text:
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesinde əməklə əlqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir.
اینسانین ایلک سؤز صنعتی امک پروسئسینده امکله علاقهدار اولاراق یارانمیش نغمهلردن عیبارتدیر. اوللر بسیط اولان بو نغمهلر تدریجن اینکیشاف ائتمیش و تکمیللشمیشدیر. جمعیت اینکیشافینین ایبتیدایی دؤورونده یارانان نغمهلرده سؤزون معنا جهتیندن داها چوخ، ایشین ریتمیندن عمله گلن مئلودییایا اهمیت وئریلمیشدیر. بو نغمهلرین سورعتله اینکیشاف ائدیب تکمیللشمهسینین اساس سببی اونلارین ایشی ایشچییه سئودیرمهسی، سفربر ائتمهسی، ایشچینین زحمتینی یونگوللشدیرمهسی اولموشدور.
آذربایجان شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا امک نغمهلرینین داها اینکیشاف ائتمیش، تکمیللشمیش نومونهلریندن بیری هولاوارلاردیر. معلومدور کی، آذربایجان خالقینین تا قدیم زامانلاردان اساس مشغولیتی مالدارلیق و اکینچیلیک اولموشدور.
هولاوارلار اساسن اکینچنلیک، جوتچولوکله مشغول اولان بابالاریمیزین آغیر زحمتینی یونگوللشدیرمک اوچون یئر سورولدویو زامان اوخونان نغمهلردیر.
قارا کل ائلین واری،
دئ دردین بیلیم باری.
منی مغموم ائیلمه
آچیلسین دیلین باری.
مالدارلیق و قویونچولوقلا مشغول اولان کوتلهلر ایسه سایاچی سؤزلری آدلانان شعر نومونهلری یاراتمیشلار. هولاوارلار کیمی سایاچی سؤزلری ده بایاتیلاردان یالنیز مضمونلارینا گؤره فرقلنیرلر، فورما اعتیباری ایله اونلار بایاتیلارا چوخ اوخشاییرلار.
سایاچی سؤزلری مالدارلیغین اینکیشافی، چوبان و ساغیجیلارین قویونا اولان موناسیبتی، قویونچولوغون برکتلی و محصولدار اولماسینی ترننوم نتیجهسینده یارانیر:
ننم آ شیشک قویون.
یونو بیر دؤشک قویون.
بولامانی تئز یئتیر
قیریلدی اوشاق قویون.
ننم آ ساچاق قویون،
برهدن آشاق قویون.
سنه کج باخانلارین
گؤزونه بیچاق قویون.
سایاچی سؤزلرینین بعضیسی بایاتیلاردان فورما اعتیبا ری ایله ده فرقلنیر. بو لیریک پارچالارین موعین کومپوزیسییاسی اولور.
قویونلو ائللر گؤردوم
قورولو یایا بنزر.
قویونسوز ائللر گؤردوم
قوروموش چایا بنزر.
قویون وار کره قویون،
قویون وار کوره قویون.
گئدر داغلاری گزر،
گلر ائولری بزر.
بایاتیلار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا ان چوخ یاییلمیش، و معنا دولغونلوغو، فلسفی مضمونو و بدیعی تاثیر قوووهسی ایله فرقلنن ژانرلاردان بیری ده بایاتیدیر.
بایاتیلار فورما جهتدن خالق شعرینین باشقا نؤوعلریندن فرقلنیرلر. دؤرد میصراعدان عیبارت اولان بو لیریک شعر نومونهلری یئددی هئجالی، قافیه قورولوشو جهتدن 1، 2، 4- جو میصراعلار همقافیه، 3-جو میصراع ایسه سربست اولور. (ا، ا، ب، ا)
ائلهمی هاراییندان،
ائل یاتماز هاراییندان.
گونده بیر کرپیچ قوپور
عؤمرومون ساراییندان.
بایاتیلارین بیرینجی میصراعسی معناسینا گؤره چوخ واخت بندین قالان میصراعلاری ایله باغلانمیر. بایاتیلاردا اساس فیکیر اوچونجو و دؤردونجو میصراعلاردا وئریلیر.
بایاتیلار اساسن «من آشیق»، «عزیزینم» و «ائلهمی» سؤزلری ایله باشلانیر. تدقیقاتچیلار بئله قناعته گلیرلر کی، بونلار گلیشی گؤزل اولان سؤزلر دئییل، ایلک دفعه بایاتی سؤیلهین آشیقلارین آدلاریدیر. من آشیق- ساری آشیق.عزیزینم-عزیزی، ائلهمی-ائلهمی آدلی شاعیر اولموشدور. بو فیکری ساری آشیق حاققیندا اولان تدقیقات و روایتلر نیسبتن تاماملاییر.
بایاتیلارین احاطه دایرهسی چوخ گئنیشدیر. بو پارچالاردا خالقین ایجتیماعی- سیاسی ایدئیالاری، دونیاگؤروشو، گلهجگه موناسیبتی، وطن محبتی، آزاد سئوگی موتیولری، فلسفی دوشونجهلری اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر.
ائلهمی درده کرم،
دوشموشم درده، کرم!
قوشارام غم کوتانین،
اؤزومه درد اکرم.
من آشیق نؤکر جانیم
هر دردی چکر جانیم،
نه حاققیم وار، نه موزدوم.
بگلره نؤکر جانیم.
بایاتینین خالق آراسیندا چوخ گئینش یاییلماسینین باشلیجا سببی اونون ساده، ییغجام، هم ده وزن اعتیباری ایله اویناق اولماسیدیر. دیگر طرفدن، بایاتیلار آذربایجان موسیقیسی ایله هماهنگدیر. بو دا اونون اینکیشافینا، سلیسلشمهسینه و خالق آراسیندا داها سورعتله یاییلماسینا سبب اولموشدور. تصادوفی دئییلدیر کی، اون یئددینجی عصرین گؤرکملی آشیغی، بایاتی اوستالاریندان بیری اولان ساری آشیغین یاراتدیغی شعرلر زامان کئچدیکجه یئنی-یئنی علاوهلرله تکمیللشیر، حتا بیر شعرین نئچه-نئچه واریانتی یارانیر.
خالق شعرینین باشقا نؤوعلری کیمی بایاتیلار دا یوکسک صنعت اثریدیر. بو دؤرد میصراعلیق بدیعی پارچادا بعضاً چوخ درین فیکیر، فلسفی معنا اولور.
بدیعی صنعتکارلیق اعتیباری ایله ده بایاتیلار دیقتی جلب ائدیر. یوکسک شعریت، آخیجیلیق، بایاتینین اساس مزیتیدیر. زامانین داشلی- کسکلی یوللاریندا ایمتاحاندان موظفر چیخان و دؤوروموزه قدر گلیب چاتان بو صنعت اینجیلری آراسیندا جیناس قافیهلر دیقتی داها چوخ جلب ائدیر.
عزیزییم یوز للی،
صرراف چکر یوز لعلی.
نامرد اوغول مرد اولماز،
یوز آغیز آچ، یوز للی.
لایلالار. آنالارین بئشیک باشیندا موعین موسیقی آهنگی ایله اوخودوغو نغمهلردیر. بورادا آنانین اؤز کؤرپهسینه بسلهدیگی محبت، اونون گلهجکده خوشبخت گون گؤرمهسی اوچون آرزو و ایستکلری ترننوم اولونور. لایلالار فورما اعتیباری ایله قیسمن بایاتیلارا یاخین اولسالار دا مضمونجا اونلاردان فرقلنیرلر. حتا لایلالارین بعضیسینین اؤزونه مخصوص:
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای، -
نقاراتی دا واردیر کی، بو دا اونلارین فورماجا موستقیل اینکیشاف یولو کئچیرمهسینی گؤستریر.
لایلای دئییم دویونجا
باش یاسدیغا قویونجا.
پارداخلان قیزیل گولوم
بیر ایگلهییم دویونجا.
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای!
اوخشامالار. آنالار اورک سؤزلرینی، کؤنول نغمهلرینی، اؤز سئویملی اؤولادلارینا محبتینی بیر ده اوخشامالار واسیطهسی ایله ایفاده ائدیرلر.
اوخشامالار لایلالاردان هم فورما، هم ده مضمونجا فرقلنیرلر. لایلالار آنانین اؤز کؤرپهسینی یاتیرماق مقصدی ایله بئشیک باشیندا اوخودوغو نغمهلردن عیبارتدیر. بو نغمهلر بیر نؤوع یوخونون سورعتلنمهسینه خیدمت ائدن آهنگده اولمالیدیر. اوخشامالاردا ایسه اوشاق یا یوخودان اویالان زامان، یا دا باشقا اوزوگولر واختلاریندا آناسی اونون سئوینجینه شریک اولور. او، لیریک پارچالارلا کؤرپهسینی اوخشاییر. بو واخت اوشاغین وضعیتی ایله علاقهدار اولاراق شعرین آهننگی ده دییشیر. ایندی لایلالارداکی کیمی حزین نغمه طلب اولونمور، کؤرپهده روح یوکسکلیگی عمله گتیرمک، اونو آتیب- توتماق لازیمدیر. اودور کی، شعرین وزنی یونگول، هئجاسی ایسه مومکون قدر آز اولور.
آغاردی باشیم،
یوخدور سیرداشیم.
قوهوم-قارداشیم
بو بالاما قوربان.
توستوسوز داملار،
ساری باداملار،
تنبل آداملار
بو بالاما قوربان.
آغیلار. فولکلورون ان کؤهنه ژانرلاریندان بیری اولان، اؤلوم و ماتم نغمهلری ساییلان آغیلار لایلالارا نیسبتلی بایاتیلارا داها چوخ یاخیندیر. بو نغمهلر بایاتیلاردان یالنیز مضمونونا گؤره فرقلنیرلر. آغیلار اؤز یاخین آدامینی ایتیرمیش اولان آنانین و یا بیر قادینین فریادینی ایفاده ائدیر. آغیلار یالنیز فردی و شخصی کدرین ایفادهسی ایله محدودلاشمیر، بو نغمهلرده خالقین حیات و معیشتیندن دوغان غوصه و کدرله یاناشی، ایجتیماعی قورولوشون آغیر بویوندوروغو آلتیندا اینلهین زحمتکئش کوتلهسینین عذاب و ایشکنجهلری ده عکس اولونور.
ائلهمی دوشن یئری،
آتلانیب دوشن یئری،
گؤز یاشیم اودا دؤنوب
یاندیریر دوشن یئری.
صنم یاسامی گلدین،
دابان باسامی گلدین؟
ساغلیغیندا گولمهدین
اؤلدو، یاسامی گلدین؟!
اؤلونون اوستونده شعر دئیه- دئیه آغلاماق خالقیمیزین ان قدیم عادتیدیر. بو خوصوصیت باشقا خالقلاردا دا واردیر. آغیلار یالنیز ماتم مراسیملرینده دئییلمیر، بوندان باشقا اؤز سئویملی و یاخین آدامینی اوزاق سفره یولا سالان و بو سفردن اونون گئری قاییتماسینا گومان آز اولدوغو زامانلار دا آغیلاردان ایستیفاده اولونور. آغیلاری اساسن قادینلار ایفا ائدیر. چوخلو آغی بیلن، یاخشی سسه مالیک اولان قادینلار یاس یئرینه دعوت اولونورلار. اونلار اؤلن آدامین ایشی، وظیفهسی و کئچمیشی حاققیندا اولجهدن لازیمی معلومات توپلاییرلار. آغی اوخوندوقدان سونرا ماتمده ایشتیراک ائدنلر همین آهنگده سون میصراعنی تکرارلاییب آغینی اوخویان قادینین سسینه خورلا سس وئریرلر.
آتالار سؤزو، مثللر و تاپماجالار. خالق یارادیجیلیغینین ان ساده فورمالاریندان بیری اولان آتالار سؤزو و مثللر فولکلورون چوخ یاییلمیش ژانرلارینداندیر.
خالق ذکاسینین محصولو اولان بو نادیر اینجیلر تاریخین موختلیف دؤورلرینده یاراناراق، زامان کئچدیکجه تکمیللشمیش و سلیسلشمیشدیر. دونیا خالقلاری قیسا، لاکین یوکسک بدیعی دگره مالیک اولان بو صنعت اثرلرینه «عیبرت آمیز سؤز»، «قیزیل سؤز»، «قانادلی سؤز»، «دیلین گولزاری»، «ایپه- ساپا دوزولمهمیش اینجیلر» کیمی یوکسک بدیعی قییمت وئرمیشلر. م. قورکی دئمیشدیر کی، ان بؤیوک حیکمت سؤزون سادهلیگیندهدیر. آتالار سؤزو و نغمهلر همیشه قیسا اولور، لاکین اونلاردا کیتابلارا سیغمایان آغیل و حیسلر واردیر.
جانلی دانیشیق دیلینین ایفاده واسیطهسی اولان آتالار سؤزو و مثللر موختلیف دؤورلرده موشاهیده و سیناق نتیجهسینده یارانمیشدیر. آتالار سؤزو و مثللر قورولوش و مضمونلاری اعتیباری ایله بیر-بیرینه چوخ بنزهییر، حتا بیر چوخ تدقیقاتچیلار اونلاری بیر- بیریندن آییرمیرلار. لاکین آتالار سؤزو و مثللرین بدیعی طبیعتی نه قدر یاخین اولسا دا اونلاری فرقلندیرن جهتلر واردیر.
مشهور روس عالیمی و. دال آتالار سؤزونون مثللردن اساس فرقینی اونون تام بیر حؤکمو، فیکری عومومیلشمیش حالدا، بیتمیش شکیلده ایفاده ائتمهسینده گؤروردو. دوغرودان دا آتالار سؤزونون ایفاده ائتدیگی مضمونون احاطه دایرهسی اولدوقجا گئنیشدیر («الدن قالان اللی گون قالار»)، مثللر ایسه آتالار سؤزونه نیسبتن کونکرئت اولوب موعین تفصیلاتلا باغلیدیر («الین ووروب دیزینه، ایندی گلیب اؤزونه»).
آتالار سؤزو و مثللرین تاریخی چوخ قدیمدیر. اونلار قدیم دؤورون محصولو اولدوغوندان اؤز ایلک یارادیجیلارینی ایتیرمیش، کوللئکتیوین یارادیجیلیق محصولونا چئوریلمیشلر.
لاکین بیر آتالار سؤزو یازیلی ادبیات واسیطهسی ایله خالقین جانلی دانیشیق دیلینه داخیل اولدوغو اوچون اونلارین یارانما تاریخی، مؤلیفلری معلومدور. مثلا:
سالام وئردیم روشوت دئییل دئیه آلمادیلار؛ (فضولی)
آبباس بو سؤزلری دئیر سریندن،
آرخی قازین سویو گلسین دریندن،
ائل بیر اولسا داغ اوینادار یئریندن
سؤز بیر اولسا ضربی کرن سیندیرار. (آبباس توفارقانلی)
یئریدیر بیر مثل دئسم یادیگار،
دئمهسم اورگیم سیخیلاجاقدیر.
بیرینجی آددیمدا لووغالانانلار
ایکینجی آددیمدا ییخیلاجاقدیر. (ص. وورغون)
نظره آلماق لازیمدیر کی، آتالار سؤزو و مثللرین یارانما یوللاری اولدوقجا موختلیفدیر. هله ایبتیدایی امک نغمهلرینده آتالار سؤزونون موعین ایزلرینی گؤروروک. بونلار هم اکینچیلیک، هم ده اووچولوق و مالدارلیقلا باغلیدیر.
آذربایجان خالقینین یاراتدیغی آتالار سؤزونون بیر چوخو بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریر، بونلار طبیعت حاققیندا اساطیری فیکیرلرله علاقهداردیر. (مث.: «دریادا نه ایشیم وار کی، خیدیر ایلیاسی دا چاغیرام»)...
آذربایجان بایاتیلاریندا، خالق مراسیملرینده، لطیفه و ناغیللاریمیزدا، عئینی زاماندا، تاریخی شخصیتلریمیزین آدی ایله باغلی آتالار سؤزو و مثللر ده یارانمیشدیر. میثالن، «کئچل سویا گئتمز»، «کئچلین بختی یئیین اولار» مثللری اساسن معیشت ناغیللاریمیزین موثبت قهرمانی کئچل صورتی ایله باغلیدیرسا؛ «سن کی، اولدون دگیرمانچی، چاغیر گلسین دن کوروغلو» «کوروغلو» داستانی ایله، «هر اوخویان موللا پناه اولماز» مثلی شاعیر م. پ. واقیف ایله علاقهداردیر.
بالا دادی، بال دادی... آتالار سؤزو ایسه آشاغیداکی بایاتینین ترکیب حیصه سیدیر:
بالا دادی، بال دادی،
بالا آدام آلدادی.
شیرینی شیرین اولور
آجیسی دا بال دادی.
آتالار سؤزو چوخ بدیعی اولور. بو بدیعیلیک، هر شئیدن اول، اونلارین حیات حقیقتلرینی جانلی، رئال و دولغون عکس ائتمهلریندن عیبارتدیر. دیل نؤقطهیی نظریندن ده آتالار سؤزو اولدوقجا سلیسدیر.
آتالار سؤزو و مثللر هم منظوم، هم ده منثور اولور. منظوم آتالار سؤزونون ایکی هئجادان توتموش اون اوچ هئجایا قدر نومونهسی واردیر. مثلا:
یوز اؤلچ
بیر بیچ. (ایکی هئجالی)
قیز یوکو
دوز یوکو.. (اوچ هئجالی).
بالالی ائو بازاردی
بالاسیز ائو مزاردی (یئددی هئجالی) و س.
تاپماچالار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا تاپماجادان اینسانین بیلیک دایرهسینی، تفکورونو موعینلشدیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلیر. عومومیتله، تاپماجالارین اکثریتی سوال شکلینده قورولموش مئتافورالاردان عیبارتدیر.
آریستوتئله گؤره تاپماجا صنعتکارلیقلا دوزلمیش مئتافورادیر.
تاپماجالارین یالنیز مئتافورادان عیبارت اولماسی واجیب دئییلدیر. موستقیم معنالی سواللاردان عیبارت اولان تاپماجالار اولدوقجا چوخدور. بعضی تاپماجالار ایسه جبری حسابلامالارین سادهجه حلیندن عیبارتدیر.
حاضیردا تاپماجالار یالنیز اوشاقلارین ذهنی اینکیشافینا خیدمت ائتمک، اونلاری اَیلندیرمک اوچون بیر واسیطهدیر. لاکین قدیم دؤورلرده تاپماجالار موهوم رول اوینامیش، اینسانلارین مدنی حیاتینین آیری-آیری ساحه لرینه داخیل اولموشدور.
آذربایجان خالقینین ایجتیماعی- مدنی حیاتیندا تاپماجالارین رولو فولکلورون اؤزونده موعین ایزلر بوراخمیشدیر.
قدیم دؤوره عاید اولان تاپماجالارین بعضیسی دینی گؤروشلرله باغلی اولموشدور. آذربایجان فولکلوروندا آللاه و آیری-آیری شخصلر حاققیندا یارانان اساطیر و افسانهلر اوزرینده قورولان تاپماجالار اساسن دینی اویدورمالارین نه درجهده اؤیرهنیلمهسینی موعینلشدیرمگه خیدمت ائتمیشدیر. بئله تاپماجالارا آشیق شعرینین «قیفیلبند» یاخود «باغلاما» آدلانان حیصه سینده تصادوف ائدیریک.
دینی گؤروشلردن باشقا تاپماجا بیر چوخ خالقلاردا اولدوغو کیمی، آذربایجان خالقینین فولکلوروندا دا آداملارین دونیاگؤروشونو، بیلیگینی، آغلینی موعینلشدیرمیشدیر. چوخ حاللاردا تاپماجالار واسیطهسی ایله دؤولتلر آراسیندا دیپلوماتیک علاقه و عایله موناسیبتلری یارادیلمیشدیر. بیر چوخ ناغیللاریمیزدا موثبت قهرمانلار اؤلکهنی موحاریبه فلاکتیندن اؤز آغیللاری ایله خیلاص ائدیرلر. دوشمن گؤندردیگی سواللارین جاوابینی سارای اعیانلاری دئییل، همین قهرمانلار تاپیرلار.
ناغیللاریمیزی بعضیسینده گؤزللیگی عالمه مشهور اولان قیز، او آداما اره گئتمک ایستهییر کی، اونون وئردیگی اوچ سوالا جاواب وئرمیش اولسون. بو سوالین ماهیتینی تاپماجا تشکیل ائدیر. («درزی شاگیردی احمد» و «چیل مادیان» ناغیللارینی گؤسترمک اولار).
آذربایجان خالقینین حیاتی، مشغولیتی ایله علاقهدار اولاراق یارانان یوزلرله تاپماجا واردیر. بو تاپماچالارین بعضیسی بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریب چیخاریر. مالدارلیق، اووچولوق، اکینچیلیک ساحهلرینه عاید اولان بو تاپماچالارین اکثریتی چوخ اوستالیقلا دئییلمیش بدیعی صنعت نومونهلریدیر.
بو مئشه گول مئشهلی،
آلتی تر بنؤوشهلی
بیر کیشینین مین اوغلو
هامیسی بیر پئشهلی. (بال آریسی)
نه قولو وار، نه پری،
نه گؤزو وار، نه سری
دونن بیر تیکه یئدیم.
اوستو ات، ایچی دری (تویوق، قوش معدهسی).
گؤروندوگو کیمی، تاپماجالارین آفوریزم خاراکتئرینده اولماسی، میثال گؤستردیگیمیز بایاتیلارین اساسن عئینینی تشکیل ائتمهلری، اونلارین نسیلدن-نسیله کئچهرک، دؤوروموزه قدر گلیب چاتمالارینا سبب اولموشدور.
آشیق شعری. آذربایجان شیفاهی خالق شعرینین بؤیوک بیر قولونو تشکیل ائدن زنگین و ماراقلی نؤوعلریندن بیری آشیق پوئزییاسیدیر. آشیق شعرینین یازیلی و شیفاهی ادبیاتا داخیل اولوب-اولماماسی حاقدا بعضی فولکلورشوناسلار ماراقلی فیکیر سؤیلهییرلر. لاکین آذربایجان آشیق شعرینین بیر چوخ خوصوصیتلری اونو یالنیز شیفاهی خالق ادبیاتینا داخیل ائتمگه ایمکان وئریر.
آشیق ادبیاتینین چوخ قدیم و گؤرکملی نومایندهلری واردیر. قدیم آذربایجانلیلارین مجلیسلرینی زینتلندیرن اوزانلاردان توتموش، موعاصیر دؤوروموزه کیمی اوزون بیر اینکیشاف یولو کئچن آذربایجان آشیقلارینین قوربانی، آبباس توفارقانلی، ساری آشیق، دیلقم، خسته قاسیم، علسگر، بوزالقانلی حوسئین، اسد، میرزه و حوسئین جاوان کیمی گؤرکملی نومایندهلری واردیر.
آذربایجان آشیق پوئزییاسی مضمونجا گئنیش، شکیلجه زنگیندیر.
قوشما. آشیق پوئزییاسینین ان گئنیش یاییلمیش ژانرلاریندان بیری قوشمادیر. بو، بندلره بؤلونور و هر قوشما اساسن بئش بنددن عیبارت اولور. میصراعلاردا هئجانین سایی اونبیردیر. اگر هئجانین سایی آرتیب-آزالارسا او، قوشما ساییلماز. قافیه قورولوشو ایسه بئلهدیر: بیرینجی بندده چارپاز قافیه یارادیلیر - بیرینجی میصراع اوچونجو ایله ایکینجی میصراع ایسه دؤردونجو ایله همقافیه اولور (ا.ب.ا.ب.). بعضاً بیرینجی و اوچونجو میصراعلار قافیهلنمهییب سربست بوراخیلیر. سونراکی بندلرین ایلک اوچ میصراعسی بیر- بیری ایله همقافیه تشکیل ائدیر، دؤردونجو میصراع ایسه ایلک بندین آخیرینجی میصراعسی ایله قافیهلنیر (ا.ا.ا.ب.). بئله قافیه سیستئمی بندلرین داخیلی علاقهسی، کومپوزیسییا وحدتی اوچون واجیبدیر.
قوشما حاضیردا یازیلی پوئزییامیزدا دا موهوم یئر توتور.
آشیق شعرینده قوشمالارین مؤوضوع دایرهسی چوخ گئنیشدیر. گؤرکملی آذربایجان آشیقلاری دؤورون چیرکینلیکلرینی ایفشا ائدن، ایجتیماعی- سیاسی مضمونلو قوشمالارلا یاناشی، محبت و طبیعت لیریکاسینین ان گؤزل نومونهلرینی ده یاراتمیشلار.
حسرتیندان سارالیبان سولانام،
ایزین وئرسن یار، باشینا دولانام،
اللی یول چاپیلام، یوز یول تالانام
بیر شئی دئییل دؤولت، مال اینجیمرم.
علسگرم یاندیم عشق آتاشیندا،
گؤزوم قالدی سنین قلم قاشیندا،
قازدیر مزاریمی چئشمه باشیندا،
سال سینهم اوستوندن یول، اینجیمرم،
گرایلی. آشیق شعرینده چوخ ایستیفاده ائدیلیر. بو دا قوشما کیمی قافیهلنیر. لاکین قوشمادان یئگانه شکلی فرقی گرایلیلارین اساسن 8 هئجالی اولماسیدیر. هئجالارین نیسبتن آزلیغی شعره اویناقلیق گتیردیگیندن آشیقلار گرایلییا تئز-تئز موراجیعت ائدیرلر.
غم-غوصهم باشیمدان آشیب،
من تک درده دالان یوخدو.
آه چکمکدن باغریم بیشیب،
بیرجه یادا سالان یوخدو.
نئجه باخیم ائو-ائشیگه
یارالی کؤنلوم اوشویه،
توز بوروموش بوش بئشیگه
شیرین لایلا چالان یوخدو.
«کوروغلو» داستانینیی «ائیوازین چنلی بئله گتیریلمهسی قولوندان وئردیگیمیز بو میثالدا اؤولاد حسرتی ایله چیرپینان قادینین اورک دؤیونتولری، هیجانلاری نه قدر تاثیرلی ایفاده اولونموشدور. بو تاثیرین سببلریندن بیری ده شعرین گرایلی نؤوعونده دئییلمهسیدیر.
گرایلیدان یازیلی ادبیاتیمیزدا دا ایستیفاده اولونور. واختی ایله واقیفین، ویدادینین، ذاکیرین شعرلرینده گرایلییا تصادوف ائتدیگیمیز کیمی، موعاصیر شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دا راست گلیریک.
موخمس-آشیق شعرینه کلاسسیک ادبیاتدان کئچمیشدیر. آدیندان دا گؤروندوگو کیمی، هر بندی بئش میصراعدان عیبارت اولان شعره بئشلیک (موخمس) دئییلیر.
کلاسسیک شعریمیزده موخمسین بیرینجی بندینین بوتون میصراعلاری همقافیه اولور، سونراکی بندلرینین ایلک 4 میصراعسی اؤز-اؤزلوگونده قافیهلنیر، سونونجو میصراع ایسه اولکی بندین بئشینجی میصراعسی ایله همقافیه اولور. (ا.ا.ا.ا.ا، ب.ب.ب.ب.ا.، .و.و.و.و.ا .و.ای. ا.).
آشیق شعرینده کلاسسیک موخمس فورماسینا چوخ حاللاردا ریعایت اولونمور. حتا علاوهلر ده ائدیلیر. بونا میثال اولاراق جیغالی موخمسی قئید ائتمک اولار.
جیغالی موخمس دؤرد میصراعدان سونرا جیغا آدلانان بیر علاوه ایله یازیلیر. بئشینجی میصراع ایسه جیغادان سونرا گلیر و بندده وئریلن فیکره یئکون وورور.
جان آلان، گئتمه دایان، بیل منی جاندان ائلهدین!
طبیعت بزک ووروب شؤوکتی-شاندان ائلهدین!
کیرپیکلرین اوخ کیمیدیر، قاشی-کاماندان ائلهدین!
اوخویوردوم قومرو کیمی، منی لیساندان ائلهدین!
خوشدور لیسانین،
بؤیوکدور سانین،
یوخدور نؤقصانین،
گؤزلدیر جانین،
خوشدور دؤورانین
اولوم مهمانین،
خالیندیر قوشا،
سنی یوز یاشا!
دؤوران سور باشا.
بئله سوزوب، ساللانیشلا اینسانی حئیران ائلهدین. (آشیق اسد).
جیغالی موخمسین جیغاسینداکی میصراعلارین هامیسی همقافیه اولمور. عومومن بورادا قافیه قورولوشو رنگارنگدیر. یوخاریدا میثال گتیردیگیمیز جیغانین بیرینجی دؤرد میصراعسینین قافیهسی بیردیر، سونونجو اوچ میصراع ایسه باشقا جور قافیهلنمیشدیر. همین آشیغین دیگر بیر جیغاسیندا ایسه قافیه قورولوشو تامام باشقادیر. مثلا،
من سنه آشیق،
خالین یاراشیق،
قلبیمه ایشیق،
ایشیق جاهاندا
شیرین دهاندا
قویما آماندا.
دامینده قالدیم
اودونا یاندیم،
سنى گون ساندیم.
گؤروندوگو کیمی بورادا بیرینجی اوچ میصراع همقافیهدیر، سونرا یئنه اوچ میصراع همقافیهدیر، آخیرینجی اوچ میصراعنین قافیهسی ایسه باشقادیر. جیغا اکثر حالدا موخمسین دؤردونجو میصراعسیندا اولان همقافیه سؤزدن چیخیش ائدیلهرک دوزهلیر. بو دا جیغا ایله موخمس آراسیندا بیر آهنگ، رابیطه یارادیر.
تجنیس. آشیق پوئزییاسیندا قوشمانین خوصوصی بیر نؤوعو واردیر کی، بونا تجنیس دئییلیر. تجنیس جیناس قافیهلردن عیبارتدیر، یعنی هر بندده اولان همقافیه سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا موختلیف اولورلار. مثلا،
تیکدیریبسن قصر، ائیوان، اودا سن.
بو نؤکرین، او سئودیگین، او دا سن،
قییا باخدین، منی سالدین اودا سن.
اینصاف ائیله، گل کؤنلومون نارین اوز.
آشیق اولان سؤزون دئمز ترسینه
تر گزن دونیادا گئدر تر سینه.
تر سینهیه قیسمت اولسون تر سینه
نارین اوزه قوی سؤکنسین نارین اوز. (آشیق علسگر)
بیرینجی میصراعداکی «اودا» - اوتاق معناسیندا، ایکینجی میصراعدا «او» ایشاره عوضلیگی ایله «دا» باغلاییجیسی شکلینده ایشلهنیبسه، اوچونجوده «اودا» سؤزو «اود» معناسیندا ایشلنمیشدیر. آخیرینجی میصراعدا «نارین اوز» - آتشی سؤندور معناسینی وئریرسه، ایکینجی بندین دؤردونجو میصراعسینداکی «نارین اوز» - ظریف، اینجه اوز معناسیندادیر.
عومومیتله، آشیق علسگرین یارادیجیلیغیندا تجنیس اؤز یوکسک مرحله سینه چاتمیشدیر. علسگر عادی تجنیسدن علاوه دوداقدگمز و جیغالی تجنیسلر ده یاراتمیشدیر.
جیغالی تجنیسده بندین ایکی میصراعسیندان سونرا جیغا آدلانان پارچا گلیر، اوندان سونرا ایسه بندین اوچونجو، دؤردونجو میصراعلاری فیکری تاماملاییر.
عاریف اولان، بیر اود دوشوب جانیما،
اریدیب دؤندریر او یاغا منی.
آشیق دئیر، آی آغا،
یئتیش دادا، آی آغا!
ایللر خستهسی جانیم،
یار گلدی، قالخ آیاغا.
آغا اولان قولون سالماز نظردن،
سالما نظریندن، آیاغا، منی. (آشیق علسگر)
تجنیسین ان چتین نؤوعو دوداقدگمز تجنیسلریدیر. گرک آشیق ائله سؤزلر ایشلتسین کی، اورادا دوداقلانان سسلر اولماسین، هم ده سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا باشقا معنا داشیسین.
قئید ائتمک لازیمدیر کی، آشیق پوئزییاسیندا بئله یارادیجیلیق یاریشی فورمالیزمه گئتمهمیش، آشیق شعرینی صنعتکارلیق اعتیباری ایله داها دا زنگینلشدیرمیشدیر.
گلدی یاز آیلاری، حسرت چکیر خاک،
دئییر، نئیسان گل، آ یاغا-یاغا.
لعنت شئیطانا دئ، شر ایشدن ال چک،
شئیطان سنی سالار آیاغ-آیاغا.
آشیق شعرینده اوستادنامهلر، دئییشمهلر ده واردیر کی، اونلار اساسن مؤوضوعلارینا و ایستیفاده اولوندوقلاری یئرلرینه گؤره بئله آدلانیرلار. فورما جهتدن باشقا شعر شکیللریندن فرقلنمیرلر.
دئییشمهلرین خاراکتئری ده باشقا-باشقا اولموشدور. یعنی چوخ حالدا کونفلیکتین کسکینلشمهسی تدریجن اینکیشاف ائتمیشدیر. دئییشمهنین بیرینجی مرحله سی دعوت خاراکتئریندهدیر. بئله کی، آدی دیللرده داستان اولان بیر آشیغی باشقا بیریسی سؤز مئیدانینا چاغیریر. «اگر آشیق ایسن بو مئیدانا گل»،-دئیه اونو دئییشمهیه دعوت ائدیر.
دئییشمهنین ایکینجی مرحله سینده اونلار اوز-اوزه دئییشیرلر، لاکین بو دئییشمه هر آشیغین اؤزونون علمی، باجاریغی، آشیقلیق صنعتینی نئجه بیلمهسینی تعریف ائتمکدن عیبارت اولور. بونا حربه- زوربا دا دئییرلر. آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق آغاجانین دئییشمهسینی خاراکتئریک نومونه کیمی میثال گتیرمک اولار:
آغاجان
دئمهدیممی چیخما داغلار باشینا
توپو* اولار، بوران-قار اولار اوندا.
ال اوزاتما گؤزون گؤرن یووایا،
گورزه اولار، شاهمار، مار اولار اوندا،
آشیق حوسئین
ایستهمیرم سنه دگم، دولاشام،
باغیرسام قولاغین کار اولار اوندا،
الیندن آلارام تئللی سازینی
گئن دونیا باشینا دار اولار اوندا.
آغاجان
ایشین ندی بو روستم-زالینان.
گیرمیسن مئیدانا قئیل- قالینان.
دانانی قوشاسان قوچا کالینان
گؤرهسن هانسینا زور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من گزمیشم دریالاری، درینی،
آرامیشام گؤوهرینی، زرینی.
قوردالاما کؤهنه اوجاق یئرینی.
بیلمزسن سؤنمهمیش قور اولار اوندا.
آغاجان
بیل، نه ایش وار من شاعیرین جانیندا،
گلیبن دوروبسان مرد مئیدانیندا،
یوز ایل قالسان آغاجانین یانیندا
بیلمزسن نئچه جور تور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من بیلیرم جمى سؤزون اویونو
بوتون عالم تانیر آشیق سؤیونو
قیژیلداسا اونون دلی بئیینی،
زهمیندن گؤزلرین کور اولار اوندا.
حربه-زوربادان سونرا دئییشمهنین اوچونجو مرحله سی گلیر. بورادا آشیقلار شعر تئخنیکاسینی نوماییش ائتدیریرلر. ایلک سؤزو دئین آشیق هانسی ردیفده، هانسی هاوا اوستونده اوخوسا، ایکینجی آشیق دا او ردیفله، او هاوا اوستونده اوخومالیدیر. قاباقجا سؤزه باشلایان آشیق تجنیس و یاخود دا جیغالی تجنیس اوخوسا، او بیریسی ده بو جور اوخومالیدیر.
دئییشمهنین دؤردونجو مرحله سی کونفلیکتین کولمیناسییاسینی تشکیل ائدیر. بونا قیفیل-بند دئییلیر. بو، آیری- آیری سواللاردان عیبارت اولور. دئمک، آشیق دؤورون بیلیکلی آدامی اولمالیدیر. قیفیل-بندلر چوخ حاللاردا معیشتله علاقهدار مسلهلرله باغلی اولور.
قیفیل-بندلرده سوالین موستقیم معناسیندان داها چوخ مجازی معناسی، باشقا سؤزله، سؤزون قودرتی ایله اشیانی جانلاندیرماق هونری قییمتلندیریلیر. بونو ایثبات ائتمک اوچون آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق علسگرین دگیرمانی سوال- جاوابلا نئجه معنالاندیرمالارینا دیقت یئتیرک:
آشیق حوسئین
بو گون گؤردوم بیر حئیوانات،
سینهسیندن، قان وئریر.
نه دیلی وار، نه دهانی،
عالمه ایمان وئریر.
سینهسیندن آه چکنده،
صدا یئتیر آسیمانا
دولاندیریر اطرافیندا
کورهیی-دومان وئریر.
آشیق علسگر
گلنده اوستاد کلامی
کؤهنه یارام قان وئریر.
جوشا گلیر بحری-چشمیم،
قطرهیی-حئیوان وئریر.
دانهنی تورپاق ایچینده
گؤر نه ائدیب کرم کانی،
بیر ملک موقرربدی
بیزلره ازان وئریر.
آشیق حوسئین
باغیرساغی یوخدور اونون
قارنی، دیبی دوز دئییم،
گیزلن دئییل، آشیکاردیر،
ایندی اوزبهاوز دئییم
خؤرگی یوک ایله گلیر،
باتمان ایله یوز دئییم
نه یئردهدیر، نه گؤیدهدیر
صدری اوسته یان وئریر.
آشیق علسگر
شیندیریمداندان* *دن گلمهسه،
دوشر بیر غئیری حالا.
دهانیندان آتش چیخار
آه چکر ائیلر نالا
اؤز-اؤزوندن دومان ائیلر
هم قاباغا، هم دالا.
هر طرفه آلوو سپیب
دود قالخیر، دومان وئریر.
آشیق حوسئین
باشی یوخدور، بارشاغی چوخ،
پنجهسی آسلان الی
آبی-آتش نوش ائدنده
اولور دیوان، دلی.
آشیق حوسئین، عرض ائدیرم
سیزه من بو مثلی.
ایستهسه ده یوز مین آشیق
تاپماق اوچون جان وئریر.
آشیق علسگر
آنلاماز نادان یانیندا
دئیردیم حدیاندی بو سؤز،
اهلی عورفان مجلیسینده
لعلئیی-مرجاندی بو سؤز،
موختصری تورکی زبان
بیلین دگیرماندی بو سؤز.
آبی سجر، آهنگ سنگه
گؤر نئجه جؤولان وئریر.
آشیق پوئزییاسیندا اوستادنامهلر خوصوصیله دیقتی جلب ائدیر. اوستادنامهلر حیات و جمعیت حاققیندا پوئتیک، حکیمانه فیکیرلر، تربیهوی خاراکتئر داشییان موحاکیمهلرله زنگیندیر. بیر قایدا اولاراق محبت داستانلاریمیز اوستادنامهلرله باشلانیر، داستان سؤیلهین آشیق داستانین خاراکتئرینه اویغون اولان اوچ اوستادنامه اوخودوقدان سونرا داستانا کئچیر.
اوستادنامهلر اساسن قوشما و گرایلیلاردان عیبارت اولور. مثلا:
تاکی منه مدح ائیلهمه دونیانی.
ها بو دونیا بیر بئکارا دونیادی!
هله آدم ایله حوادان قاباق،
بیر اوزو آغ، بیری قارا دونیادی...
آلتین صفالیدی، معدن صفاسیز.
طبیب شفالیدی، خسته شفاسیز،
اینسان وفالیدی، دونیا وفاسیز،
عجب یاخشی باخبره دونیادی.
هئچ اوخشارمی گونه چیراق ایشیغی،
قارین دویماز یالاماقلا قاشیغی،
موللا جومعا سنین کیمی آشیغی،
کمند ایله چکن دارا دونیادی.
* - توفان
** - دگیرماندا تاخیل تؤکولن یئر.
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
XALQ ŞEİRİ JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesində əməklə əlaqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir. Əvvəllər bəsit olan bu nəğmələr tədricən inkişaf etmiş və təkmilləşmişdir. Cəmiyyət inkişafının ibtidai dövründə yaranan nəğmələrdə sözün məna cəhətindən daha çox, işin ritmindən əmələ gələn melodiyaya əhəmiyyət verilmişdir. Bu nəğmələrin sürətlə inkişaf edib təkmilləşməsinin əsas səbəbi onların işi işçiyə sevdirməsi, səfərbər etməsi, işçinin zəhmətini yüngülləşdirməsi olmuşdur.
Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında əmək nəğmələrinin daha inkişaf etmiş, təkmilləşmiş nümunələrindən biri holavarlardır. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının ta qədim zamanlardan əsas məşğuliyyəti maldarlıq və əkinçilik olmuşdur. Holavarlar əsasən əkinçnlik, cütçülüklə məşğul olan babalarımızın ağır zəhmətini yüngülləşdirmək üçün yer sürüldüyü zaman oxunan nəğmələrdir.
Qara kəl elin varı,
De dərdin bilim barı.
Məni məğmum eyləma
Açılsın dilin barı.
Maldarlıq və qoyunçuluqla məşğul olan kütlələr isə sayaçı sözləri adlanan şeir nümunələri yaratmışlar. Holavarlar kimi sayaçı sözləri də bayatılardan yalnız məzmunlarına görə fərqlənirlər, forma etibarı ilə onlar bayatılara çox oxşayırlar.
Sayaçı sözləri maldarlığın inkişafı, çoban və sağıcıların qoyuna olan münasibəti, qoyunçuluğun bərəkətli və məhsuldar olmasını tərənnüm nəticəsində yaranır:
Nənəm a şişək qoyun.
Yunu bir döşək qoyun.
Bulamanı tez yetir
Qırıldı uşaq qoyun.
Nənəm a saçaq qoyun,
Bərədən aşaq qoyun.
Sənə kəc baxanlarin
Gözünə bıçaq qoyun.
Sayaçı sözlərinin bəzisi bayatılardan forma etiba rı ilə də fərqlənir. Bu lirik parçaların müəyyən kompozisiyası olur.
Qoyunlu ellər gördüm
Qurulu yaya bənzər.
Qoyunsuz ellər gördüm
Qurumuş çaya bənzər.
Qoyun var kərə qoyun,
Qoyun var kürə qoyun.
Gedər dağları gəzər,
Gələr evləri bəzər.
Bayatılar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ən çox yayılmış, və məna dolğunluğu, fəlsəfi məzmunu və bədii təsir qüvvəsi ilə fərqlənən janrlardan biri də bayatıdır.
Bayatılar forma cəhətdən xalq şeirinin başqa növlərindən fərqlənirlər. Dörd misradan ibarət olan bu lirik şeir numunələri yeddi hecalı, qafiyə quruluşu cəhətdən 1, 2, 4-cü misralar həmqafiyə, 3-cü misra isə sərbəst olur. (a, a, b, a)
Eləmi harayından,
El yatmaz harayından.
Gündə bir kərpiç qopur
Ömrumun sarayından.
Bayatıların birinci misrası mənasına görə çox vaxt bəndin qalan misraları ilə bağlanmır. Bayatılarda əsas fikir üçüncü və dördüncü misralarda verilir.
Bayatılar əsasən «mən aşıq», «əzizinəm» və «eləmi» sözləri ilə başlanır. Tədqiqatçılar belə qənaətə gəlirlər ki, bunlar gəlişi gözəl olan sözlər deyil, ilk dəfə bayatı söyləyən aşıqların adlarıdır. Mən aşıq-Sarı aşıq.əzizinəm-Əzizi, eləmi-Eləmi adlı şair olmuşdur. Bu fikri Sarı aşıq haqqında olan tədqiqat və rəvayətlər nisbətən tamamlayır.
Bayatıların əhatə dairəsi çox genişdir. Bu parçalarda xalqın ictimai-siyasi ideyaları, dünyagörüşü, gələcəyə münasibəti, vətən məhəbbəti, azad sevgi motivləri, fəlsəfi düşüncələri öz bədii əksini tapmışdır.
Eləmi dərdə kərəm,
Düşmüşəm dərdə, kərəm!
Qoşaram qəm kotanın,
Özümə dərd əkərəm.
Mən aşıq nökər canım
Hər dərdi çəkər canım,
Nə haqqım var, nə muzdum.
Bəylərə nökər canım.
Bayatının xalq arasında çox geinş yayılmasının başlıca səbəbi onun sadə, yığcam, həm də vəzn etibarı ilə oynaq olmasıdır. Digər tərəfdən, bayatılar Azərbaycan musiqisi ilə həmahəngdir. Bu da onun inkişafına, səlisləşməsinə və xalq arasında daha sürətlə yayılmasına səbəb olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, XVII əsrin görkəmli aşığı, bayatı ustalarından biri olan Sarı aşığın yaratdığı şeirlər zaman keçdikcə yeni-yeni əlavələrlə təkmilləşir, hətta bir şeirin neçə-neçə variantı yaranır.
Xalq şeirinin başqa növləri kimi bayatılar da yüksək sənət əsəridir. Bu dörd misralıq bədii parçada bəzən çox dərin fikir, fəlsəfi məna olur.
Bədii sənətkarlıq etibarı ilə də bayatılar diqqəti cəlb edir. Yüksək şeriyyət, axıcılıq, bayatının əsas məziyyətidir. Zamanın daşlı-kəsəkli yollarında imtahandan müzəffər çıxan və dövrümüzə qədər gəlib çatan bu sənət inciləri arasında cinas qafiyələr diqqəti daha çox cəlb edir.
Əziziyəm yüz ləli,
Sərraf çəkər yüz ləəli.
Namərd oğul mərd olmaz,
Yüz ağız aç, yüz ləli.
Laylalar. Anaların beşik başında müəyyən musiqi ahəngi ilə oxuduğu nəğmələrdir. Burada ananın öz körpəsinə bəslədiyi məhəbbət, onun gələcəkdə xoşbəxt gün görməsi üçün arzu və istəkləri tərənnüm olunur. Laylalar forma etibarı ilə qismən bayatılara yaxın olsalar da məzmunca onlardan fərqlənirlər. Hətta laylaların bəzisinin özünə məxsus:
Balam laylay, a laylay,
Gülum laylay, a laylay, -
nəqaratı da vardır ki, bu da onların formaca müstəqil inkişaf yolu keçirməsini göstərir.
Laylay deyim doyunca
Baş yasdığa qoyunca.
Pardaxlan qızıl gülüm
Bir iyləyim doyunca.
Balam laylay, a laylay,
Gülüm laylay, a laylay!
Oxşamalar. Analar ürək sözlərini, könül nəğmələrini, öz sevimli övladlarına məhəbbətini bir də oxşamalar vasitəsi ilə ifadə edirlər.
Oxşamalar laylalardan həm forma, həm də məzmunca fərqlənirlər. Laylalar ananın öz körpəsini yatırmaq məqsədi ilə beşikbaşında oxuduğu nəğmələrdən ibarətdir. Bu nəğmələr bir növ yuxunun sürətlənməsinə xidmət edən ahəngdə olmalıdır. Oxşamalarda isə uşaq ya yuxudan oyalan zaman, ya da başqa üzügülər vaxtlarında anası onun sevincinə şərik olur. O, lirik parçalarla körpəsini oxşayır. Bu vaxt uşağın vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq şeirin ahənəngi də dəyişir. İndi laylalardakı kimi həzin nəğmə tələb olunmur, körpədə ruh yüksəkliyi əmələ gətirmək, onu atıb- tutmaq lazımdır. Odur ki, şeirin vəzni yüngül, hecası isə mümkün qədər az olur.
Ağardı başım,
Yoxdur sirdaşım.
Qohum-qardaşım
Bu balama qurban.
Tüstüsüz damlar,
Sarı badamlar,
Tənbəl adamlar
Bu balama qurban.
Ağılar. Folklorun ən köhnə janrlarından biri olan, ölüm və matəm nəğmələri sayılan ağılar laylalara nisbətli bayatılara daha çox yaxındır. Bu nəğmələr bayatılardan yalnız məzmununa görə fərqlənirlər. Ağılar öz yaxın adamını itirmiş olan ananın və ya bir qadının fəryadını ifadə edir. Ağılar yalnız fərdi və şəxsi kədərin ifadəsi ilə məhdudlaşmır, bu nəğmələrdə xalqın həyat və məişətindən doğan qüssə və kədərlə yanaşı, ictimai quruluşun ağır boyunduruğu altında inləyən zəhmətkeş kütləsinin əzab və işkəncələri də əks olunur.
Eləmi düşən yeri,
Atlanıb düşən yeri,
Göz yaşım oda dönüb
Yandırır düşən yeri.
Sənəm yasamı gəldin,
Daban basamı gəldin?
Sağlığında gülmədin
Öldü, yasamı gəldin?!
Ölünün üstündə şeir deyə-deyə ağlamaq xalqımızın ən qədim adətidir. Bu xüsusiyyət başqa xalqlarda da vardır. Ağılar yalnız matəm mərasimlərində deyilmir, bundan başqa öz sevimli və yaxın adamını uzaq səfərə yola salan və bu səfərdən onun geri qayıtmasına güman az olduğu zamanlar da ağılardan istifadə olunur. Ağıları əsasən qadınlar ifa edir. Çoxlu ağı bilən, yaxşı səsə malik olan qadınlar yas yerinə dəvət olunurlar. Onlar ölən adamın işi, vəzifəsi və keçmişi haqqında əvvəlcədən lazımi məlumat toplayırlar. Ağı oxunduqdan sonra matəmdə iştirak edənlər həmin ahəngdə son misranı təkrarlayıb ağını oxuyan qadının səsinə xorla səs verirlər.
Atalar sözü, məsəllər və tapmacalar. Xalq yaradıcılığının ən sadə formalarından biri olan atalar sözü və məsəllər folklorun çox yayılmış janrlarındandır.
Xalq zəkasının məhsulu olan bu nadir incilər tarixin müxtəlif dövrlərində yaranaraq, zaman keçdikcə təkmilləşmiş və səlisləşmişdir. Dünya xalqları qısa, lakin yüksək bədii dəyərə malik olan bu sənət əsərlərinə «ibrətamiz söz», «qızıl söz», «qanadlı söz», «dilin gülzarı», «ipə-sapa düzülməmiş incilər» kimi yüksək bədii qiymət vermişlər. M. Qorki demişdir ki, ən böyük hikmət sözün sadəliyindədir. Atalar sözü və nəğmələr həmişə qısa olur, lakin onlarda kitablara sığmayan ağıl və hisslər vardır.
Canlı danışıq dilinin ifadə vasitəsi olan atalar sözü və məsəllər müxtəlif dövrlərdə müşahidə və sınaq nəticəsində yaranmışdır. Atalar sözü və məsəllər quruluş və məzmunları etibarı ilə bir-birinə çox bənzəyir, hətta bir çox tədqiqatçılar onları bir-birindən ayırmırlar. Lakin atalar sözü və məsəllərin bədii təbiəti nə qədər yaxın olsa da onları fərqləndirən cəhətlər vardır.
Məşhur rus alimi V. Dal atalar sözünün məsəllərdən əsas fərqini onun tam bir hökmü, fikri ümumiləşmiş halda, bitmiş şəkildə ifadə etməsində görürdü. Doğrudan da atalar sözünün ifadə etdiyi məzmunun əhatə dairəsi olduqca genişdir («Əldən qalan əlli gün qalar»), Məsəllər isə atalar sözünə nisbətən konkret olub müəyyən təfsilatla bağlıdır («Əlin vurub dizinə, indi gəlib özünə»).
Atalar sözü və məsəllərin tarixi çox qədimdir. Onlar qədim dövrün məhsulu olduğundan öz ilk yaradıcılarını itirmiş, kollektivin yaradıcılıq məhsuluna çevrilmişlər.
Lakin bir atalar sözü yazılı ədəbiyyat vasitəsi ilə xalqın canlı danışıq dilinə daxil olduğu üçün onların yaranma tarixi, müəllifləri məlumdur. Məsələn:
Salam verdim rüşvət deyil deyə almadılar; (Füzuli)
Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı qazın suyu gəlsin dərindən,
El bir olsa dağ oynadar yerindən
Söz bir olsa zərbi kərən sındırar. (Abbas Tufarqanlı)
Yeridir bir məsəl desəm yadigar,
Deməsəm ürəyim sıxılacaqdır.
Birinci addımda lovğalananlar
İkinçi addımda yıxılaçaqdır. (S. Vurğun)
Nəzərə almaq lazımdır ki, atalar sözü və məsəllərin yaranma yolları olduqca müxtəlifdir. Hələ ibtidai əmək nəğmələrində atalar sözünün müəyyən izlərini görürük. Bunlar həm əkinçilik, həm də ovçuluq və maldarlıqla bağlıdır.
Azərbaycan xalqının yaratdığı atalar sözünün bir çoxu bizi lap qədim dövrlərə aparır, bunlar təbiət haqqında əsatiri fikirlərlə əlaqədardır. (məs.: «Dəryada nə işim var ki, Xıdır İlyası da çağıram»)...
Azərbaycan bayatılarında, xalq mərasimlərində, lətifə və nağıllarımızda, eyni zamanda, tarixi şəxsiyyətlərimizin adı ilə bağlı atalar sözu və məsəllər də yaranmışdır. Məsalən, «Keçəl suya getməz», «Keçəlin bəxti yeyin olar» məsəlləri əsasən məişət nağıllarımızın müsbət qəhrəmanı keçəl surəti ilə bağlıdırsa; «Sən ki, oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu» «Koroğlu» dastanı ilə, «hər oxuyan Molla Penəh olmaz» məsəli şair M. P. Vaqiflə əlaqədardır.
Bala dadı, bal dadı... atalar sözü isə aşağıdakı bayatının tərkib hissəsidir:
Bala dadı, bal dadı,
Bala adam aldadı.
Şirini şirin olur
Acısı da bal dadı.
Atalar sözü çox bədii olur. Bu bədiilik, hər şeydən əvvəl, onların həyat həqiqətlərini canlı, real və dolğun əks etmələrindən ibarətdir. Dil nöqteyi-nəzərindən də atalar sözü olduqca səlisdir.
Atalar sözü və məsəllər həm mənzum, həm də mənsur olur. Mənzum atalar sözünün iki hecadan tutmuş on üç hecaya qədər nümunəsi vardır. Məsələn:
Yüz ölç
Bir biç. (iki hecalı)
Qız yükü
Duz yükü.. (üç hecalı).
Balalı ev bazardı
Balasız ev məzardı (yeddi hecalı) və s.
Tapmaçalar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında tapmacadan insanın bilik dairəsini, təfəkkürünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Ümumiyyətlə, tapmacaların əksəriyyəti sual şəklində qurulmuş metaforalardan ibarətdir.
Aristotelə görə tapmaca sənətkarlıqla düzəlmiş metaforadır.
Tapmacaların yalnız metaforadan ibarət olması vacib deyildir. Müstəqim mənalı suallardan ibarət olan tapmacalar olduqca çoxdur. Bəzi tapmacalar isə cəbri hesablamaların sadəcə həllindən ibarətdir.
Hazırda tapmacalar yalnız uşaqların zehni inkişafına xidmət etmək, onları əyləndirmək üçün bir vasitədir. Lakin qədim dövrlərdə tapmacalar mühüm rol oynamış, insanların mədəni həyatının ayrı-ayrı sahələrinə daxil olmuşdur.
Azərbaycan xalqının ictimai-mədəni həyatında tapmacaların rolu folklorun özündə müəyyən izlər buraxmışdır.
Qədim dövrə aid olan tapmacaların bəzisi dini görüşlərlə bağlı olmuşdur. Azərbaycan folklorunda allah və ayrı-ayrı şəxslər haqqında yaranan əsatir və əfsanələr üzərində qurulan tapmacalar əsasən dini uydurmaların nə dərəcədə öyrənilməsini müəyyənləşdirməyə xidmət etmişdir. Belə tapmacalara aşıq şeirinin «qıfılbənd» yaxud «bağlama» adlanan hissəsində təsaduf edirik.
Dini görüşlərdən başqa tapmaca bir çox xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının folklorunda da adamların dünyagörüşünü, biliyini, ağlını müəyyənləşdirmişdir. Çox hallarda tapmacalar vasitəsi ilə dövlətlər arasında diplomatik əlaqə və ailə münasibətləri yaradılmışdır. Bir çox nağıllarımızda müsbət qəhrəmanlar ölkəni müharibə fəlakətindən öz ağılları ilə xilas edirlər. Düşmən göndərdiyi sualların cavabını saray əyanları deyil, həmin qəhrəmanlar tapırlar.
Nağıllarımızı bəzisində gözəlliyi aləmə məşhur olan qız, o adama ərə getmək istəyir ki, onun verdiyi üç suala cavab vermiş olsun. Bu sualın mahiyyətini tapmaca təşkil edir. («Dərzi şagirdi Əhməd» və «Çil madyan» nağıllarını göstərmək olar).
Azərbaycan xalqının həyatı, məşğuliyyəti ilə əlaqədar olaraq yaranan yüzlərlə tapmaca vardır. Bu tapmaçaların bəzisi bizi lap qədim dövrlərə aparıb çıxarır. Maldarlıq, ovçuluq, əkinçilik sahələrinə aid olan bu tapmaçaların əksəriyyəti çox ustalıqla deyilmiş bədii sənət nümunələridir.
Bu meşə gül meşəli,
Altı tər bənövşəli
Bir kişinin min oğlu
Hamısı bir peşəli. (bal arısı)
Nə qolu var, nə pəri,
Nə gözü var, nə səri
Dünən bir tikə yedim.
Üstü ət, içi dəri (toyuq, quş mədəsi).
Göründüyü kimi, tapmacaların aforizm xarakterində olması, misal göstərdiyimiz bayatıların əsasən eynini təşkil etmələri, onların nəsildən-nəsilə keçərək, dövrümüzə qədər gəlib çatmalarına səbəb olmuşdur.
Aşıq şeiri. Azərbaycan şifahi xalq şeirinin böyük bir qolunu təşkil edən zəngin və maraqlı növlərindən biri aşıq poeziyasıdır. Aşıq şeirinin yazılı və şifahi ədəbiyyata daxil olub-olmaması haqda bəzi folklorşünaslar maraqlı fikir söyləyirlər. Lakin Azərbaycan aşıq şeirinin bir çox xüsusiyyətləri onu yalnız şifahi xalq ədəbiyyatına daxil etməyə imkan verir.
Aşıq ədəbiyyatının çox qədim və görkəmli nümayəndələri vardır. Qədim azərbaycanlıların məclislərini zinətləndirən ozanlardan tutmuş, müasir dövrümüzə kimi uzun bir inkişaf yolu keçən Azərbaycan aşıqlarının Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Sarı aşıq, Dilqəm, Xəstə Qasım, Ələsgər, Bozalqanlı Hüseyn, Əsəd, Mirzə və Hüseyn Cavan kimi görkəmli nümayəndələri vardır.
Azərbaycan aşıq poeziyası məzmunca geniş, şəkilcə zəngindir.
Qoşma. Aşıq poeziyasının ən geniş yayılmış janrlarından biri qoşmadır. Bu, bəndlərə bölünür və hər qoşma əsasən beş bənddən ibarət olur. Misralarda hecanın sayı onbirdir. Əgər hecanın sayı artıb-azalarsa o, qoşma sayılmaz. Qafiyə quruluşu isə belədir: birinci bənddə çarpaz qafiyə yaradılır - birinci misra üçüncü ilə ikinci misra isə dördüncü ilə həmqafiyə olur (abab). Bəzən birinci və üçüncü misralar qafiyələnməyib sərbəst buraxılır. Sonrakı bəndlərin ilk üç misrası bir-biri ilə həmqafiyə təşkil edir, dördüncü misra isə ilk bəndin axırıncı misrası ilə qafiyələnir (aaab). Belə qafiyə sistemi bəndlərin daxili əlaqəsi, kompozisiya vəhdəti üçün vacibdir.
Qoşma hazırda yazılı poeziyamızda da mühüm yer tutur.
Aşıq şeirində qoşmaların mövzu dairəsi çox genişdir. Görkəmli Azərbaycan aşıqları dövrün çirkinliklərini ifşa edən, ictimai-siyasi məzmunlu qoşmalarla yanaşı, məhəbbət və təbiət lirikasının ən gözəl nümunələrini də yaratmışlar.
Həsrətindan saralıban solanam,
İzin versən yar, başına dolanam,
Əlli yol çapılam, yüz yol talanam
Bir şey deyil dövlət, mal incimərəm.
Ələsgərəm yandım eşq ataşında,
Gözüm qaldı sənin qələm qaşında,
Qazdır məzarımı çeşmə başında,
Sal sinəm üstündən yol, incimərəm,
Gəraylı. Aşıq şeirində çox istifadə edilir. Bu da qoşma kimi qafiyələnir. Lakin qoşmadan yeganə şəkli fərqi gəraylıların əsasən 8 hecalı olmasıdır. Hecaların nisbətən azlığı şeirə oynaqlıq gətirdiyindən aşıqlar gəraylıya tez-tez müraciət edirlər.
Qəm-qussəm başımdan aşıb,
Mən tək dərdə dalan yoxdu.
Ah çəkməkdən bağrım bişib,
Bircə yada salan yoxdu.
Necə baxım ev-eşiyə
Yaralı könlüm üşüyə,
Toz bürümüş boş beşiyə
Şirin layla çalan yoxdu.
«Koroğlu» dastanınıi «Eyvazın Çənlibelə gətirilməsi qolundan verdiyimiz bu misalda övlad həsrəti ilə çırpınan qadının urək döyüntüləri, həyəcanları nə qədər təsirli ifadə olunmuşdur. Bu təsirin səbəblərindən biri də şeirin gəraylı növündə deyilməsidir.
Gəraylıdan yazılı ədəbiyyatımızda da istifadə olunur. Vaxtı ilə Vaqifin, Vidadinin, Zakirin şeirlərində gəraylıya təsadüf etdiyimiz kimi, müasir şairlərimizin yaradıcılığında da rast gəlirik.
Müxəmməs-aşıq şeirinə klassik ədəbiyyatdan keçmişdir. Adından da göründüyü kimi, hər bəndi beş misradan ibarət olan şeirə beşlik (müxəmməs) deyilir.
Klassik şeirimizdə müxəmməsin birinci bəndinin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərinin ilk 4 misrası öz-özlüyündə qafiyələnir, sonuncu misra isə əvvəlki bəndin beşinci misrası ilə həmqafiyə olur. (aaaaa, bbbba, vvvva və i. a.).
Aşıq şeirində klassik müxəmməs formasına çox hallarda riayət olunmur. Hətta əlavələr də edilir. Buna misal olaraq cığalı müxəmməsi qeyd etmək olar.
Cığalı müxəmməs dörd misradan sonra cığa adlanan bir əlavə ilə yazılır. Beşinci misra isə cığadan sonra gəlir və bənddə verilən fikrə yekun vurur.
Can alan, getmə dayan, bil məni candan elədin!
Təbiət bəzək vurub şövkəti-şandan elədin!
Kirpiklərin ox kimidir, qaşı-kamandan elədin!
Oxuyurdum qumru kimi, məni lisandan elədin!
Xoşdur lisanın,
Böyükdür sanın,
Yoxdur nöqsanın,
Gözəldir canın,
Xoşdur dövranın
Olum mehmanın,
Xalındır qoşa,
Səni yüz yaşa!
Dövran sür başa.
Belə süzüb, sallanışla insanı heyran elədin. (Aşıq Əsəd).
Cığalı müxəmməsin cığasındakı misraların hamısı həmqafiyə olmur. Ümumən burada qafiyə quruluşu rəngarəngdir. Yuxarıda misal gətirdiyimiz cığanın birinci dörd misrasının qafiyəsi birdir, sonuncu üç misra isə başqa cür qafiyələnmişdir. Həmin aşığın digər bir cığasında isə qafiyə quruluşu tamam başqadır. Məsələn,
Mən sənə aşıq,
Xalın yaraşıq,
Qəlbimə işıq,
İşıq cahanda
Şirin dəhanda
Qoyma amanda.
Damındə qaldım
Oduna yandım,
Səni gün sandım.
Göründüyü kimi burada birinci üç misra həmqafiyədir, sonra yenə üç misra həmqafiyədir, axırıncı üç misranın qafiyəsi isə başqadır. Cığa əksər halda müxəmməsin dördüncü misrasında olan həmqafiyə sözdən çıxış edilərək düzəlir. Bu da cığa ilə müxəmməs arasinda bir ahəng, rabitə yaradır.
Təcnis. Aşıq poeziyasında qoşmanın xüsusi bir növü vardır ki, buna təcnis deyilir. Təcnis cinas qafiyələrdən ibarətdir, yəni hər bənddə olan həmqafiyə sözlər şəkilcə eyni, məzmunca müxtlif olurlar. Məsələn,
Tikdiribsən qəsr, eyvan, oda sən.
Bu nökərin, o sevdiyin, o da sən;
Qıya baxdın, məni saldın oda sən.
İnsaf eylə, gəl könlümün narın üz.
Aşıq olan sözün deməz tərsinə
Tər gəzən dünyada gedər tər sinə.
Tər sinəyə qismət olsun tər sinə
Narın üzə qoy sökənsin narın üz. (Aşıq Əkəsgər)
Birinci misradakı «oda» - otaq mənasında, ikinci misrada «o» işarə əvəzliyi ilə «da» bağlayıcısı şəklində işlənibsə, üçüncüdə «oda» sözü «od» mənasında işlənmişdir. Axırıncı misrada «narın üz» - atəşi söndür mənasını verirsə, ikinci bəndin dördüncü misrasındakı «narın üz» - zərif, incə üz mənasındadır.
Ümumiyyətlə, aşıq Əkəsgərin yaradıcılığında təcnis öz yüksək mərhələsinə çatmışdır. Əkəsgər adi təcnisdən əlavə dodaqdəyməz və cığalı təcnislər də yaratmışdır.
Cığalı təcnisdə bəndin iki misrasından sonra cığa adlanan parça gəlir, ondan sonra isə bəndin üçüncü, dördüncü misraları fikri tamamlayır.
Arif olan, bir od düşüb canıma,
Əridib döndərir o yağa məni.
Aşıq deyər, ay ağa,
Yetiş dada, ay ağa!
İllər xəstəsi canim,
Yar gəldi, qalx ayağa.
Ağa olan qulun salmaz nəzərdən,
Salma nəzərindən, ayağa, məni. (Aşıq Əkəsgər)
Təcnisin ən çətin növü dodaqdəyməz təcnisləridir. Gərək aşıq elə sözlər işlətsin ki, orada dodaqlanan səslər olmasın, həm də sözlər şəkilcə eyni, məzmunca başqa məna daşısın.
Qeyd etmək lazımdır ki, aşıq poeziyasında belə yaradıcılıq yarışı formalizmə getməmiş, aşıq şeirini sənətkarlıq etibarı ilə daha da zənginləşdirmişdir.
Gəldi yaz ayları, həsrət çəkir xak,
Deyir, neysan gələ, a yağa-yağa.
Lənət şeytana de, şər işdən əl çək,
Şeytan səni salar ayağ-ayağa.
Aşıq şeirində ustadnamələr, deyişmələr də vardır ki, onlar əsasən mövzularına və istifadə olunduqları yerlərinə görə belə adlanırlar. Forma cəhətdən başqa şeir şəkillərindən fərqlənmirlər.
Deyişmələrin xarakteri də başqa-başqa olmuşdur. Yəni çox halda konfliktin kəskinləşməsi tədricən inkişaf etmişdir. Deyişmənin birinci mərhələsi dəvət xarakterindədir. Belə ki, adı dillərdə dastan olan bir aşığı başqa birisi söz meydanına çağırır. «Əgər aşıq isən bu meydana gəl»,-deyə onu deyişməyə dəvət edir.
Deyişmənin ikinci mərhələsində onlar üz-üzə deyişirlər, lakin bu deyişmə hər aşığın özünün elmi, bacarığı, aşıqlıq sənətini necə bilməsini tərif etməkdən ibarət olur. Buna hərbə-zorba da deyirlər. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Ağacanın deyişməsini xarakterik nümunə kimi misal gətirmək olar:
Ağacan
Demədimmı çıxma dağlar başına
Tüpü* olar, boran-qar olar onda.
Əl uzatma gözün görən yuvaya,
Gürzə olar, şahmar, mar olar onda,
Bağırsam qulağın kar olar onda,
Əlindən alaram telli sazını
Gen dünya başına dar olar onda.
Ağacan
İşin nədi bu Rüstəmi-Zalınan.
Girmisən meydana qeyli-qalınan.
Dananı qoşasan qoça kalınan
Görəsən hansına zor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən gəzmişəm dəryaları, dərini,
Aramışam gövhərini, zərini.
Qurdalama köhnə ocaq yerini.
Bilməzsən sönməmiş qor olar onda.
Ağacan
Bil, nə iş var mən şairin canında,
Gəlibən durubsan mərd meydanında,
Yüz il qalsan Ağacanın yanında
Bilməzsən nsçə cür tor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən bilirəm cəmi sözün oyunu
Bütün aləm tanır aşıq Söyünü
Qıjıldasa onun dəli beyini,
Zəhmindən gözlərin kor olar onda.
Hərbə-zorbadan sonra deyişmənin üçüncü mərhələsi gəlir. Burada aşıqlar şeir texnikasını nümayiş etdirirlər. İlk sözü deyən aşıq hansı rədifdə, hansı hava üstündə oxusa, ikinci aşıq da o rədiflə, o hava üstündə oxumalıdır. Qabaqca sözə başlayan aşıq təcnis və yaxud da cığalı təcnis oxusa, o birisi də bu cür oxumalıdır.
Deyişmənin dördüncü mərhələsi konfliktin kulminasiyasını təşkil edir. Buna qıfıl-bənd deyilir. Bu, ayrı- ayrı suallardan ibarət olur. Demək, aşıq dövrün bilikli adamı olmalıdır. Qıfıl-bəndlər çox hallarda məişətlə əlaqədar məsələlərlə bağlı olur.
Qıfıl-bəndlərdə sualın müstəqim mənasından daha çox məcazi mənası, başqa sözlə, sözün qüdrəti ilə əşyanı canlandırmaq hünəri qiymətləndirilir. Bunu isbat etmək üçün Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Əkəsgərin dəyirmanı sual-cavabla necə mənalandırmalarına diqqət yetirək:
Aşıq Hüseyn
Bu gün gördüm bir heyvanat,
Sinəsindən, qan verir.
Nə dili var, nə dəhanı,
Aləmə iman verir.
Sinəsindən ah çəkəndə,
Səda yetir asimana
Dolandırır ətrafında
Kürreyi-duman verir.
Aşıq Ələsgər
Gələndə ustad kəlamı
Köhnə yaram qan verir.
Coşa gəlir bəhri-çeşmim,
Qətreyi-heyvan verir.
Danəni torpaq içində
Gör nə edib kərəm kanı,
Bir mələk müqərrəbdi
Bizlərə əzan verir.
Aşıq Hüseyn
Bağırsağı yoxdur onun
Qarnı, dibi düz deyim,
Gizln deyil, aşikardır,
İndi üzbəüz deyim
Xörəyi yük ilə gəlir,
Batman ilə yüz deyim
Nə yerdədir, nə göydədir
Sədri üstə yan verir.
Aşıq Ələsgər
Şındırımdandan* *dən gəlməsə,
Düşər bir qeyri hala.
Dəhanından atəş çıxar
Ah çəkər eylər nala
Öz-özündən duman eylər
Həm qabağa, həm dala.
Hər tərəfə alov səpib
Dud qalxır, duman verir.
Aşıq Hüseyn
Başı yoxdur, barşağı çox,
Pəncəsi aslan əli
Abı-atəş nuş edəndə
Olur divanə, dəli.
Aşıq Hüseyn, ərz edirəm
Sizə mən bu məsəli.
İstəsə də yüz min aşıq
Tapmaq üçün can verir.
Aşıq Ələsgər
Anlamaz nadan yanında
Deyərdim hədyandı bu söz,
Əhli ürfan məclisində
Ləleyi-mərcandı bu söz,
Muxtəsəri türki zəban
Bilin dəyirmandı bu söz.
Abı səcər, ahəng səngə
Gör necə cövlan verir.
Aşıq poeziyasında ustadnamələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Ustadnamələr həyat və cəmiyyət haqqında poetik, həkimanə fikirlər, tərbiyəvi xarakter daşıyan mühakimələrlə zəngindir. Bir qayda olaraq məhəbbət dastanlarımız ustadnamələrlə başlanır, dastan söyləyən aşıq dastanın xarakterinə uyğun olan üç ustadnamə oxuduqdan sonra dastana keçir.
Ustadnamələr əsasən qoşma və gəraylılardan ibarət olur. Məsələn:
Taki mənə mədh eyləmə dünyanı.
Ha bu dünya bir bekara dünyadı!
Hələ Adəm ilə Həvvadan qabaq,
Bir üzü ağ, biri qara dünyadı...
Altyn səfalıdı, məədən səfasız.
Təbib şəfalıdı, xəstə şəfasız,
İnsan vəfalıdı, dünya vəfasız,
Əcəb yaxşı baxəbərə dünyadı.
Heç oxşarmı günə çıraq işığı,
Qarın doymaz yalamaqla qaşığı,
Molla Cuma sənin kimi aşığı,
Kəmənd ilə çəkən dara dünyadı.
* - Tufan
** - Dəyirmanda taxıl tökülən yer


c: text/html

text:
اویان نیوز : سوسیال پایلاشیم سایتی فیسبوک، آرخاداش لیستهسینده اولمایان شخصلره مئساژ گؤندرمه اؤزللیگینی اؤدمهلی حالا گتیرهجک
فیسبوکدا اؤدمهلی مئساژ اویقولاماسی هلهلیک تست آشاماسیندا.
سوسیال پایلاشیم سایتی فیسبوک، آرخاداش لیستهسینده اولمایان شخصلره مئساژ گؤندرمه اؤزللیگینی اؤدمهلی حالا گتیرهجک. فیسبوک شیرکت سؤزچوسو آچیقلاماسیندا، یئنی اؤزللیکله، آرخاداش لیستهسینده اولمایان شخصلره اؤزل مئساژ گؤندرمک اوچون ۱ دولار اؤدمک گرکدیگینی آچیقلادی.
فیسبوک داها اؤنجه ده سایت اوزریندن پایلاشیلان ایلهتیلرین داها چوخ انسان طرفیندن اوخونماسی اوچون اؤدمهلی اویقولاما گتیرمیشدی. پوللو مئساژ اویقولاماسینین هلهلیک تست مرحلهسینده اولدوغو و زامان ایچریسینده اجرتینین دگیشهبیلهجگی قید ائدیلدی.
ت.ر.ت. تورکی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آذربایجانین لاچین شهرینده مین تارلاسی تاپیلدی
مینلرین هامیسینین ۲.جی قاراباغ ساواشیندان سونرا ۲۰۲۱ده ارمنیستاندا اۆرهتیلدیگینه دقت چکیلدی
آذربایجانین لاچین شهرینین دوغوسوندا یاسادیشی ارمنیستان سلاحلی گوجلری طرفیندن دؤشنن مین تارلاسی تاپیلدی.
آذربایجان ساوونما باخانلیغیندان وئریلهن بیلیگییه گؤره، استحکام بیرلیکلری طرفیندن ۱۵ آگوستدا بؤلگهده حیاتا گئچیریلهن فعالیتلر نتیجهسینده ۹۹۱ عدد پیامان-ای تیپی آنتی پرسنل مین معین ائدیلدیگی بیلدیریلدی.
آچیقلامادا، مینلرین استحکام بیرلیکلری طرفیندن چیخاریلاراق یوخ ائدیلدیگی ایفاده ائدیلدی.
مینلرین هامیسینین ۲.جی قاراباغ ساواشیندان سونرا ۲۰۲۱ده ارمنیستاندا اۆرهتیلدیگینه دقت چکیلدی.
قاراباغداکی یاسادیشی ارمنی گۆجلرین ۳ آگوستدا حیاتا گئچیردیگی تخریبات نتیجهسینده بیر عسگرین شهید اولماسی ایله آذربایجان اوردوسو "قصاص" آدی وئریلن عملیات باشلاتمیشدی.
عملیاتدا، کیچیک قافقاز سیرا داغلارینین قاراباغ سیلسیلهسینده یئرلشهن ساریبابا و بیر سیرا استراتژیک تپه کنترل آلتینا آلینمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی
علییئو، عرب بیرلیگی ذیروهسینین فخری قوناغی اولاجاق
الجزایر جمهورباشقانی، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوی، اؤلکهسینده تشکیل ائدیلهجک عرب بیرلیگی ذیروهسینه شرف قوناغی اولاراق دعوت ائتدی


text:
اردوغان، اسرائیل باشباخانی ایله تلفوندا دانیشدی
جمهورباشقانلیغی ایلهتیشیم باشقانلیغیندان وئریلهن بیلگییه گؤره، تلفن دانیشماسیندا تورکیه-اسرائیل ایلیشکیلری و بؤلگهسل مسئلهلر موذاکیره ائدیلدی
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان، اسرائیل باشباخانی یائیر لاپید ایله تلفوندا دانیشدی.
جمهورباشقانلیغی ایلهتیشیم باشقانلیغیندان وئریلهن بیلگییه گؤره، تلفن دانیشماسیندا تورکیه-اسرائیل ایلیشکیلری و بؤلگهسل مسئلهلر موذاکیره ائدیلدی.
جمهورباشقانی اردوغان، ایکیلی ایلیشکیلرین، اسرائیل جمهورباشقانی اسحاق هرتزوگ و اسرائیل باشباخانی یائیر لاپیدین اؤتن آیلاردا گئرچکلشن تورکیه سفرلریندهکی گؤروشمهلرده آنلاشما ساغلانان چرچیوهده ایرلیلهمهسیندن ممنونلوغونو ایفاده ائتدی.
دونن آچیقلانان 'قارشیلیقلی ائلچی تعیین ائدیلمهسی' قرارینا توخونان جمهورباشقانی اردوغان، یئنی ائلچیلرین آتانماسی اوچون ان قیسا زاماندا لازیم اولان آددیملاری آتاجاقلارینی بیلدیردی.
جمهورباشقانی اردوغان، تورکیه ایله اسرائیل آراسیندا امکداشلیق و دیالوگون سۆردورولهبیلیر شکیلده و قارشیلیقلی حساسیتلره سایغی اساسیندا گلیشدیریلمهسینی دستکلدیگینی بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهورباشقانی اردوغان، زلنسکی ایله تلفندا دانیشدی
اردوغان، ساواشین باریشجیل دانیشیقلار یولو ایله حلی اوچون لازیم اولان هر جور قاتقینی وئرمهیه حاضر اولدوقلارینی سؤیلهدی
مصطفی شنتوپ ولفگانگ کوبیکینی قیناییب
مصطفی شنتوپ آلمانیا فدرال مجلیس صدر معاوینی ولفگانگ کوبیکینین جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان حاقیندا دئدیکلرینی آلمانیا فدرال مجلیس باشقانی بائربئل باسا عنوانلادیغی مکتوبدا قیناییب.
تورکیهیه گیرمهیه چالیشان تروریست یاخالاندی
"سرحدلریمیزین گۆونلیگی اوچون قهرمانجا وظیفه یئرینه یئتیرهن سرحد قارتاللاریمیز، یاسادیشی یوللارلا یونانیستاندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان ۲ نفری یاخالادیلار"


text:
۲ (سایی)
۲ یوْخسا ایکی، ۱دن سوْنرا و ۳دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر
خصوصیتلردَییشدیر
- ایکی، دوغال ساییلار ایچینده، صیفیر اولمایان ایلک جوت ساییدیر.
- هر سایی اونا بؤلونه بیلسه، جوت سایی ساییلار.
- ایکی، ایلک ساده ساییدیر.
- ایکی، تک جوت ساده ساییدیر و اوندان باشقا ساده ساییلار هامیسی تک ساییدیرلار.
- هر عددین سادهجه سون (ساغداکی) رقمی ایکییه بؤلونسه، یعنی ۰، ۲، ۴، ۶ ویا ۸ اولسا، او عدد اؤزو ده ایکییه بؤلونه بیلر.
اتک یازیلاردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«2_(number)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
گئجهدن بیر چوخ قدهر کئچسهده خیاوان هلهده ازدحاملی ایدی. بیر آندا اینسانلارین سئل کیمیآخارینا قاریشاراق آددیملاری یاواشییب، آخارین آهنگیله اویغونلاشدی. اورهیی یامان دؤیونوردو. گیزلی باخیشلارلا بینالارین نومرهسینی گؤزدن کئچیرهرک آددیملاییردی. نومرهلر گلیب داها ایکی رقملی عددلره چاتمیشدی: آلتمیش دؤرد… آلتمیش ایکی…
خیاوانین ائنینی آتداییب، بیر آغاجین قارانلیغیندا ساکیتلشدی. تام دقتله نیشانهلری یوخلاماغا باشلادی. هر ایکی اوتاغین پردهلرینی سالیق، چیراقلارینی سؤنوک، خیردا اوتاغین دا پردهسینین قاباغیندا ایکی شمعدانی گولونو گؤرهن کیمیکپسولونو دیشلرینین آلتینا قویوب، آددیملادی. بینانین قاباغیندا دایانیب، الینی زنگه اوزاتدی: بییییر – ایکی … بییییر – ایکی
اوچ دؤنه بو ریتم ایله زنگی سسلندیکده جواب آلدی:
– کیمسن؟
– منم، یازین ایکینجی آیی!
قاپی آچیلدی. تلهسهرک ایچهری کئچیب، قاپینی قاپادی. اورهیی قوش کیمیچیرپینیردی. بؤرکونون دیمدیگینی قالخیزیب، خوتونون دستهگیله اوز -گؤزونون ترینی قورولادی. دریندن بیر نفس آلیب، کؤکس اؤتوردو. پیللهلری یوخاری قالخاراق اوچونجو پیللهده اوز- اوزه گلدیلر. بیر آن حئیران- حئیران بیربیرلرینی سئیر ائدهرک دایاندیلار. سانکی دانیشماغا بیر سؤز تاپمیردیلار. بیردن هر ایکیسی قوللارینی آچاراق، اشتیاقلا قوجاقلاشدیلار….
چارپاییدا یئر به یئر اولدوقدا جورابینین کئشینین قاتیندان بیر روزنامه عنوانینین قیریغینی چیخاریب، هیجانلا اونو ایزلهین یولداشینا نیشان وئردی. یولداشی باشینی بولایاراق بیر کؤکس اؤتوروب گؤزلری یاشالدی: – پس بئله!
اونلار فرصتی فوت ائتمهدن هر طرفدن دانیشیب، خبرلری بیر بیرلرینه چاتدیریب، احوالاتینهانسی بیر مقامدا اولدوغوندان سؤز آچدیلار. نهایت تهرانین خریطهسینی آچاراق، اوستونده صاباحکی گؤروشلرینین واختینی و مکانینی معینلشدیردیلر.
ایستر ایستهمز یئریندن قالخیب گؤزلرینی یولداشینین گؤزلرینه تیکهرک، کؤنولسوزجهسینه آیریلماغا ایزین ایستهدی. یولداشی سئوگی دولو یالواریجی باخیشلارینی اونون گؤزلرینه زیللهییب: – مومکونسه، بیر آزدا اوتورسایدین! بلکه بیر داها … – دئدی.
بئله- بئله آجی فیکیرلر، ائله اونون دا اورهییندن گلیب کئچسهده، آنجاق بو بارهده دانیشماغا دیلیندن وار گلمهمیشدی. چیگنیندن آغیر بیر یوک گؤتورولموش کیمی، قاییدیب یئرینده اگلشدی. فرصتی هئچ ایتیرمهدن صؤحبته باشلادیلار. دانیشدیلار… دانیشدیلار… سونونجو پاپیریزینین کؤتویونو کول قابیندا سؤندورهرک.
گؤزو تاوانین ایچیندهکی یومورتالارا ساتاشدی. بیر تیکه آغزینا قویماق ایستهدیکده چؤرکدن قوپارا بیلمهدی. چؤرهک قوپ- قورو قوروموشدو. یئنه آیاق اوسته اوز- اوزه دایاندیلار؛ یئنه باخیشلاری بیر بیرینه حالقالاندی؛ یئنه هر ایکیسی قوللارینی آچاراق دویمازجاسینا بیر بیرلرینی باغرینا باسدیلار…
آرتیق آیریلیق آنلاری گلیب چاتمیشدی. تیترک بیر سسله: – یولداش، هلهلیک! – دئیه، آیریلماق ایستهدیکده: – یولداشی: – بس بیزیم قراریمیز صاباح ساعات ….؟ – دئدی.
او گولومسهیهرک یولداشینین سؤزونو کسیب: – یوخ، صاباح یوخ یولداش، ائله بو گون! – دئدی.
بارماغینین اوجو ایله پردهنین قیراغینی قاتلاییب، باییرا نظر سالدی. گونش قیزیل شفقلریله بوتون شهری نورا بویامیشدی.
۱۹ بهمن ۱۳۶۹- تهران


text:
قانقنیم ایستایل
قانقتیم ایستایل (آنلامی: قانقنیم موْدو) کورهلی بیر ماهنیدیر کی چه-سان 2012-جی میلادی ایلینده ائشییه وئردی. بو ماهنی ریتملی، کارتونسل و اولاغاندیشی(غیری-عادی) اولماغینا اؤتری آدلیم بیر ماهنییا چئویریلدی. یوتیوبدا کی ویدیوسو چوخلو توجهی اؤزه چکیب، بئله کی 477 میلیوندان چوخ آدام اونو ایزلهییب و گینئس رئکوردلار کیتابیندا آدی یازیلدی.[۱][۲] همده یوتیوبون ان سئویلن ویدیوسو اولموشدور.[۳]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ (اینگیلیسجه) "PSY - GANGNAM STYLE (강남스타일) M/V". یوتیوب. یوخلانیلیب 1391-08-01.
- ^ (تورکجه) کورهلی اویوناماق گینئس رئکوردلار کیتابیندا یازیلدی. آنس پیرئس. یوخلانیلیب 1391-08-01.
- ^ (تورکجه) یوتیوبون ان سئویلن ویدیوسو. آنس پیرئس. یوخلانیلیب 1391-08-01.


text:
`زلزله` نتیجه لر
ینگی لیکلر [137]
- ایرانده ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- اندونزیا ده 5,7 ریشترلیک زلزله یوز بیردی
- ایران ده زلزله یوز بیردی
- پکتیکا ولایتیده زلزله عاقبتیده حیاتی نی یوقاتگن لر سانی آرتدی
- بدخشان ولایتیده زلزله یوز بیردی
- تورکیه افغانستان گه قیغوداشلیک بیلدیردی
- پکتیکا ولایتیده زلزله عاقبتیده بیر مینگ دن آرتیق کیشی حیاتی نی یوقاتدی
- برازیل ده 6,5 ریشترلیک ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- ایران ده ییر قیمیرله دی
- گرجستان ده ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- جاپانده 5,1 ریشترلیک ییرقیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- ایران ده آلتی ریشترلیک ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- تورکیه نینگ بینگول ولایتیده ییرقیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- جاپانده 6,6 ریشترلیک ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- چین ده زلزله یوز بیردی
- مدیترانه دینگیزی قیرغاق لریده ییرقیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- ایرانده بیش ریشترلیک ییرقیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- تورکیه ده ییر قیمیرلش یوز بیردی
- ایرانده ییرقیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- جاپانده 6,1 ریشترلیک ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی
- ایتالیا ده یوز بیرگن زلزله دن بیر تصویر
- اندونزیاده یوز بیرگن زلزله دن بیر تصویر
- پیرو ده زلزله عاقبتیده توققوز کیشی جان بیردی
- توکیوده یوز بیرگن زلزله دن بیر ویدیو تصویر
- مرمره زلزله سیده اولگنلر یاد ایتیلدی
- عراقده گی زلزله دن بیر تصویر
- مکسیکوده زلزله بولدی
- جاپانده زلزله


text:
آرشین(اؤلچو بیریمی)
آرشین— شرقده اوزونلوغو اؤلچمک اۆچون ایستیفاده ائدیلن اوزونلوق اؤلچو بیریمی.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
عالیملر اوزون ایللر آپاردیقلاری جیدی آراشدیرمالار نتیجهسینده بئله بیر فیکره گلمیشلر کی، آذربایجان اراضیسی مدنی اکینچیلیگین ان قدیم اوجاقلارینداندیر. سونراکی مدنی-تصروفات اینکیشافی زمینینده جمعیتین ایستحصال موناسیبتلرینده باش وئرن کؤکلو دییشیکلیکلر محصولدار قووّهلرین، ائلجه ده امک آلتلرینین یئنی-یئنی فورمالارینین یارانماسینا موثبت تاثیر گؤسترمیشدیر. بو دؤورده قدیم اجدادلاریمیزین دوشونمه قابیلیتی آرتمیش، حیاتین بعضی سیرلرینی درک ائتمک باجاریغی چوخالمیش، اونلار اکینهجکلرده، تورپاق ساحهلرینده، مال-قارانین سایینین موعینلشدیریلمهسینده، یاشاییش ائولرینین تیکینتیسینده و دیگر یوزلرله حیاتی ایشلرده اؤلچویه - حسابلامایا احتیاج دویموشلار. اودور کی، زامان کئچدیکجه، داها دقیق و موکمّل اؤلچو بیریملری مئیدانا چیخمیشدیر. آرشین اوزونلوق اؤلچو بیریمی ده محض بئله یارانمیشدیر.
آرشین تورک سؤزو اولوب چوخ قدیملردن خالقیمیزین معیشتینه داخیل اولموش و بو گون ده کند تصروفاتیندا تورپاق اؤلچمه ایشلرینده گئنیش ایستیفاده ائدیلن 0،71 متره برابر اوزونلوق اؤلچوسودور. حتّی یئر اؤلچمک اۆچون ایکی آغاجدان هاچا شکلینده دوزلدیلن و هر آددیمی 0،71 متره برابر اولان آلت ده آرشین آدلانیر. بو هاچالاری بعضاً 2 آرشینلیق دا دوزلدیرلر.
آرشین 1931-جی ایلهدک تورکیهده گئنیش ایستیفاده اولونموش اوزونلوق اؤلچو بیریمی ایدی؛ ایپک پارچالارین اؤلچولمهسی اۆچون تیجارت آرشینی 60 سم-ا، دیگر پارچالار اۆچون 68 سم-ا، اینشاآت آرشینی ایسه 75،8 سم-ه برابر ایدی.
آرشین روسلارین و دیگر خالقلارین معیشتینه ده تورکلردن کئچمیشدیر. روسیهده آرشین اون آلتینجی عصردن ایستیفاده اولونوردو. اوّللر آرشین اینگیلیس اؤلچو سیستئمینی قبول ائدن اؤلکهلرده 27 دۆیم (هولندجه "باش بارماق" دئمکدیر)، 1. پیوترون دؤورونده ایسه 28 دۆیم اولموش و دییشمهمیش قالمیشدیر. 1 آرشین - 16 گیرِه (4،4 س م) = 28 دۆیم = 71،12 سم. آرشینین اؤلچوسو موختلیف اؤلکهلرده 65،2-112 سم آراسیندا گؤتورولموشدور.
آرشین سؤزونه ایلک دفعه"کیتابی-دده قورقود" داستانیندا راست گلینیر. لاکین باشقا ادبیاتلاردا، فولکلور نومونهلرینده ده بو سؤز گئنیش ایشلهدیلمیشدیر.
قایناق[دَییشدیر]
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 456


text:
باخماق
باخماق : تورکجه فارسجا
نگاه کردن
نگریستن
تماشا کردن
نظر افکندن
رسیدگی کردن
بررسی کردن
مطالعه کردن
پژوهش کردن
تحقیق کردن
نظارت کردن
مراقبت کردن
سرپرستی کردن
پرستاری کردن
نگهداری کردن
معاینه کردن
معالجه کردن
فال دیدن
شمردن
به حساب آوردن
دقت کردن
توجه کردن
تأسی جستن
پیروی کردن
اشتغال داشتن
پرداختن
باخماق : تورکجه تورکجه
[تاثیرسیز ائیلم]
بیر شئیی گؤرمک اوچون گؤزلرینی اوْنا تیکمک «پنجرهدن باخماق» (فا:نگاه کردن). to look
مُطالعه ائتمک، اؤتَری اوْخوماق، گؤزدن گئچیرمک «کتابا باخماق».
اینجهلهمک، یوْخلاماق، آراشدیرماق «دادینا باخماق».
عبرت گؤتورمک، فیکیر وئرمک، اؤنم و اهمیت وئرمک، قوُلاق آسماق «یوْلداشلارینا باخ اؤزونو دوٌزَلت».
مُذاکره ائتمک «توْپلانتیدا بوُ مسألهلره باخدیلار».
گئچیندیرمک، قوللوق ائتمک، کؤمک ائتمک «آتلارا باخماق، قادین بوُ گون اوُشاقلارا باخاجاق».
مُعالجه ائتمک «بوُ خستهیه هانسی حکیم باخاجاق».
مُعیّن طرفه یؤنَلمک، چئوریلمک، آچیلماق «پنجرهلر حیطه باخیر».
آسیلی اوْلماق، باغلی اوْلماق، تابع اوْلماق «مسألهنین حلّی اکثریته باخیر».
امر شکلینده «خبرین اوْلسون، بیل، توجّه ائدرسینیز» مفهوموندا ایشله نیر «باخ منیم فیکریم بوُدور، باخارسینیز».
بیر ایش اوٌچون گؤرَولی اوْلماق «پاساپورت ایشینه پوْلیس باخیر».
هزینه اوْلماق «بوُ جنس سنه اوْن مینه باخار».
اؤنم وئرمک، دَیر وئرمک «اگر بوُ دئدیکلریمه باخسان باشاریلی اوْلارسان».
بیر سیرا کلمهلرله مختلف افادهلی مُرکّب سؤزلر دوٌزَلدیر «فالا باخماق، آغیزا باخماق، بارماق آراسی باخماق، اَیری باخماق، یان باخماق، خور باخماق، سؤزه باخماق، بیر شئیه قوُتسال گؤزله باخماق». {دیوان لغات تورک ده ایشله نیبدیر، سنگلاخ سؤزلویونده ایشله نیبدیر؛ ائله سانیلیرکی باخ و باغ سؤزو بیر کلمهنین دئییشیک شکیللری اولسون وباخماق بیر نوع باغلانتی قورماق دئمکدیر}


text:
۱. یاخشی بیر قیسا حئکایهنین بعضی اؤنملی اؤزللیکلریندن بونلاری دئمک اولار:
گؤزه گلن بیر باشلانیش، گؤستریشلی کاراکتئرلر(ان چوخ ۳-۴ نفر)، حئکایهنین حادثهلری و یا پیلوتون یارانماسی اوچون نهدن گتیرن دیالوقلار، ماراقلی پیلوت[پیرنگ]، اویغون بیر گرگینلیکله چاتیشما، چاتیشما ایله اویغون اولان بیر یوکسلیش، ایناندیریجی سونا چاتما، اویغون بیر دویغوسال اورتام یاراتما، اویغون بیر گؤروش آچیسی، اویغون بیر زامانلا مکاندان یارارلانماق، دیلدن دوزگون استفاده ائتمک، کولتورل بیر آنا فیکیر.
۲- بو اؤزللیکلری نهتهر الده ائتمک اولار؟ باشقا سؤزله یاخشی بیر حئکایهنی نئجه یازماق اولار؟
بیرینجی: یئنی حئکایه یازانلار اوچون ان واجیب ایش، قیسا حئکایهنین ان یاخشی اؤرنکلریله شاهاثرلرینین اوخوماسیدیر. البته فقط قیسا حئکایه یوخ، بلکه بوتون آنلاتی[پووئست/روایتی] نثرلری اوخوماق لازیمدیر. بونا گؤره، ادبیاتین کلاسیک شعرسل روایتلریندن باشلاییب، سونرا قیسا حئکایهنین، چئخوو، موپاسان، جئیمز جویس و… کیمی بؤیوک اوستادلارینا یئتیشیلسین. دئمهلییم، ایندیکی یازیچیلارین کیتابلاری ایله یاناشی کلاسیک حئکایه کیتابلارینی دا اوخومالیدیرلار. حئکایه یازمایا یئنی باشلایانلار یاخشیدیر اؤنجه باجاردیقجا خاریجی یازارلارین اثرلرینی اوخوسونلار. هرنه ده اولسا قیسا حئکایه باتیدان آلینما بیر ژانردیر. هله ده گوجلو اثرلری باتی ادبیاتیندا آختارمالیییق.
ایکینجی: چالیشین بیر حئکایهنین اساس و یا مرکزی فیکیرینی [اصلی و محوری ایدهسینی] تاپاسینیز. عمومیتده بو فیکیر، باشلانغیجدا، بیر خام و گئدهری بیر فیکیر کیمی بیردن عاغیلا گلر. اؤرنک اوچون: “بیر اوشاغی یول اوسته قویماق”. بو خام فیکیری، بیر قیسا حئکایهیه دهییشمک اوچون، حئکایه یازان چالیشمالیدی بو بوتونسل[کلی] ایدهنی، معین حادثهلرله اؤهزل کاراکتئرلر فورمتینده گلیشدیرسین. سونرا بو ایدهنین، اؤنملی اؤلچوسو و یا سیمگهلنمهلری تاپیلسین. میثال اوچون، طبیعی حیسلریندن فرقلی اولاراق، اوشاغینی یول اوستونه قویان بیر آنانین شخصیتی سئچیلسین. بیر قیسا حئکایه یازماق اوچون بو یاخشی بیر باشلانغیج نقطهسی اولابیلر.
اوچونجو: یازیچی بو حئکایهنین روایتی اوچون ان اویغون گؤروش آچیسینی سئچمهلیدیر. بو حئکایهنی هم بیر بلدیه مامورو کوچهنی سوپوررکن، یول اوستونه قویولان اوشاغی گؤروب سؤیلهیه بیلر، همده بیر عادی یولدان کئچنده او اوشاغی تاپماقلا، اونو یوخسوللوقدان دا قورتارا بیلر. آما نئجهدی حئکایهنین روایتینی، کؤنلو ایستهمهسه ده اوشاغینی یول اوسته قویان آنایا تاپشیراق؟ یازیچی حئکایهنین روایتی اوچون یاخشی بیر گؤروش آچیسی تاپا بیلمهییرسه، یاخشیدی حئکایه اوچون باشقا بیر ایدهنین دالیجا گئتسین.
۳. اویغون بیر خام فیکیر ایله گؤروش آچیسینی سئچمهدن سونرا، حئکایه حادثهلرینین بوتونسل پلانی بللی اولونمالیدیر. اگر بیر قیسا حئکایهنین نورمال اوزونلوغونو ۱۵ الی ۲۰ صحیفه بیلسک، بو حالدا، ان آزی اوچ-دؤرد مهم صحنهیه احتیاج وار. یول اوستونه قویولان اوشاغین حئکایهسینین اساس اوچ صحنهسینی بئله نظره آلماق اولار: ۱- اصلی شخصیتین[اریندن بوشانمیش] ایکینجی اری ایله دانیشیغی و ایکینجی ارین اوشاغی یول اوستونه قویماغا اصرار ائتمهسی؛ ۲- آنانین بیر باسیریقلی[ازدحاملی] مئیدانا گئتمهسی و اوچ یاشیندا اولان اوشاغینی اورادا بیراخماسی؛ ۳- اوشاغینی یول اوستونه بیراخاندان سونرا، آنانین فایداسیز پئشمانلیغی.
۴- اصلی شخصیتدن علاوه، بیر نئچه یانال[فرعی/ایکینجیل] شخصیت ده، نظرده توتمالییق. بو ایکینجیل شخصیتلرین ساییسی، قیسا حئکایهنین قیسیتلیغی[محدود]ایله اویغون سئچیلمهلیدیر، ائله اولسون حئکایهنین حادثهلری راحاتجا اؤنه گئتسینلر.
۵- بو مرحلهده، یعنی بیر خام فیکیری، پیلوتون بوتونسل پیلانی و کاراکتئرلری تاپاندان سونرا، حئکایهنی یازماغا باشلاماق لازیمدیر. یازماق راحات بیر ایش دئییل، آما حئکایه یازان اولماق ایستهین بیر کیمسه، یازماق لذتینه آلیشمالیدیر.
۶- حئکایهنی نئچه دفه یازماق لازیمدیر، آنجاق ائدیت ائتمهیی داها اؤنملیدیر. حتی پئشهکار یازیچیلارین دا یازیلارینی نئچه دفه یئنیدن باخیب دوزنلمهیه احتیاجلاری واردیر. البته ائدیت ائتمهیین، سیلیب یئنیدن یازمانین دا بیر حدودو واردیر، سونسوزا کیمی داوام ائدیلمهیینه گرک یوخدور. غریزی بیر حس یازیچییا اؤیرهدیر اوستونده ایشلهدییی حئکایه اوزره چالیشماسینی دایاندیریب باشقا بیر حئکایهنین یازماسینی باشلاسین.
۷- آما گنج یازیچیلار اوچون ان اؤنملی توصیه، یازماقدا، تمرین ائتمکدن سونرا، هئچزاد اولا بیلمز.
آچیقلاما:
- یازی فارسجا “درنگ” سایتیندان گؤتورولوب تورکجهیه چئویریلیبدیر.
- حسین پاینده، یازیچی، ادبیاتشوناس، فیلم تنقیدچیسی و علامه طباطبایی بیلیمیوردوندا نظریه و ادبیاتشوناسلیق اوستادیدی. او تهراندا آنادان اولوب، اورتا تحصیلاتینی اینگیلیسده اوخویوب انقلابدان بیر ایل سونرا ایرانا قاییدیبدیر. او ۱۳۶۸ده علامه طباطبایی بیلیمیوردوندا اینگیلیسجه ادبیاتی لیسانسینی آلیب، ۱۳۷۰ ده ایسه تهران بیلیمیوردوندان اینگیلیسجه ادبیاتینین یوکسک لیسانسینی الده ائتمهیی باجاریبدیر. پاینده ۱۳۷۵جی ایلده تحصیلاتینین داوامی اوچون اینگیلیسه گئدیب، ۱۳۸۰دا نظریه و ادبیاتشوناسلیق دوکتوراسینی آلاندان سونرا اؤلکهیه دؤنوب، علامه طباطبایی بیلیمیوردوندا تدریسه مشغول اولوبدور. ایندییه کیمی، حسین پایندهدن، ۱۰۰دن چوخ مقاله اؤلکهمیزین مختلف نشریاتیندا یاییلیبدیر. بونون یانیندا ۸ جیلید کیتاب یازیب و ۷ جیلید ایسه ترجمه ائدیبدیر. او همچنین سککیز کیتابین رئداکتورو اولوبدور. پاینده ایندییه کیمی اؤلکه ایچینده ۵ اؤدول و خاریجهده ایسه بیر اؤدول قازانا بیلیبدیر. او ادبیاتشوناسلیقدا یئترلی قدر تجروبهلی اوزمانلاردان ساییلیر. پاینده بو ساحهده حاشیهلردن اوزاق اولاراق سادهجه علمی چالیشمالاری ایله ادبیاتا خیدمت ائتمکدهدیر. بونو دا آچیقجا سؤزلری ایله درسلرینده گؤرمک اولور.


text:
فرانسوا دو لا روشفوکو
فرانسوا دو لا روشفوکو (اینگیلیسجه: François de La Rochefoucauld (writer)) فرانسهلی یازیچی - .۱۵ سپتامبر ۱۶۱۳ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۶ ایل عومر ائلهایب و ۱۷ مارس ۱۶۸۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «François de La Rochefoucauld (writer)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ اوت ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده فرانسوا دو لا روشفوکو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بؤلگه، تاریخ بویونجا سومر، آکاد، بابل، هیتیت، آسور، اورارتو، روما، عباسی، سلجوقلو و عثمانلینین دا آرالاریندا اولدوغو ۲۵ مدنیته ائو صاحبلیگی ائتدی
ماردینین دارگئچید ائلچهسینین ایلیسو محلهسیندهکی مونجوقلو تارلادا ۱۲ مین ایللیک اولدوغو دوشونولهن معبد اورتایا چیخاریلدی.
تاریخ بویونجا سومر، آکاد، بابل، هیتیت، آسور، اورارتو، روما، عباسی، سلجوقلو و عثمانلینین دا آرالاریندا اولدوغو ۲۵ مدنیته ائو صاحبلیگی ائدن ساحهدهکی آرکئولوژیک قازینتیلاردا، اپیپالئولیتیک دؤوردن گئچ چاناق چؤملک اؤنجهسی نئولیتیک دؤنم ب ائورهسینه قدر گئچهن مدته عاید چوخ ساییدا تاپینتی کشف ائدیلدی.
۱۲ مین ایللیک گئچمیشی ایله اینسانلیق تاریخینه ایشیق توتان ساحهده یئریدیلهن قازینتیلاردا بو گونه قدر، معماری قالیق، ائو، اؤزل قورولوش، دؤولت بینالاری ایله مزارلاردا ۱۳۰ فرده عاید اسکلتلر، ۱۰۰ مینی آشقین مونجوق و نئولیتیک دؤوره عاید ۱۱ مین ۳۰۰ ایله تاریخلندیگی دوشونولهن تاپیناق گون اوزونه چیخاریلدی.


text:
سلسو بورخس
سلسو بورخس (اینگیلیسجه: Celso Borges) (دوْغوم:۲۷ مهٔ ۱۹۸۸ (۳۴ یاش) San José, Costa Rica) بیر فوتبالیست. کاستاریکا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ 2018 FIFA World Cup Russia – List of Players (PDF). Fédération Internationale de Football Association (4 June 2018). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-06-19. یوْخلانیلیب2019-02-17.
قارداش پروژهلرده سلسو بورخس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰۰۹ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۱ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۳ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۵ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
- فردریکستاد کولوبونون اویونچولاری
- ایایکی کولوبونون اویونچولاری
- دپورتیوو لاکرونیا کولوبونون اویونچولاری


text:
رومانتیزم
رومانتیزم ،(fr. romantisme) 1800 و 1850 ایللر آراسیندا اوروپا"دا ادبیاتی،موزیکی،فلسفه نی و اینجه صنعتی ائتکیلی یَن انتئلئکتوال (آیدین) بیر آخیمدیر.دویقو و بیرئیسه لیک تئملریله مشخص اولان رومانتیزم آخیمینا قاتیلانلار،اورتا چاغ دوورهه سینین گوزللیکلرینه تاپینارمیش. بیر اؤلچوده صنایع اینقیلابی ،آیدینلانما چاغین آریستوکراتیک سوسیال و سیاسی دوزه نینه، دوغانین علمی راسیونالیزیونونا و کلاسیسمه تپکی اولاراق دوغان بیر آخیمدیر.اورتا چیخیشیندا ایسه 1789 بؤیوک فرانسه اینقیلابی سونراسینداکی توپلومسال ،سیاسی و دوشونسل یاپینین ائتکیلری واردیر..[۱]
رومانتیزم[دَییشدیر]
اینگلیس[دَییشدیر]
اینگیلیز رومانتیکلری يالنیزجا اويقارلیغین ياپماجیلیغینا(تصنعی اولماغینا)، تاریخین آجیماسیزلیغینا گؤره دئییل، عئینی زاماندا فرانسه اینقیلابچیلارین يانیندا يئر آلمیشلار. ایلک اینگیلیز رومانتیزمی، دوغويا، قادینلیک، جوجوکلوک دونياسینا جهتبیریدی.
آلمان[دَییشدیر]
فریدریش شیلر ،(آلمان رومانتیزم آخیمینین ائتکیسینده اولان اینجه صنعتچیدیر.)
آلمان رومانتیزمینین قایناقلاری 18. یوز ایله قدر اوزانیر. کلپ استوک و لئسینگ یئنیلنمه نین اؤنجولریندندیرلر."Sturm und Drang" حرکاتینین کؤکه نینده ده اونلارین ائتکیله ری حیس ائدیلیر.هئردئری"ن یانیسیرا قوته و شیلری ده بو حرکاتین ایچینده دیرلر. رومانتیزم، هولدئرلین و ژان پو کیمی سونراکی نسلین تمثیلجیلرینده داها بلیرگیندیر.سون رومانتیکلر آراسیندا آیشندورف ،لودویگ اوهلنگ ،موریکه ایله رومانتیزمدن ائتکیلنمک له قالماییب بو حرکتین توم اؤزلملرینی پایلاشمایان هاینه ساییلا بیلیر.
فرانسه[دَییشدیر]
گئچمیشتن دئورالینان هر شئيین سؤز قونوسو ائدیلمه سینه دايانان وآنلاشیلماسی گوج بیر مودئرنلیک وئریلهرینه گؤره شکیلله نن بو يئنی دويارلیلیغین(حسیاتی) اورتايا چیکیش فورمالاری فرانسیز دئوریمی نین همن اؤنجه سیندن باشلاياراق فرانسادا هر دؤنمده وارلیغینی سوردوردو. فرانسادا رومانتیزم روسسئاو و Mme de Stael"ی اوخويان و شاتوبئرییانی"ی اوستالاری سايان نسلی تمثیل ائدر. رومانتیزم لامارتین، اینجه صنعتده اؤزگورلوغو ساوونان هوگو، ویگني، موسه اؤزونو قبول ائتدیردی و نئروال، قاوتئر، پ. بورئل کیمی صنعتناتچیلری ائتکیله دی. استاندال، دوما کیمی گئچمیشه دوغرو گئتمک ورینه ایچینده ياشادیغی توپلومو توصیف ائتمه یی اوستونله دی.
ایتالیا و ایسپانیا[دَییشدیر]
ایتاليا و ایسپانيادان چیخان رومانتیکلر گؤزلندیغی قدر گئنیش بیر چئوره یه يايیلانمادیلار. تاریخسل قوشوللارین ائتکیسیيله، ادبی حرکت بو ایکی اؤلکه ده سیخی سیخیيا سیياسته باغلی قالدی. ایتاليادا لیبئراللار و يوردسئورلر اؤنجه لیکله، رومانتیکلردی. گ. برئشت و س. پئللیکو ایله مانزونی (نیشانلیلار) اؤنملی تمثیلجیلر آراسیندادیر. بويوک بیر شاعر اولان لئوپاردی دؤنمه دامقاسینی وورورکن کاردوکی ده ریسورگیمئنتو"نون باغیملی ادبیياتینا قارشی چیخار.
عثمانلی دوولتی[دَییشدیر]
تنظیمات فرمانینین اعلانیندان سونرا باشلایان و باتی ادبیاتی اؤرنک توتولاراق مئيدانا گتیریلن تنظیمات ادبیياتینین (1859-1896) ایلک ایللرینده رومانتیزم آخیمینین باشلیجا کیشیلرینین باشلیجا ياپیتلاری وئریلدی. هوگو، شاتوبریان، دوماس؛ تیياترو آلانیندا اؤزللیکله قوته شیلر آنیلابیلیر. تنظیمات ادبیياتینین لاب چوخ يازار و شاعری (احمد میتهات، نامیک کمال، شمس الدین سامی، عبدول حق حمید، رجائی زاده محمود اکرم) رومانتیزم آخیمینین ائتکیسینده دیرلر. نامیک کمالین اینتیباه رومانی کامئليالی قادینین؛ Vatan yahut Silistre اويونو دا رومئو و ژولییتین ائتکیسینده دیر. ادبیات-ای جدیده دؤنمینده حالیت ضیا اوشاقلیگیل"نین Mai ve Siyah آدلی رومانینداکی احمد جمیل کاراکتئری رومانتیک يازارلاری اوخوماق ایچین اؤزلم دويار.ایکی .مشروطیت دؤنمیندن سونرا میلّی ادبیيات دؤنمینده يوسوف ضیا اورتاچین "بینناز" آدلی اويونوندا هوگونون ائتکیسی واردیر.فرانسه ادبیياتینین ائتکیسی تورکیه ادبیاتیندا حیس ائدیلمیشدیر.
رومانتیک ادبیات[دَییشدیر]
رومانتیزم بیر ادبیيات آخیمی اولمانین اؤتسینده، 18. يوز ایل سونو ایله 19. يوز ایل باشلاریندا اوروپادا يئر ائتمیش بللی بیر دويارلیلیغی معین ائدیر. فرانسادا دوغان بو حرکت گونئي اوروپا اؤلکه لرینه (ایتاليا و ایسپانيا) بیراز داها گئج گیرمیشتیر. کلاسیک ادبیيات آخیمینا تپکی اولاراق 18. يوز ایلین سونلاریندا دوغان و ویکتور هوگويلا بیرلیکته بويوک ایفتیخار قازانان رومانتیزم، اینسانین ياراتما اؤزگورلوغو اؤنونده کی هر شئيه قارشی دورور. "ان ایيی قورال، قورالسیزلیکتیر" دیيه ن رومانتیکلر، اینسانین دويقولارینی، دوش گوجونو حیاتا گئچیرمه سینی و اینسانی دوزلتمه نین توپلومو دوزلتمکله اولابیله_جه_یینی ساوونورلار. رومانتیزم ادبیياتتان گلن بعضی موتیفلرین اوستونده دورور: گئچمیشین روح جاغریسینی يا دا قینانماسینی، جوجوکلار و قادینلارلا ایلگیلی حساسیته وئریلن اؤنم، اینجه صنعتجینین و آنلاتیجینین يالنیزلیغی، و دوغا سايقیسی کیمی موتیفلر رومانتیک ادبیياتیندا سیخجا قوللانیلیر. آيریجا، ائدقار آلئن پو و ناتانیل هاوثورن کیمی بعضی رومانتیک يازارلارین يازیلاری دوغا اوستو و اینسان پسیکولوژیسی ایله ایلگیلی تاسیساتلار اوستونه قورولموش.
فلسفه و رومانتیزم[دَییشدیر]
18. يوز ایلده آلمان دوشونورلر فلسفه يی بیر دوغا فلسفه سی و اینجه صنعت فلسفه سی اولاراق تانیملار. رومانتیزم، عقیلجی ائلئشتیریدن چوخ، جانلی خطده بیلینج-دیشی ياراتما آدی وئریلن اؤنجه لیکله دیقت چکن فلسفی بیر اويارلیلیغی(conformity-انطباق) دیله گتیریر. اؤنملی يا دا اؤنمسیز بیرچوخ دوشونور رومانتیک اولاراق قبول ائدیله بیلیر؛ آما فلسفهده رومانتیک اولگويو ان يئتکین بیچیمده نووالیس و شئلینگ دیله گتیرمیشدیر؛ شاعیر يانی داها آغیر باسان نووالیس، اثرلرینی تاماملییانمادان گنج ياشدا اؤلموشدور؛ شئلینگ ایسه مئتافیزیکچی و سیستماتیکتیر.
رومانتیک موزیک[دَییشدیر]
موزیکین اؤنجه لیکله اینسانین دويوم(احساس) و دويقولارینا سسلنمه سی اؤلچوسونده، عقلین اؤنجهلیغینی دارتیشما قونوسو ياپان رومانتیزمله موزیک آراسیندا دوغال بیر ياخینیلیک اورتايا چیخار. رومانتیزمله بیرلیکته ایچ دونيايی يانسیتان ياپیتلار، يوغون بیر دويقوسال ایچه-ریک(محتوی مفهوم و حجم) قازاندی (لیئد)؛ بويوک چاپلی ياپیتلار، يئنی بیر گئریلیم و دوخوناقلیلیغا یئتیشدی (پروگراملی موزیک). اورکستر زنگینلشدی، چئشیتله ندی و چالقیلارین تینیسی و رنگی اوزرینده تیتیزلیکله دورولدو. بو حرکت ،قايناغینی آلمانياداکی "Sturm und Drang" و بؤیوک فرانسه اینقیلابی ایدئولوژیسینده بولدو.
اؤزللیکله آلمان و اوتریش ده منیمسنن رومانتیزمین باشلیجا اؤرنکلری بئتهووئن"ین بؤیوک پارتیسیونلاریدیر(نوت دفتری).
- ^ Axis 2000, Romantizm maddesi, cilt X, sf.180


text:
دیوان لغات الترک
دیوان لغات الترک یوخسا تورک سؤزلرینین دیوانی ایلک تورکجهـعربجه یازیلان سؤزلوک و تۆرک دیللرینین بؤیوک بیر مجموعه، بیلیکلیک و دائرهالمعاریفی و جامع سؤزلر خزینهسیدیر. بۇ دیوانی ۱۱-جی میلادی عصرده یاشایان کاشغرلی محمود، تۆرک یوردلاریندا اۇزون چاغ یاشاماقدان سوْنرا، عربلره تۆرکجه اؤیرتمک اۆچون یازیب دیر.
یازیچیسیدَییشدیر
دیوان لغات الترک یازیچیسی قاراخانلیلار سولالهسیندن اوْلان محمود بن حسین کاشغری دیر. کاشغرلی محمود قاراخانلیلار سولالهسیندن اولماغینی، کیتابیندا یازیلان بۇ سؤزو ایله بیلدیریر: "بیزیم جدّیمیز تۆرکلرین یوردونو سامانیلردن قورتاراندیر کیم خمیر تگین آدلانیردی." (اوغوزلار امیر سؤزونو خمیر سؤیلردیلر). کاشغرلی محمود ۳۸۰-نجی هیجری ایلده ایسیق گؤل یاخینلیغیندا اوْلان بارسغان شهرینده آنادان اوْلوب و ۴۷۷-نجی هیجری ایلده ۹۷ یاشیندا آجون شهرینده دونیادان گؤز اؤرتوبدور.
کاشغرلی محمودون مزاری کاشغر-تاشقورغان یولونون ۶۰ کیلومترلیگینده اوپال یولوندا اوْلان آزیق کندینده دیر.
دیوانین قورولوشودَییشدیر
دیوانین بؤلوملری کیتاب آدلانیر و دیوان سککیز کیتابا بؤلونوب دور:
- کتاب همزه
- کتاب سالم
- کتاب مضاعف
- کتاب مثال
- کتاب ذوالثلاثه
- کتاب ذوالاربعه
- کتاب ذوالغنه
- کتاب ذوالساکنین
کیتابلار اؤزلری "اسماء" ایله "افعال" بؤلوملریندن تشکیل تاپیبلار.
دیوان لغات الترک نئجه تاپیلدی؟دَییشدیر
بؤیوک دیل بیلگینی کاشغرلی محمودون دیوان لغات الترک آدلی موعظّم اثری، 1910-آ قدر آدی بیلینن، فقط اؤزو مجهول بیر اثر ایدی. دیگر بیر دئییشله، او زامانا کیمی، اثرین ساده جه آدی وار ایدی، و اؤزو اورتادا یوخ ایدی. اثر، بۇ گون بوتون دونیادا تانینیر، حاقّیندا مقاله، کیتاب یازیلیر و اوزرینده دارتیشمالار گئدیرسه، بونو بؤیوک کیتابشناس، علی امیری افندییه بورجلویوق. علی امیری افندی، کاشغرلی محمودون طرفیندن 1074- 1072 ایللرینده باغداتدا عباسی خلیفه سینه سونولماق اوزره یازیلان بۇ موحتشم اثری، صحافلاردا دیوان لغات الترک اوْلدوغو بیلینمهدن ساتیلیرکن، متوجه اوْلموش و ساتین آلمیش. بۇ سببله، علی امیر افندی نین آدینی، اثرین یازاری کاشغرلی محمود ایله بیرلیکده هر زامان خاطیرلاماغی حق ائتدیگینه شوبهه یوخدور. ضیا گؤکآلپ و طلعت پاشانین کیتابین یاییملانماسینا یاپدیقلاری قاتغی ایسه چوخ ایلگینچدیر.
دیوان لغات الترک و تاپیلماسیدَییشدیر
علی امیری افندی صحاف برهان دان 33 لیره یه ساتین آلدی. انجاق، نه صحافین و نه ده اثری ساتانین اونون دیوان لغات الترک اوْلدوغوندان خبرلری یوخدو. اگر بونو متوجه اولسایدیلار، چوخ داها بیوک مبلغ لره ساتاجاقلاری کسیندی. داها کؤتوسو، بۇ اثر کیتاب آوجیلارینین الینه گئچمیش اولسایدی، آنیدن یورت دیشینا قاچیریب قارشیلیغیندا بیر ثروت الده ائتمه لری مومکوندو. علی امیری افندی بؤیله بیر اثره مالیک اوْلدوغو ایچین تعریف ائدیله مز بیر موتلولوق ایچینده ایدی. چونکو، بۇ کیتاب عثمانلی علماسینین عصیرلردیر پئشینده قاچدیغی «دیوان لغات الترک»ون تا کندیسی ایدی. بیر باشقا نوسخه سی دونیادا یوخدو. علی امیری افندی کیتابی ساتین آلدیغیندا دویدوغو سئوینجینی بو شکیلده دیله گتیریر:
- «بو کیتابی آلدیم؛ ائوه گلدیم. یئمهگی ایچمهگی اونوتدوم... بو کیتابی صحاف بورهان 33 لیره یه ساتدی. فقط من بونون بیرکاچ میثلی آغیرلیغینداکی، زومروتلره دئگیشمم.».
بؤیوک بیر جوشغو ایچینده اولان علی امیری افندی کیتابینی کیمسه یه گؤسترمک ایسته مه دی. همن کیتابی قیسقانیر و هم ده ایتمهسیندن قورخوردو. دئوریم اونلو سیمالاری ضیا گؤگ آلپ و فواد کؤپرولو گیبی شخصلر، علی امیری افندی نین دیوان لغات الترکو تاپدیغینی ائشیتمیش و گؤرمک ایستهمیشلرسه ده علی امیری افندی اونلاری کیتابا یاناشدیرمامیشدی؛ کیتابی سادجه چوخ گؤوندیگی کیلیسلی رفعت افندی یه گؤستریردی. علی امیری افندی ساتین آلدیغیندا، کیتاب خیرپالانمیش و ییپرانمیش بیر وضعیتده ایدی. شیرازه لری چؤزولموش، فورمالاری داغیلمیش، صایفالاری بیربیرینه قاریشمیش و نومارالاری دا یوخدو. بو سببله کیتابین اکسیک می، تام می اولدوغو بللی دئگیلدی. علی امیری افندی بونون تثبیتینی کیلیسلی رفعت افندی یه گؤردوردو. کیلیسلی رفعت افندی، ایکی آی موددتله کیتابی اوچ کره اوخودو. سونوندا بللی اولموشدو اثر تامدیر. کیلیسلی رفعت افندی قاریشمیش صایفالاری یئرلی یئرینه قویدو و نومارالاندیردی. علی امیری افندی بو خیدمتی قارشیلیغیندا، کیلیسلی رفعت افندی یه بیر ائوینی هدیه ائتمک ایسته دیسه ده قبول ائتدیرهمهدی. کیلیسلی رفعت افندی، اگر ایللا کندیسینه بیر موکافات وئرهجکسه، کیتابی یایینلانماسینین یئترلی اولاجاغینی سؤیله دی.
دیوان لغات التُرکـون نشریدَییشدیر
آنجاق علی امیری افندی کیتابی همن یایینلاتماق ایستمه دی. کیتابین نشرینی ان چوخ دا ضیا گؤگ آلپ ایستهییردی. کیلیسلی رفعت افندی یه بونلاری سؤیله ییب دورویوردو: «رفعت من سئودا بیلمزدیم. فقط بو کیتابا توتولدوم. گؤرمک ایچین نه یاپتیمسا اولمادی. بو قدر وارکی، عزم ائتدیم بو کیتابی هم آلمالی، هم نشرائتمهلیییز. بو خزینه نین آچاری سنین الینده دیر. گل، منه یاردیم ائت. بو کیتابی قورتاراریم. بوتون تورکلرله آرماغانیمیز اولسون. هایدی بانا چاره سینی سؤیله!»
گئرچکدن ده کیلیسلی رفعت افندی چارهنی بیلیردی. چاره، صدراعظم طلعت پاشا نین آرایا گیریب علی امیری افندی دن کیتابی نشر ائتمهسینی ریجا ائتمه سی ایدی. آما نئجه اولاجاقدی؟ طلعت پاشا، بونون ایچین علی امیری افندی یی باب عالی یه چاغیرسا اولمازدی ویا علی امیری افندینین ائوینه گئتسه یئنه اولمازدی. بونون ایچین یالنیزجا بیر یول واریدی. علی امیری افندی نین چوخ یاخین اوْلان دوستو و سیخ سیخ گؤروشدوگو عدلییه ناظیم ایبراهیمی بگین ائوینه یئمه گه چاغریلماسی و یئمکلر یئندیکدن سوْنرا طلعت پاشانین آرخاداشلاری ایله تصادوفن ایبراهیم بگین ائوینه زیارته گلمهسی و اورادا علی امیری افندی یه الطفاط لار ائتدیکدن سوْنرا، کیتابین باسیمینا ایزین وئرمهسینی ریجا ائتمهسی ایدی. آنجاق، بئله بیر شئیی صدراعظم طلعت پاشا قبول ائدردی می؟ ضیا گؤک آلپ، اتحاد و ترقی نین مرکز اعضاسیندان یاخین دوستو طلعت پاشانی بونا اقناع ائده بیلهجهگینی سؤیله دی. بئلهجه، پلان تطبیق ائدیلدی. تانیشدیرمادا قوناقلار امیری آدینی دویونجا، باشدا طلعت پاشا اولماق اوزره بیرده آیاغا قالخدیلار، ایلک اؤنجه طلعت پاشا امیری یه دوغرو یورویرکن یانینا گلدی و «های اوستادی موحتشم، موبارک الینیزی اؤپمکله کسبـی شرف ائتمک ایستریم. مساعده بویورونوز» دئدی. الینی تکرار تکرار اؤپدو. سوْنرا اؤتهکیلرده سیرایلا اؤپدو. علی امیری افندی بۇ صحنه یه داها سوْنرا دوستلارینا دانیشیرکن: «من او گئجه بلکی 33 کره استغفر اللاه چکدیم. من ایستغفار ائتدیکجه، اونلارین عشقی آرتیر، الیمی اتگیمه اؤپمک ایستهییردیلر. بو مراسیمدن سونرا، هئچ بیریسی اوتورمادی. آیاق اوستونده دوراراق ال باغلادیلار. دوردولار. عادتا اؤزومو قانونی سولطان سولئیمان ظن ائدیر، هم ده اونلارین بو ادیبانه وضعیتلریندن سیخیلیر، ریجا ائدیرم، ایستراحت بویورون دئییردیم نیهایت اوتوردولار. مندن مساعده آلاراق تاریخه، ادبییاتا دایربیر شئیلر سوردولار. من ده آنلاتدیم. تشککورلرین مینی بیر پارا...»
بوندان سوْنرا، طلعت پاشا دیوان لغات الترک حاقّیندا بیلگی ریجا ائتدی. علی امیری افندی معلومات وئردیکدن سوْنرا طلعت پاشا آیاغا قالخاراق بۇ موحتشم اثرین یایینلانماسینا ایزین وئرمهسینی ایسته دی. علی امیری افندی شرطلی اولاراق قبول ائتدی. علی امیری افندی اؤنه سوردوگو شرطه گؤره، کیتابی یایینا کیلیسلی رفعت افندی حاضیرلایاجاقدیر. طلعت پاشا اونون شرطینی ممنونییتله قبول ائتدی و آیریجا اؤزونه یوخاری بیر پول تکلیف ائتدی. آنجاق، علی امیری افندی رد ائتدی.
دیوان لغات التُرک صداقهسیدَییشدیر
کیتابین نشری چالیشمالاری باشلار باشلاماز، طلعت پاشا، علی امیری افندی یه 300 لیره هدیه گؤندردی. علی امیری افندی بۇ قبول ائتمهیهرک بونلاری سؤیله دی:« لوطفونوزه، قدیرشیناسلیغینیزا تشککور ائدیرم. فقط پولو قبول ائده بیلمم. چونکی، قبول ائدرسم، وطنی، میلّی بیر اوفاجیق هیزمتی مقابلینده پارا آلمیش اولاجاغیم. بو ایسه ویجدانیما آغیر گلن بیر شئی دی. بوندان دولایی، تشککور ایله برابر پولو دا اعاده ائدیرم. سیز پولو موحتاج اولان بیر نئچه ناموسلو عایله داغیدیرسانیز، من سیزه متشککیر قالاجاغیم کیمی جناب حقده ممنون اولور. بو صدقه نین آدی دا دیوان لغات الترک اولسون»
کیلیسلی رفعت افندی نین کیتابا گؤستردیگی موعظّم اؤزندَییشدیر
کیلیسلی رفعت افندی (رفعت بیلگه) کیتابی یایینلاماق اۆچون آلدی. الماسینا آلدی، آما کیتابی قویاجاق بیر یئر تاپمادی. کیتابی ایتیرمکدن مودهیش قورخوردو، امنیتلی بیر یئر تاپماق ایچین چیرپینیردی. اؤنجه عومومی کیتابخانایا گؤتوردو. مودور، شیدٍتله ایعتراض ائتدی: «یوزلرجه اوخویوجو گلیب گئدیر. بیری آلیب گئدیرسه، من نه نیئیلهرم، آلا بیلمم.» دئدی. بونون اوزرینه وفا اوخولونا گؤتوردو اوخولون دمیرکاساسی واردی. مودور آکیف بگ، آمان آمان دئیهرک مسئولییتی قبول ائتمک ایسته مه دی. اورادان موعاریف موحاسیبهجیسینه گئتدی. موحاسیبهجی صدقی بگ ده دمیر کاساسینا قویمایی قبول ائتمه دی. مطبع امیری نین کاساسینا قویماق ایسته دی مودور حمید بگ، « نه سؤیلویورسون. بیزیم مطبع آغاجدیر. بیر یانغین اولور دا، کیتاب یانارسا منی آسدیراجاقسان می؟ قبول ائتمم، نه ائدیرسن ائت.» دئدی. سونوندا بیر چانتا ایچینده ائوده ساخلاماق زوروندا قالدی. دووارا یئکه بیر چیوی(میخ) چالاراق اورایا آسدی. اوشاقلارینی دواملی سورعتده نؤبته دیکدی. یانقین حالینده اؤنجه بۇ چانتانین قورتاریلماسینی ایسته دی. گئجه لری ایسه چانتانی یاستیغینین آلتینا قویاراق یاتدی. بیر بوچوق ایلده کیتابین باسیمی تاماملاندی. کیلیسلی رفعت افندی نین ال یازماسیندان مطبع ایچین حاضیرلادیغی دفترلر، گونوموزه چاتمیشدیر. میلّت کیتابخاناسینین امکلی مودورلریندن محمت سرحان تایسی، بۇ دفترلری ایکی جیلد حالینده جیلدلنمیش بیر بیچیمده آرکئولوجی موزه سی کوتوبحانه سینده گؤردوگونو سریلهمکده دیر. اونون فیکرینه گؤره، مطبع امیره نین او دؤنمده کی سوروملولاری، بۇ دفترلره تاریخی اؤنم عرض ائتمیشلر و جیلد له یه رک کوتوبحانه یه تسلیم ائتمیش اولمالی دیلار بؤیله جه، بؤیوک بیر دویارلیلیق اؤرنه گی سرگی له میشلردیر. دیوان الغات تورک ایچین ان وجیز دگرلندیرمه لردن بیرینی یئنه علی امیری افندی یاپمیشدیر. « بو کیتاب دئگیل، تورکیستان اؤلکه سیدیر. تورکیستان دئگیل بوتون جیهاندیر. تورکلوک، تورک دیلی بو کیتاب سایه سینده باشقا رونق قازاناجاق.» بیر باشقا سؤزونده « تورک دیلینده ایندییه قدر بونون کیمی بیر کیتاب یازیلمامیشدیر. بوندان سونرا دا یازیلماز. بو کیتابا حقیقی قیمتی وئریلمک لازیم گلسه، جیهانین خزینه لری کافی گلمز.» دئمیشدیر.
ایکینجی باسقی مجاریستاندادَییشدیر
دیوان لغات الترکون تاپیلماسی ایله بیرلیکده کیتابی الده ائتمه یه چالیشان مجارلار، بۇ ایلگیلرینی کیلیسلی باسقی سیندان سوْنرا دا دوام ائتدیررکن بۇ بؤیوک اثری دیللرینه همن کؤچوردولر. کارل بروککئلمانین، 1928 ده مجاریستانا بیلیملر آکادئمیسینین کؤمگی ایله دیوان لغات الترکو یایینلادی.
تورکیه جومهوریتی ده اثرین اوزرینه تیتردی جمهوریتین قورولوشونون آردیندان دیوان الغات تورک ترجومه مسئله سی، سورکلی گوندمده اوْلان بیر مسئله اوْلدو. 1932 ییلیندا توپلانان 1- جی تورک دیلی قورولتاییندا، دیوان لغات الترک له ایلگیلی اولاراق اؤزل قرار آلیندی و ترجومه چالیشمالاری ایچین 2500 لیره بودجه آیریلدی. بئسیم آتالای ین چالیشمالارینی ایلک جیلدی 1939 دا، ایکینجی جیلدی 1940 ده، اۆچونجو جیلدی 1941 ده ایندکسی ایسه 1942 ییلیندا یایینلاندی.
دیوان لغات الترک شهیدلریدَییشدیر
علی امیری نین «بو کیتاب دئییل. تورکیستان اؤلکهسیدیر. تورکیستان دئییل. بوتون جاهان دیر» دئدیگی دیوان لغات الترکون دییشیک تورک لهجه لرینده یایینلانماسی بیلیم آداملارینی و آیدینلاری هیجانلاندیرماقدایدی. تورک دونیاسی نین هرگؤشه سیندن بۇ بؤیوک کیتابا بؤیوک ایلگی واردیر. دیوان لغات الترکون وارلیغینین بیلینمهسینین تورک کؤکنلی خالقلارین مورال دونیاسینا یاپاجاغی قاتغی، اونلارا قازاندیراجاغی اؤزگوون، مع الاسف. بعضی یؤنتیملرین یاپای پارادیغمالارینی تک باشینا پارچالایابیلهجک گوجدهایدی. مثلاً اؤز دیلینین دیوان الغات تورک کیبی بیر بؤیوک وارلیغا صاحیب اوْلدوغونو بیلن قافقازلی، اوْرتا آسیالی و یا سیبررییالی بیر گنجه، « یوکسک روس دیلینی» قیدسیز شرطسیز قبول ائتدیره بیلمک اسکیسی قدر قولای اولمایاجاقدی.
کاشغرلی محمودون قاراخانلی ساراییندا کومپلو و دهشتله باشلایان سرووئنی، عادتا اثری اوزریندن بیرقادرمیش جه سینه دوام اوده جکدیر. دیوان الغات تورک ون دونیاسیندا ایلک ترجومه گیریشیمی، آذربایجاندا اوْلموشدور. سوویئت بیلیملر آکادئمیسی نین آذربایجان شوعبه سی، بۇ ایش ایچین خالد سعید حوجایئوی گؤرئولندیریر. حوجایئو، 37-1935 ییللاریندا بۇ گؤرئوی تاماملار. فقط باشاریسینین موکافاتی، اؤلوم اولور. حوجایئو، ایلک دیوان شهیدلریندن اولور. عزیز خاطیره سی اؤنونده سایغی ایله اگیلی یوروز.
ایلک شهیدلردن اولور، دییوروز؛ چونکی 1937 ییلی بۇ دفعه اویغورلاردان شهید آلیر. مشهور اویغور شاعیری کوتلوک شئوکی و ایتیمجی شاعیر محممد علی دیوان الغات تورک و اویغورجایا ترجومه ائتدیکلری ایچین شهید ائدیلیرلر و بوتون چالیشمالاری یاخیلیر. کوتلوک شئوکی، حج یولچولوغو سیراسیندا اوغرادیغی ایستانبولدان کیلیسلی باسقی سینی آلاراق اؤلکه سینه گوتورموشدور. بیلیم دونیاسینا خیدمت ایچین گیریشدیکلری ایش، کندی سونلارینی حاضیرلار. آنجاق کوتلوک شئوکی و محممد علی نین شهید ائدیلیشلری، دیوان الغات تورک شهیدلری کروانی نین یالنیزجا باشلانقیجیدیر. اویغورلار، 1944 ییلیندا شرقی تورکیستان دئولتینین قوردوقلاریندا، ایلک ایش اولاراق دیوان الغات تورک ون ترجومه سی ایشینه گیریشیرلر. بۇ ایش ایچین مشهورعالیم اسماعیل داموللام گورئولندیریلیر. بیرینجی جیلدین ترجومه سی تاماملانمیشدی کی، روسیه ایله چین انلاشاراق شرقی تورکیستان دئولتی اورتادان قالدیریلیر و اسماعیل داموللام شهید ائدیلیر. دیوان ترجومه لری یاخیلیر. شهیدلر کروانی بورادا دا بیتمز: شرقی تورکیستانین قیزیل چین طرفیندن ایشغال ائدیلمه سیندن سوْنرا اویغور بؤلگه سینده سین جانگ اؤزرک یؤنئتیمی قورولور. کاشغر بؤلگه سینین والی سی صیف اللاه صیف للین، ماددی قایناق دا آییراراق تانینمامیش شاعیر و تاریخچی احمد ضیایی دیوان الغات تورک ون ترجومه سی ایچین رسمن گؤرئولندیریر. 54-1952 ییللاری اراسیندا دیوانین ترجومه سی تاماملانیر و پئکینه باسیلماسی ایچین گؤنده ریلیر. باسقینین گیدرلری ده کاشغر والی لیگی بودجه سیندن آیریلمیشدی. آنجاق پئکین« قارشی دئوریمچیلیک و میلّت چیلیک» سوچلامالاری ایله احمد ضیایی 20 ایل آغیر حبسه محکوم ائدر و ضیایی جزا ائوینده دیوان شهیدلری کروانینا قاتیلیر. دیوانین بوتون ترجومه لری ده یاخانیر.
اویغورلار، ییلمازلا؛ دیگر بیر ترجومه گیریشیمی ده 63-1960 ییللاریندا، چین علملر آکادئمیسی اویغور سایرامی طرفیندن حیاتا گئچیریلیر. فقط بۇ ترجومه نین متنلری ده یاخانیر. اویغورلارین دیوانا مراکی بوتون بۇ اوْلانلارا رغمن آزالماقدا عکسینه آرتماقدادیر. خالقین و آیدینلارین یوغون ایسته گی ایله دیوان الغات تورک ایبراهیم موطیعین یؤنئتیمینده عبدالسلام عباس، عبدالرحمن اؤتکور، عبدالرحمن حیم، حبیب اللاه، عبدالرشید کریم سایت، عبدالحمید یوسفی، حلیم صالح، حاجی نور حاجی، اوسمان محممد نیاز، امین تورسون، ثابیت روزی، محممد امین و میرسولطان اوسمانو ودان اولوشان 12 کیشیلیک کمیسیون طرفیندن ترجومه ائدیلیر. بۇ ترجومه ایله دیوان، آردیندا شهیدلر بیراخاراق 84- 1981 ییللاریندا اوریمچیده 3 جیلد حالینده و 10مین ساییدا یاسیلیر
اؤزبکیستاندا دیوانا وئریلن اؤنمدَییشدیر
اؤزبکیستان ماورالنهر کولتور بیریکیمینین دوام ائتدیگی اؤلکه دیر. بۇ بؤیوک کولتور بیریکی میله اؤزبک آیدینلاری دیوان الغات تورک ون اؤنمینی و عئینی زاماندا سووت کولتور پارادیگماسینی تک باشینا پارچالایابیله جک بۇ بؤیوک اثری یایینلامایا قالخانلارا قارشی یؤنئتیمین نلر یاپابیله جه گینی غایت ایی دئگرلندیرییورلاردی. ایشته بۇ اورتامدا اؤزبک دهاسی کندینی گؤستریر: اؤزبکییستان علملر آکادئمیسینین توم دیل و ادبییات بیلیم اداملارینین اورتاق قراری ایله دیوان الغات تورک ون ترجومه قراری آلینیر. پوشکین دیل و ادبییات انیستیتوسو و ابوریحان بیرونی شرق شناسلیق انیستیتولرینین آکادمیک قوراللاری اورتاق بیر توپلانتی ایله بۇ قراری آلیرلار. بؤیله لیکله ترجومه ایشلری ایچین گله جک تئپکیلری بوتون بیلیم اداملاری اورتاقلاشا گؤگوسله یه جکلرینی و بۇ ایش ایچین قارارلیلیق درجه لرینی گؤسترمیش اولویورلاردی. قورول صالیح مطلیب اوو بۇ ایش ایچین گؤرئولندیریر و دیوان الغات تورک ون ایلک جیلدی« تورکی سؤزلر دیوانی» ادیلا 1960 ییلیندا یایینلانیر. دیگر جیلدلر 1960، 1963 و 1967 ییللاریندا یایینلانیر. سون جیلدی مطلیب اوو،قانی عبدالرحمن
قازاخیستاندا دئولت باشقانی نورسولطان نظربایئوین اؤن سؤزودَییشدیر
دیوان الغات تورکون قازاق دیلینه ترجومه سینی یاپیلابیلمه سی ایچین باغیمسیزلیغین گلمه سی بکلنمیشدیر. 98-1997 ییللاریندا عسکر ائگوبایی طرفیندن اوچ جیلد حالینده یایینلانان اثره قازاقیستان ین بیلگه دئولت باشقانی نور سولطان نظربایئو اوزون بیر آؤن سؤز یازاراق بورادا، دیوان الغات تورک گیبی اثرلرین میلّی کولتور و میلّی شعورون گلیشمه سینده اوینادیقلاری مستثنا رولو وورغولامیشدیر.
آذربایجاندا باغیمسیزلیغی گؤزلهدیدَییشدیر
ایلک دیوان لغات الترک شهیدینی وئرن آذربایجاندا اثرین یاییملانا بیلمهسی اوچون یئنه باغیمسیزلیق ایللرینی گۆدمک لازیم ایدی. 2006 ایلینده بؤیوک آراشدیرماجی رامیز عسکر طرفیندن یایینا حاضیرلانان دیوان لغات الترک. تورکیه جومهور باشقانلیغیندان سولئیمان دمیرلین اؤز سؤزو ایله یایینلاندی. آذربایجان کولتور و ادبیّات آداملارینجا سئوینجله قارشیلانان عسکرین ترجومهسی اوچون آذربایجان یازارلار بیرلیگی باشقانی آنار، «مدنیّتیمیزین بؤیوک بایرامی» باشلیقلی یازیسییلا سالاملادی. دیوانین آذربایجاندا یاییملانماسی تورکیهده ده یانغی تاپدی و آوراسیا یازارلار بیرلیگی رامیز عسکره تورک کولتوره ائتدیگی بؤیوک خیدمته گؤره شوکران پلاکتی وئردی.
اینگیلیسجه ترجومهسیدَییشدیر
دیوان الغات تورک ون ایلک اینگیلیسجه ترجومه سی جرالد طرفیندن 1972 ییلیندا یایینلاندی. ایکینجی ترجومه سی ایسه روبرت دانکوف ون ترجومه سی ایله 85-1982 ییلیندا جهیجاگو دا یایینلادی. بۇ باسغی نین رئداکسییونونو شیناسی تکین و گؤنول الپای طرفیندن یاپیلدی.
چینجه ترجومهسیدَییشدیر
دیوان الغات تورک ون یایینلانماسی ایچین شهیدلر وئرن اویغورلار 2002 ییلیندا آلیم جان ساید ین رئداکتورلوغو ایله خلوی، هینی، سیاو جونی و لون چزینتسزیا نین ترجومه سی ایله پکینده یایینلامایی باشلادی.
فارسجا ترجومهسیدَییشدیر
دیوان الغات تورک ایلک دؤنه سید محمد دبیرسیاقی طرفیندن فارسجایا ترجمه ائدیلمیش[۱]. بو متنین اساسیندا اونون آدلار، صفتلر، ضمیرلر و پسوندلری، دبیرسیاقینین تشبثی ایله ۱۳۷۵ ینجی ایل بیر کیتاب ۱۱۰۱ صحیفهده ایشیق اۆزو گؤره بیلمیشدیر. قزوینلی دوْکتور دبیرسیاقی ۳۸ صحیفه اؤن سؤزدن سونرا یازارین مقدمهسینین فارسجا ترجمهسین وئرمیشدیر.
سوْنرا ایسه 2004 ییلیندا دوْکتور حسین محمدزاده صدیق (حسین دوزگون) طرفیندن یایینلانمیشدیر. فارسجا ترجومه دوزگونون یاپدیغی علمی تحلیل لره زنگینلشمیش ان ایی باسقی لاریندان بیری اوْلموشدور. دوْکتور ح. م. صدیق (دوزگون) بۇ کیتابا گئنیش بیر اؤن سؤز یازمیش و اورادا کاشغری حاقّیندا علمی بیلیگیلر وئرمیشدیر. بۇ کیتابی اختر نشریاتی ایکی مین دؤرد ایلینده تبریزده یاینلادی.[۲] ترجمهده تۆرکجه کلمهلر ساولار و اؤرنک جوملهلر عرب حرفلری ایله یازیلمیش لاتین حرفلی چئوریم یازیسی یاپیلمیش سوْنرادا فارسجا آنلاملاری وئریلمیشدیر.[۳] دوکتور صدیقین ترجمه ائتدیگی نۆسخه ۶۲۸ صحیفهدهن عیبارت دیر کی، ۷۲ صحیفهلیک بیر فارسجا اؤن سؤزدهن سونرا اعتباراﱡ متن گلمیشدیر. بو اثری دوکتور صدیق فارسجایا چئویرمیشدیر.[۴]
باشقا نشرلریدَییشدیر
کیتابین بیر چاپی دا اوچ جیلدده اؤزبکستانین تاشکند شهرینده ۱۹۶۳ ده چاپ اولموشدو.
روسجا ترجمهسیدَییشدیر
کئچن ایللرده علملر آکادئمییاسی دیوان لوغاتین روسجا ترجمهسیین ایلک جیلدینی یاییملادی.
ایستانبولدا یئنی باسقیسیدَییشدیر
سئچکی اردی و سراب توغبا یوردسئورین حاضیرلادیقلاری یئنی باسقی کابالجی یایینلاری آراسیندان 2005 ییلیندا یاینلانمیشدیر. بۇ چالیشما دیوان الغات تورک ون یئنی تۆرکجه ایله اوخویوجویا اولاشماسی باخیمیندان اؤنملی اوْلدوغو گیبی اؤزل بیر یایین ائوی طرفیندن یایینلانماسیلا دا آیریجا دیقته دگردیر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ دیوان لغات الترک، محمود کاشغری، ترجمه سید محمد دبیرسیاقی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران: ۱۳۷۵.
- ^ کاشغری، محمود. دیوان لغات الترک. مقدمه، تصحیح و ترجمه: دکتر ح. م. صدیق، تبریز، اختر، 1383.
- ^ Mahmud Bin El-Hüseyn Bin Muhammed El-Kaşgari, Kitabu Divanı Lügati`t-Türk, Yayına hazırlayan: Şaban Kurt, T.C. kültür ve turizm bakanlığı yayınları,İstanbul,2008, S. 21.
- ^ همراز، رضا؛ سؤزلۆکلر سؤزلۆیۆ: تۆرکلرین ۱۰۰ دن چوْخ یازدیقلاری سؤزلۆکلرین سییاهیسی، تبریز: 1384گونش ایلی/2005م.
- دیوان لغات الترک، کاشغرلی محمود، دکتر حسین محمدزاده صدیق، اختر
- تاریخ زبان و لهجه های ترکی، دکتر جواد هیئت، پیکان
- زنگین، زنگانلیلارین ادبی درنهیی


text:
- بیز اۇنلارا حاقسئزلئق یاپمادئق آما حاقسئزلئغئ اۇنلار کندیلرینە یاپتئلار. راببینین (صاحیبینین) أمری گلینجە، آللاە ایلە آرالارئنا قۇیاراق یاردئم ایستەدیکلری ایلاەلارئ ایشلرینە یارامادئ. اۇنلارا قاتقئلارئ، سادەجە ضارارلارئنئ آرتئرماق اۇلدو.
- سنین راببین (صاحیبین)، یانلئشلار ایچینە دۆشمۆش کنتلری یاقالادئغئ زامان ایشتە بؤیلە یاقالار. اۇنون یاقالاماسئ جان یاقئجئدئر وە چتیندیر.
- آحیرت عاذابئندان قۇرقانلار ایچین بوندا عیبرتلیک بیر بلگە واردئر. اۇ گۆن بۆتۆن اینسانلارئن تۇپلاناجاغئ گۆندۆر. اۇ گۆن حاضئر بولونولاجاق گۆندۆر.
- بیز اۇنو سادەجە بلیرلەدیگیمیز سۆرە دۇلونجایا قادار بکلتیریز.
- آللاهئن ایذنی اۇلمادان کیمسەنین قۇنوشامایاجاغئ گۆن گلدیگیندە کیمیلری موتسوز کیمیلری دە موتلو اۇلاجاقتئر.
- موتسوزلار، اۇ آتشتە اۇلاجاقلاردئر؛ اۇرادا نفسلری حئرئلتئلئ وە دریندندیر.
- راببین فارقلئ ترجیحتە بولونمازسا؛ اۇنلار، گؤکلر وە یر دوردوقچا، اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالئرلار. سنین راببین ایرادە أتتیگی هر شەیی یاپاجاق گۆچتەدیر.
- موتلو أدیلنلر ایسە جننتتە اۇلاجاقلاردئر. راببین فارقلئ ترجیحتە بولونمازسا؛ اۇنلار، گؤکلر وە یر دوردوقچا، بیتیپ تۆکنمەیەجک بیر اؤدۆل ایلە اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالئرلار.
- قوللوق أتتیکلری شەیلردن دۇلایئ بونلارلا تارتئشمایا گیرمە! داحا اؤنجە آتالارئ ناسئل قوللوق أتمیشسە بونلار دا طئبقئ اۇنلار گیبی قوللوق أدییۇرلار. بیز بونلارئن پایلارئنا دۆشنی، أکسیلتمەدن تاستامام وریریز.
- موسایا اۇ کیتابئ وردیک؛ همن اۇندا ایحتیلافا دۆشۆلدۆ. راببینین داحا اؤنجە وردیگی بیر سؤزۆ اۇلماسایدئ آرالارئندا موطلاقا حۆکۆم وریلیردی. اۇ کیتابتان دۇلایئ اۇنلار تام بیر ایکیلمدە بئراقان شۆبهە ایچیندە ایدیلر.
- راببین اۇنلارئن هر بیرینە، ایشلرینین قارشئلئغئنئ تام اۇلاراق ورەجکتیر؛ چۆنکۆ اۇ یاپتئقلارئنئن ایچ یۆزۆنۆ بیلیر.
- أمرۇلوندوغو گیبی دۇسدۇغرو اۇل! سنینلە بیرلیکتە تەوبە أدنلر (دۇنۆش یاپانلار) دە اؤیلە! ساقئن تاشقئنلئق أتمەیین! اۇ بۆتۆن یاپتئقلارئنئزئ گؤرۆر.
- ساقئن یانلئش یۇلدا اۇلانلارا سئرتئنئزئ دایانمایئن؛ یۇقسا اۇ آتش سیزە دە دۇقونور! اۇنلارئن آللاە ایلە آرالارئنا گیرەجک بیر یاقئنلارئ اۇلمایاجاقتئر. سۇنرا یاردئم دا گؤرەمزسینیز!
- گۆندۆزۆن ایکی بؤلۆمۆندە وە گجەنین گۆندۆزە یاقئن واقیتلریندە نامازئ تام وە دۆزگۆن قئل! چۆنکۆ اییلیکلر کؤتۆلۆکلری گیدریر. بو، بیلگیسینی قوللانانلارئن عاقئللارئندا توتمالارئ گرکن دۇغرو بیلگیدیر.
- سن صابئرلئ اۇل (دوروشونو بۇزما)! آللاە گۆزل داورانانلارئن اؤدۆلۆنۆ بۇشا چئقارماز.
- سیزدن اؤنجەکی دؤنملردە بیلگی بیریکیمی اۇلانلار، اۇ یرلردەکی بۇزولمالاردان ساقئندئرسالاردئ اۇلماز مئیدئ؟ کندیلرینی قورتاردئغئمئز آز کیمسە دئشئندا بونو یاپان اۇلمادئ. یانلئش یاپانلار، کندیلرینی شئمارتان شەیلرین آردئنا دۆشتۆلر وە گۆناهکارلار حالینە گلدیلر.
- دۇغرو دۆزگۆن داورانان بیر حالقئ وارکن، راببین حاقسئزلئق أدیپ اۇ کنتلری هلاک أدەجک دگیلدیر.
- راببین ترجیحینی فارقلئ یاپسایدئ، ألبتتە اینسانلارئ تک بیر تۇپلوم حالینە گتیریردی. (ترجیحی بؤیلە یاپتئغئ ایچین) اۇنلار موحالفت أتمەیی سۆردۆرەجکلردیر.
- راببینین ایکرامدا بولوندوقلارئ بونون دئشئندادئر. اۇ، اینسانلارئ ایحتیلاف ایچین یاراتمئشتئر. راببینین شو سؤزۆ کسینلشمیشتیر؛ “جهننمی جینلرلە وە اینسانلارلا دۇلدوراجاغئم.”
- ألچیلرین حابرلریندن قالبینی قارارلئ قئلاجاق هر شەیی سانا تام اۇلاراق آنلاتئیۇروز. اۇنلاردا قۇنویلا ایلگیلی حاقیقاتلر، اؤگۆت وە مۆمینلر ایچین عاقئلدا توتولماسئ گرکن بیلگیلر واردئر.
- اینانمایانلارا دە کی: “ألینیزدن نە گلییۇرسا یاپئن! بیز دە یاپئیۇروز!
- بکلەیین! بیز دە بکلییۇروز!”
- گؤکلرین وە یرین غایبئنئ (گیزلیسینی، ساقلئسئنئ) بیلمک آللاها ماحصوصتور. بۆتۆن ایشلر اۇنا وارئر. اؤیلەیسە سن اۇنا قوللوق أت وە اۇنا گۆونیپ دایان! سنین راببین یاپتئقلارئنئزدان حابرسیز دگیلدیر.


text:
گالاته قلعه سی
بولرنی بیله سیزمی؟
گالاته قلعه سی نینگ دنیانینگ اینگ قدیم قلعه لریدن بیرته ایکن لیگینی بیلرمیدینگیز؟
یونسکونینگ دنیا میراثی موقتی رویخطیده اورین آلگن و دنیانینگ اینگ قدیم قلعه لریدن بیرته سی بولمیش گالاته قلعه سی، عیندمده استانبول نینگ سمبوللریدن بیرته سی دیر. استانبول نینگ اروپا تامانیدن جایلشگن بی اوغلی تومنیده بوغزگه حاکم بیر جایده اورین آلماقده.
گالاته قلعه سی اولاً بیزانس امپراتوری جستینی آنوس تامانیدن میلاددن کیین 508 ییلیده قوریلگن دیر. انچه اوروش گه شاهد بولیب و زیان ییتگن قلعه 1349 ییلی جنویزلیکلر تامانیدن قیته دن قوریله دی. 1500 ییللریده ییر قیمیرلش حادثه سیدن زیان کوریب قیته قوریلگن قلعه نینگ اوست قواتی گه 3- سلیم دوریده بیر بولیم قوشیله دی. 1831 ییلی قلعه ده بیر یانغین یوز بیره دی و تکرار قیته قوریله دی. 2 – محمود قلعه نینگ اوستیگه ینه ایککی قوات قوشه دی و قلعه نینگ تیپه سیده گی کلاه شکلیده یاپیله دی. 1976 ییلی قیته قوریلگن قلعه 2020 ییلیده سونگگی مرته قولدن اوتکزیله دی.
عصرلردن بیر استانبول نی بیزه گن گالاته قلعه سی بیر چیراغ قلعه سی ایتیب قوریلر ایکن تاریخ بویلب زندان، یانغین قلعه سی کبی ایریم مقصدلرده ایش آلینگن دیر. توپلم 11 قواتدن عبارت قلعه نینگ یوکسک لیگی 69 متر زمین ساحه سی ایسه 208 متردیر.
استانبولده کوریله دیگن جایلردن بیرته سی بولگن گالاته قلعه سی بوگونگی کونده موزیم ایتیب ایش آلینماقده و هم محلی همده چیت ایللیک سیاحلر کیلماقده.
علاقه لی ینگی لیکلر
روسیه بیلن اوکراین اورته سیده گی اوروش
اوکراین اوروشی بوییچه وضعیت نی اوزگرته دیگن ایکّی مهم ینگیلیک یوز بیردی
تکنالوژی معتادلیگی
تدقیقات لر اوشبو معتادلیک نینگ انسان حیاتی گه کتته تاثیر قالدیریاتگن لیگی نی کورستماقده


text:
۱ اوْکتوبر
۱ اوکتوبر: قوقمل دؤیوشو؛ ایکینجی چچن موحاریبهسی.
۳۳۱ میلاددان اؤنجه — قوقمل دؤیوشونده مقدونیهلی ایسکندر هخامنیشی شاهی ۳-جو داریوشو مغلوب ائتدی.
۱۷۹۵ — جنوبی هولند تورپاقلاری (گلهجک بلژیک اراضیسی) فرانسهیه بیرلشدیریلدی.
۱۸۲۷ — ژنرال پاسکویچین رهبرلییندهکی روس قوشونلاری ایروان قالاسینی اله کئچیردیلر.
۱۸۸۰ — توماس ادیسون ایلک الکتریکی لامپ کارخاناسینی آچدی.
۱۹۰۸ — هنری فورد اوتوموبیلقاییرما صنایعسینین ان چوخ ساتیلان مودللریندن اولان «تی» مودلینین ایستحصالینا باشلادی.
۱۹۷۱ — فلوریدا اوستانینین اورلاندو شهری یاخینلیغیندا ساحهسینه گؤره دونیانین ان بؤیوک باشقاتما مرکزی اولان "دیزنی ورلد" فعالیته باشلادی.
۱۹۸۸ — شوروی میلی فوتبال تیمی برزیل میلی فوتبال تیمینی ۲:۱ حسابی ایله مغلوب ائدرک، اولمپیک قهرمانی اولدو.
۱۹۹۹ — روس اوردوسونون چچن اراضیسینه داخیل اولماسی ایله ایکینجی چچن موحاریبهسی باشلادی.


text:
بییانوئبا دل ریو سقورا
بییانوئبا دل ریو سقورا (ایسپانجا: Villanueva del Río Segura) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر بۇ شهرین مساحتی ۱۳ کیلومتر موربّع دیر. ۱۳۵ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۲۳۵۴ نفر دیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Villanueva del Río Segura»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بییانوئبا دل ریو سقورا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آلکول
آلکوْللار - کربون آتومونا بیرباشا -اوْه قروپونون باغلی اوْلدوغو اورقانیک مادهلره وئریلن عۆمومی آد. عۆمومی فورموللاری CnH2n+1OH اوْلان مونو آلکوللار، آلکوللارین اؤنملی بیر صینفیدیر. بونلاردان اتانول (C2H5OH) آلکولی مشروبات ایچکیلرده مؤوجود اوْلان نؤعدور. عومومیتله مشروب ایچکیلردهکی آلکول سؤزو ایله اتانول نظرده توتولور، هانسی کی ینی اۆرتیم (تولید) اوْلونموش پیوهده اتانولون فایز نیسبتی %۳ - %۵ آراسیندا ، شرابدا ایسه %۱۲ - %۱۵ آراسیندا اوْلور.[۱]
متانول[دَییشدیر]
صاف متانول ۶۴،۶ ℃ درجهده قاینایان آخیجی بیر مایع اوْلوب، پارلاق اوْلمایان ماوی آلوولا یانیر. چوْخ آز میقداردا بئله متانول جانلی اوْرگانیزم اۆچون زهرلیدیر.
اتانول[دَییشدیر]
اتانول اینسان بدهنینده سینتز اوْلونا بیلن یگانه ایسپیرت (آلکول) نؤعودور. متانول زهرلنمهلرینده پادزهر (زهرلنمهیه قارشی واسطه) اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر. صنایعده اۆرتیم (تولید)ی آشاغیداکی تئپکی sqq آپاریلیر.
CH2=CH2+H2O → CH 3-CH2-OH
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-03-05. یوْخلانیلیب2016-11-24.