text:
اویان نیوز: دونیانین ان اینکیشاف ائتمیش اقتیصادلاری، گلهجک ۵ ایل بویونجا توپلام بؤیومهده یوزده ۲ قاتقی تامین ائدهجک تدبیرلری آلما تعهدودو وئریلدی.
اوسترالیانین سیدنی شهریندکی گ-۲۰ ناظیرلر و مرکز بانکی باشقانلاری کونفرانسی، سونوج بیاننامهسینین یاییملانماسی ایله سونا چاتدی. معلوماتدا ؛ ” استراحته یئر یوخدور” وورغوسو ایله بؤیومهده هر اؤلکهنین اوزرینه دوشنی ائتمه مسئولیتی وورغولاندی. بو مسئولیته گؤره، گلهجک ۵ ایلده آتیلاجاق آددیملارلا مجمو بؤیومهده یوزده ۲ آرتیم تامین ائدیلهجک. بو دا، میلیونلارلا یئنی ایش ایمکانی و قلوبال اقتیصادا ۲ تریلیون دولارلیق قاتقی معناسینی وئریر.
گ-۲۰ ایجلاسلاریندا گلهجک دؤور باشقان اولاراق تورکیه آدینا گؤروشمهلرده یئر آلان باش ناظیر کؤمکچیسی علی باباجان، عضو اؤلکهلره بیر دفعه داها ” هامیمیز عینی گمیدییک، هماهنگلی حرکت ائتملیییک ” خاتیرلاتماسینی ائتدی. باباجان، باشدا آمریکان خزینه ناظیری و مرکز بانکی مسئوللاری اولماق عذره گؤروشدوگو چوخ سایدا مخاطیبهنه ده؛ “دیالوق کاناللاری آچیق توتولمالی” مساژینی وئردی.
تورکیهنین بو چاغیریسینین، گ-۲۰ سونوج بیلدیریسینه ده عکس اولوندوغو گؤرولدو. توپلانتیدا سؤز آلان باباجان؛ بؤیومهنین اجتماعی اؤلچولرینین نظره آلینماسینین، ” بیر چوخ اؤلکهده خالق حرکتلرینین یاشاندیغی بیر دؤورده بؤیوک اهمیت داشیدیغینا ” دقتی چکدی.
گلیشمهلرین چوخ ایستی اولماسی سببی ایله اوکراینداکی وضعیتله باغلی اولاراق، گ-۲۰ نتیجه بیلدیریشلرینده ؛ “بو گلیشمهلرین اقتصادی نتیجهلری اولاجاغی شوبههسیز آنجاق اواوسلار آراسی پول صاندیغی هله ده کئچید پروسهسینده اؤلکهلره دستک اوچون ان حاضرلیقلی قورولوش ” ایفادهسی یئر آلیر.
قایناق: ت ر ت تورکی


c: text/html

text:
اتریش-ین یئنی کانسلری آند ایچیب
پایتاخت ویانادا کانسلرین آندایچمه مراسیمی کئچیریلیب.
آلکساندر شالنبرگ اتریش-ین یئنی کانسلری قیسمینده ایشه باشلاییب.
پایتاخت ویانادا کانسلرین آندایچمه مراسیمی کئچیریلیب.
سابیق خاریجی ایشلر ناظیری آلکساندر شالنبرگ بو وظیفهده بیر نئچه گون اول ایستعفا وئرمیش سباستین کورتسو عوض ائدهجک.
خاطیرلاداق کی، سباستین کورتس بیر نئچه گون اول وظیفه صلاحیتلریندن سوی-ایستیفاده ائتمه و روشوت اتهاملاری ایله علاقهدار ایستعفا وئرمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
زلمی خلیلزاد استعفا ائتدی
"آمریکا خالقینا اون ایللر بویو ائتدیگی خیدمتلرینه گؤره مینتدارلیغیمی بیلدیریرم"
سلاحلی سالدیریدا ان آز ۴۳ نفر اؤلدو
کیملیگی هله بیلینمهیهن سلاحلی اینسانلارین بیر بازار یئرینه سالدیردیغی آچیقلاندی
هیندوستان-دا داشقینلاردان اؤلنلرین سایی 26 نفره چاتیب
23 نفر کرالا ایالتینده، داها 3 نفر ایسه تامیل نادو ایالتینده حیاتینی ایتیریب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
جان استرات
ایسترت رِلِی (لورد رئیلی) جان ویلیام (اینگیلیسجه: John William Strutt, 3rd Baron Rayleigh (۱۲ نوامبر، ۱۸۴۲ — ۳۰ ایون، ۱۹۱۹) — اینگیلیس فیزیکی و مکانیکی، فیزیک اوزره نوبل اؤدولی قازانان (۱۹۰۴)
حیاتی[دَییشدیر]
ایسترت رِلِی (لورد رئیلی) جان ویلیام ۱۸۴۲-جی ایلده بؤیوک بریتانیانین اِسِکس قرافلیغینین لئدفورد قروو شهرینده آنادان اوْلموشدور. ۱۸۶۱-جی ایلده جان ویلیام ایسترت کمبریج بیلیم یوردونین ترینیتی کالجینه داخیل اوْلموش و بورادا ریاضیاتی اؤیرنمیشدیر. اونون معلملری ائدوارد جان راوس و جورج قابریل ایستوکس اوْلموشدور.
۱۸۷۹-جو ایلده جاوئندیسه پروْفسورو اولاراق ماکسولی ایزلر؛ دؤرد ایل سوْنرا دا کرال اینستیتوتوندا طبیعت فلسفهسی پروْفسورو اوْلوب. ۱۹۰۵-جی ایلده کرال علم آکادمیسی باشچیلیغینا، ۱۹۰۸ -ده جامبریدگه بیلیم یوردو رکتورلوغونا سئچیلر. گئنیش معلوماتی و فیزیکین فوری هر بؤلمهسیندهکی ایشلریله تانینان رایلئیگهین علمه ان اهمیتلی قاتقیلاری، آکوستیک و اوپتیک ساحهلرینده گؤزه دییر. رِلِی، دقتلی و صبیرلی بیر تجروبهچی ایدی. اونو اوزون مدت مشغول ائدن پروبلم، آتموسفردن تامین ائدیلهن نیتروژنین آتوم کۆتلهسی ایله، کیمیوی تحلیل ائتمکله الده ائدیلهن نیتروژنین آتوم کۆتلهسی آراسینداکی فرقین سببی ایدی. بۇ آراشدیرما چوْخ آز راست گلینهن آرقون قازینی تاپماسینا گتیریب چیخاردی.
رِلِی چوْخ یاییلمیش قازلارین سیخلیغینین تدقیقی نتیجهسینده آرقونون کشفینه گؤره ۱۹۰۴-جو ایلده فیزیک علمی اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدور.
بؤیوک اینگیلیس عالیمی جان رِلِی ۱۹۱۹ -جو ایل ۳۰ ایوندا اینگیلیسنین اویتئم شهرینین یاخینلیغینداکی تیرلینق-پلئیسده وفات ائتمیش و اورادا دفن اوْلونموشدور.
علمی اثرلری[دَییشدیر]
- «O cBeTe oT Heбa، ero пoляpизaции и цBeTe» ۱۸۹۹ r.
قایناقلار[دَییشدیر]
- БoroлюбoB A. H. MaTeMaTиkи. MexaHиkи. Биorpaфичeckий cпpaBoчHиk. — KиeB: HaykoBa дyMka، ۱۹۸۳. — ۶۳۹ c.


text:
عزی (تانریچا)
العُزّی (تورکجه ده اوخونور:عوززا) عربلرین ایسلامدان قاباق دؤنوشونده تانریچالاردان ایدی.بو اینانیشدا تانری نین اوچ قیزی اولوردو عربجه ده بنات الله ثالثه یانی تانری نین اوچ قیزی آدلانمیشدیر ولات (تانریچا)، منات و عُزّی تانریچا تانری قیزلاری ایدی. بو دؤنوشده الله اؤز تانریلیغندان ال گؤتوروب و تانریلیغی هبل تانریچایا وئرمیشدیر و هبل الله ین اوچ قیزین (لات و منات و عزی)آلمیشدیر.عزی هئیکلی قوللوق اولوردو و عربجه عبدالعزی اونون قولاری نین آدی ایدی.تاریخده ظالم بن اسعدی بیرینجی عبدالعزی یا بیرینجی کیمسه کی عزی هئیکلینه قوللوق ائدیب یازیبلار.بو اینانیشدا عزی و منات و لات تانری یانیندا شفیع یا آراچی آدلانمیشدیر و بو اوچ تانری قیزین الله و اؤزلری نین آراسیندا آراچی و باریشدیران(شفیع) بیلیردیلر.حراض شضهرینده کعبه کیمی بیر معبد عزی قوللوغونا گؤره دوزلینمیشدیر و اونا سقام آد وئریلمیشدیر.خالد بن ولید محمد بن عبدالله(پئیغمبر) امرینه عزی هئیکلین سیندیردی.


text:
دنیز
اوقیانوسون بیر حیصهسیدیر.[۱] دۆنیانین ان بؤیوک دنیزلری آرالیق دنیزی، برینق دنیزی، کارائیب دنیزی، فیلیپین دنیزی و … ساییلیر. دنیز بیر اوقیانوس ایله باغی اوْلان و بؤیوک بیر ساحهسی اؤرتن و عومومیتله دوز لو اوْلان سو کوتلهسی. ایصطلاحین عومومیتله اوقیانوس ایصطلاحینی یئرینه ده ایستیفاده ائدیلر. دنیزلر یئر سطحینین ۷۰٪ -نی ایحاطه ائدیر. یئر اۆزونده کاپلادیکلاری ۱٬۳۳۸ میلیارد کیلومتر موربّع حجملی دۆنیا اۆزریندهکی سو وارلیغینین% ۹۶٬۵'اینی مئیدانا گتیرمکددیرلر. دنیزلر اۆزریندن حیاتا کئچیریلن تیجارت، هاوا یوْلو ایله داشینماسی گئتدیکجه اینکیشافینا قارشی، اهمیتیندن چوخ بیر شی ایتیرممیشدیر. دۆنیا تیجارتینده کؤچورولن ماللارین% ۹۲'سی، ایلده ۵٬۷ میلیارد تون، دنیز یوْلو اۆزریندن داشینیر.
دۆنیا دنیزلرینین سیاهیسی[دَییشدیر]
- قوزئی بۇز اوْقیانوسو
- بارنس دنیزی
- قارا دنیز
- آزوف دنیزی
- بالتیک دنیزی
- بیسکای کؤرفزی
- کارائیب دنیزی
- قوزئی دنیزی
- مکزیک خلیجی
- گونئی چین دنیزی
- ساری دنیز
- گونئی اوْقیانوسو
- هیند اوقیانوسو
- عدن کؤرفزی
- آندامان دنیزی
- فارس خلیجی
- بنقال کؤرفزی
- قیزیل دنیز
- عرب دنیزی
بیرده باخ[دَییشدیر]
منابع[دَییشدیر]
- ↑ اینگیلس دیلی ویکیپدیاسی


text:
۲ (سایی)
۲ یوْخسا ایکی، ۱دن سوْنرا و ۳دن قاباق یئرلشن بیر طبیعی عدددیر
خصوصیتلردَییشدیر
- ایکی، دوغال ساییلار ایچینده، صیفیر اولمایان ایلک جوت ساییدیر.
- هر سایی اونا بؤلونه بیلسه، جوت سایی ساییلار.
- ایکی، ایلک ساده ساییدیر.
- ایکی، تک جوت ساده ساییدیر و اوندان باشقا ساده ساییلار هامیسی تک ساییدیرلار.
- هر عددین سادهجه سون (ساغداکی) رقمی ایکییه بؤلونسه، یعنی ۰، ۲، ۴، ۶ ویا ۸ اولسا، او عدد اؤزو ده ایکییه بؤلونه بیلر.
اتک یازیلاردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«2_(number)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
۱۸۱۵ (میلادی)
میلادی ۱۸۱۵-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین سککیز یۆز اوْن بئشینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۲۶ فوریه - ناپلئون بوْناپارت اِلبا آداسیندان سۆرگوندن قاچدی.
- ۲۶ سپتامبر - اوتریش، روسیه و پروس، پاریسده «موقدس ایتیفاق» یارادیرلار.
- ۲۴ آقوست - ایندیکی هولندین اساسی قانونو قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۰ مارس - ناپلئون٬ البه آداسیندان قاچیشینین آردیندان٬ ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک دۆزنلی اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو گۆجلر ایله پاریس شهرینه گیردی.
- ۲۰ ژانویه - ناپلئون ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو بیرلیگی ایله پاریسه گیردی.
- ۱ مارس - ناپلئون بوْناپارت٬ اِلباداکی سۆرگوندن فرانسهیه گئری دؤندو


text:
۴ دسامبر
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۸۷۷ - توْماس ادیسوْن فوْنوْقراف جیهازینین تقدیماتینی کئچیرمیشدیر.
- ۱۹۲۲ - هوْوارد کارتِر فیرعوْن تۇتانخاموْناۇن مزارینی زیارت ائتمک اۆچون خالقا ایجازه وئرمیشدیر.
- ۱۹۲۹ - آمریکالی آدمیرال ریچارد بؤرد تاریخده ایلک دفعه جنوب قۆطبو اۆزریندن اۇچموشدور.
- ۱۹۳۸ - دوْکتوْر لۆطفو کێردار ایستانبول بلدیه باشچیسی تعیین ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۴۴ - آلبانی خالق جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
- ۱۹۴۵ - يۇقوْسلاوی فِدِرال جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
- ۱۹۴۷ - عربلرین کسکین اعتراضینا باخماياراق بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی فیلسطین اراضیسینین بؤلونمهسی و مۆستقیل ایسرایل و فیلسطین دؤولتلرینین يارادیلماسی قراری وئرمیشدیر.
- ۱۹۶۷ – يۇنان کیپر موشکولونه دایر تۆرکیهنین ایرهلی سۆردويو شرطلری قبول ائتمیش و بۇنونلا دا بؤحران آرادان قالدیریلمیشدیر.
- ۱۹۷۴ – پاکیستاندا باش وئرن زلزله نتیجهسینده ۴۷۰۰ آدام وفات ائتمیشدیر.
- ۱۹۷۸ – "خالق معبدی" طریقتینه منسوب ۹۱۳ نفر قايانا مئشهلریندهکی بازالاریندا زهر ایچهرک کۆتلوی شکیلده اینتیهار ائتمیشلر.
- ۱۹۸۸ – آزادلیق مئيدانینداکی تظاهوراتین داغیدیلماسیندان سوْنرا آذربایجاندا عومومی تعطیللر باشلامیشدیر.
- ۱۹۸۸ – آزادلیق درگیسی نشره باشلامیشدیر.


text:
کئچمیش زامانلاردا، اوزون گئجهلرده، ایلنجهلی یئرلرین چوخ اولماماسینا گؤره، ائوده اوتورارمیشلار. آمما گئجهلری جور به جور ناغیللارلا ایلنجهلی ائیلرمیشلر.
ایندیسه عزیز یازیچیلار گئجه گوندوزوموزو اؤز ایستهدیییمیز کیمی یاراتماق ایچون «ناغیل، حیکایه… کمپین»ینه دعوتلیسینیز.
بیر گون وارایدی، بیر گون یوخویدو. «کرونا»دان باشقا هر شئی وارایدی.
چوخ اوزاق کئچمیشلرده، کرونا اولمایان چاغلار، اینسان قورخویلا، جور به جور دئولرله، ییرتیجی حئیوانلار، ویروسلارلا و … ال به یاخا اولاردی. بیر سیراسینی اؤلدوروب، بیر پاراسینی دا قوواردی. آمما اؤزونو باشقا وارلیقلارا اوستون توتمازدی، هله قالسین هم جینسلرینه. آمما آستاـ آستا بیلیمی آرتاندان سونرا داها قورخمادی. دئدی بس، آللهلار آللهی اولوب. کیمسهیه بندهلیک ائلهمهدی. اؤلدوردویونو اؤلدوردو، اؤلدوره بیلمهدیکلرینی ده اؤلومجول ائلهدی. ائله بیلیردی هر شئی اونون اوچوندور و اونون الینده. بلکه ده بیلمیردی قارشیسینداکی اؤزونو گوجلندیریر یوخسا بیلیمینی یوکسلدیر.
کرونا گلمهمیشدن اول بیر به بیر دؤیوشچولرین یوللاییردی، اولمایا انسانین بوش دامارین اله گتیرمک اوچون چالیشیردی. سارسدان، مرسدن، ابولادان و … هرهسی بیر دؤنه گلیب انسانین جانینا قورخو سالیب، بیر آز دا قیریب، سونرا اؤلموشدولر. آمما معلوم اولور کی هامیسی اؤلمهمیشدیر. اونلار اؤزلرینی گوجلندیریب باشقا بیر دونا گیرندهن سونرا، یئنیدن قاییدیب و بوتون دونیانی هورکوتموشدولر.
ایندیسه کرونانین آدی قولاغینا دهییب؛ هر یئرده، هر کسه حکم وئره بیلرم دئییر. نییه بس، کئچمیش زامانلاردا شاهلار هر ایش گؤره بیلردیلر. کیمیسینی حبسه سالاردیلار، کیمیسینی اؤلدوروب، کیمیسینی بوغارمیشلار…
ایندی بو کرونا اؤزونو شاهلار شاهی سانیب، هامینی حبسه سالاندان سونرا، بیرینی بوغور، بیرینی اؤلدورور، بیرینی… الیندن گلهنی اسیرگهمهییر.
او اوّلکی شاهلاردان دا چوخ بیلیر، ائله هامی آیریسیندان اؤیرنر، منیمسهیر، بیلیمینی چوخالدار. ائله بیر سیاست گؤتوروب کی، هامی کؤنوللو اولاراق ، ائشییه چیخماییم بیردن کرونا منی ده یاخالار دئیه، اؤزونو حبس ائدیر.
بو کرونانی دا دییهسن قدرت کور ائلهییب، سانکی شاهلارین آخیر عاقبتلرینی اوخوماییب، بلکه ده اوخویوب، یادیندان چیخاردیب.


text:
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
Feb 22, 2015
آذربایجانین تورکلشمه سی و آذری تورکجه سی نین تشکولو
یازان: دوکتور جواد هیئت یئنی دن نشر اوچون حاضیرلایان: علی قره جه لو
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
آذری تورکجه سی نین ده دیگر دیللر کیمی بیر چوخ دانیشیق لهجه و یا آغیزلاری بیرده ادبی دیلی واردیر کی آذربایجانین عموم خلق دیلی اساسیندا فورمالاشمیشدیر ( تشکول ) و بوگون اونا یازی دیلی ده دئیلیر و مقاله میزین ده موضوعسونو تشکیل ائدیر.
آذری تورکجه سی نین تشکول تاریخی و یا واحد عموم خلق دیلی شکلینی آلماسی ( فورمالاشماسی ) آذربایجانین تورکلشمه سیله علاقه داردیر.لاکن اونونلا همزمان و چاغداش دگیلدیر. بو دیلین نه زامان عموم خلق دیلی شکلینده واحد بیر دیل شکلینی آلماغی بارده ده مولفلر آراسیندا اختلاف واردیر. غرب تورکولوگلاری، تورکیه و بعضی آذربایجان یازیچی و دیلچیلری ( زکی ولیدی توغان، محرم ارگین، ع. ص. سومبات زاده و س ). آذربایجانین میلادی 13- 11 عصرلرده تورکلشدیگینی و تورک دیلی نین ده بو عصرلرده عموم خلق دیلی اولوب فورمالاشدیغینی قبول ائدیرلر، لاکن شمالی آذربایجان و روس مؤلفلری نین بیر چوخلاری آذربایجاندا تورکلرین حتی میلاددان اول یاشادیقلارینی و آذربایجان خلقی نین 7- 3 – اینجی عصرلرده تورکلشدیگینی و دیلیمیزین ده 8 – اینجی عصرده فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. ( دمیرچی زاده، توفیق حاجی یف، نظامی خودی یف، محمود اسماعیلوف و .. ).
بیز بوبارده هر ایکی طرفده یازیلان کتاب، مونوگرافی و مقاله لری اوخویاندان سونرا بو مقاله نی یازماق قرارینا گلدیک. بورادا هر ایکی طرفین فکرلرینی قیساجا ایضاح ائتدیکدن سونرا اؤز دوشونجه میزی بیان ائده جگیک.
1365 ( 1986) دا نشر ائتدیگیمیز " تاریخ زبان و لهجه های ترکی" کتابیمیزدا بو خوصوصدا ییغجام معلومات وئرمیشدیک. بو مقاله ده مسئله نی بیر آز داها آچماق ایسته ییریک.
آذربایجانین تورکلشمه سی :
آذربایجانین تورکلشمه سی تورک ائللری نین بو اؤلکه ده گلیب یئرلشمه سیله مومکون اولموشدور. تورکلرین آذربایجانا گلیب یوردسالماقلاری چوخ قدیم دن باشلامیش و میلادی 16 – اینجی عصره قده ر دوام ائتمیشدیر.
شمالی آذربایجان مؤلفلری نین بعضی لری، هله سون زامانلاردا، بو قناعته گلمیشلرکی آذربایجان لاب قدیمدن تورکلرین یوردو اولموش و سونرا دان گلن تورکلرده بونلارا قاریشیب یئرلی لشمیشلر. حتا بعضی لری ( محمود اسماعیلوف و س ) قدیم تورکلرین و یا پروتو تورکلرین اولا اؤن آسیادا اوتوردوقلارینی و شاید اورادان اورتا آسیایا کؤچدوکلرینی یازیرلار. مثلا رحمتلی آیدین محمداوف (1) و همچنین توفیق حاجی یف (2) اؤز کتابلایندا بعضی سومر – تورک سؤزلرینین بنزرلیگینه اشاره ائده رک سومر مدنیتی نین تشکولونده تورک ائتنوسو ( قوم ) نون بلاواسیطه و یا دولای سیله ( واسیطه ایله ) اشتراک ائتمیش اولدوغونو یازیرلار. بو بارده تورکیه عالملریندن پروفسور عثمان ندیم تونا (3) اوزون مدت آراشدیرمالاردان سونرا 150 دن چوخ سومر سؤزونو سیستملی شکیلده فونه تیک دگیشمه لری و عوضلنمه لری ایرله مکله تورک سؤزلری ایله مقایسه ائتمیش و ان قدیم دؤورده سومر– تورک دیللری نین آراسیندا اونسیت اولدوغونو گؤسدرمیشدیر. 20 – اینجی عصرین باشلاریندا ف . هومل سومر– تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب سومر دیلی نین ده آلتای دیللریندن اولدوغو قناعته گلمیشدیر.
مشهور چاغداش قازان عالیمی اولجاس سلیمان دا سومر – تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب 60 کلمه ده یاخینلیق اولدوغونو تثبیت ائتمیش و نتیجه ده سومر دیلی ایله قدیم تورک دیلی آراسیندا مدنی باغلیلیق و مناسبت اولدوغو قناعته گلمیشدیر. (N.Seferoğlu: Türk Dünyası, Istanbul, 1992)
بیر چوخ مولفلر هیرودوت، بیزانس مولفلری مئناندر فئونان و فئوفیلا سیموکاتتا دان نقلا ساکالارین حاکم طبقه سی نین تورک اولدوقلارینی یازیرلار. ( ی. ب. یوسفوف، ذکی ولیدی توغان)
ساکالار میلاددان اول ( 7- 6 ) شرق دن غربه گئدره ک آذربایجان و قافقازدا ساکا امپراطورلوغونو قورموشلار و افراسیاب دا اونلارین خاقانی اولموشدور. کوروش دا جیحون نهری کناریندا ساکالارلا ساواشاندا تومروس اونلارین پادشاهی ( ملکه) اولموشدور. ( 4- 5 – هرودت، گزنفون)
ساکالاردان سونرا تورک ائللری مختلف آدلارلا اورتا آسیادان غربه، قافقاز و آذربایجانا گلمیشلر. بونلاردان هونلار، بولغارلار، سابیر ( ساویر)، پئچه نکلر، خزرلر و کنگرلر، آغاچئری لر، اون اوغورلار، ساری اوغورلار میلادین ایلک عصرلرینده بو منطقه یه گلیب یئرلشمیشلر. بو ائللرین مهاجرت تاریخلری حقینده ده مولفلرین قئیدلری مختلف دیر. مثلا میلادی 5 – اینجی عصرده یاشایان ارمنی مولفی موسی خورن و آباس کاتینا ( ارمنی مولفی) یازیرلارکی بولغارلار میلاددان اول ایکی نجی عصرده قافقازدا یاشاییردیلار و اونلارا اون اوغوز دا دئیلیردی.
غرب مولفلری نین یازدیقلارینا گؤره ( رنه گروسه R.Grousset: L,Empire Des Steppe ) هونلار 5- 4 – اینجی عصرده اورتا آسیادان غربه و آذربایجانا گلیب حکومت قورموشلار. بالاساغون شهری ( آرازین جنوب ساحیلینده موغاندا) اونلارین مرکزی اولموش.
بوگون هونلاری بوتون اوروپا مولفلری تورک ساییرلار. هونلار شمالی آذربایجاندا ( آلبان ) دیگر تورک طایفالاری ایله بیرلیکده کونفدراسیون قورموشلار. قوقاسیان، واراشیلی ( اودین لردن) قدیم ارمنی قایناقلارینا دایاناراق یازیرکی 5- اینجی عصرین سونلاریندا و 6- اینجی عصرین اول ینده تورکلر آذربایجانین هر طرفینده یئرلشمیشدیلر و هون – ساویر بیرلیگینه اون اوغورلاری، اوغور و کنگرلر ده داخل اولموشلار.
خزرلر میلادی 350 – اینجی ایلده قافقازیا یا گلمیشلر. آلبان مولفی موسی کالانکایتوکلونون یازدیغینا گؤره میلادی 6- اینجی عصرده آلبانیا ( اران) دا تورک دیلی او قده ر یاییلمیشدی کی 520- اینجی ایل ده اران کشیشی سابیرلر آراسیندا تورک دیلینده مسیحیت تبلیغی آپاریردی ( محمود اسماعیل، آذربایجان تاریخی . باکی – 1992)
آلبانیادا میلادی اوچونجو عصردن باشلایاراق تورک طایفالاری ( هونلار، بولغارلار، خزرلر، ساویرلر، کنگرلر، پئچه نکلر و س ) و طایفا بیرلیکلری آلبان خلقی نین تورکلشمه سینه سبب اولموشدر ( 8- 3 عصرلر) ( نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو. باکی 1991).
خزرلر قافقازدا یئرلشه ندن سونرا اؤنجه گؤک تورک امپراطورلوغونا تابع اولموشلار. 7- اینجی عصرده گؤک تورک امپراطورلوغو چؤکدوکدن سونرا مستقل اولوب، اؤزلری امپراطورلوق قورموشلار و رسمی دیللری ده خزر تورکجه سی اولموشدور. ساسانی لردن قبادین ( 531- 486 میلادی) سلطنتی نین سونونا قده ر اران، گرجستان، و اسپوراقان و سیسئجان خزرلر و تورک ائللری نین الینده قالمیش اونا گؤره ده بوتون آذربایجانا خزر اؤلکه سی دئیرلر. ( طبری، بلاذری، ابن خردادبه، یعقوبی)
انوشیروان بو منطقه نی دربنده کیمی تورکلردن آلدی و اورادا دربند قلعه سینی تیکدیردی.
یوخاریداکی حادثه لری نظرده توتاندا وهب ابن منبه ین ابن هشام ین کتاب التیجان دا معاویه دن ائله دیگی روایت طبیعی نظره گلیر: بیر گون معاویه آذربایجانا قوشون گؤنده رمه دن قاباخ مشاوری عبید ابن ساریه دن سوروشدی آذربایجان ندیر ؟ عبید دئدی کی بورا قدیم دن تورکلرین اؤلکه سی دیر.
میلادی اونونجوعصرده روسلار قوتلندیلر و خزرلره هجوم ائدیب و اونلاری مغلوب ائتدیلر ( 965 میلادی) بو شرایط ده خزرلرین بیر قسمی آذربایجانا و بیر قسمی ده شرقی آوروپا یا کؤچدولر. قیپچاقلاردا 9- اینجی عصرین سونلاریندان خزرین شمالیندان غربه طرف کؤچدولر. بونلارین بیر قسمی آذربایجانا گلیب مسلمان اولدولار. بیر قسمی ده مسیحیتی قبول ائدیب گرجستنا گئتدیلر و گورجی لر آراسیندا گورجیلشدیلر.
بعضی قایناقلاردا قبچاقلارین میلادین اول عصرلریندن قافقاز و آذربایجانا گلدیکلری یازیلمیشدیر.
بیزیم فکریمیزجه شمالی آذربایجان مولفلری و روسلار بو تاریخی حادثه لری نظرده توتاراق آذربایجانین 7- اینجی عصرده تماما تورکلشدیگینی و آذربایجان تورکجه سی نین 9- 8 – اینجی عصرلرده واحد بیر دیل کیمی فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. لاکین آشاغیدا ایضاح ائده جگیمیز کیمی بو عصرده تورکلشمه آنجاق شمالی آذربایجانا شامیل اولابیلیر، چونکی تاریخی سندلر گؤستریرکی جنوبی آذربایجاندا سلجوقلار و مغول لار گلنده داخی بوتو خلقین دیلی تورکجه اولماییب مختلف بؤلگه لرده مختلف دیل و لهجه لر یاشاییرمیش.
اسلام تاریخچی لری نین یازدیقلارینا گؤره آذربایجان عرب – اسلام قوشونی طرفیندن فتح اولوناندا بورادا نه دین نه ده دیل بیرلیگی وارمیش و بیر چوخ شهرلرده آذری دئییلن ( تاتی ) دیل لهجه لری رایج ایمیش.
مقدسی نین یازدیغینا گؤره اونونجو عصرین سونوندا اردبیلین اطرافیندا، سبلان بؤلگه سینده اهالی 70 دن چوخ دیلده دانیشیرمیشلار.
ابن حوقل یازیرکی بو بؤلگه نین کندلرینده فارس تات دیلیندن باشقا دیللرده رایج ایمیش و بونلار بیر– بیرلری نین دیللرینی باشادوشمورموشلر. عربلرین ایکی یوز ایله یاخین حاکم الدوغو دؤورده ده تورکلر آذربایجانا گلمیشلر. بو دؤورده ده اسلام دینی ایله بیرگه عرب دیلی و حتی آز چوخ فارس دیلی ده یاییلماغا باشلامیشدیر. بو دؤورده دین و مدنیت بیرلیگی تشکول ائتمیش و آذربایجان قاباغا گئتمیشدیر.
آذربایجان سلجوقلولار زامانیندا:
آذربایجانین بؤتوولوکله تورکلشمه سی 11- اینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا سلجوقلو ( اوغوز) تورکلرین ایرانا و خصوصیله آذربایجانا گلیب یئرلشمه لریله باشلامیشدیر.
سلجوقلار گلنده آذربایجاندا خزرلر و اونلارا یاخین اولان بولغارلار، آغاچری لر، پئلئچرلر، بورچالی لار و خصوصیله کنگرلیلر یاشاییردیلار. قیبچاقلاردا شمال دان گلیب آذربایجاندا یئرلشمیشدیلر. بو تورک ائللری نین اکثریتی قباله، بورچالی، قازاخ، آساسوغی آراز ساحللری و موغان دا اوتوروردولار.
آلپ ارسلان 1064- میلادی ده گنجه نی آلدی. اوغلو ملکشاه زامانیندا شاوتکین نین سرکرده لیگینده بوتون اران و گرجستان آلیندی و اوندان سونرا گنجه تورکمن (اوغوز) شهری آدلاندی. ( ابن ازرق، تاریخ میافارقین و سیره جلال الدین، نسوی)
خوارزمشاه لار زامانیندا اران، موغان و خوی تورکمنلرین ( اوغوز) مرکزی اولدی. یاقوت حموی نین یازدیغینا گؤره اردبیل و تبریز آراسیندا کی بوتون داغلیق یوللار توکمنلرله دولموشدو. بونلارین امیرلری بیشکین ( مشکین) آدلانیردی. بو ائللرین آراسیندا بیگدلی، اینالو آغاچریلرده واردی.
خوارزمشاهلار دؤورونده قبچاق لار ( 50 مین ائو ) دربند دن کئچیب آذربایجانا کؤچدولر.
آذربایجان ایلخانلار دؤورونده:
سلجوق ( اوغوز) تورکلری نین گلمه سیله سرعتله نن تورکلشمه جریانی ( پروسه ) ایلخانلار زامانیندا تکمیللشدی. مغوللارلا برابر تورکلرده ایرانا و آذربایجانا گلمیشلر. بؤیوک اسلام تاریخچیسی ابن اثیرین یازدیغینا گؤره مغول اوردولاری نین یاریسی ندان چوخونو تورکلر تشکیل وئرمیشدیلر. مغوللارلا بیرلیکده اویغور تورکلری حکومت و اوردونو اداره ائدیردیلر. اویغور تورکلری مغول خانلاری نین معلیمی و کاتیبلری اولوب اونلارا اؤز الفبالارینی ( اویغور الفباسی) و اوخوماق – یازماق اؤگره دیردیلر. ایلک مغول ایلخانی هلاکوخان ایرانا گلنده بؤیوک خان منگوقاآن طرفیندن چنگیزخانین وارثلرینه امر اولوندی کی، هر اولوس اوردوسونون بئش ده بیرینی هلاکو ایله برابر ایرانا گؤندرسین. خاقانین بو امرینین یئرینه یئتیریلدیگینی یازان تاریخلر ( تاریخ جهنگشای جوینی، جامع التواریخ رشیدی، وصاف تاریخی و Histoire Des Mongols) هلاکو ایله ایرانا ایکی میلیون تورکون کؤچدوگونو یازیرلار. مغوللار زامانیندا خراسان دان دا بیر چوخ تورکمن ( اوغوز) آذربایجانا کؤچدولر. هابئله آغ قویونلو، قاراقویونلولاردا بو دؤوروده ده تورکستاندان آنادولونون شرقینه ( وان دریاچه سی نین قوزئی ساحلی، دیاربکر ) و 15- اینجی عصرده ده اورالاردان آذربایجانا گلدیلر.
مغوللار گلنده اونلارا تسلیم اولمایان شهرلرین اهالیسینی اؤلدوروپ شهرلرینی ده خراب ائدیلر. اونلار قالماق ایسته دیکلری یئرلرین خلقینی کؤچدوروب ماللارینی مصادره ائتدیلر. اردبیل، سراب خلقینی قتل عام ائتدیلر ( یاقوت حموی) ایلخانلار زامانیندا آذربایجاندا یئرلی ( تات – تاجیک) خلقین کؤچورولمه سی اوچون سیستملی بیر شکیلده تبعیض (Discrimination ) سیاستی تطبیق اولونوردی.
ایلک گلنده اونلاری یئرلرینی ترک ائتمگه مجبور ائدیردیلر، سونرا اونلارا آغیر وئرگی ( مالیات) قویوردولار. تجارت ایشلری و بوتون دولت اعتبار ) Credit ( و امکانلاری اورتاق دئیله ن شرکتلره وئریلمیشدی. اورتاقلار مغول شاهزاده و خانلاری و اویغور تورکلریندن قورولموشدی. تات تاجرلری تجارت ایشلری آپاراندا اورتاقلارا بورجلو دوشوردی و بورجونو وئره بیلمه ین تاجر عائله سیله برابر قول اولماغا مجبور اولوردی. تات لاری اوردو خدمتینه قبول ائتمیردیلر، ائدنده ده خصوصی دامغا ( علامت) ایله بللندیریب تحقیر ائدیردیلر.
مغول خانلاری یئرلری اوردو سرکرده لرینه باغیشلاییب بونا اقطاع دئیردیلر. بو یئرلرین اکینجی لری اونلارا رعیت اولوردولار.
بو تحقیر و تبعیض لرین نتیجه سینده، قالان تاتلار کؤچمه گی قالماغا ترجیح وئردیلر و چوخلاری عراقا کؤچدولر. او زامان آباقان و اونون وزیری جوینی و غازان خان – ین فرمانی ایله عراقدا فرات چاییندان کانا للار آچیلیب بؤیوک اراضی اکین اوچون مساعد بیر دوروما گتیریلمیشدی. آذربایجان و اراک عجم دن کؤچن تاتلار اورادا یئرلمه گی مناسیب گؤروب عراقا کؤچدولر. قالان آز حصه ده مغوللارلا برابر زامانلا تورکلرین ایچینده ارییب تورکلشدیلر. ائله بوندان سونرا دیرکی آذربایجاندا (جنوبی) تورک دیلی عموم خلق دیلی اولموش و آذربایجان تورکجه سی واحد بیر دیل کیمی فومالاشمیشدیر.
مغول ایلخانلاری نین بو غیرانسانی سیاستی اونلارین مسلمان اولماقلاریندان قاباخکی دؤوره یه عاید دیر نئجه کی غازان خان مسلمان اولاندان سونرا تاجیک لرین وضعینی اصلاح ائتمک اوچون آشاغیداکی فرمانی چیخارمیشدیر:
بوندان سونرا بیزیم عسگرلریمیز تاجیکلره دئمه مه لی دیرکی اونلار اقطاع ایله برابر بیزه وئریلمیش قوللاریمیزدیلار. تانری تاجیکلرین حیاتینی دا بیزه تاپیشیرمیشدیر. اونلارا انسان گؤزو ایله باخمالییق، یوخسا آلله قارشی سیندا مسئول اولاجاغیق. ( مناقب شیخ صفی الدین). تورکلرین آذربایجانا یئرلشمه گه ترجیح وئرمه لری نین بیر سببی ده بو اؤلکه ده اوتلاق، باغ – باغاتین چوخ اولماغی و مالدارلیغا داها مناسب اولماغی اولموشدور.
بوتون یوخاریدا یازدیقلاریمیزا باخمیاراق 14 – اونجو عصرده داخی آز- چوخ تاتلارین قالیقلاری بعضی یئرلرده قالمیشدی ، حتی ایندی ده تک- توک اوجقار یئرلرده ( خلخالین اطرافینداکی کندلرده و گلین قیه ده ) هابئله باکی و قوبا طرفلرینده ( قوناخ کند، سیه زن) تاتلار یاشاییرلار.
تورکلشمه و اوغوزلاشما جریانی 14 – اونجو عصرده امیر تیمورون گلمه سیله داها گوجلندی. خصوصا امیر تیمور آنادولو سفریندن غالب شکیلده قایداندا بیر چوخ تورک (اوغوز) ائللرینی سوریه و آنادولودان آذربایجانا گتیردی. ( بونلار: شاملو، موصوللو، روملو، قاجار، افشار، ذولقدر، قاوانلو ( قووانلو)، قوزانلو، تکه لو، باهارلو، وارساقلو، بیگدلی ائللری اولوب آذربایجاندا قالدیلار و بیر چوخلاری اردبیل و اطرافیندا صفوی شیخی ( شیخ علی) نین اطرافیندا توپلانیب اونون و اوغوللاری نین مرید لری اولدولار. بوعصرده تبریزه گلن عرب سیاح لاری ابن بطوطه و ابن فضل اله العمری سیاحتنامه لرینده تبریزی تورک شهری وصفلندیرمیشلر.
امیر تیمور و آغ قویونلو حکومتی بیر چوخ تورکمنلری او جمله دن اونلارا تابع اولمایان و جلاییری لره خدمت ائدن قاراقویونلو تورکمنلری آذربایجانین داها چوخ شمال حصه لرینه سوردولر.
بو سورولن ائللر آراسیندا طایفا رئیس لری و اوتوراق ائله دیکلری یئرلرین آدلارینا گؤره یئنی ائل – طایفا آدلاری تؤره دی و آذربایجانین هر طرفینده اوغوزلار حاکیم اولماغا و اکثریتی تشکیل وئرمگه موفق اولدولار.
یوخاریدا یازدیقلاریمیزی خلاصه ائتمک ایسته رسک بئله دئمه لی ییک: موختلیف تورک ائللری ( هون، بولغار، سابیر، پئچه نک، کنگرلی، خزر، آغاچری، اون اوغوز، و ساری اوغوز و قبچاق ) نین میلادین ایلک عصرلریندن و خزرین شمالیندن گله رک اران – شروان و داها شمال بؤلگه ده و ارازین اوتای – بوتاییندا یئرلشمه لری ایله آذربایجانین شمال حصه سی میللادی 8 – 7 اینجی عصرلرینده تورکلشمیش لاکن آذربایجانین جنوب حصه سی بوتوولوکله خزرین جنوبوندانگلن سلجوق تورکلری و اوغوز – اویغورلارین ( ایلخانلیلار زامانیندا مغوللارلا بیرگه ) گلمه لری ایله تورکلشه بیلمیش و بو تورکلشمه امیر تیمور زامانیندا غربدن سوریه – آناطولی تورکلرینین هابئله قاراقویونلو – آق قویونلولارین آذربایجانا گلمه لری ایله تاماملانیب هم ده اوغوز رنگینی آلمیشدیر.
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو:
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو البته کی تورک ائللری نین آذربایجانا گلیب یئرلشمه لری ایله باغلی اولموشدور. لاکن بودیلین فورمالاشماسی و آذری تورکجه سی خصوصیتلرینی قازاناراق عموم خلق دیلی اولماسی و ادبی دیل کیمی گئنیش ساحده ده ایشلنمه سی برینجی جریان و پروسس دن چوخ سونرا اولموشدور.
آذری تورکجه سی اوغوز گروبونا داخل اولوب اونون مرکزی قولونو تشکیل وئردیگی حالده بو دیلین ترکیبینده قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی ) و بیر آز دا مغول سؤزلری واردیر. حتی قدیم ده ن قالما یئرلی خلقلرین او جمله دن تات سؤزلری و ایزلری ده اوندا تک – توک گؤرولمکده دیر. آیریجا عربجه و فارسجا سؤزلر و اصطلاحلاری دا دینی و اجتماعی – سیاسی شرایط دن آسیلی اولاراق دیلیمیزه گیرمیشدیر.
بیر آز اول داها میلادین ایلک – اورتا عصرلریندن و خزرین شمالیندان مختلیف تورک ائللری نین ( هون، بولغار، خزر، سابیر، آغاچری ... ) آذربایجانا ( خصوصا شمال حصه یه) گلیب یئرلشدیکلرینی و بونلارین بیر– بیریله قایناییب قاریشماسیندان آرازین اوتایی نین هله 7 – اینجی عصرلرده تورکلشدیکلرینه اشاره ائتمیشدیک. بونو دا اونوتمامالییق کی خزرین شمالیندن گلن تورک ائللری نین دیل – لهجه لری ، قبچاق دان باشقا، بولغار – هون – خزر دیللری گروبونا داخل اولوب آذری تورکجه سیندن بارز شکیلده فرقله نیرلر. هم ده بوگونه قد ه ر بیزده بو دیل و یا لهجه لرده هئچ بیر یازی – آبیده گؤرولمه میشدیر. بوندان علاوه الیمیزده اولان آذربایجان تورکجه سیله یازیلمیش آبیده و اثرلرین تاریخی 13 – اونجو میلادی عصردن داها قدیمه گئتمیر.
شفاهی ادبیاتیمیزین قیمتلی و مثلسیز آبیده سی سایدیغیمیز دده قورقوددا اوغوز دیلینده یازیلمیش و اوغوز لارین گئچمیش حیاتینا و فولکلورونا عایددیر. اونا گؤره ده آنادولو تورکلری نین و حتی تورکمن لرین ده آبیده لری ساییلیر.
تورکیه نین گؤرکملی تاریخچیسی حؤرمتلی پروفسور فاروق سومر تاریخ درگی سینده ( صایی 67- 1992) یازدیغی بیر مقاله ده دده قورقودو بیزلردن آلیب یالنیز آنادولو تورکلری نین مالی حساب ائتمیش سه ده بو تاریخی گرچگی دگیشدیره بیلمز. بوتون دونیا عالیملری ( بارتولد و .. ) نین او جمله دن تورکیه نین پروفسور محرم ارگین کیمی تانینمیش عالیملری دده قورقود داستانلاریندا گئچن حادثه لرین آذربایجانادا گئچدیگینی یازمیشلار. بیز وارلیق دا و کتابیمیزدا (1) دده قورقود دا گئچن حادثه لره و او زامانکی شهرلرین ( ماردین، بایبورد و طرابوزان: کافر شهرلری) دینی و ائتنیک ( قومی) دوروملارینی نظره توتاراق بو نتیجه یه گلمیشدیک کی بو حادثه لر 12- اینجی عصرده و آذربایجانین غرب حصه سینده و آنادولونون شرقی بؤلگه سینده جریان ائتمیشدیر.
بوندان علاوه دده قورقودون دیلی آذری و آنادولو تورکجه سی نین داها بیر- بیریندن آیریلمادیغی زامانا عایدیر، و آذربایجان تورکجه سینه داها دا یاخین دیر. آشاغیدا گتیردیگیمیز نمونه لر دیلیمیزین ان اسکی نمونه لرینی گؤسترمکله برابر سؤیله دیکلریمیزی ده ثبوت ائتمکده دیر:
بابام آت سگیردیشمه باقسین قوانسین، اوخ آتیشیما باقسین گووه نسین، قیلیچ چالیشیما باقسین سوینسین، دئرایدی( دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بویو ). یومرو- یومرو آغلادی یانوق جگریمی تاغلادی ( سالور قازان بویو).
و یا منظوم پارچالاردان:
یوجه لردن یوجه سن کیمسه بیلمز نئجه سن
یا وارام یا وارمایام یا گله م یا گلمه یم
و یا آتالار سؤزلریندن:
اولن آدام دیریلمز، اسکی پاموق بئز اولماز، قارشی دوشمن دوست اولماز، آتیلان اوخ گئری قاییتماز.
دده قورقود دا قوشا ایشله نن سؤزلر چوخدور، بیر قسمتینده هر ایکی سؤز تورکجه دیر. آما آیری – آیری لهجه لره عاید دیر. مثلا قیل- ائت، دی - آییت، اسن - ساغ، قیزیل – آلتون، گئتمک – وارماق، ییگیت – آلپ، جیلاسون – اره ن- اؤوره ن، یاقشی – یاخشی، ائیو – ییک، دوگون – توی و سایره.
بیر حصه قوشا سؤزلرین بیری تورکجه اوبیری عربجه و یا فارسجا دیر. مثلا آغیر – عزیز، یازی – یایان، اوچماق – بهشت، ایاق – صراحی، ساواش – جنگ و تانری – الله و سایره.
بو کیمی قوشا سؤزلر گؤستریرکی دده قورقود اوغوز لهجه سینده یاراندیغی حالدا، قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی) لهجه لریندن ده قاریشیغی واردیر. بودا آذربایجان تورکلوگو و تورکجه سی نین قدیم شکلینی تمثیل ائله دیگینی گؤستریر.
دده قورقود کتابینی شمالی آذربایجان مولفلری داها قدیم دؤوره لره ( 4 – 2 اینجی) میلادی عصرلره : (محمود اسماعیلوف) مال ائتمک ایسته سه لرده، اوغوزلارین کوتله حالیندا آذربایجانا و شرقی آنادولویا گلمه لری و اورالاردا یاشاییب داستان یاراتمالاری میلادی 12 – 11 – اینجی عصرلرده واقع اولموشدور. آنجاق داستانلارین کؤکو البته کی داها قدیملره هم ده تورکستانا چاتا بیلر.
دده قورقودو گئچندن سونرا ان اسکی یازیلی اثرلریمیز میلادی 13 – اونجو عصره عاید دیر. بونون سببی ایران – آذربایجان و آنادولویا گلن اوغوز تورکلری نین حاکیم طبقه سی فارس دیل و ادبیاتینا اؤز دیللریندن آرتیق باغلی اولمالاری و حکومت ائله دیکلری هر یئرده فارس دیلینی یازی دیلی و رسمی دولت دیلی سئچیب فارس دیلینده یازیب یاراتمالاری دیر.
بو خصوصدا بوتون غرب – اوغوز گروبو یعنی آنادولو، آذری – تورکمن و خراسان تورکجه لری نین طالعی عینی اولموشدور، و آنادولو – عثمانلی تورکجه سینده ده یازیلی اثرلرین تاریخی 13 – اونجو عصره قده ر گئجیکمیشدیر.
دیلیمیزین کؤکونو تشکیل وئره ن اسکی تورکجه ( گؤک تورکجه سی ) نده ده ایلک یازیلی آبیده لرین ( اورخون ) تاریخی میلادی 8 – اینجی عصره ( 735 – 731 ) عاید دیر. آنجاق یئنی سئی آبیده لری ایکی عصر داها اووله عاید اولدوغو محتمل دیر. بو آبیده لردن، بارلیق چایی نین کناریندا تاپیلان و 13 یاشیندا وفات ائده ن اؤرییگن آلپ توران آدیندا بیر اوغوز بیگی ( خانزاده ) نین قبرداشی اولان بارلیق ( وارلیق ) آبیده سی بیزیم ان اسکی یازیلی آبیده میز ساییلا بیلیر. اونا گؤره ده اونون متنینی بوردا نقل ائتمگی فایدالی گؤروروک:
1- ار اردمی آتیم تابدیم اردمی
2- اؤرییگن آلپ توران آلتی اوغوز بودوندا اوچ ییگیرمی ( یاشیمکا ) آدیریلدیم.
3- بگ اریکیمه سیزیمه آدیریلدیم.
بو گونکو تورکجه میزله:
ار اردمی آدیمی تاپدیم. اؤز ییگن آلپ توران آلتی اوغوز ایلیندن 13 یاشیندا آیریلدیم. بیگلیک قدرتیمدن ( ارک )، سیزدن آیریلدیم.
گؤروندوگو کیمی وارلیق آبیده سی نین دیلی اسکی اوغوز اولماقلا برابر دده قورقود و آذربایجان تورکجه سیندن و میلادی 13 – اونجو عصره عاید اولان ایلک یازیلی اثرلردن ( حسن اوغلونون شعر دیلی و هندو شاه نخجوانی نین نثر دیلی ) فرقلی دیر، مثلا : بو یازیلی داشدا، "ی" یئرینه "د" ایشله نیر و ساییلار ( اون اوچ یئرینه اوچ ییگرمی ) قدیم تورک دیلینه مخصوص شکیلده دیر. مفعول منه اکی ( شکیلجیسی ) داها تشکول ائتمه میشدیر و مفعول به اکی نین عینی دیر.
آذری تورکجه سینده یازیلمیش ایلک اثرلر آنادولوداکی چاغداش اثرلرله دیل باخیمیندان اوقده ر ده فرقلی دگیل. بو ایکی اوغوز دیلی و یا لهجه سی نین فرقلنمه سی بیر- ایکی عصر سونرا ( 15- اینجی عصر) آچیق شکیلده ظهور ائتمیشدیر. ایندی ایلک آذری شاعریمیز ساییلان اسفراینلی حسن اوغلوندان و ایلک ادبی نثریمیزی احتوا ائده ن صحاح العجم دن بیرر نمونه لر وئریریک:
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز جانفزا دلبر
نه دلبر دلبر شاهد نه شاهد شاهد سرور
من اؤلسم سن بت شنگول صراحی ائیله مه غول غول ( غلغل)
نه غول غول، غولغول باده ، نه باده باده احمر
باشیمدان گئتمدی هرگز سنینلن ایچدیگیم باده
نه باده باده مستی، نه مستی مستی ساغر
شها شیرین سؤزون قیلور مصرده بیر زمان کاسد
نه کاسد، کاسد قیمت، نه قیمت قیمت شکر
توتوشمایینجا در آتش بلورمز خصلت عنبر
نه عنبر عنبر سوزش، نه سوزش سوزش مجمر
ازلده جانوم ایچینده یازیلدی صورت معنی
نه معنی معنی صورت، نه صورت صورت دفتر
حسن اوغلو سنه گرچه دعاجی دور ولی صادق
نه صادق صادق بنده نه بنده بنده چاکر.
هندو شاه نخجوانی نین صحاح العجم یندن بیر نمونه :
بیل گیل مصادر عربی نئجه کیم اصل دور، اوندان صادر اولور اسماء و افعال آنجیلن مصادر پارسی اصل دور. اوندان منشعب اولور قالان اوزان و امثال و غیره. اول مصادر پارسی ایکی دورلودور. اما بیری لازم بیری متعدی دور. اول ایکی دن هر بیریسی یا مفرد دور یا جمع دور. بو مجموعه دن هر بیری سی یا مثبت دور یا منفی دور. مصادر لازمین مثالی که هم مفرد و هم مثبت دور دانستن و غیره ها ...
قاعده: بیل گیل مصادر پارسی نین علامتی اولدی کی آخرینده " نون" اولا ساکن اولدوغو حالده، مثال دانستن قاچان اول نونون ما قبلینی ساکن قیلسان ماضی غایب اولور . مثال دانست.
بو کتاب دؤرد دیلده یازیلمیش لغت و گرامر کتابی دیر ( فارسجا، تورکجه، عربجه و پهلویجه) . کتاب آذربایجان تورکلرینه فارسجانی اؤیرتمک اوچون نخجوانلی هندو شاه ( ابن سنجر) طرفیندن یازیلمیشدیر. هندو شاه 13- اونجو عصرین سونلاریندا و 14 اونجو عصرین اوللرینده یاشامیش و 1330 میلادی ( 709 هجری) وفات ائتمیشدیر. بو کتاب چکوسلاواکیا دا براتیسلاو کتابخاناسیندا رحتمتلی دوقتور حسن زرینه زاده طرفیندن تاپیلمیش و پروفسور غلامحسین بیگدلی اونو نستعلیق یازیسی ایله یازیب تهراندا چاپ ائتدیرمیشدیر. ( 1361)
مقاله میزین سونوندا دیلیمیزین تشکولو حقینده، دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی دانانلار و اونو یاد – تحمیلی دیل سایانلارین دا فیکرینی سؤیله ییب اونلارین غیر علمی ادعالارینا علمی جوابیمیزی ییغجام شکیلده یازماق ایسته ییریک.
بیلدیگیمیز کیمی یاریم عصردن چوخ سوره ن پهلوی لرین رژیمینده اؤلکه میز ایران دا تورک دیلی نین اوخونوب یازیلماغی حکومت طرفیندن قدغن اولموش و بونا سبب اولاراق بو دیلین مغوللارلا ایرانا گلیب زورلا آذربایجان خلقینه تحمیل اولدوغونو و بوگون ده تورکلوگون ایرانین وحدت و استقلالینا تهلکه ساییلدیغی گؤستریلمیشدیر. بو سیاستی مشروع و حتی لزوملو گؤسترمک اوچون حکومت تئوریسین لری و تبلیغاتچیلاری بئله بیر فیکری اورتایا قویموشلارکی بو دیل خلقین دوغما دیلی اولماییب، زردشت پیغمبرین و آریا عرقی نین اؤلکه سی اولان آذربایجانین قدیم دن، دیلی آریائی دیللردن آذری دیلی اولموشدور. مغوللارین حکومتی اثناسیندا آذری دیلی قدغن اولوب و اونون یئرینه تورکلرین دیلی زورلا هامییا اؤگره تیلیب، آنا دیللری اونوتدورلموشدور ! اونا گؤره ده بو دیل یاد دیلی دیر و آذربایجان لیلار ایرانلی ( آریا عرقیندان ) دیر و تورکی ساری عرقدان اولان تورک – مغوللارین دیلی دیر و ایراندان طرد اولونماسی لازیمدیر !
حکومتین بو غیر انسانی – غیر اسلامی فاشیستیک سیاستی سایه سینده میلیونلار خلقیمیز اؤز دیلیندن محروم قالدی و .. بوغیر علمی نظریه نی مدافعه ائدنلرین باشیندا تبریزلی ! احمد کسروی و اونو ایزله ینلر گئدیردی. البته حکومت و فارس شوونیزمی و اونون تبلیغاتچیلاری دا ایشلرینه یارادیغی اوچون بوفیکری یایماغا چالیشیردیلار. بو مسئله حقینده بوندان اول یازدیغیم ( فارسجا ) کتاب و مقاله لریمیزده کافی قده ر ایضاحات وئریب بو فیکرین نه قده ر چوروک و غیر علمی و اویدورما اولدوغونو علمی و تاریخی سندلره دایاناراق اثبات ائمیشیک. بورادا داها چوخ ایرانلی اوخوجولاریمیزی نظرده توتاراق بیر نئچه سطرده بو سیاسی ادعایا جاواب وئره جه ییک.
1- بیرینجی نؤبه ده نه آریا، نه ده تورک سؤزو عرقی افاده ائده ن مفهوملار دگیل لر. هر ایکیسی مدنی ( فرهنگی – کولتوره ل، دیل گروپلاری ) معناسینی افاده ائده ن سؤزلردیر و تورکلرده آریالیلار کیمی آغ عرق ( نژاد ) داندیر.
ایران اؤلکه – وطن آدی دیر. عصرلردن بری بوردا یاشایان و اؤز طالعینی ایرانین طالعینه باغلایان بوتون ایران خلقلری هله مسلمان خلقی ایرانلی دیر. ایرانین اساسی قانونوندا ( آنا یاسا ) دا هم ایندی و هم پهلوی دؤورونده بئله یازیلمیشدیر.
2- کسروی نین کشفی ساییلان آذری دیلی هئچ بیر زامان دیل سویه سینده اولماییب، قدیم زامانلاردا آذربایجانده دانیشیلان آریا گروبونا داخیل لهجه لردن اولموش و هر بؤلگه نین لهجه سی ( آغزی ) دیگر بؤلگه لردن آنلاشیلماز قده ر آیری اولموشدور، ائله کی اسلام مولفلریندن مقدسی نین یازدیغینا گؤره یالنیز اردبیلین اطرافیندا 70 دن چوخ مختلیف دیللرده دانیشیلارمیش ! بوگون ده بو یاریم دیل ( کسروی نین اؤز تعبیری ) دن بیر نئچه جمله و دؤردلوکدن باشقا ( هم ده آیری – آیری آغیزلاردا )یازیلی بیر اثر قالمامیشدیر.
البته تک – توک اوزاق و سون زامانلاره قده ر ال چاتماز بیر نئچه کندده بو آغیزلاردا ( تات دیلی ) دانیشانلار واردیر.
3- بیر دیلین بیر اؤلکه و یا گئنیش بیر بؤلگه ده یاییلیب خلقین عموم دیلی حالینه گلمه سی اوچون بیر نئچه شرطین بیر آرادا توپلانماسی لازیم دیر.
اولا: بو دیل حکومتین رسمی دیلی اولوب حکومت طرفیندن حاضیرلانمیش قیسا و اوزون مدتلی برنامه لرله خلقه اؤگره دیلمه سی لازم دیر. حکومتین بو برنامه لری حیاتا کئچیرمک اوچون گلیشمیش ( کامل ) امکانلاری و عمومی ارتباط واسطه لره ( رادیو، تلویزیون، روزنامه، مدرسه، اوشاق باغچاسی ...) صاحیب اولماسی لازیم دیر. بئله بیر دیلین اوخوما – یازما کتابلارینی بؤیوک مقیاسدا چاپ ائتدیریب عموم خلق آراسیندا، شهرده، کندلرده و کؤچری حیات یاشایان ائللر آراسیندا یایماسی و اؤلکه نین هر یئرینده بو دیلی یاخشی بیلن معلم لر گؤندرمه سی لازیم دیر. بو دیلده مدنیتین ( فرهنگ – کولتور ) سویه سی یئرلی خلقین فرهنگیندن داها اوستون و انکشاف ائتمیش اولمالی دیر.
بو دیل ایله خلقین قبول ائله دیگی دین و یا جاذبه لی بیر ایدئولوژی گتیریب خلق آراسیندا تبلیغ اولونمالی دیر.
بوتون بونلار اولاندان سونرا گینه ده قان عنصری قاریشما سا یعنی بو ایکی دیلده دانیشانلار آراسیندا چوخلو مقداردا ائولنمه اولماسا، یعنی نسل حاکم دیلی اؤگرنمکله برابر اؤز آنادیلینی ده ساخلایاجاقدیر.
بیر بئله دیلین تاثیر دایره سی مرکزده داها چوخ و حاکمیت و مدنیت مرکزیندن اوزاقلاشدیقجا تاثیری ده آزالاجاقدیر. یعنی شهرده کندلردن و کندلرده ائلات اوبالاریندان داها چوخ یاییلاجاقدیر.
ایندی کسرویچیلردن و بو اویدورما نظریه نی مدافعه ائدنلردن سوروشماق ایسته ییرم : یوخاریدا سایدیغیم شرایطین هانگیسی مغوللار دؤورونده یعنی 700 ایل قاباخ آذربایجاندا اولموشدور ؟
ایراندا فارس دیلینی تورک و مغول حکومتلری ( غزنه لیلر، سلجوقلولار، ایلخانلیلار، قره قویونلو و آق قویونلولار، صفوی لر، افشارلار و بالاخره قاجارلار ) رسمی اعلان ائتمیشلر و اونو هر یئرده یایمیشلار. هر زامان حکومتین اؤزوده تورک اولسا رسمی دیلی فارسی اولموش و فارس دیلی تبلیغ اولونموشدور.
مغول حکومتی نین بوتون ملتی اوخوتماق و اونا دیلینی اؤگرتمک اوچون عمومی مقیاسدا امکان – واسیطه لری وار دی می، میلیونلار کتاب چاپ ائتدیره بیلدی می. او کتابلاردان هئچ قالانی وار می ؟ یوز مینلرله معلم کندلرده و اوبالارا گؤندردی می ؟
مغوللارین یئرلی خلقدن مدنیتی داها اوستون دومو، یئنی دین می گئتیردیلر یوخسا اؤزلری ده مسلمان اولوب خلق ایچینده اریییب گئتدیلر ؟
مغوللارین بئله فوق العاده امکانلاری واردیسا نیه اؤز دیللرین بیزه اؤگرتمه دیلر، هم ده اؤزلری تورک جماعتین ایچینده تورکلشدیلر.
نتیجه: آذربایجان چوخ قدیم دن تورک ائل – طایفالاری نین یوردو اولموش، شمال حصه سی میلادین 7- اینجی عصرینده و جنوب حصه سی ده 13 - 11 میلادی عصرلرده یئنی گلن تورک ائللری نین بو اؤلکه ده یئرلشمه لریله بوتوولوکله تورکلشمیش و تورک دیلی عموم خلق دیلی حالینه گلمیشدیر.
آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو و فورملاشماسی , عموم خلق دیلی اوزرینده و اوغوز دیلی اساسیندا آنجاق دیگر تورک لهجه لریندن ( قبچاق، اویغور ) ده تاثیر قبول ائده رک 13- 12 اینجی عصرده تاماملانمیش و ایلک یازیلی اثرلرینی 13- اونجو عصرده ن وئرمگه باشلامیشدیر.
سون
1- پروفسور آیدین محمدوف. آذربایجان دیلی نین ائرکن تاریخینه دایر ماتریاللار- آذربایجان فیلولوگیاسی مسئله لری. باکی 1989 . نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تاریخی باکی. 1990
2- پروفسور توفیق حاجی یف. آذربایجان ادبی دیلی و تاریخی ص 23
3- عثمان ندیم تونا. سومر– تورک دیللری نین تاریخی ایلگیسی ایله تورک دیلی نین یاشی مسئله سی. آنکارا. 1990 ص 25-
4- زکی ولیدی توغان. اسلام انسیکلوپدیسی جیلد 2 – آذربایجان ماده سی
5- ابراهیم قفس اوغلو. تورک ملی کولتورو 1984
* یوخایداکی یازی - وارلیق: قیش 1371- صایی 4 - 87 - دان، اولدوغو کیمی آلیناراق، یئنی فورماتدا تکرار نشر اوچون حاضیرلانمیشدیر.


text:
۱۹۰۵ (میلادی)
میلادی ۱۹۰۵-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز بئشینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ ژانویه - پتربورقدا “قانلی بازار گۆنو”. حؤکومت قۆووهلرینین دینج نۆمايیشچیلری آتشه تۇتماسی نتیجهسینده ۱۳۰ نفر هلاک اوْلوب، ۳۰۰ نفر يارالانیب .
- ۵ سپتامبر - روسیه-ژاپن موحاربهسینین سونو.
- ۲۹ ژولای - داگ هامرشولد؛ یارادیجی، اقتصادچی، بیرلشمیش میلتلرین تشکیلاتینین باش کاتیبیُ صولح ساحه سینده نبول اٰدولو قازانان شخص
- ۲۷ فوریه - روس یازیچیسی ماکسیم قوْرکی ریقایا سۆرگون ائدیلدی.
- ۲۶ فوریه - قافقاز جانیشینلیگی قۇرولدو.
- ۲۶ اوْکتوبر - سوئد نوروژین موستقیللیینی تانیدی.
- ۲۳ فوریه - شیکاقودا (آمریکا) حۆقۇقشۆناس پوْل پِرسی هاریس ایلک روتاری کلوبونون اساسینی قوْیدو.
- ۲۱ نوْوامبر - انشتَين مشهۇر E=mc2 فورمولونو آچێقلامێشدێر.
- ۲ ژانویه - روس-ژاپون ساواشی دؤورونده پورت-آرتور شهرینین مۆدافیعهسی دایاندیریلاراق شهر ژاپونا وئریلدی.
- ۱۷ اوْکتوبر - روس ایمپیراتوری ۲-جی نیکولای دؤولت دوماسینا قانونگوذار حاکیمیتین و لیبرال آزادلیغین وئریلمهسی حاقیندا بیانیه ایمضالادی.
- ۱۳ اوْکتوبر - تورکیهنین قالاتاسارای ورزیش کلوبو یارادیلمیشدیر.
- ۱۱ ژانویه - مصطفی کمال ساواش آکادمیسیندن قۇرمای یۆزباشی اوْلاراق مأذون اوْلدو.


text:
بؤیوک فرانسه اینقیلابی
بؤیوک فرانسه اینقیلابی (۱۷۹۹–۱۷۸۹) — فرانسه و اوروپا سیاسی تاریخینده کؤکلو دییشیکلیکلره سبب اوْلموش ان اهمیتلی حادیثهلردن بیری. اوْ دؤنم فرانسهسینده، ائلهجه ده باشقا آپاریجی اروپا اؤلکهلرینده حاکیمزادهلر و کاتولیک کلیساسی کشیشلرینه وئریلمیش سایسیز ایمتیازلارلا کاراکتریزه اوْلونان مۆطلق سلطنتدن دموکراسییه، وطنداشلیق و اینسان حاقلاری و آزادلیقلاری کیمی مۆترقّی اصللره اساسلانان سیاسی-ایجتیماعی اینقیلاب.
فرانسه اینقیلابی قانلی بلوالار، مینلرجه اینسانین تعقیب و اعدامییلا گؤرونموش، بینالخلق سویّهسینده بئله جیدّی راحاتسیزلیق دوْغورموشدور. اینقیلاب اۆزوندن سوْنرا اوروپادا ناپلئون ساواشلاری، فرانسهده سلطنتین برپاسی و سوْنوندا مۆعاصیر آزاد، دموکراتیک فرانسهنین یاراداجاق داها ایکی اینقیلابا سبب اوْلموشدور. اینقیلابدان سوْنراکی ۷۵ ایل ایچینده فرانسه جۆمهۇریت، دیکتاتورلوق، مشروطه سلطنت و ایکی مۆختلیف ایمپیراتورلوقلار حالیندا مؤجود اوْلموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Böyük Fransa inqilabı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۸ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
۲۰۱۷ ایستانبول گئجه کولوبو حملهسی
2017 ایستانبول گئجئ کولوبو حملهسی، ۲۰۱۷ ایلی نین باشلانیشی نین ایکینجی ساعاتیندا (ژانویه نین بیری) ساعات 01:15 سیرالاریندا تورکیه ده ایستانبولون بئشیکتاش ایلچه سینده کی رئینا آدلی بیر گئجه کولوبوندا ایل باشی قوتلامالارینین قورولدوغوندا سیرادا بابا نوئل (شاختا بابا / سنت کلاوس) پالتارلی بیر موهاجیم طرفیندن دوزَنلنن سیلاحلی ترور حملهسی ایدی.
سونراسی[دَییشدیر]
اؤلنلر و یارالانانلار[دَییشدیر]
حملهده ایلک بیلدیرمه لره گؤره 35 نفر یاشاملاری نی ایتیریب و 40 دان چوخ یارالاندیلار.
یایین یاساغی[دَییشدیر]
ر.ت.و.ک (رادیو تلویزیون اوست قورولو : RTÜK)، ایستانبولداکی ترؤر سالدیریسینا ایلیشکین، تورکیه باشباخانلیق طرفیندن گئچیجی یایین قیسیتلاماسی گئتیریلدیگینی بیلدیردی.
رادیو و تلویزیون اوست قورولوندان (رتوک) یاییملانان یازیلی آچیقلامادا، 15/02/2011 تاریخلی و 6112 ساییلی رادیو و تلویزیونلارین قورولوش و یایین خیدمتلری حاقّیندا قانونون 7نجی مادّه سینده "میلّی گووَنلیگین آچیقچا گرکلی قیلدیغی حاللاردا و یا خالق دوزَنینین جیدیی شکیلده پوزولماسینین موحتئمئل اولدوغو دوروملاردا" گئچیجی یایین یاساغی گئتیریله بیلَجگینین اؤن گؤرولدوغو بَلیرتیلَرَک، "01/01/2017 تاریخینده ایستانبول ویلایتینده میدانا گلن سیلاحلی سالدیرینین دا آنیلان حؤکم چرچوه سینده اولدوغو دَیَرلندیریلدیگیندن سؤز قونوسو اولایلا ایلگیلی، گئچیجی یایین یاساغی گتیریلمسی اویغون گؤرولموشدور." ایفاده لرینه یئر وئریلدی. آیریجا "مدیا خیدمت ساغلاییجیلاری طرفیندن آنیلان سالدیرییا ایلیشکین اولاراق یاییملاناجاق یایینلاردا 6112 ساییلی قانوندا و باشقا قانونلاردا ساییلان یایین سیاستلره اویولماسی، توپلومدا قورخو، پانیک و قاریشیغا اولوشدورابیلَجَک، تئرور قوروملاری نین آماجلارینا قوللوق ائده بیلجک یایینلاردان قاچینیلماسی و بو چرچوه ده سالدیرییا ایلیشکین اولاراق، سالدیری سونراسی اولای یئری، خالق گؤرَولیلرینین اولای یئرینده آپاردیقلاری چالیشمالار، وارسا سالدیری سونوجو یارالانان یا دا یاشامینی ایتیرن آداملارا عایید گؤرونتو، گؤرسل اؤغئ و بنزَری اونسورلارا و بونلارلا ایلگیلی آبارتیلی آنلاتیملارا،اولایین آیدینلادیلماسی، شوبهه لیلرین یاخالانماسی و ایرتیباطلارینین دئشیفره ائدیلمسینین ائنگللنمه مه سی اۆچون، رسمی مقاملارجا یاییلان آچیقلامالار ائشیگینده اولایا ایشتیراک ائتمک شوبهه سی تاپیلان آداملاری، بو کیشیلرین تاپیلدیقلاری یئرلئره، قوللاندیقلاری آراجلار و اوخشار باشقا خصوصلار یایینلاردا کسینلیکله یئر وئریلمه مه سینی احتوا ائدیر. بوتون مدیا خیدمت ساغلاییجیلارین دیققتی نی سونولور." آچیقلاماسی یاپیلدی.
قایناق[دَییشدیر]
- آنادولو تورکجه سی ویکی پدیا صفحه سی


text:
قویوبدور انتظاریندا، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
همیشه آه و زاریندا، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
اوزولدوم کاروانیمدان، ال اوزودوم خانیمانیمدان،
فلک اینجیر فغانیمدان، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
گئدیبدیرقافله سالار، اولوبدور گؤزلریم خونبار،
نه یر یار و، نه بیر غمخوار، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
کؤندولده آه و زاریم وار، نه صبر و نه قراریم وار،
دئمز بیر دیفکاریم وار، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
او زولف نرگیس مسته کؤنول چوخداندی پابسته،
منی هیجران ائدیب خسته، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
سر کویین گزر کؤنلوم، گول رویین سئور کؤنلوم،
وصالین چون دیلر کؤنلوم، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
آلیب دیر جانیمی هیجران، اولوبدور گؤزلریم گریان،
او مهوش، نارنین جانان، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
منه هیجران مشقت دیر، فراغین درد و موحنت دیر،
نیگاریم خیلی موددت دیر، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
عزیزیم، گؤز یاشیم قاندیر، ایشیم فریاد و افغاندیر،
او یاریم هاردا مهماندیر، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
یانار جانیم فراغیندان، توتار کؤنلوم سوراغیندان،
کی، چیخسین یار اوطاغیندان، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
الیمده اختیاریم یوخ، گئدیب صبر و قرایم یوخ،
یانیمدا گول عذاریم یوخ، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
صبا، او مه لیقا دیلبر، آلیبدیر جانیمی یکسر،
کؤنول آنجاق اونو ایستر، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
یئتیبدیر عرش اوزه دادیم، توتوب دونیانی فریادیم،
منیم اول سرو آزادیم نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟
قالیبدیر ناتوان نالان، گئجه گوندوز اولار گریان،
اونون یوخ دردینه درمان، نه اوچون گلمز، نه اوچون گلمز؟


text:
بیورنستیرن بیورنسون
بیورنستیرن بیورنسون (اینگیلیسجه: Bjørnstjerne Bjørnson) شاعیر، رومانچی، اوْیون یازیچی و یازیچی - ۸ دسامبر ۱۸۳۲ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۷ ایل عومر ائلهییب و ۲۶ آوریل ۱۹۱۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Bjørnstjerne Bjørnson»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بیورنستیرن بیورنسون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آذربایجان دا طبیغی گاز چشمه سی تاپیلدی
حازار دنگیزی نینگ آذربایجانا دگیشلی بوُلان بؤلۆمیندأکی "شاپاق- آسمان" چشمه سینده طبیغی گاز تاپیلدی
حازار دنگیزی نینگ آذربایجانا دگیشلی بوُلان بؤلۆمیندأکی "شاپاق- آسمان" چشمه سینده طبیغی گاز تاپیلدی.
آذربایجان ینگ دؤولت نبیت شرکتی سوکار، طبیغی گاز چشمه سی نینگ دنگیزینگ آشاغیندا 7 مۆنگ 189 متر یرینگ آشاغیندا تاپیلاندیغینی بیلدیردی.
باکونینگ 125 کیلومتر گۆن اوُرتا گۆن دوُغارینداقی "شاپاق- آسمان" دا سوکار و بریتیش پترولیوم بارلاغ گچیریأر.
سوکار بیلن بریتیش پترولیوم شاپاق- آسمان چشمه سینی بیله لیکده دوُلاندیرماق اۆچین 2010-نجی ییلدا ایلالاشیق شرطناماسینا قوُل چکیپدی.
دِگیشلی حابارلار
آذربایجان ینگ تۆرکیه دأکی تأزه ایلچیسی اینام حاطینی قوُوشوردی
ممدوف آنکارادا تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تاراپیندان قابول ادیلدی و اینام حاطینی قوُوشوردی
قاراباغ دا آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی
آغشام بوُلان اوُد آچیلشیقدا افغان حمزه یف آدینداقی آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی
أردوُغان آذربایجان جمهوریتینه گۆنۆبیرلیک ساپار قورار
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی نینگ آذربایجان جمهوریتینه اتجک ساپاریندا دۆرلی چأره لرینگ گچیریلمهگینه قاراشیلیار


text:
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېرانلار: آیهان میانالې، علیرضا فرشی
سئحربازلار درهسی / کامال عبدالله
بیرینجی بؤلۆم
آتاسې جلّادباشې مممدقولونون روحونو آختاران کاروانباشېنې طالئع سئحربازلار درهسینه گتیریر. آغ درویشین مۆریدی سیّاح سئحرباز روحو چاغېرماغې بۏینونا گؤتۆرۆر. روح’لا کاروانباشېنېن سیرلی گؤرۆشۆ فاجیعه’یله بیترکن…
آز قالا بیر بالاجا دارتېنېب ألینی آتسایدې، تۏخاناجاقدې. کاروانباشې باشېنېن دۆز اۆستۆنده دن-دن، دوز-دوز اۏلموش بو شېلتاق و یۏرقون اولدوزلارې یئنه ده حئیران-حئیران سئیر إلهمهڲینده ایدی. بیر خئیلاقدان سۏنرا باخېشېنې دؤندَریب بو دفعه دؤرد یانیؤورهده قاطېرې، دَوهسی، آتې هره بیر یئرده اؤزۆنه گئجهلیک یئر إلهین کاروانا نظرینی سالدې. کاروان لهلییه-لهلییه گئجهنین سَسسیزلیڲینه باتېردې. هردن دؤرد بیر طرفده قورو تۏرپاغا چؤکۆب بیر-بیرینه قېسېلمېش دَوهلردن کؤوشهین، آتلاردان کیشنهیَن اۏلوردو، هاردان’سا بیر آز دا اوزاقدان یا کؤپک، یا قورد سَسی ایدی غریب-غریب گلیب دۆرتۆردۆ اؤزۆنۆ آدامېن قولاقلارېنا. باشقا بیر شئی یۏخویدو بو مشعوم ساکیتلیڲی پۏزایدې. اۏردا-بوردا اۏجاق چاتمېشدېلار، یۏرقونلوقدان اۆزۆلمۆش گۆن کیمی چاتېر-چاتېر یانېب کؤزَرمهڲینده ایدی، دَوهلر یئره چؤکۆب بیر-بیرینه قېسېلېب اۆستۆنۆ مامېر باسمېش داش کیمی حرکتسیز قالمېشدې، آتلار، قاطېرلار دا کی… غرض گئجهلیک إله بوراداجا دینجَلَن کاروان، اؤزۆ ده بؤیۆک بیر کاروان – حئیوانې ایله، نؤکری ایله، ساروانې، قولو ایله
***
کاروان اوزون و اۆزۆنتۆلۆ بیر یۏل ایدی گلیردی، مملکتین سرحَدلرینه داها آز قالمېشدې، هئچ نهدن ده اۏلماسا سازاقدان برکیمیش تۏرپاغېن یاواش-یاواش دَڲیشَن اۏ تانېش و دۏغما رنگیندن کاروانباشې بونو دویوردو. مملکت تۏرپاغېنا کی یئتیشهجکدیلر اینشاللاه، داها قاچاق-قولدور قۏرخوسو دا قالمایاجاقدې. ایندی آز دا اۏلسا چؤلده یالقېز جسد کیمی چۆرۆین بو قۏرخو هله وار ایدی. گؤزاوجو دۆشَرگهنین اۏ بیری اوجوندان بو اوجونا طرف بؤیۆر-بؤیۆره گلَن اوزون قارالتېلارې ممنون-ممنون دیققت’له سۆزدۆ – گؤزَتچیلر ایدی. هر اۆچۆنه یاخشې بَلَد ایدی، إعتیبارې وار ایدی، بونا سؤز یۏخدو، هله مملکتده مین بیر سېناقدان کئچیردیب سۏنرا اۏنلارې اؤز کاروانېنا قاتماغا راضېلېق وئرمیشدی.
گؤزَتچیلر یاخېنلاشېب اۏنو تانېدېلار-تانېمادېلار بروزه وئرمهییب رسمی قایدایا ایطاعت إدهرَک باشچېلارې اۏندان گئجهنین آدېنې سۏروشدو. اۆرهڲینده “بیلمهسم، نه إدرسن؟” دۆشۆندۆسه ده دیلی ایله “قېپ-قېرمېزې اۆفۆق” جاوابېنې وئردی. گؤزَتچیلر اؤتۆب کئچدیلر، قارانلېقدا أریدیلر.
هر گئجهنین اؤز آدې اۏلوردو، بو آدلارې هر صاباح تئزدن کاروانباشېنېن بیرینجی صادیق آدامې خاجه ایبراهېم آغا اؤزۆندن اویدوروردو، کاروان أهلینه یایېردې، آنجاق کاروان أهلی بو آدې بیلیردی، کنار بنده گئجهنین آدېنې بیلمَزدی و بو قایدا ایله کاروان اوزون و قۏرخولو یۏلدا اؤزۆ اؤزۆنۆ قۏروماق’لا مشغول ایدی. کنار قاچاق-قولدوردان اۏغرودان-چاپقېندان قۏرونماق اۏلدوقجا واجیب ایدی. هَنَک دَڲیلدی، کاروان زینیت أشیالارې ایله اۆستۆ-باشې دۏلو سئوگیلی بیر قادېن ایدی، اؤزۆ ده أن أساسې اۏ ایدی کی، بو قادېن بیریمینجی اۏلاراق قیبلهیی-عالَمین اؤزۆنۆن آیاغې آلتېنا سَریلهجکدی، اۏندان سۏنرا بازارېنکې بازارا، سیفاریشچینینکی سیفاریشچی…
آرتېق نئچهمینجی دفعه ایدی بو جۆر کاروانا کاروانباشېلېق إدیردی. یۏل یۏلچوسو اۏلماق نه واخت’سا إلهجهنه یۆنگۆل بیر یازې کیمی آهستهجه طالئعینه یازېلمېشدې. إودهکیلر – آروادې، بیرجه اۏغلو نؤکر-قاراواشلارې اۏنو گؤزلهیه-گؤزلهیه بؤیۆیۆردۆلر، یاشلانېردېلار، قۏجالېردېلار، اۏ ایسه دَڲیشمیردی. إله بیل نه ایسه غریبه بیر قۆووه ایدی، جریان ایدی، نه ایدی یئددی قاتېنا حاکیم کسیلیب اۏنو یاد بیر گرگینلیکده ساخلایېردې. اۏ هئچ جۆره قۏجالا بیلمیردی، هئیدن دۆشه بیلمیردی. مَقصَدی-عالیسی وار ایدی، سیرّی-مۆقَدَّسی وار ایدی، بلکه أن أوّل بونا گؤره بئله ایدی، یا یۏخ، بئله دَڲیلدی – اۏنو دا دۆز-عمللی بیلَممیردی.
داها بئینینی بوندان آرتېق یۏرماق ایستهمهدی، کاروانباشې اۏنون اۆچۆن سالېنمېش چادېرېن ایچهریسینه کئچدی. هاردان’سا، عئینَن بو قارانلېق یۏخلوغون ایچیندن ایدی إله بیل، تاپېلدې خاجه ایبراهېم آغا اؤزۆنۆ اۏنون دالېنجا چادېرا سالدې. بیر قېرمېزېساققال آدام ایدی بو خاجه. قېرمېزېللېق ساققالېندا إله بیل تزه-تزه تۆک-تۆک سئچیلمهڲه باشلامېشدې. “آی اۏلار یقین اۆزۆنه سو دَڲمهیهلی” – کاروانباشېنېن بئینیندن کئچدی – “بیرجه تئزلیک ایله یئتیشه’یدیک منزیل باشېنا، إویمیزه، باغچا-باغېمېزا کئچه’یدیک، تای بو بئناوالار ألدن-هئیدن دۆشدۆلر…” – غملی-غملی دۆشۆندۆ، بیر بوجاقداکې شامې ألینه آلېب چاخماق’لا یاندېردې، مَجمَعییه شامېن اوجونو برکیتدی.
چادېرېن ایچینه قۏرخاق-قۏرخاق یارېمچېق ایشېق گلدی، کؤلگهلر دۆشدۆ. کاروانباشې سوال دۏلو کدرلی چؤهرهسینی چؤندردی خاجه ایبراهېم آغانېن اۆزۆنه، یانې “نهدی، نه ایستیرسَن؟” سۏروشماق ایستهدی.
خاجه ایبراهېم آغانېن اۆرهڲی آتلاندې:
– قوربانېن اۏلوم، گلدیم… اۆرهڲیم راحات دَڲیلدی، داها آز قالدې، بو قارشېداکې گَدیڲی کئچدیکمی، اۏ اۆزۆنده دره آچېلېر.
– بیلیرم، یۏلو منه تانېدېرسان؟!
– یۏخ، قوربانېن اۏلوم، یۏخ، بیلیرم سَنین ده اۆرهڲین دارېخېر. تئزلیک’له قورتارار بو ایش، اینشاللاه… دئدیم گؤرۆم من سنه لازېماممې؟! بلکه آیاقلارېنې اۏوخالایېم؟.. یاخشې – یاخشې…
– یۏخ، آی ایبراهېم آغا، بیر گئت سن ده بیر هؤور دینجَل. بو گۆن چۏخ یۏرولدوق. – کاروانباشېنېن گؤزلری قېیېلدې. – نئجه بیلیرسن سن، اۏلا بیلَر کی بونلار اۏ درهده اۏلماسېنلار؟
– یۏخ، دردین آلېم، اۏلا بیلمز. همیشه، هر بیر واخت اۏردادېلار، آما بیزیمکینی بیلنمهرَم. اومودوم بؤیۆکدۆ، آما… نه بیلمک اۏلار؟.. دره اوزونو دایانېب دورورلار. اۏنلارېن دا ایشی-پئشهسی بودو، گلیب آپارانلارې اۏلماسا، ایش تاپشېرماسالار…
– آز قالدې… آللاه إلهیه’یدی، بیزه گَرَکن شخص آرالارېندا اۏلایدې.
– اۏلار، اۏلار… سن آرخایېن اۏل، هئچ فیکیر إلهمه. اومودوموز اۏ تک اۏلان آللاهادې، پروردیگاری-عالَم.
– آمین. یاخشې گئت، گئت. من ده بیر یاتا بیلیم، أڲر بیلسم.
خاجه ایبراهېم آغا دالې-دالې چکیلیب ایستی چادېردان چېخدې سۏیوق چؤله. چؤل-بایېر ایشېم-ایشېم ایشېلدایېردې. گؤڲدهکی هر اولدوزون ایشېغې گلیب بو یئر اۆزۆنه آیرېجا چاتېردې نهدی، هر طرف گۆندۆزکۆ کیمی ایشېقلې’یدې. نازیک، اۆرهڲیدئشن کدر دۏلو بیر جېزېلتېلې سَس ده بو ایشېلتېنېن دۆز ایچیندن چېخېردې. خاجه ایبراهېم آغا بیر اۏ طرفه بۏیلاندې، بیر ده بو طرفه نظر یئتیردی، گئدیب چادېرا یاخېن بیر یئرده، ساغ ألده یئره چؤکمۆش قۏتازلې دَوهنین هردن دیکسینَن بیر بؤیرۆنه قېسېلېب ساروان نظرعلی یاتمېش ایدی، بو بیری دیکسینَن بؤیرۆنده ده خاجه ایبراهېم آغا اؤزۆنه یئر إلهدی، کیلیم کیمی بیر شئیدی نه’یدیسه دَوهنین اۆستۆندن گؤتۆرۆب یئره سالدې، آیاقلارې’یلا تپیکلَییب قورو یئرینی یومشالتدې، اوزاندې اۆستۆندن. بیر اۏ طرفه، بیر بو بیری طرفه قورجوخدو، بیر آز دا یئرینی یومشالتدې، آما نه ایللاه إلهدی گؤزلرینه ظالېم یوخو گئتمهدی کی، گئتمهدی. إلهجهنه گؤڲدهکی شېلتاق، یۏرقون اولدوزلارې سئیر إده-إده بیر پارا دۆشۆنجهلره باتېب قالدې.
***
اۏ درهدن کی، خاجه ایبراهېم آغا بیر آز اؤنجه کاروانباشېیا سؤز آچدې و دئدی کی “داها آز قالېب اۏرا چاتماغا، دره بو گَدیڲی آشاندان سۏنرا گؤرۆکمز تپهنین یاشېل أتهڲیندن باشلایېب گئدهجک”، اۏ درهنین آدې سئحربازلار درهسی ایدی. دۏغرودان دا بو دره ایلان گَدیڲینین قورتاراجاغېندا گؤرۆکمز تپه دئییلن تپهنین أتهڲیندن بیرباشا اۆزۆ چؤکهیه آچېلېردې. درهیه بئله بیر آدې قۏیموشدولار اۏنا گؤره کی، دؤرد أطراف بیلیب گؤرۆب اینانمېشدې کی، بلکه ده یئر کۆرهسینین باتېسېندان دۏغوسوناجان، هر بوجاغېندان آدلې-سانلې سئحربازلار گلیب بورانې اؤزلرینه یاشاماق اۆچۆن یاشناق (یاشاماق یئری) سئچمیشدیلر. نه اۆچۆن بورانې سئچمیشدیلر – بیلن بونو بیر آدام یۏخ ایدی، اۏنلار اؤزلری ایسه بو بارهده بیر کلمه دینیب-دانېشمېردېلار. دره بۏیو إله سئحربازدې گؤرۆردۆن – ایکی-بیر، تک-تک، تۏپالاشېب اۏرا-بورا گزیشَر، یا أل-قۏل آتا-آتا بیر-بیرینه نهایسه دئیَر، یا دا إلهجهنه سوسوب دوراردېلار. درهنین اۆستۆندن مملَکَته گئدن بو یۏل سئحربازلار اۆچۆن أساس یاشام منبَعی ایدی، بو یۏل’لا گئدنلرین نذیر-نیازېنا، پای-پئشکئشینه اومودلو ایدیلر، دۏلانماق اۆچۆن یئترلی ایدی، بعضن ده بو سئحربازلاردان هانسېنې’سا یۏل’لا گئدنلردن بیر کیمسهنه گؤتۆرۆب اؤزۆ ایله آپاراردې، جادو-سئحیریندَن قوللانار، هانسې’سا مَقصَده چاتماسېندان اؤتهری اۏنون مؤعجۆزکار کؤمهڲینه ایمان گتیرَردی. سۏنرا سئحرباز مؤعجۆزکار ایشینی گؤرۆب تاماملادېقدان سۏنرا یئنه ده اؤز قالدېغې یئرینه، سئحربازلار درهسینه قایېداردې، یارېسې یئره باتمېش، تۏرپاق اۆسته چېر-چېخېنتېسېنې آنجاق بونون اؤزۆنۆن تانېدېغې بیر یارېچېلپاق قایانېن دیبینه یئتیشدیکدن آنجاق سۏنرا دینج نفس آلاردې. بو بیر قایدا ایدی: بیریسینین گتیردیڲی قازانجدان هامېیا پای دۆشَردی. گئری دؤنن سئحرباز قازاندېغېنې اۏ بیری سئحربازلار’لا بؤلۆشمهسه ایدی، اۏلمازدې، یئمک-ایچمهلری بونلارېن بیر ایدی، باش-آغرېلارې بیر ایدی، گزیب-دۏلاشمالارې، بیر-بیری ایله دانېشېب-دئمهلری، سوسوب-دورمالارې بیر ایدی. بلکه آنجاق گۆن سۆرهجینده هر بیر سئحرباز بیر، یا ایکی ساعاتلېغا خلوته چکیلیب قایالېقلارېن یا دا آددا-بوددا آما بؤیۆک بیر آغاج بۏیدا بیتن کۏل-کۏسلارېن آرخاسېندا یالنېز اؤزۆ-اؤزۆ ایله تکجه قالاردې. بو واختېن آدېنا تکجهنهلیک واختې دئییلردی. بو واخت اۏنلار اۆچۆن مۆقَدَّس واخت ایدی، هئچ بیر باشقا سئحرباز بو واختېن ایچینه گیرمهڲه جۆرأت إتمزدی، یاساق ایدی نهدی، قاداغا ایدی بو واخت. بو واخت عرضینده سئحرباز نه إدَردی، نه إتمزدی آنجاق اؤزۆ بیلَردی. اؤزۆ-اؤزۆ ایله دانېشاردې، آما بو دیلی بیر کیمسه بیلمَزدی، اؤزۆ-اؤزۆنه سواللار وئرَردی، اؤزۆ ده بو سواللارې جاوابلاردې. یئنه ده هانسې دیلده – بیلن اۏلمازدې. آما بیر دفعه سئحربازلاردان بیری اۏنو اؤزۆ ایله مملکتین شهَرینه آپارېب جادو سیفاریش وئردیرهرَک قۏنشوسونا ظۆلم إتدیریب مین بیر بلایا سالمېش بیر مؤعمۆن تاجیر بندهیه اۆرَک قېزدېرېب بو خلوتی، تکجهنهلیک واختېنېن سیرّینی آچمېشدې. هر بیر سئحرباز اؤز سئحرینی سۏیونورموش بو واختېن ایچینده. سۏنرا دا اوشاق کیمی گۆجسۆز، هئیسیز قالېرمېش. کیمه ایسه، نهیه ایسه تاپشېرېرمېش سئحرینی. بو تکجهنهلیک واختېنېن ایچیندن چېخاندان سۏنرا اۏرادا نه اۏلوردو’سا اۏنون بئینینده اونودولوردو. بو مؤعمۆن تاجیر بنده سیرّی اۏنا آچان سئحربازېن گؤردۆڲۆ ایشینین قارشېسېندا اۏنا وئردیڲی قېزېل- گۆمۆشه سۏنرادان تاماهسېلانېر، حئیفسیلَنیر، قرارا گلیر کی، سئحربازې گۆدسۆن، اۏ وعده کی تکجهنهلیک واختې گلدی، تکجهنهلیک واختېنا گیرسین اۏنون دالېنجا پوللارې آلېب قایتارسېن. خلوته سالېب باشلایېر سئحربازې گۆدمهڲه. زامانې چاتاندا و سئحرباز أللری ایله گؤزلرینی قاپایېب تکجهنهلیک واختېنا گیرَنده اؤز همیشهکی قایالېغېنېن آرخاسېندا دۆمبَلَندۆز دایانېب دورموشدو و هئچ بیر شئی بونون وئجینه دَڲیلدی. بو حئینده هامان تاجیر تاپېلدې. بیر سؤز دئمَزدن باشلایېر بونون اۆست-باشېنې آختارېب-یۏخلاماغا، جیبلرینی إشهلهمهڲه. سئحرباز – طاقتسیز، اۏنو دورساندېرېر. غرض بو کیشی وئردیڲی پوللارې تاپېر، بیر گؤڲ أسکییـه بۆکۆلمۆش قېزېللارې اؤزۆ گؤرۆر، أسکینی تانېیېر، قېزېللارېن سایې دا دۆز گلیر، بونلارې تئز-تلهسیک اۏرا-بوراسېنا دۆرتۆب إله آیاغېنې گؤتۆرۆب تکجهنهلیک داییرهسینین ایچیندن چېخاندا گَرَک إلهمهیه’یدی، بو تاجیر دؤنۆب گئرییه، سئحربازېن اۆزۆنه باخېر. گؤزلری یومولو سئحرباز اۏنا دۏداغېنېن اوجوندا اینجیک بیر تَبَسّۆم آنجاق بو سؤزلری دئییر: “گئت، آما من بونو سنه حلال إلهمیرم…”
کیشی بو سؤزلره های وئرمیر، اۆزۆیوخارې یئنه تلهسیک قالخېب چېخېب درهدن دۆزهلیر شهَرینه دۏغرو گئدن یۏلا دۆشۆر و باشلایېر بو یۏلو تؤیشۆیه-تؤیشۆیه گئتمهڲه. یۏل هامان یۏل، شَهَر ده کی، اؤز یئرینده. اینانېلاسې دَڲیل، ایندییهنه قدر اۏ ناساق کیشی اۏ یانلېش یۏلو گئدیر، گئدیر، آما نئچه ایلدی بو یۏل اۏنو بیر یانا گتیریب چېخارتمېر. إله هئی گؤرۆکمز تپهنین یان-یؤورهسینده اۏرا-بورا فېرلانېب دۆزهلیب یئنه هاردان’سا بلکه ده ایلانلې گَدیکدن سېیرېلېب گلیب چېخېر سئحربازلار درهسینین آغزېنا. دالېنا دۆشن ده اۏلموشدو، آما یئنه ده بیلینمیردی کی بو تانېش یۏلدا بو آدام نئجه اۏلور آخې آزېر، نئجه اۏلور گئدیر، گئدیر، بیردن اۏنو ایزلهڲهنین گؤزۆندن ایتیر، نئجه اۏلور کی، سۏنرا گلیب بو ایزلهڲهنه آرخادان چاتېر؟! نه باش وئریر، نه باش وئرمیر؟! مۆعَمّا کی مۆعَمّا.
بو اۏلایې تامام باشقا جۆر دۆزۆب-قۏشانلار دا وار ایدی. أحوالاتدان حالی اۏلانلار بئله بیر شئی دانېشېردېلار کی، هامان مؤعمۆن تاجیر آغا کی واردې، یاشادېغې شَهَرده نئجه کی اؤز کسبکارلېغې ایله مشغول ایدی، ایندی ده إله اۏ جۆردۆ. هامان مؤمۆن تاجیر آغا هئچ زامان بورالارا گلیب بو گؤرۆکمز تپهنین آلتېندان سئحرباز-زاد دا هئچ هارا آپارمایېبدېر، اۏنون نانجیب قۏنوم-قۏنشولارې دا هامېسې ساپپاساغلام و گۆمراه دېرلار، هر بیری ده اؤز إوینده-إشیڲینده. سیرّی-خودامې؟ سیرّی-خودا!
***
کاروانباشې ایله خاجه ایبراهېم آغانې سئحربازلار درهسینه هیجان- تلاش’لا تَلَسدیرَن مَقصَدلری أصلینده اۏرادان اؤزلری ایله سئحرباز سئچیب آپارماق نيَّتلری ایدی. بو سئحرباز عادی سئحرباز اۏلمامالې’یدې. اۏنون جادودان، سئحیردن چۏخ ألبتّه کی اؤزل یئتهنهڲین اۏلماسې واجیب ایدی. کاروانباشېنېن ایللردی سینهسینده گزدیردیڲی اۏ قدیم سیرّینی، نيَّتینی، نهایت کی، یاشاما کئچیرتمک قیسمت اۏلاجاقدې اینشاللاه. خاجه ایبراهېم آغانېن ده أن بؤیۆک آرزېسې بو ایدی، یاشامېندان چۏخ ایستهدیڲی، اۆرَک باغلادېغې کاروانباشېدان دا آرتېق درَجهده اؤزۆ ایستیردی بو نيَّتینین یاشاما کئچمهسینی. باخېب-باخېب هر گۆن باطینینده مشققتدن چاتلایان جیسمینی، وۆجودونو، وارلېغېنې گؤرۆردۆ کاروانباشېنېن، اؤزۆ اۏندان داها بئتَر ظۆلم چکیردی و تار-مار قلبینده بو عذاب-أذيّتین تئز بیر واختدا بیتهجهڲینی آللاهېندان صیدق-اۆرَک’له تَوقّع إدیردی.
کاروانباشېنېن سیرلی نيَّتی بوندان عیبارت ایدی. ایللر بوندان قاباق دَلی اۏلوب چؤللره دۆشمۆش، سۏنرا دا اؤلۆب گئتمیش، ایزی-تۏزو، قبری-مزارې دا قالمامېش، اۆزۆنۆ بئله دۆز-عمللی گؤرمهدیڲی آتاسې جلّاد مممدقولونون روحونو چاغېرتدېرماق، اۏنون’لا اۆنسیيّت قورماق، آتاسېندان بعضی پارا شئیلری اؤرگهنیب بیلمک. سئحرباز دا چارهسیز کاروانباشېیا بو نيَّتینی یاشاما کئچیرتمک اۆچۆن گَرَک ایدی. خاجه ایبراهېم آغا اینام’لا ضمانَت وئرمیشدی کی روحچاغېران سئحربازې اۏ درهدن مۆطلَق تاپېب گتیرهجک. ألبتّه گتیرمهلیدی. بئله اۏلماز’سا، اۏ زامان آغاسې کاروانباشېنېن گۆنۆ یئنه ده گؤی أسکییه بۆکۆلۆب قالدېقجا قالاجاق، بئتَر ظۆلم اۏلاجاق اۏنا…. بونلارې دۆشۆنه-دۆشۆنه خاجه ایبراهېم آغا اۏرا-بورا وورنوخا-وورنوخا نه زامان یوخویا گئتدی، هئچ اؤزۆ ده بیلمهدی…
تۆل پردهنین آرخاسېندا ایدی هر شئی، إله اۏراداجا باش وئریردی أڲر باش وئریردی’سه. شاهېن صادیق نؤکری شئشهبېغ جلّادباشې مممدقولو یاشامې بۏیو أن جسارتلی آددېملارېنې نئجه کی دۆشۆنمهییب، اؤلچۆب-بیچمهییب “آللاها پناه” دئیهرَک آتمېشدې، أوّل-أوّل ایندی ده إله بیلدی کی، بو سفرکی قرارې دا اۏ بیریلر کیمی إله-بئله آسان یۏل’لا باشا گلهجَک. دۆشۆنجهسینه گؤره عؤمرۆنۆن سۏنونا هله خئیلَک واخت قالماغېنا باخمایاراق قۏلوندا، بیلهڲینده، بئلینده گۆج گۆجۆن اۆستۆنه یېغېلېب یاتېشان کیمی’یدی و بو جۆرهنه بیر گۆج قالاغېنېن، بَدَنینین هر بیر حۆجئیرهسینین حرکت، حرکت باغېرتېسېنېن صاحابې غفلَتَن بئله بیر گؤزلهنیلمز قرارې اؤزۆ اۆچۆن چېخارتمېشدېسا، بونا هامېدان أوّل إله اؤزۆ ده چاش اۏلوب قالمالې’یدې کی، بو نهدی، دۆشۆندۆن، داشېندېن، یۏخ’سا إله بالاجا بیر اوشاغې یۏلدان چېخاردان کیمی اۏ آنداجا یۏلدان چېخاردېلار سنی، إله یاتدېن، دوردون بیردن-بیره نه منه، نه سنه همیشه گیجیشَن ألینی دیزینه سۆرتدون، “بس دیر” دئدین، “یۏرولدوم داها” دئدین، بیر آز دا سنین’له یاشاماق، عؤمرۆمۆن سۏن چاغلارېنې بو گؤزَل، بو ایشېقلې، بو داغلارېن باشېنداکې، بو گؤڲۆنۆن اۆزۆنۆ یالقېز بولود پارچاسې توتموش، بو آیا یاخېن شَهَرده، بو أڲری کۆچهنین اۏرتاسېندا أڲری-اۆیرۆ داشدان تیکیلمیش بو بالاجا إوده کئچیرمکدن ساوایې سن دئمه بیر باشقا شئی ایستهمیرمیش. بئله بیر قرارا گلمهڲینه گلمیشدی، آما نه سیردیسه بو دفعه اۆرهڲینین تئللرینی غریبه بیر سَکسَکه ایدی، نه ایدی دارتېب طارېما چکمیشدی، ناراحات اۆرهڲینین ایچینده نهسه باشلامېشدې گیزیلدهمهڲه، اؤزۆ ده نه’یدیسه بو گیزیلتی تزه-تزه تاپېلمېشدې اۆرهڲینین ایچینده، باشلایان زامان دا کی، بئینی قوپ-قورو قورویوردو، سانکې آلا-بولا دومانلارېن ایچینه گیریب گیزلَنیردی، کئییییردی إله بیل هر شئیی، هر زادې اونودوردو و نه وجه’له چالېشېردې، نه ایللاه إلهییردی اؤزۆنده قۆووه تاپا بیلمیردی نه’یسه، کیمی’سه بو زامان خاطېرلاسېن کی بلکه چۏخ گۆجسۆز بیر شکیلده آنجاق بونو دۆشۆنه بیلیردی: بلکه خاطېرلاسایدې کیمی’سه، نه’یسه بو یاواشداندان گیزلهنه-گیزلهنه آغرېیا چئوریلن گیزیلتی ده، إله قارا بولودلارېن قوجاغېندا اوچورموش کیمی یېرغالانماسې دا، باشېنېن لاپ ایچینین بئلهجهنه کئیلَشمهسی تئزجه کئچیب گئدهجکدی، یۏخ اۏلاجاقدې. هئچ نهیی نه ایللاه إلهییردی، عمللی- باشلې خاطېرلایا بیلمیردی. بو مۆدهیش آغرېدان جان قورتارماق دادلې بیر خیال کیمی’یدی اۏنون اۆچۆن. گل آللاهېن ایشینه باخ، ایندینین ایندیسینده لازېم ایدیمی اۏنا بو اوجا گؤڲلردن جزا کیمی – باشقا هئچ بیر آد تاپاممېردې بونا، ألبتّه کی جزا، آنجاق جزا، داها مۆکافات کی اۏلمایاجاقدې بو عذاب، بَلی، بو اوجا گؤڲلردن جزا کیمی اۏنون بختینه گلیب قوش اؤز دۏغما بوداغېنا قۏنان تک قۏنموش بو سئوگی، بو عئشق، بو آنلامسېز، قاباقلار هئچ بیر زامان اینانمادېغې و عاغلېنا یاخېن بوراخمادېغې، چۆنکی هئچ بیر زامان اۆزلشمهمیشدی، چۏخ إشیتمیشدیسه ده اۆزلشمهدیڲیندن اینانمادېغې بو عئشق، بو سئودا، یانې بو دۏغرودان دا بئله شیرین اۏلورموش، خودایا؟!
بلکه منی بو قېز قۏرخدوغونداندې بئله سئویر، چۆنکی مندن قۏرخانلارېن ایندییهنهجن جۆملهسی تمَنّاسېز عئشق-محبّت آندې ایچیبلر منه بۏل-بۏل، شیرین-شیرین وعدهلر وئریبلر، آما هر هانسې بیری’یله یۏرقان-دؤشهڲه گیردینمی، گؤزلرینین دیبیندهکی اۆرپَشمهنی، قۏرخویدو بو، ایرگنتی’یدی، نه’یدی، إله بیل کی یۏرقان کیمی اۆستۆندن آتماق ایستهمیشدی هر بیری ایله بو قۏرخونو آنلاماغا چالېشا-چالېشا “یۏخ، بئله دَڲیل، بو محبّتدیسه، بو منه هئچ گَرَک دَڲیل، بیرجه تئز اۏلایدې بیته’یدی بو ایش ردّ اۏلوب گئده’یدی باشېمدان بو نامحرَم اۏغلونون قېزې نامحرَم” دئییب دۆشۆنمۆشدۆ، دۆشۆندۆکجه ده گؤردۆڲۆ ایش بیتمک بیلمهمیشدی کی بیلمهمیشدی، تنگه گلیب تۆپۆرۆب یارېمچېق دا قۏیموشدو ایشینی، آلتېندا إحتیراصدانمې، قۏرخودانمې تیر-تیر تیترهین قېزېن اۆستۆندن غفلَتَن قالخېب اؤزۆ-اؤزۆنه دئیینه-دئیینه اؤزۆ-اؤزۆنۆ سؤیه-سؤیه گئیینمهڲه باشلامېشدې. بو حقیقتن بئله ایدی، چۆنکی اۏندان قۏرخانلاردان زیندهیی-زهلهسی گئدیردی جلّاد مممدقولونون.
ایندی ایسه هر شئی إله بیل کی بیر باشقا جۆر ایدی. بو دفعه هئچ بیر قۏرخو-فیلان یۏخ ایدی بو جاوان گلینین اۆزۆنده، باخېشېنې-زادې دا قاچېردېب إلهمیردی، حایاسېز-حایاسېز دۆز اۏنون گؤزلرینه زیللهییردی اؤز یاشېل گؤزلرینی، اوزون کیرپیکلرینی ده قېرپمازدان دیک-دیک باخېردې بو یاشېل، بالاجا، بیر آز دا خام باخان گؤزلرینین دۆز ایچیندن اۏنا. آرالارېندا هئچ بیر ذرّه قدر یادلېق دئییلن شئی قالمامېشدې و هئچ بیر ذرّه شۆبهه ده یۏخ ایدی کی بو ایکیسی بیر-بیرینه تکجهنه تیترهشن بدنلری ایله دَڲیل، تیترهشن روحلارې ایله همی بیر-بیرینه قېسېلېب قالمېشدېلار. هر ایکیسی آنلامېشدې کی، بو باش وئرَن نه’یدیسه اۏنلار اۆچۆن، بورا قدر نه اۏلموشدوسا هامېسې جفنگ-جفنگ ایشلر، هَدَر صؤحبَتلر دیر. بوندان سۏنرایا، هر نه واردې’سا، اۏلاجاقدې’سا بوندان سۏنرایا اؤزل ایدی. و اؤز مشعوم قرارېنې دا جلّاد مممدقولو بئله گئجهلرین بیرینده وئرمیشدی. بو بۏیدا لشکرین اؤزۆ ایله أن واجیب، أن عزیز بیر أشیا، أعزا کیمی – مملکتدن مملکته، شَهَردن شَهَره بسلهیه-بسلهیه، عزیزلهیه-عزیزلهیه آپاردېغې اۏن جلّاددان بیری، بلکه ده بیریمینجیسی شئشهبېغ جلّادباشې مممدقولو، اوجابۏیلو، جۆثّهلی-شاققاللې، عؤمرۆنۆن أللیسینه یاواش-یاواش یاخېنلاشان، کئفینین کؤک واختېندا اؤزۆ اؤزۆ اۆچۆن “فقیر آللاه بندهسییم، کیمَم کی من” دئیَن جلّادباشې مممدقولو هئچ اؤزۆ ده دریندن درینه اؤلچۆب-بیچمَزدَن، عقلی ایله دۆشۆنمَزدن گؤڲلۆنۆن فرمانې ایله بیردن-بیره قرارېنې وئرمیشدی.
***
قرار ایسه بو ایدی. اۏ داها بو لشکر’له، اۏنا همیشه عینایت إتمیش بو پادشاه’لا، حاقّ-سایېنې بلکه ده هئچ زامان قایتارا بیلمهیهجَڲی وزیر مشدعلی ایله بورادا، بو داغلار باشېنداکې و بونا گؤره ده گؤڲلره، اولدوزلارا، آیا و بیر ده اۏ بیر اۏلان آللاها بیر آز دا یاخېن اۏلان بو شَهَرده اۏنلار’لا أبدیيَّن ویداعلاشمالې ایدی. گئدیب آیاغېنا یېخېلاجاقدې، لازېم گلسه آغلایېب-سېسقایاجاقدې، قارا یاغېشلار کیمی گؤز یاشېنې تؤکهجکدی، “نؤکرینم اؤلهنهجن” زارېیاجاقدې مات-معطَل قالمېش وزیر مشدعلییه. تکی دیل ترپتسین پادشاهېمېزا، منیم عاجیزانه تاواققامې إلهسین، عفو دیلهسین من یۏلونو آزمېشا. اۏ بیرجه اۏغلوم سیزه أمانت دئیهجَکدی منه کی آتالېق إتدین، اۏنا دا اۏ جۆر إله. من بوردا قالاسې اۏلدوم، گئری دؤنمهڲه طاقتیم یۏخدو، خیدمتیمه بوردا سۏن وئریرَم، کئچ گۆناهېمدان قیبلهیی- عالَم، کئچ منیم گۆناهېمدان، سَنین کی سؤزۆندن، سَنین کی أمریندن من چېخېرام، من کی، سنین’له گلدیم، آما سنین’له باهم گئری دؤنمۆرَم، من نامردی یا شاققالا، یا دا منه ایزین وئر، ایزین وئر کی بو ملعون شَهَرده یورد سالېم، قالېم. من داها یۏرولدوم، یا ربّیم. بو تَهَر یۏرولماق اۏلماز کی، من یۏرولدوم. بو سؤزلر’له یالواراجاقدې وزیر مشدعلییـه و یئرهجن ایطاعتسیز باشېنې أڲیب دالې-دالې چکیلیب اۏتاقدان چېخېب یئنه گئرییه بو ساکیت، دار، دؤشهمهسی چای داشېندان دؤشنمیش، أڲری-اۆیرۆ یۏلو هارا’سا یوخارېلارا اۏ طرفدهکی آلا داغدان باش آلېب گئدن و هارالاردا قورتارماغې دا بللی اۏلمایان بو تانېش کۆچهیه قایېداجاقدې. مممدقولو داها اؤز کئشمهکئشلی خیدمتینی بیتمیش سایېردې. صیدق-اۆرَک’له، بۆتۆن وارلېغې ایله سئودیڲی پادشاهېنا خیدمتی بو نؤقطهده سۏنا چاتمېش ایدی. اۏ سایدېغېنې صبیرسیز سایېب آرتېق قورتارمېشدې، گؤزگؤرۆنمَز فلک ایسه اؤز سایدېغېنې تزهجه باشلایېردې سایماغا…
کاروان های’لا-کۆی’له یۏلا دۆشمهڲه آرتېق حاضېر ایدی. هامې یېغېشېب هره اؤز یئرینده حرکت أمرینی گؤزلهییردی. بیرجه کاروانباشېنېن چادېرې تزهجه آغاران دان ایشېغېندا یاواش-یاواش قارالماغېندایدې. خاجه ایبراهېم آغا بیر داها عمللیجه یۆکلَنمیش دَوهلره، قاطېرلارا، کاروان بۏیو اؤز یئرینی توتموش صبیرلی آتلېلارا، چادېرېن یانېنداکې بؤیۆک اۏجاغېن کۆلۆنۆ إشهلهییب سؤندۆرَن و اۏنو گؤزلهیَن اۆچ نفر نؤکره اؤتهری نظر سالدې، چادېرېن آغزېندا “اؤهؤ، اؤهؤ”لییب بۏغازېنې آرېتلادې، إحمالجا باشېنې أڲیب ایچهری کئچدی:
– قوربانېن اۏلوم، صاباحېن خئییرلی اۏلسون، بیز حاضېر.
کاروانباشې آرتېق سفر گئییمینده ایدی، بارداشېنې قوروب هله ده ایستی یاتاغېندا فیکره گئدیب اۏتورموشدو، خاجه ایبراهېم آغانېن بو سؤزلرینی گؤزلهییرمیش کیمی درحال آیاغا قالخدې أتهڲینی چېرپېب أزیکلرینی سلیقهیه سالدې:
– چۏخ گؤزَل، چۏخ پاکیزه. یۏلچو یۏلدا گَرَک، سَنین ده صاباحېن خئییرلی اۏلسون، چادېرې دئ سؤکسۆنلر.
چادېردان کاروانباشې ایرهلیده، خاجه ایبراهېم آغا اۏنون دالېنجا چېخدېلار. خاجه ایبراهېم آغا ایشارت إلهدی، نؤکرلر کی، اۏجاغې سؤندۆرۆب قورتارمېشدېلار، جلد چادېرېن ایچینه کئچیب یۏرقان-دؤشهڲی، قاب-قاجاغې تۏپارلایېب قالدېرېب آپارېب یاخېنداکې قاطېرلارا یۆکلهمهڲه باشلادېلار.
بو بیری طرفده کاروانباشېنېن بدؤی آتېنې چکدیلر، بیر سېچرایېشدا توللانېب میندی، خاجه ایبراهېم آغا دا آتلاندې. چاپاراق کاروانېن باش طرفیندن بیر کۆرَن آتلې گلدی، “آغا، أمرین نهدی؟” دئییب آتېندان إنمَزدن کۆرَن آتلې سۏروشدو. بو اۏنون بیرینجی کؤمَکچیسی ساروان قاراسووارلې ایدی.
– گئتدیک، قارا. – کاروانباشې اۏنون باشې اۆستۆندن اۏ طرفده قارالان یۏلا باخا-باخا قطعیَّت’له دیللَندی.
– هانسې یۏلا دۆشک؟ – ساروان قاراسووارلې بیر داها سۏروشدو.
– گؤرۆکمز تپهنین آلتېندان گئدن یۏلا سال کاروانې…
– سئحربازلار درهسیندن؟
– بَلی، اۏردان.
ساروان قاراسووارلېنېن اۆزۆنده بیر عضُله ترپَندیمی ترپنمهدی، آنجاق گؤزلرینین لاپ دیبیندن نه’یدیسه بیر سۏیوقلوق اؤزۆنه یۏل تاپېب اۆزه چېخدې، تئزجه ده هاوایا قارېشېب أریییب گئتدی. اۆرهڲینده دۆشۆندۆ: “آللاه خئیریندن ساخلاسېن”. آما داها بیر کلمه دانېشمادې، آتېنېن باشېنې چؤندهریب گلدیڲی یئره – کاروانېن باشېنا طرف چاپدې. کاروانېن باش دَوهلریندَن قاباغا کئچدی. ألینی قالدېرېب ایشارت وئردی. شئیپورچو سئوینجک شئیپورون چالدې. سَس-کۆی آرتدې. کاروان یئریندن آغېر-آغېر دَبهریب یاواش-یاواش حرکته گلدی، اؤزۆنۆ أطراف آغاجلېقدان، چمنلیکدن بیرتَهَر تۏپارلایېب آرالایېب یۏلا سالدې. دۆشَرگه بیر آزدان بۏمبآلانبۏش قالدې، آنجاق اۏجاقلار سۏن نفَسلرینی دره-دره کؤزَرمکلریندن هئچ جۆر قالا بیلمیردیلر.
***
مملکتین باش شهَرینه، داها بیر شئی قالمامېشدې، دۆز بیر گۆن و بیر گئجهدن سۏنرا چاتاسې’یدېلار. مؤعجۆزهلی گؤرۆکمز تپهنین آلتېندان دؤورهلَمه گئدن یۏل بو طرفلردن گئدن یئگانه یۏل دَڲیلدی آرتېق یئنی باشقا بیر یۏل سالمېشدې گلیب-گئدنلر آما بو کؤهنه یۏل سئحربازلار درهسینین اۆستۆندن کئچدیڲیندن اۏردان کئچنلر آنجاق اۏ زامان اۏردان کئچَردیلر کی، مَقصَدلری اؤزلری ایله سئحرباز آلېب آپارماق اۏلاردې. باشقا زامان اۏ یۏلنان گئتمهڲی بیر آدام، بیر یۏلچو خۏشلامازدې اۏندا کی، کاروان اۏلا… بیر خۏف ایدی گیرمیشدی جانلارېنا آداملارېن، یۏخ’سا باشقا بیر شئی یۏخ ایدی.
قۏتازلې دَوه کی کاروانېن لاپ باشېندا اوزون بۏینونو شست’له بیر آز دا اوجا توتوب آیاقلارېنې آتا-آتا ساروان قاراسووارلېنېن آتې ایله یاناشې گئدیردی، بیر آددېم داها آتدې، قاباغا کئچدی، ساغا دؤندۆ، إله دؤنمهڲی’له ده بیردن-بیره داها گؤزه گؤرۆنمهدی، یۏخ اۏلدو. ساروان قاراسووارلې دا بونون’لا برابر یۏخ اۏلدو. خاجه ایبراهېم آغا کی، قۏتازلې دَوهنی بیلهرَکدن اوزاقدان گؤزدن قۏیموردو، تئز آتېنې کاروانباشېنېن آتېنا یاخلاشدېردې:
– دردین آلېم، اۏرا باخ، یئتیشدیک، باخ، قۏتازلې داها گؤرۆکمهدی.
کاروانباشې گؤزلرین قېیېب نه ایللاه إلهدی آرتېق قۏتازلې دَوهنی اۏ دا گؤرَممهدی، اۏنون آردېنجا بو اوزون کاروان دا أڲیله-أڲیله، بورولا-بورولا دَوه-دَوه، آت-آت، قاطېر-قاطېر یۏخ اۏلماغېندایدې.
– حیکمتینه شۆکۆر، خودایا. تپهده سیرّی-مَجهوله باخ، اؤزۆ گؤرۆکمهمهڲینه گؤرۆکمۆر، آما اؤزۆندن ده اۏ طرفده نه وار’سا، اۏنو دا گؤرسَتمیر – خاجه ایبراهېم آغا بو سؤزلری اؤزۆ-اؤزۆنه سؤیلهیه-سؤیلهیه جانېنې آلماقدا اۏلان خۏفو قۏوالاماغا جهد إلهدی.
دَوهلر، قاطېرلار، آتلار بیر-بیر گؤرۆکمز تپهنین باشېنا دؤنۆردۆلر. آرتېق کاروانېن قویروغو دا دؤنۆب تپهنی قورتاردې، کاروان داها هئچ گؤرۆکمهدی. بئله باخېردېن گؤزه هئچ بیر تپه-زاد گؤرۆکمۆردۆ، آما اۏندان اۏ طرفده نه واردې’سا، دۆز اۏ تپه بۏیدا، نه بؤیۆک، نه کیچیک، اۏ طرف ده هئچ جۆر گؤرۆکمۆردۆ. تپهدن آشاغېدا سۏل ألده هامان سئحربازلار درهسی ایدی کی، نهنگ بیر بۏشلوق کیمی اۆزۆآشاغې آچېلېردې. کاروانباشې اۆرهڲینین گۆپپۆلتۆسۆنۆ گیجگاهلارېندا إشیتمهڲه باشلادې. آتېن هر ایکی بؤیۆرۆنۆ دابانلارې ایله آز قالا دئشهجکدی، آت یازېق نئیلهسین یۆیرک چاپماق ایستهدی، آما فېنخېرېب ترس-ترس عاجیزانه باشېن یئنه یئره دیکدی، تیترک آددېملارېنېن آهنگینی دَڲیشمهدی.
– آغرېن آلېم، تَلَسمه، گؤزۆمۆن ایشېغې، دؤزۆمۆن اۏلسون، چاتدېق داها، بو قدر کی، سن دؤزدۆن بیر آز دا دؤز. نئیلهسن ده بو آت بوندان برک گئتمهیهجَک. بورالارېن سیرّی بوندادې.
خاجه ایبراهېم آغانېن بو سؤزلری کاروانباشېنېن قلبیندهکی هیجانېن کؤپۆڲۆندن بیر آز آلدې، نه إدهسی’یدی، اۏنسوز دا صبیرلی اۏلماقدان باشقا بیر چارهسی قالمېشدېمې، قالمامېشدې.
***
گؤرۆکمز تپهنین سۏل بؤیرۆندن سئحربازلار درهسی همیشهکی کیمی بیردن رنگبهرنگ بیر درینلیکدن اۆزه چېخدې. بیر ایش واردې کی، سئحربازلار مسکنی اۏلان اۏ دره ایلین هر فصلینده یاشېل چمنلیک اۏلاردې. بو دفعه ده یاشېللېق اؤزۆنۆ گؤزَل بیر خلی إدیب آتمېشدې لۆت تۏرپاغېن باغرېنا. درهنین آغزېندان اۆزۆ یوخارې باخان زامان گؤرۆکمز تپهنین نه بۏیدا بؤیۆک بیر تپه اۏلدوغو، آز قالا داغ اۏلدوغو بیر داها عیان اۏلوردو. بونون آرخاسېندا اؤزۆ بۏیدا بیر اۆچبوجاق باشدان-باشا إله بیل کی بۏز دومانا بۆرۆلۆ قالمېشدې. بو أسرارأنگیز اۆچبوجاغېن أطرافې نه کی، عالَمده وار ایدی، اۏ ایدی، آرتېق هئچ نه دَڲیلدی. اۏرتادا ایسه بۏز بیر اۆچبوجاق، تپهسی گؤڲه دیرَنمیش بۏز بیر پرده کیمی ایدی. گؤرۆکمز تپه ایله اۆزۆیوخارې قالخان هئچ اۏلمامېشدې، چۆنکی إله بیر-ایکی آددېمدان سۏنرا قېراقدان باخانا إله گلیردی کی، بو آدام اۆزۆیوخارې آیاغېنې بۏشلوغا باسا-باسا هاوانېن اۆستۆ ایله قالخېر. بیر دفعه بیری قالخماق ایستهمیشدی. آیاغېنېن آلتېندا تۏرپاغې حیسّ إلهمیشدی’سه ده دؤرد أطرافې إله بیلمیشدی کی، بو آدامېن آیاغې هئچ نهیه دَڲمیر، قېراقدان باخانلار یئنه ده باخېب-باخېب آنجاق اۏنو گؤرمۆشدۆلر کی بیر آدامدې هاوا ایله گؤڲه قالخېر. بو آدام دا هامې قالخانلار کیمی بیر، ایکی، اۆچ آددېم آتدېقدان سۏنرا جسارَتی اوچوب گئتمیش، خۏفلانېب گئری دؤنمۆشدۆ. آنجاق بیر نفر اۏلموشدو قۏجا کیشیلر شَهَرده سؤز-سؤزه گلنده آز قالا خلوتی دانېشاردېلار کی، آنجاق بیر آللاه بندهسی درویش حۆسنۆکرَم آدېندا بیریسی، باخ اۏ درویش ترسلیڲینه سالېب آخېرا قدر تپهنین دۆز باشېنا قالخمېشدې. هامې دا بونو گؤرۆب یادېندا ساخلامېشدې. یاددان چېخا دا بیلمَزدی، چۆنکی اۏ درویش إله بیل هاوانېن اۆستۆ ایله أڲیله-قالخا آددېم-آددېم گؤڲه اوجالېردې. تپهنین باشېنا چاتېب بیر هؤور دینجینی آلماق اۆچۆن أللرینی یانا آچېب تۏرپاغا اوزاندېقدا ایسه آشاغېدان باخانلار اۏنو گؤڲۆن اۏرتاسېندا بۏشلوقدا اوزانېب قالدېغېنې، إله بیل قوش کیمی گؤڲده قاناد آچېب اوچماق اۆچۆن حاضېر اۏلدوغونو گؤرمۆشدۆلر. هامې درین بیر حئیرَتده ایچینی چکیب گؤزلهیه-گؤزلهیه قالمېشدې. گؤزلهمیشدیلر، گؤزلهمیشدیلر، آما داها باشقا غریبه هئچ بیر شئی باش وئرمهمیشدی. درویش حۆسنۆکرَم قایېدېب یئنه ده بۏشلوقدا هاوانېن اۆستۆ ایله بو دفعه اۆزۆآشاغې اۆزن زامان اۏنا آرتېق یاخېنلاشېب-إلهین اۏلمامېشدې – بیر آدامېن بونا جسارَتی چاتمامېشدې. سۏنرالار شَهَر ایچینده پریشان گزَن اۏ درویشی گؤرَنلر اۏنون’لا صؤحبَته، یاخېنلېق إلهمهڲه جان آتمازدېلار، اۏنون’لا إحتیاطلې کئچینَردیلر. إله درویش حۆسنیکرَم اؤزۆ ده اۏ أحوالاتدان سۏنرا اۏندان هۆرکمۆش جماعت’له چۏخ اویوشمازدې. تزه-تزه اۏ دا غملی بیر سکسکهیه دۆشمۆشدۆ اؤز حالی- غریبانهسی ایله هامېنې اؤزۆندن کنار إدیردی و گۆنلرین بیر گۆنۆ نه جۆر گؤزلهنیلمز بیر شکیلده گلمیشدی بو شَهَره اۏ جۆره ده یۏخ اۏلدو، چېخدې گئتدی، بیر داها گؤرهنی اۏلمادې اۏنو. دئییردیلر درویش حۆسنۆکرَم گؤزدن-گؤڲۆلدن بو جۆر ایتندن سۏنرا گئدیب سئحرباز اۏلوبموش، سئحربازلار درهسینده گزیب-دۏلاشېرمېش. گؤرَن اۏلموشدو. درهدن سئحرباز گتیرمهڲه گئدن بیر عَمَلی-صالئح آدام اۏنو اۏردا گؤرمۆشمۆش. آما نه بیلمک اۏلار…
کاروانباشې ایله خاجه ایبراهېم آغا آتلارېن باشېنې چکیب اۏنسوز دا هۆرکمیه حاضېر حئیوانلارا أللری، نفسلری ایله اۆرَک-دیرک وئرمهڲه باشلادېلار. أڲیلیب اۏنلارېن قولاغېنا طرف هردن آهستهجه نهسه پېچېلدایېر، آما تئزجه ده گؤزلرینی قایتارېب دیکیردیلر یۏلا، اؤزللیک’له ساغ طرفه دیققت’له باخېردېلار، دره طرفه ایسه إله بیل بیلهرَکدن نظر یئتیرمیردیلر. گؤزلری گؤرۆکمز تپهنین بؤیرۆندن بورولان کاروانېن قویروغوندا قالمېش ایدی، آرتېق کاروان هئچ اؤز یارېسې بۏیدا دا گؤرۆکمۆردۆ، آما بو گؤز’له گؤرۆنۆشده بئله ایدی، أصلینده کاروانېن باشې آرتېق گؤرۆکمز تپهنین بؤیرۆندن آچېلېب دۆزنگاها چېخمېشدې، بیر آزدان کاروان اۆچۆن گؤرۆکمز تپه ده، سئحربازلار درهسی ده آرخادا قالاجاق ایدی.
کاروانباشې باخېب گؤرمه’سه ده حیسّ إلهدی کی خاجه ایبراهېم آغا داها اۏنون’لا یاناشې گئتمیر.
تعجّۆب إتمهدی. خاجه بیردن-بیره یۏخ اۏلموشدو.
بیرینجی بؤلۆمۆن سۏنو


text:
۱. ۱۳۱۷ نجی ایلین مهر آیینین ۹یندا تبریزین «چای قیراغی» محلهسینده آنادان اولدوم. چوخ سایلی بیر عاییلهده. ۱۳ اوشاق. من دوققوزونجو اوشاقایدیم. ایندی بو چوخ سایلی عاییلهدن بیر من قالمیشام، بیرده کیچیک باجیم. او زامان عمومی یوخسوللوق واریدی. آز با چوخ، ایلده بیر یول تازا باشماق گئیردیم؛ اودا بایرام گونلری. البته بایرام آخشامی پیلوودا ییئیردیک. او گونلر هئچ یادیمدان چیخماز. دئییرلر آدام یاشا دولدوقجا، خاطرهلری ده جاوانلاشیر. منیم یادداشیم ائله اوشاقلیقدان یاخشی اولوبدور. ایندی ده کی ۸۰ یاشیم وار او گونلر بوتون جزئیاتیلا یادیمدادیر؛ لاپ او طیارهلر کی ایکینجی دونیا موحاریبهسینده باشیمیزین اوستوندن اوچوردولار ائله بیل گؤزومون قاباغیندادی.
۲. بیرینجی صینیفی میللی حؤکومت دؤرونده اوخودوم. درسلری آنادیلینده اوخویوردوق. مدرسهمیزین آدی «منیژه مدرسهسی»ایدی. ایندیده بیرینجی صینیف کارنامهم قالیر. تاپا بیلسم سیزه گؤرسهدرم. سحرلر دوعامیز بو ایدی: ای بیزی یوخدان یارادان تانریمیز / سن بیزه لوطفونله عنایت ائله. ایکینجی کیلاسین اولیندهده صابیرین شعرین اوخویوردوق: پاییز اولوب اسدی سویوق کولکلر / سولدو داغدا، چمنده گول چیچکلر / قوشلار اوچوب دسته – دسته گئدیرلر / ایستی یئره کؤچوب قیشلاق ائدیرلر. سونرا «همام» مدرسه سینه گئتدیم. دبیرستانی دا «منصور» دا اوخودوم. بو منصور مدرسهسینده مرحوم «غلامحسین ساعدی»ده اوخویوردو. من دوققوزو قورتاراندان سونرا داها یوخسوللوقدان تحصیلیمه ایدامه وئره بیلمهدیم. گئتدیم پیمانی معللیم اولدوم. دیپلومودا سونرالار دانشسرانین متفرقه امتحانیندان کئچیب، الده ائتدیم. ۱۳۳۵-۱۳۳۴ده، «کاغذکنان» ماحالینین «قره بولاغ» کندینده معلم اولدوم. ائله بو کنددن باشلاندی معللیملیگیم.
۳. او زامان کندلرین وضعیتی هر جهتدن آجیناجاقلی ایدی. یوخسوللوق بیداد ائلیردی؛ بهداشت پیس وضعیتدهایدی و یوخاری باشی خزینه حاماملاری اولاردی. دئمک کی بو قره بولاق کندینده عملا هئچ زاد یوخودو. معللیملره ده آلتی آیدان بیر حقوق وئریردیلر. تبریز- تهرانین یولو دا داش تورپاق ایدی. استثنایی بیر حالدا اتوبوس گلردی. جادهده چوخلی نئفت تانکری و یا یوک ماشینلاری اولاردی. کندده برق ده کی یوخ ایدی. قره بولاغدا درس وئردیگیم مدرسهنین آدی «اخگر»ایدی. بیرینجی و ایکینجی صنیف مختلط ایدی و گئجه ده «اکابر» درس وئرردیم. دئمک هم معللم ایدیم، هم مودور ایدیم، هم ناظیم ایدیم، اوچ آی دا «بابا» ایدیم. درس وئردیگیم بیر چوخ زامانلار قوردلار مدرسهنین حیطینده مئیدان اوخویاردیلار و گوزلری پارلایاردی. آنجاق بونلارا باخمایاراق بؤیوک هوسله درس وئریردیم و اوشاقلارلادا آرام چوخ سازیدی.
۴. بیرده گؤروردین «بازرس» گلیب. آتدان، قاطیردان تاپیب، نهجور اولوبسا اؤزون یئتیریبدی کنده. اولین بخشنامه کی قویاردی میزین اوستونه بو ایدی: «هر کیم تورکو دانیشسا جریمه ائله!» من دئیردیم: «آخی، بو اوشاق هله آنا دیلینی یئرلی یاتاقلی بیلمیر؛ بونون گلیب بئینینه نه دئییم من؟ هئچ بو مسالهنی گؤرمیرلر؟» مجبور اولوردوم درسی یاخشی آنلاتماق اوچون اوشاقلارا مطلبلری چئینییم و یئدیردم. اوشاغین دا گوناهی یوخایدی. بیردن قولاقلارینا ائله بیر سؤزلر دهییردی کی عؤمرونده ائشیتمهمیشدی. نهایت بیر یول تاپدیم. اودا بو ایدی کی مفهوملاری جوملهنین ایچینده معنی ائلیردیم و اونلاری اؤز دیللرینده باشا سالیردیم.
۵. قره بولاغدا اولارکن حقوقوم لا ۱۲ تومنه بیر تار آلدیم؛ اما کیم اؤرگهدهجک؟ اؤزوم باشلادیم اؤرگشمهگه. آرزیم بو ایدی که بیلن یانیندا چالام و انتقاد ائلهسین مندن. بو صنعت منیم بوگونکو گونهدک آیریلماز یولداشیم اولدو و ۸۰ یاشیندادا تاری باغریما باسماغی هئچ واخت اونوتمورام. قره بولاغدا بیر ایل یاریم قالدیم. سونرا بؤیوک قارداشیم منی منتقل ائلهدی آذرشهره. ۱۳۳۵ نجی ایلده گلدیم آذرشهره و اوردان بیر باشا یوللادیلار ممقانا. گئتدیم ممقانا «دبستان عنصری ممقان»ا. آلتی کیلاسهایدی. من ایکینجی کیلاسا درس دئییردیم. صمد بهرنگی اوچونجو، کاظیم سعادتی دؤردونجو و بهروز دهقانی بئشینجی کیلاسا. او زامان بیر نمایشنامه یازدیم «قمار باز» آدیندا. کریدوردا میز دوزدولر؛ آذرشهردن دعوت ائلهدیلر. بازیگرلر بهروز ایدی، صمد ایدی و…
۶. ممقاندا اوشاقلار آلتینجی کیلاسی قوتاراندان سونرا یا ژاندارم اولوردولار، یا آجان. آذرشهرده آداملاری اولان دا بیر چوخ چتینلیکدن گئچندن سونرا دیپلوم آلا بیلیردیلر. بو بیزی همیشه دوشوندوروردو. صمد «اولیای اطفال»ین مسئولو ایدی. بیرگون اونا دئدیم کی گلین یئرلی معللیملر مطرح ائلییک بوردا بیر دبیرستان دوزلسین؛ اؤزوموزده کؤمک ائلییک. حاج شیخ ممقانی ایله ده دانیشاق؛ اودا جاماعاتلا مطرح ائلهسین، بلکه اوشاقلار دوققوزا قدهر بوردا اوخوسونلار. شیخین اوغلو منیم شاگیردیم ایدی. گلدیک مطرح ائلهدیک. دئدیک سیز ممقانلیسیز، بیز گئدهنیک. بو مدرسهنین دوزلمهسی سیزین اوشاقلارین خئیرینهدی. بالاخره قبول ائلهدیلر. بیر خییر آدامین دا یئری وار ایدی. یادیمدادی همن یئرده بیر جومعه گونو کاظیم سعادتی اورانین کولونگین ویردی و باشلادیلار ایشه. اوشاقلار مدرسهنین بینؤره داشلارینی ییغیب گتیریردیلر، بیز ده بینؤرهنی قازیردیق؛ باشلادیق ایشه. بیر مدتدن سونرا بیز منتقل اولدوق و سونرالار اهالی ایشی قورتاردی و اورانین آدین «دبیرستان سعدی» قویدولار.
۷. بیزی ممقاندان داغیتدیلار. صمده یئرسیز اتهاملار ویردیلار و «قاضیجهان»ا وئردیلر. اوردا دا قویمادیلار، تبعید ائلهدیلر «شیرامین»ه. من آذرشهرده «دبستان بیژن»ه گئتدیم؛ بهروزی «دبیرستان رضاشاه»ا وئردیلر. بیزی داغیتماقدا رئیس فرهنگ و دار و دستهسی هر ایش گؤروردولر. آدی «دانشدوست» ایدی و بیزده آدین قویموشدوق «پاپوشدوز». ۴۲نجی ایل گلدیم «شاه حسین ولی» مدرسهسینه. اوردان دا منی وئردیلر «خیابانی» مدرسهسینه. بو مدرسهده صمدین کیتابلارین شاگیردلره وئریردیم. او واخت صمدین ناغیللاری کیتاب شکلینده چیخمیشدی و هوسله اوخونوردو. سونرا ۱۳۴۶ نجی ایلده منی یوللادیلار «شیخ عطار» مدرسهسینه. بو مدرسهلریمین دهییشمهسی معللیملیگیمین آخیر ایللرینهدک داوام تاپدی. بیر مدرسه ده چوخ قویموردولار قالام.
۸. بو ایللرده معللیملر درس دئمکله یاناشی آذربایجان موسیقیسیله، شیفاهی ادبیاتیلا چوخ ماراقلانیردیلار. تقریبا اکثر معللیملر کی کنده گئدیردیلر اوردا اولان مثللری، ناغیللاری و یاشلی آداملارین دانیشیقلارین و روایتلرین ائشیدیب کاغاذ اوستونه گتیریردیلر. آنجاق هامیدان منظم و آردیجیل بو ایشی صمد و بهروز گؤروردو. البته کاضیمین دا اونلارا چوخ کؤمگی کئچیردی. بو مثللر و قوشمالار کی ییغیلمیشدی ۴۵نجی ایل کیتاب شکلینده چاپ اولدو. شمس چاپ ائلهمیشدی. صمدین و بهروزین آذربایجان موسیقیسینهده چوخ علاقهلری واریدی. بیز چوخ زامانلار باهم اولدوغوموزا گوره موغاملاری، دستگاهلاری من اونلارا دئییردیم و بو دستگاهلاری تاردا چالیردیم.
۹. ۱۳۴۷ده منی موسیقی ایفاسی اوچون دعوت ائلهدیلر تبریز دانشگاهینا. گئتدیم و تاردا چوخ بدیع و ابتکاری ایجرالاریم اولدو. او برنامهدن سونرا شیخ عطار مدرسهسینین مودیری آقای انصافی منی چاغیردی و دئدی کی مدیرکل نئچه دفعه زنگ ووروب سنی ایستیر. گئتدیم. اولده چوخ حؤرمتله قارشیلادیلار، آما سونرا تاپشیردیلار «میرزاچی» آدیندا بیر بازرسه. دئدی: «تو تار زدی یا شهر رو بهم زدی؟ عزیز خبر داره؟» عزیز بؤیوک قارداشیمایدی. دئدیم: «من تار زدم از دیوار مردم که بالا نرفتم.» منی قویدولار بیر پیکانا آپاردیلار ساواکا. تیمسار سلیمی رئیس ساواک ایدی. اوردا بیر ساواکینی دا گوردوم کی هم کیلاسیم ایدی. منی آپاردیلار بازجوئییه. کؤتک ووردولار، دئدیلر سنی دانیشگاها کیم دعوت ائلهییب ؟ دئدیم: من تارزن دئییلم کی. من معللیمم. گینه ده کؤتک ووردولار، سونرا تعهد آلدیلار کی بیر یئرده تار چالمایام. او قضیه دن سونرا منیم علیهیمه بؤیوک بیر فیرتینا یاراتدیلار. ساواک باشلادی هر بهانه ایله اذیت ائلهمگه. نتیجه سی بو اولدو کی من تبریزدن قاچدیم تهرانا. قارداشیمین واسیطهسیله اوستاد شهریاردان وزیره بیر توصیهنامه آلدیق و بو توصیهایله تهراندا گئنه ده معللیم اولدوم.
۱۰. تهراندا پاچناردا منی بیر مدرسهیه گؤندردیلر «دبستان مرتضوی»آدیندا. اوردان سونرا ۴۹نجی ایلده «دبستان مفید» آدیندا باشقا بیر مدرسهیه گؤندردیلر. سونرا خیابان سنایی ده ارمنی بیر مدرسهیه گؤندردیلر. خلاصه بیر مدرسهده چوخ قویموردولار قالام. بو ایللرده معللیمچیلیکله برابر «تریکو سانترالدا»، «کانون پرورش فکری کودکان»دا دا ایشلیردیم. تریکو سانترالدا «احمد برادران» و «گنجعلی صباحی»لا بیر یئرده ایشلهییردیم. کانون پرورش فیکری ده ده بیر چوخ روشنفکر و شاه رئژیمینین علیهینه مبارزه ائلیین آداملارلا دوستلوغوم واریدی. نهایت ۴۹نجی ایلین آخیرینده شاه رئژیمینین علیهینیه فعالیتلریمه گورا توتولوب، زیندانا دوشدوم. زینداندان چیخاندان سونرا اداره طرفیندن فشارلار باشلاندی. من اولدوم توپ، حیفاظت اولدو فوتبالیست. بو مدرسهدن او مدرسهیه، بو منطقهدن او منطقهیه. اینجیتمک اوچون بئش آلتی یئره منه ابلاغ وئردیلر. نامه یازیردیلار مودیرلره کی گؤزلهیین بو معللیم شاگیردلرله ارتباطدا اولماسین. آخیرده منه داها معللیملیک وئرمهدیلر و اداری کارمند کیمی ایشلمهلی اولدوم. اوندوردونجو ناحیهنین آمار و بودجه قیسمتینه کارمند وئردیلر! اوردا او قدر منی اینجیتدیلر کی بیرگون ساواشدیم دئدیم: نییه منیم آموزشی حؤکمومو اداری ائلهییبسیز؟ من هارا آمار بودجه هارا! بیر نئچه گوندن سونرا اورداکی همکارلاریمین بیری منه خبر وئردی کی : واختیندان تئز بازنشستهلیک حؤکمون گلیب! ائله بیل آنادان بیرده دوغولدوم. گئتدیم کارمندلرین بیرینین اوتاغینا. دئدی: سنه بتر بیر ایش گؤرموشم. تبصره ۷۴ اساسیندا ۳۰ گونله بازنشست اولاجاقسان…. نهایت ۲۰ ایل معللیملیکدندن سونرا واختیندان تئز بازنشست اولدوم. بیر من اولدوم، بیرده غمخواریم تاریم…
سلام حؤرمتلی مطلب زاده جنابلاری
دوغرودور. بو متن بوندان اؤنجه ایشیق درگیسینین بیرینجی نومره سینده نشر ائدیلیبدیر. سیزین ترجمهنیز ایشیق درگیسینده گئدن نسخه اساسیندادیر. هر ایکی متن عینیدیر. ایشیق سایتیندا گئدن نسخه یازینین دانیشیق اساسیندا یازییا آلیندیغینی اوخوجویا چاتدیرماق اوچون «شفاهی روایت» باشلیغی آلتیندا نشر ائدیلیبدیر. ساغ اولون


text:
کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.
چاغداش شئعریمیز تکجه مودئرن اولماقلا تانینا بیلر. دونیادا مودئرن شئعر، رومانتیزم آخیمیندان سونرا باشلامیش، بیچیم(فورم)، استیل(اوسلوب) و ایچه ریک(مضمون) باخیمیندا ده گیشیک لرله اورتایا گلمیشدیر.
اوروپادا مودئرنیزمی ایزله مک بئله دیر کی رومانتیکلردن سونرا سمبولیتسلر – “بودلر”، “رمبو”، وئرلین، مالارمه، سونرا سوررئالیستلر “آپولینر”، “والری”، “ژاکوب” گلیب و بوگون یوزلرجه مودئرن شاعیرلر اورتادادیرلار.
تورکیه شئعرینده، مودئرن شئعر “تنظیمات” دئوریندن باشلایاراق “ابراهیم شناسی” دان “احمد هاشیم”ا قده ر، “احمد هاشیم”دان ، “یحیی کمال”دان “ناظیم حکمت”ه اوزانیب گلن شئعر، اونون آردیجیل یولداشلاری “اورهان ولی”، “ملیح جودت” و “اوختای رفعت”ه چاتیر. قوزئی آذربایجاندا “آخوندزاده” ایله باشلامیش اولسا دا، “رسول رضا” مودئرن شئعری گتیردی؛ اونون آردیجا “رامیز روشن”، “واقیف جبرئیل زاده” و باشقالاری گلدی. آنجاف گونئی آذربایجاندا ” تقی رفعت”، “سعید سلماسی” و “جعفر خامنه ای” مودئرن و اؤزگؤر شئعری باشلامیش، آردیجا “حبیب ساهیر” اونو جانلاندیرمیش، “سهند” اونو اوسطوره لرله باشلامیش و “اوختای” اونو مودئرن دونیاسینا گتیریب چاتدیرمیشدیر. بوگون ده “ناصر مرقاتی”، آیتان”، “سحر”، “کیان صفری”، “هادی قاراچای” و باشقالاری ایره لی آپاریرلار.
آنجاق کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.
آنجاق اطرافیمیزدا اولان مودئرن حرکاتینا بالاجا باخیشدان سونرا، بونو بیلمه لی ییک کی مودئرن شئعری الده ائتمک اوچون دیلیمیزین فلسفی ساحه سینده گوجلنمه سی اساس یئر توتور. گله جه یه آددیم گؤتورمک تکجه مودئرن بیر دیل و گلیشمیش دیل ایله اولا بیلر و دیلیمیز علمی – فلسفی یؤنلرده دیرچلمکله مودئرنلشمه یولونو تاپاجاقدیر. بونو اینانمالی ییق مودئرنلیک هر شئیدن اؤنجه فلسفی دوشونجه سیستمی دیر. دیل ده گلیشمه یینجه انسانلارین دوشونجه و دونیا گؤروشلری گلیشمز. انسانی دوشوندوره ن اونون دیلی دیر. دیلین اهمیتی ده ائله بورادادیر. هر دیل گوجلو و گئنیش امکانلاری واردیرسا، دوشونمک او دیلده آسانراقدیر. ایندی مودئرن شئعره گلدیکده مودئرن بیر ادبیات یاراتماق اوچون مودئرن بیر دیلیمیزین اولماسی گره کیر.
چوخلاری شئعری مختلیف یؤنلردن تعریفله میشلر. بونلارین بیر نئچه سی بئله دیر :
1) ولتر : شئعر روحون موسیقی سی دیر.
2) ویکتور هوگو : شئعر اوره ک ماهنیسی دیر.
3) بودلر : شئعر چاغریشیمجی بیر اووسونجودور.
4) رمبو : شاعیرلر اووسونچودورلار.
5) دانته : شئعر دیلین ظفری دیر.
6) دنیس روش : شئعر دیلین حافیظه سی دیر.
و . . .
آنجاق مودئرن شئعریمیزی کلاسیک شئعریمیزله اوز – اوزه قویوب توتوشدورما و بوندان یارارلانماق ایلکین ایشیمیز اولا بیلر:
بیر – بیزیم کلاسیک شئعریمیز عرب و فارس شئعریندن ائتکی له نه رک، ائشیت سل، سس سل و آغیزسل بیر شئعر اولموشدور. مودئرن شئعریمیز بونا قارشی یازیسال و گؤز شئعری اولمالی دیر.
ایکی – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و فارس اوسلوبلارینا اویموش و اونون بیچیم لری و استیل لری اوستون توتولموش و هئی تکرارلانمیشدیر. مودئرن شئعریمیز بو بویون بویوندوروغونو آچیب – آتمالی دیر.
اوچ – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و قارس شئعری نین موتیولرینی قوللانمیش و اونلاری تکرارلامیشدیر. بیچیم و فورماسی دا عئینی اولموشدور.
دؤرد – شئعریمیزین بوتون سیمگه و اوسطوره لری تامامیله دینسل و شیعی اولموش و دین تبلیغی اساس موضوع اولموشدور. دوغرودور رئالیزم باشلاندیقدا، دیندن آرا آچاراق، یاشاییشا و طبیعته اوز چئویرمیشدیر. آنجاق مودئرنلشمه اوچون اینسانا و باشقا دونیالارا اوز چئویرمه لیدیر.
بئش – کلاسیک شئعر دونیاسی قاپالی و زامان ایچینده باغلی قالمیشدیر. گله جه یین یئری بوش قالاراق، دوننده و بوگونده جان وئریردی. مودئرن شئعرده گله جک دیر کی اؤنملی و گؤز اؤنونده اولمالیدیر.
آلتی – کلاسیک شئعر تکجه نظم و قافیه لر ایله بیر سیرا قورو فورمالارا باغلی اولاراق، مودئرن شئعرده دوشونجه و دویغو ، توپلومساللیق اؤن پلانا کئچیر.
یئددی – کلاسیک شئعرده انسانین دونیا و اؤزه للیکله سئوگی دونیاسی اینسانلا – تانری آراسیندا اولان سئوگی ایله ایتیب – باتیردی. مودئرن شئعرده انسانلار آراسیندا اولان سئوگیلر جانلانمالیدیر.
سگگیز – دین قوراللاری نین بویوندوروغو کلاسیک شئعریمیزی قول ائتمیشدیر. بو دوروم شئعرین اساس ضعفی گؤرونوردو.
دوققوز – مودئرن شئعر، کلاسیک شئعرین عکسینه شئعری گؤیلردن یئره ائندیرمه لی و اینسانلار آراسیندا ایشلنمه یه و اینسان دویغولاری و دوشونجه لرینی بؤلوشدورمه یه مئیدان آچیر.
اون – سؤزجوکلر قاپالی اولاراق، آنتیک سؤزجوکلر مقدس ساییلیردی. مودئرن شئعر اوچون شاعیرلر یئنی سؤزجوکلر یاراتمالی دیلار. مودئرنیزمده یئنی لیک، سؤزجوکلرده اساس یئر توتور و دیلین گلیشمه سی – یئنی لشمه سی اوستون یئر آلیر.
اون بیر – کلاسیک شئعر موغامدان آرا آچاراق، موسیقی نی دا آزاد بوراخیر. موسیقی نی اؤزونه اسیر ائتمیر. شئعر مودئرلشدیکجه، موسیقی ده مودئرنلشمه لی دیر. بونلار بیرگه گئتمه لیدیرلر.
یوخاریدا دئدیکلریمیزی گؤز اؤنونه آلاراق، چاغداش شئعرمیزه ساری گئتمه لی ییک. گله جک تکجه بئله لیکله بیزیم اولمالی دیر. نثرده و شئعرده تکجه یولوموز بودور.
قایناق: qizilqelem.ir


text:
اویان نیوز:
اصلاحات ارضی
خالق دوشمنلرینینی ۴۳۷پارچا ملکی کصادره ائدیلیب،۳۷۳ خالصه کند تورپاقلاری ایله بیرلیکده ۱۰۰۰۰۰۰ کندلی عائیلهسینه ۳۸۰۰۰۰ هکتار عوضسیز اولاراق تورپاق وئریلدی. کند تصرفات وسائطی اولمایان کندلیلره یاردیم ائتمک مقصدی ایله ۵۰۰۰۰۰۰ تومندن آرتیق سرمایهسی اولان فلاحت بانگی دایر ائدیلدی.
صنایع
۱۲ شهریور مراجعتنامهسینین ۴= جو ماددهسی
آذربایجان دموکرات فابریکالارین گئنیشلنمهسینه جیددی چالیشاجاق و سعی ائدهجک کی، موجود فابریکالاری تکمیل ائتمکله برابر ایشسیزلیگی رفع ائتمک اوچون ال و ماشین صنایعینی گئنیشلندیرمک اوچون وسیلهلر یارادیب تازا فابریکالار وجوده گتیرسین.


text:
ستارخان وتئللی زری
امیره قیزلار بئجردن تبربز زینب پاشالار اوزونه گورموش. مشروطه ساواشیندا ستارخانی تکجه ار اوغلانلار یوخ بلکه خاتین قیزلار دا یاردیم ائدیرمیش
خاتین قیزلارین بیرینین آدی تئللی زری دی
تئللی زری تبریزین ۱۱آییلیق محاصیرهسینده اوغلان پالتاری گئییب ،دوشمنینن ساواشیب، گولله ییب. یارلانمیشدی
اوغلان لیباسی گئیین تئللی زری درمان اوچون کیمسهیه ایجازه وئرمیردی.
ستارخانی ایستهییر..
تئللی زری و ستارخانین داستانین ،شاعیر محمد دنیز گوزلجهسینه شعر دیلی ایله آچقلامیش
مشروطهده بیر قیز گئینیب جنگ لباسین
قانلا بویاییب اللرینه الوان حناسین
نه ائتدیلر، او قویمادی سویسونلا لباسین
تا یارهسینین اوستونه قویسونلا داواسین
ستارخان اودم تئز یئتیشیب سؤیلهدی اوغلوم
آی وجدانی پاک قلبی تمیز نیتی دوغروم
علت نهدی کی قویموسان ائتسینله طبابت
آیا بو ایشه واردیر الینده یئنی علت؟
اول یارهلی عسگر دئدی ائل اولدوزویام من
اوغلان دئییلم ائل بالاسی ائل قیزییام من
ستارخان ائشیتجک بو سؤزو بیر حالا قالدی
رنگی سارالیب تئز قیزین آدین خبر آلدی
«آدین نه دیر آی ائل قوچاغی قلبیمی دلدین
من کی دیرییم اؤلمه میشم سن نییه گلدین؟
دوبیت زیر اکو شود و دوبار گفته شود
تئللی زری سسلندی وطن عسگرییم من
اوغلان دئییلم تورک قیزی، تئللی زرییم من


text:
ارک سؤزلوگو
ارک سؤزلوگو آدلانان آذربایجان تورکجهسی سؤزلوگو کبتابی تبریزین "اهرار" یاییملاری (نشریاتی) طرفیندن نشر ائدیلیب.
تانیتما[دَییشدیر]
اثرین مؤلفی آذربایجانلی آراشدیریجی جناب ایسمایل جعفرزادهدیر. مولیف بو اثرده 115 میندن چوخ تورکجه آنا سؤزجوک، دئییم، یئر و شخص آدلارینی چکیب. سؤزجوکلرین فارسجا و بعضی حالدا اینگیلیسجه قارشیلیقلاری یازیلیب و بیر سیرا کلمهلرین کؤکو ایله باغلی مؤلفین گؤروشلری ده یئر آلیب.
اسماعیل جعفرزاده کیتابا یازدیغی گیریش یازیسیندا ایستیفاده ائتدیگی قایناقلار، سؤزلوکده ایشلهدیلن یازی قوراللاری، تورکجه و یابانجی کلمهلرین یازیلیشی و ... بارهده گئنیش معلومات وئریب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان تورکجهسی سؤزلوگو” ایشیق اوزو گؤروب، دونیا آذربایجانلیلارینین اینفورماسیا مرکزی[دائمی اولو باغلانتیلی]


text:
فابیو کامیلو دی برتو
فابیو کامیلو دی برتو (اینگیلیسجه: Fábio Camilo de Brito) (دوْغوم:۶ ژوئن ۱۹۷۵ (۴۶ یاش) سائو پائولو) بیر فوتبالیست. مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده فابیو کامیلو دی برتو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- برزیل میلّی فوتبال تیمی
- اوراوا رد دیاموندز کولوبونون اویونچولاری
- اسپورتینق پرتغال کولوبونون اویونچولاری
- قرمیو کولوبونون اویونچولاری
- ویتوریا کولوبونون اویونچولاری
- باهیا کولوبونون اویونچولاری
- کوریتیبا کولوبونون اویونچولاری
- هرتابرلین کولوبونون اویونچولاری


text:
پورتیکو سان بندتو
پورتیکو سان بندتو (ایتالیاجا: Portico e San Benedetto) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۰۲ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۴۵۶ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و امیلیا-رومانیا اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Portico e San Benedetto»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پورتیکو سان بندتو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.