینده، اینسانسیز یا جانسیز بیر وطنه اوخشاییر کی، آرتیق اوندا هئچ بیر نفس قالماییب و نئجه دئمیشلر خئیر – برکت آرادان گئدیر. اینسانسیز یئر قورو صحرایا بنزهییر کی، اونون هئچ بیر خئیری یوخدور. بونون قارشیسیندا تورپاقسیز اینسانلارین فاجیعهسیدیر. هر اینسان بیر یئره، بیر تورپاغا باغلیدیر. بو باغلیلیق اونا جان وئریر و اینسان همین جانین روحو ساییلیر. جانسیز بیر روح اصلینده اؤلو کیمی بیر شئیدیر. اینسانلار زور ایله اؤز تورپاقلاریندان آیریلیرسا، اونلار اؤلوشگویوب اؤلرلر؛ عینی گوللر کیمی. آما بو فاجیعهلرین آراسیندا ان دهشتلیسی و ان آجیناجاقلیسی اینسانی دیلیندن آییرماقدیر. آللاه بیزه اؤچ شئیی باغیشلاییبدیر؛ جان، روح و دیل. بونلار بیر – بیریندن آیریلمازدیر. اوچو ده حیاتدا واجیبدیر و یاشاماق اوچون اولماسا حیات اولماز. بیز بورادا بیرینجی و ایکینجی فاجیعهیه یوخ، اوچونجو فاجیعهیه گؤز گزدیرمک ایستهییریک.
بیزیم جمعیت بیرینجی و ایکینجی فاجیعه ایله ال به یاخا دئییل. بیزیم جانیمیز وار؛ یعنی ثابیت بیر تورپاق و وطنیمیز وار و همین وطن تورپاغیندا یاشاییریق. بیز یاشامیمیزدا روحوموزو جانیمیز ایله بیرلشدیریب واحید بیر جان و واحید بیر روح اولاراق جمعیتی یارادیریق. بورادا بیرینجی و ایکینجی وضعیتده بیر فاجیعه ایله اوز به اوز دئییلیک. بیزیم یئگانه فاجیعهمیز اوچونجو تیپلی فاجیعهدیر؛ یعنی دیلسیز اینسانلارین فاجیعهسی.
اینسانلار طبیعتده حئیوانلاری ایکی فورمادا تانییرلار. بیر اونلارین ظاهری گؤرونوشوندن، بیر ده اونلارین یاراتدیغی سسدن. هر کس بیر قوشو گؤرسه، شعوروندا اونا اؤز دیلینده وئریلن آد ذئهنینه گلر. مثلا دئیر: بو قارقادیر، او سئرچهدیر و سایر. هئچ زامان بیری قارقانی گؤردوکده او سیچاندیر دئمک ایمکانی یوخدور. بو اینسان شعوروندان کنار بیر شئیدیر. بیز بوتون اطراف عالمی اؤنجه گؤزوموز یولو ایله گؤروب، دیلیمیز واسیطهسیله بئله اینفورماسیانی ذئهنیمیزه یوکلهییریک. بو ساوادلی یا ساوادسیز آداملاردا عینی صورتده باش وئریر. بیتگیلری ده اؤنجه باخیشدا سونرا اونو عطریندن تانییریق. بوتون دونیا و اوندا اولان وارلیغی دیلیمیز واسیطهسیله بئینیمیزده آرشیو شکلینده ساخلاییریق و دیلیمیز واسیطهسیله باشقالاری ایله اونلار بارهسینده بیلگی آل – وئری ائدیریک.
دیل فاجیعهسینه گلنده بوتون قئید ائتدیگیمیز احوالات پوزولور. بیر آن تصوور ائدین دیلیمیز لال اولا و باشقالاری ایله دانیشماق ایمکانیمیز اولمایا. اوندا نه باش وئرر؟ بیز بئینیمیزده اولانلاری باشقالارینا چاتدیرا بیلمهریک و بئلهلیکله جمعیت آراسیندا پارچالاما عمله گلر. حتا اگر دانیشاق و بئنیمیزده اولانی باشقالارینا دئسک، هرگاه اونلارین دیلی باشقا دیل اولسا یئنه پارچالاما عمله گلر و آداملار بیر – بیریندن اوزاقلاشارلار. دیل اینسانلاری بیر – بیرینه باغلایان ان مهم عامیلدیر. ائله بونا گؤره دیر کی، باشقا جمعیته کؤچ ائدن اینسانلار مآدام کی، یئنی جمعیتین دیلینی منیمسهمهییبلر، او جمعیته قووشا بیلمز و آییری یاشاماغا مجبور اولار.
بوگون بیزیم جمعیت بؤیوک بیر فاجیعه ایله اوز – اوزهدیر. دیل فاجیعهسی اجتماعی بیر چاتمامازلیقدیر کی، اونون علاجی یوخدور. دیل فاجیعهسینه معروض قالان اینسان بیر خستهیه اوخشاییر کی، یاواش – یاواش اؤلمهیه ساری گئدیر. اگر بیز بیر قارقایا راستلاشساق کی، سس وئرنده اوندان سئرچه سسی چیخیر، بیزیم فیکیریمیز نه اولا بیلر. اونو نه چاغیرمالیییق؟ قارقا، یوخسا سئرچه؟
آذربایجان جمعیتی دوغما دیلی باخیمیندان بئله بیر فاجیعهیه دوشوبدور. او، گئت – گئده اؤز دیلینی ایتیریر و بو ایتیرمکده بیر نئچه عامیل ال اله وئریبدیر. بو عامیللر سیاسی، اجتماعی و فرهنگی اولاراق موختلیف جهتدن آیدینلاشمالی و علاج اولمالیدیر. سیاسی جهتدن پهلوی دؤوروندن باشلایاراق جمعیتی اؤز دیلیندن محروم ائدیبلر. بو جمعیتی مجبور ائدیبلر کی، باشقا دیلده دوشونسون و اؤزونو باشقا سایسین. اجتماعی جهتدن اونون دیلینی ائوده کی معیشته محدود ائدیبلر و بونا گؤره ده اونون اجتماعی دوشونجهسی اؤز دیلینده یوخ، باشقا دیلده فورمالاشیبدیر. فرهنگی جهتدن بیزی مجبور ائدیبلر کی، باشقا دیلده تحصیل ائدهک؛ اونا گؤره ده دونیا گؤروشوموز اؤز دیلیمیزده ذئهنیمیزده یئرلشمهییبدیر. بو فاجیعهلرین نتیجهسینده بیز بیر اینسان اولموشوق کی، اؤز دیلیمیزده فیکیرلشیب بئینیمیزده اولانی دئمهیه قادیر دئییلیک. اؤز دونیا گؤروشوموزو، علمیمیزی و یا سیاسی گؤروشوموزو آچیقلایاندا ائله بیر دیلده دانیشیریق کی، بو نه بیزیم دیلدیر نه باشقالارین دیلیدیر.
بوگون بو فاجیعیه جمعیتیمیزده موختلیف واسیطه ایله ایدامه وئریلیر. اونلاردان بیری مئدیا واسیطهسیدیر. البتده مئدیادان گئنیش استفاده ائتمهدیگیمیز اوچون یالنیز ایکی وسیله یعنی رادیو و تئلویزیونو اساس سایماق اولار. منیم شخصی ملاحظهلریمده آذربایجان تورپاقلاریندا تحصیلدن چوخ رادیو و تئلویزیون بیزیم دیلیمیزی آرادان آپاریر. بیلیریک کی، آداملار باشقا جامعهلره گئدیب اورالاردا باشقا دیللرده تحصیل ائدیرلر. آنجاق اونلار اؤز جمعیتلرینه قاییداندا اوتوماتیک اولاراق اؤز دیللرینده دانیشیرلار. آمما بیزیم رادیو و تئلویزیونلاریمیز ائله بیر دیلی جمعیتین بئینینه سوخورلار کی، اونا نه اؤز دیلیمیز نه ده باشقالارین دیلی دئمک اولماز. بو وسیله دیلیمیزی لوغت باخیمیندان پوزور و یاد سؤزلری زور ایله دیلیمیزه سوخوشدورور. اودا ائله سؤزلر کی، دیلیمیزده مین ایللر بویو ایشلهنیلیبدیر و هامی اونو بیلیر. مثلا دئییرلر:
از لحاظ جسمی، خود سالمند، مواظبت کردن، بویوه ماما، بویوه بابا، و خدمت به انسانیته خاطر (میثاللار تبریز، اورمیه و اردبیل تئلویزیونو آی ایشیقی و… برنامه سیندن آلینیبدیر).
بو سؤزلرین هانسیسی بیزیم دیلیمیزدهدیر؟
بعضن گؤرورسن اؤزلریندن تزه حالت دستوری ده یارادیرلار. مثلا دئییرلر: چوخ تر، بعضی یئرلری، آللاه بد وئرمهسین. چوخ تاسف ائدیجی حالدیر. بونلار دیلیمیزه ائله میکروبلار داخیل ائدیرلر کی، اونا تعجیلی درمان تاپماساق بو دیل اؤلهجک. مثلا بیر هنرمند تئلویزیوندا موصاحیبه ده دئییر:
“بیلیندییی کیمی بالای ۷۰ دنه جایزه کسب ائلهمیشم (خطاط ضیایی).
آخی قارداش بالای بورادا نه دئمکدیر. بیزیم دیلیمیزده بالای سؤزو آنلاشیلمازدیر.
شخصی ملاحظهمده دیل صافلیغیندا اورمو، اردبیل و سوندا تبریز تئلویزیونونو گؤسترمک اولار. آنجاق بونلارین دیلیمیزه یاراتدیقلاری فاجیعه بیر خسته حالینا اوخشاییر کی، اونا نه درمان گلدی وئریرلر، اؤزو ده نابلد آداملارین الی ایله و گومان ائدیرلر کی، اونون حالی بئله یاخشی اولاجاق. رادیو – تئلویزیون بیر وسیله کیمی دیلیمیزی گونو – گوندن آرادان آپاریر و اونو فاجیعهلی بیر حالا سالیر.
ماراقلی بیر مقایسه بورادا یازیلانلاری تصدیق ائدیر. سحر ۱ تئلویزیونو دا بیزیم دیلده برنامه یاییر. اورادا بعضن مترجم یادا برنامه یازانلار چالیشیرلار او تایدا ایشلک اولان سؤزلری ایشلتسینلر. مثلا پئنجک یئرینه دئییرلر کاستیوم و یئرلی سؤزلری روسدان گلمه سؤزلر ایله دهییشیرلر. بورادا دا فاجیعه باشقا بیر فورمادا باش وئریر. آنجاق او تایدا اولانلار بونون فرقینده دئییللر.
هرگاه برنامهلری بؤلوشدورسک علمی – تحلیلی برنامهلرین دیلی داها کؤبود و نوماییش یا دا سریاللارین دیلی دانیشیق دیلینه یاخین اولدوغو اوچون داها صافدیر.
بئله فاجیعه نی دیلین خاریجی فاجیعهسی ساییریق؛ یعنی خاریجدن دیله تحمیل اولان بیر حال. چاره نهدیر؟ بو فاجیعهنین قارشیسینی آلماغین تک یولو آنا دیلینده تحصیلدیر. مآدام کی، باشقا دیلده تحصیل ائدیریک، شعوروموز باشقا دیلده فورمالاشیر و گونو – گوندن باشقالاشیریق. هرگاه آنا دیلینده تحصیل ائتسک بوتون دونیا گؤروشوموز و دونیانی تانیماق قابلیتیمیز اؤز دیلیمیزده باش وئرر. یوخسا نه فارسلار کیمیفارس و نه ده تورکلر کیمیتورک بیر اینسان ساییلاریق.
منبع: “آذری- ائل دیلی و ادبیاتی” درگیسی، نومره ۱و ۲ یئنی نشر دؤرو (۱۹ و ۲۰)


text:
`تأجیگیستان` نتیجهلر
حابارلار [26]
- تأجیک- قیرغیز چاقنیشیغیندا 46 قیرغیز آرادان چیقدی
- قیرغیز- تأجیک سِرحِدینده ینه چاقنیشیق بوُلدی
- قیرغیزیستان بیلن تأجیگیستان ینگ سرحدینده چاقنیشیق بوُلدی
- تۆرکمنیستان تأجیگیستان دا تۆرکمن اوُقووجایینی سالار
- تۆرکمنیستان بیلن تأجیگیستان ینگ سؤودا قاتناشیغی 2.7 اِسسه یوُقارلادی
- اوُوغانیستان دان قاچان عسگرلر تأجیگیستان دا
- امامعلی رحمان تۆرکمنیستانا ساپار قورار
- تأجیگیستان اوُوغانیستان ینگ سرحدینه 20 مۆنگ عسگر ایبریأر
- اؤزبگیستان ینگ جمهورباشلیغی تأجیگیستانا ساپار قورادی
- چاووش اوُغلی دۆرلی یورتلارینگ داشاری ایشلر وزیرلری بیلن دوشوشدی
- چاووش اوُغلی امامعلی رحمان بیلن دوشوشدی
- چاووش اوُغلی تأجیگیستان دا
- امام علی رحمان ینه تأجیگیستان ینگ جمهورباشلیغی
- اوُرتاآسیا دؤولتلری کروناویروسی کنترل آستینا آلماغا سیناشیار
- تأجیگیستان ینگ داشاری سؤودا موقداری یۇقارلادی
- آمریکا بیلن اۇرتاآسیا یورتلاری نینگ داشاری ایشلر وزیرلری ماصلاحات گچیردی
- اؤزبک- تأجیک سرحدینده چاقنیشیق بۇلدی
- اؤزبگیستان بیلن تأجیگیستان اۇرتاق تۆرگِنلهشیک گچیریأر
- اؤزبگیستان بیلن تأجیکیستان سرحِت مسئلهسینی چؤزگۆده قۇوشوریار
- اؤزبگیستان تأجیگیستان بیلن قاتناشیقلارینی یۇقارلادیار


text:
رجائی شهر زندانیندان یاییلان مکتوب
ایرانین سون اولایلاری – لطیف حسنی
یالانچیلیق و فیریلداقچیلیقلا «سازندگی»، «اصلاحات»، «مهرورزی» و «تدبیر له اومود» اؤرتویو آلتیندا اؤلکه خالقلارینی قوندارما سئچکی صاندیقلارینا سوروکلهمهیی باجاریب اؤزلرینه مشروعییت قازاندیراراق اؤلکهنین بوتون یئرآلتی-یئراوستو ثروتلرینی چاپیپ تالادیلار.
دئموکراتیک، آچیق حاکمیت سیستملرینی، غیر دئموکراتیک قاپالی سیستملردن بلیرلهدن اؤلچو، مخالیف پارتیالاری دؤزوب اونلارلا قاتلاشماقدادیر. بونونلادا، بو گونکو دونیامیزدا دئموکراتیک قورلوشلارین قورولماسی اوچون چئشیتلی دوشونجهلری و سلیقهلری اؤزونده داشییان چوخ سایلی پارتیا و انجیاو لارین وارلیغینی قبول ائتمک ان بؤیوک اوستونلوک ساییلیر.
بو اولدوغو حالدا دئموکراسیانین باشقا قوراللاری او جوملهدن؛ سیاسی یاریشمالار و آزاد سئچکیلر گئرچکلشیب، میللت سئچکینلرینین چاباسیایله سوروملو، آیدین، بیر-بیریندن باغیمسیز محکمه، اجرا ائدیجی و قانون وئریجی قووهلره دایاناراق بیر دئموکراتیک قورولوش اورتایا چیخیر. بونلارلا یاناشی اؤلکهده سوسیال و کیشیسل آزادلیقلاری، سؤز و ویجدان آزادلیغینی قورویان؛ جنسی، عیرقی و دینی آیری سئچکیلیکلره یول وئریلمهمهسی اوچون چوخ سایلی انجیاو، مطبوعات و مئدیا اورقانلاری آرا وئرمهدن چالیشیاراق حاکمیت قووهلرینین بوتون ساحهلرده اولان فعالییتلرینی گؤز آلتینا آلیرلار. محض بئله بیر توپلومدا سیستماتیک شکیلده اختلاس، اؤزباشینالیق و جنایتدن آرتیق سؤز گئده بیلمز.
۱۳۵۷-ینجی ایلدن بری سؤزده بوتون یوخسوللاری و مظلوملاری عدالت بایراغی آلتینا آلیب قورویان اسلامی جمهوری رژیمی، ائله ایلک یاراندیغی گوندن بیر یاندان اؤلکه اهالیسینین یاریسیندان چوخونو قارا چادرایا چولغالاییب ان گئری قانونلارینا دایاناراق قادینلاری شددتلی درجهده آیری سئچکیلییه معروض قویوب ایلکین حقوقلاریندان محروم ائتدیلر، باشقا یاندان ایسه قیسا مدتده آچیق شکیلده فعالیتده بوتون پارتیالاری سیل-سوپور و دیدرگین ائتدیکدن سونرا دئوریم شرایطینده یارانان سؤز آزادلیغینا سون قویدولار. یالانچیلیق و فیریلداقچیلیقلا «سازندگی»، «اصلاحات»، «مهرورزی» و «تدبیر له اومود» اؤرتویو آلتیندا اؤلکه خالقلارینی قوندارما سئچکی صاندیقلارینا سوروکلهمهیی باجاریب اؤزلرینه مشروعییت قازاندیراراق اؤلکهنین بوتون یئرآلتی-یئراوستو ثروتلرینی چاپیپ تالادیلار و پهلوی رژیمیندن قات-قات آرتیق گونو-گوندن یوخسوللاشان خالقی سیخما- بوغمایا سالیب، اونلارین اؤزهل یاشایشلارینا بئله بورون سوخدولار. بو آزمیش دئیه میللی ثروتلردن الده اولونان گلیرلرین واسیطهسیایله قونشو اؤلکهلرده تروریست قوروپلار یاراداراق اونلاری قودوردوب خالقلارینین جانینا داراشدیریبلار.
بیر حالداکی، دونیامیزدا میللتلر قیمتلرین بیر نئچه قیران باهالاشماغیندان اؤترو آردیجیل اولاراق اعتراض نمایشلری یولا سالیب دئولتلرینی استعفا ائتمهیه بئله مجبور ائدیرلر؛ بیزیم اؤلکهمیزده دئولت هر بیر اعتراضی اغتشاش و اعتراضچینی ایسه اغتیشاشچی، اوباش و شرور آدلاندیراراق سوروکلهییب خاریجی سرویسلره و یا خود خاریجدهکی اپوزیسیونلارا باغلایب محو ائدیرلر.
نئجهکی سون گونلرده قیمتلرین اوچ قات آرتیق باهالاشماغینا قارشی اولان اؤلکه خالقلارینین اعتراض سسلرینی بوغماقدان اؤترو کئچمیشلرده اولدوغو کیمی، اؤنجه اینترنتی کسیب دونیا اجتماعییتینین خبرسیزلییندن ۴۸ ساعاتین ایچینده یوزلرله اعتراضچینی اؤلدوروب، مینلرجهسینی ایسه توتوقلاییبلار. روحانی دئولتی بو اولایلاردا تدبیرله اومودون نه اولدوغونو چوخ گوزلجهسینه اؤلکه خالقلارینا آنلاتدی. سن دئمه تدبیر، اهالینین گلهجک اومودو ساییلان ائولادلارینین کؤکسونده آچیلان گوللهلریمیش! بورادا یئری گلمیشکن شهید اولانلارین عایلهسینه باش ساغلیغی وئرهرک بوتون دونیا اجتماعییتینی، دونیانین دئموکراتیک دئولتلرینی و بینالخالق اینسان حاقلاری قوروملارینی بو جنایتی کسگین شکیلده قیناماغا و اؤلکه خالقلارینی بئله بیر حاکمییت قارشیسیندا یالنیز بوراخماماغا چاغیریرام. نییهکی بو جنایت، اینسان حاقلارینی کوبودجاسینا پوزان بشرییته قارشی تورهدیلن دئولتی بیر جنایت دیر.
لطیف حسنی، یئنی گاموح باشقانی، رجائی شهر تورمهسی، آزر آیی، ۱۳۹۸


text:
یئنی گون، باهار بایرامینی تورک دونیاسینا و اوزللیک له ایشغال آلتیندا اولان گونئی آزربایجان تورک میللتیمیزه تبریک دئییر و امید ائدیریک، یئنی ایلده میللی قورتولوش مجادیله میز، ایچ و دیش قایناقلی سورونلاری آتلاتاراق ایرقچی –ایشغالچی رئژیم و ایستیلاچی چه ته لره قارشی بویوک باشاریلار الده ائتسین.
قهرمان آزربایجان تورک میللتی ، میللی فعالار :
۱۳۹۷ ده ،چیخارجی دولت لر بیر یاندان چوکموش و مشروعییتینی تمامی ایله ائتیرمیش ایرقچی رئژیمی گیزلی شکیلده حمایت ائدیرکن ، یاراتدیقلاری آلترناتیولری تست آماجلی اورتایا آتاراق توپلومون رئاکساسین اولچدولر، نه یازیق کی میللی حرکت ایچیندن ده بو چیرکین پروژه لره دستک وئره نلر اولدی، اوته یاندان غیر فارس میللت لرو اوزللیک ایله گونئی آزربایجان میللی حرکاتی، تاریخدن درس آلاراق بوتون بو چیرکین پیلانلاری بوشا چیخارداراق ایران آدلانان یئرده ان مهم فاکتور اولماسینی هر کسه گوستردی.
گلین یئنی گون، باهار بایرامدا قوتسال داوامیز اوچون :
– میللی منافع میزی شخصی وتشکیلاتلارین اوستونده توتالیم.
– باتی (غربی ) آزربایجانین سورونلارینی فیکیراوتاغی یاراتاراق گونده مه آلیب، ایستیلاچیلارین پیلانلارینی ترسینه چئویره ک.
– سیاسی محبوسلاریمیزی ، هانسی طیف دن اولورسا اولسون صاحیب لنیب و صبرلی عائله لرینه دستک اولالیم.
– میللی حرکتین انسانی آماج و ایستک لرینی میدانلاردا سسلندیره لیم.
– بوتون اعتراضی حرکتلره قاتیلاراق صنفی ایستک لرین نهائی چوزومونون مستقیل دئموکراتیک گونئی آزربایجان جمهورییتینده اولدوغونو آنلاتالیم.
– اوشاقلاریمیزا آنا دیللرینین اورنمه لرینه یاردیمجی اولالیم.
– اوزلیک له باتی آزربایجاندا هر نه بهاسینا اولورسا – اولسون توپراقلاریمیزا صاحیب چیخیب یادلارا ساتمایالیم.
– باتی آزربایجانا کوچمک ایسته یه ن سویداشلاریمیزا و سرمایه یاتیرانلارا دستک وئره لیم.
– هر بیر آدیم آتارکن اصلی دوشمن و اونون آرخاسینداکی گوچلری اونوتمایالیم.
یاشاسین میللی قورتولوش مجادیله میز
گونئی آزربایجان میللی یول تشکیلاتی
۲۰.۰۳.۲۰۱۹


text:
اوچ نؤوع سرطان یوخ اولابیلر
متخصصلر آغجییر، قاراجییر و کولون سرطانینا قارشی غلبهنین چوخ یاخین اولدوغونو سؤیلهییرلر
اؤنوموزدهکی ایللرده اوچ نؤوعسرطانین آرادا گئدهبیلهجگی آچیقلاندی. دونیا ساغلیق هؤرگوتو متخصصلری آغجییر، قاراجییر و کولون سرطانینا قارشی غلبهنین چوخ یاخین اولدوغونو سؤیلهییرلر.
متخصصلر آغجییر سرطانی اوزرینده غلبهنین چوخ یاخین اولدوغونا اینانیرلار. آنجاق بونون اوچون سیگاردان وازگئچمک لازیمدیر.
دونیا ساغلیق هؤرگوتو متخصصلرینین دگرلهنیرمهسینه گؤره، اینسانلار سیگار چکمهسه ایدی، آغجییر سرطانی اولقولارینین یوزده ۹۰یاولمازدی.
متخصصلر آغجییر سرطانیندان علاوه قاراجییر و کولون سرطانینین یاخین ایللرده یوخ اولابیلهجگینی سؤیلهییرلر.
دونیا ساغلیق هؤرگوتونون روسیا نمایندهسی ملیتا ووینوویچ، می آیینین سونوندا قادینلار آراسیندا دؤردونجو ان چوخ گؤرولهن سرطان نؤوعو ساییلان رحم آغزی سرطانینا قارشی غلبهیه یاخین اولدوقلارینی آچیقلامیشدی.
خستهلیگین یاخشی آراشدیریلمیش و تؤرهدیجیسی اولان اینسان پاپیللوما ویروسونه (اچپیوی) قارشی گوونلی و تأثیرلی بیر آشینین حاضیرلاندیغی بیلدیریلمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اینگیلیس و آمریکالی دکترلار تعلیم اوچون تورکیهیه گلدی
"تکجه اینگیلتره و آمریکادان دئییل، دونیانین هر یئریندن تعلیم آلماق اوچون باشاکشهیر جام و ساکورا خستهخاناسی اورولوژی کلینیکینه گلیر"
خزر ساحیلینده مینلرجه سو ایتی اؤلوسو تاپیلدی
اؤزللیکله یوزباش بؤلگهسینده و سولاق و شورنیکا چایلارینین آغیزلاری آراسیندا چوخ ساییدا اؤلو سو ایتی اولدوغو بیلدیریلدی
نیجریهده ۱،۸ میلیون نفر ایدز خستهسیدیر
"ایدزه قارشی یئریدیلن موختلیف کمپینلرین آرزو ائدیلن نتیجهسی یاواش یاواش الده ائدیلمهیه باشلاندی"


text:
ایسراییل-دن فیلیسطین آچیقلاماسی
نفتالی بنت فیلیسطین ایله موناسیبتلردن دانیشیب.
ایسراییل-ین باش ناظیری نفتالی بنت فیلیسطین ایله موناسیبتلرده هلهلیک هئچ بیر سیاسی ایرلیلییش پلانلاشدیرمادیغینی بیلدیریب.
یدیعوت آهاراتون" قزئتینین خبرینه گؤره، بنت ایسراییل پارلامئنتینین تهلوکهسیزلیک و خاریجی علاقهلر کومیتهسینین ایجلاسیندا آچیقلامالار وئریب.
بنت اؤلکهسینین لوبنان و یا غزه زولاغی ایله حربی موناقیشهیه گیرمک مجبوریتینده اولا بیلهجگینی دئسه ده، بونون سببلری بارهده اطرافلی معلومات وئرمهییب.
کئچن آی تل آاویو یاخینلیغیندا فیلیسطین پرزیدنتی محمود عباس ایله گؤروشو بارهده ایسه، بنتت حاضیردا فیلیسطین ایله سیاسی مسئلهلرده ایرلیلییش الده ائتمک نیتینده اولمادیغینی بیلدیریب.
بنتت وورغولاییب کی، ایسراییل-ین ماراقلاری اوردون چایینین باتی ساحلی و غزه-ده ثابتلیگی قوروماق و حماس حرکاتینین گوجونون آرتماسینا، اسیر و ایتکییه سبب اولماسینین قارشیسینی آلماقدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
ماجاریستان-ارمنیستان ایلیشکیلری یئنیدن قورولدو
ارمنیستان، آذربایجان بایراغینا سایغیسیزلیق ائدن ارمنی سوبایی اؤلدورن سفرووون آذربایجانا قایتاریلماسینا گؤره ماجاریستانلا دیپلوماتیک ایلیشکیلری کسمیشدی
آیبکده میدانا گلن پاتلامادا ان آز ۱۹ نفر اؤلدو
افغانیستانا یاردیم هیئتی اکیبلرینین آراشدیرمالاری نتیجهسینده پاتلامادا ان آز ۱۹ نفرین حیاتینی ایتیردیگی، ۲۳ نفرین یارالاندیغی آچیقلاندی
فرانسانین تهران ائلچیسی باخانلیغا چاغریلدی
نیکلا رش، فرانسا خاریجی ایشلر باخانی کاترین کولونانین آچیقلامالارینا گؤره ایران خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی


text:
اورقازم
اوْرقازم— اۇزون مۆدّتلی جينسی تحریک نتیجهسینده یئتیشیلَن و فرده ذوق وئرن فيزيولوژيک و پسيکولوژيک حالت. اوْرقازم جينسی تجروبهنین ان اۆست سطحيدير. بۇ حالت، عۆمومیتله ائرککلرده جينسی بوْشالما؛ هر ايکی جينسده ده قيزارما، نفس و قلب سۇرعتینین آرتماسس، ایرادهسیز اینقیباضلار کیمی فيزيکی عامیللرده برابر گؤرولور. اوْرقازما جينسی رابیطه يا دا ماستورباسيون ايله چاتماق اوْلار. اوْرقازم حالتی ۱۰ الی ۲۰ ثانيه آراسی قدر سۆرر. آمّا ایشهآلینان بعضی داوا و کرملر بۇ مۆدّتی اۇزادابيلير. آروادلار، کیشیلردن داها گئج اوْرقازما چاتمالارینا رغماً اگر لازیم تحریک وئريليرسه کیشیلردن داها شيدّتلی اوْرقازم حالتلری تجروبه ائدهبیلرلر.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Orgazm»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اۆچ اوخ و بوز اوخ طایفهلاری بیر یئره توپلاشاندا قازان عادت اوزره ائوینی
تالان ائلتدیرر، شئی-شۆیونو بؤلوشدورردی. اما بو دفعه قازانین
شئیلری تالان ائدیلدیکده داش اوغوز اورادا دئییلدی. تالاندا آنجاق ایچ اوغوز
ایشتیراک ائتدی.
قازان اؤز شئیلرینی تالان ائلتدیررکن آروادینین الیندن توتوب
کنارا چؽخار، اوندان سونرا ائو-ائشیینی اوغوز اهلینین ایختیارینا وئرردی.
داش اوغوز بیلریندن آروز، امن و قالان بیلر بونو ائشیدیب
دئدیلر: «باخ، باخ! ایندیدک قازانین ائوینی بیرلیکده تالان ائدردیک. ایندی
نه اۆچون بیرلیکده اولمایاق؟» داش اوغوز بیلری مۆتتفیق اولوب، قازانین
یانینا گلمهدیلر، اداوت ساخلادیلار.
قؽلباش دئییلن بیر کیشی واردی. قازان دئدی: «آی قؽلباش، بو داش اوغوز
بیلری همیشه بیرلیکده گلیردیلر. ایندی نه اۆچون گلمهدیلر؟» قؽلباش
دئییر: «بیلمیرسنمی نیه گلمهدیلر؟ ائوینی تالان ائتدیردیین واخت داش
اوغوز بورادا یوخ ایدی، سببی بودور». قازان دئییر: «هه، دئمهلی، اداوت
ساخلاییرلار؟». قؽلباش دئییر: «خانیم، من گئدیم، اونلارین دوستلوغونودوشمنلیینی
بیلیم». قازان دئییر: «سن یاخشی بیلیرسن، گئت!».
قؽلباش بیر نئچه آداملا آتلانیب، قازانین داییسی ائوینه گلدی. آروز دا
قؽزیلی گۆنلویونو قوردوروب اوغلانلاری ایله اوتورموشدو.
قؽلباش گلیب آروزا سلام وئردی، دئدی: «قازانین باشی بلالیدیر. دئدی
کی، موطلق داییم آروز یانیما گلسین، اۆستومه دۆشمن گلیب؛ دوهلریمی
نریلدتدیلر، قاراجیق قازلیق آتلاریمی کیشنتدیلر. قازا بنزر قؽزیمیز-
گلینیمیز درده دۆشدو. منیم دردلی باشیما گؤر نلر گلدی.
داییم آروز گلسین، – دئدی».
آروز دئییر: «آی قؽلباش، قازان اؤز ائوینی همیشه اۆچ اوخ و بوز اوخ
طایفهلاری بیر یئره یؽغیلاندا تالان ائلتدیرردی. بیزیم گۆناهیمیز نه ایدی کی،
بو ایشده ایشتیراک ائتمدیک؟ قازانین باشینا قوی همیشه بلا گلسین. داییسی
آروز دایم اونا قارشی اولاجاق. بیز قازانین دۆشمنیگیک، قطعی بیلسین!».
قؽلباش بورادا سویلامیش، گؤرک، خانیم، نه سویلاییب دئمیشدیر:
آی ابله،
قازان خان یئریندن دوروب گلدی،
آلا داغدا چادیری-اوتاغی دیکلدی.
اۆچ یۆز آلتمیش آلتی ایگید
صحبتینه یؽغیلدی.
یئمک-ایچمک آراسیندا بیلر سنی آندی.
اۆستوموزه هئچ بیر دۆشمن-زاد گلمهدی.
من سنین دوستلوغونو-دۆشمنلیینی
سؽناماق اۆچون گلدیم.
قازانا دۆشمن اولدوغونو بیلدیم!
قؽلباش قالخیب «سالامات قالین!» – دئییب گئتدی.
آروزون قانی چوخ قارالدی. داش اوغوز بیلری اۆچون آدام سالدی:
«امن گلسین، آلپ رۆستم گلسین، دؤنبیلمز تۆلکووران گلسین...
قالان بیلر ده هامی گلسین!».
داش اوغوزون بۆتون بیلری یؽغیلدی. آروز بؤیوک و گئنیش اوتاقلارینی
دۆزده تیکدیردی. آتدان آیغیر، دوهدن بوغرا، قویوندان قوچ کسدیردی.
داش اوغوز بیلرینی عزیزلهییب قوناق ائتدی. دئدی: «بیلر، بیلیرسیزمی،
من سیزی نیه چاغیرتدیردیم؟». دئدیلر: «بیلمیریک». آروز دئییر: «قازان
بیزه قؽلباشی گؤندریب، ائلیم-گۆنوم چاپیلدی، باشیما بلا گلدی، داییم
آروز یانیما گلسین، دئمیشدیر. قؽلباشا دئدیم کی، قازان همیشه مالینی
داش اوغوز بیلرینین ایشتیراکی ایله تالان ائلتدیرردی. بیلر گلر، قازانی
سلاملاییب گئدردی».
امن دئدی: «بس سن آخیر اونا نه جاواب وئردین؟» آروز: «آی ابله،
بیز قازانا دۆشمنیک»، دئدیم. امن دئییر: «یاخشی دئمیسن». آروز
دئییر: «بیلر، بس سیز نه دئییرسیز؟». بیلر دئدی: «نه دئیجییک؟
سن قازانا دۆشمن اولدونسا، بیز ده دۆشمنیک»، – دئدیلر. آروز آرایا
مقدس کیتابی گتیردی. بۆتون بیلر ال باسیب آند ایچدیلر، «سنین
دوستونا دوست، دۆشمنینه دۆشمنیک!» – دئدیلر. آروز بۆتون بیلره
خلت وئردی، دؤنوب دئدی: «بیلر، بئیرک بیزدن قؽز آلمیشدیر، یئزنهمیزدیر،
اما قازانین دا دوستودور. گلسین، بیزی قازانلا باریشدیرسین.
چاغیرتدیراق، گتیردک؛ بیزه تابع اولارسا، چوخ یاخشی! اولمازسا، من
ساققالینی توتوم، سیز قؽلینج چکیب وورون! بئیریی آرادان گؤتورک. اوندان
سونرا قازانلا ایشیمیز یاخشی اولار!».
بئیرهیه کاغیذ گؤندردیلر. بئیرک اؤز اوتاغیندا ایگیدلرله یئییبیچیردی.
آروزدان آدام گلدی، سلام وئردی. بئیرک ده سلام وئردی. گلن
آدام دئدی: «آروز خان سیزه سلام گؤندریر. دئییر، بئیرک گلسین، لۆتف
ائدیب، بیزی قازانلا باریشدیرسین!».
بئیرک: «یاخشی، اولسون!» – دئدی. آتینی چکدیلر، میندی. قؽرخ ایگیدله
آروزون ائوینه گلدی. داش اوغوز بیلری اوتورورکن گیریب سلام وئردی.
آروز بئیرهیه دئدی: «بیلیرسنمی، سنی نیه چاغیرمیشیق؟». بئیرک دئدی:
«نیه چاغیرمیسیز؟». آروز دئدی: «بیز، بۆتون بو اوتوران بیلر قازاندان
اۆز دؤندرمیشیک، آند ایچمیشیک». کیتاب گتیردیلر کی، سن ده آند ایچ! بئیرک
«من قازانا دؤنوک چؽخمارام!» – دئیه آند ایچدی. سویلاییب دئییر:
من قازانین نعمتینی چوخ یئمیشم،
بیلمزسم، گؤزومو توتسون!
قاراجیقدا قازلیق آتینا چوخ مینمیشم،
بیلمزسم، تابوتوم اولسون!
یاخشی قافتانلارینی چوخ گئیمیشم،
بیلمزسم، کفنیم اولسون!
بؤیوک، گئنیش اوتاغینا چوخ گیرمیشم،
بیلمزسم، زیندانیم اولسون!
من قازانا دؤنوک چؽخمارام، قطعی بیلین!
آروز بئیریین ساققالیندان توتدو. بیلر بئیرهیه قؽیا بیلمهدیلر.
بئیرک بورادا بیلدی کی، آروز چوخ قزبلنمیشدیر. سویلاییب دئدی:
آروز، من بیلسیدیم بو نیتینی،
قاراجیقدا قازلیق آتا مینردیم!
اینیمه برک دمیر دونو گئیردیم!
بؤیوک ایتی پولاد قؽلینج باغلاردیم!
اؤز آلنیما پارلاق زیرئه ووراردیم!
آلتمیش توتام سۆنگومو گؤتورردیم!
آلاگؤزلو بیلری گتیرردیم!
آی یاراماز، من بو ایشی دویسایدیم،
سنین گؤروشونه بئله گلردیم؟!
ایگیدی آلداتماق آرواد ایشیدیر،
بو ایشی آرواددان اؤیرندینمی سن؟
آروز دئییر: «اده، هرزه-هرزه دانیشما. قانینا سوساما، گل آند
ایچ!». بئیرک دئییر: «واللاه، من قازانین و ایچ اوغوزون یولوندا باشیمی
قویموشام. ایستییرسینیز، یۆز پارا ائلیین، من قازانا خاین چؽخمارام!».
آروز یئنی هیرسلندی، بئیریین ساققالیندان برک توتوب، بیلره
باخدی. گؤردو کیمسه گلمیر، قارا پولاد ایتی قؽلینجی چکیب، بئیریین
ساغ اویلوغونو چاپدی. بئیرک قارا قانینا بویاندی، باشی دومانلاندی.
بۆتون بیلر داغیلیشدی. هر کس اؤز آتینا میندی. بئیریی ده میندیردیلر.
بیر نفر ترکینه مینیب، اونو قوجاقلادی. بئیریی گتیرنلر آتلارینی چا-
پاراق، اونو اؤز ائوینه چاتدیردیلار. جۆببهسینی اۆزرینه اؤرتدولر. بئیرک
بورادا سویلاییب دئدی:
ایگیدلریم، یئرینیزدن قالخین، دورون!
بوز آتیمین قویروغونو توتون، کسین!
آلا داغدان آرقوبئلی گئجه آشین.
ایتی آخان گؤزل سویو اۆزوب کئچین.
قازان خانین دیوانینا چاپیب گئدین.
سیز هامینیز آغ چؽخاریب، قارا گئیین.
«قازان، تک سن ساغ اول، بئیرک اؤلدو!» دئیین...
دانیشین کی، نامرد آروز دایین آدام گؤندریب، بئیریی ایستمیشدیر،
او دا گئتمیشدیر. داش اوغوزون بۆتون بیلری بیر یئره یؽغیلیبمیش.
بیلمدیک، یئمک-ایچمک آراسیندا مقدس کیتاب گتیردیلر، بئیرهیه
«بیز آند ایچیب، قازاندان اۆز دؤندرمیشیک. گل، سن ده آند ایچ!» –
دئدیلر. آند ایچمهدی. «من قازاندان دؤنمرم!» – دئدی. نامرد
دایین قزبلنیب، بئیریی قؽلینجلادی. بئیرک هوشونو ایتیریب، قارا قانینا
بویاندی. سونرا دئدی کی، منیم قانیمی قازان آروزدا قویارسا، صاباح
قیامت گۆنونده الیم اونون یاخاسیندا اولاجاقدیر!
بئیرک بیر داها سویلاییب دئمیشدیر:
ایگیدلریم، آروز اوغلو باسات گلمهدن،
ائلیم-گۆنوم چاپیلمادان،
قایتاباندا دوهلریمی باغیرتمادان،
قاراجیقدا قازلیق آتیمی کیشنتمهدن،
آغجا قویونلاریم ملشمهدن،
آغجا اۆزلو قؽز-گلینه ساتاشمادان،
آغجا اۆزلو سئوگیلیمی باسات گلیب آلمادان،
ائلیمی-گۆنومو چاپمادان، قازان منه یئتیشسین،
منیم قانیمی آروزدا قویماسین،
آغ بنیزلی سئوگیلیمی اوغلونا آلیب وئرسین،
آخیرتین حاقینی منه هالال ائتسین،
بیلسین کی، بی اوغلو بیزاده بئیرک
عؤمرونو باغیشلاییب، اللهینا قوووشدو!
بئیریین آتا-آناسینا خبر چاتدی. اوجا ائو-ائشیکلرینده شیون قوپدو.
قازا بنزر قؽز-گلین آغ چؽخاریب، قارا گئیدی. آغ-بوز آتینین قویروغونو
کسدیلر. قؽرخ-اللی ایگید قارا گئییب گؤی ساریندی. قازان بیین یانینا
گلیب، چالمالارینی یئره ووردولار. «بئیرک!» دئیه چوخ آغلاشدیلار. قازانین
الینی اؤپدولر. «سن ساغ اول، بئیرک اؤلدو!» دئدیلر. دئدیلر کی، نامرد
دایین هیله ایشلتدی. چاغیرتدیریب بیزی آلداتدیلار. گئتدیک؛ بیلمدیک
کی، داش اوغوز بیلری سیزدن اۆز دؤندریبلر. مقدس کیتاب گتیردیلر.
«بیز قازانا دۆشمنیک، سن ده بیز دئینه بویون ای!» دئدیلر.
آند ایچدیلر. بئیرک سنین چؤریینی باسمادی. اونلارا بویون ایمهدی.
دایین نامرد آروز قزبلنیب، بئیریی اوتوردوغو یئرده قؽلینجلادی، بیر
اویلوغونو سالدی. سن ساغ اول، خانیم، بئیرک اللها قوووشدو؛ دئدی کی،
منیم قانیمی آروزدا قویماسین.
قازان بو خبری ائشیتدی، دسمالینی الینه آلیب، هؤنکور-هؤنکور
آغلادی. دیواندا اوتوروب زاریلدادی. اورادا اولان بۆتون بیلر آغلاشدیلار!
قازان گئتدی، اؤز ائوینه گیردی. یئددی گۆن دیوانا چؽخمادی، اوتوروب آغلادی.
بیلر یؽغیشیب، دیوانا گلدیلر. قازانین قارداشی قاراگونه دئییر:
«قؽلباش، گئت دئ، آغام قازان گلیب چؽخسین. دئ کی، سنین اوجوندان بیر ایگید
آرامیزدان اکسیلدی. هم ده وصیّت ائلهییب کی، قانینی دۆشمنده قویماییب
آلاسان. دی، گئدک، دۆشمنی هاقلایاق!». قؽلباش دئییر: «سن قارداشیسان،
سن گئت!».
نهایت، ایکیسی بیرلیکده گئتدیلر. قازانین ائوینه گیردیلر. سلام
وئریب دئدیلر: «سن ساغ اول، آی خان، بیر ایگید آرامیزدان اکسیلدی، سنین یولوندا
باش وئردی. دئییرم، قانینی آلاق؛ هم ده سیزه تاپشیرمیشدیر کی، قانینی
آلاسیز. آغلاماقلا بیر شئیمی اولور؟ دور گل یوخاری».
قازان دئییر: «دوغرو مصلحتدیر. تئز سلاحلاری حاضرلاسینلار. بۆتون
بیلر آتلانسینلار!».
بیلرین هامیسی آتلارا میندی. قازانین قونور آتینی چکیب گتیردیلر،
میندی. بورو چالیندی، ناغارالار دؤیولدو. گئجه-گۆندوز بیلمهدن
آتلارینی چاپدیلار.
آروزا و داش اوغوزون بیلرینه خبر چاتدی. «بودور، قازان گلدی!»
– دئدیلر. اونلار دا قوشون یؽغیب، بورو اوجالدان قازانا قارشی گلدیلر.
اۆچ اوخ و بوز اوخون قوشونلاری قارشیلاشدی. آروز دئییر: «ایچ اوغوزدا
منیم دؤیوشچو رقیبیم قازان اولسون!». امن دئییر: «منیم رقیبیم
ترسوزامیش اولسون!». آلپ رۆستم دئییر: «منیم رقیبیم انسه قوجا
اوغلو اوخچو اولسون!». هر کس اؤز رقیبینی گؤزلهدی. آلایلار باغلاندی، قوشونلار
دۆزولدو. بورولار چالیندی. تبیللر دؤیولدو. آروز قوجا اؤز آتینی
میدانا سۆردو. قازانی چاغیریب دئدی: «ائی یاراماز، سن منیم رقیبیمسن،
سن بری گل!». قازان قالخانینی چکدی، سۆنگوسونو الینه آلیب
باشی اۆزرینده فؽرلاتدی. دئدی: «آی ابله، نامردلیکله ایگید اؤلدورمیین
نه دئمک اولدوغونو ایندی من سنه گؤستررم!». آروز قازانین اۆزه-
رینه آت سۆروب، اونو قؽلینجلادی؛ ضربهسی ذرّه قدر ده قازانی کسمهدی،
یان کئچدی. نؤوبه قازانا یئتیشدی. آلتمیش توتاملیق ایری نیزهسینی قولتوغونا
قؽسان قازان، آروزا بیر نیزه ووردو. نیزه آلوو تک آروزون کؤکسوندن
او طرفه کئچدی، اونو آت اۆستوندن یئره سالدی. قازان اؤز قارداشی
قاراگونهیه ایشاره ائتدی: «باشینی کس!». قاراگونه آتدان دۆشوب آروزون
باشینی کسدی.
داش اوغوز بیلری بونو گؤروب، هامی آتدان دۆشدو. قازانین آیاغینا
یؽخیلدیلار، گۆناهلاریندان کئچمیی خاهیش ائتدیلر، الینی اؤپدولر. قازان
اونلارین گۆناهینی باغیشلادی. بئیریین قانینی داییسیندان آلدی. سونرا
آروزون ائوینی چالیب-چاپدیردی. ائلینی-گۆنونو تالان ائلتدیردی. ایگید بیلر
بؤیوک غنیمت قازاندیلار.
قازان هۆندور گؤی چمنلرده چادیرلار قوردوردو.
ددهم قورقود گلیب شادلیق ماهنیسی چالدی. ایگید دؤیوشچولرین
باشینا نه گلدیینی دانیشدی. دئدی:
هانی دئدییم بی ارنلر،
دۆنیا منیمدیر دئینلر؟
اجل گلدی، یئر گیزلتدی،
فانی دۆنیا کیمه قالدی؟
گلیملی-گئدیملی دۆنیا،
سون اوجو اؤلوملو دۆنیا!
ان نهایت، اوزون یاشین
سونو اؤلوم، آخیری آیریلیق.
خئییر-دعا وئرک، خانیم:
اؤلوم گلدیکده سنی
پاک ایماندان آییرماسین!
آغ ساققاللی آتان یئری،
آغ بیرچکلی آنان یئری
جنّت اولسون!
الله سنی نامرده مؤحتاج ائتمهسین!
آغ آلنین اؤنونده بئش کلمه دعا ائتدیک
قبول اولونسون!
«آمین! آمین!» دئینلرین اۆزونو گؤرسن!
یؽغیشدیرسین، ساخلاسین الله گۆناهینیزی،
محمد مصطفییا باغیشلاسین، خانیم، هئی!


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
کلرپرومازین (آیوپاک آدی: 3-(2-chloro-10H-phenothiazin-10-yl)-N,N-dimethyl-propan-1-amine, اینگیلیسجه: Chlorpromazine, (چینجه:氯丙嗪)، عربجه: كلوربرومازين، روسجا: XлopпpoMaзиH) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۳۱۸٫۸۶ دیر. نیمه عمر یا یاریلانما سۆرعتی ۳۰ ساعات زامان آپاریر. متابولیسمی قاراجییرده باش وئریر. کلرپرومازین آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی اۆچون ایستیفاده اوْلونور.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده کلرپرومازین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
حاققېن سسی أحمد جاواد / فاطمه داداشزاده (مقاله)
قاسېرغا گلنده تکجه گۆللر، چیچکلر سېنېب تؤکۆلمۆر. هم ده قۏللو-بوداقلې آغاجلار پارچالانېر، یارېلېر و یېخېلېر. 20-نجی ایللرین قاسېرغالارې إله-بئله قاسېرغا دَڲیلدی، اۏ هر شئیی گۆجۆ ایله داغېدېب، اوچوردو. آما هرنهیین اؤزۆنه اویقون قانونو اۏلدوغوندان طبیعتین ده اؤزۆنه عایید بیر سېرا قانونلارې وار. کؤکۆ تۏرپاقلاردان سو ایچیب باشې بولودلارا چاتان مؤحتَشَم آغاجلار نهقَدَر قاسېرغا گؤرسهلر ده، توفانلار’لا اۆزلَشسهلر ده یئنیدن تۏخداما اومودو ایله یاشایېرلار. نئچه-نئچه بؤیۆک و زنگین شخصلرین یاشامېنا بالتا چالمېش و حیاتېنې ظۆلمه چئویرمیش 1937-نجی ایلین قارا قاسېرغاسېنېن قوربانلارېندان بیری ده “أحمد جاواد” بڲ اۏلموشدور. آرادان ایللر کئچسه ده أحمد جاواد ایندی اۏ قارا قاسېرغالاردان یارادېجېلېغې و شخصی قودرَتی قَدَر اوجالاردا دایانېر. أحمد جاواد میللی دۆشۆنجه و تۆرکچۆلۆک مفکورهسینین داوامچېسې ایدی. گؤرکملی شاعیر و معاریفچی، آذربایجان تاریخینده یئنی بیر أدبی مکتبین تمثیلچیسی، میللی آزادلېق و ایستیقلال اوغروندا مۆباریز و یارادېجېلېغې ایله تاریخه یازېلان مؤحتَشَم داهی کیمی قیمتلَندیریلیر.
أحمد جاواد محمدعلی اۏغلو آخوندزاده 1892-نجی ایل مئی آیېنېن 5-نده شَمکیر بؤلگهسینین سئیفعلی کندینده آنادان اۏلوب دېر. 1898-نجی ایلده آتاسې وفات إتمیش دیر. ایلک تحصیلینی دۏغما کندینده آلان جاواد کند مکتبینی بیتیردیکدن سۏنرا مادّی دوروملارې خۏش اۏلمادېغې اۆچۆن، آناسې ایله گنجه شهرینه کؤچۆبلر. جاواد تحصیلینی گنجهده مۆسلمان روحانی مکتبینده داوام إتدیرمیش، روس، عرب و فارس دیللرینی اؤرگنمیش و حۆسئین جاوید، عبدالله سور و شئیخالاسلام پیشناماززاده بڲلرین اؤرگنچیسی اۏلموش دېر. اۏ بو دیللر’له یاناشې فرانسه، گۆرجۆ و کۆرد دیللرینی ده یاخشې بیلیردی. گنج أحمد جاواد گنجهده تحصیل آلارکن اؤز اؤرگتمنلرینین و اۏخودوغو کیتابلارېن، مطبوعات نۆمونهلرینین تأثیری ایله وطن پرورلیک روحوندا بؤیۆیۆر، گئتدیکجه تۆرکچۆلۆک، ایسلامچېلېق و چاغداشچېلېق أساسېندا میللی فیکیرلره تاپېنېردې. 1910-نجو ایلدن بدیعی یارادېجېلېغا باشلایان جاواد، لیریک شعرلر وتنقیدی مقالهلر’له چئشیدلی قزئت و درگیلرده چېخېش إتمهڲه باشلامېش دېر. 1912-نجی ایلده أحمد جاوادېن اؤرگتمَنی عبدالله سور تۏفیق دۆنیاسېنې دَڲیشدیڲی اۆچۆن حۆسئین جاوید مقاله یازاراق أحمد جاوادېن دا شعریندن بیر پارچاسېنې همین مقالهده وورغولامېش دېر.
1912-نجی ایلده بالکانلاردا مۆحاریبه باشلارکن، آذربایجانلېلاردان عیبارت خۆصوصی بیر قافقاز کؤنۆللۆ دستهسی جیبههیه گئدیب تۆرکیه طرفیندن عملیاتلارا قۏشولموشدو. همین کؤنۆللۆ دستهنین ترکیبینده 20 یاشلې أحمد جاواد دا وار ایدی. بیرینجی دۆنیا ساواشېندا دا أرمنی داشناکلارېنا قارشې تۆرک ویلایتیندهکی مۆباریزهده ده یاخېندان ایشتیراک إتمیشدی. بو مۆحاریبهدن ضرر چکنلره ایسه آذربایجان خئیریه جمعیتینین فعال اؤیهلریندن بیری کیمی أرضروم، قارص و باتوم شهرینده گئنیش فعالیت گؤرستمیش دیر. بو سېخېجې دوروملارا باخمایاراق، أحمد جاواد واخت تاپدېقجا مقاله و شعرلر’له همین تۆرک اۏردوسونا ألیندن گلن معنوی یاردېمې إدیر هم ده اؤز خالقېنې و میللتینی اۏیادېردې. بو فعالیت ایللرینده أحمد جاواد گلهجک یاشام یۏلداشېنې دا تاپمېشدې. باتوملو سۆلئیمان بڲین و سحر خانېمېن قېزې اۏلان شۆکرییه خانېما إلچیلیک إدیر. سۆلئیمان بڲ، جاوادېن بۆتۆن فعالیتلرینی گؤرمۆش و اۏنو یاخېندان تانېمېش اۏلسا دا نهدن’سه قېزې شۆکرییهنی اۏنا وئرمک ایستهمیر. شۆکرییه خانېم’لا بیرگه گنجه شهرینه قاچان جاواد اۏرادا اؤز اؤرگتمنلیک ایشینه داوام إدیر. 1913-نجو ایلده گنجه ده قافقاز شئیخالاسلامې محمد پیشناماززادهیه ایمتاحان وئرهرَک “شرفلی تۆرک و فارس دیللری اؤرگتمَنی” آدېنې آلاراق، گنجه قېز مکتبینده چالېشماغا باشلایېر. 45 ایللیک عؤمرۆنۆن دئمک اۏلارکی 30 ایلینه یاخېن دؤورۆنۆ اؤرگتمنلیک ساحهسینده واراقلامېشدې. جاواد اؤرگتمنلیک صنعتینی چۏخ یۆکسک توتور، مکتبه بیر معبد کیمی باخېردې. درس وئردیڲی شهر و کندین أهالېسې اۏنا أن شرفلی آدلاردان بیری اۏلان ” مۆعللیم بابا” عۆنوانېنې وئرمیشدیلر.
أحمد جاواد 1914-نجۆ ایلده، 22 یاشېندا “آچېق سؤز” قزئتینین مۆخبیری اۏلاراق قزئتهده مقاله و شعرلرینی درج إتدیریب دیر. شاعیری بو قزئته یاخېنلاشدېران محمدأمین رسولزاده بڲ و اۏنون میللی دۆشۆنجهلری اۏلوب دېر. ترجۆمان قزئتینده “فیکیرده، دیلده، ایشده بیرلیک”، آچېق سؤز قزئتینده ایسه “تۆرکلَشمک، ایسلاملاشماق، “مۆعاصیرلشمک” سؤزۆنۆ أساس گؤتۆرهرَک دۆشۆنجهسینه بارلې و ایشېقلې یۏللار سرمیشدی. بو ایسه أحمد جاوادې مۆساوات فیکیرلرینه، تۆرکچۆلۆڲه و تورانچېلېغا یاخېنلاشدېران أدبی و سیاسی قایناق دېر. 1926-نجې ایلده آموزش عالی مؤسسهسینی بیتیرمیش دیر.
1918-نجی ایل مئی آیېنېن 28-نده آذربایجان خالق جومهوریتی یارادېلېغېنې إعلان إدیر. جومهوریتین ایلک باشکندی گنجه إعلان إدیلمیشدی. أحمد جاواد دا عائلهسی ایله اۏرادا اۏلدوغو اۆچۆن خالقېمېزې آیدېنلاتماغا چابالایېب آذربایجان میللی ایستیقلالېن یۏرولماز تبلیغاتچېسې اۏلوب دېر. تام ایکی ایل سۏنرا 1920-نجی ایل آوریل آیېنېن سۏنلارېندا روس و أرمنی داشناکلارېندان عیبارت اۏلان اۏنبیرینجی قېرمېزې اۏردو آذربایجانا سۏخولاراق آذربایجان دئمۏکراتیک جومهوریتینی یېخېر. بو حادیثهلردن سۏنرا أحمد جاواد قوسار شهرینین خۏلوق کندینده مۆعللیملیڲه گؤندهریلیر. خۏلوقدا ایشلرکن طالئعین أحمد جاواد’لا باشلادېغې آمانسېز اۏیونون، بؤیۆک بیر فاجیعهنین ایلک دۆڲۆنلری وورولور. سۏنرالار آذربایجان کۏمۏنیست حیزبینین مرکزی کۏمیتهسینین باشچېسې اۏلموش میرجعفر باقراۏو دا همین کندده أحمد جاواد’لا بیر یئرده ایشلهییردی. شاعیر وطنپرورلیک روحوندا یازدېغې شعر و مقالهلرین بعضیلرینی باقراۏوا اۏخویوردو. 16-17 ایل کئچدیکدن سۏنرا أحمد جاوادېن آغېر دوروملارا معروض قالماسېندا، جلّادلارېن ألی ایله حایاتېنا نؤقطه قۏیولماسېندا اۏنون واختې ایله باقراۏو’لا اۏلان بو قېسا سۆرَجلی تانېشلېغېنېن بؤیۆک رۏلو بۆتۆنلۆک’له آیدېن دېر.
جاواد، محمدأمین رسولزادهنین سیلاحداشلارېندان اۏلان میرزابالا محمدزادهنین تۆرکیهیه گئتمهسینی تشکیل إتمکده ایتّیهام اۏلوناراق 1923-نجۆ ایلده حبس إدیلیر. بو دوستاغېن قورتولوش سببی هر نهقدر غریبه و چاشدېرېجې اۏلسا دا میرجعفر باقراۏو ایدی. داها دۏغروسو، 1920-نجی ایلده أحمد جاواد و حۆسئین موسییئو بیرلیکده قوسارېن خۏلوق کندینده ایشلهمیشدیلر. بوندان ایستیفاده إدن حۆسئین موسییئو، میرجعفر باقراۏوون یانېنا گئدهرَک جاوادېن آزاد اۏلماسېنې ایستهییر و ایستهڲینه ده ناییل اۏلور. أحمد جاوادېن علئیهدارلارې اۏنا قارشې رسمی و غئیر-رسمی چېخېشلار إدیر، یالانلار اویدورور و اۏنو تهدید إدیردیلر. بو قارانلېق گۆنلره بیر ده بؤیۆک قاسېرغا یۏلان سالانلار مۏسکۏدا چاپ اۏلونموش مقالهلرینده، ایستانبولدا بوراخېلمېش “ایستیقلال اوغروندا” آدلې کیتابدا أحمد جاوادېن دا شعرلرینین وورغولاندېغېنې آچېقلایاراق بو گرگین چئورهنی داها دا گرگینلَشدیردیلر. همین ایللرده بۆتۆن بو ایتّیهاملارا باخمایاراق بیر ده أحمد جاواد علئیهینه “جاوادېن یۏلو” آدلې مقاله یازاراق، جاوادې یئردن گؤڲه وورماغا قالخېشدېلار.
جاواد بونلارا قارشې “ایضاح” و “شیدتلی إعتیراض إدیرم” آدلې مقالهلرینده گؤرسَتدی کی، آوریل اینقیلابېندان سۏنرا علاقهدار اۏلمادېغې بیر تشکیلات طرفیندن نشر إدیلن بو کیتابدان خبری اۏلمادېغې کیمی، هانسې أثرلرینین ده همین کیتابا دۆشدۆڲۆنۆ بیلمیر. “کۏمۏنیست”، “باکینسکی رابۏچی”، “یئنی یۏل” و “گنج ایشچی” قزئتهلری سَس-سَسه وئرهرَک ایمضالې-ایمضاسېز أحمد جاوادې فرقلی اۏلای و مۏضوعلار’لا ایتّیهام إتمکدن یۏرولمور، بلکه ده یازېلارېنې و شعرلرینی داها دا گۆجلَندیریردیلر. 1928-1929-نجو ایللرده، 36-37 یاشلارېندا “پانتۆرکیسم” ایله گۆناهلاندېرېلېر. دئمک اۏلارکی، بۆتۆن مارکسیست تنقیدچیلر أحمد جاوادی گۆناهلاندېراراق حۆسئین جاویده “مۆرتَجیع میللتچی” و أحمد جاوادا ایسه “مۆساواتچې” دامغاسېنې ووردولار. أحمد جاواد ظاهیرَن اؤزۆنۆ صبیرلی و سۏیوق قانلې گؤرستسه ده آلدېغې بو ضربهلردن اۏنون نئجه معنوی سارسېنتېیـا معروض قالدېغېنې تصوّۆر إتمک بئله مۆمکۆن دَڲیل دیر.
مطبوعاتدا و ایجلاسلاردا أحمد جاوادی ایتّیهام اۆچۆن دئییلن فیکیرلر تکرار-تکرار دئییله-دئییله سۏنوندا اۏنون اؤز دیلیندن چېخارېلدې. جاواد اؤزۆنۆ و روحونو باشا سالماق اۆچۆن وورغولایېردې:”إعتیراف إتمهلییَم کی، قاباقدا میللی-شۏنیزم مضمونلو أثرلر یازمېشام. من کؤهنه اۆصول ایله تربیه آلمېش بیر اینسانام و اؤزۆم ده گنج دَڲیلم. سؤز وئریرم و چۏخدان بری سؤز وئرمیشم کی یئنی روحدا ایشلهیهجَم. لاکین ایمکان وئرین، یاردېم إدین. میللی شاعیر اۏلماغا چالېشدېم، بیر چۏخ پارچالار یازدېم. بونو بۏینوما آلېرام.” بۆتۆن بو سؤزلر اؤزۆ ایله آپاران مۆباریزهنین نتیجهسی و ساغ قالماق اۆچۆن یئگانه یۏلا چابالاماق ایدی. جیسمن و روحن بو تر تؤکمهلرین اۏنو خیلاص إتمهیهجهڲینی بیلسه ده، یئنه ده عائلهسی، اوشاقلارې و ایچینده یاشاتدېغې، اؤلمهڲه، جان وئرمهڲه قۏیمادېغې آرزېلارې و آماجلارې آدېنا ووروشماسې ایدی.
1920-1925-نجی ایللرده أحمد جاواد بۆتۆنلۆک’له 4-5 شعر چاپ إتدیریر. هر حالدا، اؤزۆ ده بیلیردی کی اۏنو تۏرا سالماق اۆچۆن پوسقودا دورموش بیر پارا قلم یۏلداشلارې وار. هر سؤزۆ و ایفادهسینین آلتېندان ضید اینقیلابې فیکیرلر، آزادلېق یانغېسې و حسرتی آختارېردېلار. جاوادی أن چۏخ تنقید و مۆذاکیرهلره سالان 1925-نجی ایلده درج إتدیڲی “گؤی گؤل” شعری اۏلدو. حتتا ساپې اؤزۆمۆزدن اۏلان بالتالارېن یاردېمې ایله شعر ترجۆمه اۏلونوب مۏسکۏ شهرینه بئله گؤندریلمیشدی.
أحمد جاواد 3 ایل چالېشېب تر تؤکهرَک 1933-نجۆ ایلده پرۏفئسۏر عۆنوانېنې قازانمېشدېر. 1934-نجۆ ایلده شاعیرین عائلهسینده کدرلی فاجیعه باش وئریر و جاواد 16 یاشلې خسته قېزې ألماسې ایتیریر. جاوادېن بؤیۆک اۏغلو نیازی آخوندزادهنین یازدېغېنا گؤره آتاسېنېن قاپ-قارا ساچلارې ألماسېن اؤلۆمۆندن سۏنرا آغارمېشدې. 1935-ده باکې شهرینه گلن أحمد جاواد عؤمرۆنۆن سۏنونا کیمی “آذرنشر”ده سردبیرلیک ایله مشغول اۏلور. فاجیعه، فاجیعه اۆستۆندن گلیردی. مطبوعاتدا و ایجتیماعی یېغېنجاقلاردا گؤرکملی بیلیم، أدبیات و اینجه صنعت عالیملرینه نهدن’سه هامېدان آرتېق أحمد جاوادا هۆجوم گئتدیکجه شیدّتلَنیب 1937-نجی ایلین أوّللرینده اؤزۆنۆن أن یۆکسک مرحلهسینه چاتدې. بۆتۆن هۆجوم و ایتّیهاملاردان سۏنرا، جاواد یازېچېلار ایتّیفاقېندان چېخارېلاراق عکس اینقیلابې تشکیلاتېن اؤیهسی و یازدېغې “گؤی گؤل” ایله “کۏر” آدلې شعر’له ایتّیهام اۏلونور، بو ایسه اینظیباطې اۏرقانلارېن أل-قۏلونو داها دا آچېر و ژوئنین 3-نده أحمد جاواد حبس إدیلیر. شاعیرین یایېنېب آرادان چېخماغا، مثلن تۆرکیهیه گئتمهڲه ایمکانې وار ایدی، لاکین اۏ بئله شئیلری خیالېنا بئله گتیرمک ایستهمیردی. بو دا اۏنون وۆقارېندان، شخصیتیندن و أڲیلمَزلیڲیندن دۏغان بیر کئیفیت ایدی. بونا گؤره ده یۆکسک حرارت ایچینده چېرپېنان شاعیرین گۆجۆ اؤزۆنه چاتاراق سۏنوندا اؤزۆنۆ “موقصّیر” بیلیب أدبیات ساحهسینده “زیانکارلېق” ایشی آپاردېغېنې بۏینونا آلدې. 1937-نجی ایل اۏکتۏبرون 12-ده اؤلۆم جزاسېنا محکوم إدیلهرَک إله همین گئجه أن عدالتسیز اؤلۆم حؤکملریندن بیری یئرینه یئتیریلدی. جلّادلار 45 یاشلې ناکام شاعیرین قلبینی دؤڲۆنمکدن قۏیوب ربابېنې، سئوگی و وطن سازېنې سېندېردېلار. شاعیرین حبس سببی، باشېنا نهلر گلدیڲی نهاین کی جمعیته، هئچ عائلهسینه بئله بیلدیریلمهدی. گئنل اۏلاراق اۏنو سیبرییه سۆرگۆن اۏلموش ظن إدیردیلر. شۆکرییه خانېم أرینین هلاک اۏلماسېندان 15 گۆن سۏنرا “وطن خائینینین آروادې” کیمی اوشاقلارې ایله بیرلیکده حبس إدیلدی. دئسامبرېن 23-نده شۆکرییه خانېمې 7 ایل قزاقېستانا سۆرگۆن گؤندَردیلر. سینه-سینه گۆللهلَنمیش أر و ظۆلم’له آیرې سالېنمېش اؤولاد داغلارې چکمیش شۆکرییه خانېم 1945-نجی ایلده آزاد إدیلسه ده اۏنا باکېدا یاشاماق یاساق اۏلوندو.
بۆتۆن اۏلوب کئچنلردن سۏنرا یعنی آذربایجان یازېچېلارېنېن أن گؤرکملی نمایندهلریندن بیر دستهسی حبس إدیلیب گۆللهلهنَندن سۏنرا میرجعفر باقراۏوون أحمد جاواد کیمی بؤیۆک شخصلرین اؤلۆم جزاسېنا لایېق اۏلمالارېنې اؤنردیڲی و بو فاجیعهدن سۏنرا نئجه راضې قالدېغېنې اوتانمادان بیان إتمیشدی:”بیر باخېن، یازېچېلار ایتیفاقېندا کیملر أیلَشمیشدی: حاضېردا ایفشا إدیلمیش أحمد جاواد، حسین جاوید، میکائیل مشفق، علی ناظم، بؤیۆک آغا طالبلی، تقی شهبازی و باشقا أجلافلار! من 4 ایل ایکی اۆزلۆلر’له موباریزه آپارمېشام. بیز اۏنلارېن خالق دۆشمَنی اۏلدوغونو اۆزه چېخاردېق. بئلهلریندن تقی شهبازی کیمی، أحمد جاواد کیمی ایکی اۆزلۆ یازېچېلارې گؤرستمک اۏلار.” اؤز قلم یۏلداشلارېنې، إولرینده چؤرک یئدیڲی سۏیداشلارېنې ایفشا إتمک بیر تۆرکه یاراشمایاجاق أخلاق اۏلسا گرک، بلکه ده بو شخصلره تۆرک دئمهمک گَرَک!
أحمد جاواد یارادېجېلېغې:
أحمد جاوادېن یارادېجېلېغېنېن آنا خطّی تۆرکچۆلۆک و وطن، شعر مۏضوع لارې ایسه “آنا، آزادلېق، آذربایجان، ایستیقلال، بایراق، میللی اۏردو، 28 مئی، آی، اولدوز، طبیعت، محبت، گؤزللیک و کدر” اۏلموش دېر. 1918-جی ایللرده شعرلری دئمک اۏلارکې أساسَن آزادلېغا و ایلک آذربایجان دؤولتینین اوغورلارېنا حصر إدیلیب. آذربایجان و آنا مۏضوعسو ایلک دفعه أحمد جاواد طرفیندن قوللانېلېب دېر ، سۏنرالار بو موضوعنو میکائیل مشفق، محمدحسین شهریار، جعفر جبارلې، علی عباس، صمد وورغون و دیگرلری داوام إتدیریب. شکریه خانېما وورولماسېندان محبت و سئوگی دویغولارې داها دا جۏشاراق قلمینده گۆجلۆ تأثیرلر یاراتدې. همین گۆجلۆ تأثیرلرین بیری “سن آغلاما من آغلارام” شعری اۏلدو. طبیعت، ساز و بیر سؤز’له گؤزللیک وورغونو اۏلان جاواد طبیعت، یاز و یاز بایرامې حاقلارېندا دا چۏخلو شعرلر یازمېش دېر. ایستیقلال شاعیرینین آلۏولو، موباریزهیه و عزمه سسلهیَن شعرلرینین موضوعسو یاز اۏلدوقدا شاعیرین دیلی شیرینلَشیر، مولاییملَشیر و کؤورکلَشیردی. چاشدېرېجې اۏلسا دا حال-حاضېردا بیر چۏخ موسیقیچیلرین سسلَندیردیڲی “گنجهدن گلیرم” آدلې ماهنېنېن سؤزلری ده بۆتۆنلۆک’له أحمد جاواد جنابلارېنا عایید دیر.
شاعیرین ترجۆمهیه ماراغې 1920-جی ایللرین سۏنوندا باشلامېش دېر. 1930-جو ایللرده روس و دۆنیا أدبیاتېندان چۏخلو کیتابلار اۏخویاراق ترجۆمهلر إدیب. 1935-1937-جی ایللرده آذربایجان قادېنېنېن اینکیشاف یۏلونا سونولموش “صدف” آدلې رۏمانېنې یازېب بیتیرهرَک سۏنونجو ترجۆمهسی “پلنگ دریسی گئیمیش پهلوان” أثرینی ده چاپ اۏلونموش بیتیکلر سېراسېنا بوراخېر.
أحمد جاوادېن ایلک کیتابېنېن آدې “قۏشما” ایدی. بو کیتابدا شاعیرین 1912-1916-جی ایللرده قۏشدوغو قۏشمالار “آچېق سؤز” مطبوعاتې طرفیندن تۏپلانمېش دېر. ایکینجی کیتابې “دالغا” ایسه 1919-جو ایلده نشر اۏلونور. إله همین ایل “تۆرک دیلینین صرف و نحوی” آدلې درسلیڲی ده ایشېق اۆزۆ گؤرۆر. 1928 ایلینده، 36 یاشلې جاواد تۆرکیه مطبوعاتېندا “ایستیقلال اوغروندا” آدلې مجموعهده 10-15 شعرینی درج إتدیریر.عومومیت’له أحمد جاوادېن شعر و مقالهلری “آچېق سؤز”، “آذربایجان”، “آرې”، “إقبال”، “شلاله”، “قورتولوش”، “معارف ایشچی”، “معارف و مدنیت” و “یئنی إقبال” کیمی مطبوعاتلاردا یایېلېب دېر. جاواد حبس اۏلونارکن بۆتۆن بو کیتابلارېن، أل یازمالارېن و سندلرین بیر چۏخو اۏغورلانېب تالان اۏلموش دېر.
أحمد جاواد آذربایجان جومهوریتی ایله تۆرکیه آراسېندا ایلک علاقه یارادانلاردان بیری اۏلاراق 1918-جی ایلده باکې شهرینه گلن تۆرک اۏردوسونو سلاملایېب و اۏنلارېن شرفینه “تۆرک اۏردوسونا” و “بسم الله” شعرلرینی یازېب دېر.
اۆچ رنگلی شعر سیلینمز یۏلوموزا اۏنون قلمی ایله حک اۏلونموش دېر. میللی اۏیانېش، خالق حرکاتې، تۆرک خالقلارېنې بیرلیڲه چاغېرېش و خالقېن اؤزۆنه قایېدېش کیمی دویغولار أحمد جاواد شعرلرینین روحو و غایهسی دیر. أحمد جاواد، داهی و یاخود نابیغه بستهکارېمېز اۆزئییر حاجېبڲاۏو’لا بیرلیکده آذربایجان جومهوریتینین دؤولت سورودونون مؤلّیفی دیر. 1919-جو ایلده بو ایکی حۆریت وورغونو آذربایجان خالق جومهوریتینین سورودونو یازماق قرارېنا گلیرلر. چۏخ کئچمهدن سؤزلری أحمد جاوادېن، موسیقیسی ایسه اۆزئییر حاجېبڲاۏوون اۏلان دؤولت سورودو سسلهنیر.
میللی تاریخ، فلسفه و معنویات’لا باغلې إله بیر أنگیزه یۏخ ایدی کی، أحمد جاواد اۏنا تۏخونمامېش اۏلسون. اۏ، جعفر جبارلې ایله بیرگه لاتین ألیفباسېنې مودافیعه إدن ایکی ضیالېدان بیری اۏلاراق لاتین دیلینه “یئنی تۆرک ألیفباچېلارېنا” شعرینی ده یازمېش دېر.
أحمد جاواد یارادېجېلېغېندا آذربایجان، قفقاز و تۆرک دۆنیاسې مۏضوعلارې چۏخ قابارېق وئریلمیش دیر. دۆنیاجا آدلېم اۏلان و تۆرک إلینه سوندوغو شعرلردن بیری “سوسمارام” شعری دیر:
“من بیر قولام، یۆک آلتېندا أزیلمیشم، قارداشېم
سئوینج بیلمز بیر مخلوقام، آه و زار دېر سېرداشېم
دامغا ووروب، زنجیرلَییب توللامېشلار زیندانا،
قارلې-بوزلو جهنملر مسکن اۏلموشدور منه
منه دینمه، سوس دئییرسن، نه واختاجان سوساجام،
بۏحرانلارېن، هیجرانلارېن، محبَسینده قالاجام؟
نییه سوسوم، دانېشمایېم، اینسانلېقدا پایېم وار،
منیم آنا وطنیم دیر تالان اۏلان بو دییار!
نییه سوسوم، دانېشمایېم، تۆرک یوردو دېر بو تۏرپاق،
اۏغوزلارېن، إلخانلارېن وطنینده کیم دیر، باخ!
بو دۆنیادا آزادلېغې شاه شؤهرتدن اۆستۆن توت،
آلچاقلېغې، یالتاقلېغې رذیللیڲی سن اونوت!
نئجه سوسوم، دانېشمایېم، من إیلهییم خیانت؟
هانې سئوگی، هانې وطن، دئ هاردا قالدې میللت؟
من بیر قولام، یئریم آلتون، سویوم گۆمۆش، اؤزۆم آج،
آتام محکوم، آنام سایېل، إلیم هر شئیه مۆحتاج
من تۆرک اؤولادېیام، درین عاغلېم، ذکام وار،
نه واختاجان چیڲینیمیزده گزهجک دیر یاغېلار؟
نهقدرکی، حاکیملیک وار، محکوملوق وار، من وارام،
ظۆلمه قارشې عۆصیانکارام أزیلسم ده سوسمارام!”
أحمد جاوادا سادهجه “موباریز ایستیقلال شاعیری” و یا “قۏرخماز، چکینمیز” دئییب کئچمک قدر بسیط بیر دَڲَرلندیرمه اۏلا بیلمز. سئل گلدی ایسه، سن ده اۏ آخېنېن دۆز اۏرتاسېنا دۆشدۆنسه و چابا گؤرستدیکجه بۏشلوغا دۆشۆرسن’سه اؤزۆنۆ، یۏرقون بدنینی و روحونو آخېنېن ایختیارېنا بوراخماقدان باشقا نهقالېر کی إده بیلهجهڲین، چابا و دؤنمزلیڲین ایشه یارامادېغې بیر آندا مغلوبیتی إعتیراف إتمک ده قهرمانلېق دېر. اۏ بیر شاعیر کیمی اؤز أدبی یۏلونو بئله آچېقلامېش دېر:
“من چئینهنن بیر اؤلکهنین
حاق باغېران سسییَم!”
عالیم لرین أحمد جاواد’لا باغلې دئدیکلری سؤزلر:
یاشار قارایئو:””إنتباه” دئینده ایلکین خاطېرلانان نیظامې اۏلور. “محبت” دئییلنده بیرینجی فۆضولینین آدې چکیلیر. “جومهوریت” دئینده ایسه یادا هامېدان أول أحمد جاواد دۆشۆر.”
علی سالالدین:”هر بیر صنعتکارېن، هر بیر اینسانېن خۏشبختلیڲی ده، بدبختلیڲی ده اۏلور. جاواد اۏنا گؤره خۏشبخت ایدی کی، طالئع اۏنا بؤیۆک بیر یئتهنک، جۏشقون بیر ایلهام وئرمیشدی. اۏنا گؤره بدبخت ایدی کی، شاعیرین حیات و فعالیتی چکیشمهلر، دیدیشمهلر ایچینده محو اۏلوب گئدیردی.”
سۏلماز محمد بڲلی:”أحمد جاواد قلمیندن چېخان شعر، صنعت نومونهلری خالقېن چۏخ آغرېلارېنې اؤزۆنده عکس إتدیریر.”
قایناقلار:
1. کنان آ، آذربایجان هیمنینین مؤلفینین فاجیعهسی
2. علییئوا آینور-سئویل أحمداۏوا، شانلې وطنین قهرمان اؤولادې أحمد جاواد
3. عسگرلی علیزاده، میللی ایستیقلال شاعیری أحمد جاواد
4. نبییئو باکر، أحمد جاواد
5. أفلاطون قېزې محمدلی آفینا، أحمد جاواد و تۆرکیه
فاطمه داداشزاده – اینگیلیسجه أدبیاتې اؤرگنجیسی


text:
کوکو بیچ، فلوریدا
کوکو بیچ، فلوریدا (اینگیلیسجه: Cocoa Beach, Florida) آمریکانین فلوریدا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۹٫۲۱ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۱۲۳۱ نفر و اهالی سیخلیغی ۹۷۵٫۱۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۳ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده کوکو بیچ، فلوریدا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cocoa Beach, Florida»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آذربایجان اوشاق ادبیاتیندا ایکی یئنی کیتاب
تهراندا کی «پیشگامان پژوهشمدار» انتشاراتینین «پندار» آدلی اوشاق بؤلومونون طریقیایله، آذربایجان اوشاق ادبیاتی ساحهسینده، ایکی یئنی شعر کیتابی بوراخیلدی.
بو کیتابلارین آدلاری و مشخصهلری بونلاردیر:
بیرینجی کیتاب: اوشاق نغمهلری – اوستاد حبیب فرشباف
اوشاق باغچالاری، کودکستان و دبستان اوشاقلاری اوچون شعر مجموعهسی
• شاعیر: اوستاد حبیب فرشباف آقایی
• رسام: وقار فرشباف آقایی
• علمی ناظیر: دکتر مرتضی مجدفر
• طراح گرافیک: فریبا بندی
• ۳۶ صحیفه، دؤرد رنگ، اعلا کاغاذ، گلاسه جیلد، ۴۲۰۰۰ ریال.
بو کیتابا تانینمیش آذربایجان شاعیری، اجتماعی شخصیت و معلم اوستاد حبیب فرشبافین ۱۸ اوشاق شعری سالینمیشدیر. بو شعرلرین عنوانلاری بئلهدیر: دۀ او نه دیر؟ / باهار/ یای/ پاییز/ قیش/ گونش و قار/ منیم قیزیم/ قیزیم/ تولدون مبارک/ مدرسهدن گلنده/ باجاریق/ سوت/ قویونوم/ تولکو و قارقا/ بالیق اولاجاغام/ پیشیگیم و مستان پیشیک.
کیتابا آذربایجانلی یازیچی و تدقیقاتچی دکتر مرتضی مجدفرین ایکی مطلبی علاوه ائدیلمیشدیر. مجدفر، بو کیتابین علمی ناظیری اولاراق، «سخنی با پدران، مادران و مربیان پیشدبستانی» عنوانلی بیر فارسجا یازیدا، بو شعرلردن نئجه تعلیم- تربیه ایشلرینده فایدالانماغی ایضاح ائدیر. او دئییر کی تعلیم و تربیه وزارتخاناسینین یئنی وئردیگی تدبیره گؤره، اوشاقلار، اوشاق باغچالاری و کودکستانلاردا اؤز آنا دیللرینده سؤیلهنیلن شعرلر و حئکایهلردن فایدالانمالیدیرلار. ائله همین ایضاحا گؤره، کیتابین اوستونده «مجموعه اشعاری برای نوباوگان مهدهای کودک، نوآموزان واحدهای پیشدبستانی و دبستانهای مناطق ترکنشین» عیبارتیده گؤزه چارپیر. مجدفر، هم ده بو کیتابا «سؤزلوک» آدلی اوچ صحیفهلیک آرتیرما(ضمیمه) حاضیرلامیشدیر. بو سؤزلوکده بعضی سؤزلر، اصطلاحلار و بیتلر ایضاحلانیر.
جیلدین دالی قابیغی اوستونده، اوستاد فرشبافین شکیلی و ییغجام صورتده ترجمه حالینی اوخویوروق. کیتابین شکیللرینی اوستادین صنعتکار قیزی وقار خانم چکمیشدیر. او ایندی تورکیهنین اوشاق یایین ائولرینه یاخیندان اوشاق کیتابلارینی حاضیرلامادا یاردیم گؤستریر. اونون اثرلری تورکیهده چوخ ماراقلا آلقیشلانیر.
ایکینجی کیتاب: باخ گؤر کیم دیر؟ نهچی دیر؟ (ایشلر و اوشاقلار) – دکتر مرتضی مجدفر
اوشاق باغچالاری، کودکستان و دبستان اوشاقلاری اوچون شعر مجموعهسی
• شاعیر: دکتر مرتضی مجدفر
• رسام: سام سلماسی
• طراح گرافیک: فریبا بندی
• ۲۰ صحیفه، دؤرد رنگ، اعلا کاغاذ، گلاسه جیلد، ۳۲۰۰۰ ریال.
بو کیتابدا، ایندییه قدر علمی و تربیتی اثرلری، هم ده تورکجه حئکایهلری و ترجمهلری ایله تانینان دکتر مرتضی مجدفر، اوشاق شاعیری آدی ایله میئدانا چیخمیشدیر. کیتابا مجدفرین ۷ اوشاق شعری سالینمشدیر. شعرلرین ترکیبی حالتلری واردیر. یعنی بو کی مجدفر، ایشلرله عائیله عضولرینی بیر- بیرلری ایله قوووشدورموش و تعلیم – تربیه باخیمیندان تلفیقی بیر ایش گؤرموشدور. شعرلرین عنوانلاری بئله دیر: بو «چیچکچی» آتام دیر/ منیم « آنام» خیاط دیر/ «پرستار»دیر منیم عمهم/ «طیارهچی» عمیمدیر/ «معلم»دیر خالاجان/ «سوروجو» دور بؤیوک آتام/ «کیتاب ساتان» داییم دیر.
شعری اوخویان اوشاق، عین زاماندا، هم ایشلرله تانیش اولور، هم ده عائیله عضولرینه محبت بسلهییر و اونلارلا عاطیفی ایلگی قورور. ائله بونا گؤره،کیتابین اوستونده فارسجا یازیلان بو عیبارتی گؤروروک: «آموزش واحدهای کار آشنایی با مشاغل و آشنایی با اعضای خانواده در قالب شعر برای کودکان مناطق ترکنشین.»
بو کیتابا آذربایجانلی یازیچی و تدقیقاتچی ابراهیم اصلانی، فارسجا بیر مؤخره (سون سؤز) یازمیشدیر. اونون «سخنی با پدران، مادران و مربیان واحدهای پیشدبستانی و مهدکودک» باشلیقلی مطلبینده، بو شعرلردن نئجه اوشاق باغچالاریندا و کودکستانلاردا فایدالانماق حاققیندا معلومات وئریلیر. او یازیسیندا تربیتی باخیمیندان شعرله یاناشیر و کیتابین اؤزللیکلرینی ایضاح ائدیر. اصلانی، پیشگامان پژوهشمدار انتشاراتینین مسئول مدیری دیر.
کیتابین سونوندا بیر صحیفهلیک سؤزلوک «معنی برخی واژگان و اصطلاحات ترکی موجود در کتاب» آدی ایله گؤزه دییر. باخ گؤر کیم دیر؟ نهچی دیر؟ کیتابینین شکیللرینی، گنج صنعتکار سام سلماسی چکمیشدیر. شعرلرین گؤزه چارپمایان بیر اؤزللیگی ده واردیر و او دا بو دور کی اونلاردا جنسیت فرقی یوخدور. یعنی شعرلری اوخویان هر اوغلان یا قیز، اؤزلرینی شعرلرده عکس ائتدیریب، جانلاندیرا بیلرلر. بو کیتابا شکیل چکن رسام دا، بو اؤزللیگی چوخ گؤزل شکیلده حیاتا کئچیرمیشدیر و دئمک بو کی، شکیللرین هامیسیندا قیز و اوغلان بیرلیکده حاضیردیرلار.
پیشگامان پژوهشمدار کیتاب ائوینین شعاری بو دور: «اوشاقلاریمیز آنا دیللرین یاددان چیخارتمامالیدیرلار. کیتابلاری الده ائدین و اوشاقلارین الینه چاتدیرین. ان یاخشی تحفه اوشاقلار اوچون، اوشاق کیتابی دیر.»
کیتابلاری اَلده ائتمک اوچون تهراندا کی ۸۸۳۴۵۲۱۷-۰۲۱ نمرهلی تئلفونا زنگ و یا ۸۸۳۴۵۲۱۸- ۰۲۱ نمرهلی فاکسا مکتوب گؤندرهمهلیسینیز. ایستهدیگینیز کیتابلار در حال، پست یا پیک واسطهسیله یوللانیلاجاقدیر.