text:
مطالب مربوط به شناختنامه سید عظیم شیروانی به آدرس زیر انتقال یافته است لطفا بر روی آدرس زیر کلیک فرمایید:
پرتره سید عظیم شیروانی
نقاش: ناصر بخشی، هنرمند تبریزی
1 نولا خطدن اولا گر عارض دلبرده قارا؟
آیهدن ظاهیر اولور مصحف داورده قارا.
خطین ابراز قیلیر مصحف حوسنون سیررین،
كیم بیلرمعنانی گر اولمایا دفترده قارا.
كاتب صنع یازیب مئهر روخون اوصافین،
او كی خلقه گؤرونور ماهِ منوّرده قارا.
كاكیلین شؤقو دوشوب باشیما، باتدیم غمه كیم،
رسم ماتمدیر عزیزیم، اولا كیم سرده قارا.
5 قویما خطین گله آئینهی روخسار أوزره،
نه روادیر اولا مرآتِ سكندرده قارا؟
عكس روخسار مُنیرین دوشهلی، ای مه تام!
اثر مئهر یئتیرمز داخی بیر یئرده قارا.
بو غزلدن یئنه بیر رمز گؤروندو سید!
مطلبین غئیردیر آمما سوزهدیر پرده قارا.


c: text/html

text:
پوتین آلتین مدال کسب ایتدی
روسیه دولت رهبری پوتین آلتین مدال کسب ایتیش گه موفق بولدی
یونان ده گی دموکریتوس عالی بیلیم یورتی منطقه ده تینچ لیک و رفاه نینگ تامین ایتیلیشی بوییچه حصه قوشگن لیگی سببلی روسیه دولت رهبری ولادیمیر پوتین گه آلتین مدال بیردی.
روسیه نینگ یونانده گی ایلچی لیگی دسامبر آیی نینگ 13 نچی کونده اوشبو مدال نینگ تقدیم ایتیلیشی بوییچه بیر مراسم بولیب اوتگن لیگی نی بیلدیردی.
دموکریتوس عالی بیلیم یورتی میلادی 1973 نچی ییلیده قوریلگن. خودی منه شوو عالی بیلیم یورتی نینگ حاضرگی کونده 15 مینگ دن آرتیق اوقووچی سی بار.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tuesday, October 27, 2015
تورکمنستانینگ 91 یاشی قوتلی بولسون!
تورکمنستان جمهورییتی نینگ 91 یاشئ قوتلئ بولسون!
اینها یئنه شانلی شؤهراتلی 27-نجی اوکتابر گونی گلیپ یتدی. تورکمن حالقی هر ئیلدا بولوشی یالئ بو ئیل هم اؤز ملی دؤلتلری نینگ قولوش گونونی تویس یورکدن قوتلایارلار. باریپ 1925-نجی یئلینگ مای آیئندا تورکمنستان دولتی نینگ قوریجی لار گنگشی نینگ مجلیسینده تریبونا گچیپ تورکمنستان دولتی نینگ قورولاندیغنی، موندان بئیلأک داغنیق یاشایان و قونگشی حان-بگلرینه تابین ادیلن بوتین تورکمنلرینگ بیر دولتینگ سایاسیندا یاشاجاقدیقلارین دولاندیریش (اجرائیه) کامیته تی نینگ باشلیغی، تورکمنستانینگ ایلکینجی پره زیدنتی ندیربای آیتاکوف و اوندان سونگرا تریبونا گچن حالق کامیسارلار شوراسی نینگ باشلیغی قایغیسیز آتابایف بویسانچ بیلن ایغلان اتدیلر. شول شانلی دابارا شایات بولماق اوچین بوتین اورسیت یاشولوسی آتلاندیریلان میخائیل کالنین هم آشغابادا گلیپدی.
شوروی دؤورینده تورکمنستان علمدا- تخنیکادا، صناغات هم اوبا حوجالقدا پوداقلاریندا، مدنییتده هم صونغات ده ماخلاصی جمغیتچیلیگینگ أهلی پوداقلاریندا ایزا قالدیریلان کلونیالیستیک دؤریندن اؤزونه ماخصوص آیغیتلی أدیملر بیلن اؤسوشلر قازانیپ گلدی. یؤنه ظالیم توتالیتار رژیم، ایلایتادا روس شوونیسمینی هم آقالیغینی بوتین سایوز رسپوبلیکالاردا برکیتمک ایسله یأن آشا گویچلر ملی کادرلاری یوق اتدیلر، الیپ- بیمیزی لاتینچادان کریلچأ اؤیتگتدیلر، یاد- بیگانه منتالیتـتی آنگیمیزا اوتورماق اوغروندا یوقاردا آغزالان اؤسوش یولومیزا بؤوت سالدیلار، باداق آتدیلار. هرنأ بو توتالیتار دوزگون دونیا جمعیتچیلیک سیستماسی بیلن اوغورداش گیدیپ بیلمأنی 1990- نجی یئلدان دارغاپ باشلادی. انچمه غوغالاری باشدان گچیرن تورکمنستان و اونونگ شول واقتقی کامونیستیک پارتیاسی نینگ بیرینیجی سکره تاری ساپارمئرات نیازوف یوردونگ قاراشسیز بولاندیغینی- حاص دوغروسی ماسکوانینگ اؤزلرینده ال چکیندیگینی ایقرار اتملی بولدی.
تورکمنستان اؤزونگ شو گچن 25 یئلینگ دووامینداقی قاراشسیزلیق یئللاریندا دینگه نفت- گاز و بئیله کی ملی بایلیقلارینگ ساتیلماغیندان غازانیلیان پولا بیل باغلاپ تأزه بینالار قوردوردی، اینفروستوروکتانی مدرن لشدیریپ گلیأر. تورکمنیستانینگ داشارقی دولت لره و بانکلارا برگیلری اورتا حال یاغدایلاری ایلاتینگ دورموشینا اونگایسیز تأثیر ادیپ گلیأر (بو بورچلارینگ مؤچبری ایغلان ادیله نوق)
قاراشسیزلیق یئللاریندا اوزالقی قازانیلان اؤسوشلرینگ اوستونه آتاناق چکیلدی و اونونگ یرینه شاخصییت کولتی بارها یایرادی. نیازوفی و اونونگ یرینه اوتوردیلان بردی محمدوفی آدامزات گویجوندن آشا، حودای طاراپیین ایبریلن یؤریته آداملار درجه سینه یتیریلدی و یتیریلیپ گلینیأر. یورتدا یکجه ده ارکین مطبوغاتا یول بریله نوق، رادیو- تلویزیون دینگه بیر آدامینگ- یاغنی پره زیدنتینگ اؤووگی آیناسینا گتیریلدی. آدام حقوقلاری بویونچا حالقارا قورامالارینا، تورکمنستانینگ تورمه سینده آغیر شرطلرده اوتوران بندی لر بیلن دوشوشماغا یول بریله نوق. تورکمنستانا حتی گؤروم- گؤروشه بارماق اوچین برک ویزا رژیمی بار، داشاری یورتلاردا یاشایان تورکمنلره اؤز آتا واطانلارینا بارماغا ممکینچیلیک بریله نوق. دینگه رژیمی اؤویپ، انگلیپ پره زیدنتینگ آیاغینی اوغشایانلارا یوردا بارماق میسر ادیأر.
تورکمن حالقی دیکتاتورچیلیق المنتلری هم دوزگونی بیلن یاد حالق دیر. اولار هر بیر اولی یا کیچی ایشی ماصلاحات، گنگش یا قورولتای مجلیسلرینده حالقینگ وکیللری نینگ قاتناشماغیندا چؤزوپ گلندیرلر. تورکمن حالقی کله سی گیسته ده آیتجاق سؤزونی آیدیپ بیلن باتیر هم ادرمن حالق دیر. تورکمنلر ده بوتین حالق وکیللری نینگ قاتناشماغیندا یولباشچی سایلانیپ گلنندیر. شونگا تورکمنستان جهمورییتی دمکراتیا و آدام حقوقلاری نورمالاری بویونچا حالقارا درجه سینده بارحا پسلیأن اورنونی، ییتیپ باریان آبراینی دیکلتمک اوچین حایال اتمأن:
1- سیاسی بندی لری آزاد اتملی
2- سؤز و مطبوغات آزاتلیغنی نینگ دابارالانماغینا بؤوت دؤره تملی دأل.
3- ارکین سیاسی پارتیالارینگ و قورامالارینگ دؤروه دیلملی
4- حالقارا گؤزگچیلرینگ هم سینچی لارینگ غاتناشماغیندا ارکانا سایلاولارینگ گچیریلمگینه یول برملی
5- انسان حقوقلارین چأکلندیریأن کانیستیتوسیانینگ کأبیر ماده لارینا دوزه دیشلر گیریزملی.
بیز شو پرصات پئدالانیپ، تورکمن حالقی نینگ شان شؤهراتینی عارشا گؤترن، ملی دؤولت قورماق اوغروندا گؤرشلرن اولی سردارلاریمیز قیات حانلارا، نوربردی حانلارا، قاوشیت حانلارا، جونید حان لارا، آتابایف دیر آیتاکوفلارا آق یورکدن آلقیش آیدیپ، اولارینگ حالقینگ یوره گینده ابدی یاشاجاقدیقلارینا اینانیاریس. قهرمانلاریمیزینگ، گرچگ باتیرلاریمیزینگ قانی بیلن بویالان تورکمن توپراغیندا عادالاتلی لیغینگ و دمکراتیانینگ بایداغی نینگ المیداما پارلاجاغینا اینیانیاریاریس و بوتین شهیدلریمیزه روحونونگ اؤنوگونده باش اگیپ ملی واطانمیزینگ گویچلنمگی و برکیمگی یولوندا بیلیمیزینگ برک قوشالغیدیغینی بادلی سس بیلن دونیا جار ادیأریس.
یاشاسین تورکمن حالقی
بارحا برکه سین تورکمنستان جمهورییتی.
آ.گلی
27 اکتبر 2015
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 1:54 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
آلمان-اوتریش جومهوریتی
آلمان-اوتریش جومهوریتی (اینگیلیسجه: Republic of German-Austria, (فارسجا:جمهوری اتریش آلمانی)، (عربجه:الجمهورية الألمانية النمساوية)، (فرانسهجه:République d'Autriche allemande), (آلمانجا:Deutschösterreich), (ایتالیاجا:Repubblica dell'Austria tedesca), (روسجا:ГepMaHckaя ABcTpия)) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. مسیحیت بۇ اؤلکهنین رسمی دینیدی؛ و آلمان دیلی رسمی دیلیدی. آلمان-اوتریش جومهوریتی ۱۹۱۸ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۹۱۹ میلادی ایلینده داغیلدی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
== قایناقلار ==
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
دیوان لغات الترک شیخ محمود کاشغری (ترجمه دکتر حسین محمدزاده صدیق)
دکتر اسرافیل باباجان
دانشگاه غازی آنکارا
دیوان لغات الترک، تورکلرین اسلامیتی قبولوندان سونرا عربجه قلمه آلینماسینا رغمن، تورک دیلی و کولتورونو ایلگیلندیرن ان اؤنملی اثرلردن بیریدیر. اثر 1072- 1074 ایللر آراسیندا1 کاشغارلی محمود طرفیندن قلمه آلیناراق، عباسی خلقهسی «محمد المقتدی بامرالله»ین اوغلو «ابوالقاسم عبدالله»ـا سونولموشدور. اثرین تام آدی «کتاب دیوان لغات الترک» دور. تورک دیللرینی توپلایان کتاب دئمکدیر. بورادا دیللردن مقصد، لهجهدیر.2دیوان، تورکجهدن عربجهیه بیر لغت کتابیدیر. آنجاق، تورک دیلینین ایلک سؤزلوگو اولاراق دا قبول ائدیلن اثر، گئرچکده، چئشیدلی تورک بویلاریندان دهرلنمیش آغیزلار سؤزلوگو اؤزهللیگی گؤستریر. بونونلا برابر، دیوان یالنیزجا بیر سؤزلوک اولماییب، تورکجهنین 11 یوز ایلدهکی دیل اؤزهللیکلرینی بلیرتن، سس و یاپی بیلگیسینه ایشیق توتان بیر قرامر کیتابی، کیشی، بوی و یئر آدلاری قایناغی، تورک تاریخینه، جغرافیاسینا، میتولوژیسینه، فولکلور و خلق ادبیاتینا دائر زنگین بیلگیلر احتوا ائدن، عین زاماندا دؤنمین طبّی و تداوی اصوللاری حاققیندا بیلگی آچیقلامالاری ایله مدرن و آنسیکلوپدیک بیر سؤزلوک کیمیدیر.3
کولتور و دیلیمیز اوچون باها بیچیلمز بو اثر، اؤلکهمیزده ایلک دفعه ایکینجی مشروطیّتین همن سونراسیندا، مشهور کیتاب دوستو «علی امیری» طرفیندن استانبولدا بیر صحافدا بولوناراق، اوزون ایللر اونون نزدینده قالمیشدیر. بیرینجی دونیا ساواشینین دوام ائتدیگی ایللرده، بعضی حکومت ارکانینیندا آرایا گیرمهسی ایله علی امیری، کیلیسلی رفعتین نظارتینده اولماسی شرطی ایله، دیوانین باسیلماسینا مساعده ائتمیشدیر.
اثر، کیلیسلی رفعت (بیلگه) طرفیندن اینجهلنهرک 1333- 1335 (1917- 1915 م.) ایللری آراسیندا استانبولدا باسیلمیشدیر. بو ایلک یاییمدان سونرا، اثر و مؤلفی اوزهرینده، یورد ایچینده و باقی علم دونیاسیندا، بیر چوخ آراشدیرما و اینجهلمه یاپیلمیشدیر.
آنجاق، علی امیرینین اثری بولماسی و رفعت بیلگهنین ایلک باسقییا حاضیرلاماسیندان اؤنجه، بعضی اسکی قایناقلار دوغرودان یادا دولایی اولاراق، دیوان لغات الترکدن بحث ائتمیشلردیر. بونلاردان بیری کاتب چلبینین کشف الظّنون ـودور کی کاشغارلینین لغتینین گیریش قیسمیندا تورکلر حاققیندا نقل ائتدیگی حادثهلره عطف مقصدی ایله اثری سؤز قونوسو ائدهر. ایکینجیسی «عینی» آدی ایله مشهور عینتابلی بدرالدین محمودون «عقد الجمان فی تاریخ اهل الزّمان» آدلی اثریدیر. عینتابلی بورادا، اوغوزلارا عائد معلوماتلاری دیواندان عیناً نقل ائتمک صورتیله اثری ذکر ائتمیشدیر. دیواندان سؤز ائدن اوچونجو اثر ایسه «عینی»نین قارداشی شهاب الدین طرفیندن قلمه آلینان «تاریخ البدر فی اوصاف اهل العصر» آدلی کیتابدیر. بورادادا تورک اوصاف و قبیلهلری حاققیندا بیلگیلر، دیواندان آلینمیشدیر.
دیوانین باتی دونیاسیندا تانینماسینین عقبینده، آلماق، روس، مجار، فرانسیز بیلگینلر چئشیدلی یایینلار تاپمیشلاردیر. بونلارین ان باشدا گلنی، بروکلمان C. Brochelmann ـین یاپدیغی چالیشمالاردیر. بروکلمان، اثردهکی شعرلری، آتا سؤزلرینی، سس تقلیدی کلمهلری و دیل قوراللارینی بیر دیزی مقاله حالیندا یاییملادیغی کیمی، دیوانین بیرده آلمانجا ایندکسنی حاضیرلامیشدیر. بو ایندکس، اثرین تام ترجمهسی یایینلانینجایا قدهر، علم عالمینده قوللانیلمیشدیر. دویان، تورکیه تورکجهسینه، رفعت بیلگه، عبدالله عاطف توزونار، توفیق بیگ، عبدالله صبری کارتر و بسیم آتالای طرفیندن چئویریلمیشسهده، بیلیندیگی کیمی، رفعت بیلگه و بسیم آتالای چئویریلری دیشینداکیلار، باسیلمامیشدیر.
اثر بعضی تورک لهجهلرینه و باتی دیللرینهده چئوریلمیشدیر. دیوان، اؤزبک تورکجهسینه (صالح مطلّباف، محمود کاشغارلی: تورکی سؤزلر دیوانی، 1- 4 ج. ، تاشکند 1960- 1967). یئنی اویغورجا تورکجهسینه (تورک دیللری دیوانی، اورومچی، 1981) و روبرت دانکوف طرفیندن:Conpendium of the Turkic Dialects
آدی ایله انگلیزجهیه (1 – 3 ج. ، هاروارد 1982- 1985 م.) ترجمه ائدیلمیشدیر.4سون اولاراق 1997 – 1998 م. ایللرینده، قاراخستاندا، «آقشار ق. آقابایاف» طرفیندن قازاق تورکجهسینه ترجمه ائدیلمیشدیر.5 کولتور و دیلیمیز آدینا ان گؤزل اولانی ایسه، یوخاریدا بحث ائدیلن ترجمهلردن داها علمی و تیتیز اولانینین 2004 ایلینده حسین م. صدیق6 آدیندا تورک کؤنکلی ایرانلی فیلولوق طرفیندن یاپیلان فارسجا ترجمهنین یایینلانماسیدیر.
ایرهلیدهده گؤرولهجگی کیمی، بؤیله بیر ترجمه اوچون گرهکلی دیل و کولتور بیلگیسینه صاحب اولان صدیق، هم کندیندن اؤنجه یاپیلان ترجمهلری گؤزدن کئچیریب، بیر چوخ فونتیک یانلیشلیق و اوخوما خطاسینی دوزهلتمیش، همده کاشغارلی ایله اثری حاققیندا ایلگینج تثبیتلرده بولونموشدور. اینجهلمه قیسمی بیر جیلد اولاراق دوشونولن و ایندکس ایله دیگر آچیقلامالاری هنوز باسیلمایان ایکینجی جیلده بوراخیلان بو چالیشما، 72 صحیفهلیک بیر دهگرلندیرمه و اینجهلمه قیسمینا صاحیبدیر. بو قیسیم آلتی بؤلومدن متشکلدیر:
1. بؤلوم (ص. 14- 23) کیتابین تانیتیمی و آراشدیرمانین قایناقلاریندان بحث ائدهرک بوگونه قدهر اثر حاققیندا یاپیلان ان جدّی چالیشمالاری آکادمیک یؤندن دهگرلندیریر.
2. بؤلومده (ص. 24- 34) دیوانین مؤلفی و اثری چئشیدلی آلت باشلیقلار ایله اله آلینیر.
3. بؤلومده (ص. 34- 38) اثر، کیتابین یاپیسی، آدی، گووهنیرلیگی و اثردن بحث ائدن اسکی قایناقلار باشلیغی ایله یاپی باخیمیندان اینجهلنیر.
4. بؤلومده (ص. 38- 48) تورکجهنین لهجهلری، کاشغارلینین باخیشی ایله تورکجهنین لهجهلری، خاقانیه تورکجهسی، خاقانیه تورکجهسینین یاپیسی، اویغورلار و اویغور تورکجهسی باشلیقلاری ایله، دیوانین لهجه آراشدیرمالاری آچیسیندان دهگری آنلاتیلیر.
5. بؤلومده (ص. 48- 62) شعر آراشدیرمالاری، آتا سؤزلری، فارسجا آچیسیندان دهگری، اؤزل آدلار، تاریخی دستانلار و اتیمولوژیک بیلگیلر کیمی آلت باشلیقلار ایله اثرین محتوا آچیسیندان دهگری اله آلینیر. مترجم
6. بؤلومده ایسه (ص. 62- 68) چالیشماسیندا نئجه بیر یول ایزلهدیگینی آنلادیر.
بوندان سونرا، 68 الی 72 صحیفهلر آراسیندا «کیتابنامه» باشلیغی آلتیندا، فارسجا، عربجه، آلمانجا، انگلیزجه و تورکجه قایناقلار، حرف سیراسینا گؤره آیری- آیری باشلیقلار آلتیندا وئریلیر. تورکجه اسکی و یئنی حرفلی متنلر ده آیری باشلیقلار آلتیندادیر. بو قیسم بیر دیوان لغات الترک بیبلیوقرافیاسی اولاجاق قدهر زنگیندیر. داها سونرا صحیفه 37 دن 95 ـه قدهر کاشغارلینین اؤن سؤزونون فارسجا ترجمهسی یاپیلیر. کاشغارلینین وئردیگی اویغور حرفلریندن اؤرنکلر و کاشغارلینین خریطهسیده عیناً یئر آلیر. آیریجا کاشغالینین تانیتدیغی و تورکجه سس قارشیلیقلاریندان اؤرنکلر سوندوغو عربجه حرفلرین لاتین حرفلری قارشیلیقلاری دا صدیق طرفیندن پارانتز ایچینده گؤستریلمیشدیر. بوندان سونرا، اثرین عربجه متنینه باغلی قالیناراق یاپیلان فارسجا ترجمهسی، فارسجا و عربجه باشلیقلار ایله یئر آلیر. چالیشمانین ان سونوندا ایسه صدیقین تورکیه تورکجهسی ایله یازدیغی ایکی صحیفهلیک اؤن سؤز واردیر.
1. ح. م. صدیقین چالیشماسینین اؤزهللیکلری
صدیق، چالیشما ندنلرینی و پرنسیپلرینی آچیقجا بلیرتن بیر آراشدیرماجیدیر. او، داها سونرا آیرینتیسی ایله گؤستریلهجگی کیمی، اؤلکهسینده دیوان لغات الترک حاققیندا گئنیش انتحال و تحریف ایچهرن بیر چالیشمادان چوخ متأثر اولدوغوندان، ترجمهسینی «بؤیله قیمتلی بیر اثرین تحریفچیلر و اوشاقجا عینادلار» پئشینده قاچانلارین الینده اویونجاق اولماسین دئیه حاضیرلادیغینی آچیقجا سؤیلر.7 صدیق، دیوان ایله اونیورسیته ایللرینده مرحوم عبدالصمد امیر شقاقی واسیطهسیله تانیشمیشدیر. حتی بو ذاتین دیوانا دایانان بؤیوک بیر لغتده یازدیغینی، آنجاق بو اثرین باسیلمادان، وارثلری الینده غیب اولدوغونو سؤیلر. بوندان قیرخ ایل اؤنجه تانیشدیغی بو ذاتدان دیوانا داها فاضل «مسلط اولان بیریسینیده گؤرمهدیگینی وورغولاماقدادیر.»
مترجم 1979 ایلیندن سونرا، معلم رفعتین چئویریسینین الینده اولدوغونو، بسیم آتالایین بو چئویرییه گؤره چوخ داها مکمل اولان چالیشماسینیدا دقّتله اینجهلهدیگینی بیلیرتیر. او، سؤز قونوسو ایکی متنیده گؤز اؤنونه آلاراق چئویریسینه باشلامیشدیر. اصل حرکت نقطهسی عربجه متن اولماقلا بیرلیکده، آتالای چئویریسینه صاحب اولمادیغی تقدیرده، چالیشماسینی تاماملایامایاجاغینیدا وورغولار.8 صدیق «اوچ مین ساعته یاخلاشان» چئویری چالیشماسیندان سونرا، اونو اییی بیر عربجه اگیتیمی آلمیش «قوم» شهریندهکی اؤیرهنجیلری حجت الاسلام سید حیدر بیات و احمد عبدییه گؤیترهرک، دیوانین عربجه یازماسی و مطبوعو ایله کلمه- کلمه کنترل ائتمهلرینی ساغلامیشدیر. داها سونرا، تصحیح سیراسیندا ایرانلی چاغداش تورک شاعیری و ادبیات آراشدیرماجیسی، دوقتور حسین محمدخانینین تکرار گؤزدن گئچیردیگینی بلیرتمکدهدیر.9
مترجم، فارسجا چئویریده ایلک دقت ائتدیگی نقطهنین فارسجا جملهلرین یاپیسی اولدوغونو سؤیلر. بونا گؤره چئویرینین آخیجی و ساده اولماسینا چوخ غیرت ائتمیشدیر. آیریجا، چالیشماسینین قاریشیق، شبههلی، انتحاله دایانان و قوللانیمی زور اولماماسینا چالیشمشیدیر. اثرینین فارسجا بیلنلر اوچون قولایجا اوخونان، آخیجی و قوللانیما اویغون اولماسیدا صدیقین دقّت ائتدیگی نقطهلردن بیریدیر. مترجمه گؤره، همن هر دیلده یاپیلان دیوان چئویریلرینده، سسلرین یازیمیندا اسکیکلیک یادا یانلیشلیقلار واردیر. کندیسی بو خطالارا دوشمهمگه چالیشاراق، عرب حرفلری ایله یازیلان تورکجه کلمهلرین لاتین حرفلری ایله اوخونوشونو آیرینتیلی بیر شکیلده گؤسترمیشدیر.10
مترجم، هر ماده باشیندا بولونان «یقال» تعبیرینی چیخارمیشدیر. بؤیلهجه عربجه آنلامی وئریلن تورکجه کلمهلر دوغرودان ماده باشی اولموشدور. کلمهلرین یانینا اوخونوشلاری لاتین حرفلری ایله یازیلمیشدیر. یازار، عربجه آچیقلامالاری عیناً چئویردیگینی سؤیلهمکدهدیر. وارسا وئریلن اؤرنکلرده چئوریلمیشدیر.
فعللر بؤلومونده، اله آلینان هر فعلین، مضارع و مصدر شکیللرینی، اوخونوشودا لاتین حرفلری ایله پارانتز ایچینده گؤستریلمیشدیر.11 صدیق، آتا سؤزلری، دئییملر و شعرلری، گئنیش و ادبی بیر شکیلده چئویرمهدن اؤنجه، بیره بیر چئویریلرینی وئردیگینی، وارسا کاشغارلینین عربجه آچیقلامالارینا، «اونون آچیقلاماسی (توضیح آن که)» باشلیغی ایله اشارت ائتدیگینی سؤیلهمکدهدیر. مترجم آیریجا کاشغارلینین چئویریلری شرح شکلینده ده اولسا بیره بیر ده اولسا، عیناً نقل ائتمیشدیر. صدیق، پک چوخ مترجمین شبههلی یئرلرده، آتالایین چئویریسینی اساس آلدیقلارینی سؤیلر. کندیسی ایسه، داها اییی چئویردیگینی دوشوندوگو یئرلرده، کندی ترجمهسینی ترجیح ائتمیشدیر.
تارتیشمالی نقطهلری ایسه 2- نجی جیلده بوراخمیشدیر. اونا گؤره اصلینده ماده باشلارینا قولایجا اولاشماق اوچون آیرینتیلی بیر دیزینه احتیاج واردیر. آنجاق او، شبههلی بوتون اوخونوشلاری و چالیشماسینا یازیلاجاق الشتیریلری گؤز اؤنونه آلدیقدان سونرا، بیر دیزین اولوشدورما دوشونجهسیندهدیر.12
صدیق، اسملری چئویرمهنین فعللری چئویرمکدن قولان اولدوغونو سؤیلر. بونا گؤره اؤزهللیکله ائتدیرگن و گئچیشلی ائتدیرگن فعللرین چئویریسینده، اولدوقجا زورلانمیشدیر. بیرلهشیک زامانلاردا ایسه، گلهجک زامانین حکایهسی و میشلی گئچمیش زامانین چئویریسی عادتا امکانسیز اولموشدور. چونکو بونلارین فارسجا قارشیلیغی یوخدور. بونلاری فارسجا آنلاتا بیلمک اوچون، یان جملهلره و اک فعللره احتیاج واردیر. صدیق بعضاً بیر تورکجه فعل اوچون، بیر قاچ فارسجا جمله قورماق زوروندا قالماقدان شیکایت ائدهر. اؤرنهگین بوگون «بیچدیردی» آنلامینا گلن «ایرپتتی» فعلی ایله «او آغاجی بیچدیردی» دئمک اوچون، «او درخت را در معرض انداختن قرار داد و بیانداخت.»13
حسین م. صدیق دیوانین گرهک ترجمه و نشرلرینده، گرهکسه، متن نشری دیشینداکی اینجهلمهلرینه الشدیرهل یاناشماقدادیر. بو الشدیریلرینده، چالیشمالارین اولوملو- اولومسوز بوتون یؤنلرینی آچیقجا دیله گتیریر. اؤرنهگین دهری دیلچینین «عرب آلفابهسینه گؤره دیوان لغات الترک دیزینی» آدلی چالیشماسینی، بروکلمانین چالیشماسینین تکراری سؤیلهمکدهدیر. آنجاق یئنی بیر آلفابهتیک دیزین گتیرمهسی آچیسیندان، بروکلمانین چالیشماسینی تکمیل ائتدیگینیده اعتراف ائدهر.
یادا «تورک دیلی» درگیسینین دیوان حاققینداکی اوزهل ساییسینین گلهجکده یاپیلاجاق آیرینتیلی چالیشمالارا یول گؤسترهجهگینی بلیرتیر.14 صدیق الشدیردیگی کیشیلره اولدوقجا آکادمیک تنقیدلر یؤنلتیر. اؤیله کی اونلارین خطالارینی گؤسترن بول اؤرنکلی، گئنیش تابلولارا داهی یئر وئریر. چوخ کزده الشدیردیگی کیمسهلرین سیستم خطالارینا دهگینیر. اؤرنهگین داها اؤنجه دیوان حاققیندا بیر چالیشما یاپان ایرانلی آراشدیرماچی «دبیر سیاقی»نین «کرک» (گؤز ببهگی) مادهسینده، بو مادهیه باغلی اولاراق اله آلینان «کرکرک، ارنگ و اوت کرک» اؤرنکلرینی، سیاقینین ماده باشی ساناراق سیستم خطاسینا دوشدوگونو بلیرتیر. آیریجا، سیاقینین تطبیقی و مقایسه آچیدان اؤنملی اولان و کاشغارلینین اصلی هدفلریندن بیری اولان عربجه اؤرنکلری گؤرمزدن گلدیگینی سؤیلر.15
صدیق، بیر شکیلده خبردار اولدوغو، آنجاق گؤرمهدیگی قایناقلاری مطلقا بلیرتیر. مثلاً 1997- 1998 ایللرینده، دیوانین قازاق تورکجهسینه چئوریلدیگینی دویدوغونو، آنجاق کندیسینین بو چئویرینی گؤرمهدیگینی سؤیلر.16 تثبیت و یارغیلارینی چوخ ساغلام آکادمیک قایناقلارا دایاندیران صدیق، یئر- یئر گووهنیلیر شیفاهی قایناقلاردان فایدالانماغیدا اهمال ائتمهمیشدیر. آنجاق، بو بیلگیلری کندینه مال ائتمیهجک قدهرده دوروستدور. مثلاً رحمتلی محرم ارگینین خاقانیه تورکجهسینین او دوردهکی سئچگین طبقهنین شیوهسی اولدوغونو سؤیلهدیگینی و ارگین طرفیندن کندیلرینه 1980 / 1359 ایلینده شفاهاً انتقال ائتدیگینی بلیرتیر.17
صدیق، چالیشماسیندا، یئر- یئر ایرانین سوسیو- کولتورل و تاریخی یاپیسی حاققیندا ایلگینج دهگرلندیرمهلرده بولونور. صدیقین بو دهگرلندیرمهلرینه اؤرنک وئرمک گرهکیرسه:«گونوموزدهده بو دوغرولتودا، فارس دیلی ایرهلیلهمکده اولوب، چوخ آز ساییدا تات (عجم) کؤیلری و قصبهلری ایله افغان کؤکنلیلر دیشیندا اؤزهللیکله بؤیوک شهرلرده فارسجا قونوشان انسانلارین بؤیوک چوخلوغو، اصلینده اوغوز تورکلرینین تشکیل ائتدیگی ادّعا ائدیلهبیلر. بونلار، فارسجانی، کندیلرینه خاص خوش بیر لهجه ایله قونوشاراق ایرهلیلهدیرلر. ایشته دیوان، فارسجا و تورکجهنین عصرلر سورن قارشیلیقلی آل وئریشی قونوسوندادا اولدوقجا بؤیوک بیر اؤنهمه صاحیبدیر. اؤزهللیکله تورکجهدن فارسجایا گئچن کلمهلری تعقیب خصوصوندا زنگین بیر قایناقدیر. اؤرنهگین . . . »18
سون اولاراق، مترجم، خاقانیه تورکجهسی، بخارا عربجهسی و چاغداش فارسجا بیلگیسینه صاحیب بیر آراشدیرماجیدان الشدیری بکلهدیگینی سؤیلیهرک، عادتا بؤیله بیر چالیشمانی حاققی ایله دهگرلندیرمهنین حداقل شرطلرینی اورتایا قویموشدور.»19
2. صدیقین کاشغارلی، اثری و اثرینین تأثیرلری حاققیندا بعضی تثبیتلر
حسین محمدزاده صدیقین کاشغارلی و اثری حاققینداکی تثبیت و دهگرلندیرمهلرینی گنل اولاراق ایکی گروپدا توپلایا بیلیریز: 1. دیوان و اونون کولتورل آرخا پلانی اوزهرینه تثبیت و دهگرلندیرمهلر، 2. دیوان اوزهرینه یاپیلان چالیشمالارلا ایلگیلی تثبیت و دهگرلندیرمهلر.
صدیق، دیوان لغات الترک و اونون کولتورل آرخا پلانی ایله ایلگیلی تثبیتلرینه «دیوان» کلمهسی ایله باشلار. بونا گؤره کاشغارلی اثرینین تصنیفی، تألیفی، ترجمهسی و حاضیرلانماسیندا قاموسدان اؤته بیر یول تدتدوغوندان، اونو «دیوان» اولاراق آدلاندیرمیش اولمالیدیر. صدیقه گؤره «دیوان» کلمهسی تورکجه کؤکنلیدیر. عربجهده و فارسجانین فرقلی لهجهلرینده تورکجهدن آلیناراق، دهگیشیک سؤیلهییشلر ایله تلفّظ ائدیلیر. بو کلمهنین کؤکنی «تیپمک» مصدرلریندن گلیر. بو مصدر، «بیر آرایا گلمک، بیر آرایا گتیرمک آنلاملاریندادیر.»20 او، اثرین یازیلیش ندنلرینهده گئنیش بیر پرسپکتیودن باخار. اونا گؤره کاشغارلینین دؤنمینده، یعنی عباسی خلافتی دورونده «دیوان لغات الترک» کیمی بیر اثرین یازیلماسینی، تورکلرین اسلام دونیاسینداکی کولتورل و عسکری خدمتلری ساغلامیشدیر. اؤرنهگین ایراندا عجملر طرفیندن چیخاریلان «المقنّع» و «حسن صبّاح» عصیانلارینین باسدیریلماسیندا تورکلر بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر. بؤیلهجه بغداد و اسلام دنیاسینین دیگر سیاسی مرکزلرینین تورکلره احتیاجی قات- قات آرتمیشدیر. بوندان سونرا صدیق بؤیله دوام ائدیر:«کاشغارلی سؤز قونوسو سببلردن، عرب دیللی توپلوملارا، عربجهنین قرامر و کلمه یاپیسینا دایاناراق، تورکجهنی داها قولای اؤیرهتمک اوچون، اثرینی قلم آلمیشدیر. یعنی او دؤنمده عصر، آرتیق تورک عصریدیر. تورکجهنی اؤیرنمک، اسلام دنیاسینین ضرورتلری آراسینا گیرمیشدیر. کاشغارلی اثرینده، اوخوجویا تورکجه اؤیرهتمهنینده اؤتهسینده، اونو، تورکلرین تاریخی، کولتورو و ادبیاتی ایله آشنا قیلمایا چالیشیر.»21
صدیقین دیوانین نئجه بیر اثر اولدوغو حاققیندادا چوخ یؤنلو بیر دهگرلندیرمهسی واردیر. او، دیوانی آنسیکلوپدی کاراکترینه بورونموش اؤزهل کلمهلری بیر آرایا گتیرن لغت اولاراق گؤرور. بو کتاب، لغت کتابلاری و کلمه آراشدیرمالاری یاپان اثرلر آراسیندا، «بیلگی انتقال ائتمه یؤنو اؤن پلانا چیخان» بیر اثردیر. دولاییسی ایله آنسیکلوپدییه داها یاخیندیر. یعنی، او آراشدیرماچی و الشویرهل بیر اثردیر. دیوان، گئنیشلهتیلمیش لغت کیتابی اولمانین یانیندا، ادبیات آراشدیرمالارینا دایانان دیل بیلیم، ادبی تورلر، فولکلور، تطبیقی ادبیات، میتولوژی، جغرافیا و تاریخ کیتابیدا ساییلیر.»22
صدیق، بعضی اسکی عربجه قایناقلاردا دیوانین آدینین گئچدیگینی آنجاق اسکی فارسجا قایناقلاردا ذکر ائدیلمهدیگینی سؤیلر. ایرانلی بیر آراشدیرماچی اولدوغوندان، بو قونودا یوروم یاپماز. آنجاق بلوشه Bloshe آدلی بیر اوریانتالیستین گؤروشلرینی عیناً نقل ائدیر. بو گؤروشلر بؤیلهدیر:«فارسجا و عربجه قایناقلاردا، تورک دیللری و جغرافیالاری حاققیندا یئترینجه بیلگییه راستلانماز. بالخاصه فارسجا اثرلرده، فارسلارین، سادهجه کندیلریندن بحث ائتمه آلیشقانلیغی واردیر. یازدیقلاری همن هر شئی کندیلری حاققیندادیر. فارس اولانلار دیشینداکیلری غیر ایرانی آدلاندیراراق، داها چوخ کؤتو و خیال محصولو شئیلری دیله گتیریرلر. فارسجا جغرافیا کیتابلاریندا، فارس جغرافیاسی دیشیندا بیلگیلره راستلانماز. کندی جغرافیالاری دیشینداکی یئرلردن بحث ائتدیکلرینده ایسه ده، افسانهوی و میتولوژیک بیر اسلوب توتورلار.»23
صدیقین بوگونه قدهر اوزهرینده چوخ دورولمایان بعضی قونولاردا ایلگینج تثبیت و دهگرلندیرمهلری واردیر. بیلیندیگی کیمی کاشغارلی و اثری حاققیندا چالیشما یاپان آراشدیرماچیلار آراسیندا، اونون سویلو قاراخانلی حؤکمدارلاری عائلهسیندن گلدیگی قونوسوندا نرهده ایسه تام بیر اتفاق واردیر. حتی بیر آراشدیرمادا، کاشغارلینین سویلو بیر عائلهدن گلدیگی ساوونولاراق، پرنس اولدوغو داها سؤیلهنیر و گؤل بیلگه قاغانا دایانان سوی کؤتوگو چیخاریلیر.24 آتالایدا کاشغارلینین «تورکستان بیگلری نسلیندن» اولدوغونو سؤیلر.25 صدیق ایسه کاشغارلینین فرقلی خلق طبقهلری سیراسینا گیرهرک اونلار ایله اوزون مدت «حشیر نشیر» اولماسینا دایاناراق، سویلو بیر خاقان عائلهسیندن گلمهسی قونوسونون سورغولانماسی گرهکتیگینی بلیرتیر. کاشغارلی اثرینده کندینی سادهجه «محمود» و یا «صاحب الکتاب» اولاراق نیتهلندیرمکدهدیر. بونا گؤره کاشغارلی، ملّتینین فرقلی طبقهلرینه دویدوغو حدودسوز عشقدن دولایی خلق آراسیندا دولاشماق صورتی ایله اثرینی وجودا گتیرمیشدیر. صدیقه گؤره تاریخ بویونجا هئچ بیر تورک خاقانی یادا سویلوسو، کاشغارلینین معنوی مقامینا اولاشمامیشدیر. بونداندا آنلاشیلدیغینا گؤره، تورک خاقانلاری، تاریخچیلرین سؤیلهدیگی کیمی سویلولوق پئشینده اولمامیشدیر. آلپ ارتونقادان گول تیگینه قدهر، بوتون تورک خاقانلاری خلق ایچیندن چیخمیش اولوب خاقانلیق مقامینی کندیلری الده ائتمیشلردیر.26
صدیق یئر- یئر ایران تاریخی و کولتورو ایله بونون تورک تاریخی و کولتورو ایله ایلیشکیلری اوزهرینده دهگرلندیرمهلرده بولونور. مثلاً رشید الدین فضل الله همدانینین جامع التواریخ آدلی اثرینه دایاناراق، فارسلارین اسکی پهلوی آلفابهسینی اویغورلارا بورجلو اولدوغونو سؤیلر. بونا گؤره اسکی سُغد آلفابهسینه دایانیلاراق اولوشدورولان پهلوی آلفابهسی، فارسلارا اویغورلار طرفیندن اؤیره دیلمیشدیر.
حسین م. صدیقین اؤنملی ادّعالاریندان بیریده دیوان لغات الترکون یازیلدیغی دؤنمده، تورکجهنین کلمه خزینهسینین فارسجادان چوخ اولدوغودور. کاشغارلی، اثرینه ترک ائدیلمیش، باشقا دیللردن گلمیش و یا یئنی قوللانیلان کلمهلری داخیل ائتمهدیگینی سؤیلهدیگینه گؤره، او دؤنمده تورکجه رسمی، علمی و ادبی بیر دیل اولاراق اون مینه یاخین کلمه خزینهسینه صاحب ایدی. اگر اسلامی دینی سببی ایله عربجه و فارسجادان تورکجهیه گیرن تعبیرلریده بونا اکلرسک، بو خزینه داهادا آرتاجاقدیر. بو اؤیله بیر دورومدور کی او دؤنمده سغد، پهلوی و دری کیمی داها سونرا فارسجایا دؤنوشن تورکجهیه قونشو دیللر و لهجهلر اوچ مینه یاخین بیر کلمه خزینهسینه صاحیب ایدی. اؤرنهگین اسدی توسینین «لغت فرس» ونده و هندوشاه نخجوانینین لغتینده یادا بنزهری اثرلرده27یئر آلان کلمهلرین ساییسی اوچ مینی کئچمهییب، چوخ آزی فارسجا کؤکنلیدیر.28 بعضی آراشدیرماچیلار، دیوان ایچینده «آژون» (= دونیا) کیمی سُغدجادان و «کؤکروم» (زعفران) کیمی هیندجهدن گلهرک تورکجهلشمیش کلمهلرده اولدوغو ادّعا ائدیلیرسه ده،29بو اثباتلانمیش بیر دوروم دهگیلدیر. آیریجا باشقا دیللردن دیوانا گئچن کلمه ساییسینین دقّته آلینمایاجاق قدهر استثنایی بیر دوروم اولدوغو بوتون جدی آراشدیرماچیلارجا وورغولانمیشدیر.30
صدیقین ان ایلگینج دهگرلندیرمهلریندن بیری ده کاشغارلی و فردوسینین انسانا و ملت مفهومونا باخیشلاری حاققیندادیر. صدیقه گؤره، بوتون انسانلارا ائشیت گؤزله باخان کاشغارلییا قارشین، فردوسی سویلولوغو و قومیتچیلیگی اؤن پلاندا توتور. بو قونودا شؤیله دئر:
کاشغارلی، «تات» کلمهسینی تورکلرین دیشینداکیلر اوچون قوللانیر. آنجاق معناسی سادهجه عجم و فارس دگیلدیر. تات تعبیرینین اونون نظرینده یابانجی و بیگانه کیمی آنلاملارا گلدیگینی وورغولامام گرهکیر. بو اوزدن، اویغورلار بعضاً غیر مسلملریده تات اولاراق آدلاندیریرلار کی اینانچ و دوشونجهده مسلمانین ضدی دئمکدیر. کاشغارلینین فرقلی قوملارا و ملّتلره باخیشدا، هئچ بیر قومی یادا ملّتی، دیل و عرق فرقلیلیگیندن دولایی کؤتولهمهدیگینی سؤیلهمهلیییم. او، هر نه قدهر سویو و آتالاری ایله اؤیونورسهده، بوتون انسانلاری ائشیت درجهده سئوهرک، هامیسینا خدمت آرزوسوندا اولدوغونو بلیرتیردی. گئرچکده اثرینی یازماقداکی آماجی، مسلمانلارا مقدّس عربجه یاردیمی ایله یئنه مقدّس بیر اسلام دیلی اولان تورکجهنی اؤیرهتمک ایدی. کندیسی بونو اثرینین اؤن سؤزونده بلیرتمیشدی. ملّت آنلاییشینا بوتور بیر باخیش، انسانلیق تاریخی اوچون اولدوقجا اؤنملیدیر. بعضی قوملارین کولتورهل قهرمانلاری، بؤیله علوی بیر باخیش آچیسینا صاحیب دگیلدیر. اؤرنهگین فردوسینی گؤز اؤنونه آلیرساق، چوخ دار بیر باخیش آچیسی ایله دورون پادشاهینی سویلو اولمادیغی اوچون یئرمکدهدیر. بونا دایاناراق اونو کؤتولهمک صورتی ایله شؤیله دئر:
اگر شاه را شاه بودی پدر،/ به سر مینهادی مرا تاج زر.
اگر مادرش شاهبانو بدی،/ مرا سیم و زر تا به زانو بدی!
عربلریده کوچومسهیهرک شؤیله دئر:
ز شیر شتر خوردن و سوسمار،/ عرب را به جایی رسیده است کار،
که تاج کیانی کند آرزو،/ تفو بر تو ای چرخ گردان! تفو!
آنجاق کاشغارلی مثبت ملی شعور یانیندا، اوجا بیر دینی غرورا صاحیبدیر. ملّتینه اسلاما خدمت اؤلچوسونده دهگر وئرمکدهدیر. فضیلت، تقوا و مردلیگی عرق ایله دهگیشمهمکدهدیر. حتی کیتابینی کندی ملّتینین دیلی دیشیندا بیر دیلله قلمه آلمیشدیر. اثرینی یازارکن، افسانهوی قهرمانلاری سؤز قونوسو ائدهرک جایزه آلماقدانسا، اینجهلهدیگی اؤلکهلری آدیم- آدیم دولاشاراق گئرچکچی تثبیتلرده بولونمانمی ترجیح ائتمیشدیر. او، قارشیلاشدیغی انسانلاردان شفاهی عرفان توپلاماق پئشیندهدیر، بیریلری (!) کیمی پارا پئشینده دهگیل . . . »31
ح. م. صدیق دیوان لغات الترک اوزهرینه یاپیلان بوتون یایینلاری قیسساجا دهگرلندیرمکله بیرلیکده ایکی اثر اوزهرینده دقّتله دورور. بونلاردان بیرینجیسی «یازیلماسایدی اصلا فارسجا ترجمهنی بیتیرهمزدیم» دئیهرک اؤیدوگو «بسیم آتالای»ین تورکیه تورکجهسینه چئویریسیدیر. صدیقه گؤره بو چئویرینین ده بعضی اؤنملی اسگیکلیکلری واردیر. اونون آتالایی اصیل تنقید ائتدیگی نقطه، کلمهلرین لاتین حرفلری ایله یازیمی نقطهسیندهدیر. آتالای بو نقطهده استانبول آغزینی اساس آلاراق، q, ə و x حرفلری ایله تمثیل ائدیلن سسلری گؤسترمهگی اهمال ائتمیشدیر. صدیق ترجمهسینده بو نقطهلری اکمال ائتدیگینی سؤیلر.32
بیلیندیگی کیمی دیوان، عربلره تورکجه اؤیرهتمک مقصدی ایله یازیلمیشدیر. بونون اوچون اثرین مقدمهسی و آچیقلامالاری هپ عربجهدیر. یئنه بو اوزدن، ماده باشلاری، عرب سؤزچولوک گلهنهگینه گؤره، سیرالانمیشدیر. تورکجه کلمهلر عربجه کلمه صینیفلاندیریلمالارینا (همزهلی، سالیم، شدّلی، اوچلو، دؤردلو و غیره) و وزنلره گؤره تاسارلاناراق (سؤز گلیشی یازدی فعلی وزنینده) عینی وزندهکی کلمهلر بیر باشلیق آلتیندا توپلانمیشدیر. کلمهلر کندی ایچینده ایسه، آلفابهسیراسینا قونموشدور33 بو نقطهده تورکجه کلمهلری عربجهیه بنزهتمک صورتی ایله یاپیلان آچیقلامالاری گرهکسیز بولان آتالای:«بوتون بو اوزون اوزادییا سؤیلهنن شئیلر تورکجهمیزی زورلا عربجهیه بنزهتمک غیرتیندن ایرهلی گلمیشدیر. عربجه حرفلرین یازیلیشینا گؤره اویدورولان بو قوراللارین بوگونکو یازیمیزدا هئچ بیر دهگری یوخدور.»34 دئر.
آیریجا احمد جعفر اوغلونا گؤره کاشغارلی اثرینده، تورک دیل و دیالکتولوژیسینه مخصوص یئنی بیر قرامر مئتودو قبول ائتمهمیش، بالعکس صنعی بیر طرزده، کندی آنا دیلینی، عرب قرامر قوراللاری ایچهریسینه سیخیشدیرماق مجبوریتینده قالمیشدیر. بو اوزدن، عرب قرامرینه واقف اولمادان، دیواندان استفاده ائتمک پک مشکل دور.35
بانارلییا گؤرهده کاشغارلینین لغتینی دوزنلرکن ایزلهدیگی یول، تورکجهنین سس یاپیسینا بؤیوک ضرر وئرمیشدیر. هر نه قدهر کاشغارلی دورونون شرطلری ایچینده بونو یاپماق زوروندایدی ایسه ده اونون آچدیغی بو جیغیر ایله تورک دیلینین کندی سسیندن، کندی وصفلریندن، حتی کندی استقلالیندان بیر شئیلر غیب ائتدیگی آچدیقدیر.36 صدیق بو گؤروشلره قاتیلماز و سؤز قونوسو دورومو، کاشغارلینین پارلاق ذکاسی ایله دهگیشدیریلمهسی زور تورکجه قرامری، دونیانین ان زنگین دیللریندن بیر اولان عربجهنین یاپیسینا بنزهتدیگینه، بؤیلهجه خارق العاده و بشر اوستو بیر ایش باشاردیغینا اینانماقدادیر.37
سانیریز صدیقی بو ترجمهنی حاضرلارکن، ان چوخ اوزن قونو، ایرانلی آراشدیرماچی «دبیر سیاقی»نین 1996 ایلینده دیوان حاققیندا یاپدیغی اسگیک و غیر علمی چالیشمادیر. بونا گؤره مذکور آکادمیسینین ترجمهسی، عربجه متنین کندیلرینه اویولماقسیزین قاریشیق و آخیجیلیقدان اوزاقدیر. کلمهلرین سس اؤزهللیکلرینه رعایتسیزلیک، بعضی مادهلرین آتلانماسی، اؤرنکلرین یازیلماماسی و فارسجا قارشیلیقلاردان اویومسوزلوق کیمی ندنلر ایله چالیشما، فارسجا بیلنلر اوچون داهی قوللانیلماز بیر حالدادیر. صدیق، سؤز قونوسو چالیشمانین بونوندا اؤتهسینده توتار سیزلیقلار داشیدیغینا دقّت چکهرک شؤیله دئر:«بونوندا اؤتهسینده، بیلیمسل آراشدیرما مئتودلارینا اویولمامیش، گویا قومیتچیلیک آدینا «اوشاق کیمی عینادلار» پئشینده قاچمیشدیر. اؤرنهگین، بوگون ایران خلقینین اؤنملی بیر بؤلومونون دیلی اولان آذربایجان تورکجهسینین «زور ایله بنیمسه دیلدیگی» افتراسیندا بولونموشدور.»38
باشقا بیر اؤرنک وئرمک گرهکیرسه، کاشغارلینین قبری اوزهریندهکی عرب حرفلی اویغور تورکجهسی متنلرینه «اویغور فارسجاسی» دئین سیاقینین بو افادهلرینی، صدیق شؤیله دهگرلندیریر:«شعرلر، اویغور تورکجهسی خطی و دیلی ایلهدیر. اویغور فارسجاسی ایله دهگیل. انسانلیق تاریخی اویغور فارسجاسی آدی ایله بیر دیل یادا یازی تورو وجود گتیریلمیش دهگیلدیر. تورکجه یئرینه فارسجا لفظینین گتیریلمهسی اگر مطبعه خطاسی دهگیل ایسه، عوامی قاندیریجی کؤیلو قورنازلیغی و اوشاق کیمی حرص ایله اورتایا قونان بیلیمسل بیر دوشمنلیک اولمالیدیر.»39
سون اولاراق بیلیندیگی کیمی بسیم آتالای دیوان لغات الترکون هر هانگی بیر دیله چئوریلمهسی اوچون: عربجهنی و عربجهنین دیل قوراللارینی بیلمک، تورکجهنین دوغو- باتی دیالکتلرینی اسکی و یئنی شکیللری ایله تانیماق، بیر چوخ اسکی و یئنی کیتابا صاحیب اولماق، روسجا، آلمانجا کیمی دیللری بیلمک، عجله ائتمهییب صبرلی اولماق، تورکجه ایله ایللرله اوغراشمیش اولماق و بونلاردان زیاده، بو یولدا عشق و سئوگی صاحیبی اولماق گیبی شرطلر اؤنه سورهر.40 صدیق روسجا و آلمانجا بیلمک دیشیندا، بوتون شرطلره حائز اولدوغونو آناق بونون یانیندا دیوانین چئوریلمهسی اوچون، بخارا عربجهسی ده ایی بیلمهسینین یوخاریداکی شرطلره اکلنمهسی دوشونجهسیندهدیر.41
3. مترجمین فارسجا اوسلوبو
حسین م. صدیق دیگر اثرلریندهده گؤرولدوگو کیمی، ایران آکادمیک دونیاسیندا، ساده، آخیجی و قیسا جملهلری ایله مشهور بیر آکادمیسیندیر. او، مدرن فارسجانی اولدوقجا باشاری ایله قوللانان بیر آکادمیسیندیر.42 صدیقین دیوان چئویریسینه مدرن فارسجادا کلمه قوللانیمی آچیسیندان باخدیغیمیزدا ان چوخ دقّت چکن نقطه چوخ یئنی فارسجا کلمه قوللانیمیدیر. ایران اسلام انقلابیندان سونرا مدرن فارسجادا آرتان بو اگیلیم، گونوموز ایران گنجلیگینین چوخ رغبت ائتدیگی بیر اگیلیمدیر. بونو گؤز اؤنونه آلان صدیقین قوللاندیغی بعضی یئنی فارسجا کلمهلره اؤرنک وئرمک گرهکیرسه: در هم ریختگی (= قاریشیقلیق، دوزهنسیزلیک، ص 20)، تک نگاری (= درنیلمهسینه توم یؤنلری ایله بیر قونودا یازما، ص 26)، سخت باوری (= اینانیلماسی زور، ص 32)، واژهپژوهی (= کلمه بیلیم، ص 34)، گویششناسی (= لهجه بیلیم، ص 38)، پدیدآورنده (= مؤلف، ص 24)، پژوهنگاری (= بیلیمسل یازیچیلیق، ص 26)، سازهشناسی (= یاپی بیلیم، ص 42)، بازپسین (= سونونجو، ص 50)، بازپردازی (= بورجلولوق، ص 55)، باورپژوهی (= اینانج بیلیم، ص 57)، خون گرایی (= عرقچیلیق، ص 60)، سر هم بندی (= دقّتسیزلیک، ص 62) . . . وس.
صدیق، چئورهسینده مزاحی بیر کیشلیک ایله بیلیم آدامیدیر. اؤزهللیکله بیلیمسل قونولاردا قصدی یادا بؤیوک بیر دقّتسیزلیک و بیلگیسیزلیک سونوجو خطا یاپانلارا قارشی آلایجی بیر اوسلوب ایله دولاشیر. اؤرنهگین دبیر سیاقینین فارسجا چئویریسینده عربجه افادهلره یئنه عربجه قارشیلیقلار بولماسی غریبسهمهسی باییندا شؤیله دئییر:« . . . دیوانین متنیندن داها زور و آنلاشیلماز بؤیله یوزلرجه قارشیلیقلا ایرانلی اوخویوجو اوچون نشر ائدیلمیشدیر. بو قارشیلیقلارین چوخو، کاشغارلینین بخارا عربجهسیندهکی افادهلریندن اولوب، بوگون عربلره داهی غریب گلمدهدیر!»
یئنه سیاقینین کلمهلره یانلیش قارشیلیقلار وئریرکن، ایدئولوژیسینی نئجهده ایشین ایچینه قاتدیغینی گؤسترمک اوچون بو آلایجی اؤرنکلری وئریر:«پارس کلمهسی قاپلان دئیه آنلاملاندیریلیر. گئرچکده دیواندا بو کلمه یالنیز وحشی حیوان دئیه قارشیلانمیش . . . سیاقی تات (عجم)ی فارس دئیه آنلاملاندیردیقدان سونرا، بونا ایرانین فارس دیللی تبعهسی صفاتینی اکلهمیش. سانکی بو اصطلاح، کاشغارلی زامانیندا پهلوی رژیمینجه وئریلمیش!»43
سونوچ
تورک دیل تاریخی، تورک فولکلورو، تورک ادبیاتی و تورکجهنین کلمه خزینهسی ایله گلیشیمی حاققیندا ان اؤنملی قایناقلاردان بیری اولان دیوان لغات الترک باشدا تورکیه تورکجه اولماق اوزهره اویغور، اؤزبک و قازاق تورکجهلری ایله انگلیزجه و قسماً آلمانجایا داها اؤنجه ترجمه ائدیلمیشدیر. شبههسیز فارسجایا چئویریسی ایله بیرلیکده دیوان، چوخ گئنیش اوخوجو و آراشدیرماجی کیتلهسینه اولاشمیشدیر.
سؤز قونوسو چئویرینین ان اؤنملی طرفلریندن بیری، حسین م. صدیق کیمی تاریخی تورکجهیه، بخارا عربجهسینه و مدرن فارسجایا حاکیم بیر آراشدیرماچی طرفیندن یاپیلمیش اولماسیدیر. صدیق بو چئویریسی ایله سادهجه چاغداش فارس اوخوجوسونا آخیجی بیر چئویری قازاندیرمامیش، عین زاماندا، ایراندا بعضی چئورهلرده وار اولان تورک دیلی و کولتورونه قارشی اولومسوز طورلارا دا بؤیوک بیر ضربه وورموشدور. کندیسینینده بلیرتدیگی کیمی سادهجه تورک کولتورو اوچون دهگیل، بوتون بیر اسلام مدنیّتی، حتّی انسانلیق اوچون باها بیچیلمز بیر اثر اولان دیوان لغات الترک ـون دبیر سیاقی کیمی غیر آکادمیک فیکیرلره صاحیب آراشدیرماچیلارجا ایرانلی اوخوجویا سونولماسی، بؤیوک بیر علمی فاجیعه اولموشدور.
بو کیمی چالیشمالاردان فایدالانان ایرانلی اوخویوجونون تورک دیلی و کولتورو حاققیندا اولومسوز قناعتلره صاحیب اولماسی قاچینیلمازدیر. ایشته صدیق بؤیوک بیر سوروملولوق دویغوسو ایله عربجه، تورکجه و فارسجایا حاکیم بیر آراشدیرماچی اولاراق کولتورلر آراسی ایلیشکیلر آدینا اؤنملی کؤپرو اولوشدورموشدور.
او، بسیم آتالای ترجمهسی و دیگر ترجمهلردهکی فونتیک یانلیشلیقلارا دهگینهرک بیر چوخ اوخوما خطاسینی دوزهلتمیش، بؤیلهجه مورفولوژیک آراشدیرمالارا قاتغیدا بولونموشدور. اونون ترجمهسینه یازدیغی یاخلاشیق یئتمیش صحیفهلیک گیریش، هم دیوان حاققیندا یاپیلان توم چالیشمالارین گنل بیر دهگرلندیریلمهسی همده اؤنملی تثبیتلر ایچرمهسی باخیمیندان چوخ قیمتلیدیر. صدیق اؤزهللیکله تورک کولتورونون دهگیشیک یانسیمالاری، فارسجا- تورکجه ایلیشکیلری، کاشغارلینین شخصیتی ایله اثری حاققیندا گؤزدن قاچان نقطهلر و کاشغارلی- فردوسی قارشیلاشدیرماسی ایله کولتور- ادبیات تاریخیمیزه نوت دوشولهجک اؤنملی دهگرلندیرمهلرده بولونموشدور.
دوقتور اسرافیل باباجان
آنکارا- غازی اونیورسیتهسی
سون نوتلار
1. اثرین قلمه آلینیش تاریخی حاققیندا دورلو تئوریلر وارسا دا، ان یایغین قبول، بحث ائدیلن بو تاریخلر آراسیندا یازیلما احتمالیدیر.
2. احمد بیجان ارجیلاسون، ایلک مسلمان تورک دؤولتلرینده دیل و ادبیات، تورکلر، ج. 5، آنکارا، 2002، ص. 773.
3. مصطفا س. قاچالین، دیوانالغاتالتورک، ت د و اسلام انسیکلوپئدیاسی، ج. 9، استانبول 1994، ص. 447.
4. احمد بیجا ارجیلاسون، آ.ج. م.، ص 775.
5. مصطفا س. قاچالین، آ. ج. م.، ص 449.
6. بسیم آتالای، دیوانالغاتالتورک، ج. 1، آنکارا، 1998، ص. 21-19.
7. مصطفا س. قاچالین، آ. ج. م.، 449.
8. حسین محمدزاده صدیق، دیوانالغاتالتورک ترجمهسی فارسی. تبریز، 1384/ 2004. ص. 19.
9. ح. م. صدیق، 1324/1945 ایلینده تبریزین سرخاب محلّهسینده متدیّن و عالیم بیر عائلهنین چوجوغو اولاراق دونیایا گلمیشدیر. باباسی محمود بئیدیر. ایلک اؤگرهنیمینی تبریزده تاماملادیقدان سونرا اورتا اؤگرهنیم ایللرینده تبریزده دؤورون مشهور عالیملریندن مرحوم وقایی مشکوکِ تبریزی، میرزا غلام حسین و میرزا عمران گیبی شخصیتلردن قرآن، فقه و اسلام فلسفهسی گیبی درسلر اوخوموشدور. اورتا تحصیلینی ده تبریزده تاماملایان صدیق 1342/1963 ایلینده لیسانسی بیتیرهرک تبریز چئورهسینده خوی اؤگرهتمنلیگینه باشلامیشدیر. ایرانا باغلی گونئی آذربایجانین بحرانلی گئچن بو ایللرینده صدیق، پهلوی رژیمینی فارس عرقچیلیگینه دایانان پولیتیکالارینا قارشی آنا دیلی اولان تورکجهیی و تورک کولتورونو مدافعه ائتمیشدیر. آراشدیرماجی بو دؤنمده بؤلگهیه عائد بیر چوخ فولکلوریک درلهمه یاپما امکانی بولموشدور. آنجاق رژیمین باسقیلاری نهدن ائیله بیر چوخ کز گؤز آلتینا آلینمیش و چالیشمالاری یاریم قالمیشدیر. 1344/1965 ایلینده تبریز اونیورسیتهسی فارس دیلی و ادبیاتی بؤلومونده عائد اولان صدیق، ایمدی ایران، ارمغان و راهنما گیبی درگیلردن آذربایجان دیل و فولکلورونو تانیدان مقالهلر یازمیشدیر. 1347/ 1968 ایلینده تبریزده هنر و اجتماع آدلی تورکجه ـ فارسجا هفتهلیک بیر درگی نشریدیر. آنجاق درگی پهلوی رژیمینجه قاپاتیلاراق صدیق آلتی یا گؤز آلتیندا دوتولور. 1968 ایلینده استانبول اونیورسیتهسی ادبیات فاکولتهسی تورک دیلی و ادبیاتی بؤلومو حاضیرلیق اؤگرهنجیلیگینه قبول ائدیلیرسه ده، رژیم طرفیندن کندیسینه اؤلکه دیشینه چیخما اذنی وئریلمز، ح. م. صدیق 1972/ 1978 ایللری آراسیندا یایین فعالیّتلرینه دوام ائدهر. بو دؤنهمدهکی چالیشانلاری آذربایجان ادبیات و فولکلورونو فارسجا تانیتان چالیشمالاردی. یئنه بو ایللرده تهران اونیورسیتهسی فارس ادبیاتی بؤلومونده یوکسک لیسانسینی تامالار. ایران ایسلام دؤوروندن سونرا، تبریزه دؤنهرک «آزادلیق و یولداش» درگیلرینی چیخاریر. بیر مدت سونرا بو درگیلرین ده قاپاتیلماس ایله تکرار قاتیب چالیشمالارینا باشلار. 1981 ایلینده 7 آذربایجان یازارلار کنگرهسینه دعوت ائدیلیر و باکویه گئدیر. بیر کاچ آی سونرا استانبولا گلهرک اسکی تورک دیلی آلانیندا دکترایا باشلامیشدیر. آینی ایل ارزروم اونیورسیتهسی طرفیندن آذربایجان ادبیاتی اوزهرینه آراشدیرمالار یاپماق ایچین دعوت ائدیلمیشدیر. صدیق، 1983 ایلینده دکترا تئزینی تاماملایاراق ایرانا دؤنور. ایراندا آکادمیک چالیشمالاریندا دوام ائدهن صدیق، فردوسینین یوسف ایله زولیخاسینی، مولانانین تورکجه شعرلرینی ایلک تورکجه یوسف و زولیخا مثنویسی اولان خواجه علی خوارزمینین مثنویسینی و صائبین بعضی شعرلرینین شرحلرینی یایینلامیشدیر. الآن ایراندا بیر چوخ اونیورسیتهده تورک دیلی و ادبیاتی ایله اسکی فارسجا درسلری اوخودان صدیق، 62 عدد تألیف و ترجمه اثرین صاحیبیدیر (حسین محمدزاده صدیقین حیاتی و چالیشمالاری حاققیندا گئنیش بیلگی ایچین باخینیز: امیر چهرهگشا «ائل قایغیسی»، تهران 1383/ 2003؛ مهندس محمدرضا کریمی «ائلیمیزین آجیان یاراسی»، تهران 1381/2001؛ مهندس لیلا حیدری «فرجام تاریخ بنیاد آذربایجانشناسی»، تهران 1381/ 2001؛ مهندس امید نیایش «دکتر صدیق و هویت آذربایجان»، تهران 1381/ 2001.)
10. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.
11. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.
12. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 62.
13. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63.
14. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 64.
15. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65-64.
16. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 65.
17. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.
18. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 23 و 18.
19. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 21 و 19.
20. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19.
21. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 45.
22. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 55-54.
23. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 67. بیزیم بو عسگری شرطلردن یالنیزجا ایکیسینه صاحب اولماقلا بیر درگهرلندیرمه یازیسی قلمه آلمامیز البته بیرآز جاهیل جسارتیدیر.
24. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 35.
25. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 33.
26. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 34.
27. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 37.
28. عثمان فیکری سرت کایا «سون بولونان بلگهلر ایشیغیندا کاشغرلی محمود حاققیندا یئنی بیلگیلر»، دیواناللغاتالتورک بیلگی شؤلنی، آنکارا، 1999، ص. 130.
29. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ص. 13.
30. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 25.
31. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 47.
32. سوز قونوسو لغتلر حاققیندا گئنیش بیلگی ایچین باخینیز: یوسف اؤز، «تاریخ بویونجا فارسجا تورکجه سؤزلوکلر»، یایینلانمامیش دکترا تئزی، اوسبه، آنکارا، 1996.
33. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 48-47.
34. نهاد سامی بانارلی، «رسیملی تورک ادبیاتی تاریخی»، سی. آی.، استانبول 1987، ص. 253.
35. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ.م.، ص. 778.
36. اگر شاهین باباسی شاه اولسایدی، باشیما تاج قویاردی. آننهسی ده شاه قاریسی اولسایدی، دیزلریمه قدهر منی آلتین و گوموشه باتیریردی.
37. دوه سوتو ایچیب سورونگن یئمکله آرپائین طالعی اؤیله بیر یئره اولاشتی کی او شیمدی سلطنت صاحیبی اولما ایستیر. توکورهییم سنه دؤنک فلک توکورهییم سنه!
38. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 61.
39. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 17.
40. احمد بیجان ارجیلاسون، آ. گ. مِ.، ص. 775.
41. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. دو، ص. 364.
42. احمد جعفراوغلو، «تورک دیل تاریخی»، ج. دو، استانبول 1974، ص. 21.
43. نهاد سامی بانارلی، آ. گ. اِ. ج. یک، ص. 253.
44. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 66.
45. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 22.
46. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 29.
47. بسیم آتالای، آ. گ. اِ.، ج. یک، ص. 36.
48. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 63-62.
49. ح. م. صدیقین آنا دیلی آذری تورکجهسیدیر. او، بونون هئچ بیر یئرده گیزلهمهسی و بوندان غرور دویار. ذاتاً اثرلرینین بیر قسمی ده، عرب حرفلی آذری تورکجهسی متینلریندن عبارتدیر. آنا دیلی و اؤز کولتورویله غرور دویان صدیق شؤیلهدیر: «انسانلیق کولتورونون گلیشمهسینده پارلاق بیر یئری اولان بیر تورکلر، دونیا اؤلکهلرینین بیر چوخونا اتکی ائتمیش مقبول حیات طرزی تبلیگی، غئیرتی و معنویاتینا صاحبیز، بونون یانیندا گئنیش بیر میتولوژی وارلیغینا دا صاحب اولور.»
باخینیز: حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 56.
50. حسین م. صدیق، آ. گ. اِ.، ص. 19 و 22.


text:
دکتر حسین محمدزاده صدیق پیش از این، کلیات آثار میرزا حسین جعفری زنوزی را با مقدمه و شرح و تفسیرهای لازم چاپ کردهاند. اخیرا اشعار بازمانده از افتخار الذاکرین زنوزی پدر مرحوم میرزا حسین را نیز انتشار دادهاند. مقدمهی این کتاب کم حجم پر محتوا چنین است:
افتخار تخلص ائدن و افتخار الذاکرین لقبی ایله تانینان آخوند ملا عباس افتخار زنوزی، شمسی 1243 ـ نجو ایلده،[1] مرند شهرینین شمالی بؤلگهسینین 25 کیلومترلیگیندده یئرلشن و مرند ـجلفا جادهسیندن 10 کیلومتر فاصلهسی اولان زنوز شهرینده دنیایا گلمیشدیر.
زنوز شهری، عالملر، شاعرلر و فلسفهچیلر یوردودور. اورادان ملا عبدالله زنوزی،[2] اوغلو آقا علی حکیم مدرس[3]، ملا مهر علی فدوی، فانی زنوزی كیمی فلسفهچیلر، ظهور ائتمیشلر.
عباس افتخار زنوزدا یئنی یئتمه ایکن ایلک تحصیلاتینی باشا ویرمیش و درسلرینی تکمیل ائتمه اوچون تبریزه کؤچموشدور. تبریزین علمیّه حوزهلرینده تحصیلاتینی قورتاردیقدان سونرا زنوز شهرینه قاییتمیش، اورادا ساکن اولموش، منبرده وعظ و خطابه ایله اهالینی ارشاد ائتمیش و گوجلو تنقیدی شعرلر یازمیشدیر. اونون وفات تاریخی 1318 ش. ایلی[4] قید اولموشدور.
اونون اوغلو آذری تخلص ائدن میرزا حسین جعفری زنوزی ده شاعر اولموشدور. اونون 3000 بیته یاخین شعری وار ايميش.[5]
عباس افتخار، رضاشاه عنوانی ایله تانینان داشرضا پالانینین حکومتی علیهینه قیام ائدن روحانیلردن بیریسیدیر. او حکومتین افشاسیندا 1317 ـ نجی ایلده یازدیغی شعرلر نتیجهسینده جلای وطن اولمشدور.
عباس افتخار، وعظ و خطابه یانیندا، همده اکینچیلیک و آریچیلیق ایشلری ایله ده مشغول اولوردو. و همین یولدان گذران ائدیرمیش. نوهسینین یازدیغینا گؤره، اریک اکرمیش. بیر زمان اکیب، ییغیب بازاردا ساتماغا آپاردیغی اریکلرینی ساتا بیلمهدیگی اوچون، آشاغیداکی قوشا بیتی یازمیشدیر:
بر این بازار زردآلو اگر صد افتخار آید،
هماره بازگردد، زردروی و شرمسار آید.
مقام افتخاریت بود ملحوظ در مسجد،
ولی در کارخانه قوّت بازو به کار آید.
میرزا علی خان حکیم لعلینین کندلیلری هجو ائدن شعرینه ملا عباس زنوزی منظوم بیر جواب یازمیشدیر. سونرا حکیم لعلی آشاغیداکی:
نه شیرینسن، سنه قربان اولوم ای لب شکر کندلی،
سنی هر کیمسه گؤرسه، دین و دنیادان کئچر کندلی.
مطعلی شعر ایله اونا جواب وئرمیشدیر. ملا عباس زنوزینین نوهسینین دئدیگینه گؤره، حکیم لعلی آشاغیداکی شعر ایله زنوزا گلمیش و ملا عباسدان عذر ایستهمیشدیر.
افتخار زنوزینین شعری بئله باشلاییر:
گتیردی شاعرا هجوین زنوزا بیر نفر کندلی،
قولاق وئرگؤر نئجه یازمیش جوابین مختصرکندبلی…
ملا عباس افتخار زنوزینین دیوانی و شعرلری آرادان گئدیب، ایتیب باتمیشدیر. بو کتابچادا وئریلن شعرلری نوهسی کارگر تخلص ائدن علی جعفری گون ایشیغینا چیخارتمیشدیر. همین شعرلری آقای جعفر محسنیان زنوزینین همتی ایله الده ائتدیک، نظمه سالدیق و بعضی محلی لغتلری، جزوهنین سونونا ییغدیق. سؤز یوخ کی مرحوم افتخار زنوزینین شعرلری بو جزوهدن قات قات چوخ ایمیش. اومید ائدیریک کی اونون بیر گون مکمل دیوانی تاپیلیب نشر اولسون.
* * * * * *
بیلوولوق
مفعول مفاعیل مفاعیل فعولن
(هزج مثمن اخرب مکفوف محذوف/ ـ ـ . . ـ ـ . . ـ ـ . . ـ ـ)
بنزهردی ازل روضهی رضوانه بیلوولوق،
تئز اولدو بَدَل گوشهی زندانه بیلوولوق.
2 حق ائتدی بو ایل رحمتیني هر یئره نازل،
حتی ارهواج، داش کسهنین حالینا شامل،
یاغدی زیرهیه، موشروفه، رحمانییه کامل،
علّت نهدی بیلمهم کی دگیل رحمته قابل،
کافردی یقین گلمهییب ايمانه بیلوولوق.
3 هر گون کی بولود تیره اولوب قالخدی هوایه،
ال گؤتدوک او دم صِدق ایله درگاه خدایه،
اطرافه یاغیب شدّت ایله ائتدی سقایه،
بیر پوف نمینی یئل گتیریب بیز فقرایه،
پوف نمدی فقط حرمت مهمانه بیلوولوق.
4 یولداشلارین هئچ بارهده بیر علّتی یوخدور،
یوخ بخل و حسد ذرّهجه گؤیلو، گؤزو توخدور.
الحق علمانین پتگه دقّتی چوخدور،
باخدیقجا دئیهر کیم یئریمیز داغدی سویوخدور.
فایق اولاجاق آخیری هر یانه بیلوولوق.
5 آلدیم قالبین نسیه بیرین ایکی قیرانه،
ییقدیم قاپیلاردان زیبیلی خانه به خانه،
تئز تئز سووویوب هم قورودوب آتدیم او یانه،
تاپدیم زیرهگیر هم برهگیر بیر نئچه دانه،
قویدو هامیسین ائوده بو ویرانه بیلوولوق.
6 کوند اولموش ایدی تیغ و تبر، نیزه نه مدت ـ
کسمهزدی ووراندا، دئدیم اولماز بئله فرصت،
اوردا چکیریک داشا اولور اؤزگه غنیمت،
بیر یوک قره خال داش ییغارام مال تجارت،
بو شوق ایله سالدی بیزی میدانه بیلوولوق.
7 هر یئرده ائدیب بولشویک اؤز حکمینی اجرا،
ایستر آریلاردا ائده اؤز حقینی ایفا،
وئرمیرله بو ایل صاحبینه قِيچينی اصلا،
کاسبلره پایلیرلار مواسات ایله گویا،
اربابه جواب ائیلهدی مردانه بیلوولوق.
8 خارج اولانی قسمت ائدیر ملّته بیر بیر،
اربابینا فرصت برهگير توتماغا وئرمیر،
اولموش قدغن کیم اؤزونه بیرده قاییتمیر،
بو قاعده و سبکینی هئچ یئرده ایتیرمیر،
باخماز بو نفوذ ایله بئگ و خانه بیلوولوق.
9 مسکین علما گونده گئدیر پای پیاده،
آخشام قاییدیر منزله بو ایسسی هواده.
سؤیلهر کی ذغالدیر ایشیمیز قالدی خداده،
هم میرزا محمد علینین دستی دعاده،
ظلم ائتدی بو ایل فرقهی عرفانه بیلوولوق.
10 چاشیرلارینین عطری یئتهن دمده مشامه،
واله ائدیر انسانی صد احسن بو مقامه،
الحق سویونون قوّهسی وار هضم طعامه،
اون بئش چؤرهگین بیرجهسینی قویمورو شامه،
آخیر بیزی محتاج ائدهجک نانه بیلوولوق.


text:
ایروانا وئریلهجک ۱۰۰ میلیون دوللارلیق حربی کردیت چرچیوهسینده ارمنیستان روسییادان یئنی تاکتیکی راکتلر آلاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «حاقین. آذ» سایتینا آچیقلاماسیندا روسییالی حربی اکسپرت دمیتری کورنو سؤیلهییب.
«هر کسه بللیدیر کی، ارمنیستان کئچن ایل بیر نئچه «ایسگندر» اوپراتیو تاکتیکی راکت کومپلکسی آلدی. اونلار ایروانداکی پاراددا نوماییش ائتدیریلدی. ایروان گؤرونور یا تام ترکیبلی راکت دیویزییاسی قورماق ایستییر، یا دا راکت بریگاداسی یاراتماغی هدفلییر. یعنی اونلار یئنیدن روسییادان «ایسگندر» راکتلری آلا بیلرلر. بوندان باشقا، موختلیف علاوه راکتلرین آلینماسی دا مومکوندور»، – دئیه او بیلدیریب.
قید ائدک کی، روسییا ارمنیستانا یئنی ۱۰۰ میلیون دوللارلیق حربی کردیت آییرماغی پلانلاشدیریر. ارمنیستان مدافعه ناظری ویگئن سرکیسیان آرتیق بو کردیتدن تاکتیکی محافظه سلاحلاری آلاجاقلارینی سؤیلهییب.


text:
یانوارین ۱۸-ده باش ناظیرین موعاوینی علی احمدوو تورکییهنین آذربایجانداکی سفیری ائرکان اؤزوراللا گؤروشوب.
ترئند-این معلوماتینا گؤره، آذربایجانین بئین الخالق عالمله اینتئقراسییاسیندا، رئگیونال تهلوکسیزلیین قورونماسیندا و عمومیتله، اؤلکهمیزین سیاسی-اقتصادی، علمی-مدنی ماراقلارینین رئاللاشدیریلماسیندا تورکییه ایله هرطرفلی امکداشلیغین گئنیشلندیریلمهسینه خصوصی اؤنم وئریلدیینی قئید ائدن ا.احمدوو بوتون ساحهلرده بو علاقهلرین اوغورلا اینکیشاف ائدرک، اؤلکهلریمیز آراسیندا ایستراتئژی طرفداشلیق موناسیبتلرینین یوکسک سوییهیه چاتدیریلماسینا سبب اولدوغونو بیلدیریب.
باش ناظیرین موعاوینی تورکییه و آذربایجانین اؤز تاریخلرینین ان مورکب دؤورلرینده بیر-بیرینه دستک اولدوقلارینی خصوصی وورغولاییب، بو موناسیبتلرین اینکیشافینا یؤنلدیلمیش آردیجیل و مقصدیؤنلو سیاستین هر ایکی اؤلکهنین دؤولت باشچیلاری طرفیندن اینکیشاف ائتدیریلمهسی سایهسینده ایستراتئژی طرفداشلیغین داها دا درینلشمهسینه نایل اولوندوغونو قئید ائدیب.
ائ.اؤزورال صمیمی قبول اوچون تشککورونو بیلدیرهرک، تورکییه-آذربایجان موناسیبتلرینین یوکسهلهن خط اوزره اینکیشافیندان ممنونلوغونو ایفاده ائدرک، خالقلاریمیزین عصرلر بویو دوستلوق، قارداشلیق موناسیبتلرینده یاشادیغینی و بو علاقهلرین حاضیردا داها دا زنگینله شدیینی، یئنی سوییهیه یوکسلدیینی قئید ائدیب.
سفیر تورکییه-آذربایجان علاقهلرینین بوندان سونرا دا اوغورلا، سرعتله و موتشککیل قایدادا ایرلییه گئتمهسی، خالقلاریمیزین داها دا بیرلشمهسی و سیخ امکداشلیق ائتمهسی اوچون بوتون سیلرینی اسیرگه مه یه جه یینی وورغولاییب.


text:
ائرمنی سیلاحلی بؤلمهلری جبههنین موختلیف ایستیقامتلرینده سوتکا عرضینده آتش کس رئژیمینی عمومیلیکده ۲۶ دفعه پوزوب.
مدافعه ناظیرلیینین مطبوعات خیدمتیندن آخار . آذا وئریلهن معلوماتا گؤره، ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی ایجئوان رایونونون پاراواکار کندینده یئرلشهن مؤقع لردن آغستافا رایونونون کؤهنه قیشلاق کندینده، بئرد رایونو اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشهن مؤقعلردن توووز رایونونون کوخان بی کندینده یئرلشهن مؤقعلریمیز آتشه توتولوب.
ایشغال آلتیندا اولان ترتر رایونونون چیلبورت، یاریمجا، آغدام رایونونون جواهیرلی، مرزیلی، یوسیفجانلی، باش قروند، چیراقلی، خوجاوند رایونونون کوروپاتکینو، فضولی رایونونون آشاغی سئیید احمدلی، جبراییل رایونونون مئهدیلی کندلری یاخینلیغیندا، همچینین گورانبوی، ترتر، خوجاوند، فضولی و جبراییل رایونلاری اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشهن مؤقعلردن ده سلاحلی قوهلریمیزین مؤقعلری آتشه توتولوب.


text:
بایرام یتی شیر ...
بیر
دفعه ده طبیعت یئرین قارا توپراغینا غلبه چالیب یاشیل رنگی نن یازین گلماغین
موشدولوق وئرسین ..
بایرام یتی شیر ...
کادین لار ائولرین توکیب چرکینلیقلاری قاپیدان
اشیگه توکوللر ... اوشاقلار سئوینجاقدیلار تازا پالتارلارین گئیب تازا باشماقلارین
تاماشایا قویسونلار ...
بایرامی یتی شیر ...
ایلین آخیر چرشنبه سینه عاید اولان ، چرشنبه
یئمیشی ، تازا گلین لرین چرشنبه لیقلاری ، اوشاقلارین آل الوان اویون اویونچاقلاری
، و بایرام بالیغی ، گویی وهفت سین سفره
سی نین بازاری راواد اولسون ...
بایرام یتی شیر ...
داهی هر نه غم غصه وارسا اولاری کوهنه ایلین
آخار چایلارینا بوراخیب و ایلین
تازالانماسینان اورک ائولریمیزی ده سئوینج و محبتیله دولدوراق
کوسموشدوق ... باریشاق ... گوللر اوزونن
قونشولارینان دانیشاق ... بویوک لرین گوروشونه چالیشاق ...
بایرام یتی شیر ...
آدامسیزلارین احوالاتیندان خبریمیز اولسون ...
قویمویاق یتیم لرین ره روفی سولسون
دئیاق ... گولاق ... گوزلردن غم یاشین سیلاق ...
سئوینجه دولاق
هفت سین سفره سی نین کناریندا گئدنلریمیزدن
شیرینلیقینان یاد ائلیاق و اولاری دا بایرامین
گوزلیقیندا شریک بیلاق
بایرامی یتی شیر ...
گله جاغیمیزا یاخجی گونلر آرزیلاق ... وطنیمیزه
امنیبت ، آزادلیق ، و آوادانلیق آرزیلیاق
دوشمنلریمیزین دالی اوتویماسین و هموطن لریمیزین
قاباخچیل اولماسینی ایستیاق
ایل بایرامی موبارک اولسون


text:
نایروبیده بیر باراژین داشماسی نتیجه 38 اؤلدوغونو
نایروبینین ناکورونو سولای قصبهسینده آشیری یاغیش، باراژین داشماسینا یول آچدی
کنیانین پایتختی نایروبینین شمال-غربینده آشیری یاغیش اوزوندن بیر باراژین داشماسی نتیجه 38 اؤلدوغونو.
نایروبینین ناکورونو سولای قصبهسینده آشیری یاغیش، باراژین داشماسینا یول آچدی.
رسمی شخصلر، باراژین داشماسی بؤیوک بیر فلاکته سبب اولدوغونو دئدی.
پولیس، 40کیشینین ده خستهخانایا قالدیریلدیغینی بیلدیریب.
رسمی شخصلر، چوخ سایدا اینسانین دا ایتکین اولدوغونو بیلدیریب.
اؤلکهده ایکی آیدیر تأثیرلی اولان آشیری یاغیش، اونلارجا جان ایتکیسینه یول آچدی.


text:
25 نوامبر
نوامبر آیینین ایگیرمی بئشی دونیالیق قادینا قارشی اولان شیددتی آرادان قالدیرما گونو تانیملانیب. اولا بیلسین بیر سیرالاری اؤزلریندن سوروشالار مگر بئله دئییل کی دونیانین دؤرد بیر یانی و بوجاغیندا هر گون قادینلار شیددته معروض قالیرلار؟ بس ندهن ایگیرمی بئش نوامبر ؟
دوغروسو بو گون ایللر اؤنجه بیرلهشمیش میللتلر قورومونون (تشکیلات) وریندن دونیالیق قادینا قارشی شیددتی آرادان قالدیرماق گونو سئچیلمیش دوروموندا یئر آلمادان بئله لاتین آمئریکا اؤلکهلرینده "قادینه قارشی شیددته سون" گونو آدیلا تانینیرمیش.
بوگونون سئچیلمهسی؛ ایلک "لاتین آمئریکا و کارابین قادینلارینین ایلک توپلانتیلارینین (18 دن21 جولای 1981) وریندن کولومبیانین (کلمبیا) بوگوتایییندا آچیقلاندی. اوردا او توپلانتییا قاتیلانلار، قادینا قارشی شیددت، ائو دوزئیینده ووروشماقدان تجاووز، جینسی اذییت، دؤولته باغلی ایشگنجهلر و سیاسی قادین توتساقلاریلا کؤتو داورانیشلاری قیناییب نوامبرین ایگیرمی بئشینی "میرابال" باجیلارینین آنیلارینین آنیمساماق گونو تعیین ائتدیرلر. همین ایلده بامت دن ایستهدیرلر بو ایلی بیر دونیالیق گونو کیمی رسمیته تانیالار. آنجاق بامت 1999-جی میلادی ایلده نوامبرین ایگیرمی بئشی، بو اوچ باجینین اؤلوم گونلرینی " دونیالیق قادینا قارشی شیددتی آرادان قالدیرما گونو " آدیلا اعلان ائتدیر.
میرابال باجیلاری او ایللرده اؤز اؤلکهلرینین دیکتاتور حاکیمییتیایله (تروهیلو) ساواشمیشدیرلار، سونوندا تروهیلونون قاتقیسی ایله حؤکومت وریندن ایزینلی اولاراق حیات یولداشلارینین دوستاقدا گؤروشلرینه گئدهرهک اؤلدورولموشلر. دیکتاتور اونلاری اؤلدورمهمیشدن اؤنجه سؤیلهمیشدیر حؤکومتین ایکی اؤنملی سورونو وار: بیریسی کئلیسه، اوبیریسی ایسه میرابال باجیلاری. او بئله دوشونوردو بو باجیلاری اؤلدورمهگی ایلهتمل سورونلاریندان بیریسی چؤزولموش اولاجاق آنجاق همین قونو کوتلهده دیکتاتورا قارشی درین بیر نیفرته ندهن اولدو. بئلهجه کی یالنیز بیر ایل بو باجیلارین اؤلوملریندن کئچمیشده تروهیلونون حؤکومتی سونونا چاتدی.
بو باجیلار " اونودولماز کپهنکلر" آدیلا تانینمیشدیرلار، اؤلدوکلریندن سونرا قادینلارا قارشی شیددتین اوغروندا یاپیلان موباریزهلرین سیمگهسی اولوب و دومینیکننین باشا باشیندا اونلاردان یاد اولونوب آنیمساندیرلار. او چاغلاردا دومینیکن قادین آکتیویستلری اونلارین اؤلوم گونلرینی شیددته قارشی گونو آدلاندیریب سونرا وورغولادیغیم کیمی بو آدی بیرلهشمیش میللتلر تشکیلاتینا (بامت) اؤنهردیرلر.
بامت دونیالیق قادینا قارشی شیددتینن آرادان قالدیرما گونون آچیقلادیغی بیاننامهنین ایلک بندینده بئله وورغولاییب: هرتورلو شیددت کی سونوجوندا قادینلارا فیزیکسل یا روحسال ضررلی ائتکی لر بوراخا، یا هر هانسی داورانیش یا زوراکیلیق کی اونونلا قادین قانونسوز اولاراق وطنداشلیق اؤزگورلوکلریندن محروم اولا، توپلوم ایچینده یا اؤزهل بیر اورتامدا اولموش اولسا دا، شیددت آدلانار.
حامید مورسلی 11/25/2014
-
- ۹۳/۰۸/۲۹


text:
قاراقان گونبزلری
"اٶيره نــجـــی". سايی 11. صفحه 52. ايکی ده يه رلی اثرين تانيتيمی قاراقان گونبزلری
آيدين قاراقانلی
"قاراقان گونبزلری يوکسک سوييه ده کرپيجله ايشله نه ن چوخ ده يه رلی بديعی اثرلردندير. قزوين استانيندا، همدان جادده سی اوزه رينده اولان آبگرم (ايستى سو) شهه رينين ياخينليغيندا اولان ايکی ده يه رلی گونبز تيکينتيسی، سلجوقلار زمانيندان يادگار قويولوبدور. بو ايکی گونبزين آدی قاراقان گونبزلری يا دا قوشا ايمامزاده دير. بو بؤلگه نين اصيل و بومی آدی قاراقان`دير. منجه قاراقانلار ائله قاراخان تورکلريندن اولموشلار و قاراخانليلار باشقا بؤلگه لرده اٶرنه ك اوچون : زنگانلا ميانا آراسيندا قاراقانلولار (قره قانلو) و يا تبريزه ياخين و باشقا يئرلرده يئرله شميشلر. آنجاق بيزيم بٶلگه ده كى قاراقان يعنى ساوا٫ قزوين٫ زنگان و همدان آراسينداكى قاراقاندا٫ قارخان سٶزو زامان گئچديكجه ساده له شيب "خ" حرفى "ق" حرفينه دٶنوشموش٫ قارخان و قاراقان اولاراق تلففوظ ائديلير..... بو بؤلگه ده بوتونلوکله تورک لر ياشاييب و ياشاماقداديرلار. ديللری ده ديل بٶلومونده آزربايجان تورکجه سينده قاراقان لهجه سيدير. البته قاراقان لهجه سى همدان٫ قزوين٫ زنگان و ساوا لهجه سيديرآنجاق تاسسوفلرله دئمه لييه م اٶزه لليكله خريطه اوستونده (نقشه) قاراقان يئرينه خرقان يازميشلار.....
قارااقان گونبزلرينين تيکيلدييی ايل بللی دئييلدير. آمما گونبزلرين دوزه ليشی-تعميری- 460 -487-جی قمری ايللری گؤسته رير. قاراقان گونبزلری سکگيز گوشه دير. ايتالياليلار 1347-جی گونش ايلينده اوچموش گونبزلرين بير حيصصه سينی تعمير ائديبلر. گونبزلرين ائشيک گٶرونتوسو کرپيجله ايشله نيب بيچيلمه سينه باخماياراق گونبزلرين چوخ گؤزه ل بير گورونتوسو واردير. گونبزلري اينشا ائده ن شخصين آدی گونبزين شرق طرفينده بئله يازيليب: گونبزلرين مئعمار محممد بين مکر زنجانی`دير. ائشترنين عقيده سينه گؤره بو ايکی گونبز مليک شاه سلجوقی`نين ايکی سردارينين قبيرلریدير. اونلارين بيرينين آدی ابو سعيد بيجار سعد اوغلو، او بيريسينين آدی ايسه ابو منصور ايلتايتی تکين اوغلو`دور. گونبزلرين ايچ گؤرونتوسو بونلاردان عيبارتدير: فرسک ناخيشلی قنديل گؤرونتوسو ايله طاووس، باليق، قوش (ترلان)، نار آغاجی، سکگيز آياقلی اولدوز و کوفی خططی ايله يازيلميش بير کتيبه...."


text:
18-نجی سانجاق-دا اوخویورسوز:
فلسفه، تاریخ و ادبیاتا اولان ماراغیم
دکتر جواد هئیت-ین «آتام ایله مینم خاطرهلریم (خاطرات من و پدرم) » کتابیندان
قلب جراحلیغینین نسبی اولاراق باغلانماسیندان سونرا، بعضا حتی کمیتهنین اؤزل و اورژانس جراحلیقلارینا رغمن، من بیر آز بوشلوق حیس ائدیردیم. بو بوشلوغو دولدورماق اوچون ممن غیر بی مطالعهلریمی چوخالتدیم. اوچ ایل بویونجا فسفه اوخودوم، و برتراند راسلین باتینین فسفه تاریخی کتابینین فارسجا و انگلیزجه متنینی اوخودوقدان سونرا، فارسجا اؤزئتلهییب (خلاصه ائلهییب)، باشقا قایناقلاردان اونا بعضی مطلبلر آرتیردیم. باشقا طرفدن ایسه، تاریخ و ادبیات اؤزللیکله ده تورکجهنین ادبیاتی و تورکلرین تاریخینی چئشیدلی تورک، انگلیز و فرانسیز قایناقلاردان اوخودوم. فاس ادبیاتینی حافظ-ین کتابینی 1315-نجی ایلده اؤدول آلدیغیمدان بری هر دن بیر اوخویاردیم. دشتینین سعدی، حافظ، مولوی و خاقانی بارهسینده یازدیغی 5 جیلد کتابی دقتله اوخودوم. 1340-1335 ایللری اراسیندا مولوییه دها ارتیق ماراقلانیر، دیوانینین شعرلرینین چوخونو ازبرلهییردیم. اصلینده، استانبولدا طب اوخودوغوم زاماندان بری ادبیات و تاریخ ایله ماراقلانیردیم. ایراندا، دبیرستاندان دؤورونده تاریخ و ادبیات یئترینجه اؤنمسهنمهییردی. من ده داها چوخ ریاضیات ایله ایلگیلهنیر، ریاضیات و طبیعیاتدا نؤمرهم 20 اولوردو. تاریخ ایله ادبیاتی یوخاری نؤمره آلیب بیرینجی اولماق اوچون اوخوردوم. استانبولدا صینیفداشلاریم ایله دانیشدیغیمدا، اونلارین تاریخ و ادبیات بیلیکلرینی ازومدن اوستون سویهده گؤروردوم.
اؤزللیکله، اونلار تکجه میلادی تاریخینی اؤیرنمیشدیلر، بیز ایسه، هر اوچ شمسی، قمری و میلادی ایللرینی ازبرلمهلیایدیک. من ایلک باشدا تاریخدن باشلادیم؛ رومان شکلینده و اؤلکهلرینی نظرده توتمایاراق قلمه آلیندیغی، دکتر رضانور-ون تورکلر تاریخی اوزره یازدیغی کتابلاری، اوخودوم. سونرا تورک ادبیاتینی دا محمد عاکف-ین صفحهلری ایله باشلادییم. محمد عاکف مسلمان و مؤمن تورک شاعیری، "قهرمان اوردوموزا" منظومهسینین سؤیلهییجیسیدیر، بو منومهنین بیرینجی بؤلومو ایندیکی تورکیهنین ملی مارشیدیر. محمد عاکف بوتون شعلرینده ایکی قایناقدان اَسینلهنیبدیر (الهام آلیبدیر)؛ بیری قرآن کریم، او بیری ایسه شیرازلی سعدی. او، شعرلرینین باشلانقیجیندا یا قرآن آیهسی گتیریب، یا دا سعدینین الهام باغیشلایان بیتلریندن...
منیم باخیشیما گؤره توپلومدا انسانلار ایکی انتئلئکتوئل و گلهنکسل (عقلی و نقلی) قاتا بؤلونورلر. انتئلئکتوئل (عقلی) قاتداکی شخصلر، گؤردوکلری، ائشیتدیکلری یادا اوخودوقلارینی عقل ایله گؤتور- قوی ائلهییر اونا گؤره تعقل ائدیب دوشونورلر. عقل و منطقه اویوب اونلارلا اوست- اوسته گلیرسه، اونو قبول ائدیب اولاسیلیغینی اونایلایارلار. بونا قارشیت، گلهنکسل (نقلی) قاتدا اولایلاری عقل ایله اؤلچمهین شخصلر واردیر. اوشاقلیقدان اؤیرندیکلرینی، یا دا یؤیوکلیندن ائشیتدیکلری روایتلری، آیریجا کتابلاردا اوخودوقلارینی قبول ائدیب اونلاردان ائتکیلهنیب اونلارین گرچکلشمهسینه گؤره فکرلشمهییب دوشونمزلر. اسلام و قرآندا دا بو موضوع وورغولانیبدیر"اَفَلا تَعقِلون" دوشونمهییرسیزمی؟ بیر ساعات دوشونوب- داشینمانین ایکی دونیانین عبادتیندن داها چوخ اجری واردیر.
نئچه ایل بوندان قاباق، شوروی زامانیندا باکویا گئتدیگیم سفرلرین بیرینده، اؤز فلسفی دوشونجهلریم بارهسینده دانیشماق اوچون، فلسفه آکادمیسی طرفیندن چاغیریلدیم. فلسفه اؤیرتمنلر و اؤیرنجیلرینین اولدوغو کونفرانس سالونوندا دانیشیقلاریمدا دئدیم: "من انسانلاری ایکی انتئلئکتوئل و گلهنکسل (عقلی و نقلی) قاتا بولورم؛ سونرا بو ایکی قاتدا کیملرین یئر آلدیغینی آچیقلادیم. سونرا آرتیردیم، منه گؤره سیز کمونیستلر ده گلهنکسل (نقلی) اولانلاردانسینیز، چونکو سیزین بوتون اینانج و دوشونجهلرینیز مارکس، انگلس و لنیندن آنلاتیلانلارین (نقل قول اولانلارین) اساسیندا فورمالاشیبدیر.
من گلهنکسل آلللاها اینانما دؤرانینی آتا و آنامین یانیندا گؤرموش، تعصبلو مسلمان ایدیم. ایللر اؤنجه، طب تحصیلاتیمین بئشینجی ایلینی کئچیردیگیمئه، رحمتلی پروفسور مظهر عثمانین پسیکولوژی درسلرینین ائتکیسینده اینانجلاریم بیر از سارسیلمیشدی. بیر ایل قوشقو و شبههدن سونرا، عقل و فلسفی دوشونمه ایله، و انسان وجودونو مطالعهائتمکدن سونرا آللاها ایناجیم کئچمیشیندن ده داها اؤتکم اولوب، اسلام دینینی اؤزوم و توپلوموما عاید اولان حق دین کیمی قبول ائتدیم. مدنیتلی مسیحیلرین تعصبلرینی، و اولومسوز دوشونجه- دویغولارینی مسلمانلارا قارشی گؤردویومده، من ده اؤزومله ملتیمین حسابینی گئدیردیم!
نوع مطلب :
برچسب ها :
لینک های مرتبط :


text:
آنا دیلیمیز
حسن ریاضی (ایلدیریم)
دیل اجتماعی بیر وارلیقدیر. انسانلار دیل واسطهسی ایله بیر- بیرلرینی آنلایـیر، باشا دوشور. بو باخیمدان دیل، انسیّت واسطهسی، تفکر قالبی، هم ده دنیانی درک ائتمه آلتیدیر. باشقا بیر سؤزله دئسک، انسانلار دیل واسطهسی ایله دوشونور، فکرلرینی تجسم ائدیر و باشقالاری ایله انسیّتده اولور. دئمک، دیل انسان حیاتینـین، انسان جمعیّتینین هم معناسی هم ده او وارلیغین انعکاسیدیر.
دیل، جمعیّتین مالیدیر. جمعیّت یوخدورسا، دیل ده یوخدور. انسان جمعیّتی ایله دیل بیرگه یارانیب، بیرگه انکشاف ائدیب و بو گونگو وضیّعته چاتیبدیر. انسانلارین حیات طرزی، دنیا گوروشلری یالنـیز دیل واسطهسی ایله آیدینلاشا بیلر. دوز دئـییرلر کی، دیل جامعهنین گوزگوسودور. دیل ائله بیر مثلسیز اجتماعی حادثهدیر کی، انسان جمعیّتینین الده اولونموش علمی– مدنی تجربهلرینی محافظه ائدرک، اونلاری یاشاتدیریر، انکشاف ائتدیریر. دیل واسطهسی ایلهدیر کی، کئچمیش نسللرین بیلیک و تجربهلرینی ایندیکی نسل منیمسهییب، اؤیرهنیر و گلهجک نسیللره چاتدیرا بیلیرلر. بئلهلیکله اجدادلارلا تؤرهمهلر آراسیندا معنوی کؤرپو یارانیر.
دیلین کومهیی ایله انسانلار علم، تکنیک و باشقا مدنی ثروتلری الده ائده بیلیرلر. دیلین وارلیغی ایله، مدنیّتلر یارانیر. دیلین واسطهسی ایله مدنیّتلر بوتون بشریّتین مالینا چئویریلیر. یئر کورهسینین ملّیّتلری، مدنیّتلری، دیل واسطهسی ایله بیر ـ بیرلری ایله علاقه ساخلایا بیلرلر. علمیکشفلر، بدیعی صنعت اثرلری، فلسفی، اخلاقی نظریهلر و… دیل واسطهسی ایله دونیادا یاییلیر. بئله حاللاردا زامان و مکانلا علاقهدار اولاراق دیلین یازیلی شکلیندن داها گئنیش استفاده اولونور. جمعیّتین علمی- مدنی حیاتینین انکشافیندا دیل قدر باشلیجا رول اوینایان باشقا بیر اجتماعی وارلیق یوخدور.
هر بیر خالقین دیلی اونون، ملی اؤزونه مخصوصلوغونون تجسمودور. او خالقین بوتون مدنی کئچمیشینی محافظه ائدن ان مهم واسطه، دیلدیر. پروفسور آغاموسی آخوندون فکرینجه: «دیل بیر چوخ اجتماعی حادثه لردن فرقلَنیر. دیل هئچ بیر حالدا عموم بشری اولماییب؛ دیل ملی سجیّه داشیییب. دیل بیر اونسیّت واسطهسی، فکرین افاده واسطهسی کیمیمختلف خالقلارین، ملتلرین دیلی کیمیموجوددور. هر دیلین اؤزونون سجیّهوی خصوصیّتلری وار.»
یئر اوزونده، چوخ ملتلر، خالقلار، قووملار یاشایـیر. اونلارین اؤز یوردو، مدنیّتی، عادت –عنعنهسی اولدوغو کیمی، اؤز دیللری ده واردیر. هر خالقین دوغما دیلی اونون «آنا دیلی» ساییلیر. آنا دیلی، او دیلدیر کی، انسانلار اونونلا دیل آچیر، اونونلا دانیشیر، اونونلا یاشاییر، اونونلا اؤلورلر. بیزیم ده آنا دیلیمیز، آذربایجان دیلی (آذربایجان تورکجهسی)دیر. آنامیزین بطنینده آنامیزین قانیایله، دویغولاری ایله بیرگه دامارلاریمیزدا دولاشیب. اونون سئوگی و محبّتینین ایشیغیندا، بیزیم جانیمیزدا کؤک سالیب و دوغولارکن دوداقلاریمیزدا چیچکلَنیب، لایلالارلا، نازلامالارلا، بوی آتیب و عؤمروموز اوزونو بئینیمیزین، اورهییمزین، ایشلریمیزین، آرزو و ایستکلریمیزین ترجمانی اولوب. دئمک بئشیک باشیندان – قبر داشیناجان دویغو و دوشونجهلریمیزین بوتون چالارلارینی قلبیمیزین ان درین قاتلاریندا گیزلنن احتراصلاریمیزی، هیجان و اضطرابلاریمیزی تجسم و افاده ائدیر. آغیلارلا، اوخشامالار بیزی سون منزله تاپشیریر.
آکادئمیک میرزه ابراهیم یازیر: «هر خالقین آنا دیلی، اونون ملی وارلیغینین، معنوی عالمینین افادهسیدیر. بئلهلیکله هر دیل بیر خالقین، ملتین وارلیغینی بیلدیرن، قورویان ان مهم عامللردن بیریدیر. »
هر بیر خالقین، ملتین آنجاق بیر آنا دیلی واردیر. همین دیل، او خالقین و ملتین عمومیدیلی اولدوغو اوچون، او دیله عموم خالق دیلی دئییرلر. مثال اوچون بیزیم آنا دیلمیز، عموم خالق دیلیمیز آذربایجان تورکجهسیدیر. بو دیل، آذربایجان خالقینین معنوی واری و کیملیییدیر. عموم خالق دیلی ایکی مهم قولا آیریلیر: دانیشیق دیلی و ادبی دیل. ادبی دیل عموم خالق دیلینین ان یوکسک فورماسیدیر. داها دوغروسو ادبی معیارلارین، اوسلوبلارین واسطهسی ایله فکرین دقیق، آیدین، سرراست و آنلاشیلان شکیلده افاده اولماسینا ایمکان یارادیر.
ادبی دیل، عموم خالق دیلینده، سئچمه، عوض ائتمه، آلینما، ایتیرمه، معیارلاشما عملیّاتلاری نتیجهسینده اوسلوبلار سیستمینه دوشور. بو عملیّاتلار اجتماعی ـ مدنی دَییشیکلرله سیخ باغلیدیر. آنجاق هر بیر اوسلوب، دیلین ملی خصوصیّتلری اساسیندا قورولور، تکمیللَشیر. آذربایجان تورکجهسی انکشاف ائتمیش دیللر سیراسیندادیر. اونون دا یوکسک کیفیّته مالک اولان ادبی دیلی واردیر.
دونیا خالقلاری ادبی دیللر واسطهسی ایله بیر- بیرلری ایله ادبی، مدنی، اجتماعی علاقه ساخلاییر و فکر مبادلهسینه گیریشیرلر. بو مبادلهلرده عالملر، یازیچیلار، مطبوعات ایشچیلری و معلملرین و… بؤیوک رولو اولور. بو ساحهده هئچ کیم خالق دیلی ایله یازیچی و شاعرلر قدر باغلی اولمور. چونکی بدیعی سؤز صنعتینین اساسی سؤز اوسته قورولور. سؤز اونلارین هم افاده آلتی، هم ده اثرلرینین جوهری، مایاسیدیر. اونلار سؤزه سویوق قانلی مناسبت بسلهیه بیلمیرلر. سؤز شاعر – یازیچی اوچون، دیری و جانلی بیر وارلیقدیر. اونلار اوچون سؤز چوخ معنالی، چوخ یؤنلودور. اونلار سؤزو بیلیر، دویور، لمس ائدیر، سؤزون رنگینی، عطرینی، چکیسینی سئزه بیلیرلر و سؤز یارادیجیلیغیندا بو قابلیّتدن اولدوقجا یئرلی-یئرینده فایدالانماغی باجارا بیلیرلر. پروفسور توفیق حاجیچوخ گؤزل دئییر: «او (سؤز اوستاسی)، سؤز ماتریالینی یونور، جیلالاییر، صنعت فاکتینا چئویریر. اونو اوسلوبی داورانیش اوچون چئویکلَشدیریر، حساسلاشدیریر. یازیچی – شاعر بو استقامتینده یارادیجیلیق فعالیّتینی موافق بدیعی ـ اوسلوبی ایشله برابر ان چوخ ادبی دیلین خیرینه یؤنهلیر… ».
دنیانین بؤیوک یازیچیسی ماکسیم گورکینین افادهسی ایله دئسک: «ادبیاتین اساس ماتریالی سؤزدور. بیزیم بوتون تأثیراتلاریمیزی، دویغولاریمیزی، فکرلریمیزی فورمایا سالان سؤزدور».
دئمهلی: «یازیچینین ان عالی مقصدی سؤزله حیاتا کئچیر، بدیعی اثرین ان یوکسک مطلبی، علوی فکرلری سؤزله افاده اولونور. »
یازیچیلار، شاعرلر و هرهانسی بیر فکر آدامی، قلم صاحبی یوخاریداکی کیفیّتلری یییهلنمک اوچون اؤز نطق مدنیّتینی انکشاف ائتدیرمهلیدیر. بونون اوچون، او دیلی دریندن، هر طرفلی اؤیرنمهلی و سؤزون سیرلر خزینهسینه یول تاپمالیدیر. چونکی دیلین داخلی قانونلارینی، اونون سؤز قورولوشو، سؤز بیرلشمهلری و جمله قورولوشلارینین سجیّهلرینی اؤیرنیب، منیمسهمهدن، او دیلین گوزللییینه، افادهلیلییینه یییهلنمک امکانسیزدیر. هر کیم بو کیفیّتلری اؤیرنیر و اونلاری منیمسهییرسه، او آدام یوکسک نطق مدنیّتینه صاحب اولا بیلیر.
هر ملتین، خالقین مدنی گؤستریجیلریندن بیری ده شفاهی – یازیلی نطق سانیلیر. نطق مدنیّتی دیلین امکانلاریندان معاصر سویهده استفاده ائتمک باجاریغی دئمکدیر. دیلین گؤزللییینی افادهلیلییینی اوز دانیشیق یاخود یازیسیندا آیدین، آچیق، آخیجی، موسیقیلی شکیلده عکس ائتدیره بیلن هر بیر کیمسه یوکسک نطق مدنیّتینه یییهلنمیش آدام اولور.
بوگون نطق مدنیّتینه صاحب اولماق مدنیلیک معیارلاریندان بیریدیر. یوکسک مدنی نطق، معاصر ادبی دیلین انکشاف ائتمیش، معیارلاری ایله سسلشن اوسلوبلاری سیستمینده بوللورلاشان نطق دئمکدیر.
حورمتلی عالم، پروفسور یحیا کریمیازیر: «کفایت قدر سؤز احتیاطینا مالک اولان، اونون معناسینی بیلن، سؤزدن یئرلی – یئرینده، دقیق معنادا استفاده ائتمهیی باجاران آدامین نطقی آیدین، جاذبهلی؛ سؤزو چوخ چئویک اولماقلا سحیرلی بیر عالم یارادیر. دیلین دیگر واحدلری آنجاق سؤزون وارلیغی شرایطینده یارانیر ».
هرهانسی بیر دیلی اؤیرندیکده، ایلک نوبهده اونون سؤزلرینی، جملهلرینی، داها دوغروسو لغت ترکیبنی و گراماتیک قایدالارینی اؤیرنیریک. بو قایدالار ایسه او دیلین اؤزونه مخصوصدور. دیلین وارلیغینی تأمین ائدن اساس قوه ایسه ائله بو قایدا – قانونلاردان عبارتدیر.
دیلین گراماتیک قایدالاری هر شئیدن اول، بو و یا دیگر بیر دیلین صرف و نحوینی، یعنی سؤزلرین سسلردن یارانماسینی، دَییشمهسینی، بیرلشمهسینی، قانونا اویغون شکیلده موجود اولماسینی و فعالیّت گؤسترمهسینی عکس ائتدیریر. بو معنادا دیلین گراماتیک قایدالاری تمامیایله سجیّهوی خصوصیّت داشییر. یعنی او دیلین اوزونه مخصوص مکانیزمینی عکس ائتدیریر. دیلچیلییه گیریش کتابیندا اوخویوروق: «انسان فکرلرینین مادی دیل شکلینه دوشمهسی اوچون لغت ترکیبینده سؤزلرین معیّن قایدا ـ قانونلار اوزره دیلین، «گراماتیک» قورولوشو ایله اوزلاشماسی واجبدیر. بونلار اصلینده سؤزلرین دَییشمهسی، بیرلشمهسی واسطهسی ایله عمله گلیر، ائله بو معنادا دیلین لغت ترکیبی ایله اونون «گراماتیک» قورولوشو قارشیلیقلی علاقهده اولور. محض بونا گؤره ده دیل سیستیمینده هر بیر دیلین بیر شئی و «گراماتیک» قورولوشون ایسه باشقا شئی اولدوغونو دوشونمک البتّه سهودیر. «گراماتیک» قورولوش انسان فکرلرینین مادی دیل جلدینه دوشمهسینه، انسانلار آراسیندا انسیّتین عمله گلمهسینه کمک ائدیر».
هر بیر دیل، دانیشیق دیل سویّهسیندن ادبی دیل سویّهسینه یوکسلدیکجه، او دیلده یازیب-یارادان و اوخویانلاردا، او دیلین قایدا- قانونلارینی اؤیرنمهسینه جان آتیر. بو ایشده، یعنی دیلین اؤیرنیلمه و اؤیردیلمهسینده دیلچی عالملرین کؤمهیی بؤیوک اولور. اونلار ادبی دیلین قایدا ـ قانونلارینی، آراییر -آراشدیریر. اونون سیستمینی، قایداسینی، نظاملاییر و علمیاساسلار اوزره تنظیم ائدیر و بو یوللا دیللرین عمومیقانونو،هابئله عموم خالق دیللرینین، دیل قورولوشو قایدالاری سیستیملی صورتده یازیلیر.
ادبی دیلیمیزین ایشلنمه دایرهسی گئنیشلندیکجه، اونون اؤیرنیلمه و اؤیردیلمه موضوعسو دا آنا دیلینده یازان یازیچیلاریمیزی داها جدی شکیلده دوشونمهیه یؤنلتمیشدیر. بو اوزدن دیلمیزین قورولوشو و صرف و نحوینین چئشیدلی واحدلری ساحهسینده آراشدیرمالار آرتمیش و بیر چوخ مقاله و کتاب یازیلمیشدیر. بو اثرلرین داشیدیغی هدفلر باشقا – باشقا اولدوغو کیمیاونلارین مندرجهلری و علمیسویّهلری ده مختلفدیر. مؤلفلرینین علمیبیلیگیندن، مقصدیندن آسیلی اولاراق اونلارین متدلاری و آراشدیرما یوللاری و هدفلری ده آیری – آیری سجیّهلر داشیییرلار. بو یازیلارین بعضیلری علمینطقهی نظردن دایازدیر. بعضیلری ایسه باشقا دیللرین (عرب، فارس،…) قایدا- قانونلاری اساسیندا دیلیمیزی اؤیرنمهیه جان آتمیشلار. بو یانلیش آددیملارا باخمایاراق بیر نئچه دیلچی عالم طرفیندن دیلمیزین گراماتیک قایدالاری، او تایین آکادمیک اثرلریندن قایناقلاناراق آکادمیک سویّهده یازیلمیشدیر. بو عالملرین اثرلری چوخ اؤنملی اولسا دا، آنجاق هله ده ایران آذربایجانیندا، آنا دیلیمیزین گراماتیک قایدالارینی، علمیاساسلار اوزره، ساده شکیلده ایضاح ائدن، معاصر اؤیردیجیلیک متدلارین یولو ایله ساده، ییغجام بیر دیلله اوخوجو کوتلهلرینه آنلادان، اونلارین ایستکلرینی، احتییاجلارینی جیددی صورتده اودهمک مقصدی ایله یازیلان، عادی اوخوجودان دوتموش تا تجربهلی قلم صاحبلرینین یارارلاناجاغی بیر اثرین یئری بوش ایدی. بو بوشلوغون دولدورولماسی آنا دیلمیز ساحهسینده چالیشانلارین قارشیسیندا دوران ان اؤنملی وظیفهلردن بیری ایدی.
بو گون آرتیق آنا دیلمیزین دیرچهلیش واختیدیر. ادبی دیلمیزین یوکسلیشی ایله ادبی- بدیعی اوسلوبلارین ایشلنمه قوهسینین آرتماسی و احاطه دایرهسینین گئنیشلنمهسی ایله، چئشیدلی یازی نوعلری نین ده چوخالماسی طبیعی سسلهنیر. بونا اعتبارن دیلیمیزین علمی- ایشلک رولونو هر طرفلی اؤیرنمک مسئلهسی اؤنملی بیر موضوعویا چئویریلمیشدیر.
بو گون یاشلی قلم صاحبلریمیز سیراسینا، گنج و استعدادلی یازیچی و شاعرلرده قوشولموشدور. بو سیرا گوندن – گونه سیخلاشیر و گوجلهنیر. سون و اختلار، دیلمیزده اونلارجا رومان، حکایهلر مجموعهسی، ادبی – تنقیدی یازیلار، علمی– تدقیقی اثرلر یاییلمیشدیر. اجتماعی، تاریخی، مدنی ساحهلرین باشقا-باشقا موضوعلاریندا چوخ بیتگین و دیرلی اثر لر یا زیلمشدیر. فولکور نمونهلری ایله برابرکلاسیک ادبی متنلر، دیوانلار دا گئنیش اوخوجو کوتلهسینین اختیاریندا قویولموشدور. بو گون آنا دیللی مطبوعاتمیز دا ماراقلی بیر دورونو یاشاماقدادیر: اونلارجا اؤیرنجی درگیلری، بیر نئچه فصلنامه، آیلیق، هفتهلیک دیلیمیزده نشر اولونور. مطبوعات دیلمیزین دایرهسی و نفوذو گونو -گوندن آرتیر و گوجلهنیر. ادبی دیلیمیزین ایشلَنمه میدانی دا گئنیشلَنیر. ایندی ادبی انجمنلرین، محفللرین جلسهلرینده، اینترنت سایتلاریندا، وبلاگلاردا، تئاتر سالونلاریندا، تلویزیون کاناللاریندا دیلیمیزین ایشلنمه وضعیتی جدی بیر حال آلیبدیر. تأسفلر اولسون کی بئله بیر واختدا هله ده مکتبلرده آنا دیلیمیز تدریس اولونمور، هلهدیر کی یوزلرله ضیالی و علم آداملارینین «آنا دیلیمیزین» اؤیرنیلمهسی بارده ایستکلری جاوابلانماییبدیر! بئله بیر حالدا ادبی دیلیمیزین اؤیرنیملهسی یازیچیلاریمیزین قارشیسیندا دوران ان بؤیوک و جدی مسئلهلرین بیریدیر. چونکی، بو دیرچهلیش و یوکسلَیش آنلاریندا ادبی دیلیمیزین گوجونون، زنگینلیینین، الوانلیغی و گؤزللینینین باش قالدیردیغی بیر واختدا، دیلیمیزده یازیب – یاردان قوهلر دیلیمیزین افادهلیک قابلیّتینه ییهلنمک اوچون اونون لغت ترکیبینی، قورولوشونو، دریندن اؤیرنمهلی اولورلار. بئله حالدا اصیل ادبی – علمیمتنلرله تانیش اولمادان، ایستر- ایستمهمز یانلیش میللره توتولوب و باشقا تورک منشالی دیللره اوز توتمالی اولورلار. او دیللرین سؤزلری، سؤزبیرلشمهلری. سؤزیاراتما قایدالاری جمله قورما یوللاری (شعورلو و شعورسوز اولاراق) بیزیم دیلده او یازیچیلاریین اثرلری سیماسیندا اؤزونو گؤستریر.
یئنی – یئنی ادبی قوهلرین، قلم صاحبلرینین فعالیتینین گرگینلشدییی و معاصر ادبی دیلیمیزده یازیب – اوخوما ماراغینین آرتدیغی بیر واختدا، ادبی دیلیمیزه باشقا دیللردن سؤز و افاده آخیمینین دا گوجلنمهسینه شاهد اولوروق. بو حادثه، قلم صاحبلرینین ادبی دیلیمیزله لازیمینجا تانیش اولمامالاری، چئشیدلی ادبی – بدیعی متنلرین الده اولماماسی و شخصی ماراقلار بئله بیر آخینا یول آچیر. البته بو آخینمانین باشقا بیر سببی ده شعورلو صورتده آنا دیلیمیزی،هانسیسا بیر دیلین لهجهسی، یا قالتینیسی کیمیقلمه وئرنلر ده دیلیمیزی پوزقونلاشدیران بو آخینی گوجلندیرمهیه چالیشیرلار. یئنی ادبی قوهلر بیلمهدن، ادبی دیلیمیزله تانیش اولمادان، تورکیه تورکجهسینه اوز توتولار. آنجاق بیر پارا دیرناق آراسی عالملر بیله -بیله، شعورلو اولاراق دیلیمیزه یاماق اولان، اونو پوزغون حالا سالان سؤز و افادهلرله دولدورماغا چالیشیرلار. حتی تورکیه دیلینین صرف و نحوینی دیلیمیزده اجرا ائتمکلههانسیسا اویدورما تورک دیلی یاراتماغا جان آتیرلار. اونلار، دیلیمیزین عادی و دوغما سؤزلرینی، سؤز بیرلشمهلرینی و علمی- ادبی اصطلاحلارینی تورکیه تورکجهسیندهکی قارشیلیقلاری ایله عوض ائدیرلر. تورک دیلینین سؤز قورولوشو و جمله قورولوشو قایدالارینی دیلیمیزه سوخماقلا دیلیمیزین قورولوش قانونلارینی پوزارق اونو تورکیه دیلینین قویروغو، یا اَن آزی بیر لهجهسی کیمیگؤسترمک ایستهییرلر. البته دیلیمیز بئله یاد تأثیرلرین نتیجهسینده پوزقونلاشما تهلوکهسی ایله قارشیلاشسا دا امینیک کی سارسیلمایاجاق یئنه ده گونو- گوندن چیچکلهنیب، زنگینلشیب داها دا جیلالانیب و دنیانین ان مدنی دیللری سیراسیندا اولدوغو کیمیانکشاف ائدهجکدیر.
ادبی دیلیمیزده خلل گتیرن، کوبودلوقلارین و عیبجرلیکلرین باشقا بیر تظاهرو ده فارس و عرب سؤزلرینین، یئرسیز ایشلَدیلمهسیدیر: دیلیمیزده فارس و عرب دیللرینین صرف و نحوی اساسیندا سؤز بیرلشمهلری و عبارهلر دوزلدیرلر و دیلیمیزین دوغما قایدا – قانونلارینی پوزاراق قوندارما و قوراما بیر دیل قوراشدیریرلارکی آدینی «دوه قوشو» دیلی قویماق اولار، چونکی بو یارامازلارین دیلینه نه فارس دیلی، نه عرب دیلی، نه ده کی آذربایجان تورکجهسی دئمک اولار. بئله بیر دیلله اوخوجولار اؤزو یاخشی تانیشدیرلار. بو حادثه ایسه پهلوی شوونیستلرینین قالینتیلارینین تؤر-تؤکونتولری ایله باغلیدیر.
بو خستهلیکلرین اَن اساس سببلریندن بیری دیلیمیزین مکتبلرده تدریس اولونماماسی و ادبی دیلیمیزده جدی متنلرین یاییلماماسی اولسا دا، منجه بو حادثه، ایللر اوزونو، پهلوی شوونیستلرینین آنا دیلیمیزین بوغازینا جایناغینی ایلیشدیریب، اونو بوغوب، یوخ ائتمک ایستهدیکلریندن آسیلیدیر.
ادبی دیلیمیزین انکشافینا مانع اولان ایرینتیلردن بیری ده ادبی دیلیمیزده افراط شکیلده یئرلیچیلیک میلینین آرتماسیدیر، آذربایجان ادبی دیلی ایله یاخشی تانیش اولمایان، اونون کلاسیک و معاصر متنلرینی اوخومایان، یالنیز شفاهی ادبی دیل ایله محدود صورتده تانیش اولان بعضی قلم صاحبلری، یاشادیقلاری بؤلگهلرین، کندلرین یئرلی سؤزلرینی یازیلاریندا یئرلی -یئرسیز ایشلتمهلریدیر. اونلار دا ادبی دیلیمیزین دوغما و ایشلک سؤزلرینی بیلمهدن یئرلی سؤزلرله دَییشیرلر. بو دَییشمهلر بعضاً ائله گولونج اولورکی، سؤز اویونوندان باشقا هئچ بیر شئییه اوخشامیر. آنجاق بو یوللا اونلار، ادبی دیلیمیزین پوزغونلوغونا، یول وئریرلر. بئله حاللار دیلی بایاغیلاشدیریر. حتی اونو پارچالانما، بؤلونمه تهلوکهسینه گتیریب چیخاردا بیلر. بئله عیبجرلیکلر بو گون ادبی دیلیمیزین قارشیسیندا دوران اَن جدی مانعهلردندیر.
منیم فکریمجه بو گون معاصر آذربایجان ادبی دیلینین اؤیرنیملهسی بؤیوک اؤنم داشییر. آنا دیلین علمیو مئتودیک صورتده اؤیردیلمهسی، دیلیمیزین دوغرو و دوزگون انکشافینا خدمت ائدیر. دیلیمیزین قانونا اویقونلاری، قایدالاری علمییوللا درین و اطرافلی شکیلده بوتون اینجهلیکلری ایله اؤیرهنیلیرسه، ادبی دیلیمیزین، شفاهی نطقیمیزین افاده قابلیّتی آرتیر، دیلیمیزین ایشلنمه دایرهسی گئنیشلهنیر. اوخوجو کوتلهسینین شفاهی و یازیلی نطق مدنیّتی یوکسلهیر اونلار باجاریقلا، ثمرهلی شکیلده دیلین افاده امکانلاریندان، سؤز خزینهسیندن یارارلانیرلار. نطقلری روانلاشیر، جلب ائدیجی و تأثیرلی اولور. بونلارا ادبی دیلیمیزین، بدیعی ادبیاتیمیزین بؤیوک اوغورلار قازاناجاغینا امکان یارادیر.
قارشینینرداکی بو کتاب، داها دوغروسو بو درسلیک اوزون مدت اؤیردیلمه و اؤیرنیلمه ایشینین محصولودور. بو معناداکی: اونلارجا علمیکادر، دیلچی عالم، معلم و شاگردلرین سیناغیندان، یوخلاماسیندان کئچیب، نسللری عوض ائدیب، دفعهلرله یئنیدن ایشلهنیلیب تاکی بو گونکو سویهیه چاتیبدیر. بو اثر دَییشیلمه، یئنیلَشمه، دولقونلاشما جریانیندا معاصر دیلچیلیک علمینین، اؤیردهیجیلیک مئتودلارینین و ائلجه ده تعلیم و تربیه اصوللارینا اساسلاناراق، آنا دیلیمیزین اؤزونه مخصوص سجیه و خصوصیتلرینی نظره آلاراق، بو گونکو دیل تدریسینین مئتودیک قایدالاری اوزره، یازیلمیشدیر.
کتابین دیلی ساده، آنلاشیقلیدیر. ایضاحلار آیدیندیر. چالیشمالار قایدا اوزره، اؤیردیجیلیک ایستکلرینه جواب وئره بیلهجک سویهده حاضیرلانیبدیر.
سس- صرف حصّهلرینده آذربایجان تورکجهسینین سس قورولوشو، اونون سجیهسی و خصوصیتلری، صائت و صامتلرین نوعلری، کیفیتلری، اونلارین دوزگون تلفظ معیارلاری، سسلرین سیرالانماسی، دوزلمهسی، دَییشیلمهسی، شکیلچیلرین اؤزهللیکلری، وظیفهلری بارده ساده، آما آیدین و دقیق بحث اولونور.
نحو بؤلمهلرینده ایسه، سؤز بیرلشمهلری، جملهلر، اونلارین نوعلاری، چئشیدلری، جملهلرین اساس علامتلری، قوشا سؤزلر، نحو واحدلری و عمومیتله دیلیمیزین نحوی ایله باغلی اَن دَیرلی و لازمیمعلومات وئریلمیشدیر.
کتابدا گئدن بحثلر، اؤیرهدیلن دیلین گراماتیک قایدالاری، دیل قورولوشو حصّهلری، واحدلری ده ساده، ییغجام و توتارلی تعریفلر وئریلیر. سونرا علمیمعلوماتلار مختلف چالیشمالار یولو ایله اؤیرهدیلیر. بو چالیشمالاردا، مختلف یوللاردان، چئشیدلی اصوللاردان، استفاده اولونور. بو اصوللارین ان باشلیجاسی، سادهدن چتینه دوغرو مئتودیک اصولون رعایت اولونماسیدیر، یعنی ایلک مبحثلر و چالیشمالار اولدوقجا ساده، آسان قورولموش و گئتدیکجه اونلار مضمونا موافق شکیلده چتینلهشیر.
بو چالیشمالار ایکی سجیه داشییر:
۱ ـ چالیشدیریجی – اؤیرهدیجی چالیشمالار
۲ـ یوخلاییجی – یکونلاشدیریجی چالیشمالار
بیرینجی نوعلر هر درسین، هر مبحثین تعریفیندن سونرا و ایکینجی نوعلر ایسه بؤلمهلرین سونوندا وئریلیر. بو چالیشمالار سیستم شکیلنده وئریلمیشدیر. هر بیر چالیشما عمومیچالیشمالارین زنجیرینین بیر حالقاسی کیمیآلینر. بیر ده کی هر کتابین اولینده، کئچیریلن درس تکرار اولونور. و یئنه ده درس یئنی – یئنی چالیشمالار و مثاللارلا دولقونلاشیر.
کتابین چالیشمالاری ائله سئچیلیب کی، درسین متنینی آنلامادان، منیمسهمهدن. اونلاری تام آیدینلاشدیرماق اولماز. بوردا شاگرد گرک درسی دریندن و دقیق صورتده اؤیرنه و چالیشمالارا گیریشه. اوندا چالیشمالار درسین دریندن اؤیرهنیلمهسینه قات- قات کمک ائدهجکدیر.
درسلرده آردیجیللیق وار. قاباقکی درسی دریندن منیسمهدن سونکو درسی اؤیرنمک ده چتینلیک چکهجهییک. اونلار زنجیر واری بیر – بیرینه باغلیدیرلار.
چالیشمالارین علمیمئتودلا دیل قایدالارینی اؤیرتمهلری ایله برابر، ادبی دیلیمیزین چئشیدلی اوسلوبلاریندان بهرهلنیبلر. آنجاق او اوسلوبلار آراسیندا، بدیعی اوسلوب اوستون یئر توتور. مثال و چالیشمالاردا بدیعی جملهلر، بدیعی نثر پارچالاری شعر بندلری، بیتلری و … ایستر بدیعیلیک و ایسترسه ده معنا دولقونلوغو اعتباری ایله دقتی جلب ائدیر. شاگر- اوخوجودا درسلری اوخویوب اؤیرنمهیه رغبت یارادیر. بو مثالار، دیلیمیزین شیرینلییینی، افادهلیلیینی، دولقونلوغونو قاباریق شکیلده نمایش ائتدیریر. کتاب اوخوجولارینا علمیلیلیکله، بدیعیلییین وحدتیندن تؤرهنن شعورلو بیلیک و استاتیک ذوق آشیلاییر.
بو درسلیک واسطهسی ایله اوخوجو- شاگرد، فکرین، سربست، دقیق و تأثیرلی افاده ائتمه یوللارینی اؤیرهنیر. آذربایجان تورکجهسینی علمیو عملی شکلینده اؤیرنمک ایستهینلر، بو کتابی دریندن اوخوماقلا، چالیشمالارینی جاوابلاندیرماقلا درسلری منیمسهمکله اؤز فکرلرینی، دوغما آنا دیللرینده (آذربایجان تورکجهسینده) دقیق افاده ائتمهیی، یاخشی یازماغی، گؤزل دانیشماغی، باجاراجاقلار! اوغورلار اولسون!
***
بو یازینین سونوندا؛ یئری گلمیشکن بو کتابین عرصهیه گلمهسینده چوخلو امک صرف ائتمیش دوستلاردان: حورمتلی عالم دوستوم دوکتور فیروز رفاهی ایلک آددیمدان بیر مصلحتچی کیمیشخصاَ منه متنلرین سئچمهسینده یول گؤسترمیش و اونلار اوزره استاد بهزادی و منیمله بیرگه چوخلو اوتوروملاردا شرکت ائتمیش و اثرین داها سانبالی اولماسیندا چوخلو مصلحت وئرمیشدیر.
ائلهجه ده آقای فریدون محمدی و آقای کاوه فضلیخلف جنابلاریندان متنلرین کؤچورمهسینده و آقای مصطفی رزاقی و آقای اکبر صالحی (قاداش) جنابلاریندان متنلرین دوزلیشینده و آقای کاوس نصیری تایپ ایشلرینده، بیزه یاردیمچی اولموشلار. بوردا اونلارا درین تشکریمیزی بیلدیرمک ایستهییرم.


text:
مصاحبهنی آپاران : بهروز ایمانی
1. سون ایشلریز بارهده بیر آز دانیشین.
حمد اولسون آللاها کی منیم علمی ایشلریم آز چوخ نشر اولا بیلیر. بو گونلرده «حاج بکتاش و متون بکتاشیه» آدلی کتابیمی دانشگاه ادیان نشر ائتدی.
فضولینین عربجه دیوانینی تورکجه ترجمه ایله چاپ ائتدیره بیلمیشم. امام خمینینینده دیوانیندا تورکجه منظوم ترجمهسینی 1368-نجی ایلده حاضرلادیغیما باخمایاراق بو گونلرده ناشر یایینلادی. «هوپ هوپ نامه»، «جبار باغچهبان» ین تورکی اثرلری کتابیمدا یولدادیر. « سه رسالهی دیگر از فضولی» کتابیم ناشر الیندهدیر.
بو ایل انشاءالله قرآن ترجمهسینی و « فرهنگ ترکی به فارسی» کتابیمیدا قورتاراجاغام.
سؤال 2. بو گونلرده عاجز سرابینین دیوانینی علمی شکیلده نشر ائتدینیز. نییه عاجز؟
عاجز سرابی، شاهزاده عباس میرزا زمانیندا یاشامیش و بو عصرین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده ان بؤیوک آدلاریندان بیریدیر. او، بیر طرفدن قدرتلی شاعر و بیر طرفدن ایسه متبحر ادیب و خوشنویس ایدی. مرحوم دکتر معین اونو « غبار» خطینی مهارت ایله یازان بیر محرر آدلاندیریر. عاجز اؤزو عباس میرزایا خطاب دئییر:
شهریارا بو دعاگو کی یازار خط غبار،
آدینا عهد همایون ائلهییبدیر استاد.
باشقا یئرده اؤزونو میر عماد ایله مقایسه ائدیر و دئییر:
یازا بیلمز بئله خوش شیوه ایله نستعلیق
دیریلیب بیرده یوز ایل مشق ائلیه میر عماد.
سؤال 3: بیر چوخ نسخهلرده «عاجز سرابی» آرتیق مشهوردور. آنجاق سیز اونو «گرمه رودی» قید ائدیرسیز. بو بارهده لطفاً بیر آز اطرافلی دانیشین.
خلیفه محمد عاجز سرابی « گرمه ری» ناحیهسینده دنیایا گؤز آچمیش و اورادا یاشامیشدیر و همان ناحیهده « قیرخ بولاق» آدلی کندین مالکی اولموشدور. البته گرمهری ناحیهسی سرابا تابع ایدی و یاخین ایللره کیمیده سراب شهرینین مضافاتیندان حساب اولونوردو. عباس میرزانین اوغلو و فتحعلیشاهین جانشینی محمد شاه قاجار زمانیندا بهمن میرزا قاجار طرفیندن یازیلان « تذکرهی محمد شاهی»ده او « عاجز گرمهرودی» عنوانی ایله آدلاندیریلمیشدیر. همین عنوان بونا تأکید ائدیر کی عاجز سرابلیدیر، یعنی سرابین کندلرینین بیرینده دنیایا گلمیش و اورا منسوب اولموشدور. عاجز سرابی عمرونون بیر چوخ ایللرینی تبریزده و عباس میرزانین درباریندا یاشامیشدیر. اما اونا هئچ زمان « عاجز تبریزی» دئییلمهییز، بلکه همیشه «عاجز سرابی»، «عاجز گرمهرودی سرابی»، «سرابلی عاجز» و بو کیمی عنوانلار ایله آنیلمیشدیر. عاجز، سراب شهرینین ان بؤیوک افتخارلاریندان بیری ساییلیر. او، ادبیات تاریخیمزده یئنی مکتب آچان و فاخر قصیدهلر یازان سرابلی بیر شاعردیر.
«نگارستان دارا» آدلی تذکرهنین مؤلفی عبدالرزاق دنبلی یازیر:
« خلیفه محمد عاجز از نواحی سراب و از گرمهرود است.» همچنین « بهجة الشعرا» کتابینین مؤلفی اونو «خلیفهی سرابی» آدلاندیریر، شیخ آغا بزرگ تهرانی « الذریعه» کتابیندا « عاجز سرابی» اولاراق قید ائدیر. عبدالعلی خلخالی « قاعدهی زبان ترکی» اثرینده عاجزی « محمد خلیفه گرمهرودی افصح شعرا» آدلاندیریر. بو قیدلر هامیسی ثبوت ائیر که عاجز، سرابلی بیر شاعردیر، واقف سرابی، شاه قاسم انوار سرابی کیمی بو شهرین مفاخریندن حساب اولور.
سؤال 4. آیا سیزین نظریزده عاجزی « دربار شاعری» آدلاندیرماق اولار؟
عاجز سرابی عباس میرزانی ستایش ائدیب و دیوانینین بیر نسخهسینی اؤز خطی ایله یازیب فتحعلیشاها گؤندرنده، اونون اوچونده بیر قصیده قوشوب و یئنهده اورادا عباس میرزانی تعریف ائدیب. اما اونون عباس میرزادان تعریف و ستایشلری اصلا تملقآمیز دگیلدیر، بلکه اوندا اولان دینی غیرت، فضیلت و روسلار قاباغیندا اولان رشادتینی تعریفلهییر:
وصف و تعریفه دگیل مایل و راغب، نئیلیم،
اول مه بدره ائدیم اختر رخشان نثار.
بزمده عقل دئییر ثانی کیخسرودور،
رزمده وهم دئیر رستم اولوب رخشه سوار...
عاجز شیعه بیر شاعرلردیر. اونون اودلو نوحهلری واردیر:
ای دل! دیار غربته بیر کاروان گئدیر،
غمدن دوتوب او قافله بار گران گئدیر.
و یا:
آل رسوله کنج خرابه اولوب مقر،
مغلول و دل ملول و اسیر و برهنه سر.
عاجز سرابینین دیوانین آماده ائتمک اوچون، من 8 خطی نسخه و ایکی داش باسماسی دیوانینی مقابله ائتمیشم. 52 قصیده، 73 غزل و بیر چوخ گرایلی و باشقا شعرلرینی برپا ائتمیشم.
سؤال 5. عاجزین شعرینده مهم خصوصیت نهدیر؟
عاجز سرابی ساواش و دفاع شاعریدیر.
عاجز سرابی زمانیندا روسلار اؤلکهمیزده حمله ائتمیشدیلر. شاعر اونا گؤرهده شعرلرینی ساواش، جنگ و جهادا اختصاص وئریر. اودور کی اونو «ساواش و دفاع شاعری» آدلاندیرماق اولار. اونون ساواش قصیدهلری چوخ فاخر، جزیل، مطنطن و سلیسدیر. بعضی قصیدهلرینده یوزه یاخین ساواش اصطلاحلاری واردیر. شعر دیوانیندا قصیدهلردن علاوه، مثنوی، گرایلی، غزل، قطعه و ترکیب بندلرهده ده ساواش روحو دویولور. اونون ساواش شعرلریندن بیر قصیدهنی بورادا اوخویالیم:
دوتدو کفار سر زلف رخ جانانی،
اؤرتدو خورشید جهانتابی شب ظلمانی.
دوشدو دین آینهسی اوزره بسی زنگ ظلام،
کلف ظلمت ایلن قویدو مه تابانی.
بیر نهان فتنه ائدیب غمزهی خوبان کیمی روس،
دوتدو دین مُلکونو بیجنگ و جدل پنهانی.
گتدی مژگان خطا باشینا قزاق، هجوم،
شهربند دل و دین ایچره سالیب تالانی.
یئنرال ایله غمینده او کمان قاشی کیمی،
دل شکار ائتمک اوچون تیز ائلهدی مژگانی.
بیر نظام ایله گلیب ایلچی چون پیشوازه،
عقل قاصردی کی یوخ وصف ائلهمک امکانی.
مگر اول غمزهی خوبان کی گؤروب عشاقی،
صف مژگانی وئریب نظم کی آلسین جانی.
تُرک قفقاز خریدون علم نار چکیب،
بیر نگاه ایله مسخّر ائلهییب ایرانی.
نه خریدون کی خریدار متاع دل و دین،
دل فدا خالینا کیم جان قاشینین قربانی.
حیف گنجور زر و سیمدیر اول روح روان،
آلا جان جوهری اولماقدا اوجالدیر شانی.
ائتمسه غمزه و ناز ائتمسه اول حورلقا،
آشکار ائیلهمز اول معجزهی عیسانی.
بیر جبین واردیر اول ماهلقا ترسادا،
کِرم شبتاب ائلهمیش قرص مه تابانی.
الله الله! بو قدهر حُسن اولور انساندا،
سیز گؤرون قدرت و صنع و کرم سبحانی.
نه پری و نه مَلک حوری و رضوان غلمان،
حُسنده هامیدان آرتیق یارادیب انسانی.
ایکی مایورلری وار بهشت حوریلری،
آتش حُسنی یاخار جنّت آرا غلمانی.
خمسه تبریز اولوب، خاک میانج تفلیس،
شهر مسکو ائلهییب ساحت دهخوارقانی.
واردی بیر قاعدهسی کافر مِیخوارهلرین،
چوخ نوازشلر ائدرلر گؤرهلر مهمانی.
چای زنگانی چکیب باده ارسدن داشقین،
دهری گلزار ائلهییب جام مِی ریحانی.
سجده زنّاردی هم بانگ مؤذن ناقوس،
نه ملامت یئری وار موندا صلیب آسانی.
ائیلهدی وهم توهّم غلبه قلعهیه یوخ،
ائیلهمک حفظ چتیندیر بورادا ایمانی.
گئجه یاریسی اولور زار و پریشان حیران،
زلف دلبردن آلیب تا کی دل نالانی.
باغلاییب رخت سفر مُلک عراق اوزره وئرم،
تن بیجانینا بو روحفزا زنجانی.
بو تمنّا ایله کیم وار سعادت ایچره،
گؤروم اول مُلکستان شیخعلی میرزانی.
سورتوم اوز درگه پاکینا او دم با دل زار،
دئییم:«ای اللریوه جان جهان قربانی!»
سن او سان ترک صدق بند ائلهین بهرامی،
سن او سان چاکر دربان ائلهین کیوانی.
سن او سان تیغ کج و راست سنان ایله همی،
ائلهین خصمدن آسوده شه ایرانی.
سن او سان خیمهی زنگاری اوران ارشقده،
آسمان یولدوزو تک لشکره وئردین سانی.
سن او سان سالدی قدین سایه قیزیلآغاجا،
رشک فردوس ائلهین گؤیتپه و موغانی.
باغلادیب جسر کئچیب رود ارسدن کوردن،
اوّل وهله تصرف ائلهین سالیانی.
هم آلیب راه قراداغ و شکی املاکین،
هم واریب شیر ژیان کیمی آلان شیروانی.
هم سالان قلعهی باکویهنی تسخیره تمام،
هم آلان قبّهنی آباد ائلهین ایرانی.
تا دمیر قاپویِ دربند کیمی بیرجه قاپی،
یوزونه اولا باغلی بیر کسین اولسون جانی.
داغ حسرت دل پرکینهی خصمه چکدین،
گئنه سن پاک ائلهدین سینهی داغستانی.
ایندی نولدو کی بئله ساکت و صامت اولدون،
پس ائله دبدبه و شوکت و حشمت هانی؟
اؤز بئلیندن گلن اؤلاد دوتوب دنیانی،
بلکه اونداندا فزوندور اولارین سامانی.
هر بیری بیر شههر و مینجه ییغیبدیر دولت،
للهالحَمْد بو گون پادشه ایرانی.
بیری خوارزم هواسینجا اوچار شام و سحر،
بودو فکرینده دوتا مملکت تورانی.
بیری شیراز دیاریندادی فرمان فرما،
بودور عزمینده اونون هنده یازا فرمانی.
بو روادیر کی سالیب مملکت ایرانه،
بو قدهر فتنه گؤر اول خاچپرست نصرانی.
دین گئده، بیضهی اسلامه دوشه ظلمت کفر،
جان و دلدن چاغیران یوخ علی عمرانی.
اولا دین پادشهی فتحعلیشاها کؤمک،
ائله بیدینه مسلّط ائده بو سلطانی.
یاددان چیخارتمایان کی عاجز سرابینین گؤزل لِریک شعرلریده واردیر. مثلا آشاغیداکی گرایلی:
آهای فلک! گوندن آرتیق،
بو گؤزلین جمالی وار،
سنین بیرجه یئنی آیین،
بونون ایکی هلالی وار.
دی گل حقدن گئچمه فلک،
اگر گله یوز مین مَلک،
گؤر هانسینین بو گؤزل تک،
آغ اوزده خط و خالی وار.
ایسترسن ائیله امتحان،
دۀ چیخسین خورشید تابان،
یار عارضین ائتسین عیان،
گؤر هانسینین زوالی وار.
گول نهدیر بو گلشنه گر،
قونچهلر بیر یئره دگهر،
بیر بئله گؤزهلین مگر،
بو عالمده مثالی وار.
بن عاجزم دردین آلیم،
سنه بیاندیر احوالیم،
بو دؤنوب باخماغین ظالیم،
بیر ائو ییخان خیالی وار.
سؤال 6. سیز سراب بارهسینده نهلر دئیه بیلرسیز؟
سراب آذربایجانین ان قدیم مدنیت مرکزیندندیر. اسلامی انقلابدان سونرا ایسه سایا گلن افتخارلار یارادیب، باش اوجا عالملر و قهرمانلار بئجردن فرهنگی بیر دیاردیر. بوتون اسلام دنیاسی افتخاری علامه امینی همین شهره منسوبدور. تأسفله قید ائتمهلییم که لازمی قدر بو شهرین عالملری، ادیبلری، شاعرلری و قهرمانلاری بارهسینده تحقیقات اولونمامیشدیر. ان شاءالله گلسهجکده اونا لایق مدنی حرکتلر باشلاناجاقدیر. حال حاضردا دانشگاهلارین بیرینده بیر دانشجوم « شاه قاسم انوار سرابی» نین فارسجا و تورکجه شعرلرینی بیتیرمه تئزی اولاراق حاضرلاماقدادیر. ان شاءاله نشرده اولاجاقدیر.


text:
تیاتر کورساتووی داعش
سیاسی تحلیل
تیاتر کورساتووی داعش
داعش نینگ منطقه ده طرفداری بولمه گن بیر ترور تشکیلاتی ایکنینی ییللب ایتدیک. اینیقسه غرب میدیاسیده گی اورتاقلریمیز بولرگه ایشنماقچی ایمس ایدیلر. حتی ایشنمه گنلرلیکلرینی ایتگنلر هم بار ایدی.
بو مسلکداشلریمیز بیلن حقوقیمیزنینگ ریشه سی سابققه قره یدی. اجتماعی میدیا آرقه لی معرفی قیلووچی و بیزیکرلی بیر خلق ارا جلسه نینگ اورته سیده قرشی لشگن ژورنالیست معرفی لیگی ایمس دوستیمیز. بیزنینگ تنیش لیگیمیز و دوست لیگیمیز هر زمان جبهه لرده بولدی. یوگوسلاویانینگ پارچه لنیشیدن کیین روی بیرگن ایچکی اوروشده باشله گن مرحله ده افریقا و اورته شرقده گی انچه اوروشده مشترک مجادله قیلگن اورتاقلریمیز بولر. بعضی بیر پیتده هفته لر بویلب عین جای ویا یقیلگن بناده بیر آره ده یشب عین لقمه نی بیرگه ییگن اورتاقلریمیز بو حقیقت گه شبهه بیلن قره دیلر.
داعش حقیقتینی کورگنلر اوزلری ایشلب تورگن میدیا ارگانلریدن نشر قیلالمه دیلر.
داعش ترور تشکیلاتی نینگ زره دار اوروشلری معلوم ایدی. بو گروه نینگ سقیله لی و زره دار حربلری فقط ناتو متفقی بیر قطار اولکه لرنینگ تخنیکی گه اوخشه ماقده ایدی.
میه میزنی مشغول قیلگن بو سواللرنینگ جوابینی اوتگن ییل امریکا قوشمه ایالتلریده بولیب اوتگن سیلاو جریانیده کوردیک.
جمهوریتچی کاندید دونالد ترامپ، کیین اوچیریب تشله گن بیر تیویتیده، داعش نی دولت باشلیغی اوبامانینگ ایجاد ایتگنینی یازدی.
ترامپ نینگ بو اعترافی گه بناً غربی مسلکداشلریمیز بیرآز جسارتگه کیلیب، ترور تشکیلاتی نینگ غرب بیلن بولگن مناسبتینی تیکشیریش گه باشله دیلر.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ باشقروویده گی ائتلاف کوچلری تامانیدن داعش گه قرشی آلیب بارگن عسکری عملیاتلرنینگ استاتستیک نتیجه لریگه قره ی میز.
اتئلاف اولکه لرنینگ داعش گه ته آلیب بارگن پروازلری: 28181
کون سانی: ئ1185
اولگن داعش سانی: 5000
داعش گه قره ته آتیلگن بمب و راکت سانی: 102082
بولر یوز بیرگن اویینلرنی کورستماقده. ائتلاف و امریکانینگ داعش گه قره ته کوره شده استفاده قیلگن عسکر سانی گه اوزلوکسیز اوزگریش یوز بیرگنی اوچون انیق سانینی ایتیش ممکن ایمس. لیکن امریکا قوشمه ایالتلری نینگ متفقی ترور تشکیلاتی PYD نینگ فطر 100 اطرافیده جنگریسی بولگنینی ایتسک بیر نرسه معلوم بوله دی.
اوتگن کونلرده بی بی سی امریکا بیلن داعش نینگ اورتاق لیگی بیلن تیگیشیلی اسنادلر نشر قیلدی. غرب نینگ غزب لنیشی کیره ک ایدی لیکن هیچ کیم سیس چیقرمه دی. داعش هجوملریده یوزلب قربان بیرگن غرب اولکه لری هم سیس چیقرمه دی.
آلدین ایتیلگن عسکری عملیات تابلوسی نینگ 1 فایزی قدری بیلن تورکه جمهوریتی ترور تشکیلاتی گه کتته ضربه وارد قیلدی. حدودینی تماماً تمیزله دی. بو عملیاتده 500 عسکر تامانیدن خنثی قیلینگن داعش جنگری سانی 7000 اطرافیده. تورک عسکری داعش گه قره ته آلیب بارگن عملیاتده هوائی همکارلیک آلمه گنینی ایتیش کیره ک. تورک اردوسی زمینی حمله سی بیلن 2 آی جریانیده داعش گه بو قدر کتته ضربه وارد قیلدی. ائتلاف کوچلری نینگ 4 ییل جریانیده اون مینگ لب هوائی عملیاتی بمب و راکت استفاده قیلیشی ساحه ده یوز مینگلب عسکر و ترویست استفاده قیلگن لیگی گه بناً هیچ بیر موفقیت قولگه کیریتمه گن لیگی شاشیلینچ ایمس دیر.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ بو ترور تشکیلاتی گه قره کوره شی فقط ژورنالیستلر تامانیدن تیکشیریلیشی ییترلی ایمس.
تورکیه، روسیه، انگلستان، ایران و سوریه مشترک خلق ارا قضا تیزیمی گه مراجعه ئقیلیشلری شرط. چونکه دنیانی قانگه بویه گن یوز مینگلب معصوم تینچ اهالی، باله لر، خاتین – قیز و کیکسه لرنینگ اولیشی گه باعث بولگن بیر ترور تشکیلاتی بیلن بیر دولت نینگ مناسبتی اورته گه چیققن دیر. بونینگ خلق ارا حقوق گه انتقال بیریلشی کیره ک. عکسی حالده خلی نینگ اعتمادی قالمه یدی.
خلق ارا بیر تروریست بولگن فتح الله چی ترور تشکیلاتی موازی دولت ساختاری (فتو) اوتگن ییللرده تورکیه نی ترور بیلن عیبله گن افتراسیدن بوتون دنیا استفاده قیلگن ایدی. حتی تورک دولتی نینگ سوریه لیک معصوم تینچ اهالی و قاونی مقاومتچیلرگه قیلگن بشری یاردم نی داعش گه همکارلیک دیب کورستگن و غرب بونی استفاده قیلگن ایدی.
حتی غرب دنیاسی بو جنایتکارلرگه جای بیردی. بیر قطار غرب اولکه لری بو خایینلرگه دیپلوماتیک پاسپورت بیریب جمهور رئیس لیک سویه سیده کوتیب آلدیلر.
تورکیه گه قره ته افترانی استفاده قیلگن غرب دنیاسی انگلستانلیک مسلکداشلریمیز تامانیدن اورته گه چیقریلیگن امریکا – داعش مناسبتی بیلن تیگیشلی سی چیقرمه گنلیکلری دموکراسی خلق ارا انسان حقلری نامیدن اویت دیر.
غرب دنیاسی بو تیاترنینگ بدلینی یوزلب جان بیریب ادا قیلدی. توغرینی ایتیب تروریست نینگ اورتاغی گه سین تروریست سن دیب ایتیش مونچه قیین می؟
یاکه بعضی لری تروریزم نینگ نهائی بولیشی خواهله مه یدی می؟


text:
دئییر : بیر اودونچو هر گون مئشه یه گئدیب ، اودون قیریب سونرادا گتیریب بازاردا ساتاردی . بیر گون کیشی اودون قیراندا بیر آیی قاباغینا چیخیر . آیی اونا دئییر کی:
_ من اودون قیریب داشیماقدا سنه کؤمک ائده جگم . سن ده عوضینده منه یئمک وئر .
اودونچو آیی ایله ایشه ال قوشان ، گوندن چوخلو اودون گتیریب ساتیب ، گذرانی چوخ یاخشی اولموشدو . بیر گون اودونچو آیی یه یئمک وئرنده قاییدیر کی :
_ آدام کیمی یئیه بیلمیرسن ؟ نییه ایت کیمی گوه له ییر سن ؟
آیی دورور آیاغا یولا دوزه لیر . اودونچو نه قده ر چاغیریرسا جواب وئرمیر . آرادان بیر _ ایکی گون گئچیر . بیردن نئجه اولورسا اودونچو گئنه آیی ایله راستلاشیر .
سوروشور :
_ آی آیی سنه نه اولوب ؟ نییه منه کؤمک ائله میرسن ؟
_ تئز اول الینده کی بالتا ایله منیم باشیمی یار . یوخسا سنی پارچالارام .
اودونچو جانی نین قورخوسوندان آیی نین باشینی یاریر . آیی باشینین قانی آخا _ آخا دینمزجه چیخیر گئدیر .
اودونچو بیر _ ایکی آی سونرا آیی ایله راستلاشیر . آیی باشینی اودونچو یا گؤستریب سوروشور :
_ باخ گؤر یارانین یئری ساغلیب یا گئنه قان گلیر ؟
اودونچو باخیر کی آیی نین باشی لاپ ساغالیب . آرخایینجا قاییدیرکی :
_ تامام ساغالیب . ائله بیل هئچ یاراسی اولماییب . آمما من هله ایندی ده بیلیرم کی سن نییه باشینی یاردیردین !
_ یادینا گلیر می سن چؤرک یئینده سینه مه سؤز یاراسی ووردون ؟
سونرادا من سنین الینله اؤزومه بالتا یاراسی ووردوتدوم ؟ ایندی بالتا یاراسی ساغالیب آمما او دیل یاراسی ساغالمیر کی ساغالمیر .
آیی بونو دئییب اودونچو دان اوزاقلاشیر . بیرده اونون گؤزونه گؤروشمور .
عزیزیم دیل یاراسی
آغیردیر دیل یاراسی
خنجر دگسه ساغالار
ساغالماز دیل یاراسی
حاضیرلایایان: شبنم توحیدی
« تانسو خیاولی»
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
اکسمارسی بیلیمیوردو
اکسمارسی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Aix-Marseille University, (فارسجا:دانشگاه اکسمارسی))فرانسهنین اکسآنپروانس و مارسی شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۵۱٬۱۲۹ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اکسمارسی بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
[[File:David_E._Bloom_at_the_World_Economic_Forum_Summit_on_the_Global_Agenda_2008.jpg|


text:
بیز آراز اوشاقلاری… ارسطو مجردی آراز، تورکییهنین آغری داغلاریندان آخیب گلیر. اونون ساری داملالاری، چیلغین دالغالاری، نغمهلی شیریلتیسی همیشه بویلو موغان، چؤللریندن و بیزیم دامارلاریمیزداندا اؤتور کئچیر. اؤتور کئچیر و سیغینیر ماوی آناسی خزرین قوینونا. بیزی یاشادان دا آراز، اؤلدورن ده آراز … بیز آراز اوشاقلاری، بیز گرانیس اوشاقلاری، “تیکانلی تئللرین” اوشاغی، دونوزلو سرحد مئشهسینده واخت آشیری دولاشان اوشاقلار؛ واختیلا ...Read More »
قارا پیشیک/ ارسطو مجردی
قارا پیشیک ارسطو مجردی تبريزين “يارين اوشاق قوروپو ناغيل ائوي” آدلي درنه يينه تقديم ائديرم : (بو شعر 1392ینجی ایل، سایتیمیزدا ان چوخ اوخونان اثرلردندیر.) حيطده باغچاميزدا بير قوش واريدي،خيردا ! من اونو ايسته ييرديم كؤنلومده بسله ييرديم بير گون قارا بير پيشيك آچدي چپردن دئشيك گيردي بيزيم حيه طه آياق قويدو سبه ته قالخدي آغاجا چيخا سئرچه نين ائوين ...Read More »


text:
من جهننمه! شریفه جعفری یاخشی قورو اؤزونو، سنه بیر شئی اولماسین مؤحتاج- مؤحتاج یاشاسام دا سنه، من جهننمه! گؤزلرینی قورو سالماسین بلایا اورکلری، آلماسین آهلارینی؛ من آه ائتمهرم اؤلورسم ده، هئچ منی حسابلاما، دوشونمه، دئمه! من جهننمه! چوخ چتیندیر اهانت؛ داغلار دؤشوندن سیزان سولارین عشقینه، باغیشلاما شر یاخانی سئوگینه، سنه، من جهننمه! چیچکلردن نازیک، قایالاردان سرت اورهیینی قورو دا قیریلماسین، ...Read More »
دئمه اؤلهجهیم / شریفه جعفری
دئمه اؤلهجهیم شریفه جعفری وار یوخ بو دونیادا بیر اومیدیم وار اونو دا نه اولور اؤلدورمه بئله! گؤزومون قارشیندا یوموب گؤزونو اومید چیراغیمیسؤندورمه بئله! ایکی گؤزوم چیخسین، بیر جانیم چیخسین گؤرمهییم داش اوسته اوزانمیش سنی. بیلیرسن نه قدهر موتلودور کؤنلوم دونیادان دویارکن قازانمیش سنی. نه اولور یاندیرما آرتیق قلبیمی بیر داها اؤلومدن دانیشما بئله! یادیندا سؤیلردیم هپ منی سن سئو ...Read More »
جوما ائرتهسیندهکی… / شریفه جعفری
جوما ائرتهسیندهکی… شریفه جعفری -اورهيينين سسيني دينله!- دئديلر دوغرو يولا گؤتورور سني؛ دوشدوم آرخاسينا سنده بولدوم اؤزومو و جوما ائرتهسيندهکي قيپ-قيرميزي چيلپاق دويغولاردا. گئديش او گئديش… شعیرلر يازيلدي اوندان سونرا کيملر اؤزونه آلدي کيملر فيکيره دالدي؛ حالا اؤزلهييرم سني و جوما ائرتهسيلري آمما قلبيمين سسينه بوراخميرام داها اؤزومو، هر بوراخديغيمدا ساعاتلارجا غورور قيريخلاريمي توپلاديم چونکي… يا بو سؤز يالانميش، يادا ...Read More »
هر دن ائله قورخورام کی …/ شریفه جعفری
هر دن ائله قورخورام کی … شریفه جعفری سنی الدن وئرهجهیم هردن ائله قورخورام کی او گون گلسه اؤلهجهیم هردن ائله قورخورام کی سن اویورسان من باخیرام ایچیمده اوخشورام سنی ایستهییرم جوجوق کیمی قالدیریب اویدورام سنی قوزو کیمیاویویورسان باخیرام شعیریم داشیر ایچیم تؤکولور ایچیمه کاغاذ سوسور، قلم چاشیر بارماقلاریم اختیارسیز ساچلارینی تومارلاییر سنه ائله اؤلورم کی عؤمور دیقهلرین ساییر هردن ...Read More »


text:
علی یارلا دوشان اوشاقلار اوچون گؤزل بیر تورکو ناغیل بیری واریدی، بیری یوخیدی، بیر کندلی (کتدی) واریدی. بو کندلینین بیرجه پارچا بوستان یئری واریدی. کندلی بو یئرده قووون اکمیشدی. واخت گلدی، وعده چاتدی، قووونلار یئتیشدی. بوستان چوخ یاخشی محصول گتیرمیشدی. قووونلار شکر کیمی شیرین ایدی. قووونلارین ایچینده بیر ساری قووون واریدی کی، عطری یئتمیش آغاجلیقدان آدامین هوشونو آپاریردی. کندلی بو …ادامه نوشته »
اسکندر نامه
اسکندر نامه (یئددی جیلد تمام) اما راویان اخبار بیله روایت ایدوبلر که اسکندر ذوالقرنین حد بلوغه یتشدی کشالپق خیالی باشینا دوشوب اوز اوزینه خیال ایلدی اگر ایران ملکنه فاتح اولام ایله بولم، دورتدن بیر قسمت ال تاپا بیلم بو خیالیله لشگری جمع ایدوب ایرانه طرف رهسپار اولدو. ایرانین سولطانی دارابه گتیردیلر که عنقریبا اسکندرین قوشونی پایتخت ایرانه یتشر، دارابین ایله …ادامه نوشته »
چیل مادیان (تورکو ناغیل)
چیل مادیان (تورکو ناغیل) بیری واریدی، بیری یوخیدی، گؤیون آلتیندا، یئرین اوستونده بیر شاه اوغلو واریدی. بو شاه اوغلونون بیر گؤی آتی واریدی. شاه اوغلو هر گون آتینی مینر، میدانا چیخیب شهرین بوتون یاخشی آت میننلرینی چاغیراردی. آتلیلار ییغیلاردیلار. شاه اوغلو آتلیلارلا جیدیرا چیخاردی. جیدیردا شاه اوغلونون گؤی آتی بوتون آتلیلاری گئچردی. شاه اوغلونون بیرده گؤیچک بیر باجیسی واریدی. شرط …ادامه نوشته »
قاچاق نبی (داستان ترکی)
قاچاخ نبی نبي تخمينينا 1233 هجري شمسي ايلده قوبادلي ماحالينين آشاغا موللو كندينده آنادان اولموشدور. اونون آتاسي علي كيشي چوخ يوخسول بير آداميميش. بو آدام بگلرين قولچوماقلارين يئرلرينده ايشله ييب بئش باش كولفتيني چتينليگنن دولانديرارميش. علي كيشي اوقدر بورجلوايدي كي ايل باشينا سلمين ده وئره بيلميردي. علي كيشي گئجه ده ياتميرد، بگلره هامپالارا اودون ياريردي، شئي داشييردي، آزجا مزد آليپ …ادامه نوشته »
تورکو ناغیل – تیق تیق خانیم
تیق تیق خانیم بیر گون واریدی بیر گون یوخیدی آللاهدان سونرا هئچ کیم یوخیدی. بیر بالاجا بؤجک (حشره) دونیایا تازا گؤز آچمیشدی. تکجه دولانیردی. یولدا بیر جوت بادام قابیغینی اؤزونه باشماق ائدیب گولدن اؤزونه بیر دامن دوزلدیر. سونرا دوشور چؤللری گزمیه: سورمه چکدیم گؤزومه دوشدوم چؤلون دوزونه دوست گزیرم اؤزومه دوست گل هارداسان تئز گل هارداسان… یول اوستونده بیر قویون …ادامه نوشته »
امیر ارسلان ترکی (رومی)
امیر ارسلان ترکی (رومی) ایخطار: دئییرلر بو داستانی سونا کیمین اوخوسان بیر بدبخت حادیثه اوز وئرر. هر ائوده بو داستانی سونا کیمی اوخونسا او ائو خراب اولار. حورمتلی تدقیقاتچی زنجانلی سید حیدر بیات ین دئدیینه گوره کئچمیشلرده سونا کیمی اوخونماسین دئیه بو داستانی کیتابی نین سون صحیفه لرینی قوپاردارمیشلار. بو داستان « امیر ارسلان ترکی » آدی ایله آذربایجان معارف …ادامه نوشته »