text:
گونئی آزربايجان
جنوبی آذربایجان آذربایجان جومهوریسینین جنوب طرفینده و ایرانین شیمال-غرب ساحهسینده یئرلشن بؤیوک بؤلگهدیر. بو بؤلگهده یاشایانلارین چوخو آذربایجان تورکلریدیلر؛ همده کوردلر، تالیشلر، فارسلار، ائرمنیلر و تاتلارداندا بیر آز توپلامی، گونئی آزربایجاندا ساکیندیلر.
Mündəricat
- 1 جوغرافیا
- 2 ائتنیکلر
- 3 آزربایجانین سینیرلاری
- 4 گونئی لی آدلیم لارین شکیل لری
- 5 تاریخی
- 6 ایقتیصاد
- 7 سیاسی وضعیت
- 8 آزربایجان میللی حرکاتی
- 9 آزربایجان حزبلری
- 10 آزربایجان (تورک) دیلی
- 11 قزئتلر (مطبوعات)
- 12 تئاتر
- 13 موسیقی
- 14 ادبیات
- 15 قایناق
- 16 آیریجا باخ
- 17 خاریجی کئچیدلر
جوغرافیا[redaktə]
گونئی آزربایجان قوزای باتی دان خزر دنیزینه سوکنیر و گونئی سرحدلری ایراندا همدان ایالتی نه شامیل اولور. آزربایجان ین باتی حودودلاری کوردوستان ایالتی و تورکیه جمهوریتی ایله ایله قونشولوق ادیر. آزربایجانین تاریخی مرکزی تبریزدیر. .تاریخی قایناقلارا گوره آزربایجان اراضیسی داغیستاندان داغیستانا قدر اولموش یعنی بو گونکو ایران گوبه گیندن بوتون مرکزی اوستانی قاپسایاراق ایسفاهاندان باشلییب روسییا داکی دربند شهرینه قدراوزانیر. بئله لیکله گونئی آزربایجان, باتی آزربایجان، دوغو آزربایجان، اردبیل، زنجان همدان، قزوین، تئهران قوم و مرکزی ایالتلری و همچینین قوروه، بیجار، آستارا بولگه لری و بوتون عجم عیراقی قاپسار.
ائتنیکلر[redaktə]
آزربایجان تورکلری[redaktə]
گونئی آزربایجان تورکلری آزربایجان سینیرلاریندا هابئله آزربایجان سینیرلاریندان ائشییده، ایرانین آیری ایالتلری و بولگه لرینده یاشاماقدا دیرلار. بونلار عومومیتده دغو آزربایجان ، باتی آزربایجان ، اردبیل ، زنگان ، قزوین، همدان ، مرکزی ، گیلان ، کوردوستان ، کیرمانشاه ، البورز ، تئهران و قوم ایالتلرینده یئرلشیب لر [1] [2] [3] [4] [5] [6]. گونئی آزربایجان تورک لری نین سایی ۱۹۹۸ اینجی ایلده ائتنولوگ سایتی نین تخمینی اساسیندا ۲۳٫۵۰۰٫۰۰۰ نفرایمیش لر. بو تخمینی 50 میلیون نفره جن چوخالتماق اولار[7] [8] [9] [10] [11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18][19][20][21][22] [23][24] [25] [26] [27] [28][29][30]
ایبهاملی آمارلار[redaktə]
ایراندا یاشایان تورک لرین سایی سی باره ده چئشیدلی قایناق لاردا ، چئشیدلی سای لارا راست گلمک اولار. ایراندا یاشایان تورک لرین ایدیعالارینا گوره بو رقم ۳۷ میلیونا قدر چاتماق دادیر [1] – ب[31]. ائتنولوگ سایتی نین وئردیی آمار اساسی ندا ۱۹۹۸ اینجی ایلده ایراندا ۲۷٫۴۰۰٫۰۰۰ مین نفر تورک یاشاییرمیش لار[1] [32]. ایراندا یاشایان تورک لرین نوفوسو ایله ایلگیلی کسین بیر رقم وئریلمه کده دیر. ایرانداکی تورک لرین نوفوسو ۲۵ میلیون [33] ، ۳۳ میلیون [34] ، ۲۰ میلیون [35] ، ۲۵ میلیون [36] ، اولاراق بیربیریندن فرقلی شکیلده وئریلمکده دیر. دونیا بانکاسی اولکه پروفیللری معلوماتینا گوره ۶۶٫۱ میلیونلوق ایران نوفوسونون یوزده ۴۲ ایکی سینی تورک لر فورمالاشدیرماقدا اولوبگف بو نیسبت ده تخمینا ۲۵ میلیونلوق بیر تورک نوفوسو گوسترمک ده دیر.[37] [38]برندا شیفرین ده ایرانین تورک لری نین سایی سین ۲۵ میلیون نفر بیلیر [39]
ایرانین هر اون ایلده باش وئرن نوفوس سایی سیندا، ائتینک قوروپ لارین سایی داخیل اولماییب. بو مسئله ایراندا نئچه نفر تورک ، فارس ، کورد و... ائتنیک لردن اولدوغون موبهم بیر مسئله یه چئوریلیب[1]. آبیش دولتی (آمئریکا بیرلشمیش شیتاتلار) دولتی، ایراندا صورت تاپان ۱۹۵۶ (۱۳۳۵) اینجی نوفوس ساییسین، ایران دولتی نین ائتنیک آز گوسترمکه چالیشماق اوچون، اعتیبارسیز بیلیر[40]. نیکی کئدی ده یازیر "عومومیت ده ایراندا رسمی آمار، ایرانین ان بویوک ائتنیک قوروپون – آزربایجان لی لاری- اولدوغوندان آز گوستریرلر." [41].بعضی قایناق لار اساسیندا آزربایجان تورک لری و آیری تورک لر ایرانین یوزده ۲۵ تا ۳۷ ، کوردلر یوزده ۸، بلوچ لار یوزده ۳، عرب لر یوزده ۳ و تورکمن لر یوزدن ۲ اهالی سین تشکیل ائدیرلر [42]. بعضی قایناق لار دا فارس لار ایرانین اهالی سینین یوزده ۵۰ سین تشکیل وئریرلر [43] بعضی قایناق لاردا دا فارس لار یوزده ۴۵ دن آشاغا گوستریلیب لر [44] [45]. بعضی قایناق لار تورک لر ایرانین اهالی سی نین اوچ دن بیر بیلیرلر [46] [47] [48] [49]
فارسلار[redaktə]
فارسلار عومومییتله تئهران، مرکزی ، همدان، قوم و قزوین ایالتلرینده تورکلرله برابر یاشاییرلار.
کوردلر[redaktə]
کوردلر عومومیتله کیرمانشاه، کوردوستان و باتی آزربایجان ایالتلرینده یاشاییرلار.
ساییر ائتنیکلر[redaktə]
ساییر ائتنیک لردن؛ تاتلار عومومن خالخال، آستارا و تالیش بولگهلرینده یاشاییرلار. ائرمنیلر، آشوریلر و باشقالاری بعضی شهرلرده یاشاماقدادیرلار.
آزربایجانین سینیرلاری[redaktə]
آزربایجان سینیرلاری ان اسکی زامانلاردان بوگونه کیمین، دوولتلر و قودرتلرین دهییشمهسیله دهییشیب. ایسلامدان اونجه گونئی آزربایجان، هوریلر، لولوبیلر قوتیلر، مادلار و... دوولتلرین یوردو اولوب [54] ساسانیلر زامانی آزربایجاندا اونملی دهییشیکلر اوز وئریر. خوسرو انوشیروان (سلطنتی ۵۷۸-۵۳۱ م.ا) ایرانی دورد یئره بولوب، دورد "سپهبد"ا تاپشیریر. بو بولوملر "کوست" آدلانیرلار. ایرانین کوستلاری بونلاردان عیبارتایدیلر:
۱- دوغو کوستو (خوراسان)
۲- قوزئی کوستو (آتورپاتگان)
۳- گونئی کوستو (نیمروز)
۴- باتی کوستو
شیروان و آران هر ایکیسی آتورپاتگان کوستوندا یئرلشیدیلر و بونلارین شاهلاری آتورپاتگان سپهبدوندان تابئعدیرلر. آتورپاتگان سپهبدو ایرانین ان گوجلو سپهبدوایدی.[55]
ساسانیلر دوورونده قالان بیر کتبهده دربندین آزربایجان سینیرلاریندا اولماغی آشکار اولونور[56]:
من انوشیروان طرفیندان مامور اولدوم، دربندین قوزئی حیصصهلرینده، قوزئی قبیلهلرین آزربایجانا هوجومونون قاباغین آلماق اوچون قالالار یارادام. [57].
ایسلامدان سونرا کی دوورلردهده چئشیدلی قایناقلاردا آزربایجان سینیرلارینا ایشاره اولونور. اورنک اوچون ۴۷۲-اینجی ایلده (۱۰۷۹ قمری ایلی) یازیلان "حدود العالم من المشرق الی المغرب" کیتابیندا آزربایجانین سینیرلاری بئله توصیف اولونور[58]:
مشرق این ناحیت (=آذربایجان) حدود گیلان است و جنوب وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و خزران. و این جای هاست. بسیار با نعمت ترین ناحیت هاست اندر اسلام. و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب های روان و میوه های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان ...[59]
چئویرمه: "بو ناحیتین (=آزربایجان) شرقی گیلان و جنوبی عیراق لا جزیرهدیر، و قربی روم و سریر، و شومالی سریر و خزران دیر. "
خوارزمشاهلار دوروندهده، موحممدایبنی نجیب بکران "جهان نامه" کیتابیندا کی سولطان موحممد خوارزمشاها سونولوب بئله ایضاحات وئریر [55]:
کر جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند.[60]
چئویرمه: "کور آزربایجان حودودوندا بیر چایدیر، بردعهدن ۳ فرسخ آراسی وار و کور آدلانیر."
تئیموریلر دووروندن قالمیش(۱۴۰۰-اونجو ایل) بیرسندده "نخجوان من کوره آزربایجان" ایشاره اولونور. بو سندده "خوط, شینهئر, هالزور, طاتئف کیلسهسینین مولکلری" یندن سوز گئدیر. بو سند ۲۵ ربیع الاول ۸۰۳ / ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ – ۱۳٫۱۱٫۱۴۰۰ یازیلیب. [61]
سندین فارسجا یازیسی بئلهدیر:
مناصب الکاء قپانات و سیسجان تومان نخچوان من کوره آذربیجان در دارالقضات معسکر ضفر اثر تصدیق شده که تمامت محدوده شش دانک املاک قریه خوط و شینهر و حالزور اول وادی رودخانه قریه اورط که داخل میانه سنور قریه خوط و بوردی میشود و عبور الفاصله متیمد جاری بلسان المتعارف ابودرق ثانی یذهب الذی ذوغالودرق الی الفاصل ایضا ذوغالو زمین و ثانی عبور متصله بالماء مشهور همید ...[62] [63]
صفویلر دورونده "آزربایجان ایالتی" دورد بئیگلر بئیگییه بولونورموش:
تبریز بئیگلر بئیگیسی، چوخورسعد بئیگلر بئیگیسی، شیروان بئیگلر بئیگیسی و قاراباق بئیگلر بئیگیسی.[55].
همین دوورده قاراغین کوچز ماحالیندا بیر مولکون شیشدانگ سندینده "آران قاراباغ من کوره آزربایجان" عیبارتیندن ایستیفاده اولونوب. سند ۹۸۱ / 3.5.1573 – 22.4.1574 تاریخینده یازیلیب [64] [65].
متن فارسجادا بئله یازیلیب:
... تمامت ششدانک ملک قریه خزاز من اعمال کوچز توابع اران قراباغ من کوره آذربایجان مع حدود اربعه ... [66]
زندلرین حاکیمییتی دورونه عایید ایکی تاریخی مکتوبدا آزربایجانین سرحدلری گوستریلمیشدیر. بو مکتوبلاردا بیری کریم خان زند، دیگری سه علیمورادخان زند طرفیندن یازیلمیشدیر. همین مکتوبلاردا گنجه، اراک، و همدان داخیل اولماقلا، ایندیکی ایرانین مرکزی ایالتی، همدان ایالتی، تئهران ایالتی و قوم ایالتینین بیر قیسمی و اوسته لیک کوردوستان ایالتی نین شرقی حیصصهسی و کیرمانشاه ایالتینین اوچده بیری و همچینین لوریستان ایالتی نین بیر حیصصه سی آزربایجان سرحدلری داخیلینده تقدیم ائدیلمیشدیر [67] [68] [69] [70][71] [72] [73].
فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مکان صفویه انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان مینمودهاند، مشروط بر اینکه احدی از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد. و هرگاه جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در ولایت آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو علیشکی دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس و سایر ممالک محروسه میباشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین مینمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه در باره آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان ظلم و ستم ننماید. و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را باز یافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند. تحریرا فی شهرشوال المکرم سنه 1177. [74]
گونئی لی آدلیم لارین شکیل لری[redaktə]
تاریخی[redaktə]
آزربایجان تورپاقلاریندا ایلک اینسانلار و خالقلار[redaktə]
بویوک ائحتیماللا، آزربایجان، مئدیترانه گولونون دوره-وری و آفریقانین قوزئییله برابر، بشریتین شیکل تاپدیغی ایلک یئرلردندیر [75]. میلاددان ۴-مین ایل اؤنجهدن باشلایاراق، اورتا آسیادان دربند و داریول کئچیدلریله یاخین شرقه ائل آخینلاری اولموش و بو آخینلار آزربایجان(شیمالی و گونئی)، زاقروس داغلارینین شرقی و غربی اتکلری و عمومیتله ایرانین غرب اراضیسیندن کئچرکن،اونلارین بللی ائل، طایفه و قوللاریندان، اساس توپلوملاریندان آیریلاراق، بو یئرلرین موختلیف یئرلرینده یورد سالاراق قالمیشلار.
سومئر، عیلام آخینلاری کیمی تاریخه معلوم اؤنملی ائل آخینلاریندان علاوه، چوخ احتیمال باشقا آخینلار و خصوصیله کیچیک ائل، قبیله و اوبالاردا همین یول ایله اورتا آسیادان گلیب، همین یاخین شرق منطقهلرینده یورد سالیب قالمیش، سویداشلاری یئرلی اهالییه قاریشاراق، خالقلار شکلینده مدنیت و حاکمیت قورموشلار.
همین یاخین شرق منطقهسینین شیمالدان مرکزینده یئرلشن آزربایجان (شیمالی و گونئی)، همدان،قم،قزوین،زنجان،تختی سولیمان آرالاری یئرلریده بو موختلیف ایلتصاقی دیللی ائللر، سویلار و قبیلهلرین یورد سالاراق قالدیغی یئرلر اولموشدور.
بو گلن کؤچریلر ائتنیک باخیمیندان یاخین اولموش یئرلی اهالی ایله قاریشیب قوتتی، لوللوبی، هورری، ماننا، ماتیین، کاسسی، اورارتو، ساسپیر، کاسپی، آلبان، مسکوت، ماساجئت، سالک، ایشغور... توپلوملاری و کوتلهلرینی یاراتمیشلار کی، اونلارین بعضی سی زامان کئچیب آرتدیقجا، یاشادیقلاری اراضیده بللی مدنیت و حاکمیت قورموشلار.
بلاواسیطه آزربایجان اراضیسی و اورانین جنوب و جنوب شرقینده یئرلشن همدان تورپاقلاریندا م.ق ۳-مین ایللیکده فورمالاشان و تاریخده تانینمیش ایلک خالقلار قوتتی و لوللوبیلر اولموشلار. قوتتی و لوللوبی خالقلاری شیمالدان کاسپیلر، ساسپیلر، شیمال غربدن هورریلر و ماننالار، جنوب و جنوب غربده کاسسیلر و اونلارین واسطهسی ایله و بلاواسیطه ایلاملارلا علاقهده اولموش و اونلارین، هابئله سومئر و اککئدیلرین قوردوغو مدنیتله تانیش اولاراق اونلاردان ائتگیلنمیشلر.
قوتتی-لوللوبیلر بو گون ایران تورکلرینین یاشادیغی بیتیشیک اراضینین ان جنوب بؤلگهسینده، همدان-اسداباد، قم، قزوین، زنجان ،ماراغا، تختی سولیمان آراسینداکی اراضیده و آزربایجاندا یاشامیشلار.دئمک، گؤستردیگیمیز بو اراضینی اهالیسینین بو گون تورک اولماسی اولدوقجا قدیم تاریخه مالیکدیر، داها دوغروسو بو یئرلرین ساکینلری تاریخه معلوم ایلک چاغلاردان التصاقی دیللی- اسکی تورک، اولموش، همده آزربایجان و همدان اراضیسینده ایلک مدنیت قورموشلار.
بو مدنیت هیند-آوروپالی خالقلارین منطقهمیزه گلمهسیندن تقریباً ۱۵۰۰-۲۰۰۰ ایل اؤنجه اولموشدور.[76]
ایقتیصاد[redaktə]
آزربایجان اراضی سی اکینچیلیک، باغدارلیق باخیمیندان ایرانین ان کئیفیتلی و ال وئریشلی ماحالی ساییلیر. بو اکینچیلیک اراضینین ان یاخچیسی موغان ماحالیندا (گئرمی (موغان) بولگه سی ، موغان شهر بولگه سی و بیله سووار بولگه سی) یئرلشیر.
ایرانین بویوک داماری تورک میلتی الینده و بوفارس لاردا قورخودان اونجه تورک یازی ادبیاتی و سونرا دانیشیق ادبیاتی آرادان آپاریرلار و بیزی اوزلرینه باغلی ائدیرلر بیز گرک اوز وارلیغیمیزی ساخلاییب واوز اولکه میزده ساغلیق و بیرلیک یولوندا ایشله دک . تورک ادبیاتی اویرتمک بیزلری ساخلار اقتصادیمیزی قاباغا آپارار .ثیروتمیز چوخ اولار .
سیاسی وضعیت[redaktə]
آزربایجان و خصوصیله گونئی آزربایجان تاریخ بویو باغیمسیز ویا بیردیش گوجون خراجی آلتیندابللی سینیرلاری اولوب. آزربایجان تورک لری ۱۰۱ ایل بوندان اول مشروطیت,۱۹۱۹ده ایسه شیخ ممد خیابانی الی ایله آزادیستان جمهوریتی,۱۹۴۵ده دئموکرات فیرقه سی واسیطه سی ایله اوزه رکلیک  وایران ایسلام دئوریمیده ن سونرا شریعتمداری ماجراسیندا گوستر میش کی هر زامان میللی ومدنی حاقلاری اوغروندا ساواشیر.گرچی بو یولدا یوز ایللیک بیر تاریخه صاحیبدیر ولی حله ده ایلکین حاقلارینی الده ائتمه مه سیندن دولایی ۲۰۰۶ دا یاشانان سوسک کریزی کیمی هر آندا ایرانا قارشی بیر تاور و داورانیشدا اولا بییر
آزربایجان میللی حرکاتی[redaktə]
تاریخ بویو گونئی آزربایجاندا بیر چوخ سیاسی حرکتلر اولموش کی عمومیتله گونئی آذربایجان میللی حرکتلری عنوانیله تانینار. بو حرکتلری نئچه دؤنهیه بؤلمک اولار:
گونئی آزربایجان ایصلاحات دؤورو حرکاتی
آزربایجان حزبلری[redaktə]
جامعه روحانیت مبارز استان آزربایجان
آزربایجان دموکرات فرقهسی جوانانلار سازمان
دموکرات ـ سوسیای فرقهسی ـ ارومیه
آزربایجان (تورک) دیلی[redaktə]
۱۸۸۸-جی ایلده م.ه.روشدیه تبریزده یئنی تیپلی مکتب تشکیل ائتمیش، گونئی آزربایجاندا ایلک دفعه اولاراق الیفبانی یئنی-صؤوتی اصول ایله تورک دیلی اساسیندا تدریس ائتمهیه باشلامیش، آنا دیلینده چوخلو درسلیکلر یازمیشدیر. ۱۹۲۶-جی ایلدن مکتبلرده تورک دیلینده تدریس قاداغان ائدیلمیشدیر. حاکم دایرهلر تبریز اونیوئرسیتئتینده آزربایجانین تاریخی، ائتنوقرافیاسی، سوسیال-سیاسی وضعیتی و س. ایله علاقهلی مسئلهلرین اؤیرنیلمهسینه مانعچیلیک تؤرتمیشدیر. II دونیا محاربهسیندن بوگونه کیمی بوتون ایران معاریف و مدنیتی ساحهسیندکی دیقته لاییق و یادداقالان ان موهوم و دئموکراتیک ایشلر آزربایجان میلی حکومتینه مخصوصدور. بئله کی، بو دؤورده اونلارجا اونیوئرسیتئت و اینستیتوت یارادیلمیشدیر. تورک دیلینده ۵۰-یه یاخین موختلیف آددا قزئت و جورنال، درسلیک، بدیی-ادبیات نشر ائدیلمیش، کینو-تئاترلار تیکیلمیش، رادیو ایستانسیاسی و رادیو خبرلری کومیتهسی یارادیلمیش، میلی قهرمانلارا: ستار خانا، باقیر خانا، خیابانییه هیکللر اوجادیلمیشدیر. تبریز اونیوئرسیتئتی کیتابخاناسی، میللی کیتابخانا و "تربیت کیتابخاناسی" گونئی آزربایجانین ان بؤیوک کیتابخانالاریدیر.
گونئی آزربایجاندا ایلک رادیو ایستانسیاسینین اساسی ۱۹۴۶-جی ایلده آزربایجان میلی حکومتی طرفیندن قویولموشدور. ۸۰-جی ایللرده رادیو شبکهلرینده تورک دیلینده وئریلیشلرین سایی خئیلی آزالمیشدیر. یانلیز تبریز، اورمیا و اردبیل رادیو شبکهلریندن قیسا وئریلیشلر وئریلیر. اونلاردا دا، خصوصیله تبریز رادیوسوندا سسلندیریلن جملهلر ادبی دیلیمیزدن چوخ اوزاق اولوب، یاری تورک، یاری فارس هورراسیندان عبارتدیر. گونئی آزربایجاندا ایلک تئلئویزیا ایستانسیاسی ۱۹۷۲-جی ایلده یارادیلیب. وئریلیشلر جدی نظارتله یالنیز فارسجا آپاریلیر. اینقیلابدان بوگونه کیمی کئچن مدت ده گونئی آزربایجانین رادیو و تئلئویزیا سیستئمینده ائدیلمیش بوتون تئخنولوجی یئنیلشمه و کئیفیت دییشیکلیکلرینه باخمایاراق وئریلیشلرین مزمونوندا اساسلی دییشیکلیکلر باش وئرممیشدیر.
قزئتلر (مطبوعات)[redaktə]
دئمك اولار تبریزده ایلك چاپخانانین تاسیس اولماسی (سربی چاپ 1196 گونش ایلی – 1233 قمری؛ داش باسماسی 1203 شمسی-1240 قمری)، مطبوعاتین یاییلماسیندا بویوك رولو اولوب. [77] [78]
گونئی آزربایجانین ایلك قزئتی، "زارزاریت باهرا" (ایشیقلیق شوعاسی) ایمیش. بو درگی 1265 [79] (بعضی قایناقلاردا 1267 ه.ق [80] [77] [78]) ایلینده نشره باشلاییر. 1260-اینجی ایللرینین سونوندا قزئتلرین سایی 7 قزئته چاتیر. 1270 –اینجی ایللرده بونلارین سایی 9 قزئتدیر و بوتونلوكله مشروطه فرمانی اعلان اولان زاماناجان 14 قزئت گونئی آزربایجاندا یاییلیبمیش.
مشروطه اینقیلابیندان (1284 شمسی، 14 جمادی الثانی 1324 قمری) قزئتلرین یاییلماسی گئنیش میقیاسدا آرتیر و اونلارین سایی 1280 –اینجی ایللرده 84 قزئت و 1284 –دونجو ایلدن 1300 ایلینهجن 90 قزئته آرتیر. [78]
ریضاخانین حكومتی زامانیندا، ایستیبدادین گئنیشلشمهسیله قزئتلرین سایی آزالیر. 1300-اونجو ایلدن 1320 یهجن بوتونلوكده 23 قزئت یاییلیر و 1310-اونجو ایللرینین سونلاریندا ان آشاغی حددینه یانی 5 قزئته یئنیر.
ایكینجی دونیا موحاریبهسیندن سونرا موتتفیقلر ایرانا گیریب و ریضاشاه ایشدن كانارا قویولور. بو تاریخدن قزئت یایماق بویوك سورعتله گئنیشلشیر. گونئی آزربایجاندا یاییلان درگیلر 1320-اینجی ایللرده 84 و 1320 دن 1332 ایللری آراسیندا 110 قزئته آرتیر. بو دووره آزربایجان درگیلرینین ان اوغورلو دوورلریندیر.
1325-اینجی ایلده، گونئی آزبایجانین ایشقالیندان سونرا و همچینین دوكتور موصددیقین نخستوزیرلییندن سونرا درگیلرین یاییلماسی دایاندیریلیر و بیر روكود وضعیت حاكیم اولور. 1332-اینجی ایلدن 1357 –اینجی ایلهقدر قزئتلرین سایی ان آشاغی حدده یئنیر بئله كی 1340-ایللرده گونئیده تكجه بیر دنه یئنی درگی ایشه باشلاییر و بوتونلوكده بو 1332 –اینجی ایلدن 1357-اینجی ایلهجن بوتون یایلمیش درگیلرین سایی 7 دنهدیر.
ایسلام اینقیلابیندان سونرا (1357-اینجی ایل) یئنیدن قزئت یایماق گئنیشلنیر و 1357-اینجی ایلدن 1361-اینجی ایلهجن 30 قزئت گونئی آزربایجان یاییلیر. 1361-اینجی ایلدن آزادلیقلار آزالیر و 1360-اینجی ایللرده تكجه 15 قزئته یاییلماغا ایجازه وئریلیر. بوتونلوكده 1361-اینجی ایلدن 1376-اینجی ایلهجن 22 دنه یئنی قزئت یاییلیرمیش.
1376-اینجی ایلدن 1380-اینجی ایلهجن یئنیدن آزادلیقلار گئنیشلشیر و دورد ایل عرضینده 21 یئنی قزئت یاییلماغا باشلاییر. [78]
تئاتر[redaktə]
۱۸۷۱-۷۴-جو ایللرده م.ف.آخوندزادهنین ۶ کومئدیاسینین فارس دیلینه ترجومه ائدیلهرک ایراندا یاییلماسی گونئی آزربایجاندا تئاتر صنعتینه ماراغی آرتیرمیشدی. ایلک تئاتر ۱۹۰۵-۱۱-جی ایللر ایران اینقیلابی دؤورونده یارادیلمیشدی. ۱۹۰۹-۲۱-جی ایللرده "آزربایجان آرتیستلری دستهسی" فعالیت گؤسترمیشدیر. ۱۹۲۰-جی ایلده تبریزده صیدقی روح الله، م.شفیزاده، م.ر.واعظ زاده و باشقالارینین تشببوسو ایله ایلک تئاتر بیناسی – "خئیریه تئاتری" تیکیلدی. تبریز، اورمیا و خوی شهرلرینده او.حاجیبیلینین مشهور کومئدیالاری تاماشایا قویولموشدو. آزربایجان میلی حکومتی زامانی تبریزده ایلک آزربایجان دؤولت تئاتری یارادیلمیشدی. ۱۹۴۶-جی ایلده تبریز دؤولت فیلارمونیاسیدا فالیت گؤسترمیشدیر. ۱۹۴۶-جی ایلین دئکابریندا اؤلکهده میلی آزادلیق حرکاتینا دیوان توتولدوقدان سونرا آزربایجان دؤولت تئاتری دا باغلاندی. یانلیز قیسا بیر مدت عرضینده (۱۹۴۸-۱۹۴۹) تهرانین "زیبا" تئاتر سالونوندا آزربایجانلی اینجه صنعت خادیملری طرفیندن تورک دیلینده بیر سیرا تاماشا و کونسئرتلر وئریلمیشدیر. همین تدبیرلرین تشکیلینه و گؤستریلمهسینه مشهور ضیالی عالیم، یازیچی گنجهلی صاباحینین قارداشی صمد صباحی ده باشچیلیق ائتمیشدیر.
تورک دیلینده تاماشا و گؤستریلر قاداغان ائدیلدیکدن سونرا س.صباحی ۱۰ ایله یاخین مدتده (۱۹۴۹-۱۹۵۹) ۴۰-دان چوخ بدیعی اثری، او جملهدن ج.جاببارلینین، م.ف.آخوندزادهنین، ه.جاویدین، او.حاجیبه یلینین اثرلرینی فارس دیلینده تاماشایا قویور. ۳۰ ایله یاخین مدتده صحنهده فارس دیلینده اثرلری ایفا ائدن آزربایجانلی آکتیورلار پئشه کار صنعتچی کیمی ده بوتون اؤلکه تاماشاچیلارینین رغبتینی قازانمیش و ۱۹۷۸-۷۹-جو ایللر اینقیلابیندان درحال سونرا تورک دیلینده تاماشالارین یوکسک سویهده صحنهیه گتیریلمهسی اوزرینده چالیشمیشلار. نتیجهده بو گون ایرانین بیر سیرا ایری شهرلرینده، ائلهجه ده گونئی آزربایجانین تئاتر سالونلاریندا آزربایجانلی آکتیورلار طرفیندن تورک دیلینده درام اثرلری صحنهیه گتیریلمیشدیر. بیر سیرا کومیک اثرلرده باش رولدا چیخیش ائدن آزربایجانلی هاشیم چاووشی بوتون ایراندا تانینیر. آزربایجانلی تئاتر آکتیورو سیراسیندا سید خئیرخاه، یاقوب خئیروالله و اونلارجا باشقالارینین آدینی چکمک اولار. ۱۹۹۴-جو ایلده گنج آزربایجانلی رئجیسور حسین لله تورکجهده "آلین یازیسی" آدلی تاماشا و سونرا داهی صنعتکار م.شهریارین "حئیدربابایا سلام" پوئماسی اساسیندا عینی آدلی موسیقیلی-ادبی کومپوزیسیا یاراداراق تهرانین "وحدت" آدلی ان بؤیوک کونسئرت و تئاتر سالونوندا صحنهیه چیخارمیشدیر. سونونجو صحنه اثرینه تهراندا مینلرجه تاماشاچی باخمیش و سونرالار بو اثر همین رئجیسسورون سعیی نتیجهسینده باکی تئاتر سالونلاریندا صحنهیه چیخاریلمیشدیر.
موسیقی[redaktə]
آزربایجان تورکجهسیندکی رادیو وئریلیشلرینین پروقرامینا، اساساً بو تایدا بستلنمیش و اورادا یاییلمیش بیر سیرا خالق ماهنیلاری و هاوالاری "محللی نغمه" آدی آلتیندا داخیل ائدیلیردی. بو یوللا آزربایجان موسیقیسی خالق آراسیندا یاییلیر و قورونوردو. تانینمیش بستکار علی سلیمینین بستلدیی ماهنیلار ۹۰-جی ایللره دک بو تایدا دا (شیمالی آزربایجاندا) آنونیم قالمیشدی. ۱۹۷۹-جو ایلدن بو طرفه آزربایجان موسیقیسینده بیر سیرا ایرلیلییشلر باش وئرمیشدیر. دایم صنعتکار کیمی فورمالاشمیش بستکار علی سلیمینین بو ایللرده "فانتازیا"، "ائلیم، گونوم، شؤوکتیم"، "جئیران سئوگیلیم" و س. فیلملر اوچون بسته لدیی موسیقی اثرلری نه اینکی ایراندا، ائلهجه ده بوتون دونیادا مشهورلاشدی. اونون "آمان،آیریلیق"، "سیزه سلام گتیرمیشم" ماهنیلاری بوتون دونیا آزربایجانلیلاری آراسیندا چوخ مشهوردور. اورتا موسیقی تهیلینی باکیدا آلان ا.سلیمی سونرالار تهران رادیوسوندا ایشلمیش، تبریزده اورکئستر رهبری و موسیقیشوناس اولموشدور. او، ۱۹۸۸-جی ایلده ایسلام مدنیتی و ایرشاد ناظرلیی طرفیندن ایرانین ان یاخشی بستکاری کیمی تانینمیش، قیزیل لؤوحهیه و مئدالا لاییق گؤرولموشدور.
گونئیلی حسن انامی بولبول آدینا اولوسلاراراسی موسیقی فئستیوالینین قالیبلریندن بیری اولوب. او، ۱۹۹۹-جو ایلده باکی موسیقی آکادئمیاسینین III کورس طلبهسی ایکن آزربایجان دؤولت آکادئمیک اوپئرا و بالئت تئاتریندا "سئویل" اوپئراسیندا باش رولدا چیخیش ائدیب. وطنپرور موغننی آراز ائلسس، آلمانیادا یاشایان و گؤزل سسی اولان یعقوب ظروفچو آزربایجانلیلار آراسیندا چوخ پوپولیاردیر. آوروپا و آمئریکانین بیر چوخ شهرلرینده موهاجیرت حیاتی یاشایان چوخلو جنوبلو سنتچیلر واردیر. اونلارین آراسیندا ا.بئکالام، İ.احراری بو گون دونیانین ساییلان رساملارداندیر.
ادبیات[redaktə]
XIX عصرین I یاریسیندا بوتون آزربایجان ادبیاتیندا اولدوغو کیمی، اونون جنوب قولوندا دا آشیق شعری و لیریک پوئزیا اساس یئری توتوردو. نباتی، حئیران خانیم، ا.قاراجاداغی، م.آجیز، م.دیلسوز، ه.م.شوکوهی، ه.ر.صراف، م.ا.للی، م.هیدجی و ب. لیریک شعرین گؤزل نومونهلرینی یاراتمیشدیر. ا.راجی و بیر چوخ باشقا شاعرلر لیریک شعرلرله یاناشی، دینی مؤوضولو اثرلر ده یازمیشلار. م.خلخالینین اثرلرینده اجتماعی قوسورلار تنقید ائدیلیردی. XIX عصرین II یاریسیندا مااریفچی ادبیات یاراندی. بو دؤورده م.ف.آخوندزادهنین بیلاواسیطته تأثیری ایله درام اثرلری یاراندی. م.ف.آخوندزادهنین داوامچیلاری ز.ماراغایی و م.ا.طالیبووون اثرلری (همچینین تورکییهدکی تنظیمات اینقیلابی، روسیاداکی اینقیلاب، تبریزدکی خالق حرکاتلاری) ۱۹۰۵-جی ایللر اینقیلابینین ایدئولوجی و سیاسی جهتدن حازیرلانماسیندا موهوم رول اوینادی. ۲۰-جی عصرین ۲۰-جی ایللرینده بوتون ایران ادبیاتیندا یئنیلشمه باشلاندی. ایراندا یئنی شعرین تمهلی "تجدود" (ش.ا.خیابانینین رهبرلیی ایله) قزئتینین اطرافینا توپلاشان تقی روفت، جعفر خامنئیی، شمس کسمایی کیمی آزربایجان شاعرلری طرفیندن قویولموشدور. بونونلا ادبیاتین هم فورما، هم ده مضمونوندا تجدود یارانمیش، سربست شعرین اساسی قویولموشدور.
م.ثیقت والیسلام، ا.سفروو، س.سلماسی، ش.م.خیابانی و باشقالاری رئالیست دئموکراتیک آزربایجان ادبیاتینی اینکیشاف ائتدیرمیشلر. صابیر ادبی مکتبینین گؤرکملی داوامچیسی م.مؤجوزون، ب.عباسزادهنین ساتیریک شعرلرینده اجتماعی ائیبجرلیکلر کسکین تنقید اولونوردو. گونئی آزربایجان تاریخینده مشروتیه حرکاتی میللی ایستیقلالیتین، موباریزه تاریخینین باشلانغیجیدیر. ش.م.خیابانی حرکاتی اونون باشلانماسینا تکان وئردی. دئموکراتیک ادبیاتین یارانماسی س.ج.پیشورینین رهبرلیک ائتدیگی دؤوره دوشدو. بئلهلیکله، ۱۹۰۵-۱۹۱۱-جی ایللرده مشروته ادبیاتی، ۱۹۱۷-۱۹۲۰-جی ایللرده "تجددود" (یئنیلشمه) ادبیاتی، ۱۹۴۵-۱۹۴۶-جی ایللریده دئموکراتیک ادبیات میدانا گلدی. ۱۹۷۸-۱۹۷۹-جی ایللرین اینقیلابی ایله گونئی آزربایجاندا تزه آب-هاوا یارانماغا باشلاسا دا او، اوزون چکمهدی. ۱۹۴۶-جی ایلده میللی حکومت طرفیندن تشکیل ائدیلمیش "آزربایجان شاعرلر و یازیچیلار جمعیتی"نین بیر سیرا عضولری سونرالار هبس ائدیلدی، بیر قیسمی خاریجی اؤلکهلره موهاجیرت ائتدی، بیر حیسهسی ایسه گیزلی ایش شرایطینه کئچدی. تقریباً ۶۰-جی ایللره قدر آزربایجان مدنی حیاتیندا دورغونلوق یاراندی. ۱۹۴۵-جی ایلده چیخان م.شهریارین "هئیدربابایا سلام" پوئماسی بوتون یاخین و اورتا شرق موهیتینده گؤرکملی بیر ادبی حادثه کیمی قارشیلاندی. چاغداش فارس شعرلرینین اوستادی ساییلان م.شهریار اؤز ادبی ایستیقامتینی دییشهرک آزربایجان تورکجهسینده یازدیغی یئنی شعرلری ایله آزربایجان ادبیاتیندا یئنی ادبی مکتبین بونؤورهسینی قویدو.
شاه رئژیمینین فارسلاشدیرما سیاستینه باخمایاراق، آنا دیلینده ادبیات ۵۰-۷۰-جی ایللرده اینکیشافدان قالمامیشدیر (سهند، علی کریمی، علی تبریزی، حبیب ساهیر، صباحی، صمد بئهرنگی، ساوالان، سؤنمز، جوشقون، یهیا شئیدا، پيروز ديلنچی و ب.). آزربایجان فولکلورونون توپلانماسی و نشری ساحهسینده مویین تدقیقی ایشلر گؤرولموشدور (س.بئهرنگی، م.فرزانه، س.جاوید، آ.تبریزی، م.تربیت، م.تبریزی، ه.مممدزاده، ق.کندلی، ق.بیقدئلی، م.موسددیق، م.منافی، ج.موجیری و باشقالاری) ۱۹۷۸-۱۹۷۹-جو ایلر ایران ایسلام اینقیلابیندان سونرا کئچن قیسا بیر مدت عرضینده آزربایجان تورکجهسینده اونلارلا کیتاب نشر ائدیلدی. اونلارین بیر نئچهسی تکرار ایشیق اوزو گؤردو.
قایناق[redaktə]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 (یاشار تبریزلی، ترک ها و ایران (موجودیت، هویت، راهمان)، نشریه ایشیق، نشریه دانشجویان آزربایجانی دانشگاه علم و صنعت، کاری از مرکز تحقیقات مجمع دانشگاهیان آزربایجانی (آبتام) چاپ دوم صص ۳ و ۴
- ↑ مئهران باهارلی نین یازی لاری www.sozumuz.blogspot.com
- ↑ دکتر م.پناهیان، فرهنگ جغرافیایی ملی ترکان ایران زمین، ۱۳۵۱
- ↑ دکتر جواد هئیت، سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی چاپ سوم ۱۳۸۰ ص ۳۰۷
- ↑ حسن راشدی، زبان ترکی و موقعیت گذشته و کنونی آن در ایران، ۱۳۸۳، صص ۸ تا ۱۰
- ↑ حسن راشدی، ترکان و بررسی تاریخ، زبان و هوین آنها در ایران، انتشارات اندیشه نو، ۱۳۸۶، صص ۱۱۹ تا ۱۲۴
- ↑ http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=AZB
- ↑ صرافی، ع. (۱۳۷۸) "ایران تورک لری نین دیلی و فولکولورو" نشریه وارلیق، شماره ۱۱۴
- ↑ سارای، محمد، (۱۹۹۹) تورک – ایران ایلیشک لری، آنکارا: آتاتورک آراشدیرما مرکزی
- ↑ براندا شیفر، مرزها و برادری، ایران و چالش هویت آزربایجانی، ترجمه یاشار صدقیانی آذر، ۱۳۸۵، ناشر: اولوس، ص ۲۴۴
- ↑ گولدیکن قدیر، (۱۹۹۸) "ایران دا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو دوشونوز" نشریه آذربایجان، شماتره ۳۲۲، ص ۴۷
- ↑ چهرگانی، مجمود علی (۲۰۰۳)، "هدفیمیز میللی کولتوروموزه صاحیب چیخماق" ۳۲۰۲، سایی ۱۴ آنکارا به نقل از دوکتور بیلگه هان ا. گوکداغ و محمد رضاهیئت، ایران تورک لرینده کیملیک مسئله سی، کوچورن رسول همدانلی،چاپ شده در "چالش هویت در آذربایجان"، ویژه نامه دان اولدوزو، نشریه مستقل دانشجویی دانشگاه صنعتی اصفهان
- ↑ http://books.google.com/books?ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&ct=result&id=YJwsAQAAIAAJ&dq=30+million+South+Azerbaijan&q=30-35 The Continuum political encyclopedia of the Middle East
- ↑ http://books.google.com/books?id=j-BGfrath_sC&pg=PA35&dq=30+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCkQ6AEwAA#v=onepage&q=30%20million%20South%20Azerbaijan&f=false The Nobels' oil fate By Amir Pahlavan
- ↑ http://books.google.com/books?id=UrSJl5rjdbkC&pg=PA187&dq=30+million+South+Azerbaijan&hl=en&ei=dRRaTdbGJt2qhAeFu-DgDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CC4Q6AEwAQ#v=onepage&q=30%20million%20South%20Azerbaijan&f=false The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute
- ↑ http://books.google.com/books?id=sHKSh_XltKMC&printsec=frontcover&dq=brenda+shaffer&hl=en&ei=QT1YTZrtNZDsOZr4wIAF&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDAQ6AEwAg#v=snippet&q=population&f=false
- ↑ cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |title=Ethnic Groups and Languages of Iran |first=Library of Congress – Federal Research Division |last=Library of Congress|accessdate=2009-12-02}} ۱۶٪ estimated in ۲۰۰۹
- ↑ "Peoples of Iran" in Looklex Encyclopedia of the Orient. Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ "Iran: People", CIA: The World Factbook: ۲۴٪ of Iran's total population. Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ G. Riaux, "The Formative Years of Azerbaijani Nationalism in Post-Revolutionary Iran", Central Asian Survey, ۲۷(۱): ۴۵-۵۸, March ۲۰۰۸: ۲۵٪ of Iran's total population (p. ۴۶). Retrieved on 22 January 2009.
- ↑ "Borders and Brethren: Iran and the Challenge of Azerbaijani Identity" in The Azerbaijani Population by Brenda Shaffer, pp. ۲۲۱–۲۲۵. The MIT Press (۲۰۰۳), ISBN 0-262-19477-5.
- ↑ Swietochowski, Tadeusz; Collins, Brian C. (۱۹۹۹). Historical dictionary of Azerbaijan. Lanham, Maryland: Scarecrow Press, Inc. ISBN 0-8108-3550-9. pg ۲۸: "۱۵ million (۱۹۹۹)"
- ↑ The Continuum political encyclopedia of the Middle East by Avraham Sela Publisher: Continuum International Publishing Group; Rev Upd edition (October 2002) ISBN 0826414133 ISBN 978-0826414137"
- ↑ The security of the Caspian Sea Region By Gennadiĭ Illarionovich Chufrin, Stockholm International Peace Research Institute"
- ↑ UNPO : Southern Azerbaijan
- ↑ BABEK, NATIONAL HERO OF SOUTHERN AZERBAIJAN, DISTURBS IRAN
- ↑ AZERBAIJAN AND THE CHALLENGE OF MULTIPLE IDENTITIES: IN SEARCH OF A GLOBAL SOUL
- ↑ AZERBAIJANI PUBLIC OUTRAGED BY SLAUGHTER OF AZERIS IN IRAN
- ↑ http://www.photius.com/rankings/languages2.html
- ↑ http://www.petroleumworld.com/issues090506.htm
- ↑ رندا شیفر ، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آزربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴-۲۴۳)
- ↑ http://www.ethnologue.com/14/show_language.asp?code=AZB
- ↑ هئیت و صرافی، ایران تورک لری نین دیلی و فولکولورو، وارلیق درگی سی ۱۱۴-۳ سایی، ۱۹۹۹ ص ۶۱
- ↑ قدیر گولدیکن، ایراندا یاشایان ۳۳ میلیون تورکو وشونوز، آزربایجان ۴۷-۴۸ اینجی سای، ۱۹۹۸، ص ۳۲۲
- ↑ رافائل بلئگا، ایران خالق لاری ال کیتابی، ۱۹۹۷
- ↑ موحممد سارای، تورک – ایران ایلیشکیلری، آنکارا، آتاتورک آراشدیرما مرکزی، ۱۹۹۹ ص ۲۶۱
- ↑ کاظیم اوتوک، Araftaki Ülke İran ۲۰۲۳ ۱۴ اونجوسای ۲۰۰۲ ص ۱۰
- ↑ دوکتور. بیلگه هان ا. گوکداغ و موحمد ریضا هئیت، ایران تورک لری نین کیملیک مسئله سی، کوچورن : رسول همدانلی، چالش هویت در آزربایجان، ویژه نامه نشریه دان اولدوزو، ص۸۷
- ↑ برندا شیفر ، مرزها و برادری ایران و چالش هویت آزربایجانی ترجمه: یاشار صدقیانی آذر، چاپ اول ۱۳۸۵ ناشر: اولوس صص ۲۴۴
- ↑ "کتاب راهنمای مناطق ایران"، واشینگتن دی سی: اداره دولتی چاپ، ۱۹۱۷، ص ۸۱
- ↑ نیکی .آر. کئدی، ایران و جهان اسلام: مقاومت و انقلاب، نیویوک: انتشارات نیویورک، ۱۹۹۵، ص ۱۳۴
- ↑ شهرزاد مجاب و امیرحسن پور، سیاست های ملیت و جدایی قومی – سعید رهنما و سهراب بهداد، ایران پس از انقلاب: نقطه عطف سرزمین های اسلامی، لندن: آی بی توریس، ۱۹۹۵ صص ۲۳۰-۲۲۹
- ↑ پاتریشا جی هیگینز، پیوستگی اقلیتی در ایران این دوره، مطالعات ایرانی، جلد ۱۷، شماره ۱، زمستان ۱۹۸۴، ص ۴۷
- ↑ یرواند آبراهامیان، کمونیسم و اشتراک در ایران: توده و فرقه دموکرات، مجله بین المللی مطالعات خاورمیانه، جلد ۱، شماره ۴، سال ۱۹۷۰، ص ۲۹۲
- ↑ س.علی اف، مشکل ملیت ها در ایران، کتاب بازبینی آسیای مرکزی، جلد ۱۶، سال ۱۹۶۶، ص ۶۴
- ↑ جرج توماس کوریان، دایره المعارف جهان سوم، نیویورک، سال ۱۹۹۲، جلد ۲، ص ۸۶۹
- ↑ میلتون جی اسمن و ایتمار رابینوویچ، قومیت، پلورالیسم و دولت در خاورمیانه، لندن، انتشارات دانشگاه کربل، ۱۹۸۸، ص ۲۱۳
- ↑ جواد هئیت، پسرفت زبان و ادبیات آزربایجانی، ص ۹
- ↑ یرواند آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب ص ۱۲
- ↑ اصلی سند
- ↑ نخجوان من کوره آزربایجان 13.11.1400 ایصلاح اولونموش متن
- ↑ Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1
- ↑ Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2
- ↑ ایران تورکلرینین اسکی تاریخی، پروفسون موحممد تاغی زهتابی، اختر یایین ائوی
- ↑ 55,0 55,1 55,2 پرویز زارع شاهمرسی . آذربایجان ایران و آذربایجان قفقاز .انتشارات اختر . تبریز ۱۳۸۵
- ↑ E.A.ПaxoMoB. ПexдлeBийckиe Haдпиcи ДepбeHдa, cTp. ۲۹
- ↑ دکتر حسین الیاری، نام شهرها و وضع راههای آذربایجان در قرون نخستین اسلامی، نشریه دانشکده ادبیات دانشگاه تبریز، تابستان ۱۳۶۳، شماره مسلسل ۱۳۲، ص ۹۳
- ↑ دکتر حسین محمدزاده صدیق، فرضیه زبان آذری و کسروی، انتشارات تکدرخت، ، ص ۴۷ ۱۳۸۹
- ↑ حدود العالم من المشرق الی المغرب، چاپ دانشگاه تهران، ص۱۵۷
- ↑ نجیب بکران ٔ محمد بن. جهان نامه . مسکو . ۱۹۶۰. انستیتوی ملل آسیا ص ۳۸
- ↑ سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف
- ↑ Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (۱۴-۱۶ vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. ۵۵-۵۷, ۲۵۱-۵۳, ۴۱۳-۱۶, ۵۱۳-۱۴
- ↑ سرحدنامه سه قریه املاک کلیسای طاتف
- ↑ Papazian, Akop Davidovich. Persidskie dokumenty Matenadarana: II Kupchie (14-16 vv.). Erevan: Izdatel'stvo Akademii Nauk Armianskoi SSR, 1968. 116-17, 316-17, 485-87, 582
- ↑ قباله شش دانگ ملک در ناحیه کوچز قراباغ
- ↑ Qarabağ Azırbaycan, islah olunmuş sənəd
- ↑ مفخم، محسن. "اسناد و مکاتبات تاریخى." بررسىهاى تاریخى ٢، ٣-۴ (١٣۴۶): ۳۶۳-۳۶۶. ۳۶۵-۶۶
- ↑ قائم مقامى، جهانگیر. یکصد و پنجاه سند تاریخى: از جلایریان تا پهلوى. تهران: چاپخانۀ ارتش شاهنشاهى ایران، ١٣۴٨: ۱۰۳-۱۰۴.
- ↑ اسناد و مکاتبات تاریخی: فرمان علی مرادخان (٢ صفحه – از ١٥١ تا ١٥٢ و 366-365). نشریه بررسی های تاریخی – دی ١٣٤٦ – شماره ١١ . نویسنده: مفخم، محسن (وابسته به : نشریه ستاد بزرگ ارتشتاران- کمیته تاریخ نظامی. دو ماهنامه بررسی های تاریخی، تاریخ و تحقیقات ایرانشناسی، قطع : کتابی. هیئت رئیسه افتخاری: تیمسار سپهبد اسدالله صنیعی، تیمسار فریدون جم، دکتر عالیخانی. هیئت مدیره: تیمسار سپهبد غلامرضا ازهاری، تیمسار سپهبد علی کریملو، تیمسار سرلشگرحسین رستگار نامدار. هیئت تحریریه: آقای دکتر خانبابا بیانی، دکتر عباس زریاب خوئی، سیدمحمد تقی مصطفوی، سرهنگ دکتر جهانگیر قائم مقامی)
- ↑ قائم مقامی، جهانگیر، یکصد و پنجاه سند تاریخی از جلایریان تا پهلوی، تهران، چاپخانه ارتش، ١٣٤٨.
- ↑ آزربایجان ین تاریخ و مدهنییهتینین بورژووا ساختالاشدیریجیلارینا قارشی. پروفئسور شٶوکهت تاقییئوا٬ باکی. ١٩٧٨
- ↑ علی مراد خان زند: قلمرو علیشکر (همدان، ساوه، اراک، یک دوم کردستان، یک سوم کرمانشاه،...) و قراباغ و شیروان و گنجه و نخجوان جز ولایت آزربایجان است ــ مئهران بهارلی
- ↑ فرمان کریم خان زند
- ↑ مفخم، محسن. "اسناد و مکاتبات تاریخى." بررسىهاى تاریخى ٢، ٣-۴ (١٣۴۶): ۳۶۳-۳۶۶. ۳۶۵-۶۶
- ↑ سیری در تاریخ آذربایجان، صمد سرداری نیا، نشراختر، تبریز، چاپ دوم 1387
- ↑ ایران تورکلرینین اسکی تاریخی، محمد تقی زهتابی،۱۳۷۹ ه.ش تبریز ص. ۲۱۱،۲۱۲
- ↑ 77,0 77,1 آذربایجان خاستگاه روزنامه نگاری نوین در ایران
- ↑ 78,0 78,1 78,2 78,3 بررسی اجمالی تاریخ روزنامههای آذربایجان از 1230 تا 1380، موسی مجیدی، كتابداری، دفتر 37 1380
- ↑ دانشنامه مطبوعات آذربایجان بررسی عنوان یك كتاب، سید فرید قاسمی، رسانه، سال هفتم شماره چهارم، ص 111
- ↑ دانشنامه مطبوعات آذربایجان، سعید جلیلی، انتشارات مهد آزادی، تبریز 1375
آیریجا باخ[redaktə]
خاریجی کئچیدلر[redaktə]
Bu məqalənin latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə qarşılığı vardır. Bax: Cənubi Azərbaycan


c: text/html

text:
طنزلر
/**/
استاد کریمی مراغه ای دن
(ساغلیغیمدا منی یاد ائت اخوی)
ساغلیغیمدا منی یاد ائت اخوی
من اؤلنده ن سورا جیرما یَخَوی
ساغلیغیمدا منی دیندیر دیل ایلن
گلمه ترحیمیمه تاج و گول ایلن
ساغلیغیمدا الیوی چک باشیما
یاخما بورنون زیلیغیین باش داشیما
تا وارام اوزمه الیمدن، الیوی
نه قرا گیی؛ نه اوزاد سقلووی
قوی یانیم من سنه سنده منه یان
سن منه جان دئ؛ دئییم من سنه جان
ساللاما قبریمه شالوار؛ باقووی
دایاما بؤیرومه س..؛ دا… وی
دیلیم اولسئیدی پوزاردیم تاقووی
الیم اولسئیدی کسردیم آقووی
ساغلیغیمدا قولووی بوینوما سال
گاه گاهی بو سولان کؤنلومو آل
هئچ گلیب قبریمه یاد ائتمه منی
باشیما چالما غلط فاتحه نی
قالاما شمعیله تونقار گؤ… مه
اؤلموشم؛ یاخمامیشام بال گؤ..مه
کاش گورکان قویا قبریمه دلیک
منیله دفن اولا بیر جانلی چلیک
او آداملار کی گلیر فاتحه یه
ساغلیغیمدا منه چیخمازدی اییه
اوزادئیدیم کفن آتدان چلیگی
زور وئریدیم گنلئیدی دلیگی
بابا ساغلیقدا منیم گول اوزومه
مشتری اول سؤزومه هم اؤزومه
منی تشویق ائله خلعت لریله
کؤنلومو شاد ائله دعوت لریله
نه یالان چپیکله، قه قه لریله
مرسی، احسن، یاشا، به به لریله
ائل گرک قیمت اشعاری بیله
نه یه ایراندا گؤره ک شاعیر اؤله
صنعت شعری چکیرلر فیسادا
دوشدو بازار فصاحت کاسادا
بیر غزل کی گلیر عشقیله باشا
کیم آلیر بو غزلی بیر لاواشا
سعدی، حافیظ، بابا طاهر، خیام
سحرین ائتدی ناهار، ناهارسیز آخشام
کیم گئییر اگنینه قیمتلی قبا
سالماییر چیینینه بیر تازه عبا
شهریارین آدی دیللرده گزیر
تازه حیدر بابا اللرده گزیر
بیر کیچیک ائوده گونون وئردی باشا
قالدی بیر مانقالی بیر حوققا ماشا
ای خدا وئر بیزه ده عقل و شعور
شاعری ائیله مه یک زینده به گور
نئیله سین؟
محمدرضا شوکتی الوار
کیمدی یوخسول دردینه دونیاده درمان ائیله سین
زندگانلیق رسمینی هر یئرده آسان ائیله سین
جاندا طاقت قالماییب دیر ای یئتن فریادیما!
آز قالیر آجلیق منی هر لحظه بئیمان ائیله سین
فر فقیرین نبضی دوشموش ور وزیرین کؤندونه
ایسته ییر جلاد کیمی هر گونده مین قان ائیله سین
گاه کسیر برقین سویون گاهی کسیر گازین اونون
گاهدا ایستیر قیش گونو مظلومو عریان ائیله سین
بعضی لر وار شهری داییم گاه قازیر گاه دولدورور
ایسته میر هئچ شهری بیر گون سلقه سهمان ائیله سین
هاردا تاریخی اثر وار تئز ییخیب ائیلیر پاساژ
ایسته ییر تاریخیمی اعیانه قوربان ائیله سین
ایلده بایرام گلجه یین قیمت لری قاوزیر وزیر
چوخ سئویر مخلص کیمی یوخسوللار افغان ائیله سین
حضرت یوسف ایتیب دیر ای فلک آختارما چوخ
حقی دیر یعقوب کنعان دیده گریان ائیله سین
من کیمم رؤیاده فیللرلن گئده م هیندوستانا
قیرقیلار حاشا و کلّا سنگ باران ائیله سین؟
ای دومان آز وئر اذیت بیل کی آهیم تئز توتار
سنله بو داغ داشدا لین چان بیرده دیوان ائیله سین
حوسنونون قوربانییام ای یاغ تؤکن یاغ اوستونه
یارما ای گول دردینه درمانی هاردان ائیله سین
«شوکتی» ائل دردی یازماق بیل جسارت ایسته یر
بؤیله بیر سؤزلر گره ک هر یاندا طوفان ائیله سین
1382
جان آراسیندا
محمدرضا شوکتی الوار
لاب دونمادادیر قیشدا کاسیب جان آراسیندا
تیر-تیرتیتیریر،تور کیمی یورقان آراسیندا
هئی یالواریر اؤزتانریسینا یایی گتیرسین،
قیزسین جانی خرداد ایله آبان آراسیندا
چوخ ال له شیر آمالینا چاتسین چاتا بیلمیر
دونموش قیچی گلمیر بئله بحران آراسیندا
چیخمیریایا تاهای سالاداغلاردا«نفس کش»
چون قیشدا قالیر قارایله بوران آراسیندا
ایستیر دؤشه سین سینه سینه حاققینی آلسین
بیرده ن شیشیر اما دیلی دندان آراسیندا
بیت المالا قداره چکن چوخدورآ دوسلار
باخ فرقه سن اینسان ایله اینسان آراسیندا
اونبئش یول اؤلورموفته کفنده ن اؤتورافسوس
ساخلیر پولو آمما اتیلن قان آراسیندا
ای عدل ایلن اینصافی یادیندان چیخادان کس
گل فاصیله سال عقل ایله شیطان آراسیندا
بوش وعده لری حب کیمی قویدوم دیلیم آلتدا
سوردوم شیره سین آه ایله افغان آراسیندا
حقه دیله ایمانیله وجدانه با خین سیز!
بیرچؤپدو فیریلدیر یئکه طوفان آراسیندا
ملت اؤلور ای تانری یئتیش داده آماندیر
آز فاصیله سال دردایله درمان آراسیندا
چوخ آزتاپیلارشهرده رشوت یئمه ین کس
دلال دولانار قندایله قندان آراسیندا
بیر تصدیقی ایتمیش شوفئره بنزیری حالیم
هئی رشوه وئریر سائیله میدان آراسیندا
سن قارقایا باخ هر نه پاریلدیر اونو خوشلور
بیلمیر ندی اما بئله عنوان آراسیندا
بهلول ایله رؤیاده قوناقلیقدا ایدیم من
یئنگیم یه دئییب سفره مستان آراسیندا
گؤزلرده دیرعقل ای عمی جان سؤیله دی بهلول
یازسن بونو قالسین هله دیوان آراسیندا
ای«شوکتی» شعرین ماشینین هر یئره سوردون
سرسم دئمیسن چرخ ایله فرمان آراسیندا
برچسبها: کریمی مراغه ای, نئیله سین, جان آراسیندا, شوکتی الوارعلیا

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
حماسه کوراوغلو
تبریز سیروس: تاریخ ۱۳۴۵ قمری
کور اوغلونون اؤز آدی روشن ایدی. آتاسینین آدی علی. علی وار دولتی ایله مشهور اولان حسن خانین الخیچیسی ایدی. علی نئچه ایللر حسن خانا ایلخی اوتارمشدی اونون قاپوسوندا عؤمرونی گونونو چورودوب ساققالینی آغارتمیشدی.
علی بیر گون ایلخینی دنیز قیراغینا آپارمیشدی آتلار دریانین قیراغیندا بیر اوتلاقدا اوتلاییردی. علی بیردن گوردی دریادان ایكی آت چیخدی. آتلار گلدیلر ایلخیدا ایكی مادیان باسدیلار سونرا قاییدوب دریایا گیردیلر.
بوندان اوچ آی كئچدی. مادیانلارن هره سی بیر قولان دوغدو قولانلار بیویوب بیر یاشار اولدی.
بیر گون حسن خانین ائوینه بیر پاشا دوستی قوناق گلمیشدی. حسن خان، دوستی پاشایا قوناقلق ائله دی كئفینی حالینی سوروشدو. پاشا حسن خانا چوخ راضیلیق ائله دی و …..
دانلود + توضیحات
- نام کتاب : داستان کوراوغلو
- انتشار : تبریز سیروس: 1345 قمری
- فرمت فایل : 10 فایل پی دی اف PDF
- تعداد صفحات : 168
- حجم : جمعا 21 مگابایت
- پسوورد و منبع : www.aharri.com
- لینک های دانلود … دانلود از لینک مستقیم .. دانلود از لینک کمکی
- توضیحات اضافی: -


text:
اوتو فون بیسمارک
اوتو فون بیسمارک (آلمانجا : Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen) آلمان دؤولت خادیمی اولموشدور. معاصیر آلمان دؤولتینین قورولماسیندا گؤردویو ایش لرینه گؤره آلمان تاریخینده واجیب شخصیت لردن ساییلیر.
Mündəricat
اوشاقلیغی[redaktə]
اوتو فون بیسمارک زاده گان نسلیندن اولوب، 1 آپرئل 1815 – جی ایلده ائلبا چایینین وادیسینده یئرلشن شؤنهاوزئن شهرینده کارل ویلهئلم فردیناند فون بیسمارک (1771-1845) و اونون حیات یولداشی لویز ویلهمینئنین (1790-1839) ایکینجی اوغلو کیمی دونیایا گلمیشدیر. اوتو اؤز اوشاقلیق ایللرینین ایلک واختلارینی ورپروممئنده ناوقارد شهرینده کئچیریر.
والیدین لرینین مختلیف سوسیال (اجتماعی) منشاءیه مالیک اولمالاری اوتونون حیاتینین گئدیشینه بؤیوک تاثیر گؤسترمیشدیر. او آتاسیندان مالیک اولدوغو منشاءینه گؤره قورور دویموش ، آناسیندان تکچه ایتی دوشونجه نی یوخ ، هم ده راسیونال لیغی و دانیشیق حساسلیغینی گؤتورموشدور. اونون زادگانلارا خاص اولمایان تحصیل آلا بیلمه سی آناسینین سایه سینده باش وئرمیشدیر. آناسینین راسیونال تربییه سی ، اوتونون سونرادان یازدیغینا گؤره اونا گتیریب چیخارمیشدیر کی ، او ائولرینده اؤزونو هئچ واخت یاخشی حیس ائتمه میشدیر. آنجاق آتاسینی او چوخ سئومیشدیر.
کادئت لر مکتبینه گئتمک عوضینه او ، 6 یاشیندا (1822 – 1827) برلینده کی ، یوکسک وظیفه لی شخص لرین اؤلادلارینین تحصیل آلدیغی بیر "پلامانن" اینترناتینا گئدیر. 1827 – جی ایلده اوتو فریدریه ویلهئلم گیمنازیاسینا کئچیر. 1830-1832 – جی ایللرده برلینده کی هومانیتار گیمنازیایا گئدیر. مکتبده بیسمار دانیشیق قابلیتی ایله فرقله نیردی.
عالی تحصیلی و ایشلمه سی[redaktə]
اورتا مکتبی بیتیردیکدن سونرا 10 مای 1832 – جی ایلده 17 یاشلی بیسمارک گؤتینگن بیلی یوردندا حقوق اوزه تحصیل آلماغا باشلاییر. او تاریخ و ادبیاتلا جیدی ماراقلانسا دا تحصیلینی چوخ ضعیف داوام ائتدیریردی. بو مدت ده اونو ماراقلاندیران یگانه شخص ، مناظیره زامانی بین الخالق دؤولت لر سیستئمینین جیزگسینی چکن تاریخ معلیمی آرنولد لودویق اولموشدور. باشا شخصی مناسیبت قوردوغو آمریکالی دیپلمات لوتروپ موتلئی ایدی. بیسمارک اونونلا حیاتینین سونونا کیمی دوست مناسیبت ده قالمیشدیر.
1833- جو ایلدن بیسمارک اؤز تحصیلینی برلین بیلی یوردوندا داوام ائتدیریر. 1835- جی ایلده او بورادا دؤولت ایمتحانی وئره ره ک تحصیلینی باشا چاتدیریر. او ایلک ایش یئری اولاراق برلین دؤولت محکمه سینده کؤمکچی ایشله ییر. سونرالار او اؤز خواهیشی اساسیندا یوستیس و ایداره چیلیک خیدمتینه کئچیر. لازیم اولان ایمتحانلاری بیسمار اوغورلا باشا وورور. بوندان علاوه بیسمارک آخئنده ده حکومت ائرفئرئنتی کیمی ده چالیشیردی.
بوروکراتیک ایش شرایطی تئزلیک له بیسمارکی تنگه گتیریر. او تئز - تئز ایشدن یاییناراق واختینی کازینولاردا ، ایلنجه مرکزلرینده کئچیریر. بو سبب دن بیسمارک 1838 – جی ایلده کؤنوللو اولاراق 1 ایل حربی خیدمته گئدیر. او گارد باتالیونوندا خیدمت ائدیر. آنجاق آناسینین خسته لی یی اونون خیدمتینی یاریمچیق قویماغا مجبور ائدیر. آناسینین وفاتیندان سونرا ایسه او آرتیق والیدین لریندن قالان تصرفاتا رهبرلیک ائتمیه مجبور اولور. پومئران ایالتینده مسکونلاشان بیسمارک اؤز گلیرینی آرتیرماق اوزه رینده دوشونور و اؤز نظری و پراکتیکی بیلیک لری ایله تئزلیکله قونشولارینین حؤرمتینی قازانیر. او اؤزونو تجربه لی تورپاق صاحیبی کیمی گؤسترمیشدیر.
برلینده تحصیلینی باشا وورموش کیچیک باجیسی مالوینا ایله اوتونون آراسیندا معنوی یاخینلاشما باش وئریر. اونلار بیر-بیرینی گؤزل باشا دوشورلر. اوتو اؤز باجیسینی دوستو آرمینله تانیش ائدیر. اونلار بیر ایلدن سونرا ائوله نیرلر.
اونون حیات استیلی آدولف فون تاددئن-تریئگ لاف اطرافیندا یارادیلمیش دوستلوق دایره سینه داخیل اولدوقدان سونرا دییشیر. بوندان سونرا اونون ایناندیغی شخصی آللاهی اونون حیاتیندا واجیب رول اویناماغا باشلاییر. او سونرالار آدولف تاددئنین واسیطه سیله گله جک حیات یولداشی یوهاننا فون پوتکامئر ایله تانیش اولور. بو نگاهدان اونلارین 3 اوشاغی اولور. ماریا (1848-1926)، هربرت (1849-1904) و ویلهئلم (1852-1901). اونون یولداشی اؤز تله لرینی بیسمارکا اویغونلاشدیریر و اونا آناسیندان آلمادیغی ائموسیونال باغلیلیغی بخش ائدیر. اونلارین بیر-بیرینه یازدیقلاری مکتوبلار XİX عصر مکتوب ادبیاتینین اینجه لریندن ساییلیر.
سیاسی فعالیتی[redaktə]
بو عرفه ده بیسمارکا ایلک دفعه اولاراق یئنی یارادیلمیش پروسیا پارلامئنتینه دئپوتات سئچیلمک ایمکانی وئریرلیر. او بو شانس ایتیرممک اوچون اؤز تویونو موقتی اولاراق تاخیره سالیر و 11 مای 1847 – جی ایلده پارلامئنتینه سئچیله ره ک اورادا اؤز یئرینی توتور. پارلامئنت ایکی حیسسه یه پارچالانمیشدیر. لیبئرال لار و کونسئرواتیولر. لیبئرال لار فریدریه ویلهئلم دن کوستیتوسیا و بؤیوک وطنداش آزادلیغی طلب ائدیردیلر. شاه ایسه تلسمیردی. اونون اوچون برلیندن شرقی پروسیایا دمیر یولونو چکمک اوچون پول لازیمی ایدی. بو مقصدله او 1847 – جی ایلده سککیز ایالتین پارلامئت لریندن ایعبارت اولان بیرلشمیش پارلامئنتی یارادیر.
پارلامئنت ده ائله ایشتراک ائتدییی ایلک گوندن بیسمارک ساکاندال تؤره دیر. او چیخیشی زامانی لیبرال دئپوتاتین 1813-جو ایلده کی محاریبه نین حقوقی دوزگونلویونو اینکار ائتمیه جهد ائدیر. بیر آی سونرا او داها دا سینیرلی تن دا چیخیش لار ائدیر. اؤلکه ده اینقیلاب احوال روحیه سی یئتیشمیه باشلاییر. بو اساسا شهر اهالی سی آراسیندا قیدا محصول لارینا آرتان قیمت له باغلی اولاراق یارانان ناراضیچیلیق لا باغلی ایدی. بو سیاسی شرایط ده نهایت کی ، اوتو ایله نیشانلی سی یوهاننا ائوله نیرلر.
1848 –جی ایل آوروپانی اینقیلاب دالغاسی بورویور – فرانس ، آلمانی یا ، اوتریش ده ایغتیشاش لار باش وئریر. پروسی یادا دا وطن پرور لیبرال لارین تضیقی آلتیندا باش وئرن اینقیلابدا آلمانی یانین بیرلشمه سی ، کونستیتوسی یانین قبول ائدیلمه سی طلب اولونوردو. بیسمارک اولده اینقیلابدان قورخوب ، حتی اوردویا کؤمک ائتمک فیکرینه دوشسه ده سونرالار ساکیت لشیر و گذشت لره گئدن مونارخ دان مایوس اولور.
مالیک اولدوغو رئپوتاسی یایا گؤره بیسمارکین پارلامئنته دوشمک شانسی آز اولور. اوتو عنعنوی اولاراق یونکئرلرین حقوق لاریندان قورخوردو ، آنجاق سونرا او ساکیت لشیر و قبول ائدیر کی ، اینقیلاب گؤرونندن آز رادیکال ایدی. اونا گئرییه کند تصروفاتینا قاییتماق و یئنی کونسئرواتیو قزئت اولان "Kroytssaytung" یازماقدان باشقا چاره قالمیر. بو عرفه ده کونسئرواتیولردن ایعبارت اولان قانادین گوجلنمه سی باش وئریر. بونان منطیقی نتیجه سی کیمی 1848 –جی ایلده چئوریلیش باش وئریر. بو چئوریلیشده بیسمارکین فعالیتینه باخمایاراق مونارخ اونا ناظیر پوستونو وئرمیر.مونارخ تئزلیکله کونستیتوسی یانی قبول ائدیر و ایکی پیله لی پارلامئنت یارادیر. او فوق العاده سرانجاملارلا ایسته نیلن زامان اؤلکه ده سیاسی وضیعتی ایداره ائتمک حقوقونو اؤزونده ساخلاییر.
بیسمارک آشاغی پالاتایا کئچمیه جان آتیر. چتینلیک له ده اولسا اونا سئچکیده قالیب گلمک نسیب اولور. اؤز دئپوتات یئرینی او 26 فئورال 1849-جو ایلده آلیر. آنجاق بیسمارکین آلمانی یانین بیرلشمه سی و فرانکفورت پارلامئنتینه اولان منفی مناسیبتی اونون ایمیجینه پیس تاثیر ائدیر. شاه طرفیندن پارلامئنتین بوراخدیقدان سونرا بیسمارکین یئنی دن سئچیلمه شانسی آزالیر. آنجاق سئچکی سیستئمینده باش وئرن دییشیکلیک لر اونا بو دفعه ده پارلامئنته دوشمیه ایمکان وئریر.
بیر زامان کئچدیک دن سونرا اتریش و پروسی یا آراسیندا یارانان اراضی مناقیشه ایری میقیاس لی محاریبه یه چئوریلمک خطری یارادیر. بورادا ائرفروت طرافیندا باش وئرن قارشی دورمادا پروسیا "اولم موقاویله سینی" ایمضالاییر. بیسمارک بو موقاویله نی دستک لییر، چونکی همین عرفه ده آلمانیانین محاریبه ده غالیب گلمه سی شانسی آشاغی ایدی. شاه بیسمارکی فرانکفورت سئیمینده پروسی یانین تمثیلچی سی تعین ائدیر. او بو وظیفه ده تئزلیکله مشهور سیاست چی کلمئنت مترنیش ایله تانیش اولور.
کریم محاریبه سی زامانی بیسمارک آوستری یانین (اتریش) آلمانی یانی روسی یایا قارشی محاریبه یه جلب ائدیلمه سینه قارشی مقاویمت گؤستریر. او آلمانی یانین بیرلییینین مؤحکمله نمسی و آوستری یا دومینانتینا قارشی مباریزه آپاریر. 4 آپرئل 1857- جی ایلده بیسمارک فرانسا ایله علاقه لر یاراتماق مقصدیله پاریسه یولا دوشور و اورادا اوچونجو ناپلئون لا گؤروشور. آنجاق شاه خسته لنمه سی و آلمانی یانین خاریجی سیاستینده باش وئرن دییشیکلیک اونون پلان لارینی یاریمچیق قویور. او روسی یایا سفیر گؤندریرلیر. 1861 – جی ایلین یانوار آییندا شاه ویلهلم (İV Vilhem) وفات ائدیر و اونون یئرینه کئچن بیرنجی ویلهلم بیسمارکی پاریسه سفیر گؤندریر.
چتین آنلار[redaktə]
بیسمارک پاریس ده چوخ قالمیر. برلینده بو زامان شاه و پارلامئنت آراسیندا نؤوبتی بحران باش وئریر. بو بحرانی آرادان قالدیرماق اوچون بیر چوخ مانع لرله باخمایاراق بیرینجی ویلهلم (İ Vilhelm) بیسمارکی حکومت باشچی سی قویور. او هم ده خاریجی ایشلر ناظری وظیفه سینی اوزه رینه گؤتورور. بو زاماندان اعتباراً بیسمارکین اوزون و چتین کانسلر فعالیتی باشلاییر. اوتو تئزلیکله اؤز کابینئتینی تشکیل ائدیر.کابینت تصدیق ائدیلدیک دن سونرا او آشاغی پالاتادا چیخیش ائدره ک اؤز مشهور فرازاسینی دئییر"دمیر و قان". او بئله قناعته ته گلیر کی ، آلمان تورپاقلاری اوغروندا پروسی یا آوستری یا ایله رقابته گیره بیلر.
1864 - جو ایلده دانمارک ایله چلئزویق و هولشتاین اوغروندا محاریبه باشلاییر. اوزون سورن کسکین مناسیبت لردن سونرا هر ایکی طرفده مؤوجود اولان میللیتچی قوروپلارین تضیقی ایله داها دا پیس لشیر. 1864 - جو ایلین اولینده پروسییا قوشونلاری هوجوما کئچیر و بو تورپاقلاری توتور. تئزلیکله بو اراضی لر پروسی یا و آوستری یا آراسیندا بؤلونور.آنجاق بو مناقیشه نین سونو دئییلدی.
1866 – جی ایلده هر ایکی طرف اوردونو سفربر ائتدیک دن سونرا آلمان لار ایتالیانلارین کؤمکی ایله آوستری یایا هوجوما کئچیر و تئزلیکله شیمالی آلمان تورپاقلارنین بؤیوک حیسسه سینی توتور و آوستری یایا قارشی گئنیش هوجوما حاضیرلاشیر. آوستری یا دورومون پیس اولدوغونو گؤرور و پروسی یا ایله صلح مقاویله سی ایمضالاماق زوروندا قالیر.بئله لیکله هئسسن ، ناسساو ، هاننوفر ، شلئزویق هولشتاین و فرانکفورت پروسی یایا کئچیر.
آوستری یا ایله محاریبه کانسلرین ساغلام لیغینا پیس تصویر ائدیر. بیسمارک مظونیت گؤتورور. آنجاق اونون دینجلمه یه واختی قالمیر. 1867- جی ایلده بیسمارک شیمالی آلمان کونفئدراسی یاسی اوچون کونستیتوسی یا اوزه رینده چالیشیر. کونستیتوسی یا لاندتاقدا قبول ائدیلیر و بئله لیکله شیمالی آلمان کونفئدراسی یاسی یارانیر. ایکی هفته سونرا او کانسلر سئچیلیر. یئنی فورمالاشماقدا اولان آلمان دؤولتی فرانسا و روسی یانی ناراحات ائدیر. روسی یا بو حالا بیر قدر لویال یاناشسا دا فرانسادا باشقا فیکیرلی سیاستچی لرین تاثیری ایله مناسیبت کسکین لشمه یه باشلاییر. محاریبه ایسپانی یا ایله علاقه دار اولاراق اؤز یوکسک پیله سینه چاتیر.
بو محاریبه فرانسیزلار اوچون داغیدیجی اولور. سئدان یاخینلیقداکی مغلوبیتی اونلار بو گونه کیمی ده خاطیرلاییرلار. تئزلیکله فرانسیزلار مغلوب اولورلار. بیسمارک فرانسادان ائلزاس و لوتارینگیانی طلب ائدیر. بو اوچونجو ناپولئون اوچون قبول ائدیلمز ایدی. آلمانلارا پاریسی ضبط ائتمک نصیب اولور. آلمان عسگرلری تن تنه ایله پاریسین کوچه لریندن کئچیرلر. فرانکو-پروسی یا محاریبه سی عرفه سینده آلمانی یادا وطن پرور حیسسه لر دیرچلمه یه باشلاییر. بو حیسسه لر بیسمارکا شیمالی آلمانی یانی داها دا سیخ بیرلشدیرمه یه ایمکان وئریر. او ایکنجی رایشی یارادیر و بیرینجی ویلهلم ایمپراتور آدینی آلیر.
همین آرادا ریخستاقدا مرکزی کاتولیک پارتی یا اولان گوجلو اوپوزیسی یا یارانیر. اونلارا مقاویمت گتیرمک اوچون بیسمارک میللی – لیبرال لار ایله یاخینلاشیر. بیسمارک ایله کاتولیک لر آراسیندا مدنی مباریزه باشلانیر. بو مناقیشه آلمانی یانین واحید لیی ینه ضرر وورور. 1872 – جی ایلده بیسمارک برلینده قورچاکوو ایله بیرلیکده اوچ ایمپراتورنون (آلمان ، اترسش و روسی یا) گؤروش تشکیل ائدیر. اونلار بیرلیکده اینقیلابا قارشی مباریزه آپارماق حاققیندا راضی لیغا گلیرلر. بوندان سونرا بیسمارکین آلمانی یانین فرانساداکی سفیری آرنیمله مناقیشه سی باشلانیر. نتیجه ده آرنیم سندلرده بوراخدیغی سهولره گؤره حبس اولونور. بوتون بو داخیلی چکیشمه لر کانسلرین ساغلاملیغینا ضرر وورور. 1879 – جو ایلده فرانکو – آلمان مناسیبتی یئنی دن پیسله شیر. روسی یا اؤز نپوبسینده آلمانی یادان یئنی محاریبه نین باشلانماماسینی طلب ائدیر. نتیجه ده روسی یا ایله آلمانی یا آراسیندا دا گرگینلیک یارانیر. بیسمارک چوخ چتین وضعیت ده قالیر ، بین الخالق صحنه ده تکله نمک خطری یارانیر. او حتی اؤز وظیفه سیندن ایستعفا وئریر، آنجاق ایمپراتور بو عریضه نی قبو ائتمیر و کانسلری 5 آیلیق مضونیته گؤندریر.
خارجی تهلوکه (خطر) ایله برابر داخیلده ده صنایع رایون لاریندا یارانان سوسیالیست حرکتی قورخولو ایدی. اونلارلا مباریزه اوچون بیسمارک یئنی قاداغانلیق قانونی قبول ائدیر. آنجاق اونو مرکز و مترقی لیبرال قانادا عاید اولانلار اینکار ائدیرلر. بیسمار همیشه "قیرمیزی تهلوکه دن" دانیشیر. آلمانی یا اوچون بئله چتین آنادا برلینده روس – تورک محاریبه سینین نتیجه لرینی آراشدیرماق اوچون آپاریجی دؤولت لرین "برلین کنگره سی"اؤز ایشی نه باشلاییر. کنگرس گوزله نیلمه دن ائفکتیو آلینیر، بورادا دا بیسمارک دایمی بو دؤولت لرین نماینده لری آراسیندا تک به تک دانیشیقلار آپارمالی اولور. کنگرس دن سونرا آلمانی یادا ریخستاقدا سئچکیلر باش وئریر (1879). بو سئچکیلرده کونسرواتیولر و مرکزچی لیبرال لار و سوسیالیست لر چوخ سس توپلاییرلار. بیسمارک بو پارلامئنت ده سوسیالسیت لرین علیه ینه اولان قانون لایحه سینی کئچیریر. دیگر یئنی لیک اؤلکه ده حکم سورن ایقتیصادی بحرانی آرادان قالدیرماق اوچون ایقتیصادی رئفورم کئچیرلیر. بو رئفورملارلا کانسلر میللیتچی لیبرال لاری مغلوب ائدره ک مرکزچی لری اؤز طرفینه چکمیه نایل اولور. بونونلا او اؤز مدنیت مباریزه سینی داوام ائتدیمک ایمکانی قازانمیش اولور.
فرانسانین و روسی یانین یاخین لاشماسیندان قورخان بیسمارک یئنی دن اوچ ایمپراتورون گؤروشونو تشکیل ائدیر. بونا باخمایاراق آلمانی یا و روسی یا آراسینداکی مناسیبت گرگین اولاراق قالیر. نتیجه ده پاریس ایله سانکت پتربورگ آراسیندا علاقه لر داها دا گوجله نیر. روسی یا و فرانسانین بیرلیکده آلمانی یایا قارشی چیخاجاغیندان احتیاط لانان آلمانی یا 1882 – جی ایلده ، اؤز متفیق لری اولان اتریش و ایتالیا ایله "اوچ لرایتیفاقی" آدلی مقاویله نی ایمضالاییر.
سون ایللری[redaktə]
1881- جی ایلدکی سئچکی دئمک اولار کی ، بیسمارک اوچون اوغورسوز اولموشدور. کونسئرواتیولر و لیبرال لار پارلامئنت ده "مرکزچی لره" اودوزموشدولار. اوپوزیسی یادا اولان پارتی یالارین بیرلشیب حربی بودجه نین آزالدیلماسینا طرف چیخمالاری وضیعتی داها دا کسکینلشدیریر. نؤوبتی دفعه بیسمارکین وظیفه دن گئتمه سی تهلوکه سی یارانیر. فاصیله سیز ایش و استرس اونون ساغلاملیغینا پیس تاثیر ائدیر. او حددن چوخ کؤکه لیر. بیسمارک حکیمی دوکتور شوینگرین معالیجه سی نتیجه سینده او تئزلیکله عادی ایش رژیمینه قاییدا بیلیر. بیسمارک یئنی گوجله ایشه باشلاییر.
بو دفعه اونون دیقت مرکزینده موستملکه سیاستی دورور. 1884 – جی ایلده آلمانی یا آفریقادا بؤیوک تورپاق اله کئچیریر. بو سیاست آلمانی یانی فرانسا ایله یاخینلاشدیریر. آنجاق اینگیلتره ایله مناسیبت لر گرگینلشیر. بیسمارک موستملکه ایشینه اوغلو گئربرتی جلب ائدیر. او اینگیلتره ایله مناسیبت لری تنظیم لمک له مشغول اولور.
1887 – جی ایلده بیسمارکا رئیخستاقدا بیر چوخ دئپوتات لاری اؤز طرفینه چکه ره ک چوخلوق یاراتماق نصیب اولور. بو عرفه ده فرانسا ایله گئدن محاریبه عرفه سینده سئچیجی لر کانسلرین اطرافیندا جمع لشیرلر. بو اونا رئیخستاقدا 7 ایللیک خیدمت حاققیندا قانونو کئچیرمه یه ایمکان وئریر. خاریجی سیاست ده بیسمارک اؤزونون ان بؤیوک سهوینی ائدیر. روسی یا علیه ینه چیخاراق او فرانسا – روس بیرلیینین یارانماسینا اینانمیردی. بونا باخمایاراق او روسی یا ایله مخفی موقاویله باغلاییر ، آنجاق بو موقاویله 1890 – جی ایله قدر قووه ده ایدی.
1888 – جی ایلین اولینده ایمپراتور بیرنجی ویلهلم وفات ائدیر. یئنی ایمپراتور سرطان (خرچنگ) خسته لیی یندن عذاب چکن اوچونجو فریدریش اولور. بیر نئچه آیدان سونرا او دا وفات ائدیر. ایمپراتور تاختینی کانسلرله سویوق مناسیبت ده اولان ایکینجی ویلهلمتوتور. یئنی ایمپراتور آکتیو اولاراق سیاست له مشغول اولماغا باشلاییر. بیسمارک ایکینیجی پلانا کئچیر. اونلار آراسیندا بؤیوک مناقیشه آنتی سوسیالیست قانونون قبولوندا باش وئریر. بو کونفلیک نتیجه سینده بیسمارک 20 مارت 1890 – جی ایلده اؤز وظیفه سیندن ایستئفا وئریر.
عمرونون قالان حیسسه سینی بیسمارک هامبورگ یاخینلیغیندا فریدیریش سروهه آدلی مالیکانه سینده کئچیریر. 1884 – جو ایلده اونون حیات یولداشی یوهاننا وفات ائدیر. عمرونون سون گونلرینده بیسمارک روس – فرانسا موتفیق لییی و اینگیلتره ایله یارانان گرگین مناسیبت له باغلی اولاراق آوروپانین گلجه یینی پیس قیمت لندیریردی. اونا ائوینده بیر نئچه دفعه ایکینجی ویلهلم باش چکیر.
1898 – جی ایلده کئچمیش کانسلرین صحتی کسکین لشیر و 30 اییول دا او اؤز ائوینده وفات ائدیر.
خارجی کئچیدلر –(لینک لر)[redaktə]
Bu məqalənin latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə qarşılığı vardır. Bax: Otto fon Bismark


text:
اېندی اېرتنگی چاییمیزنی ایچیپ توگتکن اېدیک . مېن آشخانه گه کیریب اېدیش لرنی یوویب باشله گن اېدیم و تورموش اۉرتاغیم اویغون اېسه ، کییم لرینی المشتیریب ، ایشیگه کېتیش ترددی ده اېدی . شو وقت ده حویلی میز نینگ اېشیگی نی کیم دیر ، تقّیلّتدی . بونداق اېرته تانگ ده بیراو نینگ کیلیشینی کوتمه گن اېدیک . عموماً آلگنده بوندن ایلگری هېچ قچان شونچه وقتلی بیزگه مهمان کېلمه گن اېدی . شونینگ اوچون کوتیلمه گن بو اېشیک تقّیلّه شی مېنی حیران قیلیب ، بیر آز سراسیمه گه سالدی . تورموش اۉرتاغیم اویغون جان گه :
اېشیککه بارینگ ! بونده ی تانگ سحرده کیم کېلدی اېکن ؟ الهیم خیریت بۉلسین ، دېدیم .
اویغون جان کُرتی سینی کییب توریب ، تشقریگه شاشیلدی و مېنگه : قۉشنی لردن بیرارته سی دیر ، دېب حویلی گه چیقدی . حویلی اۉرته سیده یېتگنیده ، ینه اېشیک تقیلّه دی . اویغون جان تېزراق آدیم باسیب ، اېشیک آرقه سیده تورگن آدم گه :
- بیر دقیقه صبر قیلینگ ، منه... حاضر... کېلدیم ، دېدی و اېشیککه یېتیب باریب ، اونی آچدی . مېن دیره زه دن قره ب توردیم . اویغون جان بیلن کېلگن آدم نینگ آوازی هم اېشیتیلمه دی ، بیرار کیشی هم کیریب کېلمه دی. اویغون جان نینگ آرقه سی مېنگه کۉرینردی و کیم بیلن دیر ، گپیریب تورگنی و صحبت آره سیده تصدیق می ، تأسف می ، قنده ی بیر توشونرسیز حالت اوچون باشینی بیر- ایکّی قتله قیمیرلَتیب هم قۉیگنینی کۉردیم ، بیراق صحبت لریدن بیرار سۉز هم قولاغیم گه چلینمه دی.
بیر نېچه دقیقه دن سۉنگ ، اویغون جان اېشیک نی یاپیب ، ایشی گه کېتیش اۉرنیگه ، اوی گه قَیتدی . اوّل بیرار نرسه نی قالدیرگن بۉلسه کېره ک ، دېب اۉیله دیم ، لېکن او ، یاتاقخانه یا که اۉلتیریش اویگه کیرمه ی ، آشخانه گه مېنینگ آلدیم گه کیردی . بیر قره ش ده ، اونینگ کۉزی و یوزیده عکس اېتیب تورگن قیغونی کۉریب ، یوکسک بلندلیکدن ، بیر دنیگه جوده چقورلیککه توشگن دېک یوره گیم شوویللب کېتدی . یامان خبر اېشیتیشیم انیق اېدی. اۉز-اۉزیمگه:
- خدایا ، هر قنده ی بلا- قضالردن اۉزینگ اسره ، دېدیم.
اویغون جان قیغولی کۉزلرینی مېنگه تیکیب ، یوره گی بۉلر-بۉلمس دېک ، مونگلی آواز بیلن سېکین گینه:
- تورکان جان ، کییم لرینگیزنی المشتیرینگ ، قاره راق بیرار نرسه کیینگ ، قَرس- مَرس ، چادر- پادرینگیزنی هم باشینگیزگه سالینگ ، درّاو باریشیمیز کېره ک ، دېدی.
- قه یېرگه ؟ نیمه گپ بۉلیبدی ؟ خیریت می ، اۉزی؟
- اۉقووچینگیز نورآی لرنیکی گه باره میز.
- او یېرده نیمه قیله میز ؟ ینه بونده ی وقتلی ؟ بیرار گپ بۉلیبدی می ؟
- هه ، کۉنگول سیز بیر واقعه یوز بېریبدی !
- وای ، نورآی نینگ آنه سینی قان باسیمی یوقاری اېدی و هر وقت کسل بۉلیب ، کسلخانه لرگه یاتیب تورردی. ینه کسل بۉلیبدی می ؟
- آنه سی اېمس ، اۉزی تۉرتینچی قَبت دن ییقیلیب ...
اویغون جان نینگ سۉزی توگه مه ی ، در حال پریشان و امیدوار سۉره دیم :
- قتیق شکست تاپمبدی می ؟ تیریک می ، اۉزی؟
او ، بیر لحظه جواب بېرمه ی ، مېنگه قره ب توردی . قلتیراق قۉل لریمدن گېلاس نی آلیب ، کاشکی قۉل-ایاغی سینیب ، قتّیق یره لنسه اېدی ، اما ...
- نیمه ؟ خدا اسره سین ... او ...
گپیم نی توگه تیش گه تیلیم بارمه دی . «اۉلیم» سۉزینی اَیتیش هم ، اېشیتیش هم آغیر اېدی . سۉراق دن تۉلیق کۉزلریم نی اویغون جان نینگ لب لریگه تیکدیم.
یوره گیم تېز- تېز اوریب ، رنگیم نینگ اوچگنینی منگله ییم و قۉللریم ده ساووق تېر تاپیلگنیدن سېزدیم . اویغون جان هم حالیم نی کۉریب ، قۉلیده گی گېلاس گه سوو کېلتیریب ، مېنگه ایچیردی و یېلکه م نی اوشلب ، مېنگه تیکیلیب :
- اۉزینگیزنی ددیل توتینگ . اۉلیم هر وقت ، هر یېرده و هر کیم گه اوچره یدی . حاضرگی شرایط ده اۉلیم دن کۉپی یۉق . خدا نورآی نی رحمت قیلسین . یخشی قیز اېدی . البته روحی جنت گه یېتیب بارگن بۉلسه کېره ک ، دېدی.
اۉشه وقت گچه یوره گیم ده سۉنمه گن بیر امید یالقینی بار اېدی . بو سۉزلر اۉشه امید شعله سینی هم سۉندیردی . کۉزلریم دن ایکی تامچی قَیناق یاش تیزیلّب چیقدی ، بیراق بدنیم موزلب ، قۉل- آیاقلریم تیتره ب تاختهآلمه ی ، اۉلتیریش گه مجبور بۉلدیم . اویغون جان مېنی تسلی بېریب ، یومشاق سېس بیلن:
- نورآی نینگ جنازه سینی ساعت اۉن بیر یریم ده اوی لریدن چیقرر اېکن لر . یکه بارالمه ی سیز- کو ! تېزراق بۉلسنگیز ، ایشگه باریشیم دن آلدین سیزنی اولرنیکی گه آلیب باره من.
- سیز ایشگه باره سیز می ؟ جنازه گه بارمه ی سیز می ؟
- سیزنی یېتیشتیریب ، اوّل ایشیم گه باره من . کېین رخصت آلیب ، جنازه گه اۉزیم نی یېتکزه من . ایش گه بارمه سم بۉلمس لیگینی اۉزینگیز بیله سیز- کو . بو شرایط ده بیر کون ایش گه بارمسلیک ، یوز خیل گپ- سۉزلر و شک- شبهه لرنی اویغاتیشی ممکن . تورینگ ، تېزراق کییم لرینگیزنی کییب ، تیار بۉلینگ.
اۉرنیمدن توردیم . یوره گیم ده گی قیغو- درد ساووق آه بۉلیب ، لب لریمدن و قیناق یاش بۉلیب کۉزلریمدن چیقردی. ییغلب- ییغلب تام گه کیردیم. قره کۉیلک کییب ، آق قَرس و چادریم نی باشیمگه سالیب ، اویغون جان بیلن بیرگه اویدن چیقدیم.
اویغون جان تاکسی کرایه قیلیب ، مېنی اوچینچی مکروریان گه ، نوریآی لرنینگ بلاکی گه یېتیشتیریب ، اۉزی اۉشه تاکسی بیلن ایشی گه کېتدی.
نورآی لرنینگ دهلیزی آلدیده اېرککلر و باله لر تۉپله نیب تورگن اېدیلر . کۉپ لری نینگ کۉزلریده یاش قلقیب تورگن ، بعضی لری نینگ کۉزلری قیزرگن ، بعضی لری اېسه ، محزون بیر چېتده توریب ، خیاللرگه چۉمیلگن اېدی. کېلگن لر ایکی- ایکی ، اوچ- اوچ کیشی بۉلیب ، استه- سېکین اۉز ارا صحبت لَشر اېدیلر . دهلیزدن ، آپارتمان دن عیاللرنینگ ییغی- سیغیسی اېشیتیلردی ، کیم لر دیر اَیتیمچیلیک قیلیب ، نورآی نینگ یخشی لیگی نی ، داد و فریاد بیلن بیان قیلردی ، اما اوزاقدن بو سۉزلر انیق اېشیتیلمس اېدی . کوچسیز و تیتراق آیاق لریم بیلن زینه لردن چیقیب ، تۉرتینچی قَبت گه یېتیشدیم . نورآی و قۉشنی لری نینگ آپارتمان لری اېشیگی آچیق اېدی . دهلیز ده ، آپارتمان لر اېشیگی آلدیده و اوی لر ایچیده آق قَرس لی ، قره کییم لی عیاللر تۉپ- تۉپ ییغیلیب تورگن اېدیلر. بعضی عیاللر قۉللریده گی آق رۉمالچه لری بیلن کۉزلریدن آقیب تورگن یاشلرینی اَریتر ، بعضی عیاللر کۉپ ییغله گن دن کۉز یاشلری قوریب ، کۉزلری قېزرگن و سېس لری توشیب قالگن اېدی.
مېنی بیر عیال ایچکری گه ، نورآی نینگ آنه سی و یقین کیشی لری اۉلتیرگن اوی گه باشلب باردی. بوتون وجودیم مور- مورلب ، قۉل- آیاق لریم موزلب ، ایچ- ایچیم نی قلتیره تمه قمره ب آلگن اېدی . اېشیک آلدیده قاتیب قالدیم . کیریش گه و نورآی نینگ آنه سیگه قره ش و تسلی بېریش گه کوچیم و جسارتیم یېتمس و قَیتیب کېتیشگه هم یوره گیم چیده مس اېدی . تیلیم قاتیب ، تنگله ییم گه یاپیشگن ، آغزیم آغو ایچگن دېک اچیق اېدی . کۉزلریم دن بې اختیار یاش تامچی لری آقیب ، یوزیمنی یووردی ، اما سېسیم چیقمه ی بۉغیلیب قالگن اېدی.
عیاللر و یاش قیزلرنینگ ییغی- سیغی لری ، داد و فریادلری اوی نینگ در و دېواریگه اۉرهلیب ، عکس صداسی قولاق لرنی گوویلّه تیب ، آغیر قیلردی . اېشیککه تَیه نیب قنچه تورگنیم نی بیلمه یمن ، اما بیر عیال سېکین گینه قولاغیم گه:
- نورآی نینگ آنه سی ، ینگه و قرینداشلری منه ، بو تامانده اۉلتیریبدیلر ، دېب شیبیرله دی و قۉلی بیلن اېشیک نینگ سۉل تامانینی کۉرستدی.
کۉزلریم اېندی آچیلیب ، یان-اطراف نی کۉره باشله دی . اوی نینگ تېگره گیده آق قرسلی عیاللر زیچ اۉلتیرگن و برچه سی آق رۉمالچه لرنی کۉزلریگه سورتیب ، یاشلرینی اَریتردیلر . اوی نینگ اۉرته سیده نورآی نینگ جسدی اوزه لیب یاتگن اېدی . بیر کون آلدین قووناق حیات حرارتی و یاشلیک آرزولر هورومی ایسّیق سقله گن بو نازنین جسم ، اېندی ساووب قالگن و تېگره گیده قرآن آیت لری آلتون رنگلی زر بیلن تیکیلگن یشیل شال آستیده قاتیب یاتگن اېدی.
کۉزیم نی بو جسددن اوزالمس اېدیم ، ایشانیش قیین اېدی . بیر کونده ساپّه- ساغ کولیب- اۉینب یورگن یاش گینه گۉزه ل قیز قنداق اۉلیب قالیشی و بېجان جسدگه اَیله نیشی ممکن؟
بیر عمللب ، نگاهیمنی بو عزیز جسمدن اوزیب ، ییغلب- ییغلب حالدن تایگن بېچاره آنه نینگ آلدیگه باردیم و اونی قوچاقله دیم . کۉزیاشلریمیز بیر- بیریگه قۉشیلدی . هۉل یوزینی اۉپدیم ، اما تسلی بېریش اوچون بیرار سۉز تاپالمه دیم . نورآی نینگ آنه سی مېنی کۉریب ، ینه بیر بار فریاد چېکیب ، ییغله ی باشله دی . اونینگ تیتراق مۉنگلی آوازی ، درد دن تۉله فریادی در و دېوارنی هم ، مېنینگ وجودیم نی هم ، شاید بوتون یېر و آسماننی هم تیترهتدی.
نورآی نینگ بېوقت اۉلیمی ، بیر نېچه ساعت ده بو الم زده آنه نی نېچه ییل قَریتگن اېدی . کۉزیدن نور و چهره سیدن رنگی اوچیب ، اۉلیک لرگه می ، قتیق کسل گه می ، اۉخشب قالگن اېدی . اونینگ کۉزلرینی کۉریب ، یوره گیم یامان بیر نرسه نی سېزگن دېک بۉلدی . بیر نېچه دقیقه ییغی- سیغی دن کېین ، الم زده آنه دن اَیریلیب ، عیاللر آره سیدن اۉزیم گه بیر اۉرین آچیب ، اۉلتیردیم.
نورآی آق کفن گه اۉره لیب ، سۉنگی اویی گه کېتیش اوچون غیرعادی کېلین کۉنگلگی نی کییب یاتگن اېدی ، بیراق اونینگ خاطره لری ، چوچوک سۉزلری ، قووناق کۉزلری و گۉزه ل چهره سی هرلحظه کۉز اۉنگیمده اېدی. او ، اۉلگن بۉلسه هم مېنینگ ذهنیم و تصوریمده همان تیریک اېدی. اۉشه شۉخ ، قووناق ، هزلچی ، سېرگپ ، عادی گینه سۉزگه کوله دیگان ، استعدادلی ، هنرلی ، چېچن و چېور قیزنینگ بونداق جیملیگی تصوریم گه سیغمس اېدی . بوندن کېین ، ینگی یازگن شعر و داستان لرنی کۉته ریب اوییم گه کېلمس لیگی گه ، اۉزی بیلن بیر دنیا ینگی خبرلر ، بیر عالم قووانچ ، کولگو و ذوق- شوق آلیب کېلمس لیگی گه ایشانگیم کېلمس اېدی.
اونینگ بېوقت اۉلیمی سبب سیز بۉلیشی ممکن اېمس اېدی . بو معمانی آنه سی نینگ داد و فریادی ، آلقیش و قرغیش لری آره سیدن بیرآز یېچیش ممکن اېدی ، خلاص . او ییغی- سیغی سی آره سیده:
«نامراد قیز گینه م ... سېن اۉزینگ نی بیزلر اوچون قربان قیلدینگ ... آه ... سېنی اۉرنینگده مېن قربان بۉلسم ، بۉلمس میدی ؟ حیاتیم گلی... آنه نینگ بند دلی... مېنی تشلب قه یېرگه کېتدینگ ؟ ... بیز عمریمیزنی یَشب بۉلگن اېدیک ، بیز اوچون قربان بۉلیشینگنی نیمه کېره گی بار اېدی ؟... الهی سېنی شو حالگه تشله گن یاووزلر هېچ قچان عمرلریدن بهره کۉرمه سین لر ... الهی خدانی غضبی گه اوچره سین لر... الهی اولرنینگ آنه لری هم مېنده ی زار- زار ییغلب ، یوره ک- بغیرلری کباب بۉلسین ....
یانیمگه اۉلتیرگن یاش عیال دن:
- تۉرتینچی قَبت دن قنده ی ییقیلیب توشیبدی ؟! بیرار نرسه بیله سیز می ؟ دېب سۉره دیم.
عیال باشینی تأسف بیلن قیمیرلَتیب:
- انیق بیلمه ی من ، اما ییقیلمه گن ، بلکه اۉزینی اۉزی قویی گه تشلب اۉلدیرگن ، دېگن گپ نی اېشیتدیم ، دېدی.
عیال نینگ بو اَیتگن سۉزلری حقیقت گه یقین کۉرینردی ، چونکه نورآی آنه سینینگ سۉزلریدن او ، اۉزینی آته- آنه سی و عایله سینی قوتقه ریش اوچون قربان قیلگنی و بو قربان بۉلیشی گه کیم لر دیر ، سببچی اېکن لیگی گه اشارت لر بار اېدی.
دقیقه لر و ساعت لر جوده سېکین اۉتردی. ییغی- سیغی لر گاهیده بیر نېچه دقیقه اوزیلیب ، آغیر بیر سکوت فضانی قمره ب آلردی ، اما تعزیه اوچون ینگی بیر کیشی نینگ کیریب کېلیشی ، بو سکوت نی ینه سیندیریب ، ییغی- سیغی لر و داد و فریاد لر اوج آلیشی گه سبب بۉلردی . ییغی- سیغی لر شونچه لیک مونگلی و قیغولی اېدی که ، اوی نینگ دېوارلری ، اېشیک- دیره زه لری هم تیتره ب ییغلردی ، گۉیا.
اېرکک لر ایچکری گه کېلیب ، نورآی نینگ نازه سینی کۉترگن زهاتی ، عیاللرنینگ ییغی و داد و فریادلری شو قدر کۉته ریلدی که ، عیناً قیامت و محشر صحراسینی اېسله تردی.
نورآی نینگ آنه سی قتیق فریاد چېکیب دېدی:
- وای ، مسلمان لر ... اېرکه قیزیم نی .. آلیب کېتمنگ لر... قۉیینگ لر... دیدارینی کۉریب تۉیَه ی ! یا تنگریم ،... قیزیم سیز قنداق یشه یمن ؟ ... خدایا ... مېنینگ جانیمنی هم آل... باشقه چیدالمه یمن.
نورآی آنه سینینگ تاووشینی باشقه عیاللرنینگ ییغی- سیغیسی باسدی . برچه لر ییغلردی ، برچه لر فریاد چېکردی و داد و واویلا قیلردی . بونده ی قیغولی سېس لر قولاغیم گه چلینیب ، بوتون وجودیم نی قمره ب آلیب ، برچه تامیرلریم نی تیتره تردی.
جنازه نی کۉته ریب ، آلیب کېتدیلر. برچه عیاللر ییغی- سیغی قیلیب ، جنازه آرتیدن قویی قَبت و حتی که کۉچه گچه باردیلر . اېرکک لرنینگ مانع لیک لری فایده سیز اېدی . نهایت ، اېرکک لر بوتون وجودلرینی درد - قیغو قمره ب آلگن هیجانلی عیاللرنی زۉرغه ایچکری گه سوریب ، بیرینچی قبت نینگ کیریش اېشیگی نی آرقه دن بېرکیتدیلر.
مېن اۉرنیمدن قۉزغلمه دیم . آیاقلریم اوییشیب قالگن تنه م نی کۉته ریب توریش گه کوچسیزلیک قیلردی. اۉزیم نی قنده ی دیر ، تار و قرانغو بیر فضاده ، آغیر هوا نینگ باسیمی آستیده سېزردیم . قندهی دیر ، نامرئی قۉللر بۉغزیمنی بۉغگن دېک تویولردی . نفس آلیشیم قیین بۉلگن اېدی . برچه نرسه لر کۉزیم گه خیره- شیره کۉرینردی. اېندی مېنینگ حالیم شونده ی بۉلسه ، خدا بیلسین ، نورآی نینگ الم زده آنه سی قنده ی احوالده دیر ، دېگن اۉی کۉنگلیم گه کېچدی . نورآی نینگ آنه سی اۉلتیرگن تامانگه باقدیم . او ، حالدن کېتگن اېدی . خودی اۉلیک دېک رنگی اوچیب ، آقه ریب کېتگن اېدی.
آیاق لریم مېنی کۉته رالمسدی ، شونینگ اوچون سېکین- سېکین سیلجیب ، زۉرغه اونینگ یانیگه باردیم. باشی اۉنگ یېلکه سیگه اېگیلیب قالگن و آپپاق مَنگله ییده ساووق تېر تامچی لری یلتیره ب کۉرینر اېدی . باشده اونی پست راق ، کېین بلندراق تاووش بیلن قیچقیردیم . وجودیده هېچ قنده ی حرکت کۉرینمس اېدی . تیریک اېکنینی بیلردیم ، چونکه بدنی ساووق بۉلسه هم ، بیراق منگله یی و قۉلی نینگ کفیدن ساووق تېر چیقردی. سېکین و اوزیق- اوزیق نفس آلسه- ده ، اونینگ وجودیده حیات بېلگی لری سېزیلردی.
برچه اورینیش لریم ضایع کېتدی . باشقه عیاللرنی یاردم گه چارله دیم . هرکیم اۉز بیلگنیچه و قۉلیدن کېلگنیچه مصلحت بېریب ، یاردم کۉرستدی ، اما هېچ قنده ی فایده بېرمه دی . داکترنی چقیریب کېلماق اوچون بوتون آپارتمان لرده بیرارته اېرکک قالمه گن اېدی. برچه اېرکک لر ، نامراد قیز نینگ جنازه سینی اۉقیش ، سۉنگی یۉلگه کوزه تیش و دفن مراسمی گه کېتگن اېدیلر . عیاللرنینگ اویدن تشقری چیقیش گه حق لری یۉق اېدی ، چونکه محرمسیز تشقری گه چیققن عیاللرنی ، شلاق و آغیر جزا کوتردی.
عیاللر نینگ هېچ بیری تشقری گه چیقیش گه جرأت قیلالمه دی . کسل نینگ حیاتی قیل اوستیده و داکتر نینگ یاردمی جوده کېره کلی اېدی . بو بېجاره عیال نینگ اۉلیب قالیشی دن قۉرقیب ، ناچار یوز یوره ک نی بیر قیلیب ، چادریم نی باشیمگه سالیب ، کۉچه گه چیقدیم . کېله یاتگن تاکسی گه قۉل کۉته ریب ، تاختتدیم و یلینیب ، یالواریب ، اونی نورآی نینگ اوییگه آلیب کېلدیم . عیاللر یاردمیده نورآی نینگ آنه سینی زۉرغه تاکسی نینگ آرقه اۉرینی گه یاتقیزدیم.
بو زمانده هېچ بیر عیال ، هیداوچی یانیگه اۉلتیریش گه جرأت قیلالمس اېدی ، نېگه که بو عمل منع اېتیلگن و اونگه پروا قیلمه گن کیشی گه آغیر جزا تعیین لنگن اېدی . شونینگ اوچون تاکسی نینگ کېینگی اۉرینی ده مېنگه جای بۉلمسه هم زۉرغه اۉزیمنی جایلب ، نورآی نینگ آنه سینی کسلخانه گه آلیب باردیم . ساعت لر کوتدیم ، بیراق او ، هوش گه کېلمه دی . کېچقورون شام پیتی ده نورآی نینگ آته سی بیلن اویغون جان کسلخانه گه کېلدیلر.
نورآی نینگ آته سی قرریب ، شَوشَب قالگن اېدی . قیزی نینگ اۉلیمی و خاتینی نینگ کۉما گه توشگنی اونی جوده هم سیندیریب ، حالدن تایدیرگن اېدی . بېچاره گپیریش و آیاققه توریش گه اصلا کوچی یۉق اېدی . اونی یُوپه تیش نااۉرین بۉلسه هم ، بیر نېچه آغیز سۉز اونگه اَیتب ، اۉزیمچه تسلی بېردیم . او اېسه ، دېوارگه تیکیلگن کۉزینی دېواردن اوزیب ، مېنگه بیر قیا باقدی- ده ، کېین قَیتیب قرشی سیده گی دېوارگه تیکیلیب قالدی.
مېن اونینگ یاشلی کۉزلریده ، اۉشه بیر قیا باقیشیده بیر عالم قیغو - دردنی کۉریب ، اونی یوپه تیش دن پشیمان بۉلدیم . او یېر ده بیز اوچ کیشی بۉلسک–ده ، آره میزده آغیر جیملیک حکم سورردی . بو کوتیلمه گن قیغولی واقعه ، بیز اوچ کیشینی بیر خیل تویغو رشته سی بیلن باغله گن اېدی . بیزنینگ اۉرنیمیزده جیم-جیتلیک سۉزلردی . بیز کۉنگلیمیزده گی آغیر قیغونی بیر- بیریمیزگه قره مه ی ، هېچ قنده ی سۉز ایتمه ی سېزردیک و سۉزلردیک.
کسلخانه نینگ انتظار یۉلکی ده چراغ یاقیلدی و قرانغولیک پرده سی یاروغلیک یوزینی یاپگنیدن خبر بېردی. چراغ نینگ یاروغلیگی اۉرته میزده گی جیملیک پرده سینی کۉتردی . اویغون جان اۉرنیدن توریب ، نورآی نینگ آته سیگه اَیتدی:
- آغا صاحب ، تورینگ اویگه کېته یلیک. بو کېچه قوم- قرینداشلر سیزنینگ اویینگیزده تۉپلنگن لر . بو یېرده اۉلتیریش و کوتیش دن فایده یۉق . سیزنینگ اویده بۉلیشینگیز شرط . یا اېرته لب والده دن خبر آله میز یا که بو کېچه بیرار کیشی نی اویدن بو یېرگه ییباره میز . کېلینگ کېته یلیک ، کېچ بۉلدی ، کېین مۉتر تاپیلم یدی.
نورآی نینگ آته سی آنگ سیز کیشی دېک اۉرنیدن توردی. او هېچ بیر نیمه دېمسدن ، کسلخانه نینگ اېشیگی تامان گه سېکین آدیم تشله دی . اویغون جان اېسه ، آلدین راق باریب ، کۉچه گه چیققونیمیزچه بیر تاکسی نی تاختتگن اېکن . بیز تاکسی بیلن اوّل اونی اوییگه یېتیشتیریب ، کېین اۉزیمیز اویگه قَیتدیک.
اویده باله لریمیز پریشانلیک بیلن بیزنی کوتیب تورگن اېکن لر . اولرنینگ سۉراقلری اداغ سیز اېدی . اویغون جان جیم اېدی و مېن هم اصل واقعه دن هېچ نرسه بیلمس اېدیم ، شو باعث ، اولرنی بیر عمللب جیم قیلدیم. کېچکی یېمک نی یېب ، دسترخوان نی ییغیب تورگنیم ده اویغون جان یاتاقخانه گه کیریب کېتدی . قیزیم گه ایدیش لرنی یوویش نی بویوریب ، یاتاقخانه گه کیردیم و اویغون جان دن سۉره دیم:
- اویغون جان ، مېن یوز بېرگن واقعه دن هېچ نیمه نی بیلمه دیم . نورآی تۉرتینچی قَبتدن قویی گه ییقیلگن می یا اۉزینی تشله گن می ؟!
اویغون جان یوواش اَیتدی:
- قۉشنی لری ، او اۉزینی تشله گن ، دېب اَیته دیلر.
تعجب بیلن سۉره دیم:
- نېگه اۉزینی تشله گن ؟ او ، شونچه شۉخ و قووناق و شونچه خوش چقچق و بېغم کۉرینردی که ، اصلا اۉزینی اۉلدیرگنی گه ایشانگیم کېلمه یدی.
- اونی سۉنگی بیر آی ایچیده کۉرگن اېدینگیز می ؟
- یۉق . قریب ایکی آی دن بېری اویی میزگه کېلمه گن اېدی.
- قۉشنی لری نینگ اَیتیشیچه ، بیر آی بورون یوزی آچیق بالکن گه چیققن اېمیش . اۉشه زهاتی طالبلرنینگ بیر ملا امامی اوی لری نینگ آلدیدن اۉتر اېکن . امام نینگ کۉزی نورآی گه توشیب ، آلتمیش یاشر بدبخت ملا بو یاش قیزگه کۉنگیل بېریب ، ساوچیلیککه باریبدی. قیزنینگ بېچاره آته- آنه سی کۉپ عذر و بهانه لر قیلیبدیلر ، بیراق فایده قیلمبدی . شونده بو ملا اوزی نینگ کوچلی طالب اۉرتاقلری یاردمیده نورآی نینگ آته سینی قماققه آلیب ، کېبل بیلن اوریب ، هفته نینگ سۉنگی گچه مثبت جواب بېرمَسنگ ، اۉزینگ و باله لرینگنی اۉلدیره من ، دېب تهدید قیلیبدی.
نورآی بو واقعه دن خبر تاپیب ، بېریلگن مهلت توگشی بیلن اۉزینی تۉرتینچی قَبتدن قوییگه تشلب ، اۉلدیریبدی . آغا صاحب ، قیزی نینگ نماز جنازه سینی اۉز مسجد لریده اۉقیتمه ی اوزاقده گی مسجد گه آلیب باریب اۉقیتدی.
اویغون جان نینگ اَیتگن سۉزلری مېن اوچون جوده آغیر و قیغولی اېدی. 18-19 یاشلی گۉزه ل نورآی جوده استعدادلی و بیلیملی اېدی . او ، چیرایلی شعرلر اَیتیب ، یخشی حکایه لر یازردی . او ، کتابنی سېوردی و کۉپ اۉقوردی . او ، اۉزی نینگ اۉلیمینی ، آته- آنه سی و اکه- اوکه لری نینگ اۉلیمی دن یخشیراق بیلیب ، اۉلیم نی قرّی طالب امام گه اویله نیشدن افضل بیلدی.
نورآی اۉز اۉلیمی بیلن در واقع عیاللر اېرکین لیگی شعارینی کویله گن اېدی ، زیرا عیاللرنینگ برچه حق- حقوقی آلینگن جامعه ده هم اۉزینی اۉزی اۉلدیریش حقینی کیشی آلالمه یدی و نورآی افسوس که انه شو حقیدن ، ناتۉغری یۉل بۉلسه هم ، فایده لنگن اېدی!
قتیق باش آغریق و تورلی اۉیلر بیلن تۉشککه ییقیلدیم . قنچه قیزلریمیز نورآی نینگ تقدیریگه دچار دیرلر ؟ قچان گچه بو بېداد دوام اېته دی ؟ نورآی اوّل اۉشه نامسلمان ملا امام نی اۉلدیریب ، کېین اۉزینی اۉلدیرسه بۉلمس میدی ؟ اگر نورآی اۉزیگه اۉخشش بیر نېچه قیز و عیال بیلن خیابانگه چیقیب ، خلق ارا رادیولر بیلن صحبت اۉتکزگنیده ، اونینگ تقدیری باشقه چه بۉلمس میدی ؟ آیا باشقه خاتین- قیزلر اۉزلریگه اوندن حمایت قیلیش جرأتی نی تاپر میدیلر ؟
تورلی جواب سیز سۉراقلر و یېچیم سیز معمالر بیر یاقدن و اۉشه کونگی ییغی- سیغی لر باشقه تاماندن میه و تنیم نی شونچه لیک اېزیب ، مېنی شونچه لیک حالدن تایدیریب ، چرچتگن اېدی که ، فقط تینچ و آغیر بیر اویقو مېنی اۉز حالیمگه قَیته ره آلردی . بې اختیار کیپریک لریم بیر- بیری اوستیگه توشیب ، سۉراقلرنی تکرارلش و صحنه لرنی اېسلش بیلن اویقوگه کېتدیم.
توشوم ده کابل شهری نینگ قلبی یعنی زرنگار پارکیده تورگن اېکن من . تېگره گیمده هېچ نرسه یۉق . برچه یېرلرنی چنگ- تۉزان باسگن . جیم- جیریت . هېچ قنده ی سېس اېشیتیلمه یدی . یکه و یالغیز توریب من . بوتون وجودیم نی قورقوو قمره ب آلگن . هرتامانگه یوگوره من ، اما آیاقلریم ایزیدن کۉته ریلگن چنگ دن اۉزگه بیرار نرسه یا کیشی مېنی همراهلیک قیلمه یدی . بیرارته نی آت توتوب چقیرماقچی بۉله من ، بیراق برچه آتلر اېسیمدن چیققن ، فریاد چیقه ریب ، شاوقین سالماقچی بۉله من ، اما تاماغیمدن هېچ بیر تاووش چیقمه یدی . یوگوریب ، یوگوریب ، چرچه یمن . آیاقلریم کوچسیز بۉلیب قالگن . آیاغیم بیر نرسه گه تېگیب ، مودره ب ییقیله من . قره سم ، آیاغیم تېککن نرسه قبر تاشی اېکن . ینگی دن بدنیم نی قورقوو حسی قاپله یدی . بوتون یان-اطرافیم ده فقط قبرلر و قبرتاشلر کۉزگه تشلنه دی . قبر تاشلرنینگ اَیریم لریگه خط لر یازیلگن و بعضی لریدن اېسه خط لر اۉچیب کېتگن . اۉرنیمدن تورماقچی بۉله من ، بیراق تۉستدن آیاغیم تگیده یېر بۉشَب کېته دی . توبسیز قودوققه قولب توشیب کېته بېره من ، اما قودوق نینگ توبی گه هېچ هم یېتیب بارالمه یمن . بو قرانغولیک و بۉشلیککه توشیب کېته یاتگنیم دن قنچه دقیقه اۉتگنینی تخمین قیلالمه یمن . قۉرقوو بوتون وجودیمنی قمره ب آلگن . بو بۉشلیک و قرانغولیککه ، ققشتگیچ ساووق هم قۉشیلیب ، بدنیمنی موزلته دی . تامیرلریم ده گی قان هم موزلب قالگن گه اۉخشه یدی.
کوتیلمه گنده بۉشلیق ده معلق بۉلیب ، تاختب قاله من . آیاغیم آستیده هېچ قنده ی ته ینچ یوق . فقط قرانغولیک و بۉشلیک . نجات ایلینجیده یوقاریگه قره یمن ، خیره یاروغلیک کۉرینه دی . یورگیمده بیر امید کورتگی یشنه ب ، آچیله دی . قووانیب اۉیله ی من :
- انه ، یخشی بۉلدی ! باشقه پستگه توشمه ی توریب من ، بلکه بیرار نرسه گه ایلینیب قالدیم می ؟ یوقاریده یاختیلیک . مېنی قوتقه ریش اوچون بیرار کیشی تاپیلشی ممکن ...
بیردنیگه قنده ی سېکین – سېکین قویی گه توشیب کېتگن بۉلسم ، شونده ی سېکین – سېکین یوقاریگه کۉته ریله من . کۉنگلیم امید و قووانچ دن تۉلیب ، قیش کونی نینگ مهربان قویاشی دېک بوتون وجودیم نینگ موز-قارلرینی یېریتیب ، ایسیته دی . قنچه که یوقاریگه کۉته ریلسم ، اۉشنچه یاختیلیک کۉپه یه دی . بیر پیت کېلیب ، همه یاق یاختی بۉله دی . بۉشلیق و قرانغولیکدن چیقیب ، یاختیلیک و ته ینچلیککه یېته من . آیاغیم قتیق یېرگه قۉییلگچ ، یوره گیم تینچ لنیب ، ددیل بۉله من .
یوزیمنی اۉنگ تامان گه اۉگیره من . نورآی توریبدی . اونینگ قۉلیده آق چیزیقلی کۉک بَیراق . سۉل تامانیمگه قره یمن ، کۉپ خاتین- قیزلر تورگن . اولرنینگ لب لریده ظفر و ایشانچ تبسمی گگلب تورگن . باشیم نی آرقه گه اۉگیره من . آه ، خاتین- قیزلرنینگ قنده ی اولکن ییغینی ! وجودیمده ایشانچ و کوچ حسی توغیلیب ، اولغه یه دی . آیاقلریم قنچه کوچلی و مستحکم دیر !
ینه نورآی گه باقه من . قنچه لر شاد و اېرکین دیر ! کۉزلریده قووانچ و ظفر نوری پارلَیدی . تۉستدن اونینگ قووانچی مېنگه هم یوقه دی . اۉزیمنی شاد و اېرکین سېزه من .
نورآی قرشی گه اشاره قیله دی . اونینگ اشاره سی آلغه باریش معنی سینی انگله ته دی . حالیگچه آلغه باقمه گن اېدیم . آلغه باققن پَیتیم ده ، قاچه یاتگن بیر گروه قاره کییملی لرنی کۉره من ، اَیریم لری نینگ سله سی آچیلیب ، کیر ساچلری شمال چنگالی گه توشگن . اَیریم لری نینگ آیاق کییم لری اېچیلیب ، آیاق یلنگ قاچماقده.
ینه نورآی تامانیگه باقه من . اونینگ تبسمی ظفرلی و نگاهی اېسه ایشانچ ، امید و توگنمس کوچ نی گوده لنتیره دی . اونینگ مغرور قامتی ، اراده سینینگ محکم لیگیدن سۉزلَیدی . آغیز آچیب ، بیر نیمه سۉره ماقچی بۉلهمن ، بیراق او ، تۉستدن نظریمدن غایب بۉله دی . بقیره من:
- نورآی ، نورآی... جان قیزیم... قه یېرگه کېتدینگ... قَیت ، قَیت !
بیر قۉل مېنی قیمیرلَتیب ، قولاغیم گه بیر سېس چلیندی:
- تورکان... تورکان جان ... تورینگ ، کېچ بۉلدی !
کۉزلریم نی آچدیم. اویغون جان تۉشَکیم یانیگه اۉلتیرگن و مېنی قیمیرلَتماقده اېدی . اونگه :
- سلام ... نېگه مونچه وقت اویغاتدینگیر ؟ نیمه گپ ؟ دېدیم.
او ناراحتلیک بیلن دېدی :
- تورینگ ، فاجعه تکمیل بۉلدی!
مېن ، تونگی اویقو و توشلریم تأثیری آستیده ، توناکونگی ماجرالرنی اېسدن چیقارگن بۉلسم کېره ک که تعجب بیلن سۉره یمن:
- نیمه ؟ قیسی فاجعه ؟!
- شو حاضر نورآی نینگ آنه سی وفات اېتگن دېب ، خبر بېردیلر . داکتر لرنینگ اَیتگن لریچه ، روحی فشار و قیغو اونینگ میه سکته سیگه سبب بۉلیب ، کوما دن چیقمه ی جان بېرگن.
بیلمه دیم اۉزیمدن می ، اویغون جان دن می ، بیرار کیمسه دن می یا که یره تگن دن می سېکین سۉرهیمن:
- بونده ی فاجعه لرنینگ سلسله سی قچان گچه دوام اېترکن ؟
دکتور شفیقه یارقین دیباج
.: Weblog Themes By Pichak :.


text:
شعر اذری
هانی بیر یار وفا دار کی بیزه یار اولسون
دیلی مجروح یمیزه دیل وئریب زار اولسون
وئرمه نادانه کونول سیرینی آگاه ائتمه
دئمه عشق اهلی گئرک دهرده بی عار اولسون
آرزوم دو وطنیمده یاشییان هر بیر کس
قزله موسیقییه شعره هوس کار اولسون
الینه، عاقلینا هرنه گلیر اونو ایفا ائلییر
موسیقی ضای ائله سک بیزلر اوچون آر اولسون
ای جونلار سیزی تانری سیزه جانیم قوربان
قویمایین سیز بو موغاماتیمیزی خار اولسون
قزلر سادلشیب آزدی فضولی ائشیدن
منجه عشق اهلی گئرک اصلی خریدار اولسون
حاجی آز سوئیله دئرر لر بیزی تبلیغ ائلییر
چاره یوخ گئلسه علسگر یادا جبار اولسون
آچ گوزون اولکه ده سئل تک آخان آلقانلارا باخ
وطن اوغروندا جانیندان کئچن آصلانلارا باخ
یوردوموزدا نئجه غیرتلی جاوانلار واریمیش
داغلارین کوکسونی ده لمیش ده لی وولکانلارا باخ
بئله کووره آنالاردان پولاد اوغلان توره نه ر
اجنبی لر سوموگون ده ن کیمی دارتانلارا باخ
گئجه نین باغرینی شیمشک سیاقی پارچالاییب
صوبح ، پئشوازینا چیخمیش آییق اینسانلاراباخ
گئت مینای وطنی سیر ائله اول ائل حاجیسی
اول میناده کسیلن قوچ کیمی قوربانلارا باخ
وار یو خوندان ال اوزه ن یار اتگینده ن یاپیشان
بیر قاریج توپراقا مین جان قویان اوغلانلارا باخ
چپ باخان گوزلری بو یوردا کوکونده ن
دووله ری دوره لییه ن روستم دستانلارا باخ
او چیین لر له کی اولدوزلارین اولموش یاتاغی
او چیین لرده گئده ن توپراقا قافلانلارا باخ
پوزماق اولماز می!!؟ طبیعتده اولان قایدالاری
هنگی لرله سینه گیر میش اولو سروانلارا باخ
باخما چوخ قار کوله یین هیبتینه قوخما گیلان
مدنیت اوجا قیندا کوزه ره ن جانلارا باخ
وطنین توپراقینی کرب و بلایه چئویره ن
علی اکبر کیمی گل فا تح میدانلارا باخ
ایسته ییر سن داداسان گویلره اوچماق مزه
آنلینی توپراقا قوی یئرده کی سولطانلارا باخ
قووشوب توپراقا گوج وئردیله ر ائل توپراقینا
قانلاریندان توره نه ن اودلی گولوستانلارا باخ
نه زاماندا بو قه ده ر شیر دلاور واریمیش
گئت گیلن تاریخی بیر سیر ائله دورانلارا باخ
آغ آتیم ، قول قاناتیم ،
آت قدمین یورتمه یئری !
آش تپه لردن
سیلدیریم تک سره لردن
سئله سینمیش دره لردن
بو نه طوفاندی گؤزل کهلیگیمی ایستیر آییرسین فره لردن
غیرتیم جوشه گلیر غملی خبردن
آغ آتیم – قورخما خطردن !
آغ آتیم قول ، قاناتیم ،
شیهه چک ، قوی سسیوه
بلکه یاتانلاردا اؤیانسین
یاتماغین واختی دگیل دروسون اوتانسین
یاتانین عؤمرو تالانسین
تازا نعلین وار آتیم
چال بو داغین سینه سینه ، قوی پارالانسین
چال داغین سینه سی باتسین ، یارالانسین
داشی داشدان ، آرالانسین
آغ آتیم قول قاناتیم
داش قایادان آشما چتیندی
قاباق اؤز یوققوشادی ، قاشما چتیندی
داغا دیرماشما چتیندی
داشا ، سووخاشما چتیندی
باخما یوللاری چتیندی ، اورانین هیبتی یوخدور
آغ آتیم همت ائله !
غیرتی یوخدور
هله اؤز یوققوشالار چوخدو قاباقدا
آشماق اولماز بو آیاقدا
آغ آتیم قول قاناتیم
بسدس ایاق ساخلاما ، گون باتدی قارالدی
گون گئچیب داغ دالینا رنگی سارالدی
داغین اوستون دومان آلدی
آغ آتیم ، بس بو نه حالدی؟
بورا یارقاندی آتیم دورما آماندی ….
آغ آتیم ، قول قاناتیم
آت قدم آیدینلیغا ساری
هؤرکوشن اوولاریلان ؛ چیخ سره یاللاری یوخاری
قار قالان داغلارا سال بیر نفسین
قوی اریسین بوز کیمی چئگینینده کی قاری
سولاری آرخلارا سال بلکه سووارسین
قوری قالمیش مومالاری
قوی بؤیوک گولده اؤزوشسونله یاشیل باش سونالاری
آغ آتیم
جهد ائله باری
سنی تاری !
آغ آتیم ، قول قاناتیم
طبعیمین دریاسی جوشقوندو
یئل اسدیر لپه لنسین
قوی چالیم صخره لره دالغامی ، دالغام سپه لنسین
قوی یاغیش تک قورویان
داغلارین اؤستونده اله نسین
هرزه اوتلاری آپارسین
لالا بیتسین
هامی گؤللر تزه لنسین
گؤلو بلبل یییه لنسین
آغ آتیم ، قول قاناتیم
آت قدمین قلعه ی بابکدن آشاق
قارا گؤنلن ساواشاق
آت گؤلوندن سس آتیب ، بابکین حالین سوروشاق
یئنه طوفاندا جوشاق
دریالار تک قوووشاق
آغ آتیم ، قول قاناتیم
شیهه چک قوی سسیوه
هاجرینی ترکینه چکسین نبی گلسین
قوی کور اوغلو آتینی داغلارا سالسین
ائشیدیب شیهه نی گلسین
الده کسگین قیلیجیلا
بویاسین قانه کئچل حمزه نی گلسین
قوی کرم سازینی سالسین دؤشونه ، چؤللره دؤشسون
های سسی ائللره دؤشسون
دئگیلن غملی کرم ایستر اگر ، اصلینی گلسین
دشمنین بلکه کسک نسلینی ، گلسین
قوی بو داغلاردا بؤیوک هلهله دؤشسون
داغلارا ولوله دؤشسون !
آغ آتیم ، قول قاناتیم
منه بیر قالغی بابامدان ، بو ورندیلدی ، بونو چئگنیمه ساللام
قاراداغ باشینی آللام
اورا بیر ولوله ساللام
آغ آتیم دورما ، یوبانسان ، دالی قاللام
آغ آتیم ، قول قاناتیم
بیز اگر قلعه ی سیمرغدان آشساق بیزه آزدی
باخما یوللار ناتارازدی
باخما بو قارلی دماوند ، بو قفقاز بو هرازدی
باخما داغدا هاوا دوتقوندو – آیازدی
باخما بو قیشدی بو یازدی
آغ آتیم آت قدمین دریا ، دایازدی
دریانی گئچسن اگر شهرِ نیازدی
اوردا هر قان کی تؤکولدو یئره ، آزادلیقی یازدی
بشر آزادلیغا بازدی !
آغ آتیم ، قول قاناتیم
اوردا دؤلبرچین اوتو دؤرت پَر آچیبدی
اوردا دیللنمگه دیل تازه شیرین دیللر آچیبدی
اوردا باغلاردا بوتون گؤل لر آچیبدی
آغ آتیم
آت قدم
آیدینلیغا ساری !
قیش قارین وئردی سئلره شاختانی وئردی یئللره
موشتولوق وئردی یئرلره بایرام گلیبدی ائلره
ایل بایرامیز موبارک
دومان چکیلدی داغلاره بولبوللر گلدی گوللره
گول اوزونو آچیب – توتوب قاش – گوز آتیر بولبوللره
بو سوز دوشوبدو دیللره : بایرام گلیبدی ائللره
ایل بایرامیز موبارک
دورنا قاطار – قاطار گئچیر ، یاخشی چمنلری سئچیر
چمنده بیر قیز اَیله شیب ، گولو –بنووشه نی بیچیر
شادلیق دولوب کونوللره ، بایرام گلیبدی ائللره
ایل بایرامیز موبارک
یئنی ائلیز موبارک اولسون
ای خسته قوش اواره گزیرسن بو دیاری
زنداندی قفسدی چمنی،باغی،باهاری
گوزله اوزووی اوچی دی هریانی بو یوردون
قوزغون کیمی دورت گوزلو گزیر کورپه شکاری
فرصت دالی سینجا گزیر ال یئری تاپسا
ویران قویاجاقیوردونی ای کوینکی ساری
تیک اوز یووانی قویما سنه ال تاپا اوچی
سن بو یووانئن صاحیبی سن،قان یئنه باری
جهد ائیله کی،جان قورتاراسان اوچی الیندن
دوشسن تورا،فریاد ائلمه،چک بو فشاری
گولشنده کی یوخ ذوق وصفا ای ساری کوینک
قاچ قاچ بو یئرین زهرلی دیر دارو نداری
دیللنسن اگر،اوچی ائده ر قانئنا غلتان
اوچسان آ یازئق!تیر جفا قلبینی یاری
مین فئرتانا قالخئب،دوگه جک،باشئنا طوفان
هر کیمده اولا،داغ کیمی دونیادا ووقاری
گلسه نه قده ر دردو بلا ،داغ کیمی دور باخ
ایدین دی بو سوز"توستو گئده ر گوچکه ساری"
ایستر سنی صیاد اوزونه رام ائده امما
اویغودا گوره ر،اج تویوق البتده کی داری
بو یاخشی مثل دیر کی بیزیم ائلده دئمیشلر:
بیر باخ اشاغا ،باخما اوزونده ن ده یوخاری
غم غصه کیچیک قلبینی گر دوگسه سئخئلما
بو گونده کئچر،اخیری،غملرده قوتاری
اوندا کی چئخارگون،یاییلار عالمه بیرده ن
اوندا کی قارادان یئری ،صبح اولجاق اغاری
داغی-داشی اسوده خیالیله گزه رسن
گولشنده نه شاختا گوره سن،داغدا نه قاری
ظولمون ائوی ویران اولو ،ظالیم دوشه ر الدن
قان دورماز اگر کسسه پئچاق قئرسا داماری
بختین قاپوسی ایندی قئفئلانسا دارئخما!
هر بیر قئفئلئن واردی طبیعتده اچاری
اوز جانوویلن اویناما بو عرصه ده "شیدا"
لیلاج دغلبازیله قئزدئر ما قوماری
شانلي گوليم، باغــري قـيزيل قان قالا بيلمز
ديوانه اولـــوب، يوسف جاندان سالا بيلمز
يانمش چـراغيم، ياخـشي ازلدن، نه باكيم وار
مجـنون دگيــلم، ليــليه، قــلبيم يانا بيلمز
هر ياندي چـمن، گُـلر آچـوب، قرمزي دامن
صبحين قوشيام، عشقيمي بـيركس دانا بيلمز
عشقيمدي حقيقت ســـوناسي، شأنيمه خاطر
دنياني آتـوب شأنـيمي هــركس قانا بيلمز
شمع اولدي وجوديم، يانوب عشقين شررينده
بوعشقيمي دنياني گــورن، كور سونا بيلمز
دنيا بالاسي، دنيـادا قـال، ياخـشي ياشــايش
جوشقونسوزيمي هركس و ناكس آلا بيلمز
ايلنميش آغــاشـلار دگـيلم هر يله سينسين
محكمدي اورك شـير بدخشان سالا بيلمز
داشقندي پــيام سوزلرين امـا چوخي كاردي
قلبيم سوزيني عــاشق رضوان قانا بيلمز