text:
اورمیه
اۇرمیه یا دا اۇرمۇ ( تلفظ کؤمک·ایطلاعات، اینگیلیسجه: Urmia، تورکیه تورکجهسی: Urmiye) — آذربایجان و ایرانین بؤیوک شهرلریندندیر. ۱۳۹۰-جی گۆنش هیجری ایلینین نۆفوس ساییسی اساسیندا، ۶۸۰٬۲۲۸ نفر اهالیسی واریمیش.[۲] بۇ شهر غربی آذربایجان اوستانی و اورمیه بؤلگهسینین مرکزیدیر.[۳] اورمیه شهری آذربایجانین اسکی بیر شهری و مدنیّت مرکزلریندن ساییلیر و نۆفوس باخیمیندان آذربایجانین تبریزدن سوْنرا ایکینجی بؤیوک شهریدیر. بۇ شهر نادر شاهین اؤلوموندن سوْنرا هابئله آزادخان افغان و فتحعلی خان افشار دؤورلرینده آذربایجانین حؤکومت مرکزی اوْلموشدور.[۴] کریمخان زند ۱۱۷۷ جی قمری ایلده بۇ شهرین ارکینده جولوس ائدرک اؤزونو وکیل الرعایا آدلاندیردی[۵] امامقلی خان بیگلربیگی افشار آدلانمیش آذربایجان سرداری کریمخانین اؤلوموندن سوْنرا آذربایجان منطقهسینی الینه آلاراق بۇ شهرده حؤکومتین باشلادی.[۶] آغا محمدخان قاجار ۱۲۱۰-جی هیجری قمری ایلینده بۇ شهر ده جولوس ائدیب و باشینا سلطنت تاجینی قویدو.[۷] هابئله بۇ شهر ۱۱۹۷-جی هیجری قمری ایلدن باشلایاراق ۱۶ ایل داوام ائدن افشاریان اورمی آدلانان دؤولتینین آذربایجان و قفقاز منطقهسینده مرکزی اولاراق دارالاماره آدلانیردی.[۸]
جورج کرزن اورمیهیه گؤره بئله یازیب: «اورمیهنین ۴۴۰۰ آیاق بوْیو واردیر. شهرین ۳۰۰۰۰–۴۰۰۰۰ باش جمعیتی اوْلاراق چوْخو افشار تۆرکو دۆر، آنجاق چوْخلو نسطوری، کلیمی و ارمنی عائیلهده شهرده یاشاییر.»[۹]
اورمونون آدی
اورمونون آدینا گؤره، فارس قایناقلاری اورمیه شهرینین آدین «ارومیه» و «اورمی» شیکلینده یازیرلار و تۆرکجه قایناقلار دا بۇ شهرین آدی «اورمیه» و «اورمو» کیمی یازیرلار. «ورمێ» ده قایناقسیز و جعلی بیر یازیدیر کی کوردلر اورمیه شهرینه صاحاب دورماق اساسیندا اوندان ایستفاده ائدیرلر.
اوُرمو شهرینین آدینین کؤکو قطعی صورتده بللی دئییل. تکجه بوُنو دئمک اوْلار کی بۇ شهرین آدی، آذربایجان باشقا یئر آدلاری کیمی فارسجا، ایرانلی، و هند-اوروپالی دئییل.[۱۰]
سومئر کؤکنلی تئوری: اورومو-اورمی
بو تئورینین مودافیعهچیلری، اورمو'نون آدین سومئرجهدن توتولموش بیر آد بیلیرلر. بۇ دیل بیر عیدده عالیملر طرفیندن تورک دیلینن قوهوم و حتی پروتۇتورک آدلانیر. بۇ تئوری اساسیندا اورمو «اور (و)+مو» و یا «اور (و) + می» تشکیل تاپیبدیر.
- اور (و) بولومو: «اورو» سومئرجهده، شهر، یئر، مکان، قالا، و آوادانلیق آنلامیندا دیر. بۇ کلیمهنین ایکینجی معناسیندا بۇ دیلده اینساندیر. بۇ کلیمه سومئرجهدن، اوْرتا دوغو و قوزئی آفریقا و سامی دیللره (آککادی، آرامی، سئریانی، عبری و..) کئچیبدیر. سومئرلرین ایکی اونملی شهرلریندن «اور» (بغدادین گونئیینده ایندیکی المقیر، حضرتی ایبراهیمین دوغوم یئری) و «اوروک» (ایندیکی ورق)-ون آدلاری بۇ کلیمهدن یارانیبدیر. بۇ کلیمه سومئر تانریسی اوْلان اوریم-کی دن توتولوبدور. اوروق و یا اوروغ تۆرکجهده قبیله، و یا اینسانی قوهوملارا و موعاصیر تۆرکجهده اویروق شکلینده تابیعیت و وطنداشلیق آنلامیندا ایشلهنیر.
- «مو» – «می» بولومو: «مو» سومئرجهده جننت و یا گوی سیستئمینین بیر بولومو و شایدده یاغیش معناسیندادیر. بونونا دایاناراق اورمو سوزونون آنلامی «جننت کیمی اوْلان شهر» و «یاغیش شهری» معناسیند اولور. بۇ آنلام عدن باغینین آذربایجاندا (تبریزده) یئرلشمهسیله اوست-اوسته دوشور.
«می» سومئرجهده کولتورل نورملار و ایستانداردلار و بۇ نورملارین بایراغی و ایشارتلری آنلامیندادیر. بۇ اساسدا اورمو نون آنلامی «کولتورل شهر» اولور.[۱۰]
آراتتا-هوروم تئوریسی
آراتتا بیر اراضی آدیدیر. بۇ آدا سومئرلرین ایلک ایکی شاهلاریلا (ائنمئرکار و لوقالباندا) باغلی اوْلان میفلرده راست گلینیر. لوقالباندا افسانهسینده هوروم (هور-رو-وم-کور-را-کا) آدلی داغ آدی وار. ساموئل نواه کرامئرین آراشدیرما و حدسیاتی اساسیندا هوروم داغی اورمو گولونون یاخینلیغیندا اولمالیدیر. اورمو آدی با داغین آدیلا ایلگیلی اولا بیلر.[۱۰]
اورمونون سامی کؤکو
اورمونون آدی، چوخلو سام میفلریله قایناییب-قاریشیب و اونون اهالیسی سامی دولتلرله یاخین ایلگیسی وارایمیش. اورنک اۆچون بیرعیدده اورمونون مارمیشو گولون حضرت آدمین یئره یئنمک یئری بیلیرلر؛ اورمونون دوغوسوندا یئرلشن اسکی گوی تپه تپهسیندن بابیل آللاهلارینین نقشی اوْلان بیر استوانهای موهر تاپیلیب (بو اثر نیویورکون متروپولیتن موزئیینده ساخلانیلیر)[قایناق گؤسترین]؛ دئییلنلره گوره حضرتی عیسینین دوغوموندا، بئیتوالحمه گئدن نئچه زردوشتی، اورمودا باسدیریلیبلار؛ حضرتی قویا ایله ایلگیلنن اورمودا یئرلشن مارقویا کیلیساسی و… اورمونون سامیلرله تاریخی ایلگیسین گوسترمکدهدیر. بۇ نوقطه نظردن اورمونون سامی کوکونه باخماق ماراقلیدیر.
مینورسکی اورموگولونون اطرافیندا تاپیلمیش سریانی بیر یازیدا اوْلان ارمیت – اورمئیاتی آدلارینا سویکهنرک، اورمونون آدین ارمیه (ارمیا) و سریانی کوکلو بیلیر. پورداوود اورمونون آدین آرامی بیر سوز بیلیب. اونون ایستیدلالی اساسیندا بۇ سوز آرامی دیلینده اوْلان «اور» شهر معناسیندا و «میاه» سو معناسیندا اوْلان کلیمهلردن تشکیل تاپیب و اورمونون معناسی سو شهری اورلور.
اورمونون آدین آرامی، سریانی و آسوری آدلارینا باغلاماق، شرقشوناسلار، باتی دیپلوماتلاری و پان فارسلارس توسطایله اوزللیکله اوندوققوزونجو عصرین سونلاریندا آذربایجانین باتیسیندا بیر مسیحی-ائرمنی-آسوری دوولت یاراتما سیاستی اساسیندا، ایرهلی سورونوب. اما گئرچکلر بونو گوستریر کی اورمونون آدین آرامی-سریانی-آسوری دیللره باغلاماق اۆچون توتارلی بیر بلگه یوخدور. آرامی دیلینده اوْلان «اور» کلیمهسی و همیچینین «میاه» کلیمهسی سومئرلردن بۇ دیللره کئچن سوزلردیرلر.[۱۰]
اورال-آلتاییک (اورومچی) تئوریسی
اورمو آدی اورال – آلتاییک دیللرینده اوْلان موختلیف آدلاردا ایشلهنیبدیر. بوتون بۇ آدلاردا سئوینج، گوزللیک آنلاملارین گؤرمک اولور.
اسکی تۆرکجهده، اورینörin, ürin، اورون ürün و اورگونürgün کلیمهلری وار، بۇ کلیمهلر سئوینج آنلامیدیرلار.
موغول دیلینده اورما urma، اورام uram، اورمان urman، اورماس urmas، اورم urm، اوروما urumu کلیمهلر وار، بۇ کلیمهلر شوق، الهام، روحیه و… آنلاملاری وار.
فینو-اوگوریک شاخهسینده اوزللیکله مجار دیلینده، اؤرؤم-اؤرؤل öröm-öröl کلیمهسی شادلیق و سئوینج آنلامیندا ایشلهنیب.
بعضیلری اورمونو اورومچی شهریله (چین تورکیستانی-اویغوروستان باشکندی) بیرکؤکدن بیلیرلر. اورومچی urumçi و یا اورونچی urunçi کلیمهسی موغول دیلیندهن آلینیب. بونا اساساً اورو uru گؤزل آنلامیندا و مچی mçi تاریم و اورومچی (اورو+مچی) گؤزل تاریم آنلامیندادیر.[۱۰]
تاریخ
ایسلامدان اؤنجه
او کی بللیدیر سؤزلرده و ناغیللاردا بوُ بلده «ترک بن یافث» ین اولادلارینین بیرینین الی ایله دۆزلمیش شهر دیر. آما سند اۆزو ایله بوُ شهرین آدی سندلی و تحقیقلی مۆشخّص اولمویوبدور.[۱۱] عمومیت له اورمیه بولگه سینده بوتون کول تپه لر بۇ شهرین تاریخینی حکایت ائدیرلر اورمیه یاخینلیغیندا نئچه یوزلر کولتپه وار کی اونلاردان ان اونملیلری گویتپهدهدیر که اونون اساسیندا بۇ بؤلگهدن گیل گمیش نوقوشلی بیر مجسمه و آبیدهلر تاپیلیبدیر. اورمیه شهرینین تاریخی چوْخ قدیم دؤورلردن بیر چوْخ یئرلی و خاریجی تاریخچیلرین دیقّتینی جلب ائتمیشدیر. تاریخچیلر اؤز اثرلرینده اورمیه شهرینین تاریخی حاقیندا قیمتلی معلوماتلار وئرمیشلر.
انوشیروان ساسانلی واقتی، بیر دسته خزر تۆرکلریندن، دربنددن مملکته گیردیلر. خزرلر یوْخسوزلوقدان انوشیروانا نامه گؤندرمیشدیلر؛ انوشیروان اوْنلارین قوْرخمامازلیغینا گؤره و روُمون خزرلرین نیظامی گۆجلرین ایشلتمک قوْرخوسوندان، خزرلره گیریش ایجازهسی وئردی. بوُ دستهنین سایی ۵۳ مین نفر یازیلیبدیر. انوشیروان خزرلرین هر دستهسینه اؤزلریندن بؤیوک سئچیب، بیر دستهنی سیرجانا و بیر دستهنی آلانا (سرابا) گؤندریب، بیر دستهنی ده آذربایجاندا یئرلشدیردی. آذربایجان روُمون مرزی اوْلماغینا گؤره، انوشیروان بوُ دستهنین نیظامی گۆجون روُمون علیهینه ایشلتدی.[۱۲][۱۳] اورمیه شهرینین روُم مرزینه یاخین اوْلماسینا گؤره، بیر دسته خزر تۆرکلریندن اورمیهنین شهرینده و اطرافیندا یئرلشدیلر. اورمیهنین ان قدیمی محلهسی اوْنلارین آدینا، «خزران» آدلانیبدیر.[۱۴][۱۵]
اسلامین اوّللری
ایسلامین اوّللرینده، قافقازدان عربعیراقین موصل شهرینهجه خزر دؤولتینین الینه دۆشدو.[۱۶]
اسلامی دؤورهلرین ایلک یوز ایللیکلرینده جغرافیا یازانلار بۇ شهری آذربایجانین اۆچونجو بؤیوک شهری بیلیب، اونو زردشت یوردو و زرتشتون آنادان اوْلان توپراقی یازیبلار. اورمیهنین باغلارینین حاصیللی اوْلدوغوندان و تیجارتینه عایید یازیبلار اۆچونجو میلادی یوز ایللیکلرینده اوْغوزلارین آذربایجانین یئرلی تورکلریندن بیرلشندن سوْنرا اورمیه شهری بیر بؤیوک قالایا دوندی اوْغوزلار و اونلاردان سوْنرا تورکمان لار و افشارلار اورمیه شهرینه دیریلیک وئردیلر. بۇ شهرین آدینین کئچمیشده دار النشاط اوْلدوغودا بونا گؤره دیر. اورمیا شهری حاقیندا یاقوت هموی یازیر: «... من اؤزوم شهری گؤرموشم، چوْخ گؤزل و بوللوق اوْلان بۇ شهر الوئریشلی ایقلیم شرایطینه، طبیعی گؤزللیگینه، سویونون، مئیوهسینین، هابئله بوستانلارینین چوْخ اولماسینا گؤره بۇ دؤورده اوْلان دیگر شهرلردن فرقلنیر». زکریه محمد القزوینینین گؤستردیگینه گؤره اورمیه شهری ایستر تیجارت، ایسترسه ده مئیوه و باشقا محصوللارین بوللوغونا گؤره شرقده ان مشهور شهرلردن اوْلموشدور. اورمیا شهرینین قدیم تاریخه مالیک اولماسی فاکتینی یازیلی منبعلردن علاوه شهرین اؤزو، هابئله اونون اطرافیندان الده ائدیلن مادی-مدنی عابدهلر ده ثبوت ائدیر. اورمیا و اونا یاخین اوْلان اراضیلردن آرخئولوژی تدقیقاتلار زامانی تونجدان هازیرلانمش اوزون و گؤدک قیلینجلار، اوستو ناخیشلی خنجرلر، ائو اشیالاری، زینت اشیالاری و دیگر اشیالار الده ائدیلمیشدیر. متخصصلره گؤره بورادان تاپیلان اشیالار ائرامیزدان اول VII-VI عصرلره عایددیر.
امیر وهسودان آذربایجان حاکمی وقتی اوْغوز تورکلرین دانا آدلا امیر ایله وهسودانین یاخینلاریندان بۇ جومله (باجی یا دا قیزی) اورمیه شهری تیول عنوانیدا اوْغوزلار وئردی و دئمک کی بۇ ایش ابوالهیجا هذبانی نین قارشیسیندا اولدی و اونون وهسودان لا یاخشی آراسی یوخویدور او ایل لرده اورمیه ده اوْلان اوْغوزلار اورمودان چیخاراق ائرمنی لره هجوم گتیریب و اونلاردان بیر چوخلارین اوْلدورندن سوْنرا غنیمت و اسیر آلدیلار اورمیه نین حوالی سینده اوْلان هذبانی کوردلری ابوالهیجا دان سوز آپاریب اوْغوز لاردان قونشولوق نفرتلری اولاراق اونلارلا داوایا گیردیلر اوْغوزلار اونلارین کندلرین تالان دان سوْنرا اونلاردان بیر چوخلارین دا اوْلدوردولر[۱۷]
سلجوق لار
سلجوق لار ایلک دفعه ائلیه بیلدیلر اورمیه سوْنرا تبریزی ۵۸۷ جی قمری ایلده اوْلان آق سنقرلولار اراضی سیندن چیخاردیب اورلرینین کی ائده لر تکجه بۇ ایل لرده مراغه شهری آق سنقرلولار الینده قالاراق ۵۲۶ جی ایل ده امیر حاجب تاتار اورمیه نی محکم ائدیب سولطان امرینه گئچدی ۵۴۴ جی قمری ایل ده اورمیه شهری ملک محمد بن محمود بن محمد الیندیمیش ۵۸۰ جی قمری ایلده و اتابک محمد جهان پهلوان زامانی اورمیه ده اوْلان اوچ گونبز مقبره سی بیناسی تیکیلدی.
آق سنقرلولار
آق سنقرلولار ایکی فرقیلی دوره ده واریلق لاری ثبت اوْلونموش دیر اورمیه شهری او زامان کی آق سنقر الینده ایمیش ایلدگز سلجوقی وقتینه قدر و ایکی جی دور دا علاءالدین کورپه ارسلان و مظفرالدین گوگبری اربیل شهرین حاکیمی ایله بیرلیکده ۶۰۲ جی قمری ایلده اونون و ابوبکر ایلدگز آراسیندا ساواش دوشوب نتیجه ده مظفرالدین گوگبری ساواش دان ال چکیب علاءالدین صولح ائتمگه مجبور اوْلوب ابوبکر ایلدگز الدن گئتمیش مراغه شهرین عوضینه اورمیه و اشنویه شهرلری علاءالدینه وئردی علاءالدین بیر یاخشی آد و عادیل و هنر سئون کیشی دیر و نظامی گنجوی اوز بهرام نامه سین علاءالدین آدینا اوخویوب.[۱۸]
آذربایجان آتابگلری
اورمیه و اشنویه شهرلرین علاءالدین کورپه ارسلانا باغیشلاننادان سوْنرا اورمیه شهری علاءالدینین یئرلری حسابا گلدی و معلوم دئییل بۇ دوروم هاواقتا چان داوامی واریمیش یئددی جی یوز ایلین اول لرینده اورمیه شهرین حکومتی مظفرالدین اوزبی بن جهان پهلوان سلجوق آتابی ین الینده ایمیش بۇ دئوره ده سلجوقلو ایمپیراتورلوغو کوکدن داغیلدی و آتابی لر هربیری بیر بولومه صاحاب چیخدیلار اوزبی جهان پهلوان چوخلو چالیشیب اورمیه منطقه سینده امنیت یارادسین.[۱۹][۲۰]
خوارزمشاهلار
۱۲ جی میلادی ایل لرین اول لرینده اورمیه شهرینده آدلانان یئوه تورکمانلاری مسکن لری واریمیش نفوس لاری اوقدریمیش کی ائلیه بیلرمیش لر ۱۰ مین نفر دویوشمک اۆچون عسکر حاضیرلایالار اورمیه شهرینده یاشییان یئوه لر سلیمانشاه یئوه لریندن آیری بیر بولوم دیلر و اوندان هئچ سوز آپارمیردیلار و دئمک یول کسنلیق و قونشو توپراقلارینا حمله ائتمک له اونلارین اورک لرینده قورخور یاراتمیشدیلار هابئله اورمیه دن علاوه اشنویه شهری ده اللرینده اولاراق خوی شهریندن ده خراج الیردیلار سوندا جلال الدین خوارزم شاه خانیمینین ایستگی اساسدا در سال ۶۲۳ق/۱۲۲۶م یئوه لره حمله ائدیب اونلاری بیر چوخلارین اوْلدوروب خانواده لرین اسیر ائدیب و وار یوخ لارین دا غنیمته آپاردیلار بۇ وارلیق لار او قدر چوخویموش کی ۳۰ مین درهم گلجک جلال الدینین خزانه سینه یئتیشدی.[۲۱]
موغوللار
۶۲۸ق/۱۲۳۰–۱۲۳۱م ایل ده جلال الدیم خوارزم شاه ائله کی موغول لارین فشاریندا معروض قالیر قیش فصلین اورمیه و اشنویه ده گئچیدیر جلال الدین نئچه موغول لاریندا دان ساواش ائدرک خوی شهریندن دیاربکره گئدیب و میافارقین داغ لاریندا کوردلرین الیله اوْلدورولور
تیموریلر
۸۰۲قده امیرتیمور، اورمیهنین حؤکومتین، عۆصیان ائتمیش کۆردلر و ائلاتین موقابیلهسینه گؤره گرگینبئیگ اوْصالی افشارا تاپیشیردی. الامه سلطان اوْصالی و یادگار سلطان اوْصالی، گرگینبئیگین اوْغوللاری اؤزوندن سوْنرا اورمیهنین حؤکومتینه چاتدیلار.[۲۲] اورمولو افشار طایفالارین آراسیندا خوصوصا اوصالی ائلین شفاهی تاریخ لرینده گرگین بیگ اوصالو تۆرکجه: قورد اوصالی آدیلا تانینمیش دیر[۲۳]
صفویلر
صفویهنین اوّللرینده، شاه اسماعیل واقتی، اوّلده اورمیهنین حؤکومتی سلطانذوالقدر قاجار الینده ایمیش. اوندان سوْنرا گوگجه سلطان قاجار اورمیهنین والیلیگینه قویولدو. شاه اسماعیل واقتی صارمبیگ مکری اورمیه شهرینه هوجوم چکیب بایرامخان قرامانلو و خادمبیگ خلیفهالخلفا طرفیندن اونا قارشی چیخیلدی. بۇ جنگده عبدیبیگ شاملو دورمیشخانین آتاسی هابئله ساروعلی مردار تکلو اؤلدورولدولر، سانکی اورمیه ایللرجه عثمانی طرفیندن تؤکولن کوردلرین الیندن قورتولدو. صفویه واقتی اورمیه شهری کوردلرین هوجومونا معروض قالیردی. ۹۸۷-جی ایلی چوْخ پیس و خطرلی ایل ایدی؛ نئجه کی کورد عشیرتلری و عثمانی عسکرلری اورمیهیه هوجوم چکیب حسینخان سلطان خبوشلو و محمدسلطان روملونون باشینا تؤکولوب، قیزیلباشلاری شیکست وئرندن سوْنرا خوی و سلماس شهرلرینهچن اللرینه آلدیلار. کوردلرین بۇ هوجوموندا اورمیه شهری کؤکدن خارابا اوْلوب اهالیسی کؤچمگه مجبور اوْلدولار.[۲۴] شاه طهماسب و شاه عباس زامانی علیمرادخان افشار و سبحان وئردیخان اورمیهنین حاکیمی ایدیلر. سوْنرالار ۱۰۳۵-جی ایلده دمدم قالاسی اورمیه نین حاکیم نشین قلعه سی اوْلوب و امیرخان برادوستی منطقه نین حاکیمی اوْلدو اونجه بۇ منطقه افشارلار و قیزیلباش لار الیندیمیش[۲۵][۲۶] سوْنرا افشار ائلی شاهعباسدان اورمیه شهری ایستهدیگی اساسدا، اورمیه شهرینده مسکن سالاراق حؤکومت اونلارین الینده ایمیش.[۲۷]
افشارلار
نادرشاه افشار سلطنتینین باشلانغیچیندا، بلباس کۆردلری اورمیه حؤکومتینین بعضی منطقهلرینه حمله ائتدیلر، آمّا سوْندا نادرشاه افشار قووّهلریندن شیکست یئدیلر.[۲۸]
زند
بلباس کۆرلری کریمخان زنددن کی آذربایجانی توُتموشدو ایطاعت ائلهمیردیلر؛ بوُنا گؤره فتحعلیخان افشار ارشلو، اورمیهنین حاکیمی، اوْنلاری قیردی.[۲۸]
قاجار
شیخ عبیدالله جریانیندا، کۆردلر اورمیه شهرینه حمله گتیردیلر. او زامان اقبالالدوله افشار اورمیهنین حاکیمی ایدی. اقبالالدوله افشار ایله اورمیه اهالیسی کۆردلر قاباغیندا دایاندیلار. بیر مۆدّت ساوشدان سوْنرا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخان بایات و حمزه میرزانین گلمگین ائشیدیب، عسگرآباد کندینه حمله ائدیب اهالیسینی اؤلدورلو. آخیردا شیخ عبیدالله، تیمورپاشاخاندان شیکست یئییب عثمانلییا قاچدی. عثمانلیلار شیخ عبیداللهی توُتوب مکّهیه تبعید ائتدیلر.[۲۹]
مشروطیت اینقیلابیندا، مشروطهچیلر اورمیهده ده انجۆمن قوُردولار. اورمیه مشروطهچیلرینین باشچیسی مشهدی اسماعیل افشار و مشهدی باقرخان ایدیلار. مشروطه زامانی کۆردلرین تالانلیقلاری اورمیهیه چوْخلو اذیت یاراتمیشدی.[۳۰]
بیرینجی دۆنیا مۆحاریبهسینده، عثمانلیدان قاچمیش جیلولار و ائرمنیلر منطقهنین مسیحیلر ایله بیرلیکده اورمیه، سلماس و کؤهنهشهرده ۱۳۰مین نفره یاخین آدام اؤلدوردولر. آخیردا عثمانلی قوْشونو گلیب مسیحیلره شیکست وئردی.[۳۱]
عثمانلیلار آذربایجاندان گئدنده، عثمانلی قوْشونونون باشچیسی اورمیهنین بؤیوکلرینی چاغیردیب، اوْنلارا عثمانلیلار گئدندن سوْنرا اؤزلریندن مودافیعه ائده بیلمک اۆچون، جیلولاردان غنیمت آلینمیش اسلحهلرینین آلماغینی تؤصیه ائتدی؛ آنجاق اورمیهنین بؤیوکلری قبول ائلهمهدیلر. بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی ۱۲۹۷-جی شمسی ایلین آخیرلاریندا باشا گلندن سوْنرا، اورمیه نیسبت امنیت اوْلدو. همن ایلین بهمن آییندان، سردار فاتح اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. سردار فاتح کۆردلرین اذیت اتئمهسینه سوْن قوْیماق اۆچون، سیمیتقونون گؤروشونه گئتدی. بوُ ایش سیمیتقویا داها آرتیق جیسارت وئردی. ۱۲۹۸ده، ضیاءالدوله اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. ضیاءالدوله اورمیه خالقی ایله بیرلیکده، کۆردلر قاباغیندا دایاندی. بوُ حالدا آذربایجان والیسی سمیتقویا پای گؤندریب، سیمیتقو دا ضیاءالدولهنین عزلین ایستهدی. بئلهجه سردار فاتح اورمیهنین حؤکومتینه گؤندریلدی. بیر مۆدّتدن سوْنرا، سردار فاتح کۆردلرین سیخینتیسی آلتدا اورمیهدن گئدیب، حؤکومت سردار فاتحین موعاونی، میرزا علیاکبرخانا چاتدی. میرزا علیاکبرخان اورمیه-گۆلمانخانا یوْلونون قوْروماغینی، اسدآقا فشنگچییه تاپیشیردی. بیر مۆدّتدن سوْنرا، سیمیتقو ارشد آقازادهنی اورمیهیه گؤندردی. ارشد آقازاده میرزا علیاکبرخانی توُتوب شهر کوردلرین الینه دۆشدو. ۱۳۰۱-جی شمسی ایلده، سیمیتقو شیکست یئدی.[۳۲]
۱۹۱۵ اینجی ایل اورمیه شهرین خالقی جیلولوق و کوردلوق واقعه سینده ۲۵ مین قئدر اوز جمعیتینی الدن وئریر. اورمیه شهرین تورکلری عبارت اوْلموش اوشار (افشار) خالقینان افشار خالقی نین یوردی قدیمیتدن آذربایجان اولاراق سانکی صفویه دورسینده شاه تهماسب ایله برابر آذربایجان دان قزوین شهرینه و اوردان دا ایصفهانا کوچدورلوب لر بۇ دوره لر شاه عباس اونلاردان بیر تعدادی ازبک لرین قابغیندا داینماق اۆچون خراسانا یولادی و بیر تعدادی دا ایرانین اوْرتا بولوملرینده یاشادیلار سانکی حاصار سیندران کلبعلیخان افشار ایمانلونون بغداد شهرینین حصارینی سیندراندان سوْنرا شاه عباس اورمیه شهرین یورد عنوانیندا افشارلارا وئریب و اونلارا امر ائدی ۱۵ مین افشارلاری خراساندان ایرانین مرکزی بؤلگه لریندن کوچوردوب و بۇ شهر ده ساکین اولالار. بونجه اورمیه شهرین قاباق جا دان آذربایجان شهرلریندن حساب اوْلوب و اونون خالقی دا تورکی دیلر تاریخی سند لر بۇ زمینه ده بیلگی وئریب دیر آمّا بئله دئمک اوْلار کی عین حالدا قدیم عوثمانی دولتی علوی تورکلری ایران دان اوزاق ساخلییب و اونلاری عوثمانی امپراتورلوقون مرکزی بولوملرینه اینتقال وئردی و سونی کوردلری ایرانین شیعه دولتینه موزاحم ائتمک اۆچون ایران مرزلرینده کوچوردوب بۇ ایش موقابیلینده افشارلاریندان و شکاک کوردلری سلماسین خان تختی سینده وورشماقا باشلییب بۇ موحاریبه ده کوردلری شکست وئریب و ایندیلیکده بۇ منطقه کوردقیران آدلانیر اورمیه شهری بیرنجی دفعه آذربایجانیان رسمی دولت فدرال افشارایانین رسمی مرکزی اوْلموش دیر بۇ واقعه ده تمام آذربایجان بیرلیک ده بیر فدرال قالیبینده متحد اوْلوب آذربایجان دا حکومت آپارمیش دیلار بۇ حکومتین باشچسی محمد قولوخان افشار میش بۇ حکومت سوْنرا فتحعلیشاه الیله سرنگون اولدی
چاغداش تاریخ
اورمو شهری ایران دا بیرنجی شهری دیر کی ۲ بهمن ده بیرنجی دفعه ایران دا قیام مسلحانه رژیم پهلوی دن ائدیب لر بۇ ایشین باشچی سی اورمیه شهرینده شیخ غلامرضا حسنی اورمیه الیله اداره اوْلونوردی. ایران انقلابیندان سوْنرا کوردلر سنار مامدی باشچی سی ایله اورمیه شهرینه هجوم چکیب و اورمیه شهرین توتماق ایستیرلر بۇ خبر اورمیه شهرینده قورخو یارالدیب و خالقین بیر چوخو ائو ائشیگین بوشاتماغا چالیشیب و شهردن چیخدیلار. کوردلر اورمیه شهرینه گیرنده حسنی امریله اوْلان سیلاح لی نیرولار اونلاری محاصیره ائدیب و اونلاری قایتارماغا مجبور ائله دیلر.[۳۳]
خالقی
قومیت
شهرین اهالیسینین چوْخو آذربایجان تۆرکو دۆرلر و آذربایجان تۆرکجهسینده دانیشیرلار.[۳۵][۳۶][۳۷][۳۸] اورمیه اهالیسینین ۹۰٪دان آرتیغی تۆرک دۆرلر؛ کۆردلر، آسوریلر و ائرمنیلر ده بوُ شهرده یاشاییرلار.[۳۹] ۱۳۷۸ده گؤتورولن آمار اساسیندا اورمیهنین قومیت آماری بئله دیر: ۸۵٫۷٪ تۆرک، ۱۰٫۵٪ کۆرد، ۱٫۷٪ آسوری، ۱٫۶٪ فارس، ۰٫۵٪ ائرمنی.[۳۴]
اورمیه شهرینین کۆردلری شکاک طایفاسیلا تانیلیر و ایکی بؤیوک بؤلومو تشکیل ائدیلر «عبدوی» و «ممدوی» کی اصلده میلانی طایفالاریندان ساییلیرلار و دیللری کۆرمانجی کۆردوجهسی دیر. بوُ ائلاتلار اصلده تۆرکیهنین دیاربکر منطقهسیندن کؤچوب گلیبلر.[۴۰][۴۱] شکاک طایفالارینین بیر بؤلومو ده قرهقوْیونلو تۆرکمانلار ایله، صفویه دؤرهسینده، عثمانلی ایمپیراتورلوغونون شرقی (شرقی آنادولو) منطقهلریندن کؤچوب گلیبلر.[۴۲]
مذهب
اورمیه شهرینده تۆرکلر اکثراً شیعه دیرلر سانکی شیعهلر ایله برابر بوُ شهرده سۆنّو تۆرک ده وار.
اورمو لهجهسی
تۆرکجهده مجهول ائیلم (فعل)، ائیلمین سوْنونا «ل» آرتیرماقلا یارانیر. اورمو تۆرکجهسینده مجهول ائیلم یاراتماغا باشقا بیر یوْل دا واردیر: آپاردی ← آپارلاندی، گؤتوردو ← گؤتورلندی[۴۳]
بونو دا آرتیراق کی اورمیه بیر مهاجرلی شهر دیر و چونکی اصالتدی اورمیه لی لر کوچوپ گئدیبلر تهرانا،کرجه،تبریزه و خاریجه و چوخلی اطرافدان اورمیهیه داشینیب و مهاجرت ائلییبلر اورمو او اصل لهجه سی کی تبریز لهجه سینه بنزهییر داها آرادان گئدیر و اطرافین کیچیک شهرلر و کندلر لهجه لری اورمو دا یایغینلاشیر و بو باعث اولور داها اورمو لهجه سی تبریز لهجه سینه اوخشاماسین.
۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیهنین جمعیت ترکیبی
مسیحی مسیونئرلر و سیاسی هئیأتلرین ۱۸۶۹-نجو ایلده اورمیه جمعیتینین ترکیبیندن وئردیگی آمار:[۴۴]
اورمیه شهرینین جمعیتی:۳۱٬۵۰۰، اورمیه اطرافینین جمعیتی: ۹۳٬۵۰۰، بوتون اورمیه بؤلگهسینین جمعیتی: ۱۲۵٬۰۰۰
تورک کندلری: ۲۱۵، ائرمنی کندلری: ۴، نسطوری کندلری: ۹۰، کورد کندلری: ۳۰
طبیعی دوروم
جغرافیا
اورمیه شهری بیر بؤیوک چوُققوردا یئرلشیبدیر. بوُ دشت تام گؤورنتی و یاشیللیق دیر. بوُ دشتین اوُزوناسی ۷۰ کم و انی ده ۳۰ دور و اوْنون قیراغی بۆتونلوک ایله اۆزوم و آلما باغلاری و اکینچیلیک دیر. اوُرمو گؤلو بوُ شهرین دوْغو قیراغیندا یئرلشیبدیر. بوُ شهر گؤزل، سوُلو و یاخشی هاواسی اوْلماغینا گؤره، ایرانین دوْلانمالی یئرلریندن دیر. اورمیه آزاد دریالاردان ۱۳۳۲ متیر بوْیو وار دیر.[۴۵]
قونوم
چایلار
شهرچای
شهرچایی تورکیه نین بیقار دره سیندن باشلایب و داغلیق و اورمیه نین دوزلوقوندن گئچندن سوْنرا اورمو گولونه توکولور.
هاوا دورومو
اورمیه نین هاوسینین دورومو متوسط ۸٫۹ درجه سانتیگراد حرارت له یای دا تقریباً ایستی و قیش دا تقریباً سویوق دیر. یاغینتی دونومو مهر آیین آخیرلاریندا و آباد آیین اول لریندن باشلانیب خردادا چان داواملی دیر.[۴۶] یاغینتی میانگینی ۹۳ گون اوزونلوغوندا ۳۶۰ میلی متیر دیر.[۴۷] و اوزون مدت ده یاغینتی میانگینی ۲۳۸٫۲ میلیمتیر دیر. دونموش گونلر آبان آییندا ۱۹ گون آذر ده ۲۷ گون دی ده ۳۰ گون بهمن ده ۲۸ گون اسفند ده ۱۴ گون فروردین ده ۶ گون دیر کلیت ده ۱۲۰ گون ایلده اورمیه ده دونموش گونلردیر یئلین میانگین سورعتی متیر ثانیه ده دیر هابئله اردیبهشت و اسفند آیلاریندا ۱۶ متیر ثانیه ده یئلین ان سۆرعتلی زامانی دیر و دی و بهمن آیلاریندا ۷ متر ثانیه ده یئلین ان آز سورعتلی اوْلان فصلی دیر.[۴۶]
زلزله
باتی آذربایجان اوستانی کلیت ده بیر دپریملی منطقه دیر.[۴۸] سانکی هله لیک اورمیه شهرینده داغیدان بیر دپریم اولمویوب دیر.[۴۹] اورمیه ده اوْلان سون زیزله لردن ۱۳۰۰ قمری ایلده[۵۰] هابئله ۴ ریشترلیق سیلوانا مرکزیتی ایله[۵۱] ۸۷ جی ایلده و ۹۱ جی ایلده اهر و ورزقان دپریم لری[۵۲][۵۳] هابئله لاب سونونجو دپریم سیلوانا دا ۴٫۶ ریشترلیق دپریم دیر.[۵۴]
فرهنگ
آشیقلار
آشیقلار ایسلامدان اؤنجه زامانلاردان تۆرک خالقلارین آراسیندا ایجرا ائدرمیشلر. ایسلامی اینقیلابدان قاباق، آشیقلار مورتّباً باتی و چیخی آذربایجانین قهوهخانالاریندا چالاردیلار. تبریز، آشیقلارین چیخی مرکزی و اوُرمو، اوْنلارین باتی مرکزی ایدی. اورمودا آشیقلار همیشه تک چالاردیلار.[۵۵] آشیق موسیقیسی آذربایجانین ان قدیمی هۆنری دیر.[۵۶]
دبلر و رسملر
اوُرمودا ائولنمگه گؤره چوْخلو دبلر واردیر. بوُ دبلرین بیری کۆرهکن (بَی) حامامی دیر. حنا گئجهنین سحریسی کۆرهکن ایله ساغدوش، سوْلدوش و بیر نئچه جوان حاماما گئدیب و اوْردا چالیب اوْینایارلار. کۆرهکن یوُیوناندان سوْنرا، قیز ائوی آلان پالتارلاری گئیب، آراییشگاها گئدیب و توْی ائوینه قاییدار.[۵۷] ایندیلیکده بوُ دبلر اوُنودولماق حالیندا دیر.
اوُشاق دیش چیخارداندا، دیشلیک یوْخسا هدیک پیشیریب قوْهوم و قوْنشولارا پای وئرهرلر. پایآلانلار دا هدیک قابینا اوُشاق اۆچون تؤحفه قوْیوب قایتارارلار.[۵۷]
چیلله گئجهسی، جاوانلار طایفادا بیر آغساققالین ائوینه ییغیشارلار. اوُشاقلاردا اؤز آتا آناسینین ائوینه قوْناق گئدرلر. جویز حالواسی، هویج حالواسی، قارپیز، نوْقول، میلاق، پاتداق و … چیلله گئجهسینده یئییلر.[۵۷]
چرشنبهلیک گؤندرمک آخیر چرشنبهنین دبلریندن دیر. آتا و قارداش نیشانلی قیزلارا، تزهگلینلره، آنا-باجیلار و قیزلارا پای گؤندرهرلر. بوُ پای بوُنلاردان عیبارت دیر: پالتار، ائو وساییلی، آینا سبزه (گؤیرمیش بوُغدا)، بوْیانمیش یوُمورتا و قیزین ارینه جوْراب یوْخسا کؤینک. معمولاً پایین یئرینه پای گتیرنه پوُل یوْخسا جوْراب یوْخسا کؤینکلیک وئریلر.[۵۷]
سینما
گئچمیش ایللرده اورمیهده ۶ سینما سالوْنو وار ایمیش. ایندیلیکده ۳ سینما ایشینه داوام وئریر.[۵۸]
کیتابائولری
اورمیهنین ۱۳ کیتابخاناسی وار دیر. ۳۴۵ مین نۆسخهدن آرتیق بوُ کیتابخانالاردا کیتاب وار دیر. ۱۸ مین نفردن آرتیق اورمیهنین کیتابخانالارینا یازیلیبلار.[۵۹]
سیاست
بلدیه
اورمیه بلدیهسی ۱۳۰۷ده قوُرولوبدور.[۶۰] بلدیه تیکینتیسی انقلاب مئیدانیندا (اوستان مئیدانی یا یوردشاهی دروازاسیندا) یئرلشیبدیر. ۱۳۱۰دا «ملا اوستا»، اورمیهنین لاپ ایش بیلن معمارلاریندان، بوُ تیکنتینی قارتال شکیلینده مِعمارلیق ائلهایبدیر.[۶۱]
کونسوللوقلار
- تورکیه کنسوللوغو اورمودا، بهشتی (دانیشکده) خیاوانیندا یئرلشیبدیر.
- عراق کونسوللوغو یئنیلیکده اورمودا اوز ایشینی باشلایب و فعال دیر.
- روسیه کونسوللوغو ایندیکی حالدا فعال دئییل.
تفریحی یئرلر
بند، خاندرهسی و مارمیشو اورمیهنین تفریحی یئرلریندن دیر.[۶۲] بند کندی اورمیهنین یاخینلیغیندا و شهرچایینین قیراغیندا یئرلشهرک، اؤنملی توریستی بیر یئر دیر.[۶۳]
مکتبلر
عمومی مکتبلر
پهلوی دونومیندن قاباق اورگتمه لر عمومیت له مکتب خانا لاردا اولوردو مکتب خانا لار شهرین بویوک و جمعیتلی و هابئله مسجیدین شبستانلاریندا، تکه لر، یا دا ائولرده قورولوردی عمومیت له الیفبا نین اویرتمه سی آنادیلی کیتابیندان کی تۆرکجه یمیش باشلانیردی اوندان سوْنرا اوشاق لار الفبا اورگنیردیلر و یازیب اوخوماق لا تانیش اولوردولار درس وئریلن کیتاب لار عیبارتی دیر قرآن، تنبیهالغافلین، صرف میر و…[۶۴] یئنی ده قورلان سبک ده مکتب و مدرسه اورمیه ده ۱۷ ایل دارالفنون دان قاباق ۱۲۵۱ قمری ایل ده قورولوب دیر[۶۵]
یوخاری مکتبلر
بیرنجی ایران دا اوْلان داوا درمان اویرتیم مرکزی ۱۳۰۰ جی قمری ایل ده آمریکایی لر الیله اورمیه شهرینده قورولدو[۶۶] ایندی قدر ۲۲ مین طلبه اورمیه دانیشگاهیندا ۴۶ مین آزاد دانیشگاهیندا و ۱۸۰۰ نفر ده یئنی قورولان اورمیه نین صنعتی دانشگاهیندا عالی مکتب لرینده تحصیله مشغولدولار.[۶۷][۶۸] بوُ شهرده چوْخلو اؤنملی و مؤعتبر بیلیمیوردو وار دیر کی اوْنلاردان اورمو بیلیمیوردو، اورمو صنعت بیلیمیوردو، اورمو طب علملر بیلیمیوردو، آزاد بیلیمیوردو و پیام-ی نور بیلیمیوردونا ایشاره ائتمک اوْلار.
دینی حوزوی مکتبلر
اورمیه نین بیرنجی دینی و حوزوی مکتبی ۱۱۴۲ جی قمری ایل ده قورولوب دیر ایندیلیکده بۇ مکتب امام خمینی آدلانیر و ۱۵۰ طلبه سی وار.[۶۹] هابئله سونولرین ده اوزلرینه گوره بۇ شهرده مدرسه لری وار[۷۰] و یئنی قورولموش خانیم لار اۆچون دا مکتب زینب کبری آدلانیر.[۷۱]
شهر سورونلاری
هاوانین باتماسی
اورمیه شهری دولو تیرافیک لر اۆچون هابئله دی اکسید کربنون هاوا دا چوخالماسی و شهرین تولدی و صنعتی و یئرین دوزگون یئرده تیکمه دن اونو ایرانین بیر هاواسی باتیق شهرلریندن ائدیب. هابئله عراقین توز توْرپاقی و هاوانین ترسه اولماغی ایل ۹۰ گونون ده اوْلور شهرین هاواسینا تأثیر قویان اونملی موارید دن اورمو گولون قوروماسی و اونون دوز یئل دومان لارین قوزانماسی دیر اورمیه شهرین هاواسینین باتیلماسینین قاباغیندا داینماق اۆچون گرک بۇ شهرین اطرافیندا یام یاشیل یئرلر یارانا.[۷۲][۷۳][۷۴][۷۵]
تیرافیک
اورمیهده ۱۰۰۰ نفره ۸۰ ماشین اوْلاراق تهراندا ۱۰۰۰ نفره ۶۲ دانادان آز ماشین وار دیر. ماشین سایی باخیمیندان، تهراندان سوْنرا اورمیه ایرانین ایکینجی شهری دیر.[۷۶] اورمیهده ۲۵۰ مین دانادان آرتیق ماشین واردیر. تیرافیک، اورمیهنین ان اؤنملی شهر مؤعضللریندن دیر.[۷۷]
زورآبادلار
شهرین حاشیه لری اورمیه شهرین بیر اونملی دردلریندن دیر کی زورآباد یا دا اسلامآباد آدلانیر[۷۸] نئجه کی یاخین ۲۵ مین نفر ۵ جی گئنیشلنمیش برنامه ده اورمیه حاشیه لری سهمانلانیب دیر.[۷۸] ۱۳۹۲ جی سون ۷ دی آیندا ۷۵۰ هیکتار یئر تیکینتی لر اساسندا شهرین محدوده سینه ایضافه اوْلوب[۷۹] اسلامآباد، علیآباد، حسینآباد، حاجی پیرلو، وکیل آباد، کوی لاله سالار، قره باغ، روستاهای الواج (آلباش) و دیگاله (دیک قالا) شهرین حاشیه لری حساب اولور.[۷۸][۸۰] هابئله شهرین حاشیه سینده ایلشن لر بۇ شهر ۱۵۰ مینلق جمعیتی تشکیل وئریب لر[۸۰] هابئله چوخلو معضل لر بۇ جومله جورمولرین چوخالماسی اکین یئرلرین خاراب ائتمک ده اونلاردا اولور.[۸۱][۸۲]
بؤلمهلر
شهرین یئکلمهسی
اورمیه داغیناق شکیلده یئکلیبدیر.[۸۳][۸۴] شهرین بافتی اوچ قیسمه تقسیم اولاراق شهرین ان قدیم قیسمتی بازار محدوده سی دیر شهرین نئچه یوز ایلیق قدیمته صاحیب دیر ییانکی ایندیلیکده اونون ان قدیم محله سینین قیدمتیندن ۱۰۰ ایل اونجه یه کئچمیر اورمیه شهرین اوستان مرکزی اوْلاندان سوْنرا باکری - خیام - عسکرآبادی خیابانلاری بۇ شهرین اورتاسیندا گئچیب اداری مرکزلرین یئری اوْلدو شهرین میانی بافتی مرکزی بافتین جمعیت باخیمندان دولماسی و گورمه مسی اساسیندا یاراندی و کوچه لرو محله لر شهرین قدیم بافتین دوره سینه یارانیب بۇ محله لر تام ۳۰ دان ۵۰ قدر ده اوْلان تیکینتی لر دیلر بۇ قیسمین دورمو معماری باخیمدان شهرین اورتاسیندا اوْلان معماری تای دیر سانکی یئنی مصالح له تیکیلیب. میانی بافتین سیمگه لریندن خیابان باغلانمیش انلی کوچه لر دیر شهرین اوچوجو بافتی ایکنجی بافتین دوره سینه ده یارانیب بۇ تیکینتی لر انقلاب دان سوْنرا و نتیجه ده اورمیه شهرینه مهاجرت لرین اساسیندا دیر هابئله بۇ بافت اکینچیلیق اراضی لرین مسکونلاشما یئرلرینه دونمه سی اساسدا یارانیب دیر.[۸۵]
بلدیه بولوم لری
ایندیلیکده اورمیه نین ۴ بلدیه منطقه سی وار سانکی بلدیه منطقه لرین چوخالماسی شهرین جمعیتین چوخالماسی و شهرین یئکلمه سی اۆچون بلدیه نین ایشینین اونون دا یئرلشیب.[۶۱][۸۶]
یام یاشیللیق فضالاری
اورمیه شهرینده ۷۰ پارک ۶۵۰ هکتار مساحتی ایله واردیر ایندیلیکده یام یاشیلیق فاضالاری هر نفر اۆچون ۸ و یارم مربع متیری دیر قرارلانمیش بۇ فضا گلن ۴ ایلده ۱۲ مربع متیرنه چان چوخالسین.[۸۷]
حمل و نقل
اورمیه ایله ایرانین آیری اوستان مرکزلرینین آراسی:[۸۸]
فرودگاه
اورمو شهرینین فرودگاه ۱۹۶۴-جی ایلده تائسیس اوْلوب و غربی آذربایجانین تکجه بینالمللی فرودگاهی دیر بۇ فرودگاهین هوایی ارتباط لاری بۇ شهرلرینن دیر:[۸۹]
دمیر یولو
مراغه، میاندوآب، مهاباد، نقده، اورمیه دمیریولو ۱۸۴ کیلومتیر ایله ۱۳۸۰ جی ایل دن باشلاندی[۹۰] و قرار اولدی خرداد آیین ۱۳۹۲ جی ایلده قورتولا سانکی هله بۇ ایش اولمویوب[۹۰] بۇ ایشله اورمیه سراسری دمیریولو یا وصل اولور.[۹۰]
ترمینال
اورمیهنین تِرمینالی ۱۳۵۹دا قوُرولوبدور. ۱۳۶۲دن اورمیهنین شرق ترمینالی و ۱۳۶۳دن اورمیهنین باتی ترمینالی ایشه باشلاییبدیر.[۹۱]
یئیین اوتوبوس
اورمیه شهرین ترافیکین آزاتماق اۆچون هابئله شهرین گئدیب گلمه لرینه سورعت و راوانلاتماق اۆچون اورمیه بدلیه سی سورعتلی اوتوبوس سهمنانین یارالدیب بۇ پروژه نین کولونگو ۱۳۹۲ جی ایلین تیر آیین دا وورولوب بۇ سهمان اورمیه شهرینده ۲ خط اوتوبوسا شامیل اولاراق بیرنجی خط ۱۳ کیلومتیر اوزاناسیندا ۱۴ ایستگاه لا ایثار شهرکیندن خاتم الانبیا میدانینا چان چکیلیب ۲و۳ بلدیه منطقه لرین بیربیرنله بیرلشدیریر بۇ خط اورمیه شهر ۵۴ درصد نفوسون شامیل اوْلور ۲ جی خط ده بهداری شهرکین دن شهدا میدانینا چان چکیلیب دیر.[۹۲][۹۳][۹۴][۹۵][۹۶]
تاکسی
اورمیهده ۷ مین دانادان آرتیق تاکسی ایشلهایر. بوُنلارین ۲۶۰۷ داناسی، شهرده دوْلانیب موسافیر چکیر. قیزیل پیلاکلی شهرده ایشلهین تاکسیلار ۱۲۷۶ دانا دیر. ۲۰۴۲ تاکسی ده خطی آغ پیلاکلی و تئلئفونو تاکسی دیر. اورمیهده ۸۱ ون تاکسیسی اوْلاراق ۶۷ داناسی فورودگاه تاکسیسیجه ایشلهنیر. شهرین تئلئفونو تاکسیلرینین سایی، ۱۱۷۱ دانا دیر.[۹۷]
ایدمان
فوتبال
«نود اورمیه»، ایران لیگلرینده اوْینایان اورمیهنین تکجه فوتبال تیمیدیر کی آزادگان لیگینده اوْیناییر.[۹۸]
والیبال
ورزیش باخیمیندان اورمیه والیبالی ایله تانیلیر. ۱۲۹۵-جی شمسی ایلده، آمریکالی میسیونرلر مسیحیت تبلیغینه اورمیهیه گلمیشدیلر. بوُ میسیونرلر صاحابلار کوچهسینده، اورمیهنین حؤکومت ارکینین یاخینلیغیندا، آمریکا سیفارتخاناسینین حیطینده والیبال اوْینورموشلار. بئلهجه اورمو خالقی والیبالی تانیدیلار. ۴۰-جی اوْنلوقدان اورمیهنین ایران والیبال لیگلرینده تیمی واردیر.[۹۹] اورمیه والیبال قوْطبو دا آدلانیر.[۱۰۰] آسیا والیبال کاپ مۆسابیقهلرینین ایکینجی دؤورهسی اورمیهده اوْلدو.[۱۰۱] «شهرداری ارومیه» اورمیهنین والیبال تیمی دیر. تیمین اوْیونلاری غدیر سالونوندا اوْلور.[۱۰۲]
درمان مرکزلری
مریضخانالارین دورمو
۱۳۷۸ جی ایلده اورمیه شهرینده اوْلان مریضخانا تخت لری ۱٬۶۱۲ تخت ۹۶۶ دولتی مریضخانالارین ۳۸۴ تأمین ایجتیماعی مریضاخانلارین ۲۶۲ خصوصی مریضخانلارین دیر.[۱۰۳] هابئله اورمیه شهری ایران دا اوْلان اوچ سوموک بئین پئیوندین مرکزینین بیری دیر هابئله تکجه سوموک بئین پئیوندین مرکزی ایرانین قوزئی باتی سیندا دیر.[۱۰۴][۱۰۵] ۱۳۸۷ جی ایلده اورمیه شهرینده ۵۷ آزمایشگاه، ۹۸ داواخانا، ۲۶ پرتونگاری مرکزی و ۱۵توانبخشی مرکزی واریدیر.[۱۰۳]
مریضخانالار
شهید عارفیان (سپاه پاسداران انقلاب اسلامی)، رازی (دانشگاهی)، دکتر صولتی (خصوصی)، شفا (خصوصی)، شهید مطهری (دانشگاهی)، ۵۲۳ ارتش (ارتش جمهوری اسلامی ایران)، مرکز آموزشی درمانی امام خمینی (دانشگاهی)، آذربایجان (خصوصی)، آیتالله طالقانی (دانشگاهی)، شهید دکتر قلیپور (دانشگاهی)، سیدالشهدا (دانشگاهی)، امام رضا (تأمین ایجتیماعی) بۇ جومله اومونون مریضخانالاریندان دیر.[۱۰۶]
مدیالار
TV و رادیو
۱۸ مورداد ۱۳۴۷ده، ایران میلّی TVسینین ایلک بؤلگهسی مرکزی اورمیهده قوُرولدو. اورمیه TVسی گۆنده ۳ ساعات برنامه ایله ایشه باشلادی. ۱۳۵۱ده، اورمیه کانالی گۆنده ۷ ساعات برنامه یاییردی.[۱۰۷]
درگیلر
اورمیه شهری ایراندا بیرنجی شهری دیر کی اوندا درگی چاپ اولدی بۇ درگی آسوری دیلده زاهر یرادی باهرا آدیلا یایلیردی کی آسوری دیلینده یانی ایشیق اشعه سی بۇ درگی ۱۲۶۵ جی ایلده جاستین پرکینز الیله چیخیردی ۱۳۲۵ قمری ایلدن مشروطه دوره سینین قوروتالانا چان یاخین ۱۰۰ درگی اورمیه ده چیخیردی مشروطیت دوره سینده فریاد درگی سی حبیب آقازاده و محمود غنی زاده باش یازالیغیلا اورمودا ایکی دیلده تۆرکجه و فارسجا دا میتلین رقی سی و استقلالی اۆچون هابئله مشروطیته چالیشماق اۆچون یایلیردی پهلوی دونومون پلیسی و خفقان جوی اۆچون تکجه ۴ درگی اورمیه ده یایلیردی انقلاب دان سابق درگی لرین ۲ سی چالیشیر اورمیه نین بیرینجی گوندلیک درگی سی ۱۳۹۰ جی ایلده آراز آذربایجان آدلا اوز ایشین باشلادی.[۱۰۸]
ایرانین ۶ جی گؤزل شهری
یونسکو نون اعلام ائتدینه گوره اورمیه شهری تبریز، تهران، ایصفاهان، شیراز و قوم شهرلریندن سوْنرا ایرانین ۶ -اینجی ان گوزل و یاشاماغا اویغون شهریدیر.[۱۰۹]
بیلیمیوردولار
بوُ شهرده چوْخلو اؤنملی و مؤعتبر بیلیمیوردو وار دیر کی اوْنلاردان اورمو بیلیمیوردو، اورمو صنعت بیلیمیوردو، اورمو طب علملر بیلیمیوردو، آزاد بیلیمیوردو و پیام-ی نور بیلیمیوردونا ایشاره ائتمک اوْلار.
گؤرمهلی و تاریخی یئرلر
تیکینتیلر
مسجیدلر
ائولر
اورمیه نین قدیم ائولری قدیملیک لری قاجار دونومونه یئتیشیر و اورمیه نین دولانمالی یئرلریندن حسابا گلیر. جنرال ائولری، انصاری ائوی، اتحادیه ائویبو جومله دن دیر.[۱۱۰] دیزج سیاوش ائوی ده ۱۳۸۷ جی ایلده میلی ثبتی اوْلوب.[۱۱۱]
اورمو شهرینین قدیمی دروازالارینین آدی
اورمو شهرینین قدیم زاماندان جوْغرافیایی و سیاسی باخیمیندان همیشه اشرار حملهسینین هدف قرار تاپمیش بونا گوره قدیم زاماننان اورمو شهرینین دورونه دیوار چکیلیب و سگیز دروازاسی واریدی بوُ دروازالار بوُنلار دیر:
- بالوو دروازاسی
- عسگرخان دروازاسی
- نووگئچر دروازاسی
- یوُردشاه دروازاسی
- ارگ دروازاسی
- بازارباش دروازاسی
- سوْیوق بوُلاق (خازاران-خزران) دروازاسی
- توپراق قالا دروازاسی[۱۱۲]
هوْتِللر
دؤرد اوُلدوزلو بینالمللی «پارک» هوْتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «ساحل» هوتِلی، دؤرد اوْلدوزلو «جهانگردی» هوتِلی، اۆچ اوْلدوزلو «آریا» هوتِلی و اۆچ اوْلدوزلو «مروارید» هوتِلی اورمیهنین هوتِللری دیر.[۱۱۳] اورمو هوتل لری بوندان عیبارت دیر:[۱۱۴]
سنّتی یئمکلر
یارپاق دوْلماسی، کلم دوْلماسی، بادیمجان دوْلماسی، گؤزلهمه، ائیران آشی، اوُماج آشی، یارما شوْرباسی و کۆفته، اورمونون سۆنّتی یئمکلریندندیر.[۱۱۷]
یادیگار و سوغات لاری
بو شهرین بویوک و اونملی سوغاتی نوقول و جئویز (گیردکان) حالواسی و هویج حالواسی و او جمله بیدمیشک عرقی ده بۇ شهرین سوغات ایله ساییلیر.
ال ایشلری
اورمیهنین آغاج ایله ال ایشلری تانیلمیش اوْلاراق آیری اؤلکهلره ده گؤندریلیر. خرّاطلیق غربی آذربایجانین سۆنّتی صنعتلریندن دیر. اورمیهنین آدلی خرّاطلیق اوُستالاریندان «محمود پیرخراط» اوستا، «احمد پیرخراط» اوستا، «عباس چایدوست»، «محمد مولاپرست» و «فریدون خراط» ی آد آپارماق اولار. گئچمیشلرده آشیق سازی و باغلاما و بیر نئچه باشقا موسیقی سازلاری دا اورمیهده دۆزَلَرمیش.[۱۱۸]
محله لر
اکینچیلیک
اورمونون اؤنملی اکینچیلیک محصوللاری اۆزوم و آلما دیر. بوُنلاردان باشقا جویز (گیردکان)، گۆنهباخان توْخومو، قاباق توْخومو، هۆلو، اریک، شلیل و گیلاس دا بوُ شهرده یئتیشدیریلیر.[۱۱۹]
قارداشلیق
آدلیملار
صفی الدین اورموی:بویوک شرقین موسیقی افتخاری دیر
حسام الدین چلبی:مولانا نین مثنوی و معنوی دیوانی نا تحریک ائدیب و مولانا اونون یازماقینا ال آپاردی
میرزا علی عسگرآبادی:بویوک اورمو شهرینین مشروطچی لرین رهبرلریندن دیر
میرزا محمود اصولی:جیلولوق و کوردلوق فیتنه سینده اورمو شهرین خالقینین راهنما سی اولدی
حیدر عمواوغلی:بویوک مشروطه باشچی لاریندان
غلامرضا حسنی:اورمونون امام جومعه سی
علامه محدث اورموی:مۆعاصیر دورسینده بویوک عالم و اندیشمندلریندن
میرزا محمدصادق فخرالاسلام:موسلمان اوْلموش مسیحی کشیشی کی اجتهادا چاتدی و نئچه قطور کیتاب مسئحیت ردینه یازیب دیر
میرزا فضلالله مجتهد اورموی:بویوک اورمیه مجتهدلریندن، بیرنجی دونیا موحاربه سینده روسلار علیه نیه جهاد اعلام ائتدی
محمد قولوخان افشار:ایران دا بیرنجی فدرال حکومتین آذربایجان دا قورموش دیر
امام قولوخان افشار:آذربایجان سرداری
مجدالسلطنه افشار اورمی:بویوک اورمو و آذربایجان سردارلاریندان، آذرآبادگان روزنامه سینین صاحب ایمتیازی
سردار رشید:آذربایجان فرمانرواسی
فاطما موختارووا: شوروی اوپرا خوانندهسی
مشهدی اسماعیل افشار: اورمیهنین مشروطهچیلریندن[۱۲۳]
عسگرخان افشار: اورمیهنین باشچیلاریندان و فرانسهده ایرانین ایلک سفیری[۱۲۳]
طرزی افشار: شاه عباس و شاه صفوی زامانینین شاعیرلریندن[۱۲۴]
گؤرونتولر
قایناقلار
- ^ https://www.amar.org.ir/english
- ^ |www.amar.sci.org.ir پایگاه اطلاعات نشریات مرکز آمار|www.amar.sci.org.ir پایگاه اطلاعات نشریات مرکز آمار
- ^ http://www.moi.ir Archived 2008-05-06 at the Wayback Machine. سایت وزرات کشور
- ^ گلشن مراد - ابوالحسن غفاری کاشانی - به اهتمام غلامرضا طباطبایی مجد -۱۳۹۶ - انتشارات زرین تهران - صفحهٔ ۱۷۸
- ^ اورمیه در گذر زمان - حسن انزلی - دستان - ۱۳۸۶ - تهران - صفحهٔ ۲۴۵
- ^ بزرگان و سخن سرایان آذربایجان غربی - محمود رامیان - محمد تمدن - علاءالدین تکش - مهر آیین نو - ۱۳۴۴ - صفحهٔ ۳۵
- ^ مرآت البلدان-اعتمادالسلطنه - مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران- به کوشش دکتر عبدالحسین نوائی- میر هاشم محدث - ۱۳۶۷- صص ۴۹–۵۱
- ^ محمدقولوخان افشار ارومی در تشکیل دولت فدرال ملی -نویسنده: میرزا مصطفی سعدآبادی - مۆلّیف: علی خوشنویس - آذرکهن - تهران ۱۳۸۰- صفحه ۱ و ۱۶
- ^ «ایران و قضیه ایران»، جلد ١، کرزن جورج ناتانیل، مترجم:وحید مازندرانی غلامعلی، شرکت انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ١٣٨٠، ص ۶۸۲
- ^ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ ۱۰٫۴ ریشهشناسی نام شهر اورمو-اورمیه "اورمو" به جای "ارومیه"- مهران بهاری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ تاریخ افشار - میرزا رشید ادیب الشعرا- 1346 - انتشارات تبریز - صفحه 7
- ^ «خسرو انوشروان در ادب پارسی»، ترجمه فارسی از تجارب الامم ابن مسکویه رازی، علی مرزبان راد، انتشارات دانشگاه ملی (شهید بهشتی)، تهران، ۱۳۵۶، ص ۱۶
- ^ ۱۹۱۵ – رضا طالبی، ۱۳۸۸، انتشارات تهران تکدرخت، ص ۶۷
- ^ طاهر شفیعپور یوردشاهی، «محلات قدیم ارومیه»، با همکاری بنیاد ایرانشاسی آذربایجان غربی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه ارومیه، ۱۳۹۲، ص ۱۷۰ الی ۱۷۸
- ^ توحید ملکزاده دیلمقانی، «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، ۱۳۸۷، یاز اینتیشاراتی، ص ۳۵
- ^ آرتور کستلر، «خزران»، ترجمه محمدعلی موحد، خوارزمی اینتیشاراتی، اصلی متنین ایلک چاپی ۱۹۷۶ میلادی، ۱۳۶۱ شمسی، ص ۲۲
- ^ تاریخ غزها - فاروق سومر - مترجم وهاب ولی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - تهران 1390 - 122، 123
- ^ سرزمین زردشت - علی دهقان – به نقل از مینورسکی –ابن سینا - ۱۳۴۶ صفحهٔ ۳۵۱
- ^ تاریخ رضائیه یا ایران در جنگ جهانی اول – محمد تمدن – مؤسسه تمدن – 1350 – اورمیه - صفحه 35
- ^ سرزمین زردشت - علی دهقان - ابن سینا - 1346- صفحه 353
- ^ تاریخ غزها - فاروق سومر - دکتر وهاب ولی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - ۱۳۹۰ - صفحه: ۴۸۹
- ^ دانشنامه جهان اسلام, کتابخانه مدرسه فقاهت
- ^ سئودا یولدایمیش - اسماعیل مددی اوصالو (اولکر)- یاز - 1386- اورمیه - صفحه :117
- ^ سرزمین زردشت – علی دهقان – ابن سینا – ۱۳۴۶ – صفحهٔ ۳۵۹
- ^ تاریخ جهان آرای عباسی - وحید قزوینی - پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی - جلد ۱ - - تهران - ۱۳۸۳ صفحه:۸۵
- ^ ترکمان، اسکندربیگ، «تاریخ عالم آرای عباسی»، مایرکبیر، تهران ،۱۳۸۲ ج ۲، ص ۷۹۲
- ^ به زادگاهم – علاءالدین تکش بیگلربیگی – تهران – گیلان – ۱۳۳۶ – صفحهٔ ۱۰
- ^ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ دانشنامه جهان اسلام, کتابخانه مدرسه فقاهت
- ^ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۷۴–۷۷
- ^ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۷۷
- ^ «قتلعام مسلمانان در دو سوی ارس»، صمد سرداری نیا، نشر اختر، ۱۳۸۳، ص ۱۲–۱۳
- ^ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۰۴–۱۱۰
- ^ اباذری، عبدالرحیم، انتشارات مرکز اسناد انقلاب اسلامی، «خاطرات حجتالاسلام حسنی امامجمعهٔ ارومیه»، صص 158 - 161
- ^ ۳۴٫۰ ۳۴٫۱ معاونت سنجش از دور و جغرافیا، (اداره کل جغرافیایی). فرهنگ جغرافیایی شهرستانهای کشور: شهرستان ارومیه. تهران: سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، ۱۳۷۸. شابک ۹۶۴-۶۳۸۳-۳۸.
- ^ دکتر م پناهایان، مجموعه ای در چهار جلد به نام " فرهنگ جغرافیای ملی ترکان ایران زمین " سال 1351
- ^ سیری در تاریخ زبان ولهجههای ترکی، دکتر جواد هئیت- چاپ سوم، سال1380,ص 307
- ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/433619/Orumiyeh
- ^ http://countrystudies.us/iran/42.htm
- ^ Orumiye Archived 2013-09-22 at the Wayback Machine., Looklex
- ^ تحولات باتی آذربایجان به روایت اسناد مجلس شورای اسلامی- علی ططری، رحیم نیکبخت -مرکز انتشارات مجلس شورای اسلامی - صفحه 36
- ^ تاریخ جنبشهای آزادی بخش مردم کرد - سجادی - علائالدین- مترجم: محمدی - احمد - ۱۳۸۰ - صفحه 373
- ^ - مرکز اسناد انقلاب اسلامی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ «تورکجهنی قورویاق»، بهرام اسدی، یاز اینتیشاراتی، اورمیه، ۱۳۸۶، ص ۲۸–۲۹
- ^ ترکیب جمعیتی – ائتنیکی اورمیه در ۱۵۰ سال پیش + سند معتبر (فارسجا). یول پرس. یوخلانیلیب ۲۶ خرداد ۱۳۹۶.
- ^ http://www.mongabay.com/igapo/2005_world_city_populations/Iran.html
- ^ ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ مرکزاطلاعات شهری ارومیه و استان آذربایجان غربی. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۱ دسامبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ Balland, D. “BĀRĀN”. In Encyclopædia Iranica. 15 Dec 1988. Archived from the original on 27 April 2014. Retrieved 10 Dec 2013.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-27. یوْخلانیلیب2014-04-27.
- ^ پایگاه خبری تحلیلی ندای ارومیه، ۵ مهر ۱۳۹۲. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۴ اوکتوبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ وبگاه مگایران، به نقل از روزنامه اعتماد، شمارهٔ ۲۴۶۸، صفحهٔ ۹. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ دسامبر ۲۰۱۳. بازبینیشده در ۱۳ اوکتوبر ۲۰۱۳.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ آخرین زلزلههای بزرگ قرن حاضر در ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ زمین لرزه ۴ ریشتری ارومیه را لرزاند. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ^ زمین لرزه در ارومیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ زلزله ۶٫۲ ریشتری شمال باتی کشور را لرزاند. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2013-12-15.
- ^ زمینلرزه ۶٫۴ ریشتری در ارومیه
- ^ ĀŠEQ (Asheq), Iranica
- ^ موسیقی مکتب عاشیقی ارومیه ثبت ملی شد , عصر ایران
- ^ ۵۷٫۰ ۵۷٫۱ ۵۷٫۲ ۵۷٫۳ محمدرضا اسماعیلزاده، «اورمو فولکلورونا بیر باخیش»، بوتا نشر، ۱۳۹۰
- ^ بازسازی کلی دو سینمای ارومیه/ قدمت سینماها به دهه 40 میرسد, خبرفارسی
- ^ 18 هزار نفر در کتابخانههای عمومی ارومیه عضویت دارند Archived 2014-04-06 at the Wayback Machine., ایرنا
- ^ رکوردهای ایران
- ^ ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ گروه مشاوران پنکو. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-12. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ^ تفرجگاههایی از جنس بهشت در ارومیه Archived 2014-10-27 at the Wayback Machine., فرهنگ نیوز
- ^ برآورد ارزش تفرجی روستای بند ارومیه به روش ارزشگذاری مشروط, magiran
- ^ انزلی، حسن، «اورمیه در گذر زمان» ، انتشارات دستان - صص ۴۶۴–۴۶۶.
- ^ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ^ Esmail Yourdshahian, Farrokh Ghavam, Mohhamad-Hassan Ansari, Life of Dr. Joseph Plumb Cochran, Founder of Iran's First Contemporary Medical College, Archives of Iranian Medicine, Academy of Medical Sciences, Islamic Republic of Iran, Vol. 5، No. 2 (April 2002).
- ^ خبرگزاری تسنیم. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-08-22. یوْخلانیلیب2014-08-06.
- ^ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ^ مدیریت حوزههای علیمه استان. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ^ پایگاه اطلاعرسانی اصلاح. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ^ مرکز مدیریت خوزههای علمیه خواهران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-08. یوْخلانیلیب2014-04-08.
- ^ اینا نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ^ خبرگزاری مهر
- ^ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ^ عصر ایران
- ^ ارومیه، بهشت ایران و دروازه تمدنها Archived 2013-12-24 at the Wayback Machine., دینیوز
- ^ گسترش حمل و نقل عمومی از برنامههای شهرداری ارومیه است, ایرنا
- ^ ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ ۷۸٫۲ تابناک
- ^ ایسنا
- ^ ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ خراسان نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-01-02. یوْخلانیلیب2014-01-02.
- ^ خراسان نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-24. یوْخلانیلیب2014-08-08.
- ^ باشگاه خبرنگاران
- ^ ارائهی الگوی بهینهی گسترش کالبدی- فضایی شهر ارومیه, فصلنامه جغرافیا و توسعه
- ^ معاون استاندار آذربایجانغربی:گسترش بیقواره شهر ارومیه مطلوب نیست, ایسنا
- ^ مبارکی، «ارائهٔ الگوی بهینهٔ گسترش کالبدی- فضایی شهر ارومیه»، ۸۶-۸۰.
- ^ خهبرگزاری فارس
- ^ عصر ایران
- ^ [۱], بهراه
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-01-21. یوْخلانیلیب2010-01-21.
- ^ ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ ۹۰٫۲ تابناک
- ^ تاریخچه فعالیت سازمان پایانههای مسافربری Archived 2014-07-21 at the Wayback Machine., سازمان پایانههای مسافربری
- ^ تلکس اینترنتی مهر
- ^ عصر ایران
- ^ فرمانداری اورمیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-15. یوْخلانیلیب2014-08-15.
- ^ شورای اسلامی شهر اورمیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-13. یوْخلانیلیب2014-08-15.
- ^ خبرگزاری جمهوری اسلامی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب2014-08-15.
- ^ فعالیت بیش از 7000 تاکسی در ارومیه Archived 2013-10-12 at the Wayback Machine., فارس نیوز
- ^ https://www.khabaronline.ir/news/800622/%DB%B9%DB%B0-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%84%DB%8C%DA%AF-%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%87%D8%AF-%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%AF-%D8%AA%DB%8C%D9%85-%D9%86%D9%88%D8%AF-%D8%A7%D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B7%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%B1%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%DB%B9%DB%B0-%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF Khabar Online
- ^ مروری بر تاریخ صد ساله والیبال اورمیه [دائمی اولو باغلانتیلی], پایگاه اطلاعرسانی والیبال ایران
- ^ مصاف قعرنشین و صدرنشین در قطب والیبال ایران / ادامه میزبانی ارومیه در سکوت مطلق , باشگاه خبرنگاران
- ^ مسابقات والیبال کاپ آسیا در ارومیه برگزار میشود Archived 2014-04-08 at the Wayback Machine., فارس نیوز
- ^ معرفی باشگاه[دائمی اولو باغلانتیلی], باشگاه ورزشی فرهنگی شهرداری ارومیه
- ^ ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ تعداد مؤسسات درمانی فعال و تختهای موجود در آنها بر حسب وضعیت حقوقی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-06. یوْخلانیلیب2014-08-21.
- ^ رسالت
- ^ ایسنا
- ^ لیست بیمارستانها. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-23. یوْخلانیلیب2014-08-07.
- ^ تاریخچه رادیو و تلویزیون در ایران Archived 2013-09-21 at the Wayback Machine., کانون فرهنگی ایرانیان کانادا
- ^ خبرگزاری مهر
- ^ https://www.google.com/amp/s/www.tabnak.ir/fa/amp/news/535807
- ^ میراث فرهنگی آذربایجان غربی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-11-17. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ^ بولتن نیوز
- ^ نام آوران ارومیه - علی بابایی - ۱۳۸۹ انتشارات تکدرخت و اختر - صفحهٔ ۲۷
- ^ هتلهای ارومیه, Ataland
- ^ سایت هتلداری ایران. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-04-23. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ^ خبرگزاری مهر
- ^ مرکز بینالمللی رزرو هتل. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-12-20. یوْخلانیلیب2014-08-14.
- ^ [۲], هایپرکلابز
- ^ صنایع دستی ارومیه, ارومیه تبلیغ
- ^ دربارۀ ارومیه, بلدیه سایتی
- ^ http://www.honarnews.com/vdcfeydm.w6dv1agiiw.html
- ^ ۱۲۱٫۰ ۱۲۱٫۱ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-18. یوْخلانیلیب2012-09-28.
- ^ دورنا نیوز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-09-21. یوْخلانیلیب2014-09-16.
- ^ ۱۲۳٫۰ ۱۲۳٫۱ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۱۸
- ^ «تاریخچه دارالنشاط اورمیه»، توحید ملکزاده دیلمقانی، یاز نشریاتی، ۱۳۸۸، ص ۱۲۰
خاریجی لینکلر
- ویکیپديا:قایناغا احتیاجی اولان مقالهلر
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- Articles with WorldCat-VIAF identifiers
- اورمیه
- اورمیه بؤلگهسینین یاشاییش یئرلری
- Assyrian settlements
- ایران اوستانلارینین مرکزلری
- غربی آذربایجان اوستانینین شهرلری
- Populated places along the Silk Road
- ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری


c: text/html

text:
وە یینە…
“…أللی واقیت نامازئ بش واقتە ایندیرتمک ایچین موسا نبی ایلە آللاە آراسئندا مکیک دۇقویان، اۆزرلرینە ایدرار سئچراماسئندان وە دەدیقۇدودان ساقئنمادئقلارئ ایچین قابیرلرین ایچیندە عاذاب چکنلری گؤرەرک، دیکتیگی یاش داللارلا عاذابلارئنئ آزالتان وەیا عاذابتان قورتاران، قئیامتین نە زامان اۇلاجاغئنئ کستیرەرک اۇندان اؤنجە بۆیۆکلۆ کۆچۆکلۆ عالامتلرینی بلیرتن، کاهین وەیا مۆنججیم گیبی سۆرکلی غایبدان وە گلەجکتن حابرلر ورن، دججالین، مهدینین وە عیسا مسیحین نە زامان گلەجگینی وە نە یاپاجاقلارئنئ بیلن، عازیم صاحیبی (اولولعازم) نبیلرین بیلە چارەسیز قالاجاغئ آحیرت گۆنۆندە آللاها حاطئرلاتئر وەیا یۇل گؤستریر گیبی ظالیم گۆناهکارلارا شفاعات أدەرک اۇنلارئ ماحشرین دهشتیندن وە آتشین عاذابئندان قورتاران بیر موحاممد گؤرۆرۆز.”
سۇقاقتا یا دا جامیعدەکی مۆسلۆمانئن ذیهنیندە اۇلان موحاممد (ع) آلغئسئ بؤیلەدیر، آز وەیا چۇق بو آنلایئشتان أتکیلنمەینیمیز یۇق گیبیدیر. قول وە نبی موحاممد گرچگینین اۆزری عاقلا حایالە گلمەدیک بیر یئغئن یالان ایلە اؤرتۆلمۆش، اینسان قئلئغئنا بۆرۆنمۆش، آدئ دا موحاممد اۇلان ایلاهی بیر وارلئق اۇرتایا چئقمئشتئر.
أگر قورئان “آللاهئن اۇغلو” قاورامئنئ ماحکوم أتمەسەیدی بلکی دە تاصاووف کیتابلارئمئز؛ “موحاممد آللاهئن اۇغلودور” حورافەسییلە دۇلوپ تاشاجاقتئ!
أساسن طاریقاتلاردا بونون پسیکۇلۇژیک زمینی حاضئر اۇلدوغوندان، گۆنۆمۆزدە وە گلەجکتە هر آن بیریلرینین تانرئلاشتئرئلدئغئنا شاهیدلیک أدەبیلیریز.
نەدن نبیلری تانرئ سایارلار؟
موحاممدی (ع) تانرئ قابول أتمەنین یا دا اینساناۆستۆ سایمانئن آصئل گرکچەسینی سؤیلەمزسک قۇنو أکسیک قالئر. بورادا آماچ اؤنجەلیکلە نبیلری دۇقونولماز قابول أتمک، سۇنرا کندی طاریقات یا دا جماعات لیدرینی اۇنون ایزیندن گیدییۇر دییە قوتساللاشتئرماقتئر. موحاممد (ع) قوتسال دگیلسە، ایزیندن گیتتیگی شەیحی، هیچ قوتسال دگیلدیر.
اؤیلەیسە؛ “موحاممد أشیتتیر آللاە” اۇلمالئدئر کی، بیر زامان سۇنرا آللاە، أتە کمیگە بۆرۆنۆپ “موحاممد” دییە گؤرۆنەبیلسین!
نبییە آللاە دیەنلرین ایکینجی-اۆچۆنجۆ آدئمدا یاپاجاقلارئ ایش، کندی شەیحلرینی تانرئلاشتئرماقتئر وە بیر گۆن شەیحین یرینی آلدئقلارئندا بو سفر کندیلرینی دۇقونولماز، سۇرغولاناماز قابول أدەجکلر /أتتیرەجکلردیر. نیتەکیم جلالددین رومی: “موحاممد آللاەتئر!” دەمیش، مۆریدلری دە: “مەولانا آللاەتئر!” دەمیشلردیر.
آللاە تعالا بو گیبیلری ایچین شؤیلە بویورور:
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا ﴿۸۱﴾ (سورة مریم)
اۇنلار، کندیلرینە بیر ایعتیبار وە قووت (وسیلەسی) اۇلسون دییە آللاەتان باشقا تانرئلار أدیندیلر. (مریم سورەسی؛ 81)
شیرک مکانیزماسئ طئبقئ بیر قوماربازئن حیلە یاپمئش گیبی ایشلەر، آنجاق سۇنوچتا قایبەدن حپ مۆشریک اۇلور (مۆجادلە سورەسی؛ 21-20).
مۆریدین شەیحینی ایلاهلاشتئرما سۆرجینی بیرلیکتە اینجەلەیەلیم…
عابدولغانی أن-نابلوسینین بو قۇنودا شؤیلە دەدیگی ناقلەدیلیر:
“بیر کیمسە آللاە یۇلوندا کندینی تسلیم آلان بیر شەیحە تسلیم اۇلورسا اۇنون، آللاهئن قاپئلارئندان بیر قاپئ اۇلدوغونا اینانماسئ گرکیر. شەیحی بو مرتبەدە گؤرمک مرتبەلرین أن دۆشۆگۆدۆر. شونا دا اینانمالئدئر کی، شەیحتن کندینە نە گلیرسە آللاەتان بیلملی، شەیحتن بیلمەملیدیر. أگر حایئر گلیرسە آللاهئن اۇنا هیدایت، شر گلیرسە اۇنون ایمتیحانئدئر. شو حالدە سالیکین یاعنی طاریقاتا گیرمیش بیر کیمسەنین شەیحینی آللاهئن قاپئسئ بیلمەسی ایلک باساماقتئر.
ایکینجی باساماق سالیکین شەیحینی، آللاهئن ایسیم وە صئفاتلارئنئن اۇرتایا چئقئپ گؤزۆکتۆگۆ کیشی اۇلاراق بیلمەسیدیر. آللاهئن بویروق وە یاساقلارئیلا یۆکۆملۆ اۇلان کیمسە ناسئل سایغئ دویارسا شەیحینین یانئندا اۇ شکیلدە سایغئلئ اۇلمالئدئر. بو اۇرتا باساماقتئر.
اۆچۆنجۆ باساماقتا سالیک شەیحینی هیچ گؤرمەملیدیر، اۇ ماعنویدیر. اۇنون یرینە آللاهئن صئفاتلارئنئ گؤرملیدیر. شەیحی آرادا فانی بیلملی، آللاهئ باقی بیلملیدیر. دۇغروسو دا بودور. بو حال اۆچ باساماغئن أن اۆستۆدۆر.”
بللی آشامالار سۇنوندا شەیحینی آرتئق آللاە گیبی گؤرمەیە باشلایان مۆرید، بیر گۆن شەیحینین ماقامئنا اۇتوردوغوندا، بو سفر کندی مۆریدلری دە اۇنو تانرئلاشتئراجاق. آنجاق بونون یاپئلابیلمەسی ایچین اؤنجەلیکلە نبیلرین ایلاە یاپئلماسئ گرکەجک. بو مانطئغا گؤرە طابیعی کی “موحاممد أشیتتیر آللاە!” اۇلمالئ کی، ایلاە اۇلما سئراسئ بیر گۆن اۇنلارا گلسین!
قورئاندان باقئنجا موحاممد (ع)
آللاهئن ألچیسی موحاممدین (ع) کیملیگینی بیزە أن ساغلئقلئ ورن قایناق قورئاندئر. اؤیلەیسە “سیەر” قورئان مرکزلی اۇقونمالئدئر. آللاە اۇنون حاققئندا شؤیلە بویورماقتادئر:
دە کی: “بن، سادەجە سیزین گیبی بیر بشریم…” (فوصصیلت سورەسی؛ 6) وە (کهف سورەسی؛ 110)
قورئان اۇنون قول وە ألچی اۇلدوغو گرچگی اۆزریندە دورور وە ألبتتە بو چۇق شرفلی وە دگرلی بیر ماقامدئر. اۇ بیزیم نبیمیز وە أن سەودیگیمیز اینساندئر. آنجاق اۇنو اینساناۆستۆ گؤرەمەییز. اۇلاغاناۆستۆ اؤزللیکلرە صاحیب قابول أدرسک؛ اؤنجە اۇنو آللاهئن یانئنا قۇیارئز، سۇنرا دا آللاهئن یرینە.
حض. موحاممدی (ع) ایلاە ظاننەدن تۆم ساپقئنلار ایلک اۇلاراق اۇنو اۇلاغاناۆستۆ قابول أتتیلر. ذاتن بیر کیشییی اینساناۆستۆ قابول أدییۇرسانئز تانرئلاشتئرما سۆرجی باشلامئش دەمکتیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dec 15, 2014
Dec 13, 2014
اوستاد حبیب فرشباف بیر باخیشدا
رضا همراز
آذربایجانین چاغداش ادبیاتیندا حجب و حیا و متانتی ایله تانینان اوستاد حبیب فرشبافدان یازماق بیر او قدر ده راحات نظره گلمهسین. نییه کی بو کیمی انساندان یازان منجه اؤزو کیمی متانتلی و بیر کلمهده ادب سیمکهسی اولمالیدیر. نه ایسه بو دؤنه ایش تام عکسینه اولوب، نئیلهمک کی بو قانی ایستی انسانلا بیر نئچه دؤنه مصاحب اولدوغوموز سبب اولموشدور کی بیر چوخلاری کیمی بیزده حبیب معلمه وورغون اولوب اوندان یازماق هوسینه دوشدوک. بو سئوگیمیزی بیان ائتمهیه منجه بیر نئچه سطیر یازماق بیر او قدر ده یئرسیز اولا بیلمز.
گونش ایلی ۱۳۶۴ ینجی ایللردن ائله ادبیات هوسکارلاری ایله دوشوب – چیخیب اونلارین بیر سیرالاری ایله ده یاخیندان اولموشام. اصلا یادیما گلمیر کی بیر کیمسه بو گونه قدر اوستاد حبیب فرشبافین آدی گلنده اوندان چیرگین بیر سؤز یا خاطیره دیلینه گتیره. هامیلار ائله اوستادین آدی گلنده بیر تهر سلام – صلواتلا اونو یاد ائتمیشلر. معالاسف من بو اوجسوز – بوجاقسیز وادییه آیاق قویان ایلدن تقریباٌ بیر ایل اول، یعنی ۱۳۶۳ اونجو ایل اوستاد فرشباف تهرانا انتقال تاپمیشدیر.
گونش ایلی ۱۳۶۴ ینجی ایللردن ائله ادبیات هوسکارلاری ایله دوشوب – چیخیب اونلارین بیر سیرالاری ایله ده یاخیندان اولموشام. اصلا یادیما گلمیر کی بیر کیمسه بو گونه قدر اوستاد حبیب فرشبافین آدی گلنده اوندان چیرگین بیر سؤز یا خاطیره دیلینه گتیره. هامیلار ائله اوستادین آدی گلنده بیر تهر سلام – صلواتلا اونو یاد ائتمیشلر. معالاسف من بو اوجسوز – بوجاقسیز وادییه آیاق قویان ایلدن تقریباٌ بیر ایل اول، یعنی ۱۳۶۳ اونجو ایل اوستاد فرشباف تهرانا انتقال تاپمیشدیر.
حبیب ساهیر ؛ ۲۱ آذر ماتمچیسی
نیگار خیاوی
سیدجعفر پیشهوری رهبرلیگی ایله ۱۹۴۵-جی ایلده گونئی آذربایجاندا بیر ایل بویونجا قورولموش اولان میللی حکومت، ساهیرین بوتون خوش خاطرهلرینین یاشاندیغی ایلدیر. میللی حکومتین قورولماسی آذربایجاندا مدنی گلیشمهلره سبب اولوب اونا میللی هاوا گتیریر. بو زامان معلملیکله مشغول اولان ۴۳ یاشلی ساهیر ده آذربایجان تورکجهسی ایله شعر و حکایهلر یازماغا باشلامیشدی. ساهیر او قیسسا دؤنمی “قیسا بیر زاماندا باهار تک/ چیچکلنن گؤزل یوردوموز…” دئیه وصف ائدیر.
Dec 8, 2014
کولگه لر
دنیز ایشچی
کولگه لر قارانلیخ، کولگه لر ایشیخ
گئجه لر اوزوندور، گئجه لر قارا
قارانلیخ سالدیران ، اوز ائوی ایشیخ
ایشیخ لار سالدیراخ، قارانلیخلارا
خواسته های جنبش 21 آذر همچنان پا برجاست
محمد حسین یحیایی
آذربایجان جایگاه ویژه ای در جنبش های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران دارد که آن را در فرصت ها و شرایط مختلف نشان داده است. جنگ های طولانی با روسیه تزاری در دوران فتحعلی شاه قاجار و فرزندش عباس میرزای ولیعهد که ساکن تبریز بود از یک سو اقتصاد آذربایجان را به ویرانی کشاند و از سوی دیگر زمینه ارتباط با کشور های اروپایی را فراهم کرد. تعدادی از دانشجویان آذربایجان در این دوره برای آموزش های فنی، نظامی و زبان روانه اروپا شدند. دستآورد این اعزام دانشجو در سال های بعد در دوران مشروطه خواهی، فعالیت های سیاسی و فرهنگی در کشور، بویژه در بین کارگران آذربایجانی در مناطق قفقاز خود را نشان داد. خشکسالی بسیار شدید در سال 1283 که به قحطی، گرسنگی و شیوع بیماری های واگیر که به تنش های اجتماعی انجامید، به مشروطه خواهی و رهایی از استبداد شتاب بیشتری داد و تبدیل به سنتی شد که همچنان در آذربایجان ادامه یافت.
Dec 2, 2014
دیلین جمعیت حیاتیندا روْلو
عادل بابایئو – کؤچورن: همت شهبازی
جمعیت حیاتینین ائله بیر ساحهسی یوخدورکی، اورادا دیلدن استفاده ائدیلمهسین. جمعیت اؤزونون مؤجودلوغو گلیشمهسی اوچون دیله بوْرجلودور. اگر دیل اولماسایدی، اینسانلار نهاینکی چاغداش اینکشاف مرحلهسینه چاتا بیلمزدیلر، هابئله کوْللئکتیو (=اشتراکی، گروهی) شکیلدهده بیرلشه بیلمزدیلر. یعنی دیل ـ اونسیّت اولماسا، اینسانلار اؤزلری نه فرد، نه جمعیت عضوو اولا بیلیردی. بشریتین اینکیشافیندا چوْخلو کشفلر اولموشدور. لاکین بوتون بشریتین کشفلرینین هئچبیری اؤز اؤنمینه گؤره دیلله موقایسه ائدیله بیلمز. اصلینده دیل و جمعیت قارشیلیقلی آسیلیلیق موناسیبتیندهدیر.
بیر حکیمین گئنجلیک خاطره لریندن *
درویش اوغلو
کئچن ایل تهران اونیورسیته سینین حکیملیک بؤلومونو قورتاران جوان حکیملریمیزین اونیورسیته نی قورتاریب و حکیملیک عنوانینی قازاندیقلاری مناسبتی ایله کئچیردیلن شنلیک چوخ تنتنه لی و گؤزل دوزنلنمیش ایدی. اونیورسیته نین کانتینی او گون تازا حکیملریمیزی و اونلارین گتیردیکلری قوناقلاری یئمگه قوناق ائیله میشدی. کانتینی بزه میشدیلر و گیریش قاپیسینین قارشیسینداکی دووارین یانیندا تاختادان، نئچه پیلله ایله چیخیلاجاق بیر صحنه قوروب اوستونو گؤزل خالچالارایله دؤشه میشدیلر. بو ایل حکیملیک عنوانینی قازانان گنجلریمیزدن بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو اولانلارا بیر دسته گول ایله بیر دفترین آراسیندا بیر چک حاضیرلانمیشدی.


text:
اوستاد «سؤیلر»ین شعرلرینده اینسانسئورلیک
رضوان حاجی قاسملو
سئوگی دونیانین ان گؤزهل و درین آنلاملارینداندیر و او قدهر راحات کی اینسانلارین دیلینده دولاشیر، و ائله زور کی دوشونمهسی اوچون بیر عؤمور یئتمیر، و نه گؤزهل یاشاییرلار سئوگینی دوشونن اینسانلار و سئوگینی یاشایان دوشونجهلر.
سئوگینی یاشایان و دوشونن اورهک سانکی گؤی قورشاغیدیر؛ سئوگیدن باشلانیر و ائله سئوگیده ده باشا گلیر. بلکه ده ائله یئر بو اوزدن یووارلاق اولوب کی باشلانغیجی اولماسین!
اطرافیمیزا باخاندا هرنه گؤزهللیک وار ائله یووارلاق یارانیبلار. گوللر، چیچکلر، گونش، آی و اولدوزلاردا یووارلاقدیلار و هئچ فرقی یوخ کی بونلار بو یووارلاق دونیانین هاراسیندا اولسونلار. چیچکلر اوچون نه فرقی اونون عطیرین قوخلایان سیبریادان بیری اولسون یا آفریقادان؛ هئچ اؤنمی یوخ کی بیر دنی توپراغا تاپشیران نه دیلده دانیشیر، گونش اونون جانین قیزیشدیریب و اونو گؤیردهجک. سئوگی ده بئله یووارلاقدیر و ائله بونا خاطیر دیر کی نیشان اوزوکلری ده یووارلاق اولوبلار.
باشلانغیج دئمک سینیر دئمکدیر و سئوگی بیر یونگول قانادلی کپنکدیر کی هر یئره اؤزگورجهسینه اوچور؛ هر اورهیه قونماق ایمکانی وار و دونیا وطنچیلیک ائله بوردان باشلانیر. هر داغی، هر دوزو، هر درهنی و هر دنیزی ائله اؤز دوغما دیاری کیمین سئویر ذاتن. بو دوشونجهده اولان اینسان اوچون دوغما یورد آنلامسیز اولور. بئله دوشونن شاعیرلر چالیشیرلار کی اینسانی زور دورومدان قورتاریب و قورخونج آنلاری مومکون اولدوغو قدهر آزالدیب و آرادان قالدیرسینلار و دوشونورلر کی اینسانی بوتون باغلیلیقلاردان قورتاریب و اونو داها دینج و صولحله دوغرو بیر یاشاییشا چاتدیرسینلار و اؤنونده ائله بیر یول آچسینلار کی گونشه دوغرو گئتسین. دونیانین هر یئرین وطن دئییب و سئونلره اینسانین اؤزل بیر یئری وار، اینسانین و اونون ساغلام اولماسی و صولحله دولو یاشامی و شاد لحظهلری اوچون چالیشیرلار.
موعاصیر شاعیرلر ایچینده جناب عباس بابایی«سؤیلر»ین ده اؤزل بیر یئری وار و منجه زیروهده اولانلارین دستهسیندهدیر. اوستاد بابایی اومانیسم مکتبی و کورهسللیک بایراغین آغیر اولسادا قالدیریب و یووارلاق دونیایا گؤز یومان آنا قدهر سؤزلرینده داشییبدیر و البته کی اؤز خصوصی یاشامیندا دا. سؤیلر یازیر:
کاش اوجالسین قامت سروین فراغت مولکونه
ساغ سلامت شنلیکی اولسون کفایتلر منه
قامتین اوجالماغی اؤزللیکله فراغت مولکونده شاعیرین آرزیسیدیر و ایکینجی میصراعدا یازیر: ایلک اولاراق ساغلیق خبرین و سونرا شادلیق سؤزون منه یئتیرسینلر، داها منه بسدیر و بوندان آرتیغیندا گؤزوم یوخ کی بو آنلام اینسانچیلیق یا اومانیزمده اؤزل بیر اصلدیر.
اوستاد «سؤیلر» دونیانی ائله سئوگی قوینوندا سئویر و سئومگی و سئوگیلی اولماغی بوتون اینسانلارا حق بیلیر و بیر عشقی نئچه اورهک طرفیندن چوخ گؤزهل یازیر:
هر کسه عشقین یئنی سئودا وئریب
مجنونا بیر گزمهلی صحرا وئریب
«سؤیلر»ه بیر سئومهلی دونیا وئریب
یئرده چمن، گؤیده گولور آی منه
سؤز هر کسله باشلانیر و بیر سئوگیدن سؤز آپاریر کی اینسانلارا چوخ فرقلی یاشانیر. بو سئوگی ده مجنون چؤللرده اسیر دئییل، بلکه بیر گؤزهل صحرادا سئوگی اوزوندن دولانماقدادیر. مجنون سئوگیدن حظ آپارارکن چؤللری یاشاماق اوچون سئویر و هامان سئوگی «سؤیلر»ی ده بیر سئویملی دونیایا تو گتیریر؛ ائله گؤزهل دونیا کی کایناتدا «سؤیلر»ین شنلیگینه قاتلاشیب و اونلا بیرلیکده شنلیک ائدیرلر.
اوستاد، ائللر آراسیندا اولان گرگین دوروملاردان و آتیشمالارینین آنلامسیز اولدوغونو گؤز اؤنونه چکیر:
ایکی بیری بیرین بوغماغا
بیرجه داراق اوستدهدی
اومانیسم مکتبینده آغلین اؤزل یئری وار و بوردا کئچل دئییلن هامان اینسانلار اولورلار کی آغلین کیتابین کنارا بوراخیب و اوندان فایدالانماق ایستهمیرلر و بیرده داراق کلمهسینده دایانماق ایستهییرم. داراق بوردا دونیا اولور کی سئوگی ایله دوشونن اینسانا اؤنملی دئییل؛ دونیا و هرنه کی وار اولماقلاری یانلیز بونا خاطیردیر کی اینسانین الیندن توتوب و اونو داها راحات یاشاماغا کؤمک اولسونلار، ایکی اینسانی گرگین دوروما سالماسینلار.
شاعیر چالیشیر دونیایا دوشوندورسون- چالیشین هرنهدن فایدالانیب سلامت و شاد یاشاماغا ! البته شاعیر اؤزوده دونیا مالینا باغلی دئییلدی؛ اوستادین ساده یاشایشی بو سؤزه تائیددیر.
اؤنجه دئدیک کی دونیا وطنچیلیک باخیمیندان بوتون اینسانلار راحات یاشامالیدیرلار. شاعیر بوتون شهرلر ایچره صولح آرزیسیندادیر؛ بو آرزی ایله بیرلیکده شهرلرده اولان زور آنلاری قیامت کیمین توصیف ائلهییر.
دئمهم عؤمروم عجب ویراندا کئچدی
پریشان اویخو تک هزیاندا کئچدی
گؤزومده گؤرسنیب هر گون قیامت
اگر زنگاندا یا تهراندا کئچدی.
شاعیرین سینیرلاردان آجیغی گلرکن اؤزونو بیر دیله باغلی بیلمیردی؛ نئجه کی فارسجا شعر یازماغا باش اوجالیقلا اعتیراف ائلهییر و یازیر کی دیللر بیزی پارچالاییب و آییرا بیلمز و البته ندنی اینسانی دوشونجهلردیر:
اگر من فارس دیلیندن فایدالاندیم
نسیمی سئیر ائدهن دونیانی قاندیم
حذر ایکی آغیر شمشیر سؤزومدن
گومان ائتمه دیلیمدن پارچالاندیم
اینسانچیلیق و دونیا وطنچیلیک، اَن اساس سؤزلردن بیری بو اولور کی بوتون فرقلره رغمن اینسانلارین راحاتجاسینا بیر بیرینه یاناشسینلار و دوستلوق ائتسینلر. اوستاد «سؤیلر» بو آنلامی آزادلیق قویدوغو شعرده چوخ راحات دوشونولن بیر میثاللا بئله بویورور:
خیلقتین دامنی پام پاک دولودور
جور به جور گوللریله یام یاشیل اودلاریله
یاخشی چمنلیکلریله لالهنین اوچ پری وار
یاز گولونون یئددی پری سوسنین یوز پری وار
سارماشیق بیرجه پری
یاسمن سالخیمینین
سایغیما گلمزدی پری
بئله گوللر بو تفاوتلریله
نه گؤزهل قونشودولار
بیر بولاقدان سو ایچرکن بیر
گونشدن پای آلارکن
بیر چمنده بوی آتیرلار
یاناشیق بیر بیرینه خوش یاشاییرلار
آچیق آیدیندیر کی اوستاد «سؤیلر» بو شعرده پر سایارلارین دئمکله اونلارین آراسیندا اولان فرقلرین دئمک ایستهییر و سونوندا بیر گؤزهل سونوج وئریر کی گؤزهل قونشودولار. بیر بولاغین سویون ایچرکن بیر گونشدن پای آلیب و بیر چمندن بوی آتیرلار. گونلر بو گؤزهللیکده قونشو اولارکن ندن اینسانلار بیر بیرینه یاناشا بیلمهسینلر؟! اوستاد «سؤیلر» بیر چمن یازیر و بو موطلق دئمکدیر
اومانیسم باخیمیندان دونیایا یاناشاندا دونیا عشق و سئوگی دئمکدیر. اوستاد «سؤیلر» بوتون ایجازه و ایختیارین عشقه تاپشیریر و اؤزونو اختیاریندان خبرسیز یازیر:
چوخداندی یوخدو خبریم یوخدو اختیاریمدا
عشق آتدی کمند اختیاریم دوشدو کمنده
بویورور من سئوگی ایله یاشایاندان بری هرنه کی یازیب و دئییرم عشق ایجازهسی ایله اولوب و منی سئوگی اؤزیله آپاریر و سون سؤز بو کی بوتون وارلیغیلان سئوگییه تاپشیران اینسان دونیاسین دهیشیر؛ لاکین سئوگیسی بوتون اینسان و صولح دوشونجهلی اولانلارین اورهکلرینده ابدی اولاراق یئر سالیر و ایز قویور.
بوتون دونیا و اینسانلارا ساغلیق، صولح و شنلیک آرزیلاییرام.
۲۵/۷/۹۴


text:
تورکیه جومهورباشقانی کرئملین’ـه سفر ائدهجک
کرئملین سؤزچوسو دیمیتری پئسکوو، تورکیه جومهورباشقانی رجب طیب اردوغان’ین روسیا’یا زیارت حاظیرلیغینین یاپیلدیغینی آچیقلادی.
پئسکوو، قازئتهچیلره، اردوغان’ین روسیا’یا گئرچکلهشدیرمهیی پلانلادیغی زیارئته ایلیشکین آچیقلامالاردا بولوندو.
اردوغان’ین روسیا’یا یاپاجاغی چالیشما زیارتی ایله ایلگیلی حاظیرلیق یاپیلدیغینی بلیرتهن پئسکوو، “ایکیلی ایلیشکیلرین باشلاماسیندان بو یانا ان قاپساملی گوندم اولاجاق. بو ایلیشکیلر چوخ یؤنلو و دئولت باشقانلارینین بو باغلامدا هر زامان دانیشاجاق شئیلری وار.” دئدی.
پئسکوو، ایکی لیدئرین گؤروشمهده سورییه و دیگر بؤلگهسل سورونلاری دا اله آلاجاغینی ایفاده ائتدی./ ت.ر.ت


text:
ناظم حکمت
ناظم حکمت (ناظیم حیکمت) و یا (ناظیم حیکمت ران) (۱۵ ژانویه ۱۹۰۲، سالونیکی — ۳ ژوئن ۱۹۶۳، موسکو) — تورکیهلی شاعر، یازیچی، رسام، سناریست و دراماتورق، ایجتیماعی خادیم، میلتلر آراسی باریش اؤدولونو قازانمیش (۱۹۵۰) و تورک اینقیلابی پوئزیاسینین بانیسی.[۱]
یاشاییشی[دَییشدیر]
ناظیم حیکمت ۱۹۰۲-جی ایل ژانویه آیینین ۱۵-ده نجیب بیر عاییلهده آنادان اولموشدور. ۱۹۱۸-جی ایلده ایستانبولدا حربی دنیزچیلیک مکتبینه داخیل اولموش، تورکیهنین خاریجی موداخیلچیلر طرفیندن ایشغالی علیهینه شعر یازدیغی اۆچون ۱۹۱۹-جو ایلده اورادان خاریج ائدیلمیشدیر. «سرولیکلرده» آدلی ایلک شعری ۱۹۱۸-جی ایلده «یئنی مجموه» ژورنالیندا درج اولونموشدور. ۱۹۲۰-جی ایلده او، ایشغال اولموش ایستانبولدان میلّی آزادلیق اوغروندا ووروشان آنادولویا گئتمیشدیر. ۱۹۲۱-جی ایلده سووئت روسیاسینا گلمیش، ۱۹۲۲–۱۹۲۴-جو ایللرده موسکوادا شرق زهمتکئشلرینین کوممونیست اونیوئرسیتئتینده اوخوموشدور.
۱۹۲۴-جو ایلده تورکیهیه قاییتمیش، اینقیلابی «اوراق-چکیج» قزئتینده، «آیدینلیق» ژورنالیندا لئنین ایدئیالارینی ترننوم ائدن اثرلرله چیخیش ائتمیشدیر. همین اورقانلار باغلاندیقدان سوْنرا تعقیب اولونان و ۱۹۲۵-جی ایلده قیابی صورتده ۱۵ ایل هبسه محکوم ائدیلن ناظیم حیکمت ۱۹۲۷-جی ایلده یئنیدن گیزلی اولاراق سسری-یه گلمیشدیر. ۱۹۲۸-جی ایلده باکیدا شاعرین «گونشی ایچنلرین تورکوسو» آدلی ایلک شعرلر کیتابی چاپدان چیخمیشدیر. ۱۹۳۸-جی ایلده یئنیدن تورکیهیه قاییتدیقدان سوْنرا حبس اولونان ناظیم حیکمت ۸ آی حبسخانادا یاتمیش و ایشده هئچ بیر دلیل-ثبوت اولمادیغینا گؤره آزاد ائدیلمیشدیر.
۱۹۲۹-جو ایلده "۸۳۵ سطر"، ۱۹۳۰-جو ایلده "بارون-۳"، ۱۹۳۰-جو ایلده "۱+۱=۱"، ۱۹۳۱-جی ایلده "سسینی ایتیرمیش شهر" کیتابلارینداکی شعرلرده خالقین آغیر حیاتی، اینقیلابی موباریزهیه چاغیریش اؤز عکسینی تاپمیشدیر. ۱۹۲۴-جو ایلده یازدیغی "جوکوندا و شی-یا – او" پوئماسی، ۱۹۳۲-جی ایلده یازدیغی "بئنئرجی اؤزونو نیه اؤلدوردو" منظوم رومانی ایمپئریالیزمین موستملکه سیاستینه قارشی یؤنلمیشدیر. اونون "کلله"، ۱۹۳۲-جی ایلده "بیر اؤلو ائوی، یاخود مرحومون نالهسی"، "بایرامین ایلک گونو"، ۱۹۳۵-جی ایلده "شؤهرت و یا اونودولان آدام" پیئسلرینده کاپیتالیزم قورولوشو کسکین شکیلده ایفشا ائدیلمیشدیر. ۱۹۳۲-جی ایلده تورک کوممونیستلرینی یئکدیل موباریزهیه سسلهین "گئجه گلن تئلئقرام" شعر توپلوسونا گؤره ۵ ایل هبس جزاسینا محکوم اولونموشدور. بیر ایلدن سوْنرا آمنیستیا اساسیندا آزاد ائدیلمیشدیر. سونرالار شاعر دئمک اولار کی، هر یئنی کیتابین نشریندن سوْنرا هبسه محکوم اولونموشدور.
۱۹۳۵-جی ایلده یازدیغی "تارانتا بابویا مکتوبلار" پوئماسیندا، ۱۹۳۶-جی ایلده قلمه آلدیغی "آلمان فاشیزمی و ایرقچیلری" پوبلیسیستیک اثرلرینده فاشیزم و اونون تورکیهدکی طرفدارلاری ایفشا اولونور. ۱۹۳۶-جی ایلده شاعرین تورکیهده ساغلیغیندا سون کیتابی – "شئیخ بدرددینین داستانی" چاپدان چیخمیشدیر. ۱۹۳۸-جی ایلده ثبوت اولونمامیش اتهام اساسیندا ۲۸ ایل ۴ آی هبس جزاسینا محکوم ائدیلن ناظیم حیکمت مشهور "اینسان منزرهلری" ائپوپئیاسینی، "حبسخانادان مکتوبلار" سیلسیلهسینی، "محبت افسانهسی"، "یوسیف و زولئیخاً پیئسلرینی و س. اثرلرینی حبسخانادا یازمیشدیر. ۱۹۵۰-جی ایلده مترقی دونیا ایجتیمایتینین طلبی ایله تورکیه حکومتی ن. حیکمتی آزاد ائتمهیه مجبور اولموشدور. ۱۹۵۱-جی ایلدن اؤمرونون سونونادک ایکینجی وطنی ساییلان سسری-ده یاشایان و بۇ دؤورده ۱۹۵۲-جی ایلده "تورکیهده"، ۱۹۵۵-جی ایلده "قریب آدام"، ۱۹۵۶-جی ایلده "ایوان ایوانوویچ واردیمی، یوخدومو"، ۱۹۶۰-جی ایلده "دوموکل قیلینجی" و س. پیئسلرینی، شعر و پوئما، پوئزیایا و دراماتورگیایا دایر مقالهلرینی یازمیشدیر. سسری-ده ناظیم حیکمتین سسئناریلری و اثرلرینین سوژئتلری اساسیندا کینوفیلملر ("بیر محلهلی ایکی اوغلان"، "سئودالی بولود"، "یاشاماق گؤزلدیر، قارداشیم"، "مهببتیم، کدریم منیم") چکیلمیشدیر.
نوواتور شاعر اوْلان ناظیم حیکمت تورک ادبیاتینی یئنی فورما و موترققی مزمونلا زنگینلشدیرمیشدیر. اونون پوئزیاسینا کسکین پوبلیسیستیکا ایله یاناشی درین لیریزم خاسدیر. تورک پوئزیاسینا سربست شعر وزنینی ناظیم حیکمت گتیرمیشدیر. یارادیجیلیغی مۆعاصیر تورک ادبیاتینا گوجلو تأثیر گؤسترمیشدیر. اثرلری دونیا خالقلارینین چوخونون دیلینه ترجومه اولونموش، پیئسلری بیر سیرا اؤلکهلرده تاماشایا قویولموشدور.
۱۹۵۱-جی ایلده اومومدونیا سوله شوراسی بوروسونون و ۱۹۵۹-جو ایلدن سوْنرا ایسه اونون ریاست هئیتینین عضوو اولموشدور.
ناظیم حیکمت آذربایجان خالقینین و ادبیاتینین یاخین دوستو ایدی. او، دفعهلرله باکییا گلمیش، آذربایجان شاعر و یازیچیلارینین بیر چوخو ایله شخصاً دوست اولموش، اونلارلا یارادیجیلیق علاقهسی ساخلامیشدیر. آذربایجانا حصر اولونموش شعرلری، آذربایجان مدنیتینه دایر مقاله و خاطرهلری واردیر. اثرلری آذربایجاندا دؤنه-دؤنه نشر اولونموش، پیئسلری تاماشایا قویولموشدور. بستهکار آ. ملیکوو شاعرین «مهببت افسانهسی» پیئسی اساسیندا ائینیادلی بالئت یازمیش، آذربایجانین دیگر بستکارلاری شعرلرینه رومانسلار بستلمیشلر. ر. بابایئو «کلله» پیئسینه ایللوستراسیالار چکمیش، م. رزایئوا شاعرین بوستونو یاراتمیشدیر. آذربایجان ادبیاتچیلاری شاعرین حیات و یارادیجیلیغینا دایر بیر سیرا سانباللی اثرلر یازمیشدیر.
ناظیم حیکمت ۱۹۶۳-جو ایلده موسکودا وفات ائتمیشدیر.[۱][۲]
اثرلری[دَییشدیر]
۱. مملکتدن اینسان منظرهلری (Memleketimden İnsan Manzaraları)
۲. قافاتاسی (Kafatası)
۳. اونودولان آدام (Unutulan Adam)
۴. تاراناتا بابویا مکتوبلار (Taranta Babu'ya Mektuplar)
۵. فرهاد ایله شیرین (Ferhad ile Şirin)
۶. قورتولوش ساواشی داستانی (Kurtuluş Savaşı Destanı)
۷. قیز اوشاغی (Kız Çocuğu)
۸. طاهیر ایله زهره (Tahir ile Zühre)
۹. شیخ بدرالدین داستانی (Şeyh Bedrettin Destanı)
۱۰. سئودالی بولود/تییاتر اویونو (Sevdalı Bulut/Teatr oyunu)
۱۱. سئچیلمیش اثرلر (Seçilmiş əsərləri, 2 cilddə. -B. : Azərnəşr, 1961. -1963; C I. -512 s; C.II. -394 s)
۱۲. یاشاماق گؤزل شئیدیر، قارداشیم (Yaşamaq gözəl şeydir, qardaşım – B. : Yazıçı. ۱۹۸۳. – ۱۸۰)
آذربایجان تورکجهسنه اویغونلاشمیش بیر شعری[دَییشدیر]
«حسرت»
دنیزه دؤنمک ایستهایرم
ماوی آیناسیٛندا سۇلاریٛن
بوْی وئریب گؤرۆنمک ایستهایرم
دنیزه دؤنمک ایستهایرم
گمیلر گئدر آیدیٛن اوْفوْقلارا گمیلر گئدر!
گرگین آغ یئلکنلری شیشیرمز کدر
البت بیر گۆن گمیلرده عؤمرۆم سوْنا یئتر
و ایندی کی، هامییا قیسمتدیر بۇ سفر
من سۇلاردا باتان بیر ایٛشیٛق کیمی
سۇلاردا سؤنمک ایستهایرم
دنیزه دؤنمک ایستهایرم


text:
قوجا تاریخ گؤزلریندن گئچمیش، هئی!
قانادلاری قیریلان قوش اوچموش، هئی!
یول اؤز اسکی بوغچاسینی آچمیش، هئی!
آیاق – آیاق قوچاقلاردا یالانچی !…
نه خستهدیر قایالاردان گلن سس
قیسیر قالمیش ناغیللاری باسمیش پاس
اودو سؤنموش توستولرده یوخ نفس
دومان – دومان بو داغلاردا یالانچی !…
شیطان گیرمیش آذانلارین رنگینه
سحر اولسا بو آللاهلا جنگی نه ؟!
گؤز جامیندا ایشیق ساخلا سون گونه
قیبله قانلی چیراقلاردا یالانچی !…
یالانلارین آغ مایاسی کیتابدا
انسان اولان فیکیر – فیکیر عذابدا
درس – درس هر بیر مدرسهده، مکتبده
الیف بویدا اوشاقلاردا یالانچی !…
آغ یالانا آلتون پالتار شعر – غزل
فیلیملرین فوق آرتئستدی بو گؤزهل!
حقیقتین بال مزهلی دیلی لال
اولدوز ایزلی آفاقلاردا یالانچی !…
باش عالیملر یالانلارین ازلی
بو دوروملا تانری درد – درد قوجالی
تکبیرلرین – کعبهلرین بیلالی
ناماز – ناماز دوداقلاردا یالانچی !…
یالانلاری ییغ- جم ائدهن ای ناشر
پئیغمبرلیق آی – گونشه یاراشیر
قدرت تاپا هر بیر انسان یول چاشیر
دریا یاپان بولاقلاردا یالانچی !…
«انصار» دردین کیمه قیلسین، حاکیم دئ!
ائل دئییر بس – او دردمند – حکیمدی!
باشیم داردا، نه یازیلسین حؤکم ایندی ؟
یاسالاردا – یاساقلاردا یالانچی !…
۹۵/۵/۵


text:
الیف شافاک
الیف شافاک (تورکیه تورکجهسی: Elif Şafak) تورک یازیچی - ۲۵ اوْکتوبر ۱۹۷۱ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. آتاسینین اوْ دؤورده حکیملیک ائتدیی ایستراسبورقدا دۆنیایا گلیب. آتاسی پسیخولوق نوری بیلگین، آناسی دیپلومات شافاک آتایماندیر. دوغولاندا قیسا بیر مدت کئچندن سوْنرا آتاسی و آناسی آیریلیب، آناسینین حمایهسینده بؤیویوب و سوی آدی کیمی آناسینین آدینی گؤتوروب. اوْرتا تحصیلینی آناسینین چالیشدیغی یئر اوْلان مادریدده، داها سوْنرا دبیرستان تحصیلینی آنکارا آتاتورک آنادولو لیسهسینده آلیب. عالی تحصیلینی اوْرتا شرق تکنیکی بیلیم یوردونون اۇلوسلار آراسی علاقهلر فاکولتهسینده آلیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Elif Şafak»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده الیف شافاک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کند شعری دئییلن شعر دیلی وارمی؟
توفیق حاجییئو – اختصارلا کؤچورن: همت شهبازی
اگر کند نثری و اونون دیلی وارسا، طبیعی کی اونون شعر قارشیلیغیدا اولمالیدیر و دئمهلی کند شعرینی و اونون دیلینیده قبول ائتمهلییک. البتده نثرده اولدوغو کیمی،بو آد شعرده ده شرطیدیر. مثلاً م. آراز، م. آسلان و م. اسماعیل کند حیاتیندان چوخ یازیرلار. آنجاق شهردنده، حتی میلّتلر آراسی موضوعلارداندا یازیرلار. اگر اونلارین دیلینی کند شعرینین دیلی ساییریقسا، قطیعاً موضوع فاکتیندان چیخیش ائتمیریک. اونلار کنددنده، شهردنده خالقلار آراسی مسئلهلردنده یازاندا دیللرینده ایشلتدیکلری ایفادهلر، سؤزلر، تشبیهلر، ادبی ـ بدیعی دیلیمیزی آذربایجان جانلی کند دانیشیق طرزینه سؤیکهییر. ممد آراز. او یاخشی بیلیر و دوز دئییرکی: «شاعیر جمعیتین دیلی، دیلمانجیدیر» اصیل شاعیردیرسه، «شاعیری پلانئت ثیقلیتندهدیر(مرکزیندهدیر). اونون باخیشینین غضب قیرمانجی داغلار پارچالاماق قووهتیندهدیر». سؤزون بو قووهتینه اینانان م.آراز اؤزونه بئله بیر دئویز (=ایرث، تدبیر ) گؤتورور: اوره ک سیز کلمه یازان دئییلم » چوخلاری بئله دئییر، آنجاق م.آراز دئدییی کیمیدیر، حقیقتاً اوره یینه قولاق آسیب یازیر. اورهییده کی، اوشاق اورهیی: « نه یاخشی اورهییم هله اوشاقدیر » اونا گؤره م.آرازین سؤزو صمیمیدیر. ( صمیمی سؤزه حتتا دیپلوماتلاردا اینانارلار ). ممد آراز چوخ جاوان مدریکلشدی، هله م. ابراهیم اولان واختلار : بئله ائرکن مدریکلیک آدامی تئز قوجالدیر ( ص. وورغون کیمی) یاخشیکی، م.آراز هله جاواندیر.
م.آرازین ایندیکی بدیعی دیلی بوتون عضلهلری ایله معاصیردیر. اونون دیلی عنعنه ایله نوواتورلوغون، بدیعیلیکله ادبی لییین، ادبیلیکله دیالئکتچیلییین (=دانیشیغین ) و خلقیلیکله قیراماتیکلییین هارمونیک (=وورغولو ) رابطهسینه اَن پارلاق نمونهلردن بیریدیر. اونون پوئتیک نطقینده نوواتورلوق- معاصرلیک ۶۰ـ جی ایللرین اورتالاریندان باشلانیر. غریبهدیر کی، کنددن آیریلدیغی ایلک دؤرلرده اونون دیلینده جانلی دانیشیق ائلئمنتلری (=عنصرلری)، کند فرازئولوگیسی (=سبکی ) چوخ سئیرهک گؤرونور. اصلینده بو « غریبهلیکده » بیر طبیعیلیک وار . جاوان شاعیر جاوانلیغیندان قورخوب « صیرف ادبی دیلده » یازماغا چالیشیر، جیددی- جهدله اوندان اوزاقلاشماغا، « مدنی » دیله یییه لنمهیه سعی ائدیر. بو دؤر یارادیجیلیغیندا سلیس دیل، آیدین ایفاده وار، آنجاق ائموسیونال (= هیجان،دویغو، احساس) یئنیلیک یوخدور. ۶۶ –۱۹۶۴- جی ایللر اونون بدیعی نطقینده یئنیلییه کئچید دؤرودور. بو دیل تکامولونو عیانی تصور ائتمک اوچون پوئمالارینا باخماق کفایتدیر- بو ایری متن – کوتلهلر مقایسه اوچون مناسبدیر. ۱۹۶۴-جی ایله قدرکی پوئمالارینین دیلینده دووشان قورخاقلیغی، ککلیک کوسهینلییی، نئهره بئل، کورسن تولاسی کیمی تشبیهلر، چیچهیی چیرتلاماق کیمی دانیشیق ایدیوملاری ( لهجهلری ) « ائله بیل کی، بورا یئکاتئرینا تیکدیرن سارایین شعبه سی دیر» کیمی کانکرئت (=عینی) مقایسهلر چوخ سئیرهکدیر. «عسگر قبری » پوئما سیندا ایسه (۸-۱۹۶۶- جی ایللر ) عینی ایفادهلر اؤزونو آیدینجا حیس ائتدیریر. پوئمانین دیلینده : داش دیلینده صحبت، مزار فصلی، آغ هؤروکلو بولاقلار، محبتین فاشیستی خیانتدیر، قارا چیچک، نیفرت بایراغی و…کیمی اونلارلا یئنی ایفاده- تشبیهلر ایشلندی، اوخوجونون ذؤوقونه طراوت یئلی ووردو. ایکی ایل اول بئله ایفادهلردن بیرینی اونون نطقینده چیراقلا آختارمالی اولوردون. عومومیتله بوزامان باشلایان جاوانلاردا ( ف.قوجا، م.اسماعیل، و.صمداوغلو، ع. اسماعیلزاده و باشقالاری ) ایفاده نوواتورلوغو گوجلو ایدی . م. آراز جاوانلیغا قوشولدو و پوئتیک تجربهسی نین سایه سینده اؤن پلانا کئچدی. محض بو تجربه سینه گؤره، نوواتورلوغون باشلانغیجی اوچون یول وئریلن زای فاکت یاراتمادی، اونون نوواتورلوغو در حال مدریک مضمون آلدی.
بیز ادبیاتیمیزین تاریخینده دفهلرله گؤرموشوک کی، یئنی ادبی- بدیعی دیلیمیزده گؤیدن دوشمور، اجنبی دیل محیطیندن داشینمیر، محض آنا دیلیمیزین تکیندن گلیر، جانلی دانیشیق- اونسیتیمیزین قطب اوجقارلاریندان، بیر قدرده قارانلیق درینلییندن گؤتورولور. بو جور جانلی دانیشیقدان گلن خلقیلیک نثر دیلی اوچون طبیعیدیر و هله قانونیدیر، آنجاق شعر دیلی اوچون غیر عادیدیر، بونون ائموسیونال و نورماتیو اندازهلره سیغیشدیریلماسی نوواتورلوقدور. عصرین صلح اندیشهسینی محاریبه قارا خبری کیمی عوموم دونیا خوفونو م. آراز بئله ایفاده ائدیر: بد خبرلر قیش دومانی، یاز چووغونو تک، نئچه مصراع ایتیک دوشور ایش اوتاغیمدان. چوبان چاشدی- بیر قویونو بیر قورد یئیهجک. عالیم چاشدی، خادیم چاشدی- مات قالیر زامان! بد خبرلر بد نیتلر باشیندا خونچا، بدعمللر ییغناغیندا بزکلی داش- قاش… بورادا کی بدخبر- خونچا، بد خبر، داش- قاش کوردیناسیالاریندا (مختصات) منفینین مثبته تشبیهی گؤرولمهمیش، ائشیدیلمهمیشدیر، بد خبر قیش دومانی، بد خبر- یاز چوغونو علاقه- خطلرینده کی اویغون آنلاییشلارلا یوکلنمیش سؤزلرین مناسبتیده تزهدیر. بیرینجیلرین علاقهسی آنجاق خصوصی انسانلار اوچون دور، اونلارین اؤز آزارکئشلری وار- بد عمللر، بد نیتلر، بو خصوصی معنالانمادیر. ایکینجی علاقه لنمهلر، عومومیتله مومکوندور، سادهجه اولاراق تزهدیر. آنجاق بو « سادهجه » یه نایل اولماق اوچون شاعیرین یئنیلیکچی تفکر و خئیلی زحمت چکیب، چوبان و عالیم- خادیم قارشیلاشدیرماسی نین مودئلی هله سقراط دان گلیر، آنجاق بو مودئلین بئله کؤورک و ائموسیونال خلقیلیکله دؤرون درین سیاسی منظره سینی وئرمهسی شاعیرین حساس حاضیرجاوابلیغیدیر. «ایتیک دوشمک» ایفادهسی، بدنیت، بدعمل آتریبوتلاری نین (=خاصیت و علامت) شخصلندیریلمهسی، « ییغناق » سؤزونون بدعملله سینتاکتیک اونسیتی خالق دانیشیق قراماتیکاسی اساسیندا ایشلهنیر. « بد خبره قایل اولان دیللره خنجر! بد خبره مایل اولان قوللارا داش! » قارقیشلاریدا خالقین نبضیندن قان ایچن، اورهییندن قوپان ندا، هارایلاردیر. بو عادیلیکلرین، بو ساده ایفاده طرزینین قانونی یئکون – زیروه سی بئلهدیر: غضبینی دوزا قویور کئفدن بئزنلر. گوندن –گونه عصرین یولودیره نیر داغا. بوتون بو ساده، لورو ( ساده ) ایفادهلردن گؤزل پوئتیک بوکئت داغلانماسی هنر اولدوغو کیمی بو « ساییلمایان » سئچمه مجلسلرین اونیستینه «یاراشمایان » پلووا اؤیرهشنلرین نظرینده سوغان- چؤرک کیمی گؤرونن بو دیل واحیدلرینی دؤرون بؤیوک سیاسی دردینین ایفادهسینه یؤنلتمک، بونلاری سیاسی لیریکانین ماتئریالینا چئویرمک شاعیرین جسارتلی کشفیدیر. حاضیردا علمین نائلیتلریندن دینج مقصدلر اوچون استفاده عوضینه ایری دؤلتلرین کوسموسو (=فضا ) حربی مقصدلر بؤلگه سینه چئویرمهیه چالیشدیغی دؤرده شاعیرین سیاست موتیوینی معیشت ایفادهلری ایله بئله ساده سؤیلهمهسی، لاکین درین، تأثیرلی دئمهسی چوخ چاغداش گؤرونور: « دئسهلر، گؤیلری شوم ائله ییبلر، گونشدن سو آلیب سوواراجاقلار، واللاه، بو یالانی دوغرو دئییبلر، واللاه اولاسیدیر بو اولاجاقدیر.» بئله بین الخالق مطلبلری سیاسی لئکسیکونال ( علم معانی ) شعار شکلینده چوخ دئییبلر. آنجاق بیر باشا اورهیه آخان بو « کونج- بوجاق » ایفادهلریندن گوجلو اولوب مو؟ ائموسیونال سسلهنیبمی؟
مسئلهده بوراسیندادیر کی م.آرازین دیل یئنی لییی عوموماً عادی دیل قایناغینا سؤیکهنیر. خاطیرلاتدیغیمیز کیمی دیلینین تکیندن گلیر نه صنعی کشفلردیر، نهده آوروپا دیللرینین مدرن اصطلاح لاری دیر. مجازلاری بوتونلوکده خالق دانیشیغی و فولکلور عنعنهلری اوسته دورسادا، اوبراز نئولوگیزملری نین (=منطقچی لیک) بیر قیسمینی محض اؤزو ایشلهییب حاضیر لاییر…
شاعیر اؤز ساده بیچیملی مجازلارینی ائلاستیکلیکله (= فنر کیمی ارتجاعلی) کؤنول اوخشایان سئوگی ائموسییاسی نیندا داشییجیسینا چئویریر. پوبلیسیست آخارادا یؤنلدیر. کومیک مطلبهده وکیل ائدیر. شاعیر قلم فیرچاسیلا سؤزدن ایستهدییی رنگی آلیر. او، اوجاغدا داغلیق عظمتینیده گؤرور و بیر مصراعدا بئله تابلو جیزیر: گؤیو پاپاق کیمی قویوب باشینا، معاصیر تئخنیکانین قارشیسیندا عاجیزلییینی، یازیقلیغینیدا گؤستریر.
م.آرازین لئکسیک و فرازئولوژی ساده نطق عنصرلری نین بوللوغو اونون بدیعی نطقینین ادبیلیینه بیر ذره کؤلگه سالمیر، گؤروندویو کیمی شاعیرین بدیعی اوسلوبوندا نوواتورلوغو تأمین ائدن اَن آپاریجی فاکت لارداندیر. معلومدور کی قدیم فاکت بورادا دا اؤزونو گؤستریر کی مدریک سؤزون مدریکلییی طمطراقلی دئییلیشده دئییل. ایفادهنین طرزی عادی، آنجاق سرراستدیر، قیراماتیکاسی یئرلی- یئرسیزدیر. ادبی لیک بدیعی سینتاکسیسینده آیدین گؤرونور. فیکیر سینتاکسیسده عیانیلشدییی اوچون بو، مهم گؤستریجیدیر . شاعیر دئییر: «سس ائشیتدیم …هم سس ایدی، هم غیری سس ». اولا « سس اوخشاییردی دا، اوخشامیردی دا» معناسی چوخ ییغجام ایفاده اولونوب، دیگر طرفدن، بو چوخ ساوادلی، علمی ایفاده طرزیدیر، فیزیک و فونئتیک (= سس) سرراستلیغی ایله دئییلیب.
م.آرازین بدیعی دیل تصرفاتی ادبیات شوناسلیقدا چوخ واخت مباحثهیه سبب اولان بیر سؤالا دا جاواب وئریر. بعضیلری نوواتورلوغو وزنله باغلاییرلار. حال بو کی م.آراز هم هئجا، همده سربست وزن یئنی ایفادهلری عینی اوغورلا ایشلهدیر و عومومیتله، هر ایکی وزنده گؤزهل یازیر. « عسگر قبری » پوئماسی سربست وزن دهدیر، هئجا وزنلی « قایالارا یازیلان سس » سربست وزنین اینتوناسییا (= لحن ) امکانلاری بزهییر. یاخود ائله شعرلری وار کی، هئجا وزنینده یازیلیب، آنجاق اینتوناسییا پوتانسیالیندا ـ مصراع لارین ترکیبینده سربست شعرین تئکنیکی امکانلاری ایله تجهیز اولونوب. یوخاریدا مثال وئردیییمیز هئجا شعرینی بئلهده مصراعلاشدیرماق اولار:
بدخبر،
قیش دومانی
یاز چوْغونو تک…
دئمهلی هئجا وزنی اینتوناسییاجا نوواتورلاشیر، شعرلر وزنجه عنعنهوی گؤرونور، آنجاق سؤز سئچیمی فیکیر دئییمینه گؤره، تلفظ ـ اینتوناسییا تظاهرونه گؤره أن معاصیر صنعت فاکتیدیر. دئمهلی عنعنهوی وزن پوئتیک سئمانتیکاجا (=لغت و معنا) یئنیلشیر، دئمهلی هئجا وزنی معاصیرلشیر. و دئمهلی یئنیلیکده و عنعنهویلیکده، گؤزهل شعرده و اورهیهیاتان شعرده وزنین، ژانرین(=ادبی نوعو) گوناهی یوخدور ـ بونون اوچون اؤلچو شاعیرین استعدادیدیر. م. آراز اؤزو یاخشی دئییب: « کؤهنه سؤز بیر الده تزهجه «دندی» بیر الده مین ایللیک بوز قومدو ائله.» بعلی، سؤز، دندیر ـ نه اَکَرسن، اونودا بیچرسن.
*یازی کیریل الیفباسیندا یازیلان “شعریمیز، نثریمیز، ادبی دیلیمیز” آدلی کیتابدان اختصارلا کؤچورولوب. بو یازی ایلک دفعه ۱۳۸۱ ده وراوی قزئتینده یاییملانیبدیر. ایکی دیرناق آراسیندا آرتیریلان ترمینلرین آنلامی کؤچورن طرفیندندیر.


text:
بیلیردیم ائشیتمک ده اؤزونو ایتیرهجک، بلکه ده بو زامانلار اؤزونو تاپیردی. آخی چوخ بوجور اولوردو. خروس بئوعده بانلاییردی، اونون حالی دهییشیلیردی.
قورخوسوندان گیزلتمیشدی. آخی اوزونون قیریشیقلاری تازا آزجا آزالمیشدی. سؤزون دئمیشدی: کارـ کاغاذلا اویناماق یئرینه بیر ایکی باغ سووزی آریتلاسان یاخشی اولار. سونرا دا کوسموشدو.
او گون ده سن نییه فیلانکس، بهمانکسلرایله ایلگین وار دئیه، بو حالا قالمیشدی. بو نه قدر ایلگیسینین نییهسینی آچیقلاسئیدی ده، قادینلا، آقانین بیر ایلگیدن باشقا آیری ایلگیسی اولا بیلمز دئمکله دانیشیغینین سون نقطهسینی قویموشدو. بو هئچ نه دئیه بیلمهدن ایچریسی سوبایا دؤنموشدو. سو ایچسئیدی ده اورهیی، دیلی، بوتؤو گؤودهسی یانمیشدی. اورهیی آز قالمیشدی دلینسین. سونرا دا بیر هفته اونون اؤجورلوغونو چکمیشدی.
او گون ده بو یاوا ترپنمهسئیدی بلکه ده او هئچ نه بیلمزدی. بو اؤزونو ترپتنه ائو تلفونونو گؤتورموشدو. اونون باخیشیندان، بونون اورهیی قیریلیب دوشموشدو ایچینه. پؤرتمهسینی گؤرمهسین دئیه مطبخه گیرمیشدی. یالاندان قاب ـ قاشیقلا اوینامیشدی. اودا دالیسیجا گئتمیشدی مطبخه.
ـ او یئنه آیری قالیر! اوجادان سورموشدو.
ـ بیزه نه آخی! هره اؤز ائوینین قیبلهسینی هامیدان یاخشی بیلر.
بودا آخیر نقطهسینی قویموشدو. آمما کی بونون نقطهسی، نقطه دهییردی؛ زورایله ویرگول اولا بیلیردی، آخی او هله تازا جوملهلره باشلامیشدی.
ـ نئجه بیزه نه، سنله کیمین ایلگیسی اولسا منه ده مربوطدی.
ـ اؤتور بو سؤزلری مهیر من اوشاغام.
ـ سن اوشاقدان دا پیسسن.
دئمیشدی. بو دا اورهیینده کاشکی من ائله اوشاق اولاردیم دئیه، یئنه تر بوتؤو گؤودهسینی آلمیشدی. بیلمیردی اونون اؤلچولرایله پاستوریزه، هموژنیزه آداملاری هاردان تاپمالیدی. اوندا اونلارا دا آیری آد قویاردی.
اولمایا هر کیمسهایله اولاندا بیلمهدن ائله اونا تای اولوردوم؟ اوندا نیگاران قالماغا لاپ حاقلی اولوردو. آخی مهیر من کرتنکلهدن زاددانام کی رنگدن رنگه دؤنم؛ اؤز اؤزونه دوشونموشدو.
سن آیری آداملاردان قورخماق یئرینه، اؤزوندن بیرده سؤزلر و ایشلریندن قورخسان هئچ نه اولماز؛ دئییب ـ دئمهمیش دیلینی بتردن دیشلمیشدی.
آغزی ـ بورنونون قانینی داها ییغیشدیرا بیلمیردی.


text:
۱۹۴۰ (میلادی)
میلادی ۱۹۴۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ آقوست - برلین و بغداد آراسیندا دمیریولونون اینشاسی باشا چاتمیشدی.
- ۶ دسامبر - یونان آلبانیانین پرمته کندینی ایشغال ائتمیشدیر.
- ۴ آقوست - لاتویا سسری-یه بیرلشدیریلمیشدیر.
- ۲۸ اوْکتوبر - ایتالیا اوردوسونون یونانا هوجوم ائتمهسی ایله یونان ایکینجی دونیا محاربهسینه داخیل اوْلدو.
- ۲۷ سپتامبر - ژاپون، آلمان و ایتالیا آراسیندا حربی ایتیفاق قورولدو
- ۲۱ اوْکتوبر - ارنست همینقویین اجل زنگی اثری نیویورکدا چاپ اولوندو.
- ۲۰ آقوست - مکزیکده لئو تروتسکییه قارشی سوی-قصد تؤرهدیلدی. نؤوبتی گون او وفات ائتدی.
- ۲ دسامبر - کاغیذ قیتلیغی سببی ایله قزئتلرین صفحه ساییسیندا قیسیتلاما گتیریلدی.
- ۱۸ مارس - هیتلر و موسولینی گؤروشدو. ایتالیا٬ آلمان یانیندا ساواشا گیرمه قراری آلدی.
- ۱۸ دسامبر - هیتلر شوروییه هۆجوم بارهده «بارباروس طرحی»نی تصدیق ائتمیشدیر.
- ۱۵ ژانویه - آنکارا رادیوسو فرانسهجه٬ یۇنانجا٬ فارسجا و بۇلغارجا خبر یایینینا اینگیلیسجهنی ده آرتیردی.
- ۱۲ نوْوامبر - شوروی خاریجی ایشلر ناظیری موْلوْتوْف، هیتلر و ریبرنتروپلا گؤروشمک اۆچون برلینه گئتمیشدیر.
- ۱۰ ژانویه - پیئر لوییسین آفرودیت آدلی کیتابییلا علاقهلی داعوایا باشلاندی. کیتاب مۆستهجنلیکله مۆتّهم اوْلونوردو.
- ۱ مئی - یاز اولمپیکلری ایکینجی دۆنیا ساواشی اۆزوندن ایبطال ائدیلدی.
- ۱ ژانویه - آذربایجان شوروی جومهوریتینده لاتین کؤکلو الیفبادان کیریل (روس) کؤکلو الیفبایا کئچید گئرچکلشدی.


text:
میتولوژی
Mitoloji (یونانجا: "uuθoλoYίa, uuθoς mithos" یانی: "سؤیلنن ویا دویولان سؤز ” و " λoYoς ،logos" یانی قونوشما سؤزجوکلرین بیریکیمیندن دوزلیبدیر), اسکی يوناندا “گئچمیشته سؤيلنه نلرین تیکرار ائدیلمه سی” کیمی بیر آنلام داشییارکن زامانلا دوغو دیلله رینده افسانه باتی دیلله رینده ایسه میت آنلامی قازانمیشدیر. میتولوژی گونوموزده بلیرلی بیر دین و يا کولتورده کی اینسانلیق ایله ائورَنین(universe) يارادیلیش و دوغاسینی، گلنکلره (سنتلره) اؤزگو اینانج و اويقولامالارین سببینی آچیقلامايا دوغرو سؤيلنج لرین بوتونونو تانیملاماق اۆچون قوللانیلماقدادیر. میت سؤزجویو گئرچکته دوغرو اولمايان بیر حیکایه و يا آنلاتی اۆچون ترجیح ائدیلیر و چوخونلوقلا بیر يانلیشلیک، دوغرو اولمايان عنصر وورقوسو داشی ییر.
ساده سی: میتولوژی معین دین و یا کولتورده کی اینسانیت و کائناتین یارادیلیش و طبیعتینی،سنتلره عایید اینانجلار و عمللرین سببینی معرفی ائتمه یه چالیشیر Mitoloji
میتولوژی کلمه سینین تورکجه قارشیلیغی سؤیلن-بیلیم و یا سؤیلنجه-بیلیمیدیر. تورک دیللری ایچینده لاب جالیب اولان قارشیلیغی "چوواشجا"یئر آلیر. بو دیلده (Xaлaплăx Halaplah) کلمه سی میتولوژی آنلامینا گلیر و (Xaлaп Halap) یانی ناغیل سؤزجویوندن تؤره میشدیر.
اؤزللیکلردَییشدیر
افسانه لره باغلی تانریلاری، سويلو کیشیلری ناغیللاری قهرمانلاری و دوغا-اوستو وارلیقلاری دیله گتیرن آنلاتیلاردیر. اويوملو بیر سیستم ایچهریسینده دوزنلنمیشلرد و چوخونلوقلا گلنکسل سؤزلو آختاری(شفاهی ادبیات و فولکلور) يولويلا (اوزانلار،آشیقلار، راهیپلر) يايیلاراق جانلی قالیرلار. سیخلیقلا(مکرر،تکرار) ایلگیلی اولدوقلاری توپلولوغون دینی و يا روحانی ياشانتیلاری ایله باغینتیلی اولان میتلر، راهیبلر و يا حؤکومدارلار طرفیندن اونايلانیرلار(سئویلیب تقویت اولورلار). توپلولوقداکی بو روحانی موقعیتلرینی الدن وئردیکلری زامان، يانی توپلولوغون روحانی ياپیسیيلا آرالارینداکی باغ قوپتوغوندا، میتولوژیک خاصیتلرین ایتیریر و فولکلور کیمی سؤیلنجلر و يا پری حیکایه لری حالین گلیرلر.
بیر میت گوجونون بیر قیسمتینی توپلولوغون (ان آزیندان بلیرلی بیر قیسمینین) اونا اولان اینانجیندان و دوغرو اولاراق قبول ائدیلمه سیندن آلیر. فولکلور ، توم قوتسال گلنکلرین بیریکیمی واردیر و تئریمین قوللانیمیندا، گونلوک قوللانیمینداکینا بنزر، هرهانچی بیر کؤتولمه، آشاغیلاما بولونماماقتادیر. اؤرنه یین بیر دینین هم اؤز میتولوژیسیندن و تکیل(جز از کل) اولاراق ایچردیغی میتلردن آيری آيری سؤز ائدیله بیلیر. بو دوروم تامامن علمی و طرفسیز بیر ياخلاشیم اولوپ، بحش ائدیلن سؤيلنجه و قاوراملارا هرهانچی بیر ياشانلاما عطف اتمدیغی کیمی کؤتولمه و آشاغیلاما آماجی دا باریندیرماز.
افسانه لر سیخسیخ گرک ائورَنین(یئری گلینجه کائناتین)، گرکسه يئرل بؤلگه نین اورتايا چیخیشینی آچیقلاما آماجی، داشیر. اؤرنه یین سیراسیيلا يارادیلیش افسانه لری و قورولوش افسانه لری کیمی. افسانه لر آيریجا سیخسیخ دوغا اولايلارینین، باشقا شکیلده آچیخلانامايان کولتورل عادتلرین آچیخلانماسی آماجینی دا داشیر. گنل اولاراق افسانه لرین دوغال آنلامدا مبسوط بیر ایضاح سونمايان هرهانچی بیر شئيی آچیقلاماق ایچین سیسیخ قوللانیلدیغی سؤيلنه بیلیر.
دین و میتولوژِیدَییشدیر
چوخو دینده میتولوژینین چوخ اؤنملی و اؤنجلیکلی بیر يئری بولونور. میت، گونلوک قوللانیمداکینین ترسینه، اصلینده بیر حیکايه نین نسنل آنلامدا يانلیش و يا دوغرو اولدوغونو تانیملاماز، داها چوخ، نسنل و يا ماتئريالیست نوسيونلاردان( خیالی،موهوم) ایلگیسیز بیر شکیلده، دوغرو و يا گرچک قاورامینین روحسال، پسیکولوژیک و/ویا سمبولیک يؤنله رینه گؤندرمه ياپار.
هرنه قدر بوگونکو يايقین دینلره منسوب چوخو کیشی دینلرینین کؤکنی و گلیشیمینده يئر آلان آنلاتیلاری تاریخی اولايلار اولاراق اله آلسالار دا، بونلاری اینانج سیستملرینین فیقوراتیف تئمثیللری اولاراق گؤرن کیشیلر ده موجوددور. بیر دینین ويا اینانجین صاحیب اولدوغو قاوراملار و آنلاتیلار، کاراکتئریستیکلری سببیيله علمی آنلامدا میتیک اولابیلیرلر و بورادان حرکتله بیریسی خیریستیيان میتولوژیسی، هیندو میتولوژیسی ويا ایسلام میتولوژیسیندن بحث ائده بیلیر. بو کیمی تئریملردن آنلاشیلماسی گرکن او دیندهکی بلیرلی قاوراملارین، بیره ر کولتورل نسنه اولاراق روحانی، پسیکولوژیک و/ویا سمبولیک يؤنلرینه ياپیلان معطوف اولمالیدیر؛ بو دینلرین باریندیردیغی قاورام و يا آنلاتیلارین يانلیش و دوغرو اولمادیغی دئییل. زیرا داها اؤنجه ده تانیمدا بلیرتیلدیغی کیمی، میت و دولايیسیيلا میتولوژی، ماتئريالیست ويا اوبژئکتیو بیر دوغرولوک نوسيونو باریندیرمادیغی کیمی بو تیپ آماجی دا باریندیرماز.
دین و میتولوژی ایلیشکیسیندکی يايقین بیر خطا دا، اسکی توپلولوقلارین ایناندیغی دینلرین میتولوژیلری ایله قاریشتیریلماسیدیر. دین ایله میتولوژی آراسینداکی ایچله يیجی ياخین ایلیشکی سببیيله بلیرلی بیر نسنه هر ایکی کومانیندا( توده نین) ائلئمانی اولابیلیر. بونونلا بیرلیکته گنل آنلامدا دین ایله میتولوژی تامامن فرقلی تئریم و قاوراملاردیر. میتولوژی سالت میتولوژیک نسنه لرله ایلگیلنیرکن، دینین چئورله دیغی آلان و نسنه لر داها فرقلیدیر؛ لیتورژیدن ائسکاتولوژیيه قدر. دینی قاوراملارین میتولوژیک بیر يؤنونون اولابیلیر اولماسی، دینی قاورامین دینی اولوشونو آرخا پلانا ایته لیینمز. بو سببله اؤرنه یین کئلت میتولوژیسی و کئلت دینی ایله قصد ائدیلن آيری شئيلردیر؛ بعضی عينی ائلئمانلاری باریندیرسالار و بیرچوخ ایلیشکیلری اولسا بئله.
Mitlerin oluşumuدَییشدیر
بؤلگه لره گؤره میتولوژیلردَییشدیر
آسیا میتولوژیدَییشدیر
Çerkes mitolojisi - Ayyavazhi mitolojisi - Budist mitoloji - Bon mitolojisi (Budizm öncesi Tibet mitolojisi) - Çin mitolojisi - Hint mitolojisi - Hmong mitolojisi - Japon mitolojisi - Kore mitolojisi- Pers mitolojisi - Filipin mitolojisi - Türk mitolojisi - Vietnam mitolojisi
اوسترالیا و اوقیانوسیه میتولوژیسیدَییشدیر
Aborijin mitolojisi - Hawaii mitolojisi - Maori mitolojisi - Melanezya mitolojisi - Mikronezya mitolojisi - Papua mitolojisi - Polinezya mitolojisi - Rapa Nui mitolojisi
اوروپا میتولوژیسیدَییشدیر
Anglo-Sakson mitolojisi - Bask mitolojisi - Katalan mitolojisi – Kelt mitolojisi - Korsika mitolojisi - Çuvaş mitolojisi - Girit mitolojisi - Hollanda mitolojisi - İngiliz mitolojisi - Etrüsk mitolojisi - Estonya mitolojisi - Fransız mitolojisi - Cermen mitolojisi - Macar mitolojisi - Fin mitolojisi - İrlanda mitolojisi - Leton mitolojisi - Litvanya mitolojisi - Lusitanya mitolojisi - Nors mitolojisi - Roma mitolojisi – Romanya mitolojisi - Sardinya mitolojisi - İskoç mitolojisi - Slav mitolojisi - İspanyol mitolojisi - İsviçre mitolojisi – Tatar mitolojisi - Yunan mitolojisi
اورتا دوغو میتولوژیسیدَییشدیر
Arap mitolojisi (İslam ve İslam öncesi) - İbrahimi mitoloji (Yahudilik ve Yahudilik öncesi) - Pers mitolojisi - Mezopotamya mitolojisi (Sümer, Asur ve Babil) - Yezidi mitoloji - Kürt mitolojisi
قوزئی آمریکا یئرلیلری میتولوژیسیدَییشدیر
Abenaki mitolojisi - Algonkin mitolojisi - Karaayak mitolojisi - Çipevaa mitolojisi - Çiksav mitolojisi - Çoktav mitolojisi - Krik mitolojisi - Apsaloke mitolojisi - Haida mitolojisi - Ho-Chunk mitolojisi - Hopi mitolojisi - Eskimo mitolojisi - İrokua mitolojisi - Huron mitolojisi - Kwakiutl mitolojisi - Lakota mitolojisi - Leni Lenape mitolojisi - Miwok mitolojisi - Navaho mitolojisi - Nootka mitolojisi - Ohlone mitolojisi - Pavni mitolojisi - Pomo mitolojisi - Saliş mitolojisi - Seneca mitolojisi - Tsimshian mitolojisi - Ute mitolojisi - Zuni mitolojisi
گونئی آمریکا و مئزو آمریکا یئرلیلری میتولوژیسیدَییشدیر
Aztek mitolojisi - Chilota mitolojisi - İnka mitolojisi - Guaraní mitolojisi - Haiti mitolojisi - Maya mitolojisi - Mapuçe mitolojisi - Olmec mitolojisi - Toltec mitolojisi
آیری بؤلگه لردَییشدیر
Sotho mitolojisi - Tonga mitolojisi - Tumbuka mitolojisi - Xhosa mitolojisi - Yoruba mitolojisi - Zulu mitolojisi
میتوقرافیدَییشدیر
میتوقراف يا دا میتولوگ، میتلری درله ين((to compile کیشیيه دئییلیر.میتوقرافی ایسه میتولوژیک قونولارین سونومونا وئریلن ایسم اولوب، يونانجا uuθoYpaφίa “اؤيکو يازما” کلیمه سیيله ایلیشکیلیدیر . 21'ینجی يوزایلده میتوقرافلار، بعضن يئنی بیر چالیشما آلانی آچان، گنللیکله ده کولتورل آنتروپولوژی و دین بیلیمی کیمی آلانلاردا چالیشان اوزمان يورومجولار اولاراق اورتايا چیکار.


text:
بو افسانهده دونـیانـین ان سویوق، بوزلو و بورانلی اؤلکهلریندن دانـیشیلـیر. بو یـئرلرده یای فصلی چوخ گوده و قـیش فصلی چوخ اوزوندور و گونش بوتون قـیشی، اؤزونو گؤزلردن گیزلهدیر. بو افسانه ایسکیمولارین حـیاتـینـین بیر حیصّهسیندن سؤز آچـیر و اونلارین یوردلارینـین، گوندوزلرینین ایشیق اولان زامانـینـی و قارانلیقلارینـی تصویر ائدیر. ایسکیمولار بارهسینده و بو گونکو وضعیتلریندن بیر قـیسا معلومات آشاغـیدا اوخوجولار اوچون قلمه آلینـیبدیر.
ایسکیمولار، گروئنلندده، کانادانـین شیمال حیصّهسینین اوجقارلاریندا، آلاسکادا و هابئله کئچمیش شورالار اؤلکهلرینده یاشایـیرلار. الده اولان احصاییهلره گؤره اونلارین عمومی سایـی تخمینن ۹۰مین نفردن آرتـیق دئییل. اونلار اؤزلرینی حقیقی اینسانلار آدلاندیریرلار. اونلارین بیر چوخو عیسوی و بیر قیسمی ده عنعنهوی دینلرینی ساخلامیشلار. بعضی تاریخچیلر احتیمال ائدیرلر کی، ایسکیمولارین و هیندیلرین (آمریکانـین قـیرمیزی دری) اهالیسینین تاریخی ۳۰- ۲۰ مین اولدن باشلایـیر، احتمال کی، اونلارین اجدادی شیمال شرقی آسیادان برینت بوغازی واسیطهسیله آمریکایا کؤچوب گلمیشلر و مین ایللر عرضینده اورادا مسکونلاشمیشلار. اونلارین دیلی پالهآسیا دیللرینین ایسکیمو آلهاوت گوروهونا داخیلدیر. بو دیلده تخمینن ۹۰ مین نفر دانـیشیر و بو دیل قایدا- قورولوش باخیمیندان التصاقی بیر دیلدیر. شورالاردا یاشایان ایسکیمولارین الیفبالاری کیریل ایدی و الده اولان معلوماتلارا گؤره اونلارین آراسیندا ساوادسیز یوخدور و ضیالیلارینـین سایـی نیسبتن چوخدور و خالق صنعتکارلیغـی چوخ اینکیشاف ائتمشدیر.
××××
چوخ اسکی زامانلاردا گونشین ایشیغـی هر بیر یـئره ساچیردی. بیر گون گونش بیردن گؤزلردن ایتدی. آنجاق یالنـیز گئجهلر، اولدوزلار گؤیده سایریشیب اؤز ایشیقلارینـی عالمه سپدیلر. اینسانلار هامی یوخسول و کاسیب اولدولار. یـئر اوزونو قار، کولک و چوغون بورودو. اوتلار، بیتگیلر بوزلارین آلتـیندا دونوب آرادان گئتدیلر و اورهک یاندیریجی، کدهرلی و اوزونتولو بیر وضعیت قاباغا گلدی. اووسونچولار، سئحیربازلار و جادیگرلر بوتون قودرت و طیلیسیملری ایله الـلشدیلر، آمما گونشی قایتاریب, دونیانـی نورلاندیریب، ایشیقلاندیرماغا قادیر اولمادیلار.
قوزئی قوطبینده یـئرلشن بیر کندده، بیر اوغلانجیغاز یاشایـیردی. او آتا- آناسینـی الدن وئریب یئتیم قالمیشدی. او کندده اونون هایـینا قالان و قایغـیسینـی چکن هئچ بیر کیمسه یوخ ایدی. بو اوغلانجیغاز باشقا یوخسول و کیمسهسیز اوغلانلار ایله کندین یول قـیراغـیندا عؤمور کئچیریردی و آوارا- سرگردان کوچه- بازاری دولانـیردی. اونو گؤرن هر بیر شخص اونا خور باخیردی، بیردن گؤزو ائویندن چیخان بیر جادیگره ساتاشدی. اونا طرف یؤنهلدی و اوزونو سئحیربازا توتوب دئدی:
– سیز جادیگر و اووسونچولار گونشی بیزیم سویوق و دونموش اؤلکهمیزه قایتارا بیلمهدیز، آمما من بو ایشی گؤرهجهیم، ایندی اونو تاپیب گتیرمهیه گئدیرم.
جادیگر اوغلانجیغـین بو سؤزلریندن چوخ جینلندی و اونا ساری یویوروب اونو دؤیوشلهمهیه باشلادی و چوخ بیر غضبله دئدی: «تئز اول، ایتیل جهننمه! داها سنی بو طرفلرده گؤرمهییم بو کنددن قوی گئت و هئچ واخت بورایا دؤنمه!».
اوغلان بو کنددن آیریلماغا و گونشی تاپماق قرارینا گلدی. آنجاق اؤز- اؤزونه دوشوندو کی، یاخشی اولار کی، کنددن چیخمادان قاباق، یاشلی و تجروبهلی و دونیا گؤرموش بیر کیشینین یانـینا گئتسین و اوندان ایشیغـین یئرینی سوروشسون. اوغلانجیغاز، قوجامان، دونیانـین ایستی- سویوغوندان چیخان و باشبیلن و دونیا گؤرموش بیر کیشینین یانـینا گئتدی و اوندان ایشیغـین یئرینی سوروشدو و خاهیش ائلهدی کی، اونا دئسین کی، گونش هارا گئدیبدیر، اونو نئجه تاپمالیدیر و ایشیغـی نئجه بو کنده قایتارماق اولار. بو قوجا و تجروبهلی کیشی بو اوغلانجیغازا نظر سالیب، اونون سیماسیندا سارسیلمایان بیر ایراده گؤروب، جاواب وئردی:
– اوغلوم، اگر سن حقیقتده ایستهییرسن ایشیغـی تاپاسان، گئت قار باشماقلارینـی گئی و گونئیه دوغرو یولا دوش.
اوغلانجیغاز بو تجروبهلی و مهربان کیشینین سؤزونو ائشیدیب، قار باشماقلارینـی گئیدی و یولا دوشدو. او یورولمادان و آردی کسیلمهدن اؤز یولونو داوام ائتدیردی. آنجاق بوتون یول اوزونو، قارانلیق و ظولمتدن باشقا بیر شئی گؤزونه چارپمادی، آمما او مأیوس اولمادی، ایشیغـی تاپماغا تلهسیردی.
بیر گون بیردن چوخ اوزاقلاردان، ایشیغـین شوعالاری گؤزونه دیدی، آمما بو شوعآلار آردیجیل اولمایـیب، گیزلهنیب و تزهدن اؤزونو قاباقکـیندان داها نورلو و داها ایشیقلی گؤستریردی.
اوغلان آجلیغـی و یورغونلوغو اونوتدو و یـئیین- یـئیین آددیملاریلا اؤزونو تپهنین آیاغـینا یئتیردی. تپهنین اوچ طرفی قاپ- قارا قارانلیق ایدی، آمما یالنـیز بیر طرفی نورا غرق اولموشدو. بیر آز قاباغا گئتدی، تپهنین ائنیشلییینده گؤزو بیر داخماجیغا ساتاشدی، اوردا بیر قوجا کیشی گؤردو کی، بئل ایله قارلاری اویان- بویانا سپهلهییر و بو قار دنهجیکلری گؤیده بولودا چئوریلیب، ایشیغـین قاباغـینـی کسیردیلر و کیشینین آرخاسیندا داخماجـیغـین یاخـینلـیغـیندا بیر بؤیوک ایشیغـین نورو، یـئر اوزونه سپهلنمیشدی و بو بؤیوک ایشیق توپلوسو هر بیر یـئری ایشیقلاندیریردی.
اوغلانجیغاز درحال دالیسیندا اولان و آختاردیغـی شئـیین تاپماسینـی دویدو. او بو قوجا کیشینین یانـینا گلیب و اونا دئدی:
– قوی بو نور و ایشیق منیم کندیمی ده ایسیندیرسین، ایشیقلاندیرسین، سن نییه بئل ایله قارلاری گؤیه سپهلهییرسن، قارانلیق و ظولمت یارادیرسان!
اوغلانجیغاز سونرا بئله سؤزه باشلادی:
– من قارانلیقدا یاشاماقدان داها بئزمیشم و ایستهییرم بورادا، سنین یانـیندا، ایشیغـین یاخینلیغـیندا قالام، ایشیقدا یاشایام.
قوجا کیشی جاواب وئردی:
«ایستهسن منیم یانـیمدا قالا بیلرسن». هر ایکیسی راضیلاشدیلار. قوجا اونو داخماجیغا آپاردی و اوغلانجیغازا اؤز آرخاسی طرفده دار بیر جیغـیرین آلتـیندا یـئرلهشن بیر چؤکوک گؤستردی. چوخ کئچمهدن اوغلانجیغاز قوجاغـیندا بیر ایشیق توپلوسو، تلهسه- تلهسه داخماجیغـیندان دیشارییا دوغرو یورویوب و اورادان اوزاقلاشدی. بیر نئچه دقیقهدن سونرا قوجا بایـیرا چیخیب گؤردو، اوغلانجیغاز ایشیق توپلوسونو قوجاغـینا آلیب، قاچا- قاچا بوردان اوزاقلاشیر. او قـیشقـیردی، هارای چکدی، «قایـیت» «قایـیت» باغـیردی، آمما اوغلانجیغاز هئچ بیر شئیه اعتنا ائتمهدن بوتون قودرتیله قاچیب و اورادان اوزاقلاشیردی. اوغلانجیغازین تلهسه- تلهسه قاچدیغـینا گؤره آیاغـی بودرهدی و بیردن یـئره یـیخیلدی و بونا گؤره بو ایشیق توپلوسو یـئره دیدی و کیچیک حیصّهجیکلره بؤلوندو. هر تیکه بیر یـئره داغـیلدی. اوغلانجیغاز بو نورلو و ایشیقلاندیریجی شار٭ شکلینده اولان تیکهلر ایله اؤز دوغما کندینه قایـیتدی.
اوزون، یوروجو و حئیرتلندیریجی بیر سفردن سونرا، بو اوغلانجیغاز اؤز یـئرلیلرینه، بئله بیر دیرلی و قیمتلی ارمغان گتیرمیشدی. کندلیلر بیر بولاق کیمی آخان و دایما اونلارین اودالارینـی و داخماجیقلارینـی ایشیقلاندیران و ایسیندیرن بو نور یـیغـینـیندان چوخ سئویندیلر و شادلیق ائتدیلر.
او زاماندان خالقـین آراسیندا بو افسانه آغـیزدان- آغـیزا، سینهدن- سینهیه گزیر و بو کندین اهالیسی گئجه- گوندوزون باشلانماسینـی او زاماندان حساب ائدیر و بو یئتیم اوشاغـین آدی خالق قهرمانـی کیمی دیللرده دولاشیر.
قایناقلار:
۱- دونیا ادبییات دایرهالمعاریفی.
۲- آذربایجان سووئت ائنسیکلوپئدییاسی.
٭ شار: توپ کورهسی، یومورو.


text:
داستان
داستان ویا دستان (فارس. داستان — " حکایه " ) داستان (فارس. داستان ، " حکايه " و يا " ناغيل " معناسينی وئرير)[۱] — اورتا آسیا، ايران، تورکيه و آذربايجان شيفاهی خالق ادبیاتینین بزهکلی فورماسیدير.
داستانداکی هر هانسی بیر احوالات، حادیثه نثرله سؤیلهنیلیر و یئری گلدیکجه مؤوضو ایله باغلی شعیر پارچالاری دا وئریلیر. داستانلار حیماسه نؤوعده اولور و حجمی بؤیوکدور.
قهرمانلیق داستانلاری[دَییشدیر]
قهرمانلیق داستانلاریندا خالقین حیاتی ایله باغلی تاریخی حادیثهلردن، اونون حاق-عدالت و آزادلیق اوغروندا آپاردیغی موباریزه دن بحث ائدیلیر. بئله داستانلارین قهرمانلاری خالق ایچریسیندن چیخمیش مرد و ایگید اینسانلار اولور. ان مشهور قهرمانلیق داستانلاری کیتابی-دده قورقود، کوروغلو، قاچاق نبی و قاچاق کرمدیر. قهرمانلیق داستانلاری اساساً، خالق قهرمانلاری حاقیندا اولان روایت و ناغیللار اساسیندا یارانیر.
محبت داستانلاری[دَییشدیر]
محبت داستانلاری سایجا قهرمانلیق داستانلاریندان چوخدور. بو داستانلاردا اساس مؤوضو سئون گنجلرین صاف و تمیز محبتی، دوز ایلقاری، وفا و صداقتدیر. محبت داستانلاری بیر-بیرینی سئون گنجلرین حیاتلاریندا باش وئرن حادیثهلردن بحث ائدیر. چوخ زامان اونلارا یوخودا ایکن بوتا وئریلیر و بوندان سونرا قهرمان حاق عاشیقینه چئوریلهرک سئودیگی قیزین دالینجا یولا دوشور. موختلیف مانعهلرله راستلاشان قهرمان بعضاً سئوگیلیسینه قوووشسا دا، بعضاً بونا نایل اولا بیلمیر. داستان قهرمانلاری داها چوخ سازین و سؤزون گوجو ایله غالیب گلیرلر.
" قربانی " ، " عباس و گولگز " ، " آشیق غریب " ، " طاهر و زؤهره " ، " شاه اسماعیل " ، " لئیلی و مجنون " داستانلاری ان مشهور محبت داستانلاریدیر. محبت داستانلاری عنعنه وی اولاراق اوستادنامه ایله باشلاییر و دوواققاپما ایله بیتیر. اوستادنامه حیکمتلی مضمونلو قوشمایا دئییلیر. دوواققاپمادا ایسه سئوگیلیلرین بیر-بیرینه قوووشماسی تعریفلهنیر. دوواققاپمالار کؤنولآچان، شن مضمون داشیییر و موخمس شکلینده اولور. سونو فاجیعه ایله قورتاران داستانلاردا دوواققاپما اولمور. چونکی بورادا سئوگیلیلرین ووصالی مومکون اولمادیغی اوچون دوواققاپما مراسیمی ده کئچیریلمیر. " شاه اسماعیل " ، " نوروز و قنداب " ، " شاهزاده ابولفض " داستانلاریندا قهرمان ایگیدلیگی و جسارتی ایله غالیب گلیر. " آشیق غریب " داستانیندا ایسه قهرمان اوخودوغو شعیرلرله غلبه چالیر.
داستانلار یارانما یوللارینا گؤره فرقلهنیر. بعضی داستانلار نامعلوم اوزان-آشیقلار طرفیندن یارادیلیر. "کوروغلو" ، "قاچاق نبی" داستانلاری بئله یارانمیشدیر.
" قربانی " ، " عباس و گولگز " ، " آشیق غریب " ، " واقف " داستانلاری ایسه همین آشیقلارین (شاعیرلرین) محبت مؤوضوسوندا یازدیقلاری شعیرلر و اونلار بارهسینده خالق روایتلرینه اساساً یارانمیشدیر. محبت داستانلارینا همچنین، " اصلی و کرم " ، " شاه اسماعیل " ، " عالی خان و پری خانیم " داستانلاری دا داخیلدیر.
بیر سیرا خالق داستانلاری اساسیندا اوپرالار یازیلمیشدیر؛ او.حاجیبیگوف " کوروغلو " ، ز.حاجیبیگوف " آشیق غریب " ، م.ماقومایئف " شاه اسماعیل " و س.
داستانلار و ایسلام[دَییشدیر]
دؤورلره گؤره داستانلار ایکی یئره بؤلونور: ایسلامدان قاباقکی داستانلار، ایسلامدان سونراکی داستانلار:
ایسلامدان قاباقکی داستانلار: " افراسیاب " ، " شو " ، " هون " ، " کؤک تورک " ، " اوغوز " ، " اویغوردور " .
ایسلامدان سونراکی داستانلار: " ساتوق بوغرا خان " داستانی، " ماناس " ، " چینگیز " ، " کیتابی-دده قورقود " ، " کوروغلو " ، " قاچاق نبی " ، " قاچاق کرم " و.س.[۲]
اتکیازیلار[دَییشدیر]
- ^ Russell, Ralph (1992). The Pursuit of Urdu Literature: A Select History. London and New Jersey: Zed Books. p. 85. ISBN 1-85649-029-7.
- ^ Şifaqi xalq ədəbiyyatı (Folklor)