text:
ایکینجی طهماسب
ایکینجی شاه تهماسیب یا دا ایکینجی شاه طهماسب صفوی _ صفوی دؤولتینین ۱۰-اونجو پادیشاهیایمیش، شاه سولطان حسین صفوی'نین اوغلویوموش.
سۆلئیمان میرزا، مۇصطافا میرزا، ماحمۇد میرزا، ایمامقۇلۇ میرزا، علی میرزا، احمد میرزا؛ قیٛزلاریٛ: گؤوهر سۇلطان، پریخان سۇلطان، خدیجه سۇلطان، حۇریخان سۇلطان، مریم سۇلطان، فاتیمه سۇلطان، شهربانۇ سۇلطان، خانیٛش سۇلطان.
حیاتیٛدَییشدیر
حاکیمییتیدَییشدیر
اگر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییت دؤورۆنۆ صفوی دؤولتینی تأسیس اوْلۇندۇغۇ دؤور حساب ائدریکس، اوْندا گرک بیرینجی طهماسیب شاهیٛن اۇزۇن مۆددتلی حاکیمییت دؤورۆنۆ ده (۱۵۲۴–۱۵۷۶) بۇ دؤولتین مؤحکملنمه دؤورۆ حساب ائدک. طهماسیب اوْن یاشیٛندا ایکن صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛنا ییلنیر. بۇ ایسه همن دؤورده صفوی دؤولتینین تاخت-تاجیٛ جیددی شکیلده قیٛزیٛلباشلار طرفیندن حیمایه اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، اوْن یاشلیٛ بیر اۇشاغیٛن جانیشین تعیین اوْلۇنماسیٛ صفویلر اؤلکسی کیمی نهنگ بیر دؤولته هئچ بیر چتینلیک یاراتمیٛردیٛ.
معلوم مسله ایدی کی، اوْن یاشلیٛ طهماسیب دؤولتی ایداره ائده بیلمزدی؛ اصلینده دؤولتی شاهیٛن وکیلی آدیٛ آلتیٛندا دیو سۇلطان قۇملۇ ایداره ائدیردی. اوْنۇن بیر چوْخ رقیبی وار ایدی و اوْنلاریٛن باشیٛندا کؤپک سوْلتان اۇستاجلۇ دۇرۇردۇ. دیو سۇلطان ایشلری اوْنۇن اۆزرینه قوْیۇر، چوْخ کئچمدن شهرین دیگر امیرلرینی اوْنا قارشیٛ سفربر ائدیب تبریزه قوْشۇن یۆرۆدۆر. نتیجده دیو سۇلطان وضیعتی اؤز نظارتی آلتیٛنا آلیٛب مۆخالیفلرینی تبریزدن اۇزاقلاشدیٛرماغا نایل اوْلۇر. مغلۇبییته اۇغرادیٛقدان سوْنرا اۇستاجلۇ تایفاسیٛ ۱۵۲۶-جی ایلده ایکی دفه مۆباریزه مئیدانیٛنا آتیٛلیٛر و هر ایکیسینده ده دیو سۇلطان طرفیندن دف اوْلۇنۇب شرایت اؤز اوولکی وضیعتینه قایتاریٛلیٛر. اۇستاجلۇ کؤپک سۇلطان گیلانا قاچیٛر و اوْرادا بیر مۆدت قالدیٛقدان سوْنرا یئنیدن دیو سۇلطانلا مۆباریزه آپارماق قراریٛنا گلیر. بۇ سببدن ده قوْشۇن توْپلاییٛب اردبیله طرف حرکت ائدیر. اوْ، شهرین مۆدافیسینی یارا بیلیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و بۇرادا اؤولییا شئیخ صفییددین ایسحاقیٛ زیارت ائدیر. اوْرادان تبریزه یوْلا دۆشۆر. تبریز بۇندان خبر تۇتۇب جیددی مۆباریزیه حازیٛرلاشیٛر و نهایت ایکی قوْشۇن آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆش باش وئریر. «اۇستاجلۇ اؤز شۆجاتی ایله رۆستم و ایسفندییاریٛن داستانیٛنیٛ خاطیرلردن آپارماسیٛنا باخمایاراق، دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇر و اۇستاجلۇ رهبرلرینین بیر چوْخۇ قتله یئتیریلیر».
بۇ قیٛزیٛلباشلار آراسیٛندا باش وئرن و اوْنلاردان بیر چوْخۇنۇن سیاسی سحندن اۇزاقلاشماسیٛنا سبب اوْلان ایلک جیددی قارشیٛدۇرما ایدی.
شاه طهماسیب اؤلۆمۆندن اۆچ ایل اوول، ینی حیجرتین ۹۸۱-جی ایلینده «الی دیوان» نازیرلیینی حسن فراهانی و خاجه جمالددین الی تبریزییه حواله ائدیر و میرزا شۆکرۇللاح ایصفاهانینی اوْرانیٛن باش ایجراچیٛسیٛ تعیین ائدیر. صفوی دؤولتینین زۆحۇر ائتدیی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، شاه طهماسیب داخیلی، خصوصیله ده سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛرماغا چالیٛشیٛردیٛ. قئید ائتدییمیز کیمی، زۆحۇر ائتدیی ایلک ایللرده صفوی دؤولتیخوراسان و آنادوْلۇ ایله سرحدیانیٛ اراضیلرده باش قالدیٛران عصیانلاریٛ یاتیٛریٛر، شاه طهماسیب ایسه داخیلی ثابیتلیی برقرار ائتمیه و بۆتۆن سیلرینی آذربایجانیٛن بیرلیینین قوْرۇنۇب ساخلانیٛلماسیٛنا یؤنلدیردی. بۇ سببدن ده حاکیمییتینین ایکینجی اوْنیللیینده شیروان، آستارا و کۆردۆستان اراضیلرینه قوْشۇن یۆرۆدۆب یئنیدن ثابیتلیی برقرار ائدیر. بۇ کیمی چتینلیکلر صفوی دؤولتینه بیر اوْ قدر ده ائتینا ائتامین و دیگر منطقه لردن داها چوْخ مۆستقیللییه مالیک اوْلان گیلاندا دا مؤوجۇد ایدی. بئله کی، اۇزۇن مۆدت اوْرانیٛن حاکیمی اوْلمۇش احمد خان گیلانی شاه طهماسیبه قارشیٛ ائتیناسیٛزلیٛق ائتمیش و اوْنۇن حاکیمییتینه تابئ اوْلماقدان ایمتینا ائتمیشدیر. بۇ سببدن ده صفوی اوْردۇسۇ ۱۵۶۶-جیٛ ایلده مسۇم بی صفوینین رهبرلیی آلتیٛندا گیلانا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. احمد خان گیلانی اوول مۆقاویمت گؤسترمک ایستییر. لاکین صفویلر هجوما کئچدیکدن سوْنرا لاهیجانا قاچیٛر و بیر مۆدت اوْرادا قالدیٛقدان سوْنرا یاخالانیٛب شاه طهماسیبین یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، اوْتۇز ایکی ایل گیلانا حؤکمرانلیٛق ائدن احمد خان شاه طهماسیب طرفیندن یاخالانیٛب خرسک قالاسیٛندا حبس اوْلۇنۇر. ایکینجی ایسماییٛل حاکیمییته گلدیکدن سوْنرا ایسه یئنیدن آزاد اوْلۇنۇب گیلانا قاییٛدیٛر. نهایت، داها سوْنرا شاه آبباسیٛن الیندن قاچیٛب عوثمانلیٛ دؤولتینه قوْشۇلۇر.
۲٫۵۰۰٫۰۰۰صفوی دؤولتینین بیرینجی یۆزیللیینده اطراف اوستانلر منطقه ده تام ایختییارا مالیک اوْلان محللی امیرلر و یا مرکزدن گؤندریلمیش شخسلر طرفیندن ایداره اوْلۇنۇردۇ. اوْنلاردان بیر چوْخۇ اؤلکدکی سیاسی ثابیتلیین پوْزۇلماسیٛندان ایستیفاده ائدرک عصیان ائدیر و وضیعتی داها دا گرگینلشدیرمیه چالیٛشمیٛشلار. بۇ سببدن ده مرکزی دؤولت همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆتمک مجبۇرییتی قارشیٛسیٛندا اوْلدۇغۇ ایلک اوْنیللیکده اؤلکه اراضیسیندکی ایجتیمای-سیاسی وضیعته تام نظارت ائتمیه نایل اوْلان طهماسیب سلطنتینین سوْن ایللرینی تام امین-امانلیٛقدا باشا وۇرۇر و حاکیمییتینین سوْن اوْن دوْققۇز ایلینی قزوینده کئچیریب اوْرادان کنارا چیٛخمیٛر.
باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسیدَییشدیر
آذربایجانیکی عصر اؤز باشکندلیٛق مؤوقئیینی قوْرۇیۇب ساخلایا بیلیر. بئله کی، ائلخانیلر دؤورۆندن باشلایاراق و اوْنلاردان سوْنرا تۆرکمانلاریٛن (آذربایجان تۆرکلرینی) حاکیمییت دؤورۆنده تبریز باشکند کیمی آذربایجانیٛن بؤیۆک هیسسینه نظارت ائتمیشدیر. اردبیلدن باش قالدیٛران صفویلر ده حم بیر نئچه ایللیک تجرۆب، حم ده آنادوْلۇدان الده ائتدیی ایجتیمای گۆج باخیٛمیٛندان دفلرله ایصفاهانا گئدیش-گلیش ائدیب اوْرایا غئیری-رسمی باشکند آدیٛنیٛ وئرسلر د، تبریز هله ده باشکند اوْلاراق قالیٛردیٛ. طهماسیب شاه عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانلا صۆلح سازیشی ایمزالادیٛقدان سوْنرا آنادوْلۇدا داها چوْخ نۆفۇزا مالیک اوْلاجاغیٛندان میۇس اوْلۇب صفویلرین مرکز و شرق ناحییلرینده دیققتی اؤزۆنه جلب ائتمک فیکرینه دۆشۆر. بۇ سببدن ده دیققتینی اطراف منطقه لرده گۆجلندیرمک مقصدیله باشکندیٛ قزوین شهرینه کؤچۆرۆر. شاه تبریزده اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛن توْی مراسیمیندن سوْنرا باشکندیٛ اوْرادان قزوینه کؤچۆرمک فیکرینه دۆشۆر. قاضی احمد قۇمی ح.ق. ۹۶۲-جی ایلین (م ۱۵۵۴/۱۵۵۵)حادیثه لری حاققیٛندا یازیٛر:
«مقامیٛ اۇجا اوْلان نایبلر عالملرین شاهزادسینین توْی مراسیمیندن سوْنرا آرتیٛق تبریزده قالماغا هئچ بیر سبب
گؤرمدی. چۆنکی، دؤولت اراضیسینده صۆلح و امین-امانلیٛق حؤکم سۆرۆردۆ. بۇنۇن اۆچۆن ده شاه «دارۇل-سلطنتی» بیر قدر مرکز، ینی حم قیٛشلاق اۆچۆن مۆناسیب، حم ده دیگر شهرلره یاخیٛن اوْلان قزوین شهرینه کؤچۆرمک قراریٛنا گلیر. رییت حامیٛلیٛقلا همن دییاردا مسکۇنلاشیٛب اهالینین ریفاه و تهلوکه سیزلیینی تأمین ائتمیه باشلادیٛ».
بئله نظره چارپیٛر کی، باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمه مسلسی همن تاریخدن بیر قدر اوول نزرده تۇتۇلمۇش و بۇنۇن اۆچۆن ده شاه اوْرادا یئنی دؤولت بینالاریٛنیٛن تیکیلمسینه دایر سرنجام وئرمیشدیر. اووللر آذربایجان تۆرکلرینین دیلینجه دئسک، «دؤولتخانانیٛن» (ینی باشکندیٛن) تیکیلمسی جعفراباددا و یا طهماسیب شاه اوْرانیٛ جننتاباد آدلاندیٛردیٛغیٛ یئرده نزرده تۇتۇلمۇشدۇر. ائله بیر یئر کی، اوْرادا شاه و بعضی دؤولت آداملاریٛ اۆچۆن بیر نئچه باغلار سالیٛنمیٛش و ایمارتلر تیکیلمیشدی. همن باغلاریٛن ان مشهۇرۇ صفویلر دؤولتینین اراضیسینده فعالییت گؤسترن صفیرلرین شاهلا گؤرۆشدۆکلری سادتاباد باغیٛ ایدی. سادتاباد باغیٛ ۱۵۴۴-جۆ ایلده تیکیلمیش و ۱۵۹۰-جۇ ایلین صفوی تاریخچیسی قاضی احمد قۇمینین «خۆلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا یازدیٛغیٛ کیمی، باغ و اوْراداکیٛ ایمارتلر صفوی دؤورۆنۆن ان گؤزل تیکیلیلریندن بیری اوْلمۇشدۇر.
قزوینین طهماسیب شاه طرفیندن باشکند سئچیلمسینین باشقا بیر سببی ده اوْلا بیلردی. بئله کی، دؤولتین مرکزینده یئرلشن بۇ شهرده هله چوْخسایلیٛ سۆننی مذهبلی اینسانلار یاشاییٛردیٛ و شاه بۇ ایستیقامتده لازیٛمی تدبیرلره ال آتمالیٛ ایدی. باشکندیٛن بۇ شهره کؤچۆرۆلمسی احلی سۆننتین آساییشینی تامعامیله پوْزۇر. قاضی محممد رازینین بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شئرین مزمۇنۇندا دئییلیر:
«قزوین مذهبی پاک بیر مکان ایدی، امّا بۇنۇ رۇزیگاریٛن صحنسیندن سیلیب آتدیٛلار لقبی بابۇل-جننت (جننت قاپیٛسیٛ)، آدیٛ جعفراباد ایدی الله بندلرینی اوْندان دیدرگین سالدیٛلار. سۆننیلر آی ایشیٛغیٛندا چۆرۆین کتان پارچاسیٛ ایدی».
باشکندیٛن قزوینه کؤچۆرۆلمسی ایله همن دؤورۆن بیر چوْخ آدلیٛ-سانلیٛ عالیم و سنتکارلاریٛ دا اوْرایا اۆز تۇتۇر و بئللیکل، قزوین ائلمی نؤقتئیی-نزردن رؤونق تاپماغا باشلاییٛر. گۆنلرین بیری شاه شئیخ بحاینین آتاسیٛ شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمدین (۱۵۷۶) ایصفاهانا گلدیینی ائشیدیر و درحال اوْنۇ قزوینه دوت ائدیر. شئیخ حۆسئین ایبنی ابدۆسسمد قزوینه گلدیکدن سوْنرا شاه طرفیندن اوْرانیٛن شئیخۇل-ایسلامیٛ تعیین اوْلۇنۇر و یئددی ایل حمین وظیفنی ایجرا ائدیر. همن دؤورده شاه طهماسیب عوثمانلیٛ دؤولتیندن آرخاییٛن اوْلۇب هراتیٛن داها چوْخ احمییت کسب ائتدیینی نظره آلیٛر و اوْغلۇ میرزا ایسماییٛلیٛخوراسانا حاکیم تعیین ائدیر. سوْنرا ایسه اوْرانیٛ شاهیٛن بؤیۆک اوْغلۇ میرزا محممد ایداره ائدیر و اوْ دا سوْنرالار اوْرادان فارس اوستانینه گئدیر.
آذربایجانیٛن و اؤزبکلرین وضیعتیدَییشدیر
و تۇران آراسیٛندا گئدن مۆباریزلر هله ده داوام ائدیردی و همن منطقه آذربایجان اۆچۆن جیددی تهلوکه یارادیٛردیٛ. شاه ایسماییٛل حاکیمییت دؤورۆندن سؤحبت آچارکن اوْ مۆباریزلردن بعضیلرینه ایشاره ائتمیشدیک. شاه ایسماییٛلیٛن اؤلۆمۆندن سوْنرا اوْغلۇ طهماسیبین اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنماسیٛ اؤزبکلری خوْراسانیٛ اله کئچیرمک فیکرینه سالیٛر. بئله کی، شاه ایسماییٛلیٛن وفاتیٛندان آز سوْنرا اؤزبک اۇبئید خان ۱۵۲۴-جۆ ایلده بۇخارادان هراتا بؤیۆک بیر قوْشۇن یۆرۆدۆر. قیٛزیٛلباش رهبرلری اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریر و اؤزبکلر هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمییب گئری دؤنمیه مجبۇر اوْلۇرلار. یارانمیٛش ایختیلافلار ۱۵۲۵-جی ایلده اؤزبکلری بیر داها مۆباریزیه آتیٛلماغا تحریک ائدیر. اۇبئید خان بؤیۆک بیر قوْشۇنلا هراتا گلمدن تۇس شهرینه اۆز تۇتۇر و اوْرانیٛ محاصیره یه آلیٛر. تۇس اهالیسی بیر نئچه آی مۆقاویمت گؤسترسه د، کؤمک گلمدییندن تسلیم اوْلماغا مجبۇر اوْلۇر. شهری اله کئچیردیکدن سوْنرا اۇبئید خان استارابادا هجوم ائدیر و اوْنیٛ دا اله کئچیرمیه نایل اوْلۇر. اوْرایا حاکیم تعیین ائتدیکدن سوْنرا ح.ق. ۹۳۳-جۆ ایلده (م ۱۵۲۶/۱۵۲۷)یئنیدن بلخه قاییٛدیٛر.
تبریزدن یوْلا دۆشمۆش کؤمک قۆووسی اوول استارابادیٛ اله کئچیریر و بستام آدلیٛ منطقه ده اۇبئید خانلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلیر. لاکین بؤیۆک فداکارلیٛق گؤسترسه د، دؤیۆشده اؤزبکلره مغلۇب اوْلۇر و استاراباد یئنیدن اۇبئید خانیٛن ایختییاریٛنا کئچیر. صفوی قوْشۇنۇنۇن قالان هیسسی فیرۇزکۇحا دوْغرۇ گئری چکیلیر. اؤزبکلر هر قالیبییتدن سوْنرا آدتی اۆزره تعصوبکئش عالیملرینین فتوالاریٛنا اساصلاناراق، شیعه لرین قتلعامیٛنا باشلاییٛرلار. هراتیٛن شیعه اهالیسینین اؤزبکلره قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤسترملرینه سبب اوْلان دا محز اوْنلاریٛن مغلۇب اوْلاجاقلاریٛ تقدیرده اؤزبکلر طرفیندن قتلعام اوْلاجاقلاریٛنیٛ بیلملری اوْلمۇشدۇر.
قالیبییتدن مست اوْلمۇش اۇبئید خان بیر داها هراتا هجوم ائدیر و اوْرانیٛ بیر داها محاصیره یه آلیٛر. شهر یئددی آی محاصیره ده قالدیٛقدان سوْنرا صفوی اوْردۇسۇنۇن دامغانا یئتیشدیینه دایر شاییلر یاییٛلماغا باشلانیٛر. اۇبئید خان بۇ خبری ائشیتجک درحال هراتیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاییٛدیٛر. اؤزبکلرین خوْراسانیٛ ایشغال ائتملری اهالینین بؤیۆک بیر هیسسینین اوْرانیٛ ترک ائدیب اطراف منطقه لره مۆحاجیرت ائتملرینه سبب اوْلۇر. اۇزۇن مۆدت قیٛزیٛلباشلاریٛن داخیلی ایختیلافلاریٛنا دۆچار اوْلان صفوی دؤولتی خوْراسان اۆچۆن هئچ بیر جیددی تدبیره ال آتا بیلمیردی. یارانمیٛش ایختیلافلار باشا چاتدیٛقدان سوْنرا صفویلر طهماسیب شاهیٛن سرکردلیی ایله ۱۵۲۹-جی ایلدهخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. اوْنلار خوْراسانا ایکی باخیٛمدان احمییت وئریردیلر. بیرینجی اوْنا گؤره کی، سککیزینیجی ایمامیٛن قبری اوْرادا یئرلشیر و جماعت شیعه مذهبلی شاهدان اوْرانیٛ اؤزبکلردن آزاد ائدجیینی گؤزلییردی. آئینی زاماندا منطقه یه لاییقلی شخسلر نظارت ائتملی ایدی. بئله ده اوْلۇر؛ حمین شخسلرین آدلاریٛ تاریخده زبت اوْلاراق ایندینین اؤزۆندک قالماقدادیٛر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، خوراسان هله قدیم زامانلاردان بئله آذربایجانیٛن مۆهۆم اوستانلریندن بیری اوْلمۇشدۇر. آذربایجانیٛن مۆختلیف اوستانلری بیرلشدیریلدیی حالدا، خوْراسانیٛن دیققت مرکزیندن اۇزاق قالماسیٛ مقصده اۇیغۇن اوْلمازدیٛ. صفویلر هراتیٛ خوْراسانیٛن مرکزی حساب ائدیردیلر. بۇ سببدن ده حاکیمییتلرینین بۆتۆن دؤورلرینده اوْرایا آرخالانمیٛش و یاد قۆوولرین نظارت ائتمسینه یوْل وئرممیشلر. بۇ دا معلومدۇر کی، ناسیرددین شاهیٛن حاکیمییتینین یاریٛسیٛنادک هرات صفوی اراضیسینین بیر هیسسینی تشکیل ائتمیشدیر.
ایلکین قارشیٛدۇرمادا صفویلر اؤزبک حاکیمینی دامغاندا اله کئچیریب قتله یئتیریر و بۇنۇن آردیٛنجا اطراف منطقه لرده مسکۇنلاشمیٛش اؤزبکلری قتلعام ائدیر. سوْنرا مشهده امام رضانیٛن () زیارتینه گلیر و اوْرادان دا جاما یوْلا دۆشۆرلر. ائله اوْرادا دا قیٛزیٛلباشلار ایله اؤزبکلر آراسیٛندا شیددتلی دؤیۆشلر باش وئریر.
وْ بیری طرفده اوْرتا آسییانیٛن بۆتۆن منطقه لریندن ایبارت اوْلان بؤیۆک بیر قوْشۇن دایانیٛردیٛ. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:
«چینگیز خانیٛن زامانیٛندان بۇ واختادک هله اوْرتا آسییادان بئله بیر بؤیۆک قوْشۇن گلممیشدی. بئله کی، بعضی تاریخچیلر اؤزبکلرین قیٛزیٛلباشلاردان اییرمی دفه چوْخ اوْلدۇقلاریٛنیٛ قئید ائتمیشلر. آغیٛر دؤیۆش باشلانیٛر و هر ایکی طرف بؤیۆک ایتکی وئریر. نتیجده اۇبئید خان نؤوبتی دفه مغلۇب اوْلۇب دؤیۆش مئیدانیٛنیٛ ترک ائدیر».
رۇملۇ یازیٛر:
«ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده اۇبئید خانیٛن دؤیۆش مئیدانیٛنا دۇا ائتملری اۆچۆن قیٛرخ عالیم گتیرمسی اوْلمۇشدۇر. لاکین دؤیۆشده نینکی اۇبئید خان قالیب گلمیر، حتتا گتیردیی عالیملرین بؤیۆک بیر هیسسی ده حلاک اوْلۇر».
بۇنۇنلا هر شئی بیتمیر؛ شاهخوراساندان قاییٛتدیٛقدان سوْنرا اۇبئید خان یئنیدن مشهدی ایشغال ائدیر و اوْرادان هراتا دوْغرۇ حرکت ائدیب اوْرانیٛ دا تۇتۇر. بۇ اۇبئید خانیٛن صفویلرین گئدیشیندن سوْنرا حیاتا کئچیردیی سیاست ایدی. اوْ، حسراتا هجوم ائدرک شیعه لرین بؤیۆک بیر هیسنی قتله یئتیریر. حتتا وار-دؤولتلرینی اله کئچیرمک اۆچۆن بعضی وارلیٛ سۆننیلر ده شیعه لیکده ایتهام اوْلۇناراق قتله یئتیریلیر. حیلالی شعرلرینین بیرینده همن احوالاتا ایشاره ائدرک دئییر:
«غارت ائدیب مۆسلمانیٛن وار-دؤولتینی آپاریٛرسان کافیر اوْلۇم، اگر مۆسلمانسانسا».
شاعیر چوْخ کئچمدن بۇ بئیتلرین اۆستۆنده تۇتۇلۇر و شهرین بازاریٛندا ائدام اوْلۇنۇر. باش وئرن بۆتۆن حادیثه لرده اوْرتا آسییا اهالیسینین اؤزبکلرله ح حمریلیک ائتملرینه سبب اوْلان یئگانه عامیل سۆننی مذهبینی مۆدافیه ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، سۆننیلر بۇ منطقه ده درین کؤکلره مالیک اوْلمۇش و شیعه لر آذربایجاندا قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنلار کۆتلوی شکیلده قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ سفربر اوْلمۇشلار. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلاریٛن آچیٛق-اشکار خلیفلره لنت اوْخۇماسیٛ یئرلی اهالینی قیٛزیٛلباشلارا قارشیٛ داها کسکین مۆباریزیه تحریک ائدیردی. معلوم مسلدیر کی، اۇبئید خان دا اؤز نؤوبسینده بۆتۆن بۇنلاردان لازیٛمیٛنجا فایدالانیٛردیٛ. قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک قۆدرته مالیک اوْلماقلا یاناشیٛ، اؤز عقیده لرینده ده دایم سادیق قالیٛردیٛلار. نه واختسا سایجا آزلیٛق تشکیل ائتمیش اوْلسایدیٛلار بئل، تعصوبکئش اؤزبک سۆننیلره تسلیم اوْلماق فیکرینده دئییلدیلر. اوْنلار اوْ قدر بؤیۆک قۆدرت و دؤیۆش ایرادسینه مالیک ایدیلر کی، اؤزبکلر اوْنلاریٛنخوراسانا یوْلا دۆشدۆکلرینی ائشیتجک درحال اوْرانیٛ ترک ائدیب قاچماق مجبۇرییتینده قالیٛردیٛلار.
بیر قدر اوول قئید ائتدیک کی، اۇبئید خان صفویلرین ایصفاهاندانخوراسانا گلدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا هراتیٛ ترک ائدیب یئرلی جماعتیٛ سفربر ائتمک اۆچۆن مروه گلیر. لاکین اوْ، اؤز ایستعیینه نایل اوْلمۇر. بۇ سببدن ده هراتدان اۆز چئویریب یئنیدن بۇخارایا قاییٛدیٛر و بئللیکل، خوراسانیٛ قیٛزیٛلباشلارا حواله ائدیر. اوْ، ۱۵۳۲-جی ایلده یئنیدن هراتا قوْشۇن یۆرۆدۆر و بیر ایل یاریٛم اوْرانیٛ محاصیره ده ساخلاییٛر. طهماسیب شاه هراتیٛن محاصیره اوْلۇندۇغۇنۇ ائشیدیبخوراسانا دوْغرۇ حرکت ائدیر و اۇبئید خان همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ خبری ائشیتجک اوْرانیٛ ترک ائدیب بۇخارایا قاچیٛر. بیر ایل سوْنرا قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ قفلتن استرابادا هجوم ائدیر، اوْرادا یاشایان اؤزبکلری قتلعام ائدیر و بئللیکل، بیر داها شهری اله کئچیریرلر.
۱۵۳۶-جی ایلده اؤزبکلرین پراکنده هجوملاریٛ داوام ائدیر. قیٛزیٛلباشلار ایسه اوْنلارا قارشیٛ جیددی مۆقاویمت گؤستریبخوراسانا دوْغرۇ ایرلیلمیه ایمکان وئرمیرلر. بۆتۆن بۇنلارا باخمیاراق، اۇبئید خان همن ایل بیر داها مشهده هجوم ائدیر. قیٛزیٛلباشلاریٛن هراتدان اوْنا دوْغرۇ حرکت ائتدیکلرینی ائشیتدیکدن سوْنرا اوْنلارلا مۆحاریبیه یوْلا دۆشۆر. بۇ دؤیۆشده قیٛزیٛلباشلار مغلۇب اوْلۇرلار و هرات یئنیدن اؤزبکلر طرفیندن ایشغال اوْلۇنۇر. حسن بی رۇملۇ یازیٛر:
«اۇبئید خان بۇ قلبدن سوْنرا هر بیر قیٛزیٛلباشیٛ، شیعه مذهبینه منسۇب اوْلان هر بیر قاضی و آدی اینسانیٛ درحال قتله یئتیریردی».
«هر گۆن خانیٛن گؤستریشی ایله بئش-التیٛ نفر شیعه لیکده ایتتیحام اوْلۇناراق ائدام اوْلۇنۇردۇ».
وْ ایللرده اؤزبکلرله داخیلی امیرلیکلر، خصوصیله ده دشت قیٛپچاق آراسیٛندا بیر چوْخ ایختیلافلار مئیدانا گلیر و بۇ سببدن ده صفوی دؤولتینه گئنیش میقیاصلیٛ هجوم حازیٛرلایا بیلمیرلر.
لاکین اؤزبکلر ۱۵۵۱-جی ایلده بیر داها هراتا یۆرۆش ائدیرلر، آمّا اوْرانیٛ بیر نئچه آی محاصیره ده ساخلامالاریٛنا باخمایاراق، هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیرلر. اوْنلار اۇبئید خانیٛن اوْغلۇ ابدۆلزیز سۇلطانیٛن اؤلۆم خبرینی ائشیتجک درحال بۇخارایا قاییٛدیٛرلار. ۱۵۵۳-جی ایلده اؤزبکلر نیشابورۇ غارت ائتمک مقصدیله بیر داهاخوراسانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆرلر. لاکین بۇ دفه ده قیٛزیٛلباشلاریٛن گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب بؤیۆک ایتکی وئرملی اوْلۇرلار. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه دؤردۆنجۆ دفه خوْراسانا قوْشۇن یۆرۆدۆر و همیشه اوْلدۇغۇ کیمی بۇ دفه ده اۇبئید خان شاهلا قارشیٛ-قارشیٛیا گلمیه رازیٛ اوْلماییٛب بۇخارایا قاچیٛر. شاه هراتا گلیر و اوْرادان سمرقندی ایشغال ائتمک اۆچۆن قوْشۇن گؤندریر. همیشه اوْلدۇغۇ کیمی قیٛزیٛلباشلار شهری ایشغال ائتدیکدن سوْنرا اؤزبکلردن قتله یئتیردیکلری شیعه لرین اینتیقامیٛنیٛ آلیٛرلار. بۇ سفرده اؤزبکلرین ایشغالیٛ زامانیٛ شیعه مذهبینه اکس تبلیغات آپارمیٛش و شیعه لرین قتلعام اوْلۇنماسیٛندا فعال ایشتیراک ائدن خاجه کلان قۇریانی طهماسیب شاهیٛن گؤستریشینه اساساً ائدام اوْلۇنۇر. نئجه کی، شاه ماحمۇد کنجانی اؤزبکلرین هراتا حاکیم اوْلدۇقلاریٛ دؤورده عداوت و دۆشمنچیلیک کمرینی باغلایاراق شاهیٛن آداملاریٛنیٛن بیر چوْخۇنۇ آمانسیٛزجاسیٛنا قیٛلیٛنجدان کئچیرمیش و اوْنلاریٛ قتلعام ائتمیشدی. ایندیسه اوْ، قیٛزیٛلباشلاریٛن الینه دۆشمۆش و اینتیقام اۆچۆن الوئریشلی ایمکان یارانمیٛشدیٛ. اوْنلار بئله ده ائدیرلر. بدنینی تیک-تیکه ائدرک امیرلره درس اوْلسۇن دئی، هراتیٛن مۆختلیف یئرلرینه گؤندریرلر.
اۇبئید خان اؤزۆنۆن سوْن حربی عملیاتلاریٛندا خارزمی ده ایشغال ائتمک فیکرینه دۆشۆر. لاکین باش وئرن حادیثه لردن آز سوْنرا ح.ق. ۹۴۶-جیٛ ایلده (م ۱۵۳۹/۱۵۴۰)دۆنیاسیٛنیٛ دییشیر و اوْنۇن اؤلۆمۆخوراسان اۆچۆن بؤیۆک قۇرتۇلۇش اوْلۇر.
واختاشیٛریٛخوراسان و استارابادا هجوم ائدن اؤزبکلر ۱۵۴۹-جی ایلده بیر داها اوْرایا، ینی استارابادا هجوم ائدیرلر. لاکین قیٛزیٛلباشلار بؤیۆک فداکارلیٛق گؤستررک اوْنلاریٛن هجومۇنۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلا بیلیرلر
شاه و عوثمانلیٛ سۇلطانلاریٛدَییشدیر
حاکیمییتینین ایلک ایللرینده طهماسیب شاهلا عوثمانلیٛ دؤولت آراسیٛندا هئچ بیر قارشیٛدۇرما باش وئرمیر. بۇنۇن ایسه ان باشلیٛجا سببی عوثمانلیٛ دؤولتینین آوروْپادا مۆحاریبلر آپارماسیٛ اوْلۇر. بئله کی، اوْنلار چالدیٛراندان سوْنرا صفوی دؤولتیندن هئچ بیر تهلوکه گؤرمۆر و اؤزلرینی تام آسۇده هیس ائتدیلر. البتت، بۇ ساکیتلیین صفویلر اۆچۆن چوْخ داوام گتیرمیجیی ده گؤز قاباغیٛندا ایدی. صفویلر ایکی تهلوکهلی دۆشمن اؤلکه ایله محاصیره اوْلۇنۇردۇ و اوْنلاریٛن هر ایکیسینین ان باشلیٛجا بهانه سی شیعه لیی آرادان آپارماق ایدی. بۇ سببدن ده بۇ ایکی دؤولت آراسیٛندا سیٛخ علاقه لر ساخلانیٛلیٛر و صمیمی مۆناسیبتلر یارادیٛلیٛردیٛ. ایلک قارشیٛدۇرما ۱۵۳۲-جی ایلده باش وئریر. اوْ واخت کی، آذربایجانحاکیمی سلطنتی اله کئچیرمک مقصدیله عوثمانلیٛ حاکیمی سۇلطان سۆلئیمانا پناح آپارمیٛش و اللی مینلیک قوْشۇنلا گئری قاییٛتمیٛشدیٛ. هرچند کی، بئله بیر بؤیۆک کؤمکدن ده هئچ بیر نتیجه الده ائده بیلمیر.
۱۵۳۳-جۇ ایلده طهماسیب شاهخوراسانا یوْلا دۆشۆر و بۇندان ایستیفاده ائدن بعضی قیٛزیٛلباش عصیانچیٛلار ۱۵۳۴-جیٛ ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛ آذربایجانا قوْشۇن یۆرۆتمیه سؤوق ائدیرلر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه ایستیقامتینی دییشیب تبریزه دوْغرۇ حرکت ائتمیه باشلاییٛر. سنگیمک بیلمین قار سۇلطانیییه قدر ایرلیلمیش عوثمانلیٛ قوْشۇنۇ اۆچۆن بؤیۆک چتینلیک یارادیٛر. ک. ۆللی میقداردا جانلیٛ قۆووه و مینیک حئیوانلاریٛ ایتیرن عوثمانلیٛلار مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا آذربایجانیٛن ایشغالیٛندان واز کئچیب باغدادا دوْغرۇ حرکت ائدیرلر. لتیفی بۇ حاقدا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر:
چمنین اوْ بیری طرفینه سۇلطانیییه ساریٛ گئتدیم
وه اوْرادا مینلرله کفنسیز، قبیرسیز مئییت گؤردۆم
دئدیم: بۇ قدر عوثمانلیٛنیٛ کیم اؤلدۆرمۆشدۆر؟
سحر کۆلیی آرادان قالخیٛب «من» -دئدی».
عوثمانلیٛ سۆلئیمان باغدادیٛ اله کئچیردیکدن سوْنرا ۱۵۳۵-جی ایلده بیر داها آذربایجانیٛ ایشغال ائتمک قراریٛنا گلیر. باش وئرمیش ایلک توْققۇشمادا آزسایلیٛ قیٛزیٛلباش اوْردۇسۇ عوثمانلیٛلارا گۆجلۆ ضربه ائندیریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی دارماداغیٛن ائدیر. بۇندان سوْنرا عوثمانلیٛ سۆلئیمان قیٛزیٛلباشلارلا دؤیۆشممک و گئری قاییٛتماق قراریٛنا گلیر. طهماسیب شاه وان قالاسیٛنا طرف حرکت ائدیب اوْرادا عوثمانلیٛ اوْردۇسۇنۇن بیر هیسسی ایله قارشیٛلاشیٛر و بیر داها اوْنلارا آغیٛر ضربه ائندیریر. سۆلئیمان کؤمک قۆووه گؤندرسه د، هئچ بیر نتیجه وئرمیر و بۇ دؤیۆشده مغلۇب اوْلۇرلار. بئللیکل، قیٛزیٛلباشلار آز دا اوْلسا، اؤز باتی سرحدلرینه نظارتی اله آلیٛرلار
القاس میرزانین قییامیٛ و عوثمانلیٛ هجوملاریٛدَییشدیر
طهماسیب شاهیٛن عوثمانلیٛ دؤولتی ایله باشقا بیر چتینلیی قارداشیٛ القاس میرزا طرفیندن یارانیٛر. بئله کی، طهماسیب شاه شیروانشاهلار سۆلالسینی سۆقۇتا اۇغراتدیٛقدان سوْنرا قارداشیٛنیٛ شیروانا حاکیم تعیین ائدیر. لاکین چوْخ کئچمدن اوْ، مۆستقیللیک فیکرینه دۆشۆر. طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا آناسیٛنیٛ و اوْغلۇنۇ اوْنۇن یانیٛنا گؤندریب اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر و شاه دا اوْنۇ باغیٛشلاییٛر. اوْنۇن طرفیندن مئیدانا گلمیش چتینلیکلر بۇنۇنلا بیتمیردی. ۱۵۴۸-جی ایلده عوثمانلیٛ سۆلئیمان بسرنی ایشغال ائدیر. ائله حمین ایل طهماسیب شاهیٛن قوْشۇنۇ ایله قارداشیٛ القاس آراسیٛندا آغیٛر قارشیٛدۇرما باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمادا القاسیٛن اوْردۇسۇ مغلۇب اوْلۇب آداملاریٛنیٛن بؤیۆک بیر هیسسی طهماسیبه قوْشۇلۇر. هر شئیی الدن وئردیینی گؤرن القاس یئگانه چیٛخیٛش یوْلۇنۇ ایستانبۇلا قاچماقدا گؤرۆر. اوْ، بۇرایا گلیب باب آلیده سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. طهماسیب شاهیٛن اوْغلۇ میرزا ایسماییٛل شیروانا حاکیم تعیین اوْلۇنۇر و آز سوْنرا صفویلرله عوثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن دؤیۆشده شیروان صفویلرین الیندن چیٛخیٛر و یئنیدن شیروانشاهلار سۆلالسینین ایختییاریٛنا کئچیر.
ایندی آرتیٛق عوثمانلیٛلاریٛن صفویلره دۆشمنچیلیک ائتمسینه کیفایت قدر شرایت یارانمیٛشدیٛ. چۆنکی، شاهزاده اوْنلاریٛن ایختییاریٛندا ایدی و اوْنلار طهماسیبه قالیب گلدیکدن سوْنرا اوْنۇ شاه تعیین ائده بیلردیلر و بئللیکل، میلّی و جوْغرافی حاکیمییت اؤز احمییتینی ایتیرمیش اوْلاردیٛ. القاس سۇلطان سۆلئیمانا سؤز وئریر کی، اگر صفویلر اۆزرینده قالیب گلرس، یئرلی اهالی اوْنۇ بؤیۆک سئوینج و حوسله قارشیٛلایاجاقدیٛر. سۇلطان سۆلئیمان القاسدان بئله بیر منوی دایاق آلدیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۰-جیٛ ایلده تبریز قوْشۇن یۆرۆدۆر.
طهماسیب شاه اوْردۇسۇنۇ سفربر ائدیب بۆتۆن یوْل و چئشملری تۇتان چوْخسایلیٛ عوثمانلیٛ قوْشۇنۇنا قارشیٛ حرکت ائدیر. اوْنلار بۆتۆن چئشملری تۇتدۇقلاریٛندان قیٛزیٛلباشلار ایچمیه بئله سۇ تاپماییٛرلاردیٛلار. باش وئرن ایلک قارشیٛدۇرمادا قیٛزیٛلباشلار سایجا قات-قات چوْخ اوْلان عوثمانلیٛ قوْشۇنۇنۇن قارشیٛسیٛندا تاب گتیره بیلمییب کؤمک گؤزلمک اۆمیدیله گئرییه احره دوْغرۇ گئری چکیلیر. بئللیکل، سۇلطان سۆلئیمان تبریزی اله کئچیریر و بیر مۆدت چرنداب آدلیٛ منطقه ده قالمالیٛ اوْلۇر.
لاکین حاوا شرایتی عوثمانلیٛلار اۆچۆن بیر اوْ قدر ده مۆناسیب دئییلدی. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، قیٛزیٛلباشلار تئز-تئز اوْنلاریٛن دۆشرگلرینه هجوم ائدیر و اسگرلرینی قتله یئتیریردیلر. وضیعت گئت-گئده گرگینلشیر و قیٛزیٛلباشلاریٛن هجوم خبری داها گئنیش یاییٛلماغا باشلاییٛردیٛ. گؤزلنیلمدن عوثمانلیٛ اوْردۇسۇ گئری چکیلمک قراریٛنا گلیر. بۇ خبری ائشیدن تبریزین کیچیک مۆقاویمت دستلری گئری چکیلن عوثمانلیٛ اوْردۇسۇنا هجوم ائدیب اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسینی قتله یئتیریرلر. سۇلطان سۆلئیمان اوْ قدر قوْرخۇ و تشویشه دۆشۆر کی، بیر گۆنده ۲۴–۲۵ کیلوْمئتر یوْل گئتمک مجبۇرییتینده قالیٛر.
میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیک ائتدیی صفوی اوْردۇسۇ عوثمانلیٛلاریٛ تقیب ائدرک اؤلکنین باتی سرحدلرین، ینی ارزینجانادک ایرلیلییر. اوْنلار کئچدیکلری اراضیلرده عوثمانلیٛلارا ساتیٛلمیٛش شخسلری یا اؤلدۆرۆر، یا دا اؤلکه اراضیسیندن چیٛخاریٛردیٛلار. صفوی حؤکمدارلاریٛنیٛن اؤلکنین باتی سرحدلرینه خصوصی دیققت یئتیرمسی میرزا القاسیٛن بئشمینلیک قوْشۇنلا کۆردۆستاندان حمدانا و اوْرادان دا قۇمادک ایرلیلمسینه سبب اوْلۇر. بۇندان سوْنرا اوْ، کاشانا هجوم ائتمک فیکرینه دۆشۆر. ایلک باخیٛشدا بئله نظره چارپیٛردیٛ کی، اوْ، بئله بیر آددیٛمیٛ یئرلی اهالینین کؤمیی ایله آتیٛر. میرزا القاس، شاه طهماسیبین هجوم خبرینی ائشیتدیکدن سوْنرا ایصفاهانا یوْلا دۆشۆر. لاکین اوْرادا یئرلی اهالینین گۆجلۆ مۆقاویمتی ایله قارشیٛلاشیٛب طهماسیب شاهیٛن گلیشیله اوْرانیٛ ترک ائدیب فارس اوستانینه قاچیٛر. اوْرادان ایسه شۇشتر و دیزفۇلا گلیر. نهایت، گئتدیی یئرلرین هئچ بیرینده دستکلنمدیینی گؤرۆب مجبۇرییت قارشیٛسیٛندا باغدادا گئدیر.
میرزا القاسدان برک ناراحات اوْلان سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇ بۇ یۆرۆشده مۆقسسیر حساب ائدیر و باغداددان ایستانبۇلا گئری چاغیٛریٛر. لاکین میرزا القاس ایستانبۇلا قاییٛتمیٛر. بئله اوْلدۇقدا سۇلطان سۆلئیمان اوْنۇن آردیٛنجا قوْشۇن گؤندریر و گئری دؤنمسینی تلب ائدیر. القاس بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا اوْرادان کۆردۆستانا قاچیٛر و اوْرادا شاه طهماسیب طرفیندن اوْرایا ائزام اوْلۇنمۇش قوْشۇن ایله قارشیٛلاشیٛر. چوْخ کئچمدن طهماسیب شاهیٛن گؤستریشیله آذربایجانیٛن شیمالیٛندا یئرلشن قحقحه قالاسیٛندا یاخالانیٛب یانیٛنا گتیریلیر. بئللیکل، میرزا القاس حبس اوْلۇنۇر و عصیانیٛن قارشیٛسیٛ آلیٛنیٛر. آدیٛ چکیلن قالا صفویلرین حاکیمییت دؤورۆنده سلطنتین خزینسینین ساخلاندیٛغیٛ و دؤولته قارشیٛ عصیان ائتمیش شاهزاده و امیرلرین حبس اوْلۇندۇقلاریٛ یئر اوْلمۇشدۇر. بئللیکل، ح.ق. ۹۵۷-جی ایلده (م ۱۵۵۰/۱۵۵۱)لقاس ائله اوْراداجا وفات ائدیر
آماسیا صولحدَییشدیر
عوثمانلیٛلارلا صفویلر آراسیٛنداکیٛ دۆشمنچیلیکلر ایلک باخیٛشدا باشا چاتمیٛش گؤرۆنۆردۆ. لاکین عوثمانلیٛ امیری ایسکندر سرحدیانی شهرلره هجوم ائدیب قان تؤکۆر و درحال گئری قاییٛدیٛردیٛ. بۇ هجوملاریٛن قارشیٛسیٛنیٛ آلماق مقصدیله طهماسیب شاه ۱۵۵۲-جی ایلده همن منطقه لره قوْشۇن یۆرۆدۆر. اوْ، اؤز قوْشۇنۇنۇ کیچیک دستلره بؤلۆب عوثمانلیٛلاریٛن کیچیک شهر و منطقه لرینه گؤندریر و بۇ هجوملار نتیجسینده همن منطقه ده یئرلشن بیر چوْخ قالا و آبیدلره بؤیۆک زییان دییر. ائله همن واخت صفویلر میرزا ایسماییٛلیٛن رهبرلیی ایله قیٛزیٛلباشلارا هجوم ائتمیش و اوْنلاریٛن بیر هیسسینی قتله یئتیرمیش عوثمانلیٛ ایسکندر پاشانیٛن اوْردۇسۇنا هجوم ائدیر. شهر دیوارلاریٛندان کناردا باش وئرن بۇ شیددتلی دؤیۆشده رۇملۇنۇن یازدیٛغیٛنا گؤر، هر ایکی طرف ۲۵۷۶ نفر ایتکی وئریر و میرزا ایسماییٛل دؤیۆشده قالیب گلیر. سۇلطان سۆلئیمان ۱۵۵۴-جی ایلده دؤردۆنجۆ دفه اوْلاراق، سوْن درجه قۆدرتلی و تجحیز اوْلۇنمۇش اوْردۇ ایله آذربایجانا یۆرۆش ائدیر. گؤرۆندۆیۆ کیمی، بۆتۆن بۇ دؤیۆشلرین سببکاریٛ عوثمانلیٛلار اوْلمۇشدۇر. صفویلرین آپاردیٛقلاریٛ مۆباریزلر ایسه سیٛرف مۆدافیه خاراکتئری داشیٛمیٛشدیٛر. بۇنۇ دا نزردن قاچیٛرمامالیٛییٛق کی، عومومیتله صفویلر عوثمانلیٛ دؤولتی ایله گئنیش حربی عملیاتلار آپارماق اۆچۆن ائله بیر بؤیۆک حربی قۆوویه مالیک اوْلمامیٛشدیٛر. دیققت یئتیرمک لازیٛمدیٛر کی، عوثمانلیٛلار دینده رافیزیلیک (یوْلۇنۇ آزمیٛش) آدلاندیٛردیٛقلاریٛ شیعه مذهبینی آرادان قالدیٛرماغا چالیٛشیٛر و آذربایجانیٛ اؤز اراضیلرینه بیرلشدیرمک مقصدیله واختاشیٛریٛ بۇرایا قوْشۇن یۆرۆدۆردۆ. لاکین قیٛزیٛلباشلار عوثمانلیٛلار قارشیٛسیٛندا ائله بیر گۆجلۆ مۆقاویمت گؤستریرلر کی، اوْنلار نینکی بۇ اراضیلری ایشغال ائده بیلمیرلر، اکسینه صۆلح سازیشی ایله ده رازیٛلاشمالیٛ اوْلۇرلار. بۇغۇرت قالاسیٛ یاخیٛنلیٛغیٛنداکیٛ زفردن سوْنرا طهماسیب شاه عوثمانلیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا یازیٛر: «وْنلارا قارشیٛ مۆحاریبه و تجاوۆز نییتینده اوْلمامیٛشلار. یارانمیٛش چتینلیکلر ایسه یالنیٛز بیر قرۇپ دلدۇز و فیتن-فساد تؤردن شخسلر طرفیندن اوْلمۇشدۇر». سۆلئیمان ایسه طهماسیب شاها گؤندردیی جاواب مکتۇبۇندا یازیٛردیٛ: «هجوملاردان ان باشلیٛجا مقصد شیعه لیک و رافیزیلیی آرادان قالدیٛرماق اوْلمۇشدۇر. طهماسیب شاه بۇ دفه اوْتۇز یئددی سحیفلیک بؤیۆک بیر جاواب مکتۇبۇ یازیٛر و اوْرادا صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلرین دینی، داها دقیق دئسک، مذهبی خاراکتئر داشیٛدیٛغیٛنیٛ آچیٛقلاییٛر. اوْ، بۇرادا اؤز مذهبینی تام قتییتله مۆدافیه ائدیر و سۆننی مذهبینه قارشیٛ اوْلدۇقجا کسکین مؤوقئ تۇتۇر. شیعه لیی ایتتیحام ائدن سۇلطان سۆلئیمانا گؤندریلن بۇ ردد جاوابیٛنیٛ همن دؤورۆن شیعه لیینین باخیٛشیٛ کیمی ده قبۇل ائتمک اوْلار».
هر حالدا عوثمانلیٛلاریٛن هجوملاریٛ نتیجسینده مۆختلیف منطقه لرده ایریلی-خیٛردالیٛ قارشیٛدۇرمالار باش وئریر و بۇ قارشیٛدۇرمالاریٛن بیرینده سۇلطان سۆلئیمانیٛن چوْخ سئودیی شخسلردن بیری اوْلان سنان بی اسیر دۆشۆر. صۆلح سازیشینه وده وئردیی اۆچۆن طهماسیب شاه اوْنۇ سۆلئیمانیٛن یانیٛنا گؤندریب بۇ سؤزلری اوْنا چاتدیٛرماسیٛنیٛ ایستییر. «قزب و دۆشمنچیلیک اؤلکنین ویران اوْلۇنماسیٛنا، صۆلح و امین-امانلیٛق ایسه رییتین ریفاه یٛنا سبب اوْلۇر». طهماسیب شاهیٛن بئله بیر آددیٛم آتماسیٛ سۇلطان سۆلئیمانیٛن صۆلحه مئیل ائتمسینه و طرفلر آراسیٛندا قارشیٛلیٛقلیٛ رازیٛلاشمایا سبب اوْلۇر. آپاریٛلان یازیٛشمالاردا هئچ بیر طرف اؤزۆنۆن صۆلح طرفداریٛ اوْلدۇغۇنۇ آچیٛق-اشکار ترزده بیلدیرمسه د، هر بیری بۇنۇن آرزۇسۇندا ایدی.
نهایت، ۱۵۵۴-جی ایلدن ائتیبارن صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا ثابیت صۆلحۆن بۆنؤورسی قوْیۇلماغا باشلانیٛر. طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی تریف مکتۇبۇندا بیر داها دؤولتلراراسیٛ صۆلحۆن برقرار اوْلۇنماسیٛنا ایسرار ائدیر. سوْنرا حجج زیارتینه توْخۇناراق آذربایجانلیٛلاریٛن حجج زیارتینی یئرینه یئتیرملرینی یازیٛلیٛ شکیلده عوثمانلیٛ دؤولتینین اۆزرینه قوْیۇر. مکتۇبۇن سوْنۇندا آذربایجانلیٛلاریٛن ایماملاریٛن قبیرلرینین زیارتیله علاقه لی اوْلدۇقلاریٛنا ایشاره ائدرک یازیٛر: «گر وزیرلرینیزدن بیری اوْو ایتلرینیزدن بیرینی ایجازسیز اوْوا آپارارسا، سؤزسۆز کی، اوْنۇن حارادا اوْلدۇغۇنۇ و اوْنۇ سیزین ساراییٛنیٛزدان کیم آپاردیٛغیٛنیٛ سوْرۇشاجاقسیٛنیٛز. دئیجکلر مسلن، فیلان وزیر. بۇ ایسه سیزین خوْشۇنۇزا گلمییب قزبینیزه سبب اوْلاجاقدیٛر. بیز ده اوْن دؤرد مسۇمۇن آیت و کؤللرییک و بۇ گۆنلر اوْنلاریٛن زیارتینه گئتمیی یئر اۆزریندکی حؤکمرانلیٛقدان شرفلی حساب ائدیریک. اوْنلاریٛن کؤلسی اوْلماق ابدی، وار-دؤولت، دۆنیا سلطنتی ایسه فانیدیر».
شاه طهماسیب اؤز خاطیرلرینده صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا گئدن دؤیۆشلری ایکی مۆسلمان و قارداش قرۇپ آراسیٛنداکیٛ قانلیٛ دؤیۆش آدلاندیٛرمیٛش و مۆسلمان اۆممتینه بۇنۇ روا گؤرممیشدیر. حتتا آتاسیٛنیٛن عوثمانلیٛلارلا آپاردیٛغیٛ مۆباریزلری اطرافیٛنداکیٛلاریٛن اوْنۇ بۇ ایشه سؤوق ائتملری ایله علاقه لندیرمیش و اوْنلاریٛ قتییتله محکۇم ائتمیشدیر.
وْ، اؤز خاطیرلرینده یازیٛر:
«من اوْنۇن (عوثمانلیٛ سۇلطانیٛنیٛ نزرده تۇتۇر) جاوابیٛندا یازدیٛم… آخیٛ ایکی مۆسلمان قوْشۇنۇنۇن بیری-بیرینین قانیٛنیٛ تؤکمیه و اوْنلاریٛ تهلوکه ایله قارشیٛ-قارشیٛیا قوْیماغا نئجه فیتوا وئره بیلرم؟ آتام آتانیٛزلا مۆحاریبه ائتدیی زامان اطرافیٛنداکیٛ بۆتۆن امیر و اسگرلر مست اوْلمۇشلار. اوْنلار آخشامدان سحردک شراب ایچمیش و مۆحاریبه احوال-رۇحییسینده اوْلمۇشلار…وْ گۆندن بری چالدیٛران دؤیۆشۆ بارده سؤز دۆشدۆکده آتامیٛ آلدادیٛب مۆحاریبیه تحریک ائتدیی اۆچۆن درمیش خانا لنت اوْخۇیۇرام».
بئللیکل، عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ صۆلح سازیشینه رازیٛ اوْلۇر و آماسییادا دۆشرگه قۇردۇغۇ زامان صفوی صفیری اوْنۇن یانیٛنا گلیب طهماسیب شاهیٛن مکتۇبۇنۇ تقدیم ائدیر. رۇملۇ یازیٛر:
«مکتۇبدا الی () مدح اوْلۇنسا دا، احلی-سۆننه مذهبینه قارشیٛ قرزلی مؤوقئ تۇتماییٛب چالیٛشیٛر کی، اوْرادا سحابلر حاقدا دا خوْش سؤزلر یازسیٛن».
عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ گؤستریش وئریر کی، صفویلر صۆلح سازیشینی پوْزمایانا قدر سرحد قوْشۇنلاریٛ حربی عملیات کئچیرمسینلر. میرزا زکی اؤزۆنۆن «عوثمانلیٛ تاریخی» آدلیٛ کیتابیٛندا یازیٛردیٛ:
«بۇ صفویلرله باب آلی (عوثمانلیٛ دؤولتی نزرده تۇتۇلۇر) آراسیٛندا یازیٛلان ایلک رسمی صۆلح سازیشی ایدی. چۆنکی، اللی ایلدن بۇ طرف، ینی شاه ایسماییٛلیٛن صفوی سۆلالسینی تأسیس ائتدیی زاماندان بۇ گۆندک هئچ بیر طرفین قیٛلیٛنجیٛ قیٛنیٛنا گیرممیشدی».
بئللیکل، طهماسیب شاهلا سۇلطان سۆلئیمان آراسیٛنداکیٛ مۆناسیبتلر یاخشیٛلاشیٛب طرفلراراسیٛ یازیٛشمالار باشلانیٛر. مۆناسیبتلر اوْ قدر یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ گئدیر کی، ۱۵۵۶-جیٛ ایلده ایستانبۇلدا سۆلئیمانییه مسجیدی اینشا اوْلۇندۇقدان سوْنرا طهماسیب شاه سۇلطان سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا مسجید اۆچۆن ایستنیلن قدر خالچا گؤندره بیلجیینی بیلدیریر. معلوم اوْلدۇغۇ کیمی، طهماسیب شاهیٛن اؤزۆ ده رسساملیٛقدا خصوصی باجاریٛغا مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن بیر چوْخ مشهۇر رسساملاریٛندان درس آلمیٛشدیٛر. سوْنراکیٛ ایللر طهماسیب شاه طرفیندن ایستانبۇلا بیر نئچه حئیت گؤندریلیر و اوْنلار عوثمانلیٛ سۇلطانیٛن تاختا چیٛخماسیٛ مۆناسیبتیله باحالیٛ حدییلر تقدیم ائدیرلر.
۱۵۵۵-جی ایلده یازیٛلان صۆلح سازیشیندن سوْنرا اوْرتایا چیٛخان جیددی چتینلیکلردن بیری ده سۇلطان سۆلئیمانیٛن اوْغلۇ بیازیدین آذربایجاندا سیٛغیٛناجاق تاپماسیٛ اوْلۇر. اوْ، آز بیر مۆدت عوثمانلیٛ دؤولتینه حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزۆ ایله قارداشیٛ سلیم آراسیٛندا قارشیٛدۇرما یاراندیٛقدان سوْنرا ۱۵۵۸-جی ایلده اوْرانیٛ ترک ائدیب صفوی اراضیسینده اؤزۆنه سیٛغیٛناجاق تاپیٛر. اوْ، ۱۵۶۰-جی ایلین ایلک گۆنلرینده اؤزۆنۆن بیر نئچه مینلیک طرفداریٛ ایله قزوینه داخیل اوْلۇر و اوْرادا طهماسیب شاه ترفیندن صمیمییتله قارشیٛلانیٛر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، سۇلطان سۆلئیمان بۇندان قاباق باشقا بیر اوْغلۇ مۇصطافانیٛ دا دؤولته قارشیٛ چیٛخماقدا ایتتیحام ائدرک قتله یئتیرمیشدیر. بیازیدین ده گئری قایتاریٛلماسیٛ سۇلطان سۆلئیمان اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. بۇنۇن اۆچۆن ده اوْ، بیر چوْخ تدبیرلره ال آتیٛر و همن دؤورده طهماسیب شاهلا اوْنۇن آراسیٛندا اۇزۇن سۆرن مکتۇب یازیٛشمالاریٛ آپاریٛلیٛر. بیازید آذربایجاندا دا ایستدیینه نایل اوْلا بیلمیر. بئله کی، اوْ، اؤزۆنۆن غئیری-خلاقی داورانیٛشیٛ ایله شاهیٛ زحرلمکده ایتتیحام اوْلۇنۇب، طرفدارلاریٛنیٛن بیر نئچسی ایله بیرلیکده ائله اوْراداجا حبس اوْلۇنۇر.
۱۵۶۱-جی ایلده عوثمانلیٛ دؤولتینین یئددی یۆز نفرلیک نۆمایندسی بیازیدی گئری آپارماق مقصدیله قزوینه گلیر. هر ایکی طرف آراسیٛندا دانیٛشیٛقلار آپاریٛلیٛر و نهایت ۱۵۶۲-جی ایلده صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛندا سوْن صۆلح سازیشی ایمزالانیٛر و بۇ سازیشه اساساً هر ایکی طرف سیاسی سیٛغیٛناجاق ایستین شخسلرین گئری قایتاریٛلماسیٛنا رازیٛلیٛق وئریر. بئللیکل، بیازید عوثمانلیٛ دؤولتینه تحویل وئریلیر و سۇلطانیٛن امری ایله ائدام اوْلۇنۇر. البتت، بیازید تحویل وئریلدیی زامان شاه عوثمانلیٛلاردان اوْنا توْخۇنمایاجاقلاریٛنا دایر سؤز آلیٛر، لاکین اوْنلار بۇنا محل قوْیماییٛب بیازیدی اؤلدۆرۆرلر. قئید ائتمک لازیٛمدیٛر کی، بیازید آذربایجاندا اوْلدۇغۇ مۆددتده دایم طهماسیب شاها قارشیٛ مکیرلی تدبیرلره ال آتمیٛش، بۆتۆن بۇنلارا باخمایاراق، شاه اوْنۇنلا سوْن درجه مۆلاییم داورانمیٛشدیٛر. بۇندان سوْنرا صفویلرله عوثمانلیٛ دؤولتی آراسیٛنداکیٛ علاقه لر داها دا گۆجلنیر. واختاشیٛریٛ بیر-بیرلرینین نۆمایندلرینی قبۇل ائدیر و قییمتلی حدییلر گؤندریردیلر. بئله کی، عوثمانلیٛ نۆمایندسی ایلیاس بی ح.ق. ۹۷۰-جی ایلده (م ۱۵۶۲/۱۵۶۳) شاه طهماسیبین گؤرۆشۆنه گلدیی زامان اؤزۆ ایله بئش یۆز مین اشرفی پۇل و قیٛرخ عرب آتیٛ گتیریر.
۱۵۶۶-جی ایلده سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛندان سوْنرا یی سلیم اوْنۇن جانیشینی تعیین اوْلۇنۇر و صۆلح سازیشی اوْلدۇغۇ کیمی قۆووده قالیٛر و بۇ وضیعت ۱۵۶۶-جی ایلدک، ینی قانونی سلیمانیٛن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک بئلجه داوام ائدیر.
ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده بۇدۇر کی، سۇلطان سۆلئیمانیٛن وفاتیٛ مۆناسیبتی ایله گؤندریلن مکتۇبدا طهماسیب شاه فارس و تۆرک شعرلریندن ایستیفاده ائتمیش، اوْرادا سۇلطان سۆلئیمانیٛن آوروْپادا قازاندیٛغیٛ زفرلردن سؤز آچاراق، اؤز سئوینج هیسینی گیزلتممیشدیر. حمچینین مکتۇبدا ایکینجی سلیمین جانیشین تعیین اوْلۇنما مۆناسیبتیله صفوی باشکندیٛ قزوینین سادتاباد باغیٛندا بؤیۆک بایرام کئچیریلدیینه ده ایشاره ائدیر. مکتۇبۇن سوْنۇندا دئییلیردی: «طرفلراراسیٛ یارادیٛلان دوْستلۇق و قارداشلیٛق مۆناسیبتلری اؤزۆنۆن ان سوْن سوییسینده مۆشاهیده اوْلۇنماقدادیٛر».
وْلدۇقجا بؤیۆک متنی اوْلان بۇ مکتۇب «خۇلستۇت-تواریخ» (۱۰۸۶–۱۱۵۰) آدلیٛ کیتابدا یئتمیش سحیفده درج اوْلۇنمۇشدۇر
صفوی-موْغوْل علاقه لریدَییشدیر
صفوی دؤولتی ایله هیندوستان آراسیٛندا یارادیٛلان ایلک علاقه لری توْپال تئیمۇرۇن نوسی و امیر شئیخ ایبنی ابۇ سیدین اوْغلۇ زۇحیرددین بابر قوْرقانی ایله علاقه دندیرمک اوْلار. اوْ، بیر واختلار اوْرتا آسییادا حؤکمرانلیٛق ائتمیش و اؤزبکلرین قۆدرت الده ائتمسی ایله دفلرله آمانسیٛز هجوملارا مرۇز قالمیٛشدیٛر. بئله کی، اؤزبکلر حمین دؤورلرده حمخوراسانا، حام ده بابیرین نظارتی آلتیٛندا اوْلان منطقه لره واختاشیٛریٛ هجوم ائدیردی. شاه ایسماییٛلا مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه اوْنۇن صفوی دؤولتی ایله بیرلشمسینه مۆناسیب شرایت یارانیٛر. شاه ایسماییٛل اوْنا کؤمک ائتمیه حازیٛر اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر، بیر شرتله کی، شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا سیککه وۇردۇرمۇش اوْلسۇن. اوْرتا آسییادا بیر اوْ قدر ده اۇغۇر قازانا بیلمین بابیر قیٛزیٛلباشلاریٛن حیمایسی ایله کابۇلدا حاکیمییتی اله کئچیریر و سوْنرا قندحار اۇغرۇندا مۆباریزه آپاریٛب، اوْرانیٛ دا ایشغال ائتمیه نایل اوْلۇر. بابیر شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتده اوْلدۇغۇ بۆتۆن دؤورلرده اوْنۇنلا علاقه لرینی کسمیر. تاریخی منبلره اساصلاناراق قتییتله دئیه بیلریک کی، بابیر شیعه مذهبینی قبۇل ائتمیش، حتتا قیٛزیٛلباشلاریٛن پالتاریٛنیٛ گئیرک سمرقندده اوْن ایکی ایمامیٛن آدیٛنا خۆتبه ده اوْخۇمۇشدۇر.
بابیر شاه طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک ایللرینده دئهلی و آکرا شهرلرینی اله کئچیریب اؤزۆنۆ هیندوستانیٛن ایمپئراتوْرۇ اعلان ائدیر. بۇندان سوْنرا دؤولتلراراسیٛ علاقه و نۆمایندلرین گئدیش-گلیشلری داها دا گۆجلنیر و طهماسیب شاه اؤزبکلره قارشیٛ مۆباریزنی گۆجلندیرمکدن سوْنرا علاقه لر داها دا یاخشیٛلیٛغا دوْغرۇ ایرلیلمیه باشلاییٛر. ۱۵۳۰-جۇ ایلده بابۇر وفات ائدیر و اوْغلۇ هۇمایۇن تاختا چیٛخیٛر. قارداشیٛ میرزا کامران ایسه کابۇلا حاکیم اوْلماقلا یاناشیٛ، هراتا قدر نظارت ائدیردی. طهماسیب اوْغلۇ میرزا آتاسیٛنیٛن ایجازسی اوْلمادان قندحارا هجوم ائدیر و اوْرادا مغلۇب اوْلۇب یئنیدن هراتا قاییٛدیٛر. بۇنۇن آردیٛنجا طهماسیب شاه قندحارا هجوم ائدیب اوْرانیٛ اله کئچیریر و آز سوْنرا میرزا کامرانیٛن قاییٛدیٛشیٛ ایله قندحار یئنیدن موْنقوْللاریٛن الینه کئچیر. قیٛزیٛلباش دؤولتینه و شیعه مذهبینه بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلین هۇمایۇنۇن مۆداخیلسی نتیجسینده قندحار یئنیدن صفویلره قایتاریٛلیٛر.[۱][۲] سرشاه افقانییه مغلۇب اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه هر شئیی الدن وئریر و سوْنرا دا دؤولتین ایکینجی درجلی شخسی اوْلان بیرامخان آدلیٛ شیعه دوْستلاریٛندان بیرینین تؤوسییسی ایله ۱۵۴۴ طهماسیب شاهیٛن ساراییٛنا گلیر. شاهیٛن گؤستریشله حۇماییٛن بؤیۆک تمتراقلا قارشیٛلانیٛر و بیر سیٛرا آبادلیٛق ایشلری آپاردیٛقدان سوْنرا باشکندا گتیریلیر. چۆنکی، بئله بیر شخسییتین سارایا گتیریلمسی تبلیغات نؤقتئیی-نزریندن اوْلدۇقجا بؤیۆک احمییت کسب ائدیردی. هۇمایۇن قزوینه گلمزدن اوول مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتمک اۆچۆن شاهدان ایجازه آلیٛر. زیارتینی باشا وۇردۇقدان سوْنرا ۱۵۴۵-جی ایلده قزوینه گلیر. ماراقلیٛ حاللاردان بیری ده ایندینین اؤزۆندک پاکیستانیٛن یۆکسک رۆتبلی دؤولت نۆمایندلرینین ایرانا گلدیکلری زامان مشهده امام رضا ()-یٛن زیارتینه گئتملریدیر.[۳] هۇمایۇن اووللر رسمی اوْلاراق شیعه مذهبینی قبۇل ائتمک فیکرینده دئییلدی. لاکین طهماسیب شاه بۇنا ایسرار ائتدیکدن سوْنرا شیعه مذهبینی قبۇل ائدیب ایتیردیی منطقه لری و ایختییاریٛندا اوْلان جانلیٛ قۆوونی گئری قایتارا بیلیر. وْن دؤرد مین قیٛزیٛلباش اسگری هۇمایۇنۇن تاخت-تاجا چیٛخماسیٛنیٛ مۆشاهیده ائدیر و همن قوْشۇنلا دا اوْ، قندحاریٛ فتح ائده بیلیر. اوولکی دانیٛشیٛقلارا اساساً الده ائتدیی دؤولت خزینسینی طهماسیب شاها گؤندریر و بۇنۇن آردیٛنجا کابۇل شهرینی ده اله کئچیریر. بئللیکل، هر ایکی طرفین صفیر و نۆمایندلری بیری-بیرلرینه گئدیش-گلیش ائدیر و علاقه لر داها دا گۆجلنیر. آذربایجان اوْردۇسۇنا وئریلملی اوْلان قندحار اۆزرینده یارانان ایختیلافلار ایسه هۇمایۇنۇن اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک داوام ائدیر. حم بابیر شاه، حم ده اوْغلۇ هۇمایۇن شیعه مذهبینی قبۇل ائتسلر د، (هرچند هۇمایۇن دئهلییه دؤندۆکدن سوْنرا یئنیدن سۆننی مذهبینده اوْلمۇشدۇر) هئچ بیر مذهب تعصوبۆنه ییلنمیردیلر و طبیعی کی، ییلنه بیلمزدیلر. شیعه مذهبلی هۇمایۇنۇن مۆقابیلینده قارداشیٛ کامران قندحاریٛن تعصوبکئش سۆننیلرینین طرفینی تۇتۇر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاه هۇمایۇنا گؤندردیی مکتۇبدا قارداشیٛ کامرانیٛ دانلاق آتشینه تۇتاراق یازیٛر:
«دئییرلر کامران خاریجیدیر خاریجی کامران اوْلا بیلمز».
بیر سؤزل، مذهب تعصوبکئشلیینین اوْلماماسیٛ بۆتۆن فیرقلرین دؤولت ترکیبینده فعالییت گؤسترمسینه سبب اوْلۇر. ۱۵۵۵-جی ایلده هۇمایۇن وفات ائدیر و اوْغلۇ اکبر شاه دئهلیده تاختا اوْتۇرۇر و اوْنۇن حاکیمییت دؤورۆنده مذهب تعصوبکئشلیی دیگر دؤورلرله مۆقاییسده اؤزۆنۆن ان یۆکسک زیروسینه چاتیٛر. اکبر شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده صفوی دؤولتینین نۆمایندلری ایکی دفه دئهلییه گلیر و اوْنۇنلا بعضی مسللر اطرافیٛندا مۆزاکیرلر آپاریٛرلار. رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۵۷–۵۹
صفوی-گۆرجۆستان علاقه لریدَییشدیر
ایسلام اؤلکلری ایله حمسرحد و اهالیسی مسیحی اوْلان گۆرجۆستان دایم جیحاد احوال-رۇحییلی مۆسلمانلاریٛن دیققت مرکزینده اوْلمۇشدۇر. بئله کی، تۆرکمانلارلا (آذربایجان تۆرکلری) عوثمانلیٛلار آراسیٛندا گئدن مۆحاریبلرده کافیرلره قارشیٛ جیحاد شۆاریٛ ایله دایم گۆرجۆلره قارشیٛ مۆباریزه آپاریٛلمیٛشدیٛر.
طهماسیب شاه اؤلکنین باتی و شرق سرحدلرینده امین-امانلیٛغیٛن حؤکم سۆردۆیۆنۆ گؤرۆب گۆرجۆستانا طرف قوْشۇن یۆرۆدۆر. ۱۵۴۱-جی ایلده کافیرلرله جیحاد مقصدیله آتیٛلان بۇ آددیٛم دینی، سیاسی و ایقتیسادی باخیٛمدان صفویلر دؤولتی اۆچۆن بؤیۆک اۆستۆنلۆک اوْلا بیلردی. ۱۵۴۶-جیٛ ایلده گۆرجۆستانا ایکینجی دفه یۆرۆش اوْلۇنۇر و بۇ دا طهماسیب شاهیٛن آذربایجاندا مؤوقئیینین مؤحکملنمسینه سبب اوْلۇر. بئله کی، خزر دنیزینین شرقینده یئرلشن قیٛپچاق امیرلری بۇندان سوْنرا صفوی تۆرکمان (وْغۇز) دؤولتی ایله اؤز علاقه لرینی یئنیدن گۆجلندیرمیه نایل اوْلۇرلار.
۱۵۵۱-جی ایلده طهماسیب شاه اۆچۆنجۆ دفه گۆرجۆستانا هجوم ائدیر. اوْرانیٛن ایشغال اوْلۇنماسیٛ صفوی دؤولتینین همن منطقه دکی بیر چوْخ چتینلیکلرینی حلل ائده بیلردی. قئید اوْلۇندۇغۇ کیمی، گۆرجۆستانا قوْشۇن یۆرۆتمکدن ان باشلیٛجا مقصد کافیرلره قارشیٛ جیحاد ایدی. بۇ ایسه آنادوْلۇدان ائرمنیستانا و بۇ طرفدن گۆرجۆستانادک احاته اوْلۇنان اراضیلرین آسانلیٛقلا تانیٛنماسیٛ و دؤولتین ایفتیخار و باشۇجالیٛغیٛ دئمک ایدی. یۆرۆش کۆللی میقداردا قنیمتین الده اوْلۇنماسیٛ و یۆزلرله گۆرجۆ قادیٛنلاریٛنیٛن اسیر آلیٛناراق آذربایجانا گتیریلمسی ایله نتیجلندی. رۇملۇ یازیٛر: «ؤز گؤزللیکلری ایله شؤحرت تاپمیٛش و پری سیمالیٛ گۆرجۆ قادیٛنلاریٛ باش وئرن حادیثه لرین قۇربانیٛنا چئوریلدیلر».
۱۵۵۳-جۆ ایلده عوثمانلیٛلاریٛن هجومۇ نتیجسینده صۆلح اۆچۆن لازیٛمی شرایت یارادا بیلن طهماسیب شاه نؤوبتی دفه گۆرجۆستانا هجوم ائتمک اۆچۆن قوْشۇنۇ سفربر ائدیر. اوْ، بۇ دفه کۆللی میقداردا قنیمت الده ائدیب اوْتۇز مین اسیرله آذربایجانا قاییٛدیٛر. بۇ قالیبییتدن سوْنرا طهماسیب شاه اسیرلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛنا دایر فرمان وئریر و اوْنلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسی اؤز دینلریندن چیٛخیٛب ایسلامیٛ قبۇل ائدیر.
قئید ائتدیک کی، صفویلر دؤولتی گۆرجۆلرین مۆسلمانلاشدیٛریٛلماسیٛ اۆچۆن بیر چوْخ سیلر ائتمیش، بۇ ایشی گۆرجۆ شاهزادلردن باشلامیٛش و بۇ ساحده نظره چارپاجاق اۇغۇرلار دا الده ائتمیشدیر. هرچند کی، اوْنلاریٛن بیر قیسمی مۆسلمان اوْلدۇقدان سوْنرا دیندن چیٛخاراق مۆرتد اوْلمۇشلار. ۱۵۶۰-جیٛ ایلده ایسلامیٛ قبۇل ائتمیش، لاکین آز سوْنرا مۆرتد و بۇ سببدن المۇتدا حبس اوْلۇنان گۆرجۆستان حاکیمی ایسا خانیٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار
ایدارچیلیکدَییشدیر
شاهیٛن یئرینه دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن وکیل ایله یاناشیٛ بۇ دؤورده آلی دیوانخانادا وزیر و نازیرلر ده فعالییت گؤسترمیه باشلاییٛر. قاضی جاحان قزوینی (۱۵۵۲) طهماسیب شاه طرفیندن «الی دیوانخانا» یا باش نظارتچی تعیین ائدیلیر و بۇندان سوْنرا اوْ، اۇزۇن مۆدت همن وظیفنی ایجرا ائدیر. رۇملۇ یازیٛر: «بۇ ازمتلی دؤولتده هله اوْنۇن کیمی ایستئدادلیٛ و باجاریٛقلیٛ وزیر اوْلمامیٛشدیٛ». باشکند وزیری ایله یاناشیٛ بؤیۆک شهرلرده ده دؤولت ایشلرینی ایداره ائدن دیگر وزیرلر فعالییت گؤستریردی. اوْردۇنۇ ایسه یالنیٛز قیٛزیٛلباش امیرلری ایداره ائدیر و ان یۆکسک رۆتبه «میرۇل-ۇمر» ایدی کی، بۇ دا آدتن ایکی نفره حواله اوْلۇنۇردۇ. بئله کی، ۱۵۳۰-جۇ ایلده بۇ وظیفیه شاهیٛن باجیٛسیٛ اوْغلانلاریٛ حۆسئین خان شاملیٛ و آبدۇللاح خان اۇستاجلۇ تعیین اوْلۇنۇرلار.
مرکزی دؤولت تشکیلاتچیٛلیٛقلاریٛ ایله یاناشیٛ، شهرلرده ده حم دؤولت، حم ده آدت-ننلرله علاقه لی اوْلان دیگر وظیفلر فعالییت گؤستریردی. اوْنلاردان هر بیری جمییتین گۆندلیک مسللرینی حلل ائدن مسۇل شخسلر ایدیلر. اوْنلاردان بعضیلرینه نزر سعلاقه:
بیلربیی - اوستان والیسی (ایندیکی ایجرا حاکیملری). خۆلفا – مۆرشید و صوفیلرین جانیشینلری سردار – حربی آلایلاریٛن مسۇل رهبرلری خانلار-بیر نؤو حؤکۇمت ممۇرۇ اوْلان قبیله و تایفا رهبرلری مۇستوْوفی- مالییه ایشلری اۆزره مسۇل ثابیتلر – مالییه ممۇرلاریٛ کۇتوال – یئمک، یاناجاق، سیلاح، حتتا مۆهۆم دۇستاقلاریٛن ساخلانیٛلدیٛقلاریٛ قالالاریٛن نظارتچیلری اغساققال و کندخۇدالار – قبیله و کند بؤیۆکلری کلنترلر – شهرلرین نیزام-ینتیزامیٛنا نظارت ائدن مسۇل ایشچیلر یوْلچۇلار –یوْل غارتچیلری ایله مۆباریزه آپاران دؤولت ممۇرلاریٛ
زامان کئچدیکجه بۇ وظیفلرین ساییٛ آرتیٛر و یئنی-یئنی آدلارلا صفوی دؤولتینین دؤولتچیلیک قۇرۇلۇشۇ داها دا گئنیشلنیردی. رسۇل جعفری، صفویلر تاریخی (زۆحۇردان سۆقۇتادک)، ایکی جیلدد، «شهرییار»، ۲۰۰۷، سح. ۶۰–۶۱
دینی تشکیلاتچیٛلیٛقدَییشدیر
صفوی دؤولتینین دینی تشکیلاتچیٛلیٛغیٛ شئیخ صفی سۆلالسینده تجللی ائدیردی. اوْ، اؤز نۆفۇزۇنۇ قوْرۇیۇب ساخلاییٛر و اوْنۇن ایداره اوْلۇنماسیٛ اۆچۆن سابیق اۆسۇللاردان ایستیفاده ائدرک اساس مۆرشیدین، ینی شاهیٛن «خلیفتۇل-خۇلفا» آدلیٛ نۆمایندلر دؤولتین نظارتی آلتیٛندا اوْلان اطراف منطقه لره گؤندریلیر و دینی تبلیغاتلا مشغۇل اوْلۇردۇلار.
نئجه اوْلۇرسا-وْلسۇن، دؤولتچیلیک نه قدر گۆجلنسه د، دینی مسللرین ایداره اوْلۇنماسیٛ صوفیلره دئییل، عالیم و فقیحلرین ایختییاریٛنا قوْیۇلمالیٛ ایدی.
بۇنۇن اۆچۆن ده جمییتده بۇ کیمی ایشلری ایجرا ائتمک اۆچۆن مۆیین وظیفلر تعیین اوْلۇنمالیٛ ایدی. صفوی دؤولتی بۇ مسلنی آذربایجان اراضیسینده اووللر فعالییت گؤسترمیش دؤولتلرین تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله حلل ائدیر.
دینی تشکیلاتچیٛلیٛقدا فعالییت گؤسترن ایکی مۆهۆم منسبدن بیرین، ینی سدیرلیک منسبینه طهماسیب شاه امیر قیوامۇددین حۆسئین ایصفاهانینی و امیر جلالددین محممد استرابادینی تعیین ائتمیشدی. سدر عمومیلیکده بیر چوْخ دینی-یداری مسللره نظارت و رهبرلیک ائدیردی. ۱۵۲۵-جی ایلده استرابادی وفات ائدیر. رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سترابادی حاقق درگاحیٛنا قوْوۇشدۇقدان سوْنرا خاجه نسیرددین محممد تۇسی حاقق اوْلان جعفری مذهبینه و اوْن ایکی ایمامچیٛ جماعتا رهبرلیک ائتمی، حابئله گۆناحکارلاریٛن جزالاندیٛریٛلماسیٛ، حؤکملرین ایجرا اوْلۇنماسیٛ، جۆمه نامازلاریٛنیٛن واختیٛنیٛن تعیین اوْلۇنماسیٛ، ناماز، اوْرۇج و سایر شری مسللره دایر فیتوا وئرمک اۆچۆن باشقا بیر شخسی بۇ منسبه تعیین ائده بیلمیردی».
دئییلنلردن بئله معلوم اوْلۇر کی، یۇخاریٛدا آدلاریٛ چکیلن ایشلرین نظارت و ایدارچیلیی سدرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. استرابادی وفات ائتدیکدن سوْنرا امیر نئمتۇللا حیللی (۱۵۳۴) قیوامۇددین حۆسئین ایله بیرلیکده سدرلیک منسبینی ایداره ائتمیه باشلاییٛر. امیر قیوامی حۆسئین وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین شیرازی (۱۵۴۲) بۇ وظیفنی حیللی ایله مۆشترک اوْلاراق ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. حیللی وفات ائتدیکدن سوْنرا ایسه میرغایتۇددین مۆستقیل اوْلاراق سدرلیک وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. اوْندان سوْنرا، ینی ۱۵۳۲-جی ایلده مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن اوْلان امیر مازددین محممد ایصفاهانی (۱۵۴۶) سدر تعیین اوْلۇنۇر. اوْ، فیقح ائلمیند، خصوصیله ده ایبادی مسللرده بؤیۆک محارته ییلنمیش و بیر چوْخ فیقحی مسللری اوْ دؤورۆن ان محشۇر مۆجتحیدی اوْلان کرکیدن اؤیرنمیشدی.
رۇملۇ اوْنۇن حاققیٛندا یازیٛر: «سککیز ایل سدرلیک ائتدی و دینین تبلیغ و یاییٛلماسیٛندا گؤرۆنمز سیلر گؤستردی و اوْنۇن کیمی هئچ بیر سدر قۇمارخانا، فاحیشخانا، شرابخانا و ائیش-یشرت مجلیسلرینین داغیٛدیٛلماسیٛندا بۇ قدر سی گؤسترمدی». مرکزده اوْلدۇغۇ کیمی، اطراف اوستانلرده ده وزیرلر فعالییت گؤستریردی. سدیرلییه گلدیکده ده هر بیر اوستان اۆچۆن بیر سدر سئچیلمیه باشلانیٛر. بئله کی، ۱۵۶۲-جی ایلده عیراق، فارس و خۇزیستان اوستانلرینه استراباد سئییدلریندن اوْلان امیر محممد یۇسیف سدر تعیین اوْلۇنۇر. نئجه کی، همن دؤورده شیروان، خوراسان و آذربایجانا اسدۇللاح مرشینین اوْغلۇ امیر زئین الی سدر تعیین اوْلۇنۇر.
زامان کئچدیکجه سدرلرین اۆزرینه دۆشن وظیفلر آزالماغا و دینی مسللره نظارت ائتمک اۆچۆن داها یۆکسک وظیفیه ائحتییاج دۇیۇلماغا باشلانیٛر. بۇ سببدن ده طهماسیب شاهیٛن حاکیمییتینین ایلک اوْنیللیینده عوثمانلیٛ دؤولتینین دینی دؤولت قۇرۇلۇشۇندا اوْلدۇغۇ کیمی، شئیخۇل- ایسلام منسبی اوْرتایا چیٛخیٛر و شاه عالیملردن بیرینی شئیخۇل-ایسلام تعیین ائدیر. شئیخۇل-ایسلام بۆتۆن دینی مسللر اطرافیٛندا حؤکم چیٛخارماغا و فتوا وئرمک سلاحییتینه مالیک ایدی.
شئیخۇل-ایسلام منسبینه تعیین اوْلۇنمۇش ایلک شخس عیراقدا تحصیل آلمیٛش و میلّییتجه عرب اوْلان تانیٛنمیٛش شیعه عالیمی مۆحققیق کرکی (۱۵۳۴) لقبی ایله محشۇر اوْلان شئیخ الی ایبنی ابدۆلالی اوْلمۇشدۇر. چوْخ احتیمالا گؤر، شاه ایسماییٛلیٛن حاکیمییتی دؤورۆنده اوْ، آذربایجانا دوت اوْلۇنمۇش و طهماسیب شاه آتاسیٛنیٛن جانیشینی تعیین اوْلۇندۇقدان سوْنرا اوْنۇن یاخیٛن آداملاریٛندان بیرینه چئوریلمیشدیر. مۆحققیق کرکی ۱۵۳۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه طرفیندن مۆجتحید تعیین اوْلۇنۇر و ایرانیٛن شئیخۇل-ایسلام وظیفسینی ایجرا ائتمیه باشلاییٛر. ائله همن دؤوردن شئیخۇل-ایسلام منسبینه «مۆجتحیدۇز-زامان» آدیٛ دا وئریلیر. بۇ ایسه ایسلامدا دینی عالیمه یۆکسک مقام وئریلدییندن خبر وئریردی.
طهماسیب شاه مۆحققیق حیللییه بؤیۆک ائتیماد بسلمیشدیر. میرزا آبدۇللاح ایصفاهانی اؤزۆنۆن تلیف ائتدیی «رییازۇل-ۇلم» آدلیٛ کیتابدا طهماسیب شاهیٛن اوْنۇن بارده وئردیی حؤکمۆ اوْلدۇغۇ کیمی تقدیم ائدیر. «باغیٛشلایان و مئحریبان اللهیٛن آدیٛ ایل. ایمام سادیق () بۇیۇرۇر: اؤز آرانیٛزدان اوْلان، حدیسلریمیزی نقل ائدن، حالال و حارام ائتدیکلریمیزه دیققت یئتیرن شخسه باخیٛن. من اوْنۇ سیزین آرانیٛزدا حاکیم قرار وئردییم کیمی، سیز ده اوْنۇ حاکیم قرار وئرین… پئیغمبرین شریتینی قوْرۇیان مۆجتحیدلرین حؤکمۆ ایله مۆخالیف اوْلانلار سؤزسۆز کی، مۆشریکلرله آئینی درجددیرلر. بیر سؤزل، مۆجتحیدلرین سوْنۇنجۇسۇنۇن، پئیغمبرلرین، ایماملاریٛن و اوْنلاریٛن نایبلرینین حؤکمۆنه قارشیٛ چیٛخان و اوْنلاریٛن فتوالاریٛنا تابئ اوْلمایان شخسلر دیندن چیٛخمیٛش ملۇنلاردیٛرلار».
باشقا بیر مکتۇبدا شاه مۆحققیق کرکییه بیر چوْخ سلاحییتلر وئردیی و اؤلکه اراضیسینده بۆتۆن یۆکسک رۆتبلی دؤولت آداملاریٛنیٛ اوْنۇن وئردیی حؤکملره تابئ اوْلماغا چاغیٛردیٛغیٛ گؤستریلیر. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، دینی ساحلرده چالیٛشان بۆتۆن ممۇرلاریٛن تعیین و چیٛخاریٛلماسیٛنیٛ دا اوْنا حواله ائدیر. دینی ساحلره ایسه آدتن قاضیلیک، وقف، دینی ائلملرین تدریس اوْلۇنماسیٛ، مدرسلر، یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمک داخیل ایدی. شاه وئردیی بۇ حؤکمۆ ایمام زامان ()-یٛن زۆحۇر ائتمسی اۆچۆن مۆقددیمه حساب ائدرک یازیٛردیٛ:
«پئیغمبرلر آغاسیٛنیٛن دینینی یاشاتماق، سهر تک آشکار اوْلان مسۇم ایماملاریٛن تریقتینی زاحیر ائتمک و مۆخالیفلرین قۇبار و زۆلمتینی آرادان قالدیٛرماق ادالت گۆنشینین زۆحۇر ائتمسی اۆچۆن بیر مۆقددیمدیر. دینین قوْرۇنماسیٛ و اوْنۇن اؤز نۇرۇنۇ هر یانا ساچماسیٛ دین عالیملرینین داوامچیٛلاریٛنیٛن وظیفسیدیر».
قاضیلیک مۆهۆم دینی منبلردن اوْلمۇش و یالنیٛز دینی عالیملرین ایختییاریٛندا اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن حاکیمییت دؤورۆنده بۇ منسبی تۇتان ایلک شخس مۆحققیق کرکینین قیٛز نوسی سئیید حۆسئین جبل عامیلی کرکی اوْلمۇشدۇر. شاهیٛن بؤیۆک ائتیمادیٛنیٛ قازانمیٛش بۇ شخس جبل-عامیلدنآذربایجانا گلمیش و اهالینین دینی-حۆقۇقی مسللرینی حلل ائتمیشدیر. اوْنلاردان «سگر قاضیسی» آدیٛنیٛ آلان شخسلر ایسه اوْردۇدا یارانمیٛش حۆقۇقی مسللرین حللینده چالیٛشمیٛشلار.
همن دؤورده آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان منسبلردن بیری ده سدر طرفیندن سلاحییتلی دین عالیمینه حواله اوْلۇنمۇش «خیتابت» منسبی اوْلمۇشدۇر. بۇ ایسه همن دؤوردن تبریز و اردبیلده جۆمه نامازلاریٛنیٛن قیٛلیٛنماسیٛندان خبر وئریر.
آذربایجاندا مؤوجۇد اوْلان مۆهۆم دینی منسبلردن بیری ده صفوی سۇلطانلاریٛ اۆچۆن بؤیۆک احمییت کسب ائدن مشهد شهرینه والی تعیین ائتمک اوْلمۇشدۇر. بئله کی، بۇ منسب آدتن نۆفۇزلۇ سئییدلردن بیری و یا دین عالیمی تعیین اوْلۇنۇر. بۇ شهرده چوْخسایلیٛ عالیم و شئیخلرین یاشاییٛب فعالییت گؤسترمسینه باخمایاراق، خلیفه سئیید اسدۇللاح (۱۵۶۲) اؤزۆنمخسۇس مؤوقئیه مالیک اوْلمۇش و اوْ دؤورۆن مشهۇر عالیملری بیر چوْخ مسللرین حللینده محز اوْنا مۆراجیت ائتمیشلر. اوْنۇن یاخیٛن دوْستلاریٛندان اوْلان قاضی احمد قۇمی اؤزۆنۆن «خۇلاستۇت-تواریخ» آدلیٛ کیتابیٛندا حیات و زاحیدلیی حاققیٛندا اطرافلیٛ سؤحبت آچیٛر
دینی سیاستدَییشدیر
طهماسیب شاهیٛن حیاتیٛنا نزر سالدیٛقدا اوْنۇن دیگر صفوی شاهلارلا مۆقاییسده حم شخسی احوال-رۇحیی، حم ده ایجتیمای باخیٛمدان دینه داها چوْخ احمییت وئردیینین شاهیدی اوْلۇرۇق. بئله کی، اییرمی یاشیٛندا اوْلارکن تؤوبه ائدیر و اؤمرۆنۆن سوْنۇنادک تؤوبسینه امل ائدیر. تلیف ائتدیی «تزکیر» آدلیٛ کیتابیٛندا دا بۆتۆن گۆناحلاردان، خصوصیله ده شرابخوْرلۇقدان اۇزاقلاشدیٛغیٛنا دایر اطرافلیٛ ایزاحاتلار وئریر. اوْ، تؤوبه ائتمک قراریٛنا گلدیکده سارای آداملاریٛ ایله مشورت ائدیر. اوْنلاردان بعضیلری شاها بۆتۆن گۆناحلاردان اۇزاقلاشماغیٛ، بعضیلری ایسه شراب ایچمیین شاهلارا زرۇری اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریب بۇ ایشدن باشقا بۆتۆن گۆناحلاردان چکینمسینی تؤوسییه ائدیر. لاکین طهماسیب اوْنلاریٛن تؤوسییلرینه قۇلاق آسماییٛب شراب ایچمیی ده قاداغان ائدیر.
چوْخ احتیمال کی، طهماسیب شاه ۱۵۳۳-جۆ ایلده مۆحققیق کرکینین تسیری آلتیٛنا دۆشرک بۆتۆن گۆناحلاردان چکینرک بیردفلیک تؤوبه ائتمیشدیر. بۇنۇن آردیٛنجا تابئچیلیینده اوْلان بۆتۆن اؤلکه اراضیسینده یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر رسمی حؤکم وئرمک ایستییر. حتتا ایندینین اؤزۆنده ده ایرانیٛن بعضی مسجیدلرینین گیریش قاپیٛلاریٛندا طهماسیب شاهیٛن یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکینمیه دایر وئردیی حؤکم کتیبه شکلینده ساخلانیٛلماقدادیٛر. رۇملۇ بۇ حاقدا یازیٛر:
«بۇ ایلدن ائتیبارن دینه پناح گتیرمیش شاه بۆتۆن گۆناحلاردان تؤوبه ائدیر. اوْ، حامیٛنیٛن خئییرخاح ایشلر گؤرمیه قۇلاقلارا تیٛخانمیٛش قفلت پامبیٛقلاریٛنیٛ چیٛخاریٛب آتماغا و نهایت بۆتۆن گۆناحلاردان اۇزاق اوْلماغا سؤوق ائدیر. حؤکمه تابئ اوْلمایان شرابخوْر و نشخوْرلار شری قانۇنلارا اساساً جزالاندیٛریٛلاجاق. شری قانۇنلارا زیدد ماحنیٛ اوْخۇیانلاریٛن سسی کسیلجک و باشلاریٛ قیٛرخیٛلاجاق. شری قانۇنلارا زیدد اوْلان ماحنیٛ ایفا ائدن نئی چالانلاریٛن نفسی کسیلجک. شری قانۇنلارا زیدد تبیل وۇرانلاریٛن چۇبۇقلاریٛ توْپپۇز تک باشلاریٛنا وۇرۇلاجاق. مجلیسلرده بوْش، فایداسیٛز ایلنجلرله جماعتیٛن باشیٛنیٛ قاتان شخسلر اۇلاغیٛنا اوْتۇردۇلۇب شهردن چیٛخاریٛلاجاقلار. قۇمارخانا، شرابخانا و فاحیشخانالاردان الده اوْلۇنان گلیرلر بۆتۆنلۆکله «بئیتۇل-لۆتف» دفتریندن چیٛخاریٛلاجاقدیٛر».
بۇنۇ دا احتیمال وئرمک اوْلار کی، ایکی-ۆچ اوْنیللیکدن سوْنرا اؤلکه اراضیسینده بلکه ده ساراییٛن اؤزۆنده یئنه ده فیتن-فساد و پوْزغۇنچۇلۇق باش آلیٛب گئتمیش و جمییتی جیددی تهلوکه ایله قارشیٛ-قارشیٛیا قوْیمۇشدۇر. بئله کی، ح.ق. ۹۶۳-جۆ ایلده طهماسیب شاه بیر داها ایانلاریٛنا تؤوبه ائتمک امرینی وئریر. اوْ، شرابخوْرلۇغۇن قارشیٛسیٛنیٛ آلماغا خصوصی دیققت یئتیریر و بۇ ایشه هر شئیدن داها چوْخ نیفرت بسلییردی. بئله کی، بیر واختلار اوْنا قارشیٛ عصیان ائتمیش و عوثمانلیٛ دؤولتینه پناح آپارمیٛش قارداشیٛ القاس یانیٛنا قاییٛتدیٛقدا اوْنا اوْلان مۆناسیبتینی بۇ سؤزلرله ایفاده ائدیر. «نه قدر کی، منیمله دوْست آیدین، نه شراب ایچیر، نه ده گۆناح ائدیردین؛ عصیانکار اوْلدۇقدان سوْنرا ایسه گۆناحا و فیتن-فسادا قرق اوْلدۇن!» یاخشیٛ ایشلره دوت و پیس ایشلردن چکیندیرمکله یاناشیٛ، طهماسیب شاهیٛن حیاتا کئچیردیی دینی سییاستدن بیری ده آذربایجان اراضیسینده شیعه لیی گۆجلندیرمک اوْلمۇشدۇر. آتاسیٛ شاه ایسماییٛل بۇ اؤلکده شیعه لیین بۆنؤورسینی قوْیسا دا، اوْنۇن مؤحکملندیریلمسی طهماسیب شاهیٛن اۆزرینه دۆشۆر. اوْ دا آسانلیٛقلا بۇنۇن اؤحدسیندن گلیر. طهماسیب شاه هر شئیدن اوول دؤولتین دینی مذهبی تشکیلاتلاریٛنیٛ عالیم و فقیحلرین ائلمی تجرۆبلریندن ایستیفاده ائتمکله گئنیشلندیرمک ایستییر. بۇ مقصدله ده لیواندان آذربایجانا نئچ-نئچه عالیم دوت ائدیر و اوْنلار آذربایجانا گلدیکدن سوْنرا شئیخۇل-ایسلام جماعت نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛن، جۆمه نامازلاریٛنیٛن ایمامیٛ و بۇ کیمی مسۇلییتلی وظیفلره تعیین اوْلۇنۇرلار. طهماسیب شاه عالیملری یۆکسک وظیفلره تعیین ائتمکله یاناشیٛ اوْنلارا بیر چوْخ ایختییارلار دا وئریر. بئله کی، مۆحققیق کرکینی ایمام زامانیٛن ()، اؤزۆنۆن ایسه اوْنۇن نایبی اوْلدۇغۇنۇ بیلدیریر. شاه طهماسیب شیعه مذهبینی گۆجلندیرمک مقصدیله فیقح عالیملرینه بیر چوْخ سلاحییتلر وئریر. حاققیٛندا خوْش سؤزلر دئییلرکن تابئچیلیینده اوْلان دؤولت خادیملرینه «مۆتححیرات» (پاکلار) لقبی وئریلیردی. رۇملۇ یازیٛر: «طهماسیب شاه فیتوا وئریلمدن هر حانسیٛ بیر ایشی باشلامازدیٛ». ۱۵۳۱-جی ایلده بۇ مزمۇندا تلیف اوْلمۇش ایلک کیتاب محممد حموی ابحرینین «مینحاجۇل-فازیلین فی مریفتی اۆممتیل کعامیلین» آدلیٛ اسری اوْلۇر. اوْ کیتابیٛن مۆقددیمسینده طهماسیب شاهیٛ بؤیۆک بیر قسیده ایله مدح ائدیر. همن شخس ۱۵۳۲-جی ایلده «نیسۇل-مۇمینین» آدلیٛ باشقا بیر کیتاب تلیف ائدیر. محممد حموی، مۆحققیق کرکینین شاگیردلریندن بیری اوْلمۇش و اؤز کیتابلاریٛندا اوْنۇن داستان نقل ائدن شخسلر بارده وئردیی فیتوالارا ایشاره ائتمیشدیر.
بۇنۇ دا قئید ائدک کی، هئچ بیر تاریخی سند و منبلرده طهماسیب شاهیٛن سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان شخسلری زوْرلا شیعه لیی قبۇل ائتملرینه وادار ائتمسی گؤستریلمیر. قاضی احمد قۇمینین یازدیٛغیٛنا گؤره اوولکی دؤورلردن فرقلی اوْلاراق، باشکند قزوین شهرینه کؤچۆرۆلدۆکدن سوْنرا بئل، سۆننی مذهبینه منسۇب اوْلان اهالییه قارشیٛ هئچ بیر تزییق گؤستریلمیر.
طهماسیب شاهیٛن اؤزۆنۆن حاکیمییت دؤورۆنده گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده بیر چوْخ ایمامزادلرین اۆزرینده گؤزل مقبرلر تیکمسی و بئللیکل، اهالی ایله زیارتگاحلار آراسیٛندا سیٛخ علاقه یاراتماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ واختادک سۆننی صوفی اوْلان فارس و تۆرکلرین بیر چوْخۇ یالنیٛز اؤز صوفی شئیخلرینین زیارتینه گئدیردی. لاکین بۇندان بئله ایمامزادلرین کۆتلوی زیارتی باشلانیٛر. ایندینین اؤزۆنده ده اگر ایران اراضیسیندکی ایمامزادلرین اۆزریندکی کتیبلره نزر سالاریٛقسا، اوْرادا طهماسیب شاهیٛن آدیٛنیٛ گؤره بیلریک. البتت، صوفی شئیخلرینین ده بعضیلرینین ائحتیرامیٛ گؤزلنیلیردی. بئله کی، داها چوْخ احمییت کسب ائدن شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری صوفیلر طرفیندن زیارت اوْلۇنۇردۇ. بیز همن دؤورۆن تاریخی آبیدلرینه نزر سالدیٛقدا شئیخ صفییددین اردبیلینین قبری اۆزرینده ده گؤزل مقبرنین اۇجالدیٛغیٛنیٛن شاهیدی اوْلۇرۇق.
ایمامزادلرله یاناشیٛ، همن دؤورده اۆزرینده طهماسیب شاهیٛن آدیٛ حکک اوْلۇنمۇش بیر چوْخ گؤزل مسجیدلر ده تیکیلیر. شیعه لیی یایماق و گۆجلندیرمک مقصدیله طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ تدبیرلردن بیری ده شیعه لیی داها تئز قبۇل ائتمیش و شیعه لیین گۆجلنمسینده لاییق اوْلان شهرلردن مالییه آلیٛنماماسیٛ اوْلمۇشدۇر. بۇ بارده فرمانلار وئریلیب شهرین جامئ مسجیدلرینین قارشیٛسیٛنا وۇرۇلۇر و شهر والیلرینه اهالیدن مالییه گؤتۆرممک امری وئریلیر. طهماسیب شاه آلمادیٛغیٛ هر ایلین مالییسینی ایماملاردان بیرینین رۇحۇنا حدییه ائدیردی. تاریخچیلرین یازدیٛقلاریٛنا گؤر، طهماسیب شاه شری نؤقتئیی-نزردن آلیٛنماسیٛ قانۇنی اوْلمایان مالییلری شیعه لره باغیٛشلاییٛر و اوْنلاردان آلیٛنماماسیٛنیٛ امر ائدیر. ۱۵۶۴-جی ایلده گۆنلرین بیری یۇخۇدا ایمام زامانیٛن () بیدت حالیٛ آلمیٛش بعضی مسللری لغو ائتمسینی بۇیۇردۇغۇنۇ گؤرۆر. سحری گۆن یۇخۇنۇ «چئحئل سۆتۇن» (قیٛرخ سۆتۇن) ساراییٛنیٛن ائیوانیٛندا نقل ائدیر و سوْنرا یوْخسۇل منطقه لردن آلیٛنان اوْتۇز مینه یاخیٛن مالیینی اوْرانیٛن اهالیسینه باغیٛشلاماسیٛنیٛ امر ائدیر.
طهماسیب شاهیٛن شیعه لییه اوْلان سیٛخ باغلیٛلیٛغیٛنیٛ اوْنۇن یازدیٛغیٛ مکتۇبلاردان دا بیلمک اوْلۇر. اوْنۇن عوثمانلیٛ سۇلطانیٛ سۆلئیمانا گؤندردیی مکتۇبدا احلی-بئیت و مسۇم ایماملارا بؤیۆک حؤرمت و ائحتیرام بسلمسی بۇنا باشقا بیر میسال اوْلا بیلر. طهماسیب شاه دینی ائحکاملارا بؤیۆک حؤرمت بسلدیی اۆچۆن حجج زیارتینه خصوصی دیققت یئتیرمیش و ایستر عوثمانلیٛلارلا باغلادیٛغیٛ سازیشد، ایسترسه ده سوْنراکیٛ یازیٛشمالاریٛندا اوْنلاردان یوْلۇ آچمالاریٛنیٛ و آذربایجانلا و اوْرتا آسییا زووارلاریٛن تهلوکهسیزلیینی تأمین ائتملرینی ایستییر. طرفلراراسیٛ صۆلح سازیشی ایمزالاندیٛقدان سوْنرا صفوی زووارلاریٛن مکه و مدیننی زیارت ائتملرینه شرایت یارانیٛر. زیارت مقصدیله اوْلۇنان سفرلرده صفوی دؤولتینین بعضی دؤولت ممۇرلاریٛ دا ایشتیراک ائدیر. ۱۵۶۹-جی ایلده صفوی مسۇم بیین حجج کاروانیٛنا قوْشۇلدۇغۇنۇ، لاکین عربلر طرفیندن قتله یئتیریلدیینی بۇنا میسال چکمک اوْلار. ایکینجی سۇلطان سلیم تؤردیلمیش سۇی-قسده گؤره اؤز صفیرینی طهماسیب شاهیٛن یانیٛنا گؤندریب اوْندان اۆزۆرخاحلیٛق ایستییر. اوْرتا آسییا زووارلاریٛ دا حجج زیارتینه گئتمک اۆچۆن صفوی اراضیسیندن اؤتۆب کئچملی ایدیلر. اوْنلار قزوینده شخسن طهماسیب شاه طرفیندن قارشیٛلانیٛر و سوْنرا حیجازا گؤندریلیردیلر.
بۇنۇ دا اینکار ائده بیلمریک کی، طهماسیب شاهیٛن آذربایجانا حاکیم اوْلان دینی-مذهبی سییاستی بیر طرفدن شیعه لیین بۇرادا گۆجلنمسینه و بۇنۇن دا آذربایجانا اۆستۆنلۆک وئرمسین، دیگر طرفدن ایسه همن دینی-مذهبی سییاستین اؤلکیه اؤزۆنمخسۇس تسیر قوْیماسیٛنا سبب اوْلۇر. سیاسی باخیٛمدان عوثمانلیٛلاریٛن و اؤزبکلرین صفوی دؤولتی ایله دۆشمنچیلیک ائتمسی ان آزیٛ زاحیرده اؤزۆنۆ بئله گؤستریردی. مدنی باخیٛمدان دا مۆیین قدر اوْلسا تکلنیب و حم عرب، حم ده ایسلام مدلنییتی ایله علاقه سینی کسملی اوْلۇردۇ. شاعیر، طهماسیب شاهیٛن شیعه لیی یایماق اۆچۆن ائتدیی سیلر حاققیٛندا یازدیٛغیٛ شعرده دئییر: «وْن ایکی ایمامچیٛ مذهبینه اوْ قدر یئر وئردیم کی، فلکدن اؤتۆب کئچدی، دؤورۆمدن سیزلره چاتدیٛ».
ایلاحی ایصفاهانی اؤزۆنۆن «خۇلدبررین» آدلیٛ کیتابیٛندا طهماسیب شاهیٛن گؤردۆیۆ ایشلر حاققیٛندا عمومی معلومات وئررک یازیٛر: «هر جۆر تریفه لاییق اوْلان پادشاه قزوینده اوْلدۇغۇ مۆددتده (شاه اوْن دوْققۇز ایل قزوینده اوْلمۇش و بۇ مۆدت ارزینده اوْرانیٛ ترک ائتممیشدیر) دایم اهالینین نیزام-ینتیزامیٛنا، دینین اینکیشافیٛنا، حابئله پئیغمبر آغاسیٛ حزرتی محممد (س) و پاک آیلسینین سۆننتینین یاشادیٛلماسیٛنا خصوصی دیققت یئتیرمیشدیر. عالیم و سئییدلرین مقامیٛنیٛ اۇجا تۇتۇر و ائلمین ترققیسین، حابئله مشهد، تبریز، سبزیوار، قۇم و اردبیل سئییدلرینه آیریٛجا پای آییٛریٛردیٛ. بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، آدلاریٛ چکیلن شهرلرده قیٛرخ اوْغلان و قیٛرخ یئتیم قیٛز اۇشاغیٛنیٛ یئمک و گئییمله هر طرفلی تأمین ائدیر و اوْنلاریٛن تلیم-تربییسی ایله مشغۇل اوْلماغا تربییچیلرین آیریٛلماسیٛنا دایر گؤستریش وئریر. بئله کی، اوْنلار حددی-بۆلۇغ یاشیٛنا چاتدیٛقدان سوْنرا آیله قۇرمالاریٛنا کؤمکلیک اوْلۇنمالیٛ و یئرلرینه نؤوبتی قیٛرخ اوْغلان و قیٛرخ یئتیم قیٛز اۇشاغیٛ تأمین اوْلۇنمالیٛ ایدی… اؤلکنین دیگر محرۇم منطقه لرینده د، خصوصیله شیعه لرین یاشادیٛقلاریٛ اراضیلرده مالییلرین آلیٛنماسیٛندا گۆزشت اوْلۇنۇر و اوْنلاریٛن مؤوجۇد شرایتی نظره آلیٛنیٛردیٛ». بۆتۆن بۇنلارلا یاناشیٛ، شاه شخسی ائحتییاجلاریٛنیٛ آرادان قالدیٛرماق اۆچۆن الده اوْلۇنان گلیرین حالاللیٛغیٛنا دا خصوصی دیققت یئتیریردی. بۇ مقصدله بۆتۆن شهرلره حالاللیٛق وکیللری تعیین ائدیردی. شیرازا تعیین اوْلۇنان سئیید مۇزففرددین الی انجوی شیرازینی و ایصفاهانا تعیین اوْلۇنان شئیخ بحاینین قاییٛناتاسیٛ شئیخ الی مینشاریٛ بۇنا میسال چکمک اوْلار. بۇ آدت-ننه سوْنراکیٛ صفوی حاکیملرین دؤورلرینده ده داوام ائتدیریلیر. بعضی منبلرده صفوی دؤولتینین ترکیبینده حالاللیٛق وکیللرینین فعالییت گؤسترملریندن ده خبر وئریلیر


c: text/html

text:
یاناجاق
یاناجاق، فیزیکی و شیمیایی قورولوشوندا بیر دییشیم مئیدانینا گلدیگینده ایستی انرژی بوراخان هر نوع مادهنین عومومی آدی دیر.
یاناجاقلار ایچریدهکی انرژیلری، آلیشدیرماق کیمی شیمیایی یادا همجوشی هستهای کیمی آتوم آنلامدا سربست بوراخار.
یاناجاقلارین ان اهمیتلی خوصوصیتلریندن بیری انرژی اورته بیلملری اۆچون دئپولانا بیلمهلری و سادجه او زامان کی بیر ایش اۆچون لازیم دیر ایشلنه بیلمکلری و لازیم اولان انرژینی اودمه لری دیر.
یاناجاق نوعلاری[دَییشدیر]
صنعت ده ایشلنن یاناجاق لاری اوچ بویوک قروپا آییرماق اولار:
جامید یاناجاقلار[دَییشدیر]
دوغال قاتی یاناجاقلار[دَییشدیر]
قاتی یاناجاقلارین ان اونملیلریندن بیری دوغال قاتی یاناجاق اولاراق آدلاندیردیغیمیز فوسیل کومورلر دیر.بو کومورلر اولوشما دورهلرینه گوره، آنتراسیت، داش کومورو، قهوهیی کومور، لینیت(بنایی)کومورو کی بو سیرا ایلا turb سیراسیندا یئرلشیبلر.
بیرده بونلاردان فرقلی اولان اودون وار دیر.
سؽوی و قاز یاناجاقلارینین گئتدیکجه آزاماسینا گوره بعضا پوسته قابیغی، گیرداکان قابیغی، آلی و آلچا چگیردکلریندن یاناجاق عونوانیندا فایدالانیرلار.
قوندارما قاتی یاناجاقلار[دَییشدیر]
دوغال قاتی یاناجاقلار دان اله گلن کوْکkok(یانیق داش کومور) و اودون کومورو.
سؽوی یاناجاقلار(آخار یاناجاقلار):
خام نفت ایله فوسیل کومورونون قطرانیندا اله گلن ماده لر دیر.
داش کوموردن اله گلن سیویلرین چیخاریش(استخراج) خرجی خام نفتدن داها یوخاری دیر.
مایع یاناجاقلار[دَییشدیر]
قاز یاناجاقلار[دَییشدیر]
فوسیل کومورلرینین دئستیلاسیون اورونو اولان: هاواقازی و ژنراتور قازی.
نفت دئستیلاسیون اورونو اولان: کوچوک مولئکوللو هیدروکربون قاریشیقیندان اله گلن قازلار، سو قازی و دوغال یئر قازلاری دیر.
آیریجا حئیوانسال و بیتکیسل توللانتیلاردان اله گلن بیوقازلاردا وار.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اردوغاندان "مانقورد" یورومو
"جغرافیامیزی مانقوردلاردان قورتارابیلدیگیمیز اؤلچوده گلهجگیمیزه گوونله باخابیلهجهییک"
پرزیدنت رجب طیب اردوغان،
"جغرافیامیزی مانقوردلاردان قورتارابیلدیگیمیز اؤلچوده گلهجگیمیزه گوونله باخابیلهجهییک" دئدی.
اردوغان و قیرقیزیستان جمهورباشقانی سادیر جاپاروو، بشتپه ملت کنگره و کولتور مرکزینده گرچکلشدیریلن چنگیز آیتماتوو اولوسلارآراسی ۴.جو ایسسیک گؤل فورومو قاپانیش پروگرامینا قاتیلدی.
اردوغان، کؤکلری چوخ اسکی تاریخلره دایانان قیرقیزلارین دونیا ادبیاتینا قازاندیردیغی بنزری اولمایان ایکی دگرین اولدوغونو ایفاده ائدرک،
"بونلاردان ایلکی، اؤز ساحهسینده دونیانین ان اوزون متنی اولما اؤزللیگینه صاحب ماناس دستانی و دستانین قهرمانی ماناسدیر. ایکینجی دگر ایسه چنگیز آیتماتوودور. مرحوم آیتماتوو اثرلریله دونیا ادبیاتینین ان اؤنملی قلملری آراسینداکی یئرینی آلیرکن ائتدیگی دیگر خیدمتلرله ده قیرقیزلارین گونوموزدهکی ملی قهرمانی حالینا گلمیشدیر./.../ آیتماتووو بوتون دونیانین و طبیعی ان باشدا دا بیزیم اورتاق دگریمیز اولاراق گؤروروک" ایفادهلرینی ایشلتدی.
اردوغان، چوخ یؤنلو بیر فیکیر، ادبیات و دیپلوماسی انسانی اولان آیتماتووون هم دونیا ادبیاتینا هم ده سیاسی تاریخه قازاندیردیغی ان دقت چکیجی قاوراملاردان بیرینین "مانقوردلوق" اولدوغونو ایفاده ائدرک بونلاری سؤیلهدی:
"آدامین اؤزونه، عائلهسینه، توپلومونا، ملتینه، تاریخینه، مدنیتینه قیساجاسی داها اؤنجه صاحب و عاید اولدوغو هر شئیه یادلاشماسی حتی دوشمنلشمهسی دئمک اولان 'مانقوردلوق' اصلینده کؤلهلیک معناسینی وئریر. اونودولماز اثری 'گون اولار عصره بدل' رومانیندا قوللاندیغی 'مانقورد' قاورامینی و بونو ایضاح اوچون آنلاتدیغی اولایی بیز ده هر فرصتده اونو رحمتله آناراق قوللانیریق. جغرافیامیزی مانقوردلاردان قورتارابیلدیگیمیز اؤلچوده بیرلیکده گلهجییمیزه گوونله باخابیلهجگیمیزه، هدفلریمیزه سرعتله یاخینلاشابیلهجگیمیزه اینانیریق".
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک"
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی


text:
تاشکند
تاشکند (اؤزبکجه: Toshkent) — اوزبکیستانین باشکندی. مساحتی ۳۳۴،۸ کیلومتر مۆربع و اهالیسی ۲،۲ میلیون نفردیر (۲۰۰۹). مرکزی آسیادا یئرآلتی متروسو اوْلان تکجه شهردیر.
شهرین سو احتیاجلارینی تأمین ائتمک اۆچون اونون یاخینلیغیندا دوزَلمیش جاوراک گؤلو یارادیلمیشدیر. ۲۰۰۹-جو ایله اوْلان بیلگیلره گؤره شهرین اهالیسی ۲ میلیون ۲۲۱ مین نفردیر. شهر ۱۱ سیاسی قیسمته بؤلونور.
تاشکند اورتا آسیانین ان بؤیوک شهریدیر. ۸-جی میلادی عصرده عربلر حملهسی ایله توتولدو؛ داها سوْنرا مۆسلمان دؤولتلر، موغوللار، تیموریلر، شیبانلیلار، خوقند خانلیغی و روسیه الینه دوشدو.[۱]
آد[دَییشدیر]
شهرین اساسینین ۵-جیدن ۳-جو میلاددان اؤنجه عصرلرهدک قویولدوغو گومان ائدیلیر. قدیم منبعلرده «چاچ»، «شاش»، «جاچ»، «شاشکند» آدلارینا راست گلینیر. چاچ موعاصیر تاشکندین ان قدیم آدیدیر. دیللرینده «چ» سسینین اولمادیغینا گؤره عربلر اونو «شاش» شکلینده یازمیشلار. «شاشکند» سوْنرالار «داشکند»ه چئوریلمیشدیر. جالیبدیر کی شهرین آدینی چین قایناقلاری «چؤ-چی»، «چؤ-شی» یا سادهجه «شی» شکلینده یازیبلار کی بودا چینجه داش دئمکدیر. فیردؤوسی اؤز «شاهنامه»سینده شهری «چاچ» آدلاندیریر. ۱۶-جی عصردن باشلایاراق شهر ایندیکی آدی ایله آدلانماغا باشلامیشدیر. «تاشکند» سؤزو «تاش» (داش) و تورک دیللرینده شهر معناسینی وئرن سوغدجا (بیر اسکی و اؤلموش دیلدن تورک دیلینه گیرَن) «کند» سؤزلرینین بیرلشمهسیندن یارانمیشدیر.
تاریخ[دَییشدیر]
تاشکند همیشه منطقهنین اساس اولوسلارآراسی داشیما (حمل و نقل) مرکزی اوْلوب. ۱۹۱۷-جی ایل دئوریمی چاغی باش وئرمیش واندالیزمدن و ۱۹۶۶-جی ایل زلزلهسیندن سوْنرا شهرده مؤوجود اوْلان بنزرسیز معمارلیق عاببدهلرینین چوخ بخشی محو اوْلوب. شهرده داها چوخ شوروی دؤورونده تیکیلن مدنیت و موزه مرکزلرینه راست گلمک مومکوندور.
قدیم شهرین بعضی قدیم بینالاری شهرین غرب بؤلمه سینده یئرلشیر. ماراقلی تیکینتیلردن بیری، ۱۶-جی یوز ایلده دوزلمیش کوکلداش مدرسهسیدیر. بۇ تیکیلی کافالی شاش موزهسی کیمیده تانینیر و اوندان موزه کیمی ایستیفاده اوْلونور. بورادا یئرلشن قست-ایمام تیکیلیسینه غیری-موسلمانلارین گیریشی قاداغاندیر، دیگر زیارتچیلر ایسه بورا گیریش اۆچون اولجهدن ایجازه آلمالیدیرلار.
شهرین بؤیومهسی[دَییشدیر]
منطقهلر[دَییشدیر]
تاشکند ایندیلیغدا آشاغیداکی منطقهلره (تومان) بؤلونوبدور:
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
- تونیس، تونیس (۱۹۶۱)
- هیندوستان، پاتیالا (۱۹۶۱)
- پاکیستان، کراچی (۱۹۶۱)
- لیبی، طیرابلوس (۱۹۶۲)
- مراکش، مراکش (۱۹۶۳)
- مقدونیه، اسکوپیه (۱۹۶۳)
- آمریکا، سیاتل (۱۹۷۳)
- روسیه، موسکو
- تورکیه، آنکارا (۲۰۰۴)
- تورکیه، ایستانبول
- اوکراین، دنپروپترووسک
- اوکراین، کیئف
- قزاقیستان، آستانا
- قزاقیستان، آلماتی
- لتونی، ریقا[۳]
- چین، پکن (۲۰۰۸)
- آلمان، برلین (۱۹۹۳)
- میصر، قاهیره
- قیرقیزیستان، بیشکک
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ بیریتانیکا، Tashkent ، http://www.britannica.com/EBchecked/topic/583849/Tashkent
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ (روس دیلینده) Statistics of the subdivisions of Tashkent Archived 2015-02-07 at the Wayback Machine.
- ^ KapaMeлb «ЛaйMa». CдeлaHo B TaшkeHTe


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/مئی ۲۲
دونیا بایولوژی موختلیفلیک گونو، ايسرائيلده: بیت المقدس گونی، ایران دا: ملا صدرانین خاطیرلهمه گونی
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/رویدادلار
- ۱۹۶۰ - شیلینین جنوبوندا ییرمیاینجی میلادی قرنینین ان آغیر زلزلهسی ۵٬۷۰۰ نفرین جانین آلدی و بو زلزبهنین سببینده بویوک موج لار ایجاد اولدو و بو موجلار آمریکادا هاوائی ایالتی و ژاپون ساحیللرینه یئتیشدی.
- ۱۹۷۲ - ریچارد نیکسون موسکو گئتدی، آمریکانین بیرینجی رئیسجومهوری اولدو کی شورویدن گوروش ائتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/دوغوملار
- ۱۸۱۳ - زادروز ریشارد واگنر آلمانی معروف آهنگساز
- ۱۸۴۴ - زادروز مری کست آمریکالی ۱۹ انجو قرنین رسّامی
- ۱۸۵۹ - زادروز آرتور کانن دویل اینگیلیسلی یازیچی، شرلوک هولمز شخصیتینین خالیقی
- ۱۹۰۷ - زادروز لارنس الیویه لندنسن تئاتر اویونچوسو، اسکارجایزهسینین قازانانی
- ۱۹۰۷ - زادروز هرژه بلژیکیلی یازیچی و کاریکاتورچی، تنتن ماجرالارینین خالیقی
- ۱۹۲۱ - زادروز جلیل شهناز (عکسده) ایرانین آدلیم تار و سه تار چالانی گئچن یوز ایلده
- ۱۹۸۷ - زادروز نواک جوکوویچ تنیسچی
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/اولوملر
- ۳۳۷ - اولومگونی: بیرینجی کونستانتین روم امپراتورو
- ۱۵۴۵ - اولومگونی: شیرشاه سوری معروف دور شیرخانا، هیندوستانین شومالیندا قیسا سوری حؤکمتین قورانی
- ۱۶۶۷ - اولومگونی: یئددینجی الکساندر رومدا کاتولیک کلیساسینین پاپلاریننان
- ۱۸۸۵ - اولومگونی: ویکتور هوقو فرانسهلیشاعیر و رومانچی ، سفیللر (بینوایان) ین خالیقی
- ۱۹۶۷ - اولومگونی: لنقستون هیوز آمریکالی شاعیر و یازیچی
- ۲۰۱۰ - اولومگونی: مارتین قاردنر آمریکالی یازیچی
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ خرداد/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ مئی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ خرداد/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ مئی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱ خرداد/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ مئی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ شوّال/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
نورالدین نباتی تۆرکیأنینگ ایقدیصادی مدلینینگ نأمه بوُلاندیغینی آیتدی
"تۆرکیأنینگ ایقدیصادی مدلی؛ مایاقوُیوم، اؤنۆمچیلیک، استخدام، داشاساتوو و اؤسۆش"
تۆرکیأنینگ غازنا و مالیه وزیری نورالدین نباتی انگلستان ینگ فایننشال تایمز قازتی نینگ تۆرکیأ ادیلیأن اولی مایاقوُیوملار حاقیندا چاپ ادن ماقالاسینا جوُغاپ بردی و تۆرکیأنینگ ایقدیصادی مدلی نینگ نأمه بوُلاندیغینی آیتدی.
نباتی "تۆرکیأنینگ ایقدیصادی مدلی؛ مایاقوُیوم، اؤنۆمچیلیک، استخدام، داشاساتوو و اؤسۆش" دییپ توییت یازدی.
فایننشال تایمز ینگ حاباری نینگ دا لینکینی برن نورالدین نباتی جوُغابینی انگلیسچه یازدی.
فایننشال تایمز سوُنگقی دؤوۆرده تۆرکیأ داشاری یورتلاردان گلوبال اؤلچِکده گلیأن سرمایالار حاقیندا ماقالا چاپ ادیپدی.
انگلیس قازت حاباریندا تۆرکیأنینگ رزرولری نینگ یوُقارلایاندیغینا اۆنس چکیپ بو مسئلأنینگ دینگه سیاحاتچیلیق گیردجیلری بیلن اۆپجۆن ادیلمأندیگی بیلدیریلیپدی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیه داشاری یورتلارا موبایل ساتیار
داشاری یورتلی تکنولوژی شرکتلری تۆرکیه ده موبایل اؤندۆرمأگه دوُوام ادیأر


text:
سانت فلیو د یبرقات
سانت فلیو د یبرقات (ایسپانجا: Sant Feliu de Llobregat) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و بارسلون اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۱٫۸ کیلومتر موربّع دیر. ۲۵ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره Instituto Nacional de Estadística (Spain)44,086 نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Ajuntament de Sant Feliu de Llobregat. Generalitat of Catalonia. یوْخلانیلیب2015-11-13.
- ^ El municipi en xifres: Sant Feliu de Llobregat. Statistical Institute of Catalonia. یوْخلانیلیب2015-11-23.
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Feliú de Llobregat»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سانت فلیو د یبرقات گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تورکیه اعتراض نوتو وئردی
تورکیه، ایسلنده اعتراض نوتو وئردی
تورکیه، تورک ملی تیمی ایله ایلگیلی ایسلنده اعتراض نوتو وئردی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: اسیر دییشیمینده ۲۰۰ نفر قوناغیمیزدیر
اردوغان، ایستانبولدا روسیا ایله اوکراینا آراسیندا اسیر دییشیمی ایله باغلی دانیشدی
بیرلشمیش میللتلردن تۆرکیهیه تشکر
آنتونیو گوترش، روسیا ایله اوکراینا آراسیندا ۲۰۰دن چوخ ساواش اسیرینین دییشیمیندهکی رولو ندنی ایله تۆرکیهیه تشکر ائتدی
پکاکا عضوو ۱۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا/یپگ عضوو ۱۴ تروریستین ضررسیزلشدیریلدیگی بیلدیریلدی


text:
عقلین کیتابا آزماسا، عؤمرون هَدَر اولماز
هرکیمکی باشین علمه قوشوب، بختهور اولماز
مین دوکتوران الده اولا، میلیونجا لیسانسین
بیر اسکناسین قویروغوجا معتبر اولماز
آتسان قیراغا فلسفهنی، تاریخی، علمی
عؤمرون بویو کلّهنده قالیب، دردسر اولماز
استخدام اولور پوللویا، مینلرله سوادلی
علم اهلینه، هئچ پوللو جهاندا نؤکر اولماز
دلّاللیغی اؤیرهنمهدی هرکیم، ایشی یاشدیر
سرو اولسا، صنوبرده، الینده ثمر اولماز
بؤرکون گؤتور انسانلارین، هم باشلارا بؤرک قوی
اوندا گلیرین آز، معاشین مختصر اولماز
دوزلوک نهدیر، اوغلان؟ نه صداقت؟ نه عدالت؟
اونلارکی گلیب انسان اوچون سیم و زر اولماز
شعری، ادبی آت چؤله، فرهنگه قلم چک
چوخ بوش بئیین اولما، بئله زادلار هُنر اولماز
دستمال اله آل، یاغدا گؤتور، بیغلاری یاغلا
اوندا تالاسان دونیانیدا، هئچ خطر اولماز
خوش داورانیشین اولسا، بگنسه مقام اهلی
آرتار مقامین، هم اورهگینده کدهر اولماز
دوکتورده، مهندسده اولارسان پولون اولسا
قورخما، باس- ها باس دونیادیر، هئچ کیم خبر اولماز
آنجاق بئله ایشلر توتاجاق سانکی جهاندا
عالم دئسین: «اوغلان! بئله سورتوک بشر اولماز»!
«آرش»ده دوروب، تنقید ائدیرسه، اونو سایما
بیر آزجا گؤنون اولسا قالین، کارگر اولماز


text:
آرشین مال آلان بولقاریستاندا
“دوغونون ایلک اوپئرا بستهچیسی” اوزئییر حاجیبیلینین اثری بولقاریستاندا صحنهلندی.
مدرن آذربایجان موسیقیسینین اؤنچوسو، ۱۹۰۸-ده بستهلهدییی “لیلا ایله مجنون” اثری ایله “دوغونون ایلک اوپئرا بستهچیسی” آدینی قازانان اوزئییر حاجیبیلینین “آرشین مال آلان” اوپئرئتی بولقاریستاندا صحنهیه قویولدو.
اولوسلارآراسی تورک کولتورو و میراثی وقفینین تشکیلاتچیلیغی، آذربایجان مدنیت باخانلیغینین دستهیی ایله تورک و مسلمان اهالینین چوخ اولدوغو قیرجاعلی شهرینده صحنهیه قویولان اوپئرئت ایله بو ایل ۱۳۵ دوغوم ایلی قوتلانان حاجیبیلینین صنعتی تانیدیلدی.
“قدریه لطیفاووا” تئاتر سالونوندا صحنهلشدیریلن اوپئرئتین یؤنتمنلییینی آذربایجان دؤولت آکادئمیک اوپئرا و باله تئاترینین باش یؤنتمنی حافیظ قولییئو اوستلندی، اویوندا تورک و بولقار صنعتچیلر یئر آلدی.
سلطانبئی قیزی گولچؤهرهنین گنج تاجیر عسگر-ین چوخ بیلمیش یولداشی سلئیمانین کؤمهیی ایله آرشین مال آلان قیلیغیندا قاپی- قاپی گزرکن گیردییی بیر ائودهکی سلطانبیین قیزی گولچؤهرهنی گؤروب عاشیق اولدوغونون حکایهسینی آنلادان اوپئرئت، بولقاریستانلی ایزلهییچیلر طرفیندن ماراقلا ایزلهنیلدی.


text:
اوزوکلرین اربابی: اوزوک قارداشلیغی
اوزوکلرین اربابی: اوزوک قارداشلیغی (اینگیلیسجه: The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring, تورکیه تورکجهسی: Yüzüklerin Efendisi: Yüzük Kardeşliği, فارسجا: ارباب حلقهها: یاران حلقه) اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش فانتزی فیلم. فیلمین باش روْللارینی شان بین، هوقو ویوینق، کریستوفر لی، اورلاندو بلوم، دامینیک مانهن، شان آستین، ویقو مورتنسن، لیو تایلر، ایان مککلن، الیجا وود جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین هاوارد شور یارادیب. ۲۰۰۱ میلادی ایلینده ۱۳ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۴ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ THE LORD OF THE RINGS - THE FELLOWSHIP OF THE RING. British Board of Film Classification. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-02-03. یوْخلانیلیب2 May 2019.
- ^ THE LORD OF THE RINGS - THE FELLOWSHIP OF THE RING [Extended version]. British Board of Film Classification. یوْخلانیلیب2 May 2019.
قارداش پروژهلرده اوزوکلرین اربابی: اوزوک قارداشلیغی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ماس د لاس ماتاس
ماس د لاس ماتاس (ایسپانجا: Mas de las Matas) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و تروئل اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۳۰ کیلومتر موربّع دیر. ۴۹۶ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۱۴۴۶ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mas de las Matas»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ماس د لاس ماتاس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
شهر افسانهسی
شهر افسانهسی –(اینگیلیس.urban legend ویا urban myth) چاغداش اویدورما نؤوعو؛ آغیزدان آغیزا یاییلان و دوغرولوغو شوبهه دوغوران موعاصیر افسانهلره وئریلن آد. بئله حکایهلرین همیشه اویدورما (گئرچکلیکدن اوزاق) اولدوغونو سؤیلهمک اولماز، آنجاق اونلار تحریف اولونموش، شیشیردیلمیش، هیجان قاتیلمیش حکایهلردیر. شهر افسانهلری نین حقیقته بنزهمهسینین باشلیجا سببی، اونلارین آراشدیریلماسی و یوخلانیلماسی اوچون خوصوصی بیلیکلرین طلب اولونماسیدیر. لطیفهلردن اونونلا فرقلهنیر کی، اونلارداکی یومور یوکو (اگر وارسا) حکایهنین اساس مقصدی دئییل. شایعهلردن فرقی ایسه، کونکرت اینسانلارلا باغلی اولماماسیندادیر. عادتاً، هانسیسا شخصین، نقل ائدنله آز علاقهلی اولان کیمسهنین، " ایش یولداشینین قوهومونون تانیشینین " و س. باشینا گلمیش حادیثه کیمی نقل اولونور. شهر افسانهسی شیفاهی اونسیتله، یاخود اینترنتله اؤتورولن موعاصیر فولکلورون بیر حیصهسیدیر. اونون یاییلماسیندا باشلیجا مقصد ایسه "دهشتلی تهلوکه" حاقیندا اینسانلاری خبردار ائتمکدیر.
قایناق[دَییشدیر]
- اسماعيل جلاللی (صادقوف)، " اينفورماتيکا ترمينلرینين ايضاحلی لوغتی " ، 2017، " باکی " نشرياتی، 996 ص.


text:
دمیرقازیق عیراقدا دؤرت ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
پنچه- کیلیت حرکتینده آیرالیقچی ترور قوراماسی پ. ک. ک نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
عیراغینگ دمیرقازیغینداقی پنچه- کیلیت حرکتینده آیرالیقچی ترور قوراماسی پ. ک. ک نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
تۆرکیأنینگ میللی قورانماق وزیرلیگی بو حاباری تاصصیقلادی.
دِگیشلی حابارلار
دمیرقازیق عیراق دا 4 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ دوُوام اتدیریأن پنچه- کیلیت حرکتینده پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
ایکی آیدا غاللا کریدوریندان 5.4 میلیون تن غاللا گچیریلدی
غاللا کریدوری تۆرکیأنینگ دیپلماتیک تاغاللاسی بیلن یوُلا قوُیولیپدی
خلوصی آقار: اژه دنگیزینده پاراحاتچیلیق چؤزگۆت ایسلهیأریس
تۆرکیأنینگ قوُرانماق وزیری: اژه دنگیزینده پاراحاتچیلیق چؤزگۆت ایسلهیأریس


text:
جیمز جونز (یازیچی)
جیمز جونز (یازیچی) (اینگیلیسجه: James Jones (author)) آمریکالی رومانچی و یازیچی - .۶ نوْوامبر ۱۹۲۱ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۵ ایل عومر ائلهییب و ۰۹ مئی ۱۹۷۷ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«James Jones (author)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده جیمز جونز (یازیچی) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ماحمید زنگ آچمیشدی
- توضیحات
- منتشر شده در دوشنبه, 18 فروردين 1393 21:20
وئریب لر مخدره بندینه. سوروشدوم نولوب ددی رییس زیندانینان سوزلشمیشم. تانییرم بیله سین بیلرم کی حتمن بیر اعتراض ائلییب و اودا پیس دانیشیب و ماحمید دا جاوابین وئریب اونا آغیر گلیب. دییردی اوزون کی بیلرسن من چکه بیلمرم بیزه توهین ائلسین لر ایندی فرق ائلمز زیندان اولا یا ائشیه...
شنبه قراریدی باریش گئده ماحمیدین ملاقاتینا. اولمادی... بایرام نان سونرا ایلک گوروش لری اولاجایدی...اولمادی آخی بیزیم بو رییس زیندانیمیز نه بیلر کی... کیم بیلیر کی اودا بیلسین
بیر سری باریش دییردی آتیلانی آپارمیرام ماحمیدین ملاقاتینا. باریش، آتیلادان گیزلی گئدیر ماحمیدین ملاقاتینا. دییردی آتیلا هر سری ملاقاتدان دونور بیر هفته مریض اولور، اذیت اولور، بهانه توتور
تبریز زیندانیندا حضوری ملاقات لاری ییغشدیریب لار ایندی فقط کابینی ملاقات اولور. آتیلا مجبوردی آتاسین شوشه لرین دالیسینان گورسون، سسین تیلفونان ائشیتسین. بودا اونلارین پایی بو دونیادان
آتیلا آتاسینین قوجاغینا حسرت قالیب و ماحمید آتیلانی قوجاغلاماغا حسرت. نه اوپه بیله جک نه ال لرین ال لرینه توتا بیله جک. اینانا بیلمیرم بو حسرت قراردی 9 ایل چکه.اینانا بیلمیرم
بو 9 ایل بیر شوشه دالیسندا گئچه جک گوروش لری. هامان شوشه لر کی قویمور ال لری بیر بیرینه چاتسین و بیر سس کی تیلفون دالیسنان گلیر.
باریش دییردی آتیلا چوخ داریخیر آتاسینا ایستیرم ایجازه وئرسلر یولیه م زیندانا بیر نئچه گون قالسین آتاسینین یانیندا بئلکه بو داریخمالاری قوتاردی. بیر لحظه دوندوم بو سوزدن سونرا آتیلانین داریخما داواسی زیندان دی
یادیما گلدی ماحمید بیر سری ملاقات دان قئیتدی بنده. توتقونیدی. آتیلا آغلامیشدی بتر آغلامیشدی سیگار ایسته دی گئتدیک اوتوردوق حیاطین بیر طرفینده سیگارلاشدیق یئره باخیردی
سیگار قوتولدی ماحمید...
89 یادیما گلیر ایلک گوروشموز زیندانان سونرا. بتر ماحمیدا دارخمیشدیم زنگ وئردیم و بیر قرار قویدوق. ماحمید ددی آتیلا منن آیری توشمور اونودا گئتیره جاغام قرار اولدی بیر پارک دا گوروشک. ماحمید یئتیردی آتیلا قوجاغیندایدی. سیخیلمیشدی ماحمیدین قوجاغینا و آیریلماق بیلمیردی. سئونیجی گوزلرینن اوخوماق اولوردی. گولوش لو دوداق لارینان. بیر آن آتیلا ماحمیدین قوجاغینان توشدو قاچا قاچا گئتدی پارکین بیر طرفینده اویونجاق اولان یئره من و ماحمید آتدیم لیردیق
بیراز آتیلادان فاصیله آچدیق بیر دیقه گئچمه میشدی که آتیلانین آغلاماق سسینه دوندوق آتلا گورموشدو آتاسی اوزاقلاشیر آغلیه آغلیه قاچیردی آتانین طرفینه. ماحمید گوزلرین سیلدی آلدی قوجاغینا ددی:"آتیلا اوغلوم بیز کی بیر یئره گئتمیردیق ائله بیردا آتدیم لیردیق نیه آغلیرسان؟"
آتبلا ددی "او سری ده گئدنده ددین بیز بیر یئره گئتمیریق کی بیرداییق..."
سیگار قوتولدی


text:
آتن
آتئن (یۇنانجا: Aθήva - آتئن) - یونانیٛن پایتختیٛ و تخمیناً ۴ میلیوْن اهالیسییله ان بؤیۆک شهری. قدیم یۇنان مدنیّتینین ده مرکزی اوْلمۇشدۇر.
آتئن قدیم چاغلاردا دا اهمییتلی بیر تیجارت و مدنیّت مرکزی ایدی. آدیٛ، قوْرۇیۇجۇسۇ اوْلان مۆحاریبه الهی سی آتن'دان گلمکددیر. ۱۸۹۶ و ۲۰۰۴ یای اوْلیمپییا اوْیۇنلاریٛ'نا ائو صاحیبلیی ائتمیشدیر.
تاریخیدَییشدیر
یاخیٛن شرق طرفدن باخدیٛغیٛمیٛزدا اوروپانیٛن ایلک شهری دمک اوْلار. اوروپادان باخدیٛقدا ایسه غربدن شرقه بیر کؤرپۆ روْلۇ اوْینادیٛغیٛنیٛ گؤرۆرۆک
جوْغرافییاسیٛ و ایقلیمیدَییشدیر
آتندا سۇبتروْپیک یاریٛمصحرا ایقلیمی مۆشاحیده اوْلۇنۇر. بعضاً قیٛشدا هاوالار چوْخ سوْیۇق کئچیرو قار یاغیٛر. یای چوْخ ایستی و قۇرۇ کچیر. آپرل-نوْیابر دؤورۆنده هاوالاریٛن سوْیۇق کچمسی ایستیسنا حالدیٛ. اؤلکده بعضاً آیلارلا یاغیٛش یاغمیٛر. آرالیگ دنیزینین تأثیری نتیجسینده پاییٛز چوْخ اۇزۇن کچیر، یاز ایسه بیر آز سوْنرا گلیر.
اهالیسیدَییشدیر
۴٫۰۱۳٫۳۶۸ نفر
مدنیّتیدَییشدیر
ایقتیصادییاتیٛدَییشدیر
۱-جی دۆنیا مۆحاریبسیندن سوْنرا آتن هم داخیلی، هم ده خاریجی تیجارت مرکزی اوْلدۇ. حال-حاضیردا اؤلکنین ان بؤیۆک صنایعئ شهری ساییٛلیٛر. ان بؤیۆک صنایعئ ساحلری پامبیٛقتوْخۇما، ایچکی، سابۇن، کیمیوی ماددلر و خالچاچیٛلیگدیٛر. ۱۹۸۰-جی ایلدن بۇ یانا هاوا کیرلیلیینین قارشیٛسیٛنیٛ آلماق اۆچۆن بؤیۆک تدبیرلر گؤرۆلمۆشدۆر. ۲۰۱۱-جی ایلدن داها دا کریتیک وضیعت آلمیٛش ایقتیصادی بحران پایتخت آتنندان دا یان کچممیشدیر. حال-حاضیردا بۇ شهر مۆختلیف سیاسی و ایقتیصادی اعتیراز آکسییالاریٛنیٛن مرکزی حالیٛنا گلمیشدیر.


text:
اوزوکلرین اربابی: ایکی قولله
اوزوکلرین اربابی: ایکی قولله (اینگیلیسجه: The Lord of the Rings: The Two Towers, تورکیه تورکجهسی: Yüzüklerin Efendisi: İki Kule, فارسجا: ارباب حلقهها: دو برج) اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش فانتزی فیلم. فیلمین باش روْللارینی هوقو ویوینق، اورلاندو بلوم، دامینیک مانهن، کریستوفر لی، برنارد هیل، شان آستین، ویقو مورتنسن، لیو تایلر، ایان مککلن، الیجا وود جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین هاوارد شور یارادیب. ۲۰۰۲ میلادی ایلینده ۶ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۲ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Two Towers-Gollum.jpg
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ THE LORD OF THE RINGS - THE TWO TOWERS. British Board of Film Classification. یوْخلانیلیب2 May 2019.
- ^ THE LORD OF THE RINGS - THE TWO TOWERS [Extended version]. British Board of Film Classification. یوْخلانیلیب2 May 2019.
قارداش پروژهلرده اوزوکلرین اربابی: ایکی قولله گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تورم
تورُّم یا شیشمک اؤلکه حیاتینین بۆتون ساحهلریله سیخ صورتده باغلیدیر. سیاسی پروسِس لر، ایقتیصادی دییشیکلیکلر، اۇلوسلار آراسی موناسیبتلر و. .. تورّم سوییهسینه اوْپئراتیو فوْرمادا ائتکی(تاثیر) گؤسترمک قابلیتینه مالیکدیر. دئسک کی، تورّم یئنی دؤور تاریخینین محصولودور اوْندا سهو ائدریک. بیر آز آراشدیرساق گؤرریک کی، بۇ تاریخ بوْیو جمعیتین قاباقجیل پروبلمی کیمی مؤوجود اوْلموشدور. بۇ پروسس دمیر پولون کاغیذ پوللا عوض اوْلونماسیندان سوْنرا اوْریتایا چیخمیشدیر. کاغیذ پوللارین چاپیندان سوْنراپول مردم نظرن دَیَردن دوشمهیه باشلاییردی. گلهجکده تورّم آدلاندیریلان بۇ پروسس-پولون آلیجیلیق قابیلیتینین آزالماسی چاغداش دؤورون ان بؤیوک پروبلملریندن بیری کیمی اوْرتایا چیخماغا باشلادی. قیمتلرین هر جور آرتماسی تورّم دئمک دئییلدیر. قیمتلر محصولون کئیفیتینین یاخشیلاشدیریلماسیندان، اۆرتیم (تولید) خرجلرینین آرتماسیندان، بایرامقاباغی قیمتلرین قالخیمیندان اوْلا بیلر. تورّم مجمو طلبله مجمو تکلیف آراسیندا بالانسین پوزولماسی نتیجهسینده اؤلکهنین بۆتون بازارلاریندا قیمتلرین عۆمومی آرتیمینا سبب اوْلور. تورّم آنلاییشینا، تورّم پروسسینه مۆختلیف ایستیقامتلرده یاناشماق اوْلار


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/سپتامبر
۱ سپتامبر ایراندا زلزله، دونيادا ایلک سوپرمارکت
۱۷۵۲— آزادلیق زنگی فیلادلفیيايا گتیریلمیشدیر.
۱۹۲۸— احمد ذوقو آلبانی نی سلطنت، اؤزونو ایسه پادشاه اعلان ائتمیشدیر.
۱۹۳۹— جورج ج. مارشال بیرلشمیش شتاتلار اوردوسونون شتاب رییسی اولموشدور.
۱۹۵۱— لندن ده دونيادا ایلک سوپرمارکت آچیلمیشدیر.
۱۹۶۲— ایراندا زلزله نتیجهسیند ۲۰۰۰۰ نفر هلاک اولموشدور.
۱۹۶۹— معمر قذافی لیبی ده چئوریلیش يولو ایله رهبرلیگی اله آلیر.
۱۹۹۲— آذربایجان جمهوریتی بیرلشمیش عرب امیرلیکلری ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۲ سپتامبر: چینده ایلک تلویزیون، تایتانیکین بقایاسینین آشکارلانماسی
۱۶۴۲ — اینگیلیس مجلیسی تئاتری قاداغان ائدیر.
۱۷۸۱ — لوسآنجلس شهرینین اساسی قویولور.
۱۹۲۲ — فورد کارخانالاریندا ایشه مست گلمک قاداغان ائدیلیر.
۱۹۵۸ — چینده ایلک تلویزیون.
۱۹۶۵ — اینترنتین اجدادی اولان آرپانت میدانا چیخیر.
۱۹۸۵ — فرانسیز سفری تایتانیکین بقایاسینی آشکار ائدیر.
۱۹۹۱ — تجزیهچی داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی آذربایجان شوروینین ترکیبیندن چیخدیغینی بیان ائدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۳ سپتامبر: ایلک کونسرو کارخاناسی، ایتالیانین تسلیم اولماسی
۱۲۶۰ — عربلر و مملوکلر آراسیندا آین-جلوت دؤیوشو باش وئرمیشدیر.
۱۵۸۸ — گنجه قالاسی تیکدیریلیب.
۱۷۸۳ — بریتانیا آمریکانین موستقیللییینی تانیمیشدیر.
۱۸۵۹ — شیخ شامیل داغیستاندان سنتپترزبورگا گتیریلمیشدیر.
۱۹۱۲ — لندنده دونیانین ایلک کونسرو کارخاناسی ایستیفادهیه وئریلمیشدیر.
۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: ایتالیا تسلیم اولموشدور.
۱۹۵۲ — تورک بایراغی آغری داغینین قولهسینه سانجیلمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۴ سپتامبر: گوگل شیرکتی، ایلک الکتریک لامپی
۱۴۷۹ — ایسپانیا قناری آدالارینی اله کئچیرمیشدیر.
۱۸۰۲ — آلمان عالیمی گئورگ فریدریش گروتفند بابیل الیازمالارینی ترجومه ائتمیشدیر.
۱۸۸۲ — توماس ادیسون ایلک الکتریک لامپینی تقدیم ائتمیشدیر.
۱۹۳۷ — میللتلر جامیعهسی عرب و ایسرائیل دؤولتلرینین یارادیلماسی ایدیعاسینی بهیهنیر.
۱۹۶۳ — فرانسهلی سیاستچی روبرت شومان (آوروپا بیرلیگینین بانیلریندن بیری) وفات ائتمیشدیر.
۱۹۷۵ — «چتو؟ قدئ؟ کوقدا؟» وئریلیشینین ایلک بوراخیلیشی.
۱۹۹۸ — «گوگل» شیرکتینین اساسی قویولور. باخ – دانیش – دییشدیر
۵ سپتامبر: ایلک بنزین پومپو، محمدعلی کلی اولمپیک قهرمانی
۱۸۸۵ — دونیادا ایلک بنزین پومپو آمریکادا قوراشدیریلیر.
۱۹۰۵ — روسیه-ژاپن موحاربهسینین سونو.
۱۹۱۸ — روسیهده «قیرمیزی تررور»اون باشلانغیجی.
۱۹۵۰ — سوریهده اساسی قانون قبول ائدیلیر.
۱۹۶۰ — محمدعلی کلی اولمپیک قهرمانی اولدو.
۱۹۷۱ — کانادادا ایلک فرانسه دیللی تلویزیون.
۱۹۹۱ — نلسون ماندلا جنوبی آفریقانین باشچیسی اولدو. باخ – دانیش – دییشدیر
۶ سپتامبر: آذربایجان میلی تیمینین ان بؤیوک حسابلی مغلوبیتی قیده آلینمیشدیر.
۱۷۱۶ — بوستوندا ایلک آمریکالی دنیز فانوسو.
۱۸۵۲ — اینگیلیسده ایلک پولسوز کیتابخانا.
۱۸۷۳ — روس ایمپیراتوریسی خیوه خانلیغینی ایشغال ائدیر.
۱۹۵۲ — ژنوده موؤلیف حوقوقلاری حاقیندا بینالمیللی قرارداد ایمضالانیر.
۱۹۸۶ — آنکارادا کنیسهده ترور عملی: ۲۱ نفر هلاک اولور.
۱۹۹۴ — آذربایجان جومهوریتی قمر آدالاری ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۱۹۹۵ — فرانسه ایله اویوندا آذربایجان میلی تیمی ۱۰:۰ مغلوب اولور. باخ – دانیش – دییشدیر
۷ سپتامبر: برزیلده موستقیللیک گونو، موزامبیکده پیروزلوق گونو
۱۸۱۲ — موسکویا حمله ائدن ناپلئون روسلاری شهرین ۷۰ مایل غربیندهکی بورودینودا اوتوراق ائتدی.
۱۸۸۲ — نیویورکدا بیر محله الکتریکله تجهیز اولونور.
۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: ایتالیا موتفیقلره تسلیم اولدو.
۱۹۵۳ — خروششوو شوروی رهبری اولور.
۱۹۵۶ — بیرلشمیش میلتلر سازمانی بردهلیگی و برده تیجارتینی قاداغان ائدن قطعنامه قبول ائدیر.
۱۹۸۶ — شیلیده پینوچت سویقصده معروض قالدی، ۵ موحافیظی اؤلدو.
۱۹۹۲ — آذربایجان جومهوریتی ژاپن ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۸ سپتامبر: قودسون تالانی، بوداپستین فتحی
۷۰ — ایمپیراتور تیتین رهبرلیییندهکی روم اوردوسو قودسو تالان ائتدی.
۱۳۳۱ — استفان دوشان اؤزونو صربیستان شاهی اعلان ائتدی.
۱۵۰۴ — میکلآنژ "داوود" هیکلینی تاماملادی.
۱۵۲۹ — سولطان سولیمان قانونینین رهبرلیییندهکی عوثمانلی ایمپیراتوریسی بوداپستی فتح ائتدی.
۱۶۳۶ — آمریکانین ان قدیم بیلیمیوردو هاروارد بیلیمیوردو یارادیلمیشدیر.
۱۸۶۲ — عوثمانلی ایله اوروپا دؤولتلری آراسیندا ایستانبول پروتوکولو ایمضالانمیشدیر.
۱۸۸۶ — جنوبی آفریقانین ان بؤیوک شهری ژوهانسبورقورن اساسی قویولموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۹ سپتامبر: ایلک گؤی پوستو سرویسی، قیبریسین توتولماسی
۳۳۷ — روم ایمپیراتوریسی پارچالانمیشدیر.
۱۵۷۰ — عوثمانلی اوردوسو قیبریسی توتموشدور.
۱۸۲۵ — بتهوونین سون کونسرتی اولموشدور.
۱۸۳۵ — فرانسهده سانسور: کاریکاتور چکمک قاداغان ائدیلمیشدیر.
۱۹۱۱ — دونیادا ایلک دفعه اینگیلیسده گؤی پوستو سرویسی میدانا گلمیشدیر.
۱۹۴۴ — بولغاریستان فاشیزمدن آزاد اولونموشدور.
۱۹۵۵ — شوروی و آلمان دیپلوماتیک علاقهلری برپا ائتمیشلر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۰ سپتامبر: تونیسده ایلک اساسی قانون، رومون ایشغالی
۱۱۷۲ — میصرده عباسیلر خیلافتینین یارانماسی اعلان اولونموشدور.
۱۵۸۸ — اینگیلیس دنیزچیسی توماس کائندیش تاریخدهکی ۳-جو اوغورلو دونیا سیاحتینی باشا چاتدیرمیشدیر.
۱۸۲۳ — سیمون بولیوار پرونون رئیسجومهورو اعلان ائدیلمیشدیر.
۱۸۳۵ — آلماندا اوزونلوغو ۱۰ کیلومتر اولان ایلک دمیر یولو خطی آچیلمیشدیر.
۱۸۵۷ — تونیسده ایلک اساسی قانون ایجرایا داخیل اولموشدور.
۱۹۳۲ — نیویورک متروسونون ۳-جو خطی آچیلمیشدیر.
۱۹۴۳ — ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: آلمان اوردوسو رومو اله کئچیرمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۱ سپتامبر: ایلک تلقراف خطی ایشه دوشوب، آمریکادا ۱۱ سپتامبر ترور عملی باش وئریب.
۱۸۲۳ — اینگیلیس ایقتیصادچیسی دیوید ریکاردو وفات ائدیب.
۱۸۵۱ — مشهور موؤلیم، ناشیر و تورکشوناس ایسماعیل قاسپیرالی آنادان اولوب.
۱۸۵۳ — ایلک دفعه تلقراف خطی ایشلهمیشدیر.
۱۸۸۸ — تورونتوداکی صنایع نوماییشگاهیندا ایلک دفعه اولاراق تکرار ائدیلمک اوچون اینسان سسی یازیلمیشدیر.
۱۹۱۴ — روسیه اوردوسو اوتریش-مجاریستان اوزرینده غلبه چالیر.
۱۹۹۲ — آذربایجان جومهوریتی غنا ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۲۰۰۱ — آمریکادا ۱۱ سپتامبر ترور عملی: دونیا تیجارت مرکزینین اکیز قوللهلری و آمریکا مودافعه ناظیرلییینین بیناسی طیاره حملهلرینه معروض قالدی، ۲ مترو ایستگاهی یارارسیز حالا دوشدو. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۲ سپتامبر: مارافون دؤیوشو باش وئریب. کولومب دونیا سیاحتینه باشلاییب.
۴۹۰ میلاددان اؤنجه — مارافون دؤیوشو باش وئریب.
۱۵۰۴ — کریستوف کولومب دونیا سیاحتینه باشلامیشدیر.
۱۷۲۳ — روس قوشونو خزر اطرافی رایونلاری و باکینی ایشغال ائدیر.
۱۹۵۳ — خروششوو شوروینین رهبری سئچیلمیشدیر.
۱۹۶۶ — اصالتاً جنوبی آذربایجاندان اولان آمریکا وطنداشی فضایا گئدن ایلک خانیم انوشه انصاری آنادان اولور.
۱۹۸۰ — تورکیهده ارتش حاکیمیتی اله آلیر. جومهوریت تاریخینده ۳-جو دفعه ارتش سیاسی حاکیمیته آچیق شکیلده موداخیله ائدیر.
۲۰۰۱ — یازیچی، ترجومهچی ماناف سولیمانوو وفات ائتمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۳ سپتامبر: دونیا فوری یاردیم گونو؛ بینالمللی برنامهچیلر گونو.
۱۷۸۸ — نیویورک آمریکانین پایتختی اعلان ائدیلمیشدیر.
۱۸۹۹ — آمریکادا ایلک تصادوف باش وئرمیشدیر.
۱۹۰۱ — فراسنهده اوتوموبیللره مجبوری صورتده نومره نیشانلاری وئریلمهیه باشلانمیشدیر.
۱۹۰۲ — اینگیلیسده ایلک دفعه اولاراق مادی مدرک کیمی بارماق اثریندن ایستیفاده اولونموشدور.
۱۹۴۴ — چان کای شی چینین رئیسجومهورو سئچیلمیشدیر.
۱۹۶۲ — آلبانی ورشوو موقاویلهسی تشکیلاتیندان چیخمیشدیر.
۱۹۹۶ — توپاک شکور قتله یئتیریلمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۴ سپتامبر: ناپلئون اوردوسو موسکویا داخیل اولموشدور؛ وینده اوپک فعالیته باشلامیشدیر.
۱۸۱۲ — ناپلئون اوردوسو موسکویا داخیل اولموشدور.
۱۸۲۹ — ادیرنه صولحو ایمضالانمیش، روسیه-عوثمانلی مۆحاریبهسی سونا چاتمیشدیر.
۱۸۵۳ — تورکیه ایله روسیه آراسیندا کریم مۆحاریبهسی باشلامیشدیر.
۱۸۶۷ — مارکسین "کاپیتال" اثرینین ایلک جیلدی نشر اولموشدور.
۱۹۲۰ — جنوبی آذربایجانا ایرانین ترکیبینده گئنیش موختاریت وئریلمهسی اوچون موباریزه آپارمیش اینقیلابچی شیخ محمد خیابانی وفات ائتمیشدیر.
۱۹۶۰ — وینده اوپک فعالیته باشلامیشدیر.
۲۰۰۶ — ایستانبولدا تورکدیللی دؤولتلرین خوصوصی سرویس اورقانلاری رهبرلرینین کونفرانسی کئچیریلمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۵ سپتامبر: کوستاریکا، السالوادور، قواتمالا، هوندوراس و نیکاراقوآدا موستقیللیک گونو.
۱۸۳۵ — چارلز داروین "بیقل" کؤرپوسوندن قالاپاقوس آدالارینا یئتیشمیشدیر.
۱۹۱۶ — سوم دؤیوشونده اینگیلیسلر دونیادا ایلک مارک ۱ تانکینی تستدن کئچیرمیشلر.
۱۹۲۸ — اینگیلیس میکروبیولوژیست الکساندر فلمینگ دونیادا ایلک دفعه پینیسیلین الده ائتمیشدیر.
۱۹۳۵ — نورنبرق قانونلاری ایله یهودیلر وطنداشلیقدان محروم ائدیلمیشلر، آلمانین دؤولت نمادی سینمیش صلیب اولموشدور.
۱۹۵۰ — کوره مۆحاریبهسی: آمریکا اؤز یئنمهلرینی جنوبی کورهنین اینچئون شهرینه یئرلشدیرمیشدیر.
۱۹۵۹ — نیکیتا خروششوو شوروی رهبرلری آراسیندا ایلک دفعه آمریکایا سفر ائتمیشدیر.
۱۹۷۱ — "قرینپیس" تشکیلاتینین ایلک ایقدامی کئچیریلمیشدیر (آلاسکاداکی آتومی تستلرینه قارشی) باخ – دانیش – دییشدیر
۱۶ سپتامبر: مکزیک موستقیلییینی اعلان ائتدی؛ مالزی دؤولتی یارادیلدی.
۱۸۱۰ — مکزیک ایسپانیادان موستقیلییینی اعلان ائدرک، موحاربهیه باشلادی.
۱۸۵۹ — دیوید لیوینقستون نیاسا گؤلونون ساحیلینه چیخان ایلک اوروپالی اولدو.
۱۹۰۸ — ویلیام دورانت طرفیندن "جنرال موتورز" شیرکتی تأسیس ائدیلدی.
۱۹۱۸ — روسیهده "قیرمیزی بایراق نیشانی" تأسیس ائدیلدی.
۱۹۶۳ — مالزی دؤولتی یارادیلدی.
۱۹۷۸ — ایرانین طبس شهرینده باش وئرن زلزله ۱۵ مین آدامین اؤلومونه سبب اولدو.
۱۹۹۹ — وولقودونسکدهکی ترور عملینده ۱۹ نفر هلاک اولدو. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۷ سپتامبر: موریس کشف اولونموشدور؛ شوروی قوشونلاری لهیستان اراضیسینه سوخولموشلار.
۱۵۹۸ — هولند دنیزچیلری موریسی کشف ائتمیشلر.
۱۹۰۰ — اوسترالیا ایتفاقینین یارادیلدیغی اعلان اولونموشدور.
۱۹۲۲ — برلینده دونیادا ایلک دفعه سسلی فیلمین ایجتیماعی نوماییشی کئچیریلمیشدیر.
۱۹۳۹ — شوروی قوشونلاری دئمک اولار کی، هئچ بیر موقاویمته راست گلمهدن، لهیستان سرحدلرینی کئچمیش و اونون شرق قیسمتینی ایشغال ائتمیشلر.
۱۹۵۴ — یئنی تورپاقدا شوروی آتوم زیبیلخاناسی یارادیلمیشدیر.
۱۹۸۸ — سئولدا ۲۴-جو یای اولمپیک اویونلارینین آچیلیشی اولموشدور.
۱۹۹۱ — لینوس توروالدس لینوکس عملیات سیستمینین باشلانغیج کودونو نشر ائتدیرمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۸ سپتامبر: شیلی موستقیلییینی اعلان ائتمیشدیر؛ نیویورک تایمز نشریهسی تأسیس اولونموشدور.
۹۶ — قدیم رومدا بئش یاخشی ایمپیراتور دؤورو باشلامیشدیر.
۱۷۹۳ — آمریکا رئیسجومهورو جورج واشینقتون پایتخت بونؤورهسینین ایلک داشینی قویموشدور.
۱۸۱۰ — شیلی موستقیلییینی اعلان ائتمیشدیر.
۱۸۵۱ — نیویورک تایمز نشریهسی تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۸۸۵ — عوزیر حاجیبیوو آنادان اولموشدور.
۱۹۳۴ — شوروی میللتلر جامعهسینین ترکیبینه داخیل اولموشدور.
۱۹۶۱ — آفریقاداکی طیاره قضاسی ۱۶ نفرین، او جملهدن بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باش کاتیبی داق خامارشؤلدون حیاتینا سون قویموشدور.
۱۹۹۸ — دومن آدلارینین و آیپی-عونوانلارین ایداره اولونماسی اوچون، آیکان شیرکتی تأسیس ائدیلمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۱۹ سپتامبر: بلژیکده دونیادا ایلک گؤزللیک رقابتی کئچیریلمیشدیر؛ فاشیست آلمان کییوی ایشغال ائتمیشدیر.
۱۸۸۸ — بلژیکین ایسپا کورورتوندا دونیادا ایلک دفعه گؤزللیک رقابتی کئچیریلمیشدیر.
۱۸۹۳ — یئنیزلاند دونیادا ایلک دفعه خانیملارا سئچکی حوقوقو وئرمیشدیر.
۱۹۲۸ — نیویورکدا میکی ماوس حاقیندا ایلک کارتونی فیلمینین نوماییشی اولموشدور.
۱۹۳۹ — شوروی اوردوسو ویلنیوسو ایشغال ائتمیشدیر.
۱۹۴۱ — ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: کییو فاشیست آلمان طرفیندن ایشغال اولونموشدور.
۱۹۵۲ — مککارتیزم آپوفوزو: چارلی چاپلین کومونیستلرین تعصوبونو چکمکده ایتیهام اولونموشدور.
۱۹۸۲ — ایسکات فالمان ایلک ایکی گولوش، :-) و :-( گولوشلرینین ایدیعاسینی ایرهلی سورموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۰ سپتامبر: ایلک کن فیلم فستیوالینین آچیلیشی اولموشدور؛ باکیدا عصرین موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
۱۵۱۹ — فردیناند ماژلان سفری باشلامیشدیر.
۱۷۹۲ — فرانسهده ارله آروادین بوشانماسینا ایجازه وئریلمیشدیر.
۱۹۱۸ — باکی کومیسیونلاری گولهلنمیشلر.
۱۹۴۶ — ایلک کن فیلم فستیوالینین آچیلیشی اولموشدور.
۱۹۹۳ — آذربایجانین میلی مجلیسی اؤلکهنین موستقیل دؤولتلر بیرلییینه داخیل اولماسینا سس وئرمیشدیر.
۱۹۹۴ — باکیدا عصرین موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
۲۰۰۸ — پاکیستانین پایتختی ایسلامآبادداکی ماریوت مهمانخاناسیندا باش وئرن ترور عملی نتیجهسینده ۵۳ نفر حیاتینی ایتیرمیش، ۲۶۶ نفر یارالانمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۱ سپتامبر: ۱۱-جی اینوکنتی پاپ تختینه چیخمیشدیر؛ مالت موستقیلییینی اعلان ائتمیشدیر.
۱۶۷۶ — ۱۱-جی اینوکنتی پاپ تختینه چیخمیشدیر.
۱۷۹۲ — فرانسهده بیرینجی فرانسه جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
۱۹۲۲ — آمریکا رئیسجومهورو وارن جی. هاردینق فیلیسطینده یهودی دؤولتی یارادیلماسی ایدیعاسینی دستکلهمیشدیر.
۱۹۳۳ — لیپسیقده ریخستاقی یاندیرماقدا ایتهام اولونان کومونیستلر اوزرینده محکمه روندی باشلامیشدیر.
۱۹۴۴ — سانمارینو آنتیهیتلر ائتیلافینا قوشولموشدور.
۱۹۶۴ — مالت موستقیلییینی اعلان ائتمیشدیر.
۱۹۹۹ — تایواندا باش وئرن زلزلهده ۲۰۰۰ نفر حیاتینی ایتیرمیشدیر. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۲ سپتامبر: بولغار شاهلیغی یارادیلمیشدیر؛ ایران-عراق موحاریبهسی باشلامیشدیر.
۱۹۰۸ — بولغار شاهلیغی اعلان اولونموشدور.
۱۹۲۱ — لاتویا، لیتوانی و استونی میلتلر جامعهسینه قبول اولونموشلار.
۱۹۳۹ — قیرمیزی اوردو و ورماخت (نازی آلمان اوردوسو)، برست شهرینده (بلاروسدا) موشترک رژه کئچیرمیشلر.
۱۹۵۱ — سوئدده ایجتماعی یئرلرده اؤپوشمهیه قاداغانلیغی قویولموشدور.
۱۹۵۵ — بؤیوک بریتانیادا تیجاری رادیو-تلویزیون باشلانیلمیشدیر.
۱۹۸۰ — عراق قوشونلارینین ایرانا سوخولماسی ایله ایران-عراق موحاریبهسی باشلامیشدیر.
۱۹۹۱ — تاجیکیستاندا کومونیست حزبی قاداغان اولونموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۳ سپتامبر: اولدوزشوناس یوهان گاله نپتون سیارهسینی آشکار ائتمیشدیر؛ آذربایجان دیلی آذربایجانین دؤولت دیلی اعلان اولونموشدور.
۱۸۲۱ — یونان اینقیلابی: قیامچیلار تریپولیتسایا داخیل اولموش و شهرین بوتون موسلمان اهالیسینی قتله یئتیرمیشلر.
۱۸۴۶ — اولدوزشوناس یوهان گاله نپتون سیارهسینی آشکار ائتمیشدیر.
۱۸۸۹ — فوسادزیرو یامایوتی نینتندو آدلی اویون کارتلاری ایستحصال ائدن شیرکتین اساسینی قویموشدور.
۱۹۱۳ — فرانسهلی طیارهچی رولان قاروس تاریخده ایلک دفعه مدیترانه دنیزینین سطحی ایله بیر ساحیلدن آیریسینا اوچموشدور.
۱۹۲۳ — بولغاریستاندا سپتامبر عوصیانی باشلامیشدیر.
۱۹۳۲ — نجد و حیجاز شاهلیغی سعودی عربیستان شاهلیغی ایله بیرلشدییینی اعلان ائتمیشدیر.
۱۹۸۹ — آذربایجان دیلی آذربایجانین دؤولت دیلی اعلان اولونموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۴ سپتامبر: محمد پیغمبر مدینهیه گلمیشدیر؛ سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۶۲۲ — محمد پیغمبر مکهدن مدینهیه گلمیشدیر.
۱۸۰۱ — شرقی گورجوستان روسیه ایمپیراتوریسینا بیرلشدیریلمیشدیر.
۱۸۵۲ — فرانسهلی هنری جیفار دونیادا ایلک دفعه بالوندا اوچوش حیاتا کئچیرمیشدیر.
۱۹۴۸ — هوندا موتور شیرکتی تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۹۶۸ — سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۱۹۹۸ — فرانسهنین لیون شهرینده دونیادا ایلک دفعه اینسان قولونون کؤچورولمهسی اوچون جراحی عملیات یئرینه یئتیریلمیشدیر.
۱۹۹۹ — بیکر ایستریتده شرلوک هولمزون عابیدهسینین آچیلیشی اولموشدور. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۵ سپتامبر: الجزایر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلیر.
۱۳۹۶ — نیکوپول یاخینلیغینداکی دؤیوشده بیرینجی بایزیدین قوشونو صلیبچیلری مغلوب ائدیر. دؤیوش نتیجهسینده بولغاریستان ۱۸۷۸-جی ایلده عوثمانلینین ایالتینه چئوریلیر
۱۴۹۳ — کولومب ایکینجی دفعه آمریکایا سیاحته یولا دوشور
۱۷۶۳ — روسیهده ایلک ایجتیماعی خستهخانا
۱۸۰۴ — آمریکادا ایلک اینسان حوقوقلاری بیاننامهسی
۱۹۰۹ — فرانسهده دونیادا ایلک دفعه اولاراق گؤی حمل و نقل نوماییشگاهی آچیلیر
۱۹۱۱ — ایتالیا عوثمانلی دؤولتینه قارشی موحاریبه اعلان ائتمیشدیر
۱۹۲۶ — فورد کارخانالاریندا ۵ گونلوک ۸ ساعتلیق ایش رژیمینه کئچید
۱۹۳۲ — کاتالونیا موختاریت الده ائدیر
۱۹۶۲ — الجزایر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلیر
۱۹۷۴ — عالیملر موعلق ذرهلرین اوزون لایهسینی تخریبی بارهده بیاننامه یایدیلار
۱۹۸۷ — قاهیرهده ایلک مترونون آچیلیشی
۱۹۸۹ — لیتوانی عالی شوراسی ۱۹۴۰-جی ایل شوروی ایشغالینی قانونسوز اعلان ائدیر
۱۹۹۹ — روسیه خاریجی بورجا گؤره دونیا رهبری اولور (۱۶۰ میلیارد دولار) باخ – دانیش – دییشدیر
۲۶ سپتامبر: اوروپا دیللر گونو؛ نیظامی گنجوی، آذربایجان شاعیری و موتفکیر آنادان اولوب ۱۱۴۱؛ هونقکونق چینین نظارتی آلتینا کئچیر ۱۹۸۴؛
۲۰۰۸ — آذربایجان خانیملارینین ۳-جو کونگرهسی کئچیریلمیشدیر.
۱۸۱۵ — اوتریش، روسیه و پروس، پاریسده «موقدس ایتیفاق» یارادیرلار.
۱۸۸۷ — توماس ادیسون ایلک فونوقرافی ایختیراع ائدیر.
۱۹۳۲ — تورکیهده تورک دیل کونگرهسی توپلانمیش، ایلک دفعه "دیل بایرامی" قئید ائدیلمیشدیر.
۱۹۴۷ — اینگیلیسده فیلیسطینلیلرله یهودیلرین اؤز گلهجکلری ایله باغلی اؤزلرینین قرار وئرمهلی اولدوقلاری بیان ائدیلمیش، فیلیسطینین بوشالدیلماسی قرارا آلینمیشدیر.
۱۹۶۰ — کوبا رهبری فیدل کاسترو بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی جلسهلری تاریخینده ان اوزون نوطقی سؤیلهییر. کومونیست رهبرین چیخیشی ۴ ساعت ۲۹ دقیقه داوام ائدیر.
۱۹۹۲ — آذربایجان، ائرمنیستان و روسیه مودافعه ناظیرلری سوچیده «سیلاحلی قوهلری گئری چکمک حاقیندا» پروتوکول ایمضالاییرلار. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۷ سپتامبر: بینالمللی توریسم گونو، عومومدونیا لال-کارلار گونو
۱۱۳۰ — جنوبی ایتالیا و سیسیل، واحید سیسیل شاهلیغیندا بیرلشدیلر
۱۵۳۴ — ۱-جی سولیمانین باشچیلیق ائتدییی عوثمانلی قوشونو تبریزی توتدو
۱۷۹۱ — فرانسه یهودیلری وطنداشلیق الده ائتدیلر
۱۸۲۵ — اینگیلیسده ایلک ایجتیماعی دمیر یولو ایشه دوشدو
۱۸۸۵ — خارکوفدا روسیهنین ایلک عالی تکنیکی مکتبی آچیلدی
۱۹۴۰ — ژاپون، آلمان و ایتالیا آراسیندا حربی ایتیفاق قورولدو
۱۹۶۰ — اوستانکینو بورجونون اساسی قویولدو
۱۹۷۷ — چرنوبیل آتوم الکتریک ایستگاهی ایشه دوشدو باخ – دانیش – دییشدیر
۲۸ سپتامبر: بینالمللی حوقوقی بیلیکلر گونو، پروزا دنیز دؤیوشو
۱۵۳۸ — پروزا دنیز دؤیوشونده خیرالدین بارباروسون رهبرلیییندهکی عوثمانلی ناوگانی، موقدس روم ایمپیراتوریسینین بیرلشمیش ناوگانینی مغلوب ائتدی.
۱۷۲۴ — روس قوشونلاری ایروان قالاسینی تصروف ائتدیلر.
۱۷۹۱ — فرانسهده بردهدارلیق لغو ائدیلدی.
۱۸۶۴ — لندنده ۱-جی بینالمللی فهله انجومنی یارادیلدی.
۱۹۳۹ — شوروی و آلمان آراسیندا "دوستلوق و سرحد بارهده موقاویله" ایمضالاندی.
۱۹۵۸ — فرانسهده بئشینجی جومهوریتین اساسی قانونو قبول ائدیلدی.
۱۹۹۵ — فیلیسطین آزادلیق تشکیلاتینین رهبری یاسیر عرفاتلا ایسرائیلین باش ناظیری ایسحاق رابین، غرب ساحیلینین فیلیسطینین تابعچیلییینه وئریلمهسی اوچون راضیلیغا گلدیلر. باخ – دانیش – دییشدیر
۲۹ سپتامبر: باکی دؤولت بیلیمیوردو تأسیس ائدیلدی، موشترینین ۱۲-جی آیی آشکار ائدیلدی.
۱۵۱۵ — فرانسه و سوئیس آراسیندا ابدی صولح باغلاندی.
۱۸۸۷ — آلمانلی ایختیراعچی امیل برلینر طرفیندن قرامافون اوچون ایلک ایختیراع ثبت حاقی آلیندی.
۱۹۱۱ — ایتالیا ایله عوثمانلی ایمپیراتوریسی آراسیندا لیبی اوستونده موحاریبه باشلادی.
۱۹۱۶ — جان راکفلر "ایستاندارد اویل" شیرکتینین اساسینی قویدو.
۱۹۳۹ — لهیستان عسگرلری گئری چکیلمیش و ورشوو آلمانلارا تسلیم اولدو.
۱۹۴۳ — توکیو محکمهسی شوروی کشفیاتچیسی ریچارد زورگه حاقیندا اؤلوم حؤکمو چیخارتدی.
۱۹۵۸ — فرانسهده بئشینجی جومهوری قورولدو.
۱۹۹۱ — هائیتیده نؤوبتی دؤولت چئوریلیشی باش وئردی. باخ – دانیش – دییشدیر
۳۰ سپتامبر: بینالمللی ترجومهچیلر گونو؛ سولطان سولیمان قانونی عوثمانلی تختینده (۱۵۲۰).
۱۴۷۲ — قوتنبرق "موقدس کیتابی" چاپ ائتمیش و بو حادیثه تاریخده ایلک کیتاب چاپی کیمی دوشموشدور.
۱۶۱۸ — ۱-جی عاباس صفوی و عوثمانلی حؤکمداری خلیل پاشا مرندده صولح موقاویلهسی ایمضالامیشلار. بو موقاویله تاریخده سراب صولحو کیمی تانینیر.
۱۸۸۲ — دونیادا ایلک هیدروالکتریک ایستگاهی آمریکانین ویسکانسین ایالتینده قورولموشدور.
۱۹۱۳ — مشهور آلمان موهندیسی رودولف دیزل موعمالی شکیلده هلاک اولموشدور.
۱۹۴۹ — ماو تسدون چینین دؤولت باشچیسی سئچیلمیشدیر.
۱۹۹۱ — بینالمللی ترجومهچیلر ایتیفاقی یارانمیش و بو تاریخ ترجومهچیلر گونو کیمی قئید اولونماغا باشلانمیشدیر.
۱۹۹۲ — آذربایجان دؤولت نفت آکادمیاسینین فاریغالتحصیلی ژوزه ادوآردو دوس سانتوس آنقولا رئیسجومهورو سئچیلیر. باخ – دانیش – دییشدیر