text:
ایران تلویزییالاریندا آذربایجان تورک میللتینین تحقیر ائدیلمهسی پروسسی داوام ائتدیریلیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، اکثر فیلملرده منفی اوبرازین تورک آکتیورلار طرفیندن جانلاندیریلماسی بو دفعه چیزگی آنیماسییا فیلمینده موشاهیده اولونوب.
«پویا» کانالیندا یاییملانان «مدرسه قهرمانلاری» آنیماسییاسیندا منفی رولون جانلاندیریلماسی بیر تورکه تاپشیریلیب. مارکت صاحبی کیمی چیخیش ائدن تورک آکتیور غلیظ تورک لهجهسینده دانیشیر، کیفیتسیز خاریجی مال ساتیر و بیر چوخ محصولو موشتریلردن گیزلهدیر.
قید ائدک کی، ایران رژیمینین آسمیلاسییا سیاستینین بیر حیصهسی اولان تورک لهجهسی ایله دانیشان آکتیورلارا منفی رولون وئریلمهسی سون ایللرده دفعهلرله آذربایجانلیلارین کوتلوی اعتراض آکسییالارینا سبب اولوب.


c: text/html

text:
جانان - نمایش محتوای موسیقی
جانان
سئوگیلیم من سنه جانان دئمه ییم بس نه دئییم؟
جانیمی جانینا قوربان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
اؤز جانیندان، نفسیندن جانیما جان وئردین
گوءنده مین دفعه سنه جان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
سون باخارکن منه بعضاً ائله کوءسکون- کوءسکون
اولدو جان موءلکو پریشان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
دیکیلیب گؤزلریم حسرتله وصالین یولونا
گلمه سین کؤنلومه هجران دئمه ییم، بس نه دئییم؟
سن جانیمسان، جگریمسن، گوءل آچان باختیمسان
اولموشام حوءسنونه حیران دئمه ییم، بس نه دئییم؟
یانمایان عشق اودونا قدرینی بیلمز عشقین
گل منیم عشق اودوما یان، دئمه ییم، بس نه دئییم؟
یوخ منیم باشقا گؤزل لرده بیلیرسن کی، گؤزوم
سنی ایستر بو سلیمان دئمه ییم، بس نه دئییم؟

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
لوودویک وان بئتهووئن ـ آلمانلی آدلیم و داهی آهنگساز.
بئتهوون ۱۷۷۰-جی میلادی ایلده "بون(Bon)" دا دونیایا گؤز آچدی. "کوریج" آناسیدیر و آتاسی "یوهان"، دربار موسیقیچیلریندن ایدیر. بئتهوون دؤرد یاشلی اولاراق موسیقینی آتاسیندان اؤیرنمهیه باشلادی و دوققوز یاشیندا موسیقینین بوتون یول-یولاغاسین اؤیرنمیشدی. گنج چاغیندا
موتسارتین یانیندا موسیقینی داوام ائتدیرمهیه باشلادی، آناسینین اؤلومو بۇ ایشی باشا چاتدیرماغا ایمکان وئرمهدی و نئچه باش عاییلهنین یوکون داشیدی. سونرالار ایشین داوام وئرمک اوچون "
او عؤمرونده یالنیز ۹ سمفونی دونیایا هئدیه وئردی آما اونون ایشلری او قدر بؤیوکدور کی اونو «سمفونی کرالی» آدلاندیردیلار. عاییله چتینلیکلری و مورال (ذهنی) قاریشیقلیقلار قویموردو چوْخ موسیقی ساحهسینده چالیشسین و همهشه بئله بیر سؤزلر اورتادا واریدی کی اونون ایشی بیتدی و او هر دؤنه اونلارین جاوابیندا دئییردی؛ «بو سئری باشقا و چئشیدلی بیر زاد گؤره جک سیز» و ائله ده اولوردو. چوْخلاری بئله اینانیر کی اونون موسیقیسی اونون یاشاییشینی و دوشونجهسینی گؤستهریر. سونونجو یادیگاری اونون شاه اثری ساییلیر و هامی موسیقیچیلر اونو دونیانین ان آدلیم موسیقیچیسی آدلاندیریرلار. بئتهووئنه گؤره بیر اینگئلتیرهلی یازار و موسیقیچی دئییر؛ «او ایکتیشافلارینین درینلیینه و باشاریلارینا گؤره بوتون اینسانلیق بئیینلرینین بئینی دیر». اونون کار اولماغینین ندنینین بیریده پیانو ایله باس وورماغی ایدیر. کار اولماغین دوشونن زاماندا ایشیندن سویومادی، عؤمرونون سونوندا داها دانیشا بیلمیردیده و جراحی ایشلرده اونو ساغالتمادی. سون گونلرینده ساغلامسیزلیقدان، بئیین قاتیشیقلیغیندان و سئوگی یئترسیزلیگی اوزوندن چوْخ پیس دورومدایدیر. بوندان باشقا دانوب چایینین سمی بالیغی و قور-قوشوملو سویو ایچمک دن ۱۸۲۷ – جی میلادی ایلده دونیادان گؤز یومدو.
دونیادان گؤز یومارکن قارداشینا دئمیشدی؛ «من بوتون گوجومله و اؤز ایستهایمله اؤلومو قارشیلاییرام آما اؤلوم منیم صنعته اولان سئوگی اودومو سؤندورمهیه گلسه، چوخ تئز گلیب دیر». اؤلوسو اؤز دوغما یوردونا قاییتدی.


text:
قارقیش زمانه نین قانونلارینا
قارقیش اورکلری آییرانلارا
قارقیش انسانلاری قفسه سالیب
بشر حقوقوندان دم وورانلارا
کیمه دئمه لی ییک دردیمیزی بیز؟
دیل بیلن کیمدی سؤز آنلایان کیمدی؟
اسیر بیر میللته محکوم بیر ائله
قایغی چکن کیمدی آغلایان کیمدی؟
دیلیمی دالیمدان چیخارتسالار دا
قوی قارداش دردیمی دئییم باری
گۆنئیدن قوزئیه، شرقدن غربه
هانسی خلقی گؤردۆن بیزیم تک ذلیل؟
دئمیرم دونیادا اسارت یوخدور
چوخ یئرلرده سونگو تاخمیش استعمار
آنجاق بیزیم کیمی ازیلن آزدیر
هاردا حق وئرمز وار، حق تاپیلماز وار!
میللی آزادلیقلار عصری اولسادا
هر یئرده هر یاندا آدی بو عصرین
نه ائتمک "دونیانی بوغدا توتسادا
کهلیگین روزوسو چینقیلدیر" همین
بو شرف بو شوکت بو قدرت بو شان
هارا دوغورداندا بیزه عار اولسون
حیاتین آمانسېز بیر قانونو وار:
تعصب سوز میللت گرَک خوار اولسون
میللی تعصب دن دانیشدیم اولسون
اصلینی ایتیره ن حرامزادا دیر
مرد اوغول وطنین، حقین ایتیرمز
وطن انسانلارا ان بؤیۆک آنادېر
قویون محکوم اولدوم میللتچی لیگه
دونیادا میللتین سئومه ین کیمدیر؟
دیلین، ائلین، یوردون تالان ائتسه لر
آجېیېب باشېنا دؤگمه ین کیمدیر؟
گرَک گؤزلریندن گؤز اؤرته هر کس
قارقا یوواسېنا یاناشسا اگر
نیه وطنیمی سئومه ییم، نیه؟
من بیر قارقادان دا اسکیگم مگر؟
من دئمیرم اۆستون نیژاددانام من
دئمیرم ائللریم ائللردن باشدی
منیم مسلکیمده، منیم یولومدا
ملتلر هامیسې دوستدی، قارداشدی
چاپماق ایسته میرم من هئچ میللتین
نه دیلین نه یئرین نه ده اَمَگین
تحقیر ائتمه ییرم هَدََه له میرم
کئچمیشین ایندیسین یا گله جه یین
من آییرماییرام آیری سالمیرام
قارداشی قارداشدان آروادی اردن
آنانی بالادان اتی دیرناقدان
اورَگی اورگدن قانادی پردن
پوزماق ایسته میرم من بیرلیکلری
انسانلېق بیرلیگی ایدهآلېمدېر
قارداشلېق، یولداشلېق، ابدی بارېش
دونیادا ان بؤیۆک آرزېلارېمدېر
آنجاق بیر سؤزۆم وار: من ده انسانام
دیلیم وار، خلقیم وار، یوردوم- یووام وار.
یئردن چېخمامېشام گؤبَلک کیمی
آدامام، حاقیم وار، ائلیم – اوبام وار
قول یارانمامېشام یاراناندا من
هئچ کسه اولمارام نه قول، نه اسیر
قورتولوش عصریدیر، انسانا بو عصر
اسیر اولانلار دا بوخووون کسیر
قورتولوش ایسته رَم محکوم ائلیمه
بو نه شیلتاقدیر، نه طاماهکارلیق
دیلیزه دَیمیرَم ، دیلیمه دَیمه
بو سؤزون هاراسی سوچدور، گوناهدیر؟


text:
۲۰۱۶-جی ایلده ناتو-نون آوروپادا یئرلشن قیریجی طیارهلری روسییا فدراسییاسینا مخصوص طیارهلرینی ایدنتیفیکاسییا و مشاهیده اوچون ۷۸۰ دفعه هاوایا قالخیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو حاقدا آلمانییانین «رامشتاین» آویابازاسینین رسمی نمایندهسی «دپا» نشرینه مصاحیبهسینده دانیشیب. اونون سؤزلرینه گؤره، بو اوچوش سایی سویوق محاربهدن سونرا ایلک رکورددور:
«۲۰۱۵-جی ایلده ناتو طیارلرینین بئله هیجان اوچوشلارینا ۴۱۰ دفعه راست گلینیب».
متخصصین سؤزلرینه گؤره، بو، یاخین شرقدهکی حادثهلرین گئتدیکجه پیسلشمهسی و روسییانین سورییا بحرانینا حربی مداخیلهسی نتیجهسینده تورکییه حربی هاوا قوهلرینین فعالیتینی گئنیشلندیرمهسی ایله باغلیدیر


text:
"بشیکتاش" غلبه نی الدن وئردی
فوتبول عذره تورکیه سوپر لیگینده 8-جی تور باشا چاتیب.
فوتبول عذره تورکیه سوپر لیگینده 8-جی تور باشا چاتیب.
سون اویون گونونده دؤرد گؤروش باش توتوب.
"بشیکتاش" "کونیاسپور" سفرینه یوللانیب. "قارا قارتاللار" بو گؤروشده امتیاز ایتکیسی ایله اوزلشیبلر.
تورون مرکزی گؤروشو ایستانبولدا کئچیریلیب. "فنرباخچا" دوغما دیوارلار آراسیندا "باشاک شهیر"ی قبول ائدیب. بو گؤروشده حساب آچیلماییب.
تورکیه سوپر لیگی
8 -جی تور
5 اوکتبر
کاسیم پاشا - گؤزتپه 1:3
6 اوکتبر
کایسری سپور – ریزه سپور 2:2
بورساسپور - آنکاراگوجو 01:1
ارضرم سپور - آلانیاسپور 0:1
آنتالیاسپور - قالاتاسارای 1:0
7 اوکتبر
یئنی مالاتیاسپور – سیواس سپور 4:4
فنرباخچا - باشاکشهر 0:0
آک حیصار سپور - ترابزونسپور 3:1
کونیاسپور - بشیکتاش 2:2


text:
کویمبرا اونیورسیتی (پرتقال) عالیملری آراشدیرما زامانی آشکار ائدیبلر کی، ۳۳ یاشیندان سونرا ایلک اوشاغینی دونیایا گتیرهن قادینلار داها جاوان یاشلاردا اوشاق صاحبی اولان قادینلارلا مقایسهده چوخ یاشاییر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، ۳۳ یاشدان سونرا اوشاق دوغان قادینلاردا اوزون عمورلولوکله باغلی اولان گنتیک مارکرلره جاوان یاشلاردا دوغان قادینلارلا مقایسهده ۳ دفعه داها چوخ راست گلینیر.
بوندان اول اوهایو اونیورسیتتی (آمریکا) عالیملری طرفیندن آپاریلمیش آراشدیرما گؤستریب کی، ۳۰ یاشا یاخین اوشاق دونیایا گتیرن قادینلار ۱۵-۲۴ یاشلار آراسی دوغان قادینلارلا مقایسهده ۴۰ یاشیندا داها ساغلام ایدی و اؤزونو داها یاخشی حس ائدیردی.


text:
کولت. آذ گنج یازیچی چیناره عؤمرایین یازیسینی تقدیم ائدیر:
هر شئیده گولمهیه بهانه آختاران من بو دفعه سادهجه دونوب قالمیشدیم. بیر آنلیق ائله بیل ایچیمدن گلن سویوق کولک اوزومه ووروب اوشودوردو منی. ائله بیل ایچیمدهکی قیش اوتاغینین قاپیسی آچیق قالمیشدی، یا دا نه بیلیم ایچیمده هانسیسا سؤز بوز کیمی دوشوب قالمیشدی دوندوروردو منی.
من بئلهیم ای، الله حاقی. تئز تأثیره دوشورهم. بیری بیر سؤز دئسین همین آن اینانیرام. نئینیم ای آداملارا اینانماق ائله خوشوما گلیر کی...واللاه چوخ گؤزل اینانیرام. بئله قشنگ، شیرین، جیققلی. آدام او اینانماغین یاناقلاریندان دارتیب اؤپمی ایستییر.
اؤزوم اؤز اینانماغیمی ائله سئویرم کی. او اولماسا من یاشایا بیلمرم. هر دفعهسینده اینانماغی سئچیرم سورا دا هر دفعهسیندهکی کیمی بئله یانیلیرام.
یادیمدادی ننم بیر دفعه دئمیشدی کی، «قیزیم بوتون اینسانلاری سئومک لازیمدی. باخ الله هر بیریمیزی سئوهرک یارادیب. اللهین سئوهرک یاراتدیغی بیر وارلیق هئچ واخت پیس اولا بیلمز. موطلق اونون ایچینده بیر یاخشیلیق واردی. قیزیم اینسانلارا اینانماسان یاشاماق اولماز» . آرواد بو سؤزلری ائله بیل دیرل ایله بئینیمی اویوب یازمیشدی اورا. بو قدر شئی یاشادیم، بو قدر زیبیللیکلردن کئچدیم اما او سؤزلر سیلینمک بیلمیر کی، بیلمیر. سیلینمهسی جهنم ای هئچ اوستونه توز دا قونمور. ائله بیل بئینیمین "فورمات دویمهسی"دی. هر دفعهسینده پیس نسه بیر شئی باش وئرهنده، آخشامی باشیمی یاستیغا قویوب اؤزومه سؤز وئریرم کی؛ صاباحدان دییشهجهم. صاباح اویانان کیمی ننهمین جملهلریندن باشقا هئچ نه تاپا بیلمیرم او باشیمدا. او آرواد سؤزون دئمک قایداسین بیلیردی ده. بو گونه کیمی منه نه دئییب جومله به جومله بئینیمدهدی.
بو گون داها بیر اوغورسوزلوق، داها بیر اینامسیزلیق... هئچ نهیه رئاکسییا وئره بیلمیرم. دوستلار دا یانیمدادیر بو دفعه. دانیشیرلار، منی گولدورمهیه چالیشیرلار. من ایسه اونون هر سؤزون جدییه آلیرام. گوله بیلمهمک ائله پیسدی کی...
بیر دفعه کیرایه قالیردیق. آنام، باجیم، من. ایکی مرتبهلی، تاختا بینا ایدی. او بینانی همیشه ننهمین بیر قندقابیسی واردی اونا اوخشادیردیم. بیلمیرم نیه. ائله بیل او قندقابینین سیماسی واردی او بینادا. بینا تاختادان اولدوغو اوچون منه ائله گلیردی کی، چوخ یونگولدو. مثلاً: ائله بیلیردیم کی، بابام بو بینانین اوستونه محکم قیشقیرسا بینا داغیلا بیلر. چوخ شوکور قیش گلممیش چیخدیق اوردان.
نیسه، ایکی اوتاقلی ائوده کیرایه قالیردیق. اوتاغین بیرینده آنام، باجیم، من، دیگرینده ایسه ائو ییهسی قیزییلا قالیردی. چوخ قریبه قادین ایدی. اونو دا نسه بوجکه (سوسک) اوخشادیردیم. منده اوشاقلیقدان خاصیتدی ندنسه نییسه نیهسه موطلق اوخشادیرام. یاشلی، آریق، اما جلد قاری ایدی. آریقلیقدان و یاشلیلیقدان دا بئلی بوکولموشدو بیر آز. بینا تاختا بینا اولدوغونا گؤره ائوده چوخلو تاراکانلار اولوردو. بیر گون آناما کیمسه بوجک درمانی وئرمیشدی. آغ رنگده توز ایدی. آنام اونو بیز قالان اوتاغا سپدی،قاپینی دا باغلادی.گئتدیک ننمگیله. صاباحیسی گون گلدیک ائوه. دوشونوردوک یقین هامیسی اؤلوب. بیردن آناما دئدیم: - باخ تاراکانلارا. آغ توزا بولاشمیش حالدا سیرالانیب دیوارین دیبی ایله گئدیردیلر. آنام باخدی-باخدی دئدی : - بونلارا باخ ای ائله بیل سئمنتی بوشالدیب قاییدیرلار. هئچ وئجلرینه ده دئییل.
ندنسه بیاض ننهنی (بیزیم ائو صاحبهسین) همین تاراکانلارا اوخشادیردیم. ائله بیلیردیم اونا زهرلی درمان دا وئرسن اؤلمز هئچ واخت.
بوردا توالتده اونیتازین اوستونده تاختا رفلر وار ایدی. بیاض ننه او رفلرین اوستونه بورانی (قاباق- کدو تنبل) قویموشدو. یادیمدا ایدی اوست-اوسته اوچ رف ایدی.
هرهسینده ده بیر بورانی. ایندی دوشونورهم کی، اونو توالته نیه قویوبموش کی...
بیر گون باجیم توالته گیرنده قاپینی برک اؤرتموشدو.ائله اوتورماغییلا قیشقیرماغی بیر اولدو.«بئلیمدهدی !»، «ماما، قویما !»، «بیری ده باشیما توللاندی!»، «ماماا!» دئییب قیشقیریردی. قاپینی آچا بیلمهییب سیندیردیق. داها دوغروسو قاپی اؤزو ائله سینماغا هوسلیدی. آنام بیر آز برک دارتان کیمی قوپدو. گؤردوک باجیم اوتوروب، بورانیلار دا یئردهدی هامسی. یازیق قیز اوتوران کیمی بورانیلار بیر-بیر بوینونون دالینا، بئلینه دوشوبموش. طبیعی کی، بیاض ننه باجیمدان چوخ بورانییا حییفسیلهنیردی..
او حادثهدن سونرا بیز او ائودهن چیخدیق. باجیم ایسه تام باشقا جور اولموشدو. منیم ایندیکی حالیم کیمی. اونو گولدورمک اوچون نه دئییردیک، نه ائدیردیکسه ائلجه سویوق-سویوق اوزوموزه باخیردی. آدام اؤزو پرت اولوردو. اما گولموردو. دانیشاندا دا ککلییردی بیر آز. اما هئچ گولموردو...
نئجه اؤزونه گله بیلدی بیلمیرم. سونرا آنامگیل قازاخیستانا قایتدیلار. بیرده باجیمی ۳ ایلدهن سونرا گؤردوم. کیمسه اونا یئنیدن گولمیی اؤیرتمیشدی...


text:
ایرم سیلاونامزدلری باش قاره لاوچی گه تابشیرلدی
افغانستان سیلاو شکایت لرینی تیکشیروچی کمیسیوننی پارلمان سیلاویده گی قلاب کارلیک لرده عیبلنگن یوزدن آرتیق سیلاو نامزاد لرنی باش قاره لاوچی اداره سیگه تاپشیرگن.
افغانستان باش قاره لاوچی سی بو ایش لر نی تیکشیرگچ اوشبو موضوع یوزه سیدن انیق بیر قرار آله دی .
شوندی بیر حالتده اونلب چه یوتوق گه ایریشمه گن افغانستان پارلمان نامزاد لری اشتراکی چی لری تمانیدن توزیلگن بیرلشمه گه کوره سنبله آیی نینگ 27 سیده بولیب اوتگن سیلاو ده کینگ بیرشکلده قلاب کارلیکلر یولگه قوییلگن.
اوشبو بیرلشمه پارلمان سیلاوی لری نتیجه لری نینگ باطل اعلام ایتیلیشی نی ایستید لر .
لیکن مستقل سیلاو کمیسیوننی سیلاونتیجه لری مشروعیتنی سوال آستیگه آله دیگن هیچ قندی بیر دلیل یوق دیب ایته دی .
شکایت لر نی تیکشیروچی کمیسیون گه کوره سیلاو کمیسیونی پارلمان سیلاولریده قلاب کارلیک که یول قویگن 113 کیشی نینگ رویخطنی اوشبو کمیسیونگه معلوم قیلگن.
شکایت لر نی تیکشیروچی کمیسیون رئیسی سید مراد شریفی قلاب کارلیک قیلگن کیشی لر نینگ ایشلرینی تیکشیرش عدلی و قضایی ارگان لر نینگ وظیفه سی بولگنی اوچون ، قلاب کارلیکده عیبلنگن کیشی لر نینگ رویخطی نی افغانستان باش قاره لاوچی سیگه یوبارگن لیگی نی ایتدی .
شوندی بیر حالتده موفقیت قولگه کیرته آلمه گن پارلمان سیلاو نامزاد لری سیلاو نینگ مشروعیتنی سوال آسیتگه آلیب سیلاو همه گانی بولمه گن لیگی نی ایته دی لر.
اونلب ناراض نامزادلرد دن نماینده صفتیده مطبوعات ییغیلیشده سوزگه چیقگن کبیر رنجبر گه کوره سنبله آیی نینگ 27 سیده بولیب اوتگن سیلاو ده هر بیر ولایت دن یوزده ایککی فایزیا ده یوزده 10 فایز اهالی اشتراک ایتگن.
رنجبر جناب لریگه کوره بولیب اوتگن سیلاو ده توله قلاب کارلیک یولگه قوییلگن.
او کیشی گه کوره سیلاو یولگه قوییلمه گن ساحه لر ده رای صندوق لری نینگ تولیشی ، ساخته کارت لر دن فایده لنیش همده بیر کیشی نینگ بیر نیچه مرته رای بیریشی سیلاو مشروعیتی و قانونی بیرشکلده بولیب اوتگنینی سوال آستیده قویگن.
افغانستان پارلمان سیلاوی جاری ییل سنبله آیی نینگ 27 سیده بولیب اوتدی همده اوشبو سیلاوده کینگ بیر شکلده قلاب کارلیک یولگه قوییلگن دیگن شکایت لرنی آلیب کیلدی .
اوشبو سیلاو نینگ دستلبکی نتیجه لری بوندن قرییب 20 کون آلدین اعلان ایتلدی .
دستلبکی نتیجه لر هم اعلان ایتیلیشی بیلن قطار شکایت لر کیلیب چیقدی.سیلاو نینگ سونگی نتیجه لری هم تیز آره ده اعلام بولیشی ایتیلماقده.


text:
فرهنگ و صنعت
هجومچی نینگ تیرگاو قیلینیشی آرتیدن حادثه سببی نینگ انیقله شیشی کوتیلماقده
اوشبو حادثه عاقبتیده تورت استاد نینگ جان بیرگن لیگی بیلدیریلدی
اوشبو مطلب نی افغانستان ارشاد, حج و اوقاف وزیرلیگی بیلدیردی
اوزبیکستان خلقی نینگ بو مبارک متاب گه انچه علاقه کورستگن لیگی کوریلماقده
او اوشبو قوشیقلر نی خلق ارا خاتین – قیز لر کونی مناسبتی بیلن کویله گن
خلق ارا قطر زراعت کورگزمه سی "Agriteq 2018 " آلتینچی مرته بولیب اوتماقده.
خودی منه شوو سریال نینگ اساسی موضوعی نی, عثمانی امپراتورلیگی نینگ اساسچی سی بولگن عثمان بیک نینگ آته سی ارطغرول غازی نینگ حیاتی و قهرمان لیک لری تشکیل ایتماقده
تورکيه جمهوریتی نینگ دولت مدحیهسی قبول قیلینگن کون نشانلنماقده
آلمان نینگ پایتختی برلین ده گی مسجدگه اوچ کیشی تامانیدن هجوم اویوشتیریلگن.


text:
آمریکا موسلمان دونیاسیندا ان یاخین متفیقلریندن بیری اولان پاکیستانی ایتیریر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «آیدینلیک» قزئتینه آچیقلاماسیندا روسییالی فیلوسوف و ایدئولوگ آلکساندر دوگین سؤیلهییب.
«پاکیستان بیر نئچه ایل اؤنجه گئوسییاسی ایستیقامتینی دییشدیرمهیه باشلادی. آمریکا ایله متفیقلیک پاکیستانا هئچ نه قازاندیرمیر. بیر نئچه ایل اؤنجه پاکیستانلیلار بونو آنلادیلار و او زاماندان ایندییه قدر داها مستقیل سیاست حیاتا کئچیرمهیه باشلادیلار. عینی زاماندا آمریکا هیندیستان ایله داها یاخین علاقهلر قورماغا باشلاییب. دولاییسی یوللا پاکیستان بو وضعیتده منطیقله اولانی ائدیر و آوراسییادا اؤزونو داها ایستابیل وضعیته گتیرمهیه چالیشیر. پاکیستانین گئتدیکجه آوراسییا جبههسینه یاخینلاشیر»، - او بیلدیریب.


text:
بالهلر کیلهجک نینگ ملی و معنوی سرمایهسی حسابنلهدی. بو قتلمنی درست تربیه قیلیب وایه گه ییتکزیش هر بیر آته – آنه نینگ بورچی سنهلهدی. بالهلرنینگ توشونچهسی و دنیا قرهشینی اوستدیریش اوچون اولرنی کتاب اوقیش بیلن شغللنتیریش درکار. هر بیر باله باشقه بیر تیلدن کوره تیزده اوز آنه تیلیده یازیلگن متنلرنی اوقیسیه تیزده اونینگ مضمونینی انگلب آلهدی. گهواره افغانستانلیک بالهلر اوچون آنه تیلیده کتاب تیارلب بیرهدیگن بیرینچی و اساسی گروه دیر. بو جریان هنوزگچه اوزبیکچه، فارسچه و پشتو تیلیده اونلب داستاننی پیدیام شکلیده تیارلیب سایتیده نشر قیلگن. «مومدن یسهلگن شهر» ناملی کتاب گهوارهنینگ اوزبیک تیلیده یرهتگن ینه بیر اثر سنهلهدی. بو کتابنی یوکلب( دانلود) قیلیب بالهلرینگیزگه اوقیب بیریش برچهلرینگیزگه توصیه قیلینهدی. حرمت بیلن گهواره.
۶۷ ایکّی مرته سقلب آلیش
بو کتابلرنینگ هر بیر جلدی اوچون امریکالیک 5 دالر صرفلنگن. سیز اوشبو مبلغ و بوندن آرتیق پولنی گهوارهگه مالی کۉمک اېتهآلهسیز. مذکور توگمهنی باسیش بیلن ایستهگن کتابینگیزنی تېکین گینه سقلب (دانلود) قیلیب آلیشینگیز ممکن. کتاب نرخینی تۉلَش اوچون گهوارهنی مالی حمایت قیلیش بۉلیمیگه بارینگ.


text:
میرزه علی حاجی آغا اوغلو مؤجوز گونئی آذربایجانینین، گونئی محلینین شبوستر قصبهسینده بیر تاجیر عائلهسینده دوغولوب.
کولت. آذ خبر وئریر کی، مؤجوزون باباسی ایستانبولا سفر ائدرمیش. حتی اونون ایکی بؤیوک اوغلو (حسین و حسن) ایستانبولدا یاشاییب.
میرزه علی ایلک تحصیلینی اؤز وطنینده موللا مکتبینده آلیر. اون آلتی یاشیندا ایکن آتاسی وفات ائدیر، یئتیم قالان اوشاغی قارداشلاری ایستانبولا چاغیریر. مؤجوز ۱۶ ایل ایستانبولدا یاشاییر، تدریس لوازیماتی ساتماقلا مشغول اولور. ایستانبول موحیطی معجزه تسیرسیز قالمیر. او، واختینین چوخونو موتالیه ایله کئچیریر، شرق ادبیاتینی، معاصر اجتماعی-سیاسی مطبوعاتی هوسله ایزلییر.
وطنه قاییداندان، اؤز وطنینین معاصر حیاتدان چوخ گئری قالدیغینی گؤرهندن سونرا اؤز اینتیبالارینی، تسسوراتینی شعیر ایله ایفادهیه چالیشیر. مؤجوز واختینی مشهور عالیم و موتفککیر شیخ محمود شبسترینین مقبرهسینه خیدمتده کئچیریر، سویداشلارینین جهالتدن قورتولماسی و مدهنی حیاتا چیخماسی اوچون چوخ سی گؤستریر. شبوسترده مؤوهوماتچی اونسورلرین مقاومتینی قیراراق ۱۹۳۲-جی ایلده بیرینجی دفعه قیز مکتبی آچان، قادین آزادلیغینی کسکین و تأثیرلی سؤزلری ایله مدافعه و تبلیغ ائدن میرزه علی مؤجوز اولور.
باشیما زلف قویوب ساققالی قیخدیرمامیشم
خلقدن رشوت آلیب کیسه می دولدورمامیشام
جدیزین وقف سویون ملکیمه آچدیرمامیشام
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
بیر قران پول آپاریر دولت ایران دریدن
ظلم ائدیر فرقۀ قصابه اوتانمیر تاریدن
مهر ذبحیه آلیر باج ئولیدن هم دیریدن
من بئله ظلم و ستم خلقه روا گورمه میشم
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
گوروسیز من نه آژانم، نه قازاق ای کیشیلر
گورمیوب قوندارا هرگز بو دابان ای کیشیلر
سالمیشام لیفۀ شلواریمه باغ ای کیشیلر
پانتولون گئیمه میشم بوغلاریمی بورمامیشام
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
کفرمه حکم ائله دیز هانسی گناهیله منیم
جرمیمی ثابت ائدیب مجلسه دیندیرمه میشم
نه طلاق ایله ایشیم وار نه نکاحیله منیم
قیزیزی حاضر ائدیب مجلسه دیندیرمه میشم
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
من فلانکس دگلم، صیغه مه ایراد ائده سن
گئت کبین کسمه دیه اوستومه فریاد ائده سن
ییخاسان خلقین ائوین ئوز ائوین آباد ائده سن
من هله هیچ کسین قلبینی سیندیرمامیشام
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
ای عمو چک قیلیجون ائیله مربایه هجوم
شیر برنجه، خامایا، هم قارا دولمایه هجوم
بیجهت ایلمه چوخ "معجز" شیدایه هجوم
من مگر ایلده بش اون یول سیزی گولدورمه میشم
ای شبسترلی داداشلار سیزه من نیله میشم
شعیرلریندن گؤروندویو کیمی، مؤجوز عصریمیزین اوللریندن باشلایاراق سرعتله اینکیشاف ائدن آذربایجان اینقیلابی-دئموکراتیک ادبیاتینی، "موللا نسرددین"i و صابیر شئیرینی خصوصی دقتله اوخویور و سئویر.
مؤجوز، شبوستر کیمی اونودولموش بیر گوشهده یاشاسا دا، اثرلرینین موقابیلینده چوخ تکفیر و تحقیرلره اوغراسا دا، ایرادهسی قیریلماییر، همیشه صابیر جسارتی و ساییقلیغی ایله یازیر.
معیشتین ان خیردا مسئلهلریندن (کوچهنین پالچیغی، ساماوار خرجی، چیچک و قیزیلچا خستلییندن شیکایت) توتموش ان بؤیوک اجتماعی مسئلهلره، ان زروری سیاسی حادثهلره قدر (محمدعلی شاه ایرتیجاسی، وارلیلارین مدهنی تدبیرلره قارشی دورماسی، ورگیلر، بیرینجی دونیا محاربهسینده آلمان ایمپئرالیزمینین تؤرتدیی قیرغین و تجاووزلر) گئنیش مؤوضو دایرهسی مؤجوزون اثرلرینده خصوصی بیر اوسلوب ایله عکس اولونوب. مؤجوز جنوبی آذربایجاندا صابیر ادبی اوسلوبونو داوام ائتدیرهن دئموکراتیک روحلو، ساده، آنا دیلینده یازان قوتلی بیر خالق شاعری اولوب.
م.ا.مجوز ۱۹۳۴-جو ایلده ایرانین شاهرود شهرینده وفات ائدیر.


text:
اۇوغانیستان ینگ جمهورباشلیغی اؤزبگیستاندا
اشرف غنی اؤزبک دیاریندا
اۇوغانیستان ینگ جمهورباشلیغی محمد اشرف غنی شو گۆن ۲ گۆنلۆک رسمی ساپار بیلن اؤزبگیستانا باردی.
غنی بیلن اؤزبگیستان ینگ جمهورباشلیغی شوکت میرضیایف ایکی یوردونگ قاتناشیقلارینی اؤسدۆرمهک باراسیندا دوشوشیق گچیرر.
بخارا باران اشرف غنی بخارا بیلیم یوردوندا حۇرماتلی دکترلیق درجه سینی آلدی.
اۇوغانیستان ینگ جمهورباشلیغی، کِیک دریسینه یازیلان حضرت عثمان ینگ قرآن کریمینی ده موزه ده باریپ گؤردی.
بو ساپاردا ایکی یوردونگ آراسیندا دۆرلی پوداقلاردا پروتکللارا قۇل چکیشیلر.
غنی، اؤزبگیستان ینگ باش وزیری عبدالله عاریپوف بیلن ده دوشوشار.


text:
۱۹۰۶ (میلادی)
میلادی ۱۹۰۶-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۸ اوْکتوبر - لئو تولستوی نوبل ادبیات جاییزهسیندن ایمتیناع ائتمیشدیر.
- ۳ اوْکتوبر - عومومی اساواس سیقنالی قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۳ آوریل - روسیهده تزار ایکینجی نیکولای اساس یاسالار اوْلاراق آنایاسانی اعلان ائتدی.
- ۲ آقوست - پورتوقالیادا پورتوفوتبول کلوبو قورولموشدور.
- ۱۵ آقوست - آذربایجان معلملرینین بیر قورولتايی کئچیریلمیشدیر.
- ۱ نوْوامبر - فیوضات ژۇرنالینین ایلک سایی چاپدان چێخمیشدیر.


text:
امریکا افغانستان ده ینگی اوچوچیسیز اوچاقلرینی ایشگه ساله دی
قوشمه ایالتلر حربیلری ، افغانستان ده ، ینگی جاسوسلیک اوچوچیسیز اوچاقلر تیزیمینی ایشگه سالیشنی ریجه لشتیرگن.
حربی متخصص لر گه کوره ، اوشبو ینگی اوچوچیسیز اوچاقلر تیزیمی ، امریکالیک کوچلر گه کینگراق حدودنی نظارت قیلیش امکانیتینی بیره دی .
امریکا ده چاپ بوله دیگن واشنگتن پوست روزنامه سی ننیگ خبر قیلیشیچه ، اوشبو ینگی تیزیم حاضر قوله نه دیگن ، امرکیکالیک اوچوچیسیز اوچاقلردن ، 9 مرته کوپراق نظارت کمره لریگه ایگه بولیب و کوپراق نظارتی و کشفی ساحه لرده ایشله تیله دی.
واشنگتن پوست روزنامه سی ننیگ یازیشیچه ، اشبو ینگی جاسوسلیک اوچوچیسیز تیزیمی ، "گورگون ستیر " یا گورگون باقیشی دیب نام آلگن.
بو نام ایسه ، ایسکه یونان افسانه لریدن آلینیب ، اوشبو یونانم ایرتک لریده ، گوگون باشی ایلان بولگن اوچه دیگن پرنده عیال بولیب کوزلریگه قره گن کیشی تاشگه ایله نر ایکن.
اوشبو ینگی اوچوچیسیز کشفی اوچاقلر هم ، بیر شهر ده بوله دیگن هر قندهی حرکتدن جانلی ویدیو تصویر لر نی مرکزگه جونه تیش قابلیتیگه ایگه.
اوشبواوزاقدن باشقریله دیگن تیزیمده 9 ته کمره تقیلگن بولیب ، فرقلی قوله نوچیلرگه عینی پیتده 65 ته فرقلی تصویر نی جونه تیش قابلیتیگه ایگه. حاضر موجود بولگن اوچوچی سیز اوچاقلر ایسه ، بیته کمره ارقه لی فقط بیر بنا یا ایککی بنا حدودینی قمره ب آلیب تصویر اوزه تیش قابلیتیگه ایگه.
روزنامه نینگ ، امریکا هوائی کوچلری نینگ قوماندان اورینباسری جنرال جمس پاس دن اقتباسن یازیشیچه :" اوشبو ینگی جاسوسلیک تیزیمی بیلن ، حربی تحلیلچیلر ، کمره نی قه یسی تمانگه بورولیشینی تخمین قیلمیدیلر. بلکه گورگون ستیر تیزیمی ، وتون شهرنی نظارت استیگه الیب ، مخالفلر ، قهیسی تمان گه قره له یاتکن لیگی نی توشونه آلمیدیلر چونکه بیز برچه نیرسه نی نظارت گه آلگن بوله میز."
اما شونگه قره مسدن هم ، اوشبو ینگی جاسوس لیک تیزیمینی چیکله تیب قوییچوی تمانلری بار.
بیر تماندن ، سرعت بیلگن کیله یاتکن کوپ مقدار ده کی تصویر لر نی زودلیک بیلن ، تحلیل قیلیب منطقه ده موجود عسکرلرگه کیرکلی توغری معلومات لر نی ایتکیزیشده امریکا حربی تحلیلچی لری نینگ فزیکی قابلیتیلری. باشقه تماندن ایسه ، اوشبو اوچوچیسیز اوچاقلردن الینه دیگن ، معلومات لر نی یینه هم ، محلده کی شاهد لر و انسانی جاسوسلیک منبعلر بیلن سالیشتیریش ضرور.
روزنامه گه کوره ، اشبو ینگی تیزیمیده ، امرکیالیک حربیلر اوشبو ینگی جاسوسلیک کمره لرینی ، ایککی هفته مدتیده هوا ده قالیش قابلیتیگه ایگه بولگن ییریک اوچوچیسیز اوچاقلرگه اورنه ته دیلر .
بو ایسه امریکا حربیلریگه کمراق انسان کوچیدن فایده له نیشگه امکانیت بیره دی .
گورگون ستیر تیزیمی حاضرده تیکشیریلماقده و یقین ایککی آی مابینیده افغانستان ده ایشگه سالینیشی کوتیله دی .
اوشبو ینگی اوچوچیسیز اوچاقلر نینگ هر بیری 17.5 میلیون دالر قیمتی بولیب اولردن ، چیگره نظارتی و طبیعی آفتلر ساحه سیده یاردم ایتکیزیشده فایده له نیش کبی ملکی ساحه لرد ه هم ایشله تیله دی.
2010 نچی ییل خلق ارا و افغان کوچلری اوچون قانلی بیر ییل ایدی. اوتکن ییلده 711 کیشی خارجی کوچلر افغانستان ده هلاک بولگن ایدی. اما افغان کوچلری سانی بوندن هم کوپراق.
هر چند ینگی جاسوس لیک تیزیمی ، اشوبو تلفاتنی کمیتیریشیگه امید ایتیلماقده اما ،امریکا هوایی قوشونلر قوماندان اورینباسری جرنال جمس پاوس نینگ روزنامه گه ایئتیشیچه ، هلی هم ، انسانی منبعلردن فایده لنمسدن ف بیر شهرنی نظارت ایتگن حالده هم اوندن کیرکلی معنا نی چیقاریش امکانسیز دیر.


text:
توقو
توقو — باتی آفریقادا دؤولت. اؤلکه غربدن غنا، شرقدن بنین، شیمالدان بورکینافاسو ایله همسرحددیر. گونئیدان قوینئیا کؤرفزینه چیخیشی وار. باشکندی لومه شهریدیر.
ایچیندهکیلر
آدینین آدین اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشدیرما بیلیم)[دَییشدیر]
اؤلکهنین آدی ائوه دیلیندن گلیر. ائوه دیلینده توگو سؤزو تو (دیلیمیزده: سۇ) و گو (دیلیمیزده: لیمان) سؤزلریندن عبارتدیر. آلمانین بۇرادا قوردوغو ایلک موستملکه نیظامیندا بؤلگهنی توگولاند آدی وئریلمیش، بۇنا دا اساسلاناراق بۆتون اؤلکه اۆچون توگو آدی ایستیفاده ائدیلمیش، موستقیللییندن سوْنرا دا بۇ آد یئنی اؤلکهنین آدی اوْلاراق دا سئچیلمیشدیر.
جوغرافیا[دَییشدیر]
اؤلکهنین بوتؤولوکده صاحیب اوْلدوغو ۱،۶۴۷ km-لیک سرحدیندن ۶۶۴ km-i بنین، ۱۲۶ km-i بورکینافاسو، ۸۷۷ km-i غنا ایله همسرحد اوْلدوغو حالدا، اؤلکهنین بۇندان باشقا اطلس اوقیانوسونا دا ۵۶ km-لیک ساحل خطی وار.
اهالی[دَییشدیر]
توقو گنج اهالییه صاحیب اوْلوب، ۲۰۱۴-جو ایلین تخمینی معلوماتلارینا گؤره اهالینین ۵۹،۷۸%-i ۰-۲۴ یاش آرالیغیندادیر. اؤلکهنین یالنیز ۳،۳۷%-سی ۶۵ یاش و داها یاشلیدیر.
۰-۱۴ یاش: ۴۰.۴۴% (نفر ۱،۵۷۳،۳۶۳ / قادین ۱،۵۶۳،۲۶۷)
۱۵ -۲۴ یاش: ۱۹.۳۴% (نفر ۷۴۹،۰۰۲ / قادین ۷۵۱،۵۷۱)
۲۵ -۵۴ یاش: ۳۲.۵۸% (نفر ۱،۲۵۵،۵۲۴ / قادین ۱،۲۷۱،۸۰۴)
۵۵ -۶۴ یاش: ۴.۲۷% (نفر ۱۵۶،۲۴۹ / قادین ۱۷۵،۰۸۹)
۶۵ یاش و داها یاشلی: ۳.۳۷% (نفر ۱۱۲،۸۴۵ / قادین ۱۴۸،۲۲۳)
شهرده یاشایانلارین نیسبتی ۲۰۱۵-جی ایلین معلوماتلارینا گؤره ۴۰% اوْلان اؤلکهده، اهالینین ایللیک آرتیم نیسبتی ۲۰۱۶-جی ایلین تخمینی معلوماتلارینا گؤره ۲،۶۶% سوییهسیندهدیر.
ائتنیک تئرکیبی[دَییشدیر]
اؤلکه اهالیسینین ۴۰،۱%-i ائوه ائتنیک قروپوندان عبارتدیر. ائوه لر اؤلکه اهالیسینین اکثریتی تشکیل ائدیب، اساساً اؤلکهنین گونئی بؤلگهلرینده یاشاییرلار. اؤلکه اهالیسینین اکثریتی تشکیل ائدن ایکینجی ائتنیک قروپ ایسه ۲۳،۱% ایله تئمبا ائتنیک قروپو اوْلوب اساساً اؤلکهنین مرکزینده و شیمالیندا یاشاییرلار.
دیل[دَییشدیر]
اؤلکهنین فرانسه موستملکهسیندن خلاص اوْلوب موستقیللیینی اعلان ائتدیینه گؤره اؤلکهنین رسمی دیلی کولونیانین صاحیبی اوْلان فرانسه نین دیلی اوْلان فرانسه سئچیلمیشدیر. فرانسه دان باشقا اؤلکهده میلّی دیللر اوْلاراق قبول ائدیلن ائوئجه و کابیئجه دیللری ده بللی اهالی قروپو طرفیندن ایلئتیشیم دیلی اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر. بۇ دیللره میلّی دیل دۇروم ۱۹۷۵-جی ایلده دؤورون دؤولت باشچیسی ایادما طرفیندن وئریلمیشدیر. بۇ دیللریدن باشقا جمعیت آراسیندا دانیشیلان بیر چوْخ یئرلی دیللر ده وار.
دین[دَییشدیر]
توقودا دین آزادلیغی مؤوجوددور و ۵۱% ایله خالقین یاریدان چوْخو طبیعت اینانجینا مالیکدیر. اؤلکهده ۲۹%-لیک بیر حیصّه سی کریستیانلیغا اینانیر. گئتدیکجه آرتان و اهالینین ۲۰%-لیک حیصّه سینی مئیدانا گتیرن دسته ایسه ایسلام اینانجینا صاحیبدیر. بۇندان باشقا ساحل بؤلگهسینده آز دا اوْلسا یهودی ایجمالاری یاشاماقدادیر، چوْخ آز بیر حیصّه سی ایسه وودو اینانجینا گؤره حیاتینی یاشاماقدادیر. یئرلی دینلر آراسیندا ان اهمیتلیسی، توقودا یارانمیش و بنین، نیجرییا، بورکینا فاسو کیمی اؤلکهلره ده سیرایت ائتمیش اوْلان، بؤلگه مدنیتینین و اینجه صنعتینین مئیدانا گلمهسینده اهمیتلی قاتقیلاری دا اوْلان وودو دینی، داها سوْنراکی دؤورلرده آوروپالیلار طرفیندن آپاریلان توگولو و بنینلی قوللار طرفیندن هایتییه آپاریلمیش و بۇرادا دا یاییلمیشدیر.
ایقتصادیاتی[دَییشدیر]
اؤلکه ایقتصادیاتینین ان مؤهوم حیصّه سینی کند چیفتلیک (مزرعه) تشکیل ائدیر. اؤلکهده ایشلین اهالیسینین اۆچده ایکیسی کند چیفتلیک (مزرعه) ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. قارغیدالی، یامس، مانیوک، داری، یئر فیندیغی، قاراباشاق یارماسی، قهوه اؤلکه داخیلینده اکیلن و یئتیشدیریلن ان اهمیتلی اکینچیلیک محصوللارینی تشکیل ائدیر.
ایللیک ۳% ایقتیصادی آرتیم گؤسترن توقو، بۇ بؤیومهدن کیفایت قدر فایدالاناماماکتادیر. اؤلکه ایقتصادیاتی جمعیتین اؤز دولانیشیغینی تامین ائتمک اۆچون ائتدیی اکینچیلیک فعالیّتیندن و قیسمن ایسه تیجارتله باغلیدیر. اؤلکه احتیاجی اوْلان یئیجک مادهلرینی ایسه اؤلکه خاریجیندن ایدخال ائدیر.
اؤلکه داخیلینده کئچیریلن اؤزللشتیرمهلره رغمن هازیردا دا بیر چوْخ اهمیتلی قیسمت دؤولتین نظارتی آلتیندادیر. توقو ۱۶ عضولو باتی آفریقا دؤولتلری ایقتیصادی بیرلییینین عضوو اوْلوب، بیرلیین اینکیشاف فوندو مرکزی باشکند لومئدهدیر. بۇندان باشقا جفا فرانکی ایستیفاده ائدن سککیز دؤولتین عضو اوْلدوغو باتی آفریقا ایقتیصادی و پول بیرلییینین (اۇئموا) ده بورکینا فاسو، بنین، فیل دیشی ساحلی، قوینئیا بیساو، مالی، نیجر و سئنئگال ایله بیرلیکده عضوودور. اۇئموا-یا باغلی بیر قۇرولوش اوْلان باتی آفریقا اینکیشاف بانکینین (بواد) مرکزی ده لومئدیر.
ایخراجات[دَییشدیر]
اؤلکهنین ۲۰۱۲-جی ایلین معلوماتلارینا گؤره ایخراجات ائتدیی ایلک سککیز اؤلکه بۇ شکیلدهدیر:
هیندوستان ۱۴.۲%
لوبنان ۱۰.۶%
بورکینافاسو ۷.۶%
بنین ۷.۵%
چین ۶.۱%
نیجر ۵.۸%
هولند ۵.۲%
غنا ۴.۴%
ایدخال[دَییشدیر]
اؤلکهنین ۲۰۱۲-جی ایلین معلوماتلارینا گؤره ایدخال ائتدیی ایلک دؤرد اؤلکه بۇ شکیلدهدیر:
چین ۴۰.۴%
هولند ۷.۹%
فرانسه ۵.۴%
بؤیوک بریتانیا ۵.۳%
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- ↑ Constitution of Togo (2002). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 14 February 2012. یوْخلانیلیب20 November 2011.
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ Togo. Central Intelligence Agency. یوْخلانیلیب26 October 2017.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ Togo. International Monetary Fund.
- ↑ Gini Index. World Bank. یوْخلانیلیب2 March 2011.
- ↑ 2016 Human Development Report. United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب21 March 2017.
- Pages using infobox country with unknown parameters
- Pages using infobox country with syntax problems
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- آفریقا اؤلکهلری
- آفریقا بیرلیگی اویهلری
- توقو
- فرانسهجه دانیشان اؤلکهلر
- آز توسعه ائتمیش اؤلکهلر
- آفریقا بیرلیگی اؤلکهلری


text:
کتدیلیک، من و سون گونلر گؤردوگوم ایدولوژیک دارتیشمالار
کتدیلیک، من و سون گونلر گؤردوگوم ایدولوژیک دارتیشمالار
********************************************
من بیر کتدی یم؛ همده یئرلی کؤکلو کتدی ؛ آنلیم آچیق اولاراق بیلهگیمین چؤرهگین یئیهرم. دئیه بیلهرم بوتون دویغو قایناغیم، سؤز داغارجیغیم، یاشام طرزیم ، تام آنلامدا دئمهک ایستهسم: وارلیغیمی اورادان منیمسهییب گؤز آچیب ایلکهلریمین دوزهنین دوزهنلهمیشم.
کند منیم اوچون بیر دالدالاناجاق، سیغیناجاق، گووهنمهک یئری دیر. کندیمیزده گووهندیگیم اینسانلار وار، دوشونجهلی اینشانلار، قانان اینسانلار،چیخارلی اینسانلار بونا باخمیاراق کی کتدیدیرلر، ساوادسیزدیرلار، یاشلی دیرلار، مدرنیته ایلیشگی قورما دستگاهلاریلا تانیش اولمایا بیله بوتون اینسانلاری سئویرلر، اینسانلاری اولدوقلاری کیمی آنلاییرلار. سایقیلی و بیلگین اینسانلارا اولدوقلاری قدهر دهیر وئریرلر؛ اینسانلارین کیم اولدوقلاری، یاشلاری نئچه اولدوغو ؛ هانسی تؤرهمهدن- طایفادان اولدوقلاری؛ وارلی یا وارسیز اولدوقلارینا دئییل دوشونجهسی، آنلاغی و چئورهلریندهکی اینسالارا یئتیردیکلری یاردیملارلا یوروملاییب لاییق اولدوغو یئرده کیمی قالخیزارلار.
آنجاق نه یازیق کی هابیل اولان یئرده قابیلده کسینلیکله تؤرهنهجک؛ بوتون سایدیغیم اؤزللیکلردن قات قات چیرکینینه یییه اولانلاردا وار، قارنی زیغلیلار، دیل آجیلار، دوشونجهسین گلیشدیرمهیهنلر و او گلیشمهیش دوشونجه ایله باشقالارینی قیضاوت ائدنلر ده وار ! نه یازیق کی سایلاری اؤنجه سایدیقلاریمدان قات قات- دا یوخاریدیر!
نئچه ایل اولار بئلنچی قونولارا فیکیر وئریرم؛ بو گونلر سانال اورتاملاردا دا بئله اولوب اینسانلارین قاباریق، چیرکین و کوبوت اوزلری داها چوخ گؤزه چارپیر. سیاست قونوسوندان گوندهلیک داورانیشلاریمیزا کیمی بیر اینجیدیجی مونولوق، اؤزونو حاق سانیب باشقاسینی جهنمین اورتاسینا دوغرو گئتدیگینین فرقینده اولماقلیغی دویانلار، غرور، قضاوت، کوچه باجا ساواشلاری کیمی دسته کئشلیک، حاقدان یانا یوخ منافئعدن یانا اولماقلیق، منیله اولمایان اولمامالیدیر کیمی سونوجلانمالار کیمی چیرکین داورانیشلار دا داها چوخ گؤزه چارپیر.
منجه هر بیر دیالوقون یارارلی سونوجلارا دوغرولانماسینین ایلکهسی دئمک اولار اخلاق قوراللارینا دایاناراق قارشی طرفله سایقیایله داورانماقدیر. هر کس اؤز ایچیندهکی داعش صوفتلیگی بوغوب باشقاسینین بوتون یییه اولدوغو حاقلارا توخونمامالیدیر کی هئچ اؤز ویجدانینین محکمهسینده اولموش اولسادا بئله اؤزونون سوچلامالیدیر. حذف، شانتاژ، یالان ؛ ایفتیرا، اخلاقسیزلیق و بونلارا تای چیرکین توتملر ارادان قالدیریلمیش دورومدا اولمالیدیرلار یوخسا چوخ راحاتجاسینا داغیلماق و محو اولماغا اوغراشماق قاچیریلماز اولار.
هر بیر شخص اینسان فئونومنینین دهیرلری و چیخارلارینی منیمسهییب اؤزون اونلارا لاییق دوروما چاتدیرا بیلهجک قدهر اولا بیلهر؛ سادجه اؤزوندن باشلامالیدیر، اؤزو اولمالیدیر، اؤزویله ساواشیب اؤزونو بیلیم، اخلاق، سایقی و اؤزونون فلسفهسینین یاراقلاریلا یاراقلانمالیدیر. بئلنچی اؤزهل بیرئیلر بسلندیکدن سونرا اونلارین یاشادیقلاری چئوره و آتموسفئرده اونلاردان ائتکیلهنهرک بؤیوک بیر گلیشمهیه دوغرو گئدهجهگینه دریندن اینانیرام.
ح. م - گئجه یاریسی 21 آبان 93
-
- ۹۳/۰۸/۲۱


text:
اؤزت
بالاساغونلو یوسوف طرفیندن ۱۰۶۹/۱۰۷۰ ایللرینده قلمه آلینمیش اولان قوتادغو بیلیگ، تورک دؤولتی’ نین کؤکهنینده اولان ‘بوزقیر آتلی کولتورو’نون دؤولت ذهنیتینی تئوریلشدیرمه چابالاریندان بیری و ان دیقته دگر اولانیدیر. ایسلامی دؤنمه عایید اولماقلا بیرلیکده اؤزوندن اؤنجهکی گلَنگی اؤنه چیخاران اثر، بو یؤنو ایله، ایسلام دؤولتلرینده یازیلمیش اولان دیگر سیاستنامهلردن آیریلیر. الدهکی چالیشما؛ قوتادغو بیلیگ’ده یئر آلان دؤولته ایلیشکین قاورام و گؤروشلر چرچیوهسینده، بیر دؤولت تئوریسینین آنا چیزگیلرینی بلیرلهمگی آماجلامیشدیر. سونوجدا، قوتادغو بیلیگ’ده کی دؤولت دوشونجهسینی بلیرلهین آنا عونصورلر اولاراق بونلار تثبیت ائدیلمیشدیر:
۱٫ حاکیمیتین قایناغی تانریسال، بونونلا بیرلیکده، سیاسی دوزن دونیویدیر.
۲٫ حاکیمیت بیر کیشیده توپلانمیش آنجاق کیشینین ایقتیداری قانونلا سینیرلاندیریلمیشدیر.
۳٫ دؤولت، ایدئال بیر ‘دونیا دؤولتی’ (اونیوئرسالیزم) اولاراق تاسارلانمیشدیر.
آچار کلمهلر: تورک دؤولت گلَنگی، دونیا دؤولتی، حؤکمدار، قوت، تؤره
* بو مقاله، قوتادغوبیلیگ فلسفه-بیلیم آراشدیرمالاری درگیسی’نین مارت ۲۰۰۶ تاریخلی ۹٫ ساییسیندا یاییملانمیشدیر.
سیاسی حاکیمیت
تورک دؤولت گلَنگی اوچون تیپیک اولان بیر دوروملا قوتادغو بیلیگ’ده ده قارشیلاشیریق: حاکیمیت بگه تانری طرفیندن وئریلمیشدیر[۱]. بو دوروم تک باشینا بیر آنلام ایفاده ائتدیگی کیمی، تورک دؤولت گلَنگینین سورکلیلیگینی گؤسترمهسی آچیسیندان دا اؤنملیدیر. عئینی تانری’یا اینانان توپلوملاردا، تانری’نین حاکیمیتین گوونجهسی اولماسی (یاپیلماسی) سیاسی اوتوریتهنین قونومونو اولدوقجا گوجلندیرمکدهدیر. چونکو، اوتوریتهیه قارشی اولابیلهجک بیر باشقالدیرینین، سیاسی سونوجلاری اولدوغو قدر، دینی سونوجلاری دا واردیر و بئلهسی بیر دورومدا بونلارین دا گؤزه آلینماسی گرهکیر. حاکیمیتین تانری’دان آلینمیش اولدوغونا دایر اینانج، قوتادغو بیلیگ’ده هئچبیر یورومو گرهکدیرمز بیر آچیقلیقلا ایزلهنیر:
” تانری فضلی ایله سنه نه قدر یاخشیلیق ائتمیشدیر… قالابالیق خالق اوزهرینه سنی حاکیم قیلدی؛ دیلک و آرزولارینی وئردی و فرمانلارینی یوروتدو… تانری قوللارینی سنه مؤحتاج ائتدی ” [۲]
” بو بیلیک گوجونه سن اؤز ایستگینله ائریشمهدین؛ اونو تانری اؤز فضلی ایله سنه ائحسان اتئدی. لوطف ائدهرک سنه بو بگلیگی وئردی ” [۳]
یوسوف، دینی یاخشی بیلن اینانمیش بیر موسلمان و بیر آیدین اولاراق ” بگلر حاکیمیتلرینی تانری’دان آلیرلار ” [۴] دئمکدهدیر. اگر داها سونرا حاکیمیتی بیر سویون تکالینه وئرمهمیش اولسایدی، بونو؛ ” باشینیزا بورنو حلقهلی بیر کؤله گئچسهده ایطاعت ائدین ” دئین بیر دین ایله باغداشدیرماق مومکون اولابیلهجکدی. آنجاق بو حالی ایله دؤولت گلَنگینین یعنی بیر دینه ان چوخ دیرهنن کولتور عونصورلریندن بیری اولدوغونو گؤستریر کی، اولدوقجا اؤنملیدیر. تانری سادهجه بگلیک و حاکیمیت دئییل، بونلاری الده توتماق اوچون گرکلی اولان دیگر شئیلری ده وئریر: ” ائی دؤولتلی حؤکمدار، تانری سنه قوت وئردی ” [۵]؛ ” تانری کیمه یاخشی طبیعت و … قیسمت وئریرسه … دونیا … اونون اولور ” [۶]؛ ” تانری کیمه بگلیک وئریرسه … عاغیل و کؤنول ده وئریر ” [۷]؛ ” تانری کیمی بگ اولاراق یاراتماق ایسترسه … اویغون تاویر و حرکت ایله … قول قاناد وئریر ” [۸].
سیاسی حاکیمیتین قایناغی دا -بئله اولونجا- مشروعیتین گۆونجهسی ده تانری’دیر. بو، ایسلام اؤنجهسی تورک دؤولتلرینده ده بئلهایدی. یالنیز بونا ائک اولاراق اسکی تورک دؤولتلرینده افسانوی سوی ایله آتالار دا سیاسی حاکیمیتین مشروعیتینین تمللندیریلمهسینده اؤنملی بیر رول اویناییردی. بونون قوتادغو بیلیگ’ده تامامیله اورتادان قالخدیغینی سؤیلهمک گوجدور، آنجاق اولدوقجا سیلیکلشمیشدیر. قوتادغو بیلیگ’ده ده ” بگ دوغارکن، بگلیکله دوغار ” [۹]. باباسی بگ اولانین اؤزو ده بگ اولور[۱۰]. ” بگلیک اوچون اینسانین ایلک اؤنجه اصیل سویدان گلمهسی گرهکیر ” [۱۱] دئییلیر. قاراخانلیلار’ین اؤزلرینی افسانوی افراسیاب سویوندان سایدیقلارینی و حؤکمدار سولالهسینین ” افراسیاب-اوغوللاری ” عونوانینی داشیدیغی بیلینمکدهدیر[۱۲]. نه وار کی، بو دوروم قوتادغو بیلیگ’ده بئلهسینه ایشلنمهمیشدیر. بونونلا برابر، ایصرار ائدیلیرسه ایزلهنهبیلهجک سیلیک ایزلر تاپماق مومکوندور: قوتادغو بیلیگ’ده ‘آدین اؤلومسوزلوگو’ و ‘یاخشی آد بوراخماق’ سون درجه اؤنمسنمیشدیر. بو؛ آتالار روحونا اولان اینانجین بیر اوزانتیسی اولسا گرکدیر. یاخشی تؤرهده بیلگه و آلپ آتالاردان میراث قالمیشدیر[۱۳]. آلپ ار تونقا تورک بگلرینین ان مشهورو اولاراق آنیلیر[۱۴] و اؤیودلری مؤعتبر/معتبر/ سایلیر[۱۵]. قاشقارلی’نین لوغات’ی دیشیندا ۱۱٫ یوزایلده و سونراسینداکی قایناقلاردا هئچ راستلانمایان ‘اؤتوکن’ قوتادغو بیلیگ’ده اؤزونه یئر تاپابیلمیشدیر[۱۶]. ان دیقت چکیجی اولانی ایسه، حؤکمدارا ‘بوزقورد’ دییه خطاب ائدیلمیش اولماسیدیر[۱۷].
بوتون بونلارین اسکی دؤنملرین میراثی اولدوغو آچیقدیر. آنجاق آنلاشیلان او کی، حاکیمیت حاقینین تمللندیریلمهسینده ‘تانری’ یئترلی بیر گرَکچه گؤرولموش و باشقا یولا باش وورولمامیشدیر. بونو قاراخانلیلار’ین، سادهجه یؤنتیجی سولالهسینین دئییل، خالقینین دا موسلمان اولدوغو بیر دؤولت اولماسینا باغلاماق مومکوندور. اسکی تورک دؤولتلرینده تبعه آراسیندا چوخ فرقلی اینانجلارا راستلاماق مومکوندو و بوزقورد افسانهسی کیمی زامان دینین باغلاییجی ایشلهوینی ده گؤروردو.
قوتادغو بیلیگ’ده خاندانلیق قوروملاشمیش بیر یاپیدیر[۱۸]. بونا باخمایاراق بگ اولاجاق کیشینین بیلگیلی[۱۹] اردملی[۲۰] و جسور[۲۱] اولماسینین ایستنمهسی وراثت اوصولونون تام بلیرلنمهمیش اولدوغونو گؤستریر. عاییلهدن شرطلری ساغلایان هرهانسی بیری ترجیح ائدیلهبیلیر. بو دوروم دا اسکی تورک دؤولت گلَنگینین بیر اوزانتیسیدیر. بیلیندیگی کیمی، بابادان اوغولا وراثت گؤکتورک عاییله و دؤولت گلَنگینین ده تملی ایدی. بونا باخمایاراق ایشبارا قاغان قارداشینین، اؤز اوغلوندان داها آلپ و بیلگه اولدوغونو گؤرهرک، یئرینه قارداشینین گئچمهسینی وصیت ائتمیشدی[۲۲] ایشبارا’نین اؤزو ده، آپاریلان موزاکیرهلر سونوجوندا، دؤرد قاغان اوغلو ایچریسینده ان بیلگه و موقتدیر/مقتدر/ اولانی قبول ائدیلیب سئچیمله ایشباشینا گتیریلمیشدی.
قوتادغو بیلیگ’ده -گلَنگه اویغون اولاراق- بگ، تانری’نی تمثیلن، دونیانین بگی قبول ائدیلیر[۲۳] و بیلیک ده قوتسال سایلیر[۲۴]. اؤنملی بیر آییریمدیر کی؛ بیلیک قوتسال سایلماقلا بیرلیکده، بگ -گلنکده اولدوغو کیمی – قوتسال دئییلدیر. تورک دوشونجه گلَنگینده؛ کیشیلر قوتلو اولابیلیر، آنجاق یارادیلیشلاری و ووجودلاری -چین ایمپاراتورو ویا بودا’نین ووجودو کیمی- قوتسال اولانمازدی. قوت، تانری’نین بیر باغیشی اولماسی ندنییله اصلی و یاپیسی باخیمیندان قوتسالدیر. کیشییه ده قوتلولوق وئریر؛ فقط قوتساللیق وئرمز[۲۵]. چونکو گئچیجیدیر، الدن وئریلهبیلیر. ایشده، بو الدن وئرمه شرطلری بگلیگینده سینیرینی بلیرلر. تؤره، بگلیکدن اوستوندور و سینیری بلیرلهین ده اودور:
” بیلیک چوخ یاخشی بیر شئیدیر، فقط داها یاخشی اولان تؤرهدیر و اونو دوغرو تطبیق ائتمک لازیمدیر ” [۲۶]
” ظالیم آدام اوزون سوره بگلیگه صاحیب اولانماز؛ ظالیمین ظولمونه خالق اوزون سوره دایانانماز ” [۲۷]
بونونلا برابر، تؤرهنین کیشیسل مشروعیتی سینیرلاماسی سوی مشروعیتینه بیر خلل گتیرمز. تاریخ بویونجا اؤرنکلری گؤرولدوگو کیمی؛ بیر کیشی تختیندن ائدیلسه بئله، خاندان دیشیندان بیر حؤکمدار آراییشی سؤز قونوسو ائدیلمز. بونونلا بیرلیکده؛ یؤنتیمده خاندان تکالینین، تورک دؤولت گلَنگینده حؤکمدار اوتوریتهسینین قانونلا سینیرلاندیریلماسی کیمی ایلری و اینسانی بیر اویغولامانین یانیندا اؤنمسیز قالدیغی گئرچکی ده گؤزدن اوزاق توتولمامالیدیر. ایران دؤولت گلَنگینده، حؤکمدارین موطلق اوتوریتهسی قانونون دا اوزهریندهدیر. عدالت حؤکمدارین بیر لوطفودور و اونون موطلق اوتوریتهسینی سینیرلایان اوبژئکتیو قوراللار شکلینده مادّهلشمهمیشدیر. پندنامه یازارلاری، اینصاف و حئلم تلقین ائتمکدن باشقا یول تاپا بیلمهمیشدیلر[۲۸]
قوتادغو بیلیگ’ده دؤولت ایله اینسان بدنی آراسیندا بیر بنزرلیک قورولور؛ ” کؤنول بگدیر، ووجود ایسه قول و اسیردیر ” [۲۹] دئییلیر. بوندان چیخاریلماسی گرکن، تبعهنین قولا بنزهدیلدیگینه ایلیشکین بیر یوروم دئییلدیر. اوندا، بیزی سیاست فلسفهسینین ان اسکی دارتیشمالاریندان بیرینه گؤتورهجک بیر یؤن واردیر. ووجوددا هر اورقان آنجاق بللی بیر گؤروی یئرینه گتیرهبیلهجک ایشلهوسللیگه صاحیبدیر و هئچبیر اورقان، بیر دیگرینین گؤروینی گؤرنمز. بو دوغالدیر. دؤولت ایله بو تور بیر یاپی آراسیندا بنزرلیک قورمانین سونوجلاری بیزی، یؤنتمه بیلگیسینین اؤیردیلیب اؤیردیلهمهیهجگی دارتیشماسینا گؤتورور. ” بو بیلیک ایشینی همیشه بگلر بیلیر ” [۳۰] دئییلیر. سادهجه بو ایفادهدن یولا چیخیلیرسا، چوخ قولای و دوغرولوغو دارتیشیلیر بیر سونوجا واریلیر. بو ایفادهنی تعقیب ائدن جوملهلرده ” تانری کیمی بگ اولاراق یاراتماق ایسترسه، اونا اؤنجه موناسیب تاویر و حرکت ایله عاغیل و قول قاناد وئریر ” [۳۱] دئییلمکدهدیر. نه وار کی، بو جومله یئنی بیر سورون گتیرمکدهدیر: وئریلن تاویر و حرکت ایله آغلین نیتهلیگی ندیر؟ بو سورونو یئترلی وئری اولمادان یانیتلاماق زوردور. یوخاریداکی سؤزلرین صاحیبی، حؤکمدارین خیدمتینده اولان اؤیدولموش’دور. ایلگینج اولانسا، حؤکمدارین بونلارا قارشیلیق آشاغیداکی سؤزلری سؤیلهمهسیدیر:
” من ایش یاپان اینسانام، سن ایسه اونو گؤرن اینسانسان؛ یاپان آدام ایشینین نئجه اولدوغونو گؤرندن اؤیرنیر. تانری سنه عاغیل و کؤنول وئردی؛ عاغیل و بیلگی سایهسینده سن ایشلری سوکونتله اله آلیرسان. کیچیکلیگیندن بری همیشه منیم خیدمتیمده اولدون؛ گؤروب اؤیرنهرک، یاخشی قانونلار الده ائتدین. بوتون ایشلری آرتیق سن آنلادین و قاورادین ” [۳۲] .
هر ایکی طرفین سؤزلری بیر آرادا دگرلندیریلدیگینده، اوگدۆلمیش’ون سؤزلرینین سایغیدان قایناقلاندیغینا حوکم ائدیلهبیلیر. تانری’نین وئردیگی ‘عاغیل’ حاققیندا واریلان نهایی حؤکم بودور: ” بگ خالقی بیلگی ایله الینده توتار؛ بیلگیسی اولمازسا، عاغیلی ایشه یاراماز ” [۳۳]. بو سؤزون ده اوگدۆلمیش’ه عایید اولماسی، اؤنجهکی سؤزلرین سایغیدان قایناقلاندیغی ایدیعاسینی دستکلر. سونوج اولاراق، جسارتله ساوونابیلیریک کی؛ شرطلرینی تام اولاراق بلیرلهیه بیلمهنین گوجلوگونه باخمایاراق، ‘یؤنتمه بیلگیسی’ اؤیردیلهبیلیر. ذاتن الیمیزده کی کیتاب دا بو آماجلا یازیلمیشدیر. آنجاق بو بیلگی اؤیرهنیلمکله بگ اولونماز. چونکو بگلیگین آرادیغی باشقا اؤزللیکلر ده واردیر: خاندان سویوندان اولماق و اؤزنه اؤزگو اردملره صاحیب اولماق. بونلارا دئییل ده، سادهجه یؤنتمه بیلگیسینه صاحیب اولانلار، آنجاق بگلره یاردیمجی اولماق اوچون واردیرلار[۳۴]
کیشیلرین توپلومسال قونوملارینا گؤره اردملره صاحیب اولدوقلارینا ایلیشکین اینانج سیاسال سیستمین ده اؤنملی بیر عونصورودور و توپلوم ایله دؤولت یاپیسیندا سانیلاندان داها بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر. هرکسین اؤنونه قونان هدف، اردملی اولماق، آنجاق اؤز اردمینی گئرچکلشدیرمکدیر. ایدئال دوزهنین آماجلادیغی؛ هرکسین اؤزنه عایید اولان آلاندا اولماسی و بورادا بیلگی، یئتنک و اردملرینی ان یئتکین سینیرینا ائریشدیرمهسیدیر. اؤرنگین، بیر عسکرین اردمی، گرکدیگینده اؤلومه آتیلماقدیر. بو، اونو آلانیندا قهرمان ائدر؛ اویسا، تیجارت آلانینا گیردیگینده بو اردمی اونا هئچبیر شئی قازاندیرماز. بگلیک اردمی ایسه، سادهجه خاندان اویهلرینین مایاسینا قاتیلمیشدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده ‘ائل’ قاورامی یئر یئر ‘سلطنت’ آنلامیندا دا قوللانیلمیشدیر[۳۵] . سیاسی ایقتیداری ایفاده ائتمک اوزره ‘ارک’ قاورامی دا قوللانیلمیش اولماقلا بیرلیکده، دیقت چکن حؤکمدارین الینه تشبیه ائدیلدیگی دوشونوله بیلهجک اولان و ایچینده ‘ال’ سؤزونو ده باریندیران ‘الی اوزون’ تعبیریدیر*. بو آدلاندیرما، دؤولت ایله حؤکمدارین، بللی بیر اوراندا اؤرتوشموش اولاراق دوشونولدوگونو گؤسترهبیلیر. آنجاق، بئله بیر اؤرتوشمه وارسا بئله، بو یاپیجا دئییل، ایشلهوجهدیر. حؤکمدارین عونوانی اولان ‘ائلیگ’ قاورامی دا بونو گؤستریر.
دؤولت و توپلوم یاپیسی
حؤکمدار دؤولتین باشیدیر. بیر چوخ عونوان داشیماقلا برابر اونا گئنللیکله ‘بگ’ دئیه خیطاب ائدیلیر. دؤولت یاپیلانماسیندا آرتیق شهر کولتورو بلیرلهییجیدیر. اسکی گلَنگین بیر دوامی اولاراق حؤکمدارین اوتوردوغو شهره ‘اوردو’ آدی وئریلیر[۳۶]. حؤکمدار دؤولتله اؤزدشلشمیش کیمیدیر. بگ، کیشیسل چاغریسینا اولومسوز یانیت وئرن اودقورمیش’ین تاوری قارشیسیندا اؤزونو، سیاسی ایرادهسی یارالانمیش کیمی حیسائدر[۳۷]. خاندانلیق قوروملاشمیشدیر[۳۸] بونونلا بیرلیکده، ان بؤیوک اوغولون (primogentius) ویا خاندانین ان یاشلی اویهسینین (senioratus) حؤکمدار اولاجاغینا دایر بیر قورال یوخدور. اؤزوندن اؤنجهکی تورک دؤولت گلَنگینده اولدوغو کیمی، خاندانین بوتون اویهلری حؤکمدار اولا بیلمه حاق و یئتکیسینه صاحیبدیر[۳۹].
کیتابین (دؤرد قاورامی تمثیل ائدن) دؤرد قهرمانیندان ‘قوت’و تمثیل ائدن آی-تولدی و ‘عاقیبت’ی تمثیل ائدن اودقورمیش’ین، کیتاب سونلانمادان اؤلهرک قونودان چیخمالاری و ‘عدالت’ی تمثیل ائدن گون-توغدی ایله ‘عاغیل’ی تمثیل ائدن اوگدۆلمیش’ین وارلیقلارینین دوامی، آلیشیق اولونمایان بیر یوروم اوچون جسارت وئرمکدهدیر: بو اوست-قونو ایله آنلادیلماق ایستهنن، دؤولتین دایاندیغی اساس ایلکهلرین گئچیجی اولان ‘قوت’ دئییل، قالیجی اولان ‘عدالت’ ایله بیرَیسل اولان ‘زوهد’ دئییل، تۆرسل اولان عاغیل اولدوغودور.
اسکی تورک سیاست و دؤولت آنلاییشی، ایچدن بؤلونمه و دیشدان ایشغال ائدیلمه تهدیدلرینه قارشی دؤولتین آیاقدا قالابیلمهسی اوچون آلینماسی گرَکن اؤنلملره گؤره بلیرلهنیردی[۴۰]. بو آنلاییش، تاریخینده هر ایکی دورومو دا یاشایان، قاراخانلیلار’دا دا دوام ائتمیشدیر. بونون ایزلری قوتادغو بیلیگ’ده ده آچیقجا گؤرولور. دؤولتین تمل یؤنتیم ایشلهولری، عسکر، خزینه و عدالت تمللرینه دایانان دؤولت آنلاییشینا گؤره بلیرلنمیشدیر. بونا گؤره، بگین اؤزللیکله اوچ تور مأمورا ائحتییاجی واردیر: قیلینج قوللانان عسکر، دؤولت ایشلرینی دوزنلهین بیلگیلی وزیر و دؤولتین گلیر-گئدر حسابینی یاخشی توتاراق خزینهنین دولماسینی ساغلایان ذکی و بئجریکلی کاتیب[۴۱] . دؤولت ایشلرینین موطلقن زامانیندا گؤرولمهسی گرهکیر[۴۲] و بگ اؤز باشینا بونجا ایشین آلتیندان قالخانماز[۴۳]. بو گرََکچه ایله دؤولت ایشلری، سایلان مأمورلار آراسیندا پایلاشدیریلمیشدیر. بو اوچونو بیر آرایا گتیربیلن بیر بگ، ایستکلرینه قاووشموش دئمکدیر[۴۴].اصلینده، دؤولت ایشلرینی فئعلن یورودن بونلاردیر. بونلارین دیشیندا قالان بیر سورو اینسان، حال و تاویرلارینی بو اوچونه اویدورورلار[۴۵]. بو دوروم دؤولت یاپیسینین، حؤکمدارین ایقتیدارینی یایماسی، فقط موطلق اوتوریتهسینی قوروماسییلا شکیللندیگینی گؤستریر[۴۶]. هرشئیه باخمایاراق حؤکمدارین موطلق اوتوریتهسینه دایانان بو دؤولت سیستمینده، یئتکی صاحیبینین خالقا، گوجلونون ضعیفه قارشی ظولمونو و سو ایستئعمالینی اؤنلهمه آنلامیندا آنلاشیلان عدالت، حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی ساییلمیشدیر[۴۷]. بئله بیر آنلاییشین اۆرونو اولاراق، ایسلام اؤنجهسی و سونراسی دؤوورلرده، تورک خاقانلارینین دؤولتین تمثیلجیسی صیفاتی ایله ‘یولاق’ و ‘دار-ال-عدل’ (دیوان-ای مظالیم)’ آدلی محکمهلرده خالقا شخصن عدالت داغیتدیقلاری بیلینمکدهدیر[۴۸]. یوسوف’ون یاشیدی اولان نیظام -ال-مولک مشهور سیاستنامه’سینده، سولطان’ین هفتهده ایکی گون عدالت دیوانی قورماسینی بیر زورونلولوق اولاراق گؤرور و گرکچهسینیده ” سولطان’ین مظلوملاری شخصن دینلهدیگی و سوروملولاری تعقیب ائدیب جزالاندیردیغی مملکتده دویولورسا، ظالیملار قورخاراق اللرینی خالقدان چکرلر ” دئیهرک آچیقلاماقدادیر[۴۹].
قوتادغو بیلیگ’ده یوکسک درجهلی دؤولت مأمورلارینین آدلاری تک تک سایلماقدادیر[۵۰]. دؤولت مأمورلارینین تصویری، دؤولت آنلاییشینا ایلیشکین بیر چوخ ایپاوجو وئرمکدهدیر: بیرینجیسی، هر نه قدر ‘تایانقو’ ایسلام’ین قبولوندن سونرا ‘حاجیب’ اولموشسا دا[۵۱]، ایل باشی، اینانج بگ، چاغری بگ، تیگین بگ، چاولی بگ، یاوقو، یوقروش، ار-اؤگی اؤرنکلرینده گؤرولدوگو کیمی مأمورییت عونوانلاری تورکجه’دیر. بو، ایسلام’ین قبولوندان سونرا ۱۵۰ ایل گئچمهسینه باخمایاراق، دؤولتین ایسلام اؤنجهسی گلنکله باغلارینی قوپارمادیغینی گؤستریر. ایکینجیسی، قاشقارلی’یا گؤره یوقروش، تورکلر’جه خالقدان اولوب وزیرلیک درجهسینه چیخان کیمسهدیر و خاقاندان بیر درجه آشاغیدیر. ” بیر فارس’ا یاخود باشقاسینا -گئنیش وارلیقلی اولسا بئله- بو لقب وئریلمز ” [۵۲]. تورکلر، ایسلام’ی فارسلار’دان اؤیرنمهلرینه و فارس کولتورونون ائتکیسینده قالمالارینا باخمایاراق، اؤز دؤولت کولتورلرینی اونلارینکیندن گئری گؤرمهمکدهدیرلر. داها اؤنملیسی ایسه، خالقدان بیریسینی ان یوکسک درجهلی مأمورییته گؤتورهجک یوللاری دؤولتین آچیق توتموش اولماسیدیر. اوچونجوسو، دؤولت گؤرولیلرینده ‘تانری قورخوسو’ آرانیلیر بیر شرطدیر[۵۳] کی؛ بو، تانری طرفیندن بیلیک وئریلمیش اولان حؤکمدارا ایطاعتیده باریندیرماقدادیر. بونونلا، تانری’نین دؤولت دوزهنینین ان بؤیوک گوونجهسی اولدوغو بیر کز داها گؤرولموش اولور.
ان یوکسک درجهلی دؤولت مأمورو اولان وزیرین، اخلاقن تر-تمیز، تقوا و حیا صاحیبی و حیاتینی دوزلوک ایچینده گئچیرمیش اولماسی ایستهنیر[۵۴]. قوتادغو بیلیگ اوزرینده ائتکیسی اولدوغو ایدیعا ائدیلن چین فلسفهسینه گؤره ده، دؤولتین باشیندا بیر سمبول اولاراق حرکتسیز دوران ائمپراتورون بوتون ایشلرینی وزیرلر یورودور. آنجاق بونلارین اخلاق باخیمیندان تمیز اولمالاری گرکمهدیگی کیمی، عکسینه، اخلاقن پیس اولمالاری ایستهنیر. چونکو، بئلهلیکله دیگر پیس اینسانلارین قورنازلیقلارینی داها قولای آنلایابیلیرمیشلر [۵۵]. قوتادغو بیلیگ’ده حیله بیلمهسی و بونو قورنازلیقلا اویغولاماسی ایستهنن تک دؤولت گؤرولیسی، اوردونون باشیندا اولان کوموتاندیر[۵۶]. بو دا کؤکلرینی، آنجاق ساواشدا حیله اویغولانا بیلهجگینه اینانان حتّا ساواشی بیر حیله اولاراق گؤرن تورک گلَنگینده بولماقدادیر[۵۷]. اسکی تورک ساواش تاکتیگینین حیله اوزهرینه قورولو اولدوغونو، جاهیز’ده نقل ائدیلمکدهدیر[۵۸]. ایسلام’دا دا ‘حرب حیلهدیر’ کیمی بیر حدیثین اولماسی، بو آنلاییشین ایسلام سونراسیندا دا یاشاماسینی ساغلامیشدیر. کوموتانین دورومو، دؤولت و توپلوم یاپیلانماسینین، کیشیلرین اردملرینه گؤره بلیرلهنن بیر ایشبؤلومونه دایالی اولدوغونو گؤسترمهسی باخیمیندان دا اؤنملیدیر. کوموتانین اردهمی جسارت و تک آماجی دا نام سالماق اولمالیدیر. اونون مالی-مولکو اولمامالی، ائو-ائشیک سوروملولوغو اولمامالیدیر. او، بونلارین یئرینه، قهرمانلیقلا بؤیوین شؤهرتینی و بونون اؤزونه قازاندیردیغی شرفی قویمالیدیر[۵۹]. پلاتون’ون ‘دؤولت’ینی خاطیرلادان بو دوروم، آماجی عدالتی گئرچکلشدیرمک اولان دؤولتین، بونون اوچون آلتینا ائحتیاج دویماسیندان و بونون دا بؤیوک اؤلچوده، ساواش غنیمتلریندن قارشیلانماسیندان ایرهلی گلیر[۶۰]. اودقورمیش’دان سونرا دؤولت، جهاد دؤولتی اولاراق سونولورسا دا[۶۱]، دؤولتین یاشاماسی اوچون گرکلی اولان ‘غنیمت’ گؤز اؤنونده آلماغا دوام ائتمکدهدیر.
اوردو چوخ اؤنملیدیر، چونکو، اؤلکه قیلیجلا آلینیر[۶۲]. بونونلا بیرلیکده قلم (قانون) اولمازسا الده توتولانماز[۶۳]. اؤلکهنی آلماق و الده توتماق اوچون اوردویا؛ اوردونو بسلهمک اوچون پولا؛ پولو تاپا بیلمک اوچون ده خالقین زنگین اولماسینا ائحتیاج واردیر کی، بو دا آنجاق دوغرو قانونلار ایله مومکون اولور. بو دؤردو بیربیرینه ائلهسینه باغلیدیر کی، بیری گئدرسه بوتون سیستم چؤکر[۶۴]. دؤولتین تملی و ساغلاملیغی تؤرهیه، پولا و قیلیجا باغلیدیر[۶۵]. بو دورومدا دؤولتین آماجی اولان عدالت، بو دنگهنین قورونماسی بیچیمینده گئرچکلشمکدهدیر. عدالتی صیرف اؤز اوچون ایستهنیلیر بیر شئی اولماقدان چیخاران پراگماتیک یاناشما، کیتابین بوتونونده، اخلاق و بیلگی آنلاییشلارینا دا سینمیش دورومدادیر. بگین قورولموش اولان دنگهنی قوروماقدا گرکلی اولان اؤزَنی گؤسترمهمهسی (ایهمالکارلیق) ویا گؤسترمهمهسی (ضعیفلیک) ایله خالقین طاماحکارلیغی، عدالتین قارشیتی اولان ظولمه یول آچار[۶۶]. دؤولت دنگهنین قورونماسی اوچون گرکلی اولان قانونی دوزنلمهلری یاپار، اویغولار و دئنَتلر. بوتون بو ایشلملرده آراج اولاراق ‘بیلگی’ و ‘جزا’ قوللانیلیر[۶۷]. خالق بیلگی صاحیبی اولماقلا سوروملو اولماسا دا، تقلید ائتمکله سوروملودور. جزا، سادهجه سوچ ایشلهین اوچون بیر قارشیلیق دئییل، ایشلهیه بیلهجک اولانلار اوچون ده بیر جایدیریجیلیق عونصورودور.
خالق ایچینده بؤیوک-کیچیک، بیلگیلی-بیلگیسیز، عاغیللی-عاغیلسیز، فقیر-زنگین، یاخشی-پیس هر تور اینسان واردیر[۶۸]. بونلارین هامیسینین، بیربیرلری ایله چلیشَن چیخارلارینی دنگهده توتابیلمک اوچون دؤولت ایشینی سادهجه بیلگی ایله دئییل، اینجه بیر سیاستله ده یوروتمک گرهکیر[۶۹]. حؤکمدارین، خالقلا اؤز آراسیندا کؤپرو اولان اوست دوزئی مأمورلاری، دؤولت تجروبهسی اولانلاردان سئچمهسی[۷۰]، نظرده توتولان سیاستین تجروبهیه دایاندیغینی گؤستریر.
دؤولتین آماجینین عدالتی گئرچکلشدیرمک اولماسی و بونو یاپابیلمک اوچون ده تؤرهنی قوللانماسی بیزی، سیاسی ایقتیدار ایله قانون آراسینداکی ایلیشکینی آنلاماغا یؤنلدیر. گؤرولن بودور کی؛ تؤره، سیاسی ایقتیدارین سینیرلارینی بلیرلهمکله اونون اوستونده بیر قونومدا یئر آلمیشدیر. نه وار کی، تؤره ده اویغولاما آلانی تاپابیلمک اوچون سیاسی ایقتیدارا مؤحتاجدیر[۷۱].
قوتادغو بیلیگ’ده، دؤولتین گؤرولری حؤکمدارا ایضافه ائدیلدیگیندن، بونلار اوزرینده حؤکمدارلا ایلگیلی بحثینه دورولاجاقدیر. ایندی، گؤزدن گئچیریلمه سیراسی توپلوم یاپیسیندادیر.
آنلاشیلدیغی قدری ایله دؤولت کادرلارینی اولوشدوران عسکری و سیویل بوروکراسی بیر بگلر صینیفی اولوشدورماقدا و بو توپلومسال یاپینین دا ان اوست کسیمینی تشکیل ائتمکدهدیر. بو یاپینین ان تپهسینده اولان حؤکمدار دا، اصلینده بگلر صینیفینه منسوب بیر کیمسهدیر[۷۲]. بونلارین و سارای خیدمتلیلرینین دیشیندا[۷۳] شهر و قصبهلرده یاشایان خالق[۷۴] اؤز ایچینده ده بیر صینیفلهمگه تابئع توتولور. بونا گؤره خالق بو طبقهلردن اولوشور:
۱٫ پئیغمبر سویوندان گلدیگینه اینانیلان اینسانلار[۷۵]: بونلارا سایغی گؤستریلمهسی دؤولت و سعادته قاووشمانین بیر گرهگی اولاراق سونولور.
۲٫ عالیملر[۷۶]: سایغی گؤستریلمهسی، عئلملرینین اؤیرهنیلمهسی و حتّا گئچیملرینین ساغلانماسی ایستهنن بو کیمسهلر دین عالیملریدیر[۷۷].
۳٫ اوتاچیلار (خستهلیکلری ساغالدانلار)[۷۸]: بونلار او دؤنمین حکیملریدیر. بونلارین ایچینده ده بیلگیلری بیربیریندن فرقلی بیرچوخ قروبون اولماسیندان[۷۹]، داها او دؤنمده بیر اوزمانلاشماغا گئدیلدیگینی آنلاییریق. بونلار چوخ فایدالی و گرکلی گؤرولورلر.
۴٫ افسونچولار[۸۰]: بونلار اووسونچو و طیلسیمچیلردیر. جین و پریلردن گلن خستهلیکلری بونلار یاخشیلاشدیرار. حکیملرله بونلارین بیربیرینی بگنمدیکلری سؤیلهنیر کی، یوسوف’ون حکیملری بونلاردان اؤنجه سایماسی، ترجیهینی اورتایا قویار.
۵٫ یوخو یورومچولار[۸۱]: بونلارین باغیمسیز بیر صینیف اولوشدورا بیلمهلری، توپلومدا هامیسینی گئچیندیره بیلهجک بیر طیبّین اولدوغونو گؤسترمهسی باخیمیندان اؤنملیدیر.
۶٫ ایلدیزچیلار (استرولوژی ایله اوغراشانلار)[۸۲]: بونلار گلهجکدن خبر وئرمکله بیرلیکده، اوغراشدیقلاری ماتماتیک بیلیملرینین اؤیرهنیلمهسی تؤوصیه ائدیلیر کی؛ بونلارا باخارساق سیرادان بیرر فالچی اولمانین اؤتهسیندهدیرلر. بو صینیفین وارلیغی دا یئنه توپلوم اینانجلاری حاققیندا بیر بیلگی وئرمکدهدیر.
۷٫ شاعیرلر[۸۳]: بونلار، بیزه قدر گلمهین زنگین ویا ان آزیندان یایغین بیر ادبیات گلَنگینین وارلیغینین تانیقلاریدیر. اؤوگولرینین بوتون اؤلکهلره یایلماسینا و یئرگیلرینین/تنقیدلرینین/ ده اینسانین آدینین دایمن پیس اولاراق آنیلماسینی ساغلادیغینا باخیلدیغیندا، ندن ال اوستونده توتولدوقلاری آنلاشیلیر. بئله بیر ائتکییه صاحیب اینسانلاردان دؤولت ایدولوژیسینین یارارلانماماسی دوشونوله بیلمز.
۸٫ اکینچیلر[۸۴]: اورتیجی صینیفلردن بیریدیر.
۹٫ ساتیجیلار (تاجیرلر)[۸۵]: بونلار دونیایی دولاشیر و اؤلکهده اولمایان ماللاری گتیریرلر. بو کروانچیلار هر یاندان مال گتیردیکلری کیمی، خبر و بیلگی ده گتیریرلر.
۱۰٫ حئیوان یئتیشدیریجیلر[۸۶]: یئیهجک و ایچهجگین چوخو بونلاردان گلدیگیندن، فایدالی اینسانلاردیر. یاخشی، دوزگون فقط گؤرگوسوز و قابادیرلار.
۱۱٫ صنعتکارلار[۸۷]: بونلار یئتنکلری و ال امکلری ایله گئچینن اینسانلاردیر. دمیرچی، باشماقچی، دریچی، بویاقچی، اوخچو کیمی مسلکلره آیریلیرلار کی، بونلارین ساییسی چوخ چوخدور. بونلارین امکلرینین قارشیلیغینی همن اؤدهمک گرهکیر.
بونلارین دیشیندا، توپلومدا بیر ده فقیرلر ایله عوام دئییلن بیر طبقه واردیر. فقیرلرین چوخو دول و یئتیملر ایله کیمسهسیزلردن اولوشسا گرکدیر. بونلارا یاردیم ائدیلمهسی ایستهنیر[۸۸]. سادهجه حئیوانی دورتولری/غریزهلری/ ایله یاشایان، مادی ایلیشکیلر دوزهیینده بیر دونیالاری اولان، قابا، جاهیل و گؤرگوسوز عوام ایله دوست اولمامالی؛ سادهجه قارینلارینی دویوروب اونلاری ایطاعت آلتینا آلمالیدیر[۸۹]. ذاتن قارینلارینین دویماسیندان باشقا قایغیلاری اولمایان، عوامین کیملردن اولوشدوغو چوخ دا آچیق دئییلدیر. بونلار بلیرلی بیر مسلگی اولمایان، باشیپوزوق شهر خالقی اولمالیدیرلار[۹۰]. اؤته یاندان، بونون تامامیله اخلاقی بیر صینیفلهمه اولماسی ائحتیمالی ده یوخ دئییلدیر.
یئنیدن بیر بؤلوملهمه ایله خالق؛ زنگین، اورتا حاللی و فقیر اولاراق اوچه آیریلیر. اؤنجهلیکله فقیر قورونمالیدیر. زنگینین یوکونو اورتا حاللیلارا، اونلارینکینی ده فقیرلره یوکلهمهملی؛ ترسینه، فقیری اورتا حاللی، اورتا حاللینی ده زنگین ائتمگه چالیشمالیدیر. بئله اولورسا اؤلکه زنگینلشمیش اولور[۹۱] .
توپلومون مسلک و سوسیو-ائکونومیک قونوملاری آچیسیندان صینیفلره آیریلماسینین چوخ اسکی بیر گلنک اولدوغو آنلاشیلیر[۹۲]. بونونلا بیرلیکده، خالقی اولوشدوران بوتون صینیفلرین حوقوق قارشیسیندا ائشید اولدوغو دا بیلینمکدهدیر[۹۳]. کیمی آراشدیرماچیلارین بوندان چکینمهلرینه باخمایاراق، توپلوم یاپیلانماسینین صینیف اساسینا دایاندیغی آچیقدیر. آنجاق، عالیملر و سئیّدلرده اولدوغو کیمی، بو صینیفلندیرمه اورهتیم آراجلارینین مولکییتینه صاحیب اولوب-اولماماغا گؤره بلیرلنمز. آیریجا بو صینیفلر آراسیندا چاتیشما عونصورو اولا بیلهجک بیر گرگینلیک ده گؤرولمز. خالقدان بیرینین وزیر اولابیلمهسینین گؤستردیگی کیمی، گئچیشلره آچیق بیر یاپی واردیر. بوگونکو آنلامدا صینیفلی توپلوملار کاپیتالیزم دؤنمینین بیر اورونو اولماقلا برابر، توپلوملارین گلَنگیده بونون زمینی اولموشدور. تانریسال حوقوقون اگمن اولدوغو اسکی توپلوملاردا، بونون ایدولوژیسینی یاپان دین آداملاری صینیفی و خالقا قارشی دوزهنین یانیندا قونوملانان ساواشچیلار صینیفینین وارلیغی، چوخو توپلوملار اوچون بو گلَنگی اولوشدورموشدور. اویسا، اسکی تورک دؤولت گلَنگینین اؤزنه اؤزگو یاپیسیندا گؤردوگوموز اوزره، هئچبیر زامان بیر دین آداملاری صینیفینین اورتایا چیخماسینا اویغون بیر زمین اولوشمادیغی کیمی؛ اوردو-میللت آنلاییشینا باغلی اولاراق، هرکس ساواشچی اولدوغوندان، آیری بیر ساواشچیلار صینیفی دا بلیرمهمیشدیر. شهرلشمگه و ایسلامیت’ین قبولونا باغلی اولاراق بعضی دؤنوشوملر یاشانمیشسا دا، بونلار گلَنگین ائتکیسینی گئدرمگه یئتمهمیشدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده توپلومسال یاشاییشا ایلیشکین بیر باشقا اؤنملی نوکتهده، یوسوف’ون، زوهد اربابینین ائتکینلیگینین بیلیندیگی بیر دؤورده، اینزیوایا قارشی توپلوم ایچینده، توپلوملا برابر یاشاییشی ساوونماسیدیر. بو سادهجه، دؤولتین توپلومو دئنتیم آلتیندا توتماسی اوچون گرکلی دئییلدیر؛ ‘یاخشی’ نین گئرچکلشهجگی اخلاقی اورتام اولاراق دا توپلوم حیاتی گؤرولموشدور. اونون ائتکین بیر توپلوم حیاتینی ساوونماسی دورومو دا، اؤلوم اؤتهسی بیر غایه گۆدمکله برابر؛ گئنللیکله قَدَرچی گؤروشلرین حؤکم سوردوگو ایسلام کولتور جوغرافیاسیندا، باشقا بنزرلری آراسیندا اؤنملی بیر یئر توتماقدادیر[۹۴].
خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری و اونا قارشی اولان سوروملولوقلاری، عئینی زاماندا حؤکمدارین خالقا قارشی سوروملولوقلاری و اوزرینده کی حاقلاری اولدوغوندان، بونلار آشاغیداکی باشلیق آلتیندا اینجهلنهجکدیر.
حؤکمدارین اؤزللیکلری و گؤرولری ایله حاق و سوروملولوقلاری
آ. حؤکمدارین صاحیب اولماسی گرهکن اؤزللیکلر
تورک دؤولت گلَنگینه اویغون اولاراق، حاکیمیت حاقینی تانری’دان آلان و بئلهلیکله دونیا دؤولتینین باشینا گئچن حؤکمدارین صاحیب اولدوغو ایلک اؤزللیکده اؤزونون بیر پایی یوخدور: بیر حؤکمدارین اوغلو اولاراق دوغموشدور. صاحیب اولونماسی لازیملی اولان بو اؤزللیکدن باشقا، آشاغیدا بولونان اؤزللیکلری ده داشیماسی گرهکیر. بونلار، اسکی تورک قاغانلاریندا دا آرانمیش اولان اؤزللیکلرین عئینیلریدیر.
۱٫ بیلگهلیک
اسکی تورک قاغانلارینین بیر عونوان اولاراق داشیدیقلاری بیلگهلیک، قوتادغو بیلیگ’ده اوزرینده ان چوخ دورولان عونصورلردن بیریدیر. بگ ایله بیلگی آراسینداکی باغی گؤسترمک اوچون ” بگ آدی ‘بیلیگ’ سؤزو ایله ایلگیلیدیر؛ ‘بلگ’ین لامی گئدرسه، ‘بگ’ آدی قالیر ” [۹۵] دئییلمکدهدیر. بگلر بیلگی ایله خالقا باش اولموشلار؛ دؤولت ایشلرینی ده بیلگی و عاغیل ایله یوروتموشدولر[۹۶] بو اوزدن بگین بیلگیلی و عاغیللی اولماسی، بیلیک اوچون آرانان بیر شرطدیر[۹۷] بگین سادهجه بیلگیلی دئییل، عاغیللی دا اولماسی گرکدیگینین سؤیلنمهسی، بیلگی ایله عاغیل آراسیندا تمللی بیر آیریم گۆدۆلدۆگۆنون گؤسترگهسیدیر. عاغیل، دوغوشدان گلدیگینه و چالیشماقلا الده ائدیلهمهیهجگینه اینانیلان بیر یئتیدیر[۹۸]. عاغلین هر حرکتی دوغرودور[۹۹] و بو دوغرولوغو ساغلایان عاغلین ایلکهلری زامان دگیشیدیر[۱۰۰]. هر تورلو یاخشیلیق و اردم عاغیلدان گلیر[۱۰۱]؛ بونلار اؤیرهنیلهبیلر، آنجاق عاغلین اؤزو اؤیرهنیله بیلمز[۱۰۲]. بیلگی ایسه دوغوشدان گلمز و تجروبهدن قایناقلانیر؛ اینسان یاشادیقجا اؤیرهنیر[۱۰۳]. عاغیل اولمادان بیلگی ائدینیلهمهیهجگی کیمی، بیلگی اولمادان دا عاغیل بیر ایشه یاراماز[۱۰۴]. بو اوزدن هر ایشده بیلگی و عاغیل یول گؤستریر[۱۰۵]. اینسانی حئیواندان آییران شئی بیلگیدیر[۱۰۶] و اینسان اوغلو بیلگیلی اولدوغو اوچون حئیوانلار اوزهرینه حاکیم اولموشدور[۱۰۷]؛ بیلگیسیز اینسانین ایسه، حئیواندان بیر فرقی یوخدور[۱۰۸]. بو اوزدن بیلگیلی اینسان، بیلگیسیزلر اوزهرینه حاکیم اولمالیدیر. چونکو، بو دونیادا حاکیمیتین ان اوست قورومو دؤولتدیر و دؤولت ایشلری ده بیلگی ایله دوزنلهنیر[۱۰۹]. بوگونه قدر، خالقا حاکیم اولان بگلرین هامیسی بو ایشی بیلگی ایله یاپمیشدیلار[۱۱۰]. چونکو، خالقی ایطاعت آلتینا آلمانین یولو بیلگیلی اولماقدیر[۱۱۱]. بو، تؤره ایله یاپیلیر و یاخشی تؤره ده آنجاق بیلگی ایله قویولور[۱۱۲]. خالق آراسیندا چیخان فیتنه ده، یئنه بیلگی ایله باسدیریلیر[۱۱۳].
حؤکمدارین موطلقن صاحیب اولماسی گرهکن بیر اؤزللیک اولاراق ‘بیلگی’ اوزهرینده او درجه ایصرارلا دورولموشدور کی؛ اونون حؤکمدارین بیر اؤزللیگی اولماقدان اؤته، دؤولتین تمللریندن بیری اولدوغو وورغولانماق ایستهنمیشدیر. بو دوروم، دؤولتین تمللرینین؛ اوگدۆلمیش’له کیشیلشمیش اولان ‘عاغیل’ و گون-توغدی ایله کیشیلشمیش اولان ‘عدالت’ اولدوغونا ایلیشکین یورومو دا دستکلهمکدهدیر.
آنلاشیلان او کی، قاراخانلیلار دؤنمینده ده، بؤیوک هون ایمپاراتورلوغو’ندان بری تورک حؤکمدارینین موطلقن صاحیب اولماسی گرکن بیر اؤزللیک ساییلان بیلگهلیگه چوخ اؤنم وئریلمیش و ‘بیلگه حؤکمدار’ تلقّیسی دوام ائتدیریلمیشدیر[۱۱۴].
قوتادغو بیلیگ’ده ده، یئنه اسکی تورک گلَنگینه اویغون اولاراق حؤکمدارا، چوخ یئرده، عاغیللی و حاکیم (فیلوسوف) آنلامینا گلن ‘بۆگۆ’ صیفت ایله خیطاب ائدیلمیشدیر[۱۱۵] .
۲٫ آلپلیق
آلپلیق دا، بیلگهلیک کیمی، اسکی تورک قاغانلارینین عونوانلاریندا داشیدیقلاری صیفتلردن بیری ایدی. قوتادغو بیلیگ، بو قونودا دا گلَنگی دوام اتئدیریر و بگین آلپ، اورکلی و گوجلو اولماسینی بیر بگلیک شرطی اولاراق سونار[۱۱۶]. اسکی تورک بگلری آراسیندا ان سئچکینی و ان مشهورو اولان آلپ ار تونقا دا، آلپلیق صیفتی ایله تمایوز/آییرد/ ائتمیشدیر[۱۱۷]. بگ، هم اؤز قونومو گرهگی، دوشمنه بویون اگدیرمک و دؤولت ایشلرینی گؤرهبیلمک اوچون آلپ اولماق زوروندادیر[۱۱۸] هم ده، خالق باشینداکی بگین آلپ اولماسینی ایستهدیگی اوچون، آلپ اولمالیدیر[۱۱۹]. حؤکم ائدهبیلمک اوچون، او دؤنمین شرطلری گرهگی، آلپ اولماق بیر زورونلولوق اولدوغو کیمی، بگین ده، خالقین دا گلنکده کی آلپ موتیفیندن ائتکیلندیگی آچیقدیر. بئلهجه، هم خالقا و دوشمنه اؤزونو قبول ائتدیرمک، هم ده گئچمیشله اولان باغی سوردورمک آماجییلا، آلپلیق، بگ اوچون آرانیلان اؤزللیکلردن بیری اولموشدور.
۳٫ اردملیلیک
ان آز بیلگهلیک و آلپلیق قدر اؤنم وئریلن و بگده گؤرولمهسی ایستهنن بیر اؤزللیک ده ‘اردملیلیک’دبر. بگ، تانری’دان آلدیغی ‘قوت’ ایله حاکیمیت حاققینا صاحیب اولوردو. آنجاق، قوت گئچیجیایدی و اونو الده توتماق اوچون امک صرف ائتمک؛ اردملی اولماق گرکلیایدی. بو چرچیوه ده، ان بؤیوک اردم عادیل اولماقدیر و عدالت ده بیلیگین تملی و اساسیدیر[۱۲۰]. عدالت اردمینه صاحیب اولمایان بگ، ظولمه مئیلائتمیش اولور و ظالیم آدام اوزون سوره بگ قالانماز؛ خالق بونا ریضا گؤسترمز[۱۲۱]. بورادان حرکتله دئییلهبیلر کی؛ حؤکمدار، اگر خالقینا ظولمه ائدرسه، خالقین اونو تاختیندان ائتمهسی مشروع گؤروله بیلمکدهدیر. قاراخانلی تاریخینده، احمد خان’ین تاختیندان ائندیریلهرک، بیر محکمهده یارغیلانیب اؤلدورولمهسی، بونا بیر اؤرنک تشکیل ائتمکدهدیر[۱۲۲]. یوسوف’ون، خالقین ظالیم حؤکمدارا قارشی اولان تپکیسینی مشروع گؤستره بیلمک اوچون، ” ظالیم اؤلکهسینه اوزون سوره حؤکم ائده بیلمز ” [۱۲۳] بیچیمینده کی بیر تورک آتاسؤزونو رئفرانس گؤسترمهسی، ظالیم حؤکمدارلارین تاختدا اوزون سوره قالامایاجاقلارینا دایر اسکی تورک آنلاییشینی دوام اتئدیردیگینی گؤستریر.
اصیل اولمانین، حؤکمدارین ان اؤنملی اؤزللیگی و ان باشدا گلن اردمی اولدوغو، عدالت قاورامینین حؤکمدار کاراکتئرینده جانلاندیریلماسیندان دا آچیقجا بللیدیر.
حؤکمدار، تانری’دان آلدیغی قوت ایله حاکیمیت حاقینی قازانیردی. آنجاق، قوت گئچیجیدیر و اونو الده توتابیلمک اوچون اردملی اولماق گرهکیر. بو اردملر، ‘قوت’و جانلاندیران آی-تولدی’نین اؤز آغزیندان، بونلاردیر: آلچاقکؤنوللو و شیرین دیللی اولماق؛ ایفراطا گئتمهمک و پیس ایشلردن اوزاق دورماق؛ جؤمرد اولماق؛ بؤیوگه سایغی و کیچیگه شفقت گؤسترمک؛ کیبر و غورور ایله باشقالارینی اینجیتمهمک، اؤزونو باشقالارینین اگلنجه و تحکّومونا بوراخماماق؛ الی و دیلیندن امین اولونماق و دوزلوکدن آیریلماماق[۱۲۴]. ” دؤنَک قوت’ون کؤستَگی بونلاردیر: بو شکیلده باغلانیرسا، قاچانماز، قالیر ” [۱۲۵].
بگین صاحیب اولماسی گرهکن اردملر ایچینده، جؤمردلیگه اؤزل بیر اؤنم وئریلیر؛ حتّا، چوخ یئرده، بگه ” اَی جؤمرد (ائی آکی) ” دئیه خیطاب ائدیلیر[۱۲۶]. جؤمردلیگین ان مؤعتبر گؤسترگهسی، خالقین قارنینی دویورماقدیر. بو آماجلا تویلار وئریلمیشدیر کی؛ فارسجا’یا خان-ای یاغما اولاراق گئچن توی، عوثمانلیلار’ا قدر بوتون تورک دؤولتلرینده دیقتله اویغولانان، وازگئچیلمز بیر موسسه اولموشدور[۱۲۷]. بونون اؤنمینی بلیرتمک اوزره، ” بگلرین شؤهرتینی ایکی شئی بؤیودور: ائشیگینده توغو و باشکؤشهسینده سوفرهسی ” [۱۲۸] دئیلمیشدیر. بو ایفاده دن ده آنلاشیلا بیلهجگی کیمی، ‘شؤهرت’ ده، حؤکمدارلار اوچون اؤنملی بیر گؤسترگهدیر. حتّا، ‘کۆلۆگ (شؤهرتلی)’ صیفتینی قوللانماق، اسکی تورک حؤکمدار عونوانلاریندا گؤرولدوگو اوزره، گلنکلشمیشدی[۱۲۹]. جؤمردلیک ده شؤهرت تاپمانین ان گئچرلی یولاریندان بیریدیر[۱۳۰]. چونکو، اینسانلارین ان اعئتیبارلیسی جؤمرد اولاندیر[۱۳۱] و بگ ده جؤمرد اولماق زوروندادیر[۱۳۲]. جؤمرد اولانا هرکس خیدمت ائتمک ایستر[۱۳۳] و خیدمتیندهکیلر ده بونون حاقینی اؤدر[۱۳۴]؛ آیریجا خالق دا جؤمرد اولانین چئورهسینده توپلانیر[۱۳۵].
حؤکمدارین صاحیب اولدوغو اردملر و ندن بونلارا صاحیب اولماسی گرکدیگی، گؤزدن گئچیریلدیگینده گؤرولموشدور کی؛ حؤکمدارین اردملری داهی دؤولت و توپلوم دوزهنینین قورونماسینا یؤنهلیکدیر. بگ، تاویر و حرکتلرینی تمیز و دوغرو توتمالیدیر، چونکو ” خالق یولونو و گئدیشینی بگین یولونا اویدورور ” [۱۳۶]. باشدا عدالت اولماق اوزره، بوتون اردملر اؤزلری اوچون ایستهنمهمکده، دؤولت و توپلوم اوچون اولسا دا، ‘فایدا’ ساغلامانین آراجی اولاراق گؤرولمکدهدیرلر. داها اؤنجه گؤرولدوگو کیمی، تانری قورخوسو داهی دؤولت گؤرَولیلرینی گؤرَولرینده گووهنیلیر قیلمانین آراجیدیر. بو دوروم، کیتابین بوتونونه سینمیش اولان فایداچی اخلاق آنلاییشینین توتارلی بیر سونوجودور. ” حؤکمدارلیغا لاییق بیر بگ نئجه اولمالیدیر ” باشلیقلی بؤلومده؛ ان آز اونبئش تورک آتاسؤزو، دؤرد دنه اسکی تورک شاعیرلریندن آلینتی بئیت و اؤتوکن بگی’ندن ده بیر وجیزه قئید ائدیلمیش اولماسی[۱۳۷]، بو آنلاییشین دا بؤیوک اؤلچوده اسکی گلَنگه دایاندیغینی گؤسترمکدهدیر. دؤولتین خالق ایله اولان ایلیشکیلرینین دوزنلنمهسینده فایداچی اخلاقا دایانماق، خالق ایله ایش گؤرمهنین قاچینیلماز بیر سونوجو اولسا گرکدیر. چونکو، ‘قارشیلیقلیلیق’ اساسینا دایانان فایداچی اخلاقین پراتیک سونوجلاری چوخ آچیقدیر و آنلاشیلماق اوچون ائنتلکتول بیر دوزهی گرکدیرمز.
ب. حؤکمدارین گؤرَولری
۱٫ خالقی توخ و باییندیر قیلماق
اورخون یازیتلاریندا، قاغانین ان اؤنملی گؤرولری آراسیندا سونولان ‘آج میللتی دویورماق و فقیر میللتی باییندیر قیلماق’، قوتادغو بیلیگ’ده ده اوزهرینده ان چوخ وورغو یاپیلان عونصورلردندیر. خالقی دویورماق عادتن بیر تانری بویروغو اولاراق تلقّی ائدیلمیش و حؤکمدار، ” مملکته بیر کیمسه بیر گئجه آج قالسا، اونو تانری سنه سوراجاقدیر ” [۱۳۸] دئییلهرک اویاریلمیشدیر. بگ، خالق اوچون بیر قوت’دور و خالقین قوتلو اولابیلمهسی اوچون قارنینین دویماسی لازیمدیر[۱۳۹]. بونون اوچون بگ، خالقینی بول یییهجک و ایچهجگه قووشدورمالی[۱۴۰]، خالقینا اوندان توخلوق گلمهلیدیر[۱۴۱] . خالقین آجلیغیندان، بگ دوغرودان سوروملودور؛ چونکو، تانری، حئسابینی سوراجاغی بیر امانت اولاراق، خالقی بگین بوینونا یوکلهمیشدیر[۱۴۲].
حؤکمدارین سوروملولوغو، خالقینی قارین توخلوغونا یاشاتماقلا بیتمهمکدهدیر. البتّه، آجی دویورمالی، چیپلاغی گئیدیرمهلیدیر؛ آنجاق، خالقدان ‘فقیر’ آدینی قالدیرمادیقجا بگلیگه لاییق اولانماز[۱۴۳]. بگ، خالقین چیخارینی دوشونمهلیدیر، چونکو اؤز چیخاری دا اونون ایچیندهدیر[۱۴۴]. بو دورومدا، خالقین زنگینلیگی، ذاتن بگین ده زنگینلیگی دئمک اولاجاقدیر[۱۴۵]. حؤکمدار بونو باشارابیلمک اوچون، اؤنجه دؤولت خیدمتلرینی یوروتنلری مادّی تاتمینه قووشدورمالی و اؤزللیکله اوردونو بسلهمهلیدیر. بئلهجه، اوردونون گتیرهجگی غنیمتلرله خزینه زنگینلشیرکن، دؤولتین دوغرو قانونلارلا اویغون اورتام ساغلادیغی خالق دا زنگینلشهجکدیر[۱۴۶].
خالقین رفاه سینیرینین یوکسلتیلمهسینه ایلیشکین توم قایغی و دوزنلمهلر ‘سوسیال دؤولت’ قاورامینی اؤنه چیخارماقدادیر. سادهجه بورادان حرکتله، دؤولتین خالق اوچون اولدوغونو سؤیلهمک دوغرو اولماسا دا؛ خالقی گؤزهتمک زوروندا اولدوغو بللیدیر.
۲٫ دوغرو قانونلارلا دوزهنی ساغلاماق و عدالتی گئرچکلشدیرمک
تورک دؤولت گلَنگینده تؤره؛ خالق اوچون، یئمک-ایچمک، گئیینمک و بارینماق کیمی بیر ائحتیاج اولاراق گؤرولموشدور. تؤره هم دؤولت حاکیمیتینین بیر گؤسترگهسی، هم ده حؤکمدارین خالقا قارشی بیر گؤرویدیر. اورخون کیتابهلرینده ۱۱ یئرده گئچن ‘تؤره’، بونون آلتیسیندا ‘دؤولت’ ایله برابر قوللانیلمیشدیر. آماجی عدالتی گئرچکلشدیرمک اولان دؤولت، بونو دوغرو قانونلار یاپماق صورتییله باشارماق چاباسیندادیر. اگر، بونو یاپابیلیرسه، بیر حؤکمدار بوتون دیلکلرینه قووشموش دئمکدیر[۱۴۷]. قانونلار بیر دؤولتین تملیدیرلر[۱۴۸]؛ اگر، دوغرو و دوغرولوقلا دوزنلنمیشلرسه، دؤولتین گلهجگینین ان بؤیوک تمیناتیدیرلار[۱۴۹]. بیر بگ خالقا قانون وئرمز ایسه؛ او، خالقین ایچینه آتش آتمیش اولور؛ دؤولت پوزولور و بیلیک ده ییخیلیر[۱۵۰]. قانونون چیخمادیغی یئرده ظولم وار دئمکدیر؛ ظولم ایسه آتش کیمی اولدوغو اؤلکه نی یاخار، یوخ ائدر. اویسا، قانون سو کیمیدیر[۱۵۱]. قانونلا اؤلکه گئنیشلر و بیلیک آیاقدا قالیر[۱۵۲]. قانونلار، حؤکمدارین آماجی اولان عدالتی گئرچکلشدیرمه ده قوللاندیغی آراجلاردیر. اساس اولان بو آراجلارین عدالته واردیرمالاریدیر؛ اؤز باشلارینا بیر آماج دئییلدیرلر. یعنی دؤولت، قانون دؤولتی دئییل، حوقوق دؤولتیدیر.
داها فایداچی اولان باشقا بیر آچیقلاما مودئلینه گؤره ایسه: دؤولتی آیاقدا توتابیلمک اوچون چوخ عسکر و اوردو لازیمدیر؛ بو اوردونو بسلهیه بیلمک اوچون ده خزینهنین دولو اولماسی گرهکیر؛ خزینهنین دولابیلمهسی، خالقین زنگین اولماسینا باغلیدیر؛ بونون اوچون ده دوغرو قانونلار قونولمالیدیر. اگر بونلاردان بیری بئله ایهمال ائدیلیرسه، دؤردو ده قالیر و بیلیک چؤزولمگه اوز توتار[۱۵۳].
گؤرولدوگو کیمی، قانونلارین دؤولتین قدرینی بلیرلهییر اولماسی، اونلاری دوزنلهمگی حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی حالینا گتیرمیشدیر. دؤولتله خالق آراسینداکی ان حیسّ ائدیلیر باغ اولان قانونلارین، خالقین دورومو گؤزهتیلهرک بلیرلنمهسی دؤولتین خالقدان قوپوق اولمادیغینین بیر گؤسترگهسیدیر.
۳٫ دؤولت دوزهنینین دوامی اوچون فتحلرده بولونماق
نئجه کی، دوغرو قانونلار یاپماق حؤکمدارین بیلگهلیک وصفی ایله و خالقی دویوروب زنگینلشدیرمک ده اردملیلیک وصفی ایله باغداشیرسا؛ آلپلیق وصفی ده ساواش دوزهنینین ایچینده یئر آلماقلا اؤزنو گؤستریر. بونو ترسینه چئویرمک ده مومکوندور: دؤولتین باشینداکی اینسان، سایلان بو تور ایشلری یاپماق دوروموندا اولدوغو اوچون؛ او اؤزللیکلره ده صاحیب اولمالیدیر. بو ایکی سؤیلهییش ده، عئینی دوروما ایشارت ائتمکله بیرلیکده، عئینی توتوما ایشارت ائتمهمکدهدیرلر. بیرینده کیشی شرطلری بلیرلرکن، دیگرینده شرطلر کیشینی بلیرلهمکدهدیر. بونلاردان هانسیسینین گئچرلی سایلاجاغینا بؤیوک اؤلچوده تاریخ متافیزیکلری قرار وئرمکدهدیر.
دؤنمین اؤزللیگی گرهگی، بیر یاندان فتحلر، دیگر یاندان ایشغال و بؤلونمه تهدیدلری گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا، دؤولتین و حؤکمدارین گلهجگینین ساواش گوجونه باغلی اولدوغو گؤرولور.
فتحلر چوخ آماجلیدیر: هم الده ائدیلن غنیمت ایله خزینه زنگینلَشیر، هم ساواش گوجو دیری (و مشغول) توتولور و هم ده توپلانان غنیمتدن عسکره داغیدیلاراق، اؤزونه باغلانیر[۱۵۴]. اودقورمیش’ین دؤورهیه گیرمهسیندن سونرا بونلارا یئنی بیر آماج داها ائکلهنیر: دینی یایماق[۱۵۵]. قوت’ونو تانری’دان آلمیش بیری اولاراق، ساواشلاری او’نون آدینی یایماق آماجییلا یاپماسی، آرتیق، حؤکمدارین گؤروینی داها آنلاملی و داها اؤنملی قیلماقدادیر[۱۵۶]. بونونلا بیرلیکده، بو ساواشلاردا دا غنیمت گؤز آردی ائدیلمیش دئییلدیر[۱۵۷]. هانسی آماجلا اولورسا اولسون، ” قیلیج قیمیلدادیغی سورهجه دوشمن قیمیلدایانماز ” [۱۵۸]. ساواشلارین تالی اولسا دا اؤنمسیز اولمایان بیر ایشلهوی ده، حؤکمدارا ‘شؤهرت’ قازاندیرماقدیر. نئجه کی، گئچمیشین ساواشچیلیقلا شؤهرت تاپمیش بگلری آنیلماقدا، سؤزلری رئفرانس قبول ائدیلمکدهدیر[۱۵۹].
سیلاحلی گوج سادهجه ساواش آماجلی دئییل، دوزهنین قورونماسی اوچون ده بولوندورولمالیدیر. بگلر آنجاق بئلهلیکله مملکتلرینه صاحیب اولابیلیرلر؛ بونو گؤزتمهین بگ غافیلدیر و مملکتینه ده صاحیب اولانماز[۱۶۰]. ” قیلینج ایله بالتا مملکتین بکچیسیدیر ” [۱۶۱].
خالقین رفاه سوییهسینی یوکسلتمک و قانون یاپیپ اویغولادابیلمک، بئله بیر گوجو الینده بولوندورماغا باغلی اولدوغوندان، ساواش گوجونو اورگانیزه ائتمک، حؤکمدارین ان اؤنملی گؤروی اولمالیدیر.
ج. حؤکمدارین حاق و سوروملولوقلاری
بورادا سؤیلهنهجک سؤزلر ده، اصلینده حؤکمدارین گؤرولرینه ایلیشکیندیر. آنجاق، یوسوف بونلار اوزرینده اؤزللیکله دورموش و بونلاری ‘حاق’ اولاراق نیتلهمیشدیر. بونلارین حاق اولاراق نیتلندیریلمهسی، حؤکمدار ایله خالق آراسینداکی قارشیلیقلی ایلیشکیده، هرهانسی بیر طرفجه لوطف اولاراق گؤرولمهلرینی انگللهمکدهدیر. یوسوف، خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلارینا اؤنجهلیک تانیمیش، آنجاق بونلاری یئرینه گتیردیکدن سونرا حؤکمدارین حاقلارینی طلب ائدهبیلهجگینی بلیرتمیشدیر[۱۶۲]. بو دورومدا، حؤکمدارین حاقلارینین وارلیغی، سوروملولوقلارینین یئرینه گتیریلمهسینه باغلیدیر. دئمک کی؛ حؤکمدار، خالق اوزرینده، سوروملولوقلاریندان باغیمسیز هئچبیر حاققا صاحیب دئییلدیر. حتّا، بونلار یئرینه گتیریلمهدیکجه، خالق ایطاعت ائتمه سوروملولوغوندا بئله دئییلدیر. بو دؤنم و اؤنجهسی اوچون، گلنکده بونون اؤرنکلرینین اولدوغو گؤرولموشدور.
خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری بونلاردیر:
-اؤلکه ده قوللانیلان گوموشون تمیز قالماسی، یعنی قوللانیلان پولون عیارینین قورونماسی؛
-خالقین عادیل قانونلار ایله یؤنتیلمهسی، بیر صینیفین بیر دیگری اوزرینده تحکّومونه ایذین وئریلمهمهسی؛
-یول گوونلیگی و آساییشین ساغلانماسی، یول کسنلرین و دیگر سوچلولارین اورتادان قالدیریلماسی[۱۶۳].
بونلاری یئرینه گتیردیکدن سونرا طلب ائدیلهجک اولان، حؤکمدارین خالق اوزرینده کی حاقلاری ایسه بونلاردیر:
-خالق، حؤکمدارین امیرلرینه ایطاعت ائتملی، سایغی گؤسترمهلی و بو امیر نه اولورسا اولسون، موطلقن یئرینه گتیریلمهلیدیر؛
-خزینهنین حاقی (وئرگی) گؤزتیلمهلی و بو زامانیندا اؤدنمهلیدیر؛
-خالق، حؤکمدارین دوستونا دوست و دوشمنینه دا دوشمن اولمالیدیر[۱۶۴].
بورادا دیقّت چکیجی اولان، خالقین حؤکمدار اوزرینده کی حاقلاری، سینیرلاری تیتیزجه بلیرلنمیش اولغولارا گؤندریمده بولونورکن؛ وئرگی دیشیندا، حؤکمدارین دیگر ایکی حاقینین بئله بیر اؤزللیگه صاحیب اولماماسیدیر. بونون ندنی ده، موطلق اوتوریتهنین، دییشکن ایچهریکدن زییاده، قالیجی فورم ایله اؤزنو بلیرلهمک ایستمهسی اولسا گرکدیر.
قوتادغو بیلیگ’ده دؤولت و اخلاق
قوتادغو بیلیگ’ده، اؤزوندن اؤنجهکی عرب و فارس اثرلریندن فرقلی اولاراق، سیاسی عونصورلر ایله اخلاقی و فلسفی عونصورلر ایچ ایچه گئچمیشدیرلر [۱۶۵]. کیتابدا، یوکسک طبقهیه خاص بیر اخلاقدان و بونون یانیندا خالق طبقهلرین اخلاقی قاوراییشیندان سؤز ائدیلیر[۱۶۶]. بیری ‘بیلمگه’، دیگری ‘تقلیده’ دایانان بو ایکی اخلاق آنلاییشیندان حرکتله، دؤولتین تملینه یئرلشدیریلمک اوزره، بیر اخلاق گؤروشونون اولوشدورولدوغو گؤرولهجکدیر.
دؤولتین (هله ‘دونیا دؤولتی’نین) آماجینی، ‘عدالتی گئرچکلشدیرمک’ اولاراق بلیرلهمه، داها ایلک آددیمدا، دؤولتی اخلاقی تمللره اوتورتماق دئمکدیر. عدالتین اخلاقی بیر ایلکه اولماسی؛ دؤولتی ده اخلاقی آرگومانلار گلیشدیرمک و دوزهنی بونلارا دایاماق زوروندا بوراخمیشدیر. داها دوغرو بیر سؤیلهییشله؛ عدالت سیستئمی، بیر توپلومون ‘دؤولت’ بیچیمینده تشکیلاتلانماسینی مومکون قیلمیشدیر[۱۶۷]. بیرهیین، توپلومون و دؤولتین اورتاقلاشا آماج ائدیندیگی عدالت، بو حالی ایله ‘ ان یوکسک یاخشی’دیر. او حالدا، اؤنجهلیکله ‘یاخشی’نین نه اولدوغونو آنلاماق گرهکیر.
اینسان، بوتون یاپیپ ائتمهلرینی زاماندا و مکاندا گئرچکلشدیریر. بو زمین آخیشقان بیر اؤزللیگه صاحیب اولدوغوندان[۱۶۸]، اینسان ائیلملرینی ‘دیرلندیره بیلمک’ اوچون بو زمین دیشیندان بیر ‘ثابیته’یه ائحتیاج دویار. آرانان بو ثابیت دیر ‘یاخشی’دیر. ‘یاخشی’نین اصلن پوزولماز اولوشو[۱۶۹]، اونون، زامانین ائتکیسیندن باغیشیق/آزاد/ اولدوغونو گؤستریر. هر یئرده نیتهلیگینی دییشدیرمه دن قورویابیلمهسی و گئچرلی اولوشو ایسه[۱۷۰]، مکانا باغلی اولمادیغینین بیر گؤسترگهسیدیر.
‘یاخشی’ ان اوست دگر و اخلاق فلسفهسینین ان تمل قاورامیدیر. ائلهسینه کی، اونو، صیرف تانیملاماق داهی، بیر اخلاق متافیزیگینین آنا چیزگیلرینی بلیرلهمک دئمکدیر.
یوسوف، یورومچولاری زحمته سوخمایاجاق چوخ آچیق بیر تانیم وئرمیشدیر: ” یاخشی … فایدالی اولان و بوندان دولایی … حظ وئرن شئیدیر ” [۱۷۱]. بو تانیمدان آنلاشیلاجاغی اوزره اونون تمل وصفی ‘فایدالی اولماق’دیر[۱۷۲]. بوتون یاخشیلیقلار عاغیلدان گلیر[۱۷۳]. داها دوغروسو، بوتون یاخشیلیقلارا آنجاق بیلگی ائریشدیریر[۱۷۴]. عاغیل و بیلگی آراسیندا بیر آیریم یاپیلدیغی؛ عاغلین دوغوشدان گلدیگی و زامان دیشی ایلکهلره صاحیب اولماقلا، تانری ایله اینسان آراسیندا بیر باغ اولدوغو گؤرولموشدو. آنجاق، بیلگی اولمادان عاغیل بیر ایشه یارامیردی. دئمک کی، یاخشیلیغین ایلکهلری عاغیلدادیر یا دا عاغیلدا تمللندیریلمکدهدیر؛ اونلارا اولاشمانین تک یولو دا بیلگیدیر. یاخشی ایله پیسین آنجاق بیلگی ایله آییرد ائدیله بیلهجگی آچیقجا بلیرتیلمیشدیر[۱۷۵].
بو آنلاییش، قوتادغو بیلیگ’دن اونجه، اورخون کیتابهلری’نده ده وورغولانمیش و یاخشی اولمایان بیر شئیی یاپمانین (یانیلمانین) ندنی اولاراق ‘بیلگیسیزلیک’ گؤستریلمیشدیر[۱۷۶].
یاخشی و پیسین آنجاق بیلگی ایله آییرد ائدیله بیلهجگی [۱۷۷] و هر تورلو یاخشیلیغی یاپمانین دا یئنه بیلگی ایله مومکون اولدوغونون سؤیلنمهسی[۱۷۸]، بیزی، دوشونجه تاریخینین چوخدا یابانچی اولمادیغی ‘بیلگی اردمدیر’ تئزینه گؤتورمکدهدیر.
بو نوکتهده، دؤولت و توپلوم دوزهنی آچیسیندان اؤنملی اولان ایکی سورون بلیرتمکده و چؤزوم بکلهمکدهدیر: سادهجه بیلگیلی اینسانلار یاخشی اولابیلیر و یاخشینی ایستهیهبیلیرلرسه[۱۷۹]؛ بیلگیلی اولانلار دوغرو دوروست داورانیرکن، اولمایانلار یاخشی حرکت ائدمیرلرسه [۱۸۰]، بونلارین، دؤولت و توپلوم دوزهنی قارشیسینداکی سوروملولوقلاری نه اولاجاقدیر؟ ایکینجی اولاراق، بو تابلودا حؤکمدارین قونومو نه اولاجاقدیر؟
یاخشیلیق بیلگی ایله مومکوندور. آنجاق توپلومدا بیلگی صاحیبی اینسانلار آنجاق بیر آزینلیقدیر و خالقین چوخو بیلگیسیزدیر. بو دورومدا، بیلگیسیز خالق، بیلهرک ائیلهینلری تقلید ایله سوروملو توتولموشدور[۱۸۱]. بو گئرچک بیر یاخشیلیق اولماسا دا، توپلوم دوزهنینین ساغلانماسی بیر یاخشیلیقدیر. بیلگیسیز اینسانلار مادّی ایلیشکیلر دوزهینده یاشارلار و آنجاق اللرییله قاورادیقلاری شئیلر اونلار اوچون بیر آنلام ایفاده ائدر. اویسا ‘یاخشی’ فیزیک دونیایا عایید دئییلدیر؛ ایدئال بیر آلانین نسنهسیدیر و ال ایله دئییل، ذئهن ایله قاورانیلیر. بونون اوچون ده بو قاوراییشی گئرچکلشدیره بیلهجک بیر ذئهنی یئتکینلیگه ائحتیاج واردیر. قامو دوزهنینی ساغلایا بیلمک اوچون، بو یئتکینلیگه صاحیب اولمایانلار دؤولت طرفیندن تقلیده یا اؤزندیریلیرلر یا دا زورلانیرلار. اؤزندیرمه، توپلومون اؤنونه مودئل تیپلر قویما یولویلا یاپیلیر. کیتابدا، سیتاییشله بحث ائدیلیب سؤزلری آختاریلان بگلر و حؤکمدارین اؤزو مودئل تیپلردیر. گئریده یاخشی آد بوراخان هرکس مودئل تیپدیر. جزالاندیرما ایسه، ‘یاخشی’ قانونلارجا دوزنلهنیر. قانونلارین ایشلهوی سادهجه سوچ ایشلهیهنی جزالاندیرماق دئییل، ایشلهیه بیلهجک اولانلاری دا جایدیرماقدیر. بو یؤنویله سوچلولار دا ’اولومسوز مودئل تیپ’ اولاراق قوللانیلیرلار. خالق موتلو اولماق ایستهییرسه، بیلگیلی کیشیلری تقلید ائتمهلی و اؤزلرینی یاخشیلیغا گؤتورهجک اولان قانونلارا اویمالیدیر. چونکو، یاخشیلیق اینسانی موتلولوغا گؤتورور[۱۸۲].
حؤکمدار داهی بولوندوغو قونومو یاخشی اولمایا، داها دوغروسو، یاخشی اولانی بیلمگه و یاپماغا بورجلودور. داها، تانری’دان قوت آلدیغی آندا، بونون قالیجی اولمادیغی، اگر الده توتولماق ایستهنیرسه اخلاقی باغلارلا باغلانماسی گرهکدیگی اؤزونه بیلدیریلمیشدی[۱۸۳]. بیلیک موقّدس اولدوغو اوچون، اونا صاحیب اولماق اخلاقی تمیزلیگی گرکدیریر[۱۸۴]. بوندان دولایی یاخشی و اردملی اولماق بیلیگین شرطلریندن سایلمیشدیر[۱۸۵]. یاخشیلیغا آنجاق بیلگی ایله اولاشیلابیلهجگی ایلکهسی حؤکمدار اوچون ده گئچرلیدیر. بو اوزدن، حؤکمدارین صاحیب اولماسی گرهکن اؤزللیکلردن بیری اولان ‘بیلگهلیک’ ده گئرچک آنلامینی بورادا بولور. بونون دا اؤتهسینده، آلپلیق و دیگر اردملری ده، آرتیق، بیلگهلیگه ایندیرگهمک مومکوندور.
کیتاب بویونجا، ‘یاخشی’نین صیرف اؤز اوچون ایستهنیلیر اولدوغو سونوجونا اولاشمامیزی ساغلایاجاق بیر وئری بولماق اولدوقجا زوردور. فایداچی اخلاقین ‘قارشیلیقلیلیق’ ایلکهسی او درجه تمله آلینمیشدیر کی، تانری’نین بئله بیلیک وئرمکله یاپتیغی یاخشیلیغین بیر قارشیلیغی اولدوغو دوشونولور: حؤکمدار، بونون بدَلینی، خالقا قارشی یاخشی اولماقلا اؤدهمهلیدیر[۱۸۶]. بو ایلکه، ان آچیق دیله گتیریلیشینی، ‘ییلیک یاپ یاخشیلیق بول’[۱۸۷] ویا ‘سنه داورانیلدیغی کیمی داوران’[۱۸۸] کیمی فورموللشدیریلمیش ایفادهلرده بولماقدادیر. معنوی قارشیلیقلار، یئرینه گتیریلمهسی گرهکن یوکوملولوکلر اولاراق دوزنلهنه بیلدیگی کیمی؛ ‘یاخشیلیق یاپانین آدینین ابدیلشمهسی’[۱۸۹] اؤرنگینده گؤرولدوگو اوزره قالانلارین ویجدانینا دا بوراخیلا بیلیر.
قارشیلیقلیلیق ایلکهسی، سادهجه بیرهیسل ایلیشکیلرده دئییل، بگ ایله خالقین آراسینداکی ایلیشکیده ده بلیرلهییجیدیر. بورادا دا -قارشیلیقلی حاقلاردا اولدوغو کیمی- خالقا اؤنجهلیک تانینمیش؛ خالقدان یاخشیلیق بکلهین بگین اؤنجه اؤزونون یاخشی اولماسی ایستنمیشدیر[۱۹۰]. بوندا، ‘بیلمهین’ خالقا، ‘بیلن’ بگین اؤرنک اولماسینین دا رولو واردیر. بگین، خالق طرفیندن سئویلمهسی[۱۹۱] و خالقین بگه اینانماسی[۱۹۲] دا، اونو تقلید ائتمهلرینه یاردیمچی اولاجاغی اوچون اؤنملیدیر[۱۹۳]. بگ، خالقینا قارشی یاخشی اولمالیدیر، چونکو بگین یاراری دا خالقین یارارینین ایچیندهدیر[۱۹۴]. دیگر یاندان، بگین یاخشی اولماسی دا خالقین یاراریندادیر[۱۹۵]. چونکو، خالق یاخشی اولورسا، بو سادهجه اؤزو اوچوندور؛ اویسا، بگ یاخشی اولورسا، بوتون خالق گون گؤرور[۱۹۶]. اگر، خالق یاخشیلیقدان آیریلیر دا پیسلیک ائدرسه، بگ ده بونا پیسلیکله قارشیلیق وئریر؛ خالق اؤزونو دوزلدیرسه، بگ ده دوزلدیر. بیین پیسلیگی، پیسلره آنجاق پیسلیک یاپماقلا انگل اولونابیلهجگینه اینانیلماسیندان قایناقلانیر[۱۹۷]. بگین پیسلیگیندن قصد جزالاندیریجیلیغیدیر و بونو، اصلینده خالقین یاخشیلیغی اوچون یاپماقدادیر. مادّی ایلیشکیلر دوزهیینده دوشونن و یاشایان اینسانلارا، توتدوقلاری یولون پیس اولدوغونو آنلادابیلمک اوچون ان یاخشی چاره سوپا و زینداندیر[۱۹۸].
اخلاقی ایلیشکیلرین ‘قارشیلیقلیلیق’ اساسینا گؤره دوزنلندیگینین گؤسترگهلریندن بیری ده، تانری’یا وئریلهجک حئسابین دوشونولهرک یاخشی اولونماسینین ایستنمهسیدیر[۱۹۹].
‘حئساب گونو’ندن حرکتله، اویغولاناجاق سورغودا قوللانیلاجاق اؤلچوتون نه اولابیلهجگی دارتیشیلمیشدیر. کویئل’ین ” اَرکن بیر فلسفی آنتروپولوژی ” [۲۰۰] اولاراق نیتهلهدیگی بو دارتیشما ‘یاخشیلیق’ و ‘فایدا’ قاوراملاری آچیسیندان چوخ دیقّت چکیجیدیر. بیر داغدا مونزوی اولاراق یاشایان اودقورمیش دا، خالقا خیدمت ائتمک چاباسیندا اولان اوگدۆلمیش ده، بو دونیاداکی حیاتی، حئساب گونونه بیر حاضیرلیق اولاراق گؤرمکدهدیرلر. اینسانین، خالقا قاپیسینی قاپاتمازسا، حئساب گونونه حاضیرلانامایاجاغینی دوشونن[۲۰۱] و ” خالقدان وازگئچدیم تانری’یا سیغیندیم’[۲۰۲] دئیین اودقورمیش’ا، اوگدۆلمیش قارشی چیخماقدادیر. او’نا گؤره: عیبادتینه گوونن قول تانری’نی ممنون ائدهجک یولو تاپا بیلمهمیش دئمکدیر[۲۰۳]. تانری عیبادته مؤحتاج دئییلدیر. او’نون ریضاسینی قازانمانین یولو، توپلوما فایدالی اولماقدان گئچر[۲۰۴]. دین اینسانلار اوچوندور؛ اینسان ایسه، آنجاق باشقاسینا فایدالی اولاندیر[۲۰۵]. تانری، یاخشیلیق ایستر، اویسا عیبادت کیشینین یاخشی اولدوغونو گؤسترمز؛ یاخشیلیق، آنجاق، توپلوم ایچینده گئرچکلشهبیلیر[۲۰۶]. بیلگیسیز عیبادتین فایداسینین اولمادیغی[۲۰۷] سؤیلهنیر کی؛ بوراداکی ‘بیلگی’دن قصد عیبادت بیلگیسی دئییلدیر. بیر شئیین ‘بیلگی’ اولابیلمهسی اوچون فایدا ساغلاماسی گرهکدیگینه اینانیلیر. بو دا توپلومسال فایدادیر. حئیوانین اوزرینده، بیلگی و اردملرییله یوکسلن اینسان اخلاق صاحیبی بیریجیک وار اولاندیر. اخلاقی اولوشدوران ایسه، توپلوم حالیندا وار اولابیلن اینسانلارین بیربیرلرییله قوردوقلاری هر چئشید ایلیشکیدیر[۲۰۸]. بو حال ایله، تک کیشینین اولدوغو یئرده اخلاقدان سؤز ائتمک گوجدور. اخلاقین اولمادیغی یئرده ایسه، یاخشی و پیس ده اولماز. توپلومون ان اوست دوزهیده کی اورگانیزاسیونو دؤولتدیر و توپلومون فایداسی اوچون واردیر. او حالدا ان یوکسک یاخشینی دؤولت الییله گئرچکلشدیرمک مومکوندور.
یوسوف’ون، اوگدۆلمیش’ین آغزیندان بوتون آنلاتماق ایستهدیکلری بونلاردیر. او’نا گؤره اینسان آنجاق توپلوم ایچریسینده بیلهبیلیر و ائیلهیهبیلیر، یعنی کیشیلَشیر. توپلوم دیشیندا دیلینی، دوشونجهسینی، کیشیلیگینی ایتیرر، حئیوانلاشیر. توپلوم ایچینده قالیب دا اوجا دگرلرین ترس یؤنونده گئدنلر ده کیشیلَشنمزلر[۲۰۹]. بونونلا برابر، توپلوم ایچینده قالدیقلاری سورهجه، دؤولتین دوزنلهمهلرینه اویماق زوروندادیرلار. دؤولت، عادیل دوزنلهمهلرله، خالقین بیلنلری تقلید ائتمهسینی ساغلایابیلیرسه، توپلوم اوچون یاخشی اولانی گئرچکلشدیرمیش دئمکدیر. بئله بیر دورومدا ” حؤکمدار، ایکی دونیادا دا قوت بولور، کیشیلر کیشیسی اولور ” [۲۱۰].
یوسوف’ون بو اثری یازماقداکی آماجی، تاریخیندن گؤتوردوگو اخلاقی و سیاسی گلَنگی یاشاتماق اولدوغو قدر، بوزقیر آتلیلارینین دؤولتلر قوران ائنئرژیسینی ایتیرمهسیندن قورخدوغو، دونیا اولایلارینا سیرتینی دؤنن مونزویلیگی انگللهمکدهدیر [۲۱۱]. نهدهکی، تورک تاریخینده بئله بیر تجروبه بودیزم’ه قارشی یاشانمیش، آنجاق تورک دونیا گؤروشو، حیاتا و اونون سوروملولوقلارینا یؤنَلن فیکیرلرییله، بودیزم’ین کؤهنه، توفئیلی دونیا گؤروشونه قارشی موجادیله ائتمیشدیر[۲۱۲]. آلپلیغی بیر حیات طرزی اولاراق یاشایان اینسانا، بودیزم’ین تکلیف ائدهبیلهجگی ان بؤیوک باشاری ندامتدن عیبارت ایدی. سیلاحلارینا و توپلوم حیاتینا ویداع ائدیب بیر ماناستیردا یوخلوق موراقیبهسینه دالارسا، بلکی آلپ قورتولوشا ائریشه بیلیردی. بئله بیر ائحتیمال قارشیسیندا تورکلر آلپ’ی، جانینی قورویان زاهیددن اوستون توتموشدولار[۲۱۳]. ایسلامییت’دن سونرا دا، تورکلر آراسیندا، اؤزنه اؤزگو ‘آلپ-اَرن’ تیپی تمایوز ائتمیشدیر.
سونوج
ایسلامی دؤنمه عایید بیر اثر اولان قوتادغو بیلیگ’ده کی دؤولت آنلاییشی، اؤزوندن و ایسلامدان اؤنجهکی ‘تورک دؤولت گلَنگی’ ایله تامامیله اویوم حالیندادیر. دَییشن مادّی و معنوی شرطلره باخمایاراق، دؤولت گلَنگینین کسینتییه اوغرامادیغی و باشقالاشمادیغی آچیقدیر. بونون ان اؤنملی ندنلریندن بیری، تورک توپلوموندا گلَنگین هر زامان آغیرلیغینی قوروموش اولماسی؛ بیر دیگری ایسه، سیاسی ایقتیدارین بئلهسی بیر سونوجو اؤزللیکله آماجلامیش اولماسیدیر. زیرا، گلنک گوجدور.
دییشن شرطلره و بونلارا باغلی اولاراق اورتایا چیخان ائحتیاجلارین اورتادان قالدیرماسینا یؤنهلیک یئنی دوزنلهمهلر یاپیلماقلا برابر، حوقوق بؤیوک اؤلچوده گئچمیشده کی اویغولامالارا دایاندیریلمیشدیر. بئله بیر اَییلیمین/مئیلین اورتایا چیخماسیندا ‘آتالار روحو’نا اولان اینانج اولدوقجا ائتکین بیر رول اوینامیشدیر. بونو دستکلهین سیاسی ائتکن ایسه، حاکیمیتین سوی تکالی اوزهرینه قورولموش اولماسیدیر. بونون بیر سونوجو اولاراق، دؤولت ایله حؤکمدار اؤرتوشدورولهبیلمیشدیر. بو ندنلهدیر کی، دؤولت یؤنتمه بیلگیسی، دؤولت قوروملارینین ایشلهییشلرینین دوزنلنمهسیندن چوخ، حؤکمدارین ائیلملرینین دوزنلنمهسینه یؤنهلیک اولموشدور. بو دا وار کی، بو دوزنلهمهده گلنگه دایاندیریلمیش و بونا اویمایان حؤکمدار مشروعیتینی ایتیرمیش ساییلمیشدیر. بو دوروم دا، دؤولت ایله حؤکمدارین تامامیله آیری تلقّی ائدیلمهسینین اؤرنگیدیر. چلیشیک کیمی گؤرولهبیلن بو ایکی دوروم، تورکلر’ده کی دؤولت دوشونجهسینین آچار قاورامی اولان ‘قوت’ ایله آچیقلانیر. کیشییه دؤولتی قازاندیران ‘قوت’ون قالیجی اولمایان بیر اؤزللیگه صاحیب اولماسی، دؤولت-خالق ایلیشکیسینی بئلهسی بیر دنگه یه اوتوردان تورک دؤولت فلسفهسینین اؤزگون یانینی اولوشدورور. بونا باغلی اولاراق، دؤولت قوتسال ساییلمیش، فقط حؤکمدارا قودسییّت(قدسیت) اصلن ایضافه ائدیلمهمیشدیر. ‘قوت’و الینده توتابیلمهنین یولو حؤکمدارین اخلاقی سوروملولوقلارینی یئرینه گتیرمهسینه باغلیدیر. پراگماتیک تمللره دایانان اخلاق، خالق و حؤکمدارین قارشیلیقلی چیخارلارینی دنگهده توتابیلمگی اساس آلمیشدیر. بونون بیر سونوجو اولاراق، خالقین دورومونو یاخشیلاشدیرماق، حؤکمدارین باشدا گلن گؤروی اولدوغو کیمی، مشروعیتینی دوام اتئدیره بیلمهسینین ده گرهگی اولموشدور.
تورک گلَنگینده، دؤولت تئوریسینده کی ان اؤنملی عونصورلردن بیری ده ‘تانری’ قاورامی اولموشدور. سیاسی حاکیمیتین تانری’دان آلیندیغینا اینانیلمیش، بونا باغلی اولاراق دا حاکیمیتین گرهگینی یئرینه گتیرمک، حاق دئییل، بیر گؤرَو اولاراق تلقّی ائدیلمیشدیر. آچیقدیر کی، بو آنلاییشی آیاقدا توتان دا روحون اؤلومسوزلوگونه ایلیشکین اینانج اولموشدور. بو اینانجین خالقدا یئرلشیک اولماسی سیاسی ایقتیدارین مشروعیت قایناقلاریندان بیری اولموشدور. بونو دستکلهمک اوزره، یارادیلیش و تؤرهییش افسانهلری ده ایقتیدارین مشروعیتینی تمللندیرمک اوزره بیچیملندیریلمیشدیر.
تانری طرفیندن حؤکمدارا وئریلن گؤرَوین آماجی یئر اوزونده عدالتی حاکیم قیلماقدیر. بونونلا ایلیشکی ایچریسینده، دؤولت؛ ‘دونیا دؤولتی’ اولاراق دوشونولموشدور. بونون ان اؤنملی سونوجو، سیاسی اوتوریتهیه ایطاعت ائدنلرین تومونون بو دؤولتین ‘وطنداشی’ سایلماسی اولموشدور. بئلهجه آییریمجیلیق انگللنمیش و بو دوروم تورک دؤولتلرینین بؤیومه ندنلریندن بیری اولموشدور.
KAYNAKÇA
Arat, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig I: Metin, 3.bsk., Ankara, TDK, 1991.
Arsal, Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İ.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, ۱۹۴۷٫
Arslan, Mahmut, Kutadgu Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı¸İstanbul, İ.Ü. Ed. Fak. Yayınları, ۱۹۸۷٫
Baştav, Şerif, “Eski Türklerde Harp Taktiği”, Türk Kültürü, Cilt: 2, Sayı: ۲۲, ۱۹۶۴, s.39-48.
Bombaci, Alessio, “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, DTCF, 1953, s.65-75.
Câhiz, Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, Çev.: Ramazan Şeşen, 2.bsk., Ankara, TKAE, 1988.
Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1967, Ankara, TDK, 1968, s.39-49.
Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Ögdülmiş”, Türk Kültürü, Sayı: ۹۸, Yıl: IX, Aralık 1970, s.95-111.
Çağatay, Saadet, “İl, Ulus, Yönetenler”, Cumhuriyetin 50. Yılı Anma Kitabı, Ankara, A.Ü. DTCF, 1973, s.281-308.
Duralı, Teoman, Felsefe-Bilim’e Giriş, İstanbul, Çantay Kitabevi, t.y.
Duralı, Teoman, “Felsefe-Bilim’e Ramak Kalmışken: Türklerin Düşünce Tarihi ve Felsefe-Bilim”, Bilim Felsefe Tarih, 1, Mayıs 1991, s.143-173.
Eberhard, Wolfram, “Eski Çin Felsefesinin Esasları”, A.Ü. DTCF Dergisi, Cilt: II, Sayı: ۲, ۱۹۴۴, s.265-274.
Esin, Emel, “Türk Sanatında Alp Şahsiyetinin Görünüşü”, Türk Kültürü, Sayı: ۸۲, Yıl: VII, Ağustos 1969, s.770-794.
Esin, Emel, “Tonga-Alp-Er”, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Fasikül: 1, Sayı: ۱۳, Erzurum 1985, s.137-161.
Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۱٫
Genç, Reşat, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara, TKAE, 1997.
İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşit Rahmeti Arat İçin, Ankara, TKAE, 1966, s.259-271.
Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۰٫
Kaşgarlı Mahmud, Divanü Lûgat-it-Türk, Cilt: I-III, Çev.: Besim Atalay, 3.bsk., Ankara, TDK, 1992.
Nizamülmülk, Siyasetnâme, Çev.: Nurettin Bayburtlugil, 2.bsk., İstanbul, Dergâh Yayınları, ۱۹۸۷٫
Orkun, Hüseyin Namık, Eski Türk Yazıtları, Ankara, TDK, 1986.
Ögel, Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1982.
Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi, Cilt: I-II, İstanbul, Nakışlar Yayınevi, 1980.
Türker-Küyel, Mübahat, “Kutadgu Bilig ve Fârâbî”, Uluslararası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sinâ Sempozyumu Bildirileri, Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, ۱۹۹۰, s.219-230.
Üçok, Coşkun, Türk Hukuk Tarihi Dersleri, Ankara, 1960.
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig, Çev.: Reşit Rahmeti Arat, 4.bsk., Ankara, TTK, 1988.
* Bu makale, Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi’nin Mart 2006 tarihli 9. sayısında yayımlanmıştır.
[۱] b.1933, 1934.
[۲] b.5191-5193.
[۳] b.5469, 5470.
[۴] b.5947.
[۵] b.109.
[۶] b.1978.
[۷] b.1933.
[۸] b.1934.
[۹] b.1932.
[۱۰] b.1936.
[۱۱] b.1949.
[۱۲] Esin, Emel, “Tonga-Alp-Er”, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Fasikül: 1, Sayı: ۱۳, Erzurum 1985, s.145.
[۱۳] b.269.
[۱۴] b.277.
[۱۵] b.5861.
[۱۶] b.1962, 2682.
[۱۷] b.5378
[۱۸] b.1966.
[۱۹] b.1951-1956.
[۲۰] b.1957, 1981
[۲۱] b.1961.
[۲۲] Ögel,Bahaeddin, Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara, Başbakanlık Basımevi, 1982, s.67.
[۲۳] b.1979, 2056, 2076, 2092-2093 v.d.
[۲۴] b.1960.
[۲۵] Ögel, a.g.e., s.178.
[۲۶] b.454.
[۲۷] b.2030.
[۲۸] İnalcık, Halil, “Kutadgu Bilig’de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri”, Reşit Rahmeti Arat İçin, Ankara, TKAE, 1966, s.268.
[۲۹] b.5865.
[۳۰] b.1931.
[۳۱] b.1934.
[۳۲] b.1939-1942.
[۳۳] b.1968.
[۳۴] b.1943-1944.
[۳۵] Genç, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۱, s.79.
* Nizamülmülk de, hükümdardan çekinen zalimlerin ‘ellerini kısa tuttukları’ndan söz eder.
[۳۶] Genç, Reşat, Kaşgarlı Mahmud’a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, Ankara, TKAE, 1997, s.94.
[۳۷] b.3867-3869.
[۳۸] b.1966.
[۳۹] Arslan, Mahmut, Kutadgu Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı, İstanbul, İ. Ü. Ed. Fak. Yayınları, ۱۹۸۷, s.65.
[۴۰] a.g.e. s.52.
[۴۱] b.5910-5913, 2703-2705.
[۴۲] b.2094.
[۴۳] b.422.
[۴۴] b.2709.
[۴۵] b.2710.
[۴۶] Arslan, a.g.e. s.56.
[۴۷] İnalcık, a.g.e. s.265.
[۴۸] Turan, Osman, Türk Cihan Hâkimiyeti Mefkûresi Tarihi I-II, İstanbul, Nakışlar Yayınevi, 1980, s.197.
[۴۹] Nizamülmülk, Siyasetnâme, Çev.: Nurettin Bayburtlugil, İkinci Baskı, İstanbul, Dergâh Yayınları, ۱۹۸۷, s.35.
[۵۰] b.4064-4069.
[۵۱] Çağatay, Saadet, “İl, Ulus, Yönetenler”, Cumhuriyetin 50. Yılı Anma Kitabı, Ankara, A.Ü. DTCF, 1973, s.298.
[۵۲] DLT, III, s.41.
[۵۳] b.2186, 2461, 2463, 2755, 2844.
[۵۴] b.2186-2187, 2190, 2199 v.d.
[۵۵] Eberhard, Wolfram, “Eski Çin Felsefesinin Esasları”, A.Ü. DTCF Dergisi, Cilt: II, Sayı: ۲, ۱۹۴۴, s.273.
[۵۶] b.2312, 2327.
[۵۷] Baştav, Şerif, “Eski Türklerde Harp Taktiği”, Türk Kültürü, Cilt: 2, Sayı: ۲۲, ۱۹۶۴, s.41.
[۵۸] el-Câhiz, Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Fâziletleri, Çev.: Ramazan Şeşen, İkinci Baskı, Ankara, TKAE, 1988, s.87.
[۵۹] b.2270-2281.
[۶۰] b.5487.
[۶۱] b.5484-5490.
[۶۲] b.2140.
[۶۳] b.2425-2427.
[۶۴] b.2057-2059.
[۶۵] b.2132-2139, 3039, 3045, 3049.
[۶۶] b.3109-3110.
[۶۷] b.5548-5549, 737, 893.
[۶۸] b.1922-1923.
[۶۹] b.2130-2131.
[۷۰] b.5557-5558.
[۷۱] Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yayınları, ۱۹۸۰, s.27.
[۷۲] Genç, a.g.e. s.99.
[۷۳] b.4336.
[۷۴] b.4316.
[۷۵] b.4337-4340.
[۷۶] b.4341-4354.
[۷۷] b.4345.
[۷۸] b.4355-4360.
[۷۹] b.4355.
[۸۰] b.4361-4365.
[۸۱] b.4366-4375.
[۸۲] b.4376-4391.
[۸۳] b.4392-4399.
[۸۴] b.4400-4418.
[۸۵] b.4419-4438.
[۸۶] b.4439-4455.
[۸۷] b.4456-4463.
[۸۸] b.4469-4471.
[۸۹] b.4320-4331.
[۹۰] Arsal, Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İ.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, ۱۹۴۷, s.116.
[۹۱] b.5560-5567.
[۹۲] Arsal, a.g.e. s.117.
[۹۳] Üçok, Coşkun, Türk Hukuk Tarihi Dersleri, Ankara, 1960, s.35.
[۹۴] Bombaci, Alessio, “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, DTCF, 1953, s.74.
[۹۵] b.1953.
[۹۶] b.1952.
[۹۷] b.1951.
[۹۸] b.1682, 1825, 1827, 1828.
[۹۹] b.1850-1866.
[۱۰۰] b.1865-1870.
[۱۰۱] b.1841, 1851, 2454, 2788, 2873, 3980, 5213.
[۱۰۲] b.1683.
[۱۰۳] b.1680, 1818-1819, 4021-4022.
[۱۰۴] b.1968.
[۱۰۵] b.5478.
[۱۰۶] b.1843, 1845, 1846.
[۱۰۷] b.1845.
[۱۰۸] b.3165, 3218, 4639, 4640, 6611.
[۱۰۹] b.303, 4136, 5252, 5894.
[۱۱۰] b.218, 2602, 2979.
[۱۱۱] b.224, 1968.
[۱۱۲] b.252.
[۱۱۳] b.221.
[۱۱۴] Genç, Karahanlı Devlet Teşkilâtı, s.88.
[۱۱۵] b.183, 223, 287, 405, 1100, 1530, 3660, 5999, 6061, 6401 v.d.
[۱۱۶] b.1949, 2043.
[۱۱۷] b.277.
[۱۱۸] b.5905.
[۱۱۹] b.1961.
[۱۲۰] b.819, 821, 822.
[۱۲۱] b.2030.
[۱۲۲] Genç, a.g.e. s.58.
[۱۲۳] b.2031.
[۱۲۴] b.703-709.
[۱۲۵] b.710.
[۱۲۶] b.2589, 4213, 4424, 5578 v.d.
[۱۲۷] İnalcık, a.g.e. s.270.
[۱۲۸] b.2553.
[۱۲۹] Genç, a.g.e. s.89.
[۱۳۰] b.257, 3660.
[۱۳۱] b.1028.
[۱۳۲] b.1964, 2073, 5358.
[۱۳۳] b.948.
[۱۳۴] b.2321.
[۱۳۵] b.6107.
[۱۳۶] b.2110.
[۱۳۷] Genç, a.g.e. s.99.
[۱۳۸] b.5165.
[۱۳۹] b.5355.
[۱۴۰] b.5359.
[۱۴۱] b.5358.
[۱۴۲] b.5360.
[۱۴۳] b.2982-2983.
[۱۴۴] b.5353.
[۱۴۵] b.5545.
[۱۴۶] b.5460 5479, 5332-5333.
[۱۴۷] b.822.
[۱۴۸] b. 2132-2133.
[۱۴۹] b.2017.
[۱۵۰] b.2136-2137.
[۱۵۱] b.2024-2032.
[۱۵۲] b.2033-2034.
[۱۵۳] b.2057-2059.
[۱۵۴] b.2051-2057, 2365, 2411.
[۱۵۵] b.5484-5489.
[۱۵۶] b.5488, 5491, 5492.
[۱۵۷] b.5487.
[۱۵۸] b.2144.
[۱۵۹] b.2052, 2141.
[۱۶۰] b.2139.
[۱۶۱] b.2140.
[۱۶۲] b.5578.
[۱۶۳] b.5575-5577.
[۱۶۴] b.5580-5582.
[۱۶۵] Bombaci, a.g.e. s.67.
[۱۶۶] Çağatay, Saadet, “Kutadgu Bilig’de Ögdilmiş”, Türk Kültürü, Sayı: ۹۸, Yıl: IX, Aralık 1970, s.105.
[۱۶۷] Teoman Duralı, Felsefe-Bilim’e Giriş, İstanbul, Çantay Kitabevi, t.y., s.99.
[۱۶۸] b.3557, 4831.
[۱۶۹] b.882.
[۱۷۰] b.3510.
[۱۷۱] b.3271.
[۱۷۲] b.3237, 3245-3250, 3259, 3468.
[۱۷۳] b.1841, 1851, 2454, 2788
[۱۷۴] b.3014, 3467, 3980, 5213.
[۱۷۵] b.3962.
[۱۷۶] IG6, IG7, IG11, ID6, ID19, ID24 v.d.
[۱۷۷] b.3962.
[۱۷۸] b.3467, 3980.
[۱۷۹] b.899.
[۱۸۰] b.1987, 2789, 2897.
[۱۸۱] b.872-879.
[۱۸۲] b.2862.
[۱۸۳] b.700-710.
[۱۸۴] b.1960.
[۱۸۵] b.1981, 3009.
[۱۸۶] b.5191-5194.
[۱۸۷] b.5733, 5794.
[۱۸۸] b.4192.
[۱۸۹] b.4468
[۱۹۰] b.5200, 5204.
[۱۹۱] b.2071.
[۱۹۲] b.2038.
[۱۹۳] b.2110, 2113.
[۱۹۴] b.5353.
[۱۹۵] b.3267.
[۱۹۶] b.3268.
[۱۹۷] b.5948-5949.
[۱۹۸] b.893.
[۱۹۹] b.5309 v.d.
[۲۰۰] Türker-Küyel, Mübahat, “Kutadgu Bilig ve Fârâbî”, Uluslar arası İbn Türk, Hârezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sinâ Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1990, s.230.
[۲۰۱] b.3341.
[۲۰۲] b.4792.
[۲۰۳] b.3249.
[۲۰۴] b.3249-3251.
[۲۰۵] b.3269, 3928, 3931, 3935.
[۲۰۶] b.3243-3251.
[۲۰۷] b.3216-3224.
[۲۰۸] Duralı, Teoman, “Felsefe-Bilim’e Ramak Kalmışken: Türklerin Düşünce Tarihi ve Felsefe-Bilim” Bilim Felsefe Tarih, 1, Mayıs 1991, s.158.
[۲۰۹] Küyel, a.g.e. s.229.
[۲۱۰] a.g.e. s.230.
[۲۱۱] Arsal, a.g.e. s.95.
[۲۱۲] Saadet Çağatay, “Kutadgu Bilig’de Odgurmış’ın Kişiliği”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 1967, Ankara, TDK, 1968, s.46.
[۲۱۳] Esin, Emel, “Türk Sanatında Alp Şahsiyetinin Görünüşü”, Türk Kültürü, Sayı: ۸۲, Yıl: VII, Ağustos 1969, s.770
یازار ؛گوگهان ییلماز ،اویغونلاشدیران؛ائلچین


text:
اوزبیک نثرچیلیگیگه بیر نظر
در واقع هر قنده ی علمی- ادبی ایجاد و فعالیتلر تیل نینگ یوکسلیب، رواجلنیشیگه باعث بوله دی. خوب شونده ی ایکن افغانستان اوزبیکلری آره سیده نثرچیلیک وضعیتی قی احوالده؟ بلخ عالی گاهی اوزبیک تیلی و ادبیاتی بولیمی نینگ ایککینچی صنف طلبه سی شگوفه بوحقده اوز فکرینی بیلدیررکن، نثرلرنینگ آزلیگی حتی کی اوزبیکچه سوزلریمیز ذخیره سی نینگ تاره ییشیگه سبب بوله دیب ایتماقده. اونگه کوره "نثر ساحه سیده قیینچیلیکلریمیز کوپ. مثلن اگر بیز سیمینار تیارلماقچی بولسک؛ کوپینچه دری تیلیدن ترجمه قیلیب یاکی لاتین و کیریل الفبالریدن اوزگرتیریب، کیین فایده لنه میز."
افغانستان اوزبیکلری نینگ تیلینی رواجلنتیریش و اونی اورگنیش یولیده تورگن ثمره لی راق یوللرنینگ بیری ایسه، کوپگینه طلبه لرگه کوره نثری ایجادیات دیر. ایریم اوقووچیلرگه قره گنده؛ اوتمیش دور نینگ محصولی بولگن نادر نثری اثرلر نینگ قولیازمه نسخه لری افغانستانده یوقلیگی یاکی کم درجه ده موجودلیگی اوزبیک تیلیده نثر کتابلری نینگ اونچه لیک یوقلیگی و نثر دایره سینی کیچیکراق بولیشیگه حصه قوشه دی.
بلخ بیلیم یورتی نینگ اوزبیک تیلی و ادبیاتی بولیمیده استاد صفتیده فعالیت آلیب باره یاتگن محمد یعقوب قره ش جنابلری ایسه، نثرچیلیک میدانی ایندی کینگه ییب باریشینی بیللی قیلیب، بو بابده شونده ی فکر بیلدیره دی.
« حاضرگی کونده نثری اثرلر خواه ظنز بولسین، خواه حکایه توپلملری باسیمدن چیقه باشله گن. مثال اوچون: شفیقه یارقین نینگ "ینه کوریشگونچه" دیب ناملنگن حکایه لر توپلمی یاکی، "سوکیش هم پول بولر ایکن!" محمد حلیم یارقین دن ظنزلر توپلمی، قاله ویرسه، نورالله آلتای نینگ "همه گپ پولده" حکایه لر توپلمی کبی نثری توپلملر باسیمدن چیقیب، اوقوچیلر اختیاریگه قوییلگن. منه شو اوزی اوزبیک نثرچیلیگی نینگ رواجلنیب باریشیگه دلالت بیره دی"
افغانستان اوزبیکلری آره سیده نثر ساحه سیده اوزیل- کیسیل ییترلی ایشلر قیلینمه گن دیگن فکرلرنی ایریملر رد قیلسه، کوپچیلیک ایسه عکسینچه فکر و قرارده. طلبه لرگه کوره قنده ی بولمه سین بری بیر نثرنینگ یوکسلیب کیتیشی و کینگراق قولاچ یاییشی اوچون کتته راق قدملر کوتریلیشی کیره ک.


text:
آمریکانین «داو جونس» ایندکسی دونن نیویورک فوند بیرژاسیندا ۳،۱۵% آبش دؤولت ایستیقراضلارینین گلیرلیلیینین آرتماسی فونوندا اوجوزلاشیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، «داو جونس»لا برابر آمریکا بازارینین ۵۰۰ ان بؤیوک شیرکتینی ترکیبینده بیرلشدیرن «س&پ ۵۰۰» ۳،۲۹%، ناسداق ایندکسی ایسه ۴،۰۸% گئریلهییب. «س&پ ۵۰۰» اوچون بو گؤستریجی فورالدان، ناسداق اوچون ایسه یانواردان بو یانا قئیده رکورد ایتکی اولوب.
بونونلا بیرژادا اکثر تکنولوگییا شیرکتلرینین سهملری ده اوجوزلاشیب. ان بؤیوک ایتکی تویتر (۸،۴۷%)، «نتفلیکس» (۸،۳۸%)، «اپل» (۴،۶۳%)، «اینتل» (۳،۷۶%) شیرکتلرینده قیده آلینیب.
«رؤیتر» آگنتلیینه آچیقلاما وئرن «دووبللین» فوندونون رهبری جفری قوندلاخ اوجوزلاشمایا اساس سببلردن بیرینین آمریکا دؤولت ایستیقراضلارینین گلیرلیینین آرتماسینین اولدوغونو بیلدیریب:
«آمریکانین فوند بازاری فایز درجهلرینین قفیل آرتماسینا رئاکسییا گؤسترمهیه باشلاییب و گلهجکده بو تندنسییا داوام ائدجک. اگر گلهجکده فایز درجهلرینین آرتیم سرعتی ناراحات وئریجی مقاما چاتسا، بو تندنسییا داواملیلیغینی ایتیرمهیهجک».
بعضی مطبوعات اورقانلاری آمریکا بازارینا هم ده چینله یارانان تیجارت محاربهسینین تأثیر ائتدیینی بیلدیریب. چینله تیجارت ساواشی بارهده مؤوقعییندن ال چکمهیهن آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ «دوو جونس» ایندکسینین اوجوزلاشماسیندان درحال سونرا وئردیی آچیقلامادا بوتون گوناهی فئس-این اوزرینه آتیب. او، فس-این آرتیق دلی اولدوغونو و حددن آرتیق سرت مونتار سیاست یوروتدویونو بیلدیریب.
ان ماراقلی مقام ایسه آمریکا فوند بازارینداکی اوجوزلاشمانین آسییا فوند بازارلارینی دا سیلکهلهمهسی اولوب. بئله کی، چین فوند بازارلاریندا سون آیلارین ان بؤیوک چؤکوشو یاشانیب. هونگ کونقون «هانق سنق» ایندکسی ۳،۷۳%، «شانخای» ایندکسی ۳،۷۵%، «شنزن کومپوزیت» ایندکسی ایسه ۴،۸۷% دیر ایتیریب.
آسییانین ان بؤیوک تلکومونیکاسییا شیرکتلریندن بیری اولان «تنجنت»این سهملرینین دیری ۴% اوجوزلاشیب. بو سیرادا سمارتفونلار اوچون لینزا ایستحصال ائدن «ساننی اوپتیکال تکنولوژی» (۵،۸%)، «قرئیت وول موتور» آوتومبیل شیرکتی ده (۵،۶%) یئر آلیب.
چینله برابر تایوانین «تایکس» (۵،۷۲%)، یاپونییانین «نیکی» ایندکسی (۳،۸۹%) ده دیر ایتیریب.


text:
در این کلیپ صوتی، یکی از استاد با صدای دلنشین و زبان شیرین ترکمنی به اهمیت یادگیری زبان مادری می پردازد.
انه دیلینگ هممه زادینگ گُوز باشی
قاوی نامه، اِربِت نامه
یاغشیلقدیر یامانلیق
بی دوشونجی لرینگ هممه سینی آداملار ایلکی باشدان اُوز دیلی بیلن اُورِنیار دیر
نام اُوچین بُوتین ملِّتینگ، اُولینگ کیچینگ الونیار دیلینه، انه دیل دییلیار؟
سبابی انه سی هایسی دیلده گورلِسه، چاغادا شُول دیلی سایلاب آلیار. اُولی آداملارینگ گُورلِیشیندن، اُولارینگ چاغالیقده نَاهیلی ماشغالادا اُنیب اُسُندیگینی بیلسه بولیار.
انه دیلینگ بُوتین ملتینگده دنیاسی. اُوز ملی دیلی بُولمادیق ملتینگ، تاریخی صاحناسیندان دُوشمگی آنقساددیر. اُنینگ ییتیب گیدمسیده آنقساد. و انه دیلینگ قورُولماغی و اُستورمِگی ضرور!
هیچ بیر دیل اُوز اُوزیندن اُسیب یُوقار درجه یِتِنوق. اُنیق اُوچین آلادا گِرِگ. بیزینگ انه دیلیمیز آوادان و اُوازلی و بای دیل. سبابی تورکمن دیلینی


text:
کابل ده امریکاکوچلریگه قتیغ تلفات ایتکزیلدی
ناتو نینگ افغانستان ده گی قوماندان لیگی کابل غربی حدودیده یوز بیرگن انتحاری هجوم نتیجه سیده 13 امریکا لیک عسکر هلاک ایتیلگنی نی معلوم قیلگن.
مذکور هجوم مسوولیتی نی طالبان جنگره لری اوز ضمه لریگه آلگن.
امریکا مدافعه وزیرلیگی نینگ معلوم قیلیشیچه، مذکور اون اوچ کیشی نینگ بیش ته سی ناتو گه باغلیق حربی عسکر ایکن و باشقه 8 کیشی سی ایسه حربی سیز ایشچی لردن ایکن لر.
انتحارچی پارتلاوچی ماده لردن توله بوگن بیر موتر دن فایده لب، کابل نینگ دارلامان منطقه سیده ناتو حربی قطاریده ایتیشتیریب، اوزینی پارتله تگن.
شونینگ دیک افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ معلوم قیلیشیچه، مذکور حادثه ده، بیر پولیس عسکری و اوچ عادی اهالی هم هلاک بولگن.


text:
ایرانین سابیق پرزیدنتی علی اکبر هاشمی رفسنجانی دفن اولونوب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، دفن مراسیمینه اؤلکهنین آلی دینی لیدئری علی خامنه ای و پرزیدنت حسن روحانی ده قاتیلیب.
مراسیم پایتاخت تهراندا کئچیریلیب و یوز مینلرله وطنداش مشهور سیاستچینی سون منزیله یولا سالیب.
ایرانین مصلحت شوراسینین صدری، سابیق پرزیدنت علی اکبر هاشمی رفسنجانی یانوارین ۸-ده ۸۳ یاشیندا وفات ائدیب. اونون اورک چاتیشمازلیغیندان دونیاسینی دییشدیی بیلدیریلیر.
هاشمی رفسنجانی ۱۹۸۰- ۱۹۸۹-جو ایللرده پارلامنتین صدری، ۱۹۸۹-۱۹۹۷-جی ایللرده ایران پرزیدنتی اولوب.


text:
۱- اوزون الی ، ساققالی ساری
۲- اوزو قیرمیزی ، باشی جیریق ، یئدیی قارا ، آغ پارچانی یاش ائله ر ، ایکی کونلو خوش ائیله ر
۳- اوستالار آی اوستالار ، شفا تاپسین خسته لر ، او هانسی قوش دور دئیین ، اؤز قویروغون دسته لر؟
۴- اوستو داش دیر داش دئییل ، ایلده بیر یومورتاییر ، تویوغا محتاج دئییل.
۵- اوستو زمی بیچیلیر ، آلتی بولاغ ایچیلیر
۶- اوستو یاشیل ایچی قیرمیزی لالالار ، ایل دن ایله جوفته وورار بالالار ، عاقیللی لر تئز تاپار ، عاقیل سیزلار اوت آلار.
۷- اوشدو بیر کهلیک ، قوندو بیر دلبر
۸- اوکیمدیر چاغیریر کت دن ، آغزی سوموک دن ، ساققالی ات دن
۹- او کیم دیر هامودان اوسته گئده ر؟
۱۰- اولچوده ترازیا گلمز ، اولماسا خبر گلمز
جاوابلار
۱- مکه مئیوه سی و اونون تئل لری
۲- قلم ، مکتوب ، کاغیذ
۳- جهره ، یؤنؤ ایپه چئویره ن ال جهره سی
۴- توسباغا
۵- سؤت وئره ن قویون و اونون یؤنؤ
۶- قارپیز
۷- بوغدا و سامان ، بوغدانی سووران زامان دا
۸- خوروز
۹- اولو ، مئیت ، اولونو تابوت دا آپارارکن
۱۰- کاغیذ ، مکتوب