text:
علي رضا اردبيلي دن ايضاحات: قوزئي آذربايجان ين روسلارلا ايلگيلري حاقدا، گونئيلي لرين آراسيندا دقيق دوزگون بير آنلاييش يوخدور. بو خبرسيزلي يين سببلري چوخدور. سووئتلر بيرليي نين قاپالي اولماسي بير يانا قالسين، بيزيم ذهنميزده اولان استريوتيپلر و ايراندا فارس-مركز سيستمله آراميزدا اولان موناسيبتلر اساسيندا يالنيش قرينه سازليقلار، بيزيم اؤنوموزده ايكي اساس مانع كيمي دورورلار. اوردا اولوب بيتنلرين گويا روسلارين مرحمتي يا كومونيزمين مؤعجوزه لري اساسيندا يارانماسي، ايران كمونيستلري طرفيندن گئنيش تبليغ اولموش تئزلرديرلر. حقيقت آمما هم باشقادير و هم موركب. نه روس مدنيتي، ايراندا مدنيت آدلانان شئيلرله موقاييسه اولوناسي دير و نه روسلاري، بير بؤيوك مدنيت ياراتميش خالق كيمي، سووئت توتاليتريسميله عئيني لشديرمك دوزگوندور. هابئله قوزئي آذربايجانين نفت صنايعي و اورانين، 1917-دن اؤنجه صنعتيلشمه سي و باكينين دونيانين ان زنگين شهر اولماسي فاكتلاريني، بيز گؤزدن قاچيرماماليييق. هابئله سووئت دؤورونده، سيستم داخيلي چكيشمه لر و نفوذدايره لري و بؤلگه لر و ميللتلر آراسيندا اولان رقابتلري و مكانيسملري گؤرمه ميز گركير.
قوزئي آذربايجانين بيرينجي جومهوريتي داخيل، گوونه بيلدييي بيرچوخ اثرلر كمونيسمدن قاباخ يارانميشدير. اؤرنه يي، اگر 1918-1920جي ايللرده بيرينجي آذربايجان جومهوريتي اولماسايدي، قوزئي آذربايجان 15 جومهوريتين بيري كيمي يوخ، چچنستان و داغيستان كيمي، دوشوك بير استاتوسلا سووئتلر بيرلييينه داخيل اولاجاقدي. بو حاقدا يعني قوزئي آذربايجاني داغيستان كيمي روسيه تركيبينه داخيل ائتمك اوچون، قوزئي آذربايجاندا جيددي بير درجه ده يالتاقلار و ساتقينلار چاليشسالاردا، نتيجه يه واراماديلار. بونون سا سونوجونو بوگون بيز هامي
ميز بيليريك. اوسته ليك سووئتلر سيستمي داخيلينده، قوزئي آذربايجانين ميرزه ابراهيم اوو كيمي آيدينلاري و نريمانوو، باقيراوو، مصطفي يئودن حيدر ئي يئوه قدر سياسي رهبرلرينين، روس رهبرلييي قارشيسيندا يئري گلنده ديم ديك دورمالاري، بوگونكو قوزئي آذربايجانين ميللي وارليغينين قورونماسيندا بؤيوك رول اويناميشدير. يوخسا بوگون قوزئي آذربايجان هم داغيستان كيمي باغيمسيزليقدان محروم قالميش اولا بيلردي و هم موسقوا تاتارلاري كيمي، توركلوكدان و موسلمانليقدان ساده جه سوي آدلارينين تركيبينده قالميش بير ياپرانميش ايز قالاردي. جناب جميل حسنلي بيزه
بيلمه دييميز قوزئي آذربايجان حئكايه لريني آنلاتماقدا بؤيوك امكلر صرف ائتميشدير. مقاله نين سونوندا ايمام مصطفي يئو و ميرزه ايبراهيم او حاقيندا ويدئو كليپلري آرتيرمانين لازيم گؤردوم. (ايضاحاتين سونو)
دوست لار! یاخین وقت لرده نشر اولوناجاق «آذربایجاندا سووئت لیبرالیزمی: حاکمیت، ضیالی لار و خلق، ۱۹۵۹ - ۱۹۶۹» آدلی کتابیمیزین خلیل رضا اولوتورک، عباس زمانوف، سارا خانم سارایئوا، مائسترو نیازی، ۱۹۶۲ نجی ایلده داغلیق قره باغدا رهبرلگین دگیشدیریلمهسی حقینده، ۱۹۶۳نجو ایل آجلیغی، سومقاییت حادثه لری، نیکیتا خروشچوف ون حاکمیتدن اوزاقلاشدیریلماسی، شیخ علی قربانوف ون ظفر و فاجعهسی، ۶۰ نجی ایل لرده سووئت آذربایجانیندا دین و آتئیزمله باغلی ۱۱ نجی اپیزودو ایله سیز آرتیق تانیش سینیز. اون ایکی نجی یازیمیز اؤتن عصرین ۵۰ - ۶۰ نجی ایل لرینده آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا مهاجرت حیاتی یاشایان آذربایجان دموکرات فرقه سی نین فعالیتی ایله باغلیدیر ...
پیشه وری نین معمّالی اؤلومو و گونئی آذربایجان مهاجرلرین داخلینده ضدیت لر.
اساساً جنوبی آذربایجاندان اولان ایران سیاسی مهاجرلرین ایلک بؤیوک دستهسی ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا سووئت آذربایجانینا گلمیشدی. ایران قشون لاری تبریزه داخل اولاندا رسپوبلیکا رهبرلگین خواهشی ایله مسکو آستارا، بیله سوار، خداآفرین و جلفا کئچید منطقه لرین دسامبر آیی نین ۱۲ دن ۱۹نا قدر بیر هفته آچیق ساخلانماسینا راضیلیق وئردی. بیر هفته عرضینده ۵۷۸۴ نفر پارتیا ایشچیسی، ملّی اوردونون ضابط لری، فدائی دسته لری و آذربایجان ملّی حرکاتی نین دیگر فعال اشتراکچی لاری سووئت آذربایجانینا کئچه بیلدی. اونلارین ایچریسینده ۹۵ نفر آذربایجان دموکرات فرقه سی نین (آذربایجان دموکرات فرقه سی نین) رهبرلیگینه داخل اولان شخص لر و سیدجعفر پیشه وری باشدا اولماقلا ۱۲ نفر پارتیا لیدرلری وار ایدی. ملّی اوردونون ضابط و دؤیوشچولری، فدائی لر، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین ولایت پارتیا تشکیلاتی مسئول ایشچی لریندن فرقلی اولاراق تبریزده اولان یوکسک پارتیا و حکومت رهبرلری نین اکثریتی قاباقجادان حاضرلانمیش سیاهه اساسیندا اؤز عائله عضولرینی سووئت آذربایجانینا گتیره بیلمیشدی لر. سووئت رهبرلیگی نین گؤستریشی ایله دسامبر آیی نین ۱۹ دا گوندوز ساعت ۱۷:۰۰ ده سرحد منطقه لری باغلانسا دا، مختلف واسطه لرله آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسینا گلن لرین قارشیسینی آلماق ممکن اولمادی. ۱۹۴۷ نجی ایلین ژانویه سینده رسپوبلیکادا ایرانلی سیاسی مهاجرلرین سایی ۶۳۱۸ نفره، ۱۹۵۴ نجو ایلده ایسه ۹۰۲۲ نفره چاتدی.
۱۹۴۷ نجی ایلدن باشلایاراق پیشه وری باشدا اولماقلا آذربایجان دموکرات فرقهسی اؤز فعالیتینی سووئت آذربایجانیندا دوام ائتدیرمگه باشلادی. ایلک وقت لر دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لارین سرت نظارتینه آلیشا بیلمهین دموکرات لار، تدریجا سووئت حیات طرزینه «اویغونلاشماغا» باشلادی لار. ۱۹۵۳نجو ایلده استالین ین اؤلومو، آز سونرا میرجعفر باقروف ون و اونلارین یاخشی تانیدیغی داخلی ایش لر و تهلوکهسیزلیک اورقان لاری رهبرلری نین حبسی، ۱۹۵۷ نجی ایلده سووئت رسپوبلیکاسینی دا آنتیپارتیا قروپونون «افشاسی»، ۱۹۵۸ - ۱۹۵۹نجو ایل لرده آذربایجان رهبرلیگی نین ملّتچیلیک اوستونده وظیفهدن اوزاقلاشدیریلماسی اونلاردان دا یان کئچمهدی. ۱۹۵۹نجو ایلده آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین ۹ نجو پلنوموندان دوز بیر آی سونرا آذربایجان دموکرات فرقهسی مرکزی کومیتهسی نین ده پلنومو کئچیریلدی. ۱۹۵۹ نجو ایلین ۶ - ۷ اوت تاریخینده کئچیریلن پلنوم میرقاسم چشم آذری مرکزی کومیتهنین صدری وظیفهسیندن آزاد ائتدی. همین پلنومدا غلام یحیی دانشیان یئنیدن آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین صدری سئچیلدی. بونونلا باغلی او، مرکزی کمیته بوروسونون قراری ایله باکی عالی پارتیا مکتبی خصوصی فاکولتهسی نین دئکانی (مدیرلیک) وظیفهسیندن آزاد ائدیلدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین تقدیماتی ایله اونون یئرینه ابیزاده (آذراوغلو) بالاش تعیین ائدیلدی. غلام یحیی دانشیان ۱۹۰۶ نجی ایلده سراب ولایتی نین عسگرآباد کندینده دوغولموشدو. عائلهسی ایله بیرلیکده باکی یا کؤچموش، ۱۹۲۱ نجی ایلدن کومسومولون، ۱۹۲۵ نجی ایلدن کمونیست پارتیاسی نین عضوو اولموشدو. لاکن ۱۹۳۷ نجی ایلده ایران تبعه لری اؤلکهدن چیخاریلماسی باشلایاندا او دا اردبیل، سراب، میانادا گیزلی پارتیا ایشینده چالیشمیشدی، دفعه لرله حبس ائدیلمیشدی. ۱۹۴۵ نجی ایلین پاییزیندا آذربایجان دموکرات پارتیاسی یاراندیقدان فدائی دسته لرینه باشچی تعیین ائدیلمیشدی. ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا ملّی حکومتین سقوطوندان سونرا او، رهبرلیک ائتدیگی فدائی دسته لری ایله سووئت آذربایجانینا گلمیشدی.
هله ۵۰ نجی ایل لرین اورتالاریندا غلام یحیی دانشیان ین آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلگینده تمثیل اولونماسی پارتیا داخلینده جدّی ناراضی لیغا سبب اولموشدو. سیدجعفر پیشه وری نین یاخین احاطهسینده اولموش کهنه مرکزی کمیته سی نین عضولری نین خیلی حصّهسی اونا قارشی بیرلشمیشدی لر. ۱۹۵۴ نجو ایلین ژوئیه آیی نین ۵ ده آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی یانیندا پارتیا مکتبی نین انتظار اوتاغیندا۴۰ نفره قدر فرقه عضوو آیاق اوسته اجلاس کئچیریب آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی ایله دانیشیق لار آپارماق اوچون میرآقا آذری، فتحی خشکنابی، اسماعیل پیشنمازیدن عبارت نماینده هئیتی سئچمیشدی لر. اجلاسدا غلام یحیی یا قارشی بیر سیرا اتهام لار ایره لی سورولموشدو. حتی پیشه وری نین عمیسی اوغلو اولان میرآقا آذری اؤز چیخیشیندا دانشیان ین علیهینه تحقیرآمیز افاده لر ایشلدهرک اونو پیشه وری نین اؤلومونده اتهام ائتمیشدی. بو قالماقالدا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی رهبرلیگی غلام یحیی نین طرفینی ساخلادیغیندان مرکزی کمیته نین نمایندهسی س. خالقوف لا میرآقا آذری آراسیندا مناقشه یاشانمیشدی. بونونلا باغلی آذری سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه شکایت عریضهسی گؤندرمیشدی. همین عریضهنین آراشدیریلماسی ایله باغلی سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیا لاری ایله ایش شعبهسی آذربا یجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سیندن میرآقا آذری حقینده آراییش ایسته میشدی. ای. مصطفی یئف ۱۹۵۵ نجی ایلین ژانویه آیی نین ۳ ده سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیالارلا علاقه لر شعبهسی نین مدیری و. استئپانوفا یازیردی: «یولداش آ. باشکیروف ون خواهشی ایله ایران سیاسی مهاجری آذری میرآقا بدل اوغلو حقینده آراییشی سیزه گؤندریریک. عینی زماندا سیزه معلوم ائدیریک کی، آذری نین آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین امکداشی خالقوفون اونو تحقیر ائتمهسی حقینده شکایتی نین هئچ بیر اساسی یوخدور و بو اونون طرفیندن سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه شکایت ائتمک اوچون زمینه کیمی اویدورولموشدور.» او، مسکونون طلب اساسیندا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین پارتیا اورقان لاری شعبهسی نین مسئول تشکیلاتچیسی س. خالقوفون میرآقا آذری حقینده ۱۹۵۴ نجو ایلین دسامبر آیی نین ۲۵ ده حاضرلادیغی ۳ صفحهلیک آراییشی دا بو مکتوبا علاوه ائتمیشدی.
عینی اتهامی غلام یحیی یا قارشی ۱۹۵۴ نجو ایلین اوت آیی نین ۲۱ ده سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی کمیتهسینه و سووئت رسپوبلیکاسی ناظرلر سووئتی نین صدری گئورگی مالینکوفا مکتوب لاریندا ایران سیاسی مهاجرلری جمال نیکان و اسماعیل تاریخ پیما دا ایره لی سورموشدو لر. اونلار یازیردی لار: «۱۹۴۷ نجی ایلده پیشه وری نین اؤلومونو نئجه تصادفی حساب ائتمک اولار؟ بیزه معلومدور کی، گئج - تئز پیشه وری نین جنوبی آذربایجانی صلح و دموکراسی دشمن لرینه ساتان جنایتکارلاری افشا ائده جگینی غلام یحیی بیلیردی. جنایتکارلارا اؤز یول لاریندا اولان مانعی آرادان گؤتورمک ضروری ایدی. اونا گؤره قاباقجادان حاضرلادیق لاری پلانی نهایت کی، اجرا ائتدی لر. ماراقلیدیر کی، همین سفر زمانی پیشه وری نین سورجوسو بهرام خستهلنیر، اونون یئرینه تهران داکی انگلیس سفیری نین ارمنی شوفری نین قارداشی پیشه وری نین سوروجوسو تعیین ائدیلیر. قضا زمانی ماشیندا سوروجو، پیشه وری ، غلام یحیی و نورمحمد قلی یئف اوتورموشدو و اونلارین ایچریسیندن یالنیز پیشه وری اؤلور.» اونلار عینی زماندا غلام یحیی نی جنوبی آذربایجاندا اولارکن غارتچیلیکده، ملّی حکومت اوچون آیریلمیش وسایط لری (پول لاری) منیمسهمکده، آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دولت تهلوکهسیزلیگی کومیسری نین معاوینی آغاسلیم آتاکیشی ایله ال بیر اولاراق بو وسایط لری بؤلوشمکده اتهام ائدیردی لر. لاکن مالیه ناظرلیگی و سووئت رسپوبلیکاسی دولت بانکی نین آذربایجان کونتورونون (شعبه سی نین) ، دولت اقتصادی نماینده سی و دولت تهلکه سیزلیک کمیته سی مسئول شخص لری نین اشتراکی ایله آپاردیغی یوخلامالار زمانی آیدین اولدو کی، آذربایجان و کردستان مختاریتی نین مسئول شخص لری کیمی پیشه وری ، پادگان، غلام یحیی، قاضی محمد و دیگر لری نین امضاسی دموکراتیک حرکات اوچون 2323382 ریال، فدائی دسته لری نین یارادیلماسی و ساخلانیلماسی اوچون 512097 ریال، ایرانلی ضابط دموکرات لاری ساخلاماق و اونلاری فدائی حرکاتیندا استفاده ائتمک اوچون 275110 ریال، خصوصی تاپشیریق لاری یئرینه یئتیرمک مقصدی ایله دؤیوشچولری ساخلاماق اوچون 48202 ریال، چئکیست (مخفی مأمورلار) عملیاتچی لاری ساخلاماق اوچون 244350 ریال و سایر وسایط لرین حساب لاری قایداسیندادیر(دوزدور). لاکن ملّی حکومتین سقوطوندان سونرا ایراندا مختلف عملیات لاری اوچون هله ۱۹۴۵ نجی ایلین ژوئیه آییندا یارادیلمیش ۲۴۰۱۱ نؤمرهلی خصوصی حسابا آیریلمیش بیر میلیون مانات (همین دورون کورسو ایله 6086427 ریال 35 دینارا برابر) حجمینده خارجی والیوتانین (ارز) قالیغی ( 2386865 ریال 35 دینارا برابر خارجی والیوتا (ارز) آذربایجان دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین جنوبی آذربایجاندا ایش لر اوچون مسئول اولان امکداشی نین آدینا کئچیریلدی. بو مقصدله سووئت رسپوبلیکاسی دولت بانکی نین آذربایجان کونتوروندا (شعبه سینده) دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگنین امکداشی نین آدینا ۲۴۰۱۵ نؤمرهلی خصوصی حساب آچیلمیشدی. ۱۹۴۹ نجو ایلده ایراندا پول اصلاحاتی کئچیریلدیکدن سونرا خصوصی حسابدا ساخلانیلان همین مبلغ 27446190 ریالا برابر اولموشدو.
لاکن دولت تهلوکهسیزلیگی کومیتهسی نین جمال نیکان و اسماعیل تاریخ پیمانین مکتوبو ایله باغلی آپاردیغی آراشدیرمالاردا پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی مسئله حقینده بیر شئی دئییلمیردی. آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دولت تهلکه سیزلیک کمیته سین نین صدری آناتولی قوسکوف جمال نیکان لا باغلی یازیردی کی، ماهاچقالادا (مخاچ قلعه) دوغولموش، ملّیتجه آذربایجانلی اولان نیکان ۱۹۴۶ نجی ایلده ایراندان سووئت اتفاقینا گلمیش و ۱۹۴۸ نجی ایله قدر باکیدا یاشامیشدیر. او، قید ائدیردی کی، ۱۹۴۸ نجی ایلده نیکان زاقافقازیا نظامی دایرهسینده خصوصی حاضرلیق کئچدیکدن سونرا ایرانا گؤندریلمیش و اورادا «لوت» آدلی سووئت جاسوسی ایله گیزلی علاقه لر قوراراق اونا رادیو حصّه لری، پول و سون معلومات لاری اؤتورمک اوچون گیزلی آوادانلیق چاتدیرمیشدی. قوسکوفون معلوماتینا گؤره نیکان معیّن ائدیلمیش وقتدن ۲۳ گون گئج (تأخیرله) قاییتمیش و تهران (رئزیدانت) جاسوسلوق شبکه سیندن گلن خبره گؤره اؤزونو ایراندا احتیاطسیز آپارمیش، خصوصی عملیاتدان دؤندوکدن سونرا اسماعیل تاریخ پیمانین ایران ارتجاع سینا قارشی مبارزه مقصدی ایله یاراتدیغی گیزلی گنج لر قروپونا و داها اونون سووئت اتفاقی کمونیست پارتیا تیپینده تأسیس ائتدگی «ایران آذربایجانی کمونیست پارتیاسی»نا داخل اولموشدور. بو تشکیلاتین اساس مقصدلریندن بیری غلام یحیی نی حرمتدن سالماق، اونون آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولوگوندن چیخاریلماسینا و حبسینه نایل اولماق ایدی. لاکن نیکان ین تهراندا گؤروشدوگو «لوت» ۱۹۴۹ نجو ایلده ایران طرفینه کئچمیش و سووئت لرین ایرانداکی بوتون جاسوسلوق شبکهسینی ایرانلی لارا وئرمیشدی. بونو نظره آ لاراق آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلگینه قارشی فعالیتین ضررسیزلشدیرمک اوچون دولت اسرارینی یایدیغینی اساس گتیرهرک جمال نیکانا ۱۹۵۰ نجی ایلده اوچ ایل حبس جزاسی وئرمیشدی لر. ۱۹۵۳نجو ایلده حبسدن چیخاندان سونرا او، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگنه قارشی فعالیتینی دوام ائتدیرمیشدی.
بئله بیر آراییشی دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین صدری قوسکوف ۱۹۵۴ نجو ایلده اسماعیل تاریخ پیما حقینده ده حاضرلامیشدی. آراییشدا قید ائدیلیردی کی، او،۱۹۲۴ نجو ایلده باکیدا دوغولموش، ۱۹۳۰ نجو ایلده عائلهسی ایله بیرلیکده ایرانا گئتمیش، ۱۹۴۶ نجی ایلده ملّی حکومت طرفیندن نظامی تحصیل آلماق اوچون باکی یا گؤندریلمیش، نظامی کورس بوراخیلدیغی (تعطیل اولدوغو) اوچون ۱۹۴۷ نجی ایلده آذربایجان دولت اونیورسیته سی نین حقوق فاکولتهسینده تحصیلینی دوام ائتدیرمیشدی. لاکن آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین بعضی رهبرلرینه قارشی مبارزه مقصدی ایله گیزلی گنج لر تشکیلاتی یاراتدیغینا گؤره ۱۹۴۹ نجو ایلده دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لاری طرفیندن حبس ائدیلمیشدی. استینطاقا وئردیگی افادهده او، گؤستریردی کی، ۱۹۴۸ نجی ایلده ۱۳ نفردن عبارت ایرانلی دموکرات گنج لرله بیرلیکده «گنج گارد» (گارد جوان) فیلمینه باخدیقدان سونرا قرارا گلیب لر کی، گنج لردن عبارت قروپ یارادیب مرتجع حکومته قارشی گیزلی ایش آپارماق اوچون ایرانا گئتسین لر. بو مقصدله اونلار آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه مکتوب یازیب خواهش ائتمیشدی لر کی، اونلاری جنوبی آذربایجانا گیزلی ایشه گؤندرسین لر. قوسکوف یازیردی: «استنطاق پروسه سینده تاریخ پیما قروپونون بیزیم پارتیانین سیاستینه مناسیبتده هر هانسی دشمن مناسبتی آشکار ائدیلمدی. بونونلا بئله او، سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین خصوصی مشاورهسی نین قراری ایله ۱۹۵۰ نجی ایلین اوت آیی نین ۱۴ ده سوسیال تهلوکهلی عنصر کیمی ۵ ایل مدتینه اصلاح امک (کار اجباری) دوشرگهسینه گؤندریلدی. ۱۹۵۳ نجو ایلین اوکتوبر آییندا سووئت رسپوبلیکاسی عالی سووئتی ریاست هئیتی نین فرمانی ایله آمنیستی یه دوشدوکدن (عفو اولاندان) سونرا باکی یا قاییدان تاریخ پیما آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگینه و ایلک نوبهده غلام یحیی یا قارشی ایرانلی دموکرات لاری سفربر (تجهیز) ائتدیگیندن باکیدان چیخاریلدی و یاشاماق اوچون گده بگه گؤندریلدی. اسماعیل تاریخ پیما سووئت رسپوبلیکاسی دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگینه و مالئکوفا مکتوبوندا باکیدان چیخاریلماسین بئله شرح ائدیردی: حبسدن چیخاندان سونرا «باکی یا گلدیم و غلام یحیی ایله گؤروشدوم. او، منه تکلیف ائتدی کی، «اگر سن یازسان ۱۹۴۹ نجو ایلده دموکراتیک پارتیا علیهینه فراکسیونون تشکیلاتچیسی پناهیان (ژنرال) ایدی، اوندا باکیدا یاشایاجاقسان و مادّی جهتدن تأمین اولوناجاقسان. اونون جنایتکار فکری حقینده کامبخشه دئیهن کیمی و اونون تکلیفیندن امتناع ائدن کیمی غلام یحیی منی تهدید ائده رک دئدی: «اگر بو حقده هاراداسا دانیشسان، اوندا ۴ شاهد گتیرهجگم و یئنیدن سنی حبس ائتدیرهجگم...» بوندان سونرا او، ویزا و قیدیات شعبهسینه زنگ ائتدی. ویزا و قیدیات شعبهسی منی مجبور ائتدی کی، ۲۴ ساعت عرضینده باکی شهرینی ترک ائدیم...من آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا داخلی ایش لر ناظرلیگینه مراجعت ائتدیم، ناظرلیکده ماژور باقروف مندن التزام آلدی کی، ۲۴ ساعت عرضینده باکی نی ترک ائدیب گده بگه گئتمهلی یم، من اورا گئتمگه مجبور اولدوم.» اؤتن عصرین ۵۰ - ۶۰ نجی ایل لرینده جنوبی آذربایجان مهاجرلری نین باشینا گلن بئله ماجرالار، پارتیا داخلی و مهاجرت داخلی انتریک لرین قربانی اولان لار یوز لرلهدیر.
سیدجعفر پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی باقروف دان سونرا فورمالاشان یئنی آذربایجان رهبرلیگینده ده معیّن شبهه لر وار ایدی. خصوصی ایله پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی استنطاق ایشینی آپاران آذربایجان دولت تهلوکهسیزلیگی ناظرلیگی نین مسئول امکداشی نین استنطاقین گئدیشی ایله باغلی معروضه ائتمک اوچون مسکو شهرینه چاغیریلماسی و اعزامیت زمانی معمّالی فورمادا مهمانخانادا اؤلمهسی علاوه شبهه لر دوغورموشدو. ۱۹۵۴ نجو ایلده یئنی رهبرلیک فورمالاشدیریلدیقدان سونرا اوت آیی نین ۱۶ دا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی امام مصطفی یئف آذربایجان دموکرات پارتیاسیندا وضعیت حقینده سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی کاتبی میخایل سوسلوفا مکتوبوندا ماراقلی بیر مقاما توخونور. او، یازیردی: «آذربایجان دموکرات فرقه سی نین اساسینی قویان پیشه وری نین ۱۹۴۷ نجی ایلین ژوئیه آیی نین ۳ ده آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین یئولاخ رایونوندا تامامیله شبههلی شرایطده باش وئرمیش اوتوموبیل قضاسیندا هلاک اولماسیندان سونرا ۱۹۴۷ نجی ایلین سونوندا باکیدا دموکرات لار آراسیندا سیاسی و تشکیلاتی ایش لری آپارماق اوچون سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین اجازهسی ایله آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین کمیتهسی یارادیلمیشدیر.» بئله مسئله لرده چوخ دقتلی اولان سووئت رهبرلیگی امّا نه دنسه مصطفی یئف ین مرکزی کمیته کاتبینه یازدیغی «تامامیله شبههلی شرایطده باش وئرمیش اوتوموبیل قضاسی» افادهسینی سکوتلا قارشیلامیشدی. بو مسئله ۱۹۵۶ نجی ایلده باکیدا کئچیریلن میرجعفر باقروف ون محکمهسینده یئنیدن گوندهلیگه گلدی. باقروفا قارشی ایره لی سورولن ۵ اتهامدان بیری میرجعفر پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی ایدی. بو مقصدله شاهد کیمی سون دقیقه لرینده یئولاخ خسته خاناسیندا پیشه وری نین یانیندا اولموش دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین رایون شعبهسی نین رئیسی ل. صلاحوف استنطاقا جلب ائدیلمیش و اوندان افاده آلینمیشدی. محکمه پروسه سینده دولت اتهامچیسی (دادستان) پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی باقروفا سوال وئردیکده، او، قیسا جوابیندا دئدی کی، بو مسأله نی مسکواداکی یولداش لاردان سوروشون. بو جوابدان سونرا دولت اتهامچیسی (دادستان) مسئله نی درینلشدیرمه دی و محکمه پروسه سی نین گئدیشینده پیشه وری نین اؤلومو ایله باغلی اتهام ثبوتا یئتیریلمه دیگی اوچون گئری گؤتورولدو.
یئنی سئچیلمیش آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی نین ایلک آددیمی ۱۹۶۰ نجی ایلین آوریل آیی نین سون لاریندا باکی یا گلهجک سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی و سووئت رسپوبلیکاسی ناظرلر سووئتی نین صدری نیکیتا خروشچوف لا گؤروشمک آرزوسونو ولی آخوندوفا بیلدیرمک اولدو. آوریل آیی نین ۱۴ ده غلام یحیی دانشیان، بالاش آذراوغلو و عبدالحسین آگاهی آخوندوفا یازیردی لار: «آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولری سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین بیرینجی کاتبی، سووئت دولتی نین باشچیسی و دنیادا بؤیوک صلح حرکاتی نین باشچیسی اولان ن.س. خروشچوف یولداشلا گؤروشمگی آرزو ائدیرلر. اودور کی، سیزدن خواهش ائدیریک بیزیم بو آرزوموزون حیاتا کئچمهسینه کؤمک ائده سینیز.» لاکن بو گؤروش باش توتماسا دا، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی خروشچوفون اشتراکی ایله کئچیریلن آذربایجاندا سووئت حاکمیتی نین ۴۰ ایل لیگی ایله باغلی پارتیا و حکومت تدبیرلرینه دعوت ائدیلمیشدی لر.
غلام یحیی دانشیان آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین صدری سئچیلدیکدن سونرا معاونی رحیم قاضی ایله بیرلیکده میرقاسم چشم آذرین باکی رادیوسونون جنوبی آذربایجان وئریلیش لری رداکسیاسیندا ایشله تأمین ائدیلمهسی و عینی زماندا آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین شرقشناسلیق انستیتوسوندا کیچیک علمی ایشچی وظیفهسینه قبول اولونماسین رسپوبلیکا رهبرلیگیندن خواهش ائدیردی لر. میرقاسم چشم آذر ۱۹۵۴ نجو ایلده سئچیلن فرقه رهبرلیگینده اؤنملی آدام لاردان بیری ایدی. او، مرکزی کمیته کاتبی کیمی همین ایل آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین بوروسوندا تمثیل اولونان ۵ نفردن (غلام یحیی دانشیان، عبدالصمد کامبخش، عبدالله یئف (ولایی) میررحیم، رحیم سیف قاضی، ایوازوف (چشم آذر) میرقاسم) بیری ایدی. ۱۹۵۴ نجو ایلین یاییندا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کومیتهسی نین صدری غلام یحیی مسکو شهرینه همکارلار حرکاتی عالی مکتبینه و صدرین معاونی عبدالصمد کامبخش سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی یانیندا اجتماعی علم لر آکادمی سینه گؤندریلدیک لری اوچون پارتیانین فعالیتینه میرقاسم چشم آذر رهبرلیک ائدیردی.
پلنوم تشکیلاتی مسئله لرله یاناشی ایران خلق پارتیاسی (حزب توده) رهبرلیگی ایله هله ۱۹۵۳ نجو ایلده باشلامیش بیرلشمه مسئلهسینی ده مذاکره ائتدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین یئنی سئچیلمیش صدری دانشیان تکلیف ائتدی کی، دموکرات فرقهسی وحدته گئتمزدن اؤنجه اؤز داخلینده وحدت یارادیلماسینا نایل اولمالیدیر. میرجعفر باقروفون رهبرلیکدن اوزاقلاشدیریلماسیندان سونرا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده جدّی اختلاف لار یارانمیشدی. آذربایجانا مهاجرتدن سونرا دموکرات پارتیاسینا رهبرلیک ائتمیش سیدجعفر پیشه وری نین سلاحداش لاری جنوبی آذربایجان ملّی حکومتینده عالی محکمهنین صدری اولموش زین العابدین قیامی، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین کاتبی صادق پادگان، خلق قوشونو ناظری ژنئرال جعفر کاویان و دیگر تانینمیش شخص لر میرجعفر باقروفون یاخین آدام لاری کیمی دموکرات پارتیاسی نین رهبرلیگیندن اوزاقلاشدیریلمیشدی. ۱۹۵۴ نجو ایلین ژوئیه آیی نین ۱۶ دا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین پلنوموندا غلام یحیی نین علیهینه اولان ۴۰ نفرلیک پارتیا داخلی مخالفتین باشیچی لاریندان ۹ نفری، او جملهدن صادق پادگان، جعفر کاویان، میرآقا آذری (پیشه وری نین عمیسی اوغلو ایدی)، اسماعیل پیشنمازی و باشقا لاری آنتیپارتیا قروپو آدی ایله آذربایجان دموکرات فرقه سی نین عضولوگوندن چیخاریلدی لار، ۲۰ نفره ایسه پارتیا جزاسی وئریلدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگینده انتریک لرله باغلی صادق پادگان امام مصطفی یئفه یازیردی: «حال - حاضردا منیم شخصیتیم تحلیل اولونور. جماعت آراسیندا منیم آدیم خائن، زیانکار و حتی جاسوس آدلاندیریلیر. بو گوندور - صاباح توتاجاق لار، تنبه ائده جک لر دئیه شعارلار بوراخیرلار. عوام و هر شئیدن خبرسیز جماعتی تحریک ائده رک بو آدلار آلتیندا منیم جزالانماغیم اوچون امضالار ییغیرلار. خلاصهسی بودور کی، غلام یحیی ایله کامبخش منیم یخه مدن ال چکمیرلر. غلام منی اؤزو اوچون رقیب حساب ائدیر. او، فکر ائدیر کی، بلکه ده بیر گون من اونون یئرینی اشغال ائده رم. اونا گؤره ده نه یوللا اولورسا اولسون منیم تاپدانماغیما، ازیلمگیمه و نهایت آرادان گئتمگیمه جان آتیر.» بو مضموندا بیر شکایت عریضهسین صادق پادگان عالی سووئت ریاست هئیتی نین صدری میرزا ابراهیموفا دا یازمیشدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین عضولوگوندن اوزاقلاشدیریلدیقدان سونرا اونون پئنسییاسی (بازنشسته لیکده وئریلن کمک) ۳ مین ماناتدان ۲ مین ماناتا اندیریلمیشدی، بو آزالمانین گویا آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین گؤستریشی ایله ائدیلدیگی دئییلسه ده، اصلینده تشبث آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگیندن گلمیشدی. مادّی «جزالاندیرما» ایله یاناشی اونا سیاسی اعتماد دا آزالمیشدی و دولت تهلوکهسیزلیگی اورقان لاری بیر وقت لر آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین ایکینجی آدامی اولان پادگانا مسکو شهرینه طبّی عملیاتا گئدن اوغلونو مشایعت ائتمگه اجازه وئرمه میشدی لر. او، بونو آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین رهبرلیگی نین رسپوبلیکا دولت تهلکه سیزلیک کمیته نین صدری آناتولی قوسکوفا وئردیگی اساسسیز معلومات لارلا ایضاح ائدیردی.
ایران خلق پارتیاسی (حزب توده ایران)، آذربایجان دموکرات فرقهسی و کرد دموکرات پارتیاسی نین بیر مرکزده بیرلشمهسی ایده سی اصلینده مسکونون پلانی ایدی. سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین خارجی کمونیست پارتیالارلا علاقهلر شعبهسی نین مدیری نین معاونی ای. وینوقرادوف هله ۱۹۵۴ نجو ایلین نوامبریندا بو بیرلشمه مدلینی مسکودا اولان ایران خلق پارتیاسی مرکزی کمیته نین عضولری ایله حاضرلاییب امام مصطفی یئفه گؤندریلمیشدی. اونون فکرینجه، اوچ پارتیانین مسکودا پلانلاشدیریلان مشاورهسینی امیرخیزی آچمالی، ایراندا ملّی آزادلیق حرکاتی حقینده رضا رادمنش، آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین ایراندا فعالیتی حقینده قاسمی، آذربایجان دموکرات پارتیاسی و کردستان دموکرات پارتیاسی نین فعالیتی حقینده «باکیلی یولداش لاردان بیری» معروضه ائتمهلی، دینلهنیلن معروضه لر اوزره قطعنامه لر، بیرگه پروقرام و نظامنامه قبول ائدیلمهلی ایدی. مشاوره حزب توده ایران ین مرکزی کمیته نین عضوو رضا روستا و «باکیلی یولداش لارین بیری نین» یئکون سؤزو ایله باشا چاتمالی ایدی. توده رهبرلیگی نین مسکو ایله راضیلیغینا گؤره تشکیلاتی باخیمدان مشاوره «حزب توده ایران ین مرکزی کمیته، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دمکرات پارتیاسی نین نماینده لری نین کنفرانسی»، سیاسی باخیمدان ایسه «بیرلشدیریجی کنفرانس» آدلاندیریلمالی، اجلاس لارا نوبه ایله بوتون اشتراکچی لارین نماینده لری صدرلیک ائتمهلی، کنفرانسدا مذاکره لر و تکلیف لر هم فارس، هم آذربایجان دیلینده آپاریلا و سسلندیریله بیلردی. توده رهبر لری طرفیندن حاضرلانمیش قطعنامه لایحهسینده یازیلیردی کی، «هر اوچ پارتیانین ایراندا استراتژی مقصدی امپریالیزم و اونون داخلی آژان لاری اوزه رینده ملّی - آزادلیق حرکاتی نین غلبهسی و خلق دموکراتیک حکومتی نین قورولماسیدیر. بو مقصده چاتماغین یولو اؤلکهده اهالی نین بوتون دموکراتیک و آنتیامپریالیست طبقه لرینی (فعله، کندلی، کیچیک بورژوازی و ملّی بورژوازی) فعله صنفی نین هژمونلوغو آلتیندا واحد جبههده، ایران خلق پارتیاسی نین واحد رهبرلیگی آلتیندا بیرلشدیرمکدن کئچیر.» پروقرام حقینده قطعنامهده ملّی مسئله «ایرانین ملّی مستقللیگی» زمینه سینده قویولور، ملّی - آزادلیق حرکاتی نین گئدیشینده آذربایجان و کرد خلق لری نین اؤز مقدراتینی تعمین ائتمک حقوقو انکار ائدیلیر، بو خلق لرین ملّی - آزادلیق حرکاتینا بوتون ایران خلق لری نین مبارزهسی کونتکستینده (متنینده) باخیلیردی. نظامنامهده نظرده توتولان دگیشیکلیک لره گؤره ایران پرولتاریاسی نین هژمونلوغونو و چوخ ملّتلی اؤلکهنین بیرلیگینی توده پارتیاسی افاده ائتمهلی ایدی، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی ایران خلق پارتیاسی نین رهبرلیگی و اونون پروقرامی اساسیندا مبارزه آپارمالی ایدی. لاکن نظامنامهده هر ایکی ولایتده آذربایجان دموکرات پارتیاسی و کردستان دموکرات پارتیاسی نین اؤز آد لاری نین ساخلاماسی قبول ائدیلیر، اونلارین اؤز تشکیلاتی استروکتورلارینی ساخلاماسی، اؤز کنفرانس و قورولتای لارینی کئچیرمهسی، اؤز مرکزی کومیتهسینی سئچمهسی تانینیر، لاکن همین مرکزی کمیته لرین ایران خلق پارتیاسی نین رهبرلیگی آلتیندا اولاجاغی بیلدیریلیردی. نظامنامه طلب لرینه گؤره آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی اؤز قورولتای لاریندا حزب توده ایران قورولتای لارینا گؤندریلن نماینده لری سئچمهلی، آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین ایکی، کردستان دموکرات پارتیاسی نین بیر رهبر نمایندهسی حزب توده ایران ین مرکزی کمیته عضوولوگونه علاوه ائدیلیر، لاکن حزب توده ایران ین، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و کردستان دموکرات پارتیاسی نین عضولری بیرلشمیش تشکیلاتین عضولری حساب ائدیلمهلی ایدی.
مسکودا موافق سووئت پارتیا اورقان لاری ایله راضی لاشدیریلمیش حزب توده ایران ین مرکزی کمیته نین رهبرلیگی طرفیندن حاضرلانمیش بو سندلرله تانیش اولدوقدان سونرا امام مصطفی یئف سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینه یازدیغی مکتوبدا ایران دموکراتیک قوه لری نین بیرلشمهسی ایده سی نین دوغرو اولدوغونو قید ائتمکله یاناشی، بیلدیردی کی، آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین نظرینجه ایندیکی شرایطده بو بیرلیک تشکیلاتی باخیمدان غیرممکن، سیاسی باخیمدان مقصده اویغون دگیلدیر. اونون فکرینجه، مسکودا یئرلشن حزب توده ایران ین مرکزی کمیته عضولری نین بوتون پارتیالار، او جملهدن باکیدا یئرلشن آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین عوضینه قرار لار قبول ائتمهسی مقبول دگیلدیر. مصطفی یئف ایضاح ائدیردی کی، هم آذربایجان دموکرات فرقه سی نین و هم ده کردستان دموکرات پارتیاسی بوتون پارتیا عضولرین دگیل، اونلارین یالنیز سووئت آذربایجانیندا مهاجر اولاراق مسکونلاشمیش حصّهسینی احاطه ائدیر. او، یازیردی: «آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین رهبرلیگی ایراندا ایندیکی موجود گیزلی ایش شرایطده نه اینکی اؤلکهدهکی پارتیا تشکیلات لاری ایله، حتی دیگر سووئت رسپوبلیکالاریندا یاشایان پارتیا عضولری ایله علاقه لره مالک دگیلدیر. کرد دموکرات پارتیاسینا گلدیکده ایسه، بو پارتیانین آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا دا آیریجا، مستقل رهبر تشکیلاتی مرکزی موجود دگیلدیر. آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسی نین اراضیسینده یاشایان کردستان دموکرات پارتیاسی نین آیری - آیری عضولری آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین تشکیلات لاریندا تمثیل اولونوب لار. بئلهلیکله، ایندیکی موجود شرایطده سووئت اتفاقیندا یئرلشن همین پارتیالارین مهاجر خادم لری واحد پروقرام و واحد نظامنامه اساسیندا بیرلیک مسئلهسینی حل ائتمک حقوقونا مالک دگیل لر.» امام مصطفی یئف عینی زماندا جنوبی آذربایجان اهالیسی نین ملّی - آزادلیق آرزولاری نین بوتؤولوکده ایرانین دموکراتیکلشمهسیندن آسیلی ائدیلمهسین یانلیش ساییردی. او، یازیردی: «بیرلشمیش پارتیالارین واحد پروقرامی نین تکلیف ائدیلن لایحهسینده آیریلماق دا داخل اولماقلا، ملّت لرین اؤز مقدراتینی تعیین ائتمک حقوقوندان بیرباشا دانیشیلمیر. ملّی مسأله نین قویولوشونون غئیرمعیّنلیگی، آیدین اولماماسی پرسپکتیوده دموکرات لارا، جنوبی آذربایجان و کردستاندا خلق لرین ملّی - آزادلیق حرکاتینا اولان اینامینی سارسیدا بیلر، مین لرله قربان وئرمیش و وئرمکده دوام ائدن دموکرات لارین احوال - روحیهسینده دوشکونلوک یارادار...آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی حساب ائدیر کی، ایندیکی شرایطده هر پارتیانین تشکیلاتی مستقل لیگینی ساخلاماقلا قید ائدیلن ایران دموکراتیک پارتیالاری نین بلوکونون یارادیلماسی دوغرو اولاردی. سووئت اتفاقیندا یئرلشن بو پارتیالارین رهبر خادم لری نین واحد فعالیت کومیتهسی یاراتمالاری مقصده اویغون اولاردی.» بو مکتوبا علاوه اولاراق سووئت اتفاقی کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی نین کاتبی میخایل سوسلوفا گؤندردیگی معلوماتدا امام مصطفی یئف بیلدیریردی کی، ۱۹۵۵ نجی ایلین ژوئن آیی نین ۱ نه اولان معلوماتا گؤره آذربایجان سووئت رسپوبلیکاسیندا ۹۸۶۳ نفر ایرانلی سیاسی مهاجر یاشاییر و اونلارین ۲۷۸۷ نفری آذربایجان دموکرات پارتیاسی نین عضوودور.
ایران خلق پارتیاسی نین ۱۹۵۴ نجو ایلین دسامبریندا مسکو اوزه ریندن گؤندردیگی تکلیف لر دموکرات فرقهسینده جدّی مذاکره لره و فکر آیریلیق لارینا سبب اولدو. بو تکلیف لر بیر ایله یاخین فرقهنین مرکزی کومیتهسی نین پلنوموندا، و اجرائیه هئیتینده (بورودا) مذاکره ائدیلدی. حزب تودهنین تکلیف لرینی آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سینه رهبرلیک ائدن میرقاسم چشم آذر بئله قیمتلندیریردی: «مختصرین دئسه ک، حزب توده ایرانین مرکزی کومیتهسی تکلیف ائدیر کی، حزب توده ایرانین واحد رهبرلیک تجسمودور. آذربایجان و کردستان دموکرات فرقه لری او حزبین پروقرامینی، نظامنامهسینی، رهبرلیگینی قبول ائتسین، بیر واحد تشکیلات یارانسین. یعنی آذربایجان و کردستان دموکرات فرقه لری اؤز پروقرام و نظامنامه لریندن، مستقل لیگیندن ال چکسین و حزب تودۀ ایرانا بیرلشسین.» آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگی تودهنین بیرلیک تکلیف لرینه طرفدار اولسا دا، لاکن بو بیرلیگی هر اوچ پارتیانین واحد پروقرام اساسیندا تشکیلاتجا بیرلشمهسینه طرفدار دگیلدی، واحد خلق جبههسینده بیرلشمهسی، بلوک یارانماسینا طرفدار ایدی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین رهبرلیگی ۱۹۵۵ نجی ایلین ژانویه آییندا بیرلشمه مسئلهسینی مرکزی کمیته نین پلنومونون مذاکرهسینه چیخاردی و همین مذاکرهده مرکزی کومیتهنین ۱۷ عضووندن ۱۴ نفری (غلام یحیی دانشیان، محسن میلانیان وعبدالصمد کامبخش مسکودا تحصیل آلدیق لاری اوچون اشتراک ائتمیردی لر)، تفتیش کومیسیونونون ۷ نفر عضوو اشتراک ائدیردی. مذاکرهلردن سونرا ۲۱ نفردن ۱۶ نفری (میرقاسم چشم اذر، میررحیم ولائی، بالاش آذراوغلو، حکیمه بلوری، عبدالحسین آگاهی، مختار دیدکنانی، امیرعلی لاهرودی، مراد قره داغلی، فرج دستگشاده، سبزعلی ولیزاده، آرام زاتیکیان، شکور قاففاری، غلامرضا الهامی، علی گلاویژ، برات نیکنژاد، حسین قربانعلیزاده) پارتیالارین اؤز پروقرام، نظامنامه، تشکیلات قورولوشو و رهبرلیک جهتدن حقیقتاً مستقل اولماسینا، واحد خلق جبههسی یارانماسینا، بلوک اولماسینا، حرکت بیرلیگی اولماسینا و بیرگه حرکت کمیتهسی تشکیل ائدیلمهسینه سس (رأی) وئردی لر. ۵ نفر (رحیم قاضی، احمدعلی رصدی، حسن نظری، ابراهیم ساحلی، رضا قاضی) ایسه ایران خلق پارتیاسی نین سیماسیندا واحد رهبرلیک یارانماسی، اونون مرکزی کمیتهسی نین رهبرلیگینه، او پارتیانین پروقرام و نظامنامهسی نین قبول اولونماسینا، نتیجهده بیر واحد تشکیلات یارانماسینا سس (رأی) وئردی لر. سس (رأی) وئرمگه اویغون اولاراق آذربایجان دموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین قراری ۱۹۵۵ نجی ایلین مارس آیی نین ۱۸ ده حزب تودهنین مرکزی کمیتهسینه گؤندریلدی. لاکن پلنومدان کنار دا آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده حزب توده ایران ین مرکزی کمیته سی نین تکلیف لری اساسیندا بیرلشمگه طرفدار اولان لار آز دگیلدی. اونلارین ان فعال نمایندهسی عنایت الله رضا ایدی. او، استالینین «بیر اؤلکهنین پرولتاریاسینی ملّیته گؤره پارچالاماق اولماز» فکرینه استناد ائده رک آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لغو ائدیلمهسی و واحد تشکیلات یارادیلماسی استقامتینده قیزغین تبلیغات آپاریردی. آذربایجان دموکرات فرقه سی نین باکی تشکیلاتین ین ۳ نجو کنفرانسیندا عنایت الله رضا ایله بیرلیکده سعادت هلعطائی، محمدعلی پیرزاده، حسینقلی بهرامی، جلال خلعتبری، حسن بیجاری، مرتضی فاطمی، علی توده، جهانگیر فهمی، جبرائیل روئین دژ و یوسف یوسفلی ده واحد پارتیا یارادیلماسی ایده سینی مدافعه ائتمیشدی لر. لاکن اونلار «بیرلشمه» مسئلهسینه مناسبتده آذربایجان دموکرات فرقه سی نین داخلینده آزلیقدا ایدی لر. ۱۹۲۰ نجی ایلده رشتده دوغولموش کئچمیش نظامی عنایت الله رضا ۱۹۴۴ نجو ایلدن ایران خلق پارتیاسی نین عضوو ایدی. همین ایل او، ایشتورمان اختصاصی اوزره عالی آویاسیا (هوانوردی/خلبانی) مکتبینی بیتیرمیش و ۱ نجی آویاسیا پولکوندا اسکادریلیا کوماندیری (طیاره گردانیندا دسته فرماندهی) ایشلمیشدی. لاکن ایران باش قرارگاهی اونون کمونیست فعالیتیندن شبهه لندیگی اوچون ۱۹۴۵ نجی ایلده اونو کرمان شهرینه گؤندرمیش و اورادا او، ۱۱ آی حبس و سورگون حیاتی یاشامیشدی. ۱۹۴۶ نجی ایلده حبسدن آزاد اولوندوقدان سونرا جنوبی آذربایجانا ایشه گؤندریلمیش حزب تودهنین مرکزی کمیتهسی نین قراری ایله حزب توده ایران ین عضولوگوندن دموکرات فرقه سی نین عضولوگونه کئچمیشدی. آذربایجانا گلدیکدن سونرا عنایت الله رضا ملّی اوردونون آویاسییا (هوائی) قوه لری نین کوماندیر معاونی (معاون فرمانده) ایشلمیش و ۱۹۴۶ نجی ایلین دسامبریندا سووئت آذربایجانینا مهاجرت ائتمیشدی. او، ۱۹۴۷ - ۱۹۵۱ نجی ایل لرده رسپوبلیکا پارتیا مکتبینده اوخوموش، ۱۹۵۲ نجی ایلده آذربایجان دولت اونیورسیته سی نین فلسفه شعبهسی نین آسپیرانتوراسینا (عالی تحصیل آلماغا) داخل اولموشدو. لاکن «بیرلشمه» مسئلهسی میدانا چیخاندان سونرا ۵۰ نجی ایل لرین اورتا لاریندا پارتیا داخلی اختلاف لاردا فعال یشتراک ائتمیش، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لغو ائدیلمهسی، تودهنین سیماسیندا ایراندا واحد مارکسیست پارتیاسی نین یارادیلماسی نین قاتی طرفداری اولدوغو اوچون فرقهدن چیخاریلمیشدی. لاکن ۵۰ نجی ایل لرین سون لاریندا مائوچولوق ایده سی استقامتی کیمی میدانا چیخدیقدان سونرا او، سووئت اتفاقی کمونیست پارتیا ایدئولوژی سیندن اوز دؤندریب بیر قروپ ایران کمونیستی ایله بیرلیکده پکن شهرینه مهاجرت ائتدی. دنیا کمونیست حرکاتی نین بحرانیندان سونرا ایرانا قاییدان عنایت الله رضا کهنه اختلاف لاری اونوتمادی و مستقل آذربایجانا مناسبتده ایران شووینیزمی نین اساس تبلیغاتچی لاریندان بیرینه، ارمنستانین آذربایجانا تجاوزو گیشلننده ایروائانین الینده بیر آلته چئوریلدی.
مقاله نین مؤلفی: جمیل حسنلی.
چئویرنی: علی قبادیانی.
بو ويدئودا ايمام مصطفي يئو، "آدربايجان كومونيست پارتياسينين بيرينجي كاتيبي"كيمي بير سيرا مسئله لري و او جومله دن ائرمنيستانين ايشغالچي ليق پلانلاري نين چوخ اسگي تظاهورلري و تورك ديلي نين آذربايجان دؤولت ديلي ائتمك و بو سببدن خروشچوفلا تارتيشماسيني آنلاتير. (ايدينلاتما: "بوكوا" روس ديلينده=حرف، اليفبا حرفي)
https://www.youtube.com/watch?v=m1jHCxUZOZU&t=48s
بو كليپده ميرزه ايبراهيم اوو، روس ايقتيداري قارشيسيندا اؤز ميللي وارليغيميزدان مودافيعه ائتمهسي نين بير ائپيزودونو آنلاتير. البته بو مسئله اطرافلي و درين بير حئكايتدير.
https://www.youtube.com/watch?v=BQlxTR2Y0Bc


c: text/html

text:
اولو تانرینین آدی ایله
بؤیوک آذربایجان تورک میللتی اؤزللیکله باشی اوجا اورمو و سولدوز اهالیسی هابئله میللی منافعی اوستون توتان آذزبایجانین میللی چالیشقانلاری!
بیلدیگینیز کیمی نئچه گون اؤنجه بیر مراجعت اساسیندا بوتون شخصلر و قروپلارین بیر آرایا گلیب، شهر شوراسی سئچگیلری ایله ایلگیلی واحد بیر لیست وئرمه لرینی دیله دیک! بو دوغرولتودا بوتون آذربایجاندا میللی حاقلاریمیزی مدافعه ائتمک اوغروندا چالیشان هر بیر چالیشقان کیمی، الیمیزدن گلَنی اسیرگه مه دیک. نئجه کی امکان چرچیوه سینده بوتون وسیله لردن یارارلاناراق بو ایکی شهرده( اورمو- سولدوز)بیرلیک یارانسین دئیه، مختلیف سلیقه لرله ایلگی قورماغا چالیشدیق. حتی بوندان آرتیق,مجبوریت اوزوندن اوستاد حسن بی دمیرچی جنابلاری، سایقی دیه ر یولداشلاری ایله بیرلیکده اورمو شهرینه سفر ائدیب، یاخیندان بوتون گوجلرینی ووردولار، بلکه دقت سیزلیک و مسئولیت سیز لیک اوزوندن و هابئله بیر پارا قیراقدان تزریق اولونان تَشتتلر، آرادان قالدیریلسین.
آنجاق تاسفله، سؤیله مه سیندن چکیندیگیمیز بیر چوخ نَدنلره گؤره, بوتون آذربایجانین آرزی ائتدیگی سونوج الده ائدیله بیلمه دی.
دیه رلی میللت و میللتچیلر!
بیلدیگینیز کیمی ایلک بیانییه ده, فعاللاریمیزین واحد بیر لیست اوزره توافق ائتمه دیکلری حالدا, مجبور اولاراق لیستلرین ان مشترک و قاپساملی سیندان حیمایت ائتمه ییمیزی سؤیله میشدیک.
امّا اوستاد حسن بی دمیرچی و سایین یولداشلارینین اورمودان عینی اولاراق گؤردوکلری, بیزیم او تصمیم دن واز کئچمه ییمیزه نَدن اولدو.
بوتون بو آخساقلیق و چاتیشمامازلیقلارلا بئله، هله ده اومودسوز دئییلیک و باشقا بیر چیخیش یولو و اؤنری ایله اورمو و سولدوزداکی اوره ک یاندیران و شرفلی میللتچیلره بئله اوز توتوروق:
بیلینکی، بوتون آذربایجانین گؤزو سیزلرین داورانیشیندادیر, هله ده بیرلشمک اوچون گئج دئییل! وطن و توپراق آدینا آددیم قویون ایره لی و بیرلیک ائدین!!!
البته اگر هله ده بو دوروم و گئدیشین اورمو و سولدوز شهرلرینه گتیره بیله جک اوغورسوزلوغو, هابئله یاغی و مهاجرلری باتی آذربایجانین باشقا شهرلرینده بئله نه قدر جَری ائده بیله جگینه فیکیرلَشمیر و یا هر نَدنه گؤره اؤنمسه میرسینیزسه و جان یاندیریجی فلاکتلری گؤره بیلمیرسینیزسه!!! تکجه بیر یول قالیر اودا بودور کی;
بو دورومو در ک ائدیب و توپراغیمیزی دوشونن و میللی ویجدانی اویاق اولان لیست وئرن هر بیرفرد و یا قوروپ، بؤیوک و تاریخی بیر جسارته ال ووروب و رای لرین داها آرتیق داغیلماسی نین قاباغینی آلماق ایچین, باشقا بیر لیستین نفعینه، اؤنردیکلری لیستدن واز کئچه رک بؤیوک فداکارلیقلا تاریخی بیر قهرمانلیغا دامغا وورسونلار.
سون وورغولاما بوکی:
بیز ، وئریلن هئچ بیر لیستدن حمایه ائتمه میشیک و ائتمیریک و یالنیز بیرلیگی ساوینیریق و آذربایجانین سعادتین بوندا گؤروروک.
حسن دمیرچی
اکبر آزاد
حسن راشدی
عباس لیسانی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
أردۇغان کویت ده
تۆرکیه بیلن کویت ینگ آراسیندا دۆرلی شرطنامالارا قۇل چکیشیلدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان، کویت ینگ امیری شیخ صباح احمد جابر صباح الجبیر ینگ چاقیلیغی بیلن کویت ده ساپاردا بۇلیار.
أردۇغان کویت ینگ باش وزیری نینگ بیرینجی اۇرونباساری و داشاری ایشلر وزیری خالد الصباح تاراپیندان قارشیلاندی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی ایلکی بیلن میللی مجلیسینگ باشلیغی مرزوق الغنیمی و باش وزیر شیخ جابر المبارک الحمد الصباح- ی آیری آیری قابول اتدی.
بیان کؤشگۆندأکی قابول ادیلشیکلر مطبوغاتا یاپیق یاغدایدا گچیریلدی.
أردۇغان سۇنگرا بۇلسا بیان کؤشگۆنده کویت ینگ امیری الصباح تاراپیندان رسمی یاغدایدا قارشیلاندی.
ایکی یۇلباشچی دابارادان سۇنگرا تۇپارآرا و اؤزآرا دوشوشیق گچیردی.
باش توتانلار سۇنگرا بۇلسا اسپورت پوداغیندا حیذماتداشلیق، گؤنی مایاقۇیوما قۇلداو و بیلیم و تکنولوژی باراسیندا حیذماتداشلیق شرطناماسینا قۇل چکیشدیلر.


text:
آلرژی
آللئرگییا – اطراف موحیطین آللئرگئن آدلاندیریلان بعضی فاکتورلارینین (کیمیوی مادّهلرین، میکروورقانیزملرین و اونلارین حیات فعالیتی محصوللارینین، قیدا مادّهلرینین و س) تأثیری ایله الاقدار اورقانیزمین غئیری-عادی (قاباریق) جاواب رئاکسییاسیدیر.
عالیملرین تدقیقاتلارینا اساساً پلانئتیمیزین هر یئددی آدامیندان بیری آللئرگییایا دوچاردیر، باشقا سؤزله، گوندهلیک حیاتدا راست گلینهن هر هانسی بیر تأثیره قارشی یوکسک هیسسیاتا مالیکدیر. ان چوْخ یاییلمیش تسیرئدیجی عامللر – قیدا محصوللاری، بیتکی منشألی توزجوقلار و ائو توزودور. بونونلا یاناشی یوزلرجه دیگر آللئرگئن آدلاندیریلان عامللر مؤوجوددور کی، بونلارا دری ممولاتلاری، حئیوان یونو، کپک، قوش للیی، کوسمئتیکا، میشت کیمیاسی، درمانلار، بعضی بیتکی یاغلاری، گونش شواسی عاییددیر. آللئرگئنلرین اورقانیزمه داخیل اولما یوللاری موختلیفدیر. مثلاً، اونلار اورقانیزمه دریدن، تنففوس و قیدا یوللاری واسطهسیله کئچیرلر.
آللئرگییانین فیزیولوژی مئخانیزمی، اورقانیزمده آنتیتئلین عمله گلمهسینه اساسلانیر. بۇ دا هسساسلیغین آرتماسینا و یا آزالماسینا گتیریب چیخاریر. آلرژیسئلیکلی قیشالارین گوجلو قیجیقلانماسی، دری سپکیلری، عمومی ضعیفلیکله اؤزونو بیروزه وئریر. برونخیال آستما کیمی آغیر خستلیین اساسیندا آلرژیدایانیر.
آلرژیاورقانیزمین هر هانسی مادّهیه قارشی یوکسک هسساسلیغی، رئاکسییاسیدیر. بو، ایممون سیستئمینین پاتالوگییاسیدیر. آللئرگیک خستهلیکلره پوللینوز، آللئرگیک رینیت، برونخیال آستما، آتوپیک برونخیال آستما، قیدا آللئرگییاسی و درمان آللئرگییاسی عاییددیر. پوللینوز بیتکی توزو آللئرگییاسی دئمکدیر. بعضی آغاجلارا، اوتلارا، گوللره، چیچکلره قارشی اینسانین نفس یوللاریندا باش وئرهن آللئرگیک رئاکسییادیر. بونا فسلی خستهلیک ده دئییلیر. پوللینوزون علامتلری ایلین موختلیف فسیللرینده گؤزلرین اطرافینین، بورنون قاشینماسی، چوْخلو سایدا آسقیرما، بورنون توتولماسی کیمی اؤزونو گؤستریر. بۇ خستهلیک اساساً یاز، یای و پاییز آیلاریندا اوزه چیخیر، قیشدا ایسه یوخ اولور. همین فسیللر باشلاناندا خستهلیک ده یئنیدن باش قالدیریر.
آللئرگیک خستهلیکلرین دیگر نؤوو ایل بویو داوام ائدن آللئرگیک رینیتدیر. اونون تؤردیجیلری میشت آللئرگئنلری – ائو توزو، کیتاب توزو، میشت گنجیکلری و دیگرلریدیر. بو، سیفتین، بورنون قاشینماسی، آسقیرما، بورون توتولماسی و آخماسی علامتلری ایله موشاییت اوْلونور. آللئرگیک خستلیین باشقا نؤوو برونخیال آستمادیر. لاکین برونخیال آستمانین بوتون نؤولری آللئرگیک خستهلیک دئییل. اونون یالنیز بیر فورماسی – آتوپیک برونخیال آستما آللئرگیک برونخیال آستمادیر. اونون تؤردیجیلری بیتکی، میشت توزلاری، ائپیدئرمال آللئرگئنلر، یعنی حئیوان توکو، کپیی، یونو، طبیعی ایقلیم شرایطی، اینسانین ایشلدیی و یا دوشدویو قوخولو موحیطدیر. آتوپیک برونخیال آستمانی تؤرهدن آللئرگئنلردن اوزاقلاشدیقدا خستهلیک ده یوخ اوْلوب گئدیر. بوتون آللئرگیک خستهلیکلر اوچون ان کاراکتئر بیر علامت وار: آللئرگئنلرله تماسدا اوْلاندا خستهلیک باش قالدیریر، اونلاردان اوزاق اولدوقدا خستلیین علامتلری ده کئچیب گئدیر.
قیدا آللئرگییاسی زامانی موختلیف قیدا محصوللاریندان بدهنده سپمه، قیزارما، شیشمه، بوغولما حاللاری باش وئریر. مئیوه-تروز، بوستان بیتکیلریندن، سیتروس مئیوهلریندن، سود، بال، بیشمیش یئمکلردن، شیرنیات محصوللاریندان و دیگر قیدا محصوللاریندان بۇ خستهلییه توتولماق مومکوندور.
تهومب | ۲۵۰پخ | لئفت | توز آخار. آللئرگیک خستهلیکلر آراسیندا ان تهلوکهلیسی درمان آللئرگییاسیدیر. بۇ خستهلیک حاضردا ان جدی پروبلئملردن بیرینه چئوریلمیشدیر. درمان آللئرگییاسی دریده باش وئرهن سپکی و قیزارمادان توتموش بوغولما و اؤلوم حاللارینا قدر ان آغیر فسادلار تؤرهده بیلیر. بۇ خستهلیک اساساً هکیمین تییناتی اولمادان اؤزباشینا درمان قبول ائدیلدیی، اورقانیزمده دیگر خستهلیکلر اولدوغو حالدا و اونلار نظره آلینمادان هبلر قبول ائدیلدیی زامان باش وئریر. بئله واختدا خسته آنوفیلاکتیک شوک وضعیتینه دوشهرک اؤله ده بیلر.
درمان آللئرگییاسینی یارادان بیر سبب ده اهالینین حدیندن آرتیق درمان قبول ائتمهسیدیر. اوزون ایللرین آللئرقولوقو کیمی مصلحتیم اودور کی، اهالی ایمکان داخیلینده درمانلاردان اوزاق اولسون.
عومومیتله، آللئرگیک خستهلیکلر ایلین بوتون فسیللرینده باش وئره بیلر. لاکین بعضی نؤولری فسلی کاراکتئر داشیدیغیندان اساساً یاز، یای و پاییز آیلاریندا اؤزونو داها قاباریق گؤستریر. قیدا آللئرگییاسینا توتولمالار مئیوه-تروزین بول اولدوغو یای آیلاریندا داها چوْخ اولور. هر کس هانسی مئیوهنین، تروز، بوستان بیتکیسینین اونا آلرژیوئردیینی بیلمهلی و اونو قبول ائتمهمهلیدیر. بزهن اهالی موختلیف سببلردن دریده باش وئرهن هر هانسی شیشمه، سپمه و قیزارمانی آلرژیحساب ائدیر. بو، آللئرگییانی حدیندن آرتیق شیشیرتمکدیر. دری خستهلیکلرینین ۹۰ فایزی، او جملهدن قوتورلوق، فوتودئرماتوز دا قاشینما وئریر. مثلاً، یایدا گونون اولترابنؤوشیی شوالاری بدهنین آچیق یئرلرینه دیهرک اونو قیجیقلاندیریر و بۇ زامان سپکی، قیزارما و قاشینما باش وئریر. بو، آلرژیدئییل، دری خستهلیگی اوْلان فوتودئرماتوزدور. بئله حاللار باش وئررکهن اؤزباشینا درمان قبول ائتمکدن اوزاق اولماق و هکیمه مراجعت ائتمک لازیمدیر. یالنیز هکیمین قویدوغو دوزگون دیاقنوز و اونا موناسیب تعیین ائتدیی موالیجه نتیجهسینده ساغلاملیغینیزی برپا ائده بیلرسینیز.
آللئرگییا- اورقانیزمین آللئرگئن آدلانان، اطراف موحیطدهکی بعضی فاکتورلارا (کیمیوی مادّهلره، میکروبلارا و اونلارین حیات فعالیتینین محصوللارینا، قیدا محصوللارینا) قارشی یوکسک هسساسلیغیدیر. آللئرگییانین فیزیولوژی مئخانیزمی، اورقانیزمده آنتیتئلین عمله گلمهسینه اساسلانیر. بۇ دا هسساسلیغین آرتماسینا و یا آزالماسینا گتیریب چیخاریر. آلرژیسئلیکلی قیشالارین گوجلو قیجیقلانماسی، دری سپکیلری، عمومی ضعیفلیکله اؤزونو بوروزه وئریر. بۇ ایممون سیستئمینین پاتولوگییاسیدیر. بۇ تئرمینی ایلک دفعه ۱۹۰۶-جی ایلده آوستریالی پئدیاتر پیرکئ ایشلتمیشدیر. آللئرگیک خستهلیکلره پوللینوز، آللئرگیک رینیت، برونخیال آستما، آتوپیک برونخیال آستما، قیدا آللئرگییاسی، و درمان آللئرگییاسی عاییددیر. پوللینوز- بیتکی توزو آللئرگییاسی دئمکدیر. بعضی آغاجلارا، اوتلارا، گوللره، چیچکلره قارشی اینسانین نفس یوللاریندا باش وئرهن آللئرگیک رئاکسییادیر. بونا فسلی خستهلیک ده دئییلیر. پوللینوزون علامتلری ایلین موختلیف فسیللرینده گؤزلرین اطرافینین، بورنون قاشینماسی، چوْخلو سایدا آسقیرما، بورنون توتولماسی کیمی اؤزونو گؤستریر. بۇ خستهلیک اساساً یاز، یای، و پاییز آیلاریندا اوزه چیخیر، قیشدا ایسه یوخ اولور. همین فسیللر باشلاناندا خستهلیک ده یئنیدن باشلاییر. آللئرگیک خستهلیکلرین دیگر نؤوو ایل بویو داوام ائدن آللئرگیک رینیتدیر. اونون تؤردیجیلری میشت آللئرگئنلری- ائو توزو، کیتاب توزو، میشت گنجیکلری و دیگرلریدیر. بو، سیفتین، بورنون قاشینماسی، آسقیرما، بورون توتولماسی و آخماسی علامتلری ایله موشاییت اوْلونور. برونخیال آستما کیمی آغیر خستلیین اساسیندا دا آلرژیدایانیر. لاکین برونخیال آستمانین بوتون نؤولری آللئرگیک خستهلیک دئییل. اونون یالنیز بیر فورماسی- آتوپیک برونخیال آستما آللئرگیک برونخیال آستمادیر. اونون تؤردیجیلری بیتکی، میشت توزلاری، ائپیدئرمال آللئرگئنلر، یعنی حئیوان توکو، کپیی، یونو، طبیعی ایقلیم شرایطی، اینسانین ایشلدیی و یا دوشدویو قورخولو موحیطدیر. آتوپیک برونخیال آستمانی تؤرهدن آللئرگئنلردن اوزاقلاشدیقدا خستهلیک ده یوخ اوْلوب گئدیر. بوتون آللئرگیک خستهلیکلر اوچون ان کاراکتئر بیر علامت وار: آللئرگئنلرله تماسدا اوْلاندا خستهلیک باش قالدیریر اونلاردان اوزاق اولدوقدا خستلیین علامتلری ده کئچیب گئدیر. قیدا آللئرگییاسی زامانی موختلیف قیدا محصوللاریندان بدهنده سپمه، قیزارما، شیشمه، بوغولما حاللاری باش وئریر. مئیوه-تروز، بوستان بیتکیلریندن، سیتروس مئیوهلریندن، سود، بال، بیشمیش یئمکلردن شیرنیات محصوللاریندان، و دیگر قیدا محصوللاریندان بۇ خستهلییه توتولماق مومکوندور. آللئرگیک خستهلیکلر آراسیندا ان تهلوکهلیسی درمان آللئرگییاسیدیر. بۇ خستهلیک حاضردا ان جدی پروبلئملردن بیرینه چئوریلمیشدیر. درمان آللئرگییاسی دریده باش وئرهن سپکی و قیزارمادان توتموش بوغولما و اؤلوم حاللارینا قدر ان آغیر فسادلار تؤرهده بیلیر. بۇ خستهلیک اساساً هکیمین تییناتی اولمادان اؤزباشینا درمان قبول ائدیلدیی، اورقانیزمده دیگر خستهلیکلر اولدوغو حالدا و اونلار نظره آلینمادان هبلر قبول ائدیلدیی زامان باش وئریر. بئله واختدا خسته آنوفیلاکتیک شوک وضعیتینه دوشهرک اؤله ده بیلر. درمان آللئرگییاسینی یارادان بیر سبب ده اهالینین حدیندن آرتیق درمان قبول ائتمهسیدیر. عومومیتله، آللئرگیک خستهلیکلر ایلین بوتون فسیللرینده باش وئره بیلر. لاکین بعضی نؤولری فسلی کاراکتئر داشیدیغیندان اساساً یاز، یای و پاییز آیلاریندا اؤزونو داها قاباریق گؤستریر. قیدا آللئرگییاسینا توتولمالار مئیوه-تروزین بول اولدوغو یای آیلاریندا داها چوْخ اولور. هر کس، هانسی مئیوهنین، تروز، بوستان بیتکیسینین، اونا آلرژیوئردیینی بیلمهلی و اونو قبول ائتمهمهلیدیر. بزهن اهالی موختلیف سببلردن دریده باش وئرهن هر هانسی شیشمه، سپمه، و قیزارمانی آلرژیحساب ائدیر. بۇ آللئرگییانی حدیندن آرتیق شیشیرتمکدیر. دری خستهلیکلرینین ۹۰ فایزی، او جملهدن قوتورلوق، فوتودئرماتوز دا قاشینما وئریر. مثلاً، یایدا گونون اولترابنؤوشیی شوالاری بدهنین آشیق یئرلرینه دیهرک اونو قیجیقلاندیریر و بۇ زامان سپکی، قیزارما و قاشینما باش وئریر. بو، آلرژیدئییل، دری خستهلیگی اوْلان فوتودئرماتوزدور. بئله حاللار باش وئررکهن، اؤزباشینا درمان قبول ائتمکدن اوزاق اولماق و هکیمه مراجعت ائتمک لازیمدیر. آللئرگییانین عمله گلمهسینین و اوندان قورتولماغین بیر چوْخ یوللاری وار. بونلارا عاییددیر: ایممونیتئتین سهوی: ایممون سیستئمی، اورقانیزمی اطراف موحیطین تأثیریندن و اورقانیزمده عمله گلن یاد نسیللی مادّه و هوجئیرهلردن قورویاراق ان موهوم وظیفهنی یئرینه یئتیریر. ایممونیتئتین قورویوجو مئخانیزمی چوْخ مورککبدیر. او، اورقانیزمین «قورویوجوسو» اوْلان آنتیتئل ایستئهسال ائدیر. آنتیتئلین وظیفهسی اورقانیزمه سوخولان یاد جیسیملری نئیتراللاشدیرماقدیر. تئورئتیک اولاراق هر بیر ایممون رئاکسییا اوغورلو نتیجهلهنمهلیدیر. اما بزهن ایممون سیستئمی اؤز سلاهیتلرینی آرتیراراق ایدارهنی ایتیریر. بۇ زامان او تام زررسیز جیسیملره پوتئنسیال تهلوکهلی کیمی رئاکسییا وئریر. آللئرگیک خستهلیکلر اورقانیزمین خاریجی موحیط عامللرینه قارشی هیپئررئاکسییاسیدیر. پسیخولوژی مومئنت: پسیخولوقلار بئله بیر فیکیر ایرلی سورورلر کی، ایممون سیستئمی سینیر و ائندوکرین سیستئمله سیخ الاقداردیر. اونلار فیکیرلری و فیزیولوژی رئاکسییالاری داشییاراق بیرگه تأثیر گؤستریر. پسیخولوقلارین دئدیینه گؤره آلرژیسببسیز قورخودور. نورمادا ایممونیتئت آنجاق اورقانیزمین دوشمهنلرینه مثلاً، ویروس و باکتئرییالارا قارشی موباریزه آپارمالیدیر. اما ایممون سیستئمین ایشی پوزولارسا او اورقانیزم اوچون تام زررسیز مادّهلره بئله کسکین رئاکسییا وئریر. هر هانسی بیر ایسترئسسدن سوْنرا ایممون سیستئمین ایشی پوزولا بیلر. حتی آمئریکان پسیخولوقلاری ثبوت ائتمیشلر کی، گلهجک آنا هامیلهلیک زامانی ائموسیونال گرگینلیک آلتیندا اولورسا، ۸۰٪ اوشاق آللئرگیک اولور. بؤیوک یاشلاردا ایسترئسه قارشی رئاکسییا اولاراق تئز-تئز آللئرگییایا راست گلینیر. بعضی تیبب ایشچیلری آللئرگییانین و برونخیال آستمانین بئله گئنیش یاییلماسینین سببینی ائکولوگییانین بۇ درجهده کورلانماسیندا گؤرور. ویتامینلرین چاتیشمامازلیغی: اورقانیزمین یئترینجه خئییرلی قیدالاندیریجی محصوللار قبول ائتمهمهسی ده آللئرگیک رئاکسییالارا سبب اولا بیلر. بونلارا اساس ویتامینلر و میکروئلئمئنتلر عاییددیر. ویتامین آ- ایممونیتئتی مؤهکهملهندیرهرک، اینفئکسیون خستهلیکلره قارشی همچینین قریپ، آنگینا، برونخیته قارشی داواملیلیغینی آرتیریر. آپاریلان تجروبهلردن مکوم اولموشدور کی، ویتامین آ-نین ایستیفادهسی حتی آغیر آللئرگیک رئاکسییالاردا کؤمک ائدیر. ویتامین ب۶- اهالینین بؤیوک حیسهسینده بۇ ویتامینه تلبات نورمایا نورمایا اویغون دئییل. بۇ ویتامین آنتیتئل عمله گتیرهن فئرمئنتلری آکتیولشدیریر. ویتامین ب۵- آوتویممون پروسئسلر زامانی ایلتیهاب علیهینه تأثیر گؤستریر. اونو دریده تظاهر ائدن آللئرگییالار زامانی، هسساس دریلر اوچون کرئملئرین و ملههملرین ترکیبینده ایستیفاده ائدیرلر. ویتامین ج- دیگر آنتیوکسیدانتلارین تأثیرینی گوجلهندیرهن آنتیوکسیدانتدیر. عالیملرین ریینه گؤره بۇ ویتامینی قبول ائدن اینسانلار ویتامین ج دئفیسیتلیلره نیسبتهن داها اوزون عؤمورلو اولورلار. ویتامین ائ- قیدا آللئرگییالاری زامانی ایممون فونکسییانین پوزولماسیندا مصلحت گؤرولور. برونخیال آستمالی اوشاقلاردا توتمالار زامانی قاندا ائ، آ و ج ویتامینلرینین میقداری آزالیر. بۇ زامان ویتامین ائ-نین قبولو ایممون گؤستریجیلری نورماللاشدیریر. نیکوتین تورشوسو- بۇ ویتامینین دئفیسیتی زامانی اورقانیزمین اینفئکسییالارا قارشی داواملیلیغی آشاغی دوشور. ثبوت اولونموشدور کی، نیکوتینامید آوتویممون رئاکسییا مرحلهسینده ۱-جی تیپ شکرلی دیابئتین اینکیشافینی لنگیدیر. گؤردویوموز کیمی، آلرژیموختلیف سببلردن میدانا گله بیلر. دوزدور آللئرگییانی هکیم موالیجه ائتسه ده خستلیین عمله گلمه سببینی آنلاماق، اونون موالیجهسینده کؤمک ائده بیلر.
مؤوسومی آللئرگییالار[دَییشدیر]
مؤوسومی آللئرگییالار طبیعتده باش وئرهن دییشیکلیکلرله الاقدار یارانیر. مثال اوچون دئمک اولار کی، یاز فسلینده باش وئرهن آللئرگییالار مارس آیینین اوللرینده آغاجلارین توزلانماسی نتیجهسینده باشلاییر و مای آیینین آخیری ایونون اوللرینه کیمی داوام ائدیر. ایول و آوقوست آیلاریندا ایسه آمبروزییا و آلاق اوتلارینین سبب اولدوغو آللئرگییالار اؤن پلانا چیخیر.[۱]
آلرژیسیمپتوملاری اساساً اؤزونو بورون، بوغاز و گؤزلرده گؤستریر. آللئرگییانین ایلکین علامتلری:
- بورنون آخماسی
- گؤزلرین آجیشماسی و سولانماسی
- تئز-تئز آسقیرماق
- درینین قیزارماسی و قاشینماسی
- باشاغریسی
- چتینلشهن نفس آلمالار، تنگنفسلیک.


text:
قاهیره (عربجه: القاهِرَة، قَهَرَ ریشهسیندن، غلبه ائدمیش معناسیندا)
قاهیره ۹۶۹-نجی میلادی ایلینده تأسیس اوْلوندو. تاریخ بویو میصرین بؤیوک خاندانلارینین پایتختی اوْلوب و آرا قرنلرده ایسلامی تمدونون ان موهیم مرکزلریندن بیریمیش و اونونجو میلادی قرنده نیشابور و بغداددان سوْنرا آیری رقیبی یوخوموش. ائله بونا گؤره ایندیلیغدا بۇ شهر تاریخی مسجیدلر (مین مینار شهرینه مشهور اوْلوب)، کؤهنه میصر و ایسلام تاریخی موزهلری، کیتابخانالار و اینتیشاراتلاردان دولودور و ایسلامی و عربی گئنیشلنمه مرکزیدیر. بۇ شهر همده عرب دونیاسینین ان قدیمی و بؤیوک فیلم و موسیقی صنعتینه مالیکدیر. الازهر دانیشگاهی سببینه کی ۹۷۰-نجی میلادی ایلینده تأسیس اوْلونوب، قاهیره دونیانین ایکینجی قدیمی اؤیرنج مرکزیدیر.


text:
تۆرکیأنینگ گۆن ترتیبی ۲۹: بۇسغونلار و تۆرکیأنینگ کؤمِکلری
جان آجون؛ سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستا
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقایارسینگیز:
تۆرکیأنینگ انسان پرور (بشری) کؤمِک و بۇسغون سیاساتی دۆنیأده ۱-نجی اۇروندا بۇلوپ بۆتین دۆنیأ آدامزات ساپاغینی بریأر. تۆرکیه بیر یاندان دۆنیأده اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت حؤکمۆنده، آداما صارپا قۇیماغینگ، پایلاشماغینگ و کؤمِک اتمهگینگ نأحیللی ادیلمهلیدیگینی بۆتین دۆنیأ گؤرکِزیأر. تۆرکیأنینگ آداما صارپا حۇرمات قۇییان داشاری سیاسات توتومی، آدام حقوقلاری دیهن بۇلوپ قاپیلارینی نینگ آرقاسینا گیزله نن یورتلارینگ تِرسینه، آداما آدام بۇلاندیغی اۆچین صثارپا قۇیماغینگ نأحیللی بۇلمالیدیغینی بیله کی یورتلارا نوسغا گؤرکِزیأر. تۆرکیأنینگ شۇل بیر واغتدا اینگ کؤپ بۇسغون قابول ادن یورت بۇلماغی، تۆرکیأنینگ توتومی نینگ تاپاووتلیدیغینی اۇرتا قۇییار.
گلوبال انسان پرور کؤمِک ۲۰۱۸ حابارناماسینا گؤرأ تۆرکیه گچن ییل اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت بۇلدی. دۆنیأنینگ اینگ جۇمارت یوردی حؤکمۆنده سایلانان تۆرکیه آدام باشینا دۆشیأن میللی گیردجیسی نینگ ۰.۸۵ گؤتریمینه دنگ گلیأن انسان پرور کؤمِک بردی. میللی گیردجأ گؤرأ تۆرکیه دن سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک بریأن یورتلار ۰.۱۷ گؤتریم بیلن لوکزامبورگ و نروژ بۇلدی.
مرکزی بریتانیادا یرله شیأن قالقینیش حرکتلری قوراماسی نینگ حابارناماسینا گؤرأ تۆرکیه گچن ییل ۸.۰۷ میلیارد دلارلیق انسان پرور کؤمِک بریپ دۆنیأده اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِک برن یورت بۇلدی. تۆرکیه دن سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِگی ۶.۶۸ میلیارد دلار بیلن آمریکا یتیردی. آمریکانینگ یرینه یتیرن انسان پرور کؤمِگی میللی گیردجیسینه گؤرأ ۰.۰۴ گؤتریمه بارابار بۇلدی. آمریکادان سۇنگ اینگ کؤپ انسان پرور کؤمِگینی برن یورت ۲.۵۲ میلیارد دلار بیلن آلمانیا بۇلدی.
تۆرکیأنینگ انسان پرور کؤمِک بۇیونچا بیله کی یورتلارا قارانگدا اؤنگده بۇلماغی تۆرکیأنینگ آدامی آدام یرینه قۇییان داشاری سیاسات آلیپ باریاندیغی نینگ آیدینگ گؤرکِزیجیسیدیر. تۆرکیه دۆنیأده اؤز تاپاووتلیلیغینی اۇرتا قۇییار. آدام حقوقلاری و دموکراسی نینگ تاراپداریدیقلارینی اؤنگه سۆریأن یورتلارینگ انسان پرور کؤمِکده تۆرکیه دن اؤرأن ایزدا بۇلماقلاری، اؤنگه سۆریأنلری نینگ حاقیقاتا باپ گلمه یأندیگی نینگ اینگ آچیق ثبوتناماسیدیر.
تۆرکیأنینگ بۇلسا انسان پرور کؤمِک باراسیندا بیله کی یورتلارا قارانگدا اؤرأن اؤنگده بۇلماغی، تۆرکیأنینگ آدام حقوقلارینا سؤز بیلن دأل یۆرهگی بیلن صاپرا قۇییاندیغینی گؤرکِزیأر.
انسان پرور کؤمِگه قۇشماچا تۆرکیأنینگ شۇل بیر واغتدا دۆنیأده اینگ کؤپ بۇسغونا قوجاق آچان یورت بۇلماغی، تۆرکیأنینگ تاپاوودینی ینه ده بیر گِزِک اۇرتا قۇییار. ۳.۵ میلیون بۇسغونا یر ایه چیلیگینی ادن تۆرکیأنینگ دۆنیأدأکی انچمه یورتدان تاپاووتلیلیقدا، آدامزات و ویجدان تایدان حرکت ادیأندیگینی گؤرکِزیأر. تۆرکیه انچمه یورتدان تاپاووتلیلیقدا هم بۇسغون بۇلوپ یوردونا سیغینان آداملارا حۇرمات صارپا قۇییار. هم ده سرحدینگ بیله کی تاراپینداقی آداملارا انسان پرور کؤمِک بریأر.
اساسان هم دۆنیأده راسیزم ینگ یۇقارلان، بۇسغونلارا قارشی برک سیاساتینگ آلینیپ باریلیان و آداملارینگ اۇرتالیر دنگیزینده اؤلمه گینه تۇماشاچی بۇلونان بیر دؤوۆرده تۆرکیأنینگ توتومی آدامزات تایدان اولی آبرایدیر. تۆرکیه دأکی آشاکؤپ بۇسغون ایلاتینا قارامازدان، یورتدا سیاسی دورنوقسیزلیغینگ باشدان گچیریلمهزلیگی و راسیزم ینگ آرتمازلیغی، دۆنیأدأکی بۇسغونلارا قارشی آیدیلانلارینگ حاقیقاتا باپ گلمه یأندیگینی ثبوت اتدی. اوروپا بیله له شیگیندأکی و آمریکاداقی بۇسغون دارتغینلیغی نینگ آصلینا سِر ادیلِنده راسیزم و داشاری یورت دوشمانچیلیغی دارتغینلیغینی گؤرکِزیأر.
میثال اۆچین آیتجاق بۇلساق، آلمانیاداقی حؤکۆمتینگ باشینداقی دۇغان پارتیالار (حِزبلر) حؤکمۆنده سایلاولارا بیله قاتناشان هریستیان دموکراتلار (مسیحی دموکراتلار) و هریستیان سوسیالیستلارینگ بیله لیکده بۇلماغی تاریحینداقی اینگ اولی دارتغینلیغی، هریستیان سوسیالیستلارینگ بۇسغونلارا قارشی حاص بر سیاسات طالاپ اتمهگیندن گؤزباش آلیار. ۵۵۰ میلیوندان قۇوراق ایلاتا ایه بۇلان اوروپا بیله له شیگینه بؤلگه دن تۆرکیه دأکی بۇسغون سانی نینگ ۳-ده بیری نینگ گلمهگی بۆتین اوروپا بیله له شیگینده اولی دارتغینلیق دؤرهمهگینه سبأپ بۇلدی و اوروپا یورتلارینگ آراسینداقی قاتناشیقلارا حۇوپ آباندیردی. اوروپا بیله له شیگی یورتلاریندا آشاساغچی پارتیالارینگ آلیان سسلری آرتدی و انچمه یورتدا ۲-نجی یا دا ۳-نجی اینگ اولی سیاسی پارتیا اؤورۆلدی.
تۆرکیه ده بۇلسا اوروپا بیله له شیگیندن ۳ اِسسه حاص کؤپ بۇسغون بۇلماغینا قارامازدان، بۇسغون دارتغینلیغی باشدان گچیریلمهیأر. تۆرکیهدأکی بۇسغونلار بیلن باغلانشیقلی آدامزات توتومی نینگ گؤزباشی تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب اردوغان ینگ توتان یرلیلیگیندن قایدیار.
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقادینگیز.


text:
بو ایلین بیرینجی روبعونده آذربایجانا ۴۰۰ مین توریست گلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده دؤلت میقراسییا خیدمتینده بو ایلین بیرینجی روبعونون یکونلارینا حصر اولونموش خیدمتی مشاویرهده بیلدیریلیب.
مشاویرهده قئید اولونوب کی، توریزم سکتورونون اینکیشافی ایله باغلی گؤرولن ایشلر، «آسان ویزا» سیستمینین تطبیقی، ثابتلیک آذربایجانا سفر ائدن اجنبیلرین سایینین کیفایت قدر آرتماسینا سبب اولوب.
واحید میقراسییا معلومات سیستمی واسطهسیله معین ائدیلیب کی، ۲۰۱۷-جی ایلین ۱-جی روبو عرضینده ۳۹۹.۴۲۹ اجنبی و وطنداشلیغی اولمایان شخصین اؤلکه اراضیسینه ۵۵۷.۶۲۸ گیریشی و ۳۹۸.۲۹۵ نفر اولماقلا اؤلکه اراضیسیندن ۵۵۷.۴۶۱ اجنبی و وطنداشلیغی اولمایان شخصین چیخیشی قیده آلینیب.
روبع عرضینده اؤلکهده قالما مدتینه مووافیق اولاراق ۱۴۶.۹۲۰ اجنبی و وطنداشلیغی اولمایان شخص اولدوغو یئر اوزره قیدیاتا آلینماقلا باغلی مراجعت ائدیب.


text:
پانتورک دده م
یازار : هاماش+0 به یه ن
آللاه اؤلنلریزی باغیشلاسین، منیم دده م(بؤیوک آتام) لاپ زر پاتنورک ایدی، بیر یول گؤرمه دیم کیشی نین آغزیندان بیر"آذری" سؤزو چیخسین. ائله بئش سؤزون باشیندا بیر "تورک سؤزو" یا تورکون مثلی عیبارتی ایشله دردی. دانیشاندا ائله سؤزلر ایشله در دیر کی ایندی کی نسیل اونلارین اوندا بیرین باشا دوشمزلر ینی گرگ فارسجایا چئویره سن تا بو یازیق بئساواتلار باشا دوشه لر. میثال اوچون زیر سیگاریه کول قابی دئیردی صوبحانه یه قلیان آلتی نه بیلیم بوخارییه پینج و ها بئله داا. ایندی گورورم او کیشی لاپ ائله بو چاغین پانتورکلرینه تای ایمیش! ایرحمتلیک اولمه سه یدی ایندی گونو زیندانلاردا کئچیردی.


text:
آذربایجانین تشببوسو ایله کئچیریلهن بو بین الخالق فوروم اراضی بوتؤولویو پوزولموش، اهالیسی اؤز یورد-یوواسیندان دیدرگین سالینمیش خالقلارا، دؤولتلره و اونلارین آپاردیغی موباریزهیه دستک اولاجاق.
آخار .آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری نویابرین ۲۰-ده بلژیکانین پایتاختی بروسسلده «سپاراتیزم بین الخالق صولحه و تهلوکهسیزلییه تهدیددیر» مؤوضوعسوندا کئچیریلهن بین الخالق فورومدا آذربایجان رسپوبلیکاسی پرزیدنتینین اجتماعی-سیاسی مسئلهلر اوزره کؤمکچیسی علی حسنوو ژورنالیستلره موصاحیبهسینده دئییب.
پرزیدنتین کؤمکچیسی بیلدیریب: «بیز اوزون ایللردیر آوروپایا، دونیایا خبردارلیق ائدیردیک کی، ائتنیک سپاراتیزمله اویناماق اولماز. ائتنیک سپاراتیزمله اویناماق سوندا خالقلار و دؤولتلر آراسیندا موناقیشهیه گتیریر، قانلی موناقیشهلر تؤرهدیر و بونون نتیجهسینده ده اینسانلار اذیت چکیر. آذربایجان نئچه ایللردیر کی، بو اذیتین هر اوزونو گؤروب - دیدرگینلیگی ده، قاچقینلیغی دا، مجبوری کؤچکونلویو ده، مینلرله اینسانین قتله یئتیریلمهسینی ده، اینسانلارین ائوسیز-ائشیکسیز قالماسینی دا. ایندی آوروپا اؤز اوزرینده بو تهلوکهنی، ائتنیک سپاراتیزمله اویناماغین آجی نتیجهلرینی گؤرهندن سونرا بیزیم حاق سسیمیزه سس وئردی. بوگونکو فوروم بونون ایانی تصدیقیدیر. ایسپانییانین اراضی بوتؤولویو اونون میللی حاقیدیر، دؤولتین میللی حقوقودور و هئچ کیم طرفیندن پوزولا بیلمز. بو، بین الخالق حقوقون تمل پرینسیپلریندن بیریدیر. دوشونورم کی، آوروپا اتفاقی ایسپانییانین اراضی بوتؤولویونون دستکلهنمهسینده یک دیللیک نوماییش ائتدیردیی کیمی، عینیله دیگر خالقلارین، دؤولتلرین حیاتیندا باش وئرهن ائتنیک سپاراتیزمه ده آدکوات موناسیبت سرگیلهیهجک، آذربایجانین اراضی بوتؤولویونو ایندیه دک نئجه تانیییردیسا، بوندان سونرا دا تانییاجاق. اما اراضی بوتؤولویونون تانینماسی ایله مسئله نی بیتمیش حساب ائتمک اولماز. اینانیریق کی، آوروپا اتفاقی آذربایجانین اراضی بوتؤولویونو پوزموش، تورپاقلارینی ایشغال ائتمیش ارمنیستانا قارشی داها تأثیرلی تدبیرلر گؤرهجک، بو ایشغالچی دؤولته جدی اجتماعی قیناق نوماییش ائتدیرهجک.


text:
ایل یئنی لنیر/ عؤمور کؤهنهلیر…
محتشم آذربایجان یوردوندا یایلا قیشین هاوا و طبیعت دورومو باخیمیندان دییشیکلیگی گؤستریر کی یازین یولدان یئتمهسی بو یئرده یاشایانلاری دریندن دوشوندوروب سئویندیرمیشدیر. یازین طراوتله شنلیک گتیرمهسی اوچون اونون باشلاندیغی گون زردوشت دینینه باغلی اولان اهورامزدایا عایید عنصرلریندن اولموشدور.
عادت و دبلرله دولو اولان، کؤکو چوخ اسکی زامانلار میلاددان نئچه مین ایل قاباغا قاییدان نوروز بایرامین بیر سیرا زردوشت دینیندن قالمیش، بعضیلری ایسه بوتون تورک ائللری دئمک یئرلی تورکلر، اورتا آسیا تورکلری و اورادان آذربایجانلا همدان تورپاغینا گلیب یئرلشمیش تورک سویلو ائللرین عادت و رسملری بیلمیشدیلر.
نوروز بایرامی بعضی بیلگینلرین نظریجه کؤکونده اوغوز بایرامی اولموش سونرالار گئت- گئده بو گونکو دوروما دوشموشدور. نوروز شیمال یاریم کؤرهسینده یازین باشلاندیغی گئجه- گوندوز برابرلیگی گونونده کئچیریلیر. بیر سیرا ائللر یازین یولدان یئتمهسین طبیعتین یئنیدن جانلانماسی ایله باغلامیش اونا عایید اؤزل شنلیک مراسیملر کئچیرمیش و بیر بایرام کیمی آدلاندیرمیشلار.
باهار بایرامیندا بیر عادت اولاراق یازین گلمهسینی، طبیعتین یئنیدن جانلانماسین قارشیلاماق اوچون سومنی گؤیردیلیر. سومنی گؤیردن قادینلار یولدان یئتن یئنی ایله برکت، بوللوق آرزیلامیش، بایراما دؤردو هفته قالمیش، هر چرشنبه آخشامی اؤزونه مخصوص دبلرله کئچیریلیر. سون چرشنبه تونقال قالاماقلا نغمهلر اوخونور. اودلا گونشه اولان ایناملارینی ایفاده ائدیلیر. بوتون بو کئچیریلن دبلر ایسلامدان چوخ- چوخ قاباق وارلیق تاپمیش قدیم شرق عنعنهلرینین داوامی اولان عادتلردیلر.
نوروز بایرامی هله یولدان یئتیشمهمیش عادت اوزره ائوده، حیطده آبادلیق، تمیزلیک ایشلری آپاریلیر. آغاج اکیلیر. گؤی بئجردیلیر. عائیله عضولری چیرمالانیب سیل- سوپور ائتمکده، ائوین بوتون یئرلرینین ایچهری ائشیکلی توزونو آلماقدا ائو قادینینا یاردیم ائدیرلر. قاب- قاج، دوشنکلر و هامی نسنهلر یویولوب یئرینه دوزولور. تمیزلیک ایشلری سونا چاتدیقدا هر یئر گولابلانیب بایرامی قارشیلاماق اوچون باشقا حاضیرلیقلار ائدیلیر.
بایرام گونو شیرینی ایله پلوو پیشیریلیر، چئشیدلی بویاقلارلا یومورتالار بویانیر، خونچالار بزهنیر، شام یاندیریلیر. حوضورلو یئرلره گئدیلیر. کوسولولر باریشیر، قوهوم- اقریبا – قونشولار بیر- بیرینین ائوینه قوناق گئدیر. پایلار گؤندریلیر. عوموم خالق تازا پالتار گئییب شنلیکلر ائدیلیر.
ایل بایرامی یئتدیکده یوردوموزون بعضی یئرلرینده بئله نغمهلر اوخونور:
گلیر نوروز بایرامی/ آچیلار گوللر هامی/ ساخلا گلین آنامی/ آنامی، هم آتامی.
نوروزگلیر، یاز گلیر/ نغمه گلیر، ساز گلیر/ باغچالاردا گول اولسون/ گول اولسون بولبول اولسون.
نوروز، نوروز خوش گلدین/ خوش گلدین، بوش گلدین/ بوش گلدین دولو گلدین/ بول گلدین، سولو گلدین.
اینسان یاشاییشیندا اؤنملی یئری اولان دؤرد عنصر«سو، اود، یئل، تورپاق» تورکلرین ایچینده وارلیق سیمگهسی کیمی قوتساللاشیب دَیهرلنمیشدیر. اولو آتا- بابالاریمیز قیش فصلینین سون دؤرد چرشنبهسینین هر بیرینه آد آپاردیغیمیز دؤرد عنصرین آدین قویوب ایل سونا چاتاندا او چرشنبهلری طنطنهلی مراسیملرله کئچیرمیشلر.
طبیعته یئنیدن جان وئرن حیات سیمگهسی اولان «سو» آدی ایله ایلک هفتهنی (سو چرشنبهسی) آدلاندیریب بوزلا قارلارین یاواش- یاواش اریییب سویا دؤنمهسین طبیعته یئنی حیات باغیشلایان بیلیبلر.بعضی یئرلرده (خیر چرشنبه) ده دئییرلر. بو هفته چوخلو کندلرده جولا قازیب تینگ اکرلر، یئر سوروب یاز اکینی اکرلر. مرجی، نوخود، یاز آرپاسی، کوروشنه، یونجا، شنبله اکرلر.
«اود» ایستیلیک گتیریب ایشیقلیق پایلاییب طبیعته یئنی روح وئردییی اوچون ایکینجی هفتهنی (اود چرشنبهسی) آد وئریبلر.بو هفتهیه ( گوله چرشنبه)ده دئیینلر وار. بو گون گؤی بئجرتمهیه ال قاتماق گونودور. بعضی کندلرده بئله گونده یئرلی آداملار ساری تیکان، چالقی تیکان و اودون ییغیب آخیر چرشنبه تونقال قالاماق اوچون حاضیرلیق ائدرلر. اولو بابالاریمیز بئله اینانیرمیشلار؛ اودلا گونشه هر نه قدهر تقدوس وئردیکجه طبیعت او اؤلچوده تئز ایستیلهشیب انسانلارا سعادت گتیرهر.
اوچونجو هفته «یئل» یولدان چاتیب آز زاماندا بوتون یئرلری دولانیب تورپاغی قیش یوخوسوندان آییتدیغی اوچون (یئل چرشنبهسی) آدلانیب. بو هفته بویو چوخلو یئرلرده خالق دیرناقلارینی توتوب، ساچلارینی قیسالدیب، هابئله مال- داوارین قویروقلارینی وورارلار. اؤلکهمیزین بعضی یئرلرینده بو چرشنبه (کوله چرشنبه) آدلی ایله ده تانینیب.
ایلین سون هفتهسی تورپاق، اود، سو ویئل گوجو ایله یئنیدن جانلانیب بیر داها آییلدیغینا گؤره (تورپاق چرشنبهسی) آد وئریلیب. (آخیر چرشنبه) بوتون ائللر تورپاغین آییلماسین بوللو مر اسیملرله قارشیلاییب، قیشین آغیر گونلرین دالدا قویوب طبیعتین سخاوتلی قوجاغینا قوناق گئتدیکلرین بیر- بیرلرینه تبریک دئییب بئله اوخویارلار:
سو گلدیها! اود گلدیها! یئل گلدی تزه عؤمور، تزه تاخیل ایل گلدی.
آنا طبیعت ال آچیقلیقلا نعمت دولو قوجاغین ائللره ارمغان گتیردیکده هامی بو دورومو سئوینجله قارشیلاییب اویناماغا گلدیکده شنلیک دولو مراسیملر یولا سالیرلار. آرتیرمالییام اوسته آچیقلاندیغی دؤرد چرشنبه اوزون ایللر بویوندا گئت- گئده اؤز نهدنین الدن وئرسهده بو گون خالقیمیز اونلارا عایید اولان دبلرین هامیسینی ایلین سون چرشنبهسی (تورپاق چرشنبهسی) گونو بیرلیکده کئچیریرلر.
کئچمیشلر قورونوب ساخلانان، بیزلره میراث قالان، بوگون ائللر آراسیندا طنطنه ایله کئچیریلن بعضی عادت- عنعنهلر آشاغیدا آچیقلانیر.
گؤی بئجرلتمک:
بیر آز بوغدا یامرجیمک ایسلادیلیب جوجرمک اوچون پارچا آراسیندا ساخلانیلیر. جوجریب یاشیللاشاندان سونرا اونلاری چئشیدلی قابلارا تؤکوب اوستو اؤرتولور. اوجالسین دییه هر گون دیبینه سو وئریلیر، بیر آز بوی آتاندان سونرا اورتویو گؤتوروب دؤورهسینه قیرمیزی پارچا توتولور. چوخ ائولرده قولپو اولمایان ساخسی قابلارین دؤورهسینه پارچا سهریلیب اوستونه قاباقدان ایسلانمیش زیهرک یاخیلیب، هر گون قابین ایچینه سو تؤکورلر، نئچه گون سونرا زیهرکلر جوجهریب یاشیللاشارکن گؤزهل دوروم تاپیر. بئجردیلمیش گؤیلری بایرام گونو یئدی سین سوفرهسینه قویوب اون اوچ گون قورویوب ساخلایاندان سونرا یازین اون اوچونجو گونو چول- باییران چیخاندا اونو آخار سویا آتارلار.
سمهنی (سومهنی) پیشیرمک:
یاز بایرامینا نئچه گون قالمیش، لازیمی قدهر بوغدانی جوجرمک اوچون بیر قابدا ایسلادیب؛ گؤیهرمیش حالدا اولان بوغدالارین شیرهسین چیخاتماغا گؤره توربایا تؤکوب نئچه گنج قیز توخماق ایله دؤیر. سونرا اله گلن شیرهنی قازانا تؤکوب هر بیر چرهک شیرهیه آلتی کیلو اون آرتیریب قاریشدیراندان سونرا تندیر یا اوجاق اوسته قویولار. قایناغا گلدیکجه آز- آز سو توکوب کؤپوکلنمیش حالا دوشنه قدهر قاریشدیرماغا دوام وئریلر. سومهنی پیشیرمکله اورتاق اولانلار بو زامان قابیقلی فیندیق، قوز، بادام، گیردکان قازانا آتیب، سونرا سومهنی دمه قویولار. بو ایشین آردیجا آینا، جهناماز، سورمهدان و بیر قاب سو سومهنی پیشن اوتاغا قویوب قاپیسین باغلاییب دیشارییا چیخارلار. خالق آراسیندا بئله اینام وار گئجه زامانی حضرت فاطمه (س) گلیب سورمهدن گؤزونه چکیب، ناماز قیلیب سومهنیدن بیر بارماق ییییهر. بئله اولدوقدا سومهنی داها آرتیق شیرینلهشیب نذیرلر قبول اولار. پایلار بؤلوشنده هر کیمسه اؤز آتدیغی قابیقلی فیندیق، قوز، بادام، گیردکانین گؤتوروب گلن ایل بایرامینا قدر پوللاری برکت تاپسین دییه اونلاری پول تورباسیندا ساخلارلار.
سومهنی هر یئرده قادینلار الی ایله پیشیریلر. قازاین چئورهسینه ییغیشان قیز- گلینلر چالیب، اویناییب شنلیک ائتدیکده بئله نغمهلرده اوخویارلار:
سومهنی ساخلا منی/ ساخلاماسان یییهرم سنی/ سومهنی ساخلا منی/ ایلده گؤیردهرم سنی.
سومهنییه سالدیم بادام/اطرافینی آلدی آدام/ قویمورلار بیر بارماق دادام/ قاینادین قازانی گلدیم.
سومهنی، آل سومهنی/ یازدا یادا سال منی/ گولوش دوغار دودا قدا/ ائللر اوخور بو نغمهنی
سومهنی آی سومهنی، ساخلا منی/ دوزوم دؤرد یانینا نرگیس، یاسمنی
بو بایرامدا هر ایل بایرام دوزهلدن/ من ال چکمم سندن کیمی گؤزهلدن/سفرلرین بزهگی سن ازلدن/ یاراشیرسان اوتاقلارا سومهنی.
آذربایجانین چوخ یئرینده بونا سمنو دا دییه لر
چوخلار سومهنینی قوتسال بیلیب اونا نذیرلرده ائدرلر. بعضی یئرلرده اینسانا بیر یاراماز ایش اوز وئرنده نذیر دئییب هامان ایش اؤتوب کئچدیکده قونشو و یاخین آداملارینا سومهنی پایلار. سونسوز قادینین اوشاغی اولسون دییه، بایرام گونلرینده سومهنینی اونون باشی اوسته قویوب «چیللهسین کسرلر» بئله کی بیر باشقا قادین باش اوسته ساخلانیلان قابا سو تؤکوب بیر آیریسی توکولن سویو قایچیلاییب دییهر: «آی بونو گؤیردن تانری؛ بوگلینی ده گؤیرت، آرزیسینا کاما یئتیر، مطلبینه مورادینا چاتدیر. عهدینی اومیدینی بیتیر.»
آتیل- ماتیل چرشنبه، باختیم آچیل چرشنبه:
ایلین سون چرشنبهسی سحر ائرکن آذربایجانین چوخلو کندلرینده مال- حیوانی سووارماق اوچون چایا آپارارلار. بئله بیر اینام وار کی بو گون سحر مال- داوار سووارماق اونلارین جانیندان قادا- بالانی اوزاقلادیب بوللوق گتیرهر. اونون آردیجا گئجه اللرینه حنا قویان قیز- گلینلر بولاق باشینا گئدیب، اللرینین حناسین سودا یووارکن دیرناقلارین توتوب یومنی خوش اولار دیییه ساچلارینین اوجوندان بیر آز کسیب سویا آتارلار. سونرا گنج قیزلار سودان بو طرف او طرفه هوپپانیب بئله اوخویارلار: «آتیل- ماتیل چرشنبه، باختیم آچیل، چرشنبه» گنج قیزلاردان باشقا سودان هوپپانانلار بو سؤزلری دییهرلر:« دیش آغریم، باش آغریم، گؤز آغریم بوردا قالسین.» سوباشینا گئدن قیز- گلینلر آپاردیغی سو قابلارین دولدوروب بیر ایل باشا- باش ایشیقلیق، آیدینلیق، تمیزلیک ایچینده یاشاماق اوچون گتیردیکلری سو قابلارین ائوین بوجاغینا قویوب بایرامین یئدی سین سوفرهسینده او سودان ایچیب اورکلرین ایشقلادارلار. بعضی یئرلرده بولاقدان گتیریلن سویو ائوین بوجاقلارینا سپیب بئله ایناملاری وار کی او سویون تاثیرینده داها ائولرینده جان اینجیدن بوجکلردن خبر اولمایاجاق. بیر پارا یئرلرده ایسه ائولرده اوجاق اوسته قازان آسیب، بولاقدان گتیریلن سویو قاینادارلار. ایناندیقلارینا گؤره او سو یئرده قویولمامالی و اونونلا یویونمالیدیلار. چونکو دئییرلر چرشنبه سویو ایله یویونماق اینسانین بدنینی یونگول و ساغلام ائدر.
چرشنبه بازاری:
چوخ کئچمیش زامانلاردان ایلین سون چرشنبهسی هامی بازار گئدیب عاییله عضولرینه چرشنبهلیک آلارلار. بوگون هر نهدن اؤنملی تازا پالتار آلماقدیر. هر کیمسه پولونا قدر عاییلهسینه تازا سئودییی گئییملر آلار. بازارلار اولدوقجا قالابالیق اولار اوشاقلار اوچون پالتاردان باشقا اویونچاق، بعضی قادینلار دا قیزیل آلیب، چوخلاری ائو نسنهلریده آلمیش اولارلار. بو گونون ان اؤنملی آلیناجاغی «چرشنبه یئمیشی» یا «یئددی لوین»دیر. قورو یئمیش، بادام، گیردکان، کیشمیش، نوخود باسلیق، سوجوق و باشقا شبچرهلردن بیر یئره توپلانمیشی چرشنبه یئمیشی آدلانیر.
اره گئدن قیزلارا پای آپاریلاندا چرشنبه یئمیشی ده پایین قیراغیندا قویولار. آذربایجانین بعضی کندلرینده چرشنبه یئمیشی اولمادان قووورقا قوورولوب ائوین آغ ساققالی الی ایله ائو آداملارینین آراسیندا پایلانار. «بعضی یئرلرده آخیرچرشنبه گونون یئمگی کوفته اولار، کوفته سایسی ائو آداملارنین سایسی جان اولدوغو حالدا بیردانادا آرتیق پیشیریلر کی اونادا “قئییب پایی”دئیلیر، بونو خبرسیزگلن قوناق اوچون پیشیریلر. چرشنبه گونو بیرچوخ یئرده قووورقادا قوورولار، بو قووورقا ائوین آغ ساققالی طرفیندن ائوآداملارنین آراسیندا پایلانار. بعضی کندلرده بوایش داملاردا و اود تونقالارنین باشیندا گورولر، آغ ساققال کیشی بیر شیش ایله دامین دورد طرفینه بیر جیزیق چکیب قاوورقادان دایره ایچرسینه سپپب سونرا خیر دوعاسی وئرر (بسم آلله الرحمن الرحیم، الهم صلی علی محمد وآل محمد، ائی آللاه انشااللاه، کی محمدین نوروزو، ابراهمین دوولتی، نوحون عومرونو، ساغلیق و بوللوقلا بیزلره و قونشولارمیزا اکرام ایله ، سونسوزلارا اوولاد،جوانلارا ساغلیق، قوجالارا اوزون عومور، ناخوشلار شفا، فاغیرلارا دوولت، پوللولارا کرامت عطا بویور، هامینی بیر بیرینه مهربان ائله، آمین یارب العالمین) دوعادان سونرا بیر اووج قاوورقا و نوخود و مرجی گوتوروب اوزو قیبله یه ساری دوروب نییت ائلیر، تانری هامیا شنلیک، بول روزی قیسمت ائلهسین، آخیرده بیر اووج قوورقادان دا گویه سپللر و دئیر کی[بودا قوشلارین پایی.] »
بعضی یئرلرده بازاردان اویونچاق آلماق یئرینه، اوشاقلار پالچیقدان فیشقا ایله ماشین یا باشقا اوینادمالی دوزهلدیب؛ بایرام گونو یئتینجه اویونچاقلاری ایله اویناییب بویاقلی یومورتادا چاقیشدیرارلار.
اوزوک آتدی:
ایلین سون چرشنبهسی دبلریندن بیریده «اوزوک آتدی»دیر. اون نفردن چوخ قادین بیر ائوده توپلاشیب، بؤیوک بیر تشتین ایچینه سو دولدوروب اوستون قیرمیزی پارچا ایله اؤرترلر. سونرا هر کیمسه اؤز اوزویون او تشتین ایچینه سالیب سیرا ایله بیر بایاتی اوخویوب؛ اؤزو یا باشقاسی الین اؤرتویون آلتیندان سویا سالیب اوزوکلرین بیرین گؤتورهر، اگر گؤتورولن اوزوک بایاتی اوخویانین اولسا اوخودوغونا گؤره نییتین یوزار. او اوزوک آیریسینین اولسا بایاتی اونون یورومو ایله یوزولار.
سو فالی:
چرشنبه گونو قادینلارا مخصوص اولان «اوزوک آتدی» فالیندان باشقا ائولرده «سو فالی»دا توتولار. بیر قابین ایچینه سو دولدوروب اوستون پارچا ایله اؤرترلر. ائو آداملارین هر بیریسی شئودییی بیر شئی مثلا: سانجاق، دوگمه، مینجیق، حالقا و … نسنهسین سویون ایچینه آتیب بیر نفر بایاتی اوخویوب کیچیک اوشاقلارین بیریندن ایستهنیلر سویا آتیلان شئیلرین بیرین چیخارتسین. هر کیمسه اؤز آتدیغی شئییه گؤره اوخونان بایاتینی یوزار. آنجاق بایاتی اوخویانلار چالیشارلار گوزهل، اورهیه یاتان، یاشاییشا اومید وئرن سؤزلر دانیشسینار.
قولاق فالی(آچار فالی):
خالق آرا بئله بیر دب وار کی؛ چرشنبه گونو نییت ائدیب بیر آچار یا سانجاغی آیاقلارینین آلتینا قویوب، کیمسهلر ایسه یاخالارینا اینه تاخیب دؤرد یولون آیریمیندا، قاپی دالیندا، بعضی یئرلرده دیوار دالیندا، کندلرده داملارین باجالاریندا پوسقودا دوروب دانیشیلان سؤزلره قولاق یاتیردیب ائشیتدیکلری سؤزلری اورهکلرینده اولان نییتلرینه گؤره یؤزسونلار. عوموم خالقین بئله دبلردن خبرلری اولدوغو اوچون؛ چالیشارلار دانیشدیقلاری سوزلر یاخشی، اورهیه یاتان و سئویندیریجی اولسون.
بوغدا آتماق:
ایلین سون چرشنبهسی باخت اوستونده اولان قیزلارا «بوغدا آتما» رسمی اورهک اوخشایان دبلردندیر. بیر کیچیک یاستی دمیر تیکهسی اود اوستونه قویولوب، دمیر قیزاراندان سونرا هر قیز بیر بوغدا نیشانلاییب اونون اوستونه قویار، هانسی بوغدا هامسیندان تئز چیتلاییب اود اوستوندن آتیلسا، او بوغدانی قویان قیز هامیدان تئز اره گئدهن اولاجاق.
چرشنبهلیک:
«چرشنبهلیک» یا «بایرام پایی» تازا ار ائوینه گئتمیش گلینه، آتا- آناسی طرفیندن و ار ائوینده اولان باجیلارا قارداشلاری طرفیندن بو پای گؤندهریلر. گلین یا باجینین او ائوده یاشادیغی آداملارین ساییسی حئسابینا شام پیشیریلیب بؤیوک میس مژمئییلرده دوزولوب الدن گلن قدر بایراملیقلا چرشنبه یئمیشی آلینیب او خورهیین یانینا قویولار. چرشنبهلیگین اوستو گؤزهل پارچا ایله اؤرتولوب اره گئدن قیزلارا هدیه اولونار. بو رسمین ائللر ایچینده اوستون یئری اودوغونا گؤره چوخ قدیم زامانلاردان بو گونه کیمی قورونوب ساخلانمیشدیر. دئمک ایندیلر بو دبلر بیر آز کئچمیشلرله فرقلی اولاراق سادهلشیبدیر.
توولاما:
چرشنبه آخشامی گنج اوغلانلار شنلیکلرین داها آرتیریب، گؤزهل منظرلرله کؤنوللری اوخشاماقچین توولاما توولاییب، تاماشا ائدهنلری سئویندیرهرلر. توولاما برک سیمدن توخونولموش کیچیک سبده اوخشار بیر نسنهدیر کی اوست دستهسینه اوزون بیر زنجیر باغلانار. توولامانین ایچین کؤزهرمیش کؤمورله دولدوروب بیر تیکه آلمینیوم تیکهسی ده آتیب بیر نفر آرالیقدا دوروب توولامانی توولار، کؤمورلر یئلنمک اثرینده آرتیق حرارت تاپیب آلمینیوم تیکهسی اریدیکجه قیغیلجیملاریندان گؤزلر اوخشایان گؤزهل شکیللرتؤرهنیب اطرافا یاییلدیقجا هامیلارین باخشین اؤزونه ساری چکر. توولامانین یانیندا تاراققا، ال بومو، فیشفیشا و … سس تورهدن مادهلرده پاتلادارلار.
نادارا:
ایلین سون چرشنبهسینین آخشامی، دامدا، اوجالیقدا، تپهده گاهداندا عومومون توپلاندیغی یئرده تونقال قالانیب گونلری بیتن ایلی شنلیکله یولا سالماق و یولدان یئتن یئنی ایلی ایستیلیک و شادلیقلا قارشیلاماق اوچون بو مراسم ایله حاضیرلیق گؤرونر. نادارا مراسیمی چوخ طنطنهلی و گؤزهل کئچیریلر. اوشاقدان بویوگه قدهر هامی اوندا اورتاقلیق ائدیب بیر ایلین یورغونلوغون جانلاریندان چیخاردارلار.
رحمتلیک پرفسور دکتر ذهتابینین دئییشینه گؤره گونهیی ماهالیندا نادارا مراسیمینده هامی سس- سسه وئریب بئله بیر نغمه اوخویارلار:
ناداراها، نادارا،/ سو گلدی قندهارا،/ شاهیم شیروان ایچینده،/ اوینار میدان ایچینده،/ قیلینجی قان ایچینده،/ میدانین آغاجلاری،/ بار گتیرمز باشلاری،/ آغا دایینین قاشلاری،/ هئی دؤیوشر قوچلاری…
ایکی دانا ها ایکی دانا،/ ایکی دانا بیر قوشایدی،/ باغچایا قونموشایدی،/ بگاوغلو گؤرموشایدی،/ اوخ اینن وورموشایدی،/ اوخ مندن بئزارـ بئزار،/ دهرینـ دهرین قوی قازار،/ دهرین قویدا بیر کئچی،/ هانی به بونون قیچی؟/ قیچی قازاندا قاینار،/ پیشیک یانیندا اوینار،/ پیشیگیم هارا گئدیرسن؟/ گئدیرم بابان ائوینه؟/ بابان ائوی ییخیلسین/ قیز گلین آلتدا قالسین
تبریزده و بعضی یئرلرده تونقالین اوستوندن آتیلانلار بئله سؤزلری تیکرار دیییهرلر: «ساریلیغیم سنین اولسون/ قیرمیزلیغین منیم اولسون.»
قورشاق ساللاما:
قورشاق یا شال ساللاما دبی بو گون شهرلرده ایتیب باتسادا چوخلو کندلرده هله ده وارلیغینا داوام وئرمکدهدیر. بو دبی یئرینه یئتیرنلر بیر بؤلومو آداخلی اوغلانلارلا قیزلارا وورولان اوغلانلار اولور. اوغلان آداخلیسی یا سئودییی قیزین ائولرینین دامینا چیخیب، اورهیینده نییت ائدیب، شال یا قورشاغی دامین باجاسیندان یا پنجرهسیندن آشاغی ساللاییب، ائو یییهسی قورشاق ساللایانی تانیماغا چالیشمادان ساللانان قورشاغا الیندن گلن قدر هدیه باغلا. هدیهلر جوراب، کؤینکلیک، چرشنبه یئمیشی، یومورتا و … اولار. آنجاق ائولرینده آداخلی یا گنج قیزلاری اولانلار قیزلارینین دَیرین آرتیرماق اوچون (شال یییهسی قیزلارینین آداخلیسی اولار دییه)، یاخشی دَیرلی بیر هدیه باغلارلار. قورشاق ساللایان کیمسهده باغلانان پایا گؤره اورهیینده توتدوغو نییتی یوزار.بعضی ائولرده گولمک اوچون ائو یییهسی بئله بیر سؤزده دئیهر: (اوغلان قیزیم چوخدور، ایستهسن بیرین باغلیییم شالیوا) بعضن ده ائوین آناسی شالا بیر پای باغلایاندا بئله دییهر :_ بالا یومورتا باغلادیم/_ ایستهمیرم /_ پول باغلادیم / _ ایستهمیرم/ _ یاخشی قیزی باغلادیم چک آپار. بو سؤزون آردیجا ائوده اولانلار هامیسی گولوشوب گئجهلرین شن کئچیرهرلر. قورشاق ساللایانلارین بعضیلری باشقا نییتلرله بو ایشی گؤرهرلر، گاهدان دا قورشاق ساللاماقلا بیرگه دانیشلان سؤزلره قولاق وئریب نییت ائدرلر. خالقین بونا اینامی وار کی ایلین سون چرشنبهسی ائشیدیلن یاراماز سوزلر یئنی ایلین باشا- باشیندا سؤز ائشیدهنین یاشاییشیندا تاثیر بوراخا بیلر، ائله اونا گؤره هامی بو گئجهده پیس، یاراماز سؤزلر دانیشماقدان چکینهرلر.
سون چرشنبه اوچون اولان اینانجلار:
· بو گون اوشاغی اولمایان گلینلر اوچون بئشیک دوزلتمک، یئنی ایلده اونون بویلو اولماسینا سبب اولار.
· بو گون قوچ، کل و … بوینوزلارینا قیرمیزی پارچا باغلاماق ائوین برکتین آرتیریب شنلیک گتیرهر.
· بو گون حاماما گئدیب چیمک آیدینلقلا ساغلیق تورهدر.
· بو گون ائودن ائشییه پول، الک، دوز، اون، بیتگی، اود، اودون وئرمک ائوین برکتین آزالدار.
· بو گون یاندیریلمیش شامی یاریمچیق سؤندورمک باختی قارالدار.
· بو گون، گون باتمامیش ائوده لامپا، چیراق یاندیرماق ایل بویو انسانی قارانلیقدان ساخلار.
· بو گون زاهی اوستونه گئتمک اونا زیان یئتیرهر.
·چرشنبه گئجهسی تئز یاتماق باختی یوخلاتماق نیشانیدیر.
· بو گون ائو اوجاغیندان قازان آسماق بوللوق گتیرهر.
· بو گون تازا اؤلنلری یادا سالیب اونلارین قبیری اوسته گئتمک عؤمرو اوزالدار.
· بو گون سومهنی قازانینا سالینان قابیقلی بادام، فیندیق، گیردگانی پول تورباسیندا ساخلاماق پولوبرکتلی ائدر.
یئددیسین سوفرهسی:
یئنی ایلین ان گؤزهل دبلریندن بیریده «یئددی سین سوفرهسی»دیر. دئمک بو سوفرهنین آذربایجان ائولرینده اؤزل یئری وار. یئنی ایل یولدان یئتیشن زامان بو سوفره هامینین ائوینده آچیلیب، بوتون عائیله عضولری اونو دؤورهسینه توپلاشیب بایرام ائدرلر. چوخلو ائولرده اوجاق اوسته قازان یا قابلامادا دولما آسیب، ائولرینه برکت گلسین دئییه، اوتن ایلین ایله یئنی یولدان یئتن ایلن آراسیندا قازان قاینایان حالدا اولار. چوخ ائولرده دولمالارین بیرینین ایچینه دمیر پول قویوب، ایل دَییشیلندن سونرا، دولما یئیینلده، ایناندیقلارینا گؤره؛ «دمیر پوللو دلما» کیمسهنین پایینا دوشسه ایلین سونوناجان او آدام پوللو اولار.
سوفرهنین ایچینه قویولان سینلر بئله اولور:
۱ – سو: حیاتین ان گرکلی اولان مادهسیدیر. خالقین یاشاییشدا اونون نه قدر اؤنملی اولماسین گؤسترمک اوچون سوفرهیه قویولان سو قابینا بیر یا نئچه کیچیک قیرمیزی بالیق دا سالارلار.
۲ – سومهنی ( سمنو ) : ایندیلر بیر دادلی حالوا کیمی دوشونولسهده کئچمیشده حیاتی یئنیلهدن سیمگهسی وگؤیرتی آنلامیندا ایشلهنردی. (سومهنی ساخلامنی/ ایلده گؤیردهرم سنی)
۳ – ساریمساق: بوللو فایدالاری اولان، اینسانین ساغلیق رمزی ساییلان بیر یئیینتی.
۴ – سوجوق: ائولرده پیشیریلن ان دادلی، آغیزلاری شیرینلهدن یئمهلی.
۵ – سونبول: برکت، بوللوق و اینسانلارین یئدیگی چؤرهیین کؤکونون سیمگهسی.
۶ – سوماق: خورهکلرین دادین آرتیران چاشنیلارین مزهلیسی.
۷ – سیرکه: اینسان گؤودهسینین مزاج باخیمیندان پیسلیکلرین آرادان قالدیران مادهلرین سیمگهسی.
هئیفانا مراسیمی ( سیزده بدر ):
کئچمیش تورک خالقی؛ ایلین دؤردونجو گونو عائیلهلر، کیچیکلی- بؤیوکلو سحر ائرکن ائودن دیشارییا چیخیب ناهار پیشیرمک وساییلین قاباقدان حاضیرلادیقلاری اوچون اؤزلری ایله گؤتوروب ائلهجهده بو گونه مخصوص اولان اویونلارا گرهکلی نسنهلری گؤتوردوکلرینه آرتیریب، چؤله، باغلارا ، سو باشلارینا و آنا طبیعتین قوینونا گئدیب آخشاما قدهر اورادا یئییب- ایچیب بیرلیکده اوینایارکن، شنلیکلری ائدیب چئشیدلی اگلنجهلرله باشلارین قاتاردیلار.
خالق آرا بو شنلیکلرله دولو گونه «حیف اونا» سؤزلرینین بیر- بیرینه قوووشوب قیسادیلمیشینی دئییردیلر. «هئفانا» حیف نوروزا کی الدن گئتدی سؤزونو آنلامیدیر. عوموم خالق بو گونه او قدر عادت ائتمیش دئمک اگر بوگون هاوا سویوق اولسایدی، ائولردن ائشییه چیخماق مومکون دئییلدیسه مراسیمی ایمکان قدهری ائولرده توتوب بایرام گونلرین شن و فرحله کئچیرهردیلر.
دئمک هئیفانا مراسمیلرین ایران تورکلری، ایران اؤلکهسینین باشقا خالقینا تای ایلین اون اوچونجو گونو یئرینه یئتیریرلر.
قایناقلار:
۱ – آخیر چرشنبه آذربایجاندا(مقاله): ؟
۲ – آذربایجان فولکلوروندان نمونهلرجلد ۱و ۲: دکتر سلامالله جاوید.
۳ – ایران تورکلرینین اسکی تاریخی: پرفسور دکتر ذهتابی.
۴ – باغ وزیر کندینده چرشنبهلر (مقاله): مریم خدابخش
۵ – عید نوروز میراث ملی ترکها(مقاله): ندا کامران کشتیبان
۶ – قزوین ده سومنی پیشیرمه دبی(مقاله): مهران باهاری
۷ – نوروز جش فرا ایرانی (مقاله) : حسن راشدی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
پلیسین عملیاتی زامانی سعودییه عربیستانی شاهزادهلریندن هئچ کیم اؤلمهییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی سعودییه عربیستانی پلیسی یاییب. پلیس کیو-این اؤلدورولدویو حاقیندا اینفورماسییا یایدیغی شاهزادنین ساغ اولدوغونو بیلدیریب.
قید ائدک کی، بوندان اؤنجه ۴۴ یاشلی شاهزاده عبدولعزیز ابن فهدین اونو حبس ائتمک اوچون گلن حقوق-محافظه اورگانلارینین امکداشلاری ایله محافظهچیلر آراسیندا سلاحلی آتیشمادا اؤلدویو بیلدیریلمیشدی. مئدیا بو معلوماتی آمریکا فدرال تدقیقاتلار بوروسونون سابیق امکداشی علی سوفانا ایستینادلا پایلاشمیشدی.


text:
عرس گیجهسی دابارالاری شو گۆندن باشلایار
دابارالار قونیه شأهِرینده گچیریلیأر
حضرت مولانانینگ آرادان چیقماغی نینگ ۷۴۴-نجی ییلی بیلن دگیشلی حالقارا دابارالار شو گۆندن باشلایار.
دابارالار قونیه شأهِرینده گچیریلیأر.
مولوی آیین شریف، سرگیلر، مدنیت و صونغات چأره لری، عیلمی ماصلاحاتلار، آتلیه ایشلری، موزیک و قۇشغی آغشاملاری، بایراق قۇوشوریلیش دابارالاری، تئاتر، سینما و مؤولانا بیلن دگیشلی فیلملر بو دابارالاردان بیرنأچه سی.
دابارالار مؤولانانینگ سۇنگقی یۇلونا اوغران گیجه سی یاغنی ۱۷-نجی دکابردا سماع داباراسی بیلن تاماملانار.
هر ییل بو دابارالار اۆچین یۆزمۆنگلرچه سیاحاتچی تۆرکیأ گلیأر.


text:
تورکیستان
تۆرکیستان (فارسجا: ترکستان توْرکئستان، معنا: تۆرکلرین اوْتوردوغو یئر؛ عربجه: بلادالترك، معنا: تۆرک اؤلکهسی)، اوْرتا آسیادا غربده خزر دنیزی و آشاغی ایدیلدن باشلاماق اۆذره شرقده مغولیستانداکی آلتای داغلارینا، جنوبدا کوْپئت - هیندوکوش - کۇئنلون داغلارینا، شیمالدا آرال و بالکاش گؤللرینین کناریندا قێرغیز چؤلونه قدر اۇزانان ساحه 6 میلیوْن ک.م²دن گئنیش جغرافی و تاریخی بؤلگه. اهالیسی 2001 ایلی اعتبارییلا 43.210.802 نفردیر.
ایچیندهکیلر
جغرافیایی موْقعیت[دَییشدیر]
بؤلگه غرب و شرق تۆرکیستان اوْلاراق ایکیيه آيریلماقدادیر.
غرب تۆرکیستان[دَییشدیر]
غرب تۆرکیستان؛ بۇ گۆنکی اؤزبکیستان، تۆرکمنیستان، قێرغیزیستان، تاجیکیستانین هامیسی ایله قازاخیستانین بؤيوک بیر حیصهسی و افغانیستانین بیر قیسیمینی احاطه ائتمکدهدیر. غرب تۆرکیستانین افغانیستاندا اوْلان حیصهسی افغان تۆرکیستانی اوْلاراق خاطیرلانار و مزار شریف و اطرافیندان مئيدانا گلر.
بۇنون خاریجینده آنادوْلو ایله غرب تۆرکیستان آراسیندا قالان ایرانین شیمال بؤلگهسینه ده ایران تۆرکیستانی دئيیلمکدهدیر. آراز چايینین خزر دنیزینه تؤکولدويو نؤقطهدن باشلاياراق ایرانین شمال-غرب، شمال و شمال-شرق بؤلگهلری اوْلان آذربایجان، مازندران، تۆرکمن صحراسی و خراسانی دا ایچینه آلان بؤلگه تخمیناً 800 مین کم² اوْلوب 40 میليوْنا ياخینلاشان تۆرک اهالی ياشاماقدادیر.
شمالدا شرق رۇسیه دن باشلايیب اۇرال داغلارینا، جنوبدا آراز چايی و قارادنیز ساحللرینه، غربده موْلدوْوا قاقاوزلی و شرقده اۇرال داغلاری ایله خزر دنیزینین سرحدلرینی مئيدانا گتیرن بؤلگهيه ده تۆرک ائلی دئيیلمکدهدیر.
شرق تۆرکیستان[دَییشدیر]
شرق تۆرکیستان، چینه باغلی اوْلان داها چوْخ اۇيغور تۆرکلرینین ياشادیغی سینجان اۇيغور آوتوْنوْم بؤلگهسی توْرپاقلارینا وئریلن آددیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Türkistan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۷ نوْوامبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اؤز آنا دیللرینده تعلیم تربیه دن محروم اولان اوشاقلار، مدرسه ده آنا دیللری یاساق اولان یئنی یئتمه لر ساوادلانماق اوچون اؤنجه دیللرینی و سونرا دا کیملیک و کولتورلری نین بؤیوک پارچاسینی بوراخیب دَییشدیرمه یه مجبور قالیرلار. بو سببدن آسیلی، غیر فارس میللت لرین آراسیندا تحصیللی لرین ساییسی گئتدیکجه آزالیر. بونونلا بیرگه ایراندا وار اولان سیاسی - ایجتماعی - ایقتصادی برابرسیزلیک داهادا درینله شیر. بو آیری سئچگی لیک نتیجه سینده غیر فارس میللتلر گونو- گوندن داها آرتیق حاشیه یه سورولوب، مارژیناللاشیرلار.
بو راسیست سیستئمین هدفی، غئیری فارس میللتلرین دوشونجه گوجونو محدودلاشدیرماق، توپلومدا سس سیزلیک کولتورو یارادیب، بو میللتلری حاکیم سیاستین خیدمتینه گتیرمکدیر.
هر میللتین دیلی نین آزاد و رسمی اولونماسی او میللتین آزادلیغی یولوندا آتدیغی ان اؤنملی آددیملاردان بیریدیر. هابئله هر اوشاغین اؤز آنا دیلینده تحصیل آلماسی او اوشاغین ان ایبتدائی حقلریندن بیری ساییلیر. بیر میللتین اوشاقلارینی بو حقدن محروم ائتمک او میللتین ان طبیعی حاققینی و آزادلیغینی اینکار ائتمک دئمک دیر.
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی، دیل و کولتور استعمارینا و عومومیتله ایراندا حاکیم اولان رسمی (دولتی) و غیررسمی راسیسمه قارشی میلتیمیزین موباریزه سینی حیمایت ائتمه یی اؤزونه هدف و وظیفه گؤرور.
مهر آیی نین بیرینده مدرسه لرین باشلانماسی دؤولتی راسیزمین گوجلنمه سی و تکرار تولید اولونماسیدیر. اؤز میللتیمیز و بوتون ظولم آلتینداکی میللتلرله بیرگه بو دولتی راسیزمه قارشی چیخیب و دئییریک:
آنا دیلیمیزین رسمی لشمه سی، دیل و دوشونجه آزادلیغی اوغورندا موباریزه ائدیب و حبس اولونان عزیزیلریمیزین قئید - شرطسیز آزادلیغی نی دیله ییریک.
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی
شهریور 1392


text:
برسلاو بیلیمیوردو
برسلاو بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Wrocław, (فارسجا:دانشگاه برسلاو)، (عربجه:جامعة فروتسواف))لهیستانین وروتسواف شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۲۳٬۹۱۴ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده برسلاو بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- Studia nad przeszłością i dniem dzisiejszym Uniwersytetu Wrocławskiego Wojciech Wrzesiński
- Norman Davies Microcosm page 389, 390
- Norman Davies "Microcosm" page 337


text:
میف یوخسا تلمیح ؟
ناصر مرقاتی
ناصر مرقاتی
میف یوخسا تلمیح؟
سایین اوخوجولار!
بیلدییزه گؤره، بیر آی یاریم اؤنجه سایین جعفر بزرگ امین، هادی بی قاراچایین یازدیغی بیرمقالهیه قارشی بیر تنقید یازاراق، اوردا منیم شعریمین میفیک بیر شعر اولدوسونا ایکی یؤنلو یاناشمیشدی. و سونوجدا شعرلریمی بیر میفیک شعر دوشونرک، تنقید ائتمیشدی.
من بئله بیر دوشونوشون قارشیسیندا اوچ بؤلوملو «این قلم است نه شمشیر آخته!» آدلی مقالهده شعریمین بیر میفیک شعر اولماماسینی گؤرستمیشدیم.
ایکی گون اؤنجه حؤرمتلی هوممت شهبازی، منیم دؤرد آی قاباق قادیر بی جعفری آدلی بیر گنجله ائتدیگیم بیر موصاحیبهنی اؤز سایتینا یئرلشدیریب و ائلشن بی بؤیوکوند ایسه اونو فئیسبوکدا یاییمیشدی. بو موصاحیبهنین 12 ینجی سورغوسوندا منیم اؤزلـلیکله آوروپا میفلریندن فایدالاندیغیمین و نییه آذربایجان میفلریندن فایدالانمادیغیمین نهدنینی سوروشموشدو. منیسه سورغونون جاوابین یازمیشدیم. گئچن گئجه من فئیسبوک دا گزیشهرک، اوردا چوخ حؤرمتلی بیر دوستون بیر یادداشتین گؤردوم:
“… Mən sayın Nasır bəyin qoşuğunun da, yazınsal düşüncələrinin də içdənliyinə dəneyimindən dolayı çox inanıram. Ancaq dünən nasır bəy qoşuqlarına mitologiyanı unudqanlığa salır bu gün isə bunu deyir ;
"ظننیمجه تالانمیش گونش کیتابینین اؤزو و اتک یازیلاری و یا آچیقلامالاری چوخدا یاخشی اوخونولماییب. سیز اوردا سومئر، بابیل (بینالنهرین)، گینه (آفریقا)، تورک، و اوروپا (یونان و کریستیانلیق) میفلرینی اوخویورسوز. بیر اورا باخین گؤرون اوروپا میفلرینین پایی بو میفلرین ایچینده نهقهدر اولور؟ یوخسا اوردا لاتینجه گلن هر بیر آد میف ساییلیب." „
من سایین او دوستون جوابین یازسامدا، سورا دوشوندوم کی اولابیلر آیری اوخوجولار دا بئله بیر قونویا گؤره یانیلسینلار. اونا گؤره ده بوردا موصاحیبهنین 12 ینجی سورغوسون گتیرهرک، گئچن ایل تلمیحه گؤره یازدیغیم مقالهنی آشاغیدا یایاجاغام.
بو موصاحیبه نین اون ایکینجی سورغوسو و جوابی بئله دیر:
سیز عومومیتله « تالانمیش گو.نش» شعیر توپلوسوندا آوروپا میفیندن یارارلانمیش سینیز. بونو تنقید ائدنلرده وار. سیزجه آزربایجان میفیندن یارارلانماق داها الوئریشلی دئییل می؟
ظننیمجه تالانمیش گونش کیتابینین اؤزو و اتک یازیلاری و یا آچیقلامالاری چوخدا یاخشی اوخونولماییب. سیز اوردا سومئر، بابیل (بینالنهرین)، گینه (آفریقا)، تورک، و اوروپا (یونان و کریستیانلیق) میفلرینی اوخویورسوز. بیر اورا باخین گؤرون اوروپا میفلرینین پایی بو میفلرین ایچینده نهقهدر اولور؟ یوخسا اوردا لاتینجه گلن هر بیر آد میف ساییلیب؟
بو بیر یاندا دورسون، من 1376 دا ایلک دفعه اولاراق تبریز آدینهسینده تورک میفلرینی تانیتماغا باشلامیشام. اوندا تورک میفی هله ائلهده قولاقلارا توخونمامیشدی.
آما شعرنن میفین ایلیگیسینه گؤره دئمهلییم: شعر میف اوچون دئییلمَز، بلکه عکسینه میفلرین شعرده گتیریلمهسی شعرین معنا و ایماژینی دولغونلاندیرماق اوچوندور، یعنی میف شعرین ایماژینی گوجلندیرمک و آنلامینی درینلندیرمک اوچون شعرده گلر، عکسینه یوخ! ایندی سورغو بو دور؛ ایتیریلمیش عدالت آنلامینی درینلتمک اوچون «آذربایجان میف»لرینین ؟!! ایچینده عدالت تانریسینی هاردان تاپمالیدیم؟!! یوخسا من اؤزوم بیر میف یاراتمالیدیم؟!!! و یا سیز دئیَن هانسی بیر «ال- وئریشلی» آذربایجان میفی وار کی ارکین ویران اولماسینی، توراتدا یازدیغیندان داها درین و تآثیرلی و گؤزهل گؤرستسین؟
بیر زادیندا وورغولاماسین لازیم گؤرورم. شعر، ادبییات و یا هونر باغینی حئصارلاییب ارهمیک و چورباسمیش بیر باخچایا چئویرمهمهلیییک. بیر عومور بئش- اون مئتیرلیک بیر جیزیق ان- بویوندا گئدیب- گلمهنی تبیلغ ائتسک اوندا گونئی خالقینی کورافهیملییه یولوخدورماق ایستهمیشیک. اومورام بئله اولماسین.
و گئچن ایل شعر صنعتلری آدی آلتیندا یازیب یاییدیغیم «تلمیح» آدلی مقاله بئله دیر:
تلمیح
"قاری ننه گئجه ناغیل دئینده
کولک قالخیب قاپ باجانی دؤیَنده
قورد گئچینین شَنگولوسون یئیَنده
من قاییدیب بیرده اوشاق اولایدیم
بیرگول آچیب اوندان سورا سولایدیم." حئیدربابا
تلمیح نثر، دانیشیق دیلی و شعرده سؤزون تاثیرینی قات-قات گوجلندیرن و آنلاملاری داهادا درینلشدیرن و ایستعاره و تشبیه کیمی ان ایشلک صنعتلردن بیریدیر. بو صنعتده شاعیر و یا یازیچی اؤز اثرینده تانینمیش بیر تانینمیش ناغیل، دئییم، اولای و یا اینانجا یالنیز بیر کیچیک اشاره ائتمکله سؤزونو داهادا درین و دهادا مایالاندیریر. هر بیر شاعیر و یا یازیچی نه قدر تلمیحدن گئنیش حالدا -آنجاق یئرینده و باجاریقلا- فایدالانا بیلسه، او قهدر اونون درین بیلگیسی و باجاریغینا دلالت ائدر.
عرب و فارس ادبییاتیندا بونا هم تلمیح و همده تملیح دئییلیب. بوتئرمینلرین ایکیسیده عربجهدیر. تملیح: ملح = دوز سؤزوندن، دوزلاندیرما، مزهلندیرمه، دوز سَپمه و تلمیح: لمحه = گؤز اوجو باخماق، بیر آن نظر سالماق و بیر گؤز قیرپیمی باخماق و یا اشاره ائلهمک معناسیندا دیر. شعر صنعتینده هر ایکیسیده بیر آنلامی ایفاده ائلیر.
تملیح و تلمیح بیر صنعتین ایکی اوزو ساییلا بیلر:
1. شعرده، یازیدا و دئییده، مزهلی و گولمهلی دئییملر، اینانجلار ، میفلر، ناغیللار و سؤزلره اولونان اشارهیه تملیح و یا دوزلاندیرما و یا دادلاندیرما دئمک اولار. موعجیز شبستری بئله نوع تملیحلرین ان گؤرکملی ایشلدنلریندن بیری دیر. اؤرنکجه عاشیق پریشان آدلی شعرینده:
"رسوم عشق و محبتدن آنلاماز موفلیس
بیلر دوشابی اولان لذتین مربانین"
«دوشاب و مربا» سؤزلری، خالق ایچینده یایغین "دوشاب آلمیشیق موراببا چیخیب" آتماجاسیندان تملیح دیر.
2. شعرلرده، یازیدا و دئییده جیددی دئییملر، ناغیللار، اینانجلار، میفلر، و سؤزلره اولونان اشارهیه تلمیح و یا مثلن تورکجه ده «گؤز یاییندیرما» کیمی سؤزلر دئمک اولار. اؤرنکجه:
"آرازیم آینا- چراغ قویمادا آیدین شافاغ اولدو"
اشاره دیر خوش یوٌمنلیک اوچون بیر یئنی ائوه و یا یئره گئدنده آینا- چراغ آپارماق دَبینه.
(*بیز بو مقالهده بولارین هر ایکیسین تلمیح آدی آلتیندا گتیرهجهییک.)
شهریارین شعرلرینده تلمیحین ان گؤزل اورنکلرینه راست گلمک اولار:
"قورد گئچینین شَنگولوسون یییَنده" مصراعسی «قورد و گئچی» ناغیلیندان،
"اودا سن تک آتار اولدوزلارا شعریله کمندی،
اودا سیمرغ دان آلماقدادی فندی" «زال و سیمرغ» ناغیلیندان، تلمیحلر دیلر.
فضولینینن شعرینده:
"پنبه یه داغ جنون ایچره نهان دیر بدنیم"
«پنبهیه داغ جنون» اسکی زامانلار عوام حکیملینده «دَلینی پنبه داغ» ائتمک اینانجیندان بیر تلمیح دیر. و:
"آنجاق آنکیدونون اؤلوم سیررینی اؤیرهننمهدیک"
(تالانمیش گونش/گئدک/ ناصر مرقاتی)
«آنکیدونون اؤلوم سیرری» بیر تلمیح گیلگهمیش ناغیلیندان.
اینگلیس دیلینده بو صنعته allusion دئییرلر، و «تی. اس. ائلیوت» اینگلیس دیلینین بؤیوک شاعیری اؤز شعرلرینده گئنیش حالدا بو صنعتدن فایدالانیب:
"لئمان گؤلونون قیییسیندا ایلهشیب و آغلادیم"
(الیوت/ چوراق اؤلکه)
ائلیوت بو سؤزو زبور کتابینین 137ینجی مزموری «بابول چایلارینین قیییسیندا ایلهشدیم، هَن، و آغلادیم..." دان آلیب و بابول چایلاری یئرینه سویس ده اولان «لئمان» گؤلون قویوب.
و یا:
"...تکجه
بو آل رنگلی قایانین آلتیندا کؤلگه وار"
بو میصراعدا اولان «قایا» سؤزو ده «عیسا»نین «من بو قایانین اوستونده اؤز کلیسامی تیکهجهیم» سؤزوندن بیر تلمیح دیر. سورالار کریستییَنلیک اینانجیندا، عیسانین دئدییی سؤزه اساسلاناراق، ائله عیسانین اؤزونهده، «قایا» دئدیلر.
باتی نثرینده ده (رومان و یا قیسسا ناغیل) بو صنعتین گئنیش ایشلهیی وار. ویلیام فالکنئرین چوخلو اثرلرینده قارا کریستینلرین دینسل قوشوقلارینا، موقددس کتابین ناغیللارینا و یا قارالارین تاریخلری و یا ناغیللارینا راست گلمک اولار. «هاوثورن» و «هنری جیمز»ده اؤز اثرلرینده بونودان فایدالانیبلار.
چوخ زامان تلمیح و یا تملیحنن ارسال المثل (مثل گتیرمه) و هابئله ایقتیباس آراسیندا یانیلما اولار:
1- ارسال المثل (مثل گتیرمه)ده بیر مثلین هامیسی یازی و یا شعرده گلر حال بو کی تلمیحده بیر دئییمه، یا مثله یالنیز قانیلدیغی قهدر اشاره اولونار.
2- فارسجا شاعیلرلیک تئرمینولوژیسی «واژهنامه شاعری» ده ایقتیباسدان اولونان تعریفه اساسلانساق، ایقتیباسنان تلمیحینده آیرینتیسی مثل گتیرمه (ارسال المثل) کیمیدیر؛ یعنی ایقتیباسدا بیر حدیثین و یا بئیتین هامیسی گلر، حال بوکی تلمیحده یالنیز اونون دویولدوغو قهدر اولان بیر پارچاسینا اشاره اولونار. بو باخیمدان ایقتیباسنان تلمیحین آراسیندا آیرینتی وار.
* بیز ایقتیباس تئرمینینه گؤره دانیشاندا تلمیحنن ایقتیباس آراسیندا اولان ایلیشگیلره گؤره آرتیق دانیشاجاییق.
مقاله نین آدرئسی: yazi.blogsky.com/1389/03/10/post-102/
ناصر مرقاتی/ برلین/ 26/ 4/ 20010
گؤروندویو کیمی بوردا هئچ بیر پارادوکسال آیرینتی یوخدور، بیرداها دئیرم : منیم شعریم میفیک بیر شعر دئییل، بلکه من میفلر و سمبوللار، آتا-باباسؤزلری و چوخلو باشقا قونولاری بیر تلمیح کیمی ایشلتمیشم. بیر میفیک متن و یا میفیک شعر ائله بیر متن و یا شعردیر کی اونون آنا قونوسو و اصلی آخیمی میفیک اولسون. یوخسا میفه اولان هر بیر اشاره میف ساییلابیمز.
ناصر مرقاتی 31/ جولای / 2011 برلین


text:
قازاقیستانا قارا قار یاغدی
"بونونلا یاشایابیلمریک، بورادا بوغولوروق"
قازاقیستانین اورتالاریندا یئر آلان تمیرتاو(دمیرداغ)دا قارا قار یاغدی.
اینستاگرامدا یئر آلان ویدئولاردا تمیرتاو ساکینلری حکومتدن حادثهنین آراشدیریلماسینی ایستهیهن پایلاشیملار وار.
بیر وطنداش، "بونونلا یاشایابیلمریک، بورادا بوغولوروق" یازدی.
آرالاریندا رسمی و باغیمسیز شخصلرین یئر آلدیغی بیر قروپ اؤزل آراشدیرماچی، قارا قارین نئجه اولوشدوغونو چؤزمهیه چالیشیر.
اؤلکهنین ان بؤیوک چئلیک(پولاد) اورهتیم و دمیر صنایعینه ائو صاحبلیگی ائدن تمیرتاودا اولان دمیر چئلیک تاسیسلرینین یول آچدیغی هاوا چیرکلیلیگینین، قارا قار یاغماسینا سبب اولدوغو دوشونولویور.
آرسلورمیتال آدلی قلوبال تاسیس ایسه هاوانین چیرکلهنمهسینده اؤنملیرول اوینادیقلاری یولونداکی ادعالاری رد ائدیر.
دسامبر آییندا هئچ یئلین اسمهدیگی شهرده، ۱۱ دفعه، هیدروژن سولفید نیسبتینین تعیین اولونان سینیرلاری گئچدیگی معین ائدیلدی.
بعضی تمیرتاو ساکینلری ایسه ایمضا کامپانییاسی باشلاداراق توپلادیقلاری ایمضالاری قازاقیستان پرزیدنتی نورسلطان نظربایئوین قیزی و اطراف چئوره تشکیلاتی بیرلیگینین باشقانی عالیه نظربایئوایا گؤندردی.
تمیرتاونون اولدوغو کاراغاندی، اؤلکهده هاواسی ان چیرکلی و گؤیه ان چوخ آتیق بوراخیلان بؤلگه.
رسمی معلوماتلارا گؤره، ۲۰۱۶.جی ایلده ۶۰۰ مین تن ضررلی آتیق گؤیه بوراخیلدی.
بو آرادا، شدتلی قار فیرتیناسی سببیله اؤلکهده عاجیل دوروم اعلان ائدیلدی.


text:
اریتروسیت
اریتروسیتلر - (فارسجا:گلبول قرمز) قیرمیزی قان سلول لریدیر. قانداکی هوجیرهلرین ۹۹%-دن چوْخونو اریتروسیتلر تشکیل ادیر. اریتروسیتلر هر ایکی طرفدن باسیق دیسک شکلیندهدیر، دیامتری ۷-۸ میکرومتره قدردیر. اریتروسیت پردهلرینده ۳۳% نیسبتده تاپیلان هموقلوبین، قاندا اوکسیژن داشییان پروتئیندیر. اوکسیژنین تخمیناً ۹۹%-i هموقلوبین ایله داشینار، گری قالان ۱%-لیک قیسیم ایسه قان پلاسماسیندا حل اوْلموش شکیلده داشینیر. اوکسیژنله بیرلشمیش هموقلوبین آل-قیرمیزی رنگلیدیر.
اریتوسیتلرین اؤلچولری[دَییشدیر]
- دیامتر: تخمیناً ۷،۵ µm (میکرومتر)
- قالینلیق: کنارلاردا ۲ µm مرکزده ۱ µm
- چکیسی: تخمیناً ۳·۱۰−۱۱ قرام
- حجمی: تخمیناً ۹۰ فل (فمتولیتر) (۹۰ µm۳)
- قانداکی غلظتسی: کیشیلرده ۴،۶4,6–5.9x106/mm3و قادینلاردا 4,0–5,2x106/mm3.
- یتیشمه مدتی: تخمیناً ۷-۱۰ گون
- یاشاما مدتی: تخمیناً ۱۲۰ گون و یا ۴ آی
- گون عرضینده یارانان اریتروسیت سایی: ۲خ۱۰۱۱ = تخمیناً: ۲ میلیون/سانییه
- عمومی سطحی: ۴۰۰۰4000–4500 m2
- اوْسموتیک داواملیلیغی: ۱۸۰ موسمول/ل-ا قدر
- ممپران آچیغا چیکمامیشی: -۱۰mV
اریتروسیتلرین یارانماسی و فورمالاشماسی (اریتروپوز)[دَییشدیر]
اریتروسیتلرین املگلمه پروسسی اریتروپوز آدلانیر. اریتروپوز حادثهسی اریتروپوتین هورمونو واسطهسیله ایستیموله اوْلونور کی، سونونجو دا هر هانسی بیر توْخومادا اوکسیژن چاتیشمازلیغی (هیپوکسییا) نتیجهسینده بؤیرکلرده سینتز اوْلونور. اریتروسیتلر سۆموک ایلیینده یتیشیرلر. بئله کی، سۆموک ایلیینده یرلشهن کؤک هوجیرهلردن ۶-۹ گون عرضینده هموسیتوبلاستلار فورمالاشیر کی، بونلار دا هله دمیر یونلاری ایله بیرلشممیش پرو-اریتروبلاستلارا چوریلیرلر. پرو-اریتروبلاستلار دمیر یونو ایله بیرلشهرک اریتروبلاستلاری عمله گتیریرلر. اریتروبلاستلار سوْنرادان نۆوهسینی ایتیرهرک یتیشکین اریتروسیتلره چوریلیرلر. بعضاً قاندا تام فورمالاشمامیش (مس: نۆوهسینی ایتیرممیش و س.) اریتروسیتلره ده راست گلینیر کی، بونلار رتیکولوسیتلر آدلانیر. نورمالدا قاندا رتیکولوسیتلرین میقداری بۆتون اریتروسیتلرین ۰.۵-۱%-ا قدرینی تشکیل ادیر. گون عرضینده تخمیناً 2x1011</sup اریتروسیت عمله گلیر. بونونلا یاناشی، هامیللیین سوْن آیینا قدر اریتروسیتر دؤلون قاراجیرینده ده یتیشمه دؤورو کچیرلر. دوغوشدان سوْنرا ایسه اریتروسیتلر یالنیز سۆموک ایلیینده عمله گلیر و یاشاما مدتلرینین سوْنوندا قاراجیر، دالاق و سۆموک ایلیینده ماکروفاقلار طرفیندن پارچالانیرلار. نورمال اریتروسیتلرین یاشاما مدتی ۱۲۰ گوندور.


text:
بریتانیا ایمپیراتورلوغو
بریتانیا ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: British Empire) — تاریخده ان بؤیوک ایمپیراتورلوغو، بؤیوک بریتانیا طرفیندن ایداره اوْلونان دومینیونلار، موستملکهلر، پروتکتورالار و مانداتلاری و دیگر وابسته بؤلگهلردن عبارت اوْلان ایمپیراتورلوق ایدی. ۱۶-جی و ۱۷-جی یوز ایللرده بیرلشمیش کراللیق طرفیندن قۇرولان دنیز حَددیندن آرتیق موستملکهلر و تیجارت مرکزلری کیمی باشلامیشدیر. ان گۆجلو دؤورونده دۆنیا تاریخینده ان گئنیش توْرپاقلارا صاحیب اوْلموش ایمپئراتورلوق ایدی، بیر یوز ایل بویونجا دۆنیانین ان اؤنده گلن کۆره سل گۆجو ایدی. ۱۹۲۲-جی ایلده ۴۵۸ میلیون آدام، یعنی دۆنیا اهالیسینین دؤردده بیری، بریتانیا ایمپئراتورلوغونون حاکمیّتی آلتیندا ایدی نتیجه اعتباریله سیاسی، دیل و مدنی کئیفیت مشهوردور. گۆجون زیروهلرینده اوْلارکن، تئز-تئز «بریتانیا ایمپئراتورلوغوندا گۆنشین باتمادیغی» دئییلیردی، چونکی دۆنیا عۆمومیسیندهکی گئنیشلییی سببیله هر زامان ان آز بیر دنه توْرپاغیندا گۆن ایشیغی وار ایدی.
۱۵-جی و ۱۶-جی یوز ایللردهکی جوغرافی کشفلر بویونجا ایسپانیا و پورتوقال آوروپانین دۆنیانین کشف ائتمهسینین قاباقجیللاری ایدی و مدتده بؤیوک دنیزاشیری ایمپئراتورلوقلار قوردولار. بۇ ایمپئراتورلوقلاردا اوْلان بؤیوک سروتدن قیسقانان اینگیلیس، فرانسه و هولند، آمریکا و آسیادا اؤز موستملکهلری و تیجارت شبکهلرینی قورماغا باشلادیلار. ۱۷-جی و ۱۸-جی یوز ایللرده هولند و فرانسه ایله داوام ائتدیردیی بیر نئچه دنه دؤیوشون نتیجهسی اعتباریله اینگیلیس (ایسکاتلند ایله ائدیلن ۱۷۰۷ بیرلشمه قانونو'ندان سوْنرا بریتانیا)، شیمالی آمریکا و هیندوستانداکی اۆستون گۆج اوْلدو. بۇنونلا یاناشی، ۱۷۸۳-جو ایلده بیر موستقیللیک ساواشیندان سوْنرا شیمالی آمریکادا اوْن اۆچ کولونییا'نین ایتیریلمهسی بریتانیا اۆچون بؤیوک بیر زیان ایدی و ان سیخ اهالیسی اوْلان اوْلان کولونییاسینی ایتیردی. بۇ گئریلمهیه قارشی بریتانیانین دیقّتی سوْنرادان آفریقا، آسیا و بؤیوک اوقیانوسا چکیلدی. ۱۸۱۵-ده ناپالئون فرانسه سینین مغلوب اوْلماسینی سوْنرا بریتانیا، بیر یوز ایل بویونجا خاریجدن هر هانسی بیر مقاومتین ایشتیراک آلینمایان بیر رهبرلییی وار ایدی، و دۆنیا داخیلینده توْرپاقلارینی گئنیشلندیرمهیه داوام ائتدی. آغ مسکونلاشماچی موستملکهدن داها چوْخ موختاریت وئریلیردی؛ بعضی موستملکهلر ده حاکمیّت اوْلاراق یئنیدن تصنیف ائدیلدی.
۱۹-جو یوز ایلین سوْنونا دۇغرو آلمان و آمریکا بیرلشمیش ایالتلارینین اینکیشافی بریتانیانین ایقتیصادی لیدئرلیینی آشیندیردی. بریتانیا و آلمان آراسینداکی سوْنرا ساواش و ایقتیصادی گرگینلیکلر، بیرینجی دۆنیا دؤیوشونون ان بؤیوک سببلریندن ایدی و بریتانیا، ایمپراتورلوغونا چوْخ یۆکسک بیر سوییهده وابسته اوْلاراق بۇ دؤیوشو کئچدی. مالییه بیر باخیمدان بۇ قارشیدورما بریتانیا اۆچون چوْخ گرگین بیر ائتکیسی وار ایدی و دؤیوشدن فوری سوْنرا ایمپئراتورلوق ان بؤیوک گئنیشلیینی قازانماسینا قارشی آرتیق بنزرسیز بیر صنایع و یا ساواش بیر گۆج دییلدی. ایکینجی دۆنیا ساواشسیندن غالیب چیخماسینا قارشی بریتانیا، دؤیوش بویونجا گونئی-شرقی آسیاداکی توْرپاقلاری ژاپون طرفیندن ایشغال ائدیلدی و بۇ بئلهجه بریتانیانین پرئستیژینه ضرر وئریب ایمپئراتورلوغونون داغیلماسینا هیز وئردی. دؤیوشون بیتمهسیندن ایکی ایل سوْنرا بریتانیا، ان سیخ اهالیسی اوْلان و ان قیمتلی موستملکهسی اوْلان هیندوستانا موستقیللیینی وئردی.
۲۰-جی یوز ایلین گئری قالانیندا آوروپا گۆجلری طرفیندن ائدیلن داها بؤیوک بیر کۆره سل دئکولونیزاسییا حرکتی مضمونوندا ایمپئریانین توْرپاقلارینین چوْخو موستقیللیینی قازاندی؛ بۇ مدت ۱۹۹۷-جی ایلده هونگ کونگون چینه گئری وئریلمسیله سوْنا چاتدی. موستقیللیکدن سوْنرا بیر چوْخ کؤهنه بریتانیا موستملکهسی اینگیلیس میللتلر بیرلیگی عضوو اوْلدو. حال-حاضیردا ایسه ۱۴ بؤلگه هله بریتانیانین سووئرئنلییی آلتیندادیر؛ بۇنلار بریتانیانین دنیزاشیری توْرپاقلاریدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
فکر:"طالبان نی نیگه اینگیب بولمه یپتی"
کیتمه ـ کیت اعلان قیلینه یاتگن ینه بیر نفوذلی سوراو نتیجه سی اکثریت امریکالیکلر افغان اوروشیدن هیچ بیر معنی یوق، دیگن خلاصه ده ایکنلیکلرینی کورستگن.
اما شونگه قره مه ی، ینگی سوراو ده امریکا اهالی سی نینگ 70 فایزگه یقینی اوز قوشینلری نینگ افغانستانده قالیشیگه طرفدار ایکنلر.
اولرگه کوره، آره دن 12 ییل اوتیب هم، افغانستان ماجراسی هنوز بیر یاقلی بولمه گن و شو باعث هم، حربیلری نینگ او ییرده قالگنلیکلری معقول.
ینگی سورا امریکالیکلرنینگ ای بی سی نیوز تلویزیون کانالی و واشینگتن پست نشریه سی نینگ بویورتمه سی اساسیده اوتکزیلگن.
یقینده اعلان قیلینگن ینه بیر سوراو نتیجه لری هم دییرلی خوددی سونگه اوخشش قره شلرنی افاده ایتگندی.
"اسوشیتیت پرس ـ جی ایف کا" سوراویده امریکالیکلرنینگ یریمیدن کوپراغی 2001 ییلگی تیرورچیلیک هجوملری آرتیدن افغانستانگه کیریب، بلکه "بیکار قیلگنمیز"، دییشگندی.
اما، اونده، امریکا اهالیسی نینگ یریمیدن کوپراغی قوشینلریمیزنی افغانستاندن تیزراق آلیب چیقیب کیتیشسه یخشی ایدی، دیگن فکرنی اظهار ایتیشگندی.
هر ایککی سوراو نتیجه سیگه مناسبت بیلدیرگن سیاسی تحلیلچی کمال الدین ربیموف نینگ ایتیشیچه، " بوگون بیرار بیر ایکسپرت افغانستان سناریوسی نینگ قیسی یول بیلن حل بولیشی نی تصویر قیله آلمه یدی".
"چونکه طالبلرنی مفکوره وی بیر حرکت صفتیده اینگیش، بوتونلی یوقاتیش قیین. عین پیتده طالبلرده سیاسی مذاکره لرگه هم تکتیک صفتیده قره ش مایللیگی جوده هم کوچلی: یعنی طالبان نینگ ینه بیر معما سی نتیجه سیده کوچلی مرکزلشوو امکانیتیگه ایگه ایمس. اولرنینگ باشیده ملا عمر تورگنی بیلن، لیکن او همه سینی جمعلب، بیر سوز بیلن بیرچه معمالرنی اوزیل کیسیل حل قیله آلمه یدی. بونینگ اوستیپگه، افغانستان جمعیتیده هم حاضرگی حاکمیت، بحران وباشقه معمالرگه ناراضیلیک صفتیده طالبلرگه مایللیک شکللنیب باره یاتگنینی هم اعتراف ایتیش کیره ک"، ـ دییدی تحلیلچی.
اوزبیکستان گه بیواسطه قوشنی افغانستان ماجراسی ایسه، خارجی قوشینلرنینگ کیله سی ییلگه سفربرلیگی عرفه سیده هم نه ـ ده حربی و نه ـ ده سیاسی ییچیم نی تاپگن.
خوددی شو منظره ده مسوول خلق ارا تشکیلاتلر برچه سی نینگ بیردیک اعتراف ایتیشلریچه، محو بولیش نینگ اورنیگه، حاضرگه کیلیب، افغانستان ده طالبان حرکتی قیته فعاللشگن.
افغانستان نینگ عینآ مرکزی آسیا دولتلری بیلن توتش منطقه لریده وضعیت نی انچه یین ایزدن چیقه ریش، اوزبیکستان اسلامی حرکتی بیلن قیته بیرلشیشگه موفق بولگن.
سونگی ییللرده مملکت نینگ قالگن حدودلری قالیب، پایتخت کابل نینگ اوزیده قطار ییریک خودکشلیک هجوملری اویوشتیریش نینگ هم عهده سیدن چیققن.
خوددی شو منظره ده نه ـ ده غرب، نه ـ ده منطقه دولتلری و نه ـ ده افغانستان حکومتی نینگ حرکت بیلن تینچلیک مذاکره لری آلیب باریش اورینیشلری بیرار بیر جدی ثمره بیرگن.