text:
`بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی` نتیجهلر
خبرلر [1736]
- مولود چاووش اوغلو بمت مدنیت لر اتفاقینین 9-جو قلوبال فوروموندا ایشتیراک ائدیر
- تۆرکیه، بیرلشمیش میللتلرده اصلاحات ائدیلمهسینی ایستهییر
- 'میت'دن عراقدا نقطه عملیاتی
- فائو: قلوبال گوبره چاتیشمازلیغی 2023-جو ایله قدر داوام ائدهجک
- آنتونیو گوترش تاخیل راضیلاشماسیندان دانیشیب
- "تورک یاتیریم فوندونون یاخین زاماندا حیاتا کئچیریلمهسی فایدالی اولاجاق"
- ایکی پ.کا.کا ترورچوسو دا تسلیم اولوب
- پ.کا.کا-نین 3 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب
- شیرناک-دا ارن قوشاتما عملیاتی باشلاییب
- ایکی عسگریمیز شهید اولوب
- خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اماراتا سفره گئدیر
- تۆرک دؤولتلری تشکیلاتینین قورولوش ایلدؤنومو واشینگتندا قوتلادندی
- داها 3 پ.کا.کا/ی.پ.گ ترورچوسو ضررسیزلشدیریلیب
- بیر تروریست داها میت طرفیندن ضررسیزلشدیریلدی
- امرهیئو: اردوغان، تۆرک دونیاسینی بیرلشدیرمهیی باجاردی
- عراق-ین قوزییینده ایکی ترورچو ضررسیزلشدیریب
- بمت ایران-دا "اینسان حقوقلاری پوزونتولارینی" آراشدیرماق اوچون مکانیزم یاراتماغا چاغیریب
- تونجلی-ده "ارن قوشاتما سون باهار-4" عملیاتی باشلاییب
- بیلستروم:"سوئد حکومتی بوتون شرطلرینی یئرینه یئتیرهجک"
- میت، بیر تروریستی اؤزل عملیاتلا ضررسیزلشدیردی
- امریکا بیر ترور تشکیلاتینی نه سببدن سلاحلاندیریر؟
- تورک دؤولتلری تشکیلاتیندا تورکیه-نین رولو
- هاردا تۆرک وارسا بیز واریق!
- جمهور باشقانی اردوغان:"بسله ییب قیزیشدیریرلار"
- ترور تشکیلاتی پ.کا.کا عراق-دا کورد دیلینده اولان بیر تلویزیون کانالینی هدف آلیب
- یوروپل، ترور تشکیلاتی پ.کا.کا-نین آلمانیادا حیاتا کئچیردیگی فعالیت لری، درج ائتدیگی ترور راپوروندا آچیقلاییب


c: text/html

text:
کاتافراکتلار
کاتافراکتلار قدیم ایران، یونان و روم دا زیرهلی بیر تیپ ایمیش.
زرهلی سواریلر[دَییشدیر]
زرهلی آتسؤرنلر، فارسجاسی سواره زره پوش (یونانیجه: katάφpaktoς)، یادا انگیلزچهآدی ایله بیلینن ساسانی کاتافراکتلار، زبده و آغیر سوارلیریدیلر کی اصلی وظیهلری دؤشمنین پیادهنظامین و یؤنگؤل سواریلرین ازمکدی، هرچند امکانی واریدی کی تجاوزکار قوه عنوانیندا دا ایشلنسینلر. بعضی تاریخچیلر اونلاری دؤنیا اوزوندهکی گلمیش گچمیش اولمینجی شهسوارلار یا همان شوالیهلر اولاراق بیلیرلر، چونکه آغیر، پارلاق و اشرافی زرهلردن بهره آپاریرلارمیش. ایرانلیلار باستان دؤرهسیندن، یعنی ۱۲۰۰ ایل بوندان اولجهسیندن تا اورتا عصرلر (قرون وسطی) دؤرهسینه تک بو شهسوارلاردان بهرهمند اولموشلاردیر.
کلمهتانینیمی[دَییشدیر]
کاتافراکت واژهسی ایکی بخش کاتا katά، سراسر معنیسینده و فراکْت φpaktός، گییمیش معنیسیندن دؤزلمیش، اونا زرهگییَن آنلامی وربر. گریوپنور (grīwbānar <*grīwbānwar <*griva-pāna-bara*)، کاتافراکت واژهسینین آیری شکلیدیر کی پهلوی کلمهسی «گریوبان» یعنی «بویون محافطی» -کلاهخود آنلامیندا - دن ریشه تاپمیشدیر.
گچمیشی و جنگلردهکی حضوری[دَییشدیر]
ایران ارتشی آلتینجی عصرین اولیندن و هخامنشیان دؤرهسینین بؤتؤنؤ آغیر سلاحلی جنگاورلردن بهره آپاریرلارمیش. بؤیؤک کوروش (قدرته چاتماق: ۵۵۹ تا ۵۳۹ میلاد دان اول) بو موضوعا پی آپاردی کی مرکزی آسیادا و خاورمیانه خطهسینده قاطع و مؤثرتر غلبهلر کسب المک اؤچؤن گرک کی زرهلی جنگاورلردن استفاده الیه. اونون ارتشینین هشتاد درصدی پیاده نظام و اوندان قالان ایرمی درصدی زرهلی سواری شهسوارلاریمیش. هخامنشیان دؤرهسینین اوایلی، ایران سپاهینین چوخو یؤنگؤلسلاحلیایمیشلر، او بخشی کی آغیر سلاحلیلار حساب اولورموشلار تنها قالین چرمی دری و چیبان گییَنلریمیشلر. بو ارتشین کؤمکلیقایله ایرانلیلار اله بیر پادشاهلیق قوروب کی اونی یونان خطهسیندن هنده قدر انکشاف ادمقده باشاریلی و موفق اولموشلاردیر.
سونوندا بؤیؤک داریوش دؤرهسینده، ۴۹۰ ایل میلاد دان قاباق ایرانلیلار ایلکدفعه مارتن جنگینده شکست یدیلر اما خشایارشاه دورهٔسینده اؤز ورن ایران–یونان جنگلرینده ایدی کی ایرانلیلار آنلادیلار کی ارتشلرینده دییشیخلیقا نیازلاری واردی. اؤچؤنجو هخامنشی اردشیر (۳۵۸ تا ۳۳۸ ایل کیلادان اول) هخامنشیلرین آخیر دؤرلرینده گنیش اصلاحاتلارا سبب اولدو و ارتشی بیر بؤتؤن آغیر سلاحلی ارتش اولماقا طرف ایتهلهدی. اولمینجی شهسوارلار یا همان کاتافراکتلار بو دورهٔده ایشلنمیشلر کی ایرانلی اشرافلاردان عمله گلمیشلردی و ویژه نیرولار عنوانیندا عمل الیرمیشلر. بو سلحشورلار بؤتوو زرهلر ایله قاپلانمیشایدیلر و اونلار حقینده جالب نکته بودور کی حتی بو سپاهین آتلارینا جان زره الیه گورونورموشلار. بو ویژگیلر اسکندرین ایرانی فتحادیشیندن بویانا نچه مدتلر گؤزه گؤرؤنمور تا اینکه پارتلار (اشکانیلر) طرفیندن اؤچؤنجو میلاد دان اول عصرده یونانی بلخ و سکا دولتلری احیا اولوندولار. هخامنشی زرهپوشلارین آیری بیر جالب اؤزللیکلری بویی دیر کی سرمتیلر و سکالاردان چوخلو تاثیر قاپمیشلاردی، هرچند کی سرمتیلر و سکالار اؤزلری چادرنشین ایرانلی خالقلار و ایرقلاریمیشلر. اولین بار بو سواریلر گوگمل جنگینده، ۳۳۱ میلاد دان اول ایران شاهنشاهی اؤچؤنجو داریوش طرفیندن یونانلی سردار اسکندرین برابرینده ایشلنمیش. «آریان» گزارش الیر که جنگ حینینده، اؤچؤنجو داریوش اؤز جاویدان پیادهنظاملارینین آراسیندا اولوب و زرهلی سواریلر ده اونون ساغ طذفینده قرار تاپمیشلاردی.دملیدیر کی بو سپاهین اسکندرین اردوسونون برابرینده اوتوزماقی انظباطین یوخلوقو و روحیهنین آز لولماقیایمیش، کی بو اؤزؤ بیر دلیل حالتینه گلیر کی سون کی عصرلرده، یعنی اشکانی و ساسانی عصرلرینده بیر پارا اصلاحاتلار اونلارین اؤسدؤنده انجام تاپیلیمیش اولسون.
زرهلی سواریلر، اشکانیلرین خدمتینده[دَییشدیر]
اسکندر ۲۵ یاشیندا دؤنیانین قدرتمندترین پادشاهیسین آرادان آپاردی. او اؤز فتوحاتینین ادامهسینده هندهجان یتیشیر، هرچند که آخیر ده بابل شهرینه عقب نشینی الییب و ۳۲۳ میلاد دان قاباق همان شهرده نوخوشلوق دولایندان جان وریر. زمانیکه اؤلؤم بسترینده یاتمیشدی اونون فرماندهلری و افسرلری اوندان سوروشور کی: «سندن سورا قدرت کیمه یتیشیر؟» و مشهور دور کی وی جواب وریر: «قدرتلیسینه!». اسکندرین اؤلؤمؤندن سورا اونون گسترده قلمروسی مناقشه و بدبختلیق صحنهسینه چورؤلؤر. اونون فرماندهلری مشهور دیادوخوی جنگینده بیربیرلرینین علیهینه جنگ الیرلر و جنگ آخرینده، هخامنشی شاهنشاهیسینین بؤیؤک بیر بخشی اولمینجی سولولکوس آددا بیر شخصه یتیشر کی میان رودان (عراق)، ایران، سوریه و جنوبی آناتولینیه شامل اولوردی. بیرینجی بطلمیوس، اسکندرین آیری بیر ژنرالی، مصر، لیبی، یهودیه (بوگؤنکی جنوبی اسرائیل) و کیلیکیهنی (آناتولینین جنوبونون بیر بخشی)تصاحب الییر و کاساندر ده مقدونیه و تراکیهیه (شمالی یونان) حکم الییر.
اشکانیلر (۲۵۰ ایل میلاد دان قاباق تا ۲۲۴ ایل میلاد دان سورا) حدود ۲۵۰ ایل میلاد دان قاباق ایرانین شمال خاوری قسمتیندن بو سرزمینه وارد اولوب و اؤز امپراتوریلرین ایرانین سراسرینده گسترش ورماقی باشاریرلار. ایرانی اشکانیلرین رهبری اشک آدیندا بیر شخصیمیش کی اؤز ارتشین بوگؤنکی ترکمنستان آدی ایله بیلینن خوارزم و خراساندان ایران خطهسینه گتیریر. اشکانیلر «شوک» تاکتیکینی اؤز بؤتؤ سواره نظامدان تشکیل تاپما سپاهلاریندا چوخلو توسعهلر ورمیشدیلر؛ بِله کی اولجه دشمنه چوخلو اوخ آتاراق تکه تکه الیب، سورادان سواریلرینن حمله الماقینان جنگه سون وریرمیشلر. بو زرهپوش سواریلر فلزی حوشنلری ایله (فلزی حلقهلر کی ایچ ایچهدیرلر)، سینه پوش زرهلر و پولکی زرهلر ایله گورونارمیشلار. اشکانیلر همچنین «کونتوز» آددا مشهور نیزهلر ایشلدرمیشلر کی قدیم ایران خلقی آراسیندا چوخلو کاربردلاری واریمیش. «نیزهزنی» احتمالاً یولو اوبیرسی جنگافزارلاری از جمله شمشیرلر و اوزون ایرانی گرزلاری ایشلتماقا فراهم الیرمیش. بو جنگافزارلار سورا کی عصرلرده، خصوصا اورتا عصرده اروپادا ایشلنن جنگافزارلارا چوخلو اوخشارلیقلاری وار. اشکانی سپاهینین بؤیؤک و بیر موثر بخشینی سوارهنظاملاری تشکیل ویرمیشدی کی سوراخ نظام اوخ آتانلار و یؤنگول اوخلاری کی پرتاب الرمیشلر الیهبیلیردی کی دشمنلرینین سپر و زرهلرینی دلسین.
زرهگیین سواریلرین میراثلاری[دَییشدیر]
عربلر بو سواریلردن مزدور عنوانیندا استفاده الردیلر و مشهوردور کی دستمزدلری معمولی عرب سربازلاریندان چوخودی. ایرانی سواریلرین اصلیترین و واضحترین میراثلاری اروپالیلارا گویان تاثیرلریدی. اروپالیلاردا بو انگیزه ایجاد اولوندو کی اؤز سواریلرین دؤزلتیب اونلارا شوالیه/شهسوار دسینلر و پایهلری افتخار، غرور و جنگده اولان مهارتلرییدی. بو شوالیهلرین اصلی ریشهسی همان ایرانی سواره زره گیینلریدی و سونرادان دا تاکتیکلرینده چوخلو تغییرلر وریلمدی، تا بو کی ۱۴۰۰مینجی عصرده ایسی سلاحدان استفاده الماق رایج اولماقا باشلادی.
بنمایهلر[دَییشدیر]
- Sassanian elite cavalry AD ۲۲۴-۶۴۲ By Kaveh Farrokh، Angus McBride
- Rome’s Enemies (3): Parthians and Sassanid Persians By Peter Wilcox، Angus McBride
- A.D.H. Bivar، ‘Cavalry Equipment and Tactics on the Euphrates Frontier’، Dumbarton Oaks Papers ۲۶ (۱۹۷۲)
- Herodian، IV.۱۵٫۲-۳
- Abdolhossein Zarinkoob، Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi، Sukhan، ۱۹۹۹.
- David Nicolle، Sassanian Armies: the Iranian empire early 3rd to mid-7th centuries AD (Montvert Publishing ۱۹۹۶). ISBN 1-874101-08-6
- Jane Penrose Rome and Her Enemies
- Herodotus: The histories ۱،۳،۵
- Xenophon:Anabasis books 2 and 3
- Plutarch’s Life of Alexander
- Quintus Rufus:a history of Alexander
- Philip Sidnell، Warhorse: Cavalry in Ancient Warfare
- Herodian، Roman History
- Ammianus Marcellinus، (۳۵۳ AD) Roman Antiquities، Boox XXV
- Dio، Cassius. Roman History: Book ۴۰، ۲۲٫۲
- Kaveh Farrokh. Roman History: Shadows in the desert: ancient Persia at war
قایناقلار[دَییشدیر]
Wikipedia contributors, "Cataphract," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cataphract&oldid=213522892 (accessed June 13, 2008).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
دیل و رومان / ناصر منظوری
آشاغیداکی موصاحیبه، “فرهنگ جامعه” آیلیق درگینین ۹-نجی نۆمرهسینده، دیل دانیشمندیمیز، اوستاد “ناصر منظوری” ایله آپاریلیب.
س: أساس سوالیمیز بو دیر: «نییه رومان یازا بیلمیریک؟»
ج: بو سورغونون مؤوضوعونا، ایجازهنیز’له، یالنیز دیل باخیمیندان، آما دؤرد معین نؤکتهدن باخاجاغیق.
بو دؤرد معیّن نؤکته بونلار دیرلار:
۱. دیله ساری عومومی تئوریک باخیشیمیزدا آخساقلیق وار دیر.
۲. اؤزلـَشمیش دیل [اؤز.دیل] i.language بیزلرده أزیلیر آنجاق أزیلمهمهلی دیر!
۳. دیله چاتمامیز یالنیز اؤیرهنیش دَڲیل، آنجاق قازانیشـاؤیرهنیش بیر پروسئسده سانیلمالی دیر.
۴. دیلده اولان سـَزیرگینی (شمّ زبانی)نی هویوخدورمامالی دیر.
بونلارین دؤردۆ ده اؤز یئرـیاتاغیندا اولماسا، یقین کی بیریسی اؤز مئیلـَملی دۆشۆنجهسینی اوخوجویلا ایلگیلـهنن بیر کؤندهمه سالا بیلمهیهجکدیر.
بیرینجی نؤکتـه:
(دیله ساری عومومی باخیشیمیزدا آخساقلیق وار دیر!)
باخین، دیله گؤره، آذربایجان آیدینلارینین آراسیندا گرگین بیر آنلام یاشاییر. بو گرگینلیک جیددی اولاراق آنالیز اولونمالی دیر. بو گرگینلیک، بیر یازیچینین دیری و جانلی دیل’له ایلگیلنمهسینین قاباغینی آلدیقدا دیلین واقعیتـیندن یازارلاری اوزاقلادیر.
س. بو گـَرگینلیک نئجه بیر گـَرگینلیک دیر؟
ج. بو گـَرگینلیک، کـَسگینلیک’له نئچه یؤنلۆ دیر آما أن قاباریق اولان یؤنۆ، شۆبههسیز و شۆبههسیز، اونون تئوریک و نظری یؤنۆ دیر.
س. آچیقلایا بیلـَرسیز؟
ج. عومومیتده، آذربایجاندا دیلدن تئوریک آنلام مودئرن دیلچیلیکدن دَڲیل، بلکه فیلولوژیک بیر گؤتۆرگـه أساسیندا دیر. بو آنلام ایستـَر’سه آذربایجان جومهوریّت’یندن ایستـَر’سه تۆرکیه’دن قایناقلاندیقدا نتیجهسی عئینی کیمی بیر دیر. آرتیرمالی دیر، آذربایجان جومهوریّتی’نده «دیلچیلیک» رسمی اولاراق «فیلولوقییا» آدلانیر. تۆرکیه’ده بو آد آزاراق ایشلهنـَرسه ده آنجاق عئینی دۆشۆنجه داشینیر.
بو اؤلکهلـَرین ایکیسینده ده مودئرن دیلچیلیکدن ألده اولونموش «دیلین استاندارد شیوهسی»نی «أدبی دیل» آدلاندیردیقدا، اونون قارشیسیندا «لهجه» قویورلار. بو تئوریک بیر گؤتۆرگه کیمی بئـیینـزئـیینیمیزه چؤکۆب ایشلهدیکجه بیزیم جانلی دیل یارادیجیلیغیمیزی کورلاییر.
بوردا [آشاغیداکی توتوشدورمالاردا] اۆچ جۆر تئوریک یاناشمایا باخیریق:
آذربایجانـدا: «أدبی دیل» ≠ «لهجه»
فارسلاردا: «زبان نوشتاری» ↔ «زبان گفتاری»
دۆنیا مودئرن دیلچیلیڲینده: standard variety«دیلین استاندارد شیوهسی»
گؤرۆندۆڲۆ کیمی، «لهجه» آذربایجاندا «أدبی دیل»ین ضیددی سانیلیر.
آما فارسلارین دیله ساری بوگۆنکۆ یاناشمالاریندا «أدبی دیل» دئیه بیر إصطلاح یوخ دیر. اونلار بو مرحلهدن ایرهلی اولدوقدا، «زبانِ نوشتاری» و اونونلا یاناشی «زبانِ گفتاری» ایشلتدیکده دانیشیغا دا، اؤزۆنه گؤره، بیر کاراکتئر وئریرلـَر.
بو ایکی یاناشمانین فرقینی أدبیاتدا بو [آشاغیداکی] آدلاردا گؤره بیلهریک:
فارس أدبیاتی: شازده کوچولو
بیزیم ادبیات: بالاجا شاهزاده
گؤرۆندۆڲۆ کیمی، فارس أدبیاتیندا دیل تئوریسی بیرآز راحات نفس آلدیغی اۆچۆن، ایشلتدیکلری آددا لطیفلیک وار دیر یوخسا اونلار دا «شاهزادهی کوچک» دئـیه بیلردیلـَر.
دیلین یارادیجیلیغینـا کئچـَنده، دیله أمر إتمک فیلولوژیک دۆشۆنجهنین ذاتیندا دیر!
اجازه وئرین، داها بیر میثال گـَتیرَک. باخین گؤرۆن بو تئوریک دۆشۆنجه أساسیندا شئکسپیرین ترجۆمهلـَرینده أدبیاتین باشینا نه اویون چیخاردیبلار:
(اوتئللو گلیب دئزدئمونانی اؤلدۆرَن صحنهنین باشلانما مونولوقو)
It is the cause, it is the caue, my soul.
Let me not name it to you, you chaste stars!
تۆرکیجـه ترجۆمهسی [بو ترجۆمهلـَر دوققوز نفر آدلیم-آدلیم عالیملـَرین ألی’له اولوبدور!] یالنیز ایکیجـه سطری بورادا:
سبب بودور، سبب تک بودور یالنیز
اۆرهڲیم چیرپینیر نئجه قرارسیز.
آنجاق أصیل ترجۆمه بئله بیرزاد دیر:
باییس بو دیر، جانیم، باییس بو دیر!
آدینین چکیلمهسینی ایستهمهیین مندن سیز إی عفیف اولدوزلار.
أصیل متنده، گؤرۆندۆڲۆ کیمی، کؤکۆندن قافیه دئیه بیرزاد یوخ دیر آما اوستادلاریمیزین کلاسیک أدبیاتدان «أدبی دیل» آنلاملاری حتی شئکسپیره ده دستور وئرمکدن چـَکینمیر. اونا قافیه یارادیر هله اۆستهلیک «تک» و «یالنیز»ی جۆت جۆت گـَتیریر.
بو اوستادلارین ایشینین هئچبیر «بونهدیسی» یوخ دیر آما یازیق شهریارین بئله بیر شعر قورولوشو اولسا دا «لهجه» سانیلاجاقدیر: (بونا گؤره، بحثیمیزین اۆچۆنجۆ نؤکتهسینده دانیشیلاجاقدیر.)
یاز او دؤشلـَرده ناهار مندهسین آچدیقدا چوبانلار
بوللو سۆتلوـسۆرۆلۆ، دادلی قووورتماجلارین اولسون.
قیشدا کـَهلیک هَوسی’له چؤله قاچدیقدا جاوانلار
قاردا قاقّیلدایان نازلی قلمقاشلارین اولسون.
هر بیر کسین آزجا شئکسپیر دیلی’له تانیشلیغی اولار’سا، شهریارین «سهندیم»ی’له شئکسپیرین دیلینده گۆجلۆ بو یاخینلیغی سئچه بیلـَر.
س. فیلولوژی نـهدیر و اونون مودئرن دیلچیلیک’له نه کیمی فرقلری وار دیر؟
ج. دیلچیلیکده، فیلولوقییا (فیلولوژی) دیلین یالنیز کئچمیشلـَرده مکتوب اولونموش فورماسینین موطالیعه قولو سانیلیر. بئله دئییلسین کی، فیلولوژیک بیر یاناشمادا، دیلین اؤلمۆش دورومو، ائلهجـه ده، بو قونودا گؤرۆندۆڲۆ کیمی، بیر دیلین باشقا دیللردن قوراقلانمیش فورماسی کؤتۆک سانیلیر. بو اؤرۆشده، دیری دیل أساس سانیلمیر. اونا گؤره ده، سانکی، دیری دیل اؤز دوغارلیغیندا دَڲیل، بلکه هر بیر آددیمدا عالیملـَرین وَریندن أمر اولونماغا معروض قالمالی دیرلار. بئله اولدوقدا، بدیعی دیلین ألـقولو باغلی قالیر.
س. مودئرن دیلچیلیک دیله نئجه بیر فرق ایله یاناشیر؟
ج. یئنی دیلچیلیکده آنجاق، دیل، «أدبی دیل» و اونون ضیددی اولان «لهجه»یه بؤلۆنمۆر بلکه، أصلینده، دیلین ایچینده باشقا بیر دیل یوخ دیر کی اونون آدی «أدبی دیل» اولسون. بئله بیر آدین اؤزۆ ذِهنی جایدیریر. دیلچیلیکده دیل بئله [آشاغیداکی کیمی] بۆتؤوـباش بیر سیستئم دیر:
Language:
Standard variety ([رسمی] استاندارد شیوه)
Colloquialism (غئیررسمی شیوه)
Jargon (حرفهای و تخصوص دیلـآغیزی)
Argot (محدود یئرلـَرده یاییلان دیلـآغیز)
Cant (اؤرتۆلۆ دیلـآغیز)
Slang (کۆچهـبازار دیلـآغیزی)
Accent (یئرلی شیوه)
(دیرناق آراسی آرتیرمالی دیر، تۆرکیه و آذربایجان دیل محفیللـَرینده، تأسّۆف’له، آرقو argot آنجاق slang یئرینه ایشلهنیر. بیزیمکیلـَر ده، گؤزۆ باغلی اونلاری قایناق سانیر.)
بونلارین بۆتؤولۆڲۆ بیر دیل آنلانیلیر. بونلارین هربیر إجتماعی دیرچهلیش تجرۆبهسی دیلین اۆست قاتیندا یئرلـهشَن استاندارد شیوهسینه کؤمک یئتیریر. آما بیزلرده إلـه یاناشیرلار، سانکی، دیل یالنیز «أدبی» دیر و قالانی میردار بیرزاد دیر.
بو دۆشۆنجهده قوندارما بیر آریستوکراتیک باخیش وار دیر؛ حالبوکی، بیزیم بۆتۆن وارلیغیمیز خالقیمیزین آغزی و فولکلوری دیر.
بونلارین آچیقلاماسینا اوزون بیر ماجال گـَرَک دیر. هلهلیک قالسین. آمـا اونودمایاق دَردیمیز بیزیم تئوریک (نظری) بیر دَرد دیر.
ایکینجی نؤکته:
«اؤزلـَشمیش دیل» گرگینلیڲی!
هرزاددان اؤنجـه، آشاغیداکی بو اۆچ سورغونو بئیینـزئیینیمیزده چئویریب سوروشمالیییق:
یۆز ایل بوندان ایرهلی دو سوسور نه دئدی؟ نـهدن سؤز آچدی؟
آلتمیش ایلدن بـَری چامسکی نه دئییب نه دانیشدی؟
آلتمیش ایلدن بری لئویـاستراوس نه دئییب نه دانیشیب؟
یۆز ایل، آز بیر زامان سۆرهسی دَڲیل! یۆز ایلده اۆچ نسیل دۆنیایا گـَلیر، باشلار ایچینده باش چیخاردیر، گـَلیشمهلر’له گـَلیشیر، یارادیجیلیلار اؤرۆشۆنده یارادیر. اونا گؤره، بو یۆز ایللیک بیر اؤلچۆـبیچیمده بیزلر اؤزۆمۆزۆ تنقید إتـمهلیییک.
یۆز ایل بوندان ایرهلی، سوویسلی دیلچی، فردیناند دو سوسور (۱۹۱۳-۱۸۵۷) دیلین نظری آخینیندا اینجه آنجاق بؤیۆک بیر آددیم گؤتۆردۆ.
س. دیلچیلیڲه دو سوسور نه کیمی بیر تزهلیک گتیردی؟
دو سوسور، بئله بیر دۆشۆنجه آتدی آرایا کی دیل آنجاق محض بو ظاهیرده ایشلهنـَن فئنومئن دَڲیل. او دیلی [اؤز عمومیتینده] لانقاژ (langage) نظره آلدیقدا آنجاق اونو فرقلهنـَن ایکی اؤرۆشـه بؤلـدۆ: دیل (langue)، نیطق (parole)! [آشاغیداکی آدلار فرانسیزجا دیر!]
langage:
langue (دیل)
parole (نیطق)
بو آددیم إتگیلـَندیرن بیر آددیم ایدی.
چامسکییـه چاتدیقدا، أصلینده، بو ییرمینجی عصرین اورتالارینین دیلچیسی بو ایکی اؤرۆشۆ تزه بیر یورومـدا ایشلـَتدی:
language:
competence (دیلین بالقووه صلاحیتـظرفیتی)
performance (دیلین ایفایا کئچدیسی)
سونرالار، چامسکی بو ایکی اؤرۆشۆ، داها دا دقیقلـَندیرسین دئیـه، آشاغیداکی «ایچهریلـَشمیش دیل» ایله «إشیکلـَشمیش دیل» دۆشۆنجهسینی آرایا گـَتیردی:
language:
internalized language
externalized language
ایندی’سـه، بیز، داها دیلین بسیط بیر آنلامیندان چیخیریق. یانی، دۆنیانین اؤنجۆل عئلمی داها چیخیبـدیر. بو او دئمک دیر کی، اوندوققوزونجـو عصرین دۆشۆنجهسی ایله ییرمیبیرینجی عصرین سورونلارینی چؤزه بیلمهریک.
ایجازهنیز’له، بونلاری، من، اؤزۆم چاتدیغیم آنلامـدا آشاغیداکی کیمی داها دا دقیقلـَندیرمک ایستهییرم:
دیل:
اؤزلـَشمیش دیل [اؤزـدیل] (öz-dil)
اوزلهشـَن دیل [اوزـدیل] (üz-dil)
ایجازهنیز’له من بونلاری تورکوجـهده «اؤزلـَشمیش دیل» [özləşmiş dil] و «اۆزلهشـَن دیل» [üzləşən dil] آدلاندیرماق ایستهییرم، قیسالدیقدا «اؤزـدیل» [öz-dil] و «اۆزـدیل» [üz-dil] آدلانا بیلـَرلـَر.
من، بو ایکی آنجاق آیریلماز اؤرۆشلـَری بیر زیـپین ایکی ضرورَتلی اولان قوللارینا بنزهدیرَم.
بیر دیلین بئلهجـه ایکی آنجاق آیریلماز و قاتمار (پیوسته) اؤرۆشلـَرینده گـَرگین بیر حالـدا قالان بیریسی هئچ زامان جیددی بیر رومان یازاری اولا بیلمـَز.
أدبی دیل آنلامی، اولدوقجـا، یازاری شرطیلـَشمیش و کووئنسیونال (قراردادی) بیر دیله یؤنلـهدیر. بئله حالدا بیر یازار اؤز «اؤزلـَشمیش دیل»ـی’له ایلگی قورماقدا چـَتینلیڲه دۆشۆر. بورادا او تایلی بؤیۆک أدبیات اوزمانی «رحیم علییئو»ین سؤزۆ یادیما دۆشۆر. او دئییر: «او تایدا (آذربایجان جومهوریّتینـده) قیسا حیکایهده اوسلوب یارادا بیلدیلـَر آنجاق رومان یازاندا اوسلوبا و سـَبکه چاتماقدا چـَتینلیڲه دۆشدۆلـَر. بونا گؤره کی، رومان اوزونلوقدا بدیعی بیر دیلده اوسلوب یارادیب و اونو ساخلاماق اۆچۆن یئتـَرلی بیر دیل شیوهسی لازیم دیر.»
رحیم بـَی چوخ گؤزل بو نؤکتهنی آچیقلاییر. نـهدَنلـَرینی ساییر. من سیزدَن اونون دوشونجهلـَرینی یاییلماسینی ایستهمک’له اورتاق بیر تئوریک دۆشۆنجهنین گـَرگینلیڲینه توخانماق ایستهییرم.
ایندی’سه، من، بو نؤکتهنی دیلچیلیک باخیمیندا آچیقلاماق ایستهسـَم، یقین اؤزـدیل (اؤزلـَشمیش دیل)ین آنجاق دیلین اۆزهچیخان فورماسینا قوربان کسیلمهمـهسینی دئیه بیلهرَم.
س. میثال وئره بیلـَرسینیز؟
ج. باخین، شهریارا هر تـَزه بیر یولدانچاتان ایراد توتور کی مثلاً شهریار دیلی باشارمیر. بونون چوخ کونکرئت اولان بیر جاوابی وار دیر. سیز آشاغیداکی بو دوققوز اوستادین شئکسپیردَن ترجۆمهسینه بیر باخین:
سبب بودور، سبب تک بودور یالنیز
اۆرهڲیم چیرپینیر نئجه قرارسیز.
هرکـَسین آزجا اینصافی اولارسا، قبول ائدَر کی شهریارین باشی دا گئتسـهیدی بو دۆشۆکلۆکده بیر سؤز قوشمازدی. شهریارین شعرینین سـَووییهسی بو دیر:
یاز او دؤشلرده ناهار مندهسین آچدیقدا چوبانلار
بوللو سۆتلوـسۆرۆلۆ، دادلی قووورتماجلارین اولسون.
قیشدا کـَهلیک هـَوَسی’له چؤله قاچدیقدا جاوانلار
قاردا قاقّیلدایان نازلی قلمقاشلارین اولسون.
اؤزۆز قضاوت إدین بونلاری قوشان بیریسی دیلی باشارمیر یوخ’سا بوندان قاباقکی سؤزلـَرین قوشانلار؟
بونون جاوابی، دئدیڲیم کیمی، چوخ بـَسیط اولان بیر جاواب دیر. شهریارین «اؤزـدیل»ی (اؤزلـَشمیش دیلی) اونلاردان قات-قات یؤکسـَک دیر. شهریاردا دیل سـَزیرگیسی (شمّ زبانی) چوخ چوخ یوکسـَک دیر. اونلار آنجاق گؤزلهنیلـَن کیمی، دیلی شرطیلـَشمیش بیر کؤکده ایشلهدیرلـَر. رومان یازماغا و روماندا اوسلوب یارادیب و او اوسلوبو سونا قـَدَر ساخلاماغا شرطیلـَشمیش دیل أساس دَڲیل آنجاق سـَزیرگیلی اؤزلـَشمیش دیل گـَرک دیر. بئله بیر دیل چئوره وارلیق’لا أرکین بیر ایلگی قورا بیلـَر یوخ’سا بیر اینسان نـهقـَدَر شرطیلـَشمیش بیر حالدا دیل ایشلـهده بیلـَر؟
اۆچۆنجۆ نؤکتـه:
(یالنیز اؤیرنمک’له یازماق اولماز بلکه قازانیشـاؤیرهنیش’له دیله چاتمالیییق!)
باخین، هامیمیز ایکی فرقلی فازدا دیله چاتیریق:
۱. دیلی قازانماق
۲. دیلی اؤیرنمـَک
اوشاق آنادان اولاندا اونایکی یاشاریناجان دیلی قازانیر آما اونایکی یاشاریندان سونرا دیلی اؤیرهنیر. دیل قازانمانین اونایکی ایللیک بو سۆرهسی اۆچ پیللهدن سوووشدوقدا آنجاق باشا چاتیر.
سؤز بوراسیندا دیر کی، دیل خـَطی بیر سیستئم دَڲیل آنجاق بیر مرحله باشا چاتسین اوبیریسی باشلانسین. بو فازلارین ایکیسی آیریلماز بیر ایلگیده همیشهلیک اینسانلار وار دیرلار. بونلارین آچیقلانماسینـا بوردا لازیمی قـَدَر ماجال یوخ دیر. اۆستهلیک، بحثیمیز ده بو دَڲیل. یالنیز بونو دئمهلیییک کی، دیلین قازانیش کئیفیتیندن اوزاقلاشماق، دیلین أرکین اۆزۆندن و، إلـهجه ده، دیلین سـَزیرگیسینـدن (دیلین شمّمیندن) اوزاقلاشماق دئمک دیر. بئله اولدوقدا، بیر یازیچی دیلین رئال اولان دورومو و وارلیغی’لا ایلگی قورا بیلمیر. ألینه قَلَم آلدیقدا ذهن شرطیلـَشمیش کیمی قاچیر شرطیلـَشمیش (قراردادی) قورولوشلارا. یازیچیلیقدا بوندان یوروجو بیرزاد اولا بیلمـَز.
س. دیلین بئلهجـه أرکین فورماسینا چاتماق اۆچۆن و دیلین سـَزیرگیسینی ایتیرمهمک اۆچۆن نئجه بیر تؤوصییهنیز اولا بیلر؟
ج. بیزیم’له ایشلهیـَن دوستلاردان، من، ایستهرَم اؤزلـَریندن بیر ایکی نسل ایرهلینین نه سایاق دانیشماسینی (بیریسینین بویونو اوخشاماسینی، بیر خاطیرهنی تعریف إتـمهسینی، حیرصلهنیب دئیینمهسینی و . . .) ذِهنلـَرینده چئویردیکده اولدوغو کیمی قـَلَمـه گتیرسینلـَر. سونرا اؤزلـَری گؤرهجکلـَر کی، ایندیجـه، بدیعی بیر یازماغا دیل گؤزَلجـهسینه مینیک وئریر. بو أن بسیط ساییلاسی بیر ایش دیر آنجاق دیله یارادیجیل بیر یاناشما ایله توخانمالیییق. سونرا بونون’لا یاناشی دیلی اؤیرنمهلیییک؛ یاخشیسی بو دیر دئییلسین کی دیله قازانیشـاؤیرهنیش بیر یاناشما ایله چاتمالیییق یوخسا دیل سـَزیرگیسی آردان قالدیریلسا، دیل دَردهدَیمـَز اولار.
دؤردۆنجۆ نؤکتـه:
س. و دؤردۆنجۆ نؤکته؟
ج. دؤردۆنجۆ نؤکته ده إلـه قاباقکیسیندا وورغولادیغیم دیر: دیل سـَزیرگیسینی هویوخدورمایاق!
دئییلدیڲی کیمی، دیلین أن دَڲرلی یؤنۆ بیزیم شوعوروموزا و بیزیم بۆتۆن حیسلریمیزه، اونون أرکین فورماسی و اونون سـَزیرگیسی دیر. بونلارسیز’سا هئچبیر حیسی، ایستهدیڲیمیز کیمی، سؤزلـَره دولدورا بیلمهریک. اوندا دیر کی، دیلین قازانیشی دیلین اؤیرهنیشینـه گوجلو بیر اؤرۆش آچا بیلر.


text:
یازی قایدالارینی بیرلشدیرمک آماجی ایله آشاغیدا گئدن باخیشلاردا اؤتهری ال گزدیریلیر، باشلانغیجدا و سونونداکی تعارفلر سیلینیر.
_________________________
● سایین جواد زنجان یازیر:
از شما سوالي درباره زبان توركي دارم . اميدوارم جنابعالي ، كه از اساتيد شناخت شده و خلاق اين حوزه هستيد ، پاسخ دهيد.
مدتي است كه زبان و رسم الخط توركي آذربايجاني مورد استفاده در آذربايجان شمالي ذهن مرا مشغول كرده است. خواستم تا اين مورد را با شما هم در ميان بگذارم .خود بهتر از من ميدانيد كه در رسم الخط لاتين آذربايجان شمالي حرف Ə وجود دارد كه برابر با فتحه ما است. اما من به هيچ عنوان – هر قدر هم كه تلاش ميكنم – نميتوانم با اين حرف كنار بيايم . به نظر من اين حرف اصلا با حروف ديگر لاتين هماهنگ نيست مخصوصا اگر در ابتدا و يا انتهاي كلمه بيايد . (1- البته اگر كسي شك دارد بهتر است قلم به دست بگيرد و يك پاراگراف بنويسد. و همچنين اگر در آينده در آذربايجان جنوبي هم بخواهيم ، كه ناگزير بايد بخواهيم ، با حروف لاتين بنويسيم با توجه به نوع آموزش و سابقه حروف در ايران بي شك اكثريت با اين حرف ə مشكل خواهند داشت. 2-بگذريم از اينكه در كامپيوتر هم دچار مشكل مي شويم ) نمي دانم چرا در آذربايجان شمالي اين حرف را از رسم الخط كريل وارد لاتين كردند. حتي در جايي خواندم كه حرف ш را هم براي حرف ش از خط كريل برگزيده بودند كه بعدها با فشار توركيه به صورت Ş نوشتند . بهتر ميدانيد كه اگر فقط همين يك حرف نامتعارف ə را با حرف e جايگزين كنيم بسياري از كلمات آذربايجاني در نوشتن هم ، با كلمات توركيه دقيقا يكي خواهد شد. البته تنها رسم الخط نيست . گاهي كلماتي را به كار مي برند كه لااقل مي توانم بگويم من به عنوان يك آذربايجاني نمي پسندم . بگذاريد جمله اي را عيناً از آذربايجان شمالي بياورم:
Ənənəvi beynəlxalq kitab festivalı start götürdü
آيا به نظر شما بهتر نيست به جاي كلمات “بين الخالق” ،” فستيوال” ، “استارت گؤتوردو” از كلمات “اولوسلار آراسي “، “سرگي” و “باشلاندي” استفاده كنيم . و به جاي آن بنويسيم : عنعنوي اولوسلار آراسي كيتاب سرگيسي باشلاندي:
enenevi uluslararası kitab sergisi başlandı
تركيب “بين الخالق” و يا “استارت گؤتوردو” كه به وفور در آذربايجان شمالي مورد استفاده قرار ميگيرد را بمب اتم هم نميتواند تجزيه كند . و اين در حالي است كه ما كلمات بسيار زيبايي به جاي اين كلمات بيگانه ناهماهنگ با زبانمان داريم. البته اين تنها يك نمونه كوچك است .
در نوشته ها و رسانه هاي آذربايجان شمالي به وفور از كلمات عربي ، فارسي ، روسي و انگليسي غير متعارف و ناهماهنگ با توركي استفاده ميشود اما بسيار نادر است كه از كلمات توركي توركيه استفاده شود! براي نمونه برخي از كلمات غير توركي ناهماهنگ را آورده و داخل پرانتز معادل توركي آن را مي نويسم : طلبه (اؤيرنجي) – مكتب (اوخول) – طلبات (ايستك)- پايتاخت (باشكند) – خاريجي ، اجنبي (يابانجي/ ياد) – شيمال ، جنوب ، شرق ، غرب ( قوزئي ، گونئي ، دوغو ، باتي) – محاربه ، جنگ (ساواش) – متمادي (سوركلي)ــ صولح (باريش) – هلاك اولوب ( اؤلوب ، و … / جالب است اين كلمه را حتي براي شهداي خود هم استفاده ميكنند كه براي ما جنوبي ها خندهدار و باعث تاسف است) – گويا (سانكي ، دئمهلي) – مسكونلاشماق (يئرلشمك) – منبع (قايناق) – موقاويله (آنلاشم ) – بله ، هه ، هن (ائوئت) – نامزد (آداي) و ….
درست است كه كلمات داخل پارانتز از توركيه گرفته شده است، ولي مگر ريشه و مشتقات همين كلمات در توركي ما موجود نيست و مگر براي ما نامتعارف و بيگانه است؟ كه عدهاي احتمالا خرده ميگيرند.
خود بهتر ميدانيد كه با اندكي اصلاح چه در رسم الخط و چه در كلمات مورد استفاده در آذربايجان به راحتي توركي آذربايجاني و استانبولي – بدون اينكه به مشكلي برخورد نماييم- به هم كاملا نزديك ميشوند. در ضمن به نظر من حرف خ هم با توركي ناهماهنگ است و جالب اينكه ما وقتي به آثار ادبي كلاسيك آذربايجان مثلا به كتاب دده قورقود نگاه ميكنيم كمتر ردي از حرف خ مي بينيم . و يا حتي در كمتر از 30 سال پيش مثلا در شماره هاي اوليه مجله وارليق اكثرا به جاي خ از ق همانند چوق ، يوق به جاي چوخ و يوخ استفاده شده است. اين در حالي است كه امروزه در آذريايجان شمالي حتي به جاي كلمات : آرشيو ، كر (گروه موسيقي)، تراكتور، قالي، كاراكتر و… از كلمات آرخيو، خور، تراختور، خالي، خاراكتر استفاده ميشود. (1- آيا اين به دليل نفوذ زبان زمخت روسي در توركي آذربايجان نيست؟ 2- در آذربايجان جنوبي كه وضع اسفبار است گلماخ ، گئتماخ ، خالخ و … البته مشكلات اين طرف به دليل نبود دولت ملي حكايت ديگري دارد. 3- و باز جالب اينكه در زبان رسمي و ادبي توركيه حرف خ وجود ندارد.)
در اين باره حرف بسيار است. استاد گرامي اگر ممكن است نظر خود را در اين باره – كه بيشتر شبيه درد دل شد – بگوييد و اينكه چرا در آذربايجان شمالي براي اصلاح و زيبا شدن توركي همتي و غيرتي، آنگونه كه در توركيه است، ديده نمي شود ؟
_________________________
● سایین الکا یازیر:
سیزین آذربایجان دیلینه ائتدییینیز بو گوزل قوللوغا گؤره تشکر ائدیریک. یادیزدان چیخماسین کی آز و قیسسا یازی و اونو گؤزل و شیرین یازماق هز زاددان یاخشیدیر. بیرده ممکن اولسا بعضی سوزلرین پارانتز آراسیندا معناسینی یازماق سیزدن بیزه بورج اولسون. ممکن اولان قدهر عرب دیلیندن آلینمیش سؤزلری ائله اولدوغو کیمی یازماق یاخشی اولار، بیز اونو اوخویاندا بیلریک نئجه تلفظ ائدک.
سون سؤزوم بو کی، بیزیم تورکجهمیزده بعضی حرفلر کلمهدن حذف اولار. مثال اوچون “یالقان” بیزیم تورکجهده “یالان” اولار. بو باعث اولوب آذربایجان تورکجهسی شیرین اولسون. سیزده بو قایدایا سعی ائدین رعایت ائدهسیز. یاشاسین آذربایجان آنا یوردوم.
_________________________
● سایین هـ. یازیر:
اوچ ایل اؤنجه بو دهیرلی کیتابین [شعر وارلیغین ائویدیر] تعریفینی ائشیتمیشدیم. آمما هر زمان تهرانداکی “اندیشهی نو” یاییم ائویندن سوراقلاییردیم، “یئنی چاپی چیخماییب هله”دئییردیلر. بو گون بو خبری گؤردوم گئرچکدن سئویندیم، آمما نه یازیق کی، قاباغا گلن دوشنبه گئدیرم زیندانا و 3 ایل یولونو گؤزلهدییم ایواز طاهانین شاهکارینی اوخوماغی باشارمایاجام.
_________________________
● ایواز طاها سایین هـ. بهیین جاوابیندا یازیر:
سالام سایین بی! سایتیما قویدوغونوز کامئنت منی دریندن کدهرلندیردی. ریجا ائدیرم کیم اولدوغونوزو ایمئیل آدرسیمه آچیقلایین. بیر ده اگر سرّ دئییلسه بویورون پروبلئم نهدیر؟ اومود ائدیرم بو دوستاقلیق مسئلهسی قطعی اولماسین، آنجاق اگر قاچیلماز اولسا اؤز الیمله او قابیلسیز کیتابی سیزه چاتدیراجاغام.
درین سایقی ایله
_________________________
● سایین هادی یازیر:
کئشکه چنگیز آیتماتوفون “جمیله” آدلی رومانینی آذربایجان تورکجهسینه چئویرهسینیز.
بیر ده من سیزین یازیلارینیز بارهده بیر آز اؤزآی افندی ایله موافقم. باخین سیزین یازیلارینیزین محتواسی ایجاب ائلهییر کی اؤزهل اوخوجولارینیز اولسون. پس متنی عرب و فارسجا سؤزجوکلره بورومک (یا سیزین دیلینیزله دئسک، ساده لشدیرمک) نهیه لازیم؟
_________________________
● سایین اؤزآی یازیر:
چوخ گؤزل تورکچه یازدیغینیز یئرده هر کسین بیلدییی سؤزلر ین یئرینه عربجه- فارسجا سؤزلر قوللانیرسینیز! مثلن بو هؤروتده (متنده) «آنلاییش» یئرینه «ایصطیلاح»، «اؤزنه» یئرینه «فاعیل» «اؤنسَل» یئرینه «اوبیئکتیو» و بیر ده «آنجاق» یئرینه چوخ «آمما» یازیرسینیز. بوگونه قدر من آنلامیش دئییلم کی، بو «هابئله» نه دئمکدیر. منجه بو سؤز کؤکسوزدور.
_________________________
● ا.طاها سایین اؤزآیین جاوابیندا یازیر:
دیققتینیزه گؤره سئوینیرم. یازیلاریمدا اورتا ساوادلی اوخوجونو گؤز اؤنونه آلیرام. هابئله[!] یازیلاردا گئدن بعضی دوغما سؤزلرین قاورانیلمازلیغیندان گیلئیلهننلر ده وار. “اؤزنه” سؤزونو آراسیرا “سؤبئکیت” یئرینه ایشلهدیرم. لاکین “آنلاییش”ایصطیلاح”ین قارشیلیغی دئییل. اینگیلیسجه notion [یاناشما طرزینین] قارشیلیغیدیر. رسمی دیلده اونو conception سؤزونون قارشیلیغی کیمی ده ایشلهدیرلر. ایصطیلاح “تئریم و تئرمین”ین قارشیلیغیدیر. “اؤنسل” سؤزو ایسه a priory [تجروبهـاؤنجهسی] تئرمینینین قارشیلیغیدیر. اویئکتیو “نسنل” دئمکدیر، بونو دا ایشلتمیشم. “هابئله”نین قایناغینا گلدیکده شوبهه ائتمهییمیزه دیمز، دیلده چوخ دا قایناق اؤزلمی داشیمامالیییق. آمما اونون حاققیندا داها دقیق بیلگینیز وارسا اوخولارلا بؤلوشون لوطفن.
سایقیلارلا
_________________________
● سایین “دوست” یازیر:
حیدر دارانلی اولدوقجا ایلگینج بیر نکتهیه بارماق باساراق دئییر کی، “واللاهی بیلمیرم هله سویو یوخ، یولو یوخ، برقی تلفونو یوخ… اوزاق بیر کنده بو “آب آشامیدنی” سؤزجویو نه جور و هاردان گئدیب چاتیب؟”!
گئرچکدن ده دوشوندوروجو دور، آمما بو سورونون جاوابی ایچهریسینده گیزلیدیر. بو ساختا و خستهلیکلی دیل هاردان و نه جور سیزیب سوخولوبدورسا دیلیمیزه، شیفاهی و یازیلی ساغلام دیلیمیز ده ائله همن باجادان گیرمهلی. بو ایسه، هلهلیک اولاناق دیشی، فانتاستیک چالارلی بیر آرزو کیمیدیر. هرکس پایینا دوشهنی آنلامالی و یاپمالیدیر منجه.
_________________________
● محمد گرامی مینویسد:
سلام وبلاگ بسيار خوبي داري. درسته که زبان مادری ام را به زحمت میخونم. اما تلاش میکنم هر روز تمرین کنم. از زمانی که طرفداران تیم تراکتور یا به قول تبریزی ها تیرختور در مقابل طرفداران تیم استقلال با آن شکوه قرار گرفتند فهمیدم چی بی چی هست. سایت شما را یکی از دوستان معرفی کرد به نظر او درست ترین ترکی را اینجا میتونم بخوانم. این نظر چه قدر صحیحه؟ اما نگارش شما خیلی مشکله و هرچه میخونم خوب راه نمیافتم به نظر شما چکار کنم؟
_________________________
● سایین حیدر دارانلی یازیر:
من بو گون چوخ سئوینیرم کی، بیر سورغو اورتایا آتدیم، مختلیف فیکیرلر الده ائده بیلدیم . چوخلاری بو سورغویا قاریشیب بعضن سایین سما کیمی اؤز فیکیرلرینی جاواب اولاراق یازدیلار دا. تکی بئله فیکیر پایلاشماغیمیزین داوامی اولسون!.
آمما من بیر قایدادا یازماغیمیزی طلب ائتمکدن بیر هدفیم واردیر کی سویلهیهجهیم. بو گون چوخ تاسوفله دئیه بیلهرم کی، تورکجه دانیشیق دیلیمیزی الدن وئرمیشیک، تکجه هر جوملهنین باشیندا بیر فعل قالیب! تبریز “سهند” تئلئویزیا کانالیندا گؤزل بیر آدی داشییان وئرلیش وار: “بیزیم کند”. من هر زامان بو وئرلیشی ابزلهییرم کی مختلیف کندلردن یایلیر، هر کندین کوتلهسی گلیب اؤز کندلرینده ا ولان پروبلملردن سوز آچیرلار. آمما یاندیریجیسی نئجه قونوشمالاریدیر. اؤرنک اولاراق بیری دئییر (بیزیم مشکولوموز آب آشامیدنیدیر.) من واللاهی بیلمیرم هله سویو یوخ- یولویوخ – برقی یوخ – تلفونی یوخ… اوزاق بیر کنده بو “آب آشامیدنی” سؤجویو نه جور و هاردان گئدیب چاتیب. بس ایچمهلی سو نه اولوب؟! فاتحه !! بوردادیر کی، یازیلاریمیزی بیر قایدادا دوزگون یازماغیمیز گرکلی اولور تا بیر گون بیر تورک اوغلو یا قیزی ایستهدییی بیلسین “آب آشامیدنی”نین تورکجه آنلامینی بیلمک ایستهسه آوارا قالماسین و بیر کیتابدا اونا جاواب تاپا بیلسین.
ایندیکی شیفاهی و دانیشیق باخیمیندان دیلیمیزی الدن وئرمیشیک و بوتون رادیو وتئلئویزیون وئرلیشلری بو یولدا بیزه تام گوجله یاردیم ائدیبلر و هم ده ائدیرلر بیز نه ایش گورمهلیییک؟ دوز اؤیرهنیب ودوز یازماقدان باشقا بیر یول قالیر می؟!
_________________________
● ایواز طاها سایین ذوقییه جاواب اولاراق یازیر:
1ـ بیز باجاردیقجا اورتاق تورک دیلینه قورشانمالی، آمما بیرینجی نؤوبهده آذربایجان تورکجهسینی دیرچلتمهلیییک. من اؤزوم تورکجهمیزی زدهلهمهمک شرطی ایله اورتاق تورکجهیه یاخینلاشماق ایستهییرم. سورونون گولونج طرفی وار: بعضن اؤز دیلیمیزده دوزگون جومله قورا بیلمهین بیریسی اورتاق تورکجهده یازدیغینی گومان ائدیر.
2ـ فعللردن گئنه بولا یارارلانماغی “دده قورقودا” بورجلویام. سویلهدینیز “اورخون یازیتلاری، تورفان الیازمالاری، قوتادغو بیلیک، دیوان لغات الترک، آلتون یاروق” کیمی اثرلر سؤزجوک و یازی طرزی باخیمیندان توکنمز خزینهدیر. آنجاق بو گونکو احتیاجیمیزی سؤزلرین تاریخی گلیشیمینه زورلا یوکلهمهلیییک. بو خزینهلرله اوستا دوزگون یاخشی تانیشدیر، سایین بیات و سایین سولئیماناوغلو ایسه اونلاردان یاخشی فایدالانیرلار. اونلارا بو خصوصدا غیبطه ائدیرم.
3- بوندا بؤیوک ایمکان وار. آنجاق اوردان آلینان هر بیر سؤزجوک دیلیمیزین جوغرافییاسیندا اؤز یئرینی تاپمالیدیر. سؤزلویو قاباغیمیزا قویوب هانسیسا “قاورام”ـا سؤزجوک آختارماقلا ایش بیتمیر. دیلیمیزین چالارینا رعایت ائتمک گرهکیر. یوخسا دیلیمیزی فارسجانین گراماتیکاسی اساسیندا ایستانبول تورکجهسینین سؤزلرییله یازاجاغیق!
4- گونئی آذربایجان یازار و شاعیرلرینین قونداردیغی سؤزجوکلرین سیناغینا گلدیکده هلهلیک قیسا یولوموز یوخدور. بونا قوروم ایستهییر. بیر یئره توپلاشماغیمیز ایسه هم سیاست آداملارینی قیجیقلاندیریر، هم ده اؤزوموز دوشونجه آلیش وئریشینه خور باخیریق. چاره هلهلیک فردی آیدینلاتما، قارشیلیقلی تنقیدلردهدیر. تنقیدین قورتولوشچو گوجونه اینانمالیییق. آراشدیرما و تنقید مدرن دونیانین اؤزهللیییدیر.
5ـ “نئجه یازاق”ین تکنیکی ایشلری قالیر. ارشاد ناضیرلیینین ایملامیزدا مداخیلهسی الیمی سویودوب. چونکی بو کیتابدا اساسن سؤزجوکلرین نئجه یازیلیشی دارتیشما مؤوضوعسودور. کیتاب یئنی گؤتوروشه اویغون بوراخیلیرسا اؤز آنلامینی ایتیریر. بونا چیخیش یولو آختاریرام.
سوندا سایین آراز اوغلونون ایشاره ائتدییی مسئله بارهسینده دئمهلییم که بئله بیر حرکتلر عقلانیتین گلیشمهسینه مانعه تؤرهتدیکلری اوچون خستهلیک حالینا گلمیشدیر. بو، یالنیز فردی سویهده نیفرتین فورانی دئییل. قوزئی آذربایجاندا دوشونجهنی آیاقلامیش متدولوژینین داوامیدیر. بیز آنجاق بو مرحلهنی آشماقلا مدنیت سویهسینه قالخا بیلهریک. بئله بیر داورانیشلارا رادیکال تپکی گؤسترمهسک تفککوردن آنجاق بیر قورو آد قالاجاق.
سایقیلارلا
_________________________
● سایین ذوقی یازیر:
سیزین [“تاريخي سيناقدان ایندیکی دوروما” باشلیقلی] مقالهنیزی اوخویار کن بیر نئچه سورغو قیغیلجیمی ذهنمه گلدی کی، ایجازهنیزله سیزدن سوروشماق ایستهییرم:
1. تورک دیلینین چئشیدلی دئییملری، اویغور-چاغاتی لهجهسیندن توتدو آنادولو تورکجهسینه کیمی، بیر نئچه دیلدن داها آرتیق ائتکیلنمیشلر. عربجه، فارسجا و روسجا بو دیللرین داها باشدا گئدنیدیر. بو دیللردن گلن سؤزجوکلرین بیر چوخو بوتون تورک لهجهلرینده اورتاق اولاراق قوللانیلیر. بئله کی آلتی جیلدلیک “آذربایجان ایضاحلی لوغتی” ایله “ئویغور تیلی یئزاهلیق لوغتی”لرینی توتوشدوردوقدا، اولدوقجا یابانچی اورتاق سؤزجوکلرله اوزلهشیریک. سیزجه تورک دیلینین ساغلام بیر دوروما یئتیرمهیه اورتادا بیر ایشبیرلیگی یارانا بیلر (لهجه اؤزهللیکلرینی قورویاراق) یوخسا آذربایجان، اویغور، اؤزبک و … دیلبیلگهلری یالنیز اؤز لهجهلرینی آریندیرمالیدیرلار. سؤزون قیساسی، تورک لهجهلرینی یاخینلاشدیرماق آماجیلا گئدن ایصلاحاتا نئجه باخیرسینیز؟.
2. تورکدیلینین داها اسکی و تمل اثرلری یعنی اورخون یازیتلاری، تورفان الیازمالاری، قوتادغو بیلیک، دیوان لغات الترک، آلتون یاروق و … نه قدر گوهنیلیر و دایانا بیلهجهییمیز سؤزجوک و دیل و قرامئر قایناغی اولا بیلر؟
3. تورکجهسینین گلیشدییی و گونوموزدهکی ایستانبول تورکجهسینین یئتیشدییی سؤزجوک و دئییم خزینهسیندن نه قدهر قوللانماق لازیمدیر؟
4. گونئی آذربایجان یازار و شاعیرلرینین اورتایا قویدوغو و اولدوشدوردوغو یئرلی یوخسا ساختا سؤزجوکلرین داها آرتیق قوللانیلماغا گلمهسی اوچون، هانسی بیر سیناقدان کئچمهلیدیر؟
5. سیزین بئش جیلدلیک “نئجه یازاق” آدلی اثرینیزین قالان جیلدلری، یوخسا کامل مجلدی نه زامان چاپ اولاجاقدیر؟!
سوندا سایین “آراز اوغلو” جنابلاری اشاره ائتدییی گوناز تیوی ده گئدن سؤزلره گؤره ده فقط دئیه بیلهرم کی متأسفم. من باشا دوشه بیلمیرم کی ائله بیر تئلویزیادا بئله بیر بحثلر، نه آماجلا طرح اولونور؟ منجه بئله بیر سؤزلره سیزین یانیت دئیه، واخت آییرماغینیزا هئچ گرهک یوخدور. دریندن باخیلیرسا، سیزین ائله یالنیز بو علمی مقالهنیز بوتون او سؤزلرین جاوابیدیر. ایراندا تورک ژورنالیسمی سیزله تانینیر و یول ایله یارپاق أن گلیشمیش اؤرنکلریمیزدیرلر و سیز اولماسایدینیز بیر چوخو آذربایجان قزئتهچیلیبی نه اولدوغونو باشا دوشمزدیرلر. دئمک آذربایجان دیلینین گلیشمهسینه گؤستردیبینیز چابالار و اونون ائتکیلری هامییا آیدیندیر و ائله بوندان دولایی معروض قالدیغینیز تضییقاتلارا و محرومیتلر بیلمیرم بیرسیرا دوستلارین گؤزونه نییه گلمیر. نهسه، زامان گئدیشی اؤزو بیر چوخ سورولاری یانیتلایاجاق. او یانیتلاری بوش وئرین لوطفن، مومکونسه بیر قهوه یوخسا سادهجه بیر نسکافه ایچین و منیم بو ساده سؤاللاریمی یانیتلایین. یانیتلایینیز لوطفن!


text:
دی نیتروژن مونوکسید
دی نیتروژن مونوکسید (اینگیلیسجه: Nitrous oxide، روسجا: Okcид aзoTa(I)، عربجه: أكسيد النيتروس) بیر شیمیایی ماده. رنگسیز و قاز حالتینده تاپیلار.دی نیتروژن مونوکسید نیتروژن بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.اریمه نوْقطهسی −90.86 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nitrous oxide»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دی نیتروژن مونوکسید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فیکیرلردن فیکیرلره
حسن ایلدیریم
(اوستاد حبیب فرشبافـین حیات و یارادیجیلیغی اؤتری باخیشدا)
۴۰- جی ایللرده اؤلکهمیزین سیاسی- اقتصادی ساحهلرینده باش وئرن دئیشیکلر نتیجهسینده؛ خلقیمیزین اجتماعی- مدنی حیاتیندا دا یئنی بیر دوًور آچیلدی. جامعهده یئنی قوّهلر تؤرندی. بو اجتماعی دئیشیکلرده انسانپرور و ضیالی معلملرین تأثیری داها اؤنملی اولدو. اونلار کندلی بالالارینین گؤزونو یئنی دونیایا آچماقلا برابر، کندلیلردن، کند حیاتیندان، مدنییتیندن اؤزلریده چوخ شئیلر اؤیرندیلر.. اونلارین سیراسیندا فعالیت گوًسترن گؤرکملی قلم صاحبلری، خلق آراسیندان فولکلور نمونهلرینی: ناغیل، بایاتی، داستان و… توپلاییب مطبوعاتدا، یاخود کتاب شکلینده چاپ ائتدیرمهیه باشلادیلار. هابئله کند حیاتی ایله باغلی یازدیقلاری، حکایه، شعر، نمایشنامهلری و… ایله، ۴۰- جی ایللرده اؤلکهده، یارانان ادبیاتین آپاریجی قوّهلرینه چئوریلدیلر. بونلارین آراسیندا آذربایجان معلملری، یئنی ادبی- اجتماعی جریانین اؤن سیرالاریندا فعالیت گوًسترن ان قاباقجیل ادبی – اجتماعی سیمالار ایدیلر. اونلار ۲۰ و ۳۰- جی ایللرده، آذربایجاندا باش وئرن اجتماعی- سیاسی حادثهلرین خلق حیاتیندا، معنویاتیندا بوراخدیغی ایزلرینی درین و گئنیش صورتده آراییب – آراشدیردیلار، اونلاری منیمسهدیلر و بو بوًیوک بشری آمالین ایشیغیندا، معاصر دوًور ایله همآهنگ سسله نن یئنی بیر ادبیاتین تمل داشینی قویدولار و اونو اوًلکه مقیاسیندا انکشاف ائتدیریب، دار گونلرده، یامان چاغلاردا بوًیوک بیر فداکارلیقلا قورودولار، یاشاتدیلار و سونرا کی نسله تاپشیردیلار. ادبیاتیمیزین اوجاغینی یانار ساخلایان، او سئویملی معلم- یازیچی و شاعرلر نسلینه منسوب اولانلارین بیری ده، گوًرکملی معلم- یازیچی و شاعریمیز اوستاد حبیب فرشباف دیر.
۱۳۲۳– جی ایلین یاز آیلارینین اورتالاریندا، تبریزین ان مشهور محلّهلریندن اولان «باغمئشه» ده، زحمتکش بیرعائلهده دونیایا گوًز آچمیشدیر حبیب معلم:
ایشیقلیغا، نورا، بند اولدوغومدان
گونشلی بیر یازدا دوغموشدور آنام
او، ابتدایی تحصیلینی تبریزین «ممتاز» آدلی مدرسهسینده بیتیرمیش و اعلاچی شاگرد کیمی، «ثقـﺔالاسلام» دبیرستانیندا اورتا تحصیلینی داوام ائتدیریب و دیپلم آلمیشدیر. ابتدایی تحصیل ایللرینین آخیرلاریندا، آنا دیلینده اوخوماغا ماراغی آرتمیشدی. قارداشینین آنا دیللی کتابلارینی و ائلجهده باغمئشه اوشاقلارینین کتابینی تأمین ائدن «میر تقی ابو صالح»دن کتاب آلیب اوخوماقلا و میر تقی نین توپلادیغی شفاهی ادبیات نمونهلرینی دینلهدیکجه آنا دیلیمیزه و ادبیٌاتیمیزا اولان سئوگیسی داها دا آرتمیشدی.
ابتدایی و اورتا تحصیل ایللریندن، ایکی معلمی نین سیماسی حبیب- ین خاطیرینده حک اولموش: بیرینجی: ۵- جی صنفده اوخویار کن ، گوًزونون قاباغیندا «علیپور» آدلی معلمینی درس کلاسیندان چاغیریب آپارمیش و بیر داها گئری قایتارمامیشلار. ایکینجی سی: آذربایجانین تانینمیش معلمی «فریدون قرهچورلو». او، حبیب فرشبافین طالعینده بوًیوک رول اوینامیشدیر.حبیب- ین فریدونلا شاگرد ـ معلم مناسبتی، دوستلوغا چئوریلمیش. بو دوستلوق هلهدیر کی، داوام ائدیر. حبیب فرشباف- ین معلم اولماغی دا ائله بو سئوگیدن دوغموشدور.
۱۳۴۲- جی ایلده حبیب «سپاه دانش» پالتاریندا قاراداغ کندلرینه گئتمیش و ۱۱ ایل بو بؤلگهده معلملیک ائتمیشدیر. او قاراداغین ان اوجقار کندلریندن باشلایاراق، عوًمرونون ان گوًزل چاغلارینی، بارلی- بهرلی ایللرینی، قاراداغلیلارلا کئچیرمیشدیر. او قاراداغ دا، مدرسهسیز- مکتبسیز کندلرده مکتب تیکیب، کلاس قوروب، بو سایاق او یورددا، مدرسه بیناسی تیکه – تیکه، علم توخومونو اکه- اکه، دله- دوزلارلا دوًیوشه- دوًیوشه، قاراداغلیلارین، بوتون ایشلرینده یاخیندان اشتراک ائدیر: گوندوزلر مدرسهلرده کندلیلرین اوغلان- قیزلارینا کلاس تشکیل ائدیر؛ گئجهلرده، اوًز ائوینده کندلیلره میرزهجلیل- ین حکایهلرینی، هوپ- هوپ، معجز و باشقالارینین اثرلرینی اوخویور و… تویلار دا، یاسلاردا خلقین سئوینجینه، غمینه شریک اولور. خستهلرین درمانینی، تبریزده کی حکیم دوستلارینین واسیطهسی ایله تأمین ائدیر. کوسنلری باریشدیریر. زوراکارلاری یئرلرینده اوتورتدورور. قاراداغی، اوبا ـ اوبا، اویماق ـ اویماق گزیر. آشیقلارین مجلسلرینده اولور. معلم و ضیالیلارین جمعلرینه قوشولور. داغچیلارلا داغچیلیق ائدیر. بئلهلیکله، او خلقین حیاتینا چوخ دریندن و یاخیندان بلد اولور. اینجهلیکلرینی اوًیرهنیر. بوجور یاشاماقلا، عادی«آغامیرزه حبیب»-دن، حبیب معلم سویهسینه یوکسهلیر. خلقین اعتمادینی، اینامینی قازانیر. سئویملی دوستو، سیرداشی و صبیرداشی اولور و سینهلرده یاشایان، نغمهلری، بایاتیلاری، ناغیللاری و آتالار سؤزلرینی توپلاییر و تبریزده کی، فولکلور اوزهرینده ایشلهین دوستلارینا چاتدیریر و آذربایجانین فعّال معلم- یازیچی و شاعر شخصیتلری ایله او جوملهدن: «رحیم رئیسنیا»، «غلامحسین فرنود» و باشقالاریایله یاخین امکداشلیق ائدیر.
۱۳۵۰ـ جی ایل «سپاه دانش» سیرالاریندا معلملیک ائدنلرین ایچینده بیرینجیلیک قازانیر.۲۵۰۰ ایللیک شاهلیق بایراملارینا دعوت اولونور. او، بایرامدا اشتراک ائتمه شرطی ایله، دانشگاهدا عالی تحصیل آلاجاغینی بیله- بیله، او تؤرنلرده اشتراک ائتمکدن امتناع ائدیر. خلقی ایله یاشاماغی، خلقین جبههسینده اولماغی اوستون توتور.
۵۰ ـ جی ایللردن اعتباراً «موسیقی»یه هوسی داها آرتیر و آکاردییون، اوًیرهنیر و ۵ دفترده خلق ماهنیلارینی توپلاییر. اونلارا اؤزونون اختراع ائتدیگی بیر یازی ایله نوت یازیر. آنجاق تأسفلر اولسون کی۵۰- جی ایللرده، پهلوی رژیمینین قانلی ـ قادالی دوًورونده، مأمورلارین قورخوسوندان، حبیب- ین یاخینلاری اونون بو دفترلرینی، شعر و حکایهلرینی و توپلادیقلاری باشقا فولکلور نمونهلرینی او جوملهدن، خلقین ایچینده «ائلجهبیلن»لرین دیلیندن توپلادیغی خلقین «تورکه داوا» آدلاندیردیغی معالجه و درمان اوصوللارینی احتوا ائدن دفترده، بونلارین ایچینده باغلاردا تورپاغا قویلانیرلار و بیر داها تاپیلمیرلار:
یاغما یاغیش
یاغیشیندان نه بیتهجک بو هاوادا؟
باغچالاردا، نه قیزیل گول
زمیلرده، نه ده سونبول
بیز، یئنهده کتاب اکدیک
دوشونجهنین توخوملارین
آنالارین گوًز یاشیلا سوواریریق نارین- نارین.
۱۳۵۳- ایلده، آتدان ییخیلیر، آغیر ضربهلر آلیر کی، ایندی ده اونلارین آغریسی ایله یاشاییر- و بیر داها قاراداغ کندلرینده معلملیک ائدهبیلمیر. تبریزه قایداراق، «دوهچی»، «ششگلان» محلّهلرینده معلملیگینی داوام ائتدیریر. بو دوًنه شهرلی بالالارینا ائل ایچیندن توپلادیغی شفاهی ادبیات نمونهلریندن، پارچالار اوخویور. اونلاری ائلیمیزین کئچمیشی، بو گونو ایله تانیش ائدیر. مکتبلیلره علم، ساوادلا برابر، انسانی سجیهلر آشیلاییر، اونلاردا نجیب دویغولار اویادیر. حبیب معلم، تبریزین ده، سئچیلن، ساییلان معلملریندن اولور.
۵۰ – جی ایللرده، موسیقی ساحهسینده ثمرهلی فعالیته باشلاییر. قارادغدا، اؤیرندیگی موغاملاری، ائل هاوالارینی و بستهکار ماهنیلارینی یایماق اوچون، تبریزده فعالیت گؤسترن، موسیقی خادملری او جوملهدن محمود شاطریان، حسن دمیرچی، علی فرشبافلا بیرگه ایشلهییر. عینی حالدا آشیقلارلا دا، او جملهدن آشیق حسن اسکندری و باشقالاری ایله امکداشلیق ائدیر.
انقلاب دان سونرا، تبریزده، فعالیت گؤسترن «یازیچی – شاعرلر» جمیعیتینین مدیره هئیتینین عضوو سئچیلر و وار قوّهسی ایله ادبیاتیمیزین چیچکلنمهسی اوغروندا چالیشیر. بو دوًنمده اونون «قاراداغ کندلرینده»، «دان یئری» آدلی شعر مجموعهلری، «اوشاقلار باغچاسی» آدلی اوشاق شعرلری و… اثرلری دوستلارینین واسیطهسیله چاپ اولونور.
۱۳۶۳- جی ایلده تهرانا کؤچور. تهران- ین ۴ – جی منطقهسینده معلملیگینه داوام ائتدیریر. و شعرلر، حکایهلر یازیر. ادبی انجمنلرده اشتراک ائدیر.
۱۳۷۳- جی ایلده تهراندا، اونون ۵۰ یاشی و ۳۰ ایللیک معلملیگی مناسبتی ایله چوخ طنطنهلی آغیرلاما مراسمی تشکیل اولونور. اوستاد فرشباف تقاعده چیخسادا، آنجاق یئنه معلملیگی اساس پئشه کیمی داوام ائتدیریر و او ریاضیات ساحهسینده درسلیک وسایطلری یازماقلا، یوکسک سویهلی ریاضی کلاسلاری ترتیب ائتمکله یورولمادان چالیشیر.
اوستاد حبیب فرشباف- ین۶۰ ایللیگی ایله باغلی تهراندا، معلم دوستلاری، ادبی – مدنی انجمنلر، هابئله یوکسک سویهلی علم صاحبی اولان شاگردلرینین ایش بیرلیگی ایله اونودولماز و طنطنهلی بیر آغیرلاما مراسمی تشکیل تاپدی کی، گئنیش صورتده مطبوعاتدا عکس اولوندو:*
حبیب فرشباف معاصر آذربایجان ادبیاتینین ان گوًرکملی تمثیلچیلریندن بیریدیر. او خلق روحونون گؤزل بیلیجیسی، ملی خصوصیتلریمیزین ماهر صرّافی، انسانی سجیهلرله زنگینلشمیش یارادیجی شخصیتدیر. آنا دیللی شعریمیزین، نثریمیزین، اوشاق ادبیاتیمیزین دیرلی سیمالارینداندیر. اونون بدیعی آمالی: دونیانی اولدوغو کیمی، حقیقتی بیر صنعتکار گوًزو ایله گؤرمک، درک ائتمک و گوًروب – گوًتوردوکلرینی معنالاندیریب ، بدیعی دوشونجهلر واسیطهسی ایله سوًیلهمکدیر.
حبیب معلمین شعرلرینین مایاسی، اونون زنگین حیات تجربهلریندن سو ایچمیش، بوللورلاشمیشدیر. شاعرین افاده ائتدیگی، بدیعی دویغو و دوشونجهلر، تصویر و ترنم ائتدیگی، مضمونلار، اونون یاشانتیلارینین، بدیعیلوًوحهلرده جانلانمیش صورتلریدیر. شاعر دویدوقلارینی، یاشادیقلارینی، یارادیجی خیالیندا تصویرلره چئویریب، مختلف شعر بیچیملرینده افاده ائتمکله اوخوجولارینین اورهیینده یئنی احوال- روحیه دوغورور. بدیعی دویوملار، دوشونجهلر اویادیر. اونلارین ایچ دونیالارینی تمیزلهییب، زنگینلشدیریر.
حبیب- ین یارادیجیلیق دونیاسینا نظر سالدیقدا اونون موضوعلارینی آراشدیردیقدا، ایلک اثرلریندن، سون اثرلرینهجن یازدیقلارینا، مضمون و مندرجه باخیمیندان، بدیعی قورولوش نقطه-ی نظردن یاناشدیقدا، شاعرین یارادیجیلیغیندا مختلف مرحلهلری و هر مرحلهنین ده اوًزونه مخصوص بدیعی خصوصیتلری، موضوع الوانلیغی آچیق – آیدین گوًزلریمیز اوًنونده جانلانیر. گوًرونور کی اونلار، خلقیمیزین طالعی ایله سیخ باغلیدیر. یوردوموزون باشیندان کئچیردیگی، تاریخی- اجتماعی مرحلهلرین بدیعی انعکاسی بو اثرلرده اؤزونون دولغون تجسمونو تاپا بیلمیشدیر.
حبیب فرشباف- ین اثرلرینین باش موضوعسو انساندیر. سؤزون گئنیش معناسیندا انسان! اونون شعرلری، انسانین معنوی یوکسلیشی، نجیب آرزو و ایستکلرینین ترجمانی و صلح، خوشبختلیک و عدالتلی حیات اوغرونداکی مبارزهسینین بدیعی افادهسیدیر. شاعر انسانین معنوی عالمینین زنگینلیگینی وصف ائتمکله یاناشی، جامعهده باش وئرن هر جوره غیری انسانی عمللری، عیبه جرلیکلری، یارامازلیقلاری، آلچاقلیقلاری دا، پیسلهییر. انسان جلدینه گیرمیش «هئیوهره»لری، نفرت و غضبیندن دوغان، کسگین افادهلر، تازیانهلرله تنقید آتشینه توتور. آجی استهزا و اؤلدورجو گولوشلرله، منفیلیکلری، معنوی اوجالیغین قارشیسیندا دیزه چوًکدورور.
***
بو یازیدا گؤرکملی شاعرین یارادیجیلیغینین سون دوًورونه اؤتری بیر باخیشلا کفایتلنیریک:
حبیب، اثرلرینده تصویر و ترنم ائتدیگی همیشهکی موضوعلارینا، عؤمرونون مدرک چاغلاریندا یئنیدن نظر سالیر. اونلاری اورهیینین، کوًنلونون هیجانلاریندان کئچیریر. دویغو و دوشونجهلرینین بویاسینا بویاییر. روحونون اینجهلیکلری ایله بلهییر. آمال و ایدئآللارینی ایشیغیلا جیلالاییر. منلیگینین مایاسی ایله یوغورور. یئنی بیچیملرده، طبیعتله، انسانین قووشاغیندان تؤرهنن بدیعی تصویر واسیطهلری ایله بیان ائدیر. بو شعرلرین بدیعی قورولوشو، مضمونو افاده یؤنلری ده چوخ ماراقلیدیر. شاعر، شعرینین باشلانقیج مصراعلاریندان توتموش و بدیعی بیر منطق اوزهرینده انکشاف ائدن، دویغو و دوشونجهلرینین بدیعی تصویرلرینی بیر – بیرینه باجاریقلا توخویا – توخویا بدیعی فیکیرلرینی عمومیلشدیریب، بیچیملهییر. شعرین معناسی دا بو سونلوقلاردا اوخوجونون گوًزونده بدیعی بیر حقیقت کیمی جانلانیر و اونو دوشوندورمهیه سوًوق ائدیر.. منه ائله گلیر کی، شعرین بو شکیلده قورولوشو بایاتیلاریمیزین سربست شعریمیزده کی انکشاف ائتمیش و یاشاماغا حق قازانمیش عنعنهسیدیر.
«حیات»: دونیا ادبیاتینین و بشرین فلسفی دوشونجهلرینین ائلهجهده بوتون صنعت اثرلرینین آنا موضوعسو حیات حققینده یورودولن فیکیرلر، چیخاریلان معنالار و…، اولموش. حبیب- ین ده «شاعر منی» ایچ دونیاسینین حیاتلا باغلی بدیعی – فلسفی نداسینی بو سایاق افاده ائدیر:
دئدی: آل!
نه سئوینجه بئل باغلا
نه قاپانیب کدرینه قال
دؤزهبیلمه ینده
آجیسی نی، شیرینینه قات
بئله دیر حیات
«هله»: تاریخه نظر سالیر. بشرییتین عوًمور یولونو گوًزدن کئچیردیر. نسللرین طالعینین بدیعی افادهسینی، قیزینا، اوًز نسلینین ناغیلینی، سوًیلهین آتانین کئچیردیگی دوشونجه و
اضطرابلاریندا تصویر ائدیر. ناغیلینین ان چتین و آجی یئرینه، آرزولارین چین اولمادیغی بیر واختا چاتیر، هله گوًیدن اوچ آلما دوشمهمیش ناغیل قیریلیر و اوخوجونو دوشوندورن، بو فیکیرله تاماملانیر:
آتام بو یئرده کؤکس اؤتورموش
آتامین آتاسی دا
دئمک بیرآه لا نقطهلنمیش
اوچ نسلین افسانهسی.
«امید»: ایناملی گونلری شبهه دومانی بورویور. ایکی یولون آیریجیندا قالیر. طبیعتین دومانی یول ـ جیغری بورویوب سه، شبهه دومانیسا اورهیی بورویوب، گؤزلره پرده چکیبدیر. سسسیز- سمیرسیز، یالقیزلیق عالمی! قاییتماغین، باشی آشاغیلیغین، آلنی کوًلگهلیگین یولو آچیقدیر. هله آرخاداکی کوًرپولر ییخیلماییب.قایتماغادا کی، بهانه چوخ دور. آمما ایچیندن یئنهده امید گونشی دوغور و اونو یئنه انسان آمالینین زیروهلرینه دوغرو چاغیریر. او دومانلی، یوخوشلاردا، ایشیقلی زیروهلره ساری یولا دوشور.
یئنه امید منی چکیر
اوزو یوخوش دومانا.
«سفر»: بیرجه آن هارا ساری گئتدیگی حقده دوشونور: خرابه بیرکنده، یوخسا گونشلی زیروهلرهمی چاتاجاق؟ یئنه ده حیات عشقی، ایچینی دان یئرینین آچیلماسی کیمی آیدینلادیر:
حیات یاشامالی، عوًمور یولوسا گئدیلملیدیر. آماللی ـ ایدئآللی یاشاماقدا مقصده چاتماماق هدف دئییل، اونا دوغرو گئتمک هدفدیر. آتالار دئمیشکن: «یولچو یولدا گرک»، اوستاد شاعر سه منطقی اولاراق، آتالارین چاتدیغی فیکیره چاتیر. او یولدا دیر. دایماً سفردهدیر. عوًمرونون، طالعینین یولونو کئچمهدهدیر. ائله بئله یوخ! گونو ـ گونه جالاییب، اؤزونه قاپیلیب، اوًزباشینین هایینا قالیب، یاش چوخالدیب، گون چورودوب، یاشامیر. او یاشاییر، گوًزلری حسرت ناخیشلی، اورهیی سئوینجلی ـ کدرلی، گونلرین آغینی قاراسینا قاتا- قاتا، ایچ عالمینده، سفردهدیر. حیاتین قاتلارینی آچا ـ آچا، اونلاری معنالاندیرا ـ معنالاندیرا سفر ائدیر. یئنی تاپینیلار، درین دوشونجهلر، انگین خیاللارسا اونو حیاتین، دالغالی قوینونا آتیر. فیکیرلردن- دوغان فیکیرلره کئچیر. حیات اونودا، یاشادا- یاشادا، دوشوندوره- دوشوندوره سیناقلاردان کئچیریر. و بو سیناقلار اوندا مختلف احوال و روحیهلر دوغورور:
توًوشومهدیم هئچ سفریمده
فیکیرلردن- فیکیرلره،
سفریم قدهر
«اولوم یا اوًلوم. »: ائله آنلاری اولور کی: اوًلومله – حیات اوز- اوزه یوخ بلکه ایچ- ایچه تصویر اولونور. اورهیی «سکته» حالیندا. حکیم درمان خیالیندا. اورک اؤلچن جیهازسا تکجه داغ عکسینه اوخشار بیر شئیلر چکیر. آنجاق اونون اورهییندن ایکی شئی، ائکیز، یاناشی کئچیر: بیر سن، بیر ده داغ. سن: بوتون سئودیکلرینین، ایناندیقلارینین، اوًزهیی. سئوگیسینین جوًوهری… و داغ ایسه: گزدیگی، سئودیگی بوتون داغلارین ان گوًزلی. حکیملر او گیزلی سئوگینی یوخ، تکجه اورهیینی یاشادان دویونتولرین کاغیذ اوزهرینه حک اولان جیزگیلریندن نهسه سئزه بیلهجکلر. آمما اونون حیاتینین جوًوهری ، گوًرونمز ساخلانان، گیزلی یاشانان آماللارینین مایاسی، اونو همیشه ان چتین آنلاردا، یاشادان او قوّه، امیدین ایچینه سیغینیب قالیر!
اؤلوم قوندو دووار اوسته
اورهییمدن بیر داغ کئچدی
بیرده سن!
آنجاق سنی
ائله گیزلی. ائله گیزلی خاطیرلادیم کی،
اورک اؤلچن جیهازلاردا دویمادی
اونلار تکجه کاغیذ اوسته
داغ عکسینی چکدیلر.
شاعر- معلم: اوستاد حبیب فرشباف، آنا دیللی اوشاق شعریمیزین ده تانینمیش نمایندهسیدیر. شعریمیزین بو قولونودا اؤز اثرلری ایله، انکشاف ائتدیریب، زنگینلشدیرمیشدیر.
اوستاد شاعرین مهربان قلبی، خیرخواه نیتلری و بالالارا اولان بوًیوک سئوگیسی، معلم لیگی ایله قوشالاشاراق اونون اوشاق شعرلری: اوًزونون شیرین دیلی، اویناق و قولاغی اوخشایان موسیقیسی، تصویرلرینین جانلیلیغی، عیانیلیگی ایله اوشاقلاردا شیرین خیاللار، گؤزل دویغولار اویادیر. اونلارین سئوینجلرینی آرتیریر. دونیالارینی گئنیشلندیریر. حیاتی، طبیعتی درک ائتمهلرینه کمک ائدیر. موسیقیچیلر اونلارا موسیقی بستهلهییرلر. ازبرلنه- ازبرلنه دیلدن- دیله دوشورلر بو شعرلر.
اونلار: مختلف بیچیملر، و شکیللر، منظوم ناغیللار، منظومهلر، خلق یارادیجیلیغی ایله اویوشان، سسله شن تاپماجالار و دوزگولر، یاخود آز هیجالی، اویناق وزنلی چارپارالار، ایله زنگین دیر. اونلارین تجسّم ائتمه قابلییتی گوجلودور، موضوعلاری، حادثهلری جانلی شکیلده یارادیر. اوشاق سانکی اونلاری گوًرور، حسّ ائدیر، سسینی ائشیدیر، دادینی دادیب و لمس ائدهبیلیر. شاعرین شعرلرینده کی، بو کیفیتلر اونون یارادیجیلیق غایهلری ایله باغلیدیر. او موضوعلاری کیچیلدیب، اوشاغین باشا دوشدویو طرزده، اونون دیلیایله دئمیر، بلکه اوًزو اوشاق اولور، اوشاق دونیاسینا گیریر اوشاق گوًزو ایله دونیایا باخیر. اوشاق روحو ایله دونیانی درک ائدیر. اوشاق تخیلاتی ایله دونیانی تصوّر ائدیر. بو اوشاغین آرخاسیندا، اونون یولونا ایشیق توتان بوًیوکلر دونیاسیندان، خلق معرفتیندن سو ایچمیش بیر معلم وارسا دا آنجاق، اونون شعرلرینی اوخویار کن، سنه ائله گلیر کی بو شعرلر: اوشاق تخیلوندن، اوشاق روحوندان، اوشاق طبیعتیندن دوغان شعرلردیر. ساده، طبیعی، رنگارنگ …
سوًزوموزه قووّت اولاراق توکلو یارپاقلار، آدلی شعرینی اوخویاق:
تؤکولدو بیرجه –بیرجه
آغاجلارین یارپاغی
الوان رنگه بویاندی
باغ – باغاتین تورپاغی
گونشین قارشیسیندا
چیل- چیلپاق دایاندیلار
کوًلگهلرین گوًرنده
لوتلوکدن اوتاندیلار
سئرچهلر پیریل – پیریل
بوداقلارا ائندیلر
توک یارپاقلی بوداقلار
ایسینیب سئویندیلر
حبیب فرشباف، تکجه شعر دئییل، نثر ساحهسیندهده گوًزل، ماراقلی، یاددا قالان حکایهلر مولفیدیر. بو حکایهلر، مضمون، بدیعی قورولوش باخیمیندان دا چوخ گؤزل و بیتگین اثرلردیر. یازیچی، حیاتدان آلینان تجربهلرینی، یاشانتیلارینی، فلسفی ـ اخلاقی فیکیرلرینی، حکایهلرینین اوًزهیینه، مایاسینا چئویریر.او، کند حیاتینی گوًزل دویور، گوًزل حیسّ ائدیر. کند مسئلهلرینه، کند عالمینه یاخشی بلددیر. آداملاری یاخشی تانییر. بو سجیهلر ایسه، مولفین، حیاتی، درین مضمونلو، بیتگین بدیعی اثرلر واسیطهسی ایله تصویر ائتمهسینه کمک ائدیر و اونون حکایهلرینده حیات حقیقتلری ایله بیچیم گوًزللیگی آراسیندا طبیعی بیر اویوشما یارادیر.
بوحکایهلرده، خلقیمیزین کئچمیش حیات طرزی، او دوًنمده کندلرین اجتماعی ـ اقتصادی وضعیتی ایله برابر، دوًورون روحو، نفسی، ائلهجهده معین بیر نسلین حیات تاریخی، صنعتکارلیقلا جانلانیبدیر. بورادا زامان اختلافی، دوًورو ان فرقی گؤزه چارپمیر. بیز، اونلاردان، معاصر حیاتیمیزلا سسله شن، فلسفی- اخلاقی معنالاری چیخاریریر، منیمسهییریک. معنوی جهتدن دولغونلاشیر و حیاتین درین قاتلارینا یول چکن دوشونجهلره قاپیلیریق. بیز اونلاری اوخویار کن، یالنیز صنعت اثرلری ایله قارشیلاشیریق، اونلارلا دیل تاپیب دانیشیریق. اورکلریمیز تمیزلنیر، کوًنلوموزده نجیب دویغولار اویانیر و انسان لیاقتینه، انسان شرفینه، اینامیمیز داها دا گوجلنیر.
حبیب معلمین حکایهلرینی، بو نوع سؤز صنعتینین بدیعی قورولوشونون اساس عنصرلری باخیمیندان، یعنی حکایهده، موضوعنون ایشلنمهسی، صورتلرین یارانماسی، اوصوللارینی ائلهجهده، مختلف بدیعی تصویر واسیطهلرینین یارانماسی نقطه-ی نظریندن آراشدیردیقدا، اونون یازیچیلیق سرشتهسی، یارادیجیلیق قابلیتی داها قاباریق شکیلده گوًزه چارپیر. بو یازیدا، اونون، حکایهلرینده ایشله نن بیر نئچه بدیعی افاده اوصوللارینا نظر سالماق ایستهییریک:
حبیب- ین حکایهلرینین ان عمده خصوصیتلری نین بیری، اونلارین بدیعی دیلیدیر. بو دیل جانلی خلق دیلیندن قایناقلانیر. خلق دیلینین دئییم طرزی، افاده الوانلیقلاری، بیرچوخ چالارلاری ایله اونون بدیعی دیلینین قورولوشونو تأمین ائدیر. اونون دیلی «کتاب»دان گلمه اولمادیغی کیمی، هر جوره «یئرلی»چیلیکدن، سؤز اویونلاریندان، افاده بازلیقلاردان دا، اوزاقدیر. بو دیل، گؤز اوجو سئیرچی لیکلردن، انسان احوال- روحیهسیندن دوغمامیش، منیمسنمهمیش نظرییهلر اساسیندا قورولان بدیعی افاده یوللاریندان، یوخ؛ بلکه خلق تفیکیرو چشمهسیندن سو ایچیر. اونون بدیعی اوسلوبو، بدیعی دیل ایله، بدیعی تفیکیرون اویوشماسی و اوزلاشماسیندان توًرنمیش، دوم- دورو، آیدین، ساده، عینی حالدا ییغجام و توتارلی افادهلرله زنگین بیر اوسلوبدور. اونا گوًره یازیچینین ترنّم ائتدیگی موضوعلاردان، جانلاندیردیغی حادثهلردن، تصویر ائتدیگی صورتلردن، حیات نفسی و حیات قوخوسو گلیر.
حبیب- ین حکایهلرینین فضاسینین یارانما یوللاریدا چوخ ماراقلیدیر. او، اکثر حاللاردا، بو فضانی: حادثهلرین ماهیتینی، انکیشافینی، قهرمانلارین احوال – روحیهسی ایله، مکان، زمان، محیط و طبیعت حادثهلرینین اویغونلاشماسی، اوست – اوسته دوشمهسی یولو ایله یارادیر:
«سلیمان» حکایهسینده، کندلیلرین آرزو و ایستکلرینین باش قالدیردیغی و ساری سونبوللو زمیلرین دنه دولدوغو و یئتیشدیگی بیر واختندادا، گونشلی بیر گوندوزده، اکینچی ایله بوغدا زمیسینی گوًروشدوروب ساری سونبول ایشیغیندان قیزیلی رؤویالارین اویانما فضاسینی یارادیر. ائلهجهده گوًی گورولتولاری، قارا بولوتلارین چاخناشماسی، شیمشکلرین چاخیشیایله، کندلیلرین، هیجانلاری، اضطرابلاری، داخیلی سارسینتیلارینین سسله شمهسینده، فاجعهنین آغیرلیغینی نمایش ائتدیریر. یاخود، طبیعت حادیثهلرینین توًرتدیگی فاجعهلری قارشیسیندا، کندلیلرین چارهسیزلیگینی، عاجزلیگینی، «ارسین آتما»، «آتی اوجاق آغاجینا باغلاما» کیمی خلق اینانجلارینین نمایشی ایله افاده ائدیر. یوخسوللوغون، آجلیغین، قیتلیغین جایناغیندا یاشانان قارا گونلری، قارا فیکیرلری، دئدی – قودولاری، دومانلی دوشونجهلری، گئجه قارانلیغی ایله قوشالاشدیریر و حادثهنین نه اولدوغونو، سرّین آچیلماسینی «سئحرنازین» فانیسینین ایشیغی ایله، آیدینلادیر. سلیمانـین اورهیینین ایشیغیندان، فانیسا دامان ایکی دامجی سئوینج یاشی بوتون سرّلری آچیر. قارا فیکیر آیدینلاشیر، دومانلی، شوبههلی اورکلر دورولور، غضب و کین حیسّلرینی خجالت حیسّلری عوض ائدیر. سلیمان- ین تمنّا سیز یاخشیلیغینین سایهسینده هامیدا آیدینلاشما و دورولما عمله گلیر. گئجهنی ایشیقلاندیران آی کیمی، سلیمان – ین اورهیینین پاک دویغولاری، انسانی حیسّلری ده ، معلمین چیراغینی سحرهجن یانیق قویور و اونو دوشونجهلره غرق ائدیر.
گوًی آتلی بالاخان حکایهسینده، حکایهنین مضمونونا اویغون فضا یارادیب: توی احوال – روحیهسینی، انسانلارین اورهیینده چیچک آچان گؤزل دویغولاری، طبیعتین آل- الوان چیچکلرینین بویاسی ایله بویاییر، و اونلاری بالابان-ین «تیرینگه» هاواسی ایله رقصه گتیریر: موًحتشم خالانین اورهیینده کی: سکسکهنی، سئوینجی بئله جانلی بیرشکیلده تصویرائدیر: آنا اوغول تویوندا اویناسادا، آنجاق اورهیینده توًکونتو و اضطراب وار. چونکی بالاخان گلین دالیسیجا گئتمهیه حاضرلاشاندا، گوًی آت مینیک وئرمهمیش، تک صبیر گلمیش، بونلارین دوشر- دوشمز اولدوغونا اینانان موًحتشم خالا بیر آنا کیمی هم سئوینیر، هم دوًیونور. اونون سئوینجی آیاقلاریندا اویناییرسا، اورهیینده کی سکسکهلرده یوللارا تیکیلن گؤزلرینده چیرپینیر. یاخود، بالاخان- ین شیرین خیاللاریندا گؤزل بیر شعور آخینی واسیطهسی ایله، گلین پالتاریندا نرگیزین سیماسینی جیلوهلندیریر. ایکی اوبا آراسیندا کی هیجان و اضطرابلاری «بالاخان- ین یوبانماسی ایله باغلی» اوبالارین آراسینداکی ائل یولونا تیکیلن نگران و انتظارلی باخیشلاردا تصویر ائدیر. حکایهنین باشلانیشی، نه قدهر گؤزل و سئویندیریجی دیرسه، سونلوغو بیر او قدهر کدرلی، اورک آغریداندیر. بالابان-ین چالدیغی «تیرینگه» هاواسی، آخیردا هؤنکورتویه چئوریلیر. بالا وای نالهسینی چالیر. بولوتلار سانکی یولونان ساچیلارین غمینه، جیزیلان یاناقلارین قانینا بولاشیب و گونشین قانلی یاتاغینا دوًنورلر. بو حکایهده راوینین روایت ائدهبیلمهدیگی ان گیزلی حسّ و هیجانلاری بالابان افاده ائدیر. بودا، حکایهنین ان قوّتلی، و توتارلی جهتلریندن دیر.
یاخود «صنعتکارلیقدان بوًیوک»ده خیراللـه نین کئچیردیگی اضطرابلارینی، داخلی عذابلارینی، ایچینده باش قالدیران حسّلرینی، غربتی هاواسینین آنیلماسیندا، غروبون حزین آهنگی، کوچهلرین بوشلوغو، کروانسارانین گئجهسی، ائلهجهده سئونجینین آشیقلار قهوهسینین توی- بایرام احوال –روحیهلی مجلسی ایله سسله شدیرهبیلمیشدیر.
حبیب معلم حکایهلرینی، «روایت» اوسلوبلارینین مختلف چالارلاری و اوصوللاری اوزره قورور. او بو اوصول و افاده واسیطهلرینی یئرلی-یئرینده ایشلتمهسینه گوًره، حادثهلرین گئدیشینی، انکشاف خطّینی، ها بئله آردیجیلیغینی، یاخشی آپارا بیلیر. بو افاده واسیطهلرینین بیری ده مکالمه بدیعی تصویر واسیطهسی دیر : او حکایهلرینده مکالمه تئز – تئز مراجعت ائدیر. چونکی بو یوللا حکایهلرینین روایت خطّینین ایرلیلمهسینی، ها بئله حادثهلرین آچیقلانماسینی، یاخشی تأمین ائدهبیلیر. مکالمه یولو ایله شخصیتلرینین، اؤز دیلی ایله کیملیگینی، دونیا گؤروشونو، دوشونجه طرزینی یاخشی افاده ائده بیلیر.
«بیر سئوگی بیر عؤمور» حکایهسینده، مولف خلقین دیلیندن، زینب بهییم-ین قیرخ ایللیک عؤمرونه ایشیق ساچیر. توکانداکی قوجا و جوان زینب بهییم-ین گؤزللیگی، یار-یاراشیغی، شجاعتی، دؤنمزلیگی حقده صحبت ائدیر. روایت آغیزدان-آغیزا کئچه- کئچه، سؤز- سؤزو گتیره- گتیره آچیقلانیر. هرکس ماجرانین بیر اوجونو توتوب گئدیر. دئییرلر…. دئییرلر… و بو دانیشیقلارین ایچیندن زینب بهییم-ین خلق آراسیندا کی، حؤرمت و احترام دوغوران سیماسی جیلوهلنیر. حکایهنین بو بؤلومونده، یازیچی هم صحنه قورور «توکان، کندلیلر، زینببهییم و….»همده صحنهنی مکالمه یولو ایله جانلاندیرماغا چالیشیر.
صنعتکارلیقدان بوًیوک حکایهسی، مکالمهنین دراماتیک قورولوشو اوزره قورولموش صحنه، آشیقلارین عنعنهوی مجلسلرینین ان یوکسک زیروهسی سانیلان دئیشمهمجلسی اساسیندا قورولوبدور: دئیشمه مجلسینده، اوستاد آشیقلارلا برابر باشقا آشیقلاردا توپلاشار و ائلین قاباغیندا ایکی آشیغین بیرـ بیری ایله باغلاشماسی، دئیشمهسی ایفا اولونار . قیفیلبندلرین آچیلماسی مختلف آشیق هاوالارینین اوخونماسی ایله آشیقلارین صنعتکارلیقلاری، ایفا قابلیتلری سیناغا چکیلیر. اوستون گلن آشیق مغلوب اولانین سازین الیندن آلماقلا شهرت قازانار. بو حکایهده یازیچی چوخ گوًزل و اوستالیقلا حکایهسینین صحنهسینی بو عنعنه اوزهرینده قوروب و اونو بوتون اینجهلیکلری ایله جانلاندیرا بیلمیشدیر. اوچ ساعات داوام تاپان بو مجلسده نهایت بیر نتیجه چیخیر: صنعتکارلیقدان بوًیوک اولان، انسانلیغین ایثار و فداکارلیق زیروهسیدیر. بو یوکسک اخلاقی کیفیت، بوتون اوجالیقلارین باشیدیر.
حبیب حکایهلرینده، شعورآخینی، کئچمیشه قاییدیش، خیال اوچوشلاری، اوًزونه دالما، داخلی دانیشمالار و… بو کیمی بدیعی تصویر واسیطهلریندن استفاده ائدهرک قهرمانلارینین داخلی عالمینی آچیقلاییر. بئلهلیکله اونون روایتینه بدیعی هیجان، صمیمی دویغولار علاوه اولونور و روایتین بدیعی گوجونو، آرتیریر. بیر سئوگی بیر عوًمور حکایهسینده، بو اوصوللاردان چوخ گوًزل و طبیعی صورتده فایدالانیبدیر. زینببهییم چای ایچیب حالا گلندن سونرا گؤزو ساری آناجا ساتاشیر، اونونلا اؤز عالمینده دانیشیر، اونو اوخشایا ـ اوخشایا، شکیل تویوغونون- کدخدانین الی ایله- باشینین کسیلمهسی، امنییهیه ناهار بیشیریلمهسی یادینا دوشور. بو آجی خاطیرهدن، اونو پیشیگینین مووولتوسو آییریب و سونرا گوًزلرینی جهرهسینه ساتاشدیریر. جهرهایسه، اوندا، باشقا بیر خاطره نی اویادیر: ژاندارما رئییسینین ائلچی سینه وئردیگی جاوابی آندیریر و… بئلهلیکله بو اثرده بیر شعور آخینی، ایکینجی، اوچونجو و… شعور آخینلارینین دالغالارینی توًرهدیر، بو یوللا خاطره، دوشونجه قاتلاری آچیلیر، جانلانیر و ماراقلی خیال اوچوشلاریندا عیانیلشیر:
زینببهییم-ین حیاتینین معناسینا چئوریلمیش نبی سئوگیسی، اونو کندین ساوادلیسی و زینب بهییم -ین ایناندیغی، اعتبار ائتدیگی چوخ محترم بیر شخص، زینببهییم-ی باشا دوشن، اونون خیال دونیاسینا بلد اولان میرزه ممی نین ائوینه چکیر. میرزه ممی قیرخ ایلعرضینده، تکجه بیر مکتوبو (نبینین مکتوبونو) دؤنه ـ دؤنه اوخوماسی ایله زینب بهییم-ی عوًمرونون ان شیرین چاغلارینا، دادلی گونونه، (توی گونونه) آپاریر، اونو گلین پالتاریندا، نبینین ائوینه گتیریر. سونرا بو سسه، آرازین دا سسی قوووشور، ایکی سسین قوشالاشدیغی آندا ، نبی ایله سون گؤروشونو، آیریلیق آنینی خاطیرلادیر و… بیر مکتوبون اوخونوشوندا. قهرمانین روحونون بوتون قاتلارینی سارمیش سئوگی سسلی، سئوگی بویالی شیرین خاطیرهلری، جانلاندیریر.
و هومای حکایهسینده ده، خیال اوچوشو، اونو ایلک محبّت چاغلارینا، کهر آتین بئلینه و سونرا قوشا بولاق کندینه چکیر . گوًی آتلی بالاخان دا، بالاخان-ین گوًی آت بئلینده چاپارکن یال ـ یاماجلاری کئچه ـ کئچه نیشانلیسی نرگیزی گلینلیک سیماسیندا خیالیندا جانلاندیریر.
حبیب-ین حکایهلرینین سونلوقلاری دا چوخ ماراقلیدیر. دئمک یازیچی بوتون وار گوجو ایله یارادیجیلیق باجاریلیغی ایله، حکایهنی، حادثهلرین ایزلنیشی ایله انکشاف ائتدیریب، سونا چاتدیریر. اوخوجویا، بو نقطهده (دویونلرین آچیلیشیندا) حادثهلرین ماهیتی آیدینلاشدیریر.. بو سونلوقدان سونرا، اوخوجو ماجرانین نه اولدوغونو، داها دریندن دوشونملی اولور. سانکی اوخوجونون دا ایچینده بیر آیدینلاشما، دورولما، زنگینلشمه عمله گلیر. یازیچینین آشیلاماق ایستهدیگی دویغو ـ دوشونجه بو سونلوقلاردا، توتارلی و دولغون بیر شکیلده اوخوجونون اورهیینه یول تاپیر و اونون یاشانتیسینا، بدیعی مالینا چئوریلیر:
صنعتکارلیقدان بوًیوک حکایهسینین سونلوغو چوخ توتارلی و طبیعیدیر. الینده بیر دسمال گوموش پول گئجه حتم کروانساراسینا گیرن آشیق حسین جوان، خیراللـه نین اورهیینی، ایشیقلاندیریر. و اطرافداکی آداملار حادثهنین نه اولدوغونو باشا دوشور، دئمک آشیق حسین جوان شاگردی خیراللـه نین تکجه اونون مادی احتیاجینی اوًدهمیر، بلکه اونا سون درسینی وئریر. صنعتین اوجا زیروهسینه چاتان صنعتکار، یولداشی، امکداشی یولوندا شهرتینی آیاغی آلتینا قویوب، اوندان کئچیب، انسان معنویاتینین اوجالیغینی، نمایش ائتدیریر. اوًزوندن کئچمه، اوًزونو فدا ائتمه. بوردا اوخوجودا، خیراللـه کیمی سانکی حیاتین ان بوًیوک درسینی آلیر. بو سونلوق، سلیمان حکایهسینین سونلوغو ایله، سسله شیر. بو ایکی حکایهنین سونلوغو عینی احوال- روحیه دوغورور.
قاراقیش حکایهسینین، سونلوغودا چوخ ماراقلیدیر. کند معلمینین بیر خستهنین یولوخماسینا آپاردیغی بیر دنه نار، قیش اوزونو، کندین بوتون خستهلرینی یولوخا-یولوخا، پولوشونون پرهلری سینا-سینا، رنگی بوزارا- بوزارا نهایت گلیب معلمین اوًزونه چاتیر. بورادا کند اهلینین یوخسوللوغو، قارا قیشین یاراتدیغی چتین لیکلر، ائلهجهده خلقین اورهیینده کی انسانی حسّلر، دار گونلرده بیر- بیرلرینه اللریندن گلنینی اسیرگهمهمهسینی بوتون اینجهلیکلری بو حکایهده بیرجه نارین اوزهرینده جمعلشیب و شرطیلشمیشدیر.
«هومای» حکایهسینده تایالاری تالانان کندلیلرین پالچیق داملارین اوستونه توپلاشیب- آسلان خانین آرزوسونو گوًزونده قویان هومای- ین جسارتی ایله- قورو یونجا یوکلری آلیشیب یانان دوهلرین اویناشماسینا، قاچیشماسینا تاماشا ائدیرلر. گئجهنین آلا – قارانلیغیندا، داغ باشینا دوغرو دیرماشان اود شیریغیندا، اونلارین آلوولانان غضبینین شعلهلنمهسینی نمایش ائتدیریر. بو منظره هومای- ین یاناقلارینا سئوینج یاشی دامیزدیریر.. چونکی، او اینانیر کی: صاباحلاردا بو ناغیل، کند- کند، اوبا- اوبا گزهجک و آلیشان- ین آدینی و قوشا بولاق کندینین باشینی اوجالداجاقدیر.
بیر سئوگی بیر عؤمورده: ناموسونا قیسیلیب، یوخسوللوغا دؤزوب، آنجاق سئوگی عالمینین، علوی حسّلری، شیرین خیاللاری ایله یاشایان زینب بهییم چؤرک خیردالاری ایله تویوغو، آج قارین یوخویا وئریب، بیر دری – بیر قابیرقا پیشیگینی اوخشایا – اوخشایا یاتیردیب، یاغی قورتارمیش و یاواش– یاواش سؤنمکده اولان فانارین مورگولهمهسی ایله، یئنهده سئوگی دونیاسینین خاطیرهلرعالمینه دالیر و سئوداسینین سوراغیندا، حزین – حزین بایاتیلارین زومزومهسینه باشلاییر.
بو سونلوقلار، ماجرالاری آچیلماغا باشلایان باشلانغیجلارین طبیعی سونلوغو کیمی آلینیر. دئمک اونلاری تاماملاییر.حتّی حکایهلرین عنوانینا دا بو سونلوقلار ایشیق توتور اونلارین معناسینین آچیلماسیندا دا اوخوجویا کمک ائدیر..
حبیب- ین حکایهلرینین قهرمانلاری هانسی زامانسا ، هارداسا، نهییسه، قوروماقدادیرلار. کیمیسی اوًزونو، آدینی، آبروسینی قورویور. اوًز ایچینده کی، ایستکلری بوغا – بوغا، آجیلارینی اودا- اودا، ایچینه آغلایا- آغلایا: شمیلخان (بالاخان- ین آتاسی) کیمی. کیمیسی، جانینا قیییر، پایینی، اری غربتده اولان سود امهر اوشاغی ایله، آجلیغین پنجهسینده سیخیلان قادینا باغیشلاییر (سلیمان) کیمی. کیمیسه، ارینین آدینین، باش اوجالیغینی قورویور (هومای) کیمی. کیمیسه، اؤز شهرتیندن، آدیندان کئچیر یولداشینین آبروسینی قوروماق اوچون. کیمیسی، عؤمرونو بیر سئوگییه قوربان وئریر، سئوگینی، محبّتی اوجالتماق و یاشاتماق اوچون. بو قهرمانلارین عمللری خلق ایچینده بوًیوک رغبت و حرمت حیسّی اویادیر. مولفین بدیعی قهرمانلاری، انسانی کیفیتلری اوجا توتماق و یاشاتماقلا عمومیلشدیریلمیش اخلاقی – فلسفی دوشونجهلر بیچیمینده اوخوجولارین معنوییاتیندا شعوروندا، دوشونجهسینده سیلینمز ایز بوراخاراق، انسانلیغی یاشادیرلار.
شاعر- یازیچی، معلم حبیب فرشباف- دا، یازیلاریندا ترنم ائتدیگی، اونلارا رغبت حیسّی ایله یاناشدیغی یوکسک انسانی کیفیتلری، شخصی حیاتیندا یاشایان صنعتکاردیر. اونون شخصیتی ایله- صنعتی، آدیلا- نمایش اثرلری ده بیر – بیرلرینی تاماملاییر:
تک اوًزونه ایستهدی
حیاتین نعمتلرین
سئومهدیگیم آداملار!


text:
عماد الدین زنگی
ابو مظفر عمادالدین بن قاسم الدوله آق سوْنقۇر بن ایل تۇرقان زنگی بؤیۆک سالجۇق دؤولتینین آتابگی، موصل، حلب، حما داها ریها شهرلرینین حاکیمی و زنگیلر دؤولتینین قۇروجوسودور.[۱]
یاشاییشینین ایلک چاغلاری[دَییشدیر]
عماد الدینین آتاسی آق سوْنقۇر الحاجیب، ایلک ملیک شاهین چاغیندا حلب حاکیمی ایدی و ١٠٩٤-جۆ میلادی ایلده خیانت آدی ایله اؤلدورولدو. اوْندان سوْنرا عماد الدین موصل حاکیمی کۆر بوْغا یانیندا بؤیودو.
صلیبلیلر ایله ساواشلاری[دَییشدیر]
عماد الدین مۆسلمانلارین توْپراقلارینی صلیبلیلردن قۇرتارماق اۆچون ساواشماغا مشغول ایدی کیم بو ساواشلارین بیرینده ریها شهرینی صلیبلیلردن قۇرتاریب اله گئچیرتمیشدی.
اؤلۆم[دَییشدیر]
١١٤٦-جی میلادی ایلده یارنکش آدلی فرانک کؤکلی خادیم اونو ترور ائدیب اؤلدوردو. عمادالدینین اؤلدورولمهسیندن سوْنرا موصل حاکیملیگی اوغلو ایلکینجی سیف الدین غازی و حلب حاکیملیگی کیچیک اوغلو نور الدین محمود الینه کئچدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Gülay Öğün Bezer, İmamüddin Zengî, TDV Diyanet İslam Ansiklopedisi, Ankara 2013, c. 44, s. 258-261.
- Heidemann, S.. " Zangī." Encyclopaedia of Islam, Second Edition. Brill Online , 2013.
- Amin Maalouf, The Crusades Through Arab Eyes, 1985
- Steven Runciman, A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem. Cambridge University Press, 1952.


text:
اویان نیوز : ایران گنل قورمای باشقانی حسن فیروزآبادی، ناتو-نون تورکیهنین سوریه سرحدینه پاتریوت موشکلری یئرلشیرمهسینین، بیر دونیا ساواشی اوچون زمین حاضیرلادیغینی ادعا ائتدی
ایراندان دونیا محاربهسی تهدیدی …
ایران گنل قورمای باشقانی حسن فیروزآبادی، ناتو-نون تورکیهنین سوریه سرحدینه پاتریوت موشکلری یئرلشیرمهسینین، بیر دونیا ساواشی اوچون زمین حاضیرلادیغینی ادعا ائتدی.
ژنرال فیروزابادی ائتدیگی آچیقلامادا، تورکیهنین اؤزونو گوون ایچینده حیس ائتمهسینی آرزولایدیقلارینی ایفاده ائدرکن، ناتو-یا پاتریوت راکتلرینی تورکیهده قونوشلاندیرماماسی چاغیریشینی دا ائتدی.
“هر بیر پاتریوت دونیا خریطهسی اوزرینده قارا بیر لکهدیر، بیر دونیا محاربهسینه سبب اولا بیلر” دئین ایران گنل قورمای باشقانی، عرب اؤلکهلری دونیا محاربهسی پلانلاری ائتمکله گوناهلاندیردی و “بو هم اینسانلیغین هم ده آوروپانین گلهجگینی تهلوکهیه سالیر” دئدی.
تورکیهیه قارشی هر هانسی بیر حرکت تهدیدینده اولماقدان قاچینان فیروز آبادی، “تورکیه بیزیم دوستوموزدور. تورکیهنین گوونلیکده اولماسینی آرزولار” دئیه دانیشدی.
آلمانیا، آمریکا بیرلشیک دولتلری و هولنددن تداروک ائدیلهجک پاتریوتلارین گلهجک آی سونلاریندا تورکیهده یئرلشدیریلمهسی گؤزلنیلیر.
ت.ر.ت تورکی


text:
`تاخیل` نتیجهلر
خبرلر [73]
- عرب اولکه لریندن تورکیه-یه تشککور
- گوترش: ایستانبول دیپلوماتیک باشارینین مرکزیدیر
- تاخیل آنلاشماسینین سۆرهسی اوزادیلدی
- جمهور باشقانی اردوغان ترورچولارا خبردارلیق ائدیب
- آنتونیو گوترش تاخیل راضیلاشماسیندان دانیشیب
- ولودیمیر زلنسکی: "تاخیل صادراتینی آرتیرماغا چالیشیرق"
- اردوغان: "پوتین ایله کاسیب اؤلکهلره پولسوز تاخیل گؤندریلمهسی بارهده راضیلاشمیشیق"
- بیرلشمیش میللتلر باش کاتیبی، اردوغانا تشکر ائتدی
- آوروپا بیرلیگی بمت و تورکیه-یه تشککور ائدیب
- بمت باش کاتیبی تورکیه-یه تشککور ائدیب
- مولود چاووش اوغلو ایله هوللاندیالی همکاری آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- اردوغان: تاخیل داشینماسی داوام ائدهجک
- ولودیمیر زلنسکی: "تاخیل نقلیاتینی داوام ائتدیریریک"
- تاخیل بحرانی چؤزولدو
- اولاف شولتز تورکیه-نین سعیلرینی آلقیشلاییب
- چاووش اوغلو ایله لاوروو آراسیندا تلفون دانیشیغی باش توتوب
- بمت:"روسیانین قارا دنیز تاخیل سازیشینی دایاندیرماسی ناراحاتلیق دوغورور"
- تورکیه و روسیا ساوونما ناظیرلری آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- اردوغان: اینسانلیغا خیدمت اوچون چابالاریمیزی سۆردورهجییک
- عادل کارا اسماعیل اوغلو: "اوکراینا لیمانلاریندان 354 گمی یولا دوشوب"


text:
بیوجوغرافیا
بیوجوغرافیا – یئر کورهسینده موختلیف بیوسنوزلارین، بیرده حئیوان، بیتکی، گؤبلک و میکرو اوْرقانیزملرین (نؤع، جینس و ب. تاکسونومیک بؤلمهلارین) یاییلماسی و پایلانماسی قانوناویغونلوقلاری حاقیندا علم. بیوجوغرافیا بیوسفر حاقیندا علملردن بیری اوْلوب ترکیبینه زووجوغرافیا و بوتانیکی جوغرافیا (فیتوجوغرافیا) داخیلدیر.
بیوجوغرافیانین مۆختلیف بؤلمهلرینده اوْرقانیزم و بیوسنوزلارین جوغرافی پروبلملری اؤیرنیلیر. بئله کی، آرولوژی بیوجوغرافیا مۆختلیف نؤعلرین یاییلماسینی، آرال داخیلینده اوْنلارین پایلانماسینی اؤیرهنهرک الده اوْلونان نتیجهلره اساساً خریطهلر ترتیب ائدیلیر. بؤلگه بیوجوغرافیا فلوریستیک و فاونیستیک رایونلاشدیرما ایله مشغول اوْلور. اکولوژی بیوجوغرافیا بیوکوتلهنی، بیولوژی محصولدارلیغی تدقیق ادیر. بیوجوغرافیا بیتکی اؤرتویو و هیوانات عالمینین محافظهسی و سمرهلی ایستیفادهسی، مدنی فیتوسنوزلارین یارادیلماسی، حئیوان و بیتکیلرین ایقلیملشدیریلمهسی اوزره آپاریلان ایشلرین نظری اساسی حساب اوْلونور.
بیوجوغرافیا "عمومی یرشوناسلیغین" ترکیب حیصّه سی اوْلوب، یئر قابیغینین مۆختلیف کومپوننتلرینی اؤیرهنن گومورفولوژی، ایقلیمشوناسلیق، هیدرولوژی، اوْکانولوژی، بیولوژی، تاریخی ژئولوژی ایله سیخ علاقهیه مالیکدیر. آیری-آیری اوْرقانیزملرین، بیتکی اؤرتویو و هیوانات عالمینی تشکیل ادن قروپلارین یاییلما قانوناویغونلوقلارینی اطرافلی آراشدیرماق آماچله رلیفین، ایقلیمین، سو، هاوا و یئر قابیغینین اوْرقانیزملرین حیاتیندا رولونو بللی اتمهدن پلانتده بیوسنوزون جوغرافی یاییلما قانونلارینی اساسلاندیرماق مۆمکون اوْلمازدی.
دیگر علملرله مؤ قایسهده بیوجوغرافیا جاوان اوْلسا دا کچهن آز واخت عرضینده آرتیق بیلم ده و تدریسده اهمیتلی درجهده اؤز یئرینی توتموشدور. بیوجوغرافیا جوغرافیا، بیولوژی و اکولوژی علملرینین موفقیّتلرینی اؤزونده عکس اتدیرمکله جانلیلارین یاییلماسی، اینکیشافی و اطراف موحیطله قارشیلیقلی علاقهلری حاقیندا علمی و پراکتیکی باخیمدان اهمیتلی معلوماتلار توْپلوسوندان عبارتدیر.
لاکین بیوجوغرافیانین اساس آماچ اوْرقانیزملرین مورفولوژیسینی، سیستماتیکاسینی و فیزیولوژیسینی اؤیرهنمکدن عبارت اوْلماییب، بیوسفرین آیری-آیری حیصّه لرینده اوْرقانیزملرین جوغرافی یاییلما قانوناویغونلوقلارینی آراشدیرماقلا یاناشی، بیتکی اؤرتویو و هیوانات عالمینین آیری-آیری فردلرینین اطراف موحیطله قارشیلیقلی علاقهلرینی تدقیق اتمکدن عبارتدیر. بئله یاناشما ینی عمومی بیوجوغرافی قانوناویغونلوقلارین آشکار ادیلمهسینه ایمکان یارادیر. یالنیز بیوجوغرافی آراشدیرما یوْل لاری جوغرافی محصولدارلیق، پلانتده جانلی مادهلرین عمومی کۆتلهسی، اوْرقانیزملرین و اوْنلارین قروپلارینین مۆعاصیر یاییلما سببلری، قورونون بیوجوغرافی بؤلگوسو پرینسیپلری، بیوجوغرافی بؤلگه لارین سرحدلرینین تعیینی، بیوتیک موناسیبتلرین جوغرافی خصوصیتلری، مۆختلیف جوغرافی شرایطده بیوم و بیوتایا آنتروپوگن تأثیر کیمی پروبلملری تدقیق اتمهیه ایمکان ورر.
گؤستریلهن نظری مسئلهلرله یاناشی بیوجوغرافیانین علمی-پراکتیکی باخیمدان بؤیوک اکولوژی-ایقتیصادی اهمیته مالیک تطبیقی ساحهلری ده مؤوجوددور. آشاغیدا گؤستریلهن پراکتیکی مسئلهلرین حلینده بیوجوغرافیا هللدیجی رول اوْیناسا دا مۆختلیف پروفیللی متخصصلرین ایشتیراکی چوْخ واجیبدیر:
بللی جوغرافی شرایطده نؤعلرین پوپولیاسییالارینین حیات قانونونا اساسلانان بیتکی و حئیوان احتیاطلاریندان سمرهلی ایستیفاده؛ اینسانلاردا یارانمیش نوخوشلوقلری تؤرهدن جانلی طبیعت عامیللرینی تحلیل ادیب آراشدیرماقلا اینسان ساغلاملیغی اۇغروندا موبارزهنین تشکیلی؛ کیفایت قدر واختا قناعت اتمهیه و ایقتیصادی سمرهیه مالیک نؤعلرین قورولوشونا، دینامیکاسینا و ترکیبینه اساسلانان ایندیکاتورلوق خصوصیتیندن آختاریش-کشفیات ایشلرینده ایستیفاده؛ داغ-معدهن ایشلری پروسسینده پوزولموش ساحهلرین رکولتیواسییاسی؛ ضررلی حئیوانلارلا و آلاق بیتکیلری ایله موباریزه آپارماقلا طبیعی و صونعی قروپلاردا مهسولدارلیغین آرتیریلماسی؛ ساحهلرین، مشهلرین و باغلارین یۆکسک مهسولدارلیغا مالیک اوْلمالاری اۆچون پراکتیکی باخیمدان سمرهلی تکلیفلرین حاضیرلانماسی و تطبیقی؛ آیری-آیری نؤع و قروپلارین قورونوب ساخلانمامسی آماچله طبیعتی محافظهنین تشکیلی بیوجوغرافیانین اساس پروبلملریدیر.
بیوجوغرافیا – اوْرقانیزم قروپلارینین و اوْنلارین آیری-آیری کومپوننتلرینین جوغرافی یاییلماسی و مسکونلاشماسی حاقیندا علمدیر. باشقا سؤزله – بیوجوغرافیا پلانتین بیتکی اؤرتویو و حئیوانلار عالمینی اؤیرهنمکله یاناشی، نؤعلرین و اوْرقانیزملرین دیگر تاکسونومیک بؤلمهلارینین جوغرافی یاییلما قانوناویغونلوقلارینی تدقیق ادیر. بیوجوغرافیا – ایحاطه دایرهسی ایلدهن-ایله گئنیشلهنن سدد علملریندن بیریدیر. اوْنون اساس آماچ جوغرافیا، اکولوژی و بیولوژی آراسینداکی علاقهلری علمی اساسلارلا ایضاح اتمکدن عبارتدیر. بیلم ده بیوکیمیا-بیولوژینی کیمیا، گوکیمیا-ژئولوژینی کیمیا، گوفیزیکا-ژئولوژینی فیزیک ایله علاقهلهندیرهن سدد فن لری مؤوجوددور. بیوجوغرافیا اساساً اوْرقانیزملرین قروپلارینی و جوغرافی یاییلماسینی اؤیرندییندن ایکی اساس علم ساحهسینین – جوغرافیا (جوغرافی یاییلما) و بیولوژی – (اوْرقانیزملرین یاییلماسی) بیرلیینده فورمالاشیر.
بیوجوغرافیا، بیر طرفدن یئرین رلیف فوْرمالاری حاقیندا علم ساحهسی اوْلان – گومورفولوژی، قورو و اوقیانوس سولاری ایله مشغول اوْلان – هیدرولوژی، دونیانین ایقلیمی حاقیندا علم اوْلان – ایقلیمشوناسلیقلا، توْرپاق حاقیندا علم ساحهسی اوْلان – توْرپاقشوناسلیقلا علاقهیه مالیک اوْلدوغو اۆچون عمومی فیزیکی جوغرافیانی، دیگر طرفدن اوْرقانیزملر اکولوژیسی، سیستماتیکاسی و فیزیولوژیسی ایله علاقهیه مالیک اوْلدوغوندان بیولوژینین بیر چوْخ ساحهلرینی اؤزونده بیرلشدیریر.
بلکی، بیوجوغرافیانی بیولوژینین بیر حیصّه سی کیمی - جوغرافی بیولوژییا (اوْرقانیزملرین جوغرافی یاییلماسینی تدقیق ادن حیصّه ) و بیولوژی جوغرافیایا (بللی اراضی و آکواتورییانین بیتکی و هیوانات عالمینی تدقیق ادن حیصّه ) آییرماق علمی باخیمدان اساسسیزدیر. بیوجوغرافیا ایکی علم ساحهسینی سرهددینی بیرلشدیرهن و بۇ علم ساحهلرینی علمی و اکولوژی باخیمدان علاقهلهندیرهن سدد فنیدیر. مۆختلیف جوغرافی بؤلگه لارین بیتکی اؤرتویو و هیوانات عالمینی، فاونا و فلوراسینی تدقیق اتدیی اۆچون بؤلگه بیوجوغرافیا بؤلگه جوغرافیا بیلیمینه لازیمی ماده لر وریر. بۇ باخیمدان بیوجوغرافیا دونیانین و بؤلگه لارین فیزیکی جوغرافیاسینین تدقیقینده اساسلی رول اوْیناییر.
بیولوژی علملریندن بیوجوغرافیایا قیسمهن یاخین اوْلانی اکولوژی و بیوسنولوژیدیر. اکولوژی - بیوجوغرافیانین اساس ایستیقامتینی بللی ادن علم ساحهلریندن بیری اوْلوب، اوْرقانیزملرله موحیطین قارشیلیقلی موناسیبتینی تدقیق ادیر. بیوجوغرافیانین موحیطله اوْرقانیزملر آراسینداکی مۆبادیلهنین گدیشینی آراشدیران ساحهسی اکولوژی بیوجوغرافیا آدلانیر. بیوجوغرافیانین بۇ بؤلمهسینده اوْرقانیزملرین یئر کورهسینین مۆختلیف بؤلگه لاریندا اطراف موحیط عامیللرینین تأثیری نتیجهسینده بیر-بیریندن فرقلی خصوصیتلری اؤیرنیلیر. بیوسنولوژی-بیوجوغرافیایا قروپلارین دینامیکاسی و قورولوشو حاقیندا معلوماتلار ورهن اوْرقانیزملر قروپلاری حاقیندا علمدیر. آلینان بۇ معلوماتلار اساسیندا بیوجوغرافیا قروپلارین جوغرافی موختلیفلیینی تحلیل ادیر، اوْنلارین جوغرافی یاییلما قانوناویغونلوقلارینی مویینلشدیریر.
بیوجوغرافیانین پراکتیکی اهمیتیدَییشدیر
بیوجوغرافیا چوخساههلی پراکتیکی اهمیته مالیکدیر. طبیعی بیتکی اؤرتویو و هیوانات عالمی کیمی قیمتلی سروتلردن بیوجوغرافی بیلیکلره مالیک اوْلمادان سمرهلی ایستیفاده ائتمک مۆمکون دییلدیر. اینسان حیاتینین نورمال اینکیشافینین اساس تأمیناتچیلاریندان اوْلان بیتکی و حئیوانلار یئر کورهسینده غیری-برابر پایلانمامیشدیر. مۆختلیف بؤلگه لاردا یاییلمیش بیتکی و حئیوان خام اوْلدوغو اۆچون اوْنلاردان ایستیفاده جوغرافی و بیولوژی باخیمدان الوریشلی شرایطده اوْلمالیدیر. بۇ خامدان ایستیفاده نورماسینی بیلمهدن اوْنون پلانسیز ایستیسماری خام بازاسینین کورلانماسینا، حتی بیوکوتلهنین تماماً محو اوْلماسینا سبب اوْلا بیلر. اهمیتلی بیتکی و حئیوانلارین جوغرافی پایلانماسینی، اوْنلارین ایللیک دینامیکاسینی، بؤلگه لار اوزره سایینی و ایستیفاده دؤورونون دوامیت مدتینی بیلمهدن اوْنلاردان سمرهلی ایستیفاده ائتمک اوْلماز.
حاضیردا بیر چوْخ بیتکی و حئیوان تۆره لری آزالدیغیندان اوْنلار نادر و نسلی کسیلمکده اوْلان نؤعلر کیمی بینلخالق قیرمیزی کیتابا داخیل ادیلمیشدیر.
چوْخلو میقداردا بیتکی و حئیوان تۆره لری نیظامسیز ایستیفاده نتیجهسینده دونیادان سیلینیب. بئله حاللارین تکرار اوْلونماماسی اۆچون اوْنلارین محافظهسینی تشکیل ائتمک گونون اساس طلبیدیر. بۇ مقصدله نادر حئیوانلارین اوْولانماسی، نادر بیتکیلرین ییغیلماسی قاداغان ادیلمیش، بیوجوغرافی قانونا اساسلانان اوْپتیمال شرایطین ساخلانماسی تشکیل ادیلمیش، ییرتیجی حئیوانلارین آرتیمینا نظارت قۇیولموش و اوْرقانیزملرین آرال داخیلینده نورمال اینکیشافینی تامین ائتمک اۆچون دؤولت سوییهسینده مۆختلیف قرارلار قبول ادیلمیشدیر.
بیوجوغرافی بیلیکلر تطبیق اتمهدن اینسان ساغلاملیغی اۇغروندا موباریزه آپارماق مۆمکون دییل.


text:
قوتادغو بیلیک
قوتادغو بیلیک یوسف خاص حاجب ین یازدیغی کیتاب.
کیتابین یازیلیشی[دَییشدیر]
یوسف خاص حاجیب اللی یاشیندا 462نجی ه.ق ایلینده قوتادغو بیلیک مثنویسین کاشغرده یازدی ، اونو تاوغاچ بوغرا خان ابوعلی حسن ، سلیمان ارسلان خان اوغلونا تقدیم ائتدی . بؤیۈک قاراخانلی خاقانی بۇ مثنوینین دهیهرین آنلیییپ یوسفی آغیرلادی و اونو خاص حاجیبلیق مقامینا یئتیردی .
بو مثنوی ، یوسف خاص حاجیبین یونان فلسفهسی ، ایسلام دۈنیاسینین فارابی ، ابن سینا و الکندی کیمی عالیملری ایله تانیشلیغین بهلگیلندیریر .
یوسف خاص حاجیب قوتادغو بیلیکده اینسانلار بیلیگین اۈچ یئره بؤلۈر :
- آویچغا سؤزۈ (آتالار سؤزۈ )
- بیلیگلیک سؤزۈ
- شاعیر سؤزۈ
یوسف اؤز اثرینده اینسانلاری اینسانلیق فضیلتلرینه چاغیریپ بۇ یئددی فضیلتی اینسانلیق یولونون قیلاووزو تانیییر :
- قوتی (دۈزلۈک)
- ائدگو (یاخجیلیق)
- بیلیگلیک
- اوقوشلوق (دۈشۈنجه)
- اوس
- سریملیگ (دؤزۈم)
- آقی (ارکنلیک)


text:
مدنی فعال تهمینه مفیدی اینقیلاب کئشیکچیلری اطلاعاتی طرفیندن حبس ائدیلدی
قادین حوقوقلاری ساحهسینده چالیشان مدنی فعال تهمینه مفیدی، تخمیناً ۲۰ گوندور حبسدهدیر.
بیلگیلی بیر منبعیه گؤره، تهراندا یاشایان بو وطنداش ۱۳ دی ۱۳۹۹-جو ایل تاریخینده اینقیلاب کئشیکچیلری اطلاعاتی طرفیندن توتولاراق اوین حبسخاناسینین 2 الف بندینه کؤچورولدو.
بو مدنی فعالین حبسی اؤزل ائوینین قارشیسیندا باش وئریب.
تهمینه مفیدی هله اتهام اولونماییب و اینقیلاب کئشیکچیلری مامورلاری طرفیندن سورغویا چکیلیر.
مفیدینین «شهروند» و «آفتاب یزد» قزئتلری کیمی یایینلار ایله ایشبیرلیگی کئچمیشی وار.
تهمینه مفیدینین توتولما نهدنی و اونا قارشی اتهاملار بللی دئییل.


text:
یئنی سوزلرین آزربایجان تورکجه سینده دوز شکیلده یارانماسی سیزین اونملی قایغیلارینیزداندیر. یازیلارینیزین بیرینده چوخ یئرلی سویله ییب سیز: ” هر سؤزجویون دیل جوغرافیاسیندا بللی یئری، چالاری و قونومو وار. اوستهلیک، سؤزجوکلرین تکلیکده ذاتی آنلاملاری یوخدور. اونلار آیریلاری ایله یانیانا اوتوردوقلاریندان آنلام قازانیرلار.”
سیز یازیلارینیزی بیر نئچه سینده* فئرکانس سوزجویونه “تئزلیک” قارشیسین ایشلدیبسیز. بو سوزجویو گوجلو اولاسیلیق (احتمال) لا، آزربایجان رئسپوبلیکاسینین یازیلاریندان آلیبسینیز. منجه “تئزلیک” سوزجویو “فرکانس” سوزجویونه یاخشی و اویغون بیر قارشیلیق دئیل. “تئزلیک” سوزجویو فیزیکین تیتره شیم (ارتعاشات، vibration ) آلانیندا و ائلئکترونیک مهندیسلیک آلانیندا، او قونو جوغرافیالاریندا، قاوراملاری قاریشدیرا بیلن بیر سوزجوکدور. “فرکانس” سوزجویو نئچه آنلامی بیرلیکده داشییر. بو سوزجوک زامان اوزرینده، اوز وئرن تیتره مه لرین تئزلیین یا یاواشلیغین اولچمک اوچون اونه ریلیب. “تئزلیک” سوزجویو نه تیتره مک آنلامینی داشییر نه یاواشلیق آنلامینی. اورنک اوچون فیزیک آلانیندا بئله بیر سوز وار” آشاغی فئرکانس (فرکانس پایین، low frequency ) “. سیز “تئزلیک” سوزجویون قوللانساز بو ترکیب اولاجاق “آشاغی تئزلیک”! بو سوزون یئرسیزلیگین و گوجسوزلویون گورسه تمک اوچون بو قونو جوغرافیاسیندا آددیملاییرام و سیزه نئچه اورنک وئریرم. فیزیک دونیاسیندا بئله بیر آنلام وار: “ثابت زمانی سیستم ها ، system’s time constant”. ” تئزلیک” سوزجویو بو آنلاماین معناسینا داها یاخیندیر.اوبیری یاندان، “ثابت زمانی سیستم ها” آنلامی سیستئمین فئرکانس اوزللیکلریله ایلیگده و بو قاوراملار اوردا بیربیریله قاریشیلا بیلر. باشقا بیر اورنک: بیزلر (مهندیسلر) دینامیک سیستئملری ایکی آلاندا تحلیل ائدریک “زمان آلانی (time domain ) و فئرکانس آلانی (frequency domain ) . بوردا “تئزلیک” سوزجویون قوللانساق بونلار اولاجاق “زامان آلانی ” و “تئزلیک آلانی”. تملده، “تئزلیک” سوزجویوندن زامان قوخوسو گلیر و بو سوزجوک، فئرکانس آلانینا و سوزجویونه اویغون بیر کاندید دئیل. اولا بیلر، آزربایجان رئسپوبلیکاسیندا ایللر بویودور ایشله نیلیر، آنجاق منجه ایشله نیلمه مه سی گرکیر. آیری بیر اورنک، مهندیسلیک دونیاسیندا بئله بیر آنلام وار (slow frequency, فرکانس کند) . سیز “تئزلیک” سوزجویوندن یاردیم آلیب و بو ترکیبی یئنیدن یارادساز بو اولاجاق؛ “یاواش تئزلیک” ! گولمه لی بیر ترکیب اولور. من، سیزین بو سوزجویو توپلومسال بیلیملر (علوم اجتماعی، Social Science ) و دیلچیلیک آلانلاریندا ایشله تدینیزی، بیلیرم. او آلانلاردا بیر سوزجویون چوخ قوللانیلماسینی فئرکانس آنلامیلا گورسه دیللر و هر بیر سوزجوک تئز تئز ایشلنیلسه دئیللر :”بو سوزجویون ایشله دیلمه فئرکانسی یوخاریدیر. “. بوردا “تئزلیک” سوزجویو یئرلی و اویغون گورسه نیله بیلر. آنجاق فئرکانس سوزجویو، فیزیک دونیاسیندان توپلومسال بیلیملر آلانینا کئچیب و اونا گورا بو سوزجویون قارشیلیغی اونجه فیزیک دونیاسینین نیازلارین رفع ائتدیکدن سونرا توپلومسال بیلیملر آلانیندا ایشله نیلمه سی اونه ریلیر.
_________________
* سایین یازارین ایشاره سی “نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” باشلیقلی یازییادیر. تئزلیک آشاغیداکی پاراگرفدا یئر آلمیشدیر:
«ایستر تصادفی اولسون، ایسترسه ده کئچمیش مئتروپولون تاپشیریغی ایله یارانسین، جالاقلیغین بعضی گؤستریجیلری بؤیوک تئزلیکله [فرکانسلا] تکرار اولونور. اؤرنهیین: بیرینجیسی، “پرور” ترکیبلی “قوناقپرور”، “صولحپرور” کیمی سؤزلر تام یانلیش اولماسا دا گولونجدور. عربجهـفارسجا “اینسانپرور” سؤزو فارسجادا اینسانی حئیوان کیمی بئجرمهیی بئیینده جانلاندیریر. آذربایجان آیدینلاری، یازارلاری و دوشونرلری واختیله بئلهجه جالاق کلمهلره مؤحتاج ایمیشلر. چونکی واختیله سیاسی قورولوش، تورک کؤکنلی هر بیر سؤزه تردد ائتمهدن پانتورکیزم دامغاسی باسیرمیش.»


text:
۱۹۲۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۲۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۸ ژانویه - زاقافقازیا فدراسیونو بیرلشمیش زاقافقازیا پول نیشانی حاقّیندا فرمان قبول ائتدی.
- ۸ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان ایله دوْستلوق مۆقاویلهسی ایمضالايیر.
- ۶ نوْوامبر - آمریکالی جاکوب شینک٬ ایلک الکتیریک تراش ماشینینین ایختیراع ثبتینی آلدی.
- ۴ مارس - آتاتۆرکون ۱۷ فوریهدهکی دانیشماسی ایله باشلایان ایزمیر ایقتیصاد کونقرهسی سوْنا چاتدی. کوْنقرهده میثاق-ایقتیصادی قبول ائدیلدی.
- ۴ ژانویه - «پراودا» قزئتهسینده ولادیمیر لنینین «گۆندهلیکدن صفحهلر» آدلی یازیسی چاپ ائدیلدی. اوْرادا اوْ ساوادسیزلیقلا مۆباریزهنی گۆجلندیرمهیه چاغیریر.
- ۳۱ مارس - لوْزان آندلاشماسی: لندنده توْپلانان اعتیلاف دؤولتری ائلچیلری٬ تۆرکیهنین ۸ مارسداکی نامهسینه جاواب وئرهرک٬ لندنده گؤروشمهلری سۆردورمهیه چاغیردیلار.
- ۳ مارس - اینگیلیس گۆنئیلی کۆردلره هۆجۇم ائتدی. اینگیلیس هاوا قۆوّتلرینین باشلاتدیغی هۆجۇملاردا کۆرد کندلری بوْمبالاندی و ۱۰٫۰۰۰ نفر اؤلدو. بئلهجه بارزانچی حرکتی ۱۹۲۴ ایلینده مغلوب اوْلدو.
- ۳ مارس - تایم درگیسینین ایلک ساییسی یاییملاندی.
- ۲۹ اوْکتوبر - تورکیه جومهوریتی اعلان ائدیلدی و موصطفی کمال آتاتورک اونون ایلک رئیسجومهورو سئچیلدی.
- ۲۴ مارس - یونان جۆمهۇریتی اعلان ائدیلدی.
- ۲۳ سپتامبر - بولغاریستاندا سپتامبر عوصیانی باشلامیشدیر.
- ۲۳ آوریل - لوزان باریش کونفرانسی ۲۳ آوریل ۱۹۲۳-ده ایکینجی دفعه کئچیریلدی.
- ۲۰ ژانویه - عصمت پاشا لوزاندا یۇنانین یاخدیغی ۲۶ شهرین لیستینی وئردی.
- ۲۰ اوْکتوبر - آذربایجان جومهوریتی شوروی رسمی اولاراق لاتین قرافیکلی الیفبایا کئچدی.
- ۲ مارس - شوروی بیرلیگینین قۇروجوسو ولادیمیر لنین٬ اؤلوموندن اؤنجهکی سوْن یازیسی اوْلاجاق «داها آز٬ داها یاخشی» آدلی مقالهنی یازدی.
- ۱۷ ژانویه - مصطفی کمال پاشانین ایزمیتده دۆزنلهدیگی ایلک باسین توْپلانتیسی٬ سحره یاخین سوْنا چاتدی.
- ۱۴ مارس - گنجلر بیرلیگی ورزیش کلوبو آنکارادا قۇرولدو.
- ۱۳ اوْکتوبر - تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی آنکارانین تورکیه پایتختی اولماسی ایله باغلی قرار قبول ائتمیشدیر.
- ۱۱ دسامبر - آتاتۆرکون تایمز قزئتینده٬ «میلّی حاکیمیّت اساسینا دایانان و بالاخص جۆمهوریت ایدارهسینه مالیک تاپیلان مملکتلرده سیاسی حزبلرین مؤوجودیتی واجیبدیر. تۆرکیه جۆمهوریتینده ده بیربیرینه نظارت ائدن حزبلرین دوْغاجاغینا شۆبهه یوْخدور» شکلینده سؤزو یاییملاندی.


text:
خوان کریستین فابریشز
خوان کریستین فابریشز (اینگیلیسجه: Johan Christian Fabricius) دانمارکلی بیلیم اینسانی. ۷ ژانویه ۱۷۴۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۳ ایل عومر ائلهییب و ۳ مارس ۱۸۰۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ حئيوان بيليمی (زولوژی) ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Johan Christian Fabricius»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده خوان کریستین فابریشز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
پایېز قادېن… / قمر سؤزآی (شعر) إحح… پایېز قادېن آرزېلارېن تؤکۆلدۆ گؤزلریندن خزان یارپاقلارې کیمی… دویقولارېن قوجاقلادې سَسسیزلیڲین قلبینی… سارېلدېغېن ظۆلمتین بۏغولدون قارانلېغېندا… عۆنوانسېزلېغېندا جان وئردی روحون… توش گلدی عؤمرۆن… …Read More »
دارېخماق / آینار تبریزلی (شعر)
دارېخماق / آینار تبریزلی (شعر) سۏنرا گؤزۆوۆ یوموب اؤزۆوه یاخشې بیر تسللی آختارېرسان! دئییرسن آی مندهکی یالقېز آدام دارېخمالارېن أڲنیمه سېغمېر… قوجاغېوا یاتېردېغېن تک بیر آدام بئله قالمایېر… سانکی روحون …Read More »
منیم إرمنی اۏغلوم / آکشین خیال
بَنزَرگهلر / Bənzərgələrمنیم إرمنی اۏغلوم / آکشین خیال (رۏمانېن بۆتۆنۆ)چۏبانیاستېغېنېن لچکلرینده أزیلمیش اومودلارېم /…منی بوگۆن اۆچۆن باغېشلا اۏغلوم! / زهرا نظرنژاد (داملا) (شعر)سنلی خیاللار / مهری توانا (شعر)سن منیم کیمیسَن …Read More »
اورهان پاموکدان گؤزل سؤزلر
اورهان پاموکدان گؤزل سؤزلر 1 موتلو اولابيلمک اوچون هر گون بير آزیجیق ادبيياتلا ايلگيلنمم گرهکلیدیر. 2 يازماق، ياشانماميش حاياتدان اينتيقام آلماقدیر. 3 بير قادينا، زامانيندا، ايش ايشدن کئچمهدن یاخشی داورانماغی …Read More »
قورتار گئت!! / آیسو مختاری
قورتار گئت!! / آیسو مختاری سوسوز باییردی بو یئر یاغما بوردا، قورتار گئت!! آزارلیدیر یارالار، قالماسان دا تۏختار، گئت!! أفیل-أفیل أسیرم من، تیتیم-تیتیم تیتیریر باهارلی کؤنلۆمه دۆشمۆش خزلی باغلار، …Read More »
سئوگی ایستیکانی / خوشنام
سئوگی ایستیکانی / خوشنام سنی، سئوگی ایستیکانیندا- چای یئرینه ، جالادیم، دوداقلاریما توخونمادان اوره ییمه چالپالاندین آخشام-آخشام. کوچه نیزه سو یئرینه گؤزلریمی سؤکوب سَپدیم سن گلمه دین!… توز اَلندی کوچه …Read More »
ألده قایېرما چیچکلر / بولود قاراچۏرلو (سهند)
ألده قایېرما چیچکلر / بولود قاراچۏرلو آلتونلوجا ناخېشلې، آغ گۆلداندا بیر دسته. ألده قایېرما “چیچک” قۏیولموش میزین اۆسته. یام-یاشېل یارپاقلارې آغ، قېرمېزې، بنفشه، نه سو، نه قایغې ایستر آرسېز-آرسېز، تپ …Read More »
سنسیزلیگیم / ائلتاش صاليحي
سنسیزلیگیم / ائلتاش صاليحي پاریلداییر شهرین ایشیقلاریندا اوتاغیمین قارانلیغی تیر چکیر خییاواندا ایشیقلار تیر چکیر قلمیم تیترهدیر پردهلری سؤزلریم و تیترهییر پردهلرین… قانایان آنیلاریمدا پنجرهلر قلب قیریزینه کئچهسی دی، سنسیزلیگیمین …Read More »
یولدان کئچَن سئوگیلیم / آيهان ميانالي
یولدان کئچَن سئوگیلیم / آيهان ميانالي یولدان کئچَن سئوگیلیم…. سَنی سئویرَم دئمَک لَر فایداسیزدیر ! اونلارے یوللارین خَسته قوجاغیندا، یا دا گؤزلَریمدَن آخان یاشین دالغالانمیش اوچوشوندا، یازماق گَرَه کیر… …Read More »


text:
اورتاچاغ “تانری”نی تاختا چیخارمیشدی، یئنیچاغ ایسه “تین”ی [ذهن، عاغیل، منلیک] و “دوشونجه”نی. لاکین چاغداش فلسفه “تین” و “دوشونجه”نی ده تاختیندان ائندیریر. چونکو، آرتیق “تین” و “دوشونجه” یالنیز اینسانی یاشامدا اورتایا چیخان فئنومئنلر اولاراق گؤروله بیلیرلر. اونلار أن اوزاغی آیری آیری مدنیتلرده اورتایا چیخان اوستیاپیلار، اینسانی یاشامین یانسیمالاری اولاراق گؤز اؤنونه آلینا بیلیرلر. بوتون اینسانلیغا ائگئمئن “بیر ایدئیا” یوخدور. بیر “ائورهنسل عاغیل” یئرینه، هر کولتوررون اؤزهللشمیش چئشیدلی “دونیاگؤروشو”، یا دا داها علمی بیر دئییمله، “مئتافیزیکسل سیستئمی” واردیر. بوتون اینسانلیغا عاید “تین”دن سؤز آچماق گرهکیرسه، بو، آنجاق سؤزو گئدن دونیاگؤروشلرینین رقمی بیر توپلامیندان عیبارت اولا بیلر. چاغداش فلسفهنین تمل اؤزهللییی اولاراق بونو دئمک اولار: هر تورلو کولتور فئنومئنی کیمی فلسفه ده “اینسانسایاغی آنلام یاراتمالار”ین اورونودور. بونونلا دا اونون یئتیشدیریلهجهیی أن یاخشی تورپاق «چوغولچو [کثرتگرا] توپلوم» مودئلیدیر.
قایناق: >>>


text:
أسکی یونان دوشونجهسینده کوتلهنین چئشیدلی آدلاری واردیر: “اوخلوس” بیچیمسیز قارماقاریشیق کوتلهیه دئییلیر. “دئموس” ایسه بعضی فرقلیلیکلرینه باخمایاراق دئموکراتیکجه ایداره اولونان بو گونکو وطنداش توپلومو ایفاده ائدیر.
ژاک رانسیئره گؤره، دانیشان حئیوانین باشلیجا اؤزللییی دیلی آنلاماقدا دئییل، بونو اوشاقلاردا باجاریر، دیلین اورهتیمیندهدیر. دیلین نیظاملانماسی واسیطهسی ایله دئموس و وطنداش یارانیر، بو سیاست آنیدیر. بوندان اؤنجه بیچیمسیز کوتله واریدی.
رانسیئر وطنداشی، دیلی آنلاماقلا دیلی یاراتماق آراسیندا یئرلشدیریر. آدام وار دیلی آنلاییر و همین آنلاق یولویلا ایشی، توپلومسال ایلیشکیلری و یاشام فورماسینی قاوراییر. بو قبیل آداملار اوخلوس تبعهلریدیرلر. آدام دا وار دیلی یارادیر. یاراتماقدان مقصد ایسه اؤز قونوموندان [جایگاهیندان] علاوه، باشقا اینسانلارین دا ایستاتوسونو شهرین جاری ایئرارخیک [سلسله مراتبی] اینتیظامیندا معینلشدیریر. بو کیمی آداملار دئموس تبعهلریدیرلر. بو مرحلهنین اؤزنهسی [سوژهسی] وطنداشدیر، دانیشیق گوجونه اؤلومجول آنتاگونیزملردن اوزاقلاشماغی باجاران وارلیق. فیزیکی ساواشلار یئرینه دوشونجهلری ساواشدیرماق. دانیشمایان حئیوان بونو باجارمیر. ژئلینئکـه گؤره، سؤزجوکلر بیزیم اوچون اؤنملیدیر، چونکی داها دانیشمایان کیمسه آرتیق گئجیکمهدن قتل تؤرهده بیلر.
اینسان سیاسی حئیواندیر. کائناتدا دَییشیکلیک وارسا سیاستده وار. یونانلیلارین سیاسی دوشونجهسی، دَییشیکلییین سرّینه وارماقلا باشلاندی. هئراکلیت “دییشیم” قاورامینی وارلیغا حاکیم یاسا کیمی تانیتدیردی: «دَییشمهین نسنه یوخدور». بو یاسانین اینسان یاشامینا یانسیماسی اؤز ایضاحینی سیاستده تاپدی. سیاست ایسه یالنیز لوگوس [دیل، منطیق و دوشونجه] بئشییینده معنا قازاندی.
بوردان آنلاماق اولار کی، ایفاده اؤزگورلویو اولمادان وطنداش [شهروند] کیمی فورمالاشماق مومکون دئییل. توتالیتار قورولوشلاردا ایفاده آزادلیغینین کوتلهدن أسیرگنمهسی، اینسانلاری دیلی قاداقلی حئیوانا چئویرمه ماراغیندان گلیر. بئله بیر اینسان پولیس تبعهسینه چئوریلیر. أیلنجه [سرگرمی] جمعیتلریندهکی سیاستسیزلشدیرمه گئدیشینین آماجی دا عئینیدیر. نیچهیه گؤره، دؤولتده یئر اؤزونون أن اؤنملی حئیوانی اولماق مئیلی وار.
سیاست، دانیشان و دوشونن وارلیغین بئله بیر گئدیشه قارشی اؤزنهلشمه [سوژگی] دوزهنلیییدیر. وطنداش حقوقو قازانماق؛ گوج قارشیسیندا یالنیز مسئولیت داشیماغی آرخادا قویاراق اوندان حاق طلب ائتمک.
________________________________________
قایناق:
“کیملیکچی سیاست بارهسینده پاتولوژیک تئزلر”
و “ نه جالاق دیل، نه ده دیل تملچیلییی” باشلیقلی مقالهلر.


text:
لاله جوانشیر
لاله جوانشیر ـ چاغداش آذربایجانلی شاعیر.
حیاتی[دَییشدیر]
لاله جوانشیر 1357-اینجی ایلده آذربایجانین
موغانیندا دونیایا گلدی. ایلک تحصیلینه مغاندا باشلاییب اردبیل ده اوخوماسینا دوام ائدیب اورتا مکتبی بیترندن سونرا تبریز دانشگاهی نین زیستشناسی بؤلومونده اوخودو بو بؤلومو بیتیرمه دن 1381 ده آنکارا قاضی اونیورسیته سی نین تورک دیلی و ادبیاتی بؤلومونو قازاندی. داها سونرا 2006 ایلینده کانادایا کؤچدوکدن سونرا تورونتو اونیورسینه سینده تورکولوژی اوزره بوکسک لیسانس اوخودو. عینی اونیورسیته دن 2020 ایلینده تورک تاریخی و ادبیاتی آلانیندا دوکتورا درجه سینی آلدی.
1379 اینجی ایلده، تبریز دانشگاهیندا صمد پورموسوی و مجتبی میرمجیدی ایله بیرلیکده بایقوش ادبیات درگیسینی حاضیرلادیلار. اوندان قاباقکی ایللرده صمد پورموسوی ایله بیرلیکده دوزنله دیکلری اوشاقلار کیلاسی اۆچون قارانقوش آدلی اوشاق درگیسی یاییملاییردیلار. تبریزده "آیاق اوستو تنهالیق" آدلی بیر شعر کیتابی 1380-دا یاییملانیب. باکی دا عئینی اثرنین لاتین الفباسی سون یازیلارینی آرتیراراق چاپا گئدیب. 1386-دا فریبا وفی نین "حتی وقتی می خندیم اثرینی آذربایجان تورکجهسینه چئویردی. کیتاب باکی دا قانون یایین ائوی طرفیندن چاپ ائدیلدی.[۱]
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ؟