text:
بیرینجی دونیا ساواشیندا عثمانلی دولتینین ایرانلا ایتیفاق قورما تشبوثو
بیرینجی دونیا ساواشیندا عثمانلی دولتینین ایرانلا ایتیفاق قورما تشبوثو
ع. کورشاد قاراجاگیل[۱]
گیریش
صفوی دولتینین قورولماسیله بیرگه عثمانلی- ایران ایلیشکیلری آردی کسیلمز چکیشمه و ساواشلارلا کئچمیشدیر. ایستر ایران و ایستر عوثمانلی دولتی شیعه- سوننی ریقابتی چرچیوهسینده بیر بیرینی ضعیف گؤردوکلری زامان، بیربیرینین اوستونه گئتمکدن چکینمهمیشدیلر. شرقی آنادولو- ایران آذربایجانی و عراق- غربی ایراندا بیر یاندان ایدئولوژیک و سیاسی، دیگر یاندان دا ایستیراتژیک و مالی سببلرله توپراق قازانمایی آماج آلان موجادیلهلرینی سوردورموشدور. عوثمانلیلار اوچون آذربایجانایله قافقار، ایران اوچون ده عراق هدف حالینه گلمیشدیر. ایکی دولت آراسینداکی ساواش ۱۶- اینجی یوزایللیکده ایسلام دونیاسینی هدف آلان «امپریالیسم دؤنمی» ایله بیرگه «اتحاد اسلام» سؤیلمینه دؤنوشموشسه ده، ۱۹۱۸- اینجی ایله دک داوام ائدهجکدیر.
۱۹۰۰- اونجو ایللرین باشلانقیجیندان اعتباراً ایراندا، عثمانلی دولتینین موخاطبی- طرفی یالنیز تهران اولمامیش و ایشین ایچینه اینگلیس ایله روسیه ده داخیل اولموشدور. ۱۹۰۷- اینجی ایل آندلاشماسیله ایرانی اؤز آرالاریندا نوفوذ بؤلگهلرینه بؤلن آدی گئدن گوجلر، عوثمانلی دولتینین اشغال آلتینا آلدیغی یئرلری ترک ائتمهسینی ایستهمیشدیلر. باشلانقیجدا اینگلیس ایله روس باسقیلارینا دیرهنن عوثمانلی، اؤز داخیلی و خاریجی پروبلملریندن دولایی، تعویض وئرمک دوروموندا قالمیشدیر. نهایتده ایرانلا گؤروشمهیی قبول ائدن باب عالی، بؤیوک چابالار نتیجهسینده، عوثمانلی عسکرلرینین گئری چکمهسینی گؤروشمهلرین موثبت نتیجهلنمهسینه باغلامیشدیر. بو یؤنده اینگلیس ایله روسیه صرف ائتدیکلری بویوک چابالار سایهسینده ۲۱ نوامبیر ۱۹۱۱-ده تهران پروتوکولو ایمضالانمیشدیر. پروتوکولا گؤره چالیشمالار داوام ائتدیریلسهده اصیل گلیشمه اینگلیس و روس ائلچیلرینین باسقیلاری سایهسینده گئرچکلشدی. نهایت ۱۷ کاسیم (دئکابر) ۱۹۱۳ تاریخینده «استانبول پروتوکولو» ایمضالانمیشدیر. پروتوکول ایکی قونشو دولت آراسینداکی سرحدلری بللی ائتمک اوچون دؤرد اؤلکهدن قاتیلیب- یارانان بیر کومیسیونو گؤز اؤنونه آلمیشدیر. اوجاق (ژانویه)۱۹۱۴-ده توپلانان کومیسیون ائکیم (اکتیابر)ده چالیشمالارینی باشا چاتدیردی. آنجاق بیرینجی دونیا ساواشینین پاتلاق وئرمهسیندن باشلاندیغیندان دولایی آندلاشما رسمیت قازانمادی.
ایران، بیرینجی دونیا ساواشی سورجی دؤنمینده ایتیفاق دولتلری ایله ائتلاف دولتلری آراسیندا حربی اولماقدان آرتیق، داها سیاسی موجادیلهلره مئیدان اولدو. حتتا موتفیق اولان عوثمانلی ایله آلمانیا آراسیندا دا اورتاق بیر ایران سیاستی اولمادیغیندان، گیزلیدن گیزلیگه بیر تورک- آلمان رقابتی ده ساواش بویونجا یاشانمایا داوام ائتدی.
عوثمانلی دولتی آچیسیندان ایران جوغرافیاسی بیر آیری اؤنمی واردی. نئجه کی «بویوک حربده تورک حربی» اثرینی قلمه آلان م. لارجر (M.Larcher) بو دورومو «ایران، خوصوصیله، عوثمانلی اتحاد اسلامچیلیغینین آسیا موسلمانلارینی جهاد موقددسه سوروکلهمک اوچون کئچمهیه تشبوث ائتدیگی بیر کورپو و تورک تورانچیلیغینین تورک- تاتار کوتلهلریله یاپیشماق اوچون یوروتمهیه چالشدیغی بیر یول اولموشدور» شکلیندکی سؤزلرله ایفاده ائتمکدهدیر.
۱- ساواشین باشلاماسی
بیرینجی دونیا ساواشینین پیلتهسینی آلیشدیران اولای، ۲۸ حاضیران (ژوئن) ۱۹۱۴ تاریخینده آوستوریا (اتریش)- مجاریستان ولیعهدی ایله آروادینین سارای بوسنا- دا بیر صرب میللتچی طرفیندن اؤلدورولمهسی اولموشدور. بونون آردیندان ۲۸ تمموز (جولای) ۱۹۱۴- ده اتریش- مجارستان صربستانا ساواش آچارکن، آلمانیا ایسه ۱ آغوستوس (اوت) ۱۹۱۴-ده روسیهیه، ۳ آغوستوس فرانسهیه و ۴ آغوستوس بئلچیکایا ساواش اعلان ائتمیشدیر. اینگیلتره ده همین تاریخلرده آلمان دولتینه ساواش اعلان ائدهجکدیر. بئلهجه تاریخده «بیرینجی دونیا ساواشی» آدلانان موجادیله باشلامیش اولاجاقدیر. عوثمانی دولتینین ساواشا گیرمهسی، آلمانیا ایله ۲ آغوستوس ۱۹۱۴ تاریخینده ایمضالانان ایتفیاق آندلاشماسینا دایانیر. اصلینده هر نه قدر ایکی دولت آراسیندا بیر آندلاشما ایمضالانمیشسا دا، عثمانلی یؤنتیجیلری اَن آزیندان بللی بیر دؤنم طرفسینر قالماق ایستهییردیلر. آنجاق ۱۰ آغوستوس ۱۹۱۴- ده آقدنیزده اینگیلیز تعقیبیندن قاچان Geoben و Breslau آدلی آلمان ساواش گمیلرینین چاناق قالا بوغازینا گیررک عثمانلییا سیغینماسی گلیشمهلری سرعتلندیرمیشدیر. دولتلرین طرفسیزلیگی گرهکی بو گمیلرین تورک قارا سولارینی ترک ائتمهسی گرهکیردی. عثمانلی دولتی آدلاری گئدن بو ایکی گمینی ساتین آلاراق اونلارا یاووز و میدیللی آدینی وئرمیشدی. بو گمیلرین آلمان آدمیرالی Souchon باشچیلیغی آلتیندا قارادنیزه آچیلاراق روس گمیلرینی باتیرماسی، سیواستوپول ایله نووروسیسکی توپا توتماسی اوزرینه، روسیه ۱ کاسیم (دئکابر) ۱۹۱۴- ده عوثمانلی دولتینه ساواش اعلان ائتمیشدیر.
ایران، بیرینجی دونیا ساواشی یاخینلاشدیغی دؤنمده بویوک بیر بوحران ایچیندهایدی. ۱۹۰۷- ینجی ایلدن بری حکومت شکلی مشروطه یونتیمی ایدی. ۱۹۱۴- ونجو ایلده ایران شاهی محمدعلی تختدن ائندیریلهرک یئرینه هنوز ۱۶ یاشیندا اولان احمدشاه اوتوردولموشدور. مجلیسده موحافیظهکارلار ایله دئموکراتلار آراسیندا چاتیشما گئتمکدهایدی. حوکومتین اَلینده هاراداسا هئچ یئتکی (اختیار) یوخایدی. قیتلیق، یولوخدوروجو خستهلیکلر، یول کسمهلر و قارما- قاریشیقلیق کیمی سببلر اؤزوندن ایرانین هر بیر یئری هاردا ویران اولموش دورومدا ایدی. حکومتین ائلاتلارا، تورک- تاتار بیلرینه و ولایتلردهکی والیلره قارشی هئچ بیر سؤزو کئچمیردی.
بو دؤنمده ایران، دوزهنلی اوردویا دا صاحب دئییلدی. اوردو، روس ضابیطلرینین بویروغو آلتیندا قازاق توغاییندان (هنگ) اولوشماقدایدی. توغایین یاخلاشیق (تقریباً) ۸۰۰۰ نفرلیک قووهیه صاحیبدی. مرکزی ده تهراندا ایدی. ۷۰۰۰ نفر اویهسی اولان ایسوئچ (سوئد) ژاندارماسی (قارا سورانی)، ایرانین موختلیف بؤلگهلرینده، خوصوصیله فارسلارین یاشادیغی یئرلرده بؤلمهلر شکلینده قونوشلانمیشلاردیر. بو باخیمدان سادهجه ایرانلی سوبای اولوشان و حوکومته باغلی اولان اوردو یوخدو. آیریجا کئچیجی اولاراق تانینان بیرلیکلر دوزهنسیز و موحافیظه ائتمکله گؤرهولی اولدوغو بؤلگهلر اوچونده تهلوکهلر تؤرهدیردیلر. بو بیرلیکلر رئیسلرینین بویروغو ایله حرکت ائدیر، خالقدان زورلا پول و مال توپلاییردیلار.
ساواشین باشلاماسی ایله بیرگه ایران جوغرافیاسی، ساواشان دولتلرین گوج موجادیلهلرینین مئیدانینا چئوریلدی. ۱۹۰۷-ده نوفوذ بؤلگهلری اولاراق ایرانی بؤلموش اولان اینگلیس ایله روسیه حاکمیتلرینی برکیتمک ایستهییردیلر. ساواش دؤنمیند ایران، عوثمانلینین خاریجی ایشلر و حربیه (ساواش) ناظیرلیگی باخیمیندان اولدوقجا اؤنملی بیر بؤلگه اولموشدور. عوثمانلی دولتینین ساواش پلانلاریندا آلمانلا بللی نوکتهلرده آنلاشیلمیش اولموشسا دا، ریقابتدن تؤرهنن بعضی ضیدلشمهلر ده اورتایا چیخمیشدیر. ایران اوزرینده عوثمانلی دولتینین آماجینی؛ اؤز یانینا چکرک ایتفیاق قورماق، ایرانین تماماً اینگلیس ایله روس کونترولونا گیرمهسینه مانع اولماق، ایران اوزریندن افغانستانلا قافقازیایا چاتاراق بیر سیرا نیظامی- سیاسی ائیلملر آپارماق، و خوصوصیله ده کورد و آذری بؤلگهلرینده اوزون وعدهلی نوفوذ قورماق اولاراق سیرالایابیلریک.
ایرانا یؤنلیک نیظامی حرکاتین آناخطلرینی ۴ ائیلول (سپتیامبر) ۱۹۱۴- ده حافیظ حقیبی (پاشا) طرفیندن حاضیرلانان حرب پلانیندا گؤرمک ممکندور. پلانا گؤره باغداد قوماندارلیغی توپلادیغی ائلات و ژاندارما قووهلریله ایراندا اینگلیزلره ساواش آچاجاقدی. ساواشین سونا چاتماسی آنجاق اینگلیزلرین تسلیم اولماسی ایله ممکوندو. اینگلیزلره معنوی اولاراق وئریلجک اَن بؤیوک ضرر، عوثمانلی دولتینین آسیادا قازاناجاغی ظفرلردی. زیرا اینگلیزلره قارشی اَلده ائدیلهجک بیر ظفر، ایسلام عالمینی اولدوقجا هیجانلاندیراجاق و اینگلیزلر اوچون بؤیوک اؤنم داشییان هندوستانا قارشی اَن ائتکین (موهثیر) تهدیدی اولوشدوراجاقدی. آیریجا عوثمانلی دولتی، بوتون قووهلریله ایران ایله قافقازیایا حرکت ائدهرک روسلاری بورادان قوواجاق، سونوجدا خزر دنیزینه و افغانستان سرحدینه دک چاتاجاقدی. بئلهلیکله عوثمانلی اوردوسونون تهرانا گیرمهسینین ائتکیسی چوخ بؤیوک اولاجاقدی.
ساواشا ایرانین ایلک تپکیسی یئنی تخته اوتورموش قاجار سولالهسیندن اولان احمدشاه طرفیندن ۱ کاسیم (دئکابر) ۱۹۱۴ تاریخینده طرفسیزلیک اعلان ائدیلمهسی بیچیمینده گئرچکلشمیشدیر. آنجاق توپراقلارینین اؤنملی بؤلومونون ایشغال آلتیندا اولماسینین یانی سیرا مرکزی حوکومتین گوجلو و ساغلام اولماماسی کیمی سببلر طرفسیزلیک سیاستینی ایجرا ائتمگی ایمکانسیز دوروما گتیرمیشدیر. عینی شکیلده عوثمانلی دولتی، ایران حکومتیایله آپاریلان گؤروشمهلرده طرفسیزلیک سیاستی تعقیب ائدهجگینی دیله گتیرمیش، آنجاق ایران تورپاقلاریندان بیر موداخیلهیه قارشی حاضیرلیقدا اولاجاغینی و اؤزونه قارشی بیر سالدیری اولدوغو تقدیرده اونا جاواب وئرمکدن چکینمهیهجگینیده بیلدیرمیشدیر.
عوثمانلی دولتی، قوزئی ایراندا اَن بؤیوک رقیبی روسیهنین حملهلرینی انگللهیرک، بیر سد یاراتمانی آماجلامیشدیر. نییهکی روسلارین قوزئی ایرانا یئرلشمهلری، عوثمانلی آچیسیندان بؤیوک بیر تهلوکه یارادماقدایدی. بوندان علاوه روسیه، ساواشین باشلاریندا ایران- عوثمانلی سرحدینده یاشایان کورد ائلاتلارینی عوثمانلییا قارشی تحریک ائتمک ائتمیشدیر. بو دوروم بیر چوخ دا گوونلیک سورونلارینیدا اورتایا چیخارمیشدیر. روسلارین بو فعالیتلری عوثمانلی دولتینین استیخبارات چابالارینی آرتیرماسینا سبب اولموشدور. روسلار قوزئی ایراندا، کورد ائلاتلاری ایله بیرلیکده، بؤلگهده یاشایان ائرمنیلری ده سیلاحلاندیرما یولونو سئچمیشدیلر.
بو اورتامدا ایران حوکومتی گوجسوز اولدوغوندان عوثمانلی دولتی علیهینه یورودولن فعالیتلره مانع اولابیلمهدی. ائله کی ۶ کاسیم (دئکابر) ۱۹۱۴- ده عوثمانلی دولتینین تهرانداکی ائلچیسی عاصمبیگ ایران باشناظیری ایله آپاردیغی بیر گؤروشمهده، آذربایجان و ارومیهدهکی روس بیرلیکلرینین عوثمانلی اوچون تعرض ائتدیگی و بونلارین (ایراندان) چیخاریلماسینی ایستدیگینده؛ باشناظیر اونا، بونون ممکون اولمایاجاغینی گؤز یاشلاری ایچینده آنلاتدیغینی یازماسی یئترلی بیر اؤرنکدیر.
عوثمانلی دولتی شرق سرحدلریندهکی ائلاتلاری و ایرانی اؤز یانینا چکمک اوچون بؤیوک چابا ایچینه گیردی. باغداد ولایتیندن داخیلیه ناظیری طلعت (پاشا) بیگه یوللانان بیر تئلقرافدا، ایرانداکی ائلاتلارین عوثمانلی دولتی یانیندا ساواشابیلهجگی آمما پولسوزلوق و مهماتسیزلیقدان دولایی ساواشدان چکیندیکلری، بونلارین تأمین ائدیلمهسی حالینده ساواشا قاتیلابیلهجکلرینی خبر وئریردی. بونون اوزرینه خاریجی ایشلر ناظیرلیگی ۱۳ آرالیک (نوامبیر) ۱۹۱۴-ده تهران سفارتینه گؤندردیگی بیر یازیدا موضوعونو آراشدیرماسینی ایستهیهجکدیر.
ائلچیلیک، ایرانا قارشی ایزلنهجک سیاستی و تهرانداکی دورومو آنلادان ایکی تئلقرامی خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندردی. ۲۸ و ۳۰ آرالیک (نوامبیر) تاریخلی تئلقرافلاردا ۲۱ اوجاق (یانوار) ۱۹۱۵-ده صدراعظم و خاریجی ایشلر ناظیری سعید حلیم پاشانین وئردیگی جاوابدا؛ ایرانا قارشی گیریشیلن نیظامی حرکتین روسلاری بو بؤلگهدن چیخارمایا یؤنلیک اولدوغونو، تورک عسکرینین بورانی اشغال آماجی گودمهدیگینی و ساواش سونا چاتدیقدان سونرا بؤلگهدن چکیلهجگی بیلگیسی وئریلمکدهایدی. سؤز قونوسو تئلقرافین آردیندان عوثمانلی خاریجی ایشلر ناظیرلیگی، آپاریلان نیظامی حرکاتین ایشغال چابالاری داشیمادیغینی چوخلو دفعه تکرارلایاجاقدیر. بونونلا بیرگه سعیدحلیم پاشانین تئلقرافیندا، ایران توپراقلارینا آیاق باسان عوثمانلی عسکرینین قانونلارا تابع اولاجاغی، روس یانداشی اولماماق شرطیایله یئرلی مودیرلرین تماماً ایرانلی اولاجاغی، یئرلی صلاحیتلیلرله تماسین عوثمانلی خاریجی ایشلر ناظیرلیگی مأمورلاری، قوماندانلارلا گئرچکلشدیریلهجگی، روس ایشغالیندان قورتاریلان توپراقلارا یئنیدن ایران ایداره تشکیلاتینین تأسیس ائدیلهجگی و روس یانداشی مودیرلرین یئرینی عوثمانلی طرفداری اولانلارین اولاجاغی کیمی بیلگیلره ده یئر وئریلمیشدیر.
۲- ایران ایتفیاق چابالاری
ساواش باشلادیقغیندا ایستر ایتفیاق و ایسترسه ائتلاف دولتلری بؤلگهده کی ائلاتلاری اؤز یانلارینا چکمک اوچون چابالارینی آرتیرمیشدیر. بو باغلامدا تهران ائلچیلیگیندن خاریجی ایشلر ناظیرلیگی ۵ شوبات (فئورال) ۱۹۱۵- ده و «تام محرمانهدیر» باشلیقلی گؤندریلن تئلقرافدا، ایران دولتی ایله ایتفیاق قورماق اوچون ایستر شاه و ایسترسه یئنی قورولان حوکومت اوزرینده جیددی بیر لوببی فعالیته گیریشیلدیگی ایفاده ائدیلمهرک ایرانین عوثمانلی دولتی ایله ایتفیاقا گیرمهیی قبول ائتدیگی تقدیرده؛ «ایرانا تامیناتسیز دفعتاً بیر، بیر یاریم میلیون لیره قدر بیر آوانس وئرهبیلریک می؟ گرهکلی تامینات نه ماهیتده اولاجاقدیر؟. خانقین، سلیمانیه و یا ساوجبولاقدا و یا بونلارین بیزجه اَن موساعید اولان بیرینده لااقل ییرمی مین مکرر آتشلی توفنگ، قیرخ میترالیوز، ییرمی سری آتشلی توپ و بونلار اوچون لازم اولان مهماتی درج و ایکی نیظامی بریلیگیه قومانداسینا الوئرجک عوثمانلی و آلمان ضابیطلری …. احضار ائدهبیلهجهییک می، نئچه گونده؟» کیمی سورغولارا جاوابلار آختاریلمیشدیر. ائرتهسی گون خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندریلن آیری بیر تئلقرافدا، ایراندا داوام ائدن بوحرانین تأثیری ایله روسیه و اینگلیس عوثمانلی علیههداری بیر کابینهنی ایش باشینا گتیرمهیه چالیشدیغی، بونا قارشی ائلچیلیگین عوثمانلی یانداشی بیر کابینهنین قورولماسی اوچون چالیشدیغی آنلادیلماقدادیر.
فئورال آیینین سونلارینا یاخین ایراندا مستولیالممالک باشقانلیغیندا یئنی بیر حوکومت قورولدو. عوثمانلی ائلچیسی و آلمان مصلحتگذارینین (مشاور) اولدوغو بیر موحیطده ایران باشناظیری طرفسیزلیکلرینی قورومایی دوشوندوکلرینی، ائتلاف و ایتفیاق دولتلریندن تورپاقلارینی بوشالدیلماسینی طلب ائدهجکلرینی سؤیلهمیشدیر. عوثمانلی مقاملارینین خوش نیتیندن آرخایین اولدوقلارینی دا سؤزلرینه آرتیران باشناظیر، بوندان شک ائدن بیر گروپ ایرانلی ایله بونو ایستیفاده ائتمک ایستهینلره قارشی عوثمانلی دولتینین ایران توپراقلارینی «ایلحاق» آماجینین اولمادیغینا دایر «یازیلی تعهودنامه» وئرمهسینی ایستهمیشدیر، کی بو تعهودنامه ۲۲ نیسان (آوریل) عاصمبی واسیطهسیله ایران حوکومتینه تسلیم ائدیلمیشدیر.
عوثمانلی دولتینین ایرانا یؤنلیک ایتفیاق چابالاری، ماییس (مای) آییندان اعتیباراً آرتیش گؤسترمیشدیر. ائله کی باش قوماندان وکیلی و حربیه ناظیری انور پاشا، خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندردیگی بیر یازیدا، ایرانین رسماً طرفسیزلیگینی قوروماسینا باخمایاراق بورادا یاشایان ائلاتلارا غیررسمی اولاراق دا اولسا ایتفیاق دولتلرین یانیندا یئر آلماسی گرهکلی اولدوغونو بیلدیرمیشدیر. بوراداکی ائلاتلار ایتفیاق دولتلرینین یانیندا یئر آلماسی اوچون چابا گؤستریلمزسه دوشمانلارین (روسیه ایله اینگیلترهنین) اونلاری یانلارینا چکرک هم عوثمانلی و هم ده ایران علیهینه ایستیفاده اولوناجاقلاری اوزرینده دورموشدور.
بنزر گؤروشو، حسین رئوف (اوربای) بی ۲۹ حاضیران (ژوئن) ۱۹۱۵- ده باشقوماندانلیق وکالتینه گؤندردیگی تئلقرافدا دیله گتیرمیشدیر. تهران ائلچیلیگینین ایران حوکومتی اوزریندهکی نوفوذونو یئترسیز گؤرهن رئوف بیه گؤره؛ ایرانین اینگلیتره ایله روسیه علیهینده ساواش اعلام ائتمهسی زامانی چاتمیشدیر. ایرانین ایچریسینده آز میقدار دا روس بؤلمهسی واردیر. بو بؤلمهلر، تورک اوردوسو قارشیسیندا وان بؤلگهسینه چکیلمیشدیر. آز قووه ایله روسلار مغلوب ائدیلهبیلر. روسلارین قالیچیادا اوغرادیقلاری مغلوبیت اوزرینده دایانان تئلقرافدا بو ظفری تماملاماق اوچون ایتفیاق دولتلرینین تکرار سالدیریا کئچدیگی ایفاده ائدیلمیشدیر. بو باغلامدا تهران ائلچیلیگینین ایرانلا گرهکلی گؤروشمهلری گرچکلشدیررک وار گوجلریله روس و انگلیز علیهینه ساواش آچماسی اؤنریلمیشدیر. شاید ایران حوکومتی طرفسیز قالماق نیتینده ایدیسه ائلاتلارا گیزلی بیر دستور وئرهرک عوثمانلی دولتیایله بیرگه حرکت ائتمهسی ساغلانمالیدیر. بونون آردیندان باشقوماندانلیق وکالتی ۲ تمموز (جولای)دا تهران ائلچییگینه گؤندردیگی باشقا بیر تئلقرافدا، حوکومت اوزریندهکی باسقیسینی آرتیراراق عوثمانلی دولتی یانیندا ساواشا گیرمهسینین تأمین ائدیلمهسینی ایستهین و رئوف بیی دستکلهین بیر مئساژ گؤندرمیشدیر. دیگر یاندان ایرانین عوثمانلی دولتی یانیندا ساواشا گیردیگی تقدیرده وئریلهجک یاردیم حاققیندا، ایلک مرحلهده تورک قووهلرینه عایید موهومماتلارینین بیر قیسمتینین ایرانا وئریلمهسی گؤنودهمه گلمیش و تهران ائلچیلیگیندن عثمانلی اوردوسونون الیندهکی موهوممات و سیلاحلار حاققیندا بیلگی ایستهنیلمیشدیر. ائله کی تهران نیظامی آتاشهسی عومر فوزی بیه یوللانان تئلقرافدا، ایرانا ایلک مرحلهده ۱۵۰۰ ماوزر و ایکیمین آلمان توفنگی و اونلارا لازیم اولان موهومماتین یوللاناجاغی دا بیلدیریلمیشدیر.
عومر فوزیبیگ ۵ ایلول (سپتیامبر) ۱۹۱۵-ده باشقوماندانلیق وکالتینه گؤندردیگی تئلقرافدا آلمانلارین بؤلگهدهکی روس و اینگلیز تهلوکهسینین قارشیسینی آلماق و دوشمان عسکرینی اوزاقلاشدیرماق کیمی آماجلارلا، ایرانی ساواشا گیردیرمهیه چالیشدیغینی یازمیشدیر. آلمانلیلارا گؤره ایران ژاندارماسی روس موخالیفیدیر و تقویت ائدیلمهلیدیر. آنجاق تورک صلاحیتلیلری ایرانا نه قدر دستک ساغلایاجاغینی بیلمهدیکلری اوچون پلانا تمکینلی یاخینلاشمیشدیلار.
اکتیابر آیی ایچریسینده ایرانین باشناظیری، تهران ائلچیسی عاصمبیی زیارت ائتمیشدیر. بو گؤروشمهده باش ناظیر، عوثمانلی دولتی، آلمان و اتریش- مجارستان ائلچیلرینین ایمضالایاجاغی «ایران توپراق بوتونلویو، سیاسی و ایقتیصادی باغیمسیزلیغینی ضمانته آلان، بیر میقدار بورج، توپ توفنگ و موهوممات وئریلمهسینی تصدیق ائدن» بیر آنلاشما باغلانماسی شرطیله موتفیقلرله اورتاق حرکت ائتمهیی قبول ائتمیشدیر.
آنجاق خصوصاً آلمانیانین ایران توپراق بوتونلویو موضوعوسوندا تعهوده گیرمهیی ردد ائتمهسی سؤز قونوسو اولان پلانی چتینلیگه سالمیشدیر. ایران شاهی و حوکومتی «توپراق بوتونلویو سیاسی و اقتصادی باغیمسیزلیق»-ین تضمیناتی قونوسوندا مؤطمیین اولمامیشدیر. حتتا شاه اتریش- مجارستان ائلچیسیله آپاردیغی گوروشمهده تکلیفلرینین قبول ائدیلمهمهسی دورومدا، روسیه ایله گؤروشهجکلری بلوفونا دا دیله گتیرمیشدیر. اصلینده ایستر اینگلیتره و ایسترسه روسیهنین بئله بیز تکلیفی یوخ ایدی. بو آتموسفرده عوثمانلی خاریجی ایشلر ناظیرلیگی، آلمان و اتریش- مجارستانی ایرانین ایستکلری قونوسوندا ایقناع ائتمیشدیر. ائلهکی آلمان حوکومتی تهران بویوک ائلچیسی پرنس رویسا، «ایمپراتورلوق حوکومتی، غالب گلینن حربین سونوندا، باریش گؤروشمهلری گئدیشاتیندا ایرانلیلارین توپراق بوتونلویو ایله سیاسی و ایقتیصادی باغیمسیزلیغینی، اینگلیتره ایله روسیهیه قاریشی حربه قوشولما شرطیله مودافیعه ائتمهیی و قورومایی تعهود ائدر» شکلینده حاضیرلاناجاق بیر متنی ایمضالاماق اوزره صلاحیت وئرمیشدیر.
ایران شاهی موتفیقلرله بیرگه ساواشا قاتیلماق اوچون بو شرطلری ایرهلی سورموشدور:
۱- ایرانین سیاسی و ایقتیصادی وارلیغینین ساغلانماسی
۲- اوزون ایللری قاپسایان طرزده بیر ایتفیاق ایمضالانماسی
۳- موهومماتلا بیرگه ماوزر توفنگلری، آوتومات توفنگلر، صحرا و داغ توپلاری وئریلمهسی
۴- اَن آزی بیر میلیون عوثمانلی قیزیلی بورج ساغلانماسی.
عوثمانلی دولتینین ایرانلا ایتفیاق قورما چاباسی ایچینه گیردیگی دؤنمده، موتفیق اولان آلمان آراسیندا ریقابت و گووهنسیزلیک آتموسفرینین یاراندایغینی دا گؤرمک ممکوندور. بو آرادا آلمانلار، انورپاشانین ایران، افغانستان و هندوستاندا دا اینگیلتره و روسیهیه قارشی فعالیتلر یوروتمک آماجیایله اولوشدوردوغو «رئوف بی بیریمی»نین چابالارینا مانع اولموشدور. کرمانشاه بؤلگهسینده رئوف بیین ائلاتلاری قازانماق و اینگلیترهنین نفوذونو قیرمایا یونلیک فعالیتلرینه آلمانلار هر جوره انگل چیخارمیشدیلار. دیگر یاندان آلمانلارین شاها باسقی گتیرمهلریده، ائلاتلارا منفی تأثیر بوراخمیش و گئری آتدیم آتمایا مجبور ائتمیشدیر.
بونا وئریلجک باشقا بیر اؤرنک ایسه، تهران بؤیوک ائلچیسی پرنس رایسین عوثمانلی علیهینه یوروتدویو سیاست و عوثمانلی مقاملاریندان گیزلی اولاراق ایرانلا ایتفیاق چاباسی ایچینه گیرمهسیدیر. بو دوروم تهران حربی آتاشهسی عومر فوزی بی طرفیندن ۵ کاسیم (نوامبیر) ۱۹۱۵ تاریخینده حربیه ناظیرلیگینه بیلدیریلمیشدیر. آلمانلارین بو تشبوثلرینی خبر وئرهن عومر فوزیبی، عثمانلی دولتینینده ایرانلا آلمان و اتریش- مجارستان ایمپراطورلوغوندان آیری اولاراق بیر ایتفیاق مقاویلهسی باغلاماسی گرکدیگینی دیله گتیرمیشدیر. اصلینده بیر سوره سونرا دا حربیه ناظیرلیگینین دستورو ایله بو یونده تشبوثلره اَل آتمیشدیر.
آنجاق صدراعظم سعیدحلیم پاشا، عومر فوزی بیین موتفیقلردن آیری اولاراق ایرانلا ایتفیاق قورما چابالارینا قارشی چیخمیشدیر. خاریجی ایشلر ناظیرلیگی مسئولیتی آلانینا گیرهن بیر موضوع دا اوندان خبرسیز یورودولن فعالیتلردن راحاتسیز اولدوغونو ۱۲ کاسیم (دئکابر) تاریخینده «تهران ائلچیسی عاصم بیه تام محرمانهدیر، بالذات حل ائدیلهجکدیر» باشلیغی ایله یوللادیغی بیر تئلقرافدا بو طرزده دیله گتیرمیشدیر: «حربی آتاشه فوزی حربیه ناظیرلیگینه چکدیگی تئلقرافنامهلردن آنلاشدیغینا گؤره خصوصات سیاسیهیه آرتیق اشتراک ائتدیریلمکدهدیر (یعنی سیاسی ایشلره چوخ قاریشیر). عسکرلرین سیاست ایله ایشتیغالی دایماَ نتیجه مضرره وئردیگی کیمی عسکری وظیفهلرینین حسن ایفاسینی دا سکتهدار ائتدیگی تام آجی تجروبهلرله ثابیت ائلدوغوندان، تاپشیریلان وظیفهدن بالحققین ایفا اوچون موتعالی اولماسی لازیم گلن خوصوصاتدان غیراموردا احوال سوییهدن خبردار اولماسی جاییز دئییلدیر. و بیر ده آلمان سفیری ایله آرانیز دا تکوون ائدن ایختیلافاتین ایستر ذات عالیلرینجه و ایستر مرکزجه اتیخاذ ائدیلهجک تدبیرله حل و ممکون اولوب حالبوکی ایختیلاف واقعهنین حربی آتاشه دولاییسیله ایرانداکی عوثمانلی و آلمان ضابیطلرینه ده سرایتی حالیندا چوخ وخیم نتیجهلر حوصولا گتیرهبیلهجگیندن بو خوصوصدا دا ایحتیاط ائدیلمهسی الزمدیر. دولاییسیلا ایراندا تعقیب ائدیلهجک آنجاق ناظیرلیک تعلیماتی دایرهسینده طرف عالیلریندن ایداره ائدیلهبیلهجکدیر. بو بابدا صلاحیتدار اولمایان دیگر مأمورلارین موداخیله و ایشتراکینا مئیدان وئریلمهمهسی تمنا اولور».
یئنه ۲۲ کاسیم (دئکابر)دا خاریجی ایشلر ناظیرلیگیندن تهران ائلچیسی عاصم بیگه «تام محرمانهدیر» باشلیغی ایله گؤندریلن تئلقرافدا دا؛ «دولت علییه عوثمانیه آلمانیا و اتریش ایله موقرر ائتدیگی ایتفیاق؛ موعاهیدهنامهلری موجبینه حالاً و استقبالاً دوول مشارأعلیهما ایله موتفیق اولدوغوندان دوول سایرهایله عقد ائدهجگیمیز بالجمله موعاهیدات سیاسیهنین ائله بو موعاهیدهنامهلر احکامینا موافیق اولماسی و بناء الیه دایره ایتیفاقیمیزا داخیل اولماق ایستهین دولتلره قارشی تعهود ائدهجگیمیز وظایفده موتفیقلریمیزین بیزیمله موشاریکتی لابوددور. بو حالدا ایرانین گلهجگی حاققیندا مونفریداً بیر چئشید تعهوده گیرمگیمیز ممکون اولمایاجاغیندان آیری بیر موعاهیده عقدی تصوروندن قطعیاً فراغت ائدیلمهلیدیر» سؤزلریله بئله بیر آندلاشمانین ایمضالایانمایاجاغی وورغولانمیشدیر.
خاریجی ایشلر ناظیرلیگینین اویاریسینا (هشدارینا) باخمایاراق آلمانیا و دیگر موتفیقلردن آیری اولاراق ایران و حتتا افغانستانی دا ایچینه آلان بیر ایتفیاق آندلاشماسینین حربیه ناظیرلیگی آچیسیندان، حاضیرلاندیغی ۵ آرالیک (نوامبیر) ۱۹۱۵ تاریخلی بیر بلگهدن آنلاشیلماقدادیر. بلگهنین باش طرفینده اسلام عالمی ایچیندهکی شیعه- سوننی ایختیلافینین بیر یانا بوراخیلاراق، «ایتیجاد ایسلام» آنلاییشی چرچیوهسیندهکی حرکت ائدیلمهسی گرکدیگی و تهران سفارتینین ده بو یؤنده فعالیت ائتدیگی ایفاده ائدیلمیشدیر. بلگهده، آلمانلاردان آیری بیر ایتفیاق آندلاشماسی حاضیرلانماسینا سبب اولاراق، ایرانداکی آلمان مقاملارینین شوبهه و ریقابت دوغوراراق حرکتلر ایله بیرلیکده عوثمانلیدان گیزلی اولاراق ایتیفاق قورما چابالاری گؤستریلمیشدیر. بئله بیر شئی آلمان مقاملارین بیلگیسی داخیلینده و موافقتی ایله گرچکلشیرسه تهلوکهنین بویوک اولدوغونا ایشاره ائدرک بو باغلامدا عوثمانلی دولتینین اتیحاد ایسلام سیاستی چرچیوهسینده حادیثهلره یاناشماسی گرکدیگی؛ بونون اوچون اَن اویغون زامانین ایندی، یعنی ساواش سیراسیندا اولدوغو ایفاده ائدیلهرک ساواشین سونوندا نه موتفیقلریمیز و نه ده دوشمانلاریمیز بو آماجین گئرچکلشمهسینه اجازه وئرمهیهجکدیر دئییلمکدهدیر. سؤز قونوسو بلگهدن آنلاشیلدیغی قدری ایله شاها یوللانان نامه هومایونین ایلک اولاراق نیظامی آتاشه عومر فوزیبیه وئریلمیش و داها سونرا تهران ائلچیسی عاصمبی واسطهسیله شاها سونولموشدور. عاصمبی شاه ایله آپاردیغی گؤروشمهده تکلیفین موذاکیرهسی اوچون باش ناظیر و خاریجی ایشلر ناظیرلیگینین تعیین ائدیلمهلرینی ریجاء ائتمیشدیر. بیر گون سونرا موذاکیرهیه کئچیریلمیشدیر.
نئجه کی سؤز قونوسو دوققوز ماددهلیک لایحه عینا بئلهدیر:
۱- دولت علییه عوثمانیه ایله دولت علییه ایران منافع موقددسهیه اسلامییه و احکام جلیل شرعییهیه مستند مشترک و متعاون و موتساویاً و حوکومت موجود ایسلامیهنین ایستیقلال سیاسی و تمامیهیه مولکیهلرینی تأمین اوچون احوال عسکریهلرینین ایصلاحی و اوردولارینین تنظیم و تقویهسینه و سیاست عمومییهلری منافع اساسی ایسلامییهیه موخالیف اولان دوشمان حوکومتلر استیلاسینا بایرام توتدوقلاری ممالک ایسلامیهنین وقت و ایمکانین موساعیدهسی حالیندا استیخلاصی ایله عمل و استعدادلارینا موافیق بیر شکل ایدارهیه مظهریتلرینی استیحصالا خادیم صاف و صمیمی سیاست تعقیبینه معطوف و حوکم الی ماشاالله مؤبداً جاری تدافعی و تجاووزو بیر ایتفیاق موقددس عقد ائلهمیشدیلر.
۲- عاقیدلردن بیریسی منافع عمومییه اسلامییهیه موغایر و موتفیقینین ایستیقلال سیاسی و تمامی مولکییهسینی موخیل اولماماق و بینالایسلام جریانی مقصودُ به اولان صمیمیت و ایتیحادین ضعفینی اینتاج ائدهجک بیر شکل و شومولدا اولماماق شرطیله اؤز دولتینین منافع خصوصییهسینه موافیق اولاراق دیگر دوول اسلامییه و غیرمسلم ایله عقد ائتیلاف و ایتفیاق ائدهبیلهجکدیر، بو قدر کی عقد آرزوسوندا اولودوغو ائتیلافنامه و یا موعاهیدهنامه متن و شومولو حاققیندا اوول امرده موتفیقینی خبردار و موافقتینی استیحصال ائیلهیهجکدیر.
۳- همین ایتفیاق موقددسه (یه) افغانستان حکومتیده داخیل اولابیلهجگی کیمی اینشاالله تعالی استیخلاصی و حوکومات موختاره و موستقیله شکلینده تأسیس ائدهبیلهجک سایر مللل اسلامییه حوکومتلری ده ایدخال ائدیلهجکدیر.
۴- طرفلر یکدیگرینی ایستیقلال سیاسی مولکییهسینی قورومایا موتعهیددیر و بو مقصدی تأمین (ائتمک) اوچون عندالایجاب بیر بیریله بالمذاکره مشترکاً حال حربه کئچرلر.
۵- هر ایکی حوکمدار عالیشأن و حوکومتلری منافع عمومییه اسلامییهنی قوروما و توسعون تأمین ائیلهیهجک و بینالمسلمین هر طورلو نیفاق و ایختیلافی برطرف ائیلهیرک حوکومات اسلامییه آراسیندا احکام جلیل قرآنییه و شریعت متحرر محمدییهیه توفقیاً روابیط موحادنتی تقوییه و تئشیید ائدهجک و عالم یاسلامدا بیر دؤور صاف اوخووت تأسیسینی و معارفین انتیشارینی کفیل اولابیلهجک هر طورلو اسبابا توسسول و بو خوصوصلاردا یکدیگریله تشریک و توحید مساعی ائیلهمهیی تعهود ائدرلر.
۶- بو ایتیفاقنامه موقددسه اساس و عمومی بیر شکیلده تنظیم ائدیلمیش اولدوغوندان موتفیقلر بئینینده بوندا موندریج نوکات اساسیهنین شومولوندا و صورت تطبیقیهسینده شرح و ایضاح ائدهجک موعاهیدات موتممیمه و لاحیقه (ضمیمهیه) تنظیم و تعاطی ائدیلهجکدیر.
۷- دولتین علییهتین اؤز مملکتلرینده بعضی تشبوثات نافعه و اقتصادیه و منافع مالیه مقابلینده اجانبین غیرمشروع درجهده نوفوذ و تحکومونه مئیدان وئرمهمک و حریت ایقتیصادیهلرینی کسر و تهدید ائتدیرمهمک اوچون یکدیگرینی ارشاد مشترکاً تدابیر ایتیخاذ ائدرلر.
۸- ایتیفاق موقددس خافی توتولاجاق و آنجاق طرفینین موافقتی ایله دولت و موتفیق دولتلره اظهار اولونابیلهجکدیر.
۹- ایکی نسخه اولاراق تنظیم قیلینان همین ایتفیاقنامه موقددس احکام مورخخصلرین (اختیارلی تمثیلچیلرین) ایمضاسی تاریخیندن اعتباراً جاری اولاجاق، عوثمانلی و ایران پادشاهلاری جانب عالیسیندن ایمکانین موساعید اولدوغو بیر موددت قاصره (قیسا موددتده) ظرفینده ایمضا و تصدیق بویوراجاقدیر.
آندلاشما گؤروشمهلرین داوام ائتدیگی سیرادا آلمانلیلارین قیشقیرتمالاری ایله روسلارین تهرانا یورومهسی و خاریجی ایشلر ناظیرلیگیندن (۲۲ آرالیک (نوامبیر) ۱۹۱۵) یوللانان موتفیقیمیزدن آیری اولاراق ایرانلا بیر آندلاشمانین گئرچکچی اولمایاجاغی، افغانستان و ایرانین باشیندا اولمانین یاخشی، فقط بونون گتیرهجگی مسئولیتین چتین اولدوغو ایفاده ائدیلرک؛ اینگیلتره ایله روسیه ایرانا هجوم ائدرسه بیزده موتفیقلریمیزدن آیری اولاراق ایرانلا موتفیق اولموش گؤرونسک اونو قورتارابیلریک می؟ شکلینده کی یازیلا بو ایتفیاق آندلاشماسیندان واز کئچهجکدیر.
همین تاریخلرده آلمانین ایرانلا باغلاماق ایستهدیگی آندلاشما تاساریسی ایران La Grande Puissance Muslumane یعننی «موسلمان بؤیوک گوجو» آدیایله تانیتماقدادیر.
ماددهلری آنا خطلرینه بو سایاقدادیر:
مادده ۱: باغلاشما مودافیعه آماجی گودور. روسیه و یا اینگیلتره ایکی طرفدن بیرینه سالدیریرسا او بیری یان اونا سورعتله یاردیم ائدهجکدیر. آلمانیا ایرانا یاردیم اوچون اونا سیلاح، موهوممات و ضابیط گؤندرهجکدیر. ایرانین بیر بؤلومونو اؤز اؤلکهسینه قاتماق اوچون دئییل، اونون سیاسی و ایقتیصادی باغیمسیزلیغینی ساغلاماق اوچون چالیشاجاقدیر. آلمانیا اؤزونه بعضی منفعت لر ساغلاماق اوچون ایرانی تعویض اولاراق ایرانی فدا ائتمه یه جکدیر. ایران آلمانیا و یا اونون موتفیقلریندن بیری علیهینه باشقا بیر دولتله موتفیق اولمایاجاقدیر. ایران، آلمان لهینه ساواشا قاتیلماق اوچون یالنیز طایفا- اویماقلاری توپلاماقلار یئتینمهیهجک و سورعتله عسکری تشکیلات قوراجاقدیر. بو دوزهنلی اوردونون یؤنتیمینی آلمان ضابیطلریندن اولوشان بیر هیأته وئریلهجکدیر.
مادده ۲: آلمانیا ایرانا ساواش هزینهلری اوچون آیدا ۵ میلیون مارک (۳۰۰ مینه یاخین لیرهیه) وئرهجک و پول گلجکده آلمانیادان ۲۰۰ میلیون مارکلیق بورجلاندیرمادان کسیلهجکدیر. آلمانیا ایرانی روسیه ایله اینگیلتره اولان بورجوندان قورتامایا چالیشاجاقدیر.
مادده ۳: ایران گؤمروکلرینین گلیرلری بو بورجلانمانین قارشیلیغیندا اولاجاقدیر.
مادده ۴: ایراندا آیریجا ایمتیازلاری اولاجاق اولان بیر آلمان بانکاسی قورولاجاق و ولایتلرده شعبهلری اولاجاقدیر. بو بانک بانکا چکی چیخاراجاق، هر جوره باینیدیرلیق (بانکی عملیات) ایشلری آپاریلاجاق، توپراق و بینا ساتین آلابیلهجک، خانئقین- تهران دمیر یولونو تیکهجک و … .
مادده ۱۱: آلمان وطنداشلاری ایراندا هر طورلو داشیما ایشلرینده ایشتیراک ائدهبیلرلر.
ماده ۱۲ و ۱۳: ایرانین ساواشچی دولتلرله اولان بوتون موعاهیدات عتیقهسی (کاپیتولاسیون) قالدیریلاجاق و فرانسیزلارا وئریلمیش اولان اسکی اثرلری بولماق اوچون قازینتی ایمتیازی آلمانلارا کئچهجکدیر.
ماددده ۱۴: بو آندلاشما عومومی ساواش سونونادک گیزلی توتولاجاقدیر.
۳- نیظامالسلطنه ایله ایتفیاق آختاریشلاری
گیزلی یورودولن ایتفیاق یاراتمالاردان خبردار اولان روس اوردوسو ۷ کاسیم تاریخینده تهرانا دوغرو حرکته کئچمیشدیر. بو یوروش شهرده بویوک بیر قورخویا سبب اولموشدور. ائتیلاف دولتلری اؤزلرینه موخالیف اولان هر کسین شهری ترک ائتمهسینی ایستهدی. ذاتاً آلمانیا، عوثمانلی و اتریش ائلچیلریده بیر گون قاباق شهری ترک ائتمیشدیر. بونون یانیندا ایران مجلیسیندکی وکیللردن دئموکراتلار و موخالیف اولان چوخلو قازته بارش یازارلاری ایله بیرگه بویوک بیر ژاندارما بیرلیگی شهری ترک ائدهرک قوم شهرینه گئتمیشدیر. بو حرکت داها سونرا «موهاجرین» آدی ایله تانیناجاقدیر.
بو آرادا قوم شهرینه گلن مهاجرین، آلمانلارین یاردیمیایله دئموکراتلارین اوندری سلیمان میرزانین باشچیلیق ائتدیگی «میللی مودافیعه کمیتهسی»نی تشکیل ائتدیلر. مهاجرین دیگر شهرلره تمثیلچیلر گؤندرمیش و روس تهلوکهسی یوکسک اولدوغو اوچون بیر اوردو قوروب، ساواش فعالیتلرینی اویوملو ائتمهیه باشلامیشدیر. فقط مئیدانا گتریلجک بو قووه لرین لیدره ده ایحتیاجی واردی. اینگلیز موخالیف توتومو ایله تانینان لرستان اسکی والیسی نیظامالسلطنه عوثمانلی دؤلتیایله آلمانیا طرفیندن ایرانین تمثیلچیسی اولاراق تانینمیش و اونون واسطیهسیله ایلیشکیلر داوام ائتدیریلمیشدیر.
آلمانیانین، هندوستان ایله افغانیستانی اولاسی (موحتمل) بیر موتفیق اولاراق گؤرمهیه باشلاماسیندان اعتباراً آلمان جاسوسلاری ایرانین فرقلی بؤلگهلرینده چالیشاراق ائلاتلار اوستونده و ایرانی باتیسینداکی فعالیتلرینی آرتیرمیشدیلار. بو باغلامدا آلمان نیظامی آتاشهسی کانیچ ایله نیظامالسلطنه، بروجرد شهرینده (کیرمانشاه بؤلگهسینده) نئچه دفعه آغوستوس آییندا گؤروشمهلر آپارمیشدیر.
نتیجهده ۲۶ آرالیک (نوامبیر) ۱۹۱۵ تاریخینده آلمانیانین نیظامی آتاشهسی کانیچ ایله نیظامالسلطنه آراسیندا بروجرد شهرینده ایتفیاق آندلاشماسی ایمضالانمیشدیر: آدی گئدن آندلاشمانین (موعاهیدهنین) آناخطلری بو شکیلدهدیر:
۱- نیظامالسلطنه ایرانین قورتولوشو اوچون یارانان میللی حرکتین باشینا کئچر. عومومی باریشا هئچ اولمازسا ایران حوکومتی طرفسیزلیگینی و تام باغیمسیزلیغینی یئنیدن ساغلایانا قدر او، بوتون نفوذ و ایمکانلارینی روسیه ایله اینگلیزه قارشی ساواش اوغروندا ایشه سالاجاقدیر.
۲- آذربایجانداکیلار مستثنی، آلمان حوکومتی ساواشین سونونا دک، نیظامالسلطنه بوتون ایران میللی قووهلرینین و ایرانداکی فعالیت ائدن آلمان و تورک بیرلیکلرینین قوموتانلیغینی باشچیلیغینی ساغلار.
۳- نیظامالسلطنه ده مارشال گولج و یا یئرینه قویولان شخصین دستورلارینا اویاجاغینی کسین اولاراق آچیقلار.
۴- آلمان حوکومتی اونون قومایلیغینی (ستاد مشترک ارتش) یاراتماق اوزره نیظامالسلطنهنین امرینه بیر ضابیطلر هئیتی وئرهجکدیر. بو هئیت ساواش پلانلاری حاضیرلایاجاق و بو پلانلار نیظامالسلطنهایله قورمایلار (ستادی) آراسیندا آنلاشمازلیق اولارسا، نیظامالسلطنه و اونون سئچهجکی بیر کیمسهایله آلمانیانین نیظامی آتاشهسی و قورمای باشقانلیغیندان مورککب بیر کومیسیون مسالهنی حل ائدهجکدیر.
۵- آلمان حوکومتی نیظامالسلطنهنین بویروغونا لازم اولان سیلاح و موهوممات وئرهجک و یاردیما تورک و آلمان بیرلیکلرینین ایرانا گؤندریلمهسینه دیققت ائدهجکدیر.
۶- آلمان حوکومتی لازیمی اؤلچوده ساواش هزینهلرینی ساغلایاجاقدیر. همین آماجلا نیظامالسلطنه ده ایمکان اؤلچوسونده یورد ایچینده وسایط ساغلایاجاقدیر.
۷- آلمان حوکومتی شخصی و سیاسی هزینهلری اوچون نیظامالسلطنهنین امرینه آیدا ۲۰۰۰۰ تومن (۸۰۰۰ قیزیل مارک) وئرهجکدیر.
۸- ساواش دؤنمیندهکی هزینهلرین باریشدان سونرا بللی مرحلهلر ایچینده ایرانا اؤدهنهجک بیر بورج بیچیمینه سوخولماسی اوچون نیظامالسلطنه اَلیندن گلنی اسیرگهمهیهجکدیر.
۹- نیظامالسلطنه ۱۴ اوجاق (یانوار) ۱۹۱۶- یا دک ۴۰۰۰ سیلاحلینی حاضیرلامانی بوینونا آلیر. اگر ایکی آی بویونجا کیرمانشاه ایالتی ایله کوردوستاندا و کنگاور موقعیینده قالابیلیرسه، نیظامالسلطنه داها ۶۰۰۰ نفری سیلاحلاندیرمانی بوینونا آلیر.
۱۰- آلمان حوکومتی قانونی و دیپلوماتیک بوتون یوللاری ایستیفاده ائدرک نیظامالسلطنهنی، ثروتینی و عاییلهسینی ساواشین سونوندان اعتباراً ۱۵ ایللیک بیر موددت بویونجا قورومانی بوینونا آلیر.
۱۱- نیظامالسلطنه ساواشا اؤز حوکومتینین راضیلیغی اولمادان گیردیگی اوچون آلمان حوکومتی، هر نه اولورسا اولسون و ساواش آلمان لهینه و یا علیهینه بیتسین، اونون ثروت و املاکینین گووهنلیگینین تضمین ائدیجیسیدیر.
۱۲- نیظامالسلطنه اؤلهجک اولورسا آلمان حوکومتی بو آندلاشمانین ۱۰ و ۱۱- ینجی ماددهلرینی واریثی لهینده اویقولایاجاقدیر.
آلمان ایله نیظامالسلطنه آراسیندا ایمضالانان بو آندلاشما، عوثمانلی دولتیندن گیزلی اولاراق باغلانمیشدیر. زیرا ایرهلیین گونلرده عوثمانلی دولتینین آندلاشمانی خبر آلدیغینی، نیظامی آتاشه فوزی بیگین ۸ شوبات (فئورال) تاریخینده گؤندردیگی؛ «متوففا کونت کارنیچ، رومی قانونی اول اورتالاریندا نیظامالسلطنه ایله بیر موقاویله باغلامیش. اگر نیظام (السلطنه) ۸۰۰۰ نفر توپلاییب موبارزهیه قاتیلارسا آلمانیا حربدن سونرا ایرانین ایستیقلال و توپراق بوتونلویونو تأمین ائدهجکمیش» شکلیندهکی تئلقرافی آچیق بیچیمده اورتایا قویماقدادیر.
دیگر یاندان روسلارین همدان و ساوهیه سالدیریسی اوزرینه، قوم شهریندهکی موهاجرین موحاصیره آلتیندا قالما ایحتمالینا قارشی کیرمانشاها گلن مهاجرین شوراسی، نیظامالسلطنهنین اؤندرلیگینی قبول ائتدی. روس تهلوکهسینه قارشی قصرشیرینده یئرلشدی و بورا دا کئچیجی (موقت) حوکومت اولاراق رسمی بیر هویت قازاندی. آنجاق قورولان کئچیچی حوکومت، چوخلو سورونلارلا قارشیلاشدی. بو مئیداندا آلمانیادان وعده ائدیلن یاردیمی آلمادیغی کیمی روسلار قارشیسیندا آردی آردینا یئنیلگیلر آلمایا دا باشلامیشدیر. بو آرادا ایتفیاقین معماری اولاراق قبول ائدیلن کانیچ، آلینان یئیلگیلردن سونرا آرادان چیخیب و جانینین دردینه دوشموشدور. آلمان ائلچیسی پرنس رایس ایسه ۱۸ آرالیک (نوامبیر) ۱۹۱۵ تاریخینده گورهودن آلینمیشدیر. نتیجهده، نیظامالسلطنه ایله آلمان آراسیندا باغلانان آندلاشما ایستهنیلن سونوجا وارمامیشدیر.
۱۹۱۶- ینجی ایلین نیسان (آپریل) آیی سونلاریندا روسلارین قصرشیرینه دوغرو ایرهلیلمهسی اوزرینه، بورا دا یاشایان موهاجیرلر عراقا گئچدیلر.
۱۹۱۶ ماییسین (مای) سون هفتهسینده انورپاشا ایله ایستانبولداکی آلمان نیظامی آتشهسی وون لوسوف باغدادا گئدرک خلیل پاشا ایله بیرلیکده ایران ایچینده حایاتا کئچیریلجک حرکاتی پلانلاشدیرمیشدیلار. حایاتا کئچیریلجک حرکاتدا نیظامالسلطنهیه باغلی قووهلرین ده ایستیفاده ائدیلمهسی دوشونولدویو اوچون ایکی طرف آراسیندا بیر آندلاشما قرارلاشدیریلمیشدیر. بوندان دولایی نیظامالسلطنهایله انورپاشا باغداددا اولان کاظمین توربهسینده سادهجه سیدمدرس و محمدعلی سالار معظم- ین قاتیلدیغی شخسضلرله گؤروشموشدور. بو گؤروشمهده آلمانیادان گیزلی اولاراق بیر ایتفیاق آندلاشماسی ایمضالانمیشدیر (۲۵ مای ۱۹۱۶).
آدی چکیلن آندلاشما حاققیندا یوسف حکمت بایور «تورک اینقیلابی تاریخی» آدلی کتابیندا بو بیلگیلری وئرمکدهدیر:
آندلاشمانین گیریش بؤلمهسینده تهراندا شاه طرفیندن قبول ائدیلن عوثمانلی ائلچیسی عاصمبی، نیظامی آتاشهسی فوزیبی، باش ناظیر مستوفیالممالک و خاریجی ایشلر ناظیری موحتشیمالسلطنه آراسیندا گؤروشمولوب، قبول مرحلهسینه گلن آنجاق روسلارین تهرانا گیرمک اوزره حرکته کئچمهسیله شاهین چتین دورومدا قالماسی اوزرینه ائرتلنن آندلاشمانین باشقوماندان وکیلی انورپاشا ایله ایران شاهی وکیلی و باشقوماندانی نیظامالسلطنه آراسیندا آشاغیداکی اوچ مادده داها آرتیریلاراق ایمضالاندیغینی یازماقدادیر:
۱- تهراندا موذاکیره و شاه طرفیندن قبول اولونوب ایمضاسی کئچیکمیش اولان آندلاشما عیناً معتبر ساییلاجاقدیر.
۲- عوثمانلی و ایران دولتلری بو موعاهیدهنین بیرینجی ماددهسی موجبینه مونعقیددیرلر.
۳- ایکی دولت سیاسی و ایقتیصادی ایستیقلال، داخیلی و خاریجی تمامیت مولکیهلرینین تأمینی یکدیگرینه قارشی تعهود ائدیرلر.
بو بیلگیلرهباخمایاراق «بیرینجی دونیا ساواشیندا ایران جوغرافیاسیندا ائتنیک، دینی و سیاسی نفوذ موباریزهلری» آدلی چالیشماسی اولان باریش متین ایسه اوردو «گئنل قورمای نیظامی تاریخی و استراتژیک اتودلار دایرهسی باشقانلیغی آرشیوی»نی قایناق گؤستردیگی یازیسیندا ۱۴ ماددهدن مئیدانا گلن آشاغیداکی متنی انورپاشا ایله نیظامالسلطنه آراسیندا ایمضالانان آندلاشما اولاراق وئرمیشدیر:
۱- سلطان محمدرشادخان نامینه حربیه ناظیری و باش قوماندان وکیلی انورپاشا و احمدشاه نامینه نیظامالسلطنه آرالاریندا ایرانداکی آندلاشما ایمضالانمیشدیر.
۲- ایسلامین منفعتینه اویغون اولاراق عوثمانلی و ایران دولتلری آراسیندا سورهسیز (موددتسیز) بیر قوتسال (مبارک) ایتفیاق ایمضالانمیشدیر.
۳- قوتسال ایتفیاقا داخیل اولان و یا اولاجاق اسلام دولتلرینین مولکی، حقوقی، سلطنتی، ایداره داخلییهسی، میللیتی، لسانی، عظمتی، هر طورلو قوتسالی تعروض و موداخیلهدن موصوندور.
۴- موتفیقلر بیربیرینین توپراق بوتونلویونو، تام باغیمسیزلیغینی، اقتصادینی، خاریجه قارشی قورونمایی صمیمی اولاراق تعهود ائدر و گرهکیرسه بونلاری گئرچکلشدیرمک اوچون ساواش اعلان ائدرلر.
۵- اتیحاد اسلام آماجینین باشارییا قووشماسی، باغیمسیزلیغین قازانیلماسینا، بونون گلیشدیریلمهسینه، استیخباراتین توپلانماسینا باغلی اولدوغوندان موتفیقلر بو آنلامدا موشترک سیاست تعقیب ائدهجکدیرلر.
۶- موتفیقلرین هر بیری داخیلی ایحتیاجلارین تأمین، ایداری تشکیلاتلارینی ایصلاح و تنظیم، ثروت و قووتدن لایقلی ایستیفادهنی تأمین و هر ایکی اؤلکه نوفوذو ایله اویوملو، قووتلی، مونتظم بیرهر ایداره تأسیسی اوچون زامانی الدن وئرمدن فعالیته کئچهجکدیرلر.
۷- مملکتین مستقلاً امنیتی و ایستیقلال ایدارهیهسی و موتفیقلرین اورتاق منفعتلرینی ایخلال ائدهجک ماهیتده ایمتیاز وئریلمهسینی موتفیقلر بیربیرینه قارشی تعهود ائدر و بو بابدا اویقولاناجاق تشبوثدن بیر بیرینی خبردار ائدر.
۸- موتفیقلر اؤز ایحتیاجلارینی بیر بیریندن تامینی آماج گوتورور و قالخینمالاریندا بیر بیرینه یاردیمچی اولورلار. بیر بیریندن تأمین ائدهبیلمهدیکلری ایحتیاجلار اوچون قارشیلیقلی گؤروشرک گرهکنی (لازم اولان ایشی) ائدرلر.
۹- بیربیرینی خبردار ائتمک و بیر بیریندن ایجازه آلماق شرطیله موتفیقلر یابانچی دولتلرله آندلاشما ایمضالایابیلرلر.
۱۰- موتفیقلر، سیاستی اؤزلری اوچون اویغون اولان اوروپا دولتلری ایله ایسلامین منفعتلرینه اویغون شرطلرده ایتفیاق آندلاشماسی ایمضالایابیلرلر.
۱۱- موتفیقلرین اسلام عالمینه قارشی اولان مسئولیتلری داوام ائتمکدهدیر. بو باخیمدان دوست دولتلر نزدینده دوستجا تشبوثه گیریشرک، موسلمانلارین حقوقی حاقلارینی تأمینی و دوشمان الیندهکی موسلمان محکوملارین سربست بیراخیلماسی اوچون بیر ایداره مستقیل و یا موختار بیر تشکیلات قورولمایا چالیشاجاقدیر.
۱۲- دوشمان ایشغالینا اوغرامیش موسلمان اؤلکهلرین قورتولماسی و موحافیظهسی، ایتفیاق موقددسه داخیل حوکومتلر طرفیندن تأمین ائدیلهجک و اونلاردا بو موقددس ایتفیاقین بیرهر پارچاسی اولاجاقدیر.
۱۳- شیعهلرین عوثمانلی پادشاهینی خلیفه اولاراق تانیماسی و خیلافت مقامینین دا جعفری مذهبینی تانیماسی اساسی ایله سوننی، شیعه ایختیلافی قالدیریلمیشدیر.
۱۴- ائله بو مادده اساسیهیه عاید تفرعات ذیلاً عقد ائدیلهجک موقاویلات ایله تنظیم ائدیلهجکدیر.
آیریجا نیظامالسلطنه، ایتفیاق آندلاشماسیندان آیری اولاراق انورپاشایا تورک ظابیطلرینین ایران اوردوسوندا یئر آلماسی تکلیفینیده ایرهلی سورموشدور. انورپاشا تکلیفه موثبت یاناشاراق تورک عسکرینین ایران یونیفورماسی گئیهبیلهجگی کیمی ظابیطلرین هزینهلرینین ده آلتینجی اوردو قوماندانلیغی طرفیندن قارشیلاناجاغینی بللی ائتمیشدیر. بونون نتیجهسینده ایران قوای عمومییهسی قوماندانی نیظامالسلطنه ایله تهران نظامی آتاشهسی عومر فوزی بی آراسیندا تورک عسکرینین ایران اوردوسونا داخیل اولماسینا دایر بیر مقاویله ایمضالانمیشدیر.
بو آرادا اون اوچونجو قول اوردو بیرلیکلری ایران ایچینده ایرهلیلهمهسینه داوام ائدرکن نیظامالسلطنهنین ده اؤنملی میقداردا قووه توپلایاراق عثمانلی بیرلیکلرینه دستک اولاجاغی دوشونولمهسینه باخمایاراق، سؤز قونوسو دوروم گئرچکلشمهیهجکدی. آنجاق نیظامالسلطنه ایله عوثمانلی آراسینداکی ذیکر اولونان یاخینلاشما آلمان سفیرینی راحاتسیز ائتمیش، نیظامالسلطنهیه عوثمانلی تأثیری آلتیندا حرکت ائدرسه هر طورلو آلمان یاردیمیندان محروم قالاجاغی تهدیدینه ال آتمیشلار. بونا بنزر بیر اؤرنکده ۲۶ – ۲۵ حاضیران (ژوئن) ۱۹۱۶ تاریخینده ایرانا یئنی منصوب اولان آلمان ائلچیسینین وئردیگی قوناقلیقدا باش وئرمیشدیر. قوناقلیغا خلیل پاشا، نیظامالسلطنه و عومر فوزی بی چاغریلمیشدیر. یئمک سیراسیندا خلیل پاشا «ایرانا تخصیص ائتدیگیمیز عوثمانلی اوردوسونون وظیفهسی ایرانی، روسلاردان تخلیص و صاحب مشروع اولان ایرانلیلارا تسلیم و دایماً ایرانین موحافیظهسینی اوزوندن تشکیل ائدهجگیمیز اوردو ایله تودیع دیر» دئمیشدیر. آلمان ائلچیسینین وئردیگی جاوابدا «ذاتاً باشقا طورلو ده اولابیلمز و فیکریمه قالیرسا آلمانیا دولتی حوکومت ثنیّهنین ایران حاققیندا بیر عمل استیلا بسلهدیگینی آنلادیغی آندا روسلارلار آندلاشمایا مجبوردور» شکلیندهکی سؤزلرینه نیظامالسلطنه «ایرانلیلارین عوثمانلی قارداشلاریندان امین اولدوغونو اگر آلمانلار ایرانلیلارا بؤیوک بیر یاخشیلیق ائتمک ایستهییرسه، تهراندا موذاکیرهسی سونا چاتان و آلمانیا، اطریش، عوثمانلی ائلچیلرینین ایمضا(سی) اوچون دستور آلدیغی حالدا، روسلارین سون سالدیریسی ایله ایمضاسی گئجیکن موعاهیدهنی ایندی ایمضالار و عوثمانلیلارلا برابر ایرانین تمامیت مولکیهسی و ایستیقلالینی تأمین و ایرانین ترققی و تقوییهسی اوچون بئش- اون ایل یاردیم ائدرلر. اوندان سونرا ایران هم اؤزونه و هم ده موتفیقلرینه نافع حالا گلیر ایرانلیلار، بوتون شرفلیلر کیمی صادیق و فداکار بیر قومدیر، موتفیقلریندن آیریلماز و هئچ بیر دوشمانلا آنلاشماز (لار)» دئیهرک مقابیلهیه باشلامیشدیر. طرفلر آراسیندا جریان ائدن سؤز قونوسو حادیثه اساسیندا آلمانیانین نیظامالسلطنه- عوثمانلی یاخینلاشماسیندان نه قدر راحاتسیز اولدوغونو گؤسترمکدهدیر.
آیریجا یئمکدن سونرا نیظامی آتاشه عومر فوزی بی ایله باش باشا قالدیقلاریندا آلمان ائلچیسینین «آلمانیانین ایرانا قارشی بیر عهد آلتینا گیرمهیهجگینی و ایران اوردوسو تشکیلاتینی یالنیز عوثمانلی ضابیطلرینه تاپشیرمایاجاغینی» سؤزلرینی سؤیلهمهسیده غایت دیققت چکیجیدیر.
عوثمانلی دولتیایله نیظامالسلطنه آراسیندا بیر ایتفیاق آندلاشماسیندان خبردار اولان آلمان ائلچیسی ده ایرانلا بیر آندلاشما باغلاماق اوچون تشبوثه گیریشمیشدیر. بو مرحلهده نیظامالسلطنه ایله ایکی دفعه گؤروشموشدور. بو گؤروشمهدن خبردار اولان نیظامی آتاشه عومر فوزی بی «غایت مستعجل، محرم و خوصوصیدیر» عیبارهسی رمزلی تئلقرافی، ۱۲ ائکیم (اوکتیابر) ۱۹۱۶ تاریخینده خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندرمیشدیر.
آلمان ائلچیسیله نیظامالسلطنه آراسینداکی ایلک گؤروشمهده، کرمانشاهدا قورولان حوکومتده خارجی ایشلر وکیلی اولان نیظامالسلطنهنین اوغلو دا حاضیر اولموشدور. گؤروشده آلمان ائلچیسی بیر آز تهدید واری ایفاده ایله عوثمانلی دولتی ایله کیرمانشاهدا باغلانان آندلاشمادان خبردار اولدوغونو دیله گتیرمیشدیر. نیظامالسلطنه ایسه بئله بیر آندلاشمانین اولمادیغینی ایفاده ائتمیشدیر. بونونلا بئله، آلمانلارین موتفیقلریله برابر تهراندا ایمضالامایا راضی اولدوقلاری موعاهیدهنی ایمضالادیقلاری تقدیرده، آلمان سیاست و دوستلوغوندان شوبهه دویاجاقلارینی آچیقلایاراق نیظامالسلطنه، ایران میللتینین آرتیق واخت ایتیرجک بیر حالدا اولمادیغینی دا سؤزلرینه آرتیرمیشدیر.
قیسسا موددتدن سونرا آلمان ائلچیسیله نیظامالسلطنه آراسیندا داها بیر گؤروشمه گرچکلشمیشدیر. بو گؤروشمهده بویوکائلچی، نیظامالسلطنهیه بیر ایتفیاق آندلاشماسی متنی وئرمیش، آنجاق آدی گئدن متنی هم حوکومت صلاحیتلیلریندن و هم ده عاییلهسیندن گیزلی توتماسینی ایستهمیشدیر. بونون ترسینه نیظامالسلطنه، باغلانماسی ایستهنیلن آندلاشمایا عوثمانلی و اتریشلیلرین ده داخیل اولماسی گرکدیگینی سؤیلهمیشدیر. وئردیگی جاوابدا ائلچی، اتریشلیلرین ایرانلا علاقهسی اولمادیغینی، عوثمانلی سفیرینین ایسه بورادا حاضیر اولمادیغیندان اونا گرهک اولمادیغینی بیلدیرمیشدیر. بونون اوزرینه نیظامالسلطنه ایستانبولا خبر وئرمهسی گرکدیگینی ایفاده ائتمیشدیر. آلمان ائلچیسینین تکلیفینه باخیلدیغیندا، داها اؤنجه تهراندا قبول ائدیلمه مرحلهسینه چاتان متندن فرقلی اولاراق آغیر شرطلری ایحتیوا ائدن یئنی بیر طرفین سونولدوغو گؤرونمکدهدیر. بو دوروم، نیظامالسلطنهنی اولدوقجا راحاتسیز ائتمیشدیر. اؤیلهکی آندلاشمادا ایرانین باغیمسیزلیغینین تأمین ائدیلمهسی آنلاییشینا آلمانیا طرفیندن قبول ائدیلمهسی ساواش سونونا بوراخیلماقدا و ایران اوزریندهکی کاپیتولاسیونلارین داوام ائتمهسی ایستنمکدهایدی. آندلاشمانین متنی بو شکلیدهدیر:
صورت: آلمان دولتی ایله عقد ائدهبیلهجگی بیر موعاهیده حاققیندا ایران دولتینین درمیان ائدهبیلهجگی شرایط بر وجه آتیدیر.
بیرینجی مادده: ساممید عمومیه ایله ایرانین ایستیقلال و توپراق بوتونلویونون تانینماسینی و ایرانین سیاستاً و تیجارتاً تقویه و ترققیسی وسایطینی تأمینی اوچون آلمان و ایران دولتلری ایران مسألهسینین موستقبل صلح موعاهیدهسی اثناسیندا تماماً حل و فصل لزومونا موافیقدیر.
ایکینجی ماده: آلمان دولتی بو مادده موجبینجه ایران مسألهسینین صلح موذاکیراتیندا تسویه و حلینی بوتون وسایل ایله طرفدار و ساعی اولماغی تعهود ائدر.
اوچونجو ماده: بیرینجی ماددهدکی مقاصدین فعلیته اقترانی اوچون لااقل زیرده کی موادین استیحصالی لزوموندا طرفین قانعدیر.
الف) ایرانین ایستیقلال و توپراق بوتونلویونون آلمان، عوثمانلی، روس و اینگلیسلردن یارانان دؤرد دؤلت طرفینده تانینماسی و تعهود ائدیلمهسی.
ب) خوصوصی طرفلرله هر میللت مواد تیجارهسینین بیلامشکلات و سربستجه ایرانین هر طرفینه گیرهبیلمهسی.
ج) اجانبه عایید حق حماییه موصونییت ایلغاسی.
د) ماددهسینه اویغون دؤرد دؤلت مورخخصلریله بیر ایران مورخخصیندن اولوشان اون ایل موددتله تهراندا بیر کومیسیون تأسیسی و ایران دولتی اؤز موقع مالیسینی ایصلاح ائدهبیلمک اوچون ایرانا وئرهبیلهجک مبالغین بو کومیسیون معریفتی ایله تعیین میقداری و مبالیغین صورت صرفینه بو کمیسیونون نیظارت ائیلهمهسی و ایران دؤلتی طرفیندن ملل مذکورهیه وئریلهجک حق سیاسی و یا تیجاری ویا ایقتیصادینین صییان (مصون) اولماسی خوصوصونا کومیسیونون مراقیبت ائیلهمهسی و خلاف قرار بو بیر حال واقع اؤلورسا اونو الغاء و تعدیل حاققینی حایز اولماسی و ایرانا عایید مسائل مهمه دؤلتده ائله بو کومیسیونون ایران دؤلتی نزدینده حق مشاورهیه حایز اولماسی.
دؤردونجو مادده: بیرینجی مادهدکی مقصدین استحصالی اوچون ایران دؤلتی ائله بو موادین ایمکان درجهسینده حسن تطبیق و ایجراسینا سعی ائدهجگینی تعهود ائیلر.
الف) روس و اینگلیزلرین استیلا تهلوکهلرینین رفعینی (قالدیرماسینی) و اوچونجو ماددهنین موحتوی اولدوغو ترتیباتین تطبیقی اوچون ممکون اولدوغو قدر روس و اینگلیزلر نفوذونون کسری آلمان، عوثمانلی نفوذلارینین تحکیمی روس و اینگلیزلر عسکرلرینی ایراندان چکمهیهجک اولورلارسا اونلاری تحت ایشغالینداکی اراضی قدر بیر قیسمینین آلمان و عثمانلی دؤلتلری طرفیندن ایشغال ائیلمهسینه ایران دؤلتینجه حق
ب) ایران دؤلتی حرب ایمتیداد ائدرسه تیجارت و منافع اجنبیهنی تأمین و ایران ایستیقلالینا موخالیف اولانلارا قارشی ایستیخدام ائیلهمک اؤزره قووه موسللحه و بیر ایداره مونتظمه ترتیب ائدهجکدیر. آلمان و عوثمانلی دولتلری بو مقصدله اشخاص و لوازم گؤندهرهرک ممکون مرتبه موعاونتده اولاجاق.
بئشینجی مادده: ایران دولتی تبریز- چئراندوز ایستیقامتی ایله عوثمانلی حدودونا و قصرشیریندن تهرانا بیرهر دمیر یولو خطی و همدان ایله اصفهانا بیر شوعبه یاراتماسی اوچون آلمان دولتینه ایمتیاز وئریر و بو ایمتیازین تفرعاتی صلحون انعیقادیندان آلتی آی سونرا تعیین ائدیلهجکدیر. ایران دولتی ایران داخلینده تیکیلهجک بالجمله دمیر یولو خطوطونون اوروپادا معمولون به اولان (رایج اولان) بیر متر ۴۶ سانتیمتر عرضینده اولماسینی ترویج ائدر، یالنیز موضوع تیکیلهجک خط مستثنا اولاراق دار اولا بیلهجکدیر.
آنجاق آغیر شرطلر ایحتوا ائدن بو آندلاشما طرحی ایجرایا قویولمایاجاقدیر. دیگر طرفدن ۱۹۱۶ ایلینین حاضیران (ژوئن) آییندا داها اؤنجه پلانلادیغی اؤزره علی احسان پاشا قوموتاسینداکی عوثمانلی قوشونو سالدیرییا کئچرک ۲ تمموز (جولای)دا کیرمانشاها گیرمیشدیر. تورک اوردوسونون کیرمانشاهی آلماسی روس کنترولونداکی تهران حوکومتیندن تئپکی گلمیش و حتتا حوکومت شاهیدا آلاراق پایتختی مازندرانا داشیمایا بئله دوشونموشدور. آردیندان علی احسان پاشا قوهولری تکرار حرکته کئچرک ۱۰ آغوستوس تاریخینده همدانا گیرمیشدیر. حتتا علی احسان پاشا بورادا بیر بیاننامه یایینلایاراق موسلمانلاری جهادا چاغیرمیشسا دا، انگلیز و روس کونسوللاری شهرده یاشایان خریستینلرین حایاتینی تهلوکهیه آتاجاغی ایددیعاسی ایله بونا تپکی گؤسترمیشدیلر.
اون اوچونجو قول اوردو بئش آیدان آرتیق بیر موددت همداندا قالماسینا باخمایاراق، یئترلی گوجه صاحب اولمادیغی اوچون تهرانا یورویرک ایرانی رسماً ساواشا سوخمامیشدیر. شوبات (فئورال) آیی اورتالاریندا ایرانلا ایتفیاق قورما چاباسینین آرتیق نتیجه وئرمهیهجگی تهران سیفارت مصحلتگذاری نذهت بیین چکدیگی تئلقرافدان آچیق بیر شکلیده آنلاشیلماقدادیر. ائله کی سؤز قونوسو تئلقرافدا؛ تهرانداکی قزاق اوردوسونون ایرانین عجزی اؤزوندن انگلیز طرفداری بیر روس قوماندانا زورلا تسلیم ائدیلدیگی و بئلهجه پایتخین انگلیز کنترولونا کئچدیگینی یازماقدادیر. تئلگرافین داوامیندا ایسه؛ قزوینه چاتان انگلیزلرین بورادا بئش لئیه معاش ایله و شرق پولیسی آدی ایله بیر تشکیلات قوراراق افغانستان یولوندان گؤوهنلیگینی ساغلاماق آماجیندا اولدوقلاری بیلدیریلمیشدیر. تهراندا قورولماقدا اولان پولیس تشکیلاتینا ائرمنیلر ده دعوت ائدیلمیش و تقریباً ۲۰۰۰۰ نفرلیک بیر قووهنین عوثمانلی دؤلتی علیهینه ایستیفاده ائدیلهجگی تهلوکهسی اوتایا چیخمیشدیر. بونونلا بیرگه، انگلیس طرفداری بیر کابینهنین مئیدانا گتیریلمه چاباسی ایچریسینه گیریلدیگی، شاهین بونا قارشی قویاجاق گوجو اولمادیغی، اؤلکهدهکی دورومون گئتدیکجه پیسلشدیگی و ایراندان بیر شئی گؤزلنیلمهمهسی گرکدیگی دا ایفاده ائدیلمیشدیر.
اون اوچونجو قول اوردونون ایراندا اولماسی ایسه، آلتینجی قول اوردونو ضعیف بوراخمیشدیر. عراقداکی انگیلیز سادیریسینین آرتماسیایله بیرگه، ۲۵ شوبات (فئورال) ۱۹۱۷ تاریخیندن اعتیباراً، اون اوچونجو اوردو باغدادا گئتمک اؤزره گئری چکیلمهیه باشلامیشسا دا، قیسسا سوره سونرا ۱۱ مارت (مارس)دا باغداد دوشموشدور. عوثمانلی اوردوسونون گئری چکیلمهسی، ایرانین روس کنترولونا گیرمهسینی آسانلاشدیرمیشدیر. بوندان سونرا کی موددتده نیظامالسلطنه، آلمانیادان یئترلی دستگی گؤرمهیهجک و نیسان (آپریل) ۱۹۱۷ -دا ایستانبولا چاغریلاجاقدیر.
همین گونلرده بولشویک اینقیلابینین پاتلاق وئرمهسی، روسیهنین ساواشدان چکیلمهسینه سبب اولموشدور. بو دوروم، هرنه قدر اوچ ایل بویو داوام ائتمکده اولان ساواشین گئدیشاتیندا تورکلر و آلمانلار آچیسیندان بیر آوانتاژ ساغلامیشسا دا، ایرانلا ایتفیاق چابالاری آچیسیندان بیر دئییشیکلیگه سبب اولمامیشدیر. بو آرادا برست- لیتووسک آندلاشماسیندا ایرانین طرفسیزلیک سیاستینین ساغلانماسی و توپراق بوتونلویونون قورونماسی طلبیده اله آلینمیش و ایرانداکی روس و تورک عسکرلرینین گئری چکیلمهسی اساسی قبول ائدیلمیشدیر. نهایتده سؤز قونوسو دوزهنلمه (تنظیمات و اصلاحات)، عوثمانلینین شرق سرحدینی گووهنجه آلتینا آلماسیندا موثبت یؤنده بیر ائتکیه صاحب اولموشدور.
سونوچ
عوثمانلی دؤلتی ایله ایران آراسیندا ایتفیاق قورما تشبوثلری بیرینجی دونیا ساواشی بویونجا داوام ائتمیشدیر. بو یؤندهکی چابالار ساواشین لاپ باشلانغیجیندا اویقولامایا باشلامیش و کاسیم (دئکابیر) ۱۹۱۵ ایلینده ایمضا مرحلهسینه داخی گلیب چاتمیشدیر. بونونلا بیرگه گؤروشمهلرین داوام ائتدیگی دؤنمده، ایستر آلمان و ایسترسه عوثمانلی دولتی، موتفیقلرینه خبر وئرمهدن، ایرانلا ایتفیاق گوروشمهلرینه گیریشمیش، آنجاق ایجرا مرحلهسینه گتیرهبیلمهمیشدیر.
تهرانین روس و انگلیز کنترولونا گیرمهسیله بیرگه عوثمانلی دؤلتی و آلمان، لرستانین اسکی والیسی نیظامالسلطنهنی ایرانین تمثیلچیسی اولاراق تانییاراق اونون اوزریندن ایتفیاق تشبوثلرینه اَل آتدیلارسادا، ایستهنیلن نتیجه آلینمامیشدیر.
ایتفیاق آندلاشماسینین گرجگلشمهمهسینین اَن اونملی سببی، ایرانین ایچینده حوکوم سورهن منفی دورومدور. چونگو ساواش ایللریندهایراندا مرکزی اوتوریته صعیفدیر. آیریجا سیاسی چاتیشمالار، دارتیشمالار، مرکزی یؤنتیمین ائلاتلارا سؤز یئریدهبیلمهمهسی، اؤلکهنین انگلیز و روسیه آراسیندا بولونوب پایلاشیلماسی دا باشقا عامیللر سیراسیندا ساییلابیلر. طبیعیکی بیر ده بونا موتفیق اولان آلمان ایله عوثمانلی دولتی آراسیندا، خوصوصیله ایران جوغرافیاسیندا باش وئرن قارشیلیقلی گووهنسیزلیگین علاوه اولماسی، ایتفیاق چابالارینی بوشا چیخارمیشیدیر.
بو مقاله آشاغیدا آدرسی وئریلن مقالهنین عرب آلفابهسینه کوچورولموش حالی دیر. حورمتلی رحیم بی شاوانلیدان بو مقاله نی عرب آلفابهسینه کؤچوردورکلری اوچون تشککور ائدریک. قایناقلار اوچون مقالهیه مراجعه ائدینیز:
Kürşat Karacagil (2014), “I. Dünya Savaşında Osmanlı Devletinin İran’la İttifak Kurma Arayışları”, OTAM, Sayı ۳۶, ss. 95-116.
[۱] – استانبول اونیورسیتهسی آتاتورک اساسلاری و اینقیلاب تاریخی انستیوسو اؤیرهتیم اویهسی، دوکتور- پروفسور.


c: text/html

text:
۱۰ آوریل
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۸۳۷ - هالی قۇیروقلو اۇلدوزو یئر یاخینیندان کئچدی.
- ۱۸۴۵ - تۆرک پولیس تشکیلاتی قۇرولدو.
- ۱۹۱۲ - ر.م.س تایتانیک ایلک مۆسافیرتینه چیخدی.
- ۱۹۱۹ - مکزیکلی اینقیلابچی باشچیسی امیلیانو زاپاتا٬ حؤکومت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.
- ۱۹۲۷ - تۆرکیهده بینالارین نۆمرهلندیریلمهسینه و خیاوانلارین آدلاندیریلماسینا گؤره قانون قوْیولدو.
- ۱۹۲۸ - «تۆرکیه حؤکومتینین دینی ایسلامدیر» جۆملهسی٬ آنایاسا متنیندن چیخاریلدی. میلّتوکیللری و جۆمهۇرباشقانی٬ آند ایچَرکن «واللاهی» یئرینه «ناموسوم اۆزرینه سؤز وئریرم» دئیهجک.
- ۱۹۵۶ - آرژانتینده ۳۸/۴- درجهیله دۆنیانین ان دۆشوک ۵-جی ایستیلیگی سئچیلدی.
- ۱۹۷۲ - ایراندا٬ ۷ ریشتر شیدّتله یئر تیترهدی.
- ۱۹۹۸ - قۇزئی ایرلندده ۲۹ ایللیک ساواشی بیتیرن آندلاشما ایمضالاندی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اوروپا لیگی: باشاق شهیر 3- فیورنتینا 0
باشاق شهیر ایکی اوُیوندان 6 بال بیلن بیرینجی اوُرنی ایه له یأر
اوروپا لیگینده تۆرکیأنینگ وکیللریندن بیری بوُلان باشاق شهیر فوتبال توُپاری A گروهیندا ایتالیانینگ فیورنتینا توُپارینی 3-0 حاسابی بیلن ینگدی.
باشاق شهیرینگ گللارینی 57 و 71-نجی داقیقادا سردار گۆرلأر اوردی.
تۆرک توُپاری نینگ اۆچۆنجی گلینی دا برتراند ترائوره 90-نجی داقیقادا اوردی.
باشاق شهیر ایکی اوُیوندان 6 بال بیلن بیرینجی اوُرنی ایه له یأر.
اسکاتلندینگ هارت آف میدلوتیان توُپاری دا 3 بال بیلن ایکینجی یرده دوریار.
ریگا و فیورنتینانینگ دا 1 بال-ی بار.
دِگیشلی حابارلار
یوفا- میللتلر لیگی: تۆرکیه 3- لوکزامبورگ 3
تۆرکیه C گروهیندا 13 بال بیلن بیرینجی اوُرنا ایه بوُلماغا دوُوام ادیأر
فوتبال: فنرباغچه 5- آلانیااسپور 0
تۆرکیأنینگ سوپرلیگی نینگ یاریشلاریندا فنرباغچه فوتبال توُپاری آلانیااسپور توُپارینی 5-0 حاسابی بیلن ینگدی


text:
قیات خان و اوغول لارئ نئنگ تراژیک ائقبالی!
لإلی خان کومیش دپه ده، سردار یموتسکی تهران زندانئندا
تورکمنی اؤورنیش مرکزی- ایلرکی تورکمنیستان جمهوریت غوزغالانگی نئنگ 98-نجی یئل دؤنومی قوتلی بولسون!
ایلرکی تورکمنیستان جمهوریتی غوزغالانگی بیلن باغلانشئقلی تأزه تاپئلان دکومنتلر.
ایلکینجی ملی تورکمن دؤولتی نینگ دویبونی توتان قئیات حان، تورکمن-ولایت آراچأگینینگ کسگیتلِنمگی مسهلسینده سئیاسئ حۆشگأرلیک گؤرکهزیپ 1837-نجی یئلدا، تورکمن توپراغئنئ ایرانا دگیشلی حاساپلایان تأحرانداقئ اورسیهدینگ تأزه ایلچیسینه نأگیلهلیک بیلدیریپ، تبیلیسیدأکی روس حاربئ حأکیمینه شهیله ماضمونلی حاط یازیار:
«اورسیتینگ ایلچیسینینگ ایرانئنگ شاسئنئنگ کؤشگونده اترک بیلن گورگهنینگ ایرانا دگیشلیدیگی باراداقئ سؤزلرینی اشیتدیک. اوُل یانگئ ایرانا أدیم أتدی و کؤپ یئللاپ دووام ادیپ گلیأن جدللریمیزی شهیله چالت و آنگسات چؤزدی دوروبردی. آدئ توتولان بو یرلرده کیملرینگ مازاری بار؟ تورکمنلرینگ می یا-دا پارسلارئنگ؟ بو بارادا ایلچیدن سوُرامالئ. البتده، سیزینگ یالئ جناپلار ایلچی بیلِن ائلالاشمازلار. “اونونگ بو بو سؤزلری بیلن بیز آتا-بابالارئمئزئنگ یورودئندن آنگساتلئق بیلن ماحروم بولایمالئ می؟»
یوقارداقیلار سولدان: قیات خان- سرهنگ آنه محمدخان- نیکولای.ن. یموتسکی (خان یموت) آشاقداقیلار ساغدان: خدرخان یموتسکی- سردار یموتسکی- باتیر یموتسکی
– یاغششی مأمت- قئیات حانئنگ اوغلئ یاغشی مأمت تزاره غارشی انقلابچی “دکابریستلر” توپاری بیلن رایداشلئق ادنلیکده عایئپلانئپ آغئر غئنامالارا سزوار ادیلیأر. یاغشئ مأمت 1849-نجئ یئلئنگ 16-نجئ ژوئن آیئندا وارونژ زندانئندا یدی یئللاپ غئنامالارا سزوار ادیلندن سوُنگ، 43 یاشئندا آرادان چئقیار.
―سرهنگ آنناموحاممت– یاغشی مأمه دینگ اوغلی“قاراش” لاقاملئ سرهنگ آنناموحاممت (نیکولای یموتسکی) 1879-نجئ یئلئنگ 11-نجی آپرِلینده حاربئ مینیستره حاط یازئپ تورکمنلر اۆچین روس، تورکمن و پارس دیللرینده ساپاق بریأن مکدپ آچئلماغئنئنگ ضرورلئغئنئ نئغتایار.
خان یموت– قاراش خانئنگ اوغلی حاربی آدوکات خان یموت 1919-نجئ یئلدا شوروی حأکیمیهتینه غارشئ مهیلهتین توُپارلارئنگ دؤرهدیلمگینه ایشجنگ غاتناشدئ و اوُلارا یوُلباشچئلئق اتدی. کراسنوُووُدسکداقئ یئغناقلاردا چئقئش ادیپ، بوُلشویزمی تۆرکۆستاندان قوُوماق اۆچین گویچلی غوُشونا یئغنانئشماغا چاغئردئ. یوُمودسکی – عاقئللئ، مکیر. 1921-1922-نجی یئللاردا رووُلیوسیا غارشئ حرکته سبأپ بوُلیان تورکمنلرینگ و یوموتلارئنگ بیلیم پوداغئندا ایشجنگلیگینی گؤرکزدی. ارکین تورکمنیستانی غورماق اوغروندا آلادا اتدی.»
لألی خان- نیکولای نیکولایویچ یمودسکینینگ اوغلئ لیتنانت، جزا بریجی چچن توُپارئنئنگ سرکردهسی لألی حان کۆمیش دپهده، تورکمنلرینگ مرکزی حکومته قارشی غوزغالانگینه یاردام بردی. اوزالی بیلن کۆمیش دپهده سؤوشیجیلره اورش تألیمینی بریأن بیر حاربی مکتب یولا قویدی و بو مکتبه لألی خانئنگ اؤزی مدیرلیک اتدی.
سردار یموتسکی-کومیش دپه ده یؤرکأ ایران حأکیمیتلری اونی جاسوسلئقدا عایپلاپ توسساغ ادیپ تهران زندانئنا ایبریأر. سردار 9 یئللاپ زنداندا اوتوریار.
خدرخان یموتسکی-1887-نجی یئلدا دوغلان خدر حان، کیچی اوفیسر. 1919-ده استانبول اۆستی پاریسه گیدیأر، اول یرده ایشچی، استیودنت، وکیل بولوپ ایشلهیأر سونگرا بولسا فرانسهنینگ قشونئنا قوشولیار و کاپیتان درجهسینی آلیار. پاریس ده حالقلارئ آزات اتمک کوُمیتهتینینگ (KOHP) آغضاسئ بولیار. آرشیو دکومنتلردن مألیم بولشونا گؤرأ حدر حانئنگ 1967-نجی یئلئنگ دسامبرئنا چنلی پاریسده یاشاندئغئنئ…
آ.گلی
ماقالانی دولی اوقاماق اوچین شو یره کلیک ادینگ


text:
قورئان دییۇر کی:
- هیچ شۆبهەسیز، کندیلرینە دۇغرو یۇل آچئقچا بللی اۇلدوقتان سۇنرا، گریسین گری (کۆفرە) دؤننلری، شەیطان سۆرۆکلەمیش وە کندیلرینە اۆمید ورمیشتیر. (موحاممد سورەسی؛ 25)
- یا ملکلر، اۇنلارئن یۆزلرینە وە سئرتلارئنا ووراراق، جانلارئنئ آلئرکن دوروملارئ ناسئل اۇلاجاق. (موحاممد سورەسی؛ 27)
- “أی آدم اۇغوللارئ، بن سیزە آند ورمەدیم می کی: شەیطانا قوللوق أتمەیین؛ چۆنکۆ اۇ، سیزین ایچین آپآچئق بیر دۆشماندئر. (یاسین سورەسی؛ 60)
اونوتتوردوقچا…
شەیطان بو… اینسانئن أزل دۆشمانئ،
ینمک ایستییۇرسان، گچ قالما تانئ.
اینتیقامدئر اۇنون، أن گۆچلۆ یانئ؛
اینسانا، ایمانئ اونوتتوردوقچا…
شەیطان بو… زهیری، بال دەر یوتتورور،
شهوتی، رفاها اؤلچۆ توتتورور؛
بیر حارام لۇقمایا، ناموس ساتتئرئر؛
اینسانا، اؤلۆمۆ اونوتتوردوقچا…
آدرس بیلمەینی، یۇلدان ساپتئرئر؛
هوا چاموروندان، پوتلار یاپتئرئر،
شؤهرتە، پارایا، پولا تاپتئرئر،
اینسانا، آللاهئ اونوتتوردوقچا…
وهیم قئرباجئیلا، دورمادان وورور؛
ایدراک، مانطئغئ، عاقلئ دوردورور…
جینلرلە بۆیۆدن، مدد اومدورور؛
اینسانا، قورئانئ اونوتتوردوقچا…
ثروتلە شئمارتئر، حئرصا دالدئرئر؛
اوتانچ پردەسینی، یۆزدن قالدئرئر؛
زنگینە، فاقیردن، أکمک چالدئرئر؛
اینسانا، ویجدانئ اونوتتوردوقچا…
شەیطان بو… نامردە مندیل آچتئرئر،
جهلین ماقاصئیلا، حۆکۆم بیچتیریر؛
حاق بیلمز ظالیمی، باشا سچتیریر؛
اینسانا، عیرفانئ اونوتتوردوقچا…
اؤزنتینین، فیتیلینی آتشلەر؛
صاحنەیە دۇلوشور، یاشایان لشلر،
چاماشئر میثالی، دگیشیر أشلر؛
اینسانا، آحلاقئ اونوتتوردوقچا…
شەیطان بو… یؤنتیر، تۆرلۆ اۇیونو؛
قاردشلیک رۇلۆندە، قورتلا قۇیونو…
مایموندان تۆرتیر، بشر سۇیونو؛
اینسانا، آصلئنئ اونوتتوردوقچا…
اویغار تۇپلوملاردا، واحشت یایئلئر؛
مدنی جللادلار، ایشە قۇیولور؛
کیتلەلرین قاتلی، حوقوق سایئلئر؛
اینسانا، اینسانئ اونوتتوردوقچا…
جنگیز نوعماناۇغلو – 1992


text:
(20)
دینی، سۇسیال مدیادان اؤگرنمک
وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا ﴿۳۰﴾ (سورة الفرقان)
اۇ گۆن ألچیمیز دیەجک کی: “أی راببیم! بنیم قاومیم بو قورئانئ کندیندن اوزاق توتتو.” (فورقان سورەسی؛ 30)
“موحاققاق کی، أن گۆزل سؤز آللاهئن کیتابئدئر. أن گۆزل یۇل دا موحاممدین (ع) یۇلودور. ایشلرین أن کؤتۆسۆ دە دینە آیقئرئ اۇلاراق سۇنرادان چئقارئلانئدئر. سیزە واعدەدیلن موطلاقا یرینە گلەجکتیر. سیز آللاهئ عاجیز بئراقامازسئنئز.” (بوحاری)
دگرلی گنچلر،
گۆنۆمۆزدە حپیمیز اینترنتی چشیتلی آراچلار واسئطاسئیلا قوللانئیۇروز. حاتتا بیلییۇروم کی، چۇغونوز عاینئ چاتئ آلتئنداکی عائیلەنیزە آیئردئغئنئزدان چۇق داحا فاضلا زامانئ اینترنتتە گچیرییۇر. کیمی زامان اۇیون اۇینویۇرسونوز، کیمی زامان دا سۇسیال پایلاشئم سیتەلریندە فۇتۇگراف وە دۆشۆنجەلرینیزی پایلاشئیۇرسونوز. اؤیلە کی گۆنجل اۇلایلاردان سیاستە قادار، ساغلئقتان دینی بیلگیلرە قادار پک چۇق قۇنو سۇسیال مدیادا یر آلئیۇر. قئساجا، سۇسیال مدیایئ بیر بیلگی قایناغئ اۇلاراق دا قوللانئیۇرسونوز.
پکی، هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ، سۇسیال مدیادان أدیندیگینیز بیلگیلر نە اؤلچۆدە دۇغرو؟ بو بیلگیلرین قایناقلارئ نەلر وە اۇنلارا نە قادار گۆونەبیلیریز؟ زامان زامان عاینئ قۇنو حاققئندا بیربیرییلە چلیشن پایلاشئملارا دا راستلئیۇرسونوزدور. بونلارئن حانگیسی دۇغرو، ناسئل قارار ورەجگیز؟
دگرلی گنچلر،
آللاە حپینیزدن اوزاق توتسون، مثەلا حاستا اۇلدونوز. نە یاپارسئنئز؟ حاستالئغئنئز اۆزرینە اوزمان اۇلان بیر دۇکتۇرا مئ گیدرسینیز، یۇقسا اینترنتتن اۇقودوغونوز بیر عیلاج تاوصیەسینە می اویارسئنئز؟ أمینیم حپینیز دۇکتۇرا گیدرسینیز؛ چۆنکۆ اییلشەییم دەرکن داحا چۇق حاستا اۇلمایئ گؤزە آلامازسئنئز. ذاتن بیر آتاسؤزۆمۆز دە دەر کی: “یارئم دۇکتۇر جاندان، یارئم حۇجا دیندن أدر.”
سادەجە بو آتاسؤزۆنۆن آنلامئنئ بیلە دۆشۆنسک، اینترنتتە اۇقودوغوموز بیلگیلردن یۇلا چئقاراق دینیمیزی اؤگرنمەیەجگیمیز اۇرتایا چئقار. چۆنکۆ بو بیلگیلرین پک چۇغو اۇ پایلاشئمئ یاپان کیشینین یۇرومونو دا ایچریر وە یۇروملار یانلئش اۇلابیلیر. بو یۇروملارا اویاراق دینی یاشامایا چالئشماق، طئبقئ اینترنتتەکی عیلاج تاوصیەسینە اویمایا بنزەر. دینیمی یاشایاجاغئم دەرکن، آللاهئن بویروق وە یاساقلارئندان اوزاقلاشابیلیرسینیز.
دگرلی گنچلر،
بو دورومدا یاپمامئز گرکن شودور: سۇسیال مدیانئن یا دا راستگلە اینترنت سیتەلرینین، دینیمیزی اؤگرنمەدە بیر قایناق اۇلمادئغئنئ بیلملیییز. دینین آصئل قایناغئ، قورئانئ کریمدیر. موحاممد (ع) دە قورئانئ حایاتا اویغولایاراق بیزە اؤرنک اۇلموشتور. بو یۆزدن، سئق سئق قورئان اۇقومالئیئز.
اۇقوماق دەرکن، آنلامادان عارابچاسئنئ اۇقومایئ قاصدەتمییۇروز. قورئانئ کریم، أگر بیزیم حایاتئمئز ایچین بیرینجیل بیلگی قایناغئیسا، اۇنو آنلایاراق اۇقومامئز گرکیر. آیتلرین نە آنلاما گلدیکلرینی قاورامایا، اۇنلارلا ایلیشکیلی دیگر آیتلرین حانگیلری اۇلدوغونو اؤگرنمەیە چالئشمالئیئز. بؤیلەجە، قورئانئ کندینیزدن اوزاق توتمامئش اۇلورسونوز. رسولوللاهئن آیتتەکی شیکایتینە دە موحاطاب اۇلمازسئنئز.
دگرلی گنچلر،
نەرەدن باشلایالئم دییۇرسانئز، شونو تاوصیە أدریم:
مثەلا فاتیحا سورەسینی حپینیز بیلییۇرسونوز. فاتیحا سورەسیندەکی آیتلرین آنلاملارئنئ دا اؤگرنیرسنیز، بو سورەنین نامازئن هر رکعاتئندا نەدن اۇقوندوغونو بیلیرسینیز. ضاممئ سورەلرین آنلاملارئنئ اؤگرنیرسنیز وە اۇقورکن عاقلئنئزدان آنلاملارئنئ دا گچیریرسنیز، نامازلارئنئز سیزە دە حوضور وریر وە سیزی کؤتۆلۆکلردن آلئقۇیار. بؤیلەجە آللاە کلامئنا اۇلان ایلگینیز دە آرتار.
بؤیلەجە آللاهئن رئضاسئنئ قازاناجاغئنئز اومولور.


text:
گئۇمتریدە پارالل قاورامئ، کسیشمەین ایکی دۇغرو “حاط” ایچین قوللانئلئر، سۇسیال قۇنولاردا ایسە پارالل قاورامئ، یا عاینئ هدفە گیدن ایکی فارقلئ شەیی ایفادە أتمک ایچین قوللانئلئر، یا دا سۇن زامانلاردا اۇلدوغو گیبی مشروع اۇلمایانئ اۇلومسوزلاشتئرماق ایچین قوللانئلان بیر تانئمدئر.
ایلک أمیرلە کائیناتئن اۇلوشومونون باشلاماسئ وە سۇنراسئندا صاحنەیە چئقان اینسان، کندیسینە اؤگرتیلن اۇ ایلک دۇغرو بیلگیلری یۇروملامئش وە کندی عیلاوە یۇروملارئنئ اۇرتایا قۇیمایا باشلامئشتئر. تۆم قوتسال کیتابلاردان ایلک اینسان آدمین، کندیسینە یاساقلانان بیر شەیە اوزاندئغئنئ وە آردئندان ترجیح اؤزگۆرلۆگۆنۆن سۇنوچلارئنا قاتلانماق زۇروندا قالدئغئنئ اؤگرنییۇروز. آدمین -کندیسینە آچئقچا یاساقلاندئغئ حالدە- اۇرتایا قۇیدوغو فیعیلینی کندیسیندن سۇنرا گلەجک نسیللرین اۇلوشتوراجاقلارئ فارقلئ یۇروملارئن /ترجیحلرین دە ایلک اؤرنگی اۇلاراق دگرلندیەبیلیریز.
اینسان اۇغلونون، کندیسینی دۆنیا ایلە اؤزدشلشتیرمەسییلە بیرلیکتە؛ هر آلاندا اۇلوشتوردوغو یاپئلارئ، فلسفەلری ایلە بیریکتیریپ قورومساللاشتئردئغئنئ وە آللاهئن ایستگینین دئشئندا پارالل اینانچ یاپئلارئنئ گلیشتیردیگینی گؤرۆیۇروز.
آرتئق پوتلار، طاغوتلار، ایلاەلار اۇلوشموش وە ایلچیلرە گرکسینیم حاد صافحایا اولاشمئشتئر…
مۆسلۆمان عاینئ زاماندا شاهیدتیر. شاهیدلیک ایسە مۆشاهدەیی گرکتیریر. ایی مۆسلۆمان عاینئ زاماندا قارشئ قارشئیا قالدئغئنئن دتایلارئنئن فارقئندا اۇلابیلندیر. کیشی اؤنجە وارلئغئنئ بیلیر. آنجاق اۇ زامان کندیسینی، یاراتئجئ وە یاراتئلمئشلار آراسئندا قۇنوملاندئرابیلیر. ایشتە بؤیلەسی بیر بیلینچ وە واحیین آیدئنلئغئ ایلە “وار أدنە” گؤتۆرن یۇل بولونابیلیر.
فئطرات هر نە قادار دۇغرو بیلگییی ایچرسە وە اینسانئ دۇغرویا یؤنلتن گؤسترگەلری بارئندئرسا دا، بونلارئ دامئتئپ اینسانلئغا آقتاران نبیلرە وە /وەیا رسوللرە ایحتیاج اۇلاجاغئ آشیکاردئر. نیتەکیم سایئسئز نبی وە /وەیا رسول یریۆزۆندە بو گؤرەوی یرینە گتتیرمیش. بؤیلەلیکلە هم آللاهئن یارادئش غایەسی هم دە یاراتمئش اۇلدوغو یریۆزۆندەکی (آرض) یاشامئن تمل قوراللارئ اینسانلئغا آنلاتئلمئشتئر.
اینسانلار بو بیلگیلری نە قادار آنلایابیلدیلر وە بو واحیانی اؤگرتییی نە قادار سۆرەیلە بۇزولمادان آیاقتا توتابیلدیلر؟ ایشتە بو سۇرونون جوابئ پک ایچ آچئجئ دگیلدیر…
واحیین آنلاشئلماسئ سۆرچلری نەدنسە حپ دین ایلە ایلگیلی اۆستۆنلۆک چاتئشمالارئنئن دا بیر گرکچەسی اۇلاگلمیشتیر.
نۇرمال قۇشوللاردا یانلئشلانامایان بیر دۇغرو بیلگی اۇرتایا چئقتئغئندا، أسکی وە چۆرۆمۆش اۇلانئن یۇق اۇلماسئ بکلنیر. آنجاق گرچک حایاتتا بو دوروم حپ ینی تارتئشما وە آیرئلئقلارئن گرکچەسی اۇلاراق قارشئمئزا چئقار. بو چاتئشمایئ بسلەین شەیین ایسە؛ بنیمسنمیش اینانچ وە منفاعاتلرین سۆردۆرۆلمەسی گۆدۆسۆ اۇلدوغو قادار، ینی بیلگییی کندینە عائید قئلما (مال أتمە) گۆدۆسۆ اۇلدوغو سؤلنەبیلیر…
باطئلئن یۇق اۇلماسئ ایچین دۇغرو بیلگینین وارلئق علمیندە آچئغا چئقماسئنئن گرکلی، آنجاق یترلی اۇلمادئغئ اۇرتادادئر. بو گرچکلیک “آیرئلئقتا راحمت واردئر” سؤزۆیلە ایفادەلندیریلەمز. باطئل اۇلانئن یۇق اۇلماسئ ایچین دۇغرو بیلگیلرین ایچسللشتیریلمەسی وە کیشینین ایچیندەکی فارقلئ آلغئ وە قاورایئشلارئن قالبینی ترک أتمەسی گرکیر. أگر بو گرچکلشمییۇر وە آیرئلئقلار دورویۇر، حاتتا کؤک سالمایا دوام أدییۇرسا بو دوروم موطلاقا سۇرغولانمالئدئر. سبب اۇلدوقلارئ یا دا اۇلاجاقلارئ گؤز آردئ أدیلەمز.
کیشیلیگی وە سؤزلرییلە أطرافئندا اؤبکلشیلن، اینسانلارئن قوتساللاشتئرئلدئغئ وە باغئملئلارئنئ اؤنجە کندیسینە چاغئران یاپئلارئن تامامئ سۇرونلودور.، حاستالئقلئدئر.
مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ﴿۷۹﴾ (سورة آل عمران)
آللاە بیر کیمسەیە کیتاب، حیکمت وە نبیلیک ورسین، اۇ دا توتسون حالقا: “آللاەتان اؤنجە بانا قول اۇلون!” دەسین؛ کیمسەنین بونا حاققئ یۇقتور. اۇنون دیەجگی شودور: “کیتابئ اؤگرتتیگینیزە وە اۇقودوغونوزا گؤرە سادەجە راببە قول اۇلون!” (آلی عیمران سورەسی؛ 79)
وَلَا يَأْمُرَكُمْ أَنْ تَتَّخِذُوا الْمَلَائِكَةَ وَالنَّبِيِّينَ أَرْبَابًا أَيَأْمُرُكُمْ بِالْكُفْرِ بَعْدَ إِذْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ﴿۸۰﴾ (سورة آل عمران)
“اۇ کیشی، ملکلری وە نبیلری راب أدینمەنیزی دە ایستەیەمز. مۆسلۆمان اۇلمانئزدان سۇنرا، کافیر اۇلمانئزئ مئ ایستەیەجک؟” آلی عیمران سورەسی؛ 80)
اینسان چۇقلوقلا حۆکمەتتیگی شەیین أسیری اۇلور. اؤتە یاندان دۆشۆنن وە مزیەتلرینی اۇراتایا قۇیابیلن اینسان، کندیسینە حۆکمەدیلمەسیندن حۇشلانماز. آنجاق هیچبیر شەیە اینانمادان دا یاپاماز. اینسان اۇغلو ایناناجاغئ شەیی موطلاقا تاصاوور أتمک، سۇموتلاشتئرماق ایستەر. دیققات أدیلیرسە گۆنلۆک حایاتتا پشیندن قۇشولان حایاللر دائیما؛ هم بیر تاصاووردور هم دە بکلنتیلردیر. بونلارئن چۇغو اوموتسوز وە ایچی بۇش اۇلسا دا بو دوروم دگیشمز.
أن تهلیکەلی یالان ایچیندە بیر میقتار دۇغرونون بولوندوغو یالاندئر. بو یۆزدن دین وە آللاە ایلە یاپئلان آلداتمالار هر زامان بیر قارشئلئق بولوپ قۇلایلئقلا أطرافئندا اینسان بیریکتیرەبیلمیشتیر.
حالبوکی یۆزۆنۆ صامیمیەتلە واحیە دؤنمۆش اۇلان، هر شەیی وە هرکسی واحی ایلە سۇرغولایابیلن اینسان؛ یوقارئدا آنلاتئلان وە کؤشە باشلارئنئ توتوپ اینسانلارئ کندیسینە چاغئرانلارئن أن بۆیۆک دۆشمانئ اۇلور. زیرا واحی هیچ کیمسەنین تکلیندە دگیلدیر. اۇلمامئشتئر وە اۇلمایاجاقتئر.
بیرچۇق پەیغامبر، ایچیندە یاشادئقلارئ تۇپلومدا هیچ دە اومولمادئق وە بکلنمەدیک کیمسەلردیر. بو یۆزدن تپکی تۇپلامئشلار، سئقئنتئ چکمیشلر، آرقاسئندان گیدیلمەمەسی ایچین اۇلمادئق ایشلر چەوریلمیش، حاتتا اؤلدۆرۆلمۆشلردیر. موحاطابلار کندی تاصاوورلارئ قارشئسئندا بو ألچیلری تانئمامئشلاردئر.
واحیە تابیع اۇلماق أساسئندا أن اۆست سەویەدە گرچکلشەجک تام بیر اؤزگۆرلۆکتۆر. آنجاق بو تابیع اۇلما ایشی سانئلدئغئ قادار قۇلای بیر ترجیح دگیلدیر. دۆن ألییلە اۆرتتیگینی قارشئسئنا قۇیوپ آللاها یاقئنلاشتئرسئن دییە اۇنلاردان یاردئم دیلەینلرین بنزەر ایلاەلارئ، بوگۆن بامباشقا دۆشۆنسل بیچیملردە حالا وارلئقلارئنئ سۆردۆرەبیلمکتەدیر.
واحیە یؤنلیپ قول اۇلماق آنجاق وە آنجاق دۆنیادا یشرتیلمیش هیچبیر پارالل دینە، طاغوتا بۇیون أگمەین اینسانئن دوروشو اۇلابیلیر. بو یۆزدندیر کی، بۆتۆن پەیغامبرلر ایچیندە یاشادئقلارئ تۇپلوملاردا أن رادیکال موحالفتی گرچکلشتیرمیش شاحصیەتلردیر. سادەجە واحیی دۆستور أدینن بیر کیشی آصلا تاقییە گؤملگی گییمز. گییمەملیدیر؛ زیرا واحیدن یاپئلاجاق ایلک تاعویض یا دا أکسیلتمە، اینسانئن کندیسینە عائید اۇلمایان آنجاق أمانتینە وریلن بیر دگر ایلە قومار ماساسئنا اۇتورماسئ گیبیدیر. قایبەدیلەبیلەجک شەی سیزە عائید اۇلمایان وە یرینە قۇیامایاجاغئنئز بیر شەیدیر. یاپتئرئمئنئن دا تاعریفسیز میقتاردا آغئر اۇلماسئ موقاددردیر.
سۇنوچ
ایسلام اینانجئنئن یایئلماسئ واحیین سۇنا أرمەسینین آردئندان ایلک مۆسلۆمانلارئ جۇغرافی یایئلمایا وە سۇنراسئندا هگەمۇنیک اۇلوشوملارا (سالطانات) سۆرۆکلەمیشتیر. بوگۆندن گچمیشە اۇ سۆرچلردە یاشانانلار ایلە ایلگیلی اۇلاراق چشیتلی ألشتیریلر گؤندرسک دە؛ بو یاقلاشئملار گلەجگی یاپئلاندئرمایا یؤنەلیک بیر دگر ایچرمزسە حایاتا یؤنەلیک پراتیک سۇنوچلار دا اۇلوشمایاجاقتئر. حالبوکی مۆسلۆمانلارئن ألیندە موحاممدین (ص) اویدوغو وە اۇنونلا حۆکمەتتیگی قورئان (واحی) بیرەبیر مەوجودتور. بو قادار اؤنملی بیر دگری اینسانلارئن آنلامایا چالئشماماسئنئ، حلە دە عالیم صئفاتلئلارئن ایسە قالە آلماماسئنئ آنلاماق مۆمکۆن دگیلدیر. بو تام بیر عاقئل توتولماسئدئر.
چشیتلی ماحفیللردە؛ یاراتئجئسئنئن واحیینی کندی دیلییلە آنلامایا چالئشانلارئ، عارابچا بیلمەدیکلری ایچین قئنایئپ واحیدن اوزاقلاشتئرماق تام بیر یۇل کسیجیلیکتیر. بؤیلە دۆشۆننلرین یامان چلیشکیسی شودور. بونلار یا؛ “بو دین عارابلارا اینمیش لۇکال بیر دیندیر، عاراب اۇمایانلار سادەجە سمپاتی دویابیلیرلر” دیەرک ایسلامئ أورنسللیکتن اوزاقلاشتئرئپ بیر میللتین قالعەسینە حاپسەدییۇرلار. یا دا “ایسلام بیزیم آنلایئپ سیزە آقتاردئغئمئزدئر. سیز بیزە اویون، واحیدن دە اوزاق دورون.” دییۇرلار. سانکی “أهلی سۆننت” قاورامئ دا بونون ایچین گلیشتیریلمیش بیر سیحیرلی سؤز وە آرقاسئنا گیزلنیلن بیر سۆترە گیبی دورویۇر…
واحیین أطرافئنا دووار اؤرۆپ گچیشلری کۇنترۇل أدن هر یاپئ “پارالل دیندیر”. سؤیلەدیکلرینی واحی ایلە دلیللندیرمەین وە بونا غایرت داحی أتمەین، سادەجە آلئنتئ آقتاران کیشی عالیم دگیل سادەجە بیر کولۆب اۆیەسی اۇلابیلیر. مۆشاهدە أدن مۆسلۆمان آنجاق بو ایکی قۇنویا اؤزللیکلە دیققات أدیپ واحیە سارئلاراق ساپمایان یۇلو بولابیلیر.
حاسان موصطافا آرسلان


text:
ایکی سئودا، ایکی پاشا
وحید مدبر-سرویس ورزشی اوجاق، ایران سوپرلیگینین ۱۶-جی فصلینده آذربایجان اوچ تیم ایله اشتراک ائدهجک. تراختور، ماشین و گسترش تاخیملاری تبریزدن بو اویونلارا قاتیلاجاقلار. تراختورچولار، ماشینچیلار و پولادچیلاری بؤیوک هیجانلار گؤزلهییر بو فصل.
ماشین فوتبال کلوبونون ایییرمی ایلدن سونرا ایران’ین اوستون لیگینه یوکسهلمهسی تورک فوتبال سئونلر توپلوموندا یئنی بیر سئوینج یارادیب.
یاشیل گئییملی ماشین تاخیمی تراختوردان بیر ایل قاباق ۱۳۴۸-جی گونش ایلینده تبریزین بیر نئچه فوتبال اویونچوسونون کؤمهیی ایله تاسیس اولونوب. دئمک آذربایجانین ان اسکی تیمیدیر ماشین.
ماشین تراختورون گلهنکسل (سنتی) رقیبیدیر. تبریزین بو ایکی سئویملی تاخیمینین کئچمیش ایللرده کی دئربیسی همیشه اؤزل هیجانلا قارشیلانیب.
تراختور، ایران تورکلرینین ایچینده ان چوخ دستکچیلی تاخیم حسابا گلیر. ماشین ایسه تبریزین لاب قدیمی فوتبال کلوبو اولاراق دلیقانلی هوادارلارا صاحیبدیر.
تراختور و ماشین آذربایجان’ا لاییق نماینده اولماق اوچون ترانسفر فصلی چالیشیبلار گوجلو تیم باغلاسینلار. بونو دا دئمک اولار کی باشاریبلار.
بونون اوچون تراختورچولار ایلک آددیمدا کلوب باشقانین دَییشدیلر. سردار آجورلو تراختورون یئنی باشقانی اولدو. آجورلو ایلک گلدیگینده هوادارلار ایله آرانی سازلاماغا باشلادی. هوادارلارلا باشگاهین رابطهسین یاخجیلاتدی. او ایلک چالیشماسیندا امیر قلعه نویی’نین قراردادین تمدید ائلهدی.
تراختورچولار اساس هدف لرین قهرمانلیق تعیین ائدرکن لوسیانو ادینهو، کرار جاسم، محمد نوری، محسن بنگر، سینا عشوری، سعید آقایی، محمد ابراهیمی کیمی اولدوز اویونچولارلا قرارداد باغلادیلار. هم ده تیمین یاخجی اویونچولارینین قراردادین تمدید ائلهدیلر.
بو ایلین تراختورو باش مشقچیدن توتوب اویونچولاراجان هوادارلار اورهیینده یاخجی یئر ائلهییبلر. بو فصلده تراختورون اویونلاریندا استادیومون قالابالیق اولاجاغی گؤزلهنیلیر.
ماشینچیلار سوپرلیگه یاخجی گیریب و اویغون مقاما چاتماغا گؤره ایلک آددیمدا اوز یئرلی (بومی) باش مشقچیلری رسول خطیبی ایله تمدید ائلهدیلر. ترانسفر بازارینا گیریشهرک چالیشدیلار یاخجی بومی اویونچولار گتیرسینلر. هم ده تیمین باغلاماغیندا اویونچولارین تورک اولماغینی اساس هدف توتدولار. بو دوغرولتودا ایسه تانینمیش تورک اویونچولارلادا قرارداد باغلادیلار. هم ده نئچه تانینمامیش استعدادی اوزه چکیب اوستون لیگه معرفی ائتدیلر.
ماشینین یئنی آلدیغی تانینمیش تورک اویونچولار پیام صادقیان، حبیب گردانی، سعید دقیقی، احمد امیرکامدار، سامان نریمان جهان و بهمن کامل کیمیلردیلر. اوزه چکیلن تانینمامیش اویونچولاردان دا سهراب ادیب’ی آد آپارماق اولار کی تمرینی اویونلاردا یاخجی گؤرونوش سرگیلهییب.
هوادارلار بو ایکی فوتبال تیمینه چوخلو امید باغلاییبلار، یاخجی نتیجه گؤزلهییرلر، یوخاری ردهلر گؤرمک ایستهییرلر.
☆بو ایکی تیم حاقدا ماراقلی اوخشار مقاملارا اشاره ائلهمک اولار:
*هر ایکیسی آذربایجانین ان قدیمی تاخیملاریدیلار. هم شهرت هم ده چوخلو هوادارلارا صاحیبدیلر.
*بو ایکی تیمی آذربایجانین ایکی معروف ستارخان و باقرخان قهرمانلارینا اوخشاتماق اولار. بیر آماج اوچون، آذربایجان’ین با اوجالیغی اوچون چالیشان قارداشلار.
*تراختور و ماشین’ین باش مشقچیلری امیر قلعه نویی و رسول خطیبی هر ایکیسی ده ده طرفدارلاردان “پاشا” لقبین آلیبلار.
*بو ایکی تاخیمین هوادارلارینا گؤره بولارین دئربیلرین استانبول’ون معروف دئربیسینه اوخشاتماق اولار. هیجانلی گالاتاسرای و فنرباخچا دئربیسی.
****تانری یاردیمجی اولسون کی بو ایکی هوادارلی تیم، اوچونجو گوجلو و مدرن تیمیمیزله گسترش ایله برابر چوخلو موفقیتلره چاتسینلار و بیر گون اولسون جدولین اوچ ایلک سیرالاریندا بو اوچ تاخیمیمیز یئرلشسین.
اورگیمیزین ایکی سئوگیلی
بیری یاشیلدیر بیری قیرمیزی
قیرمیزی تیراختور یاشیل ماشین
ایکی مشقچیمیز بیر مشقچی
او دا پاشادیر بو دا پاشادیر
امیر پاشا، رسول پاشا
وحید مدبر چهاربرج-هفته نامه مهد تمدن-سال سوم-شماره 88 – شنبه 19 تیرماه 95


text:
چرنوبیل فاجیعهسی
چرنوبیل فاجیعهسی-۲۶ آوریل ۱۹۸۶ تاریخینده شوروی بیرلیگینه باغلی اوکراین شوروی سوسیالیست جومهوریتینین پریپیات شهری یاخینلیغینداکی چرنوبیل اوتمی مرکزیندهکی ۴ نومرهلی راکتوردا باشوئرن حادیثهدیر.[۱][۲] حادیثه میلتلرآراسی اتومی حادیثهلر میقیاسینا گؤره بۇگۆنه قدر مئیدانا گلمیش ان بؤیوک اتومی حادیثهلردن بیریدیر. چرنوبیل فلاکتی، میلتلرآراسی اتومی حادیثهٰلر مقیاسیندا ان یوخاری صینفلندیرمه حدی اولان ۷ ایله میقاسیلاندیریلمیشدیر. تکجه ایکی اتومی حادیثه بئله بیر یوخاری درجهده صینفلندیریلمیشدیر. بونلاردان بیری چرنوبیل فاجیعهسی، اوْبیریسی ده ۲۰۱۱ ایلینده فوکوشیما اتومی مرکزینده باشوئرن قضادیر. حادیثهنین تلفات و خیسارتلری باخیمیندان تاریخین ان فجیع ایکی اتومی حادیثهلریندن بیریدیر. حادیثه سونراسی ۵۰۰.۰۰۰ دن چوخ ایشچی فاجیعهیه موداخیله ائدیب بیر چوخو رادیاسیونوا معروض قالدیلار. ۳۱ نفر حادیثه اثناسیندا اؤلدو و خرجلری ۱۸ میلیارد شوروی روبلونا یئتیشدی -۲۰۱۹ ایلینده تورمو حسابا آلماقلا تخمیاٌ ۶۸ میلیارد آمریکا دولارینا برابردیر.[۳] بو حادیثهده چوخ بؤیوک بیر منطقهیه یاییلان رادیاسیونا گؤره اۇزون زاماندا داها آغیر بیر ضرر وئردیگینه اینانیلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Chernobyl Nuclear Accident (14 May 2014).
- ^ (2008) «A Comparative Analysis of Accident Risks in Fossil, Hydro, and Nuclear Energy Chains». Human and Ecological Risk Assessment: An International Journal 14 (5): 947–973. DOI:10.1080/10807030802387556.
- ^ RBMK Reactors (June 2016).
- شوروی تاریخی
- اتوم انرژیسی
- چرنوبیل حادیثهسی
- چرنوبیل فاجیعهسی
- 1986 health disasters
- ۱۹۸۶-جی ایلده بلاروس
- 1986 in the Soviet Union
- 1986 in Ukraine
- 1986 industrial disasters
- April 1986 events in Europe
- Chernobyl, Ukraine
- Civilian nuclear power accidents
- Disasters in the Soviet Union
- Environment of the Soviet Union
- Environmental disasters in Europe
- Environmental disasters in Ukraine
- Explosions in 1986
- Fires in Ukraine
- اوکرایندا ساغلاملیق
- Industrial fires and explosions
- Man-made disasters in Belarus
- Pripyat
- Radiation accidents and incidents
- INES Level 7 accidents


text:
انس و جن / شهریار
بار الاها سن بیزه وئر بو شیاطین دن نجات
اینسانین نسلین کسیب ، وئر اینسه بو جین دن نجات
بیزدن آنجاق بیر قالیرسا ، شیطان آرتیب مین دوغوب
هانسی رؤیا ده گؤروم من ، بیر تاپا مین دن نجات
بئش مین ایلدیر بو سلاطینه گرفتار اولموشوق
دین ده گلدی ، تاپمادیق بیز بو سلاطین دن نجات
بیر یالانچی دین ده اولموش شیطانین بیر مهره سی
دوغرو بیر دین وئر بیزه وئر بو یالان دین دن نجات
هر دعا شیطان ائدیر ، دنیا اونا آمین دئییر
قوی دعا قالسین ، بیزه سن وئر بو آمین دن نجات
ارسینی تندیرلرین گوشویلاریندا اویناییر
کیمدی بو گودوشلارا وئرسین بو ارسیندن نجات
یا کرم قیل ، کینلی شیطانین الیندن آل بیزی
یا کی شیطانین اؤزون وئر بیرجه بو کین دن نجات
اؤلدورور خلقی ، سورا ختمین توتوب یاسین اوخور
بار الاها خلقه وئر بو حوققا یاسین دن نجات
دینه قارشی ( بابکی – افشینی ) بیر دکان ائدیب
بارالاها دینه ، بو بابکدن ، افشین دن نجات
( ویس و رامین ) تک بیزی رسوای خاص و عام ائدیب
ویس ده اولساق ، بیزه یارب بو رامین دن نجات
شوروی دن ده نجات اومدوق کی بیر خئیر اولمادی
اولماسا چای صاندیقیندا قوی گله چین دن نجات
من تویوق تک ، اؤز نینیمده دوستاغام ایللر بویو
بیر خوروز یوللا تاپام من بلکی بو نین دن نجات
« شهریارین » دا عزیزیم بیر توتارلی آهی وار
دشمنی اهریمن اولسون ، تاپماز آهین دن نجات


text:
(6)
قورئان
الر كِتَابٌ أَنْزَلْنَاهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلَى صِرَاطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ ﴿۱﴾ (سورة إبراهیم)
ألیف، لام، را. بو، اینسانلارئ راببینین اۇنایئیلا قارانلئقلاردان آیدئنلئغا چئقارمان ایچین ایندیریلمیش بیر کیتابتئر. دائیما اۆستۆن اۇلانئن وە هر شەیی گۆزل یاپانئن یۇلونا. (ایبراهیم سورەسی؛ 1)
سیزین أن حایئرلئنئز، قورئانئ اؤگرنن وە اؤگرتنینیزدیر. (بوحاری وە أبو داوود)
دگرلی گنچلر،
هیچ قارانلئقتا قالدئنئز مئ؟ قارانلئق سیزی قوشاتئنجا گؤزلرینیز ایشە یاراماز اۇلور. یؤنۆنۆزۆ بولماقتا زۇرلانئرسئنئز. هر گۆن، بلکی یۆزلرجە کز گیریپ چئقتئغئنئز اۇدالار، کۇریدۇرلار عادتا آشئلماز أنگللرلە دۇلو بیر پارکورا دؤنر. نە یاپاجاغئنئزئ شاشئرئر، اؤیلەجە قالاقالئرسئنئز.
ایشتە دۆنیا تاریحیندە دە، اینسانلارئن چۇغونون نە یاپاجاقلارئنئ بیلمەدیگی بؤیلە دؤنملر اۇلموشتور. اینسانلار، أل یۇردامئیلا حارەکت أتمەیە چالئشان قارانلئقتاکی کیمسەلر گیبی اۇلموشلاردئر. تمیز ویجدانلئ اینسانلار، یارادئلئشتان بیلدیکلری گنل گچر دۇغرولارا اویاراق یاشامایا چالئشمئشلار، یینە دە أطرافلارئنداکی اۇلومسوزلوقلار قارشئسئندا اۇنلارا یۇل گؤسترەجک بیر رهبرە ایحتیاج دویموشلاردئر.
دگرلی گنچلر،
آللاە، اینسانئن یاراتئجئسئ اۇلدوغو ایچین، اۇنون بو ایحتیاجئنئ دا بیلیر. بو یۆزدن ایلک اینساندان گۆنۆمۆزە، اۇنلارا یۇل گؤسترەجک رهبرلر اۇلاراق ألچیلری آراجئلئغئیلا، ایلاهی کیتابلار گؤندرمیشتیر. ایشتە بو کیتابلارئن سۇنونجوسو قورئانئ کریمدیر. قورئانئ کریم، کندیسیندن اؤنجە گلن بۆتۆن کیتابلارئن تمل اؤگەلرینی دۇغرولامئش یاعنی “تاصدیق” أتمیشتیر. اۇ کیتابلارئن ایچیندەکی بیر قئسئم بویروق وە یاساقلارئ دا، اینسانلار ایچین داحا ایی اۇلانلارئیلا دگیشتیرمیشتیر. قورئانئن ایچیندەکی بویروق وە یاساقلار قئیامتە قادار گچرلی اۇلاجاقتئر.
پکی قورئان اینسانئ ناسئل قارانلئقلاردان آیدئنلئغا چئقارئر، هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ؟ قورئانئ کۆتۆبحانەمیزین أن یۆکسک رافئندا، سۆسلۆ قاپلار ایچیندە توتارساق یۇلوموزو آیدئنلاتابیلیر می؟ اۇنا چۇق دگر وردیگیمیز حالدە ألیمیزە آلمازساق یۇلوموزو آیدئنلاتابیلیر می؟ سادەجە عارابچاسئنئ اۇقویوپ، آنلامئنئ قاورامازساق یۇلوموزو آیدئنلاتابیلیر می؟ بؤیلە یاپارساق، فورقان سورەسی؛ 30-نجو آیتتە رسولوللاهئن قئیامت گۆنۆندە شیکایت أتتیگی کیشیلر گیبی قورئانئ کندیمیزدن اوزاق توتموش اۇلماز مئیئز؟
دۆشۆنسنیزە، قئیامت قۇپموش، مۆسلۆمانسئنئز وە رسولوللاە سیزدن شیکایت أدییۇر!
بو، نە آجئناسئ بیر دوروم!
دگرلی گنچلر،
ایشتە، سۇرو بو! قورئان، اینسانئ ناسئل قارانلئقلاردان آیدئنلئغا چئقاراجاق؟
قورئانئن رهبر اۇلدوغونو سؤیلەمەمیش مییدیک؟
یابانجئ بیر اۆلکەدە یۇلوموزو قایبەتمەمک ایچین ألینیزدەکی رهبرە ناسئل سئقئ سارئلئر وە سۆرکلی باشوورورسانئز، بو دۆنیادا دا قورئانا عاینن اؤیلە سارئلئپ، هر قۇنودا باشوورمالئسئنئز. قورئان یۇل آرقاداشئنئز اۇلمالئ. اۇنا اویدوغونوز سۆرەجە، یۇلونوزو آصلا قایبەتمزسینیز وە ساحتە یۇل گؤستریجیلرە قانمازسئنئز.
“قورئانئ سن آنلایامازسئن” یا دا “بنیم آنلاتتئغئم گیبی آنلاماق زۇرونداسئن” دیەنلر قۇنوسوندا دیققاتلی اۇلون! چۆنکۆ قورئان، کندی ایچیندە دە یازدئغئ گیبی “مۆبیندیر“، یاعنی “اینسانلارئن آنلایابیلەجگی قادار آچئق وە آنلاشئلئردئر“. ذاتن آللاە تعالا، هود سورەسی؛ 1-نجی آیتتە، قورئانئن آیتلرینین حۆکۆم بیلدیردیگینی وە بونلارئ کندیسینین آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلادئغئنئ بلیرتمیشتیر.
بونون سببینی ایسە، ایکینجی آیتتە بیلدیرمیشتیر:
الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿۱﴾ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿۲﴾ (سورة هود)
ألیف، لام، را. بو اؤیلە بیر کیتابتئر کی آیتلری هم موحکم قئلئنمئش هم دە دۇغرو قارارلار ورن وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاە طارافئندان آچئقلانمئشتئر. بؤیلە اۇلماسئ، آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایاسئنئز دییەدیر. بن دە اۇنون طارافئندان سیزە گؤندریلمیش اویارئجئ وە مۆژدەلەیجی کیشیییم. (هود سورەسی؛ 1-2)
دگرلی گنچلر،
بورادا “آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایاسئنئز دییە” ایفادەسی چۇق اؤنملیدیر. اینسانلار، تاریح بۇیونجا بیربیرلری اۆزریندە اۆستۆنلۆک قورما یارئشئنا گیرمیشلردیر. بو یارئشئ قازانماق ایچین دینی قوللانانلار اۇلموشتور. بو کیشیلر، آللاهئن سؤزلرینی “کندی هوالارئنا یاعنی آرزولارئنا گؤرە” یۇروملامئش، بو سؤزلری قوللاناراق دیگر اینسانلارا اۆستۆنلۆک قورمایا وە اۇنلاردان چئقار ساغلامایا چالئشمئشلاردئر.
آللاە، یۆجە کیتابئندا بیزی بو طارز کیشیلرە قارشئ اویارماقتادئر. بیز دە بو نەدنلە، قورئانا آیقئرئ هیچبیر یۇرومو دین اۇلاراق قابول أتمەملیییز. آیتین دوامئندا دا آنلاشئلدئغئ گیبی، رسولوللاە دا بۆتۆن حایاتئنئ، اینسانلارئ قورئانلا اویارئپ مۆژدەلەیەرک گچیرمیشتیر.
بوگۆن رسولوللاە آرامئزدا اۇلمادئغئنا گؤرە، قورئانا آیقئرئ یۇروملارئ آیئرت أدەبیلمک ایچین یینە قورئانا باشوورمالئیئز. قورئانئ عارابچاسئندان اۇقودوغوموز گیبی، آنلامئنئ دا تکرار تکرار وە حاتتا فارقلئ مئاللردن اۇقومالئیئز.
“سیزین أن حایئرلئلارئنئز، قورئانئ اؤگرنن وە اؤگرتنلرینیزدیر” حادیثینی، سادەجە عارابچا قورئان اۇقومایئ اؤگرنمک وە اؤگرتمک اۇلاراق دگیل، قورئانئن آنلامئنئ دا اؤگرنمک وە اؤگرتمک اۇلاراق آنلاماق شارطتئر، چۆنکۆ حادیثتە اؤگرنمە وە اؤگرتمە آنلامئندا گچن “عیلیم” کلیمەسی، بیر شەیی تۆم گرچکلیگییلە قاوراماق دەمکتیر.
دگرلی گنچلر،
قورئانئ اۇقویالئم، اؤگرنەلیم، اؤگرتەلیم وە سۆرکلی حایاتئمئزئن ایچیندە توتالئم. اومولور کی قورتولوشا أرریز.


text:
اوچونجو نؤعون یاخین قارشیلاشماسی
اوچونجو نؤعون یاخین قارشیلاشماسی (اینگیلیسجه: Close Encounters of the Third Kind, تورکیه تورکجهسی: Üçüncü Türden Yakınlaşmalar, فارسجا: برخورد نزدیک از نوع سوم) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی فرانسوا تروفو، ملیندا دیلون، تری قار، ریچارد درایفس جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین جان ویلیامز یارادیب. ۱۹۷۷ میلادی ایلینده ۸ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Close Encounters of the Third Kind (A). British Board of Film Classification (December 16, 1977). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2017-08-21. یوْخلانیلیبSeptember 16, 2016.
قارداش پروژهلرده اوچونجو نؤعون یاخین قارشیلاشماسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
`حازار` نتیجهلر
حابارلار [14]
- حازاریاقا یورتلاری نینگ یوُلباشچیلاری آشغاباتدا دوشوشدی
- شو گۆن حازاریاقا یورتلارینگ یوُلباشچیلاری آشغابات دا دوشوشیار
- آشغابات حازار کنفرانسینا یر ایه چیلیگینی ادر
- گۆندوُغار- گۆن باتار آراقاتناشیغی اۆچین ایلالاشیلدی
- حازاریاقا یورتلاری نینگ آلتینجی ماصلاحاتی تۆرکمنیستاندا گچیرلر
- تۆرکمنیستان بیلن تۆرکیأنینگ آراسیندا یۆک گأمیسی قاتنادیلار
- تۆرکمنیستان- آذربایجان آراسیندا اۆچ آیدا 1.4 میلیون تن یۆک قاتنادیلدی
- نظربایف حازار باراسینداقی ایلالاشیغا قۇل چکدی
- حازار دنگیزی نینگ حقوقی درجه سی حاقیندا کنوانسیون قابول ادیلدی
- حازاریاقاسی یورتلاری آق تاودا دوشوشیار
- تۆرکمنیستان دا "آمل- حازار ۲۰۱۸" حالقارا اتورالیسی گچیرلر
- الازیغ داقی حازار گؤلی سیاحاتچیلارینگ اوغرایان یری
- چارقلیدا ایکی یتگینجِک اۇغلان دنگیزده بۇغولدی
- آذربایجان دان نبیت پاجیغاسی


text:
مارکو پارولو
مارکو پارولو (اینگیلیسجه: Marco Parolo) (دوْغوم:۲۵ ژانویهٔ ۱۹۸۵ (۳۷ یاش) قالاراته) بیر فوتبالیست. لاتزیو فوتبال کولوبو و ایتالیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. یورو ۲۰۱۶ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مارکو پارولو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ایتالیا فوتبولچیلاری
- کومو کولوبونون اویونچولاری
- پیستویزه کولوبونون اویونچولاری
- هلاس ورونا کولوبونون اویونچولاری
- چزنا کولوبونون اویونچولاری
- پارما کولوبونون اویونچولاری
- لاتزیو کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری


text:
موغانا چوخلو قار یاغماسادا، قیشین بعضی گونلری چوخ سیزاقلی کئچیر. قارین ایلک گونو اورهک اوخشایان اولور. قار آز یاغدیقدا، هامینین خوشونا گلیر؛ چوخلاری قاپ- باجایا تؤکولرک، قار توپو اویونو، سویروشمک و یا قار آدامی دوزلتمکله مشغول اولورلار. دوننکی قارین کئفین یاشاساقدا، بوگون سیزاقدان چؤله چیخمالی دئییلدی. کوچهده نوودانلاردان و داملارین اوستوندن اوزون-اوزون بوزلار ساللانیردی. سویوق کولکلر آدامین اوزونو قامچیلاییردی. بوزلارین اوستونده یورودوکده، بودرویوب ییخلماق قورخوسو دا واریدی. بوگون قالین گئیینسم ده سویوقدان ایچیمه گیرمیشدیم. جئبیم چؤلدن ده سویوقایدی. اللریمی تئز- تئز آغزیمدا اووخالاییب، قوینومدا گیزلهدیردیم. بوزوشوب گودهلمیشدیم. کناردان باخان منی، بئلی بوکولموش قوجا ساناردی. سئرچهلردن، سیغیرچینلاردان خبر یوخ ایدی. بو هاوادا ایتی ده ویرسان یوواسیندان چیخماز مثلی. گئتمهلیدیم. آیاغیمین آلتیندا قارین قابیرغالارینین و سوموکلرینین سانکی سینمیش سسینی ائشیدیردیم. قارین ازیلمهییندن سئونجک دئییلدیم. سسی، اعتراض کیمی قبول ائدیردیم. من بیلیردیم کی اونون حاقلارینی تاپدالاییرام. هئچ کیمسه بونا راضی اولا بیلمز بیریسینین حاقلارینی آیاق آلتیندا قویسون. هر گون مکتبده، تئلویزیوندا، اینترنتده و چوخ یئرلرده حاقلارین قورونماسیندان سؤز ائشیدیردیم. حتی بونا گؤرا نئچه- نئچه تشکیلاتلار، سندیکالار، قوروپلار یارانیب. فهلهلرین، قادینلارین، انسانلارین و باشقا- باشقا قوروپلارین حاقلارینی قورویورلار. حئیوانلارین، طبیعتین و حتی دونیانین دا اؤزونه گؤرا حاق- حقوقی اولاراق، دونیا سویهسینده کئشیکچیلری وارمیش.
هاوا یاواش یاواش قارالماقا باشلامیشدی. کوچه نین باشیندان آغزی آشاغا بیر کیشی گلیردی، بؤرکو دوز بوغازیناجان چکمیشدی، گؤزلری چتین گؤرسه نیردی، عمیم جواد ایدی، قارا بیر پالتو ائینینده، یئکه بیر پالید آغاجی الینده و کولکلردن سوورولموش قاردان، دونموش اوستو باشی، کوچه یه اوزانمیش قونشو ایشیغینین آلتیندا آغ مونجوق کیمی پاریلداییردی. منی گؤرجک دئدی.
– آی بالا بو قیاماتدا هارا گئدیرسن؟ قاییت بو یولدان، هاوالار چوخ سویوخدو. یا دونارسان، یادا سنی قورت قوش یئیر.
– سنه قوربان عمی جان، چوخ اوزاغا گئتمیرم. تئز قاییداجام.
کیشییه سؤز وئرمیشدیم. بیرده منیم بیرینجی دفعم دئییلدی. اونلارین تندیرخاناسینین آرخاسیندا آنبار واریدی. بو گونلر چتین آغلیم کسیردی کی بو سویوقدا چؤرک پیشیرسینلر. آنبارین ایچینده آدامدان سونرا هر نه تاپماق اولاردی. دمیر پارالاری، اوت، سامان، آیری- آیری چوواللار، قوروتماغا گؤیدن آسیلان ساریمساق و سوغان گؤزه چارپیردی. همیشه کی کیمی یئرینی بیلیردیم. کیمسه گؤرمهدن قاپینی آچیب کئچدیم ایچهری. اودون اوجاغی یانیردی، اوجاغی تزه یاندیرمیشدی. ایچری توستولو و نئفت قوخویوردو. کیچیک بیر چارپایینین اوستونده آغ کاپشئنلی و قالین قارا پوتونلو ،کریم، بیر کیتابدان شعیر اوخویوردو:
او قدری ناله ائتدیم کی قیزاردی لاله تک باغریم
باخیب اؤز دؤورهمه گؤردوم قرنفیل، یاسمن یاندی
قونوب آسوده داملاردا، اؤتور هئیبتله بایقوشلار
الینده حقی بایراق ائیلهین، دوز یول گئدن یاندی.
منی گؤرجک قالخدی آیاغا. چیناقلاریمدان یاپیشدی. سیلکهلهدی و گولومسهیرک دئدی:
– اده سن یئکه بیر ایگیدسن، بئله سویوقلاردان نه قورخوبسان؟ ائله بوزوشوبسن، دئدیم بلکه بؤیوک بابام گلدی. یولچو یولدا گرک.
باخیشلاری و گولومسهمسی، سویوقو بوتونلکله یادیمدان چیخارتدی. اؤزو تک باشینا بیر یئره باخاندا، چوخ جیددی باخیردی. منیمله دانیشاندا گؤزلرینین ایچی گولوردو. باخیشلاریندان گونشی و گولوشلریندن باهاری تجسوم ائدیردیم. هر بیر کلمهسی ایچیمده اومید دوغوروردو. من اونا اینانیردیم.
– یامان یوبانمیشیق داداش. بو گون ایشیمیز چوخدو. بورا باخ بو کره دوز ایکی تلیس وار. هامی ائودهدیر. کیمسه چؤله چیخماز. فورصتدن استفاده ائدیب بونلاری پایلایاق. بئش- بئش، اون- اون آت تلیسه. دوستلارین آدینی دا اوستونه یازمیشام. سن آشاغا طرفه پایلا، من ده یوخاری طرفه.
تلهسه- تلهسه بیر-بیریمیزدن آیریلدیق. هر دوستون قاپیسین دؤیدوکده اورهییم یئرینده قالمیردی. گوپ- گوپ سسینی آیاقلاریمین تاپبیلتیسیندان داها یاخشی ائشیدیردیم. بیرینجیسی، سئوینجدن. ایکینجیسی کیمین قاپییا چیخماغیندان نیگران ایدیم. ایکی ساعات چکمهدی قاپی- قاپی دولاشاراق، ایشیمی بیتیرمیشدیم. یئنیدن صاباح ناهاردان سونرایا قرارلانمیشدیق. گئجهنی سئوینجله سحره یئتیردیم. قراریمیزا تلهسیردیم. قاپییا چیخدیقجا نه سویوقلوق حیس ائدیردیم، نه ده نیگرانچیلیق. ائلکتیریک سیملرده و آغاجلارین لوت بوداقلاریندا سئرچهلرین و سیغیرچینلارین رقصینی گؤروردوم. اوستهلیک ایکی قوش گؤورچین ده قورولداشا- قورولداشا، چالیشیردیلار آنامین تویوقلارینا سپدییی دنلره یاخینلاشسینلار. قرار واختی گلیب چاتمیشدی. کوچهلری، دؤنگهلری، دوننکی بوزلوقلاری نئجه قاچا- قاچا آتلامیشدیم اؤزوم ده بیلمهدیم. تندیرخانایا یاخینلاشاندا، قیچلاریم قاچماقدان دوردو. بیرآز یئریدیم. داها یئرییه بیلمیردیم. اؤزومه دالدا بیر یئر آختاردیم و کناردان قیچلاریمین گوجونو گؤزلریمه وئردیم. باخدیم…باخدیم؛ داها چوح دقیق باخا بیلمهدیم. اللریمی گؤزلریمه چکهرک، گؤردوکلریمی خاطیرلادیم. تندیر یانیردی، یانیندا ایکی نفر، انبارداکی تلیسلرین ایچیندهکیلرین، بیر به بیر تندیرین ایچینه آتیردیلار. بیر نفرده یئرده اوزانمیشدی. موغانین سیزاقی یئنیدن باشلامیشدی. آیاقلاریم دونوب، دیشلریمین بیر-بیرینه دهیمهگینین سسینی دایاندیرا بیلمیردیم. اورهییمین سسینی ائشیده بیلمیردیم. پیس بیر یئل اسیردی. تندیردن قوزانان بیر پارچانی، کولک اؤنومه آتمیشدی. ترپنه بیلمیردیم. آنجاق یاخشی باخا بیلیردیم. آلا یانیق بیر شئیین اوسته یاریمچیق بیر یازی اوخویا بیلیردیم.
…….. ناله ائتدیم …قیزاردی ……. باغریم
……………………….. قرنفیل، یاسمن یاندی
……………………. اوتور …………. بایقوشلار
…… حقی ……….. دوز یول گئدن یاندی
موغانا چوخلو قار یاغماسادا، قیشین بعضی گونلری چوخ سیزاقلی کئچیر. قارین ایلک گونو اورهک اوخشایان اولور. قار آز یاغدیقدا، هامینین خوشونا گلیر؛ چوخلاری قاپ- باجایا تؤکولرک، قار توپو اویونو، سویروشمک و یا قار آدامی دوزلتمکله مشغول اولورلار. دوننکی قارین کئفین یاشاساقدا، بوگون سیزاقدان چؤله چیخمالی دئییلدی. کوچهده نوودانلاردان و داملارین اوستوندن اوزون-اوزون بوزلار ساللانیردی. سویوق کولکلر آدامین اوزونو قامچیلاییردی. بوزلارین اوستونده یورودوکده، بودرویوب ییخلماق قورخوسو دا واریدی. بوگون قالین گئیینسم ده سویوقدان ایچیمه گیرمیشدیم. جئبیم چؤلدن ده سویوقایدی. اللریمی تئز- تئز آغزیمدا اووخالاییب، قوینومدا گیزلهدیردیم. بوزوشوب گودهلمیشدیم. کناردان باخان منی، بئلی بوکولموش قوجا ساناردی. سئرچهلردن، سیغیرچینلاردان خبر یوخ ایدی. بو هاوادا ایتی ده ویرسان یوواسیندان چیخماز مثلی. گئتمهلیدیم. آیاغیمین آلتیندا قارین قابیرغالارینین و سوموکلرینین سانکی سینمیش سسینی ائشیدیردیم. قارین ازیلمهییندن سئونجک دئییلدیم. سسی، اعتراض کیمی قبول ائدیردیم. من بیلیردیم کی اونون حاقلارینی تاپدالاییرام. هئچ کیمسه بونا راضی اولا بیلمز بیریسینین حاقلارینی آیاق آلتیندا قویسون. هر گون مکتبده، تئلویزیوندا، اینترنتده و چوخ یئرلرده حاقلارین قورونماسیندان سؤز ائشیدیردیم. حتی بونا گؤرا نئچه- نئچه تشکیلاتلار، سندیکالار، قوروپلار یارانیب. فهلهلرین، قادینلارین، انسانلارین و باشقا- باشقا قوروپلارین حاقلارینی قورویورلار. حئیوانلارین، طبیعتین و حتی دونیانین دا اؤزونه گؤرا حاق- حقوقی اولاراق، دونیا سویهسینده کئشیکچیلری وارمیش.


text:
حیطین بیر گوشهسینده قهوه رنگدهکی قویون مؤحکم بیر ایپله دیوار دیبینه باغلانمیشدی. طالعیندن خبرسیز بئچارا قویون، قاباغینا تؤکولموش یونجادان یئییردی. معصوم باخیشلاریلا دا هردن بیر باشینی قالخیزیب اطرافا باخیب ملهییردی.
او گون حیطده عجایب بیر جوشغو و حرکت واریدی. هر کس اؤز ایشیله مشقولیدی. نابات ننه پنجرهنین یانینداکی تندیرین باشیندایدی. کریم، من و بهرام سیرا اوستونده چکیش بکیش ائلهییردیک.
بهرام، «ایندی سیرا منیمدی» دئدی و بیر دسته یونجانی اوراغین آلتینا اؤتوردو.
اوجا بویلو عوض بابا اوستوموزه بیر دئییندی و سونرا اوراغین دستهسینی آشاغی ائندیردی. رحمتلیک بؤیوک بابامیز ائله دئیینگن بیر قوجایدی. مهربانیدی، آمما تئزـ تئز حیرصلنردی. حیرص دوزو دا آرتسایدی بیرـ ایکی یامان یاووز ائشیتمهیی اوندان گؤزلهملیدیک.
ائوین گیریش قاپیسی یانیندا کیچیک بیر باققال توکانی واریدی. چوخ شئی ساتمازدی، بیسکیویت، شیرنی، دوز، قند، فاب و ریکا، هامیسی بو قدهر. دئیردی: «محمد بالام! گئت قوربان عمیدن منه بیر دنه ایشملی آل. ساریسینی آل، قره آلما ها آماندی!»
نئچه بینا اوزاقلیقدا قوربان عمینین توکانینا گئدردیم و «بابام ایشملی ایستیر» دئیردیم. او دا سوروشاردی: «کانادا یوخسا کوکا؟»
عوض بابا عؤمرونون سونونا قدهر هئچ کوکاکولا و کانادا آدلارینی اؤیرنمهدی. کئشکه بیز ده اؤیرنمهسئیدیک کؤکوندن. حیاتیمیزدا چوخلو بوش شیئلر اؤیرندیک، زهر کیمی شئیلر، هئچ ده ایشه یارامایان او اوجوز شئیلر، و اؤیرندیکجه، بیر او قدهر ده دیرلریمیزی قوربان ائتدیک، طالعیمیزدن خبرسیز بئچارا بیزلر.
اوراغین خیرچ – خیرچ دوغراما سسی، قویونون ملهمسی، بیز اوشاقلارین قیشقیر- باغیریشی، نابات ننهنین تندیر باشیندا اؤزـ اؤزونه اوخویوب میزیلداماسی و بابانین سورهکلی دئیینمهلری، حیطده یوکسک سسلی بیر سیمفونی یاراتمیشدی. سانیرام او سسلری موللاحسن کوچهسینده هامی ائشیدیردی. یقین او سیمفونینین سسی، کوچهده داها دا ایرهلیلهییب و چای ایچینده دلیخانیمین قولاغینا بئله چاتیردی.
دلیخانیم آریق، جیلاز بیر خانیمیدی. گوللو -گوللو چادیراسینین ایکی اوجونو بوینونون آرخاسیندا دویونلهییب باغلاردی و چوخ زامان چای ایچینده گزردی. دلیخانیمین هئچ کیمسهیه آزاری کئچمزایدی، آمما ندنسه بیز اوشاقلار اوندان یامان قورخاردیق. اوزونده درین بیر کدر واریدی. گؤزلریندن غم یاغاردی. بلکهده او بیزیم گلهجهییمیزدن نیگرانیدی. دلیخانیم آخشام چاغی یازیق قویونون باشی کسیلهجهییندن خبری واریدی. هر زمان عصبلی بیر خانیمیدی، او بیلیردی گئت ـ گئده چوخ شئیلریمیز قوربان اولاجاق.
کانادادرای شیشهسینی وئرردیم بابایا، او دا منه ان سئودیگیمدن، بیر دنه کاکوولو بالیق شیرنیسی وئرردی. او بالیق شیرنیلری چینهییب ده اصلا تئز یئمزدیم. ائوه یئتیشنه قدهر آغزیمدا ساخلاردیم و کاکوونون دادینی چیخارداردیم. او بالیقلار یاواش- یاواش اریییب و گونون اورتاسیندا کوچهنین باشینا گئدردیلر؛ دلیخانیمدان گیزلی چای ایچینی رد اولاردیلار و قوروچایا دوشوب اوزمک اوچون جان آتاردیلار. دلیخانیم اونلاری گؤرونجه دئیردی:
– قوربانیز اولوم، اورا گیرمهیین. او چای قورویاجاق. چایین جوشغولو سسی باتاجاق. نابات ننهنین تندیری سؤنهجک، خیطاب یئمهگینین نه اولدوغو آرتیق اونودولاجاق.
نابات ننه خیطابلاری پیشیریردی و بیرـ بیر آلمینیوم مئژمهیینین ایچینه دوزوردو. تندیردن چیخان چؤرک قوخوسو، پیشمیش تره اییسی هامینی مست ائلهییب کئفلندیرمیشدی. و…
بیردن، کریمین قیشقیریق سسی هر کسی اویاندیردی. ساغ الیندن قان آخیردی. اورتا بارماغینین یاریسی کردیده دوغرانمیش یونجالارین ایچیندهایدی.
حسن داییمین خانیمیسی گوهرین «یاحسین!» سسی حیطده کی بوتون سسلری باسدیردی. اونون نالهسیندن قویونون ملهمه سسی بئله ائشیدیلمیردی، یئره دوشن بارماق تیکهسینی گؤتوروب کسیلن بارماغین اوجونا سیخیشدیردی. بلکه ده اومید ائدیردی تکراردان یاپیشسین او کسیلن بارماق…
دلی خانیم کاکوولو بالیقلارا دئدی:
– دایی خانیمی گوهرین نالهلرینی دینلهیین. قوربان ائتدیینیز بارماقلار بیرداها یاپیشمازلار. قاییدین قالان بارماقلارا صاحاب چیخین!
حیطین بیر گوشهسینده قهوه رنگدهکی قویون مؤحکم بیر ایپله دیوار دیبینه باغلانمیشدی. طالعیندن خبرسیز بئچارا قویون، قاباغینا تؤکولموش یونجادان یئییردی. معصوم باخیشلاریلا دا هردن بیر باشینی قالخیزیب اطرافا باخیب ملهییردی.


text:
تورکیه نینگ ازمیر ولایتیده یوزلب قاچقین قوتقریب آلیندی
بولردن بیر قطاری نینگ یونان کوچلری تامانیدن هیده ب یوباریلگن لیگی بیلدیریلدی
تورکیه نینگ ازمیر ولایتی اورله تومنی دینگیز ساحه سیده قیرغاق خوفسیزلیک کوچ لری یونان تامانیدن تورکیه حدود لری گه هیده ب یوباریلگن 146 نفر قاچاق مهاجرنی قوتقریب آلدی.
قیرغاق خوفسیزلیک قومندانلیگی تامانیدن بیریلگن بیاناتده، اورله تومنی دینگیز ساحه سیده قوتقروو عملیاتی اویوشتیریلگن لیگی بیلدیریلدی.
دینگیز ساحه سیده گی پلاستیک قَییقده یونان کوچلری تامانیدن هیده ی یوباریلگن لیگی تثبیت ایتیلگن 44 نفر قاچقین بیلن پلاستیک قَییغی بوزیلیب قالگن 52 ته قاچقین نینگ قوتقریب آلینگن لیگی معلوم قیلیندی.
چیلگه قیشلاغیده یاردم سوره گن 3 ته قاچقین و اوزون آداده بند بولیب قالگن لیکلری تثبیت ایتیلگن 47 ته قاچقین قیرغاق خوفسیزلیک کوچلری نینگ تیک اوچری آرقه لی قوتقریب آلیندی.
اوشبو قاچقینلر رسمی ایشلری نینگ آرتیدن ازمیر ولایتی قاچقینلر اداره سی گه تاپشیریلگن لیگی معلوم قیلیندی.
علاقه لی ینگی لیکلر
تورکیه قوراللی کوچلری تامانیدن بیر قطار تروریست جنگری تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیریلدی
اوشبو تروریست جنگریلر تورکیه و عراقده تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیریلدی


text:
`سونامی` نتیجهلر
خبرلر [19]
- آوروپادا اومیکرون سونامیسی
- مکزیکده ۷ بؤیوکلویونده زلزله
- آلاسکادا ۸،۲ بؤیوکلوگونده زلزله
- پاناما-دا 6،9 شدتینده زلزله اولوب
- امریکانین آلاسکا ایالتی اوچون زلزلهدن سونرا سونامی خبردارلیغی ائدیلیب
- اندونزیا-دا گوجلو زلزه باش وئریب
- ۶،۸ بؤیوکلویونده زلزله
- اندونزیده سونامی: 168 نفر اؤلو، 745 نفر یارالی
- اولؤ ساییسی ۲ مینی گئچدی
- اندونزی-ده زلزله و سونامی نتیجهسینده اؤلنلرین سایی آرتیر
- جسدلر ساحله وورمایا باشلادی
- اندونزی –ده زلزله ده اولن لرین سایی 1558 نفره چاتیب
- اؤلو ساییسی ۱۴۰۰ نفری گئچدی
- اندونزی'نین سولاوسی آداسیندا اؤلو ساییسی832یه یوکسلیب
- قوروخونج زلزلهده اؤلو ساییسی آرتیر
- سونامی فاجعهسینین یاشاندیغی شهرده زلزله
- اندونزی-ده زلزله باش وئریب
- 8 بؤیوکلوگونده زلزله
- 24 اؤلکهنین قاتیلیمی ایله "IOWave16" آدی سونامی مانوری ائدیلدی


text:
سئرچه و داغ سیچانی
انصار قرهداغی
باهارین سون نفسییله وداعلاشیردی دوغما طبیعت. منه ائله گلیردی کی داغلارین کیرپیکلری یاشالمیش، آنجاق دوماندان ساغیلان سیرریلی نارین داملالارا شئح دئییردیلر.
کهر آتین یال – قویروغونون توکونو بیر کلک ایله توپ- توپ سیخیلمیش، آلچاق بوی قوجا آلچا کولونون چئورهسینه کیم کسیب سپهلهدیسی، زامانی ایله بللی دئییل ایدی.
زامانلارین گئدیشاتیندا اسن یئللر کهر آتین کسیلن ساچلاریندان دوگونلو – دوگونلو جلهلر هؤرموشدو.
بیر داغ سیچانی ائوینی – یوواسینی همان توکلرین جلهلی اورتالیغیندا امین – آمان یاپمیشدی، بو ایش اونون اوچون هر اطرافلی قازانیردی؛ او توکلرله ائو – ائشیگینی مبلمان قیلمیشدی تا کی کؤرپه بالالاری صاباحلارینا دینج – دینج گؤز آچسینلار، بیرده کی قان- قادالی قیرقیلار و ستم دیمدیکلی سئرچهلر اونون کؤرپه بالالارینی حیات اوفوقوندا هلاک قیلماسینلار.
داغ سیچانی یئنیجه بالالامیشدیر، اونون لوم- لوت بالالارینین گؤزلری هله آچیلمامیشدیر.
او داغ سیچانی هانسی بیر سئودا و هوسله بالالارینا سود وئردیسی منیم حسلریمدن داها اوزاق و غریب اولا بیلیردی.
کیلکهمیش توم- توپ قوجا آلچا کولونون باغرینا ائله دوغما – دوغما سیخینمیشدیر کی فصیللرین شاختالی کولهیلری اونون جانینا آجی نئشتر یئریده بیلمیردی.
همن او آلچا کولو کلکین باغرینا کولکلر الیندهن سییخیلمیش و سئرچه آلچا کولوندا یووا قورموش. آلچا کولونون نارین بوداقلاری و تیکانلاری ائله کیپ-کیپ کیپهلمیشدی کی، هئچ بیر قیرقی و هئچ چالیجی ایلان او سئرچهنین یوواسینا یول تاپا بیلمیردی.
سئرچهنین بالالاری یئنیجه یومورتادان چیخمیشدیلار، بلکهده سیچانین بالالارییلا بیر گونده حیات قوخوسونو آلاراق دونیایا گلمیشدیرلر، آخی اونلاردا لوم- لوت اولاراق کؤینکسیزایدیلر و گؤزلری هله آچیلمامیشدی.
او سئرچه هاردانسا بالالارینا یئمک داشییردی، او هر دؤنه کی آغزیندا خوخولجان یا هابئله قورد و… یله یوواسینین سقفینه قونوردو، اونون بالالارینین هر بئشیده لوت بویونلارینی یوخاری اوزاداراق آغیزلارینی گئن – گئن آچیردیلار تا کی آنالاری اونلارا سود یوخ، بلکه یوموشاق – یوموشاق یئمکلردن یئدیرتسین.
آنا سئرچه یئمک داشیماقدان یورولموردو؛ او، قونشولوق حؤرمتینی قورومادان سیچانین یوواسینا گؤزلرینی ائله زیللهدی و تیکدی کی یازیق سیچانین اورهیی اوزولدو. آنا سئرچه بیر باش قیلینجینی یازیق سیچانین اهل – عیالینین اوستونه چکهرک ، اونون یوواسینا هیجوم قیلدی!.
آنا سیچان یوواسینین آغزیندا آغزینی گؤیه دوغرو آچیب – یوما، اورهیی قورخا – قورخا بالالارینین پرستارلیغینا دؤنوبن اونلاری قوینونون سقفی آلتینا آلدی!.
آنا سئرچه سیچانین یوواسینین آغزیندا چیغیر – چیغیر چیرپینیردی کی، اونون آیاغینین بیریسی جلهیه گئچدی!… اولسون کی قاناتلاری آزاد و سربست ایدی، آنجاق آیاق باغلی اولورسا آزاد قانات اوچا بیلمز.
آنا سئرچه قصدیندن دؤنه، قورتولوشونا جهد قیلدی؛ هارایلارینی آسمانلارا بوراخدی.
او هر دؤنه چیغیردیقجا بالالاری یئمک قصدی ایله آغیزلارینی گؤیه آچیردیلار !… آنجاق آتالار دئمیشکن: «گئچی جان هاییندا، قصابین کؤنلو پی آختاریر».
سئرچه اؤز جانینین هاییندایدیر، دویغولارا ائله سیزیردی کی آنا سئرچه پام- پاک بالالارینی اونوتموش اولسون.
آنا سئرچه بلکه آنا سیچانا یالواریردی کی کؤرپه بالالارینا خاطیر اونو او تهلکهدن قورتارسین!.
قورخولار آنا سئرچهنی اطرافلی قرارلاییردی…؛ بیر بوز ایلان کلهیین جیریغیندان باشینی قووزایاراق آنا سئرچهنین شیکارینا اندیشهلهنیردی، بیر چالیجی قیرقی ایسه گؤی اوزره دولاناراق آنا سئرچهنین سسلرینه هدفلرینی گئدیردی.
قیرقی گؤی اوزوندن، ایلان ایسه یئردن آنا سئرچهیه هیجوم قرارینا گلیردیلر؛ آنا سیچان قیرقی ایله ایلاندان خبرسیز سئرچهنی یان قیلماق قرارینا دورموشدو؛ جلهلری کسگین دیشلری ایله چئینهییب بیر- بیر آچیردی، اولسون کی آنا سئرچه ایلانلا قیرقیدان قورخوردو، آنجاق آنا سیچان اونلارین هر اوچوندن قورخوردو، امما او ایکی دوشماندان خبرسیزایدی!…
آنا سیچان جانینا ال قاتیب آنا سئرچهنین آیاغینا باغلی اولان جلهنی چئینهییب آچاراق اونو قادا – بلادان قورتاردی!….
آنا سئرچه قورتوراراق اوچوب گئتدی یوواسینین سرچینینه قونوب دینجلدی. آنا سیچان ایسه یوواسینا دؤنوب – دؤنمویه، ایلانین زهرلی دیشلرینین اورتاسیندا سیخیلیب جان وئردی….!
آنا سئرچه هئچده اونون یاردیمی قرارینا قانات چالمادی…! او بلکه اؤز خیلاصلیی سئوینجینه دینج – دینج نفسلرینی دردی.
آنا سیچان جانینی بالالارینا قوربان وئرمیشدی. زامان دورمادان اؤز یولونو توتوب گئدیردی؛ ایلان گؤی اوزره قانادلانان قارانقوشو دویاراق اؤز یوواسینا دؤنموشدو، قیرقی پروازلارینی اوزاقلارا آپارمیشدی. قالمیشدی سیچانین یئتیم بالالاری، بیرده کی بالالی سئرچه….!
آنا سیچانین یوواسینین اطرافیندا اولان جلهلرین دوگونو آچیلمیشدی. سئرچهنین دویغولاری ایله نفسی اورتالیغیندا بیر ظفر و بیر خطر طوفانلانیردی؛ آنا سئرچه داها سسسیزجهسینه سیچانین یوواسینا دؤنه، هئچ بیر قوروق ایله قارشی- قارشی اولمادان سیچانین یئتیم بالالارینی دیمدیگینه آلاراق اؤز بالالارینین آج قورساغی اوچون اونلارین حیاتینا سون بیتیردی….!!! آتالار دئمیشکن«قاری دوشمان دوست اولماز».
بلکهده اوچونجو دوشمان آناسیچانین ارینی داغین بیر بوجاغیندا هلاک قیلاجاق….!