text:
«فریدن» و اونون تورکجه سینه قیسّا بیر باخیش
«فریدن» ده، بومی و یئرلی اویون لارین فستیوالی
فریدن (Fereyden) یا (Faridan) بیر عمومی آد دیر کی بیرینجی پهلوی زمانینا قدر اصفهان اوستانی نین تام غربی (باتی) طرفلرینه دئییلیردی کی اصفهان شهری نین 30 کیلومترلیگینده باتییا طرف بولونان "نجف آباد" شهری، اونون مرکزی ساییلیرمیش و قوزئیدان (شمال) میمه، مورچه خورت، گلپایگان و خوانسارا، گونئیدن شهرکرد، چهارمحال بختیاریا و باتیدان دا الیگودرز شهرینه محدود اولورموش. بونا باخمییاق کی فریدن چوخ اسکی زمانلاردا «پارتیکان» آدلانیرمیش و جئی (اصفهان) شهرین ده ایچینه آلارکن، هخامنشیلرین بیر ساتراپی ساییلیرمیش، همن بو فریدن، پهلوی-لر زمانیندان بری سویا گئتمه یه باشلامیش و کوچوک اولموش، ایندی سیاسی جوقرافیا باخیمیندان، دؤرد شهرستانا بؤلونموشدور: فریدن، داران شهری مرکزلیگینده، فریدونشهر، فریدونشهر شهری نین مرکزلیگینده، چادگان، چادگان شهری مرکزلیگینده و بوئین و میاندشت، بوئین و میاندشت شهری نین مرکزلیگینده.
چادگان شهری
یوخاریدا قید ائتدیگیمیز جوقرافیادا و اونون اطرافینداکی بؤلگه لر، چهارمحال و بختیاری اوستانی، گلپایگان، خوانسار و الیگودرز شهرستانلاریندا، تورکجه دانیشان شهر و کندلره راست گله بیلیرسیز. بؤلگه ایچینده کی شهرلر: «چادگان»، «برف انبار(خمسلو khameslou)»، «رزوه Rozveh»، کندلر: «تخماقلو Tokhmaghlou»، «نهرخلج Nahrkhalaj»، «خلج Khalaj»، «تیرکرت Tirkert»، «شاهیوردی»، «گنجه Ganjeh»، «مغان Moghan»، «قره بلطاق Qareh Boltagh»، «جوزار Jouzar»، «کرچ Kerch»، «نوغان Noghan»، «قلعه اخلاص»، «قلعه بهمن»، «قلعه خواجه»، «ماهورک Mahourak»، «دره ساری»، «دره حوض»، «دره سوخته»، «هندوکش Hendoukosh»، «بتلیجه Betlijeh»، «حصور Hossour»، «آدگان»، «بادگان»، «اسکندری»، «بلمیر Bolemir» و اونلارجا آیری کند. بؤلگه دن ائشیکده چهارمحال و بختیاری-ده: «سامان»، «بن Ben»، «جونقان Jouneghan» و «بلداجی Boldaji» شهرلری، «هوره Houreh»، «چم کاکا Cham kaka»، «چم حیدر»، «یاسه چاه Yasse chah»، «مارکده Markadeh» و اونلارجا آیری شهرو کند. الیگودرز شهرستانیندا «چمن سلطان» شهری، گلپایگان و خوانساردا: «غرقن Ghorghan»، «ارجنک Arjenak»، «حاجیله Hajileh»، «دوشخراط Doshkharrat»، «آقداش» و «قلعه بابا محمد»ی آد آپارماق اولار. تورک فولکلورو و شفاهی ادبیاتی، بو منطقه لرده ده، ایندیکی زامانلارا قدر، وارلیغینی دوام ائتدیرمیش آمما، بورانین آذربایجان کیمی، آشیقلاری اولمادیغینا گؤره و تئلویزیون و باشقا مئدیالار آرایا گلدیکلری و آسیمیلاسیون و شووونیزم پلانلارینا گؤره، خلقیمیزی اؤز کولتوروندن و وارلیغیندان چوخ قاباریق حالدا اوزاق ائتمیش دیر. منیم بابامین عمیسی میرزاحسین مسلمی، گنجلیک زمانیندا کورت ایچینده یاشادیغیندان، «کئیماس» آدلاندیریلمیش، قولدور و قورخوسوز اولدوغونا گؤره عسگرلیک زمانیندا رضا شاهین اؤزل عسگری سئچیلمیش و عینی حالدا تورک شفاهی ادبیاتی نین تای سیز خزینه سی ساییلیرمیش کی مینلرجه شعر و حکایه، عاشق غریب، توفارقانلی عاشیق عباس، کوراوغلو، اصلی و کرم و باشقالاریندان ازبری ایدی و محتشم و مسلط بیر اجرا ایله اونلاری حکایت ائدردی.
بو شهرلرین و کندلرین تورکجه سی راحاتجا بیربیری نین ایچینده آنلاشیلیب، تورکجه نین رسماً اؤیرتیم و اییتیم (آموزش و پرورش) ایمکانی اولمادیغینا گؤره، بیریسی او بیریسیندن بیر سئرا فرقلری واردیر؛ کلی وعمومی باخیمدان دا بورانین دیالکتلری ساوه، زنجان و اردبیل تورکجه سینه داها یاخین گؤزه گلیر. بو بؤلگه ده کندلر و شهرلر وارکی تورکجه نین تمل داشی ساییلان سس اویومونو ( اصوات هماهنگلیگینی) پؤزولموش حالدا دانیشیرلار (چمن سلطان، قلعه اخلاص و ...) و کندلر وارکی بو قانونا اویغون دانیشیرلار (ده رجب، نوقان، نهرخلج، چادگان و...). لوغت باخیمیندان، بو منطقه ده هامیسی "ایستی" یئرینه "سیجاق" کلمه سیندن استفاده ائدرلر و "ایت" و " کؤپک" هر ایکیسی آنلاشیلیب آما زمان گئتدیکجه و دئدیگیمیز کیمی، آموزش و تورکجه کیتاب اولمادیغینا گؤره، بعضاً بونو او بیریسینه ترجیح ائتمیشلر و یئنی نسللر باشقا کلمه نی داها آنلامیرلار. اشاره ائتدیگیم بو دؤرد بئش کلمه، ایپ اوجی کیمی، ایران سویه سینده یئرلری بوش اولان و دئمک اولا بیلیرکی یوخ اولان دیلچیلریمیز و تاریخ اوزمانلاریمیزین دردینه دَیَر.
اونا گؤره کی منجه، تورکجه نین ان گوجلو حصه سی، فعللر حصه سی ساییلیر، من بورانین تورکجه سینی، نقلی گئچمیش زمانین صرفینه گؤره ایکی یه بؤلموشم: «میش miş» بؤلومو و «ایب ib» بؤلومو. «میش» بؤلومو جمعیت و یایقینلیق باخیمیندان داها بؤیوک اولاراق تقریباً منطقه نین هامیسینی احاطه ائتمیشدیر، حال بوکی «ایب» بؤلومو یالنیز منطقه نین باتی طرفینده قرار توتان کندلر یعنی کرچمبو محالیندا و چمن سلطان شهرینده دانیشیلیر. منجه بو بؤلوم «بایات» ائلینه عاییددیر کی یوزایللر بویو اصفهان اوستانی نین باتیسیندا یعنی بوگونکو لرستان و مرکزی استانلاریندا حؤکمدارلیق ائتمیشلر. کرچمبو محالی لرستانین قونشوسو و چمن سلطان شهری ده لرستانین دوغوسوندا کرچمبو محالی نین قونشوسودور.
«ایش» بؤلومو
بو لهجه ده، نقلی گئچمیش زمانینی، بئله صرف ائلرلر:
گلمیشمgelmişem/ گلمیشنگgelmişeygn/گلمیشدورgelmişdur
گلمیشکgelmişeg/ گلمیشیزgelmişeyz/ گلمیشلرgelmişler
ایکینجی مفرد شخص ده «ن» غُنه اولدوغونا گؤره «گ» اضافه ائتمیشم یعنی بو «ن» واضح ابراز اولماز. بو خاصیت ده بورداکی لهجه لرین آذربایجان و تورکیه ده دانیشیلان لهجه لر ایلن بیر اؤنملی فرق ساییلیر و باعث اولور کی مثلاً «قلمین اوجو» (نوک قلم) و «قلمینگ اوجو» (نوک قلمت) آراسیندا فرق اولسون. بو خاصیت، فرانسیزجادا "سیگنال" کیمین کلمه لرین تلفظوندا دا وار.
بو بؤلومده «دورماق» فعلیندن عیناً آذربایجانلیلارکیمی استفاده اولونور بو تفاوت ایلن کی سس اویوشماسی پؤزولور و یوخاریدا ووردوغوموز مثالداکی کیمین و اسمی جمله لر ده فقط «دورdur» دان استفاده ائلرلر: «هاوا سویوخدور hava soyuxdur»، «بو بولاق سویو سرین دور bu bulaq suyu serindur». دئمک اولارکی تور ادبیاتی نین ان بؤیوک قسمی ده، بو بؤلومه عاییددیر.
«ایب» بؤلومو
بو لهجه ده، نقلی گئچمیش زمانینی، بئله صرف ائلرلر:
گلیبمgelibem/ گلیبین gelibeygn/ گلیبgelib
گلیبگgelibeg/ گلیبیزgelibeyz/ گلیبلرgelibler
آیریجا، بو لهجه ده «دورماق» فعلیندن اصلا، استفاده اولماز. گؤردویونوز کیمی فعللرین صرفینده ده بو کؤمکچی فعل، کؤمگینه احتیاج قالمامیش و عئینی زماندا، اسمی جمله لرده ده بو کؤمکچی فعل حذف اولموشدور: «هاوا سووقی hava soğuqı»، «بو بولاق سویو سرینی bu bulaq suyu serini». جمله نین سون حرفی سسلی بیر حرفله بیتسه اگر، بیر کؤمکچی «ی Y» جمله نین سونونا اضافه اولور: «هاوا دومانلیی hava dumanlıy».
هابئله بو لهجه ده، گلجک زمانین یئرینه، فارسجا کیمی گئنیش زماندان قوللانیرلار:
گله جگمgeleceğem> گلرمgelerem> گللمgellem
گئده جکلرgedecekler> گئده رلرgiderler> گئدللرgedeller
مثال اولاراق «وورماق» فعلینی صرف ائلیریک:
ووررامvurram/ وورراینگvurraygn/ وورورvurur
وورراگvurrag/ ووررایزvurrayz/ ووروللارvurullar
کؤرپه اوشاقلار دیل آچدیغلاری زامان بو فعلی تورکجه اصولونو تعقیب ائده رک بئله صرف ائلرلر:
وورارارمvuraram/ وورارایvuraraygn/ وورارvurar
ووراراگvurarag/ وورارایزvurarayz/ وورارلارvurarlar
دیرسک یوخسا زانو؟!
دوکتور جری
بؤیوک بیر چتینلیگه دوشوموشم؛ ایندی بیر آیایا یاخیندیر آرواد آغا ائوی بوراخاراق آناسیگیله گئدیب اونا یئتیشسین. سیزدن نه گیزلین، آخی بو تزهلیکده بئشینجی بالدیزیم دونیایا گلیب!
قایناناما دئییرم:
- آخی رحمتلیگین قیزی! سنه نه یاراشیر بو یاشدا، قوجاغیندا کؤرپه گزدیرهسن؟!
آجیقلانیر:
- سیز جاوانلارین جؤورونو بیز گرهک چکک دا!.. مملکند باشچیلاری نه قدر دئییرلر؛ نسلیمیز قوجالماقدادیر، اوشاق دونیایا گتیرین.. سیز مگر ائشیدیرسیز!
سونرا یایلیغینین اوجو ایله گؤزونون یاشینی سیلهرک آرتیریر:
- رحمتلیک قایناتان دیری اولسایدی اینان من ایلده بیر اوشاق مملکنده تحویل وئریب قویمازدیم نسلیمیز قوجالسین!
[فیکرینیز جایماسین قاینانام شیخ آغانین صیغهسیدیر!]
هه دئییردیم: آرواد آغا آناسیگیله گئدندن بری بؤیوک بیر چتینلیگه دوشموشم. دوزونو ایستهسهنیز؛ یاخشی باجارمادیغمیدان ائوین آلیش-وئریش ایشی آرواد آغایلا دیر. ایندی او گئدندن من مجبورام اؤزوم بازارلیق ائلهیم. بئش آلتی گون بوندان قاباق شاختا-سازاقدان ائوین سو لولهلری پاتلامیشدی. لولهچی دوکانینا گئتدیم:
- باغیشلایین منه ایکی دنه «دیرسک» وئرین.
لولهچی قاشلارینی چاتدی:
- نمنه؟..نمنه؟!..
هاوادا دیرسگین شکلینی چکدیم. لولهچینین قاشلاری آچیلدی:
- آهااا.. «زانو» ایستهییرسن!
بئنه، باققال دوکانینا گئتمیشدیم. بیر کیلو «مرجیمک» ایستهدیم. یوخدور دئینجه دوکانین قاباغینداکی «مرجیمک» چوالینی گؤستردیم. باققال دوداغینی بوزوشدوردو:
- «عدس» ایستهییردیز؟!
ترهوز دوکانیندا دوروم بیرآز فرقلی ایدی. گؤیچودن بیر کیلو «یئرآلما-سوغان» ایستهیینجه، شاگیردینه سسلندی:
- اوغلان! آغایا بیر کیلو «سیب زمینی- پیاز» چک.
دونن داواخانایا گئتمیشدیم. «دیش خمیری» ایستهدیم. ساتیجی- خانیم قیز گولومسهدی:
- ایرانی اولسون یا خاریجی؟
- ایران مالی اولسا یاخشیدیر! دئدیم.
دیش خمیری-نی پاکئته قویوب بیلَمه وئردی. نئچه گونون ایچینده ایلک کز ایدی ایستهدیگیمی شکیل چکمهدن، گؤسترمهدن، آچیقلامادان آلا بیلیردیم. بونا اولدوقجا سئویندیم.
آخشام دیشلریمی فیرچالایاندا، خمیر آغزیمدا کؤپوکلهنیب داشماغا باشلادی. دادی دا باشقا بیر تورایدی. خمیرین قوتوسونا باخدیم؛ اوستونده یازیلمیشدی: «خمیر ریش»


c: text/html

text:
دکتر صادق نجفی تبریزین مختلف منطقه شهردارلاری ایله گوروشده بو مسئله یه توخوناراق آرتیردی: تبریز بلدیه سی اوزونون معلوم ماموریت لری ایله برابر شهرین مدنی و توریستی مدیریتینه ده داخیل اولماقلا اولکه ده بلدیه لرین چالیشمالاری قارشیسینا یئنی پنجره لر و موقع لر آچیبدیر.
تبریز بلدیه رئیسی «تبریز2018»ین بوتون قصورلارینی بلدیه یه نیسبت وئریله جه یینی دئیه رک آرتیردی: تاسفله بویوک شهرلرین چتین لیک و معضل لری و محدودلاندیران قانونلارین اولماسی، بلدیه لرین گلیرلرینی جدی درجه ده آزالدیب دیر.
دکتر صادق نجفی، شهرداری دن اولان انتظارلارین دوغرو یادا یانلیش اولدوغونا باخمایاراق ایندیکی دورومدا بوتون گوجوموزله شرقی آذربایجانین عالی مقاملارینین یانیندا تبریز و شرقی آذربایجانین توسعه و یوکسلمه سینه کومک اوچون هر زامان حاضیریق.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کابلده کتاب سودا ساتیغی سستلشگنی گه سبب نیمه ؟
کابل شهری نینگ جوی شیردیب ناملگن محلده جایلشگن کتاب فروش لرگه کوره، کتاب سودا ساتیغی سست له شیب بارماقده ، اولرگه کوره کتاب بازاری نهایت سست له شیب بارماقده، اگر وضعیت شوطرزده دوام ایتگن تقدیرده بوکسب ایگه لری دن بیر قطارلری کسب لرینی ترک ایتیش لری ممکن.
"کتاب بازارینی حاضر اگر یوق دیسم یالغان بوله دی، اما بازاری صفردیر، بیلیم یورتلرده اوقیله دیگن کتاب لردن باشقه کتاب اصلا ساتیلمه یدی،بوکتاب لرنی هم طلبه لرآلیشیگه مجبور، اما بوگون مکتب درسلیک مفرداتیگه کیریتیلمه گن باشقه کتاب لرنی هیچ کیم سوره مه یدی"
کتاب سودا ساتیغی بیلن شغلله نیب کیله یاتگن لرگه کوره، اوتگن ییل کتاب بازاری یخشی ایدی، اما کتاب سودا ساتیغی جاری ییل باشله نیشی بیلن سست بولگن، بوحقده 8ییل دن بیری کتاب فروش کسبی بیلن شغلله نیب کیلگن محمد حامد:
"کتاب بازاری یخشی اما 4و5آیدن بیری بازاری سست لشگن، اما اوتگن ییلی کتاب بازاری یخشی ایدی، هر تور کتاب اینیقسه دینی وانگلیس تیلی گه عاید کتاب لرنی کوپ آلردیلر". دیید ی او
شونینگ دیک ولایت لرگه کابلدن کوپ سانده کتاب آلیب کیته دیگن کتاب سوداگرلرهم آزراق کتاب آلیب کیته یاتگن لری ایتیله دی، کابل کتاب فروش لریگه کوره، ولایت لرگه کیته دیگن کتاب لرنینگ کوپ قسمی نی مکتب یانیده طلبه لر واوقووچیلراوز بیلیم لرینی آشیریش اوچون خصوصی کورسلرگه عاید کتاب لرتشکیل بیره دی.
باشقه کتابلرگه بازار بولمسلیگی سبب بیر قطار کتاب فروشلیک دکان لر ساته دیگن کتابلری مکتب کتابلری کانکوروکورسلرده اوقیله دیگن کتابلربیلن چیکله نیب قالماقده.
ذبیح الله هم جوی شیرده گی کتاب سوداگرلریدن بیری
"ساته دیگن کتابلریم کانکورتیارگرلیک اوچون کیره ک بوله دیگن کتابلر، حاضرگی کونده کوپراق ساتیله دیگن کتاب لرهم انه شو لر،اهالی شوندن کوپراق ساتیب آله دی، شو سبب بو کتابلرنی ساتیشیم گه توغری کیله دی، تاریخ جغرافیه ساحه سیگه عاید کتابلرنی اونچه آلمه یدیلر،کوره سیز حاضرمارکیتده کتاب آله دیگن مشتری نهایت آز"دییدی او
باشقه تماندن کابللیک کتاب فروش لر اگر وضعیت شو ترتیبده دوام ایته بیرسه، کوپلب کیشی لر بو کسب نی ترک ایتیش گه مجبوربولیش لرینی ایته دیلر.
"اگربو وضعیت دوام ایته بیرسه کوپلب کتابفروشلیک لریاپیله دی، چونکه آلدین امکانیت لریگه قره ب سودالری هم کوپ بولرایدی، مثال بیلن بیرکونگه 5000افغانی سودا قیله دیگن شخص ایسه هلی 400دن 800گچه سودا قیله آله دی وخلاص".
کتاب بازاری نینگ سست بولیشیگه کوپراق سبب کابل اهالی سی آره سیده انترنیت خذمتی عامه له شیب کوپلب اهالی کیره کلی معلومات لرینی انترنت دن یوکلب آلیش لری دیب ایتیله دی.
طلبه لردن عبدالله هربیر پیتده انترنیت دن ایسته گن کتابی نی یوکلب آلیشینی ایته دی.
"انترنت آرقه لی بار کتابلرنی آزمدتده قولگه کیلتیره میز، اونی قیسی کتب خانه ده بارایکن دیب چرچب هاریب قیدیریب یورمه یمیز،شهرده کتاب خانه بولسه، اوزاق محللرده انترنیت امکانیتی بارلیگی معلومات لرنی آلیش اوچون قولی یول بیزاوچون" دییدی او
کابل تعلیم وتربیه فاکولته سی طلبه لریدن محمد صادق بوفاکولته کتاب خانه سیده بولمه گن کتاب لرنی انترنیت آرقه لی تاپیب آلیشینی ایته دی.
"اگر بیلیم یورت نینگ کتب خانه سیده، کتاب موجود بولسه،اوشندن فایده لنه میز، بولمه گن کتاب نی بازاردن آلیش گه آغیرلیک قیله دی، شو سبب آز پول بیلن انترنیت کیلپ لرگه باریب انترنیت دن کوپ معلومات لرنی آله آله میزویا 3جیبی انترنیت نی بیرآی گچه بیر مینگ افغانی آلیب فایده لنه میز"
اهالی نینگ قشاق لیگی سبب بیر قطار لرانترنیت ذن فایده له نیشگه نسبتن کیره ک بولگن کتاب لری نی کتاب فروش لیک کتاب لردن ساتیب آلیشنی معقول کوره دیلر.
عین حالده فاریاب بیلیم یورتی نینگ استاذلریدن محمداشرف شریفی گه کوره، انترنیت ده گی معلومات لردن بیر قسمی کتاب لردیک اعتبارلی منبع بولمسلیگی هم ممکن.
کتاب سودا ساتیغی سستلشگنی گه ینه بیر سبب هم افغانستان وضعیتی یمانله شیب باره یاتگنی و اهالی ایسه کیله جککه نسبتن نا امید بولگنی نی کورستماقده.
بیرقطار لرگه کوره کتاب خوانلیک مدنیتی نینگ جمعیت آره سیده رواجلنتیرش اوچون دولت وعایله لرنینگ مسوولیت لری نهایت کوپ بولگن.
افغانستان اهالی سی آره سیده کتاب خوانلیک مدنیتی رواجلنتیریلمه گنی گه سبب دولت وعایله لر اعتبارسیزلیگی بولگن دیب ایتیله دی.
وکوپلب یاشلرنینگ زمانوی امکانیت لر بو جمله دن تلویزیون ، انترنیت وتیلفون بیلن قیزیقیب قالیب وساعت لب وقت لرینی کیچیریش لری ایسه کتاب گه بولگن قیزیقیش لرینی آزه یتیریب ونهایتده بومساله کتاب بازاری گه هم اوز تاثیرینی قویماقده.


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
۶ مارس:
- ۱۵۲۱ - فردیناند ماژلان٬ قوآما چاتدی.
- ۱۷۱۴ - اینگیلیسلی مۆهندیس هنری میل تایپ ماشینینی ثبت ائتدی.
- ۱۸۶۹ - دیمیتری مندلییئف٬ ایلک تناووبی جدولی آچیقلادی.
- ۱۸۹۹ - بایئر٬ آسپیرینی تیجاری بیر مارک اوْلاراق قئید آلتینا آلدی.
- ۱۹۰۲ - رئال مادرید فوتبال کلوبو قۇرولدو.
- ۱۹۲۷ - ایستانبول رادیوسو یایینا باشلادی.
- ۱۹۴۳ - اروین رومل٬ نازی آلمان آفریقا قوْلاوْردوسو باشچیلیغی وظیفهسینی بۇراخدی.
- ۱۹۴۹ - تۆرکیهده قادینلیغی قوْروما و سوْسیال یاردیم جمعیتی قۇرولدو. جمعیت٬ کیمسهسیز قیزلار و دۇل قادینلارا کؤمک ائتمه هدفینی منیمسهدی.
- ۱۹۵۷ - آفریقادا «قیزیل ساحیلی»٬ «غنا» آدینی آلاراق باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۷۰ - تۆرکیه جۆمهۇریتینین ۳۲-جی دؤولتی سلیمان دمیرلین باشوزیرلیگینده قۇرولدو.
- ۱۹۷۴ - اینگیلیسده سئچیملری ایشچی حزبی قازاندی. هرولد ویلسون باشوزیر اوْلدو.
- ۱۹۹۵ - اوروپا بیرلیگی عۆضوو ۱۵ اؤلکه ایله تۆرکیه آراسیندا گۆمروک بیرلیگی آندلاشماسی ایمضالاندی.


text:
تاپماجالار
تاپماجا آذربایجان شیفاهی خالق ادبيياتینین ان قدیم و ماراقلي ژانرلاریندان بیریدیر. بۇ ژانر اوزون عصرلردن بری نسیلدن-نسله، آغیزدان-آغزا کئچهرک موختلیف دییشیکلیكلره اوغرامیش، بعضن فورما و مضمونونو دییشدیرمیش، یئنی معنا، مضمون کسب ائدهرک بۇ گونه قدر گلیب چیخمیشدیر. بیر سیرا متخصصلرین فیکرینجه، کئچمیش دؤورلرده تاپماجالار اساساً میفیک سجیه داشیمیشدیر. مثلن، یونان میفولوگیاسیندا سفینکسین آدی ایله باغلي اوْلان ناغیللارا گؤره، گویا یوکسک بیر داغین زیروه-سینده افسانوی بیر قوش وارمیش. او، بیر تاپماجا دئیرمیش، اونو تاپا بیلمهینی محو ائدرمیش. تاپماجا بئلهدیر: او ندیر کی، سحر دؤرد، گونورتا ایکی، آخشام اوچ آیاقهلی اولور؟ نهایت، مشهور ائدیپ تاپماجانین جاوابینی تاپاراق دئمیشدی: او، اینساندیر. اوشاق واختی اللرینی یئره دیرهیهرک ایمکلدیگی اوچون دؤرد آياقلي، جاوانلیغیندا ایکی آياقلي، قوجالیقدا ایسه، الینه عصا آلدیغی اوچون اوچ آياقلي اولور. چوخ ماراقليدیر کی، آذربایجاندا دا بونا اوخشار خيلي تاپماجا واردیر. حاضردا معلوم اوْلان بئش واریانتدان ایکیسینی آشاغیدا وئریریک: 1- او ندی کی، سحر دؤرد ،گونورتا ایکی،آخشام اوچ آياقلي. 2- ازهلی دؤرد آياقلي ، سوْنرا ایکی آياقلي،آیلار کئچر، ایللر کئچر، دولانار اوچ آياقلي. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا گئنیش یاییلمیش بئله بیر افسانه واردیر: بیر کیشی مئشهده گئدرکن شیره راست گلیر. حئیوان اونو قووماغا باشلاییر. کیشی چوْخ قاچیر، نهایت، بیر اوچوروما چاتیر. اورادا بیر آغاج گؤرور. آغاجین بوداغیندان یاپیشیب ساللانمیش حالدا قالیر. اطرافینا باخیب گؤرور کی، بیر آغ سیچانلا قارا سیچان آغاجین کؤکونو کسیر. کیشینین اللری یورولور، یئره دوشمک ایستییر. اییلیب اوچورومون دیبینه باخدیقدا، آغزینی آچیب اونو اودماق ایستهین نهنگ بیر اژداهانی، یوخاریدا - باشینین اوستونده بوداقلار آراسیندا ایسه آری پتیی گؤرور. بئله بیر وضعیتده الینی اوزادیب بارماغینی بالا باتیرماق ایستییر. تاپماجا فورماسینا یاخین اوْلان همین افسانهنین معناسی آچیلارکن معلوم اولور کی، شیر اجل، آغ وقارا سیچان عؤموردن گئدن گئجه و گوندوز، اژداها قبیر، آری پتیی ایسه دونیا مالیدیر.همین افسانه حاضردا آذربايجانین بیر چوْخ یئرلرینده موختلیف واریانتلاردا یاشاماقدادیر.قئید ائتدیگیمیز افسانهیه "کلیله و دمنه"د "تاجیر احوالاتی" حکایهسینده تصادف اوْلونور. قدیم افسانه و روایتلرین ایزلرینی اؤزونده ساخلایان بیر تاپماجا حاقیندا دا اؤتری معلومات وئرمک ایستردیک: آغاجدا وار باغیرساق، یئل بابانی چاغیرساق، آغزین آچیب نئی چالار، سولیمانی چاغیرساق.(کاتنان) افسانهیه گؤره، گویا قارتال بیر حيوانین جمدیینی پارچالایاراق اونون باغیرساغینی جایناقلارینا آلیب آغاجین باشینا قالدیریر. باغیرساق بوداقلارا ایلیشیب ایستی گون آلتیندا قورویوب نازیلیر. اسن شدّتلی کولیین اوغولتوسو و بوداقلارین اونا توخونماسی آهنگدار سسلر چیخاریر. بۇ زامان یولدان کئچن آدام همین سسلره آلوده اولور. حادثهنین سببینی اؤیرندیكدن سوْنرا قوروموش باغیرساقدان سیم دوزلدهرک گویا ایلک موسیقی آلتینی ایجاد ائدیر. همین افسانه یوخاریداکی تاپماجادا اؤز ایزلرینی ساخلامیشدیر. تاپماجالار هئچ ده بیردن-بیره بۇ گون گؤردوگوموز شکیلده اولمامیشدیر. اولجه اونلار سادهجه دانیشیقدان عبارت اوْلموش، هر هانسی حادثه، اشیا و سایرنی آچیق، اؤز آدی ایله دئییل، دولایی شکیلده، مئتافوریک یوللارلا ایفاده ائتمیشدیر. اینسانلارین بئله بیر دانیشیق فورماسیندان ایستیفاده ائتمهسینین باشلیجا سببلری وار ایدی. قدیم اینسانلار طبیعت حادثهلری، سما جیسیملری، وحشی حئیوانلار و سایره حاقیندا درین معلوماتا مالیک اولمادیغیندان، اونلاری سئهرلی بیلدیکلریندن و قورخدوقلاریندان، او شئیلرین آدلارینی اوْلدوغو کیمی دئییل، اونا اوخشار آدلارلا، دولایی یوللارلا چکیردیلر. اونلار ائله تصوّر ائدیردیلر کی، اوو زامانی حيوانین و یا اوخون آدینی چکسهلر، حئیوان اونو باشا دوشر، قاچار، یاخود اینسانا ضرر وورار. بئله دانیشیق طرزینه "دده قورقود" داستانلاریندا دا راست گلیریک: "قارا قوچ آتلاری کیشنشدیرن! آغجا قویون گؤردوگونده قویروق چیرپیب قامچیلایان! قانلی قویروق اوزوب چاپ-چاپ اودان! آوازی قابا کؤپكلره قووغا سالان! چاخماقلیجانا چوبانلاری دونیه یوگوردن!"و ... بونلارین هامیسینین جاوابی جاناواردیر. ايبتدايي اینسان طبیعت قوه و حادثهلرینین، سما جیسیملرینین "سیرلرینی" آنلامادیغینا گؤره ائله ظنن ائدیر کی، آی، گونش، اوْلدوزلار، کولک، ایلدیریم، یاغیش، قار و سایره اینسان کیمی جانلی و شعورلودور، هم ده اونلار داها فؤق العاده، سئهرلی وارلیقلاردیر. ايبتدايي اینسانین بۇ گؤروشلری اونون یاراتدیغی تاپماجالاردا بو و دیگر شکیلده تظاهر ائتمهیه بیلمزدی. ايبتدايي اینسانین عکس ائتدیرن تاپماجالارا ایندی ده راست گلمک مۆمکوندور. دوغرودور، حاضردا الیمیزده اوْلان تاپماجالار بؤیوک دییشیکلیكلره اوغرامیش، مضمونونو دؤنه-دؤنه دییشمیش، شکیلدن-شکله دوشموش، حتی آخیردا اوشاقلارین ایلنجهسینه چئوریلمیشدیر. لاکین بونا باخمایاراق، اورادا ايبتدايي تفکّورون ایزلرینه راست گلمک مۆمکوندور: بوردان ووردوم بالتانی، اوردان چیخدی قالتانی، آنام بیر اوغلان دوغدو، یئرین، گؤیون سولطانی.(آ ی و یا گوری) ائشییه بیر آغاج دوشوب، نه قولو وار، نه بوداغی، بیر قوش گلدی، اونو یئدی، نه دیلی وار، نه دوداغی.(قار، گونش) بیرینجی تاپماجادا آی و یا گونون اینسان کیمی دوغولوب تؤرمهسینه ایشاره ائدیلیرسه، ایکینجیده گونشین قوشا بنزدیيی آشکار اولور و بونلار یوخاریدا دئدیکلریمیزی تصدیق ائدیر. آنیمیستیک گؤروشلرله باغلي اولاراق کولیین جانلی اینسان کیمی تصویر ائدیلمهسینه ده تاپماجالاریمیزدا نومونهلر گؤسترمک مۆمکوندور: آیاغی یوخدور قاچیر، قانادی یوخدور اوچور.(کولک) آیاغیندان آلدیرماز، آغزینا یوین ووردورماز.(یئل) بیر کیلیم وار مینبیر ناخیشلی، یئل بابا سوپورر پاییزی-قیشی.(یئر) ایلک نظرده بۇ تاپماجالاردا بنزتمه روحونون اوستونلويو هیسس اوْلونور. لاکین دریندن دقت یئتیریلدیکده بونون هئچ ده بئله اولمادیغی آیدین اولور. کولک بۇ و یا باشقا شکیلده جانلی بیر وارحق کیمی تصوّر ائدیلمیشدیر. بیرینجی تاپماجادا کولک قوشا، ایکینجیده حئیوانا، اوچونجوده ایسه یئنه جانلییا، بلکه ده اینسانا بنزدیلمیشدیر. حتی "یئل بابا" دئیه چاغملان کولک اینسان کیمی گؤستریلمیشدیر. کولیین جانلی وارلیق کیمی تصوّر اوْلونماسینا ناغیل و افسانهلریمیزده ده راست گلیریک. مثلن، "فاطمانین ناغيلی”ندا یوماغی آپاران کولهیه فاطما "یئل بابا" دئیه مراجعت ائدیر، اونونلا اینسان کیمی دانیشیر. آنیمیستیک و توتئمیستیک گؤروشلرله علاقهدار اولاراق، قدیم اینسانلاردا گویا حئیوانلارین دا اینسانین دیلینی، فیکرینی باشا دوشدوگو اقیدهسی یارانیردی. اونا گؤره ده ايبتدايي اووچو ووراجاغی حيوانین، قوْشون، سلاحین آدینی آچیق شکیلده دئمكدن چکینمیش، اونلارین آدینی گیزلی، یعنی حيوانین باشا دوشه بیلمیجیی بیر دیلده سؤیلییرمیش. بئلهلیکله، او، ووراجاغی اوو حئیوانینی گویا آلدادیرمیش. اینسانلار نه¬اینکی اوو حئیوانلاری حاقیندا بئله دوشونورموش، حتی ائله ظنن ائدیرمیشلر کی، مئشهنین، صحرانین، سویون و سایرهنین ده گویا اعجازکار گؤرونمز صاحبی وارمیش. اونلان دا موختلیف یوللارلا آلداتماق لازیم ایمیش. بئلهلیکله، ایلک گیزلی-سیرلی دانیشیق دیلی عمله گلمهیه باشلاییردی کی، بۇ دا تاپماجالاردا، جزيي ده اولسا، اؤز ایزلرینی ساخلامیشدیر. مشهور فولکلورشوناس و.پ.آنیکین بۇ حاقدا یازیر: "علم ثبوت ائتمیشدیر کی، مراسیملرله علاقهدار اولماسیندان باشقا، تاپماجالارین تا قدیم دؤورلرده اینکیشافی گیزلی نیطقله، حئیوانلارین، بالیقلارین، بیتکیلرین و موختلیف اشیالارین ایلین معيين فسیللرینده و معيين شرایطده بیلاواسیطه دوزگون آدینین چکیلمهسینین قاداغان ائدیلمهسی ایله علاقهداردیر". طبیعتین سیرلرینین سببینی درک ائده بیلمهین ايبتدايي اینسان، سوْنرالار اونو اؤیرنمهیه، گوندهلیک حیات حادثهلری ایله علاقه¬لندیرمهیه چالیشمیشدیر. معلوم اوْلدوغو کیمی، مئشهده، داغدا، قایادا چتین شرایطده حئیوانلاری، قوشلاری ايبتدايي آلتلرله (داش، آغاج، اوخ، تله و ...) اوولاماق، مئیوهلر، یئمهلی اوتلار و سایر آختارماق، سوْنراکی اینکیشاف مرحلهلرینده ایسه اکینچیلیک، مالدارلیق، صنتعکارلیق، تیجارت و سایرهنین موفقیتی طبیعت حادثهلریندن، یاغیش، قار، کولک، گونش، ایستی، سویوق و ... آسیلی ایدی. ايبتدايي اینسانین گوندهلیک حیات آرزوسو اوْلان بۇ مسئلهلر اونون تاپماجالاریندا بۇ و یا دیگر شکیلده، ايبتدايي فورمادا اؤز عکسینی تاپمیشدیر. ناغیللاردان معلوم اولور کی، تاپماجالار کئچمیش دؤولت قۇرولوشوندا دا رول اوینامیشدیر. بئله کی، بیر فئودال دیگری ایله محاربه ائتمزدن قاباق اونا بیر نئچه تاپماجا گؤندرر، قارشی طرف جاواب وئره بیلمدیکده ایسه محاربه اعلان ائدیلرمیش. بونون نومونهسی "درزی شاگیردی احمد"، "داش¬دمیر" و باشقا ناغیللاردا آیدین گؤرونور. تاپماجالار بعضن فئودال محاربهلری زامانی گیزلی دیپلوماتیک سیرلری سؤیلمک واسطهسی ده اوْلموشدور. بو بارهده پروفسور. ی.م.سوکولوو یازیر: "تاپماجادان بعضی حاللاردا گیزلی دیپلوماتیک دیل فورمالاریندان بیری کیمی ایستیفاده اولونماسی حاقیندا روس سالنامهلرینده ماراقلي معلوماتلار واردیر"'. تاپماجا فورماسیندا اوْلان و دیپلوماتیک کاراکتر داشییان بئله سورغولاردان ناغیل، داستان و روایتلریمیزده خيلي نومونهلر تاپماق مۆمکوندور. بونون ان یاخشی نومونهسینه "پادشاه و وزیر" آدلی ناغیلدا تصادف ائدیلیر. بۇ موناسیبتلر اورادا بئله تصویر اوْلونور: گونلرین بیرینده بیر پادشاه اؤزونون وزیرینی گؤندریب باشقا پادشاهدان طلب ائدیر کی، یا اونون وئرجیی تاپماجانین جاوابینی تاپسین، یا دا تاخت-تاجدان ال چکسین. وزیر اؤز سواللارینی یئرده ایشاره ایله چکیب جاواب ایستییر. هئچ کیم اونو تاپا بیلمیر. آخیردا بیر عقللی، دونیاگؤرموش قوجا تاپیلیر. او، گلیب وزیره ایشاره ائدیر کی، سواللارینی تکرار ائتسین. وزیر عصا ایله یئرده بیر دایره چکیر. قوجا دایرنی الینده¬کی آغاجلا تن اورتادان ایکی یئره بؤلور. ائلچی وضعیتی بئله گؤردوکده جیبیندن بیر اوووج داری چیخاردیب دایرهنین اورتاسینا سپیر. قوجا بیر خوروز گتیریب دایرهنین ایچریسینه بوراخیر. خوروز آز بیر واختدا داریلاری یئییب قورتاریر. وزیر غضبلنیب اورتایا سوغان آتیر. قوجا کئفینی پوزمادان بیر یومروق ووروب سوغانی ازیر. وزیر تاپماجانین جاوابلاریندان راضی قالیب گئدیر. سوْنرا قوجا همین تاپماجانین جاوابینی ایزاه ائدهرک دئییر: - وزیر یئرده دایره چکمکله دئمک ایستییردی کی، یئر کورهسینه صاحب اوْلماق ایستییریک. من دایرنی ایکی یئره بؤلوب دئدیم کی، اونون یاریسی بیزیمدیر. وزیر راضی اولماییب یئره بیر اوووج داری سپدی کی، یعنی تکلیفیمیزه راضی اولماسانیز، سایسیز-حسابسیز قوْشونلا سیزه هوجوم ائدریک. من خوروزو اورتایا آتماقلا دئدیم کی، بیزده ائله پهلوانلار وار کی، اونلاری بوراخساق، سیزین بوتون قوْشونونوزو بۇ داری کیمی دنلهییب قورتارارلار. وزیر سؤزومدن غضبلنیب یئره سوغان آتدی و دئمک ایستهدی کی، اوندا اورتایا آجيلیق، اداوت دوشر. من ده سوغانی ازمکله دئدیم کی، آجيلیق دوشنده ده وئجیمیزه دئییل. بونلاردان باشقا، بیر ده تاپماجالاردان آغلی یوخلاماق اوچون، توی مراسیملرینده موختلیف تاپشیریقلاری یئرینه یئتیننک، شاهلیغا کئچمک و سایرهده ایستیفاده ائدیرلرمیش کی، بونو خوصوصن ناغیللاردا آیدین شکیلده گؤرمک مۆمکوندور. تاپماجالاردا اینسانلارین جمعیت حاقینداکی فیکیرلری، حیات تجروبهسی، طبیعت اوزریندکی موشاهیدهلری، تصرروفات، معیشت مسئلهلری و سایره بدیعی فورمادا، اوبرازلی شکیلده ایفاده ائدیلمیشدیر. بئله بیر زنگین خزیننی ایسه خالق عصرلر بویو یاشاداراق گلهجک نسله تقدیم ائتمیشدیر. محض بونا گؤره ده، اوللر تاپماجالار مجلیس یاراشیغی اوْلموش، قوجالار اونو گنجلره دانیشمیش، اونلار ایسه هوسله یاددا ساخلادیقلارینی اؤولادلارینا اؤیرتمیشلر. قدیم دؤورلرده گنج اوغلان و قیزلارا چتین و درین معنالی تاپماجالار وئرهرک اونلارین حیات، عائله و محبّت، تصرروفات، صنعت حاقیندا بیلیک و وردیشلرینی یوخلایاردیلار. بۇ تاپماجالارا دوزگون جاواب وئرنلر ایستدیکلری قیزلارین رغبتینی قازاناراق، اونلارلا ائولنمک حقوقونا مالیک اولوردولار. بۇ عادت "ایلیاس"، "داش¬دمیر"، "پادشاه و قیز"، "اوچ باجی، اوچ قارداش"، "اوچ شاهزاده" کیمی اونلارجا ناغیل و داستانلاردا اؤز بدیعی ایفادهسینی تاپمیشدیر. واخت ایله کیتابین، تئاتر و کینونون، رادیونون نه اوْلدوغونو بیلمهین خالق موختلیف ایلنجه واسطهلری ایچریسینده تاپماجالاردان دا گئنیش ایستیفاده ائتمیشدی. اوزون قیش گئجهلرینده، موختلیف بایراملاردا و یا آدی گونلرده ائولرده کورسو قورار، تندیر باشینا ییغیشیب تاپماجایا قولاق آسارددار. خالقی ماراقلاندیران، اونلارین ذؤوقونو اوخشایان بئله تاپماجالاردا یوموریستیک، آللئقوریک حادثه و ایفادهلره، آللیتئراسیا و شعریته گئنیش یئر وئريلردی. سوْنرالار تاپماجا سؤیلمک، اونون جاوابینی تاپماق ان ماراقلي بیر ایلنجهیه چئوریلهرک گئتدیکجه کوتلوی کاراکتئر آلمیشدی. معلوم اوْلدوغو کیمی، هر دؤورون حادثهلری ایله سسلشن، خالقین حیات و معیشت طرزینه عاید بیر سیرا تاپماجالار یارانیر. بعضن اونلار زامان کئچدیکجه دیلدن¬دیله دوشهرک دییشیر، آنلاشیلماسی چتینلیک تؤرهدن تاپماجایا چئوریلیر. ان معتبر تدقیقاتچیلار بئله اونو آنلامیر و جاوابینی تاپماقدا چتینلیک چکیرلر. لاکین زامان کئچدیکجه او سؤزلرین قدیم فونکسیاسی، مضمونو آراشدیریلدیقدا معلوم اولور کی، ایلک باخیشدا معناسیز گؤرونن تاپماجالارین معناسی واخت ایله هامییا آیدین ایمیش. لاکین اورادا ایشلنن اشیا، حادثه و سایره آدلاری اؤز دؤورونده هامییا معلوم اوْلموش و زامان کئچدیکجه اونودولموش، یئنیسی ایله اوز ائدیلمیشدیر. اونو خاطیرلاماق کیفایتدیر کی، حاضردا شهر مکتبلرینده اوخویان شاگیردلره "ساجایاق"، "مفرش"، "خورجون"، "سولو قلیان" و سایره حاقیندا تاپماجا سؤیلدیکده، بۇ اشیالارین نه دئمک اوْلدوغونو بیلمیرلر. چونکی علم و تئکنیکا شهر حیاتیندان همین اشیالاری سیخیشدیراراق آرادان چیخارمیش، یئنیسی ایله اوز ائتمیشدیر. بئله تاپماجالار اوْلدوقجا چوخدور. بعضن ائله بیلینیر کی، بۇ تاپماجادا یا سؤز دوشموش و یا دا تحریف اوْلونموشدور. لاکین درین تدقیقات نتیجهسینده معلوم اولور کی، بو، اؤز دؤورو اوچون خالق معیشتینده بؤیوک اهمیتی اوْلان ان ماراقلي و معنالی تاپماجا ایمیش. اودور کی، خالق معیشتینده یاشایان، لاکین ایلک باخیشدا فورما و مضمونو، جاوابی آیدین اولمایان بئله تاپماجالاری آتماق قتین دوغرو اولماز. اورادا بیر سیرا تیببی آدلار، درمانلار، واختی ایله یاشامیش، ایندی ایسه نسلی کسیلمیش حئیوان، قوش، بیتکی، اشیا و سایره آدلاری واردیر کی، همین ساحهنین متخصصلری اوچون بۇ آدلار تدقیقات نتیجهسینده آنلاشیقلی شکله چئوریلیر. معلوم اوْلدوغو اوزره، چوْخ دا اوزاق دؤورلرین یارادیجیلیق محصولو اولمایان "کیتابی-دده قورقود" داستانیندا بیر سیرا ایفاده و سؤزلر واردیر کی، اونلارین معنالاری بۇ گون بئله تدقیقاتچی اوچون آنلاشیلماز قالمیشدیر. تاپماجالارین یارانما تاریخی ایسه چوْخ اوزاقلارلا باغلي اوْلدوغوندان، شوبههسیز، اورادا داها چوخ آنلاشیلماز ایفادهلره تصادف ائدیلمهلیدیر کی، بۇ دا تامامیله قانوناویغوندور. بوندان باشقا، تاپماجالاردا آیري-آیری دیالئکتلرده ایشلنن بعضی آرخایک سؤزلره ده راست گلمک اولور. شهر اهالیسی اوچون آیدین اولمایان بۇ سؤزلر حاضردا کند و رایون یئرلرینده ایشلنمکدهدیر. بعضی بئله ایفادهلرین کؤهنلدیگینی، اونون یئنی سؤزلرله اوز اوْلونماسینی ادعا ائدنلر ده اولور. لاکین اونودولمامالیدیر کی، فولکلورشوناسلیق قایدالارینا گؤره شیفاهی ادبیاتیمیزی علمی شکیلده نشر ائدرکن اورادا ایستنیلدیگی کیمی دییشیکلیک ائتمهیه هئچ کسین حاقی یوخدور. بئلینسکی یازیر: "روس ناغیللاری خالق فانتازیاسینین یاراتدیغی شکیلده اؤزونه¬مخصوص معنایا مالیکدیر، دییشدیریلمیش و بزک وئریلمیش بیر شکیلده ایسه او قطعن هئچ بیر معنایا مالیک دئییلدیر". بیر سیرا تاپماجالار واردیر کی، اونون دا جاوابینی تاپماق اوْلدوقجا چتینلیک تؤرهدیر. مثلن: او ندیر کی، اؤزو بوردا، ساققالی اوردا. (بوخاری و توستو) ایلک باخیشدا بئله بیر سوال وئریله بیلر کی، نئجه یعنی "اؤزو بوردا، ساققالی اوردا". بونون یئری-یاتاغی غيري-معيين اوْلدوغو اوچون اونو هر شئیه عاید ائتمک اولار. تاپماجانین سؤیلندیگی شرایطی بیلمهدن اونو تاپماق چوْخ چتیندیر. لاکین بیر آنلیغا قیش گئجهلرینین بیرینده قدیم بوخاریسی اوْلان بیر ائوده، اوجاق باشینا ییغیلمیش اوشاقلارا تاپماجا سؤیلهین بیر قوجانی گؤز اؤنونه گتیرین. قوجا علینی اوجاغا اوزاداراق اؤزو بوردا، سوْنرا علینی دامین اوستونه ایشاره ائدهرک ساققالی اوردا دئدیکده، تاپماجانی تاپماق آسانلاشیر. دینلییجیلر بوخاریدا یانان اودو، یوخاری قالخان توستونو گؤردوکده چوخ دا چتینلیک چکمهدن جاوابی تاپیرلار. همین تاپماجانی ایندیکی زاماندا سؤیلهییب هارا ایشاره ائتسن ده، اونون جاوابینی تاپماق مۆمکون اولمایاجاقدیر. دئمهلی، بۇ گون اوچون معنا و جاوابی آیدین اولمایان، لاکین اؤز دؤورو اوچون اوشاغا بئله آیدین اوْلان تاپماجالاری ایستنیلن قدر گؤسترمک اولار. بعضن ده ائله تاپماجالارا تصادف ائدیلیر کی، مضمون و فورماسی عینی اوْلدوغو حالدا، جاوابلاری موختلیف اولور. اوخوجو بعضن دوشونه بیلر کی، بۇ نئجه اولور کی، بیر تاپماجا موختلیف معنالارا یوزولور، یقین بورادا نه ایسه بیر سهوه یول وئریلیبدیر. اصلینده بۇ حال تاپماجا اوچون تامامیله قانونی اولوب، بوتون خالقلارین تاپماجالارینا عایددیر. معلوم اوْلدوغو کیمی، شیفاهی ادبیات ژانرلاری ایچریسینده ان چوْخ واریانتی اوْلان تاپماجالاردیر. ائله تاپماجالار وار کی، اونون یوزدن آرتیق واریانتی واردیر. چوخ¬واریانتلیلیقلا یاناشی، بۇ ژانرین باشقا بیر خصوصیتی ده عینی بیر تاپماجانین بیر نئچه موختلیف جاوابلاری اوْلدوغو حالدا، بیر نئچه موختلیف تاپماجانین دا بیر جاوابا مالیک اولماسیدیر. مثلن: بیر قوشوم وار آلاجا، گئتدی قوندو آغاجا. اؤزونه یووا تیکدی، نه قاپی قویدو، نه باجا. (باراما، بالقاباق) تاپماجادا تصویر اوْلونان اشیا و یا حادثهنین هئچ اولمازسا بیرجه خصوصیت و یا خاصیتینین باشقاسینا آز دا بنزییشی وارسا، او زامان همین وضعیت عمله گلیر. اونا گؤره ده بالقاباق و بارامانین خاریجی گؤرونوشلریندکی فورما اوخشارلیغی، هر ایکیسینین آغزینین باغليلیغی، بیرینین ایچینده ایپک قوردو، دیگرینینکینده ایسه چییردک اوْلدوغو اوچون هر ایکیسی حاقیندا عینی تاپماجا یارانمیشدیر. بعضن بۇ بنظمهلر فورما اعتباری ایله دئییل، معنا و اهمیتینه گؤره ده تظاهر ائدیر. مثلن: یئره ووردوم بالتانی، آغزی گوموش خالتانی. یئردن بیر اوغلان چیخدی، جمله جاهان سولطانی.(سو، آی، گون، تاخیل و ...) یاخود: باشینی کسدیم قانی یوخ، جوجهلرینین سانی یوخ.(داری، خاش-خاش، خالچا و ...) تقدیم ائدیلن همین اثرده بئله تاپماجالاردان اوْتوزا قدر نومونه وئریلمیشدیر. بئله بیر وضعیت بۇ ژانر اوچون تامامیله سجیوی حالدیر. بالقاباق و باراما حاقیندا تاپماجا ه.زئیناللینین "آذربایجان تاپماجالاری" کیتابیندا دا، بیزیم وئردیگیمیز شکیلده، قصداً ایکی دفعه تکرار ائدیلمیش، بیرینین جاوابی باراما، ایکینجی¬سینینکی ایسه قاباق گؤستریلمیشدیر. دئدیکلریمیز تکجه بۇ تاپماجایا عاید دئییل، یوزلرجه باشقا تاپماجالارا دا عایددیر. بۇ مسئله حاقیندا پروف. ب.آ.قاررییئو "تورکمن تاپماجالاری" کیتابیندا، ز.هوسئینووا "اؤزبک تاپماجالاری" آدلی اسریند، مشهور فولکلورشوناس آ.İ.قئربستمان “او زووکوووم ایستروئنیی نارودنوی زاقادکی” تدقیقاتیندا گئنیش و آیدین معلومات وئریر "هئت هی اوکوه، هی دوئرئی" روس تاپماجاسی هاققمدا آ.İ.قئربستمان یازیر: "بو تاپماجانین ان موختلیف جاوابلارینا راست گلیریک. او جاوابلاردان خیار، قارپیز، آلما و سایرنی گؤسترمک اولار. مثلن، م.آ.ریبنیکووون کیتابیندا 805-جی صحیفهده 106 و 114 شماره¬لی تاپماجالارین متنلری عینی اولدوغو حالدا جاوابلاری ایسه موختلیفدیر". تاپماجادا تاریخی حقیقتلرین قاهقلارینی تاپماق اوچون اونلارین عومومی آهنگینه، مؤوزوسونا، داها دوغروسو، نیین اساس گؤتورولدوگونه دقت یئتیرمک لازیمدیر. آذربایجان خالقینین کؤچری حیات طرزینین ایزلرینی آختارماق لازیم گلرسه، اونا عاید بعضی تاپماجالاری آشکار ائتمک مۆمکوندور. معلوم اوْلدوغو کیمی، کؤچری اینسان هئچ ده اؤزونه داشدان، کرپیجدن و یا آغاجدان ائو تیکمهلی اولمور. چونکی هاوانین، سویون، قیدا منبعینین و سایرهنین هارادا الوئریشلی اوْلوب-اولماماسیندان آسیلی اولاراق کؤچری اینسان بۇ گون بورادا، بیر آیدان سوْنرا باشقا بیر یئرده، داغدا، دوزنده و مئشهده مسکن سالماغا مجبور اولوردو. محض بۇ سببه گؤره ده اونون دایمی ائوی، باغی، یاشاییش یئری اولموردو. مووقّتی یاشاییش یئرینده یاغیشدان، قاردان، بوراندان، کولکدن قورونماق اوچون ایسه چادیر، قدیم دیه کیفایت ایدی. چونکی بونو آسانلیقلا دوزلتمک و کؤچوب گئتدیکده ایسه سؤکمک اولوردو. دئمهلی، کؤچری اینسانین حیاتیندا اساس رول اوینایان دیه حاقیندا، هئچ شوبههسیز، سایسیز-حسابسیز تاپماجالار یارانمالی ایدی. همین تاپماجالان اوخویارکن دیهنین قۇرولوشو اینسانین گؤزو قارشیسیندا جانلانیر: آغیر دونو، یوخدور جانی. اوزون¬جادیر دیرناقلاری، یئره باتیر بارماقلاری.(دیه) اگر یوخاریداکی تاپماجادا دیهنین عومومی گؤرونوشو تصویر اوْلونورسا، آشاغیداکیندا اونون آیری-آیری حیسهلریندن بحث ائدیلمیشدیر. بیز بیز ایدیک، یوز قیز ایدیک، بیزی اوزدولر، ایپه دوزدولر*.(چتن) یاخود: بیر اؤکوزوموز وار، چولونو آلاندا قابیرغالاری سانانار. (دیهنین آغاجلاری) بۇ تاپماجانین باشقا جاوابلا دا واردیر. داها باشقا بیر تاپماجادا ایسه دیهنین اوستونه سالینان کئچه حاقیندا بئله دئییلیر: بیر خانا توخودوم، نه اریشی وار، نه آرغاجی. آراندا قالماز، داغدادی آغاجی.(کئچه) قارا دوه چؤکدو یئره، باغیرساغین تؤکدو یئره. (دیه) بو تاپماجالار دیهنین قدیم اینسان حیاتیندا ضروری رول اوینادیغینی گؤستریر. آشاغیداکی نومونهلر ایسه ائوین حیسهلرینه (قاپی، دیرک، پنجره و ...) حصر ائدیلمیش تاپماجالاردیر: گئدن لئیلک، گلن لئیلک، بیر قیچ اوسته دوران لئیلک. (قاپی) لکلمیشم، اکممیشم. (ائودکی دیرکلرین آراسی) نه ائودهدیر، نه چؤلده نه گؤیدهدیر، نه یئرده. (پنجره) گئجه بوشالار، گوندوز دولار. (یوکیئری) بوتون بۇ حیسهلر ایسه، شوبههسیز، اوتوراق حیاتا کئچمیش اینسان اوچون ائوین بؤیوک اهمیته مالیک اولدوغو دؤوردن یارادیلاراق بۇ گونه قدر داوام ائتمیشدیر. میفولوژی مکتب نمایندهلری تاپماجانی کؤهنهنین ماراقلي قالیغی کیمی قیمتلندیریر و اوندا دینی قالیقلارین آختاریلماسینا جهد گؤستریرلر. روس تدقیقاتچیسی سادوونیکوو ایسه تاپماجادا کندلیلرین معیشت و دونیا باخیشینین عکس اوْلوندوغونو سؤیلییردی. بعضی تدقیقاتچیلار تاپماجانین اینکیشافینی موختلیف عامللرله ایضاح ائدیر، سادوونیکوو ایسه اونون اینکیشافیندا مادی فاکتورو اساس گؤتوروردو. تاپماجالاری تدقیق ائدرکن قدیم کندلیلرین یاشاییش شرایطی، اساس مشغولیتی، کؤچری حیاتی، اکینچیلیک، مالدارلیق و صنعتکارلیق ایشلری و سایره حاقیندا معلومات الده ائدیلیر. تاپماجالارین اؤیرنیلمهسی کندلینین هانسی بیتکیلری اکدیگینی، هانسی تصرروفات آلتلریندن ایستیفاده ائتدیگینی، هانسی حئیوان و قوشلان اوولادیغمی آیدینلاشدیرماغا ایمکان یارادیر. بیر سؤزله، تاپماجادا دینی-میفی قالیقلاردان دئییل، اونون رئال حیات و معیشتله علاقهدار اوْلدوغوندان دانیشماق، بیزجه، داها دوغرو اولاردی. قئید ائتمک لازیمدیر کی، هر بیر خالق معيين جوغرافی مؤوقئیینه، طبیعی شرایطینه اویغون اوْلان بیتکیلر اکیر و محصول ایستئهسال ائدیر کی، بۇ دا اؤز خصوصیتلرینه گؤره باشقالاریندان فرقلنیردی. بعضن تاپماجالاریمیزدا ائله مئیوه، حئیوان، قوش، خؤرک و سایره آدلارینا راست گلمک اولور کی، اونلار یالنیز آذربایجاندا شؤهرت تاپاراق، باشقا خالقلاردا دئمک اولار کی، هئچ تصادف اوْلونمور، یا عکسینه، اؤزگه خالقلارا مخصوص اوْلان بیر سیرا اشیا، یئمک، حئیوان، قوش آدلاری ایسه بیزیم تاپماجالاردا نظره چارپمیر. تاپماجالاردا توخوجولوق سنتینه دایر ایزلر تاپماق اولور. بئله کی، قدیم اینسان ایلک توخوجو دزگاهینین نومونهسی اوْلان جهرهده یون اییرمیش، ایپ حاظیرلامیش و ايبتدايي توخوجولوق کارخاناسیندا شال توخوموشدور. محض بونا گؤرهدیر کی، جهره و اونون حیسهلری حاقیندا اونلارجا تاپماجا یارانمیشدیر: ائویمیزده بیر کیشی وار، ننمنن ایشی وار. (جهره) هورر-هورر، بومو شیشر. (جهره ایگی) اؤزو بیر بوجاق، دالی بیر قوجاق. (جهره) آذربایجان خالقی اوتوراق تصرروفاتا کئچدیکدن سوْنرا اونون حیاتیندا باشلیجا رول اوینایان اکینچیلیک و مالدارلیق، بۇ تصرروفاتلاردا ایستیفاده ائدیلن ایستهسال واسطه و آلتلری حاقیندا دا کوللی میقداردا تاپماجا یاراندیغینین شاهیدی اولوروق. آدی بئل، کولونگ، یابا، کورک، کتمئندن باشلامیش کوتان، خیش، ول، آرابا، دییرمان و سایره بۇ کیمی آلتلر حاقیندا او قدر تاپماجا یارانمیشدیر کی، اونلار اینسانین دقتینی جلب ائتمهیه بیلمز. چونکی خالقین بؤیوک هوسله وصف ائتدیگی بۇ آلتلر واخت ایله اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیشدیر. همین ایستهسال آلتلرینین یارانما تاریخینی، جمعیت اینکیشافینداکی رولونو آیدینلاشدیرماق ایشینده تدقیقاتچیلارین باشقا واسطهلرله یاناشی، شیفاهی ادبیاتدان دا ایستیفاده ائتدیکلری هامییا معلوم دئییلمی؟ تاپماجالاردا واخت ایله آذربايجانین اجتماعی-سیاسی، اقتصادی-مدنی حیاتیندا معيين رول اوینامیش بیر سیرا یئر آدلارینین دا یاشادیغینی گؤروروک. بونلاردان گنجه، ناخچیوان، شکی، شیروان و باشقا آدلار داها تئز-تئز تکرار ائدیلیر: هستهدی، ها هستهدی، شکی-شیروان اوستهدی. قیراغی قیزیل کرپیج، اوستو بادام اوستهدی. (فیندیق) نه بوردا وار، نه اوردا، دولودور ناخچیواندا. (دوز) آلمیشام آتاندان، گنجهده ساتاندان. قو توکوندن یونگول، قیراغی قیزیل¬گول. (کلاغایی) بو تیپلی تاپماجالاردان ایکی مساله¬نی آیدینلاشدیرماق مۆمکوندور؛ بیرینجیسی، همین شهرلرین تاریخی بیر آد کیمی تاپماجالاریمیزدا یاشاماسیدیرسا، ایکینجیسی، اوْرتا عصرلردن باشلامیش بۇ شهرلردن هر بیرینین اقتصادی مؤوقئیینه گؤره بۇ و یا دیگر درجهده شؤهرت قازانماسیدیر. گنجهنین ایپک کلاغایی، ناخچیوانین الا کئیفییتلی دوزلا، گؤزل خالچا و بزک شئیلری ایله شؤهرت قازانماسی همین تاپماجالارین اساس مضمونونو تشکیل ائدیر. تاپماجالاردا نه¬اینکی شهر، حتی چای، داغ آدلارینا دا راست گلمک اولور. مثلن: کورون قیراغی دوزدو، ساناسان اللی، یوزدو. اوْغلو شاهلیق ائلیگیر، آناسی هله قیزدی. (آری) تاپماجالارین مؤوزولاری چوْخ موختلیفدیر. اونلان شرطی اولاراق آشاغیداکی شکیلده قروپلاشدیرماق اولار: طبیعت و طبیعت حادثهلری؛ اینسان و اونون بدن عضولری؛ مادی نعمتلر؛ بیتکیلر عالمی؛ حئیوانلار؛ قوشلار؛ کند تصرروفاتی محصوللاری؛ تصرروفات آلتلری؛ موختلیف اشیالار و ... تاپماجالارین موختلیف مؤوزولاردا قۇرولماسی اونون حیاتین بیر چوْخ ساحهلرینی احاطه ائتدیگینی ثبوت ائدیر. اگر اوللر اینسان و اونون بدن عضولری، طبیعت حادثهلری، موختلیف قیدالار تاپماجانین ایلک پرئدمئتی اوْلموشدوسا، سوْنرالار گئت-گئده اونون احاطه دایرهسی داها دا گئنیشلنمیشدیر. آرتیق کندلینین باغ-باغچاسی، مال-قاراسی، اکین یئرلری، تصرروفات آلتلری، یئمکلری، گئییملری، معنوی زؤوقونو اوخشایان شئیلر، حئیوانلار، قوشلار، ضروریجیلر، اووچولوق، کؤچری و اوتوراق حیات، ائو اشیالاری و سایره تاپماجا ژانرینین اساس پرئدمئتینه چئوریلمیشدیر. بورادا ایقتیسادیاتلا علاقهدار صنعت مسئلهلری، خوصوصن، توخوجولوق، درزیلیک، دمیرچیلیک، ایپکچیلیک و باشقا ساحهلره گئنیش میدان وئریلدیگی هر آددیمدا اؤزونو گؤسترمکدهدیر. ايبتدايي دؤوردن باشلامیش بۇ گونه قدر اینسانلار ان چوْخ هانسی مسئله ایله مشغول اوْلموشسا، هانسی پئشه، اشیا و سایره اونون گوندهلیک حیاتیندا بؤیوک اهمیت کسب ائتمیشسه، اونون حاقیندا دا سایسیز-حسابسیز تاپماجا یارانمیشدیر. * * * تاپماجا اساساً مئتافورا شکلینده قۇرولموش دوشوندوروجو سواللاردان عبارتدیر. بورادا هر هانسی مفهوم، حادثه و اشیانین معيين علامتی، كيفيّتی و یا خاصیتی دولایی یوللا آنلائدیلیر، باشقا جهتلری ایسه گیزلدیلیر. آریستوتئله گؤره، تاپماجا یاخشیجا دوزلدیلمیش مئتافورادیر. دئمهلی، تاپماجانین جاوابینی تاپماق اونون مئتافوریک فیکرینی آچماق دئمکدیر. بئله تاپماجایا مثال اولاراق آشاغیداکینی گؤسترمک اولار: او یعنی قایا، بۇ یعنی قایا، ایچینده ساری مایا. (یومورتا) لاکین تاپماجالارین هامیسینین اوجدانتوتما مئتافورا شکلینده قۇرولدوغونو ادعا ائتمک دوغرو اولمازدی. چونکی اونلارین خيلي حیسهسینین سادهجه سوال شکلینده دئییلدیگی هامییا معلومدور. مثلن: او هانسی قوشدو، بالاسینا سود وئرمز (یاراسا). بۇ مسئله ایله الاقدر اولاراق فولکلورشوناس اي.م. کولئسنیتسکایا یازیر: "بیر سیرا تاپماجالار وار کی، اونلار سادهجه سوال شکلینده تقدیم اوْلونورلار... بعضی حاللاردا ایسه مئتافورا ایشتیراک ائتمیر، یالنیز تصویر قالیر" شكلی خصوصیتلرینه، داها دوغروسو، پوئتیک قۇرولوشلارینا گؤره تاپماجالار اساساً ایکی یئره بؤلونور: 1. نصر شکیللی تاپماجالار. 2. نظم شکیللی تاپماجالار. بیرینجی قیسمه داخیل اوْلان تاپماجالار ساده جملنی تشکیل ائدیر. مثلن: آلچاق دامدان قار یاغار. (الک) یئر آلتدا قیزیل قامچی. (ایلان) بو اساس بؤلگودن باشقا قیسا بیر جمله ایچریسینده داخيلی قافيهلی تاپماجالار دا واردیر: عالمی بزر، اؤزو لوت گزر. (ینه) ایکینجی قیسمه داخیل اوْلان تاپماجالار ایسه بیر نئچه یئره بؤلونور. اونلار ایکی، اوچ، دؤرد و چوْخ ميصراعلی اولور. آ) ایکی ميصراعلیلار: یاشیلدی اباسی، ساریدی لیباسی. (بادام) ب) اوچ ميصراعلیلار: آ منیم آل یاسدیغیم، اورتاسی اوزون دیرک، ایچینه اون باسدیغیم. (یده) ج) دؤرد ميصراع¬لییا مثال اولاراق آشاغیداکی تاپماجانی گؤسترمک اولار: تاپ تاپماجا، گول تاپماجا، ممهلی خاتین، دیشلری یوخ. (تویوق) بونلاردان باشقا 5،6،7 و 8 ميصراعلی تاپماجالارا دا راست گلمک اولور. سایدیغیمیز بۇ فورمالارین مؤوجود اولماسینا باخمایاراق، دؤرد و ایکی ميصراعلی شعر فورماسیندا و قیسا بیر جملهدن عبارت نصرله دئییلمیش تاپماجالارا داها چوْخ راست گلیریک. شعرله دئییلمیش تاپماجالاردا هر میصراعدا هئجالارین سایی 3، 4، 5، 7، 11 اولور. دؤرد ميصراعدان عبارت اوْلان تاپماجالاردا بیرینجی، بعضن ده ایکینجی ميصراع¬لار هئچ بیر معنا ایفاده ائتمیر. یالنیز اوچ و دؤردونجو ميصراع¬لار معنالی اولور. اصل تاپماجا همین سون ایکی میصراع¬دا وئریلیر. مثلن: "هاپ-هاپی" "بیز ایدیک، بیزلر ایدیک" "حالالار، آی حالالار" و ... یوخاریداکی ميصراع¬لار بعضن معناسیز، لاکین آهنگدار سؤز ییغیمیندان عبارت اولور. تاپماجانین مضمونو ایله هئچ بیر علاقهسی اولمور. بونلار ناغیلداکی پیشروو اوز ائدیر. ناغیللاردا اوْلدوغو کیمی، عینی بیر پیشروو اونلارجا تاپماجادا ایشلنیر. بیز تاپماجالاردا بعضن حاضردا معناسی اولمایان، لاکین واختیله هامییا معلوم اوْلان سؤز و ميصراعلار حاقیندا یوخاریدا معلومات وئرمیشیک. لاکین بورادان ائله نتیجه چیخاریلمامالیدیر کی، بۇ فیکریمیز او بیرینی اینکار ائدیر، عکسینه، تاپماجادا هر ایکی فورمایا راست گلمک اولور. بعضن تاپماجالاردا هئجالارین سایینین دوز گلمدیگی آیدینلاشیر. بئله حال آشیق شعرینده ده موشاهیده ائدیلیر. لاکین ميصراعلاردان بیرینین اوزون، دیگرینین ایسه قیسا اولماسینا باخمایاراق، آشیق شعرینین آهنگینه اویغون اولاراق سؤزلرین سوْنونو اوزادیب-قیسالتماقلا وزن دوزلدیلیر. کناردان قولاق آسان شعریدکی چاتیشمازلیغی هیسس ائده بیلمیر. بئله وضعیت محض تاپماجالاردا دا اؤزونو گؤستریر. مثلن: او یعنی تاختا، بۇ یعنی تاختا، ایچینده آلاباختا. (بئشیکده اوشاق) بو تاپماجانی سؤیلهین آدام بیرینجی و ایکینجی میصراع¬نی اوزادا-اوزادا دئدیگی حالدا، اوچونجونو چوْخ سرعتله دئییر. بئلهلیکله، هئجالارین سایی آراسینداکی اویغونسوزلوق هیسس ائدیلمیر. تاپماجانین شعریتی، وزن و قافيهسیندن دانیشارکن بیر مسئله¬نی قئید ائتمک واجیبدیر: بعضن تاپماجادان جدی وزن و قافيه دقیقلیگی، یاخود کلاسسیک شعر متریکاسی طلب ائدن اوخوجولارا راست گلمک اولور. بو بارهده عالیملر خيلي تدقیقات آپارمیش و دوغرو نتیجهلره گلمیشلر. تاپماجادان دقیق وزن و قافيه طلب ائتمک قتین دوغرو دئییل. بۇ ژانردا اؤزونه گؤره معيين درجهده شعر قانونلارینا اویغونلوق مؤوجوددور. لاکین بۇ هئچ ده بیزیم بۇ گون دوشوندوگوموز شعر دئییلدیر. تاپماجادا اساس ریتم، آهنگ حؤکم سورمکدهدیر. اونا گؤره ده بۇ ژانردان آشیق العسگر شعرینین قۇرولوشونو طلب ائتمک اولماز. اولا، اونو دئمک لازیمدیر کی، تاپماجا اساساً کند یئرلرینده، اؤزو ده اکثر حالدا ساوادسیز کوتله طرفيندن یارادیلدیغیندان، هم ده چوْخ اوزاقلاردا سسلشدیگیندن اورادا ايبتدايي تفکّور و شعر فورماسی اؤزونو گؤسترمکدهدیر. مثلن، "دده قورقود"داکی شعرلر بو گون بیزیم اوچون نه درجهده ساده گؤرونورسه، تاپماجاداکی شعریت ایسه اوندان قات-قات ضعیف اولمالیدیر. چونکی تاپماجانین یارانما تاریخی مین ایللرله اوزاقلارا گئدیب چیخیر. بو بارهده گئنیش تدقیقات آپارمیش اي.م.کولئسنیتسکایا یازیر: "تاپماجا هئجالانن آردیجیللیغینا اساسلانان دوزگون وزنلی و قافیهلی شعرین نه اولدوغونو بیلمیر. تاپماجاداکی شعر تونیکدیر". "خالق تاپماجالارینین اکثریتی، اونلارین ریتمیکلیگیندن آسیلی اولمایاراق، شعر ميصراع¬لارینا موطلق بؤلونمهسینی طلب ائتمیر. تاپماجالار هر شئيدن اول جملهنین و قافيهنین شکیل اینتوناسیاسی ایله مؤحکملنمیش بؤلگوسونو طلب ائدیر". بوتون خالقلارین تاپماجالارینا عاید اوْلان بۇ مسئله عینی ایله بیزه ده عایددیر. لاکین بیزیم تاپماجالاردا فرقلی بیر جهت واردیر کی، او دا باشقا خالقلاردا یوخدور. معلوم اوْلدوغو کیمی، بیزده آشیق شعریله علاقهدار کوللی میقداردا باغلامالار، قیفیلبندلر، بایاتیلار یارانمیشدیر کی، اورادا قوتلی شعریت، گؤزل صنعتکارلیق حاکمدیر. همین باغلامالارین، بایاتیلارین خيلي حیصهسی اوْلدوغو کیمی قالمیش، بیر حیصهسی ایسه بۇ و یا دیگر دییشیکلییه اوغرایاراق تاپماجالارا چئوریلمیشدیر. بۇ نؤو تاپماجالاردا ایسه شعریت، وزن و قافيه مسئلهسی چوْخ قوتلیدیر. اوخوجو بئله تاپماجالاردان سوْنرا اصل قدیم تاپماجالارا راست گلدیکده، ایکینجیلر چوخ سؤنوک گؤروندوگو اوچون اونو شعریتجه یا ضعیف، یا دا پوزولموش تاپماجا آدلاندیریر. بۇ دا اصلینده بئله دئییلدیر. چونکی تاپماجالارین هامیسینین یوکسک شعریته مالیک اوْلدوغونو طلب ائتمک اولماز. آخی یوزلرله تاپماجا واردیر کی، اونلار ساده جملهلردن عبارتدیر. تاپماجالاردا خالق موقاییسه، بنزتمه، تضاد، تشبيح، سوال، فانتازیا و سایره کیمی تصویر واسطهلریندن مهارتله ایستیفاده ائتمیشدیر. مثلن: اوستو قویون، آلتی کئچی، باش شابالید قویروق قایچی. (قارانقوش) بو تاپماجانین تام بنزتمه یولو ایله دوزلدیگینه هئچ شوبهه قالمیر. بۇ بنزتمهلر بعضن رئال، بعضن ایسه فانتاستیک فورمادا تظاهر ائدیر. مثلن: گؤيدن گلیر درویشلر، کورکون یئره سرمیشلر. او قدر اوینامیشلار. خوردو-خشیل اوْلموشلار. (قار) یاخود: بیزیم ائوده بیر کیشی وار، آغزیندا اوچ دیشی وار. (ساجایاق) بیزیم ائوده بیر کیشی وار، کؤندهلن یاتیشی وار. (مفرش) یوزلرله تاپماجا گؤسترمک اولار کی، اوراداکی بنزتمهلر ایلک باخیشدا ایناندیریجی گؤرونمور. "قار"این درویشه، جانسیز "ساجایاغی"ن، "مفرش"این جانلی اینسانا نه اوخشارلیغی اولا بیلر؟ اونو قئید ائتمک لازیمدیر کی، تصویر اولونان اشیا ایله موقاییسه ائدیلن آراسینداکی اوخشارلیق بعضن ساده و ایناندیریجی گؤروندوگو حالدا، ائله ده اولور کی، دولاشیق و فانتاستیک شکیلده تظاهر ائدیر. بئله بیر حال تاپماجالار اوچون قانوناویغوندور. کیمه معلوم دئییل کی، ناغیل و افسانهلردکی فانتازیا قانوناویغون حالدیر. اگر سئهرلی ناغیللارداکی فانتازیانی آتساق اونا ناغیل دئمک اولارمی؟ البته، یوخ. آنجاق اونو دا اونوتماق اولماز کی، فانتازیا بورادا دا مؤوجوددور. ناغیلدا بو، گئنیش شکیلده تظاهر ائتدیگی حالدا، تاپماجادا بیر و یا ایکی میصراع¬دا قیسا شکیلده اؤزونو گؤستریر. بو، بوتون خالقلارین تاپماجالاریندا بئلهدیر. گؤرکملی فولکلورشوناس و.آ.واسیلئنکو یازیر: "تاپماجادا اشیالارین مجازی تصویری چوخ گئنیش فانتازیا اوچون غيري-محدود ایمکان یارادیر. بو و یا دیگر آنلاییشی ان موختلیف اشیالارا کئچیرمک اولور. بئله کی، اینسان گؤزلری تاپماجادا قارداش، سامور خزی، قوش، یومورتا، کوکلا، آلما، نوخود، پول، اولدوز، داش، جیلوو و ... آدلاندیریلیر". "اکثر حالدا جانسیز اشیالار تاپماجادا جانلی وارلیقلار کیمی، اینسان کیمی گؤستریلیر" و ... عمومیتله، تاپماجالاردا سؤز اویونو، تکرار، تضاد، موقاییسه، تشبيح، ایستیعاره و سایرهنین ایشلنمهسی عادت شکلینه دوشموشدور. اؤز نؤوبهسینده بونلار ایسه ژانرین بدیعی جهتدن داها دا زنگینلشمهسینه خيلي کؤمک ائتمیشدیر. علم طرفیندن چوخدان ثبوت ائدیلمیشدیر کی، تاپماجا سادهجه خالق ایفادهلریندن، آتالار سؤزلریندن، ضرب المثللردن، نغمهلردن، بایاتیلاردان، باغلامالاردان، حتی بعضی شاعرلرین شعرلرینین آیری-آیری ميصراعلاریندان عمله گلن بیر ژانردیر. تاپماجالارلا آتالار سؤزو و ضرب المثللرین قارشيلیقلی علاقهسینه دایر تدقیقات آپارمیش İ.م.کولئسنیتسکایا یازیر: "بو ایکی ژانرین بئله بیر یاخینلیغی اساسيندا چوخ واخت تاپماجالار آتالار سؤزلرینه کئچیر و عکسینه، آیری-آیری آتالار سؤزلری و ضرب المثللرده تاپماجا اولا بیلیر". آشاغیدا نومونه گتیردیگیمیز تاپماجالار هم ده آتالار سؤزو و ضرب المثللردیر: عالمی بزر، اؤزو لوت گزر. (ینه) اکدیم پالید، چیخدی شابالید. (قاتیر) اتیندن کاباب اولماز، قانیندان کاسا دولماز. (نار) بایاتی، نغمه و باغلامالارا گلدیکده ایسه اونو خاتیرلاماق کیفایتدیر کی، اینتوناسیانی دییشمک، بعضن بیر و یا ایکی میصرانی آتماق، علاوهلر ائتمک یولو ایله ده بۇ ژانرلاردان تاپماجا عمله گلیر: گؤی اوزو دامار-دامار، گؤیدن یئره نور دامار. (یاغیش) بو تاپماجا اصلینده بایاتی اوْلموش، سوْنرا اونون آخیرینجی ایکی میصراسی آتیلماقلا تاپماجا عمله گلمیشدیر. کیمه معلوم دئییل کی، اونلارجا بایاتی و نغمهلریمیز اساساً تاپماجالاردان عبارتدیر. ائله تاپماجالار واردیر کی، اونلار بایاتی فورماسیندادیر، حتی "من آشیق"، "ائلمی"، "عزيزیم" کیمی سؤزلرله باشلاییر. مثلن: من آشیقم، کؤنولدن، خبر آلین امیردن. بو گون نوبار یئمیشم، بوداقلاری دمیردن. (کاباب) عزیزیم، امر هئی، بئلده گوموش کمر هئی. گؤیده مادیان گؤرموشم، یئرده قوْشون امر هئی. (یاغیش، یئر؛ اوتلاقدا اوتلایان مادیان و اونو امن قولون) نغمهلره عاید: اوچو بیزه یاغیدی، اوچو جننت باغیدی، اوچو ییغار گتیرر. اوچو وورار داغیدار. (ایلین فصیللری) قئید ائتمک لازیمدیر کی، یوخاریدا دئییلدیگی کیمی، تاپماجا عینی زاماندا نغمهدن، حتی شاعرلرین بعضی شعرلریندن ده عمله گلیر. ميصراعلارین آزالدیلیب-چوخالدیلماسی، یئنی سؤزلر آرتیریلماسی و سایره ایله موختلیف واریانتلار یارانیر. و..میتروفانووا بۇ حاقدا یازیر: "بعضن فورمایا اساساً حؤکم سورمک اولار کی، تاپماجا شعرله یازیلمیشدیر، لاکین بو اونو مئخانیکی اولاراق کیتابدان چیخارماغا اساس اولا بیلمز. اگر تاپماجا شیفاهی دیله داخیل اولموشسا، دئمهلی او، اثرلره سالینمالی و یئنی تاپماجا ساییلمالیدیر". تاپماجالارا یاخین اوْلان ژانرلاردان بیری ده باغلامالاردیر.باغلامالار فورما اعتباریله ماهنی شکلینده اوْلوب، مضمون جهتدن تاپماجالارا یاخینلاشیر. بورادا سوال و جاواب فورماسی واردیر. همین سوال و جاوابلار شعرله، اؤزو ده دئییشمه شکلینده اولور. بیر-بیریله بحثه گیریشیب دئییشن آشیغین ماهیر صنعتکار اوْلدوغونو، حاضیرجاوابلیغینی ثبوت ائتمک اوچون بۇ باغلامالار چوْخ مهارتله دوزلدیلمهلیدیر. محض بونا گؤره ده باغلامادان زنگین وزن و قافيه، گؤزل آهنگدارلیق، درین معنا طلب اوْلونور. چونکی دئییشن آشیق رقیبیندن اوستون اوْلماق اوچون درین معنالی، زنگین بدیعی فورمالی شعرلر دئمهیه چاهشمالیدیر. مثلن: سوال: او ندیر کی، اؤزو واردیر، ذاتی یوخ؟ نه خلتدیر، تیکیشی یوخ، قاتی یوخ؟ او نه شئیدیر: دوهسی یوخ، آتی یوخ؟ اوزون گئدر، بیر توکنمز یولو وار. جاواب: او کؤلگهدیر، اؤزو واردیر، ذاتی یوخ، دری دوندور: تیکیشی یوخ، قاتی یوخ. او گون، آیدی: دوهسی یوخ، آتی یوخ، اوزون گئدر، بیر توکنمز یولو وارباغلامالارلا تاپماجالارین بیر-بیریندن معيين معنادا فرقلری ده واردیر. بۇ فرقلردن بیری ده اودور کی، تاپماجالارین مؤلفی معلوم دئییلدیر. دئیه بیلرلر کی، هر بیر تاپماجانین دا ایلک یارادیجیسی واردیر و اوْلموشدور. بۇ دوغرودور، لاکین تاپماجانین ایلک یارادانی اولسا دا، اونون آدی ایتیب گئتمیش، ایلک واریانتی خالق طرفیندن عصرلر بویو ایشلنمیش، دییشدیریلمیش و شکیلدن-شکله سالینمیشدیر کی، بورادا دا تاپماجانین ایلک مضمونوندان، گومان کی، چوْخ آز شئی قالمیشدیر. بئلهلیکله، دؤنوب اصل خالق مالی اوْلموشدور. لاکین باغلامالار بئله دئییلدیر. اونلارین اکثریتینین مؤلفی معلومدور. بعضیلری ده داستانلاردا موحافیظه ائدیلیب ساخلانمیشدیر. بۇ نؤو فورما اعتباریله ده تاپماجادان معيين قدر فرقلنیر. عمومیتله، تاپماجادا جاوابلار شعرله دئییل، آدی سؤزلرله دئییلیر. باغلاما و دئییشمهلرده ایسه بیرینجی سوال نئچه ميصراعدان عبارتدیرسه، وئریلن جاواب دا شعرله دئییلمهلی و بیرینجینین ميصراع¬لارینا برابر اولمالیدیر. بوتون بونلارلا یاناشی، اونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی، باغلامالار دا تاپماجالارین بیر نؤوودور. چونکی فرقلی جهتلرینه باخمایاراق، او ژانرین بوتون قایدا-قانونلاننا جاواب وئریر؛ مؤلفلری معلوم اولسا دا، همین باغلامالار گئنیش خالق کوتلهلری ایچریسینه کئچمیش، یئنی-یئنی واریانتلاری عمله گلمیش، حتی معيين دییشیکلیکلره ده اوغرامیشدیر. مثلن: او ندیر کی، گؤیدن یئره ساللانیر، او ندیر کی، هر نه وئرسن آللانیر، او ندیر کی، گؤبییندن ناللانیر، اوستاد ایسن بوننان منه جاواب وئر. حاضردا بۇ باغلامادان اوچ موستقیل تاپماجا یارانمیشدیر. بونا گؤره ده ه.زئیناللی "آذربایجان تاپماجالاری" کیتابیندا بایاتیدان یارانمیش اونلارجا تاپماجا نومونهسی وئرمیش و باغلامالاری تاپماجانین بیر نؤوو کیمی تصنیف ائتمیشدیر. تاپماجا نؤولریندن بیری ده لغزلر اوْلوب، شعر شکلینده دئییلیر و باشلیجا اولاراق شاعرلر طرفیندن یازیلیر. لغزلر یالنیز یازيلی ادبیاتیمیزدا موشاهیده ائدیلیر. بۇ تاپماجا نؤوونون اوْرتا عصرلرده، خوصوصن، XIV-XVI عصرلرده گئنیش یاییلدیغینی سؤیلهینلر چوخدور. بونا دایر معلوماتا ح.زئیناللی¬نین "تاپماجالار" کیتابینین موقددمهسینده، ق.قوربانووون "تورکمن خالق ناغیللاری" دیسسئرتاسیاسیندا راست گلمک اولور. لغزلره مثال اولاراق آشاغیداکیلاری گؤسترمک اولار: ندیر اول بیر گؤزل پاکیزه دوختور، وئرمیش اونا کاکیل خيلي زیور، تاکینمیش هم نئچه منقوم سیباه، گؤرن اونو اولور مفتون و شيدا. (توغ شاهی چیچه¬یی) یاخود: اول ندیر ایکی دلیكلی بیر اوووج، خلقی-عالم اوندان آلیرلار سوووج. (بورون) قئید ائتمک لازیمدیر کی، بۇ کیمی لغزلرین یارانماسی تاپماجالارین اسیری نتیجهسینده اوْلموشدور. بئله بیر حالین عمله گلمهسی ایسه تصادفی دئییلدیر. تاریخدن معلوم اوْلدوغو کیمی، هر زامان شیفاهی و یازيلی ادبیات بیر-بیریندن چوْخ شئیلر اخذ ائتمیش، اونو ایشلمیش و یئنیسینی یاراتمیشدیر. او جملهدن بعضی شاعرلر ده خالق تاپماجالاریندان ایستیفاده ائدهرک لغز شکلینده تاپماجا مضمونلو شعرلر یازمیشلار.لغزلر فورما، مضمون، دیل جهتیندن مورکّب اوْلدوغو، چتین یاددا قالدیغی اوچون خالق کوتلهلری ایچریسینده گئنیش یاییلا بیلممیشدیر. بونلارا یالنیز جونگلرده و بعضی کیتابلارین کنارلاریندا راست گلمک مۆمکوندور. يازان : نورالدین سئییداوو كوچورن : محمدرضا اسماعيل زاده تاپماجالار بیر نئچه دنده تاپماجانی سیز عزیزلرین اوخوماغی اوچون یازیرام وبونّان بئلیه ادامه سیده اولاجاخ انشاءا... کی خوشویوز گلسین . 1. آتامون بیر دونی واردی ؛ قاتلاماق اولماز . ایچی دولو اشرفیدی ؛ ساناماق اولماز . 2. آتامون یئدی اوْغلو وار ؛ یئدیسی ده بیر بویدا . بیر اوزلری آغدی ؛ بیر اوزلی قارا 3. آتدیم آتانا – ده یدی کوتانا سودا بالیغا – دوزده جیرانا . 4. آتامین بیر قورشاغی وار دسته له دیکجه قورتارمیر . 5. آتا مینر سسله نمه ز ؛ یئره دوشر پاسلانماز 6. آخشام گئده ر؛سحرگله ر . 7 . آدام ده ییل؛ هئی قاچیر مئشه دهیئل سس سالیر . تورپاغا او جان وئریر آداملارا قان وئریر . 8. آغ صاند یغییم آچیلدی ایچینه نور ساچیلدی . 9. آغ طاس ؛ قیزیل طاس بیرین گؤتور ؛ بیرین آس . 10. آغاج باشیندا آغاجا یوماق . جوابلار 1. گؤی و اوْلدوزلار 2. هفته و گون لر 3. ایلدیریم 4. یول 5. گونش شعاسی 6. گونش 7. چای 8. صبح چاغی 9. آی و گون 10. قار


text:
جمهوریت حزبی رهبرلری نینگ اوباما قراریگه قرشی بیلدرگن مناسبتی
امریکا جمهوریت حزبی نینگ رهبرلری امریکا لیک کوچلری نینگ افغانستاندن چیقیب کیتیشلری اوچون باراک اوباما تمانیدن تعین ایتیلگن زماننی تنقیدلب بو قرار افغانستان شرایط گه ماس آلینیشی کیره ک لیگینی تاکیدله گنلر.
کابلگه سفرقیلگن جمهوریت حزب نینگ رهبرلریدن جان مک کین و لیند زی گراهام ای بی سی و سی بی اس تلویزیون ترماغلری بیلن بولگن صحبتلریده امریکا لیک کوچلری نینگ چیقیب کیتیشلری اوچون تعین ایتیلگن زماننی خطا دیشگن.
عینی حالده اولر، بوقرار طالبان عصیانچیلری والقاعده گروهی نینگ کوچله نیشگه سبب بولیشی ممکن لیگینی اورغوله گنلر.
امریکا جمهورریسی باراک اوباما، میلادی2011 ییلگه امریکا کوچلری نینگ افغانستاندن چیقییشلری باشله نیشینی اعلان قیلگن ایدی .
افغانستان دولتی نینگ امریکاده گی ایلچیسی سید طیب جواد هم سی ان ان ترماغی بیلن بولگن صحبتیده خارجی کوچلر افغانستان شرایط گه ماس چیقیب کیتیشلری ضرورلیگینی تاکیدله گن.
اونگه کوره خارجی کوچلرنینگ چیقیب کیتیشی تعین ایتلگن وقتگه تاکیدلنسه بوموضوع ایسه عصیانچی گروهلرنی غیرت لنتریب اوریش نینگ ازون مدت دوام تارتیشگه سبب بوله دی .
خوب شوندی فکرلر یوزه چیقرایکن، افغانستانده فعالیت آلیب باره یاتگن خارجی کوچلر نینگ عمومی قوماندانی صفتیده ینگیدن تعین ایتبلگن ژنرال پیتریوس توقیز ییلدن بیری دوام ایتب کیله یاتگن اوریشگه غلبه قازانیشینی سوزبیردی.
عینی حالده پیتریوس امریکا لیک کوچلرنینگ افغانستان چیقیب کیتیشلری خصوصیده اعلان ایتیلگن قراردن حمایت بیلدریب، لیکن بوقرار افغانستان نینگ وضعیتی و برقرارلیگیگه باغلیق ایکنینی ایتگندی.
امریکا سنا مجلیسی نینگ قوراللی کوچلر کمیته سی نینگ اعضالریدن جان مکین "اگر طالبلر امریکا کوچلری نینگ انیق بیر زمانده افغانستاندن چیقیب کیتیشلرینی بیلسه لر اولر ، اوشبو زماننی کوتیب قالیشلری ممکن " دیب خواطر بیلدرگن.
همده جمهوریت حزبیدن بولگن امریکا سنامجلیسی نینگ اعضالریدن بیری دانکن گراهام امریکا کوچلری نینگ افغانستاندن زودلیک بیلن چیقیب کیتیشگه قرشی لیک بیلدرگن.
بوندن بیرنیچه ییل آلدین امریکا اردوسی چوکاتیده حربی صفتیده افغانستان وعراقده خذمت قیلگن، دانکن گراهام " امریکا کوچلری نینگ افغانستاندن چیقیب کیتشی اوچون تعین ایتلگن زمان بوتون حربیلر ،ستوان دن توتیب اوچ یولدوز لیک ژنرال ییلکه سیگه آغیرلیک قیله دی " دیب فکر بیلدرگن.
شونینگدیک بیرییل دن سونگ امریکا کوچلری نینگ افغانستاندن چیقیب کیتیشلری ممکن ایمسلیگینی اورغوله گن.


text:
افغانستان و پاکستان چیگره کوچلری آره سیده بوگون ینه هم اوریش یوز بیرگن
افغانستان نینگ جنوب شرقی رسمیلریگه کوره، بو اوریشلر افغانستان حدودیده پاکستان تمانیدن قیته دن چیگره پوسته توزه لیشی آرتیدن یوز بیرگن.
ننگرهار حاکمی سوزچیسی احمد ضیا عبدالزی نینگ معلوم قیلیشیچه، افغان رسمیلری چیگره قیین چیلیک لرنی مذاکره لر یولیدن حل قیلیش اوچون اورینگن لر اما بو سعی و حرکت لر هنوزگه چه نتیجه بیرمه گن.
حاضر گه قدر پاکستان و افغانستان کوچلری آره سیده یوز بیرگن اوریش لرده گی تلفات لر حقیده معلومات چیقمه گن.
افغانستان و پاکستان چیگره چی لری نینگ اوریش لری کوپ گینه بحث لر گه سبب بولیب کیلماقده. بوگونکی اوریش لر ننگرهار نینگ گوشته تومنیده قریب بیر ساعت دوام تارتگن.
افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی افغانستان وپاکستان کوچلری دیورند چیزیغیده گی اوریش لری نینگ توخته تیلیشی پاکستان طلبی اساسیده عملگه آشیریلگنینی ایتگن.
شونده ی بیرحالده پاکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی چیگره ده یوزبیرگن اوریش لرنی افغان کوچلری هجومی بیلن باشلنگنی نی ایتگن.
بوگون مملکت پارلمانیده هم خود شو مسئله اوچون بحث بولدی. بیر گروه هیئت چوکاتیده گوشته تومنیدن باریب کیلگن بیر قنچه ملت وکیل لرگه کوره، پاکستان تمانیدن قوریلگن پوسته نینگ اویاقیده پاکستان مردمگه کیم حجتلرینی ترقه تیب، سرک لر و بنا لر قورگنی نی ایته دیلر. مذکور وکیللر بو منطقه اون ییل ایلگری افغانستان حکومتی تمانیدن ساتیلگنی ن ادعا قیله دیلر.
"بیزنی قولیمیزده بولگن سند لرنی ایگلریگه سوردیک، بیز ایتدیک که پاکستان قریب 45 کیلو متر افغانستانگه قره ب کیلگن. و بو امنیتی پوسته لر 10 ییل ایلگری ساتیلگن. امنیتی دروازه جاری ییل نینگ حمل آییده قوریلگنی نی ایتدیک. او ییرده پاکستان بیر بالاحصار نی ایجاد ایتگن. امنیتی پوسته لر و سرک لر ایجاد ایتگن لرهمده سوو و برق نی هم کیلتیرگن لر "
اما مدافعه وزیرلیگی مذکور منطقه ساتیلگن ادعا لرنی رد قیله دی.
مدافعه وزیرلیگی نینگ سوزچیسی جنرال ظاهر عظیمی:
" هیچ کیم تمانیدن هیچ قنده ی کیلیشوو نامه امضا بولمه گن. هر کیم بو گپ نی ایتگن حجت لرینی چیقارسین. دیورند چیزیغی نینگ بیر قنچه حدود لریده وجودگه کیلگن قیینچیلیک لر، بیزنی ملی اردو، پولیس و چیگره پولیسیمیز بولمه گن زمانلرده ایکن. بیز کوچلنگنیمیزدن بیری، هر افغان خوف سیزلیک عسکری توپراغی دن مدافعه ایتیش اوچون یوز مرتبه اولیش نی ایسته دی."
بوندن آلدین راق افغانستان حکومتی گوشته تومنیده قوریلگن امنیتی پوسته لر ناتو نینگ پاکستانگه بیرگن همکارلیگی آرقه لی عملگه آشیریلگنی نی ایتگن ایدی. اما اوشه زمان ناتو بو مسئله نی تیکشیره میز دیب معلوم قیلگن ایدی. ایندی ایسه ناتو تشکیلاتی امنیتی پوسته لرنی پاکستان گه بیرگنی نی رد قلماقده.
مذکور تشکیلات افغانستان وپاکستان چیگره قیین چیلیک لری بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ اره لشیشی بیلن حل بولیشینی معلوم قیلماقده.
ناتو سوزچیسی جنرال کونتر کتز:
" ناتو کوچلری خوف سیزلیک مسوولیتلرنی تاپیشریش جریانیده نیچه آی ایلگری مرزی حدودلرده پوسته لرنی پاکستانگه بیرگن گپلر توغیر ایمس. مینگه کوره، بیریلگن گزارشلر 2002 نچی و 2003 نچی ییللرده تیگیشلی و منطقه سی هم بیللی ایمس. اما بو که سونگی وقت لرده بیز پوسته لریمیزنی پاکستانگه بیرگن میز دیگن گپلرنی هم قتیغ قاره له یمیز."
ننگرهار نینگ گوشته تومنی افغانستان جنوب شرقی نی دیورند چیزیغی طریقی دن باغله یدی.
پاکستان وافغانستان چیگره چی لری آره سیده اوتگن هفته یوز بیرگن اوریشلرده بیر افغان پولیسی هلاک بولدی و ینه اوچ کیشی هم یردار بولدی.
افغانستان و پاکستان نینگ چیگره قیینچیلیک لری ینگی بیر مسئله ایمس، اوتمیش لرده هم بو مسئله اوچون هر ایککله مملکت آره سیده گی مناسبت لر یمان تمانگه کیتیب، پاکستان تمانیدن کنر ولایتی ده اوقلر آتیلیشی بیلن هم بو مناسبت لر تاباره منفی تمانگه کیتدی.
بیر قنچه کوزه توچیلر، دیورند چیزیغی نینگ کیله جگی تعیین بولیشی، چیگره قیینچیلیک لرینی حل ایتیشیگه امید بیلدیره دیلر اما جمهور رییس حامد کرزی دیورند خطی نی هیچ بیر زمان رسمی شکلده تانیمس لیگی اوستیده تاکید له گن.


text:
آلتمیشیئددینجى درس
عوضلیکلر (9)
4. غیر مۆعین عوضلیکلر
غیر مۆعین شخصلر و یا شئیلرى بیلدیرمک اۆچۆن غیر مۆعین عوضلیکلر ایشلهنر:
الف) "کیم" عوضلیگینه "ى، یسى، سه، ایسه" شکیلچیلرینین بیرینى آرتیریب، یا دا اوندان اؤنجه "هر، هئچ" کلمهلرینین بیرینى آرتیرماقلا دۆزهلن، غیر مۆعین عوضلیکلر:
کیمى، کیمیسى، کیمسه، کیم ایسه، هر کیم، هئچ کیم.
بو عوضلیکلر "کیم، ایسه" دن باشقا حاللانار، آنجاق جمعلنمزلر:
کیمینین، کیمینه، کیمیسینین، کیمیسینه، کیمیسیندن، کیمسهنین، کیمسهدن، هر کیمه، هر کیمین، هئچ کیمى، ...
بو عوضلیکلردن "کیمسه، هر کیم، هئچ کیم" منسوبیت شکیلچیلرینى آلار: کیمسم، کیمسهسى، هر کیمیمیز، هئچ کیملرى، ...
ب) "بیر" سؤزۆ اساسیندا دۆزهلنلر: بیرى، بیریسى، هر بیرى، هئچ بیرى، هئچ بیر، هر بیر.
بو عوضلیکلردن"هر بیر، هئچ بیر"دن باشقا قالانلارى حاللانار، آنجاق جمعلَنمزلر.
بو عوضلیکلردن "هر بیرى، هئچ بیرى" منسوبیت شکیلچیلرینین یالنیز بیرینجى و ایکینجى شخص جمع و اۆچۆنجۆ شخص علامتلرینى آلار: هر بیریمیز، هر بیریز، هئچ بیریمیز، هئچ بیریز، هر بیریسى، هئچ بیریسى. بونلار حاللانیب، یییهلیک ایله یئرلیکده "کى" قبول ائدر.


text:
۲۲ اوْکتوبر
۲۲ اوکتوبر:
۲۰۲ میلاددان قاباق — هانیبالین رهبرلیک ائتدیییی کارفاگن اوردوسو زاما دؤیوشونده روم لژیونلارینا مغلوب اوْلموشدور.
۳۶۲ — دافنئ شهرینده یئرلشن آپولون معبدی سببی بیلینمهین یانغیندا محو اوْلموشدور.
۱۶۰۰ — عوثمانلی اوردوسو، مجاریستانین کانیژئ قالاسینی فتح ائتمیشدیر.
۱۷۴۶ — پرینستون دانیشگاهی قورولموشدور.
۱۹۳۱ — آمریکالی مافیا رهبری آل کاپون مالیات وئرمهمهسینه گؤره ۱۱ ایل حبس جزاسی آلمیشدیر.
۱۹۶۰ — بوکسچو محمدعلی حرفهای رینقده ایلک غلبهسینی قازانمیشدیر.
۱۹۶۲ — آمریکا بیرلشمیش اوستانلری رئیسجومهورو جان اف کندی کوبادا شوروی آتوم باشلیقلاری اولدوغونو آچیقلامیشدیر و کاریب بوحرانینین قیزغین واختیندا کندی کوبایا قارشی ایقتیصادی تحریم قویماغی تکلیف ائتمیشدیر.
۱۹۶۴ — ژان پول سارتر نوبل ادبیات جاییزهسینی قازانمیش، آما جاییزهنی گئری قایتارمیشدیر.
۱۹۸۰ — روم پاپی قالیلئو قالیله حاقیندا ۱۶۳۳-جو ایلده چیخاریلمیش حؤکمو لغو ائتمیشدیر.
۱۹۸۳ — غربی آلمان و فرانسهده ۱ میلیون ۵۰۰ مین نفر آتوم سیلاحی علیهینه اعتیراض نوماییشی کئچیرمیشدیر.
۱۹۹۶ — آذربایجان جومهوریتی جیبوتی ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۲۰۰۰ — طالیبان حرکاتی افغانیستاندا آخشاملار ورزیشله مشغول اولماغی قاداغان ائتمیشدیر.
۲۰۰۶ — آلمان اوتوموبیل سورنی مایکل شوماخر کاریراسینا سون قویموشدور.


text:
ایران, عراق نینگ شمالیدن پطرول کیلتیریلیشی نی ممنوع قیلدی
تهران رهبریتی, ایران شرکت لری نینگ عراق نینگ شمالیده گی محللی رهبریت دن ایککی تامانلمه پطرول انتقال ایتتریش لری نی اوتکینچی اوله راق ممنوع قیلیب قویدی
ایران, عراق نینگ شمالیده گی محللی رهبریت دن پطرول کیلتیریلیشی نی ممنوع قیلیب قویدی.
تهران رهبریتی, ایران شرکت لری نینگ عراق نینگ شمالیده گی محللی رهبریت دن ایککی تامانلمه پطرول انتقال ایتتریش لری نی اوتکینچی اوله راق ممنوع قیلیب قویدی.
عینی دمده, عراق باش وزیرلیگی دفتری, توناوون, ترکیه جمهوریتی باش وزیری بنعلی ییلدیریم بیلن عراق لیک تینگداشی حیدر العبادی آره سیده بولیب اوتگن تلفنی صحبت جریانیده, ترکیه نینگ پطرول صادراتی خصوصیده بغداد رهبریتی نی مخاطب قبول قیلیشی بوییچه کیلیشیلیب آلینگن لیگی نی بیلدیردی.
ترکیه جمهوریتی جمهوررئیسی رجب طیب اردوغان هم عراق نینگ شمالیده گی محللی رهبریت نینگ سوزده (به اصطلاح) مستقل لیک رفراندومی آرتیدن بیرگن بیاناتلریده, "ایندی کوریلیک چی عراق نینگ شمالی پطرولی نی قییر گه ساته دی؟ نل لر بیزده. نل لرنی یاپیب قویشی میز تقدیرده, بو ایش شوو ییر نینگ اوزیده بیته دی" دییه قید ایتگن ایدی.


text:
آوروپا اویونلاری آذربایجانین باشکندی باکیدا جمعه گونو باشلاییر.
پرزیدنت رجب طیب اردوغان و روسیا دؤولت باشقانی ولادیمیر پوتینین ده آرالاریندا اولدوغو چوخ ساییدا اؤلکه لیدئری و اوست سویه یئتکیلی، آچیلیش مراسیمینی ایزلمک اوچون باکییا گئدهجک.
آذربایجانین ائوصاحیبلیگینده ایلک دفعه تشکیل ائدیلن 1.جی آوروپا اویونلاریندا، 50 اؤلکهدن تخمینا 6 مین ایدمانچی، 20 ساحهده مدال اوچون یاریشاجاق.
بوندان بئله 4 ایلده بیر تشکیل ائدیلمهسی پلانلانان اویونلاردا ایدمانچیلار، 2016 ریو المپیک اویونلاری اؤنجهسی اؤنملی بیر سیناو وئرهجک.
بعضی ساحهلرده بیرینجیلیک الده ائدنلر المپیک اویونلارینا بیرباشا قاتیلما حاقی الده ائدرکن، بعضی ساحهلرده ایسه پوئن توپلایاجاق.
بیر چوخ اؤلکه تلویزیونو آچیلیش مراسیمی و مسابیقهلری جانلی یایینلایاجاق.
اویونلار سورهسینجه باکیدا سککیز یوزو خاریجی، یئددی یوزو یئرلی تخمینا مین 500 قازئتهچی ایش باشیندا اولاجاق.
اویونلاردا تورکیهنی 191 ایدمانچی تمثیل ائدهجک


text:
آمئریکانین دولت کاتیبی جون کری یانوارین ۲۰-ده ایستئفا وئردیکدن سونرا دؤولت قوللوقچوسو کاریراسینا سون قویاجاغینی بیان ائدیب.
آپا-نین وئردیی خبره گؤره، بونو او واشینگتوندا کئچیردیی مطبوعات کنفرانسیندا بیلدیریب.
قید ائدک کی، ۷۳ یاشی اولان جون کری ۲۰۱۳-جو ایلین فورالیندا دؤولت کاتیبی وظیفهسینه تعیین ائدیلیب و یانوارین ۲۰-ده باراک اوباما آدمینیستراسییاسی ایله بیرلیکده ایستئفا وئرهجک.
کری ۳۰ ایل ماساچوسئت شتاتیندان سئناتور اولوب. ۲۰۰۴-جو ایلده پرئزیدئنت سئچکیلرینده ایکینجی مدته سئچیلن جورج بوشا مغلوب اولوب.


text:
ایشید (داعش) -این مغلوبیتیندن سونرا آمئریکانین اساس هدفی ایرانین ضعیفلدیلمهسی اولمالیدیر.
آخار. آز خبر وئریر کی، بونو سی ان ان تئلئویزییاسینا موصاحیبهسینده آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری مرکزی کشفیات ایدارهسینین کئچمیش صدری جئیمس وولسی سؤیلهییب. یاخین شرقین آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارین ان بؤیوک پروبلئمی ایران اولدوغونو بیلدیرهن کئچمیش کشفیات شئفی تئهرانین مغلوبیتینین واجیبلیینی اؤنه چکیب:
« آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارینین تاریخی پیس آدامی باشقا بیر آدامین واسطهسیله مغلوب ائتمک تجروبهسی ایله دولودور. آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارینین بوگونکو ایران سیاستی ایکینجی دونیا محاربهسی دؤورونده ناسیستلری مغلوب ائتمک اوچون اس اس ار ای ایله اورتاقلیغینا بنزییر. بو، گؤزل بیر ایشدیر. ایران حاضردا بیزیم یاخین شرقدهکی ان بؤیوک پروبلئمیمیزدیر و اونون گلهجکده ده پروبلئم اولاراق قالاجاغینی دوشونورهم. اونلار ایمپئراتورلوق قورماق ایستییرلر. بیز اوزون مدتلی پئرسپئکتیوده ایرانی ضعیفلتمک ایستیقامتینده چالیشمالیییق».
قئید ائدک کی، وولسی ۱۹۹۳-۱۹۹۵-جی ایللرده آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری مرکزی کشفییات ایداره سینه رهبرلیک ائدیب. محض او، ۲۰۰۶-جی ایلده سورییانین بومباردمان ائدیلمهسینه چاغیریش ائدن اساس شخص اولوب. وولسی همچینین روسییانین اساس علئیهدارلاریندان بیری کیمی تانینیر.


text:
دانمارک
اوروپادا بیر دؤولت دیر. دانمارکدا یئرلی ایداره ائتمهلر ایکی سویهلی سیستمه اساسلانماقدادیر. اوست سویهده کونتلوقلار و آلت سویهده ایسه بلدیّهلر واردیر. بونونلا برابر کوپنهاگ و فردریکسبرق هم کونتلوک، هم ده عئینی زاماندا بلدیهدیر.[۱]
اؤلکه 14 کونتلوق و 275 بلدیهدن عیبارتدیر. بونا کوپنهاگ و فردریکسبرق شهرلری ده داخیلدیر.
ایچیندهکیلر
اراضی[دَییشدیر]
دانمارک کراللیغی قوزئی آوروپادا یئرلهشیر. اؤلکه غربدن قوزئی دنیزی، شرقدن بالتیک دنیزی، گونئیدان آلمان ایله همسرحددیر. اؤلکهنین اساس حیصّه سی یاریمآدادا یئرلهشیر. باشکند کوپینهاگ زلاندیا و آماغر آدالاریندا یئرلهشیر. بۇ آدالار اؤلکهنین نیسبتاً بؤیوک آدالاریدیر (قیرینلند استثنا اوْلماقلا). بۇ آدا رسمی اوْلاراق دانیمارکانین مولکودور. اؤلکه اراضیسی دوزنلیکلردن عبارتدیر. یالنیز بورنهولم آدالاری داشلی یئره مالیکدیر. دوزنلیک یئرین سببی قدیم بۇز دؤورودور. ان یۆکسک نقطهسی ائیئر باونخوی (۱۷۳ م) یۆکسکلیییدیر. اؤلکه ۱۷ آمتوما (ویلایت) بؤلونموشدور. کوپینهاگ و فردریکسبرق موستقیل اینضیباطی اراضی واحیدلریدیر. اراضیسیندن ۱۵۸ km اۇزونلوغو اوْلان قودئنو چایی کئچیر .
اهالی[دَییشدیر]
دانیمارکانین اهالیسینی ۵.۴۱۵.۹۷۸ نفر تشکیل ائدیر. اهالینین ۹۶%-نی دانمارکلیلار، ۲%-نی آلمانلار، فارئرلر، سوئدلر، قالانلارینی ایسه قرنلاندییادا یاشایان اکسیموسلار تشکیل ائدیر. اهالینین ۹۷%-i پروتستانلیغین لوتئران قروپونا داخیلدیر..
تاریخی[دَییشدیر]
۱۰. یوز ایلده واحید دانمارک کراللیغی یارادیلیر. ۱۳۹۷-جی ایلده کالمار اۇنییاسی باغلانیر. ۱۵۳۸-جی ایلده لوتئرانلیق اساس دین کیمی مؤحکملنیر. ۱۸۴۹-جو ایلده دانمارک مشروطیت اعلان اوْلونور. ۱۹۴۰-جی ایلده ایکینجی دونیا ساواشینین گئدیشینده فاشیست آلمانیاسی طرفیندن ایشغال اوْلونور. ۱۹۴۵-جی ایل ایشغالدان آزاد ائدیلیر.
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ↑ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa


text:
نلسون ماندلا
نلسون رولیهلاهلا ماندلا (اینگیلیسجه. Nelson Rolihlahla Mandela)، یا دا طایفا آدی ایله مادیبا (دوغوم. ۱۸ ژوئیه ۱۹۱۸ - اؤلوم گونو. ۵ دسامبر ۲۰۱۳)، گونئی آفریقالی آنتی آپارتاید (آیریمجیلیق قارشیتی) چالیشقان، و گونئی آفریقا جۆمهۇریتینین بیرینجی قارا دریلی جومهور باشقانی. ۱۹۹۴-ده بیرینجی دؤنه بوتون خالقین قاتیلدیغی سئچیملرده دؤولت باشقانی سئچیلمیشدیر. یؤنتیمی، آپارتایدین میراثینین داغیلماسینا، عیرقچیلیغی انگللمهیه، یوخسوللوق و عدالتسیزلیگه اوداخلانمیشدیر. سیاسی گؤروش اوْلاراق دموکراتیک سوسیالیست اوْلان ماندلا، آفریقا میلّی شوراسینی سیاسی پارتیسیندا ۱۹۹۰-دان ۱۹۹۹-ـا قدر پارتی باشقانلیغی ائتمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجهسی و اینگیلیسجه ویکیپدیا صفحهلری


text:
بیت لاکئر نه دیر و اوندان نئجه فایدالاناق؟
بیت لاکئرله ایشلتیم سیستئمینین (OS) بیرلشمسی، ایتیریلن، اوغورلانان و ایستنیلمین وضعیتلرده بیلگیسایارلارین معلوماتلارینین گیزلی ساخلاماسینا یاردیم ائدیر.
ایتیریلن و یا اوغورلانان بیلگیسایارین معلوماتلاری، او بیلگیسایارین هاردینی فرقلی بیر بیلگیسایارا قوشماقلا اوخونا بیلر. بیت لاکئر، بو معلوماتلاری اوخوماق ایمکانینی آزالدیر بو معلوماتلاری ایستنیلمین حاللاردا اَلچاتماز ائدیر.
بیت لاکئر، اَن چوخ قورومانی، گووهنیلن پلاتفورم ماژولو (Trusted Platform Module) TPM ورژن ۱.۲ ایله بیرلیکده ایشلدیر. TPM، کامپیوتئر ایستئحصالچیلاری طرفیندن کامپیوتئره قوشولان یئنی بیر کامپونئنت دیر. بیت لاکئر ایله بیرلیکده چالیشاراق، معلوماتلاری قوروماغا و بیر کامپیوتئرین سیستئم فایل دییشدیریلمسینین قارشیسینی آلیر.
ماکروسافتین ۷، ۸ و ۸.۱ ویندوزوندا یئرلشدیریلمیش بیت لاکئردن فایدالانماق اوچون ایستدییینیز درایوین اوستونده ساغ کلیک ائدیب، Manage BitLocker-ی سئچین؛
یادا کنترل پنئل دن بو آدرئسه گئدیب:
ایسته دییینیز درایوین بیت کالئرینی آکتیو ائتمک اوچون اونون قارشی سیندا یازیلان Turn on BitLocker لینکینین اوستونده کلیک ائدین:
هر هانسی درایودا بیت لاکئری آکتیو ائتمک ایستهدییینیزده بو کادرآچیلاجاق و سیزه ایکی سئچیم اؤنرجک:
بیرینجی سئچنک پسووردلا و ایکینجی سئچنک Smart Card-لا ائنکرایپت-دیکرایپت (شیفرهلنمک-دئشیفره) ائتمک اوچون اؤنریلیب. بیرینجی سئچنیی سئچیب، پسوورد قایدالارینی نظرده آلیب، گوونملی بیر پسوورد ۱ یازیب سونرا کی دیالوق صیفهسینه گئدیریک.
سئچیلن پسوورددان دوزلمیش گئری آلما کدلارینی (Recovery key) بیر یئرده سخلاماق اوچون بیزه اوچ سئچنک اؤنریلیر، بیرینجیسی مایکروسافت اَکانتیندا یازیب ساخلاماق، ایکینجیسی کامپیوتئریمیز (شیفرهلنن درایودان باشقا بیر یئر)، فلش مموری، سیدی، دیویدیده، اَل تلفونونون یادداشتی و یا باشقا یئرلر و اوچونجو سئچنک ده کاغید اوسته پرینت آلماق دیر. بیرینجی سئچیم باشقالاریندان داها گوونملی نظره گلیر، بیرینجینی سئچرکن کد-اون اَکانتدا یازیلماسی باشلاییر:
و سونرا دا گؤزلییریک سئچنکلرین باشیندا بو یازینی گؤستریله:
سونراکی دیالوق صیفهسینده ایکی سئچنک وئریلیر:
بیرینجی: دیسکین اوستونده یازیلمیشلاری ائنکرایپت (شیفرهلمه) و ایکینجی درایوی بوتونلوکله ائنکرایپت ایتمه. ایکینجینی سئچیب Next کیلیدینی باسماقلا، ایستهدیییمیز درایوی بیت لاکئرله شیفرهلمک ایشینی باشلاماقدا تنظیملرین سون ایشینی گؤرموش اولوروق.
گؤستریلن بو دیالوقدا یئترکی Start encrypting کیلیدینی باساق و گؤزلیک شیفرهلمک پروسهسی سونا چاتا.
پروقرئس دیالوقوندا گؤرونن کیمی، شیفرهلمه پروسهسینی دایاندیرماق دا اولور، اؤرنک اوچون پروسسی دایاندیریب، بیلگیسایاری ریاستارت ائدیب، سونرا پروسهنین آردینی توتماق دا اولار. بورا قدر درایوی شیفرهلندیرمک قونوسوندا بیر پروسهنی گؤردوک. بیر ایکی استراتئژی و اؤرنک ده اؤنریب، گؤستریب بو یازینی بیتیریرم.
هر بیر درایوی دئشیفره ائتمک اوچون، اونون اوستونده ساغ کلیک ائدیب Unlock Drive سئچنگینی سئچیب پسووردوموزو وئریب درایوی آچا بیلهریک.
دئشیفره ائتمک اوچون آچاری باشقا بیر شیفرهلنمیش درایو دا گیزلده بیلهریک، اؤرنک اوچون E: درایوندا D: درایوینین آچارینی گیزلتمک ده اولار. بئلهکی بیر درایوین آچارینی فلشده، او بیری درایوین آچارینی دا همن درایوین ایچینده شیفرهلنمیش باشقا بیر فایلدا ساخلاماق دا اولار. اؤرنک اوچون H: درایوینین آچاری F: درایوندا دیر، F: درایوینیندا آچاری I: درایوندا یازیلیب، I: درایوی دا گوونملی بیر پسووردلا شیفرهلنیب:
I: درایوینی آچماق اوچون پسووردو یازیریق و Unlock کیلیدینی باسیب درایوی آچیریق:
سونرا D: درایوینی آچماق اوچون اونون آچارکیلیدینی I: دان اوخوددوروروق، بونون اوچون More options یازیلمیش لینک-منو اوسته کلیک ائدیب، سونرا Enter Recovery Key-ی سئچیب Load From USB Drive-دا کلیک ائدیریک:
H: درایوینی آچماق اوچون عینی یوللا F: درایوینی آچیب، اورادان H: درایوینین آچار کدلارینی یازدیغیمیز فایلدان کد-و کپی ائدیب:
H: درایوینی آچماق زامانی ایستنیلن یئرده قویوروق:
بونلار هامیسی اؤنریلر ایدی لر، هر کیمسه اؤزونه اویغون و رحات بیلدییی استراتئژینی توتا بیلر. اؤنملی اولان بودور کی بیرینجی بیت لاکئرله شیفرهلنمیش معلوماتلار باشقا بیر کامپیوتیرده آچیلیب اوخونماسین و ایکینجیسی ده بو یوللا شیفرهلنمیش دیتانین آچیب اوخوماسیندا ذره قدر ده اولسون لنگلیین اولماسین.
1: گوونملی پسوورد قایدالاری:
یازارکن ۴-۵ ثانیه زامان آپاران، گوونملی بیر پسوورد، بیر چوخلاری اوچون یا چتین و یا گرکمین بیر ایش کیمی نظرده توتولور، آما عکسینه گوونملی بیر پسوورد سئچمک متودونو اؤیرندیکدن سونرا، بو پسووردلاری یازماق اؤنجه دئدیییم کیمی ۴-۵ ثانیه ده اوسون زامان ایستهمیر (یازماق زامانی بارماقلارین یازماق سورعتینده اؤزومو اؤرنک توتموشام، عادی بیر یوزر کیمی).
گوونملی بیر پسوورد دا بیرینجی: حرفلرین تکرار اولماماسینین بؤیوک بیر رولو وار، ایکینجی: بؤیوک و خیردا حرفلر، اوچونجو: حرفلردن باشقا رقملر، دؤردونجو: اؤزل کاراکتئرلر و بئشینجی: پسووردون کاراکتئرلرینین سایی اؤنملی رول اویناییرلار. بونو بیلمیینیز یاخشی اولار سانیرام: شیفرلنمیش پسووردو آنالیز ائدیب نه اولدوغونو بیلمک اوچون بعضن بیر قلم بیر کاغید دا یئترلی اولور. پسووردو دئشیفرله ائتمهسیین چوخ راحات یوللاری وار، آما باشدا یازیلان بئش قونونو رعایت ائتمک بو ایشین زامانینی اوچ گوندن نئچه میلیون ایللره قدر (دئشیفره اولماز حدده) اوزادا بیلر، بو اوزدن پسوورد قونوسوندا حتی ۵ یوخ ۱۵ ثانیه یازماسینا واخت آییرماق، دئشیفره اولماغین قارشیسینی آلار دیه یئرلی اؤنری حساب اولور.
سیزی تانییان بیری بو پسووردو باشقالاریندان تئز دئشیفره ائده بیلر، بو اوزدن سئودییینیز معلم آدی-سوی آدی، سئودییینیز حئیوان، سئودییینیز گول آدی و بونلارا تای آدلاری پسوورد دا ایشلدمنیز سهو بیر سئچیم حساب اولور. چالیشین سئچدییینیز پسووردلار سیز اوچون بیر آنلام داشیسین، او آنلامی کیمسه بیلمسین و پسووردو هئچ بیر یئرده یازیب ساخلامایین. اؤرنک پسووردلار (بو پسووردلارین هر بیرینین من اوچون بیر آنلامی وار):
۱: “(^F8V}2+x” ۲: “P|w1tL)” ۳: “<}QzGH57”
وحید نریمان | یای ۱۳۹۴ موغان
یازینین PDF-ینین ائندیرمه لینکی: https://goo.gl/gvIRrI http://1drv.ms/1Ct7xZi


text:
کیمدن گیلئییم یوخدو یازیم بلکه بئلهایمیش / ثریا بخشی (آیلار)
حسرت یاراسی هر گئجه-گوندوز اورهییمده
بیر-بیر باش آچیب گؤینهدی گؤز-گؤز اورهییمده
مندن نئچه ایللر قارا بختیم نئجه کوسموش
دؤندردی اوزون دیمه-دوشر اؤز اورهییمده
کیمدن گیلئییم یوخدو یازیم بلکه بئلهایمیش
آرزیم گلینی دای قالا سونسوز اورهییمده
هر درد جانیمین قصدینه گلمیش تانیییرمیش
داغلار قدری چکمهگه وار دؤز اورهییمده
قیش گلسه سازاق کسسه کولک اولسا دا دور گل
بیر پای سن ایچین ساخلامیشام کؤز اورهییمده
هاردان هارا گؤر چکدی منی گتدی خیالین
وای-وای نه قدر قالمیشایمیش سؤز اورهییمده
بو سئوگینی بو سئودانی بو ایستهیی آیلار
قییما توکهنیب قورتارا سنسیز اورهییمده


text:
ستارخان
ستارخان، (قرهداغلی ستارخان، ملی سردار) (۱۸۶۸ – ۱۹۱۴) ایران مشروطه انقلابین باشچیسی. ستارخان، حاج حسن قره داغی نین اوچونجو اوغلو 1868-جی ایلده (۱۲۸۵ق) قاراداغ ویلایتینین جانعلی کندینده بیر آلوئرچی عاییلهسینده آنادان اولموشدور.
مشروطه حرکتلرینده باقرخان ایله بیرلیکده آذربایجان، قافقاز و خصوصا تبریز انقلابچیلارین نظم انتظام ایله قاجار شاهین قوشونونا قارشی قوردولار.
1905-11-جی ایللرده باش وئرمیش مشروطه حرکاتی ستارخانی بؤیوک سرکرده سویییه سینه قالدیردی. 1907-جی ایلده تبریز شهرینین امیرخیز محلله سینین فدایلرینه رهبرلیک ائدن ستار خان اؤزونون قهرمانلیغی و شوجاتی ایله بوتون فدایلرین سئویملی سرکرده سینه چئوریلدی.
شورا مجلیسی توپا توتولدوقدان سونرا شاهین 40 مین نفرلیک سیلاحلی قوووه سی اینقیلابین بئشیگی تبریز شهرینه هوجوم ائتدی. 1908-جی ایلین اییون آییندا ستار خانین رهبرلیگی آلتیندا عالی حربی شورا یاراندی. عالی شورانین باش کوماندانی ستار خان و اونون موعاوینی باقیرخان، عوضولری علی موسیو، حاجی علی ، سئیید هاشیم خان تعیین ائدیلدیلر. 1909-جو ایلین آپرئل آیینا قدر تبریز عوصیانی دوشمنه بؤیوک تلفات وئرمکله اونون سیلاحلی قوووه لرینی تبریزدن چیخارماغا نایل اولدو. بو ووروشدا ستار خان و باقیر خانین قهرمانلیغی نظره آلیناراق آذربایجانین عیالت انجومه نی اؤز ایجلاسی نین قراری ایله ستار خانا ” سرداری-میللی ” (خالق سرکرده سی) و باقیر خانا ” سالاری-میللی ” (خالق رهبری) فخری آدلاری وئردی.
تبریزین مودافیعه سی حربی شورایا تاپشیریلدی. عوصیانچیلارین بو قلبه سی آذربایجانین باشقا ویلایتلرینه و بوتون ایرانا موهوم تاثیر ائتدی. تئهران، قزوین، رشت، یسفاهان و باشقا شهرلرده ” ستار خان ” آدلی کومیته لر یاراندی. تبریز عیالت انجومه نی اؤزونو شورا مجلیسی نین عوضئدیجیسی آدلاندیردی. 1908-جی ایلین اوکتیابر آیینا قدر آذربایجانین بیر چوخ ویلایتلری دوشمنلردن تمیزلندی. اؤلکهده اینقیلابی حرکاتین گوجلنمه سیندن قورخویا دوشن شاه و ایرتیجا قوووه لری تئهراندا شورا مجلیسی نین یئنیدن آچیلماسینا ایجازه وئرمه یه مجبور اولدولار. 1908-جی ایلین دئکابر آییندا آچیلان ایکینجی شورا مجلیسی ستار خان ایله باقیر خانین خیدمتلرینی قییمتلندیرمک مقصدیله اونلارین شکیللری اوزرینه قیزیل سویو ایله باسیلمیش فخری لؤوحه یارانماسینی تصدیق ائدیب، مجلیسین یئنیدن آچیلماسی زامانی اونو تریبونادان آشماغا فرمان وئردی.
تبریز شهری نین غلبه سیندن سونرا اینقیلابچیلارین نوفوضلاری نین آرتماسی ایرانین ایرتیجا قوووه لرینی، خوصوصیله چار روسییاسی و اینگیلتر ایمپئریالیزمینی قورخویا سالدی. اونلار ستار خانی و اونون فدایلرینی نوفوضدان سالماق اوچون ستار خان و باقیر خانی فدایلردن، تبریزدن آییرماغا چالیشدیلار. اینگیلتره نین خاریجی ایشلر نازیری ئدوارد کارینین بو اؤلکه نین ایرانداکی سفیری ]]جورج بیرلی[[یه گؤندردیگی تئلئقرامدا (16.3.1910) دئییلیردی کی، ستار خان و باقیر خان تئزلیکله تبریزدن چیخاریلمالیدیر. بوندان سونرا ایرانین باش نازیری، میللی شورا مجلیسی ایشه قاریشیب ستار خان و باقیر خانی تئهرانا گئتمه یه مجبور ائتدیلر. 1910-جو ایل مارت آیی نین 6-دا ستار خان و باقیر خان 300 نفر فدای ایله تئهرانا یولا دوشدو. 1910-جو ایلین اپرئل آیی نین 3-د ستار خان تئهرانا چاتدی. قوربانلار کسیلدی، تئهران اهالیسی اونو نیجاتوئریجی رهبر کیمی قارشیلادی.
ستار خانا فدایلری ایله آتابی (اتابک) پارکیندا یئر وئریلدی. 1910-جو ایلین 7 آوقوستوندا شاه قوشونلاری و تئهرانین پولیس ریسی داشناک یئفرئم داویدیانسین باشچیلیق ائتدیگی پولیس قوووه لری گئجه خاینجه سینه قفلتن هوجوم ائدیب آتابی پارکینی موحاسیره یه آلاراق ستار خانین سیلاحلی دسته لرینی ترکی سیلاح ائتمه یه باشلادیلار. همین گئجه ستار خان آیاغیندان یارالاندی. اونلارین تئهراندان چیخماسینا ایجازه وئریلمه دی. نهایت، همین گولله یاراسیندان 1914-جو ایلین نویابر آیی نین 9-دا ستار خان 48 یاشیندا وفات ائتدی و تئهراندا شاه عبدولاعظیم قبیریستانلیغیندا دفن اولوندو. قبری 1924-جو ایلده اینقیلابچیلار طرفیندن تمیر ائدیلدی.
1944-جو ایلده 44 موترققی قزئتی اؤز اطرافیندا بیرلشدیرن ” آزادلیق جبهه سی ” قزئتی طرفیندن تشکیل ائدیلمیش میتینقده سئیید جعفر پیشهوری ستار خانین قبری اوستونده نیطق سؤیله دی. 1945-جی ایلده یارانمیش آذربایجان میللی حؤکومتی اونون و باقیر خانین هئیکللرینی تبریز شهرینده اوجالتمیش، آدلاری کوچه لره قویولموشدور.
ستار خان ین قهرمانلیغینا، اونون خالقا و اینقیلابا اولان صداقتینه چوخلو شعر و پوئمالار حسر ائدیلمیشدیر او جملهدهن صابرین معروف شعری دیر:
حال-ي مجذوبيم گؤروب قارئ؛ دئمه ديوانه دير
نعره- يي شوريده مي ظنن ائتمه بير افسانه دير
شاعيرهم طبعیم دنیز، شئعرِي تریم دوردانه دیر
بئهجتیم، عئشقیم، سوروروم، وجدیم احرارانه دير
اينجيذابیم جرأتي مردانه يی مردانه دیر
آفرینیم هیممتي والایِ ستتارخانه دیر
-
* *
تا کي ميللت مجمعین طئهرانده ویران ائتدیلر
تورکلر ستتارخانیله عهد-و پئیمان ائتدیلر
ظولم-و ايستيبداده قارشی نیفرت ائعلان ائتدیلر
ميللته ميللیيته جان نقدی قوربان ائتدیلر
آیه- يی «ذبح عظیم» ايطلاقی اول قوربانه دیر
آفرینیم هیممتِ-ي والایِ ستتارخانه دیر
-
* *
حق مددکار اولدو آذربایجان اتراکینه
آلي قاجارین «پروتئست» ائتدیلر ضححاکینه
اول شهیدانین سلام اولسون روانِ-ي پاکینه
کیم تؤکولموش قانلاری تبریز-و طئهران خاکینه
اونلارین جننت ديیلدیر منزیلی آیا نه دیر
آفرینیم هیممتِ-ي والا-يیِ ستتارخانه دیر
-
* *
ایشته ستتارخان باخیز بیر نوعی ايقدامات ائدیب
بیر وزیر و شاهی یوخ! دونیانی یئکسر مات ائدیب
عيرض-ي ایسلامی، وطن ناموسینی یوز قات ائدیب
حورمت-ی حیثیّتی ميلّتین ايثبات ائدیب
ایمدی دونیانین توججوه نوقطه سی ایرانه دیر
آفرینیم هیممتِ-ي والا-يیِ ستتارخانه دیر
-
* *
ایشته آذربایجان ایرانی ائحیا ائیله دی
تورکلوک؟ ایرانلیلیق تکلیفین ایفا ائیله دی
بیر رشادت، بیر هونر گؤسته ردی دعوا ائیله دی
دؤولتین بیر عئینینی دونیاده روسوا ائیله دی
قاچماییب پروانه تک اوددان دئمه پروانه دیر
آفرینیم هیممتِ-ي والا-يیِ ستتارخانه دیر
-
* *
آفرین تبریزییان ائتدیز عجب عهد-و وفا
دوست-و دشمن ال چالیب ائیله ر سیزه صد مرحبا
چوخ یاشا دؤولتلی ستتارخان! افندیم! چوخ یاشا
جننت-ي اعلاده پئیغمبر سیزه ائیلهر دوعا
چون بو خيدمتلر بوتون ايسلامه دیر، اينسانه دیر،
آفرینیم هیممتِ-ي والا-يیِ ستتارخانه دیر
Filed under: تورک شخصیتلری Türk şəxsiyətlər | Tagged: آذربایجان قهرمانی,زندگی نامه ستارخان,ستار خان,ستارخان,ستارخان سردار ملی,سردار ملی |


text:
-
تبریز بلدیه سینین اجتماعی رابطه لر و بین الملل علاقه لر مسئولو:
تبریز بلدیه سی تهرانین اون بیرینجی توریسم سرگی سینده (نمایشگاه) اشتراک ائدیر
شهریارنیوز: تبریز بلدیه سینین اجتماعی رابطه لر و بین الملل علاقه لر مودورو، تبریز بلدیه سینین تهرانین اون بیرینجی توریسم سرگی سینده طنطنه لی صورت ده اشتراک و مراسم اجرا ائتمه سیندن خبر وئردی.
-
تبریز بلدیه رئیسی:
شهرلر اطرافیندا گئجه قوندو ائولری احیا ائتمک ده تبریز بیرینجی رتبه ده دیر
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی، اؤلکه مقیاسیندا شهرلر اطرافیندا یارانان گئجه قوندو (حاشیه نشین لرین غیر استاندارد ائولریینی) احیا ائتمک ده بو شهرین بیرینجی مرتبه ده یئر آلماسیندان سوز آچدی.
-
تبریزین مشهور انسانلاری
رسام عربزاده ایرانین مشهور خالچا طراحی
شهریارنیوز: ایران دا و باشقا اولکه لرده رسام عرب زاده آدیلا تانینان سید ابوالفتح زیدی لطیفی مشهور به سید ابوالفتح، ایرانین گورکملی خالچا طراحلاریندان بیریسی ایدی. بونونلا برابر رسام عرب زاده رساملیق، مینیاتور، هئیکل تراشلیق، خالچا توخوما و بویاما ساحه سینده چالیشمیشدیر.
-
تبریزده نظامی گنجوی نین قورولتایی کئچیریله جک
شهریارنیوز: علمی و مدنی عالیم لرین مقامینی عزیزله مک مقصدی ایله بایرام آیی (اسفند)ده نظامی گنجوی نین قورولتایی کئچیریله جک دیر.
-
تبریز بلدیه رئیسی سانچی گمی سی حادثه سی اوچون باش ساغلیغی وئردی
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی نفت داشیان «سانچی» گمی سینده 32 وطنداشیمیزین جان لارینی ایتیرمه سینی تسلیت دئییب باش ساغلیغی وئردی.
-
شرقی آذربایجان والی سینین اهالی ایله گؤروشونده تبریز بلدیه باشچی سی دا اشتراک ائتدی
شهریارنیوز: شرقی آذربایجان والی سینین اهالی ایله گوروشونده مهندس ایرج شهین باهر، تبریز بلدیه باشچی سی دا اشتراک ائتدی.
-
تبریزین مشهور انسانلاری؛
جمال ترابی طباطبایی « ایرانین سکه شناسلیق علمی نین آتاسی »
شهریارنیوز: اوستاد سید جمال ترابی طباطبایی 1304نجو ایلین یاز فصلینین ایکینجی آیینین بئشینجی گونونده تبریزین میارمیار محله سینده دونیایا گوز آچدی.
-
بلدیه رئیسینین همشهری لر ایله عمومی گوروشو
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی، عمومی بیر گوروش مراسمینده، تبریز همشهری لر ایله یاخیندان گوروشدو.
-
اسلامی شورا مجلسینین هیئت رئیسه عضوو:
تبریز 2018 ین اعتبارلارینی 700 میلیارددان 10 میلیارد تومنه آزالتدیلار
شهریارنیوز:اسلامی شورا مجلسینین هیئت رئیسه عضوو، تبریز 2018 ین اعتبارلارینین700 میلیارددان 10 میلیارد تومنه آزالماسینی قینادی.
-
معارفه و تکریم مراسمی کئچیریله رک؛
آذربایجان عمران و توسعه شرکتینین موقت مودورو تانیتیلدی
شهریارنیوز: معارفه و تکریم مراسمی کئچیریله رک، آذربایجان عمران و توسعه شرکتینین موقت مودورو تانیتیلدی.
-
بلدیه رئیسی، 2018نجی میلادی ایل و حضرت مسیح (ع) ولادتینی تبریک دئدی
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی بیر مکتوب یایاراق، حضرت عیسی مسیح (ع) ولادتینی و 2018نجی میلادی ایلی بوتون مومن لر و تبریزلی مسیحی لره تبریک دئدی.
-
تبریز بلدیه رئیسی:
هر زمان صنعتکارلارین و هنرمندلرین یانینداییق
شهریارنیوز: تبریز بویوک شهر بلدیه سینین رئیسی، تبریزده اکرانا چیخان «کئچل اوغلان» تئاترینی تاماشا ائتدیکن سونرا، بلدیه نین صنعتکارلار و هنر اهالی سینی داها آرتیق حمایت ائته سیندن سوز آچدی.
-
تبریز بلدیه رئیسی:
تبریز متروسونون بیرینجی خطی 97نجی ایلین سونونا قدر قورتاراجاق
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی گلن ایلین سونوندا قدر، تبریزمترو پروژه سینین بیرینجی خط اجرایی ایشلرینین قورتاریلاجاغینی دئدی.
-
تبریز شوراسینین معمارلیق و شهر تیکمه کمیسیونونون رئیسی:
یاشاییش محیطی قوروما تشکیلاتی، تبریز هاواسینی چیرکینلشدیرن منبع لری تانیتدیرسین
شهریانیوزون: تبریز شوراسینین معمارلیق و شهر تیکمه کمیسیونو، یاشاییش محیطینین قوروما تشکیلاتیندان تبریز هاواسینی چیرکینلشدیرن منبع لرین سهمی و پایلارینین آچیقلاماسینی ایسته دی.
-
تبریز شوراسینین بودجه یازما کمیسیونونون رئیسی:
تبریز توریزمی اوچون دولت فقط 10 میلیارد تومن بودجه آییریب
شهریارنیوز: تبریز اسلامی شوراسینین بودجه کمیسیون رئیسی دولتین تبریز توریسمی اوچون فقط 10 میلیارد تومن بودجه آییرماغیندان سؤز آچیب.
-
تبریز بلدیه رئیسی:
عینالی نین بوگونکو وضعیتی، اورداکی زحمت چکن لرین ایش بیرلیگی و چالیشمالارینین نتیجه سینده اله گلیب دیر
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی دئدی: عینالی نین بوگونکو وضعیتی، اورا زحمت چکن متخصص لرین ایش بیرلیگی و چالیشمالارینین نتیجه سینده اله گلیب دیر.
-
شرقی آذربایجان والی سی و تبریز بلدیه رئیسینین حضور ایله؛
عینالی دا بیر نئچه پروژه نین آچیلیش مراسمی کئچیریلدی
شهریارنیوز: شرقی آذربایجان والی سی و تبریز بلدیه رئیسینین حضور ایله عینالی دا بیر نئچه پروژه نین آچیلیش مراسمی کئچیریلدی.
-
تبریز بلدیه رئیسی معارفه مراسمینده؛
استاندارد اولمایان ائولری احیا ائتمک اوچون تاثیرلی آدیم لار آتیلاجاق/ رانت لا مماشات ائتمه یه جه ییک
شهریارنیوز: تبریز بلدیه رئیسی دئدی: بوتون وارلیغیمیزلا، دینی توصیه لردن خصوصا حضرت علی (ع) یولوندان الهام آلاراق، اوزومو جان دان عزیز تبریز وطنداشلاریما وقف ائده جه یم.
-
رسمی تانیتما مراسمی ایله؛
مهندس ایرج شهین باهر تبریزین 56نجی بلدیه باشچی سی تعیین ائدیلدی
شهریارنیوز: رسمی تانیتما مراسمی کئچیریله رک، مهندس ایرج شهین باهر تبریزین 56نجی بلدیه باشچی سی اعلان اولوب و صادق نجفی تبریزین کئچمیش بدلیه رئیسیندن ایسه تقدیر ائدیلدی.
-
مهندس شهین باهر طرفیندن رسمی اعلان وئریله رک؛
100میلیون دان آرتیق مقاوله لر بلدیه نین اجتماعی پرتالیندا نشر اولوناجاق
شهریارنیوز: مهندس شهین باهر طرفیندن رسمی اعلان وئریله رک 100میلیون تومن دن آرتیق مقاوله لر بلدیه نین اجتماعی پرتالیندا نشر اولوناجاق.


text:
ایستانبول 18 اوکتوبردا بؤیوک سمپوزیوما ائو صاحبلیگی ائدهجک
آچیلیش دانیشماسینی پرزیدنت رجب طیب اردوغانین ائدجگی سمپوزیومو، تورکیهنین اولوسلار آراسی آلانداکی سسی اینگیلیزجه یایینلانان TRT World، کئچیریر
ایستانبول 18 اوکتوبردا قلوبال پروبلملرین دانیشیلاجاغی بؤیوک سمپوزیوما ائو صاحبلیگی ائدهجک.
آچیلیش دانیشماسینی پرزیدنت رجب طیب اردوغانین ائدجگی سمپوزیومو، تورکیهنین اولوسلار آراسی آلانداکی سسی اینگیلیزجه یایینلانان TRT World، کئچیریر.
قلوبال سیاستده اؤنملی شخصلرین ده قاتیلاجاغی سمپوزیوملا بیرلیکده TRT World "World citizen" آدینی وئردیگی، سس گتیرهجک بیر پروزهیه داها ایمضا آتاجاق.
پروژهنین موضوعسو ایسه غیب اولان قاچقین اوشاقلار.
قاچقینلاری گوندمه داشیماقلا برابر مستند ایشلری ده اولاجاق.
TRT World خبر کووردیناتورو فاتیح ار، قونو ایله باغلی "عینی زاماندا بیز خبر مرکزی اولاراق اورقان مافیاسینین الینه کئچن اوشاقلارلا باغلی بیر مستند فیلم حاضیرلاییریق او مستند فیلمی ده ان قیسا زاماندا یایینا وئرجگیک، سوسیال مسئولیت پروژهلریمیز داوام ائدهجک" قیمتلندیرمهسی ائتدی.
آیرینتیلی بیلگیلر اوچون: forum.trtworld.com


text:
یول پرس یونسکو سیتهسیندن آلدیغی بیلگیلره گؤره، بو اؤرگوتون هر ایل میللتلرین کولتورونون یاییلماسی دوغرولتوسوندا و دونیا میللتلرینین گلهنک، تؤرن، تاریخ و کولتورونون بیر-بیرینه تانیتماسی اوچون توتدوغو تؤرنلر کیمی، بو ایلده اوزون بیر لیسته ۲۰۱۶-جی ایلده توتولاجاق تؤرنلردن سونموشدور۰
بو لیستهده دونیانین آیری-آیری اؤلکهلریله یاناشی ایران، آذربایجان جومهوریتی و تورکیهدنده بیر نئچه مورد گؤزه چارپیر.
آلمانلارین ۲۰۰ ایللیک آذربایجان و قوزئی قافقازا کؤچلرینین آغیرلانماسی، ایراندا محمد ذکریای رازی’نین دوغومونون ۱۱۵۰-جی ایل دؤنومو آغیرلانماسی، ایران، عراق و لبناندا سید مرتضی علمالهدی’نین دوغومونون ۱۰۵۰-جی ایل دؤنومو آغیرلانماسی بو تؤرنلرین اؤرنکلریندندیر.
آیریجا قازاغیستاندا دا علی خان بوکئیخان’ین دوغومونون ۱۵۰-جی ایل دؤنومو، قازاق بیلیم آدامی همده بو اؤلکهنین اسکی باشکندی آلماتی’نین قورولوشونون ۱۰۰۰-جی ایل دؤنومو تؤرنی گئرچکلشهجکدیر.
بو باغلامدا تورکیهده ده بؤیوک تورک تاریخچیسی و یازاری “محمد فؤاد کؤپرولو”نون وفاتینین ۵۰-جی ایل دؤنومونو و آیریجا دونیاجا اونلو تورک شاعیرلریندن اولان خواجه احمد یسوی’نین اؤلومونون ۸۵۰-جی ایل دؤنومونو قازاغیستان، قیرقیزیستان و آذربایجان ایله ایشبیرلیگی ایچینده بیر آنما تؤرنی یاپیلاجاقدیر.


text:
هر شئی باهالاشسادا...
دوکتور جئری
والیلیگین ائشیگی قالابالیق ایدی. خالق بیردن-بیره قیزمیشدی سانکی. کیمی آیاغین یئره تاپداییردی، کیمی فیشقا چالیردی، کیمی هارای تپیردی، کیمی یامان دئییردی، کیمی باشینا تاپداییردی، کیمی آغلاییردی...
والی تدریرگین-تدریرگین اوتاغیندا وار-گل ائدیردی. یاردیمچی ایچری گیردی. والی طرفینه قوشدو:
- نولوب؟!.. بورادا دا میللت باهالیق اوچون ائشیگه تؤکولوبلر می؟!
یاردیمچینین دوداق بوزمهسیندن بیر شئی آنلامایان والی اؤفکهلندی:
- سؤیله گؤروم میللت نه دئییر؟! نه ایستهییر؟!
یاردیمچی درین بیر سولوق آلدیقدان سونرا دیله گلدی:
- قوربان خالق دئییر:
چالدی- چاپدیلار قالسین اویاندا،
قاپدی-قاچدیلار قالسین اویاندا،
ایشسیزلیک، یوخسولوق، اعتیاد قالسین اویاندا...
بئنزینی،گازوییلی باهالاشدیردیز دینمهدیک!
گازی، برقی، سویو باهالاشدیردیز دینمهدیک!
ائوی، کرایهنی باهالاشدیردیز دینمهدیک!
داوانی، درمانی باهالاشدیردیز دینمهدیک!
چایی، چؤرگی باهالاشدیردیز دینمهدیک!
یاغی، دوگونو باهالاشدیردیز دینمهدیک!
اتی، تویوغو باهالاشدیردیز دینمهدیک!
یئرآلمانی، سوغانی باهالاشدیردیز دینمهدیک!
میوهنی، گؤیو باهالاشدیردیز دینمهدیک!
یاردیمچینین بوشبوغازلیغیندان دؤزومو توکهنن والی قیشقیردی:
- بئله ایسه درد-چورلاری ندیر؟!!
یاردیمچی باشینی آشاغی سالیب فیسیلدادی:
- قوربان دئییرلر: کفنی باهالاشدیردیغیزدان آیاغیمیزی اوزادیب راحات اؤله بیلمیریک!
گؤنده ر بؤلوم لر: حیكایه و گولمهجهلر


text:
کوقنیتیولیک
کوقنیتیولیک (لاتینجا : cognitio ، "باشا دوشمک ، درک ائتمک ، اؤیره نمک") درک ائتمه و خاریجی اینفورماسیالاری معنی مسمک (məniməsmək) قابلییتنی تصویر ائدیر. بیر-بیریندن فرقله نن مختلیف باغلاملرده (kontekstlərdə) ایشلنیر. پسیخولوژی یادا بو آنلاییش شخص ده باش وئرن پسیخولوژی () پروسه لری و اساسا اینفورماسییا اعمالیندا پسیخولوژی وضعیتی آراشدیرماق اوچون تطبیق ائدیلیر. بو آنلاییش هم ده تز-تز "باغلام بیلیک لری"ن (آبستراکسیا آراشدیرما ، کونکئرت لشدیرمه)، بیلیک ، باجاریق ، قاوراما کیمی کیفیت لرین آراشدیرلماسیندا ایستیفاده ائدیلیر.
چوخ واخت کوقنیتیولیک شعور عینی گؤتورلور. ]]اینساندابیر چوخ پروسس [[لر شعورلی باش وئرسه ده ، کوقنیتیولیک و شعور عینی دئییل دیر. اینسان دا پروسس کوقنیتیو اولا بیلر ، آنجاق شعورسوز باش وئره بیلر ، مثلا ، شعورسوز شکیلده نییسه (nəyisə) اؤیره نمک.
اینسانین کوقنیتیو خاصه لرینه "دیقتلی لیک" ، "یاددیناسالما" ، اؤیره نمه "، " یارادیجیلیق" ، "تشکیل ائتمه" ، اورینتاسیا " ، "اساس لاندیرما" ، ایراده" ، "اینام" و غیره. کیمی کیفیت لر عاید ائدیلیر. کوقنیتیو خاصه لر ]]پسیخیاتریا ، پسیخولوژیا ، فلسفه ، نیرولوژیا (neyrologiya) و سونی اینتللکت (فارسجا : هوش مصنوعی) کیمی مختلیف علم ساحه لرینده[[ تطبیق ائدیلیر.کوقنیتیولی یین علمی آراشدیریلماسی "Koqnitivlik elmi" آدی آلتیندا آپاریلیر.


text:
نویابرین 30-دا آذربایجان رئسپوبلیکاسینین پرئزیدئنتی ایلهام علیئو و خانیمی مهربان علیئو 22-جی آذربایجان بین الخالق تئله کومینیکاسیا و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری سرگیسی –"باکوتئل-2016" ایله تانیش اولوب.
آخار.آذ خبر وئریر کی، رابیطه و یوکسک تئخنولوگییالاری ناظیری رامین قولوزاده دؤولت باشچیسینا و خانیمینا سرگی باره ده معلومات وئریب.
رئگیونون ان بویوک تدبیرلریندن بیری اولان "باکوتئل" سرگیسی 20 ایلدن آرتیقدیر کی، هر ایل تئله کومینیکاسیا بازارینین آپاریجی ایشتیراکچیلارینی اؤز پلاتفورماسیندا بیر آرایا توپلاییر.
دؤرد گون داوان ائدجک سرگی چرچیوسینده "گؤزدن علیل اوشاقلار اوچون کیتابخانا"، "موزئی لرین رقملشدیریلمسی"، "گوگل آرت پروژئکت" لاییحه لرینین تقدیماتی، ستارت آپلارین گئنیش ایشتیراکی باش توتاجاق.
دؤولت باشچیسی و خانیمی سرگینین پاویلیونلاری ایله یاخیندان تانیش اولوبلار.


text:
افغان کوچلری تینچلیک مسوولیت آلیشیگه تیار
افغانستان حکومتی اوشبو مملکت تینچلیک نی سقله ش مسوولیتی نی آلیشی گه تیار دیب ایته دی.
عین حالده مملکت رسمی لری ، خارجی کوچلر افغانستان شرایط گه ماس چیقیب کیتیشلری ضرورلیگینی تاکیدله گن.
امریکا جمهورریسی باراک اوباما، میلادی2011 ییلگه امریکا کوچلری نینگ افغانستاندن چیقییشلری باشله نیشینی اعلان قیلگن ایدی . بو حالتده قرگنده ناتو تشکیلاتی هم 2011 نچی ییلگه تینچلیک مسوولیتی نی افغان لرگه تاپشیریش ریجه سی خصوصیده لیسبون کنفرانسی گه گپلشه دی.
امریکا قوشمه ایالت لری نینگ جمهور رییسی باراک اوبا افغانستانده گی کوچلری نی 2011 نچی ییل نینگ جولای گه اوشبو مملکت دن چیقیش لری باشلنیشی نی اعلان قیلیشی دن کیین ، افغانستان کیله جگی اوچون، جهان بوییجه فکر و ملاحظه لر یوزه گه چیقدی.
هرچند بیرقنچه خارجی مسوول کیشی لر ، خارجی کوچلر نینگ افغانستاندن چیقیی ریجه سی باشله نیشی نی تنقید آستیگه آلیب اوشبو مسئله طالبان گروهی و القاعده ترماغی نینگ کوچلنتیریشی گه سبب بوله دیب ادعا قیلدیلر اما افغانستان حکومتی ایسه امریکا نینگ اوشبو تصمیمی نی ، اوشبو مملکت نینگ ملی حاکمیتی کوچلی بولیشیگه سبب بوله دیب اعلان قیلماقده.
جمهور رییس کرزی نینگ سوز چیسی وحید عمر، افغانستان حکومتی مسوولیت لرنینگ آلیشی گه تیارگرلیک بارلیگی نی اوستیگه تاکید قیله دی.
"بیز افغانستان دولتی حاکمیتی نینگ کوچلنیریشی و مسوولیت آلیشی اوچون ، هرقنده ی امکانیت دن فایده لنه میز. البته اوشبو فرصت لر هر قچان بولسه خواه ییرته بولسه ، خواه جنوری آییگه بولسه ویا هم آلتی آیی دن کیین بیز مسوولیت آلیش گه تیار میز. اما انیق بیر تاریخ نی تاسف بیلن اوشبو مسئله اوچون اعلان قیله آلمه یمیز."
افغانستان دولتی ، خارجی کوچلر افغانستان شرایط گه ماس چیقیب کیتیشلری ضرورلیگیگه تاکید لنه ریکن ، اما باشقه تماندن کابل خلق آرا انجمنی نینگ آچیلیشیده افغانستان جمهور رئیسی حامد کرزی 2014 نچی ییلیگه قدر مملکت نینگ خوف سیزلیک مسئولیتنی قبول قیلیب آلیشینی وعده بیرگن ایدی.
اوشبو مسئله نی کابل خلق ارا یغینیده اشتراک قیلگن لری هم قبول قیلگن ایدی لر.
بو حالتده قرگنده ، افغانستان کوچلری 2011 نچی ییلیگه چه تینچلیک نی سقله شی اوچون تیار گرلیگی بار می؟
افغانستان مدافعه وزیرلیگی نینگ سوز چیسی جنرال ظاهر عظیمی ، افغانستان ملی کوچلری حاضر گی پیتده روانی جهتی دن و ظرفیت لحاظیدن تینچلیک مسوولیت لرنینگ آلیشیگه تیار لیک لری بارلیگی نی ادعا قیله دی.
باشقه تماندن ناتو تشکیلاتی نینگ باش کاتبی اندریس فوگ راسموسن هم ، تینچلیک مسئولیت لرینی افغانلر گه تاپشریش جریانی نینگ تقویم اساسیده ایمس ، بلکه اوشبو مسئله نی وضعیت گه قره ب عملی قیلیشینی ایتگن ایدی.
اما امریکا رسمیلری بو اولکه افغانستان دن کوچلری نینگ چیقریش ریجه سی باشلنیشی نی افغانستان بیلن همکارلیکلری نینگ نهایه سی دیگنی ایمس دیب ، بلکه امریکا نینگ حربی وعده لرینی ، حربی سیز بولیمیده کوز قره تیشی نی ایتگن لر.


text:
قیش فصلی نینگ معما لری
افغانستان جمهور رییسی حامد کرزی ، قیش فصلی کیریب کیلیشی بیلن ، کم بغل اهالی گه ایریم خذمت لر یولگه قوییلیشی نی وزیرلر کینگاشی دن ایسته دی. جمهور رییس کرزی نینگ سوز چیسی وحید عمر گه کوره ، کرزی جنابلری تیگیشلی وزیر لر دن ، یاقیلغی و آذوق آوقت مواد لری نینگ خلق گه ایتکزیش همده حادثه لرنینگ آلدینی آلیش اوچون، یول لرگه یخشی قره ش اینیقسه سالنگ یولیگه قرشنی طلب قیلگن. افغانستانده سونگی ییل لریده قیش ساووغی کوپ گینه انسان لر نینگ حیاتی گه ضامن بولگن. بو حالتده قرگنده ، افغانستان جمهور رییسی حامد کرزی بوگون کی وزیر لر کینگاشیده ، اهالیگه یاردم ایتکزیش ریجه سینی یخشی شکلده بجریلیشینی سوره دی. جمهور لیک سرای نینگ سوز چیسی وحید عمر گه کوره ، بوگون کی وزیرلر کینگاشیده ، تیگیشلی وزیرلر، کرزی جنابلری گه خلق گه یاردم بیریش ریجه سی یخشی بیر شکلده یولگه قوییلگن لیگیگه ایشانچ بیرگن لر. ریاست جمهور لیک سرای نینگ سوز چیسی وحید عمر شوندی دیدی. "افغانستان جمهور رییسی ، تاجر لردن ، افغانستانگه سرمایه یاتقیزگن کیشیلردن همده ، یاردم بیروچی موسسه لردن ایسته یدی کیم ، زمستان فصلی گه حکومت نینگ یانیده ، مملکت کم بغل خلقی گه یاردم بیریش اوچون حرکت قیلسین لر"
مملکت ده بیریریم میلیون دن کوپراق انسان نینگ آچلیک تهدید ایته یاتگان لیگی افغانستان حکومتی همده بیرلشگن ملت لرتشکیلاتی نی خواطرگه سالگن. بو حالتده قرگنده ، مملکت شاه یوللریده هم قیش فصلی کیلیشی بیلن کتته قیین چیلیک لر بیلن یوزه گه چیقه دی . شمالی ولایتلرنینگ پایتخت کابل بیلن باغلوچی سالنگ شاه یولیده اوتگن قیش ده یوزبیرگن قار کوچیشی طفیلی اونلب انسان هلاک بولیبف یوز دن آرتیق کیشی یره دار بولگن ایدی لر. شونده ی بیر حالتده ، ایریم کوزه توچیلر، اگرده ، کم بغل اهالی گه اوز پیتیده ، یاردم لر ایتکزیملمسه ، مملکتده اوتگن ییلرده گی یوز بیرگن انسانی فاجعه لر قیته تکرار بولیشی ممکن لیگی نی ایته دیلر. قیش فصلیگه یاقیلغی ماده لر همده آذوق آوقت مواد لری نینگ بهاسی یوقاری کیتیشی اهالی نینگ اینگ کتته خواطر لریدن سنه لیب ، بو حالت ، کوپ گینه افغان لر قیش فصلی نی یمان شکلیده اوتکزیش لریگه سبب بوله دی.


text:
اوغیرلنگن افغانستان ایلچیسی پاکستانده آزاد ایتیلدی
مملکت جنوب شرقیده گی بیر خوف سیز لیک ملازمی ، افغانستان لیک اوغیرلنگن ایلچی عبدالخالق فراهی ، پاکستان پایتختیده ، آزاد ایتیلگن ایتگن.
فراهی جنابلری ، افغانستان قدیمگی کنسولی ایدی کیم اوغیرلنیشی دن نیچه کون آلدین پاکستانده ایلچی صفتیده معرفی بولگن ایدی.
فراهی ، 2008 ییل سپتامبر آییگه ، بیر قنچه قوراللی کیشی لر تمانیدن ، پشاور نینگ حیات آباد منطقه سیده ، اوغیرلنیب ، اوشبو حادثه ده او نینگ هیداوچی سی هلاک بولگن ایدی.
یک شنبه کونی ییرته لب ، پاکستان رسانه لری ، بو مملکت ملازیم لری نینگ قولی دن ، افغانستان دیپلوماتی نینگ آزاد ایتیلیشی دن گزارش ترقه تدیلر.
پاکستانده فعالیت آلیب باریاتگن بی بی سی مخبری گه کوره ، اسلام آباد ده گی افغانستان ایلچی خانه سی نینگ ملازیم لری ، فراهی جنابلری نینگ آزاد ایتیلیشی نی رد قلمه گن لر اما او نینگ آزاد ایتیلیشی نینگ رسمی شکلده کابلدن اعلان بولیشی نی ایسته گن لر.
فراهی جنابلری نینگ آزاد ایتیلیشی خصوصیده حاضر گه چه معلومات ترقه تیلمه گن.
بوندن آلدین ، فراهی جنابلری نینگ اوغیرلنگنینی ادعا قیله دیگن گروه ، فراهی نینگ آزاد ایتیلیشی خصوصیده افغانستان دولتی بیلن مذاکره قیلگنی و بو باره ده دولت دن بیر قنچه ایستک لرنینگ مطرح قیلگنینی ایتگن ایدی.
میلادی ییل اوتگن مه آییده ، فراهی جنابلری دن بیر ویدیو ترقه تیلدی. فراهی جنابلری اوشبو ویدیو ده ، اوغیرلنگن کیشی لر تمانیدن ، امریکا تمانیدن قوریلگن دولت یعنی افغانستان بیلن همکارلیک قیلیشیگه عیبلنگن لیگی نی ایتگن ایدی.
فراهی جنابلری نینگ یانیده یوزی گه نقاب کییلگن بیر کیشی هم اوشبو ویدیو ده ، فراهی نینگ آزاد ایتیلیشی خصوصیده افغانستان دولتی اوشبو گروه نینگ ایسته ک لریگه کوز قره تمس لیگی نی ایتگن ایدی.
اما پاکستانده گی افغانستانلیک دیپلومات لر فراهی جنابلری نینگ اوغیرلگن کیشی لر بیلن هر قنده ی مذاکره قیلیش نی رد قیلگن لر.
حاضر انیقلنمه گن کیم ، پاکستانده گی افغانستان قدیمگی ایلچی سی ، مذاکره لر اساسیده آزاد ایتیلگن یا باشقه اساسده.
اما بیر قنچه گزارش لر گه کوره ، فراهی جنابلری ، خوست ولایتی نینگ بیر منطقه سیده ، افغانستان محلی ملازیم لریگه تاپشیریلگن.
خوست ولایتی نینگ خوف سیز لیک بیر ملازیمی ، بی بی سی بیلن بولگن تماسیده ، عبدالخالق فراهی نینگ آزاد ایتیلیشی نی تایید قیلیب ، او کیشی نینگ کابل گه یوباریلگنی نی ایتگن.


text:
عبدالله سیلاوتیمی: رقیب تیم بیلن مذاکرلرتوخته تیلگن ودنیاجماعه چیلیگی بیلن دوام ایتماقده
اشرف غنی احمد زی سیلاوتیمی عبدالله عبدالله دن امریکا تشقی ایشلروزیری حضوریده ایریشیلگن کیلیشووگه توریشلرینی سوره گن.
تحول وتداوم تیمی گه کوره ملی منفعت اوچون بیرکون آلدین آلگن قرارلرینی قه یتیریب آلیش لری کیره ک.
بوتیم عبدالله عبدالله تیمی سیلاومساله سیده تارتیشیشلری اولرنی انزواگه آلیب باریشی باره سیده آگاه لنتیرگن،
شونینگ دیک بوتیم تهدیدلرسبب باش قانون ایاغ آستی قیلمسلیگی نی معلوم قیلگن.
عین حالده عبدالله عبدالله سیلاو تیمی اشرف غنی احمد زی تیمی بیلن مذاکره لری نتیجه سیزبولگنی اوچون توخته تیلگنی ایتگن، اما مذاکره لری دنیا هم جماعه چیلیگی بیلن دوام ایته یاتگنی نی معلوم قیلگن.
عبدالله عبدالله سیلاوتیمی بیرکون آلدین اولرنینگ تکلیف لری قبول بولمسه ملی بیردملیک حکومتی گه حصه قوشیلمسلیکلری ممکن لیگی نی اعلان ایتدیلر. بونینگ آرتیدن بوگون اشرف غنی احمد زی سیلاو تیمی بونگه مناسبت بوقرارنی شاشلینچ بیرقراربولگنی نی ایتیب همده ملی منفعتگه قرشی معلوم قیلیشدی.
بوتیم نینگ سوزچیسی فیض الله ذکی بولیب اوتگن مطبوعات انجمنی ده سوزگه چیقیب عبدالله عبدالله تیمی قیلگن تعهدلریگه توریب وآلگن قرارلری باره سیده قیته کوریب چیقیش لرینی تیلگه آلدی."تحول وتداوم تیمی حوصله بیلن انتخابات جریانی پایان تاپیشی اوچون 17اسدده ایریشیلگن کیلیشووگه تعهدلی بولگن، عبدالله عبدالله سیلاوتیمی دن هم طلبیمیزشوکه قیلگن تعهدلریگه حرمت کورسه تیب، همده ملی منفعت نی اوستون بیلیب بیرکون آلدین آلگن قرارلرینی قیته کوریب چیقسین لروایکی جریانگه هم همکارلیک لرینی دوام ایتدیرسینلر"
عین حالده عبدالله عبدالله سیلاو تیمی گه کوره اشرف غنی احمد زی تیمی بیلن مذاکره لری شکست گه اوچره گنی سبب توخته تیلگن. اما بوتیم مذاکره لری دنیا جماعه چیلیگی بیلن دوام ایته یاتگنی نی معلوم قیلگن.
بوتیم نینگ معلوم قیلیشیچه بیریریم میلیون آوازاشرف غنی احمد زی منفعتی گه ساخته لشتریلگن، وبومساله نی بیرلشگن ملت لرتشکیلاتی ودنیاجماعه چیلیگی بیلن شریک قیلگن لر.
بیرکون عبدالله عبدالله سیلاتیمی طلب لریمیزگه اعتبار بیریلمسه سیاسی جریاننی هم تحریم ایته میزدیب آگالنتیرگن ایدی.
اما ذکی جنابلری باسیم وتهدیدبیلن قانون گه قرشی قرارآلیشگه حاضربولمسلیکلری نی ایتدی، شونینگ دیک اونگه کوره باسیم وتهدید سیاسی مساله لرنی حل ایتیش یول ایمس.
عین دمده ذکی جنابلری بلخ حاکمی عطا محمد نورتاماندن اصلاحات وهمگرالیک تیمی طرفدارلریدن مدنی اعتراض بیلدیریش اوچون تیاربولیشلری اوچون قیلگن دعوتی گه توخته لیب، سیاستچی لرمملکتده گی معمالرنی حل ایتیشگه کوپراق اعتباربیریشلری کیره کلیگی نی تاکیدله دی.
بوندن نیچه کون آلدین عبدالله عبدالله سیلاوتیمی آوازلرنی تیکشیریشده 5تکلیف لری اناتگه آلینمه گنی اوچون بوجریاننی تحریم ایتدیلر.
اماشونگه قره مسدن ملی بیردملیک حکومتی نی تشکیل ایتیش اوچون سیاسی مذاکره لرایکی تیم اورته سیده بیرکون آلدینگچه دوام ایتیب تورگندی.
باشقه تاماندن بیرلشگن ملت تشکیلاتی ایچکی وتشقی نظارت لرحضوریده آوازلرنینگ کمیده 90فایزی سنلگن.
افغانستان سیلاولر مستقل کمیسیونی قریب 23000آوازصندوقیدن فقط گینه 2000دن آرتیق آوازصندوقی تیکشیریلمه گنی نی معلوم قیلگن.