text:
بیرلیک دويونو- گونئی آزربايجان ميللي حركتينده
دؤولت-میللت ايدولوژياسی اولان ناسیونالیسمین ان اؤنملی فونکسیونلاریندان، میللی بیرلیک یاراتماقدیر. اؤزللیکله میللی قورتولوشو اؤنده توتان ناسیونالیسم، میللی سیاست فلسفهسینین ان بلیرگین تظاهري دور. ایستعمار و آسیمیلاسیون خستهلیگینه یولوخموش بیر میللت اوچون ناسیونالیسم چیخیش یولودور. قارشیسینداکی میللتده میللی شعور یاراتماغا، میللی ایرادهنین حاکمیتده تمثیل اولماسینا چالیشان ناسیونالیسم، او میللتی میللی حاکمیت قورماق یولوندا بیر آرایا گتیرمهیه چالیشیر. میللتین بوتون کسیملرینی، جینسیتدن و دونیا گؤروشوندن آسيلی اولمایاراق بیرلشتیریر بو ایدئا. وحدت سیاستی و یا میللی سیاست میللتچیلیگین آیریلماز ایلکهسیدیر. کثرتده اولان سیاسی اجتماعی قوروپلارین وحدت نقطهسینی اورتایا قویان ناسیونالیسم، تکجه کوتلهلری دئییل، بیر بیرینه تام موخالیف ساییلان ساغچی-سولچولاری بئله بیر آرایا گتیرمهلیدیر. بئله اولمادیغی دورومدا، یا ناسیونالیسمی ایرهلی سورن آکتیویستلرده چاتمازلیق وار، یادا میللتچیلیک اوستون سؤیلم قازانماییب. بیر میللت آراسیندا اوستون سؤیلم، ان اؤنملی و عاجیل احتیاجلارین گؤسترگهسیدیر.
گونئی آزربایجاندا میللتچیلیک چوخ چوخ گئجیکمیش حرکت ساییلسا دا، گئرچکلر بوگون میللتچیلیگین یوردوموزدا اوستون سياسي سؤیلم اولماسینی گؤستریر. آنجاق میللتیمیزین چوخونلوغونو موباریزه سویهسینده میللت اولاراق بیرلشتیرمکده، اوستهلیک میللتچی آکتیویستلر و تشکیلاتلار آراسیندا بیرلیک یاراتماقدا، دوروم ایستدیگیمیز دئییل. میللتیمیزین میللی حاقلاریمیز اوغروندا بیرلشمهسی و میللی ایدولوژیمیز چئورهسینده موبایلیزه اولماسی نه قدر اؤنملی اولسادا، بوگون چوخلاریمیزی دوشوندورن مساله، میللتچی آکتیویستلر و تشکیلاتلار آراسیندا بیرلیک یاراتماقدیر. ناسیونالیسم اؤز بویوندا(بطنینده) بیرلیک داشیسا دا، بیرلیگیمیز دولاشیق بیر دوگونه چئوریلیب.
زامان زامان قایغیچکن یولداشلاریمیز بو دوگونو چؤزمهیه چالیشمیشلار. اؤلکه ایچینده و دیشاریدا بو حاقدا دؤنه دؤنه آددیملار آتیلمیش، آنجاق هامیسی سونوجسوز قالمیشدیر. بیرلیک آدی ایله اورتایا قویولان پلانلار، یئنی آیریلیقلارین قایناغی اولموشدور. بئله بیر دوروما گلیب چاتمیشیق کی، گونئی آزربایجان میللتچیلری آراسیندا بیرلیگین یاخین زاماندا یاراناجاغینا چوخ آز سایدا اومودلو اولانلار وار.
چوخ آجی دا اولسا وورقولاماق لازیمدیر کی، بو اومودسوزلوک بیر باخیشدا دوغال گؤرونور. میللی حرکتیمیزده بیرلیک اوچون اورتایا قویولان مئکانیزملر، حرکتیمیزین ماهیتینی نظرده آلمادان وئریلمیشدیر. بو مئکانیزملر، بیرلییه بویلو اولان حرکتیمیزی آز قالا واختسیز سیقط ائتمکدهدیر. بیرلیک سیییقلانمیش دوروما دوشمکدهدیر.
میللی بیرلییه اولاشماق اوچون، بیر نئچه فاکتورو گؤزه آلماق لازیمدیر:
– یوخاریدا وورقولاندیغی کیمی، ناسیونالیسم اؤزلوگونده میللی بیرلیگین جارچیسیدیر. میللتچیلیگی اؤنده توتان آکتیو اینسانلار و قوروملار بیر آرایا گلهبیلمیرلرسه، دئمهلی ناسیونالیسمدن( میللی موقعیتیمیزه اویقون) دوزگون آنلاییشیمیز یوخدور. حرکتیمیزله باغلی تئوریک آلاندا چالیشانلار میللی بیرلیگی یاراداجاق سؤیلم اولوشتورماقدانسا، ذاتیندا ایختیلاف باریندیران سؤیلملری گوندمه گتیرمیشلر. یا میللی بیرلیک آدینا، رادیکال میللتچیلیک آدینا چوخولجولوق- پلورالیسم تاپدانیب، دئموکراتیک دیرلر آیاقلانیب گلهجهیه دیکتاتورلوق و دئسپوتیزم گؤرونتوسو سرگیلنیب، یادا شففافلیق آدینا، ایدئولوژی آدینا میللی سیاستین – وحدت سیاستینین اولوشماسینا انگل تؤرنیب. بو یالنیش یاناشیملارین سونوجوندا، میللتچی اولاراق چالیشانلار بیر بیرینه قارشی قارایاخمالاردا بولونورلار. قارشیلیقلی گوون آرادان گئدیر، سونرادا بیر بیرلیک سئودالیسی بوتون بونلاری نظره آلمادان های کویله هامینی بیر آرایا گتیرمهیه چالیشیر. چوخ دوغالدیر کی، بیر بیرینی خائن آدلاندیرانلارین، یالانچی بیرلیکلرینین عمرو اوزون سورمهسین. میللی ايدولوژيمیزدن دوزگون آنلاییش اولمادیقجا، آلت دوزئیلی سؤیلملر حرکتیمیزین گوندمینده اولاجاق. بو سؤیلملرین گوندمده اولماسی، وحدت سیاستینین منیمسمهسین انگللهیهجک و کؤکسوز بیرلیکلر ژئست سویهسینده قالاجاق.
– میللی حرکتیمیزده ایختیلاف عاملی کیمی گؤرونن مسئلهلرین چوخو، اؤزلوگونده ایختیلاف عاملی دئییل، باشقا ایختیلافلارین تظاهريدير. ایختیلافلارین، آیریلیقلارین کؤکونو نظرده آلمادان، باریش و بیرلیک یاراتماق اولماز. اؤزللیکله میللی حرکتیمیزین ایلک آشامالارینداکی ایختیلافلارا بیر داها باخماق گرکیر، شخصلرین سیستئملردن داها چوخ رول اوینادیغی زامانین ایختیلافلارینا، رومانتیسمین عقلانیتدن و دوشونجهدن داها ائتکیلی اولدوغو زامانلارین ایختیلافلارینا…
همین دؤنمین یالنیش توتوملارینی دوشونوب اعترافدا بولونماق، صداقت، اینانج و جسارت نیشانهسی اولابیلر. یئنیدن گوون روحون حرکتیمیزه آشیلایابیلر. یالنیش توتوملارا گرکچه آختارماق، برائت قازاندیرماق و توجیه ائتمهیه چالیشماقلا ایختیلافلارین گؤرونتوسو ایختیلافین اؤزو کیمی قالاجاق، بونونلا دا بیرلیک یئنهده دوگونلنهجک..
– بیرلیک میللی حرکتده ایدهآل ساییلسادا، هامینی عینیلشتیرمک آنلامیندا دئییل. بیرلیک تشکیلاتلارین و شخصلرین هر آلاندا اوخشار دوشونمهسینه گلیب چاتماق دئییل، بیرلیک سیاسی-اقتصادی باخیشلاری میللی بیرلیک آدینا آرادان آپارماق دئییل، باخیشلاری قورویاراق ناسیونالیسم ایله اوزلاشتیرماق و قوشوت (مووازی)اولاراق حرکت ائتمکدیر. بیرلیک ایشچی حرکتینین، قادین حرکتینین میللی بیرلیک آدینا اریمهسی، یوخ اولماسی دئییل، دوروموموزا گؤره میللتچیلیکله اوزلاشماسی و یئرل فئمینیسم، یئرل ایشچی حرکتی یاراتماقدیر.
– بیرلیگین یارانماسی اوچون، قارشیلیقلی سایقی، قارشیلیقلی گوون گرکیر. بیرلیک آدینا سوء-ایستیفاده ائدیب، یالنیش بیر ائیلمه باشقالارینی بیرلیک آدینا تحریک ائتمک، قوشولمایانلارا خائن دئمک، بیرلیگی سیییقلاتماق و دیردن سالماقدیر. دیردن دوشن بیر آنلام گلهجکده ائنئرژی قایناغی اولابیلمز.
میللت اولاراق بیرلشمک، میللتچیلر اولاراق بیر آرایا گلمک، میللی ايدولوژينین دوغرو دوزگون منیمسمهسینه باغلیدیر، آنجاق بو ايدولوژينی بورونوب اورتایا چیخان ایکی بؤیوک فاکتوردا، میللی موبایلیزاسیون اوچون گرکلیدیر:
– مدنی توپلوملاردا میللی ايدولوژينی منیمسهین بیر نئچه گوجلو تشکیلاتین دنگهلی بیر جبهه اولوشتورمالاری ان اؤنملی بیرلیک بیچیمیدیر. بونون اوچون گوجلو تشکیلاتلارین یارانماسی، بیرلشمهیه گرک دویمالاری، ایختیلافلارینا سایقی ایله یاناشمالاری قاچیلماز ائتکنلردیر. بو تورلو بیرلیک اوچون گونئی آزربایجاندا هلهلیک سورون واریمیز. هلهلیک اؤلکهنین دورومونا گؤره کیملیگی بللی اولان میللی-سیاسی تشکیلاتلاریمیز اورتایا چیخماییب. اوستهلیک میللی حرکتده سیستئملی –تشکیلاتلی ایشلمهیی رد ائدن، شخصلرین آخوندیانا رهبرلیگینی اوستون توتان، ائتکیلی قوهلر وار. بو مسئله مدنی توپلومون ضعیف بیچیمده اولدوغونو گؤسترمکله یاناشی، میللی حرکتیمیزین گلیشمه آچیسیندان ایلک آشامادا اولدوغونو دا گؤستریر. سیستئملشمییمیزه دئمهلی هله قالیر. بئله بیر دورومدا پرینسیپال جبهه اولوشتورماغین یئری یوخدور.
– بیرلشمهیی دورتن باشقا بیر دوروم، چوخ گوجلو بیر تشکیلاتین آردی آردینا اوغورلاریدیر. بالاجا تشکیلاتلار و غئیری تشکیلاتی آکتیویستلر، گوج قایناغینا دوغرو ماقنیته چکیلر کیمی چکیلرلر. بو دورومون دئموکراتیک گلهجک آچیسیندان الوئریشلی اولماسی، سؤز قونوسو اؤرگوتون ماهیتینه باغلیدیر.
– گوجلو تشکیلاتلارین اولمادیغی، مدنی توپلومون ضعیف دوروموندا، میللی بیرلیگی کاریزماتیک میللی لیدئر یارادا بیلر.کاریزماتیک لیدئری اورتایا گتیرن اؤزل شرایطی دیرلندیریب، میللی بیرلیک یاراتماق اولار. میللی حرکتیمیز بئله بیر تجروبهنی 1375 –جی ایلده یاشامیش، گلهجکده ده میللتیمیزین ایچیندن یئنهده اؤزل شرایطده بئله اینسانلار چیخا بیلر و گوجلو تشکیلاتلارین اولمادیغی اورتامدا، میللتیمیزی بیرلشتیرهبیلر. وورقولاماق گرکلیدیر کی، کاریزماتیک میللی لیدئری اونون اؤز اؤزللیکلری و چوخ اؤزل شرایط یارادابیلر، بئله بیر قوشولدا یارانان میللی بیرلیگین اوزون سورمهسی ایسه، حرکتین بیر آشاما داها گلیشمهسینه، سیستئملشمهسینه باغلیدیر. یوخسا آرخاسیندا دئموکراتیک سیستئم اولمایان بیر لیدئرین، یاراتدیغی جوشقوسال(هیهجانی) بیرلیک، قیسسا زاماندا آرادان گئدر، دئسپوتیزم و دیکتاتورلوغا باشلانیش اولابیلر. بودا ناسیونالیسمین دئموکراتیک بویوتو ایله چلیشکیدهدیر. کاریزماتیک لیدئرین یاراتدیغی بیرلیک یالنیز اجتماعی بیر اعتراض حرکتیدیرسه، او زامان کوتله-لیدئر موناسیبتینده یوخاری درجهده ریسک اولماز. آنجاق سیستئم اولوشتورماق ایستهین بیر حرکتده، لیدئرین آرخاسیندا کسینلیکله دئموکراتیک بیر سیستئم اولمالیدیر.
میللی بیرلیگی یارادان ان دوغال عامل، اولاغاناوستو دورومون بیر میللته حاکم اولماسیدیر. ساواش زامانی، دئوریم(اینقیلاب) زامانی، قورتولوشچو ساواش هرکتی زامانی، میللتین باشقا میللت طرفیندن آچیق تحقیر اولماسی زامانی، باشقا میللت طرفیندن جینایته معروض قالینان زامان، میللی بیر فاجعهنین باش وئردیگی… کیمی دوروملاردا کیچیک ایستکلر، ایختیلافلار هامیسی کؤلگهیه دوشور. وطن سئورلیک، میللت سئورلیک، قورتولوش،حیاتدا قالما، اونور، فداکارلیق، حیثیت و هیجان اینسانلارین داورانیشلارینا حؤکم ائدیر. بئله بیر آنلار او میللتین یادداشتیندا(بللكینده) قالیر. او میللتی یاشادیر، جمعي کیملیگینه(بیز منین قارشیسیندا) معنا وئریر. بئله بیر آنلاردا، قهرمانلارین سایی الدن چیخیر. او زامان اینسانلار پرینسیپسیز، قورالسیز آنلاشماسیز بیرلشیرلر.
طبیعی کی میللی حرکت بئله بیر دورومون یاراناجاغین گؤزلیهممز. گوجلو، اخلاق ایلکهلرینه باغلی، بیر بیرینه سایقیلی یاناشان میللتچی تشکیلاتلاریمیز اولورسا، اونلارین ایستراتئژیک بیرلشمهلری و ان آزی کوالیسیون یاراتمالاری، وورقولانان رومانتیک دورومو دا یارادابیلر.
اونوتماماق لازیمدیر کی، یاراناجاق هر هانسی بیرلشمه، حرکته یئنی ائنئرژی ،هیجان و سینئرژیک گوج آرتیمی گتیرمهلیدیر. یوخسا، دورقونلوق و کانسئرواتیولیگی (محافظهكارليق) آشیلایان، غئیری سیاسی مینیموم ایستکلری اؤنده توتان، محدودلاشدیریجی بیرلشمهلر اوغروندا واخت ایتیرمهیه دیمز.
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


c: text/html

text:
مریخ
یوْللاندیرما صفحهسی
مسیزپرین دَییشیب:
مارس یا مریخ دوردونجو سیاره گونش سیستمینده.یئردن اۇزاق یورونقودا(مدار) ,یئردن آز گئدیمده گونش دوره سینه دولانیر.هر بیر دولانیشی 687 گون (یئر گونو) اولور و هر برک اورام گئجه گوندوزو ,یئر گونوندن بیر آز اوزون اولور.اسکی یازیلاردا آدی بئشینجی سایس راواق یازیلیب.
یئرکورهسینین یاریسیجا اولور و قوطر 6790 کیلومتیر اولور (یئر چاپی 12756 کیلومتیر) گونش ایشیقی کی مریخ اوزونه دوشور یئره دوشن ایشیقین یاریسیجا اولور.امما اونون گونو 40 دقیقه یئر گونوندن اوزوندی.برک اورام گوندن آلان ایشیقی یئرده قیش کیمی اولور.اونا گوره گولخانا قورماقا یاخچی اولار.
مریخ گئجه گونلری 24 ساعات 37 دقیه اولور.یئره تای 24 درجه یورونقوسو کج اولور و بۇ کجلیق و ایریلیق قیش ویای فصلین یارادیر.اونون بیر ایلی یئرین ایکی برابری اولور و 687 گون اولور.اتوموسفری قیرمیز اولور گئجه اونون قیرمیز بویاقی بیلینیر.ایکی اویدوسی وار فوبوس ودیموس آدیندا.بو اویدولار قاریشیق اوزلری وار.بئله بیلینیر کی بۇ اویدولار باشدا گوک داشلار اولوردو کی اونون چکمه سینه دوشوبلر.بیر کیمسه مارس اوزونده اولسا بیرگونده فوبوس اوچ دفعه باتیب و دوغولار.دیموس ,فوبوسون یاریسیجا اولور و مارس اوزوندن بیر اوْلدوز کیمی گوروشئر.فوبوس ۷ ساعت و ۳۹ دقیقه و۲۷ ثانیه ده بیر دوره مریخ باشینا فیرلانیر.ان بؤیوک داغ گونش سیتمینده اولمپوس داغی آدیندا و ان درین دره بۇ گزگنده اولور.بو گزگن اوزو چوپور اولور و بیلینیر چوخلو گوک داشلار بۇ گزگنده دوشوب.
ایچیندهکیلر
- ۱ فیزیکی خصوصیّتلری
- ۲ یؤرونگه سی(مدار) و فیرلانماسی
- ۳ حیات آختاریشی
- ۴ مسکونلاشما آچیغا چیکمامیشی
- ۵ کشفیات ماموریتلری
- ۶ مریخدا آسترونومییا
- ۷ مۆشاهیدهسی
- ۸ تاریخی مۆشاهیدهلری
- ۹ مدنیتده
- ۱۰ پیکلری
- ۱۱ قایناقلر
- ۱۲ بیرده باخ
- ۱۳ خاریجی کئچیدلر
- ۱۴ قایناقلار
فیزیکی خصوصیّتلری[دَییشدیر]
مریخین دیامتری تقریباً یئراینکینین یاریسیدیر. اوْ، یئردن داها آز سیخدیر، حجمی تقریباً یئرین حجمینین ۱۵%-i و کۆتلهسی تقریباً یئرین کۆتلهسینین ۱۱%- قدردیر. اوْنون سطحینین اراضیسی یئرین قۇرو اراضیسینین تام ساحهسیندن بیر آز داها آزدیر /> مریخین مرکوریدن داها بؤیوک و داها آغیر اوْلماسینا باخمایاراق، مرکورینین سیخلیغی داها چوْخدور. بۇ هر ایکی گزگنین سطحه دۇغرو جاذیبه قوهسینین تقریباً عینی اوْلماسی ایله نتیجهلنیر؛ مریخین جاذیبه قوهسی مرکورینین جاذیبه قوهسیندن گۆجلودور (۱%-دن آز اوْلماقلا). مریخ سطحینین قیرمیزی-نارینجی گؤرونوشونون سببی دمیر(III) اوْکسید و یا داها چوْخ بیلینن آدی ایله هماتیت و یا پاسدیر. و مینراللاردان وابسته اوْلاراق دیگر عۆمومی سطح رنگلرینه قیزیل رنگی، قهوهای، ساری-دارچینی و یاشیلایمتیل داخیلدیر.
داخیلی قۇرولوشو[دَییشدیر]
یئر کیمی بۇ گزگن ده طبقهلره آیریلمایا معروض قالیب و بۇ دا سیخ، دمیرلیک نۆوه سفراسینین داها آز سیخ ماده لرلا اؤرتولمهسینه سبب اوْلوب گزگنین اینتریئرینین چاغداش موْدللری نۆوه سفراسینین رادیوسونو تقریباً ۱،۷۹۴ ± ۶۵ کیلومتر اوْلاراق گومان ائدیر و اوْنو تقریباً ۱۶–۱۷% کوکوردله بیرلیکده، اساساً، دمیر و نیکلدن تشکیل ائدیلمیش حساب ائدیر. بۇ دمیر سولفید نۆوهسی قیسمن مایع دیر و اوْندا مؤوجود اوْلان یونگول المنتلرینین غلظتی یئرین نۆوهسینده اوْلاندان ایکی دفعه چوْخدور. نۆوه گزگندهکی تختونیک و یانارداغایک جهتلرین چوْخونو فورمالاشدیران سیلیکات مانتییا طبقهسی ایله کاپسام ائدیلمیشدیر، آنجاق ایندی حرکتسیزدیر. سیلیکون و اوکسیژندن باشقا مریخین قابیغیندا ان چوْخ یاییلان المنتلر دمیر، منیزیوم، آلومینیوم، کلسیوم و پوتاسیومدور. گزگنین قابیغینین اوْرتا قالینلیغی تقریباً ۵۰ کیلومتردیر، ماکسیموم قالینلیق ۱۲۵ کیلومتردیر. اوْرتالاماسی ۴۰ کیلومتر اوْلان یئرین قابیغی ایکی گزگنین اؤلچولرینه باغلی اوْلاراق مریخین قابیغینین قالینلیغینین اۆچده بیری قدردیر. ۲۰۱۶-جی ایل اۆچون پلانلاشدیریلان ınsight انمه آپاراتی مریخین اینتریئرینین موْدللرینی محدودلاشدیرماق اۆچون سئیسموقرافدان ایستیفاده ائدهجک.
سطح ژئولوژی سی[دَییشدیر]
مریخ یئر کیمی گزگندیر، یعنی سیلیکون و اوکسیژندن تشکیل اوْلونان مینراللار، دمیرلار و عادتاً داش عمله گتیرن باشقا کیمیاسال المنتلرلردن تشکیل اوْلونموشدور. مریخین سطحی باشلیجا اوْلاراق تولییتیک بازالتدان تشکیل اوْلونموشدور، آنجاق بعضی حیصّه لر بازالتدان داها چوْخ سیلیکون اوْکسیدله زنگیندیر. بۇ دا یئرده و یا سیلیکون اوْکسید شوشهسینده اوْلان آندزیتیک داشلارلارا اوْخشاردیر. آشاغی آلبدولو بؤلگه لاردا پلاقیوکلاز فلدیسپات واردیر. قوزئی آشاغی آلبدولو بؤلگه لار ایسه طبقه سیلیکاتلاری و یۆکسک سیلیکونلو شوشهنین نورمال میقداریندان داها چوْخونا صاحیبدیر. گونئی داغلیق حیصّه لره یۆکسک کلسیوملو پیروکسن داخیلدیر. بیرده، بللی اراضیلرده خاص هماتیت و اوْلیوین ده تاپیلمیشدیر. سطحین چوْخ حیصّه سی نارین دنهلی دمیر(III) اوْکسید تۇزو ایله اؤرتولموشدور.
مریخین یاپیسال(ساختار)لاشمیش کۆره سل ماقنیت ساحهسینین اوْلماسی بارهده هئچ بیر ثبوت اوْلماسا دا، مۆشاهیدهلر گؤستریر کی، گزگن قابیغینین حیصّه لری مغناطیس اوْلوب و کئچمیشده اوْنون ایکی قوطبلو ساحهسینین دالغالی قۆطبلوک فاصیلهلری باش وئریب. مغناطیس جهتدن حسّاس مینراللارین بۇ پالوماقنتیزمی یئرین اوقیانوس دیبیندهکیلره اوْخشاردیر. ۱۹۹۹-جو ایلده چاپ ائدیلن و ۲۰۰۵-جی ایلین اۇکتوبر یندا یئنیدن نظر سالینان بیر نظریه بۇدور کی، بۇ دالغالار مریخدا ۴ میلیارد ایل اوّل گزگن دینامونون خۆصوصیتینی دایاندیرماسی و گزگنین ماقنیت ساحهسینین ضعیفلمهسیندن اوّل پلیتهلرین تکتونیکاسینی عکس ائتدیریر.
گۆنش سیستمینین فوْرمالاشماسی زامانی مریخ گۆنش اطرافیندا فیرلانان پروتوپلانتار دیسکدن کناردا هیزلی بؤیومهنین ایستوکاستیک(اتّفاقی) پروسسی نتیجهسینده یارانمیشدیر. مریخین گۆنش سیستمیندهکی یئرینه اۇیغون چوْخلو کاراکتریستیک کیمیوی خۆصیّتلری وار. نیسبتاً آشاغی قایناما تِمپراتورو اوْلان المنتلری (کولور، فوْسفور و کوکورد) یئردن داها چوْخ مریخدا عۆمومیدیر؛ بۇ المنتلر جاوان اۇلدوزون انرژتیک گۆنش کولیی طرفیندن گۆنشه یاخین اراضیلردن گتیریلیب.
گزگنلرین فوْرمالاشماسیندان سوْنرا اوْنلارین هامیسی سوْن آغیر بومباردمانا معروض قالدی. مریخین سطحینین تقریباً ۶۰%-i بۇ ارانین توْققوشمالارینی گؤستریر، آنجاق بۇ حادیثهلرین سبب اوْلدوغو چارپیشمادان سوْنرا یارانان گئنیش حؤوزهلر بلکه ده سطحین قالان حیصّه سینین تملینی تشکیل ائدیر. مریخین شیمال یاریمکورهسینده ۱۰۶۰۰×۸۵۰۰ کیلومتر لیک اراضینی کاپسام ائدن بؤیوک ائتکی حؤوزهسینین ایزی وار. اوْ، آیین جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسیندن تقریباً ۴ دفعه بؤیوکدور و ایندییه قدر کشف ائدیلمیش ان بؤیوک ائتکی حؤوزه سیدیر. بۇ نظریه تکلیف ائدیر کی، مریخ تقریباً ۴ میلیارد ایل اوّل پلوتون ایله عینی اؤلچولو جیسیمله توْققوشوب. مریخین یاریمکوره دیخوتومییاسینا سبب اوْلدوغو فیکیرلشیلن حادیثه گزگنین ۴۰%-i کاپسام ائدن هامار بورالیس حؤوزهسینی یارادیب.
مریخین ژئولوژی تاریخی بیر چوْخ دؤورلره بؤلونه بیلر آنجاق آشاغیداکی اۆچ دؤور ان اساسلاریدیر:
- نوح دؤورو (آدینی نوح اراضیسیندن آلیب): ۴.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّله قدر مریخین ان قدیم سطحینین فوْرمالاشماسی. چوْخ سایدا بؤیوک چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلری نوح دؤورونون سطحینده ایزینی بوراخیب. تارسیس قاباریقلیغینین - وولکانیک داغلیق حیصّه نین دؤورون سوْنلارینداکی مایع سۇیون گئنیش بیر شکیلده داشماسی ایله بۇ دؤور زامانی عمله گلدیی فیکیرلشیلیر.
- هسپریان دؤور (آدینی هسپریا یایلاسیندان آلیب): ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّله قدر. هسپریان دؤور گئنیش لاوا دوزنلیکلرینین فوْرمالاشماسی ایله قئید اوْلونور.
- آمازونیان دؤور (آدینی آمازونیس دوزنلییندن آلیب): ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّلدن ایندییه قدر. آمازونیان بؤلگه لارینین آز متوریتله چارپیشمادان یارانان کراترلری وار، آنجاق دیگرلری چوْخ فرقلیدیر. اوْلیمپ داغی مریخین باشقا یئریندهکی لاوا آخینلاری ایله یاناشی اوْلاراق بۇ دؤورده یارانیب.
مریخدا هله ده بعضی ژئولوژی فعالیّتلر باش وئریر. آتاباسکا درهسی تقریباً ۲۰۰ میلیون ایله قدر لاوا آخینلارینین اوْلدوغو یئردیر. سربروس چوخورلاری آدلانان قرابنلردهکی سۇ آخینلاری ۲۰ میلیون ایلدن آز بیر مدتده باش وئریر و بۇ دا حال-حاضیرکی اینتروزییالاری (ماقمانین یئر قابیغی آراسینا دولماسی) گؤستریر. ۱۹ فوْریه ۲۰۰۸-جی ایلده مریخ کشفیّات اوْربیتردن گلن شکیللر ۷۰۰ مترلیک هۆندور سیلدیریمدان گلن قار اۇچقونونون دلیلینی گؤستردی.
توْرپاغی[دَییشدیر]
فونیکس انمه آپاراتی مریخین توْرپاغینین بیر آز قلیایی اوْلدوغونو و ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور کیمی المنتلرین اوْلدوغونو گؤسترن معلومات وئردی. بۇ مادهلر یئر گزگنینده باغلاردا تاپیلیر و اوْنلار بیتکیلرین بؤیومهسی اۆچون واجیبدیر.
مریخدا بیر چوْخ ایزلر تاپیلیر و یئنی ایزلر تئز-تئز کراترلرین، چؤککلیکلرین و درهلرین دیک یاماجلاریندا اوْرتایا چیخیر. ایزلر اوّل قارا اوْلور و واخت کئچدیکجه آغاریر. بعضاً ایزلر بالاجا اراضیلرده یارانیر و یوزلرله متر اراضییه قدر یاییلیر. اوْنلار هم ده آشینمیش داش پارچالارینین کنارلارینی و یوْللارینداکی دیگر مانع لری کئچرکن گؤرولور. عموماً قبول ائدیلن نظریهلره ایزلرین تۇز و یا تۇز بۇرولغانی اۇچقونلاریندان سوْنرا یارانماسی و توْرپاغین قارانلیق آلت طبقهلری اوْلماسی داخیلدیر. بیر چوْخ ایضاحلار ایرلی سۆرور کی، اوْنلاردان بعضیلری سۇ ایله و حتی اوْرقانیزملرین بؤیومهسی ایله علاقه دار.
هیدرولوژیسی[دَییشدیر]
قیسا دؤورلار عرضینده آشاغی یۆکسکلیکلر استثنا اوْلماقلا، مایع سۇ آشاغی آتموسفر تضییقینه گؤره (یئردکیندن ۱۰۰ دفعه ضعیف) مریخین سطحینده مؤوجود اوْلا بیلمز. بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین مریخین قالین کریوسفرینده قالدیغی فیکیرلشیلیر. مریخ اکسپرس و مریخ کشفیّات اوْربیترایندن گلن رادار معلوماتی هر ایکی قۆطبده (جۇلای ۲۰۰۵-جی ایل) و اوْرتا ان دایرهلرینده (نوْامبر ۲۰۰۸-جی ایل) بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین اوْلماسینی گؤستریر. فونیکس انمه آپاراتی ۳۱ جۇلای ۲۰۰۸-جی ایلده سطحی مریخ توْرپاغیندا اوْلان بۇز سویو نومونه کیمی گؤتوردو.
مریخدا گؤرونن سطح خۆصیّتلری مایع سۇیون ان آزیندان بعضاً گزگنین سطحینده مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. تمیزلنمیش اراضینین بؤیوک خطی زولاقلاری (آخین کاناللاری اوْلاراق بیلینیر) سطحی تقریباً ۲۵ یئرده کسیر. بعضی قورولوشلارین بوزلاقلارا و یا لاوایا گؤره یاراندیغی فیکیرلشیلسه ده، بۇنلارین یئرآلتی سۆکئچیریجی داشلارلاردان سۇیون چیخماسی زامانی باش وئرن اروزییایا گؤره عمله گلدیکلری فیکیرلشیلیر. ان بؤیوک نومونهلردن بیری - ما'آدیم والیس ۷۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندادیر و ۲۰ کیلومتر انی و ۲ کیلومتر درینلییی ایله بؤیوک کانیوندان داها بؤیوکدور. اوْنون مریخ تاریخینین ارکن واختیندا آخان سۇ ایله اراضییه قازیندیغی فیکیرلشیلیر. بۇ کاناللارین ان گنجلرینین یالنیز بیر نچه میلیون ایل بۇندان اوّل فورمالاشدیغی فیکیرلشیلیر. باشقا یئرلرده، اؤزلله مریخ سطحینین ان قدیم اراضیلرینده درهلرین اینجه، دنتریتیک شبکهلری لاندشافتین مؤهوم حیصّه لرینه یاییلیب. بۇ درهلرین خۆصیّتلری و یاییلماسی گؤستریر کی، اوْنلار ارکن مریخ تاریخینده یاغیش و یا قار یاغماسینین سبب اوْلدوغو آخینتی ایله یارانیبلار. یئرآلتی سۇ آخینی و قرونت سولارینین تپه مایلینه گلهرک توْرپاغی مایلدن یویوب آپارماسی بعضی شبکهلرده واجیب کؤمکچی روْل اوْینایا بیلر، آنجاق چؤکمه دمک اوْلار کی، بۆتون حاللاردا کسیلمهنین اساس سببیدیر.
کراتر و کانیون سدلری بویونجا یئر کیمی یارغانلارا اوْخشار مینلرله اؤزللیکلر وار. یارغانلار، اساساً، جنوب یاریمکورهسینین یۆکسک اراضیلرینده و اکوادورا طرف اوْلور، هامیسی ۳۰° قۆطبه طرف یؤنلیر. بیر چوْخ مؤلفلر تکلیف ائدیب کی، اوْنلارین فوْرمالاشما پروسسی مایع سۇ (بؤیوک احتیماللا ارین بۇزدان) ایله علاقه دار، آنجاق باشقالاری کربون دیوکسید قیرووو و یا قۇرو تۇزون حرکتی ایله علاقه دار فوْرمالاشما مخانیزملرینی دستکلییر. قیسمن خاراب اوْلموش یارغانلار آشینما ایله یارانماییب و یئنی خاصهلر علاوه ائدیلمیش، چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلر مۆشاهیده ائدیلمهییب. بۇ ایکی حقایق گؤستریر کی، بۇنلار جاوان اؤزللیکلردیر و بؤیوک احتیماللا حال-حاضیردا دا فعّالدیر.
دلتالار و آللوویال کونوسلار کیمی باشقا ژئولوژی اؤزللیکلر ارکن مریخ تاریخیندهکی بعضی اینتروال و یا اینترواللاردا ایستی، نم شرطلرین اوْلدوغونو گؤستریر. بئله دۇروملر سطحین بؤیوک حیصّه سی بویونجا کراتر گؤللرینین اوْلماسینی طلب ائدیر. بعضی مؤلفلر اۇزاغا گدهرک ادعا ائدیرلر کی، مریخ کئچمیشینین بعضی واختلاریندا گزگنین آشاغی قوزئی دوزنلیکلرینین چوْخو یوز مینلرله درینلییه مالیک اوقیانوسلا اؤرتولموشدور، آنجاق بۇ ادعا مۆباحیثهلی اوْلاراق قالیر.
مریخین سطحینده سۇیون مؤوجود اوْلماسی ایله باغلی باشقا بیر دلیل ایسه بعضاً سۇ مؤوجود اوْلاندا فورمالاشان هماتیت و قوتیت کیمی خاص مینراللارین بللی ائدیلمهسیدیر. قدیم سۇ حؤوزهلری و آخینلارینی تعیین اتدیینه اینانیلان بعضی دلیللر مریخ کشفیّات اوْربیترین آپاریلدیغی دقیق آراشتیرمالار طرفیندن اینکار ائدیلیب.-جو ایلده شانس یاروسیت مینرالینی بللی ائدیب. بۇ یالنیز اسیدی سۇیون مؤوجودلوغو زامانی فورمالاشیر و بۇ دا سۇیون نه واختسا مریخدا مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. مایع سۇ اۆچون یئنی ثبوتلار ۲۰۱۱-جی ایلین دسامبر یندا ناسا-این مریخ رووری طرفیندن سطحده مینرال گیپسین تاپیلماسیندان گلیر. علاوه اوْلاراق، تقیقات رهبری فرانسیس ماککابین (آلبوکرکهدهکی نیو-مکسیکو بیلیم یوردونون عالیمی) مریخین کریستال مینراللارینین هیدروکسیللرینه باخاراق دییر کی، مریخین یۇخاری مانتییاسینداکی سۇیون میقداری یئردکینه برابردیر و یا چوْخدور (بیر میلیون سۇ اۆچون ۵۰-۳۰۰ حیصّه ) و بۇ بۆتون گزگنی ۲۰۰-۱۰۰۰ متر درینلیینه قدر اؤرتمک اۆچون کیفایتدیر. ۱۸ مارس ۲۰۱۳-جو ایلده ناسا ماراق رووریندهکی آلتلردن "تینتینا" داشلارونون و "سوتتون اینلیر" داشلارونون پارچالانمیش حیصّه لرینین داخیل اوْلدوغو بیر سیرا داشلار نومونهلرینده و "کنورر" داش آند "Wernicke" داش کیمی باشقا داشلارلارداکی دامارلاردا و پارچالاردا هیدراتلاشمانین، چوْخ گومان کی، هیدراتلاشمیش کلسیوم سولفاتین ثبوتو حاقیندا معلومات وئردی.
۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵-جی ایلده ناسا آچیقلاماسیندا مریخدا مایع حالیندا سۇ تاپدیغینی بیلدیردی
قۆطب اؤرتوکلری[دَییشدیر]
مریخین ایکی دایمی قۆطب بۇز اؤرتویو وار. قۆطب قیشی عرضینده اوْ، سطحی سویوداراق و آتموسفرین ۲۵–۳۰%-ین جو۲ بۇزو پارچالاری شکلینده (قۇرو بۇز) چؤکمهسینه سبب اوْلاراق دایمی قارانلیقدا اۇزانیر.قۆطبلر تزهدن گۆنش شواسینا معروض قالاندا دوْنموش جو۲ سوبلیماسییا ائدیر (مایع حالینا کئچمهدن بیرباشا بوخارلانیر). بۇ ساعتدا ۴۰ کیلومتر هیزله قۆطبلری سوپورن بؤیوک کولکلره سبب اوْلور. بۇ مؤوسومی حادیثهلر بؤیوک میقداردا تۇز و سۇ بوخارینی حرکت ائتدیریر و یئره بنزر شاختا و بؤیوک للکلی بۇلودلارین یارانماسینا سبب اوْلور. ۲۰۰۴-جو ایلده سۇ-بۇز بۇلودلارینین شکیللری شانس رووری طرفیندن چکیلیب.
هر ایکی قۆطبده قۆطب اؤرتوکلری باشلیجا اوْلاراق بۇز سۇدان تشکیل اوْلونوب. دوْنموش کربون دیوکسید شیمال یاریمکورهسی قیشیندا شیمال اؤرتویونده تقریباً ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان نیسبتاً اینجه طبقه شکلینده ییغیلیر، هالبوکی جنوب اؤرتویونون تقریباً ۸ متر قالینلیغیندا اوْلان دایمی قۇرو بۇز اؤرتویو وار. جنوب قۆطبونو اؤرتن بۇ دایمی بۇزلارین اۆزرینده هامار سطحلی، دایاز، تخمیناً دایروی چوخورلار سپلنیب. بۇ چوخورلار هر ایل مترلرله آرتان گؤرونتولری تکرارلاییر؛ بۇ حقایق گؤستریر کی، جنوب قۆطبونون بۇز سۇ قاتینی اؤرتن دایمی جو۲ اؤرتویو واخت کئچدیکجه کیچیلیر. شیمال قۆطب اؤرتویونون دیامتری قوزئی مریخ یایی عرضینده تقریباً ۱۰۰۰ کیلومتر اوْلور و تقریباً ۱.۶ میلیون km۳ بۇز ساخلاییر. بۇ بۇز اؤرتوک بوْیو برابر شکیلده یاییلسا، ۲ کیلومتر قالینلیغیندا اوْلار. (بۇزون حجمی قرنلاندیانین بۇز حجمی ۲.۸۵ میلیون km۳ اوْلان بۇز طبقهسی ایله مؤ قایسه ائدیله بیلر.) جنوب قۆطب اؤرتویونون دیامتری ۳۵۰ کیلومتردیر و ۳ کیلومتر قالینلیغیندادیر. جنوب قۆطب اؤرتویوندهکی بۇزون و یاخین لایلی یاتاقلارین تام حجمی ۱.۶ میلیون km۳ کیمی دیرلندیریلیر. هر ایکی قۆطب اؤرتویونده ایسپیرال تروقلار وار. سهاراد رادارینین آنالیزی گؤستردی کی، تروقلار کوریولیس اثرینه گؤره ایسپیرال اوْلان کاتاباتیک کولکلرین ایشینین نتیجهسیدیر. گونئی بۇز اؤرتویونه یاخین بعضی اراضیلرین مؤوسومی اوْلاراق دونماسی توْرپاق اۆزرینده شفاف، ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان قۇرو بۇز لؤوههلرینین فوْرمالاشماسینا سبب اوْلور. یازین گلمهسی ایله گۆنش ایشیغی یرالتینی ایسیدیر، سوبلیماسییایا اۇغرایان جو۲-ین تضییقی لؤوهه آلتیندا گۆجلنیر، اوْنو قالدیریر و آخیردا سیندیریر. بۇ بازالتیک قوم و یا تۇزلا قاریشمیش جو۲ قازینین قیزره بنزر پارتلاییشلارینا سبب اوْلور. پروسس هیزله باش وئریر و بیر نچه گۆن، هفته و یا آی آرالیغیندا مۆشاهیده ائدیلیر. لؤوههنین آلتیندان قیزرین اوْلدوغو یئره قاچان قاز بۇز آلتیندا رادیال کاناللار (هؤرومچیین اتدیینه بنزر) اوْیور. پروسس سۇ آخیب گئتمهسی اۆچون ایستیفاده ائدیلن دلیک ایچریسیندن سۇیون گئتمهسی ایله فورمالاشان اروزییا شبکهسینین ترس مُعادلیدیر.
جوغرافیاسی و سطحینین خۆصیّتلرینین آدلاندیریلماسی[دَییشدیر]
ایوهان هنریخ مدلر و ویلهلم بر آیین خریطه چکمهسی ایله خاطیرلانسالار دا، اوْنلار ایلک "آروقرافلار" ایدیلر. اوْنلار مریخین سطح خۆصیّتلرینین دییشمز اوْلدوغونو بللی ائتمکله و گزگنین فیرلانما دؤورونو دقیقلیکله بللی ائتمکله ایشلرینه باشلادیلار. ۱۸۴۰-جی ایلده مدلر ۱۰ ایلین مۆشاهیدهلرینی بیرلشدیردی و مریخین ایلک خریطهسینی چکدی. بر و مدلر آد وئرمکدنسه، قئیدلری حرفلرله گؤستردیلر؛ مریدیان بای اؤزللیک "آ" ایدی.
ایندیکی زاماندا مریخداکی اؤزللیکلر مۆختلیف قایناقلره گؤره آدلاندیریلیب. آلبدو خۆصیّتلری کلاسیک میفولوژی گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن بؤیوک کراترلر مرهوم عالیملر، مؤلفلر و مریخین آراشتیرمای ایله علاقهسی اوْلان باشقا شخصلره گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن کیچیک کراترلر ایسه دۆنیانین ۱۰۰ میندن آز اهالیسی اوْلان شهر و کندلرینه گؤره آدلاندیریلیب. بؤیوک درهلر مۆختلیف دیللردهکی "مریخ" و "اۇلدوز" سؤزلری ایله آدلاندیریلیب؛ کیچیک درهلر ایسه چایلارا گؤره آدلاندیریلیب.
بؤیوک آلبدو خۆصیّتلری کؤهنه آدلارین بیر چوْخونو ساخلاییر، آنجاق اؤزللیکلرین طبیعتی حاقیندا یئنی معلوماتلاری عکس اتدیرمک اۆچون تئز-تئز تزهلنیر. مثلاً، نیخ اوْلیمپیجا (اوْلیمپین قارلاری) اوْلیمپوس مونس (اوْلیمپ داغی) اوْلوب. مریخین سطحی یئردن گؤروندویو کیمی فرقلی آلبدولارلا ایکی نؤع اراضییه بؤلونور. تۇز و قیرمیزی دمیر اوْکسیدلری ایله زنگین قوملا اؤرتولموش آغ دوزنلیکلر مریخ "قیطعهلری" اوْلاراق حساب ائدیلمیشدی و آرابیا تررا (عربیستان توْرپاغی) و یا آمازونیس پلانیتیا (آمازون دوزنلیی) کیمی آدلار آلمیشدی. توند جیزگیلر دنیز حساب ائدیلمیشدی و آدلاری ماره اریتهراوم، ماره سیرنوم و آوروراه سینوس ایدی. یئردن گؤرولن ان توند جیزگی سیرتیس ماژور پلانوم ایدی. دایمی قوزئی قۆطب بۇز اؤرتویو پلانوم بوروم، جنوب بۇز اؤرتویو ایسه پلانوم آوستراله آدلاندیریلیر.
مریخین اکوادورو فیرلانماسینا گؤره بللی ائدیلمیشدی. آنواق ۰اوْ-لی مریدیان یئردهکی کیمی صونعی اوْلاراق سئچیلمیشدی؛ مدلر و بر ۱۸۳۰-جو ایلده مریخین ایلک خریطهسی اۆچون خط سچدیلر. مارینر ۹ کوسمیک گمیسی ۱۹۷۲-جی ایلده مریخین گئنیش تصویرینی وردیکدن سوْنرا سینوس مریدیانیده یئرلشن بالاجا کراتر (سوْنرا آیری-۰ آدلاندیریلدی) اوْریژینال سچیمله اۆست دوشمهسی اۆچون ۰اوْ اوْلاراق سئچیلدی.
مریخین اوقیانوسلاری اوْلمادیغیندان (دنیز سوییهسی ده یوْخدور) یئر سطحی ایستیناد سوییهسی کیمی سئچیلمهلیدیر؛ بۇ هم ده یئر کیمی گویده اوْخشار اوْلاراق آروید آدلاندیریلیر. صیفیر هوندورلویو آتموسفر تضییقینین ۶۱۰.۵ پا (۶.۱۰۵ مبار) اوْلدوغو هوندورلوکله بللی ائدیلیر. بۇ تضییق سۇیون اۆچلوک نقطهسینه اۇیغون گلیر و تقریباً یئردهکی دنیز سوییهسی سطحینین تضییقینین ۰.۶%-دیر (۰.۰۰۶ آتم).حال-حاضیردا عملده بۇ سطح پیک یئرچه کیمی(گرانش) اؤلچمهلریندن بللی ائدیلیر.
دؤردبوجاقلارین خریطهسی[دَییشدیر]
مریخ گزگنینین آشاغیداکی خریطهسی بیرلشمیش ایالتلار ژئولوژی آراشدیرمالار قۇرومو طرفیندن بللی ائدیلمیش ۳۰ دؤردبوجاغا بؤلونور.
ائتکی توپوقرافیاسی[دَییشدیر]
مریخین توپوقرافییاسینین دیخوتومیاسی قریبهدیر؛ قوزئی دوزنلیکلری لاوا آخینلارینا گؤره دوزلشیب، گونئی یۆکسک اراضیلر ایسه قدیم ائتکیلره گؤره چؤکوک اوْلوب. ۲۰۰۸-جی ایل آراشدیرماسی ۱۸۹۰-جی ایلده ایرلی سورولن نظریه ایله علاقه دار ثبوتو تقدیم ائتدی؛ نظریهیه گؤره، مریخین شیمال یاریمکورهسی یئرین آیینین اؤلچوسونون اوْندا بیریندن اۆچده ایکیسینه قدر اوْلان شئیله توْققوشوب. بۇ حقیقتدیرسه، مریخین شیمال یاریمکورهسی ۱۰۶۰۰ کیلومتر اۇزونلوغو و ۸۵۰۰ انی اوْلان ائتکی کراترینین یئری اوْلاجاق. بۇ دا تخمینی اوْلاراق آوروپا، آسیا و اوتریشنین بیرلیکده صاحیب اوْلدوغو اراضیدیر و بۇ کراتر گۆنش سیستمینده ان بؤیوک توققوشمادان سوْنرا یارانمیش کراتر اوْلان جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسینی اۆستلییر.
مریخین اۆزرینده بیر چوْخ ضربه کراترلری وار: دیامتری ۵ کیلومتر و یا چوْخ اوْلان ۴۳ مین کراتر تاپیلیب.بۇنلاردان تصدیق اوْلونموش ان بؤیویو هللاس ائتکی کراتریدیر، هانسی کی، یئردن راحت گؤرونن پارلاق آلبدو اؤزللیکیدیر. مریخین کیچیک اؤلچوسونه گؤره اوْنون شئیله توققوشماسینین احتیمالی یئرینکینین یاریسیدیر. مریخ آستروید قورشاغینا یاخین یئرلشیر، بئلهلیکله بۇ قایناقدن اوْلان ماده لرلا توققوشما احتیمالی آرتیر. مریخین بیرده قیسا مدتلی کومتلرله توققوشما احتیمالی بؤیوکدور، مثلاً، بۇنا موشتریین یؤرونگه(مدار)یندهکیلر عاییددیر. بۇندان باشقا مریخین آیلا مؤ قایسهده داها آز کراتری وار، اوْنا گؤره کی، مریخین آتموسفری کیچیک متوریتلره قارشی مۆدافیه تشکیل ائدیر. بعضی کراترلرین مورفولوگیاسی گؤستریر کی، متوریتلر دیندن سوْنرا توْرپاق نم اوْلوب.
یانارداغلار[دَییشدیر]
قالخان یانارداغی اوْلیمپ گئنیش داغلیق بؤلگهسی فارسیسدهکی سؤنموش یانارداغدیر. بۇ بؤلگهده دیگر بؤیوک یانارداغلار دا وار. اوْلیمپ داغینین هوندورلویو اورست داغینین هوندورلویوندن تقریباً اۆچ دفعه بؤیوکدور، بۇ دا دمکدیر کی، مؤ قایسهده ۸.۸ کیلومتر دن هۆندوردور. اؤلچولمهسیندن وابسته اوْلاراق، اوْ، گۆنش سیستمینده ان اۇزون و یا ایکینجی ان اۇزون داغدیر. مۆختلیف قایناقلر اوْنون هوندورلویونو ۲۱ کیلومتر دن ۲۷ کیلومتر ه قدر گئدن اوْبلاستدا وئریر.
تکتونیک یئرلر[دَییشدیر]
بؤیوک کانیون والس مارینریس ۴۰۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندا و ۷ کیلومتر ه قدر درینلیکدهدیر. والس مارینریسین اۇزونلوغو آوروپانین اۇزونلوغونا برابردیر و مریخ چئورهسینین بشده بیری بویونجا اۇزانیر. مؤ قایسه اۆچون یئرین ۴۴۶ کیلومتر اۇزونلوغوندا و تقریباً ۲ کیلومتر درینلییی اوْلان بؤیوک کانیون گؤستریله بیلر. والس مارینریس فارسیس اراضیسیندهکی شیشکینلییه گؤره فورمالاشیب، هانسی کی، والس مارینریس اراضیسینده یئر قابیغینین داغیلماسینا سبب اوْلوب. ۲۰۱۲-جی ایلده تکلیف ائدیلدی کی، والس مارینریس یالنیزجا قرابن دییل، هم ده ۱۵۰ کیلومتر انینه حرکتین باش وئردیی پلیته سرحدیدیر و بۇ مریخی بؤیوک احتیماللا ایکی پلیتهلی تختونیک قورولوش ائدیر.
ماغارالار[دَییشدیر]
ناسا-این مریخ اوْدیسسی اوْربیترایندکی ترمال امیسسییا گؤرونتولمه سیستمینین شکیللری آرسیا یانارداغینین دؤشونده ۷ ماغارا گیریشی آشکار ائدیب. ماغارالار کوللکتیو شکیلده "یددی باجی" آدلاندیریلیب. ماغارا گیریشلری ۱۰۰ متردن ۲۵۲ متره قدردیر و ان آزی ۷۳ متردن ۹۶ متره قدر درینلییی اوْلدوغو فیکیرلشیلیر. ایشیق ماغارالارین چوْخونون دیبینه چاتمادیغینا گؤره، اوْلا بیلسین کی، اوْنلار بۇ قیمتلردن داها بؤیوک درینلییه مالیکدیر و سطحدن آشاغییا گنیشلنیب. "دنا" استثنادیر، اوْنون دیبی گؤرونور و ۱۳۰ متر درینلیک اؤلچولوب. بۇ بؤیوک ماغارالارین اینتریئرلری گزگنین سطحینی بومباردمان ائدن میکرومتوریتلردن، اۇلترابنفش شۆالانمادان، گۆنشدهکی پارتلاییشلاردان و یۆکسک انرژیلی ذراتدن قوْرونموش اوْلا بیلر.
آتموسفری[دَییشدیر]
مریخ ۴ میلیارد ایل اوّل بؤیوک احتیماللا چوخسایلی آستورید ضربهلرینه گؤره ماقنیتوسفرینی ایتیریب، بئلهلیکله گۆنش کولیی مریخ ایونوسفری ایله بیرباشا علاقهده اوْلور و بۇ خاریجی طبقهدن آتوملاری قوْپاراراق آتموسفر سیخلیغینی آزالدیر. هم مریخ گلوبال سورویور، هم ده مریخ اکسپرس مریخدان اوزایا گدهرک یوْخ اوْلان یونلاشمیش آتموسفریک ذراتی قئیده آلیب و بۇ آتموسفریک ایتکی گلهجک ماون اوْربیتر طرفیندن تدقیق ائدیلهجک. یئرله مؤ قایسهده مریخین آتموسفری آشاغی تضییقلیدیر. سطحده آتموسفر تضییقی آشاغی قیمتی اوْلیمپ داغیندا ۳۰ پا-دان (۰.۰۳۰ کپا) یۇخاری قیمتی هللاس ضربه کراترینده ۱،۱۵۵ پا-دان آرتیق (۱.۱۵۵ کپا) اوْلور. مریخداکی یۆکسک آتموسفر سیخلیغی یئر سطحینده ۳۵ کیلومتر ه قدر مسافهده آشکار ائدیلنه برابردیر.اوْرتایا چیخان اوْرتا سطح تضییقی یئردهکینین (۱۰۱.۳ کپا) ۰.۶%-دیر. آتموسفرین ایشکالا هوندورلویو تقریباً ۱۰.۸ کیلومتردیر و یئرین ایشکالا هوندورلویوندن یۆکسکدیر. (۶ کیلومتر ) بۇ فرقین سببی اوْدور کی، مریخین سطح قراویتاسیاسی یئرینکینین تقریباً ۳۸%-دیر. بۇ اثر آشاغی تِمپراتور و مریخین آتموسفرینین ۵۰% یۆکسک اوْرتا مولکولیار کۆتلهسی ایله بالانلاشدیریلیر.
مریخین آتموسفری جزعی اوکسیژن و سۇ ایله بیرلیکده تقریباً ۹۶% کربون دیوکسید، ۱.۹۳% آرقون آند ۱.۸۹% آزوتدان تشکیل اوْلونموشدور.
متان مریخ آتموسفرینده بیر میلیارددا ۳۰ حیصّه شکلیندهکی مول فراکسیاسی ایله بللی ائدیلمیشدیر. اوْ، گئنیش بۇلودلاردا مؤوجود اوْلور. تسویرلر گؤستریر کی، متان اۇزاق اراضیلردن یاییلیر. شیمال یایینین اوْرتاسیندا بۇلود ۱۹۰۰۰ تون متان ساخلاییر. بۇلودون قایناق گۆجو سانییهده ۰.۶ کیلوگرم اوْلاراق قیمتلندیریلیر. تصویرلر تکلیف ائدیر کی، بۇرادا ایکی یئرلی قایناق بؤلگه و وار: بیرینجیسی ۳۰°شم ۲۶۰°ق یاخینلیغیندا، ایکینجیسی ۰°شم ۳۱۰°ق یاخینلیغیندا مرکزلشیب.مریخین ایلده ۲۷۰ تون متان اۆرتیم (تولید) ائتدیی فیکیرلشیلیر.
فیکیرلشیلن متان دستروکسیاسی مۆدّتی تقریباً ۴ یئر ایلی قدر اۇزون و تقریباً ۰.۶ یئر ایلی قدر قیسا اوْلا بیلر. بۇ هیزلی دؤورییه گزگنده قازین فعّال منبعی اوْلدوغونو گؤستریر. یانارداغایک فعالیّت، کومتلرین ائتکیسی و متانوژن میکرو اوْرقانیزم حیات فوْرمالارینین مؤوجودلوغو مۆمکون قایناقلر آراسیندا دیر. متان سۇ، کربون دیوکسید و مریخدا یاییلمیش اوْلیوینله علاقه دار غیری-بیولوژی سرپانتینیتی پروسسی ایله ده اۆرتیم (تولید) ائدیله بیلر.
۱۶ دسامبر 2014-جو ایلده ناسا معلومات وئردی کی، ماراق رووری مریخ آتموسفرینده متانین میقداریندا "اوْن قات آرتیش" قئیده آلیب. (چوْخ گومان کی بللی بیر اراضیده) "۲۰ آی عرضینده ۱۲ دفعه" ائدیلن نومونه اؤلچمهلر ۲۰۱۳-جو ایلین آخیرلاریندا و ۲۰۱۴-جو ایلین اوّللرینده آرتیش گؤستریب. اوْرتالاما آتموسفرده میلیارددا ۷ حیصّه متان ایدی. بۇندان اوّل و سوْنرا اؤلچمهلرین اوْرتا قیمتی بۇ سوییهنین اوْندا بیری اطرافیندا اوْلوردو.
آمونیاک دا مریخ اکسپرس پیکی طرفیندن مریخدا آشکار ائدیلیب، آنجاق نیسبتاً قیسا مؤوجودلوغونا گؤره اوْنون نئجه عمله گلمهسی آیدین دییل. آمونیاک مریخ آتموسفرینده ایستابیل دییل و بیر نچه ساعت سوْنرا پارچالانیر. آمونیاک اۆچون قایناق یانارداغایک فعالیّت اوْلا بیلر.
ایقلیمی[دَییشدیر]
یئر و مریخین فیرلانما اوْخلارینین اوْخشار مایللیکلرینه گؤره گۆنش سیستمی گزگنلری آراسیندا مریخین فصللری ان چوْخ یئرینکینه بنزیندیر. مریخ فصللری یئر فصللریندن ایکی دفعه اۇزوندور. بۇنون سببی اوْدور کی، مریخین گۆنشدن بؤیوک مسافهده یئرلشمهسی مریخ ایلینین تقریباً ایکی یئر ایلینه برابر اوْلماسینا گتیریب چیخاریر. مریخین سطح تِمپراتورو آشاغیسی قیشدا قۆطب اؤرتوکلرینده تقریباً −۱۴۳°سی-دن. تِمپراتوردا گئنیش فرقلیلیک گۆنش ایستیسی ساخلایا بیلمه یَن نازیک آتموسفر، آشاغی آتموسفر تضییقی و مریخ توْرپاغینین آشاغی ترمیک اینرسییاسینا گؤرهدیر. گزگنین گۆنشدن اوْلان مسافهسی یرینکیندن ۱.۵۲ دفعه چوْخدور و بۇ دا گۆنش ایشیغی میقدارینین یالنیز ۴۳% ایله نتیجهلنیر.
اگر مریخین یؤرونگه سی(مدار) یئرینکینه اوْخشاسایدی، اوْنون فصللری ده یئرینکینه بنزر اوْلاردی، چونکی اوْنون اوْخونون مایللییی یئرینکینه اوْخشاردیر. مریخ یؤرونگه سی(مدار)نین نیسبتاً بؤیوک اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز)نین اهمیتلی ائتکیسی وار. جنوب یاریمکورهسینده یای و شیمال یاریمکورهسینده قیش اوْلاندا مریخ پریگلیسه یاخین، جنوب یاریمکورهسینده قیش و شیمال یاریمکورهسینده یای اوْلاندا ایسه آفلیسه یاخین اوْلور. نتیجه اوْلاراق، جنوب یاریمکورهسینده فصللر داها سرت، شیمال یاریمکورهسینده ایسه داها مۆلاییمدیر. جنوبدا یای تِمپراتورلاری شیمالداکی مُعادل یای تِمپراتورلاریندان ۳۰ ک (۳۰°سی؛ ۵۴°ف) داها چوْخ ایستیدیر.
مریخ گۆنش سیستمینده ان بؤیوک تۇز فیرتینالارینا صاحیبدیر. بۇ کیچیک اراضیلردهکی فیرتینالاردان بۆتون گزگنی کاپسام ائدن قیقانت فیرتینالارا قدر دییشه بیلر. فیرتینالار مریخ گۆنشه ان یاخین اوْلاندا باش وره بیلیر و کۆره سل تِمپراتورو آرتیردیغی نۆماییش ائتدیریلیب.
یؤرونگه سی(مدار) و فیرلانماسی[دَییشدیر]
مریخین گۆنشدن اوْرتا مسافهسی تقریباً ۲۳۰ میلیون کیلومتردیر و اوْنون اوْربیتال پریودو ۶۸۷ یئر گۆنودور. مریخدا گۆنش گۆنو یئرینکیندن بیر آز اۇزوندور: ۲۴ ساعت، ۳۹ دقیقه و ۳۵.۲۴۴ ثانیه. مریخ ایلی ۱.۸۸۰۹ یئر ایلینه برابردیر و یا ۱ ایل، ۳۲۰ گۆن و ۱۸.۲ ساعت.
اوْخونون مایللییی اوْنون اوْربیتال موستوینه گؤره ۲۵.۱۹ درجهدیر و بۇ یئرین اوْخونون مایللیینه اوْخشاردیر. نتیجه کیمی اوْنون فصللری یئرین فصللرینه اوْخشاییر، آنجاق اوْربیتال پریودو داها اۇزون اوْلدوغو اۆچون مریخین فسیللری تقریباً ایکی دفعه اۇزوندور. حال-حاضیردا مریخین شیمال قۆطبونون اوْرینتاسیاسی اۇلدوز دنبه یاخیندیر. مریخ آفلیسی ۲۰۱۰-جو ایلین مارسیندا و پریگلیسی۲۰۱۱-جی ایلین مارسیندا کئچیب. نؤوبتی آفلیس ۲۰۱۲-جی ایلین فوْریه ده و نؤوبتی پریگلیس ۲۰۱۳-جو ایلین ژانویه ده دیر
مریخین اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) تقریباً ۰.۰۹-دور؛ گۆنش سیستمیندهکی دیگر یددی گزگندن یالنیز مرکورینین داها بؤیوک اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) وار. معلومدور کی، کئچمیشده مریخین ایندیکیندن داها بؤیوک دؤوری یؤرونگه سی(مدار) وار ایدی. بیر واخت، ۱.۳۵ میلیون یئر ایلی اوّل مریخین اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) یئرین حال-حاضیردا مؤوجود اوْلدوغوندان داها کیچیک ایدی، تقریباً ۲۰.۰۰. مریخین اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو ۹۶۰۰۰ یئر ایلیدیر. (یئرین دؤورهسی ۱۰۰۰۰۰ ایلدیر) مریخین بیرده ۲.۲ یئر ایلی پریودو ایله داها اۇزون اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو وار و بۇ اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) قرافیکلرینده ۹۶۰۰۰ ایل دؤورونو قاباقلاییر. آخیرینجی ۳۵۰۰۰ ایل اۆچون مریخین یؤرونگه سی(مدار) باشقا گزگنلرین یئرچه کیمی(گرانش) تسیرلرینه گؤره بیر آز داها اکسنتریک اوْلور. یئر و مریخ آراسیندا ان یاخین مسافه نؤوبتی ۲۵۰۰۰ ایل اۆچون یاواشجا آزالماغا داوام ائدهجک
حیات آختاریشی[دَییشدیر]
گزگنلرین حال-حاضیرکی یاشاییش اۆچون یارارلیلیغی - گزگنده حیاتین اینکیشاف ائتمهسی و گزگنین حیاتین داواملیلیغینی تامین ائتمهسی اوْنلارین سطحینده مایع سۇیون اوْلماسی ایله علاقه لندیریلیر. بۇ دا چوْخ واخت طلب ائدیر کی، گزگنین یؤرونگه سی(مدار) مسکونلاشما زوناسی حدودوندا اوْلسون. گۆنش اۆچون مسکونلاشما زوناسی ونوسین اوْ تاییندان تقریباً مریخین بؤیوک یاریموخونا قدر اۇزانیر. پریگلیس عرضینده مریخ بۇ بؤلگه ا میل ائدیر، آنجاق گزگنین آشاغی تضییقلی آتموسفری مایع سۇیون اۇزون دؤورلر اۆچون بؤیوک بؤلگه لاردا مؤوجود اوْلماسینین قارشیسینی آلیر. کئچمیشده مایع سۇیون آخینی گزگنین حیات اۆچون آچیغا چیکمامیشینی گؤستریر. بعضی سوْن آراشدیرمالار تکلیف ائدیر کی، مریخ سطحیندهکی سۇ داواملی یئر کیمی حیاتی تامین ائتمک اۆچون حَددیندن آرتیق دۇزلو و اسیدیدیر.
ماقنیتوسفرین چاتیشمازلیغی و مریخین آتموسفرینین حَددیندن آرتیق آشاغی تضییقلی اوْلماسی پروبلمدیر: گزگنین سطحی بویونجا کیچیک میقداردا ایستیلیک داشینماسی، گۆنش کولیی بومباردمانینا قارشی ضعیف ایزولیاسیاسی و سویو مایع فورماسیندا ساخلاماق اۆچون قناتبخش اوْلمایان تضییقی وار. (قاز حالینا سوبلیماسییا ائدیر) بیرده مریخ تقریباً و یا بلکه ده تماماً گولوژیک اوْلاراق اؤلودور. وولکانیک فعالیّتین سوْنو کیمیوی مادهلرین و مینراللارین گزگنین سطحینده و داخیلینده دؤور ائتمهسینی دایاندیریب.
ثبوتلار گؤستریر کی گزگنده بیر واخت حیات مؤوجود اوْلوب، آنجاق بۇرادا هانسی اوْرقانیزملرین یاشاماسی سیرر اوْلاراق قالیر. ۷۰-جی ایللرین اوْرتالارینین ویکینگ مرکزلاری اندیکلری یئرلرده مریخ توْرپاغینداکی میکرو اوْرقانیزملری بللی ائتمک اۆچون تجروبهلر حیاتا کئچیریبلر و تجروبهلرین موثبت نتیجهلری وار. موثبت نتیجهلره سویا و حیات اۆچون اؤنملی مادهلره گؤره کربون قازینین موقتی اوْلاراق آرتماسی داخیلدیر. بۇ حیات ایشارهسی داها سوْنرا عالیملرین موذاکیرهسینه سبب اوْلدو و بۇ داوام ائدن دباتا چئوریلدی. ناسا عالیمی قیلبرت لوین مۆدافیه ائتدی کی، ویکینگ حیات تاپمیش اوْلا بیلر. حیاتین اکسترموفیل فوْرمالاری حاقیندا چاغداش معلوماتلارین ایشیغیندا ویکینگ معلوماتینین یئنیدن آنالیز ائدیلمهسی گؤستردی کی، ویکینگ تستلری حیاتین بۇ فوْرمالارینی بللی ائتمک اۆچون مورکّب دییل. حتی تستلر (هیپوتتیک) حیات فوْرمالارینی اؤلدورموش اوْلا بیلر. فونیکس مریخ انمه آپاراتی ایله آپاریلان تستلر گؤستردی کی، توْرپاغین قلیایی په-ı وار و اوْ، ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور ساخلاییر. توْرپاق قیدالاندیریجیلاری حیاتین عمله گلمهسینه کؤمک ائده بیلر، آنجاق حیاتین گرگین اۇلترابنفش ایشیقدان قورونماغا احتیاجی وار. مریخ متوریتی اتا۷۹۰۰۱-ین آنالیزی میلیوندا ۰.۶ حیصّه جلو۴−، میلیوندا ۱.۴ حیصّه جلو۳−، میلیوندا ۱۶ حیصّه نو۳− آشکار ائتدی. جلو۳− گؤستریر کی، کولورون اۇلترابنفش اوْکسیدلشمهسی و جلو۴− بیرلشمهسینین رونتگن شوالاری رادیولیزیسیندن اۆرتیم (تولید) اوْلونان جلو۲− و یا جلو کیمی یۆکسک درجهده اوْکسیدلشمیش اوْکسیخلورینلر مؤوجود اوْلا بیلر. بئلهلیکله، یۆکسک سوییهده اوْداداواملی و یا یاخشی قوْرونموش اوْرقانیکلر و حیات فوْرمالاری بۇرادا یاشایا بیلر. بۇندان باشقا فونیکس WCL-ین سوْن آنالیزی گؤستردی کی، فونیکس توْرپاغینداکی جا(جلو۴)۲ بلکه ده ۶۰۰ میلیون ایل عرضینده هر هانسی فوْرماداکی مایع سۇ ایله علاقهده اوْلماییب. اگر بۇ باش وئرسه ایدی، تئز چؤکونتو وئرن جا(جلو۴)۲ مایع سۇ ایله تئپکیدا جاسو۴ عمله گتیرمهلی ایدی. بۇ مریخ مۆحیطینین قۇرو اوْلدوغونو، بوردا سۇ ایله قارشیلیقلی ائتکیین مینیمال و یا آز اوْلدوغونو گؤستریر.
جونسون کوسمیک مرکز لابوراتوریاسیندا متوریت آله ۸۴۰۰۱-ده مریخدا عمله گلدیی فیکیرلشیلن بعضی والهدیجی فوْرمالار تاپیلیب. بعضی عالیملر تکلیف ائدیر کی، بۇ هندهسی فوْرمالار متوریتین ضربه ایله اوزایا داغیلماسیندان و ۱۵ میلیون ایللیک سیاهتله یئره گؤندریلمهسیندن اوّل مریخدا مؤوجود اوْلموش داشلاشمیش میکروبلاردیر. فوْرمالار اۆچون غیری-اورقانیک منشأ ده تکلیف ائدیلیب.
فورمالدهید و متانین کیچیک میقداری مریخ اوْربیترلری طرفیندن بللی ائدیلیب. هر ایکیسی مریخدا حیات اوْلماسینین ثبوتو حساب ائدیلیر. چونکی بۇ کیمیوی بیرلشمهلر مریخ آتموسفرینده هیزله داغیلمالی ایدیلر. آلترناتیو اوْلاراق بۇ بیرلشمهلر وولکانیک و یا باشقا ژئولوژی یوْللارلا ( سرپانتینیتی کیمی) یئنیدن یارادیلمالی ایدی.
مسکونلاشما آچیغا چیکمامیشی[دَییشدیر]
آلمان آویاسییا مرکزی کشف ائدیب کی، یئر شیبیهلری صونعی مریخ شرایطینده یاشایا بیلیر. بۇ حقایق تیلمان ایسپوهنا گؤره مریخدا حیاتین وارلیغینی مۆمکون ائدیر.سیمولیاسییا مریخ مرکزلاریندان الده ائدیلن تِمپراتور، آتموسفر تضییقی، مینراللار و ایشیق حاقیندا معلوماتا اساسلانیر. رمس آدلاندیریلان جیهاز مریخین عۆمومی دؤورانی، میکروؤلچولو هاوا سیستملری، لوکال هیدرولوژیک دؤوران، اۇلترابنفش رادیاسیانین داغیدیجی آچیغا چیکمامیشی و توْرپاق-آتموسفر قارشیلیقلی علاقهسینه اساسلانان یئرآلتی حیات شرایطی حاقیندا یئنی معلوماتلار ورمک اۆچون ترتیب ائدیلیب. ۲۰۱۲-جی ایلین آگوستوندا ماراق-ین بیر حیصّه سی اوْلاراق مریخه انیش ائدیب.
کشفیات ماموریتلری[دَییشدیر]
یئردن ائدیلن مۆشاهیدهلردن باشقا مریخ حاقیندا الده ائدیلن سوْنراکی بیلیشیم مریخ اطرافینداکی یؤرونگه سی(مدار)نین اۆستوندهکی و یا ایچیندهکی بش فعّال کوسمیک گمیدن (اۆچ اوْربیتر و ایکی روور) گلیر: ۲۰۰۱ مریخ اوْدیسسی. مریخ اکسپرس، مریخ کشفیّات اوْربیتر، شانس روور و ماراق روور.
دوژونلرله اینسانسیز کوسمیک گمی (اوْربیتر، انمه آپاراتی و روور) شوروی سوسیالیست جومهوریتلر بیرلیگی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، آوروپا و ژاپون طرفیندن گزگنین سطحینین، ایقلیمینین و ژئولوژیسینین اؤیرنیلمهسی اۆچون گؤندریلیب. هیویش پروقرامی واسطهسیله ایجتیمایت مریخین شکیللرینی طلب ائده بیلر.
مریخ سجینجه لابوراتوری ۲۶ نوْامبر ۲۰۱۱-جی ایلده باشلادی و ۶ آگوست ۲۰۱۲-جی ایل عوموم دونیا واختیندا ماراق مریخه اندی. اوْ، مریخ اخپلوراتیون روورسدن داها بؤیوک و قاباقجیل ایدی. اوْنون حرکت هیزی ساعتدا ۹۰ متره قدر ایدی. فوْریه نین ۱۰-دا ماراق رووری اؤز اۆزریندهکی قازما قورغوسونو ایستیفاده ائدهرک ایلک درین داشلار نومونهلری الده ائدیب ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴-جو ایلده هیندوستان کوسمیک آراشتیرما تشکیلاتی طرفیندن ایشه سالینان مریخ اوْربیتر ماموریت (موم) مریخ یؤرونگه(مدار)ینه چاتدی. هیندوستان کوسمیک آراشتیرما تشکیلاتی مریخ آتموسفرینی و توپوقرافییاسینی تحلیل ائتمک آماچله اوْنو ۵ نوْامبر ۲۰۱۳-جو ایلده بوراخمیشدی. مریخ اوْربیتر ماموریت یئرین یئرچه کیمی(گرانش) ائتکییندن قاچماق و مریخه دۇغرو دوققوز آیلیق سیاهته فیرلادیلماق اۆچون هوهمان یولوندان ایستیفاده ائتدی. بۇ ماموریت آسیا تاریخنده ایلک گزگنلر آراسی ماموریت ایدی.
مریخه اینسانین گئتمهسی اۆچون ۲۰-جی عصر بویونجا و ۲۱-جی عصرده بیر چوْخ پلانلار ایرلی سورولموشدور. آنجاق هئچ بیر فعّال پلانین چاتما تاریخی ۲۰۲۵-جی ایلدن تئز دییل.
مریخدا آسترونومییا[دَییشدیر]
مۆختلیف اوْربیترلرین، انمه آپاراتلارینین و روورلرین مؤوجودلوغو مریخ سمالاریندان آسترونومیانی اؤیرنمیی مۆمکون ائدیر. مریخین پیکی [[فوبوس]] یئردن گؤرونن تام آیین بوجاق دیامترینین تقریباً اۆچده بیری اوْلاراق گؤرونسه ده، دیموس داها چوْخ و یا آز اۇلدوزا بنزردیر و ونوسین یئردن گؤروندویوندن بیر آز داها پارلاقدیر.
یئر گزگنینده یاخشی بیلینن مۆختلیف فنومنلر مریخدا مۆشاهیده ائدیلیب، مثلاً متوریتلر و قۆطب پاریلتیسی. یئرین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی (ترانزیتی) ۱۰ نوْامبر ۲۰۸۴-جو ایلده باش ورهجک. بیرده، مرکوری و ونوسنین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی باش وئریر. مریخین پیکلری فوبوس و دیموسون کیچیک بوجاق دیامتری وار و بۇنا گؤره ده گۆنشین اۆزرینین اوْنلار طرفیندن قیسمن "توتولماسی" ان چوْخ دیقّته آلینمیش ترانزیتلردیر
۱۹
مۆشاهیدهسی[دَییشدیر]
مریخین یؤرونگه سی(مدار) اکسنتریک اوْلدوغوندان اوْنون گؤرونمه بؤیوکلویو مریخ گۆنشین عکس طرفینده اوْلدوغو زامان −۳.۰-دن −۱.۴-ا قدر دییشه بیلر. گزگن گۆنشله عینی توشلامادا اوْلاندا مینوموم پارلاقلیق +۱.۶-دیر. مریخ، عادتاً، ساری، نارینجی و یا قیرمیزی اوْلور. مریخین حقیقی رنگی ایریس رنگینه یاخیندیر و گؤرولن قیرمیزیلیق سادهجه مریخین آتموسفریندهکی تۇزدور. ناسا-این ایسپیریت رووری ماوی-بوز داشلاری و آچیق-قیرمیزی قوم ساحهلری ایله یاشیل-قهوهای، پالچیق رنگلی لاندشافتین شکیللرینی چکیب. مریخ یئردن ان اۇزاق اوْلاندا یاخین اوْلدوغو زامان آرالاریندا اوْلان مسافهدن یددی دفعهدن چوْخ اۇزاقدیر. موناسیب اوْلمایان یئرده اوْلاندا مریخ گۆنشین پاریلتیسیندا بیر دفعه اۆچون آیلارجا یوْخ اوْلا بیلر. ان موناسیب واختلاردا - ۱۵ و یا ۱۷ ایللیک اینترواللاردا و همیشه جۇلایین آخیری و سپتامبرین اوّلی تلسکوپلا مریخین بیر چوْخ سطح جزئیاتی گؤرونه بیلر. حتی آشاغی بؤیودولمهده (تلسکوپدا) اؤزلله گؤزچارپان اؤزللیک قۆطب بۇز اؤرتوکلریدیر.
مریخ گۆنشین عکس طرفیندن دایاناندا رتروقراد حرکتی دؤورونا باشلاییر. بۇ اوْ معنایا گلیر کی، مریخ آرخا فونداکی اۇلدوزلارا گؤره حلقوی حرکتله گئرییه گدهجک. رتروقراد حرکتین مۆدّتی تقریباً ۷۲ گۆندور. مریخ بۇ حرکتین اوْرتاسیندا اؤز ماکسیموم پارلاقلیغینا چاتیر.
ان یاخین یاناشمالار[دَییشدیر]
نیسبی[دَییشدیر]
مریخین گوسنتریک اۇزونلوق دایرهسینین گونشینکیندن ۱۸۰°فرقلی اوْلدوغو نقطه قارشیدورما آدلانیر و بۇ هم ده اوْنون یئره ان یاخین اوْلدوغو واختا یاخیندیر. قارشیدورمانین واختی ان یاخین یاناشمادان ۸ گۆن یاریم قدر اۇزاقدیر. گزگنلرین اللیپتیک یؤرونگه(مدار)لرینه گؤره یاخین یاناشما زامانی مسافه تقریباً ۵۴میلیون کیلومتر دن ۱۰۳ میلیون کیلومتر ه قدر فرقلنیر و بۇ دا بوجاق اؤلچوسونده مؤ قایسه ائدیله بیلن مۆختلیف لیکلره سبب اوْلور. آخیرینجی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۹۳ میلیون کیلومتر مسافهده آوریلین ۸-i ۲۰۱۴-جو ایلده باش وئریب.نؤوبتی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۷۶ میلیون کیلومتر مسافهده مئیین ۲۲-i ۲۰۱۶-جی ایلده باش وئریر. باش وئرن قارشیدورمالار آراسینداکی اوْرتا واخت ۷۸۰ گۆندور، آنجاق بۇ ۷۶۴ گۆندن ۸۱۲ گۆنه کیمی دییشه بیلر.
موطلق[دَییشدیر]
مریخین ۲۷ آگوست ۲۰۰۳-جو ایلده عوموم دونیا واختی ایله ساعت ۹:۵۱:۱۳-ده تقریباً ۶۰ مین ایلده باش وئرن یئره ان یاخین یاناشماسی و ماکسیموم گؤرونن پارلاقلیغی باش وئردی. (۵۵،۷۵۸،۰۰۶km، درجه −۲.۸۸) بۇ قارشیدورمادان بیر گۆن و پریگلیسدن اۆچ گۆن سوْنرا اوْلدوغونا گؤره یئردن داها یاخشی گؤرونوردو. مریخین یئره چوْخ یاخین اوْلدوغو سوْن زامان میلاددان اوّل ۵۷۶۱۷-جی ایل سپتامبرین ۱۲-i و نؤوبتی زامان ایسه ۲۲۸۷-جی ایل اوْلاراق قیمتلندیریلیر. بۇ رکورد یاناشما باشقا یاخین یاناشمالاردان یالنیز بیر آز داها یاخیندیر. مثلاً، ۲۲ آگوست ۱۹۲۴-جو ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۸۵ نجومی واحیددیر و ۲۴ آگوست ۲۰۰۸-جی ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۷۹ نجومی واحیددیر.
تاریخی مۆشاهیدهلری[دَییشدیر]
مریخین مۆشاهیدهسینین تاریخی مریخین قارشیدورمالاری ایله علاقهلیدیر. بۇ واخت گزگن یئره ان یاخین مسافهده اوْلور و بۇ، ایکی ایلدن بیر باش وئرمکله اوْنون ان یاخشی گؤروندویو زاماندیر. حتی داها چوْخ دیققتلاییق اوْلان مریخین پریگلیک قارشیدورمالاریدیر. بۇ هر ۱۵ و یا ۱۷ ایلدن بیر باش وئریر و مریخین پریگلیسه ان یاخین اوْلماسینین اوْنو یئره داها یاخین ائتمهسی ایله فرقلنیر.
قدیم دؤور و اوْرتا عصرلر دؤورونون مۆشاهیدهلری[دَییشدیر]
گئجه سماسیندا سیّار شئی کیمی مریخین مؤوجودلوغو قدیم میصر آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی و میلاددان اوّل ۱۵۳۴-جو ایله قدر اوْنلار گزگنین رتروقراد (عکس ایستیقامتلی) حرکتی ایله تانیش ایدیلر. یئنی بابیل ایمپیراتورلوغونین واختینا قدر بابیللی آسترونوملار مۆنتظم اوْلاراق گزگنلرین دۇروملرینین و اوْنلارین داورانیشلارینین سیستماتیک مۆشاهیدهلرینی قئیده آلیردیلار. مریخ اۆچون اوْنلار بیلیردیلر کی، گزگن هر ۷۹ ایلدن بیر ۳۷ سینودیک دؤور و یا ۴۲ زودیاک دؤورو ائدیر. اوْنلار بیرده گزگنلرین پروقنوزلاشدیریلان دۇروملرینه کیچیک دوزلیشلر ائتمک اۆچون حسابلاما اۆصوللاری کشف ائتمیش دیلر.
میلاددان اوّل ۴-جو عصرده ارسطو مریخین چوْخ اۇزاقدا اوْلدوغونو بیلدیرهرک مریخ آیین آرخاسیندا یوْخ اوْلدوغونو قئید ائتدی.ایسکندریه ده یاشایان پتولومی مریخین اوْربیتال حرکتی مسئله حاقیندا مۆلاحیضه یوروتمهیه چالیشدی. پتولومیین موْدلی و اوْنون آسترونومییا اۆزرینده کوللکتیو ایشی آلماگست کوللکسیاسیندا تقدیم ائدیلدی. آلماگست نؤوبتی ۱۴ عصر اۆچون غرب آسترونومیاسیندا اعتبارلی تراکتات اوْلدوقدیم چین دهکی ادبیات تصدیقلییر کی، مریخ میلاددان اوّل ۴-جو عصردن گئج اوْلماماقلا چین آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی. چاغمیزین V عصرینده هیند نجومی متنی سوریا سیددهانتا مریخین دیامتراینی حسابلاییردی. شرقی آسیا مدنیتلرینده مریخ قدیمی شکیلده بش المنته اساسلاناراق "اوْد اۇلدوزو" (火星) اوْلاراق آدلاندیریلیردی.
XVII عصر عرضینده تیخو براهه مریخین گونلوک پاراللاکسینی اؤلچوب و ایوهانن کپلر بۇندان ایستیفاده ائدهرک گزگنه قدر نیسبی مسافهنین ایلکین حسابلاما سینی ائدیب.تلسکوپ ایشلتمک مۆمکون اوْلاندا مریخین گونلوک پاراللاکسی گۆنش-یئر مسافهسینین تعیین ائدیلمهسی اۆچون یئنیدن اؤلچولوب. بۇ ایلک دفعه ۱۶۷۲-جی ایلده جوواننی دومنیکو کاسسینی طرفیندن یئرینه یتیریلیب. ایلک پاراللاکس اؤلچمهلری اینسترومنتلرین کیفیتینه گؤره لنگیدی. مریخین ونوس ایله اؤرتونمهسی هیدلبرقده مایکل مستلین طرفیندن ۱۳ اۇکتوبر ۱۵۹۰-جی ایلده مۆشاهیده ائدیلیب. ۱۶۱۰-جو ایلده مریخ قالیلئو قالیلئ طرفیندن گؤرولوب و قالیلو قالیلی تلسکوپ ایله مریخی گؤرن ایلک شخص اوْلوب. مریخین خریطهسینی چکن ایلک شخص هوللاند آسترونوم کریستیان هویگنسدیر. بۇ خریطه مریخین اراضی اؤزللیکلرینی ده گؤستریردی.
مریخ کاناللاری[دَییشدیر]
۱۹-جو عصره قدر تلسکوپلارین ایمکانی سطح خۆصیّتلرینین بللی ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان سوییهیه چاتدی. مریخین پریگلیک قارشیدورماسی ۵ سپتامبر ۱۸۷۷-جی ایلده باش وئردی. همین ایل ایتالیا آسترونوم قیوواننی سکیاپارللی میلاندا مریخین ایلک موفسسل خریطهسینی چکمک اۆچون ۲۲ سانتیمترلیک تلسکوپدان ایستیفاده ائتدی. بۇ خریطهلر دیققتلاییق شکیلده کاناللار (جانالی) آدلانان خۆصیّتلری گؤستریردی. داها سوْنرا بۇ اؤزللیکلرین اوْپتیک ایللوزییا اوْلدوغو گؤستریلدی. کاناللار مریخین سطحینده اۇزون، دۆز خطلر ایدی و اوْ، همین کاناللارا یئرین مشهور چایلارینین آدینی وئرمیشدی. اوْنون لوغتی - جانالی "کاناللار" و یا "اۇزون، دار چوخورلار" معناسینی وئریردی.
مۆشاهیدهلردن ائتکیلهنن اوْرینتالیست پرسیوال لوول اؤلچولری ۳۰ سانتیمتر و ۴۰ سانتیمتر اوْلان تلسکوپا صاحیب رسدخانانین اساسینی قوْیدو. رصدخانا مریخین آراشتیرمای اۆچون ۱۹۸۴-جو ایلدکی آخیرینجی یاخشی فورصت زامانی و نؤوبتی آز الوریشلی قارشیدورمالار زامانی ایستیفاده ائدیلدی. اوْ، مریخه و گزگندهکی حیاتا عایید ایجتیمایته بؤیوک ائتکیسی اوْلان بیر سیرا کیتابلار درج ائتدی. کاناللار (جانالی) باشقا آسترونوملار طرفیندن، مثلاً، هنری جوسف پرروتین و لویس تهوللون طرفیندن نیسده همین واختین ان بؤیوک تلسکوپلاریندان بیری ایستیفاده ائدیلهرک تاپیلدی.< مؤوسومی دییشیکلیکلر (مریخدا یای زامانی فورمالاشان قارانلیق اراضیلرین و قۆطب بۇز اؤرتوکلرینین کیچیلمهسی) کاناللارلا بیرلیکده مریخدا حیات اوْلماسی بارهده فرضیهیه سبب اوْلدو و مریخین گئنیش دنیزلره و نباتاتا مالیک اوْلماسی بارهده اۇزون مدت اۆزرینده دورولان فیکیر وار ایدی. تلسکوپ هئچ واخت فرضیهلرین ثبوت ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان حل یوْلونو گؤسترمهدی. بؤیوک تلسکوپلار ایستیفاده ادیلدیکجه داها آز اۇزون، دۆز کاناللار مۆشاهیده ائدیلدی. ۱۹۰۹-جو ایلده کامیل فلامماریون طرفیندن ۸۴ سانتیمترلیک تلسکوپلا ائدیلن مۆشاهیده زامانی نیظامسیز مونونهلر مۆشاهیده ائدیلدی، آنجاق کاناللار گؤرولمهدی.
حتی ۱۹۶۰-جی ایللرده مریخ بیولوژیسینا عایید مقالهلر درج ائدیلدی و بۇ مقالهلر مریخدا مؤوسومی دییشیکلیکلره گؤره حیات اوْلماسیندان باشقا دیگر ایضاحلاری بیر کنارا قویوردو. فونسیونال اکوسیستم اۆچون مادهلر مۆبادیلهسی و کیمیوی دؤورهلر حاقیندا موفسسل سسناریلر درج ائدیلیردی.
کوسمیک گمیلرین سیاحتی[دَییشدیر]
۱۹۶۰-جی و ۱۹۷۰-جی ایللرده ناسا-این مارینر ماموریتلری زامانی کوسمیک گمیلر گزگنه سیاحت ائتمهیه باشلایاندا بۇ مفهوملار کؤکوندن سارسیلدی. علاوه اوْلاراق حیات آشکار ائتمه آماچله ائدیلن ویکینگ تجروبهلرینین نتیجهلری عموماً دۆشمن، اؤلو گزگن فرضیهسینین قبول ادیلدیی دؤوره سبب اوْلدو.
مارینر ۹ و ویکینگ بۇ ماموریتلاردان توپلانان بیلیشیمدان ایستیفاده ائدیلهرک داها یاخشی خریطهلرین دوزلدیلمهسینه سبب اوْلدو و ایرلی سورولن باشقا بیر پرویکت مریخ گلوبال سورویور ماموریت ایدی، ۱۹۹۶-جی ایلده باشلادیلدی و ۲۰۰۶-جی ایلین آخیرینا قدر ایداره ائدیلدی. بۇ پرویکت مریخین توپوقرافیسینین، ماقنیت ساحهسینین و سطح مینراللارینین تاماملانمیش موفسسل خریطهلرینین هازیرلانماسینا کؤمک ائتدی. بۇ خریطهلر حال-حاضیردا اوْنلاین شکیلده مؤوجوددور، مثلاً گوگل مریخدا. مریخ کشفیّات اوْربیتر و مریخ اکسپرس یئنی آلتلرله آراشتیرما آپارماغا و انمه آپاراتی ماموریتلارینی دستکلمهیه داوام ائتدی.
مدنیتده[دَییشدیر]
مریخ روم میفولوگیاسینداکی ساواش تانریسینین آدی ایله آدلاندیریلیب. مۆختلیف مدنیتلرده مریخ نفرلییی و گنجلییی تمثیل ائدیر. مریخین سمبولو ایسه (۲۵پخ) یۇخاری ساغ حیصّه دن چیخان اوْخو اوْلان دایرهدیر. بۇ سیموول هم ده نفر جینسینین سمبولو اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر.
مریخ آراشتیرما گمیلرینده باش وئرن باشاریسیزلیکلر ساتیریک عکس-مدنیتله نتیجلنیب، هانسی کی مووففقیتسیزلیین سببی کیمی یئر-مریخ "برمود اۆچبوجاغی"، "مریخ لعنتی" و یا کوسمیک گمیلری یئین "بؤیوک قالاکتیک قولیابانی"نی گوناهلاندیریردی.
مریخلیلر[دَییشدیر]
مریخدا عقله صاحیب مریخلیلارین یاشاماسی ایله باغلی فیکیر ۱۹-جو عصرین سوْنلاریندا پارتلادی. سکیاپارللینین "کاناللار"ı مۆشاهیده ائتمهسی و پرسیوال لوولین بۇ کۇنوداکی کیتابلاری گزگن اۆچون ایستاندارد آنلاییشی ایرلی سۆردو. بۇ آنلاییشا گؤره مریخ قۇرو، سرین، جانسیز دۆنیا ایدی و قدیم مدنییتلار بۇرادا سۇوارما اۆچون قورغولار تیکیردیلر.
مشهور شخصیتلر طرفیندن ائدیلن بیر چوْخ مۆشاهیدهلر و آچیقلامالار "مریخ هیاجانی"نا علاوه ائدیلدی. ۱۸۹۹-جو ایلده جولورادو ایسپرینگس لابوراتوریاسیندا ایختیراعچی نیکولا تسلا اؤز رادیوقبولدیجیلرینی ایستیفاده ائدهرک آتموسفریک رادیو سسینی آراشدیرارکن تکرارلانان سیقناللاری مۆشاهیده ائتدی. داها سوْنرا اوْ، بۇنلارین باشقا گزگندن، بلکه ده مریخدان گلن رادیو مساژلار اوْلدوغونو گومان ائتدی. ۱۹۰۱-جی ایلده نیکولا تسلا ددی:
بیر مدت سوْنرا منیم آغلیما گلدی کی، مۆشاهیده اتدییم آتموسفریک سسلر عقلی ایداره سایهسینده باش وئرمیش اوْلا بیلر. اوْنلارین معناسینی شرح ائده بیلمسم ده، اوْنلارین تماماً تصادوفی اوْلاراق باش وردیینه اینانماق منیم اۆچون غیری-مۆمکوندور. داواملی اوْلاراق من ده اوْ فیکیر یارانیر کی، من بیر گزگنین دیگرینی سالاملادیغینی اشیدن ایلک شخسم. ویلیام کلوین تسلانین نظریهلرینی دستکلهدی و ویلیام کلوینین ۱۹۰۲-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینا سیاهت ائدرکن بئله ددیی قئیده آلینیر کی، اوْ، تسلانین بیرلشمیش ایالتلارا گؤندریلن مریخ سیقناللارینی قبول اتدیینی فیکیرلشیر. کلوین آمریکادان گتمزدن بیر آز اوّل بۇ معلوماتی "تکیدله" رد ائتدی: "منیم ددییم اوْ ایدی کی، مریخین ساکینلری، اگر مؤوجوددورلارسا، شوبههسیز، نیو-یورکو، اؤزلله اوْنون الکتریکینین پارلاقلیغینی گؤره بیلردیلر.
۱۹۰۰-جو ایلین دسامبر ینین اوّللرینده بیز آریزوناداکی لوول رصدخاناسیندان تلقرام قبول اتدیک کی، ۷۰ دقیقه داوام ائدن ایشیق شواسی مریخدان عکس اوْلونوب. (لوول رصدخاناسی اؤزلله مریخ اۆزرینده ایشلییردی.) من بۇ حقایقلار حاقیندا آوروپایا تلقرام ووردوم و اؤلکه بویونجا یئنی اۆسلوبلو نوسخهلری گؤندردیم. اوْرداکی مۆشاهیدهچی دیقّتلی، اعتبارلی آدامدیر و ایشیغین مؤوجود اوْلماسی حاقیندا شوبهلنمهیه هئچ بیر سبب یوْخدور. مریخداکی یاخشی بیلینن جوغرافی نقطهدن قبول ادیلدیی بللی ائدیلیب. هامیسی بۇدور. ایندی حکایه بۆتون دۆنیادا دولاشیر. آوروپادا دییلیر کی، من مریخلا علاقهده اوْلموشام و شیشیرتمهنین بۆتون تۆره لری اوْرتایا چیخیر. ایشیق هر ندیرسه، بیزیم اوْنو اؤیرنمک اۆچون یاردیمیمیز یوْخدور. بۇ، درراکهنین نتیجهسی اوْلسون، یا دا اوْلماسین، هئچ کس دیه بیلمز. بۇ تماماً ایضاح اوْلونمازدیر.
پیکرینق داها سوْنرا مریخلیلارا سیقنال گؤندرمک اۆچون تگزاسدا گوزگو کومپلکتی قورماغی تکلیف ائتدی
آخیرینجی اوْن ایللیکلرده مریخ گلوبال سورویور ایله ان یۆکسک نقطهیه چاتان مریخ سطحینین یۆکسک کیفیتلی خریطه چکمهسی "درراکهلی" حیاتین مسکونلاشما ایزلرینی آشکار ائتمهدی. آنجاق ریچارد هوقلند کیمی شرحچیلر درراکهلی حیات حاقیندا پسودو-علمی فرضیهلر ایرلی سۆرمهیه داوام ائتدیلر. "کاناللار" حاقیندا مۆباحیثهیه بنزر بعضی فرضیهلر "پیرامیدلر" و "مریخدا اۆز" کیمی کوسمیک گمیلرین چکدیی شکیللرده گؤرولن کیچیک میقیاسلی اؤزللیکلره اساسلانیر. عالیم کارل ساقان یازیر: مارس بیزیم یئرله علاقه دار اۆمیدلریمیزی و قوْرخولاریمیزی یاتیردیغیمیز میفیک آرنانین بیر نؤعونه چوریلیب.
مریخین دراماتیک درجهده قیرمیزی رنگی و ۱۹-جو عصر علمی نظریهلرینین اوْنون سطح دۇرومینین نَینکی حیاتین، حتی درراکهلی حیاتین مؤوجودلوغونو دستکلهیه بیلجیینی دمهسی مریخین بدیعی ادبیاتدا تصویری اۆچون تکان اوْلدو. بئلهلیکله، بیر چوْخ علمی فانتاستیکا سسناریلری یاراندی. اوْنلارین آراسیندا هربرت اۇللسین ۱۸۹۸-جی ایلده چاپ ائدیلن "دۆنیالارین ساواشی" ده وار. بۇ روماندا مریخلیلار یئری ایشغال ائدهرک اؤز جانسیز گزگنلری مریخدان قورتولماغا چالیشیرلار. روماندان سوْنرا اوْنون بیرلشمیش ایالتلار رادیو آداپتاسیاسی - "دۆنیالارین ساواشی" ۳۰ اۇکتوبر ۱۹۳۸-جی ایلده یاییملاندی. آداپتاسییا جانلی خبرلر بوراخیلیشی کیمی اوْرسون اۇللس طرفیندن تقدیم ائدیلیردی و بیر چوْخ دینلییجیلر بونو حقیقت حساب اتدیکلری اۆچون اجتماعی پانیکایا سبب اوْلماسی ایله مشهور اوْلدو.
مریخ حاقیندا ائتکیلی اثرلره ری بردبرینین یئر گزگنیندن اوْلان آراشتیرماچیلارین تسادوفن مریخ مدنییتسینی محو ائتدیی "مریخ سلنامهلری"، ادقار رایس بوررووزون بارسوم سریالاری، ک.س. لویسین رومانی اوْلان "ساکیت گزگندن کناردا" (۱۹۳۸) و روبرت هاینلاینین بیر سیرا حکایهلری داخیلدیر.
یازیچی جوناتان سویفت قوللیورین سیاهتی رومانینین ۱۹-جو فسلینده مریخین پیکلرینه اوْنلارین آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلمهسیندن تقریباً ۱۵۰ ایل اوّل ایستیناد ائدیر و پیکلرین یؤرونگه(مدار)لرینین اوْلدوقجا دوزگون تصویرلری حاقیندا معلومات وئریر.
مارینر و ویکینگ کوسمیک گمیلری مریخین جانسیز و کاناللار اوْلمایان شکیللری ایله قاییداندان سوْنرا مریخ حاقینداکی بۇ فیکیرلردن واز کچیریلمهلی ایدی و بۇنون یئرینه مریخدا اینسان کولونییالارینین دقیق، رالیست تصویرلری دبه میندی. بۇ دبین ان مشهور نومونهسی کیم ایستنلی روبینسونون مریخ تریلوگیاسیدیر. کوسمیک گمیلر طرفیندن چکیلن "مریخدا اۆز" و باشقا موممالی ایشارهلر حاقینداکی پسودو-علمی نظریهلر قدیم مدنییتلارین علمی فانتاستیکادا، اؤزلله کینماتوقرافییادا مشهور کۇنو اوْلماغا داوام ائتمهسی دمک ایدی.
موستقیللیک اۆچون یئرله ساواش ائدن مریخ کولونیاسی کۇنوسو قرق بیرین رومانلارینین، "هر شئیی خاطیرلا" فیلمینین (فیلیپ دیکین قیسا حکایهسینه اساسلانیر) و تلویزیون سریالی "بابیلون-۵"-ین اساس کۇنوسودور. رد فاجتیون و زونه اوْف تهه اندرس ویدو اوْیونو سریالاری دا بۇ المنتی ایستیفاده ائدیردی. مریخ و اوْنون پیکلری مشهور دووم و مارتیان گوتهیج ویدو اوْیونلارینین دا اساس مۆحیطی ایدی.
پیکلری[دَییشدیر]
مریخین ایکی، نیسبتاً کیچیک طبیعی پیکی وار: فوبوس (دیامتری تقریباً ۲۲km) و دیموس (دیامتری تقریباً ۱۲km). اوْنلارین گزگنه یاخینلاشاراق اوْنون یؤرونگه(مدار)ینده فیرلانماغا باشلایان آسترویدلر اوْلماسی اۇزون مدت دستکلهنن نظریهدیر، آنجاق اوْنلارین منشیی ناملوم اوْلاراق قالیر. ایکی پیک ۱۸۷۷-جی ایلده آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلیب و اوْنلار یونان میفولوگیاسیندا آتالاری اوْلان ساواش اللهی آرسی دؤیوشده مۆشایعت ائدن فوبوس (پانیکا/قوْرخو) و دیموس (دهشت/قوْرخو) کاراکترلریندن آدلارینی آلیب. مریخ آرسین روم میفولوگیاسیندا قارشیلیغیدیر. چاغداش یونان دیلینده گزگن قدیم آدی اوْلان آرسی (آریس: Άpnς) ساخلاییر. مریخین سطحیندن فوبوس و دیموسون حرکتلری آیینکیندان فرقلی گؤرونور. فوبوس غربدن چیخیر، شرقده دایانیر و ۱۱ ساعت سوْنرا یئنیدن چیخیر. سینخرون یؤرونگه(مدار)دن ( بۇرادا اوْربیتال دؤور گزگنین فیرلانما دؤورونا اۇیغون گلیر) کناردا اوْلان دیموس گؤزلنیلدیی کیمی شرقدن آنجاق یاواش-یاواش قالخیر. دیموسون ۳۰ ساعتلیق یؤرونگه(مدار)ینه باخمایاراق، اوْنون چیخماسی و اکوادورداکی مۆشاهیدهچی اۆچون حاضیر اوْلماسی ۲.۷ گۆن چکیر، چونکی اوْ، یاواش-یاواش مریخین فیرلانماسیندان گئری قالیر.
فوبوسون یؤرونگه سی(مدار) سینخرون هوندورلوکدن آشاغی اوْلدوغوندان مریخ گزگنیندن اوْلان قابارما قوهلری اوْنون یؤرونگه(مدار)ینی تقریجن کیچیلدیر. تقریباً ۵۰ میلیون ایل سوْنرا فوبوس مریخین سطحینه دیه و یا گزگن اطرافیندا هالقا قورولوشونا پارچالانا بیلر.
هر ایکی پیکین منشیی یاخشی درک ائدیلمهییب. اوْنلارین آشاغی آلبدوسو و کربونلو کوندریت ترکیبلری آسترویدلرینکینه اوْخشار حساب ائدیلیب و بۇ اوْنلارین مریخه یاخینلاشیب اوْنون اطرافیندا فیرلانماغا باشلامیش آسترویدلر اوْلماسینی دستکلییر. فوبوسون غیری-ثابت یؤرونگه سی(مدار) اوْنون دیموسا نیسبتاً داها یاخین واختدا مریخ طرفیندن توتولماسینی گؤستریر. آنجاق هر ایکیسینین اکوادور یاخینلیغیندا دایروی یؤرونگه(مدار)لری وار، هانسی کی، بۇ گزگن طرفیندن توتولان شئیلر اۆچون تصادوف ادیلمین اؤزللیکدیر و طلب اوْلونان توتولما دینامیکالاری مورکّبدیر. مریخین ارکن تاریخینده باش وئرن بؤیومه ده مۆمکوندور، آنجاق اگر بۇ اثبات ائدیلسه، مریخین اؤزوندن چوْخ آسترویدلرین ترکیبینه بنزر ترکیب ایضاح ائدیله بیلمز.
اۆچونجو احتیمال اۆچونجو شئیین پروسسه داخیل اوْلماسی و یا توققوشما پارچالانماسینین باشقا نؤعودور. فوبوس اۆچون ان یئنی ثبوتلار اوْنون یۆکسک درجهده مسامهلی اینتریئره مالیک اوْلماسی و اساساً مریخدا مؤوجود اوْلان فیلوسیلیکاتلار و باشقا مینراللارین اوْنون ترکیبینده اوْلماسی فوبوسون منشیینین مریخلا توققوشما ایله بوراخیلان و مریخ یؤرونگه(مدار)ینده یئنیدن توپلانان مادهدان عمله گلمهسینی گؤستریر. بۇ گئنیش یاییلمیش یئرین طبیعی پیکینین منشیی اۆچون ایرلی سورولن بؤیوک ضربه نظریهسینه اوْخشاردیر. مریخین پیکلرینین گؤرونن و یاخین-اینفراقیرمیزی ایسپکترومونون خاریخی زونا آسترویدلرینکینه اوْخشار اوْلماسینا باخمایاراق فوبوسون ترمیک اینفراقیرمیزی ایسپکترومو هر هانسی بیر کوندریت صینیفی ایله ضدیت تشکیل ائدیر.
مریخین دیامترده ۵۰-۱۰۰ متردن کیچیک اوْلان علاوه پیکلری ده اوْلا بیلر و فوبوس و دیموس آراسیندان تۇزدان تشکیل اوْلونموش هالقا اوْلماسی احتیمال ائدیلیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tıraxtur kulubunun Azərkeşləri Təbrizdə
تراختور تیمینین هاوادارلاری تبریزده یاغیش آلتیندا
تصاویر هواداران تیم تراکتورسازی در تبریز
Filed under: شکیللر şəkillər | Tagged: picture tractor,tiraxtir,tiraxtur şəkilləri,tirəxtur,Tractor,tractor club,tractor fans,tractor fc,tractorsazi,Traxtur,traxtur pics,Tıraxtur,فوتبال آذربایجان,فوتبال تراکتورسازی,یاشا یاشا ترختور,یاشاسین آذربایجان یاشاسین تراختور,یاشاسین تیراختور,یاشاسین تیراختیر,یاشاسین تراختور,آذربایجان دیاریمیز تراختور ایفتیخاریمیز,تیراختور,تیراختیر,تیراختر,تیرختور,تیرختر,تراکتور آذربایجان,تراکتورسازی آذربایجان,تراکتورسازی تبریز,تراختور,تراختور آذربایجان,تراختور تیمی,تراختور شکیللری,تراختور عکسلری,ترختور,ترختر,تصاویر میکس شده از تراختور آذربایجان,تصاویر طرفداران تراکتورسازی آذربایجان,داغلاری سوکن تیراختور,شکیل + تراختور,عکس + تیرختور تبریز,عکس هواداران تراکتور,عکس های تماشاگران تراختور |


text:
عومومیتله، حاضردا یاخین شرقده نظارت دئمک اولار کی، آمئریکا و ایسرایلین الیندهدیر.
بو سؤزلری آخار. آذ-آ آچیقلاماسیندا پولیتولوق آرزو ناغییئو دئییب. اکسپرت بیلدیریب کی، سون زامانلار سعودییه عربیستانیندا کرال عائلهسینین عضولرینین حبسلری بونون باریز نومونهسیدیر:
«واشینگتونون بیر نؤمرهلی پلانی بؤلگهده یاخین شرق لاییحهسینی رئاللاشدیرماقدیر. آمئریکانین بو پلانی حیاتا کئچیرمکده اساس مقصدی عرب اؤلکهلرینی اؤزوندن تامامیله آسیلی وضعیته سالماقدیر. آمئریکا محض ایسرایل واسطهسیله بو بؤلگهیه نظارت ائتمک ایستییر. حساب ائدیرهم کی، یاخین شرق لاییحهسی آمئریکانین سورییا سیاستینین داوامیدیر».


text:
۱۳ قاچاق بۇسغون توسساغ ادیلدی
داشاری یورتلی بۇسغونلار بدروم ینگ داشاری یورتلیلار اداراسینا ایبریلدی
موغلانینگ بدروم اترابیندان بی قانون یۇللار بیلن داشاری یورتلارا قاچماغا سینانشان ۱۳ داشاری یورتلی بۇسغون توسساغ ادیلدی.
چلبی آداسی نینگ قۇلاییندا بیر لاستیک قاییق بیلن باریان بۇسغونلار دنگیزیاقا حۇوپسوزلیق گۆیچلری تاراپیندان دوروزیلدی.
توسساغ ادیلن بۇسغونلارینگ ۷-سی نینگ ایرانلی، ۵-ی نینگ سوریه لی و بیری نینگ اۇوغان بۇلاندیغی حابار بریلدی.
داشاری یورتلی بۇسغونلار بدروم ینگ داشاری یورتلیلار اداراسینا ایبریلدی.


text:
روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین اونونلا داغلیق قاراباغی موذاکیره ائتمک ایستهیهن تورکییهلی همکاری رجب طییب اردوغانلا گؤروشه الی بوش قاتیلمایاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری پولیتولوگ الخان شاهین اوغلو روسییا خاریجی ایشلر ناظیرلیینین رسمی نمایندهسی مارییا زاخاراووانین داغلیق قاراباغ موناقیشهسینین نیظاملانماسی بارهده آچیقلاماسینی شرح ائدرکن بیلدیریب.
«م. زاخارووا بو گون کئچیردیی بریفینگده داغلیق قاراباغ موناقیشهسینین نیظاملانماسی ایله باغلی موختلیف فورماتلاردا تماسلارین استثنا اولونمادیغینی و بونون اوزرینده ایش گئتدیینی دئییب.
بورادا ایکی اساس مسئله وار. بیرینجی حیسهده اونا ایشاره ائدیلیر کی، موناقیشهنین حلی ایله محض آتت-این مینسک قروپو همصدرلرینین مشغول اولماسی واجیب دئییل. مثلاً، تورکییه ایله ده بو مؤوضوعدا درین موذاکیرهلر مومکوندور. ایکینجی حیسهدهکی «اوزرینده ایشلنیلیر» ایفادهسینه گلدیکده ایسه گؤرونور، روسییا موناقیشهنین حلی مقصدیله اونا موناسیب شرطلری معیینلشدیریر».
قئید ائدک کی، روسییا خاریجی ایشلر ناظیرلیینین رسمی نمایندهسی م. زاخارووا آتت-این مینسک قروپونون همصدرلرینین آذربایجان و ارمنیستان خاریجی ایشلر ناظیرلرینین گؤروشونو تشکیل ائتمک اوچون چالیشاجاقلارینی دئییب. او، همچینین داغلیق قاراباغ موناقیشهسینین حلی ایله باغلی موختلیف فورماتلاردا تماسلارین دا استثنا ائدیلمه دیینی بیلدیریب و ایکی اؤلکهنین خاریجی ایشلر ناظیری رسمیلرینین گؤروشونون ایلین سونونا پلانلاشدیریلدیغینی قئید ائدیب.


text:
لومونوسوو آدینا موسکوا دولت اونیورسیتتی نین عالیملری و اونلارین آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاردان اولان همکارلاری اینسان بدنینی کسمه دن داخیلی اورگانلاردا یارانمیش خرچنگ شیشلرینی داغیتماغا ایمکان وئرن اولتراسس سکالپئل – بیجاقلاآپاریلان عملیات متدودیکاسی ایشلییب حاضیرلاییبلار.
آخار.آذ خبر وئریر کی،بو حاقدا معلومات اولتراسس، فئرروالکترونیکا و تئزلیک کنترلو اوزره درج اولونوب.
"من تواضع کار سسلنمدیینی بیلیرم، اما بیزدن باشقا هئچ کیم بو کشفی بئله تئز و کیفییتلی ائده بیلمزدی. بوردا بیر چوخ تخنیکی – عددی و صرف علمی حصه لری نظره آلماق، ائلجه ده اهمیتلی تجربه لازیم ایدی"- دئیه لومونوسوو آدینا موسکوا دولت اونیوئرسیتئتینین پروفسورو وئرا خاخلووا آچیقلاما وئریب.
وئرا خاخلووانین فکرینجه، توخوملارین مخانیکی پارچالانما تئخنولوگییاسی اولتراسس جراحییه ده یئنی ایمکانلار آچیر: اونون حرکتلرینین پراقنوزلاشدیرماق اولار، تاثیرینی ایسه ساده اوزی ایله گورمک مومکوندور. بو اولتراسس سکالپلی نظارت ائتمه یه، همچنین بدنی یورمادان شیشلری دقیق و تئز زاماندا آرادان قالدیرماغا ایمکان وئریر.


text:
هیچکیم اینانمیردی بو گؤستریلن چیرکین شکیل لر، بو دهشتلی گؤرونتو، بو داغیلمیش سیما همان شخصه عایید دیر کی نئچه آی، یوخ، دوز 9 آی بوندان قاباق عیراقین بیریمجی شخصی ایدی و دوز 9 آی بوندان قاباق ترـ تمیز اردو گئییمی[لباس نظامی] ایله تلویزیون لارین ون کامئرا قارشیسیندا دوروب آمئریکالی پاپیروسو نو[سیگار برگ] اوفلویه اوفلویه، کیمه ایسته سه یدی آغزینا گله نی دئییب و دئیه نی ده اولایدی گره ک.
یوخ، یوخ هئچکیم اینانمیر بونا! حتتا اؤزو ده. باخ تقدیره. اونون اوینونا! آمما 9 آی بوندان اؤنجه، همین تقدیری یازان و اونو معین له شدیرن ائله اؤزو بو شخص ایمیش (دوشوندو)...
دؤکتور آغزینی آچ دئیه رکن آغزین آچیب و دؤکتوره باخدی. موطلق 9 آی بوندان اؤنجه اولسایدی ایندی دؤکترین بو جسارتینین جزاسی اؤلوم ایدی. دؤکتور الینده پلاستیک الجک له [دستکش] قید سیز دیشلرینی بلکه یوخلاییب سونرا قابالیقلا باشین چئویریب توکلرینه باخدی، بوزوشوک توکلر کی نئچه آیلارلا سو رنگینی گؤرمه میشدی! یوخ تقدیره اینانماق بیر آز زور! میلیونلارجا تقدیرلرینی یازان ایندی نئجه تقدیرین الینده کؤله دوشموشدو (باشینا بیت دوشموشدو) اینانیلماز دیر! ائله بیل بو اویونا اینانماق او قدر زور ایدی کی مینلرجه گؤرونتو و کامئرایا لازیم گلیر دی ساکی آدامی ایناندیرسین. ایناندیرسین کی بو گیزلینجه اوز ـ گؤزونده ن یالواریش یاغان کؤله، بو چؤکولموش و ایغرنج چؤهره، ائله همان آدلی دیکتاتور، همان عیراقین تانینمیش رهبری « صدام حسین » دیر. همان مغرور دیکتاتور کی ان کیچیک آزادلیق سسینی اؤز اؤلکه سینده بوغوب اون مینلرجه انسان لارین قانینا سببکار اولموشدو و کیمیاوی بمبالارلا مین لرجه انسان و اوشاقین جانینی آلمیش و نهایت ده قولدورلوقلا دونیا ایله سورتوشه رک ساختا گوجونه اؤیونوب دونیایا میدان اوخویارکن قویروغو جله یه دوشدو!
***
هئچ اؤزو ده اینانمیردی. او دوشوندو اؤز شؤکت له جلالینا. اوندا کی ساراییندا ایکن نؤکرلر، خیدمتچیلرو قاراباشلارین بوتون دقتی اوندا ایدی؛ بیری بیغینا عطیر سه پیردی، او بیرسی ایسه باشماقلارین سیلیردی. بیری دقتینی پالتاریندا توپلامیشدی و او بیریسی ده چؤکولوب دوز اولماقلا « گؤز اوسته، ثروریم ـ پیشوام » دئمک له اونا یالتاقلیق ائدیردی. صدام اؤزونو گؤزگو قاباغیندا گؤز ده ن آلیب، اوردو پالتاریندا کی دوگمه لرینه زیلله ندی : « یوخ هر شئی یولوندادیر : دوگمه لر پیریل پیریل، یاخالارین اوتوسو، هر شئی یئرینه گؤره.» لازیم دئییل حله لیک بیر نئچه کیچیک شئی لر اوسته بیرینی جزالاندیرسین. بره بؤرکو، اونو دوز ساواش قهرمانلارینا بنزه دیردی. و او دوشوندو کی تکجه عیراقین لیدری ـ قهرمانی دئییل، عرب دونیاسی داها اوندان لاییق کیمسه نی بو لیدرلیگه تاپا بیلمز. البتده کی هئچ کیمسه نی! هر شئی بوتؤولیکجه یئرینده :جسارت، کسکین لیک و مودورلوک... و نئجه کی بوینو یوغون کویت شیخ لری اونون هیبتینی گؤره رکن قویوب قاچدیلار، موطلق نهایت دونیادا اونون قاباغیندا دیز چؤکوب تسلیم اولاجاقدیر!
...بو گون سارایدا بؤیوک ضیافت وار. و او میزین باشیندا ایکی موحافیظ آراسیندا کی یانیندا دیک دوروب هر شئیی قارتال کیمی گؤز آلتینا آلمیشلار اوتوروب چوخلو یوکسک مقاملی یالتاق اوردو ظابیط لرینی (افسرهای نظامی) گؤزده ن قویوردو. هامی چاش باش دوروب پیشوانین بیر کیچیک اشارتینی گؤزله ییردیلر کی ایزین تاپیب اوتورسونلار
...بو آن بیر شاپپیلتی سسی پیشوانی خیال دونیاسیندان آییردی. بیر آن قورخدو، ال آتیب قارانلیقدا کورجاسینا تاپانچاسینی چاشقین گؤتوردو: «اولمایا سون واخت چاتدی. اولمایا گلمیش لر!» دئیه نیگارانچیلیق اوزونه قاچدی و رنگین کی آرتیق قویونون قارانلیغیندا گؤزه گلمیردی گچ کیمی آغارتدی. لاکین تئز اؤزونو اله آلدی؛ بو جله نین سسی ایدی کی سیچان توتموشدو. پیشوا بیر گولومسه دی، گویا اؤز آخماقچیلیغیندان گولمه یی گلدی. تاپانچانی بیر کؤشه یه گئری آتیب سیچان جله سینه[ تله موش] ساری یؤنه لدی. حساب الینده ن چیخمیشدی کی بو هفته نین عرضینده نئچیمجی سیچان ایدی کی جله یه دوشوردو. فاتح عسکرلر کیمی اونا بیر غرور حیسی اله وئردی. و اؤز ظفر لرینی یادا سالدی: ایران ساواشی، کویت و کوردلرله. او گئرچکده ن «قادسیه سرداری » دیر... ایچینه بیر سرینلیک اسدی: «یوخ، گله جک منیم حاققیمدا بیر قهرمان کیمی قضاوت ائده جک». قالخدی کی اوتورسون، لاکین اوتورماغا یئری یوخ ایدی. گیزلی لیک یئری [مخفی گاهی] یا یاخشی دئسک داخماسی اولدوقجا دار و بالاجا ایدی. آنجاق ائله یه بیلدی کی آیاغینی اوزاتسین. گونلرجه اولوردو کی حتتا ماوالا گئتمه یه ده بو داخمادان چیخا بیلمه میشدی. بوتون ایشلرین ائله، ائله همین قویودا قارانلیقدا گؤروردو. بونا گؤره موندار اورانی گؤتورموشدو. ایکی گؤزه تچیسی کی باییردا اونا گؤره گیزلین کئشیک وئریردیلر گئجه نی ده اونون قویودان چیخماسینی مصلحت بیلمیردیلر. و پیشوا گئجه گوندوزو باشا دوشمه ده ن دار دودوک یئددی فوت یئرین آلتیندا قبر بویدا قازیلان بیر کیچیجیک یئرده حیات سوروردو. هر سس لن یئرینده ن آتیلیردی و فلاکت لی گونلر گلیب باشا چاتمیردی اونون ایچون. ساعاتلار، دقیقه لر و ثانیه لر ائله بیل باتمیشدی و سوووشماق ایسته میردی اونون ایچون. بیرجه اونا خؤره ک گتیرنده داخمانین آغزی آچیلیب و او گؤیون رنگین ده ن باشا دوشوردو کی گوندوز دور یوخسا گئجه. اؤزو ترجیح ائدیردی کی سسلر یاتانا قدر ائله گیزلی یئرآلتی دان ائشیگه چیخماسین. و اؤز اؤزو ایله « دؤزمک گره ک، بو گونلر ده کئچه جک. موطلق کئچه جک.» دئییردی. پیشوا دوشوندو کی عیراق خالقی آمئریکالی لارین قارشیسیندا رشادت له قهرمانلیق گؤستره جک و بو گونلردیرکی اونون فدایی لاری آمئریکالی لارین قویروغوندان ائله بو سیچان کیمی توتوب ائشیگه توللاسین لار! الین اوزادیب سیچانی توتدو، توتارکن باشی آلچاق تاوانا ده یدی. بیر آن قان ووردو بئینینه :« آخماق گؤزتچیلر، سیچانین عهده سینده ن ده گله بیلمیرلر، حله ده بیلمیرلر کی پیشوا ایله سیچان بیر یئرده اولماز؟ آلچاقلار! آنجاق پولو تانییرلار » حلبه اونون الینده اولسایدی وئریب گؤزتچیلری ائله همان یئرده ن آساردی. « حیوان آنلاماز گؤزتچیلر! » بونو دوداق آلتیندا تکرار ائده رکن ایچینه بیر نفرت دولدو. موطلق اسکی گونلر اولسایدی بو ایشی ائله یردی نئجه کی اؤز آشپازینین باشینا عئینی اویونو گتیرمیشدی. لاکین.
اؤلو سیچان لارین قوخوسو گیزلی قویونون هر یانین توتموشدو. پیشوانین اوره یی بولانیردی. باشین اه ییب بورنون قویویا گلن باجانین ده لیگینه سوخدو و درین نفس آلدی « آه، تمیز هاوا! » اوره یی سینه سینده ن چیخماق ایسته ییردی، گئنه نفس آلدی. آرتیق صدامین نفس سسی اورداکی دوشن یارماجا اؤلگون سیچان نفسینین سسینده ن داها آرتیق ائشیدیلیردی.
باجانین او بیر باشی ایسه حیطه چیخیردی. اصلینده ائله هاوا ده ییشدیرمک ایچون قورولموشدو.بیر باشقا لوله ده وار ایدی کی آیاق یولویا [دستشویی] گئتمک ایچون ایدی. پیشوا دوشوندو کی اگر ائله بو گؤزه تچیلره بیر آز سرت داورانسا، موطلق دوشمانچیلیق ائدیب ائله همان یوخاریدان هاوا یولونو دا کسه جکلر.یا هئچ اولماسا اونون اؤلوسون یا دیریسین آمئریکالی لارا تسلیم ائتمک له 30 میلیون دولارا صاحیب چیخاجاقلار. آرتیق هئچ شئی بللی دئییل. هئچ کیمده ن آرخایین دئییلدی. بس گره ک چوخ دقت ائتسین. ائله ایکی هفته بوندان قاباق آز قالمیشدی کی اسکی گیزلیلیک یئری اله کئچسین و اگر واختیندا اورادان قاچماسایدیلار ایندی آرتیق آمئریکالی لارین الینده ایدی. بونو آنجاق و آنجاق یاخین لاری اله وئره بیلردیلر. بس نه طحر اولور اولسون همین گؤزه تچیلری راضی ساخلامالی دیر. مصلحت دئییل کی سیچان دان اؤترو گؤزه تچیلرله باش باشا قویسون. دوشوندو ایندی آرتیق رهبرین ریسکه قاتیلماق زامانی دئییل، واختی ایله اونلارین حسابینا دا یئتیشر.
بیرده اونو حیرصله ندیره ن آنلاماز آمئریکالی لارین دونیانین بئله بیر مهم شخصینه بیرجه 30 میلیون دولار موکافات تعیین ائتمه لری ایدی. حال بو کی او اؤزون داها آرتیق قیمت له ندیریردی. بیر آن یادینا دوشدو کی نئجه دونیانین بیربه بیر رهبرلرینه باش ایمه دی. و اگر بیر آز اونلارین یانیندا سیاست و یومشاقلیق گؤسترسه یدی موطلق ایندی اؤز عزیز جانینی بئله تومانی ییرتیق گؤزتچیلرین الینه تاپشیرمازدی، یا دا گره ک دئییلدی بو قدر اؤزونو اوجوز قیمت له ریسکه قویسون. گولمه یی توتدو. دلی کیمی گولمه یه باشلادی.
بیر ده ن تاپپاتاپ سـسی یوخاری حیط ده ن گلدی. بیر آز بو سس لره شوبهه له ندی. تاپانچاسینی تزه ده ن گؤتوردو. دوشوندو کی خیال دیر. اونو تاپا بیلمزلر. اؤزونه اومید اوفله دی « یوخ بو گونلر ده قورتاراجاق ». اونون مین لرجه فدایی لری وار ایدی. حؤکومت معاونی ائله فدایی لرده ن سؤز ائتمیش و تلویزیون دا ائله عیراقلی لاری گؤسترمیشدی کی ایمکانسیز دیر ایندی اونو اونوتموش اولسونلار و اگر بو دوز دئییلسه بس نییه سئچگی لرده عیراق خالقینین 100 فاییزی اونا سس وئرمیشدی. تزه ده ن گولدو: «موطلق اونلار منیم قدریمی بیلیرلر. آمما اگر بو دوزسه بس بو 100 فاییز خالق هاردادیرلار؟ بو فدایی لار هانسی سیچان جهنم ده لیگینده گیزله نیبلر؟» اؤزونده ن چیخدی. باغیردی «ای خیانت کار لار! هامیز خائین سیز. بوتون وزیرلر، ظابیط لر، بوتون خالق لار. هامیسینی آسماق گره ک» ائله یاخشی اولدو کی چوخلارین جهنمه گؤنده رمیشدی. « بونلار ائله جهنم ایچون یارانمیشدیلار، بیر عده اوغرو، و خائین ده ن باشقا هئچ آد اونلارا گره ک دئییل. خائین اولماسایدیلار منیم قوچاق اوغول لاریم « عدی و قصا » کیمی رشادت له وطن یولوندا شهادتی سئچردیلر.» بیر آن قهر سسین بوغور. یاشلار گؤزلرینده گیلله نیر. سؤزسوز اونون اوغول لاری عیراقین تاریخینده بیر قهرمان ساییلاجاقلار. صدام دوشوندو کی نه قدر بئله اوشاقلاری اولسایدی اوقدر عیراقین خیرینه ایدی. بوتون دونیانین ثروتین ده اونلارا وئرسه یدی آز ایدی. فقط بیر آن دوشوندو کی بیر جه اونلار دئییل، اونون باشقا اوشاقلاری دا وار! بله اونون عائیله سی ده وار : قیزلاری، نوه لری، آروادلاری... اوره یی گؤینه دی. بیر آن اؤزونو چوخ یالقیز حیس ائله دی:« اونلار هاردادیرلار؟ » یادینا دوشدو کی چوخدان دیر هئچ اونلارا فیکیر وئرمه میش.آیلار اولار کی اونلاردان هئچ بیر خبر ده آلمامیش.سونرا اؤزونو تسکین وئردی : « چونکو بو ایشین تهلوکه سینه ده یمزدی.»
قازئته لرده گؤره ن شکیل لر یادینا دوشدو. عیراق خالقی اونون هیکلین [مجسمه سین] ییخاندا خیاوانلاردا سئوینجه یه باشلامیشدی. حتتا عزیز اوغول ـ نوه لری شهید اولاندا بو خائین میللت سئوینیب شن لیک قورموشدو. بیر آن انتقام حیسی ایچینه دولدو. دوشوندو کی بوتون عیراقی تورپاق لا بیر ائله سه ده اونون قهرین سوسدورماز. او بیلیردی کی بو خالق اونا وفاکار قالمایاجاق بونا گؤره باشقا اؤلکه لرده اؤزونه فدایی لر آختاریردی. فلسطین ده، و... اونلارین وفاکارلیغی و غیرتی عیراقلی لاردان داها آرتیق دیر، دوشوندو : « اونلار منیم قیمتیمی داها یاخشی بیلیرلر.»
ایندی اونا قالان ان سون آداملار گؤزتچیلر ایدی. آرتیق هئچ کیمه گؤوه نمیر دی. اونلاری دا ائله پولون گوجو ایله ساخلامیشدی. پول!؟ بو آن کله سینه ائله بیل قیغیلجیم[ جرقه] چاخدی. پول لاری یادینا دوشدو. قارانلیقدا الین اوزادیب پول چانتاسینی تاپدی و اونو قوجاقینا آلدی. بوتون وار یوخوندان قالان ائله بو ایدی : بیر چانتا دولو پول. حتتا آرتیق سایماغینا دا هوسی یوخ ایدی. بیلیردی کی گره ک 750 مین دولارا قدر اولسون. آرتیق یا اکسیک، نه فرق ائده ردی! قارانلیقدا چانتانی آچیب و دولارلاری الله دی. یوخ ائله بیل بو ساققاللارلا، بو پیسلیک وضعیت له دولارلارین دا دادی قاچمیشدی. آدام فلاکت ده ایکن پولون اونا نه گره ک دیر. بو نئچه آی و لاپ دوزو 9 آی اونا میلیون لار جا دولار سو ایچمیشدی. بو ده لیکده ن او ده لیگه، بو داخمادان او داخمایا، بو گیزلینجه ده ن او گیزلینجه یه... یوخ دای آرتیق دولارلار اونو ساکیت ائتمیردی. تام ترسی بو دولارلار اونو قورخودوردو. بوتون عرب لر بیلیردی کی اونون پولو چوخدور هئچ اولماسا اگر بیر گون پوللار اونا حرمت قازاندیرمیشدی ایندی آرتیق جانینی تهلوکه یه سالا بیلر. صدام دوشوندو کی بو قدر پولو اولا اولا بیر یاخشی خؤره گه نیسگیل قالمیش. بو قدر پولو اولا اولا بیر دوز عمللی یاتماقا حسرت دیر. مرمر سارایلارین یادینا سالدی. قیزیل ـ مرمر سارایلار، یام یاشیل حیاط لر، یایلاقلار.سارایلارین بیریسی اونا چوخدا یاخین ایدی. بلکه فقط نئچه کیلومترلیگینده. لاکین او گره ک حله لیک بو داخما دا، بو قارا ـ دار، پیس لیک داخما دا گوندوز له گئجه سینی باشا وورایدی. کاشکه ائله یه بیله یدی اسکی گونلری یاشاتسین. بیرجه بیر گئجه ده اولایدی یئتر. اصلا او حاضیر ایدی کی بوتون اؤلکه نی وئریب عوضینده بالاجا سارایلارین بیرینی اونا قایتاریب و اونو اؤز ایشینه بوراخایدیلار. بو سفر موطلق بیله ردی کی نئجه یاشاسین. حه، غلط ائله دی، ذات یئدی! آرتیق بو غلط لرده ن ائله مز. « آی دونیا! گلین هارانی ایسته ییرسینیز، گزین، آختارین، ائشین، هارانی ایسته ییرسینیز: حاماملاری بئله، اگر سیزه دینله ین اولسا، فقط یاخامدان ال چکین!»
***
آغیر گونلرین یاشاماسی صدامی سیندیرمیشدی. اولموشدو ائله جله یه دوشن سیچان کیمی.اوره یی اؤزونه یانیردی. ساققالینا کی آیلار ایدی قیرخمامیشدی ال چکدی، چیرکین صور ـ صوفتینه. بیر آن قورخدو. اولمایا عمرونون سونونا قدر ائله بئله قالاجاق و حیاتینی گیزلی یئرین آلتیندا قویولاردا کئچیرده جک؟ یوخ ائله ایسه اونو توتسالار داها یاخشی دیر ...!
تاراپپا وتوروپ سسی گئنه اوستده ن قالخدی. ائله بیل جیدی سس لر ایدی.حله اؤزونده دالغین ایدی کی تاپانچانی ضامین ده ن چیخارتدی. اؤزو ده بیلمه دی کی بو ایشی نییه گؤردو. «... اگر یئریمی تاپسالار هئچ اولماسا اؤزومو اؤلدوروم.حه، چوخ بؤیوک اینسانلار دا بو ایشی ائتدیلر. ائله بو هیتلر، هئچکیم بیلمه دی کی باشینا نه اویون گلدی.من ده... » آمما بیر آز کئچمه دی کی بو دوشونجه سینده ن پئشمان اولدو. تاپانچانی یئره آتدی. عزیز جانینا دوشوندو. سیچان حله اؤلمه میشدی و جان وئریردی. هر ده ن ده چابالاییردی کی جله ده ن اؤزون قورتارا. صدام اؤزونه بوزوشدو. سیچانا فیکیر وئردی. « یعنی بو دونیانین سونو دور؟ » دئیه اؤزونده ن سوروشدو.... سونرا اؤزونه گلدی « نییه گره ک منفی دوشونم. بلکه ده من دوشوندویوم کیمی دئییل. اولا بیلیر کی منیم قهرمان خالقیم آمئریکالی لاری ائشیگه سالیب و گلیب لر کی منی اؤز ساراییما گؤتورسونلر... بئله ایسه گره ک حاضیر اولام. گره ک گؤستره م کی بوتون دونیا رهبرلیگینه لاییق بیری یم » الین ساققالینا کی دای کؤکسونونه قدر یئتیشیردی چکدی. اوزون ساققالی هئچ اونو یاراشیقلی بیر رهبره بنزه تمیردی. حامام گؤرمه میش هفته لرجه باش جانی قاشینیردی. دوشوندو کی اگر اونو بو قیافت ده بو ساققال، بو اوستو باشلا گؤرسه لر، چوخ پیس اولار اوندا... شیطنت نورو گؤزونده پاریلدادی گئنه: «بیلیره م نئیله یم. بوتون بوردا اولانلاری آسماق لا بوتون پروبلم لر حل اولار و آرتیق هئچ بیر تانیق کی منی بئله سی گؤرموش اولوب الده قالماز.» اوندا گولدو.
هر شئی غریبه لیکله ساکیت گئدیردی. صدامین اوره یی یئرینده ن چیخیردی. بو سس سیزلیک اونو قورخودوردو. بیر غریبه حیس. سیچان کیمی. یوخ، منفی دوشونمه سین.« بس بو خیانتکار گؤزتچیلر هاردادیرلار؟ » بس نییه خؤره یین گتیرمه دیلر؟ قارنینا ال چکدی. آجیندان قارنینا سانجی کئچدی. حه، اؤز قارنینین سسین ائشیدیردی، سیچانین نفس لری کیمی. اونون صؤبحانه وقتینده ن کئچیردی. بس بو لعنت اولان لار هاردا قالمیشلار؟! دای، نیگاران اولدو. دوشوندو. یوخ دوشونه بیلمیردی. تاراپپا توروپ سسی کسیلمیردی. نه اولموش؟ اولمایا اونو ساتیب لار؟ اولمایا آمئریکالی لار یئرین تاپیب؟ قولاغین ایتیلتمیشدی و بیر نئچه ماشینین سسین ده ائشیدیردی کی بو یان اویانا گئدیردیلر. یانیندا تاپانچادان ساوای بیر کلاشینکف دا وار ایدی. قارانلیق دا اونو دا الله دی. و خبردار شکلینده حاضیر قالدی. اؤزو ایچون ورد اوخویوردو، و اوفلویوردو. نئچه دفعه آلله ی چاغیردی. یادینا گلمیردی کی عمرونده بئله بیر بدبخت لیک، بئله بیر هایسیزلیق گونونه دوشموش ایسه. نییه، بیر دفعه ده بئله اولموشدو آمما اوندا ائله یه بیلمیشدی قاچسین. لاکین ایندی هارایا قاچا بیله ردی؟ بوتون دونیا اونو یاخالاماغا و آمئریکایا تحویل وئرمه گه آرالاریندا موسابقه قویموشلار. یوخ، او خاطیرلامیردی کی بئله اوغورسوزلوق سوراغینا گلمیش سه!چوخ صحنه لر کینو داکی فیلم لر کیمی اونا جانلاندی. بعضی شئی لر ایسته مه ده ن یادینا دوشدو. او واخت لار کی هر ده ن ایلنجه ایچون زندان دا کی خیانت کارلارین ایشکنجه اولماسینا تاماشاچی اولوردو. حبس چیلرین ایشکنجه آلتیندا غلط ائتمه لری و دیز چؤکوب پیشوانین باشماغیندان اؤپمه لری و اونا یالوارماقلاری... ائله بیل ایندی دوز اونلارین شراییطین یاشاییردی. آمما اونلار خائین ایدی لر. اونلاری اؤلدوره یدی گره ک. اونلار رهبره خیانت ائتمیشدیلر...
***
قویونون قاپیسی یاواشجا آچیلدی. دئمک گلدیلر... گلدیلر کی اونا خؤره ک گتیره لر. یا دا گلدیلر کی اونا سارایا آپارالار. اولمایا اونو محکمه یه آپاراجاقلار...و بیری قویونون دیبینده ن باغیردی:
ـ وورمایین... وورمایین.... منم عیراقین پریزیدنتی... منم « صدام حسین...»!
۱۳۸۲/۱۰/۳
صدام، خیال ایله گرچک دوشرگه سینده! (صدام در گذرگاه خیال و واقعیت)
هیچکیم اینانمیردی بو گؤستریلن چیرکین شکیل لر، بو دهشتلی گؤرونتو، بو داغیلمیش سیما همان شخصه عایید دیر کی نئچه آی، یوخ، دوز 9 آی بوندان قاباق عیراقین بیریمجی شخصی ایدی و دوز 9 آی بوندان قاباق ترـ تمیز اردو گئییمی[لباس نظامی] ایله تلویزیون لارین ون کامئرا قارشیسیندا دوروب آمئریکالی پاپیروسو نو[سیگار برگ] اوفلویه اوفلویه، کیمه ایسته سه یدی آغزینا گله نی دئییب و دئیه نی ده اولایدی گره ک.
نغمه ای قدیمی تو را می برد
گاهی همینجور که روی کاناپه نشسته ای، یک آهنگ یا نغمه ای قدیمی تو را با خودش می برد. من هم مقاومت نمی کنم. همراه می شوم. انگار ...
-
نمی دانم ... شاید در بچگی «کمی» سمج بودم (با لجوج اشتباه نگیرید لطفا) ولی کلا بچه ی قانعی بودم ... بلند پروازی نمی کردم، ولی سرشار از ...
-
سالها پیش، قبل از انقلاب، زن زیبارویی به نام «فروزان» با رقص های لوَند و کاباره ای اش، چنان زبانزد خاص و عام شد که توانست گیشه های سی...
-
... از صبح بارون شدیدی می بارید، چنان که بعضی وقت با وجود کار کردن برف پاک کن ها قادر نبودم جلوم رو ببینم. جاده های استکهلم به Jönköping ...


text:
باکینین ماشتاغا قصبهسینین "ساکیت شهر"ا (Slow City ) چئوریلمهسی تکلیف ائدیلیر.
رئپورت-اون خبرینه گؤره، بو کونسئپسییا باکی دؤولت لاییحه اینستیتوتونون بو گون ایجتیمیاعیته تقدیم ائتدیی باکی شهرینین اراضیسیندن ایستیفاده و زونالاشدیریلماسی باش پلانینین شیمال پلانلاشدیرما زوناسی لاییحهسینده نظرده توتولوب.
لاییحهده همچینین ماشتاغادا کند بازارینین سالینماسی و باکی-سومقاییت یولونا بیرلشن ایکینجی دایروی یولون سالینماسی، هابئله آشاغی گوزدکده باکینین قربینده سالینماسی تکلیف ائدیلهن ایستیخانالار اوچون بازار و تجهیزات موسسهلرینین یارادیلماسی تکلیف اولونور.


text:
قازاقیستانین نفت اورتیمی آرتدی
"بو، اؤلکه تاریخیندهکی نفت اورتیمینین رکورد حجمی"
قازاقیستان میلی اقتصاد باخانی تیمور سلیمانوو، اؤتن ایل اؤلکهسینده ۸۶،۲ میلیون تن نفت اورهتیلدیگینی آچیقلادی.
سلیمانوو، باخانلاار قورولوندا مطبوعات کنفرانسیندا اؤتن ایل اورتیلن نفتین ۸۶،۲ میلیون تنا چاتدیغینی قید ائتدی.
"بو، اؤلکه تاریخیندهکی نفت اورتیمینین رکورد حجمی. آچیق دئمک گرکسه، بو، یورد ایچی گلیرین یوزده ۴ اولماسینی تامین ائتدی" دئین تیمور سلیمانوو، بو ایل ده نفت اورتیمینده عینی حجمین گؤزلندیگینه ایشاره ائتدی.
سولئیمئنوو،
"ماکرواکونومیک تحمینلری دقیقلشدیردیکدن سونرا بو ایلین رقملرینی آچیقلایاجاییق" دئیه دانیشدی.


text:
تورکییهنین کئچمیش پرزیدنتی عبدالله گول فورال آییندا بعضی واجیب آددیملار آتماغا حاضیرلاشیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده تورکییهلی ژورنالیست باتوهان یاشار یازیب.
«پارتییا قورمایاجاق و یا ایلک مرحلهده هانسیسا پارتییایا عضو اولمایاجاق. ایلک مرحلهده بعضی نفوذلو اینسانلارلا گؤروشهجک. «من پارتییالاردان داها اوستونم» مئساژی وئرهجک. قیصاصی، ایجتیمایتین نبضینی اؤلچمهیه چالیشاجاق»، - ژورنالیست قید ائدیب.
خاطیرلاداق کی، تورکییه پرزیدنتی رجب طایییب اردوغان اؤتن گون عدالت و اینکیشاف پارتییاسینین قروپ توپلانتیسیندا عبدالله گوله باغلی سرت ایفادهلر سسلندیرمیشدی.


text:
چیلله گئجه سی یئتیشدی یولدان
فامیل توکولوبدی ســـــاغ و صولدان
مش قوربانعلی دوشوبدی قولـدان
دورد اللی یئییر جویــــز – میلاخ دان!
آرواد گـــــوز آغـــــاردیـری قیـــراخ دان!!
***
سئفرایه ائدیبدی حمله شئر تک
تئز تئز یی ییری انار و پشمک
آجیللره هی ووروبدو پاتک
بئش قابی بوشالدیب اوسته - اوسته
تکجه سئچیری باداملا پوسته !
***
چون سینی ایچینده گلدی قارپیز
قوربان دئدی : گل بو سمته آی قیز!
قَش قَش یئدی قارپیزی آمانسیــــز
هیچ کیمسه آلانمادی الین نن
قارپیز سویی آخدی سققلین نن!
***
مجلس صاحابی سوسوب، قالیب واه!
گاهدان گولوری: دئییر ماشاللاه!
قلبینده دئییر ولی : آی آللاه!-
دورد اللی بوجور یئمه خ نه ایشدی؟
واه واه بو کیشی نه گورمه میشدی!
***
بیر کیمسه یه وئرمیری ماجالی
تئز تئز سویور آلما -پرتقالی
تا که گؤرور ائو صاحاب بو حالی
هی چئینیری هیسله دیل دوداقین:
آی قارنی شیشه بوجور قوناقین!
***
ازبس یئدی ، دالبادال چای ایشدی
قارقیش اوخی مقصده یتیشدی
تیخماق اثرین ده قارنی شیشدی
بیردن بیره ناله سی اوجالــدی
مجلس صاحابی خطایه قالدی!
***
آرواد دئدی : ای وای اؤلدی قوربان!
دور ماشینی فوری یاندیر اوغلان!
تا کـــــــــــــه آپـــــاراق مطبّه الآن
یئردن اونو قووزادی قوناقلار
آلدی بئلینه اوغول به ناچار
***
ایستیردی چیخا اتاق دان اوغلان
ائتدی الینن اشاره قوربان
گوردو آتاسی دئییر یاواشدان:
اوچ -دؤرد تیکه حالوا اولسا خوشدی
معده م دیه سن بیر آزجا بوشدی!!
Filed under: باشقالار başqalar | Tagged: چلله گجه سی,چله گجه سی,چیلله قارپیزی,چیلله قارپیزی دمنه یارپیزی,چیلله گئجه سی,چیله قارپزی,تورکی شعر + چیلله قارپیزی,شعر + چیلله گئجه سی |


text:
اوز باشینا
بوراخما ای کونول ، او نازلی یاری اوز باشینا
روا دئییل قالا ائللر نگاری اوز باشینا
گؤز ایله کیپریگی بیرلیکده قان تؤکور گئجه لر
عجب قالیب گئنه دریا کناری اوز باشینا
قراره گلدی رقیب ال گؤتورسون اول گولدن
نه اعتبار اونا ، دئسین قراری اؤز باشینا
او قاره گؤزلونو گؤزدن کناره قویما کونول
بوراخماز اووچی گوزل بیر شیکاری اوز باشینا
گول اوزلولر نه قدر وارسا باغبانی منم
نئجه قویوم بئله بیر گول عذاری اوز باشینا
رقیبی یاره طرف قویمایین یاخین گلسین
کی گول سولار گؤره بیر بوته خاری اؤز باشینا
عمومه خدمت ائله ، واحد ، آرتیب انسانلار
کی ، سانما ائل قازانیب اعتباری اوز باشینا
علی آقا واحد
Filed under: تورکی شعرلر Türkcə şeirlər,علی آقا واحد | Tagged: آذری شعرلر,آذربایجان شعرلری,اؤز باشینا,تورکی شعر,تورکجه شعرلر,علی آقا واحید,علی آقا واحیدی تورکی شعرلری,علی آغا واحد |


text:
تئرور اؤرگوتونه بیر ضربه ده ایران دان: پژاک ین باشچی سی یاخالاندی
اؤیرنجی نیوز: تورکیه- نین قارا و هاوا عملیاتی سونراسیندا اؤنملی سایی دا گوج الده ن وئره ن تئرور اؤرگوتو پ.ک.ک- یا بیر ضربه ده ایران- دان گئلدی.تئرورون ایران قولی اولان پژاک- ین باشچی سی توتوقلاندی.
آنادولو خبر آژانسی نین وئردیگی خبره گؤره، ایران گوونلیک گوجلری آلدیقلاری بیر ایطلاعاتی ده ییرلندیره رک ساققیز (سقز) بؤلگه سینده تئرور اؤرگوتو پ.ک.ک- نین اوزانتی سی پژاک- ا یؤنه لیک بیر عملیات گئرچکله شتیردی. اوزمان تئرور بیریمله رینین یئر آلدیغی و سون درجه گیزلی گئرچکله شن عملیات دا، تئرور اؤرگوت PKKPJAK/ سوروملوسو Reshid Ehkendi سیلاحی ایله بیرلیکده ساغ اولاراق اله کئچیریلدی.
"تئرور اؤرگوتو آدینا سیلاحلی عملیات، جینایت، سیلاحلی قصب و تئرورا باش وورماق، آدام قاچیرماق، بؤلگه خالقینی تهدید ائتمک و ایران- داکی قارشی دئوریمچی قوروپلارلا ایش بیرلیگی آپارماق، ایران- ین تورپاق بوتونلوگونو هدف آلان تئروریستی عملیات" سوچلاماسی ایله جزا ائوینه گؤتورولن پژاک سوروملوسو اعدام ایسته می ایله یارقیلاناجاغی قئید ائدیلدی.
قندیل باشدا اولماق اوزه ره، تئرور اؤرگوتونون عراق قوزئی ینده کی کامپ لارین توپچو آتشینه باغلایان ایران، اؤلکه ایچریسینده ده تئرور اؤرگوتونه یؤنه لیک چوخلو عملیات گئرچکله شتیردیگی بیلدیریلدی.
قایناق:www.oyrenci.com


text:
اگر یوخویدوسا …
آغ بیر دونیا ایدی ، اوگونکو دونیا
« آی » دا کؤکسوم اوسته دوشموشدو اوگون
بلکه حیات ایدی بلکه ده رؤیا
آچیلدی یاخاسی ، ماوی بیر گؤیون
ناغیلا دوشموشدوم بیر آغ ناغیلا
اوره گیم اووجومون ایچینده ووردو
حس لر یئر وئرمه دی اوگون آغیلا
بیر علوی خومارلا ، قارشیمدا دوردو
دونیا اوزو بویدا ، قار یاغدیرمیشدی
یاندیردیم بو بیاض آغلیق ایچینده
دونیا یامانلیغی یادیرغامیشدی
تمنا یوخ ایدی ساغلیق ایچینده
بولودلار گؤزونو سیخمیردی داها
گؤزو یومولویدو دویغولارین دا
هیچ کس متاعینی ساتمیردی باها
آیدینلیق گؤروردو ، یوخولاریندا
شیرین لیک آخیردی بولاغ دان اوگون
کونلوم سو گؤلونده چیمیردی ، نه غم
دئدیم اوجا داغلار سیزده دیز چؤکون
بو گون من سیز لردن یوکسه یم
سؤزومه باخیرکن ، بیاض تپه لر
سونبول شلاله لر ، اوستومه آخدی
اه نه لر یازیلدی عومرومه نه لر
نه دئییم سویله مک بلکه گوناهدی !
کؤکسومده گول آچدی چاغلادی یازیم
او یازی دونیانین باهاری ساندیم
او حیات ایدیسه یوخو نه لازم ؟
اگر یوخویدوسا نییه اویاندیم ؟!
شاعیر : نصرت کسمنلی
Filed under: نصرت کسمنلی,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: نصرت کسمنلی,نصرت کسمنلی نین شعرلری,آذربایجان شعرلری,اشعار ترکی نصرت کسمنلی,تورکی شعر,سئوگی شعرلری,شعرهای ترکی |


text:
یازماق کلمهسی حاقدا
اورتا تورکجهده یازماق آچماق آنلامیندادیر. یازیلسو چیچک*: آچیلسین چیچک. دئمک یاز (باهار) کلمهسیده بونونلا ایلگیلیدیر. او فصیلده گوللر چیچکلر آچیلار.
همن متنلرده یازماق - کتابت- کلمهسینین موعادیلی "بیتیمک"دیر. دیلیمیزده ایشلهنین پیتیک سؤزجویوده بیتیمکدن آلینیبدیر.
نسه، بونا فیکیرلشیردیم یازماق کلمهسینده بیر گؤزل استعاره وار. یازماق، آچماق، آچیقلاماق. ائله بیل بیر سؤز یازیلمایاندا داریسقال بیر آلاندا یالقیز قالیر. اما یازیلاندا آچیلیر، گئنیشلهنیر، باشقالارینا دا اونو گئنیشلندیرمک امکانی یارانیر. و توسعه (گئنیشلنمک) یازیدان باشلانیر، یاز قلمدن باشلانیر.
---
*- یاغا تورسو یاغمور یازیلسو چیچک
قوروموش ییغاچتین سالینسو کوژهک (قوتادغو بیلیک، بیت 118)
بو گونکو تورکجه: یاغیش یاغماغا داوام ائتسین، چیچک آچیلسین / قوروموش آغاجدان پرچم آسلانسین.
-
- 14/03/08


text:
أردۇغان پوتین بیلن تلفن آرقالی گِپلهشیگ گچیردی
أردۇغان پوتین دن سوریه ده قورالیان هۆجۆملرینگ بس ادیلمهگی اۆچین تاغاللا اتمهگینی ایسلهدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان روسیانینگ جمهورباشلیغی ولادیمیر پوتین بیلن دۆین آغشام آرا تلفن آرقالی گۆررۆنگدشلیک گچیردی.
آغشام آرا تلفن آرقالی گۆررۆنگدشلیک گچیرن ایکی ایشدش سوریه مسئله سینده باشدان گچیریلیأن سۇنگقی واقالار حاقیندا پیکیر آلیشدی.
پرزیدنت أردۇغان اؤزۆنه تلفن ادن ایشدشی ولادیمیر پوتین دن سوریأنینگ ادلب و غوطه شأهِرلرینده آسودا ایلاتا قارشی قورالیان هۆجۆملرینگ بس ادیلمهگی اۆچین تاغللا اتمهگینی ایسله دی.
أردۇغان بیلن پوتین تلفن صؤحبِتدِشلیگینده ایکی تاراپلی قاتناشیقلار بیلن بیرلیکده اتمی حیذماتداشلیغی حاقیندا هم پیکیر آلیشدی.
پرزیدنت أردۇغان هۇوا هۆجۆملری نینگ قیسغا واغتدا بس ادیلمهگی نینگ آستانا اتابی نینگ و سوچی کنگره سی نینگ اؤنگین نتیجه برمه گی تایدان مؤهۆمدیگینی نیغتادی.
آق قویی اتمی گۆیچ دسگاسی و تۆرک آقیمی طبیغی گاز تاسلاماسی بیلن بیرلیکده ایکی یوردونگ آراسیندا انرژی پوداغیندا ادیلیأن قاتناشیقلاری آرا آلیپ ماصلاحاتلاشان ایکی جمهورباشلیق قاتناشیقلارینگ أهلی تاراپلایین اؤسدۆریلمه گی نینگ مؤهۆمدیگینی نیغتادی.
ایکی یۇلباشچی شیله هم تۆرکیه بیلن روسیانینگ آراسینداقی یۇقاری درجه لی حیذماتداشلیق گنگه شی نینگ ماصلاحاتی و سوچی کنگره سی حاقیندا پیکیر آلیشدی.
روسیانینگ جمهورباشلیغی پوتین، تلفن صؤحبِتدِشلیگی حاقینداقی بیاناتیندا روسیانینگ سوریه دأکی حاربی مرکزینه سۇنگقی گۆنلرده هۆجۆم قورالماغا سینانشیلاندیغینی یاتلاتدی.
پوتین، "شۇل هۆجۆملرینگ نه تۆرک عسگری نه ده تۆرک حؤکۆمتی بیلن آراباغلانشیغی بار. شۇل هۆجۆملرینگ آرقاسیندا کیملرینگ باردیغینی بیلیأریس" دیدی.
روسیانینگ حمیمیم حاربی مرکزینه اوچارمانسیز هۇوا اولاغی بیلن هۆجۆم قورالماغا سینانشیلاندیغینی آیدان پوتین،
"شۇل هۆجۆم تۆرکیه بیلن بیرلیکده أهلی حیذماتداشلاریمیز بیلن قاتناشیقلاریمیزی بۇزماق ماقصادی بیلن قورالدی" دیدی.


text:
قیمتلرین باهالاشماسی اینسانلاردا بئله بیر فیکیر فورمالاشدیریب کی، داها ایشدهن سونرا، یاخود قئیری-ایش گونلرینده ایلنجه مرکزلرینه یوللانماق اولماز. چونکی "جیب یاندیران" قیمتلر گوندن-گونه آرتماقدادیر.
حالبوکی استراحت ائده بیلجییمیز نورمال و اوجوز مکانلار آز دئییل:
۱. کینوتئاترلار (سینمالار)
هر هفته پایتاخت کینوتئاترلاریندا (سینمالاریندا) یئرلی، خاریجی، روس و یا تورکییه ایستحصالی اولان موختلیف ژانرلی فیلملر تقدیم اولونور. یعنی هر ذؤوقه اویغون فیلمه باخماق مومکوندور. بیلطلرین قیمتی ایسه ساعت ۱۰:۰۰-دان ۱۲:۰۰-دک ۲د – ۳ مانات، ۳د – ۴ مانات، ۱۲:۰۰-دن ۱۸:۰۰-دک ۲د – ۵ مانات، ۳د – ۶ مانات، ۱۸:۰۰-دن سونراکی سئانسلار ایسه ۲د – ۶ مانات، ۳د – ۷ ماناتدیر.
۲. پورتال گیمز
بو اویون سیزی و دوستلارینیزی گوندهلیک ایسترسدن چیخارماق اوچون ان یاخشی واسطهدیر. اویونون شرطلری چوخ سادهدیر: ۲-۶ نفردن عبارت کوماندا یارادیلیر. بورادا دقتلی اولماق و ایستنیلهن دورومدا تئز وضعیتدن چیخماق لازیمدیر. اویونچو قاپالی اوتاقدا اولور و آغلی، درراکهسی سایهسینده اورادان چیخماغا چالیشیر. قالیب اولماق اوچون ایسه بیر ساعت عرضینده اوتاقدان چیخماق گرکدیر. بو اویونو اویناماق اوچون قیمت ۱۲-۱۶ مانات آراسیندا دییشیر.
۳. پینت بول
بو اویون دا کوماندا شکلینده حیاتا کئچیریلیر. پیت نبول هوسکارلاری "اولدوز" متروسو یاخینلیغیندا یئرلشن میدانچایا یوللانا بیلرلر. بو اویون اوچون کوماندا ان آزی ۱۰ نفردن عبارت اولمالیدیر. آدامین بیری ۱۰ ماناتدیر (بو قیمته ۱۰۰ گوله، گئییم و اویونون سونوندا پولسوز چای داخیلدیر).
۴. بوولینگ
اوجوز استراحت دئینده یادیمیزا بوولینگ اویونو دا گلیر. پایتاختین اکثر ایلنجه مرکزلرینده بوولینگ زاللارینا راست گلمک مومکوندور. بو ایدمان نؤوو ده اولدوقجا ایلهنجهلیدیر. عائله عضولرینیزله و دوستلارینیزلا گؤزل هفته سونو کئچیرمک ایستییرسینیزه، موطلق بوولینگ سالنونا یوللانین. آدام باشینا ۱۰ مانات خرجلهمهلی اولاجاقسینیز.
۵. تئاترلار
یوخ، اگر سیز روح آدامیسینیزسا، معنوی دینجلیک ایستییرسینیزسه، تئاترا یوللانین. باکیدا یئنی تاماشالار صحنه لشدیریلن تئاترلار کیفایت قدردیر. پایتاخت تئاترلاریندا هر بودجهیه اویغون تاماشا تاپماق مومکوندور. کوکلا تئاتریندا بیلئتین قیمتی جمعی-جوملتانی ۳ مانات تشکیل ائدیر.
۶. «۵۰ قپیک» چای ائوی
"۲۸ مای" متروستانسییاسی یاخینلیغیندا، سلیمان رستم کوچهسینده یئرلشن "۵۰ قپیک" آدلی چای ائوی وار. بورادا بیر فینچان چایین قیمتی ۵۰ قپیکدیر. بو چای ائوینده سویوق قیش گونلرینده دوستلارینیزلا اوتوروب، ایستی چای ایچیب، قیزینا بیلرسینیز.
۷. کافه لر
باکیدا همچینین چوخ سایدا کافه لر وار کی، بورادا آدام باشینا ۱۰ مانات خرجلهمکله، استراحت ائتمک مومکوندور.
۸. بوز میدانچاسی
واختی ایلهنجهلی کئچیرمک اوچون بوز میدانچالارینا دا گئتمک اولار. باکیدا کونکی سورمک اوچون "آیس" و "مئگافون"آ یوللانماق لازیمدیر.
قیمتلر:
ایس بوز مئیدانچاسیندا ۱۵ دقیقه ۵ مانات، ۳۰ دقیقه — ۸ مانات، ۱ ساعت — ۱۵ ماناتدیر.
"مئگافون"دا ۱۰ دقیقه ۵ مانات، ۳۰ دقیقه — ۱۰ مانات، ۱ ساعت — ۱۵ ماناتدیر.
۹. "سویوق اللر، ایستی اورک" قیش یارمارکاسی (ساتیش سرگیسی)
آرتیق بیر نئچه ایلدیر کی، فانتانلار میدانیندا عنعنوی "سویوق اللر، ایستی اورک" خئیرییه یارمارکاسی کئچیریلیر. باخ بو یارمارکادا سادهجه، گزمک اولار. بورادا گزن زامان آدام اؤزونو سانکی ناغیللار عالمینه دوشموش کیمی حس ائدیر. یارمارکادا عمللی-باشلی یئنی ایل آب-هاواسی حس اولونور.
۱۰. موزه یلر
گونونوزو و یا هفته سونونوزو خوش کئچیرمک مقصدیله سیز پایتاختدا یئرلشن موزه یلره ده یوللانا بیلرسینیز. بونون اوچون ایسه ۲ مانات خرجلیجکسینیز.


text:
کن فلم فستیوالی نینگ 63 نچی دوره سی
کن فلم فستیوالی نینگ 63 نچی دوره سی ،چهارشنبه (12 می) آقشامی ،بریتانیا لیک فلم استاسی سیر ریدلی اسکات تماندن اویشتیریلگن ، رابین هود افسانه سی حقیده کی ینگی فلم بیلن اوز ایشیگه باشله دی
. رابین هود ننینگ اوشبو نسخه سیده ، گلیدیاتور فلمیده باش رولده اوینه گن نیوزیلند لیک فلم یولدوزی راسل کرو رابین هود رولینی اوینه گن و کیت بلانشت ، روبین هود نینگ افسانوی سیوگیلی سی ماریان ننیگ رولیده صحنه گه چیققن.
کورینیشیچه کوندن-کونگه کن کبی بویوک خلق ارا فلم فیستیواللر نینگ آچیلیشیده کی فلم تنلاوی ،شهرت و تبلیغات اساسیده بولماقده.
راسل کرو و کیت بلانشیت نینگ شهر گه کیلیشی وفیستیوالگه اشتراک لری کوپ گینه خبر واسطه لری نینگ دقتینی جلب ایتکن-هر چند عادت گه ضد ، فلم نینگ استاسی ریدلی سکات ازوی فستیوالده قتنشمه گن.
رابین هود ننیگ اشبو نسخه سیده ، 12 نچی عصر بریتانیا نینگ افسانوی یاغی قهرمانیدن ، بیریلگن تصویر آلدینکی نسخه لردن مطلقا فرق قیله دی.
آلدینکی فلملرده ، رابین هوود کوپراق ، رومانتیک و عشقباز بیر قهرمان دیب تصویر ایتلگن. لیکن ینگی ننسخه ده ایسه ، اوندن انچه قورقینچلی و حماسی بیر تصویر بیریلگن و راسل کرو بو نسخه ده ، آلدینکی دیک ، پر تقیلگن دوپی کیمه گن بلکه باشی آچیق و به قوت بیر یاغی نینگ رولینی اوینه گن .
بویوک احتمال بیلن ، روبین هود حکایه سی نینگ قیته اکران گه کیلتیرگن فلم ، اوشبو فستیوالده کته بیر مکافات اوچون بیلشمیدی
کن رقابت میدانیده
فستیوال ننیگ 12 کونیده باشقه 19 ته فلم آلتین خرما نهالی اوچون بیلشه دیلر .
بو لر آره سیده ییریک فلم استالری ، شو جمله دن ، تا که شی کیتاتو، مایک لی ، آله خاندرو گونزالس ایناریتو ، برتران تاورینه ، کن لوچ ، رشید بوشارب ، نیکیتا میخالکوف و ایران لیک عباس کیارستمی نینگ فلملری موجود .
فستیوال ده کی فلملردن ، رشید بوشارب نینگ قانون دن تشقری فلمی ، برتیران تاورنیه نینگ مون پنسه قیرالیچه سی ، متیو آمالریک نینگ سفرده فلمی ، زاویه بووآ نینگ خدادن وادملردن ناملی فلملری ، بو ییل فرانسه سینماسیدن وکالت قیلیب قالگن فلملر بیلن بیشلشه دیلر .
بو ییل کی کن فستیوالیده ، جاپانلیک تانیقلی فلم استاسی تا که شی کیتانو هم ، غضب ناملی فلمی بیلن قتنشماقده .
ایتالیا لیک فلم استاسی آله خاندرو گونزالس ایناریتو بو ییل ، گوزل ناملی فلمی بیلن سینماده کی اساسی رکنده قتنشگن و بوندن آلدین ، 21 گرم، ایتلیک سیگوگی ، و بابل ناملی فلملری بیلن تانیلگن ایدی. فستیوال ننیگ اساسی قسمیده کی آلتین خرما نهالی اوچون اونگه رقیب صفتیده ، کوریا لیک سینماچی چانگ دونگ "شعر" ناملی فلمی بیلن قتنشماقده
بریتانیا لیک فلم استاسی مایک لی هم ، "باشقه بیر ییل" فلمی حصه الگن. او 1993 نچی ییلده کن فلم فستیوالیده کی اینگ یخشی فلم استاسی ساورینیگه سزاوار تانیلگن ایدی. شو ننیگد یک 1996 نچی ییلد هم ،"سرلر و یلغانلر" ناملی فلمی بیلن ، التین خرما نهالینی قولگه کیریتگن ایدی.
باشقه ییللردن فرقلی اولراق بو ییلکی کن فلم فستوالیده ، امریکا سینماسیدن فقط بیته فلم اشتراک ایتماقده . او بولسه ،داگ لئیمن نینگ سیا سی ژانرده کی " عدالتلی اویین" فلمیدیر. مذکور فلمده کی باش روللرده ، شان پن و نئومی واتس اوینه گن.
فستیوال نینگ سونگ کونلریده ، ایرلندلیک تانیقلی فلم استاسی کن لوچ نینگ "ایرلند لیک یول" ناملی فلمی هم فستیوال بیله شووده کی اساسی رکنیده قبول قیلیندی و بو بیلن بو ییلکی فستوالده کوچ سینشماقچی بولگن فلملر سانی 19 ته گه ایتدی.
کن لوچ 2005 نچی ییلده ، "ارپه میسه سینی قیمیلتگن شمال" ناملی فلمی بیلن آلتین خرما نهالیگه سزاوار بولگن ایدی.
اوننیگ ینگی فلمی ،انگلیس کوچلرنینگ عراق اوروشیده کی اشتراکی حقیده حکایه قیله دی و اونینگ فلمنامه سینی پل لاورتی سونگی ییللرده یازگن.
کن فلم فستیوالی نینگ اساسی بولیمیدن کیین ، مخصوص قره ش بولمیده هم ایریم فلملر بیلشه دی. بو ییلکی اوشبو مهم بولیم اوچون ، فرانسه سینماسی نینگ ینگی تولقینیده کی یول باشچیلردن بولگن ژان لوک گدار نینگ سوسیالیزم ناملی فلمی اورین الگن.
بو نگه قرشی ، مانوئل دوالیویرا نینگ "انجیلیکا نینگ عجایب حکایه سی" ، دانیل وگا نینگ اکتوبر، دیودی ویربیک نینگ "اوییرده میسن؟" ، و الیویر اشمیت نینگ "حیات برچه دن اوستون" ناملی فلملری مخصوص قرش بولیمیده کی اینگ مهم فلملردن سنه له دی .
فستیوال حکمی قماقده
بو ییلکی کن فلم فستوال ده کی حکملر هیئتی نینگ رهبریتیده، امریکا لیک تانیقلی سینما استاسی تیم برتون تعین ایتیلگن. او بوندن آلدین ، میمونلر سیاره سی ، سوئینی تاد و چارلی و شکلات کارخانه سی ناملی فلملری بیلن تانیلگن.
اما بو ییلکی کن فستیوالیده کی حکملر هیئتی بیر نفر اعضا لری قماقده بولگن حالده اوتماقده. ایران لیک فلم استاسی جعفر پناهی ، بو ییل کن فلم فستیوالیده کی حکملر جمله سیده بولیشی کیرک ایدی. لیکن او ، ایران ده کی سونگی سیلاولردن سونگ ، یوزه یه چیققن قوزغلانلر حقیده ،رخصتسیز فلم تیارلش عیبی بیلن ، قماققه آتیلگن. جناب پناهی عایله سی اوشبو ادعا لر نی رد ایتماقده .
کن فلم فستیوالیده کی ، حکملر هیئتی او نینگ قوییب یوباریلیشینی طلب ایتگن.
کن فلم فستیوالی نینگ 63 نچی دوره سی 12 کون دوامیده ، می آیی نینگ 23 نچی سی گه چه ، فرانسه جنوبیده کی ، کن شهریده دوام ایته دی.


text:
4 عسگر اؤلدورولدو
امانی، سالدیرقانلارین، عسگرلرین آراجینی دا آلاراق حادثه یئریندن اوزاقلاشدیغینی ایفاده ائتدی
افغانیستانین قوزئییندهکی سرپل ویلایتینده طالبان منسوبلاری طرفیندن تشکیل ائدیلن سلاحلی سالدیریدا 4 عسگر حیاتینی ایتیردی.
سرپل والیلیگی سؤزچوسو ذبیحالله امانی، عسگرلرین، قاراقولدان چیخاراق سرپلون بلغلی بؤلگهسیندکی چایدان سو آلماغا چالیشارکن طالبان منسوبلارینین سالدیریسینا اوغرادیغینی سؤیلهدی.
امانی، سالدیرقانلارین، عسگرلرین آراجینی دا آلاراق حادثه یئریندن اوزاقلاشدیغینی ایفاده ائتدی.
طالبان، هله قونویلا ایلگیلی بیر آچیقلاما وئرمهدی.


text:
بوروکراتیا ایله موباریزه، ایداره ائتمه آپاراتینین اوپتیماللاشدیریلماسی، ب ام ت اینستیتوتلاری داخیلینده کاردیناسیانین گوجلندیریلمه سی و صولح مراملی عملیاتلار سفئراسیندا آکتیولشمه ب ام ت– ده کی داخیلی ایصلاحاتلارین اساس پریوریتئتلری اولاجاق .
آخار.آذ خبر وئریر کی بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا ب ام ت-نین یئنی سئچیلمیش باش کاتیبی آنتونیو گوتئرریش سویلییب. او ب ام ت اینستیتوتلارینین بیر- بیرینی تکرارلاماغا ایمکان وئرمیه جیینی آچیقلاییب:
"بیزیم صولح مراملی قووه لری داها حاضیرلیقلی ائتمک لازیمدیر. اوستلیک اینسان حاقلارینین ائحتیاجلاری اوچون اونون تام شکیلده رئاکسیا وئرمک قابیلییتی آرتیریلمالیدیر. بونونلا بیز بیر مودت اؤنجه باش وئرمیش سیتوآسیالاردان قاچا بیله جییک".


text:
جاماییکا
جاماییکا (اینگیلیسجه. Jamaica) اورتا آمریکا بؤلگهسینده کاراییب دنیزینده یئرلهشن بیر آدا و اوْلکه آدی دیر. بۇ آدا بؤیوک آنتیللر آدالار توپلوسونون بیر آداسی دیر. ساحیللرینین اوزونلوغو 1022 ک.م.-دیر. اراضیسی اساساً داغلیقدیر. ساحیله یاخین اراضیلرینده اووالیقلار وار. ان یوکسک نقطه ماویداغدیر (2256 م.). کریستوف کولومب جاماییکانی 1494-جو ایلین می آیی نین 5-ینده تاپمیشدیر. جاماییکا دونیادا بوکسیت ذخیره لرینه گؤره 4-جو، هاسیلاتینا گؤره 2-جی یئری توتور. اؤلکه اوچون توریسم اساس گلیر قایناقلاردان بیریدیر. جاماییکا نین توپلوم سایی سی (نفوسو) 2015جی ایلده 2,950,210 نفر ایمیش و باشکندی کینگستون دور. جاماییکانین رسمی دیلی اینگیلیسجه. جاماییکالیلارین چوخو پروتستان مسیحی و آزینلیغی دا کاتولیک دیرلر.


text:
اردوغان:"غازی مصطفی کمال آتاتورک تورک میللتینین ایستیقلالینین سمبلودور"
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان غازی مصطفی کمال آتاتورکون تورک میللتینین ایستیقلالینین سمبلو اولدوغونو سؤیلهدی.
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان غازی مصطفی کمال آتاتورکون تورک میللتینین ایستیقلالینین سمبلو اولدوغونو سؤیلهدی.
جمهور باشقانی تورکیه جمهوریتینین بانیسی مصطفی کمال آتاتورک وفاتینین 79-جو ایلدؤنومونده بئش تپه میللت کنگره و مدنیت مرکزینده تشکیل ائدیلن مراسیمده چیخیش ائتدی.
چیخیشیندا کئچن عصرین گرگین دؤورونده هر اؤلکهنین اؤزونه گؤره بیر لیدر اورتایا چیخاردیغینی و آزادلیغا قوووشما یوللارینی اونون لیدرلیگینده آختاردیغینی بیلدیرن اردوغان دئییب کی، بو لیدرلردن چوخ آزی اؤلکهنی آرزولانان ظفرلره، اوغورلارا قوووشدورا بیلدی. هئچ شوبهه یوخدور کی، آتاتورک ائله بو لیدرلردن بیریدیر.
جمهور باشقانی آتاتورکون کؤنول جوغرافیاسینا وئردیگی اهمیته توخوناراق بیلدیریب کی، کؤنول جوغرافیاسی سرحدلرینین معین ائدیلدیگی 1920-جی ایلده اعلان ائدیلن "میثاق –میللی " ایله سوریه و عراق-دا باش وئرنلر بیربیریندن آیری دوشونوله بیلمز.
بیز "میثاق –میللی"میزه یئنیدن ییه دورمالیییق. بیزیم جنوب سرحدلریمیزی ده احاته ائدن "میثاق – میللی" سرحدلریمیزدن اگر تاجیز ائدیلیریکسه، اگر او سرحدلر ایچینده اؤلکهمیزه هوجوملار اولورسا، بو مقامدا "بویورون داوام ائدین" دئمک اوستونلوگوموز یوخدور.
سوریه-نین قوزئیینده خاریجی قوهلرین ده تشببوسو ایله قورولماغا جهد ائدیلن ترور کوریدورونا دقت چکن اردوغان بؤلگهنی آتشه توتاراق دیلیم-دیلیم بؤلنلرین، تورکیه-نی ده همین پروسئسه داخیل ائتمک ایستهینلرین هوسلرینی پوچا چیخاراجاقلارینی سؤیلهدی.
خاریجی قوهلرین اورتا دوغو جوغرافیاسینی پارچالاما تشببوسلرینه ایشاره ائدن اردوغان "سون دؤورده اوزریمیزه ائله بیل هوجوم ائتدیلر کی، ال لریندکی بوتون ایمکانلارین آخیرینا چیخاردیلار. آرتیق ایفشا اولوبلار. سرحدلریمیز بویونجا یارادیلماغا جهد گؤستریلن ترور کوریدورونون مقصدی و آکتیورلاری ایفشا اولدو. بو قدر اویونو پوزان تورکیهنین قارشیسیندا آرتیق باشقا-باشقا ایمکانلار، اوفوقلار وار" دئدی.