text:
ایراندا، فارس میللتچیلیگینی، آزربایجانلیلار یاراتدیلار. آزربایجان اینتیلئکتوئللری، تجدد مفکورهسینده چوخلو استانبول مکتبیندن تأثیر آلدیلار. تجدد و دونیهویلشمه شرقده ایلک دفعه روسیه ترکیبینده اولان آزربایجان جمهوریتی نین ضیالیلارینین طرفیندن ایرهلی سورولدو؛ اما بو تفککورون گئنیشلنمهسی، عثمانلیلارین پایتختی، استانبولدا قووتله قارشیلاندیر و بو شهر تجددلشمه مفکورهسینین مرکزینه چئوریلدی. بورادا تورکچولوک، تجددودون اساس نقطهسی دیر. طبیعی اولاراق، ایراندا آزربایجانلیلاردا بو محفللره قاتیلمیشدیلار، چونکو بو اؤلکه ده- ده عینی اولاراق قاجار دولتی، عثمانلی کیمی کئچمیش گوجلو امپریاسینی الدن وئرمشدیر .
ایراندا، مشروطه دن قاباق ومشروطه دؤورونده، میللی حاکمیت، یئنی مترقی قانون اوستونه یوکلنمه گه گوره قاجار شاهلاری طرفیندن تشبث گؤستریلمشدیر. آنجاق آوروپا دا، حاکیمیتین قانون چرچیوهسینه دوشمهسی و سیاسی- اقتصادی اینکیشافین سورعتلنمه سی، آزربایجان اینتیلئکتوئل لرینی بو قناعته گتیردی کی، قاجار مونارشی سیستمینی، مشروطه مودئلینه چئویرسینلر. ژاپونیادا گئدن ایصلاحات و روسیه نین محاربه ده، اونلارا مغلوب اولماسی، آزربایجانلیلاری هیجانا گتیرمشدیر. بؤیله حالدا، تبریزده مشروطه حؤکومتین قورولماسی لابد(قاچیلماز) ساییلیردی.
باخمایاراق کی، ایستانبولدا میللی تورک مفکورهسی یارانمیشدیر. اما بونون تأثیری، آزربایجان اینتیلئکتوئللرین آراسیندا باشقا جور اولدو. شیعه و سنی، صفوی، عثمانی دعواسی منجه بو اینتیلئکتوئللرین شعور آلتی دوشونجهسینده معین رول اویناییردی. آزربایجاندا تورک دیلینده مدرسه آچیلماغی و چاغداش (معاصر) علمی کیتابلارین اوخونماسی، عمومیتله تورکچولوک آنلاییشی، شیعه و سنی دعواسی کانسپتینده دوشونولوردو؛ بؤیله بیر فیکیر داورانیشی کئچمیشده ده اولان اتفاقلاردان، خاراکتئریزه اولمشدور. مثلا عثمانلی شاهی، صفوی شاهینا تورکو مکتوب یازاندا، شاه جاوابینی فارسی دیلینده یازیردی و یا عکسینه صفوی شاهی تورکو یازاندا، عثمانلی شاهی فارسی جاواب وئریردی! بو بیر نوع ایکی مذهبین آراسیندا گئدن ساواش ایدی کی، تأسفله یئنی بیر مرحله ده، باشقا ایستقامتده قاباغا گئدیردی. یعنی تورکچولوک مفکوره سی، آزربایجان اینتیلئکتوئللرینه (آیدین دوشونجهلی لرینه) سانکی عثمانلی بیر دوشونجه کیمی نظره گلیردی و آزربایجان اینتیلئکتوئل لری فرقلی اولاراق، فارس کولتورونو و اونلارین کئچمیش ایمپئریاسینی، اؤرنک اولاراق سئچدیلر. بو ارتجاعی و گئری قالمیش فیکیر معاصر دؤوروده ده طباطبایی کیمی شخصلره جذبهسی واردی و «آذری»لر آدلانان طیف، آزربایجاندا میللی دوشونجهسینی سویودوب، قووهدن سالماق اوچون، بو طرفنده گئنیش میدان وئریرلر. عین زاماندا، ایرانچیلار، و ایرانشهریلرده جهد گؤستهریرلر تورکیه ایله آزربایجان آراسینداکی کئچمیش ایختیلاف لاری اساسی بیر دوشمنچیلیک عنوانیندا خاراکتئریزه ائدیب و بؤیله گوستهرسینلر کی، گویا تورکچولوک، تورکیه-یه قووشماق و سنی چیلیک دئمکدیر. حال بوکی، اونلار اؤزلری ده یاخشی بیلیرلر، آزربایجان ساده جه ایراندا، اؤزونون دیلینی، ادبیاتنی قورماق اوچون، عین زاماندا قاجار دؤورونده کی اقتصادی و سیاسی موقعیتین یئنی دن الده ائتمک ایستهییر. آزربایجانین تورکو دیلی و مدنیتی، سیاسی و اقتصادی گوجو، ایرانین تاریخینده تعیین ائدیجی رولو اولوبدور و بو یوز ایللیک تحقیر و آشاغیلاما سیاستی، داوام ائتسه، طبیعی دیر که بونونلا گلن قضا و قدر، هئچ ده بو اؤلکهیه خوش باغیشلامایاجاق.
شرق شناسلیغین ایراندا آنجاق، فارس یؤنلو بیر سیاسی باخیش اولوب و ایرانا بؤیوک ضربهلر ووروب.
بونا گوره کی، مین ایلیک آزربایجان تورکونون حاکیمیتی، قباحتله دانیلیب. بؤیله بیر ایرانشناسلیق، غرب دؤولتلرینین اورتا شرقده آپاردیغی سیاستیندن اوست-اوسته دوشور. خصوصاً اوندوققوزونجو عصرین اورتاسیندان و ایگیرمینجی عصرین باشلانیشیایله غرب سیاستی تام بو نقطهیه زوم اولوب کی، عثمانلی و قاجار دؤولتینه سون قویسون. حادثه لرین گئدیشاتی، اساس وئریر کی، اینگیلیس لر و فرانسه دؤولتی، عثمانلیلارین، بالکاندا و عرب اؤلکهلرینده ایفلاسا اوغراتماق اوچون، میللتچیلیک عنعنه سینی تاریخی بیر پروسئس اولاراق ایشه توتسونلار. البته بو پروسئس غربده – ده مودئرن بیر دوشونجه اولاراق باش وئرمیشدیر، و گئج یا تئز بو مفکوره شرقده -ده باش وئرهجک مجبوریتینده ایدی. اما بو او دئمک دگیلدی غرب ایمپئریاسی، شرقده بو سیاستی،هومانیست پرئنسیبیندن، ایرهلی آپاریردی. اصلینده بو فیکیر شرق میللت لرین، آزاد و سربست یاشاماسینا گتیریب چیخارتمادیر، بلکه یئنی بیر مستعمره چیلیگه سبب اولدو. بیر طرفدن غرب، آیری طرفدن صونعی(تصنعی- مصنوعی) دؤولت لر، میللت آدیندان باشقا ائتنیک لری آشاغیلاماقلا، اونلارین میللی و مدنی دگرلرینی محو ائدیب، آپارتایدا اوخشار بیر سیاست یوروتدولر. ایرانشناسلیق علمی بیر تحقیق آدیلا، بو اؤلکهده یئنی بیر میللت یاراتماق ایستهییردی و بو میللت واهی بیر آدلا یازیلمیش کیتابلاردا اؤزونو گؤستردی. سرجان ملکوم اینگیلیس مأموری بیر کیتاب یازدی « تاریخ ایران » آدیلا بو کتاب مقدس علمی بیر حقیقت ساییلاراق، سونراکی یازیلان کیتابلارا قایناق و تفسیر منبعی اولدو. بئله لیکله آریایی بیر میللت، ایرانین اصیل صاحبی کیمی میدانا چخدی، و ایکیمین بئش یوز ایل بوندان قاباق یاشامیش پارس طایفاسینی، یئنی لشدیرمکله، تورک لری، عربلری، اجنبی و تجاوزکار اولاراق قلمه وئردیلر. بو ایده حتی غربین اؤزونده ده بیر مئتود اولاراق، کئچمیش تاریخی تفسیر ائتمک اوچون تکجه (یگانه) منطق حساب اولوب و دئمک اولار ایگیرمینجی عصرین یارانمیش محاربهلرینه دستک اولوب و آزربایجان اینتیلئکتوئل لری برلینده ییغیشاراق، قزئته آچیب، آریایی ایرقچلیگی اساس توتاراق، ایرانین تاریخین آچیقلاماق ایستهییب لر. بؤیله بیر تاریخدن یارادیلمیش ایدئیا و بونلارین طرفیندن قبول ائدیلمهسی ایستر- ایستمز آزربایجانی، تورک یوردو اولدوغو اوچون ، محو ائتمهگه مؤحکم بیر دلیل یاراتدی. غربین شرقشناسلاری، ایرانین اسکی تاریخینی، فلسفی باخیشلا، غربده گئدن تاریخی پروسئس کیمی قیمتلندیردیلر. اونلارین فیکرینجه، اسکی تاریخ ایراندا بشر سیویلیزیاسینین بیرینجی فورما سیدیر، ایران یا خود پارسلار بشرین ایلکین ائقوسینی یاراتدیلار، و بئلهلیک له ظولمت دن انسان تاریخینی قورتاراراق، سیویلیزاسیا اینکیشاف ائتدی. بو ایفاده و پارسلارا تاریخی بیر قیمت، و اؤنم وئرمک، تورک تاریخینی آزربایجان اینتیلئکتوئل لرینین گوزوندن سالدی و پیسکولوژی جهتدن اساسلی ضربه ائندیردی. آنجاق تکجه بو دگیلدی، «غربین شرقشناسلاری، پارسلاری، آریایی سویدان اولدوغو اوچون، غرب کیمی اینکیشاف ائتمهگه قابلیتلی میللت سایدیلار، آنجاق بونو دا وورغولادیلار کی، بو قابلیت، عربلر و تورکلر، طرفیندن تضعیف ائدیلمش. چونکو عرب و تورک آنلایشی ذاتاً صحرا و بیاباندا یاشادیقلاری اوچون، شهر تمدن دن گئری قالیب لار، بونلارین مدنیت یاراتماغا استعدادلاری آزدیر یا دا یوخدور. اونلار بونو ایرهلی سورمکله کی، تورکلرین مکتوب یازیلاری چوخ آز و دگرسیز دیر، و بونون قاباغیندا، گئنیش فارسی الیازمالار وار، بؤیله بیر نتیجه چیخاردیردیلار کی، تورکون دیلی علمی قابلیتی اولمادیغی اوچون یازماغا گلمیر؛ و بو دیلده معارفچیلیک یاراتماق اولماز. عین زماندا تورکلر معاصر دؤولت و میللت یاراتماقدا عاجزدیلر. اونلار مدنیت دونیاسینا گئج گلیب لر و تاریخی باخیمدان (نوقطه نظردن)، وحشیچیلیکدن تام خلاص اولماییب. اونا گوره، اونلار بیر میللت دگیرلر، ساده جه قوم و قبیله دیلر و ائله اونا گوره، حاکمیت یاراتماق اونلار اوچون تئز دیر. اسلامدان سونرا تورک لرین آدی تاریخه دوشموش، اونلار فارس مدنیتینین، عربلرله برابر اینکیشافینین قاباغین آلمیشلار، تورک دؤولت لری اؤلکهنی اداره ائتمک قابلیتلری اولمادیغیندان، اؤزلرینه فارس وزیرلری سچمیشلر، هابئله فارسی دیلینی ده دؤولت دیلی قبول ائتمیشلر . باشقا طرفدن اسلام دینی محاربه دینی اولدوغوندان، عربلرله تورکلرین ذائقهسینه خوش گلیردی. حال بوکی، فارس مدنیتی بؤیله بیر دینله اویغونلاشا بیلمیردی . تورکلرله عربلرین اسلامدان دوشونجهلری چوخ رادیکال و دونیا طلب لریندن اویغون دگیلدیر و بو تاریخی باخیمدان ایرانا بؤیوک ضربه لر وورمشلار. اونلارین دینی تعصب لری سبب اولوب، شاهلیق پارس عنعنه سی، آرادان گؤتورولسون و شاه، میللتین ایستکلرینی نظره آلمایاراق کسکین شکیلده دینی پلورالیزمی پوزوب، آنجاق آللاها جاوابده اولسون». بو و آیری مسئله لری یارادان شرقشناسلار، آزربایجان اینتیلئکتوئل لرین، ائپیستمولوژی (معرفتشناختی) جهتدن تام باشقا دوشونجهیه سوق وئرمیشلر. بئلهلیکله آزربایجانین استعدادلی متفکرلرینی، اؤز دیلینه و تورپاغینا دوشمن ائتمیشلر. بو یوز ایل داوام ائدن بؤیوک یالان، نهایت ایگیرمینجی عصرین سونوندا، گئرچک اوزونو گؤستردی. تورکیه ده گئدن دموکراتیک پروسئس لر، آزربایجان جمهوریتینین یئنیدن مستقل اولوب و پرابلئمرینی چؤزهرک اینکیشافا دوغرو گئتمهسی، معلوم ائتدی کی، بوتون بو سؤیلَنیلمش تحقیرلر، تورک فوبیاسینین غربده کؤک سالماغیندان ایرهلی گلیب. چونکو کئچمیش تاریخده تورکلرین غرب دونیاسینا یوروشو، روم ایمپئریاسینی مغلوب ائتمهسی، ایستانبولون فتحی، اورتا شرقده سیاستلری ایفلاسا اوغراماغی و باشقا دلیللر، اونلارین شرق شناسلیغینی دا تأثیر آلتینا آلمیشدیر. باخمایاراق کی غربده بؤیله باخیش ضعفه اوغراییب، آنجاق ایراندا دموکراتیک سیاسی و اجتماعی پروسئس لرین گئری دوشمهسی، بؤیله مفکوره نین داوام ائتمسینه زمین یارادیر. ائلهجه ده چوخ جلب ائدیجی بیر حال یارانیب، اودا بودور کی، بیرینجی دفعه اولاراق، جمعیت، فکری باخیمدان اینتیلئکتوئل لردن قاباغا دوشوب، هابئله بو فیکیرلری راسیستی سایاراق بونا سون قویماق ایستهییرلر.
بهنام کیانی اجیرلی (دانش آموختهی جغرافیای علوم سیاسی)


c: text/html

text:
اویان نیوز: شعر زیبای آنا دیلی اثر استاد اسماعیل جمیلی شاعر آذربایجانی مقیم آمریکا،توسط یکی از هنرمندان اجرا شد.
به گزارش خبرنگار اویان نیوز،این اثر هنری که به مناسبت روز جهانی زبان مادری آفریده شده است،سرشار از مفاهیم والای انسانی در ستایش زبان مادری و هویت اصیل انسانی است.
http://www.youtube.com/watch?v=_d9mwcRDmb0&feature=player_embedded
بیز واریق وارسا وطن وارایسه دوغما دیلیمیز
اؤیره نیب بیلمه لیدیراؤز دیلینی تورک ائلیمیز
آنا تک جاندان عزیزدیر آنا تورپاق آنا دیل
حورمتین ساخلا یاشارکن آنالار قدرینی بیل
وطنین کیملیییدیر وارلیغینین داش تملی
کیملییین بایراغیدیر هر بالانین دوغما دیلی
آنا دیلدیر بزه ین دویغولارین اویلاغینی
سوسله ین آرزیلاری سئوگی سئوینجین باغینی
بولبول اؤز دوغما دیلیله گوله سویلر سؤزونو
هر گول اؤز رایحه سیله تانیدار اؤز اؤزونو
آنا دیلدیر داشییان لایلالارین جان دادینی
آنا دیلدیر یاشادان ائولادینین اؤز آدینی
آنا دیلدیر ائلینین تاریخی آیدین تانیغی
یوردونون اؤلکه سینین آیناسی سؤنمز چراغی
آنا دیلده آنانین سئوگیسی عطری دادی وار
آنا دیلده وطنین شانلی شرفلی آدی وار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (1) / احمد یزدانی
گیریش
ایران تاریخینده حال حاضیرکی دؤوره قده ر اوچ دولت فورماسی موجود اولموشدور. بیرینجی فورما مطلق پادشاهچیلیق دیر کی ، 20 – نجی عصرین اوّللرینه قده ر دوام ائدیب. ایکینجی فورما 1906 – نجی ایلده ن 1979 – نجی ایله قده ر دوام ائده ن مشروطیت پادشاهچیلیغی و نهایت اوچونجو فورما اسلام جمهوروسو ولایت فقیه دؤورو دیر کی ، ایندیه دک دوام ائدیر.
دولت حقوقو باخیمدان ، ایران ئولکه سی 1906- ایلدن 1979- نجی ایله قدر پارلامنتار اساسلی مشروطه پادشاهچیلیغی ایدی. اونون اساسینی 1906- نجی ایل ایران آنایاساسی و 1907- نجی ایل «اساس قانونا علاوه» سی تشکیل ائدیردی.
غربین دموکراتیک اساس قانونلاری، خصوصیله 1831- نجی ایل بلژیک اساس قانونو اساسیندا حاضیرلانمیش ایران اساس قانونو ، حاکمیتین بؤلونمه سی پرنسیبی اساسیندا تشکیل ائدیلمیشدی. بو او دئمکدیر کی، شاهین 1906- نجی ایلدن اوّلکی مطلق حاکمیتی ، پارلامنتین موجود اولماسی نتیجه سینده محدودلاشدیریلمیشدیر. حکومت بوندان سونرا پارلامنت قارشیسیندا مسئولیت داشیان وزیرلر واسیطه سیله اداره اولونمالی ایدی.
دیگر حقوقلارلا یاناشی ایران اساس قانونو اهالیه آشاغیداکی اساس حقوقلاری وئریردی :
– قانون قارشیسیندا برابرلیک
– مطبوعات آزادلیغی
– سؤز و ییغینجاق آزادلیغی
بوتون بونلار:
عنعنه لریندن ، 1799- ایل انسان حقوقلاری بیاننامه سیندن و 1831-ایل (Magna Charta, Bill of Rights)
بلژیک اساس قانونون اساس حقوقلار کاتولوقوندان گؤتورولموشدور.
آنجاق انکار ائدیلمز بیر حقیقتدیر کی ، شاه دورونون سونونا قدر اساس قانونون نظریّه سی و اساس قانونون تطبیقی بیر- بیریله هئچ وجهده اویغون اولمایب و عکسینه ، لازیم تمیزلیکلردن سونرا اساس قانون داها چوخ کیچیک بیر حاکیم طبقه نین امتیاز و منافعی نین قانونلاشدیریلماسی اوچون بیر وسیله یه چئوریلمیشدیر.
غرب ئولکه لرینده پارلامنتاریزم اساسلی ، دموکراتیک دولتلرین عمله گلمه سی اوزون مدّتلی سوسیا ل-اقتصادی و مدنی انکشافین نتیجه سینده ممکون اولموشدور. مثال اوچون بو ئولکه لرده حیات سویّه سی وخالقین سیاسی یتگین لیی یوکسک بیر درجه یه چاتاندان سونرا عموم سئچکی حقوقونون کسرلی تطبیقی امکان پذیر اولموشدور.
1906- نجی ایلده پارلامنتاریزم اساسیندا مشروطه سیستمی تطبیق ائدیلدیکده ، بو شرطلر ایراندا هله یئنیدن عمله گلیردی. بو دؤوروده انگلستان و روسیه نین نفوذو آلتیندا ایراندا کهنه فئودال اجتماعی قورولوشون گئتد یکجه دئیشیلمه سی اؤزونو گوستریردی و بونونلا علاقه دار مختلف طبقه لرین اجتماعی قورولوش حاققیندا کی تصوّرلری ده دئیشیردی. بو او دئمکدیر کی ، مشروطه – پارلامنتاریزم سیستمی حاققیندا ایران اهالی سینین بویوک حصصه سینین اوّلجه دن هئچ بیر دقیق تصوّرو یوخ ایدی.بوندان علاوه مطبوعات واسطه لری چوخ جزئی ایدی و اهالی نین 90% – ای سوادسیز ایدی. اونلار آنجاق آغیر سوسیال وضعیتدن و ایالتلرده والی لرین اؤز باشینا حکمرانلیغیندان قورتولوشلاری اوچون مشروطه انقلابیندا اشتراک ائدیردیلر.
انگلستان و روسیه نین ایرانا سوخولماسی ، ایلک نوبه ده ایران ممتازلارینین یوکسک اجتماعی مووقع توتماسینا امکان
یاراتدی. بو قوروپلار اساسا، انگلستان و روسیه ایله آل – وئر سایه سینده تجارت بورژوازی نین یوکسک زیروه سینه قدر قالخان تاجرلرو ایری ملکه دارلاردان عبارت بیر قوروپو ایدی. اونلار فئودال- تجارت سیستمین (مرکانتیل) حکم سورمه سینی طلب ائدیب و بو مقصده چاتماق اوچون قدیمدن موجود اولان فئودال- مطلق سیستمین آرادان قالدیریلماسینی طلب ائدیردی . 1906 – نجی ایلده مشروطه پادشاهچیلیق سیستمی تشکیل ائدیلدیکدن سونرا تئزلیکله آیدین اولدو کی ، تجارت بورژوازیسی و ایری ملکه دارلار سرای و عنعنه وی قوّه لرله بیرلشمه یه گیریب وبئله لیکله ایراندا دموکراسینین حیاتا کئچیریلمه سینه منفی تاثیر بوراخدیلار. اونلار دولتده حقیقی حاکمیتی اله کئچیریب و اساس قانوندان فئودال- مرکانتیل سیستمی قوّه ده ساخلاماق مقصدیله استفاده ائدیردیلر. بونونلا یاناشی اونلار اؤلکه نین انکشافی و مستقل صنایع لشمه سیندن ده قورخوردورلار. چونکو عملده خارجی تضییق لر و همچنین داخیلی سیاسی عنعنه وی قوّه لر اونلارین مووقعینی تهلیکه آلتینا سالیردی.
دئمک اولار کی ، غرب اؤلکه لرین اساس قانونلاری نمونه لری اساسیندا قبول ائدیلمیش مشروطیت اساس قانونوندان گؤزله نیلن اومیدلرین دوغرولماماسی ، اگر معیّن معنادا اونون مضمونونون نتیجه سی ایدیسه ، دیگر طرفدن ده بو ، اساس قانونون حیاتا گئچیریلمه سینی نا ممکون ائد ه ن سیاسی – اجتماعی و تاریخی مناسبتلر ایدی. بورادا بو فاکتورلارا نظر سالیب و اونلارین اسلام جمهوروسو- ولایت فقیه سیستمی نین حاکمیته گله جه یینه زمین یارادان مناسبتلری گؤسترمه یه چالیشاجاغام.
پارلامنتاریزمین تاریخی انکشافی
1- ایران مشروطه انقلابی عرفه سینده
19- عصرده ایراندا هله مطلق اداره ائتمه فورماسی نین حکم سورمه سینه باخمایاراق ، بو عصر اوّلکی لردن اساسلی صورتده فرقلنیردی. چونکو فتح علیشاهین حاکمیتی دؤورونده ، کئچمیش تصادفی علاقه لردن سونرا ، اوروپا ایله ، اونون اقتصادی و حربی قدرتی ، اونون انکشافی و تکنیکی ایله آچیق رقابت و ضدّیتلر باشلاندی.
اوّللر ایرانین خارجی اؤلکه لرله علاقه سی محدود تجارت علاقه لری ایله کفایت لنیردیسه ، 19 – عصرده ایرانا اؤز تاثیرینی گؤستره ن اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری ائله محکم ایدی کی ، او ، ایراندا مشروطه حرکاتی نین حاضیرلانماسینا حل ائدیجی درجه ده زمین یاراتمیشدیر. بیر – بیریله رقابت آپاران انگلستان و روسیه حکومتلری آراسیندا کی مبارزه ، ایشی او یئره گتیریب چیخارمیشدی کی ، ایران فورمال مستقل لیی اولان بیر یاریم مستعمره وضعیتینه دوشموشدو. دیگر طرفدن ایسه اوروپانین ایرانا بؤیوک تاثیری نتیجه سینده ، کهنه فئودال اجتماعی قورولوش تدریجا دئیشیردی. بو او دئمکدیر کی ، اقتصادی و سوسیال مناسبتلر کئچمیش دؤوروله مقایسه ده یئنی بیر معنا کسب ائدیردی. بو دئیشیک لر نهایت ایراندا مشروطه حرکاتینین و پارلامنتاریزمین یارانماسینا گتیریب چیخاردی.
19- عصرده ایراندا مشروطه حرکاتی دؤلاییسیله حاضیرلاندیغی اوچون ، آشاغیدا بو دؤورون انقلاب اوچون حل ائدیجی اهمّیته مالیک اولان فاکتورلاری داها اطرافلی تحلیل ائدیله جک .
1.1. انگلستان و روسیه نین ایرانا نفوذو
انگلستان و روسیه نین ایرانا گئنیش نظارت ائتمک اوچون جد و جهدلری 1800 – نجو ایلدن ، یعنی بیرینجی ناپلئونون روسیه تزاری بیرینجی پاولPaul ایله بیرگه هندوستاندا انگلستان حاکمیتینه هجوم ائتمک پلانی نین حاضیرلانماسیندان
باشلاییر. ناپلئون ایرانین کومک ایله انگلتره نی هندوستاندا دنیز یولوندان محروم ائتمک ایسته ییردی.
انگلستان ایسه چالیشیردی کی ، هندوستاندا کی مستملکه لری اوچون تهلکه اولان ناپلئون و ایران شاهی آراسیندا کی راضیلاشمالارا مانع اولسون . بونا گؤره ده او هندوستاندان ایرانا صلاحیتلی بیر انگلیس ماموری گؤنده ریب و او دا اؤز نوبه سینده هدیّه لر و وعده لر وئرمک له ایران شاهینی انگلیس لرله بیرلیکده فرانسانین علیهینه یؤنه لمیش بیر مقاوله باغلاماغا تحریک ائدیر. (1)
مقاوله ده محاربه شرایطینده قارشیلیقلی حربی یاردیم نظرده توتولوردو.
روسیه ایرانین شمالیندا ایرانا عاید اولان اراضی لری اشغال ائتمک اوچون بیر باشا حربی عملیات باشلایاندا ، انگلیس لر 1800 – نجو ایلده باغلانمیش قارشیلیقلی مدافعه مقاوله یه باخمایاراق ، روسیا ایله فرانسایا قارشی متّحد اولدوقلارینا اساسلاناراق ، ایرانا هر هانسي بیر حربی کومک لیقدان امتناع ائدیر. بئله اولدوقدا ایران یئنیدن فرانسایا مراجعت ائدیب و ناپلئون ایرانا هر بیر جور مومکون کومکه وعده ائدیر.
او 1807 – نجی ایلده ایران اوردوسونو معاصر اوروپا سویه سینده حاضیرلاماق اوچون تهرانا 70 نفر ضابط گؤنده- ریر. سون نتیجه ده ایران انگلیس لرین تضییقی و اونون ایرانین جنوبیندا فارس ولایتینی اشغال ائتمک تهلکه سی ایله اوزله شه ره ک ، فرانسانین حربی هیاتینی گری قایتارمالی اولور. بو دؤورودن باشلایاراق ایراندا نظارت ائتمک اوغروندا بیر – بیریله رقابت آپاران بؤیوک دولتلر انگلستان و روسیه اولور. انگلیس لرین ماراغی هر شئیدن اول بوندان عبارت ایدی کی ، اؤزونون هندوستان مستملکه لرینه یولو آچیق ساخلاسین. روسیه نین ماراغی ایسه شمالدا بوز وورمایان لیمانلاری نین (بندرلرینین) چاتیشمازلیغیندان ایره لی گلیردی.
بو دؤوروده ایرانین گونئی حصصه سی انگلیس لرین گوجلو اقتصادی ، نظامی و سیاسی تاثیری آلتیندا ایدی . ایرانین شمالیندا ایسه رو سیه ایران ایالت لرینی اشغال ائتمک اوچون حربی عملیات لار گئچیریردی. 1813 و 1826 – نجی ایل محاربه لری ایرانین شمالیندا ایالت لرین ایتیریلمه سینه گتیریب چیخاردی. بو محاربه لرده او جمله دن گلستان و تورکمنچای مقاوله لری اوزه رینده آذربایجانین بیر حصصه سی روس امپریاسینا داخیل ائدیلدی.
هر ایکی محاربه ده کی مغلوبیت لر تکجه اراضی ایتگیسی ایله کفایت لنمیردی ، همده بو قاجارلار سلاسه سینین تزار رژیمیندن خصوصی آسیلیغینا سبب اولدو. چونکو 1828- نجی ایل تورکمنچای صلح مقاوله سینده ولیعهد عباس میرزا روسیه ایله راضیلیغا گلدی کی ، روسیه حکومتی اونون تخت – تاجا صاحیب اولماق حقوقونو تانییب و اونون ورثه لری آراسیندا ایران سلطنتی نین دوام تاپماسینا تامینات وئرسین . بو واختدان قاجارلار سلاسه سینین شاهلاری روس حمایه -سی و تاثیری آلتینا دوشوب و نئجه دئیرلر ، اؤز ماراقلارینی حیاتا کئچیرمک اوچون روس حکومتی نین الینده بیر آلته چئوریلدیلر. مثال اوچون روسلارین کومک ایله محمد علیشاه 1908 – نجی ایلده ایران پارلامنتینی توپا باغلایب و اونو باغلاددی .
یوخاریدا قید ائدیلدی کیمی ، اگر ایران سراییندا روسیه نین یاخین طرفدارلاری وار ایدیسه ، انگلیس لر ایرانین گونئ منطقه سینده کؤچه ری طایفالارلا سیخ علاقه ساخلایب و ایراندا اؤز پلانلارینین حیاتا کئچیریلمه سینده اونلاردان استفاده ائدیردیلر.
ایرانین 1826 – نجی ایل مغلوبیت اینه قده ر روسیه حربی اشغالچیلیق سیاستی یورودوردو. 19- نجو عصرین اورتالاریندان باشلایاراق ، روسیه بیر واختلار انگلیس لرین ائتدیی کیمی ایرانی همچنین اقتصادی و سیاسی جهتدن ده اؤز نظارتی آلتینا آلماغا باشلادی. بئله لیکله 19 – عصرین اورتاسیندان بری ایران اوچون هر ایکی دولت یعنی انگلستان و روسیه دولتلریندن «کؤنول لو آسیلی لیق» دؤورو باشلاندی. اونلار – انگلستان و روسیه – اؤزلرینین گئنیش- لنن صنایعسی اوچون خام مال الده ائمک و اؤز صنایع محصول لاری اوچون ایراندا یئنی بازارلار تامین ائتمک اوچون بیر- بیریله رقابت آپاریردی و بو زمان امتیازلار اله کئچیرمک و بیر طرفلی تجارت سازش لری واسطه سیله ایرانین انگلستان و روسیه طرفیندن کونوللو سیخیشدیریلماسی باشلاندی. تئزلیکله انگلستان و روسیه ، اؤلکه نی داها چوخ نظارت آلتیندا ساخلاماق اوچون ایرانا سرمایه خارج ائتمه یه باشلاد یلار. بو جور «کونوللو سیخیشدیرما» اصولو تئز- تئز حربی تضییق واسطه سیله مشایعت اولونوب و سرایا رشوت وئرمکله اونو اله آلماقلا حیاتا کئچیریلیردی.
انگلستان و روسیه یه وئریلن مختلف امتیازلار ایران اقتصادیاتینی تمامیله افلاج وضعیتینه سالیردی. چونکو انحصارلارین اجنبی لرین الینه گئچمه سیله ، دئمک اولار کی ، بوتون داخیلی بازار و حل ائدیجی اقتصادی ساحه لر انگلستان و روسیه نین نظارتی آلتینا گئچیردی. مثال اوچون 1870 – نجی ایلده ناصرالدین شاه ایل لیک گلیرین 15- % 20 – ای مقابیلینده دمیر یؤلونون ، کوچه لرین و داها سونرا نفت و دیگر مینرال لارین استثماری ، همچنین کارخانالارین ، کانال و دیگر سووارما تاسیساتلاری نین تیکیلمه سی انحصارینی 70 – ایل مددتینه انگلیسلی Baron Julius de Reuter وئرمیشدی . بوندان علاوه ایران گمرک خاناسی دا ایگیرمی مین فوند استرلینگ مقابیلینده 25 – ایل مددته اونا وئریلمیشدی.
او دؤورون سیاسی خادملریندن بیری اولان ، انگلیس Henri Ralson Sir او مناسبتله بئله یازیردی : » بو مقاوله ایله ایرانین و انگلستانین گله جه یی بیر – بیریله باغلاندی …. بو مقاوله چاپ اولاندان و نشر ائدیلن کیمی ، هامی باشا دوشدو کی ، اؤلکه نین بوتون وار – دولتیندن ایستر صنایعه ، ایسترسه کند تصرفاتی ساحه لرینده استفاده ائتمک حقوقو بیر دفعه انگلیسین الینه وئریلمیش و بللی دیر کی بوندان دا هانسی اوستونلوک لر میدانا چیخار. اوّللر هئچ کیم بئله بیر واجب مقاوله نین بیر انگلیسله باغلانا بیله جه یی نین مومکونلوغونو تصّوورونه بئله گتیره بیلمزدی» (2)
آنجاق ایکی ایل کئچندن سونرا بو مقاوله ایران خالقلارینین بعضی دایره لرینین گوجلو اعتراضی و روس رقیبلری نین طلبینه گؤره ایران حکومتی طرفیندن لغو ائدیلدی.
آرتیق 1889 – نجی ایلده همین بارون رویتره 1872 – نجی ایلده لغو ائدیلمیش سازشین زیانی نین ئوده نیلمه سی کیمی ایراندا Iran Imperial Bank امتیازینین اساسینین قؤیولماسینا اجازه آلماق میسّر اولدو. بونونلا بئله پول نشری نین حقوقو و بونون نتیجه سینده ده اؤلکه نین ارزی و همچنین پول سیاستی اوزه رینده حاکمیت یالنیز بیر بانکا یا مخصوص ائدیلدی. بانکین مدیریتی لندن ده یئرلشیردی و ایران قانونلارینا تابع دئییلدی. «ایران امپریال بانکی» ایرانین بوتون ایری شهرلرینده اؤز شعبه لرینی یاراتمیشدی و بوتون پول دؤرویه سی اونون نظارتی آلتیندا ایدی. بوتون بانک عملیاتلارینین خالص گلیریندن آنجاق 6% – ای سرایا چاتیردی. (3)
1871- نجی ایلده روسیه ده ، ایران سراییندان «روسیه انقراضی بانکاسی» نین یارادیلماسینا راضیلیق آلدی. بو بانک روسیه مالیّه وزارتی نین بیر شعبه سی ایدی و بونا گؤره ده ایران قانونلارینا تابع دئییلدی. 21 – مارس 1821- نجی
ایلده شاه ، توتون انحصارینی Major Mr. G. F. Talbort آدلی بیر انگلیسه وئردی. بو امتیازین اوزه رینده انگلیسلی مایورا تک باشینا 50 – ایل مدّتینه ایران توتونون بئجه ریلمه سی ، ساتیلماسی و اخراجی حقوقلاری وئریلدی. بونون عوضینه شاه ایل لیک گلیرین 25% طلب ائتدی . بیر ایل سونرا بو سازش بوتون اهالی نین اعتراضینا گؤره لغو ائدیلدی. آنجاق ایران حکومتی 1892- نجی ایلده ، لغو ائدیلمیش توتون انحصاری نین شرکتلرینه ده ین زیانی اؤده مک اوچون ایران امپریال بانکاسی نین واسطه چیلی ایله انگلستاندان 6% ربح ایله بئش یوز مین فوند استرلینگ بؤرج آلماغا مجبور اولدو. آلینان بؤرج اوچون تامینات کیمی ایران دولتی جنوبی ایرانین گمرک حقوقلارینی انگلستانا رهن وئردی.
هئچ بیر علاوه ایضاحا احتیاج یوخدور کی ، انگلستان و روسیه یه وئریلن مختلف امتیازلار و ائله جه ده روسیه و انگلستان طرفیندن شاها وئریلن بؤرج لارین نتیجه سی هر دفعه خارجدن داها بؤیوک بؤرج آلماغا و یئنی امتیازلارین وئریلمه سینه و آخیردا ایرانین انگلستان و روسیه اؤلکه لریندن داها آرتیق آسیلی اولماسینا سبب اولوردو.
نهایت مظفرالدین شاه 28-مای 1901 –نجی ایلده ایرانین تاریخینده ایلک دفعه اولاراق ، ایگیرمی مین فوند استرلینگه انگلیسلی William Knox d, Arcy – یه ایلک نفت امتیازینی ساتدی. بو سازشین مدّتی 60 – ایل ایدی. بو سازشده اساسا روس نفوذو آلتیندا اولان 5 شمالی ایالت – آذربایجان ، گیلان ، استرآباد ، مازندران و خراسان – استثثنا اولماقلا ، d, Arcy بوتون ایران اراضیسینده نفت یاتاقلارینی تدقیق و استثمار حقوقونا مالیک ایدی. ایل لیک خالص گلیرین 16% -ای ایران حکومتینه وئریلمه لیدی.
d, Arcy طرفیندن یارادیلان نفت شرکتی (Anglo-Iranian Oil- Company) آدلاندیریلدی. سونرالار یعنی 1908 – نجی ایلده یارادیلمیش انگلیس – ایران نفت شرکتی انگلیس حکومتینه تابع ایدی.
امتیازلاری اله گئچیرمک خارجی حکومتلره ایرانا نه اینکی اقتصادی ، همچنین سیاسی جهتدن ده آغالیق ائتمه یه امکان وئریردی. بئله لیکله 1862 – نجی ، 1865 – نجی و 1872 – نجی ایللرده هند – اوروپا تلگراف آژانتی لی یین انگلیس دپارتمانتی مظفرالدین شاهلا ایراندا تلگراف خطی نین تیکیلمه سی و استفاده سی حاققیندا سازش باغلادی. بو سازشه گؤره بوتون حقوقلار یالنیز انگلیسه مخصوص ایدی. بو تلگراف خطی ، ایرانین گونئی ایالتلرینی انگلستانین تاثیری آلتینا آلدی. انگلیس حکومتی بیر نئچه طایفا باشچیسی ایله علاقه یه گیره بیلدی و تلگراف خطینی قؤروماق بهانه سیله اؤلکه – نین سیاسی حیاتینا مداخیله ائتمه یه باشلادی. بوندان باشقا، انگلستان ایران دولتی نین تابع لیینده اولمایان تلگراف خطی –نین تیکیلمه سیله او دؤورون ان مهم خبرلر واسطه سیندن اؤز سیاستیلرینه اویغون استفاده ائتمک امکانینا مالیک اولدو. تلگراف اداره لری انگلیسلی لر ، هندوستانلی انگلیس تبعه لری و یا خود «معتبر» ایران قوللوقچولاری طرفیندن اداره اولونوردو.(4)
اجتماعي قورولوش
یوخاریدا قید ائتدییمیز کیمی ، 19 – عصرده ایراندا فئودال اجتماعی قورولوش اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری نتیجه سینده دئیشمکده ایدی.
19- عصرین اوّللرینده ، اوروپانین آرتیق انکشاف ائتمیش ، صنایع لشدیریلمیش اؤلکه لریله مقایسه ده ، اقتصادیات اساسینی کند تصرّفاتی و مال دارلیق تشکیل ائده ن ایران ، گری قالمیش بیر فئودالی اؤلکه ایدی.
بوتون اهالی نین 80% – دان چؤخو کندلرده یاشاییردی. بونوندا تخمینا 30% – ای طایفا قوروپلارینا منسوب ایدی . کندلیلر اکین ساحه لرده ایشله دیی ملکه دارلارین دؤزولمز ظولمو آلتیندا یاشاییردیلار. کندلیلرین بئجه ردی محصولون 5 – دن 3 تا 5 – دن 4 – او صاحبکارین پایینا دوشوردو. اگر توخومو صاحبکار وئریردیسه 10% – ای و اگر توخومو اؤزو الده ائتمه لی ایدیسه ، 20 % محصولدان اؤزونه قالیردی. (5)
کندلی لیلرین آسیلیغی همده اونونلا گوجله نیردی کی ، چوخ واخت مالیک اؤز کندلیلری اوزه رینده پلیس و محکمه حقوقونا دا مالیک ایدی. (6)
طایفا عضولری نین وضعیتی هئچ ده کندلی لرین وضعیتیندن فرقلنمیردی. طایفالار کند تصرفاتی ایله یاناشی اساسا مال دارلیقلا مشغول اؤلوردولار.
بیر قایدا اولاراق طایفا عضولری نین ایری تؤرپاق صاحبی اولان طایفا باشچیسیندان آسیلیقلاری ، کندلیلرین مولکه – دارلاردان اولان آسیلیغیندان هئچ ده ضعیف دئیلدی.
دئمک اولار کی ، او دؤوروده ایران مختلف قطب لرده دوران اجتماعی طبقه لرین بیر جمعیت ایدی. بیر قطبو تورپاقسیز کندلیلردن و ساده طایفا عضولریندن ، شهر صنعتکارلاریندان و خیردا آل – وئرچیلرین عبارت اولان اهالی- نین بؤیوک کؤتله سی تشکیل ائدیردی. بو قوروپون وضعیتی اونونلا سجیّه لنیردی کی ، اونلار چوخ کاسیب وضعیتده یاشاییر و هر هانسی سیاسی اراده سینی ایفاده ائتمک حقوقوندان محروم ایدیلر.
دیگر قطب شاه و سرایدان ، طایفا آریستوکراسیندان ، یوکسک آیت الله – حجت الاسلام لاردان ، ایری مولکه دارلاردان و یوکسک رتبه لی مامورلاردان عبارت ایدی. بوتون بو قوروپلار اوچون عمومی جهت بو ایدی کی ، اونلارین نماینده- لری ، بؤیوک تورپاق اراضیسینه قسما خصوصی مولکیت کیمی ، قسما دولت مولکیتی کیمی صاحب ایدیلر. (7)
بوتون بو قوروپلارلا مقایسه ده شاه حاکم رولا مالیک ایدی. تورپاقلارین حاکیم طبقه آراسیندا پایلانماسی حاققیندا اونو دئمک اولار کی ، شاه اؤلکه نین ان ایری مولکه داری ایدی. اکثر حال لاردا ایسه ، ایری مولکه دارلارا اونلارین تورپاق ساحه لری شاه طرفیندن اجاره یه (تیول) وئریلیردی.
یالنیز 19 – عصرین اؤرتالاریندان باشلایاراق شاهین تورپاق ساحه لری نظره چارپاجاق درجه ده اؤز معناسینی ایتیردی. شاهین سایسیز – حسابسیز شخصی خرجلری وضعیتی او درجه یه چاتدیردی کی ، شاهلیغا مخصوص تورپاق ساحه لری ساتیلدی و بئله لیکله بو تورپاق ساحه لری نین یئرینی گئتدیکجه خصوص مولک لر توتوردو.
شاهین رولو 19- عصرین اؤرتالارینا قده ر بؤیوک تورپاق ساحه لرینه صاحیب اولماسیندان علاوه بونونلا سجیّه لنیردی کی ، 1906 – نجی ایلده مشروطیت پادشاهچیلیغی یارانا قده ر ، او دولت حاکمیتی نین یگانه باشچیسی ایدی. مطلق حاکم کیمی ، قانون وئریجیلیک ، اجرا ائدیجی و عدلیه حاکمیتی نی او اؤزونده بیرلشدیرمیشدی . اؤز مطلق حاکمیتی نی شاه اونا تابع دولت اورقانلارینا «شاهلیق فرمانلاری» ایله حیاتا گئچیریر و بو زمان اوندان آسیلی ناظر و یوکسک مامورلار طرفیندن مدافعه اولونوردو. شاهین مطلق حاکمیتی نی اؤلکه نین بوتون ایالتلرینده حقیقتا حیاتا گئچیمک اوچون هر حالدا ، شاه ، سرای اداره اورقانلاری و مامورلارین آزلیغینا گؤره ، اکثر حال لاردااؤز یاخین قوهوملاریندان ، ایالت باشچیسی تعین ائدیر و اونلارا بیر وظیفه اولاراق تاپیشیلیردی کی ، ایالتلرده شاه حاکمیتینه عمل اولونماسینا نظارت ائتسینلر.
کیچیک شهرلری ایسه «حاکیم» لر ( بونلار اکثر حال لاردا شاهزاده و یا خود شاهین باشقا قوهوملاری ایدیلر) اداره ائدیردیلر. اکثر حال لاردا دولت وظیفه لری ، همچنین وئرگی لرین ییغیلماسی کیمی دؤلت گلیر منبع لری شاه طرفیندن اجاره یه وئریلیردی و والی لر اؤز وظیفه لرینی شاهدان ساتین آلیردیلار. وظیفه لرین ساتیلماسی اؤز نوبه سینده شاه و اونون سرایی اوچون هئچ بیرایتگی دئیلدی . چونکو وظیفه آلان ، آلدیغی وئرگی لرین معین بیر حصصه سینی سرایا وئرمه لی ایدی. ییغیلمیش وئرگیلرین دیگر حصصه سی ایسه اونون شخصی استفاده سینده قالیردی. بونوندا نتیجه سی بعضا ائله اؤلوردو کی ، والی لر اهالی دان مومکون قده ر داها چوخ ، حتّا بعضا سلاحلی دسته لرین کومک ایله وئرگی ییغماغا چالیشیردیلار.
آیدیندیر کی ، اجتماعی حاکمیتین بو جور خصوصی مولکیته چئوریلمه سی سیستمی ، روشوه خورلوق اوچون ال وئریشلی شرایط یارادیردی و بونون دا آغیرلیغی اهالی نین اوزه رینه دوشوردو. بو یوکو آغیرلاشدیران داها بیر فاکتور دا ناظر و ولایتلره تابع اولان مامورلارین عمومیتله مواجب آلماسی ایدی و اونلار جماعتین حسابینا یاشامالی اولوردولار. حکومت او جمله دن پلیس مامورلارینا دا جزئی معاش وئریردی. ایستر ناظیرلیک لره ، ایسترسه ده ولایتلره تابع اولان بوتون پلیس اداره لری اهالی نین وئردیی «چای پولو» ندان و یا خود حبس ائدیلن لردن آلینان پول حسابینا یاشاییردی. (8)
محکمه ده وکیل لیک ائتمک یوکسک رتبه لی حکومت مامورلاری اوچون علاوه بیر وارلانما منبعی ایدی. اؤز ولایتلری داخیلینده حقوق – محکمه ایشلری ده تاپیشیریلمیش والی لر ، اکثر حال لاردا «جریمه» و یا ضمانت پولو آز اولانی گناهکار اعلان ائدیردیلر . کیم والیه بؤیوک مبلغ ده آزاد اولما پولو وئره بیلیردیسه ، آزادلیغا بوراخیلیردی. (9)
گئریه نظر سالاندا دئمک اولار کی ، تخمینا 19 – عصرین اورتالاریندا ایراندا هله قدیمدن قالان جدّی مطلقیت پادشاهچیلیق ایله سجیّه لن اجتماعی قورولوش دوام ائدیردی . شاه مطلق حکمران کیمی دولتده حاکمیتی اؤز الینده بیرلشدیرمیشدی . عین زاماندا او ، اؤلکه نین تخمینا بوتون مولک و تورپاقلارینین صاحبی ایدی و اکثر حال لاردا اؤز ساحه لریندن استفاده حقوقونو یوکسک مامورلارا ، ظابطلره و طایفا باشچیلارینا حواله ائدیردی. شاهین مطلق حاکمیتی ایله اهالی نین ان بؤیوک عاجز و حقوقسوز حصصه سی قارشی – قارشیا دوروردو. خالق دولتین فورمالاشماسیندا اشتراک ائتمیردی. شاه طرفیندن بعضی حاکمیت حقوقلاری وئریلمیش و سرایدا قسما نفوذا مالیک یوکسک طبقه ، شاهین قوهوملاری ، یوکسک دین خادملری و یوکسک رتبه لی مامورلار مستثنی تشکیل ائدیردیلر.
آرتیق قید ائتدیمیز کیمی ، او واختا قدر ایران اجتماعی قورولوشو هئچ بیر دئیشیک لیه معروض قالمامیشدی. آنجاق 19- عصرین اورتالاریندان اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری اقتصادی و اجتماعی ساحه لرده دئیشییک لر میدانا گتیردی و بونلاردا مشروطه حرکاتی نین عمله گلمه سی اوچون شرایط یاراتدی .
یوخاریدا اشاره اولوندو کی، انگلستان و روسیه ایلک حربی اشغال ائتمه سیاستیندن سونرا 19 – عصرین اورتاسیندان ایرانی بوندان بئله اساسا «صلح» یولو و واسطه لریله ، همچنین اقتصادی و سیاسی جهتدن اؤز نظارتی آلتینا آلماغا باشلامیشدی. ایراندا «صلح مداخله سی» آدی آلتیندا اساسا امتیازلارین اله کئچیریلمه سی و تجارت سازشلری نین باغلانماسی حیاتا کئچیریلیردی. مختلف امتیازلار و تجارت سازشلری ایلک نوبه ده بونا خدمت ائتمه لی ایدی کی ، بیر طرفدن انگلستان و روسیه ده وسعت تاپان صنایع اوچون یئنی ساتین بازارلاری الده ائدیلسین. دیگر طرفدن ایسه ، قسما انگلستانین و روسیه نین صنایع سینده استفاده ائدیلن پامبیق ، شکر چوغوندورو کیمی کند تصرفات محصول لاری نین ، قسما ده چای ، توتون و قورودولموش میوه کیمی گونده لیک طلبات مال لارین اؤز اؤلکه لرینه ادخالی تامین ائدیلسین.
بو سیاست آخیردا اورایا گتیریب چیخاردی کی ، ایراندا بو واختا قده ر ایلک نوبه ده خیردا کند تصرفاتی و خیردا ائو صنعتکارلیغینا اساسلانان کهنه فئودال اقتصادی قورولوش دئیشیلدی. اوجوز و چوخ واخت داها کیفیّت لی انگلیس و روس مال لارینین ادخالی ، داخیلده کی صنعتکارلیق محصول لارینین استحصالینا و اونلارین ساتیشینا زیان ووردو.
بو او دئمکدیر کی ، خارجی مال لارین تاثیری نتیجه سینده کندلرده و شهرلرده صنعتکارلیق موسسه لری اؤز ایشینی دایاندیرماغا مجبور اولوردو. چونکو اونلارین مال لاری خارجی جنس لرله رقابتده دوام گتیرمیردی.
انگلستان و روسیه نین تاثیری کند محصولاتی ساحه سینده ده کؤک لو دئیشیک لره سبب اولموشدور. اؤلکه ده بو واختا قده ر کند محصولاتی سیستمی اساسا داخیلی احتیاجلارین بر طرف ائدیلمه سینه یؤنه لمیشدی . 19 – عصرین اورتالاریندا بئله عنعنه وی محصولات سیستمی دئیشیلدی و بوندان سونرا انگلستان و روسیه یه صادر ائتمک اوچون دویو ، توتون ، پامبیق کیمی کند تصرفاتی محصول لارینین استحصالی بؤیوک اهمّیت کسب ائتدی . استحصالین دئیشیلدیرمه سی امکانی اولمایان بیر چوخ عنعنه وی کند تصرفاتی ساحه لری اؤز معناسینی ایتیردی و بو دا کیچیک و اورتا فئودال لارین مفلس لشمه سینه سبب اولدو. (10)
اونلارین یئرینی آریستوکراتلار و بؤیوک ملکه دارلارلا یاناشی تجارتچی مولکه دارلارین (مرکانتیل بورژواسی) طبقه سی توتدو. تجارت ساحه لریله مشغول اولان ملکه دارلارین بئله سوّیه ده موجود اولماسی هر ایکی بؤیوک دولتین یعنی انگلستان و روسیه نین سایه سینده ممکون اولموشدو . چونکو اونلار گتیریلمیش خارجی مال لارین مثال اوچون پارچا ، قند ، چینی مال لاری ایراندا ساتیب و بوندان بؤیوک قازانج الده ائده بیلیردیلر. (11) لاکین بو قازانجی هر هانسی بیر یئرلی صنایعه ده قویماق اولموردو. چونکو داخیلده یئنی یارانان صنایعدن اوجوز اوروپا مال لاریله رقابتده مدافعه اولونموردو. بئله کی 1850-1860 – نجی ایل لرده ایراندا باشقا ساحه لرله یاناشی کاغیذ فابریکی ، چینی قابلار ، شوشه کارخانالاری ، توخوجولوق فابریک لری قورولدو . لاکین قیسا بیر مدّت عرضینده بو فابریک و کارخانالارین اکثریتی افلاس اولوب و آرادان گئتدی. چونکو اونلار آرتیق قید ائدیلدیی کیمی ، مدافعه ائدیجی گمروک قانونون اولمادیغی اوچون انگلیس و روس مال لارینین گوجلو تضییقی آلتیندا محکم لنه بیلمیردیلر. بو سببدن ایری تاجرلر خارجی مال لارین ساتیشیندان الده ائدیلن منفعتدن شاهدان تؤرپاق ساحه لری آلیب و بو یول لا دا هم تاجر و همده مولکه دار اولوردولار. اونلار بیر طرفدن اؤز تورپاق ساحه لرینده استحصال اولموش اساسا کند تصرفات محصول لارینین اخراجی یولوایله بؤیوک وار – دؤولت الده ائدیردیلر و دیگرطرفدن ایسه اؤزلرینین آرتیق آرتمیش اقتصادی اهمیت کسب ائتمه لرینه باخمایاراق ، اؤلکه ده دؤولتین اداره اولمونماسیندا هئچ بیر سیاسی نفوذا مالیک دئیلدیلر. بو اوچون ده اونلار دؤولتده سیاسی حاکمیتین اداره سینده اؤزلرینین لازیم سوّیه ده اشتراکینی طلب ائدیردیلر.
بو دؤوروده ، تاجرلرین شخصی مولک اله کئچیرمه سی پروسه سی ، هم یوکسک مامور و ضابط لرین دولت پولونو گیزلی خرج لمک و آلدیقلاری روشوت حسابینا مولک الده اتمه سی و همچنین شاها مخصوص تورپاق ساحه لرین ساتیلماسی پروسه سی ایله پارالل گئدیردی. سرایدا کی پول چاتیشمازلیغی و شاهین گنینه – بؤلونا شخصی خرج لری نتیجه سینده شاها مخصوص تؤرپاق ساحه لری نین بؤیوک بیر حصصه سی ساتیلیردی. شاهین خصوصی مولک لرینین ساتیلماسی ، اونون اقتصادی ضعیف لمه سی ایله یاناشی سیاسی ضعیف لمه سینه ده سببب اولوردو.
ایران جمعیتی نین اقتصادی و اجتماعی ساحه لرینده باش وئره ن دئیشیک لر، عین زاماندا یاواش اولورسا دا مدنی حیاتی دا دئیشدی. ….
***
یوخاریدا قید ائتدیک کی ، ایران جمعیتی نین اقتصادی و اجتماعی ساحه لرینده باش وئره ن دئیشیک لیک لر ، عین زاماندا یاواش اولورسا دا مدنی حیاتی دا دئیشدی . ایرانین انگلستان و روسیه ایله سیخ علاقه لری نتیجه سینده اوروپا یا یؤل آچیلدی و مختلف جور فیکیر و ایده آل لار ایرانا یؤل تاپدی . اوروپا نی تانیماق ، خصوصیله ایران آیدینلارینا ایلک دفعه اولاراق اؤزاؤلکه لری نین گری لیی و اوروپانین انکشافی آراسیندا کی فرقی گؤرمه یه امکان وئردی . بو اوچون بونلار آراسیندا داها تئز – تئز لازیم و اجباری رفورم لار طلب ائدیلیردی.
اوروپا سیاحت لرینده اورادا کی ترقی دن تاثیرلنن قاجارلار سلاسه سینین بیر نئچه شاهی حتا ، ایران اهالیسینی اوروپالاشدیران رفرم لارطرفداری اولدولار. 1848 – نجی ایلده تخت و تاج صاحبی اولموش ناصرالدین شاه ، مثال اوچون عنعنه وی اولاراق دین خادم لرینین نفوذو آلتیندا اولان کوتله وی تحصیل سیستمینده رفرما تدبیرلری حیاتا کئچیردی. قدیم دین – فلسفی مکتب لرله یاناشی 1851- نجی ایلده ضابط لر ، تکنیک لر و طبیعت شناسلارین تحصیل آلمالاری اوچون عالی مکتب «دارالفنون» یارادیلدی و بورایا همچنین اوروپادان دا اؤیره تمن (معلم ) قوّه لر جلب ائدیلدی. بوندان علاوه او ایران مطبوعاتی نین دا اساسینی قویدو . 1850- نجی ایلده ایراندا دولت پولونون حسابینا ماشین اصولو ایله چاپ ائدیلمیش ایکی غزه ت چیخدی. بو دؤروده ایلک دفعه اولاراق همچنین بؤیوک بیر طلبه (دانشجو) قوروپاسی خارجه گؤنده ریلدی.
ناصرالدین شاهین حیاتا کئچیردیی رفرم لار هئچ ده کؤک لو رفرم لار دئیلدی و اؤلکه نین مدرن لشدیریلمه سینده آنجاق جزئی موفقیّت قازانا بیلیردی . باشقا سؤزله ، اونون بو و یا دیگر رفرم لاری ، حکومتی نین بؤیوک منفی جهتلری آلتیندا تاثیرسیز قالیردی. مثال اوچون او اهالی نین بؤیوک حصصه سی نین دوچار اولدوغو یوخسوللوغو آرادان قالدیرا بیله جک اجتماعی رفرم لارا هئچ بیر ماراق گؤسترمیردی. بونون عوضینده او سلف لری کیمی ایران اهالیسینه قارشی اؤزباشینالیق سیاستی ایره لی سوروب و سرایی تنقید اتمه یه جسارت ائدن هر بیر شخصه قارشی آمانسیزلیق ائدیب و اؤز خیرینه اجنبی لره امتیازلار ساتیب و بونون عوضینده ایسه اؤزونون و سرای آداملاری نین جل – جلال ایچینده یاشامالاری اوچون خرج ائتمه یه بؤرج آلیردی.
دولت طرفیندن حیاتا کئچیریلن رفرم لارین فایداسی بوندان عبارت ایدی کی ، بو اوروپایا تدریجا آجیلان بیر یؤل ایدی و هر شئیدن اوّل ایرانلی طلبه لر و آیدینلار اوچون خارجده اوخوماق امکانی ایدی. بو طلبه و آیدینلارین بیر چؤخو اؤز وظیفه لرینی بوندا گؤروردور کی ، ایران خالقلارینی اوروپانین ترقی سیله تانیش ائتسین و اونلاردا بونا اوخشار بیر انکشافی مومکون اده بیله جک حاکمیت سیستمی نین یارادیلماسیندا ماراق اؤیاتسین.
اجمالی اولاراق دئمک اولار کی ، مشروطه انقلابی عرفه سینده انگلستان و روسیه نین تاثیری نتیجه سینده ایراندا بیر – بیریله باغلی اولان اقتصادی – اجتماعی عنصرلر میدانا گلمیشدی کی ، عنعنه وی اجتماعی قورولوشون دئیشیلمه سینه سبب اولدولار. کهنه اجاره سیستمی بو دؤوروده بحران وضعیته دوشموشدور و خارجله تجارت نتیجه سینده وارلانان ایری تاجرلرین یئنی یارانان طبقه سی (مرکانتیل بورژوا) بو واردان هم تؤرپاق ساحه لری نین ساتین آلماسی و همده سیاسی حاکمیتین اله کئچیریلمه سی یؤلوندا استفاده ائدیردی.
اؤز ماراقلارینی داها یاخشی بیر سیاسی سیستم ایله تمثیل ائتمک اوچون ایری تاجرلره ایران اهالی سینین کومه یی لازیم ایدی. اونلار بونون اوچون قاجارلار سرایینا قارشی ایران اهالیسی نین عمومی ناراضی لیغیندان استفاده ائدیب و نهایت اؤزلرینین اشتراکی ایله مشروطه حرکاتینین یارادیلماسی اوچون ان اون جرگه ده اؤزلرینینن ، روحانیلرین و آیدینلارین دوردوغو بیر انقلاب حاضیرلادیلار.
B– 1
1905 – 1909 – نجی ایل لرده مشروطیت انقلابی
ایران خالقلاری نین مطلق پادشاهچیلیقا قارشی تضییقی آلتیندا مظفرالدین شاه مچبور اولدو کی، 5 – آوقوست 1906 – نجی ایلده مشروطیت پادشاهچیلیغی حاققیندا قانون امضالاسین . مشروطیت انقلابی اؤز کاراکترینه گؤره شاهین و اونون حکومتی نین یالنیز آیری – آیری سهولرینه قارشی مانیفستا دئیلدی ، عکسینه ، ایران تاریخینده ایلک دفعه اولاراق شاهین تک باشینا حوکمدارلیق ادّعاسینا قارشی اعتراض ، پارلامنتین یارادیلماسی و شاه حاکمیتینه قارشی سیاسی قوّه کیمی اساس قانونون قبول ائدیلمه سی طلب ائدیلیردی.
آشاغیدا کی بؤلومده مشروطه انقلابی نین سبب لری و انقلابین گئدیشاتی تحلیل ادیله جکدیر.
مشروطه انقلابی نین سبب لری
19- نجو عصرده ایران اجتماعی استروکتوراسینی تحلیل ائده رکن ، بیز آرتیق قید ائتدیک کی، تخمینا 19- عصرین اورتالاریندان باشلایاراق ، انگلستان و روسیه نین تاثیری آلتیندا ایراندا اجتماعی- اقتصادی قورولوشدا باشلایان دئیشیک لر و بونونلا باغلی اجتماعی طبقه لرده اجتماعی قورولوش تصوّرلری نین دئیشمه سی پروسه سی مشروطیت سیستمی نین یارانماسیندا حل ائدیجی فاکتوردور.
اجتماعی- اقتصادی قورولوشون دئیشیلمه سی ایری تاجرلر طبقه سی کیمی یئنی طبقه لرین یارانماسینا سبب اولدو. بو ایری تاجرلر طبقه سی اؤزلرینین آرتان اقتصادی گوجو نتیجه سینده غدّار رژیمی اؤز ماراقلارینی داها یاخشی تمثیل ائده ن یئنی بیر سیاسی سیستم ایله عوض ائتمک ایسته ییردیلر.
یئنی طبقه لرین یارانماسی ایله یاناشی ، عنعنه وی طبقه لرین مثال اوچون صنعتکارلار طبقه سی نین وجودو خارجی مال لارین رقابتی نتیجه سینده نظره چارپاق درجه ده تهلکه آلتیندا ایدی. بونا گؤره ده بو طبقه لرده بیر سیاسی سیستم طلب ادیردیلر کی ، او ، اجنبی دولتلرین حدسیز– حسابسیز نفوذونو محدودلاشدیرا بیلسین و اونلارین موجودلوغونون اساسلارینا قطعی تامینات وئرسین.
مشروطه حرکاتیندا اشتراک ائده ن مختلف طبقه لردن هر بیری نین اؤز ، بعضا حتّا بیر- بیرینه ضد اولان مقصدلری وار ایدی. بوتون بو قوروپلاری واحد جبهه ده بیرلشدیرن عمومی مقصد بو ایدی کی ، اونلار شاهین مطلق حاکمیتینی آرادان قالدیرماق ایسته ییردیلر. بیر حاکمیت کی ، ایراندا تخمینا بوتون طبقه لرین زیانینا اولاراق داخیلده گوج و استثمار حیاتا کئچیریردی و خاریجه مناسبتده ایسه اؤلکه نی اوروپا دولتلرینه ، هر شئید ه ن اوّل انگلستان و روسیه یه امتیازلار فورماسیندا ساتیردی و آلدیغی پول لارلا تمامیله شاه و اونون سرای اعیانلاری نین جاه – جلالّلا یاشاماقلارینی تامین ائدیردی.
دئمه لی مشروطیت حرکاتیندا اشتراک ائده ن اساس اجتماعی قووّه لر یاخیندان تحلیل اولونمالیدیر. بو اوچونده اساس دیقّت بو طبقه لری مشروطه حرکاتیندا اشتراکا وادار اده ن سبب لره وئریلمه لیدیر.
مشروطه انقلابیندا اساسا ایری تاجرلر ، دین خادملری ، ضیالیلار و شهرلرده یاشایان خیردا صنعتکارلار و خیردا تاجرلر اشتراک ائدیردی. بو انقلاب آنجاق شهرلرده محدودلاشیردی و کندلیلر ایسه شهرلرده کی حادثه لردن تجرید ائدیلمیشدیر.
مشروطه انقلابینین رهبرلیی اساسا ایری تاجرلرین ، یوکسک رتبه لی دین خادملرینین و بعضی ضیالی لرین الینده ایدی.
ایری تاجرلرین مشروطه حرکاتیندا اشتراکی اؤزلری نین اقتصادی فعال لیغینی آزاد انکشاف ائتدیرمک مناسبتلری یارادا بیلمک آرزوسوندان ایره لی گلیردی. افسوس کی ، ایری تاجرلر طبقه سی لاپ اوّلدن هم انگلستان و روسیه ایله ، همده سرایلا کومپرومیسه حاضیر ایدی. اجنبی دولتلرله گذشته راضیلیق اوندان ایره لی گلیردی کی ، ایری تاجرلر محض انگلستان و روسیه نین نفوذو نتیجه سینده میدانا گلمیش ایدی. چونکو خارجله تجارت اتمکله یئنی اوروپا محصول – لارینین ادخالی و اؤز تارلالاریندا بئجه ریلن کند تصرفاتی محصول لاری نین اخراجی یولو ایله اونلار یوکسک گلیر الده ائده بیلیردیلر. سونرا داخیلده ده فئودال سیستمی نین تمامیله آرادان قالدیرماسینی ایسته میردیلر. چونکو اونلارین اؤزلری ده ملکه دار ایدیلر. آنجاق بونا باخمایاراق بعضا ایری تاجرلر انگلستان و روسیه ایله و داخیلده سرای لا ضدّیتده اولوردولار. مثلا : 22 – مارت 1891- نجی ایلده (28 رجب 1307) توتون امتیازی بیر انگلیس لی شرکتینه وئریلنده (بو مقاوله ده اساسا انگلستان 50 – ایل مدّتینه ایران توتونون بئجه ریلمه سی ، ساتماسی و اخراجی اوزه رینده یگانه نظارته مالیک ایدی) بو امتیازی خارجه وئره ن شاه ایله ایری تاجرلرطبقه سی آراسیندا ایلک جدّی ضدّیتلر یاراندی.
ایری تاجرلرین کاروانلاری یول کسنلر طرفیندن تالان ادیلنده ، یا خود والی لر اونلاردان اوزباشینا یوکسک وئرگی و دیگر پول لار طلب ائدنده ، اونلار اؤزلری نین مدافعه سی اوچون قانون طلب ائدیردیلر. اگر اجنبی شرکتلر اونلارین تجارت ساحه لرینه حددن آرتیق نفوذ ائتمه سی دیلر و فئودال سیستمی داخیلینده مثال اوچون تجارت یؤل لارینین تهلکه سیزلیینه تامینات وئره ن بیر اصول- اداره اولسایدی، یقین کی تاجرلر حکم سوره ن مناسبتلرله راضیلاشاردیلار. عکس تقدیرده اونلار اؤزلرینین ایری تاجرلر کیمی موجود اولمالارینا تامینات وئره بیله جک بیر ملی – آزادلیق انقلابی طلب ائدیردیلر. (12)
یکون ووراراق دئمک اولار کی ، ایری تاجرلر خارجی اؤلکه لرله علاقه ساحه سینده خارجین ایرانا حددیندن آرتیق گوجلو نفوذونون محدودلاشدیریلماسینی و داخیلده ایسه بئله بیر مرکزلشدیریلمیش اداره اصولو طلب ائدیردیلر کی ، تجارت یول لاری نین تهلکه سیزلیینی ، ایالتلرده والی لرین اکثر حال لاردا سویغونچولوق تدبیرلری نین آرادان قالدیریلماسینی و یا خود ایری تاجرلرین اقتصادی انکشافینا تامینات وئره ن عدالتلی وئرگی سیستمی نین یارادیلماسینا امکان وئرسین. بوندان علاوه اونلار اؤزلری نین مولک لرینه سرای هجوملاریندان تامینات وئریلمه سینی و حتّا بعضی یئرلرده یونگول صنایع ساحه سینین یارادیلماسینا اجازه وئریلمه سینی ده طلب ائدیردیلر.
مشروطه انقلابینا مناسبتده توتدوغو موقع لره گؤره دین خادملرینی ایکی قوروپا بؤلمک اولار:
1- یوکسک طبقه یه منسوب اولان وارلی دین خادملری کاسیب و آشاغی طبقه یه منسوب اولان روحانیلر -2
یوکسک دین خادملری ایله مقایسه ده کاسیب روحانیلر، اهالی نین ان آشاغی طبقه لری نین طرفینده دوروردو.
اونلار اخلاقی سبب لردن اهالی نین بؤیوک اکثریتی و اؤزلری اوچون یوخسوللوغون آرادان قالدیریلماسینی طلب ائدیردیلر. یوکسک دین خادملری ایسه ، حاکم یوخاری طبقه یه منسوب ایدیلر و اکثر حال لاردا اونلار بؤیوک گلیر آلدیقلاری تؤرپاقلاری اداره ائد ه نلر و یا خود خصوصی ملکیت صاحبی ایدیلر. اونلاردان بعضی لری حتّا شاه ایله قؤهوم و یا خود سرای ین ان سیخ متّفق لری ایدی . یوکسک دین خادم لرینین معین بیر قسمی شاهلا مناقشه ده ایدیلر. چونکو اونلارین قدرتلری ، مولک لرینین چوخلوغویلا و دیگر تورپاق ساحه لریندن آلدیقلاری گلیرلرله دورمادان آرتیردی. اونلارین وار- دولتی آرتدیقجا، اؤزلری نین آرتان حاکم موقعینی شاه و سرایدان محافظه ائتمه – یه مجبور اولوردولار (قاجار سلاسه سینین بیر نئچه شاهی دفعه لرله یوکسک دین خام لری نین تورپاقلاری نین بیر حصصه سینی مصادره ائدیب و دولت تورپاقلارینا چئویرمه یه جهد ائتمیشدیلر).
مشروطیت انقلابیندا اشتراک ائتمکله یوکسک دین خادملری ایلک نوبه ده چالیشیردیلار کی ، تکجه شاه طرفیندن دئیل ، همده خارجی دولتلرین ایرانا نفوذو نتیجه سینده تهلکه یه معروض قالا بیله جک حاکم موقعلرینی قؤرویوب ساخلاسینلار. بئله لیکله اونلار 1891 – نجی ایلده توتون امتیازینین انگلستانا وئریلمه سی نین قطعی علیهینه اولموشدولار . چونکو اونلارین اؤز تورپاق ساحه لرینده ده توتون بئجه ریلیردی. اونلار همده قؤرخوردولار کی ، اوروپا مدنیّتی نین ایرانا ادخالی نتیجه سینده ، اسلام دینی اهالی آراسیندا اؤز تاثیرینی ایتیره بیلسین . بو او دئمکدیر کی» اؤزونو تمامیله حاکم طبقه کیمی حسّ ائده ن یوکسک دین خادملری اؤزلری نین تمثیل ائتدیکلری دینه هر هانسی بیر اطاعت کارسیزلیغدا اؤزموقع لرینه قارشی تهلکه گؤروردورلر» (13)
19- عصرین اورتالاریندا یارانمیش غیر مذهبی آیدینلار دا مشروطه انقلابیندا مهم رول اوینامیشلار. بو ضیالی- لارین بیرحصصه سی افلاس لانما تهلکه سیندن چیخیش یؤلونو اؤز اوشاقلاری نین تحصیلینده گؤره ن خیردا و اورتا فئودال لارین اوغلانلاری ایدی. بونلار اوروپایا گؤنده ریلیردی و اوروپادا اونلار تحصیل آلیردیلار کی ، ایرانا قایتدیقدان سونرا یوکسک وظیفه آلیب و توتا بیلسین لر.
آنجاق افلاسا چکیلمه تهلکه سی آلتیندا اولان خیردا و اؤرتا فئودال لارین اومیدی پوچا جیخدی. چونکو هر هانسی بیر وظیفه نی الده ائتمک اوچون کؤروپچیا و رشوت وئرمه بیرینجی درجه لی اهمّیته کئچیردی. بو سببدن ده بئله ضیالیلار لازیم رفورم لار طلب ائدیردیلر.
آنجاق اوروپادا تحصیل آلمیش ضیالیلارین اله حصصه لری ده وار ایدی کی ، اونلاری یوکسک وظیفه توتمالاری- نین تامین ائدیلمه سی دئیل ، عکسینه ، اؤز ایده آل لارینین حیاتا کئچیریلمه سی داها چوخ ماراقلاندیریردی. بو آیدینلار غربی اوروپا اؤلکه لری نین حکومت سیستمی نین اوستونلوک لرینه اینانیر و بونونلا مقایسه ده ایران دسپوتیزمینی حدسیز درجه ده گری لیک کیمی قبول ائدیب و بونا گؤره ده ایراندا لازیم دئیشیک لیک لرین طرفداری کیمی چیخیش ائدیردیلر.
اونلار اؤزلری نین وظیفه سینی بوندا گؤروردولر کی ، ایران اهالیسینه ایراندا مثبت دئیشیک لیک لرین مومکون – لویونو امکان داخیلینده ایضاح ائتسینلر. بئله ضیالیلارین اؤلکه نین داخیلینده کی معارف لندیرمه فعالیت لری ، خارجده یاشایان و اکثریتی ایرانی سیاسی سببلردن ترک ائتمیش یازیچی و زورنالیست لر طرفیندن مدافعه ائدیلیردی ( بو ضیالیلارین چؤخو میرزا فتحعلی آخوندوف ، میرزا عبدالرحیم طاللب اوف و میرزا زین العابدین مراغه ای- نین چاغداش فیکیرلریندن تاثیر آلیردیلار).
بئله لیکله بیر دسته ژورنالیست و یازیچی استامبولدا اساسی 1875- نجی ایلده قؤیولموش «اختر» ژورنالی نین رئداکسیا سیندا چالیشیردی. قاهره ده معارف لشدیرمه ایشی ، اساسی 1898 – نجی ایلده قویولان «ثریّا» و «پرورش» غزه تی اطرافیندا مرکزلشمیشدی. 1893- نجو ایلدن کلکته ده چیخماغا باشلایان «حب المتین» غزه ته- نین ده یوکسک سویّه سی وار ایدی. خارجده نشر ائدیلن بو ژورنال لارین آراسیندا اساسی 1890- نجی ایلده ایرانین لندن ده کی کئچمیش سفیری میرزا ملکم خان ناظم الدوله طرفیندن قویولان «قانون» ژورنالینین بؤیوک اهمیتی وار ایدی.
ایری تاجرلرین ، یوکسک دین خادملری نین و ضیالیلارین رهبرلیی آلتیندا ، یوخاریدا قید ائدیلدیی کیمی ، صنعتکارلار و خیردا تاجرلر ده مشروطه حرکاتیندا اشتراک ائتمه یه جلب ائدیلدیلر. خیردا تاجرلرین ظولمکار رژیمیندن ایلک ناراضیلیقلاری 1891- نجی ایلده ، توتون امتیازی انگلستانا وئریلنده اؤزونو گوجلو گؤسترمیش ایدی. انگلستان توتون امتیازینی آلماقلا ، ایران توتونونون اخراجاتی و اونون ایراندا ساتیلماسی خقوقونا یگانه مالیک اولدوقدا ، خصوصیله ایران توتون تاجرلری اؤزلری نین یاشایش و دولاناشیق واسطه سیندن محروم اولدوقلارینی باشا دوشدولر. اعتراض علامتی اولاراق ، او واخت بیر چوخ توتون تاجرلری اؤز دوکانلارینی باغلادیلار.
ایراندا کی گمرک سیستمی طرفیندن ده خیردا تاجرلر اؤزلرینی گوجلو تضییق آلتیندا حسّ ائدیردیلر. مظفرالدین شاهنین حاکمیتی دؤورونه قده ر 1896-1906 – هر شهرین اؤزونون گمرک اداره سی وار ایدی و مال لارین ایستر داخیلدن ، ایسترسه ده خارجدن گتیریلمه سیندن آسیلی اولمایاراق ، اوندان گمرک حاققی آلینیردی. گمرک حقوقو اکثر حال لاردا والی لر طرفیندن اجاره یه گؤتورولوردو و بؤیوک نفوذا مالیک ایری تاجرلر اؤز مال –لارینی گمرک حاققی وئرمه دن داخیل و خارج ائده بیلیردیلر. بونوندا نتیجه سینده گمرک وئرگی سینین اساس آغیرلیغی خیردا تاجرلرین اوزه رینه دوشوردو.
ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (2)-احمد یزدانی
Alavi, Bozorg, kämpfendes Iran, Berlin 1955, Seite 111 -1
2-Satripi- Yahrahmadi, Fatollah, Das Problem der Grundbesitzprobleme in der wirtschaftlichen
und politischen Entwicklund des Irans, Diss. 1961, Seite 48
3- Lenczowski, Georg, Russia and the West in Iran 1918- 1948 Seite 76
4- Litten, Wilhelm, Persien von der Penetration pacifique zum Protektorat, Berlin 1920, Seite 5
-5باخ : رحییم رئیس نیا ، زمینه اقتصادی و اجتماعی مشروطیت ایران ، تبریز 1352 ، صفحه 11
6- Greenfield , James , Die Verfassung des Persischen Staates; Berlin 1924, S. 149
7- Bill, James, Politics of Iran, Groups, Class and Modernization, Ohio 1972, s. 9
8-Tschlinkirian, Arcahvir, Die wirtschaftlichen und sozialen Ursachen der persichen Revolution, in : Die Neue Zeit, II Bd. Nr. 33, Stuttgart, S. 203
9- Greenfiel, James, …… S. 261
10-Tschlinkrian, ….. S. 65
11-Cottam, Richard; Nationalism in Iran ; Pittsburg 1964, S. 43
باخ :باقر مومنی ، ایران در آستانه انقلاب مشروطیت ، تهران 1345 ، صفحه 58-59 -12
13 – Hossein Zia, Die Rolle der Religion bei der Entstehung und Entwicklung des Parlamentarismus im İran. Diss. 1970 Heidelberg
۱ دیدگاه »
-
[…] ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (1) / احمد یزدانی […]
بازتاب توسط ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (2)-احمد یزدانی « Azarbaijanis Democracy Institute | 4 آوریل 2011 |


text:
بلکه ده، او گون، او دؤنگهده، او ایشیق دیرهیینین يانیندا ایشیقچی احمدله راستلاشماسايدیم، هر شئي بیر باشقا جور اولاجاقدی، بلکه ده، ایشیقچی احمد اؤلمهيهجکدی…
بیلمیرم، بلکه ده، ایشیقچی احمد قیزمار ياي گونونده، آرانین ایلغیمینداجا اؤزو منیم قاباغیما چیخمیشدی کی، اؤلسون. اؤلدو ده.
او دا بیر غریبه آدام ایدی. الینده پورتفئلی(چرمی کیف)، باشیندا «آئرادروم»کئپکاسی، داماغیندا «تو-۱۳۴»، بیر ده گئتدیی يئرده قفیل دايانماغی واردی -دئيردین، بو آدام بیر ایشیق دیرهییدیر و من او گون کی ایشیقچی احمدین آوازیمیش صیفتینی گؤردوم، او گون کی احمد کیشی کوچهنین باشینداکی دؤنگهده بؤيوک «A» حرفینه اوخشايان ایشیق دیرهیی کیمی سسسیزجه دايانمیشدی، -نیيسه منه ائله گلدی کی، ایشیقچی احمد بو گون اؤلهجک، اؤلوب بیر ایشیق دیرهیینه چئوریلهجک…
اؤزو ده بو سیرلی-سئحرلی گؤروش، من بیر باشقا دنيادا اولاندا باش توتموشدو. هله ده ایشیقچی احمدی خاطیرلاياندا، او گون باشیما کئچیردییم میس قازانین ایچریسینه دوشورم، محلهمیزه دییرلهنیرم و او میس قازان دؤنگهدکی ایشیق دیرهیینه ديَیب آغزی اوستده چئوریلنهجن قافامین اورتاسیندا دینقیلدايیر.
بلکه ده، ننهم منی الیبوش يوللاماسايدی، بلکه ده، ننهم او میس قازانا آيران تؤکسهيدی، ایشیقچی احمد اؤلمزدی…
من او گوندن بورا قیرخدان چوخ ياي گؤرموشم، ائله ایستی گؤرمهمیشم. ائله بیل، هر شئي اؤلچولوب-حسابلانمیشدی، ائله بیل، هر شئي ایشیقچی احمدین قصدینه دورموشدو.
من کی میس قازانی باشیما کئچیریب دینقیلدادا-دینقیلدادا اؤز قاپیمیزدان اؤتدوم، گئدیب کوچهنین باشینداکی دؤنگهده ایشیقچی احمده ديَیب داياندیم، منه ائله گلدی کی، بیردنجه بیر آيری دنيايا دوشدوم، منه ائله گلدی کی، بو گئن دونيادا بیر احمد کیشی قالیب، بیر ده من. و منیم باشیمداکی میس سرینلیک بیردنجه چکیلیب گئتدی.
تکجه اونا گؤره يوخ کی، قاپیمیزدان اؤتموشدوم و ایشیقچی احمدین طالعیندن آگاه اولموشدوم، هم ده اونا گؤره کی، ایشیقچی احمد بیردنجه بیر ایشیق دیرهیینه چئوریلمیشدی…
هله بو چئوریلمهنین واهیمهسی جانیمدان چیخمامیش، خبر چیخدی کی، ایشیقچی احمد اؤلوب.
****
اوچ اوغلو اوچو ده هؤنکورور، آروادلار آغی دئيیر، گلینلر کونجده-بوجاقدا هیچقیریر -من ده بو غریبهلیین اووسونونا دوشموشدوم. بیر سئحرلی سس منی بو اووسوندان آيیردی:
– هله هاراسیدیر… هله هاراسیدی… قوي اوچ گون کئچسین، قوي کندین آياغی کسیلسین بو قاپیدان… -احمدین ده اتی سوموکدن آيریلسین… بیر آخشاماوستو، گونش يئردن چکیلنده…
بو سئحرلی سسی مین سسین ایچریسیندن آيدینجا سئچردیم… پروانه آرواد… دلی پروانه… هر گون سحردن آخشاماجان دمیريول استانسیياسیندا ایشیقچی احمدی گؤزلهمیش، گؤزلرینه تور دوشموش… احمد ده محاربهدن قايیداندان سونرا بیر باشقا قیزا کؤنول وئرمیش، او گوندن پروانه هاوالانمیش، يوللارا دوشموش…
بیردنجه پروانهنین دوداقلاری تیترهمهيه باشلادی، بیردنجه بو سئحرلی سس بیر باشقا جور ائشیدیلدی و من هله ده بیلمیرم کی، پروانه آرواد او قدر آدامین ایچینده نیيه منیم قولاغیما پیچیلدادی… پیچیلدادی و ائله بیل، اؤز سئحرلی سسینین دالینجا دا چکیلیب گئتدی…
او گئجه کوچهنین ساغ-سولوندا، چپرلرین، داروازالارین آرخاسیندا تالا-تالا قارالان باغچالار قاتی قارانلیقدا باتدی، کیرهمیدلی-کیرهمیدسیز ائولرین ایشیغی آرتدی، سونرا ائله بیل يئرین آلتیندان گوجلو بیر ایشیق زولاغی چیخیب کندین ایچیندهجه اوزاندی. آدام سسی ماشین سسینه، ماشین سسی آدام سسینه قاریشدی. غریبه بیر اولارتی بورودو کندی.
پروانه آرواد کوچهنین باشینداکی دؤنگهده -ایشیق دیرهیینین آلتینداجا اؤلموشدو…


text:
» آزربایجان دموکراسی اوجاغی » انسان حاقلاری پوزونتوسونو محکوم ائدیر
سایین آزربایجان میللتی
سئچم ساختاکارلیغینا اعتراض ائدن انسانلارا آتش آچیب و اونلار گوناهسیز انسانی قانینا بله ییب اولدورمک ، یئنی قورخو و وحشت دونمی نین خبرچی سی کیمی ده یرلنمکده دیر. بو آجی خبر داها آرتیق انسان حاقلاری پوزونتوسونا تانیق اولاجاغیمیزی گوسترمکده دیر.
خالقی سوسدورماغا چالیشان حوکومت ، سیستئماتیک اولاراق و گئنیش چاپدا انسان حاقلاری و دئموکراتیک ده یرلری پوزماقدادیر، ایفاده اوزگورلویونو هئچه سایان ایران دوولتی ، اینترنتی یارارسیز حالا گتیریب ، سایتلاری فیلتر ائدیب ، قزئته لری قاپاتماق لا و … انسانلارین خبرلشمه حاققینی پوزموشدور.
دینج اعتراضلاری داغیتماغا شیددت قوللانان پولیس گوجلری ایله حکومته باغلی میلیشیا ، یاسا دیشی اولاراق ، گوز یاشارتیجی گاز ، بیبه ر گازی ، الکتریک باتوم و ایستی سیلاح قوللانمیشدیر ، پولیسین بو یاسا دیشی عملیاتلاریندا چوخ ساییدا وطنداشیمیز یارالانیب و یاشامینی ایتیرمیشدیر.
بونلارا یاناشی سیاسی چالیشقانلارین ، ژورنالیستلرین و …. توتوقلانما دالغاسی داوام ائتمکده دیر ، توتوقلانانلارین چوخ آغیر دورومدا ساخلاندیقلاری بلیرله نمیشدیر.
آزربایجانین اورمو شهرینده ، میللی شعارلار ایله گوستری یه چیخان سویداشلاریمیزین ایکی سی اولدورولوب و نئچه سی یارالانیبدیر.
دوغرو قایناقلاردان آلدیغیمیز خبرلره گوره ، تبریزده یوزه یاخین سویداشیمیزین توتوقلانماسینی گوسترمکده دیر بو آرادا سئچیم اونجه سی اعتراضلاریندا توتوقلانان آزربایجان میللی فعاللارینین دا آغیر شرایطده و عایله لریندن خبرسیز ساخلانمالاری دیققتله ایزلنمه لی دیر.
باشقا شهرلر و بولگه لر یانی سیرا ، کئچن گونلرده زنگاندا ایسه آلتی نفر دیلداشیمیزین توتوقلانما خبری یاییلمیشدیر.
دینج توپلانتی و یورویوش لر بوتون وطنداشلارین یاسال حاققی دیر ، آنجاق مشروعییت ایتیرمیش ساختاکار حوکومت دینج اعتراضلارین امنیتی نی ساغلاماق یئرینه ، گوستری لری بوغماق ایله مشغول اولوبدور.
» آزربایجان دموکراسی اوجاغی » آدینا سایغی ایله بوتون ایتگی وئرمیش عاییله لره باش ساغلیغی دیله ییر و بیر داها میللی و انسانی گوره ویمیز کیمی بو سانسور و بوغونتونون پوزولماسی اوغروندا چالیشاجاغینا سوز وئریر.
سایین مئدیا منسوبلاری
حورمتلی آزربایجانلی انسان حاقلاری اورگوتلری
آزربایجاندا اولان اولایلاری دوغرو یانسیتماق و میللتیمیزه و دونیا قامو – اویونا ، تورک – آزربایجان میللتینه اویغولانان بو یاسا دیشی سیاستلری چاتدیرماق ، بوینوموزا دوشن آغیر یوکوموزدور بو قونودا ال – اله ، چییین – چییینه بیرگه چالیشمامیز گره کیر ، بو اساسدا » آزربایجان دئموکراسی اوجاغی » اولاراق هر یونلو ایش بیرلیگینه حاضیر اولدوغونوموزو اعلان ائدیریک.
آزربایجان دموکراسی اوجاغی
2 تیر 1388
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


text:
قازان خانلیغی
قازان خانلیغی، ۹جو هیجری عصیرده آلتین اوردودان آیریلمیش بیر خانلیق. بۇ خانلیق اؤز آدینی ایندیکی تاتاریستان مرکزی اوْلان قازان شهریندن آلیب. بۇ خانلیق ۸۴۱ ایله ۸۴۹جو ایلین آراسیندا قورولوب و ۸۴۹دان سوْنرا موستقیل اوْلوب.[۱]
قورولماسی[دَییشدیر]
اولوغ محمدخان، ۸۲۹دان آلتین اوردونون خانی، ۸۴۱ده قارداشی کوچک محمدخانا اوتوزاندان سوْنرا، خانلیغین باشکندی «سرای» شهرین اؤتوروب مسکو دوکو، ایکینجی واسیلیه پناه آپاردی. او زامان روس شهرلری آلتین اوردویا خراج وئرردی. واسیلی آلتین اوردونون قورخوسوندان اولوغ محمدخانین قووماغینا قوْشون گؤندردی. اولوغ محمدخان او قوْشونلا دؤیوشمکدن سوْنرا، قازان شهرینه گئدیب اورانین اسکی قالاسینین یانیندا یئنی بیر قالا تیکدی.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ خانات قازان، اسلامیکا


text:
- بو کیتابتا موسایئ دا آنلات! اۇ، صامیمیەتی اۇنایلانمئش بیرییدی وە نبی اۇلان روسلدۆ.
- اۇنا، طورون ساغ یانئندان سسلنمیش، اۇنو اؤزل بیر قۇنوشما ایچین یاقلاشتئرمئشتئق.
- بیزدن بیر ایکرام اۇلاراق اۇنا، قاردشی هارونو دا نبی اۇلاراق باحشەتتیک.
- بو کیتابتا ایسماعیلی دە آنلات! اۇ، سؤزۆنۆ توتان بیرییدی؛ نبی اۇلان رسولدۆ.
- عائیلەسینە نامازئ وە زکاتئ أمرەدردی. راببینین قاتئندا کندیسیندن راضئ اۇلونان بیر کیشییدی.
- بو کیتابتا ایدریسی دە آنلات! اۇ، اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو بیری وە بیر نبی ایدی.
- اۇنو یۆجە بیر مکانا یۆکسلتمیشتیک.
- ایشتە بونلار؛ آللاهئن نیعمت وردیگی نبیلردندیر. آدمین وە نوح ایلە بیرلیکتە تاشئدئقلارئمئزئن سۇیوندان، ایبراهیمین وە ایسرائیلین سۇیونداندئر. سچیپ دۇغرو یۇلو گؤستردیگیمیز کیمسەلردندیر. راحمانئن آیتلری کندیلرینە باغلانتئلارئیلا اۇقونونجا آغلایاراق سجدەیە قاپانئرلاردئ.
- اۇنلارئن آردئندان نامازئ ایهمال أدن وە چکیجی شەیلرین پشینە دۆشن بیر نسیل گلدی. اۇنلار، یاپتئقلارئ یانلئشلارئن سۇنوچلارئیلا ایلریدە یۆزلشەجکلردیر.
- آما تەوبە أدن (دۇنۆش یاپان)، اینانئپ گۆونن وە ایی ایش یاپانلار باشقا. ایشتە اۇنلار جننتە گیرەجکلردیر. اۇنلارا هیچبیر حاقسئزلئق یاپئلمایاجاقتئر.
- راحمانئن، گؤرمەدیکلری حالدە قوللارئنا سؤز وردیگی عادن جننتلرینە (گیرەجکلردیر). اۇنون وردیگی سؤز موطلاقا یرینە گتیریلیر.
- اۇرادا بۇش سؤزلر دگیل، سادەجە حۇش سؤزلر ایشیتەجکلردیر. اۇرادا اۇنلار ایچین صاباحلەیین وە آقشاملەیین رئزئقلار واردئر.
- قوللارئمئزدان یانلئشلاردان ساقئنانلارئ میراثچئ قئلاجاغئمئز جننت، ایشتە بودور.
- (ملکلر دەر کی:) “بیز راببینین أمری اۇلمادان اینمەییز. یاپماقتا اۇلدوغوموز، أسکیدن یاپتئغئمئز وە ایکیسینین آراسئندا یاپتئقلارئمئزئن حپسی اۇنون (أمرینی یرینە گتیرمک) ایچیندیر. راببین اونوتقان دگیلدیر.
- اۇ، گؤکلرین، یرین وە اۇنلارئن آراسئندا اۇلان هر شەیین راببیدیر (صاحیبیدیر). اؤیلەیسە سن اۇنا قوللوق أت وە قوللوقتا ثبات أت! اۇنون اؤزللیکلرینە صاحیب باشقا بیرینی بیلییۇر موسون؟”
- اینسان دەر کی: “بن اؤلدۆکتن سۇنرا، گرچکتن دیری اۇلاراق (تۇپراقتان) چئقارئلاجاق مئیئم؟”
- پکی اۇ اینسان، داحا اؤنجە هیچبیر شەی دگیلکن اۇنو یاراتتئغئمئزئ عاقلئنا گتیرمز می!
- راببینە یمین اۇلسون کی اۇنلارئ وە شەیطانلارئ تۇپلایاجاق، سۇنرا جهننم آتشینین چەورەسیندە دیز چؤکمۆش اۇلاراق بیر آرایا گتیرەجگیز.
- سۇنرا بللی بیر کیشی أطرافئندا تۇپلانان هر بیر گروپتان، راحمانا أن فاضلا باشقالدئرانلارئ چکیپ آیئراجاغئز.
- ذاتن اۇرادا سۆرکلی قالمایئ کیمین حاق أتتیگینی ایی بیلیریز.
- سیزدن (راحمانا باشقالدئرانلاردان) اۇرایا وارمایاجاق بیری یۇقتور. بو، راببینین اویغولامایئ اۆستلندیگی کسین حۆکۆمدۆر.
- ایچینیزدن کندینی (شیرکتن) قۇروموش اۇلانلارئ داحا سۇنرا قورتاراجاق، یانلئشلار ایچیندە قالانلارئ دا اۇرادا دیزلری اۆستۆنە چؤکمۆش اۇلاراق بئراقاجاغئز.
- اۇنلارا آیتلریمیز، بیربیرینی آچئقلایاجاق شکیلدە باغلانتئلارئیلا اۇقونونجا، کافیرلیک أدنلر، مۆمینلرە شؤیلە دەرلردی: “(بیزدن وە سیزدن) بو ایکی کسیمدن حانگیسینین قۇنومو داحا ایی وە سۇسیال چەورەسی داحا گۆزلدیر!”
- حالبوکی کندیلریندن اؤنجە نیجە نسیللری یۇق أتمیشتیک. اۇنلارئن مالئ، مۆلکۆ وە گؤرۆنۆشلری داحا گۆزل ایدی.
- دە کی: “کیم ساپئقلئق ایچیندە ایسە، راحمان اۇنا نە قادار فئرصات وریرسە ورسین (أللرینە بیر شەی گچمز)! سۇنوندا تهدید أدیلدیکلری عاذابئ یا دا تکرار دیریلیپ قالقئش ساعاتینی گؤردۆکلریندە، کیمین یرینین داحا کؤتۆ وە دستکچیسینین داحا ضایئف اۇلدوغونو اؤگرنەجکلر.


text:
هانسی دوغرودور «چیلپاق»، یوخسا «چیپلاق»؟
دوقتور فیروز رفاهی
دیلیمیزین اینجهلیکلری ماراق دوغوردور. اونلاردان بیرینی آشاغیدا سیزه تقدیم ائدیرم:
بیز هردن بونلاردان بیرینی ائشیدیریک. گؤرهسن بونلاردان هانسی دوغرو، هانسی یالنیشدیر؟ بلکه أن راحاتجاسی بودور کی، بیر سؤزلویو آچیب اورایا گؤز گزدیرک. آنجاق بو پارچا یازینی اوخوماقدا یارار وار.
دیلیمیزده ایکی سؤز وار کی، بونلار بیر- بیرینه اوخشاییر. بیری «ساپلاق» او بیری ده «چیلپاق». اؤنجه «ساپلاغ»ین ائتیمولوژیسینه باخاق:
بو سؤز ایکی حیصهدن عیبارتدیر: ساپ+ لاق (ساپ ایسیم+ یئر بیلدیرن شکیلچی). چوخ سؤزلر وار کی، بونا اوخشاردیر: چایلاق، … و س. دئمک بو سؤزون هیچ بیر چاتمامازلیغی یوخدور. ایندی گلین چیلپاق سؤزونون آناتومیسینه باخاق. أیر اونو پارچالاساق اولار: چیل+ پاق (بیزیم پاق قورولوشلو بیر شکیلچیمیز یوخدور). آنجاق پاق ایله بیتن سؤزلریمیز وار. مثلن پاپاق، یاپاق، قاپاق، تورپاق، یارپاق و نهایت چیلپاق). بونلارین هامیسی (یارپاق و تورپاقدان باشقا اونلارین آراشدیرماسی باشقادیر)، فعل+ آق ترکیبیندن یارانیبدیر؛ اونلارین کؤکو یاپ! ، قاپ! ، پاپ ! فعلین أمر فورماسیدیر. دئمک -اق فعلدن ایسیم یارادان بیر شکیلچیدیر.
ایندی گلگ ایکینجی بؤلمهیه. «چیلپاق» سؤزو یا چیلپ+ اق ، یا دا چیل+پاق اولمالیدیر. بیرینجیسی ، من بیلهسی دیلیمیزده چیلپ! معنادا بیر فعل یوخدور ، اوندا او چیل+پاق اولمالیدیر. بئله فیکره راضی اولساق، اوندا چیل- ترکیبلی بیر فعلیمیز اولمالیدیر. سؤزلوکلریمیزده «چیلغین» قورولوشلو بیر سؤزوموز وار کی، اونون ائتیمولوژیسینده چیل+غین ترکیبینی گؤروروک. آمما چیل فعل دئییل. ایندی باشقا طرفدن بو سؤزه (چیلپاق) یاناشاق. أیر چیرپاق دوغرو اولسا ، اوندا اونون دا ائتیمولوژیسینده چیرپ+ اق اولمالیدیر. بیزیم چیرپماق دئییه بیر فعلیمیز وار کی، معناسی تمیزلمک و سیلمکدیر. اونون کؤکؤ چیرپ! اولور. چیلپاق سؤزونون معناسیندا منطقی معنا باخیمدان تمیزلمک – آری ائتمک اوچون چیخارتماق معنالاری وار.
یوخاریداکیلاری نظره آلاندا، بیزیم غلط بیر فورمانی یعنی چیپلاق عوضینه چیلپاق سؤزونون دیلیمیزده اوتورماسینی گؤروروک. ایندی بو فعلی بیرلشدیریرم یارپاق و تورپاق سؤزلرینه. بیلیریک کی، بعضی لهجهلرده بو سؤزلری توپراق و پاپراق (اورمو طرفلرینده) کیمی ایشلهدیرلر. بورادا یئر دئییشمه حادیثهسی باش وئریبدیر. یعنی رپ < پ ر اولوبدور. بو سؤزلر بوگون یالنیش اولاراق تورکییه واریانتیندا توپراق و یاپراق اولاراق ایله نیلیر کی، بو دا سهودیر. بو سؤزده باش وئرن ایکینجی حادیثه ر<ل عوضلنمه حادیثه سیدیر. «ر» سسین «ل» سی ایله عوضلنمهسی تورک دیللرینده گئنیش یاییلمیش بیر حالدیر.
یوخاریداکی یورومدان بئله آیدین اولور کی، چیرپاق سؤزونو (بعضی لهجهلرده ائله بئله ایشلنیلیر) بیز سهو اولاراق چیلپاق کیمی ایشلهدیریک. بو سؤز استاندارد دیلیمیزه بئله یئرلشیبدیر و بلکه ده اونو دئییشمهیه گرهک یوخدور.


text:
بینالی ییلدیریم، ناتو-نون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ'ی قبول ائتدی
باش ناظیر ییلدیریم، ناتو-نون باش کاتیبی استولتنبرگ'ین منفور کودتا گیریشیمی قارشیسیندا ایلک آندان اعتباراً گؤستردیگی همرایلیک اوچون تشککور ائتدی
باش ناظیر بینالی ییلدیریم، ناتو-نون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ'ین قبول ائتدی.
گؤروشمهده، فیرات قالخانی حرکاتی و فتح اللهچی ترور تشکیلاتی پارالل دولت یاپیلانماسی (فتو / پ.د.ی)'نین 15 ژوئیه کودتا گیریشیمی اله آلیندی.
باش ناظیر ییلدیریم، ناتو-نون باش کاتیبی استولتنبرگ'ین منفور کودتا گیریشیمی قارشیسیندا ایلک آندان اعتباراً گؤستردیگی همرایلیک اوچون تشککور ائتدی.
ییلدیریم گؤروشمهده فیرات قالخانی عملیاتی حاقیندا معلومات وئردی، ترور تشکیلاتلاری ایله موباریزهده دایانیقلیلیق وورغوسو ائتدی.
استولتنبرگ ده، منفور کودتا گیریشیمینین بیر ناتو موتتفیقینی و اتفاقین سؤیکندیگی تمل دگرلره بیر سالدیری تشکیل ائتدیگینی ایفاده ائتدی
گؤروشمهده همچینین، ناتو گوندمینی ماراقلاندیران موضوعلاردا فیکیر موبادیلهسی اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
حولوصی آکار: "تورک سلاحلی قوهلری لیبیا-دا یاد قوه دئییل"
میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار تورک سلاحلی قوهلرینین لیبیا-دا خاریجی قوه اولمادیغینی بیلدیریب.
اردوغان:"مالیه سئکتورو قلوبال اقتصادی بحراندان ان چوخ تأثیرلنن ساحهلردن بیریدیر"
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان ایستانبول-داکی دولماباخچا اوفیسینده کئچیریلن قاتیلیم مالیه ایستراتژیسی سندینین تقدیمات ایجلاسیندا چیخیش ائدیب.
مصطفی شنتوپ اندونزیا-یا باش ساغلیغی وئریب
تورکیه بؤیوک میللت مجلیسینین صدری مصطفی شنتوپ اندونزیادا فوتبال ماتچیندا ایزدیهامدا حیاتینی ایتیرنلرله باغلی باش ساغلیغی وئریب.


text:
بانقکا-بلیتونق آدالاری
{{Infobox settlement | name = بانقکا-بلیتونق آدالاری | native_name ={{nobold|Provinsi Kepulauan Bangka Belitung | native_name_lang = | settlement_type = | image_skyline = بانقکا-بلیتونق آدالاری (اینگیلیسجه: Bangka Belitung Islands) اندونزی دا یئرلشیب. و ۱۶۴۲۴٫۱۴ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۳۷۲۸۱۳ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bangka Belitung Islands»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بانقکا-بلیتونق آدالاری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اوشاقلارا یاخچی آد قویماق دده، ننهنین بیر وظیفهسیدیر. بیز بو وظیفهنی یاخچی یئرینه یئتیرمهسک جامعهده بیر عده یاخچی آد قویانلار وار کی، سونرا بیز قویدوغوموز آدلاری تکمیللشدیرهجکلر.
دوققوز آیدان سونرا بیزیم قونشونون بیر اوغلو اولدو. اوشاق چوخ گؤزل، دوزلو، اورهیه یاتان بیر کؤرپهایدی. اوشاغین اولما خبری قوهوم- اقریبا، دوست- تانیشا یاییلان کیمی، هره بیر قابلامادان، قازاندان، مجمعیدن، چایداندان ووروب قولتوغونا، اوشاغین آتا- آناسینا “گؤزونوز آیدین اولسون”- دئمک قصدیایله، اوز قویدولار اوشاق ائوینه.
اوشاق ائوینده هره بیرسؤز دئییر. آنجاق ایکی سؤز هرسؤزدن آرتیق ائشیدیلیر. بیری اوشاغین کیمه اوخشاماسی و ایکینجیسیایسه آدینین نه اولماسی.
قیزقاییت خانیم هله یئره اوتورمامیشکن سؤزه باشلاییر:
– آی بالا گؤزلریز آیدین اولسون! اوغلاندیدا؟ ماشاللاه، ماشاللاه. آللاه ساخلاسین. نهده گؤزلدی. ائله بیل بیزیم میریشین باشین کسیب، قویموسان بونا.
اوشاغین خالاسی فرصتی فووتا وئرمهدن اعتراض ائتدی:
– وا، گینه من دئسم بیر سؤز، هامی دئییر ائله بیل بیزیم زولفعلینن جوت آلمادیلار.
بو آندا قاپی دؤیولدو. بیر خانیم الینده گؤیوم میرتدانا، میرتدانا ایچری گیردی:
– خالان قوربان اولسون بالا، هیچ گؤر بیزه خبر وئریرلر.
قاپیدان ایچری گیرمهمیش، یوگوروب اوشاغین اوستونه:
– بالاما قوبان ایلانلار، بالام نه واخت دیل آنلار.
اوچ گونلوک اوشاغی آتیر توتور، اوینادیر. بیر تههر اوشاغی اونون الیندن آلیرلار. باشلاییر سؤزه:
– آدین خالاسی قویاجاق. محرم دئییب آدین اوروجعلی قویون.
اوغلانین باجیسی جلد یئردن قالخدی:
– خالاجان گذشت ائیلیهسیزها، بیز تازا آدلاردان قویاجاغیق.
اؤزونو یاتماغا ووران اوشاق ننهسی بو سؤزلری ائشیدن کیمی دیک قالخدی:
– قوقولی بالام، بالاجا بالام، قوربانین اولوم. کیشد،کیشد. آدین ممیش قویاجاغام بالامین.
اوشاغین ددهسی بو آد قویما یاریشیندان گئری قالماماق اوچون، میدانا گیردی:
– آدین اؤزوم قویاجاغام. نه ممیش، نه چپیش، منیم رحمتلیک ددهمین آدی غضنفر ایدی. دئییرم ائله غضنفر قویون قورتولسون.
هامینین دوداقلاری ساللاندی.
– غضنفر؟!!
نهایت اوشاغین ننهسی سؤزون یئریتدی. اوشاغین آدین ممیش قویدولار.
باشیزی چوخ آغریتماییم. ممیش یاواش- یاواش بؤیویور، چیخیر کوچهیه. گئدیر، گلیر. بترده بیر هئیکل سالیب. بیر گون کوچهده او آد قویان دوببهلرین بیرینه راست گلیر. آقا سوروشور:
– بو کیمین قودوقودو؟ آدی نمندی؟
دئییرلر فیلان کسین اوغلودور، آدیدا ممیشدی. آقا بویورور:
– بو کی گامیشا چوخ اوخشاییر تا ممیشه. فوری آد قویما اولدو. گامیش ممیش دوشدو آغیزلارا. ممیشین بؤیویوب کیشی اولماغینا باخمایاراق، گامیش لقبی قالدی اوستونده. او ائولنندن سونرادا ممیش آدی یاددان چیخسادا، گامیش لقبی یاددان چیخمادی کی چیخمادی. ممیش، گامیشلا ائکیز یاشادی….


text:
هولوکاست
هولوکاست (یونانجا: holokauston)، «holos» (بۆتۆن) و «kaustos» (یانمیش، کؤز اوْلمۇش) سؤزلرینین بیرلشمهسیندن دۆزلیر و تامامیله یانمیش، یانیب کۆل اوْلمۇش معناسینی وئریر یهودی سویقیریم یا دا ها-شوْآ (عبریجه: فلاکت) — آلمانییانین فاشیزم دؤورۆنده تؤرتدیگی، تخمیناً ۶ میلیون نفرین سیستئملی شکیلده اؤلدۆرۆلدۆیۆ قتلیعاما وئریلن آددیر.
هولوکاست سؤزۆ هم ده یهودی دینی مراسیملری زامانی یاندیریلاراق تانرییا تقدیم ائدیلن بیر محصولون آدیدیر.
یهودیلر باشدا اوْلماقلا سینتلر، روْمانلار و دیگر «قاراچی» قبول ائدیلن اینسانلار، فاشیزمه قارشی آلمانلار، علیللر، هوموسئکسواللار و دؤیوش اسیرلری بو قتلیعامین قۇربانی اوْلمۇشلار. بیر چوْخ عالیم ایسه بو قروپلاری هولوکاستا داخیل ائتمهیهرک، هولوکاستی یالنیز یهودی سویقیریم اوْلاراق قبول ائتمیشلر. فاشیستلر هولوکاستی «یهودی سوْرۇنۇنا سوْن چؤزۆم» اوْلاراق گؤرۆردۆلر. بۆتۆن هولوکاست قۇربانلاری حسابا آلینارسا حیاتینی ایتیرهنلرین سایی بعضی عالیملره گؤره ۱۷ میلیون نفره قدر قالخا بیلر[۳].
بو اینسانلارین اؤلدۆرۆلمه سببلری فاشیزم دؤورۆنده سوْن حدده چاتمیش یهودی نیفرتینین و فاشیزم ایرقچیلیگینه گؤره «یاشاماق حاقّی اوْلمایان آشاغی ایرقلر» اوْلاراق گؤرۆلمهلری ایدی[۴].
تاریخچهسی[دَییشدیر]
۱۹۳۳-جۆ ایلده یهودیلرین حقوقلارینین آزالدیلماسی ایله آددیم-آددیم باشلایان فلاکت سوْندا فاشیست حکومتینین الینه کئچن بۆتۆن آوروپا یهودیلرینی اؤلدۆرمهسی ایله نتیجهلندی. بو مۆددتی اۆچ دؤوره آییرماق اوْلار: یهودیلرین حقوقلارینین آلینماسی و یۆکسک روتبهلردن اوزاقلاشدیریلمالاری. یهودیلرین ماللارینین و مۆلکلرینین اللریندن آلینماسی و گئتتولاردا یاشاماغا مجبور اوْلۇنماقلاری. «سوْن چؤزۆم»، توْپلانیب اؤلۆم دۆشرگهلرینه آپاریلمالاری و اورادا سیستئملی شکیلده قاز اوْتاقلارینا یا دا فرقلی شکیلده اؤلدۆرۆلوب جسدلرینین یاندیریلماسی.
۱۹۳۳-۱۹۳۹-جۆ ایللرده یهودیلر[دَییشدیر]
آدولف هیتلئرین ۱۹۳۳-جۆ ایلده حاکمیته گلمهسی ایله یهودیلرین حقوقلارینین محدۇدلاشدیریلماسی تطبیق اوْلۇنماغا باشلادی. ۱۹۳۳-جۆ ایل ۱ آوریل تاریخینده آدولف هیتلئر آلمان خالقینی یهودی دۆکانلارینا قارشی بایکوتا دعوت ائتدی. بو بایکوت یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمهسی، غارت ائدیلمهسی و صاحیبلرینین دؤیۆلمهسی ایله نتیجهلندی.
۱۹۳۵-جی ایلده یهودیلرین وضعیتی یئنه پیسلشدی. یهودیلرین حکیملیک، اجزاچیلیق، عسگرلیک و بیر چوْخ ایشلرده چالیشماسی قاداغان ائدیلدی. ۱۹۳۵-جی ایلده ایون آییندا بئرلینده تکرار یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمهسی ایله یئنیدن بیر دیرچلمه رئاللاشدی. ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۵-جی ایل تاریخینده «نورنبئرگ قانونلاری» قبول اوْلۇندو. بو قانونا گؤره آری ایرقدن اوْلمایانلار «آشاغی صینیف» اینسانلاردیر و عالی ایرقه عایید اینسانلارلا عائله قورمالاری قاداغان اوْلۇندۇ.
۱۹۳۶-جی ایلده بئرلینده کئچیریلن اوْلمپیک اوْیۇنلاری ایله بۆتۆن دونیانین دقتینین آلمانییایا یؤنلمهسی سایهسینده بیر مۆدت اۆچۆن یهودی نیفرتی، آنتیسئمیتیزم تتبیقئتمهلری آرخا پلاندا قالیر. اما ۱۹۳۸-جی ایلدن اعتباراً آنتیسئمیتیزم اوولکیندن داها شیددتلی شکیلده گئری دؤنۆر. ۱۹۳۸-جی ایلین ژانویهسیندن اعتباراً یهودیلرین یالنیز یهودی آدلاریندان و سوی آدلاریندان ایستیفاده ائتمهسی حاقّیندا یئنی قایدا قبول اوْلۇندۇ. یهودی اوْلان بیر کس آرتیق دؤولتدن سوسیال یاردیم آلا بیلمز. یهودیلره یئنه بیر چوْخ پئشه قاداغان اوْلۇندو. یهودی طلبهلر و شاگیردلر آلمانلاردان آیری تحصیل آلمالی ایدیلر. بئرلینده ۱۶۰۰ یهودی توْپلاناراق باغلی دۆشرگهلره آپاریلیر. بو خبر یاییلدیقدان سوْنرا ایشسیز یهودیلردن و ان کاسیبلاریندان بیر قیسمی خاریجه گئتمهیه مجبور قالیرلار. قیسا بیر زامان سوْنرا یهودیلرین قاچماقلاری دا چتینلشیر — بیر چوْخ اؤلکه یهودی کؤچلرینی گئری قایتارماغا باشلامیشدیلار.
آلمان ناسیونال سوسیالیست فهله پارتییاسی (آنسفپ) ۱۹۳۸-جی ایلین نووامبریندا بیر چوْخ قیام تشکیل ائتدی. ان شیددتلی قیام ۹-۱۰ نووامبردا حیاتا کئچیریلن «کریستال گئجه»دیر. بو قیامدا یوزلرله ایللیک تاریخی اوْلان سیناقوقلار، یهودیلرین دۆکانلاری، ائولری و دیگر مولکلری یاندیریلدی و ۴۰۰ یهودی اؤلدۆرۆلدو. دیگرلری دؤیولدو و آلچالدیلدی. بوندان سوْنراکی بیر نئچه گون ایچینده ۳۶.۰۰۰ یهودی خصوصی دۆشرگهلره کؤچورولدو. بو قیاملارین مقصدی، اصلینده خالقین نه رئاکسییا وئرجیینی تثبیت ائتمک ایدی. هیتلئرین ساغ قولو گوئببئلس بو قیاملاردان سوْنرا قزئتلره بو باشلیقلا خبر یازدی: "خالقین روحو قاینادی و سوْنوندا داشدی". بوندان سوْنرا یهودیلرین بعضی دیگر حاقلاری دا اللریندن آلینمیشدیر. آرتیق یهودیلره تیجارت ائتمک و بیر چوْخ دیگر شئی قاداغان ائدیلدی. آرتیق بیر یهودی صیرف ایشچی اوْلاراق ایشلهیه بیلر.
۱۹۳۹: سیستئملی قتلیعامین باشلانغیجی[دَییشدیر]
۲-جی دونیا مۆحاریبهسی ایله عئینی زاماندا، ۱ سپتامبر ۱۹۳۹-جو ایلده یهودی سویقیریم باشلامیشدیر. آدولف هیتلئر اصلینده بو قرارینی — یهودیلرین کؤکۆنۆ کسمک قرارینی ۱۹۲۵-جی ایلده یازدیغی "مئین کامپف" (منیم موباریزهم) آدلی کیتابیندا چوْخدان آچیقلامیشدی.
۱۹۳۹-جو ایلده آلمانییادا اوْلان بۆتۆن یهودیلرین توْپلانیب پولشادا گئتتولارا یئرلشدیریلمهلری قراری وئریلمیشدیر. ۱۹۴۰-جی ایلده پولشاداکی گئتتولارین سایلاری سۆرعتله آرتماغا باشلاییر. بو گئتتولاردا آجلیقدان، سوْیۇقدان و ائپیدئمییالاردان چوْخ اینسان اؤلۆردۆ. گئتتولاردا اؤلۆم آرتیق او قدر طبیعی بیر شئی ایدی کی، سکیلرده آجلیقدان اؤلمک اۆزره اوْلان اینسانلارلا و جسدلرله کیمسه ماراقلانمیردی.
۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن اعتباراً بۆتۆن یهودیلرین یاخشی گؤرۆنهن شکیلده داوود اۇلدۇزۇ سیمگهسینی اۆزهرلرینده داشیمالاری مجبور ائدیلیردی. آلمانییادا یاشایان یهودیلرین ائولرینه «بۇردا بیر یهودی یاشاییر» دئیه بیر یازی یا دا داوود اۇلدۇزو شکلینی یاپیشدیریردیلار. بو زامانا قدر ۶۵ یاشدان چوْخ یاشلی یهودیلر ده دۆشرگهلره آپاریلیردیلار. ۱۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن سوْنرا بو قوْنۇ حاقّیندا خبر یایماق قاداغان ائدیلدی. آلمانییاداکی سوْن یهودیلره ات، بوغدا، سۆد، بال کیمی قئیدالار وئریلمهسی قاداغان ائدیلدی. داها سوْنرا خسته یهودیلره درمان وئرمک بئله قاداغان ائدیلیر. یهودیلرین بیر محکمهیه مراجعت ائتمه حاقلاری دا اللریندن آلیندیقدان سوْنرا آرتیق آلمانییادا قالان ان سوْن یهودیلر اوولانماغی گؤزلهیهن قۇربانلاردان فرقلری قالمامیشدی.
اؤلۆم دۆشرگهلری[دَییشدیر]
ایلک اؤلۆم دۆشرگهلری ۱۹۳۳-جو ایلده مونهئنده داچائو کندینده اینشا ائدیلمیشدی. بو دۆشرگه ایلک اول صیرف سیاسی محبوسلاری آرادان قالدیرماق مقصدی ایله اینشا ائدیلمیشدی. یعنی فاشیست حکومتینی ناراحات ائدن سوسیال-دئموکراتلار، پاسیفیست و دیگر فاشیزم قارشیلاری، جاسوسلاری بورادا ساخلانیلیردی.
هله قیرغینین ان باشلاریندا پولشادا تطبیق ائدیلن توْپلو حالدا گۆللهلهمه قتلیعامی فاشیستلرین فیکرینه گؤره آز تأثیرلی ایدی و بونا گؤره بؤیۆک بیر «تمیزلهمه» اۆچۆن یئنی باشچیلار آختاریلیردی. ۱۹۴۱-جی ایلین پاییزیندان اعتباراً "قازلاما یۆک ماشینلاری"دان ایستیفاده ائدیلمهیه باشلاندی. یهودیلر بو یۆک ماشینلارینا باشقا بیر دۆشرگهیه گئدهجکلرینی دۆشۆنۆردۆلر لاکین اونلار بورا دوْلدۇرولدوقدان سوْنرا یوک ماشینینا قازین وئریلمهسی نتیجهسینده اونلار بوْغۇلاراق اؤلۆردۆلر.
۱۹۳۹-۱۹۴۱-جی ایللرده روحی و فیزیکی علیللر «قاز اوْتاقلارینا» دوْلدۇرۇلاراق اؤلدۆرۆلۆردۆلر. قتلیعامین بو دؤورۆنده فاشیست حکیملر علیل قۇربانلار اۆزهرینده چوْخ سایدا یئنی اؤلدۆرمه مئتودلاری یوخلامیشدیلار. بو تجرۆبهلرده قازانیلان تجرۆبهلر قیرغینین داوامیندا فاشیستلرین چوْخ ایشینه یارادی.
قاز یۆک ماشینلاری ایله اؤلدۆرمه مئتودو دا فاشیستلرین گؤزلدیکلری تأثیری وئرمهیینجه نهایت فابریک اوصولو ایله صنایعسی قۇرۇلماغا باشلاندی. «اؤلدۆرمه فابریکلری» بو یئرلرده اینشا ائدیلدی: آشوویتز-بیرکئناو (۱۹۴۱) جهئلمنو (یا دا کۆلمهوف) (۱۹۴۱) وارشاوا (۱۹۴۲) لوبلین (۱۹۴۲) بئلزئج لوبلین یاخینلیغیندا (۱۹۴۲) پولشا مینسک آرتیق حئیوان واقونلاری یهودیلر ایله دوْلدۇرولوب بو فابریکلرین ایچینه قدر قاطار ایله آپاریلیردیلار. دوش اوتاغی گؤرۆنۆشونه صاحیب اوْلان قاز اوْتاقلارینا یهودیلر چوْخ اعتراض ائتمهدن توْپلو حالدا گیریردیلر. بئلهجه راحتلیقلا، ان تأثیرلی اؤلدۆرمه قاضی اوْلان "زیکلون ب" بو اوْتاقلارا ناسوسلا وۇرۇلور و اینسانلار محو اوْلۇردۇلار. بو قاز ۲۰ دقیقه داوام ائدن چوْخ اذیتلی بیر اؤلۆمه گتیریب چیخاریردی. سوْنرا بو جسدلر، صیرف بو مقصد اۆچۆن چیخاریلمیش اوْلان سۇبالاردا یاندیریلیردی.
قۇربانلار اۆزهرینده آلمان حکیملری و علم آداملاری سایسیز تجرۆبه ایمکانلاری قازانمیشدیلار. مثلاً اینسانلار چوْخ یۆکسک و یا چوْخ آشاغی تضییقلی اوْتاقلارا باغلانیلیب، هاوا تضییقینین اینسان اۆزهرینده تأثیرلری، بۇزلۇ سۇیا سوْخۇلۇب نه واخت اؤلدۆکلری آراشدیریلیر، اینسانلارین بدنینه نئفت یئریدیلیب یاشاییب یاشامادیقلارینا نظارت ائدیلیر، باکتئرییالارلا یوْلۇخدۇرۇلۇب تأثیرلری ایزلنیلیردی و یئنی عملیات اۇصۇللاری سینانیردی. بۇ تجرۆبهلردن مشهور آد آلمان حکیم ژوسئف مئنگئلئ اوْلمۇشدۇر.
اؤلدۆرۆلنلرین قیزیل دیشلری ییغیلیب دؤولت بانکلارینا گؤندریلیر و بعضی دئییلنلره گؤره حتی کسیلن ساچلاری دؤشک ایستئحصالیندا، وۆجۆد یاغلارینی ایسه صابون ایستئحصالیندا ایستیفاده ائدیردیلر. اؤلۆلردن صابون ایستئحصال ائدیلدیگی صؤحبتلری مۆحاریبهدن سوْنرا ایلک اول نیویورک تایمز قزئتی باشدا اوْلماقلا بۆتۆن دونیا مئدیاسینین اله آلدیغی بیر مؤزوو اوْلمۇشدور. روسلار طرفیندن نورنبئرگ محکمهسینه آراشدیریلماسی طلب اوْلۇنان صابون لار گتیریلمیش و رومینییانین بیر کندینده صابون دوْلۇ قۆتۆلار یهودیلری تمثیل ائدرک دفن ائدیلمیشدیر. آنجاق داها یئنی زاماندا آپاریلان آراشدیرمالار نتیجهسینده اؤلۆلردن صابون دۆزلتمه مسئلهسینین صیرف یهودیلر حاقّیندا لتیفهلرله اوْرتایا چیخیب، روسلار طرفیندن جدی قبول اوْلۇناراق بو اؤلچوده بؤیۆدۆلموش بیر حکایه اوْلدۇغو اوْرتایا چیخمیشدیر.
قتلیعام بالانسی و ثبوتلار[دَییشدیر]
فاشیزم دؤورۆندن قالما هولوکاستین لاییحه شکلینی ثبوت ائدن یازیلی سندلرین سایی چوْخ آزدیر. بونونلا ایلگیلی اوْلاراق فاشیزم رهبرلیینین گلهجهیه ثبوت ساخلاماماق اۆچۆن سندلری شعورلو اوْلاراق یوخ ائتدیکلری فیکری حاکمدیر. هولوکاستین لاییحه شکلی دؤولت سیرری اوْلاراق دیرلندیریلیردی و هولوکاستی حاضیرلایان رهبرلیک بو ایشده دیگر الی اوْلان اینسانلارا بو قوْنۇنو چؤله چیخارماماق امری آلمیشدیلار. یعنی هولوکاستی حاضیرلایانلار ائتدیکلرینین اینسانلیقدان کنار اوْلدۇغونو درک ائدیردیلر.
هیممئرین ۱۹۴۳-جو ایلین سپتامبر آییندا توْپلو اعداملارا باشلامیش سس عسگرلرینین و ظابطلرینین قارشیسیندا ائتدیگی پوزئن دانیشیغیندان سوْنرا یهودی سویقیریمنی هیتلئرین امری ایله آرتیق هیممئر ایداره ائتمهلی ایدی. هیممئرین شخصی حکیمی فئلیخ کارستئن، هیممئرین اونا «مۆحاریبهنین سوْنونا قدر بیر تک یهودی بئله حیاتدا قالمایاجاغینی، هیتلئرین بونو بئله ایستدیگینی» سؤیلمیشدی. مۆحاریبهنین گئدیشینده فاشیستلر روسییانین ایشغالینی و یهودیلرین روسییانین یاشاماق مومکون اوْلمایان اراضیلرینه کؤچورمهیی و بورادا اؤلدۆرۆلمهلرینی پلانلاشدیریردیلار. لاکین روسییانین راحتلیقلا اله کئچمهیهجیگینی گؤرهن آلمانلار «سوْن چؤزۆم» لاییحهسینین شرقی آوروپانین ایشغال اوْلۇنموش اراضیلرینده کئچیرمهیی قرارا آلدیلار. ۲۰ یانوار ۱۹۴۲-جی ایلده آدولف ائیجهمانن طرفیندن ایداره اوْلۇنان یۆکسک دؤولت مأمورلارینین یهودی سوْرۇنینین سوْن چؤزۆمینین تشکیل ائدیلمهسینین دئتاللارینی دانیشدیقلاری Wannsee کونفرانسی رئاللاشدی (بو کونفرانسین پروتوکۆلو ان قیمتلی دلیللردن بیریدیر). بو پروتوکوْلا گؤره اؤلدۆرۆلمهلری پلانلاشدیریلان آوروپا یهودیلرینین سایی ۱۱ میلیون ایدی.
قۇربانلارین سایی[دَییشدیر]
هولوکاست قۇربانلارینین سایی اۇزۇن زامان آنجاق تخمین ائدیلمیشدیر. نورنبئرگ محکمهسی ۱۹۴۶-جی ایلده اؤلدۆرۆلن یهودیلرین سایی ایلک دفعه ۶ میلیون حساب اوْلۇنوردو. ۱۹۴۵-جی ایله قدر تهلوکهسیزلیک نازیرلیگینده ایشلمیش Wilhelm Höttl آدلی مأمور آدولف ائیجهماننین اونا دئدیکلرینی محکمه قارشیسیندا بئله آچیقلامیشدیر: « اؤلۆم دۆشرگهلرینده جمعی دؤرد میلیون، دیگر فورمالاردا ۲ میلیون یهودی اؤلدۆرۆلموشدور. دیگر فورمالاردا اؤلدۆرۆلنلرین چوْخو روسییایا دوغرو ایرلیلهیهن اوردونون ایچیندهکی سس کوماندالارین تاپدیغی یهودیلری گوللهلهمهسی ایله اؤلموشدور. »
هولوکاستی آراشدیرانلار بوندان سوْنراکی تاریخده داها آشاغی سایلار اوْرتایا قویموشدور. ۱۹۵۳-جو ایلده اینگیلیس تاریخچی گئرالد رئیتلینگئر اؤلن یهودیلرین سایینی ۴،۲ - ۴،۷ میلیون تخمین ائتمیشدیر[۵]. آمئریکا-لی تاریخچی راول هیلبئرگ ایسه ۱۹۶۱-جی ایلده ۵،۱ میلیون سایینی اوْرتایا قویموشدور[۶]. دیگر بیر اینگیلیس تاریخچی مارتین گیلبئرت ۱۹۸۲-جی ایلده ۵،۷ میلیون سایینی اوْرتایا قویموشدور[۷]. ۱۹۹۰-جی ایلدن بو زامانا قدر بیلینمهیهن سندلرله دوْلۇ سووئت آرخیولری تاریخچیلره معلوم اوْلمۇشدور. بو آرخیوده دۆشرگهلره کؤچورولنلر سیاهیسی، سورگون اۆچۆن ایستیفاده اوْلۇنان قاتارلارین پلانلاری و یهودیلرین هولوکاستدان اوولکی سایینی ائهتیوا ائدن سندلر تاپیلمیشدیر. بو سندلرین کمکی ایله اؤلدۆرۆلنلرین سایلاری تکرار حئسابلانمیش و مثلاً، Auschwitz اؤلۆم دۆشرگهسینده ۱،۱ میلیوندان داها آز یهودی اؤلدۆرۆلدویو اوْرتایا چیخمیشدی. دیگر اؤلکهلرده ده اؤلنلرین سایلاری داها دقیق اوْلاراق حئسابلانمیشدیر[۸].
وولفگانگ بئنز-ین یازدیغی «Dimension des Wolkermords» (۱۹۹۱) آدلی کیتابدا گۆنۆمۆزده ان گۆوهنیلن معلوماتلارا و منبعلره اساسلاناراق حئسابلانمیش رقملر بو گۆنۆمۆزده ان گووهنیلن سایلار قبول اوْلۇنور. بورکهارد آسموسسوْن ۲۰۰۲-جی ایلده اوْرتایا قویدوغو داها کوبود حسابلاردان سوْنرا قبول ائدیلن ان مۆعاصیر عددلر ان آز ۵،۶ میلیون و ان چوْخ ۶،۳ میلیون عددلری آراسیندا حرکت ائتمکدهدیر.
هولوکاست اینکاری[دَییشدیر]
دونیانین بیر چوْخ اؤلکهلرینده هولوکاست موباحیثهسینی آچماق بئله قاداغاندیر. آمئریکا-داکی «نیفرت قانونلاری»نا گؤره یهودی سویقیریمنی موذاکیره ائتمک جمعیتدهکی نیفرتی آرتیردیغینا گؤره بو قوْنۇنو موذاکیره ائتمک قاداغان اوْلۇنموشدور. آوروپادا ایسه بیر اینگیلیس یازیچی داوید ایروینگ یهودی سویقیریمنین چوْخ بؤیۆک اؤلچولو اوْلمادیغینی، اؤلنلرین چوْخونون خستهلیکدن اؤلدۆیۆنۆ سؤیلهییب، آلمانییانین هئچ بیر دۆشرگهسینده قاز اوْتاقلارینین تاپیلمادیغینی دئدیگینه گؤره ۳ ایل حبسه محکوم ائدیلمیشدیر. ایران پرئزیدئنتی محمود احمدینژاد ایسه یهودی سویقیریمینین یهودیلری فیلیسطینه یئرلشدیرمک اۆچۆن اۇیدۇرۇلمۇش بیر یالان اوْلدۇغۇنو سؤیلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Gray 2015, p. 8.
- ^ Niewyk & Nicosia 2000, p. 45.
- ^ "Non-Jewish victims of Nazism," Encyclopaedia Britannica
- ^ http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/genocide/holocaust_overview_01.shtml Paulson, Steve. "A View of the Holocaust"
- ^ Gerald Reitlinger, The Final Solution, 1953
- ^ Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews, 1961
- ^ Martin Gilbert, Endlösung. Die Vertreibung und Vernichtung der Juden. Ein Atlas, 1982
- ^ Francisek Piper: Die Zahl der Opfer von Auschwitz1993
- سویقیریملار
- هولوکاست
- 1940s in Europe
- Anti-black racism in Europe
- Anti-communism
- Anti-Masonry
- Antisemitism in Europe
- Anti-Russian sentiment
- Anti-Polish sentiment in Europe
- Anti-Slavic sentiment
- Ethnic cleansing in Europe
- Genocides
- History of the Jews in Europe
- History of the Romani people during World War II
- Homophobia
- Human rights abuses
- Nazi war crimes
- Persecution of ethnic groups by fascist regimes
- Persecution of Jehovah's Witnesses
- Persecution of Jews
- Vichy France


text:
ایشلدن دانیشیغی:Arslanteginghazi
سلام[دَییشدیر]
سلام ارسلان بی، اؤز ویکیپدیانیزا خوش گلدینیز.--Koroğlu (دانیشیق) ۲۳ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۷:۲۱ (UTC)
- سلام کور اوغلی بی. چتین ایشیمیز باشلاییر!--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۲۳ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۷:۴۴ (UTC)
دۆز بۇیورورسونوز، بوندان سوْنرا یئنی گلیب ویکیده چالیشماغی باشارمایان ایشلدنلری تربیت ائتمهلیییک، اجازهنیز ایله ویکینین مدیریتی اۆچون درخواست وئرهجگم.--Koroğlu (دانیشیق) ۲۳ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۷:۵۴ (UTC)
- سیز و امیر بیلر ویکیده عؤمور قویموسوز. من سیز اوچ نفره ارخایینام، مدیریّتیزدن حمایت ائدیرم.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۲۳ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۰۵ (UTC)
خوش گوردوک[دَییشدیر]
سلاملار. خوش گوردوک ارسلان بَی. یئنی ویکیمیزده یئنی چالیشمالارینیزا اوغورلار دیله ییرم. --Ebrahimi-amir (دانیشیق) ۲۵ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۰۴:۱۹ (UTC)
- خوش گوردوک. ساغ اولون امیر بی.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۲۵ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۶:۱۰ (UTC)
سلام[دَییشدیر]
سلام ارسلان بی ویکی نین سیاست لری اوچون بوردا دانیشیق گئدجک بحث ده شیرکت ائدین سیاست لر چوخ ساغ اولون--Amir a57 (دانیشیق) ۳۰ جولای ۲۰۱۵، ساعت ۱۴:۰۳ (UTC)
سلام[دَییشدیر]
یورولمیین ارسلان بی منی راهنمالیخلاریز دان بی نصیب قویمایین
اولدوزلار سیزین اوچون دور[دَییشدیر]
تاریخ اولدوزو[دَییشدیر]
salam[دَییشدیر]
arslan bay latin alifbasin deyram sizda bilirsiz latin alifbasi etrosklarin alifbasinan tutulub va etrosklarin turk oldoghun quzey azarbaycanli porofosorlarimiz sabit eleyiblar va har halda indi chokhli turk olkalari latin alifbasinan yazirlar bizda latininan yazsakh yaxji olar bi dalilda latin alifbasinda bizim dilimizda olan sasli harflar var vali arab alifbasinda yox saqolon Aydin turk (دانیشیق) ۲۴ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۷:۱۰ (UTC)
- من سیز دئیهن مسئلهدن خبریم یوخدور و تایید ائدنمرم، بو ویکینین یارادیلما فلسفهسی عرب الیفباسیندا اولماغی دیر. منجه بونون دلیلی بودور کی لاتین الیفباسی ایله تانیش اولمایانلار یا لاتین الیفباسین سیاسی دلیللر اوچون رد ائدنلر آسیمیله اولمامالیدیرلار.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۲۴ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۰۲ (UTC)
sizinda sozonuz doghrodor chokh guney azarbaycanli qardashlarimiz latin khatdina tanish dayirlar. bu sayfa latin khatina goradir [۱] Aydin turk (دانیشیق) ۲۷ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۴:۲۴ (UTC)
etrosklar quzey azarbaycan wikipediasinda [۲]
Aydin turk (دانیشیق) ۲۷ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۴:۲۷ (UTC)
[دَییشدیر]
سیزین اوچون آنایتدی صحیفه نی تایماز بای یئنی ائتدی بو صحیفه نی بیرده اوخو دوشمانچیلیق اولسا آدام تاری نی خاری اوخویار--Gol adam (دانیشیق) ۲۶ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۰۶:۲۹ (UTC)
نئچه مسأله[دَییشدیر]
گۆن آیدین بی. یاراتدیغینیز دَیَرلی مقالهلر اۆچون سیزدن تشکّور ائدیرم. یازیلارینیزدا نئچه کیچیک مسأله وار کی بۇنلارا دیقّت ائتمکله یازیلارینیز داها یاخشی اوْلا بیلر:
- دوْداقلانان-دوْداقلانمایان سسلیلر اویغونلوغو: سلجوقلی ---> سلجوقلو؛ قورولدی ---> قورولدو.
- تمجیدی عیبارتلری یازمامازلیق: شهید اوْلدو ---> اؤلدورولدو.
- «ق» سسینین ایکی سسلی آراسینا دۆشدوگونده «غ»ـا چئوریلیشی: بویوروق+ۇ ---> بویوروغو.
- تاماملیق (مفعول) علامتی (ـی٬ ـنی): سئوگیسین آرتیریب ---> سئوگیسینی آرتیریب.
- آلینما کلمهلرده سسلیلرین یازیلیشی: سلطانلیق ---> سولطانلیق.
حؤرمتله. --Ilğım (دانیشیق) ۳۰ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۵:۴۵ (UTC)
- دۆز بویورورسوز. چالیشارام رعایت ائدم.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۳۰ آقوست ۲۰۱۵، ساعت ۱۷:۰۰ (UTC)
ایداره چی اولماق[دَییشدیر]
سلاملار. بوردا گئدن بحثلر اساسیندا من ایسته ییرم سیزین اوچون سس وئرمه صفحه سی آچام. ایجازه وئرسه نیز باشلاییم. حؤرمتله--Ebrahimi-amir (دانیشیق) ۱ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۰۶:۱۲ (UTC)
من بئله فیکر ائدیرم کی سن فاسلارین جاسوسی بو ویکی اولموسان فاس دیزقیدانلارین بیری سن سن منه چوخلی تهمت ویردین تانری سنی باغیشلاماسین فاس جاسوسی--5.235.126.182 ۸ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۵:۱۰ (UTC)
- من سیزدن یالنیز یاراتدیغیز مقالهلر اۆچون قایناق ایستهدیم. سیز بو گونهجه قایناق وئرمکدن قاچیرسیز، نهدن؟! بیلمیرم! بئله دوشونمهیین کی آلداتیچی قایناقلارلا سیزین یازدیقلاریزا گؤز یومولاجاق!--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۸ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۲۰:۲۵ (UTC)
اینگلسی دیلی بیلنلر تاریخده بیلیر نقدر سیزین یازلمیش تاریخیز یالاندی فاسلارین سوزلریت بیزه قایناق ائتماقیز یالان و بیر مسخره جوک دی من فاسلارین تاریخین یویانی کیتابلاردا گوردوم امما فاسلار یازان آدلارین بیری بو کیتابلاردا یوخدی بو قوشما تاریخه دایاق دورماق تکجه بیر فاس جاسوس الیندن گلیر --5.235.85.33 ۹ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۰۹:۲۶ (UTC)
- سلام علیکم.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۹ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۲:۱۴ (UTC)
- حؤرمتلی ارسلان بَی. اؤر دَیَرلی واختینیزی دَیَرسیز ایشلره تلف ائتمهمک اوچون سیزی آلقیشلاییرام. درین حؤرمتله--Ebrahimi-amir (دانیشیق) ۹ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۲:۴۹ (UTC)
- سلام علیکم.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۹ سئپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۲:۱۴ (UTC)
شعر شابلونو[دَییشدیر]
سلاملار بَی. شعر یازاندا آشاغیداکی اوچ شابلوندان فایدالانا بیلرسینیز:
1-سیتات شابلونو:
{{سیتات|اۇمیدین بوْلسون ساغۇنی، اۇمیدین گؤزگۆسو باردۇر قارانغۇ گئجه سوْنگیدن، قۇیاشنینگ چیقغۇسی باردۇر}}
بئله اولور:
2-شعر-بیت شابلونو:
{{شعر}} {{ب|اۇمیدین بوْلسون ساغۇنی، اۇمیدین گؤزگۆسو باردۇر|قارانغۇ گئجه سوْنگیدن، قۇیاشنینگ چیقغۇسی باردۇر}} {{شعر سوْنو}}
بئله اولور:
3-شعر-میصراع شابلونو:
{{شعر}} {{م|اۇمیدین بوْلسون ساغۇنی، اۇمیدین گؤزگۆسو باردۇر}} {{م|قارانغۇ گئجه سوْنگیدن، قۇیاشنینگ چیقغۇسی باردۇر}} {{شعر سوْنو}}
بئله اولور:
درین حؤرمتله--Ebrahimi-amir (دانیشیق) ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۶:۲۱ (UTC)
- یاشاسین امیر بی!--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۴:۳۰ (UTC)
salam[دَییشدیر]
?İki makale var siz de kontrol etseniz. Tekrarlanan maddeler mi بؤیوک سلجوق دؤولتی ve بویوک سلجوق ایمپئرییاسی Potkal (دانیشیق) ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۰۶ (UTC)
- Potkal بی، من بؤیوک سلجوق دؤولتی مقالهسین باشلارکن ویکیمیزین آختاریش سیستمی دۆز ایشلمیردی اونا گؤره بویوک سلجوق ایمپئرییاسی مقالهسینین وارلیغیندان خبریم اولمادان تکرارلانان مقاله یاراتمیشام. بو ایکی مقالهنی و بو مقالهنی بیر بیرینه قاتیب بیر کامیل مقاله ائتمک گرک دیر. Ərəb əlifbasın başa tüşməsüz diyin latin əlifbasında yazım --Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۲۰ (UTC)
Arap elifbası okuyabilirim Lakin yazamıyorum.Keşke mümkün olsa, yazmayı da bilsem ve daha çok kömek edebilsem Potkal (دانیشیق) ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۳۰ (UTC)Kısa vakit içinde cevap verdiğiniz için çok teşekkür
سس وئرمه ده ایشتراک ائدین[دَییشدیر]
سلام عزیز قارداش یئنی مودیریت سس وئرمه ده [۳] ایشتیراک ائدین و اوز باخیشینیزی یازین چوخ ساغ اولون اللرینیز آغریماسین --Amir a57 (دانیشیق) ۲۴ اوکتوبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۶:۱۰ (UTC)
Kurów[دَییشدیر]
Could you please write a stub http://azb.wikipedia.org/wiki/كوروف – just a few sentences based on https://az.wikipedia.org/wiki/Kurov or http://en.wikipedia.org/wiki/Kur%C3%B3w ? Only 5-10 sentences enough. Please.
PS. Article about Kurów is already in 346 languages and dialects. If you do that, please put interwiki link into English version. If your village/town/city isn't yet on PL wiki, I can do article about it. (I'm first author of intrwiki requests) Pietras1988 TALK ۲۷ اوکتوبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۹:۵۳ (UTC)
سلام[دَییشدیر]
سلام من بردا نجه کمک الیه بیلّم؟ من استیرم مقاله یازام. قانونّاری نه دی؟Faanee (دانیشیق) ۱۸ نووامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۱۷ (UTC)
- سلام، هر سؤزدن اوّل سیزین (Faanee) اؤز ویکیزه قوشولماغیزی تبریک دئییرم. ویکیده فعالیت ائلهمک اۆچون ایکی اوچ شی رعایت ائتمهلی سیز. اوّل بوکی یازی قوراللاری اساسیندا یازاسوز (چوخ راحت دیر، بیر سئری یئیین اوخوسوز تمام دیر.) ایکینجیسی تۆرکجه کیبوردو دانلود و نصب ائلییهسیز. تۆرکجه گرامری آرتیق رعایت ائلیییب، آیری مقالهلری اولگو عنوانیندا ایشلدهسیز. من بولار ذهنیمده ایدی. گینه نمنه سوالیز اولسا خیدمتیزده وارام.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۸ نووامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۸:۳۰ (UTC)
تشکر الیرم سیزدن. اخورام حتما بو قانونّاری. Faanee (دانیشیق) ۱۸ نووامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۹:۰۰ (UTC)
تورک دیلینه یاسال ضربه وورماق داها آغیر و داها پیس دیر[دَییشدیر]
گؤردوم یازیبسیز: " گینه آلپرتونقا ایشین قانونی گؤرور( قانونی ضربه وورور!)". سیزه دئمه لی یم سؤزده قورال کؤلگه سینده وندالیزم و تورک دیلینه ضربه وورماق ، داها ائتکیلی و داها قالارغی دیر. بو دا قالسین کی بوردا دوزگون قورال دا گؤرونمور!
پایتخت کیمی فارس سؤزجوکلری رکلام ائدن، تورک آدلانان ویکینین قارشیسینی آلماق لازیم دیر.
بیر یولدان گئچن آی پی
- من دئمیشم ویکینین قانونلاری باش کسمک اۆچون بیر پامبیق دیر. سیز تۆرکیه تۆرکجهسینین ویکیسینه باخسوز بونو گؤرهبیلرسیز فاویکیده بو مسئله هامیدان چوخ آیدین دیر. آذبویکی ده ائله اونلارا تای. مسئله بو دور کی گرک ویکیمیزده ۲۰ چالیشان ایشلدن اولسا ۱۸-ی تۆرکجهنی دۆز و اؤز یازسین. بیز دگیشمهنین قارشیسین آلابیلمهریک، تورکجه سؤزجوکلری دگیشیب فارسجا یازسالار بیزده گرک دگیشیب تورکجه یازاق.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۳ فئوریه ۲۰۱۶، ساعت ۰۷:۲۶ (UTC)
- سایین Arslanteginghazi، تورک ویکی یه ضربه وورانین بوردان گئتمه سی چوخ یاخشی بیر اولای دیر. او دوزگون چالیشانلاری بوردان قاچیردیب و یئنی چالیشانلارین بورا آرتیریلماسینی قارشیلاییر، لوطفن اونون بورا قاییتماغینا چالیشمایین. سایغیلار --سورگون آزربایجانلی (دانیشیق) ۱۷ فئوریه ۲۰۱۶، ساعت ۰۶:۲۱ (UTC)
ایمئیل[دَییشدیر]
سالام بی. ایمکانی اوْلسا منه بیر ایمئیل گؤندرینیز. تشکّورلر --Ilğım (دانیشیق) ۱۱ آقوست ۲۰۱۶، ساعت ۱۱:۵۳ (UTC)
- من بۇ لینک یوْلویلا سیزه بیر ایمیل گؤندردیم.--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۱ آقوست ۲۰۱۶، ساعت ۱۸:۲۰ (UTC)
- چوْخ ساغ اوْلون بی من ده سیزه بیر ایمئیل گؤندرمیشم. --Ilğım (دانیشیق) ۱۲ آقوست ۲۰۱۶، ساعت ۰۷:۰۰ (UTC)
باشقا ویکیلردن گلنلر[دَییشدیر]
ارسلان بی سیز بیلیرسیز بو تزه گلنلر بیزیم ویکیمیزه نیه گلیرلر؟ Rostamxani (دانیشیق) ۶ دسامبر ۲۰۱۶، ساعت ۱۸:۱۲ (UTC)
- هانسی ویکییه بیرینجی یول باخاندا، او ویکییه باخان ایشلدیچینین ایشلدیچی آدی او ویکیده فعال اولور. ویکیمیزه گلنلرین بیر قیسمی بولار دیرلار. (البته سیزین منظوروز بولار اولسالار).--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۶ دسامبر ۲۰۱۶، ساعت ۱۸:۲۲ (UTC)
- هانسی ویکییه بیرینجی یول باخاندا، او ویکییه باخان ایشلدیچینین ایشلدیچی آدی او ویکیده فعال اولور. ویکیمیزه گلنلرین بیر قیسمی بولار دیرلار. (البته سیزین منظوروز بولار اولسالار).--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۶ دسامبر ۲۰۱۶، ساعت ۱۸:۲۲ (UTC)
اوغلان کورددولر بونلار. نوشیروان، ژیار. Rostamxani (دانیشیق) ۶ دسامبر ۲۰۱۶، ساعت ۱۹:۰۸ (UTC)
- سلام ارسلان بهی، منه بیر ایمیل یازابیلرسینیزمی؟ qarqushu@gmail.com ساغ اولاسیز! Qarqushu (دانیشیق) ۱۶ ژانویه ۲۰۱۷، ساعت ۱۹:۱۶ (UTC)
- سلاملار. --Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۶ ژانویه ۲۰۱۷، ساعت ۲۱:۲۹ (UTC)
صحیفهیه گئدین (en:Special:Mypage/common.js) اینگیلیسه wiki و سوْنرا Edit دویمهسینی ورون آشاغیداکی متن یاپیشدیریب.و save page وورون
window.articleTranslatorConf = { 'homeWiki': 'azb' };
importScript("User:Ebraminio/ArticleTranslator.js");
- ائدیلدی، ایشی نه دیر؟--Arslanteginghazi (دانیشیق) ۱۸ فوریه ۲۰۱۷، ساعت ۰۷:۲۹ (UTC)


text:
چوخ تاسفله شهریور آیینین ۲۳جی سهشنبه گونو آذربایجانین گؤرکملی صنعتکاری، سئویلن خواننده و امکدار آرتیست «یعقوب ظروفچی» باکی شهرینین «یئنی کلینیکا»سیندا وفات ائدیب و ابدیته قووشموشدور. گؤرکملی صنعتچی بیر نئچه گون اول کرونا ویروسا یولوخموش و آذربایجان دولتینین اونون معالجهسینده گؤستردیگی جدی طبی حیمایهلره رغمن حیاتینی ایتیرمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ۱۳۳۳نجی ایلین فروردین آیینین ۱۹دا تبریزین چرنداب محلهسینده دونیایا گؤز آچمیش، ۱۵ یاشیندا ایلک دفعه اولاراق تبریزین میللی تئلویزیاسیندا «ائولری وار خاناخانا»، «دئی گولوم گلسین آی ننه» و «دیلبر» کیمی آذربایجان ماهنیلارینی ایفا ائتمیشدیر. ۱۳۵۲نجی ایل تهران دانشگاهینین اقتصاد فاکولتهسینده اوخوموش و ایراندا انقلاب باش وئردیکدن آز مدت سونرا آلمانیایا مهاجرت ائتمیش و هامبورگ شهرینده واکال صنعتینده دیپلوما آلمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ایران انقلابی عرفهسینده «آیریلیق»، «آچیل سحر» و آذربایجانین انقلابچی شاعری «علیرضا نابدل اوختای»ین شعرلرینه بستهلنمیش «آی اوشاقلار» و «کوردوستان» کیمی ماهنیلارینی اوخوماقلا بؤیوک شؤهرت قازانمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ۱۳۶۸نجی ایل گؤرکملی آذربایجان خوانندهسی «گولآغا ممدوف» واسیطهسیله آذربایجان جمهوریسینه دعوت اولور. سونرالار خوانندهلیک صنعتینده یوکسک لیسانس تحصیلاتینی آمریکانین فلوریدا ایالتینده باشا وورور و آمریکا وطنداسلیغینا کئچیر.
یعقوب ظروفچی مهاجرت عؤمرونون چوخ ایللرینی باکی شهرینده یاشامیش و ۱۳۸۸نجی ایلدن آذربایجان جمهوریسی تابعلیگینه کئچمیش و همن ایل آذربایجان دولتی طرفیندن »امکدار آرتیست» آدینا لاییق گؤرونموشدور.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی گؤرکملی صنعتکار یعقوب ظروفچینین ایتگیسینی آذربایجان خالقینا، صنعت عالمینه، صنعتکارین حؤرمتلی عائله و دوست تانیشلارینا باش ساغلیغی وئریر و خاطیرهسینی عزیزلهییر. عشق اولسون.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۲۳/۰۶/۱۴۰۰


text:
ویکیپدیا:ایشلدن آدی سیاستی
ایشلدن آدی سیاستی، نئجه ایشلدن آدی سئچمک و اوْنون فایدالارینی توضیح وئریر. ویکیپدیادا داها یاخشی چالیشماق اۆچون ایشلدن حسابی یاردا بیلرسینیز. ایشلدن حسابینین چوخلو مزایا و فایدالاری واردیر. یاراتدیغیز حسابا نئجه گیرمگی اؤیرنمک اۆچون ده کؤمک:سیستمه گیریش صفحهسینه باخین.
موناسیب ایشلدن آدلاری[دَییشدیر]
سیزین ایشلدن آدینیز اؤز آدینیز یوْخسا بیر مستعار و تاخما آد اوْلا بیلر.
موناسیب اوْلمایان ایشلدن آدلاری[دَییشدیر]
بۇ بؤلوم موناسیب اوْلمایان ایشلدن آدلارینی بللیلشدیریر. بۇ معیارلاری ایمضالاردا دا ایشلتمک اوْلار.
بئله ایشلدن آدلارینی ایشلتمک اوْلماز:
- آلدادیجی آدلار ایشلدنه گؤره آیریلاری ایشتیباها سالان آدلارا دئییلیر: ایچینده مودیر، ادمین، روبات، ایستوارد و ... کیمی آدلار اوْلوب، ویکیپدیادا منصبی اوْلماق توهمینی یارادان، آیپی آدرسینی اوْخشار آدلار و... .
- تبلیغاتی آدلار بیر شیرکت، تشکیلات، سایت، محصول و ... نی تبلیغ ائدن ایشلدن آدلارینا دئییلیر.
- بیر ایشلدنین آدی شیرکت یوْخسا سایتا مربوط اوْلسا، آنجاق اوْنا گؤره تبلیغاتی چالیشماسی اوْلمازسا، حسابینی باغلاماق اوْلماز آنجاق اوْنا آدینی دییشدیرمک اۆچون تاپشیریلمالیدیر.[۱]
- توهینلی و تفرقهسالان آدلار آیری ایشلدنلری اینجیدیب، اوْنلارا توهین ساییلان آدلارا دئییلیر.
سیزین بئله ایشلدن آدینیز اوْلورسا، سیزین حسابینیز باغلانا بیلر، آنجاق سیز بیر یئنی و موناسیب حساب یارادا بیلرسینیز.
آیریلاری سیزین صلاحیتلرینیزه گؤره ایشتیباها سالماماق اۆچون سیزین ایشلدن آدینیزدا ایدارهچی، ادمین، ایستوارد، بازرس و اوخشار آدلار یوْخسا admin، sysop یا moderator اینگیلیسجه موعادیللری اوْلماز. سیزین حسابینیز روْباتیک اوْلمازسا، آدیندا bot ایشلده بیلمزسینیز. بیرده ایشلدن آدینیز ویکی پروژهلرینین آدی مثلا: «ویکیپدیا»، «ویکیمدیا»، «ویکیسؤزلوک» و... اوْلا بیلمز.
ویکیپدیا تاپشیریر بۇنلاردان اۇزاق گزین:
- دیری آدلیم آداملار آدی.
- اینجیدن یوْخسا بیر سیاسی، مذهبی و ... اینانج ضدی اوْلان آد.
دوْغرو آد[دَییشدیر]
سیز اؤز حقیقی و دوْغرو آدینیزلا ویکیپدیادا چالیشا بیلرسینیز، آنجاق نظرده سالین، بۇ ایش شاید سیزین ویکیپدیادا و حقیقی یاشاییشدا اینجیمگینیزه سبب اوْلا بیلر.
بیر آدلیم شخصین آدی ایله حساب آچساز گرک همن اوْ آدلیم شخص اوْلدوغونوزو ایثبات ائدهسینیز یوْخسا حسابینیز باغلاناجاق. سیزین دوْغرو آدینیز اوْ آدلیملا اوْخشاسا، صفحهنیزده آدلیم شخص اوْلمادیغینیزی بیلیندیرمهلیسینیز.
سایتلار آدرسی[دَییشدیر]
ایمیل آدرسی، آیپی و سایتلار آدرسی یاخشی ایشلدن آدی دئییللر. سیزین آدینیز بیر سایت آدی آنجاق com. ، ir. و ... سیز اولورسا ایشکالی یوخدور، مثلا سیزین ایشلدن آدینیز بیلیمسسی اوْلا بیلر آنجاق بیلیمسسی.کام یوْخسا اینگیلیسجهسی بیر بللی سایتی تبلیغ ائتدیگی اۆچون یاخشی آد ساییلمیر.
: ایشلدن:میثال.کام، ایشلدن:آلیس@میثال.کام
شیرکتلر/تشکیلاتلار آدی[دَییشدیر]
بیر شیرکت، تشکیلات، گروه، محصول و ... آدینی ایشلدن آدی عنوانیندا ایشلتمک، تبلیغ میصداقی ساییلیب، قبول ائدیلمز.
- بیر ایشلدنین بئله آدی و تبلیغاتی دییشدیرمهلری اوْلورسا، باغلانار.
- بیر ایشلدنین بئله آدی اوْلسا، آنجاق اوْنا گؤره تبلیغاتی چالیشماسی اوْلمازسا، حسابینی باغلاماق اوْلماز آنجاق اوْنا آدینی دییشدیرمک اۆچون تاپشیریلمالیدیر.
: ایشلدن:شیرکت آدی، ایشلدن:فلان محصول، ایشلدن:حساببازاریابی، ایشلدن:دانشجویانفلان
غیر لاتین آدلار[دَییشدیر]
سیز ایشلدن آدینیزی غیرلاتین حرفلر سئچه بیلرسینیز آنجاق نظرده سالین: عربی، سیریلیک، چینی، ژاپنی یوْخسا یونانی کیمی غیر لاتین خطلر آیری ایشلدنلره اوْخونماز و خط میخی گؤرونه بیلر؛ اوْنا گؤره بئله ایشلدن آدی اوْلان ایشلدنلره لاتین ایمضالاردان فایدالانماق تاپشیریلیر.
اوْخشار ایشلدن آدلاری[دَییشدیر]
اوْخشار ایشلدن آدلارینی تکجه ایدارهچیلر یارادا بیلرلر.بۇ ایش اۆچون ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسونا گئتمهلیسینیز. آنجاق قاریشدیرماماق اۆچون سیزین ایشلدن آدینیز، بیر چالیشقان ایشلدنین آدینا چوْخ اوْخشار اوْلا بیلمز.
اویغون اوْلمایان ایشلدن آدلارلا نه ایش گؤرک؟[دَییشدیر]
بئله بیر موناسیب اوْلمایان ایشلدن آدینی راست گلسز، بۇ ایشلری گؤره بیلرسینیز:
ایشلدنله دانیشین
- یئنی ایشلدنلر احتمالا بۇ سیاستی اوْخوماییب، اوْنلا تانیش دئییللر. اوْنلارلا دانیشیب، آدلارینی دییشدیرمک اۆچون تشویق ائدین.
آیریلارین باخیشینی یوْخلایین
- دانیشیقلا بیر یئره چاتماساز، ایشلدن آدین موناسیب اوْلماماسی اۆچون آرخایین اوْلماق اۆچون، آیری ایشلدنلرین باخیشینی یوْخلایین.
آیدین پوْزما
- بیر ایشلدن آدی، آیدینجا غئیرموناسیب و بۇ سیاست ضدنه اوْلورسا، اوْنو ویکیپدیا:ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسو/اویغون اولمایان ایشلدن آدلاری صفحهسینده بیلیندیرین.
ایشلدن آدی دییشدیرمک[دَییشدیر]
ایشلدن آدلارینی باشاباش آد دییشدیرنلر یوْخسا ایستواردلار دییشدیره بیلرلر.بۇ ایش اۆچون باشویکی یه باش وۇرمالیسینیز. آنجاق نظرده سالین؛ دییشدیرمهسی اوْلمایان یۆخسا آز اوْلان حسابلارین آدینی دییشدیرمزلر.
اوْرتاق حسابلار[دَییشدیر]
هر حساب بیر نفرین تمثیلیدیر و اوْنو نئچه نفرله اوْرتاقجا ایشلتمک اوْلماز. بیر حسابین رمزینی عموملا پایلاشماق ممنوعدور و اوْ حسابین باغلانماسینی باعیث اوْلار.
نئچه یدک حسابدان فایدالانماق[دَییشدیر]
ایشلدنلره دلیلسیز نئچه حسابدان فایدالانماق تاپشیریلمیر. بۇنون بیر ایستیثناسی رباتیک حسابلاردیر، آنجاق دلیلسیز نئچه حسابدان فایدالانماق زاپاسبازلیق ساییلیر و ممنوعدور.
ایشلدن آدینی سیلمک[دَییشدیر]
ویکیپدیادا چالیشماسی اوْلان ایشلدن آدلارینی سیلمک اوْلماز. آنجاق ویکیپدیا:ایشلدن صفحهلرینه گؤره اؤز دانیشیق و ایشلدن صفحهنیزین سیلینمهسینی ایستهیه بیلرسینیز.


text:
`روس قشونی` نتیجهلر
حابارلار [37]
- روسیا 82 میلیون تن نبیت تاپیلاندیغینی بیلدیردی
- روسیا خارکف شهرینی اوردی
- تۆرک ساواش اوچارلاری آذربایجان دا
- سوریه ده روس ژنرال اؤلدۆریلدی
- تۆرکیه، روس توریستلارینگ بیرینجی ماقصادی
- ادلب شهرینه ادیلن هۆجۆمده ۸ یؤنه کی رایات اؤلدی
- ۲۰۱۹-نجی ییلدا آنتالیا شهرینه ۵.۵ میلیون روس توریست گلدی
- سوریأنینگ میللی قشونی ترورچیلیق بیلن ساواشدا ۱۹۸ شهیت بردی
- روس سیاحاتچیلار تۆرکیأنی سایلایار
- روس توریستلار گۆیزده ده تۆرکیأنی سؤییأر
- روس سیاحاتچیلار پوللارینی تۆرکیهده یۇییار
- أردۇغان آذربایجانا ساپار قورار
- تۆرکیه ۴۰ میلیون توریستی یوردا گتیرمهک ایسلهیأر
- روش سیاحاتچیلار تۆرکیأنی سایلایار
- تۆرکیأنینگ گۆن ترتیبی ۱۲: عفرین، پ. ک. ک و بؤلگه دأکی دنگ آغراملیلق بارادا
- شیخ حۇروز اۇباسی ترورچیلاردان آلیندی
- تۆرکیأنینگ عفرین حرکتی باشلادی
- روس عسگرلر عفرین دن چیقیار
- قیزیقلی حابار: روس عسگرلری عفرین دن چیقیار
- آنتالیا ۴ میلیون روس سیاحاتچی گلدی


text:
اوکراین: اوروشده ییگیرمه مینگ دن آرتیق روس عسکری اولدی
اوشبو توغریده اوکراین قوراللی کوچ لری قوماندانلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی
اوکراین قوراللی کوچ لری قوماندان لیگی بیرگن بیاناتیده, روسیه نینگ اوکراین گه قرشی هجوم لری نینگ باشله گن کوندن (24- فبروری) 17- اپریل گه قدر 20 مینگ 3 یوز روس عسکری نینگ اولگن لیگی نی بیلدیردی.
بیاناتده, عینی دمده اوکراین اردوسی نینگ روسیه نینگ 165 اوچاغی, 146 هلیکوپتری, 773 تانکی, 2002 زرهی واسطه سی, 376 توپی, 127 راکتی و 66 هوا مدافعه تیزیمی نی یوق قیلگن لیگی بیلدیریلدی.
بوندن تشقری اوکراین اردوسی نینگ روسیه نینگ 1471 نظامی موتری, 8 کیمه و یینگیل سرعتلی قایقی, 76 تیل تانکری و 148 اوچووچیسیز اوچاغی نی یوق قیلگن لیگی معلوم قیلیندی.
روسیه اردوسی 24- فبروری ده اوکراین گه هجوم قیله باشله دی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ترور تشکیلاتی داعش نینگ مهم بیر ییتکچیسی نینگ اولدیریلگن لیگی بیلدیریلدی
موضوع بوییچه امریکا قوشمه ایالتلری مرکزی کوچلر قومندانلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی


text:
اوزونو یان توتوب، کئچدی! بلکه ده تانیمادی؟ اؤزو مهیر هامینی تانیییردی؟ چوخلاری گلیب سلام وئریب حالینی سوروشاندا آغزی آچیق باخمیشدی اونلارا. آدلارینی، تانیشلیق یئرینی دئیندن سونرا دا آغزی باغلانمامیشدی. اوندا اونلار دئسینلر بو اوزونو یان توتوب کئچدی؟ بیر سیراسینا -باغیشلایین من آداملارین قییافهلرینی یاخشی یادیمدا ساخلایانمیرام، بیرینه -والـله من آد سیجیل یادیمدا قالمیر، -بیرینه داها کوت بئیین اولوب قالدیق اوردا، دئمیشدی.
ذهنینده او قدر دعواـ دالاش وارایدی کی هر کیمی، هر نهیی اونودوردو. بیر آن دا ساکینلیک اوزو گؤرموردو. هر نه، هر کیم گنه اولوب یاپیشیردی ذهنینه، ائشییه چیخماقدا بیلمیردی.
اؤزونه مشاور اولوب هر نهیی آچیقلاییردی، او بیریسیلره وظاییف کؤکلینمهسن، اؤزونو گؤزتلمهلیسن، دئیه دوشونوردو، آمما بیر، ایکی، اوچ اولمامیش هر نهیی اونودوب، تزهدن قاریشقانین اَیری گئتمهسیندن قانی قارالیردی.
هر دؤنه ذهنینه گیرنلری زورایله اؤتوروردو ائشییه، اونلاردا بیر آیاقلارینی ائشییه قویمامیش گئری دؤنوب، ذهنینین لاپ اورتاسیندا دوروردولار. بونوندا ایشلرینین هامیسی بیرـ بیر گؤزونون اؤنونده رئژه گئدیردیلر، سان گؤرمکدن یورولماقدا، یئنه ال ـ آیاغا دولاشانلارین الیندن یاپیشیپ، ائشییه تولازلاماق ایستهییردی.
الی هر یئردن اوزولن چاغلاری، تک اوز گتیردی ان یاخین اورک دوستونا. کیتابین اؤن سؤزونو اوخودو. «باروک» بؤلومونه باشلایاندا ذهنینده بیر قیغیلجیم ووردو.
ذهنینده اولان هر نهیی ائشییه بوشالداندان سونرا، یئرلی ـ دیبلی توزونو آلیب، قفسه ووردوراجاق، اوخودوقلارینین هرهسینی بیر اؤزل قفسهیه یئرلشدیرهجک. آیری بیر قونولار بو ایستمهدن ذهنینه گیرسه، اونو قفسهدهکیلرین بیرینه اوخشادیب، او مبحثی قفسهدن چیخاردیب گؤزدن کئچیرتدجک. مثلن ذهنینه نادر گیرسه، نادر؟ نادر؟ آهان! ذهنیندهکی قفسهلردن ناتورالیسمی تاپاجاق. چیخاردیب، اصوللارینی اؤز اؤزونه دئیهجک؛ یادینا گتیرنمهینلری ده تزهدن اوخویوب اؤیرنهجک. همیشه دولانماقداساندا! جوملهسینی ائشیتمکده دولانماق؟ دولانماق؟ دئیه گؤزلری ایشیلداییب رولان بارتی قفسهدن چیخاردیب نظریهلرینین هامیسینی یادینا سالا بیلسه، تزهدن یئرینه قویاجاق؛ یادیندان چیخانی اولسا ایهر یئنه اوخویوب، اؤنجهکیلرین اوستونه آرتیریب، قویاجاق یئرینه و هابئله… ایندی ائله یابانجی دیللرین سؤزجوکلرینی ده بو یولونان اؤیرنیرلر.
بو سایاق دا ذهنینین چاغریلمامیش قوناقلاری دا بونون اؤز ایشینده اولدوغونو گؤروب گئری دؤنهجکلر. مشاورلردن نئچه دؤنه ائشیتمیشدی: ال – آیاغا دولاشان فیکیرلری زورلا اؤتورمهیین ائشییه، سیمیتنلشیب، یئرلرینی لاپ برکیدرلر. ایندیسه سسسیرـ کویسوز اؤزلری سوزولوب گئدهجکلر.
بو آندا یوباتمادان، بیر قفسهچی گؤروب ذهنینین قفسهلرینی وورمالیایدی.
اوزونو یان توتوب، کئچدی! بلکه ده تانیمادی؟ اؤزو مهیر هامینی تانیییردی؟ چوخلاری گلیب سلام وئریب حالینی سوروشاندا آغزی آچیق باخمیشدی اونلارا. آدلارینی، تانیشلیق یئرینی دئیندن سونرا دا آغزی باغلانمامیشدی. اوندا اونلار دئسینلر بو اوزونو یان توتوب کئچدی؟ بیر سیراسینا -باغیشلایین من آداملارین قییافهلرینی یاخشی یادیمدا ساخلایانمیرام، بیرینه -والـله من آد سیجیل یادیمدا قالمیر، -بیرینه داها کوت بئیین اولوب قالدیق اوردا، دئمیشدی.


text:
۲۵ آوریل
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۷۱۹- دنیئل دفونون مشهور رومانی رابینسون کروزو ایلک دفعه یاییملاندی.
- ۱۸۵۹- قیزیل دنیز ایله مدیترانیه دنیزینی بیربیرنه باغلایان سوئز کانالینین قازیلماسی میصرین پورتسعید شهرینده باشلاندی.
- ۱۹۴۰- آل پاچینو آمریکالی اوْیونچو دۆنیایا گلدی.
- ۱۹۲۵- مارشال هایدلبرق، آلمانین خالق سئچیمی ایله سئچیلن ایلک رییسجومهورو اوْلدو.
- ۱۹۵۳- کمبریج بیلیمیوردوندا ایکی بیلم آدامی طرفیندن ، قالیجی خوصوصیتلری والیدلردن اوشاغا داشییان دئوکسیریبونوکلیک اسید (DNA) کشف ائدیلدی.
- ۱۹۷۶- کارول رید ایگیلیسلی فیلم یؤنتمنی و یاپیمچیسی اؤلدو.(دوغوم ۱۹۰۶)
- ۲۰۰۵- بولغاریستان و رومانینین اوروپا بیرلیگینه گیریش اۆچون مۆذاکیرهلر باشلاندی.


text:
ویکتوریا گؤلو
ویکتوریا گؤلو (اینگیلیسجه:Lake Victoria) آفریقا قارّهسینین بؤیوک گؤللریندن بیری دیر، بۇ گؤل کنیا، اوقاندا و تانزانیا اؤلکهلری آراسیندا یئرلشیب. گؤلون آدی موکتشیف جان هنینق اسپک طرفیندن ملکه ویکتوریا اؤچون آدلانیب. اسپک ۱۸۵۸ ایلینده ریچارد فرانسیس برتون ایله بیرلیکده نیل چایینین قایناغینی تاپماق هدفیله ایکتیشافی بیر سفرده بۇ آدی گؤله قوْیدو. ۶۹٫۴۸۴ موربع کیلومتر اۆزاؤلچوسو ایله ویکتوریا گؤلو آفریقا قارّهسینین و دونیانین حارّه منطقهلرینین ان بؤیوک گؤلو اوْلور. بۇ گؤل شومالی آمریکا دا اوْلان سوپریو گؤلوندن سوْنرا دونیانین ایکینجی شیرین سویونا صاحیب دیر. ویکتوریا گؤلونون سویو عوموماٌ موستقیم یاغیش و مینلر کیچیک آرخدان تأمین اوْلور. گؤلون ان دیرین نوقطهسی ۸۴ متیر و اوْتالاما درینلیگی ۴۰ متیره یئتیشیر.