text:
ددهقوردقود کتابینین تبریزده یاییملانماسینا دایر / مهندس علیرضا صرافی /
دانیشیغی آپاران: سوسن نوادهرضی
حاضرلایانلار: افسون سلطانی- گونش امانی
۲۸ دسامبر ۲۰۱۸ (۷ آذر ۱۳۹۷)، یونسکونون ۱۳-جو ایللیک توپلانتیسیندا «دده قورقود» کتابیندا کئچن ناغیللار، کولتور و موسیقی اوچ تورک اؤلکهنین مشترک کولتورل میراثی عنوانیندا ثبته یئتیریلدی. بو بؤیوک فرهنگی ایشی یئرینه یئتیرن اؤلکهلر آذربایجان، تورکیه و قازاغیستاندان عبارت ایدی. ایرانین اوتوز میلیون تورک نفوسونون اولماسینا رغما، بو دوسیانین سونوموندا اشتراک ائتمهمهسی و بو کولتورل میراثدا آدینین کئچیریلمهمهسی، آیدین دوشونجهلی توپلوموموزون اینجیمهسینه سبب اولدو. آنجاق او زمانلار کیمسه بیلمهییردی کی، بیر نئچه آی سونرا، گولوستان ایالتی (استان گلستان)نین سئلی ایله برابر «دده قورقود» کتابینین اوچونجو نسخهسینین ایراندا کشف اولماسینین خبری یاییلاجاق…
گنبد کاووس شهرینده یاشایان «مهندس ولیمحمد خوجه» آدلی تورکمن بیر وطنداش، شخصی ایلگیسی و عالیم آتاسینین وصیتی اوزره، ایرانین دؤرد بیر یانیندا اولان الیازما کتابلاری، اؤزل کتابخاناسینا علاوه ائتسین دئیه، ساتین آلیرمیش. بو کتابی دا ۹۷ -جی ایلین قیش آیلاریندا تهراندا قاجار عایلهسینه منسوب اولدوغونو ادعا ائدن بیر شخصدن آلیر. او، بو دیَرلی کتابین ماهیتی کشف اولونسون دئیه کپیلرینی بیر نئچه عالیم او حملهدن ایراندا جناب «دکتر صدیق»، تورکیهده «متین اکیجی» و آمریکادا یاشایان تورکمن عالیمی «یوسف آزمون» و آنکارا اونیورسیتهسی دکترا اؤیرنجیسی اولان «شهروز آق آتابای»ین اختیاریندا قویور.
بو آرادا سئل اولایی باش وئریر، آذربایجان و تبریز شهریندن بیر چوخ انسان یاردیم ائتمک آماجی ایله تورکمن صحرایا اوز قویور. بونلارین بیری ده جناب «علی بدلی» ایدی کی، یاردیم آپارماق سیراسیندا ولیمحمد خوجه و اونون چالیشمالاری ایله تانیش اولور.
بو خبر تبریزه گلیب چاتدیقدان سونرا، ائل بیلیمی مؤسسهسیندن دؤرد نفرلیک بیر هئیت اونونلا گؤروشمک اوچون تورکمن صحرایا گئدیرلر و بیر مصاحبه آپاریب، هم ده رسما ولیمحمد خوجهنی تبریزه دعوت ائدیرلر. خرداد آیینین ۲۹جو گونو بیر عزیزلمه تؤرنینین سیراسیندا اوندان تقدیر اولونور.
بو مراسیمده ۴ ضیالی چیخیش ائدیر: جناب دکتر حریری، جناب دکتر ملکزاده و جناب گونئیلی، گنللیکله دده قورقود کتابی حاقیندا و ائل بیلیمی مؤسسهسینین مدیرعامل و مؤسسی، جناب مهندس علیرضا صرافی ایسه اؤزللیکله یئنی تاپیلان نسخه حاقیندا دانیشیرلار.
بو مراسیمین ائرتهسی گون ائلبیلیمی مؤسسهسینین باش مودورو، مهندس صرافی و بو نسخهنین صاحیبی اولان جناب ولیمحمد خوجه آراسیندا بیر آنلاشما امضالانیر و ولیمحمد خوجه شاهیدلرین حضوروندا بو کتابین چاپ و نشر ائتمک حاقینی ائل بیلیمی مؤسسهسینه محول ائدیر.
بو بؤیوک کولتورل اولایین مناسبتی و داها آرتیق بیلگی الده ائتمک اوچون، دوشنبه گونو زومار آیینین دؤردونده مهندس صرافی ایله بیر گؤروشوموز اولدو.
مهندس علیرضا صرافی، مهندسلیق ساحهده یوکسک تحصیل آلماسییله یاناشی، فرهنگ و ادبیاتا چوخ ماراقلی اولدوغو اوچون هر زمان بو ساحهلرده ده آکتیو شکیلده چالیشمیشدیر . او، ۵۵ -۱۳۵۴ ایللرینده، طلبهلیک ایللرینین ایلک چاغلاریندا کولتورل آراشدیرمالار قروپو (گروه پژوهشهای فرهنگی) ایجاد ائدیر. بو گروه ایلک اولاراق، بیلیمیوردوندا بیر عاشیقلار کنسرتی برپا ائدیر و علیرضا صرافی ۶ صفحهلیک بیر جزوه ایله عاشیق ادبیاتینی کنسرتده اشتراک ائدنلره تانیتدیریر. سونرالار «باجلان فرخی»دن بیر فولکلورپژوه اولاراق دعوت ائدیب، یونیورسیتهده فولکلور ساحهسینده کلاسلار تشکیل ائدیرلر. آردیندان کوچه کتابینین ۴۴-۱۳۴۰ ایللرینده نشر اولونان ۵۲ ساییسینی توپلاییب، تنظیم ائدیب و بیر جزوه کیمی چیخاریرلار. سونرالار مهندس صرافی ۱۳۵۸ ایلینده «چنلیبئل» و «آذربایجان سسی» آدلی درگیلری چیخاردیر. او درگیلرین بیر بؤلوموده ادبیات و فولکلوردان عبارت ایدی.
۱۳۵۹-جو ایلده «اورهان شاییق گؤگیای»ین و «شامیل جمشیدوف» و . . . دده قورقود حاقیندا بیر نئچه قایناغی اوخویوب، آراشدیردیقدان سونرا، ایلک مفصل مقالهسی بو حاقدا «دکتر هیئت»ین مقدمهسی ایله بیرلیکده، وارلیق درگیسینین ۸ آردیجیل ساییسیندا چاپا گئدیر.
نئچه ایل سونرا سووت اتفاقینین چؤکمهسی ایله برابر، ۱۳۷۶-دا یونسکو طرفیندن، باکیدا دده قورقود حاقیندا قورولموش بیر سمپوزیومدا اشتراک ائدیب، مقالهسینی ارائه وئریر. بو مقاله، آز سونرا وارلیق درگیسینده چاپ اولور. بو چئشیدلی چالیشمالارا باخمایاراق، مهندس صرافینین اؤز دئدیگینه گؤره، اونون باشقا موضوعلار، او حملهدن اجتماعی مسئلهلر، قادین مسئلهلری و… حاقدا تحقیقی چالیشمالاری وار. آذربایجان ملّی مسئلهلری همیشه اونو دوشوندوروب و بو اطرافدا دا، چوخلو یازیلار یازیبدیر، آنجاق ایلکین ایشلری فولکلور ساحهسینده اولوب.
۱۳۸۶ – ۱۳۸۳ آراسی «دیلماج» درگیسینی چیخاردیب. عینی زاماندا بیر چوخلو اونیورسیته لردن قورولان توپلانتیلاردا دانیشیق اوچون چاغریلمیش، یورد ایچی و یورد خارجینده علمی سمپوزیوملارا قاتیلاراق معروضهلرینی سونموش، اونون اینترنت سایتلاریندا دا مصاحبهلر و یازیلاری کئچیبدیر. سون اون ایلده، «ائل بیلیمی مؤسسهسینی» ثبته یئتیردیکدن سونرا، آردیجیل اولاراق بو ساحهده چالیشیر.
ائل بیلمی مؤسسهسینین تمل داشلاری ۱۳۸۴-جو ایلده قویولور، آنجاق مجوز آلیب ثبته یئتیرمک ایشلری۳ ایلدن چوخ زامان آپاریر. مؤسسهنین ایچ بولتنی اولان «ائل بیلیمی» درگیسی اون ایلدن آرتیقدیر کی، هر آی بو مؤسسهده نشر اولونور، ساتیلمازدیر و اوندان مادی چیخار الده ائتمک ممکن دئییل. بونلارا رغما بو درگینین ایندیه دک ۱۱۴ ساییسی چیخمیشدیر و بو مؤسسه ائل بیلیمی و فولکلور ساحهسینده بؤیوک بیر فوند ساییلیر.
***
مهندس صرافیدن ایلک اولاراق دده قورقود شخصیتی و دده قورقود کتابی حاقدا عمومی معلومات وئرمهسینی ریجا ائتدیک. او، بو حاقدا بئله دئدی:
دده قورقودون تورک خالقی آراسیندا پیغمبرواری بیر شخصیتی وار ایمیش. او مستقل بیر دین گتیرمهمیشدی آنجاق، بیر آغساققال کیمی، معنوی نقش صاحبی ایدی. بعضی روایتلره گؤره، او حضرت محمد(ص) زامانیندا یاشاییرمیش، اونو گؤرور، اسلام گتیریر و سونرا دا اسلام دینینی اوغوزلار ایچینده یاییر. بو روایتلر ددهقورقودون تورک توپلوموندا معنوی تأثیریندن حکایت ائدیر.
بیر سیرا کتابلار واردیر کی، «اوغوزنامه» آدلانیر و اوغوز تورکلرینین یاییلدیغی یئرلرده او حملهدن ایران، مصر یا آنادولودا یازیلمیشدیر. بو کتابلارین محتواسی عموما آتا سؤزلریدیر و بو آتاسؤزلرین هامیسی دا دده قورقودا منسوبدور. بیزیم ایندی بیلدیگیمیز آتاسؤزلری ده قدیم منبعلرده، دده قورقودون سؤزلری کیمی قید اولموشدور آما، زامان کئچدیکجه بو شخصیت تدریجاً اونودولوب. قدیم یاشایان انسانلار دده قورقوددان آد آپاراردیلار و من اوچ قایناقدان بو آدی ائشیتمیشم. بیرینجی بؤیوک آنام رحمتلیک طیبه خانیم رسولی (نقشینه)دن، سونرالار دکتر حمید نطقیدن ائشیتدیم کی تعریفلیردی:
– آتام سیدحسن نطقینین بیر ملا دوستو وار ایدی او هردن ائومیزه قوناق گلردی، بیر گون خبرلشدی کی، هر قومون بیر پیغمبری اولموشدور، بس تورکلرین پیغمبری کیم ایمیش؟ او ایسه جوابیندا دئدی، تورکلرین پیغمبری دده قورقود آدلی بیر ائلجه بیلن ایمیش او هر نهیه آد وئریرمیش.
نهایت میرزا فتحعلی آخوندوف کی، اختراع ائتدیگی بیر الفبا ایله دده قورقود حاقدا دیللره دوشموش بیر شعری مثال گتیرمیشدیر.
اورتاآسیادا بو شخصیتی «قورقود آتا» آدلاندیریرلار. سونرالار اوزانلار کی، اؤزلرینی دده قورقودون سُویوندان بیلیرمیشلر بو حکایهلری اونون دیلیندن نقل ائتمگه باشلاییرلار. اوغوزلارین ان یوخاریداکی شخصلری اولان «باییندیر» پادشاه و اونون دامادی “قازانخان”دیر، آق قویونلو سلالهسی اؤزونو باییندیر پادشاهین نسلیندن بیلیر، بیر چوخ عالیملرین نظرینجه بو داستانلار آق قویونلولارین غیرتی ایله توپلانمیشدیر.
البته دده قورقود داستانلاری بوگون یاشایان فولکلور دئییل، بلکه بیزیم شفاهی ادبیاتدان قایناقلانان کلاسیک ادبیاتیمیزدیر و قایناغی شفاهی ادبیات اولدوغونا گؤره اسکی اوغوز توپلوملارینین فولکلورو کیمی ده دگرلندیرمک اولار.
بو کتابین ایلک نسخهسی کی، ۲۰۴ ایل اؤنجه، آلمانین «درسدن» شهرینین سلطنتی کتابخاناسیندا تاپیلیر بیر مقدمه و ۱۲ بویدان عبارتدیر.
بویلارین هر بیری بیر قهرمان آدینا باغلانیر مثلا «قازان خان»، «قانتورالی» یا «بئیرک»، هر داستانین نظم و نثر حیصهلری واردیر کی، نظم حیصهلری سازلا مشایعت اولور. هر بویون آخیرینده ایسه دده قورقود گلیر بوی بویلور، سوی سویلور…
بویلارین چوخو باییندیر شاهین دامادی، قازانخان آدینا باغلانیر و هئچ قهرمانین بو کتابدا “قازانخان” قدر آغیرلیغی یوخدور.
بویلار عموما اسلامیتدن اؤنجهیه عایددیر و بلکه ده دییه بیلریک ناغیللارداکی اولایلار اورتاآسیادا باش وئرمیشدیر آما سونرالار، اوغوزلارین باشقا یئرلره کؤچمهلری ایله برابر، یئنی مکانلارین دا آدی کتابا داخیل اولور. هر حالدا درسدن نسخهسینده آدی کئچن مکانلار عموماً شرقی آنادولو و او تای آذربایجانا عایددیر. ایران جغرافیاسیندا اولان یالنیز بیر مکاندان آد آپاریلیر و او دا خوی و جولفا آراسیندا اولان «دره شام» آدیندا بیر درهدیر.
مهندس صرافیدن ایستنیلدی کی، بو نسخهیه دیلچیلیک باخیمیندان بیر پارا ایضاحلار وئرسین. اونون گؤروشونه گؤره:
ایلک نسخهلر او زمانلارا عایددیرکی، آنادولو و آذربایجان تورکجهلری او قدر ده بیر-بیریندن آیریلمامیشدی، آما ایشلنیلن سؤزجوکلرده شرقی آنادولو و آذربایجان تورکجهسینین ایزلری گؤرونور، و بیر چوخ عالیملرین گؤروشونه گؤره کتابین دیلی آذربایجان دیلینه داها یاخیندیر. هر حالدا بو نسخهلرین هامیسیندا چوخ گوجلو سؤز خزینهسی واردیر، اورداکی دگرلی فعللر، لغتلر و سؤز بیرلشمهلری بعضاً ادبیاتچیلار طرفیندن استفاده اولونوبدور. نئجه کی «بولوت قاراچورلو»، «سازیمین سؤزو» آدلی معاصر آذربایجان تورکجهسینده یازان شعرینده، «دده قورقود» کتابیندا اولان اصطلاحلاردان دا استفاده ائدیبدیر. بو سؤزجوکلرین بیر پاراسی قولاقلاریمیزا تانیش گلمسه ده، بعضاً چوخ دوغما و آنلاملی اولدوقلارینا گؤره اونلاردان چوخ راحاتلیقلا معاصر دیلده ده استفاده ائتمک ممکندور. (بوردا مهندس صرافی اؤرنک اولاراق «سسیئتر» اصطلاحیندان سؤز آچدی و بو کلمهدن «قابل دسترس» و او تعبیره گؤره ده «سس یئتمز»ی (دور از دسترس) یئرینه استفاده ائتمگی اؤنردی).
۱۳۵۶-نجی ایلده، ایلک اولاراق، دکتر حریری و حیات یولداشی فریبا خانم عزبدفتری دده قورقود کتابینی انگیلیزجه بیر قایناقدان فارسجایا ترجمه ائدیرلر. او زمانلار بولوت قاراچورلو (سهند) بو کتابی شعره چئویریب «سازیمین سؤزو» آدی ایله گیزلیجه چاپا وئریر. آنجاق شاه حکومتی بونونلا مقابله ائدیب، اؤیرنجیلری بو شعری اوخوماقدان منع ائدیر. او زمانلار سووئت حکومتی ده بو کتابا خوش باخمیردی و اونون اوزرینده چالیشمالاری پان-تورکیسمه ساری بیر تمایل کیمی دگرلندیریدی. ایرانین وقت حکومتی ده بو چالیشمالاری اونایلامیردی سونوجدا بو بارهده جدی علمی فعالیتلر تورکیهده باش وئردی.
بیرینجی دفعه بو کتابی «کیلیسلی معلم رفعت» چیخارتسا دا، محرم ارگین دده قورقودو دکترا تئزی عنوانیندا سئچیر و چوخ درین آراشدیرمالاردان سونرا بو بارهده مفصل بیر کتاب یازیر. آردیندان «اورهان شاییق گؤگیای» کیمی باشقا آراشدیرماجیلار دا بو قونودا چوخلو ایشلر گؤرورلر.آذربایجاندا ایسه «شامیل جمشیدوف»، «صامت علیزاده» و «حمید آرازلی» و باشقالاری بو کتابین اوزرینده تحقیقی ایش آپاریرلار، آما کتابین ایلکین نشرینی «حمید آرازلی» یئرینه یئتیریر . ایراندا بیرسیرا محدودیتلره گؤره تورکجه نسخه، انقلابدان سونرا ۱۳۵۸ -جی ایلده، استاد فرزانهنین همّتی ایله چاپ اولور، سونرالار چوخلاری درسدن نسخهسی اوزرینده چالیشیب، بو کتابی چشیدلی شکیللرده چاپا وئریرلر. آنجاق ان دیرلی ایش منجه اوستاد گونئیلییه عایددیر. او بو کتابین سونونا ۱۶۰ صفحهلیک بیر سؤزلوک علاوه ائدیر و بو سؤزلوکده تخمیناً ۳۰۰۰ کلمهنین معنالاری حاقدا ایضاحلار وئریر. استاد گونئیلینین نسخهسینین باشقا اؤزللیکلری ایسه توپونیملره اؤنم وئرمک و جناب «فرزانه»، «محرم ارگین»، «صادق علیزاده» و «شامیل جمشیدوف» کیمی باشقا اوستادلارین قرائت شکیللرینی بیر- بیری ایله مقایسه ائتمکدیر.
۲۰-جی عصرین اورتالاریندا واتیکاندا دده قورقود کتابینین ایکینجی نسخهسی کشف اولونور، بو نسخه عینی مقدمه و ۶ بویدان عبارت ایدی، اوندا درسدن نسخهسینه آرتیراجاق بیر بؤلوم یوخ ایدی، (بعضی مصراعلار و آرا-سیرا جملهلرین فرقلی اولماسینی گؤز آردی ائدینجه) تکجه اؤنملی فرقی، اورادا کلمهلرین اوستونه اعرابین قویولماسی ایدی و بئلهلیکله اونون قرائتی سادهلشیب، متنین اوخونوشو داها دوزگون و علمی شکیلده یئرینه یئتیریله بیلیردی.
مهندس صرافی، یئنی تاپیلان نسخهنین تماماً فرقلی اولدوغونو بیان ائتدی. اونون دئدیگینه گؤره بو ۶۱ صفحهلیک نسخه، ۲۴ سُوی و بیر بُویدان عبارتدیر و اوندا گؤرونن بوی اؤنجهکی، نسخهلرین هئچ بیریسینده یوخدور. آیریجا سویلار دا تماما باغیمسیز شکیلده یازیلیبلار بو سویلارین حجمی (مصراع سایلاری) اؤنجهکی دده قورقود نسخه لرینده اولان سویلارا گؤره اولدوقجا چوخدور. ۶۱ صفحهنین ۵۰ صفحهسی سویلارا اختصاص وئریلمیشدیر. بو شعرلرده اؤنجهکی نسخهلرده چوخلو یئنیلیکلر گؤزه چارپیر و بو دده قورقود ادبیاتینی داها دا گوجلندیریر.
او بو سویلاردا ان آزیندان ۶ یئنی بویون ایزلرینی گؤردوگونو وورغولادی. اونون گؤروشونه گؤره بو کتابدا تبریز لهجهسی آچیق آیدین گؤرونمکدهدیر.
کتاب ۶۱ صفحهدن عبارتدیر. آنجاق نظره گلیر، کتابین ایلک بیر، ایکی بلکه ده اوچ صفحهسی یوخدور. عمومیتله کتابین باشیندا “بسم الله الرحمن الرحیم” یازیلار و پیغمبر و اولیاءدان دا باشلانیشدا سؤز آچیلار، بعضاً حتی کتابین آدی دا بوردا گلر، آیریجا ایلک صفحهنین بزهمهسی باشقا صفحهلردن فرقلی اولار. الیمیزدهکی نسخهنین ایلک صفحهسینده بو خصوصیتلرین هیچ بیری گؤرونمور و بئله نظره گلیر کی، ایلکین صفحهلر دوشوب- ایتیبلر. یئنی تاپیلان نسخه تخمیناً بیر و یا ایکی قرن سونرا بیر باشقا نسخه اوزریندن خوش خط بی کاتب طرفیندن تحریر اولموشدور. بو کتابدا «قازانخانین یئددی باشلی اژدهانی اؤلدورمهسی» آدلاندیریلان یئنی بیر بوی گؤرونور. بو بویون ایزلری اؤنجهکی، نسخهلرده قازانخانین مدحینده یازیلان صفحهلرده گؤرونموشدور. «اورهان شاییق گؤگیای» درسدن نسخهسینین اساسیندا یازدیغی «ددهم قورقود» کتابیندا همین مقامه توخونموش و بو یئددی باشلی اژدهانین آدی چکیلن مصراعلارا یئتیشنده بئله یازیر «بورادا . . . بیر بوی اولمالیدیر، آنجاق بو گونهدک الیمیزه گلیب چاتماییب.»
بو یازیلاردا بئشیوزه قدر تانیش اولمایان، ایضاح ائتمهلی سؤزجوک واردیر. اؤنجهکی، نسخهلردن فرقلی اولاراق بو نسخهده کئچن توپونیملر، چوخونلوقلا آذربایجانا عایددیر. بو کتابدا ۱۰۰-دن آرتیق، توپونیم یا یئر آدی واردیر کی، بعضیلریندن تکراراً آد آپاریلیبدیر.
مثلا «آذربایجان» آدی ۴ دفعه، «تبریز» آدی ۳ دفعه، «اوجان»آدی ۳ دفعه و «ساوالان داغی» آدی دا ۲ دفعه چکیلمیشدیر. باشقا یئرلرین آدلاری دا واردیر او حملهدن: «خلخال»، «اشنو»، «شرفخانا»، «سرخاب داغی»، «همدان»، «درگزین»، «قزوین» و…
او تای آذربایجاندان: «کور چایی»، «قوبا»، «قَبَله»، «خینالیق داغی»، «سامورچایی»، «شاه داغی»، «نخجوان»، «ایروان»، «شرور»، «سورمهلی ماحالی» و… حتی ایندیکی گورجوستاندا واقع اولان «باش آچیق» منطقهسیندن ده آد آپاریلیر.
بو توپونیملر هم بویدا و هم سویلاردا گؤرونورلر. حتی بیر سوی واردیر کی، اوندا ۴۰ شهرین و ائلین آدی گلیر، بئله کی، هر شهرین حاقیندا بیر مدیحه سؤیلهنیلیر مثلاً:
استنابولدا آدی سؤیلنور پلاوینه آذربایجان دیارینده اردبیل شهری
ویا
قدیمیدن قان چاناقی، آت اویناقی دگولمیدور تبریز ایلی؟
ویا
قدیمیدن اولولرون ییغیناغی پادشاهلرون یوردی آذربایجان دیارینده اوجان ایلی
و…
سونرا دئییلیر: “بو شهرلری کیم آچدی؟ (فتح ائتدی؟)
چاو ارنلر،
چاو ارنلرین سرداری کیم ایدی؟
اصلان علی،
بو سویلاری کیم سویلادی؟
بایات اری ددهم قودقود…”
***
مهندس صرافینین بلکه ده تحصیلاتیندان قایناقلانان بیر حس، اونو آدی چکیلن یئرلرین مختصاتلارینی چکیب، مرکز ثقلین تاپماغا یؤنلندیریر. او دئییردی بو ایشی گؤردوم و بوتون بو یئرلرین مرکز ثقلینی «هئریس»ده تاپدیم.
دده قورقود کتابینین قدیم و یئنی نسخهلرینین محتواسی حاقدا کفایت قدر ایضاح وئریلمیشدی و واقتی ایدی کی، نهلر اولاجاغی حاقدا دا دانیشیلسین.
مهندس صرافیدن یئنی نسخه حاقدا بوگونهدک نهلر اولدوغونو و نهلر اولاجاغینی سوروشدوق. او بو سؤالی بئله جوابلادی:
“یئنی نسخهنین تاپیلماسینین خبرینی آلیر- آلماز مهندس ولیمحمد خوجهنی تبریزه دعوت ائتدیک، خرداد آیینین سونوندا بیر تؤرن کئچیریلدی. بو تؤرنده بیر چوخ ضیالی انسانلار، ادبیاتچیلار، مطبوعاتچیلار و قلم اهلی اشتراک ائتمیشدیلر. قدیم و یئنی نسخهلر حاقدا چیخیشلار اولدو. دکتر حریری، دکتر توحید ملکزاده دیلمقانی و جناب گونئیلی درسدن و واتیکان نسخهلری حاقدا و من ده یئنی تاپیلان تورکمنصحرا نسخهسی حاقدا دانیشدیم. بو دانیشیقلار چوخلارینین ایلگیسینی چکدی و بیز سؤالی اولان هرکسدن صاباحیسی گون ائل بیلیمی مؤسسهسینه گلمگه دعوت ائتدیک. ائرتهسی گون ایلگیلی اولان هرکس گلمیشدی. اوگون من و جناب ولیمحمد خوجه آراسیندا بیر آنلاشما امضالاندی و شاهدلرین حضوروندا یئنی نسخهنین چاپ و نشرینین حقی ائل بیلیمی مؤسسهسینه وئریلدی. سونرا بیر نئچه نفر ائل بیلیمی اعضاسیندان و بیر سیرا بیلگیلی و ضیالی انسانلارین اشتراکی ایله بیر گروه تشکیل اولدو. چوخ زمان کئچمهدن ایشه باشلادیق. اصلی متن تایپ اولونوب، اویهلرین اختیاریندا قویولدو و علمی چالیشمالار اوچون نئچه بؤلوم یاراندی:
متنی معاصیرلشدیرمک بؤلومو، سؤزلوک بؤلومو، توپونیملر بؤلومو و . . .
عینی زاماندا فنی، اجرایی چالیشمالار بؤلومو ده قورولدو.
بو بؤلوملرین هر بیرینین سوروملولوغو بیر نفره وئریلدی. آنلاشمادا منیم آدیم دا بو مجموعهنین باشچیسی کیمی یازیلدی. عمومی بحثلر اوچون بیر سانال گروه تشکیل ائتدیک و بو قرارا گلیندی کی، دکتر صدیقدن مشاوره آلینسین. بوردا دئمهلییم کی، دکتر حسین صدیق (دوزگون) بو کتاب حاقدا اؤنجهدن آراشدیرمالار آپارمیشدی، آنجاق اورتایا گلن بعضی آنلاشیلمازلیقلار سونوجوندا اؤز چالیشمالارینی دایاندیردی.
مهندس صرافیدن خواهش اولوندو بو چالیشمادا اشتراک ائدنلرین آدلارینی سؤیلهسین . او ایسه یالنیز بعضی بؤلوملرین باشچیلارینی آدلاندیردی. اونون دئدیگینه گؤره حقوقی بؤلومده جناب «اسماعیل هادی»، متنی سادهلشدیرمهده «خانم خیاوی»، توپونیملرده ایسه جناب «مهندس کریمی» و جناب «دکتر جمال آیرمی» سوروملولوغو عهدهیه آلیبلار.
مهندس صرافی سؤزلرینه بئله دوام ائتدی:
بو گونهدک ایشلرین چوخو گؤرولوبدور. اویهلرله ۳ عمومی اوتوروموموز اولوب و دؤردونجو ده یاخین زمانلاردا باش وئرهجکدیر.
بو ایشی یئرینه یئترمک اوچون دؤلتی یاردیم اولاجاقمی دئیه سوردوغوموزدا، جناب صرافی بئله جواب وئردی:
بیز ایندییه کیمی ائل بیلیمی مؤسسهسی اولاراق اؤز آیاقلاریمیز اوسته دورموشوق و اون ایل بویونجا بو مؤسسهنین ایچ بولتنینی ساتیلماز اولماسینا باخمایاراق، دؤلتین مادی یاردیمی اولمادان چیخارتمیشیق. بو ایشی ده اؤز گوجوموز و دوستلارین یاردیمی ایله لایقینجه یئرینه یئتیرمگه چالیشاجاغیق. دئمهلییم کتابین اوزرینده تورکیهده ده چالیشیلمیش و ایندییه قدر اوچ کتاب نشر اولموشدور کی بیرینی «متین اکیجی»، بیرینی «یوسف آزمون» حاضرلامیش و بیری ده «ناصر شاهگلی»، «شهروز آق آتابای»، «ولیالله یعقوبی» و «دکتر سارا بهزاد»ین اورتاق چالیشمالاریدیر. باکیدا دا «رامیز عسگر» آدلی بیر عالیم بو قونودا چالیشیر.
بو گؤروشدن چوخ دیرلی بیلگیلر الده ائتمیشدیک.آما زمانیمیزدان آز قالمیشدی و سؤزون سونونا یاخینلاشیردیق. سون سؤال اولاراق بو اثرین آذربایجان خالقینا نهلر قازاندیراجاغینی سوردوق. مهندس صرافی بو سؤالیمیزا بئله جواب وئردی:
اگر بیز بو ایشی لایقینجه یئرینه یئتیرسک، بیزیم اوچون بؤیوک بیر باش اوجالیق اولاجاقدیر. البته کی، بو کتابین ایلک چاپیندا ضعفلر و یئترسیزلیکلر گؤرونهجک، آنجاق سونرا یئنیدن نشر ائتمک امکانی وار و بو تجدید چاپدا داها غنی بیر اثر اورتایا چیخاجاقدیر. اونون یانیسیرا مختلف عالیملرین بو قونودا یازدیقلاری مقالهلرین ده چاپینی عهدهلنمیشیک. البته کی، بو آراشدیرمالار و یازیلار باشقا مؤسسهلرده ده نشر اولونا بیلر، آنجاق بیز ده ائل بیلیمی و ددهقورقود زمینهسینده فعالیتی اولان بیر تشکیلات اولاراق چالیشاجاغیق اؤز اورگانلاریمیزی یارالدیب و بونلارین هامیسینی متمرکز صورتده چاپ و نشر ائدک. من و جناب دکتر صدیق تهراندا صابر ادبی انجمنینین سمینارینا دعوت اولموشدوق. اوردا پیشنهاد ائلهدیم کی، هر ایل اردیبهشت یا خرداد آییندا تبریزده و یا تهراندا، یا باشقا شهرلرده «دده قورقود» سمپوزیومو کئچیریلسین، بیزیم بو امکانیمیز واردیر کی، هر ایل ۳۰-۲۰ نفر ایکی- اوچ اوتورومدا، اؤز معروضهلرینی ارائه وئرسینلر و آردیندان دا مقالهلرینی چاپ ائدک. بئلهلیکله بو نسخهنین کشف ائتمک اولایی بیر گلهنگه چئوریلیب، ایلده بیر دفعه دده قورقود بایراغی آلتیندا توپلانماق امکانی اولاجاقدیر.


c: text/html

text:
اویان نیوز: باشباخان اردوغان: گوونلیک گؤرهولیلریمیز اولایی اینجهلهییر. جانلی بومبا اؤزو پارامپارچا اولدو. بوتون بونلار اؤلکهمیزین دینجلیگینه یؤنهلیکدیر. بونلارا قارشی بیر اولاجاییق
باشباخان رجب طیب اردوغان، آمریکا ائلچیلیگینه تشکیل ائدیلن سالدیرینی دگرلندیردی.
باشباخان رجب طیب اردوغان، ایستانبولدا ۴۸۶ آراجلیق آمبولانس دونانماسینین داغیتیم مراسیمینده دانیشدی. باشباخان اردوغان، “گوونلیک گؤرهولیسی یولداشلاریمیز اولایی اینجهلهییر. جانلی بومبا اؤزو پارامپارچا اولدو. بوتون بونلار اؤلکهمیزین دینجلیگینه یؤنهلیکدیر. بونلارا قارشی بیر اولاجاییق” دئدی.
قایناق ت ر ت

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۱۸۶۷ (میلادی)
میلادی ۱۸۶۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین سککیز یۆز آلتمیش یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۲۵ نوْوامبر - آلفرد نوبل دینامیتی ثبت ائتدیرمیشدیر.
- ۱۹ اوْکتوبر - روسیه ایمپیراتوری ۶ میلیون دولارا آلاسکانی آمریکایا ساتدی.
- ۱۸ اوْکتوبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلاسکانی روسیهدن ۷،۲ میلیون دولارا ساتین آلدی.
- ۱۴ سپتامبر - مارکسین "کاپیتال" اثرینین ایلک جیلدی نشر اوْلموشدور.
- ۱ مارس - نبراسکا٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلاراق اؤلکهنین ۳۷-جی ایالتی اوْلدو.


text:
سولئیمان آدالاری
سۆلئیمان آدالاری .990 آدا گونئی بؤیوک اوقیانوس اوزرینده .اونون باشکندی هونیارا و بیر اؤلکه سایلیر. بو اؤلکه نین ایقتصادی چوخلو تخته و آغاج ایشلرینده اولور. بو آدالار گونئی باتی طرفدن وانواتو و باتی طرفدن پاپوا یئنی قینه و گونئی باتی طرفدن اوسترالیا اؤلکهلرینه قونوشدور.
۱۹-جو یوز ایلده اینگیلیس بۇ آدالاری توتدی.ایکینجی دونیا ساواشیندا ژاپون و آمریکا بۇ آدالار اوسته ساواشدیلار.
۱۹۷۶-جی ایلده اینگیلیسدن آیریلیب و اوزو دولانان اوْلدو
نئچه یوز آدا بیر اؤلکه اوْلوب لاب بؤیوک آدالاری گوادال کانال، مالایتا، نیو جورجیا و سان کریستوبال اولاراق.


text:
گنج صنعتکار «صمد حسنپور» وفات ائتدی
چوخ تاسفله آذربایجان عاشیق صنعتینین خادیملریندن اولان گنج بالابانچی «صمد حسنپور» گؤزلهنیلمهدن حیاتدان آیریلمیشدیر.
یاییلان خبرلر اساسیندا گنج صنعتکار «صمد حسنپور» مهر آیینین اولینده ۳۰ یاشیندا ایکن اورهک اینفارکتی سببیندن حیاتینی ایتیرمیشدیر.
«صمد حسنپور» ۱۳۶۹نجی ایل قاراداغ ماحالینین «چاخماق بولاق» کندینده دونیایا گؤز آچمیش و ائله بو کندین قبریستانیندا دا اؤز صنعت یولداشلاری و آذربایجان عاشیق صنعتینین خادیملرینین مشایعتی ایله تورپاغا تاپشیریلمیشدیر.
گنج صنعتکار ۱۳۹۶نجی ایل تبریزده کئچیریلن «آذربایجان عاشیقلار موسیقی فستیوالی»ندا ایکینجی بالابانچی یئری قازانمیشدیر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری آدیندان گنج صنعتکاریمیز «صمد حسنپور»ون واختسیز ایتگیسینی صنعتکارین حؤرمتلی عائله و قوهوم-اقرباسینا، ائلهجه ده آذربایجان عاشیقلار بیرلیگی عضولرینه و آذربایجان عاشیق صنعتی جمعیتینه تسلیت دئییر، خاطرهسینی عزیزلهییریک.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۴/۷/۱۳۹۹


text:
آلیملاما ائستئتیکاسی
بئرنا موران – اویغونلاشدیران: همت شهبازی
آلیملاما ائستئتیکاسی [یا دا قورامی [نظریهیزیباییشناسی دریافت] (rezenptionsasthetik) 1960لارین سونوندان بو یانا ادبیات اثرلرینین آنلامی و یوزومو ایله ایلگیلی اولاراق اوخوجونون ایشلهیینی [فونکسیا، کارکرد] آراشدیران چئشیدلی قوراملارا وئریلن عمومی بیر آددیر. آمما بو نؤعلره کئچمهدن اؤنجه، آلیملاما قورامینین، دویغوسال ائتکی قورامیندان نئجه آیریلدیغینی ایفاده ائتمکده فایدا وار.
دویغوسال ائتکی قورامینی آراشدیرارکن سؤز قونوسو ائتکینین، آرینما، ذؤوق، هیجان و ائستئتیک یاشانتی کیمی پسیخولوژیک ساحه ده ائتکیلر اولدوغونو ایفاده ائتمیشدیک. صنعتین ایشلهیی بو ائتکیلری اویاندیرماق ایدی و صنعتی آیدینلاتماق اوچون صنعتین ماهیتی اولاراق ایرهلی سورولوردو. آلیملاما قورامی ایسه صنعتین تعریفی ایله مشغول اولمور، آنلام سورونونو چؤزور. اثره آنلامی یازارمی یوکلهییر، اثرده کی سؤزلرمی چیخاریر، یوخسا اوخوجومو وئریر؟ بو بیر دویغو سورونو دئییل، فیکری و بیلگیسَل بیر سوروندور و بوندان اؤتری آلیملاما قورامی یوزومچولوق (تاویل، hermenuetics) باغلامیندا قارشییا قویولموش بیر قورامدیر.
یئنی تنقید و قورولوشچولوق [ساختارگرایی، یاپیسالچیلیق] یازارا دا، اوخوجویا دا آرخا چئویرمیش قوراملاردیر. ۱۹۶۰لارین سونوندا ایسه اورتایا آتیلان قوراملارین چوخو بیرباشا اوخوجو مرکزلی اولماسالار بئله هئچ اولماسا اوخوجویا دؤنوک استقامتلری اولان قوراملاردیر. ماشئرئی و ائگلئتون-ون مارکسیست تنقیدینده اولسون، دئریدانی ایزلهین یاپیسؤکوجولرین [ساختارشکن] متن آراشدیرماسیندا اولسون، بعضی فمینیست تنقیدچیلرین اثرلره قادین گؤزویله باخما یؤندملرینده اولسون اوخوجویا اؤنملی رول دوشمکدهدیر.
تنقیدده اوخوجونون اؤن پلانا چیخماسینین ندنلری قارماشیقدیر [مرکب، پیچیده] و اساس مقصدیمیز ده بونو آچیقلاماق دئییل. بونونلا بیرلیکده بیر ایکی نؤقطه یه توخونماق فایدالی اولا بیلر. ندنلردن بیری، مدرنیست ادبیاتین اوخوجوسونو پاسیو دورومدان چیخاراراق، کاراکتئر، اولای، زامان یا دا مکان ایله ایلگیلی قارانلیق دوغورموش بیر چوخ نؤقطهنی چؤزمهیه دعوت ائتمهسیدیر. جیمز جویس، فرانس کافکا، آلئن روب-گئریه، و. فاکنئر، س. بئکئت و داها بیر چوخ رومانچی، شاعیر، پیئس یازاری، کیمیسی آز، کیمیسی داها چوخ نیسبتده اثری یوزما و آنلاملاما ایشینه اوخوجونون دا قاتیلماسینی طلب ائدن اثرلر وئرمیشلر. ایکینجی بیر سبب داها چوخ دیل ایله ایلگیلی دیر. سوسوردان قایناقلانان قورولوشچولوق، اثرده کی آنلامی بیر جوملهنین آنلامی کیمی، اؤز قورولوشوندا آختاریردی. حالبوکی دئریدا بو بیلیمسل چؤزومو سورغولادی و متنین نئجه اوخوناجاغی قونوسوندا اوخوجویا آغیرلیق تانیدی.
آیریجا گؤسترگهچیلیک [نشانهشناسی] آنلام چیخاران کودلارین، کونوانسییونلارین ایش گؤرهجهیی بیر یئر اولاراق اوخوجویا دؤندو. بو اوخوجو، بیر آدام دئییل، کودلارین توپلاندیغی آنلام قازاندیغی بیر ایشلک ایدی. عینی سببدن، بارت متنین بیرلییینین، متنین چیخیش نؤقطه سینده (یازیچیدا) دئییل، واریش نؤقطهسینده یعنی اوخوجودا مئیدانا گلدیینی سؤیلهییردی.
آلیملاما ائستئتیکاسی بو گون چئشیدلی اؤلکهلره یاییلمیش دورومدادیر، آمما دوغوم یئری آلمانیادیر و سون زامانلاردا اورادا کی ایشلر کونستانس بیلیم یوردوندا مرکزلشدییی اوچون، آلمانیاداکی قوروپا کونستانس قوروپو آدی وئریلیر. بیز ده بورادا اؤنجه بو قوروپون مشهورلاریندان وولفگانگ آیزئر ایله هانس-روبئرت یاس، سونرا دا آلیملاما قورامینین آمئریکاداکی نومایندهسی استنلی فیش-ین فیکیرلرینی یئکونلاشدیراجاغیق.
وولفگانگ آیزئر
“آیزئر”ـه گؤره بیر ادبیات اثرینین آنلامی متنین ایچینده حاضیر بیر شکیلده اولماز، متندهکی بعضی ایپ اوجلارینا گؤره اوخوجو طرفیندن اوخوما سورجینده یاواش یاواش قورولار. یئنی تنقید، آنلامی اثرده اوخوجودان باغیمسیز بیر شکیلده مؤوجود ساییردی و تنقیدین وظیفهسی بو آنلامی تاپیب چیخارماق ایدی. اونون اوچون یازار دا، اوخوجو دا حسابا قاتیلمیردی بو ایشده. قورولوشچولار دا یازیچینی و اوخوجونو بیر طرفه بوراخیردیلار، چونکو اونلارا گؤره متنین آنلامینی یازار دئییل “دیل” (سیستئم) مئیدانا گتیریر و بوندان اؤتری اوخوجونون دا بو ایشده رولو یوخدور. حال بو کی آلیملاما ائستئتیکینه گؤره آنلام، سانیلدیغی کیمی، متنده مئیدانا گلمیش و بوتونلشمیش بیر شکیلده یاتماز، یالنیز گوجلمه حالدا واردیر و آنجاق اوخوجو طرفیندن آلیملاندیغی سورج ایچینده کانکرئتلشیر و بوتونلهشیر. ائله ایسه بیر یازینسال [ادبی] متنین ایکی قوطبو واردیر: یازارین یاراتدیغی متن و اوخوجونون ائتدییی کانکرئتلهمه. بونلاردان بیرینجیسینه آرتیستیک، ایکینجیسینه ائستئتیک اوج دئییر آیزئر؛ و بو ایکی اوج اولمادان اثری مئیدانا گلمیش سایمیر. باشقا شکیلده سؤیلهسک، اثره بیر نسنه کیمی دئییل، بیر اولای کیمی باخیلیر. متنله اوخوجو آراسینداکی آلوئردن دوغان بیر اولای.
بورادا اوزرینده دایانماغیمیز و آچیقلاماغیمیز لازیم اولان اصیل نؤکته، اوخوجونون رولو مسئلهسیدیر. متنله اوخوجو آراسیندا نئجه بیر ایلیشکی قورولور کی نتیجه ده متنین آنلامی دوغولور، اثر گئرچکلشیر؟ اوخوجو نئجه قاتیلا بیلر یارادیجیلیق ایشینه؟ قاتقیسی نه اولا بیلر؟ آیزئره گؤره متنده یازار هر نسنه نی سؤیلهیه بیلمز و ایستر ایستهمز بعضی یئرلرین دولدورولماسی اوخوجویا دوشر. یازارین اوخوجویا بوراخدیغی بو بوشلوقلارا “بوش ساحه” یا دا “بلیرسیزلیکلر” دئییریک. بونلار ساده دن مرکبلییه، کانکرئتدن مجرده دوغرو جور بهجورادیر و اؤزللیکله ساده اولانلاری اوخوجو فیکرینده اولمادان دولدورور، گرکلی آیرینتیلاری آرتیرار. چوخ ساده بیر اؤرنک وئرک. بیر روماندا “حسن گئجه جادادا گئدرکن ویترینلری سئیر ائدیردی” دئیه بیر جومله اوخوساق، بو ویترینلرین آیدینلادیلمیش اولدوغونو دوشونوروک البتده. هرچند یازار بونو سؤیلمهمیشدیر آمما بیز بو بوشلوغو دولدوروروق. بئلهجه متنین یازیلماسینا، بوتونلشمهسینه قاتیلیریق. آمما بو نؤعدن بوشلوق ساحه لرینین دولدورولماسی اؤنملی دئییل. اوخوجونون بوش ساحهلری دولدوراراق آنلامی مئیدانا گتیرمهسی اصل مجرد سوییه ده مئیدانا گلیر و اوخوجونون بو قونوداکی رولونو آچیقلاماق اوچون متن ایله دیشاری دونیا آراسینداکی ایلگییه توخونماغیمیز لازیمدیر.
یازینسال [ادبی] متنده حاققیندا دانیشیلان کاراکتئرلر گئرچک حیات دونیاسیندا وار اولان کاراکتئرلر دئییل؛ اونلار قورماجا [تخیلی] بیر دونیادا یاشاییرلار. آمما بو قورماجا دونیانین گئرچک یاشامینا بنزهین مراسیملری، گلهنکلری، حیات فورمالاری، اینانجلاری واردیر. قورماجا متن دیشاری دونیانی عکس ائتدیرن بیر کوپیا اولمادیغی اوچون گئرچکلیکله ایلگیسی، متن دیشاری تاریخی، توپلومسال، مدنی ائلئمئنتلرده آختاریلمالیدیر. دئدییمیز کیمی بونلار متنده، مراسیملر، گلهنکلر، داورانیش فورمالاری، دونیا گؤروشلری شکلینده چیخار قارشیمیزا. قیساجاسی، قورماجا متنین گئرچکلیکله ایلگیسی ایدئولوگییا یؤنوندندیر.
بوندان اؤتری و. آیزئر گئرچکلیک آنلاییشی اوزرینده دایاناراق، هر نسنه دن اؤنجه “گئرچکلیک” سؤزجویونون آنلامینی منیمسهییر. تاریخده هر دؤورون گئرچکلیک دئدییی نسنه باشقادیر، چونکو معین بیر دؤورون معین بیر گئرچکلیک آنلاییشی واردیر و بو گئرچکلیک، او دؤورده سووئرئن اولان دونیا گؤروشونون اؤزونه گؤره سیستئملشدیرهرک قوردوغو بیر مودئلدیر. بئلهجه اصلینده دَییشن و اساسسیز اولان گئرچکلیک بیر سیستئمه سوخولموش، بیر بوتونلوک قازانمیش اولور. بئله بیر دونیا گؤروشو، قارماشیق اولان گئرچکلییی، ایستر ایستهمز داها ساده بیر سیستئمه اختصارلاشدیریر و اؤزونه گؤره اعتبارلی اولان بعضی داورانیش فورمالاری، اخلاقی دَیرلر قویور. رومانلار هرچند انسانلاری، اونلارین آراسینداکی ایلگیلری، کئچن اولایلاری روایت ائتسه ده، آیزئره گؤره، یازار اصلینده بو کاراکتئرلرین داورانیشلارینا، اینانجلارینا، ایلگیلرینه اساس تشکیل ائدن اخلاقی، توپلومسال فیکیرلرله، دیَر آنلاییشلارییلا مشغول اولور. ایندی رومانین گئرچکلیکله ایلگیسی بورادا آختاریلمالیدیر. او حالدا رومان توپلومدا اعتبارلی ساییلان دوشونجه سیستئملرینی، چاغداش دیرلری عکس ائتدیریر دئیه بیلریکمی؟ آیزئر بو فیکیرده دئییل، چونکو اوندان سوروشسانیز بو دیَرلر گئرچک یاشامدا انسانلارین داورانیشینی استقامتلندیریجی فونکسیا [ایشلک] گؤرور، حالبوکی یازارین مقصدی بو دیرلری دارتماق، اعتبارلیلیقلارینی سورغولاماقدیر. یازار معین بیر دؤورده سووئرئن اولان دونیاگؤروشونو اله آلارکن اونو کوپیا ائدهرک تقدیم ائتمز، اونون اسکیک بوراخدیغی، گؤرمزلیکدن گلدییی، داندیغی یؤنلری سو اوزونه چیخاریر. هر دوشونجه سیستئمی بعضی امکانلاری چیخارماق مجبوریتیندهدیر و بونا گؤره ایستر ایستهمز اسکیک و یئترسیزدیر. یازار عمومیتله بو بوشلوغا بارماق باسیر، سیستئمی داها بالانسلی بیر دوروما گتیرمهیه چالیشیر. بئله ده سؤیلهیه بیلریک: رومان معین بیر دونیا گؤروشونون گؤرمزلیکدن گلدیکلرینی وورغولار، یعنی ال آتدیغی، گئرچکلرین بو لاقئیدلیک ائدیلمیش یؤنلری دیر. دئمک کی آلیملاما ائستئتیکینین ادعاسینجا، یازارین اثرینده دیله گتیردییی گئرچکلیک، عکس ائتدیردییی توپلومون اؤیرتدییی گئرچکلیکدن فرقلیدیر. آلیشیلمیشین رد ائدیلیشی [عادتزدایی] یا دا انکاری دئییلن بو تقدیمات، اوخوجوسونو، گئرچکلییی قالدیریلمیش نورمالار و داورانیشلار قارشیسیندا یئنی چؤزوملر تاپماغا مجبور ائدیر و اونو بیر وارساییمدان [هیپوتئز، فرضیه] بیر وارساییما ایتهلهیهرک بوشلوقلاری دولدورماغا یؤنلدیر.
اوخوجونون اؤز جهدیله آنلامی بوتونلَمهسی و کشف ائتمهسی بیر نؤع ائستئتیک ذؤوق تأمین ائدیر اونا. اونون اوچون اگر یازار اوخوجویا هر نسنه نی حاضیر وئرسه اوخوجویا ائدهجک بیر نسنه قالماز و اوخوجو بئله بیر متن قارشیسیندا سیخیلا بیلر. بونون ترسی ده دوغرودور، یعنی متنه بیر آنلام وئرمک مومکونسوز اولسا اوخوجو اومیدسیزلییه قاپیلار و متنی الیندن بوراخار. ۱۸.جی عصردن ۲۰.جی عصره یاخینلاشدیقجا رومانلاردا بلیرسیزلیک [ابهام] ساحهلری ده آرتیر و بوندان اؤتری چاغیمیزین بعضی رومانلاریندا اوخوجو، یازارین مقصدینی آنلاماقدا، اثری یوزماقدا چتینلیک چکیر.
۲۰.جی عصر رومان یا دا اؤیکوسونده اوخوجوسونو جهد ائتمهیه مجبور ائدن چئشیدلی تئکنیکالارین گلیشدیینی ده سؤیلهیه بیلریک. مثلن، یازارین گووهنیلمز آنلاتیجیدان [راوی] استفاده ائتمهسی، یا دا آنلاتیجینین رولونو یاخشیجا محدودلاشدیراراق اونو درحال روماندان سیلمهسی. تورک ادبیاتیندان بیر اؤرنک اولاراق اورهان کامالین برکتلی تورپاقلار اوزرینده رومانینی وئرک. اورهان کامال شعورلو اولاراق اثری یوزوملاماغا زورلاییر اوخوجوسونو. بئله دئییر بو قونودا:
“یازار اولاراق اؤزومو آرادان چکیب، اوخوجومو روایت ائتدییم نسنهلرله باش-باشا بوراخیرام. گؤرورم کی اوخوجوم عاغیللیدیر. باش-باشا قالدیغی نسنهلردن، باشا دوشولمهسی لازیم اولان نسنهلری -منیم ایضاح و شرحیم اولماسا دا آنلایا بیلمکدهدیر.”
سؤیلهدییی بو سؤزه برکتلی تورپاقلار اوزرینده ده صادیق قالیر اورهان کامال. بو روماندا اوچ کندلی ایشلهمک اوچون چوکورووایا گلیرلر و اوراداکی قورخونج ایش شرایطی آلتیندا ایکیسی اؤلور، آنجاق بیری (یوسف) دیوارچی اوستاسی اولماغی باجاراراق کندینه دؤنمه یی باجاریر. استثمار سیستئمینین اعتبارلی اولدوغو چوکورووادا بو سیستئمه قارشی دَییشیک توتوملارلا قارشیلاشیریق. یوسف شهرده ازیلمهدن دؤیوشور، بیر آز ساواد اؤیرنمیش و سونوندا آختاریلان بیر دیوارچی اوستاسی اولا بیلمیش. ائله ایسه مثبت بیر کاراکتئردیر. نه کی یوسف، “ال اؤپمکله آغیز چیرکلنمز” دئیهرک، فردی چیخاری اوچون یالتاقلیق ائتمه یی، آلچالدیلماغی گؤزه آلمیش بیر آدام. ائله ایسه بیر باخیما منفی بیر کاراکتئردیر. آمما سوچ یوسفدامی؟ اونو بئله داورانماغا یؤنلدن ایچینده یاشادیغی پوزوق سیستئم دئییلمی؟ آمما روماندا باشقا بیر کاراکتئر، زئینال، فردی منفعتینی دوشونمهدن، قوولماغی گؤزه آلاراق مودیرلرین ائتدییی حاقسیزلیقلارا قارشی چیخیر و ایشدن چیخاریلیر. باشقا یاندان بو نیظاما اویغونلاشان فهله باشی و کاتیب کیمی آداملار دا فهلهلرین حاققینی یئیهرک اؤز کیسه لرینی دولدورورلار. گؤروندویو کیمی اوخوجو؛ کاراکتئرلری، دَییشیک توتوملاری، داورانیشلاری اؤزو یوزوملاییب دیَرلندیرمک مجبوریتینده، چونکو یازار بو قونودا سوسور و بلیرسیزلیکلر یاراداراق بوش ساحه لر بوراخیر. هر اوخوجو بلیرسیزلیکلری اؤزو آرادان قالدیراجاق و قارشیلاشدیغی دییشیک توتوملاردان هانسیلارینین اعتبارلی اولدوغونا اؤزو قرار وئرهجکدیر.
هر اوخوجو بلیرسیزلیکلری اؤزو آرادان قالدیراجاغینا، اثرده قارشیلاشدیغی توتوملار، داورانیشلار آراسیندان هانسیلارینین اعتبارلی اولدوغونا اؤزو قرار وئرهجهیینه گؤره، نه قدر اوخوجو وارسا او قدر یوزوم واردیر نتیجهسینه چاتمایاجاغیقمی؟ ایستر یوزوم ائتمه ده، ایسترسه دیَرلندیرمه ده تام بیر اؤزنلچیلییهمی [سوبیئکتیو] اینانیر آیزئر؟ یوخ. هرچند اثرین یالنیز دوغرو یوزومو اولدوغونو قبول ائتمهییر، آمما بونا قارشیلیق یوزوملامانین کئیفی اولا بیلهجهیی فیکیرینه ده یاناشمیر. اوخوجو هر نه قدر بوش ساحه لری اؤزو دولدوروب متنین آنلامینی بوتونلشمه دولدوراجاقسا دا، بونو ائدرکن باشی بوش بوراخیلمیش دئییل. یازارین وئردییی ایپ اوجلاریندان یارارلاناراق متندهکی گؤستریجیلرین یؤنونده، بوتونه اویاجاق شکیلده دولدورور بوش ساحه لری. بئله اولونجا دا اوخوجولار معین بیر سینیرلامانین ایچینده قالماق شرطی ایله متنین آنلامینی تاماملاییرلار. عینی اثرین آز چوخ دییشیک فورمالاردا یوزوملانماسی قاچینیلمازدیر، آمما بو دوروم بیر قورخو ساییلماز، چونکو آیزئره گؤره اؤنملی اولان، اثرده گوجلمه حالدا اولان آنلامین اوخوجو طرفیندن کانکرئتلشدیریلمهسی و بو ایشین اوخوجویا قازاندیردیغی ائستئتیک ذؤوقدور.
هانس-روبئرت یاس
یئنه کونستانس مکتبیندن یاس دا اوخوجویا دؤنوک بیر تنقید یؤندمی گلیشدیرمیشدیر. آمما یاس-ین اؤزللییی اوخوجوسونو، داها دوغروسو اوخوجولاری تاریخی دؤورلرده کی شرایط ایچینده دوشونمهسیدیر و اؤنریسی ده ادبیات تاریخینین، بیلیمسل آراشدیرمالارا و سؤزوم اونا تاریخی نسنلچیلییه گؤره دئییل، اوخوجولارین تپکیسینه گؤره یازیلماسیدیر. معین بیر دؤورده کی اوخوجو، یاشادیغی دؤورون تاریخی، توپلومسال، مدنی شرایطینین بلیرلندیردییی بیر چرچیوهدن باخیر اثره. داها قطعی اولاراق سؤیلهمک لازیم اولسا اوخوجونون بیر “گؤزلمهلر اوفوقو” [افق انتظار] یا دا گؤزلمهلر یئلپیگی واردیر. اثرله تماسا گلدیینده بو گؤزلمهلر بو یا دا بو اؤلچوده قارشیلانیر. اونون اوچون تنقیدچینین ائدهجهیی ایلک ایش اثرین عاید اولدوغو دؤورون مئیدانا گتیردییی بو گؤزلمهلر یئلپیگینی بلیرتمکدیر. آنجاق او زامان فرقلی دؤورلرده اوخوجولارین بیر اثره گؤستره بیلهجهیی دییشیک تپکینی آنلایا بیلریک.
یاس آیریجا، تاریخ بویونجا ادبیات ذؤوقونده مئیدانا گلن دییشمهلری ده بو یوللا آچیقلاییر. بئله کی، یئنیلیک گتیرن یعنی گؤزلمهلره اویمایان بیر اثر او دؤورون اوخوجولارینا یئنی بیر اوفوق آچار و ائستئتیک اؤلچوتلرین دییشمهسینه سبب اولور. نه کی، زامانلا بو یئنی گؤزلمهلر ده چییرهنیر، آشینیر و او زامان روس فورماچیلارینین دئدییی کیمی آلیشقانلیغی قیراجاق [عادتشکنی] یئنی فورمالار، یئنی بیر شعر دیلی، یئنی استراتئژیلر یارادیلیر. او حالدا اثرین بیر تک و دییشمز آنلامی یوخدور، اوخوجولارین دییشیک گؤزلمهلرینه گؤره دؤوردن دؤوره دَییشن آنلاملاری واردیر. تنقیدچی اثرده هانسی گؤزلمهلره جاواب آختاریلدیغینی بلیرلندیرهرک او دؤورده کی اوخوجولارین تپکی لرینین آچیقلانماسینی ائدر.
یاس بیر طرفدن اثری تاریخی و توپلومسال باغلامینا یئرلشدیرمهیی شرط قویور آمما ادبیات فورمالارینین گلیشمهسینی اقتصادی و توپلومسال شرطلره دئییل، آشینان [یئییلن] ادبیات اؤیودلرینین یئنیلنمهسی گرکلیلیینه باغلاییر. بونو ائدن ده رادیکال یئنیلیک گتیرن اثرلردیر دئییر. او حالدا “یاس”ـا گؤره بیر ادبیات اثری هم یازیلدیغی تاریخی دؤورون (گؤزلمهلرینین) محصولودور و بو یؤنویله پاسیودیر، هم ده، یئنیلیکچیدیرسه، تاریخی ائتکیلهیر، چونکو یئنی گؤزلمهلر یاراداراق ایرهلیده کی دؤورلرین توپلومسال باغلاملارینی بلیرتمکده ائتکن [فاکتور] بیر رول اویناییر. بو دورومدا یاس-ین اثرلری دیَرلندیرمه اؤلچوتو طبیعی اولاراق اوخوجونون گؤزلمه اوفوقویله اثر آراسینداکی اوزاقلیق و یاخینلیق درجهسینه سؤیکه نیر. اگر بیر اثر یازیلدیغی دؤوردن داها اؤنجهکی بیر دؤورون گؤزلمهلرینه یاخینسا او دبدن دوشموش بیر اثردیر. یوخ اگر، یازیلدیغی دؤورون گؤزلمهلرینی قارشیلاماقلا باجاریرسا، زامانینا یا دا “مودایا اویغون” دئمکدیر. آمما داها ایره لیکی بیر دؤورون گؤزلمهلرینین خبرچیسی اولاجاق قدر دؤوروندن اوزاقسا و ایرهلی ایسه، او اثر زامانیندا آنلاشیلمامیش و “زامانیندان اؤنجه” گلمیش بیر اثردیر. بو قورامین دورومو سادهلشدیرمکدن دوغان ضعیف بیر نؤقطه سینه اشاره ائدیلمیشدیر، چونکو یاس-ین حسابا قاتمادیغی بیر اوفوق چئشیدلی لییی سؤز قونوسودور. عینی دؤورده بوتون اوخوجولارین قاتیلدیغی بو گؤزلمهلر یئلپیگی اولدوغونو سؤیلهیه بیلمریک. اوخوجولار فرقلی قروپلاردان مئیدانا گله بیلر و هر قروپون اؤز گؤزلمهلر اوفوقونو حسابا قاتماق لازیمدیر.
استنلی فیش
اوخوجو مرکزلی قوراملار ایچینده متنه آنلام قازاندیرماقدا اوخوجویا ان ائتکیلی رولو تانییان آمئریکالی تنقیدچی استنلی فیش اولموشدور. آیزئر، اوخوجویا بوشلوقلاری دولدورماق، آنلامی تاماملاماق، بوتونلهمک ایشلهیینی یوکله ییردی، یعنی اوخوجو اؤزونه دوشن پایی ائدهرک آنلامین کانکرئتلنمهسی اوچون لازیم اولان قاتقینی یئرینه یئتیریردی. چونکو متنین اؤزونده گوجلمه اولاراق آنلام واردی. فیش بونو رد ائدیر، چونکو اونا گؤره آنلام، اوخوما سورجی ایچینده اوخوجودا اویانان یاشانتیلاردان باشقا بیر نسنه دئییل. اوخوجو بو یاشانتیلارینا گؤره آنلام وئریر متنه. باشقا بیر سؤزله، بیر سؤزجویون، ایمگهنین یا دا هر هانسی بیر ائلئمئنتین متنین ایچینده (معین بیر باغلامدا) گؤردویو ایشی بلیرلندیرمک اونا آنلامینی وئرمکدیر و دئدییمیز کیمی، بو، آنجاق اوخوجودا اویاندیردیغی یاشانتییا باغلیدیر. دئمک کی، فیشه گؤره آنلام و دیَردن دانیشماق بیر نسنهنی دئییل بیر اولایی بَتیملهمکدیر.
اثرین یوزومونو اوخوجویا بوراخان باشقا قوراملاردا اولدوغو کیمی، فیشین قورامیندا دا هر اوخوجونون اؤزونه گؤره دوغرو سایاجاغی، تامامیله اؤزنل بیر یوزومو و دیَرلندیرمهسی اولاجاقدیر نتیجهسینه چاتمایاجاغیقمی؟ فیش البتده کی بونون فرقیندهدیر، آنجاق بئله بیر چیخیش یولو آختاریر. بیر تنقیدچی متنی اوخوجو و یاشانتیسینا باخاراق اثری یوزوملارکن، تک باشینا و بوشلوقدا دئییل. اولدوغو چئورهنین و چئورهیه داخیل باشقا تنقیدچیلرین مئیدانا گتیردییی بیر توپلولوق واردیر و بو توپلولوقدان اولانلار بیر اثری آز چوخ بنزر شکیلده اوخورلار. باشقا بیر توپلولوق یا دا اوخوجونون اوخوما ایشی، یوزومو و دیَرلندیرمهسی فرقلی اولا بیلر. آمما هئچ بیری اؤزونونکونون دوغرو اولدوغونو ثبوت ائده بیلمز؛ اولسا اولسا باشقالارینی اثره اؤزلرینین باخیمیندان باخماغا چاغیرا بیلر.
• بوتون ایکی کروشه [ ] ایچینده گلن آچیقلامالار اویغونلاشدیرانا عایددیر.
یازی: ادبیات قوراملاری و تنقید- بئرنا موران- ایلئتیشیم یایین ائوی کیتابیندان (صص ۲۴۸-۲۴۰) اویغونلاشدیریلدی.


text:
کیشی یاتاغا تئز گیریرسهده، یوخوسو توتمادی. دیغیرلانیب، ملهفهلری قیراغا آتدی. بیر سیقار آلیشدیردی. بیر آز کیتاب اوخودو. بیر داها چیراغی سؤندوردو. آمما یاتا بیلمهییر. سحر ساعات ۳ده قونشونون قاپیسینی دؤیور. دردلهشیب، یاتا بیلمهمهیینی سؤیلهییر. یاردیم ایستهییر. قونشو یورقون دوشسون دئیه، کوچهلرده آدیملاماسینی، سونرا بیر دَملهمهلی ایچیب، چیراقلاری سؤندورمهسینی اؤنهریر. بو ایشلری تام گؤرهرک، یئنه یوخوسو توتماییر. بو دؤنه دؤهتوروه گئدیر. دؤهتورایسه روتین سؤزلردن دانیشیب، آنجاق یئنه یاتا بیلمهییر. سحر ساعات ۶دا بیر تاپانچانی دولدوروب بئینینی داغیلدیر. کیشی اولورسهده یئنه اونو یوخو توتماییب. یوخوسوزلوق چوخ سورتوک بیر شئیدیر.
ایضاح: بو مینیمال حئکایهنی فارس دیلینه اسداله امرایی چئویریبدی.


text:
۷ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"ترورلا و تروریستله موباریزهمیز آرتان شدت، سرعتله و عزمله داوام ائدیر"
عراقین قوزئیینده، ۷ تروریست ضررسیزلشدیریلدی.
میللی ساوونما یاخانلیغینین توئیتر حسابیندان وئریلهن آچیقلامادا،
"ترورلا و تروریستله موباریزهمیز آرتان شدت، سرعتله و عزمله داوام ائدیر. قهرمان تورک عسگری عراقین قوزئیینده پنجه-کیلید، پنجه-قافلان و پنجه-شیمشک عملیاتی بؤلگهلرینده معین ائتدیگی ۷ پکاکا تروریستینی ائتکیسیز حالا گتیردی" ایفادهلری ایشلهدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
میت-دن عملیات: قولدورباشی ضررسیزلشدیریلدی
یونانیستان ساحللرینده قاییق قضاسی نتیجهسینده آزی 15 کوچمن حیاتینی ایتیریب
یونانیستانین میدیللی آداسی یاخینلیغیندا مهاجیرلری داشییان قاییغین قضایا اوغراماسی نتیجهسینده ان آزی 15 نفر هلاک اولوب.
ایران-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان نوماییشلر 19-جو گونونده داوام ائدرکن اعتراض لارا لیسه(دبیرستان) شاگیردلری قاتیلماسی دقت چکیر.


text:
۲۲ نوْوامبر
۲۲ نوْوامبر :
- ۱۴۹۷ - سياح واسکو دا قاما اۆمید بۇرنونا چاتمیشدیر.
- ۱۹۱۸ - لهیستان جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۲۷ - ایران فارس خلیجیندهکی بحرئين آدالارینا ادعا ائتمیشدیر.
- ۱۹۴۳ - رۇزوئلت، چئرچیل و چان کاي شی قاهیرهده ژاپونا قارشی هۆجوم نقشهسینه راضیلاشیرلار.
- ۱۹۴۳ - لوبنان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۹۴۷ - ایران مجلیسی شوروی ایله ایمضالانمیش نفت مۆقاویلهلرینی لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹۵۵ - شوروی ایلک دفعه "RDS-37" آدلی هیدروژن بوْمباسینی سێناقدان کئچیرمیشدیر.
- ۱۹۷۲ - ریچارد نیکسوْن آمریکا وطنداشلارینین چینه گئتمهسینی قاداغان ائدن قانونو لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹۸۹ - مۆستقیللیک بايرامی زامانی تشکیل ائدیلن تئرروْر عملیاتی نتیجهسینده لوبنان جومهور باشقانی رؤنئ مۇاواد و اوْنون احاطهسیندهکی ۱۱ نفر هلاک اوْلموشدور.
- ۱۹۹۰ - ۱۱ ایللیک حاکمیتدن سوْنرا بؤيوک بریتانیيانین باش ناظری مارقارئت تاچئر ایستئفا وئرمیشدیر.
- ۲۰۰۳ - ائدوارد شئواردنادزه علئيهدارلاری گۆرجوستان مجلیسینه باسقین ائتمیشدیر. شئواردنادزه اؤلکهده وضعیتین گرگین اوْلدوغونو نظره آلاراق فوق العاده وضعیت اعلان ائتمیشدیر.
- ۲۰۰۴ - اوکرایندا "مخمری اینقیلاب" باشلامیشدیر.
- ۲۰۰۵ - آنگئلا مئرکئل آلمانین ایلک قادین صدری اعظمی سئچیلمیشدیر.


text:
ایشلدن حاقلاری
پرش به ناوبری پرش به جستجو
ایشلدن حاقلاری ژورنالی
- ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۴۸ Alp Er Tunqa دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو اوْتوماتیک دوْلانان، مدیر رابط کاربری، ای پی باغلانمادان آزاد اولما، دولان، قایتاریجی، ایدارهچی و ترنزویکی کؤچورن-دن اوْتوماتیک دوْلانان، مدیر رابط کاربری، ای پی باغلانمادان آزاد اولما، دولان، قایتاریجی، ایدارهچی، ترنزویکی کؤچورن و خارابکارلیق سۆزگَجی دَییشدیرن-ه دَییشدیردی
- ۲۶ آقوست ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۰۴ Alp Er Tunqa دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو اوْتوماتیک دوْلانان، مدیر رابط کاربری، ای پی باغلانمادان آزاد اولما، دولان، قایتاریجی و ایدارهچی-دن اوْتوماتیک دوْلانان، مدیر رابط کاربری، ای پی باغلانمادان آزاد اولما، دولان، قایتاریجی، ایدارهچی و ترنزویکی کؤچورن-ه دَییشدیردی
- ۲۰ اوْکتوبر ۲۰۲۰، ساعت ۱۷:۵۳ Alp Er Tunqa دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو اوْتوماتیک دوْلانان، دولان، قایتاریجی و ایدارهچی-دن اوْتوماتیک دوْلانان، دولان، قایتاریجی، ایدارهچی و ای پی باغلانمادان آزاد اولما-ه دَییشدیردی
- ۲۵ آوریل ۲۰۱۸، ساعت ۱۳:۴۴ M.XIII دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو اوْتوماتیک دوْلانان و قایتاریجی-دن اوْتوماتیک دوْلانان، قایتاریجی و دولان-ه دَییشدیردی
- ۳۱ ژانویه ۲۰۱۶، ساعت ۱۳:۳۰ E THP دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو خارابکارلیق سۆزگَجی دَییشدیرن، اوْتوماتیک دوْلانان، دولان و قایتاریجی-دن اوْتوماتیک دوْلانان و قایتاریجی-ه دَییشدیردی
- ۱۳ ژانویه ۲۰۱۶، ساعت ۱۰:۴۵ E THP دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو اوْتوماتیک دوْلانان، دولان و قایتاریجی-دن اوْتوماتیک دوْلانان، دولان، قایتاریجی و خارابکارلیق سۆزگَجی دَییشدیرن-ه دَییشدیردی
- ۲۶ دسامبر ۲۰۱۵، ساعت ۱۰:۲۸ E THP دانیشیق چالیشمالار، Alp Er Tunqa-ین قروپ عۆضولوگونو (هئچ)-دن اوْتوماتیک دوْلانان، دولان و قایتاریجی-ه دَییشدیردی


text:
باغچامیز چوخ گئنیشایدی، هر یاندا آغاج اکمیشدیلر، باغچایا چپر یئرینه همرسین سالمیشدیلار، اودا سکییب، گؤیلوجا دولانمیشدی. یازدان آی کئچیب کئچمهمیش یئمک اوچون مئیوه واریدی، آلچادان اریکدن آلمادان هابئله هولو، هئیوا، گیردکان، سوماق، بوللو اوزوم اوزون سؤزون قیسساسی اللرینه گلن آغاجدان بئجرتمیشدیلر. آنام باغ ایشینه چوخ ماراقلییدی. هر ایش ده الیندن گلردی. آغاجلارین دیبین دئشهلمکدن توت داللاماغا کیمی، من ده یانیجا دولاناردیم، آنا بالا هم ایشلردیک هم دانیشاردیق، آنامین چوخ گؤزل ناغیللاری واریدی، بئله شیرین دانیشاردی سانکی دانیشدیغین اؤزو یاشاییب.
کئچن قیش یامان کئچمیشدی، ایتی یئل قیهمهلری قیریب توکموشدو تنهکهلری یئره سرمیشدی، آنام دولگار چاغیرمیشدی یئنی دن قیهمه قورا، منده دولگارلا بیرلیک ده ایشلییردیم. چای چؤرک آپاریردیم آغاج گتیریردیم الیمدن گلن دا. آخشام آنجاق ایشیمیز باشا گلدی دولگارین حئسابین وئریب یوللاندیردیق، ایشلر آنامین گؤیلونا یاتمیشدی. اوتوردوق چای ایچیب دینجهلک. باغا گؤز دولاندیردیم چوخ گؤزل اولموشدو آما بیر سووال بئیتیمده کوفلانیردی، آنامدان سوروشدوم:
نییه بوتون آغاجلار اؤز آیاقلاری اوسته دوروبلار آما اوزوملر دایاناجاق یئر ایستیر؟ آنام فینجانین دولدوروب بئله دانیشدی:
اوزون زامان اؤنجه تنهکهلر ده اوبیریسی آغاجلار سایاق اؤزلری دوراردیلار، اوزوملر سالخیملاناندا سانکی اولکردیر آی ٱووجوندا، آما گرک واختیندا دریردین، گئج قالسایدین اووخالانیب توکولردیلر. یارپاقلاری دا بئله آجی چالاردی مال- حئیوان دا یئمزدی.
بیر ایل یاز، چوخ یاغیشلی اولوب هر گون ایلدیریم شاخیرمیش دولو یاغارمیش، بول بلالی بیر یازیمیش! اوزومون ده بوداغینین بیرینده گؤزل قوش یوواسی واریمیش ایلدیریم شاخاندا بیردن بو یووانی اود بورویر، یازیق آنا قوش للکلری کؤزلهنر یوواسی داغیلماقدا بیردن بوداق دان یووارلانار. آغاج گؤرر وای هم قوش اؤلهجک هم یومورتالار سینیب داغیلاجاق! بیررگؤز قیرپیمیندا أییلر قوشو، یووانی قوروسون، تام یئره اییلمیشکن ایلدیریم آغاجی بورویر. هوندور آغاج یئره گلنده کؤکو تورپاقدان چیخار ائشیگه آما قوش دا ساغ قالار یومورتالاردی دا.
سحر سحر باغمان گلیب گؤرر آی آمان نه واریدی باغدا ایندی نه اولوب! ها گوج وئرر آغاجی قووزایابیلمز. گتیرر بوداقلارینا دایاق وئرر أن آزی یئرده قالیب قوروماسین. او ایل آغاج چوخ اینجییر آیاق اوسته دورابیلمز، باری دا داغیلیب گئدر. بو اولایین سؤزو یئتیشر آغاجلار تانریجاسینا. گلر اوزومون یانینا گؤرر او گؤزل آغاج ایلان سایاغی قالیب یئرده هندهورینده ده نئچه فره دولانیر، آغاجا دئیر بو مهریبانلیغینا خاطیر ایلین باشا باشیندا سنین آدینی دیللر ازبری ائلییرم، یازدا یارپاغینا طاماحلاری اولسون سونرا کال اوزوملریندن فایدالانسینلار اوزوملرین داد آلینجا یئییلسین قوروشقاسا یئمیش اولسون چیی ازیلسه اولوسون گؤیلوجا چاخیر اولسون یا سیرکه بیشرسنسه دوشاب اولسون، ایستیین میلاق آسسین. ایلی باشدان باشا ائولری دولاناسان. بئلهلیکله اوزوم تنهکه اولار قیهمه ایستر.
🔹آچیقلامالار؛
سکییب: یئرین آلتیندان کؤک آتیب چوخالان بیتگیلر
همرسین: نسترن
قیهمه: پایهای که برای بعضی درختان مثل درخت انگور و کیوی درست میکنند.
دولگار: نجار
تنهکه: بوته و درخت انگور


text:
دومان رادمهر: میللی حرکت اینسان حاقلارینا جیدی دیقت یئتیرمهلیدیر
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 26 دی 1392 00:06
“ایراندا بیر چوخ قئیری- فارس سیاسی قروپلاردان فرقلی اولاراق عملده هر هانسی زوراکی فعالیییتدن اوزاق اولان گونئی آزربایجان ملی حرکتینین اینسان حاقلاری سؤیلمینه بو قدر بیگانه یاناشماسی چوخ قریبهدیر،“ دومان رادمهر سؤیلهییر. گونئیلی سیاسی فعال آمئریکانین سسینه موصاحیبهده گونئیلی فعاللار و تشکیلاتلار آراسیندا اینسان حاقلارینین مودافیعه ساحهسینده فعالییتلرین دورومونو دیرلندیریب.
سجاد رادمهردومان رادمهرین سؤزلرینه گؤره بو گون تورکلر و تورکمنلری ایستیثنا ائتمکله ایراندا اکثر قئیری- فارس ائتنیک قروپلارین سیاسی جریانلاری ایچهریسینده سیلاحلی تشکیلاتلار مؤوجوددور. آنجاق همین سیلاحلی قروپلار دا هر زامان اینسان حاقلاریندان دم وورورلار.“ بو دورومدا هر هانسی زوراکی بیر فعالییتدن اوزاق اولان گونئی آزربایجان ملی حرکتینین اینسان حاقلاری سؤیلملرینه بو قدر بیگانه قالماسی چوخ قریبه بیر حالدیر،“ دئیه او، علاوه ائدیر.
گونئی تشکیلاتلارینی اینسان حاقلاری فعالییتلری باخیمیندان تنقید ائدن رادمهر اؤزو و فیکیر یولداشلارینی دا ایستیثنا ائتمیر:
“من بوتون بو تنقیدلری ایرەلی سوردویومده اؤزومو و دوستلاریمی آییرمیرام و حرکتیمیزی بیر بوتون اولاراق دئییرم. ۳۵ میلیون اینساندان دانیشیریق، ایستدیکلریمیزین هامیسی دا اینسان حاقلاری چرچیوەسیندەدیر، آنجاق حقوق مودافیعچیلییی ساحهسینده بارماق ساییسیندا چالیشانیمیز یوخدور.“
ایسوئچده موهاجیرتده یاشایان فعالین فیکرینجه، حاضیردا دونیادا مؤوجود اولان شراییط دؤولتلری ده اینسان حاقلارینا رعایت چرچیوسینده سییاست یوروتمهیه مجبور ائدیر.
“ایندیکی دونیادا پست-مودئرن بیر شراییط حاکیمدیر. معاصیر دونیادا دؤولتلر اؤز ماراقلارینی قوروماق اساسیندا دیرلندیریلیردیلر، آنجاق بو گون داها چوخ باشقالارینین حاقلارینا داییر مؤوقئعلری ایله قییمتلنیرلر.“ بو سببدن ده جناب رادمهر حئساب ائدیر کی، بین الخالق میقیاسدا گوندهمه چیخماق ایستهین سیاسی حرکات اؤزونون اینسان حاقلارینین مودافیعهسی اوزره گؤستریجیلرینه جیدی دیقت یئتیرمهلیدیر.
سیاسی فعال ایرانین آزربایجان و دیگر ویلایتلرینده یاشایان تورکلرین بوتون حاقلاری و طلبلرینین اینسان حاقلاری بیاننامهلرینده نظرده آلیندیغینی وورغولاییر.
آمئریکانین سسی / علیرضا قولونجو


text:
شامانیزم
شامانیزم — بۆتون دینلرین چیخیش قایناغی اوْلاراق بیلینن اسکی بیر اینانج سیستمی. شامانیزمین کؤکنلری میلاددان اؤنجه ۵۰ مینلی ایللره کیمی دایانیر. طبیعته عیبادت ائدن، یاغیش، قار، گۆنش، یئل، … کیمی طبیعت گۆجلرینه عیبادت ائدن بیر اینانج شکلیدیر. چیخیش مرکزی اوْرتا و قۇزئی آسیا اوْلاراق بیلینسه ده، اۇزاق شرق، قۇزئی و گۆنئی آمریکا و اوسترالیا کیمی یئرلرده ده ایزلری تاپیلمیشدیر.[۱]
شامانیزم (تۆرکلرده گؤی تانری اینانجی) هله ده قۇزئی و اوْرتا آسیا تۆرکلرینده گؤرونور. شامان سؤزجوگو هیندوستاندا یاشایان پالیلرین دیلینده روحلاردان ایلهام آلان معناسیندا اوْلان سامانا سؤزجوگوندن گلیر. تۆرکجه قارشیلیغی حرکته کئچیرن، حرکتلی آنلاملی «قام» سؤزجوگودور. قاملار قادینلاردان دا اوْلور، حتی سیبری شامانلارینین روایتلرینده ان گۆجلو شامان قادیندیر.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Şamanizm (آنادوْلو تۆرکجهسی). Türkçe Bilgi. یوخلانیلیب ۲ آقوست ۲۰۱۶.
- ^ نیگار خیاو. شامانیزم ندیر؟ (تۆرکجه). نوید آذربایجان۹۳/۱۰/۲۲. یوخلانیلیب ۲ آقوست ۲۰۱۶.


text:
ولادیمیر زلنسکی قیریم ایله اوکراینا آراسینداکی جبهه بؤلگهسینی زیارت ائدیب
اوکراینا پرزیدنتی ولادیمیر زلنسکی روسیانین قانونسوز اولاراق ایلحاق ائتدیگی قیریم ایله اوکراینا آراسینداکی جبهه بؤلگهسینی زیارت ائدیب.
اوکراینا پرزیدنتی ولادیمیر زلنسکی روسیانین قانونسوز اولاراق ایلحاق ائتدیگی قیریم ایله اوکراینا آراسینداکی جبهه بؤلگهسینی زیارت ائدیب.
اوکراینا پرزیدنتلیگی طرفیندن ائدیلن آچیقلامایا گؤره، زلنسکی حرسون بؤلگهسینه سفری چرچیوهسینده حربی حیسهلرده تدقیقاتلار آپاریب.
عسگرلرله گؤروشن زلنسکی حربی بیرلیک لرین سون وضعیت حاقیندا دا معلومات آلیب.
زلنسکی اوردونون تکنیکی و پسکولوژی وضعیتینی گؤرمیین واجیب اولدوغونو بیلدیرهرک، روسیا قوشونلارینی گئری چکمهیه باشلاماسینین اوردونون روسیانین تکرار گئری دؤنمه احتیمالی اوچون حاضیر اولمایاجاغی آنلامینا گلمهدیگینی ایفاده ائدیب.
آوروپالی اؤلکهلرین و امریکانین اورتاق سعیلرینین گرگینلیگین آزالماسی اوچون بیر فورصت یاراتدیغینی قئید ائدن زلنسکی دئییب:
"روسیا قوشونلارینین یوز فایز گئری دؤنه جگینه ضمانت وئره بیلمریک. اوکراینا سرحدلریندن قوشونلارین چیخاریلماسی قرارینی آلقیشلاییریق. بو، گرگینلیگی داوام ائتدیرمهمک نیتینین گؤستریجیسیدیر".
دونباس-داکی محاربهیه سون قویماق اوچون دیگر اؤلکهلرین ده باریش دانیشیقلارینا جلب اولونماسینین پروسهنی سرعتلندیره بیلهجگینی وورغولایان زلنسکی "نورماندیا فورماتینا بیر علاوه اولا بیلر، دیگر اؤلکهلرله آیری و پارالل بیر فورمات جدی و گوجلو اویونچولارا صاحیب اولا بیلر" دئییب.
زلنسکی مینسک دانیشیقلارینین دا یئنیلمهسینه چاغیراراق، "هئچ کیم مینسکین بیتمهسینی ایستمیر، اما بعضی مقاملار یئنیلنمهلیدیر" ایفادهسینی ایشلهدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
میت-دن عملیات: قولدورباشی ضررسیزلشدیریلدی
یونانیستان ساحللرینده قاییق قضاسی نتیجهسینده آزی 15 کوچمن حیاتینی ایتیریب
یونانیستانین میدیللی آداسی یاخینلیغیندا مهاجیرلری داشییان قاییغین قضایا اوغراماسی نتیجهسینده ان آزی 15 نفر هلاک اولوب.
ایران-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان نوماییشلر 19-جو گونونده داوام ائدرکن اعتراض لارا لیسه(دبیرستان) شاگیردلری قاتیلماسی دقت چکیر.


text:
ادبیاتدا رومانتیزم | یازار: میر جلال | کؤچوروب حاضیرلایان: حسین واحدی
- توضیحات
- منتشر شده در دوشنبه, 12 آبان 1393 04:16
رومانتیزم[1] -اونو دوغوران اجتماعی نهدنلر- سئنتیمئنتالیزم[2] ایله فرقی رومانتیزمین ماهیت و باشقالیغی- اساس سجیهلری[3]: کولتورو اینکار، طبیعته رغبت، خالقا دوغرو مئیل، حسیات حاکملییی، سئوگی صحنهلری، شفقت و مرحمت، حیاتدان راضیلیق، اسکیلییی ایدئاللاشدیرما، فردیت باشقالیغی- رومانتیزمین موختلیف شکیللری (آلمان، فرانسیز، تورک) – رومانتیزم رئالیزم کیمی…
ادبیات هوسکارلاریمیزین ان چوخ بیلدییی و ان چوخ بیلمهدییی ادبی آخیملاردیر؛ کلاسیزم[4]، رومانتیزم، رئالیزم کیمی کلمهلری ائشیتمهین هوسکارلاریمیز هامان یوخ کیمیدیر. ائلهده بو آدلارین ماهیتی بارهده دهیرلی ایضاحات و معلومات وئره بیلن ادبیات ماراقلیلاریمیز آزدیر. ادبی آخیملار [جریانلار] ماراقلیلیغی ایله نه قدر وقتی جلب ائدیرسه ده، تورکجه قایناق[مأخذ/منبع] و ماتئریال یوخلوغو او قدر ده گنجلر ائشیتدیکلری معلوماتی آلا بیلمهییرلر. اینتیباه و ترقی دؤورلرینده ادبیاتدا حاکم اولان رومانتیزم جریانی حاقینداکی بو مقالهمیزله گنجلرده بیر هوس، بیر تدقیق مئیلی اویاندیرا بیلسک، وظیفهمیزی ائتمیش سایاجاییق، رومانتیزمی مؤوجودیتی ایله تانیتماق ایسه سویهمیز فؤوقونده[اؤتهسینده/پسزمینه] دوردوغوندان بو بارهده ادبیاتچیلاریمیز شخصی تدقیق مطالعهلرینه اهمیت وئرمهلیدیرلر.
ادبیات تدقیقاتچیلاری اعتراف ائدیرلر، قوللاندیقلاری ایصطیلاحلار ایچریسینده ان قاریشیق اولانی رومانتیزم کلمهسیدیر. اونا گؤره ده آیریجا اولاراق آلمان، فرانسیز… رومانتیزمی حاقیندا فیکیرلرینی سؤیلهییر و عومومی صورتده رومانتیزم حاقیندا ایضاحات وئرمکدن دوستور جیزماقدان چکینیرلر. بو چتینلیک و قاریشیقلیق رومانتیزم ادبی مسلکینین یاییلماسیندا و عصرلرجه دار بیر چرچیوهیه سیغدیریلان یازیچیلارین “سربست بیر ساحه”یه چیخدیقدان سونرا ایستدیکلری جهته اوز قویدوغونو و ایستدیگی مؤوضو و مضمونو قاورادیغیندان[درکیندن] او بیر سؤزله “ادبیاتدا حریت”دن ایرهلی گلیر. رومانتیزم مسلکینین اساسینی قویانلار اؤز مسلکلری حاقیندا بیر فیکیر سؤیلمهمیشدیرلر. آنجاق ادبی تدقیقات سونرادان رومانتیکلرین فیکیر و مقصدلرینی آیدینلاتماغا چالیشمیشدیر. تدقیقاتچیلارین بزیرهلی رومانتیزمی خیالا قاپیلماق، خیالییه دالماق، بزیرهلی عشق و سئوگی صحنهلری یاراتماق ظن ائدیر. بزیرهلی ایسه اول دئدیگیمیز کیمی، عومومی بیر فیکیر سؤیلمهدن کئچیلر. رومانتیزمی خیالا قاپیلماق کیمی دوشونورسک، یانلیش یاپمیش اولوردوق. چونکی اولا خیالاتین ایشتیراک ائتمدیگی صنعت اثری اولا بیلمز، اولورسا دا بیر تاریخ، یاخود بیر “پروتوکول” آدلانا بیلر. رومانتیزم او دئمک دئییل کی، شاعر آنجاق حیاتدا اولان شئیی یازسین و رسسام آنجاق حیاتدا اولان لؤوحهیی اولدوغو کیمی ترسیم ائتسین. بئله اولورسا، شاعر-تاریخچی، رسسام-فوتوقرافچی وظیفهسینی گؤرموش اولور؛ رئالیزم حیاتدا اولا بیلن تیپ و واقعهلر یازماقدیر؛ بو، حیاتا داها یاخینلیق اولدوغوندان مقبول گؤرولور. دئمک رومانتیزمی خیالییه دالماق کیمی دوشونمک دار بیر معنا وئرمکدیر.
رومانتیزمی سئوگی و عشقدن یازماق دئیه تعریف ائتمک ایستهینلر بو کلمهنین عشقی حکایه معناسینا اولان “رومان” کلمهسیندن دوزلدیگینه اساسلانیرلار، بونونلا دا آشاغیدا رومانتیکلرین اثرلریندن گؤسترهجهییمیز نومونهلرله یانلیشلیغی گؤرولهجکدیر. عومومی فیکیر سؤیلمکدن چکیننلر ایسه پک حقلیدیرلر؛ کنیاز “ویازئمسکی” مشهور روس رومانتیکی “ژوکووسکی”یه یازدیغی مکتوبدا دئییر: “رومانتیزم بیر دئموووس(جین)دیر؛ هر کس اونو بیلیر، آنجاق گؤروب گؤستره بیلمیر”….
رومانتیزمین چوخلو موختلیف صورتده یاییلیب موختلیف شکیللره گیردیگیندن بو بارهده آپاریلان تدقیقات و سؤیلنیلن فیکیرلر ده جوربهجوردور. حتی تدقیقاتین راحاتلاشماسی اوچون بعضی عالیملر هر میللتده ایرهلی گلن رومانتیک شاعرلردن بیر قروپ آییراراق بو آدی اونلارا وئریر، بو ساحهده ایضاحاتا گیرمرلر، رومانتیزم حاقیندا ان مقبول گؤرولن معنا اسکی روما و یونان ادبیاتینا، کلاسیزمه قارشی دوغموش “مسیحی ادبیاتی” تعریفیدیر. آنجاق اورتا عصرلردن باشلامیش بیر-بیرینی تعقیب ائدن ادبی دهییشمهلرین هامیسینی بو آد آلتیندا توپلاماق دا ساحهیی-نظرین گئنیشلیگینه دلیلدیر. بو معنایی بیر آز دارالداراق “18جی عصرین یاریلاریندان 19جو عصرین ایلک یاریسینا قدر آوروپا اؤلکهلرینده ادبی جریانا رومانتیزم دئییلیر” طرزینده سؤیلسک، داها دوغرو اولور. تخمینن بیر عصر مدنیتده آوروپا اؤلکهلرینده داوام ائدن ادبیات هر نه قدر بیر-بیرینه بنزمهسه ده، هامیسیندا عینی فیکری وضعیت حاکم تاپیلیر، بونا رومانتیزم دئییلیر. بو ادبی جریان کلاسیزمین دار چرچیوهسینی قیریب آتمیش، ادبیاتدا بیر قانون حالیندا تاپیلان دیوان اوصولو، قصیده، غزل طرزی علیهینه گئنیش بیر حریت ساحهسی آچمیش، ادبیاتدا تام بیر حریت عمله گتیرمیشدیر. رومانتیکلر ادبیاتدا شکله[تصویره]، فیکره سربستلیک سئور، هئچ بیر قانون، چرچیوه، قئید، گؤستریش قبول ائتمیر. رومانتیزمده حاکیم حسلر و دویغولاردیر؛ بو ایکی اینکیشاف ائدن جهتین سربست زئهنین گئنیش بیر هورریت اوفوقونون گؤرونمهسیندن و آزادلیغا قارشی جوشقون قلملرده بیر عشقی-ابدی اویانماسیندان ایرهلی گلمیشدیر.
حیاتین آیناسی اولان ادبیاتدا اجتماعی حیاتدان اول یئنیلیک عمله گله بیلمز، کلاسیزم عوضینه رومانتیزم جریانی دوغموشسا، بوندان اول اجتماعی حیاتدا موطلق بیر دهییشمه اولموشدور. هر هانسی بیر رومانتیزمی دوغوران معین اجتماعی عامللر و سببلر واردیر. ایلک دفعه اینگیلیسده (17جی عصر) بو سیراسی ایله مدنی مملکتلرده تیجارت کاپیتالیزمی شهر صنایع و تصرروفاتینین جانلانماسی ایله اسکی زادگان (فئودالیزم) صنفینین ازیلمهسی جهتی ده موهوم بیر دهییشمه تأثیریدیر.
***
* میر جلال پاشایئو: 1908-جی ایل اردبیلین “اندبیل” کندینده دونیایا گؤز آچیب، 1978-جی ایلده ایسه باکیدا فانی دونیا ایله ویداعلاشیب.
آچیقلاما:
1. رومانتیزم: دویغوساللیق، رومانتیکلیک، خیال پرستلیک (فارسجا: مکتب هنری رمانتیک/ اینگیلیسجه: romanticism)
2. سئنتیمئنتالیزم: داورانیش، یازی، و یا سؤز اینجهلیک، کدر، و یا نوستالژی حسلری حددیندن آرتیق ایفادهسیدیر. دویغوساللیغا. (فارسجا: پیروی از عواطف و احساسات/ اینگیلیسجه: sentimentalism)
3. سجیه: قهرمان، اوبراز، قیلیق، شخصیت (اینگیلیسجه: character)
4. کلاسیزم: 16دان18-جی عصره کیمی آوروپادا اولان ادبی مکتب. کلاسیزم ادبیاتدا اسکی یونان و روما صنعتینی تمل آلان تاریخی یاناشما و ائستئتیک[گؤزللیک] توتومدور. 1660 مکتبی اولاراق دا بیلینر.
یئنیدن دوغوش دئیه آدلاندیریلان اینتیباه[رنسانس] دؤورونده گهلیشمه[توسعه] ائتمیشدیر.
کلاسیزمین تمل ائلئمئنتلری اؤز ایچینده سویلولوق، آغیلچیلیق، اویغونلاشما، آچیقلیق، محدودلوق، اونیوئرساللیق، ایدئالیزم، تارازلیق، اؤلچولولوک، گؤزللیک، گؤرکملیلیکدیر. یعنی بیر اثرین کلاسیک ساییلا بیلمهسی اوچون بو خصوصیتلری ساخلاماسی لازیمدیر. قیساجا کلاسیک بیر اثر، بیر اوسلوبون ان یئتیشکین و ان اویغون ایفادهسینی تاپدیغی اثردیر. کلاسیزم تمللرینی اینتیباه آریستوکراتیاسیندان گؤتورور. کلاسیزم بیر باخیما آریستوکراتیانین محصولودور.
Read more at http://www.anlam.biz/?p=17542#16Xxl4t5OX5gf18K.99


text:
>- محمد عباس پور
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 01 اسفند 1392 21:56
"عطیه خانیم طاهری و دوستاقداکی باشقا قهرمانلاریمیزین حیات یولداشلارینا اتحاف اولورنور"
هامیمیز آزدان-چوخدان مارتین لوتر، نلسون ماندلا، باشقا متفکیرلر، اینانجلی و دایاناقلی اینسانلارین یاشاییشلارینین بیر قیسمینی اوخویوب، نئجه دوشوندوک¬لری، یاشادیقلاری، مبارزه آپاردیق¬لاری و دایاندیقلاری ایله تانیشمیشیق. چکدیییم آدلارین بیرسیراسی گئچمیشده یاشیییبلار و بو زاماندا یاشیییبلارسا دا اونلاری گؤزوموزله گؤرمهمیشیک، اونا گؤره ده گرچکلییین اولدوغو کیمی دوشونهمهمیشیک، بلکه بیر رومان کیمی اوخوموشوق، بلکهده بئله حیس ائتمیشیک؛ اونلار بیر آیری دونیایا یا آیری زامانا آییددیرلر. نیلهیهک بئله ائشیدمیشیک "گؤز گؤردویونه اینانار". آما من بو بؤیوک اینسانلاری درک ائتمک اوچون، بو آتالار سؤزونه دایاناراق "همدان اوزاق، کردی یاخین"، یاخین آدرسلر وئرهجهیم. اونلاری دوشونمک، رومان کیمی دوشونجهدن چیخاردیب یاشاتماق اوچون، آمریکایا، گونئی آفریقایا گئتمک گرهک دئییل. بو اولو اینسانلاری گؤروب ، اونلارلا یاشاماق ایستهسهنیز قولاغیمیزین دیبینده، سعید بَی متین پور، حسن بی دمیرچی، محمود بی فضلی، عباس بی لسانی و ... گؤره بیلرسینیز. اونلارین اؤزلری و یا آییلهلری ایله گؤروشوب-تانیش اولساق، گؤرهریک کی رقیه خانیم نئجه اوچ اوشاغین نازین چکیردی، سونا خانیم ایله باریش خانیم ائوی گئچیندیرهرک کؤرپه اوشاقلارینی دیشلرینده نئجه دولاندیریرلار، عطیه خانیم نئجه هر هفته یای-قیش تهران-زنگان یوللاریندا عؤمور چورودوبدور. بئله بیر دورومو گؤردوکده، بویوک اینسانلاری گؤزوموزون اؤنونده اولاراق اوزاقلاردا آراماریق. اومارام بو مقدمه ایله نهیی قصد ائتدیییمی یئتیرهبیلمیشم. دوزدور سیزده منیم کیمی بو آغیر یوکون یالنیز عباس بی، سعید، حسن آغا، محمود بی، یوروش بی، ... داشیردیغین، دوشونمورسونوز. بو بیلرین آرخاسیندا آسلان کیمی قادینلار دایانیبلار. اوشاقلارینا یاخشی بیر اویونجو کیمی هم آتا اولوبلار هم آنا، آتالارینین نه اولدوقلارینی، نئجه یاشادیقلارینی هم اوشاقلارینا هم میللته یازیلاریله، دانیشیقلاریله، ایشلریله بیر کلام یاشاییشلاریله گؤرسهدیبلر. بئلهلیکله نئچه قاتلی سیمیت دووارلار، کیلیدلی دمیر قاپیلار و خارلی حیصارلار اونلارین دوشونجهلرین توتانماییبلار. چونکو اونلارین یاری پارچالاری او حیصارلارین دیشیندا یاشیییر. اونلار بیر روحدورلار نئچه بدنده. نئجه اولور بو اینسانلار بیر-بیرین تاپیرلار، سانکی قابلاما دولانیب قاپاغین تاپیر!
عطیه خانیم طاهری، زامان-مکان قانونلارین بوتونونو پوزوبدور!! بونو آنلاماق اوچون سیزی بیر فرضی سوروشدورمایا کی راه و ترابری ادارهسی یوللارین یاخشیلاشماغینا گؤره دوزنلهمیشدیر، دعوت ائدیرم.
(کیشی)مأمور: نئچه ایلدیر بو یولو گئدیب – گلیرسیز؟
عطیه خانیم: نئچه ایلدیر بو یولو گئدیب – گلمهییمی یاخشی بیلمیرم آما اونو بیلیرم دئییرلر 2 ایل 6 آی 14 گون ده گرک گئدیب گهلم.
کیشی : باشا دوشمهدیم!!! ایکنجی سوال : یوللارین کیفیتی نئجه اولوبدور؟ دست انداز، چالا –چولهنی دئییرم ها آی باجی!
عطیه خانیم : سیز دئیهنی یاخشی باشا دوشمهدیم منی سعید دن آییرانی دئسهنیز، هه یاخشیلانیبدیر. آما کاش نه اولایدی او اوچ-دؤرد دهنه اصلی چالانیدا قالدیرسایدینیز.
کیشی : هانسی اوچ-دؤرد دهنه چالا؟ هاردادیرلار؟
عطیه خانیم: همان عوارضیلرده! نه زامان من سعیدیمله خلوت ائدیرم عوارضیلرده دورماق منی او باغلانتیدان آییریر. آما زنگانین عوارضیسی یوخ فرق ائدیر! منی داها آرتیق سعیدیمه باغلاییر. آخی بیزی یوزلر اینسان اوردا قارشیلاییبلار، قوربان کسیبلر. من نئجه اونودوم چونکو اوگونلر منیم عؤمرومدن ساییلمیر. سعید بی 8 آی آیریلیقدان سونرا منه و میللتینه قوووشموشدور.
کیشی : من یئنه باشا دوشمهدیم سیز نه دئییرسیز!!!
عطیه خانیم: مأمور بی منیم بیر سورغوم واردیر.
کیشی : بویورون
عطیه خانیم: هئچ بیلیرسینیز گئدن باش گلن باشدان چوخ قیسسا و چوح یاخیندیر؟
کیشی : آخی نئجه اولابیلر. بورا اتوباندیر. گئت باشی و گل باشی بیردیر!
عطیه خانیم: گئدنده سعیده قوووشماق اوچون زامان برق کیمی گئچیر، آما گلنده ایسه! هر بیر متر آییریلدیقجا زامان گئچمیر سانکی زامان دورور!
کیشی : باجی من سیزی آنلاماق اوچون نه گرکلیدیر گؤره¬رم. من سعیدی، سیزی، دوشونجهنیزی تانیماق ایستهییرم. من ایللر بویو یانیلمیشام. بو یوللاری یالنیز مادی مئتودلارلا اؤلچولهمیشم. ایندی گؤرورم باشقا اؤلچولر ده واریمیش!!! سعیدی، نئجه تانییا بیلهرم؟ سیزی، نئجه آنلایا بیلهرم؟
گلین هامیمیز بو سورغویا جاواب تاپیب، یازاق، جاوابلاری پایلاشاق. نئجه بو آسلانلاری، اونوتمایاق؟ آسلانلارین یئرین چاققالارا وئرمهیک.


text:
قارپیز بیر میوهدی کی گرح یاخجی چیخا اونا گؤره قارپیز سئچماخ اؤزو بیر هونردی، بیر فلسفهدی!
قارپیز سئچماخ اؤزو بیر فلسفهدی. تاریخ بویوندا بو ایشین عالملری، فیلسوفلاری ایکی دستهیه بؤلونوبلر: سمعیون، بصریون! سمعیون بونا قاییلدیلر کی یاخجی بیر قارپیز سسیندن بیلینر و گرح قارپیزی دؤوهسن، سسینه قولاخ آساسان. ائله بو اولوب کی قارپیز دونیانین لاپ چوخ دؤوولن میوهسی اولوب. سمعیون قارپیزی آلارلار اللرینه، بیر الینن ساخلارلار اوبیری الینن ده قارپیزا بیر نئچه شاپالاخ چکرلر. قارپیز دئسه: تیخ تیخ تیخ، کالدی؛ دئسه: گومب گومب گومب، ایچی گئچیب؛ آما دئسه: دوپ دوپ دوپ، بو یاخجی قارپیزدی.
بصریون بولارین هئش بیرین قبول ائلهمیر. بصریون بونا قاییلدیلر کی یاخجی بیر قارپیز قیافهسیندن بللی اولار. بولار دییرلر قارپیز آلاندا ایکی یئرینه باخیب آلاجاخسان: بیر چؤپو، ایکی گؤتو! قارپیزین چؤپو یا ساپی گرح نازیح اولا. بیرده قارپیزین گؤتو کی چؤپو اولان طرفی یوخ اوبیری طرفی دی، اوردا دا بیر گیرده اولار، اودا نه قدر کیچیح اولسا اوبئله قارپیز یاخجی چیخار، یانی گرح قارپیزین کالیبری اشاغا اولا. البتده بیر دسته ده «به شرط چاقو» وار کی بولار قارپیز سئچماخ باشارمیرلار و تقلب ائلیرلر.
سئچیلن قارپیزی جمع ایچینده کسنده، ایچی قیپ قیرمیزی، دادی بال کیمی چیخسا ائوین خانیمی اننهنه اننهنه دییهر: «بیزیم کیشی قارپیز سئچنده بوجورون سئچر، خانیم سئچنده ده منی سئچیب» خانیم دا کی اؤزو کسیلمهمیش قارپیزدی! اوردادی کی کیشیده قارپیزی قاشلیاندا، قارپیزین لاپ اورتاسیندان، توخومسوز یئریندن، قارپیزین گولون آییرار پیچاخ اوجوندا اوزالدار خانیما طرف. تورک کیشیلرین لاپ رومانتیک ایشی بو ایشدی!


text:
کنیا
کنیا و یا رسمی آدی کنیا جومهوریتی ساحلینده یئرلشهن شرقی آفریقا اؤلکهسی. .
جوغرافییاسیدَییشدیر
گونئیدان تانزانیا، غربدن اوقاندا، قوزئی-غربدن سودان، قوزئیندا اتیوپی، قوزئی-شرقینده سومالی ایله همسرحددیر. باشکندی نایروبی شهریدیر.
قوروقلاردَییشدیر
تاریخیدَییشدیر
بیر چوْخ عالیملرین مولاهیزهلرینه گؤره کنیا اراضیسی ایلک اینسان مسکهنلریندن بیریدیر. اؤلکهنین شرقینده یئرلشهن رودولف گؤلو ساحللرینده ۳ میلیون ایل بوندان اول یاشامیش قدیم اینسانین قالیقلاری و امک آلتلری آشکار ائدیلمیشدیر. سوْنرالار کنیا اراضیسینده ایندیکی اتیوپی ایرقینین علامتلرینه یاخین اوْلان اینسانلار مسکونلاشمیشلار. بورادا، بیرده کویسان (ایندیکی گونئی آفریقا) ایرق تیپینه عایید ائدیلهن طایفهلار دا یاشامیشلار. سوْنرالار بۇ اراضییه غربدن ایندیکی پوکومو، میجیکئندا و سیاخیلیلرین اجدادلاری اوْلان بانتو دیللی زنجی منشألی طایفهلار گلمیشلر. ۷-جی-۸-جی عصرلرده سواخیلیلر کنیا ساحللرینده بیر چوْخ تیجارت مرکزلرینین (لامو، ماندا، پاتئ، مالیندی، مومباسا و س) اساسینی قویدولار. تدریجهن بۇ شهرلر آفریقانین داخیلی رایونلاری ایله هیندوستان و اربیستان آراسیندا واسطهچیلیک ائدن لیمان شهرلرینه شئوریلدیلر. بۇ لیمانلار واسطهسیله آفریقادان دمیر، قیزیل، فیل سومویو، گرگهدان بوینوزو، قوللار داشینیر، آفریقایا دیگر اراضیلردن مئتال سلاحلار، سنتکارلیق محصوللاری و پارچا گتیریردیلر. ۱۴۹۸-جی ایلده واسکو دا قامانین باشچیلیغی ایله هیندوستانا دنیز یولو آختاران پورتوقال اکسپدیسیاسی کنیا ساحللرینه گلدی. ۱۶-جی عصرین اوللرینده پورتوقالییالیلار هیندوستانا دنیز سفرلری زامانی آرالیق منطقه کیمی ایستیفاده ائتمک اۆچون کنیانین دنیز ساحللرینده یئرلشهن بیر چوْخ لیمان شهرلرینی اله کئچیردیلر. لاکین ۱۷-جی عصرین اورتالاریندا عومان سولتانلیغینین حؤکمدارلاری پورتوقالییالیلاری کنیادان قووماغا باشلادیلار. ۱۶۹۹-جو ایلده عومان ایمامی سلطان ابن سئیف مومباسونو توتاراق پورتوقالییالیلاری کنیانین بوتون ساحل اراضیلریندن قوودولار. عومان حاکملری عرب منشألی اوْلدوقلارینی ادعا ائدن یئرلی ساکینلردن کنیانی ایداره ائتمک اۆچون اؤز جانیشینلرینی تعیین ائتدی. ۱۹-جو عصرین اوللرینده قول تیجارتی کنیا ایقتیصادیارینین اساسینی تشکیل ائدیردی. اربیستانین قول تاجیرلرینین آفریقادا یئرلشهن وانقا دؤولتینه گئدن اساس تیجارت یوللاریندان بیری ده مومباسا لیمانیندان کئچیردی. ائله همین دؤورده مومباسادا سواخیلی منشألی مازروی سولالهسی زانزیبار سولتانلیغیندان آیریلاراق شرقی آفریقانین بوتون ساحللرینده اؤز حاکمیتینی برقرار ائتمهیه چالیشیردی. ۱۸۲۴-جو ایلده مازروی سولالهسی مومباسا اوزرینده بؤیوک بریتانیانین پروتئکتوراتلیغینی قبول ائتدی. لاکین بۇ اونلارا کؤمک ائتمهدی. ۱۸۲۸-جی ایلده زانزیبار سلطانی مومباسایا حربی دونانما گؤندردی و مازرویلرین قوْشونلارینی مغلوب ائتدی. مۆحاریبه ۱۸۳۷-جی ایلدک داوام ائتدی و زانزیبار سلطانینین قلبهسی ایله نتیجهلهندی. مازروی عائلهسینین بوتون عضولری قول کیمی عومانا گؤندریلدی. ۱۸۴۶-جی ایلدهن باشلایاراق اولجه کنیانین دنیزکناری اراضیلرینده، سوْنرالار ایسه اؤلکهلرین داخیلی رایونلاریندا دا خریستیان میسسیونئرلر گؤرونمهیه باشلادی. ۱۸۷۰-جی ایلدهن باشلایاراق شرقی آفریقا آوروپا دؤولتلری، خصوصیله بؤیوک بریتانیا و آلمان آراسیندا موباریزه میدانینا چئوریلدی. ۱۸۸۶-جی ایلده شرقی آفریقانین بؤلوشدورولمهسینه دایر طرفلر آراسیندا باغلانمیش راضیلاشمایا اساساً ایندیکی کنیا اراضیسی بؤیوک بریتانیانین تأثیری آلتینا دوشدو. ۱۸۹۰-جی ایلده بؤیوک بریتانیا ایله آلمان باغلانمیش هئلقولاند موقاویلهسینه اساساً اینگیلیسلر هئلقولاند آداسینین قوزئی حیسهسینی آلمانا وئردیلر، بیرده آلمانین تانقانیکا (مۆعاصیر تانقانیکانین ماتئریک حیسهسی) اوزرینده حقوقونو تانیدی، اوزینده ایسه کنیا و تانزانیا اوزرینده اؤز حقوقونو تثبیت ائتدی. ۱۸۹۰-جی ایلده اینگیلیسلر کنیانین داخیلی مهسولدار توْرپاقلارینی منیمسهیهرک، بۇ اراضیلرده کؤچورولهن اهالیدن - «آغلاردان» عبارت کولونیالارین اساسینی قویدولار. آرتیق ۱۸۹۷–۱۹۰۱-جی ایللرده مومباسادان ویکتورییا گؤلونه قدر دمیریول و رابطه ختتلری چکیلدی. ۲۰-جی عصرین اوللرینده کنیانین ساحل اراضیلرینده ایسلام دینی یاییلماغا باشلادی. بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی ایللرینده بریتانیانین حاکمیت اورقانلاری ۲۰۰ مین کنیالینی اوردویا سفربر ائتدیلر، انلاردان اساساً حربی یوکلرین داشینماسی اۆچون ایستیفاده ائدیردیلر، بونونلا یاناشی بیر نئچه مین کنیالی آفریقا آتیجیلارینین کرال کورپوسونون ترکیبینده دؤیوشچو کیمی آلمان قوْشونلارینین شرقی آفریقاداکی حربی عملیاتلاریندا ایشتیراک ائتمیشدیر. بؤیوک بریتانیانین موستملکهسی اوْلوب، ۱۲ دسامبر ۱۹۶۳-جی ایلده موستقیللیک قازانیب. شرقی آفریقانین دینامیک توسعه ائدن اؤلکهلریندن بیریدیر.
اهالیسیدَییشدیر
کنیانین ان بؤیوک ائتنیک قروپو کیکویولار اهالینین ۲۵٪-نی تشکیل ائدیر، باشکند نایروبی اطرافیندا یاشاییرلار و اننوی اولاراق اقتداری علینده ساخلایان قروپدور. لوهیالار اؤلکهنین ۲-جی بؤیوک ائتنیک قروپودور. قربی کنیادا اوقاندا سرحدلری اطرافیندا یاشاییرلار. لوولار اوکروه گؤلو (ویکتوریا گؤلو) اطرافیندا یاشاییرلار و ۳-جو بؤیوک ائتنیک قروپو تشکیل ائدیر. اوقاندا و تانزانیادا یاشایان خالقلارلا قوهومدورلار. سون واختلار بؤلگهده باش وئرهن مۆحاریبهلر لوولارین کیکویو اقتداری ایله تاریخی حسابلاشماسیندان عبارتدیر. کنیانین ۴-جو بؤیوک ائتنیک قروپو کالنژینلر بئشینجی ایسه کامبالاردیر. کامبالار اننوی اولاراق حربیده سؤز صاحبی رولدادیر. ۶-جی ان بؤیوک ائتنیک قروپ اوْلان کیسییلر اهالینین ۶٪-نی تشکیل ائدیر و سیاسی اولاراق لوولار کیمی کیکویو اقتدارینا قارشی بیر سیاست سرگیلییرلر.
تحصیلدَییشدیر
نایروبیدهکی (کنیا) کیاندا کوللجی. ۱۹۶۱-جی ایلده فعالیته باشلایاندا، کالج، عومومیتله، بؤلگهده موختلیف ایرقدن اوْلان قادینلارین بیرگه تحصیل آلدیغی یگانه مرکز ایدی. کالجین کند تصروفاتی ایختیصاصی اوزره وئردیی تحصیل قادینلار اۆچون چوْخ اهمیتلیدیر. بورادا تحصیل آلانلارین اکثریتی کندلی طبقهسینه منسوبدور.
ایستینادلاردَییشدیر
گؤرونتولردَییشدیر
- Kenya Coat of Arms-detail.svg


text:
اکینچیلیک تاریخی
اکینچیلیک تاریخی — اَهالینین یئیهجکینی ایٛـله تامین اوْلونماسینا و بیر سیرا ساحهلر اۆچون خام اَلده ائدیلمهسینه یؤنَلمیش ایقتصادیاتین بیر ساحهسی. اکینچیلیک دۆنیانین مۆختلیف یئرلَرینده مۆستقیل اوْلاراق باشلامیش و مۆختلیف قایدا,قورغولاری اؤزونده جمعلَشدیریردی. کؤهنه و یئنی دۆنیانین اَن آزی اوْن بیر آیری بؤلگهسی مدنی بیتکیین منشأ مرکزلَری کیمی اشتراک ائدیردی.
یابانی تاخیل اَن آز ۱۰۵.۰۰۰ ایٛـل اوّل توْپلانمیش و یئییلمیشدیر. لاکین,اهللَشدیرمه چوخ سوْنرا باش وئرمهدی. میلاددان اوّل 9 مینیللیکدن ایٛـلدن باشلایاراق, ,تکدنهلی بۇغدا,آرپا,اکین نوخودو,مرجیمک (نؤع),کوروشنه,نوخود (نؤع) و عادی کتان - شام (یورد) بئجریلیردی. اکین چووداری داها اوّل بئجَریلمیش اوْلا بیلَر,لاکین بۇ مۆباحیثهلی اوْلاراق قالیر. دۆیو,۶۲۰۰ ایٛـل بۇندان اوّل چینده مدنی بیتکییَ,۵۷۰۰ ایٛـل بۇندان اؤنجه اِرکَن اکینچیلیکده، ماش لوْبیا,سویا و لوْبیا مدنی بیتکی حالینا گتیریلیب. اینکیشاف ائتمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اکینچیلیک تاریخی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
چای (جوغرافیا)
چای ـ قورودا اؤزونون عمله گتیردیگی یاتاق اوزره حرکت ائدن سو آخینی. هر بیر چایین اوزونلوغو، درهسینین ائنی، دوشمهسی، مئییللیگی، آخین سورعتی، سو صرفی، آسیلی ماددهلرین میقداری، سویون شیمیایی ترکیبی، حوزهسینین ساحهسی ایله سجیییلهنیر.
چایین منبعیی[دَییشدیر]
چایین باشلادیغی یئره چایین منبعیی دئییلیر. چایین منبعیی داغ بوزلاغی، گؤل، باتاقلیق، بولاق اولا بیلر. مثلاً آنقارا چایی بایکالدان، آمودریا بوزلاقلاردان، دنئپرین ساغ قولو اوْلان پرئپیت چایی پریپئت باتاقلیغیندان، آذربایجان چایلارینین بعضیلری ایسه بولاقلاردان باشلاییر.
چایین مصبّی[دَییشدیر]
چایین تؤکولدویو یئره ایسه چایین مصبی دئییلیر. چایین مصبی گؤل، باتاقلیق، اوکئان، دنیز، کؤرفز، بوغاز (چای)، دیگر چای اولا بیلر. چایین عمله گتیردیگی و اونون آخیما اویغون منبعییندم منصبینه دوغرو مئییللی اوْلان نیسبتن ائنسیز، اوزونسوو چؤککلییه چایین درهسی دئییلیر.
چای مصبده گئنیشلنهرک تؤکولدویو حوزهیه دوغرو «کؤرفز» یارادارسا، بئله مصب ائستواری آدلانیر. منصبی ائستواری اوْلان چایلارین بعضیلری: اوب، یئنیسئی، پارانا، آمازون، کولوریدو، کولومبییا، موررئی، موقدس لاورئنتی و س. ائستواری دونیا اوکئانینا تؤکولن، یوکسک آخین سورعتینه مالیک اوْلان داغ چایلاریندا یارانیر. بئله کی، چایین گتیردیگی برک ماددهلر یوکسک سورعت حسابینا آشاغی آخاردا توپلانمیر، بیرباشا تؤکولدویو هؤوزهنین ایچریلرینه دوغرو آپاریلیر (کونقو، یئنیسئی، تاخو، کولورادو و س. داغ چایلاری). بیر چوْخ دوزنلیک چایلاریندادا ائستواری یارانیر (آمازون، موقدس لاورئنتی، اوب و س) بونون سببلریندن بیریمنسبده باش وئرن یوکسک اوکئان قابارما و چکیلمهلریدیر. قابارما زامانی چایدا سو منصبدن گئرییه دوغرو آخیر کی، بونا قابارما بورو دئییلیر. ائستوارینین یارانماسینین دیگر سببی منصبدن کئچن اوکئان جریانلاریدیر. جریانلار منصبده توپلانان چؤکونتولری اوکئانین درینلیکلرینه آپاریر.
چای درهلری[دَییشدیر]
منشایینه گؤره چای درهلری اساساً ائروزییا منشالی اولور. لاکین بعضی چایلارین درهلری تئکتونیک چؤککلیکده یئرلشیر. اورتا و آشاغی آخارلاردا چایین درهسی خئیلی گئنیش اولارسا، ونا چای وادیسی دئییلیر. مثلاً؛ نیلین، کورون، قانقین وادیلری کیمی. چای درهسینین سو ایله اؤرتولو حیصه سینه یاتاق دئییلیر. چای منصبده چوْخلو قوللارا آیریلاراق دئلتا عمله گتیریر.
چایین دئلتاسی[دَییشدیر]
دئلتا چایین آشاغی آخاریندا سورعتینین آزالماسی حسابینا توپلانان چؤکونتولر نتیجهسینده آللوویال دوزنلیکلره چئوریلیر و تدریجاً بؤیویور. منصبینده دئلتا اوْلان چایلارین بعضیلری: لئنا، نیل، میسسیسیپی، اورینوکو، وولقا، کور، نیگئر، دونای، قیزیلیرماق، هیند، قانق-براهماپوترا، ایراوادی، خوانخئ و س.
مشهور چایلار[دَییشدیر]
- آمازون ـ برزیل
- آمودریا ـ اورتا آسیا
- آمور ـ اوزاق دوغو
- آرکانزاس چای
- ویسلا ـ هولند
- وولگا ـ روسیه
- گنگ ـ هیندوستان
- دنئپر ـ دوغو اوروپا
- دون ـ روسیه
- دونای ـ اوروپا
- نیل ـ آفریقا
- کورا ـ گونئی قافقاز
- آراز ـ گونئی قافقاز
قایناقلار[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
قیزیل اؤزهن کور چایی آراز نیل


text:
باریت
باریت (باروت)، سولفور، کؤمور و پوتاسیومنیتراتدان اولوشان بیر پارتلاییجی مادهدیر. باریت مرمیلرین آتیلماسینا و راکتلرین حرکت ائدیلمهسینه و یاشقا مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائدیلیر.
پارالئل لایلارلا یانما زامانی ایستی لیک بیرلایدان باشقاسینا اؤتورولور. بونونلا یانما زامانی گاز عمله گلمه سینی تنظیم له مک اولور. بۇ دنجیین پلچوسوندان و یانما سرعتیندن اصیلی اولور. دنجیین اؤلچوسو اونلارین فورماسی، هندسی اؤلچولری ایله تعیین اولونور. یانما زامانی بۇ اؤلچولر کیچیله و یا بؤیویه بیلر. بئله یانمایا دئقرئسیو و یا پروقرئسسیو دئییلیر. گاز عمله گلمسینده معین قایدا اویغونلوق الده ائتمک اۆچون دنجیکلر علاوه یانمایان ماده لرله اؤرتولورلر. باریتین یانما سۆرعتینه اونون ترکیبی، باشلانغیج دما و تزییق تأثیر ائدیر.
ایکی نوع باریت مؤوجوددور: تۆتونسوز (نیترو سئلولوز) و تۆتونلو (قاریشیق). راکت لرده تطبیق اولونان باریت لارا برک راکت یاناجاغی دا دئییلیر. نیتروسئلولوز ترکیبلی باریت لاردا اساس کومپونئنت نیتروسئلولوز و حل لئدیجی مایع دیر. بوندا علاوه باریت لارین ترکیبینده چوکونتولر ده واردیر.
اننوی اولاراق باریت پارتلاییجی ماده کیمی تانینیر. اصلینده ایسه او بئله دئییل. باریتی اوزون مدت ساخلادیقدا او بریزانت پارتلاییجی ماده یه چئوریلیر. بۇ آتما زامانی سیلاحین لوله یینی زده له یه بیلر.


text:
قارا دومان
سید ناصر ساجدی
ایکینجی بولوم
آنا دیلیمیز: یوخ، هئچ دوهیه ده بنزمیر! نئجه آنام دا یوخ اولوب؟ هارا گئده بیلر بو دول_کیمسهسیز آرواد؟ احمد گرککی ایندی بیزه گلهسن، سنه بیر شئی گؤسترمهلییم.-غریبه بیر مووجود ائویزدن چیخیب؟-یوخ، غریبه بیر اینسان چیخیب. بئله من هئچ دیلینده قانمیرام. بیر توکتپه اؤزگه قیزیدی. سانیرام ائلات-عشایر قیزی اولا. اونو قوناق اوتاغینا سالیب قاپینی باغلامیشام.بونو احمد ائشیدن کیمی گؤزلری آز قالیب کللهسینه چیخا “- منی آپار او قیزی گؤروم.” – دئییب قهوهنین قاپیسین باغلادی.
یولدا هئچ بیریمیز دانیشماغا بئله ماجال تاپمادیق. احمد هیجانا گلمیشلر کیمی او پؤرتموش صیفتی منی ده هیجانلاندیریب گاه قاچماغا گاه برکدن یئریمهیه جهد ائدیردیک. قوناق اوتاغین قاپیسینا یئتیرنده احمد دئدی: “ ال ساخلا.” سونرا گئدیب تؤوله قیراغیندان زوپانی گؤتوروب منه ایشاره وئردی. زوپانی الیندن آلیب بیر قیراغا توللادیم “- بو ایش لازیم دئییل، او بیر سیسقا قیزدی.
” دئییب قیسا دیواردان بویلانیب داوارلاری یئرینده گؤردوم. قاپینین قیفیلین آچیب ایچری گیرنده قیز بیزی گؤروب بیر قیراغا سیغیندی. گؤردومکی آنامین بوغجاسیندان تکلیف ائتدیییم گئییملری اهینینه تاخیب تومانین دا ترسه گئییب. احمد بو دورومو گؤروب “- بو قیز لاپ بئله بیزیم کندین قیزلارینا اوخشاییر، دئ گؤروم هانسی بختورین قیزین قاچیردیبسان؟” – گوله_گوله دئدی.
-آی کیشی آغلین باشیندان چاشماسین گؤرک! نه قیز قاچیرماسی فیلانی، بو گئییملری آنامین بوغچاسیندان اونا وئردیم. باشی-بوینو آچیق چیخارتماق اولاردیمی؟ قوی گؤروم قیز اؤز پالتارلارین هارا قویوب. دئیه آختاریب بوغچانین آلتیندان اونون بوکولموش قیسا دون و شلتهسین تاپیب احمده گؤستریب تئز یئرینه قویدوم.
احمد اوزون قیزا چؤندریب “- دئ، دئ گؤروم بیر آی قیز کیملردنسن؟ بورالاردا نه ایشین وار؟” – سوروشدو. قیز ائلهجه بیر آز لال-کار یئرینده قالیب احمده باخیب-باخیب بیر شئی دئمهدی. سونرا او غریبه سس-دیل ایله آزجا بیر شئیلر دئییب آنامین گئیدیغی گوللو تومانین قیریشلارین سیخا-سیخا آغلامایا باشلادی.
-هارادان چیخدی بو؟ – احمد پریشان-پریشان مندن سوروشدو.
-دیکاوچورومدان یئنئنده اوست تپهیه قاچیر گؤردوم. بیلمیرم نه باش وئرمیشدی، قوردلار اوست تپهیهجن ائنمیشدیلر، اولماسایدیم بونو دیدیب دیری قویمازدیلار.-قوردلار! گؤرهسن اونلاری نه چکیب بورالارا …!-ایندی نه ایش گؤرمهلییم؟ سوبای اوغلانین بیرییم بو قیز بوردا قالسا صاباح کندده سؤز چیخارارلار. احمد نه اولار بونو سن اؤزون آپار اهالییه گؤستریب هر نهیی آچیقلا…هله سؤزوم سونا چاتمامیش یئنه او غریبه سس قولاغا دهیدی.
بیر آن ایچینده دومان تین کیمی هر یئری بوروماغا باشلادی. گؤردوم قیز یئریندن قالخیب اؤزونو چوله ووردو. آرخاسینجا قاچیب قاپیدان چیخاندا قارا دومان ایچینده اونو بیر آنلیق اولسا دا گؤزومدن ایتیردیم. دوققازدان چیخیب، اوندان بیر اثر-علامت گؤردومو، یوخ بئله گؤرمدیم کی گؤرمدیم.
یاواش-یاواش هر شئی اوز دهییشدی. بو زیم توستو-دومانین ایچینده اینسان تینی کیمی بیر هئیکل کؤلگهلهنیب آناما چئویرلنیب منه ال اوزاتدی. دارتینیب الیندن یاپیشماغا چالیشدیم آمما توخونا بیلمهدیم. آنام منی بو حالدا گؤروب نارین بیر گولوب مندن فاصیله آچدی. بیر دفعه ده قالخیب اونون آرخاسینجا قاچاندا آتامین سسین آرخامدان ائشیتدیم.
-ثابیت بالام گل، گل. – دئدی!آنلادیم بونلارین هامیسی یالاندیر. بو فیکر باشیما قونماق همن هئیکللر یوخ اولدولار. گؤردوم قیز کوچهنین باشینداکی تایانین دیبینه سیغینیب، الینن نه ایسه هاوادا توتماق ایستهییر. گئدیب باشی اوسته دایاناندا، منی گؤروب تئز اللرین آشاغی سالیب گؤزلرین یئره دیکدی. قارا دومان هاچاندان بری یولون آلیب چیخیب گئتمیشدی هئچ بیلمهدیم ده. قیز ذکالی ایدی سانکی بئله؛ اوولجه من دؤننده ائوه تئز یئریندن قالخیب دالیمجا گلدی. احمد یوخا چیخمیشدی. یئرینه بیر قوجا کور عرب قولو اوسته بیر قارتال بالاسی بارداش قورموشدو.
اولجه هئچ بیلمهدیم او قارتال بالاسیدی سونرالار کور قوجا اؤزو بونو آنلاتدی، یالنیز بونو یوخ، هر نه قارا دوماندان بیلجهییمیزی بئله. او قارا دومان ایله یاشاییب دونیانین هر بوجاغین گزیب دولانیب بوتون دیللره بلد ایدی. ائلهجه او گون بیلدیم قریبه قیزین آدی سایاکادی، ژاپون آددا بیر اؤلکهدن بورا چیخمیش…
حکایه بورا چاتاندا اوغلان دئدی:– قالانین اؤزوم بیلیرم، بابا.– نئجه؟ – باباسی اوغلانا باخمادان سوروشدو.
– سنله سایاکا ننه ائولندیز! – اوغلان دئدی، سونرا تلسیک یئریندن قالخیب، “من کور عربم، من کور عربم ” دئیه-دئیه آرادان چیخدی.– سن کور عرب دئییلسن، سن کور عربین نوهسیسن. باباسی آلتدان-آلتدان میزیلداندی. سون
نوشته شده توسط admin در شنبه, ۱۱ مهر ۱۳۹۴ ساعت ۷:۲۹ ق.ظ


text:
استانبول ده هجوم اویوشتیرماقچی بولگن ترورچی لر اوشلندی
اوشبو توغریده تورکیه جمهوریتی ایچکی ایش لر وزیری تویتر آرقه لی بیانات بیردی
بولووچی ترور تشکیلاتی پ.ک.ک سرکرده لری دن بیری بولگن مراد قاره ایلان نینگ امری بیلن ایران آرقه لی تورکیه گه اوتگن و بمبلی هجوم اویوشتیریش اوچون تیارگرلیک اوتکزیاتگن "سیدو بوتان گویر" لقبلی ترورچی مهدی میخچی, ساخته اسناد بیلن استانبولده اوشلندی.
تورکیه جمهوریتی ایچکی ایش لر وزیری سلیمان سویلو, اجتماعی ترماق آرقه اوشبو خصوصده بیانات بیردی.
سلویلو بیاناتیده, "مراد قاره ایلان نینگ امری بیلن ایران آرقه لی تورکیه گه اوتگن, پ.ک.ک نینگ سوزده خاص کوچ لری منسوبی, بمب بوییچه تعلیم بیرگن, هجوم اویوشتیریش اوچون کیلگن سیدو بوتان گویر لقبلی مهدی میخچی, استانبول ده موفقیتلی بیر عملیات آرقه لی ساخته اسناد بیلن اوشلندی" دییه قید ایتدی.
وزیرلیک تامانیدن بیریلگن بیاناتده, میخچی بیلن بیرگه ینه اوچ نفر مظنون نینگ قولگه آلینگن لیگی, خوددی شوو کیشی لرنینگ یشیاتگن جای دن کوپ مقدارده سلاح, ساخته اسناد و دیجیتال مواد نینگ قولگه کیریتیلگن لیگی بیلدیریلدی.
بیاناتده, میخچی نینگ میلادی 2014- ییلده ترور تشکیلاتی پ.ک.ک گه قوشیلگن لیگی نینگ انیقلنگن لیگی معلوم قیلیندی.


text:
تۆرکمنیستان ۱.۶ میلیون تن بوغدای اؤندۆردی
تۆرکمنیستان اؤز بوغدایینی اؤزی اؤندۆریأر
تۆرکمن دایحانلار تۆرکمنیستان ینگ اؤز بوغدایینی اؤزلری اؤندۆریأر.
بی تاراپ تۆرکمنیستان قازِتی نینگ برن ماغلوماتینا گؤرأ تۆرکمنیستانلی دایحانلار شو ییل ۱ میلیون ۶۰۰ مۆنگ تن بوغدای اؤندۆردی.
بو موقدار بوغدای ۷۶۰ مۆنگ هکتار بوغدای جاریندان اؤندۆریلدی.
تۆرکمنیستان دؤولتی اۇراق واغتی اۆچین آمریکادان ۱۶۰۰ کمباین ساتین آلدی.
تۆرکمنیستان دا ۱۱ حیل بوغدای ایکیلیأندیگی بیلدیریلیأر.
دِگیشلی حابارلار
اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیلاری تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری آذربایجان جمهوریتینده
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری فخرالدین قوُجا آذربایجان ینگ یوُلباشچیسی تاراپیندان قابول ادیلدی
أردوُغان بیلن میرضیایف دوشوشیق گچیردی
دوشوشیق سمرقندینگ کنگره مرکزینده مطبوغاتا یاپیق یاغدایدا گچیریلدی


text:
تورقون آلماس
تورقون آلماس (30 اوکتوبر 1924، قاشقار شهری - 11 سپتامبر 2001) — اویغور شاعیری، دراماتورقو.
حیاتی[دَییشدیر]
تورقون آلماس 30 اوکتوبر 1924-جو ایلده قاشقار شهرینده دوغولموشدو. ایلک تحصیلینی دوغولدوغو شهرده آلان شاعیر سونرا قولجا شهرینه گئدهرک اورادا اوخویور. اورومچی شهریندهکی دارالمعلیمینی بیتیرن آلماس قاراشهره موعلیم ایشلهمهیه گؤندریلیر. 1947-جی ایلین ماییندا تورقون آلماس و دوستلاری کاشقاردا میتینق تشکیل ائدیرلر. میتینقین تشکیلاتچیلارینی حبس ائدیرلر. 1948-جی ایلین آپرئلین 8-ده خالقین تضییقی آلتیندا تورقون آلماس و یولداشلارینی حبسدن بوراخماق مجبوریتینده قالیرلار. حبسدن چیخان شاعیر همین ایل قولجا شهرینه گئدهرک اورادا "آلما" قزئتینده ایشه گیریر. سورا دا ایسه اورومچی شهریندهکی"تاریم" ژورنالیندا امک فعالیتینی داوام ائتدیریر.[۱]
1990-جو ایلده آکتو رایونونون بارین کندینده باش وئرن سیلاحلی توققوشمالاردان سونرا سانسور نظارتی آرتیر و یازیچی، شاعیر، ژورنالیستلر و صنعت آداملارینا قارشی تعقیبلر باشلاییر. 1991-جی ایلین فئورالیندان سونرا تانینمیش اویغور عالیمی، یازیچی تورقون آلماسین "اویغورلار" ،"هون تاریخی" ،"اسکی اویغور ادبیاتی" کیتابلاری تنقید هدفینه چئوریلیر، اوراداکی فاکتلارین تفتیشینه باشلانیلیر. تورقون آلماس و دیگر نوفوذلو اویغور ادیبلری "پانتورکیست" ،"اویغور شووینیستی" ،"تجزیهطلب" دئیه سوچلانیر، تقیب و تنقیدلره معروض قالیرلار. بئلهلیکله، اویغور ادبیاتینین اینکیشافی لنگیدیلیر، تکرار دورغونلوق دؤورونه دؤنولور.
تورقون آلماس "پیچاق" درامینی یازمیش، "تاریم شاماللاری" (تاریم یئللری)، "تان سحری" (دان سحری) کیمی شئیر کیتابلارینی و "هون تاریخی" ،"اویغورلار" آدلی تاریخ کیتابلارینی چاپ ائتدیرمیشدیر.[۲].
تورقون آلماسین "اویغورلار" اثرینی حمید حمرایئو روس دیلینه چئویرمیشدی.[۳] بو کیتاب اویغورلار حاقیندا یازیلان کیتابلارین بیرینجیسیدیر. اویغور دیلینده 1989-جو ایلده چیخیب.
تورقون آلماس وطنپرور کیمی تاریخچیلیکده ده اؤزونو گؤستریردی. اولو بابالاری قودرتلی تورک دؤولتلری قورموش اویغورلارا قدیم اویغور دؤولتلرینی تانیدیر و بونلارلا غورور دویمالاری تبلیغ ائدیردی.
ییرمینجی عصرین اویغور ادبیاتینین ان قاریشیق و ان زنگین دؤورو آدلاندیرماق اولار. دیوان ادبیاتینی داوام ائتدیرنلرله هئجا وزنینده خالق شئیری یازانلار ادبیاتی عنعنه وی قایدادا داوام ائتدیریب یاشادیردیلار. ادبیاتا یئنی گلمیش بیر قروپ ایسه آوروپا ادبیاتینین تاثیریله نثری، درامچیلیغی اینکیشاف ائتدیرمهیه چالیشیردی. پوئزییادا ژانر باخیمیندان دا دییشیکلیکلر باش وئریردی. آوروپانین تاثیریله سربست شئیر یازانلار مئیدانا آتیلسالار دا، کلاسسیک چین، یاپون شئیر قلیبلریندن یارارلانانلار دا واردی. تورغون آلماس نوواتور، یئنیلیکچی ادیب ایدی.


text:
افسانه
افسانه-طبیعت اوستو اؤزللیکلر گؤسترن کسلرین حیاتلارینین و اولایلارین ایضاح ائدیلدیگی حیکایهلر. افسانه خالقین خیال گوجویله یاراتدیغی " ایدئال اینسان تیپی" نی وئرر و نسیلدن نسیله ایضاح ائدیلر. افسانه ایله ناغیللار آراسیندا اویغونلوق واردیر. ایکی طورده ده فؤوقالعاده حادیثهلر ایشلنر. تک افسانه داها ایناندیریجیدیر. بو ایستیقامتی ایله حیکایه و داستانا یاخینلاشار.
افسانهلر بئله آیریلار:
- یارادیلیش افسانه سی (دونیانین یارادیلیشی، طبیعت وارلیقلاری نین مئیدانا گلیشی، قیامت گونلری.)
- تاریخی افسانهلر.
- فؤوق العاده کسلر، وارلیقلار و گوجلری مؤوضو آلان افسانهلر.
- دینی افسانهلر.
تورک افسانهلرینده قهرمانلیق، فداکارلیق، جسارت، اخلاقی داورانیشلار، ایجتیماعی نیظاما باغلیلیق، آهلاهین قودرتینه اینام، دوزگونلوک، جومردلیک، صمیمیت کیمی قونولار ایشتیراک ائدر. گنج عثمان، بوش بئشیک، بیچاقچی افه، چوبان چشمهسی، گلین قایا، جنّت داغی، قان قویوسو، یوسوفچوک قوشو کیمی افسانهلر خالق آراسیندا دئییلمکدهدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
Qaynaq: www.edebiyatogretmeni.net


text:
شاعیر نجار اوغلودان بیر شعر تحفهسی
رضا همراز
داها آرتیق نجار اوغلو امضاءسی ایله ساتیریک شعرلری ایله آذربایجان ادبیاتیندا تانینان رحمتلی اوستاد حاج علی عطائیه بوگون بو تای آذربایجاندا حایاتدا یاشایان طناز شاعیرلریمیزین منجه ان گوجلوسو اولموشدور . او آیاغین بیزیم گئچمیشده کی نهنگ ساتیرا شاعیرلریمیزدن اولان میرزه علی اکبر طاهرزاده – صابر ، شبسترلی میرزه علی معجز ؛ علی اکبر پاکزاد – حداد ، میرزه جواد مذنب ، سئژیم قولو و اونلار کیمیلرین آیاق یئرلرینه قویوب جهالتله مبارزه ائتمهیه چالیشمیشدیر. تاسفله اونون قلمداشلاریندان اولان مجید یالقیز؛ حمید آرش و ساپلاق دونیالارین دگیشمکله، شاعیریمیز بیر آز غریبسهمیشدیر. بو گورکملی شاعیری، اجتماعی مضمونلو شعرلر یازان رحمتلی رضا ایتگینین ایل دؤنومونه دایر قورولان مجلس ده گؤردوم. اورادا او منی گورمکهمین؛ اؤزون قوجاغیما آتیب منله اوپوش – گؤروش ائدیب، گؤروش وعدهسی قویدو. یازیقلار اولسون کی خستهلیک قیرموم کیمی اونون یاخاسیندان ال چکمه دی کی بیز بیر جانا سینار اونونلار اوتوروب دانیشاق . نهایت سون آیلار شاعیر نجار اوغلونون حالینین گرکینلیین دوستلار واسطهسی ایله آنلایاندان سونرا بو قراره گلدیم اونون گؤروشونه گئدهم. جوما گونو ۲۲/۶/۹۲ ده ادبی دوستلاردان اولان دوقتور حسین صدیق و رامین عباچی جنابلاری ایله بیرگه گوزللرین آخیره قالانلاریندان اولان اوستاد نجار اوغلونون عیادتینه گئتدیک. اونون دوستلارا سایقیسی سبب اولموشدور کی، ائویندن حیه طده بیزی گؤرجک سانکی اوچماغا قاناد آختاریردی. شاعیر ائله سئوینیردی کی ائوینده اگلشدییی صندلدن آیاغا قالخمیشدیر. اونونلا یاریم ساهاتا یاخین اوتوروب دردلهشیب دانیشدیق. اوستاد نجار اوغلو دورد ائولادیندان راضیلیق ائدهرک دئییردی کی منیم آیاق اوسته دورماغیما باعث ائله اهل – عیالیمدیر. بو گؤروشده اونون ادبی میراثیندان سؤز- صحبت گئتدی. اوستادین بویوردوغونا رغما اونون بو گونه قدهر یئددی جلد چاپ اولان کیتابی اولموشدور کی اونلارین بئش جلدی ائله نجار اوغلو آدی ایله جزوه – جزوه، بیریسی قات قاریشیق آدی ایله و باشقاسی دا اوز اوتوردوغو محله حکم آوارین دئمک مونوگرافییاسینا عاید اولموشدور. ماراقلیدیر کی شاعیر و یازیچی بونلارین هامیسین ائله تورکجه ایله قلمه آلمیشدیر. داها ماراقلی بوراسیندادیر کی ایندی اونلارین بیریسینده بازاردان آراماق مومکونسوزدور.
اونون ائوین ترک قیلاندا یازیچیمیزین حکماوارا عاید بیر کیتابینا قوناق اولدوق. شاعیر دوستوموز، همین دیرلی اثرینده آنادان اولدوغو محلهسینین دب- دستوروندان توتدو تاریخینه کیمی الیندن گلهنی مضایقه ائتمهمیشدیر. قوجامان قلمداشیمیزین یاشی اونا اجازه وئریرکی بیر نئچه حوکومتی یاخیندان گؤرسون. رضا شاه حوکومتی، پیشهوری حوکومتی، محمدرضا شاه حوکومتی، مصدق و انقلاب. او، گوردوکلرینین بیر سیراسین شعر فورماسیندا قلمه گتیرمیشدیر.
آرزیلیریق اونون هله چاپ اولونمامیش شعرلرینین ده شاهیدی اولاق. بو آرزو ایله ائله کیتابینین ۲۱۰ اینجی صحیفهسیندن بیر شعره سیزی قوناق ائدیب،
میللی حوکومت شعری / نجاراوغلو
قورولدو تبریزده میللی حوکومت
ایشچیلر الینه یئتیشدی قدرت
دیلیمیزدن قیفیل، الیمیزدن ایپ
آچیلدی علتی نه ایدی وحدت
عزتله یئتیشدی آنا دیلیمیز
اؤلکه ده دوز بیر ایل تاپدی شان شهرت
تورکوجه باسیلدی کیتابلار بوتون
فرمانلار تورکوجه اولدو کیتابت
گورولدو بیر ایلده اول ایللیک ایشلر
مسئوللار ائدیردی عشق ایله خدمت
آزادلیق آختاران دوز فدائیلر
یورولماق بیلمهییب چکدیلر زحمت
ملتین باشچیسی پیشهوریدی
او شئرده واردیر مین شئرجه جرات
دانشگاه بناسین تبریزده قویدو
اساسی ایشلردن ائتمهدی غفلت
قارنی ییرتیق کاظم چکیلدی دارا
اون ایله قورتاردی بوتون شرارات
مین اوچ یوز ایگیرمی دؤرد آذر آییندا
دوز بیر ایل یاشادی بو یئنی دولت
چوخ ایللر سوووشور اوستوندن بوگون
عزتله یاد ائدیر یئنه ده ملت
چاتمیشدی ائلیمیز اوز آرزوسونا
کؤلگهسین سالیردی بیزه عدالت
آزادلیق ایستردی کؤکون برکیده
کیف توتموش زمانه وئرمهدی فرصت
ایکینجی جنگ باشا چاتیب اوروسلار
گئتدیلر آمریکا تاپدی فراغت
دولدولار تبریزه شاه قولدورلاری
قوپدو بیر قورخولو قانلی قیامت
وور ها وور، توت ها توت، باسا باس اولدو
بیر عده فدائی تاپدی شهادت
اؤلومه نه اوچون اولدولار محکوم
آزادلیق دیل عشقی اولموشدو علت
اوخویا – اوخویا مسلخ عشقه
گئتدیلر اؤلدولر تاپدیلار شهرت
بیر عده جانینی گؤتوروب قاچدی
اوروسلار اونلاردان ائتدی حمایت
یئر ایله ایش وئریب حزبه آزادلیق
داغیلمیش دولته وئردیلر حؤرمت
قالانلار دایمی تاپدالاندیلار
شاهچیلار مین جوره ووردولار تهمت
بیر بلا گزیردی چؤلده سرگردان
شانس دان ائیلهدی بیزه اصابت
میللت کی قانمادی خیر ایله شررین
عزته حسرتدیر چکهجک ذلت
آزادلیق آلماغا خوش یاشاییشا
علم ایله دوشونجه لازیم نه قسمت
خورافات طلسمین سیندیرانمادی
“نجار اوغلو» بیزیم بو یازیق میللت


text:
بیز هامیمیز یاخشیییق!…
سوسن نوادهرضی
هردن قاش قارالان چاغی، ایشدن قاییداندا تویوق قیچی آلیب آپاراردی ائوده سوپ پیشیرردی، یا دا بیر پونزا بویون- قاناد آلیب پیشیریب ایکی یئرآلما، بیر چیمدیک دوز، بیر قاشیق دا –اولسایدی- روب آتاردی ایچینه، هم تیلتهسینی یئیهردیلر هم ده ات- دریسینی سوموکدن آییریب، اتدؤینله ازیب هرهسی بیر ایکی- تیکه بورمالاییب قوهوم- قونشو سوروشاندا، آبگوشت یئمیشیک دئیردیلر.
آما آیدان– آیا دئییل، گوندن- گونه دئییل، ساعاتدان- ساعاتا قات- قات آرتان باهالیق دوشندن بری، اوچ- دؤرد آی اولاردی ائولریندن سووزو ایله یئرآلمادان سئوای باشقا پیشمیش اییسی چیخمیردی. هله اونو دا دویون- قارین دئییل، اؤلمه- دیریل، قارینلارینی آز-ماز باسدیراجاق قدر یئییه بیلیردیلر آنجاق.
بالاجا قیزی ساپ ساری سارالمیشدی. اوغلو ایسه، یاشینین لاپ یئییمجیل چاغیندایدی. گونو گوندن اریییب سولوردو بالالاری گوزونون قاباغیندا. اری ده بیر بوجاقدا میسیب، سیغاری سیغار اوسته قویوب، بونون جانینین مایاسینی، آلین تری ایله، مین بیر میننته قاتلاناراق گوج بیللاهنان قازاندیغینی هاوایا پوفلهییردی کی، مثلن غصهلییم، چارهسیزم، زمانه بدبختییم… ایللر اؤنجه ساغ الینین بارماقلاری ایشده ارهیه گئتمیشدی. ساغ اولسایدیم ائله ائلردیم، بئله ائلردیم دئیه، گؤتوبوشلوغونو اؤرتباس ائلهییب، تنبللیینی یاسالایاردی. حالبوکی، غیرتی اولان آدام، بارماقلاری سهلدیر، اللری ده، قوللاری دا گئتسه، بیر تیکه چؤرهک اوچون بوینونو چیینیه قویوب باشقالارینین امهیینه گوز تیکیب تاماح ساللاماز.
نه ایسه، او گون ده سحری تئزدن دورورب ائوی- ائشیگی ییغیشدیریب، ائو اهلینین چای- چؤرهگینی حاضیرلاییب، یولا دوشمک ایستیردی کی، اوغلو سسلندی: گئدیرسن آنا؟ ناهارا نه قویدون؟
ناهار؟… ناهار؟… نه دئسین، نه جواب وئرسین… نهییمیز وار کی نه قویام آی بالا، دئمک ایستهدی اما اورهگیندن گلمهدی. آخی اومودسوزلوق آجلیغین آجیسینی داها دا دؤزولمز ائدهر. او بونو یاخشی بیلیردی.
“بیر تهر گئچینین،گلهجم سوپ قویام شاما” دئدی، چادیراسینی باشینا آتیب غملره بوغولان اورهیینه داش باسیب ائودن چیخدی…
زنگی ووردو، خانم قاپینی آچدی، ایچری گیردی. “خانم، آغا گئدیب یا ائودهدیر؟”- دئیه سوروشدو. “راحات اول، هئچکیم یوخدو، اؤزومم فقط”- دئدی خانم.
چادیراسینی آچیب قوللارینی چیرمالاییب ایشه باشلادی. خانیمین آخشام یئمهیینه قوناغی واریدی. ۳ دانا ایری تویوغو قویموشدو ات تختهسی اوستونده تمیزلهییردی. جاملاری سیله- سیله تویوقلارا باخیب درین آه چکدی. اوغلونا “سوپ پیشیرهجم” دئمیشدی. خانیم تویوقلارین دریسینی چیخاردیب، سومویونو آییریب، یان یؤؤرهسینی قوپاردیب سالدی بیر نایلونا، اونو دا آتدی زیبیل قابینا… آخ! بو زیبیل ایله او بئش- آلتی اؤونه سوپ پیشیره بیلردی. نئچه دؤنه آغزینی دولدوردو خانیمدان اجازه آلیب او نایلونو زیبیل قابیندان چیخارتسین، آما اوزو کسمهدی. کورهیی تیر چکدی.
خانیم سئوینجک اونا دئدی: ” هله، موشتولوغومو وئر، مکّهیه آدیمیز چیخیب، گلن آی گئدیریک!”، “موبارکدی، ساغلیغینان ایشاللاه!” دئیه جواب وئردی و اؤز- اؤزونه فیکیرلشدی کی، دؤرد ایلده بو اوچونجو مکّهسی دیر خانیمین…گئنه کورهیینده ایلدیرم شاخان کیمی اولدو. زیل سسی ایله “آاااخ….” دئدی. “نولدی سنه؟ حالین یاخشیدی؟” دئیه سوروشدو خانم. ” هن، یاخشییام خانم، هر شئی یولوندادیر، بیز هامیمیز یاخشیییق” دئدی…
قاش قارالماقدایدی. یورغون- آرغین، ازیک- یئنجیک ائوه دؤنوردو. بیر تویوقچونون قاباغیندا دوروب بیر آز وار- گل ائلهدیکدن سونرا باخدی توکاندا هئچکیم یوخیدی. گیریب اوزونه اوز باغلاییب دئدی: “تمیزلهدیییز تویوقلارین سوموک- دریلریندن ایستیردیم یاریم کیلو.”
” ائی داااد! اون دیقه قاباق گلسهیدین آتمامیشدیم ائشییه.” دئدی تویوقچو. “نئیلهیک، جانین ساغ اولسون” دئدی و چیخدی. تلهسیردی. یوباناندا اری دئیینیب ساواشیردی. یئتیشمک همن چادرا چارقاتینی گولمیخا آسدی، دینجینی آلمادان باشلادی اؤز ائوینین ایشلرینه. اوشاقلار آنالارینین الینه باخیردیلار. خانم گیلده یئمهدیگی خؤرک و میوهنی اونلارا گتیرردی همیشه. کیشی بیر قورو یورولما بیله دئمهدن باغیردی: “منه سیغار آلدین؟”
اونا قئیقاجی باخماغا دا اینجاری قالمامیشدی. کؤرهیی تیر چکیردی… قیزینا دئدی: “مداد- کاغاذ گتیر آللاها بیر مکتوب یازاق، خانم آپارسین مکهیه، آلله گینه ایستهمیش اونلاری”
«سلام آللاه. بیز هامیمیز یاخشیییق!…»


text:
عاشقآباد
عاشْقْآبادْ (تورکمنجه: Aşgabat) تورکمنیستانین پایتختی و آخال اوستانینین مرکزیدیر. بو شهرین اهالیسی ۲۰۰۹-نجی ایلده ۹۰۹٫۰۰۰ نفر ایمیش. عاشقآبادین فاصیلهسی مشهددن (ایرانین ایکینجی بؤیوک شهری) ۲۵۰ کیلومتر و ایرانین سرحدیندن تکجه ۲۲ کیلومتردیر.
تاریخ[دَییشدیر]
عاشقآباد دونیانین ان قدیم شهرلریندندیر. باستانشوناسلار کؤهنه عاشقآبادین ان آزی ۸ مین ایل یاشی اولدوغونو و بورانین هئچ واخت تام بوشالمادیغینی بیلدیریرلر. موعاصر عاشقآباد شهری روسیه حربی قوشونلاری طرفیندن ۱۸۸۱-جی ایلده ایران سرحدینده کؤهنه عاشقآبادین ۱۵-۲۰ کیلومترلیغیندا سالینیبدیر.
- ۱۸۱۸-نجی ایلده عاشقآباد بیر کیچیک کندیدی کی تاریخی نیسا شهرینین کناریندا یئرلشمیشدی (نیسا شهری کی اشکانیلرین پایتختیدی، موغوللارین حملهسینده آرادان گئدیبدیر و اونون اثرلری ایندیکی عاشقآبادین یاخینلیغیندا کشف اولونوبدور).
- ۱۸۸۱-نجی ایلده روسیه بیر حربی مقر عاشقآباددا تأسیس ائتدی.
- ۱۸۸۵-نجی ایلده حربی مقرین بؤیومهسی اثرینده «پولتوراسک» شهری بو محلده تأسیس اولوندو.
- ۱۹۲۴-نجی ایلده عاشقآباد رسماً شوروی تورکمنیستانین پایتختی اولدو.
- ۱۹۴۸-نجی ایلده زلزله بو شهری وئران قویوب، یئنیدن تیکیلدی.
- ۱۹۶۲-نجی ایلده قرهقوم کانالینین احداثی باشلاندی کی قرهقومو جیحون چایینا وصل ائدیردی و اوزونلوغو ۶۰۰ کیلومتر ایدی (دونیانین ان بؤیوک کانالی).


text:
مارقریت دوراس
مارقریت دوراس (اینگیلیسجه: Marguerite Duras) فرانسهلی رومانچی و یازیچی - .۴ آوریل ۱۹۱۴ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۱ ایل عومر ائلهایب و ۳ مارس ۱۹۹۶ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Marguerite Duras»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ اوت ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مارقریت دوراس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
Jun 17, 2017
اوجادان دوشونورکن - (3) فارس شوونیزمی و آذربایجان ملتی نین دیلی و تاریخی اثرلری
س. سیداوالی
اؤزوم- اؤزومه یاخالاندیم
...
دواملی اولاراق نشره وئرمه یه چالیشدیغیم بو یازیلار, کئچن اوچ- دورت ایلین عرضینده مجازی دونیادا گؤردوکلریم, ائشیتدیکلریم و اوخودوقلاریمین معین تاثراتی کیمی قلمه آلینمیشدیلار.
یازیلارین چوخونلوغو, آنا دیلیمیز آذربایجان تورکجه سینده یازیلمیشدیلار. لاکن استثنا اولاراق و وضعیتده ن آسیلی, بعضا فارس دیلینده ده یازماق مجبوریتینده قالمیشام.
یازیلارین بیر چوخو, اوجادان دوشونر کیمی, اؤزوم- اؤزومه و یا یاخین بیر دوستا یازیلدیقلاری اوچون, اوخوجولارا تقدیم ائتدیکده, اونلاردا کیچیک دئییشیکلر آپارمیشام.
(3)
فارس شوونیزمی و آذربایجان ملتی نین دیلی و تاریخی اثرلری
دسامبر 2015
عزیز دوستوم م.... نین گؤنده ردییی ویدئو و بیزیم ارک- اپرا محتشم بناسینین ییخماسینا گلدیکده، اونون اوچورتماسی، هنر و معمارلیغا قارشی بویوک بیر جنایت ایدی. اسلامی رژیمین بو گونه کیمی خرابکارلیق و رذالت لرینین بیر چوخو یادلاردان چیخسادا, بالاباغ تئاتر سالونونو ویران ائتمک کیمی بیر وحشیت ینی, آذربایجانلیلار, خصوصیله تبریزلیلر اونودمایاجاقلار.
خصوصیله کی، فیلارمونی بیناسینی ییخیب و یئرینه مسحد دوزلتدیلر.
البته او زامان شهرین روشنفکرلری اولان بیزلرده, او جنایتین قاباغیندا جدی بیر شکیلده دایانمادیق.
بودا بیزه و گلن نسل لره بیر درس اولسون.
بیر گون هئچ اولماسا ایران تورپاقلاریندا ملتیمیزین بئرلی ملی دولتی یارانسا, بو بینانین یئنی ده ن برپا اولونماسی, بوینوموزدا بیر ملی بورج دی.
بوندان سونرا بیز آذربایجانلیلار ملی تاریخی اثرلریمیزی قوروماق اوچون, گؤزلریمیزی دورت آچمالییق.
اونوتماماق کی, بیر ملتی آرادان آپارماق اوچون بیرینجی سی اونون دیلینی و ایکینجی سی او ملتین کئچمیشینه دلالت ائده ن هر بیر نشانه و اثری آرادان آپارماق لازیمدی.
او گون دوستلارا تعریف ائدیردیم کی، انقلابدان قاباق تبریزین گلستان باغیندا بیر کتابخانا واریدی. اسلام جمهوری سینده بو کتابخانانی " کمیته" ائله دیلر. مشهور "حاجی محمد کمیته سی". بو کمیته ده باش وئره ن فاجعه لر سایسیز- حساب سیز ایدی.
سونرالار حاجی محمدین فجایعی حددینده ن آشیب و عمللری نین"شوری" چیخدیغیندا، جنایتلری اورت- باسدیرماق اوچون، بو آدامی مشهد یولوندا "تصادف" ائله تدیردیلر. ائشیتمیشدیم کی، تبریزین شهر اوتوبانی اونون آدینی داشئییر. بو خبری ائشیتدیکده ن سونرا چوخ کدرلنمیشدیم. لاکن دوستلارین بیری دئدی کی, شهر اوتوبانینا وئریلن آد, باشقا بیر "حاج محمد"- ه عاید دی.
هر حالدا تصور ائدین: "کتابخانا"نی باغلاییب و یئرینه "کمیته" آچماق؟؟!!...
مطلبده ن اوزاق دوشدوم.
تبریز ده یاشادیغیم ایللرده, بیر آشیق دوستوم واریدی. آشیق علی. آشیق علی قدیم فرقه چیلرده ن ایدی و نئچه ایل بوندان اول وفات ائتدی. آشیق علی نین, اول بیر گونده ن اسلام رژیمینده ن زهله سی گئده ردی و بو نفرتی هر یئرده ده بیان ائده ردی. انقلابین اوللرینده, او گونلرده کی هله امیدیمیز واریدی و فکر ائدیردیک کی "شورا کند"ین تورپاقلاریندا اوت بیته جکدی, اونا دئدیم:
- آغا! ( من اونو آغا سسلردیم) هر حالدا بو رژیم, شاه رژیمینده ن کی یاخشی دیر.
آشیق علی بیر آز فکر لشدیکده ن سونرا، منه باخیب دئدی:
- اوغول! او رژیم آذربایجانجا یازیلمیش کتابلاری کتابخانالاردان ییغیشدیریب, یاندیردی و اونلارین یئرینه فارسجا یازیلمیش کتابلاری قویدو. او کتابلارین گناهی فقط بیزیم آنا دیلیمیزده یازیلدیقلاری ایدی. بونلار ایسه حتی اونلار دوزلده ن کتابخانانی باغلاییب، یئرینه کمیته آچیبلار. بیر رژیم کی کتاب یاندیریر و یا کتابخانا باغلاییر، او رژیمده ن ملته خئیر گلمز. کتاب دوشمانی، فقط جهالتین پاسبانی اولا بیلر.
آشیق علی نین ساوادی آز ایدی، آمما بویوک حیات تجربه سینه مالیک ایدی. آدی و خاطره سی هر زامان منله یاشار.
اونون اشاره ائتدییی "کتاب یاندیرماق", ملی حکومتین مغلوبیتینده ن سونرا باش وئرمیشدی.
تبریز شهری تهراندان گؤنده ریلن اوردونون واسیطه سیله اشغال اولدوقدان سونرا, ملی حکومته سمپاتلیق گؤسته ره ن هر کسه دیوان توتولوب, اون مینلر ضیالی, یازیچی, شاعیر, ژورنالیست, ایشچی, سندیکالیست, فرقه آپاراتی نین چالیشانلاری و ملی حکومت ده ن تورپاق رفورمو چارچیوه سینده تورپاق آلان کندلی لر, حبسه آلینیب, اشکنجه اولونوب و اعدام ائدیلمیشدیلر.
لاکن تهراندان گؤنده ریلن دولت مامورلاری, اوردو منسوبلاری و ملی حکومته قارشی اولان یئرلی دوشمانلار, بوتون بو غدارلیق و هده- قورخو آتمسفرینی یاراتدیقدان سونرا, ازیلمیش ملتین گینه ده ملی حکومته علاقه سینی گؤردوکده, او حکومت ده ن قالان هر بیر اثر و نشانه نی محو ائتمه یه چالیشمیشدیلار. یوزلر چیرکین عمللرینین نزدینده, اونلارین ملی معارف, کولتور و مدنیت یمیزه قارشی ائتدیکلری اوچ جنایت ده ن, نمونه اولاراق آد آپارماق ایسته ییره م:
- آذربایجان ملتی نین پولی ایله ساتین آلینمیش تبریز رادیوسونو باغلاییب و آپاراتی تهرانا آپارمیشدیلار.
- چوخ بویوک زحمت و چتینلیکله یارادیلان تبریز یونیوئرسیته سینی باغلاییب و دانشجولارین اوخوماغینا مانع اولموشدولار.*
- ملی حکومتین آز امکانلار و چوخ بویوک چتینلیکلرله چاپا وئردییی آنا دیلینده یازیلمیش کتابلاری – او جمله ده ن درس کتابلارینی- قالاق- قالاق تبریزین میدانلاریندا توپلاییب و اوتا چکمیشدیلر.
حؤرمتلی رضا همرازین بو حادثه ایله علاقه ده, ایشیق سایت یندا ماراخلی بیر یازیسی وار. او یازیر:
"یولداش درگی سینین دؤردونجو ساییسیندا «دان اولدوزو» باشلیقلی بیریسیندن بیر کیچیک خاطیره ده نقل اولونموشدور کی, اؤزلویونده ماراقلی ایدی. نیسگیل ائدیرم اونون بورادا گتیرمهسینی سیزلره:
کتاب یاندیرما مراسمی:
یانغینلاردان، قیرغینلاردان سونرا ایدی کی, بیر گون معارفین نامرد فراشلاری آذربایجان دیلینده نه قدر کتاب و یازی وارایدی, چوواللارا دولدوروب، بودور، ها! آپاردیلار ساعات قاباغیندا خرمن قالادیلار… یولدان کئچن پاسبانلار، لات لوتلر، ژاندارمالار، باققاللار، صرافلار، دلال لاردا ییغیشدیلار… بیر چوخ آرواد، اوشاق دا "گؤره سن آیی اوینادیرلار؟"... دئیه, میدانا ساری یوگوردولر… بیردن، بیره صفلر پوزولدو… هامیساکت اولدو! دانشسرانین "بدرلنمیش آیی" او اؤلومجول جاوان ایرهله ییردی… بیر گؤیه باخدی، بیر یئره باخدی، گؤزلوگونو گؤزونه تاخدی، فارسجا "چیینه توپور" بیر سؤزلر سؤیلهدی: او ذاتین فرمایشلرینی ائشیدنلر گولدولر! ائشیدمهینلرده "هوررا" چکدیلر… سونرا، او جاوان آغا کبریتی چیخارتدی: کیتابلاری یاندیردی! یئدی. .. ایچدی، مورادینا یئتیشدی"...
بیرده کی, او تای آذربایجانین آدلیم شاعری صمد وورغون, جنوبی آذربایجاندا باش وئره ن جنایتلرده ن خبردار اولدوقدان سونرا, شوونیستلرین یاراتدیقلاری قورخو- وحشت فضاسینی بیر شعر واسیطه سیله جانلاندیرمیش و دهشت حال- هاواسینی چوخ گؤزل تصویره چکمیشدی:
یاندیریلان کتابلار
جلاد سنین قالاق قالاق یاندیردیغین کتابلار
مین کمالین شهرتى دیر، مین اؤره یین آرزوسى…
بیز کؤچوروک بو دونیادان، اونلار قالیر یادگار.
هر ورقه نقش اولونموش نئچه انسان دویغوسی
مین کمالین شهرتى دیر، مین اؤره یین آرزوسى…
یاندیردیغین او کتابلار آلوولانیر… یاخشى باخ!
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظلمته…
شاعرلرین نجیب روحو مزاریندان قالخاراق
آلقیش دئییر عشقى بؤیوک، بیر قهرمان میلته.
او آلوولار شعله چکیب شفق سالیر ظلمته…
جللاد! منیم دیلیمده دیر بایاتیلار، قوشمالار،
اونلارى هئچ دویدومو سنین او داش اوره یین؟
هر گرایلى پرده سینده مین آنانین قلبى وار…
هر شکسته م اولادى دیر بیر مقدس دیله یین
اونلارى هئچ دویدومو سنین او داش اوره یین؟
سؤیله سن مى خور باخیرسان منیم شعر دیلیمه؟
قوجا شرقین شهرتى دیر فضولى نین غزلى!
سن مى «ترکه خر» دئییرسن اولوسوما، ائلیمه؟
داهیلره سوت وئرمیشدیر آذربایجان گؤزه لى…
قوجا شرقین شهرتى دیر فضولى نین غزلى!
جللاد! یانیب اود اولسا دا، کوله دؤنمه ز آرزولار،
طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش انسانى!
هر اؤره یین اؤز دونیاسى بیر سعادت آرزولار
قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانى…
طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش انسانى!
ازل باشدان دوشمنیمدیر اوزو مردار قارانلیق…
هر تورپاغین اؤز عشقى وار، هر ملتین اؤز آدى
کاییناتا ده ییشمه رم شهرتیمى بیر آنلیق
منم اودلار اؤلکه سینین گونش دونلو اولادى!
هر تورپاغین اؤز عشقى وار، هر ملتین اؤز آدى!
نه دیر او دار آغاجلارى، دئ، کیملردیر آسیلان؟
اویونجاقمى گلیر سنه وطنیمین حق سسى؟
دایان!… دایان!… اویاق گزیر هر اوره کده بیر اصلان
بوغازیندان یاپیشاجاق اونون قادر پنجه سی!
اویونجاقمى گلیر سنه وطنیمین حق سسى؟
جلاد! سنمى، دئ، قیریرسان فداییلر نسلینى؟
ملتیمین صاف قانى دیر قورد کیمى ایچدییین قان!
زامان گلیر… من دویورام اونون آیاق سسینى
شهیدلرین قیام روحو یاپیشاجاق یاخاندان
ملتیمین صاف قانى دیر قورد کیمى ایچدییین قان!…
بیر ورقله تاریخلرى، اوتان منیم قارشیمدا
آنام تومریس کسمه دى مى کیخسروین باشینى؟
کوراوغلونون، ستارخانین چلنگى وار باشیمدا
نسیللریم قویمایاجاق داش اوستونده داشینى
آنام تومریس کسمه دى مى کیخسروین باشینى؟
سور آتینى، دؤرد نالا چاپ! میدان سنیندیر … آنجاق
من گؤروره م آل گئیینیب گلن باهار فصلینى…
قوجا شرقین گونشى دیر یاراندیغیم بو تورپاق
من یئتیردیم آل بایراقلى انقلابلار نسلینى
من گؤروره م آل گئیینیب گلن باهار فصلینى!
گؤردویوموز کیمی, شاعیر صمد وورغون حقلی چیخدی. نئجه کی شاهلیق رژیمی دارما- داغین اولدو, بو گون ایراندا ملتیمی اسیر توتان اسلامو - شوونیست رژیم ده, تاریخین زیبیللیک لرینه آتیلاجاقدی.
هئچ شبهه م یوخدور کی, ملتیمین گونشی مطلق بیر گون دوغاجاقدی. ...
________________________________________
* ملی حکومتین مغلوبیت ینده ن سونرا هم تبریز رادیوسی, همده تبریز یونیوئرسیته سی, آذربایجانی قان دریاسیندا بوغان ارتجاع قووه لری واسیطه سیله باغلانمیشدیلار. لاکن آذربایجانلیلارین اعتراض لاری نتیجه سینده بیر مدت ده ن سونرا, یئنی ده ن آچیلسادا, رادیو دا آنا دیلینده وئریلیش لرین یئرینی فارس دیلینده گئده ن پروگراملار آلیب و بئله لیکله تبریز رادیوسو ملتیمیزی آسیمیله ائده ن اونلار اوجاغین بیرینه چئوریلمیشدی.
تبریز دانشگاهی ایسه, ملی حکومتین مغلوبیتینده ن سونرا, اوزون ایللر بویو دیلیمیزی و زنگین تاریخیمیزی تحقیر ائدیب و کیچیلتمه یه چالیشانلارین یوواسینا چئوریلیب و ملتیمیزه یالانچی تاریخلر یازانلارین اوولاغی اولموشدور.
یازینین دیگر بؤلوملرینی بورادان اوخویا بیلرسیز :