text:
باکی
باکی (لاتین تورکجه: Bakı – اینگیلیسجه: Baku) — آذربایجان جومهوریتنین باشکندی، قافقاز بؤلگهسینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی، خزر دنیزینده ان بؤیوک لیمان.
شهرین ساحهسی – ۲ ۱۳۰ km²[۵]-دیر. باکی آبشرون یاریمآداسینین گونئی ساحلینده یئرلشیر. شهر اؤز گدیملیینه، اراضیسینین بؤیوکلویونه و اهالیسینین سایینا گؤره شرقین ان ایری شهرلریندن بیریدیر.
۱۹۱۸-جی ایلدن جومهوریت تابعلی شهردیر. شهر ۱۱ اینضیباطی رایونا و ۴۸ کند، قصبهیه بؤلونوب. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی، ایچری شهر و قیز قالاسی ۲۰۰۰-جی ایلده یونسکو-نون عومومدونیا ارثی سیاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیرلر.
باکی آذربایجانین علمی، مدنی و صنایع مرکزیدیر. آذربایجانین بیر چوْخ ایری شیرکتلرینین باکیدا باش دفترلری وار. اونلارین آراسیندا آردنش ده وار، بۇ شیرکت دونیانین ۱۰۰ ان ایری شیرکتلریندن بیریدیر.[۶] باکی-تیفلیس-جئیهان نفت کمرینین باشلانغیج نقطهسی باکیدا یئرلشیر.
اؤتک (تاریخ)[دَییشدیر]
آبشرون یاریمآداسی توپراقلاریندا تاپیلمیش آرخئولوژی ماتئریاللار بورانین اسکی یاشاییش مسکنی اوْلدوغونو ثبوت ائدیر. پیراللاهی، زیغ گؤلو اطرافی، شوولان، مردکان، بینقدی، امیرجان و س. یئرلرده ائ.ا. III-I مینایللیکلره عایید آرخئولوژی عابدهلر تاپیلمیشدیر.
باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییلدیر. بعضی تدقیقاتچیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینیلشدیریرلر. باکیدا تاپیلمیش V-VII عصرلره عایید ساسانی دفینهسی او دؤنمده بورانین یاشاییش بؤلگهسی اوْلدوغوندان خبر وئریر. V-VI عصر قایناقلاریندا باکی «باغاوان» و «آتش-ی باقوان»، عرب قایناقلاریندا (۱۰. یوز ایل) «باکویه»، «باکوه»، «باکو»، روس قایناقلاریندا (۱۵. یوز ایل) «باکا»، صفویلر دؤورو فارس دیللی قایناقلاریندا «بادی کوبه» آدلاندیریلیر.
تاریخاً باکی شرقین ایری شهرلریندن اوْلوب. شهر ایقتیصادیندا نفت و دوز ایستحصالی اساس یئر توتوب. عرب سییاحی ابو دولفین (۱۰. یوز ایل) معلوماتینا گؤره، باکیداکی ایکی نفت یاتاغیندان ایلده تقریباً ۷۲۰ مین دیرهم گلیر الده ائدیلیرمیش. فئودال موناسیبتلرین، آل وئرین و صنعتکارلیغین اینکیشافی شهرین چیچکلنمهسینه شرایط یارادیب. اۇلوسلارآراسی آلیش - وئریشین یولآیریجیندا یئرلَشن باکی دوغو و باتی اؤلکهلری آراسینداکی تیجارت علاقهلرینده اؤنملی رول اویناییب. باکییا خزر، سلاویان، بیزانس ایمپیراتورلوغو، چین، عراق، سوریا، گئنویا، ونسیا، ایران، هیندیستان تاجیرلری گلیب. باکیدان ایران، عراق و س. اؤلکهلره نفت ایخراج اوْلونوب.
I۱۰. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا عباسیلر خیلافتینین ضعیفلهمهسی و مرکزی حاکمیتدن اوزاقلاشماق میللرینین قوتلنمهسی خیلافته تابع اؤلکهلرده بیر سیرا باغیمسیز دؤولتلرین یارانماسینا سبب اوْلدو. بئله دؤولتلردن بیری ده شیروانشاهلار دؤولتی ایدی. باکی ۱۰. یوز ایلین آخیرلاریندا شیروانین اساس شهرلریندن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعتکارلیق، تیجارت، باغچیلیق، بوستانچیلیق، اوزومچولوک، باراماچیلیق، اکینچیلیک، نفتچیخارما، بالیقچیلیق و س. ایله مشغول اولوردو.
باکی ۱۰. یوز ایلدن لیمان شهری کیمی مشهور ایدی. XI عصرین سونو، ۱۳. یوز ایلین اوللرینده باکی ترقی دؤورو کئچیریردی. ۱۱۹۱-نجی ایلده قیزیل آرسلان شاماخینی توتدوقدا شیروانشاه I آخسیتان موقتی اولاراق باشکندی باکیا کؤچورموشدو. شیروانشاهلار شهرین مؤحکملندیریلمهسینه خصوصی دقت وئریردیلر. XII عصرده باکی ایکیجرگهلی قالا دیواری و خندکله ایحاطه اوْلوندو.
قیز قالاسی دا شهرین مۆدافیعه سیستمینه داخیل ایدی. ۱۲۳۲-۱۲۳۵ ایللرده باکینی دنیز طرفدن قوروماق سونوج ایله بوختا داخیلینده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاهلار خزر دنیزینده گوجلو دونانما یاراتدیلار.
۱۳. یوز ایلین ۳۰-نجو ایللرینده مونقوللار باکیا هوجوم ائدیب، اوزونمودتلی محاصرهدن سوْنرا شهری آلدیلار. باکیدا نفتچیخارما و تیجارت تنزوله اوغرادی. ۱۴. یوز ایلین اورتالارینا دوغرو باکیدا تیجارت (خصوصیله دنیز تیجارتی) یئنیدن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپیینین بینالخلق تیجارتده اهمیتینین آرتماسی ایله علاقهدار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی مؤحکملندی. ۱۴. یوز ایلدن باکیدان قیزیل اوردا، موسکو کنیازلیغی، آوروپا اؤلکهلری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خصوصاً ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکیدان هشتارخانا، اورتا آسیایا و خزرلرین گونئی ساحللرینه مال داشینیردی. ۱۴. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسی ایله علاقهدار اولاراق خزر دنیزی بعضاً باکی دنیزی ده آدلاندیریلیردی (بو، ۱۳۷۵-نجی ایلده کاتالان دیلینده حاضیرلانمیش اطلسده گؤستریلیر). باکیدا ایندیهدک قالان تاریخی-معمارلیق عابدهلری – بوخارا کاروانساراسی (۱۴. یوز ایل)، قیز قالاسی یاخینلیغیندا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (XV-۱۶. یوز ایللر) و س. شرق اؤلکهلری ایله گئنیش تیجارت علاقهلرینین مؤوجودلوغوندان خبر وئریر.
شیروانشاه بیرینجی خلیلاللهین دؤورونده (۱۴۱۷-۱۴۶۲) باکیدا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. شیروانشاهلار سارای کومپلئکسی ده بۇ دؤورده تیکیلمیشدیر. باکیدا تیجارت، صنعتکارلیق توسعه ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسلیردی. ۱۵. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا بؤیوک موسکو کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقهلر یارادیلدی. ۱۵۰۱-نجی ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.
صفوی حؤکمداری I طهماسیب ۱۵۳۸-نجی میلادی ایلده باکینین دا داخیل اوْلدوغو شیروانی صفویلر دؤولتینه بیرلشدیردی. صفوی-عثمانلی محاربهلری زامانی ۱۵۷۸-نجی ایلده عثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. ۱۶۰۷-نجی ایلده شهر یئنیدن صفویلرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکمیتین قوتلنمهسی، محصولدار قوهلرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشمهلرینه، داغیدیجی محاربهلره سون قویولماسی ۱۷. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرینده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفویلر دؤورونده باکیدا میس پوللار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالیسینین چوح حیصهسی خالچاچیلیقلا مشغول اولوردو. XVI-X۸. یوز ایللرده صنعتکارلیق، خصوصیله خالچاچیلیق داها دا توسعه ائتدی. باکیدا توخوجولوق دا موهوم یئر تۇتوردو. XVII-X۸. یوز ایللره عایید تاریخی عابدهلر بۇ دؤورده باکیدا معمارلیق، حکاکلیق و س. -نین توسعه ائتدیینی گؤستریر.
باکینین زنگین طبیعی ثروتلری، هابئله موهوم حربی ایستراتژی اهمیتی X۸. یوز ایلین اوللریندن اعتباراً روسیهنین دقتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئی-باتی ساحللرینه ییهلنمیه چالیشان روسیه چاری I پیوتر خصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی یارادیر. ۱۷۲۳-نجو ایل ایونون ۲۶-دا I پیوترون قوْشونو باکینی ایشغال ائدیر. لاکین، روسیه و ایران آراسیندا باغلانان گنجه مقاویلهسینه (۱۷۳۵) گؤره باکی یئنیدن ایرانین حاکمیتی آلتینا کئچدی.
X۸. یوز ایلین اورتالاریندا آذربایجاندا بیر سیرا خانلیقلار، او جملهدن باکی خانلیغی یاراندی. آرا محاربهلری بوتون آذربایجاندا اوْلدوغو کیمی، باکیدا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. X۸. یوز ایلین ۲-نجی یاریسیندا باکیدا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتاً جانلاندی. لاکین آغا محمد شاه قاجارین آذربایجانا هوجوملاری ایقتیصادیاتین و تیجارت علاقهلرینین یئنیدن تنزوله اوغراماسینا سبب اوْلدو. ۱۷۹۶-نجی ایلین یازیندا روسیه ایمپئراتریاسی II یئکاتئرینانین امری ایله گئنئرال V.A.Zubovun کوماندانلیق ائتدیی روس قوْشونلاری آذربایجانا یوروش ائتدی. ایونون ۱۳-ده باکی آلیندی. ۱۷۹۷-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanov باکینین کومئندانتی تعیین اوْلوندو. II یئکاتئرینانین اؤلوموندن سوْنرا اوْغلو I پاوئل V.A.Zubovu گئری چاغیردی. چار قوْشونلاری ۱۷۹۷-نجی ایلین مارسیندا باکینی ترک ائتدی. ۱۹. یوز ایلین اولینده I آلئکساندر خزرساحلی ویلایتلری، ایلک نؤوبهده باکینی توتماق پلانی ایله خصوصی ماراقلانیردی. روسیه-ایران محاربهسی (۱۸۰۴–۱۸۱۳) بۇ پلانین حیاتا کئچیریلمهسینی سورعتلندیردی. ۱۸۰۵-نجی ایل آقوستون ۱۲-ده چار قوْشونو باکینی محاصرهیه آلدی، لاکین موفقیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. ۱۸۰۶-نجی ایلین اولینده گئنئرال P.D.Sisyanovun قوْشونلاری یئنیدن باکییا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاقیندا باکی خانی حوسینقولو خانلا دانیشیقلار زامانی گئنئرال P.D.Sisyanov اؤلدورولدو. ۱۸۰۶-نجی ایل اوْکتوبرین ۶-دا باکی روسیهیه بیرلشدیریلدی. ۱۸۰۷-نجی ایلده باکیدا ۵۰۰ ائو، ۳۰۰۰۰۰ اهالی وار ایدی. ۱۸۱۳-نجو ایلده باغلانمیش گولوستان صولحو ایله قوزئی آذربایجان، او جملهدن باکینین روسیهیه بیرلشدیریلمهسی تصدیق ائدیلدی.
بو دؤورده آبشئروندا ایللیک نئفت استحصالی ۲۰۰–۳۰۰ مین پودا چاتیردی. ۱۸۴۷-نجی ایلده باکینین بیبیهیبت ساحهسینده مئخانیکی اصوللا ایلک نفت قویوسو قازیلماسینا تشبوث گؤستریلدی. باکی نفت صنایعسینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. ۱۸۷۹-نجو ایلده باکیدا ۹ قازما بوروغو واردیسا، ۱۹۰۰-نجو ایلده اونلارین سایی ۱۷۱۰-آ چاتدی. باکی نفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نفت صنایعسی ایله یاناشی باکیدا باشقا صنایع ساحهلری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئخانیکی زاوودلار، ائمالاتخانالار، توتون فابریکلری، بوخار موحریکلری ایله ایشلهین دییرمانلار و س. یاراندی. یئنی تیکیلیلر، بانکلار، تیجارت و صنایع فیرمالارینین بینالاریندان عبارت ایدی.[۷]
۱۸۸۳-نجو ایل مایین ۸-ده باکی-تیفلیس دمیر یولو ایشه سالیندی. ۱۸۹۹-نجو ایلده باکیدا ایلک کونکا ایشلهمهیه باشلادی. هله ۱۹. یوز ایلین ۴۰-نجی ایللرینده خزرده بوخار گمیلری ایشلهایردی.
نفت داشلاری[دَییشدیر]
نفت داشلاری – دونیاندا ایلک نفت پلاتفورماسیدیر. بونؤوریسی ۱۹۴۷-جی ایلده قویولموشدور. جیمز باندین مشهور سرگوذشتیندن بیری اوْلان "دونیا کیفایت دئییل" فیلمینین اساس کادرلاری محض بورادا – نفت داشلاریندا لئنته آلینمیشدیر.
نفت داشلاری شهر تیپلی قصبهدیر و باکینین خزر رایونونون اراضیسینه داخیلدیر. خزر دنیزی سطحیندن آزجا گؤرونن «قارا قایالارین» اطرافیندا تیکیلمیشدیر. آبشئرون یاریمآداسینین ۴۲ کم-ده گونئی-شرقده یئرلَشن بۇ قصبه دنیزین دیبینه برکیدیلمیش مئتال دیرکلرین اوستوندکی ائستاکادادا دنیز سطحیندن بیر نئچه متر هوندورلوکده تیکیلمیشدیر.
ایچریشهر[دَییشدیر]
باکی هله قدیم زامانلاردان تکجه گونئی قافقازدا دئییل، ائلهجه ده یاخین شرقده اهالینین سیخ مسکونلاشمیش شهرلردن بیری کیمی تانینمیشدیر. الوئریشلی ایقلیمی، طبیعی-جوغرافی شرایطی، طبیعی ثروتلرین بوللوغو، بورادان کئچن بینالخلق اهمیتلی تیجارت یوللاری بۇ شهرین ایقتیصادی جهتدن اینکیشافینا کؤمک ائتمیشدیر. مولاییم ایقلیمی، محصولدار تورپاغی، بول سو منبعی بورادا عصرین اوللریندن باشلایان ایقتیصادی توسعه اۆچون اساس زمین اوْلموشدو. تصادوفی دئییلدیر کی، هله ائرامیزین اوللرینده یونان-روما آیسترونومو و جوغرافیاشوناسی کلاودی پتولئمئی (۷۰–۱۴۷-جی ایللر) «جوغرافیا درسلیگی» کیتابیندا آلبانییانین اراضیسیندکی ۲۸ شهرین آدینی چکرکن باکینی باروکا و یا قایتارا کیمی گؤستریر.
باکینین «مقدس» اودلار دیاری کیمی تانینماسی اونون حیاتیندا موهوم رول اوینامیشدیر. بللیدیر کی، عرب ایستیلاسینا قدر آذربایجانین موختلیف ویلایتلرینده خریستیان، بوتپرستلیک، آتشپرستلیک دینلری یاییلمیش و اونلارین دینی عیبادت یئرلری – مرکزلری مؤوجود اوْلموشدور. آتشپرستلیک دینینین اساس اوجاقلاریندان بیری ده قدیم باکی ایدی. منبعلرده ۶۲۴-جو ایلده بیزانس ایمپئراطورو ایراکلینین (۶۱۰–۶۴۱) باکییا گلمهسی و بیر چوْخ عابیدهلری داغیتماسی حاقیندا معلومات دا واردیر.
ایچریشهرلر بیر نؤو جانلی اورقانیزمدیر. اونون اؤزونهمخصوص تالئیی واردیر. اوْرتا عصرلرده بعضی شهرلر حربی، سیاسی حادیثهلردن کاناردا قالسا دا، بیر قیسمی تاریخی حادیثهلرین گوجلو بورولغانیندا چیرپینیردی. بعضی شهرلر تالان و یانغینلارا، فئودال چکیشمهلرینه، طبیعی فلاکاتلره تاب گتیرمیرک محو اؤلوردو. باکی شهری ایسه الوئریشلی طبیعی-ایقلیم شرایطینه، گوجلو ایقتیصادیاتینا، تیجارت و صنعتکارلیغینین اینکیشافینا گؤره چیچکلنرک شؤهرت قازانمیشدی.
ایچریشهر ماهیر معمارلارین، صنعتکارلارین پئشهکارلیغیندان صحبت آچیر، بیزی اؤتن قرینهلره آپاریر. دؤوروموزه گلیب چاتمیش بۇ شهرین دار، ایری-اویرو کاوچلرینی، میدانچالارینی گؤز اؤنونه گتیردیکجه اؤتن یوزیللیکلرده حکیم اوْلموش شهر حیاتینین زامان کئچدیکجه نئجه دییشدیینی گؤروروک. اونون دیوارلاری آراسیندا سانکی کئچمیشه قاییداراق، او دؤورون سسینی دویوروق. «مدنی قاتلاردا» شهرسالما عنعنهلرینی ایزلهدیکده بورادا صنعت عشقیله یاشاییب-یارادان اینسانلارین اورک چیرپینتیلارینی ائشیدیریک.
ایچریشهرده ایزدیحاملی تیجارت مایدانلاری، کوچهلر و بؤیوک محلهلر میدانا گلمیشدی. او، سؤزون اصل معناسیندا داخیلی محلی ایستروکتورلارا مالیک اوْلوب هر شئیدن اول ایقتیصادی مرکز کیمی فورمالاشمیشدی. یعنی اونون اؤزونوایدارهسی داخیلی و اطراف یاشاییش منطقهلری ساکینلرینین میشت و تصروفات حیاتیندا آپاریجی رول اوْیناییر، یاخین و اوزاق یئرلرله سیخ ایقتیصادی-مدنی علاقهده ساخلاییردی. باکینین توسعه ائتمیش شهر سوییهسینه یوکسلمهسی اۆچون موهوم عامیللردن بیری ده اونون اؤلکهنین صنعتکارلیق مرکزلریندن بیرینه چئوئریلمهسی ایدی. بورادا موختلیف صنعت ساحهلری فورمالامیش، امتعه ایستحصالی گئنیشلنمیش، (دولوس، مئتال، شوشه معمولاتی و س)، یئرلی اهالی لازیم اوْلان چوخموختلیف ماللارلا تعمین ائدیلمیشدی. شهر تصروفاتینین ان موهوم عامیللریندن بیری ده اونون زنگین امتعه ایستحصال ائتمهسیندهدیر. سو تجهیزاتی، سانیتارییا و کانالیزاسییا سیستملرینین قۇرولماسی، سانیتاریا قایدالارینا عمل ائتمه، همچینین یاشیللاشدیرما ایشی شهر حیاتیندا اؤنملی یئر تۇتور. اوْرتا عصرلر باکیسیندا بوتون بۇ پروبلئملر حل ائدیلمیشدی.
یوکسک تپه اوزرینده آمفیتئاتر فورماسیندا سالینان شهر آشاغیدان دنیزه باخیر، یوخاری حیسهدن ایسه قافقاز داغلاری ایله ایحاطه اوْلونموشدو. اوچقات قالا دیوارلاری، قیز قالاسی و دیگر فورتیفیکاسییا قورغولاری ایله برابر شهر سانکی بوتؤولوکده مؤحتشم مۆدافیعه ایستحکامینی خاطیرلادیردی. دیگر اوْرتا عصر شهرلری کیمی قالا دیواری ایچینده اوْلان بوتون بینالار (شهریستان) دا تاکتیکی و ایستراتژی باخیمدان مۆدافیعه کاراکتری داشیییردی. شهرین پلان قۇرولوشو حربی اوستونلوک و دؤیوش تاکتیکاسی دوشونولهرک سانکی اصیل لابیرینتی خاطیرلادیردی. ایری مئیدان و ائنلی کوچهلرین شهرین ایچریلرینه دوغرو گئتدیکجه گئومتریک پلاندا کیچیلیب سیخلاشماسی شهر اهالیسینین ده بوتون گوجو ایله مۆدافیعه ایشینه جلب اوْلونماسیندان خبر وئریر. بئله کی، دوشمندن مۆدافیعهیه قالا دیوارلاری و یا عسگرلر تاب گتیرمزدیلرسه بۇ ایشه شهر اهالیسی ده فعال جلب اوْلونوردو. اولا سوواریلر دار کوچه و دالانلارا گیره بیلمیردیلر. چونکی بۇ دالانلاردا آتلارین گئرییه دؤنمهسی و یا ایداره اوْلونماسی غئیری مۆمکون ایدی. دوشمن عسگرلری ایسه بۇ دالانلاردا آزیر، سانکی داش تلهیه دوشوردولر. ایکیمرتبهلی ائولرین داملاریندان ایسه هر کس – اوشاق دا بؤیوک ده دوشمنین باشینا یا قتران، یا قاینار سو تؤکور و یا داش یاغدیریردی. بئلهلیکله شهر اهالیسی دار گونده بیرلیکده دوشمنه سینه گریر، اؤز وطنینی، اؤز شهرینی یاغیلاردان قوروماق اۆچون قئیرت گؤستریردی.
باکیدا یئرالتی تیکینتیلر[دَییشدیر]
آذربایجانین اوْرتا عصر شهر و قالالاریندا احتیاط اۆچون تیکیلمیش یئرالتی گیزلی یوللارین اولماسی حاقیندا چوخلو معلوماتلارا تصادوف ائتمک اولور. خالق یارادیجیلیغیندا یئرالتی گیزلی یوللار حاقیندا چوْخ دانیشیلیر. تصادوفی دئییل کی، شهر و قالالارین یئرالتی یوللاری، خوصوصی ماراغا سبب اوْلماقلا یاناشی، اونلارین تصادوفدن یارانمادیغی و رئال حیاطا باغلی اوْلدوغو آیدینلاشیر. باکی شهرینده مۆدافیعه ایستحکاملاری تیکیلرکن، قالا دیوارلارینین عظمتینی، مؤحکملیینی قورویوب ساخلاماق و مۆدافیعه سیستمینی آسانلاشدیرماق اۆچون مؤحتشم بورجلر و قالا دیواری بویو یئرالتی یوللار دا قالا دیوارینین آیریلماز حیسهسی کیمی اینشا اوْلونموشدور. ایچریشهرده محض بۇ مقصدله قوزئی قالا دیوارلارینین داخیلی حیسهسینده عسگرلرین راحت حرکتی اۆچون نظرده تۇتولموش و قوشا قالا قاپیلارینادک اوزانان یئرالتی یول اینشا ائدیلمیشدیر. یئرالتی یول قالا دیواری بورجلریندن بیری اوْلان دؤردکونج قالا-بورجه (جبهخانا و یا دونژون) باتی و شرق طرفدن بیئرلشیردی. قالا-بورجون بۇ جور یئرلهشمهسی عسگرلرین سلاح و سورسات گؤتورمک اۆچون یئرالتی یوللا جبهخانایا راحت گیریب چیخا بیلمک مقصدی داشیییردی. بو یئرالتی یول هله ده اؤز ایستراتئژی و معماری اهمیتینی قورویوب ساخلاییر. قالا دیواری بویونجا «ایچریشهر» مترو ایستانسییاسینین ایچریشهره گیریش قاپیسیندان قوشا قالا قاپیلارینا قدر اوزانان یئرالتی یول، موختلیف ایللرده و بعضی یئرلرده ایچریشهره گیریش قاپیلاری آچیلماسی ایله علاقهدار باغلانمیشدیر. قئید ائدک کی، شرق ایستیقامتینده اوزانان بۇ یولون دیوارلاری یاخشی یونولموش هامار داشلاردان قایانین اوستونده سلیقه ایله هؤرولموشدور. بو یئرالتی تیکیلینین ایچریسینده یئرلَشن بیر نئچه اوتاقدان عبارت سو آنباری حال-حاضردا قالماقدادیر. بۇ سو آنباری، یاخینلیقدا یئرلَشن اوودان ایله علاقهلیدیر. ایندی ده سو آخان بۇ یئرالتی یول واختیله فعالیتده اوْلان بؤیوک سو کمرینین قالیغیدیر. قایادا اووولموش سو یوللاریندان هم ده یئرالتی گیزلی یول کیمی ایستیفاده ائدیلمهسی چوْخ ماراقلیدیر.
باکی خانلارینین ائولری[دَییشدیر]
شیروانشاهلار دؤولتینین سوقوطوندان سوْنرا ۱۷-جی عصرده آذربایجان اراضیسینده یارانان خانلیقلار دؤورونده، باکی خانلاری شاماخی قاپیسینین سول طرفیندکی اراضیده یئرلَشن سارایدا یاشامیشلار. باکی خانلیغینا ۳۹ آبشئرون کندی ده داخیل ایدی. ۱۷۴۷-جی ایله کیمی باکی خانلیغی ایران شاهلیغیندان آسیلی اوْلموشدور. باکی خانلاری شهری ۱۷۴۷-جی ایلدن ۱۸۰۶-جی ایله قدر سربست ایداره ائتمیشلر. ۱۸۰۶-جی ایل روسلارین باکینی ایشغالیندان سوْنرا خان ساراییندا روس حربی قارنیزونو یئرلهشدیریلمیشدیر. سووئت-سوْنرا دؤورونده ایسه بۇ اراضیده حربی پولیس ایدارهسی یئرلشیردی. واختیله بۇ اراضیده حووضلو گول-چیچکلی باخچا وار ایمیش. بۇ عظمتلی سارایدان حال-حاضردا سادهجه گیریش پورتالی و برپا اوْلونموش کیچیک مسجید سالامات قالمیشدیر. خان سارایینین اراضیسینده قالا دیوارلارینین دیبینده یئرالتی حامام هله ده توْرپاق آلتیندا دورور. سون اوْرتا عصرلرده باکی شهرینین قالا دیوارلاریندان کناردا دا خان باغی و خان سارایی مؤوجود ایمیش. ۱۹۸۵–۸۶-جی ایللرده باکی خان سارایینین اراضیسینین بیر حیسهسینده آرخئولوژی قازینتیلار آپاریلمیشدیر. بورادان کوللی میقداردا مادی-مدنیت نومونهلری ایله یاناشی سو کهریز سیستمی و یئرالتی معمارلیق تیکیلیلری ده آشکار اوْلونموشدور. باکی خانلارینین ساراییندا آشاغیداکی خانلار یاشامیشلار: ۱۷۴۷–۱۷۶۵ – ۱-جی میرزه محمد خان (درگاهقولو خانین اوْغلو)؛ ۱۷۶۵–۱۷۸۴ – ملیک محمد خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۸۴–۱۷۹۱ – ۲-جی میرزه محمد خان (ملیک محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۱–۱۷۹۲ – محمد قولو خان (۱-جی میرزه محمد خانین اوْغلو)؛ ۱۷۹۲–۱۸۰۶ – حسین قولو خان (حاجی علیقولو آغا خانین اوْغلو).
جوغرافیاسی و ایقلیمی[دَییشدیر]
آبشئرون یاریمآداسی دونیا اوقیانوس سوییهسیندن ۲۸ متر آشاغیدا یئرلشیر. باکینین و آبشئرونون ایقلیمی مولاییم- ایستی، یاریمصحرا و چؤل ایقلیمی اوْلوب یالنیز آبشئرونا خاص اوْلان کولکلرله سجیویدیر. «خزری» دئییلن قوزئی کولیی یایدا هاوانی سرینلشدیریر، قیشدا ایسه حدسیز درجهده سویودور. «گیلاوار» دئییلن گونئی کولیی یایدا ایستی گتیریر، قیشدا ایسه سویوغو بیر قدر مولاییملشدیریر. عومومیتله مۆعاصیر باکینین ایقلیمی باکیلیلارین سئوه-سئوه بئجردیکلری باغلارین و پارکلارین سایهسینده چوخلو مولاییملشمیشدیر. ۲۰-جی عصرین اوللرینده گوجلو کولک و توز الدیندن باکینین کوچهلرینه چیخماق مۆمکون دئییلدی، بۇ گون ایسه باکی ایلیق و راحت حیات طرزی ایله سئچیلن بیر شهره چئوریلمیشدیر.
شهر رایونلاری[دَییشدیر]
باکی آشاغیداکی شهر رایونلارینا بؤلونوب:
باکیدا میکرورایونلار ۱۹۶۰-جی ایللرین اولیندن اعتباراً تیکیلمهیه باشلانیلدی. یئنی میکرورایونلارین تیکیلمهسی ایله اراضیده نقلیات اینفراستروکتورودا یارانماغا باشلامیشدیر. بئله کی، ایلک اوللر یالنیز آوتوبوسلارلا یئنی تیکیلمییش یاشاییش ساحهلرینه چاتماق اولوردوسا ۱۹۸۰-جی ایللرین اولینده معمار عجمی و ۲۰ ژانویه ماترو ایستانسییالارینین ایستیفادهیه وئریلمهسی ایله نقلیاتین وضعیتی داها دا یاخشیلاشدی و میکرورایونلار اوزاق بیر شهراطرافی اراضی ایستاتوسونو ایتیرمگه باشلادی. میکرورایونلار گئتدیکچه شهر مرکزی ایله موقاییسهده بیر سیرا اوستونلوکلر الده ائتمگیه باشلادی. ان اساسی بۇ اراضیلرده یاشیللیق ساحهلرینین مرکزی اراضیلره نیسبتاً قات-قات چوْخ اولماسی، هاوانین تمیز اولماسی، بوتون یاشاییش ائولرینین جدی پلان اساسیندا سیرالانماسی، نیظاملیلیق بۇ کیمی اوستونلوکلر اینسانلاری میکرورایونلارا اوْلان ماراغینی جلب ائتدی و یئنی ائولر صورتله مسکونلاشماغا باشلادی. باکینین ۹ میکرورایونو واردیر.
فایدالی قازینتیلار[دَییشدیر]
اهالیسی[دَییشدیر]
- ۱۸۵۰-جی ایلده شهرده یئرلهشهن ۲٬۰۳۱ ائوده هر ایکی جینسدن ۷٬۴۰۰ نفر اهالی یاشاییردی.[۸]
- ۱۸۵۱-جی ایلده شهرده یئرلهشهن ۱۹۹۲ ائوده ۳٬۷۵۵ نفری کیشیلر، ۳٬۶۷۶ نفری قادینلار اوْلماقلا توپلام ۷٬۴۵۱ نفر اهالی یاشاییردی.[۹]
- ۱۸۵۴-جو ایلده اهالینین سایی ۸٬۳۵۴ نفر ایدی.[۱۰]
- ۱۸۶۳-جو ایلده – ۱۴٬۵۰۰ نفر اوْلموشدور.
- ۱ ژانویه ۱۸۸۵-جی ایل تاریخینده باکی شهرینده هر ایکی جینسدن توپلام اهالینین سایی ۶۰٬۴۲۱ نفر اوْلموشدور.[۱۱]
؛ قئید
- ↑ ۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجانلیلار و تاتارلار سادهجه تاتار کیمی قئیده آلینیبلار /ی. -یوخدور /
- ↑ ۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجانلیلار سادهجه تورک اولاراق قئیده آلینیبلار/ م/ی-معلومات یوخدور. /
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ روسلار و اوکراینالیلار
- ↑ ۱۸۹۷-جی ایلده آذربایجانلیلار و تاتارلار سادهجه تاتار کیمی قئیده آلینیبلار /ی. -یوخدور /
- ↑ روسلار و اوکراینالیلار
- ↑ ۱۹۲۶-جی ایلده آذربایجانلیلار سادهجه تورک اولاراق قئیده آلینیبلار/ م/ی-معلومات یوخدور. /
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
- ↑ ۱۹۷۰ و ۱۹۷۹-جو ایللرده تالیشلار آذربایجانلی اولاراق سیاهییا آلینیبلار.
تانینمیش باکیلیلار[دَییشدیر]
- آبباسوو آکیف میکاییلوویچ – فوتبولیست، ایجتیماعی خادیم.
- سفر ابیئو — آذربایجان جومهوریتینین مۆدافیعه ناظری، گئنئرال-پولکوونیک.
- آراز آغالاروو — ایقتیصاد علملری دوکتورو. عومومروسیه آذربایجان کونقرئسینین ویتسئ-پرزیدنتی.
- آللئقرووا ایرینا — روس موغهننیسی
- واهید الکبروو — آذربایجانلی میلیاردئر. روسیهنین لوکویل نئفت شیرکتینین پرزیدنتی.
- ایلهام الیئو — آذربایجان جومهوریتینین پرزیدنتی
- نیکولای بایباکوو — سووئت دؤولت خادیمی.
- باتاشوو کونستانتین — موسکو کونسئرواتورییاسینین پروفئسسورو.
- توفیق بهراموو — آذربایجان فوتبولچوسو، فوتبول حاکمی.
- ایوان بئسئدین — موسکو متروپولیتئنینین باشچیسی.
ایقتیصادیاتی[دَییشدیر]
باکی گونئی قافقازین ان بؤیوک صنایع و ایقتیصادی مرکزیدیر. باکی نئفتی موختلیف دؤورلرده دونیا نئفتینده آپاریجی چکییه مالیک اوْلوب. ۱۸۴۸-جی ایلده باکیدا، بیبیهئیبت یاتاغیندا قازیلمیش قویودان وورموش نئفت فونتانی آذربایجاندا «قارا قیزیلین» صنایع اوسولو ایله چیخاریلماسینین اساسینی قویموشدور. آرتیق ۱۸۹۹-جو ایلده آذربایجان نئفت هاسیلاتی و ائمالی اوزره دونیادا بیرینجی یئره چیخمیش، دونیا نئفت هاسیلاتینین یاریسینی وئرمیشدیر.[۲۰] بوندان باشقا سۆرعتله بؤیویهن کاپیتالیست باکیسی [[۱۹. یوز ایل]]ین سوْنرالاریندا زرگرلیین ان بؤیوک مرکزینه چئوریلمیشدی. شهرین کوچهلریندن بیرینین ایندی ده «زرگر پالان» آدلانماسی بونا ثبوتدور. ۱۹۰۰-جو ایلده بورادا ۱۳۰ نفر تکجه قئیدیاتدان کئچمیش زینت اوستاسی و ۸۹ نفر شاگیرد چالیشیردی. ۱۹. یوز ایلین سونو و۲۰. یوز ایلین اوللرینده باکیدا میس قاب ایستئهسال ائدن موسسیسهلرین سایی ۲–۳ دفعه آرتمیشدی. سۆرعتله بؤیومکده اوْلان کاپیتالیست باکیسیندا میس ممولاتینا اهالینین تلباتینین آرتماسی بۇ مسئلهده هللئدیجی رول اوینامیشدیر.[۲۱]
۱۹۴۹-جو ایلده آچیق دنیزده، باکی شهریندن ۱۰۰ کیلومتر مسافهده او زامان اۆچون نادیر یاتاق ساییلان نئفت داشلاریندا ووران فونتان دنیزده نئفتچیخارمانین یئنی مرحلهسینین باشلانغیجینی قویموشدور. آذربایجان دونیادا ایلک دفعه اولاراق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیشدیر. ۱۹۹۹|راق آچیق دنیزده نئفت چیخارماغا باشلامیشدیر. ۱۹۹۹-جو ایل ۱۷ آوریلده باکی-سوپسا نئفت کمری و گورجوستانین قارا دنیز ساحلیندهکی سوپسا ایخراج تئرمینالی ایستیسمارا وئریلمیشدیر. «چیراق» یاتاغیندان حاصیل اوْلونان نئفتین سوپسا لیمانیندان دونیا بازارلارینا ایخراجینا باشلانمیش و ایلک دفعه اولاراق آذربایجان نئفتی قوزئیا یوخ، باتیه ایستیقامت گؤتورموشدور. شهرین ایقتیصادی اینکیشافینی تعمین ائدن اساس ساحهلر بونلاردیر: بئینلخالق تیجارت، نئفت هاسیلاتی و ائمالی، کیمیا، ماشینقاییرما، توخوجولوق و قئیدا سنایهسی. سون زامانلار حربی صنایع، یوکسک تئخنولوگییالی صنایع و اینفورماسییا تئخنولوگییالاری توسعه ائدیرلر.
صنایع[دَییشدیر]
۲۰ سپتامبر ۱۹۹۴- جو ایلده گولوستان ساراییندا، باکیدا موقاویله ایمضالاندی، هانسیکی اؤز بؤیوک اهمیتی نتیجهسینده عصرین موقاویلهسی آدینی آلیر. عصرین موقاویلهسی ان بؤیوک موقاویلهلر سیاهیسیندا، هم کاربوهیدروگئن احتیاطلارینا گؤره، هم ده تخمین اوْلونان اینوئستیسییالارین هجمینه گؤره، اؤز یئرینی تۇتور. نئفت و قاز ساحهسینده دونیانین بیر چوْخ نئفت و قاز شیرکتلری مشغولدور.[۲۲] ان ایری شیرکتلر بونلاردیر:
مالیه ساحهسی[دَییشدیر]
باکیدا آذربایجان بانکلارینین اوفیسلری و بئینلخالق بانکلارین فیلیاللاری فعالیت گؤستریر. باکینین ان بؤیوک بانکلاری بونلاردیر:
باکی فوند بیرژاسی- اؤلکهنین آپاریجی فوند بیرژاسیدیر. بفب ۲۰۰۰-جی ایلین ۱۵ فئوریهسینده آذربایجانین ۱۵ بانکی، ۲ مالییه شیرکتی و ایستانبول فوند بیرژاسی طرفیندن یارادیلمیشدیر. اونلارین هر بیری ۳۰۰ ملن. آذربایجان ماناتی اؤدمیشدیرلر. ۲۰۰۸- جی ایلین ایولون ۱- نه دؤورییه ۴۰۲۱٬۷۵۹ ملن. مانات ($۴۹۵۴٬۷۳۶ ملن) تشکیل ائتمیشدیر.[۲۳]
حربی صنایع کومپلئکسی[دَییشدیر]
باکیدا آذربایجانین حربی- سنایه کومپلئکسینین بیر سیرا موسسیسهلری یئرلشیر. اونلارین آراسیندا الکترون هئسابلاییجی ماشینلار زاوودو، "ایقلیم" علمی-ایستئهسالات موسسیسهسی، "آویا-آقرئقات" زاوودو، "سنایئجیهاز" علمی-ایستئهسالات موسسیسهسی، "رادیوقوراشدیرماً زاوودو، "تئلئمئخانیکاً زاوودو، "آلوو" زاوودو و دیگرلری وار.
نقلیات[دَییشدیر]
باکی آذربایجانین ان بؤیوک نقلیات قووشاغیدیر. شهرده بیر سیرا، آبشئرون یاریماداسی ایله داغلیق شیروانی قوووشدوران، اوتوموبیل و دمیریولو ماگیستراللاری کسیشیر. شهرده بئینلخالق هاوا لیمانی و دنیز لیمانی یئرلشیر.
بئینلخالق نقلیات[دَییشدیر]
هاوا نقلیاتی[دَییشدیر]
حیدر الیئو آدینا بئینلخالق هاوا لیمانی – باکی شهریندن ۲۰ کم قوزئی-شرقده، بینه قصبهسینده یئرلهشهن و قافقازدا ان بؤیوک بئینلخالق هاوا لیمانی. بۇ هاوا لیمانی آذربایجاندا یئرلهشهن یئددی بئینلخالق هاوا لیمانلاریندان بیریدیر. اوچ تئرمینالدان عبارتدیر. هاوا لیمانیندان آوروپایا، یاخین شرقه، گونئی- شرقی و اورتا آسییایا سرنیشین و یوک رئیسلری حیاتا کئچیریلیر.
دنیز نقلیاتی[دَییشدیر]
باکی – تورکمنباشی، باکی – آکتاو دمیر یولو برهلری بئینلخالق نقلیات سیستملرینده و دهلیزلرینده آذربایجانین نقلیات سیستمینین بیر حیسهسیدیر.
بورو خطی[دَییشدیر]
- باکی – تبیلیسی – ارزوروم قاز بورو خطی ۲۰۰۷- جی ایل ۲۵ مارس تاریخینده رسمی آچیلیش مراسیمی اوْلموشدور. بورو خطینین دیامتری ۴۲ دویم اوزونلوقو ایسه ۹۷۰ کیلومتر تشکیل ائدیر(۴۴۲ کم آذربایجانین، ۲۴۸ کم گورجوستانین و ۲۸۰ کم تورکیهنین اراضیسیندن کئچیر. هر بورونون اوزونلوقو – ۱۱٬۵ متردیر.[۲۴] بۇ بورو خطی ایله شاه-دنیز پرویئکتینین چرچیوهسینده چیخاریلان قاضی ایخراج ائتمک پلانلاشدیریلیر.[۲۵]
- باکی – تبیلیسی – جئیهان بورو خطی، آذربایجان نئفتینین خزر دنیزیندن تورکیهنین جئیهان لیمانینا، اورادان آرالیق دنیزی واسطهسیله آوروپا بازارلارینا نقلی کمری. اوزونلوغو ۱۷۷۳ کیلومتردیر. آذربایجاندان (۴۴۹ کم)، گورجوستاندان (۲۳۵ کم) و تورکیهدن (۱۰۵۹ کم) کئچیر.
- باکی – سوپسا رسمی آچیلیشی ۱۷ آوریل ۱۹۹۹- جو ایلده اوْلموشدور. بورو خطی آذری-چیراق-گونشلی پرویئکتی چرچیوهسینده تیکیلمیشدیر. اونون اوزونلوقو ۸۳۷ کیلومتر تشکیل ائدیر.[۲۶] بورو خطینین دیامتری ۵۳۰ میلّیمتردیر.[۲۷]
- باکی – نوووروسسیسک بورو خطی — خزر نئفتینی روسیهنین، قارا دنیزین ساحلینده یئرلهشهن، نوووروسسیسکلیمانینا چاتدیرماق اۆچون ایستیفادهیه بوراخیلمیش بورو خطی.
- نابوککو قاز کمری (پلانلاشدیریلیر) — خزر بؤلگهسی و اوْرتا شرق طبیعی قاز احتیاطلارینی آوروپا بازارلارینا چاتدیرماغی نظرده توتان قاز کمری لاییحهسی. ۳ ۳۰۰ کیلومترلیک بۇ بورو خطی لاییحهسینده اومو (اوتریش)، بولگارگاز (بولقاریستان)، مول (ماجاریستان)، ترانسگاز (رومینییا) و بوتاش (تورکیه) ایشتیراک ائدیر. آلمان RWE قاز شیرکتی ۵ فئوریه ۲۰۰۸-ده ویانادا تشکیل اوْلونان ایجلاسدا نابوککونون آلتینجی اورتاغی اوْلموشدور. همچینین، فرانسا شیرکتی اوْلان گاس دا فرانجئ ده بۇ لاییحهیه قوشولماق ایستیینی بیلدیرمیشدیر.
داخیلی نقلیات[دَییشدیر]
متروپولیتئن[دَییشدیر]
باکی متروپولیتئنی عمومی اوزونلوغو ۳۴٬۶ کم اوْلان ۲ ختدن، ۲۳ ایشلهیهن و ایکی تیکیلهن ایستانسییادان عبارتدیر، همین ایستانسییالارین ۲۳ وئستیبولو وار. ایستانسییالارین یئددیسی بؤیوک درینلیکده یئرلشیر. متروپولیتئنده پیللکان زولاغینین عمومی اوزونلوغو ۴۰۰۰ متردن آرتیق اوْلان بئش تیپلی ۳۹ ائسکالاتور ایشه سالینمیشدیر. تونئل تیکیلیلرینین عمومی اوزونلوغو ۱۷٬۱ کیلومتردن آرتیقدیر. باکی متروپولیتئنینین نادیرلیگی بوندان عبارتدیر کی، اونون ختلری تپهلیک اراضیده یئرلهشهن شهرین بیر-بیری ایله کسیشهن رئلیئفی اوزره سالینمیشدیر، بورادا ۶۰٪ و ۴۰٪-مینلیک مایللیکلر و کیچیک رادیوسلو چوخلو ایریلر مؤوجوددور.
دمیر یولو نقلیاتی[دَییشدیر]
حال-حاضردا باکی دمیر یولو واغزالیندان موسکویا، کیئوه، تیفلیسه، سانکت-پئتئربورقا، خارکووا، تومئنه، روستوو-نا-دونویا، آغستافایا، بالاکهنه، هورادیزه، گنجهیه، آستارایا قاتارلار گئدیر.[۲۸] باکی-تبیلیسی-قارس دمیریولو خطی آچیلدیقدان سوْنرا قارسا و ایستانبولا مارشروتلارین آچیلیشی گؤزلنیلیر.
فونیکولیور[دَییشدیر]
باکی فونیکولیورو ۱۹۶۰-جی ایل مایین ۵-ده ایستیفادهیه وئریلیب. ۲ ایستانسییاسی وار – بهرام گور هیکلی و شهیدلر خیابانی. ایستانسییالار آراسی مسافه ۴۵۵ متردیر. بیر ایستانسییادان دیگرینه ۴ دقیقهیه چاتماق اولور. واقونلاراراسی اینتئروال ۱۰ دقیقه، گئدیش حاقی ایسه ۲۰ قپیکدیر.[۲۹]
ایدمان[دَییشدیر]
شهرده، بوتون آذربایجانین اراضیسینده اوْلدوغو کیمی، ان پوپولیار ایدمان نؤوو فوتبولدور. پرئمیئر-لیقادا شهری آشاغیداکی کلوبلار تمثیل ائدیرلر:
مدنیت[دَییشدیر]
آبشئرون میلی پارکی[دَییشدیر]
یارادیجیلیغی ایل: ۲۰۰۵ ساحه (هئکتار): ۷۸۳ اولدوغو یئر: باکی شهرینین عزیزبیوو رایونونون اراضیسینده، آبشئرون یاریمآداسی. قیسا معلومات: آبشئرون میلی پارکی آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ۲۰۰۵-جی ایل ۸ فئوریه تاریخلی سرانجامی ایله ۷۸۳ هئکتار ساحهسینده، آبشئرون دؤولت طبیعت یاساقلیغینین بازاسیندا یارادیلمیشدیر. میلی پارک نین گونئی-شرق قورتاراجاغیندا – شاه دیلی اراضیسینده یئرلشیر. آبشئرون میلّی پارکینین یارادیلماسیندا باشلیجا مقصد اطراف موحیطین مۆحافیظهسی، اوندان ثمرهلی ایستیفاده ائدیلمهسی، نسلی کسیلمکده اوْلان نادیر فلورا و فاونا نؤولرینین (خزر سویتیسی، جئیران، ککیللی دالغیج، گوموشو قاغایی، یاشیل باش اؤردک و س) قورونوب ساخلانیلماسی، ائکوتوریزمین توسعه ائتدیریلمهسی، توریزم و استراحت (رئکرئاسییا) زونالارینین یارادیلماسی، اکولوژی مونیتورینقین حیاتا کئچیریلمهسی و اهالینین اکولوژی جهتدن معاریفلندیریلمهسینی تعمین ائتمکدیر. آبشئرون میلی پارکینین حئیوانات عالمی چوْخ زنگیندیر. قوشلاردان گوموشو قاغایی، فیسیلدایان قو قوشو، بوز و قیرمیزیباش قازلار، بیزقویروق، یاشیلباش اؤردک، آغگؤز قارا اؤردک، ککیللی دالغیج، بؤیوک آغ واغ، قوملوق جوللوتو، قاشقالداق، باتاقلیق بئلیباغلیسی، دنیز بوزجاسی و س. ممهلی حئیوان نؤولریندن ایسه جئیران، جاناوار، چاققال، چؤل پیشیی، یئنوت، اوخلو کیرپی، تولکو، پورسوق، دووشان، خزرین سولاریندا سو آیتی و همچینین موختلیف نؤو بالیقلار مسکونلاشمیشدیر. آبشئرون میلّی پارکینین خزر دنیزی اراضیسینده چوخلو میقداردا خزر سویتیسی یاییلمیشدیر. بۇ نؤو، پرایاقلیلارین یئگانه نمایندهسیدیر کی، دونیا اوکئانینین ان کیچیک سو ایتیسی کیمی «گینئس» ین رئکوردلار کیتابینا داخیل ائدیلمیشدیر.
مئهمانخانالار[دَییشدیر]
موزئیلر[دَییشدیر]
- آذربایجان تاریخ موزئیی
- ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
- نظامی گنجوی آدینا میلّی آذربایجان ادبیاتی موزئیی
- لطیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
- صمد وورغونون ائو-موزئیی
- آذربایجان دؤولت اینجهصنعت موزئیی
- نریمان نریمانووون خاطره موزئیی
- جلیل ممدقولوزادهنین ائو-موزئیی
- حسین جاویدین ائو موزئیی
- جعفر جابارلینین ائو-موزئیی
- عبدالله شایقین ائو موزئیی
- آرخئولوگییا و ائتنوقرافییا موزئیی
- آذربایجان دؤولت دینی تاریخی موزئیی
- آذربایجان دؤولت کند تصروفاتی موزئیی
- آذربایجان دؤولت شکیل قالئرئیاسی
- آذربایجان گئولوگییا موزئیی
- آذربایجانین موستقیللیگی موزئیی
- آذربایجان مینیاتوراسینین اینجهصنعت مرکزی
- آذربایجان جومهوریتی میلی تحصیل موزئیی
- بول-بول مئموریال موزئیی
- جعفر جابارلی ائو موزئیی
- جلیل ممدقولوزادهنین ائو موزئیی
- دؤولت تاریخی-آرخیتئکتورا موزئیی-قوروغو "شیروانشاهلار سارایی کومپلئکسی"
- حسن بی زردابی آدینا طبیعتشوناسلیق موزئیی
- لئوپولد و مستیسلاو روستروپوویجهین ائو موزئیی
- لطیف کریموو آدینا آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزئیی
- محمد فضولی آدینا الیازمالار اینستیتوتو
- میلّی آذربایجان تاریخی موزئیی
- مینیاتور کیتابلارین موزئیی
- ممد سید اوردوبادینین خاطره موزئیی
- نظامی گنجوی آدینا آذربایجان ادبیاتی موزئیی
- ن. نریمانووون خاطره موزئیی
- "قوبوستان" دؤولت تساریخی-بدیعی قوروغو
- رینای مالاجوفاونا موزئیی
- روستام موصطافایئو آدینا آذربایجان دؤولت اینجهصنعت موزئیی
- صمد وورغونون ائو موزئیی
- سرگی زالی وجیهه صمدووا
- اوزئییر حاجیبیووون ائو موزئیی
- عظیم عظیمزادهنین ائو موزئیی
- ج. جابارلی آدینا آذربایجان دؤولت تئاتر موزئیی
- حسین جاویدین ائو موزئیی
- آذربایجان طیب موزئیی
- اولیمپییا موزئیی
- آذربایجان دؤولت موسیقی مدنیتی موزئیی
سرگیلر[دَییشدیر]
- "بؤیوک قالا ۱۹" آرت قالئرئیا
- ستار بهلولزاده آدینا سرگی زالی
تئاترلار[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت آکادمیک اوپرا و بالئت تئاتری
- آذربایجان دؤولت آکادمیک میلی درام تئاتری
- روس درام تئاتری
- آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
- آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری
- آذربایجان دؤولت موسیقیلی کومئدییا تئاتری
- باکی دؤولت سیرکی Archived 2017-04-20 at the Wayback Machine.
- عبدالله شایق آدینا آذربایجان دؤولت کوکلا تئاتری
- آذربایجان دؤولت گنجلر تئاتری
- باکی ماریونئت تئاتری
- بلدیه تئاتری
- ایجتیماعی پانتومیما تئاتری
- «موغام» آذربایجان خالق موسیقیسی تئاتری
- رشید بئهبودوو آدینا آذربایجان دؤولت ماهنی تئاتری
- صمد وورغون آدینا آذربایجان دؤولت روس درام تئاتری
- «اونس» تئاتری
- یوغ تئاتری
کوْنسرت زاللاری[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی
اوپرا ایستودییاسی[دَییشدیر]
- شؤوکت ممدووا آدینا اوپرا ایستودییاسی
کاپئللهاوس[دَییشدیر]
- کاپئللهاوس آلمان-آذربایجان مدنیت آسسوسیاسییاسی
سارای[دَییشدیر]
- حیدر علیئو آدینا سارایی
کوْنسرت زالی[دَییشدیر]
- آذربایجان دؤولت فیلارمونییاسی یانیندا کامئرا و بورو اورقان موسیقیسی زالی
- باکی جاز مرکزی
مدنیت مرکزی[دَییشدیر]
- شهریار آدینا باکی مدنیت مرکزی
ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی[دَییشدیر]
- ایدمان و کوْنسرت کومپلئکسی
باکی مطبخی[دَییشدیر]
باکی مطبخی رنگارنگ و موختلیف خؤرکلرله فرقلنیر. اونلار آراسیندا قوتاب، دوشبره، خنگل، گورزه، خمیراشی داها مشهوردورلار. باکیلیلارین شاه یئمگی قویون اتی و شابالیدلا قورودولموش آلچانین قاریشیغیندان آش، بیشیریلمیش تویوقلا، قایغاناق و لیمون سویو قاریشیغیندان چیغیرتمالی آش، و س. موختلیف نؤو آش نومونهلری ساییلیر. همچینین قویون اتی، تویوق، بالیقدان حاضیرلانمیش کابابلار دا مشهوردورلار.
باکی مطبخینین شیرنیاتی دا موختلیفدیر. بورا پاخلاوا، شکربورا، قوغال، شربتلر و س. عاییددیر. عادتاً بۇ نعمتلرین حاضرلانماسی یازین گلمهسی ایله قئید اوْلونان نووروز بایرامی ایله اوست-اوسته دوشور.
بوتون آذربایجانلیلار کیمی، باکیلیلار دا لذیذ نعمتلری سئویرلر. قئیدا قبولو ایسه اؤزلویونده بؤیوک بیر ریتوالدیر کی، بوتون قایدا-قانونلا ایجرا اوْلونور.
تحصیل[دَییشدیر]
باکی آذربایجانین ان واجیب تحصیل مرکزلریندن بیریدیر. بورادا چوخلو تحصیل اوبیئکتلری یئرلشیب.
- آذربایجان دؤولت نفت آکادئمییاسی
- آذربایجان تئکنیکی اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان معمارلیق و اینشاات اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان طیب اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت ایقتیصاد اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت مدنیت و اینجهصنعت اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت پئداقوژی اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی یانیندا دؤولت ایدارهچیلیک آکادئمییاسی
- آذربایجان دیللر اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان دؤولت رساملیق آکادئمییاسی
- آذربایجان میلّی کونسئرواتورییاسی
- آذربایجان تئاتر اونیوئرسیتهسی
- آذربایجان توریزم اینستیتوتو
- باکی موسیقی آکادئمییاسی
- باکی دؤولت اونیوئرسیتهسی
- باکی سلاویان اونیوئرسیتهسی
- باکی آسییا اونیوئرسیتهسی
- باکی آوراسییا اونیوئرسیتهسی
- باکی بیزینئس اونیوئرسیتهسی
- آدینا موسکو دؤولت اونیوئرسیتهسینین باکی فیلیالی
- باکی قیزلار اونیوئرسیتهسی
- باتی اونیوئرسیتهسی
- میلی آویاسییا آکادئمییاسی
- آذربایجان اونیوئرسیتهسی
- اودلار یوردو اونیوئرسیتهسی
- علم و تحصیل مرکزی تفکور اونیوئرسیتهسی
- خزر اونیوئرسیتهسی
- حیدر علیئو آدینا MTN-ین آکادئمییاسی
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قیزقالاسی گون باتارکن
دؤولت بایراغی میدانی[دَییشدیر]
دؤولت بایراغی میدانی — باکی شهرینین باییل ساحهسینده یئرلَشن مئموریال عابده-استراحت پارکی. میدانین تنتنهلی آچیلیشی ۲۰۱۰-جو ایلین سپتامبرین ۱-ده آذربایجان جومهوریتنین پرزیدنتی، سلاحلی قوهلرین آلی باش کوماندانی ایلهام علیئو طرفیندن کئچیریلمیشدیر.[۳۰]
باکی شهرینده یئرلَشن دؤولت بایراغی میدانیندا تیکینتی-قوراشدیرما و آبادلاشدیرما ایشلرینین سورتلندیریلمهسی اۆچون آذربایجان جومهوریتنین ۲۰۰۹-جو ایل اۆچون دؤولت بودجهسینده نظرده تۇتولموش پرزیدنتین احتیاط فوندوندان باکی شهر ایجرا حاکمیتینه ۱۰ میلیون مانات وسایت آیریلمیشدی.[۳۱]
۲۰۰۰۰ m² اراضیسی اوْلان مئیداندا اوجالدیلمیش دایاغین هوندورلویو ۱۶۲ متر، بونؤورهسینین دیامتری ۳٬۲، بونؤورهنین اوست حیسهسینین دیامتری ۱٬۰۹ متردیر. قورغونون عمومی کوتلهسی ۲۲۰ توندور. بایراغین ائنی ۳۵ متر، اوزونلوغو ۷۰ متر، عمومی ساحهسی ۲۴۵۰ کوادراتمتر، کوتلهسی ایسه تقریباً ۳۵۰ کیلوقرامدیر.[۳۲] گینئس دونیا رئکوردلاری تشکیلاتی ۲۰۱۰-جو ایل مایین ۲۹-دا آذربایجان دؤولت بایراغی دیریینین دونیادا ان هوندور بایراق دیرگی اوْلدوغونو تصدیق ائدیب.
باکی تئلئقولهسی[دَییشدیر]
باکیدا یئرلَشن، ۳۱۰ متر هوندورلویه صاحب آذربایجان تلویزیون قولهسی سسری ناظیرلر سووئتینین قراری و آذربایجان سسر رابطه ناظیرلیینین سیفاریشی ایله اینشا ائدیلمیشدیر. لاییحهسی سسری رابطه ناظیرلیینین لاییحه اینستیتوتونا مخصوص اوْلان تئلئقولهنین تیکینتی ایشلری ۱۹۷۹-جو ایلده باشلامیشدیر. لاییحهیه اساساً، ۱۹۸۵-جی ایلده تئلئقولهنین تیکینتیسی باشا چاتمالی ایدی، لاکین معین سببلره گؤره، کومپلئکسدکی اینشاات ایشلری دایاندیریلمیشدی. عوموممیلی لیدر حیدر علیئوین حاکمیته قاییتماسیندان سوْنرا، ۱۹۹۳-جو ایلده اینشاات ایشلری یئنیدن باشلامیش و ۱۹۹۶-جی ایلده اونون ایشتیراکی ایله کومپلئکسین رسمی آچیلیش مراسیمی کئچیریلمیشدیر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- Gasimov, Zaur: The Caucasus, in: Europäische Geschichte Online (EGO), hg. vom Institut für Europäische Geschichte (IEG), Mainz European History Online (EGO), published by the Institute of European History (IEG), Mainz 2011-11-17. URL: http://www.ieg-ego.eu/gasimovz-2011-en
- باکی
- باکی شهر ایجرا حاکمیتینین رسمی سایتی
- باکینین الکترون خریطهسی و کوسمیک شکیللری Archived 2009-02-27 at the Wayback Machine.
- باکی شکیللری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- قدیم باکی شکیللری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- باکی فوتو
- باکی آدینین معنالاری[دائمی اولو باغلانتیلی]
- Full HD Video: Panorama Baku, Azerbaijan, ۰۷٫۱۱٫۲۰۰۹
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Administrative, density and territorial units and land size by economic regions of Azerbaijan Republic for January 1. 2007. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on ۲۴ نوامبر ۲۰۰۷. یوْخلانیلیب17 July 2009.
- ↑ Demographia: World Urban Areas – Demographia, 2016
- ↑ CIA World Factbook
- ↑ Thomas de Waal (2010). The Caucasus: An Introduction. Oxford University Press. p. 16. ISBN 0-19-975043-2.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ آذربایجان دؤولت ایستاتیستیکا کومیتهسی:باکی شهری
- ↑ State Oil Company of Azerbaijan Republic: Transition from National to Transnational Company or Demand of Time?. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-01-11. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-09-27. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ Tифлиc، KaHцeляpии HaMecTHиka KaBkaзckoro. ۱۸۵۰. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۵۱ roд". /OrлaBлeHиe: ГлaBa — OTдeлeHиe TpeTbe، cTp.۱۲۸
- ↑ Tифлиc، KaHцeляpии HaMecTHиka KaBkaзckoro. ۱۸۵۱. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۵۲ roд"، cTp. ۳۰۵
- ↑ CTapый Бaky
- ↑ KaBkaзckий CTaTиcTичeckий koMиTeT. E. KoHдpaTeHko. ۱۸۸۶. "KaBkaзckий kaлeHдapb Ha ۱۸۸۷ roд"، cTp. ۱۹۳
- ↑ ДeMockoп Weekly (eжeHeдeлbHaя дeMorpaфичeckaя raзeTa. ЭлekTpoHHaя Bepcия) :ПepBaя Bceoбщaя пepeпиcb HaceлeHия Poccийckoй ИMпepии ۱۸۹۷ r. PacпpeдeлeHиe HaceлeHия пo poдHoMy языky и yeздaM Poccийckoй ИMпepии kpoMe ryбepHий EBpoпeйckoй Poccии-Гopoд Бaky-ИcToчHиk: ПepBaя Bceoбщaя пepeпиcb HaceлeHия Poccийckoй ИMпepии ۱۸۹۷ r. Taблицa XIII. PacпpeдeлeHиe HaceлeHия пo poдHoMy языky. (ГyбepHckиe иTorи). T. T.۵۱–۸۹. C. -ПeTepбypr: ۱۹۰۳–۱۹۰۵
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۲۶ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۳۹ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۵۹ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۷۰ roдa)
- ↑ Ethno-Caucasus, ЭTHoдeMorpaфия KaBkaзa:Гopoд Бaky (пepeпиcb ۱۹۷۹ roдa)
- ↑ Population statistics of Eastern Europe:Azerbaijan Republic population and housing census of 1999
- ↑ ۱۹۵۸۹+۱۹۸۵
- ↑ Azerbaijan.az – آذربایجان نئفتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-07-13. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ آذربایجانین ائتنوقرافییاسی، ۱-جی جیلد، سه ۳۷۳، ۳۹۷ – پرزیدنت کیتابخاناسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-07-25. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ OБЩИE CBEДEHИЯ OБ AЗEPБAЙДЖAHCKOЙ ЭKOHOMИKE. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-14. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ areHTcTBo جبوندس
- ↑ ИHMAPCИC
- ↑ KaBkaз. MEMO.Py
- ↑ BecTи. رو[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ /HoBocTи — AзepбaйджaH/
- ↑ PacпиcaHиe пaccaжиpckиx пoeздoB Ha ۲۰۱۰/۲۰۱۱ rr. из Бaky. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-11-11. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ باکی فونیکولیورونون رنگی دییشدیریلیر.. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-08-28. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-11-03. یوْخلانیلیب2012-09-26.
- ↑ "Baki_sheherinde__167224.html آپا، ۲۶ اوْکتوبر ۲۰۰۹[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ Mediaforum.az, 2009-10-26[دائمی اولو باغلانتیلی]
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from August 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- All accuracy disputes
- Articles with disputed statements from January 2018
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- Webarchive template wayback links
- باکی
- آذربایجان جومهوریتینین شهرلری
- قوزئی آذربایجان شهرلری
- اوروپا باشکندلری
- آسیا
- آسیا پایتختلری
- آذربایجان جمهوریتین اؤلکه بولوملری
- Baku
- Baku Governorate
- آسیا باشکندلری
- Cities and towns in Azerbaijan
- Populated coastal places in Azerbaijan
- Districts of Azerbaijan
- Port cities in Azerbaijan
- Port cities and towns of the Caspian Sea
- World Heritage Sites in Azerbaijan
- Weather extremes of Earth
- ایپک یولو بویوجا یاشاییش یئرلری


c: text/html

text:
اولاما
دیلیمیزده جومله لر اوخونارکن سؤزلرین سونلاریندا اولان سسسیزلر، اؤزلریندن سونرا گلن سؤزلرین ایلک حرفی سسلی ایسه بو سسلییه باغلاناراق اوخونارلار.
ائمانئت_ئشئغین یولاری زیف اولار.
گئنیش_ووایی سئیره بوداق ایدی.
ائلبیسئنین_وتوسو پوزولموش. امنه - تئغئغین یولاری زیف اولار
گئنی - شووایی سئیره بوداق ایدی.
پالتاری - نوتوسو پوزولموش.
بؤیوک سس (مشهور) اویغونلاشماس(ن)ی
هر هانسی بیر سؤزون تورکجه اولوب اولمادیغینی آنلاماق اۆچون آختاراجاغیمیز ایلک خوصوصیت بؤیوک مشهور قایداسینا اویغون گلیب اومادیغیدیر.
کیرایه یه گؤتورمک __ کی - ره - لا - ماک __ اینجه سسلی ایله باشلامیش، قالین سسلی ایله بیتمیش. اویغون گلمز
نردیوان __ مئر - دئ - وئن __ بؤیوک مشهور اویغونلاشماسینا خبردار ائت
ایستیثنالار:
سس دییشیکلیگینه اوغرایان سؤزلرده بو قایدا آختاریلماز. (الما - آل/گؤتورمه، آنا - آنا، قارداش - کارداش، هانسی - کانگی...)
بیرلشمیش سؤزلرده بو قایدا آختاریلماز (بؤیوک قارداش، گئجقوندو، باشؤغرئتمئن، جاوان...)
تورکجه یه خاریجی دیللردن گیرن سؤزلرده قایدا آختاریلماز (رئسپوبلیکا، قوناق، آوتوبوس، تلویزیون، مسجید...)
-یور، -کئن، -کی، -لئیین، -ایمتیراک، -داش علاوه لرینده بو قایدا آختاریلماز (ئکشیمتیراک، سحر، سونراکی...)
کیچیک سس (مشهور) اویغونلاشماس(ن)ی
سایتلر آغیزیمیزدان چیخیش وضعیتلرینه گؤره بعضی خوصوصیتلر داشییار
دوز-گئنیش: آ، ائ
دوز –یومرو: او، اؤ
دار-دوز : ای، ای
دار-گئنیش: او، او
دوز سسلیلر : آ، ائ، ای، ای
یومرو سسلیلر: او، اؤ، او، او
دار سسلیلر : ای، ای، او، او
گئنیش سسلیلر : آ، ائ، او، اؤ
تورکجه ده بیر سؤزون ایلک هئجاسینداکی سایت:
دوز ایسه، سونرا گلن هئجالارین و علاوه اولونان علاوه ائدرین ده دوز اولار.
یومرو ایسه، سونرا گلن هئجالارین و علاوه اولونان علاوه ائدرین ده سسلیلری یا دوز - گئنیش و یا دار - یومرو اولار.
سؤزون ایلک هئجاسیندا " آ " وارسا، داها سونراکی هئجالاردا دا " آ " و یا " ای " اول/تاپیلار: قادین، قالین، آدام، آمان...
" ائ " دئییل سونرا " ائ " و یا " ای " گلیر: الک، برابر، اریک، اسن...
" ای " دئییل سونرا " آ " و یا " ای " گلیر: قیریق، چیکیک، کیمیز، قیسا، قینا...
" ای " دئییل سونرا " ائ " و یا " ای " گلیر: چییلک، تیر، چیچک، بینیش...
" او " دئییل سونرا " آ " و یا " او " گلیر: وئدره، قورو، چوبوق...
" اؤ " دئییل سونرا " ائ " و یا " او " گلیر: اؤلوم، هؤرگو، چوبوق
" او " دئییل سونرا " آ " و یا " او " گلیر: قویو، قوزو، قورشاق، قولاق...
" او " دئییل سونرا " ائ " و یا " او " گلیر: اوزوم، کدرلی، پاییزدا، اوزمک...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
یئددی قاپې ألینجه / هدیه شفاقت (أدبی مقاله)
…بلکه ده مسأله سادهجه حیکایهده دیر. داها دۏغروسو حیکایه اۏلماقدا. اۏلانې وار إدن اۏنون حیکایهسینی یاراتماقدان و یاشاماقدان کئچیر… حیکایهیه چئوریلمهڲَن هئچ نه سَنین اۆچۆن، منیم اۆچۆن یۏخدور، عزیز دۏست… ایستهییر بیر اۏت اۏلسون، ایستهییر بیر اۏووج تۏرپاق، ایستهییر بیر اینسان اۏلسون، ایستهییر تانرې- سَنین، منیم، اۏنون حیکایهسی قَدَر دیر…
*
من ألینجهده اۆچ دفعه اۏلموشام…
اۆچ حیکایه… اۆچ یاشام… اۆچ قات… اۆچ قاپې…
یۏخ-یۏخ، ایندی تۏرپاغېن باغرېندان أللرینی گؤڲلره اوزادان بو ألچاتماز سېلدېرېمېن داشېنې، چېنقېلېنې، اۆستۆنه دۆشن گۆنَشینی، اۆزۆمۆزۆ-گؤزۆمۆزۆ یالایان کۆلهڲینی جانېمېزدا حیسّ إتمک اۆچۆن هئچ بیر قاپې قارشېسېندا قالمېرېق… ایندی ألینجهنی نه اۏن دؤرد ایل مۆحاصیرهده ساخلاماق طلب اۏلونور بیزدن، نه دۆشۆنۆب-داشېنېب تدبیر قورماق. اوجادېر، حاقلېسېنېز، جېغېرلارې دیکینهدیر، تؤوشهدر سیزی، بلکه یۏرولارسېنېز… آما آرتېق بو سیزه قالمېش – ایندی خزینه قالاسېنېن یۏلو دۆنیانېن أن هامار، أن آسان یۏللارېندان، جېغېرلارې أن ایشېقلې جېغېرلارېندان بیری دیر، حتتا گئجهنین یارېسې دا…
*
مسأله حیکایهده دیر…
سیز حیکایهنیزی ألینجهیه دانېشماق ایستهییرسینیزمی؟ یا ألینجهنی حیکایهنیزه چئویرمک؟
ألینجه…
سیز سیز اۏلون، ألینجه مۆطلَق حیکایهنیز اۏلسون… ألینجه’یله مۆطلَق حیکایهنیز اۏلسون…
*
ألینجهنین اۆچ قاپېسېندان کئچدیم… اۆچ آدېنا زامان دئییلن زامانسېزلېغېن ایچینده اۆچ حیکایه…
اۆچ قاپې. اۏنلارېن هر بیریندن سۏنرا نهسه باشقا جۆر اۏلوب. داغلارېن روحو بلکه ده هر یئرده عئینیدیر، یا بیزیم روحوموز، بیلمیرَم…
من روحَن چؤل آدامېیام، منه چؤل گؤرسَت، سینه دۏلوسو نفس آلېم، اوجسوز-بوجاقسېز یاشېللاشان، سارالان، لاپ إله قورویوب تۏرپاغې جادارلاشان چؤل… گئنیشلیک و حئیرَت… هئچ نه منی اوجسوز-بوجاقسېز چؤللر قدر هیجانلاندېرا بیلمیر…
“آما دوعا واختې دېر…”
اینسان همیشه حیسّینین، گؤڲلۆنۆن بیر “تېک” یئرینده اوجالېغا جان آتېر… اینسان داغ باشېندا روحونون قانادلارېنې گئنیش آچېب اوچوب گئتمهسینه سئوگی’یله باخمالې، اؤزۆنه یوخارېدان قوش گؤزۆ بیر نظر سالمالېدېر… داغلارېن کؤکسۆنده نئجه ایڲنه اوجو بۏیدا قالېب، سۏنرا یۏخ اۏلدوغونو، ذرّه کیمی گؤرۆنمزلیڲینی اؤز گؤزلری’یله گؤرمهلیدیر…
سۏنرا قایېتمالېدېر…
اینسان اوجالېقدا چۏخ قالا بیلمز، اینسان مۆطلَق آشاغې دۆشمهلی، یۏلونا داوام إتمهلیدیر.
قایېتمالې و داغلارېن اۏنا بخش إتدیڲی دویقونو، اؤتۆردۆڲۆ مئساژلارې اؤزۆ’یله آپارمالېدېر…
داغلار هئچ بیر ناتمیزلیڲی باغېشلامېر، هئچ بیر گؤزَل دوعانې ایسه جاوابسېز قۏیمور. بونا اینانماق لازېمدېر- داغېلارېن سئوگییه ایناندېغې کیمی…
*
ألینجهده ایلک دفعه گئجه قارانلېغېندا اۏلموشام… ایلک دفعه ألینجهنین زیروهسینده یاشاماغا سؤز وئرمیشَم… و اۏردا داها بیر سؤزۆم اۏلوب- نه زامانسا گۆنَشی ألینجهده قارشېلاماق…
…بیر گۆن سؤزۆمه عمل إتمک اۆچۆن اۏنا قایېتدېم… ألینجه گۆنَشی منه گؤرسَتمهدی… ألینجه آنقاپپاق اۏن دؤرد گۆنلۆک آیلې گئجهسینی گؤرسَتدی منه، گۆنَشی گؤرسَتمهدی… گؤڲ اۆزۆنۆ بولود توتدو، کۆلک قالخدې، گؤزۆمۆ زیللهدیڲیم اۆفۆقدن بولود قالخدې، گۆنَش قالخمادې…
کدرلنمهدیم، گۆلۆمسهدیم…
داغلارې آلداتماق مۆمکۆن دَڲیل…
باشېمې آشاغې سالدېم اۏ زامان، ساپ-سارې گؤزَللیڲیندن بیر اودوم قۏپارېب قلبیمین گیزلی یئرینده گیزلَتدیم، اؤزۆم’له ساپ-سارې بیر ألینجه آپاردېم گئتدیم…
سۏنرا اۆچۆنجۆ سفر… بو، اۆچۆنجۆ قاپې دېر…
*
نهیه نئجه باخېرسېنېز’سا –ۏ-دور… نهیه نئجه گئدیرسینیز’سه، نهیه کیم کیمی گئدیرسینیز’سه…
ألینجه اۏنو گؤرمک اۆچۆن گلَن یۏلچوسونو دا تانېیېر. اۏندان اوماجاغې اۏلانېنې دا، اۏنا اوجالماق ایستهیهنینی ده… ألینجه اۏندان نهسه قۏپارېب آپارماق ایستهین یۏلچوسونون قارشېسېندا دا عئینی گؤرۆنۆر، روحونو اۏنون روحونا قاتماق، قارېشدېرماق، سۏنرا اۏندان بیر دامجې گؤتۆرۆب قایېتماق ایستهیهنینین ده…. قلبیمیزین ایچینی گؤرۆر ألینجه، بیز نه قدر گیزلَتسَک ده… ألینجه، اۏنا نيَّتلهنن پېچېلتېمېزې بیزدن قاباق إشیدیر… یۏخ’سا شۆشه کیمی قایاسېندا ألینیز توتوندوغوموز یئردن قۏپوب اۆزۆآشاغې گئتدیڲیمیز یئرده هئچ بیر أل اوزانېب بیزی ساخلاماز…
داغلار اؤزۆنۆ بللی إدیر… داغلار عینادې سئویر- هله اۏلا ألینجه، سینهسینین آلتېندا دۆنیا-عالَمین گؤز دیکدیڲی خزینه دؤڲۆنن ألینجه…
دئییرلر اۏنون خزینهسینی اۏغورلایېب آپارېبلار… اینانمایېن…
*
“آما دوعا زامانې دېر…”
بو دفعه نه گئجه یارېسې’یدې، نه دان سؤکۆلن…
تک باشېما یۏلو توتوب گئتدیم…
گؤڲلۆمه چیچکلی چؤلۆمه اوچوروم درینلیڲیندن گلَن غریبه بیر تیترهییشی جانېمدا حیسّ إتمک دۆشمۆشدۆ –لینجه اۏنو منه وئردی…
کؤنلۆمه عکس –صدا دۆشمۆشدۆ- اۆزۆمۆ قایالارا توتوب…
-هئئییی….- دئیه چاغېردېم…
ألینجه سَسیمه سَس وئردی… راحاتلادېم، یاش-یاشېل اۏتلارېنېن عطرینی دویا-دویا گؤز دۏلدوران اوزاقلارا باخماق ایستهمیشدیم، باخدېم، چؤللرین سینهسینده گؤڲلری گۆزگۆ کیمی عکس إتدیرَن ماوی میرواریسینی گؤرسَتدی منه… ألینجه سخاوتینی اۏنا سئوگی’یله گلَن هئچ بیر یۏلچوسوندان گیزلَتمهییب… ألینجه منه چۏخ آز آدامېن خبردار اۏلدوغو قاپېسېنې گؤرسَتدی… من اۏ قدیم، یادداشېندا نهلری – نهلری گیزلَدیب ساخلایان داشلارا تۏخانېب، اۏنلاردان اۏ اۆزه چېخدېم… ألینجه منی کؤینهڲیندن کئچیردی، من آدېنې اۆچۆنجۆ قاپې قۏیدوم…
*
آما…
ألینجه سیرّینی یئددی قاپې آرخاسېندا گیزلَدیر… اۏنون روحونون تانرېیا یاخېنلېغېنې قات-قات، قاپې-قاپې کئچمهلیسن، عزیز دۏست…
ایچیندن بیر سَس: “آما دوعا زامانې دېر” – دئدیمی، دایانما، گؤزلهمه، دۆشۆنمه، سنی سَسلهین بیلیر نهیه سَسلهییر….
گئت…
بیر گۆن گۆنَشی اۏردا قارشېلایاجاقسان – بلکه إله یئددینجی قاپېدان سۏنرا…


text:
هاوا چوخ سویوقایدی، یئنه گئجیکمیشدیم. قاپینی دؤیدوم، خیردا قارداشیم قاپینی آچدی. تلهسیک گیردیم حیطه دئدیم: -«آرش قاچ ایچری دوندوق!» ایکیمیز بیردن سوخولاراق ائوه، قاپیدا گیر ائلهدیک، بیر آز دارتینیب قاپیدان کئچیب تئز باغلادیق. پالتوومو چیخاردیردیم کی آتام یئتیشدی.
-گینه هاردایدین؟
-گئتمیشدیق توپا .
-منی سرییبسن اولان. بو سویوقدا ایتی وورسان ائشیگه چیخماز. سیز بیر یول بو شخته ده توپ اوینوردوز؟
ائله بو آندا ننهلییم اوتاقدان چیخیب، ددهمه هیرسلندی؛
-آ کیشی، نه وئریبسن آلانمیرسان بو اوشاقدان؟ قوی هله بیر یئتیشسین، پالتارین چیخارتمامیش قاباریرسان اوشاقا. گل ایچری گئجه اوزوندو نه قدهر ایسترسن دئیینمهیه واخت وار.
دوغروسو من ننهلییمدن بیر پیسلیک گؤرمهمیشدیم، آمما نه ایسه هئچ واخت اونون محبتین اینانمادیم. همیشه ائوه گیریب، باشیمی آشاغا سالیب، گئتمیشم اوتاغیما. بو اوتاقدا قردشیمله من قالیردیق. او بیریسی اوتاقدا دا آتام، ننهلییم و تازا دوغولان باجیم. بو اؤگئی باجیم “لیلا” اولاندان هرگون اؤز باجیم “فیروزه” گؤزومه تیکیلیردی.
آنام اؤلندن بیر ایل سونرا، آتام فامئللرینین بیریسی ایله ائولندی. منصوره خانیم اره گئدیب بوشانمیش بیر معلیم ایدی، بونا باخمییاراق بوشاندیغینا گورا راضیلشدی منیم آتامیننان کی دؤرد اوشاقی واریدی ائولنسین. آتام ائولنندن سونرا، عمهم گلیب باجیم فیروزهنی آپاردی اؤزوینن ساخلاسین. گؤیلوم ایستیردی کی بیز ایکیمیزی ده آپارسین، آمما بیلیردیم کی بو مومکون دئییل.
نئچه ایل قاباق آنامین دونونون اتگی پیلهتهیه ایلیشیب، پیلهتهنی چئویردی؛ ائوی اود آلدی؛ آنام دا کی ایستیردی اودو سؤندوره، اؤزو اود توتوب یاندی. بو ایش منی چوخ عصبلشدیرمیشدی؛ نییه کی اوشاق ایکن آنامین یانیق جنازهسینین اوستونه گلیب چیخدیم و بو منده چوخ پیس تأثیر قویدو. آتام ائولهنندن سونرا عصبیلییم داها آرتدی. ننهلییم بونو یاخشی باشا دوشوردو. اونا گورادا منیم شیلتاقلیغیمی تحمل ائدیردی. هئچ واخت اولمادی کی منی آتاما چوغوللاسین. بونونلا آتام منیم حؤرمتسیزلییمی آنالیغیما گؤروردی و بو ادبسیزلیگی چکنمیردی. آتام منی چوخ نصیحت ائلهدی، آمما دوغروسو یورولدو. تکی مندن یوخ، اؤزوندنده یورولموشدو، ائلهجه یاشاییشیندان دویموشدو. همیشه ائوه کئفلی گلیب، دونیانین آجیغین مندن آچیردی. آخی بیر باشقاسی یوخویدو کی اونونلا بیتدهشه:
-دی سؤیون گل سوفره باشینا.
بو آتامین سسی دی کی منی اؤزومه گتیردی. اعتراض لا دئدیم؛
-من یئمیرم، سیز یئیین.
-نه یئمیسن؟
-هئچ نه، آج دئییلم.
-اولان سن منی لاپ جانا گتیرمیسن. بو ائوه گلماغین، بودا جاواب وئرماغین.
-زوردی یئمیرهم دا.
-غلط ائلیسن یئمیرسن. ایکی ساعاتدی سوفرانی سالیب سنی گؤزلیریک، قارداشین شام یئمهییب کی سن ویرغین ویرمیش گلهسن سنینله یئیه. باشا دوشورسن بو آروات سیزه گورا شام قویوب.
-منه نه، من دئمیشم شام قویسون. قویماسین. سیز یئیین دا، منیمله نه ایشیز وار؟
آتام حیرصلهنیب بیردن جومدو منیم اوستومه؛
-کوپک اوغلو هله چوخ اوجا سیچیبسان، باشیندان دا دیشلییرسن.
گؤردوم هاوا یامان پیسدی، ال آتدیم پالتووما، بؤرکومو گؤتوروب باشماقلاریمی آلیب الیمه، بیلمیرم نه واخت آیاق یالین حیطدن ائشیگه قاچدیم. باشماقلاریمی گئییب، بؤرکو کئچیتدیم خیتدهییمه، پالتووین یهخهسین چکدیم قولاقلاریما، دویمهلریمی باغلاییب، باشیمی سالدیم آشاغا، یورودوم، آمما هئچ بیلمیردیم هارا. یئرده کی داش قومی شوتدویهرک، ایچیمده برک قئینیب، اؤز- اؤزومه دانیشیردیم؛
-قوییب گئدهجاغام ، … اوندا بس قارداشیم منسیز نئیلهسین.
-من ننهلییکله یاشیان دئییلم، … آخی او یازیق منه نه پیسلیک ائلییب کی، …
اورهییم برک سیخیلیردی، ایستیردیم باش قویوب بیرینین چیینینه آغلییام. آخی بو نه یازیدی بیزیم آنلیمیزا یازیلدی؟ کوچهنین ایچیندن گلن سس صدا منی اؤزونه طرف یؤنتدی. نه زامان ائودن چیخمیشدیم بیلمیرم. چوستدوزلاردان گلیب چاتمیشدیم چهارراه شهنازا، پاساژ قاباغیندا باشیمی قوزادیم اوسته. بیر مئیخانلار آچیقیدیر، بیرده آتدا – بوتدا یئمک توکانلاری. ائله بیل کی بیریسی منی چاغیریردی کوچهیه، مئیخانادا کی چیراقلار سانکی کؤزهریردیلر، بو ضعیف ایشیقدا اوردا اوتوران سرخوش اینسانلارین سیماسینی گؤرمک اولوردوسا، آمما سئچمک اولموردو. سیگارت توستوسو، اوجا اوجا دانیشیقلار، شاقیلتیلی گولوشلر، ساغلیقلار، … سانکی او ایچدیکلری بیر ایکی آجی ایستکان آراغ، او یورقون اینسانلارین سیماسیندا حیاتین بوتون چتینلیکلرین و آجیلیقلارین نئچه آنلیق اولورسادا پوزوب آپاریردی.
هوسلندیم ایچری گیریب بیر ایکی ایستکان وورام. بیر نئچه مئیخانین قاباغیندان کئچدیم؛ هر نه اوزومه جرعت وئردیم باجارمادیم. بیر آیاغیم ایرهلیردیسه او بیریسی گئری قایدیردی، دوغروسی جانیمدا بیر قورخو واریدی. بعضاً ایچریده کی لرده منه باخیب بو یاشدا بو ساعاتدا اوردا دالاشدیغیما تعجبله نیردیلر. بیر باشقا مئیخانانین قاباغیندان کئچنده گوزوم دوشدو بارین دالیسندا دوران شسلی شقاوتلی بیر قادینا. باخیشلاریمیز بیربیرینه توققوشدو، او تعجبلی من ایسه اختیارسیز، دئدیم بس کی بیریسی پئیسریمدن یاپیشیب ایتهلهدی ایچری. قادینین دوداقلاری قاچدی. ایرهلی گئتدیم. او گؤزلرین قییدی، باشینی ترپتدی کی، نه؟ دئدیم؛
– بیر ایستکان توک ایچیم.
قادین منی آشاغدان یوخاری وراندازلادی. آرخادان بیریسی دیلی توتار توتماز باغیردی؛ ماتی سوتول بالا گیریوه کئچیب، حؤرمت ائله یاز منیم حسابیما.
– آرتیق دانیشما گئده، سن اؤزون نئچه ایلدیر اونون بونون حسابینا ایچیرسن؟
اوردا اوتورانلارین بیر نئچهسی شاققا چکیب گولدولر، آردینجا ایستکانلاری ماتینین ساغلیغینا قالدیریلار.
قادین اوزونو دؤندهریب منه سوردو:
– نه ایچیرسن اوغول؟
– هر نه اولورسا اولسون.
– شراب، یوخسا وودکا؟ دئییرسن سنه آبجو وئریم؟
– یوخ وودکا، وودکا وئر.
بیر ایستکان گؤز یاشیندان دورو ماراغا وودکاسی تؤکوب قویدو قاباغیما. بونو من شوشهنین اوستونده اولان یازیدان اوخودوم.
– مزه وئریم؟
– وئر.
بیر بالا بوشقابدا، مئیوه قویوب ایتهلهدی منیم قاباغیما. من ده ایستکانی بیر باشا گئتدیم اوسته، بیر دیلیم میوه یئییب، سونرا بوش ایستکانی قویدوم پئشخانین اوستونه، یاواشجا دئدیم:
– بیرینده سوز.
– ماشاا… ، بیر ماجال وئر ایستکانین گؤتو یئره دهیسین، سونرا.
آرخادان او سس یئنه باغیردی؛ منده بونو ایچیرم جاوان دوستوموزون ساغلیغینا. ساغ اول، ساغ اول سسی اوردان بوردان ائشیدیلدی.
بیرینده ایچدیم، سونرا داها بیریسین، … ، نئچه سین ایچمیشدیم بیلمهدیم. گوزلریم آخیردی، “بار”ین دالیندا کی رفده آراغ شوشهلری ساندیم یئرییب اوستومه شیغیرلار، قادین باشین گتیردی منه ساری، دئدی:
– بسیندیر.
دیلیم توتار توتماز دئدیم:
– بیرینده ایچه جاغام.
– یوخ داها بسیندیر، کورلانارسان.
بونو گؤزونو گؤزومه تیکهرک، لاپ قولاغیمین ایچینه دئدی. بیر آن گؤزلریم گؤزلرینده سانکی اووسونلادی، خوش بیر قوخو اوزومه توخوندو، دوداقی قاچدی، اختیارسیز الیمی اوزالتدیم سینهسینه طرف، دؤشونو سیخدیم. شاققیلداییب دئدی:
– ببو ببو،
بو منیم ائله خوشوما گلدی کی، تازاشدان الیمی اوزالتدیم دؤشونه ساری، او یئنه دئدی:
– ببو ببو،
بیرداها بو ایشی تکرار ائلهمک ایستیردیم کی دالدان بیریسی یاپیشیب پئیسریمدن چکدی دالی، قودوخ ائله بیل اوزون آچیلدی. ماجال وئرمهییب، تاررررراق بیر شاپالاق اوزومدن. بورنومون قانی قاتیشدی آغزیما. یئدیغیم کؤتگه باخمییاراق، من ائله اؤز حالیمداایدیم، سرخوشلیغیمدا ائله سانیردیم کی من اونون سینهسینه ال اوزاتدیقجا او دئییر؛ ببو ببو، ببو ببو.
ایشلهینلرین بیری دئیینه دئیینه، یاپیشیب الیمدن چیخارتدی چؤله، دولو بیر گویوم سو گتیریب تؤکدی ال اوزومو یودوم. ال اوزومو یووارکن، هله رؤیالاریمدا سئیر ائدیردیم. قدیم محلهمیزده اسداله سوتچو گؤزومون اؤنونده ایدی. چرخ اوسته سوت ساتیردی. آرا وئرمهدن فیتینین بالونونی سیخیردی، ببو ببو – ببو ببو، آی ی ی … سوت آلان …


text:
ساموئل تیلور کولریج
ساموئل تیلور کولریج (اینگیلیسجه: Samuel Taylor Coleridge) شاعیر ادبیات تنقیدچی و یازیچی - ۲۱ اوْکتوبر ۱۷۷۲ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۱ ایل عومر ائلهییب و ۲۵ ژوئیه ۱۸۳۴ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Samuel Taylor Coleridge»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ساموئل تیلور کولریج گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
مایکل جیتر
مایکل جیتر (اینگیلیسجه: Michael Jeter) آمریکالی اوْیونچو. ۲۶ آقوست ۱۹۵۲ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۰ ایل عؤمر ائلهییب و ۳۰ مارس ۲۰۰۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اؤز تحصیلینی ممفیس بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1979–2003 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Michael Jeter»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده مایکل جیتر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
انگلستان دا ایشسیزلیک موقداری ۳.۸ گؤتریم
اکتبر آییندا ایشسیزلرینگ سانی ۱۳ مۆنگ آدام آزالدی و ایشسیزلیک ۳.۸ گؤتریمه یتدی
انگلستان دا ۱ میلیون ۲۸۱ مۆنگ آدام ایش تاپیپ بیلمهیأر.
بو یورتدا اکتبر آییندا ایشسیزلرینگ سانی ۱۳ مۆنگ آدام آزالدی و ایشسیزلیک ۳.۸ گؤتریمه یتدی.
انگلستان ینگ میللی حاسابات قوراماسی ۱۹۷۵-نجی ییلدان بأری بو یورتدا ایشسیزلرینگ موقداری نینگ اینگ آز گؤتریمه ایه بۇلاندیغینی حابار بردی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیأنینگ مبلمان پوداغینداقی داشاساتوو موقداری 9 آیدا 3 میلیارد دلاردان گچدی
تۆرکیه مبلمان پوداغیندا اینگ کؤپ آمریکا، ایسرائیل، فرانسیا و انگلستانا اؤنۆم ساتدی
اینچه بورون سرحت گچلگهسی آچیلدی
ایران بیلن تۆرکمنیستان ینگ آراسیندا اینچه بورون سرحت گِچلگه سی آچیلدی
تۆرکیه 9 آیدا داشاری یورتلارا 69 میلیون دلار نار ساتدی
ایران، هیندیستان، حیتای و تۆرکیه دۆنیأده اینگ کؤپ نار اؤندۆریأن اۆلکهلر


text:
`بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا ی.پ.گ` نتیجهلر
خبرلر [2415]
- تورکیه عراق-ین دیاله ویلایتیندهکی هوجومو قیناییب
- عراقین قوزئیینده بؤیوک عملیات
- ۲ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- پکاکالی ۳ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- "میت"دن عراقین قوزئیینده عملیات
- ۲ پکاکالی تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- عراقین قوزئیینده ایکی تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- طالبان، اوشاق فلجی آشیلاما ایشینین داوام ائتمهسینی قبول ائتدی
- "تروریست هاراداسا هدفیمیز اورا!"
- بیر آذربایجان عسگری شهید اولدو
- سوریهنین قوزئیینده ۱۶ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- آکار: یئری و زامانی گلدیگینده لازیم اولان ائدیلهجک
- البوکمال بؤلگهسینه هاوا ضربهلری ائندیریلیب
- جمهور باشقانی اردوغان کابینه ییغینجاغیندان سونرا مطبوعاتا آچیقلاما وئریب
- داها 2 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب
- داها 3 ترورچو تهلوکهسیزلیک قوهلرینه تسلیم اولوب
- ۴ تروریست داها ضررسیزلشدیریلدی
- تروریستلرین "اله گئچیریلمهسی امکانسیز" دئدیگی قرارگاه اله گئچیریلدی
- تورک شاهینلری تروریست اوونا چیخدی
- پکاکایا قندیلده نقطه عملیاتی
- تروریستلرین وورولما آنی
- ترور یانداشلاری اولای چیخارتدی
- پکاکانین سالدیرقان اوزو
- پکاکانین گرچک اوزو بیر داها گؤرولدو
- "دیارباکیردا گنج بوراخمادینیز"
- پکاکا، اورمان یانغینلارینی اوستلندی
- کلینتون عایلهسیندن یپگ/پکاکا یانلیشی
- ی.پ.گ داعش توتوخلولارینی آزاد ائتدی
- "ترورسوز بیر دونیا"
- تروریستلر گؤرونتولندی
- ایسلامی ترورلا عینیلشدیرنلره ان گؤزل جاواب
- رپورتاژ: آمریکانین ترور تشکیلاتلارینا یاردیمی
- ترور تشکیلاتینا آغیر ضربه
- ترور طرفدارلاری آوروپا-دا یاشان تورک لره هوجوم ائتدیلر
- بغداد-دا ترور: 11 نفر حیاتینی ایتیردی
- جمهور باشقانی اردوغان:"بسله ییب قیزیشدیریرلار"
- فتح الله چی ترور تشکیلاتینین آمریکاداکی قورویوجوسو
- پ.ک.ک ترور اؤگوتونون تورکیه علیهینه قارا پروپاقانداسی
- پنسیلوانیا 15 ژوئیه خائین کودتا تشببوسچوسو فتح الله چی ترور تشکیلاتینین مرکزی پایگاهی
- کانادا یاشایان تورکلر تورکیهده فتحاللهچی ترور تشکیلاتینین چئویریلیش جهدینه قارشی چیخدی.
- عفرین: تورکیه نین یانی باشینداکی ترور یوواسی
- یئنی زئلاندادا ایکی مسجیده اولونان ترور سالدیرسیندان فوتولار


text:
خسرو (اشکانی)
خسرو ایگیرمی دؤردونجو ارشک، (م.۱۳۰-۱۰۸)
پادیشاهلیقدَییشدیر
پاووکر اؤلندن سونرا اونون اوغلانلاری یاشجا کیچیک اولدوقلاری اۆچون پارت آغساققاللاری شوراسی پاووکرین قارداشی خسرونو اونون یئرینه شاه تعیین ائتدیلر.
بو دوور عومومیتله پارت دؤولتی ضعیفلهییر و روم ایمپیراتورو تراژان، ایسکندر کیمی سیحون و سیند چایلارینا چاماق هوسینه دوشور [۱].
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ زهتابی, محمدتقی (۱۳۸۲). ایران تورکلرینین اسکی تاریخی، ایکینجی جیلد:اسکند دؤوروندن ایسلاما قدر. تبریز: نشر اختر. آیاسبیان: ۹-۳۷-۶۷۵۶-۹۶۴.


text:
یاغیش
یاغیش – بۇلودلاردان یئر سطحینه دیامتری ۰،۵ mm-دن چوْخ اوْلان سۇ داملاسی شکلینده دوشن آتموسفر یاغینتیلاری. و داها چوْخ اوْلان یاغیش لئیسان آدلانیر. یاغیش، هاوا کۆتلهلرینین سوْیوق بیر هاوا طبقهسی ایله قارشیلاشاراق، سوْیوق بیر یئردن کئچهرک، یا دا یوکسهلهرک سویوماسی نتیجهسینده ایچریسیندهکی سۇ بوخارینین یوغوشاراک مایع و یا برک حالدا یئره انمهسی حادیثهسیدیر. پلوویومتره آدی وئریلن بیر جیهازلا اؤلچولور. ایللیک یاغمور میقداری مم، سانتی متر و میلی متر اوْلاراق، گۆندهلیک یاغیش میقداری ایسهkg/m² ایله ایفاده ائدیلیر. ایللیک عۆمومی یاغیش میقدارینین بیر ساحهده یاراتدیغی یۆکسکلیک اساس آلیندیغی اۆچون اۇزونلوق واحیدلری ایله ایفاده ائدیلیر. بیر چوْخ فرقلی فوْرمادا مئیدانا گله بیلر، بۇنلار یاغیش، قار، گراوپل، دولو و سولودور.


text:
مایکروسافت آرزان موبایل اؤندۆردی
بلوتوث سیستمینه ده ایه بۇلان بو موبایللاردان اینترنته باغلانیپ بۇلمایار
نوکیا شرکتینی ساتین آلان مایکروسافت شرکتی ۲۵ دلارلیق موبایل اؤندۆردی.
میلادی ییلینگ اۆچۆنجی چأرِیگیندن باشلاپ دینگه هیندیستان، حیتای و نیجریا یالی مؤهۆم و آرزان بازارلاردا ساتیلان نوکیا ۱۳۰ مدللی موبایل بیلن ویدئو گؤزلأپ بیلینیأر، موزیک دینگلهنیپ بیلینیأر.
۱.۸ اینچ اولولیغیندا بۇلان بو موبایل ۳۶ گۆن شارژ ادیلمأنی اولانیلیپ بیلینیأر.
بلوتوث سیستمینه ده ایه بۇلان بو موبایللاردان اینترنته باغلانیپ بۇلمایار.
دِگیشلی حابارلار
خرم سلطان ینگ پُرترهسی ۱۲۶ مۆنگ پوند باهاسینا ساتیلدی
قانونی سلطان سلیمان ینگ پرتره سی ده 11 مۆنگ 340 استرلینگ باهاسینا ساتیلدی
فوتبال: مونشن گلادباخ بایرن مونیخ توُپارینی اوتاندیردی
بایرن مونیخ ینگ 43 ییلدان بأری اینگ آغیر گچن یاریشی مونشن گلادباخ بیل بوُلدی
بارسلونا رونالد کومان بیلن حوُشلاشدی
رونالد کومان 15 آیدان بأری بارسلونا فوتبال توُپاری نینگ فوتبالچیلارینا ساپاق بریأردی


text:
53020
۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۸
به گزارش پایگاه خبری و تحلیلی ترکمن؛ حیتای یینگ سینجان اویغور اؤزباشداق بؤلگه سینده یوزلرچه ییللیق مسجدلر و زیاراتگاهلارینگ ییقیلاندیغی اوٰنگه سورولیأر.
۳۳ مسجد و زیاراتگاهینگ بیرنأچهسینینگ دولولیغینا ییقیلاندیغی بیرنأچهسینینگده بیر بؤلهگینینگ ییقیلاندیغی اؤنگه سورولدی.
انگلیس گاردین و آچیق بارلاغ سایتی Bellingcat- ینگ حابارینا گؤرأ حیتای دا اویغور تورکمنلرینینگ مسجدلرینینگ ییقیلاندیغی بارادا تأزه حابارلار بار.
ماهوارا صوراتلارینینگ ایبرن فتوصوراتلاری و یرلی یاشاییجیلار و کارتالار بیلن ۱۰۰ مسجد بارلاندی.
کوممهدی و میناراسی بولان ۸۱ مسجدینگ ۳۱-ی نینگ و ایکی زیاراتگاهینگ ۲۰۱۶-۲۰۱۸-نجی ییل آرالیغیندا اولی ضِلِل گؤرِندیگی بیلدیریلدی.
کوممِهت و میناراسی بولمایان و اویغورلارینگ آیدیشینا گؤرأ مسجد بولان ۹ یرینگ ده یوق ادیلندیگی گؤرولیأر.
تورکیأنینگ داشاری ایشلر وزیرلیگی، حیتایینگ (چینینگ) رسمی باشلیق لارینینگ اویغور تورک و تورکمنلرینه ادن سیستماتیک سیاساتینی انسانلیغیا اوتانچ بریجی بولاندیغینی بیلدیریپدی.
حلق آرا جمغیتچیلیکلر ده حیتایینگ اویغور مسلمان تورکمنلرینه ادیلن ظلم و باسیشلاری یازغاریار.
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
دگیشلی یازغیلار
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
: "گئده"- ماحموددالغا
- توضیحات
- منتشر شده در سه شنبه, 30 تیر 1394 23:52
بیری وارايدی، بیری يوخدور.آللاه ياراتمیش بنده چوخدور.اسکی زامانلار يوخ،دوننکی گونلرايدی.اوچ یولداش وارایدی . یاشار،آیدین و گئده .بو یولداشلارین ایچنده بیرجه گئده نین چؤرک غمی يوخدور. دیل نه دیر آنلامازدی، وطن نه دیر بیلمه ز دیر. او هر زامان آيین شايین یاشامیشدی. آجلیق ندی بیلمزدی، خوش يیيب، خوش گزردی. سؤزگلنده ده يولداشلاریينا دیيردی:
-بیلیرسینیز اوشاقلار، حاجی نیيه حاجی اولوب و کاسیب، کاسیب؟ حاجی چوخ زحمت کشیده، خیلی يه میيب. آمما کاسیب گئجه گوندوز خوابیده، اللشمیيب، هر نه تاپیب باسیب بوغازینا. ایندی شماها اونلارین وار- دؤوله تینه باخیب پاخیللیق ائدیرسینیز.سیزلر قیسقانچی بیر آدامسینیز. گؤزوز گؤتورمور سانکی سی دؤوله تدی بیر آدم اولسون.
يولداشلاری بیلیردیلر بو اؤزی هانسی عايله دندیر. و آتاسینین الی هاراجان اؤورلوق و خالقین چؤرگینین ایچنده دیر. آج لیق بیلمیين اوشاقدیر، هر نه ایستیيب او گون اونا وئریبلر. اونون تزلیکجه کوسه ير اولماغین دا بیلیردیلر. چوخ باشقا دیلده دانیشماغی بللدردی او بیر مانقورت آدامدی، عايلسی ده بوجورايدیلر. آمما بو اوشاقلار عاغیللی اوشاغیدیلار سننی آز آمما ایستی سويوق چکمیش اوشاغیدیلار ایسته مزدیلر بونو اوزلرینن ایجیتسینلر، اومید وارلاری ایدی بو گئده بیر گون دوشونر، بیلر بیز کیمیک ، گلر کیملیگینه. تاسفله بو گئده بونلاری آنلامازايدی هر نه آغزینادا - آغلینادا گلردی دیيردی.
گونلر ایلدیریم کیمی کئچمکده دیدیلر، معلوم اولموردور بونلار هاچان اوشاغیدیلار، و هاچان بويودولر. گئده نین دانیشغینین جاوابی همیشه سوکوتودور، بو سوکوت سبب اولموشدور او اؤزون چوخ بیلهين بیلسین، آخی او اونيوئرسیتی آدامی اولموشدور آمما بعضی يولداشلاری درسی بوشلويوب فعله لیگه باشلامیشدیلار. فیکیر ائدردی ملا يا لوقمان حکیم اولوبدور. بونا گؤره ده يواش- يواش آياق قويموشدور يکه يئرلردن دانیشسین، دیلدن، توپراقدان.
-بیلیرسینیز بیزیم دیل چوخ گؤزلدی آمما ...
ایستهدی نئجه گون بونان قاباق دئدیگی سؤزلری تیکرار ائله سین، ياشار بیر گئجه ده شاخان ایلدیریم کیمی يئردن قالخیب او قابارلی اللری ایله اونون بوغازیننان توتدو.
-بیرده بو اراجیفی دیيسن، و بیز تورکلره قوندارما سؤزلر ياپیشدیراسان ننه مین جانینا آند اولسون بوغازینی دئشرم. (ياشارین آتاسی کؤرمور معدهنین ده ایشلینده معدن پارتدايیب اودا اوردا اؤلموشدور، ياشار آتاسین هیج واخت گؤرهمه میشدی، اونا گؤرا آناسین جانینا آد ایچردی.آناسی اونون دونیاسی ایدی.)
گئده نین نفهسی بیتمک دیدی، داهی ال و آياغی يئردن اؤزلموشدور.رنگی ساب ساری سارلمیشدی، اؤلوم عزرائیلین باشی اوسته گؤروردو. ياشار آز الینین زورون آزالتدی.
آيدین کی اوطرفده اتورموشدور و او قدر حیرصلنمیشدی کی بیچاق وورسايدین قانی چیخمازدی، يئردن قالخیب گئدنی ياشارین الینن آلدی. دئدی:
-گئده بیل نه دانیشیرسان، نه دئيرسن، بیزه تورکلیک ياراشیر، بیزیم وطنمیز وار، دیلمیز وار. ایفتخاریمیز وار. بیز باشقا آداملارا ساتیلماریق .سانکی قوندارمالار سنین کیمی ساتیلمیش آداملاریندی. بیزلری پاخیل و قیسقانچی آدلادین و بیزیم کئچمیشیمیزی يئله وئردین، بیزیم موباریز آداملاری اللشمیين، تنبل بیلدین، دئدیک عيبی يوخ، ایندی ده ياپیشیبسان دیلمیزی، توپراغیمیزی بیزدن آلماغا. نه ایستیرسن بیزدن. هر زامان هرنه دئدین دینمه دیک، هر نه ایسته دین وئردیک، يولداشلیقدا جانیمیز سنه فدا ائله دیک، آمما دیلیمیزی ، توپراغیمیزی بیز باغیشلاماریق. سن کیملردن خط آلیرسان.؟
آيدین بو سؤزلری دئدی و يئره توپوروب ياپیشدی یاشارین الینن و اونو اؤزی ائله بو گئدهدن آيیردی. گئده بیر پیس پیریق آدام ایدی، یاشار و آیدین دان سونرا بیرجه باشقاچی لار ایستردیلر اوننان یولداش اولسونلار.
گونلر کئچدی، آيلار کئچدی، گئده يالقیز قالیب بیر يولداش دالیجا گزیردی، بو يالقیزلیقدان گوردو فايدا يوخدور، اؤزونه يولداش تاپماق اوچون بهانا دالیجا گزیردی، بو او زامان ایدی کی گئده اونيوئرسیتی درسین قورتالیيب و تئلئویزیيا اداره سینین آدامی اولموشدور.
زامان چوخ آغیر کئچیردی، بو گئده تئلئویزیيا ادارهسینده جیلدین دئيشیب، دیلین دئيشیب، و او باشقا دیلده دیين جوملهلردن خبر يوخودور، بو گئده چئوریلیب بیر قورخولو آدام اولموشدور.
تورکلر قورخماز آدم دیلار بیلیرسینیز. دوشمن مینلرده اولا، کسرلی قیلیجیدا اولا بیر تورک اونلارین قاباغیندا دوروب اوغلوللار کیمی مهاربیيه باشلار، بونو اسکی تاریخ ده ده گؤرموشوک و ایندیکی زامانلاردا. آمما بو گئده نه اوچون بوجور قورخولو اولموشدور.؟
نه اوچون ياشار،آيدین و سانکی يولداشلاری گئدهلردن قورخوردولار.؟ياشار،آيدین چینقلی قارا بالیق ناغیلین اوخومامیشدیلار.؟ اوخوموشدولار، کوراوغلو، قاچاق نبی نین ناغیلین دا بیلیردیلر، کئچل همزه کیمدی اونی دا بیلیردیلر.
قورخو بوردان اونلارین جانین بوروموشدور کی بو گئده مانقورت اولموشدور، یاشارین و آیدین نین جیلدینه گیرمیشدی. تورک جیلده ده باشلامیشدی او کئچمیش قوندارما سؤزلری، خائن کسروی و طباطبائي نین سؤزلرین تزه فورمدا میللته دانیش سین. تزه قانون و قايده ياراتمیشدی.
ياشار و آيدین سانکی يولداشلارین بیر يئره يیغیب فیکیرلشدیلر کی هر نه جور اولسا بو گئدنی روسوا ائله سینلر. و میللته تانیتدیرسینلار. میللت بیلسین کی بو گئده بیر يرتیجی حئیواندی، فورصت تاپسان الین راحتچیلیقجا هامینین قانینا بولار.
بو نئجه يولداشین موباریزهسی فايدا وئردی گئده بی آبرو اولوب بو اؤلکهدن قاچدی. آمما دوشمنچیلیگین، مانقورتلیغین الدن يئره قويمادی.
گئدهلر تورکلرین باشینا چوخ اويونلار گئتیریب. کوراوغلونون قیراتین اوغورلويوب، بابکین قول لارین گئده لر کسیب. ستارخانی تهراندا گئده لر یانلیزلادیب. شووينستين صفینه گئده لرگیریب. بونلاری گئدهلر گؤروب. دوشمانلار يوخ.


text:
ایلگرگی ایتیلگن گپرلر توغری کېلدی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
- نویسنده: فرزاد
- منتشر شده در دوشنبه، 01 سرطان 1394
افغانستان نینگ گیرد تېگرگی دن کون سیین اوروش تیزلنیشی و خوفلی وضعیت دن باشقه گزارش بولمه ی طالب و داعش تروریسلیگیدن باشقه یخشی خبر اېشیتیلمه یدی. افغانستان نینگ برچه ایلات لری تینچسیزلیک و قان توکیلیش تولقینیدن اعتراض بیلدیره دی. بوگون ۱۳۹۴ نیچی ییل جوزا آیی نینگ ۱۳ نچیسی ۲۰۱۵ نچی ییل جون آیی نینگ ۳ نچیسیده افغانستان نینگ خبرلر رسانه سینی ایزلر اېدیم برچه افغانستان یمان وضعیتی بۉلگنیدن گپلر اېدی. اوشبو اۉلکه آلدینگیدن کۉره عدالت سیزلیک و فساد عملیگه باتیب و اوروش کۉپه یماقده دیر. عین حالده پوپنک لنگن حکومت باشلیغلری دالرلی چوکیلرنی اۉزنیکی قیلیشی اوچون دوکیشماقده، اۉشه آلدینگی اۉیله کن گپلر ایسه حاضرگی خبرلرده کۉرستیل ماقده. ملی وحشت حکومتی افغانستان نینگ کېینگه سورماقده.
«طلوع» و «تلویزیون ۱» نینگ باش خبری بوگونلیک خبرلری، خرواردن مشت اورنک
۱. «اۉلکه لرده قانون حاکم لیگی و تاثیرلی عدالتلی نظام بارلیگی و اولرنینگ عدالت اوچون قیسی اۉرینگه اېگه ایکن لیگی حقیده عدالت بارسیده گی دنیالیک پروژه سی تېکشیریب، ییللیک گزارشینی ترقتدی. اوشبو تېکشیروگه کۉره افغانستان اۉرنی قانون حاکمیتی ده اۉتگن ییلگه نسبتاً سقوط قیلگن دیر. اوشبو گزارشگه کۉره افغانستان دنیا نینگ اینگ فاسد لنگن اۉلکه دېب ناملنگن دیر.»
۲. «اداری فساد اوچون بیر مستقل قۉشمه کمیته نظارت و تېکشیریش نتیجه سیده ایش وزیرلیگیده بیر گروه مافیا موجود بۉلیب، ییلده میلیارد لرچه افغانینی معیوبلر حقیدن اوغیرلنیشینی کۉرستگن دیر. حاضرده اوشبو نهاد تشقی ایشلر وزارتیده تعیینات و مقررلیک لراوچون ینه بیر کزارش اساسیده ترقه تیب، اۉتگن و حاضرگی حکومتده تشقی ایشلر وزیزلیگیده کۉپینچه بستلر شخصی روابط لر اساسیده حکومت مقام لری بیلن زورمنلر و پارلمان وکیل لری اۉرته سیده توزیع بۉلگنی نی کۉرستگن دیر و اوشبو وزارت نینگ دیپلوماتیک بست لریگه یۉل تاپگن انچه کیشیلرنی بو چوکیلرگه شرایطی ماس بۉلمگن لیگینی ایتگن دیر.»
۳. «سنا مجلسیده گی شکایت لرگه اېتیش کمسیونی نینگ رییسی زلمی زابلینی اسناد ارائه قیلیشیگه کۉره ملی دفاع وزیرلیگیده آیده ۳۴۰ مینگ دالر نی ماین چیقارتگیچ لر امنیتی آتیگه آلیب، اۉز چونتیک لریگه اۉره دی. اوشبو پول بیر نیچته جنرال لرنی کیسه سیگه کېتیش نی او ادعا اېتدی.»
۴. «افغانستانده مخدره ماده لرنی تولیدی و اېکیلیشی کۉپه یماقده دیب مخدره ماده اوچون روس فدرال مبارزه اداره سی هشدار بېرگن دیر. اوندن سۉنگ ۲۰۰۱ ییلده دنیا بیرلشمه سی بیرلشمه ایالات رهبرلیگیده طالب لرنی یۉق قیلگنی دن سۉنگ اوشبو زهرلی ماده نی یوزده ییلیک فایز کۉپه یگن دیر.»
۵. «کابل اۉقیتووچیلری اعتصاب قیلگن دیر. اوشبو اعتصاب اوچ کون آلدین حبیبیه لیسه سیدن باشلندی و بوگون بو اعتصاب کابل نینگ باشقه مکتب لریگه هم ترقلدی.اوشبو اۉقیتووچیلر جمهور ریس نینگ اولرگه بیرگن وعده لری عملگه آشیریلمه گنی اوچون اعتراض بیلدیریب، اعتصاب قیلگن لر. اۉقیلیش ییل نینگ باشلنیشیده جمهور ریس اۉقووچیلرگه آلتی آی دوامیده باشقه امتیازلر دن آرتیق هربیر اۉقیتووچیگه بیر نمره ییرنی توزیع بۉلیشنی سۉز بېرگن ایدی. اوشبو وعده سی حاضرگچه عملگه آشیریلگن یوق.»
۶. «تحقیقی و بشر حق حقوقیدن دفاع قیلیش گروه نامیده گی بیر نهاد اۉلکه میزنینگ تورلی ولایتلریدن آلمشته ییربایلیگینی تحقیقات قیلیب اوشبو معدن لرنی هم مستند توزه تگن و تحقیقات نتیجه سیده مزدی آزلیگی، امنیتی کییم لرینی یۉقلیگی، خطر وقتیده خبر بیرووچی بویوم لرینی یۉقلیگی، نجات بېرووچی گروه سینی یۉق لیگی، صحی اوقات یۉقلیگی، منظم صورتده ترانسپورت یۉق لیگی، معادن ده حد دن آرتیق گرد غبارنی کۉپلیگی، زهرلنتیرووچی گاز بارلیگی، اکسیجن آزلیگی و ایش اېگه لرینی زورگوی لیگی یوقاریده برچه قیینچلیک لر معادن ده گی ایشلاووچیلر وضعیتی نی یمانلش تیرگنینی تاپگن.»
۷. «بلخ ولایتی نینگ زارع تومنلیگیده بیر خیریه نهاد نینگ توقوس کارمندی ناتانیش قوراللی لرتمانیدن اۉلتیریل گندن سۉنگ خلق ارا کېچیریم سازمانی بو اۉلتیریشنی قتیق قاره لب، افغانستان حکومتی یاردم بېرووچی نهادنی خوفسیزلیگی اوچون کۉپراق اعتبار بېریشینی تاکید له گن.»
۱۳۹۳ ییل ثور آیی نینگ ۱۲ نچیسیده: «افغانستان همبستگی حزبی» ثور آیی نینگ ۸ و ۷ سینی قاره لب بیر ییغین اۉتکزدی اوشبو ییغینده حزب اعضالری سۉزگه چیقیب اونینگ شعار لریدن بیری، «سیلاوو» نی نمایشی دېب، باسقینچ لر قۉلی آستیده جنایتچی لر حاکمیتی نی دوام بېریش دېب ایتدی.
بیراق عبدالله و غنی نی مردمگه قرشی تیمی نینگ اصلیتیگه اعتبار بېریب، آلدین دن اوشبو بوزوق وضعیت آچیق و آیدین بېلّی اېدی. ۱۳۹۳ ییلی ثور آیی نینگ ۲۱ نچسیده «افغانستان همبستگی حزبی»نینگ سایتیده بوگونگی حکومت اورته گه کېلیشی دن آلدین اۉشه کونلر نینگ ایکی تیم نی بیر گله مردارخوار مافیایی روشنفکر لری اولرنینگ ملتگه نجات فرشته لری دېب کۉرگزیشیگه اینتیلگن اېدی نتیجه گیرلیک قیلگن لری حقیقتگه اۉتدی.
«بیراق افغانستان نینگ آگاسیز مردمیگه هم عبدالله یاکی اشرف نی تختگه اۉلتیرسه هم ، امریکا وضعیتنی برچه مردم تیزلیکده "تینگریم آلدینگی کفن کشنی رحمت اېتسین" دېیشگه پروگرام توزه تگن اېدی. بولرنینگ هربیری هم برنده اعلان بۉلسه اېدی ملت نینگ بازنده لیگی حقیقتاً آچیق و آیدین اېدی. کرزی مافیایی رژیمی دن کۉره یمانراق فساد، بدبختلیک، قشاقلیک، یمان کون، عدالت سیزلیکنی دوام بېریشی کوتیله دی.»
اوشبو سایت ده، مافیالیک سیلاوو دن آلدین ینه بیر مقاله ده:
«بو مرته شاید کرزی نینگ تونی اشرف عنی نینگ اېلکه سیگه سالینیب، افغانستانده غرب سیاستینی آلغه آلیب باریش مسؤلیتی بیر باشدن ینه بیر باشگه تاپشیریلسه البته. بیراق حاکم دستگاه سیگه هیچ بیر اۉزگرش کېلیشنی کوتمه ی و مردم فساد، امنیت سیزلیک، قشاقلیک و جنایت تاشینی آستیگه اېزیلیشینی کوتسین. اوشبو سیاسی کۉرگزمه افغانستان مردمیگه کتّه درس بۉلیب، دموکراسی و "دالرکراسی" فرقینی تۉغری شکلده تشخیص قیلیشنی اۉرگته دی.»
عدالت سیزلیک و فساد نی کۉپه یشی مافیا حاکم دستگاه سینینگ منطقی نتیجه سیدیر. اۉتگنده علمی اوچرشوولری بۉلگنلر اوشبو ستمکار لرنینگ بیانیه سی و عوامفریبلیک بېرگن سۉزلری یوزه سیدن اېمس بلکیم اۉتگن ننگلی اعمال لری یۉزه سیدن قیاس قیلسه اېدی. هیچقچان الدمچلیککه دوچ کېلمه ی اۉرته گه کېلمسدن آلدین بوگون نی اۉیلب بیلر اېدی. ۱۳۹۳ ییل جوزا آیی نینگ ۲۲ نچیسیده «افغانستان همبستگی حزبی» نینگ سایت ده گی مقاله سیده کېلگن دیر:
«اساسی نکته هم شونده ی دیرکیم ایکله تیم اورته لریده هیچ بیر ینگی کیشی بۉلمگن. بولرنینگ برچه لری دنیا بۉییچه دولت نینگ اینگ فاسد پیچ و مهره لری اۉتگن اۉن اوچ ییل دوامیده بۉلگن دیر. شونگه کۉره اشرف غنی و عبدالله نی سیلاوو تیمی شاخلی یلغانلریگه قرشی کېله جک دولتینی حاضرگی دولت دن کۉره بیکاره راق بۉلیشیگه ایشانیب، اونده گی فساد شاه مهره لری همده اساسی رولنی اۉینشی کوتیله دی.»
نیچه آی دوامیده گی جنجللر اونینگ نتیجه سی باره سیده ، مسخره لیک انتصابلر، اولرنینگ جان کیریگه باش اېکیشی آخرده ملتگه قرشی شرالتان، فاسدلردن شکللنگن ناقص حکومت ملتیمیز اوچون درس بۉلیب، اونینگ بیلیش لری لازیم. تاسفگه کۉره مردملیک قدرتلی کوچ یۉقلیگی، کیشی لرنی تاریخی حافظه سی بدبخت لیک درگیر لرکوتاه بۉلیشی معمول دیر. اگر ملت اوشبو جریان لردن کېره کلی سبقلرینی آلمسه لر. کېله جکده ملی غدار لر و بیگانه نوکرلرینی الدمچلیک توزاخیگه قیته-قیته ینه هم توشیب، اولرنینگ قماغیده بۉلیشنی کوتسین.
اۉتمیش تاریخی حکایه لریدن اۉرگن مگن ملت، اونینگ هردائیم تکرار لنیشیگه مقصر بۉلیشنی کوتسین.


text:
ادبیات جریانلاری
ادبیات آخیملاری یا مکاتب ادبی بللی بیر تاریخی پروسسده ادبیاتی، نؤع و مؤلفین میللیتی باخیمیندان هر هانسی بیر آیری-سئچکیلیک اوْلمادان فورمال و متنی اوْلاراق ائتکی ائدن بللی اۆسلوب، دۇیغو و دۆشونجه سیراسینا ادبیات آخینی و یا ادبی جریان آدلانیر.
ادبی جریانلارینین توسعهسینه نظر سالدیقدا، بۇ جریانلارین تکجه یازینا مخصوص اوْلمادیغی عومومیتله، بیر صنعت جریانی کیمی باشلاییب اینکیشاف ائتدیکلری گؤرولور. اۆستهلیک، فوری هامیسی، عومومیتله، یاراندیقلاری دؤورون ایجتماعی قورولوشونون، بۇ قورولوشا باغلی تفکّور طرزینین، ایدولوژینین اۆرونودورلر. دؤورون فلسفهسینین اینجه صنعت اۆزریندهکی ائتکیسی جریان کیمی اوْرتایا چیخیر و بۆتون صنعت نؤعلرینده اوْرتاق اؤزللیکلر اطرافیندا اینکیشاف ائدیر.


text:
اتاقلی سیاستمدار- دولت اربابی، اقتدارلی یازووچی و شاعر شرف رشیدوف نینگ 100ییللیگی مناسبتی بیلن.
اتاقلی سیاستمدار- دولت اربابی، اقتدارلی یازووچی و شاعر شرف رشیدوف نینگ 100ییللیگی مناسبتی بیلن.
کیمیا فنلری دوکتوری، اکادمیسین سیاره رشیدوا اوتگن 21 ییل دوامیده اوزبیکستان پارلمانیده کمال موفقیت بیلن آمبوسمن وظیفه سینی بجریب کیلدی. او صلاحیتلی بیرعالم صفتیده بو ساحه ده کوپ کدرلر تربیه له دی و هر دایم انسان حقوقلری بوییچه فقرالر خدمتیده بولدی و امبودسمن فعالیتلرینی تیزیملی روشده ترتیبگه سالیب عدلیه وزیرلیگی و سود تشکیلاتلری بیلن همکارلیکنی یولگه قویدی.
سیاره رشیدوا تورلی غرب مملکتلری آمبودسمن انستیتوتلری بیلن کینگ علاقه اورنه تیب، هر دایم جهان امبودسمنلری بیلن فکر و تجربه المشتیریش اوچون کنفرانسلر و ملاقاتلرنی یولگه قوییب کیلردی. کمینه هم بو ساحه ده او کیشی بیلن همکارلیگیم بارایدی. او لر نینگ طلبیگه کوره «اسلام ده احتساب (آمبودسمن) انستیتوتی» عنوانی بیلن یازگن کتته مقالم، 2007 ییل «دنیا آمبودسمنلری» ناملی 400 بیتلیک آمبودسمنلر حقیده گی کتته توپلمده بیرینچی مقاله صفتیده اوزبیک و روس تیل لریده کتته تیراژده نشردن چیقدی.
کتاب تقدیماتی اوچون ساحه متخصصلری اشتراکیده انتر کاتیننتال ده یولگه قوییلگن کینگ ییغیلیشده، مقاله نینگ قیسقه مضمونینی اوقیب ایشیتتیردیم. موضوع گه قیزیقیش همه میز اوچون کوتیلمگن بیر حادثه ایدی. چیت ایل لیک امبودسمنلر اینیقسه آلمانیه و اوروپا وکیللری اونی بوتونلی بیر ینگیلیک صفتیده اعتبار بیریب، موضوع بوییچه کوپ سواللریول له دیلر.
سیاره شرفوفنا بیر ییلدن کیین اروپاده بولیب اوته دیگن خلق ارا کنفرانسگه مینی هم آلیب بارماقچی ایدی، شو سببلی مقالمنی قیته کوریب چیقیب اونی کینگیتیریشیمنی سوره گن ایدی. لیکن 2008 ییل اروپا گه کیتیشیم گه توغری کیلدی.
مین حرمتلی سیاره شرفوفنا بیلن 1991 یل یقیندن تنیش بولگن ایدیم. بو اوچره شوو خاطره سینی یازیش اورینلی دیب اویلیمن.
بیر اوچره شوو خاطره سی:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1991 ییل بیر قتار افغانستان اوزبیک ضیالیلری بیلن تاشکینتده آچیلگن «ترکستانلیکلر فارومی» گه رسمی دعوت اساسیده اشتراک ایتگن ایدیک. چیت ایلده یشاوچی اوزبیکلردن یوزدن آرتیق کیشی شو مناسبت بیلن اوزبیکستانگه کیلگن ایدی. اوشنده بیرینچی مرته بیرینچی پریزیدنت کریموف جنابلری بیلن تنیشیب، اولرنی دولت مستقللیگی بیلن تبریکله دیک. مین هم اوز نوبتمیده مقالمنی اوقیدیم.
ایرته سی اوزبیکستان مهمانخانه سی یقینیده گی بیر کتته سالونده چیت ایلدن کیلگن مهمانلر اوچون مطبوعات کنفرانسی اوتکزیلدی. اوچ ته صلاحیتلی دولت نماینده سی اقتصاد، اجتماعی اصلاحات، علم و مدنیت(فرهنگ) بوییچه نظرده توتیلگن ریفورملر حقیده معلومات بیریب، سواللر بولسه جواب بیره میز دیب اعلان قیلدیلر. اشتراکچیلر تورلی موضوعلر بوییچه سوال بیردیلر. ایریملر تورکستان بیرلیگی ضرورلیگینی تاکیدله سه لر، بعضیلر چیت ایلده یشاوچی اوزبیکلرگه اوز وطنلریگه کیلیب کیتیش اوچون قولیلیکلر یره تیش کیره کلیگی حقیده گپیردیلر.
مین هم نوبت آلیب سوزگه چیقدیم، علم و مدنیت بوییچه سوزلگن کیشیگه قره ته دیدیم: جناب! سیز، شورالر دوریده ادبیات و صنعت بوییچه یره تیلگن اثرلرنی یوقاتیب، اورنیده مستقل لیک دوری ینگی اثرلرینی ایجاد قیله میز، چونکه اولر سوسیالیزم روحی بیلن یره تیلگن، دیدینگیز!.
البته کیچیره سیز، بو نده ی فکر مینی تشویشلنتیریب، موندن بیر نیچه ییل آلدین ختای ده یوز بیرگن مدنی انقلاب (انقلاب فرهنگی) نی ایسیمگه سالدی.
ایتیش کیرک که 1917 ییلی اکتوبر انقلابیدن کیین بوتون تورکستان بوییچه کتته بیر خطاگه یول قویلگن ایدی و او شوندن عبارت ایدی که کمونیستیک جذبه گه بیریلیب، اوتمیشدن بیزگه قالگن برچه علمی ادبی اثرلرنی فیودالیزم قالدقلری دیب، اولرنی یوقاتیشگه حرکت قیلینگن ایدی. مثلا نوایی، مشرب، بابر، حسین بایقرا، امیر عمرخان کبی ییریک شاعرلرنینگ اثرلری قاره لنیب نشر قیلینمی قوییلدی. نیچه ییلدن کیین بعضی لری نشرقیلینسه هم اولرده گی شاعرلرنینگ دنیا قره شیگه تیگیشلی حمد و نعت ومنقبتلرچیقریب تشلندی. ایریملریگه کوپ ییل لردن سونگ نشرگه رخصت بیریلدی لیکن ایریملری مثلا حسین بایقرا دیوانی هنوزگه چه هم نشر بولگنی یوق. اما افغانستانده نشر بولگن.
بو کبی مدنی سیاستدن خلق ضر کوردی، اوزبیک خلقی اوز مدنیتی نیگیزیدن ایریلیب، کوپینچه کلاسیک شاعرلراثرلرینی توشونالمی قالدی. بو ملتیمیزنی اوز پارلاق تاریخی و یوکسک مدنیتیدن اجره تیش مقصدیده مستملکه چیلرتامانیدن یولگه قوییلگن تدبیرلردن بیری ایدی. بوغرضلی سیاست برچه تورکستان خلقلری، اینیقسه اوزبیک خلقی معنوی حیاتیگه اوچیریب بولمس داغ قالدیردی. مین بیر اوزبیک ضیالیسی صفتیده مستقل لیک دوریده بو کبی کیچیریب بولمیدیگن خطالر تکرار بولمیدی دیب امید قیله من.
عزیز دوستلر، اوزینگیزگه معلوم که هربیرملت نینگ مدنیتی اونینگ تاریخی بیلن باشلنه دی.. هر بیر مدنیت نی اونینگ نیگیزی اساسیده رواجلنتیریش کیرک. مثال صورتده اوزبیک شعریتینی نوایی، لطفی و بشقه کلاسیک شاعرلر اثرلریدن اجره تیب رواجلنتیریش ممکن ایمس. شونداق قیلینه دیگن بولسه، ایشنی صفردن باشلش لازم بوله دی و بو اوزبیک شعریتینی یوقاتیش معناسیده در.
اوزبیک عالم، شاعر، صنعتچی و برچه ضیالیلری 70 ییل دوام ایتگن شورالردوریده جوده کوپ قیمتلی اثرلریره تیب کیلگنلر. بو اثرلر خلقیمیزنینگ 70 ییللیک معنوی حیاتی نینگ ثمره سی حسابلنه دی. اولردن ایریم ادبی و علمی اثرلرسوسیالیزم غایه سی تاثیری آستیده یره تیلگن بولسه هم، اولرنینگ اساسی مضمونینی اوزبیک خلقی نینگ حیاتی فعالیتلری تشکیل ایته دی. مثال صورتده مرحوم شرف رشیدوف نینگ «غالبلر»، «بوراندن کوچلی» و«صلابتلی تولقین» رومانلری سوسیالیزم غایه سیگه موافق یره تیلگن بولسه هم، اولرنینگ قهرمانلری اوزبیک ییگیتلری و اوزبیک خلقیدن عبارت. یاکه آی بیک اوزی نینگ «قوتلوغ قان» و «نوایی» رمانلریده بعضا صنفیلیک غایه سیگه یول قوییش گه مجبور بولگن. بو کمچیلیکلر اوشه دورنینگ جبری شرایطیدن کیلیب چیققن. اوسیز بو کبی شاه اثرلرنی یره تیب نشر ایتیش ممکن ایمس ایدی.
شونینگدیک موسیقی ساحه سیده مختار اشرفی، اولوغ بیک موسایف وباشقه اوزبیک کمپزیتورلری یرتگن اوپیره، بالت و سیمفونیک اثرلر، ساعت قلوف یرتگن اووَرتیتلر، چنگیز احمروف چیزگن لوحه لر و باشقه کوپ بدیعی اثرلر اوزبیک خلقی معنوی بایلیگیگه ایله نیب، اولرنینگ قلبیدن جای آلگن. اولرنینگ هربیری بیر شاه اثربولیب قاله دی. اولرنی یوقاتیشگه هیچ کیم نینگ حقی یوق. تیزلیکده اولرگه تینگ کیله دیگن اثرلر یره تیش هم ممکن ایمس.
خی نیمه قیلیش کیره ک؟ مینیمچه 70 ییل دوامیده یره تیلگن علمی، ادبی و بدیعی اثرلرنی سقلب قالیب، اولرگه انتقادی یانده شیش لازم. هر بیر اثرنینگ ایجابی تامانلری کورسه تیلیب، ضعیف تامانلری تنقید قیلینسه، مقصد گه موافق بوله دی. بیز امین میزکه مستقل اوزبیکستان دولتی بو کبی نازک، حساس و یوکسک بدیعی اهمیت گه ایگه معمالرنی واقعلیک که اساسله نیب ییچیشگه موفق بوله دی.
مطبوعات کنفرانسی آخریده سالون فیی سیده صنعتچی گروپپه لر تاماندن کنسرت بیریلدی. بیرمحل«اوزبیکستان آوازی» دیرکتری …رشیدوف مینگه مراجعت قیلیب، مرحوم رشیدوف نینگ قیزلری سیز بیلن اوچرشماقچیلر دیدی.
قوشیلیب باردیک. شرف رشیدوفگه اوخشه گن وجاهتلی بیرعیال بیزلرنی کوتیب آلیب، خوش کیلیبسیز دیب اوزینی سیاره شرفوفنا دیب معرفی قیلدی. او آته سی حقیده مین ایتگن توغری سوزلردن راضیلیک بیلدیریب، شو آغیر شرایطده شوروی مَلَه ی لری آتم گه قرشی تهمت و اغوا ترقتیب یورگن بیر وقتده، او کیشیدن حمایه قیلگه نینگیزاوچون اوزیم و عایلم تمانیدن تشکر بیلدیره من دیدی.
مین مرحوم رشیدف بیلن توشگن صورتیمنی چونتگیمدن چیقریب اولرگه تقدیم ایتیب دیدیم: مین مرحوم آتنگیز بیلن 1978 ییل بهاریده اوچرشگن ایدیم. او کیشی فقط اوزبیک خلقی نینگ سیاسی رهبری ایمس، بلکه اتاقلی یازوچی و استعدادلی شاعرهم ایدیلر. مین او کیشی نینگ «ایککی دل داستانی» نی فارسی تیلگه ترجمه و نشر قیلگنمن.
سیاره شرفوفنا مینگه اوی تیلفونینی بیریب، رحمتلی آتم نینگ بیر دوستی صفتیده البتته بیزگه مهمان بوله سیزُ، آنم خورسند آیی، بو خبرنی ایشیتیب خورسند بوله دیلر دیدی. او هفته آخریده، رشیدوف توغیلگن جای – جیززخ شهریده اوتکزیله دیگن مرحوم نینگ 75 ییللیگی طنطنه لی مراسمی گه مینی هم دعوت قیلدی.
دوستلر بیلن مراسمگه اشتراک ایتدیک. اوزبیکستان بیرینچی پریزیدنتی اسلام کریموف رشیدوف هیکلیدن پرده کوتریب، موزیمینی افتتاح قیلدی.
کیله سی هفته رشیدوفلر عایله سی مهمانی بولیب، خورسند آیی و قیزلری سیاره خان، دلارام خان باشقه عایله اعضالری بیلن تنیشدیک. رحمتلی خورسند آیی مرحوم رشیدوف حیاتیده یوز بیرگن آخرگی فاجعه لی حادثه لر و کوم پرتیه چیقرگن ناحق قرارلر و اساس سیز تهمتلر حقیده مینگه مفصل گپیریب بیردی. و مرحوم نینگ حیاتیده جوده نازک و قیزیقرلی تمانلرنی آچیب بیردی.
رشیدوف یاشی اولغیگن بولسه هم هارمس تالمس انسان ایدی. وطنی نینگ مجنونی ایدی. کیچه کوندوز ملتگه خدمت قیلیشدن باشقه فکر و ذکری یوق ایدی.اندروپوف پرتیه رهبری مقامیگه کوتریلگندن کیین اوزبیکلرگه قرشی اغوا ترقتیب اوزبیک ایشی دسیسه لی پلانی بیلن گللب یشنب تورگن اوزبیکستاننی آرقه گه سوریب، خلقینی بدنام قیلماقچی ایدی. اولر تامانیدن اوتکه زیلگن آغیر و چیدب بولمیدیگن باسیملر و ناروا تهمتلر شرف اکه نینگ حیاتیگه ضامن بولدی.
سویت کوم پرتیه سی قراریگه کوره رشیدوفلر عایله سینی اولر یشیدیگن بیش خانه لیک اپارتماندن چیقریب، شهر نینگ بیرگوشه سیده ایککی خانه لیک بیر اویده جایلشتیرگن ایکنلر.
ایسده لیک صورتلری آلدیک. لیکن افسوس که اولر نیوه رم شوخلیگی طفیلی اوچیب کیتگن.
Prof. Shar’iy Juzjoniy
Tegishli suratlar:
اوزبیکستان جمهوریتی عالی مجلسی نینگ انسان حقوقلری بوییچه وکیلی س. ش. رشیدوانینگ سویدن باش پارلمانی آمبودسمنی ک. ایکلوند بیلن اوچره شووی. ستاکهولم، 2003 ییل ایول.
اوزبیکستان امبودسمنی نیگ منطقوی وکیللری
آمذودسمن و اوزبیکستان ریسپوبلیکه سی عدلیه وزیرلیگی همکارلیک توغریسیده گی
میموراندوم نینگ امضالنیشی.2005 ییل28 سپتمبر.
اروپا و همدوستلیک مملکتلری امبودسمنلری نینگ 6 خلق ارا انجمنی اشتراکچیلری.
پراگ. 2005 ییل، نوامبر.
«دنیا امبودسمنلری» کتابی اوزبیک و روس تیللریده
افغانستانلیک مهمانلر:
تورگنلر اونگدن:رحمتلی الحاج سناتور نظام الدین جعفری،…..،شرعی جوزجانی، اندخویلیک حاجی کینجه بای، محمد حسین روستایی، سید اکرام پیگیر، رحمة الله حسن، رحمتلی رسول پهلوان، …..، رحمتلی گون دوغدی بای.
اوتیرگنلر اونگدن: …..، قربان آغه، محمد علیم قاضی زاده، محمد اشرف عظیمی، رحمتلی محمود الیاسی، …..، اندخویلیک گدای بای
Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=3906


text:
تترافلوروهیدرازین
تترافلوروهیدرازین (اینگیلیسجه: Tetrafluorohydrazine, روسجا: TeTpaфToprидpaзиH، [] Error: {{Lang-xx}}: no text (help)) بیر اورقانیک بیلشیک. تترافلوروهیدرازین فلوئور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر. اریمه نوْقطهسی −164.5 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Tetrafluorohydrazine»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تترافلوروهیدرازین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اکسمارسی بیلیمیوردو
اکسمارسی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Aix-Marseille University, فارسجا: دانشگاه اکسمارسی )فرانسهنین اکسآنپروانس و مارسی شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۵۱٬۱۲۹ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اکسمارسی بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
[[File:David_E._Bloom_at_the_World_Economic_Forum_Summit_on_the_Global_Agenda_2008.jpg|


text:
آنادیلیمیز: اوشاق فولکلورو زنگین و ائنگین تورک فولکلورونون بؤیوک بیر بؤلومو اولاراق اؤزونه اؤزل اؤزللیکلری واردیر. اوشاق فولکلورو آنلام و قاورام ( معنا و مفهوم ) باخیمیندان قولای ( ساده )، اؤیردیجی و ایلنجه لی اولور. اوشاقلارا عایید اولان فولکلوروموزون بیر بؤلومونو بؤیوکلر، بیر سیراسینی ایسه اوشاقلار اؤزلری یارادیب یا یارادیرلار. فولکلوروموزون بو بؤلومو ده مادی و معنوی بؤلوملره بؤلونور. اویناتمالی لار، چاخچاخا (شیکشیکی)، قولچاق، مازالاق و یوگورک کیمی نسنه لر مادی فولکلور ساییلیرلار آنجاق معنوی اوشاق فولکلوروموز مادی اوشاق فولکلوروموزدان قات -قات زنگین دیر. معنوی فولکلورلار اینسانین اولان گونوندن اؤلن گونونه دک اونونلادیرلار. اینسانلار گلیب، گئدیر آنجاق یاشام سورور. فولکلورلار دا ائله جه.
فولکلورلار بیزده آنالار کؤرپه لرینه اوخودوقلاری ۴ یاریم دوزوکلو ( میصراعلی لایلالارلا باشلاییر.)
لای – لای چالدیم همشه/کروان ائنر ائنیشه/یاستیغیندا گول بیتسین،/دؤشه یینده بنؤوشه.
آنالارین اوشاقلارینا اولان آری و دورو سئوگیلری بو کیمی لایلالاردا گؤرونور. همین سئوگی یئنه ده شعره کؤچورولرک ۲، ۴ یا دا ۶ یاریم دوزوکلو نازلامالار قالیبینده کؤرپه لره اوخونور:
بالاما قوربان دایلاقلار،/بالام هاچان اویناقلار./هئیواسی، ناری/الیمین باری،
اون ساپ میرواری/گلر قیزیمچون/چالخان – چالخان یاغ اولسون،
بالام یئییب ساغ اولسون./قیزیل گول باغیم اولسون،/باغلار اویلاغیم اولسون.
تانریدان آرزیم بودور،/آت مینن چاغیم اولسون.
اوشاغین دیل آچما چاغی یاخینلاشدیغی چاغلاردان، اوشاغا اؤیرنمه یی اؤنملی و گرکلی گؤرونن سؤزلری، قولای سؤزلرله اونا اؤیردیرلر. اؤرنه یین: په په ( چورک )، پوفو ( ایستی یئمک )، قاقا ( سویوق یئمک )، هام یا همم ( یء )، جی جی یا چی چی ( پالتار )، پاپان ( آیاق قابی )، جیز ( یاندیران زادلار )، دادار یا دانی ( آیاق اوسته دورماق )، تاتان ( یئری )، لالا ( یات )، قوجو (_قوجاق )، دردر( دیشاری )، اوف ( یارا )، خیخی ( کیفیر زادلار )، دودومه ( قویون )، پیشان ( پیشیک ).
یئنی جه دیل آچمیش اوشاقلارلا دا شعرلی اویونلار اوینایاراق اوشاغی ایلندیریرلر. شعرلی اویونلارین ان یایغینیندان ” لو، لو، لو، لو، حوضه” و ” اینه، اینه ” نین آدلارینی چکمک اولار. ” اینه، اینه” اویونوندا اوشاغین بارماقلارینی بیرر – بیرر گؤستررک بئله اوخویورلار:
اینه، اینه/اوجو دویمه./بربرینجی،/شام آغاجی،/شاطیر کئچی./قوز آغاجی،
قوتور کئچی،/هاپپان، هوپپان،/یاریل، ییرتیل،/سو ایچ قورتول.
گئت – گئده دیرچه لیب بؤیوین اوشاق تورلو- تورلو فولکلورلاری اؤیرنمه یه باشلاییر. بونلار داها چوخ، بؤیوک اوشاقلاردان اؤیرنیلیر. آشاغیدا اؤتری اولاراق اؤجشمه لر، سانامالار، دوزگولر یا قوشماجالار، تؤرن نغمه لری، یانیلتماجالار، تاپماجالار، داستانلار و اویونلاردان سؤز گئدیر:
اؤجشمه لر ( ایجشمه لر )، ساتاشمالاردان ایکی اؤرنک:
دء آینا/آینا/مئیمون اول اوینا/دء آی/آی/اولدون آیییا تای
سانامالار داها چوخ اوشاقلارا سایی اؤیرتمک اوچون دور. سانامالارین ان یایغینیندان بیریسینی اوخویاق:
بیر، ایکی بیزیمکی/اوچ، دورد قاپینی اؤرت/بئش، آلتی یوک آلتی
یئددی، سککیز فیرنگیز/دوققوز، اون قیرمیزی دون/اون بیر، اون ایکی ائرمنی بؤرکو
اوشاقلار داها دا دیلی موکمل اؤیرنسینلر دئیه دوزگولر یا قوشماجالاری یاراتمیشلار. بونلارین ان گؤزلی، اؤنملیسی و یایغینیندان ” الیمی بیچاق کسیبدی” ، ” حامام حامام ایچینده ” ، و ” اوشودوم ها اوشودوم” دن آد آپارماق اولار. بو فولکلورلارین اوزون و یایغین اولدوقلارینا گؤره یالنیزجا آدلارینی یازیب بوتونونو یازماقدان واز کئچیرم.
تؤرن نغمه لری داها چوخ هامیلیق دیرلار. آنجاق بونلارین بیر سیراسی اوشاق فولکلورو سیراسیندا یئرله شیر. اؤرنه یین چرشنبه آخشامی فولکلوریک بیر تؤرنده اودون اوستوندن آتیلارکن بئله دئییرلر:
آغیرلیغیم – اوغورلوغوم اودلارا،/یازدا منله هوپپانمایان یادلارا.
آغیرلیغیم اود اولسون،/اوددا یانان یاد اولسون.
باشقا ماراقلی اوشاق فولکلورو اؤرنکلریمیزدن بیریسی یانیلتماجالاردیر. بونلاردا تکرار سوزلر، اوخشار سؤز و جومله لر هابئله اومونیملر یا بنزرلر ( بونلارین فونئتیک قورولوشلاری بیر آنجاق آنلاملاری بام باشقادیر) آردی – آردیندان گلرک اوشاغی یانیلدیر. یانیلتماجالار اوشاغا دیلی داها دا دوزگون و موسلط دانیشماغا یاردیم ائدیرلر. گؤزل بیر یانیلتماجانی اوخویاق:
بو بربرین آتاسی بربر من بربرین آتاسی بربری بر-بر بییرتدییی اوچون من بربر بو بربری بر-بر بییردیرم. اگر بو بربرین آتاسی بربر من بربرین آتاسی بربری بر-بر بییرتمه سیدی، من بربر بو بربری بر-بر بییرتمزدیم.
اوشاقلار، یئنی یئتمه لر و حتی گنجلر ایچینده سؤیله نیلن فولکلورلاریمیزدان بیریسی ده تاپماجالاردیر. بئیینلری چالیشماق زوروندا قویان تاپماجالار، سورو وئریلن کیمسه نین اوس ( آغیل )، بیلگی و تجروبه سینی دنه مک ( یوخلاماق ) اوچون سورولور. اؤرنک اولاراق:
قاپی دالیندا کیلکه لی قیز: سوپورگه
داغدا تاپپیلدار، سودا شاپپیلدار، اوبادا فرمان، کندده سولئیمان: کولونگ، بالیق، خوروز و ایت
داستانلار دا فولکلوروموزون بیر بؤلومو اولاراق چوخلو باشقا فولکلورلاریمیزا تای آرتیق اؤنجه کی کیمی دئییلیب ائشیدیلمیر. بونون ان بؤیوک ندنلریندن، اوشاقلارین ایلیشگیلرینین آزالماسی و تئلئویزیادیر. ان اؤنملی اوشاق داستانلاریمیزدان ملیک محمد و جیرتدان داستانی یاخود ناغیللاریندان آد آپارماق اولار.
فولکلوریک اویونلاریمیزین سایی چوخ- چوخدور. بونلارین بیر سیراسی اؤزل بیر یئر یا بؤلگه ده بیر سیراسی دا بوتون آذربایجان دا اوینانیر. سؤز قونوموز اولان اوشاق اویونلاریندان بیر سیراسی قیز اویونلاری، بیر سیراسی اوغلان اویونلاری، قالانی دا قیز- اوغلان اویونلاریدیرلار. شهرده اوینانان اویونلاردان آیاق جیزیق (داها چوخ قیز اویونودو) و گیزلن پانج ( داها چوخ اوغلان اویونودو ) اویونلارینین آدینی چکمک اولار.
اوشاقلیقدان گنجلییه آددیم قویان اینسانلار آتا- بابا سؤزلرینی اؤیرنمه یه باشلاییرلار. گنجلر یئنی اویون و تؤرنلره قاتیلاراق تؤرن نغمه لرینی اوخویوب، توی- دویونلرده خالق رقصلرینی اویناییب، خالق ماهنی لاری یا خود تورکولری اوخویوب،چئشیدلی یاریشلارا قاتیلیر لار.
اورتا یاشلیلار بوتون دانیشیقلاریندا آتا- بابا سؤزلرینی قوللانیب چئشیدلی تؤرنلرده گؤرونورلر. اونلار ایشله یرک چئشیدلی امک نغمه لرینی ده اوخویورلار. بو دؤنمده آندلار، سؤیوشلر و…داها چوخ قوللانیلیر.
قوجالیق دؤنمینده ده آلقیشلار، قارغیشلار، دوعالار و ننه لرین نوه لرینه دئدیکلری داستانلار داها چوخ اولور. بوتون یاشامینی فولکلورلارلا یاشاییب، عؤمرونون سونونا چاتان اینسان، اؤلدویونده یئنه ده فولکلورلارلا توپراغا وئریلیر. یئنه ده ائشیتدیییمیز ایلک فولکلورلارین یارادیجیسی اولان قادینلارین سسی یوکسلیر. اونلار بیر زامانلار کؤرپه بیریسی اولان جانسیز گؤوده یه اوخشاییب آغلاییرلار.
اوشاق فولکلورو – اکبر سعادت
آنادیلیمیز: اوشاق فولکلورو زنگین و ائنگین تورک فولکلورونون بؤیوک بیر بؤلومو اولاراق اؤزونه اؤزل اؤزللیکلری واردیر. اوشاق فولکلورو آنلام و قاورام ( معنا و مفهوم ) باخیمیندان قولای ( ساده )، اؤیردیجی و ایلنجه لی اولور. اوشاقلارا عایید اولان فولکلوروموزون بیر بؤلومونو بؤیوکلر، بیر سیراسینی ایسه اوشاقلار اؤزلری یارادیب یا یارادیرلار. فولکلوروموزون بو بؤلومو ده مادی و معنوی بؤلوملره بؤلونور. اویناتمالی لار، چاخچاخا (شیکشیکی)، قولچاق، مازالاق و یوگورک کیمی نسنه لر مادی فولکلور ساییلیرلار آنجاق معنوی اوشاق فولکلوروموز مادی اوشاق فولکلوروموزدان قات -قات زنگین دیر. معنوی فولکلورلار اینسانین اولان گونوندن اؤلن گونونه دک اونونلادیرلار. اینسانلار گلیب، گئدیر آنجاق یاشام سورور. فولکلورلار دا ائله جه.


text:
قیرقیزستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی
قیرقیزستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Kirghiz Soviet Socialist Republic، فارسجا: جمهوری سوسیالیستی قرقیزستان شوروی ، عربجه: الجمهورية القيرغيزية السوفيتية الاشتراكية ، فرانسهجه: République socialiste soviétique kirghize ، آلمانجا: Kirgisische Sozialistische Sowjetrepublik ، ایتالیاجا: Repubblica Socialista Sovietica Kirghisa ، روسجا: Kиprизckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka) آسیادا بیر اسکی دؤولت. قیرقیزستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی 1936 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1991 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
هررا د لس نابارس
هررا د لس نابارس (ایسپانجا: Herrera de los Navarros) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و ساراقوسا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۰۴ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۶۳۴ نفر و اهالی سیخلیغی ۶٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Herrera de los Navarros»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده هررا د لس نابارس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۱ مارس
۱ مارس:
- ۱۴۳۰ - عثمانلی سۇلطانی ایکینجی مراد٬ سالونیکی آلدی.
- ۱۸۰۳ - اوْهایو٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلاراق ۱۷-جی ایالت اوْلدو.
- ۱۸۱۱ - کاوالالی محمدعلی٬ مملوکلری قالاسینا دعوت ائدیب ایمحا ائتدی.
- ۱۸۱۵ - ناپلئون بوْناپارت٬ اِلباداکی سۆرگوندن فرانسهیه گئری دؤندو
- ۱۸۶۷ - نبراسکا٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینه قاتیلاراق اؤلکهنین ۳۷-جی ایالتی اوْلدو.
- ۱۸۸۱ - روس تزاری ایکینجی الکساندیر اؤلدورولدو.
- ۱۸۹۶ - آدوْوا ساواشی – حبشه اۆستون ساییداکی ایتالیا قوْشونلارینی مغلوب ائتدی.
- ۱۸۹۶ - هنری بکورل رادیونو یاراندی.
- ۱۹۱۹ - کورهنین تک طرفلی باغیمسیزلیق اعلانی.
- ۱۹۲۵ - آنادوْلو آژانسی قۇرولدو.
- ۱۹۳۵ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی ۵-جی دؤنم چالیشمالارینا باشلادی. آتاتۆرک٬ ۴-جۆ دفعه جومهورباشقانی سئچیلدی. تۆرکیه مجلیسینده ایلک دفعه ۱۸ قادین میلّتوکیلی یئر آلدی.
- ۱۹۴۱ - آلمان قوْشونلاری بولغاریستانا گیردی.
- ۱۹۴۷ - تۆرکیهده «قادین» قزئتی یایینا باشلادی. قزئت٬ ۱۹۷۹ ایلینهجه٬ ۳۲ ایلده ۱۱۲۵ سایی اوْلاراق چیخدی.
- ۱۹۶۶ - بعث حزبی سوریهده حاکیمیّتی اله کئچیردی.
- ۱۹۷۵ - اوستورالیادا رنگلی تلویزیون یایینلارینا باشلادی.
- ۱۹۹۵ - یاهو قۇرولدو.
- ۱۹۹۷ - قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائدیلن ایرانین ارزروم باشکوْنسولو سعید زارع ایرانا گئری دؤندو. ایران دا عوض آچاراق تۆرکیهنین تهران بؤیوککوْنسولو عثمان کوْراتۆرک ایله اورمیه باشکوْنسولو افق اؤزسانجاکی قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائتدی.
- ۱۹۹۸ - تایتانیک دۆنیادا ۱ میلیارد دوْلار اۆستو قازانان ایلک فیلم اوْلدو.
- ۲۰۰۲ - آمریکا قوْشونلاری افغانیستانا گیردی.
- ۲۰۰۶ - اینگیلیسجه ویکیپدیا ۱ میلیونونجو مقالهیه چاتدی.


text:
مکزیکین وئرکروز ایالتینده 11 نفر اؤلدورولدو
ایالتین کاردل شهرینده بیر رستوراندا یئمک یئین و آرالاریندا ایالتین فدرال امنیت مودورو کامیلو کاستاگن ایله 4 اوشاغین دا اولدوغو 11 نفرین اؤلدورولدوگو آچیقلاندی
مکزیکین وئرکروز ایالتینده بیر رستورانی باسان سیلاحلی شخصلر، 4-و اوشاق 11 نفری اؤلدوردو.
وئرکروز ایالتی اوستانداری میگوئل آنگل یونس، اجتماعی مئدیا حسابیندان یاینلادیغی ویدئودا، ایالتین کاردل شهرینده بیر رستوراندا یئمک یئین و آرالاریندا ایالتین فدرال امنیت مودورو کامیلو کاستاگن ایله 4 اوشاغین دا اولدوغو 11 نفرین اؤلدورولدوگونو آچیقلادی.
جینایتی گؤرنلری جاناوار و آلچاق اولاراق خاراکتریزه ائدن یونس، اؤلکهدکی موتشکیل جینایتلرین اوزرینه گئدهجگینه دایر وئردیگی سؤزو تکرارلادی.
والی یونس، مارس آییندا وئرکروزدان ایشگنجه ائدیلهرک اؤلدورولدوگو تثبیت ائدیلن 11 نفره عایید جسدین اولماسینین آردیندان ائتدیگی آچیقلامادا، ایالتده ایشلنن جینایتلرین یوزده 70-نین موتشکیل جینایت شبکهلری آراسینداکی چاتیشمالاردان قایناقلاندیغینی سؤیلمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
هیندیستان، بالیستیک موشک تست ائتدی
موشک سیناغینین، "گوونلی مینیموم داشیندیریجیلیق سیاستینه" اویغون اولدوغو ایفاده ائدیلدی
چین-ین بمت-دهکی نومایندهسی یاشیل اقتصادیاتا کئچیدی سرعتلندیرمهیه چاغیریب
یاشیل انرژییه کئچید سرعتلندیریلمهلیدیر، لاکین اینکیشاف ائتمیش اؤلکهلر بو ساحهده اؤز عهده لیکلرینی یئرینه یئتیرمهیه دقت یئتیرمهلیدیرلر.
دایناسور، دونیا لیدذرلرینه سسلندی
نسلی تۆکنن بیر دایناسور، بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی باش قورولوندا دانیشاراق، فسیل یاناجاقلاردان اوزاق دورولماسی و «یوخ اولوشون سئچیلمهمهسی» چاغریسی ائتدی


text:
میلتلرآراسی قیرمیز صلیب و هلال احمر حرکتی
قیزیل آی توپلومو یا قیرمیز آی یا عربجه هلال احمر جمعیتی، موسلمان اؤلکه لرینده، ساواشلاردا و همده طبیعی و غیرطبیعی ایتفاقلاردا، تئزلیکله ایمداد و کؤمک یئترمک تشکیلاتینا دئییلیر. مسیحی اؤلکه لرده بۇ قوروما قیرمیز صلیب (صلیب سرخ، Red Cross) دئییلیر. قیزیل آی تشکیلاتینی دا عثمانلی تورک ایمپراتورلوغو چاغیندا موسلمان اؤلکه لر اۆچون یاراتدیلار.
قیزیل آی و قیزیل صلیب دونیالیق اورتاق قورومو[دَییشدیر]
قیزیل آی و قیزیل خاچ تشکیلاتینا دونیالیق بیرلیکده، میلتلرآراسی قیزیل صلیب و قیزیل آی حرکتی(International Red Cross and Red Crescent Movement) دئییلیر و دونیا دا ۹۷ میلیون عضوو واردیر.


text:
انگلستان دا ایشسیزلیک ۴.۷ گؤتریم
انگلستان دا دکابر- فورال آیلاریندا ایشسیزلیک موقداری ۴.۷ گؤتریم بۇلدی
انگلستان دا دکابر- فورال آیلاریندا ایشسیزلیک موقداری ۴.۷ گؤتریم بۇلدی.
انگلستان ینگ میللی حسابات اداراسی (ONS) نینگ برن ماغلوماتینا گؤرأ انگلستان دا ایشی بۇلمایانلارینگ سانی ۱.۵۶ میلیون آدام بۇلدی.
اۇزالقی ییلینگ شۇل دؤورۆنده ایشسیزلرینگ سانی ۵.۱ گؤتریم بۇلوپدی.
فِورال (فوریه) آییندا هپده لیک گیردجیلرینگ موقداری قاراشیلانینگ ۳.۳ گؤتریم یۇقارسینا یتدی و ۲.۳ گؤتریم یۇقارلادی.
شۇل یورتدا اینفلاسیا (تورم نیرحی) بۇلسا ۲.۳ گؤتریم.
دِگیشلی حابارلار
اینچه بورون سرحت گچلگهسی آچیلدی
ایران بیلن تۆرکمنیستان ینگ آراسیندا اینچه بورون سرحت گِچلگه سی آچیلدی
تۆرکیه 9 آیدا داشاری یورتلارا 69 میلیون دلار نار ساتدی
ایران، هیندیستان، حیتای و تۆرکیه دۆنیأده اینگ کؤپ نار اؤندۆریأن اۆلکهلر