text:
مولانا جلالالدین رومی
مولانا جلالالدین محمد رومی ایسلام دونیاسینین بؤیوک عاریف و متصوف و شاعیر.
یاشام
مولانا، ۱۲۰۷ میلادی ایلینده بلخ شهرینده دونیایا گؤز آچیب و اوشاقلیق چاغلاریندا، آتاسی سلطان بهاءالدین ولدله، آناتولییه کؤچوب قونیه شهرینده یئرلشیب و یاشایش سوردوروب. آتاسی بؤیوک عالیم و بؤیوک متصوفلریندن دیر کی سلطان محمد خوارزمشاه دان اینجیدیگیندن بلخ شهریندن کؤچمگه مجبور قالمیشدیر. بیر نئچه یئری گزدیکدن سوْنرا قونیه شهرینده مسکن توتموش.
جلال الدین ین اورتمنلیقینی اوسلنن آتاسی؛ اوْلدوکدن سوْنرا، ترمذی آدلی بیر بویوک اوستادین تعلیمنین قراریندا حلب و دمیشق شهرلرینده تحصیل سوردورموشدور. اورنجیلیک دونمینی بیتیردیکدن سوْنرا اوزی بیر بویوک اورتمن و موعلیم اولدی.
۶۲۴ هجری ایلینده «شمس تبریزی» ایله قارشیلاشیب بیر بویوک اینقلاب و سئودایا سوروکلندیکدن سوْنرا چوْخلی ماجرادان سوْنرا شعروشاعیرلیقا اوز قویوب دونیاسینی عشق یارادماقا آداییب اوزونی اویله یوکسک و یوجه زیرویه اولاشدیردی کی دئماق اولار کیمسه اونون یاراددیجیلیقینا اولاشا بیلممیش. اونا تای هیچ کیمسه اوندان اونجه و سوْنرا بویله سینه عشق و سئودانی آنلادیب؛ سوزلریله بیرناخیش تک چیزممیش، کیمسه مولانا تک گوی قوبسینه بویله عشق سوزیله یئرده کی اورکلری یاخین ائدمییب؛ بویلسی بیر یوجه تخت قورامامیش دیر.
آدلیم مولانایا گوره هرنه یازیلا گئنه آز سایلا بیلر، بویوک قلملر و باشاریلی یازارلار بۇ ساحده باشارسیز قالارکن بیزیم حدیمیزه دوشمز کی بۇ کونودا قلم ووروب و بویوک شاعیردن سوز یازاق و اونی آنلادماقا چالیشاق.
مولانانین فارسجا شعرلرینه راجع بوگونه قدر چوْخلی معظم اوستادلارو تدقیقات چیلار و یازارلار چوْخلی کیتابلار و مقاله لر و بیتکلر یازیبلار. اما تاسف بودورکی مولانانین تورکجه و تورک یازدیقلارینا گوره بوگونه دک چوْخ آز و هیچ قدر سایلان یازی اوزلیکله ایراندا یازی و چالیشما واردی.
مقبرهسی قونیه شهریندهدیر.
تورکجه شعرلری
مولانانی دیوانیندا بۇ گون ان آز ۲۰۰ بیت اصیل و دۆزگون تۆرک شعری بولونماقدادیر؛ بۇ آرادا دیوانلارینین بیر چوْخ یئرینده ده چوْخلو تورکجه سؤزجوک بولماق مومکوندور. ایشلنیلن تورکجه سؤزجوکلری اصیل بیر تورک اولمایان آدامین طرفیندن ایشلدیلمکلری چوْخ چتین و مومکونسوز گؤرونور، نیه کی بو سؤزلرین چوْخو اسکی تورکجه دیلیندن اوْلدوقلارینا گؤره باشاریکلی بیر تورک طرفیندن ایشلدیلمگی مومکوندور.
دشمن نیم ارچند که دشمن رویم
اصلم ترک است اگر چه هندی گویم
قایناقلار
- تاریخ دیرین تورکهای ایران. نشر اختر، تبریز: ۲۰۱۲، ص۱۵۸.


c: text/html

text:
سیاسی دموکراتیکلشمهنین ایجتماعی-سیاسی دیرلری
سیاسی دموکراتیکلشمهنین ایجتماعی-سیاسی دیرلری
ائ.ب.حاجعلییوا
الیفبامیزا اویغونلاشدیران: موسی نورمحمدی نظریان
دموکراسی پروبلئمی چوخداندیر آیری-آیری دؤولتلرین و خالقلارین سون درجه اهمیت وئردیگی چوخ اؤنملی مسأله کیمی نظره چارپیر. ایگیرمینجی عصرین سونلاری و ایگیرمی بیرینجی عصرین اَووللرینده پوستتوتالیتار انقلاب اؤلکهلرین بؤیوک گوروپلاریندا دموکراسییا یول آچماقلا و دونیانین سیاسی منظرهسینی دَییشدیرمکله، «قلوبال دموکراتیکلشمه» حاققیندا مولاحیظه یوروتمهیه ایمکان یاراتمیشدیر.
ایدارهائتمهنین لیبئرال- دموکراتیک سیستئمینین فورمالاشماسی و تکامولونون اصلی عامیللری و مرحلهلری، ائلجهده دموکراسی ایدهسی بوتؤولوکده وطنداش جمعیتی و حقوقی دؤولتین فورمالاشماسی و تکاملونون اَن اؤنملی مقاملاری ایله اوست-اوسته دوشور. بوندان علاوه، بو اوچ عنصورون مجموعهسی لیبئرال دموکراتیک ایجتماعی- سیاسی سیستئمین اساسینی تشکیل ائدیر.
بو زمینهده لیبئرالیزم، خوصوصیله باشلانغیج مرحلهسینده ایدارهائتمهنین دموکراتیک فورماسینین و حقوقی دؤولتین فورمالاشماسی و قرارلاشماسینا داها بؤیوک توحفه بخش ائتمیشدیر. لاکین چاغداش دموکراسی قطعیاً لیبئرالیزمه منجر ائدیلهبیلمز. چاغداش دموکراسینین فورمالاشماسینا، خوصوصیله ایگیرمینجی عصرهده باشقا ایدلوژی - سیاسی جریانلاردا اؤنملی توحفه بخش ائتمیشدیر.
چاغداش دموکراسی منافعلرین نومایندهلیگی کیمی سجییهلهنیر. بوتون وطنداشلار سیاسی حیاتین اشتراکچیلاری اولماق اِعتیباریله، دموکراتیک دؤولتده برابر حقوقلودور. برابرلیک ایکی جور- قانون قارشیسیندا برابرلیک و سیاسی-حقوق برابرلیگی کیمی سجییهلهنیر. املاک وضعیتیندن و وظیفهسیندن، ایجتیماعی مؤقعیتیندن آسیلی اولمایاراق هامی قانون قارشیسیندا برابر حقوقلودور. اینسانین توپلومدا توتدوغو مؤقعدن اونو اخلاقی مسئولییتی داها یوکسکدیر، چونکو هر بیر فردین قانونا قارشی لاقئیدلیگی قانونچولوغا و بیرچوخ اینسانین حقوق قایدالارینا اینامینی آرادان قالدیریر.
قئید ائتمک واجیبدیرکی، یئنی آوروپا سیاسی فیکری دموکراسییا سیاسی تشکیل فورماسی اوصولونو آرتیردی. البته، اوزون و قدیم تاریخه مالیک اولان دموکراسینی باتی اویقارلیغینین (تمدنینین) نتیجهسی کیمی دیَرلندیرمک اولار. دموکراسی آنلاییشینین مضمونونون دییشیلمهسی ایله باغلی بو آنلاییشدان تکجه دؤولته و حاکیمییته موناسیبتده یوخ، ائلجهده لوکال(محللی) ایجتیماعی و سیاسی بیرلیکلره – شهر، کند، استحصالات کولئکتیولری (تعاونیلری) کیمی بیرلیکلره موناسیبتده ایستیفاده اولوندو. چاغداش دموکراتیک دؤولت حقوقی دؤولت کیمی باشا دوشولور، چونکو عملده حاکمیتین بؤلونمهسی اصولو حیاتا کئچیریلیر و وطنداشلارین حقوق و آزادلیقلاری مودافیعه ائدیلیر.
وطنداشلارین دموکراتیک دؤولتلرده اومید بسلهدیگی حقوق و آزادلیقلار اونلارین سئچمک و سئچیلمک حقوقو، اؤز رأیینی آزاد صورتده ایفاده ائتمک، سیاسی پارتیلر، باشقا ایجتیماعی- سیاسی تشکیلاتلار، صینفی سندیکالار یاراتماق، میتینگلر، ییغینجاقلار و تظاهوراتلار کئچیرمک و بنزر حقوقلاری ایله سجییهلهنیر. اَن سارسیلماز دموکراتیک آزادلیقلاردان بیری سؤز آزادلیغیدیر. بئله بیر جهتی قئید ائتمک لازیمدیرکی، لیبئرال- دموکراتیک فیکیرده آزادلیقلا برابرلیگین نسبتینه دایر موختلیف رأیلر واردیر. مثلاً، آزادلیق سیاسی- حقوقی کاتئقوری کیمی اساسلاندیریلیر و برابرلیک پرنسیبی ایله موقاییسهده اونا اوستونولوک وئریلیر.
حاضیردا چوخ معنالی مضمون کسب ائدن، «دموکراسی» تئرمینی، اهمییتینه گؤره بیرنئچه معنادا ایستیفاده ائدیلیر.
بیرینجیسی، اؤزونون باشلانغیج معناسیندا ائله ایدارهائتمه فورماسینی تجسسوم ائتدیریر کی، بورادا سیاسی قرارلارین قبولو حقوقو ایستیثناسیز بوتون وطنداشلار طرفیندن واسیطهسیز حیاتا کئچیریلیر. بو سورجده او، فعالییتده اولان اکثرییتین ایدارهائتمهسی قایدالارینا موافیق اولاراق گرچکلهشیر. بئله فورما بیرباشا دموکراسی و یا ایشتیراکچیلیق دموکراسیسی آدلانیر. بیرباشا دموکراسی خالقین قلوبال مسألهلرین حلینده بیرباشا اشتراکینین، ائلجه ده اراضی، دیگر دولت داخیلی، دؤولتلر آراسی پروبلئملرین حل ائدیلمهسینین چوخدان تشکّول تاپان اؤنملی فورماسیدیر. خاطیرلاتماق یئرینه دوشرکی، بیرباشا دموکراسینین اخوصوصی فورماسی ساییلان رفراندوم ایلک دفعه ۱۴۳۹-ونجو ایلده ایسوچرهده کئچیریلمیشدیر.
ایکینجیسی، وطنداشلارین اؤز حقوقلارینی شخصاً دئییل، محض اؤزلرینین سئچدیکلری و قارشیلاریندا مسئولییت داشییان اؤز نومایندهلری واسطهسیله حیاتا کئچیریلن ایدارهائتمه فورماسیدیر. بیر قایدا اولاراق بئله ایدارهائتمهنی نومایندهلی و یا پلورالیست- دموکراسی آدلاندیریرلار.
اوچونجوسو، اکثریتین حاکمیتینین آنایاسا ایله محدودلاشدیریلان چرچیوهده گرچکلشمهسینی مشخصلندیرن ایدارهائتمه فورماسیدیر. اونون آماجی بللی فردی و جمعی حقوقلارین (مثلاً، سؤز آزادلیغی، دینی اعتیقاد آزادلیغی و س.) حیاتا کئچیریلمهسی اوچون آزلیغا شرایط یارادیلماسینا تأمیناتدیر. بو لیبئرال و یا آنایاسا دموکراسیسی آدلاندیریلیر.
دؤردونجوسو، «دموکراتیک» تئرمینی چوخ واقت هر هانسی سیاسی و یا ایجتیماعی سیستئمین دموکراتیک اولوب-اولماماسیندان آسیلی اولمایاراق اونون سجییهلندیریلمهسی اوچون ایستیفاده ائدیلیر. بئله سیستئم ایجتماعی و اقتصادی فرقلری اَن آز حده چاتدیرماغی قارشیسینا آماج قویور. بو فورما ایجتیماعی دموکراسی کیمی دیَرلندیریلیر.
قئید ائتمک واجیبدیرکی، دموکراسینین فورمالاشماسی و برقرار اولماسی اوچون یئنی دؤورده مئیدانا چیخان هر بیر اینسانین حیاتا، آزادلیغا و خصوصی مالکیته آنادان گلمه حقوقو حاققیندا ایده باشلیجا اهمیت کسب ائتدی.
سیاسی دموکراتیکلشمهنین ماهیتی و ایجتیماعی- سیاسی دیَرلری یالنیز حاققیندا مولاحیظهلر یوروتدوگوموز دموکراتیک قوروملار و باشقا مسألهلرله محدودلاشمیر. دموکراسی، ائلجه ده جمعیت عضولرینین هیرارشیک (سلسلهمراتبی) شخصییتلرآراسی موناسیبتلرینی نیظاما سالان نورم و اصوللارین مجموعو کیمی سجییهلهنیر. هر حالدا چاغداش دونیادا اهالینین دموکراتیک ایدارهچیلیک فورماسینا جیددی جهد ائتمهسی تصادفی دئییلدیر. بو باخیمدان، دموکراسی نظرییهسینده دقّتی جلب ائدن، واقعی عملدن اوزاق اولان یانلیش عِلمی مؤقعیی دیققتدن یاییندیرماق دوزگون اولمازدی. مثلاً، اؤتن عصرین ۵۰-جی ایللرینده ای. تریفیس، جی. پلامئنتا و پ. پنوکون فیکیرلری ایله راضیلاشماق غیرمومکوندور. اونلار ادعا ائدیرلرکی، دموکراسینین اوغورلو گلیشمهسی خریستین (مسیحی) توپلوملار ایله باغلیدیر. بو مؤقعیی بعضی فرانسه عالیملری ده مودافیعه ائدیرلر. لاکین بئله نؤقطهیی-نظری قبول ائتمهین آراشدیرماچیلارا دا راست گلینیر. بئله کی، س.لیپست، د.لئرنئر، ق. آلموند، پای و باشقالاری دوزگون اولاراق قئید ائدیرلر کی، دموکراسینین اوغورلو چالیشماسی اوچون اصلی زمینه دینی- مدنی یوخ، محض ایجتیماعی-اقتصادی عامیللردیر (آدام باشینا شهرلشمه و س.).
توپلومون سیاسی دموکراتیکلشمهسی اوزون بیر سورجدیر. بونون اوچون ریقابتلی بازار اقتصادییاتینا و وطنداش توپلومونون مستقللیگینه اساسلانماق باشلیجا شرطدیر. ضعیف دموکراتیک سیاسی رژیمده دموکراتیک قوروملارین داواملی، موکممل سوییهده اولماسی دا چتین مسألهدیر. بونونلا باغلی ق.او.دوننئللین معینلشدیردیگی تمثیلجی دموکراسی تیپینی آچیقلاماق ضروریدیر. همین سیاست عالیمینین گلدیگی قناعته گؤره تمثیلجی دموکراسینین داها دا تکامولو بیرنئچه یوللا مومکوندور. اونلاردان بیری درحال ایستبدادی و توتالیتار رژیمه قاییتماقدیر. باشقا یول ایسه ریقابتلی ایقتیصاد و حقوقی صلاحیته اییه اولان وطنداش توپلومونا اساسلانان پلورالیست تیپلی دموکراسییه جهد ائتمکدیر. بیر سؤزله، حاضیردا دونیا سیاسی سورجلری ایستیقامتینه اویغون گلن سیاسی تکامول یولو محض دموکراتیکلشمهدیر. حاکیمیتی محدودلاشدیرماق، وطنداشلارین دؤولت اؤزباشینالیغیندان مودافیعهسینه تضمین اومیدی یالنیز دموکراتیک ایدارهچیلیک فورماسی سایهسینده مومکوندور.
دموکراتیک سیاسی رژیمده دؤولت و وطنداشلارین قارشیلیقلی موناسیبتلرینین نورملاری، قایدالاری و اصوللارینا یوکسک سوییهده عمل ائدیلیر، وطنداش- دؤولت موناسیبتلری مدنی و دموکراتیک کاراکتئر داشیییر. وطنداشلارلا دؤولت آراسیندا مدنی دیالوگ کانتئکستینده (زمینینده) دیَرلی ایجتیماعی- سیاسی معنا کسب ائدن ایجماع قرارلار آلینیر، بو ایسه فورمالاشماقدا اولان یئنی قلوبال دموکراتیکلشمهنین بیر پارچاسی کیمی چیخیش ائدیر.
چاغداش ایجتیماعی- اقتصادی ترقّی سیاسی دموکراتیکلشمهنی اؤنملی اؤلچوده تاثیری آلتینا آلیر، شخصیتین دموکراتیک ذهنیتینی و ثروت یؤنومونو اهمیتلی اؤلچوده تغذیه ائتدیریر. سیاسی دموکراسی سیاسی مدنییته مالیک اولان لیاقتلی وطنداشین، مستقیل دوشونجه و تفککور طرزینه یییلهنن شخصیتین فورمالاشماسینی، وطنداشلارین کؤکلو حقوق و آزادلیقلارینین یوکسک سوییهده حیاتا کئچیریلمهسینی طلب ائدیر. دموکراسی فردی و ایجتیماعی گلیشمهیه، اومانیست ایجتیماعی- سیاسی دیَرلرین گرچکلشمهسینه، اینسانلارین برابر حقوقلو اولمالارینا، عدالته، ایجتماعی یارادیجیلیغا اَلوئریشلی، گرچک شرایط یارادیر. دموکراتیک ایجتماعی- سیایسی دیَرلر توپلومون اؤز طبیعتینی و مضمونونو اومانیستلشدیریر، ایجتیماعی حیاتی اینسانیلشدیریر. فرانسه سوسیولوژی مکتبینین یارادیجیسی امیل دورکهئیم قئید ائدیردی کی، ایجتماعی حیاتین تعریفینی توپلومون اؤز طبیعتینده آختارماق لازیمدیر. بو معنادا سیاسی دموکراتیکلشمهنین اومانیست، اینسانی طبیعتی ایلک اؤنجه، دموکراتیک توپلومون قوروجولوغو ایله باغلیدیر.
دموکراتیک گلیشمهنین چاغداش نظریهسینده و عملینده دموکراتیک رژیملرین ایکی باشلیجا تیپی معینلشدیریلیر: ائلیتار ( نخبهلره دایالی)- دموکراسیسی و ایجتیماعی دموکراسی رژیملری ائلیتار- دموکراتیک سیاسی رژیمینده وطنداشلارین حاکمیتین دموکراتیک قوروملارینا، حاکیمیت سیستئمینه تأثیری محدودلاشیر. وطنداشلار گئنیش جمعی سیاسی قرارلارین قبولو سورجینده تأثیر قویماقدان اوزاقلاشدیریلیر، اونلار سیاسی سورجلره، دؤولت سوییهسینده حیاتا کئچیریلن سیاسته تأثیر گؤسترمک ایمکانیندان محروم ائدیلیر. دموکراتیک سیاسی رژیمین ائلیتار- دموکراتیک تیپی اوچون سجییوی اولان سیاسی پلورالیزم ایلک اؤنجه، مؤجود سیاسی ائلیتلرین رقابتینه و داها نوفوذلو پارتیلرین ریقابتلرینه عایید ائدیلیر.
دموکراتیک سیاسی رژیمین ایکینجی تیپی حساب اولونان ایجتیماعی دموکراسی ایسه موختلیف ایجتیماعی گوروپلارین و طبقهلرین ماراق و منافعلرینین دولغون اویغونلاشدیریلماسینی ایفاده ائدیر. بو تیپلی دموکراتیک رژیمین چالیشماسی ایجتیماعی- سیاسی منافعلر لرین پئلوراللر لیغینا (تکثورونه)، اساسی ایمکانلارین بوتون وطنداشلارا و ایجتیماعی گوروپلارا برابر سوییهده شامل اولونماسی ضرورتینه، همچئنین منابعین عدالتلی بؤلوشدورولمهسی پرنسیبینه اساسلانیر. سیاسی عِلمه عایید ادبیاتدا قئید اولوندوغو کیمی، آیری-آیری ایجتماعی- سیاسی قووهلرین سازشی و کونسئنسوسو (ایجماعسی) ایجتیماعی دموکراسینین اینتئقراتیو (یکپارچه) باشلانغیجی کیمی چیخیش ائدیر و موختلیف گوروپ منافعلرینین و پارتیکولیار منافعلرین عمومی- سیاسی واسیطهلردن و مجلیس میکانیزمیندن ایستیفاده ائتمکله اویغونلاشدیریلماسینا اساسلانیر. ایجتیماعی دموکراتیک رژیمینین سیاسی سیستئمی «آچیق» کاراکتئر داشیییر، قانون چرچیوهسینده فعالیت گؤسترن هر هانسی ایجتیماعی- سیاسی قووه ایسه سیاسی قرارلارین قبولو سورجینه تأثیر گؤسترمک و واقعی موستقیل فعالیت حقوقونا مالیکدیر. اگر سیاسی رژیم ایدارهائتمه اصوللاری، واسطیهلری و متدلارینین مجموعسودورسا، سیاسی سیستئم اؤزونده سیاسی حاکیمیتین تشکیلینی، جامعه و دؤولت آراسینداکی موناسیبتی بیرلشدیریر، سیاسی چالیشمانین وضعیتینی، سیاستده مشارکتین کاراکتئرینی و قوروملاشمیش (نهادینه) ماهیت داشیمایان موناسیبتلری تجسسوم ائتدیریر. بو باخیمدان، دموکراتیک سیاسی رژیم پروبلئمینی تحلیل ائدرکن، هر شئیدن اول، نینکی دموکراسینین ماهیتیندن، ائلجه ده بللی آچیدان سیاسی سیستئم آنلاییشیندان چیخیش ائتمک مقصدهاویغوندور.
عومومیتله، دموکراتیک سیاسی رژیمین معین تیپلرینین سئچیمی چوخلو عامیللرله معین ائدیلیر. اونلارا عایید دیر:
– تاریخی عنعنهلرین کاراکتئری و تاریخی تجروبه؛
– اؤلکهنین مادی و معنوی ایمکانلاری؛
– منابعلری؛
– واقعی سیاسی قووهلرین نیسبتی؛
– وطنداشلارین سیاسی شوعورونون وضعیتی؛
– سیاسی سیستئمی مشخصلندیرن سیاسی مدنیتین تیپی؛
– ایداره ائدن ائلیتلرین اصلی خصوصیتلری.
دموکراتیک سیاسی توپلومون ایجتیماعی- سیاسی دیَرلرینه، ائلجه ده میللتین حاکمیتین منبعیی کیمی چیخیش ائتمهسی، سیاسی قرارلارین ایشلهنیب حاضیرلانماسینا میللتین تأثیری حقوقو، ایکی و یاخود چوخپارتیلی سیستئمین یارادیلماسی ایمکانی، اینسان حقوقلارینین گرچکلشمهسینین یوکسک درجهسی و سایرهیه مخصوصدور.
خالقین حاکمیتین منبعیینی تشکیل ائتمهسی اونونلا سجییهلهنیرکی، او اؤز رأیینه اساسلاناراق نومایندهلرینی سئچیر، اونلارا هر هانسی بیر مسالهنی حل ائتمک حقوقو وئریر. اگر سئچیلنلر سئچیجیلرین اونلاری حاکیمیت اورگانلاریندا گؤرمک ایستهدیکلری کیمی داورانمیرسا، باشقا سؤزله، اِعتمادی دوغرولتمورسا، بئله حالدا وضعیتی یالنیز نؤبتی سسوئرمه قایدایا سالابیلر. سیاسی دموکراتیکلشمه شرایطینده قانون نینکی وطنداشلاری حاکیمیتین اؤزباشینالیغیندان، ائلجه ده حاکیمیتی وطنداشلاردان مودافیعه ائدیر. بیر سؤزله، اصل دموکراتیک توپلومدا شخصیتین، وطنداشلارین دؤولت اوزرینده اوستونلوگو تأمین اولونور.
دموکراتیکلشمه شرایطینده خالقین سیاسی قرارلارین ایشلهنیب حاضیرلانماسینا تأثیری حقوقو جمعی اینفورماسیا (اطلاعرسانی) واسیطهلرینده تکلیفلر و یا تنقید فورماسیندا، تظاهراتلاردا و یا لابیچیلیک چالیشماسیندا، سئچکی قاباغی کامپانیادا قاتیلماقدا تظاهور ائدیر. قبول ائدیلمیش قرارلارین ایشلهنیب حاضیرلانماسیندا خالقین سیاسی اشتراکینا آنایاسا ایله تضمین وئریلیر.
سیاسی دموکراتیکلشمهنین ایجتماعی- سیاسی دیَرلریندن بیری کیمی ایکی و یاخود چوخپارتیلی سیستئمین یارادیلماسی ایمکانینی، سیاسی پارتیلرین یاریشقانلیغینی و اونلارا خالقین تأثیرینی، ائلجه ده نینکی مجلیسده، همچئنین اوندان کناردا قانون اساسیندا سیاسی موخالیفتین مؤجودلوغونو نظرده توتان سیاسی پلورالیزمی قئید ائتمک اولار. موخالیفت حاکیمیت اورگانلارینی تنقید ائتمکله یاناشی، حاکیمیته اؤزونون مجلیسدهکی ایشلهوی (کارکردی) و بلوکلارینین فعالیتی واسطیهسیله اؤز اینوفورماسیا واسیطهلرینده و مطبوعاتدا فعالیتی ایله نظارت ائدیر.
دموکراتیک سیاسی توپلوم، همچئنین اینسان حقوقلارینین یوکسک درجهسی ایله سجییهلهنیر. بو اؤز ایفادهسینی دؤولتله وطنداشلارین قارشیلیقلی موناسیبتلرینین نورملاری، قایدالاری و اوصوللاریندا تاپیر. حاضیردا اینسان حقوقونو اِعلان ائدن و بونو قانونوئریجیلیکله تثبیت ائدن ۵۰-یه یاخین سیاسی- حقوقی سند واردیر. اونلارین سیراسیندا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین باشمجلیسینین ۱۹۴۸- جی ایل دسامبرین ۱۰-دا قبول ائتدیگی اینسان حقوقلاری حاققیندا عمومی بیاننامه، اینسان حقوقلارینین و آزادلیقلارینین مودافیعهسی حاققیندا آوروپا اینسان حاقلاری کنوانسیونو (بینالمللی موقاویله-۱۹۵۰جی ایل)، یئنی آوروپا اوچون پاریس خریطهسی (۱۹۹۰-ینجی ایل) و سایرهنی گؤسترمک اولار.
مؤجود اؤلکهده شخصیتین وضعیتی نئجهدیر، اینسان و وطنداش حقوقلاری و آزادلیقلاری نه اؤلچوده حیاتا کئچیریلیر و مودافیعه ائدیلیر مسئلهسی بئله بیر جهتی بیان ائدیرکی، وطنداش حقوقلاری و آزادلیقلاری قوروملارینین اینسان حقوقلارینا، فردی آزادلیغا واقعی تضمینلر وئریلمهسینی گرچکلشدیرهبیلمهسی هانسی سوییهدهدیر. ائلجه ده وطنداشلارین دؤولتین ایداره ائدیلمهسینده فعال اشتراکی، مالکیت، صاحیبکارلیق (کارآفرینی) فعالیتی حقوقلاری، ایشچی قووهسینین آزاد فعالیتی و بنزرلری نظرده توتولور. لیاقتلی حیات سوییهسی، شخصیتین ایجتماعی مودافیعهسی و معنوی گلیشمهسی دا بو قبیلدندیر. بیر سؤزله، هر هانسی دؤولتده اینسان حقوقلارینین حیاتا کئچیریلمه سوییهسی سیاسی دموکراتیکلشمهنین مدرن ماهیتینی و سیاسی دیَرلرینی سجییهلندیرن مِعیارلاردان بیریدیر.
سیاسی دموکراتیکلشمه سورجینین اؤنملی بیر پارچاسی چاغداش دموکراسی اوچون سجییوی اولان اونیورسال (جهانشمول) دموکراتیک اوصولون ایشلهنیب حاضیرلانماسیدیر. اونلارا عاییددیر:
۱- یوکسک سیاسی قانون وئریجی اورگانین میللت طرفیندن سئچیلمهسی.
۲- حاکیمیتین سئچکیلی اورگانلارینین مؤجودلوغو.
۳- سئچیجیلرین برابر حقوقا مالیک اولماسینین تأمین ائدیلمهسی.
۴- بوتون سئچیجیلرین برابر سئچکی حقوقونا مالیک اولماسی.
۵- سسوئرمهنین آزاد کئچیریلمهسی.
۶- سئچکیلر سسلرین اکثریتینین بوتون سوییهلرینده باشا چاتدیریلمالیدیر.
۷- چوخلوغون قراری آزلیغین حقوقونو محدودلاشدیریر.
۸- توپلوملا اونون سئچدیگی اورگانلارین حاکیمیتی قارشیلیقلی و موتناسیب اولمالیدیر.
۹- دموکراسی فاصیلهسیز و دیققتلی ایجتیماعی نظارته معروض قالمالیدیر.
۱۰- دؤولت و توپلوم بوتون ایجتماعی و سیاسی سوییهلرده موناقیشهلرین قارشیسینی آلماق و آرادان قالدیرماق اوچون فعالیت میکانیرمی ایشلهییب حاضیرلاییر (چوخلوقلا آزلیق، ایجتماعی گروپلار، میللتلر، شهر و کند آراسیندا مؤجود اولان، ائلجه ده باشقا موناقیشهلردن خیلاص اولماق آماج ایله).
سیاسی دموکراتیکلشمهنین مدرن ماهیتینی و ایجتماعی- سیاسی دیَرلرینی میللتلر آراسیندا قارشیلیقلی اِعتمادا و حورمته اساسلانان موناسیبتلرین جینسی ده آیدین بیان ائدیر. بو حقوق بعضی بینالملل تشکیلاتلارین، ائلجه ده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین بللی سندلرینده تجسسومونو تاپمیشدیر.
دموکراتیک قوروم اولماق اِعتباریله، ایجتماعی رأی همیشه اینسانلارین ایجتماعی حیاتین بو و یا باشقا مسألهلرینین حللینه، حؤکومتین، سیاسی پارتیلرین و آیریجا شخصیتلرین چالیشماسینه بللی موناسیبتینده عکسینی تاپیر. هانسی سیاسی، حقوق، اخلاقی مسألهلرله باغلی فورمالاشماسیندان آسیلی اولمایاراق او همیشه ایرلی سورولن، تکلیف ائدیلن پروبلئملره موناسیبتی تجسسوم ائتدیریر. بَیهنمه و یا پیسلهمه، آرزو و ایستک فورماسیندا موناسیبت ایجتماعی رأیین اَن اؤنملی علامتلریندن بیریدیر.
سیاسی دموکراتیکلشمه سورجینده ایجتماعی رأیین باشقا دیَرلریندن بیری اوندان عیبارتدیرکی، وطنداشلارین جمعی ماراقلارینا توخونان پروبلئملرله علاقهدار فورمالاشیر و اونلاری ماراقلاندیران مسألهلره قارشی مؤجود اولان فیکیر آیریلیغیندان ایرلی گلیر. دموکراتیک ایجتماعی رأیین دیَرلی علامتی آنجاق اوندان عیبارتدیرکی، وطنداشلار اؤز رأیینی آچیق و شفّاف بیلدیریر و دفاع ائدیر، همچئنین اونونلا سجییهلهنیر کی او نئجه و نه اؤلچوده گئنیش یاییلیر.
ایجتماعی رأی اؤز طبیعتی اِعتباریله ذهنی کاراکتئر کسب ائدیر، لاکین عِلمی بیلیکلرین یوکسک سوییهسینه یؤنهلمک قابلییتینه ده مالیکدیر. هئگئلین بئله بیر فیکرینی خاطیرلاماق یئرینه دوشر؛ میللت دؤولتین عضولرینین ائله حیصهسیدیرکی، نه ایستهدیگینی بیلمیر. بو معنادا، ایجتماعی رأیده خورافات و یانلیش فیکری اؤن پیلانا کئچیر. ایجتماعی رأی اینسانلارین عادی شوعورونو ایفاده ائدن مولاحیظه اولدوغو اوچون عِلمی مودعایا اساسلانمیر.
ایجتماعی رأیین ماهیتیندن چیخیش ائدهرهرک بئله بیر مولاحیظه یوروتمک اولار کی، بو فئنومئن ایلک اؤنجه، اینسانلارین بللی بیرلیگینین بو و یا باشقا اوبیئکته عایید گلدیگی قناعتیدیر، اینسانلارین اؤزونهمخصوص دوشونجهلی چالیشماسی و داورانیشیدیر. ایجتماعی رأیین فورمالاشماسی مِعیارینین سئچیمینه محض ایجتماعی منافع و طلبلر خدمت ائدیر. «اینسان ائله ایجتماعی موناسیبتلری یاخشی حساب ائدیر کی، اونون اوچون فایدالیدیر، ائله موناسیبتلری پیس ساییر کی، اونا ضررلیدیر». هر جور گوروپون، جمعین رأیی دئییل، محض ایجتماعی منافعیین مِعیارینا اویغون گلن رأی ایجتماعی رأی حساب اولونور.
ایجتماعی رأیین دموکراتیک ماهیتینی سجییهلندیرن جهتلردن بیری اوندان عیبارتدیر کی، او ایجتیماعیتله، ایجتماعی موناسیبتلرین و سوسیال ایداره ائتمهنین تنظیملنمهسیله باغلی وطنداشلارین پراکتیکی فعالیتی ایله مرتبط اولور. سوسیال ایدارهائتمه ایجتیماعیات طرفیندن رأیلرده بیان ائدیلن طلبات واسطیهسیله حیاتا کئچیریلیر. دؤولت ایدارهچیلیگی حقوقو اساسلانمادان مومکون اولمادیغی کیمی، ایجتماعی ایدارهائتمه ده ایجتماعی رأیی نظره آلمادان ممکن دئییلدیر. رأی سایهسینده وطنداشلارین داورانیشنین دموکراتیک سوسیال نورملاری بللیلشدیریلیر و تأمین اولونور، موناسیبتلرین تنظیملنمهسینده ایناندیرما متدونون تطبیقی حیاتا کئچیریلیر. بو باخیمدان، دموکراتیک توپلومون رأیی آنجاق اینفورماسیا (ایطلاعات) نؤعو کیمی مشخصلنمیر، او ائلجه ده وطنداشلار طرفیندن سوسیال ایدارهائتمه ایشلولرینین حیاتا کئچیریلمهسینین چوخ اؤنملی واسطهسیدیر. ایستر-ایستهمز رأی توپلومون سوسیال تنظیملنمهسی و ایدارهاولونماسی سیستئمینه قوووشور.
ایجتماعی رأیین دموکراتیک مقاملاریندان دیگری سیاست حاکیمیت موناسیبتلری سیستئمینده فعالیتدیر. اونون حاکیمیت قوروملارینا تأثیر اصوللاری و فورملاری تامامیله چوخجهتلیدیر: حاکیمیت قوروملارینین فعالیتینی عادی شیفاهی قایدادا بَیهنمکدن و یا پیسلمکدن توتموش، اونلارا بیرباشا، مقصد یؤنلو تضیقه قدر، حاکیمیت داخیلی موناسیبتلرین دریندن یئنیدن تشکیلینه تأثیر گؤسترمک قابلییتیندییک. ایجتماعی دموکراتیک رأی محض داها چوخ حاکیمیت و سیاست ساحهسینده خئیلی کسکینلیگی و دینامیکلیگی ایله تظاهور ائدیر. بو جهت خوصوصییله دموکراتیک ترانزیت، ترانسفورماسیا جمعیتی اوچون سجییویدیر. بئله توپلوم عادتاً دؤولت حاکیمیتی استراکتورلارینین (ساختارلارینین)، دموکراتیک قوروملارین، سیاسی و اقتصادی ساحهسینین غیری- ثابتلیگی ایله فرقلهنیر.
ایجتیماعی رأیین اَن گئنیش یاییلان، سیاست و حاکیمیت پروبلئملرینه توخونان ایشلهوی قیمتلندیرمهدیر. بو ایشلو رسمی حاکیمیت قوروملارینین و اونلارین لیدرلرینین فعالیتی، مشهور سیاسی حادیثهلر، توپلومدا تشکّول تاپان وضعتین کاراکتئری ایله و س. حاققیندا قیمتلندیریجی مولاحیظهلری واسطهسیله عکس ائتدیریلیر. قیمتلندیرمه ایشلهوی متشکّیل فوْرمادا ایلک اؤنجه، ایجتیماعی رأی سورغوسو یولو ایله مختلف ایجتیماعی تشکیلاتلار، پارتیلر، حرکاتلار، غیردؤولت سیفاریشچیلری واسطهسیله اوزه چیخاریلیر.
ایجتیماعی رأی حاکیمیت موناسیبتلری حوزهسینده تئز- تئز اؤز نظارت ایشلهوی واسطهسیله گرچکلهشیر. بو ایشلوین اؤزونه مخصوصلوغو اوندان عیبارتدیرکی، ایجتیماعی رأی پراکتیکی اولاراق اؤزو اوچون اهمییت داشییان بو و یا باشقا مسألهیه بللی مؤقعدن چیخیش ائدیر و چالیشیرکی، حاکمیت اورگانلارینین و اونلارین لیدرلرینین موافیق فعالیتینده ایجتیماعی رأیی دوشوندورن مسالهلر جاوابلاندیریلسین.
توپلوم سیاسی دموکراسینی اؤیرنیر، اونون ماهیتینی، ایجتیماعی- سیاسی دیَرلرینی منیمسمهیه چابا گؤستریر. لاکین دموکراتیک تعلیم سورجی کیفایت قدر اوزون تاریخی سورجدیر. اونو مصنوعی فورمادا دئییل، محض راسیونال (عقلانی) سوییهده و مقصد یؤنلو سرعتلندیرمک اولار. بیر سؤزله، دموکراسی لابود تاریخی ضرورتدیر، بشریتین ریفاهی، توپلومون یئنیدن تشکیلی، تکمیللشمهسی اوچون لازیمدیر.
دونیا تجروبهسینین منیمسهنیلهرک دیَرلندیریلمهسی بئله بیر قناعته گلمهگی شرطلندیریرکی، سیاسی دموکراتیکلشمه سورجینه نوفوذ ائدن توپلوم بیرینجیسی، اؤز وطنداشلارین و ایدارهائتمه اورگانلارینین قانون قارشیسیندا واقعی برابرلیگینی تأمین ائتمهلیدیر. ایکینجیسی، جامعه و وطنداشلار حقوقا ضید حرکتلردن مودافیعه اولونمالیدیر. اوچونجوسو، دموکراتیک فورمالار و بیرگه یاشاییش نورملاری تکمیللشدیریلمهلیدیر. دؤردونجوسو، فورمال اِعلان اولونموش و واقعی فعالیتده اولان ایجتیماعی موناسیبتلر، حقوق، ایدارهائتمه اویغونلاشدیریلمالیدیر. بئشینجیسی، اینسانا حورمت، اوندا اینسانی لیاقت حیسسی و ایدارهائتمهنین بوتون فورمالارینا، وطنداشلارا اصیل اینام حیسسی تربیه ائدیلمهلیدیر. آلتینجیسی، موختلف ایجتیماعی گوروپلارین و وطنداشلارین آیری-آیری کاتئگوریالارینین، حاکیمیت و دؤولت اورگانلارینین ایمتیازلاری لغو ائدیلمهلیدیر. یئددینجیسی، توپلومون مدنییت حوزهسینده، معنوی حیاتدا، یارادیجیلیق بخشینده حیمایتچیلیکدن اوزاق اولمالیدیر. سککیزینجیسی، توپلوم عضولرینین یئرلی مرکزی و ائلجه ده ایقتصادی ایداره ائتمه اورگانلاری ایله منتظم علاقهسی حیاتا کئچیریلمهلیدیر. عومومیتله، دموکراسینین گلیشمهسی و دیَرلری ایجتیماعی نظارتین سوسیال فونکسیونو ایله، ائلجه ده عینی ایجتیماعی تنقیدله شرطلهنیر. بو جهت ایجتیماعی ترقّینین حرکتوئریجی قووهسی کیمی مشخص اولونور.
ایضاحات
بو مقاله آشاغیداکی مقالهدن عرب آلفابهسینه کوچورولموشدور. ماراقلانانلار قایناقلار اوچون آشاغیداکی مقالهیه باشوورا بیلرلر.
– E.B. Hacalıyeva (2014), “Siyasi Demokratikləşmenin Sosial- Siyasi Dəyərləri”, Bakı Universitetinin Xəbərləri, Sosial – Siyasi Elmlər Seryası, No. 1, ss. 90-98.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
من بیر کؤرپه اوشاغام. هر گئجه من او زامان کی چوخ یورقون اولورام آنامین آیاقلارین اوستونده لای لای سسی ایله یوخویا گئدنده چوخلو آرزیلار ائدیرم .
آرزی ائدیرم کی کئشگه آتام منی اوپنده بیلسین کی من بیر دونیا آغری چکیرم نییه؟
آخی آتامین توکلری قاب سیمی کیمی منیم اوزومه باتیر منده چوخ هیرسلنیب سس سالیرام و آغلامایا باشلاییرام بلکه ده مندن ال چکسینلر.
آرزیلاریمدان بیری ده بودور کی سئویرم آنام منی آچیق ساخلاسین، وای یئریم یاش اولاندا چوخ پیس اولور ،یاتا بیلمیرم . ایندی کی سسلری بیلیرم ائله ایسته ییرم کی منی قوی سونلار هر بیر شیی چالیم سس سالسین .
آخی بیلمیرسینیز کی سس سالماق نئجه منه کیف وئریر.کئشگه سس سالاندا وسایلی الیمدن آلماسين لار و قوی سونلار من سس سالیم. ائله بو سوزلر منیم بیر نئچه کیچیک آرزیلاریم دیر.


text: ستاره جهان آدیندا حیوانلارا درمان غورشایون بیر فابریکه آچیلدی. بو فاریکه ایه لری نینگ آیتماقلارینه گؤرأ حاضرکی اونیون اونوم لر آز بولسا دا، سونگی بیلن فارم ایه لری و دام دار لارینگ ایسلگینه بها بریپ اؤنوم لرینی یوقاری کیفیتلی درجه ده آرتدیرجاق دیغینی آیتدی. بو فابریکه نینگ آچیلش دابار سینه اکینچیلیک و مالدار چیلق وزیرلیگی نینگ خدمات مالداری و صحت حیوانی اداره سی نینگ عمومی باشلیغی متقی ذکرالله جناب لاری غاتناشاندی. بو داباراـ دا ذکر الله متقی جنابلاری فابریکه ایه لرینه یوزلنیپ اؤلکه-ده مالدار چیلیغی اوسدریپ و داشاری یورتلار دان گلیون بی کیفیت درمان لارینگ اونگینی آلماق اوچین سیزینگ اخلاص بیلن زحمت تارتیپ کیفیتلی درمان اؤندیرمگینگیز گرک دیر دییپ برک نیغتادی. فاریکه ایه لری بولسا بولارینگ سوزینه لبیک دییپ اؤنوم اؤدیریون و بو جاینگ ایش یرلری باره دا آچیقلاما بردی. حاضر بو فاریکه ده ۴۰ گیشأ ایش یاغدایی دؤران دیگینی و سونگی بیلن ینه ایش یرلرینی کان اتمگه یاغدای دؤرأجک دیگینی وعده بردی.


text:
آوتوکد – آوتودئسک شیرکتینین حاضیرلادیغی پروقرام اوْلوب ماشین قاییرما، تیکینتی و دیگر موهندیسلیک لایحهلرینین ایشلنمهسینده تطبیق اوْلونور.
آوتوکد پروقرامی ایلک دفعه آوتوکد 12 آدی ایله بازارا چیخاریلمیشدیر. پروقرامین کمکی ایله موهندیسلیکده ال ایله یئرینه یئتیریلن جیزگی ایشلری آوتوماتلاشدیریلمیش و بونونلا لاییحلندیرمه ایشلری سورتلندیریلمیشدیر. هر ایل آوتوکدین یئنی تکمیللشدیریلمیش وئرسیایا یارادیلیر. ایندییه قدر یارادیلمیش وئرسیالاری:
ساده جیزگیدن باشلایاراق 3D مودئللرین قورولماسینا قدر ایشلری یئرینه یئتیرمهیه ایمکان وئریر.


text:
ایستانبولدا آنی یاغیش چوخ شدتلی شکیلده تأثیرلی اولور
گئجه ساعاتلاریندان باشلایان آنی یاغیشین، گونورتا ساعتلاریندا تأثیرینی آرتیریب، آخشاما قدر فیرتینا شکلینده داوام ائتمهسی گؤزلنیلیر
ایستانبولدا آنی یاغیش چوخ شدتلی شکیلده تأثیرلی اولور.
گئجه ساعاتلاریندان باشلایان آنی یاغیشین، گونورتا ساعتلاریندا تأثیرینی آرتیریب، آخشاما قدر فیرتینا شکلینده داوام ائتمهسی گؤزلنیلیر.
گؤی سس-کوی قوتلی یاغیش سببیله شهرده، سحر ساعتلاریندا متر مکعبه 65 کیلوقرام یاغیش دوشدو
نقلیات، دنیزچیلیک و خبرلشمه ناظیری احمد آرسلان، شدتلی یاغیش اوچون "بو بیر آفتدیر" ایفادهسینی ایستیفاده ائتدی.
آرسلان،
"چاتا بیلمدیگیمیز هئچ بیر نقطه یوخدور. زیان تثبیت سونراسی ضررلر قارشیلاناجاق" دئدی.
ایستانبول اوستاندارلیغی ایسه، ایستانبول خالقینی ضروری اولمادیقجا خصوصی واسطهلرله ترافیکه چیکیلماماسی موضوعسوندا خبردار ائتدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایلدیریملار آدانی ایشیقلاندیریر
ایسپانیانین منورکا آداسیندا باش وئرهن فیرتینا سیراسیندا گؤی اۆزو آردیجیل ایلدیریم چاخمالاری ایله ایشیقلاندی


text:
دمیر
دمیر، سمبولو Fe و آتوم سایی سی۲۶ ,سیخلیغی ۷٫۸۷۴g/cm۳ بیر مئتال آدیدیر. بیرینجی گئچیک متال قروپوندا یئر آلیر و یئرین چوْخلو کوتله سی دمیردن اولاراق. چوخلو یئر ایچری چکیردکی ویئر اشیک چکیردکی بۇ ماده دن تشکیل اولور. دؤردونجو دئیرلی ماده یئر اوزوندهدیر.
۱۴۰۰ ایل میلاددان قاباق چاتوش (هیتی) ائلی دمیر ایشلتمگی بیلینیر.[۱]
کیمیاسال اؤزللیکلری[دَییشدیر]
دمیر دوغال ماده سی چوْخ صاف و ایشیق گوموشو توتقون بویاغی واردیر. اکسیژن اونو اکسیده ائدر و پاسلانار، پاسلی دمیر قیرمیزی یا قارالتی بویاسیندادیر. دمیر دوغال کریستالی چوْخ یوموشاقدیر، آلومینیومدان یوموشاق اولان بۇ مئتالی کربون قاتماقلا برک ائدرلر. کربون یوزده چوْخ آز دمیرله قاریشسا اونو برک ائدر و پولاد ائله گلر.
گویده بؤیوک قیرمیز اولدوزلاردا چوْخلو دمیر اولار. قویروفلو اولدوزلاردا و یئر کیمی آغیر کوره لرده چکیردکلری دمیردن اولار.
دوغال دمیر یئر اوزونده چوْخ چتین تاپیلار چون هوا و سودا تئز پاسلانار و آیری ماده لرله تئز قاریشیار. معدن دوغال داشلاریندا گرک دمیریدن اکسیژن آلینا. دمیر داشی Fe۲O۳ دمیرین پاسیدیر کی اونو دوغال دمیر ائدللر و دمیردن چوْخ قالارلی وبرک آلیاژ اله گلر. چوخلو دمیر آلیاژی کربونداندیر.
دمیر چکیردگینده چوْخ گوجلو نوکلئون چکیمی وار و اونا گوره سینماز بیر مادهدیر. تکجه نیکل ۶۲Ni اوندان گوجلو چکیردک چکیمینه صاحیبدیر. چوخلو قالارلی نوکلوئید دمیر Fe۵۶چکیردگیدیر. بۇ دمیر اولدوزلاردا چکیردک یاپیشماقدان اله گلیر. دمیر چوْخلوغو یئر اوزونده نیکلدن داها چوْخدور.
Fe+۲، فروس یوندور کی بوتون حئیوانلار اونو ایشلدیر و بوتون جانلیلار اونو ایشلدیرلر. دمیر اولمایان حیاتلاردا منگنز اونون یئرین آلیر و هموقولوبین یئرینه هموسیانین رول آلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ CHRONOLOGY OF IRANIAN HISTORY PART 1 iranicaonline.org


text:
تیاسامسی
تیاسامسی (اینگیلیسجه: TSMC) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت یاریمگئچیریجیلر ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت Morris Chang طرفیندن قۇرولموشدور. چالیشان ایشچیلرینین ساییسی ۴۶٬۹۶۸ نفر اوْلوب.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Taiwan Semiconductor Manufacturing Company Limited. TSMC. یوْخلانیلیب2014-05-19.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«TSMC»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تیاسامسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
الینده شاهمات، یئرده ایسه اوچ نسلدن قالمیش عنتیقه بشقابین سینیقلاری.
«چولاقسان؟! یوخسا باشینا هاوا گلیب؟» – بیری بئینینده سسلندی. دؤنوب دیوارداکی شکیله باخدی. شکیلدهکی کیشی حرصله دوداقلارینی بیر-بیرینه سیخمیشدی.
قادین، آیاقلارینین آلتینداکی سینیق ساخسیلارا باخدی. بشقابین اوزریندهکی قیرمیزی چیچکلر، ساپلاقلاریندان آیریلمیش، رنگلری سولموشدو. قوشلارین-دیمدیکلری سینیب، گؤودهلریندن آیری دوشموشدو. ایندییه قدر دیمدییی سینیق قوش گؤرمهمیشدی.
آیاقلارینین آلتینا باخا-باخا، ساخسی قیریقلاریندان اوزاقلاشدی. الیندهکی شاهمات قوطوسونو میزین اوستونده آچیب، آغ مهرهلری اؤزو اوچون دوزدو. قارا مهرهلری دوزمهدن، دیوارداکی کیشینین شکیلینه باخیب، «بو دفعه، سن قارا مهرهلرله اوینا» – دئدی.
قارا مهرهلری، آغ مهرهلرله قارشی-قارشییا دوزدو. سونرا، اَلی بیر-ایکی آغ پیادایا توخوندو. پیادالار یئره دوشدو.
«الینین توتومو قالماییبهاا هئچ». شکیلدهکی کیشینین دوداغیندا آجی گولوش وارییدی. قادین، دیوارداکی شکیله باخا-باخا یئریندن قالخدی: «بیر آز ال ساخلا چایی دملهییم!» کیشی گؤزونو قارا مهره-لره زیللهمیشدی.
قادین، الیندهکی چای استکانلارینین بیرینی آغ مهرهلرین یانینا، او بیریسینی قارشی طرفده قارا مهرهلرین کنارینا قویدو.
دیوارداکی شکیله باخیب «بو دفعه من باشلایاجاغام» – دئدی.
پیادالارین بیرینی قارا پیادالارا ساری سوروتلهیرکن، گؤز آلتی کیشییه باخدی. کیشی بیر آز دایانیب، ساغدان ایکینجی پیادایا اشاره ائلهدی. قادین قارا پیادانی ایکی خانا ایرهلی یئریتدی. سونرا دایانیب فکره جومدو. گولومسهیرک پیادالارینین بیرینی ایرهلی سوروتلهینده، یواشجا کیشییه باخدی. کیشینین قاشلاری آلنینین اورتاسیندا دویونلندی. قادین بیر ده گولومسهدی. کیشی ایسه هیمله اورتاداکی پیادانی گؤسترنده، قاشلاری لاپ تپهسینه چیخدی. قادین ساغ الینی چنهسینه سؤیکهییب فکره جومدو. بیر الی چنهدهایکن، او بیری الی ایله قالاسینی ترپتدی. کیشی، دینمز حالدا شاهمات فیقورلارینی سوزوردو. قاش اشارتی ایله آتینین حرکت ائتدیریلمهسینی ایستهدی. آغ پیادا ییخیلاندا، قادینین قانی قاچدی؛ عصبی حالدا آلنینین قیریشلارینی اوووشدوردو. کیشی گولومسهدی. قادین فیلی اویناتدی. کیشی بوتون مهرهلری پوساراق، قالالارین بیرینه گؤز یاتیرتدی. قادین الینی قارشی طرفدهکی قالایا اوزاتدیسا، آنجاق اونو ترپتمهدی. کیشی، آلنینی قیریشدیریب حرصله قادینا باخدی. قادین کؤکس اؤتوروب چیینینی یوخاری قالدیردی. کیشی کوسگون حالدا اؤنوندهکی دیوارا زیللندی.
«چاییین بوزا دؤندو. سن ایستی-ایستی ایچرسن، دئییرسن دییشیم؟ هه؟»
کیشی ایسه چرچیوه دن اؤنوندهکی دیواری سوزوردو.
قادین، قندی چایا باتیردی. قند اریییب بارماقلارینین آراسیندا استکانین دیبینه سوزدو. کیشی قیافه ساللادی. گؤز اوجو قادینا باخیردی. قادین ایسه تزهدن بیر دیش قند گؤتوروب، چایا باتیریب آغزینا قویدو. مهرهلری سئزه-سئزه، چایی ایچدی. سونرا یئریندن دیک قالخیب، کیشینین سویوموش چایینی گؤتوروب مطبخه گئتدی. الینده سوپورگه-خاکانداز گئری دؤندو. بشقابین سینیقلارینی سوپورمزدن اوّل بیر ده کیشییه باخدی. کیشی، دینمز-سؤیلهمز قادینین الیندهکی سورپورگه-خاکاندازا باخیردی. قادین، ساخسی قیریقلارینی پلاستیکه تؤکوب پالتارینی گئییندی. گوزگویه باخا-باخا یایلیغینی باشینا سالدی، زیبیلی گؤتوروب ائودن چیخدی. کیشی، چرچیوهنین دؤرد بوجاغیندان پنجرهیه بویلاندی.
قادین، الده زیبیل پلاستیکی کوچه باشینا چاتار-چاتماز گئری دؤنوب، بینانین ایکینجی قاتینداکی پنجرهیه باخدی. بیر آن کیشینی چرچیوهدن بویلانیب اونا باخدیغینی حسّ ائدیب دیسکیندی. زیبیلی کوچه باشینداکی قابا آتاندا، ساخسی سینیقلاری شاققیلدادی.
ندنسه ساخسیلارین شاققیلتی سسی اورهیینی داریخدی. ائوه قاییتماق ایستهدی. آددیم آتمامیش یئرینده دایانیب بیرآز دوشوندو. کوچه باشیندان بیر داها ائوینین پنجرهسینه باخدی. آستا-آستا محلّهدهکی پارکا ساری آددیملادی.
پارک، اونونلا یاشید اولان قوجا کیشیلرله دولویدو. کیشیلردن بیر-ایکیسی شلوارلارینی دیزلرینه قدر چیرماییب، بوزوشموش دریلرینی گونشه وئرمیشدیلر. بیر طرفده ایسه نئچه کیشی دئییب-گولوردولر. پارکدا داشدان قوراشدیریلمیش میزلرین اوزررینده شاهمات صفحهسی ناخیشلانمیشدی.
صندللرین بیرینده اوتوروب شاهمات صفحهسینه باخدی. «کئشگه مهرهلریمی گتیرهردیم» – دئیه دوشوندو.
قارشی میزده چال ساچلی بیر کیشی شاهمات صفحهسینه باخاراق فکره دالمیشدی. قادین گؤز آلتی اونون مهرهلرینه، بیر ده کیریمیش اللرینه باخدی. قارا مهرهلر، کیشینین طرفینده ایدی. آغ مهرهلی طرفدهکی صندل ایسه بوش ایدی.
قادین اطرافی سوزدو. باخیشینین گؤرونتوسونده، شاهمات صفحه-سیندن بیر آز آرالیدا، زویولداق گئدیب سویروسن اوشاقلاری سئیر ائتدی. اوشاقلار اونون گؤزونده، گوندن-گونه بؤیویوردولر. قادین، اوشاقلاردان اوز چئویریب میزین اوزریندهکی شاهماتین آغ مهرهلرینه باخاراق یئریندن قالخدی…
آذر ۸۸


text:
ایسلامی یاشماق
دوکتور جئری
قلئیچی مورتوضون خوُیسوز خانیم آدلی بیر بالدیزی
وار. ننهم- باجیم اولسون او چوخ گؤزل و یاخشی بیر قادیندیر. آنجاق هر گؤزلین بیر
عیبی اولدوغو کیمی اونون دا بیرجه عیبی بودورکی، بازارا چیخاندا بزهنیب-دوزهنیر،
ککیللرینی ائشیگه قویور و بیرآز دا دار و رنگلی پالتارلار گئییر. ائشیتدیگیمه گؤره قلئیچی مورتوض دفعهلرجه اونون
بو گئیینیش-گئدیشاتیندان تنقید ائدهرک، « بیز مؤعتبر ددهلیگیم شیخ آغانین یاخین
فامئللری ساییلیریق یاخشی دئییل سن بو قیافتله اونو و بیزیم آبیریمیزی تهلوکهیه
سالاسان» دئسه ده خوُیسوز خانیمین بئینیه باتماییب
کی باتماییب.
کئچن گون بازاردا دولاناندا شانسدان خوُیسوز
خانیملا قارشیلاشدیم. اؤنجه اونو تانیمادیم. ککیللرینی ایچری قویموش، گئن-بول
بیر قارا مانتو گئیمیشدی. اوز-گؤزونو ده هئچ بزهمهییب کلاسیک فیلملر کیمی
سیاه-سفید ایدی. اؤز-اؤزومه دئدیم، ˝یقین قلئیچی مورتوضون بونجا ایل اؤیود-نصحیتلری
اؤز تأثیرینی باغیشلاییب خوُیسوز خانیم ایسلامی یاشماغی اویغون گؤروبدور˝. آخشامی کوچه
باشیندا قلئیچی مورتوض چؤرکخیرداناسی ییغیناندا گؤردوم. احوالاتی اولدوغو کیمی
آنلاتدیقدان سونرا قیس-قیس گولوب دئدی:
- یوخ جانیم منیم اؤیود-نصحیمه قولاق آسان
کیمدیر؟! بالدیزیم پیللهلری چیخاندا بیرآز اورگی دؤیونور. او اوزدن بو گونلر
ایسلامی یاشماغی ترجیح ائدیر!
چاشیردیم:
- اورک دؤیونتوسونون نه ربطی وار ایسلامی
یاشماغا؟!
یئنه گولوب جاواب وئردی:
- نئجه ربطی یوخدور؟! ˝گشت ایرشاد˝ آدامی توتاندا سکته ائلهمهسی اوچون بو بیر ˝بیماری زمینهای˝ ساییلا بیلر.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
مسئوللار چوْر یئییرلر!
دوکتور جئری
بیری وار ایدی بیر یوخ ایدی.اسکی زامانلاردا
یوخسول بیر ار-آرواد یاشایاردی. کیشی قارا فهله ایدی، اؤلمه-دیری بیر یاشاییش
اوچون سحردن آخشامادک باییردا قان-تر ایچینده چالیشاردی. او، آخشام آرغین-یورغون ائوه قاییداندا، آرواد تئز
سوفرهنی آچیب پیشیردیغی یاغ شورباسینی اورتایا قویاردی. یاغ شورباسی دئدیکده،
سویا آتیلمیش ایکی قاشیق یاغ، ایکی بالاجا یئرآلما، اوچ-دؤرد نوخود یا ماش،
بیرآزجیق دا ساریکؤک ایله دوز ایدی. ار-آرواد یاغ شورباسینین سویونو تیلیت ائلهییب
یئدیکدن سونرا آرواد قاپلامانین بوتون
محتویاتینی چاناغا بوشالدیب کیشینین قاباغینا ایتهلهیرک ایندیکی میلّته اورکیاندیران
مسئوللار کیمی دئیردی:
- کیشی من یئمیرم؛ سن یئ آیاقدان دوشمهیهسن!
کیشی دولوخسانیب دئیردی:
- آرواد آخی بئلهکی اولماز، سن نه یئیهجکسن؟!
آرواد دئیردی:
- فاطی یئسین، چوْر یئسین. قاپلامانین دیبینی
یئسین!
سونرا سوفرهدن بیر پارچا چؤرک گؤتورهرک آرتیراردی:
- ائله من قاپلامانین دیبینی سیییرسم گؤرَر.
گونلردن بیر گون، کیشی آروادینین هرگون
قاپلامانین دیبنی سییرمه حرکتیندن شوبههلنیب قادین چاناغی اونون قاباغینا ایتهلهینده
قابی گئری قایتاراراق:
- بو گون من چوخ آج دئییلم بونلاری سن یئی، ائله
من قاپلامانین دیبینی سیییرسم گؤرَر-دئیه جلد قاپلامانی آروادین الیندن قاپار.
کیشی قاپلامانین دیبینه باخاندا گؤزلرینه اینانا
بیلمز؛ ایکیساریلی بیر یومورتا قاپلامانین دیبینه یاپیشمیشدی!
------------------
آچیقلاما
چوْر درد، مرض ویا زهرمار دئمکدیر.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
شیخ آغانین پیس خاطیرهسی
دوکتور جئری
جومعه آخشامی گونو ترس تیوی شبکهسینین موخبیری قلئیچی مورتوض، اؤرت باسدیر ماحالی شیخ آغاسینین حوضورونا چاتاراق اونون برکتلی یاشاییشی حاقیندا بیر وئریلیش حاضیرلاماق ایستهدیگینی بیلدیردی. شیخ آغا گولر اوزله اونو قارشیلاییب گلهجک نسللرین یارالانماسی اوچون دؤرد ساعات بویونجا قازاندیغی تجروبهلردن، آپاردیغی موباریزهلردن و ائتدیگی خیدمتلردن قونوشدو. دانیشیق سیراسیندا موخبیر شیخ آغادان ان شیرین خاطیرهلرینین بیرینی سؤیلهمهسینی ریجا ائدینجه شیخ آغا بیرآز فیکره جومدوقدان سونرا دوداغی قاچدی:
- طلبهلیک ایللریمده بیرگون ترسآوادا خبر یاییلدی کندخودا ایسلامین بؤیوک قیزی داغدا قوزو اوتاراندا ایتیب. کند اهالیسی داغا تؤکولوشوب قیزی آختارماغا باشلادی. شانسدان قیزی من تاپدیم. چوخ سئویندیک. قیزی قوجاقلادیم. ایچیمده بیر شئی جوشدو. تئز بیر محرمیت صیغهسی اوخودوم. چوخ شیرین بیر خاطیره ایدی.
موخبیر قیزاریب بوزاردی:
- شیخ آغا بیز بو خاطیرهنی تلویزیوندان یایا بیلنمریک مومکونسه بیر آیری خاطیره سؤیلهیین.
شیخ آغا گولومسوندو:
- طلبهلیک ایللریمده بیرگون ترسآوادا خبر یاییلدی قوچو نیظامین دول خالاسی چؤلده تزک ییغاندا ایتیب. کند اهالیسی داغا تؤکولوشوب خالانی آختارماغا باشلادی. شانسدان خالانی من تاپدیم. چوخ سئویندیک. خالانی قوجاقلادیم. ایچیمده بیر شئی جوشدو. تئز بیر محرمیت صیغهسی اوخودوم. چوخ شیرین بیر خاطیره ایدی.
موخبیر چاشدی:
- شیخ آغا! شیرین خاطیرهلری بوراخین. یاشامینیزدا ان پیس خاطیرهنی سؤیلهیه بیلرسینیزمی؟
شیخ آغانی سویوق بیر تر باسدی دوداقلاری اسه-اسه دانیشدی:
- طلبهلیک ایللریمده بیر گون من مئشهده ایتدیم...
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
شیخ آغانین حئیوانسئورلیگی
دوکتور جئری
من دونَنهدک اؤرتباسدیر ماحالی شیخ آغاسینین تکجه موسلمان نؤوعوندن اولان اؤلکه و دونیا اینسانلارینین قایغیسینی چکمکده اولدوغونو دوشونمکده ایدیم. سن دئمه اوحضرت اینسانلارلا یاناشی بوتون دونیا حئیوانلارینین آشیری مودافیعهچیسیدیر ده بو ایندییهدک گؤزلردن یایینمیش دورومدا قالیب.
جومعه آخشامی شیخ آغا بیزی شاما قوناق چاغیرمیشدی.خالقین معیشت، ایش و مسکن مسئلهلری اوستونده چوخلو موباحیثهلر گئدندن سونرا نهایت سوفرهلر آچیلیب چئشیدلی-چئشیدلی یئمکلر اورتایا قویولدو. هامی یئمگه باشلاماق اوچون شیخ آغانین ایجازهسینی گؤزلهییرکن، او، بیر بوشقاب گؤتوروب بیر شیش کاباب، بیر تویوق بودو، بیردنه ده بالیق چکهرک آیاغا قالخیب ائشیگه چیخدی. ایشین غریبه طرفی بو، او ائشیگه چیخارکن قاپی دالیندا اولان چوماغی دا یانیجا گؤتوردو. هامیمیز چاش-باش شیخ آغانین اوغوللوغو قلئیچی مورتورضا ساری دؤندوک. او گولومسهیرَک مسئلهیه آیدینلیق گتیردی:
- یئددی آی قاباق قاراباسدی ماحالینین شیخ آغاسی ددهلیگیمه بیر موستضعف پیشیک هدیه وئردی. اوگوندن ددهلیگیم پیشیگین یئمگینی اؤز الی ایله قاباغینا قویمادان اؤزغذاسینی یئمز.
سؤزلر بورایا چاتینجا بیردن ائشیکدن آجیناجاقلی پیشیک چیغیرتیلاری ائشیدیلدی. چاشقینلیق ایچینده گئنه قلئیچی مورتوضا دؤندوکده آچیقلادی.
- پیشیگین غذاسینی قاباغینا قویاندا قاپی-قونشونون آج-اوج پیشیکلری اونون یئمگینه شریک چیخماسینلار دئیه ددهلیگیم چوماق ایله اونلاری قوووالاییر!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
بهیشته گئتمک ایستهییرم!
دوکتور جئری
یاشاییشین تام شیرین چاغیندا، بیر اوزو قیز، بیر اوزو گلین اولان فاطوشون اری بیر ایش قضاسیندا اؤلوب اونو ایکی صغیر اوشاقلا یالقیز بوراخدی. کیمسهسیز قادین بیر مودّت بالالارینین قارنینی دویورماق اوچون او قاپی بو قاپینی چالاراق ایش آختارماغا باشلادی آنجاق ایکی یئتیم اوشاقلا کیم اونا ایش وئرردی؟ ایشوئرنلر تاپیلاندا ایسه، ایشدن چوخ اوندان باشقا ایش گؤزلهییردیلر!
الی هر یئردن اوزولن یازیق فاطوش ائنینده-سونوندا اؤزونو ساتماق فیکرینه دوشدو آنجاق بیریاندان دا آللاهدان، جهنم عذابیندان قورخوردو. چوخلو دوشونوب داشیندیقدان سونرا بیردن بئینینه ووردو گئدیب کندلرینین موللاسی شیخآغا ایله بو مؤوضو حاقیندا دانیشیب ایجازه آلسین. چادیراسینی باشینا سالیب شیخآغانین خیدمتینه یئتیشهرک احوالاتی اولدوغو کیمی اونا دانیشدیقدان سونرا سوروشدو:
- آغا باغیشلایین ها! اؤزوم قارا، اوشاقلاریمین قارنینی دویورماق اوچون من ترسآوانین جاندارما باشچیسی قوچو نیظاما وئرسم آللاه منی جهنم اودوندا یاندیرار؟
شیخ آغا استغفرالله دئییب یئره باخدی:
- قیزیم! آللاه سنی قیرخ گون جهنم اودوندا جاییر-جاییر یاندیرار!
- ترس آوانین کندخوداسی مشه ایسلام وئرسم نئجه؟-دئیه گئنه سوروشدو فاطوش.
- اوندا ایکی آی جهنم اودوندا یاناجاقسان-دئدی شیخ آغا.
- ترس آوانین موعلیمینه؟
- اوچ آی!
الی هریئردن اوزولن فاطوش فیکیرلشیب-فیکیرلشیب سون شخصین آدینی یاواشجادان آپاردی:
- ترس آوانین موللاسینا وئرسم نئجه؟!
شیخ آغانین قاش-قاباغی آچیلیب گولومسوندو:
- قیز نییه یاواشدان دانیشیرسان؟ دئنن بهیشته گئتمک ایستهییرم دا!!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
میلّته گوج دوشمهسین دئیه...
دوکتور جئری
دونن آخشام چاغی شیخ آغا ائششگی ایله شهردن
قاییداندا دوستلارلا ترسآوانین قهوهخاناسیندا اوتوروب اونون اؤرتباسدیر ماحالیندا،
میلتین ریفاهی اوچون تطبیق ائتدیگی یئنی ایقتصادی برنامهلریندن دانیشماقدا ایدیک.
شیخ آغا ایکی گؤزو دولو اولان خورجونو چیگنینه آشیراراق ائششگه مینمیشدی.هامیمیز
چاش-باش بو صحنهنی سئیر ائدرکن اوستاد دفتری اؤزونو ساخلایا بیلمهییب سسلندی:
- شیخ آغا باغیشلایاسان ها.. نییه خورجونو ائششگین
بئلینه چاتمیرسیز؟!
شیخ آغا آلچاقکؤنولولوکله جاواب وئردی:
- دئییرم حئیوان یازیقدیر منله خورجونو بیرگه
داشییا بیلمز یاخشیسی بودور خورجونو دا من گؤتورم.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
آغیر شرطلر
دوکتور جئری
اؤرتباسدیر
ماحالینین شیخ آغاسی بیرآخشام ترسآوادا
گزرکن بیردن یئر چؤکوب درین بیر چوخورا دوشر، باشلایار چیغیرماغا:
- کؤمک..
کؤمک.. کیمسه یوخدور من کؤمک ائلهسین؟
غئیبی ایمدادلار طرفیندن بیر ملک گلیب دئیر:
- اوچ شرط ایله سنی بورادان ائشیگه
چیخاردارام، بوندان بئله:
1. خالقا گوپلامایاسان
2. اؤرت باسدیر ماحالیندا چیخان موشکوللری جهانی
ایستیکبارین بوینونا آتمایاسان
3. ایختیلاس ائلهمهیهسن.
شیخ آغا بیرآز دوشوندوکدن سونرا گئنه باشلایار چیغیرماغا:
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
سن دیندیردین؟
دوکتور جئری
قلئیچی مورتوض ایله خوُیلو خانیم یئنیجه
ائولنمیشدیلر. گردک اوتاغینا گیردیکلرینده اوتانجاقدان بیر ساعات اوز-اوزه اوتورب دینمز-سؤیلهمز بیر-بیرینین اوزونه باخدیلار. هاندان-هانا
قلئیچی مورتوض دیله گلدی:
- خویلو خانیم دینمیرسن؟
خویلو خانیمین یاناقلاری قیزاردی:
- سن دیندیردین من دینمهدیم؟!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
دؤولتی شکر
دوکتور جئری
دؤولت باشچیسی شیخ
آغا، تعمیر ائلهمک مقصدی
ایله اؤلکه ایقتیصادیاتینین موتورونو یئره قویاندان بری، عوموم خالق کیمی قلئیچی مورتوض دا گوندهلیک یاوان چؤرگین پولونو چیخارتماقدا
چتینلیک چکیرکن اگین-باشینا دا یئتیشه بیلمهییب همیشه جیر-جیندیر
پالتارلار ایچینده گزیردی.
یایین ایستی گونلرینین بیرینده، قلئیچی
مورتوضون پوللو دوستو دوکتور جئری اونو خزر ساحیلینه دعوت ائلهییر. قلئیچی
مورتوضون شورتو اولمادیغیندان آروادیندان ایستهییر اونا بیر شورت تیکسین. خویلو
خانیم دا شکر چووالیندان اونا چوخ گؤزل
بیر شورت تیکیر.
قلئیچی مورتوض دوستو ایله پلاژا گئدنده شورتونو
گئییر آنجاق هر کیمسه اونو گؤردوکده باشلاییر گولمگه. سونوندا قلئیچی مورتوض دایانا بیلمهییب دوستوندان سوروشور:
- خالق منیم نهییمه گولور؟!
دوستو گوجلوکله گولمگینین قارشیسینی آلیب
دئییر:
- شورتون
دالیندا تعاوونی دؤولتی شکر، قاباغیندا 50 کیلوقرام یازیلیب.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
هرهسینین اؤز یئری وار!
دوکتور جئری
اوستاد دفترینین أیریبوروق ایدارهسینده
ایشلهین اوغلو چوخ دیندار بیرآدامدیر.
سحر، گوناورتا و آخشام نامازلارینی همیشه
شهرین جامع مسجیدینده اؤزو ده اوّل صفده قیلار. آلتی آی قاباق حاققیندا
ائشیتدیگیم بیر خبردن بتر چاشیردیم. اوستاد دفترینین مؤمین اوغلو ایدارهسینده
ایختیلاس ائلهییب زیندانا دوشموشدو.
دونن بازاردا اونو گؤردوم. تلهسیک هاراسا
گئدیردی. بیلهسی ایله اؤپوشوب-گؤروشوب بیر ایکی دقیقه دانیشدیقدا تئز-تئز
ساعاتینا باخیب سونوندا دئدی:
- عؤذور دیلهییرم دوکتور! جومعه نامازینا
گئدیردیم، یوباندیم، گئتمهلییم.
اونون بو سؤزلریندن بیرآز اوزولدوم. اؤزومو
ساخلایا بیلمهییب دئدیم:
- باغیشلا ها!! هم ناماز قیلارسان، همی ده
ایختیلاس ائلهییرسن؟!
گولومسهییب دئدی:
- دوکتور! نییه مسئلهنی شیشیردیرسن. هرهسینین
اؤز یئری واردیر!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
یوز میلیاردلیق وامی نئجه وئرمیشلر؟
دوکتور جئری
گئچنلرده “آرمان امروز” قزئتی “گئری قایتاریلمایان قیرخ ایللیک یوز میلیارد وام”ی تیتر ائلهمیشدی. بو خبر اوخودوقدا اؤز-اؤزومه دئدیم: “ بئله بیر ایش اولا بیلمز، حتماً بو وامی وئرنده ایلگیلی مسئول بو شخصدن آلینان عکسلره دیقّت ائلهمهمیش؟!”
*
ایران ایسلام اینقیلابینین ایلک ایللرینده، وعده وئریلمیش رباسیز بانکچیلیق اساسی اوزهرینده، قرار اولموشدو احتیاجی اولان هر کسه قئیدسیز-شرطسیز ایستهدیگی قدر وام وئریلسین. موفته پول قوخوسو بورنونا دَین بیزیم قلئیچی مورتوض بو خبری ائشیتجک تئز اؤزونو ان یاخین بانکا یئتیریب رئیسینه:
- من وام آلماق ایستهییرم-دئمیشدی.
بانکین رئیسی گولومسهیهرک:
- بلی عزیز قارداش! نه قدر وام ایستهییرسیز؟-دئیه سوروشموشدو.
قلئیچی مورتوض اینقیلابی ساققالینی بیر-ایکی یول تومارلادیقدان سونرا:
- بیر میلیارد اولسا گؤرر!- دئمیشدی.
بانکین رئیسی “باش اوسته” دئیهرک قاسادان پولو چیخاردیب چووالا دولدورموشدو. قلئیچی مورتوض تام چووالی آلارکن بانکین رئیسی:
- آنجاق بو وامی آلماق اوچون بیزیم بیرجه شرطیمیز وار!- دئمیشدی.
قلئیچی مورتوض:
- آمما سیز قئیدسیز- شرطسیز وام وئرمگینیزی سؤیلهمیشدینیز- دئیه اعتیراض ائلهمیشدی.
بانکین رئیسی:
- دوغرودور، بیز نه ضامین، نه سند، نه گیروو، نه ده سوفته ایستهییریک، سادهجه بانک اساسنامهسینه گؤره سیزدن ایکی قطعه یاخیندان سالینمیش گؤزونوزون عکسی و ایکی قطعه ده یاخیندان سالینمیش لوت یانینیزین عکسینی ایستهییریک.-دئیه آیدینلیق گتیرمیشدی.
قلئیچی مورتوض بو شرطدن چاش-باش اولسا دا وامین عشقینه تئز گئدیب عکسلر سالدیریب گلمیشدی.
بانک رئیسی عکسلری اینجهلهدیکدن سونرا اوزونو قلئیچی مورتوضا توتوب دئمیشدی:
- باغیشلایین قارداش! بیز بو وامی سیزه وئره بیلمهریک.
قلئیچی مورتوض اوزولوب:
- نییه؟! – دئیه سوروشموشدو.
بانکینن رئیسی آچیقلامیشدی:
- بو عکسلردن گؤرونور، سیزده بو پولو آلاجاق گؤز وار آنجاق اونو گئری قایتاراجاق گ.ؤت یوخدور!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
دئمهدیم کسرسن؟!
دوکتور جئری
بوتون ایقتیصاد موتخصیصلری اؤرت باسدیر ماحالی ایقتیصادیاتینین خسته بیر ایقتیصاد اولدوغو اوزهرینده فیکیربیرلیگیندهدیرلر. قیرخ ایلدن چوخدور آدلاری قاباغیندا دوکتور لقبینی یئدک چکن جمهورباشقانلاری اؤلکه ایقتیصادیاتیندا ایصلاحات آپارماقدان قورخوب چکینسهلر ده مکتبخانادا درس اوخوموش سون جومهورباشقانی شیخ الاسلام اولگوج اله آلیب مملکند ایقتیصادیاتیندا ایصلاحات ائلهمک فیکرینه دوشوب...
اولگوج دئدیم، بیر حکایه یادیما دوشدو:
دئییرلر؛ قدیم زامان باشکند ترسآوادا بیر عومومی حامام وار ایدی. حامام قادینلارین و کیشیلرین ایستیقادهسی اوچون بیر آراکسمه دیوارلا اورتادان ایکییه بؤلونموشدو.
بیرگون بیر کیشی طوطیسی ایله بیرگه حاماما گلیر. طوطی اوچوب اورتا دیوارا قونور. کیشی اؤزونو ایسلاتدیقدان سونرا جانتاسیندان اولگوجو چیخاردیب تشکیلاتینی ایصلاحات ائلهمگه باشلاییر. بو صحنهنی ایلک دفعه اولاراق گؤرن طوطی دیوار اوستوندن قیشقیریر:
- کسرسن هااااا!
کیشی طوطینین سؤزونو سایماییب ایصلاحاتی سوردورونجه طوطی گئنه قیشقیریر:
- کسرسن هاااا!
کیشی بو کز حیرصلنیب یانینداکی صابونو گؤتورب طوطییا طرف تولازلاییر. صابون طوطییا دَییر. طوطی اوچ-دؤرد یول اؤز باشینا فیرلاندیقدان سونرا اوزو قادینلار بؤلومونه دؤنور. دئمه، قادینلار بؤلمهسینده ده بیر قادین ایصلاحات ایشی ایله مشغول ایمیش. طوطی گیج-گیج بو صحنهنی گؤرونجه دئییر:
- دئمهدیم کسرسن!!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
بیزیم ایمامزادا
دوکتور جئری
جومعه آخشامی ترس آوایا گئدنده، ترمینالدا اوچ
کیشینین دانیشیغینا قولاق موسافیری اولدوم.
بیرینجی
کیشی:
- بیزیم شهرده بیر ایمامزادا وار بوتون ناخوشلوقلارا
شفا وئریر، بونا گؤره دوکتورا گئتمگه
احتیاج یوخدور.
ایکینجی کیشی :
- بو کی بیر شئی دئییل. بیزیم شهرده بیر ایمامزادا وار، هم بوتون ناخوشلوقلار
شفا وئریر دوکتورا گئتمگه احتیاج یوخ، همی ده سحر، ناهار، آخشام نذیر پایلاییرلار ایشلهمگه احتیاج
یوخدور.
اوچونجو کیشی:
- بونلارکی بیر
شئی دئییل، بیزیم شهرده بیر ایمامزاده وار اونون سایهسینده نه دوکتورا احتیاج وار، نه ایشلهمگه، نه ده ائولنمگه.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
دؤولتین پاخیللیغی
دوکتور جئری
ایندیلیکده، عوموم خالقین دانیشدیغی اساس مسلهلردن بیری دؤولتین باشاراتسیزلیغیدیر. کیمی دیندیریرسن، ایشهیاراماز مسئوللاری اؤلکهده یارانمیش یولسوزلوقلارین و ایقتیصادی- سیاسی بؤحرانلارین باشلیجا سببکاری کیمی گؤسترهرک ایشبیلن و موتخصیص اینسانلارین زینداندا ویا دؤولتین ائشیگینده اولدوغوندان گیلئیلنیر.
دونن بازاردا بو مؤوضویا فیکیرلشه- فیکیرلشه گزرکن، بیردن دوستوم مهندیس آقازاده ایله قارشیلاشدیم. اؤپوش-گؤروشدن سونرا سوروشدوم:
- مهندیس! چوخدان ایدی گؤرونموردون خاریجهیه گئتمیشدین؟!
اوزونتو ایله باشینی تؤولاییب دئدی:
- یوخ بابا! زینداندا ایدیم.
شاشیردیم:
- زینداندا؟!! اولمایا اویان-بویاندا سؤز-مؤز دانیشمیشدین؟!
آجی- آجی گولومسوندو:
- یوخ.. دؤولت منیم پاخیللیغیمی ائلهییب منی باسمیشدی زینداندا.
داها بتر چاش-باش اولدوم:
- آخی دؤولت سنین نهیینین پاخیللیغینی ائدهجک ایدی؟!
چوخ جیددی دئدی:
- من ائوین یئرآلتی قاتیندا دگر، گؤزللیک و ضریبامنیت باخیمیندان حؤکومتین اسکیناسلاریندان قات-قات یاخشیسینی باسیب بازارا وئریردیم، دؤولتین ده منیم پوللاریمین کئیفیتینه پاخیللیغی گلیب منی توتوب باسدی زیندانا!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
فاتحه مع الصلوات
دوکتور جئری
سحر چاغی قزئتده، "یارانه ایصلاحاتی طرحی"نین اوغورلا باشا چاتماسینین خبرلرینی اوخوماقدا ایکن، قاپی برکدن آچلیب مطب قاباغیندا باشماق بویایان قلئیچی مورتوض تؤوشویه-تؤوشویه ایچری گیردی:
- دوکتور.. دوکتور! تئز اول گل.. آشاغیدا بیرینین حالی خاراب اولوب.
تلسیک کیفی گؤتوروب پیللهلردن آشاغی ائندیم. قونشو سوپرمارکت دوکانینین قاباغی قالابالیق ایدی. جاماعات منی گؤرونجه، "دوکتور گلدی" دئیه یول آچدیلار. اورتایاشلی بیر کیشی یئره اوزانمیشدی. رنگی قاپ-قارا اولوموش چتینلیکله نفس چکیردی. باشی اوسته اوتوروب، "نه اولدو بئله اولدو؟"-دئیه سوروشدوم. جاماعاتین آراسیندان بیری، "سوپر مارکته گیریب ایصلاح اولموش قیمتلری گؤرونجه بیردن قیشقیریب یئره ییخیلدی"-دئیه جاواب وئردی. قیسا بیر موعاینهدن سونرا دئدیم:
- مریض" ایقتیصادی بوحران" کئچیردیب، بو منیم تخصوصومدا دئییل گرک شیخ آغایا خبر وئرهسیز.
قلئیچی مورتوض قاباغا آتیلدی:
- شیخ آغا منیم ددهلیگیمدیر، بو ساعات گئدیب اونو بورایا گتیرهرم.
***
هاندان-گئجدن شیخ آغا یانلارینی باسا-باسا گلیب چیخدی. قلئیچی مورتوض آردیجا اونون تورباسینی داشییردی.
شیخ آغا، یئتیشینجه تئز توربادان بیر میخ چیخاردیب کیشینین اطرافینا بیر جیزیق چکیب جاماعاتدان ایستهدی قیراقدا دورسونلار. سونرا اَییلیب بیر دیزینی یئره قویاراق کیشینین قولاغینین دیبینه ساغ-سول بئش آلتی سیلله ایلیشدیردی، کیشی آییلمادی. باشیندان یاپیشیب بویونو برکدن ساغا-سولا بوروب شیققیلداتدی، کیشی آییلمادی. ایکی آیاغی ایله آتلانیب کیشینین قارنینین اوستونه دوشدو، کیشی آییلمادی. توربادان بیر توخماق چیخاردیب امزیگینه اوچ-دؤرد ضربه ووردو، کیشی آییلمادی. جاماعاتدان گؤزلرینی یوممالارینی ریجا ائده-ائده کیشینی اوزو قویلو چئویریب شالوارینی سیییرهرک توربادان چیخارتدیغی گهلهنی توخماقلا اوتوراغینا چالدی، کیشی گئنه آییلمایینجا شیخ آغا آیاغا قالخیب اوست-باشینی سیلکهلهدیکدن سونرا ایکی الینی گؤیه قالدیریب دئدی:
- اوخویاق مرحوم تازه درگذشتهنین حقینده فاتحة مع الصلوات.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر


text:
آذربایجان خالق جومهوریتی
آذربایجان خالق جومهوریتی (اینگیلیسجه: Azerbaijan Democratic Republic, فارسجا: جمهوری دمکراتیک آذربایجان، عربجه: جمهورية أذربيجان الديمقراطية، فرانسهجه: République démocratique d'Azerbaïdjan, آلمانجا: Demokratische Republik Aserbaidschan, ایتالیاجا: Repubblica Democratica di Azerbaigian, روسجا: AзepбaйджaHckaя дeMokpaTичeckaя pecпyблиka) اوروپادا بیر اسکی دؤولت؛ رسمی دیلی تورکجه ایدی. بو دؤولت موسلمان شرقده ایلک پارلامنتلی جومهوریّت اولموشدور. آذربایجان خالق جومهوریتی ۱۹۱۸ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۹۲۰ میلادی ایلینده داغیدیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
اییلیگی سۇنسوز، ایکرامئ بۇل آللاهئن آدئیلا.
- اینسانلارئن حساب ورمە زامانئ یاقلاشتئ اۇیسا اۇنلار اومورسامازلئق ایچیندەلر، یۆز چەویریپ دورورلار.
- راببیندن کندیلرینە گلن هر ینی ذیکری /بیلگییی سادەجە أگلنەرک دینلەرلر.
- دینلەرکن قالبلری بۇش ایشلرلە مشغولدۆر. یانلئشا دالان بو کیمسەلر، آرالارئندا گیزلیجە شؤیلە قۇنوشورلار: “بو دا سیزین گیبی بیر بشردن باشقا نەدیر کی! گؤز گؤرە گؤرە بۆیۆیە می قاپئلئیۇرسونوز؟”
- (ألچیمیز اۇنلار) دەدی کی: “راببیم، گؤکلردە وە یردە سؤیلنن هر سؤزۆ بیلیر. اۇ، هر شەیی دینلەین وە بیلندیر.”
- آصلئندا شونلارئ دەدیلر: “قارماقارئشئق دۆشلر! حایئر، اۇنو کندیسی اویدوردو. یۇق، اۇ بیر شاعیردیر. (أگر ألچی ایسە) بیزە، اؤنجەکیلرە گؤندریلنلر گیبی بیر موعجیزە گتیرسە یا!”
- بونلاردان اؤنجە هلاک أتتیگیمیز کنتلردن هیچبیری اینانمامئشتئ؛ شیمدی بونلار مئ ایناناجاقلار!
- سندن اؤنجە ألچی اۇلاراق گؤندردیکلریمیز دە کندیلرینە واحیەتتیگیمیز أرککلردن باشقاسئ دگیلدی. بیلمییۇرسانئز أهلی ذیکرە (اؤنجەکی کیتابلارئن اوزمانلارئنا) سۇرون!
- اۇ ألچیلری یەمک یەمەین بدنلر قئلمادئق؛ اؤلۆمسۆز دە دگیللردی.
- سۇنوندا وردیگیمیز سؤزۆ توتتوق؛ ألچیلری وە اویغون گؤردۆگۆمۆز کیشیلری قورتاردئق. آشئرئ گیدنلری دە هلاک أتتیک.
- (أی أهلی ذیکیر /اؤنجەکی کیتابلارئن اوزمانلارئ!) سیزە، کندی کیتابلارئنئزئن بیلگیسینی دە ایچرن بیر کیتاب ایندیردیک. بو باغئ قورامئیۇر موسونوز؟
- یانلئشلار یاپان نیجە کنتی قئرئپ گچیردیک وە آرقالارئندان باشقا تۇپلولوقلار اۇلوشتوروپ گلیشتیردیک.
- باسقئنئمئزئ حیسسەدینجە همن اۇرادان قاچئیۇرلاردئ.
- “قاچمایئن! شئمارتئلدئغئنئز شەیلرە وە أولرینیزە دؤنۆن! بلکی سیزدن بیر شەیلر ایستنیر.
- شؤیلە دەدیلر: “وای حالیمیزە! بیز گرچکتن یانلئش یاپان کیشیلردیک!”
- بو شکیلدەکی فریادلارئ، اۇنلارئ بیچیلمیش أکین، آلەوی سؤنمۆش آتش گیبی یاپمامئزا قادار سۆرمۆشتۆ.
- گؤکلری، یری وە ایکیسینین آراسئنداکیلری اۇیون اۇینایاراق یاراتمادئق.
- أگلنمک ایستەسەیدیک، أگلنجەیی قاتئمئزدا اۇلانلارلا یاپاردئق. یاپساق اؤیلە یاپاردئق.
- تام عاکسینە، حاققئ باطئلئن اۆستۆنە آتارئز، اۇنون بەینینی داغئتئر؛ باطئل بیر آندا یۇق اۇلوپ گیدر. (أی باطئلا ساپلانانلار!) یاپتئغئنئز نیتەلەمەلردن دۇلایئ چکەجگینیز وار!
- گؤکلردە وە یردە کیم وارسا حپسی آللاها عائیدتیر. اۇنون یانئندا اۇلانلار نە بۆیۆکلنەرک اۇنا قوللوقتان گری دورور، نە دە اوسانئرلار.
- اۇنلار گجە گۆندۆز، بیر گەوشکلیک گؤسترمەدن اۇنا قوللوق أدرلر.
- “یۇقسا یریۆزۆندن ایلاەلار مئ أدیندیلر، (اؤلۆلری) اۇنلار مئ دیریلتیپ اۇرتایا چئقاراجاق؟”
- گؤکلردە وە یردە آللاەتان باشقا ایلاەلار اۇلسایدئ، ایکیسینین دە دۆزنی بۇزولوردو. بۆتۆن یؤنتیمین (عارشئن) راببی /صاحیبی اۇلان آللاە، اۇنلارئن نیتەلەمەلریندن اوزاقتئر.
- آللاە، یاپتئقلارئندا سۇرغولاناماز. آما اۇنلار سۇرغولانئرلار.
- یۇقسا آللاە ایلە آرالارئنا گیرەجک ایلاەلار مئ أدیندیلر؟ دە کی: “قانئتئنئزئ گتیرین! بو قورئان، بنیملە بیرلیکتە اۇلانلارئن ذیکری /کیتابئ، بندن اؤنجەکیلرین دە ذیکریدیر.” آصلئندا اۇنلارئن چۇغو، بو گرچگی بیلمزلر دە یۆز چەویریرلر.
- سندن اؤنجە گؤندردیگیمیز هر ألچییە موطلاقا شونو واحیەتمیشیزدیر: “بندن باشقا ایلاە یۇقتور. قوللوغو بانا یاپئن!”


text:
دالغیجلیق
دالغیجلیق - خصوصی آوادانلیقلارلا اوزون مدت سو آلتیندا قالما .
عمومی معلومات[دَییشدیر]
اینسانلار قدیمدن سو آلتیندا اوزون مدتلر قالماغا چالیشمیشلار. ائ.ا.۵۰۰ ایللرینه عایید شکیللرده حئیوان دریلریندن هازیرلانمیش تولوقداکی هاوانی تنففوس ائدرک سو آلتیندا اولان قدیم یونان دالغیجلار تصویر ائدیلمیشدیر. خصوصیله، باتان گمیلردهکی یوکلرین چیخاردیلماسی احتیاجی اینسانلاری داها درینه ائنمک و اورادا داها اوزون مدت قالا بیلمک اۆچون یئنی ایجادلار ائتمهیه مجبور ائتمیشدیر. بو زامان سو آلتیندا قالانلار خصوصی زنگلردن ایستیفاده ائتمهیه باشلامیشلار.
ژول ورننین " ۲۰ ۰۰۰ لیئ سو آلتیندا " کیتابیندا سو آلته آپاراتلاردان بحث ائدیلیر. آنجاق دالغیجلیقدا ان بؤیوک اینقیلاب ۱۹۴۳-ده فرانسیز ایختیراچی کاپیتان کوستونون (ژاک- کوستو) اینکیشاف ائتدیردیی رئقولیاتور سایهسینده اولموشدور. کوستونون "سو جیری" آدینی وئردیی آپارات یوکسک تضییقلی بیر بالون و تک پیللهلی رئقولیاتوردان عبارت ایدی. او اینسانین سو سطحیندهکی هاوایا هئچ بیر احتیاجی اولمادان سو درینلیینه ائنیب اوزون مدتلر اورادا قالا بیلمهسینه ایمکان وئرمیشدیر.


text:
دونیا شاعیری، ناظیم حیکمت
حسن ایلدیریم
«من بیر اینسان،
من تورک شاعیری ناظیم حیکمت
من تپهدن دیرناغا اینسان،
تپهدن دیرناغا موباریزه، حسرت،
و اومیددن عیبارت».
دونیامیزین بؤیوک شاعیری، آزادلیق، صولح، عدالت و سئوگی نغمهکاری؛ موباریزهسی و صنعتیله اسطورهلشن ناظیم حیکمت, تورک خالقینین دونیا مدنییتینه بخش ائتدییی اؤلمز صنعتکاردیر.
اوْنون شئعری میللی دیرلردن مایالانـیب, میللی بوْیالارا بوْیانسا دا, آنجاق اینسانلیغین, بدیعی- مدنی دیرلرینه اساسلانیر. اولو شاعیرین یارادیجیلیق سوزگجیندن کئچن شخصی تجروبهلری, یاشانتیلاری عومومیلشمیش, و بشریلشمیش بیر دونیا دویومو, دونیا گؤرومو سوییهسینه یوکسلیر. و یئنی- یئنی مضمونلار و فوْرمالاردا شئعیرلشیر. پیئسلره, روْمانلارا, منظومهلره چئوریلیر. اوْنون قلمیندن سوزولن موختلیف بیچیملی صنعت اثرلری ایلدن-ایله کئچیرکن, دیلدن- دیله چئوریلیر. پیئسلری صحنهلشیر, روْمان و داستانلاری فیلمه چکیلیر و شئعرلری ماهنیلاشاراق، دونیامیزی صنعت ایشیغینا بورویور. بئله حالدا اوْ تکجه بیر خالقین دئییل,بلکه بوتون دونیانـین, بوتون اینسانلیغین دوْغما شاعیر اوْغلو, اوئلمز صنعتکاریدیر.
ناظیم حیکمت «کرم کیمی» یانسا دا, آمما او کول اوْلمایـیب, بلکه ابدی بیر ایشیق منبعینه دؤنوب, دونیامیزین گونو- گوندن قارالماسینا باخمایاراق, اوْ بو قاتی قارانلیقدا داها گور, داها ایشیقلی ساچماقدادیر. اوْنون صنعت یانغیسی اورهییمیزده آلیشیر, روحوموزون قارانلیقلارینا ایشیق توتور، ایچ اوزوموزو نورلا، شفقله بزهییر، بیز ده یاشاماق، سئومک هوسینی داها دا آرتـیریر. ناظیمین اثرلریندهکی آیدینلادیجی، تاثیرائدیجی، جانوئریجی بو سئحیرلی قووّه، اوْنون یاشادیغی حیاتـیندان دوْغوب تؤرهنیر. اوْنون یاشایـیشیندان قایناقلانـیر. اوْ اؤزو اثرلرینین باش قهرمانیدیر. ناظیم زینداندان گؤندردیگی بیر مکتوبوندا یازیر:
«اوچ جور یاشاماق وار، بیرینجی- یاشادیغینـین فرقینده بئله اوْلماماق، یعنی یاشادیغینـی، یاشاماق دئییلن مفهومو بوتون عظمتیله درک ائتمهدن یاشاماق، یعنی اینسانلارین بؤیوک اکثرییتی کیمی … ایکینجیسی- هارادا اوْلورسان، هانسی شراییطده وار اوْلورسان اوْل، یاشاماق بیر سعادتدیر سنین اوچون. دوشونمک، اوْخوماق, سئومک، دؤیوشمک، گؤرمک، ائشیتمک، چالیشماق، ایشکنجه گؤرمک، نیفرت ائتمک، بیر سؤزله بوتون بو مادی و معنوی شئیلر سعادتدیر سنین اوچون. یعنی موستقیل و آزاد یاشاماق دئییلن شئی نه گؤزلدیر. بونو هرآن و هر شراییطده درک ائدهسن. اوچونجو- یاشاماق سادهجه بیر وظیفهدیر سنین اوچون، بعضن اؤلمک نئجه بیر وظیفه اوْلورسا، یاشاماق دا ائله بیر وظیفهدیر. وئریلمیش بیر سؤزو یـئرینه یـئتیرمک کیمی. منیم اوچون یاشاماق مفهومو ایستر حبسده اوْلوم، یا اوْلمایـیم. ایستر سئوگیلیمین الی الیمده آی ایشیغینـی سئیر ائدیم، ایستر حبسخانادا اوْتاغیمین تاوانـینـی, یاشاماق بیر سعادتدیر. حتّا منه ائله گلیر کی، تورک ادبییاتـیندا «یاشاماق نه گؤزل شئیدیر» دئین ایلک شاعیر بندهنیزدیر».
ناظیم دوْغرودان دا دئدیگی کیمی، سئوه- سئوه، دؤیوشه- دؤیوشه، یارادا- یارادا یاشادی. وطنینین، دونیانـین قورتولوش و گؤزللشمهسی نامینه دؤیوشدو، آغیر گونلره، زیندانلارا دؤزدو، بیر اینسان کیمی یاشادی. خالقینـین، اینسانلیغین آغری آجیلارینی، حسرت و اومیدلرینی اؤزونونکولشدیردی، اوْنلاری یاشادی، ناظیم میللی چرچیوهده، اؤزونو محدودلاشدیرمادی. اوْ اوزونو بوتون بشرییته توتدو، دونیا ادبییاتـینی، باشقا خالقلارین فوْلکلوْرونو، دریندن اؤیرندی، منیمسهدی. اوْنلاردان بارلاندی و اؤز یارادیجیلیغیندا باجاریقلا اوْنلاردان ایستیفاده ائتدی. ناظیم صنعتینین ان قاباریق خوصوصییتی، اوْنون بشریلیگی، اینسانیلیگیدیر. اوْ میللی اوْلدوغو قدر ده، بئینالمیللدیر. اوْنون اثرلری هئچ بیر میللی محدودییت تانیمیر. آنجاق ناظیم شئعرینی تورک خالقینین دیلی، ادبییاتی حیاتی ایله ائله قاینایـیب، قاریشیب کی، تورک دیلینی ناظیمسیز و ناظیمی ده تورک دیلیسیز تصوّور ائتمک بئله مومکون دئییل.
ناظیم یازیر:
«شئعریمین کؤکو یوردومون توْرپاغیندادیر. آمما بوداقلارینـی بوتون توْرپاقلارا … اوْ توْرپاقلار اوستونده قورولموش مدنییتلره, بوتون دونیامیزا اوزاتماق، ایستهدیم. اینسان اوْغلو هارادا، نه زامان و هانسی دیلده اوْلورسا، اوْلسون، اورهییمه، بئینیمه اویغون بیر شئعر سؤیلهمیشسه، اوْنون سؤیلهییشیندهکی اوستالیغی، اینجهلمهیه اوْندان بیر شئیلر اؤیرنمهیه چالیشدیم، تکجه اؤز ادبییاتـیمیزین دئییل، شرق، قرب ادبییاتـینـین بوتون اوستادلارینـی اؤزومه اوستاد ساندیم».
ناظیم حیکمت شئعری، دویغو ایله- دوشونجهنین بیر- بیرینه توْخونماسی، بدیعی تصویرلرله حیات حقیقتلرینین بیر یئره قوْووشدوغو، بیر- بیرینی تاماملادیغی بدیعی بیر وارلیقدیر. شئعرلرینین تخیّول گوجو نهقدر گوجلو و توتارلیدیرسا بیر اوْ قدر ده عئینی و حیاتیدیر. بو شئعرلر ساده اوْلدوقلاری حالدا درین و اوْوسونلودورلار. اوْنلار هر اوْخونوشدا تزه گؤرونن، سؤزون حقیقی معناسیندا صنعت اثرلریدیر. بو اثرلرده اینسانلا- طبیعت، تاریخله- جامیعه، دوننله- ساباه، اوسطوره ایله- حقیقت بیر- بیرینی عوض ائدهرک، سئحیرلی صنعت نومونهسی کیمی اوْخوجونون داخیلی عالمینده یـئنیدن جانلانماغا باشلایـیر. بونلار دونیانـین سسی، نفسییندن تؤرهنمیش، اینسان قلبینده عکس- صدا دوْغورموش، سوْنرا سؤزلرده، دئییملرده ده شئعرلشمیش دویغو دوشونجهلرین، بیلیک و زحمتین محصولودور.
ناظیم حیکمت چوْخ یؤنلو بیر صنعتکار ایدی. اوْ سینماچی، دراماتوْرگ، یازیچی، مطبوعاتچی، شاعیر و هم ده رسسام ایدی. هابئله موسیقینی، باشقا صنعت نؤولرینی یاخشی دویان آنلایان و سئون شاعیر ایدی. باجاریقلی صنعتکار، موختلیف صنعت ساحهلرینده دیرلی اثرلر یارادیبدیر. اوْ هر بیر صنعت نؤوونون فوْرما، مضمون اؤزونه مخصوصلوغونو قوْرویوب ساخلایاراق, عئینی حالدا الوئریشلی شراییطده شئعرینده موختلیف صنعت نؤولرینه منسوب اوْلان ایفاده طرزی، دئییم یؤنو، فوْرما خوصوصییتلریندن بهرهلنرک، موختلیف مضمونلو، رنگارنگ فوْرمالی اؤلمز شئعرلر یاراتمیشدیر.
ناظیمی اوْخوماق، اؤیرنمک، باشا دوشمک اؤزو ده بیر سعادتدیر. ناظیمین شئعری, شاعیرده یئنی شئعر یاراتماغا و اینساندا یـئنی اینسان اوْیاتماغا قادیر اوْلان سوْلماز و ابدی یاشار بیر صنعت نومونهسیدیر!
دعوت
دؤردنالا گلیب اوزاق آسییادان
آغدنیزه بیر مایدان باشی کیمی اوزانان
بـو ممـلکت بیزیم.
بیلکلر قانلی، دیشلر کیلیدلی، آیاقلار چیلپاق
و ایپک خالییا بنزهین بو توْرپاق،
بو جهننم، بو جننت بیزیم.
باغلانسین یادین قاپیسی، آچیلماسین بیر داها
یوْخ اوْلسون اینسانین، اینسانا نؤکرلییی، قوللوغو
بـو دعـوت بیــزیـم.
یاشاماق! بیر آغاج کیمی تک و آزاد
و بیر مئشه کیمی قارداشجاسینا؛
بو حسرت بیزیم!
شهر، آخشام و سن
چیریل- چیلپاق قوْینومدا سینیز
شهر، آخشام و سن
اوزومه ساچیلیر آیدینلیغیمیز
و بیر ده ساچلارینـیزین قوْخوسو.
کیمین اورهییدیر چیرپینان
نفسلریمیزین اوستوندهٍ تاپ- تاپ چیرپینان سسلر
سنینمی، شهرینمی، آخشامینمی،
یوْخسا منیممی؟
آخشام هارادا بیتر، هارادان باشلانـیر شهر
شهر هارادا بیتر، سن هارادان باشلانـیرسان
من هارادا بیتیب، هارادان باشلانـیرام؟
…
دنیزین اوستونده آلا بولوت
اوزونده گوموش گمی
ایچینده ساری بالیق
دیبینده ماوی یوْسون
ساحیلده بیر چیلپاق آدام
دوروب دوشونور.
بولوتمو اوْلوم،
گمیمی یوْخسا،
بالیقمی اوْلوم،
یوْسونمو یوْخسا؟ …
نه اوْ، نه اوْ، نه اوْ،
دنیز اوْلمالی، اوغلوم،
بولودیلا، گمیسیله، بالیغیلا، یوْسونویلا


text:
«افسانههای آذربایجان» کیتابی یاییلدی
صابر ادبی انجومنینین اداره هیاتی عضوی جناب «قنبر سیفی»نین اوزون ایللر قاراداغ ماحالیندان توپلاییب قلمه آلدیغی آذربایجان ناغیللاری فولکلور اثری ایکی دیلده چاپ اوچون حاضیرلانمیشدیر. اثرین فارس دیلیندهکی جیلدی «قصهها و افسانههای آذربایجان» (۱۰۰ قصه از منطقه قاراداغ) عنوانی آلتیندا «آواز» نشریاتی طرفیندن یاییلمیشدیر. کیتابین ائدیتورو صابر ادبی انجومنینین دیگر اداره هیاتی عضوی جناب اکبر صالحی(قاداش) و دیزاینری اوختای ساحیردیر. کیتاب تانینمیش آذربایجان ادبی شخصیتی اوستاد «بهزاد بهزادی» جنابلارینا اتحاف ائدیلیبدیر. بو فولکلور اثرینی کیتاب ماغازالاریندان و ائلهجهده تهراندا فعالیت گؤسترن صابر ادبی انجومنیندن و یاخود یاشماق سیرا کیتاب ائویندن الده ائتمک مومکوندور.
کیتابین آذربایجان دیلیندهکی جیلدی ده خرداد آییندا «آواز» نشریاتی طرفیندن یاییلاجاقدیر.


text:
آنادیلی گونو
سلاملار، سئویملی قوروپداشلار، آنادیلی گونو یاخینلاشیر و من ایسته ییرم آنادیلی حاققیندا دانیشام. اؤزونوز بیلیرسینیز کی آنا دیلی، آنا سودو ایله انسانین جانینا گیریب، تکجه اؤلوم ایله جاندان چیخار. انسان آنا دیلینی آنا قارنیندا اولان چاغدان اؤیرهنیر. علم و عالیملر اثبات ائتمیشلر: انسان آنا قارنیندا اولدوغو زماندان آنانین اورَک دؤیونتولریله آنا دیلینی ده اؤیرهنیر، آنا هر زمان دانیشیر، هر دیلده فیکر ائدیر اوشاق دا اونو حیس ائدیر. حتا یئدیگی هانسی غذانین تامینی آنا بَیهنیرسه، اوشاق دا اونو خوشلاییر. اوشاق بو اؤیزندیکلریله بو دونیایا گلیر.
دیل، عالیملرین نظریله بیر لوکوموتیودیر کی اؤزو ایله قاتارین مختلف واگونلارینی ایرهلی چکیر. بو واگونلارین مختلیف یوکلری وار: بیری فرهنگ، بیری دب و عنعنهلر، بیری تاریخ، بیری دوشونجه و فلسفه و . . . هر بیری انسانا باغلی اولان معنویتی داشییر. هر زمان بیر دیل اؤلورسه بیر قاتار حرکتدن دایانیر. ۱۹۸۶م / ۱۳۶۴جو ایلده دونیا دیلچیلری هوپی دیلینین سونونجو دانیشانی اؤلومونو “عمومی عزا” اعلان ائتدیلر. بو دیل ۲۰جی عصرین باشلانغیجیندا تکجه ۵۰۰ دانیشانی واریدی. او ایل سونونجو دانیشان دا اؤلدو. یانی هوپی دیلی، بشریت عالمیندن سیلیندی. قاتاری دایاندی. بشریت بو دیلین یاراتماسیندان محروم قالدی. بو، دیلچیلرین انسانا اهمیت وئرمکلرینی و انسانا حؤرمت بسلهدیکلری گؤستهریر. دوغرودور، دیل اؤنملی بیر مسالهدیر، حتا انسان شخصیتی نئچه عاملدن یارانیر: ایناملار، اعتقادلار، اجتماعی دوروم و . . . آنجاق بونلارین حرکتی و تکوینی، دیل ایله مومکوندور.
بوگون دونیادا، بوتون انسان سئورلر و بیلگین لر هئچ بیر دیل ایله دوشمان اولامازلار. یونسکو سازمانی آنادیلینین اؤیرنمه سینی بیر تکلیف کیمی دولتلرین بوینوندا بیلیر. تاسوفله دونیادا تکجه بیزیم اؤلکه میزده آنادیلی ایله مخالف اولانلار چوخلوق گؤسته ریر و بونون دا سببی شوونیست عنصرلرین قدرت تاپماسی نین نتیجه سی دیر. آنایاسامیزدا بو حق بوتون ایرانلیلارا وئریلدیگی حالدا، هئچ کیم آنایاسانین اجرا اولماسینا چالیشیق گؤسترمیر. جمهور باشقانین دان توت، مجلیس نماینده لری، قضائییه قوه سی و شورای نگهبان قانون اساسی او زادا کی اصلا توجه ائتمه ییر آنایاسامیزدیر. آما وقتی گلنده هامی آنایاسانین اجرا اولماسی و ۱۵جی اصلین پیاده اولماسینا شعار وئریرلر.
بئله بیر دوروما نه دئمک؟ کیمدیر بو اؤلکه ده انسان حقلرینه دقت ائتسین؟ بوگون دونیانین هر هانسی بیر اؤلکه سینه باخیرسان، انسانلارین، حتا مهاجیرلرین آنادیلینه او قدر اؤنم بسله ییرلر کی بیر مدرسه ده تکجه ۵ اوشاغین بیر دیلده اولدوغو، دولتین بوینونا بو تکلیفی قویور کی اونلارین آنادیلیللرینه کتاب حاضیرلاییب معلم تدارکی گؤرسون و بوتون هزینه لری بوینونا آلسین. بئله قانون بوگون اوروپا اؤلکه لرینده او جملهدن سوئد، بلژیک، دانمارک، نروژ، کانادا و باشقا اؤلکه لرده اجرا حالیندادیر. آما بیزیم اؤلکه ده ۴۰ میلیون انسانین اؤز آنادیلینده اؤیرنمک و اوخوماق امکانی یوخدور. جالب بوراسی دیر کی بونلار حقوق بشردن دم وورورلار. یا داها دوزگون دئسک حقوق بشری تکجه ایراندا دوز اولدوغونو ادعا ائدیرلر. بوگون چوخ آزاراق اؤلکه تاپیلار کی اورادا بیر و یا نئچه دیل یاساق اولسون، حتا عراق و افغانستاندا مختلف دیللرده دانشانلار اؤز حقلرینی الده ائتمیشلر و بیز – ایرانلیلار هله اسیر کیمی یاشاییریق. سؤزونه بو جمله ایله سون قویورام کی هر بیر دیل ایله دوشمن اولان، انسانسیتله، بشریتله دوشمندیر.
اؤلکه میزده تکجه بیر دیلین اؤیرنمه سی رسمیت تاپمادا، باشقا ائللره ظلم ساییلیر. بو امر، انسان اؤلدورمه و نسل اؤلدورمکله هئچ بیر فرقی یوخدور. آنجاق بئله بیر دورومو یارادانلار بیلمه لی دیرلر کی بو دورومدان تکجه فارس دیلی و ادبیاتی زیان گؤره جکدیر و ایرانی پارچالاماق معناسیندادیر. ایرانی پارچالایانلار اونلاردیرلار کی ایراندا تکجه بیر دیل – او دا فارس دیلینی بیلیرلر. بونلار بیلمه لیدیرلر کی باشقا دیللر یاساق اولدوقدا، فارس دیلی گونو گوندن ضعیفلهییب اؤلمهگه یاخینلاشا بیلر. آما ایرانلی دیللرین آزاد اولماسیلا فارس دیلی ده گوجله نیب رغبت قازاناجاق و ایران خالقلاری ال اله وئریب بیرگه دوشمانلار قارشیندا باشاریلار الده ائده جکلر.
ایراندا تورک دیلی یئرلی و محلی بیر دیل یوخ، بلکه ایرانین باشا باشیندا تورک دیلی عموم خالق دیلی دیر؛ آذربایجان تورکلری نئچه اوستان، خراساندا، تورکمنلر، قاشاقاییلار، خلج لر و قازاقلار دا وطنیمیزده یاشاییرلار. تورک دیلی تاریخ بویو ایرانین وارلیغینی ساخلامیش و ایران توپراقلاری تورک خالقیمیزین قانی ایله بویانیب و وطنیمیز دیری قالیبدیر. وطنیمیزین استقلالی آذربایجانلیلارین و تورکلرین جاندان کئچمهلریله اله گلمیشدیر. باشقا خالقلارلا ال-بیر اولوب ایرانی ساخلامیشدیر. بوگون ده ایران بوتون ایرانلی لارین دیر و تورکلر هر زامانکی کیمی ایرانی ساخلایاجاقلار.
جامعه شناسلار، روان شناسلار بئله اینانیرلار کی آنادیلیندن محروم اولان انسانلار، محرومیتی حس ائدیب داها اجتماعی فعالیت لرده قیراغا چکیلرلر. بئله بیر اؤلکه گونو گوندن ایچی بوشالیب و بیر گون تکجه سلاح و نظامی قوهلره آرخالانار و ملت پوزولار. بیر حالداکی دیل آزادلیغی، انسانلارین وارلیغینا دهیر وئرمک و اونلاری بیرلشدیرمکدیر. بئله بیر واحد ملت اؤز سرمایالاریندان موغایات اولوب دوشمنه فرصت وئرمز.
دیلدن بوگون دؤرد تعریف الدهدیر: آنا دیلی، ملّی دیل، رسمی دیل و اورتاق دیل. رسمی دیل بیر قرارداددیر و حاکمیت ارادهسی اوندا واردیر. زمان کئچمهسیله و توپلومون دهییشیلمهسیله دهییشیله بیلر. آنجاق دیل مسالهسینی فرهنگی، معنوی و اجتماعی فضادان سیاسی بیر فضایا گتیرمک، اونو عرشدن فرشه گتیرمک کیمیدیر. او زمان، تنوع، داها تهدید کیمی گؤرونر. ارباب – نؤکر سیستمی یولا دوشر. تأسوفله بوگون ایراندا بئله بیر دورومدا اوز – اوزه گلمیشیک.
دیل بیر وسیلهدیر انسانلار آراسیندا ایلگی قورماق اوچون، آما تکجه وظیفه سی بو دئییلدیر. دیل بیلیم، تاریخ، دب و عنعنه لری، دوشونجهلری، حکمت و فلسفه نی بیریندن باشقاسینا چاتدیرماق وسیلهسیدیر. پس دیل، دوشونجه وسیلهسیدیر. انسانین باشقا حیوانلارا امتیازی، اونون دوشونجهسینین وارلیغیندان آسیلیدیر. دیل اولغون اولدوقجا دا دوشونجه اولغونلاشیر. دیل بیر لوکوموتیودیر کی آردیجا یوزلرجه واگونی چکیر و بو واگونلاردا تاریخ، ادبیات، دبلر و عنعنهلر، فلسفه و باشقا کولتورلری داشییر. آنجاق لوکوموتیو دایاندیقدا بوتون واگونلار دا دایانیز. بیر دیلی دایانماسییلا بیر قاتار بشریتدن دایانیر. هئچ بیر دوشونجهلی انسان بونا راضی اولا بیلمز.
بیلیم دونیاسینین عواملیقلا ایشی یوخ، شرافتله یاشاماق و انسان کیمی داورانیش، علم و منطقله ایلگیلیدیر. نژادپرستی – عرقچیلیک دؤورانی توکهنیب؛ بئله فیکیرلر هله بیزیم اؤلکهده واردیسا، تاریخین آشغالینا قویلانمالیدیرلار.
تورک دیلینین ایراندا یاییلماسینا چوخ قدیم زامانلارا قاییدیر. دیلیمیزین دوشمانلاری، چالیشیرلار تورک دیلینی سلجوقلاردان سونرا گلمه بیر دیل تانیتدیرسینلار. آنجاق میلاددان اؤنجه تورک دیلینین وارلیغی اوچون الده معتبر سندلر وار. شوبهه یوخدور کی هر دیلین اؤزونه محصوص اؤزه للیک لری و گؤزه للیک لری وار و هر بیر دیل گؤزلدیر. هر دیل اؤزو اوچون بلکه بشریت اوچون معنوی خزینه لری واردیر. دیلیمیز تورکجه دیر و ایراندا مین ایللر تاریخه مالیکدیر. یئنه بونا تأکید ائدیرم کی بیز آذربایجانلیلار آتالاریمیز کیمی همیشه ایرانلی اولدوغوموزا گووه نیب و فارس دیلینی ده سئویریک. آنادیلینی سئوه نه پان تورک دئمک فقط نادان و احمق آداملارین ایشی دیر. ایران تاریخی هخامنشلرله باشلانماییر؛ بلکه ۳۰۰۰ ایل هخامشدن اؤنجه آذربایجاندا هورری لر، گوتتی لر، آراتتی لر، اورارتولار، ماننالار و مادلار یاشامیشلار و دونیا دیلچی لری بونلارین دیلی التصاقی اولدوغونو تصدیق ائتمیشلر. آنجاق اسلام دؤورونده تمام مورخلر، ایران و اؤزه للیکله آذربایجانین تورک اولدوغونو مسجل بیلمیشلر. خزرلر اسلام زمانی آذربایجاندا حکومت قورموش و دیللری تورکجه دیر و بوگون نوم بیتیک آدلی کتاب اونلاردان بیزه یادگار قالمیشدیر. اسلام و عرب مورخلری او جملهدن طبری، ابن اثیر، ابن کثیر، جاحظ، ابن فضلان، ابن حسّول، ابن خلدون و باشقالاری آذربایجانی تورک یوردو بیلیرلر، آذربایجان خالقینی تورک دیللی بیلمیشلر و تورکلری تایید ائتمیشلر. تاریخ طبریده، عبید ابن شریه معاویهیه راپوروندا، آذربایجانین تورکلر یوردو اولدوغونو آنیریق. (تاریخ طبری، ۱۳۵۲، ص ۲۹۳). همین کتابلار ۲۴، ۹۰، ۹۹، ۱۰۵ ایللری نین حادثه لرینده اسلام قوشونو آذربایجاندا تورک لرله اوز – اوزه گلدیکلرینی یازیرلار. ابن کثیر ده البدایه والنهایه اثرینده همین حادثهلره اشاره ائدیر و تورکلرین وارلیغینی ایرانین باشاباشیندا و آذربایجاندا تایید ائدیر. جاحظ (۱۶۰ – ۲۵۵ ه) “رساله فی فضیله الاتراک” و “مناقب الترک” کتابلارینی یازیر. “تاریخ گزیده”نین یازدیغینا گؤره بنی عباس خلیفهلری آذربایجاندا تورک کوماندانلاری الیله دولانیلیر (تاریخ گزیده، ص ۳۴۱). هارونالرشید زامانیندا تورکجه اثرلر عربجهیه چئوریلیر. قرآن تورکجهیه همین زمان چئوریلیر. بابک اؤزو تورکجه دیللی بیر آلپدیر. اونون ۷ – ۸ سرداری واریکن چوخونون آدی تورکجهدیر. طرخان، سول تکین، آی تاخ، و بابک اؤزو تورکجه بیر آددیر (تاریخ طبری، ). غزنویلر ساراییندا تورک دیللی شاعیرلرین ساییسی اون یئددی شاعیریمیز وار. ایلک باشدا آی تگین دایانیر، آردیجا کاتبی، ایلاقی و باشقالاری واردیرلار. سلجوقی دؤورونده تورک سؤیلهین شاعیرلرین ساییسی یوزدن آرتیقدیر.
زمخشری ایرانی گزیب دولانیر، استرآباددان توتوب شوشتره قدر دولانیر و تورک سؤزجوکلرینی توپلاییر و “مقدمه الادب” اثرینده یازیر. بو اثر اوچ دیللی (عربجه، فارسیجا و تورکجه) بیر اثر اولاراق مین ایل سورهسینده ایراندا شیرازدان توتوب اصفهان، مازندران و باشقا شهرلرده درسی کتاب کیمی مکتبلرده اوخونوردو.
۵جی یوزایلده اسلام دونیاسی تورکلرین الیندهدیر و خلافت دستگاهی تورکلرین الیله دولانیر. ایراندا دا دوروم بئلهدیر. قوتادغو بیلیک اثری ایراندا تانینمیش بیر اثردیر. سعید نفیسینین دئدیگینه گؤره بو کتابی آلپ ارسلان اوخوموش و صدراعظمی اولان خواجه نظام الملکدن ایستهییر بونا تای بیر کتاب یازسین تا سلطانلار اونون اساسیندا اؤلکهنی دولاندیرسینلار تا اؤلکه آباد و خالق راحانلیقدا یاشاسین. آنجاق آلپ ارسلان اؤلور و اوغلو ملکشاه هله ۱۸ یاشینا چاتمادان سلطنت تختینهه چیخیر و او دا آتاسینین یولونو داوام ائدیر و ۶ بؤیوک وزیرلردن ایستهییر “سِیرَالملوک” عنوانیندا کتاب یازسینلار و نهایت خواجه نظامالملکون “سیاست نامه”سی یازیلیر. نظامالملک سیاست نامه سی نین مقدمهسینده بو موضوعا اشارخ ائدیر.
۵جی عصر تورک دیلینین یاییلماسی و ادبیاتینین زنگین بیر دؤورهسیدیر. بو زمان محمد ابن قیس اوغوز تورکلریندن “تبياناللغاتالتركي علي لسان قنقلي” کتابینی یازیر. جاراله زمخشری “تفسير کشاف” و “مقدمة الادب”، محمد شهرستانی “الملل و النحل” اثرینی و اسماعيل جوهری فارابی “الصحاح فی اللغه” کتابلارینی تورک دیلینین گلیشمهسی زامانی – ۵جی عصرده – یازمیشلار.
تورک دونیاسی شرقدن توتوب غربه قدر یاییلیر. قاراخانلیلار چین جواریندا بؤیوک امپراتورلوق یارادیرلار. غزنویلردن اؤنجه ایراندا سوبکهری (Sübkəri) حکومتی فارس اوستانیندا یارانمیشدیر (تاریخ سیستان و ابن خلدون تاریخی) و اونلارین آردیجا غزنویلر، حکومتی الده ائدیرلر.
ابن سینا تورک بیر فیلسوفدور و بوگون اونون دؤرد ورقدن عبارت سلطانی قطعینده یازیلان تورکجه اثری قاهرهده خدیویه کتابخاناسیندا ساخلانیلیر. “فهرست المخطوطات الفارسیه” اثرینده موجوددور. بو کتابدا بئله یازیلمیشدیر: “اشعار ابن سینا و هی اشعار عربیه و فارسیه و ترکیه منسوب له فیالطب و الحکمه، من ورقة ۱۹۲-۱۹۳” (فهرست المخطوطات الفارسیه فیدارالکتب المصریّه بالقاهره: ج۱، ص۱۸).
سلجوق دؤورونده شیخ حسام الدین اینانج تاریخی بیر اثری یازیر و ملک نامه اثری اونون روایتلری اساسدا یازیلیر. ابن راوندی، رشیدالدین فضل الله و امیرعلی شیر نوایی بونا اشاره ائتمیشلر.
سعید نفیسی فارس دیلینی آذربایجاندا عارض اولان دیل تانیتدیریر و یازیر:
“این نکته مسلم است که زبان شعر فارسی زبان طبیعی و رایج مغرب ایران مخصوصا آذربایجان و اران نبوده و زبان مشرق بوده است که از راه ادبیات وارد این سرزمین شده است. شعر دری در آذربایجان از قرن پنجم و زمان اسدی و قطران آغاز شده و در قرن ششم در زمان ابوالعلاء گنجوی و خاقانی و نظامی و فلکی و قوامی و مجیرالدین بیلقانی که بزرگترین سرایندگان این سرزمین در این دوره اند به اوج بلندی خود رسیده است.
ناچار شاعران بزرگ آذربایجان زبان دری را از مادر خود نمی آموخته و از آموزگار درمی یافته اند و اینکه گاهی در آثار ایشان مخصوصا در شعر خاقانی و نظامی ترکیبات و تلفیقات و تعبیراتی دیده میشود که در عرف شاعران خراسان و عراق یعنی جایی که زبان دری زبان طبیعی بوده است دیده نمی شود جزین دلیل دیگری ندارد” (سعید نفیسی، کلیات قصاید و غزلیات نظامی گنجوی، ص ۱۳۶ و ۶۳).
ایران دیللری – ایلک باشدا تورک دیلینین سیخینتیسی و آرادان قالدیرماسی، رضاشاه دوروندن باشلادی. پهلوی سارایی انگلیس دستوریله ایراندا تکجه بیر دیل اولسون و حتا ایران پرشیا آدلانماغینی ایرهلی یئریتمک ایستهدی. بو حرکت اوچون تئوری لازیم ایدی. محمدعلی فروغی، دولتیله برابر احمد کسروی کیمی ساتقینلاری ایشه چکدیلر تا “آذری زبان باستان آذربایجان” کیمی کتابلاری یازیب “سِر” لقبینی پاداش آلسینلار. همان زماندان مدرسهلر و مکتبلر، مطبوعهلر و آردیجا رادیو، وار گوجلریله دیلیمیزی محو ائتمهیه دوردولار. بوتون گوج اونلارا تاپشیریلدی، محمود افشار کیمیلر دستک اولدولار. اونلار “بیر دیل، بیر دولت” شعاریله یئنی مودئرن حکومت یاراتماغا چالیشدیلار و دیلیمیزی قیراغا قویدولار. بو یولدا آذربایجان خالقینا توهین، تهمتلرله برابر دوستاق – سورگون ائتمهلر ده باشلاندی. بیر طرفدن یالانچی بیر تاریخ بزهییب اونا گوونمک و بیر طرفدن تاریخی تحریف ائدیب تورکلری ازمک شدتلندی. دوزگون دوشونجهلیلری ده باسینج آلتیندا ازدیلر.
رضاشاه ایش اوسته گلمکله دیللرین ازیلمه سی ایراندا باشلاییر. بو سیاسته تئوری لازیم ایدی. محمدعلی فروغی دولتینی بو اساسدا قورور تا اربابی نین تئوری لرینی یئرینه یئتیرسین. احمد کسروی “آذری زبان باستان آذربایجان” اثرینی یازیر و اونون آردیندا دایانان شوونیستلر: محمود افشارلار، مستوفیلر، شیخ الاسلامیلار، حمید احمدیلر، علی مرشدی زادلار و باشقالاری تورک دیلینه قارشی چیخیب آرادان آپارماسینا گؤره تورک دیلینی یاساقلاییرلار. کتابلاری یاندیریرلار. آنجاق اسلامی انقلابیمیزلا آزادلیق نسیمی اسیر. دیلیمیز دیرچلمه یه باشلاییر.
بوگون علم و قاباقجیل انسانلار، چئشیدلی علملر طریقیله اثبات ائدیر کی آنادیلی هر بیر انسانین ایلکین بشری حاقلارینداندیر، انسانین وارلیغی، دوشونجهسی آنادیلیله یارانیر، عصبشناسلار، جامعهشناسلار و دیلچیلر آنادیلینین اؤنمینی دوشونوب و اعلان ائدیرلر. نه یازیق کی بئله دوشوننلر ایراندا باسقی آلتیندا سؤزلرینی دئینده دوستاقلارا معروض قالیب و اصلا تورک اولمادیقلاری حالدا دا “پانتورک” آدلانیرلار (؟!).
بیز بونا اینانیریق کی دولت، ملتین حقلرینی حفظ ائتمهسه و مخصوصا آنادیللرینه حؤرمت قویماسا، اؤلکهنین بیرلیگینی و تاماملیغینی تهلوکهیه سالیر. آنادیلی انسانین ایلکین حقلریندن ساییلیر و بوگون دونیا دوشونرلری بو حق و حقوقو دانیلماز بیر حق بیلیرلر.
کیملیک مسالهسی ایراندا ائله آغیر بیر سؤز اولوبدور کی هویتطلب دئینده سانکی بیر خارقالعاده انسانلا طرفدیرلر. اؤز آنادیلینه محبتی اولان کیمسهنی تجزیهطلب آدلاییب “پان تورک” بیلیرلر. آنجاق دوزو بودور کی بو گؤرکملی انسانلار انسانین ایلکین حقی اولان آنادیلینه باغلیدیر والسلام. تکجه دیلینی سئویر و آنادیلیندن یارارلانمانی اؤز انسانی حقی بیلیر: او ایستیر آنادیلینده یازیب – اوخوسون. بوگون چوخلو اؤلکهلرده نئچه دیللی اولماقلا گؤسترمیشلردیر: بیر اؤلکهنین بیر پارچا اولدوغو دیلین بیر اولدوغوندا آسیلی دئییل، بلکه حقلرینین بیر ساییلماسیندان ایرهلی گلیر. ایراندا اساسن تجزیهطلبلر اونلاردیرلار کی فارس دیلیندن باشقا دیللرین نابود اولماسینا چالیشیرلار.
بیزیم وطنیمیز ایران اسکی زامانلاردان کثیر الملله بیر اؤلکه تانینیر بورادا فارسلار، تورکلر، کوردلر، بلوچ، لور، عرب و باشقا دیللر بیرگه یاشاییب و وطنیمیزین باشی اوجالیغی یولوندا چالیشیبلار. دیللر فرقلی اولاراق اورکلری بیر اولموشدور. آما کئچن یوزایلدن باشلاییب ملتیمیزی دیل اوزه رینده بیری بیریندن آییریرلار و اودا فارس دیلی نین رسمیتی ایله بو ایشی گؤرورلر. دیل آزادلیغی اسلامدان سونرا آزاد اولموشدور. آما ایندی تکجه بیر دیل، فارس دیلی آزاد اولدیر؛ باشقا دیللردن یارارلانماق، اؤیرنمک و ادبیات یاراتماق یاساقدیر. بوگون اسلامی اؤلکهمیزین آنایاساسیندا ۱۵جی اصل ۴۰ ایلدیر تعطیل اولموش و هئچ بیر چالیشما بو ساحهده گؤرونمور. فقط سئچگیلر زامانی کاندیدالار گلیب شعار وئریرلر و خالقین باشینی قاتیب رای توپلاییرلار. داها بسدیر، اؤز آیاغیمیز اوستونده دایانمالیییق.
آنادیلیمیزده گؤزل دوشونجه لر، ادبیات، فلسفه و حکمت، مختلف بیلیم لر و گئنیش بیر ادبیات موجوددور کی بشریت اونلاردان یارارلانا بیلر. تورک دیلی رسمیتله تانینماسا، تکجه بیز ایران تورکلرینه ظلم اولمور، بلکه بوتون بشریته بو ظلم اولور چونکی دونیا خالقلاری بو گئنیش و درین دوشونجه لردن و ادبیاتدان محروم اولورلار. بیزیم مینلرجه ده یرلی اثرلریمیز مختلف ساحه لرده موجوددور کی اونلارین یاییلماسی و دونیایا تقدیم اولونماسی، دیلیمیزین رسمیتی ایله امکان تاپا بیلر. دیلیمیزین رسمیت تاپماسی بیزیم ایلک ایسته ییمیزدیر. دیلسیز انسان یاشایا بیلمز. بیز دیلیمیزی اؤیرنمک ایسته ییریک.
آنجاق تکلیفلریمیز:
۱ – دیلیمیزی بیز قورومالیییق. دیلیمیزی دوزگون اؤیرنمهلیییک. تاریخیمیز و ادبیاتیمیزلا تانیش اولمالیییق. پروفسور زهتابی دئمیشکن: تاریخینی بیلمهین بیر ملتی نوخود کیمی هر آشا تؤکرلر.
۲ – دیلیمیزه صاحاب چیخمالیییق. بو او دئمک دئییلدیر کی بوگونه قدر صاحاب چیخمامیشیق بلکه بوگون بوینوموزدا داها آرتیق بیر وظیفه واردیر. اوشاقلاریمیزلا تورکجه دانیشماق گرهک، مغازالاریمیزا و شرکتلریمیزه تورک آد قویماقلا شهریمیزی بزیهیک،
۳ – شهریمیزده و هر یاندا آنادیلیمیزدن یارارلاناق. دیلیمیزی دوشونمهدیکده فارسیجا دانیشاق.
۴ – دیلیمیزی علمی سویهسینده اؤیرهنک
۵ – دیلیمیزه دایاق دوروب و اونو دستکلهک. تورکجه کتابلاری آلیب اوخویاق و کتابلارین تیراژینی ۱۰۰۰دن آرتیراق. کتاب آلماق بیر تکلیفدیر. هر ائوده بیر کتابخانا دوزلتمهلیییک. بئلهلیکله کتابلارین ساتیشی و یازارلاریمیزدان حیمایت ده یولونا دوشر.
۶ – اوشاقلاریمیزا تاپشیراق مدرسهده آنادیللریندن یارارلانسینلار و معلملردن تورکجه دانیشیغی ایستهسینلر.
۷ – بیر – بیریمیزه دایاق دوروب، عالیملریمیزی، یازارلار و شاعیرلریمیزی دستکلهمک بیزه وظیفهدیر.
۸ – رأی قازانماق اوچون نماینده لر فعاللاشاجاق. آلدانمایاق، ایستکلریمیزی آشکار – آیدین آچیقلامالیییق.
۹ – عائیله ایچینده منطقی دانیشیقلاری زورلاندیرماق گرکدیر. ائویمیز، دیلیمیزه آلینماز بیر قالادیر. سون سنگریمیزدیر. اونو دوشمانا وئرمهریک.
هامییا آیدینلاشدیرمالیییق: بیز ایرانلی ییق و فارس دیلی و بوتون دیللری سئویریک. فارس دیلینده آتا – بابالاریمیز مینلرجه شاهاثرلر یاراتمیشلار، بیز ده داوام ائدهجهییک. بیز فارسی دیلیله دوشمن یوخ بلکه دوستوق؛ آنجاق دیلیمیزی سئویریک و سئوهجهییک. ایندی اؤزونوزو راضی ائتمک اوچون نه ائدیرسینیز ائدین. بیز واریق و اولاجاییق.
۱۰ – دیلیمیز اوچون رسمی اولماغی، آنا یاسانین ۱۵جی اصلی تمامیله اجرا اولوب بشری حقوقلاریمیزدان بیرینجیسینی ایستهییریک. داها سؤز بسدیر آقالار، عمل وقتیدیر.
۱۱ – سون سؤزوم: اوخوماق، اوخوماق، اوخوماق و نهایتده قلم اله آلیب یازماق.


text:
جوزف جان تامسون
جوزف جان تومسون (اینگیلیسجه: Joseph John Thomson (۱۸ دسامبر ۱۸۵۶ – ۳۰ آوقوست ۱۹۴۰) — بریتانیا فیزیکی ایدی.
او، الکترونون ذره کیمی داورانیشینی نۆماییش ائتدیرهن تجروبهلرینه گؤره ۱۹۰۶-جی ایلده فیزیک اوزره نوبل اؤدولی آلمیشدیر.
حیاتی[دَییشدیر]
جوزف جان تومسون ۱۸ دسامبر، ۱۸۵۶-جی ایلده اینگیلیسده (منچستر اطرافیندا) دونیایا گلمیشدیر.
تومسون اوشاقلیقدا تحصیله هوسلی ایدی. ۱۴ یاشیندا او، اووئن کالجینه (ایندیکی منچستر بیلیم یوردو) داخیل اولدو. والیدئینلرینین مصلحتی ایله تومسون بۇ کالجی بیتیردیکدن سوْنرا مۆهندیس فیرماسیندا چالیشماغی پلانلاشدیریردی. لاکین ۱۶ یاشیندا ایکن آتاسینی ایتیرمهسی مۆهندیس فیرماسیندا ایشه دوزلمک اۆچون لازیم اوْلان اؤدنیشین ییغیلماسینا مانع اولدو. ۱۸۷۶-جی ایلده تومسون موسابیقهده غالیب گلهرک سوْنراکی تحصیل اۆچون تقاود آلدی و کمبریج بیلیم یوردونه (ترینیتی کالج) داخیل اولدو و عؤمرونون سونونا قدر بۇ بیلیم یوردوین عضوو اولدو.
۱۸۸۰-جی ایلده او، کاوئندیش لابوراتوریاسیندا چالیشماغا باشلادی. ۱۸۸۴-جو ایلده لابوراتوریانین دیرئکتورو وظیفهسی واکانت اوْلاندا تومسون (۲۸ یاشیندا) همین وظیفهیه تعیین اولوندو. بۇ تیینات چوخلارینی تعجبلهندیرسه ده کاوئندیش لابوراتوریاسی اۆچون اوغورلو اولدو. تومسونون رهبرلیگی مدتینده اورادا الکتریک جریانینا و آتومون طبیعتینه عایید اهمیتلی تجروبهلر آپاریلدی. بۇ فعالیّتین نتیجهسینده کاریئراسینی همین لابوراتوریادا باشلامیش یئددی فیزیک آپاردیقلاری آراشتیرمالارا گؤره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولدولر، ۲۷ نفر ایسه کرال جمعیتینه عضو سئچیلدیلر. تومسون اؤزونون روهلاندیریجی و محصولدار اداره اوسلوبو ایله لابوراتوریا عضولرینین درین رغبتینی قازانمیشدی. اوغلو و بیر قیزی دونیایا گلدی. اونلارین اوْغلو (جورج پاگت تومسون) سوْنرادان تانینمیش فیزیک اولدو و آراشتیرمالارینا گؤره ۱۹۳۷-جی ایلده نوبل اؤدولی آلدی.
حرفه ای فعالیّتی[دَییشدیر]
تومسون کاوئندیش لابوراتوریاسیندا دیرئکتور کیمی ایشه باشلایاندان سوْنرا بورادا اساس آراشتیرمالار الکتریک جریانینین طبیعتینین اؤیرنیلمهسی ایستیقامتینده آپاریلیردی. تومسونون اساس ماراق اوبیئکتی ایسه کاتود شوالاری ایدی. ۱۸۹۰-جی ایللرین اوّللرینده بیر نئچه اؤلکهده فیزیکلر کاتود شوالارینین طبیعتینی اؤیرهنمکله مشغول ایدیلر. کاتود شوالارینین نئقاتیو یوکلو ذرات اولدوغو آرتیق معلوم ایدی. لاکین بۇ ذراتین نه اولدوغو هله دقیقلشممیشدی.
تومسون جاتود بوروسو ایله بیر نئچه تجروبه آپاردیقدان سوْنرا بئله نتیجهیه گلدی کی (۱۸۹۷)، کاتود شوالاری اؤلچولری آتومدان چوْخ کیچیک اوْلان ذراتدن عبارتدیر و او، بۇ ذراتی «کورپوسکول» آدلاندیردی. اونون تکلیف ائتدیی بۇ آد سوْنرادان باشقا فیزیکلر طرفیندن «الکترون» لوغتی ایله عوض ائدیلدی.
الکترونلارین کشفی فیزیکدا بؤیوک ایرلیلییش ایدی، چونکی او گؤستردی کی، آتوم ان کیچیک ذره دئییل. فیزیکلر یئنی کشفه اساسلاناراق آتومون قورولوشو حاقدا فیکیر یوروتمهیه باشلادیلار و آتومون مۆختلیف موْدللرینی تکلیف ائتدیلر. بۇ موْدللردن بیری آتومو ایچینده منفی یوکلو الکترونلار یئرلشمیش موثبت یوکلو سفئرا کیمی تصویر ائدیردی. فوْرماسینا گؤره بۇ موْدل فیزیکلر آراسیندا "آلو پودینقی" (پلوم پوددینگ) آدینی آلدی. بۇ موْدل ارنست رزرفوردون (رزرفورد) پروتونو کشف ائتمهسی ایله بیردفهلیک رد ائدیلدی. تومسون کلسیومون رادیواکتیو ایزوتوپونو، هیدروژنین بیر الکترونو اولدوغونو کشف ائتمیشدیر.
تومسون ۱۹۰۶-جی ایلده قازلارین الکتریک کئچیریجیلیینه عایید نظری و تجروبی آراشتیرمالارینا گؤره نوبل اؤدولی آلدی. او ۱۹۰۸-جی ایلده جنگاور تیتولونا لایق گؤرولدو. ۱۹۱۸-جو ایلده تومسون ترینیتی کالجینین ماستئری وظیفهسینه تعیین ائدیلدی. و عؤمرونون سونونا قدر بۇ وظیفهده چالیشدی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- The Cathod Ray Tube site History and Physics Instruments
- Cavendish Laboratory Archived 2012-11-10 at the Wayback Machine. J. J. Thomson


text:
نثریمیزین بوگونکو دورومو حقینده
رضا کاظمی – شریف مردی
بیرینجی جواب: رضا کاظمی
بیلدیگینیز کیمی نثر ژانرینین آیری- آیری قوللاری وار. من بوردا یالنیز حکایه نثرینه توخوناراق، اجازهزله بوندان بئله «حکایه دیلی» سؤزوندن یارارلانیرام.
حکایه دیلی دئدیگیمیزده، بعضیلر تئز- تؤو معیار دیلینین اؤلچوسونو اللرینه آلیرلار. بو اؤلچولرله قارشی- قارشییا دورماق ایستهمیرم، آنجاق حکایه یازاندا بیر سیرا مجبوریتلردن دولایی دیلده ال آپارمالیییق. مثلن لحن یاراتماق و اونا اوخشار او بیری گرهکلر دیلده باش وئرمهلیدی. آنجاق معیار دیلین دار چرچیوهسینده بو ایشلرین هامیسینی گؤرمک اولمور.
حکایه یازاری دیلی و معیار دیلینی اؤیرهنیب بیلمهلیدی، آمما دیل اونون الینده (حکایه مقصدلرینه اویغون) خام بیر ماتریال کیمیدی. چوخلاریمیز مشهور اولان بو سؤزو ائشیتمیشیک: یازیچی اؤزونه گؤره قرامئر یازیب، اوندا دهییشیکلیک ده آپارا بیلر! پنیرینی آرتیق قویسالار دا، بو سؤز چوخ دا یانلیش دئییل. یادیما گلیر نئچه ایل بوندان قاباق حکایهلریمدن بیرینی اوخوسون دئیه دیل معلملرینین بیرینه وئردیم. معلم حکایهنین اؤزونه گؤره دانیشمادان بیر سیرا کلمهلرین آلتینا جیزیق چکمیشدی. میز کلمهسی یادیمدادی. دئییردی: معیار دیلیمیزده «میز» عوضینه «ماسا» ایشلتمهلیییک. من آز قالا بوینوز چیخارتمیشدیم. اؤنَردیگی کلمهلرله حکایه کیملیگینی الدن وئریب کورلاناجاقدی…
عمومیتله معیار دیلینه بئله یاناشماق، چاغداش تحکیه ادبیاتیمیزین بؤیوک مسئلهلریندن بیریدیر. آذربایجان تورکجهسی بوتون دیللر کیمی تعریف اولونموش بیر قرامئره صاحیبدی. طبیعی کی، بو دیلده یازیب پوزانلار دا همن دیل قورولوشو اساسیندا یازمالیدیرلار. اؤز سؤزوموزه قاییداق؛ حکایه دیلی معیار دیلیندن یالنیز قرامئرینی یوزه یوز ارث آپاریر. قالانینی حکایه امکانلاری او یان بو یان ائلهییب دهییشیر. مثلن سؤزلر، اصطلاحلار و کلمهلر حکایهنین ایستکلرییله اویغون سئچیلمهلیدی. آخی اردبیلده یاشایان حکایه کاراکتری هاچاندان هاچانا «میز» عوضینه «ماسا» ایشلتمیشدی کی بو ایکینجیسی اولا؟
یوز نئچه ایل بوندان قاباق (دقیقن ۱۲۶۷نجی گونش ایلینده) جلیل محمدقلیزاده دیلیمیزجه ایلک حکایهنی یازمیشدی. او زامان اونون حکایهلرییله او بیری ژانرلاردا یازیلان دیلین لاپ بؤیوک فرقی، اونلارین دوغمالیغی ایدی. یعنی حکایهلر اولدوقجا خالقین دانیشیق دیلینه یاخین یازیلمیشدی. هامی اونون اثرلرینی اوخویوب (و یا دینلهییب)، اؤز چیخاری قدَر اوندان لذت آلیردی. بونون تاثیری اوتوز قیرخ ایل سونرا حتا فارس دیلینده یازان محمدعلی جمالزاده و باشقالارینین حکایهلرینده ده اؤزونو گؤرسَتمهیه باشلادی. کاتیب دیلی یازمادیغی اوچون اونون اثرلرینه خور باخانلارین قاباغیندا باشینی آشاغی سالان محمدعلی جمالزاده، ایندی فارس ادبیاتینین ایلک حکایه یازاری کیمی تانینیر. منجه جلیل محمدقلیزاده و محمدعلی جمالزادهنین لاپ اؤنملی ایشلری، حکایه یازماقدان قاباق حکایه دیلینی تاپماق ایدی. فارسجا ادبیاتیمیزدا، حکایهچیلر بو آخاردا یازیب یاراتدیلار، آنجاق تورکجه ادبیاتیمیزدا بو آخار اؤز یولونو گئتسه ده بیز ایکی مسئله ایله اوز اوزه گلدیک:
پهلوی دؤنَمیندهکی مدنی آپارتایدا گؤره ایران آذربایجانیندا تورکجه یازماق قاداغان اولدوغوندان، ایستر ـ ایستهمز بو گئدیشین سرعتیندن آلیندی. او تایدا دا یئتمیش ایل شوروی کیمی ایدئولوژیک بیر حاکمیتین آلتیندا یاشادیقلاریندان، رئالیزم سوسیالیزم مکتبی رسمی بیر ادبیات اولاراق یازیچیلارا دیکته اولوندو. او یئتمیش ایلده هر نه (حتا ادبیات) دؤلت سوزگهجیندن سوووشوردو. شعرلر، حکایهلر و رومانلار حزبین سیفارشی اساسیندا و یا اونلار بَیندیغی کیمی یازیلیردی. بئلهلیکله اؤز چاغینین محصولو اولان بیر معیار دیل یاراندی. اونلار بو کلیشه ایله تحکیه ادبیاتینی دا اؤلچمهیه بیچمهیه باشلادیلار.
دئییلدییی یاساقلارا گؤره، او تایین ادبیاتی بیز اوچون اؤنملی بیر تعلیم قایناغی ساییلیردی (و ساییلیر). معیار دیلی دئدیکلری ده او تایدا رئالیزم سوسیالیزم بیر باخیشی اوزهرینده قورولموشدو. منجه بو معیار دیلینی گؤزو باغلی یامسیلایانلارین ادبیاتینین بیر آیاغی یامانجا لَنگیییر؛ اؤزللیکله تحکیه ادبیاتیندا. گؤردویوموز کیمی ده بو چَرچیوهدن چیخا بیلمهینلرین اثرلری بیر یئره چاتماییب. آخی مثلن نئچه سسلی، مالیخولیا و ذهن آخینیندا توخونان بیر رومانی، رئالیزم سوسیالیزم هاواسیندا یارانان معیار دیلینده نئجه یازماق اولار؟ عکسینه او معیار دیلدن یالنیز قرامئرینی گؤتوروب، صمیمی بیر دیله چاتمیش یازیچی ـ شاعرلریمیز اولوب.
بعضیلرین حکایهلرینی اوخویاندا، هله ده او تایین رئالیزم سوسیالیزم نثرینین تاثیری آلتیندا یازدیقلارینی گؤروروک. بعضیلریمیز ده آنادولو متنلریندن ائتکیلَنیرلر. هله قویساق بونلارین دیل قورولوشلاری دوزدور، یئنه اوخوجویلا یازینین فاصلهسی دولمور. یعنی اوخوجو باسما و ساختا بیر متنله اوزلَشدیکده، اونو منیمسهیه بیلمیر. سون زامانلار آنجاق بیر سیرا حکایه یازانلاریمیز جلیل محمدقلیزاده کیمی معیار دیلینین دیکتاتورلوغونون قارشیسینا چیخاراق، تورکجهمیزده چاغداش حکایه دیلی آزدان چوخدان یاشاتماغی باجاریبلار. مثلن صالح عطایی «منیم آدلاریم» و «دونکیشوت و دَلی دومرولون کؤرپوسو»ـیلا، ناصر منظوری «قارا چوخا» و «آواوا»ـیلا، داود دوستار «هوپبانا»ـیلا، غفور امامیزاده خیاوی «قیرمیزیم»ـلا، حامد احمدی (بو تئزلییه چیخاجاق) «توتماتورا»ـیلا، حسن ثمودی «اؤزگه»یله، رقیه کبیری «ایچیمدهکی قیز»، «ائویم»، «یئردن اوجا تورپاق»، «دونیا قابار چالیب یولداش»، «قوشلار داها قورخمورلار» و او بیری کیتابلاریـلا، ایواز طاها «قورشون هاردان آچیلدی»ـیلا، فرانک فرید «خانیم اَلی»ـیله، محمود مهدوی «بغداددا قار یاغیر»ـلا، شریف مردی «اولدوزلار قاییمیشدی»ـیلا و باشقالاری. و البته الف. نورانلی اؤلوموندن چوخ سونرا چیخمیش «قیزیل آتیم» کیتابییلا! چوخلاری دا وار هله کیتاب صاحیبی اولماییب، آمما آیری-آیری درگیلرده و یا سایتلاردا اؤز حکایهلرینی یاییملاییرلار.
هر حالدا سورغونون جاوابی دئدیگینیز یئددییوز کلمهدن داها چوخ اولماسین دئیه سون سؤزومو بئله یازیرام: هر هانسی دیلده اولورسا اولسون، حکایه دیلی، دیلین حکایهسیدیر….
ایکینجی جواب: شریف مردی
سوال او قدر گئنیشدیر کی یئددی یوز کلمهده نه قدر قونویا توخونماق اولاسی اولدوغونا هئچ ده آرخایین دئییلم. بو اوزدن سؤزو اوزاتمادان «داغیتماغا دوغرو» آدی ایله تنقید قونوسوندا مقاله توپلوسو ساهمانلادیغیم کیتابدا «چوخسسلیلیک؛ رومان؛ بیز» باشلیقلی مقالهنین اؤزهتینی گتیرمهیه قرار وئردیم. مقالهنین آماجی سوروشولان سورغویا جاواب آختاراراق باشقا نئچه اؤنملی مسالهنی ده آراشدیرماق ایستهییر. اوردا روماندان دانیشمیشام و ایران تورکلرینین رومان دورومونا باخمیشام؛ نثر ده ائلهدیر هرحالدا. رومان گؤروب نثر ده اوخویا بیلرسینیز.
[…] ایران تورکلرینین رومانی ایزلهدیگیمجه بیر او قدر دئییلدیر (سایماقلا قوتولور!) اولانلارین چوخو دا بیر سسین یوخسا یازارین سسی آلتدا بوغولور! دانیشیق دئیه، اؤزل کاراکتئر دئیه، اؤزللیک دئیه بیر شئی یوخدور. هر شئی دایازدیر. یازار کاراکتئرین پیشیرمهیینده یورولور، یا بیتمهدن توکهدیر یا دا آرتیق اوزادیر. شابلونلاشمیش شخصیتلر، دیالوقلار، بوشبوغازلیق، چرچیوهدن چیخماق، داغا-داشا وورماق، اولای هؤرگوسونو ایتیرمک… یازیلارین چوخوندا گؤرونور.
[…] دَرین رومانین کاراکتئرلری دیری وارلیق کیمی اولمالیدیر. اؤزونو تام بویلو بوخونلو گؤسترمهلیدیر. رومان اوخوجوسونو ایناندیرمالیدیر، گرچک اوستو اولورسا بئله. سؤزومو هاوادا دئمک ایستهمیرم. ناصر منظوری ۱۳۷۳ده «قاراچوخا» آدلی رومان یازمیش. باشقا یئرده دئمیشم(۳)، بو رومان بیزیم (بیلدیگیم و اوخودوغوم) اَن گؤزل و آدی چکیلمهلی رومانلاریمیزداندیر. نه ایسه بو روماندا مؤلفین سسی قولاغی کار ائلهییر. کاراکتئر دئیه بیر شئی آرادا اولوشمور. سانکی مؤلفین سؤزونو دئمک اوچون یازیلمیشدیر یالنیز. سؤزو ایسه کَسیندیر. باشقا رومانلاریمیزین بیرچوخو بوتونلوکده یا رومان دئییل یا دا تجربی رومان اولماغا جان آتیر. یازارین حوصلهسیزلیگی ایله، تلمتلهسیک یازیلمیش. دایاز، جانسیز، روحسوز و ژورنالیستی بیر عالمدیر. ایناندیرماغی وئجینه آلمیر. یازار سانکی سؤزونو یئریتمک اوچون بیر سیندان آلمیش الینه و سؤزجوکلرله اوخوجونون بئینینی دؤیور. اؤیکو قولو هابئله. آنجاق اؤیکوده بیرآز رومان دوروموندان ایرهلی گئده بیلمیش اولساق دا، یئنه مونولوق ایچیندهییک! هله گئتملی و آچمالی یول چوخ و اوزوندور.
[…] دیل قونوسونا گلینجه، آرادا بؤیوک چات وار. خالق دیلی ائییتیمین یوخلوغوندا و مرکزیّتین تکسسلیگی آلتدا چابالاییر. گئتگئده مئدیانین یوخلوغوندا دیلین عئیبهجر فورماسی آغیزدان آغیزا دولاشیر. یازار بوندان قوتولماغا چابا گؤسترمهلیدیر. گؤستریر ده. بیر یاندان رومان یوخسا اؤیکو (اینجهصنعت) مخاطبینه دانیشمالی، او بیری یاندان دانیشیلان دیل عئیبهجر! دانیشیلان دیلده یازماق چلیشکییه قاتلاشماقدیر بیر یؤندن. نه ائتمهلیدیر رومانچی بو دورومدا؟ بیر طرفدن دیلی آریتماق (یابانجی سؤزجوکلردن کی اؤز یئرینه اوتوروب و دیللرین آلیش- وئریش ایلیشگیسینده اؤزونه گؤره بیر امکاندیر، اونلاردان دئییل ده قوندارما و یئرینه توشمهین سؤزجوک، قورولوش و یاپیلاردان) یازارین بیر گؤرهوی اولسا دا، اصلینده رومانچی آنلاتیسینی کیمه دوغرو توشلامیش اولدوغونو دا نظرده توتمالیدیر.
[اؤرنک اولاراق رومانچی/ یازار/ شاعیر «دانشگاه» کلمهسینین یئرینه «بیلیمیوردو»، «اونیوئرسیته/ یونیوئرسیته/ اونیوئرسیتئت» یوخسا ائله دانشگاه ایشلتملیدیر؟ البته کی جومله قورولوشو و تورکجه یاپیسینا اویوشمایان جومله و ساختا قورولوشلار سؤز قونوسو دئییلدیر بوردا. بعضیلری خالق دیلینده اولدوغو کیمی اونون قوللانماغینی وورغولاییر. اما بو خالق دیلینده قوللانینلان سؤزجوکلرین نثریمیزده گتیرمهیی هاراجاق آردینی توتوب اوزادا بیلریک؟ (بعضیلری داها تورکجه سایمیر دا) مئدیا و ائییتیم یوخلوغو ایسه بو دورومو داها گرگین ائتمیش! و یابانجی (فارسجا یوخسا اسپانیانجا و …) کلمهنین سئچیلمهسینده معیار نه اولابیلر؟ بونو بیلرک کی آلیشیلمیش هر شئی زامان سورهجینده آلیشیلمیش دوروما گلیب چیخیبدیر.]
[…] رومان یازماق و رومانین اولماغی چوخ شئیلره باغلیدیر، آنجاق آچیق دئسم: بوتونلوکده بیزیم ایراندا و داها دا گئنیش گیریشسم قونویا، قونشو اؤلکهلریمیزده ایسه رومان هله او قدر یئرینه توشمهییبدیر و آزدیر. اؤرنک اولاراق، آدلیم یازارلاری و دونیا سویهسینده آدی چکیلن رومانلاری اولان تورکیهنین رومانینین سادهجه ۱۵۰ یاشی وار(۴)؛ بونو آوروپایلا توتوشدوراندا ایکی قات اوندان یاشلیدیر(۵). اوردا فلسفهنین (و باشقا بیلیم قوللارینین) آچدیغی و اؤتوردویو آچی دورتوسو ایله رومان دا آیاق توتور(۶). آرتیق، رومان باتی اؤرونو اولاراق اوزه چیخیر.
بیزیم دیللرده گزن عاشیق، اوزان و ناغیل گلهنهییمیز، گوجلو آرخاسی وار ایکن، هوندور گلهنهیه دایانیرکن رومان تعریفلهنن ژانرا چئوریلمهدی(۷). رومان آوروپادان بیزه میراث گلدی. اوردا یاشایان کولتور انسانا بیرئی اولاراق یاناشماغا باشلایاراق فردیّتی اولوشدوردو. رومان انگلستاندا دوغولوب، ائله اوردا دا باریندی. آنلاتیچی اؤزونو یوخسا هر بیر کاراکتئرین اولوشماسینی روایت ائتمک اوچون ایلک اؤنجه انسانا اینانمالیدیر.
آیریجا، مسیحیت کولتورونه باغلی اولان باشقاسینا اعتراف ائتمک عنعنهسی اونو سورهکلی اولاراق اؤزوندن و گوناهیندان، بیرسؤزله، اؤزلویوندن دانیشماغی اؤیرهتدی. دینج و راحتجا اؤزوندن دانیشابیلدی(۸). بیزده کیمسه اؤزکئچمیشینی بئله، بیر او قدر آچیق- ساچیق یازماییبدیر. اعتراف جسارتی و یازماق گلهنهیی، چوخ شئیلره، او جوملهدن رومانین اولوشونا، کؤرپو اولدو. اسلام دوشونجهسینده آنجاق، اعتراف ائتمک باشقادیر. سیرلی عالملری یارادان سنین اورهک سؤزوندن خبرداردیر! ماورائی گوجه سیغینان اینانج، انسانین یاشادیغی آجی و دردلی تجربهلرینی اؤزو کیمی بیر باشقاسینا آنلاتماغا مانع اولور.
ایرانا گلینجه اوست- اوسته توشن قونولار وار. مین چئشیت ظولم، آجی، سلطه، قیتلیق، آجلیق، دیدرگینلیک چکن کوتله هله اؤز جانینا یییه دورا بیلمیر، دینجلیک و ثبات آرادا یوخ، یاپی قورولمادان سؤکولوب باشقا سیستئم سوخولور اورتایا. کئچی جان هاییندادیر. اورتام رومان یارادان اورتامی دئییل بلکه. مشروطه بیر دؤنگه اولور. قصّابین الینی گودهتلمک ایستهییر. بیزده دیل مسالهسی باشدان توت ایندییه کیمی یارالی وارلیق کیمی سورونوبدور. تورکجه یازماق، بلکه دانیشماق، نیسگیل اولموشدور چوخ زامان. رومان دیل قونوسودور، سؤزجوک ایسه اونون ایشلهدهبیلهجک آراجی. سیاسی یؤنلره گؤره آذربایجان انسانی اؤز دیلیندن اؤزگورجه یارارلانا بیلمهدی. بو یؤنلر اونو سورهکلی یاشام قایغیسینا دا قویدو. بو انسانین یاشامیندا تروماتیک و دؤنگهلرله دولو اولان اولایلار آنلاتییا کئچه بیلمهدی. بیر دهکی یازماق گلهنهیی یوخ! یازماق و بوتونلوکده یاراتماق قایغیسی آرخا پیلانا کئچدی(۹).
رومان، یازی و روایت ائتمک گلهنهیی اولان توپلومدا، (ماجال تاپیب چؤرک قایغیسیندان اوزاقلاشیب) خیالا دالا بیلن، و دیلیندن یارارلاناراق اؤزوندن، دردیندن، گوناهیندان، چلیشکیلریندن، سئوگیسیندن و بیر سؤزله انسانلیقدان دانیشا بیلن گلهنهیه باغلیدیر. انسانین ایچ دونیاسی ایله دیش دونیاسی اونو روایته اؤزگور بوراخان گلهنک و اورتامدا رومان اولوشا بیلر. بئله ایسه بیزده رومان آز دئییل، بیزده او معنادا رومان یوخدور. آنجاق بو سؤز یئنی و دیرلی چابالاری گؤرمهمکدن یوخسا اعتناسیز باخیشدان ایرهلی گلمیر، یالنیز یازارین ایندییه کیمی ایزلهدیگینه گؤره الده ائتدیگی سونوجدور و اومورام کی یالنیش اولسون.
* اتکیازیلار و دیبنوتلارا یاییلاجاق کیتابدا گلن مقالهده باخا بیلرسیز.


text:
کاغیذ
کاغیذ یوخسا کاغاذ - مکتوب یازماق، شکیل چکمک و یا نیی ایسه قابلاشدیرماق اۆچون ایشلَنَن اؤزل ماده.
کاغیذ نازیک یارپاق شکلینده ماده دیر. ازیلیب نارینلاشدیریلمیش و داغینیق حالدا بیر-بیرینه دولاشمیش بیتکی لیفلریندن عبارتدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
کاغیذ چینین دؤرد مؤحتشم (باریت، کومپاس، کاغیذ و کیتاب چاپی) کشفیندن بیری ساییلیر. ایلک کاغیذ بیزیم میلاد دان اونجه اوّل ۲-جی عصرده چینده، ایپکدن حاضیرلانیب. هان سولالهسینین سارای ایانی چای لون یازیردی کی، اوْ، میلادی ۱۰۵ - جی ایلده توت آغاجیندان کاغیذ کشف/اۆرتیم (تولید) ائتمیشدیر. چینده ایلک اوْلاراق کاغیذدان باغلامالار و یازی یازماق اۆچون ایستیفاده ائدیلیردی. تان سولالهسی دؤورونده ایلک توالت کاغیذی و کاغیذ چای توربا و قوتوجوقلاری مئیدانا چیخیر. سون ایمپیراتورلوغو دؤورونده ایلک کاغیذ پول اسکینازی کسیلمیشدیر.
ایلک کاغیذ فابریکی ۷۹۴-جو ایلده بغداددا هارون الرشیدین وزیرینین اوْغلو ابن فضل طرفیندن قۇرولموشدور. بئله بیر فابریک ۸۰۰-جو ایلده میصرده، ۹۵۰-جی ایلده ایسه اندلوسده (ایسپانیا) اینشا ائدیلمیشدیر. اوروپادا ایلک دفعه ۱۱۰۰-جی ایلده بیزانس ایمپیراتورلوغودا، ۱۱۰۲-جی ایلده سیسیلدا، ۱۲۲۸-جی ایلده آلماندا، ۱۳۰۹-جو ایلده ایسه اینگیلیسده ایلک کاغیذ فابریکلری فعالیّته باشلامیشدیر.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- ایلک کاغیذ فابریکی Archived 2009-07-05 at the Wayback Machine.


text:
یای گئتدی، پاییز گلدی، پاییزدا صفالار وار
توز- تورپاغا، هم توستویه دولموش، هاوالار وار
باخ «سیما»دا برنامهلره، گؤر نه خبردیر
رکلاملاری وار، بوللوجا «رازِ بقا»- لار وار
هردنده «کیلیپ» گوستهریری، حال وئره خلقه
باخ، لذّت آپار، گؤر نه ایلان- قورباغالار وار!
گل تبریزه، میدان چایینا بیر نظر ائیله
ایش ایندی سیچاندان سوروشوب، اژدهالار وار
اللر وار اولا، گؤر نئجه ایشلیر بلدیّه
سال چوخلو اوزهرلیک، بولارا مرحبالار وار
دؤرد داملا یاغیش یاغسا، گرهکدیر گمی گلسین
چون چوخ خیاباندا «آمازون»لار، «کورا»لار وار
هر یاندا یازیلمیش: «بو شههرده گدا اولماز»
آنجاق خیابانلاردا، دویونجا «گدا»لار وار
بوردا، قورو یئرلرده قیزیل قیمتی تاپمیش
دلاللار الینده، نه گؤزهل کیمیالار وار!؟
هر بیر رئیسه، تعیین اولوب اللی معاون
بیردیر دوغان، آنجاقکی اوتوز- قیرخ مامالار وار
گؤردون بیرینین دیپلومو یوخ، دوکتورا آلمیش
بیلکی، یئکه یئرلرده، بؤیوک آشنالار وار
چوخ گؤزلهمه نفتین یولونو، سوفرایا گلمهز
چون ناققاکیمی معدهلر، هم اشتهالار وار
کاش بعضیلرین حربهسی، تک زر- زور اولایدی
اوندان داها چوخ قورخمالی، تزویر- ریالار وار
چوخدورسادا سؤز، بوردا دایان، ساکت اول «آرش»
چون هیکلینه یاخماغا، چوخ افترالار وار