text:
۱۹۲۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۲۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۸ ژانویه - زاقافقازیا فدراسیونو بیرلشمیش زاقافقازیا پول نیشانی حاقّیندا فرمان قبول ائتدی.
- ۸ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آلمان ایله دوْستلوق مۆقاویلهسی ایمضالايیر.
- ۶ نوْوامبر - آمریکالی جاکوب شینک٬ ایلک الکتیریک تراش ماشینینین ایختیراع ثبتینی آلدی.
- ۴ مارس - آتاتۆرکون ۱۷ فوریهدهکی دانیشماسی ایله باشلایان ایزمیر ایقتیصاد کونقرهسی سوْنا چاتدی. کوْنقرهده میثاق-ایقتیصادی قبول ائدیلدی.
- ۴ ژانویه - «پراودا» قزئتهسینده ولادیمیر لنینین «گۆندهلیکدن صفحهلر» آدلی یازیسی چاپ ائدیلدی. اوْرادا اوْ ساوادسیزلیقلا مۆباریزهنی گۆجلندیرمهیه چاغیریر.
- ۳۱ مارس - لوْزان آندلاشماسی: لندنده توْپلانان اعتیلاف دؤولتری ائلچیلری٬ تۆرکیهنین ۸ مارسداکی نامهسینه جاواب وئرهرک٬ لندنده گؤروشمهلری سۆردورمهیه چاغیردیلار.
- ۳ مارس - اینگیلیس گۆنئیلی کۆردلره هۆجۇم ائتدی. اینگیلیس هاوا قۆوّتلرینین باشلاتدیغی هۆجۇملاردا کۆرد کندلری بوْمبالاندی و ۱۰٫۰۰۰ نفر اؤلدو. بئلهجه بارزانچی حرکتی ۱۹۲۴ ایلینده مغلوب اوْلدو.
- ۳ مارس - تایم درگیسینین ایلک ساییسی یاییملاندی.
- ۲۹ اوْکتوبر - تورکیه جومهوریتی اعلان ائدیلدی و موصطفی کمال آتاتورک اونون ایلک رئیسجومهورو سئچیلدی.
- ۲۴ مارس - یونان جۆمهۇریتی اعلان ائدیلدی.
- ۲۳ سپتامبر - بولغاریستاندا سپتامبر عوصیانی باشلامیشدیر.
- ۲۳ آوریل - لوزان باریش کونفرانسی ۲۳ آوریل ۱۹۲۳-ده ایکینجی دفعه کئچیریلدی.
- ۲۰ ژانویه - عصمت پاشا لوزاندا یۇنانین یاخدیغی ۲۶ شهرین لیستینی وئردی.
- ۲۰ اوْکتوبر - آذربایجان جومهوریتی شوروی رسمی اولاراق لاتین قرافیکلی الیفبایا کئچدی.
- ۲ مارس - شوروی بیرلیگینین قۇروجوسو ولادیمیر لنین٬ اؤلوموندن اؤنجهکی سوْن یازیسی اوْلاجاق «داها آز٬ داها یاخشی» آدلی مقالهنی یازدی.
- ۱۷ ژانویه - مصطفی کمال پاشانین ایزمیتده دۆزنلهدیگی ایلک باسین توْپلانتیسی٬ سحره یاخین سوْنا چاتدی.
- ۱۴ مارس - گنجلر بیرلیگی ورزیش کلوبو آنکارادا قۇرولدو.
- ۱۳ اوْکتوبر - تورکیه بؤیوک میلت مجلیسی آنکارانین تورکیه پایتختی اولماسی ایله باغلی قرار قبول ائتمیشدیر.
- ۱۱ دسامبر - آتاتۆرکون تایمز قزئتینده٬ «میلّی حاکیمیّت اساسینا دایانان و بالاخص جۆمهوریت ایدارهسینه مالیک تاپیلان مملکتلرده سیاسی حزبلرین مؤوجودیتی واجیبدیر. تۆرکیه جۆمهوریتینده ده بیربیرینه نظارت ائدن حزبلرین دوْغاجاغینا شۆبهه یوْخدور» شکلینده سؤزو یاییملاندی.


c: text/html

text:
۱۶ آقوست
۱۶ آقوست: پرودا طبیعی فلاکتلر، قیبریسده موستقیللیک.
۱۸۶۸ — پرودا زلزله و دالیسیجا گلن سونامی ۷۰ مین اینسانین حیاتینا سون قویدو.
۱۹۶۰ — قیبریس جومهوریتی اینگیلیستاندان موستقیللیک قازاندی.
۱۹۷۴ — آندراس پاپاندرو ۷ ایللیک تبعیددن سونرا یونانا گئری دؤندو.
۱۹۷۷ — الویس پرسلی قریسلندده وفات ائتدی.
۱۹۸۷ — دترویت فورودقاهیندا ۱۵۵ نفرین اؤلومو ایله نتیجهلنن طیاره قضاسیندا ۴ یاشلی سسیلیا سیچن ساغ قالدی.
۲۰۰۹ — قهرمان اوسین بولت برلینده کئچیریلن دونیا سورعت قاچما موسابیقهسینده ۱۰۰ متره قاچیشدا دونیا رکوردونو یئنیلهدی.
۲۰۱۲ — جنوبی آفریقا پولیسینین اعتراضچیلارا آتش آچماسی نتیجهسینده ۳۴ نفر اؤلدو و ۷۸ نفر یارالاندی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
70016
۰۲ اسفند ۱۳۹۸
تورکمن نیوز: کویت ده اوچار ساپارلارینی دوروزاندیغینی بیلدیردی.
عراق، کروناویروس سبأپلی ۲ ایرانلی نینگ ولمهگیندن سونگ ایران بیلن بولان سرحتلرینی ایرانلی رایاتلارا یاپدی.
عراغینگ ایچری ایشلر وزیری یاسر الیسیری ایکینجی قارارا چنلی ایرانلی رایاتلارا ویزا بریلمهگینی قاداغان اتدی.
عراغینگ ایران بیلن سرحت گِچِلگهلرینی ۳ گونلأپ یاپاندیغینی بیلدیردی.
عراغینگ ترانزیت وزیرلیگی ده ایرانا بولان اوچار ساپارلاری نینگ هممه سینی دوروزدی.
کویت ده اوچار ساپارلارینی دوروزاندیغینی بیلدیردی.
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
دگیشلی یازغیلار
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا چالیشما پروگرامی ایمضالاندی
"آذربایجان، گوجلو بیر دؤولت اولاراق لازیم اولان هر شئیی ائدجک. بیز ده باخانلی اولاراق امکداشلیغیمیزی ان یوکسک سوییهده توتماغا داوام ائدجییک"
تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا چئوره قوروما ساحهسینده چالیشما پروگرامی ایمضالاندی.
چئوره و شهرچیلیک باخانی مراد قوروم، گئتدیگی آذربایجاندا چئوره و طبیعی قایناقلار باخانی مختار بابایئوله بیر آرایا گلدی.
قوروم، گؤروشمهده ائتدیگی دانیشمادا "ایکی دؤولت، تک میللت" شعارییلا چالیشدیقلاری آذربایجانلی قارداشلارینی هر زامان یانلاریندا گؤردوکلرینی، گؤرمهیه ده داوام ائدجکلرینی سؤیلهدی.
قاراباغدا جدی ییخیملارین اولدوغونو وورغولایان قوروم،
"آذربایجان، گوجلو بیر دؤولت اولاراق لازیم اولان هر شئیی ائدجک. بیز ده باخانلی اولاراق امکداشلیغیمیزی ان یوکسک سوییهده توتماغا داوام ائدجییک" دئدی.
آذربایجانلا چئوره قوروما ساحهسینده داها اؤنجه آنلاشما ایمضالادیقلارینی ایفاده ائدن قوروم، آذربایجان اوچون ائدیلمهسی لازیم اولان هر جور امکداشلیغا حاضر اولدوقلارینی بیر دفعه داها تکرارلادی.
بابایئو ده، چئوره قوروما و ایقلیم دییشیکلیگینین ضررلرینین آزالدیلماسی ساحهلرینده تورکیه ایله ایش بیرلیکلرینی سرعتلهندیرهجکلرینی سؤیلهدی.
قاراباغدا هر طرفلی آبادلیق ایشلری گؤردوکلرینی ایفاده ائدن بابایئو،
" اورادا دا اورتاق ایش گؤرمک، تورکیهنین تجروبهسیندن فایدالانماق ایستهییریک. ایقلیم دییشیکلیگی قونوسوندا دا تورکیه ایله امکداشلیغی گلیشدیرمک نیتیندهییک" دئدی.
گؤروشمه سونوندا قوروم و بابایئو، "چئوره قوروما ساحهسینده امکداشلیق آنلاشماسینین تطبیق اولونماسی حاقیندا ایکی ایللیک ایش پروگرامینی" ایمضالادی.
ایلگیلیلی خبرلر
آذربایجانین ارمنیستانا قارشی ائتدیگی شیکایتین محکمهسی باشلادی
آذربایجانین ارمنیستانا قارشی اولوسلارآراسی عدالت دیوانیندا ائتدیگی "عرق آیریمچیلیغی" شکایتی ایله باغلی محکمه پروسهسی باشلادی
آذربایجان جمهوریتینین مستقیللیگینی برپا ائتمهسیندن ۳۰ ایل اؤتور
بو گون آذربایجان تکجه سوسیال-اقتصادی ایستیقامتده دئییل، بیلیم، اینجهصنعت و مدنیت ساحهسینده ده دونیانین سرعتله اینکیشاف ائتمکده اولان گنج دؤولتلریندن بیریدیر
گنجه، شهیدلرینی آندی
گنجهیه اوزاق منزیللی موشکلرله ائدیلهن سالدیریلاردا ۲۶ وطنداش اؤلدورولدو، ۱۳۰ نفر یارالاندی


text:
هومر
یوْللاندیرما صفحهسی
مسیزپرین دَییشیب:
هومر (یونان دیلی:Ὅunpoς هُمرُس)-اسکی یونان ادبیاتیندا بیر شاعیردیر. تقریبا ۷۰۰ ایل میلاددان قاباق یاشاییردی (بعضیلر ده ۲۰۰۰ ایل میلاددان قاباق یازیبلار).اونون یازیلاریندان ایکی شعر کیتابی اودیسه و ایلیاد آدیندا قالیر. یونانین بۆتون اوسطورهلری و افسانهلری تکجه بو ایکی کیتابدان بیلینیب. قوجالیقدا گؤزلری گورمهدی و اوْتوراق اولدو. بو حالدا اؤز شعرلرین چالیب و اوخویاردی. هردوت یازیب ۹۰۰ ایل میلاددان قاباق ایللرینده هومر آدیندا بیر شاعیر یاشاییردی. هردوت یازیسیندا بو شاعیر اسمیرنا شهرینده یاشاییردی بو شهر ایندی ازمیر شهرینه یاخیندیر.


text:
{«کؤچورمه»یه نه احتیاج وار؟ }
بیر زامانلار موغانشهر کیتاب ائوینین یئتکیلی سوروملولوغونو داشییان{شخض} چئویرمهیه گؤره آشاغیلاییجی یانلیش سؤزلر ائتمیشدی. ائله کی، آراشدیریب ائتمهدن، اوزمانلیق ساحهسی اولمادان، عؤمرونده ایکی سطیر چئویرمهییب، ائدنله ده ایکی کلام دانیشمادان هیککهیه قاپیلیب بیر الین بارماق ساییسیندا بئله اولمایان حیاتینی گؤز گؤره-گؤره اودا آتانلارا آلت ائدیجی سؤزلر یازمیشدی. بو یانلیش ائیلمین ائتگیسی او قدر اولدو کی، گلهجک گونلرده کؤنول آلماق اوچون بو آدامین ایی ایستمینه باخمایاراق نه یاپسا دا، او کؤتو چوخورون بوش ایچی بیر تورلو دولمادی کی دولمادی.
١- بئله بیر سؤز وار: «آییدان بیر توک ده چوخدور.» فارسجادا بونا قارشیلیق؛ «در بیابان لنگه کفش هم غنیمت است.» دئیه آنیلماقدادیر. تورکجه ادبیاتین او چوراقلیق دؤورونو یاشادیغی گونلر تورکجه بیر کیتابی الده ائدیب اوخویا بیلمهنین آنلامی بلکه ایندی او آنلاری تامتامینا یاشایان بیزه بئله یادسینمیشدیر. حالبو کی، ایندی ده باسیلان گرکلی کیتابلار هر ادبیاتچییا یولونو آزماییب هیزلی یورومهسی اوچون دیکیلن مایاک حؤکموندهدیر.
٢- یاشادیغیمیز دوروم اورتادادیر. حیاتینی بللی ماددی دوزنه سوخمایان آدام اوچون تورکجهچیلییین هر ساحهسینده چابا گؤسترمک، آچیق آشکار اؤلومه دعوت چیخارماق کیمی بیر شئیدیر. ائله کی، اوگون بوگوندور منیم اوزاوسته قالدیغیم اورتادا. دورومو چوخ بولاندیرماق ایستهمیرم آنجاق ایللرین آیلیغینی یئییب قارنینی یئکهلدنلرله حالیمیز بیر دارتیلاماز. اگر کؤچورمه بیر شئی دئییلدیسه نهدن بیز بو حالداییق؟ اگر سن حالا اونلار قدر بئله بیلمیرسنسه، نییه باشآغری وئریرسن. کیتاب کیتاب دئمکله آغیز… [باغیشلایین] بئیین کیتابلا دولمور کی! یا رفلره کیتابلار سیرالانمیر کی!
٣- هر ادبی یاخود سیاسی یا دا اؤنملی باشقا-باشقا اولایلاری دؤورونون بولوندوغو قوشوللارینا گؤره چکیب دارتارلار. تهرانین تورک کیتاب ساتیش دوکانلاریندا تکجه علیآغا واحیدله، فضولینین(او دا تاپیلسایدی هله) زور بولوندوغو چاغدا، «کؤچورمهلر» حتتا اورهتیله بیلهجک دوز یازییا دا شعرلردن چوخ-چوخ اوستون ساییلا بیلیردی؛ چونکو ادبی چوراقلیق یاشایان بیر ییغین جاماعاتین البت کی اورتدییی حئکایهنین، رومانین… باشقا تور یازیلارینین ایچیندن ایی بیر شئی چیخمایاجاغی بس بللیدی. بیر ده بعضی گوجلو رومانلارلا، فلسفی اثرلرله اوز-گؤز اولما جسارتی بیریکدیریر واختییله کؤچورمهلردن فالاندان اؤیرندیییمیز تئرمینلر فالان…
۴- منه ائله گلیر کی، دؤوروموزده کؤچورمهیه پیس باخیب، اونو ادبیاتین باشقا گوجلو بیر قولو ایله چیرپماغا چالیشان، بؤیومهیه کسه یول آختاران اینسانلاردیرلار. او قدر کؤچورمهلر، چئویرمهلر داهاسی موختلیف هوروت اورهتیلریندن سونرا گئنه تورکجه یازیب دانیشا بیلمهین اینسانلار… ایکی کلمه سوروسونو بئله فارسجا دیل دیزیمینین تئرمینی ایله یازیب آنلاتماغا چالیشان اینسانلار…
۵- واختیله چئویرمهیه ده همن تانیش قارد آشاغیلاییجیلار گؤودهسی ایله توتولوردو. بو قدر ائتگیسینی گؤره- گؤره ایندینین اؤزونده ده چئویرمهنی چیرپیب، اونو ادبیات ساحهسیندن دیشلامیش کیمی گؤسترنلر وار نه یازیق. آنجاق دونیانین گلیشمهسینده نئجه بؤیوک پایی اولدوغونو، بیلیمه یاراشیر ائیلمی ایله گؤستردی. چوخلو بولوش صاحیبی دوشونرلرین گلیب چاتدیغی یئره یئتیب، اینکیشافلارا یئلتهنه بیلمه سببینین ان باشلیجاسی چالیشمالارینین کناریندا البته کی چئویرمهلر اولموشدور.
۶- ایندی همن قایغیکئش کؤچوروب چئویرن اینسانلارین سایهسینده تورکجه کیتاب بوللوغو یارانیب. ائله اونلارین امهیی سونوجوندا مدرن مئدییادا موختلیف بؤلومده تورکجه بوللو pdf هؤروتلر واردیر. بونلار اولا- اولا سیز آشاغیلاییجی آرخاداش حالا اورهیینین ایستهیینی تورکجهده یازیب دانیشا بیلمیرسن. ایندی آرتیق قالانینی سن دوشون… من ایلک کیتابیمی کؤچورنده «سؤزلویوم» بئله یوخ ایدی. اوندان ایکی ایل سونرا من «بهزاد بهزادی»نین ایضاحلی لوغت سؤزلویونون کؤچورمهسینی الده ائده بیلدیم. نه قدر دینجلدیییمی آلقیلایا بیلهجهیینی سانمیرام. باخین، بو کؤچورمه منی ائله بیر سیخینتیدان قورتاردی، گومان ائدیرم، کؤچورمهنین اؤنمی آنلامیندا تک بو سؤزوم کیفایت ائده. هم آنلاملار الیمده ایدی، هم ده اورتوگرافیسی هرچند جانا یاتان دئییلدی، آمما اینساندا بللی بیر فیکیر اولوشدورا بیلیردی. او زامانا قدر من اؤز دوشونجهمین، بیر ده «وارلیق» درگیسینین حئسابینا اورتوگرافینی باش-گؤز ائلهمهیه چالیشیردیم.
٧- یئتمیشینجی ایللرین سونوندا یارانان آزاجیق نیسبی اؤزگورلوکدن یارارلانیب مملکت مقیاسیندا تورکجه چاپ اولونان ایلکینلردن اولماغا چالیشدیم. اصلینده تورکیه سفیرلیییندن کیملیییمی قویوب گؤتوردویوم «بختیار وهابزاده»نین «اورکدهدیر سؤزون کؤکو» کیتابینی اؤزوم هیزلی اوخویوم دئیه کؤچوردوم. اؤزوم ایچین کؤچوردوم. سونرا اوداداکی یولداشلارین ایلک دفعه قولاغلارینا دیدییی اؤزبهاؤز دیلیمیزده اولان یازینین ایچرلییی، اورتوگرافیسی چوخ بیهنیلدی، حؤکمن چاپا وئرمهییمی ایستهدیلر. ساغ اولسونلار بورج پوللا یاردیم ائدنلری ده اولدو. قویدوغوم پوللا برابر اوچ مین تیراژدا باسیلان کیتابلاریمین اوچده بیریندن سونرا هامیسی باتدی. ناشیر باتیردی. او کیتابلار سون واختا قدر هله ده بیرینجی چاپ آدینا سرگیلرده ساتیلیردی.آرتیق نه حیکمت ایدیسه قورتارما بیلمیردی. نهسه… کؤچورولن او کیتابین آیاغی یونگول اولدو. آرخادان گلن چوخ آرخاداشلارا یولگؤستریجی اولدو. ایندی اونلار سئچیلیب ساییلان یازار شاعیرلردیرلر. بونون نهیی پیسدیر. بلکه بو اولایلاری من مین ایله سؤیلهمزدیم، آنجاق سنین ده سایهنده «بو» سؤیلنتیلر اورتایا چیخدی. او کؤچورمهدن، بو دا سندن…
٨- هله ایکینجی اوچونجو کؤچوردویوم کیتابلار چیخدیقدان سونرا چوخلاری گلیب دئییردی کی، «تورک دیلینده شعر وار یعنی؟»
تورکجه ادبیاتین دیرچهلیشینده کؤچورمهلرین واز کئچیلمز رولو واردیر. کیتابلارین دیرینی دارتیشمیرام، آنجاق ایچینده آزاجیق ادبی یئتهنهیی اولانی، بو کؤچورمهلر ایستهدیییندن ده یوکسک زیروهلره ائریشتیره بیلمیش باجاریغی اولموشدوقلاری اولموشدور. آنلایاجاغین، کؤچورمهلر، یئنی یورد پئشینده اولانلاری چوخدان ایستهدییی یئره کؤچوردوب. سیز اونلاری آد اولاراق تانیمیرسینیز، آنجاق اونلار کسکین قلملری ایله دوشونجه اورتمهیه چالیشیب، آرتیق بیلییین داها یوخاری قاتلاریندا یولگؤستریجیلریمیزه چئوریلیبلر. بو دا، بیلییین آیاقلار آلتینا آلدیغی گلهنکسل بؤیوک-کیچیک دوزهنی پوزونتوسونا گون کیمی اؤرنک.
٩- ایلک کؤچورمهمی بلکه بئش-آلتی سئری دفتردن دفتره کئچدیم، دوز آلینسین دئیه. ایملاجا یانلیشی اولماسین دئیه دیشاریدا تورکجهسی اولمایان فارسلارا ائتدیردیییم تایپا بلکه اون سئری دوزهلیش گتیردیم. راحاتینا باخان، یئرینده اوتوروب هئچ ایشین قولپوندان توتاماز. من هله ادبیاتدا تانینمایان آدامین چاپ گئدیشاتیندا قارشیلاشدیغی موصیبتلری بیر کنارا بوراخیرام. تورک کیتابیدیر دئیه، ارشاد میللی کیتابائوینه ٣٠، ۴٠ جیلد گؤتوردویونو ده سنین حئسابینا یازیردی، ناشیر ده یایماغینی بوینونا گؤتورموردو.
١٠- ایندی کی اورتام یوخ ایدی. آدامین اؤز ائوینده کیتاب چیخارتدیغینا دایر کیمسهنین بیلگیسی اولموردو. ایندی گئنه شوکورلر اولسون اوچبئش شهرده کندده بیر ایکی ادبیاتچی دوست تانیش واردیر. کیتابینی تانیدا بیلهجک هئچ بیر اورقان، مئدییا فالان یوخ. کیتابینی اوخویا بیلمهیهجک یوزه دوخساندوققوز تورک ائلین وار. او بیر کیشی ده آجلیغینین پئشینده.
١١-باخما بوگون ادبیاتچینی، یازاری، شاعیری سئویب ساییرلار. اوستوندن چوخ زامان اؤتمهسه ده، یازارا شاعیره یاخشی باخمیردیلار. شاعیر اولدوغونو ایللرله گیزلتمک زوروندا قالیردین. بوگونکو تک اینیستادا باشینین چیخمادیغی استورینی قویوب گؤیسونو قابارتما شانسین یوخ ایدی البت. بوگونکو کیمی ادبیاتدان گؤودهنین سرخوشلوغونا یاتیریملار یاپما اولاناغین اولامازدی. اونوندهکی مینالار نئجه تمیزلندی ده بؤیله اوجالاردان سسین گلر اولدو؛ هئچ می دوشونمزمیسن؟
١٢- صوبحه یوخون ایدی آزجیق هوشدانیم ایستهدیم، باخدیم کی آبیرلی باشلی یاتمیشیمدیر؛ یوخودا گؤرورم کؤچورمهنی آشاغیلایان اینسان گلیب یازیب کی؛ -داها چوخ «یئنیدن اوخونوشدور» کؤچورمه. -من ده یازیرام کی، حالبو کی کیمسهنین نهسه دئییب یازدیغی یوخ ایکن البت، -اوخونوشون یورومو بامباشقادیر. بو اولسا «یئنیدن دینلهییش» اولابیلیر، «اوخونوش» ایسه داها چوخ الشتیری ایله یئنیدن یازیلی هؤروتو کیمسهیه یا دا بللی بیر ادبی توپلوسونا همن هؤروتو داها آچیق آیدینجا آنلاتماقدیر. -سونرا بونون(بو فیکیرین) هاردان گلیدییینی دوشونوب گولومسونورم. دئیهسن عمللی-باشلی سینیریمه توخانیبمیش بو آخماق اولای.
١٣- آیریجا، باخمایاراق کی بوگونکو کؤچورمهلردن اؤزوم زامان- زامان چوخلو یارارلانمیشام، یارارلانماغا دا داوام ائدیرم. دوشونورم دوشونورم بیر یئره وارا بیلمیرم؛ بونون نهیی پیسدیر. پیس او نسنهدیر کی اولمایا. پیس او ایشدیر کی گؤرولمهیه. منیمسه ایشلهدیییم کؤچورمهلرین ایلکی خاریج هامیسی کریل الیفبادان کؤچورولموشدور. بو الیفبانی آذربایجان مئدییاسی لوطفونه اؤیرنمیشدیم. نه باشینیزی آغریدیم اؤزومو بیر جور روس مدنیتینه بورجلو بیلیرم. ایلک کؤچورمهم ده آکادئمیک «احمد شمیده» طرفیندن آذربایجان تورکجهسیندن تورکیه تورکجهسینه اویغونلاشدیریلمیشدی، بو دا یازی-پوزو ایشینه تزه قوشولان بیری اولان منیم ایچین ایشین هئچ ده آسان اولماماغی دئمک ایدی. ائله کی، کریل الیفباسی اونون یانیندا مین تویا گئت حالی آلدی. هانسی ساحهنی الشتیرمک ایستهییرسنسه بارماغینی اونون اوستونه قویمالی، باشین چیخمادیغی باشقا دیرلی ساحهلری اؤز حالینا بوراخمالیسان. مادام دیر وئرمهیی باجارمیرسان، او زامان کیچیتمک ده عاغلیندان کئچمهیهجک.
١۴- یازی، پوزو، چئویرمه، کؤچورمه ذؤوق، یئتهنک مسألهسیدیر. کیمسهیه نییه یازمیرسان یا نییه چئویرمیرسن دئمک اولماز. تکجه ادبیات دئییل، بیلدیییمیز پئشهکار ساحهلرده دانیشیقلار، الشتیریلر باش وئرمیش اولایلار اوزهرینه یاپیلار. اولوب بیتمهیهنی دانیشیرلار. اؤزللیکله الینی آغلا قارایا وورمایان کیمسهده بئله بیر یئتکی یوخدور کی تپهده اوتوروب کیمیلرین نهلری یاپماسینا فرمان کسسین. بو ایشلر آدلیم رومانلاردان ایکی پاراگراف استوریده اوخوماغا بنزهمز. آرخادا بیلگی جبههخانان اولمالیدی. اوخوماقدان انگین یورولمالی اولمالی کی هر اولانا چنه یورماغا جانین قالماسین.
١۵- کؤچورمهلر، واختیله، ائله ایندی ده، یازانلارین، شاعیرلرین یاپیتلارینی اوستلهییب گرکلیلیک می کالیته می باخیمیندان اؤنپلانا کئچهبیلمیش اولموشدیرلار. دیلده گرامئرده قوصورسوزلوقلاری اونلارین بعضن چاغجیل اورتاملارا آیاق اویدورمامالارینی گؤرمزدن گله بیلمیش، یانلیش یا دا کالیتهسیز یاپیت اورهتیلرینی سرگیلهمکدن داها اوستون توتولموشدور.
١۶- کؤچورگه ایله اوغراشان اینسانلار سؤزسوز کی ادبیاتلا یاخیندان اوزاقدان ایلگیسی اولانلار اولموشلار. ادبیاتدا دا، باشقا اؤنملی ساحهلر کیمی ایشلر «گیر ایچینه وور ایچینه» ایله ایرهلیلهیه بیلمز. تانینمیش یا تانینمامیش بللی بیر دوزنه اویور. دوزده یورومهیی اؤیرهنیب دیکلری داها گئرییه بوراخماق، دوزلرین اؤنمسیز دیکلرین ده لازیمسیز یا دا داها لازیملی اولدوغو آنلامینا گلهمز. بو کریتیک ایشلرده سیرالامانین نه قدر اؤنملی اولدوغونو بیلدیریر. بو، دوشونجه ایشلرینین اینتئللئکتوال گلیشمه پروسئسی اویقولاماسی ایله ایلگیلیدیر. واختیله بو اینتئللئکتوال ادبی سیرالامانی دوغروجا یاشاماییب، دورمادان آرد-آردا یازان آرخاداشلارین یاپیت سوییهلری(داها دوغروسو «سوییهسیزلیکلری») آپآچیق اورتادا دورور. زامانیندا «کؤچورمه» یا چئویرمهلرله اوغراشمادیقلاری اوچون دئییل، آما اونلاری اوخومادیقلاری اوچون اولا بیلیر.
١٧- «کؤچورمهلر» هئچ قوشقوسوز کی، باشقا ادبی بیچملرین یانیندا باش وئریبدیر. بیردن ایکییه شعر داستان رومان اوخوماییب یازمایان اینسان، بونلارا کؤنول وئرمهین اینسان میللتین ادبی قایغی یوکونو داشیما فیکرینه دوشهبیلر می؟ داهاسی بو «کؤچورمه» فیکیری بئینینده اورهتیله بیلر می؟ الشتیریده بؤیله بیر ایلکه وار کی؛ هر هانسی بیر هؤروتو، کونتئکستدن آیری ایردهلهییب الشتیرمک اولابیلسین او هؤروتون ایستمینین یا دا آنلامینین قارشیتیندا دورسون. دوشونمهدن یازیچینی امک وئردییی هانسیسا تانینیب اؤزومسنمیش نورموندان سورقولاماق دا نه اولا؟ سورقونو بئله تورکجه وئرهبیلمهییبسن! گئدیب اؤیرهنهبیلهجهیین قایناقلاری دا داشا توتورسان.
١٨- ساغلام هؤروت ساغلام هؤروت یارادیر.
بیز دیلیمیزی هانسیسا ادبی ژانردا اؤیرنمک اوچون بللی اثرلری اؤز دیلیمیزده اوخومالییق.


text:
بولود
بولود سودان اولان بیر یغینجاق کی اتوموسفرین یوخاری و آشاغی اوزرینده یارانیر.بولوددا اولان ماده لر همان گزهگنده اولان مایعلردندیر و یئر اوزونده بولودلار سو بوخاریندان اولار
بولودلارین آدلاری اولارین شکیللریه باغلی دیر و چوْخلو لاتین ویونانجا دیلدن آلینیب.
بولود آدلاری[دَییشدیر]
- کومولوس:گول کلم کیمی اولور و باش طرفی گونبئزه اوخشار.آق پانمبیق کیمی اولور
- کومولونیمبوس :بیر بؤیوک بولود کی اوجا بیر قایا کیمی اولور.بو بولتلار ایلدیریم و طوفان گتیرن اولار.
- آلتوکومولوس:شیارکیمی یاغینتیلار و سولار اولور و گیرده شکیلده تیکه تیکه اولور.
- استراتوس: چم کیمی یاغموری اولان بولود بیر یغینجاق سو بوخاری اولور کی هر یئری بیر اولچوده اولور.
- آلتو استارتوس:بؤز یا گؤی بویادا آز یاغمور گتیرین الیاف کیمی گری اوزونده گوروشر.
- سیروس:اوجا ویئلک کیمی آق بویادا بولود اولور.گؤی آرام اولاندا تاپیلار.بو بولودون چوْخو بوز و دون سو اولار.
- سیرواستراتوس:بالاجا ونازیک آق سیروس بولودلار اولور.یون کیمی توتقون و باسینجیلی بولودلار .طوفان گلمه سین بیلیندیریر.صوفاندان قاباق تاپیلار.
- سیرو کومولوس: آرام هاوانی نیشان وئریر و سیرسو بولودلاردان قاباق گلر و ریز اولار.
- استراتوکومولوس:بؤز بویادا آق یا توتقون بویاقدا اولار و گیرده و آچیلیشمش بولودلار کی طوفان یارادا بیلمئز و یاغموری اولمور.
- پیروکومولوس:هاوا بیردن گیزیشمادا یارانیر و ایستی هاوادا دوزلینر.اوتلو داغلار و مئشه یانماسیندا و چکیردک بومبی اونو یارادار و سوندا کومولوس بولودو اولار.چوخلو مصنوعی بیر بولود اولور.
- فراکتو کومولوس
- فراکتو استارکتوس
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
یونسکو
یونسکو و یا یونئسکو بیر عومومی تشکیلاتین آدی دیر.
یونئسکو[دَییشدیر]
'یونئسکو' (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – علم، تحصیل و مدنیت اوزره بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی.
تشکیلات 16 نویابر 1945-جی ایلده یارادیلمیشدیر، مرکزی قرارگاهی فرانسه نین باشکندی پاریسده یئرلشمیشدیر. تشکیلاتین ترکیبینه دونیانین موختلیف حیصه لرینده یئرلشمیش 67 بورو و آلت بؤلمهلر داخیلدیر.
یونئسکو-نون نیظامنامهسی 1945-جی ایلده لندن کونفرانسیندا قبول ائدیلمیش، 4 نویابر 1946-جی ایلده قوووهیه مینمیشدیر. حال-حاضیردا تشکیلاتین 191 اؤلکه عوضوودور.
یونئسکو-نون اساس مقصدی – عیرقیندن، جینسیندن، دیلیندن و دینیندن آسیلی اولمایاراق تحصیل، علم و مدنیت ساحهلری اوزره خالقلارین امکداشلیغینی گئنیشلندیرمک یولو ایله صولحون و تهلوکهسیزلیگین مؤحکملنمهسینه کؤمک ائتمکدیر.
1972-جی ایلده یونئسکو طرفیندن "عوموم دونیا مدنی و طبیعی ایرثین قورونماسی حاقیندا کونوئنسییا" قبول ائدیلمیشدیر.
بو تشکیلاتین نیظامنامهسی 1945-جی ایلین نویابر آییندا لندنده 44 اؤلکهنین نومایندهلرینین قاتیلدیقلاری ییغینجاقدا قبول ائدیلمیشدیر. تورکیه، بو سنهدی ایمضالایان ایلک ایییرمی دؤولت آراسیندادیر (یونئسکو نیظامنامهسی، تورکیهده 20 مای 1946 تاریخلی و 4895 سایلی قانونلا تصدیق ائدیلمیشدیر).
مرکزی پاریسده اولان و عومومی کونفرانس، ایجرا شوراسی،کاتیبلیک اولماقلا اوچ عالی اورقانی اولان یونئسکو تحصیل، علم و مدنیت ساحه لریندهکی مقصدلرینی، اؤزونه عوضو اولان هر دؤولتده قورولان میللی کومیسیالار واسیطهسیله رئاللاشدیرماغا چالیشیر.
عومومی کونفرانس[دَییشدیر]
عوضو دؤولتلرین نومایندهلریندن عیبارت اولان عومومی کونفرانس 1946-1953-جی ایللر آراسیندا حالیندا هر ایل، 1954-جی ایلدن بری ایکی ایلده بیر توپلاشیر. بو واختا قدر 26 عومومی کونفرانس کئچیریلمیشدیر.
عومومی کونفرانس، تشکیلاتین ان صلاحیتلی اورقانی اولاراق ایجرا شوراسی عوضولرینی و باش دیرئکتورو سئچیر، یونئسکو-نون ایش پروقراملارینی قبول ائدیر و بودجهنی تصدیق ائدیر.
ایجرا شوراسی[دَییشدیر]
یونئسکو ایجرا شوراسی عومومی کونفرانسا قاتیلان و حؤکومتلرین طرفیندن آدای گؤستریلن نومایندهلر آراسیندان دؤرد ایل اۆچون 58 عوضودن عیبارت سئچیلیر.
کاتیبلیک[دَییشدیر]
عومومی کونفرانس طرفیندن آلتی ایل اۆچون سئچیلن باش دیرئکتورون رهبرلیگی آلتیندا یونئسکو کاتیبلیگی تحصیل، علم، مدنیت و اونسیت ساحه لرینه سوروملودور.
کاتیبلیگین باشلیجا وضیفهسی، ایکی ایللیک یونئسکو پروقراملارینین تطبیق اولونماسی اۆچون بوتون لازیمی تئکنیکی ایشلری گؤرمک و تدبیرلری تشکیل ائتمکدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- بیرلشمیش میلتلر قورومو
- یونسکو
- Organizations established in 1945
- Conservation and restoration organizations
- Heritage organizations
- International cultural organizations
- International educational organizations
- International scientific organizations
- Lists of organizations based in France
- Organizations based in Paris
- United Nations Development Group
- United Nations specialized agencies
- France and the United Nations
- ۱۹۴۵ - جی ایلینده فرانسه اؤلکهسینده یارانانلار


text:
تاسپار خاقان
تاسپار خاقان — بۇمین خاقانین اوْغلو٬ گؤیتۆرکلرین دؤردونجو خاقانی (۵۸۱-۵۷۲ میلادی).[۱]
خاقان اوْلماسی[دَییشدیر]
مۇغان خاقان اؤلدوگونده٬ یئرینه اوْغلو تالوْپیئنین کئچمهسی طبیعی گؤرونوردو. آنجاق تالوْپیئنین آناسی اصالتلی اوْلمادیغی اۆچون٬ آتاسی اوْنون خاقان اوْلماسینی ایستهمهییب یئرینه اؤز قارداشی تاپوْنون کئچمهسینی تاپشیرمیش ایدی. یئنی خاقانا تبریک دئمک اۆچون مۆختلیف ائللر و اؤلکهلردن هئیأتلر و هدیهلر گؤندریلدی.[۱]
کئرچ قالاسینین آلینماسی[دَییشدیر]
۵۷۶-جی میلادی ایلینده٬ ایستمی خان اؤلدوگو سیرادا٬ اوْنو ساسانی دؤولتینه قارشی ساواشا قاندیرماغا گؤره بیزانسین گؤندردیگی هئیأت داها یوْلدایدی. بۇ ائلچیلیک هئیأتی ایستمی خان یئرینه٬ غربی یابغولوغا کئچن اوْغلو تاردۇ طرفیندن قبۇل ائدیلدی. تاردۇ بیزانسین آوارلارا ائتدیگی کؤمگه گؤره شکایت و تهدیدلر ائتدی. بۇ تهدیدلرین بوْش اوْلمادیغینی٬ داها ائلچیلیک هئیأتی گؤیتۆرک اؤلکهسینده ایکن٬ گؤیتۆرک قوْشونلارینین بیزانسین قیریمداکی کئرچ آدلی قالاسینین ضبطی گؤستردی. بئلهجه ایستمی خانین اؤلدوگو ایل٬ گؤیتورک ایمپراتورلوغو٬ مانچۇردان قارادنیزهچن اۇزاناراق ان گئنیش سرحدلرینه چاتدی.[۱]


text:
ایران-آذربایجان ایلیشکیلرینده نه باش وئریر؟
ایران اهالیسینین بؤیوک بیر بؤلومونون آذربایجان تۆرکلریندن عبارت اولدوغو دا اونودولمامالیدیر
ایرانین دینی لیدئری آیت الله خامنهاینین صلاحیتلی نمایندهسی، اردبیل شهرینین ده امامی اولان آیت الله عاملینین جمعه خطبهسینده تورکیه- پاکیستان- آذربایجان آراسیندا باشلایان «اوچ قارداش» مانورلاریندان راحاتسیزلیغینی ایفاده ائتدیکدن سونرا ایرانی آسلانا بنزهدهرک آذربایجانی دا «آسلانین قویروغویلا اویناماماغا» چاغیرماسی، آردینجا دا ایران اوردوسونون آرازین او تاییندا آذربایجان اوردوسونون سرحد بویو ارمنی ایشغالیندان آزاد ائتدیگی اراضیلرین تام قارشیسیندا یئرلشهن آسلاندۆزدن ایران جولفاسینا اوزانان اراضیده حربی مانورلارا باشلاماسی داها تفصیلاتلی شکیلده ایران – آذربایجان ایلیشکیلرینده یارانان گرگینلیین سببلری، عمومیتله تهرانین گونئی قافقاز سیاستینین اساس ایستیقامتلری اوزرینده دورماغی ضروری ائدیر. گؤرسهنهن اودور کی، ۴۴ گونلوک قاراباغ ساواشی نتیجهسینده بؤلگهده یارانان یئنی ژئوسییاسی وضعیت، آذربایجان اوردوسونون ایرانلا اولان بوتون سرحد زولاغینی ایشغالچیلاردان تمیزلهیهرک وضعیته حاکم اولماسی، حربی باخیمدان ایران-ارمنیستان ایلیشکیلرینی نظارت آلتینا ساخلایاجاق جغرافی مؤقعلری ارمنیستاندان گئری آلماسی، قارداش تورکیه و پاکیستانلا گوندن- گونه درینلشدیریلهن حربی امکداشلیق، کۆرهسل و بؤلگهسل گوج دییشیمی باخیمیندان دا استراتژیک ماهیتده اولان زنگهزور دهلیزینین آچیلماسی ضرورتی ایران دؤولتینی قانع ائتمیر.
اؤنجه اوردان باشلایاق کی، ۲۰.جی عصرین باشلاریندا بولشئویک روسیاسینین آذربایجان- تورکیه قارداشلیغینا قارشی حیاتا گئچیردیگی ان بؤیوک امپریالیست پروژه اولان زنگهزور پروژهسی چرچیوهسینده هر ایکی اؤلکهنی بیر-بیرینه باغلایان، آنادولونون قافقاز و تۆرکوستانلا قورو باغلانتیسینی تامین ائدن زنگهزور ویلایتی آذربایجاندان آلیناراق ارمنیستانا هدیه ائدیلمیش، اورادا یاشایان مسلمان تۆرکلر اؤز دده-بابا تورپاقلاریندان کؤچه مجبور ائدیلهرک زنگیلانلا ناخچیوان آراسیندا ارمنیستانین ترکیبینده بیر مغری شهری شکیللندیریلمیشدیر. ۱۰ نوامبر آنلاشماسینا گؤره آچیلماسی واجیب اولان زنگهزور دهلیزی ده زورلا آذربایجاندان قوپاریلاراق ارمنیستانا وئریلهن، ایرانین ارمنیستانلا ۳۶ کیلومترلیک تک سرحدینین ده گئچدیگی، ایشغالچی ایروان حاکمیتی و قاراباغداکی بؤلوجولر اوچون ایللر اوزونو نفس بوروسو رولونو اوینایان او اراضینی احاطه ائتمکدهدیر. ایرانین هم ایروانا، هم ده خانکندیندهکی بؤلوجو قوهلره آشیری یوک داشییان تریلیلرینین ده ایستیفاده ائتدیگی قافان-گوروس یولونون تقریباً ۲۱ کیلومترلیک بؤلومو ایسه واختی ایله ایشغال آلتیندا اولموش حاضردا آزاد ائدیلهن زنگیلان و قوبادلی بؤلگهلرینین اراضیسیندن گئچمکدهدیر. آذربایجان اوردوسونون قاراباغ ظفریندن سونرا باکی، ایران-ایروان یولونا دا نظارت ائتمه ایمکانی قازانمیش، قانونی حاقلارینا، حربی- سیاسی یؤندن آچیق اوستونلویونه باخمایاراق بؤلگه اؤلکهلرینین یئنی ژئوسیاسی وضعیتی قبول ائدرک نهایت بیر-بیریلرینین اراضی بوتؤولویونه حؤرمت ائتمک شرطی ایله باریش و امکداشلیقدان یانا بیر سیاست ایزلهمهسی اوچون یاپیجی سیاسته داوام ائتمیشدیر. بو سببله ده هم تورکیه، هم ده آذربایجان پرزیدنتلری ساواشدان درحال سونرا آلتیلی بؤلگهسل امکداشلیق تکلیفینی سسلندیرمیش، ۱۰ نوامبر سازیشینه اویغون اولاراق زنگهزور دهلیزینین آچیلماسینی، ارمنیستانلا سرحدده آییرما و حدود تعینی ایشلرینین آپاریلماسینی اساس گوندمینه آلمیشدیر. آنجاق ایستر دهلیزین آچیلماسی، ایسترسه ده آذربایجانلا باریش سازیشینین ایمضالانماسی نقطهسینده داخلی و خاریجی چتینلیکلری بهانه ائدرک مسئلهلری زامانا یایما تاکتیکی حیاتا گئچیرهن پاشینیانا بو نقطهده فرانسایلا بیرلیکده تهرانین دا دستک وئرمهسی، اوستهلیک ایران دؤولتینه مخصوص مختلیف اتومبیللرینین داواملی اولاراق رسمی باکینین ایجازهسی اولمادان آذربایجانین قاراباغ بؤلگهسینه گیریش-چیخیش ائدرک بؤلوجولره یوک داشیماسی آذربایجان اقتدارینین صبرینی داشیرمیش، ایران ائلچیسی خارجی ایشلر باخانلیغینا دعوت ائدیلهرک بو داورانیشلارین دوست و قونشو اؤلکه ایلیشکیلرینه اویغون اولمادیغی ایفاده ائدیلمیشدیر. اعتراض نوتاسیندان لازیم اولان نتیجهنین چیخاریلمادیغینی گؤرهن باکی الینده اولان مختلیف تأثیر مکانیزملریندن بعضیلرینی ایشه سالماق اوچون حرکته گئچمیشدیر. قافان-گوروس یولونون آذربایجان اراضیلریندن گئچهن بؤلومونده سرحد - گئچید پستو، پلیس منطقهسی قوراشدیریلاراق یوخالامالار حیاتا گئچیریلمهسی، ایراندان گلن یوک ماشینلاریندان گؤمروک وئرگیسی طلب ائدیلمهسی آذربایجان - ایران ایلیشکیلرینده گرگینلیک عنصورلارینین آرتماسینا سبب اولموشدور.
زنگهزور دهلیزی و ایران - آذربایجان - ارمنیستان اوچبوجاغیندا یاشانانلار بؤلگهدهکی ژئوسیاسی پروسهلرین گئدیشینه تأثیر ائتمکله بیرلیکده مین ایل بویونجا مختلیف تۆرک خاندانلاری طرفیندن ایداره اولونان، تۆرک اسلام مدنیتینین ان اؤنملی جغرافیالاریندان بیری حالینا گلمیش ایرانداکی حاکمیتین آذربایجان و تۆرک دونیاسییلا باغلی آپاردیغی سیاستین اساس چیزگیلرینی ده اورتایا چیخارماقدادیر. ۳۰ ایللیک ارمنی ایشغالی دؤورونده آرازین بو تایینداکی شهر و کندلرده هر شئی یئرله یکسان ائدیلیب مسجیدلر دونوز آخیری حالینا گتیریلرکهن، ارمنیستانلا متفیق ایلیشکیلری ایچینده اولان ایران ایسلام جمهوریتینین بونا سسسیز قالماسی، اوستهلیک آذربایجان عسگرینین سونگوسونون گوجویله عدالت برقرار اولدوقدان، او تورپاقلاردان یئنیدن اذان سسی یوکسلدیکدن سونرا بؤلگهنین اسلام مدنیتینی تمثیل ائدن بوتون چوخ عصرلیک آنیدلارینی، مسجید و مزارلیقلارینی داغیتمیش، داشی-داش اوستونده قویمامیش، روسوایچی بیر شکیلده آذربایجان اوردوسونا مغلوب اولموش خانکندیندهکی ارمنی بؤلوچولوگونون قالیقلارینی نهیهسه اومود ائدرک، بسلهمهیه داوام ائتمهسینی آنلاماق ممکن دئییلدیر. ایران اهالیسینین بؤیوک بیر بؤلومونون آذربایجان تۆرکلریندن عبارت اولدوغو دا اونودولمامالیدیر.
تاریخین فلسفهسینه، گئدیشاتینا قارشی دیرنیش اورتایا قویماق آسان مسئله دئییل. تورک دونیاسینین یئنی بیر انتباه، یوکسلیش دؤورونه داخیل اولدوغو، ایپکیولونون یئنیدن جانلاندیغی آچیقدیر. آذربایجان حربی - سیاسی یؤندن، نقلیات دهلیزلری اعتیباریله ایپکیولونون کیلید اؤلکهسی، گونئی قافقازین جاذبه مرکزی حالینا گلمیشدیر. باکی دایما ایرانلا دوستلوق و قونشولوق ایلیشکیلرینین اینکیشافیندان یانا اولموش، اولوسلارآراسی قوزئی - گونئی نقلیات دهلیزی چرچیوهسینده هیندیستانی روسیایلا باغلایاجاق رشت - آستارا دمیریولونون سرعتله تیکینتیسی اوچون کرئدی بئله آییرمیشدیر. آنجاق ایرانین سانکی آذربایجانین استراتژیک اؤنمینین گئتدیکجه آرتماسینی هظم ائتمهیهرک بو پروژهنی مختلیف بهانهلرله لنگیتمهیه چالیشماسی، زنگهزور دهلیزینین آچیلماسینی ایستهمهیهرک بو دهلیزین یئر آلدیغی اراضیلر اوزریندن ارمنیستاندان گورجوستانا اوزانان یئنی نقلیات مسیری تکلیف ائتمهسی، تۆرک دونیاسینین قایناشماسیندان راحاتسیز اولماسی دا اورتادادیر.
تورک اسلام آراشدیرمالاری مرکزینین باشقانی، خزر اونیوئرسیتهسی خوجاسی دکتر تئلمان نصرتاوغلو
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-آذربایجان ایلیشکیلرینده نه باش وئریر؟
ایران اهالیسینین بؤیوک بیر بؤلومونون آذربایجان تۆرکلریندن عبارت اولدوغو دا اونودولمامالیدیر
ارمنیستانین قونشو دؤولتلر ایله ایلیشکیلری
تورکیه و آذربایجانین بیرلیکده تکلیف ائتدیگی بؤلگهسل آلتیلی پلتفورم بوتون ایلگیلی طرفلرین فایداسینادیر
طالبانین ایکینجی دؤورو
ستا – سیاست، اقتصادیات و جمعیت آراشدیرمالاری فوندونون (سیاست، اکونومی و توپلوم آراشتیرمالاری واکفی) دیرکتورو پروفسور مورات یئشیل تاشین "طالبانین ایکینجی دؤورو" مقالهسینی تقدیم ائدیریک.


text:
بایلینگوالیزم (ایکی دیللیلیک) و دیللینن دانیشماق بوزوکلوکلاری:
مدت زمان تخمینی مطالعه: 3 دقیقه
فهرست مطالب
ایکی دیللیلیکله سون تدقیقات، گوستریر کی عینی زاماندا ایکی و داها چوخ دیللی اویرنمک چوخ فایدایا مالیکدیر.
اوشاق اونان چوخ ایستیفاده ائده بیلر. اوشاق بونون اوچون چوخ دستک الده ائده بیلر.
بایلینگوالیزم (ایکی دیللیلیک) یاخشلیقلاری و اوستونوکی:
داها یوکسک اکادمیک ناییلییتلره، دیلدن سوشیال ایستیفاده ائتمک، گوجلو بیلیشسل دوشونجه،
داها یاخشی سیمبولیک باجاریقلار، یاخشی ایجرا حاکمیت نیظارتینین سبب اولار.
اینگیلترده اوشاقلارین ۵%-۱۲ % دیل و دانیشیق پروبلملری وار.
تاسف کی عادی فیکیر بودور کی بیر دیل اویرنمک بیر اوشاق اوچون چتیندیر.
اونون اوچون ایکی دیل اویرنمک داها چئتین اولاجاق. !!!!!!!!!!!!!!!!!
مثلن بیزیم بیر ۵ کیلولوق چووالیمیز وار و اونی گئرک ۵ کیلو بیر دیلدن دولدوراق.!!!!!!
بئله لیک له، بو فیکیرله، والدینلره بیر دیل ایستیفاده ائتمک مصلحت گورورلر.
چون کی بو ایش داها آساندیر و اوشاق داها یاخشی اویرنیر.
آما بو والدینلرین ائوده داها آز دیلدن ایستیفاده ائتمک دئمکدیر.
بو اساسا کیلینیکی ماتیریاللاری تاپا بولمدیییمیز اوچوندی.
لاکین هر ایکی دیلده قیمتلندیرمه و موعالیجه اوچون موختلیف اوصولاردان ایستیفاده ائده بیلریک.
بیر دیللیلیک یاناشیمین پروبلملری و بایلینگوالیزم (ایکی دیللیلیک):
بو یولا و بو مصلحتلرله کی بیر دیلیلیکله پروبلملره یاناشاق چوخ پروبلملر یارادیر .
بیرینجی پروبلمی:
بیر دیللیلیک یاناشیمین ایستیقاده سی دیل و دانیشیق بوزوکلوکلارینین موعالیجه ائده بیله جیینه دایر هیچ بیر علمی ثوبوطی یوخدور
ایکینجی پروبلم:
ایکی دیللی ایناسنلارین بیر دیللی اینسانلاردان چوخ دیل و دانیشیق پروبلملرینه مییلی اولدوغونی ثبوتا یئتیرمک مومکون دیییل.
اوچونجی پروبلم:
ایکی دیللی اوشاقلارین دیل و دانیشیق بوزوکلوکلاری بیر دیللی یولداشلاریندان داها چوخ پروبلم یوخدی.
بو باخیمندان اونلار برابردیر لر.
دیل و دانیشیقی بوزوک اوشاقلار ایکی دیل اویرنبیلرلر.
مثلن داون سیندرومی اولان اوشاقلار، ADHD اوشاقلار، اوتیسم، اوتیزم ، ائشیدمه علیلییی اولان اوشاقلار و …
دیل و دانیشیقی پوزغونوقی اولان تک دیلی اوشاقلار دیل و دانیشیغی اویرنیرلر.
بو قروپ اوشاقلار دیگر اوشاقلاردان داها یواش اویرنیرلر.
و اویرشمه سوییه سی پروبلملی اوشاقلاردا داها آزدی و پروبلمسیز اوشاقلارین سویه سینه یئتیشمز.
عینیله، دانیشمالاری پوزونتولی اولان ایکی دیللی اوشاقلار دانیشما و دیل اویرنمله رینده یاواش بیر سورعته مالیکدیرلر.
بو اوشاقلار، دانیشما و دیل پوزقونوقی اولمایان یاشید (هم یاش) اوشاقلارین دیل و دانیشیق سوییه سینه یئتیشمز لر.
اما اونلار یاشید (هم یاش) بیر دیللی اوشاقلارین (کی دیل و دانیشیق پوزوقلوقلاری وار) سویه سینده دیرلر.
بو شرطیله کی ایکی قروپ اشواقلارین برابر ایمکانلار اولسون
باشقا سوزله دیل بویومه سی و اینکیشافی هم نورمال اوشاقلاردا و هم دیل و دانیشیقلارینین پوزوقلوقلاری اولان اوشاقلاردا، معروض قالان دیل سایینا آسیلی (وابسته) دییل.
سون باخیش بایلینگوالیزم (ایکی دیللیلیک)
سون آراشدیرمالار گوستریر کی ایکی دیللی اوشاقلارن کی دیل و دانیشیق پوزوقلوقلاری وار گئرک دیللرین هامیسنی قیمتلندیرمه ده (ارزیابی ده) و موعالیجه ده نظره آلاق.
بیر سوزله دانیشما پوزونتوسی اولان ایکی دیللی اوشاقلارین دیل سلیسینی بیر دیلله آزادماق اونلارین
موعالیجعه و دیل و دانیشیق باجاریقلارین چوخالدماز یانلیز بیر ایکیدیللی اوشاقی کی دیل و دانیشیق
پروبلمی وار بیر بیر دیللی اوشاقا کی دیل و دانیشق پروبلمی وار چئویرر.
و بللیکله اوشاق ایکی دیلیلیق اوستونلوقلوقوندان دا محروم ائدیلر.


text:
ایسرائیل کراللیغی (بیرلشیک مونارشی)
ایسرائیل کراللیغی (بیرلشیک مونارشی) (اینگیلیسجه: Kingdom of Israel (united monarchy)، فارسجا: پادشاهی اسرائیل (پادشاهی متحد) ، عربجه: مملكة إسرائيل الموحدة ، فرانسهجه: Monarchie unifiée d'Israël et Juda ، آلمانجا: Königreich Israel ، ایتالیاجا: Regno di Giuda e Israele ، روسجا: Изpaилbckoe цapcTBo) آسیادا بیر اسکی دؤولت. ایسرائیل کراللیغی (بیرلشیک مونارشی) 1050 میلاددان اؤنجه قۇرولدو و 930 میلاددان اؤنجه داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
اویان نیوز: بیلیم آداملاری، سیبریده ۳۰ مین ایل بویونجا بوزلاق طبقهسینین آلتیندا یوخودا اولان بیر ویروسو یئنیدن جانلاندیرمایی باجاردی.
ویروسون حیاتا قاییتدیقدان سونرا یئنیدن بولاشیجی حالا گلدیگی آچیقلاندی.
فرانساداکی آیکس- مارسیل اونیورسیتهسیندکی علمی آراشدیرما مرکزیندن پروفسور جین -میشل کلاوئری، “بو قدر اوزون بیر مدتدن سونرا هله یولوخوجو اولان بیر ویروسو ایلک دفعه گؤروروک” دئدی.
کلاوئری، ویروسون اینسانلار یا دا حیوانلار اوچون هر هانسی بیر تهلوکه میدانا گتیرمدیگینی، یالنیز تک حجرهلی اورگانیزملری ائتکیلهدیگینی سؤیلهدی.
اوبیریلریندن فرقلی اولاراق میکروسکوبلا گؤرولهبیلهجک قدر بؤیوک اولان ویروسلارین، تخمینا ۱،۵ میکرومتر اوزونلوغوندا و ایندییه قدر تاپیلان ان بؤیوک ویروس اولدوغو قید ائدیلدی.
سیبریدکی بوز قاتلاری آلتیندا داها اؤلومجول ویروسلارین دا تاپیلابیلهجگینه ایشاره ائدن بیلیم آداملاری، بوز قاتمانلارینین کورهسل ایستیلشمه سببیله اریدیگینی، بؤلگهنین گلهجک ایللرده بؤیوک بیر تهدیدله قارشی قارشییا قالابیلهجیی قونوسوندا اویاردی.
قایناق: ت ر ت تورکی


text:
پیشیک کیمیلر
پیشیک کیمیلر اَت جیللر دسته سینه عایید بیر یاریم دسته دیر. اورتاق خصوصیت لری، گؤرونوشلری و داورانیشلاری ایله فامیلین ان یایقین و تانینمیش منسوبو اولان ائو پیشیگینه اوخشارلیقلاری دیر. ظریف بدنلری، یوموشاق توکلری، قیسا صوراتلاری و عومومیتله وجودلارینا گؤره کیچیک بیر باشلاری واردیر. قولاقلاری دیک و بیز یادا گیرده دیر و هر یؤنه دوغرو چئوریله بیلیر. ان کیچیکلری ۳۰ سانتیمتره، ان بؤیوکلری ایسه ۲۰۰ سانتیمتره اولور. پیشیک کیمیلر محتشم بیر ائشیتمه قابیلیتینه صاحیبدیر. ائشیتدیکلری فرکانس ۶۵،۰۰۰hz قدر چاتابیلیر، بو دا اینسانداکینین اوچ قاتیدیر. پیشیک کیمیلر ایکی قولاغینی بیربیریندن باغیمسیز شکیلده فرقلی یؤنلره دوغرو حرکت ائتدیره بیلیر. قولاقلاریندا اوزون قیللار خاریجی مادّه لرین قولاقلارینا گیرمه سینی قارشیلار. بیر پیشیگین قولاقلارینی یاتیرماسیندان، اونون مودافیعه یه حاضیرلاندیغی آنلاشیلیر. پیشیک کیمیلرین آغیزلاریندا ۳۰ دیش واردیر. چیتا، بالیقچی پیشیک و یاستی باش پیشیک خاریجینده بوتون پیشیک کیمیلر جایناقلارینی بارماقلاریندان اوزادیب تکرار گئری ییغا بیلیرلر. پیشیک کیمیلرین هامیسینین قویروقلاری واردیر. دنگه لرینی ساخلاماق و اؤز آرالاریندا ایشارتلرله آنلاشماق اۆچون قویروق اؤنملیدیر. بعضی نؤوعلرده، اؤرنه مثلا واشاقلاردا(بیر نؤوع وحشی پیشیک) قویروق چوخ قیسادیر. پیشیک کیمیلر گونئی قوطبونون خاریجینده دونیانین هر یئرینده تاپیلار. اوسترالیا و اوقیانوسیادا یاشایان پیشیک کیمیلر اینسانلار طرفیندن آپاریلمیشدیر. پیشیک کیمیلر اوچ یاریم فصیله یه بؤلونور:
- بؤیوک پیشیک لر: آسلان، قافلان، جاقوار و پلنگ
- چیتالار ساده جه چیتا نؤوعونو داخیل ائدن یاریم فصیله
- کیچیک پیشیک لر پیشیک کیمیلر فامیلینین دیگر بوتون نؤوعلرینی داخیل ائدن یاریم فصیله
عومومیتله، کوکره یه بیلن پیشیکلرین بؤیوک پیشیکلر اولاراق آدلاندیریلماسی قبول ائدیلیر. کیچیک پیشیکلر کوکره یه بیلمز آمّا کئفدن خورلار. بؤیوک پیشیکلر ساده جه نفس وئریرکن خورلایا بیلیر. کیچیک پیشیکلر هم نفس آلیرکن، همده نفس وئریرکن خورلایا بیلیر. چیتانین سسی کؤپک سسینه بنزر.


text:
جمل دؤیوشو
جمل ساواشی (Battle of the Camel)عربجه الحرب الجمل -عایشه و علی خلافتی ساواشدیلار.بو ساواشدا عایشه بیر ساری دؤوه اوسته میندی بۇ دؤوه عسکر آدلاندی ,بو ساواشین آدی جمل(ارکک دؤوه) اوْلدو.
ساواشدَییشدیر
طلحه و زبیر بن عوام باشدا علی خلافتین قبول ائدیب و بیعت ائددیلر.آزجا سوْنرا بیعتلرین سیندیریب و قارشی دوردولار.قارشی دورمادا مکه شهرینه گئدیب و عایشه پئیغمبر خانیمی ایله ال بیر اوْلوب و عثمان بن عفان قانین آلماقا اوردو قوردولار.3 مین قوْشون ییغیب و بصره شهرینه یول آچدیلار.بو ساواشدا علی مئیدانا چیخیب و چوخلو دانیشدی.هابئله طلحه و زبیر و عایشه قارشی دوروب و علی نی دوشمن بیلدیلر.ساواش باشلاندی و چوخلو کیمسه لر ایکی اوردودا قیریلدی.علی بۇ ساواشدا غالیب اوْلوب و عایشه توتولدو طلحه و زبیر اؤلدولر و قاریشیق یاتدی.[۱]
ساواشدَییشدیر
علی بصره اوردوسونا چوخ یاخین اوْلدو.طلحه وزبیر و عایشه ائیله دانیشدی.عایشه بیر دؤوه اوستونده اوتوروب و اوردونو باشچیلیق ائدیردی.بئله بیلیندی ایکی طرف صولح ائدیب و باریشدیلار هابئله عایشه اوردوسو علی اوردوسونا یورودو و نئچه کیمسه علی اوردوسوندان جانین ایتیردی.علی اؤز اوردوسوندا ساواش ایشلرین باشلاماقی یاساق ائدمیشدی دوشمن یوروماقدا مودافیعه چیخیب ساواش اۆچون امر ائددی و ساواش چوخ چتین اؤز وئردی.[۲] علی اوردوسو عایشه دؤوه سین ییخماقا چالیشیردی و عایشه مئیدان آراسیندا قالمیشدی بۇ ایشده علی اوردوسو چوخلوجا یورودو.مئیدان ایچره طلحه یارالاندی و بیر اوخ یاراسی اونو ییخدی.طلحه یارالمادا زبیر دالی چکیلدی .دؤوه مئیداندا قالیب و اونو ایاق اوسته ساخلاماقا چالیشیلار. 40 یوخسا 2700 کیمسه دؤوه نی ایاق اوسته ساخلاماقا چالیشیردی.[۳] علی اوردوسو دؤوه نین قیشلارین کسیب و دؤوه ییخیلیب و ساواش سوْنا چاتدی.بو ساواشدا عایشه سالیم توتولدو و ایمام حسن (عایشه نین اوغوللوقو) ننه لیقین ساخلادی و تکجه دؤوه دن دوشنده چیرینی یارالانمیشدی.زبیر چوللره قاچیب و بیلینن توبه ائددی.
طلحه مئیداندا یارالاندی و یازیلیب اؤز آدامی مروان بن حکم مئیدان ایچره اونو ویردی."روبرت گلیو" یازیر مروان طلحه نی عثمان قتلینده گوناهلی بیلیریدی[۴].طلحه یارالاندی و بیر ائوده بۇ یارادان جانین ایتیردی[۲].زبیر چوللره قاچیب و بیر قوْشونچو اونون باشین کسدی.علی او قوْشونچونو توبیخ ائددی و بۇ ایشی پیس بیلدی.عایشه توتولدو و مدینه شهرینه قایتاریلیدی.


text:
"بهرام و حلبوسی، نوبه سیزدهدیر"
باغدادین مرکزیندکی تحریر میدانینداکی نوماییشچیلر موجود نامیزدلردن بیرینه یئنی حکومت قورماسی اوچون گؤزلنیلن تکلیفی تقدیم ائتمهین پرزیدنت صالح و مجلیس صدری حلبوسینی تنقید ائدیبلر.
عراق-ین پایتاختی باغداد-دا حکومت علیهینه نوماییشلر کئچیرن آکسیاچیلار ایستعفا ائدن باش ناظیر عادل عبدالمهدیدن سونرا یئنی حکومت باشچیسینین معین ائدیله بیلمهمهسی سببیندن پرزیدنت بهرام صالح و مجلیس صدری محمد حلبوسییه اعتراضلارینی بیلدیریبلر.
باغدادین مرکزیندکی تحریر میدانینداکی نوماییشچیلر موجود نامیزدلردن بیرینه یئنی حکومت قورماسی اوچون گؤزلنیلن تکلیفی تقدیم ائتمهین پرزیدنت صالح و مجلیس صدری حلبوسینی تنقید ائدیبلر.
سوسیال شبکهده یاییلان گؤرونتولره گؤره ایسه، باغداد-داکی نوماییشچیلر تز-تز "بهرام و حلبوسی، نوبه سیزدهدیر" دئیه شعارلار سسلندیریبلر.
عراق-ین آنایاساسینا گؤره 15 گون عرضینده بیر نامیزده حکومتی قورما وظیفهسی تاپشیرمالیدیر.
بو مدت دسامبرین 19-دا ساعت 24.00-دا باشا چاتدی.
صالحین حکومتی قورما وظیفهسی تاپشیردیغی نامیزدین مجلیسده تصدیقلنمهسی ده لازیمدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا زنجیرواری قضا اولوب، 20-دن چوخ شخص یارالانیب
بونو ایرانین عاجیل یاردیم تشکیلاتینین سؤزچوسو مجتبی خالدی دئییب.
عراقین قوزئیینده بؤیوک عملیات
«تسلیم اول» چاغریلارینا آتیشلا قارشیلیق وئرهن چوخ ساییدا تروریست ضررسیزلشدیریلدی
ایران و پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیرلری افغانیستان-داکی وضعیتی موذاکیره ائدیبلر
ایرانین خاریجی ایشلر ناظیری حسین امیر عبداللهیان و اؤلکهده سفرده اولان پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیری شاه محمود قریشی آراسیندا گؤروش کئچیریلیب.


text:
پوْرتال:بیوْلوْژی
جانلی بیلیمی یا زیست شناسی و یا بیولوژی (بیوس – جانلی، لوگوس – علم) جانلی طبیعت حاقیندا کومپلکس علمدیر. حال-حاضیردا یئر اۆزرینده مؤوجود اوْلان و محو اوْلموش کُلّی میقداردا نؤع مۆختلیف لییی، اوْنلارین قۇرولوشو و فونکسیاسی، منشیی، چوْخالماسی و اینکیشافی، جانلی و جانسیز طبیعتله علاقهسینی اؤیرنیر. بیولوژی حیاتا خاص اوْلان عۆمومی و اؤزل قانون اویغونلوقلاری بللی ائدیر. بیولوژینین چوْخلو بؤلمهلرینین اوْلماسینا باخمایاراق، قانون اویغونلوقلار، اساساً، عۆمومی بیولوژی طرفیندن تدقیق ائدیلیر. عۆمومی بیولوژی اؤزونده، اساساً، یئر اۆزرینده حیاتین عمله گلمهسی حاقیندا نظریهنی، سلول حاقیندا نظریهنی (سیتولوژی)، مولکولی بیولوژی، اینسان حاقیندا نظریهنی، اکولوژی، ژنتیک، بیوسفر حاقیندا نظریهنی، تکامول نظریهسینی، اوْرقانیزمین اینکیشافینی اؤیرنیر.
(داها...)
عوموم دونیا ساغلیق تشکیلاتی — ساغلیق تشکیلاتلارینین بینلخالق علاقهلرینی تأمین ائدن، دۆنیا اهالیسینین ساغلاملیغی ایله علاقه دار پروبلملرین حلینه چالیشان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین ایختیصاصلاشمیش قۇروملاریندان بیری. ۱۹۴۶-جی ایلده نیویورکدا کئچیریلن بینلخالق ساغلیق کونفرانسیندا یارادیلمیشدیر. ۷ آوریل ۱۹۴۸-جی ایلده تشکیلاتین نیظامنامهسی قوهیه مینمینمیشدیر (همین گۆن عوموم دونیا ساغلاملیق گۆنو کیمی قئید اوْلونور). تشکیلاتین ائو-قرارگاهی ژنوده یئرلشیر. عضو دؤولتلرین سایی ۱۹۰-دیر. اۆست-نین اساس آماچ «بۆتون دۆنیانی یۆکسک ساغلاملیق حدینه چاتدیرماقدیر». اۆست-نین عالی اوْرقانی بۆتون عضو دؤولتلرین ایشتیراک ائتدیی عوموم دونیا ساغلیق مجمعسیدیر. اوْ، هر ایل چاغیریلیر. مجمع تشکیلاتین عۆمومی سیاستینی، فعالیّت ایستیقامتینی مویینلشدیریر، ساغلیق ساحهسینده پروقراملار حاضیرلاییر ایجراییه شوراسینین و باش مۆدیرون حساباتلارینی دینلییر، اۆست-نین بودجهسینی موذاکیره و قبول ائدیر. مجمعسی دؤورده اۆست-نین فعالیّتینی مجمع طرفیندن اۆچ ایل مودتینه سئچیلن و ۳۱ دؤولتی تمثیل ائدن ایجراییه شوراسی حیاتا کئچیریر. ایجراییه شوراسی مجمعنین قرارلارینی حیاتا کئچیریر، اوْنون گوندلیینی حاضیرلاییر. کومیتهلر یارادیر، فوقالعاده ایش تدبیرلر گؤرور. اۆست-نین اینضیباطی اوْرقانی باشدا باش مۆدیر اوْلماقلا، کاتیبلیکدیر. کاتیبلیک ایجراییه شوراسینا تابعدیر و اوْنون رهبرلیی آلتیندا فعالیّت گؤستریر. اۆست-نین نزدینده آلتی بؤلگه تشکیلات فعالیّت گؤستریر.
دیقت پورتال ایشتیراکچیسی اولماق ایستهيیرسینیزسه موافیق بؤلمهده آدینیزی قئيد ائدین.


text:
اؤنجهلر ترجومه اولان فایللار بوردان یؤکلهنمهیه گؤندهریلیردیلهر. آنجاق ایندی بو ایش اوتوماتیک اولارای سونولور. آذری ترجومه سینی آلماق اؤچون وردپرئس یئندیرمهلهری بؤلومونه گئده بیلهرسیز.
آذری وردپرئس
دونیاجا اؤنلو وردپرئس یاییم سیستئمی “گؤنئی آذربایجان” تؤرکجه سینده حاضیرلانماقدادیر. بیلدیگینیز کیمی، گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی دانیشانلار میلیونلارجادیرلار، آما بو دیلی اوخویوب یازانلارین ساییسی چوخ آزدیر. چونکو گؤنئی آذربایجان ایندیکی ایران داخیلینده دیر و اوردا رسمی دیل فارسجادیر. گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سینده اوخویوب یازما ایمکانی یوخدور. آنجاق سون ایللرده آنا دیلینه قایغی گؤسترنلرین سایی آرتماقدادیر، و اینترنئت قوللانا بیله جکلرینده ساییسی چوخالماقدادیر. بیز چالیشیریق تا گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی وردپرئس سیستئمینه آرتیریلسین و سویداشلاریمیز، دیلداشلاریمیز اؤز دواما دیللرینده بیر بیریله ایله تیشیم قوروب گؤروش پایلاشسینلار.
اگر گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سی دیلینین وردپرئس اؤچون حاضیرلانماسی و یاییلماسیندا یاردیمینیز توخونا بیلر، لوطفا بیزیمله الیشکیده اولون.
باشلایاق
هامیلیقجا چالیشاق تا اینترنئت دؤنیاسیندا گؤجلو و ساغلام یئریمیز اولسون.
گؤنئی آذربایجان تؤرکجه سینده وردپرئس سیستئمی ایلکین آشامالاریندادیر، بیرینجی بوراخیلیش یاخین سؤره ده سیزینله پایلاشیلاجاقدیر.


text:
قوستاو آدولفو بکر
قوستاو آدولفو بکر (اینگیلیسجه: Gustavo Adolfo Bécquer) شاعیر، ژورنالیست و یازیچی - ۱۷ فوریه ۱۸۳۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۳۴ ایل عومر ائلهییب و ۲۲ دسامبر ۱۸۷۰ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی ایسپانیا دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gustavo Adolfo Bécquer»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قوستاو آدولفو بکر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
هالووین
هالوْوین باتی اؤلکهلرین گلهنکسل بایراملاریندان، اوکتوبرین ۳۱جی گئجهسینده توتولار. اوشاقلار بو گئجهده دؤره دولانیب عجئییب گئییملرله شوقولات و باشقا شیرنیلر ییغارلار. بؤیوکلر ده بلکه اؤز پارتیلرینه قاتیلیب قورخونج یوخسا گولونج پالتارلار، کئچمیش قهرمانلارین، سینما اولدوزلارین و... گئییملرله شادلیق ائدرلر. هالووین چوخلو آمریکا، ایرلند، اسکاتلند و کانادادا یایغیندیر. ایرلند و استکاتلند کؤچریلری بو گلهنکسل شنلهمهیی ۱۹جو یوز ایلده آمریکا قیتهسینه گتیردیلر. آنجاق هالووین اسکی سئلتیکلره قاییدیر[۱]. بالقاباق هالووینین سیمگهسی اولاراق قوللانیلیر و ایچینی بوشالدیب اونو دلمکله گؤز و آغیز چیخاردیب، ایچینده شام یاندیرماقلا قورخونج شئی یارادیرلار.


text:
کارتل
کارتل — عئینی ساحهده چالیشان شیرکتلرین مالی-حۆقۇقی باغیمسیزلیقلارینی قوْرویاراق بازاری بؤلوشوب اله گئچیرمهلری اۆچون البیر اوْلمالاریدیر. کارتل بازاردا اینحیصار یاراداراق ریقابته ضرر وئریر. کارتل شکلینده آنلاشانلار٬ گۆج بیرلیگی ایله باشقا رقیبلرین مئیدانا گیرمهسینه قارشی چالیشارلار. بۇ مسألهلره گؤره بعضی اؤلکهلر کارتللری قاداغان ائدن قانونلار قۇرموشلار.
اۇلوسلارآراسی کارتللرین یارانماسینا دؤولتلر چوْخ مانع اوْلا بیلمهییرلر. بئله کارتللر بازارا گؤندردیکلری جینسلری آنلاشیب آزالداراق منفعتلرینی چوْخالتماغا چالیشیرلار. ان آدلیم اۇلوسلارآراسی کارتللردن «اوپک»دیر.


text:
تۆرکیه ده اورلان واکسن سانی ۱۰۸ میلیون ۳۲۰ مۆنگ دُز-دان گچدی
تۆرکیه ده کروناویروس یوُقانچ کسلینه قارشی چأره لر گؤرۆلمأگه دوُوام ادیلیأر
تۆرکیه ده کروناویروس یوُقانچ کسلینه قارشی چأره لر گؤرۆلمأگه دوُوام ادیلیأر.
شو واغتا چنلی اورلان واکسن سانی ۱۰۸ میلیون ۳۲۰ مۆنگ دُز-دان گچدی.
بیر دُز واکسن اوردورانلارینگ موقداری یاشاییجیلارینگ 86.28 گؤتِریمیندن گچدی.
شو واغتا چنلی 53 میلیون 560 مۆنگدن کؤپ آدام اینگ آز بیر دُز واکسن اوردوردی.
ایکی دُز واکسن اوردورانلارینگ موقداری 70.59 گؤتِریمدن گچدی.
2 دُز واکسن اوردورانلارینگ سانی 43 میلیون 820 مۆنگ آدامدان کؤپ.
3 دُز واکسن اوردورانلارینگ سانی دا 10 میلیون 217 مۆنگ آدامدان گِچیک.
دۆین تۆرکیه ده کروناویروس سبأپلی 206 آدام آرادان چیقدی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان: زنانالار تاریحی اۆستۆنلیک گؤرکِزدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی اسکی شهیرده ایشه وۆر، دایحان، اوُقووچی، تۆرگِن، صونغاتچی و ایشچی زنانالار بیلن دوشوشدی
تۆرکیه ده 2 دُز واکسن اوردورانلارینگ سانی 77.49 گؤتِریمه یتدی
تۆرکیه ده اورلان واکسن سانی 115 میلیون 270 مۆنگ دُز-دان گچدی


text:
96008
۱۳ خرداد ۱۴۰۰
تورکمن نیوز: تهرانینگ گون اوُرتاسینداقی ری شهرینده بوُلان بو کأرحانانینگ ال پی جی گأزینینگ یاناندیغی بیلدیریلدی
ایرانینگ پایتختی تهران داقی تندگویان آدینداقی نبیتی قایتادان ایشله دیلیأن کأرحانا یاندی.
تهرانینگ گون اوُرتاسینداقی ری شهرینده بوُلان بو کأرحانانینگ ال پی جی گأزی نینگ یاناندیغی بیلدیریلدی.
یانغینینگ نأ سبأپلی باشلاندیغی بارادا ماغلومات بریلمه دی.
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
عبدالرحیم اؤتکور
عبدالرحیم اؤتکور (اویغور تورکجهسی: ئابدۇریهیم ئۆتکۈر) ـ اویغور موْدرن ادبیاتینداکی اؤنملی شخصیتلردن بیری، یازیچی و شاعیر.
حیاتی[دَییشدیر]
اؤتکور، ۱۹۲۳ ایلینده دوغو تورکیستانین (باشقا آدییلا سینجان اویغور خودمختار بؤلگهسی/اویغورستان) قومول منطقهسینده دونیایا گؤز آچار، مشهور یازیچی ۵ اکیم ۱۹۹۵ ایلینده اورومچیده دونیایا گؤز یومار.
اؤتکور، ۱۹۴۲ده سینجان اونیوئرسیتهسیندن مأذون اولاندان سوْنرا، ۱۹۴۹ا قدر آلتای نشریهسی ائدیتورو کیمی چالیشیب. اؤتکورون ادبیات آلانینداکی چالیشما و باشاریلاری ۱۹۸۰دن سوْنرا باشلانمیشدیر. ۱۹۸۰لاردا چینده یئری گلدیکجه فرهنگی انقلاب آدلاندیریلان، فرهنگی بیر فاجعهنین باشا چاتماسی اوْلدو. دوغو تورکیستاندا دا تاریخ، ادبیات و مۆختلیف ساحهلرده چالیشمالارین باشلادیلماسینا ایجازه وئریلمیشدیر. بۇ سیرالاردا، اؤتکور، اورومچیدهکی علوم ایجتیماعی و فلسفه آکادئمیسینده مۆحقیق کیمی ایشه باشلار. اونون تلاشلاریلا، باشقا علم آداملاری اوْلان فعالیتلرین نتیجه سینده، یوسف خاص حاجب بیراخدیغی میراثی، قوتادغو بیلیک، مۆعاصیر اویغور تورکجهسینه تحریری منتشر اولور. اوندان علاوه دیوان لغات الترک دا بۇ وسیله ایله خالقین الینه چاتا بیلمیشدی.
اثرلری[دَییشدیر]
شاعیرین ایلک شعری ۱۹۴۰ ایلیده یاییملانمیشدیر. داها سوْنرا، «تاریم بویلاری» و «اورهک مونگلری» (اورک نغمهلری) آدلی شعرلر خالق ایچینده چوْخ یاییملانمیشدی. اصلینده عبدالرحیم اؤتکورون خالق ایجینده داها دا یوکسک مرتبه صاحیب اولماسی و سس قازانماسی، ۱۹۸۲ ده یایینلانان «ایز» رومانی ایله داها سوْنرا ۱۹۹۰لاردا یایینا اولاشان «اویغانغان زمین» (اویانان یئر) (۲جیلد) باشلیقلی رومانینین نتیجهسیدیر.
۱۹۸۰لی ایللردهف اویغور موْدرن ادبیاتینین یئنیدن دوغوشو ساییلیر. بۇ سورهجده، یازارلار، شاعیرلر، تاریخچیلر چالیشمالارا باشلامیشلار. اؤتکورون هم بیر یازیچی اولماسی، هم ده بیر تاریخ مۆحقیقی اولماسی، اونون ۱۹۱۰ ایللرینده دوغو تورکیستاندا مئیدانا گلن چین حکومتینه قارشی دورمالاری، قلمه آلاراق بیر تاریخسل رومان یازماسینا موفق اولموشدور؛ و ۱۹۱۰ ایللرینده کی قیاملاری دئتایلی بیر شکیلده آنلادان رومان «ایز» یازیلمیشدیر. «ایز» رومانی منتشر اولاندان سوْنرا، خالق ایچینده بؤیوک بیر ایلگی قایناغی اولور و اوخوما ـ یازمایی ایله هرکس بۇ رومانی اوخوموش وضعیته چاتیر. بۇ سببله یازیچی خالق ایچینده بؤیوک بیر اؤلچوده سئویلیر.
۱۹۹۰لی ایللرده، یازار ۱۹۳۰لاردا دوغو تورکیستاندا یاشانان قیاملار و قۇرولان ایلک جومهوریت دوغو تورکیستان ایسلام جومهوریتی (۱۹۳۳–۱۹۳۴)ـون قۇرولماسی و ییخیلماسینی ایچهرن (احتوا ائدن) واقعهلری قلمه آلان رومانینی یازمیشدیر؛ و خالقین اساس حاقلاری اۆچون آیاغا قالخمیش و موجادیله ائتمیش اوْلدوغونو مجازی آنلامداکی اویغانغان زمین (و یا اویانان تورپاقلار) آدینی رومانینا وئرمیشدیر.[۱]
چاپ اوْلان کیتابلاری[دَییشدیر]
- «کاشغر گئجهسی»، اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۰.
- «ایز» ،(رومان) اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۵.
- «عؤمور منزیللری»، اورومچی: سینجان گنجلر انتشاراتی، ۱۹۸۵.
- «اویغانغان زمین» (اویانان تورپاقلار) (رومان)
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ تورکیه تورکجهسینده ویکیپدیا


text:
شوتا آرولادزه
شوتا آرولادزه (اینگیلیسجه: Shota Arveladze) (دوْغوم:۲۲ فوریهٔ ۱۹۷۳ (۴۸ یاش) تیفلیس) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. گورجیستان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده شوتا آرولادزه گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «nb» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۳-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ترابوزاناسپور کولوبونون اویونچولاری
- آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
- رنجرز کولوبونون اویونچولاری
- ازد الکمار کولوبونون اویونچولاری
- لوانته کولوبونون اویونچولاری
- قایناقلاما خطاسی اوْلان صفحهلر


text:
شامانیزم
شامانیزم — بۆتون دینلرین چیخیش قایناغی اوْلاراق بیلینن اسکی بیر اینانج سیستمی. شامانیزمین کؤکنلری میلاددان اؤنجه ۵۰ مینلی ایللره کیمی دایانیر. طبیعته عیبادت ائدن، یاغیش، قار، گۆنش، یئل، … کیمی طبیعت گۆجلرینه عیبادت ائدن بیر اینانج شکلیدیر. چیخیش مرکزی اوْرتا و قۇزئی آسیا اوْلاراق بیلینسه ده، اۇزاق شرق، قۇزئی و گۆنئی آمریکا و اوسترالیا کیمی یئرلرده ده ایزلری تاپیلمیشدیر.[۱]
شامانیزم (تۆرکلرده گؤی تانری اینانجی) هله ده قۇزئی و اوْرتا آسیا تۆرکلرینده گؤرونور. شامان سؤزجوگو هیندوستاندا یاشایان پالیلرین دیلینده روحلاردان ایلهام آلان معناسیندا اوْلان سامانا سؤزجوگوندن گلیر. تۆرکجه قارشیلیغی حرکته کئچیرن، حرکتلی آنلاملی «قام» سؤزجوگودور. قاملار قادینلاردان دا اوْلور، حتی سیبری شامانلارینین روایتلرینده ان گۆجلو شامان قادیندیر.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Şamanizm (آنادوْلو تۆرکجهسی). Türkçe Bilgi. یوخلانیلیب ۲ آقوست ۲۰۱۶.
- ↑ نیگار خیاو. شامانیزم ندیر؟ (تۆرکجه). نوید آذربایجان۹۳/۱۰/۲۲. یوخلانیلیب ۲ آقوست ۲۰۱۶.


text:
سنقال
سنقال — آفریقانین قربینده دؤولت.
جوغرافیا[دَییشدیر]
سنقال آفریقاین قربینده یئرلشیر. سنقالین سرحد اؤلکهلری: مالی، موریتانی، گینه و گینه بیسائو.
شهرلر[دَییشدیر]
- داکار
- تووبا
- تهیس
- روفیسقوه
- کالولاک
اهالی[دَییشدیر]
سنقالین تخمیناً ۱۲ میلیون اهالیسی وار و اهالینین تخمیناً ۶۰% جاوان اینسانلار تشکیل ائدیر. اهالینین ۹۵% موسلماندیر.
تاریخ[دَییشدیر]
سنقامبیا[دَییشدیر]
۱۹۸۲-جی ایلین فئورالیندا سنقال قامبیا ایله بیرلیکده سنقامبیا کونفدراسیاسی یارادیر. بو زامان اراضی و اهالی سایینا گؤره کیچیک اولان قامبیا اؤزونون حکومتینه، موستقیل مالییه و خاریجی سیاستینه مالیک اولور. کونفدراسیا داخیلینده خاریجی سیاستین کووردیناسییا ائدیمهسی، سلاحلی قوهلرین، خصوصی خیدمتین و نقلیات اینفراستروکتورونون بیرلشدیریلمهسی نظرده توتولموشدو. سونرادان قامبیا کونفدراسیانین ایداره ائدیلمهسینده رولونون آرتیریلماسینی طلب ائتمهیه باشلادی. فیکیر آیریلیقلارینا گؤره کونفدراسیا ۱۹۸۹-جو ایلده فعالیتینی دایاندیردی. سونراکی دؤورده هر ایکی دؤولتین موناسیبتلری گرگین اولاراق قالیر.


text:
دراوا چایی
دراوا چایی (اینگیلیسجه: Drava، فارسجا: دراوا ، آلمانجا: Drau ، ایتالیاجا: Drave (cours d'eau) ، عربجه: درافا ، روسجا: ДpaBa) ایتالیا اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۷۴۹ کیلومتر دیر. بۇ گۆن دراوا چاییندان ثانییهده ۶۷۰ متر مکعب سۇ آخیر. و دانوب و اوسییکنا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده دراوا چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Drava»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
رالف بلامی
رالف بلامی (اینگیلیسجه: Ralph Bellamy) آمریکالی اوْیونچو. ۱۷ ژوئن ۱۹۰۴ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۷ ایل عؤمر ائلهییب و ۲۹ نوامبر ۱۹۹۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1928–1990 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
rgوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ralph Bellamy»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رالف بلامی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اوندا کی امام حسن عسگری (ع)حضرتلری زنداندا ایدی ، سامرا شهرینده / لیک دوشدو و یاغیش یاغمادی.
اوزامانین خلیفه سی ( معتمد ) دستور وئردی هامی استسقاء نامازی اوچون ( یاغیش ایستَمه گه ) چؤله گئتسینلر. آداملار اوچ گون دال با دالا نامازا گئتدیلر آمما یاغیشدان خبر اولمادی.
دؤردونجو گونو مسیحی اسقف لرین بؤیوگو « جاثلیق »، نصرانی لر و یول گئدنلریله بیرگه چؤله گئتدیلر، اونلارین ایچینده بیر « راهب » واریدی او اَلین دوعایه قالخیزجاق، بَتردن یاغیش یاغدی.
موسلمانلارین چوخو بو ایشی گؤرجک تعجّب ائدیب، اویوخدولار و مسیحیّت دینینه یؤنه لمه گه گؤیول وئردیلر.
بو قضیّه ، خلیفه یه پیس گلدی ناچار دستور وئردی امام (ع) حضرتلرین دربارا گتیردیلر . خلیفه حضرته دئدی: جدّی وین اُمّتی نین دادینا یئت کی یولدان چیخدیلار!
امام بویوردو: صاباح چؤله گئده رم و شَکّ شوبهه لری ، تانری گوجونه آداملارین اوره گیندن چیخاردارام.
او گونو « جاثلیق » راهب لریله بیرگه یاغیش ایسته مک اوچون ائشیگه چیخدیلار و امام حسن عسگری (ع) حضرتلری ده او گونو موسلمانلاریله بیرگه چؤله ساری یولا دوشدولر.
ائله کی گؤردو راهب دوعایه اَل آتدی ، قوللوقچولاری نین بیرینه امر ائتدی کی اونون ساغ اَلین دوتوب و بارماقلاری نینآراسیندا کی بیر شئییی چیخارتسین. امامین امرینه اطاعت ائتدی و اونون ایکی بارماغی نین آراسیندانقارالمیش بیر سوموک ائشیگه چیخارتدی.
امام سوموگو گؤتوروب بویوردو: ایندی یاغیش ایسته!
راهب، یئنی دن دوعایه ال قاوزادی و هرنه چالیشدی یاغیش یاغمـــادی آنجاق گؤیده کی آزجا قالان بولوتلاردا ایتدی باتدی و گؤی دورولدو!
خلیفه سوروشدو: بو سوموگ نه دیر؟!
امام بویوردو: بو پیغمبرلرین بیری نین سوموگودور کی بو کیشی قبیردن گؤتوروبدور. هر واخت پیغمبرلرین سوموگو ظهور ائتسه گؤی بَتردن یاغار.
قایناق: بحارالانوار:ج۵۰،ص۲۷۰
چئویره ن: الف. عظیمی بیلوردی
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
سون ۲۴ ساعاتدا زنجاندا کوروناویروس قایناقلی اؤلوم اولقوسو گؤرولمهدی
سالقینین باشیندان اعتباراً زنجان استانیندا مین ۱۱۰ نفر کووید-۱۹ خستهلیگیندن دولایی حیاتینی ایتیردی
سون ۲۴ ساعاتدا زنجاندا کوروناویروس قایناقلی اؤلوم اولقوسو گؤرولمهد
ایرنانین خبرینه گؤره، زنجان استانی طب اونیورسیتهسی رئیسی دکتر پرویز قیزیلباش، سون ۲۴ ساعاتدا زنجان استانیندا کورونا قایناقلی اؤلوم اولقوسو گؤرولمهدیگینی بیلدیردی.
قیزیلباشین دئدیگینه گؤره، کورونا سالقینین باشیندان اعتباراً زنجان استانیندا مین ۱۱۰ نفر کووید-۱۹ خستهلیگیندن دولایی حیاتینی ایتیردی. سون ۲۴ ساعاتدا ایسه اؤلوم اولقوسو یاشانمادی. بو گونه قدر توپلام ۴۲ مین ۹۹۹ نفرین تستی مثبت چیخدی.
طب اونیورسیتهسی رئیسی آیریجا، زنجاندا یولوخما و خستهخانادا یاتان خسته ساییسینین گئدرک آزالدیغینی بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
وارلیق درگیسی آرشیوینی آچیر
پایلاشیملاری، درگینین اینستاگرام، تلگرام و فیسبوک حسابلاریندان ایزلهیهبیلرسینیز
آذربایجان جمهوریتینده آشیلاما باشلادی
"بو آشی موختلیف اؤلکهلرده کلینیک تستلردن گئچدی. قارداش تورکیه ده بو آشیدان ایستیفاده ائدیر"
یوسف کاری اؤلوم اوروجونا باشلادی
5 گون اؤنجه آجلیق اعتصابینا باشلایان تورک محبوس، توتوقلولوغونون 17 آیینی گئریده بوراخمیش دورومدا


text:
نوئور گؤلو
نوئور گؤلو (لاتین الیفبادا: Nour Gölü) — آذربایجانین اَن گؤزل و اَن گؤرمَلی طبیعی و اکوتوریسم یئرلریندن دیر. بۇ گؤل اردبیل اوستانینین اردبیل-خالخال بؤلگهلرینین آراسیندا باغرو داغلاریندا یئرلشن درینلیگی آز بیر گؤلدور. نوْئۇر گؤلۆ ایوسئن جئولوژی دؤنمینده، ایکی قایانین بیر بیرینه دییب سو آخیمینین قاباغینی آلماغا گؤره یارانمیشدیر.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
گؤل باغرو داغلارینین ارگنه داغ زیروهسینین آشاغی یاماجلاریندا یئرلشیر. گؤلون اوجالیغی اورتا دنیز سطحیندن ۲۵۰۰ متر (۸٬۲۰۰ فوت) تشکیل ائدیر. اردبیل–خالخال یولوندا ۳۵ کیلومتر جنوبه دوغرو گئدیب، بودالالی کندینه چاتاندا، شرقه طرف ۱۸ کیلومتر ایسخ دره تپهلی یوللاری گئدنده، عابباس آوا کندیندن 4-5 کیلومتر سونرا، نوور گؤلونه یئتیشمک اولار. گؤل ایوسئن جئولوژی واخت میقیاسلی چاغی اورتایا چیخدی. نوئور جئولوژی عاریضهسی و اونون غربیندهکی آیری عاریضه، بو گؤلون یارانماسینا ندن اولموشلار. سویوق داغ ایقلیمینده یئرلشن نوئور گؤلو حؤوزهسی 400 میلیمتر (16 اینچ) ایللیک یاغیش آلیر.
خصوصیتلر[دَییشدیر]
گؤل 220 هئکتار ( 540 acre) سو یاییلماسی ساحهسی وار و آذربایجان خزر آراسینداکی داغلارینین بیر "یئلآلتینا دوغرو جیناحیندا بیر تئکتونیک دئپرئسسیا عرضینده فورملاشمیش سو مؤوسیمی شارژ اورقانی"دیر. بو گؤلون درینلیگی 5.5 متر ( 18 فوت) دیر. ایکی گؤل (بیر کیچیک و بیر بؤیوک) اونو تشکیل ائدیر . گؤلون اورتا درینلیگی تخمیناً 3 متر ( 9.8 فوت ) دیر. گؤلده آغیر لیللنمه واردیر و اونون سببلری یوکسک یاغینتی حاللاری، سووارما بوراخیلیشلاری، فیزیو-شیمی عکس العمللر، 35% دن آز یاماج گرادیئنتی (اَییم، شیب)، و یویولما دیرلار. بو فاکتورلار گؤلده بیر تروپیک (استوایی) وضعیته باعیث اولوبدور.
نوئور گؤلونون بالیقلاری[دَییشدیر]
نوئور گؤلونده گؤیقورشاغی آدلی بیر جور قیزیلآلا بالیغی یاشاییر. بالیقلار گؤل دیبینده اولان قامماروس (Gammarus) آدلی بیتکیلردن یئمک یئییرلر. گؤل ساحهسینین آز درینلی بؤلوملرینده، فاوونا نؤوعلرینین آراسیندا آنقیت آدلی کؤچَری موجود نؤوع واردیر.
آراشدیرمالار نتیجهلری[دَییشدیر]
گؤلون باتاقلیق یاتاغینین شومال-غرب بوجاغیندا بیر نومونه (دیامتری اساس نومونه: 30 سانتیمتر) چیخاردیلیب. آراشدیرماجیلارین تحقیقاتلاریندان سونرا بیلینیب کی 6500 ایل قاباقدان بؤجَک(سوسک) و چیچَک توزو قالیقلاری واردیر. موطالیعهلر بونو ثوبوت ائدیر کی بورا شرقی مئسیچ مولاییم هیرکان مئشهلرینه اوخشایان بیر "آچیق چؤل لاندشافت"ایمیش. تاپیلمیش خوخانلار (حشرات) و چیچک توزو قالیقلاری بونو سوبوت ائدیر.
قیزیلآلا بالیغی توتماق یاساغی[دَییشدیر]
نئچه ایل اقاباغا قدر، بالیقچیلیق آلوئر (تیجاری) هدفلری ایله، و ایدمان تجروبه مقصدی ایله باش وئریردی. آنجاق گؤلدهکی بالیقلار نَسلینین آرادان گئتمک خطرینه گؤره، بالیق توتماغا قاداغا قویولموشدور و بالیق توتانلار جریمه اولونوب گؤز آلتینا آلینابیلرلر.
گؤلده قاییق سورمک ، و خطرلر[دَییشدیر]
گؤلده تفریحی قاییقلار دا کیرایه وئریلیر و اورا گَزمَک اۆچون گلن توریستلر بو قاییقلره مینه بیلَرلر؛ آنجاق چوخ دیققت ائدیب ، یوخاری سطحده اؤزلریندن گؤزلمَلی دیرلر، چونکو بو گؤل اوزونده شیددتلی یئل اَسیر و کیچیک دالغالاری دا قاییقلاری آشیردابیلر و سونون شیرین اولدوغونا گؤره اوزمک چوخ چتیندیر، و گؤلده بوغولماق ایمکانی واردیر. کئچمیشده بوتون تذکورلره رغمَن، بیر سایی بو گؤلده بوغولوب جانلارین اَلدن وئرمیشلر [۱] .


text:
دۆیم (اؤلچو بیریمی)
دۆیم— اؤلچو بیریمی.
عومومی معلوماتدَییشدیر
دۆیم ("düym" سؤزوندندیر، هولند دیلینده "duim" - باش بارماق) خالق آراسیندا بو گون ده ایشلنن اؤلچو بیریمیدیر. اساساً بعضی اوروپا اؤلکهلرینده غئیری-متریک اؤلچو سیستمینده اوزونلوق بیریمیدیر. تاریخاً کیشی باش بارماغینین ائنی کیمی گؤتورولموشدور. موعاصیر دؤورده "دۆیم" دئدیکده عادتاً اینگیلیس دۆیمو باشا دوشولور: 1 دۆیم 25،4 مم-ه و یا 2،54 سم-ه برابر گؤتورولموشدور.
دۆیمدن داها چوخ بورولارین ایچ دیامترینی اؤلچمک اۆچون ایستیفاده اولونور. بیر دۆیم بورونون داخیلی دیامتری 25،4 مم-ا، یاریم دۆیم بورونون ایچ دیامتری ایسه 25 مم-این یاریسینا یوخ، 15 مم-ه برابردیر.
قایناقدَییشدیر
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 464. ایسبن 978-9952-34-152-2


text:
آذربایجان اوردوسو لاچین-دا
لاچین-دا آذربایجان بایراغی قالدیریلیب.
آذربایجان اوردوسونون بؤلمه لری ایشغالدان آزاد ائدیلن لاچین رایونونا داخیل اولوب.
آذربایجان، روسیا و ائرمنیستان آراسیندا ایمضالانان اوچ طرفلی بیاناتا اساساً آذربایجان اوردوسونون بؤلمهلری دسامبرین 1-ده یئرلی واختلا ساعات 24.00-دا لاچین رایونونا داخیل اولوب.
آذربایجان اوردوسونون سپتامبرین 27-ده باشلاتدیغی عملیات نتیجه سینده 5 شهر، 4 قصبه و 286 کند ایشغالدان آزاد ائدیلدیکدن سونرا ائرمنیستان مغلوب اولدوغونو اعتراف ائدرک ایشغال آلتینداکی آغدام، کلبجر و لاچینی بوشالتماغی نظرده توتان راضیلاشمانی ایمضالامیشدی.
خاطیرلاداق کی، ائرمنیستان اوردوسو نوامبرین 20-ده آغدام-دان، نوامبرین 25-ده ایسه کلبجردن چیخمیشدی.
آذربایجان پرزیدنتی ایلهام علی یئو لاچین-ین ایشغالدان آزاد اولونماسی موناسیبتیله آذربایجان خالقینی تبریک ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا 83 نفر کوروناویروسدان اؤلوب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگینین سؤزچوسو سیما سادات لاری دئییب.
ایران-دا 81 نفر کوروناویروسدان اؤلوب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگینین سؤزچوسو سیما سادات لاری دئییب.
پاکستان، آذربایجانین تورپاق بوتؤولویونو دستکلدیگینی تکرارلادی
علوی، آذربایجانین دؤولت باشقانینین اوزاقگؤرهن سیاستچی اولدوغونو وورغولادی


text:
اوغوز تورکلری
اوغوز تورکلری، تورکلرین بیر بؤیوک بؤلومودورلر. اوغوزلار دؤدونجی ه.ق یوزلوکده باتییا کؤچمک ایله، ایسلامدان اؤنجه بو توپراقلارا کؤچموش تورکلرله بیرلیکده، اورتا دوغونون تورک توپلوملارین یاراتدیلار. اورخون داش یازیلارینا و موسلمان جوغرافیچیلارا دایاناراق، اوغوزلار اؤز کؤچمهکلرین اورتا آسیانین قوزاییندان باشلاییب، خزر دنیزینین قوزایی و دوغوسونا و اوندان سونرا آذربایجان، عیراق و آنادولویا یئتیشدیلر.
عربجهنین و فارسجانین کلاسیک یازیلاریندا، اوغوزلار غز، تغز غز (دوققوز اوغوز) و تورکمان سؤزجوکلری ایله آدلانیبلار.
اوغوز بویلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- دیوان لغات الترک، کاشغرلی محمود، حسین محمدزاده صدیق، اختر


text:
لافایت شهرین نقشه اۆستونده یئری
لافایت، اورقن (اینگیلیسجه: Lafayette, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۳۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۷۴۲ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۶۰۵٫۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۶۲٫۸ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشهلر ایحاطه ائدیب. بۇ مشهلرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور.
۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشهلرده واردیر.[۱]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده لافایت، اورقن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lafayette, Oregon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/مئی ۲۰
دوغو تیمور دا: ایستیقلال گونی، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/رویدادلار
- ۱۹۲۷ - بریتانیا، ملک عبدالعزیز ین حکومتین حجاز و نجد ده رسمیته تانیدی.
- ۱۹۲۷ - چارلز لیندبرق، آمریکالی خلبان، اطلس اوقیانوسو انین سورماقاگوره، نیویورکدان قالخدی. او سون گون، ۳۳٫۵ ساعات اوچماقدان سونرا، پاریس شهرینده یئره اوتوردو.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/دوغوملار
- ۱۷۹۹ - دوغوم گونو: انوره دو بالزاک، فرانسهلی یازیچی و دونیانین ان بویوک رومانیازانی
- ۱۸۰۶ - دوغوم گونو: جان استوارتمیل، (عکسده) اینگیلیسلی فیلسوف و اقتصادچی
- ۱۹۲۱ - دوغوم گونو: ولفقانق بورشرت، آلمانلی شاعیر و یازیچی
- ۱۹۳۵ - دوغوم گونو: خوزه موخیکا، اوروقوئهنین رئیسجومهوری ۲۰۰۹اینجی ایلدن
- ۱۹۴۶ - دوغوم گونو: شر، آمریکالی خواننده و اویونچو ، اسکار، گولدن گلوب، گرمی، ایمی و کن جشنوارهسینین جایزهسین قازانان
- ۱۹۸۱ - دوغوم گونو: ایکر کاسیاس، ایسپانیالی فوتبالچی
- اؤلوملر گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/اولوملر
- ۱۵۰۶ - اولومگونی: کریستوفورکولومب، ایتالیالی دریانورد
- ۱۸۳۴ - اولومگونی: ماری ژوزف لافایت فرانسهلی سیاستچی و ژنرال
- ۱۹۴۰ - اولومگونی: ورنر فون هایدنشتام سوئدلی شاعیر و یازیچی
- ۱۹۴۷ - اولومگونی: فیلیپ لنارت آلمانلی مجارلی اصل، فیزیکچی و ۱۹۰۵ اینجی ایلده نوبل فیزیک جایزهسیقازانان
- ۱۹۸۹ - اولومگونی: جان هیکس اینگیلیسلی اقتصادچی
- ۲۰۰۲ - اولومگونی: استیون جی قولد آمریکالی دیرینشناس و زیستشناس
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ اردیبهشت/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ مئی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ اردیبهشت/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ مئی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۱ اردیبهشت/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۰ مئی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ شوّال/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
چاپارل، نیومکزیکو
چاپارل، نیومکزیکو (اینگیلیسجه: Chaparral, New Mexico) آمریکانین نیومکزیکو ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۵۳٫۴ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۴۶۳۱ نفر و اهالی سیخلیغی ۹۵٫۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۲۳۲ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده چاپارل، نیومکزیکو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chaparral, New Mexico»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
سسنوک، یئنی گونئی ولز
سسنوک (اینگیلیسجه:Cessnock)اوسترالیانین یئنی گونئی ولز اوستانینین هانتر بؤلگهسینده یئرلشن بیر شهردیر.بو شهرین۲۰.۰۱۳ نفر جمعیتی واردیر.
نوْتلار[دَییشدیر]
- ↑ Population statistics are based on the Cessnock urban centre, a statistical area used by the Australian Bureau of Statistics which is slightly different from the actual town of Cessnock.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ↑ سسنوکون بؤلگهسل آمارلاری (اینگیلیسجه). Australian Bureau of Statistics (31 October 2012). یوخلانیلیب 23 December 2013.
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cessnock,_New_South_Wales»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۶ مئی ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سسنوک، یئنی گونئی ولز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گؤرشجنگ ییگیت آرازمحمد تکه نی یاتلاپ !
آرازمحمد نرسسه اؤرأن ایر، من دیین یاشیندا نامارت اوقونگ قوربانی بولدی. ازبر سازندا، اون بارماغیندان دور دؤکولیأن کوموش اوستاسی، اوزین بویلی، گؤرمه گی ییگیت یاسان بزگ- شایلاری بیلن انچمه گلین- قیزلارینگ تویونی بزأپ- بسلأپدی.
«پولـلــــی لاری بیــــر کؤپه گه آلمـــــادینگ،
بگ ینگ غــولـی، بای نوکــری بولمادینگ،
“حــان آقـــــا” دییپ بنـــده لیگی قیــلمــادینگ،
اویــادیــاردی سـنـگ دوتــــارینـــگ اووازی،
آراز محــمـد دی چـــــالیـــان بــو ســـــازی.»
قربانگلدی آهونبر[1]
آرازمحمد نرسسه اؤرأن ایر، من دیین یاشیندا نامارت اوقونگ قوربانی بولدی. ازبر سازندا، اون بارماغیندان دور دؤکولیأن کوموش اوستاسی، اوزین بویلی، گؤرمه گی ییگیت یاسان بزگ- شایلاری بیلن انچمه گلین- قیزلارینگ تویونی بزأپ- بسلأپدی. اول طوی- توماشالاردا سازی بیلن یؤرکلری آولاپ، قولاقلارینگ پوسونی آچانام بولسا، اؤزی دورموشونگ کؤپ آجی شارپیغینی دادیپ گلیپدی. یؤنه المیداما یؤره گی نینگ تؤرینده یاتان گیزلین آرزو-اومیدلارینا ییتمک اوچین گیجه- گوندیز دییمأن قاپاساداقی قوش کیمین چیرپینیاردی. آزاتلیق یالقیمی نینگ بیر گون دوغارینا صابیرسیزلیق بیلن قاراشیاردی. یؤنه حایپ، اول گون، آرازمحمد گونینگ دوغوشینی گؤره بیلمأن یاغتی جهان بیلن حوشلاشمالی بولدی. اول 1956- نجی یئلینگ توموس آیلاری نینگ بیرسینده، یانگقی قیرق یاشی آرقا آتان چاغیندا، سویجی اوقودا یاتیرقا، دانگ شمالی سرگینلأن ماحالی، انیانیان دوستی نینگ، انچمه یئللاپ حاوپلی- حاطارلی، چتیلی- چرکزلی یوللاری بیله آشان، اونونگ یانینا یئلان یالی بولوپ گیرن “یولداشی نینگ” نامارت اوقـونینگ قوربانی بولدی.
******
آرازمحمد تاقمین 1915- نجی یئلدا حأضیرکی تورکمنیستانینگ قیزیل آرباط رایونیندا انه دن دوغولیار. اونونگ چاغالیق و یاشلیق دؤوری تورکمنیستاندا بارها موچ آلیان غالا- غووپلی یئللارا غابات گلیأر. تورکمنیستاندا ساویت/ شورایی دوزگونی یولا قویماقچی بولیانلار بیلن اونگا غارشی دوریانلارینگ آراسیندا ییتی سؤوش باریاردی. نتیجه ده 1924- نجی یئلدا تورکمنیستاندا شورا حکومتی اساسلاندیریلیار. هر بیر انقلابینگ دسلاپقی یئللاریندا بولوشی یالی، شورا حکومتی نینگ یوقاردان ایبریلن کادرلاری، تورکمنیستانینگ یرلی دوزگونلرینه بلد بولمادیق یولباشچیلاری بیر توپار اؤته گچمه لره، ادن-اتدیلیگه یول بردیلر. “بای- کولاک”، “میللتچی”، “آخون-ایشانینگ قویروغی” … یالی بیر توپار بهانالار بیلن آداملار یانالیپ باشلاندی، ایز یانیندان قالحوز قورلوشی دؤورینده بو یاد دوزگونه بویون بولمادیقلارا غارشی یاویز چأره لر گؤرولیپ باشلاندی. شوندان سونگ مونگلأپ- مونگلأپ تورکمن حوجالیغی ایرانا و آوغانیستانا سیغینماغا مجبور بولدولار.
یانگقی یتگینجک یاشینا قادام باسان، 12-10 یاشینداقا آرازمحمدلرینگ حوجالیغی- ده گیجه یاری آراچأکدن آشیپ، کوممت قاویزینگ اته گیندأکی اوبالارینگ بیرینده یرلشیأر. اولارینگ آراچأگینگ حاوپلی- حاطارلی یولونی نأحیلی گچندیکلری، آراچأکده ایران سرحدچیلری نینگ اولارینگ غیممات بها زاتلارینی تالاندیقلاری حاقیندا گوررینگ اتسنگ، ادیپ اوتورمالی.
یانگی استالینچیلیک ظولموندان دییندیق دییلنده، بولارینگ باشینا ایران پادشاسی ائرضاشانینگ غانلی پنجه سی اینیأر. گؤچوپ گلنلرینگ بیرتوپاری تأهرانینگ قولایندا، قوملوق، کلیمات (آب و هوا) تایدان اربت یر بولان ورامینه سورگون ادیلیأر. اولارینگ آراسیندا آرازمحمدینگ آقالاری- دا بولوپدیر. حاچاندا پادشاه یورتدان غاچیپ گیدنده، بوسغونلار اوجاقلارینا دولانیپ گلیأرلر.
ایکینجی جهان اورشی یئللاریندا بوتین ایراندا شول ساندا تورکمنصحرادا- دا آزاد ادیش حرکتلر یایبانگلانیار. شول واقت تأزه دؤرأن سیاسی پارتیا (حزب) حؤکمینده، سوسیالیستیک مرام بیلن “حزب توده ایران” گینگ اینتلله گنتسیا وکیللرینگ اینامینا گیریأر و اولارینگ قولداوینی آلماغی باشایار. شول واقتلار مرحوملار غایب بهلکه، صافار انصاری و حأضیر آرامیزدا یاشاپ یؤرن نورمحمد عاشورپور داغی کوممت غاویزدا شول آقیم بیلن آقیپ، تورکمن حالقی نینگ یاغتی گلجگی اوغروندا جان آیامازلیق بیلن گؤرشیأردیلر.
آرازمحمد تورکمنیستاندا بولان دؤورینده اؤز انه دیلینده ساپاق آلیپدی، آیدیلیان عدالتلی دوزگونینگ بیر اووجونی گؤروپدی. شونگا گؤرأ شئیله دوزگونینگ تورکمنصحرادا- دا یول آلماغینی یوره گینده بسلأپ، ایناملی أدیملر بیلن بو توپارا قوشولیار و “حزب بوده ایران” ینگ آغضالیغینا قبول ادیلیأر. کؤپ گزک حزب ینگ متینگلرینه آکتیو غاتناشیپ، اوقغونلی سؤزلر بیلن چیقیش ادیپ، تورکمن حالقینی گؤرشه چاغیریار.
ایکینجی جهان اورشی یئللاریندا آرازمحمدلارینگ یاقین قارینداشلارینا یاویز بیر بلا اینیار. اول- دا قیزیل آربادینگ جان آخیر اوباسیندان تورکمنصأحرا سیغینان تکه لرینگ “حؤجیک” تیره سیندن نوری اوغلی آننامیرات آخونینگ توسساغ ادیلیپ، تورکمنیستانا آلنیپ گیدیلیپ اول یرده آتیلماغی بولیار. گورگن شأهرینده شوروی نینگ کنسولی بولوپ ایشلأن، سونگرا تورکمنیستانینگ مشهور یازیجیسی بولان مرحوم قلیچ قلی یف، تورکمنصأحرالی تورکمنلر بیلن اونگات غاتناشیقدا بولانام بولسا، شوروی نینگ غارایشیندان تورکمنیستانی ترک ادیپ بو یرلره گلنلر انقلابا غارشی آداملاردی. اولارینگ یولباشچیلارینی یوق اتملیدی یا- دا اله سالیپ، تورکمنیستانا ایبرملیدی. شول گؤرکزمه اساسیندا آننامیرات آخون، راحیم تکه و گؤکی صوفی اوغورلانیپ، تورکمنیستانا آلنیپ گیدیلیأر.
1990- نجی یئلدا کوممت غاویزا باران و آننامیرات آخونینگ اوغلی محمد آخون بیلن دوشوشان تورکمنیستانینگ گؤرنوکلی یازیجیسی رحیم اسنوف بو بارادا شئیله یازدی:ه ماغلومات بریأر:
«بییک واطانچیلیق اورشی دؤورینده تورکمنیستاندا آننامیرات آخون حاقدا بیرنأچه بولوغسیزگوررینگ یایراپدی… ساویت قشونی نینگ ایرانداقی تورکمنلرینگ آراسینا آرالاشماغی اول یرده یاشایانلارینگ اولی بدبختچیلیقلارا سزاوار بولماغینا سبأپ بولوپدیر. انچمه ماشغالالار آتادان، دوغاندان ماحروم بولوپدیر، انچمه زنانلار دول غالیپدیر. اولارینگ بیرنأچه سینی اشتابه (قرارگاه) چاغیریپ، شول یرده ساقلایان اکنلر، بیرنأچه سینی ملایم سؤزلر بیلن آلداپ، آلیپ {تورکمنیستانا- آگ} گیدیأن اکنلر، بیرنأچه سینی بولسا، آچ-آچان توسساغ ادیپ، آلیپ گیدن اکنلر. سونگرا بولسا اولارینگ همه سینی ساویتلر یوردونا آشیریپ، اول یرده اولارا نأحیلی الهنچلیکلرینگ غاراشاندیغی بارادا البته، آیدیپ اوتورماغینگ گره گی یوق.
ساویت قشونی ایراندان چیقماقچی بولاندا استارشینا {کیچی درجه لی افسر- آگ} دؤولت اسنوف حوشلاشماق اوچین محمدینگ{آننامیرات آخونینگ اوغلی- آگ} یانینا باریپدیر. شوندا یاش ییگیت گؤزینه یاش آیلاپ، توتولوپ، آشغابادا آلنیپ گیدیلن قاقاسینا سالام آیتماغی خواهش ادیپدیر. دولت بابایوویچ دولانیپ گله نیندن سونگ آننامیرات آخونی ایدأپ آشغابادی، قیزیل آربادی الک الأن یالی اتسه- ده، آخونی نینگ بو یردأکی دوغان- غارینداشلاریندان بیرین- بیرن سوراپ چیقسا- دا، اوندان درک تاپماندیر. دیندار آخون ادیل قویا غاچان یالی بولوپدیر.
کوممت غاویزدا بولسا آننامیرات آخونینگ اؤلندیگی بارادا میش- میشلار یایراپدیر. اول میش- میشلارام داشاری یورتلارا، یاغنی ساویت تورکمنیستانیندان باران میش- میشلار بولمالی. عمومان آننامیرات آخون حاقدا هر حیلی ساماخیللمالار یایراپدیر. شولارینگ بیرینده اونگا حامانا، دولت سیاسی اوپراوله نیه نینگ هم- ده ایچری ایشلر حالق کامیسسارلیغی نینگ اورگانلاری{سونگراقی ک گ ب- آگ} یؤریته ایش بیلن ایرانا اوغرادیلانمیشلار. ایکینجی جهان اورشی نینگ باشلاریندا بولسا اول ایرانینگ دؤولت ایشلرینه باشلارینی سوقماغا یتیشن فاشیستلرینگ یؤریته قوللوغینا ادیأنلرینگ نظرینه دوشونمیشین. اونسونگ هیتلرچی ایچ آلیلار غیسغا وقتینگ ایچینده آخونلیق درجه سینه یتن آننامیرات آخونی یوموشلار بیلن یئنه- ده بأریک {تورکمنیستانا- آگ} ایبرنمیش.
ساویتلرینگ ایرانداقی کونتر رولوتسیا{جاسوسلسق اداراسی-آگ} بولسا اول یرده آننامیرات آخونینگ آدینی گؤته ریپ یؤرن آگنتی توتوپ ساویت سایوزینا ایبرنمیش. بو یرده- ده اونونگ بیلن ایش دررو بیریانالیق ادیلنمیش.»[2]
ایکینجی جهان اورشوندان اؤنگ- ده آلمانلار تورکمنلرینگ آراسینا سیزیپ، تورکمنصأحراده کأبیر بینالاری قوروپ، یرلی یولباشچیلار و حانلار بیلن غاتناشیق ساقلاندیقلاری بارادا تاریخچی عالیملار بی بی رابعه لوگاشووا و همت آتایف- ده ماغلومات بریپدیلر. (سرات: ترکمنهای ایران و جنبش رهایی بخش ترکمنهای ایران)
ایکینجی جهان اورشی تمام بولوپ، شوروی نینگ قیزیل قشونی تورکمنصأحرانی ترک ادندن سونگرا، تأهرانداقی رئاکسیون/ مرتجع گویچلر توده پارتیاسی نینگ آغصالارینا غیسیشلارینی آرتدیریارلار. 1948/1327- نجی یئلینگ بهمن/ ژانویه آینئندا ایرانینگ پادشاسی محمدرضا “تهران” اونیورسیتتینده اوقا توتولیار (مونینگ شاه طاراپیندان یولا قویولان خاین پلان دیغی- ده آیدیلیار) شوندا، اوق آتان ناصر فخرآرایی نینگ جویبسیندن “حزب توده” نینگ آغضاسی دیین کارتی تاپیارلار! و شوندان سونگ بو پارتیانینگ آغضالاری غاضاپلی ایزارلامالارا سزاوار بولیار. ائلایتا- دا کوممت قاویزدا حاوپسوزلیق گویچلر، ارتش ینگ ” رکن دوم” دیین بؤلومی بیر توپاری تورکمنی شول ساندان غایب بهلکه، قربان نظر رابطی(حاجی خان اوغوزی نینگ انیسی) و آرازمحمدینگ آقاسی قربان تکه (قربان خیاط)، شیئله- ده کومیش دپه دن گؤرشجنگ روحانی ولی جان آخون وافی نی داغی توسساغ ادیپ، ایکی گورگنه سونگرا ساری شهرینه ایبریأر.
1953/1332- نجی یئلدا آمریکانینگ گیزلین قوللوق ادراسی “سیا” دکتر مصدق ینگ حکومتی آغدارماغا سیناشیار. حزب توده و اونونگ گیزلین افسرلر قوراماسی بیر- ایکی گزک بو پلانی پاش ادیأر. آخری کودتا شول یئلینگ 28- نجی مردادیندا عامالا آشیریلیار. سازمان نظامی افسران حزب توده- دن گینگ مؤچبرده رژیم اؤج آلیپ اوغرایار. توده پارتیانینگ افسرلر توپاری نینگ یولباشچیسی خسرو روزبه توسساغ ادیلیأر. شوندان سونگ حزب ینگ گؤرکزمه سی بویونچا افسرلر شوروی یه شول ساندان آذربگجانا و تورکمنیستانا سیغینمالی بولیار. اساسان 1946- نجی یئلدا أذربگجاندا ملی حکومت آغداریلاندان سونگ ساویتلر یوردونا غاچها- غاچلیق باشلانیار. تورکمنلردن غایب بهلکه، ساپار انصاری، نورمحمد عاشورپور، محمدآمان اسلامی، ساری گوکلانی، بایرام محمد مدرسی و بیرآز سونگرا سرهنگ توپخانه ساپار خطیبی داغی تورکمنیستانا سیغینیارلار.
آمریکانینگ کودتاسی بیلن حکومتینی غایتاریپ آلان محمدرضاشاه نی قولداپ رئاکسیون گویچلر انقلابی ییگیتلری داراپ باشلایارلار. حتی گوندیزینگ گونورتاسیندا کؤچه لرده شاه رژیمینه غارشی دوران ییگیلری اوروپ ینجیچیأرلر. میثال اوچین 1335- نجی یئلدا کوممت غاوزینگ “سیدی” لرینگ یانینداقی چاتریغیندا بیر تکه ییگیدینی (راحیم تکه نینگ اوغوللاری نینگ بیری بولسا گرک، سبأبی اولار توده پارتیانینگ بیلدیریشلرینی شأهرده یایرادیانمیشلار) توتوپ، اونی باشغا بیر تورکمن داش بیلن اوروپ غانا بویاپدیر. شوندا تورکمنیستاندان ایرانا سیغینان تکه لرینگ همه سینه “کمونیست” و شاه رژیمینه غارشی آداملار حؤکمینده غارالیپدیر.
دسلاپقی توتها- توتلیقلاردان ساغ- آمان غالان آرازمحمد انقلابی افسرلرینگ آراچأکدن آشماغینا کمک ادیپ باشلایار. اساسان بو ایش، توده پارتیاسینا 1327- نجی یئلداقی رژیم ینگ ایلکینجی هجومی دؤورینده باشلانان بولمالی، سبأبی شهربانی کل کشورینگ گرگانه و گنبدقابوسه یازان گیزلین حاطیندا آراچأکدن گچیأنلره کمک بریأنلرینگ ایزارلانماغی حاقیندا گؤرکزمه بریلیأر.
بو یاغدای 1958/1337- نجی یئللارا چنلی دوام ادن بولمالی. پأک یوره کلی، ساده ییگیت آرازمحمد قونگشوسی بولان لات، قمار اویناپ یؤرن یالقاپ آتابایه اؤز گیزلین سیرینی عیان ادیأر. شوندان سونگ بیر گزک آرازمحمد، افسرلری، یالقاپ بیلن تورکمنیستانه ایبریأر. بلله نن مهلتینده دولانمان، یالقاپ، تورکمنیستاندا ایکی هفته لأپ غالیپ، عرق ایچیپ، وجرالیق ادیأر. دولانپ گلندن سونگ بو ایکیسی نینگ آراسینا تاو دوشیأر. شوندان سونگ یالقاپ ینگ ایچینه کیتوو دوشوپ باشلایار و پورصاتا غاراشیار.
شول گون آرازمحمد، دکتراحمد غاراداغلی نینگ اؤیونده بولان مجلیسیندن گیچ اؤیونه دولانپ گلیأر. دکتر غاراداغلی آرازمحمدینگ سازیندان و شیرین لفظ بیلن آیدیان آیدیمیندان غانمایاردی. هر گزک اوتورشیق بولاندا آرازمحمد، مرتبه لی میخمان حؤکمینده بیرینجی چاغیریلیاردی. توموسونگ یالدیراق آیی، هوا یاقیپ باریاردی. مرداد آیی، کوممت قاویزدا دییسنگ ایسسی بولیار. پنجره نی آچمان یاتیپ بولمایار. آرازمحمدینگ گینگ حاولوسی باردی. حاولی نینگ کؤچأ طاراپ آچیلیان یرینده، اول اؤزی و میخمان جایی اوچین یؤریته جای قوردوریپدی. اول شئیله بیر دوزگونلی، آکورادلی (منظم) یاشایاردی ادیل اروپالی لار یالیدی، اونونگ یاتیان کراواتی (تختخوابی) باردی. شول الهنچ جنایت بولمازدان بیر گیجه اؤنگ آرازمحمدینگ اوغلی- ایر یاشیندا اینچه کسل دن اؤلن اوغلی- آنه قاقا، گیجه یاریندا پنجره نینگ آنگیرسیندا بیر ایمنچ کؤله گأنی گؤره ندیگینی آیدیپدیر. اما اونونگ بو سؤزلرینه اونس بریلمأندیر. ارته سی آغشام دانگدان، هنیز تاویق- خوروز غیغیریپ یتیشمأنکأ، ایکی سانی غارا یؤره کلی آدام آرازمحمدینگ سویجی اوقوودا یاتان جایئنا یاقینلاشیپ، اولارینگ بیریسی، تفنگ بیلن اونی آتیپ اؤلدوریأر و غارانگقیلیغا سینگیپ گیدیأرلر.
محله دن اولی غوح- غالماغال، داد- فریاد توروپ اوغرایار. دادگاه دان یؤریته مأمور گلیأر. مسئله نی درنگه یأر. آرازمحمدینگ حوسسارلاری، یاقین دوستلاری، ایلی- گونی اونی سونگقی یولونا اوغرادماغا تاییارلانیاردی. دیمشیقلیق آرالاشیپدی، دینگه اول جایدان مرحومینگ حوسسارلاری نینگ، عیاللارینگ آغی سسی بو دیمیشلیغی بوزیاردی.
شول واقت مرحومی جایلاماغا اوغراتماچی بولیانلارینگ بیریسی تاغتا یا- دا غامیشینگ گرکدیگینی آیدیار. اله سرأپ، دوستونینگ اؤلومینه همه آداملاردان بتر غینانیپ یؤرن یالقاپ: “من گتیره یین” دییپ، دوچرخه نی آلیپ بازارا طاراپ گیتمکچی بولیار. اؤنگ آیاق ماشینی قاوی سوروپ بیلیأن یالقاپ، ایکی گزک داغی یئقیلیار. شوندا معرکه نینگ آراسیندان غـورغان آتابای دیین بیری: “شونینگ بولوپ یؤریشی غاوینگ اوغری دأل” دییأر. یالقاپ غاتی آلجیرانگگی گؤرونیأردی. آداملار: “آی پاخیرینگ یاقین دوستی اؤلدی شونینگ اوچین دیر- دأ” دییأردیلر. مرحومی سونگقی اؤیونه یولاغچی ادیأرلر.
*********
آرادان قیریق گون گچیأر. بیر گیجه عاراقدان کیفی کؤک بولان یالقاپ گیزلین بیر سیرینگ اوستونی آچیار. اول عیالینا: «اول تکه جیگی-أ آلاندیرین» دییپ آرازمحمدی دایسی بیلن بیله باریپ اؤلدورندگینی آیدیار. “ناحاق غان یرده غالماز” دییلیشی یالی بو گوررونگ یرده غالمایار. یواش- یواشدان آغیزدان-آغیزا، دیلدن- دیله یایرایار. شوندان سونگ گوررونگ اولا تورویار.
پوصاتدان پئیدالانیپ رژیمینگ گیزلین قوللوق اداراسی تورکمنلرینگ بیرتوپارینی توسساغ ادیأر. اولارینگ آراسیندا آرازمحمدینگ دوغانی قربان، آق اؤیلی کسه آرقا، آمانگلدی مورت، ساتلیق برکندی (ولیجان آخون وافی نینگ انیسی) هم- ده یالقاپ داغی بولوپدیر. بولاری تأهرانینگ قصر قاجار زندانینا آلیپ گیدیأرلر. یالقاپ قورقوسیندان بیلیأن زاتلاری نینگ همه سینی شول ساندان افسرلری آراچأکدن گچیرمک بیلن باغلی سیرینگ اوستونی آچیپ بریأر. اولارا 15-10 یئل ایش کسیلیأر. یالقابا- دا 10 یئل بریلیأر. بولارینگ زندانداقی یاغدایی بارادا حزب توده نینگ یوقاری درجه لی لیدرلریندن محمدعلی عمویی[3] کتابی نینگ «ارازمحمد ستاره ای در ترکمن صحرا» دیین بؤلومینده شیئله ماغلومات بریأر:
-
«پاییز 1337{1335 بولمالی-آگ} گروهی ترکمن به زندان وارد میشوند… در اتاقهای بندهای یک و سه مستقر می شوند… آنها بازمانده سازمان حزب در “گنبد و صحرا” هستند. هرچند پس از کودتای بیست و هشتم مرداد ضربات سختی بر آنها وارد آمد و بسیاری از اعضا بازداشت یا فراری شدند. با این همه ارازمحمد، یکی از افراد باسابقه حزبی و آشنا به تمامی گوشه و کنار صحرای ترکمن موفق می شود تا شاخه ها را سرو سامان دهد و شبکه حزبی را رو به راه کند. این شبکه کار مهمی در دوران تجدید سازمان به عهده گرفته عبور دادن افراد حزبی فراری از مرز و رهانیدن آنها از خطر مرگ بود. در جریان اینگونه عملیات یکی از راهنمایان به نام یلقاب، که از دستیاران ارازمحمد بود دستگیر میشود و از بیم شکنجه آنچه می داند به زبان می آورد… آن عده ده پانزده نفری را تسلیم دادگاه و به زندانهای ده و پانزده سال محکوم می کند…»
**********
آرازمحمدینگ نأمه اوچین آتیلیپ اؤلدوریلندیگ بارادا آنیق دلیل یوق. بو یرده دینگه کأبیر چاقلامالار بیلن چأکلنملی بولیاریس:
1- شوروی نینگ ک گ ب سی آرازمحمدینگ بیلیأن زاتلاری نینگ ایرانینگ ساواک قوللوغی نینگ الینه دوشمزدن حواطیر ادیپ شئیله پلانی قورنان بولماغی آخمال؛
2- ایرانینگ گیزلین قوللوق و ایچالی لیق اداراسی ساواک- ینگ اؤزی بو جنایتی عامالا آشیران بولمالی؛
3- بلکی- ده آرازمحمدینگ بو تراگیکی اؤلومینده شخصی دوشمانچیلیقلار رول اویناندیر.
مرحوم آرازمحمدینگ ایکی اوغلی بیلن بیر قیزی بولیار. باش اوغلی آننا قاقا یاشلیقدا اینچه کسلدن اؤلیأر. ایکینجی اوغلی تاغانقلیچ- ده 1357- نجی یئلداقی تورکمنلرینگ غوزغالانینگا آکتیو غاتناشار. اول سونگرا توسساغ ادیلیپ، بیرنأچه یئللاپ اصفهانه سورگون ادیلیأر. آرازمحمدینگ قیزی ارازبی بی بولسا دورموش قوروپ، گذران ادیپ یؤرن بولمالی.
مرحوم آرازمحمد تکه نینگ یاتان یری یاغتی جایی جنتدن بولسون.
بو ماقالانینگ تاییارلانماغیندا ادن حیذماتداشلیقلاری اوچین دوغانلار قلیچ و وکیل تکه، مرحوم دکتر قلیچ نوبری یه منتدارلیغیمی بیلدیریأرین.
آ.گلی
20 مه 2016
[1] مرحوم آهونبرینگ بو غوشغوسینی دولی اوقاماق ایسله سینگیز
http://turkmen.se/2007/januari/chalynmadyk-mukam.html
[2] Rahym Esenow: Syrly Toslamalaryñ pydalary. Aşgabat. 1995. S.130
[3] دُرد زمانه. م. عمویی. ص 150


text:
تورکمن نیوز: ماصلاحاتا ازبکستان ینگ یولباشچیسی شوکت میرضیایف یولباشچیلیق اتدی.
ازبکستان ینگ پایتاغتی داشکنت ده اۇرتاآسیانینگ دؤولتلری نینگ باش توتانلاری ماصلاحات گچیردی.
بو ماصلاحاتدا سیاسی، سؤودا- اقتصادی، مدنی قاتناشیقلار باراسیندا گنگه شیلدی.
ماصلاحاتا ازبکستانینگ یولباشچیسی شوکت میرضیایف یولباشچیلیق اتدی.
ماصلاحاتا تاجیکستان ینگ جمهورباشلیغی امامعلی رحمان، تورکمنستان ینگ جمهورباشلیغی قوربان قولی بردی محمدوف، قرقیزستان ینگ جمهورباشلیغی سورون بای ژگنبکوف بیلن قزاقستان ینگ اساسلاندیریجی جمهورباشلیغی نورسلطان نظربایف قاتناشدی.
میرضیایف بو گنگه شینگ آچیلیش داباراسیندا،
“اۇرتاآسیا همیشه بای مدنیتی و تاریخی میراثی بیلن اروپا، اۇرتا گۆن دۇغار، گۆن اۇرتا و گۆن دۇغار آسیا یورتلارینی بیری بیرینه باغلایان کؤپری بۇلاندیر. اولی بای طبیغی چشمه لری و انسانی پتانسیلی بۇلان اۇرتاآسیادا شو گۆنکی گۆنده دۆنیأنینگ اؤنگده باریجی یورتلاری بأحبیتلری اۆچین یاریشیار” دیدی.
ترکمنستان ینگ جمهورباشلیغی قوربان قولی بردی محمدوف دا اۇرتاآسیا اۆلکهلرینه افغانستان–ی اۇرتاآسیا بیلن باغلی پروژه لره اۇرتا اتمهگینگ أهمیتینه اۆنس چکدی.
بردی محمدوف اۇرتاآسیاداقی سوو مسئله سینه اۆنس چکیپ، آرال گؤلۆنی یانگاداندان اۇزالقی گؤرکۆنه یتیرمه گینگ تاریحی بیر وظیپه بۇلاندیغینی آیتدی.
ماصلاحاتدا نظربایف مارت آیی نینگ ۱۵-نجی گۆنۆنینگ اۇرتا آسیا گۆنی حؤکمۆنده قوتلانماغینی تِکلیپ اتدی.
بو ماصلاحاتینگ سۇنگراقی ییل قرقیزستان دا گچیریلجکدیگی بیلدیریلدی.


text:
قرینوود، میسیسیپی
قرینوود، میسیسیپی (اینگیلیسجه: Greenwood, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۳٫۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار.. بۇ شهر ۴۰ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قرینوود، میسیسیپی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Greenwood, Mississippi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
تورکجه
تۆرکجه یا دا آذربایجان تۆرکجهسی[۴] — آذربایجان تۆرکلرینین آنا دیلی، ائلهجهده بۆتون آذربایجانلیلارین اۆنسیّت دیلیدیر. تورک دیللری'نین گونئی باتی قوروپونا داخیلدیر. آذربایجان جومهوریتینین و روسیهنین داغیستان جومهوریتینده[۵] رسمی دؤولت دیلیدیر.
آذربایجان تۆرکجهسی آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکراین و سوریه اراضیسینده گئنیش ایشلنیب.
آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جۆزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:
- دوْغو دیالکتی — قوبا، شاماخی، باکی، موغان و لنکران دیالکتلری
- باتی دیالکتی — قازاخ، قاراباغ، گنجه دیالکتلری
- قوزئی دیالکتی — شکی و زاقاتالا-قاخ دیالکتلری
- گۆنئی دیالکتی — ناخچیوان، اوردوباد، ایروان دیالکتلری[۶]
آذربایجان تۆرکجهسی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپلاریندا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهتدن چوْخ یاخیندیر. دیالکتلر بیر-بیریندن فونِتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک، تۆرکمن و قاقاووز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوْغوز دیللری یاریمقروپونا داخیلدیر.
قیسا تاریخی
آذربایجان تۆرکجهسینین و آذربایجان خالقینین تشکّۆلو ۳–۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷–۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی مۆباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر.[۷] XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قوْنشو اؤلکهلرده گئنیش توسعه تاپیر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک دیللرینین اوْغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالینین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجهسی ۱۱-جی عصرین اوْرتالاریندا اوْغوز طایفالاری دیلینین گۆجلۆ تأثیری آلتیندا تام شکیلده فوْرمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشکّۆل تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.[۸]
ن. جعفروف "آذربایجان تورکجهسینین میلیلشمهسی تاریخی" اثرینده "XI-XII عصرلردن باشلایاراق آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تۆرک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تۆرکجهدنده ایستیفاده اوْلوندوغونو" گؤستریر.[۹]
صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجهسی سارایدا و اوْردودا حاکیم دیل اوْلماقلا ایمپریانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی.[۱۰][۱۱] روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: «... خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تۆرکجه دانیشیردی و نتیجهده تۆرکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوْردو دیلی اوْلاراق قالدی.»[۱۲]
عصرلر بوْیو ایشغاللار نتیجهسینده آذربایجان تۆرکجهسینین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجهسی اۇزون مۆدّت «تۆرکی»، «تۆرک دیلی»، «آذربایجان تۆرکجهسی»، بعضاً ایسه «تاتار دیلی»، «قافقاز تاتارلارینین دیلی» (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیشدیر.[۱۳]
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی دِکرِت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتینین ایلک کونستیتوسیاسی قبول اوْلونور و اوْرایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جۆ ایلده مرکزی ایجراییه کوْمیتهسینین آذربایجاندا دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.
۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسی حاضیرلانارکن اوْرادا آذربایجانین دؤولت دیلی تۆرک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونان اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسیادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بۆتون نوْرماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.
۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسیاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: «آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر…»[۱۴]
دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بۆتۆن ایجلاسلاردا دموکراتیک شرایط یارادیلدیغیندان موختلیف فیکیرلر اؤزۆنو گؤستریر:
- آذربایجان دیلیدیر؛
- تۆرک دیلیدیر؛
- آذربایجان تۆرک دیلیدیر؛
- آذری تۆرکجهسیدیر؛
- آذربایجان تۆرکجهسیدیر؛
- تورک دیللری عائلهسینه داخیل اوْلان آذربایجان دیلیدیر.
پرزیدنت حیدر علییئوین چیخیشیندان: «گلین تۆرکدیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تۆرکدیللی خالقلاردان بیریییک و تۆرک منشألی خالقیق. کؤکۆمۆز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاق دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تۆرکمن دیلی وار، قوموق دیلی وار. دئمک، بۇ تۆرکدیللی خالقلارین دا هر بیرینین دیلینین اؤز آدی وار. تۆرکدیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیرینین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تۆرکجهسی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تۆرکۆ. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اوْلسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تۆرکۆ، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تۆرکۆیَم»[۱۵]
یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچیسی قئید ائدیر: "… طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلاً بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اوْلدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – "روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا"… من بونونلا سادهجه دئمک ایستهییرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیهده بیزه تاتار دئییبلر. روسیهنین بۇرادا قوبِرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوْندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تۆرک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز "آذربایجان دیلی"، "آذربایجانلی" دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اوْلمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک".
مسئلهنین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصیصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش مۆذاکیرهلر کئچیردی و همین مۆذاکیرهلر مؤوجود پروبلملرین حلی اۆچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین مۆذاکیرهلر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکۆر دئییل، بیلاواسیطه موتخصیصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسینین علئیهینهدیرلر. بونا سبب ایسه:
- ایکی مۆستقیل تۆرک منشألی دیلین هر ایکیسینین عئینی بیر آدلا آدلاندیریلماسی اؤزۆنۆ دوْغرولتمور و تجرۆبهده اوْنلاری آیری-آیری آدلارلا (آذربایجان تۆرکجهسی – تۆرکیه تۆرکجهسی) آدلاندیرماق لازیم گلیر؛
- آذربایجان اراضیسینده یاشایان غئیری-تۆرک منشألی مۆختلیف خالقلار، ائتنوسلار (تالیشلار، تاتلار، کۆردلر، لزگیلر و س.) «آذربایجان دیلی»نین «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسیندان هر هانسی حالدا ناراحات اوْلورلار، بیر سیرا قووّهلر ایسه بوندان ایستیفاده ائدهرک «خیردا میلتچیلیک» حیسلرینی قیزیشدیریرلار؛
- «آذربایجان دیلی» آدی آرتیق نئچه اوْن ایللردیر کی، اوغورلا ایشلهنیر، کیفایت قدر بؤیۆک ایشلنمه تجرۆبهسینه مالیکدیر.[۱۶]
آذربایجان تۆرکجهسینین ایکی دؤورۆ حاقیندا
آذربایجان تۆرکجهسینین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مۆدتینده ایکی بؤیۆک دؤورۆ ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورۆ، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گۆنلره قدر اوْلان بیر دؤورۆ ایحاطه ائدیر.
اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمهلرینین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودِلینده اوْلموشدور: فصلی-گۆل (گۆل فصلی)، تَرکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) تَرکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینهدیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن مۆطلق و همیشه اول ایشلنیر.
دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جۆملهنین باش جۆملهنین ایچریسینده یئرلشدیگی تابعلی مۆرکب جۆملهلر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بیوفا دۆنیادا گؤردوم، بیوفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین عوضینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلرینین ایشلندیگینی گؤرۆرۆک.[۱۷]
هر ایکی دؤورۆن ادبی دیلی اؤز نؤوبهسینده مۆختلیف مرحلهلری ایحاطه ائدیر.
بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحلهدن کئچمیشدیر:
- ادبی دیلین تشکۆل مرحلهسی (۱۳–۱۴-جۆ عصرلر)،
- کلاسیک شعر دیلی مرحلهسی (۱۵–۱۷-جی عصرلر).
ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی ایسه اۆچ مرحلهنی ایحاطه ائدیر:
- ادبی دیلین خلقیلشمهسی مرحلهسی (۱۸-جی عصر)،
- میلی دیلین یارانماسی و اینکیشافی مرحلهسی (۱۹–۲۰-جی عصرین اولی)،
- مۆعاصیر مرحله (۲۰-جی عصرین ۱-جی رۆبعۆندن سوْنرا).
فونِتیک خوصوصیتلری
فونتیک خوصوصیتینه گؤره «اَ-ه (ə)» فونِمینین بۆتۆن یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.
تۆرک دیللریندن بیری کیمی مۆعاصیر آذربایجان دیلی اؤزۆملۆ خوصوصیتلری ایله فرقلنن فونتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیلدیر. اؤز فونتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیلده عملهگلمه یئرینه گؤره فرقلنن صائیتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، اۆ(ü)، ائ(e)، ا(ə)، اؤ(ö)) و آرخا سیرا (ای(ı)، اۇ(u)، آ(a)، اوْ(o)) صائیتلر عئینی بیر سؤز و یا سؤزفوْرما داخیلینده ایشلنه بیلمز ("ایشیق"، "ایلدیریم" کیمی "ای" صائیتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عئینی زاماندا بۇ دیلده دیلاوْرتاسی صامیتلرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیلآرخاسی صائیتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤنسیرا صائیتلرله بیر هجادا ایشلنمهسی ده ایمکانسیزدیر.
آذربایجان دیلینین فونِم ترکیبینده ۱۵ صائیت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونم آذربایجان الیفباسیندا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.
آذربایجان دیلینین فونم ترکیبینده ۹ قیسا (ای، اۆ، ائ، اؤ، اَ، آ، اۇ، اوْ، ای)، ۶ اۇزون (ی:، ائ:، اؤ:، اَ:، آ:، اۇ:) صائیت وار. اۇزون صائیتلر بۇ دیل اۆچۆن سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حاللاردا ایشلنیر.
فونتیک وۇرغو، بیر قایدا اوْلاراق، سوْنونجو هجایا دۆشۆر. فونماتیک وۇرغونون یئری سؤزون معناسیندان آسیلی اوْلاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.
آذربایجان دیلینده سؤز اولینده ایشلنمهین ۲ فونم وار: ای(ı) صائیتی و غ صامیتی.
سینتاکتیک خوصوصیتلری
آذربایجان دیلینین موْرفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزللیک، ظرف، فعل) و کؤمکچی (قوْشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسهلری داخیلدیر.
ایسیملرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتِقوریالاری وار. بۇ کاتقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسهلرینه ده عاییددیر.
آذربایجان دیلینده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییهلیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیشلیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گلهجک، غئیری-قطعی گلهجک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتقورییاسی ۶ فوْرمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) ایحاطه ائدیر.
فعللر مفعول، فاعیل، حرکتین مۆناسیبتینه گؤره مۆختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیقلی-مۆشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.
آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اوْلاراق، مۆبتدا جۆملهنین اوّلینده، خبر جۆمله عۆضوۆ سوْندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباقدا گلیر.
آذربایجان دیلینده سؤزیارادیجیلیغیندا اساساً موْرفولوژی (دمیرچی، اۆزومچۆ، تبلیغاتچی؛ دمیرچیلیک، اۆزۆمچۆلۆک، تبلیغاتچیلیق؛ دوْلچا، قازانچا، اوْتلوق، مئشهلیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گۆلۆنج؛ یاواشجا، ایندیجه و س.) و سینتاکتیک (اوْتبیچن، واختاموزد، بوْیونباغی، گۆندوْغان، ساریکؤینک، الیدوْلو، آدلی-سانلی، قیرخآیاق، بئشاچیلان و س) اصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر.
الیفباسی
تۆرک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجهنین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عوثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوْخلو دیرلی اثرلر یاراتمیشلار. عرب الیفباسی تورک دیللری اۆچۆن مۆکمل الیفبا اوْلماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوّللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجاندا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.
آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیکآسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اۆچۆن کومیسیا یارائدیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینی مجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئلهنی حیاتا کئچیرمک مۆمکون اوْلمور.
۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلونسا دا آذربایجان جومهوریتی اراضیسینده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسیندان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجاً یئنیدن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. ایرانین آذربایجانندا یاشایان آذربایجان تۆرکلری ایسه عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.
آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی اوْلان تۆرکجهنین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.[۱۸]
تورکجهده الیفبا دییشیکلری و قارشیلیقلاری
عرب کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
ایرانین آذربایجانیندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلیندن و عوثمانلی تورکجهسیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اوْلسادا، تۆرک دیل عاییلهسینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوْخلوغونا گؤره اساس فوْرمادا الوئریشلی دئییل. عرب خطیندن آلینان بۇگۆنکۆ ایشلنیلن تورک الیفباسی، عثمانلی الیفباسیندان دا چوخلو تأثیرلر آلیبدیر. بۇ الیفبانین برپاسی اوغروندا مۆعاصیر عصریمیزده بیر نئچه آددیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچینده یاییلماییبدیر. ایرانین آذربایجانندا اهالی فارس دیلینده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اۆچوۆن عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.
حاضیردا ایراندا تۆرکجه اۆچۆن ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیقدیر. گونئی آذربایجان ضیالیلارینین لاتین الیفباسینین داها مۆناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمهلرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفیندن قاداغا و محدودیتلر قوْیولوب. ایراندا آذربایجان تۆرکجهسینده کیتاب و قزِتلر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اۆزۆ گؤرۆر.
عرب الیفباسینی برپا ائتمه تشبّۆسلرینین بیری تۆرک دیل اوْرتوقرافیا سمیناری طرفیندن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سمینار دوْکتور جاواد هئیتین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوْکتوبروندا تهراندا کئچیریلمیشدیر. عرب الیفباسیندا یازیلان آذربایجان تۆرکجهسینین ایملاسیندا (یازیلماسیندا) بیرلیک یاراتماق سمینارین باش هدفی سئچیلمیشدیر. تۆرک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سمینارین سوْنوندا قبول اوْلونموشدور.
عرب الیفباسیندا بعضی حرفلرین فوْرماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمهسیندن آسیلیدیر. بۇ حرفلر کلمه باشیندا، سوْنوندا و اوْرتاسیندا دییشیر.
آشاغیداکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دۆزۆلۆب و لاتین الیفباسیندا یاخین اوْلان قارشیلیقلاری گؤستریر.
بو حرفلر اؤزلریندن سوْنرا هئچ بیر حرفه وصل اولمازلار:
آ، ا، د، ذ، ر، ز، ژ
لاتین کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
یوخاریداکی جدولده سسلی حرفلرین حقیقی قارشیلیقلاری عرب الیفباسیندا اولماماغی آیدینلیقلا گؤستریلیر.
ادبیات
- محمد رضا هئیت. «شاعرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار» // «وارلیق» مجموعهسی، تهران، ۱۳۷۶.
- محمدتقی زهتابی. «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» – تبریز، ۱۳۷۸.
- خاقان بابایئو. آذربایجان دیلینین دؤولت دیلی کیمی تشکول تاریخیندن (۱۶–۲۰-جی عصرلر). «علم و حیات» نشریاتی. باکی. ۲۰۰۲
بیرده باخ
- لاتین الیفباسی
- عرب الیفباسی
- ایران کاریکاتورا قالماقالی
- قزوین تورکجه لهجهسی
- تبریز تورکجه لهجهسی
- همدان تورکجه لهجهسی
- زنجان تورکجه لهجهسی
ائشیک باغلانتیلار
- آذربایجان تورکلری یئنه ده آنا دیلینده تحصیل آلا بیلمهیهجک
- آذربایجان دیلی
- نسیمی آدینا دیلچیلیک اینستیتوتو
- آذربایجان دیلی حاقیندا
- آذربایجان دیلینین عرب آلیفباسیلا یازی قایدالاری (۱-جی و ۲-جی تورک دیلی اورتوقرافیا سئمینارینین قبول ائتدیگی قایدالار)
- پرزیدنت حیدر علیئوین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسینی حاضرلایان کومیسیانین ایجلاسیندا گیریش و یئکون سؤزو
- لاتین و عرب قرافیکالی آذربایجان الیفباسی
قایناقلار
- ↑ [https://www.ethnologue.com/18/language/aze/ تۆرکجه
- آذربایجان تۆرکجهسی
شومالی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
جنوبی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
سلجوق دیلی at Ethnologue (18th ed., 2015)
قاشقای تورکجهسی at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "شومالی آذری–سلجوق". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "جنوبی آذری–قاشقایی". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو. نورماتیو حوقوقی آکتلارین واحید اینترنت الکترون بازاسی
- ↑ داغیستان جومهوریتینین کونستیتوسییاسینا گؤره روس دیلی و داغیستان خالقلارینین هر بیرینین دیلی، رئسپوبلیکانین دؤولت دیلیدیر، یازیسی اوْلان ۱۴ دیل، او جملهدن آذربایجان دیلی، دؤولت دیلی کیمی داغیستاندا ایستیفاده اوْلونور.
- ↑ آذربایجان دیلی تاریخی
- ↑ "آذربایجان تاریخی"، ۱۹۹۴. ز.م. بونیادوو و Y.B.Yusifovun رئداکتهسی ایله، س. ۲۳۵
- ↑ شیروانشاهلار دؤولتی، سارا آشوربَیلی
- ↑ جعفروف ن.ق. آذربایجان تورکجهسینین میلّیلشمهسی تاریخی. B. ، ۱۹۹۵. سه. ۱۸۱
- ↑ او. افندیئو – صفویلر دؤولتی، باکی، ۲۰۰۷
- ↑ آذربایجان تاریخی (یئددی جیلدده)، باکی، ۲۰۰۷، III جیلد
- ↑ مممدوو ا. شاه طهماسیبین آذربایجان تورکجهسینده بیر مکتوبو. آدو-نون "علمی خبرلر"ی (دیل و ادبیات سئرییاسی). ۱۹۶۴، ن۶. سه. ۷۳
- ↑ "آذربایجان دیلی میلّی وارلیغیمیزین آیناسیدیر". "۲۱ فئوریه – آنا دیلی گونو" نه حصر اولنموش مئتودیک وسایت. باکی – ۲۰۱۰
- ↑ "آذربایجان" قزئتی، ۷ نووامبر، ۱۹۹۵
- ↑ "آذربایجان" قزئتی، ۹ نووامبر، ۱۹۹۵
- ↑ نظامی جعفروف. حیدر علیئو و آذربایجان دیلی
- ↑ آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین پرزیدنت کیتابخاناسی
- ↑ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو دؤولت دیلینین الیفباسی. ماده ۱۴
- Language articles citing Ethnologue 18
- Language articles without speaker estimate
- Languages with ISO 639-2 code
- Languages with ISO 639-1 code
- آذربایجان تورکجهسینین ادبیاتی
- تورکجه اثرلر
- آذربایجان تورکجهسی
- آذربایجان دیللری
- ایران دیللری
- عراق دیللری
- تورکیه دیللری
- دیللر
- آذربایجان
- تورک دیلی
- آسیا دیللری
- التصاقی دیللر
- Languages of Georgia (country)
- Languages of Iran
- Languages of Iraq
- قازاخیستان دیللری
- روسیه دیللری
- Languages of Syria
- Languages of Turkey
- Subject–object–verb languages


text:
ابویرو (اهواز)
ابویرو (فارسجا: ابویرو), کندی خوزیستان اوستانینین اهواز بؤلگهسینین، مركزئ بؤلومو و غیزانیه قصبهسی نده یئرلهشیبدیر.[۱][۲]
جوْغرافیایی موْقع[دَییشدیر]
ابویرو کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیبدیر.[۳]
نوفوس[دَییشدیر]
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس ساییسی اساسیندا بۇ کندین 200 نفر اهالیسی و 23 عایلهسی وار. بۇنلاردان 103 نفری کیشی و 97 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 76 نفری ساوادلی و 95 نفری ساوادسیزدیرلار.[۱]
دیل و دۆشونجه[دَییشدیر]
بۇ كندين اهالیسی فارسجا دانيشيرلار و اهالینین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی[دَییشدیر]
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمهسی.
- اطلس گیتاشناسی استانهای ایران (Gitashenasi Province Atlas of Iran)