text:
دانیشیق- 15 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین تالاس آوشار ایله اوزه ل دانیشیغی
آزربایجان، گونئی آزربایجان میللی حرکتینین خئیرینه بیر گئچیش سوره جی ایچریسینده دیر . بو سورج آزربایجاندا یاپیسال بیر دئییشیمی برابرینده گتیرجکدیر
آزربایجان دموکراسی اوجاغی: میللی حرکت نه زامانا قدر ایراندا اولوب- بیتنلر حاقیندا سوکوت ائدهجک؟ میللی فعاللارین سوکوتو اونلاری توپلومون مرجع طیفی دوروموندان آییرماغا زمین یاراتمازمی؟ ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار؟ و …. بونا بنزر باشقا سورولاریمیزین جاوابینی سیاسی آراشدیریجی سایین تالاس آوشار دان سوروشموشوق، سایغی دیر دوشونورلریمیزین امکداشلیغی ایله بو مباحیثهلرین گئنیشلنمهسی و بو مباحیثهلرین ایچیندن میللی منافعیمیز اوغروندا دوغرو بیر یول خریطهسینین ایپ اوجلارینین چیخماسینی آرزو ائدیریک.
شوبهه سیز کی ایران سیاسی سینیرلاری ایچریسینده باش وئرن اولایلار، بیزی ده بو جوغرافیانین ایچینده اولدوغوموز ایچین ایلگیلندیرمکده دیر. ایران حاکیمیتینین اؤزللیکله سون ایکی ایلده درین بیر بحران لا بوغوشدوغونا شاهیدیک. ایراندا اولایلارین هارایا گئده جه یینی میللی حرکت کسدیرمهلی و اونا گؤره تاویرینی آلمالیدیر.
دارتیشمالار سونوجو دوشونجه لری اورتایا قویوپ اورتاق بیر قرارا گلمک، دوغرو حرکت چیزگیسینی تاپیب و اورتاق چؤزومه اولاشمایی قولایلاشدیرماق، آزربایجان میللی منفعتلری یولوندا موشترک حرکت ائتمه ایمکانینی دوغورا بیلر. بو آچیدان آزربایجان دموکراسی اوجاغینین دارتیشمالارا زمین یاراتماسی تقدیره لاییقدیر.
سورونوزا گلینجه، آزربایجان میللی حرکتی اؤز ایلکلرینه دایاناراق استراتژیسینی بلیرلمه لیدیر. حرکت هر شئیدن اؤنجه آزربایجانین میللی منفعتلرینی گؤز اؤنونده بولوندورمالی و آددیملارینی بو هدف دوغرولتوسوندا آتمالیدیر. باشقا اؤنملی بیر مسئله ده بو کی میللی حرکت اؤز گوجونو دوغرو تثبیت ائتمه لی، گوجو و ایمکانلاری داخیلینده یول آلمایی پیلانلامالیدیر. خورداد اولایلاری بیزی یانیلتمامالی، او بیر استثنادیر و اولوشماسیندا میللی دویغولارین یانیندا باشقا بیر چوخ فاکتورون دا اؤنملی رول اوینادیغینی اونوتمامالیییق. خورداد اولایلاریندان سونرا میللی حرکت ده اؤزونو گؤسترمک ایچین تشبوثده بولونموش اما ایسته نن یانیتی آلامادیغینی سؤیلمه میز مومکوندور. بو چابالارین ان اؤنملیسی اورمو گؤلونون قورماسی ایله ایلگیلی اعتراض چاغیریلاری اولموشدور. اما اومولان سونوج آلینمامیشدیر. آزربایجان میللی حرکتینین گوجونو آبارتماماق لازیم، بو بیزی یانلیش موحاسیبلره سوروکلییه بیلر. آزربایجاندا گئنیش چاپدا بیر اعتراض حرکتینی باشلاتماق، بو حرکته رهبرلیک ائتمک، اونو سوردورمک، باشقا گوجلره قارشی قوروماق و آخیشینین دئییشمه مه سینی ساغلاماق میللی حرکتین بوگونکو شرطلرینده مومکون گؤزوکمه مه کدهدیر. بیزیم حتما تهراندا باش وئرن بو اعتراضی حرکتلره قاتیلمامیز گرکیر دییه بیر شئی یوخدور.
آزربایجان چوخ حساس تاریخی بیر دؤنمدن گئچیر و مرکزله باغلاری گه وشه مه کدهدیر. مرکزچی سیاسی گوجلرین یانیندا اولماق و یا آلیناجاق تاویرلا بو گروپلارین گوجله نمه سینه زمین یاراتماق میللی چیخارلاریمیزا ترس دوشمه کدهدیر. آزربایجان میللی حرکتینین آماجی بو حوکومتی ییخماق دئییل اونون داها اؤته سینده ایرانداکی عیرقچی ذهنیتی دییشدیرمکدیر، چونکو ایراندا عیرقچی ذهنیت دییشمه دیکجه آزربایجانین سورونو چؤزولمیه جکدیر. توتالیم ایسلام جومهوریتی دوشدو، ایراندا بو گون وار اولان و اقتدارا طالب اولان هانسی بیر تشکیلات بو چاغدیشی دوشونجه دن اؤزونو تصفیه ائتمیش کی بیزه یاراری اولسون. بوگون بوتون وارلیقلاری ایله آزربایجانا احتیاجی اولان تئشکیلاتلار سؤزده اولسون بئله آزربایجانلیلارین حقوقلارینا داییر اولوملو بیر مساژ وئرمه میشلردیر. اگر بونلاردان قورتولوب یارین اونلارلا موجادله ائدجه ییکسه، هزینه وئرمه میزین نه فایداسی و آنلامی واردیر. بو رئژیمله موجادیله ائتمک بوتون آجیماسیزلیغینا رغما داها آوانتاژلیدیر. آزربایجان میللتی و حرکتی اؤزو اؤز باشینین چاره سینه باخمالیدیر. بیزیم دوشونجه مرکزیمیز و ائیله م لریمیزی یؤنه تن تهران دئییل، تبریز و آزربایجان اولمالیدیر. بیز گونئی آزربایجاندا میللی ایراده نی حاکم قیلیب، اؤز وارلیغیمیزی و گوجوموزو مرکزه تحمیل ائتمه لیییک. کوردلرین تورکیه ده و عراقدا یاپدیغی کیمی. بیز کورد حرکتینی بو قونودا اؤرنک آلمالیییق. هر شئییمیزین قایناغی آزربایجان اولمالیدیر، دوشونجه لریمیزی بسله ین یئر آزربایجان اولمالیدیر. یاپمامیز گرکن ایش بو.
ایرانداکی ایچ چکیشمه هارا گئدیر؟
ایرانداکی ایچ چکیشمه لرین هارایا گئتدیگینی کسدیرمک گوج. اما بوتون اولانلارا و اولایلارا باخمایاراق هلهلیک هر شئیین رئژیمین کونتورولو آلتیندا اولدوغونو سؤیلمه میز مومکوندور و گؤزله نیلمز بیر حادیثه باش وئرمزسه رئژیمین وارلیغینی قورویا بیله جه یی مؤحتملدیر. ایکی ایله یاخین بیر سوره ده گؤروندو کی یاشیل حرکت بو توتومو ایله باشاری قازانامایاجاقدیر و یاشیل حرکتین گوددویو بو یول باشارییا اولاشمایاجاقدیر. یاشیل حرکتین یؤنتیم کادروسو بو رئژیمین بسلدیگی و ائییتدییی بیر کادرودور. اونلار ایسلام جومهوریتینین چؤکوشونو ایستمیرلر و بو چئلیشکیلی تاویرلاری بیر یئرده گوونلیک سوپاپی رولو اوینویاراق توپلومون انرژیسینین، نیفرت دویغوسونون بوشالماسینا و دولایلی بیر شکیلده رئژیمین بقاسینا یاردیم ائتمه کدهدیر. آیریجا یاشیل حرکتین، چوخ فرقلی و ضید دهنیت و یاپیدان اولوشدوغو ایچین بوتؤولویونو و دینامیکلییینی قوروماسی زور گؤرونور. اؤنوموزده کی جومهور باشقانلیغی سئچیملری چوخ اؤنملیدیر. اگر داها ایلیملی بیر موحافیظه کار گروپ ایش اوستونه گلیرسه، کی گلمه سی موحتملدیر ایصلاحاتچیلاری یئنیدن سیستئمه سوخمازلارسا بئله بیر اوزلاشما یاپیلاجاغی و حاکیمیت ایچ چئکیشملرینین بیر نبضه ده اولسون سنگیه جه یینه شاهید اولابیلیریک، آیریجا ایچریده خاتمی دؤنمینده اولدوغو کیمی نیسبی بیر آزالدیغین وئریلمه سی ده کیتله نین بیر چوخ کسیمینی ممنون ائده بیلیر. موحافیظه کارلار دا اؤز ایچینده پارچالانمیش وضعیتده دیرلر. احمدی نژاد حوکومتینین توتوم و داورانیشلاریندان راضی اولمایان گروپلار موجوددور. احمدی نژاد حاکیمیتینین هم ایچریده هم ده دیشاریدا سورومسوزجا داورانیشی موحافیظه کارلارین دا بیر چوخونو چیله دن چیخارمیشدیر. بو سببدن دولایی احمدی نژاد ذهنیتی و تاکیمینین یئنیدن ایش باشینا گلمه سی زور گؤرونور کی بو اولمازسا حاکمیتین ایشی اؤزللیکله دیش باسقیلار سببی ایله داها آغیرلاشاجاق و ایچریده یئنی پاتلاییشلارا زمین حاضرلایاجاقدیر.
جومهوری ایسیلامی بحران لار حاکیمیتیدیر و ذاتا بو بحران لاردان بسلنیر و یولونا دوام ائدیر. بو حاکمیت 30 ایلی آشقین بیر سوره ایچه ریسینده بیر آی بئله کیریزسیز یاشامامیشدیر، اونون ایچین کیریزلر ایله باش ائتمه یی یاخشی بیلیرلر.
بیز نه زامان قدر سوکوت ائده جه ییک؟
بیزیم سوکوت ائتدیگیمیزی سؤیلمک منجه یانلیش اولار. آزربایجان میللی حرکتی اؤز موجادله سینه دوام ائدیر. حرکت اؤز آخیشیندا و اؤز یولونو سوردورمکده دیر. موجادله ساده جه میدانلاردا یاپیلماز، میدان حرکتلری موجادله نین ساده جه بیر مئتودودور. آزربایجان میللی حرکتی و میللیلشمه ذهنیتی توپلوم ایچینده نهادینه اولور/قورومساللاشیر. آزربایجان میللی حرکتی بو بیچیمی ایله قیسا بیر تاریخین اورونودور. بیزیم میللی مسئله ایله ایلگیلی تجروبه میز آزدیر، میللی تشکیلاتلاریمیز یئنی شکیللنمیه باشلامیش. آزربایجان میللی حرکتی ایله پارالل بیر شکیلده و بو حرکتین ائتکیسینده، آزربایجان میللتی ده مرکزله آیریشما ایچریسینه گیرمیشدیر. بو بیر سورج مئسله سیدیر و بو سورج نورمال و دوغال بیر شکیلده گلیشمکدهدیر. بو حرکت گنج، دینامیک و چوخ بویوک پوتانسیله صاحب اولان بیر حرکتدیر. مئسله ساده جه زامان مسئله سی و بو پوتانسیل گوجون فعله چئوریلمسی سؤز قونوسودور. یاشیل حرکتله ایلگیلی سوکوتدان سؤز گئدیرسه، مرکزی قوولر آزربایجان میللتینین حاقلارینی فارس میللتی ایله ائشیت بیر شکیلده قبول ائتمدیکلری زامانا قدر بایکوت ائدیلمه لیدیرلر. مرکز یانلی تشکیلاتلار اؤزللیکله یاشیل حرکت آرتیق دئورین دییشدیغی گئرچیینی قبول ائتمهلی و اؤزلرینی یئنی شرتطرله اویغونلاشدیرمالیدیرلار. آرتیق آزربایجان ایرانین باشی دیییه مسئله نی گئچیشدیرمک مومکون دئییل. مرکزی تشکیلاتلار میللیتلر مسئله سینی و بوراداکی میللی آکتورلاری بیر وزنه کیمی قبول ائتمهلی و حسابلارینی بونا گؤره یاپمالیدیرلار.
آزربایجاندا یارانان بو اورتام تاریخیمیزده اندر راستلانان بیر حادیثهدیر و هر باخیمدان آزربایجانین خئیرینهدیر. آزربایجان، گونئی آزربایجان میللی حرکتینین له ینه بیر گئچیش سوره جی ایچریسینده دیر. بو سورج آزربایجاندا یاپیسال بیر دییشیمی برابرینده گتیرجکدیر. میللی حرکت بوتون گوجونو میللتیمیزین بو سوره جدن ساغلیقلی و اکسیکسیز گئچمه سی ایچین سفربر ائتمه لیدیر. تاریخ بیر ایکی گوندن عبارت دئییل، بعضا بیزیم فورصت گؤردوگوموز بیر دوروم داها بؤیوک تهدیدلری برابرینده گتیره بیلر. بیزیم میللت اولاراق آجی تجروبه لریمیز وار، اتابک پاریکندا، خیابانی اولایلاریندا، 21 آزرده، خالق ی موسلمان حرکتی و خورداد اولایلاریندا تهرانین تاویرینی تجروبه ائتمیش بیر میللتیک. بیر دلیکدن ایکی کره سانجیلماق خطادیر. بیز دفعه لرجه سانجیلدیق، بیر داها و بیله رک سانجیلمانین عاغیل دیشی بیر داورانیش اولدوغو آیدیندیر. هر حالدا آزربایجان میللتینین تاریخی حافیظه سینده بو اولایلار مؤوجوددور و اونون داورانیشلارینی شکیللندیریر.
بیزیم عمله گیرمه میز اوچون هانسی شرطلرین اولماسی گرکیر؟
بیزیم عمله، حرکته گئچمه میز آزربایجان میللتینین ایراده سینه باغلیدیر و آزربایجان میللی حرکتی بو ایراده یه تابع اولمالیدیر. یاپیلماسی گرکن بیر شئی اولورسا دا تامامیله یاشیل حرکتدن باغیمسیز اولمالیدیر. من شخصا بو آشامادا میدان حرکتیندن یانا دئییلم، چونکو آزربایجاندا صفلر هله نئتلشمه میش، منجه گؤزله مه پولیتیکاسی نی ایزلمک چوخ ساغلیقلی و دوغرو بیر یؤنتمدیر.
گونازپورت کوچوردو
Danışıq-15 / Azərbaycan Demokrasi Ocağının Talas Avşar ilə danışığı
Azərbaycan Demokrası Ocağı : milli hərəkət nə zamana qədər iranda olub-bitənlər haqqında sukut edəcək ? milli fəalların sukutu onları toplumun mərcə teyfi durumundan ayırmağa zəmin yaratmazmı ? İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulması bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola bilər yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var ? və …. buna bənzər başqa sorularımızın cavabını Siyasi araşdırıcı sayın Talas Avşar ilə danışmışıq , sayğı deyer düşünürlərimizin əməkdaşlığı ilə bu mubahisələrin genişlənməsi və bu mubahisələrin içindən milli mənafeimiz uğrunda doğru bir yol xəritəsinin ip uclarının çıxmasını arzu edirik
İndi ne etmeliyik?
Şubhesiz ki İran siyas sınırları içerisinde baş veren olaylar, bizi de bu cografiyanın
içinde olduğumuz için ilgilendirmekdedir. İran hakimiyetinin özellikle son iki ilde derin bir kirizle boğuşduğuna şahidik. İranda olayların haraya gedeceğini Milli Hereket kestirmeli ve ona göre tavırını almalıdır.
Dartışmalar sonucu düşünceleri ortaya qoyup ortaq bir qerara gelmek, dogru hereket çizgisini bulup ve ortaq çözüme ulaşmayı qolaylaştırmaq, Azerbaycan milli menfeetleri yolunda müşterek hereket etme imkanını doğura biler.
Bu açıdan Azerbaycan demokrasi Ocağının dartışmalara zemin yaratması teqdire layiqdir.
Sorunuza gelince, Azerbaycan Milli Hereketi öz ilkelerine dayanaraq stratejisini belirlemelidir. Herket her şeyden önce Azerbaycanın milli menfetlerini göz önünde bulundurmalı ve addımlarını bu hedef doğrultusunda atmalıdır. Başqa önemli bir mesele de bu ki Milli Hereket öz gücünü doğru tesbit etmeli, gücü ve imkanları daxilinde yol almayı pılanlamalıdır. Bezileri Mill Hereketin gücünü çox qabardaraq istediğini yapma gücüne sahib olduğunu beyan edirler ve genelde 2006 olaylarını buna örnek olaraq gösteyirler. Xordad olayları bizi yanıltmamalı, o bir istisnadır ve oluşmasında milli duyguların yanında başqa bir çox faktorun da önemli rol oynadığını unutmamalıyıq. Xordad olaylarından sonra Milli Hereket de özünü göstermek için teşebbusde bulunmuş amma istenen yanıtı almadığını söylememiz mümkündür. Bu çabaların en önemlisi Urmu Gölünün qurması ile ilgili etiraz çağırıları olmuşdur. Amma umulan sonuc alınmamıştır.
Azerbaycan Milli Hereketinin gücünü abartmamaz lazım, bu bizi yanlış muhasibelere sürükleyebiler. Azerbaycanda geniş çapta bir etiraz hereketini başlatmaq, bu herekete rehberlik etmek, onu sürdürmek, başqa güclere qarşi qorumaq ve axışının deyişmemesini sağlamaq Milli Hereketin bugünkü şertlerinde mümkün gözükmemekdedir. Bizim illa ki Tehranda baş veren bu etirazi hereketlere
qatılmamız gerekir deye bir şey yoxdur.
Azerbaycan çox hessas tarixi bir dönemden geçir ve merkezle bağları gevşemektedir. Merkezçi siyasi güclerin yanında olmaq veya alınacaq tavırla bu grupların güclenmesine zemin yaratmaq milli çıxarlarımıza ters düşmektedir.
Azerbaycan Milli Hereketinin amacı sadece bu hukumeti yıxmaq degil onun daha ötesinde İrandakı ırqçı zehniyeti deyiştirmekdir, çünkü İranda ırqçı zehniyet deyişmedikce Azerbaycanın sorunu çözülmiyecekdir. Tutalım İslam cumhuriyeti düşdü, İranda bu gün var olan ve iqtidara talib olan hansı bir teşkilat bu çagdışı düşünceden özünü tesfiye etmiş ki bize yararı olsun. Bugün bütün varlıqları ile Azerbaycana ehtiyacı olan teşkilatlar sözde olsun bele Azerbaycanlıların huquqlarına dayir olumlu bir mesaj vermemişlerdir. Eyer bunlardan qurtulub yarın onlarla mücadele edeceyikse, hezine vermemizin ne faydası ve anlamı vardır. Bu rejimle mücadile etmek bütün acımasızlığına reğmen daha avantajlıdır. Azerbaycan milleti ve hereketi özü öz başının çaresine baxmalıdır.
Bizim düşünce merkezimiz ve eylemlerimizi yöneten Tehran deyil, Tebriz ve Azerbaycan olmalıdır. Biz Güney Azerbaycanda milli iradeni hakim qılıb, öz varlığımızı ve gücümüzü merkeze tehmil etmeliyik. Kürdlerin Türkiyede ve Iraqda yapdığı kimi. Biz Kürd hereketini bu qonuda örnek almalıyıq. Her şeyimizin qaynağı Azerbaycan olmalıdır, düşüncelerimizi besleyen yer Azerbaycan olmalıdır. Yapmamız gereken iş bu.
İrandaki iç çekişme hara gedir?
İrandakı iç çekişmelerin haraya getdiyini kesdirmek zor. Amma bütün olanlara ve olaylara baxmayaraq helelik her şeyin rejimin kontorolu altında olduğunu söylememiz mümkündür ve gözlenilmez bir hadise baş vermezse rejimin varlığını qoruya bileceyi möhtemeldir. İki ile yaxın bir sürede göründü ki Yaşıl Hereket bu tutumu ile başarı qazanamayacaqdır ve Yaşıl Hereketin güddüyü bu yol başarıya ulaşmayacaqdır. Yaşıl Hereketin yönetim kadrosu bu rejimin beslediyi ve eyitdiyi bir kadrodur. Onlar İslam Cumhuriyetinin çöküşünü istemirler ve bu çelişkili tavırları bir yerde güvenlik supapı rolu oynuyaraq toplumun enerjisinin, nifret duygusunun boşalmasına ve dolaylı bir şekilde rejimin beqasına yardım etmekdedir. Ayrıca Yaşıl Hereketin, çox ferqli ve zit zehniyet ve yapıdan oluştuğu için bütövlüyünü ve dinamikliyini qoruması zor görünür. Önümüzdeki cumhur başqanlığı seçimleri çox önemlidir. Eger daha ılımlı bir muhafizekar grup iş üstüne gelirse, ki gelmesi muhtemldir islahatçıları yeniden sisteme soxmazlarsa bele bir uzlaşma yapılacağı ve hakimiyet iç çekişmelerinin bir nebze de olsun sengiyeceğine şahid olabilirik, ayrıca içeride Xatemi döneminde olduğu kimi nisbi bir azaldığın verilmesi de kitlenin bir çox kesimini memnun ede bilir. Muhafizekarlar da öz içinde parçalanmış veziyetdedirler. Ehmedinejad hukumetinin tutum ve davranışlarından razı olmayan gruplar mevcuddur. Ehmedinejad hakimiyetinin hem içeride hem de dışarıda sorumsuzca davranışı muhafizekarların da bir çoxunu çileden çıxarmışdır. Bu sebebden dolayı Ehmedinejad zehniyeti ve takımının yeniden iş başına gelmesi zor görünür ki bu olmazsa hakmiyetin işi özellikle dış basqılar sebebi ile daha agırlaşacaq ve içeride yeni patlayışlara zemin hazırlayacaqdır. Cumhuriye İsalami krizler hakimiyetidir ve zaten bu krizlerden beslenir ve yolunu devam edir. Bu hakmiyet 30 ili aşqın bir süre içerisinde bir ay bele kirizsiz yaşamamıştır, onun için kirzler ile baş etmeyi iyi bilirler.
Biz ne zaman qeder sukut edeceyik?
Bizim sukut etdiyimizi söylemek mence yanlış olar. Azerbaycan Milli Hereketi öz mücadelesine devam edir. Herket öz axışında ve öz yolunu sürdürmekdedir. Mücadele sadece meydanlarda yapılmaz, meydan hereketleri mücadelenin sadece bir metodudur. Azerbaycan Milli
Hereketi ve millileşme zehniyeti toplum içinde nehadine olur ve hereket qurumsallaşdıqca milli hereketi besleyecektir. Ve hereketin önüne yeni imkanlar ve fursetler yaradacaqdır. Azerbaycan Milli Hereketi bu biçimi ile qısa bir tarixin ürünüdür. Bizim milli mesele ile ilgili tecrübemiz azdır, milli teşkilatlarımız yeni şekillenmeye başlamış. Azerbaycan Milli Hereketi ile paralel bir şekilde ve bu Hereketin etkisinde, Azerbaycan milleti de merkezle ayrışma içerisine girmişdir. Bu bir sürec meselesidir ve bu sürec normal ve doğal bir şekilde gelişmektedir. Mill hereketin gelişimi ise çox yönlü ve murekeb bir sürecdir, şertlere uygun duraqlar ve ya hız qazanar. Bu Hereket genc, dinamik ve çox büyük potansiyele sahib olan bir hereketdir. Mesele sadece zaman meselesi ve bu potansiyel gücün fele çevrilmesi söz qonusudur. Yaşıl Hereketle ilgili sukutdan söz gedilirse, merkezi quvveler Azerbaycan milletinin haqlarını Fars milleti ile eşit bir şekilde qebul etmedikleri zamana qeder baykot edilmelidirler. Merkez yanlı teşkilatlar özellikle Yaşıl Hereket artıq devrin değiştiği gerçeğini qebul etmeli ve özlerini yeni şertlerle uygunlaşdırmalıdırlar. Artıq Azerbaycan İranın başı diye meseleni geçişdirmek mümkün değil. Merkezi teşkilatlar milliyetler meselesini ve buradakı milli aktorları bir vezne kimi qebul etmeli ve hesablarını buna göre yapmalıdırlar.
Azerbaycanda yaranan bu ortam tariximizde ender rastlanan bir hadisedir ve her baxımdan Azerbaycanın xeyrinedir. Azerbaycan Güney Azerbaycan Milli Hereketinin lehine bir geçiş süreci içerisindedir. Bu sürec Azerbaycanda yapısal bir değişimi beraberinde getirecektir. Milli hereket bütün gücünü milletimizin bu sürecden sağlıqlı ve eksiksiz geçmesi için seferber etmeldir. Tarix bir iki günden ibaret deyil, bezen bizim furset gördüyümüz bir durum daha böyük tehditleri beraberinde getire biler. Bizim millet olaraq acı tecrübelerimiz var, Etabek Parıknda, Xiyabani olaylarında, 21 Azerde , Xalq i Muselman Herketi ve Xordad olaylarında Tehranın tavırını tecrübe etmiş bir milletik. Bir delikten iki kere sancılmaq xetadır. Biz defelerle sancıldıq, bir daha ve bilerek sancılmanın ağıl dışı bir davranış olduğu aydındır. Her halda Azerbaycan milletinin tarixi hafizesinde bu olaylar mövcuddur ve onun davranışlarını şekillendirir.
Bizim emele girmemiz üçün hansi şertlerin olması gerekir?
Bizim emele, herekete geçmemiz Azerbaycan milletinin iradesine bağlıdır ve Azerbaycan Milli Herekiti bu iradeye tabi olmanin yanısıra milli çıxarlar dogrultusunda milletin iradesine yön vermeli, Yapılması gereken bir şey olursa da tamamiyle merkezi quvelerden bağımsız olmalıdır. Bu aşamada meydan hereketinin olumlu sonuc dogurub doğurmıyacağı ve olanaqları haqda derin düşünmek gerekir, çünkü Azerbaycanda sefler hele netleşmemiş, mence bu aşamada gözlemleme ve gözleme politikası çox sağlıqlı ve dogru bir yöntemdir.
Danışıq-14 / Azərbaycan Demokrasi Ocağının Güntay Gəncalpla söyləşisi
Azərbaycan Demokrası Ocağı : milli hərəkət nə zamana qədər iranda olub-bitənlər haqqında sukut edəcək ? milli fəalların sukutu onları toplumun mərcə teyfi durumundan ayırmağa zəmin yaratmazmı ? İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulması bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola bilər yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var ? və …. buna bənzər başqa sorularımızın cavabını Siyasi araşdırıcı sayın Güntay Gəncalp dan soruşmuşuq , sayğı deyer düşünürlərimizin əməkdaşlığı ilə bu mubahisələrin genişlənməsi və bu mubahisələrin içindən milli mənafeimiz uğrunda doğru bir yol xəritəsinin ip uclarının çıxmasını arzu edirik
Bəzən ictimai olayların sürətli gəlişməsi insanların bilinc düzeyini üstələyir. Yaradılışı etibarı ilə insanın duyqusallığa qapılması özünü düşüncələrə buraxmasından daha asandır. Bu üzdən də tarix duyquların ürünü, bilim isə, daha çox düşüncənin ürünüdür. Bilim və duyqusallıq arasında tarazlıq yaratmaq gərəkir, yəni ağıl və duyqu arasında. Müşəxxəs olaraq “nə etməmiz gərəkir?” sorusuna mən bu şəkilədə cavab verə bilərəm: Biz çalışmalarımızı duyqu planından düşüncə planına sövq etməliyik. Çünkü biz tarix boyu fikrən məğlub olmuşuq. İnqilab yaradacaq gücümüz hər zaman olmuş, indi də var. Lakin milli düşüncə zəminində biz uzun zamandan bəri yenilə-yenilə gəlmişik. Əsas amacımız bu yenilgəni tarixdən qaldırmaq olmalıdır. Bunun üçün siyasi-ictimai inqilaba imkan yoxdursa, mədəniyətdə inqilab etməliyik. Bizim bu qonu üzərində dərincə çalışmamız gərəkir. Farsların pozisionu ilə bizimki eyni deyil. Biz asimilasiona məhkum edilmişik. Mədəni inqilab yoluyla birikdirəcəyimiz gücü başqa tür əldə edə bilmərik. Yəni bir nitəlik yolunda çabalarımızı sürdürməliyik. Tələsməyə gərək yoxdur, tarixin sonu da deyildir. Milli duyqu və düşüncələrimizi toplumun dərin qatlarına daşımalıyıq. Bu da örnəyin İranda hansısa hərəkətə və göstərilərə qatılmaqla gerçəkləşə bilməz. Farslar demokrasi yolunda mübarizə aparırlarsa, biz milli-demokrasi yolunda mübarizə aparırırıq. Hər türlü İranda demokrasi savaşlarına moral dəstək vermək borcumuzdur, ancaq bu öz kimliyimizi unudaraq o hərəkətin bir parçası olmaq anlamında olmamalıdır. Olayları müqayisə yolu ilə daha yaxşı anlaya bilərik. Çində demokrasi yolunda mübarizə gedir. Ancaq Doğu Türkistanın dərdi başqa. Buna rəğmən Batıdakı Doğu türkistan liderləri Çindəki demokratikləşmə hərəkətinə qatılmasalar da ona teoridə dəstək verməkdədirlər. Sanıram bizdə də buna bənzər pozision var. Yaşıl Hərəkəti Dünya dəstəkləməkdə ikən, bizim ona “bunlar da keçmişdə iqtidarda olmuşlar” kimi bayağı sözlərlə qarşı çıxmamız etik deyil, dünyadakı özgürlük dalğalarının əsintisi ilə uyumlu açıqlama deyil. Ancaq bütün olanların ötəsində bizim təməl sorunlarımız var, ona cavab verməmiz lazəımdır. Düşünən bir türk toplumu oluşdurmamız lazım. Bunun üçün milli aydınlama evrələri gərəkir. Bu, olmadan biz gerçək tarixi pozisionumuzu əldə edə bilmərik. Məncə, bir çox suallar düşüncə zəminində hələ cavablanıb toplumun qatmanlarına yayımlanmamışdır. Düşüncə düzəni dəyişməlidir, yoxsa heç bir dəyişim olmaz. Bizim açımızdan da gerçək inqilab budur. Uzun sürsə də biz çabalarımızı bu yöndə yürütməliyik. Bir az da biz səbirli olalım, başqaları inqilab etsinlər. Tələsməyə gərək yoxdur və gənclərimizi bu canavar rejimə yem etməməliyik. Dünya və Orta Doğudakı olaylar bu rejimlə hesablaşacaq. Uzun sürməz. Biz ana amacımızın peşində olmalıyıq. Milli kadrlaşma, milli iradə, milli hüquq, milli ordu, milli kimlik. Bizim ana sorunlarımız budur. Bunların siyasi, mədəni, hüquqi və tarixi ədəbiyatını hələ oluşdurmamışıq. Biz hələ əkinlə məşğul olmalıyıq. Bizim biçinimiz bir az zaman alacaq. Zaman hər şeyin çözücüsüdür. Yetər ki, bu zamanın içini türkçə düşüncələrlə doldura biləlim. Biz milli hərəkətin düşüncəsini, etiyini və estetiyini oluşdurmaqla görəvliyik.
İrandaki iç çəkişmə hara gedir?
Bir çox filosofların ortaya qoyduğu dialektik evrim sürəci İran şərtləri üçün də uyqulanmaqdadır. Hər hakim tez öz içindən antitezini yetişdirər. Belə olmazsa, evrim olmaz. İran inqilabı da öz antitezini yetişdirmişdir. Heç bir müxalifət İranda Yaşıllar kimi bu möhtəşəm hərəkəti yarada bilməzdi. Çünkü onların heç birinin xalq içində nüfuzu yoxdur. Yaşıl Hərəkət ilk başlanqıcında yasal bir hərəkət idi. Bax, antitezlər bu şəkildə yasal olaraq ortaya çıxar, sonra yasalara sığmaz, yeni anayasa istər. Yasal olduğu üçün dəyişimdən yana olan, dini istibdaddan bezmiş olan toplum çox güclü şəkildə qatıldı. Çünkü ilk günlərdə öldürmə yox idi. Təbliğat idi. Seçimə hiylə qarışdıqdan sonra da toplumun qatılımı çox möhtəşəm idi. Çünkü yasal hərəkət idi. Ya da toplum yasal olduğunu sanırdı. Öldürmələr, saldırılar toplumu qorxutdu. Qatılımlar az olsa da davam etdi. Ancaq hər basqı özünə uyqun təpki oluşdurar. Yaşıl Hərəkət yasa dışılığına itələndi. Liderləri tutuqlandıqdan sonra tamamən bu savaş yasalara qarşı dönüşdü. İndi artıq anayasanın uyqulanması yolunda deyil, anayasanın dəyişməsi yolunda savaş gedir. Uzun illər boyunca ölkənin sərmayəsini ələ keçirmiş bu rejim ölər, anayasanın dəyişiminə getməz. Dünya kamuoyu rejimə qarşı dönüşmüş bu savaşa dəstək verir. Bu üzdən də artıq böyük uçurumlar müxalifət və rejim arasında ortaya çıxmış. Böyük ayətullahlar da liderlərin tutuqlanmasına təpki göstərirlər. Bu gəlişmələr rejimə qarşı savaşı daha da təşviq etməkdədir. Ancaq dəyişimin çox qanlı və sancılı, həm də uzun vədəli olması söz qonusu ola bilər. Önəmli olan toplumda rejimin 32 illik qorxu düzəninə qarşı etiraz cəsarətinin yaranmasıdır.
Biz nə zamana qədər sükut edəcəyik?
Sükut etməmişik. Güclü düşüncə işləri ilə uğraşan insanlarımız var. Həm daxildə, həm də xaricdə. Yanlış ortamlarda çətinliklə birikdirdiyimiz milli enerjimizi sükutu pozmaq adı ilə hədər vermək doğru olmaz. Zahirən səssizlik olaraq görənən bu sükutumuzun pozulmasını zaman özü bəlli edəcək. Biz İranda demokrasi yolunda gedən savaşlara açıqca açıqlamalarımızda dəstək verməliyik məncə. Bunun yanı sıra bəlli zaman üçün hazırlanmalıyıq. Yaxın gələcəkdə də böyük dəyişimlər ola bilər. Xaməneyi ölə bilər. Başqa olaylar da ola bilər. Belə olur genəldə. Elə bir an gəlir ki, diktator rejimlər artıq xiyabanlardakı göstərilərə güllə ata bilmir. Müzakirəyə başlayır. Hər zaman belə olmuş, İranda da belə olacağı bəklənir. Bax, bu zaman bizim sükutumuzun içindən böyük səslər çıxacaq. Biz bu günə hazır olmalıyıq. Güney Azərbaycanda və İranın genəlində möhtəşəm türklük hərəkəti başlamalı və İranın dəyişik hərbi yerlərində görəvli olan türkləri milli hərəkətin yanında və önündə aparıcı güc kimi görməliyik. Belə olmazsa, Batı Azərbaycanda millətimizin üzərinə soyqırım uyqulana bilər. Millətimizi qorumaqla mükəlləfik. Ancaq o zaman hansı siyasi öncəliklərlə çıxış edəcəyimiz qonusunda bir söz deyə bilmərəm. Bunu o zamankı pozisionlar bəlli edər.
Bizim əməl etməmiz üçün hansı şərtlərin olması gərəkir?
Birinci, toplumumuzda geniş türklük bilinci oluşmalıdır. Bu olmazsa, olmaz. İkinci, toplumumuzda türk kimliyi və türk dili mərkəzli çağdaşlaşma sürəci başlamalıdır. Üçüncü, bizim başqaları ilə tarixi istəklərimizin sınırları bəlirlənməlidir. Niyət bizim hərəkətin ontolojisini oluşdurar. Toplumlar tarixlərinə, təbiətlərinə görə millətləşməzlər, niyətlərinə görə millətləşərlər. Ata sözümüz deyir: “Niyət hara mənzil ora.” Niyətimizin yazısı, sənəti, etiyi və estetiyi açıqca göz önündə olmalıdır. Böylə olduğunda əməl üçün, yalnızca hələ sinfi kimliyi bəlli olmayan gənclər aktiv olmazlar, bütün siniflər, özəlliklə orta sinif də bu hərəkətə qatılar. 2006-ci ildə gənclərimiz şəhid oldu. Bu mübarizəyə bazar dəstək vermədi. Etisablar olmalı idi. Nədən belə olmadı? Çünkü onu da zaman yetişdirəcək. Bizim mübarizəyə bütün təbəqələr qatılmaldır. Bunlar zamanla oluşacaq və bizim əməl meydanımız o zaman daha da genişləyəcək.
Bəzi aydınlarımız İranda olan başqa hərəkətlər ilə tənqidi diyaloğun qurulmasından yanadırlar. Bunun bizim milli çıxarlarımız uğrunda ola biləcəyini duşunürlər. Sizcə böylədir, yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsimi var?
Bu hərəkətlərin içində ərimə təhlükəsi deyə bir şey yoxdur. Əgər bu hərəkət hansısa bir hərəkətin içində əriyəcək dərəcədə zəifdirsə, o zaman ona güvənmək də olmaz. Niyə ərisin ki? Əriyəcək olan bir hərəkətin gələcəyinə güvənmək olmaz ki. İranda bəzi dəyişimlər olacaq ki, biz onlarla işbirliyi etmək zorunda olacağıq. Biz bu ölkədə yaşayırıq, bu ölkənin gerçəklərinin dışına çıxa bilmərik. Yaşıl Hərəkətlə işbirliyi edəlim deyənlər də haqlıdırlar. Burada haqsız olan yoxdur. Önəmli olan olaya hansı baxış açısından baxmaqdır. Yəni yaşıl hərəkətə qatılımdan niyət nədir, o, göz önündə bulunmalıdır. Yaşıl Hərəkət İranda yaşayan bütün millətlərin yararınadır. Başda da bizim yararımızadır. Çünkü Musəvi türkdür. Biz soy olaraq türk olan hər kəsin türklüyə yararlı ola biləcəyinə inanmalıyıq. Yoxsa 30 milyon türk haqqından danışa bilmərik. 30 milyon türk dediyimiz varlığın 10 milyonu bəlkə Musəvi kimidir. Biz fərdlərlə ilgilənməməliyik sistemlə ilgilənməməliyik. Yəni örnəyin Musəvini də türklüyündən uzaqlaşdırmış olan bir düzən var. Bu düzən bizim düşmənimizdir, Musəvi kimi şəxsiyətlər deyil. Ayrıca, bu gün Musəvi dünyada demokrasidən yana olan bir lider kimi tanınmış və onun türk olması da bu açıdan türklər üçün bir məziyətdir. Bir şəkildə biz Yaşıl Hərəkətin dışında deyilik. Liderliyindəyik. Türk insanı olaraq bu hərəkətin başındayıq. Ancaq modern türk istəkləri olaraq hərəkətin dışındayıq. Bunu da ələ keçirmənin yöntəmləri üzərində düşünməkdə yarar var. Musəvi özbəöz türkdür. Onun dünyagörüşü dartışıla bilər, ancaq milliyəti türkdür. Milliyəti insan verən doğadır. Onu dəyişdirmək olmaz. Dəyişimi, asimilasion yolu ilə olur.
Birləşdirci amillər nədir?
Bizim əsas birləşdirici amilimiz ortada yoxdur nə yazıq ki. Çünkü birləşdirici amil, düşüncələr deyil, ortaq bir inancdır. Düşüncə professional bir işdir. Biri az bilər, biri çox. Ancaq toplumu bir mərkəzdə bütünləşdirən ortaq bir inancdır. Bu günə qədər də bizim farsların qarşısında yenilişimizin səbəbi budur. Məsələn Doğu Türkistanda birləşdirici bir inanc amilir var. Toplumun asimilasionunu önləyir. Məncə Doğu Türkistanda asimilasion yoxdur, kolonizasion var. Ancaq İranda türklərin asimilasionu söz qonusudur. Çünkü Uyqurların inanc fərqliliyi onların qoruyucusu və bizim farslarla inac özdeşliyimiz bizim əridicimizdir. Bunun üzərində böyük din mütəfəkkirləri düşünməlidir. Bu, bizim tarixi sorunumuzdur, əsas sorunumuzdur. Türk—İslam inancı oluşmalıdır. Bunun əskilərdən örnəkləri vardır. Ancaq Pəhləvilər, özəlliklə islam rejimi çox güclü biçimdə türklərin özgürlükçü İslam alqılayışlarını məhv etdilər. Bunu canlandırmanın bir yolu olmalı. Bir mədəniyətin orta dirəyini təşkil edən inancdır. Bir toplum inancını itirdiyində, başqa millətlərin içində əriməsi asanlaşar. Bizim inancımızı farslar çalmışlar. Bunu onarmamız lazımdır. Türk kimliyi Anadoluda olduğu kimi İranda da türklərin inanc düzeyinə yüksəlməlidir. Atatürkün ən böyük başarısı türk kimliyini toplumun tarixi inancı ilə özdeşləşdirməsi olmuşdur. Biz bu kimi böyük işlərlə uğraşmalıyıq. Bu da sükut anlamında deyil, tarixin dərinliyini etkiləyəcək işlər görmək anlamındadır.
دانیشیق- 14 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین گونتای گنجالپ لا اوزه ل سؤیله شی سی
آذربایجان دموکراسی اوجاغی : میللی حرکت نه زامانا قدر ایراندا اولوب-بیتنلر حاقیندا سوکوت ائدهجک ؟ میللی فعاللارین سوکوتو اونلاری توپلومون مرجع طیفی دوروموندان آییرماغا زمین یاراتمازمی ؟ ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار ؟ و …. بونا بنزر باشقا سورولاریمیزین جاوابینی سیاسی آراشدیریجی سایین گونتای گنجالپ دان سوروشموشوق، سایغی دیر دوشونورلریمیزین امکداشلیغی ایله بو مباحیثهلرین گئنیشلنمهسی و بو مباحیثهلرین ایچیندن میللی منافعیمیز اوغروندا دوغرو بیر یول خریطهسینین ایپ اوجلارینین چیخماسینی آرزو ائدیریک.
اينديکي دورومدا نه ائتمه لي یيک؟
بعضن ايجتيماعي اولايلارين سورعتلي گليشمه سي اينسانلارين بيلينج دوزئييني اوسته له يير. ياراديليشي اعتيباري ايله اينسانين دويقوسالليغا قاپيلماسي اؤزونو دوشونجه لره بوراخماسيندان داها آساندیر. بو اوزدن ده تاريخ، دويقولارين اورونو، بيليم ايسه، داها چوخ دوشونجه نين اورونودور. بيليم و دويقوسالليق آراسيندا تارازليق ياراتماق گره کير، یعنی عاغیل و دویقو آراسیندا. مشخص اولاراق «نه ائتمه ميز گره کير؟» سوروسونا من بو شکيلده جاواب وئره بيلرم: بيز چاليشمالاريميزي دويقو پلانيندان دوشونجه پلانينا سؤوق ائتمه لي یيک. چونکو بيز تاريخ بويو فيکرن مغلوب اولموشوق. اينقيلاب ياراداجاق گوجوموز هر زامان اولموش، ايندي ده وار. لاکين ميللي دوشونجه زمينينده بيز اوزون زاماندان بري يئنيله- يئنيله گلميشيک. اساس آماجيميز بو يئنيلگه ني تاريخدن قالديرماق اولماليدير. بونون اوچون سياسي-ايجتيماعي اينقيلابا ايمکان يوخدورسا، مدنييتده اينقيلاب ائتمه لي یيک. بيزيم بو قونو اوزرينده درينجه چاليشماميز گره کير. فارسلارين پوزيسيونو ايله بيزيمکي عئيني دئييل. بيز آسيميلاسيونا محکوم ائديلميشيک. مدني اينقيلاب يولويلا بيريکديره جگيميز گوجو باشقا تور الده ائده بيلمريک. يعني بير نيته ليک يولوندا چابالاريميزي سوردورمه لي یيک. تلسمه يه گرک يوخدور، تاريخين سونو دا دئييلدير. ميللي دويقو و دوشونجه لريميزي توپلومون درين قاتلارينا داشيماليييق. بو دا اؤرنه یين ايراندا هانسيسا حرکته و گؤستريلره قاتيلماقلا گئرچکلشه بيلمز. فارسلار دئموکراسي يولوندا موباريزه آپاريرلارسا، بيز ميللي- دئموکراسي يولوندا موباريزه آپاريريريق. هر تورلو ايراندا دئموکراسي ساواشلارينا مورال دستک وئرمک بورجوموزدور، آنجاق بو اؤز کيمليگيميزی اونوداراق او حرکتين بير پارچاسي اولماق آنلاميندا اولماماليدير. اولايلاري موقاييسه يولو ايله داها ياخشي آنلايا بيلريک. چينده دئموکراسي يولوندا موباريزه گئدير. آنجاق دوغو تورکيستانين دردي باشقا. بونا رغمن باتيداکي دوغو تورکيستان ليدئرلري چينده کي دئموکراتيکلشمه حرکتينه قاتيلماسالار دا اونا تئوريده دستک وئرمکده ديرلر. سانيرام بيزده ده بونا بنزر پوزيسيون وار. ياشيل حرکتي دونيا دستکله مکده ايکن، بيزيم اونا «بونلار دا کئچميشده ايقتيداردا اولموشلار» کيمي باياغي سؤزلرله قارشي چيخماميز ائتيک دئييل، دونياداکي اؤزگورلوک دالغالاري نين اسينتيسي ايله اويوملو آچيقلاما دئييل. آنجاق بوتون اولانلارين اؤته سينده بيزيم تمل سورونلاريميز وار، اونا جاواب وئرمه ميز لازيمدير. دوشونن بير تورک توپلومو اولوشدورماميز لازيم. بونون اوچون ميللي آيدينلاما ائوره لري گره کير. بو، اولمادان بيز گئرچک تاريخي پوزيسيونوموزو الده ائده بيلمريک. منجه، بير چوخ سواللار دوشونجه زمينينده هله جاوابلانيب توپلومون قاتمانلارينا ياييملانماميشدير. دوشونجه دوزه ني دَييشمه ليدير، يوخسا هئچ بير دَييشيم اولماز. بيزيم آچيميزدان دا گئرچک اينقيلاب بودور. اوزون سورسه ده بيز چابالاريميزي بو يؤنده يوروتمه لي یيک. بير آز دا بيز صبيرلي اولاليم، باشقالاري اينقيلاب ائتسينلر. تلسمه يه گرک يوخدور و گنجلريميزي بو جاناوار رئژيمه يئم ائتمه مه لي یيک. دونيا و اورتا دوغوداکي اولايلار بو رئژيمله حسابلاشاجاق. اوزون سورمز. بيز آنا آماجيميزين پئشينده اولماليييق. ميللي کادرلاشما، ميللي ايراده، ميللي هوقوق، ميللي اوردو، ميللي کيمليک. بيزيم آنا سورونلاريميز بودور. بونلارين سياسي، مدني، هوقوقي و تاريخي ادبيياتيني هله اولوشدورماميشيق. بيز هله اکينله مشغول اولماليييق. بيزيم بيچينيميز بير آز زامان آلاجاق. زامان هر شئيين چؤزوجوسودور. يئتر کي، بو زامانين ايچيني تورکچه دوشونجه لرله دولدورا بيله ليم. بيز ميللي حرکتين دوشونجه سيني، ائتيگيني و ائستئتيگيني اولوشدورماقلا گؤرولي یيک.
ايرانداکي ايچ چکيشمه هارا گئدير؟
بير چوخ فيلوسوفلارين اورتايا قويدوغو ديالئکتيک ائوريم سورجي ايران شرطلري اوچون ده اويقولانماقدادير. هر حاکيم تئز اؤز ايچيندن آنتيتئزيني يئتيشديرر. بئله اولمازسا، ائوريم اولماز. ايران اينقيلابي دا اؤز آنتيتئزيني يئتيشديرميشدير. هئچ بير موخاليفت ايراندا ياشيللار کيمي بو مؤحتشم حرکتي يارادا بيلمزدي. چونکو اونلارين هئچ بيري نين خالق ايچينده نوفوذو يوخدور. ياشيل حرکت ايلک باشلانقيجيندا ياسال بير حرکت ايدي. باخ، آنتيتئزلر بو شکيلده ياسال اولاراق اورتايا چيخار، سونرا ياسالارا سيغماز، يئني آناياسا ايستر. ياسال اولدوغو اوچون دَييشيمدن يانا اولان، ديني ايستيبداددان بئزميش اولان توپلوم چوخ گوجلو شکيلده قاتيلدي. چونکو ايلک گونلرده اؤلدورمه يوخ ايدي. تبليغات ايدي. سئچيمه حيله قاريشديقدان سونرا دا توپلومون قاتيليمي چوخ مؤحتشم ايدي. چونکو ياسال حرکت ايدي. یا دا توپلوم یاسال اولدوغونو سانیردی. اؤلدورمه لر، سالديريلار توپلومو قورخوتدو. قاتيليملار آز اولسا دا داوام ائتدي. آنجاق هر باسقي اؤزونه اويقون تپکي اولوشدورار. ياشيل حرکت ياسا ديشيليغينا ايته له ندي. ليدئرلري توتوقلانديقدان سونرا تامامن بو ساواش ياسالارا قارشي دؤنوشدو. ايندي آرتيق آناياسانين اويقولانماسي يولوندا دئييل، آناياسانين دَييشمه سي يولوندا ساواش گئدير. اوزون ايللر بويونجا اؤلکه نين سرمايه سيني اله کئچيرميش بو رئژيم اؤلر، آناياسانين دَييشيمينه گئتمز. دونيا کامواويو رئژيمه قارشي دؤنوشموش بو ساواشا دستک وئرير. بو اوزدن ده آرتيق بؤيوک اوچوروملار موخاليفت و رئژيم آراسيندا اورتايا چيخميش. بؤيوک آيت اللاهلار دا ليدئرلرين توتوقلانماسينا تپکي گؤستريرلر. بو گليشمه لر رئژيمه قارشي ساواشي داها دا تشويق ائتمکده دير. آنجاق دَييشيمين چوخ قانلي و سانجيلي، هم ده اوزون وعده لي اولماسي سؤز قونوسو اولا بيلر. اؤنملي اولان توپلومدا رئژيمين 32 ايلليک قورخو دوزَنينه قارشي اعتيراض جسارتي نين يارانماسيدير.
بيز نه زامانا قدر سوکوت ائده جه یيک؟
سوکوت ائتمه ميشيک. گوجلو دوشونجه ايشلري ايله اوغراشان اينسانلاريميز وار. هم داخيلده، هم ده خاريجده. يانليش اورتاملاردا چتينليکله بيريکديرديگيميز ميللي ائنئرژيميزي سوکوتو پوزماق آدي ايله هدر وئرمک دوغرو اولماز. ظاهيرن سس سيزليک اولاراق گؤرنن بو سوکوتوموزون پوزولماسيني زامان اؤزو بللي ائده جک. بيز ايراندا دئموکراسي يولوندا گئدن ساواشلارا آچيقجا آچيقلامالاريميزدا دستک وئرمه لي یيک منجه. بونون ياني سيرا بللي زامان اوچون حاضيرلانماليييق. ياخين گله جکده ده بؤيوک دَييشيملر اولا بيلر. خامنه ایي اؤله بيلر. باشقا اولايلار دا اولا بيلر. بئله اولور گئنلده. ائله بير آن گلير کي، ديکتاتور رئژيملر آرتيق خيابانلارداکي گؤستريلره گول له آتا بيلمير. موزاکيره يه باشلايير. هر زامان بئله اولموش، ايراندا دا بئله اولاجاغي بکله نير. باخ، بو زامان بيزيم سوکوتوموزون ايچيندن بؤيوک سسلر چيخاجاق. بيز بو گونه حاضير اولماليييق. گونئي آذربايجاندا و ايرانين گئنه لينده مؤحتشم تورکلوک حرکتي باشلامالي و ايرانين دَييشيک حربي يئرلرينده گؤرَولي اولان تورکلري ميللي حرکتين يانيندا و اؤنونده آپاريجي گوج کيمي گؤرمه لي یيک. بئله اولمازسا، باتي آذربايجاندا ميلتيميزين اوزَرينه سويقيريم اويقولانا بيلر. ميلتيميزي قوروماقلا موکللفيک. آنجاق او زامان هانسي سياسي اؤنجه ليکلرله چيخيش ائده جگيميز قونوسوندا بير سؤز دئيه بيلمرم. بونو او زامانکي پوزيسيونلار بللي ائدر.
بيزيم عمل ائتمه ميز اوچون هانسي شرطلرين اولماسي گره کير؟
بيرينجي، توپلوموموزدا گئنيش تورکلوک بيلينجي اولوشماليدير. بو اولمازسا، اولماز. ايکينجي، توپلوموموزدا تورک کيمليگي و تورک ديلي اوداکلی (مرکزلي) چاغداشلاشما سورجي باشلاماليدير. اوچونجو، بيزيم باشقالاري ايله تاريخي ايستکلريميزين سينيرلاري بليرلنمه ليدير. نييت بيزيم حرکتين اونتولوژيسيني اولوشدورار. توپلوملار تاريخلرينه، طبيعتلرينه گؤره ميلتلشمزلر، نييتلرينه گؤره ميلتلشرلر. آتا سؤزوموز دئيير: «نييت هارا منزيل اورا.» نييتيميزين يازيسي، صنعتي، ائتيگي و ائستئتيگي آچيقجا گؤز اؤنونده اولماليدير. بؤيله اولدوغوندا عمل اوچون، يالنيزجا هله صينفي کيمليگي بللي اولمايان گنجلر آکتيو اولمازلار، بوتون صينيفلر، اؤزلليکله اورتا صينيف ده بو حرکته قاتيلار. 2006-جي ايلده گنجلريميز شهيد اولدو. بو موباريزه يه بازار دستک وئرمه دي. اعتيصابلار اولمالي ايدي. ندن بئله اولمادي؟ چونکو اونو دا زامان يئتيشديره جک. بيزيم موباريزه يه بوتون طبقه لر قاتيلمالدير. بونلار زامانلا اولوشاجاق و بيزيم عمل مئيدانيميز او زامان داها دا گئنيشله يه جک.
بعضي آيدينلاريميز ايراندا اولان باشقا حرکتلر ايله تنقيدي دييالوغون قورولماسيندان ياناديرلار. بونون بيزيم ميللي چيخارلاريميز اوغروندا اولا بيله جگيني دوشونورلر. سيزجه بؤيله دير، يوخسا او حرکتلرين ايچينده اريمک تهلوکه سيمي وار؟
بو حرکتلرين ايچينده اريمه تهلوکه سي دئيه بير شئي يوخدور. اگر بو حرکت هانسيسا بير حرکتين ايچينده ارييه جک درجه ده ضعيفديرسه، او زامان اونا گووَنمک ده اولماز. نييه اريسين کي؟ ارييه جک اولان بير حرکتين گله جگينه گووَنمک اولماز کي. ايراندا بعضي دَييشيملر اولاجاق کي، بيز اونلارلا ايشبيرليگي ائتمک زوروندا اولاجاغيق. بيز بو اؤلکه ده ياشاييريق، بو اؤلکه نين گئرچکلري نين ديشينا چيخا بيلمريک. ياشيل حرکتله ايشبيرليگي ائده ليم دئينلر ده هاقليديرلار. بورادا هاقسيز اولان يوخدور. اؤنملي اولان اولايا هانسي باخيش آچيسيندان باخماقدير. يعني ياشيل حرکته قاتيليمدان نييت ندير، او، گؤز اؤنونده بولونماليدير. ياشيل حرکت ايراندا ياشايان بوتون ميلتلرين يارارينادير. باشدا دا بيزيم ياراريميزادير. چونکو موسوي تورکدور. بيز سوي اولاراق تورک اولان هر کسين تورکلويه يارارلي اولا بيله جگينه اينانماليييق. يوخسا 30 ميليون تورک حاققيندان دانيشا بيلمريک. 30 ميليون تورک دئديگيميز وارليغين 10 ميليونو بلکه موسوي کيميدير. بيز فردلرله ايلگيلنمه مه لي یيک سيستئمله ايلگيلنممه لي یيک. يعني اؤرنه یين موسويني ده تورکلوگوندن اوزاقلاشديرميش اولان بير دوزن وار. بو دوزن بيزيم دوشمنيميزدير، موسوي کيمي شخصييتلر دئييل. آيريجا، بو گون موسوي دونيادا دئموکراسيدن يانا اولان بير ليدئر کيمي تانينميش و اونون تورک اولماسي دا بو آچيدان تورکلر اوچون بير مزييتدير. بير شکيلده بيز ياشيل حرکتين ديشيندا دئييليک. ليدئرليگينده یيک. تورک اينساني اولاراق بو حرکتين باشينداييق. آنجاق مودئرن تورک ايستکلري اولاراق حرکتين ديشينداييق. بونو دا اله کئچيرمه نين يؤنته ملري اوزرينده دوشونمکده يارار وار. موسوی اؤزبه اؤز تورکدور. اونون دونیا گؤروشو دارتیشیلا بیرلر. میللییتی تورکدور. میللییتی اینسانا وئرن دوغادیر، اونو دَییشدیرمک اولماز. دَییشیمی، آسیمیلاسیون یولویلا اولور.
بيرلشديرجي عاميللر ندير؟
بيزيم اساس بيرلشديريجي عاميليميز اورتادا يوخدور نه يازيق کي. چونکو بيرلشديريجي عاميل، دوشونجه لر دئييل، اورتاق بير اينانجدير. دوشونجه پروفئسسيونال بير ايشدير. بيري آز بيلر، بيري چوخ. آنجاق توپلومو بير مرکزده بوتونلشديرن اورتاق بير اينانجدير. بو گونه قدر ده بيزيم فارسلارين قارشيسيندا يئنيليشيميزين سببي بودور. مثلن دوغو تورکيستاندا بيرلشديريجي بير اينانج عاميلي وار. توپلومون آسيميلاسيونونو اؤنله يير. منجه دوغو تورکيستاندا آسيميلاسيون يوخدور، کولونيزاسيون وار. آنجاق ايراندا تورکلرين آسيميلاسيونو سؤز قونوسودور. چونکو اويقورلارين اينانج فرقليليگي اونلارين قورويوجوسو و بيزيم فارسلارلا ايناج اؤزدئشليگيميز بيزيم اريديجيميزدير. بونون اوزَرينده بؤيوک دين موتفککيرلري دوشونمه ليدير. بو، بيزيم تاريخي سورونوموزدور، اساس سورونوموزدور. تورک— ايسلام اینانجی اولوشماليدير. بونون اسکيلردن اؤرنکلري واردير. آنجاق پهلويلر، اؤزلليکله ايسلام رئژيمي چوخ گوجلو بيچيمده تورکلرين اؤزگورلوکچو ايسلام آلقيلاييشلاريني محو ائتديلر. بونو جانلانديرمانين بير يولو اولمالي. بير مدنييتين اورتا ديرگيني تشکيل ائدن اينانجدير. بير توپلوم اينانجيني ايتيرديگينده، باشقا ميلتلرين ايچينده اريمه سي آسانلاشار. بيزيم اينانجيميزي فارسلار چالميشلار. بونو اونارماميز لازيمدير. تورک کيمليگي آنادولودا اولدوغو کيمي ايراندا دا تورکلرين اينانج دوزئيينه يوکسلمه ليدير. آتاتورکون ان بؤيوک باشاريسي تورک کيمليگيني توپلومون تاريخي اينانجي ايله اؤزدئشلشديرمه سي اولموشدور. بيز بو کيمي بؤيوک ايشلرله اوغراشماليييق. بو دا سوکوت آنلاميندا دئييل، تاريخين درينليگيني ائتکيله يه جک ايشلر گؤرمک آنلاميندادير.
دانیشیق 13 – ایراندا یئنی گلیشمهلر و میللی حرکتین دورومو / عاریف کسکین ایله اؤزل دانیشیق
آذربایجان دموکراسی اوجاغی : میللی حرکت نه زامانا قدر ایراندا اولوب-بیتنلر حاقیندا سوکوت ائدهجک ؟ میللی فعاللارین سوکوتو اونلاری توپلومون مرجع طیفی دوروموندان آییرماغا زمین یاراتمازمی ؟ ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار ؟ و …. بونا بنزر باشقا سورولاریمیزین جاوابینی ایران اوزمانی سایین عاریف کسکین دن سوروشموشوق، سایغی دیر دوشونورلریمیزین امکداشلیغی ایله بو مباحیثهلرین گئنیشلنمهسی و بو مباحیثهلرین ایچیندن میللی منافعیمیز اوغروندا دوغرو بیر یول خریطهسینین ایپ اوجلارینین چیخماسینی آرزو ائدیریک.
ایرانداکی ایچ چکیشمه هارا گئدیر؟
ایران ایسلام جومهوریتی 1979-دان گونوموزه قدر ان بؤیوک بحرانی یاشاییر. خاریجی سیایستینه باخدیغینیزدا یالنیزلاشمیش و دوستو اولمایان دؤولت کیمی گؤرونومونده دیر. ایران اتم کریزیله آمئریکا و آوروپلالیلاری قارشیسینا آلمیش و دیر طرفدن ده روسیا و چیندن گؤزلدیگی دستیی آلامامیشدیر. قونشولارییلا دوست و گوونیلیر موناسیبت قورامایش و سالدیرقان اوسلوبو اونون قونشولارینین گؤزونده تهلوکهلی گؤرسنمهسینه سبب اولموشدور. سننی عرب دؤولتلری، ایرانی ان بؤیوک تهلوکه اولاراق گؤرمکده و او رئژیمین ییخیلماسی اوچون حربی موداخیله آلتئرناتیفینی تشویق ائتتیکلری بیلینیر.
داخیلی سیاستده ایسه، ایران رئژیمی 1979-دان گونوموزه ایلک کز چوخ یؤنلو بوهرانی تجروبه ائتمکتهدیر. رئژیمین داخیلینده ایختیلاف رسمن چاتیشما و توققوشمایا چئوریلمیش و رئژیمین داخیلی ترازیلیغی و هارمونیسی پوزولموشدور. ایران رئژیمی آرادان ایکی شاققایا آیریلمیشدیر. ائله کی رئژیمین 30 ایللیک تاریخینده ایلک کز باش ناظیری، مجلیس باشقانی، ناظیرلری و اوست روتبهلی بروکراتلاری زیندانا سالماق مجبوریتینده قالمیشدیر. ایختیلاف رئژیمین بوتون رسمی و قئیری رسمی اورگانلارینی بوروموشدور. خامنئه یی حلل ائدیجی و ایختیلاف چؤزوجو گوجونو ایتیرمیش و اؤزو ایختیلافلارین قایناغینا بدل اولموشدور. بو مسئله ده رئژیم ایچین ایختیلافلارین حل اولونماسینی چوخ چتینلشدیرمیشدیر.
یاشیل حرکاتی 2009-دان گونوموزه قدر اؤز موخالیفت وارلیغینی قورویابیلمیش، رئژیمین سرکوب تشکیلاتلارین قارشیسیندا دایانیقلیغینی گؤسترمیش و بیتمه میشدیر. عرب برلگه ده باش وئرمیش سیاسی و سوسیال عصیانلاردان گوج آلاراق یعنیدن میدانا گلمیی باشارمیشدیر. ایران رئژیمینین ان اؤنملی امنیتی مسئلهسینه چئوریلمیشدیر.
بوتون بو فاکتؤرلر/عامیللر ایشیغیندا، ایران رئژیمینین چوخ یؤنلو بحران ایچینده اولدوغونو دیبیلریک. ایران رئژیمینین قارشیلاشدیغی بو بحران مورککب، چوخ یؤنلو و ماهار ائدیلمهسی آسان دئییل. حتی ایران رئژیمی بو بحرانی حلل ائتمک اوچون راسیونئل/عقلانی بیر پروژه یه ده صاحب دئییل. رئژیم فقط شیددت/خوشونت بو بحرانلاری حل ائدجه یینی دوشونور. خوشونت ایسه وار اولان بحرانی داها دا دئرینلشدیریر.
بیز نه زامانا قدر سوکوت ائدجه ییک؟
آذربایجان، ایران رئژیمینین قارشیلاشدیغی بو چوخ یؤنلو و مورککب بحرانین فرقیندهدیر.چوخ دقتله، تیتیزلیکله(وسواس) و هر طرفلی حادیثه لری ایزله ییر. آذربایجان بو سورچده ان دوغرو عملی آلترناتیفینی معین ائتمک ایستییر. آذربایجان، ایرانداکی پروسه سی سویوققانلی، تمکینلی، آغیر، تحریکلردن اوزاق ، فارس میللیتچیلرینین تله سینه دوشمه دن، اؤز میللی ماراقلارینین ماکسیموم قورونماسینی نظرده توتاراق و تاریخی بوتون تجروبلرینی دیققته آلاراق ایزلییر. آذربایجان بو بحراندان ضررلی چیخماق ایستمیر. کئچمیشدکی یاشادیقلارینی یئنیدن یاشاماق ایستمیر. آزربایجانین بو گلیشمهلردکی دوروشو “ عقلانی احتیاط کارلیق” اولاراق آدلاندیرماق مومکوندور.
یاشیل حرکاتی اؤنملی و جدی اعتراضی حرکت اولاسا دا، آذربایجانلیلارین دویقوداشلیغینی قازانابیلمه میشدیر. آذربایجانلیلار یاشیل حرکاتینی فارس میللیتچیلیگینین فرقلی تظاهورو اولاراق گؤرمکتدیلر. اونلارا گؤره یاشیل حرکاتی ایرانداکی حقیقی دئموکراسینین قوروجوسو اولابیلمز. آذربایجانلیلار یاشیل حرکاتینا عملی دستک وئرمسلر ده مرکزدکی گئدن گرگینلیگی اؤز خئییرلرینه اولدوغونو دوشونورلر. آذربایجانلیلارین سیاسی، ایقتیصادی و کولتورل ایستکلرینه یاشیل حرکاتینین جاواب وئرمیجیی بللیدیر. یاشیل حرکاتی 2009-دان گونوموزه قدر میللتلرین مسئلهسی موضوسوندا هر هانسی فیکیر و گفتمان ایلری سورمه میشدیر. میللتلر مسئلهسی گلینجه سوکوت ائدیرلر. بونلاری یئرسیز، “بؤلوجولوک” و لوزومسوز طلب اولاراق گؤرورلر. آذربایجانلیلار دا بونلاری گؤرور. آذربایجان بوتون بونلارا یاخین تاریخیندکی یاشادیغی ناکامیلری و عذابلارین چرچیوسیندن باخیر.
آذربایجانلا یاشیل حرکاتینین یوللاری آیریلمیشدیر. آذربایجان ایندی اؤزو، فرقلی بیر دئموکراتیک پروژهنین صاحبیدیر. آذربایجان ایندی اؤزو اوچونجو جبههدیر. اوچونجو گوچدور. آذربایجانلیلار، ایران رئژیمینین آذربایجان-تورکونه اولان دوشمانلیغینی بیلیر. 1979-دان او دوشمانلیغین ایچینده یاشاییر. یاشیل حرکاتینین سؤیلملرینده ده اؤز حاقلی ایستکلئرینی گؤرمور. گلینن نوقطه ده آذربایجان اؤزو چوخ فرقلی و داها قاپسامالی/جامع دئموکراتیک جبههنین لیدری پوزیسیونونا گلمکدهدیر. آذربایجان بو دوروشونون گرکلیلیکلرینی یئرینه گتیرمسی لازیمدیر.
آذربایجان “ یاشیل حرکاتینا قاتیلالیم-قاتیلمایالیم” ایکیله مینی بوراخمالیدیر. چونکی یاشیل حرکاتییلا یوللاری آیریلمیش. بو ایکیلمدن چیخمادیغی سورجه یعنی شرایطه اویقون ایستراتژیلر گلیشدیرمز. منیم فیکریمجه میللی حرکاتیمیز یعنی و فرقلی بیر مرحلهنین باشلاندیغینی حیسس ائتسه ده هله اؤزونو اونونلا آداپت/سازگاری ائتمیش دئییل. یاشیل حرکاتا “قاتیلالیم-قاتیلمایالیم” دارتیشماسی میللی حرکاتین اؤنونو باغلاییر. گونوموزدکی شرطلره اویقون ایستراتژیک معین ائتمخ یی و گونوموز شرطلرینه اویوملو حاله گتیرمهیه مانع اولور. اونون بوتون انرژیسینی امیر. بیز ایچینه دوشدوگوموز بو کؤردوغومدن چیخمالیییق. باشقا بیر سؤزله هله ده میللی حرکاتیمیز اؤزونو اوچونجو جبهه اولدوغونون شورونا چاتمیش دئییل. اؤزونو اوچونجو جبهه اولاراق حیسس ائتمه یی درونلشدیرمه یی باشارسایدی اونون گرکلیلیکلرینی ده یرینه گتیریردی. میللی حرکاتیمیز سیلکینمهلی و بایراملاردا نئجه کی، ائولر تمیزلنیر اؤزونون ایستراتژیلرینی گؤزدن کئچیرمهلیدیر. میللی حرکاتیمیز سیلکینیب اؤزونو یئنی دؤنمه اویقونلاشدیرمازسا آذربایجانی ایتیرمه احتیمالی واردیر.
ایندی نه ائتملیگیک؟
اؤنجهلیکله بؤلگهمیزده و ایراندا اولوب-بیتنلر حاقیندا اوبژکتیف تحلیلیمیز اولمالی و بیلملیگیک کی ایران سیاسی حیاتیندا یعنی بیر صحیفه آچیلمیشدیر. اسکی دفترین نه زامان باغلاناجاغی بیلینمهسه ده یئنی بیر مرحله باشلادیغی چوخ آشیکاردیر. بیز بو یعنی مرحلهنین بوتون اؤزللیکلرینی بیلمهلی و اونا گؤره یعنی ایستراتژیلر گلیشدیرملیگیک.
-گونئی آذربایجان میللی حرکاتی یاواش یاواش اؤز وارلیغینی حیسس ائتدیرمهلیدیر. وارلیغینی حیسس ائتدیرمهنین آنلامی فقط کوچهیه چیخماق ویا میتینگ دوزنلمک دئییل. آذربایجان تورک میللتی گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین وارلیغینی اؤز یانیندا حیسس ائتمهلی، اونو گؤرمهلی و اونون ایستکلریله داها یاخیندان تانیشمالیدیر.
-بیزیم میللی حرکاتیمیز ایچینده- کیچیک ده اولموش اولسا -چوخ قیمتلی تشکیلاتلاریمیز وار. بو زاماندا بو تشکیلاتلار ان وئریملی دؤنملرینه گیرمهلی و اونلار گوجلندیریلمهلیدیر. هر هانسی بیر تشکیلاتلاریمیزا هر هانسی شکیلده یاخینلیق حیسس ائدنلر وارسا زامان ایتیرمهدن اونلارا گیرمهلیدیرلر. تشکیلاتلاریمیز آکتیفلشدیریلمهلیدیر.
-عمومی-میللی تشکیلاتیمیز یوخدور . بیزیم میللی حرکاتیمیزین بؤیوک بؤلومو تشکیلاتسیزدیر. اینسانلاریمیز بؤیوک تشکیلاتلارین قورولماسینی گؤزله ییر، اونلار قورولماییناجا دا فعالیت ائتمیرلر. سیاسی فعالیت اوچون تشکیلات اؤنملی آنجاق “اولمازسا سیاسی فعالیت اولاماز” دئییل. تشکیلاتسیز دا فعالیت ائدیلبیلر. بیزیم قازاندیغیم بوتون باشاریلار شخصیدیر. شخصی حیاتیندا اؤزونه یول آچان اینسان سیاسی فعالیت اوچون ده اؤزونه ایمکان یارادابیلر. بیز ایندی “هر فرد بیر تشکیلات” شعارینی حیاتا گئچیرملیگیک. اؤز شخصی یئتنک، ایمکان، زامان و گوجوموزدن میللی حرکاتیمیزا آییرمالیییق. امین اولون کی، بولاری نورمال حیاتینیزین آخیشینا ضرر وئرمهدن ده ائتمک مومکوندور. “ هر فرد بیر تشکیلات “مدلی بوگون بیزیم اساسی چیخیش نوقطهمیز. هر کس اؤزوندن مسئول. هر کس اؤزونون رئیسی و مرئوسو.
-ایندی کی زاماندا ایختیلافلاردان، بؤلجو و قیشقیر دیجی لافلاردان اوزاق دورمالوییق. اؤنوموزدکی گونلرده ایچیمیزه ایختیلاف آسلامیا باشلایجاقلار. بیر چوخوموزون علیهینده یازیلار یازیلما احتیمالی واردیر. بیرگه بونلارین قارشیسیندا دورمالیییق. نزاکت و اخلاقی قوروللاری آشان یازی و دانیشیقلاردان قاچینمالی و بونو ائدنلری ده انگللملیگیک. ایختیلافلار هلهلیک دوندورولمالی.
– رهبرلیک ادعالاری “هر شئیی من یاراتدیم” ایفاده و دوشونجهلردن واز گئچیلمهلی. موساوی و دوستانه موناسبتلرین قورولماسی لازیم. تشکیلاتلار اؤز آرالاریندا کوسلوک و یئرسیز رقابتی بوراخمالیدیرلار. بیر آرایا گلبیلمهلی و باشاربیلیرلرسه اؤز آرالاریندا بیر کوردیناسیون (هماهنگی) شوراسی قورمالالاری لازیمدیر.
-وب سیتهلریمیزی و درگیلریمیزی زنگینلشدیرمک و چکیجی حالا گتیرملیگیک. یازی، خبر، ترجومه وب. ایشلری گؤربیلنلر بو ایشلرله و ماددی ایمکانلاری اولاناکلار ایسه بو سیتهلری و درگیلری حمایه ائتمهلیدیرلر. بو سیتهلرین چکیم گوجونو آرتیرمالییق.
-بوگون آزربایجانین هر یئری میللی حرکاتیمیزین شعارلاریلا دولمالیدیر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتینین تاریخی سمبوللاری میللتین گؤزونون اؤنونه گتیرتیلمهلی. تبلیغات چالیشمالاری چوخ یؤنلو اولاراق سورتلندیریلمهلی. آذربایجان توپلومو میللی حرکاتین شعارلارینی منیسمهیه حاضردیر.
-گونئی آذربایجان میللی حرکاتیمیز اؤز میللی-اومومی بیلدیرگسی/منشورونو حاضرلامالیدیر. حاضرلاناجاق بو میللی-عمومی منشوردا آذربایجانین بوتون مسئلهلری دقته آلینمالیدیر. آذربایجان تورکلرینه یاخشی حیات اومودونون وئریلمهلی گرکیر. آذربایجان توپلومونون بوتون لایهلرینین ایستک، آرزو و قورخولاری دقته آلینمالیدیر. گونئی آذربایجان میللی حرکاتی داخیلی و خاریجی مسئلهلره باخیش آچیسینی و سیاسی، سوسیال، مدنی، ایقتیصادی و دینی مسئلهلر ده اؤز فیکیرلرینی محسوس و ملموس شکیلده بلیرگینلشتیرمهلی و آذربایجان تورک میللتینه چاتدیرمالیدیر.
بعضی آیدینلاریمیز ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسینی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلجیینی دوشونورلر سیزجه بؤیلهدیر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار؟
سیاسئت و دیپلوماسیده گؤروشولمه یجک طرف یوخدور. گرکیرسه هر کسله گؤروشولور و مذاکیره ائدیلیر. آمئریکا دوشمن اولاراق گؤردوگو ایران و طالبانلا گؤروشور. آنجاق دیالوق و مذاکرنین شرطلری و شرایطینین یارانماسی لازیمدیر. بوگون بئله بیر شرایط یوخدور. چونکی یاشیل حرکاتییلا قورولاجاق دیالوغون نتیجه سی اولمایجاغینی دوشونوروم. یاشیل حرکاتی میللتلر مسئله سینی دانیشماق ایستمیر. اونو حل ائتمک ایستمیر. بئله بیر پروبلئمین اولمادیغینا اینانیر. میللتلر مسئله سینی کومپلو/توطئه اولاارق گؤرور. گئجه-گوندوز تحقیر ائدیر. بو تور ذهنیت صاحب اولانلارلا گؤروشمک زامان ایتیرمکدیر.
آنجاق طرفلر آراسیندا غیری موستقیم مذاکیره گئدیر. آذربایجانین عملی اولاراق اعتیرازلارلا قاتیلماماسی و میللی حرکاتین دانیشیقلاری، یازیلاری و عمللری بو سمبولیک ایرطیباتین بیر عنصورلاری. مذاکیره لر سمبوللر و حرکتلرله گئدیر. طرفلر بیر-بیرلرینین باخیشینی مطبوعاتدان اؤیرنیرلر. طرفلرین نه ایسته دیکلری اورتادادیر.
بوگون مذاکره و اینتیقادی دیالوق شرایطی یوخدور. اونلار بیزدن اریمه میزی ایستییرلر. بوگون ان اؤنملی ایستراتئژیک وظیفه میز اؤزوموزو توپارلاماق، هدف/ایستک/سؤیلملریمیزی بلیزلمک، منشوروموزو(بیلدیرگمیزی) حاضیرلاماق، تشکیلاتلار آراسیندا اورگانیک هماهنگی قورماق و فردی فعالیتی آرتیرماق، اوچونجو جبهه اولاراق اؤزونو گؤستربیلمک و باشقا مسئله لره تمرکوز ائتمه لی ییک.
بوگون آزربايجانين ان اؤنملي استراتژيک مساله سي ايران رئژيمين سرنيگوني مساله سي اولماليدير. ايران ايسلام جومهورييئتي نين سرنيگون اولماسيني ان چوخ تورکلر ايستمه ليديرلر. ايران ايسلام جومهورييتي سرنيگون اولماديغي سوره جه بيز هئچ بير هدفيمیزه يئتيشه بيلمه يه جه ييک. ايسترسه ايستيقلاچي، ايسترسه فئدرالچي، ايسترسه هر هانکي بير ميللي ايسته ييميز اولسون بونلارين گئرچئکله شمه سي نين يولو ايران ايسلام جومهورييتي نين سرنيگوني سيدير. ايرانداکي رژيم گئتمه دیيي سوره جه بيز هئچ بير هدفيميزه يئتيشمه يه جه ييک. بو رژيم قانون اساسي نين 15.مادده سيني بئله ايجرا ائتمه يه جک. اساسي مساله ميز بونلاري دارتيشماق
danışıq 13 – İranda yeni gəlişmələr və milli hərəkətin durumu / Arif Kəskin ilə özəl danışıq
Azərbaycan Demokrası Ocağı : milli hərəkət nə zamana qədər iranda olub-bitənlər haqqında sukut edəcək ? milli fəalların sukutu onları toplumun mərcə teyfi durumundan ayırmağa zəmin yaratmazmı ? İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulması bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola bilər yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var ? və …. buna bənzər başqa sorularımızın cavabını İran uzmanı sayın Arif Keskin den soruşmuşuq , sayğı deyer düşünürlərimizin əməkdaşlığı ilə bu mubahisələrin genişlənməsi və bu mubahisələrin içindən milli mənafeimiz uğrunda doğru bir yol xəritəsinin ip uclarının çıxmasını arzu edirik.
İrandaki iç çəkişmə hara gedir?
Iran İslam cumhuriyəti 1979-dan günümüzə qədər ən böyük böhranı yaşayır. Xarici siaysətinə baxdığınızda yalnızlaşmış və dostu olmayan dövlət kimi görünümündə dir. İran Nüve kriziylə ABŞ və avruplalıları qarşısına almış və diyər tərəfdən də Rusya və Çindən gözlədiyi dəstəyi alamamışdır. Qonşularıyla dost və güvənilir münasibət quramaış və saldırqan uslubu onun qonşularının gözündə təhlükəli görsənməsinə səbəb olmuşdur. Sünni Ərəb dövlətləri, İranı ən böyük təhlükə olaraq görməkdə və o rejimin yıxılması üçün hərbi mudaxilə alternatifini təşviq ettikləri bilinir.
Daxili siyasətdə isə, İran rejimi 1979-dan günümüzə ilk kəz çox yönlü buhranı təcrubə etməktədir. Rejimin daxilində ixtilaf rəsmən çatışma və toqquşmaya çevrilmiş və rejimin daxili tərazılığı və harmonisi pozulmuşdur. İran rejimi aradan iki şaqqaya ayrılmışdır. Elə ki rejimin 30 illik tarixində ilk kəz başnaziri, məclis başqani, nazirleri və üst rütbəli brokratları zindana salmaq məcburiyətində qalmışdır. İxtilaf rejimin bütün rəsmi və qeyri rəsmi organlarını bürümüşdür. Xaməneyi həlledici və ixtilaf çözücü mevkisini itirmiş və özü ixtilafların qaynağına bədəl olmuşdur. Bu məsələ də rejim için ixtilafların həll olunmasını çox çətinləşdirmişdir.
Yaşıl hərəkatı 2009-dan günümüzə qədər öz muxalifət varlığını qoruyabilmiş, rejimin sərkub təşkilatların qarşısında dayanıqlığını göstərmiş və bitmemişdir. Ərəb Regionunda baş vərmiş siyasi və sosyal üsyanlardan güc alaraq yənidən meydana gəlməyi başarmışdır. İran rejiminin ən önəmlı əmniyəti məsələsinə çevrilmişdir.
Bütün bu faktörlər/amillər ışığında, İran rejiminin çox yönlü böhran içində olduğunu diyəbilərik. İran rejiminin qarşılaşdığı bu böhran mürəkkəb, çox yönlü və mahar edilməsi asan dəyil. Hətta iran rejimi bu böhranı həlletmek üçün rasyonel/əqlani bir projeyə də sahib deyil. Rejim fəqət şiddət/xuşunət bu böhranları həl edəcəyini düşünür. Xuşunət isə var olan böhranı daha da derinləşdirir.
Biz nə zamana qədər süküt edəcəyik?
Azərbaycan, İran rejiminin qarşılaşdığı bu çox yönlü və mürəkkəb böhranın fərqindədir.Çox diqqətlə, titizliklə(vəsvas) və her tərəfli hadiseleri izleyir. Azərbaycan bu sürəçdə ən doğru əməli alternatifini müəyyən etmək istəyir. Azərbaycan, İrandaki prosesi soyuqqanlı, temkinli, ağır, tehriklerdən uzaq , Fars milliyetçilərinin telesine düşmedən, öz milli maraqlarının maksimom qorunmasını nəzərdə tutaraq və tarixi bütün tecrübelerini diqqete alaraq izləyir. Azərbaycan bu böhrandan zərərli çıxmaq istəmir. Keçmişdəki yaşadıqlarını yenidən yaşamaq istəmir. Azərbaycanın bu gəlişmələrdəki mövgiyəte “ əqlanı ehtiyatkarlık” olaraq adlandırmaq mümkündür.
Yaşıl hərəkatı önəmli və ciddi etirazı hereket olasa da, Azərbaycanlıların duyqudaşlığını qazanabilmemişdir. Azərbaycanlılar Yaşıl hərəkatını Fars milliyetçiliyinin fərqli tezahürü olaraq görmektediler. Onlara göre Yaşıl Hərəkatı İrandaki heqiqi demokrasinin qurucusu olabilmez. Azərbaycanlılar Yaşıl hərəkatına əməli destek vərmeseler de merkezdeki gedən gerginliyi öz xeyirlerine olduğunu düşünürler. Azərbaycanlılarin siyasi, iktisadi və kültürəl istəklərinə yaşıl hərəkatının cavab verməyəcəyi bəllidir. Yaşıl hərəkatı 2009-dan günümüze qədər millətlərin məsələsi mevzusunda hər hanki fikir və gofteman iləri sürmemişdir. Millətlər məsələsi gəlince sukut edirler. Bunları yersiz, “bölücülük” və luzumsuz tələb olaraq görürler. Azərbaycanlılar da bunları görür. Azərbaycan bütün bunlara yaxın tarixindəki yaşadığı nakamiləri və əzabların çarçıvasından baxır.
Azərbaycanla Yaşıl hərəkatının yolları ayrılmışdır. Azərbaycan indi özü, fərqli bir demokratik projənin sahibidir. Azərbaycan indi özü Üçüncü Cebhədir. üçüncü güçdür. Azerbayacnlılar, İran rejiminin Azərbaycan-Türkünə olan düşmanlığını bilir. 1979-dan o duşmanlığın içində yaşayır. Yaşıl hərəkatının söylemlerinde de öz haqlı istəklerini görmür. Gəlinən noqtada Azərbaycan özü çox fərqli və daha qapsamalı/came demokratik cebhənin lideri pozisyonuna gəlməktədir. Azərbaycan bu mövqeiyetinin gerekliliklerini yerine getirmesi lazımdır.
Azərbaycan “ yaşıl hərəkatına qatılalım-qatılmayalım” ikilemini buraxmalıdır. Çünki Yaşıl Hərəkatıyla yolları ayrılmış. Bu ikilemdən çıxmadığı sürece yəni şeraite uyqun stratejiler gelişdirmez. Mənim fikrimcə milli hərəkatımız yəni və fərqli bir mərhələnin başlandığını hissətsə də hələ özünü onunla adaptə/sazegari etmiş deyil. Yaşıl hərəkata “qatılalım-qatılmayalım” dartışması milli hərəkatın önünü bağlayır. Günümüzdəki şərtlərə uyqun stratəjik müəyyən ətməyi və günümüz şərtlərinə uyumlu halə gətirməyə mani olur. Onun bütün ənərjisini əmir. Biz içinə düşdüyümüz bu kördüğümdən çıxmalıyıq. Başqa bir sözlə hələ də milli hərəkatımız özünü üçüncü cəbhə olduğunun şuruna çatmış deyil. Özünü Üçüncü cəbhə olaraq hiss etməyi dərunləşdirməyi başarsaydı onun gərəkliliklərini də yərinə gətirirdi. Milli hərəkatımız silinkinməli və bayramlarda nəcə ki, evlər təmizlənir özünün stratejilərini gözdən gəçirməlidir. Milli hərəkatımız silikinib özünü yeni dönəmə uyqunlaşdırmazsa Azərbaycanı itirmə ehtimali vardır.
İndi nə etməliyik?
Öncəliklə bölgəmizdə və İranda olub-bitənlər haqqında objektif təhlilimiz olmalı və bilməliyik ki İran siyasi həyatında yəni bir səhifə açılmışdır. Əski dəftərin nə zaman bağlanacağı bilinməsə də yəni bir mərhələ başladığı çox aşıkardır. Biz bu yəni mərhələnin bütün özəlliklərini bilməli və ona görə yəni stratejiler gəlişdirməliyik.
-Güney Azərbaycan Milli hərəkatı yavaş yavaş öz varlığını hissəttirməlidir. Varlığını hissəttirmənin anlamı fəqət küçəyə çıxmaq vəya miting düzənləmək deyil. Azərbaycan Türk milləti Güney Azərbaycan milli hərəkatının varlığını öz yanında hiss ətməli, onu görməli və onun istəklərilə daha yaxından tanışmalıdır.
-Bizim milli hərəkatımız içində- kiçik də olmuş olsa -çox qimətli təşkilatlarımız var. Bu zamanda bu təşkilatlar ən vərimli dönəmlərinə girməli və onlar gücləndirilməlidir. Hər hanki bir təşkilatlarımıza hər hanki şəkidə yaxınlıq hiss edənlər varsa zaman itirmədən onlara girməlidirlər. Təşkilatlarımız aktifləşdirilməlidir.
-Umumi-milli təşkilatımız yoxdur . Bizim milli hərəkatımızın böyük bölümü təşkilatsızdır. İnsanlarımız böyük təşkilatların qurulmasını gözleyir, onlar qurulmayınaca da faaliyət etmirlər. Siyasi faaliyət üçün təşkilat önəmli ancaq “olmazsa siyasi faaliyət olamaz” deyil. Təşkilatsız da faaliyət ediləbilər. Bizim qazandığım bütün başarılar şəxsidir. Şəxsi həyatında özünə yol açan insan siyasi faaliyət üçün də özünə imkan yaradabilər. Biz indi “hər fərd bir təşkilat” şuarını hayat gəçirməliyik. Öz şəxsi yetənək, imkan, zaman və gücümüzdən milli hərəkatımıza ayırmalıyıq. Əmin olun ki, buları normal hayatınızın axışına zərər vərmədən də etmek mümkündür. “ hər fərd bir təşkilat “modeli bugün bizim əsası çıxış noqtəmiz. Hər kəs özündən məsul. Hər kəs özünün rəisi və mərusu.
-İndi ki zamanda ixtilaflardan, bölcü və qıştırcı laflardan uzaq durmaluyıq. Önümüzdəki günlərdə içimizə ixtilaf aslamya başlaycaqlar. Bir çoxumuzun əleyhində yazılar yazılma ihtimali vardır. Topyekun bunların qarşısında durmalıyıq. Nəzakət və əxlaqı qurulları aşan yazı və danışıqlardan qaçınmalı və bunu edənləri də ənglləməliyik. İxtilaflar hələlik dondurulmalı.
– Rəhbərlik iddiaları “hər şeyi mən yarattim” ifadə və düşüncələrdən vaz geçilməli. Musavi və dustanə münasəbətlərin qurulması lazım. Təşkilatlar öz aralarında küslük və yərsiz rəqabəti buraxmalıdırlar. Bir araya gələbilməli və başarbilirlərsə öz aralarında bir kordinasyon (həmahəngi) şurası qurmalaları lazımdır.
-Wəb sitələrimizi və dərgilərimizi zənginləşdirmək və çəkici hala gətirməliyik. Yazı , xəbər, tərcümə vb. işləri görəbilənlər bu işlərlə və maddı imkanları olankar isə bu sitələri və dərgiləri himayə etməlidirlər. Bu sitələrin çəkim gücünü artırmalyıq.
-Bugün Azərbaycanın hər yeri milli hərəkatımızın şuarlarıla dolmalıdır. Güney Azərbaycan Milli Hərəkatının tarixi səmbolları millətin gözünün önünə gətirtilməli. Təbliğat çalışmaları çox yönlü olaraq sürətləndirilməli. Azərbaycan toplumu milli hərəkatın şuarlarını mənisəməyə hazırdır.
-Güney Azərbaycan milli hərəkatımız öz milli-umumi bildirgəsi/mənşurunu hazırlamalıdır. Hazırlanacaq bu milli-umumi mənşurda Azərbaycanın bütün məsələləri diqqətə alınmalıdır. Azərbaycan Türklərinə yaxşı həyat umudunun vərilməli gərəkir. Azərbaycan toplumunun bütün layələrinin istək, arzu və qorxuları diqqətə alınmalıdır. Güney Azərbaycan Milli hərəkatı daxili və xarici məsələlərə baxış açısını və siyasi, sosial, mədəni, iktisadi və dini məsələlər də öz fikirlərini məhsus və məlmus şəkildə bəlirginləştirməli və Azərbaycan Türk millətinə çatdırmalıdır.
bezi aydinlarimiz İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulmasını bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola biləcəyini duşunürlər sizce böyledir yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var?
siyaset ve diplomaside görüşülmeyecek teref yoxdur. Gerekirse her kesle görüşülür ve müzakire edilir. ABŞ düşmen olaraq gördüyü İran ve talibanla görüşür. Ancaq diyaloq ve müzakeren şetleri ve şeraitinin yaranması lazımdır. Bugün bele bir şerait yoxdur. Çünki Yaşıl Herekatıyla qurulacaq diyaloğun neticesi olmaycağını düşünürüm. Yaşıl herekatı milletler meselesini danışmaq istemir. Onu hel etmek istemir. Bele bir problemin olmadığına inanır. Milletler meselesini komlo/totie olaarq görür. Gece-gündüz tehqir edir. Bu tür zenihiyet sahib olnalarla görüşmek zaman itirmekdir.
Ancaq terefler arasında qeyri müsteqim müzakere gedir. Azerbaycanın emeli olaraq itirazlarla qatılmaması ve milli herekatın danışıqları, yazıları ve emelleri bu sembolik irtibatın bir unsurları. Müzakereler semboller ve herekatlerle gedir. Terefler bir-birlerinin baxışını metbuattan öyrenirler. Tereflerin ne istedikleri ortadadır.
bugün müzakere ve intiqadi diyaloq şeraiti yoxdur. Onlar bizden erimemizi isteyirler. Bugün en önemli stratejik vezifemiz özümüzü toparlamaq, hedef/istek/söylemlerimizi müeyyenleşdirmek, menşurumuzu(bildirgemizi) hazırlamaq, teşkilatlar arasında organik hemahengi qurmaq ve ferdi faaliyeti artırmaq, üçüncü cebhe olaraq özünü gösterebilmek vb. meselelere temerkuz etmeliyik.
Bugün Azerbaycanın en önemli stratejik meselesi İran rejimin serniguni meselesi olmalıdır. İran islam cumhuriyetinin sernigün olmasını en çx türkler istemelidirler. İran İsalm cumhuriyeti sernigun olmadığı sürece biz heç bir hedefime yetişebilmeyeceyik. isterse istiqlaçı, isterse federalçı, isterse her hanki bir milli isteyimiz olsun bunların gerçekleşmesinin yolu İran islam cumhuriyetinin sernigunisidir. İrandaki rejim getmedeyi sürece biz heç bir hedefimize yetişmeyeceyik. Bu rejim qanun esasının 15.maddesini bele icra etmeyecek. Esası meselemiz bunları dartışmaq
دوکتور صدیقه عدالتی نین ایتالیا پارلمانیندا چیخیشی
ایتالیا پارلئمانیندا ایکی گونلوک سئمینارین آچیلیش مراسیمینده کی چيخيش
حؤرمتلی ایتالیا پارلئمانی و سئناتینین عوضولرى
خانیم لار، بئی لر
من آزربایجان فدرال دموکرات حرکاتی آدینا و ایران فدرال میللیتلرینین کنگره سینین بیر عوضوو اولاراق، بو پروقرامی دوزنله-ین یو.ان.پی.او.(دوؤلتسیز میللتلر تشکیلاتی) نا اؤز تشکورلریمی، بیزه بو فورصتی وئردیگی ایچین کی، ایران توپلومونون دموکراسی یه گئچیش یولونداکی مانعلرحقینده اؤز فیکرلری میزی اورتایا قویاق، بیلدیرمک ایستیرم. من چیخیشیمدا بو مانعلرین آرخاسینداکی تمل ندنلره و بونلاری اورتادان قالدیرما ايستراتژیلریمیز حقینده دانیشاجاغام.
ایراندا دموکراسى یوخلوغونون ان آيدين سببی اؤلکه ده اوتوریتئر بیر دینی دیکتاتورلوغونون حاکیمیتی دیر. 30 ایلدیر کی اؤلکه تئوکراتیک لیدئرلر طرفیندن ایداره ائدیلیر. ایران دوؤلتی ايلاهى رهبرلیک آلتیندا اولدوغونو و ايلاهى یئتکیلیلر طرفیندن ائداره ائدیلدیگینی سؤیله ییر.
تئوکراسی ایرانداکی ایقتیدار سیستئمی نین اساسیدیر. بو ندنله دوؤلت یالنیز ترقی و یئنیلیگه مانع دئییل ، عینی زماندا دوشونجه، ایفاده و ویجدان اؤزگورلوغونو دا یاساقلاماقدادیر.قیساجاسی ایراندا دموکراسى نین تملی اولان هر شئی یاساقدیر.
ایران ایسلام جومهورییتی نین آنا یاساسی ایسلامی، ایرانین رسمی دینی اولاراق تعيين ائديرو آچیقجاسینا شیعه مذهبینه بؤیوک بیر آیریجالیق تانیمیشدیر.بو، ایرانلیلارین آراسینداکی هم رأی لیگی (همبستگی) یوخ ائتمیشدیر.آچیقجا بو آنایاسا ایرانلی لارین برابر وطنداشلیق حقلرینی رد ائدیر و اونلاری بیرینجی و ایکینجی صینیف وطنداش اولاراق صینیفلاندیریر. بو آنایاسا غئیری فارس میللتلره، سنی موسلمانلارا، قادینلارا و دینی آزینلیقلارا آیری سئچکیجیلیک اویقولاماقدادیر.
دموکراسى ائکسیکلیگی نین ایکینجی بؤیوک گؤسترگه سی غئیری فارس ایرانلی لارین اؤلکه نین سیاسی صحنه سیندن حذف اولونمالاری دیر.میثال اولاراق ایران تورکلری ایرانین ان بؤیوک میللتی اولماسینا رغمن سیاسی گوجه صاحیب دئییلدیر.
ایران ایسلام جومهورییتی پهلوی لرین باشلاتدیغی اوزون عؤمورلو سیاسی پیلانی کی هدفی غئیری فارس میللتلری آسیمیله ائتمک ایچین آنا دیللرینی و کولتورلرینی قوللانما حقی نی یاساقلاماقدی، دوام ائتمکده دیر. ایسلامی رئژیم یالنیز بو پولیتیکانی دوام ائتمکله قالماییب، شاهین بو آسیمیلاسیون پولیتیکاسینی داها دا گوجلندیرمیشدیر.نیتی غئیری فارس میللتلرین گلیشمه لرینی ضعیفلتمک و ایران توپلومو ایچینده کی روللارینی یوخا چیخارتماقدیر.
غئیری فارس میللتلرین، ائییتیمده اؤز آنا دیللرینی قوللانما حقیندن یوخسول بیراخیلمالاری یالنیز حاکیم گوجلرین طرفیندن گوج، بیلگی و حاکیمیتین مونوپولیزه ائتمه سیله قالماییب، عینی زماندا تارتیشما، سورقولاما، الشدیرمه و آنالیتیک دوشونمه یتنگی نین(استعداد) ده قیسیتلانماسینا سبب اولوبدور.
غئیری فارس بؤلگه لرینده کی ایقتیصادی گلیشمه ده بو پولیتیکادان بؤیوک درجه ده ائتکیلنمیشدیر. میثال اولاراق کرمان ایالتینده ایقتیصادی یاتیریم درجه سی گونئی آزربایجاندان 300 قات داها چوخدور.
ایسلام دئوریمیندن اؤنجه 1979 ایلینده گونئی آزربایجان اؤلکه ده کی ان گلیشمیش ایکینجی صنعتی شهردی. بیر نئچه ایل سونرا 17. درجه یه دوشدو.
گونئی آزربایجان ایراندا مدرن ائییتیم و مدرسه سیستئمینین قوروجوسودور. ایراندا ایکینجی یونیوئرسیته و ایلک قازئته اورادا تشکیل اولموشدور. آنجاق ایندی ساوادلی لارین ساییسی اؤلکه سطحینده 20. درجه یه دوشموشدور.
ایراندا دموکراتیک گلیشمه نی انگلله ین بیر باشقا اؤنملی سبب ده اؤلکه ده قادینلارین اؤز حقلریندن محروم اولمالاریدیر.ایسلام جومهورییتی نین قورولوشوندان بو یانا ایراندا جینسی آپارتاید یاشانیر. ایران ایسلام جومهورییتی نین آنایاساسی قادینلاری ایکینجی صینیف وطنداش اولاراق ساییر.1979 ایلینده ایسلام جومهورییتی نین قورولماسیندان سونرا بعضی قیسیتلامالار قادینلارا اویقولانمیشدیر، مثلأ ایجباری حیجاب و بعضی پئشه لرده قادینلارین ایستیخداملاری میثال ایچین، حاکیم اولاراق چالیشمالاری یاساقلانمیشدیر.
بو انگللری اورتادان قالدیرماق ایچین بیز آزربایجان فدرال دموکرات تشکیلاتی اولاراق بو استراتژی لری تکلیف ائدیریک:
1= بیزه گؤره ایسلام جومهورییتی نین دییشمه سی، لاییق و دموکراتیک بیر سیستئمین قورولماسی آنجاق قادین حرکاتی، میللیتلرین، ایشچی حرکاتی و اؤزگورلوک حرکاتی نین ایش بیرلیگی ایله مومکوندور.
2= بیز دیش گوجلرین عسگری ایشقالینه قارشیییق و یابانجی موداخیله لری رئژیمین موخالیفتده اولان گوجلری یوخ ائتمک ایچین بیر بهانه اولاراق قوللاناجاغینا، حاکیمیتده کیلرین گوجونو داها دا گوجلندیره جگینه اینانماقداییک. عسگری رئژیم اؤز سلطنتی نی دوام ائتدیرمک ایچین اونا قارشی اولانلاری یوخ ائدجکدیر.
3= بیز بیرلشیک میللتلرین گوونلیک کونسئیی طرفیندن قبول ائدیلن تحریملری و آوروپا دیش ایشلری باخانلارینین یئنی تکلیفلری نی دستکلیریک. بیز بونلارین ایسلام جومهورییتینه باسقی اویقولایاجاغینا اینانیریق.آنجاق بو تدبیرلرین تمامأ ایران حوکومتینه یؤنلیک اولماسی گرکليگينى و معصوم اینسانلارا ضرر وئرمه مه سی گرکليگينی تأکید ائدیریک.
4= بیزجه ایراندا دیکتاتورلوغون اوزون عؤمورلو اولماسی نین اساس ندنلریندن بیرینین سیاسی گوجون بوتؤولوکله تهراندا موتمرکیز اولماسیدیر. بو ندنله گوج و نوفوذ ایالتلر آراسیندا بؤلونمه لیدیر.بیز اینانیریق کی فدرال بیر سیستم تهرانداکی گوجون موتمرکیز اولماسینی قیسیتلایاجاقدیر.
ایران ایچین بیزیم اؤنریمیز ائتنیک فدرالیزمدیر.
ایران فدرال جومهورییتی ایران میللتلری نین و ائتنیک قوروپلاری نین گؤنوللو بیرلیگی ایله قورولوب، دموکراتیک و میللی فدرال سیستئمین اساسیندا و ایکی پارلمانلی سیستئمه باغلی اولمالیدیر. بو ائتنیک فدرالیزم تمامن ایرانین میللی و چوخ دیللیى لیک گرچگینه اویقون اولاجاقدیر.
5= بیزجه، یالنیز اويله بير آنا یاسا، ایرانین سیاسی جوغرافی چرچیوه سینده یاشایان اینسانلاری بیر آرایا گتیره بیلیر کی، لایيک ليگه دایانیر و بوتون وطنداشلارین برابر حقلره صاحیب اولمالارینی قارانتی ائدیر، ایرانین چوخ میللتلی اولماسینی و او میللتلرین دیللرینی رسمییته تانیر و ایندیکی سیاسی قورولوشونو بیر ائتنیک فدرالیسم سیستئمله دییشدیریر.
صدیقه عدالتی 2010
دانیشیق-3 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین » علی رضا اردبیلی » ایله اوزه ل دانیشیغی
مصاحبه لریمیزین آردیندا اوچونجو دانیشیغی سایین «علي رضا اردبيلي ، تريبون سايتي نين رداكتورو و آذربايجان فدرال دموكرات حركاتي نين ايجرائيه هيئتي نين عوضوو» ایله گئرچک لشدیرمیشیک.
کئچن ایکی دانیشیغیمیز میللی حرکت ایچینده دیققت ایله ایزلنمیش و گئنیش موباحیثه لره زمین یاراتمیشدی و همین دانیشیقلار » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی دیققت مرکزینه چئویرمیش و حرکت ایچی دیالوگ و فیکیرداشلیق اوفوقینا ایشیق ساچاراق یئنی بیر دونمین باشلانماسینین خبرچی سی اولموشدور.
میللیدوشونجه میزین دوستاقلانما سیمگه سی اولان گنج دوشونوروموز سایین سعید متین پور آدینا باشلایان بو دیالوگ پروژه سی و دانیشیق لار سئریسی بوتون ضیالی لار و دوشونورلریمیزین فیکیرلرینه ایشیق توتماق اوچون داوام ائده جک و اومیدیمیز اورتایا قویولان دوشونجه لرین باشقالاری طرفیندن تنقید ائدیلمه سیدیر .
ایندیسه اوچونجو مصاحبه نی اوخوجولارا تقدیم ائدیریک :
-
«آذربايجان دانيشير» سندي نين نشري و اوندان عمله گلن هرطرفلي ايستقبال، بير دٶنوش نوقطه سي اولدو. او سند ده دونيادا غربين پارلامنتاريستي و ليبرال عنعنه لري (بيرينجي بند)، فدراليستي بير رژيم ين يارانماق ضرورتي (ايكينجي بند)
-
بيزي موصيبته دوچار ائتمك اگر باشقالاري نين ايشي اولوبسا، موصيبتدن قورتارا بيلمه مك، قطعاً اٶز سوچ و گناهیمیزدیر.
-
بوگون آذربايجان، «نه غزه، نه لبنان،…» كيمي ارتيجاعي شوعار قارشي سيندا، «مرگ بر …، چه غزه، چه لبنان، چه تهران» مضمونوندا مترقي شوعار قويماسا، همان ارتيجاعي شوعارلارين آذربايجانا سرايت ائتمه سي نين قارشي سيني آلا بيلمز.
-
ايرانين اولايلاري بيزيمده اولايلاريميزدير. بيز حتي ايراندان آيريليب موستقيل بير اٶلكه اولساق بئله، بير قونشو فارسيستانين مسئله لري بيزي تأثيرسيز بوراخا بيلمز. سياسي مسئله لره بئله غریزی ياناشماق، بيزي حساس تاريخي-سياسي مقاملاردا آغير ايتگيلره معروض قويا بيلر.
آشاغیدا بو اطرافلی و گئنیش موضوعلارا توخونان مصاحبه نی اوخویون:
س. بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
بو حركت، ماهيت اعتيباريله ايراندا 90 ايله ياخين حاكيميتده اولموش فارس راسيستي سيستمينه قارشي گئجيشمیش بير جاواب دير كي، بو سياستين قارشي سيندا بير دموكراتيك آلترناتيو قويور. حاضيركي حركت، آرتيق يالنيز نفياً يوخ، همده اثباتاً اٶز تئزلريني ( تئوری لر ) و شوعارلاريني ايره لي سورور. حاكيم فارسچي سيستم ريضاخانلا قورولور، آمما او زامان بيز فارس سلطه طلب لييينه قارشي محدود دا اولسا كوتله وي معنادا بير اعتيراض حركتينه شاهيد اولموروق و يالنيز بئله حركات 1990-جي ايللرده باشلايير. منيم نظرده آلديغيم بو 60-70 ايلليك گئجيشمه و یوبانمادير.
اوچ نسلي احاطه ائدن بير دٶور بئله باخاندا اوزون زامان گٶرونسه ده، بو گئجيشمك، بير تانينميش قانون اساسيندادير. هر توپلوم، فردلردن عيبارتيدير و فردلر اٶز حياتلاريندا و سياسي داورانيشلاريندا راسيوناليست ( عقل گرا ) و پراگماتيست ( عملگرا ) اولورلار. ريضاخان مشروطه نين اساسي قانونو دئيشيب، فارس ديليني رسمي ديل اعلان ائدنده، اهالي نين چوخ كيچيك بير قيسمي يازيب اوخوماق باشاریردی یعنی ساوادلی لار ین سایی یوخ درجه ده آزیدی. باشقا طرفدن ديل كيمليگي اساسيندا قورولموش ظولم، بيزيم جوغرافيادا هله تانيش دئيلدي.
ديل اساسيندا موهنديسليك ائديب، يوخاريدان اعمالي نظر ائتمك، تحصيل سيستمي، مطبوعات و مئديا واسيطه سيله مومكون دور. تاريخ بويودا ديل، ائتنيك يا جينسي منسوبيت اساسيندا تبعيضلر اولموش آمما آيري سئچگي ليكلره قارشي سياسي و كوتله وي اعتيراضلار يا موحاريبه لر اولماميشدير. بو مسئله ني من موقاييسه يولو ايله آچا بيلرم. سيز باخين ديني و مذهبي منسوبيته، بيزه معلوم اولان، سون 2000 ايلين تاريخي ائله بير نٶوع ديني و مذهبي منسوبيت دن دوغان هويتلر اساسيندا ، موحاريبه لرين تاريخي دير. البته بو موحاريبه لرده هميشه دونيوي موتيولر داها جيدي رول اويناميشلار آمما اينسان توپلوملاري اٶز ديني و مذهبي كيمليكلريندن ايره لي گلن هويتين اساسيندا يوموشاق دئسم، حساس اولماغا عادت ائتميشلر. آمما ديلدن گلن هويت اينسانلارين بير-بيرلريله اونسيت باغلاماسيندا و عائله قورماق كيمي موهوم مقاملاردا بویوک رول اويناسادا، داها اٶلكه دن اٶلكه يه زووارلار يا حربي قوشون دالغالاري يولا سالماميشدير.
بيزيم حركتيميز، ديل هويتينه دايانديغينا گٶره، مودرن بير حركتدير. بو سجيه، حركتين باشلانماسي و كوتله ويلشمه سي دٶورونده آچيق-آيدين بير ضعف دير. آمما حركتين دواميندا مسئله فرق ائدير. دونيادا ان ابتدایی و پريميتيو توپلوملاردا دا بير ديني رهبر جماعتی آسانليقلا مئيدانا گتيرمك قابليتينه ماليك دير. اينسانلار اٶز ديني رهبرلرينه اينانيرلار و اونلاردان گوجلو تأثير آليرلار. بو ايسه حركتين باشلانماسيندا ان اٶنملي رول اوينايا بيلر. آمما بوگون 2009-جي ايلده بيز دونيانين ان بٶيوك مستعمراتي سيستملري نين لغو اولماسيندان معين درسلر آلميشيق. بيلديیيز كيمي ايكينجي دونيا موحاريبه سيندن سونرا بير چوخ آفريقا و آسيا اٶلكه لري، ميللي آزادليق نتيجه سينده بريتانيا، فرانسا و آیری موستملكه چي متروپوللاردان آيريليب و موستقيل اولدورلار ، موستقيل اولدولار آمما خوشبخت بير حياتا قووشماديلار. آزادليغا چاتميش سابيق مستعمره لر بير عوموم قايدا كيمي ايلكين هيجانلار و شيشيرديلميش خوش گورو ( خوش بینی ) دٶوروندن سونرا، استعمار دٶوروندن داها آغير بير دوروما دوشدولر. رفاه و مدني آزادليقلار باخيمندان وضعيت يا دئییشمه دی يا پيسلشدي. بو تجروبه لردن خبري اولانلار كيمي، بيزيم اوچون آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين مودرن ليگي چوخ الويريشلي دير. شوكورلر اولسون كي استارت دٶورو آرتيق آرخادادير و بيز هم حاضيركي دورومدان قورتولماق و غلبه نين صاباحي اوچون مسئوليتله بير پلان دوشونومه لي ييك. اٶنجه وئرديييز سوآللاردا من حركتي تمثيل ائدن شخصلردن بعضي آدلاري اٶرنك وئرديم. اونلار موعاصير و مدرن قلم و تفكور صاحبلريديرلر. نظره آلين كي سابق سووئت ايتتيفاقي هم چكسلوواكي ني و هم افغانستاني ايشغال ائتدي. افغانيستاندا ديني ضديت و ديني هويت ده دوغان حساسليق و آنتاقونيسم اساسيندا اينسانلار دونيانين او زامانكي ايكي نومره لي اوردوسونا قارشي موباريزه يه جلب اولدولار. آمما نه چكسلوواكي نه مجارستان و نه پولشادا ( لهستان ) اينسان حاقلاري و بشري ديرلره دايانان آزادليق حركاتي افغانستان كيمي اهالي ني ايشغالا قارشي سفربر ائده بيلمه ديلر.
س. بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منيم باخيميمدان بو حركت بيزيم تورك ميللتيميزه خوشبخت ياشاييش آختارير. حركت آذربايجاندا ائله بير محيط یاراتماق استه ییر کی، بوتون غرب اٶلكه لري قاپيلاريني آچيب، آذربایجانلی لارا گل-گل دئسه لر ده، هئچ آذربايجانلي مادي ياشاييشيني ياخيشلاشديرماق يا مدني و سياسي آزادليقلارين اولماديغينا گوره وطنين ترك ائتمه سين . حركت ايستير كي بير آذربايجانلي نين اورتا آيليق معاشي بوگونكو مظنه ايله 3-4 مين دوللار اولسون. حركتين آماجي، آذربايجاني توسعه تاپمیش و علم و مودرن محصوللار توليد ائدن اٶلكه يه چئويرمكدير.
آذربايجان بوگون ، جناب دوكتور اكبر اعلمي نين سٶزو ايله ايفاده ائتسم، بير ميللي آپارتايد رژيمي نين اسيري دير. آذربايجان توركونو تحقير ائدن بو رژيمين چرچيوه سينده، آذربايجانلي اٶزونه اينانان و مسئوليت قبول ائدن وطنداش كيمي توپلومونون ايشينده موداخيله ائده بيلمير. بوتون بو آپارتايد سيستميني اٶزونه قارشي گٶرن آذربايجان توركو، بير فرد كيمي وضعيتيني ياخيشلاشديرماقدا ال-قولونو باغلي گٶرور. تورك و عرب ميللتلرينه قارشي نيفرت تبليغ ائدن راسيستي حاكميت، اينسانلارين ديلينه قدغن قيفيلي وورماقلا، اونلارين بير وطنداش كيمي اينكيشافيني غيري مومكون ائتميشدير. بو هر ساحه ده گٶرونمكده دير. ايستر آذربايجاندان فارسيستانا آرا وئرمه دن آخان ايشسيزلر اوردوسونون اولماسي و ايستر ان پارلاق ايستعدادلارين اينكيشافي يولوندا اولان مانعلرين موجودلوغوندا. بئله بير آپارتايد سيستمي نين قارشي سيندا، آزاد وطنداش جمعيتي ياراتماق ايسته ين موعاصير گونئي آذربايجان اوچون ديل مسئله سي ، اعتيراضلاري مركزلشديرن (كانوني ائدن) نٶقطه دير آمما نه موباريزه نين هاميسي دير و نه باش مقصدی . باش مقصد دئدي ييم كيمي مرفه توپلوم، بوللوق ياشاييش و آزاد وطنداش جمعيتي ياراتماقدير.
س. حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟
ايراندا صينفي منافع اساسيندا سياسي داورانان ( رفتار ائدن )، داها دوغروسو، مادي منافعي له سياسي داوارانيشي آراسيندا آشكار باغلاري گٶروشن «بازار» آدلانان تاجير و كسبه لر اولموشلار. حتي ميللي حوكومت دٶورنده باخمياراق كي، میللی دوولت ارضي رفورملاري ، ايقتيصادي پلانلارينين باشيندا قويموشدو و اكينچيلرين منافعيني جيدديتله قورویوردو، هم اكينچي لر و هم مولكه دارلاري ميللي حاكميتين موخاليف و موافيق لريني آييران سينيرين ( مرز ) هر ايكي طرفینده گٶرمك اولوردو.
ايراندا سون 60 ايلده باش وئرن سياسي حاديثه لرده فعال ليق ايله تانينان باشقا بير طبقه یا قشر دانشجو و اویرنجی لر اولموشلار. آكتيوليك و آغير هزينه لر وئرمكلريله تانينان » اویرنجی » فنومني ائله آذربايجان ميللي حركتي نين ده آغير يوكونو داشيماقدادير. سون ايللرده آذربايجاندا بو قايدادان كنارا چيخماق عنعنه لري حيس اولموشدور. ميثال اوچون بابك قالاسيندا كئچيرلن ايلليك ميللي قورولتايلاردا يا حاضيرداكي تيراختور مارشي ني بو جهدلره اٶرنك كيمي قئيد ائتمك اولار. آمما هله ده خاتمي دٶورونون تورك دانشجو مطبوعات و درگی لری و تورك طلبه لر حركتي ياديميزدادير.
بو گئنيش آلاندا گٶزه گٶروشن منظره ، آمما يئني ليك ، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين طلبه و گنجلردن علاوه ديگر طبقه لري جلب ائتمك قابليتي نين آرتماسيندادير. بيلدييميز كيمي بير طرفدان آذربايجان سول و ليبرال فيكيرلرين دياري اولموشدور و باشقا طرفدن بير عنعنه اولاراق حتي ميللي حٶكومت دٶروندن باشلاياراق آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي هم سول قوه لر طرفيندن تمثيل اولموشدور و هم سولچولوق ایله بير آليش-وئريش موناسيبتينده اولموشدور. شيمالي آذربايجانين سووئت ايتتيفاقي تركيبينده اولماسی بو مسئله ني هم درينلشديريب و هم موركبلشديرميشدير. بوتون بونلار عادتاً كونسرواتيو اولان اورتا طبقه نين آذربايجان ميللي- آزادليق حركتينه ياخينلاشماسينا مانع اولموشدور. آمما بوگون ميللي حركتين غاليب تفكورو كيمي اينسان حاقلاريني (و اونون بير حيصه سي كيمي شخصي مالكيتي) رسميته تانیيان، اينكيشاف يٶنلو، سياسي باخيمدان ليبرال و سوسيال عدالت باخيميندان سوسيال دموكراتيك مفكوره، بو مانعي آرادان قالديرميشدير. بوگون آذربايجان ميللي آزادليق حركتي هم اورتا طبقه و سرمايه صاحيبلري و هم ميللي مفكوره لي دين خاديملريني و باشقا محافظه کار قيشرلري اٶز سيرالاريندا گٶرمه يه بٶيوك حاضيرليغا ماليك دير. بو يولدا ايلك آدديملار موشاهيده اولسادا، مسئله هله بالفعل اولماميش ساييلير. البته نظرده آلماق لازيمدير كي، هميشه (اٶن سيرالاردا گئدن اویرنجی لرینده آتا-آنالاری اولان) الي آغزينا چاتان اورتا طبقه، آغير ترپنمه ييله تانينير و آلتينا سو چيخماق ريسكي اولان يئرده اوتورماقدان امتناع ائتمك مئيلي چوخ گوجلو اولور و حركتين جيدي كيفي بير يوكسليش مرحله يه چاتماسينا قدر، كارتيني اوخوماغا ضرورت حيس ائتمز.
ميللي حركتي اورتا طبقه ايله قوشان هنجامه لر ( مناسبت لر ) آز دئيلدير. بوگون آذربايجانين ميللي آزادليق تاریخینه بٶيوك حرفلرله داخيل اولموش خلق- موسلمان حركتي هم توتاليتريسمه قارشي اولان دموكراتيك ديرلره ماليك دير و هم همان اورتا طبقه نين اينانديغي و تانيديغي تاريخي بير آبيده دير. بو آبيده يه واختي ایله ميللي حركتين صاحيب چيخماسي بير تاريخي ضرورت ايدي کی، جناب ماشاالله رزمي نين طرفيندن باجاريقلا يئرينه يئتيريلدي. بو وورغولاماق و ميللي حركتين ديسكورسوندا (سویلمینده ) دائماً ديرلنديرمه لي و جانلي ساخلانيلمالي دير.
باشقا طرفدن اينسان حاقلاري، دموكراتيك و ليبرال ديرلره، حركات طرفيندن سايقي لا ياناشماق گرك حركتين ادبيات و تبليغاتيندا اٶز يئريني تاپسين.
باشقا سيموليك آمما معنالي آدديملاردا هم لازيم دير و هم بٶيوك ذكاوت و اينتلكتوئل ايمكانلارا صاحيب اولان فعال لار طرفيندن آتيلير. اٶرنك كيمي بابك قالاسيندا كئچيريلن ميللي قورولتايلار و 2006 ماي اعتراض لاریندا ، هئچ بير افراطي شوعارين وئريلمه مه سي و مئيداني گئنيش كوتله اوچون داريسقال ائتمه مه يي ميثال گتيرمك اولار. بابك قالاسيندا بئله بير عقلدن اوزاق حركتلره بير نٶوع طبيعي زمين ده وارايدي. بو معناداكي، بابكين ايسلام خلافتي طرفيندن اٶلدورولمه سيني عثمان كٶينه يي ائديب، سلطنت طللبلرين شوعالارينا بنزر سٶزلري، آچيق يادا دولايي سيلا شعر و موسيقي لفافه سينده آرايا آتماق اولاردي.
ان اونملی مسئله آمما حركتين موثبت و دونيوي آماجلاريني آرايا قويماقدير. گلوبال دونياميزدا، ايش قوه سي، سرمايه و مال التجاره نين سرحدسيز دٶوريه سي، قونشولارلا سرحدسيز ايقتيصادي منطقه لر ياراتماق، دونيايا قارشي اعلان اولموش موحاريبه يئرينه، دونيا ايله مدنيت و مال آليش – وئريشينه داخيل اولماق، تحصيل سيستمي ني بوتٶولويونده، صنايع، بانك لار و دٶولتچي ليگه لازيم اولان لياقتلي كادرلار يئتيرمه يه يٶنلتمه يين ضرورتي كيمي كونكرت ايقتيصادي پلاتفورمو تبليغ ائتمك. من يوخاريدا ايشاره ائتديييم كيمي ميللي حركتين مقصدي خوشبخت اينسان توپلومو ياراتماقدير، يوخسا فاسد، آج، عدالت سيز و اوچونجو دونيايا منسوب اولان اٶلكه نين هانسي ديلده يازيب اوخوماسي چوخ اٶنملي دئيیل . بو مئساژي و سوزو آچیقجا میللتيميزه و او جومله دن اورتا طبقه يه چاتديرماليييق ، بوگونون اصلی ضرورتی بودور.
س. حاقيندا دانيشديغيميز حرکتین «میللی» وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
منجه آزي دٶرد آنلامدا بيز «ميللي» صيفتيني قوللانا بيلريك:
1. موباريزه نين ائتنيك ماهيتي ني وصف ائتمك:
ميللت آدلانان قوروپون، بوتون عوضولرينه عاييد اولان، ديل، دين و مدنيت دن دوغان مسئله لرين حلليني آختاران حركتي «ميللي» موباريزه آدلانديريريق. بوردا بير متعارف سياسي ديلده قبول اولموش تئرميندن صٶحبت گئدير. بو ديلده «طبقاتي مسئله»، «قادينلار مسئله سي» و «ميللي مسئله» آديندا هامي نين آنلايا بيلديیي بير معنا واردير. يعني بيز اسپانيادا ميللي مسئله دن دانيشاركن، بوتون اسپانيا اهاليسي نين مسئله سي يوخ، اوردا ميللي منسوبيتلرينه گٶره، تبعيضه معروض قالمیش » كاتالان » لار،» باسك » لار و ديگر ائتنيك قوروپلارين مسئله لريندن دانيشيريق. بو آنلامدا ايراندا آذربايجانين «ميللي» مسئله سي ايفاده سي، بير سياسي مساله نین جينسيندن و ائتنيك ماهيتيندن دانيشير. يعني حتي يوز نفر ضيالي دان آرتيق بير قوه ده بو موباريزه نين آرخاسيندا اولماسا، بو موباريزه بو آنلامدا «ميللي» صيفتيله وصف اولور.كئچميش شوروي ده وطنداشلارين ائتنيك منسوبيتين پاسپورتدا قئيده آلاركن، «ميلليت» (ناچسانالنوست) سٶزوندن ايستيفاده اولوردو. ايراندا رسمي سانسور قانونلاري نين امري اساسيندا بو آنلامدا بيزيم «ميللي» آدلانديرديغيميز مسئله، گرك «قومي» سوزو ايله عوض اولسون.
رژيمين داخيلده و خاريجده فعاليت ده اوللان اوپوزيسيونو دا بو گٶستريشه هوسله عمل ائدير.
2. موباريزه نين احاطه دايره سي نين گئنيش ليييني وصف ائتمك اوچون:
بيز هيندوستانين بريتانيا استعمارينا قارشي موباريزه سي يا جنوبي آفريقا اهالي سي نين، آپارتايد رژيمينه قارشي آزادليق موجاديله لريني، «ميللي» آزادليق موباريزه آدلانديراركن، بو سياسي حركاتين احاطه دايره سي نين هم موختليف قيشرلر و طبقه لر و هم اهالي نين چوخ بٶيوك اكثريتي نين حيمايه سينه آرخالانديغنا گٶره ده «ميللي» صيفتيندن، موباريزه نين وصفينده ايستيفاده ائديريك.
جنوبي آفريقادا، آپارتايدا رژيمينه قارشي «آفريقا ميللي كونگره سي»نين رهبرليك ائتدي يي موباريزه، اهالي نين بوتون قيشرلريندن عيبارت بير اكثريتين حيمايه سي و ايشتيراكي اعتيبارينه گٶره ده «ميللي» ساييليردي. بوتون آذربايجان ميللتي اوشاقدان بویوگه قدر كتبي حالدا اٶز ايستكلرين قلمه آلسادا، ايران رژيمي و فارس ناسيوناليسمي بو آنلامدا «ميللي» حركت يوخ، «پانتوركيستلر»، «تجزيه طلبلر» و بو كيمي سٶزلردن ايستيفاده ائتمه يي اٶز منافعينه اويقون ساياجاقدير.
3. عوموم اهالي يه عاييد و حزبی مسئله لرين آلترناتيوي معناسيندا
غرب دموكراسي لرينده، اوچونجو بير معنادا «ميللي» آنلامي ايستيفاده اولور. بو حاللاردا، سياسي پارتيالار ، طبقه لر و جينسلره عاييد اولمادان، اهالي نين موختليف قيشرلرينه عاييد مسئله لرين وصفي اوچون بو صفتدن ايستيفاده اولور. ميثال اوچون «فرانسانين ميللي ادبياتي» آنلامي يوخاريدا سايديغيمي ايكي واريانتين هئچ بيرينه بنزه مير. يعني بو حالدا، نه فرانسالي لارين اتنيك مسئله لريندن صٶحبت گئدير و نه بوتون فرانساني مشغول ائدن بير مسئله دير. ميللي حركتين سيرالاريندا «ميللي» سوزوندن بو آنلامدا، آرتيق ايستيفاده ائتمك لازيمدير. ميثال اوچون چوخ واخت سياست دن دانيشاركن، پارتيسل یا حزبی سياست (ميثال اوچون فدرالسيم يا ايستيقلال لا باغلي) و بيرده «ميللي» سياست (باشقا ميللتلرله علاقه دار يا دوشمن قارشي سيندا) «ميللي» سياست مٶوضوعلاريني آييرماغي باجارماق چوخ لازم و پراكتيك اهميته ماليك دير.
4. «اٶلكه» سٶزونه مترادف کلمه
دونيادا مٶوجود اولان 180 جواريندا «دٶولت-ميللت» يا گونده ليك ديلده اٶلكه، غرب سياسي ادبياتيندا ”Nation” دا آدلانيرلار. ايراندا فارس ديلينده «كشور» آدلانان بير آنلام بو سٶزون ترجومه سي كيمي ايشلنير. آمئريكا بيرلشميش ایاتلرینده، ایالتلره عاييد اولان مسئله لرين آلترناتيوي كيمي، «فئدرال» صيفتي (يالنيز بير يا بير نئچه ایالته يوخ) بوتون آمئريكايا عاييد اولان مسئله لري آييرماق اوچون ايشلنير: فئدرال قانون، فئدرال پوليس يا «فئدرال رزرو» (مركزي بانك).
بئله ليكله، كئچميشده بو دٶردونجو معنادا شوروي اٶلكه سي معناسيندا شوروي «ناسيونو»، شوروي دٶولت-ميللتي (كشور شوروي) واريدي. بيرلشميش «ميللتلر» تشكيلاتي نين آديندا اولان «ميللت» سوزوده بو آنلامدادير و «بيرلشميش اٶلكه لر تشكيلاتي»نا سينونيم یا مترادف بير کلمه ساييلير.
ايراندا حاكيم فارس ميللتي يالنيز بو 4-جي معنادا «ميللي» صيفتي ني ايشلدير. بئله ليكله فردوسي «ميللي شاعير»، فارس ديلي «ميللي ديل»، فارس مدنيتي «ميللي فرهنگ»، فارس موسيقي سي، «ميللي موسيقي» و فارسليغين بوتون دبيلقه لري بير يئرده «ميللي هويت» آدلانير! اگر آمريكادا «فئدرال قانون»دان دانيشيلير، او قانونو وضع ائتمكده بوتون ایالت لرين نوماينده لري دموكراتيك موداخيله ائديبلر. آمما قادينلار و توركلره قارشي نيفرتنامه باغلايان فردوسي حاقيندا بئله پراسئس كئچيلمه ييبدير. «ايران ميللتي» سٶزوده ، ائله «ايران آدلي اٶلكه نين اهاليسي» آنلامي يئرينه ايشلنير. يوخسا بو اهالي نه موشترك ديل و مدنيته ماليك دير و نه دموكراتيك و آزاد وطنداش توپلومونون عوضولري ديرلر.
ائله بو موصاحيبه نين باشقا يئرينده ايشاره ائتدي ييم كيمي بيزيم دانيشديغيميز مٶوضوع دقيق علملره (علوم تجربي) عاييد دئيیل و بوتون حاللاردا تفسير و تعبير قاپيلاري تاي-با-تاي آچيقدير. من سيزه ایکی ميثال گتيريم: 90-جي ايللرده اييسوئچين او زامانكي سوسيال دموكرات خاريجي ايشلر ناظيري خانيم لنا يلم والئن (Lena Birgitta Hjelm-Wallén تولد 1943 و خاريجي ايشلر ناظيري 1994-1998) اعلان ائتدي كي چون ايسوئچده موسلمان اٶلكه لردن گلميش يوز مين نفر ياشايير، بس ايسلام بير ايسوئچ ديني دير. باشقا بير ميثال روسيه اهلی نین 10% موسلمان اولماسی اوچون، روسیه «ايسلام اٶلكه لري كونفرانسي»نا عوضو اولماق ايسته ییر ، آمما فارس ناسيوناليسمي باخيميندان ايران اهالي سي نين 99 فاييزي نين 1400 ايل موسلمان اولماق فاكتي، بو دينين، ايرانلي بير دين استاتوسو صاحيبي اولماغا، كيفايت ائتمير. باخين، ايسوئچده 10 ايل سابيقه و 1 فاييز يئترلي اولور آمما ايرانين فارس ناسيوناليستلرينه 1400 ايل و 99 فاييز كيفايت ساييلمير ! دئمك ايستيرم كی حتي بوتون لازيمي آراشديرمالار و استاتيستيك رقملر الده اولسادا، موباحيثه يولو آچيق قالير. بيز بو حاقدا اٶزوموزده اجماعا چاتساق دا، ايشاره ائتديييم ناسيوناليست لر، قيامته كيمي بيزيم حركتي پانتوركسيتي و بولوجو کیمی صيفتلره ملقب ائده جكلر. بئله وضعيتده، بو تيپلي سورونلارين، تفسير و تعبيره تابع اولدوغو و اٶنوموزده منطق و استيدلال دان آز پاي آلانلارين حوضورونو نظره آلاراق، آذربايجان ميللي آزادليق حركاتي اٶز ترمينللريني سئچيب و حركتين داخيلينده استانداردلاشديرمالي دير و بو اساسدا سیاسی ادبیات یاراتمالیدیر.
س. حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
اولا ادبياتچيلار و اونلاردان داها اٶنجه ايراندا توركلويون ديري لييينين قوروقچوسو اولان فولكلورچولار، آشيقلار و موسيقي چيلر اٶز ايشلريني لياقتله واختيندا گٶروبلر و بوگون ده ايشلريني دوام ائديرلر، باخمایاراق کی ، اونلارين ايشلري داها قاباقكي سياسي سيموول لاري داشيماق يوكوندن آزاد اولموشدور.
من بوندان قاباقكي سوآل لارين جاوابيندا آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين اساس غايه سيني اقتيصاديات و مادي-معنوي باخيمدان زنگين و خوشبخت توپلوم ياراتماق اولدوغونا ايشاره ائتديم. البته ميللي ظولمون و ديل مسئله سيله، بو آمالين آراسيندا اولان موناسيبت و بو موناسيبتلره حاكيم اولان مکانيزم لري پئداقوژيك بير اوستاليقلا شرح و تبليغ ائتمك ميللي حركتين روتين وظيفه لريندندير.
ميللي ظولمه قارشي ميللي آمال و آرزولارين سياسي اينكيشافا چئوريلمه سي نئچه مرحله دن كئچير:
1– ميلي ستمين وارلیغی و اعمالي
2– اونا قارشي ميللي حيسيات، فولكلورچولوق، شعر و ادبيات
3– ميللي مفكوره نين كوتلويلشمه سي ( خالق آراسیندا عمومی لشمه سی )
4– ميللي ضيالي لار، آكتيويستلر، ژورناليستلر، قوروپلار و شخصيتلرين سياسي مودعالار ایله آرایا گلمه لری
5-سياسي پلاتفورملارين آرايا چيخماسي. بو مرحله دن داها فقط ديل يا ميللي ستم يا صيرف ميللي ظولمه قارشي نفياً اعلامي جورم ائتمك يوخ، اثباتاً ده هم ميللي مسئله نين حللي و هم بوتون ايقتيصادي و سوسيال مسئله لرين حلليني اٶزونده احتوا ائتمه لي دير.
6-سياسي پارتيالارين يارانماسي و پارتیا پروقراملاري نين تبليغي و اهالي نين قضاوتينه بوراخیلماسي
7– سياسي لشميش ميللت يعني سياسي اراده و سياسي عمل پروقرامينا ماليك ميللتين دوغولماسی یا اعلامي وجودي
سيزين ميثال گتيرديييز قادينلارين مسئله سي يوخاريداكي تقدم – تأخر اساسيندا، 5-جي مرحله دن ميللي حركتين اورگانيك بير حيصه سي اولمالي دير. بوردا داها رومانتيزم و ايبهام دٶورو آرخادا قاليب، كونكرت و معین سياسي پلاتفورملار و موكممل سياسي پروقراملار لازيمدير.
بئشينجي مرحله دن سونرا ميللي حركت داها «بير مسئله لي حركت» دئیيل.
اجازه وئرين من «بير مسئله لي حركت» سٶزونو ايضاح ائديم. ميثال اوچون غرب اٶلكه لرينده، آمريكانين ويتنامدا موداخيله سي، آتوم انرژي سي، عراق موحاريبه سي، مكتبلرده يئمک لرین آشاغي سويه سي و بونا تای مسئله لر اطرافيندا يارانان كوتلوي حركتلره ايشاره ائتمك اولار. بو نٶوع حركات، سياسي حاكميتين مدعيسي اولمورلار و موختليف سياسي بلوكلاردان يالنيز بير مسئله اطرافيندا بيرلشيرلر. بونلارين بعضيسي اٶز اينكيشاف پروسئسينده گليب متعارف سياسي پارتيايا چئوريليرلر. بو سیرادان غرب اٶلكه لرينده ياشيل لار (اطراف موحيطين قورونماسيني ايسته يه نلر) حركتيني ميثال گتيرمك اولار.
آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي بابك قالاسيندا ايل-به-ايل كئچيريلن ميللي قورولتايلاردا، بير مسئله لي حركت دن، سياسي آلترناتيو آرايا قويماق مرحله سينه قدم قويدو. بو يولدا بير سيرا تشبوثلرين ان اٶنملي سي، «آذربايجان دانيشير» مانيفستي نين یاییلماسی ایدی.
«آذربايجان دانيشير» سندي نين نشري و اوندان عمله گلن هرطرفلي ايستقبال، بير دٶنوش نوقطه سي اولدو. او سند ده دونيادا غربين پارلامنتاريستي و ليبرال عنعنه لري (بيرينجي بند)، فدراليستي بير رژيم ين يارانماق ضرورتي (ايكينجي بند)، غربي دموكراسي لرده اولان پرينسيپلر اساسيندا قادين-كيشي حوقوقلارینين برابرليگي (آلتينجي بند)، ريفاه دٶولتي (يئددينجي بند)، اكولوژي ساغلامليغي (سككيزينجي بند) و نهايت بوتون قونشولار و دونيا ايجتيماعيتيله حالي حاضيردا حاكيم اولان دوشمنچيليك موناسيبتلري يئرينه، ساغلام و هارمونيك موناسيبت قورماق ضرورتي (دوققوزونجو بند) گٶردويوز كيمي بوردا داها «ذيكري موصيبت»دن خبر يوخدور. بو سندله آذربايجان ميللي- آزادليق حركتي بير مسئله لي حركت سويه سيندن، بوتون سياسي حاكميتين موددعي سينه چئوريلديييني اعلان ائتدي. داها بو سند صيرف ديل اساسيندا بير ادعانامه يوخ، يئني بير دوزن ياراتماغا دوغرو بير سياسي اراده نين نوماييشي ایدی.
من بورا كيمی چاليشديم حقوق باخيمیندان، قادينلارين حقلري و سايير مسئله لرين، ميللي حركتين سياسي گونده لي يينه، پلاتفورمونا و پروقرامينا داخيل اولماسینا ايشاره ائديم. آمما قادينلار، زحمتكشلر يا اطراف موحيط (اكولوژي) مسئله لري نين، آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتينه تاثیر ائتمه ايشي صونعي بير پراسئس اولا بيلمز. ميثال اوچون شرقي آوروپادا كمونيستي ديكتاتورالارا قارشي گئدن وطنداشليق موباريزه لرينين هر اٶلكه ده اٶز كالاريتي واريدي: پولشادا ( لهستاندا ) زحمتكشلر و حتي صنايع پرولتارياتي نين صينفي حاقلاريني مودافيعه ائتمك، شرقي آلمانيادا كليسانين نفوذو ، بالتيك ياني جومهوريتلرده مئيدانلاردا و آزاد هاوادا خالق ماهني لاري اوخوماق و محدود بير چرچيوه ده اكولوژي مسئله لريله بويانميشدي. ماراقلي فاكت دير كي، بوتون شرقي آوروپانين كمونيستي اولکه لرینده گوجلو عنعنه يه صاحيب اولان صنعتي فعله صينفي اولماسينا باخماياراق، يالنيز پولشادا آزادليق يولوندا موباريزه ، فعله لرين لاپ كلاسيك صينفي موباريزه فورمونو تاپدي. اصلينده عئيني ماهيتي داشيان، كومونيستي ديكتاتورلارا قارشي آزادليق موجاديله سي، هر اٶلكه ده بير رنگ آلماسي، ائله موركب پروسه لرين نتيجه سي دير كي، اونلاري صونعي يول لا و ايجتيماعي-سياسي مهندسليكله ياراتماق مومكون دئيلدير. بوگون ميللي حركت مينلر، اون مينلر و يوزمينلرله اينساني سفربر ائتمه يه قادر اولدوغو حالدا، ايراندا فئمئنيست قوه لر چوخ ساوادلي كادرلار و بين الملل حيمايتلره ماليك اولسادا، زحمتله نئچه يوز نفري مئيدانا چيخاردا بيلير. يعني اهالي نين آكتيو حيمايه سي باخيميندان بو ايكي حركتين آراسيندا بویوک فرقلر واردير. قادينلار حركتي سياسي حاكميت آلترناتيوي کیمی چيخيش ائتمير.
دئمك ايسته دي ييم بودور كي، ايراندا آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي نين اكولوژيستي، فمنيستي يا سندیکالیستی موباريزه بوياسيندا تظاهورو موركب بير پروسه ده اورتایا چیخا بيلر.
تريبون درگي سي نين 6-جي ساييندا من «ستم ملی و ستم جنسی يك بررسي مقايسه اي« باشليغي آلتيندا بو مسئله نی گئنيش آچیقلاميشام. بوردا قيساجا اشاره ائديم كی بو ايكي حركات آراسيندا دا بير يا ايكي هنجامه وار:
بير. ميللي حركتين سيرالاريندا اولان قادينلار وخصوصيله مودرن و فئمنيست فعال لار.
ايكي. ايراندا جرياندا اولان قادينلارين حاقلاريني مودافيعه ائدن حركتده تورك و ديگر غيري فارس قادينلار. بو ايكي واسيطه ايله بو ايكي حركت بير-بيرلريله تماسداديرلار. بو هم اينساني و احساسي پلاندا و هم ده كونكرت سياسي همكارليقلاردا اٶزونو گٶستره بيلر. ميثال اوچون موشترك بياناتلار وئرمك، قادينلارين موستقيل موباريزه لرينده، ميللي موجاديله يه دستك وئرمك و عكسينه، قادينلارين موستقيل فئمنيستي موباريزه لرينده، فارس راسيسمي نين تظاهورونه يول وئرمه مك، ميللي حركتين سيرالاريندا گئري قالميش تئزيسلر و عنعنه لره قارشي قادين و كيشي ميللي فعال لارين آكتيو قارشي دورماسي، ميللي موباريزه نين سيرالاريندا قادينلارين رولونو قابارتماق و بير نٶوع موثبت تبعيض سياستي آپارماق و سايير. بيرداها وورغولاييرام كي، بونلار يالنيز دوشونولموش و شعورلو تأثير قويماق جهدي كيمي گٶرونه بيلر و نتيجه چوخ موركب فاكتورلاردان آسيلي دير.
س. کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حٶکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
من بورا كيمي سيزه وئرديييم جاوابلاردا ايشاره ائتميشم كي حركت، آرتيق ايثباتي مودل آرايا قويماق مقاميندادير. بيز دوزگون اولاراق، فارس راسيسمي له، اونون ان بٶيوك (و گولونج) ادعالار ايره لي سوردويو مئيداندا، يعني تاريخ مئيدانيندا موفقيتله قارشي-قارشي يا دورموشوق. بو دوزگون بير داورانیش دير. شاهنامه نين رجزلريني، فريدون، كاوه، آرش، پيشداديلر، هوخشتر و بو كيمي فيقورلاري، بيزيم حياتيميزا مالكيت قباله سي كيمي گٶرنلري، نظري بير اوز-به-اوز دورمادا سينديرماق، هم لازيم اولان و هم جسارت طلب ائدن ايش ايدي و من اينانيرام كي، حركتيميز بو ايشين عٶهده سيندن باجاريقلا گلميشدير. اگر 20 ايل اٶنجه ايران تاريخیندن بير روايت واريدي، ايندي ايكي روايت وار، بوگون، ميللي حركتين، ايرانين قديم، اورتا عصيرلر و موعاصير تاريخي مٶوضوعسوندا، اٶزونون آلترناتيو روايتي وار. ماراقلي دير كي، تاريخين كئچميش دومانلي و سندسيز دٶورلريندن افسانه يه بنزر بو روايتلر، بعضاً سندسيز ادعالار آرايا آتماقدا بير-بيرلرينه بنزه سه لرده، ميللي حركت پروپاقاندا و پسيكولوژيك موحاريبه نين بو جبهه سينده ديرلي اوغورلار قازانميشدير. قئيد ائتمك يئرينده اولار كي، فارس ناسيوناليسمي، آلترناتيو روايتي قبول ائتمه ميشدير. استغفرالله! اونلار هله بوگونه كيمي اوزدوكلري بولانليق «ايران فرحلي تاريخي» آدلي چال حٶوضون لاپ درينليك لرينده چیمیرلر . منيم ايشاره ائتدي ييم بودور كي بو حٶوضدا ايندي اونلار كنديلري فعاليتده ديرلر.
آمما سوآلينيزدان منه موستفاد اولان بير تله يه، بير طيليسيمه دوشمك تهلوكه سي ده قئيد اولونمالي دير.
ذيكري موصيبت، حركتين اوشاقليق ايللري نين درسلري و تجروبه لريني، تيكرار و تيكرار ائتمك بيزه بير شئي وئرمير. بوگون حركتين سياسي قوه لري و تورك ضيالي لاري نين ديقت مركزينده، ايثباتي آلترناتيوين مئيدانا چيخارماسي دير. بيز موستملكه چيلييين قوربانلاري اولان لاتين آمريكانين اينديانلاري ( قیرمیزی دری لر ) و قولدارليغين قوربانلاري اولان شيمالي آمريكانين قارالاري و بير چوخ بئله قوروپلارين شرح حاليندن اٶيرنمه لي ييك. ذيكري موصيبته عادت ائدن، آيدين بير صاباحين كونتورلاريني جيزا بيلمه ين بير ميللت، قورتولوشا لازيم اولان موثبت انرژي ني اٶزونده جمعلشديره بيلمز. ذيكري موصيبت، موصيبتدن چيخماق يوخ، موصيبته عادت ائتمك، اونونلا ياشاماق طرزيني مشق ائتمك دير. پوشكين ين ايفاده سيله دئسم، موصيبت دن «غملي بير حظ آلماق» و موصيبتين ذيكري و بو ذيكره قولاغ آسماغي ياشاييش طرزي و حياتي تنظيم له ين بير ريتوآلا چئوريره بيلر. باشقا طرفدن مسئله يه باخييب دئمك اولاركي، بيزي موصيبته دوچار ائتمك اگر باشقالاري نين ايشي اولوبسا، موصيبتدن قورتارا بيلمه مك، قطعاً اٶز سوچ و گناهیمیزدیر. بوگون نئچه نسلي فرانسادا ياشايان الجزايرلي موهاجيرلرين، دوچار اولدوقلاري هر فلاكتي، بوندان نئچه نسيل قاباق فرانسانين الجزاييرده سوردويو موستملكه چي ليك سياستيندن گٶرومك نه دوزگون دور و نه فرانسانين او سياستينه لعنتلر ياغديرماق، بوگونكو الجزاير كٶكلو فرانسالي لارين بدبخت حياتدان نجات وئرمه يه بير يارديم ائده بيلر. آرزو ائديرم كه سوآلينيزي دوزگون باشا دوشموشم.
س. هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتیده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
اٶنجه ايشاره ائتدي ييم كيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي مودرن بير حركتدير و بيزه قارشي اعمال اولان راسيستي سيستمه وئريلن بير «گئجيشميش» جاوابدير. بو گئجيشمك قانونا اويغون اولسادا، تأثيرسيز اٶتمه ميشدير. بيزيم ساييميزين چوخلوغو و بيزه قارشي يالنيز حربي چئوريليشله هژمونلوغو اله آلميش و ائله بو يوللا دا حاكميتيني بيزه قارشي اعمال ائده بيلن، فارس سيستمي، مجبور اولموشدور كي، تورك ميللتي نين محو ائتمه سين، صبيرله اوزون مدت بير پراسئسله عملي ائتمك ايسته سين. بو مودت عرضينده آذربايجانلي لارين بير قيسمي بو تدريجي قتلي عامي بير نٶوع «نورم» كيمي قبول ائديب، بو قتلي عاما قارشي اوجالان سسلري «نورمي پوزماغا جهد» و ناحق عوصيان گٶرورلر. بوگون دين و مذهب اساسيندا اعمال اولان آيري-سئچگي لييي گٶرمك اوچون هئچ درين معلومات يا سياسي آناليز لازيم دئيل. اٶز نامازيني بير شيعه مچيدينده قيلماغا مجبور اولان هر سني مٶمن، بير كيلاس ساوادي اولماسادا، بو تبعيضي گٶرور و اوندان حيدتتلنير و اونو باغيشلانيلماز حوقوق پوزونتوسو كيمي ديرلنديرير. آمما هر ايل مهر آيي نين اولينده، اٶز ائولاديني، علم اوجاغي و تدريجي قتلي عام كرخاناسي رولونو اوينايان فارس ديللي مكتبه يولا سالان والدين اوچون، مسئله مچيد ميثالي كيمي آيدين دئیيل. مچيد ميثالي نين كونتراستي بو مكتب حاليندا، داها بولانليق و چتين درك اولان بير سوآلا چئوريلير. منجه آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي نين ان اساس پرابلئمي، مسئله نين اٶزه يي نين بئله موركب لي يينده دير. بو كولتورل و تدريجي ژنوسايدي گٶرمك، هئچ ده، آشوويئتس دوشرگه لرينده باش وئرنلري گٶرمك كيمي راحات دئيیل. بيرده اساس دردي چٶرك و مسكن اولان كاسيب دونيادا، ديل و مدنيت، لوكس جينسلر كيمي طبقه بندي اولورلار. ايراندا ياشايان بير والدين ين مين بير دردله ال-به-ياخا اولدوغو حالدا، اوشاقلارين اونيورسيتته داخيل اولوب-اولمامالاري، اٶلوم-دیریم اهميتي كسب ائدن مقامدا، آنا ديلي چوخ اوزاق و لوكس بير مسئله كيمي گٶرونور. بو دردي گٶرمك هم ساواد و هم حاكيم وضعيتدن دوغرو بير آناليز طلب ائدير، حالبوكي ديني هويت اساسيندا، تبعيضي گٶرمك اوچون هئچ بير عينك لازيم دئيیل. وضعيتين بو درجه ده موركکب لي ييندن، اٶز ميللتي نين طالعينه لاقيد قالان آداملارين اولماسي آرايا چيخير. هئچ بير شيعه، حاكيم دٶولتين، اونو سني مچيدينده ناماز قيلماغا مجبور ائتدي ييني «نورم و عادی » سانا بيلمه دييي حالدا، راسيستي سيستمين ايجبارينا گٶره، فارس مكتبينه اوشاغيني يوللايان توركلرين، احوالاتي فرقلنير و اونلاردان بير قيسمي يا وضعييتي هئچ گٶرمور و يا راحاتجاسينا اونا راضيلاشابيلير. بو ايسه آذربايجان ميللي آزادليق حركتينين سيرالاريني ضعيفلنديریر و حاكيم رژيمه، مظلوملارين آراسيندان كادرلار جلب ائتمه يه ايمكان وئرير. بو البته ائله استعمار دٶرونده هيندوستان، الجزاير و ديگر موستملكه لرده ده بئله ايدي و هيندوستاندا، بريتانيا كولونياليزمي نین نوماینده سی، چوخ واختلار بير هيندوستانلي مأمور اولوردو.
ایندی سيزين سوردوغوز «بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری» مسئله سيني ايضاح ائتمك ايستيرم. اينديجه شرح ائتدي ييم بير آپارتايد سيستمي نين «نورم» گٶروب و اونا قارشي اعتيراضيني، ماجراجولوق سايانلارين، حركتين سيرالاريندا اولماماسي، حركتي بير سيرا ديرلي كادرلاردان محروم ائدير. البته بو مسئله، ميللي حركتي، لازيم اولان كادرلار و اينتللكتوئل قوه لردن محروم ائدن يگانه عاميل دئيیل. بيلديييز كيمي، غئيري دموكراتيك دونيادا، سياست و اعتيراض حركتينه قاتيلماغين هزينه سي آغير اولور و بو عاميل ده بير چوخلاريني سكوتا مجبور ائدير. آمما منيم بوردا وورغولاماق ايسته دي ييم، بيزيم لازيم كادرلاردان محروم اولوب ، عوضينده تجروبه سيز، صلاحيت سيز فردلرين حركتده موهوم يئرلري توتماسي دير. سٶز يوخ كي بير وطنداشين حتي سياسي ساواد و تجروبه دن محروم اولسادا، حتي واختيندا قولدورلوق ائديب قانون طرفيندن موجازات اولموش اولسادا، اٶز موقدراتي ني تارتيشان سياسي حركتده ايشتيراك ائتمك حاققي واردير و بيز كيمسه ني بو حاقدان محروم ائده بيلمه ريك، آمما منيم اشاره ائتدي ييم، ميللي آپارتايدين بير سيرا توركلر طرفيندن «نورم» ساييلماسي، بيزي گتيرير اورايا چيخارير كي، بيزيم ساوادلي لاريميز حركتدن اوزاق قالديقلاري حالدا، اٶز باشلاريني باغلايا بيلمه ينلر، تويدا گلين باشي باغلاماق هوسينه دوشورلر. بوگون حركتين سيرالاريندا بير چوخ يارانان پروبلئملرين آرخاسيندا ائله بو قحط الرجالين اوجوباتیندان مئيدانا آتيلان شخصلر دورورلار. بو گون بيزيم شيمالي ياريميزا قارشي آپاريلان زهرلي تبليغات يالنيز دوشمنلريميزين طرفيندن يوخ ائله اٶزونو ميلتچي آدلانديران قوه لر طرفيندن آپاريلير، آنتي توركيه ليكله عجين اولان روس پرستليك اٶزونو گونئي آذربايجان ميللي فعالي معرفي ائدن بعضي آداملار طرفيندن آپاريليرسادا، چوخ آرتيق سايي دا، آذربايجانچي ليق ادعاسيندا بولونان، آداملارين سوكوتو ايله موشاييعت اولونور. آذربايجان جومهوريتينه قارشي كامپانياني آپارانلارين سايي آز اولسادا، بو چيركين كامپانياني سوكوت لا تأييد ائدنلر آز دئيیل لر.
آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتينين سيرالاريندا ساغلامليغين قورونماسي و قوه لريميزين ياخينلاشماسيندا مانع اولان مسئله لرين حاقيندا بير نئچه مقاله نشر ائتمیشم ، بو موصاحيبه نين اته يينده اونلارين سياهي سين و اينترنت لينكلريني وئرمیشیک.**
س. بو ضعف لر حرکتین ذاتیندا حرکتدن آیریلماز قونولاردی می ؟ یوخسا بو ضعفلری آرادان آپارماق اولار، نئجه ؟
بو آندا ايستيقلالچي دوستلارلا موشترك بير ديالوق باشلانيبدير. من اينانيرام كي ساغلام ايستيقلالچي قوه لر، محمد امين رسولزاده و ائلچي بيه قارشي تبليغات آپارمازلار و بئله ايشلرين قارشي سيندا سوكوت دا ائتمزلر. هابئله آذربايجان و توركيه جومهوريتلرينه قارشي كامپانيا آپارماق و دوشمن تبليغاتينا مئيدان وئرمه يه راضي اولمازلار. ديگر غيري ساغلام داورانيشلار دا هر سياسي جرگه ده اولجه همان جرگه نين منسوبلاري طرفيندن موخاليفتله قارشيلانمالي دير.
آديني استيقلالچي قويوب، ايران ايسلام جومهوريتي نه هفته باشي ( weekend trip ) مسافرت ائدن شخصلري جيدي سايماماق، بيرينجي نٶوبه ده ائله حقيقي و ساغلام ايستقلالچيلارين ايشي اولمالي دير.
فئدرالچي ليق مٶوقعينده اولان بير نئچه فعالين، محمد امين رسولزاده، ابولفضل ائلچي بي، 1918-1920.جي ايللرين آذربايجان خالق جومهوريتي، بوگونكو آذربايجان جومهوريتي و ديگر ميللي ديرلر و شخصيتلره قارشي آپارديقلاري نيفرت كامپانيالاري فدراليست لر طرفيندن چوخ مسئوليت حيسي ایله قارشيلانيب و جيددي جاوابلار آلميشلار. آيدين دير كي، اگر او شخصلرين فدراليست اولدوغو سببدن، ديگر فدرالچي قووه لر اونلارين آنتي آذربايجان فعاليتلريني آكتيو حيمايت ائتسه يديلر يا سوكوتلا تأييد ائتميش اولسايديلار، هم حركته و هم اٶزلرينه ضربه وورموش اولارديلار. منجه ايستيقلالچي دوستلاردا اٶز سيرالاريني تميزله مك مکانيزم لريني ايشله ييب حاضيرلامالي ديرلار.
آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي بير ديري اورگانيزم كيمي، اٶز ساغلام ليغيني داخيلي و خاريجي آفتلر قارشي سيندا قوروماغي تأمين ائدن موثر مکانيزم لره ماليك اولمالي دير.
س. حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دموكراسي بير «ذيكر و دعا » دئيیل كي، اونون آديني ديله چوخ گتيرمكله دموكرات ليغين درجه سي معلوم اولسون. بوراكيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين يولچولاري، دموكراتيك ديرلره باغلي اولدوقلاريني نوماييش ائتديرميشلر البته معلوم سببلره گٶره هله تشکیلات لانما و پارتيالاشما، فارسلاردا عمله گلمه دييي كيمي، بيزده ده اينكيشاف ائتمه ميشدير. آذربايجان ميللي -دموكراتيك حركتي، باشقا بير ميللتدن اوستون اولماسيني، باشقا بير ميللتين ديليني غير رسمي ائتمه سي، باشقا بير ميللتين شهرلرينه قوشون چكمك، باشقا بير ميللتي «سوسك» و … آدلانديرماق، باشقا ميللتين توپونيميك آدلاريني دئيشديرمك و بو كيمي غيري دموكراتيك فيكيرلري يوخدور. بوتون بونلار، عملده دموكراسي يه اينانماق معناسيندادير. يوخسا قيشري زاهيدلر كيمي، گون چيخاندان گون باتانا كيمي مين تسبيه «دموكراسي» سٶزونو ذيكر ائتمك و ائله همان ذيكر گونو عرضينده، 30-40 ميليون اينسانين ديلينه وورولان قيفيلا اعتيراض ائتمه مه يي، من دموكرات اولماق سانميرام . اگر آمريكانين ويتناما و عيراقا قوشون چكمه سي بير فاكت دير، باشقا بير فاكت دا، آمريكا ميللتي نين بو قوشون چکمهيه بسله -دیگی موناسيبتدير . بيزه قارشي 88 ايل ليك ظولمون اعمال اولماسي دا بير فاكت اولدوغو حالدا، بو ظولمي گٶرمك ايسته مه یه نلري «دموكرات» سايماق اولماز. باشقا سٶزله، بيز حاقلي اولاراق، 88 ايل ليك ائتنيك فارس آپارتايد سيستميني گٶره بيلمه ينلر، گٶرمك ايسته مه يه نلر و اونو مودافيعه ائدنلري «دموكرات» سايا بيلمه ريك.
س. مخالف لر آذربایجان حرکتی نی آشيري تمايول لر و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
ايجازه وئرين مسئله ني بير آزدا عومومي لشديريب، حركتين ساغلام ليغي مسئله سينه توخوناق.
حركتين ساغلام ليغي مسئله سي سون درجه جيددي بير مٶوضوع دور. نظره آلين كي حركتين بوگونكو حجمي، حركتين رئال حجميندن يارانميش بير مينياتور دير. يادينيزا سالين كي اينقيلابدان اٶنجه وارليقلاري، محدود سايي دا سياسي دوستاقدا اوتورانلاردان عيبارت اولان سول تشكيلات لاري يا مجاهدين خلق، اينقيلابدان سونرا نه عظمت ده بير حركته چئوريلديلر. بو سببدن آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي نين بوگونكو بيچيمي، اونون حقيقي گوجوندن يوزلر دفعه آزدير و بوگونون ضعيف و گوجلو جهتلري ده، حركت اٶز حقيقي فورماتيندا ظاهير اولاندا، يوزلر دٶنه بٶيويه بيلر.
هر سياسي اورگانيزم (اوخشار بيولوژيك نمونه لر كيمي) ايكي واجيب مکانيزمه ماليك اولمالي دير: اٶزونو مودافيعه و ساغلام لاشديرما مکانيزمي
– خاريجدن ايچري نوفوذ ائتمك ايسته ين انگل لره قارشي اٶزونو مودافيعه مکانيزمي،
– اٶز داخيلينده اينكيشاف ائتمك ايسته ين انگل لره قارشي اٶزونو ساغلام لاشديرما مکانيزمي،
انگل لرين (منشألريندن آسيلي اولماياراق)، اونملی لريني بئله سیرالاماق اولار :
– نظري باخيمدان آشيري ليق.
-پرينسيپ سيزليك و شخصيت چاتيشمامازليقلاري.
– آنلاشيلماز داورانيشلار.
بو اوچ دسته دن من يالنيز بيرينجي نه توخونماق ايستيرم. ايكينجي و اوچونجو نٶووعدن اولان انگللر حاقيندا من و باشقا دوستلاردان بير سيرا يازيلار نشر اولموشدور و اينترنت سايتلاريندا هله ده اوخوجولار او مقاله لره موراجعه ائده بيلرلر.
نظري باخيمدان آشيري ليق، ائله بيزيم ياشاديغيميز دموكراتيك غرب اٶلكه لرينده ده يايغين دير. آمما گئري قالميش توپلوملار و اينكيشاف ائتميش اٶلكه لر آراسيندا چوخ واخت، معين فرقلرده وار. اساس فرق بودوركي غرب دموكراسي لرينده آشيري ليق، ساغ و هم سول نٶوعوندن اولماسينا باخماياراق، حاشيه اي بير فنومن اولور ، آمما غيري دموكراتيك و اينكيشاف ائتمه ميش اٶلكه لرده، بو آشيري ليق، بوتون حاكميت، بوتون اوپوزيسيون و بوتون اهالي طرفيندن دستكله نه بيلر. ميثال اوچون اسلوبودان ميلوسوويچ و رادووان كاراجيج جوتلويونون كئچميش يوگوسلاويادا تبليغ ائديب، حيات كئچيرديكلري فيكيرلرين، غرب ده ده، طرفدارلاري وار آمما فرق دئديييم كيمي بوردادير كي، همان جريانلار غربده نورمال شراييطده بير نئچه مين نفري اٶز دالينجا چكه بيلير حالبوكي ميلوسويچ-كاراجيج جينايتلري دونيا مئدياسيندان گئنيش افشا اولسادا، هله ده صرب ميللتي نين بٶيوك بير قيسمي اونلاري حيمايه ائدير.
غرب اٶلكه لرينده ده، بٶحراني شراييط ده بو آشيري و غيري اينساني فیکیرلرين عمومی لشمه سينه شاهيد اولوروق. بئله حاللارين كلاسيك نوومونه سي، آوروپادا نازيسم و فاشيزمين آياق توتماسي دير. آمما بو نظري ساحه ده آشيري ليغا گلديكده، من سبب گٶرمورم كي، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا اولان، آشيري ليق غرب سياستينده اولان، ساغ و سول نومونه لريندن فرقلي بير فورماتدا تظاهور ائتسين و ايستيرم هر ايكي طرفدن اينكيشافي احتيمال ائديلن ، آشيريليغا بير نظر سالام. مطلبه كئچمه دن قئيد ائديم كي، مسئله دقيق علملره عاييد اولماديغي اوچون، بوردا دقيق متدولارلا اٶلچوله بيلن، فنومنلردن صٶحبت گئتمير. منيم گٶزومه آشيري گٶرونن بير فيكر، باشقاسي اوچون تام نورمال بير فيكير اولابیلر . بو سبب دن من هر ايكي نٶوع آشيري ليقدان دانيشاركن ايلك اٶنجه، مسئله دن تعريفيمي آرايا قويمالي يام.
سولچي آشيريليق
غيري دموكراتيك، اينسانلارين آزاد سس وئرمه سي اولمادان، اينقيلاب يا حربي چئوريليشله سياسي حاكيميتي اوزون مودت اوچون اله كئچيرمه يي توجيه ائدن ايدئولوژي. بو باخيمدان غرب دموكراسي لرينده، پارلامنتاريستي اويون قايدالاري اساسيندا فعالييت ائدن كمونيست پارتيالاري، دموكراتيك پارتيالار اولدوقلاري حالدا، گئري قالميش اٶلكه لرده بوتون وطنداشلارين آزاد پارلامنتاريستي سئچيمينه دايانمايان، بير طبقه (فعله صينفي) نيابتيندن، بير پارتياني همشه ليك حاكمييته چاتديرماغا اينانان ايدئولوژيني من سول آشيري جريان تانيرام.
منيم بيلديييم – خبريم اولدوغو قدر، بوگون ، بو نٶوع ايفراطچي ايدئٶلوژيلر آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا و بلكه بوتون دونيادا، اهميتلي بير درجه ده طرفدارا ماليك دئيیل دير. من اينديليك ده بو تمايولو يوخ درجه سينده گٶرورم. آمما بو او دئمك دئيل كي گله جكده، بو نٶوع ايدئولوژي آياق توتا بيلمز من «تاريخين سونو» نو اعلان ائدن ادعالارلا راضي لاشا بيلميرم. ايفراطي غيري دموكراتيك سولچولوق (و ساغچي ليق)، بٶحراني شراييطده آياق توتا بيلر. منيم موشاهيده لريمه گٶره، بوگون يالنيز آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاري نين حاشيه سينده، بو آشيري سولچولوغون بير نٶوع اوتانجاق واريانتي نين سيزمالاريني تاپماق اولار.
هله توتاليتر كمونيستي دونيادا باش وئرميش جينايتلر ، بير او قدر يادلاردا جانلي ديرلار كي، آچيق آشكار آشيري سولچولوغو غيري مومكون ائدير . «اوتانجاق» صيفتي ني من اونا گٶره ايشله ديرم كي، بونلار آچيق -آيدين فيكيرلريني سٶيله ميرلر و كليله و دمنه نين حئكايتلري كيمي، حئيوانلاريندان ديليندن دانيشيرلار. ميثال اوچون بولشويزم دن دفاع ائتمك اوچون، 1918-1920-جي ايللرين آذربايجان خالق جومهوريتي نه هجوم ائديرلر يا روس ايمپرياليسمينه محبت اعلان ائتمه نی بير باشا صراحتله يوخ، بوريس یئلتسيني ، كوزوو آلبانلاريني تام قتل عام ائتمكده، ميلوسويچه يارديم ائتمه مك اوچون «ساتقين» (!) آدلانديريلار و يا چئچنلرين اينسان حاقلاري نين تاپتالانماسيني دانيرلار. بيرده بو آز ساييلي شخصلر، چوخ واخت بو فيكيرلري اٶز ديللريندن يوخ، باشقالاريندان ترجومه و نشر ائديرلر، يا آذربايجان جومهوريتي نين توركيه يئرينه روسيه ايله ياخينليق سياستي خئيرينه تبليغ ائدركن، آذربايجان –توركيه-روسيه اوچ بيجاغي (مثلثي) آراسيندا مينلرله تاريخي و آكتوئل مسئله لري، «توركيه يه ساتيلان قاز ين قيمتي» كيمي آرايا قويورلار. ائله بو آشيري تفكور، اٶز استالينچي ليك (موساواتچي ليق قارشي سيندا)، و پوتينچي ليك (يئلسين ين ليبرال سياستيله موقاييسه ده) فيكيرلريني، پانتوركيسمه قارشي، صليب يورويوشو (جنگ صليبي) كيمي آپاریرلار. بيرداها دئيیم كي، بو جريان ايندي تام حاشيه اي و بير ايكي نفرين كئچميش سووئت سيستمينه «تعلق خاطير»ي نين و كئچميش معلوم امنيتي باغلاري نين نتيجه سي كيمي گٶرونمه لي دير. آمما بو فيكر صيرف روس پرستليك و پوتينچي ليك (!) كيمي اولماسادا، «زحمتكش لر» و كارگر طبقه سي نين قانلي بايراغي» اٶرتويو آلتيندا كام بك (comeback) ائتمك احتيمالي چوخدور.
آمما قالدي ساغ آشيري چيليق. اولا من آشيري ليغين بو نٶوعوندن تعريفيمي وئريم: اٶز ميلتيني، اٶز ديني يا اٶز ديليني باشقالاريندان اوستون اعلان ائديب، اونلارا سولطه تاپماغا چاليشماق.
سون 90 ايلده آذربايجانين دوچار اولدوغو موصيبتلرين قارشي سيندا، آذربايجان نئچه مٶوقع آرايا قويابيلر:
1. بيزي محو ائتمك ايسته ين قوه لرين ايسته دي يي كيمي، بو موصيبتلري، رحمت و بركت الهي كيمي قبول ائديب، اونلارا تبريك و تشككور مكتوبو يازماق(!)
2. بير آز نيغ-نيغ ائديب، بير طٶرلي ايصلاحاتي، عاجيزانه ايستدعا ائتمك(!) بو، كلاسيك ماركسيستلرين دئدي يي كيمي، قولدارليغين لغوي يوخ، قوللارين حالي زارينه ترحوم ائديب، اونلارين شراييطيني ياخشي لاشديرماق طلبي دير.
3. ميللي آپارتايدين لغويني و قارشي طرفين، مومكون قدر بو ايامي نيكبتين آثاريني آرادان قالديرماغا يارديم ائده جه يينه دايير، مسئوليت قبول ائتمه سي. باشقا سوزله دئيیم: پان فارسيستلر ، تورك ميللتيني ايراندا محو ائدن سياستلرين اعمال اولدوغونو بويون آلسين، بو پلانلاري درحال دايانديرسينلار و مومكون قدر بو 88 ايلين آثاريني آرادان قالديرماغا همكارليق ائتمه يي قبول ائتسينلر.
4. موقابيله به ميثل: بيزه ده 88 ايل وقت وئريلسين كي، بو مدت عرضينده فارسلارين، اصلينده تورك اولوب، روسلار طرفيندن فارسلاشمالاريني اعلان ائدك، فارس ديليني قدغن ائدك، ايراندا فارسلارا آنا ديلينده درسليك چاپ ائتمك يئرينه، افغانيستان اٶزبكلرينه درسليك چاپ ائدك، فارس توپونيملري نين آدلارين دئيشديريب، توركجه يه چئويرك، واخت تاپاندا فارس شهرلرينه حربي هجوملار تشكيل ائدك، رسمي مراسيملرده، راديو تلويزيونلاردا و حتي سينما فيلملرينده فارسلاري تحقير ائدك و…. و نهايت 88 ايل ليك بير قارا تاريخين قيصاصين آلاندان سونرا، ال الده-باش باشدا اعلان ائديب، قونشولوغا باشلاياق.
5. تورك ديل و مدنيتيني فارسلارينكيندان اوستون اعلان ائديب، اونلاري نه اينكي 88 ايل بلكه ائله يئرلي ديبلي محو ائتمه يه دائير، آسيملاسيون و تدريجي كولتورل قنوسيد پلانلاريني رسمي دٶولت پروژه لري كيمي عملي ائدك.
ايراندا نه اينكي رسمي و آچيق راسيستلر، بلكه اهالي دن گئنيش بير داييره فارسلار، يالنيز ايلك واريانتدا يعني بيزي محو ائتمك اوچون اونلاردان تشككور ائتدي يميز حالدا، بيزي «ايراني وطن پرست»، «دموكرات واقعي»، «آذري غيور» و بو كيمي اتيكتلرله «تلطيف» ائديرلر.
حتي ايكينجي واريانتدا يعني بير آزاجيق ژنوسيد قانونلاريني و اعماليني يوموشالتماغا دايير نيغ-نيغي دا تجزيه طلبي و پانتوركيسم آدلانديریرلار.
من دٶردونجو واريانتي، يالنيز مقایسه باخيميندان مطرح ائتديم و كيمسه ائله بير فيكر سٶيله مه ميشدير. و يالنيز بئشينجي آلترناتيو، آشيري ميلتچي ليك (=ايفراطي ناسيوناليسم، راسيسم) كيمي محكوم اولمالي دير. من سيزين سوآلين جاوابيندا بو آچيقلاماني چوخ فايدالي حئساب ائديرم چونكو، اگر بوتون بو واريانتلار آچيلماسا، بولانليق بير فضادا، هر حاق سٶزو دييه ني، آشيري ميللتچي آدلانديرماق، بيزيم يوخ، بيزه دوشمن اولانلارين مئتودلاري دير.
وورغولاييم كي، الده بير آماری رقملر و سوسيولوژيك آراشديرمالارين نتيجه لري اولمادان، بو سوآلا يالنيز شخصي تجروبه و موشاهيده لر اساسيندا جاواب وئرمك اولار. منجه بوگون اگر بيز كتبي قايناقلاري اساس توتساق، بئله آشيري ميللتچي ليك، هله آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا، تظاهورونو گٶسترمه ميشدير. حتي بئله بير دامغالاري حرکته ووران، فردلر، منظوري نظرلري اولان «آشيري ليغي» تعريف ائديب و اونون ميصداقلاريني سندلر و شاهيدلر اساسيندا آرايا قويماغا هئچ بير جهدده گٶسترمه ميشلر.
من قبول ائديرم كي، بير مودعانين ضعيف مودعي طرفيندن ايره لي سورولمه سي، او دئمك دئيل كي، او مودعاني باشقا بيريسي ثوبوت ائده بيلمز. آمما منيم وورغولاماق ايسته دي ييم، بودور كي، بو نوٶع آشيريليق، چوخ ياييقين اولسايدي، داها گٶرسنن كنده بلدچي آختارمازديق يا دا حتي ضعضف مودعي لر ده، بئله بير مودعاني راحاتليقلا ثوبوت ائدرديلر و ميللي حركته لكه وورماق اوچون هيندوستاندان ميثال گتيرمه يه يا موبهم دانيشماغا احتياج دويمازديلار.
باشقا بير مسئله، برائت اصلي دير. مادام كي آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي سيرالاريندا خوشا گلمز و نگاتيو حاللارين اولماسي ثوبوت اولماييب، بو حاللاردان يالنيز آييق-ساييق اولماق نامينه و بير «ائحتيمال»كيمي دانيشا بيله ريك، بير فاكت كيمي يوخ.
منجه آشيري ميللتچي ليك يا ساغ آشيري چيليق دا ائله اونون سول تايي كيمي، هله بيزيم آراميزدا بير پتانسيل حال كيمي قالير و معين سببلره گٶره هله سايا گلن درجه ده مطرح دئيیل. آمما هر ايكي آشيري ليق تمايول لريله علاقه دار، بيز آييق-ساييق اولوب و هر ايكي احتيمالا قارشي نظري ساحه ده حاضيرليق گٶرمه لي و بیلگی لنمه لي ييك. اونوتمامالي ييق كي بيزيم ياشاديغيميز جوغرافيا بوتٶولوينده، دموكراتيك عنعنه لر صاحيبي دئیيلدير و اگر ضيالي لار و بوتون دموكراتيك قوه لر طرفيندن بو ساحه لرده مقصد يٶنلو و اوزون مودت ايشلر گٶرولمه سه، خصوصيله بٶحراني شراييطده بوگون يوخ درجه سينده اولان ضعيف غير دموكراتيك و آشيري آخينلار، آز زاماندا سورعتله توپلومو بورويه بيلر.
س. ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکتی ، باشقا میللتلرین حرکتی آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
سيزين بو سوآلين بير قيسمينه من اٶنجه توخوندوم.
اولاً: ياشيل لار حركاتي اصلينده نفياً، سئچگيلرين نتيجه سينه اعتيراض دالغالاري كيمي مئيدانا چيخيبدي. ماراقلي و معنالي دا بودور كي، تهراندا، حتي سئچگي لرده ايشتيراك ائديب سس وئرمه يه نلرين ده چوخو بو حركاتا قاتيلميشديرسادا، تهراندان كناردا بو حركتين جيدي بير اقبالي اولماميشدير. بوگونه كيمي ده، حركتين رهبرلري آرتيق بو مينوالدا دانيشميشلار و ايثباتاً بير چوخ سٶز دئمه ميشلر. ياشيل حركتينده اولان بو ايبهام اولدن عمدي اولماسادا، زامانلا، او حركتين گئنيشلنمه سينه خيدمت ائتميشدير. بيز شاهيد اولموشوق كي حركتين رهبرلري اولان مير حسين موسوي و مهدي كروبي جنابلاري نين داشيديقلاري ايدئولوژيك يوكله هئچ بير علاقه سي اولمايان قووه لرده، بو حركتين حاشيه و متنينده آكتيو اولموشلار. بوگونه كيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي بو حركتدن اوزاق دورموشدور. بو حركت حتي هله ليك تهرانا محدود اولسادا، آدلاريني چكديييم ايكي رهبر هر گون آغانين باشينا آند ايچسه لر ده، آچيق-آيدين فقاهتي رژيمين بوتٶلويونه قارشي يٶنلميش بير حركتدير.
ثانياً: من سيزين «باشقا سياسي و اجتيماعي حركت لر» ايفاده نيزي، زحمتكشلرين، سوسيال عدالت يولوندا سندیکالیستی موباريزه لريله عوض ائديرم كي، مسئله كونكرتلشسين.
بو ايكي قئيدله، منظره آيدينلاشير. يعني 5 اتنيك حركت، بير قادينلار حركتي بير سينديكايي حركت و ان سون مئيدانا گلميش ياشيل لار حركتي. قادينلار و سينديكا حركتي نين سياسي حاكيميت مودعاسي يوخدور. نتيجه ده بو ايكي حركتي كناردا ساخلاياق، كي سونرا من اونلارا قاييديم.
دئمه لي 5 اتنيك حركت يعني توركلر، كوردلر، عربلر، بلوچلار و توركمنلر دن علاوه بيرده بو يئني ياشيل لار حركتي مٶوجوددور. بونلاردان، 5 اسير ميللتين حركتي نين گونده لي يينه اٶز ميللي حاكيميتيلريني قورماق و فارس هژمون لوغونو لغو ائتمك داخيل دير. ياشيل حركتي آمما هم يئني جه مئيدانا گلميشدير و هم بير اعتيراض حركتي كيمي، نه يه قارشي اولدوغونو هر زامان دئميشدير آمما نه ايسته ديگی حاقدا واحيد بير فيكير يوخدور. ايشاره ائتدي ييم كيمي، بو حركت ايبهامي ساخلاماق ايستير كي، طرفدارلاريني الدن وئرمه سين و رهبرلرين كونكرت ايثباتي پلاني اولماديغي دومانليق فضادا، هر بير جيناح اٶز سازيني چالير. سون آيلاردا خاريجده بو حركتا دستك وئرنلر، هر بير شهرده اونلارلا بير-بيرلريندن جيدي شكيلده فرقلنن آد، ايمضا، بايراق، رنگ و شوعارلارلا آكسيالار كئچيرميشلر.
ياشيل حركتي نين آذربايجان توركلري نين ايستكلرينه قانع ائديجي بير درجه ده ياناشماديغي حالدا، آذربايجان دا اٶز نٶبه سينده بو حركته قوشولماغا بير هوس گٶسترمه ميشدير. منجه آذربايجان بو حركتله ازلي عشق پيماني باغلامادان، پارالل حركت كيمي اٶز شوعارلايلا برابر، بيزيم آپارتايد رژيمي كيمي تانيديغيميز سيستمه قارشي سسيني اوجالتماسي، بيزه استراتژيك فايدالار وئره بيلر. البته دئدي ييم كيمي مسئله نين ايكي طرفي واردير و هر ايكي طرفدن، قارشي طرفه جيددي سوء ظنلر واردير. عكس تقدديرده، تهراندا «جومهوري ايراني» شوعاري وئريلنده، تبريزده «جومهوري فدرال» شوعاري شهري و رژيمي تيتره تمه سه، اوندا بوش قالميش خيابانلاريميز و بوش قالميش مئيدانلاريميز ، ياد اللر، يادلارين تشبوثلريله حركته گلن آنتي آذربايجان دالغالارا شاهيد اولا بيلر. بوگون آذربايجان، «نه غزه، نه لبنان،…» كيمي ارتيجاعي شوعار قارشي سيندا، «مرگ بر …، چه غزه، چه لبنان، چه تهران» مضمونوندا مترقي شوعار قويماسا، همان ارتيجاعي شوعارلارين آذربايجانا سرايت ائتمه سي نين قارشي سيني آلا بيلمز. مودرن سياستده چئويكليك و تشبوث ايكي موهوم آچار سٶزلردير.
آذربايجان ميللي آزادليق حركتي، سلطنت طلبلر و استالينيست لردن آرتيق بير درجه ده، بو حركتله آنتاگونيسم ده دئيیل. اگر اونلار اٶز شوعارلاريني بو حركتين ايچينه داخيل ائده بيليرلر، اگر راسيستي آنتي عربيستي تمايول لره بوردا يئر وئريلير، آذربايجان اٶز سسيني قالديرماغا هم حاقلي دير و هم بورجلو.
يئرده قالان ايكي حركت يعني قادينلارين فمنیستی و کارگرلرین سينديكاليستي حركتلرينین ، اساس فرقلري، سياسي حاكمييته ادعا ايره لي سورمه مه كلري دير. آمما هر ايكي حركت، آذربايجان توركلري و ديگر ميللتلرين ميللي پارالل حركت ديرلر و معين تاريخي شراييط ده آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتيله بيرلشمك ايمكانلاري يارانا بيلر.
س. بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران «کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ايسوئچده كومونيستلرين واريثي اولان «سول پارتيا «نين نيظامنامه سينده آلكوليسمه قارشي بند گليبدير. بئله بير بند باشقا پارتيالارين نيظامنامه لرينده يوخدور. سبب بودور كي بو پارتيانين كئچميش ليدرلري و رهبرلري آراسيندا آلكوليسم يايقين بير خسته ليك حالي تاپميشدي. دئمك ايستيرم كي اينسانلار اٶز تجروبه لريندن حركت ائديرلر. هله من ايشاره ائديم كي، غربده، توركيه ده و قيسماً قوزئي آذربايجاندا بيزی «آذري» كلمه سيله آدلانديرماغا باخماياراق، ايران توركلري بو آدي اٶز سياسي ادبيات تئرمينلري لیستیندن چوخدان چيخارميشلار. سبب معلومدور: بو سٶزون آپارتايد رژيمي نين ديسكورسوندا اويناديغي بٶيوك رولو هامي گٶرور. چوخ ميللتي توپلوملاردا، تك باشينا حاكيم بيلامونازع اولان هر حاكيم ميللت كيميفارس ميللتي ده اٶز ائتنيك هويتي ني تعريف ائتمكدن، جين بيسم الله دان قورخان كيمي، قورخور و » ايران » سوزوندن، غيري فارس ميللتلره مالكيت ادعا ائتمكده بير قباله كيمي استيفاده ائدير. يئري گلميشكن دئيم كي فارسلار اٶزلري هئچ بو سوزو سئوميرلر و اوزلريني » اصيل آريايي» سانان فارسلار، غربده، اٶز مملكتلرينين آدي نين،
Persian اولدوغون هم دئیيرلر و هم يازيرلار.
. » ايران » اگر بير زامان نئچه ميللتين، مولكي مشاع سي نين آدي ايدي، ايندي بو ميللتلرين بيرينين مسلط ميللت استاتوسو قازانديغي و بو سلطه نين 88 ايل ليك تاريخيندن سونرا، همان مولكي مشاع دٶورونده داشيديغي معناني وئره بيلمز. بو بيزیم بئنيميزده يوخ، رئال حياتدا باش وئرميش و 88 ايل سورموش پراسئسين سونوندا يارانان وضعيت دير. . «ايران» آدي بيزيم مشاع مولكوموزون آدي اولاندا باشقا ايفاده لرده واریدیلار كي بوگون اٶز معنالاريني دئيیشميشلر. بو سٶزلره ديقت ائدين: «رجل سياسي»، «اعيان و اشراف»، «طبقه محترمين»، «نسوان» و «نجبا». آيا بو سٶزلر ايندي مشروطه دٶورونون آنلاميندا ايشلنيرلر؟ منجه بيز بو كلمه نين ايكي آنلام داشيديغيني يعني هم راسيستي ديسكورسون تركيب حيصه سي و هم دونيادا تانينميش بير مملكتين آدي اولدوغو حاقدا معارف لنديرمك آپارمالیییق. طبيعي كي بو سياسي بير مسئله دير و مسئله يه خام و دويغوسال ياناشماق مصلحتلي ايش اولا بيلمز.
س. میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی «بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر؟ بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلر می ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
من ياشيل حركت حاققيندا فيكريمي سيزه سٶيله ديم. آمما » ايران » مسئله لري نين «بيزيم مسئله لريميز» اولماسي دا شوبهه سيز دير. يوخسا بيز اٶزوموزو رئال دونيادان تجريد ائديب و مجازی بير عالمده موباريزه آپارا بيلمه ريك. » ايران » بير رئال ليق دير هم بيزيم ميللتيميزين ياشاديغي اٶلكه نين آدي كيمي، هم آذربايجان جومهوريتي نين » قونشو «سو كيمي و هم فارس راسيسمي طرفيندن «بير ديللي فارس اٶلكه اولماغا كانديد » بير جوغرافيا كيمي. رئال ليغي گٶرمه مك و دونيا سياستينه حاكيم اولان يازيلي و يازيلماميش قانونلارا لاقيدليك ، بيزه چوخ زيانلار گتيره بيلر.
بو حاقدا جريان ائتميش و هله ده دوام ائدن موباحيثه لرده بير سيرا حاشيه لر اولسادا، مسئله نين اٶزه يي ساده بير سوآلين اطرافيندا فيرلانير. حاشيه لر چوخ ساييلي ديرلار. بونلارين بير سيراسي تأسسوفله آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين فعاللارینين بير قيسمي طرفيندن عنعنه يه چئوريلميش سوبيئكتيوليك و قاراياخماق كامپانيالاري كاراكتري داشييير. ميثال اوچون بير سيرا شيفاهي سٶز-صٶحبتلر و حتي بعضي يازيلاردا، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي ني ياشيل حركتينه قوشوب اوردا حل ائتمك ايده ياسينا قارشي فيكيرلر سٶيله نير و هئچ واخت دا معلوم اولمور كي، آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتيني ياشيل لار حركتينده حل ائتمك هاردا و كيمين طرفيندن آرايا قويولوبدور.
موباحيثه بوردا دير کی آيا ياشيل لار حركتي جريان ائتدييي فضا و زماندا، سايير ميللتلرده توتاليتر رژيم و آپارتايدا قارشي اولان، اٶز ميللي آزادليق شوعارلاري ایله مئيدانا چيخماليديرلار يا يوخ؟ بير فيكير اساسيندا، حاضيركي وضعيت ده مئیدانا چيخماق يعني ميللي حركتي حاكيميت جيناحلاري نين داخيلي تسويه حسابلاريندا هزينه ائتمك. قارشيدا اولان فيكيرين اساسيندا، عكسينه ايندي مئيداندا فعالليق واركن و مئيدان دونيانين ديقت مركزينده اولدوغو حالدا و ان اساسي باسقي قوه لرينین موهوم حيصه لري تهران، ايصفاهان و شيراز كيمي يئرلرده مشغول اولدوقلاري حالدا، غيري فارس ميللتلرده اٶز ميللي آزادليق حركتلرينه تكان وئريب، ايراندا 6 زولاقلي بير اوتوباندا حركت ائدن 6 ماشين قطاري كيمي، 6 پارالل حركت عئيني حالدا مئيداندا اولا بيلر. بئله بير مارشين هم تاثیری و هم نتيجه سي بام باشقا اولا بيلر.
فرض ائدين كي ياشيل لارين حركتي نئچه ايل بئله سوردو. اوندا عجبا بيز بو موددت عرضينده ميللي حركتي تعطيل مي ائتمه لي ييك؟! مگر سياسي حركتي ده نفتالين لاييب، صانديغا قويماق اولار؟ من بو و ديگر بو سياق مسئله لرده، بير اينستيكتيو (غريزي) ياناشما طرزيني گٶرورم. بيزيم بير سيرا تاريخي حركاتدا، «فنا في ايران» اولوب، اٶز ميللي ايستكلريميزي قابارتماماغيميز، حاضيركي نسيل اوچون بير آجي تجروبه ساييلير. بو سبب دن، بيرداها «فنا في ايران» اولماق قورخوسو، بيزي ياشيل حركتدن، اوزاق دورماغا چاغيرير. بوردا من «فنا في ايران» گئديشي يئرينه، بير ائموسانال و غئيري سياسي گئديشين اوتورماسيني گٶرورم. تهراندا بير عده نين «جانم فداي ايران» و «نژاد ما آرياست» باغيرديقلاري حالدا، بوتون آذربايجاندا، ميللي حركتين دموكراتيك شوعارلاري نين سسلنمه سي، حاكيم ديكتاتورا قارشي تهراندا وئريلن راسيستي شوعارلارلا، آذربايجاندا سسلنن دموكراتيك شوعارلاري موقاييسه ائتمه يه ايمكان وئره بيلر.
سيزين اشاره ائتدييز يالنيش فيكيردن، بيزه چوخ منفي عاريضه لر گله بيلر و اونلاردان ان تهلوكه لي سي، ايراندا حاضيركي وضعيتدن جانا گليب، اعتيراض ايسته ين آذربايجان و غئيري آذربايجان توركلري آراسيندا، آلترناتيو اولماديغيندان، » يئگانه مٶجود آلترناتيو » يعني آذربايجان ميللي آزادليق حركتينين كونترولوندا اولمايان ياشيل حركته مئيل تاپيلا بيلر. بو موصاحبه نين حاضيرلانديغي گونلرده تبريز اونيورسيته سينده، فارس طلبه لرين، «تبريزي واقعي» لري حركته قوشولماغا دعوت ائتمه لرینين شاهيدي اولدوق. بو البته كيچيك بير تست ايدي. نظره آلين كي، حاكيم شراييط بيرآز يوموشالديغي حالدا، اگر جناب موسوي تبريزه تشريف بويورسالار، بو دعوتين ، تبريز اونيورسيته سيندن آرتيق اوغور قازانمازمي؟ البته اهالي نين و ميللي كادرلارين تجروبه قازانماق شانسي دا بير موهوم مسئله دير.
ايرانين اولايلاري بيزيمده اولايلاريميزدير. بيز حتي ايراندان آيريليب موستقيل بير اٶلكه اولساق بئله، بير قونشو فارسيستانين مسئله لري بيزي تأثيرسيز بوراخا بيلمز. سياسي مسئله لره بئله غریزی ياناشماق، بيزي حساس تاريخي-سياسي مقاملاردا آغير ايتگيلره معروض قويا بيلر. موركب پراسئسلري واختيندا آناليز ائديب، موناسيب بير آدديم آتماق يئرينه، «بيزه نه» دئيیب، اٶزوموز، اٶزوموزو پاسيولشديريب، حاديثه لردن اوزاقلاشديراركن، حاديثه لر بيزه مونتظير اولماييب، چرخي فلك بيزسيز و بيزيم منافعميزي نظره آلمادان دٶوران ائده جك. تصوور ائدين اگر بوگون آذربايجان بوتون دونيانين گٶزو قاباغيندا، اٶز ايستكلري و ميللي شخصيتلريله مئيداندا، اٶز مودرن و دموكراتيك شوعارلاريني هارايلاسايدي،دونيادا، ايراندا گئدن فارسلارين و توركلرين حركاتيندان دانيشيلاردي و آز زاماندا ايراندا دمكراسي قاطارينين لوكوموتيوي آدينا لاييق، دونيادا نازيسمله شٶهرت تاپميش» نژاد آريا » شوعاري وئرنلر يوخ، ائله باشكنديميز، قهرمان تبريز تانيناردي. هله ليك حاكيم ديكتاتورايا قارشي گئدن مارشين، جريان ائتدي يي اوتوباندا،يالنيز بير زولاقدا تحروك وار. بيزه و ديگر اسير ميللتلره عاييد اولان زولاقلاردا حاكيم اولان سوكوت يالنيز حاكيم رژيمين خئيرينه دير. بيز اٶز زولاغيميزدا، ايره لي يه دوغرو، ميللتيميزين آدينا ياراشان بير عظمتله حركت ائتمه سك، اوندا بيز ياشيل حركتين ایچينده حل اولماياجاييق، اوندا آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتي، يئني ايقتيدارا قارشي تظللوم و ذيكري موصيبت ائتمكدن باشقا بير ايشه قادر اولماياجاق. دونيادا بير پراكسيس كيمي قبول اولموش قايدا اساسيندا، هر توپلومون، آكتيو حيصه سي، او توپلومون، بوتونونون نوماينده سي حئساب اولور. بو گون ايراندا فئمينستي حركت كيمي تانينان محدود بير حركت بوتون قادينلارين آديندان دانيشماغا حاقلي تانينير . هابئله مادامكي آذربايجان حاكيم ديكتاتورايا قارشي اٶز سٶزونو، اٶزو ديلينه گتيرمير، ياشيل لار هم آذربايجان آديني گتيرمكدن امتيناع ائده جكلر و هم ايران توپلومونون آكتيو قيسمي كيمي بوتون پاسيو كوتله و او جومله دن آذربايجان ميللتي نين آديندان دانيشماقدا دا حاقلي حساب اولاجاقلار، حتي اگر دانيشماسالار.
س. دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي نين ايثباتي مدل لري تاريخي باخيمیندان، 1918-1920-جي ايللرده قوزئي ده آذربايجان خالق جومهوريتي و 1945-1946 فاصيله سينده گونئي ده يارانميش ميللي حوكومته دايانير. بونلار ايسه بوگونون طلباتيندان اوزاق تاريخي آبيده لر اولسالاردا، هر ايكي ميللي دٶولتچي ليك تجروبه لريميز ديني باخيمدان هم لائيك اولوبلار و هم تولرانت. يعني نه استالين و رضاخان كيمي دينه قارشي اولوبلار و نه افغانستان و فارسستان طالبانلاري كيمي دونيايا ترور و فاناتسيم صادر ائدن توتاليتر رژيملر. قوزئي ده 1918-1920-جي ايللرده يارانميش شرقين ايلك جومهوريتينده بوتون دينلر آزاد ايديلار و قادينلار موسلمان شرقده ايلك دفعه سس وئرمك حاققينا ماليك اولدولار. سيد جعفر پيشه وري نين باشچيليق ائتدييي ميللي حوكومت حاققيندا اوخوجولاري بو حوكومتين موخاليفي اولان روحاني، آيت الله مجتهدي نين طرفسيز شهادتلرينه حواله ائديرم. بو حوكومت هم رضاخانين ديني مراسيم و روحانيتين فعالتينه قويان قدغانلاري لغو ائتدي و هم قادين لارا ايراندا ايلك دفعه اولاراق سس وئرمك حاققي وئردي.
باشقا موهوم بير فاكت آذربايجانين موعاصير تاريخده ان بٶيوك ديني رهبري آيت الله سيد كاظم شريعتمداري نين، باشقالاري و حتي كومونيستلرين، به به-چه چهله ولايتي- فقيهي قبول ائتدييي زامان، بو اصله قارشي جسارتله اعتيراضي و آذربايجان ميللتي نين بو اعتيراضي دستكله مه سيدير. بو بٶيوك ديني رهبرين موسلمانليق و شيعه ليكده هئچ كيمدن آز مٶمن اولماديغي حالدا، ديني حوكومتله موخاليفتي آذربايجان اوچون بير مباهات ائتمه لي تاريخي حاديثه دير.
گونوموزه گليب چاتاركن، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي ايكي موعاصير دایاق و قایناق دان ايلهام آلماقدادير: معاصير آذربايجان جومهوريتي و توركيه دٶولتي. بو هر ايكي دٶوكت ايسه ايسلام ديني ديرلري و بشري معنوي ديرلر باخيميندان ايرانين (هابئله افغانستان و تاجيكیستانين) فارس رژيمي نين ياراتديغي وضعيتدن موقاييسه اولماز درجه ده عالي بير ذيروه ده دورورلار. بو حاقدا سون ايللرده ماراقلي آراشديرمالار و آماری گٶستريجي لر، اينسانلارين ايران و توركيه ده ايسلام و معنوي ديرلره سايقي و عمل ائتمه سينه دائير نشر اولموشدور كي بونلارين هاميسي توركيه لائيك مودلي اساسيندا ايسلاما حقيقي حٶرمتين و اينامين ايراندان، قات-قات آرتيق اولماسيني گٶسترميشدير.
باشقا فاكت بوندان عيبارتدير كي آذربايجان ميللي حركتي هم داخيلده و هم ايران رژيمي نين نظارتيندن كنار خاريج موحيطينده، مسئوليت و صميميتله بير دموكراتيك و تولرانت مٶوقع دن چيخيش ائديرلر. بو مودرن لائيك مٶوقع اينسانلارين ديني ايناملاري و آذربايجان توركونون عنعنوي ديني اولان، ايسلام ديني نه سايقيلا ياناشير و فارس محفل لري نين، داخيلده و خاريجده آنتي عرب و آنتي ايسلام فیکیرلریندن اوزاقدير. اٶنجه بو موصاحيبه ده قئيد ائتديييم كيمي بابك قالاسيندا كئچيريلن ايلليك ميللي قورولتايلاردادا ايسلام ديني يا عرب ميللتينه قارشي هئچ بير خوشاگلمز ايفاده لر باش وئرمه ميشدير. بو ساغلام و مودرن ياناشما طرزي ائله اولموشدور كي، همين مراسيمده ايشتيراك ائتميش عرب ضيالي سي جناب يوسف عزيزي بني طرف، بو مراسيمي عرب عالمي نين آپاريجي مطبوعات اورقانلاريندا «ياشاسين آذربايجان!» (ائله توركجه) باشليغي آلتيندا وئرميشدي. بو بير آيدين فاكت دير كي، آذربايجان توركلرينه قارشي راسيستي تبليغات ائله آنتي عرب و آنتي ايسلام فارس ناسيوناليستلري طرفيندن باش وئرير.
موصاحيبه نين سونودا، آذربايجان دموكراسي اوجاغيندان بو موصاحيبه لري آپارماق و بوتون فعاليتلري اوچون تشككور ائديب و بوتون فعاليتلرينده بٶيوك باشاريلار آرزو ائديرم.
سیزده ساغ اولون علیرضا بی
**لیست مقالات مرتبط با مصاحبه علی رضا اردبیلی سردبیر سایت تریبون
لیست مقالات جناب علی رضا اردبیلی سردبیر سایت تریبون و عضو هیئت اجرائیه جنبش فدرال-دمکرات آذربایجان که مشروح مصاحبه با ایشان در پست بعدی منتشر شده است.
**موصاحيبه ده ايشاره اولونان مٶضوعلاردا، علي رضا اردبيلي دن باشقا مقاله لر:
عوموم ميللي قرارلار وئرمك مئكانيزملري
تابلوهاي روز محشر و احتمال بيطرفي نيروهاي سياسي…
آذربايجان و جنبش مدني ضد استبدادي جاري در ايران
عواملي ذي نفع در بيطرف نگاهداشتن آذربايجان در م…
ستم ملی و ستم جنسی: يك بررسي مقايسه اي
اسطوره زدايي از ايدئولوژي و تاريخ «چپ»
ناممكن كردن ديالوگ كتبي و شفاهي
توتاليتر ایدئولوگیا و دموكراتيك سياست
معناسيز هذيانلار يا معنالي سٶزلر؟
فيكير موباحيثهسي و شخصيت ترورو