text:
دؤولت، دیل، دیلچیلیک
دؤولت، دیل، دیلچیلیک
صلاح الدین خلیلوو
کؤچورن: عباس ائلچین
بیر حادیثهلر دونیاسی، بیر بیلیکلر دونیاسی، بیر ده سؤز دونیاسی وار. اساس وظیفهلردن بیری بو دونیالار آراسیندا قارشیلیقلی آنلاشما، آدئکوات موناسیبت قورماقدیر. سؤز، آنلاییش، لوْگوْس عادی دانیشیق دیلینین اساسینی تشکیل ائدیر. محض بونا گؤرهدیر کی، بیر چوخ فیلوسوفلارین فیکرینه گؤره، عادی دانیشیق دیلی حقیقی وارلیغین اؤزودور. یعنی حادیثهلر دونیاسی دا، ایدئیالار دونیاسی دا محض عادی دانیشیق دیلی سایهسینده حیاتیلَشیر، اینسانیلَشیر و بیزیم اوچون دونیایا چئوریلیر.
بیر اونسیت واسیطهسی اولماقلا برابر، دیل هم ده بیلیکلرین ساخلانماسی، اؤتورولمهسی و منیمسهنیلمهسینه خیدمت ائدیر. دیلی بیلمهین آدام همین دیلده ساخلانمیش بیلیک و دَیرلر سیستئمینی ده منیمسهیه بیلمز.
دیلین داشیییجیسی یالنیز بو دیلی بیلن، بو دیلده دانیشان کونکرئت اینسانلار دئییل، اونلارین توپلوسو دا دئییل، بوتؤولوکده میلّت، جمعییّتدیر؛ کوتله یوخ، ستروکتورلاشمیش سوسیال سیستئمدیر و بو جمعییّتده دیل اؤزو ده بیر سوسیال اینستیتوت کیمی فورمالاشیر و اونون مؤوجودلوغونون داکونکرئت اینسانلاردان آسیلی اولمایان اوبیئکتیو رئال فورمالاری (قرامماتیکا، لوغتلر، کیتابلار، دیسکلر و س.)، مادّیلشمیش سوسیال حافیظه یارانیر. خالقین بوتون نومایندهلری سادهجه بو دیلده دانیشدیغی حالدا، اونو تام شکیلده، بوتؤو بیر فئنوْمئن کیمی تدقیق ائدن، قورویان، عومومی جهتلرینی، قانونا اویغونلوقلارینی، اینواریانتلارینی، هابئله، باشقا دیللره نظرن خوصوصیتلرینی اؤیرنن ایختیصاصلاشمیش آداملار – دیلچیلر یئتیشیر.
دیلچیلر چوخ واخت سؤزلرین معناسیندان صرف-نظر اولوناراق آنجاق فورمانی، ستروکتورو اؤیرنمهیه چالیشیرلار. نَیین دئییلمهسی یوخ، نئجه دئییلمهسی، هانسی قایدایا عمل ائدیلمهسی اؤنه چکیلیر. دوغرودان دا، اونلارین اساس ایشی محض فورمالارین، قالیبلرین اؤیرهنیلمهسیدیر.
سؤزلر دونیاسی حادیثهلر دونیاسیندان و ایدئیالار دونیاسیندان نه ایله فرقلهنیر؟ سؤزلر دونیاسینین تشکیلاتلانما پرینسیپی، ستروکتورو (قرامماتیکا) دونیانین اؤز قورولوشو ایله نه درجهده هماهنگدیر؟ بو باخیمدان، قورولوش، ستروکتور اؤنه کئچیر، ماهیت گؤستریجیسی اولور.
لاکین دیلین گوجو تکجه اونون ستروکتوروندا، فورماسیندا، قورولوشونون موکمّل اولماسیندا دئییل. دیلین گوجو اونون لئکسیک زنگینلیگینده، سؤزلرین چوخلوغو و یا آزلیغیندا دا دئییل. دیلین گوجو داها چوخ درجهده سؤزلرین معنا یوکونده، اونلارین سرحدلرینین آیدینلیغیندا، دئمارکاسییا پرینسیپینین تأمین اولونماسیندادیر.
ف.بئکوْن موختلیف فیلوسوفلارین بو مسلهده باخیشلارینی موقاییسه ائدرک یازیردی کی، آنتیک دؤورون ماتئریالیستلری «ذکانی شئیلرین طبیعتیندن آسیلی حساب ائدیردیسه، پلاتون دونیانی فیکر، آریستوتئل ایسه فیکری سؤزه تابئع ائدیردی». و.هوُمبوْلدتا گؤره، دیل روحون فعالییّتیدیر؛ دیلین اؤز ستروکتوروندا دونیایا موعین بیر باخیش یئرلشمیشدیر. ستروکتور و مضمون آراسیندا داخیلی رابیطه،بیر عکس علاقه موناسیبتی واردیر.
آنا دیلی دیگر دیللردن اونونلا فرقلهنیر کی، ایلک دفعه دیل اؤیرنرکن اوشاق هم ده یاشاماغی، حیاتی، دونیانی اؤیرهنیر. یعنی آنا دیلی دونیایا پنجرهدیر.
آذربایجان دیلی زنگین دیلدیر و اؤلکهمیزده بلاغتله دانیشان گؤزل ناطیقلر چوخدور. بدیعی قرائت اوستالاری، تویلاردا، مجلیسلرده، مراسیملرده چیخیش ائدنلر چوخدور. لاکین رسمی دؤولت دیلینین، دیپلوماتیک دیلین، ایقتیصادی، حوقوقی راضیلاشمالارین، موقاویلهلرین اؤزونه مخصوص دیل اینجهلیکلری وار... هر سؤزه خوصوصی دیقّت وئریلمهسی، هر سؤزون حتّی یاخین معنالی سؤزلر ایچریسیندن داها دقیق سئچیلیب تاپیلماسی، اینجه مطلبلرین ماکسیمال بیر دقیقلیکله چاتدیریلماسی اوچون دیلین بوتون ایمکانلارینین سفربر ائدیلمهسینی چوخلاری آنجاق داها موکمّل دیل آختاریشی کیمی، ناطیقلیک مهارتینین نوماییش ائتدیریلمهسی کیمی ایضاح ائدیرلر. لاکین بو بئله دئییل. دیلین کامیلّیگی مقصد دئییل، مقصده چاتماق اوچون واسیطهدیر. اینجه مطلبلر آنجاق موکمّل دیلله چاتدیریلا بیلر.
دیل و دیلچیلیک
نظری اولاراق هامینین بیلدیگی، آما عملی حیاتدا نه اوچونسه تئز-تئز یاددان چیخان بیر حقیقتدن سؤز آچماق ایستهییرم. دیل بوتون خالقا مخصوصدور و دیلین سوبیئکتی، حرکت وئریجی قووّهسی ده دیلچیلر یوخ، بوتون ساحهلرده چالیشان اینسانلاردیر. بو موقدّس ایشده هرهنین اؤز فونکسییاسی، اؤز میسسییاسی واردیر.
دیل میلّی وارلیغین ان موهوم گؤستریجیلریندن بیریدیر. طبیعی کی، بیز بیر میلّت اولاراق اؤز آنا دیلیمیزین اینکیشافیندا ماراقلیییق. آما اؤنجه قارشیدا دوران وظیفهنین میقیاسینی و اساس ایستیقامتلرینی دوزگون تصوّور ائتمک لازیمدیر. دیل نه ایسه دیلچیلره عایید اولان، دیلچیلیگین میقیاسی ایله اؤلچولن بیر شئی دئییل.
دیلچیلیگین اینکیشافی دیلین اینکیشافینین موهوم شرطلریندن و ایستیقامتلریندن آنجاق بیریدیر. بیز بونو اونا گؤره خوصوصی وورغولاییریق کی، چاغداش ایجتیماعی شوعوردا بو میقیاس فرقی چوخ واخت نظردن قاچیریلیر. تکجه بونو خاطیرلاتماق کیفایتدیر کی، آذربایجان دیلی ایله باغلی سؤز دوشنده، اونون ماهیتینی، مضمونونو، اهمییّتینی، اینکیشاف پئرسپئکتیولرینی موذاکیره ائدنده، بیر قایدا اولاراق دیلچیلره موراجیعت ائدیلیر. کوتلوی اینفورماسییا واسیطهلرینین، ژورنالیستلرین مسلهنی محض بو میقیاسدا گوندَمه گتیرمهسی بیر داها گؤستریر کی، دیلیمیز بیر ایجتیماعی گئرچکلیک، میلّی آتریبوت کیمی چوخ محدود و بسیط چرچیوهده تصوّور اولونور. ژورنالیستلر بیر یانا دورسون، عئلم آداملاری دا بو مسلهیه موناسیبتده عئینی سهوه تئز-تئز یول وئریرلر. مثلا، ایضاحلی لوغتلرین یازیلماسی اصلینده بیر دیلچیلیک مسلهسی اولماییب، گئنیش دونیاگؤروشو طلب ائدیر و بیر چوخ عئلم ساحهلری اوزره موتخصیصلرین سعیلرینین بیرلشمهسینه ائحتییاج یارانیر.
بئله بیر فاکتی دا خاطیرلاتماق یئرینه دوشردی کی، موعاصیر دیلچیلیگین بانیلری و.هومبولدت و نوام چومسکی سییاستچی و فیلوسوف، فرئقئ، ویتقئنشتئین و راسئل ریاضیاتچی و فیلوسوف اولموش و دیلین یئنی نظریییهلرینی یاراتماقلا لینقویست کیمی ده خیدمت گؤسترمیشلر. روس دیلینین کلاسیک ایضاحلی لوغتینین مؤلیفی اولان ولادیمیر دال دا بیر دیلچی دئییل، ائنسیکلوپئدیک بیلیکلره مالیک گؤرکملی طبیعتشوناس عالیم اولموشدور. یالنیز لوغت یازیلدیقدان سونرا او هم ده بیر لئکسیکوقراف کیمی مشهورلاشمیشدیر. موعاصیر دؤورده ده بو جور مسئولیتلی مسلهلر کوللئگیال صورتده، موختلیف عئلم ساحهلرینی تمثیل ائدن گؤرکملی عالیملرین بیرگه ایشتیراکی ایله حلّ اولونور. آما بیزده نه اوچونسه بو مسئول وظیفه هله ده آنجاق دیلچیلره عایید ایمیش کیمی باشا دوشولور. نتیجهده موختلیف ایختیصاص ساحهلرینه عایید آنلاییشلار، عئلمی و فلسفی تئرمینلر چوخ بسیط و بعضاً یانلیش ایضاح اولونور. ائلجه ده تئرمینولوگییا مسلهلری. عئلملر آکادئمییاسینین ستروکتوروندا آیریجا بیر دیلچیلیک اینستیتوتونون اولماسیندادیرمی، یا ندندیرسه، دیلله باغلی مسلهلرده هامی یاخاسینی قیراغا چکیب اوزونو دیلچیلره توتور. حتّی تئرمینولوگییا کومیتهسی ده رسماً، فورمال صورتده عوموم آکادئمییا میقیاسیندا یارادیلماسینا باخمایاراق، رئاللیقدا دیلچیلیک اینستیتوتونون شؤعبهلریندن بیری کیمی فعالییّت گؤستریر. ماراقلیدیر کی، بعضاً حتّی کیمیا، بیولوگییا و س. طبیعت عئلملرینه دایر تئرمینولوگییا لوغتلری ده دیلچیلر طرفیندن حاضیرلانیر و بو ساحه ده دیسسئرتاسییا ایشلرینی ده فیلولوقلار یازیرلار.
نه یاخشی کی، بو مسلهنین بؤیوک اهمیتینی نظره آلان دؤولت باشچیسی بو کومیسسییانین ستاتوسونو دَییشمک و ناضیرلر کابینئتی نزدینده داها بؤیوک صلاحیتلری و فعالییّت میقیاسی اولان یئنی تئرمینولوگییا کومیسسییاسی یاراتماق حاقیندا سرنجام وئرمیشدیر. اومید ائدیریک کی، بو بؤیوک و مسئولیتلی مسله یئنه دیلچیلیگین حودودلاری ایله مهدودلاشدیریلمایاجاقدیر.
میلّی عئلمی دیلین فورمالاشماسی و ادبی دیلین بینالمیلل تئرمینلر و عئلمی اوسلوب حسابینا زنگینلشمهسی پروسئسینه نظارت ائتمک اوچون تکجه موشاویرهلره، تئرمینولوگییا کومیتهلرینین ایجلاسلاری کیفایت دئییل. بونون اوچون همین دیلده عئلمی و فلسفی اثرلر یارادیلمالیدیر. دیلین گؤزللیگی اونون سسلنمه خوصوصییّتلری و بدیعی ایفاده ایمکانلاری ایله موعین اولوندوغو کیمی، دیلین توتومو دا اونون ایفاده ائده بیلدیگی فیکرین درینلیگی و دقیقلیگی ایله موعیین اولونور.
لاکین بونونلا بئله عئلمی-فلسفی دیل بدیعی دیلدن فرقلی اولاراق میلّی چرچیوهلر داخیلینده دئییل، داها چوخ عومومبشری عئلمی-فلسفی فیکیر پروسئسینین تاثیری آلتیندا فورمالاشیر. فوندامئنتال عئلمی اثرلر تکجه مؤلیفین منسوب اولدوغو میلّتین یوخ، بوتون بشرییّتین اینتئللئکتوال ثروتینه چئوریلیر. بورادا آپاریجی اولان عومومبشری عئلمی تفکّوردور کی، او دا ایلک دفعه بو عئلمی یارادان خالقین دیلینده ایفاده اولونور، همین دیلین قالیبینه سالینیر. باشقا خالقلار ایسه اورژینالدا دئییلمیش فیکیرلری ایلکین دیل قالیبیندن چیخارداراق اؤز دیل قالیبلرینه سالماق و موستقیل یارادیجیلیقلا یوخ، ترجومه ایله باغلی «باش سیندیرماق» مجبورییّتینده قالیرلار.
هئگئل دئییر: "اؤز دیلینده عئلمین بوتون خزینهسینی ایفاده ائتمگی باجارمایان خالق ساوادلی حساب اولونا بیلمز. ...باشقا دیلده چاتدیریلان بیلیکلر اؤز دیلیمیزده نوفوذ ائده بیلهجگیمیز اینجهلیکلردن محرومدور. اونلار بیزدن آراکسمه ایله آیریلاراق بیزیم روحوموزلا قایناییب-قاریشا بیلمیرلر!" آنجاق ترجومهلر سایهسینده اینکیشاف ائتمک ایستهین دیللر کنار تاثیرلره معروض قالیر، طبیعی اینکیشاف مئیللریندن، اؤز ایممانئنت خوصوصیتلریندن اوزاقلاشمیش اولور و نتیجهده دیلده اؤزگهلشمه پروسئسی گئدیر. لاکین اگر آنجاق سؤزلر یوخ، هم ده عئلمی متنین عومومی روحو میلّی دیله چئوریلیرسه و میلّی دیلین پوتئنسیالی بونا ایمکان وئریرسه، – آنجاق بو زامان دیل اؤزگهلشمدن خیلاص اولا بیلر و میلّی عئلمی دیل اوسلوبو فورمالاشمیش اولار. بونون اوچون ایسه اساس یوک، آغیرلیق مرکزی دیلین اوزرینه یوخ، عئلمی-فلسفی فیکیر پروسئسینین اوزرینه دوشمهلیدیر.
آذربایجاندا نینکی دیلچیلر، هئچ فلسفهچیلر ده عومومی دیلچیلیک، دیلین فلسفهسی ساحهسینده موعاصیر طلبلر سویییهسینده عئلمی تدقیقات آپارمادیغیندان، دیلشوناسلاریمیز بو ساحهده درسلیک یازارکن آنجاق روس منبعلرینه ایستیناد ائتمک مجبوریتینده قالیرلار. لاکین روسییادا دا دیلشوناسلیق اساسن اؤز مجراسیندا اینکیشاف ائتدیگیندن موعاصیر فلسفی تدقیقاتلارلا علاقه یارادیلمامیشدیر. دوزدور، «عومومی دیلچیلیک» مسلهلری، «دیلین ماهییتی»، «دیل و نیطق»، «دیل و تفکّور» کیمی پروبلئملر اساسن فلسفی ادبیاتا ایستینادلا ایشیقلاندیریلیر، لاکین بورادا باشلیجا اولاراق کلاسیک فلسفی ایرث نظره آلینیر. حالبوکی، 20. عصرین ایکینجی یاریسیندا دیلین فلسفی مسلهلری بیلاواسیطه فلسفهنین آپاریجی تدقیقات ایستیقامتلریندن بیرینه چئوریلمیش و بو تملده تنقیدی راسیونالیزم، آنالیتیک فلسفه، لینقویستیک آنالیز، ستروکتورالیزم، پوستستروکتورالیزم، هئرمئنئوتیکا و س. تعلیملر اینکیشاف تاپمیشدیر. لاکین فیلوسوفلار بو پروبلئمله دیلچیلیک کونتئکستینده دئییل، محض فلسفهنین اساس مسلهسی کیمی مشغول اولدوقلاریندان، گؤرونور، دیلچیلرین بو پروسئسه موداخیلهسی او قدر ده آسان دئییل. هر حالدا دیلشوناسلیغین روس دیللی منبعلرینده بو باریئر هله کئچیلمهدیگیندن، آذربایجان دیلشوناسلاریندان بونو گؤزلهمک سادهلؤوحلوک اولاردی.
آذربایجاندا فلسفی فیکرین ده سویییهسی ان آزی یاریم عصر گئری قالدیغیندان فلسفی فیکیرله دیلشوناسلیق آراسیندا موعین بیر پاریتئت عمله گلمیشدیر. هم ده اعتیراف ائتمک لازیمدیر کی، بو پاریتئت هردن بیر پوزولورسا، اونو یئنه ده فلسفهچیلر یوخ، دیلچیلر پوزور. آما یئگانه چیخیش یولو بو ایکی عئلمی فعالییّت ایستیقامتینین سیخ صورتده علاقهلندیریلمهسی، بیرگه آختاریشلار آپاریلماسیدیر.
آذربایجان دیلینین موعاصیر مرحلهدهکی اینکیشاف یولو ساحهلر اوزره دیل اوسلوبلارینین فورمالاشماسیندان، عومومی دیلچیلیگین فلسفی فیکیر سویییهسینه قالدیریلماسیندان کئچیر. آما ان اؤنملی اولان دیلچیلردن و فیلوسوفلاردان اؤنجه هر بیر فعالییّت ساحهسینده چالیشان موتخصیصلرین میلّی تفکّور صاحیبی اولماسیدیر. چونکی دیلین سوبیئکتی میلّت اؤزودور.
هر بیر طبیعی دیل بیرینجی نؤوبهده عادی دانیشیق دیلیندن عیبارتدیر. اونون ایلک منبعلری سیراسیندا عاییلهدهکی دیل موحیطینی، شیفاهی خالق ادبیاتینی، میلّی بدیعی ادبیاتی، ترجومه ادبیاتینی، داها سونرا ایسه تدریسین دیلینی؛ موختلیف فنلر اوزره بیلیکلرین چاتدیریلماسینا خیدمت ائدن ایختیصاصلاشمیش دیل اوسلوبلارینی خوصوصی قئید ائتمک اولار. سونراکی مرحله ده هر بیر شخص دیلی اؤز شخصی حیاتیندا ایستیفاده ائتمکله برابر اؤز پئشه-ایختیصاص فعالییّتلرینده آرتیق ایختیصاصلاشمیش بیر دیل اوسلوبونا یییهلنمکله ایستیفاده ائدیر.
بئلهلیکله، حیاتا حاضیرلانماق، جمعییّتین بیر عوضوونه چئوریلمک اوچون دیلین یاخشی منیمسنیلمهسی ایلکین اساس شرطلردن بیریدیر. او، اینسان حیاتیندایکی فرقلی ستاتوسدا ایشتیراک ائدیر. ایلک نؤوبهده دیل حیاتین اؤز ستروکتورونا داخیلدیر. یعنی حیات دئدیگیمیز فئنومئن، اگر او، رئال و جانلیدیرسا، موطلق هانسی ایسه بیر دیل سایهسینده آکتواللاشیر و بوتؤولوک کسب ائدیر. یعنی دیل حیاتین اؤز بطنیندهدیر. ایکینجیسی، حیاتا قدم قویان، موعین معنادا اونا موسافیر اولان هر بیر فرد اوچون حیات اؤنجهدن، اوّلکی نسیللرین سعیلری ایله فورمالاشمیش ایجتیماعی گئرچکلیکدیر و بو فرد اؤزو ایله بو کنارداکی ایجتیماعی حیات آراسیندا بیر رابیطه قورور؛ نیسبتن محدود ایجتیماعی میقیاسدا، مثلا، عاییلهده فورمالاشان بیر اوشاق داها گئنیش میقیاسلی بیر ایجتیماعی موحیطه داخیل اولارکن اؤنجهدن موعین بیلیک و دیل پوتئنسیالی ایله تجهیز ائدیلمیش اولور. سونرا مکتب حیاتی باشلانیر. و مکتب بیر نؤوع عاییله ایله جمعییّت آراسیندا کؤرپو رولونو اویناییر؛ یعنی اوشاقلاری بؤیوک حیاتا حاضیرلاییر. مکتب ده اؤز فونکسییاسینی ایلک نؤوبهده دیل واسیطهسیله حیاتا کئچیریر. لاکین تدریس پروقرامیندا دیلچیلیگین خوصوصی چکیسی چوخ دا یوکسک دئییل. بونا احتییاج دا یوخدور. چونکی اوشاقلار دیله اونون قرامماتیکاسینی اؤیرنمهدن اول یییهلنمیش اولورلار. عاییلهده ده، اوشاق باغچاسیندا و ایبتیدای مکتبده ده دیلین اؤیرهدیلمهسی بیر نؤوع طبیعی صورتده حیاتا کئچیر و بورادا هانسی ایسه بیر دیلچینین و یا قرامماتیکا کیتابلارینین ایشتیراکینا احتییاج دویولمور. آنجاق عملی دیل، معیشت دیلی منیمسهنیلدیکدن، موعین بیر دیل تجروبهسی الده ائدیلدیکدن سونرا دیلچیلر ده بو پروسئسه قوشولور و "kortəbii" منیمسهنیلمیش دیلین قایدالارینی، ستروکتورونو و بوتون بونلارین عئلمی اساسلارینی اؤیرتمهیه باشلاییرلار. دیلین قایدالارا سالینماسی و یا آرتیق منیمسهنیلمیش بیر دیلده نه ایسه داخیلی بیر قانونا اویغونلوق و قایدالارین مؤوجودلوغونون آشکارا چیخاردیلماسی سونراکی پروسئسده سادهجه "kortəbii" صورتده دئییل، درک اولونموش بیر حادیثه کیمی اؤیرهنیلیر، اونون سانکی ایکینجی دوغولوشو باش وئریر.
آما تأسوف کی، مکتبلرده خاریجی دیللرین تدریسی زامانی آنا دیلینین منیمسهنیلمهسیندهکی طبیعیلیک سانکی یاددان چیخیر و لاپ اولدن قرامماتیکایا یئر آیریلیر. خوصوصن سووئت تحصیلیندن قالمیش بو عنعنه اونا گتیریب چیخاریر کی، 10 ایل اورتا مکتبده، اوچ ایل ده اونیوئرسیتئته دیل اؤیرنن گنجلریمیز قرامماتیکانی آز-چوخ منیمسهسهلر ده، همین دیلده دانیشا بیلمیرلر. بیز بو فاکتی هم ده اونا گؤره یادا سالیریق کی، بو جور تدریس اوصولو اصلینده دیلین دیلچیلیکله محدودلاشدیریلماسی عنعنهسینه داها بیر میثالدیر.
فعالییّت ساحهلری و دیل اوسلوبلاری
دیل عملی فعالییّت پروسئسینده یارانمیشدیر و امک بؤلگوسو نتیجهسینده تاریخن دیلین اؤزونده ده داخیلی بؤلگو گئتمیش، عادی دانیشیق دیلی زمینینده پئشکار دیل اوسلوبلاری فورمالاشماغا باشلامیشدیر. بو اوسلوبلار، لازیم گلدیکده موعین ایختیصاص ساحهسینین تام سپئسیفیک دیلی اولان سیموولیکا سیستئمی ایله دانیشیق دیلی آراسیندا کؤرپو رولونو اویناییر. مثلا، ریاضی سیمووللارلا ایفاده اولونموش قانون مووافیق تئرمینلر واسیطهسیله دانیشیق دیلینده ده ایفاده اولونا بیلر. لاکین بو، آرتیق عادی دانیشیق دیلی دئییل، میلّی عئلمی دیلدیر. اونون اینکیشافی، بیر طرفدن، عئلمین بؤلگهسل اینکیشاف سویییهسی، دیگر طرفدن ده میلّی دانیشیق دیلینین پوتئنسیال ایمکانلاری ایله موعین اولونور. عئلم اینکیشاف ائتدیکجه داها چوخ نیسبی موستقیللیک قازانان عئلمی دیل، دؤنوب عادی دانیشیق دیلی ایله عکس علاقهیه گیریر، اونون داها دا زنگینلشمهسینه سبب اولور. سؤزلرین معنالاری دقیقلَشیر، اینجه ماهییت و مضمون فرقلری عادی دانیشیقدا دا نظره آلینیر.
میلّی دیلی زنگینلشدیرن، اینکیشاف ائتدیرن ان موهوم پئشکار دیل ساحهلریندن بیری ده، هئچ شوبههسیز، بدیعی دیلدیر. سؤزلر اوبرازلاشیر و بدیعی اوبرازلار سؤزه چئوریلهرک میلّی بدیعی دیلین نیسبی موستقیللیگینی آرتیریر. بو ساحهدهکی اینکیشاف دا یئنه عکس علاقه واسیطهسیله عادی دانیشیق دیلینده ایز بوراخیر. بئلهلیکله، سؤز احتیاطی بدیعی ایفادهلر و عئلمی تئرمینلر حسابینا آرتیر، دانیشیق دیلینه یئنی اوسلوب چالارلاری علاوه اولونور.
میلّی دؤولت قوروجولوغونون چوخ موهوم شرطلریندن بیری میلّی ادبی دیلین زمینینده خوصوصی رسمی دیل اوسلوبونون فورمالاشماسیدیر. بورادا بیز آیدینلیق اوچون "دؤولت دیلی" آنلامینی نیکی فرقلی معناسینی نظره آلمالیییق. هر هانسی بیر دیلین حوقوقی آکتلا "دؤولت دیلی" اعلان اولونماسی هئچ ده بوتون ساحه لرده آنجاق همین دیلدن ایستیفاده اولونماسینی نظرده توتمور.عئلمده، صنعتده، ایقتیصادیاتدا، تیجارتده، اؤزل شیرکتلرده اینسانلار اونسیت دیلی سئچمکده آزاددیرلار و کیمی ایسه ایجباری یوللا بو دیلده دانیشماغا وادار ائتمک اولماز. بونون اوچون دؤولتله یاناشی، جمعییّت اؤزو بو دیلین فعال داشیییجیسی اولمالیدیر. یعنی دیلی بیلمهدن عئلمی موحیطه داخیل اولماق، ایش قورماق، بازارلیق ائتمک مومکون دئییل. کیمسه اینضیباطی یوللا دئییل، طبیعی شکیلده، احتییاجدان دولایی میلّی دیلی اؤیرنمک مجبورییّتینده قالاجاقدیر. لاکین بیزده رئال ایجتیماعی حیات اؤز میلّی موعینلیگینی یئترینجه ایفاده ائده بیلیرمی؟ باخ، بو، حلّینی آختاران آیریجا بیر مسلهدیر.
دئمهلی، دؤولت دیلینین تطبیقی دئدیکده، صؤحبت دؤولت ایدارهلریندن، رسمی دؤولت تدبیرلریندن، رسمی یازیشمالاردان گئدیر. دؤولت دیلینی بیلمک طلبی مجبوری آکت کیمی آنجاق دؤولت مأمورلارینا، وظیفهلی شخصلره تطبیق اولونا بیلر. لاکین اونلارین بیلمهلی اولدوغو دیل نئجه بیر دیلدیر؟ آذربایجان دیلینی بیلمگین چوخ موختلیف سویییهلری اولا بیلر. آذربایجان دیلینده چوخ موختلیف دیل اوسلوبلاری واردیر کی، دؤولت ایدارهلرینده بونلاردان بیرینی – رسمی دیل اوسلوبونو خوصوصیله موکمّل بیلمک طلب اولونور. مثلا، بدیعی دیلی، حتّی عومومیتله ادبی دیلی چوخگؤزل بیلن بیر شخص، شاعیر و یا یازیچی رسمی سندلری ترتیب ائتمکده چتینلیک چکه بیلر. دئمهلی، بدیعی دیل، عئلمی دیل اوسلوبلاری ایله یاناشی رسمی (دفترخانا) اوسلوبونو اؤیرنمهیه بؤیوک ائحتییاج وار. بو معنادا باشا دوشدوکده دؤولت دیلینی سادهجه اعلان ائتمکله ایش دوزلمیر. همده بو دیلی فورمالاشدیرماق لازیم گلیر.
حئیدر علییئو آذربایجان دیلینی بیزیم ان بؤیوک میلّی ثروتیمیز حساب ائدیردی.تصادوفی دئییل کی، عصرلرین سیناغیندان چیخمیش، بؤیوک تضییقلره و محرومیتلره باخمایاراق قورونوب ساخلانمیش و میلّی منسوبیتیمیزین ان بؤیوک رمزی و دلیل-ثوبوتو کیمی آذربایجان خالقینین بیر میلّت کیمی فورمالاشماسیندا موستثنا رول اوینامیش آذربایجان دیلی اؤز حقیقی قییمتینی آنجاق موستقیللیک دؤورونده آلا بیلمیشدیر. لاکین موستقیللیک ایللریندهده آذربایجان دیلینی یئنی سیناقلار گؤزلهییر. چونکی محض بو دؤورده ایمپئرییا بوخوولاریندان آزاد اولموش آذربایجانین قاپیلاری بوتون دونیایا آچیلیر و گنج بیر دؤولت مؤحتشم قلوباللاشما دالغالاری ایله اوز-اوزه گلیر. اونا گؤره ده، یئنی بیر میسسییا: دیلین کئشیگینده دورماق، اونو خاریجی تاثیرلردن و "یاد نظرلر"دن قوروماق وظیفهسی گوندهمه گلیر.
آذربایجان قلوباللاشما پروسئسی ایله چوخ سپئسیفیک بیر شراییطده اوزلشمیشدیر. ییرمینجی عصرین سون اونایللیگینده ایمپئرییا بوخوولاریندان آزاد اولان و سییاسی موستقیللیک الده ائدن آذربایجان ایقتیصادی، مدنی، معنوی ساحهلرده ده اؤزگورلشمک، هابئله موستقیل دیل سییاستی یئریتمک، میلّی دیلی اینکیشاف ائتدیرمک شانسی قازاندی. لاکین دیگر طرفدن، دونیا ایقتیصادیاتین اینتئقراسییا اولونماق ضرورتی بیزی یئنیدن قاپیلاری آچماغا و خاریجی دیللرین (اساسن اینگیلیس دیلی) تاثیر دایرهسینه دوشمهیه وادار ائتدی. قارشی-قارشییا حرکت ائدن میلّیلشمه و قلوباللاشما دالغالارینین بورولغانیندا روس دیلینه قارشی یؤنلمیش مرکزدن قاچما قووّهلری سنگیدی و اودا اؤز دونونو دییشهرک هله تامامیله ایتیریلمهمیش مؤوقئعلرینی یئنی آمپلوادا مؤحکملندیرمهیه باشلادی.
عنعنهوی بین المیلل باکی اؤز میلّیلشمه میسسییاسینی قلوباللاشما کونتئکستینده حیاتاکئچیرمک مجبوریتینده قالدی. لاکین بیزجه، بورادا ناراحاتلیق اوچون جیدی اساس یوخدور. اصلینده بو پروسئسلرین بیرگه گئتمهسی، مرکزقاچما و مرکزدنقاچما قووّهلرینین بیر-بیرینی تارازلاشدیرماسی بیر قوطبدن باشقا قوطبه سیچراییش تهلوکهسینی آرادان قالدیریر و دیل ساحهسینده تارازلی سییاست یئریدیلمهسینه شراییط یارادیر.
ان موهوم شرط بودور کی، اؤلکهمیزین بین الخالق موناسیبتلر شبکهسینده مؤوقئعیینین مؤحکملنمهسی نامینه خاریجی دیللرین گئتدیکجه داها چوخ اؤیرهنیلمهسی میلّی دیلین اونودولماسی و یا آرخا پلانا کئچمهسی حسابینا دئییل، اونونلا پارالئل صورتده حیاتا کئچیریلسین. باشقا دیللربیزدن آسیلی اولمادان، او دیللرین اؤز صاحیبلری طرفیندن اینکیشاف ائتدیریلیر. بیز اونلاردان حاضیر شکیلده ایستیفاده ائدیریک. اؤز دیلیمیزی اینکیشاف ائتدیرمک وظیفهسی ایسه بیزیم اوزریمیزه دوشور. بوراداهم ده بئله بیر مقام نظره آلینمالیدیر کی، باشقا دیللرین ایمکانلاریندان ایستیفاده درجهسیده بیزیم ایلکین بیلیک و تفکّور سویییهمیزله محدودلاشیر. بو باخیمدان، تفکّورون اؤز اؤلچولرینی، حودودلارینی موعین ائدن میلّی دیلین زنگینلیگی و اوسلوب رنگارنگلیگی بیزیم خاریجی،دیللردهکی فیکیرلر ثروتیندن بهرهلنمک ایمکانلاریمیزین دا اساس مئعیارلاریندان بیریدیر.
بوتون ائتنوسلارین، ائتنیک قروپلارین اؤز دیلی وار و اونلار، ان آزی، معیشت سوییّهسینده اونسیت واسیطهسی کیمی ایستیفاده اولونور. لاکین بو دیللرین بؤیوک اکثریتی بو و یا دیگرساحهلرده پئشکار فعالییّتین تامیناتچیسی اولان موستقیل دیل اوسلوبلارینی احتیوا ائده بیلمیر و بو،مومکون ده دئییل. محلّی میقیاسدان، عادی دانیشیق دیلیندن چوخ اسپئکتلی پئشکار دیل اوسلوبلارینی احاطه ائدن حقیقی بؤیوک دیل میقیاسینا قالخماق چوخ آز دیللره مویسّر اولور. بونون اوچون تکجه اهالینین سایی و حتّی مدنی اینکیشاف سویییهسی کیفایت دئییل. بونون اوچون هم ده دؤولتچیلیک عنعنهسی لازیمدیر.
دؤولت دیلی. دیلین دؤولت ایدارهچیلیگی فونکسییاسی
هر هانسی بیر خالقین موستقیل دؤولته مالیک اولماسی و اونون دیلینین "دؤولت دیلی" اعلان اولونماسی اؤزو-اؤزلوگونده بو دیلین کامیللیک درجهسینه دلالت ائتمیر. بو حالدا صؤحبت آنجاق دیلین کامیللشمهسی اوچون آچیلان ایمکانلاردان، یارادیلان شراییطدن گئده بیلر. دیلین رئال اینکیشاف سوییّهسی آشاغیدیرسا، میلّت بو و یا دیگر فعالییّت ساحهلرینده یا باشقا دیللردن ایستیفاده ائتمک مجبورییّتینده قالیر، یا دا اؤز دیلی اؤز اینکیشافی اوچون بوخووا چئوریلیر. تاریخدن یاخشی معلومدور کی، بیر سیرا اؤلکهلر بو و یا دیگر فعالییّت ساحهسینده داها چوخ اینکیشاف ائتمیش وداها الوئریشلی اولان واحید دیلدن ایستیفادهیه اوستونلوک وئرمیشلر. ائله اؤلکهلر معلومدور کی،موعین تاریخی دؤورلرده اونلارین اراضیسینده دؤولت دیلی بیر، عئلمی دیل باشقا، پوئزییا، صنعت دیلی ایسه باشقا بیر دیل اولموشدور. اورتا عصرلرده بیر چوخ اؤلکهلرده فارس دیلی پوئزییا دیلی کیمی، عرب دیلی عئلم دیلی کیمی قبول اولونموشدور. غرب اینتیباهیندان سونرا دئمک اولار کی، بوتون آوروپا اؤلکهلرینده لاتین دیلی عئلم دیلی کیمی ایستیفاده ائدیلمیشدیر. موعاصیر دؤورده بو فونکسییانی اینگیلیس دیلی اؤز اوزرینه گؤتورموشدور. بیر چوخ اؤلکهلر اؤز دیللرینی عادی دانیشیق واسیطهسی کیمی ساخلاماقلا،تکجه عئلم ساحهسینده دئییل، دؤولت دیلی کیمی ده اینگیلیس دیلیندن ایستیفاده ائدیرلر. دؤولتچیلیگین اینکیشاف سوییّهسی ایله مدنییّتین بو و یا دیگر ساحهسینین اینکیشاف سوییّهسی اوزلاشمادیقدا بئله حاللار لابوددور.
بؤیوک دیل او دیل ساییلیر کی، اونون قوینوندا بوتون پئشکار فعالییّت ساحهلری سربست اینکیشاف ائده بیلسین. بیزیم دیلیمیز عصرلرین سیناغیندان چیخاراق بیر سیرا ایستیقامتلرده پئشکار دیل اوسلوبلارینی ائحتیوا ائده بیلمیشدیر. ادبی دیلیمیزین بؤیوک داخیلی پوتئنسیالی و زنگین سؤز احتیاطی،هابئله تاریخین آیری-آیری دؤورلریندهکی دؤولتچیلیک عنعنهمیز بو گون بیزیم هئچ بیر باشقا دیل موراجیت ائتمهدن بوتون فعالییّت ساحهلرینی احاطه ائدن موکمّل میلّی دیل سوییّهسین قالخماغیمیزا ایمکان وئریر. اساس وظیفه بو ایمکانین واختیندا رئاللاشدیریلماسیدیر.
ایجتیماعی حیاتین بوتون ساحهلرینین؛ ایقتیصادی، سیاسی، حوقوقی، مدنی-معنوی پروبلئملرین دؤولتچیلیک مؤوقئعییندن واحید کونسئپتوال شرحینین وئریلمهسی، بوتون بو ساحهلرده موستقیل آذربایجان دؤولتینین ستراتئژی فعالییّت پروقراملارینین بیان ائدیلمهسی میلّی دیلین ساحهلر اوزره اوسلوبلارینین فورمالاشماسینی طلب ائدیر.
دیپلوماتییا ساحهسینده بینالخالق ماراقلار سیستئمیندهکی لابیرینتلردن اوستالیقلا،ائهمالجا کئچمک، میلّی منافئعیین کونتورلارینی اینجه شتریخلرله جیزماق هر سؤزون یوز اؤلچولوب،بیر بیچیلمهسینی طلب ائدیر. دؤولتین، میلّتین منافئعیینی، ماراغینی، اونونلا بیر موستویده اولان باشقا ماراقلارا توخونمادان ایفاده ائده بیلمک ایگنه گؤزوندن ساپ کئچیرمک قدر چتیندیر.بورادا فیکیرلرین اینجه-مورکّب قورولوشو سؤزون، جوملهنین ده اینجه-مورکّب قورولوشونو طلب ائدیر. هر هانسی یونولمامیش فیکیر، قابا سؤز، چوخمعنالی ایفاده سونرادان قارشیسی آلینماسی چوخ چتین اولان پروبلئملر تؤرهده بیلر.
بلی، موستقیللیک الده ائدیلمهسی ایله آذربایجان دیلینین حقیقتن دؤولت دیلی کیمی،دیپلوماتیک دیل کیمی ایشلهدیلمهسینه، دفترخانا اوسلوبونون اینکیشافینا حوقوقی و سیاسی رئال زمین یاراندی. لاکین دیلیمیز کئچید دؤورونده بیر بدیعی دیل اولاراق نه قدر زنگین ایدیسه، بیر عئلمی دیل،فلسفی دیل، سییاست دیلی اولاراق، ان باشلیجاسی ایسه دؤولتچیلیک دیلی کیمی بیر او قدر محدود ایدی. قارشیدا بؤیوک بیر وظیفه دورور. دؤولتچیلیگین اینکیشافی ایله یاناشی، دؤولت دیلینی ده اینکیشاف ائتدیرمک. لاکین بو ایشین عؤهدهسیندن کیم گلمهلیدیر؟ بو وظیفهنی کیم ایجرا ائتمهلیدیر: دیلچیلرمی؟خئیر. صؤحبت دیلین اینکیشافینین باشقا آسپئکتیندن گئدیر.
نئجهکی، دؤولت دیلینی اینکیشاف ائتدیرمک اوچون دؤولتچیلیک تفکّورو لازیم ایدی، ائلجه ده عئلمی دیلی اینکیشاف ائتدیرمک اوچون عئلم آداملارینین و دیگر ساحه دیللرینی اینکیشاف ائتدیرمک اوچون ده مووافیق ساحهلرده چالیشان آداملاردان میلّی تفکّور طلب اولونور. لاکین میلّی تفکّور نئجه فورمالاشیر، نئجه اینکیشاف ائدیر و بونون اوچون هانسی آددیملار آتیلمالی، نه کیمی ایشلر گؤرولمهلیدیر؟ بو مسلهلر موعاصیر دؤورده میلّی فلسفی فیکریمیزین ان آکتوال پروبلئملری سیراسیندادیر.
میلّت اؤز پوئزییاسی، ادبییّاتی، حتّی عئلمی ایله نه قدر قاباغا گئتسه ده، اونون دؤولتچیلیک تجروبهسی یوخدورسا، دئمهلی، میلّی دؤولت دیلی ده هله فورمالاشماییب. یاخشی بلدچیلر، یول آچانلار اولمازسا، دؤولتچیلیگین و میلّی دؤولت دیلینین فورمالاشماسی پروسئسی ده اوزون چکه بیلر.
بو گون دیلیمیزین اینکیشافینین اساس قارانتی دؤولتیمیزدیر. دیگر طرفدن، دیلیمیز ده اؤزنؤوبهسینده، دؤولت موستقیللیگیمیزین موهوم قارانتیلاریندان بیریدیر.
قایناق:
فلسفه دونیاسی


c: text/html

text:
آللاه کندی نئجه اولار؟
زنگانلیدیر. دوستومون توکانیندا اوتورموشام، اونون توکان صاحیبیدیر. هر یئردن سؤز آچیر بو قوجا کیشی. دئیینگن ساییلماز آما داریخیر ائله بیل. آخشام باشیلار دوستومون توکانینا چوخ گلر، بو دؤنه اما چوخ دا دانیشیر. دئییر زنگان ایندی کار وئرمز، اوچ آی یایی یاخشیدیر فقط.
سوروشورام حاجی قوم نئجه؟ قومدان راضیسیز؟ دئییر: قوم آللاه کندیدیر.
- نئجه یانی؟
- باخ گٰؤر زنگاندا بیر دنه افغانلی وار؟ شهره گرک هامی گل – گئت ائلهیه. دوست، دوشمان، غریبه، تانیش هامی اولا. کافیر، مسلمان هامی گلیب گئده بیله، قالا بیله. قزویندن اویانا فایداسی یوخ. بیر دنه عرب گؤر تاپیلار اولاردا. قوم دا هامی وار، قوم هر جهتدن یاخشیدیر.
دوشونورم بو قوجا کیشیده بیر امپراطور روحیهسی وار. بو تلورانس، بو شهرین و شهرلی اولماغین ماهیتینه ذکالی باخیشی بونا کیم اٰؤیردیب، هانسی شخص، هانسی کولتور، هانسی یاشام تجروبهسی؟ بونون آنلاییشیندا آللاهین کندینده بیله، کافرلرین یاشام حاققی واردیر.
-
- 16/12/03

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
افغانستانده گی مخبر لرگه قرشی زوروانلیک کوپیگن
ژورنالیست لرنینگ خاطره لش اوچون افغانستانده مخصوص بیر محل قوریلگن.
رسانه لر دن حمایت ایتوچی ناملی تشکیلات مسوللریگه کوره اوشبو محل نینگ ایجاد ایتیلیشدن مقصد افغان حکومتیگه ژورنالست لرنینگ هلاکیتیگه سبب بولگن عینی حالده ژورنالست لرگه قرشی اویشتریلگن زوروانلیک لرنی انیق له شینی کوتیشی دیب ایتگن.
ژورنالست لر حق حقوق لریدن مدافعه ایتوچی تیکشلات لرگه کوره جای ییل نینگ التی ای اولیده ژورنالست لرگه قرشی اویشتریلگن 250 مورد زورونلیک ثبت ایتلگن عینی حالده نی تشکیلاتی نینگ مسووللری ژورنالست اولیم گه سبب بولگن کیشیلرنی انیق لنیب محکمه بولمه گنینی قتیغ قاره گنلر .
ژونالست لرنینگ خاطرلش مراسمی ینگی دن اچیلگن یادگاه دیب اتلگن محلده یولگه قویلدی.
اوشبو مراسم نینگ یولگه قویگن قوریلمه لرایسه زوروانلیک لربیلن یوزمه یوز بوگن ژورنالست لر صورتلرینی دیوارلری یوزه سیده قوندیرگن ایدیلر.
اوشبو صورتلرایسه سونگی بیرنیچه ییل جریانیده،ژورنالست لرگه قرشی زوروانلیک لرنی ارتیب بارگنیدن دالت ایته دی.
بو ژورنالست لرنینگ ایریم لری وظیفه پیتی اوز جانلرینی قولدن بیرگن لر لیکن ژورنالست لرگه قرشی اوشرتیلگن کوپنیچه قضیه لر حاضرگه چه انیق لنمه گن، بو موضوع خواطرلرنی بیلن بیرگه بولگن.
شو سبب هم ژورنالست لر حقوق حقوقلریدن مدافعه ایتوچی تشکیلات لر دولت بوخصوصده اونچه لیک اعبتار بیرمه گنی گه قتیغ قاره لب کیلماده لر.
نی تشکیلاتی نینگ خادملری دن بیری بوباره ده شوندی فکر بیلدردی.
کوپ حالت لرده خبرنگارلر نینگ نه ایش امینت لری بارگن، جانی امنیت لری شو سبب هم اولر جدی خطر لر بیلن یوزمه یوزبولیب کیلگن، هرچند خبرنگارلر اولیمگه سبب بولگن شخص لرنی انیق لش اوچون کمیسیونلر قوریلدی، تاسف بیلن خبرنگارلرنی اولدریشگه قولی بولگن عیبدارکیشی لر نه توتیلدی ونه هم محکمه گه تارتیلدی، بو سالون نینگ اچیلیشدن مقصد هم رسمیلرنی توجه سینی جلب ایتیش دیر تاکی قربان بولگن ژورنالست لر قضیه لری ایسدن چیقاریلمه سه دیب ایتدی صدیق الله توحیدی.
رسانه لردن حمایت ایتوچی نی ناملی تشکیلات مسووللری جاری ییل اوزیده ایسه ژورنالست لرگه قرشی زورنالیکلر وقوپال معامله لر کولمی اشگنینی معلوم قیلدیلر.
اولرگه کوره فقط بیرهفته جریانیده ژورنالست لرگه قرشی اوشتریلگن تورت زوروانلیک ثبت قیلنگن.
ژورنالیست لر حقوق حقوق لریدن مدافعه ایتوچی تشکیلات لرنینگ ایتیشلریچه نه فقط طالبان و ناانیق قوراللی کیشی لربلکه ایریم حالت لرده ژورنالست لرگه قرشی اوشتریلگن زوروانلیک لرده دولت نینگ یوقاری خادملرینی هم قولی بولگن.
اوتگن توقیز ییل جریانیده افغانستان ده فعالیت الیب باره یاتگن ژورنالیست لر تورلی خیل قینچلیک لر بیلن یوزمه یوز بولیب کیلگن.بعضی بیروقتلرده ایسه اوز وظیفه لرینی امنیتی معمالر باعث قینچلیک بیلن بجرماقده لر.
ژورنالیست لر بعضی بیر مهم حادثه لر دن خبریارتیب، و خلق گه معلومات ایتکزیش اوچون اساسی رولنی اونب کیلگن، رسمیلر ایسه ژورنالیست لرنینگ یخشی ایشلر لری اوچون چاره تدبیرلر یولگه قویلیشدن خبربیریب کیلگن لیکن شوندی بولسه هم حاضرگه قدر هم افغانستان ژورنالست لر اوچون دنیابویلب اینگ خطرلی مملکت لردن بیری سنله دی.


text:
عزیزالله لودین، مک کمیته سی پیشنهادی نینگ رد قیلگن
خارجی لر فعالیت قیله یاتگن مک ناملی کمیته سی، افغانستان ده اداری فساد بیلن قرشی کوره شیش اوچون ینگی ستراتیژه توزه لیشی نینگ ایلگری سورگنی آرتیدن اداری فساد بیلن قرشی کوره شیش
اداره سی، مذکور پیشنهاد نینگ رد قیلگن.
مذکور اداره مقام لری ، اداری فساد بیلن قرشی کوره شیش اداره سی قولی گه بولگن ستراتیژه نینگ دوام تارتیشی نی ایسته ب، مذکور ریجه مملکتدن فساد نی اورته دن ایلتیشیده نتیجه بیرگنی نی معلوم قیلماقده.
مک کمیته سی، کابل بانک بحرانی یخشی تیکشیریلمه گنی همده، سردار محمد داود خانه کسل خانه سیگه جدی فساد یوز بیرگنی دن خواطر بیلدیرگن ایدی. شو نینگ دیک مذکور کمیته اداری فساد گه قرشی کوره شوچی اداره سیگه اوتیز بندی بولگن بیر سفارش نی هم ایلگری سورگن.
اما اداری فساد گه قرشی کوره شیش اداره سی ایسه، مک کمیته سی نینگ یوریتگن سوز لری نی تنقید آستیده آلیب، حاضر گی ستراتیژه سی یخشی ایش بیره یاتگنی نی معلوم قیلماقده.
مذکور اداره رییسی عزیز الله لودین، مک کمیته سی تمانیدن کیلگن سفارش لر، مسلکی ایمس لیگی نی ادعا قیلدی.
"ولرنی اوتیز سفارشی دن بیرته سی هم جانلی ایمس، بولر که ایته دیلر ینگی ستراتیژه توزه لسین، اوزلری توزتیش لری کیره ک ایدی. بیز و باشقه نهاد لر هم اوز لریگه خاص ستراتیژه لری بار. بولر مذکور ستراتیژه لرنی قبول قیلمه گن لر. بولر بو ییرده بولیش لری کیره ک ایدی اوز مملکت لریگه کیتیشی لری، یوقاری آیلیک آلیب، هوتل لرده حیات کیچیریش لری ضرور ایمس ایدی.بیزگه ستراتیژه توزه تیش لری کیره ک ایدی. مین اولدن مک کمیته سی بیلن قرشی ایدیم و حاضر هم قرشی من.
مک کمیته سی افغانستانده گی بانک لر اداره لری یخشی بولمه گنی دن تنقید قیلیب، مذکور بانک لرسالم بولیشی توغری سیده تاکید قیلگن ایدی.
مذکور کمیته کابل بانک بحرانی نینگ یخشی شکلده تیکشیریلمه گنی نی مثال دیب معلوم قیلگن. اما اداری فساد بیلن قرشی کوره شوچی اداره سی ایسه، کابل بانک بحرانی جدی شکلده تیکشیریلگنی نی معلوم قیلیب، حاضر هم بو توغری ده ایش جریانی بارلیگی دن سوز یورتگن.
فساد بیلن قرشی کوره شوچی اداره سی، بیر قطار دولتی خادم لرنینگ فساد گه قول لری بولگنی اوچون عدلی و قضایی ارگان لرگه تانیشتیرگنی یانیده دولت نینگ ایککی مینگ و 500 یوقاری مرتبه لی خادم لر سرمایه لرینی روی خطگه آلیب، شو نینگ دیک مذکور سرمایه لرنی هر ییلی تیکشیریب کورگنلری نی ینگی ایشلریدن دیب ایتماقده.
لیکن افغانستان ده گی اداره لریگه کینگ کولمده فساد نینگ موجود لیگی، خلق خواطر لری نی کوچه یتیرگنی یانیده، خلق ارا هم جمعیت مملکت لر اینیقسه، امریکا قوشمه ایالت لری نینگ جدی تنقید لریگه سبب بولیب کیلگن.


text:
افغانستان اولوسی جرگه سی، مملکت سوو و برق وزیری محمد اسماعیل خان نینگ استیضاح جلسه سیده چقیردب، اما او؛ بو استیضاح جلسه سیدن موفق چقدی.
اسماعیل خان نینگ استیضاح قیلیش طرحیده 67 ملت وکیل امضا قیلگن ایدی. سببی هم، اسماعیل خان، مملکت غربی حدود لریده قورال ترقه تیش و سوو و برق وزیرلیگی نینگ ترقیاتی بودجه سیده موفق بولمه گنی دیب ایتیلگن ایدی.
اما اسماعیل خان قورال ترقه تیش مسئله سی نی رد قیلیب خلق نینگ بیرلیک و بیردملیکگه چقیرگنینی معلوم قیلدی.
شو نینگ دیک اسماعیل خان جنابلری، اولوسی جرگه ده نه فقط بیر وزیر صفتیده کیلگنی نی ایتدی بلکی ییللر بوییچه افغانستان ایرکین لیگی اوچون اوریشگن بیر مجاهد ایکنینی هم ایتدی.
اسماعیل خان، آمو دریا افغانستان توپراغینی اییب کیله یاتگنینی نینگ آلدینی آله آلمس لیگی، همده مذکور وزیرلیک کوپ گینه تمل پروژه لر قرار دادینی ایران لیک شرکت لرگه حواله ایتگنی، جوزجان برقی توزه لمه گنی، فاریاب و سرپل سوو توغان لری اوچون اعتبار قره تمسلیگیگه سبب نیمه ایکنی ملت وکیللر تمانیدن یوریتیلگن باشقه سوراق لردن عبارت ایدی. اما اسماعیل خان، فاریاب ده گی سو توغان لری اوچون ایشلر جریانی بارلیگی نی ایتیب، جوزجان برقی توغری سیده جواب بیرمه دی. همده او، سرپل سو توغانی توغری سیده نیچه مرته تیکشیریش یولگه قوییلیب، لیکن مذکور تیشکیشریشلر نتیجه گه ایریشمه گنی نی هم تیلگه آلدی.
باشقه تماندن اسماعیل خان، آمو دریا نینگ افغانستان تمانینی مستحکم لش اوچون حاضر گه قدر قریب 11 ملیون دالر سرمایه یاتقیزیلگنینی معلوم قیلدی.
شو نینگ دیک اسماعیل خان افغانستان سوو و برق وزیرلیگیگه تیگیشلی بیش بویوک قرارداد دن یالغیزگینه بیر قرارداد نینگ ایگللشگه ایرانلیک بیر شرکت یوتوقگه ایریشگنینی معلوم قیلیب، بو یوتوق هم اونینگ ایسته گی بیلن بولمه گنینی ایتدی.
نهایتده بوگونکی یولگه قوییلگن استیضاح مجلسیده افغانستان سوو و برق وزیری محمد اسماعیل خان نینگ قه یترگن جواب لری، اولوسی جرگه ده گی ملت وکیل لرنی قناعت لنتیردی.


text:
دونیا
بو دونیا یا بل با قلاما یا لاندو گچیب گِدر خاطره لر قالاندو
غافل اولسای هر زادو یو آلاندو هوشیار اول قارداشوم ، دون بازار ودور
ییقیلیب قووملوخ ، اِل لیگ ، قارداشلوق اورگدن ایلمَز هیچ كس یولداشلوق
توی اولسا توكلّر قیزیلدن باشلوق شریعت یقیشیب ، پول بازارو دور
مسجیدی منبَری قالوب زینتی پیس اولوب رفیقین دوستوی طینتی
قوروشوق اولوبدور ملاّ نیّتی خالیص لیق ییقیشیب ، قات بازارودور
صفای اولسا ، دونیا سنه مزرعه دیر اكن دانا لارو ، گولَ بنز تیر
دییب مولا ، یالان اولماز ددیگی هر چند كه تفسیرین ، پیس باهارودور
من دِمییرَم بو دونیا نو لاپ بیراخ دونیا پرست لیگدن ، اول گونان ایراخ
یاخچو سونو توتوب پیسینی بیراخ یب یا خچو ، یامان ، سان بازارودور
امیرحسینی
5/12/88


text:
آشلند، ویسکانسین
آشلند، ویسکانسین (اینگیلیسجه: Ashland, Wisconsin) آمریکانین ویسکانسین ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۵٫۴۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۸۲۱۶ نفر و اهالی سیخلیغی ۲۳۶٫۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۰۵ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آشلند، ویسکانسین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ashland, Wisconsin»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
استراتمور منر شهرین نقشه اوستونده یئری
استراتمور منر، کنتاکی (اینگیلیسجه: Strathmoor Manor, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۱ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۳۳ نفر و اهالی سیخلیغی ۲۵۸۷٫۸ اینسان کیلومتر موربّع دیر. استراتمور منر دنیز سئوییهسیندن ۱۶۵ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمنلیدیر. ایقتیصادیسی اکینچیلییه وابستهدیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارتده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]


text:
خاللیق ایشبارا يابقو خاقان
خاللیق ایشبارا يابقو خاقان - نۇشیبیلر طرفیندن دستکلنن غربی گؤی تورک خاقانلیغی خاقانی ایدی. هم ده سوْن مۆستقیل خاقاندیر.
ایلک ایللری[دَییشدیر]
آتاسی قافقاز تۇدونو بؤری شاد ایدی. يابقو عۇنوانینی 633-جۆ ایلده نیشا تۇلو خاقاندان آلمیشدی، نۇشیبیلرین فراکسیياسینین دستکلهدیگی بیری ایدی. ایربیس شئکوی خاقانا قالیب گلمیشدی.
خاقانلیغا گلیشی[دَییشدیر]
639-جۇ ایلده خاقان اوْلموشدو. خاقانلیغا گلدیکدن سوْنرا ایشبارا تئریش خاقانین آيیردیغی نۇشیبی آيماکلارینا تئگینلر تعیین ائتمیشدی.
سوْنراکی ایللری[دَییشدیر]
خاقانلیغی اول تان سۆلالهسی ایله دوْست شرایطده ایداره ائدن خاقان گئتدیکجه ایشغالچی سیاسته کئچدی. لاکین تئزلیکله چین سرکردهسی سۇ دینقفانق، آشینا بۇچژئن و آشینا میشئنین بیرلشمیش اوْردولاری قارشیسیندا مغلوب اوْلدو. اسیر ائدیلهرک چانقانا گتیریلدی. بئلهلیکله غربی گؤی تورک خاقانلیغی دا سقوط ائتدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Xallıq İşbara Yabqu xaqan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
شابلون:جی ۸ اؤلکهلری
ایلکین گورونورلؤک: حال حاضیرده دیفالتی autocollapse
بو شابلونون ایلک گورونوشون تعیین ائتمک اؤچون,
|state= پارامترینن ایستیفاده ائدیله بیلینر:
- شابلونو باغلی گؤسترماق اؤچون
|state=collapsedشابلوندا بو حالت: {{جی ۸ اؤلکهلری|state=collapsed}}
- شابلونو آچیق گؤسترماق اؤچون
|state=expandedشابلوندا بو حالت: {{جی ۸ اؤلکهلری|state=expanded}}
|state=autocollapseشابلوندا بو حالت: {{جی ۸ اؤلکهلری|state=autocollapse}}
- {{navbar}}،{{sidebar}} و یا باشقا بیر جدول اولسا شابلونو باغلی گؤستریر
- صفحهده باشقا هئچ بیر ائلمنت اولماسا، شابلونو آچیق گوستریر
اگر
|state= پارامترینه هئچ بیر حالت تعیین اولماسا، شابلون ایلک گورونورلؤکون Collapsible option شابلونونون
|default= پارامترینن آلار. بو صفحهده کی شابلون، حال حاضیرده
autocollapse حالتینده دیر.


text:
گؤزباغليجا(اویون)
گؤزباغلیجا— اویونو آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
"گؤزباغلیجا" نوروز بایرامی گونلرینده گئنیش یاییلمیش خالق اویونلاریندان بیریدیر.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
اویوندا ایکی دسته اولور. باشچیلار سئچیلیر، نؤوبه ایله اویونچولارین گؤزونو یایلیقلا باغلاییب مئیدانا بوراخیرلار. کیمسه قیراقدا داش چیققیلدادیر، سس چیخاریب قاچیر. گؤزوباغلی باشلاییر داشلا سس چیققیلدادانی آختارماغا. بؤیوک اذیتله داشی داشا وورانی توتور. ایندی ده اله کئچن اویونچونون گؤزونو باغلاییرلار. بیر باشقاسی باشلاییر اویون داشلارینی بیر-بیرینه وورماغا "گؤزباغلیجا" اویونو بو سایاق داوام ائدیر.
قایناق[دَییشدیر]
• نوروز بایرامی ائنسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.88.


text:
قارتال
قارتال ات جیللردن اوچان قوش (Accipitridae -بؤلومده قیرقی کیمینلردن : Falconiformes) قارتال قیرقی شاهین و چوخلو قوشلار بو بؤلومده دی.60 بؤلوک ات جیل قوش بو بؤلکده دی.11 جوره قیرقی کیمی قوش.چوخلو جوره سی اوراسیا و آفریقا قاره سینده یاشیر.بللی بیر سایاق قارتال و آیری قوشلار آراسیندا یوخدو و چوخلو ات جیلل قوشلار بیربیرنه اوخشار و شاهین قیرقی و آق بابا و نئچه جوره قوشلار بیر بؤلومده اولار بیلر.هابئله قارتال اوبیری قوشلاردان بؤیوک و هیکللی اولور.قارتال دیمدیکی اوجو بیز و اوراق کیمی و قاناتلاری اوزوندی.
قایناق[دَییشدیر]
فارسیجا ویکی پدیا [۱]


text:
لیمپوپو چایی
لیمپوپو چایی (اینگیلیسجه: Limpopo River، فارسجا: رود لیمپوپو، آلمانجا: Limpopo (Fluss)، ایتالیاجا: Limpopo (fleuve)، عربجه: نهر ليمبوبو، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Limpopo Nehri، روسجا: ЛиMпoпo) گونئی آفریقا اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۱۷۵۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن لیمپوپو چاییندان ثانییهده ۱۷۰ متر مکعب سۇ آخیر. و هیند اوقیانوسونا تؤکولور.
ایچیندهکیلر
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده لیمپوپو چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Limpopo River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کر (قفقاز) چایی
کر (قفقاز) چایی (اینگیلیسجه: Kura (Caspian Sea)، فارسجا: رود کر (قفقاز)، آلمانجا: Kura، ایتالیاجا: Koura (fleuve)، عربجه: كورا (بحر قزوين)، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Kura Nehri، روسجا: Kypa) تورکیه اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۱۵۱۵ کیلومتر دیر. بۇ گۆن کر (قفقاز) چاییندان ثانییهده ۴۴۳ متر مکعب سۇ آخیر. و خزر دنیزینا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کر (قفقاز) چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kura (Caspian Sea)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کولورودیفلورومتان
کولورودیفلورومتان (اینگیلیسجه: Chlorodifluoromethane، روسجا: ДифTopxлopMeTaH، عربجه: كلورو ثنائي فلورو الميثان) بیر اورقانیک بیلشیک.رنگسیز و قاز حالتینده تاپیلار.کولورودیفلورومتان فلوئور بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chlorodifluoromethane»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کولورودیفلورومتان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اینسان توپلومون اینکیشافینا و سیاسی چئورهنی دییشدیرمهیه قالخیرشیرکن اؤزنهلهشیر. بئله بیر اؤزنهنین بعضی اؤزهللیکلری اولمالیدیر؛ مثلن بیلیک، أخلاقی یاناشما، عقلانیت و دیرهنیش روحو. فعالیت آپاریلاجاق آلاندا بیلیکلی اولماقدا هئچ بیر شوبهه یوخ. یوخسا سون مقامدا یانلیز جهالت ظولمه غلبه چالاجاق. آمما سون اوچ اؤزهللییه گلدیکده، دیرهنیش روحو و أخلاقی یاناشما طرزی ایله عقلانیت یوکونو عینی زاماندا داشیماق اولدوقجا چتیندیر. چونکی دیرهنیش، أخلاق و عقلانیتین نیسبتی اؤزگورلوک/عدالت نیسبتینه بنزهییر. بیری گئرچکلشدیکده او بیریسی اؤلهزیییر. بوردا ألبته سؤز چیخیلمازلیقدان [بنبستدن] گئتمیر. باشقا سؤزله، او اوچونو بیر یئره توپلاماق قولای اولماسا دا اولاناقسیز دئییل. بونا بیر چوخ اؤرنکلر وار: بیری رحمتلیک غلامرضا أمانی، او بیریسی ایسه سعید متینپور (بو ایکنیجسی بارهده باشقا بیر فورصتده دانیشماق گرهکیر).
أمانی ایله سون گؤروشوموز أرک یاییمائوینده باش توتدو. اوچ-دؤرد آی کدهرلی اؤلوموندن اؤنجه. بوتون باسقیلارا باخمایارق آذربایجانداکی اولایلارین گئدیشی بارهده دقیق آنالیزی و عقلانی یاناشما طرزیندن حئیرته گلمهیه بیلمزدیم. اوندان اؤنجه ألبته دفعهلرله گؤروشوب، بیر دفعهده ائوینده گونش خانیمین دوز-چؤرهیینی یئیرهک گئنیش دانیشمیشدیق، آمما سون گؤروش باشقا بیر شئی ایدی. چوخ یئتکینلشمیشدی. أمانیدن آیریلدیقدان سونرا اونون سؤزلریندهکی درایت و گؤزلریندهکی طراوت بارهده سعید ملازادهیه دانیشدیم. آجی اؤلوم خبرینی ائشیتدیکده ایسه سون گؤروش گلدی دوردو اؤنومده: «یارپاق نشریهسینه دای ایجازه وئرمزلر چیخسین، آیری بیر آدامین آدینان آیری آددا بیر نشریه مجوزی فیکرینده اول!» جاوابیم اورهک آچان دئییلدی: «یورولموشام.» شاشیردی. اونا یورولماغین آنلامی یوخ ایدی.
أمانی سارسیلماز، آییق، خوشگؤرولو و حاشیهسیز بیر اؤزنه ایدی. نه یازیق کی، بوتون بونلاری اؤزونده توپلامیش او بؤیوک اینسان دونیامیزدان واختسیز کؤچدو (3 آیان 1387). مسئله بوراسیندایر کی، هم او یاخشی اؤزهللیکلر، هم ده بو واختسیزلیق بیزه درس اولمالی ایدی، یئترینجه اولمادی. بعضیلری نه او أخلاقدان درس گؤتوردو، نه ده دونیانین فانیلیییندن. یوخسا بیر چوخ اینسانلار هئچ بیر أخلاقی ایلکهیه رعایت ائتمهدن، بونجا گئنیش قارشیلیقلی تخریب وسوسهسینه قاپیلمازدیلار.
سئویملی أمانینین یولو ایشیقلی، دوشونجهسی داواملی، متینپورون ایسه جانی ساغ، ایشلری آواند اولسون.


text:
۱۹۶۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۶۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتمیش اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۴ سپتامبر - فرانسهلی سیاستچی روبرت شومان (آوروپا بیرلیگینین بانیلریندن بیری) وفات ائتمیشدیر.
- ۳۱ دسامبر - رودزیا و نیوزلند فدراسیونو بۇراخیلدی.
- ۲۵ مئی - ۳۰ آفریقا اؤلکهسی بیر آرایا گلهرک آفریقا بیرلیگی اؤرگوتونو قۇردو.
- ۲۴ دسامبر - ت.ر.ت قانونو قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۱ دسامبر - قانلی نوبل بایرامی: قیبریس تۆرکلرینه قارشی سیلاحلی هۆجۇملار باشلاندی.
- ۲۰ دسامبر - برلین دیوارینداکی بۇراخیلیش منطقهلری ۱ گۆنلوگه آچیلمیشدیر.
- ۱۸ نوْوامبر - عبدالسلیم عارف عیراقدا حؤکومتی اله کئچیرمیش٬ صدام حسین حبس ائدیلمیشدیر.
- ۱۶ سپتامبر - مالزی دؤولتی یارادیلدی.
- ۱۳ دسامبر - معمر قذافینین حاکیمیّتی اله آلماسیندان سوْنرا٬ بریتانیا قوْشونو لیبیدن گئتمیشدیر.
- ۱۲ آوریل - مارتین لوتر کینق٬ آلابامادا اینسان حاقلاری یئریییشینه اؤنچولوک ائتدیگی اۆچون تۇتوقلاندی.
- ۱۰ اوْکتوبر - فرانسه اوخوجوسو ادیت پیاف وفات ائتمیشدیر.
- ۱ دسامبر - اۇرتا -بۇلاک ياتاغیندا طبیعی قاز پارتلايیچی باش وئریر. آلوْو اۆچ ایل يانیر (1064 گۆن).


text:
مارسالا
مارسالا (ایتالیاجا: Marsala) ایتالیانین سیسیل بؤلگه سینده یئر آلان بیر شهردیر. 2016-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 83 205 نفر دیر. بۇ باخیمدان اۆلکهنین 65_اینجی شهری سایاگلیر.[۱]
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
مارسالا (ایتالیاجا: Marsala) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۳۲۳۲ نفر ایمیش. و سیسیل اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Resident population by age, nationality and borough. City of Milan – Statistical Department.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Marsala»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده مارسالا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایران
ایران ایسلام جومهوریتی (اینگیلیسجه:Islamic Republic of Iran، فارسجا: جمهوری اسلامی ایران) باتی-آسیادا بیر دؤولت و اؤلکه دیر. قوزئیدن ائرمنیستان (۳۵ کیلومتر)، آذربایجان جومهوریتی (۶۱۱ کیلومتر) و تورکمنیستانلا (۹۹۲ کیلومتر)، دوغودان افقانیستان (۹۳۶ کیلومتر) و پاکیستانلا (۹۰۹ کیلومتر)، باتی دان عراق (۱۴۵۸ کیلومتر) و تورکیه (۴۹۹ کیلومتر) ایله سینیرداشدیر.
قوزئیدن خزر دنیزی ایله، گونئیدن فارس کؤرفزی و عومان دنیزی ایله ایحاطه اولونموشدور.
اراضی ۳۱ اوستانا بؤلونموشدور. اوستانلارا رهبرلیگی داخیلی ایشلر ناظیری طرفیندن تعیین ائدیلن اوستاندارلار ائدیر. اوستانلار اؤز نؤوبهلرینده شهریستانلارا بؤلونورلر. شهریستانلارین ترکیبینه شهرلر و دیگر اراضیلر داخیلدیرلر. شهریستانا رهبرلیک ائدن مأمورلار بعضاً تعیین اوْلونور بعضاً ده سئچیلیرلر. عالی حاکیمیت دینی لیدئره و یا ایجرا ائدیجی شورایا مخصوصدور. قانونوئریجی حاکیمیت مجلیس مخصوصدور. موعاصیر ایراندا جومهوری (پرزیدنت و پارلامئنتین سئچیلمهسی) و تئوکراتیک ایداره فورماسینین جیزگیلرینی تاپماق اولار. ۱۹۷۹-جو ایل و اوندان سوْنرا قبول اولونموش اساس قانون گؤره حیاتین بوتون طبقهلرینین اساسیندا ایسلام اصللری دورمالیدیر، بونا گؤره ده اؤلکهنی یالنیز دینه عاید اوْلان اینسانلار- عولمالار ایداره ائده بیلرلر. عالی دینی حاکیم (عؤمورلوک سئچیلیر) اؤلکهده غئیری-محدود حاکیمیته مالیکدیر. دینی رهبر داخیلی و خاریجی مسئلهلر اوزره ان عادیل حاکیم حساب اوْلونور. عالی دینی رهبر همچینین اوردویا رهبر تعیین ائتمه، موحاریبه و یا صولح اعلان ائتمه کیمی صلاحیتلره مالیکدیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
ایسلامدان اؤنجهکی دؤور[دَییشدیر]
ایران اراضیسینی مسکونلاشماسی آلت پالئولیت دؤورونه عاید دیر. میلاددان ۲۲۰۰ ایل اوللرینده ایرانین جنوبی-قربینده ایلک صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیش، اولجه آیر-آیری شهر دؤولتلری یارانمیش، سوْنرالار ائلات و میلاددان ۳ مینیللیک اول دورین یاریسیندا لولوبیلرین (Lullubilər) ائرکن قولدارلیق دؤولتلری مؤوجود اولموشدور. میلاددان اول تقریباً ۲۲۰۰ ایلده کوتیلر (Kutilər)سومئر (Sumer) و آکد ایمپراتورلوغوی (Akkad) موقتی ضبط ائتمیش کاسیلر (Kassilər) ایسه میلاددان اول ۱۸-جی - میلاددان اول ۱۶-جی عصرلرده بابیلیستانی اله کئچیرهرک میلاددان اول ۸-جی عصرین سوْنونا کیمی بورادا حؤکمرانلیق ائتمیشلر.
میلاددان اول ۲-جی مین ایللیک سونودان ایران اراضیسینه هیند-ایران دیللرینده دانیشان هیند-آوروپا طایفالارینین ایران قروپوندان اوْلان آری طایفالاری گلهرک قربی و مرکزی رایونلاردا مسکونلاشدیلار. ایندیکی ایرانین خوزیستان و لوریستان اراضیسینی ایحاطه ائدن ویلایتلرله یاناشی میلاددان اول ۷-جی عصره قدر ایرانین اساس اکینچیلیک رایونلاریندا صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیشدیر.
میلاددان اول تقریباً ۶۷۳–۶۷۲-جی ایلده آشوریا (آشور) علیهینه باغلانمیش عوصیان نتیجه سینده ایران یایلاسینین قوزئی قربینده ماد ایمپراتورلوغو دؤولتی یاراندی. ۶۱۶–۶۰۵-جی ایللرده میدیا بابیلیستانلا ایتیفاقدا آشوریا، ماننا، اورارتونو و ایران یایلاسینین چوْخ حیصهسینی ایشغال ائتمیشدیر.
میدیانین تابعلیگینده اوْلان پارس (پارسا، پارس، موعاصیر فارس سؤزو بوراداندیر) پادشاهلیغی ایله موحاریبه (میلاددان اول ۵۵۳–۵۵۰) نتیجه سینده حاکیمیت اهمهنیلر (هاخامانیشلر) سولالهسینین الینه کئچدی. میلاددان اول ۷-جی عصرین سوْنوندا ایکینجی کیر (کوش) و اونون واریثلرینین ایشغاللاری نتیجه سینده اهمهنیلر دؤولتینین سرحدی هیند چاییندان ائگئی دنیزین و کیچیک قافقاز داغلاریندان نیل چایینا قدر گئنیشلندی. اهمهنیلر دؤولتی بیرینجی دارانین حاکیمیتی دؤورونده (میلاددان اول ۵۲۱–۴۸۵) داها دا قوتلندی. تیجارت یوللاری اوزرینده حؤکمرانلیق غرب ایله شرق آراسیندا گئدن موباریزه اهمهنیلر دؤولتینی یونانیستانلا اوزون سورن موحاریبهلره سؤوق ائتمیشدیر. میلاددان اول ۳۳۰-جو ایلده مقدونیهلی ایسگندر ایرانی ایشغال ائتدی.
میلاددان اول ۳۱۲-جی ایلده ایران سئلوکیلر (Selevkilər) دؤولتینین ترکیبینه قاتیلدی (ایسگندرین اؤلوموندن سوْنرا موستقیللیک قازانان آتروپاتئنا دؤولتی یالنیز میلاددان اول ۲-جی عصرین ۲۰-جی ایللرینین سونلاریندا سئلئوکی حؤکمداری ۳-جو آنتیوخون حاکیمیتینی تانیمیشدیر) ۳-جو عصرین اورتالاریندا ایندیکی ایران و تورکمنیستان سرحددینده یارانمیش پارفیا پادشاهلیغی میلاددان اول ۲-جی عصرین اورتالاریندا بوتون ایرانی حاکیمیت آلتینا آلمیشدیر. پارفیادان آسیلی اوْلان فارس حؤکمداری بیرینجی اردشیر ۲۲۴-جو ایلده پارفیانین آخیرینجی پادشاهی ایکینجی آرتابانی مغلوب ائدهرک ساسانیلر دؤولتینین اساسینی قویموشدور. ساسانیلر ایراندا فئودال موناسیبتلر یارانماغا باشلادی. ساسانیلر ایراندا مؤحکملندیکدن سوْنرا جنوبی عربیستان، سوریا، فلسطین، میصر، آتروپاتئنا، آلبانیا (قافقاز)، ائرمنیستان و ایبئریانی اله کئچیردی. ساسانی حؤکمدارلاری هله اهمهنیلر دؤورونده یئریدیلن خطی- دؤولت آپاراتیندا و اوردودا فارسلارا اوستونلوک وئریلمهسی، اونلارین وئرگیلردن آزاد ائدیلمهسی سیاستینی داها دا گوجلندیرمیش، زردوشتلوگو دؤولت دینی اعلان ائتمیشلر.
جنوبی-قافقاز (زاقافقازییا) خالقلارینین ساسانی اسارتینه قارشی ۴۵۰-۴۵۱، ۴۵۷، ۴۸۱-۴۸۴ ایللرده قودرتلی عوصیانلاری باش وئردی. ساسانیلر دؤولتینده صینیفی ضیدیتلرین کسکینلشمهسی و فئودال سئپاراتیزمینین گوجلنمهسی همچینین بیزانسلا آپاریلمیش اوزون سورن موحاریبهلر ۲-جی عصرده عربلرین ایرانی ایشغال ائتمهسینی آسانلاشدیردی؛ ایسلام دینی و عرب دیلی یاییلماغا باشلادی.
ایسلامدان سوْنراکی دؤور[دَییشدیر]
ایراندا عرب حؤکمرانلیغی ۲نجی اسرین ۸۰-جی ایللرینه کندلی عوصیانلارینا سبب اوْلدو. ۷۴۷ مروده ابو-موسلیمین باشچیلیغی ایله اومویلر خیلافتینه قارشی خالق حرکاتی بوتون ایرانی بورودو. عابباسیلر حؤکمرانلیغی دؤورونده ماک سومباتین (۷۵۵)، اوستاد سیسین (۷۶۷) و آذربایجاندا بای بک ین باشچیلیغی ایله خالق عوصیانلاری باش وئردی. شووبیییه حرکاتی (شعوبیه) گئنیش ووسعت آلیردی. بوتون بونلار خیلافتین سوقوتونو سورعتلندیریردی. ۴ نجی اسر تا ۶ نجی اسر ایراندا یالنیز فورمال صورتده خیلافتدن آسیلی اوْلان امیرلیکلر وار ایدی.
۹۰۰-جو ایلده خوراسان و ایرانین شرق حیصه سی سامانیلر دؤولتینی ترکیبینه داخیل اوْلدو (۹۹۹-آ قدر). ایرانین قربینده و عیراقدا بووئیهیلر دؤولتی (۹۳۵-۱۰۵۵)، آذربایجان اراضیسینده ایسه ۴ نجی سونو – ۶ نجی اسر ساجیلر، سلاریلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی.
۱۰ نجی اسر ده شهرلرین و ترانزیت تیجارتی نین اینکیشافی عرب حؤکمرانلیغینا سون قویولماسی ۱۰ نجی اسرده ایراندا ایقتیصادی و معنوی یوکسه لیشه شرایط یاراتدی. سامانیلر دؤولتی نین سوقوتوندان سوْنرا ایرانین شرقی- اورتا آسییانین بیر حیصه سی و ایندیکی افقانیستان اراضیسی قزنویلر (غزنویلر) دؤولتی نین ترکیبینه داخیل اوْلدو. ۱۰۴۰-جی ایلده سلجوق (اوغوز) تورکلری ایرانی و اونونلا همسرحد اؤلکه لری ایشغال ائده رک سلجوقیلر دؤولتینی یاراتدیلار. خیی اسرین اوللرینده سلجوقیلر دؤولتی آیر-آیری سولطانلیقلارا پارچالاندی؛ سولطانلیقلار ایچریسینده آتابیلرین حاکیمیتی یاراندی.
مرکزی ال-اموت قالاسی اوْلان ایسمایلیلر دؤولتی (۱۰۹۰-۱۲۵۶) هابئله ائلدگزلر دؤولتی (۱۱۳۶-۱۲۲۵) ایرانین خئیلی حیصه سینی اله کئچیرمیشدیر. ۱۲۲۰-۵۶-جی ایللرده ایرانی مونقوللار ایشغال ائتدی. ۸ نجی اسر ین اورتالاری ۱۴ نجو اسرلرده ایران ائلخانیلر دؤولتی نین ترکیبینه داخیل ایدی، قازان خانین (۱۲۹۵-۱۳۰۴) کئچیردیگی ایصلاحاتلار ایرانین ایقتیصادی اینکیشافینا شرایط یاراتدی. ائلخانیلر دؤولتی نین سوقوتوندان سوْنرا ایران اراضیسی جلایریلر، موظففریلر (۱۴ نجو اسرین ۴۰–۵۰-جی ایللریند) و فئودال دؤولتلری نین ترکیبینی داخیل اوْلدو. فئودال ظولمو و مونقول حؤکمرانلیغی خوراساندا سربدارلار عوصیانینا (۱۴ نجو اسرین ۳۰–۸۰-جی ایللریند) مازانداران و گیلاندا سئییدلر حرکاتینا (۱۳۵۰) سبب اولموشدور.
۱۳۸۰-۱۳۹۳-جو ایللرده تئیمور ایرانی ایشغال ائتدی. اونون اؤلوموندن سوْنرا ایران تئیموریلر و قاراقویونلو دؤولتی آراسیندا بؤلوشدورولدو. ۱۴۶۸-جی ایلده (موش دؤیوشو) قاراقویونلو دؤولتینی آغقویونلو عوض ائتدی.
قیزیلباشلارا آرخالانان یسماییل صفوی خالق کوتله لری نین عومومی نارازیلیغیندان و داخیلی چکیشمه لریندن ایستیفاده ائده رک آذربایجاندا حاکیمیتینی مؤحکملندیردی و آغقویونلو دؤولتینه سون قویولدو. ۱۵۰۱-ده او تبریزه داخیل اولاراق اؤزونو شاه ای اسماعیل ائلان ائتدی. ۱۵۰۲-ده ایسه شیه لیگی دؤولت دینی ائلان ائتدی. ۱۵۱۰-آ قدر ایران صفویلرین حاکیمیتینه کئچدی. ۱۵۱۴-جو ایلده صفویلر عیراق، کوردوستان و جنوبی قافقاز اوغروندا عثمانلی ایمپئرییاسی ایله اوزون سورن موحاریبه لر آپارمیشلار. ۱۶نجی اسرین آخیرلایرنا قدر صفویلر دؤولتی خاراکتئر اعتیباریله ذزربایجان دؤولتی ایدی. لاکین سوْنرالار تدریجاً دؤولتین ایداره سینده اوستونلوک فارسلارا کئچدی. قیزیلباشلارین سیاسی مؤوقئیی محدودلاشدیریلدی.
۱۷۰۹-۱۷۲۲-جی ایللرده عوصیان ائتمیش افقان طایفالاری صفویلرین باشکندی ایصفاهانی اله کئچیردیلر (۱۷۲۲). افقان خانلیقلاری نین قیسا مودتلی حؤکمرانلیغی علئیه اینه خالق حرکاتلاری باش وئردی. افقانلار علئیه اینه موباریزه یه و عثمانلی تورکلرین اؤلکهدن قووولماسینا باشچیلیق ائدن نادیر شاه افشار بؤیوک فئودال ایمپئرییاسی یاراتدی (باخ-فشارلار). لاکین او اؤلدورولدوکدن سوْنرا (۱۷۴۷) بۇ دؤولت سوقوت ائتدی. کریم خان زندین حاکیمیت دؤورو (۱۷۶۰-۱۷۷۹) ایستینا اوْلماقلا ایرانین ۱۸ نجی اسر تاریخی فاصیله سیز فئودال چکیشمه لری ایله خاراکتئریزه اوْلونور. زندیلرله قاجارلارین اوزون سورن موحاریبه سی قاجارلار سولاله سی نین (۱۷۹۶-۱۹۲۵) حاکیمیته گلمه سی ایله باشا چاتدی. ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده آغا محممد شاه قاجارین باشچیلیغ ائتدیگی ایران اوردوسوْنون گونئی قافقازا (و جومله دن قاراباغا) باسقینلار بؤیوک داغینتیلارا و قیرغینلارا سبب اوْلدو. ۱۸ نجی اسرین آخیرلاری ۱۹ نجی اسرین اوللری بؤیوک بریتانییا، روسیه و فرانسه نین ایرانی اسارت آلتینا آلماق جهدلری اؤلکهده کاپوتیلیاسییا رژیمی نین یارادیلماسی ایرانلا بیر سیرا آوروپا دؤولتلری آراسیندا غئیری-برابر موقاویله لر ایمضالانماسی ایله نتیجلندی.
اوللر ایرانین تابئچیلیگینده اوْلان گونئی قافقاز تورپاقلاری روسیه-ایران موحاریبه لری نتیجه سینده روسیه ایمپئرییاسینا داخیل اوْلدو (گولوستان، تورکمنچای موقاویله سی). ایرانین آوروپا اؤلکهلری نین صنایع ماللاری اوچون ساتیش بازارینا چئوریلمه سی سوسیال ضیدیتلرین داها دا کسکینلشدیردی و آنتی-فئودال بابی عوصیانلارینا (۱۸۴۸-۱۸۵۲) سبب اوْلدو. فئودال مولکدار دایره لری بؤهراندان چیخیش رولونو مرکزی حاکیمیتی و دؤولتین موستقیللیگینی مؤحکملتمکده و بیر-سیرا ایصلاحاتلار کئچیریلمه سینده گؤروردولر. میرزه تاغی خانین (میر نیظام) ایصلاحاتلاری (۱۹ نجی اسرین اورتالاریندا) نتیجه سینده ایقتیصادیات و مدنیت ساهه سینده موعین ایره لیلگیش اوْلدو. ۱۹ نجی اسرین سونو-۲۰ نجی اسرین اوللرینده ایران ایمپئریالیست دؤولتلرین (بؤیوک بریتانییا، روسیه) یاریم موستملکه (مستعمره) سینه چئوریلمیشدیر. ۲۰ نجی اسرین سوْنوندان میلّی شوور توسعه ائدیر، بورژا-میلتچیلیک ایدئیالاری یاییلیر، (مولکوم خان، ه. تالیبوو، ریا زینالابدین ماراغایی (زینالعابدین مراغهای)، آغاخان کیرمانی و ب) بورژوا طلبلری ایره لی سورن گیزلی جمعیتلر یارانیردی.
۲۰ نجی اسرین سونلاریندان ایراندا باشلایان صنایئعلشمه و ۱۹۰۵-۱۹۱۱ ایران مشروطه اینقیلابی قاجارلاری داها دا ضعیفلتدی. ۱۹۱۹-جو ایلده بؤیوک بریتانییا ایراندا اؤز پروتئکتاراتینی قورماغا چالیشسادا آلینمادی، نتیجه ده ۱۹۲۱-جی ایلده مخصوص حربی سوواری بریقادانین رهبری رضا پهلوی (سوْنرادان رضا شاه) اینگیلیس و دیگر آوروپا دؤولتلری نین دستگی ایله قاجارلاری دئویردی. ۱۹۲۵-جی ایلده مجلیس اونو یئنی سولاله-پهلویلرین ایلک حؤکمداری کیمی تانیدی. رضا شاهین دؤورونده ایفراط فارس میلیتلیک سیاستی آپاریلدی و گئنیش میقیاسلی یئنیلنمه لر آپاریلدی، صنایعئ اینکیشافی اؤلو نؤقطه دن ترپندی، یئنی دمیریوللاری چکیلدی، میلّی تحصیل سیستئمی یالنیز فارس دیلینده تشکول تاپدی.
یکینجی دونیا موحاریبه سی زامانی ایران اؤز " نئیتراللیغینی " ائلان ائتسه ده اؤلکهده چوْخ گوجلو فاشیست کشفیاتی واردی. بونو بیلن سووئتلر و اینگیلیس اؤز قوشونلارینی ایرانین اراضیسینه یئریتدیلر. شوروی قوشونلاری ایران آذربایجانینا گیردی. سسری ایرانین اراضیسینه گیرمه سینی ۱۹۲۲-جی ایلده ایران و شوروی آراسیندا اوْلان موقاویله ایله ایضاح ائتدی (همین موقاویله یه گؤره اگر بیر دؤولتین تهلوکه سیزلیگینه قارشی شرایت یارانارسا دیگر اونون اراضیسینه قوشون یئریده بیلر). اؤلکهده یارانمیش اوْلان وضعیت شاهی اؤز اوْغلو محممد رضا پهلوی نین خئیرینه تاختدان ال چکدیردی. شوروی و بؤیوک بریتانییا قوشونلاری ایران اراضیسینده ۱۹۴۶-جی ایله کیمی قالدیلار. بۇ قوشونلارین عصاس مقصدی فارس کؤرفزی و خزر دنیزینی بیرلشدیرن نقلیات یوللارینی مودافیعه ائتمه لی ایدی. موحاریبه قورتاردیقدان سوْنرا سووئت (شوروی) قوشونلاری نین بیر حیصه سی، همچی نین قوشونلا بیرگه گئتمیش اوْلان آذربایجانلیلار ایران آذربایجانیندا مسکونلاشدیلار.
۱۹۵۱ جی ایلده دئموکراتیک میلتچی محممد موصدیق (محمد مصدق) ایراندا یارانمیش اوْلان وضعیته قارشی قالخدی و باش ناظیر سئچیلدی. باش نظیر کیمی او اؤلکه نین نئفت ثروتلرینه نظارتی اله کئچیرمه یه و آنقلو-ایران نئفت کومپانییاسینی (ایندیکی ب.پ) میلّیلشدیرمه یه جهدی، قربی ناراحات ائتمه یه باشلادی. م موصدیق بونونلادا ایرانین " نئیتراللیغینی " قوروماغا چالیشیردی. بونون جاوابیندا ایسه بریتانییا ایرانا ائمبارقو قویدو. تئزلیکله آمریکا-دا بریتانییایا قوشولدو. نتیجه ده اؤلکهده چئوریلیش اوْلدو- ناظیرلر کابینئتی قووولدو، موصدیق حبس ائدیلدی. شاه آمریکا و بؤیوک بریتانییانین دستگی ایله اؤلکهیه قاییتدی.
نئفتدن گلن گلیرلر شاها قیسا زامندا حربی گوجو آرتیرماغا و چوْخ سایلی ایصلاحاتلار آپارماغا شرایط یاراتدی. یئنی یوللار تیکیلدی، لیمانلارین گئیشلندیریلدی، کندیلرین خئیرینه ایصلاحاتلار، قادینلارا سئچکی هوقوقو وئریلدی و ایره لیلیشلر باش وئردی.
شاه خاریجی سییاستده ایسه قربی ؤنوملو سیاست آپاریردی. ۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالاریندان باشلایاراق شاهین موستقیل سیاست آپارماق ایستگی قربین هئچ خوشونا گلمه دی. تئزلیکله قربده اونون آوتوریتار ایدارئتمه ده، اینسان هاقلارینی پوزماقدا ایتتیهام ائتدیلر. ۱۹۷۷-جی ایلده ابش-دا حاکیمیته گلمیش اوْلان پرزیدنت کارتئر و اونون اهاته سی ایرانا قارشی ضید مؤوقئ توتماغا و ایرانا ضید قوووه لرله یاخینلاشماغا باشلادی. بۇ مودت عرضینده ایسه ایران داخیلینده روهوللاه موسوی خومئینی آرتیق اؤز اطرافیندا آنتیشاه قوووه لر توپلایا بیلمیشدی. خومئینی دیندار-شیه لرین دستگینه آرخالانیردی. خومئینی شاهین داخیلی و خاریجی سییاستینی همچی نین آقرار ایصلاحاتلاری، قادینلارا وئریلمیش سئچکی هوقوقونو تنقید ائدیردی. بۇ فالیتینه گؤره او ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴-جو ایللرده حبس ائدیلمیش و اؤلکه خاریجینه چیخاردیلیمیشدیر. سوْنراکی فالیتینی یراقدا داعوام ائتدیرن خومئینی بورادا دا ایرانداخیلی قوووه لرله علاقه ساخلاییردی. ۱۹۷۸-جی ایله کیمی شاه رژیمی اؤلکهداخیلی وضعیتی گیزلی پولیسین حسابینا قورویوب ساخلایا بیلیردی. بۇ واختا قدر اؤلکه اراضیسینی آنتیشاه نوماییشلری بورودو. بۇ آکتیولیک تکجه خومئینی و اونون طرفدارلاریندان گلمیردی. ایران موجاهیدلری و ایران فدایلری تشکیلاتلاری دا بۇ ایشده سسری، فلستین آزادلیق تشکیلاتی و رادیکال عرب رژیملری نین دستگی ایله فال ایشتیراک ائدیردیلر. ایقتیصادیات سارسیلمیشدی. تئزلیکله نوماییشکارلارا قارشی قویولموش اوردو ۱۹۷۹-جو ایل فئوریهنین ۱۱-د اؤز نئیتراللیغینی ائلان ائتدی، بونونلادا پهلویلرین طالعیی هلل ائدیلدی.
موعاصیر ایران[دَییشدیر]
ایرانا قاییتمیش خمینی دینی و سیاسی رهبر کیمی قارشیلاندی. مووقتی حؤکومتین لیدئری مهدی بازارقان (مهدی بازرگان) ین ایشتیراکی ایله ۱۵ نفردن عیبارت ایسلام اینقیلابی شوراسی یارادیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلین ۱ آوریلینده اؤلکه ایران ایسلام جومهوریتی، داها سوْنرا ایسه خومینی عؤمورلوک لیدئر اعلان ائدیلدی.
۱۹۸۰-جی ایلده مجلیسه کئچیریلمیش سئچکیلر نتیجه سینده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی (خومینی و اونون طرفدارلاری) قالیب گلدی. تئزلیکله اؤلکه پرزیدنتی ابوالحسن بنی صدر و ایسلام جومهوریتی پارتیاسی آراسیندا آچیق موباریزه باشلادی. بنیصدر و ایران موجاهیدلری تشکیلاتی اؤلکهنین کلئریکال (دین اؤلکه سییاستینه تأثیر) ایداره مئتودونون عکسینه چیخیردیلار. ۱۹۸۱-جی ایلین ژوئنینده موجاهیدلر عوصیانا قالخدی، خومینینین گؤستریشی ایله مجلیس اؤلکه پرزیدنتینه ایمپیچمنئت اعلان ائتدی، پرزیدنت وظیفهسیندن گئتدی. یئنی پرزیدنت کئچمیش باش ناظیر رجایی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا محمد جواد باهونر گلدی. ایلیاریمدان سوْنرا موجاهیدلرین عوصیانی یاتیریلدی. آقوستدا رجایی و باهونر بومبا پارتلاماسی نتیجه سینده هلاک اوْلدو. یئنی پرزیدنت سید علی خامنهای اوْلدو، باش ناظیر پوستونا میر حوسین موسوی سئچیلدی. ۱۹۸۴-جو ایلده مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی یئنیدن قالیب گلدی. ۱۹۸۵-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده خامنهای یئنیدن پرزیدنت سئچیلدی. اؤلکهده گئدن پروسئسلر یوزلرله زادگان عاییلهسینی خاریجه موهاجیرت ائتمگه مجبور ائتدی.
ایراندا باش وئرن شیعه اینقیلابینین اؤلکه شیعهلرینه تأثیرینی آزالتماق، همچینین فارس کؤرفزینده یئگانه حاکیم اولماق ایستگی عراقی ۱۹۸۰-جی ایل ایرانا قارشی موحاریبه باشلاماغا مجبور ائتدی. هر ایکی طرفین ضعیفلهمهسینده منافع گودن غرب موختلیف واختلاردا ایرانی و عراقی دستکلهدی. عومومی زیان ۳۰۰ میلیارد دولارا چاتدی. ایرانین جنوبداکی نفت زیرساختارلاری حدسیز زیان دیدی. ۱۹۸۸-جی ایلده ایران بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین دستگی ایله کووئیت و سعودیه عربیستانی ایله دیپلوماتیک علاقهلره باشلادی. ۸ ایل داوام ائدن موحاریبه نتیجه سینده هئچ بیر طرف قالیب گلمهدی.
۱۹۸۰-جی ایللرین سوْنوندا ایراندا موحافیظهکارلار و ایصلاحاتچیلار آراسیندا باش وئرن حاکیمیت داخیلی قارشیدورما ایسلام جومهوریتی پارتیاسینین بوراخیلماسی ایله نتیجهلندی، یئنی سئچکیلرده ایصلاحاتچیلار قالیب گلدیلر. اؤلکهداخیلی و بینالخلق سیاستده رادیکال دینی سیاست مولاییملشدی.
خومینی ۱۹۸۹-جو ایل ژوئن ۳-ده وفات ائتدی. آنایاسا دییشیکلیکلر ائدیلدی، عؤمورلوک لیدئر خامنهای سئچیلدی، باش ناظیر پوستو لغو ائدیلدی. پرزیدنت مجلیسین دانیشانی اکبر هاشمی رفسنجانی سئچیلدی. یئنی حؤکومتین ترکیبینه ایصلاحاتچیلارلا یاناشی موحافیظهکارلار دا داخیل اولدولار.
۱۹۹۰-جی ایلده عراق کووئیته هوجومو ایله علاقهدار ایرانلا صولح باغلاییب، دیپلوماتیک علاقهلره باشلادی. بونا باخمایاراق ایران کووئیته هوجومو پیسلهدی، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین تحریملرینه عمل ائتدی. غرب قوشونلارینین کووئیتده اولماسینی آرزولامایان ایران اونلارین فارس کؤرفزیندن چیخاریلماسینی طلب ائدیردی. ۱۹۹۱-جی ایلده کووئیتدن عراق قوشونلارینین چیخاریلماسی ایله ایران-عراق موناسیبتلری یئنیدن گرگینلشدی. بونونلا یاناشی رفسنجانی ایران نفتینین قربه ائکسپورتونو تأمین ائتدی.
بونا باخمایاراق اؤلکهداخیلی گرگینلیک رفسنجانیه ایصلاحاتلار آپارماغا همچینین آمریکانین سیاستینی داها دا مولاییملشدیرمگه مانع اوْلدو. نتیجهده اؤلکه ایقتیصادیاتینین برپاسی اوچون لازیم اوْلان خاریجی اینوئستیسییا ایرانا گلمهدی. ۱۹۹۳-جو ایلده رفسنجانی یئنیدن پرزیدنت سئچیلسه ده بۇ مۆشکیللری حل ائده بیلمهدی. آرتیق دینی دایرهلرده اونون سیاستینین تنقید ائتمگیه باشلادی. نتیجهده ۱۹۹۷-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده سید محمد خاتمی قالیب گلدی، قربله موناسیبتلر یاخشیلاشدی.
۱۹۹۷–۱۹۹۸-جی ایلده دونیا بازارلایرندا نفتین قییمتینین آشاغی دوشمهسی ایران ایقتیصادیاتینا منفی تأثیر گؤستردی.
خاتمی ایصلاحاتلارین و قربله یاخینلاشمانین طرفداری ایدی. بۇ دا ایصلاحاتچیلار و موحافیظهکارلار آراسینداکی موناسیبتی کسکینلشدیردی. بۇ موناسیبت خامنهای و خاتمی آراسیندا ضیدیته سبب اوْلدو. ۱۹۹۹-جو ایلین یاییندا طلبه نوماییشلری اوْلدو. ۲۰۰۰-جی ایلین ماییندا خاتمی نین قارداشی - محمد رضا خاتمینین رهبرلیک ائتدیگی ایصلاحاتچیلار سئچکینی قازاندیلار. قربله ایران آراسیندا ایستیلشمه موشاهیده اولوندو. ۲۰۰۱-جی ایلده کئچیریلن سئچکیلرده خاتمی یئنیدن قالیب گلدی.
آمریکاداکی " ۱۱ سئپتامبر " حادیثهلریندن سوْنرا ایرانین نووه تئخنولوگیالارینی توسعه ائتدیرمک نیتی اونو آمریکانین دوشمنلری سیراسینا آید ائتدی. آمریکانین " نظارتی آلتیندا " " Freedom house "، " سوروس فوندو " و دیگر تشکیلاتلار ایرانداکی سئپئراتچی قروپلاری مالییلشدیریر.
۲۰۰۳-جو ایلده یئرلی ایدارهائتمه اورقانلارینا و ۲۰۰۴-جو ایلین فئوریه-مای مجلیس سئچکیلرده موحافیظهکارلار قالیب گلدیلر. ایران عراقداکی آنتیناتو قوهلرینه دستک وئرمگه باشلادی. ایراندا داوام ائدن موحافیظهکار-ایصلاحاتچیلار موباریزهسینده کئچمیش پرزیدنت رفسنجانینین رئیتینقی قالخدی. اونو ساغمرکزچی قوهلر دستکلهایردیلر. ۲۰۰۵-جی ایل مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده موحافیظهکارلار اکثر یئرلری توتدولار. ایراندا کئچیریلن سون ۱۷ ژوئن ۲۰۰۵-جی ایل تاریخلی سئچکیلرین ایلکین مرحلهسینده رفسنجانی غلبه چالسادا، ایکینجی توردا گؤزلهنیلمهدن تهرانین کئچمیش شهرداری، قاتی-موحافیظهکار ماحمود احمدینژاد ۶۲٪ سسله قالیب گلدی. ۶ آقوست ۲۰۰۵-جی ایلده ایناوروقاسییا اولوندو. احمدینژاد ایسلام اینقیلابی ایدهآللارینی برپا ائتمگی، حاکیمیتی روشوتخورلاردان تمیزلهمگی، اؤلکهده ایسلام اصللرینه اویغون سوسیالیزم قورماغی سؤز وئریب. آمریکا و ایسرایل سئچکیلرین نتیجهلرینی تانیمادیقلارینی بیان ائتدیلر.
اهالیسی[دَییشدیر]
ایران اهالیسینین چوخونلوغو، ایرانین قوزئی و باتی اوستانلاریندا یئرلشیبلر.
اهالینین ۵۱٪ی شهر اهالیسیدیر. ان بؤیوک شهری تهران دیر. تهرانین اهالیسی ۱۹۲۶-۱۹۸۶-جی ایللرده ۲۱۰ مین نفردن ۶٫۵ میلیونا چاتمیشدیر. ۱۹۶۰-جی ایللرین اوَّللریندن باشلایاراق اوربانیزاسییا پروسئسی داها دا سورعتلنمیشدیر. ایندی تهراندا (تهران اوستانیندا) ۱۵ میلیون اهالی یاشاییر.
اکثر اهالینین ائتنیک منشأیی فارس (ایراندا مسکونلاشمیش آریایی طایفالاری نین نومایندهلرینده) چاتیر، آریاییلر اؤز تاریخلرین ایراندا ۳۰۰۰ ایل بیلیرلر و اؤز باخیشلارینا گؤره مین ایل میلاد دان قاباق ایراندا ساکین اولوبلار و ایراندا تاریخلری وار. بونا باخمایاراق تورکلر بۇ اراضیلره گلمهسی، تاریخچیلرین چوخونلوغونون گؤروشونه گؤره یوز ایل ایسلامدان قاباغا یئتیشیر، یانی ۱۶۰۰ ایل بوندان قاباق، خزر تورکلری ایرانین قوزئی و قوزئی باتی قیسمتلرینده ساکین اولوب و خزر خاقانلیغینی قوردولار. امّا ایسلامدان سونرا دا عرب خیلافتی ایرانی فتح ائلهمهگیندن سونرا، عربلر ایرانا گلدیلر، اولاردان سونرا دا گینه تورک-مونقول طایفالاری مرکزی، باتی و بیر نئچه قوزئی رئگیونلاردا اهالینین ائتنیک منشایینه تأثیر ائتمیشدیر. ایندی بونا باخمایاراق بۇ اراضیلرده یاشایان اهالینین نوماینده لرینده: فارسلاردا، کوردلرده، لورلاردا، بختیاریلرده، مازاندارانلیلاردا و تالیشلاردا آری-ایران ائتنیک منشأیی دومینیونلوق تشکیل ائدیر. شیمالدا یاشایان خالقلاردا تورک جیزگیلری اؤزونو کسکین بیروز وئریر.
عومومیلیکده اؤلکه اراضیسینده ۳۰-آ یاخین خالق وار. سای باخیمیندا بیرینجی اوْلان خالق فارسلار و یا پارسیلار دیر-۴۰٪ ،[قایناق گؤسترین] فارسلارین ساییسینی دقیق دئمک مۆمکون دئییلدیر، لاکین رسمی فارسلار دایرهلرینده بۇ رقم ۵۱٪-دیر، امّا دونیا رسمی آمارلاریندا همن ۴۰٪ یازیلیر، ایکینجی یئرده آذربایجانلیلار یا دا آذربایجان تورکلری و یا تورکلر ۳۷٪[قایناق گؤسترین] دورور. نؤوبتی یئرلرده کوردلر ۷٪، عربلر ۳٪[قایناق گؤسترین]، لورلار ۲٪[قایناق گؤسترین]، گیلکلر و مازاندارانلیلار هر بیری ۳٪، تورکمنلر ۱٫۱٪، خلجلر، ائرمنیلر، خزریلر و شاهسئونلر هر بیری ۰٫۵٪، چارامایکیلر و گورجولر هر بیری ۰٫۴٪، آشورلار ۰٫۳٪ تشکیل ائدیرلر. بوندان علاوه اؤلکه اراضیسینده یاشایان خالقلارا میثال چیقانلاری، قازاخلاری، قاجارلاری، یئزدیلری، تاجیکلری، قاراپاپاقلاری، کنگرلیلری، تئیمورتاشلاری، براهویلری، یهودیلری، قئربیلری (زردوشتلوی سیتاییش ائدیرلر) گؤسترمک اولار.
دینی منسوبیت، دیل[دَییشدیر]
اؤلکه اهالیسی نین ۹۸٪ موسلماندیر. اهالی نین ۹۰٪-ای شیعه طریقتینه مخصوصدور. شیعهلردن ۸۵٪ ایمامیلردیر (اثنی عشری)، قالانلاری باشقا شیعه طریقتلرینه منسوبدورلار- ایسماعیللیلر و علی اللهی. اؤلکه اهالیسی نین ۹٪- سوننودور (اؤزللیکله کوردلر). خریستیانلاردان قریقوریان (ائرمنیلر)، نئستوریان (آشورلار)، روما-کاتولیک همچینین اینگیلتر و باشقا پروتئستانت کیلسهلرینین نومایندهلری مؤوجوددور. اؤلکهده همچینین بهاییلیک، یودیزمه و زردوشتلوک منسوب اینسانلاردا مؤوجوددور.
ایران دیللری قروپونا آید دیللرده اهالی نین ۵۵٪ دانیشیر. اهالی نین ۴۳٪-دن چوخو تورک دیللری عاییلهسینه منسوب دیللرده دانیشیر.
ایرانین ان بؤیوک شهرلری[دَییشدیر]
ایقتیصادیاتی[دَییشدیر]
ایران نفت صنایعی یئکسک توسعه ائتمیش آقرار-صنایع اؤلکهسیدیر. اؤلکه اراضیسینده نفت اعمالی و نفت-کیمیا موسیسهلری فعالیت گؤستریر. طبیعی ثروتلردن نفت، گاز، کؤمور، میس، دمیر، مانقانلی و سینک-قورغوشون فیلیزلری ایصطهلاک ائدیلیر. اؤلکهده همچینین ماشینقاییرما و مئتالایشلهمه، قیدا و تئکستیل صنایعی توسعه ائتمیشدیر. خالچالارین کوستار اوصوللا ایستحصالی گئنیش یاییلمیشدیر. بوغدا، آرپا، پاخلا، پامبیق، شکر چوغونودورو و شکر قامیشی، توتون، چای، فیندیق، پوسته گئنیش بئجریلیر. اهالی قویون، گئچی، ایری بوینوزلو مال، دوه ساخلاییر.
اساساً خام نفت و نفت محصوللاری، مئتال فیلیزلری، کند-تصروفاتی محصوللاری نین ایخراجی اوستونلوک تشکیل ائدیر.
اؤلکهیه خاریجدن آغیر ماشینقاییرما و کیمیا صنایعی، ماشین، دمیر، پولاد، تئکستیل ماللاری، کاغیذ ایدخال اوْلونور.
اساس تیجارت امکداشلارینا تورکیه، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، آلمان، بؤیوک بریتانیا، ایتالیا، ژاپون داخیلدیر.
گاز[دَییشدیر]
ایران بوتون دونیادا طبیعی گاز احتیاطینین ۱۶٪-نه مالیکدیر. اساس قاز یاتاقلاری کؤرفز شئلفینده همچینین اؤلکهنین شیمالی-شرقینده یئرلشیر.
۲۰۱۰-جو ایلدک گاز حاصیلاتینین ایلده ۲۹۰ معکب متره چاتاجاغی گؤزلهنیلیر. بوندان سوْنرا گاز ایخراجی تام گوجویله فعالیته باشلایاجاق. ایندی گاز ایخراجی اساساً تورکیهیه-دیر، شیمالی-فارس آدلی گاز یاتاغیندان چیخان گازین گاز-سیخیجی زاوودلارا چاتماسی اوچون اؤتوروجو بورولار اینشا ائدیر.
نفت[دَییشدیر]
ایران کونستیتوتسیاسینا اساساً میلی نفت حاصیل ائدن موسیسه آکسیالارینین خاریجی کومپانیالارا ساتیلماسی و یا اونلارا نفت حاصیل ائتمهیه ایجازه وئریلمهسی قاداغاندیر. نفت یاتاقلارینین کشفینی ایران میلی نفت کومپانیاسی آپاریر. ۱۹۹۰-جی ایللرین سونلاریندان باشلایاراق نفت سئکتورونا خاریجی اینوئستورلار گلمیشدیر (فرانسه-توتال و Elf Aquitaine، مالئزی-Petronas، ایتالیا- Eni همچینین چین میلی نفت کومپانیاسی). اونلار «کومپئنساسیا ائدیلمیش کونتراکتلار» اساسیندا حاصیل ائدیلمیش نفتین بیر حیصهسینی الده ائدیرلر، مودت بیتدیکدن سوْنرا ایسه یاتاقلاری ایران میلی نفت کومپانیاسینین نظارتینه وئریرلر.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
نوتلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ اتنولوگ. ایران. اتنولوگ سایتی. یوْخلانیلیب۲۱ June ۲۰۱۳.
- ↑ اتنلوگ. ایران. اتنلوگ سایتی. یوْخلانیلیب۲۱ June ۲۰۱۳.
- ↑ Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (۲۰۰۵), Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran, London: I.B.Tauris, p. ۱۰۸,
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
- ↑ official population clock as of March ۱۷, ۲۰۱۵. http://www.amar.org.ir/.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ جومهوری ایسلامی ایران. بینالمللی پول صندوقی. یوْخلانیلیب۲ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ Central bank: Income equality improved in Iran
- ↑ Human Development Report ۲۰۱۰. United Nations (۲۰۱۰). یوْخلانیلیب۵ November ۲۰۱۰.
کیتابلار[دَییشدیر]
- Axworthy, Michael (2008). A History of Iran: Empire of the Mind. Basic Books. ISBN 9-780465-098767.
- Foltz, Richard (2016). Iran in World History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-933550-3.
- Iran: A Country Study. 2008, Washington, D.C.: Library of Congress, 354 pp.
- Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia 1. ABC-CLIO. ISBN 1598843362.
- Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C. (1991). The Cambridge History of Iran 7. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521200954.
- Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2011). A Companion to Ancient Macedonia. John Wiley and Sons. ISBN 978-1-44-435163-7.
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- The e-office of the Supreme Leader of Iran
- The President of Iran
- Iran.ir
- Iran. عوموم دونیا فکتلر کیتابی. مرکزی کشفیات ایدارهسی.
- ایران کولورادو بولدر بیلیمیوردونداکی GovPubs طرفیندن وئریلن وئب قایناقلاری
- ایران Curlie دا
- Wikimedia Atlas of Iran
- اسکریپت خطالاری اوْلان صفحهلر
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- ویکیپديا:قایناقسیز مقالهلر
- ایستنادی اولان مقالهلر
- ایران
- 6th-century BC establishments
- آسیا اؤلکهلری
- Developing 8 Countries member states
- جی ۱۵ اؤلکهلر
- Iranian Plateau
- Islamic republics
- Member states of OPEC
- ایسلام ایشبیرلیگی تشکیلاتی اؤلکهلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- اوْرتا دوْغو اؤلکهلری
- Iranian countries and territories
- یاخین شرق اؤلکهلر
- فارسجا دانیشان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- States and territories established in the 6th century BC
- ۱۹۷۹ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- غربی آسیا اؤلکهلری


text:
آسویقو، ایلینوی
آسویقو، ایلینوی (اینگیلیسجه:Oswego, Illinois ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۰۳۵۵ نفر ایمیش و ۳۸٫۹۶ کیلومتر موربّع ساحهسی وار و ایلینوی ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ 2016 U.S. Gazetteer Files. United States Census Bureau. یوْخلانیلیبJun 30, 2017.
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
USCensusEst2016وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Oswego, Illinois»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آسویقو، ایلینوی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
لعیا جنیدی
لعیا جنیدی -(۱۳۴۷) ایرانلی حۆقوقچو و بیلیمیۇردون اۆستادی. حسن روحانی ۱۸ موْرداد ۱۳۹۶ دا اوْنو جۆمهورباشقانینین حۆقوقی کؤمکچیسی مقامینا سئچدی.
تحصیل[دَییشدیر]
جنیدی ۱۳۶۸ ده لیسانس مدرکینی حۆقوق و سیاسی بیلیملر ساحهسینده تهران بیلیمیۇردوندان آلدی. سوْنرا ، یوْخاری لیسانس و دوْکترلوغونو دا ۱۳۷۳ و ۱۳۷۹ ایللرینده ایسلامی و خۆصوصی حۆقوق ساحهسینده اوْ بیلیمیۇردوندان آلدی. "مۆقایسهلی حۆقوق و میلّتلرآراسی تیجاری تَحکیم" بارهسینده اوْلان بیر آراشدیرما دؤورهسینه گؤره ۱۳۸۲ ایلینده هاروارد بیلیمیۇردونا گئتدی.
ایشلر و پوْستلار[دَییشدیر]
جۆمهورباشقانینین حۆقوقی کؤمکچیسی مقامینا سئچیلمکدن قاباق " لوایح و تدوین و تنقیح قوانین مقررات " ایدارهسینین عۆمومی مۆدیرلیگینده چالیشیبدیر. آیریجا اوْ تهران بیلیمیۇردونون حۆقوق و سیاسی بیلیملر کالجینین اۆستادیاریدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«لعیا جنیدی»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۰ آقوْست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
۱۱ سپتامبر حملهلری
۱۱ سپتانبر حملهلری یا ۹/۱۱ -۲۰۰۱ ایلینین ۱۱ سپتامبر تاریخیده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده یئر آلان دۆنیا تیجارت مرکزی بۇرجلارینا حملهلردیر.بۇرجلارا قیسا زامان فاصیلهلر ایله جمعاً ایکی اۇچاق (طیّاره) قصدلی اوْلارق چارپیلمیش و ایکی بۇرج دا یئرله بیر اوْلموشدور.آیریجا حمله اثناسیندا پنتاقون و پنسیلوانیا یا دا اۇچاق دۆشموشدور.حملهده دۆنیا تیجارت مرکزینده اوْلان میلرجه اینسان جانینی الدن وئرمیشدیر.بۇ حادیثه بیرلشمیش اوستانلر تاریخینده ساواشلارین غئیری ان بؤیوک و چوْخ اؤلوملو حملهدیر. حمله سوْنراسیندا اسامه بن لادن آدلی سعودی کؤکلو تروریست حملهنی بوْینونا آلمیشدیر.۱۱ سپتامبر حملهلریندن قیسا بیر مۆدّت سوْنرا آمریکا بن لادنی یاخالاماق بهانهسی ایله افغانیستانی ایشغال ائتدی.


text:
تاتارلار
تاتارلار و يا قازان تاتارلاری – (تاتار تورکجهسی: TaTapлap, tatarlar)، اساساً روسیه نين اوروپا حيصهسینين مرکزی ويلايتلرينده اؤزلليکله تاتاريستان جومهوریتینده، وولقابويو تورپاقلاردا، اورالاطرافی اراضیلرده، سيبيریده، قازاخيستاندا، اورتا آسیادا، چينين شرقی تورکیستان موختار ويلايتينده ياشاييرلار. کئچميش شوروینين بير چوخ بؤلگهلرينده ميلّی ايجماعلاری واردير. دانيشديقلاری تاتار ديلی تورک ديللری قروپونا داخيلدير.
روسيه فدراسیونوندا سايلارينا گؤره روس خالقيندان سوْنرا ايکينجیديرلر. دينی اينانجلارينا گؤره سونّو مۆسلماندیرلار. کيچيک بير قروپلاری پراووسلاو دينينه اویموشلار، کرياشئنی تاتارلاری آدلانيرلار.
روس ايمپراتورلوغو زامانی ايمپراتورلوق اراضیسیندهکی بۆتون تۆرک ديللی خالقلار، او جۆملهدن آذربايجانليلار رسمی سندلرده بو آدلا قئيد ائديلرميش[۱].
ایچیندهکیلر
تاتار آدیدَییشدیر
تاتار آدی ایلک دفه اولاراق اورخون آبیدهلری کول تیگین و بیلگه خاقاندا "اوتوز تاتار بودون" و "توقوز تاتار" کیمی گلمیش و تاتار فئدئراسیاسینا ایشاره ائتمیشدیر[۲].
عومومیتله روسلار و اوروپالیلار تاتار آدینی بوتون موغوللار و اونلارین حاکیمیتی آلتیندا یاشایان تورک خالقلارینا (اؤزللیکله آلتون اوردو زامانی) ایستیفاده ائتمیشلر. سوْنرالار بو آد بوتون روسلارین قارشیلاشدیغی تورک دیللی و موغول دیللی خالقلارا ایشلنمیشدیر. هر حالدا، سون اولاراق بو آد اوکراینین و روسیهنین تورک دیللی موسلمانلاری، یعنی موسلمان وولقا بولقارلاری، قیپچاقلار، کومانلار و تورکلشمیش موغوللارین(نوقایلارین) نوهلرینی، همچنین کئچمیش روسیه ایمپراتورلوغوندا یاشایان دیگر تورکجه دانیشان خالقلاری (سیبری تاتارلاری، قاسیم تاتارلاری و میشار تاتارلاری) چاغریشدیریردی[۳].
تاتار آدلیملاریدَییشدیر
کئچن یۆز ایلده تاتارلاردان چوخلو شخصیتلر چیخیب کی اونلارین سیراسیندا تاتار میلّی حرکتینی اؤنه سورنلر ده چوخ اوْلموش. تاتار آدلیملاری و میلّی حرکت فعاللاریندان بونلاری سایماق اولار:
- آزاد ضیاءالدیناوو
- اقدس برهاناوو
- ایسماعیل قاسپیرالی
- جامالا
- فاتح کریمی
- ذکی زیناللین
- رابیت باتوللا
- رازیل ولییئو
- رامای یولداشیئو
- راوزا کاسترووا
- رشید احمدجاناف
- رشید یغفراف
- ریم گئیلفانوو
- سؤیومبیکه
- شایمیئو مینتیمر
- شهابالدین مرجانی
- عالیمجان آرلوو
- عبدالله آلیش
- فرید حبیباللین
- فندهس صفیوللین
- فوزیه بایرامووا
- قول شریف
- لئو قومیلیوو
- مارات ملوکوو
- منصور حسناف
- موسی بیگییئف
- موسی جلیل


text:
تحریم یوخسا اؤلوم؟!
دوکتور جئری
تحریملر باشلایاندان، ایقتیصادی دوروموموز آغیرلاشیب چتینلیکله باشیمیزی دولاندیرا بیلیردیک. بیر گون قلئیچی مورتوض منی بیر قیراغا چکهرک،" ایستهییرسن اؤزونو بو فلاکتدن قورتاراسان؟" دئیه سوروشدو. سئوینجک،"چیخیش یولو اولسا، نییه ایستهمیرم!"دئدیم. الینی چیگنیمه قویوب دوز گؤزلریمین ایچینه باخاراق، "گل اؤلکهدن قاچاق یوخسا قیتلیق گلسه، باشدا سنین کیمی، منیم کیمی السیز-آیاقسیزلار اؤلهجکدیر" دئدی. اونون اؤنرگهسینه قارشی چیخسامدا، آوروپادا چکهجگیمیز کئفلردن دانیشاندا قوللاریم یانیما دوشدو. او، سؤزلرینین آردیندا آرتیردی: "آدام قاچاقچیلاری ایله دانیشمیشام. اونلار، بیزی بیر گمینین آمباریندا گیزلهدیب آوروپایا آپاراجاقلار".
اوچ گون سونرا، قاش قارالاندا لیماندا قلئیچی مورتوضون یولونو گؤزلهییردیم. هاندان-گئجدن تاپلیب گلدی. یانیندا ددهلیگی شیخ آغانی دا گتیرمیشدی! یاواشجا قولاغینا پیچیلدادیم:" بونو نمنهیه گتیرمیسن؟". آجیقلی-آجیقلی، "من ددهلیکسیز بیر یئره گئتمهرم!"دئدی. بیر ساعاتدان قاچاقچیلار دا گلیب چیخدیلار. بیزی قاییقلا بیر قوجامان گمییه گؤتوردولر. یئددی-سککیز گون امن-آمانلیق ایچینده یولچولوغوموز سوردو آنجاق بیر گون بیردن-بیره گمی چالخالانماغا باشلادی. یوخاریدان چیغیر-باغیر سسلری ائشیدیلیردی. سانکی فیرتانا اولموشدو. گمی بیرده چالخالاناندا، آراسیندا گیزلندیگیمیز یوکلر اوزهریمیزه چؤکدو.
گؤزلریمیزی آچدیغیمیزدا اؤزوموزو بیر آدادا گؤردوک. ساحیلین قوملاری اوستونه سرهلنمیش دورومدایدیق. آیاغا قالخدیق. یان-یؤرهده بیزدن باشقا کیمسه گؤرونموردو. شیخ آغا اللرینی گؤیه قووزاییب،"آللاه بیزه رحم ائلهییب. ائلهبیل تکجه بیز قورتولموشوق."دئدی. قلئیچی مورتوض بارماغی ایله اوزاغی گؤستهرهرک،"اورادا بیر مئشهلیک وار. گئدک اورایا. بلکه بیزه یاردیمجی اولان بیری تاپیلا."دئدی. آرغین-یورغون، آج-سوسوز اؤزوموزو مئشهلیگه چاتدیردیق. مئشهده کیمسه یوخ ایدی. تکجه قورد-قوش سسی ائشیدیلیردی. ایستهدیم دئییم،"ائلهبیل آدا بوشدور" دئیه بیلمهدیم. آغاجلارین باشیندان سککیز-دوققوز لوت کیشی باشیمیزا تؤکولوشوب جیدالارینی اورک-بؤیرهگیمیزه دایادیلار. آدا، وحشی آداملارین آداسی ایدی. وحشیلر هلهله ایله بیزی قبیله بؤیوگونون یانینا آپاردیلار. باشچی، هئیوهره بیر کیشی ایدی. بئلینه باغلادیغی اوت-علفدن باشقا اگنینده بیر گئییم یوخ ایدی. بیزی باشدان آیاغا سوزه-سوزه دئدی:
- گؤرونور اویغار بیر اینسانلارسیز! سیز بیلمیرسیز اؤزگهلرین تورپاغینی باسماق اولماز.
من الیمی دؤشومه باسیب سالام وئرهرک دئدیم:
- دوغرو بویورورسوز قوربان. بیزیم ایکی مین بئش یوز ایللیک اویغارلیغیمیز وار. بیز چوخ فرهنگلی بیر اینسانلاریق آنجاق بیز سیزین تورپاقلاریزی باسماق ایستهمهمیشک. تکجه گمیمیز باتیب دا ایستهمهدن بورایا دوشموشوک. سیزدن ریجا ائدیریک بیزه یاردیم ائدهسیز بو آدادان گئدک.
قبیله باشچیسی قاققاناق چکیب گولدو:
- بیزیم آدایا ایذینسیز آیاق باسان موطلق جزالاندیریلمالیدیر. آنجاق سیز اویغار، قاناجاقلی بیر اینسانلار اولدوغوز اوچون جزانی سئچمکده آزادسیز.
یالوار- یاخارا باشلادیم:
- قوربان باشقا بیر یولو یوخدور؟!
قبیله باشچیسی اؤفکهلندی:
- یوخ!..
چارهسیز قالاراق دئدیم:
- قوربان! هله جزالاریز نمنهدیر؟
قبیله باشچیسی گولومسوندو:
- تحریم و اؤلوم. هانسینی ایستهییرسیز سئچین.
قلئیچی مورتوض اورتایا آتیلدی:
- من تحریمی سئچیرم. بیز تحریمه اؤیرشمیشیک.
قبیله باشچیسی ایکی بوینو یوغون کیشییه ایشمار ائلهدی. کیشلر قلئیچی مورتوضون قوللاریندان یاپیشیب مئیدانین اورتاسینا آپاردیلار. یوزلر وحشی آدام میدانین چئورهسینه ییغیشیب باخیردیلار. کیشیلرین بیری وحشیلیکله ال آتیب قلئیچینین شالوارینی آیاغیندان چیخارتدی. اوبیریسی ایسه..
شیخ آغا دؤزه بیلمهدی:
- سیزکی بونون باشینا پیس ایش گتیریرسیز؟!- دئیه قیشقیردی.
قبیله باشچیسی گولدو:
- بیز بونا تحریم ائلهمک دئییریک، سیز نه دئییرسیز؟!
بو دانیشقلاردا ایدی. قلئیچی گلیب یانیمیزدا دایاندی. پؤرتموشدو. قبیله باشچیسی اوزونو منه توتدو.
- سن هانسینی سئچیرسن؟
تکلیفیمی بیلمک اوچون شیخ آغایا باخدیم. گؤزونو آغارتدی. بیرآز دوشوندوکدن سونرا دئدیم:
- اؤلمهیهجگم کی!..منی ده تحریم ائلهیین!
بیرآزدان منده پؤرتولموش حالدا گلیب قلئیچی مورتوضون یانیندا دایاندیم. سیرا شیخ آغایا یئتیشمیشدی. قبیله باشچیسی یئنه سوروشدو:
- سیز هانسینی سئچیرسیز؟!
شیخ آغا دؤشونو قاباغا وئرهرک قیشقیردی:
- من شرفلی اؤلومو، بو رذالته، آلچاقلیغا ترجیح وئریرم. اؤلدورون منی...
قلئیچی مورتوض، "شیخ آغا!.."دئیه باغیراراق هؤنکور-هؤنکور آغلاماغا باشلادی. گؤزلریم آجیشدی. اوتانجیمدان باشیمی آشاغی سالدیم. قبیلهنین باشچیسی بو کز دؤرد-بئش دئو کیشییه گؤز ائلهیهرک بویروق وئردی:
- شیخ آغانی اؤلونجهیه قدر تحریم ائلهیین.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر


text:
دمشق
دمشق سورييا عرب جومهوریتینین باشکندیدیر. دمشق (عرب دیلینده «تشببوس» معناسینی بیلدیریر) نینکی سورییانین، ائلجهده بوتون دونیانین ان قدیم شهرلریندن بیریدیر. دمشق بارهده ایلک معلومات ائ. ه ۱۵۰۰-جو ایله تصادوف ائدیر. دمشق همده دونیانین ان قدیم باشکند شهریدیر. بئله کی، ائ. ه ۱۳ عصرین اوللریندن ائ. ه ۷۳۲-جی ایله قدر شهر، دمشق پادشاهلیغینین باشکندی اوْلوب.
تاریخی[دَییشدیر]
چوخسرلیک تاریخی بویونجا دمشق آسسورییالیلار، فارسلار، ماکئدونییالیلار و رومالیلار طرفیندن دفعهلرله تزییقه و آز قالا محو اولماغا معروض قالیب؛ لاکین بیر موددتدن سوْنرا، تیجارت و مدنیت مرکزی کیمی یئنیدن دیرچلمیشدیر. میلادی ۶۳۵-جی ایلده عربلر طرفیندن فتح اوْلونان دمشق ۶۶۱-۷۵۰-جی ایللر آراسی امویلر خیلافتینین باشکندی اوْلدوغوندان موسلمان دونیاسینین ان بویوک سیاسی، دینی، و تیجارت مرکزینه چئوریلیر. ۱۳ و ۱۴-جو عصرلرده دمشق مونقوللارین هوجوملارینا معروض قالان شهر، تئیمورلنگین اوردوسو طرفیندن داغیدیلیر.
امویلر مسجیدی[دَییشدیر]
بویوک مسجید اوْلان امویلر مسجیدینی شهرین سیموولو آدلاندیرماق اولار. مسجیدده ۴ میناره مووجوددور. مسجیدین مینارهلریندن بیری عیسا پئیغمبرین آدینی داشیییر محض اینانجلارا گوره عیسا پئیغمبر همین مینارهدن گویدن یئره ائنهجکدیر. محمد پئیغمبرین آدینی داشییان مینارهایسه ۱۱۸۴-جو ایلده اینشا اوْلونوب. بوندان ساوایی مسجیدده زکرییا پئیغمبرین اوْغلو یحیا پئیغمبرین قبرینیده گوسترمک اولار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Albaath.news statement by the governor of Damascus, Syria Archived 16 May 2011 at the Wayback Machine. (عرب دیلینده), April 2010
- ↑ Central Bureau of Statistics in Syria: Chapter 2: Population & Demographic Indicators Archived 13 February 2011 at the Wayback Machine. Table 3: Estimates of Population actually living in Syria on 31 December 2011 by Mohafazat and six (in thousands)
- ↑ Area Database - Global Data Lab (en).
- ↑ Almaany Team. معنى كلمة الفَيْحَاءُ في معجم المعاني الجامع والمعجم الوسيط – معجم عربي عربي – صفحة 1.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «note» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد یا
بسته یافت نشد.


text:
آ) یییه لیک اکیندن (پسونددن) اؤنجه کی کلمه قالین حرفلر (a, o, u,ı) ایله سونا چاتارسا، کلمه نین بیتیشیک یازیلماسی داها دا اوخوناقلی اولار. اؤرنک اولاراق:
آتا (ata):
آتام، آتان، آتاسی، آتامیز، آتانیز، آتالاری.
اولو (ulu)
اولوم، اولون، اولوسو، اولوموز، اولونوز، اولولاری
یاخشی (yaxşı)
یاخشیم، یاخشین، یاخشیسی، یاخشیمیز، یاخشینیز، یاخشیلاری
...
ب) یییه لیک اکیندن (پسونددن) اؤنجه کی کلمه اینجه (ə) حرف ایله سونا چاتارسا، یییه لیک بیر حرفلی اولارسا، کلمه نین بیتیشیک یازیلماسی اوخوناقلی اولار. آنجاق بیردن آرتیق ایکی، یوخسا اوچ ... حرفلی یییه لیک اکی گلرسه، یییه لیگین آیری یازیلماسی اوخوناقلی اولار؛
اؤرنک اولاراق کؤلگه (kölgə):
کؤلگم، کؤلگن، کؤلگه سی، گؤلگه میز، کؤلگه نیز، کؤلگه لری!
باشقا دوروملاردا بیرلشیک یازیلماسی داها دا اوخوناقلی اولار:
اؤلو (ölü)
اؤلوم، اؤلون، اؤلوسو، اؤلوموز، اؤلونوز، اؤلولری
اورون (ürün)
اورونوم، اورونون، اورونو، اورونوموز، اورونونوز، اورونلری
دیری (diri)
دیریم، دیرین، دیریسی، دیریمیز، دیرینیز، دیریلری


text:
رقومیل د لا سیرا
رقومیل د لا سیرا (ایسپانجا: Redecilla del Campo) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر بۇ شهرین مساحتی ۱۷٫۲ کیلومتر موربّع دیر. ۷۵۵ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۷۸ نفر و اهالی سیخلیغی ۴٫۵۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Redecilla del Campo»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رقومیل د لا سیرا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سانتا ماریا دل تیتار
سانتا ماریا دل تیتار (ایسپانجا: Santa María del Tiétar) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و آبیلا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۲ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۴۲۵ نفر و اهالی سیخلیغی ۳۵٫۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Santa María del Tiétar»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سانتا ماریا دل تیتار گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اولو بابالاریمیزدان یادیگار قالان آنا دیلیمیز مدنیت عابیدسی اولماقلا یاناشی، دؤولتچیلییمیزین ده میثیلسیز زنگینلیینی داشیماقدادیر. او تایلی بو تایلی سویداشلاریمیزین دیلی بیر اولسا دا تا قدیمدن موختلیف لهجهلر مؤوجود اولوب.
Axar.az گونئی آذربایجاندا مؤوجود اولان لهجهلر سیلسیلهسیندن خلج لهجهسی حاقیندا یازی تقدیم ائدیر:
بو لهجه تهرانین یئرلی تورکلری، یعنی شهریار، کرج و تهرانین جنوب اووالاریندا یاشایان تورکلرله، سایینقالا، ساوا، قومون غربی و سلفجقاندان اراکا، خمیینه چاتمامیشدان، آزنا الیگودرزین یاخینلارینا قدر اولان کند و قصبهلر، محللاتدان تفریشین اطرافینا، اورادان لروستانلا خلجستانی بیر-بیریندن آییران داغلارا قدر اوزانان بؤلگهلری احاته ائدیر.
بو بارهده بیر نئچه مسئلهیه دقت یئتیرمک لازیمدیر.
– بو بؤلگهده اولان شهرلرین هامیسی ایکی دیللیدیر.
– تهران، قم، کرج شهرلرینده دانیشیلان دیل آذربایجانین اومومی لهجهسینی ایفاده ائدر، چونکی بو شهرلرده آذربایجانین موختلیف بؤلگهلریندن گلن آذربایجانلیلار یاشاییرلار. آنجاق اونلارین خاریجیندهکی شهرلرده و یوخاریدا آدین چکدییم کند و قصبهلرده خلج لهجهسی ایشلنیر.
– تفریش شهری دؤرد بیر یاندان تورک دیللی اهالی ایله احاته اولونماسینا باخمایاراق اورادا تورکجه دانیشان یوخ دنهجک قدر آزدیر.
– قریبه دیرکی، اراک-خمیین اورتالاریندا تورک کندلری بیستدهده خمیین شهرینده تورکجه دانیشان حدیندن آرتیقدیر.
– اوتوز ایل بوندان اؤنجه منیم شخصاً گزیب گؤردویوم ساوا و اراک کیمی شهرلرده هامی تورک دیلینده دانیشیردی، دئمک مومکوندور. آنجاق اونلار بو گون ایکی دیللی شهر اولاراق یاواش-یاواش فارسلاشماقدادیرلار.
– تهرانین جنوبونداکی ۶۰۰،۰۰۰ نفرلیک ایسلامشهر و غربیندهکی ۱۰۰،۰۰۰ نفرلیک حسنخان قالاسی شهرجیکلری تقریباً تماما کؤچمه اولدوغونا گؤره بوراداکیلارین دیلی عمومی آذربایجان تورکجهسی کاراکتری داشیییر. چونکی بو اهالی یئرلی اولمایان، آنجاق آذربایجانین بوتون بؤلگهلریندن یوخسوللوق و ایشسیزلیکدن قاچان تورکلردیر. حالبوکی بعضی یئرلرده یئرلی تورکجه ایله قاریشاراق اؤزونه مخصوص بیر شیوهیه دؤنوشموشدور.
خلج تورکجهسینده ده همدان تورکجهسینین اؤزللیگی واردیر. آنجاق او خصوصیتله بیرلیکده بو لهجهده هم دیل قایدالاری پوزولور و پوزولماقدا داوام ائدیر، هم ده سس اویومو حتی کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده روایت ائدیلمیر. بو بارهده تورکجه اولان سؤزلره دقت ائدین. «آتلارا» آتلر، «قازانجا» قزنج دئدیکلری کیمی «ائرییه» زردالی، «جویزه» (یئنی قوز) گئردو دئمکددیرلر. بو بارهده بو لهجهنین خوراسان (قوچان-بوجنورد-درره گز) لهجهسینه نه قدر یاخین اولدوغو معلومدور. بیر باشقا مسئلهیه ده توخونمادان کئچمک اولماز، او دا بو لهجهنین دانیشیلدیغی بعضی بؤلگهلرده خصوصا اراک اطرافیندا سایلارین اؤزللیگیدیر. بئله کی، او بؤلگهده یوز یئرینه ایکی اللی، یوز اللی یئرینه اوچ اللی،… و مینه اونیوز دئییلمکدهدیر.


text:
ایل آرسلانینگ کوممهتی
- مشخصات
- مجموعه: مقالات
- منتشر شده در شنبه, 02 فروردين 1393 09:59
- تعداد بازدید: 2845
ایل آرسلانینگ کوممهتی
il Arslanyň Kümmeti
ترجمه ادیپ تاییارلان: یاشار نیازی /
دونیا تورکمنلرینگ ماغلومات قوللانماسی مارقوش تورکمن صحرا
کوممهت کؤنه اورگنچ تاریخی – مدنی قوراغانانینگ چأگینده یرلشیأر وه داش یوزونینگ عجاییپ بزِگی بیلن مشهوردیر. اول ۱۲ عصرینگ ایکینجی یاریمی بیلن سنهلنیأر.
داش گؤرنوشی بویونچا اینهدوردول شکللی بینا جهانینگ دؤرت کونجهگینه باقیپ دورار یالی یاغدایدا گؤرلوپدیر.
اونگ طاراپینینگ اساسی گیرِلگیسی گوندوغارا باقیپ دور. کوممهتینگ بناسینینگ بلندلیگی اونونگ قاپداللاریندان ایکی اسسه اولیدیر. ایل آرسلانینگ کوممهتی مرکزی آزیاداقی مونومهنتال (Monumental) بینالارینگ ایلکینجیلرینینگ بیریدیر.
چشمهسی:
مارقوش ترکمن صحرا
www.margush.ir
شرکت گردشگری و سیاحتی ترکمن صحرا (گلستان)
چشمه آدینی یازیپ ماغلوماتدان پیدالانیپ بیلرسینگیز.


text:
کورهسلهلشمه
کوره سللشمه یاقلوباللاشما — فرانسهجه: qlobal فارسجا: جهانیشدن - علمی ادبیاتلاردا ۲۰. یوز ایلین ایکینجی یاریسیندان سوْنرا دۆنیا میقیاسیندا باش وئرن اساسی پروسسلری ایضاح ائتمک اۆچون "قلوباللاشما" ایصطیلاحیندن ایلک دفعه ۱۹۶۷-جی ایلده ایستیفاده ائدیلدیی بیلدیریلیر. چاغداش آنلامدا ایصطیلاح کیمی ایسه "قلوباللاشما" ۱۹۸۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا دؤورییهیه بوراخیلمیش. قلوباللاشما لوغتینین مئیدانا گلمهسینی پروْفسور تودور لویتین آدی ایله باغلاییرلار.
قلوباللاشمانین ایلک دقیق ایشلهنمیش نظری موْدللری ۱۹۸۰-۱۹۹۰-جی ایللرده اوْرتایا قۇیولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کورهسلهلشمه گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
برکتلی هیلال
برکتلی هیلال (اینگیلیسجه: Fertile Crescent)، اورتا شرقده، قرب و اورتا شرق سیویلیزاسییالارینین دوغولدوغو بولگه دیر.ترمینی ایلک دفعه آمئریکالی شرقشوناس و آرخئولوق جئیمز هئنری برئستئد ایستیفاده ائتمیشدیر.[۱].
برکتلی هیلال، قیشلاری یاغیشلی، یایلاری قوراق کئچن آرالیق دنیزی ایقلیمینین سووئرئن اولدوغو، آیپارا فورماسیندا، اولدوقجا بیتک بیر ساحه دن عیبارتدیر.گونئی ده عربیستان چولو ایله قوزئی ده شرقی آنادولو داغلیق بولگه سی آراسیندا یئر آلیر. کوهنه بابیل توپراقلاری ایله درحال یاخینینداکی ائلامدان (بو گون ایرانین گونئی-باتی سی) دجله و فرات چایلاری ایله آسسورییا توپراقلارینا قده ر اوزانیر.زاقروس داغلاریندان، قربده سورییا اوزه رینده آرالیق دنیزینه، گونئی قده ر ایستیقامتینده ده فلسطینین گونئییینه اولان توپراقلاری ائحاطه ائدیر. میصیرین نیل وادیسینی ده بو بولگه ایچینه سوخانلار واردیر؛ چونکو بوراداکی سینا چولو، مئزوپوتامییا و سورییادا داواملیلیغی پوزان دیگر چوللردن داها بویوک دئییلدیر.بولگه ده یاخشی محصول آلا بیلمک، حتتا اکینچیلیک ائده بیلمک اوچون سووارما ضروریدیر.
قایناقلاردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
خاریجی کئچیدلردَییشدیر
- Ancient Fertile Crescent Almost Gone, Satellite Images Show - from National Geographic News, May 18, 2001


text:
فضادان گلن تکرارلی رادیو سیگناللاری
بریتیش کلمبیا اونیورسیتهسیندن بیلیم اینسانلاری، بیر قایناقدان گلن رادیو سیگناللاری معین ائتدی
گؤیبیلیمچیلر اوزایین درینلیکلریندن گلن تکرارلی رادیو سیگناللاری معین ائتدیکلرینی بیلدیردی.
اینگیلیس یایین قورولوشو بیبیسیده یئر آلان خبره گؤره، کاناداداکی بریتیش کلمبییا اونیورسیتهسیندن بیلیم اینسانلاری، تخمیناً ۱،۵ میلیارد ایشیق ایلی اوزاقلیقداکی بیر قایناقدان گلن رادیو سیگناللاری معین ائتدی.
سیگناللارین، اوکاناگان وادیسیندهکی سیاچآیامای (کانادا هیدروژن سیخلیغی خریطهلمه دنهیی) آدلی رادیو تلسکوپو ایله کشف ائدیلدیگی بیلدیریلدی.
بریتیش کلمبیا اونیورسیتهسیندن آستروفیزیکچی اینگرید ستایرس، اوزایین درینلیکلرینده بو دالغالاردان داها چوخ اولابیلهجگینی ایفاده ائدرک داها چوخ قایناق معین ائتدیکجه بو سیگناللارین هارادان گلدیگی و بونلارا نهیین سبب اولدوغو ایله باغلی داها چوخ معلوماتا صاحب اولانابیلهجگینی دیله گتیردی.
گوجلو رادیو دالغالاری ایلک دفعه ۲۰۰۷ده استرالیاداکی پارکس رادیو تلسکوپو طرفیندن معین ائدیلمیشدی.