text:
ترجمه کتاب پیدایش به زبان آذری
دوستانی در جمهوری آذربایجان ترجمه مطالب سایت را به زبان آذری خواسته بودند. از آنجا که در آن خطه هیچ منبعی در شناخت کامل بهائیت وجود نداشت ترجمه جزوات و مقالات در دستور قرار گرفت.اکنون به همه آذری زبانان عزیز مژده می دهیم ترجمه اولین کتاب از این سری یعنی کتاب “پیدایش” به پایان رسیده و در همین جا می توانید آن را مطالعه فرمائید یا دانلود نمائید.این ترجمه به دو رسم الخط تورانی وتورانیش (عربی و لاتین) انجام شده که این رسم الخط عربی است:
ایچینده کیلر:
مقدمه
شیخیّه
باب آیامالی، میرزه علی محمد
بابیّه
رَمزلی سیما
فیتنه یایغینلاشیر
توبه نامه، ابدی اوزوقارالیق
اوغورسوز عاقبت
بهاءالله آیامالی، میرزه حسینعلی نوری مازندرانی
روس دؤلتی نین امانتی
فرقه سل ساواشلار
اختلافلارین باشلانیشی
فرقه سل ساواشلار، افشا ائتمه لرین باشلانیشی
میرزه حسینعلی نین ایشی نین سونو
عبدالبهاء آیامالی، عباس افندی
یابانجی سئوه ر
شوقی افندی
باهاییچیلیقدا پارچالانمالار
سون
ایضاحلار و قایناقلار
گیریش
بیر قورتاریجی نین گلمه سینه اینانمانین کئچمیشی چوخ اوزاق زامانلارا قاییدیر. پئیغمبرلر تاریخی نین ایلک گونلریندن بری، موشتولوق وئریلمیشدیر کی، دونیا سویّه سینده توحید و عدالت عمومی لشه جک؛ مقدسلر مقدسی و مُدرکلر مُدرکی نین الی ایله بیر دونیاسل حکومت قورولاراق بوتون انسانلار ظلم الیندن قورتولاجاقلار ! تمام پئیغمبرلرین اؤیره تیم و تاپشیریقلاریندا بونلار اَن اؤنملی موضوعلاردان اولموشدور. بئله بیر اینام و دوشونجه ایله دوشمنچیلیک ائتمه نین کئچمیشی ایسه، ” مقدس مهدویت مرامی “- نا اینانمانین کئچمیشی ایله برابر اولموشدور. عزیز اسلام پئیغمبری، اؤز برکتلی یاشاییشی دؤرونده، بیر مقدس وارلیغی تانیتدیرمیشدیر کی، اونون ال ایله بیر ” واحد دونیاسل حکومت قورولاجاق”، ” قارانلیقلار، ظلم و ظلمت محو اولاجاق” و “یئر اوٍزو عدالت و عدالتچیلیک له دولاجاق” دیر! بو تانیتدیرمادا او حضرت تأکید ائتمیشدیلر کی، انسانلارین قورتاریجیسی و ملتلرین گؤزله دیگی موعود اولان، مهدیعج حضرتلری، همان شیعه لرین اون ایکینجی ایمامی، علی علیه السلام حضرتلری نین اون بیرینجی اؤولادی و ایمام حسین علیه السلام حضرتلرین نین دوققوزونجو اؤولادی دیر. بو تانیتدیرمانین آردینجا، او اسکی دوشمنچیلیک، داها قاباریق بیر شکیلده اوٍزه چیخدی.
بو یازی قیسا اولدوغو اوچون، او دوشمنچیلیگین گئچمیشی نی و کؤکونو آراشدیرمادان واز گئچیریک. یالنیز بونا قناعت ائدیریک کی، تخمیناً ۱۶۰ ایل اؤنجه دن بری مهدویته، حجت بن الحسن العسکری علیه السلام حضرتلری نین قائم لیگینه و اونون وعده وئریلمیش موعود اولدوغونا اینانما ایله ضدّیتی، باهاییچیلیق آدلی آزغین بیر فرقه، تمثیل ائدیر.
ایندی بورادا او فرقه نین نئجه یارانماسینی ییغجام اولاراق آراشدیریریق.
شیخیّه
هجری- قمری اون اوچونجو عصرین اوّللرینده شیخ احمد آدلی بیر شخص اؤز گیزلی- آشکار ادّعالاریندا ایمام زامان علیه السلام ایله ایلگیده اولدوغونو ایره لی سورموشدو. بو ادّعالار اساسیندا بیر فرقه یاراندی کی سونرالار اونون آدینا باغلی اولاراق شیخیّه آدلاندی. شیخ احمد اؤلندن سونرا اونون یئرینده اوتوران سید کاظم رشتی، شیخ احمدین ادّعالارینین بویاسینی آرتیریب قاتیلاشدیراراق؛ شیخیّه فرقه سی داها آرتیق جدّیلشدی و شیعه لرین بیرسیراسینی اؤز چئوره سینه توپلادی.
سونو اوغورسوز اولان ایران- روس ساواشلاریندا ( ۱۸۲۷ – ۱۸۱۳ ) ایران یئنیلیب سینیغا چیخدی. آغیر و ثمره سیز ساواشلار گرگینلیک و اویقونسوز دوروما سبب اولاراق جمعیتده اومیدسیزلیک یاراتدی. جماعتین بیر سیراسی نین شیخیّه فرقه سینه قوشولماسی نین اساس علتی ایسه، خَلقده اولان بو اومیدسیزلیک ایدی. ایمام زامانی خاطیرلاماق- کی خَلقده آرزو و اومیدلی روحیه سینین یارانماسیندا بؤیوک تأثیرلی بیر فاکتور ایدی- سبب اولدو بیر سیرا تئز اینانان ساده لؤح، اونلارین ایمام زامانلا علاقه ده اولما ادّعالارینی قبول ائتسینلر. بئله لیک له ده شیخیّه نین بازاری قیزیشدی.
شیخیّه چیلر اؤزلرینی شیعه بیلیردیلر و بیلیرلر. و اسلام پئیغمبری نین – صلی الله و علیه و آله – خاتملیگینه و حجت بن الحسن العسکری علیه السلامین قائم لیگینه کامل اینام – اعتقادلاری وار ایدی و وارلاری.۱ آنجاق بونونلا بئله بیلمه دن و ایسته مه دن بابیّه فرقه سینین یارانماسینا سبب اولدورلارکی, ایراندا بؤیوک بیر فیتنه نین تؤره نمه سینین منشأیی اولدو.
باب آیامالی میرزه علی محمد
باب ( عربجه ده قاپی) آیاماسی ایله تانینمیش میرزه علی محمد، هجری- قمری ۱۲۳۵- جی ایلده شیرازدا دونیایا گؤز آچدی. آتاسی میرزه رضا بزاز- ی اوشاق ایکن اَلدن وئردی. آناسی فاطمه بگیم، دایی سینین حمایه سی ایله اونو بؤیوده رک بئش یاشلیغیندا مکتبخانایا گؤنده ردی. او درسلرین مقدماتینی ( ایلکین درسلری ) مکتبخانا ملاسی نین یانیندا – کی شیخیّه چیلردن ایدی- اوخودو. اؤز اعترافلارینا گؤره مکتبخانادا دؤیولورموش؛ سونرالار بیر سیرا آیه لر نازل ائده رک معلمیندن ایسته ییر کی، بئش ضربه آغاجدان چوخ وورماسین. هابئله وورماق ایسته ییرسه، اَته وورماسین!۲
او بیرمدت ده بوشهر، شهرینده ده تجارت ایله مشغول اولدو. همان شهرده یای فصلی نین ایستی هاواسیندا ریاضت چکمه یه باشلادی. بئله کی، صبح دن داما چیخیب آخشاما دک گونشه قارشی دوروب، اونا باخیردی؛ ائله ایدی کی خلق اونو گونش پرست سانیردی.۳ گنجلیگی نین ایلک چاغلاریندا، قیسا بیر مدت ده کربلا دا ساکین اولاراق سیدکاظم رشتی نین شاگیرد و هاوادارلاری زومره سینده اولدو.۴
بابیّه
سید کاظم رشتی اؤلندن سونرا شیخیه چیلر آراسیندا اختلاف دوشدو؛ چون اؤلمه میشدن اؤنجه هئچ بیرکیمسه نی اؤز یئرینده اوتورماق اوچون یعنی« ایمانین دؤردونجو تَملینی » یا همان ایمام زامان ایله خلق آراسیندا واسطه اولانی، تعیین ائتمه میشدی. باخمایاراق کی اونلارین چوخو حاج محمد کریم خان کرمانینی قبول ائدیب اوندان اطاعت ائتدیلر. عینی حالدا بعضی گنج شیخیّه چی اونا قارشی چیخاراق، چالیشدیلار سید کاظمین یئرینده اوتورماق اوچون باشقا بیر کیمسه نی تاپسینلار. اونلاردان ملاحسین بشرویی آدلی بیریسی، کئچمیشدن میرزه علی محمد شیرازی ایله تانیشلیغی اولدوغو اوچون شیرازا گئدیب اونونلا گؤروشدو. میرزه علی محمد« ایمانین دؤردونجو تملی » یا ایمام زامان علیه السلامین بابی( باب : قاپی ) اولدوغونو ادّعا ائتدیکدن سونرا، مرید اولاراق اونا قوشولدو.
میرزه علی محمد اؤز ادّعاسی نین ثبوتو اوغروندا یوسف سوره سینه یازدیغی تفسیری، ملا حسینه وئردی. بو کیتابدا میرزه علی محمد آیدینجاسینا ادّعا ائتمیشدیرکی، یوسف سوره سینین تفسیرینی” محمدبن الحسن العسکری علیه السلامین ” طرفیندن یازیبدیر. بئله لیکله ده ایمام زامان علیه السلامین قاپیچیلیغینی آشکار ائتدی.۵ ملاحسین دن علاوه، داها اون یئددی نفر اونا ایمان گتیردیلر و اونون غایب ایمامین قاپیسی اولدوغونو قبول ائتدیلر.
بو اون یئددی نفره ملاحسین علاوه اولاراق- کی بوندان سونرا اونا “باب الباب” (= قاپی نین قاپیسی ) یعنی علی محمدین قاپیسی دئدیلر- حی( = ۱۸ )۶ حرفلری آدلاندیریلدیلار. کی بابین اؤزو ایله اون دوققوز نفر اولورلار. بابیّه چیلر و باهاییچیلار نظرینده ۱۹ عددی نین مقدسلیگی ایسه ائله بو سببه گؤره دیر.
هرحالدا بو ادّعادان سونرا حی حرفلری تبلیغات ائتمک اوچون ایرانین هر اوج- بوجاغینا یاییلدیلار؛ بیرینجی نؤبه ده شیخیه چیلری، سونرا ایسه باشقالارینی؛ بو مسئله یه دعوت ائدیردیلرکی:
ایمام زامانین قاپیسی گلیبدیر؛ او حضرتین اؤزوده تئزلیکجه ظهور ائده جک.
همان گونلرده بابین مریدلریندن ملا صادق خراسانی آدلی بیریسی، شیرازین جمعه نامازی نین اذانینا بو عیباره نی آرتیردی:
اشهد اَنّ علیاً قبل نبیل باب بقیة الله
شهادت وئریره م کی علی قبل نبیل(: علی، نبیلدن اؤنجه:علی محمد) بقیه الله- ین قاپیسی دیر.
بو بدعتین آردینجا، شیرازدا غوغا اولدو. چون آیدین اولدو بو ایشین اساس سببی باب اؤزودور؛ اونو چاغیریب و بیر مجلس قوردولار. بیر سیلله وورولدوقدا، باب بوتون ادّعالاریندان ال چکیب، مسجده حاضیر اولاراق جاماعتین قارشی سیندا بئله دئدی:
آللاهین لعنتی او کسه اولسون کی، منی غایب ایمامین وکیلی بیله.
آللاهین لعنتی او کسه اولسون کی منی ایمامین قاپیسی بیله…
آللاهین لعنتی او کسه اولسون کی منی امیرالمومنین و سایر پاک ائمه نین ایماملیغی نی دانان بیله۷
آنجاق بونا باخمایاراق یئنه ده گیزلینده و کئچمیشده کی کیمی، اؤز مریدلری ایله علاقه ساخلاییردی. بیر زامانا دک کی شیرازدا وبا گلدی و بوتون ایشلرین قایداسی پوزولدو. باب ایسه فرصت دن فایدالانیب، اصفهانا قاچدی.
رَمزلی سیما
اصفهانین ائرمنی کؤکنلی، مذهبی بللی اولمایان حکمداری منوچهر خان معتمدالدوله گرجی، شخصیتی چوخ شبهه لی و سیرلی بیر آدام ایدی. باب شیرازدان اصفهانا قاچدیقدان سونرا، اصفهانین جمعه ایمامی نی مجبور ائتدی، قارداشینی بابی قارشیلاماق اوچون گؤنده رسین. او آچیقجا و اسیرگه مه دن بابی حمایه ائتدی. بو سورغو تؤره دیجی حمایه دن خلق شکایت ائتدیکده، پایتختدن فرمان گلدی کی، بابی گؤز آلتینا آلاراق مرکزی حکومتین پایتختینه گؤنده رسین! آنجاق او شاهین فرمانین ترسینه، بابی اصفهانین گونش ساراییندا گیزلتدی؛ بیر گؤزل قیزین کبینی نی ده اونا کسدیردی. چوخلو وعده لر وئردی. اوراجان کی، دئدی بوتون ثروتی نی- ۴۰ میلیون فرانک مقداریندا – بابین اختیاریندا قویاجاق. هابئله اونون کؤنلونو خوش ائتمکدن اؤترو دئییر محمد شاهین وزیری میرزه آغاسی نی صدرلیک دن سالاجاق و شاهی مجبور ائده جک اوندان اطاعت ائتسین و شاهین باجی سینین کبینی نی ده اونا کسدیره جک و حتّا دونیا شاهلارینی اوندان اطاعت ائتمه یه مجبور ائده جک. اگر ایران شاهی بویون قاچیرسا، بیر قوشون حاضیرلاییب، شاهلا ساواشاجاق. معتمدالدوله بابی اومیدوار ائدیرکی ایکی ایل شاهین قوشونو ایله ساواشمایا باجاریقی واردیر. ۸
باب او زامانلاردا، خوش بیرگونلر کئچیریردی. قارابختلیگیندن اصفهانین حکمداری اؤلدو. بابین گیزلیجه دن گونش سراییندا قالماسی اوٍزه چیخدی. حکمدارین یئرینده اوتوران مجبور اولاراق بابی تهرانا گؤنده ردی؛ یولون یاریسیندا فرمان گلدی کی، اونو ماکی شهرینه آپاریب، اورانین قالاسیندا دوستاق ائتسینلر.
فیتنه نین یایغینلاشماسی
همان گونلرده، بابیّه چیلردن بیرسیراسی، زرّین تاج آدلی ( طاهره و قرّه العین آیامالی)، بیر قادینین باشچیلیغی ایله او دؤرانین بؤیوک عالیمی ملا محمدتقی قزوینینی، شیخیه چیلر و بابیّه چیلر ایله مخالفت ائتدیگی اوچون، قتل ائدیرلر. بئله لیکله بابیّه چیلیکده بیرینجی قانلی فیتنه نین تملی قویولور. عینی حالدا دئمه لیییک کی، بو بؤیوک عالیم زرین تاج – ین عمی سی ایدی.۹
علی محمد باب، هجری- قمری۱۲۶۰- جی ایلده بابچیلیق یا قاپیچیلیق ادّعاسی ائتمیشدیر. بو ادّعا ۱۲۶۴- جی ایله قدر داوام ائتدی.۱۰ همن بو ایلده بیرسیرا بابیّه چیلردن شاهرودون یاخینلیغیندا “بَدشت” آدلی خوش آب و هاوالی بیر چؤلده توپلاشدیلار کی، اؤز آلین یازیلارینی آیدینلاشدیرسینلار.
بو توپلانتی نین اصلی قوناقلایانی و دولاندیرانی، میرزه حسینعلی نوری مازندرانی آدلی بیر گنج بابیّه چی ایدی. توپلانتی نین باشقا باشچیلاریندان همان زرین تاج و محمدعلی بارفروشی – ایدیلر. اونلار بیر مدت دانیشیقدان سونرا بو نتیجه یئتیشدیلرکی، اسلام دینی نین دؤرانی سونا چاتیبدیر و اسلام آیینی نین زاوالی نی اِعلان ائتمه لیدیرلر. بوندان علاوه همان یئرده قره العینه ” طاهره”، حسینعلی یه “بهاءالله” و محمدعلی یه ” قدوس” آیاماسی وئریلدی و بیر چوخ چیرکین ماجرالار یاراتدیلارکی، اونلارین روسوایچیلیقلارینا سبب اولدو. بئله کی، ملاحسین بشرویی همان کی ایلکین اولاراق باب-ا ایمان گیترمیشدی، بَدشت، ماجرالارینی ائشیتدیکدن سونرا دئدی: من بدشت ده اولسایدیم اورادا توپلانانلاری قیلینج ایله جزالاندیراردیم.۱۱
همان گونلرده کی، بدشت ماجرالاری اوٍز وئردی، باب یئنی ادّعالار قورشایاراق ادّعا ائتدی:
” إنَّنی أنَا القایمُ الحَقُّ الّذی أنتُم بظُهُورِهِ تُوعَدُون “
من همان حق قا ئمم کی ظهور ائتمه سی سیزه وعده وئریلمیشدیر.۱۲
البته بیرمدت دن سونرا باب داها آرتیق ایره لیله ییر و پئیغمبرلیک ادّعاسی ائده رک بیان۱۳ آدلی یئنی بیرکیتاب و یئنی بیر آیین گتیریر. و عؤمرونون سونلاریندا ” لوح هیکل الدین” آدلی یازیلاریندا پرده نی داها آرتیق یوخاری قالدیریب، تانریلیق ادّعاسینا دوٍشدو.۱۴
توبه نامه، ابدی اؤزو قارالیق
بئله بیر دورومدا و بئله بیر گونلرده، باشقا حئیرتلندیریجی بیرحادثه ده اؤز وئردی. ماجرا بئله ایدی کی، بدشت چؤللری نین های- کوٍیوندن سونرا، ناصرالدین میرزه نین ولیعهدلیگی زامانیندا، باب چئهریق زیندانیندان تبریزه ایسته نیلدی. چئشیتلی علمی سورغولارا جاواب وئرمه دن عاجز قالدی، سونرا تبریزین شیخ الاسلامی نین ائوینه آپارتدیریلیب، ۱۱ “ضربه آغاج آیاغینا وورولدوقدان سونرا، ادّعا ائتدیگی هرنه دن توبه ائتدی. باب-ین توبه نامه سینین قیراغیندا یازیلدی، اعدام حکمونون وئریلمه مه سینین سببی بودورکی، اونو دلی سئچیبلر!۱۵ آنجاق بیر نئچه مدت دن سونرا، بابین تحریکی و مریدلری نین الی ایله مختلف وطنداش محاربه لری یاراندی بونا گؤره، میرزه تقی خان امیرکبیرین ایسته گی و امر ایله و فسادین اساسینی محو ائتمکدن اؤترو، یئنیدن محکمه یه وئریلیب، هجری- قمری ۱۲۶۶ – جی ایلین شعبان آییندا گوٍلـله لندی.۱۶
بابین توبه ائتمک حکایه سی ائله اؤنملی بیر حادثه دیرکی، بو گون باهاییچیلار چالیشیرلار هر نئجه اولورسا، اونو انکار ائدیب یالان اولدوغونو گؤسترسینلر! آنجاق اونلارین اوغورسوزلوغوندان؛ بو مجلسین اجمالی و بابین توبه نامه سینین متنی”کشف الغطاء عن حیل الاعداء ” کیتابیندا گلیبدیر. بو کیتاب عبدالبهاءنین امر ایله و باهاییچیلیغین اَن بؤیوک تبلیغاتچیسی یعنی”میرزه ابولفضل گلپایگانی نین ” ال ایله یازیلمیشدیر و اونون اؤلوموندن سونرا یئنه عبدالبهاءنین امری ایله اونون دایی اوغلوسو و باهاییچیلیغین باشقا نئچه بؤیوک باشلاری نین ال ایله مکمل لشیب حاضیرلانمیشدیر.
بو توبه ائله بیر اوٍزو قارالیق دیرکی، هئچ بیر حیله ایله آغاریلماز!
اوغورسوز و شوم سونوج
باب اعدام اولدوقدان سونرا، چار( تئزار ) روسیه سینین تبریزه ده کی قونسولو، اونون جنازه سینین باشی اوسته حاضیر اولور و یالاندان آغلامسینیر، صاباحیسی گوٍن ایسه بیر باجاریقلی رسام ایله قاییدیر و بابین جنازه سینین رسمی نی چکدیریر.۱۷
دئییلیر بابچی حاج احمد میلانی بابین جنازه سینی اؤز ایپک توخوماچیلیغیندا گیزله دیر. بو شخص او آداملاردان ایمیش کی چار روسیه سینین حمایه سی آلتیندا یاشاییرمیش. بئله بیر ایشلر او زامانین مسلمانلارینین نظرینجه، بو ملی فیتنه ده چار روسیه سینین الی اولماسینین آچیق- آیدین نیشانه لری ایمیش.
بهاءالله آیامالی میرزه حسینعلی نوری مازندرانی
بابین اؤلوموندن سونرا، اونون وصیتی اساسیندا، میرزه یحیا آدلی و صبح ازل آیاماسی ایله تانینمیش اولان، اون سکگیز یاشلی بیر گنج اونون یئرینده اوتوردو. بو خام، تجربه سیز و قورخاق گنج، بابیّه چیلرین ایشلرین ایداره ائتمه یی باجارمادی و عملده ایشلرین اختیاری بؤیوک قارداشی میرزه حسینعلی نوری نین الینه کئچدی. همان شخص کی بدشت چؤللرینده اوٍز وئره ن حادثه لرین اصلی دولاندیرانی ایدی.
میرزه حسینعلی هجری قمری۱۲۳۳- جی ایلین محرم آیی نین ایکینجی گونونده تهراندا دوغولدو. آتاسی میرزه عباس نوری، قاجارلی محمدشاه زامانین کاتبلریندن ایدی. میرزه عباس اوشاقلارینین تربیه سی اوچون چوخ چالیشیردی؛ بونا خاطیرده اؤز دوستلارینین آراسیندان معلم سئچیب، ائوده اونلاری اوخودوردو.
میرزه حسینعلی اوشاق یاشلاریندا، آتاسی، قوهوم- اقربا و خصوصی معلیملر یانیندا اوخویوب اؤیرنمه یه باشلادی. بونا، خاطیرده مدرسه یه گئتمه یه احتیاجی یوخ ایدی. بونلارا باخمایاراق اودا شیرازلی میرزه علی محمد “باب” کیمی امّی لیک ادّعاسیندا ایدی و اؤزونو درس اوخومامیش بیلگین تانیتدیریردی.۱۸
باب اؤلدوکدن سونرا، ملی و آییق انسان میرزه تقی خان امیرکبیر کی بابیّه چیلیک خطرینه و میرزه حسینعلی نین حادیثه لرده اولان خطرلی رولونو بیلمیشدی؛ اعلان ائتدی کی، میرزه حسینعلی ۵ کورور تومن (یعنی ۲۵ میلیون ریال و ایران- روس ساواشلاری زیانلارینین یاریسی قدر) ایران دؤلتی نین خزینه سینه خسارت ووروبدور.۱۹بوناگؤره اونو عراق اؤلکه سینه- کی، عثمانلی دؤلتی نین مستملکه سی ایدی- سورگون ائتدی. امیرکبیر وزیرلیکدن قیراغا قویولدوقدان سونرا، میرزه حسینعلی ایرانا قاییتدی، آرا وئرمه دن ناصرالدین شاهین تئرور ائدیلمه سی بابیّه چیلرین ال ایله پلانلاشدیریلدی، آنجاق نتیجه وئرمه دی. بونا گؤره بو تئرور ایشینه قاریشانلارین بوتونو اوجمله دن میرزه حسینعلی توتولدولار و تئرور عامللری نین هامیسی اؤلدورولدو.
چار روس دؤلتی نین آمانتی
چار[تئزار] روس دؤلتی نین بابدان سورغو تؤره دیجی حمایه ائتمه ماجرالاریندان آیدینراق، همین دؤلتین بهاءالله دان داها آچیق- آشکار حمایه ائتمه لری ایدی. اونون آن اؤنملی نیشانه سی ناصرالدین شاهین تئرور ماجراسیندا اوزه چیخدی و بهاءالله روس سفیرلیگینه سیغیندی. اونون یاخالانماسی اوچون شاهین وئردیگی فرمانین آردینجا، روسیه سفیری اونو ” روس دؤلتی نین امانتی” آدلاندیریر و ایرانین باش ناظیرینه ده پیغام گؤنده ریر کی بهاءالله نین باشینا هئچ بیر بلا گلمه مه لی دیر. حتّا اونو هده له ییب دئییر: اگر بیر ایش اولورسا، باش ناظیر شخصاً اؤزو جاواب دئه اولمالیدیر.۲۰
بوحمایه نین نتیجه سینده، ایران دؤلتی چاراسیز اولاراق بهاءالله نین سورگون ائدیلمه سینه راضیلاشیر. یئنه ماراقلی سی بورادا دیرکی، بهاءالله ایراندان قووولان زامان، بو “دَیه رلی امانتی” یولا سالماق اوچون، روسیه سفیرلیگیندن بیر نئچه نفر گلیر. داها آرتیق ماراقلی سی بودورکی، جناب بهاءالله بیر نئچه ایل سونرا، روس ایمپئراتورو ایکینجی آلکساندر نیکولاویج ین شرفینه،گؤیدن بیر لوحه گتیریر!! و روسیه دؤلتی نین ایران داکی سفیری نین اسیرگه مه دن ائتدیگی یاردیملارا خاطیر، روسیه ایمپئراتورونا تانری یانیندا ائله بیر منزلت قایل اولورکی، تانری نین اؤزوندن باشقا کیمسه نین او منزلته احاطه و بیلگیسی یوخدور.۲۱
ماراقلی دیر باشقا بیر دؤرده ده، اینگیلس دؤلتی بهاءالله نین سوراغینا گلیر، اونا قایغی گؤستریر و کؤنلونو اله گتیرمه یه چالیشیر؛ شوقی افندی نین یازدیغینا گؤره:
” اینگلیس- ین بغداد داکی قونسولو، گئنئرال سئر آرنولد کئمبال اؤز تابع اولدوغو دؤلتین تابعیّتی نی(اینگیلیس وطنداشلیغینی ) و حمایه سینی قبول ائتمگی مبارک حضورلارینا اؤنَری وئریر و حضوراً شرفلنمه ده سؤز وئریرکی هر زامان بهاءالله حضرتلری ملکه ویکتورییا ایله مکتوبلاشمایا میل ائتسه لر، مکتوبلارین اینگیلیس سارایینا گؤنده رمه یه جدی اولاراق چالیشا. حتّا عرض ائتدیلر حاضیردی بیر شرایط یاراداکی هئیکل اقدس ( = مقدس وجود – منظورو بهاءالله دیر) هیندوستاندا و یا هر باشقا بیر یئره کی مبارک نظرلرینده منظور اولوب؛ اورادا ساکین اولالار.”۲۲
اختلافلارین باشلانیشی
هر حالدا، همان ناصرالدین شاهین سونوجسوز تئرور ماجراسی جریانیندا، میرزه یحیا دا دَییشیک پالتار ایله عراق اؤلکه سینه قاچدی. بئله لیکله ده بابین مریدلری عراق اؤلکه سینده توپلاندیلار. اونلارین عتبات داکی داورانیشلاری چوخ قابا و چیرکین ایدی؛ اوجمله دن دیر:
امام حسینع زیارتچیلری نین باشماقلارینی، پالتارلارینی، قاب – قاجاقلارینی اوغورلاما؛ مخالفلری قتل ائتمه، خلقین وار- دؤلتی نی تالان ائتمه، امام حسین ین عاشوراسیندا ایلنجه قوروب چال- چاغیر یولا سالما و… ۲۳
نئجه کی اؤنجه ده اشاره اولموشدور، میرزه یحیانین خاملیغی و تجروبه سیزلیگی نتیجه سینده بابیّه چیلرین باشچیلیغی عملده میرزه حسینعلی له ایدی. بابیّه چیلرین باشقا باشچیلاری کی بو ایش دن راحت سیز و آغزی اَیری ایدیلر؛ میرزه یحیانی آییق سالدیلار؛ بونا گؤره ده ایکی قارداشین آراسی قاریشیب، پوزولدو. میرزه حسینعلی قاچقین دوٍشوب ایکی ایل دَییشیک پالتار ایله و درویش محمد آیاماسی ایله عراقین سلیمانیه داغلاریندا نقشبندیه درویشلری نین یانینا گئتدی و اورادا کیمیاچیلیق و عرفان اؤیرَنمه یه چالیشدی. بوندان سونرا قارداشینا یالواریب خاهیش ائده رک کئچمیش رؤتبه سینی اله گتیردی.۲۴
بابیّه چیلرین چیرکین داورانیشلاری و عصیانچیلیقلاری، سبب اولدو عثمانلی دؤلتی اونلاری عراق اؤلکه سیندن استامبولا سورگون ائتسین. بو حادثه هجری- قمری۱۲۸۰- جی ایلده اؤز وئردی.
باهاییچیلارین دئدیگینه گؤره، بو سفرین باشلانیشیندا ایدی کی، میرزه حسینعلی اؤز ادّعالارینی ایره لی سوٍره رک« مَن یظهِرُهُ الله لیق » رؤتبه سینده، اولدوغونو ادّعا ائتدی. ایش بئله ایدی کی باب اؤز یازیلاریندا « مَن یظهِرُهُ الله » آدلی بیر موعودون ظهور ائتمه سینی وعده وئرمیشدیر. اونون یازدیغینا گؤره تخمیناً ۱۵۱۱ ایلدن سونرا گلمه لی ایدی.۲۵ آنجاق باب اؤلدوکدن سونرا، میرزه حسینعلی دن علاوه بابیّه چیلردان ۲۵ نفر بابین سؤزلرینی یوزوب- یوراراق هر بیریسی اؤز نؤبه سینده اؤزونو بیان کیتابیندا وعده وئریلمیش موعود کیمی تانیتدیردی.
۱۲۸۰- جی ایلین یازیندا میرزه حسینعلی پئیغمبرلیک زومزومه سینی باشلادی. اسلامبولا چاتاراق نبّوتی نین های- کویو گؤیه قالخدی. دؤرد آی فاصله سینده بابیّه چیلر کاروانی عثمانلی پایتختیندن اَدئرنه یه گؤنده ریلدی اورادا ایسه نئچه دسته یه بؤلوندولر:
* بابیّه چیلرین بیر سیرا بؤیوک باشلاری کی، صبح ازل- ی بابین وصی بیلیردیلر، ازلچی یا ازلی آدلاندیلار
* باشقا بیر سیراسی کی میرزه حسینعلی نی قبول ائتمیشدیلر باهایی و یا باهاییچی آدلاندیلار.
فیرقه سل ساواشلار و افشا ائتمه لرین باشلانیشی
بو اختلافلار بابیّه چیلیگه برک صدمه ووردو. بو آرا دا بهاء ایله ازلین آیریلماسی داها آرتیق تأثیرلی ایدی. صبح ازل ادّعا ائدیردی کی، باب یازدیغلاری اثرلره اساساً بابین یئرینده اوتوران منم، قارداشیم ایسه ایسته ییر منیم یئریمی توتا. آما، او بیری طرفدن میرزه حسینعلی دئییردی بابین وصیتی قوندارمادی و میرزه یحیایا مربوط اولاسی بیر شئی یوخدور.
بو آیریلیغین آردینجا، بهاء ایله ازل و سایر مریدلر آراسیندا یامان- یاووز دئمه، تحقیر- توهین ائتمه و اؤل- اؤلدورمه رواج تاپدی. ائله بیر حال کی، میرزه یحیا، بهاء و باهاییچیلاری ائششک، اؤکوز و بو کیمی آیامالارلا شرف لندیردی. میرزه حسینعلی ایسه قارداشی نین بیج اولدوغونو اعلان ائده رک،۲۶ صبح ازلین قارین پا، قادین دوشکونو، ایچکی دوشکونو و… اولدوغونو ادّعا ائتدی.
… آیدین دیرکی،آرا وئرمه دن و آردی کسیلمه دن یئییر، ایچکی ایچیر، خلقین قیز- آروادلارینی زورلاییر و ائله بیر عمللره باخیرکی، آللاه بیلسین کی دیله گتیرمه سیندن اوتانیرام!۲۷
باشقا طرفدن، ازلچیلر ساکیت قالماییب، جناب بهاءالله نین باجی سی کی او بیری قارداشین مریدی ایدی افشا ائتدی کی، ازل ریاستده اولدوغو زامان، بهاءالله بابین حیات یولداشی سهل دی، اؤز قیزینی دا اونا تقدیم ائتمیشدیر.۲۸ اؤز الی نین اسمه جه سینی و قارنی نین ییرتیغی نی ( فتغی نی ) درمان ائده بیلمه ین بو جنابا گرکمز کی، انسانلارین دردلری نین علاجی اوچون چالیشسین!!۲۹
بئله لیکله بابیّه چیلر آراسیندا اولان بیرچوخ اوستو اؤرتولو و گیزلی مسأله لر اوٍزه چیخدی
میرزه حسینعلی نین ایشی نین سونو
بئله بیر دورومدا ایدی کی، عثمانلی دؤلتی اونلاری بیر- بیریندن آییردی. ازلچیلری قیبریس تورپاغیندا اولان ماگوسیتایا، باهاییچیلاری ایسه« میرزه حسینعلی نین باشچیلیغی ایله». فلسطین تورپاغیندا عکا قالاسینا گؤنده ردی. صبح ازل عؤمرونون سونونا قدر قیبریس ده قالدی اونون اؤلوموندن سونرا میرزه هادی دولت آبادی و قارداشی ازلچیلری باشچیلیق ائتدیلر. میرزه حسینعلی ده هجری- قمری۱۳۰۹- دا عکّا دا دونیادان کؤچدو.
میرزه حسینعلی نین چئشیتلی ادّعالاری وار ایدی: “من یظهراللهی” و پئیغمبرلیک مقامیندان علاوه، هردن اؤزونو نمله-یی فانیه(اؤلومجول قاریشقا)۳۰ سانیردی و هردن ایسه آیاغینی تانریلیق سینیرلاریندان دا داها آرتیق اوزاداراق اؤزونو، تانریلار تانریسی خیال ائدیر.۳۱ بونلار بیر حالدا ایدی کی آچیق- آیدین محمد مصطفی حضرتلرینی صلی الله علیه و آله پئیغمبرلرین و رسوللاین سونو بیلیردی!۳۲
عبدالبهاء آیامالی عباس افندی
عباس، میرزه حسینعلی نین، نوّابه آدلی بیرینجی آروادیندان دوغولموشدور. عباس سونرالار اؤزونه افندی، سرکار آغا، ابن البهاء و… آیامالارینی سئچمیشدیر.
بهاءالله آیامالی میرزه حسینعلی نین، مهدعلیا آدلی باشقا آروادیندان اوچ اوشاغی وار ایدی کی، محمدعلی افندی اونلارین بیری ایدی. عهد لوحینه گؤره(= بهاءالله نین وصیت نامه سی) قرار ایدی بهاءالله اؤلدوکدن سونرا، بیرینجی نؤبه ده عباس، سونرا ایسه محمد علی باهاییچیلاری باشچیلیق ائده لر؛ آنجاق آتالاری نین اؤلوموندن سونرا اونلارین آراسیندا آیریلیق دوشدو، ایکی قارداش بیر- بیری نین علیهینه عصیان ائتدی. همان ماجرالارکی یحیا صبح ازل ایله میرزه حسینعلی بهاءالله نین آراسیندا باش وئرمیشدی؛ بهاءالله نین اؤولادلاری آراسیندا دا باش وئردی. ائله بیر حال کی، عباس افندی قارداشینی و اونون هاوادارلارینی ” ناقض اکبر” (= بؤیوک ایلقار سیندیران) آدلاندیردی، اؤزونو و هاوادارلارینی ایسه “ثابتین” (= مبارک بیر ایشده دایاناتلی اولانلار) ساندی.
اوبیری طرف دن محمدعلی، عباس افندی “رییس المشرکین” و ” ابلیس” کیمی آیامالارلا شرف لندیردی.۳۳ بو توهینلرین و عاییله وی سؤیوشلرین آردینجا، عباس افندی قارداشینی و اونون مریدلرینی آغجاقاناد، سوسری، سوخولجان، تازی قولاق، بایقوش، قارغا، تؤلکو، جاناوار و… باشقا ییرتیجی حئیوانلار آدییلا آیاما وئریب شرفلندیردی؛ اؤزونو ایسه بولبول و طاووس آدلاندیردی.۳۴
میرزه محمدعلی ده اسکیک گتیرمه سین دییه ابن البهاء جنابلارینی بیزوو، ایکی آیاقلی ائششک آدلاندیریب اؤزونه ایسه غضفرالله« تانری نین آسلانی » آیاماسینی وئردی.۳۵ بو چیرکین و پیس سؤزلرین سونو اورایا چاتدی کی، عباس افندی اعلان ائتدی”ناقضین” (ایلقارسیندیرانلار) بهاء نین بیر چوخ لوحه و اثرلرینی اوغورلاییب و اونلارین الیندن چیخاریبلار. هرنه دن پیس اودورکی، باهاییچیلیغین دوققوز رکعت لیک نامازی نین اوزونو و اقدس کیتابی نین علاوه سینی اوغورلاییب، نازنین آیینی یاریم – یارچیق ائدیبلر.۳۶ هله ده بو بؤیوک عبادت ایتگین دیر!۳۷ بورادا دیرکی انسان جناب بهاءنین یانلیش اؤن گؤرَنلیک و ترسه اوزاق گؤره نلیگیندن تعجبلنیر؛خصوص ایله اگر بو سؤزو ده”سرکار آغا” دان ائشیتمیش اولساق، کی دئییر:
انصافلی اولمالی ییق، بیر شخص کی اؤز اولاد، عیال و عاییله سینین تربیه سینده باجاریق سیزدیر، نئجه دونیا اهلی سینین تربیه سینی اوندان اوما بیله ریک؛ بو مسئله ده بیر ذره شبهه و تردد وار می؟
یوخ والله!۳۸
یابانجی سئوه ر
عباس افندی،اؤز آتاسیندان زیرنگ راق ایدی. اوندان دلیل ایسته مه سینلر دییه، اؤزونو عبدالبهاء (= بهاءالله نین قولو) و رقیق البهاء(= بهاءالله نین سیییق اولموشو ) آدلاندیردی. او آتاسی نین عکسینه یالنیز بیر یابانجی ولی نعمت و حکومته باغلی دئییلدی. بلکه شرایطه اویقون، هر دؤلت آستاناسیندا نؤکرچیلیک ائتمه یه حاضیرلیغی وار ایدی.
ایلک نؤبه ده آتاسی نین یولونون داوامیندا چار(= تئزار) ایمپئریاسی نین حمایه لرینی قازاناراق باهاییچیلیغین شوم آماجلارینی ایزله ییردی. و روس مقاملاری نین یانیندا ائله بیر اعتبار قازانمیشدی کی، اونون مریدلری، روسیه نین تشویق و حمایه سی ایله باهاییچیلارین مشرق الاذکار آدلی ایلکین معبدلرینی روس اشغالی آلتیندا اولان تورکمنستانین عشق آباد شهرینده تیکدیلر.۳۹
روس ایمپئریاسی نین قارشی سیندا بئله بیر نؤکرچیلیک و آلچاقلیغی او قدر آرتیردیلار کی، باهاییچیلیغین بئشینجی رؤتبه لی شخصیتی ابوالفضل گلپایگانی، عباس افندی نین طرفیندا باهاییچیلارا بئله بیر فرمان وئردی:
… بوتون دوستلار، اعلیحضرت اولو ایمپئرتور اوچونو آلئکساندرین و اونون عظمتی و جاه و جلال لی دؤلتی نین باشیچیلاری نین عؤمرونون اوزونلوغو، دؤلتی نین بؤیوکلوگو و شأن – شوکتی نین آرتماسی اوچون دعا قیلسینلار؛ چونکو سون زامانلاردا مقدس اراضی دن عنایت اولوب، گؤنده ریلیمش نورلو لؤوحه لرده بویورموشدولارکی، اونون قیسالمیش ترجمه سی بئله دیر:
… بو مظلوم قروپ، هئچ بیر زامان شانلی روس دؤلتی نین بو حمایت و عدالتی نی اونوتماماسینلار و همیشه اولو ایمپئراتور حضرتلری نین و حؤرمتلی گئنئرالین باشی او جالیغی نین تصدیق اولماسینی اولو تانری دان ایسته سینلر.۴۰
عینی حالدا، ایز ایتیرمکدن اؤترو و عثمانلی دؤلتی نین دقتی نی اؤزلرینه ساری چکمک اوچون، یانیقلی- یانیقلی عثمانلی دؤلتی نی دعا ائتمه یه باشلاییر.۴۱
عثمانلی دؤلتی اونون اینگیلتره دؤلتی خئیرینه جاسوسلوق ائتدیگینی بیلدیکده، تصمیم توتدو اونو اعدام ائتسین؛ آنجاق اینگیلیس دؤلتی اونو حمایه ائتدی.۴۲ حتا اینگیلیس فلسطینی اشغال ائتدیکدن سونرا knighthood آدلی عالی نیشان آلمایا لاییق گؤرونوب و سئر عنوانی نی اله گتیردی.۴۳ او اینگلیس پادشاهی حقینده بئله دعا ائتدی:
… ائی آللا ه! بو اؤلکه ده(= فلسطین ده) عدالت سارایی قورولدو. من ایسه سنه اؤز تشکر و منتّدارلیغمی بیلدیریرم. ائی تانری اینگستانین پادشاهی بؤیوک ایمپئراتور بئشینجی جرج- و اؤز ایلاهی باغیشلارینلا اوغور قازاندیر. و اونون یوکسک سویّه لی کؤلگه سینی بو عظمتلی اؤلکه یه قالارلی ائت.!۴۴
هابئله مستملکه چی فرانسه دؤلتی تفرقه تؤرتمه ده و یابانجیلارین اوستونلوگونو قورومادا، باهاییچیلیغین رولونون اؤنمی نی آنلاییب، عباس آغادان ایسته دی کی، او اؤلکه نین الجزایر کیمی مستملکه سینه مرحمت له باخسین.۴۵
او عؤمرونون سون چاغلاریندا اؤز حمایه چیلری نین خرجی ایله آمریکا و آوروپایا سفرا ائتدی و اورادا بیر چوخ یئنی موضوعلارلا تانیش اولوب اؤیرندی. آوروپادا یارانمیش یئنی فیکیرلردن الهام آلاراق، باهاییچیلیغین اون ایکی لیک تعلیملرینی ایره لی سؤردور
عباس افندی هجری- قمری ۱۳۴۰- جی ایلده اؤلدو و حیفادا باب- ین قبری نین کاناریندا باسدیریلدی. دئییلمه لی دیرکی، اونون اؤلوسونون مشایعتینده اینلیگیس دؤلتی نین نوماینده لری حاضیر اولدولار.۴۶
اونون اوغلان اوشاغی یوخ ایدی. بوناگؤره ” الواح وصایا “(= وصیت لوحه لری) نی یازاراق باهاییچیلار رهبرلیگی اوچون “ولایت امرالله” (= تانری ایشلری نین باشچیسی)سلاله سینی یاراتدی.
وصیت لوحه لری نین مضمونلارینا گؤره ولی امرلر (باشچیلار) بیر- بیری نین آردینجا گله جک لر و هر بیری اؤزوندن سونرا یئرینده اوتورانی تعیین ائتمه لی ایدیلر. و بونلار بیت العدل۴۷ مجلسی نین همیشه لیک رییسی اولمالیدیرلار. بو یازییا گؤره؛ بیرینجی ولی امر، عبدالبهاء نین قیز نوه سی”شوقی افندی ایدی” و اوندان سونرا ایسه اونون اوغلان اؤولادلاری. “بکراً بعد بکرٍ” یعنی ایلکین اوغلان اؤولاد، ایلکین اوغلان اؤولادی نین آردینجا، باهاییچیلارین ولی امری ( = باشچیسی) اولاجاق دیر.۴۸
شوقی افندی
شوقی افندی میرزه هادی افنانین اوغلو و عباس افندی نین قیز نوه سی دیر. او اؤز بؤیوک باباسی سی نین دیریلیگینده آمریکانین بیروت داکی بیلیم یوردوندا( = اونیوئرسیته سینده = دانیشگاهدا ) و لوندونون آکسفورد بیلیم یوردوندا تحصیل آلمیشدیر.
عبدالبهاءنین اؤلوموندن سونرا، آناسی نین یاردیمی ایله باهاییچیلیغین رییس لیگینه یئتیشدی؛ بؤیوک باباسی کیمی اؤزونو افندی آدلاندیردی. آنجاق باهاییچیلاردان بیر قروپو اونو قبول ائتمه دیلر، بئله لیکله ده باهاییچیلیقدا یئنی بیر پارچالانما اوٍز وئردی.
باهاییچیلیغین بعضی بؤیوک تبلیغاتچیلاری اوجمله دن آوارا آیامالی عبدالحسین آیتی، فضل الله صبحی( عبدالبهاءنین کاتبی )، میرزه حسن نیکو و باشقالاری باهاییچیلیقدان ال چکیب و اسلامین آری- دورو قوجاغینا قاییتدیلار. شوقی افندی اونلارین علیهینه پیس- پیس دانیشماغا باشلادیغی اوچون، اونلار دا بیر چوخ کیتابلار او جمله دن “کشف الحیل ( = حیله لرین آشکار ائدیلمه سی)، صبحی نین خاطیره لری “، ” نیکونون فلسفه سی” کیمی کیتابلاری یازیب شوقی افندی نین چیرکین کئچمیشی نین اوستونو آچیب، آیدینلاشدیرمیشدیلار.
شوقی اؤز رییس لیگی دؤره سینده، آوروپالیلاری یامسیلایاراق باهاییچیلیغی بیر پارتیا قورولوشو کیمی تشکیلاتلاندیرمیشدیر. اؤلکه سل و بؤلگه سل سئچگین ییغینجاقلار یاراتمیشدیر. حتا بعضی اؤلکه لرده بیر مذهبی درنک و یا تجاری شرکت کیمی رسمی قئیدیاتدان کئچیردی. ائله بو ایداره سل- پارتیاسل تشکیلاتینا گؤره باهاییچیلیق بوگونه قدَر قالارغی اولموشدور.
شوقی اؤز رییسلیگی زامانی باهاییچیلیقدا کئچمیشیز و یئنی بیر تمل قویدو: او قرار کسدی، هر کس ولی امرین میلی نین عکسینه بیر ایش گؤرسه، ایلک نوبه ده تشکیلاتدان قووولاجاق ( ایداره سل قووولما )، سونرا ایسه باهاییچیلار جمعیّتیندن چیخاردیلاجاقدیر. (روحانی و معنوی اخراج ) بو بیر حالدا ایدی کی، اوندان قاباق عبدالبهاء ادّعا ائتمیشدیر:
“نییه گرک دییه ک بو عیساچی دیر؛ او موساچی؛ بو محمدچی دیر، او بوداچی دیر؛ بونلارین بیزه دخلی یوخدور. هامینی تانری یاراتمیشدیر و بیزیم بورجوموز بو دورکی هامی ایله مئهریبان اولاق. آنجاق اینام مسئله لری تانری ایله ایلگی ده دیر. اؤزو قیامت گونو اونون مکافات و جزاسینی وئرجک دیر. تانری بیزی دارغا سئچمه ییبدیر.۵۰
اونون یاشاییشی دؤرونده ایدی کی صهیونیست اسرائیل دؤلتی یاراندی. باهاییچیلار اسرائیل دؤلتی نین اسلام دونیاسی نین گؤزونده قورولماسی اوغروندا جدّتیله چالیشدیغینا گؤره، بو آیین اورا دا ( اسراییل دا ) رسمی لشدی. و وار- دؤلت و مُلکلری وئرگی دن معاف اولاراق اسراییل دؤلتی نین حمایه سینی قازاندی.۵۱
شوقی افندی گونش ایلی ۱۳۳۶- دا لندن ده اؤلدو، همان یئرده ده دفن اولدو.
اؤنملی مسئله بودورکی، عباس افندی نین، اؤنجه دن وئردیگی خبرلرین ترسینه، شوقی اَرمیک و سونسوز ایدی و هئچ بیر اوشاغی اولمادی. حتا اؤز یئرینده اوتورانی دا تعیین ائتمه دی. نتیجه ده اونون اؤلوموندن سونرا باهاییچیلارین آراسیندا اوزون- اوزادی چکیش- برکیشلر اولدو.
باهاییچیلیقدا پارچالانما
باهاییچیلار شوقی نین اؤلوموندن آلتی ایل سونرا، مختلف اؤلکه لرین باهاییچیلارینین باشچیلاری نین اشتراکی ایله لوندوندا بیر کونفراس قوردولار. بو توپلانتی دا، وعده وئریلمیش بیت العدل مجلسی نین دوققوز نفرلیک عضولرینی سئچدیلر. بئله لیک له عبدالبهاء نین ایره لی سوردوگو “ولایت امر” مسئله سی نی همیشه لیک اولاراق قاپادیب، سونرا ایسه بیت العدلی حیفادا قوردولار. کی بو گونه قدر دورور و عضولری هر نئچه ایلدن بیر سئچیلیر و باهاییچیلارا حکومت ائدیرلر.
شوقی نین طرفدارلاری نین باشقا بیر قروپو، حیفادا قورولان بیت العدلی اعتبارسیز بیلیبلر. دلیللری نین بیری بو ایدی کی وصیت لوحه لرینه (عبدالبهاءنین وصیت نامه سی) اساساً امرالله ولیسی بیت العدلین همیشه لیک رییسی و عزل اولونماز عضوو اولمالیدیر و بیت العدلین ولی امرسیز، رهبرلیک صلاحیتی یوخدور.
بو قروپون اؤنملی شخصلریندن و باشچی سی”مئیسون ریمی ” ایدی کی اونو شوقی اؤزو سئچمیشدیر. بوقروپ ائله اونون آدینا “ریمی” آدلانمیشدیر.
بوزاماندا خوراسان باهاییچیلاریندان اولا سماءالله آیامالی و جمشید معانی آدلی بیر گنج، اندونئزی اؤلکه سینده اؤزونو اقدس کیتابی نین وعده وئردیگی کیمسه اولدوغو ادّعا ائتدی. او دا همن بلگه لردن فایدالاندی کی باشقا باهاییچیلار اوندان اؤز ادّعالارینین ثبوتو اوچون فایدالانمیشدیلار.
حال حاضیرده سماءچیلار و ریمیچیلر، هیندوستان، پاکستان، ایران، اندونئزی و آمریکادا یایغیندیرلار.
سون سؤز
بئله لیک له اؤیرَندیک کی، تخمینا۱۶۰ ایل اؤنجه، میرزه علی محمد آدلی بیر شیرازلی گنج، ایلک نؤبه ده ایمام زامانین نایبی و بابی ( = قاپی سی ) اولدوغونو ادّعا ائدیر. دؤرد ایل سونرا اؤزونو آل- ی محمدین قایمی خیال ائدیر؛ ائله همان زامان اون بیر ضربه آغاج دَیدیکدن سونرا اؤز ادّعاسیندان ال چکیب، توبه ائدیر. آنجاق بیر آز مدتدن سونرا، پئیغمبرلیک ادّعاسینا دوشور، داها سونرا ایسه اؤزونو “تانری نین ذاتی” کیمی تانیتدیر.
نهایت اونون طرفدارلاری نین وطنداش محاربه سی تؤره تدیگینه گؤره ایرانین باش ناظری” امیرکبیر”- ین امری ایله محاکمه و اعدام جزاسینا محکوم اولور.
باب- ین تؤره تدیگی فیتنه نین آردینجا، باشقا بیرفیتنه باش قالدیریر. میرزه حسینعلی نوری مازندرانی آدلی بیر شخص اؤزونو بابین وعده وئردیگی موعود کیمی تانیتدیریر و بیر سیر هاوادار اؤز چئوره سینه توپلاییر و باهاییچیلار قروپونو یارادیر.
باخمایاراق کی باهاییچیلار دونیانین بیرچوخ اؤلکه سینه یاییلیبلار و اؤز آیینلارینی هر یئره آپاریب تبلیغ ائدیبلر، حتّا بیر چوخ اؤلکه لرده چالیشیبلار بیر تجاری شرکت کیمی رسمی قئیدیاتدان کئچیب، اؤزلرینی “رسمی و قانونی” قلمه وئرسینلر. بونلا بئله ایران اؤلکه سینی “امرالله بئشیگی” بیلیرلر و ان بؤیوک آرزولاری بو اؤلکه ده رسمی لشمک دیر. باشقا طرفدن ایران خلقلری، باهاییچیلیق دان و اونون سیرلی و قورخونج تشکیلاتیندان شدّتله نفرت ائدیرلر. بو تاریخی و کؤکلو نفرتین ایکی دلیلی واردیر.
الیف:
مهدویته اینانما، شیعه کوٍتله سی نین هابئله عموم مسلمانلارین و بیر چوخ دونیا خلقلرینین اَن بؤیوک اینام و مرامی دیر، بو ایناما باب- ین یالان و یئرسیز ادّعاسی ایله تحقیر وتوهین اولدو. شیعه لر بیر دونیاسل موعودون انتظاریندادیرلار کی،گلیب بو ظلم ایله دولو دونیانی، عدالت ایله دولدوراجاق دیر. بابیّه نین( بابچیلیغین) ان بؤیوک خیانت لری نین بیریسی او شیرازلی گنج- ین یالان ادّعاسی کی، بیرینجی نؤبه ده اؤزونو ایمام زامانین نایبی و قاپیسی آدلاندیراق بیر سیرا مسلمانی ایمام زامان سئوگیسی آدینا آلدادیب، سونرا ایسه اؤزونو ایمام زامان قلمه وئرمیشدیر و نهایت ده توبه ائده رک بوتون ادّعالاریندان ال چکمیشدیر.
آنجاق اونون بیلیک سیز و خبرسیز هاوادارلاری مهدیعج حضرتلرینی سئومه آدینا او جنابین ظهورو اوچون زمین یاراتماقدان اؤترو ایراندا اوچ بؤیوک وطنداش محاریبه سی نین یارانماسینا سبب اولدولار و بئله لیکله ده میلته و مملکته بؤیوک زیان یئتیردیلر.
ب:
باب و بهاء یالانچی ادّعالاری ایله رسول اکرم جنابلاری نین خاتملیگینه اولان عقیده و اینامی سارسیتمیشدیرلار.
باخمایاراق کی هم باب، هم ده بهاءالله اؤز اثرلرینده اسلام پئیغمبری نین خاتم لیگینه تأکید ائتمیشدیرلر. آنجاق عینی حالدا اؤلمز اسلام دیانتی نی سارسیتماغا چالیشاراق مسلمانلارین نفرت و آجیغینی قازانمیشدیلار. ایران ملتی بو ایکی مسئله یه گؤره، هابئله اونلارین چیرکین و قارا اجتماعی- سیاسی کئچمیشلرینه گؤره، باهاییچیلیق تشکیلاتینی و اونلارین باشچیلارینی همیشه یابانجیلاردان آسیلی تانیمیشدیر. باشقا طرفدن باهاییچیلیق باشچیلارینین و تبلیغاتچیلارینین اثرلرینه تانیش اولان بیلگین انسانلار، اونلارین یازیلارینی حتّا اؤز ادّعالاریندا ضدیّتلی و یالانلا دولو گؤروموشلر کی، ائله بو سیرا یازیلارین داوامیندا یاییلان باشقا آردیجیل یازیلاردا بو موضوعلار آراشدیریلاجاقدیر. البته بو سؤزو حؤرمتلی اوخوجولارا چاتدیرمالیییق کی، باهاییچیلارین چوخونلوغو اؤز آیینلارینا ووُرغون اولدوقلاری اوچون بو آجی گئرچکلیک لره گؤز- قولاقلارینی یومورلار وحاضیر دئییل لر، بیلیک و آچیق گؤزله اؤز باشچیلاری حقینده دقتله تدقیقات آپارایب اؤز یئغمبرلری نین ضدیتلی، ترسه و دولاشیق سؤزلری نی اؤیره نه لر.
باهاییچیلیق ایله ایلگیلی اینترنئت سیته سی:
باهاییچیلارین اساس و ایلکین مدرک و سندلریندن سیتاد گتیره رک، اونلارین یارانما تاریخی نی و عقیده لرینی آراشدیریر و حؤرمتلی اوخوجولارا دوزگون معلومات چاتدیرماغا چالیشیر. اومید ائدیریک عزیز وطنداشلار، کئچمیشدن بری یابانجیلاردان آسیلی اولان بو اسکی ساتقینلارلا تانیش اولاراق، اونلارین مسلمانلارا قارشی تؤره تدیکلری تهلوکه لری علمی سویه ده مدافعه ائدیب، باشدان سووالار.
۱۹- قرن بدیع، بیرینجی جلد، ۳۱۵ و ایکینجی جلد، صحیفه۳۲ایضاحلار و قایناقلار
۱- شرح الزیاره و جوامع الکلم، یازانی شیخ احمد احسایی.
مجموعه الرسائل، یازانی سید کاظم رشتی
۲- عربجه بیان کیتابی، یازانی باب، صحیفه ۲۵
۳- تلخیص تاریخ نبیل زرندی صحیفه۶۶
۴- اسرارالآثار، یازانی فاضل مازندرانی، بیرینجی جلد صحیفه۳۵
۵- دئییلمه لیدیر بو یازی نین بوتون سیتاتلاری باهاییچیلارین معتبر کیتابلارینا قایناقلانیر.
رحیق مختوم بیرینجی جلد صحیفه۲۲ یا ۳۴. بوکتاب باهاییچیلارین تانینمیش یازیچی و تبلیغاتچیسی عبدالحمید اشراق خاوری نین یازیلاری نین بیری دیر و امری[= باهاییچی ] ملی نشریات موسسه سینین ایسته گی وتاییدی ایله چاپ اولوب یاییلمیشدیر.
هابئله اسرارالآثار ایکینجی جلد، باب سؤزونون آلتیندا وئریلن ایضاحلار.
۶- باب سید کاظم رشتی نی یامسیلایاراق اؤز یازیلایندا و دانیشیقلاریندا ابجد حرفلریندن گئنیش سویه ده فایدالانیردی کی، اؤز سؤزلرینی رَمزلی و سیرلی گؤسترسین. ابجد حرف لرینه و حسابینا گؤره “حَی”= ۱۸ سایی ایله برابر دیر.
۷-تلخیص تاریخ نبیل زرندی، صحیفه۱۳۷ دن ۱۴۱ قدر.
۸- تلخیص تاریخ نبیل زرندی، صحیفه۱۹۰ و۲۰۰.
قرن بدیع، یازانی شوقی افند ، بیرینجی جلد۱۱۰و ۱۱۴.
تاریخ ظهور الحق، یازانی فاضل مازندرانی، اوچونجو بؤلوم صحیفه۹۳ و ۱۰۵
۹- کشف الغطاءصحیفه۱۰۶ و ۱۰۷
تاریخ ظهورالحق، اوچونجو بؤلوم صحیفه۳۲۴و۳۸۹
الکواکب الدریه بیرینجی جلد صحیفه ۱۲۰ بو کیتابی آوارا آیامالی عبدالحسین آیتی آدلی ییر شخص یازمیشدیر. او باهاییچیلیغین آدلیم یازیچی و تبلیغانچیلاریدان ایدی.- بو کیتابی دا عباس افندی نین امری ایله یازمیشدیر. البته او سونرالار باهاییچیلیقدان دؤنوب و اونون علیهینه کشف الحیل آدلی بیر کیتاب یازدی.
۱۰- رحیق مختوم بیرینجی جلد صحیفه۵۸۱- دن۵۸۵- قدر
۱۱- تاریخ ظهور الحق، صحیفه ۱۱۰
۱۲- تاریخ ظهور الحقین صحیفه ۱۷۳ اتک یازی.
مائده آسمانی،یئدینجی حیصه، یازانی اشراق خاوری صحیفه ۲۳۱،۲۳۲
۱۳- عربجه بیان و فارسجا بیان، بابین ایکی شریعت کیتابی دیر.
۱۴- لوح هیکل الدین: اِنَّ علیاً قبل نبیل ذات الله و کینو نیته
۱۵- کشف الغطاء عن حیل الأعداء : یازانی میرزه ابولفضل گلپایگانی صحیفه ۲۰۳و ۲۰۴.
و الکواب الدریه، صحیفه ۲۴۱. دَلی لیک مسئله سی بو مدرک ده گیتیریلبیدیر.
۱۶- قرن بدیع، بیرینجی جلد، صحیفه ۲۶۵، یازانی شوقی افندی.
۱۷- الکواکب الدریه، بیرینجی جلد، ص ۲۳۳،۲۴۸و۲۴۹
۱۸-اسرارالآثار، بیرینجی جلد، صحیفه۱۹۱
۱۹- قرن بدیع، بیرینجی جلد، ۳۱۵ و ایکینجی جلد، صحیفه۳۲
۲۰- قرن بدیع، بیرینجی جلد، صحیفه۳۱۸و۳۱۹
قرن بدیع، ایکینجی جلد، صحیفه۳۳و۳۴
تلخیص تاریخ نبیل، صحیفه۶۴۷و۶۴۸
۲۱- قرن بدیع، ایکینجی جلد، صحیفه۸۶ و ۸۷
۲۲- قرن بدیع، ایکینجی جلد، صحیفه۱۳۴
۲۳- قرن بدیع، ایکینجی جلد، صحیفه۱۲۲، بیرینجی و ایکینجی چاپ.
و قرن بدیع، بیرینجی جلد، صحیفه۳۲۸
۲۴- قرن بدیع، ایکینجی جلد، صحیفه۱۱۲، بیرینجی و ایکینجی چاپ.
ایقان کیتابی، یازانی بهاء الله، صحیفه۹۵
۲۵- فارسجا بیان، صحیفه۶۱،۷۱ و ۱۰۰
۲۶- مائده آسمان، بیرینجی حیصه، صحیفه۴۰- صحیفه ۲۰- نین اتک یازی.
۲۷- بدیع کیتابی، صحیفه۳۱۲. خلقین ناموسونو زورلاماق


c: text/html

text:
وانقلیس موراس
وانقلیس موراس (اینگیلیسجه: Vangelis Moras) (دوْغوم:۲۶ اوت ۱۹۸۱ (۴۱ یاش) Larissa) بیر فوتبالیست. لاریسا فوتبال کولوبو و یونان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده وانقلیس موراس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- لاریسا دوغوملولار
- لاریسا کولوبونون اویونچولاری
- ا. ا. ک اتن کولوبونون اویونچولاری
- سوانزی سیتی کولوبونون اویونچولاری
- بولونیا کولوبونون اویونچولاری
- چزنا کولوبونون اویونچولاری
- هلاس ورونا کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
مئشه، همیشه ده آغاجلار، یا ییرتیجی حیوانلارلا تانینمیر؛ بلکه ده آغاجلارین سیرایلا دوزولوب تاماشا ائتدییی یاخود وحشی حیوانلارین ندنسه آیاق باسا بیلمهدییی چئورهدیر اصیل مئشه!
کیمیلرینی دیزه چؤکدورور کیمیلرینه دیز چؤکور!
کیمیلرینی اژداها کیمی آغزینا آلیب اودور کیمیلرینین گؤزونده قاریشقا قدر ده دئییل!
دیز چؤکنلرله دیزه چؤکدورنلر، قاریشقا گؤرنلر ایله اژدها گؤرنلر بیر آرایا گلینجه فیرتینا یارانیر قاسیرغا قوپور; ایستی هاوانین سویوق هاوا ایله قاریشماسیندان یئل تؤرهنن کیمی.
ایکی آی اولموشدو؛ هرگون ایکی دفعه معین ساعاتلاردا ائودن چیخیردی. کؤرپهسینی أمیزدیریب آلتین تمیزلهییردی. سونرا حزین بیر ایفا ایله:
“لای-لای بئشیییم لای-لای
ائویم ائشیییم لای-لای
سن یات یوخونو آل بالام
چکیم کئشییین لای-لای…”
اویودوب بئشییینه قویوردو. کاسئتی ضبطه یئرلشدیریب، موسایئودن چوخ سئودییی، مشهور “قرنفیل گوللر” آدلی ماهنینی کؤرپهسی اوچون سسلندیریب، آیاغا دوروردو …. هارداسا ساعات یاریم سونرا ائوه قاییدیردی.
أری همیشه او ساعاتلاردا ایش یئرینده اولسا دا ایشچیلرین، آروادی حاقدا پیچیلتیلاری ایله معنالی باخیشلاری، ایچینی سؤکموشدو.
او گونو میزیلدانا-میزیلدانا بیرآز ایشدن ائرته چیخدی.
– یوخ اینانمیرام او منی چوخ ایستیییر، هله اوغلوموزو…اوغلوموزون لاپ دلیسیدیر. یقین بولار منیم خوشبختلیییمی قیسقانیر. هه! هامیسی بیزیم عشقیمیزه حسدنن باخیر. سؤز باز شهردی دا ! پروین هارا او ایشلر هارا. دونیا ییغیشا منی بونا ایناندیرا بیلمز.
آناسی دا ایلک گوندن ایکی آیاغینی بیر باشماغا دیرهمیشدی کی: “بالا اوننان سنه آرواد اولماز، قیریق آدامدیلار. ددهسی ننهسین بوشایان گوننن ایتکین گئتدی. عمیسی قیزی دا فیلان یئرده موطوروفلوک ائلیییر. خیردا عمیسی بیر بازارین قانین شیشهیه توتوب، نزول پولدان وئریر چکدن سوفتهدن آلیر، میللتین وار یوخون سومورور. بودا اولاردان آرتیق اولمایاجاق کی؟ ذاتلاری خرابدی!”
او ایسه پروینی سئودییندن بئش ایل کئچمیشدی، ایکی آیاغینی بیر باشماغا باسیب “حخدی یوخدو من پروینی آلاجام کی آلاجام” دئمیشدی.
گئت-گئده آناسی دا فرقینی آواریب پروینی سئومهیه باشلامیشدی، آما هئچ واخت بونو ایقرار ائتمهیه غورورو ایذن وئرمهمیشدی. بلکه ده پروینین، عاییلهسینه بنزهمهدییینی اینانماییب دونیادان شوبههلی گئتمیشدی.
ایکی کوچه ائوه قالان ماشینی گؤرونمز بیر یئرده ساخلادی. اؤزونو کوچهلرینین باشینا یئتیردی. یازین بیرینجی آیی ایدی. گؤی نریلدهییر یاغیش وحشیجه یاغیردی؛ یئردنمی گؤیه، گؤیدنمی یئره، هئچ سئزیلمیردی. ائله بیلیردی یئر گؤی ده اونون پریشان حالینا زاریییر.
دیشی باغیرساغینی کسمیر، تینجیخدیریردی! یاغیشا، یامان-یووز قالمیردی یاغدیریردی.
دویدوغو پیچیلتیلار ایچیندن یادداشینین قابیندا تورتالانان ساعات بئشی آییردی. ساعاتا باخدی. دؤردو قیرخبئش دقیقه کئچیردی. بو ایشیندن اوتانج حیسی دویسا دا ائوه گئتمک ایستهمهدی.
بؤرکونو گؤزلرینین اوست قاپاغینا کیمی چکدی. کوچه باشینداکی چوخدان تنهالانمیش تلفن کابینینده دایانیب گؤزلهدی.
کاپشنینین یاخاسینی کوچهیه ساری اولان اوزونه قالدیردی. دیل آلتی: “چیخمییاجاق بیلیرم، هاممیسی بؤهتاندی” دئسه ده اورهییندهکی ایپک یولوندان “آی آللاه چیخماسین” کاروانی کئچیب، گئدیب آرزولارینا قاریشیردی. اؤزو اؤزونه:
“لاپ بوتون دئییلنلر دوز اولسا بئله ایندی، بو یاغیشدا ایتی ده وورسان چؤله چیخماز؛ هله قالا آدام!”دئییب، میزیلدانیردی.
اونونلا خوشبخت گونلری بوتون داغ-درهسی ایله گؤز اؤنونده جانلانیر دوداغیندا چیچکلهنیر بیردن سولوردو!
ایچینده چلیشیک حیسلر اویناشیردی. بیرینجیسی: دئییلنلره اینانیب ماراقلا اونو گؤزلهییب، ایزلهییب، بو ایشدن باش چیخارماق، او بیریایسه: بیرینجی حیسدن اوتانماق!
آلنیندا سویوق تردن عمله گلن مونجوقلاری بارماقلاری ایله سیلدی.
کابینین ساری رنگینین شووقوندان گؤزلرینین بال رنگی توتقونلاشمیش آجییا چالیردی!
چوخ آل-وئردن سونرا نهایت کی ایکینجی حیسی بیرینجی حیسینه غالیب گلدی. “آللاه سنه توکل” دئییب ائوه گئتمک اوچون کابیندن چیخماق قرارینا گلدی.
چیخماغا دارتینیب قاپینی آچسا دا بیر الینی چرچیوهیه ائله دایامیشدی سانکی اؤزو اؤزونه چیخماق اوچون مانع اولوردو!
بلکه ده گؤرونمز بیر قوه اونو قالماغا زورلاییر ایچهری ایتهلهییردی، او ایسه،بو زوراکیلغین قارشیسیندا دایانیردی.. بونو، عکس حالدا دا دوشونمک اولوردو; هانسیسا بیر قوه اونو ایتهلهیهرک کابیندن چیخیب ائوه گئتمهیه زورلاییردی، آنجاق الینی چرچیوهیه دایایاراق بو گوجه قارشی، دیرنمک ایستهییردی. آلت بیلینجینده نهلر اولدوغونو اؤزو بئله، بیله بیلمیردی. ایلک آددیمی دیشاری آتار_آتماز بیردن بیره یوز مرتبهلی غورور بینالاری ایچینه چؤکدو.
بیر آن سانکی روحو جیسمیندن آیریلدی.
یاغیشی اومورسامادان کابینین اؤنوندن کئچن قادینا دیققت ایله باخدی.
قادین آددیملارینی مؤحکم آتسا دا اورهیینده دالغالانان تشویش شپهلری اوزونه کیمی قالخیردی.
گؤزلری دولوب تورلاندی.
میل توخونمادان چیخار کیمی جان ریشتهسی قیریلیب، وجودونون ایلمکلری هر طرفه داغیلدی. سونرا بیر اوجو قادینا باغلیایمیش کیمی اونون سایریشان اندامینین هر حرکتینده سؤکولمهیه باشلادی.
زور اولسا دا اؤزونو توپلاییب کابیندن چیخمالیایدی. بیر تهر چیخیب دالی سوره یوللاندی.
هر بیر خیابانی- کوچهنی آرخادا قویوب ائودن اوزاقلاشدیقجا داها راحات نفس آلیردی قادین، کیشی ایسه بوغولماق اوزره ایدی.سانکی یاغیش هاوانی دا یویوب آپاریردی!
بیردن ایلَج سسی گلدی. سیقنال سیقنالین آردیجا.
دؤنوب باخدی.آغیر ترافیک یارانمیشدی. سوروجولر ماشینلارینی بوراخیب هر طرفدن حادیثه یئرینه قاچیردیلار. ایکینی سایینجا میللت دولوشموشدو. نه باش وئردییینی گؤره بیلمیردی؛ سادهجه اینیلتی سسی دویوردو. بیرآز یاخینلاشیب آداملارین آراسیندان سوخولا-سوخولا بویلاندی. قیز اؤزونو ماشیندان آتمیشدی. اوغلان ایسه آیاغینداکی عسگر پوتونونا بنزر پوتونلاری ایله اونو تپیک آلتینا سالمیشدی.
– قانجیق! دئییرسن بس قویارام بئله راحات اؤلهسن؟ سنین کیمیلری دوغراییب ایتلره آتاسان گرک. عیفریته!
کیمسه ایرهلی گئتمیردی. ناموس مسئلهسیدیر دئیه پیچیلداشیر یاخینلاشماقدان چکینیردیلر. قانینا بویانمیش قیزدان ایسه ایندی خیریلتی سسیندن باشقا هئچ بیر سس چیخمیردی.
اؤزونو قیزین اوستونه آتیب اونو ضربهلردن قوروماق گلیردی ایچیندن آمما گئتمهیه ده تلهسیردی.
کلمهلرله ایفاده اولونمایاجاق قدر آغیر بیر بوغونتودا قاپسانیب قالمیشدی.
گیزلینجه، ایزدیحامین اوبیری باشیندان، بیر او جانسیز بدنه بیرده آروادینین برهلمیش گؤزلری و سولموش سیماسینا باخیردی. هله ده اینانماق ایستهمیردی.
استرسدنمی، قورخودانمی یوخسا عصب پوزقونلوغوندانمی نهسه قارنینداکی تیکیش یئری سانجماغا باشلادی. بیر آن الینی قارنینا آتیب اؤزونه قیوریلدی. آغری، شیمشک کیمی قارنیندان باشلاییب قیچلاری آشاغی زوغ آتیردی. دوغومدان سونرا دوکتور “موطلق ایستیراحات ائلییهجکسن” دئمیشدی آما قولاق آردینا وورموشدو.
خستهخانادا دوغوم سیراسیندا اؤلن قادینی خاطیرلادی. آجیندان ملهین کؤرپهسینی ده.
بو کؤرپه ساغلام اولسا دا آرتیق آناسیز ایدی و بو بیر اینسان اوچون چوخ قورخونج بیر باشلانیشایدی.
دوشوندو کی آرتیق اؤزونه یاخشی باخمالی، جیسمینی، روحونو یاخشی بسلهمهلیدیر. اوغلونون آناسیز بؤیومهیینی موطلق ایستهمیردی.
یاغیشدان ایسلانان بویاسیز ساچلاری آخیب آلنیندا غریبه بیر تابلو یاراتمیشدی. عاجیز و اومودسوز گؤرونوردو. بیر ایکی آددیم آتیب سؤیکهنهجک بیر سکی تاپدی. گؤردویو صحنهدن سارسیلمیش، رنگی آتمیشدی. قادینین تاریخ بویو دوستاق اولماسینی دوشونوب ائرکک توپلوما نفرت ائلهییردی. بیردن کورهیی بوشا گئتدی. اوتوردوغو سکی بیر گؤزللیک سالونونون قاپیسینا عاییدایدی. قاپینی آچمیشدیلار .اورادان چیخماق ایستهین قادین “قیزیم بی شئی اولوب؟”دئیه سوروشدو. دانیشماغا هئیی قالمامیشدی. باشی ایله یوخ دئیهرک قادینا یول وئرمک اوچون آیاغا دورماغا چالیشدی. بایقینلیق گؤزلرینی قادینین گؤزلریندن آلماغا ماجال وئرمهدی.اینجه گؤودهسی یئره سریلدی.
أری ال-آیاغینی ایتیریب میللتی ایتهلهیه- ایتهلهیه اونا ساری یوگوردو. بیر نئچه قادین اوندان اؤنجه اؤزونو یئتیریب یاریمجان بدنی سالونا گؤتوردولر.
ألی بوشا چیخدی. فیکری ایسه مین یئری ایداره ائلهییردی. ائوده کؤرپهنی، محلهده قونشولاری، ایش یئرینده ایشچیلر ایله ایش صاحیبینی، بوردا ایسه آروادینی.
او قاپالی یاساق قاپینی دؤیه ده بیلمیردی. ایچی ایچینی یئییردی. یاغیش، یاغی بنزینی پالتارلاریندان یویوب آیاغی آلتینداکی چوخورا آخیدیردی. بو چیرکاب ایچینده بئله، طبیعتین سئحرلی رنگلرینی گؤرمک اولوردو.
گؤزلرینی آچدی. ساری ساچلی یاریم چیپلاق بیر قادین باشی اوستونده دورموشدو.
سوروشدو: “یاخجیسان؟”
دوروخدو. پاراوان آرخاسیندان فیرلانا-فیرلانا گلین دونو گئیمیش بیر قیز چیخدی. قیرجانا-قیرجانا “نئجهدی؟” سوروشوب بیر-بیر ایلهشنلرین اوز ایفادهلرینه باخدی. ذووقوندان هر آن اوچاجاقمیش کیمی قول- قانادین گؤیده اوینادیردی. اوراداکی هر کس خوشاگلیم بیر جومله ایله قیزی راضی سالدی. ائشیکده اولانلاری بیرده ذهنینه چکیب ساعاتینا باخدی. آلتییا آز قالیردی. قارنی هله تام ساکینلشمهمیشدی آنجاق، اؤزونو دیک توتدو، ساچینی، باشینی دوزلدیب آیاغا دوردو. گلینه خوشبختلیک آرزوسونو بیلدیریب ساری ساچلی قادیندان تشککور ائلهدی. قاپیدان چیخاندا یاغیش هله تؤکوردو.
کیشینین کدرلی گؤزلری ایشیلدادی. اورهیی بیر آن ساکینلشدی. بدنده میغمیغا چالان نقطهنی قاشیماق لذتی کیمی بیر حیس کئچیریردی. آجی آمما شیرین! شیرین آمما آجی!
نه او قالابالیقدان خبر وارایدی نه ده او قیزلا اوغلاندان. سسسیزلیک هر یئری چولغالامیشدی; قارشی کئچیتده گؤزلهین أرینین اورهییندن باشقا. اوراسی سانکی مال میدانیایدی آلان کیم، ساتان کیم،مهلهین کیم!
ایچینده سینسی بیر داریخما قیمیلداندی. بوغوق سس ایله:
“اومورام اوغلوم بؤیویونجه منی باغیشلار!”دئدی.
بو سؤز بئینینده دئییل اورهیینده تومورجوقلاندی.
شهرین یوخسول شیریق کوچهلرینین بیرینده چیی کرپیجدن تیکیلمیش، یاریم سوواق کؤهنه بیر دامین اؤنونده دایانیب اطرافی یاخشیجا سئزدی.کوچهده ایت اولاییردی! یاغیش دامجیلارینین تنهکه بورولارا چیرپیلیب شیریلتیلا آخماسی نوستالژیک بیر ملودی یاراتمیشدی. قاپینین قاباغیندا پالچیق الیندن دورماق اولموردو. جانلی دیوارلاردان هاوایا باییلدیجی بیر تورپاق عطری یاییلیردی. بلکه ده دونیادا هئچ بیر عطر اونو بوقدر فرحلندیرمزدی. تمیز هاوادان جییر دولوسو ایچینه چکیب قاپینین وورقوسون چالدی. چوخ گؤزلهمهدی. اوجا بوی بیر گنج کؤینهیینی چلیمسیز أیینینه چکه-چکه قاپینین چرچیوهسینده گؤروندو. ألینی ایرادت نیشانهسی اولاراق کؤکسونه باسدی. باش أییب بویور دئدی.
کوچهنین تینیندن باخان، کیشی دئییلن روحدان نهسه یئرلره جالاندی. هر آن دوشهجهیینی حیس ائدیردی. آیاقدا دورا بیلسین دئیه یاخینداکی الکتریک دیرهیینه ال آتدی.
– ائله بو سوخولجان اوچون اؤزونو دیللره سالمیسان؟ آی یازیق!
یقین او مننن چوخ محبتلیدی چوخ دیققتلی… یقین او اوزون قوللارین آراسیندا… شیطانا لعنت! یاناسان آرواد یییهسی!
یئنه یادداش آرشیوینه باش چکیب قاریشیق سسلر، قاریشیق تصویرلر چیخارتدی.
“گل عهدیمیز ابدی اولسون دئیه اوغلوموزون آدین ایلقار قویاق.اولار؟”
ایلقار…ابدی…عهدیمیز…اوغلوموز…
“بالا اوننان سنه آرواد اولماز…قیریقدیلار…ذاتلاری خرابدی!”
“سنین کیمیلری دوغراییب ایتلره آتاسان گرک!”
_هیم! یازیق ایتلره
گؤیون کول رنگی بوتون یئر کورهسینه کؤلگه سالمیشدی. یاغیش سنگیمیشدی آما تام کسمک قصدی یوخودو دئیهسن.
بیردن بیر فیکیر خورا کیمی، ذکاسینی یئییب تؤکمهیه باشلادی
_اولمایا اوشاق…
یوخ! یوخ! بو اولا بیلمز! هامی منه بنزهدیینی دئییر. او منیم اوشاغیمدی، منیم اوشاغیم، اؤز اوغلوم. منیمدی منیم.
بو ایماژدان ممنون گؤرونموردو. باشینی جایناقلارینا آلیب وار گوجو ایله سیخدی; سانکی فیکیرلرین تؤرندییی یئری سؤکوب داغیتماق ایستهییردی. پانیک کئچیریر اؤزونو هر آن بوغولاجاق سانیردی. باهارین او سرین هاواسیندا اوستهلیک یاغیش آلتیندا آلوولانیب یاندیغینی حیس ائدیردی. یاخاسینی بیرآز آچدی. ایچینده بوغولان نفسی یوخاری چکیب بوراخماغا چالیشدی. فلسفه دونیاسینا آتیلمیش کیمی اؤزونو جوابسیز سواللارلا قارشی-قارشییا گؤرن آدام آز قالا اؤلهجهییندن قورخوردو. تلفونونو جیبیندن چیخارتدی “سئوگین ده عهدین ده دیسین باشیوا قح…” سون کلمهنی اودوب بیر نومره ییغدی. سونرا کاپشنینین چیرکلی قولو ایله بورنونون سویونو سیلیب، گؤزلهدی.
یاریم ساعات سونرا پلیسله برابر ائوین ایچیندهایدی. قادینین یاریم آچیق دؤشونو تمناایله أمن کؤرپهیه باخیردی. یاغیش گؤزلرینه دولوب ائوه گلمیشدی…
مئشه، همیشه ده آغاجلار، یا ییرتیجی حیوانلارلا تانینمیر؛ بلکه ده آغاجلارین سیرایلا دوزولوب تاماشا ائتدییی یاخود وحشی حیوانلارین ندنسه آیاق باسا بیلمهدییی چئورهدیر اصیل مئشه!
یک پاسخ
-
چوخ گوزل.


text:
بو یئرده بنی آدم . . . / حبیب فرشباف
سسلندیرن: کبری میرحسینی
بیر خلوت کوچهنین اورتاسیله، آریق اوجابویلو بیر کیشی عصاسینی گؤیده فیرلادا- فیرلادا گلیر. اونون عصاسیلا بیرلیکده، گولدانی بؤرکونون قیرمیزی قوتازی و ییرتیق- یاماقلی اوزون آرخالیغینین اتکلری ده توولانیر.
او یاخینلاشدیقجا یوغون سسی آیدین قولاغا چاتیر:
– منم بهلول-ی داننده، منم بهلول-ی دیوانه، منم…
یولدان اؤتن پییادالارین کیمیسی دایانیب، حئیرت ایچینده اونا تاماشا ائدیر؛ کیمیسی ده اونون عئیبهجر گؤرکمیندن قورخا- قورخا دووار دیبینه سوزولوب، گؤزون اوندان گؤتورمهدن، سورعتلی آددیملارلا اوندان اوزاقلاشیر.
بهلول هئچ بیر کسه توّجؤه ائتمهدن یولونا داوام ائدیر. بو آن چلیگینی یئره دؤیه- دؤیه اونا یاخینلاشان بیر قوجا کور کیشی، بیردن بهلولون گؤزونه ساتاشیر.
بهلول سورعتله دووار دیبینه چکیلیب، قوجانین یولونون اوستونده دایانیر. کور اونا یاخینلاشارکن، بهلول تئز جیبیندن بیر قیزیل سیکّه چیخاریب اوجادان سسلهنیر:
– آی گؤزلو قارداش! آللاه سنه کؤمک ائلهسین، آل بو سیکّهنی بیر باخ گؤر دوغرودان دا سیکّهدیر، یا یوخ؟
قوجا بو سؤزلری ائشیدرکن، تئز چلیگینی قولتوغونا ووروب، دیک یئرینده دایانیب ساغ قولاغینی سس گلن طرفه چئویریر. بهلول بو عملی قوجادان گؤرن کیمی یئنه سؤزلرینی تکرارلاییر:
– آی گؤزلو قارداش! آللاه سنی گون ایشیغینا حسرت قویماسین، آل منیم بو سیکّهمی بیر یوخلا؛ قوی لاپ آرخایین اولوم.
کور، هر ایکی الینی قاباغا طرف اوزالدیب، سسه طرف یاخینلاشاندا، بهلول فؤورن الینی اوزالدیب، اونون الینی توتوب، سیکّهنی اونون اووجونا قویوب، دایانیر. قوجا سیکّهنی ایکی بارماغینین آراسیندا سورتوب یوخلادیقدا، اورهیی گوپ- گوپ دؤیونمهیه باشلاییر. آخی او سیکّه تانیماقدا هئچ زامان یانیلمامیشدیر.
قوجا فورصتی فووتا وئرمک ایستمهدن، تئز ایکی آددیم دالی چکیلیب، سسسیز دووار دیبینه یاخینلاشماق ایستهییر.
بونو گؤرن بهلول اونو سسلهییر:
– آی گؤزلو قارداش! منیم سیکّهم نئجه سیکّهدیر؟ بس ندن دانیشمیرسان؟
کور قوجا بیر نئچه آددیم دا سسسیز آرخایا چکیلیب، دووار دیبینه قیسیلیر. یئنه بهلول:
– آی گؤزلو قارداش! بس ندن جاواب وئرمهییرسن؟ بیر دیء گؤروم سیکّهم نئجه سیکّهدیر آخی؟!
کور جینقیرینی چیخارتمادان، نفسینی اوغورلاییئب دایانیر.
بهلول:
– آی گؤزلو قارداش! بس سن هارا گئتدین؟ منه بیر جاواب وئر گؤروم!- دئسه ده، یئنه قوجا کور ساکیت- ساکیت دایانیر. بو دؤنه بهلول اونو هدهلهییب:
– آی گؤزلو قارداش! منیم سیکّهمی وئرمهسن، باخ داش آتاجاغام ها! دئیه- دئیه، بیردن یئردن بیر داش گؤتوروب، قوجایا یاخینلاشیب، داشی اونون بؤیروندن ووروب دایانیر.
کور، داشین ضربهسیندن نیققیلداسا دا، داشین اونا توخوندوغونو تصادوفی ظنّ ائدیب، موطلق سسینی چیخارماق ایستهمیر.
بهلول بو احوالاتی سئیر ائدهرک، سسسیز- سسسیز گولومسهییب یئنه سؤزه باشلاییر:
– آی گؤزلو قارداش! منیم سیکّهمی وئرمهسن باخ یئنه ده داش آتاجاغام ها!- دئییب، یئنه اییلیب یئردن بیر داش گؤتوروب، نه گوجو وار قوجانین قابیرغاسیبنا گوبسهییر.
کور داشین ضربهسیندن ائی وای دئییب، تئز سسینی کسیرسه ده آنجاق بو دؤنه داشین اونا توخوندوغوندان حئیرتلنیب بیرآز فیکره گئدیر…
بهلول ایچین- ایچین گولسه ده، یئنه توختاقلیلقلا سؤزه باشلاییر:
– آی گؤزلو.ٍقارداش! ایکیجه داش آتمیشام بیلمیرم سنه دییب، یوخسا یوخ؟ بونو بیلمیرم، آنجاق سنه دئییرم منیم سیکّهمی وئرمهسن، یئنه داش آتاجاغام ها!- دئییب، یئنه یئردن بیر داش گؤتورور…
اوچونجو داش کورون قابیرغاسینا دیدیکده، او داها دؤزنمهییب:
– ائی وای ننه، ائی وای! – دئیه- دئیه دیلی آچیلیر:
– گل آی قارداش! گل- گل اؤلدوم! گل آل سیکّهنی! واللاه سنین آتیشین کور آتیشینا بنزهمیر! آی قارداش گل آل سیکّهنی، منی نییه اؤلدوروسن؟- دئییب، سیکّهنی بهلولا اوزادیر.
بهلول سیکّهنی آلیب، گوله –گوله یولونا داوام ائدیر:
– منم بهلول-ی داننده، منم بهلول-ی دیوانه. منم..


text:
اوریاد قصبهسی
اوریاد — اوریاد (Oryad) قصبهسی ماهنیشان بؤلگهسینين مرکزی بؤلوموندا یئرلشن بیر قصبهدير. اورياد يا اوريات تورک ائللی بير طايفانين آدیدیر.
ايندی ۲۰ کند اوریاد منطقهسینين کندلری ساییلیر: ارزهخوران، اورجک، بیانلی، پري، تات قيشلاغي، تازهکند داغ مالوداش، تازهکند فخرلو، تخته يورد، توزلار، چاي قيشلاقي، تزه حسنآباد، قديم حسنآباد، خيدير چوبان، خندکلي، خويين (معروف خوئيندان سوْنرا)، خئییرآباد (اوریاد)، سئييدکندي، علم کندي، قاضي کندي و قرهداش
شخصیتلری[دَییشدیر]
اوریاددان چوخلو یازار، شاعیر و عالیملر چیخمیش کی چاغداش شاعیرلر هوشنگ جعفری و ائلشن اوریادلی اوْنلاردان دیرلار.


text:
`اؤلوم` نتیجهلر
خبرلر [22]
- تورکیه، آمریکاداکی شوبههلی اؤلوملردن قایغیلی
- آمریکادا ۱۰۰ میندن چوخ اینسان اویوشدوروجودان اؤلدو
- ۱۵ میلیون جان ایتکیسی کووید-۱۹ ایله باغلانتیلی
- هر ایل ۶۵ مین اوشاق ۵ یاشینا چاتمادان اؤلور
- افغانیستان-دا اوشاق اؤلوم لری اندیشه وئریجی
- آمریکادا، آشیری دوز اویوشدوروجودان اؤلوملرده رکورد
- یوسف کاری اؤلوم اوروجونا باشلادی
- کیشیلرین کورونادان اؤلمه احتمالی قادینلاردان داها چوخدور
- امریکا-دا گون عرضینده کروناویروسدان رکورد سایدا اؤلوم قئیده آلینیب
- امریکا-دا گون عرضینده کروناویروسدان رکورد سایدا اؤلوم قئیده آلینیب
- تورکیه-ده کروناویروسدان ایلک اؤلوم قئیده آلینیب
- ایتالیا-دا بیر گونده 368 نفر کروناویروسدان اؤلدو
- الکللو ایچکیلر اؤلدورور
- اؤلوملر تخمین ائدیلندن داها چوخ اولاجاق
- ایراندا هر ایل ۱۰ میندن چوخ اوشاق اؤلور
- TRT World تلویزیون امی مکافات لارینا نامیزددیر
- افغانیستاندا ۲۳ میندن چوخ وطنداش اؤلدو
- ت.ر.ت-نین "سسسیز اؤلوم" فیلمی ایتالیادا موکافات قازاندی
- آیت الله علی خامنهاینین، اینقیلاب قوتلامالارینا قاتیلماماسی، "اؤلوم" شایعهلرینه سبب اولوب
- جمهور باشقانی اردوغان "الجزیره" تلویزیونونا موصاحیبه وئردی


text:
فرستنده: رحمت الله ورحیمی (پیلوت)
Hassan Paiman
21. august kl. 20.22 · یازوچی : حسن پیمان : ————-
تورکیک ضربالمثل لر ==============
اوشبو تأریخی حقیقت حاضر برچه ده پارلاق بولگن دیر کیم تورک لر نینگ تآریخی قدامتی ( 40 مینگ ییل دن آرتیق ) راغ سائیبریا نینگ قتیغ سووغ لری و بیرینچی موزلر ئیری گن دوره لر دن بویانده ، کوپی تورک لر سووق ده چیده یالمه س دن کوچیب اورته آسیا – ارو پا و الاسکا – و شمالی امریکا ( کانادا ) و تکساز ایالت لری ( سرخ پوست = قرمز رنگ پوست لیگ ) ئیسکی محله لر ده وبرچه باشقه ایالت لر ده تیتره شیب مهاجرت لر قیلگن ئیکن لر . تاریخ لر بوندی شهادت بیره دی : 1 – الوغ یازوچی حرمت لی ” عبدالله تاشقین ” علمی – تحقیق اثر لری کیم اینگ ئیککی مهم تحقیقی اثر لر یوزیدن کیم دنیاده اینگ مشهور تاریخ یازو چی لر ( الف : میخائیل نستورخ ، امریکادن ) و ، ( ب : البیر تینی گاور ، فرانسه دن ) – اوشبو ئیککی اثر بویوک علمی معتبر مهم اثر لر دیر بو نامده : ( الف : انسان نینگ نژاد مبدأ سی ). و، ( ب : دنیا خط لری نینگ تاریخی ) ، نامیده که ( 1966م.) یلده تهران ده بیر چوره ی لی صحافت بیله ن باسیلیب چیققن ئیکن ، اینگ کینگ علمی ریسرچ لر و تحقیق لر اساسیده و. کیم حاضر ده امریکا ده بولگن علمی تحیقیقاتلر امریکا لیگ عالم بیلیمدان لری نینگ علمی ریسرچلری و شو تاریخلر شواهد لری اساسیده ، برینچی بومی انسان لر ( دی – ان – آ ) تحقیق لر بولگن معاینه نینگ اساسیده امریکاده ( 25 مینگ ئیل ئیلگری سیبری آسیادن ، الاسکا ( تنگه بیرینگ ” نیرو بریج ” ) یولیدن مهاجرت ئیتیب که همده بیرینچی دوره موزلرئیریب سو بولگن ئیمه س ئیکن ، بو دوره ده شو یولدن باریب کیلماق اوشه زمانده ممکن ئیکن : 2 – کیم تورک خلق لری ” آلتائی تاغلر سیبری – آسیادن ( تورک خلق لری : تاتار لر – منگول لر شو یولدن اوتیب کیلگن ئیکن لر . ) و : 3 – میخائیل نستورخ ( کتابی نینگ 112 یفراغ صحیفه سیده ) موندی یازه دی : ( بو مهاجر لر سیبریا واسیا دن کیلیب ” قرمز یا قزل پوست امریکا و کانادا ده بیرینچی بومی نفوس لر نینگ تشکل بیره دیلر و بیرنچی ( بوب ) قزیل پوست امرکا نینگ مدنیت لری نینگ یره ته دیلر و.. ” . و شو بیلیمدان عالم اثری اساسیده : اوشه زمانده : 4 – ( باشقه مهاجر لر هم بیر سنا و انسان لر، آسترالیا – اروپا – یاقوت طایفه لر – بورگوت لر – تونگوسلر – چوکچی لر – آلتائی لر – اسکموسلر – و روسیه نینگ شمال ده کی تاتارلر و منگول لر و شونگه اوخشه گن ، باشقرت لر – چاوشلر – و باشقه تورک طوائیف لر ، اوشبو تنگه بیرنگ یولی الاسکا دن امریکا ده مهاجرت ئیتکن ئیکن لر . 5 – و شونگه اوخشه گن بو مطلب نی بیر مستند فلم تلویزیون ( 13نچی کانالی دن ) امریکا ده هم نشر بولیب رسمی یازیلیبتی . بو ریسرچ و تحقیق نتیجه سی که ( پی – بی – اس – ) علمی تحقیق اسایده قزل پوست لرنینگ اوستیده تجربه بولیب اوتکن ئیکن که تا تار ومنگول لر ( 25 مینگ ئیل) ئیلگری کیلگن لری نینگ امریکاده ثابت بولیب رسمی یازیبتی لر و ( دی – آن – آ ) اساسیده تجربه بولگندن سونگ شو نتیجه ده ئیشیتیبتی لر . و عین شو مطلب نی ( دسمبر آئی – 2012م. ئیلده – بی- بی – سی -) ده هم نشر ئیتیب رسمی یازبه کن لر . 6 – یینه شونگه اوخشه گن بیر تحقیق ، که شو منبع اساسیده بیان ئیته دی : ( ..پروفیسور دکتور سخاو زر ، اولوس لر خلق ارا بیرلشمیش موئسسه سی ( یونیسکو ) تامانیدن ، توظیف بولیب ، لاتین امریکه ( بیلیز ) تومانیده باریب تحقیقات لری اساسیده باریب بیر معبد تاپه دی نامی ( قره کول ) تورکی نام ئیکن ، تخمین ( 200 لغات دن آرتیق بولرنینگ تیلیده تورک تیلی بیلن آشنا بوله دی کیم بو محله ( 22456 کیلومتر مربع ) مساحت بیله ن ، “مکزیکو و گواتیمالا” بیله بیر چیگره ی ده قوشنی ئیکن . و ( 300 مینگ نفوسی ) بیلن بومحله نینگ آتی یانامی ( مایان ) ئیکن ، شاهی رژیم بیله حکومت قیله ئیکن لر . و انگلیس لر نینگ ( 6نچی ) مستعمره سی ئیکن . و انگلیسچه گه هم تکلم ئیته کن لر. 7 – و انگلیس لر بو تورک لر دن جوده هم هراست لری بارئیکن بولر نینگ بیر بولماقیدن قورق ئیکن لر ، بوباتور تورک لر بیر بولمه سین دیب بولر نی ازانچه ینچیب ظلم وستم بیله ن برچه سینی حذف و قیریب اولدیریب یوقاتیب اورته دن ئیلتماقچین ئیکن ل و ظلم وستم ئیتیب اجباری کوچ لر ده وادار ایته ی کن لر !!! . 8 – و بو بومی قرمز پوست تورک لر نینگ شغل لری : بلیغ توتماق – چاروادارلیک لر – و ئیکینچی لیک لر ئیکن ، آت مینماق وصید و شکار قیلماق ئیکن . قاش وقباق لری و بادمچه سحر آمیز اینگ چوره ی لی جزاب کوز وقاشلری ، تورک لر مغولر و تاتار لر گه اوخشه ئیکن لر و…- منبع ( عبدالله تاشقین – 25 / 2 / 13 م. – سویدن – اوشه کتابلر ) . که شو اساس ده: 9 – اوشبو علمی نظریه لر و باشقه تازه تحقیق لر بیر قزاق قرنداش نینگ ( دی – ان – آ ) اساسیده امریکاده بولیب اوتکن تجربه لر که عین نتیجه ده ئیگه بولیب وبو نتیجه لر نینگ ، – بی – بی – سی – ذریعه سیده تخمین تورت ئیل ئیلگری رسمیات ده چیقاریب تلویزیونلر ده یاز بیدیلر ، که اوشبو تاریخی قدامتلر هیچ بیر باشقه طائیفه لر ده تاریخ لر کورسه ت مه ی دی ، کیم ، اوزمان لر ده نه ( اریائی بار ئیکن ونه فارسچه بار ئیکن و نه تاجیکچه بارئیکن برچه سی تورک طائیفه لری ئیکن . و نه ” هند اروپائی ” بارئیکن !؟؟؟ و. 10 – و شو سبب دن هم ، اشبو تاریخی فتو حات لر اساسیده کیم ، برچه جهانده ( 120 تورک امپرا طور لیک لری و پادشاه لیک لر و حاکم لر قورولوب – و بیر مینگ ئیلدن آرتیق راغ فتح وظفر و فرمان لر یوروت ماق لری دن مستند و انیق علمی تحقیقی منبع لر ده تیه نگن اثر لر اساسیده ، تا ریخده هیچ بیر طائیفه تورک لر دیگ شوندی دغدغه بیله ن ، بوندی تاریخی قدامت – هوئیت – فتح وظفر – مدنیت لر یره تیب تآریخ بوئی ده اوتکن ئیمه س دیر ! – منبع ( تورکستان تآریخیده مراجعت ئیتینگ ) کیم کوپراغ معلومات لردن بهره آله سیز . اما ، بعضی ، تورک ستیز معلوم الحال پان ایرانیست نژاد پرست هوئیت بای بیرگن لر ، جوده زور بیرگن دن و یمان حسادت لری اساسیده ، تآریخ نینگ بو برچه واقعیت لری دن منکر بولیب ، تاریخده اوزلریده بیر جای تاپماقده و شجره و هوئیت توزه ماقده ، بو تاریخلر ده قول یازیب جعل و کتمان قیلیب ، سو گه چومیلیب غرق بول گن دیگ هر طامانده قول اوزه تیب نجات تاپیش اوچون هر نرسه دن اوشلب اوی مه لب اوزلریده شجره آختریب یوروب تیلرکه اصل و اقعیت لر دن اوزاق و تاریخ قرشی ده تاخته گن لر واقعیت لرقرشی یوو لیک عمل لر ده بیر یو صفیده قول یازیب یوروب تیلر دیگنیم !؟ . 11 – البته بو قدامت لر کوپراغ تیل و نژاد اساسیده معیار لر تعین بولیب قبول بولیب کیلگن دیر کیم ، حاضر بر چه دنیاده ( 7 مشهور تیل لر قطاریده تورک تیلی “3” اوچینچی تیل صفتیده ) خلق ارا اولوس لر بیرلشمیش انجمنی ” یونیسکو ” طامانیدن رسمیت گه تانیلیب دفتریده ثبت بولدی . و بو پارلاق واقعیت لر اساسید ه ، ( بی – بی – سی – ) نینگ دری پروگرامه سی یازیشلری اساسیده ، ( 400 تیل ) جهانده ، اوشبو تورک تیلیدن نشأت آله دی دیب رسمیات گه هر مملکت نیچه پائیز تیلی ، تورک تیلدن متأثر بولیب تیلی نینگ تکمیل قیلیش اوچون ، ارقام لر نینگ تخمین تورت ئیل ئیلگری شو منبع ذریعه سیده انتر نیت لر ده یازیلدی کیم بوقلم طامانیدن باشقه فصل لر و بحث لر ده ارتباطی بار اوچون مفصل راغ یازیب نشر بولگن ئیدی ! – و اما مثلاً : فارس تیلی که همده بیر مکمل تیل ئیمه س ئیکن ، هرقنچه ایرانی لر (خلق ارا اولوس لر بیرلشمش ” یونیسکو انجمنیده ” ) کوپدن کوپ چاپه چاپ قیلیب یوگور هه یو گور قیلد ی لر جوده محنتلرچیکدی لر ، مگر بو تیل ناقص بولیشی اوچون که همده بیر مکمل تیل بولگن ئیمه س دیب و تیل بولیش موئلفه لری و عنصر لری و معیار لری ده برابر ئیمه س و مکمل سیز دیب هرگز تیل صفتیده قبول بولمه مه گن ئیکن ، و آخرهم بو فارس تیلی یا لهجه سینی ( 33نچی لهجه صفتیده تا نیب یونیسکو دفتر لری ده ثبت ور اجستر ئیتی لر ، نه تیل صفیتیده !؟ ) . بیرمثل بیره میز : اولوسلر بیر لشمش انجمنی ( یونیسکو ) فارسچه نینگ تیل صفتیده تانی مه ی بوندی رد ئیته دی : =======================================” تحلیلی ایرانیار انجمنی ” نینگ خبر لری اساسیده ، و محمد رضا بندری ” خلق ارا اولوسلر سعدی بنیاد ی ) ننگ اورن باسری ، قیلگن عریضه و التماسیگه بو موئسسه گه کیم : الف : فارسچه باید ( 8 نچی تیل ) باشقه تیل لر دیگ جهانده رسمیت گه تانیلسین دیب یاز گنی ده قبول بولمه گندن کیین موندی یازه دی : ( … بو عرضه یا پیشنهاد ایران سفیری بیله یونیسکو ده طرح و بیر منفی جواب بیله اوچره دی . چونکه ئیلگری دن هم یونیسکو تمانیدن شوندی بیر پیشنهاد رد بولگن ئیکن . و تا حاضرچه یونیسکو ( 7 تیل ) خلق ارا بیرلشمیش انجمنی طامانیدن رسمیت گه تانیلگن دیر چون ( انگلیسچه – فرانسچه – تورک چه – چینیچه – جرمنچه – عربچه – روسچه….) دیر . ب : که شو اساسده تیل رسمی بولماق معیاری باید ( 500 ملیون گپریشوچی سی بولسه ) اما فارسچه ده حتا ( 200 ملیون گپریشو چی سی هم برچه جهانده یوق ئیکن !؟ ) که هیچ بیر معیار ده برابر کیلمه ی دی . چونکه یونیسکو ، اوشبو یلغان لر بیله ن که منی تاریخیم ( 5000 ئیل ) دیر!؟ و منی تیلیم باشقه لر دن کوره کوپراغ قند و نبات وشیرین دیر !؟ ویا منی بوندی تمدنم تاریخیم بار دیگن بیله ن اسناد و مدارک و بیر معتبر منبع بولمه سه ، هیچ وقت یلغان یشیغ و جعل و کذب نینگ قبول ئیتال مه ی دیلر و رد ئیته دیلر که حتا افغانستان وتاجکسیتان دن هم یاردم البه کن ئیکن لر ، اما جهانی معیار لر ده برابر ئیمه س تیل نی رد ئیته دیلر و سر انجام ( بوفارس چه نینگ 33نچی لهجه صفتیده دنیاده ثبت وراجستر ئیتیبتی لر ، نه تیل صفتیده !!! ) . پ : باید اوشبو حقایق ده تن بیر سه لر ، موجب سیز تورک ستیز لیک بیله ن – جعل و تقلب و کذب بیله ن مردم نی کوزیده یلغان بیله کیریب اله ماق باشقه ممکن ئیمه س دیر ، آخر رسوا بوله دی و تاریخ کورمه س ئیر یوق و جوده هم رحمسیز افشأ ئیته دی !!! – منبع ( پروفیسور دوکتور شرعی جوز جانی – به گذارش ” سازمان تحلیلی ایران یار ” محمد رضابندری – و معاون بین المللی بنیاد سعدی – 24 / دسمبر / 17 م. – شبکۀ مجازی جهانی . ) ت : چون فارس تیلی پهلوی لر زمانیده رشد و رونق بیریلدی ، و باشقه بومی تیلر دن ، مثلاً : عثمانی تورکیک – عربیک تازی تیل لری – بلوچیک و یا ازر بایجان تیل لریدن ترکیب بولیب ، استعمار گر لر سقوط قیلیب بو محله لر نینگ قولدن بیرگن دن کیین ، انگریز لر – فرانسه وی لر و تزاری روس لرنینگ طامانیدن شوندی بیر ( قوشمه تیل و بیر مو هوم نژاد هم آریائی !؟ ) دیب نام قویدیلر ، که هیچ دنیاده بوندی نام گه نقشه لرده کورینمه ی کیتی ، اوز الد لریدن جعل قیلیب و تاریخ لر نینگ کتمان ئیتیب ، حتا شرم وحیا قیلمه ی برچه نینگ کوزیگه کیریب شجره توزه دیلر که هندی بیلیمدان عالم لری و تاریخ یازوچی لری نینگ طامانیدن بو جعل بولگن تاریخ قرشی عمل لر ده جوده هم کوپ حساسیتلرکورسه تیب : ( اریائی نیننگ نژاد ئیمه س دیب ، بل کیم ، سانسکریت دن آلینگن هندوستان نینگ تیلی دیر نه نژادی دیب و… !؟ ) ، ازانچه اچیغلری بیله ن رد ئیتیب بوندی سوال لر تشلب سوره پ دیلر که : ث : ( بو قیصی و قنقه آدم لر دیر و قچان وقیسی تاریخده بو ( هند و اروپائی نینگ !؟) اروپا دن هندوستان ده ، کیم کیلتیرگن ئیکن دیب و هندوستان تاریخی و قدامتی دن که بیش مینگ ئیلدن آرتیق دیر و بو یاندن مدنیت و تاریخی قدامت لر اروپا طامانیده ئیلتیب بیریلگن ، نه که اروپا دن هندوستان ده کیلگن بولسه دیب .. ومدنیت لر هوئیت وتیل لر اروپاده رواج و اروپا دن ئیلگری ئیدی دیب و.. ) مستند سوز لر بیله ن ازانچه ینچیب ، سبه لب یازیبتی لر که جوده هم جالب دیر !؟ . بو ادعا لر ده بیر بو ئیر ده ینه بیر زور معتبر مثال اوره میز : ج : بیر مشهور ومعرف عالم بیلیمدان هندوستان داشمند ی ( دوکتور جگات – ک- متوانی – کتابیده : اندیا بهارت و..) ده موندی تأکید ئیتیب یازیبتی که : (( .. سانسکریت و آریائی لر ، دوگانگی گه تشبیه بولگن و بولر نینگ آنه سی هم ” بهارت قلمداد بولگن ” و شوندی ایتیلگن کیم ، هیچ بیر باشقه اولکه لر ده جز بهارت ( هندوستان – صاحب این قلم ) ، اصلی وطن آریائی لر ده بو لالمه ی دی ! و اوشبو کتابیده اشد تأکید ئیته دیکه : ..(( جوده قیند دیر که توشینسه گ و بیلسه گ که ، نیمه اوچون بو موئرخ لر هنوز هم بو فکرده دیلر کیم ، آریائی لر و سانسکریت تیشقریدن بو ئیرده هندوستانده کیلیبدی ؟ و بو در حالیکه : ( آریا ) بیر سانسکریت کلمه دیر و بو سانسکریت هم هیچ وقت و زمانده جز هندوستان نیگ بومی تیلیدن باشقه نرسه ئیمه س دیر و…)) – منبع ( اوشه منبع ) . یعنی جالب بودیرکه بیلیمدان یازوچی ( غلام سخا جنابلری موندی تفسیر ئیته دی ) که : (( کوپی موئرخ لر تا حاضرگه چه ، آریائی لر نینگ کاروانی نینگ یخ موز شمال محله لری دن ، شرق و گونی محله لر ده باشقه همراه لر و یاردمچی لری بیله ن ، دوکتور متوانی نینگ توغری یازگن قرشی بو قوملرنینگ هند دن اورته آسیا ده و او ئیر دن ضغیر آسیا و بین النهرین – و اروپا و افریقاده یوباره دی !؟؟؟ – و بوندن جالب راغ که ، ” سوباش گگ ” بوباره ده تحقیق ئیتکن نیدن بوندی سوز له ی دی : ” ( آریا اصطلاح سی ) ، هرگز و هیچ بیر هندی متونیده ( نژادی ) مفهومیده کیلگن ئیمه س ، و بو معنی ، اروپائی بلیمدان لر طامانیدن تحمیل بولگن ئیکن دیب یازیبدی !؟؟؟ ) – و برخی لر یازیبدی که بو اصطلاح اروپائی لر نینگ ئیسیدن چیقن اوز لری گه مربوط دیر دیب نظر بیریبدی لر . و چینائی لر هم بونی بیر عقده کشالیگ لر دن سنب تیلر ، که باشقه معلومات کوپراغ نیاز بولسه لطف و مرحمت قیلیب اوش اشاره بیریلگن منبع لرو کتابلر گه مراجعت قیلینگ لر ! منبع : ( اوشه کتاب لر ) . ح – شونگه اوخشه گن بعضی تورکیک ضرب المثل لر هم ، اوشبو حاکم فاشیست معامله گر طبقه لر استبدادی و ملی و فرهنگی ستم لری دن ، تورک تیل لری جوده یامان آسیب لر کوروب و ازانچه ینچیلیب ، و تورکی کتاب و آثار مدنیت لری و تیل لری و فرهنگ لری کویدیریلیب – و اورته دن ئیلتیب – ممنوع ئیتیب ، برچه اوقو ماق – بیتیماق و سوزله ماق لر دن محروم ئیتی لر. تا حاضر زمان حامد کرزی و غنی احمدزی و اونین والی لری مزار شریف ده ، وزیر محمد گل مهمند یامان راغ ئیتیب و اونینگ همتبار لری طالب لر کیم دولتی قدرت نینگ تسلیم بیریب تاپشیریب اوزی اوز فاشیستی باندی بیله ن اولکه دن تیشقری قاچیب کیتی که بر چه تاریخ لر شهادت بیریب تاخته ب دی ، شو اساسده بیر نیچی ( ئیککی یوز واون دن ( 210) آرتیق راغ ئینگ ئیسکی مهم ضرب المثل لر و بو قلم نینگ ئیسیگه قالگنی نینگ ) که سناو دن آشه راغ لری هم شوندی تیل و فرهنگ جنوساید سیاست لراساسیده ، اوشبو حاکمه فاسد – فاشیست طبقه لر نینگ دستوریگه حذف بولیب حاکم تیل لر گه المه شتریلگن دن قالگنی نینگ ، کیله جک لرده و اوشبو برچه قالگنی نینگ هم باشقه حاکم تیل لر ده تورک سیتز لر تامانیدن المه شتریل مه سین دیب ، عزیز دوست لر و اوقوچی لروکیله جک نسل لریگه اوشبو قلم بیله ن شوندی یازیب تأریخ ده تاپشیر دیم : 1-هینکه ی گن گه هینکه ی گی گین تا پوزینگ ئیرگه تیگینچه ، قنقه ی گن گه قنقه ی گین تا باشینگ آسمان ئیتگینچه . 2 – آنه یورتینگ امان بولسه رنگ و روئینگ سامان بولمه س . 3 – مینگ قرغه گه بیر کیسه ی . 4 – اولمه ئیشه گیم ارپه ئیسن ! 5- شاه بیرگن نینگ شاه قلی بیرمه ی دی . !؟ 6 – یمانگه سریغ یاغ یره ش مه ی دی. !؟ 7 – اوراغچی نینگ اورماقده یورکی بولمه سه ، اوراغی نینگ کیسه ک بیله ن قیره ی دی !؟ 8 – یلغان تاخته گن ده ، توغری گپ نی یمباشیدن کیشی اوتمه ی دی ! 9 – گیله مینگه قره ب ایاغ اوزه ت ! 10 – یکه آت نی چنگی یوق .11 – قول کیسمه سه قان چیق مه س . 12 – اوتمه س پیچاق قول کیسه ر . 13- پیچاقینگ سوو نی کیسب لایگه اولتیره دی . 14 – آغذینگه لایق سوز نی گپیر !؟ 15 – او جه ی نیننگ چاپ گنی تا سمان خانه نینگ آغذی گه چه ! 16 – اون مرته گز له بیر مرته قیرق .17 – سو قتیغ ئیرگه تاخته ی دیر. 18- اَیتگه نیم دن قه ی ت مه ی من . 19 – اَیتگن ئیر ده ئیرین مه ، اَیت مه گن ئیر ده کورین مه . 20 – گپ گه توشین مه سنگ قیسیب اولتی . 21 – بیر قول دن سیس چیقمه ی دی . 22 – اون قول نی آغذینگه تیقمه . 23 – یول نی یخشی یا مانی نینگ تانیب یورو . 24- اورال مه س نی تیاغی کته . 25 – ارپه نانیم راحت جانیم !؟ 26 – صبر بولسه غوره دن حلوا بوتر ، صبر ئیتمه گن غوره کینی دن ئیتر . 27 – حلوا حلوا دیگن بیله ن آغذ شرین بولمه ی دی . 28 – یا ئیشک نی یوک که ئیلت یا یوک نی ئیشک که کیلتیر . 29 – تاغ هر قنچه بلند بولسه هم اوستیده یولی بار . 30 – یخشی لیگ ده یا مان لیگ .! 31 – تیگ مه ی قر صیل له مه ؟! 32 – سنه مه ی سکیز دیمه .33 – شَش کن گه لبیک . 34 – ئیشتان سیز تیزه سی ئیرتیق قه کوله دی !؟ 35 – ئیب توی مه گن یَه لب توی مه ی دی . 36 – کوزیم اَیت دی مانه مانه قار نیم ایت دی قنی قنی !؟ 37 – اوزینی که اوزیگه کورینه دی کوزینگه . 38 – اوزینک دن قالسنگ عالم دن قاله سن .39 – اوله ت زنا قطائو الطاریق دن هیچ نیرسه اون مه ی دی .40 – منی سو گه سی دیر مه ، گپینگ نی بیلیب گپیر . 41 – اوزی پوقچه سیسی اوق چه .42- بهانه چی دن بیل ئیسته سنگ بیلیمگه قتیغ اویو تیب من دیدی !؟ 43 – مال و حالینگ نی اوشله ، قوش نینگ نی اوغری توت مه .44 – اوزینی مخته گن اولیم نی قرا ولی . 45 – یا اوله من یا بوله من .46 – یخشی دن شرافت یا مان دن کثافت .48 – دیوانه نینگ دیوانه دیسنگ ارپه بوئی اوسه دی . 49 – آت دن توشیبتی ئیگر دن توش مه ی دی . 50 – ئیقیلدینگ مو ؟ هینگ ، مَییب ” معیوب ” بولدینگ مو ؟ یوق !!!. 51 – آق قینه تووغ سامان ساچر اوز کوتی نی اوزی آچر .52 – اون قوو گنیم نی بیر قاچ گنیمگه بیر مه ی من !؟ 53 – توپراق آلسنگ زر قیت سین . 54 – یخشی آت گه بیر قمچی یا مان آت گه مینگ قمچی . 55 – بیر بولسنگ بوتر سن ، بیر بولمه سنگ ئیتر سن . 56 – بیر دروازه قَمه ل گن بولسه ، مینگ دروازه آچیق دیر .57 – تَل لب تَل لب تل گه اوچدیم ، باشی پیتاس کلگه . 58 – ئیشک ئیقیلگن اریغدن باشقه هیچ اله ب اوتمه ی دی . 59 – عام که بچه نیننگ قولیگه توشسه ، توپراق قه پیشیب کوت کوتی اوینه ی دی . ! 60 – وقتسیز قیشقیر گن خوراس نی تاجینی کیسه دیلر . 61 – سنی اوتمه س پیچاقینگ منی جانیمده اولتی مه ی دی . 62 – پیچاقینی طماغیمده چپه قوئیب خر خر قیلیب عذاب بیریب سویه دی . 63 – قوی اوز ایاغیدن ، ایچکی اوز ایاغیدن آصیله دی . 64 – سوزینگ نی ئیچینده پَخَلی بار . 65 – اوزینی که نی خیلموی ئیکن دیب کوز گه ئیلمه ی دی !؟ 66 – قاشوق قه عسل بیریب دُمی نینگ کوز گه تیقه دی .!؟ 67 – قول بیله ن بیریب تیپه م بیلن یو گور دیم . 68 – آنه سینی کوروب قیزی گه جوچی قوی . 69 – عزتینگ بولمه گن ئیر ده بار مه . 70 – کوز مو پوستین نی ئیرتیقی !؟ 71 – کورال مه گن کور بولسین .72 – یخشی آشینی ئیدی ، یامان باشینی. 73 – توت کن قوشینگ قوتلوغ بولسین . 74 – ئیکوینگ قوشه قرینگ . 75 – هرکیم اوز تینگی بیله ن . 76 – دیوانه اوزئیشی گه هوشیار . 77 – برینچی ده بیر ئیگینه نینگ اوز جانینگ ده قَده ، آگر آغریسه کیین خنجرینگ نی منی یورک بغریمده سوق ! 78 – بیر تاسی بیچه ی بیره دی ، بیر تاسی تیکه ی بیره دی !؟ 79 – اوزینگه روا کورمه گن نرسه نینگ باشقه گه هم روا کورمه !؟ 80 – هرکیم بیله ن اوینه ی سن مَیلی ، بابا نینگ سقالی بیله ن اوینه مه . 81 – آته سوزی عقل کوزی . 82 – عقل بولمه سه جان عذاب که . 83 – اوزینی بیلمه گن اوز خودیمچه . 84 – آسمان بلند ئیر قتیغ اوله ی دیسم جان قتیغ . 85 – ایاو له گن کوز گه خَس توشه دی . 86 – اوننه مه س دن اوی دی بلا چیقه دی . 87 – اوغریدن قره قچی اوردی . 88 – اولمه ئیشکیم ارپه ییسن. 89 – فیل آلر بولسنگ ، بیرینچی ده فیل خانه توزه ت . 90 – توی گه بار سنگ توئیب بار . 91 – قرنی توق کوزی آچ . 92 – ئیش قیله سن سوره ب قیل .93 – سوره ماق نی عیبی یوق . 94 – آچج یوره ک که سریمساغ . 95 – کورال مه س نی کوزی چیق سین . 96 – کوزی توق قارنی آچ . 97 – کوزی آچ ، توق بولمه ی دی ،و کوزی توق ، آچ بولمه ی دی . 98 – قاچماقچی گه بیر چیشقان غال مینگ تنگه . 99 – کیاونی اوئی خبر ئیمه س ، کیلین نی اوئیده گور گومه اوئین. !؟ 100 – آته آننگ بولسه بولسین آغذی برنی بولمه سین مو !؟ . 101 – هرکیم اوز بیلگنی دن قالمه سین .102 – آتی بار و ذاتی یوق . 103- سوئینگنی پوف لب ئیچ !؟ 104 – اوزینی قیشلاق قه قوی مه ی دیلر ، منی آتیم نی ارباب نی اوئیده ئیلتیب باغله دیدی . !؟ 105 – سوو گه ئیلتیب سوسیز کیلتیره دی . 106 – خدا کور مه س ئیر یوق . 107 – سندن حرکت مندن برکت . 108 – کورو مینگ کوپ ئیکن کور خورا س . 109- ئیمه دیم آشینگ نی کوربولدیم دودینگه .110 – چکک دن قاچیب یاغمیر نینگ آستی ده اولتیدیم . 111 – اوزی بیر قریش سقالی قیرق قریش . 112 – ایشان مه گین دوستینگه سا مان تیقه ر پوستینگه .113 – دُمینگ نره آتینگ فتیح خان . 114 – قول بیله ن آچیله ی دیگان تو گون نی تیشگه حواله ئیت مه . 115 – سنی بیله ن بیر قاپ گه کیر مه ی من . 116 – بولیمچی گه بور به ی چه .117 – ئیلان چاق قن اله قوله اغرم چی دن قورقه دی . 118 – پولینگ بولسه جنگل گه شوربا قینر.119 – ئیلان اگر تیشقری ده هرقنچه کج یورسه ، غالی گه کیلسه توغری یوروب کیره دی . 120 – بیر اوتکن ثانیه نی بیر متر طلا گه آلالمه ی سن .121 – اون ناقلی ئینی دن بیر صادق پاک دوست یخشی .122 – دوست کولدریب ایته دی ، دشمن ئیغله تیب .123 – اون دوست نادان دن بیر دشمن دانا یخشی .124 – سوو نینگ بیرمینگ مرته ئیرت سنگ بیر بولر. 125 – اون نادان دوست دن بیر دانا دشمن یخشی. 126 – قوم بیله ن بولسنگ بوته سن ، قوم سیز بولسنگ ئیته سن . 127 – شیرین میوه زاغ و زغن نینگ نصیبی بوله دیر. 128 – سوزینگ بیله ن عملینگ بیر بولسین. 129 – یوز سوز دن بیر عمل یخشی .130 – ئیچینده کی سیرینگ نی هیچ کیم گه آچ مه . 131 – یخشیلیک ده یامان لیق .132 – ئیل آزار دن خدا بیزار . 133 – یولینگ آق قولینگ خیر لیک بولسین . 134 – گوش که استخوان اختره دی . 135 – همه اوزینی بیش چایرک دن کم من دیمه ی .126 – ئیر تاپسنگ هم سنه ب آل .127 – سن چاچینگ نی آفتاب ده آقر تیریب سن . 128 – تیکین عرق نینگ قاضی هم ئیچه دی . 129 – اوی له ی اوی له ی دیوانه بولدیم . 140 – اوی له می ئیش قیلمه . 141 – اونته ئیشیت ، بیر تا اَیت . 142 – قولینگ دن کیلگنی نینگ اَیه مه. 143 – یکه نینگ یاری خدا .144 – عسل نینگ ئیگه سی او کیشی دیر کیم ، زنبور نینگ قهریده چیده آلسه .145 – اَچیغینگ کیلسه بورنینگ نی تیشله .146 – قویاش نینگ قول بیله ن یاشیره آل مه ی سن . 147 – دوست کولدیریب ایته دی ، دشمن ئیغلاتیب .148 – دوست بیله ن دشمنینگ نی تانیب قوی . 149 – منی رزقیم سنی قولینگه ئیمه س . 150 – بار ویاغیم نی اوندن اَیه مه دیم ، قدریمنی بیلمه دی . 151- تیگیش مه ی چیریل له ی دی . 152 – گپ گپ که قووش مه ی دی .153- پولیم بولمه سه خیر ، ایمانیم بار . 154 – خدا بولگن بولسنگ هم باشقه سنگا سجده قیلمای من.155- بیر روز بو دنیاده کیلیب من ، ینه بیر روز کیته من .156 – ملا گه بیرینگ دیمه ، آلینگ دیگین . 157 – ملا دن بیر نرسه تیله مه ، اونگه بیر . 158 – بی بینگ زرنی کورسه نر بوله دی .159 – مینگه قینه مه گن قزانگه افلاس خام چاروق قینه سین . 160 – کل حمام بار مه سین کور بازار. 161 – کل بیله ن حمام بارمه کوربیله ن بازار .162 – کور لر تومانیده بیر کوزلی پاچاه دیر .163- کر ئیشیتکنی نینگ ، کور عصاسینینگ محکم اوشله ی دی . 164 – کوز کوره دی باش تارته دی .165 – بچه گه ئیش بوئیر کینی دن اوزینگ یو گور.166 – یوزی جرقیراغ و ئیچی قاتیراغ .167 – دیوانه اوز ئیشی گه هوشیار . 168 – عاشق نی کوزی کور بوله دیر .169 – سو کور مه ی اوتیگ چیقاره دی . 170 – ئیکی ایاغیننگ بیر اوتیک گه تیقه دی . 171 – یمباش یا تیب غیر غیر آته دی . 172- بیر سنگ ئییه من اورسنگ اوله من .173- واه گور تنها گور ئیشان مه سنگ باریب کور . 174 – زور نی سوئی یاق قاری ده قره ب آقه دی . 175 – زور نینگ قالبی یوق .176 – بیر مه ئیز و قیرق قلندر. 177 – صابون ئیگن دیگ ئیزمه لی دی . 178 – اوزینگ نی مونچه هم آغیر ئینگیل قیلمه . 178 – اوی مه له گن کور توغه دی .179 – عطا قیلگن بولسه خطا بولمه ی دی . 180 – کته کوز نینگ نوری یوق . 182 – خم قباق دن قورقیش کیره ک . 183 – قارنی توق کوزی آچ .184- تیوه کوردینگ مو ؟ یوق . 185- بیر زاغ دن قیرق زاغ توزه تیب یوروب تی . 185 – خمیرگه قیل آختره دی.شاخه سی ئیر گه خم بوله دی . 186 – تواضع نینگ مجنون تال دن اورگن . 187 – درخت نی هر قانچه میوه سی شیرین بولسه ، اوشنچه باشی ئیرگه خم بوله دیر . 188 – سوت بیره ی دیگان ئینک نینگک ئیلینی دن بیل گیل . 189 – من تیگیرماندن کیله یاتیب من ، منگه ایته دی ، دول خالی دیر .190 – حقینگ گه قل بول ، حق نام خدا . 191 – کوزه دائیم سوو دن بوتون چیق مه ی دی . 192 – کوز کور مه گن ئیر یوق . 193 – منی تیشیم حرام گه اوت مه ی دی .194- قره ی قره ی کوزیمگه تیکان چیق دی . 195- قون نی یخشی سینی جیره ئیه دی. 196 – هر کیچه نیننگ ئیرته سی بار و197 – شوله ی نینگ ئیب پرده نگ نی قیل. 198 – قرانغیده ایاغ قوی مه . 199 – کوته رال مه گن تاش نی اوپیب ئیرگه قوی 200 – کیم اَیته دی منی دوغیم شور دیب . 201- هرکیم بو ئیرده بیش چایرک لیگ . 202- مردسیز بیله یول یورمه . 203 – نیمه قیلدینگ ؟ تاغنی اوروب تلقان قیلیب کیلدینگ مو ؟! 204- قول بیله ن بیریب ایاغ بیله ن یو گور مه . 205 – اَیت کن گپینگ نمازی ئیمه س . 206 – اوغری اوی ئیگه سینی نینگ اوغری توته دی. 207 – آنه دن ئیمگن سوتینگ حلال بولسین. 208 – قول نی اوچینی بیر سنگ تیر سه گینگ دن اوشله ی دی . 209 – اَیته اَیته تیلیمگه دوک چیقدی . 219 چابه چابه قانیم قوریدی .211 – بوته سیگه قوی مه گن دن گیله یوق . 212 – بیلگنینگ چه بیت باس سین .213 – گپ ، گپگه قووش مه ی دی .214 – گپینگ نی ئیچیده سوئی بار.215 – مزه سیز گپ نی قوز غه مه . 216 – کمپیر نی دردی غوزه .216 – آت تیپیشی نینگ آت کوته ره دی اورته گه ئیشک اوله دی . 217 – بیر چپتات گه اون یوز قیزه ره دی .218 – توپ له سم یوزیمگه توشه دی .219 – سنی وعدنگ قمیش گله گن ده بوته دی . 220 – با ر، قولینگ آزاد تا لندن گه چه . 221 – قولینگ دن کیلگنی نینگ قیلگین . 222 – عقل بولمه سه جان عذاب که . 223 – قوی منی اوز خوشیمگه ، اولکنی هم قوی مه ی سن مو؟؟؟!224 – قره ی قره ی ، کوزیم ستیمه ی بولدی. 225 – کته کوز نینگ نوری یوق.226 – هر دوهول نی آستیده اوی نه آلمه ی من .227 َ– نیمه ئیکه قزانگه بولسه قاشوق قه چیقه دی .228 – قزان قزانگه کوله دی ، اوزینگ قرا دیب . 229 – نه بیرتا گه قرض بیر و نه قرض آل . 230 – ئیشک نی محبتی ، تیپیش . 231 – ئیشک نی فضیلتی ، توپراق ده آغه نه ماق .ووو…حسن پیمان 15 / آگست / 22م.


text:
دیل و توپلوم* / دوکتور نونهال بایار**
آذربایجان تۆرکجهسینه اویغونلاشدیران: خلیل قربانی
اؤزت
دیل، انسانلار آراسیندا آنلاشمانی ساغلایان بیر واسطهدیر. دولاییسیلا دیل، بیرلیکده یاشامانین بیر سونوجودور، ضرورتیدیر. ایستر خبرلشمهده ایسترسه دویغو و دۆشونجهلرین مخاطبیمیزه اؤتورولمهسینده ان ائتکیلی یول، دیلی ان گؤزل شکلده قوللانماقدیر. بو گئرچک، هامیمیز طرفیندن بیلینمهسینه باخمایاراق، تأسفله تۆرکجهمیز موضوعسوندا یئترینجه حساس داوراندیغیمیز سؤیلنهبیلمز. بونون باشیندا اؤز دیلیمیزی ان یاخشی شکلده اؤیرنمهییمیز و اؤیرتمهییمیزدهکی اسکیکلیکلریمیز گلمکدهدیر. انسانلاریمیزدا بوگۆن تۆرکجه سئوگیسی، آنا دیلی دویغوسو، دیل شعورو و دویارلیلیغی یئترینجه وار می؟ بو سورغولارین یاخشیجا دۆشونولمهسی، دواملی گؤز اؤنونده توتولماسی گرکیر. توپلومون تملینی اولوشدوران و اونو ملّت حالینا گتیرن ان اؤنَملی عنصرلردن بیری ده دیلدیر. بوگۆن تۆرکیه’ده چئوره کیرلنمهسی، هاوا کیرلنمهسی کیمی چئشیتلی کیرلنمهلرین آرا-سیرا بیر ده «دیل کیرلنمهسی» واردیر. دیل دویارلیلیغی و دیل شعورو باخیمیندان گؤرولن اسکیکلر، تۆرکجه’نین گلهجگی اۆچون جدّی بیر تهلکهدیر. تبلیغیمیزده اؤرنکلرله بو موضوعلار اۆزرینده دورولاجاقدیر.
آچار کلمهلر: دیل و توپلوم، یانلیش قوللانیملار، دیل شعورو، دیل کیرلنمهسی
دیلیمیزین گۆنجل مسئلهلری
دیلین داها چوخ آنلامی واردیر. آنجاق بیزی ایلگیلندیرن، «انسانلارین دۆشوندوکلرینی و دویدوقلارینی بیلدیرمک اۆچون کلمهلرله و اشارتلرله ائتدیگی آنلاشما، دیل» آنلامیدیر. دیلین بو معناسینی داها چوخ دیلچی، دیلبیلیمجی، ادبیاتچی، یازار فرقلی باخیش آچیلاری و بویوتلاریلا افاده ائتمهیه چالیشمیشدیلار: «دیل، انسانلار آراسیندا آنلاشمانی ساغلایان طبیعی بیر واسطه، اؤزونه مخصوص قانونلاری اولان و آنجاق بو قانونلار چرچیوهسینده گلیشن جانلی بیر وارلیق، تملی بیلینمهین زمانلاردا آتیلمیش بیر گیزلی آنلاشمالار سیستئمی، سسلردن هؤرولموش اجتماعی بیر قورومدور.»۱ «دیل، انسانلارین مقصدلرینی آنلاتماق اۆچون قوللاندیقلاری بیر سسلی اشارتلر سیستئمیدیر.»۲ «دیل، بیر آندا دۆشونهبیلمهیهجگیمیز قدَر چوخ یؤنلو، دَییشیک آچیلاردان باخینجا باشقا-باشقا کیفیتلری گؤسترن، بعضی سِرّلرینی بوگۆن ده چؤزهبیلمهدیگیمیز سِحرلی بیر وارلیقدیر. او ایستر انسان، ایستر توپلوم، ایسترسه انسان و توپلومدان آیری دۆشونوله بیلمهیهجک اولان بیلیم، صنعت، تئکنیک کیمی بۆتون ساحهلرله ایلگیلی اولان، عینی زماندا اونلاری اولوشدوران بیر قورومدور.»۳ «دیل، فرده جمعیتین باغیشلادیغی ان بؤیوک میراث و جهازدیر.»۴ «دیل؛ دویغو، دۆشونجه و ایستکلرین، بیر توپلومدا سس و آنلام یؤنوندن اورتاق اولان اؤیهلر و قوراللاردان یارارلاناراق باشقالارینا اؤتورولمهلرینی ساغلایان چوخ یؤنلو گلیشمیش بیر سیستئمدیر.»۵ «دیل سادهجه کۆلتورو داشییان بیر عنصر دگیل عینی زماندا کۆلتورون اولوشماسینی ساغلایان قورولوشو و اولوشماسینداکی سِحر چؤزولهبیلمهمیش، اوکسیژئن کیمی گؤرهبیلمهدیگیمیز آنجاق اونسوز دا قوُرابیلمهدیگیمیز بیر وارلیقدیر.»۶
بۆتون بو تانیملارین ایشیغیندا دیلین ان معیّن اؤزللیکلرینی سیرالاساق؛ یوز ایلدیرلر انسانلارین آنلاشمالارینی ساغلایان علاقهنین ان تمل آراجی، سینیرلاری آشاراق بیر انسان توپلولوغونو ملّت ائدن، چوخ یؤنلو سس قورولوشو اولان اشارتلر سیستئمیدیر. ایستر سؤزلو افادهده اولسون ایستر یازیلی افادهده اولسون مقصدیمیزی دیلله افاده ائدیریک. بیر دیلی اؤیرنمک، او دیلی ائتکیلی بیر شکلده قوللانماق و بیلگیلری یئنیدن قوُرماق اۆچون او دیلین اوخوما، یازما، دینلمه، دانیشما و دیلبیلگیسی ساحهلرینده باشاریلی اولماق گرکلیدیر. بیر انسانین ان ائتکیلی قوللاندیغی دیل آنا دیلیدیر.
دیل، انسانلار آراسیندا آنلاشمانی ساغلایان بیر واسطهدیر. دولاییسیلا دیل، بیرلیکده یاشامانین بیر سونوجودور، گرکیدیر. ایستر خبرلشمهده ایسترسه دویغو و دۆشونجهلرین مخاطیمیزه اؤتورولمهسینده ان ائتکیلی یول، دیلی ان گؤزل شکلده قوللانماقدیر. بو گئرچک، هامیمیز طرفیندن بیلینمهسینه باخمایاراق، تأسفله تۆرکجهمیز موضوعسوندا یئترینجه حساس داوراندیغیمیز سؤیلنهبیلمز. بونون باشیندا اؤز دیلیمیزی ان یاخشی شکلده اؤیرنهبیلمهییمیز و اؤیردهبیلمهییمیزدهکی اسکیکلیکلریمیز گلمکدهدیر.
یحیی کمال’ین «تۆرکجه آغزیمدا آنامین سۆدودور.» دئیهرک یۆکسلتدیگی، «فاضل حۆسنو داغلارجا»نین ایسه «تۆرکجهم منیم سس بایراغیم.» دئیهرک هم یۆکسلتدیگی هم ده مقدس حالا گتیردیگی دیلیمیزه گرکلی قایغینی گؤستریریکمی؟ عجبا بوگۆن انسانلاریمیزدا تۆرکجه سئوگیسی، آنا دیلی دویغوسو، دیل شعورو و دویارلیلیغی یئترینجه وار می؟ بو سورغولارین یاخشیجا دۆشونولمهسی و بونلارا چاره تاپیلماسی ضروریدیر. توپلومون تملینی اولوشدوران و اونو ملّت حالینا گتیرن ان اؤنَملی عنصرلردن بیری ده دیلدیر. بوگۆن تۆرکیه’ده چئوره کیرلنمهسی، هاوا کیرلنمهسی کیمی چئشیتلی کیرلنمهلرین آرا-سیرا بیر ده «دیل کیرلنمهسی» واردیر. دیل دویارلیلیغی و دیل شعورو باخیمیندان گؤرولن اسکیکلیکلر، تۆرکجه’نین گلهجگی اۆچون جدّی بیر تهلکهدیر.۷
گۆنوموزده تۆرکجه ایله ایلگیلی باشلیجا سورونلاری بئله سیرالایابیلریک: ۱. دیل شعورونون یوخلوغو، ۲. یانلیش قوللانیملار، ۳. یابانجی کلمه جوشقوسو، ۴. کلمه-تئرمین تؤرتمهدهکی یئترسیزلیک، ۵. یابانجی دیل اؤیرتیمی ایله یابانجی دیلده اؤیرتیمین قاریشدیریلماسی و ۶. تۆرکجه اؤیرتیمیندهکی قایغیسیزلیق.
- دیل شعورونون یوخلوغو
بیر ملّتی آیاقدا توتان دَیَرلر «دیل، دین، تاریخ، عُرف و عادتلر»دیر. بونلاردان بیری ضرر گؤرهجک، پوزولاجاق اولورسا او ملّتین کۆلتورو، خاصیتی و غرورو زدهلهنیر. هله دیلینی ایتیرن بیر ملّت ۆچون آرتیق یاشاماق و دوام حقی گؤزلهمک ممکن دگیلدیر. بیر مملکتین کۆرهیینی یئره گتیرمک اۆچون اوردوسونو پوزماقدان، تورپاقلارینی اشغال ائتمکدن ده داها ائتکیلی یؤنتَم، دیلینی و ایمانینی تخریب ائتمک، پوزماق، یوخ ائتمهیه چالیشماقدیر. دیل بیر ملّتین هم قیلیجی هم قالخانیدیر. دولاییسیلا دیلیمیزی دۆزلتمک، اونا صاحب چیخماق بیر وطن بورجودور. بو شعورلا یئتیشدیریلمهین اوشاقلاریمیزدا دیل شعورونون اولماسینی گؤزلهمک خطادیر. دیل شعوروندان محروم یئتیشدیریلن نسللرین ده دیلینی سئومهسی، اونا قایغی گؤسترمهسی و یا قۏروماسی دا گؤزلنهبیلمز.
اؤیرنجینین اؤیرنیم حیاتینین ایلک دؤنَملرینده آنا دیلی شعورونون و سئوگیسینین قازاندیریلماسی یاخشی بیر دیل قوللانیجیسی یئتیشدیریلمهسینده اؤنَملی یئر توتور. اؤز دیلینین معنا زنگینلیگینی و افاده گۆجونو کشفائدن اؤیرنجی، دیلین تمل قوراللارینی اؤیرنمهده، یازیلی و سؤزلو آنلاتمادا اؤزونو افاده ائتمهده چتینلیک یاشامایاجاقدیر. دیل سئوگیسینی دادمیش هر کؤرپه، دیلینه جوشقویلا باغلی قالاجاق و ایکینجی، اۆچونجو دیل اؤیرنمهده داها هوَسلی، باشاریلی اولاجاقدیر. آنا دیلی سئوگیسینین وئریلمهسینده درس کتابلاری، اوخوما پارچالاری، آنا دیلی اؤیرتمنینین دیلی قوللانماداکی باشاریسی، اؤیرتمن’ین قوللاندیغی یؤنتَملر کیمی بیرچوخ فاکتورون ائتکیسی واردیر. اوخوما پارچالارینین موضوعلارینین اؤیرنجییه خطاب ائتمهسی، چاغین گرکلرینه، آنا دیلی ائییتیمینین آماجلارینا اویغون، ماراقلی موضوعلارین اولماسی و بو پارچالارین دیل و اُسلوب باخیمیندان گۆجلو اولماسینا دقت ائدیلمهلیدیر.۸
- یانلیش قوللانیملار
گۆنوموزده تۆرکجه’نین یازیلی و سؤزلو قوللانیمیندا چوخ بؤیوک یانلیشلار آپاریلدیغینی، دیلین وار اولان قوراللارینا اویولمادیغینی حتی انسانلارین اؤزلرینه گؤره دیل قوراللاری اولوشدوردوقلارینی گؤروروک. ایلک اؤیرتیمدن یۆکسک اؤیرتیمه قدَر اوخوللاریمیزدا گؤرولن تۆرکجه یئترسیزلیکلری، اونیوئرسیته اؤیرنجیلریمیزده بئله سیخ-سیخ گؤزه چارپان سؤزلو و یازیلی افاده قصورلاری، پوزوق جملهلر و تلفظ یانلیشلاری، رسمی یازیشمالاردا گؤزه باتان افاده قصورلاری، مطبوعات-نشر اورگانلارینداکی قایغیسیزلیقلار و… تۆرکجهمیزین گلهجگی اۆچون اؤنَملی بیر تهلکه اولوشدورماقدادیر.
تئلئویزیون سِیر ائدرکن و یا رادیو دینلرکن دقت ائتدیگینیزده؛ کلمهلرین یانلیش تلفظلرینی، آرگو قوللانیملارین چوخلوغونو، وورغولارین و تونلامالارین پوزوقلوغونو فرق ائتمهمک ممکن دگیل. اۆزوجو اولان دا بونلارین ساییلارینین چوخلوغودور. دئمک هر کانالدا مطلقا قولاغینیزی جیرماقلایان، سیزی راحتسیز ائدن بیر دانیشیق و دولاییسیلا دانیشیق آپاران وار. یابانجی فیلملرین سسلندیریلمهلریندهکی پوزوقلوقلار، رئکلاملاردا قوللانیلان پوزوق دیل ایله اَیلنجه پروگراملارینین سونوجولاری و قوناق صنعتچیلرین دانیشیق پوزوقلوقلاری، باشدا گنجلر اولماق اۆزره انسانلاریمیزی ائتکیلمکده و تلفظ پوزوقلوقلارینا، یانلیش قوللانیملارا سبب اولماقدادیر.
تئلئویزیون رادیو کاناللاری سونوجولوق و اسپیکئرلیکده دیلی دۆزگون و یانلیشسیز قوللانما اؤنجهلیکلی اولمالیدیر. دیل شعورو و سئوگیسی اؤزللیکله قازاندیریلمالیدیر. ائکران مسئولیتی بونو گرکدیریر. سونوجو و اسپیکئر آدایلاری، اؤنجهلیکله دیلی دوغرو و دۆزگون قوللانما موضوعسوندا جدّی بیر ائییتیمدن کئچیریلمهلیدیر. تۆرکجه’یه قارشی قایغیسیزلیق، مسئولیتسیز داورانیشلار، دیلی یانلیش قوللانما سادهجه کۆتله علاقه آراجلاریندا گؤرونمور. چئشیتلی پئشهلردهکی آیدینلار، اوخوجو-یازار کسیم، دولت آداملاری، اؤیرتمنلر، هر اؤیرتیم سویّهسیندهکی اؤیرنجیلر اۆچون ده بو دوروم سؤز موضوعسودور. چئورهمیزده اؤزونو «عایشه من.» دئیه تانیدانلار، اجزانه[داروخانه]سینه «اجزانه تۆلین» آدینی وئرنلر، «چوخ بؤیوک شاشیردیم!» دئیه حیرت ائدنلر، هر سؤیلنهنه «اوکئی» دئییب سونرا دا «بَی» دئیهرک گئدنلر، «گۆوَن منه.»، «اؤزونه یاخشی باخ.» کیمی ترجمه جملهلرله دانیشانلار هئچ ده آز دگیل. بئله بیر دۆشونورسک؛ دانیشارکن ایکی سؤزو بیر آرایا گتیرهبیلمهمک، دواملی «شئی» کلمهسیله جمله قورماق و یا «آآآآ، ائائائائ» کیمی سسلر چیخارماق، قارشیلیقلی دانیشیب دردینی افاده ائدهبیلمهمک، اؤزونو افاده ائدهبیلمهمک، دۆزگون جمله قورابیلمهمک، سؤیلهیهجگیمیز کلمهلری اونوتماق، قیساجاسی «دانیشابیلمهمک» فرق قویمادان داها چوخ انسانین اورتاق دردی اولدو. بوتون بو سیخینتیلارین ان بؤیوک سببی ده «اوخوما آلیشقانلیغیمیزین یوخلوغو»دور. چۆنکی دوغرو دانیشابیلمک، دویغو و دۆشونجهلریمیزی ان یاخشی شکلده یانسیدابیلمک، دۆزگون جملهلرله اؤزوموزو افاده ائدهبیلمک، کلمه خزینهمیزین زنگینلیگینه و قوللاناجاغیمیز کلمهلرین آنلاملارینی، ان دوغرو شکلده بیلمهییمیزه باغلیدیر. کتاب، قزئت، درگی، سؤزلوک و… اوخومایان بیر انساندان یاخشی دانیشماسینی، یاخشی یازماسینی گؤزلهمک سهو اولور.
- یابانجی کلمه جوشقوسو
گۆنوموزده تۆرکجه، هاراداسا آنا دیلیمیز اولدوغونو اونوتدوراجاق اؤلچوده یابانجی کلمهلرله دولدورولماقدا، اؤز کلمهلریمیز ده دیشلانماقدادیر. چالیشدیغیمیز قوروملاردان، اوخودوغوموز درگی، قزئت و کتابلاردان، سِیر ائتدیگیمیز پروگراملاردان، خستهلهنینجه گئتدیگیمیز خستهخانالاردان، تعطیلیمیزی کئچیردیگیمیز هوتئللردن، بیزی او هوتئللره گؤتورن توریزم شرکتلریندن، اوشاقلاریمیزی گؤندردیگیمیز اوخوللاردان، ساغلیغیمیز اۆچون قوللاندیغیمیز محصوللاردان، ائویمیزی تمیزلهدیگیمیز ماتئریاللاردان، بَیهنهرک گئیدیگیمیز پالتارلاریمیزدان، اوتوردوغوموز سایتلارا، آلیشوئریش ائتدیگیمیز ماغازا و مارکئتلره، بیر دینجلمه فاصلهسی وئردیگیمیز چؤرکخانالارا، پولوموزو امانت ائتدیگینیز بانکالارا، ائویمیزی، عائلهمیزی، بۆتون مال وارلیغیمیزی، حیاتیمیزی سیگورتالاتدیغیمیز سیگورتا[بیمه] شرکتلرینه، کۆچهمیزین گوشهسیندهکی قورویئمیشچییه یعنی یاشادیغیمیز دنیایا دقتله باخدیغیمیزدا گؤردوگوموز؛ بیر سیرا یابانجی کلمهایله دولو اشارهلر.
بۆتون بو تقلید، اؤز کلمهلری وارکن کلمهلرین یابانجی دیلدهکی قارشیلیقلارینی قوللانما احتیاجی هارادان گلیر؟ عجبا محصولو داها چوخ ساتسین، قزئتی، درگیسی داها چوخ اوخونسون، رئستورانینین مشتریسی آرتسین، سئچکین (!) خستهلر اؤز خستهخاناسینی ترجیح ائتسین، هوتئلینه داها چوخ توریست گلسین، بانکاسی، کافهسی، دوکانی داها هاوالی، داها مودئرن، داها آوروپالی اولسون دئیه آدلارینی انگیلیسجه و یا فرانسیزجا قویورلار می؟ تأسفله گۆنوموزده بونلارلا دا کفایتلنمهییب اوشاقلارینا یابانجی دایهلر توتان، اونلارین داها آنا اوخولوندایکن یابانجی دیل اؤیرنمهلری اۆچون چیرپینان آنا- آتالار؛ دانیشارکن اۆچ کلمهسیندن ایکیسی انگیلیسجه اولسون دئیه مشغول اولان کۆلتورلو(!) انسانلار؛ قارشیسینداکینی سادهجه تۆرکجه یازیب دانیشیر، یابانجی تئرمینلری بیلمیر دئیه کیچیلن بؤیوک انسانلار دا وار.
بوراداکی تمل مسئله؛ انسانلاریمیزداکی تۆرکجه سئوگیسینین، دیل شعورونون و طبیعی کی بونلاری فرده قازاندیراجاق ائییتیم سیستئمینین یئترسیزلیگیدیر. اونودولمامالیدیر کی؛ «سؤز وارلیغی، سادهجه بیر دیلده بیر سیرا سسلرین بیر آرایا گلمهسیله قورولموش سیمگهلر، کۏدلار یا دا دیلبیلیمدهکی تئرمینیله گؤسترگهلر اولاراق دگیل، عینی زماندا او دیلی دانیشان توپلومون قاوراملار دنیاسی، مادّی معنوی کۆلتورون یانسیدیجیسی، دنیا گؤروشونون بیر بؤلمهسی اولاراق دۆشونولمهلیدیر.»۹
- کلمه-تئرمین تؤرَتمهدهکی یئترسیزلیک
دیل دۆشونجهنین، تئکنیکین و بیلیمین گلیشیمینی ایزلهییر. زمان ایچینده یئنی تاپینتیلار، دینلر، فکر آخیملاری دیلده یئنی قاوراملاری قارشیلامانی گرکدیریر. دولاییسیلا بیر دیلده یئنی کلمهلر هر زمان اۆچون تؤرهدیلهبیلر. بو بیر احتیاجدیر. بیر دیلین گلیشمهسی، زنگینلشمهسی، حیاتیمیزا یئنی گیرن نسنه و قاوراملارا قارشیلیق اولاراق اؤز بُنیهسیندن کلمهلر تؤرهدهبیلمهسیله ممکندور. بو موضوعداکی گؤروشلرینی «پیامِ صفا» بو شکلده افاده ائتمیشدیر: «ایچینده یابانجی کلمه اولمایان تک بیر مدنی لسان یوخدور. یابانجی کلمهدن قورخمایالیم. لسانین قاپیلاری اؤنونه کونترول قویالیم. بو کونترول، نه معارف مفتّشیدیر نه ده دیل قورومو اؤیهسی. بو کونترول تۆرک صنعتکارینین ذوقیدیر، اونا گۆوهنیریز.»۱۰
آلمانیا، فرانسا، ماجارستان کیمی اؤلکهلرده دیللرینی یابانجی دیللرین استیلاسیندان قورتارابیلمک اۆچون دیل گؤمروکو آدینی وئرهبیلهجگیمیز بیر اویقولاما واردیر. بو اویقولامایا گؤره، یئنی بیر تاپینتی آپاریلدیغی یا دا یئنی بیر آلَت ایجاد ائدیلدیگی زمان، هئرهانسی بیر گئجیکمهیه فرصت وئرمهدن بو قاوراما اویغون یئنی بیر کلمه-تئرمین تؤرهدیلمکدهدیر. بئلهجه یابانجی کلمهلر دیله گیریب یئرلشمهدن قارشیلیقلار اولماقدا و دیلین یوزلاشما[انحطاط]سی، یابانجی کلمه و تئرمینلرله دولماسی اؤنلنهبیلمکدهدیر. تۆرکجه’ده ایسه عمومیتله یابانجی کلمهلر دیلیمیزه یاخشیجا یئرلشدیکدن سونرا قارشیلیقلار اولماغا چالیشیلماقدادیر. بیر دیلده یئرلشن هر یابانجی کلمه زمانلا اؤز کۆلتورونو ده برابرینده گتیریر. بونون سونوجوندا دا دیل، کیملیگینی قورویابیلمز و ملّی اولما اؤزللیگینی ایتیرر.
تئرمینلر، یابانجی دیللردهکی کلمهلرین دیلیمیزه گؤمروکسوز گیریش قاپیسی اولموشدور. تئکنیک و بیلیمین ایرهلیلمهسیله اورتایا چیخان یئنی قاوراملارین، یئنی آلتلرین، عربجه و فارسجا اولدوقلاری اۆچون دیلدن آتیلان کلمهلرین یئرلری بوش قالمایاجاغیندان بوگۆن یئنی تئرمینلرین یارادیلماسی بیر ضرورتدیر.۱۱
هر یابانجی کلمه و یا تئرمینه اولان قارشیلیقلار باشاریلی اولمایابیلر. یابانجی کلمهلرین تۆرکجه قارشیلیقلاری یئرینه اوریژینال شکللری قوللانیلیر و دیلیمیزه یئرلشیر. بو دوروم بئله بیر گئرچگی اورتایا چیخارماقدادیر: یابانجی کلمه و تئرمینلره قارشیلیقلار تؤرهدیرکن سرعتلی داورانمانین یانیندا، تۆرکجه’نین آهنگینه، قوراللارینا اویغون عینی زماندا خلقین ده راحت منیمسهیهبیلهجگی کلمهلر تؤرهدیلمهلیدیر. دیلده بیرلیک قاورامی اصلا اونودولمامالیدیر. عکس تقدیرده بیر تئرمین مرکّبلیگی قاچینیلماز اولور.
یئنی کلمه و تئرمینلر تؤرتمهده اۆزرینده دورولماسی گرکن بیر دیگر خصوص دا؛ دیلده اؤزلشدیرمه چالیشمالاری آدی آلتیندا تۆرکجه’دن آتیلان عربجه و فارسجا کلمهلره قارشیلیق تاپما چالیشمالاریدیر. بو ائله بیر دؤنَمدیر کی گنجلرله بؤیوکلری آراسیندا اوچوروملار یاراتمیش، کۆلتوروموزو آیاقدا توتان داها چوخ کلمه دیلیمیزدن آتیلمیش، بیرنئچه کلمه خارجینده، ایستر قورولوش ایستر آنلام باخیمیندان یانلیش، حتی اویدورما داها چوخ کلمه تؤرهدیلهرک دیلیمیزه سوخولموشدور. داها سونرا بو یانلیشدان دؤنولموش لاکن تۆرکجه بؤیوک بیر یارا آلمیشدیر. سادهجه عربجه و یا فارسجا اولدوقلاری اۆچون؛ «روح» کلمهسی وارکن «تین»، «کلمه» وارکن تیلجیک، «اجل» وارکن «سۏنقو»، «عدالت» وارکن «تۆزه»، «عقل» وارکن «اوُس»، «بلدیه» وارکن «اورای»، «جلوه» وارکن «کیریتما»، «اداری» وارکن «یؤنَتسل»، «افاده» وارکن دئیهم۲۲ کیمی قارشیلیقلار تؤرَتمک، بونلاری قوللانماغا مجبور ائتمک دیلده و دۆشونجه دونیامیزدا بؤیوک حصارلارا سبب اولموشدور. بونون یانیندا عینی دؤنَمده تۆرکجه’یه اویغون دوغرو تؤرَتمهلر ده ائدیلمیش آنجاق بونلارین سایی آزینلیقدا قالمیشدیر.
- یابانجی دیل اؤیرتیمی ایله یابانجی دیلده اؤیرتیمین قاریشدیریلماسی
اؤلکهمیزده گؤرولن بؤیوک یانلیشلاردان بیری، یابانجی دیل اؤیرتیمی ایله یابانجی دیلله اؤیرتیمین بیر-بیرینه قاریشدیریلماسیدیر. گۆنوموز دونیاسیندا یابانجی دیلین و یابانجی دیل اؤیرنمهنین اؤنَمی البته کی دارتیشیلابیلمز. هر نوع مناسبت، علاقه و گلیشمه اۆچون یابانجی دیل شبههسیز چوخ گرکلیدیر. بو نقطهده ائدیلن ان بؤیوک یانلیش؛ یابانجی دیلین آراج دگیل آماج اولاراق گؤرولمهسیدیر. حالبوکی یابانجی دیل، آماج دگیل آراجدیر.
ایشین ان دۆشوندوروجو جهتی، یابانجی دیلله اؤیرتیم آپاران قوروملاردا اوخویان تۆرک اوشاقلارینین تۆرکجه’نی اهمال ائتمهلری، اؤزللیکله یازیلی و سؤزلو آنلاتیم یئترسیزلیکلری ایچینه دۆشمهلری و اؤز دیللرینی کیچیک سانیب خور گؤرمهلریدیر. دئمک ان بؤیوک تهلکه ده بورادادیر. آنا دیلینین یئترسیز اولدوغو اینانجی ایله یئتیشدیریلن بیر گنج، اؤز دیلینه و کۆلتورونه اصلا سایقی دویماز.
ائدیلمهسی گرکن شئی، یابانجی دیل اؤیرتیمی ایله یابانجی دیلله اؤیرتیمی بیر-بیرینه قاریشدیرماماقدیر. چاغیمیزدا چوخ گرکلی اولان یابانجی دیل اؤیرتیمی، اوخوللاریمیزدا ان یاخشی شکلده گئرچکلشدیریلمهلیدیر. بونون ان ائتکیلی یوللاری دا آرانمالیدیر. آنجاق مملکتیمیزین گلهجگی و کۆلتورو آچیسیندان بؤیوک تهلکهلر داشییان یابانجی دیلله اؤیرتیم دوزاغینا دۆشولمهمهلیدیر. بونون اۆچون ده هر شئیدن اؤنجه آنا دیلی دویغوسو، دویارلیلیغی و دیل شعورو ایشلنمهلیدیر. بیزلر ساغلام نسللر یئتیشدیرمک ایستیرسک، باشقالارینین دیلیله دگیل، اؤز دیلیمیزله دولاییسیلا اؤز کۆلتوروموزله یئتیشدیرمهلیییک. انسان، دونیانی ان ساغلام بیچیمده آنجاق اؤز دیلیله آلقیلایابیلیر و افاده ائتمک ایستهدیگینی ده ان گؤزل اؤز دیلیله سؤیلهیهبیلر.
توپلوملار آنا دیللریله نه قدَر ائتکیلی اوخوجو، یازار، دانیشیرلارسا سوسیال، بیلیمسل، سیاسی، اقتصادی ساحهلرده ده او درجه باشاریلی اولورلار. آنجاق آنا دیلینی یاخشی قوللانان توپلوملار کلاسیک اثرلره، کیفیتلی بیلیم آداملارینا صاحب اولورلار. اؤز دیلینی، کۆلتورونو دیشلایان بیر توپلوم، یوخ اولماغا، باشقا توپلوملارینین سؤمورگهسی اولماغا محکومدور.
- تۆرکجه اؤیرتیمیندهکی یئترسیزلیک
اوخوللاریمیزدا، دئمک هر پئشهده، گۆندهلیک حیاتیمیزدا تۆرکجه’نین یانلیش قوللانیملاریلا ایله نه یازیق کی تئز-تئز قارشیلاشیریق. دیل ائییتیمینده تمل آماج، شخصلرین دۆشونمه و اُنسیّت باجاریقلارینین گلیشدیریلمهسیدیر. دیلله اُنسیّتین بیر یؤنونو افاده، آیری یؤنونو آنلاما اولوشدورور. بو ندنله بۆتون اؤلکهلرین ائییتیم سیستئملرینده، دیل ائییتیمینه، اؤزللیکله و اؤنجهلیکله آنا دیلی ائییتیمینه بؤیوک اؤنَم وئریلیر. یئتیشمکده اولانلارا دیلین چوخ گؤزل بیر شکلده اؤیرهدیلمهسی اۆچون چالیشیلیر. چۆنکی دیل، کۆلتورون تمل اؤگهسیدیر و انسانلاری بیر-بیرینه یاناشدیران ان گۆجلو آراجدیر. دیل ائییتیمینده اصل هدف؛ دؤرد تمل باجاریق اولان دینلمه، دانیشما، اوخوما، یازما باجاریقلارینین هدف کۆتلهیه قازاندیریلماسی و گلیشدیریلمهسیدیر.
دیل ائییتیمینده ان اؤنَملی شخص ائییتیمجیدیر، اؤیرتمندیر. دولاییسیلا ایلک اؤنجه بو انسانلارین چوخ یاخشی بیر دیل شعورونا، دیل سئوگیسینه، دیل کۆلتورونه و بیلگیسینه صاحب اولمالاری گرکیر. نئجه بیر پئشهنی اجرا ائتمک اۆچون او پئشهنی چوخ یاخشی بیلمک و ساحهده اوزمانلاشماق گرکلیایسه، اؤیرتمنلریمیزین ده آنادیلی موضوعسوندا اوزمانلاشمالاری، چوخ یاخشی بیر ائییتیم آلمیش اولمالاری شرطدیر. اؤیرتمنلریمیز حال و حرکتلری، ساحهلریندهکی بیلگیلرینین آرا-سیرا تۆرکجه’نی دوغرو و دۆزگون دانیشمالاریلا دا یئنی یئتیشن نسللره اؤرنک اولمالیدیر. چوخ محدود ساییدا کلمهایله دانیشان، وورغوسو، تلفظو پوزوق اولان، اؤزونو دۆزگون افاده ائدهبیلمهین ائییتیمجیلریمیزین یئتیشدیردیگی نسللردن تۆرکجه آدینا بیر شئیلر گؤزلهمک سهولی اولور.
گۆنوموزده، تأسفله بیلگینی اوخوماقدان چوخ دویاراق اؤیرنمک ایستهین، دینلهمکدن آرتیق دانیشان، قولاقدان دولما سؤزلرله اوزمان کئچینن انسانلار چوخونلوقدادیر. یئنی نسللر ده بو دوغرولتودا یئتیشمکدهدیر. حال بئله اولونجا، بیر-بیرینی آنلامایان، بیر-بیرینی دینلهمهین، بیر-بیرینه سایقی دویمایان انسانلار گئتدیکجه چوخالماقدادیر. بو کؤتو گئدیشدن قورتولمانین تک چارهسی: «اوشاقلاریمیزا کیچیک یاشلاردا آنادیل شعورونو وئرمک، اوخوما آلیشقانلیغی قازاندیراراق کلمه خزینهلرینی زنگینلشدیرمکدیر.»
اوشاقلاریمیزدا کلمه خزینهسینی گلیشدیرمهنین ان اؤنَملی یولو، اونا داها کیچیکایکن اوخوما آلیشقانلیغینین قازاندیریلماسیدیر. اوشاغین، اوخوما-یازمانی چیخاریلماسیندان اعتباراً اؤزونه عاید کیچیک بیر کتابخاناسی اولمالیدیر. بو کتابلار آنا،آتا و اؤیرتمن طرفیندن اؤزئنله سئچیلمهلیدیر. اوشاغین یاشی ایرهلیلهدیکجه کتابخاناسینداکی کتاب ساییسی آرتدیریلمالی، سئچیلن کتابلارداکی کلمه خزینهسین زنگینلیگینه ده اؤزللیکله دقت ائدیلمهلیدیر. بللی آرالیقلارلا اوشاغین اوخودوغو کتابلار آنلاتدیریلمالی، حتی قیسا-قیسا اؤزتلری یازدیریلمالیدیر. خوشونا گلن بیر کتابین باشلانغیجی، سونوجو، قهرمانلاری و… اۆزرینده اونونلا دانیشیلمالی، دۆشوندوکلرینی افاده ائتمهسی ساغلانمالیدیر. اوشاغین بللی بیر اوخوما ساعاتی اولمالیدیر. ممکنسه والدینلرین ده اونونلا عینی ساعاتدا بیر شئیلر اوخوماسی ائتکیلی اولور. ائوه منتظم اولاراق قزئت، درگی کیمی دواملی یایینلار مطلقا گیرمهلیدیر.
اوستاد، تانینمیش یازارلارین، شاعرلرین اثرلرینی اوخویان، قزئت، درگی و… ایزلهین اوشاغین کلمه خزینهسی گۆندن گۆنه گلیشیر و زنگینلشیر. آنجاق بو سۆرَجده اوشاق و عائلهسی بیر پروبلئمله قارشی-قارشییادیر. داها چوخ یئنی کلمهایله تانیشان اوشاق، بونلارین آنلاملارینی دا دوغرو اؤیرنمهلیدیر. دولاییسیلا ائولرده مطلقا سؤزلوکلر و املاء قیلاووزلاری دا اولمالیدیر. اوشاق کلمهلرین آنلاملارینی سؤزلوکدن تاپماغا آلیشدیریلمالیدیر. اوخوللاردا ملّی و کلاسیک بیر دیلین یاشاماسی تأمین ائدیلمهلیدیر. اوخول، گنجلیگین کئچمیشینه و تاریخینه چاتابیلهجگی بیر کؤرپو اولمالیدیر. گۆنون اویدورما کلمهلری اوخوللارا گیرمهمهلیدیر. بۆتون بو تدبیرلر آلینمادیغی تقدیرده، تاریخینی بیلمهین، ادبیاتینی لزومسوز بیر یۆکلنتی قبول ائدن، گلهنک و گؤرهنکلرینه یابانجی، دیلیندن اوتانان، بو سببله هر جملهسینده بیرنئچه یابانجی کلمه قوللانان بیر گنجلیک و منوّر اولمایان آیدینلار یئتیشمهیه دوام ائدهجکدیر.
بیر ملّتین دنیا اۆزرینده تقدیر ائدیلمهسی، قبول گؤرمهسی، گلیشمهسی، او ملّتین دیلینین و ادبیاتینین شاهاثرلر یاراتماسیلا دوغرو اورانتیلیدیر. دیل، اؤز ایچ دینامیکیندن آلدیغی جوهری، اونو شکللندیرهجک اوستادین اللرینه بوراخیر. «یاخشینی تانیمایینجا کؤتونو منیمسهمک قاچینیلماز بیر طبیعت قانونودور.» اگر هامیمیز اۆزریمیزه دۆشهنی ائدر، گرکلی تدبیرلری آلیر، اوشاقلاریمیزا دیلیمیزی ان دوغرو شکلده قوللانماغی و تۆرکجهمیزله غرور دویماغی اؤیرهدیرسک، گلهجکده کؤتونو منیمسهیهجک نسللر یئتیشدیرمهمیش و گؤرهویمیزی لاییقیلا ائتمیش اولوروق.
سون
*: اولوسلارآراسی ادبیات و توپلوم سئمپوزیومو – ۲۸-۳۰ نیسان ۲۰۱۶. صص. ۴۲۷- ۴۳۵
**: بارتین اونیوئرسیتهسی، ادبیات فاکولتهسی، تۆرک دیلی و ادبیاتی بؤلومو
***: ایضاح: بو مقالهده ایرهلی سورولن فکرلرین اوخوجولاریمیزا داهادا فایدالی اولماغینی نظره آلاراق، مقاله «ایشیق» طرفیندن اختصارلاشدیریلیبدیر.
__________________
۱ Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, İstanbul 2000, s. 3.
۲ Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri, Ankara 2000, s. 9.
۳ Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara 1996, s. 11.
۴ Mehmet Kaplan, Kültür ve Dil, İstanbul 2001, s. 35.
۵ Hasan Güleryüz, Türkçe Programlanmış İlk Okuma Yazma Öğretimi, Ankara, 2001, s. 3.
۶ Alemdar Yalçın, Türkçe Öğretim Yöntemleri, Ankara 2002, s. 15.
۷ Detaylı bilgi için Bkz. Cahit Kavcar, “Türkçenin Güncel Sorunları”, Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim
Dergisi, Mart 2002.
۸ H. G. İnce, “Türkçede Kelime Öğretimi”, Yüksek Lisans Tezi, A.İ.B. Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü,
۲۰۰۶.
۹ Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, Ankara 1996, s. 7.
۱۰ Peyami Safa, Osmanlıca Türkçe Uydurmaca, İstanbul 1084, s. 74.
۱۱ İlhan Ayverdi, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul 2008.
۱۲ TDK, Yabancı Sözcüklere Türkçe Karşılıklar, Ankara 1995; TDK, Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu,
Ankara 2010.
۱۳ TDK, Yabancı Sözcüklere Türkçe Karşılıklar, Ankara 1995; TDK, Yabancı Sözlere Karşılıklar Kılavuzu,
Ankara 2010.
۱۴ TDK, Gramer Istılahları, Türk Dili, c. I, sayı.۷, ۱۹۳۴.
۱۵ TDK, Gramer Terimleri, Türk Dili Belleten, II, sayı. ۱- ۲, ۱۹۴۰; TDK, Felsefe ve Gramer Terimleri, 1942;
TDK, Türkçe Sözlük, 1945-69; TDK, Dilbilim Terimleri Sözlüğü, ۱۹۴۹; T. N. Gencan, Dilbilgisi, 1979, Kaya
Bilgegil, Türkçe Dilbilgisi, İstanbul 1982.
۱۶ Tahsin Banguoğlu, Anahatlarıyla Türk Grameri, İstanbul, 1940; R. R. Arat, Gramer Istılahları Hakkında, Türk
Dili, c. 4, sayı. ۴۴, ۱۹۵۱; Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, İstanbul 1958.
۱۷ A. Cevat Emre, Türk Dilbilgisi, İstanbul 1945.
۱۸ Vecihe Hatipoğlu, Dil Bilgisi Terimleri Sözlüğü, ۱۹۶۹; TDK, Türkçe Sözlük, 1974, 83; Tahsin Banguoğlu,
Türkçenin Grameri, 1974; Berke Vardar, Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul 1988; Doğan Aksan,
Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim II, Ankara 1980; Berke Vardar, Dilbilim ve Dil Bilgisi Terimleri
Sözlüğü, Ankara 1980.
۱۹ F. Kadri Timurtaş, Osmanlıca, 1964; Doğan Aksan, Her Yönüyle Dil, Ana Çizgileriyle Dilbilim II, Ankara
۱۹۸۰.
۲۰ Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi, İstanbul 1958; Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri, 1974.
۲۱ Tahsin Banguoğlu, Türkçenin Grameri, 1974.
۲۲ TDK, Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, İstanbul 1935.


text:
آنقارا چایی
آنقارا چایی (اینگیلیسجه: Angara River، فارسجا: رود آنگارا، آلمانجا: Angara، ایتالیاجا: Angara، عربجه: نهر أنغارا، تورکیه تورکجهسی: Angara Nehri، روسجا: AHrapa) اۇزونلوغو۱۷۷۹ کیلومتر دیر. بۇ گۆن آنقارا چاییندان ثانییهده ۴۵۳۰ متر مکعب سۇ آخیر. و ینیسئی چایینا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آنقارا چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Angara River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).