text:
گؤی تورک خاقانلیغی
گؤیتورک خاقانلیغی٬ آسیا هۇن خاقانلیغیندان سوْنرا٬ تۆرکلرین یاراتدیغی ان بۇیوک حؤکومت اوْلاراق تاریخ عرصهسینه چیخدیغی کیمی «تۆرک» آدینی دا رسمی اوْلاراق حؤکومت آدی حالینا گتیرمیش و «تۆرک» آدینین بۆتون دۆنیا طرفیندن تانینماسینا سبب اوْلموش بیر ایمپیراتورلوق.[۲]
آدی مۆختلیف منبعلرده، بیلگه خاقان و کۆل تیگین یازیلاریندا تۆروک، کؤک تۆروک و آزلیق طرفیندن قبول اوْلونموش یاناشمایا گؤره اؤکوک تۆروک، توْنیوکوک یازیلاریندا ایسه تۆرک شکلینده خاطیرلانماقدادیر. گؤی تورکلردن چین منبعلرینده توژوئ (چین 突厥) شکلینده بحث اوْلونور.
گؤیتۆرک خاقانلیغینین ان اؤنملی اؤزللیگی٬ شرقی ساخالارلا٬ باتیداکی بولغارلارین بیر قیسمی خاریج٬ بۆتون تۆرک بوْیلارینی بیر آرایا ییغماسیدیر.[۲] گؤیتۆرک خاقانلیغی ۵۵۲-۷۴۵ ایلینهچن وارلیغینی سۆرموشدور.[۱] گؤیتۆرکلر٬ هۇن ایمپراتورلوغونون ییخیلماسی ایله آسیا استِپلرینه یاییلان هۇن توْپلولوقلاریندان بیری اوْلان آشینا قبیلهسینه دایانیر.[۳]
۵۳۴ ایلینده٬ تۆرک-توْپا حؤکومتی ایکییه بؤلونورکن٬ چینین قۇزئییندهکی بۆتون آسیا بۇزقیرلاری ایله ساسانلی حؤکومتینهچن بۆتون باتیآسیا٬ ائفتالیتلر ایله ژۇآن-ژوآنلار آراسیندا بؤلونموش ایدی.[۲]
گؤیتورک خاقانلیغی٬ ۶-جی یوزایلین اوْرتاسیندا٬ آسیانین دوْغوسوندا چین دؤولتینین٬ باتیسیندا ساسانلی ایران حؤکومتینین سینیرلادیغی ایچ آسیا بوْزقیرلاریندا٬ دوْغودا آوارلار٬ باتیدا ائفتال/ آغهۇنلار ایله ائدیلن ساواشلار سوْنوجوندا اوْرتایا چیخدی. ایلک خاقانلاری دوْغو قانادینی ایداره ائدن بۇمین خاقان٬ باتی قانادینی ایداره ائدن قارداشی٬ ایستمی خاندیر.[۱]
تاریخ[دَییشدیر]
تۆرک خاقانلیغینین بانیلری بۇمین و ایستمی قارداشلاری اوْلموشدور. شیمالی کریم و قفقازدا داخیل اوْلماقلا چین اراضیلریندن بیزانس امپریاسینادک توْرپاقلار تۆرک خاقانلیغینا داخیل ایدی. خاقانلیغین مرکزی اوْرخوْن چایی (مغولیستان) حؤوزهسینده یئرلشیردی. یئددی عصرین اوللرینده تۆرک خاقانلیغی بیر-بیری ایله ساواشماغا باشلایان غربی تۆرک خاقانلیغینا و شرقی تۆرک خاقانلیغینا پارچالاندی. غربی تۆرک خاقانلیغی قۆدرتلی دؤولته چئوریلدی. ساسانیلر و بیزانس امپریالاری اوْنونلا حسابلاشماغا و اتفاقا گیرمهیه چالیشیردیلار. غربی تۆرک خاقانلیغی ایستمینین اوْغلو تاردو خاقانین حاکمیتی ایللرینده اؤزونون ان یۆکسک چیچکلنمه دؤورونه چاتدی. اوْ، قارا دنیزین شیمال ساحلی چؤللرینده اۇغورلو مۇحاریبهلر آپاریر، ساسانیلره قارشی مۇحاریبهده بیزانس امپریاسینا کؤمک ائدیردی. شرقی تۆرکوستانا یۆروشه چێخان داتوْو اوْنو تۇتوب اؤز اراضیلرینه بیرلشدیردی. 634-جۆ ایلده غربی تۆرک خاقانلیغیندا انظباطی اصلاحات کئچیریلدی و اوْ، اوْن "اوْخ"آ (حیصهیه) بؤلوندو. حربی یۆروشلردن الده ائدیلن چوْخلو غنیمت، تابع اوْلونموش طایفالاردان آلینان خراج، خاقانلیغین اراضیسیندهکی کاروان یوْللاریندان گؤتورولن گمرک گلیری اوْنو کفایت قدر زنگین دؤولته چئویردی. آرخئوْلوْقلار تۆرک اعیانلارینین قبیرلریندن قێزیل و گۆموش سلاح و بزک اشیالاری، چوْخ سایدا موختلیف آت یۆینلری 389 آشکار ائتمیشلر. دؤیوشچولرین شرفینه کوادرات فوْرمالی، داشلا ایحاطهلی خێردا آنما "معبد"لری اینشا ائدیلیردی. دایرهنین ایچریسینده اؤلموش دؤیوشچونو تصویر ائدن هئیکل، رۇنا یازیلی ایستئلالار و اوْنون اؤلدوردویو دۆشمنلری بیلدیرن اوْتوز-قێرخ دنه قایا پارچاسی قوْیارمیشلار. 639-جۇ ایلده غربی تۆرک خاقانلیغی دۇلو و نۇشیبی آدی ایله ایکی یئره پارچالاندی. ضعیفلهمیش غربی تۆرک خاقانلیغینین آسیاداکی توْرپاقلاری تئزلیکله عربلر طرفیندن ضبط اوْلوندو. غربی تۆرک خاقانلیغینین یئرینی خزر خاقانلیغی تۇتدو. شرقی تۆرک خاقانلیغی 745-جی ایلده اۇیغورلار طرفیندن دارماداغین ائدیلدی.
آدینین منشأیی[دَییشدیر]
گؤی تۆرک خاقانلیغی تاریخده ایلک دفعه آدیندا تۆرک سؤزونو ایشلهدن دؤولت اوْلدوغو اۆچون مهم اؤنمه صاحبدیر. آدینین معناسی ایله باغلی مۆختلیف مباحثهلر واردیر. گؤی تورک خاقانلیغی حاقیندا یازیلی منبعلرده تۆرک خاقانلیغی اوْلاراق بحث ائدیلیر. گؤی تورک سؤزونون ایسه اوْرخوْن عابدهلریندهکی اؤکوک تۆروک سؤزوندن تؤرهدیگی و تلفّظونون سادهلشدیریلمهسی اۆچون گؤی تورک شکلینده قبول اوْلوندوغو ادعا اوْلونور. گؤی تورک سؤزوندهکی ایلک حیصهجیگینین گؤک و یا اؤکوک اوْلاراق قبول ائدیلمهسی ایله مۇوافیق اوْلاراق سماوی و یا دینی معنا داشیدیغی احتمال اوْلونور. تۆرک سؤزونون معناسی ایله باغلی دا بیر سێرا واریانتلار واردیر. تۆرک سؤزونه یاخین ایفادهلره قدیم روْم و چین منبعلرینده راست گلینیر. بیر عصرده پوْمپوْنی مئلا و بؤیوک پلینی آزوْوون شرقینده یاشایان اینسانلاردان تۇرجائ/تیرجائ اوْلاراق بحث ائدیر. چین منبعلرینده تیئه-لئ، تو-جۆئه، تینگ-لینگ شکلینده ایستیفاده اوْلونان ایفادهلرین ده تۆرک سؤزونو بیلدیردیگی دۆشونولور. اوْرخوْن عابدهلرینده ایسه تۆرک و یا تۆروک اوْلاراق خاتیرلانیر. اوْن عصره عاید اۇیغور یازیلاریندا تۆرک سؤزو "گۆج"، "قۆووه" معناسیندا ایشلهنیلیر. آ.وئمبئرییه گؤره تۆرک سؤزو تؤرهمک سؤزو ایله عئینی معنالی اوْلوب تؤرهیَن، چوْخالان معناسینا گلیر. ضیا گؤی آلپا گؤره تۆرک سؤزو تؤرهلی سؤزو ایله عئینی معنالی اوْلوب قانون صاحبی معناسینا گلیر. قاشقارلی محمود ایسه تۆرک آدینین تۆرکلره تانری طرفیندن وئریلدیگینی قئید ائدهرک، سؤزون "گنجلیک"، "قۆووه"، "قۆدرت" و یا "یئتکینلیک" معنالاریندا ایشلندیگینی بیلدیریر.
ایداره و اوْردو[دَییشدیر]
دؤولتی خاقان عۆنوانلی حؤکومدار ایداره ائدیردی. خاقاندا «بیلگه»لیک٬ «آلپ»لیق و «اردم»لیلیک اؤزللیکلری آختاریلیردی. ائل دئییلن اؤلکهنی بیلگیلی٬ قاهرامان٬ اؤزو سؤزو دوْغرو٬ اردملی دؤولت باشقانی ایداره ائدیردی. خاقانین وظیفهلری آراسیندا دؤیوش گۆجو ایله دؤولتی قۇرما و دۆزنه قوْیما٬ یئنی آلینان یئرلره ایسکان٬ «تؤره» یانی قانونلاری دۆزنلهمک٬ خالقی دوْیوروب گئیدیرمک وار ایدی. اؤلکه گئنیش بؤلگه تشکیلاتی لازیمینجا دوْغو باتی اوْلماق اۆزره ایکیلی دؤولت سیستِمینه گؤره ایداره ائدیلیردی.[۱]
خاقانین آروادینا «خاتین» دئییلیردی. خاغاندان سوْنرا گلن یۆکسک رۆتبه یابغولوقدور. گؤیتۆرکلر٬ دؤولت ایدارهسینین ان سوْیلو٬ تجرۆبهلی تۆرک بوْیلارینین الینده قالماسینا دیقّت ائتمیشدیرلر. اؤنجهلری سیاسی بیر اوْلان یابغویا٬ دؤولت گئنیشلهدیکجه ایحتیجاج چوْخالمیش. باتی تۆرکیستان کیمی بؤلگهلره ده یئنیلری تعیین ائتمیشدیر. شاهزادهلره تیگین ویا تگین٬ شاد؛ آروادلارینا دا قوْنچۇی آدی وئریلیردی. تیگینلر٬ گئنل والیلیک٬ قوْشونباشی اوْلماق کیمی اؤنملی مأموریتلری تاپیشیراردی. بوْی حؤکومدارینا «خان» دئییلیردی. تارکان٬ چۇر٬ تۇدون٬ بؤیوک مأموریتلردندیر.[۱]
گؤیتۆرکلر اوْردوسو[دَییشدیر]
گؤیتۆرک اوْردوسو٬ یۆکسلمه دۆنمینده آسیانین ان گۆجلو عسگری قووّهسی ایدی. اوْردونون اۆچده ایکیسی آتلی٬ بیری ده پیادا ایدی. ساواشلاردا سۆرعتلی حرکت ائتمک اساس ایدی. گئجه-گۆندوز مؤحکم گئدیشله یوْل آلان و آتلارینا نؤوبه ایله مینن تۆرک آتلیسی٬ اینتیظار ائدیلمهدیک حالدا٬ هئچبیر خبر آلما شانسی بۇراخمادان دۆشمان اوْردوسونا سالدیریردی. ساواشدا دۆشمان عسگر ساییسی یۆزمینلری تاپسا٬ تۆرک اوْردوسو قیردیریلماز ایدی. بوْزقیر تاکتیگی ایله ایلک اؤنجه گئری چکیلینیردی. مرکز اساسیندان آیریلان دۆشمان٬ وۇرقاچ و پارتیزان ساواشی ایله ضربهلندیریلیب٬ آنی حمله ایله یوْخ ائدیلیردی. گؤیتۆرکلرین بایراق و تۇغرالارینین تپهسینده قیزیلدان دۆزلمیش قۇرد باشی گؤرونوردو. تۇغ ایله بارابان دا باغیمسیزلیق نیشانهسی ایدی. گؤیتۆرکلرین باشکندی اؤتۆکن ایدی. بۇراسی اوْرخوْن چایی ایله سلنگه چایینین تاریم قوْلو آراسیندا٬ اوْرمانلار ایچینده بیتکی اؤرتوگو و سۇیو بوْل بیر شهر ایدی. اؤتوکندن باشقا بارسخان٬ چارگلن-چۇمغال٬ چالدیوار٬ آتباش٬ شیرداقبگ٬ ناناگلدی٬ فرغانا٬ یاسسیقۇغارت٬ چیکیرجیک٬ اساس گؤیتۆرک شهرلری ایدی.[۱]
بیرینجی گؤی تۆرک خاقانلیغی[دَییشدیر]
بۇمین خاقان دؤنمی (۵۵۱–۵۵۲)[دَییشدیر]
بۇمین خاقان آشینا سوْیونا منسوبدور. آشینا سوْیو٬ بۇمینین یؤنتیمینده تیجاری ایشلر آماجی ایله چین اؤلکهسینه دوْغرو ایرلیلهدیلر. بۇ دؤنمده بؤلگهده اؤنملی بیر گۆج صاحیبی اوْلان توْپا ایمپراتورلوغو گۆجسوزلهمیش و ایکی دۆشمان یئره بؤلونموش ایدی. باتی توْپا ایمپراتورلوغو٬ دۆشمانی دوْغو توْپا و ژوآن-ژوآن ایمپیراتورلوقلارینین باسقیلارینا قارشی آشینا قبیلهسی ایله یاخشی علاقه قۇرماغا چالیشیردی. بۇمین خان٬ ۵۴۶-جی ایلده اوْیماغینین محصوللارینی تقدیم ائتمک و تیجاری رابیطهلرینی گۆجلندیرمک آماجی ایله باتی توْپایا ائلچی گؤندردی. عئینی دؤنمده تؤلس آدی ایله اوْرتایا چیخان قاوْکۆلر ژوآن-ژوآنلارا حمله ائتمگه حاضیر ایدی. بۇمین خان٬ تابع اوْلدوغو ژوآن-ژوآن حۆکومتینه خیدمت ائتمک اۆچون سیاسی بیر مانوْور ائدهرک تؤلسلر ایله ساواشیر. کسین بیر ظفر قازاناراق تؤلسلری داغیداراق تؤلس توْپلولوقلارینی اؤزونه باغلار. بۇمین خان٬ بۇ یۆروشو ایله تؤلس توْپلولوقلارینی ایچینه قاتاراق گۆجلنیر ده٬ ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغونا ائتدیگی خیدمت ایله سیاسی بیر مانوْور ائتمیش اوْلور.[۳]
بۇمین خان٬ بۇ ظفردن سوْنرا جسارت آلاراق ژوآن-ژوآن باشبۇغونون قیزینی ایستر. آنجاق باشبوغ٬ بۇمینه ائلچی گؤندرهرک «سیز بیزیم دمیرچیلیک ائدن عادی کؤلهلریمیزسینیز٬ بۇنا نئجه جسارت ائدرسینیز» سؤزونو چاتدیرار. بۇمین خان٬ بۇ دۇروما عصبیلشهرک ائلچینی اؤلدورور و گۆجسوزلهین باتی توْپا ایمپراتوْرونون قیزینی ایستر. چتین دۇرومدا اوْلان باتی توْپا٬ بۇمین ایله قوْهوم اوْلماغی قبول ائدر و ۵۵۱-جی ایلده بۇمین خان ایله باتی توْپا پرنسسی ائولنیر. بئلهلیکله بۇمین خان ایله باتی توْپا ایمپراتولوغو ایتّیفاق قۇرموش اوْلور. ۵۵۲-جی ایلده ایسه باتی توْپا ایله بیرلشهرک ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغو ایله ساواشا گیریشیر. بۇ ساواشین سوْنوندا ژوآن-ژوآن حۆکومتی مغلوب اوْلار. گؤیتورکلر٬ بۇ تاریخده عملاً قۇرولموش و اعلان ائدیلمیش اوْلور. بۇمین قاخان٬ ۵۵۲-جی ایلده گؤیتورکلر دؤولتینی قۇردو٬ آنجاق عئینی ایلده اؤلدو. اوْندان سوْنرا دؤولتین شرق قوْلونا اوْغلو قارا ایسسیق خاقان، غرب قوْلونا ایسه ایستمی يابقو باشچیلیق ائتمیشدیر.ایستمی يابقو دئ-فاکتوْ حاکمیته مالیک اوْلسا دا اؤزونو خاقان اعلان ائتمهدی. .[۳]
قارا ایسسیق خاقان (۵۵۲-۵۵۳)[دَییشدیر]
قارا ایسسیق خاقان٬ قیسا بیر سۆره حۆکومت ائتمیشدیر. قیسا سۆرهلی حۆکومت دؤنمینده ژوآن-ژوآن حۆکومتی ییخیلدیقدان سوْنرا موْغوْلیستان بؤلگهسینی گؤیتۆرکلره بۇراخاراق بیر قیسمی توْپا دؤولتینین استپلرینه٬ بیر بؤلومو ده اۇروپایا ساری گئدهرک بؤلگهدهکی حۆکومتلره سیغینیرلار. گؤیتۆرکلر و توْپا حۆکومتلری آراسیندا ائدیلن مۆذاکیره سوْنوجوندا٬ توْپا حۆکومتینه سیغینان ژوآن-ژوآنلار گؤیتۆرکلره تسلیم ائدیلیر و ۵۵۵-جی ایلده اؤلدورولورلر. ژوآن-ژوآنلارین ییخیلماسیندان سوْنرا٬ گؤیتۆرکلر اۆزونو موْغولیستان و تبّته چئویریر. آنجاق قارا ایسسیق خاقان آرتیق ایرهلهیهمهدن اؤلور و یئرینه قارداشی مۇغان خاقان گلیر.[۳]
مۇغان دؤنمی (۵۵۳-۵۷۲)[دَییشدیر]
مۇغان اۇزون بیر مۆدّت گؤیتۆرکلرین خاقانی اوْلدو. مۇغان خان دؤنمی گؤیتۆرکلرین یۆکسلمه دؤنمی تانیلیر. مۇغان ایدارهسیندهکی گؤیتورکلر٬ باتی توْپا ایله ایتّیفاق ائدهرک موْغوْللاری و تبّتلیلری مغلوب ائدهرک اؤز توْرپاقلارینی گئنیشلتیرلر. توْپا ایمپراتورلوغو٬ بۇ دؤنمده محو اوْلاراق تۆرک توْپلولوقلارینین ایچریسینه قاریشمیشدیر.[۳]
مۇغان ژوآن-ژوآن حۆکومتینین قالینتیلارینی بۆتونلۆکله مغلوب ائتدیکدن سوْنرا٬ دوْغودا تۇنقوزلاری٬ قۇزئیده ایسه قیرغیزلاری تابعیّت آلتینا آلدی. چینده باتی وئی حۆکومتینین یئرینه گئچن چوْۇلار ایله٬ دوْغو وئیین یئرینی آلان تسیلر اۆزرینده ده نۆفوذونو یئرلشدیردی. باتیدا ساسانی شاهی انوشیروان٬ ائفتالیتلردن قۇرتولماق اۆچون ایستمیخانین قیزی ایله ائولنهرک ائفتالیتلره قارشی گؤیتۆرکلر ایله ایتّیفاق قۇردو. ۵۶۳-۵۶۷-جی ایللری آراسیندا ائفتالیت دؤولتی مغلوب اوْلدو. ائفتالیت اراضیسی ساسانلی حۆکومتی ایله گؤیتۆرکلر آراسیندا بؤلونوب٬ جئیحون چایینین قۇزئیی گؤیتۆرکلرینکی اوْلدو. بئلهجه ماوراءالنّهر٬ فرغانانین بیر قیسمی٬ باتی تۆرکیستانین گۆنئیی٬ کاشغر و خوْتن گؤیتۆرکلر توْرپاغی اوْلدو.[۲]
ایپک تیجارتی مسألهسی[دَییشدیر]
بۇ ظفر ایله٬ ایپک تیجارت یوْلو دا گؤیتۆرکلرین حاکیمیّتی آلتینا دۆشدو. ایپک تیجارتینه باخان ماوراءالنّهر خالقی٬ ساسانیلردن ایپک ساتماق ایجازهسینی آلماق اۆچون٬ ایستمی خاندان ساسانی شاهینا واسیطه اوْلماقلارینی ایستهدیلر؛ ایستمی خانین قبول ائتمهسی ایله٬ مانیاخ آدلی بیر سوْغدلونون باشچیلیغینداکی بیر ائلچیلیک هئیأتی ایرانا گؤندریلدی. آنجاق هیندوستاندان دنیز یوْلویلا بیزانسا گئدن ایپک تیجارتینین کوْنترولونو اله گتیرمک ایله٬ ایپک تیجارتینین اینحیصارینی اؤز الینه آلماق ایستهیَن ساسانلی دؤولتی٬ بۇ هئیأته مۆساعیده گؤسترمهدی. ایستمی خان یئنه بیر هئیأت یوْللادی؛ آنجاق بۇ هئیأتین بیر قیسمی زهرلهنهرک اؤلدو. بئلهجه ایستمیخان ساسانیلر ایله دوْست یاشاما ایمکانینین اوْلمادیغینی دۆشوندو.[۲]
مانیاخ٬ ایراندا تاپانمادیغی بازارلامانی بیزانسدا آختارماق اۆچون اؤزونون وظیفهلندیریلمهسینی ایستهدی. ۵۶۷-ده بیر ائلچیلیک هئیأتی بیزانسا گؤندریلدی. ۵۶۸-ده مانیاخ قاییدارکن٬ بیزانس ائلچیسی ده اوْنون یانینا قاتیلدی. بئلهجه بیزانس ایله گؤیتۆرکلر ساسانیلره قارشی ساواشا گیردیلر. ایستمی خان بیر طرفدن جئیحونون باتیسیندا حرکته گئچرکن٬ بیر یاندان دا قۇزئیدن آذربایجانا یئنمیش ایدی. ۵۷۱ ایلینده ایسه ساسانیلرله بیزانس آراسیندا ساواش باشلاندی. گؤیتۆرکلرین خزر قۇزئییندهکی حرکات بیزانسی شۆبههلندیردی٬ بۇ سببله گؤیتۆرکلرین دۆشمانی اوْلان آوارلارا کؤمکلیک ائتدیلر. بیزانسین بۇ ایشی٬ گؤیتۆرکلری عصبیلشدیردی؛ بئلهجه ایستمی خان ساسانیلره قارشی اوْلان ساواشی دایاندیردی. بۇ دفعه بیزانس ایستمی خانی ساواشا قاندیرماق اۆچون چالیشماغا باشلامیشدی. آنجاق ۵۷۲-جی ایلده مۇغان خاقان٬ ۵۷۶-جی ایلده ایسه ایستمی خان اؤلدو.[۲]
تاسپار خاقان (۵۷۲ - ۵۸۱)[دَییشدیر]
تاسپار خاقان قارداشی مۇغان خاقان کیمی چینله یاخشی علاقهلر قۇرماغا و چیندهکی داخیلی قاریشیقلیقدان ایستیفاده ائتمهیه چالیشدی. چیندن گلن هدیهلردن سوْنرا ایکی دؤولت آراسیندا تیجارت علاقهلری اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. تیجارت علاقهلرینین درینلشمهسی، راحت حیاط طرزینه اۇیغونلاشما تۆرک توْپلولوقلاری آراسیندا چین مدنیتینین یاییلماسینا سبب اوْلدو. حتی چینلی میسسیوْنئرلرین فعالیتی نتیجهسینده تاسپار خاقان بۇدیزمی قبول ائتمیشدی. تاسپار خاقان ایکییه بؤلونموش چینین حیصهلری ایله (غربده تسی؛ شرقده چوْو) بالانسلی سیاست قۇرماغا چالیشسا دا بۇنا نایل اوْلمامیشدیر. 577-جی ایلده چوْو ایله تسی آراسیندا مۇحاریبه باشلادی. نتیجهده چوْو تسینی مغلوب ائدهرک توْرپاقلارینی اؤزونه تابع ائتدی. بۇندان سوْنرا گؤیتورک خاقانلیغی ایله چوْو آراسیندا مۆناسیبتلر پوْزولدو. تاسپار خاقان اوْردوسو ایله چینه دوْغرو ایرهلیلهیهرک پکن و اطرافینی غارت ائتدی.
تاسپار خاقان دا دؤولتین شرق بؤلگهسینی ایداره ائدیردی. غربی ایداره ائدن ایستمی یابقو اصلینده تاسپار خاقانا تابع اوْلسا دا مۆستقیل حرکت ائدیردی. ایستمی یابقو 576-جێ ایلده اؤلدوکدن سوْنرا یئرینه اوْغلو تاردو کئچدی. بۇندان سوْنرا تاسپار خاقانین حاکمیتی ضعیفلهمهیه باشلادی. تاسپار خاقان چینله یاخشی مۆناسیبتلر قۇرماغی باجارمادی و گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهمهیه باشلادی. تاسپار خاقان اوْنا تابع اوْلان دؤولتین شرق قوْلونو دا ایکی حیصهیه آییراراق اوْنا تابع اوْلماق شرطی ایله قارداشی کوْلوْنون اوْغلو ایشبارانی شرقه، کیچیک قارداشی ژوْتانی ایسه غربه حاکم تعیین ائتدی.
تاسپار خاقانلا چین آراسینداکی آنلاشمازلیقلار هر ایکی دؤولتین داخیلی ایشلرینه جدی تأثیر گؤستردی. چینده سۇی سۆلالهسی فۆرصتدن ایستیفاده ائدهرک حاکمیتی اله کئچیردی. بۇندان سوْنرا چینده بیرلیک یاراندی.
581-جی ایلده تاسپار خاقان اؤلدو. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا کیمین خاقان اوْلماسی اۇغروندا گؤیتورک وطنداش مۇحاریبهسی باشلادی. تاسپار خاقان اؤلوموندن اول حاکمیتی مۇغان خاقانین اوْغلو آپایا وصییت ائتسه ده، قۇرولتای آپانین حۆقوقو اوْلمادیغینا گؤره تاسپار خاقانین اوْغلو آمراکی یئنی خاقان سئچدی. بۇنا باخمایاراق ائله همین ایل آمراک خاقان ایشبارا خاقانین لئهینه حاکمیتدن ال چکدی.
ایشبارا خاقانین حاکمیتی (581 - 582)[دَییشدیر]
ایشبارا خاقان حاکمیته کئچدیگی دؤورده گؤیتورک خاقانلیغیندا آرا مۇحاریبهلری شدّتلنمیش و دؤولت ضعیفلهمیشدی. دؤولتین غرب قوْلونو ایداره ائدن تاردو آرتیق شرقین حاکمیتینی قبول ائتمهیهرک مۆستقیل سیاست یئریتمهیه چالیشیردی. چیندهکی سۇی سۆلالهسی گؤیتورک خاقانلیغینین شرق و قرب قوْلو آراسینداکی آنلاشمازلیقلاردان ایستیفاده ائدهرک تاردویا ائلچیلر گؤندردی. چین تۆرک تاجیرلرینی اؤلکهسیندن چێخاردی. بۇ حادثه گؤیتورک خاقانلیغینین شرق قوْلونون وضعیتینی داها دا پیسلشدیردی. قێتلیق و یوْخسوللوق باش قالدیردی. بۇ سببدن شرقده یاشایان بوْیلارین بیر قیسمی غربه کؤچدو.
سۇی سۆلالهسینین ده دستکی نتیجهسینده تاردو ایشبارا خاقانین حاکمیتینی تانیمادیغینی اعلان ائتدی. بۇ حادثهدن سوْنرا گؤیتورک خاقانلیغی فاکتیکی اوْلاراق شرقی گؤیتورک و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینا پارچالاندی. ایشبارا خاقانین حاکمیتینده دؤولتین یانلیز شرق اراضیلری قالدی.
گؤیتۆرک ایمپراتوْرلوغونون بؤلونمهسی[دَییشدیر]
مۇغان خاقانین بؤیوک اوْغلو تالوْپیئنین آناسینین اصیل اوْلمادیغی اۆچون٬ آتاسی اوْنون تاختا چیخماسینی ایستهمهییب یئرینه قارداشی تاپوْنو تاپیشیرمیش ایدی. تاپوْ اؤلرکن٬ یئرینه اوْغلو دئییل٬ تالوْپیئنین تاختا چیخماسینی تاپیشیرمیش ایدی. آنجاق اؤلدوکدن سوْنرا اؤلکه بؤیوکباشلاری تاپوْنون اوْغلو آنلوْنو خاقان سئچمک ایستهدیلر٬ آنجاق آنلوْ تاختدان بؤیوک عمیسی قوْلونون اوْغلو ایشبارا نفعینه واز کئچدی. بئلهجه ۵۸۱-جی ایلینده ایشبارا گؤیتۆرکلرین ۵-جی خاقانی اوْلدو٬ تالوپیئن ایسه اؤز امرینده اوْلانلارلا بیرلیکده یئنی خاقانین امری آلتیندا چالیشماغا باشلاییب ۵۸۲-جی ایلده خاقانلا بیرلیکده چینه قارشی ساواشا قاتیلدی.[۲]
ایشبارا٬ جسارت و قهرمانلیغی ایله تانیلمیش تالوْپیئندن آجیقلانیردی. چینه قارشی ساواشین یئنیلگی ایله قۇرتولونجا٬ بۆتون قۆوّتلری ایله تالوپیئنین اۆستونه گئدیب٬ اوْنا باغلی عسگرلری داغیدیب٬ آناسینی یاخالاییب اؤلدوردو. بئلهجه تالوپیئن تاردو یانینا سیغیندی.[۲]
تاردو جسارت و ساواشچیلیغی ایله آتاسینا بنزهیهرک٬ خاقانا باغلی اوْلماغی داها چکه بیلمهییری. اوْ چاغدا توْپا دؤولتینین یئرینه کئچهرک٬ چین بیرلیگینی یئنیدن قۇرران سۇی سولاسهسی ده٬ چینه ان بؤیوک تهلۆکهنی گؤیتۆرک ایمپراتورلوغو گؤردوگوندن٬ تاردۇیا ائلچیلیک هئیأتی گؤندردی. بئلهجه تاردو ۵۸۲-جی ایلده چینه قارشی ساواشا گیرن ایشبارایا قاتیلمادی؛ ساواش سوْنراسیندا تالوپیئن اوْنا سیغینجا٬ ایشبارا خاقانین عالی حاکیمیتینی تانیمادیغینی رسماً اعلان ائتدیب تالوپئینه ۱۰۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر قۆوّت تاپیشیراراق ایشبارا اۆستونه گؤندردی. بئلهجه ۵۵۲-ده اوْرتایا چیخان گؤیتۆرک ایمپراتورلوغو٬ ۳۰ ایل بیر قالدیقدان سوْنرا دوْغو گؤیتۆرک خاقانلیغی و باتی گؤیتۆرک خاقانلیغینا بؤلوندو.[۲]
شرقی گؤی تۆرک خاقانلیغی[دَییشدیر]
بیرینجی گؤیتورک خاقانلیغینین ایکییه پارچالانماسیندان سوْنرا مئیدانا گلن شرقی گؤیتورک خاقانلیغی تۆرک تاریخینده اؤنملی بیر یئره صاحبدیر. مدنی و سوْسیال جهتدن هۇنلارین دؤورونه گؤره داها سۆرعتله اینکیشاف ائدن تۆرک توْپلولوقلاری تۇتدوقلاری گئنیش اراضیلره یاییلاراق سوْنرادان قۇرولاجاق تۆرک دؤولتلری اۆچون زمین یاراتمیشلار. شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطوندان سوْنرا مئیدانا گلن تۆرک دؤولتلری تۆرکلرین وارلیغی و مدنیتینی اۇروپایا قدر یایمیشدیر. بیرینجی گؤیتورک خاقانلیغی ایکییه پارچالانماسینا و چینین تضییقلرینه باخمایاراق شرقی گؤیتورک خاقانلیغی وارلیغینی داوام ائتدیرمهیه چالیشمیشدیر.
ایشبارا خاقانین حاکمیتی (582 - 587)[دَییشدیر]
585-جی ایلده آرتان عصیانلار و خاریجی تضییقلر نتیجهسینده ایشبارا خاقان چین حاکمیتینی قبول ائتمیش و چیندن کؤمک ایستهمیشدیر. شرقی گؤيتورک خاقانلیغینی حاکمیتی آلتینا آلان چینین اصل مقصدی چین اۆچون تهلوکه اوْلان تۆرکلرده داخیل اوْلماقلا بۆتون مرکزی آسیا خالقلارینی چینلیلشدیرمک ایدی. بۇ سببدن چین شرقی گؤيتورکلری چینجه دانیشماغا، چینلیلر کیمی گئيینمهيه و چین عادتلرینی قبول ائتمهيه مجبور ائتمیشدیر. بۇ سببدن ایشبارا خاقان بۇ مؤوضوع حاقیندا 585-جی ایلده چین ایمپیراتوْرونا مکتوب يازمیشدیر. ایشبارا خاقان چین ایمپیراتوْرونا يازدیغی مکتوبدا بئله دئمیشدیر:
ایشبارا خاقانلا تالوْپیئنین ساواشی ۵۸۲-دن ۵۸۷-دک سۆردو. بۇ ساواشین ان اؤنملی نتیجهسی٬ دوْغو گؤیتۆرکلرین گئتدیکجه گۆجسوزلهمهسی اوْلماقدایدی. ۵۸۷-جی ایلده خاقانین قارداشی باغا خاقان٬ تالوْپیئنی اسیر ائتدی؛ عئینی زاماندا خاقان اؤلدو. ایشبارادان سوْنرا قارداشی باغا خاقان دوْغو گؤیتۆرکلرین خاقانی اوْلدو٬ آنجاق همن ایلده اؤلدو. باغا خاقان اؤلونجه ایشبارا اوْغلو تۇلان ایله چۇلوْهۇ اوْغلو تۇلی٬ تخته چیخماق اۆچون قارشی-قارشییا گلدیلر؛ اؤلکهنین باشبیلنلری٬ خاقانلیغی تۇلانین حاقّی بیلدی.[۴]
باغا خاقانین حاکمیتی (587 - 589)[دَییشدیر]
باغا خاقان جمعی ایکی ایل حاکمیتده قالا بیلدی. ایشبارا خاقانین دؤورونده اوْلان چتینلیکلرین داوامی اوْلاراق وضعیت داها دا پیسلشدی. بۇ سببدن تۆرک بوْيلاری عصیانا باشلادی. باغا خاقانین يئگانه گۆج منبعي اوْلان تۆرک توْپلولوقلاری آردیجیل باش وئرن کؤچلرله داها دا ضعیفلهدی. باغا خاقاندان سوْنرا تۇلان خاقان حاکمیته کئچدی.
تۇلان خاقان دؤنمی (589 - 600)[دَییشدیر]
تۇلانین خاقانلیغی دؤنمینده٬ دوْغو ایله باتی آراسینداکی ساواش داوام ائدهرک اوْردولاری نئچه مرتبه قارشی-قارشییا گلدیلر. ۵۹۹-جی ایلده تۇلی تختی اله کئچیرمک اۆچون چینلیلردن کؤمک آلدی. بۇنون اۆزرینه تۇلان خاقان دا باتی خاقانی تاردۇ ایله آنلاشاراق تۇلینی مغلوب ائتدی. تۇلی چین سارایینا قاچیب «کیمین» خاقان عۆنوانینی آلاراق تخت اۆزریندهکی ایدّیعاسینا داوام ائتدی. چینلیلر ایسه بۇ ایدّیعانی دستکلهییردیلر. تۇلان ۵۹۹-جو ایلینین آخیرلاریندا اؤز آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو. تۇلان اؤلدورولونجه٬ تاردۇ «بیلگه خاقان» عۆنوانینی آلاراق٬ اؤزونو دوْغو گؤیتۆرکلرین خاقانی دا اعلان ائتدی. آنجاق چین ایمپیراتورلوغو «کیمین خاقانی» دوْغو خاقانی اوْلاراق تانیماقدایدی. ۶۰۳-جو ایلده تاردۇ قاچماغا مجبور قالینجا٬ یامی خاقان دوْغو خاقانلیغی اله کئچیره بیلدی.[۴]
یامی خاقانین حاکمیتی (600-609)[دَییشدیر]
یامی خاقان گؤیتورک خاقانلیغی رسما پارچالاناندان سوْنرا حاکمیته کئچن ایلک خاقاندیر. اوْنون حاکمیتی ایللرینده چینین شرقی و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینا اوْلان تضییقی گئتدیکجه آرتدی. چین گؤیتورکلرین شاهزادهلری آراسیندا اوْلان ناراضیلیقلاری گۆجلندیرهرک نۆفوذونو آرتیرماغا چالیشیردی. یامی خاقانین حیات یوْلداشی سۇی سۆلالهسیندن اوْلان شاهزاده آن ایدی.
غربی گؤیتورک خاقانی تاردو اوّلجه چینله یاخشی مۆناسیبتده ایدی. تاردو خاقان شرقی گؤیتورک خاقانلیغینی دا اؤزونه تابع ائتمهیه چالیشدیقدان سوْنرا چینله بۇ مۆناسیبتلر پوْزولدو. چین یامی خاقاندان تاردو خاقانا قارشی ایستیفاده ائتمهیه چالیشدی. یامی خاقان چیندن آسیلیلیغی قبول ائتمیش، حتی ایشبارا خاقانین قبول ائتمهدیگی مدنی جهتدن چینلیلشمهیه گؤز یۇمموشدو. یامی خاقانین حاکمیتی ایللرینده شرقی گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهدی. 609-جۇ ایلده یامی خاقان اؤلدوکدن سوْنرا یئرینه اوْغلو شیبی حاکمیته کئچدی.
شیبی خاقانین حاکمیتی (609-619)[دَییشدیر]
شیبی خاقان شرقی گؤيتورک خاقانلیغینین سقوطونو داياندیرماغی باجاردی. آتاسی کیمی اوْ دا چینلی شاهزاده ایله ائولی ایدی، آمّا اوْ، چینین بئشینجی کوْلوْننا فعالیتینه ایجازه وئرمهدی. حاکمیتینین ایلک ایللرینده آرا مۇحاریبهلرینه دقتینی آرتیراراق اوْنلارین قارشیسینی آلدی. قێسا مدتده غربده تبّت دن شرقده آمورا قدر اوْلان بؤلگهنی اؤزونه تابع ائتدی.
شیبی خاقان چینله ياخشی مۆناسیبتلر قۇرماغا چالیشمادی. بؤلگهدهکی وارلیغینی داوام ائتدیره بیلمک اۆچون چینه قارشی چێخاراق مۆباریزه آپارماق سیاستینی يئریتدی. غربی گؤيتورک خاقانلیغینین خاقانی اوْلان تامان چینله ياخینلاشاراق اوْرايا کؤچموشدو. شیبی خاقان تامانین چینله ياخین مۆناسیبتلر قۇرماسیندان راضیلیق ائتمهدی. شیبی خاقان مسئلهيه قاریشاراق تامانی چینین الیندن آلدی و اؤلدوردو.
چین شرقی گؤيتورک خاقانلیغینین گۆجلنمهسیندن راضی دئيیلدی. چین داها اوللر گؤيتورک شاهزادهلری آراسیندا مۆناقیشه ياراداراق خاقانلیغی ضعیفلتمهيه نایل اوْلموشدو. بۇ دفعه ده شیبی خاقانین قارداشی اوْلان چیکی شادا خاقانلیق تکلیف اوْلوندو. بۇنا باخماياراق چیکی شاد بۇ تکلیفی قبول ائتمهدی و اوْنونلا ائولنمهسی اۆچون گؤندریلن چینلی شاهزادهنی گئری قايتاردی. بۇ اۇغورسوزلوقدان سوْنرا چین شیبی خاقانین سرکردهلرینده بیرینی اؤلدوردو. چین سرکردهنین جسدینی گؤيتورکلره گؤندردی و اوْنون چینله علاقه قۇرماغا چالیشدیغینی، آمّا گؤيتورکلرله اوْلان دوْستلوق علاقهلری سببیندن اؤلدورولدويونو بیلدیردی. بۇ يوْللا شیبی خاقانین سرکردهلرینه قارشی اوْلان اعتیمادینی سارسیتماغا چالیشان چین يئنه ده اۇغور قازانمادی. شیبی خاقان چینه گؤندریلن خراجی داياندیردی و مۇحاریبه حاضیرلیقلارینا باشلادی.
شیبی خاقان چین ایمپئراتوْرونون اؤلکهسینین شیمال بؤلگهسینه گئدجک خبرینی آلدیقدان سوْنرا اوْنو اله کئچیرمک اۆچون حرکته کئچدی. بۇ دؤورده چینده وطنداش مۇحاریبهسی شدّتلنمیشدی. 616-جێ ایله قدر داوام ائدن مۇحاریبه بیر نتیجه وئرمهدی. 617-جی ایلده چین ایمپیرياسی داغیلدی. شیبی خاقان چینه يۆروش ائدرکن خستهلنهرک اؤلدو. بۇ وضعیتدن لی يۇان ایستیفاده ائتدی و تان سۆلالهسینین اساسینی قوْيدو.
شیبی خاقانین 619-جۇ ایلده اؤلمهسیندن سوْنرا يئرینه قارداشی چۇلا کئچدی.
چۇلا خاقانین حاکمیتی (619-621)[دَییشدیر]
چۇلا خاقان حاکمیتی ایللرینده قارداشی شیبی خاقانین سیاستینی داوام ائتدیردی. چۇلا خاقانین حاکمیتی ایللرینده چینده وطنداش مۇحاریبهسی داوام ائدیردی. اوْ، سۇی سۆلالهسیندن اوْلان ادعاچیلاری لی یۇانا قارشی مۆدافعه ائدیردی. بۇ سیاستی یئریتمکله چینده اوْلان قاریشیقلیغی داها دا آرتیرماغا چالیشیردی. چۇلا خاقان دا چینلی شاهزاده ایله ائولی ایدی. اوْنون حاکمیتی اۇزون مدت داوام ائتمهدی. چۇلا خاقان 621-جی ایلده خستهلنهرک اؤلدو. اوْندان سوْنرا قارداشی ایللیگ حاکمیته کئچدی.
ایللیگ خاقانین حاکمیتی (621-630)[دَییشدیر]
ایللیگ خاقان دوْغو گؤیتۆرکلرین سوْن خاقانیدیر. ایللیگ خاقان دا شیبی خاقان و چۇلا خاقانین چینه قارشی اوْلان چَتین سیاستینی داوام ائتدیردی. داواملی هۆجۇملارلا چینی سیخیشدیریردی. چین قایناقلاری ایللیگ خاقانین ۶۲۴ و ۶۲۶-جی ایللرده چین باشکندینین قاپیلاریناجا دایاندیغینی یازیر. ۶۲۶-جی ایلدهکی ساواشین سوْنوندا چین-گؤیتۆرک آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی. آنجاق بۇ ایللیگ خاقانین چینه سوْن هۆجۇمو اوْلوردو. هر نه قدر هۆجوم سیاستی آپارسا دا اوْنون دؤورونده شرقی گؤیتورکلر ان ضعیف دؤورونه قدم قوْیدو. چینه قارشی تشکیل ائتدیگی نیظامسیز مۇحاریبهلرده اۇغور قازانا بیلمهدی و حاکمیتی گئتدیکجه ضعیفلهدی. گؤیتورکلره تابع اوْلان خالقلار بۇ ضعیفلهمهدن ایستیفاده ائتمهیه چالیشاراق عصیان قالدیردیلار. سئیانتوْ خانی اینجو خانین باشچیلیق ائتدیگی عصیان اوْنو تان سۆلالهسی قارشیسیندا کؤمکسیز قوْیدو. چینه ائتدیگی اۇغورسوز یۆروشده مغلوب اوْلدوقدان سوْنرا اسیر دۆشدو و 4 ایلدن سوْنرا اؤلدو. 630-جۇ ایلده ایللیگ خاقانین اؤلومو، هم ده شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطونا سبب اوْلدو. بۇندان سوْنرا دوْغو گؤیتۆرکلر چین طرفیندن بیر نوع تابع دؤولت حالینا گتیریلدی و باشلارینا ایکی عۆمۇمی والی وئریلدی.[۴]
کۆرشاد اینقیلابی (639)[دَییشدیر]
ایللیگ خاقانین اؤلوموندن سوْنرا شرقی گؤیتورک خاقانلیغی سقوط ائتمیشدی و شرقی گؤیتورکلر چیندن آسیلی حالا دۆشهرک بؤلگهیه سپهلنمیشدی. گؤیتورک شاهزادهلرینه چینده وظیفهلر وئریلهرک اوْنلاری آسسیمیلیاسیا ائتمهیه چالیشیردیلار. کۆرشاد شرقی گؤیتورک خاقانی اوْلموش شیبی خاقانین اوْغلو ایدی و چینده یۆکسک حربی وظیفهیه گتیریلمیشدی. کۆرشاد 639-جۇ ایلده چین ایمپیراتوْرونو اسیر گؤتورمک پلانی حاضیرلادی. قارداشی تؤلیس خاقانین اوْغلو آشینا هوْلوْکو و 40 نفرلیک قروپلا بۇ پلانی یئرینه یئتیرمگه چالیشدی. پلانین حیاتا کئچیریلهجگی گۆن فێرتینا اوْلدوغوندان ایمپیراتوْر سارایدان چێخمادی. کۆرشاد و اطرافینداکیلار چین ایمپیراتوْرونون سارایینا هۆجوم ائتدیلر. اۇزون مدت دؤیوشسهلر ده اۇغور قازانا بیلمیرلر و سارایین آتلارینی اوْغورلایاراق وئی چایینی کئچدیلر. اوْنلارین چوْخو چین اوْردوسو طرفیندن اؤلدورولدو.
عصیاندا نظرده تۇتولان نتیجه الده اوْلونماسا دا، عصیان چین ایمپیراتوْرونو قوْرخوتدوغو اۆچون خاقانلیغی برپا ائتمک قرارینا گلدی. بۇ دؤورده حاکمیته کئچیریلن خاقانلار چین دؤولتینه تابع ایدی و ژیمی سیستمی خاقانلاری کیمی تانینیر. ژیمی سیستمی خاقانلارینا آردیجیل اوْلاراق کیلیبی خاقان، چئبی خاقان، آشینا نیشوفو و آشینا فۇنیان داخیلدی. ایلتئریش خاقان ایکینجی گؤیتورک خاقانلیغینی قۇرانا قدر اوْنلار، شرقی گؤیتورکلر چیندن آسیلی قالدیلار.
غربی گؤی تورک خاقانلیغی[دَییشدیر]
تاردو خاقانین ایلک ایللری و حاکمیتی[دَییشدیر]
تاردو خاقان مۆستقیللیگینی اعلان ائتدیکدن سوْنرا اؤزونه تابع اوْلان اراضیلری گئنیشلندیرهرک حاکمیتینی گۆجلندیردی. غربی گؤی تورک خاقانلیغینین سرحدلری غربی تبتدن کریما قدر گئنیشلنمیشدی. تاردو خاقان بیزانسلا مۇحاریبهلرده ضعیفلهین ساسانیلرله مۆباریزهسی نتیجهسینده حتی بۇ دؤولتین داخیلی ایشلرینه قاریشا بیلیردی. تاردو خاقان حاکمیتینی مؤحکملندیردیکدن سوْنرا اساس مقصدی شرقی گؤی تورک خاقانلیغینی دا اؤزونه تابع ائتمک و چینی تضییق آلتیندا ساخلاماقدی. تاردو خاقان مقصدینی حیاتا کئچیرمک اۆچون چینه قارشی یۆروشه باشلادی، لاکین مغلوب اوْلدو. بۇ مغلوبیتدن سوْنرا تاردو خاقان ضعیفلهدی. تاردو خاقانین اؤلوموندن سوْنرا حاکمیته اوْغلو تامان خاقان کئچمیشدی.
تامان خاقانین حاکمیتی (603 - 611)[دَییشدیر]
تامان خاقان تاردو خاقاندان سوْنرا حاکمیته کئچمیشدی. تامان خاقان تاردو خاقانین عکسینه اوْلاراق چینله یاخشی مۆناسیبتلر قۇرماغا چالیشمیشدی. تامان خاقان حاکمیته کیچیک یاشلاریندا کئچمیشدی و اوْنون کیچیکلیگیندن ایستیفاده ائدن تئلئوتلار عصیان قالدیراراق اوْنون اوْردولارینی مغلوب ائتدی. داها سوْنرا 610-جۇ ایلده تامان خاقانا قارشی عصیان باش وئردی. یانق سوْوخ تئگینین اوْغلو شئکوی یئنی خاقان اعلان اوْلوندو. تامان خاقان چینه قاچدی. بۇ وضعیتدن ناراحات اوْلان شرقی گؤی تورک خاقانلیغینین حؤکمداری شیبی خاقان تامان خاقانی چیندن آلدی و اؤلدوردو. تامان خاقانین حاکمیتی ایللری غربی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهیهرک داغیلماغا باشلادیغی دؤورون باشلانغیجی حساب اوْلونور.
شئکوی خاقانین حاکمیتی (611 - 618)[دَییشدیر]
شئکوی خاقان تامان خاقاندان سوْنرا حاکمیته کئچدی، آمّا اوْنون دؤورو جدی بیر حادثه ایله یاددا قالمادی. قێسا مدتلی حاکمیتینده تامان خاقانین دؤورونده آرتان چین تأثیریندن قۇرتولا بیلمسه ده، چینله مۆناسیبتلردن اۇزاق قالماغا چالیشمیشدی. حاکمیتی ایللرینده شیبی خاقانلا مۇحاریبهلر آپاردی. شئکوی خاقان 618-جی ایلده اؤلدو.
توْنق يابقو خاقانین حاکمیتی (618 - 628)[دَییشدیر]
توْنق يابقو خاقان تاردو خاقانین کیچیک نوهسی ایدی. توْنق يابقو خاقانین حاکمیتی ایللرینده غربی گؤيتورک خاقانلیغی چینده باش وئرن داخیلی مۆناقیشهلر نتیجهسینده مستقل سیاست يۆروتمهيه باشلامیشدی. توْنق يابقو خاقانین دؤورو غربی گؤيتورک خاقانلیغینین ان گۆجلو دؤورو حساب اوْلونور.اوْ، اوْردوداکی نیظامسیزلیقلاری آرادان قالدیراراق تؤلؤسلرین قالدیردیغی عصیانلاری ياتیردی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده تان سۆلالهسی ایله ده ياخشی مۆناسیبتلر قۇرولموشدو. توْنق يابقو خاقان تان سۆلالهسیندن اوْلان شاهزاده ایله ائولنمیشدی. اوْ، ساسانیلره قارشی بیزانسلا متفق اوْلموشدو. متفق قۆووهلرینین هۆجوملاری نتیجهسینده ساسانیلر اۆزرینده مهم غلبهلر الده اوْلونموشدو. 628-جی ایلده توْنق يابقو خاقانین اؤلوموندن سوْنرا غربی گؤيتورک خاقانلیغی ضعیفلهيهرک سقوط مرحلهسینه قدم قوْيدو.
خزر خاقانلیغینین يارانماسیندا توْنق يابقو خاقانین روْلو اوْلموشدور. اوْنون حاکمیتی ایللرینده قافقازین شادی، يابقوسو و تۇدونو اوْلان بؤری شاد توْنق يابقو خاقان اؤلدوکدن سوْنرا مستقل سیاست يئریتمهيه باشلادی و خزر خاقانلیغینین اساسینی قوْيدو.
سی یابقو خاقانین حاکمیتی (631 - 633)[دَییشدیر]
سی یابقو خاقان توْنق یابقو خاقانین اوْغلو ایدی.اوْ، حاکمیته نۇشیبیلرین دستگی ایله گلمیشدی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده غربی گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهدی و اؤلکهده چینین تأثیری یئنیدن آرتدی. سی یابقو خاقان توْنق یابقو خاقانین دؤورونده اوْلان بیرلیگی یئنیدن تامین ائده بیلمهدی. بۇ سببدن نۇشیبی قوْلونون ایستکلرینی قارشیلایا بیلمهدی و اوْنلار طرفیندن حاکمیتدن اۇزاقلاشدیریلدی. سی یابقو خاقان قانقلیلارین یانینا قاچدی و بلخ شهرینده اؤلدو.
غربی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهمهسی و سقوطو[دَییشدیر]
سی یابقو خاقانین اؤلومو و شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطوندان سوْنرا غربی گؤیتورک خاقانلیغی چینین هدفینه چئوریلدی. سی یابقو خاقاندان سوْنرا حاکمیته نیشا تۇلو خاقان کئچسه ده، اوْ، بیر ایلدن سوْنرا خستهلنهرک اؤلدو. نیشا تۇلو خاقاندان سوْنرا حاکمیته قارداشی ایشبارا تئریش خاقان گلدی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده چینین تأثیری داها دا آرتدی و طایفالار عصیان قالدیردی. بۇ قاریشیقلیغی فرصت بیلن چین اوْردوسو خاقانی اؤلدوردو. ایشبارا تئریش خاقانین اؤلوموندن سوْنرا شرقده نۇشیبیلرین دستکلهدیگی خاللیق ایشبارا یابقو خاقان، غربده ایسه تۇلولارین دستکلهدیگی شرقی گؤیتورک خاقانلیغیندان اوْلان ایللیگ خاقانین اوْغلو یۆکوک شاد حاکمیته گلدی. بیر نئچه ایل سوْنرا خزر خاقانی ایربیس شئکوی خاقان دا اؤزونو غربی گؤیتورک خاقانی اعلان ائتدی. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان و یۆکوک شاد آراسیندا گئدن مۆباریزهدن سوْنرا 638-جی ایلده ایلی چایی صولح ایمضالاندی. بۇ صولحا گؤره ایلی چایینین شیمالی یۆکوک شاد و اوْنو دستکلهین تۇلو طایفالارینا، جنوبو ایسه خاللیق ایشبارا یابقو خاقان و اوْنو دستکلهین نۇشیبی طایفالارینا وئریلدی. بۇنا باخمایاراق بۇ صولح اۇزون مدت داوام ائتمهدی. 642-جی ایلده تۇلو طایفالاری یۆکوک شادی دستکلهمکدن ال چکدی و بۇنو فرصت بیلن نۇشیبیلر یۆکوک شادی مغلوب ائتدیلر. یۆکوک شاد کۇندوز شهرینه قاچدی و اوْرادا دا اؤلدو. بعضی تاریخچیلر طرفیندن ایلک خزر خاقانی اوْلدوغو ادعا اوْلونان ایربیس شئکوی خاقان دا حاکمیته ادعالی ایدی، آمّا 650-جی ایلده خاللیق ایشبارا یابقو خاقان طرفیندن اؤلدورولدو. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان ایسه حاکمیتینی 657-جی ایله قدر داوام ائتدیره بیلدی. اوْ، حاکمیتی ایللرینده چینه قارشی مۆباریزه آپارماغا چالیشدی. تۆرکئش و قارلوقلاری اطرافیندا بیرلشدیرمهیه نایل اوْلسا دا، چینله مۆباریزهده اۇغور قازانا بیلمهدی. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان اسیر آلیناراق چانقانا گتیریلدی و بئلهلیکله غربی گؤیتورک خاقانلیغی سقوط ائتدی.
ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی[دَییشدیر]
شرقی و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینین سقوطوندان سوْنرا گؤیتورکلر چین اسارتینه دۆشدولر. بۇ اسارت ۶۸۰-جی ایله قدر داوام ائتدی. چین اسارتی ایللرینده مۆختلیف تۆرک توْپلولوقلاری اؤز وارلیقلارینی قوْرویاراق داوام ائتدیردیلر. ۶۸۰-جی ایلده قۇتلوق ایلتریش خاقان چین اسارتیندن خلاص اوْلاراق ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین اساسینی قوْیدو. ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی باشقا آدلا قۇتلوق خاقانلیغی اوْلاراق تانینیر.
ایلتریش خاقانین حاکمیتی (۶۸۰ - ۶۹۱)[دَییشدیر]
۶۸۰-جی ایلده آشینا سوْيوندان اوْلان قۇتلوق چینه عصیان ائدهرک ایکینجی گؤيتورک خاقانلیغینین اساسینی قوْيدو. قێسا مدت عرضینده اؤتوکنی خاقانلیغین مرکزی ائدهرک اؤلکهنی نیظاما سالدی. داها سوْنرا اوْردوسونو گۆجلندیردی، يئنی سیاست و استراتژیلرینی معينلشدیردی. بۇ سببدن ده دؤولتی توْپلايان، نیظاملايان معناسینی وئرن ایلتریش آدینی گؤتوردو. اوْنون حاکمیتی ایللرینده اۇزون مدت اسارت آلتیندا قالان تۆرک توْپلولوقلاری يئنیدن بیر بايراق آلتیندا بیرلشدی. ایلتریش خاقانین اوْردولارینین تضییقی نتیجهسینده چینه آغیر ضربهلر وۇرولدو. چینه اوْلان بیر يۆروشونده 23 شهری اله کئچیریب اوْقیانوسا قدر ایرهلیلهدیگی چین منبعلرینده قئيد اوْلونموشدور. ایلتریش خاقانین اؤلوموندن سوْنرا قارداشی قاپاغان خاقان حاکمیته کئچدی.
قاپاغان خاقانین حاکمیتی (۶۹۱ - ۷۱۶)[دَییشدیر]
قاپاغان خاقان دا قارداشی ایلتریش خاقانین سیاستینه ياخین بیر سیاست يئریتدی. قاپاغان خاقان ایلتریش خاقانین چینه اوْلان تضییقینی داها دا آرتیراراق دفعهلرله چین اۆزرینه هۆجوما کئچدی. يۆروشلرینده اۇغورلو اوْلان قاپاغان خاقان دؤولتین گۆجونو آرتیراراق تأثیر دایرهسینی گئنیشلندیردی. ایلتریش خاقان دؤوروندن باشلايان تۆرکلری يئنیدن بیر بايراق آلتیندا توْپلاماق سیاستی قاپاغان خاقانین دؤورونده تام شکیلده نتیجه وئردی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده قێرغیزلار، تۆرکئشلر، باسمیللار دا تابع ائدیلدی. داها سوْنرا قارلوقلار و اوْغوزلارین دا تابع ائدیلمهسی ایله بۇ ایش سوْنوجلاندی.
قاپاغان خاقانین حاکمیتی ایللرینده حربی اۇغورلارلا ياناشی آپاریلان اکینچیلیک ساحهسینده آپاریلان اصلاحاتلار نتیجهسینده تۆرک توْپلولوقلارینین رفاه سویهسی يۆکسلدی. اوْنون دؤورونده حیاتا کئچیریلن توْخوم اصلاحاتی و چینین ایستیفاده ائتدیگی مئتوْدلارین ایستیفاده اوْلونماسی نتیجهسینده بۇ ساحهده جدی ایرهلیليیش الده اوْلوندو.
قاپاغان خاقانین حاکمیتده اوْلدوغو ۲۵ ایل عرضینده تۆرک توْپلولوقلاری هم اقتصادی، هم ده مدنی جهتدن اینکیشاف ائتدی. ۷۱۶۶-جی ایلده اوْنون اؤلوموندن سوْنرا يئرینه اینئل خاقان کئچسه ده، اوْ، کۆل تئگین طرفیندن اله کئچیریلهرک اؤلدورولدو.
بیلگه خاقانین حاکمیتی[دَییشدیر]
بیلگه خاقانین اصل آدی بؤگو ایدی. تاختا چێخدیقدان سوْنرا بیلگه آدینی قبول ائتدی. ایلتریش و قاپاغان خاقانین دؤورونده یاتیریلان عصیانلار بیلگه خاقانین حاکمیتینین ایلک ایللرینده یئنیدن باش قالدیردی. اوْ، بۇ عصیانلاری یاتیردی و دؤولتین نیظامینین پوْزولماسینین قارشیسینی آلدی. بۇ عصیانلار دؤورونده تابع اوْلماقدان یایینان قارلوقلار و اۇیغورلار یئنیدن تابع ائدیلدی. بۇ عصیانلاردا گؤیتورک خاقانلیغینین آرتان تضییقینی ضعیفلتمک ایستهین چینین تأثیری واردی. بۇ سببدن چینی جزالاندیرماق اۆچون توْنیوکوکون رهبرلیگیندهکی گؤیتورک اوْردوسو چینه هۆجوما کئچدی. باش وئرن دؤیوشده یۆان چئنین رهبرلیگیندهکی ۳۰۰۰۰۰ نفردن عبارت اوْلان چین اوْردوسونون مغلوب ائدیلمهسی چینه آغیر ضربه وۇردو. ۷۲۲-جی ایلدن سوْنرا اوْنلارین مقاومتینین قێریلماسینین آردیندان چینله صولح مۆناسیبتلری قۇرولدو.
بیلگه خاقانین حاکمیتی ایللرینده تۆرک توْپلولوقلاری مدنی جهتدن داها دا ایرهلیلهدیلر. بیلگه خاقان اوْتوراقلاشماغا، بۇددیزم و تاوْیزمه اوْلان ماراغیندان توْنیوکوکون مصولحتلری نتیجهسینده داشیندی.
۷۳۱-جی ایلده بیلگه خاقانین قارداشی کۆل تیگین اؤلدو. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا چینله اوْلان مۆناسیبتلر یئنیدن پوْزولدو. ۷۳۳-جۆ ایلده باش وئرن دؤیوشده چین اوْردولاری مغلوب ائدیلدی. ۷۳۴-جۆ ایلده بیلگه خاقان بۇیروق چوْر طرفیندن زهرلندیریلدی. اؤلمزدن اوّل اوْنو و عائلهسینی جزالاندیردی.
ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهمهسی و سقوطو[دَییشدیر]
بیلگه خاقانین اؤلوموندن سوْنرا دؤولتده قاریشیقلیق و عصیانلار باش قالدیردی. بیلگه خاقانین اؤلوموندن گؤی تورک خاقانلیغینین داغیلماسینا قدر اوْلان ۱۱ ایل عرضینده یوْللیق خاقان، بیلگه قۇتلوق خان، اوْزمیش تئقین خان و کۇلون بَی حاکمیتده اوْلموشدو. اوْنلارین حاکمیتی ایللرینده خاقانلیقدا چین تأثیری یئنیدن آرتمیش، گؤیتورکلره تابع اوْلان باسمیللار، قارلوقلار و اۇیغورلار تابعچیلیکدن چێخمیشدی. سوْنونجو گؤیتورک خاقانی اۇیغورلارلا مۆباریزهده مغلوب اوْلدو و حبس اوْلوناراق اؤلدورولدو. اۇیغورلارین رهبری قۇتلوق بیلگه کۆل خاقان اؤتوکنده خاقان اعلان اوْلوندو. بئلهلیکله ۷۴۴-جی ایلده گؤیتورک خاقانلیغینا باشقا بیر تۆرک دؤولتی اوْلان اۇیغور خاقانلیغی طرفیندن سوْن قوْیولدو.
ایداره ائتمه[دَییشدیر]
گؤی تورک خاقانلیغیندا مهم قرارلار قبول اوْلونارکن، خاقان سئچیلرکن، اینسان و حئیوانلار ساییلارکن قۇرولتای توْپلانیردی. گؤی تورک خاقانلیغینین باشیندا خاقان تیتولو داشییان حؤکمدار دایانیردی. خاقان مۇحاریبهلر آپارمالی، دؤولت ایشلرینی قایدایا سالمالی، تؤرهلره عمل اوْلونماسینا نظارت ائتمهلی و اهالینین احتیاجلارینی قارشیلامالی ایدی. گؤی تورک خاقانلیغینین سرحدلری گئنیشلندیکجه اؤلکه شرق و غرب اوْلاراق ایداره اوْلونوردو. بیر قایدا اوْلاراق بیرینجی گؤی تورک خاقانلیغی پارچالانانا قدر غرب شرقدن آسیلی ایدی. خاقانین حیات یوْلداشی خاتون تیتولو داشیییردی. خاقاندان سوْنرا گلن شخص یابقو تیتولو داشیییردی. خاقانلیغین قۇرولدوغو ایلک ایللرده بیر یابقو واردی. سوْنرالار دؤولتین سرحدلری گئنیشلندیکجه یابقولارین سایی آرتدی. ایلک حؤکمدار اوْلان بۇمین خاقانین دؤورونده اوْنون دوْغما قارداشی اوْلان ایستمی یابقو تیتولو داشیییردی. گؤی تورک شاهزادهلری تیگین (تئگین) و یا شاد تیتولو داشیییردی. اوْنلار بؤلگهلره حاکم تعیین اوْلونور، اوْردو بیرلیکلرینی ایداره ائدیردیلر. شاهزادهلرین حیات یوْلداشلاری کوْنچوی تیتولو داشیییردی. بوْی حؤکمدارلاری خان تیتولو داشیییردی. بۇنلاردان باشقا تارخان، چۇر، آپا و تۇدون کیمی یۆکسک وظیفهلر ده واردی.
گؤی تورک خاقانلیغیندا دؤولت ایل آدلانیردی. بیلگه خاقان و کۆل تئگین عابدهلرینده دؤولتین بیر حیصهسی معناسیندا یئر-سۇ آنلاییشیندان ایستیفاده اوْلونور. گؤیتورکلره گؤره خالق و توْرپاق دؤولتی عمله گتیرن ایکی اؤنملی عنصردولار. گؤیتورک خاقانلیغیندا سیاسی اقتدار قۇت آنلاییشی ایله ایفاده اوْلونوردو. قۇتون صاحبی دؤولتین ده صاحبی اوْلوردو. حاکمیتین ایلاهی منشألی اوْلدوغو قبول اوْلونوردو. کۆل تئگین عابدهسینده بۇ اؤز عکسینی تاپمیشدی. گؤی تورک خاقانلیغیندا خالق بۇدون آدلانیردی.
مدنیت[دَییشدیر]
گؤی تورکلر کؤچری حیات طرزی کئچیریردیلر. آپاریلان تدقیقاتلار و آراشدیرمالار نتیجهسینده گؤیتورکلره عاید اوْلان یازیلی عابدهلر و قالینتیلار تاپیلمیشدیر. گؤیتورکلرین دیللرینه اۇیغون یازی سیستمی واردی. ۳۸ حرفدن عبارت اوْلان گؤی تورک الیفباسیندا سطرلر ساغدان سوْلا اوْخونوردو. بعضی حاللاردا سوْلدان ساغا اوْخونان حاللارا دا راست گلینیر. بۇ الیفبا ایله یازیلمیش اوْرخوْن-یئنی سئی عابدهلری تۆرک دیلینین یئددی عصرده اینکیشاف ائتمیش مدنی دیل اوْلدوغونو گؤستریر. گؤیتورکلردن گئرییه قالان ان اؤنملی عابدهلره اوْرخوْن-یئنیسئی عابدهلری عایددیر. بۇ عابدهلر قدیم تۆرک دیلینی اؤیرنمک باخیمیندان اؤنملیدیر. اوْرخوْن عابدهلرینه اوْنگین، کۆل تئگین، بیلگه خاقان، توْنیوکوک، کۇلی-چوْر، موْیون-چوْر، ایشئ-آسهئت، هوْیتو-تئمیر و سۇجی عابدهلری داخیلدیر. یئنی سئی عابدهلری ایسه اوْرخوْن عابدهلرینه نیسبتن داها ساده دیلله یازیلمیشدیر و تدقیقاتچیلارین فیکرینجه اوْرخوْن عابدهلریندن داها قدیم حساب اوْلونور.
میراث[دَییشدیر]
گؤی تورک خاقانلیغی آدیندا تۆرک سؤزو ایشلنن ایلک دؤولت اوْلدوغوندان تۆرک تاریخینده مهم اؤنَمه صاحبدیر. گؤیتورک خاقانلیغی بؤیوک هۇن ایمپئریاسی پارچالاناندان سوْنرا بوْزقیردا یاشایان تۆرک توْپلولوقلارینی یئنیدن بیر بایراق آلتیندا بیرلشدیرمیشدیر. اوْنلاردان گئرییه قالان یازیلی عابدهلر تۆرکلرین یازی مدنیتینه صاحب اوْلماسینی گؤسترمک باخیمیندان ان دیَرلی ثبوتلار حساب اوْلونور. خزر خاقانلیغی و شاتوْلارین اؤز اساسلارینی گؤیتورکلردن گؤتوردویو قبول اوْلونموشدور.
گؤیتورکلر دؤوروندن بۇگونه یارادیلیش و ارگنه قون داستانلاری گلیب چێخمیشدیر. همچنین گؤی تورک تاریخینه عاید اوْلان کۆرشاد اینقیلابی و ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین قۇرولماسی چاغداش دؤور بدیعی ادبیاتینا دا تأثیر گؤسترمیشدیر. بئله کی، حسین نیهال آتسیز طرفیندن یازیلمیش اوْلان "بوْزقوردلارین اؤلومو" و "بوْزقوردلار دیریلیر" اثرلری بۇ حادثهلر اساسیندا یازیلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Göytürk xaqanlığı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۸ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ Gökterkler, Türkçebilgi
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ «ایسلامیتدن اؤنجه تۆرکلرین تاریخی»٬ یازان: گورون کامران٬ مۆترجیملر: جعفرزاده اسماعیل٬ حسینعلیزاده سیامک٬ سومر نشر٬ تبریز ۱۳۹۰، ص ۲۱۰-۲۰۲
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ Göktürkler, Türk Tarihim
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «ایسلامیتدن اؤنجه تۆرکلرین تاریخی»٬ یازان: گورون کامران٬ مۆترجیملر: جعفرزاده اسماعیل٬ حسینعلیزاده سیامک٬ سومر نشر٬ تبریز ۱۳۹۰، ص ۲۱۱-۲۱۵


c: text/html

text:
ادبیات جریانلاری
ادبیات آخیملاری یا مکاتب ادبی بللی بیر تاریخی پروسسده ادبیاتی، نؤع و مؤلفین میللیتی باخیمیندان هر هانسی بیر آیری-سئچکیلیک اوْلمادان فورمال و متنی اوْلاراق ائتکی ائدن بللی اۆسلوب، دۇیغو و دۆشونجه سیراسینا ادبیات آخینی و یا ادبی جریان آدلانیر.
ادبی جریانلارینین توسعهسینه نظر سالدیقدا، بۇ جریانلارین تکجه یازینا مخصوص اوْلمادیغی عومومیتله، بیر صنعت جریانی کیمی باشلاییب اینکیشاف ائتدیکلری گؤرولور. اۆستهلیک، فوری هامیسی، عومومیتله، یاراندیقلاری دؤورون ایجتماعی قورولوشونون، بۇ قورولوشا باغلی تفکّور طرزینین، ایدولوژینین اۆرونودورلر. دؤورون فلسفهسینین اینجه صنعت اۆزریندهکی ائتکیسی جریان کیمی اوْرتایا چیخیر و بۆتون صنعت نؤعلرینده اوْرتاق اؤزللیکلر اطرافیندا اینکیشاف ائدیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
گیردهکان
گیردهکان یا دا جویز و یا قوْز[۱] — بیر قورو یئمیش نؤوعو'دور. بو قورو یئمیشی اونون برک قابیغیندان چیخارتماغیایله ایستیفاده ائتمک اوْلار. گیردهکانین بئیینینی بئین یئمکی آدیایله ده یاد ائلییبلر، چونکو گیردهکان بئیینی اومگا۳ ایله دولودور، کی اینسان بئینینین یاخشی ایشلهمگاینه یاردیم ائدر. گیردهکان یا جوز یا قوز[۱] بیر یووارلاق میوه دیر، ایکی قابیغی (دریسی) وار، قابیقلارینین بیری یوموشاقدیر کی یاشیٛل رنگی وار کی بیر مودتدن سوْنرا قۇرویوب آیریلار، و بیر قابیغی دا برک دیر و چؤپ جینسایندن دیر. گیردهکانین بئیینی یئمهلی اوْلار و چوْخدا یاغلی اوْلار.


text:
کؤله
رقیه کبیری
ساعاتین زنگی دورمادان چالیر. سانکی ماشین سیقنالیدیر. دیت- دیت…دیت- دیت…دیت- دیت…
الیمی اوزالدیرام، ساعاتین زنگینی سؤندوروم. الیم یئتیشمیر. یئریمدن قالخیب اوتورورام. گئردهک گئجهسینده یالنیز اویموش گلین کیمی حالیم وار. آغ- آپباغ گئجهلییمین دویمهلری آچیقدیر. نه زامان آچیلیب، بیلمیرم. کؤکسوم اوشویور. جانیم گیزیلدهییر. یئنیدن الیمی اوزالدیرام، کیتابخانامداکی سیقنال سسینی یامسیلایان ساعاتین زنگینی سؤندورورم. گلین ماشینین سسی کسیلیر. ال- قولوم کئیییب.
سانکی یوخودا داش داشیمیشام. اون بئش دقیقه ایچینده قالخمالییام؛ یوخسا ائودهکیلر ایشه، مدرسهیه چای- چؤرک یئمهدن گتئمهیه مجبور قالاجاقلار. ائودهکیلر بیر یانا، اؤزومده ایش یئریمه گئج قالارام. یئریمدن قالخا بیلمیرم. یئنیدن یورغون گؤودهمی یاتاغیما بوراخیرام. اریمین خورولتوسو قولاقلاریما قووارا چکیر. یاسدیغیم سانکی داشدیر، بوینومو اینجیدیر. یاسدیغی باشیمین آلتیندان گؤتوروب اوزومه قویورام. اللریمله قولاقلاریما سیخیرام. کیپریکلریمدن داش ساللانیر. آتامین ماغازاسیندا، ترهزی دیبیندهکی داشلار سیرایلا بیر به بیر کیپریکلریمدن آسلانیر. آتام ایسه،کیپریکلریمی داشلارا دویونلهییر. دنیزین ایچینده اولسایدیم، آنسیزین بوغولاردیم. بوراسی دنیز دئییل. یاتاغیمدیر. آتامین مغازاسینین داشلاری هاردان گلیب یاتاغیما گیردی، آنلامیرام. داشلار سانکی چئشید بویدا آداملاردیلار،کیپریکلریمدن دارا چکیلیب.
کیپریکلریمین نه قدر کؤکلو- دؤزوملو اولدوغونو ایندی یاخشیجا آنلاییرام. بوینومون آرتروزلو مهرهلری آغرییر. ایلییینده – سانکی ایلان کیمی بیر شئی قیمیلداییر. بورولا- بورولا بئینیمه ساری سوروتلهنیر. باشیمین کاساسیندان باش قالدیریر. ساچلاریمین تئلی هر بیری سانکی قارا ایلاندیر،قیوریلیب، آچیلیر. من، بو قادینی تانییرام. آدی «مدوسا»دیر. بیر زامانلار یونان وطنداشیایمیش. ایلان قیوریلان ساچلاریایله، داشا دؤندورن گؤزلریایله شهرت قازانیب. اما مدوسا منیم یاتاغیمدا، اریمین یانیندا نه ایشی وار؟!
دقت ائدیرم. یاتاغیمداکی قادین مدوسا دئییل. قورخا- قورخا الیمی ایلان قیوریلان ساچلارینا چکیرم. منیم ساچلاریمدیر. گئجه کیمی قاپ- قارا، پامبیق کیمی یوموشاق ساچلاریم!
کیپریکلریمه دویونلهنمیش داشلاری آچماغا چالیشیرام. بیر دویونو آچمامیش یئنیدن کیپریکلریم داشلارا دویونلهنیر. سانکی خاچ گؤزلی«اصلی»نین گلینلییینین تیلسیملی دویمه-لریدیر، آچیلمامیش یئنیدن دویمهلهنیر.
کیپریکلریمین هر بیری بیر کندیردیر،گؤزومون قاپاغیندان آسلانیب. گؤزلریمی آچیب گوزوگویه باخا بیلسهایدیم هر زامان ماراقلی اولدوغوم کیپریکلریمین ساییسینی سایاردیم.
دویونلری آچماغا چالیشدیقجا کندیرلر گؤز قاپاغیمدان ایچری اوزانیر. اللریمه، آیاقلاریما باغلانیر.
تانیمادیغیم بیر یئردهیم .قول کیمی زنگی بیر ارکک اللریمه، آیاقلاریما باغلانمیش کندیرلرین دویونونو آچیر. کیپریکلریمدن آسیلی داشلار گؤزلریمین ایچینده بوز کیمی ارییر. یاناقلاریما آخیر. ساوالانین قاینار سولاری دیر سانکی یاناقلاریمی قیزدیریر. قوللاریمدا کندیر ایزلری قیزاریب،قاشینیر. الیمی قاشینان یئرلره چکیرم. تعجبله هر یئره گؤز دولاندیریرام. بوراسی تاماشا صحنهسینه اوخشاییر. بویوک بیر سکینین اوستونده دورموشام. گونشین ایستیسی اوشوموش کؤکسومو قیزدیریر. چئورهمدهکیلرین هامیسی زنگی دیلر. بوراسی هارادیر؟! حبش…؟میصر…؟بغداد شهری دیر یوخسا آفریقا، بیلمیرم. آنجاق قالابالیق بیر یئردیر. یوخسا دوغوردان بوراسی تاماشا صحنهسیدیر؟ اوندا منیم بورادا نه ایشیم اولا بیلر؟!
هر یئره گؤز دولاندیریرام. زنگی ارککلرین آیاقلارینا زنجیر باغلانیب. قادینلارین ساییسی آزدیر. سکی اوستونده مندن باشقا آغ دریلی اینسان گؤرونمور. سکینین چئورهسینده-کیماغازالارین اؤنونده، سبدلرین ایچینده چئشید- چئشید یئمکلر وار. آسمالاردان آسیلمیش خورمالار، تاباقلارداکی خشکیبار،آغزیمی سولاندیریر. یئره دوزولن یاغ کوپلرینه باخیرام. قیرخ حرامیلرین قیزیل کوپلری یادیما دوشور. یوخسا بوراسی قیرخ حرامیلرین شهری دیر؟!…اولا بیلمز!…قیرخ حرامیلرین ماغاراسی وارایدی،شهرلری یوخ کی!…
هاردان گلیب دوشدوم بو قالابالیغین اورتاسینا، بیلمیرم. قارنیم آجیخیب. سانکی قارنیمدا بیر لشکر قورباغا قیمیلداییر؛ قورولداییر. بیر آن اؤز ایین-باشیما گؤزوم ساتاشیر. گئجهلیک اینیمده، اؤرپکسیز،ساچلاریم چیینلریمه شلالهلهنیب. قورخورام. چئورهمه باخیرام. ساچلاریمی اؤرتمک اوچون اؤرپک آختاریرام. ایللردیر اؤرپکسیز ائودن ائشییه چیخمامیشام. هؤولهسک گئجهلییمین آچیق دویمهلرینی دویمهلهییرم. قیسسا اتکلیییم دیزلریمه بئله یئتیشمیر. هویوخوب قالمیشام. سکیده دوران زنگی قادینلارا، ارککلره باخیرام. چیلپاق ارککلر، بئللریندن دیزلرینه کیمی فیتهیه بئزه بورونوبلر. قارا،چیلپاق اؤموزلاری گونشین ایشینیندا گوجلو، وسوسهلی گؤرونور. زنگی قادینلارین قیوریم ساچلارینا، نارینج بیتن کؤکسلرینه، گولوشلری، آغ-آپباغ دیشلرینین آرخاسیندا بوغولان قالین،شهوتلی دوداقلاریناباخیرام. بویونلاریندان دؤشلرینه دوغرو آسیلی ،بویالی داشلاردان دوزلمیش بویونباغیلاریندان خوشوم گلیر. الیمی بوش بویون-بوغازیما چکیرم.منیم ده بیر میرواری بویون باغیم وار.
کاشکی ایندی بوینومدا اولسایدی…
بیر- ایکی آددیم یئریییرم. یالین آیاقلاریم داش- تورپاق اوستونده اینجیییر. گونشین آلتیندا یاریم چیلپاق آغ دریم، بئش قاریشلیق گوده گئجهلیییمین ایچینده گئت- گئده قیزاریر.بو قدر زنگی آدامین ایچینده دریم ایشیم- ایشیم ایشیلداییر.
باخیشیمین بویوندا بیر کؤشک گؤرورم. اوزاقدان گؤرکملی گؤرونور. کیمسهلر اوردا یاشاییر- دئیه، ماراقلانیرام. یانیمدا کی بوی- بوخونومندن اوچ قاریشدان آرتیق اوجابویلو،زنگی قادینا باخیرام.اویسه گؤزو بلیرسیزبیر یئره زیللهنیب. قولوندان توتورام. حیاتیم بویوندا ایلک دفعهدیر بیر زنگی اینسانا الیم دییر. قارا دریسی زویوشکندیر. قادین سورغولو باخیشیایلا منه باخیر. «بوراسی هارادیر؟» دئییرم. او ایسه نه دئدیییمی آنلامیر.هوروت-هوروت منه باخیر. قارا گؤزلری اوولانمیش معصوم ماراللارا اوخشاییر. اونونلا لال اویونو اویناییرام. ال- قولوملا، قاش- گؤزومله ایشاره ائدیرم. بو یاریمچیلپاق، دالغین حالیمله لال اوینو چیخاردان قادین اؤزومم- دئیه، اینانمیرام. فیکیریم ائودهکیلرین یانیندا قالیب. قوخورام اوشاقلار مدرسهیه گئج قالسینلار. قادینین یانینداکی زنگی ارکک سانکی نه دئدییمی آنلاییر.الی ایله گؤزومون دوزوندهکی کؤشکو گؤستریر. ایسلاق، پار- پار پاریلدایان مئیمونا اوخشار گؤزلریله یالین آیاقلاریما، چیلپاق بویون-بوغازیما باخیر. بیر آن گؤزلری داشا دؤنسون؛ ایسته ییرم. او ایسه ، دیل-دوداغی آراسیندا نسه سؤزلر سؤیلهییر. دقتله قولاق آسیرام . جاریه…جاریه…بغداد…بغداد…
آنسیزین، سانکی بیر قازان قاینار سو، ساچلاریمدان آیاقلاریمین اوجونا قدر جالانیر.گؤزلریم قارالیر. منیم بو کؤلهلرین ایچینده، بغداد شهرینده نه ایشیم وار!؟…
بیر نئچه آدام کؤشکدن سکییه ساری گلمکدهدیلر. آغ پالتارلی بیر قارا قول،اوجا بویلو، یاراشیقلی ارککین باشینا چتیر توتوب، اونون آرخاسیجا آددیملاییر. باشقالاری چتیرسیزدیلر. اونلار سکییه یاخینلاشدیقجا، سانکی اورییمده قوشا ناغارا چالینیر. یاراشیقلی قارا دریلی دئییل. سونوندا منه تای بیریسی تاپیلدی –دئیه، اونو گؤز آلتی سوزورم.او ایسه سکینین پیللهلریندن یوخاری قالخیر. گؤزومنه ساتاشاندا آنسیزین دایانیر.چتیرتوتان قول آزقالیر پیللهدن آیاغی بودهرهسین. یاراشیقلی،اؤزونو اله آلیب،پیللهلری یوخاری قالخیر. منی گؤرمهمیش کیمی مندن اؤتوب، کئچیر. ارککلرین بوی- بوخونونا باخیر.قوللارینی، اوموزلارینی اینجهلهییر. یانینداکیلار، اونون سئچدیکلری زنگیلری سکینین بیر بوجاغیناآپاریرلار.
یاراشیقلی، منیم یانیمدا دوران اوجابویلو زنگی قادینین اؤنونده دایانیر. اونون دؤورهسینه هرله-نیر. قادینسا، ترپنمهدن بیر هئیکل کیمی دایانیب. قادینین آغزینا ایشاره ائدیر.قادین آغزینی آچیر. قارا دریسیایله ، آغ-آپباغ دیشلری میرواری دنهلرینه اوخشاییر. یاراشیقلی زنگی قادینی جارییهلییه سئچدیکدن سونرا منه یاخینلاشیر. قادینی باشقا قوللارین یانینا آپاریرلار. قادین گئده-گئده آرخاسینا دؤنوب،منه باخیر. منسه،یاراشیقلیدان قورخمورام، اما ندنسه جانیم تیر-تیر اسیر. یاراشیقلی ارکک منه یاخینلاشیر.آرخاسیندا گلن قول چتیری بوکولودور. یاراشیقلی منه باخیب، یانیندا دورانلارا من آنلامادیغیم بیر دیلده نهسهلر سؤیله ییر. یالین آیاقلاریما، قیسسا اتک-لییمه باخیر. منسه، اوشاقلار، اریم گئج قالاجاقلار- دئیه فیکیریم ائوده قالیب. گؤزوم ساعات آختاریر. بوتون گوجومله کؤلهلرین ایچیندن، تاماشا صحنهسیندن، اوج- بوجاقسیز سکیدن قویوب قاچماق ایسته ییرم. یوخسا ایشمیه گئج قالاجاغام.
یاراشیقلی اوز به اوزومده دوروب؛الی گئجهلیییمین دویمهلریندهدیر.بیرآن«خاچ گؤزلی»نین طیلیسیملی گلینلییینیی آرزولاییرام. گئری چکیلنده، یاخام یاراشیقلینین الینده قالیر. قانیم باشیما قالخیر. باغیریرام:«مندن اوزاق دور!…».شهریمیزدهکی گلین داشی گؤزلریمین اؤنونده تیکیلیر.اوشاقلاری واختیندا مدرسهیه یولا سالمالیام. یوبانسام، اریم ایشینه چای-چؤرک سیز گئدهجک- دئیه، دوشونورم.
یاراشیقلی ،قهقهه چکیب، ماساژئت… ماساژئت- دئیه گولور. بارماقلاریلا چییینلریمه شلاله-لهنن ساچلاریمی داراقلاییر.بوینومون آرتروزلو موهرهلری آغرییر. بو آن ساچلاریم مدوسانین ایلان قیوریلان ساچلاری، گؤزلریم سه، اونون داشا دؤندورن گؤزلری اولسایدی…
یاراشیقلی الینی ساچلاریمدان چکیب، آغزیما ایشاره ائدیر. چارهسیز آغزیمی آچیرام. اسکوربوتلو لثهلریمی گؤرجک، باشینی توولاییر. اونا گئچن ایل بیر میلیوندان آرتیق دیشلریم خرج آپاریب دئدییم آندا، سوسورام. اورکک حالدا اونون گؤزله رینه باخیرام. اوایسه یئنیدن چنه-مدن توتوب، آغزیما باخدیغیندا،یانینداکینا نسهلر سؤیلهییر، آنلامیرام. آنجاق سؤزلرینین ایچینده لا…لا…سؤزونو قولاقلاریم گؤیده قاپیر.
یاراشیقلی، پیللهلری ائنیب،کؤشکه ساری گئدیر. آرخاسینداکی زنگی قولون الیندهکی چتیر اونو کؤلگهلهییر. جاریه سئچیلمیش زنگی قادین مندن اؤتوب کئچیر. سیقنال سسی گلیر.اؤزوده گلین ماشینینین سیقنالیدیر؛ دورمادان چالیر. دیت- دیت…دیت- دیت…دیت- دیت….
زنگی قادین، ارکک قوللارلا بیرلیکده، گئت- گئده باخیشیمین دایرهسیندن ایتیر.
گؤزلریمی آچیرام.گلین ماشینینی آختاریرام. تاوانین دؤرد بوجاغیندا گچدن تراشلانمیش گول چلنگ لرینه باخیرام.اوشویورم. گونش،تور پردهنین آرخاسیندان یاتاغیما، آیاقلاریما اوزانیب.
هؤولهسک یئریمدن قالخیرام.آشپازخانایا قاچیرام. اوشاقلارین اوتاغیندا ساعات هله ده زنگ چالیر. اون بئش دقیقه یوبانمیشام. تلهسمهسم اریم، اوشاقلارچای- چؤرکسیزگئتمهلیدیرلر. اؤزومده ایشیمه گئج قالارام.
ال-اوزومویویاندا گوزگوده زنگی جاریهنین گؤزلری منه باخیر. یابانجی بارماقلار ساچیمی داراقلاییر سانیرام …
قووارا:سوهان
مدوسا:یونان قادین اسطورهلریندن
جاریه: عربجه کؤله قادین
خاچ گؤزلی،اصلی: کیان خیاوین بیر شعرینده اصلی کرم ناغیلینداکی ارمنی قیزی، اصلی یه ایشاره .
اسکوربوت:بیر تور لثه ناخوشلوغو. سببی ویتامین ث آزلیغیدیر.
۲۰/۵/۹۰


text:
سیاست بارهسینده چوخواخت یانلیش تصور واردیر. بعضن اونو گوج قورولوشلاری [ساختارهای قدرت] ایله دییشیک سالیرلار، پولیسله پولیتیکانی عئینی سانیرلار.
سیاستچیلرین تؤرهتدییی فاجیعهلر بیزی سیاستین گئرچک آنلامیندان یاییندیرمامالیدیر. چونکی قوزئیده گؤرمکده اولدوغوموز “سیاستسیزلیک” اولغوسو، توپلومو أیلنجه باتاقلیغینا سوروکلهیه بیلر. سياست اساسن تکذیبچیدیر. محض بو اؤزهللیییندن دولایی صنعتله ده عینی جبههده دایانیر. سیاستی گوج قورولوشلاري (پوليس) ایله قارشی قارشییا قویمالیییق. پولیتیکانی پولیسدن آییرمالیییق. پولیس کيمليکلري نظاملي بيچيمده پايلايير؛ توپلومون هر بير آيرينتيسينين، هر بير اويهسينين يئريني دقيق معينلشديرير. سياست بو سيستمي داغيتما گيريشيميدير. ياراديجيليق، يالنيز بو داغيديجيليقدادير کي، سياستله الـاله وئرير.
پوليس اينديکي دورومون گودوکچوسودور؛ دوزگون سياست ايسه اينديکي دورومو سورغويا چکمک. بونلاري بيربيريندن آييران سينير، تيترک و سيويق اولسا دا آنلامليدير. سياستين پوليس يؤنو اجتماعي گئديشلري اداره ائديب، جيلوولايير. بیرئیلری [فردلري] بللی چرچیوهلرده صينيفلنديرير، باششقا سؤزله اونلاري گؤرونرده ساخلايير. پولیس بوتون اولايلارا اینتیظام باغيشلايير، هرنهيي قانون چرچيوهسينه سيخناشديرير، آيريملارا [ایستئثنالارا، موخالیف دوشونجهلره] ياغي، يابانجي گؤزله باخير، اونلاري ديشلايير؛ ايستبليشمئتي establishment خائوسا تام حاکيم قيلماق. بوتون بونلارا قارشي چيخماق ايسه دوزگون سياستين ايشيدير.
سیاسته قورشانماق اینسان توپلومونون طبیعتیندهدیر. اونا خاریجی ندن آختارماق ایسه قورغودان [توطئهدن] سورهکلی دم ووران حؤکومتلرین قورغو باخیشیندان گلیر.


text:
ایران اسلام شورا مجلیسی تورپاق اصلاحاتی حاقیندا رولو
(۱۹۷۹-۱۹۸۲-جی ایللر)
سلطانعلی میرزه زاده
2- هیسه
کومیسسیاسینین اساس وظیفه سی اسلام قایدا- قانونلاری اساسیندا تورپاق اصلاحاتی قانون لاییحه سی حاضرلاماق ایدی. همین اوچلر کومیسسیاسینین باشچیلیغی آلتیندا هازیرلانمیش لاییحه خمینینین نظرینه چاتدیریلدیقدان سونرا، ۱۹۸۰-جی ایل آپرئل آیینین ۹- دا (۱۴ فروردین ۱۳۵۹-جو ایل) انقلاب شوراسیندا تصدیق ائدیلدی.
قانون لاییحه سی اسلام شورا مجلسینین مذاکره سینه وئریلندک، ایلک نؤبه ده، تورپاقلار حاقیندا حسابلانما معلوماتلاری توپلاندی. (۱۵)
همین قانون لاییحه سی ۱۹۸۰- جی ایلین آوقوست آییندا (۱۳۶۰- جی ایلین شهریورینده) مجلسین مذاکره سیندن کئچه رک تورپاق اصلاحاتی قانونو آدی ایله قبول اولوندو و بو قانونون اصلاحات قانونو کیمی یرلرده حیاتا کچیریلمه سی قرارا آلیندی. بونونلا علاقدار اولاراق، یعنی تورپاق بؤلگوسو ایشیله مشغول اولماق اوچون ۷ نفرلیک کومیسسیا یارادیلدی. (۱۶) قانونا گؤره بو کمیسسیانین ترکیبی: ۱ نفر اسلام قوروجولوق تشکلاتیندان، ۲ نفر کند تصروفاتی نازیرئلییندن، ۱ نفر داخیلی ایشلر نازیرلییندن، ۱ نفر عالی روحانیت طرفیندن، ۲ نفر کندین باش موللاسی طرفیندن تعیین ائدیلمیش نماینده دن عبارت اولمالی ایدی. او زامان قانون طرفیندن بو کومیسیانین اؤحده سینه چوخ موهوم وظیفه لر قویولموشدور. کومیسیانین اساس وظیفه سی عمومی اؤلکه میقیاسیندا تورپاق ساحه لرینین مقدارینی، نؤوونو، آیری- آیری آداملارین الینده کی تورپاقلارین مقدارینی، تورپاقسیز و آز تورپاقلی کندلیلرین و اونلارین عائله عضولرینین سایینی، تورپاقلارین مونبیتلیینی و محسولدارلیق درجه سینی، سو منبه لرینی و اونون تقسیماتینی و سایره بو کیمی مسئله لری معین اتملیدی. بوتون بونلارین دقیق مویینلشدیریلمه سی پروسئسینده بؤیوک اهمیت کسب ائدیردی. چونکی ایلک نؤوبه ده، بو تدبیرلرین گؤرولمه سی اصلاحاتین دوزگون و عدالتلی آپاریلماسینا تعمینات اولا بیلردی. دئمک اولار کی، سادالانان بو تدبیرلر اصلاحاتین ایلک مرحله سینده یئرینه یئتیریلمیشدی. یعنی حصابلاما ایشلری باشا چاتدیریلمیش و اصلاحات کومیسیاسینا تقدیم اولونموشدو.
تورپاق اصلاحاتی قانونونا گؤره، اصلاحاتین ایلکین مرحله سینده تورپاق ساحه سی ۵۰۰ هئکتاردان چوخ اولان مولکه دار و فئوداللارین تورپاقلارینین آلینیب، کندلیلر آراسیندا اوضسیز اولاراق پایلانماسی نظرده توتولوردو. ۵۰۰ هئکتاردان آرتیق تورپاغی اولان شخصه عائله سینین تعمیناتی اوچون لازیم گلن مقداردان اوچ دفعه آرتیق تورپاق ساحه سی الده ساخلاماق ایختیاری وئریلیردی. اگر مولکه دارین الینده ساخلادیغی تورپاق ساحه سینی بیلاواسطه اؤزو و عائله عضولری اکیب بئجرمزسه، اوندا، همین تورپاق ساحه سی بیر دفعه ده آزادلیغی و یئنی ساحه استفاده سیز قالارسا، مصادره اولونوردو. تورپاقدا باشقا شخصین امیینی استسمار ائتمک و یا اونو کیمسه یه ایجاره یه وئرمک قانونلا قاداغان ائدیلیردی. قانوندا اصلاحاتین ایکینجی مرحله سی مقداری ۵۰۰ هئکتاردان آز اولان تورپاق ساحه لرینی احاطه ائدجک ایدی.
مجلسین تورپاق اصلاحاتی قانونونا اساساً، اؤلکه ده موجود اولان تورپاقلار کئیفیتینه، محسولدارلیغینا و ساحبکارلیق فورماسینا گؤره ۴ قروپا بؤلونوردو:
۱- آ. موات تورپاقلار – ایستیفادهسیز تورپاقلار.
۲- ب. موسادیره اولونموش تورپاقلار.
۳- ج. دینجه قویولموش و یا «بایئر» آدلانان تورپاقلار.
۴- د. حال-حاضردا اکیلهن و یا «دایئر» آدلانان تورپاقلار. (۱۷)
آ- بندینه داخیل اولان، یعنی «موات» تورپاقلار تاریخاً ایستیفادهسیز قالمیش «یارارسیز» تورپاق ساحهلریدیر کی، اونون اساس صاحبی دؤولت اولسا دا، بو تورپاقلار بیر چوخ حاللاردا مولکدار، مقام صاحبلری، تاجیرلر و شیرکتلر طرفیندن اؤزباشینا توتولموش و مختلف مقصدلر اوچون استفاده اولونموشدور.
اصلاحات قانونوندا گؤستریر کی، تورپاقلار یئرلرده تورپاقسیز و تورپاقلی کندلیلرین صرنجامینا قویولمالیدیر کی، اونلار دولتین یاردیمی ایله بو ساحه لری اکین اوچون یارارلی وضعیته سالا بیلسینلر «موات» تورپاقلارین کندلیلرین عمومی استفادسینه وئریلمه سی ایشین بیر جهتیدیرسه، ایکینجی باشلیجا جهتی بو تورپاقلاری کندلیلره دولت طرفیندن هرطرفلی مادی کؤمک، توخوم، کیمیوی کوبره لر، کند تصروفاتی ماشینلاری و سایره آقروتخنیکی یاردیمین تشکیلی مسئله سیدیر. «موات» حسابینا تورپاق آلمیش کندلیلره هرطرفلی دولت یاردیمی گؤستریلیردیسه، بو بیر طرفدن اکینه یارارلی تورپاق فوندونون آرتماسینا، دیگر طرفدن کند تصروفاتی محصوللاری بوللوغونون یارادیلماسینا کؤمک اولاردی.
تورپاق اصلاحاتی قانونون «ب» بندینه عائد اولان تورپاقلار شاها، سارایا یاخین آداملارا، همچینین خلقه خیانت ائتدیکلرینه گؤره خارجه قاچمیش ایری فیوداللار و مولکدارلارا، روتبه و مقام صاحبلرینه مخصوص اولان و عمومیتله، شاه رژیمی ایله امکداشلیق ائتمیش شخصلرین تورپاقلاریدیر کی، بونلار اسلام رئسپوبلیکاسی طرفیندن واختیله مصادره ائدیلمیشدیر.
تورپاق اصلاحاتی قانونونون حیاتا کئچیریلمه سینده ایری مولکدارلارین، فئوداللارین و روحانیتین مرتجع جیناهینین جدی مقاومت و غضبینه سبب اولان «ج» (و یا «بایئر»)، «د» (و یا «دایئر») بندلریدیر. بو بندلره عائید اولان تورپاقلارین بؤیوک اکثریتی ایری فئودال و مولکدارلارا مخصوصدور. «ج» بندینه شامیل اولان تورپاقلار، اساساً، موقتی استفاده سیز قالان، یعنی دینجه قویولان تورپاقلاردیسا، «د» بندینه نظرده توتولان ایسه حاضردا اکیلن ساحه لردیر. قانونون سون ایکی مادده سی، یعنی «ج» و «د» بندینه داخیل اولان تورپاقلارین صاحبلری، اساساً، ایری و وارلی مولکدار و فئوداللار، روحانیلر، طایفه باشچیلاری، بؤیوک سرمایئ صاحبلری، تاجیرلردیر. باشقا سؤزله، بو ایکی بندده صحبت ایری تورپاق صاحبلرینین علینده جملنمیش یارارلی، مونبیت و مهسولدار تورپاقلارین تقریباً دؤرده اوچ حیسهسینی تشکیل ائدیر.
اونا گؤره ده، دئمک اولار کی، تورپاق مسئلهسینده کومیسسییانین بوتون ایشی اؤز قایداسیندا داوام ائده بیلممیشدیر.
ایری تورپاق صاحبلری، اونلارا باغلی اولان مولکدار روحانیلر کومیسیانین ایشینه، عمومیتله، «ج» و «د» بندلرینین ایجراسیندا، خصوصیله مانع اولموشلار. آقرار اصلاحاتی حاقیندا قانونون قبول ائدیلمه سیندن کئچن مدت عرضینده اؤلکه نین ۳۲ منطقه سینده موات و مصادره اولونموش تورپاق فوندلاری حسابینا تورپاقسیز و آزتورپاقلی کندلیلره ۱، ۲۶۱ مین هئکتار تورپاق ساحه سی وئریلمیشدیر کی، بونون دا چوخ حیسهسینی موات تورپاقلار تشکیل ائتمیشدیر. هم ده بیر قایدا اولاراق سوواریلمایان، مونبیت اولمایان یاراسیز تورپاق ساحهلری اولان موات حسابینا تورپاق تورپاقسیز و آزتورپاقلی سیراوی کندلیلره، موسادیره اولونموش محسولدار تورپاقلار ایسه، اساساً، کندله علاقه سی اولان اسلام انقلاب کشیکچیلرینه، انقلاب کمیته عضولرینه و دولت مأمورلارینا وئریلمیشدیر کی، بو دا بیر نؤو خدمته گؤره وئریلن تورپاق ساحهسینین تیول فورماسینی خاتیرلادیر.
یئری گلمیشکن قید ائدک کی، «ج» و «د» بندلرینه عائید اولان کوللی مقدار تورپاق ساحهسی فئودال و مولکدارلار طرفیندن اونا گؤره اکیلمیش کی، اونون صاحبینین بو تورپاغین محصولونا نه اوندان الده ائدیلن گلیره احتیاجه یوخدور، هم ده محصول بوللوغو یارانماسینا راضی دئییلدیر. «د» بندینه داخیل اولان و «دایئر» آدلانان تورپاق ساحه لرینین اوزرینده صاحبکارلیق ظاهرأ حقوقی جهتدن قانونا اویغوندور. لاکن صاحبکار اونو اکدیریر، بیچدیریر، اؤزو و یا عائله عضولری هئچ بیر ایشده اشتراک ائتمه دیی حالدا، الده ائدیلمیش محصولون چوخ حیسه سینی منیمسه ییر کی، بو دا نه شریعت و نه ده حقوقی جهتدن قانونی دئییلدیر. گؤروندویو کیمی، «ج» و «د» بندلرینه داخل اولان تورپاق ساحه لری معاصر ایران کندینده حؤکم سوره ن ظلم، عدالتسیزلیین موهوم منبیینی تشکیل ائدیر. بو بندلره داخیل اولان تورپاقلارین فئودال و ایری مولکدارلارین الیندن آلینیب، یوخسول کندلیلره پایلانماسی تورپاق مسئله سینین رادیکال حلینده بؤیوک انقلابی اهمیته مالیکدیر. لاکن مسئله بوراسیندادیر کی، ایری تورپاق صاحبلری اسلام رئسپوبلیکاسینین دؤولت آپاراتیندا ایسلام آدی آلتیندا ماسکالانمیش ایرتیجا قوهلری ایله البیر اولوب آقرار اصلاحاتینا قارشی، خصوصیله اصلاحاتین فقره سوتونونو تشکیل ائدن «ج» و «د» بندلرینه قارشی جدی مقاومت گؤستره رک اونلارین حیاتا کچیریلمه سینه بوتون واسطه لرله مانع اولدولار. حتی بو ایکی بندین اصلاحات قانونوندان چیخاریلماسینی تکیدله طلب ائدرک بو طلبین یئرینه یئتیریلمهسی اوچون هر جور فیتنکارلیغا ال آتدیلار.
هالبو کی، تورپاق اصلاحاتی قانونونون مقام و اهمیتی بو ایکی بندده دیر. بو ایکی بند مولکدارلارین، ایری تورپاق صاحبلرینین زورلا اله کچیردیکلری تورپاقلار دئمکدیر. بو مسئله حل اولونمادان کندده فئوداللارین، اونلارین سؤیکندیی اقتصادی و سیاسی دایاقلارینی داغیتماق مومکون دئییل. بو ایکی بند ایجرا ائدیلمه دن کندلینین تأمیناتی حاقیندا دانیشماق ابسدیر. تصادفی دئییلدیر کی، متخصصلرین حسابلامالارینا گؤره، تخمیناً ۷ میلیون هئکتار تورپاق ایری مولکدارلارین الینده قالماقدادیر. (۱۸)


text:
کاشیما انتلرز فوتبال کولوبو
کاشیما انتلرز فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Kashima Antlers) بیر فوتبال کولوبودور. J1 League دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۴۰٬۷۲۸ نفرلیک کاشیما ساکر ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Kashima Soccer Stadium". so-net.ne.jp. Archived from the original on 1 November 2008. Retrieved 10 April 2017.
{{cite web}}: Unknown parameter
|deadurl=ignored (
|url-status=suggested) (help)
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kashima Antlers»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کاشیما انتلرز فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
چاخیراحمد(قوشاچای)
چاخیراحمد میاندوآب بؤلگهسینین باروق بؤلومو و باتی آجورلو قصبهسینده یئرلشن کنددیر.
آنلامی[دَییشدیر]
اهالی[دَییشدیر]
بو کندین ۱۳۸۵ -نجی ایلین نفوس سایینا گؤره ۱۸۱ نفر(۴۵ عائیله) اهالیسی واردیر[۱].
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
اهالینین چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب[دَییشدیر]
بو کندین بوتون اهالیسی تورکلر و شیعهدیرلر.
چاخیر احمدین داغلاری[دَییشدیر]
بو کندین داغلاری ؛کوش داغی ، گوز الی داغی ، جان آقا داغی ، ینگجه داغی و قیزیل داغ دیرلار کی کندین گزمه لی یئرلری ساییلیرلار.


text:
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۱ سپتامبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز آشی ساییسی ۹۴ میلیون ۸۹۸ مین ۲۳ اولدو
تورکیهنین یئنی نسیل کوروناویروس (کووید-۱۹) ایله مبارزهسینده سون ۲۴ ساعاتداکی جان ایتکیسی ۲۹۰ اولدو.
بیر گونده ۳۰۲ مین ۸۶۹ نفره تست ائدیلدی، ۲۳ مین ۹۴۶ نفرین تستی مثبت چیخدی.
سون ۲۴ ساعاتدا ساغالانلارین ساییسی ایسه ۱۵ مین ۱۶۴.
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز آشی ساییسی ایسه ۹۴ میلیون ۸۹۸ مین ۲۳ اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
میت: داعش عضوو ۵ تروریست یاخالاندی
سوریهنین قوزئیینده ترور هؤرگوتو داعش منسوبو ۵ تروریست سلاح و تجهیزاتی ایله بیرلیکده اله گئچیریلدی
بیر تۆرک عسگری شهید اولدو
"پنجه-کیلید عملیاتی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو عضولری ایله چیخان چاتیشما نتیجهسینده یارالانان قهرمان سلاحداشیمیز، ندیم قورخماز ائدیلن بوتون موداخیلهلره باخمایاراق شهید اولدو"
ترت وورلد فوروم ۲۰۲۲
ترت وورلد فوروم، دونیانین هر یئریندن لیدئرلر، متخصصلر، آکادمیسینلر و مشهور شحصیتلری بیر آرایا گتیررک، قلوبال پروبلئملری موذاکیره ائتمه و حل یولو اؤنریلری سونماغی هدفلهییر


text:
ایران اسلام رئسپوبلیکاسیندا کووپئراسییا حاقیندا
سلطانعلی میرزه زاده
اؤلکه ده یارادیلمیش اسلام اقتصادی قورولوشونون اساس ترکیب حیصه لریندن حساب ائدیلن کووپئراتیو مسئله سیله علاقدار اسلام کووپئراسییا ناظرلیینین تأسیس ائدیلمه سی حاقیندا قانون لاییحه سی حاضیرلانمیش و بو لاییحه مجلیس طرفیندن تصدیق ائدیلمیشدیر. ناظرلیین اساس وظیفه سی «اسلام کووپئراسییا پرینسیپلرینی حاضرلاییب حیاتا کچیرمک، اونو لازیمی ایستیقامته یؤنلدیب گنیشلندیرمک و بوتون اؤلکه ده کووپئراتیو حرکاتینی علاقه لندیرمکدن عبارت ایدی. اسلام کووپئراسییا ناظرلیینین یارادیلماسی ایران قانونونون ۴۳، ۴۴ و ۴۵- جی مادده لریندن ایره لی گلیر. بورادا ایران اسلام رئسپوبلیکاسینین اساس اقتصادی قورولوشونون اوچ نؤع مولکیت فورماسیندان: دولت بؤلمه سی، کووپئراتیو (تعاونی) و خصوصی بؤلمه دن عبارت اولدوغو قید اولونور و اونلارین هر بیرینین احاطه ائتدیی ساحه لر آیدینلاشدیریلیر. لاکن قاباقجیل سول دولت و کووپئراتیو بؤلمه لری شامیل ائدیلیر. خصوصی بؤلمه بیر نؤع یاردیمچی کاراکتر داشیییر و همین ایکی بؤلمه نین تکمیللشدیریلمهسینه خدمت ائدیر. بئله کی، خصوصی بؤلمه یه اقتصادیاتین او ساحه -لری داخل ائدیلمیشدیر کی، اونلار مولکیتین بیرینجی ایکی بؤلمه سینه داخل دئییلدیر. یعنی خصوصی بؤلمه - اکینچیلیین، مالدارلیغین صنایعنین، تجارتین و خدمترلرین او ساحه سینه شامیل اولور کی، اقتصادیاتین دولت و کووپئراتیو بؤلمه لرینین فعالیتینی تکمیللشدیرسین.
کووپئرتیو بؤلمه سی شهر و کندلرده اسلام قایداسی اساسیندا تکمیل ائدیلمیش استحصل و ساتیش موسسه لرینی و بؤلوشدورولموش شیرکتلرینی احاطه ائدیر. بئله کی، اسلام قایداسی اساسیندا تشکیل ائدیلمیش کووپئراتیو شیرکتلری کند و شهر یئرلرینده استحصال و تیجارت ساحه سینده عمومی اهالی خئیرینه فعالیت ساحه لری نظرده توتولور. بو شیرکتلرین فعالیتی اساسیندا گویا اسلام نورمالارینا ضد اولان واسطه چیلیک، سلمچیلیک کیمی حاللار آرادان گئده جک، اونلارین واسطه سیله بازاردا قیمتلرین بئش نؤع ثابت ساخلانماسینا مثبت تأثیر ائدیله جکدیر. بونلارین اسلام نورمالاری ایله اداره اولونماسی اوچون شریعت قایدالاریندا تجارت- تجارتچیلیگه، استحصال- استحصالاتشیلیغا بسله نیلن دینی موناسبت اساس گؤتورولمه لی و بو باخیمدان اداره اولونمالیدیر.
ائله جه ده اقتصادی کیمی حساب ائدیلن بو شیرکتلرین اسلام دینینه درین ائتیقادی اولان آداملار طرفیندن اداره ائدیلمه ی نظرده توتولور.
کووپئراتیو بؤلمهسینین اؤلکه ده گؤستریله جک رولو نظره آلیناراق اونون گنیشلندیریلمه سی و انکشافی باره ده اسلام حکومتی طرفیندن بیر سیرا تدبیرلر گؤرولموشدور. مثلاً، اؤلکه ده استهلاک، ساتیش، منزیل- تیکینتی، شهر کرئدیت کووپئراتیولری و او جمله دن ال صنعتی، خیردا صنایع و دیگر کووپئراتیولر یارادیلدی.
لاکن کووپئراتیو سیستمی اؤزو هله ئولکه ده گئنیش میقیاس آلا بیلمیر. چونکی کووپئراتیولرین فعالیتی اکثر حاللاردا فورمال کاراکتر داشیییر، دولتین ائتدیگی یاردیم چوخ واخت هئچ اونلارا چاتمیش و بونا گؤره ده کووپئراتیو حرکاتینین فعال تشکیلاتلاری ایشدن سویوموش، کوتله لر ایسه بو تشکیلاتلارا داها اینانیر.
دیگر طرفدن خان- بئیلرین و مولکدارلارین یئرلرده مقاومتی و اونلارین کووپئراتیو موسسه لرینه قارشی فعالیتینین یوکسک حکومت دایره لرینده حمایه ائدیلمه سی کووپئراتیولرین فعالیتینی هئچه ائندیرمیشدیر.
مولکدار دایره لرینین فکرینجه، بو تشکیلاتلارین فعالیتینی اشتراک ائتمک اوچون هئچده موستقیم اولاراق اونلارین عضوو اولماغا احتیاج یوخدور، ساده جه اونلارین فعالیتینه پول کؤچورمک یا دا سهملرینی آلماق یولو ایله کووپئراتیولرده اشتراک ائتمک اولار. گؤروندویو کیمی، مولکدارلارین مقصدی کووپئرتیولرین فعالیتینه نفوذ ائدیب، اونلارین ماهیتینی اؤز منافعلرینه اویغون صورتده دهییشدیرمک و اؤزلریندن آسیلی وضعیته سالماقدیر. حادثه لرین گئدیشاتی گؤستریر کی، اونلار گئتدیکجه بونا نایل اولورلار. بئله کی، انقلابدان سونراکی ایلک آیلاردا شهرلرده مسجیدلره وئریلن مادی وسایطین حسابینا یارادیلان اسلام استهلاک کووپئراتیولرینده شهرین یوخسول طبقه لری دولت قیمتلری ایله گونده لیک طله بات ماللاری آلیردیلار.
لاکن چوخ کئچمه دن بو کووپئرتیولرین ده فعالیتی دایاندیریلدی. دئییلنلر بئله بیر فکر سؤیلهمهیه اساس وئریر کی، ایلک باخیشدا گئنیش خلق کوتله لرینین منافعیینه اویغون اقتصادی ثمره وئره بیله جک کووپئراتیو سیستئمی روحانیلرین زورلا تحمیل ائتدیگی اسلامی قایدالار اوزوندن و عمومیتله وارلی طبقه لرین اراده سینین ایفاده سی اولمادیغینا گؤره اونون فعالیتی گئتدیکجه هئچه ائندیریلیر.
قایناقلار:
۱. «کیهان» قزئتی، ۱۰.۱۰.۱۹۸۱- جی ایل
۲. «کیهان» قزئتی، ۲۸.۱۱.۱۹۷۹- جو ایل
۳. اندیشاها در را- یئ بخری مسائل- ائ انقلاب- ائ ایران تهران ۱۹۸۳- جو ایل، سه. ۷۳، ۷۴.


text:
سوءقصدلر آرتدی
حربی قروپلار سوءقصدلرین سوچلولارینی تاپماق اوچون اورتاق چالیشما آپاریر
سوریهده رژیم قارشیدی و حربی مخالیف قروپلارین کنترلونداکی ادلب ویلایتی و فرات قالخانی بؤلگهسینده سون هفتهلرده فاعلی مجهول سوءقصدلر آرتدی.
اؤلکهده سوءقصدلر، درمانچی، حکیم، ژورنالیست و زرگر کیمی بیر چوخ اختصاص قروپوندان وطنداشلار ایله مخالیف دؤیوشچولری هدف آلدی.
گئچن هفته ادلب و حلب کندلرینده ۲۷ وطنداش و رژیم قارشیدی ۷ نفر اؤلدورولدو.
مخالیفلره گؤره، سوءقصدلرله، وطنداشلارین آراسیندا نگرانلیق یارادیلماسی و آرالاریندا پروبلئم اولان چاتیشما شرایطیندهکی فرقلی حربی قروپلارین باریشمالارینین انگللهنمهسی آماجلانیر.
رژیم قارشیدی حربی قروپلار سوءقصدلرین سوچلولارینی تاپماق اوچون اورتاق چالیشما آپاریر.
ایلگیلیلی خبرلر
ایراندا بعضی اعتراضچیلارین اعدام جزاسی اونایلاندی
"فساد تؤرهدن و دؤولته قارشی ساواشا گیریشن، اودلو و سویوق سلاحلا جنایت ایشلهین و گوونسیزلیک یارادانلارین دا بعضیلرینین جزالاری اونایلاندی و یاخیندا اجرا ائدیلهجک"
مزارشریفده قانلی سالدیری
سیدآباد قووشاغیندا حیاتا گئچیریلهن سالدیریدا ۷ مامورون حیاتینی ایتیردیگی، ۶ نفرین ایسه یارالاندیغی بیلدیریلدی
ایراندا بعضی اونیوئرسیتهلرده بایکوت قراری وئریلدی
اونیوئرسیته اؤیرنجیلری، باشلایان گؤستریلردن سونرا اونیوئرسیته یؤنهتیملرینین اؤیرنجیلره قارشی اویقولامالارینا اعتراض اولاراق ۳ گون بویو درسلری بایکوت ائدجکلرینی آچیقلادیلار


text:
اویان نیوز: ایسراییل حبسخانالارینداکی توتوقلو فلسطینلیلر توپلو آجلیق آکسیاسینا باشلادی
ایسراییل حبسخانالارینداکی توتوقلو فلسطینلیلر توپلو آجلیق آکسیاسینا باشلادی. حبسخانا شرطلریندن شیکایت ائدن محکوملارین آکسیاسی ۱ گون داوام ائدهجک.
“ایسراییل حبسخانالارینداکی اسیرلرین یوکسک قورولو”، حخبسخاناداکی پیس شرطلره اعتراض ائتمک اوچون ۲۰۰ گوندور آجلیق آکسیاسیندا اولان ۴ فلسطینلی محکومون وضعیتلرینین یپسه گئتدیگینی آچیقلادی. آچیقلامادا بو گون ده مین فلسطینلی محبوسون، یولداشلارینا دستک اولماق اوچون ۱ گونلوک آجلیق آکسیاسیندا اولاجاغی ایفاده ائدیلدی. محکوملار شرطلرین دوزلدیلمهمهسی دوروموندا ائیلملرینین دزونو آرتدیراجاقلارینی ایفاده ائتدی.
محبوسلارین عائلهلری ده ایسراییله اولان تپکیلرینی دیله گتیرمک اوچون اعتراض گؤستریلری گئچیردی. آمریکا بیرلشمیش دؤولتلری، آوروپا بیرلیگی و بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین محبوسلارین ساغلیق وضعیتلرینین نگرانلیق وئریجی اولدوغونو آچیقلادی.
ت ر ت


text:
آغ پاپاق، قارا پاپاق
رضا کاظمی
کاناپه اوستونده شئللنمیش، تلویزیون کاناللارینی دالبادال دَییشیردیم. ائلمیرا یویولموش پالتارلاری ائیواندان ییغیب گتیردیییندن سونرا، ائله او جور، بیر قوجاق رنگ به رنگ لیباسلا قاباغیمدا دایانیب دئدی: ـ «گینه او کیشی اوردادی!»
نهیه باخدیغیم یادیمدا دئییل. دئدیم: ـ «مریضدی دا!»
قاباغیمدان چکیلمهدی. کنترولو قیچینین بؤیروندن تلویزیونا ساری توتوب تزهدن کانالی دَییشدیم. کیمسه قاوال چالیردی. بیر نئچه ثانیه قولاق آسدیم. دئدیم: ـ «من نه ایش گؤروم ایندی؟»
دئدی: ـ «من ده ائله اوندان قورخورام… اولمایا مریضدن زادداندی؟»
دئدیم: ـ «بیزه نه؟! آداملاری گؤتورسون آپارسین دَلیخانایا!»
قاباغیمدان چَکیلجهیین، یئنیدن کانالی دَییشدیم. ائلمیرا او بیری اوتاغین قاپیسی آغزیندا، دئیینه- دئیینه دئدی: ـ «گینه کنترولو آلدی الینه دای!»
جورابیمین بیر تایی دوشموشدو دهلیزین اورتاسینا. کاناللارین بیرینده قارا پاپاقلی بیر کیشی موغامات اوخویوردو. تلویزیونون خودونو آخیرا کیمی آلیب، اوجا سسله دئدیم: ـ «پالتارلاری سالا- سالا گئدیرسن ها!»
اوندان های چیخمادی. میز اوستوندهکی چاییمدان بیر قورتوم ایچیب، استیکانی قویدوم نعلبکینین ایچینه. چاییم سویموشدو. کیشی آغزی آچیق قالدیغی حالدا، الینی پاپاغینا آپاریب اونو باشیندا یئر به یئر ائلهدی.
یئریمدن دوروب جورابی گؤتوردوم. یاتاق اوتاغینا کئچیب تختین اوستونده اَیلهشدیم. ائلمیرا باشینی قووزاییب هئچ منه باخمادی. دئدیم: ـ «بس منه نییه قاش قاباق ساللاییبسان؟!»
منیم پالتارلاریملا اؤز پالتارلارینی بیر بیریندن آییریردی. دئدی: ـ «آدام ائله بیلیر دونوخوب ائوین ایچینه!»
دئدیم: ـ «دَلی شئیطان دئییر دور گئت شالوارینی چیخارت!»
دئدی: ـ «سن نییه هامینی یامانلاییرسان؟»
دئدیم: ـ «ائلنچی آدامی گرهک ائوینینین ائیوانیندان آسلایاسان… »
دئدی: ـ «اؤزو ده دالبادال سیقار چکیر.»
جورابی آتدیم او بیری پالتارلارین یانینا. اؤز- اؤزومه فیکیرلَشدیم: او صاباحدان گونده اوردا اَیلهشیب سیقار چکسه، حتمن گئدیب پولیسه زادا شیکایت ائلهرم. شیکایت ائلهیه- ائلهیه، قوناق اوتاغینین پنجرهسینه ساری گئدیب، بورنومو یاپیشدیردیم شیشهیه. قونشو آپارتمانین بئشینجی مرتبهسینده، دوز بیزیم ائوله قارشی، او یئنه صندلییه اوخشار بیر شئیین اوستونده اَیلشمیشدی. گؤزومو قییسام دا، اونون اوزونو یاخشی گؤره بیلمهدیم. آنجاق منه ائله گلدی کی، او بوتون اوردا اَیلشدییی زامانلاردا، یالنیز، قاباغینا، هانسیسا خیالدان اولان بیر نؤقطهیه دونوخاراق، گؤت- گؤته سیقار آلیشدیریر.
شیشه دالیندان چکیلیب کاناپهده اَیلهشدیم. کنترولو گؤتوروب یئنه کانالی دَییشمک ایستهدیم. بایاقدان بَری سسسیزجه اوخویان آغ پاپاقلی کیشی الینی قولاغینا قویوب گؤزلرینی یومموشدو. قاباق دیشلرینین هامیسی قاییرما قیزیلدان ایدی.
ائلمیرا رنگروفو آغ آپباق، گلیب کاناپهده اَیلهشدی. الیندهکی درگینی آچیب، قیچینین اوستونه قویدو. درگی هفته ایچی باش وئرن حادیثهلردن، جینایتلردن (و منجه بوش بوش شئیلردن) یازاردی. دئدی: ـ «بونون سسینی نییه کَسیبسن؟!»
جاواب وئرمهدیم. بیر آن تلویزیونون ایچینی سویلا دولو گؤردوم؛ پاپاقلی کیشی ده باشینی اونون ایچینه سالیب موغامات اوخویوردو. ماهنینین کلمهلری مینجیقلارین ایچینده یاواش- یاواش اوسته گلیردی…
ائلمیرایا باخدیم. آچدیغی صفحهنین هانسیسا کلمهسینه دونوخوب قالمیشدی. تلویزیونو کئچیردیب کنترولو بیر قیراغا توللادیم.
او گوندن بَری، او، ائیوانداکی کیشینی دئییرم، بیزه مسئله اولدو. صوبحلر من ایشه گئتمهمیشدن قاباق، شیشهدن ائشییه باخاندا اونو اوردا گؤروردوم. کیشی هر گون ائرتهدن مجسمه کیمی ائیواندا اَیلهشیردی. ائلمیرایا دئدیم من اولمادیغیم زامانلار، تک باشینا پالتار سَرمهیه زادا ائیوانا چیخماسین. ایشدن قاییتدیغیمدا، صوبحدن پالتار یویان ایچینده قالمیش لیباسلاری گؤتوروب، ائیوانین ایپینه سَره- سَره، اوزاقدان اوزاغا گؤز اوجو اونا باخیردیم. هاراسا باخدیغینی باشا دوشمک اولموردو. بیر سئری تَر کؤینهییمی ایپدن گؤتوروب اونو باشیمین اوستونده تَرپهده- تَرپهده، کیشیدن بیر اؤزونه گتیرمک، حتتا بالاجا بیر ترپهنیش گؤزلهدیم. او ائلهبیل هئچ بیر یئری گؤرموردو.
گئجهلر یاتاندا، نئچه یول دوروب پنجرهدن اونلارین ائیوانینا باخیردیم. همیشه اونون کؤلگهسی گؤرسهنیردی. هر دن ده اوتاق چیراغینین سؤنوک اولدوغوندا، اونون اوردا اولوب اولماماسینی سئزه بیلمیردیم. قارانلیق بیر قارالتی گؤروب ائلمیرانی سَسلهییردیم. اوچ سئری اونو یوخودان اویاتمیشام، ـ «گَل باخ گؤر اونو گؤره بیلیرسن…» و او یوخولو- یوخولو، ائله یاتاق پالتارییلا گلیب پنجرهنین قیراغیندا دایانمیشدی.
ـ «هه، ائله بیل اوردادی،… یوخ، قوی گؤروم…»
او، قارالتییا چئوریلن زامان، یوخو باشیمدان قاچیردی. تختین اوستونده، بو بؤیوردن او بؤیوره اولوردوم. یوخویا قاپیلماغیم گئجه یاریسینا کیمی چکیردی. بیر دفعه گؤزوم زورلا قیزیشمیشدی کی، ائلمیرا دیرسهییله منی دیکسیندیردی.
ـ «نه اولوب؟»
ـ «ائودن سیقار اییسی گلیر… سن سیقار چکیبسن؟!»
یئریمدهجه اَیلهشیب اونا باخدیم. ـ «قاریشدیریبسان ها؟!»
ائلمیرا یانیؤرهسینی اییلهمهیه باشلادی. دئدیم: ـ «هلبت او گئدهنین فیکرینن یاتیبسان… یوخووا گیرمهمیشدی؟ هه؟!»
آرخاسی اوسته اوزاندیغی حالدا، الینی قویدو آلنینا. ـ «یوخ… یعنی هئچ زاد یادیما گلمیر.»
آدام هر دن اویاندیغیندان سونرا دا، یوخودا گؤردویو بعضی شئیلرین تاثیری آلتیندا قالیر. بونو نم هانسی کیتابدا اوخوموشام. بیر ده ائلمیرایا دئدیم: ـ «مثلن یوخودان دورورسان، گؤرورسن بالیق اییسی بورنوندا وورنوخور… او اییی، بلکه ده یوخودا الینه آلدیغین بیر بالیغین اییسیدیر.»
ائلمیرا دالینی چئویردی منه، ـ «نه بیلیم، بلکه ده یوخو گؤرموشم.»
ائرتهسی گون، ائلمیرا ساعاتی قوردوغومدان بیر نئچه دقیقه تئز منی سیلکهلهیه- سیلکهلهیه اویاتدی. ـ «تئز اول دور!… تئز اول یوخسا گئدهر ها…»
یوخو هاواسی سوروشدوم: ـ «کیم گئدهر؟»
ـ «بایاق اونون تراسیندا جاوان آروادگؤردوم… گلدی کیشینین قاباغینا بوشقاب قویدو. هله ده اوردا… دایانیب آشاغییا باخیر.»
یورغانی بیر قیراغا آتیب گؤزلریمی اوواراق، پنجرهیه ساری گئتدیم. روزنامهنین دَلیییندن اونا باخدیغیمدا، او تکتنها اؤز یئرینده اَیلهشمیشدی. دئدیم: ـ «یانیندا هئچ کس یوخدور.»
ـ «هلبت قاییدیب اوتاغا.»
ائلمیرایا طرف دؤندوم. گؤزلرینین آلتی شیشمیشدی. ناماز چادیراسینی چیینینه آتیب قاباغیمدا دایانمیشدی. من بیر سؤز دئمهدن تختین اوستونه قاییتماق ایستهدیم. او دا دالیما دوشدو. ـ «وآللاه گؤردوم. اؤزو ده لئچکلی آرواد ایدی. الینی تراسین سَکیسینه قویوب آشاغییا دا باخدی… کیشینین بؤیرونده بوشقابی گؤرمهدین؟»
هئچ زاد دئمهدیم. یانینداکی بوشقابا سیقار کؤتویو بوشالدیردی. تیک تاک سسی قولاغیما دوشدو. قوردوغوم ساعاتا بیر شئی قالمیردی. ائلمیرا دئدی: ـ «هلبت قیزیندان زادداندیر…»
ساعات زنگ چالماغا باشلادی. یورغان آلتینا سوزولوب اونو باشیمین اوستونه چکدیم. یورغانین او اوزونده ساعات اؤز- اؤزونه چالیردی. ائلمیرا دا هلبت قاییدیب روزنامه دَلیییندن اونلارین ائیوانینا باخیردی. حتمن آروادی گودوردو؛ اونو گؤرجک قیشقیراجاقدی دا. دئیهجکدی گؤردون من دوز دئییردیم. ائلمیرا دئدییی دوز اولسا، آرواد آیدا هفتهده بیر سئری ددهسینه باش چکیب، اونو حاماما آپاریر، پالتارلارینی ماشینا آتیر، ائوی سیلسوپور ائلهییر. یورغانی اوستومدن چَکدیم. ائلمیرا بایاقدان بری قاپی آغزیندا دایانیب تعججوبله منه باخیردی. ساعاتین سسینی کَسدیم. دئدیم: ـ «بونا فیکیرلشیردیم کی… حتمن آروادی یوخدو، یوخسا قیزی نه اوچون گلیب اونلاردا ایشلهمهلیدی؟»
ائلمیرا تخته ساری گلیب یورغانی صافالتماغا باشلادی. ـ «سیقار چکمهییندن بَللیدیر… آروادی حتمن یورغان دؤشهیه ده دوشموش، قاباقکی ائولرینده. اؤلمهمیشدن قاباغی دئییرم. اوندان اؤترو دا ائوی ساتیب گلیب بورا. نم هاردا اوخوموشام، بئله کیشیلر بیر عؤمور آروادلارینان بیر یئرده یاشادیقلاری یئرده قالا بیلمزلر.»، بیر آز دایاندی، ـ «گؤر نه قدهر آروادینی سئویرمیش دا!»
دئدیم: ـ «بونلارین هامیسی سنین ناغیلیندی. هاردان بللی، بلکه آروادی اونو بوراخیب آیری بیر یئره گئدیب.»
ائلمیرا بیر سؤز دئیهنمهدی، آنجاق اونون فیکیرلَشدییینی یاخشی بیلیردیم. ال اوزومه سو جالاماغا گئتدیم دستشویییه.
اونا گؤره مین جوره ناغیل سؤیلهمک اولاردی، بیری بیریندن ماراقلی. آینادا اؤزومه باخدیم. مطبخدن ایستیکان نعلبکی سسی گلیردی. اوجا سسله دئدیم: ـ «قشنگ فیکیرلش… بیرینین آروادی اؤلسه بو گونه دوشمز، آمما آروادی اونو قویوب آیری بیر یئره گئتسه کیشی پیس گونه قالار. ائله اونون کیمی.»
شیرین چایین آخیر قورتومونو باشیما چَکنده، ائلمیرا هله چای چؤرهیه اَل وورمامیشدی. قارشیمدا اوتوروب منه باخسایدی دا، سانکی هئچ منی گؤرموردو. اؤزویله دانیشان کیمی دئدی: ـ «ائله اوندان قورخورام… پیس گونه قالمیش اولسا، بایقوش- بایقوش بیزیم ائویمیزین ایچینه دونوخماسی چوخ دا یاخشی دئییل، یوخ؟!»
او گون ائلمیرانین چایی سویدو. بونو، قاپیدان چیخیب ـ بیر آزدان ـ بیر ده ائوه قاییدیغیمدا بیلدیم. چایینی ایچمهدن، میز اوستوندهکی پنیر چؤرهیی ییغمیشدی. دئدیم:ـ «آشاغی طبقهنین آروادلاری پیچیلداشیردیلار. دئییرم، اولمایا اونلار دا اونا گؤره دانیشیرلار… »
من دئدیییم دوز ایدی. ائلمیرا گئجه چاغی تاوانا دونوخدوغوم زامان, دئدی: ـ «آپارتمانین آروادلاری اونون جیکینی ده بیلیرلر، بؤکونو ده.»
یورغانین آلتیندا قیمیلداندیم؛ و اوندان سونرا بیر نئچه مدت ایشیمیز اولدو آروادلارین سؤزلرینی بیر- بیرینین یانینا قویماق. هرهسی بیر ناغیل دئییردی، بیر- بیرییله اوخومایان آیری- آیری سؤزلر. ائلمیرا دئدی: ـ «بیری دئییر دول بیر آرواد گونده اوچ ساعات اونلارا گئدیب، اونون ائو ایشلرینی ساهمانا سالیرمیش…»، چیراغی یاندیریب گؤزلریمه باخدی، ـ «گؤردون او گونلری یوخو زاد گؤرمهمیشدیم؟»
من تاواندا، دول آروادین قاش گؤزونه فیکیرلَشیردیم. ـ «بَس او آرواد نئجه اولور؟»
ـ «یازیق آرواد ائوین بوجاقلاریندان، او یانیندان بو یانیندان سیقار کؤتویو ییغماقدان بئزمیشمیش… سونرا دا چوخ چکمیر؛ کیشی پولو قویور میزین اوستونه، آروادا دئییر داها گلمهسین. قونشولاردان بیری آند ایچیردی اؤز قولاغینان ائشیدیب آرواد دئییرمیش ایندی اونون ائوینین دؤشهنهیی دوپ- دولودور سیقار کؤتوکلرینن.»
سیقار کؤتوکلرییله آروادین قاشلارینی قارالدیب یاتدیم.
ایکی اوچ گون کئچمهمیش، ائلمیرا دئدی قونشولاردان بیری اوردان بوردان سوراغلاشاندان سونرا, اونون سونسوز اولدوغونو دئییر. اؤزو ده، ائلمیرانین قولاغینا پیچیلداییب کی، اونون یامان پولو زادی وار. او گئجه، ائوینین یئر دؤشهنهیی، مُبللاری و یئمک میزینین اوستوندهکی بوتون سیقار کؤتوکلرینی شاخ مینلیکلرله دَییشدیک. دئدیم: ـ «ایندی, او, کابینتی آچیب بوشقابدان زاددان گؤتورَنده، هئچ اولماسا سیقار کؤتویو عوضینه اونلارین ایچینده خیردا پول گؤرهجک!»
ائلمیرا آجیقلاندی. ـ «اوشاق اولمایان یئرده، او بئله پولون نه فایداسی وار؟!»
ـ «ایستهدییی قدَر سیقار آلیب چکه بیلر!»
او گئجه اسکیناسلارینین آراسینا توتون تَنبهکی دولدوروب سیقار دوزهلده- دوزهلده, یوخوموز آپاردی. صوبحه یاخین ائلمیرا یوخودا آغلادی. اونو یوخودان اویادیب نه گؤردویوندن سوروشدوم. مَلفهنین قیراغییلا گؤز یاشلارینی سیلیب دئدی: ـ «اونون اوزونو لاپ یاخیندان گؤردوم… لومبهلهلوت اونون قاباغیندا دایاندیم، گؤزلرینین ایچینه باخدیم. بیلیرسن، گؤزلرینین ایچی آغ آپباق ایدی… خال بویدا دا قاراسی یوخ ایدی»، تاوانا باخدی، گؤزلرینی قییدی، ـ «سیقار چکمهیی ده بیر تَهر ایدی. آدام دئییر هلبت دونیا اونا قورتاریب.»
او گون ایشه گئتمهدیم. دئدیم: ـ «او بئله سیقار چکن آدام مریضدی، روحو مریضدی… بیلمیرم وآللاه، حتمن ده گونده بیر اوووج قورص آتیر. هئچ بیلیرسن قورصلارینین بیری یادیندان چیخسا، الینه ایش وئره بیلر ده؟… »
یئریمدن دوروب دستشویییه گئتدیم. ال اوزومو یویاندا، گؤزوم آیناداکی اؤزومه دوشدو. گؤزلریمین ایچی آغ آپباق ایدی. اوردا من کور اولموشدوم. آینایا سو جالاییب، ال اوزومو قورولایا- قورولایا میز باشینا گئتدیم. میز اورتاسینداکی بوشقاب ایری نارین قورصلارلا دولویدو. اوجادان چیغیردیم: ـ «بونلار آدامی کئییدیب هئیدن سالار…»
ائلمیرا تئز آتیلدی سؤزومون اورتاسینا. ـ «بس گؤرمورسن او صوبحدن آخشاما ترپنمهدن صندلی اوستونده اَیلهشیر!»
داها بیر سؤز دئمهدیم. بوتون او گئجهلرده، تلویزیونون خودونو آخیرا کیمی آلیب، ائلمیرانین ناغیللارینا قولاق آسیردیم. حتتا ناغیللاری اؤزوندن چیخاردیر دئیه اونا شوبههلَندیم ده. بیر سئری ـ سسسیز بیر ناغارا چالماق اورتاسیندا ـ دئدیم: ـ «هئچ بیلیرسن آروادلارین سؤزونو تعریفلهینده، مین بیر گئجه شهرزادینا اوخشاییرسان؟»
گؤزلری پاریلدادی، آنجاق چییینلرینی آتیب دئدی: ـ «من ائشیتدیکلریمی دئییرم، فقط بو!»
ائلمیرانین ائشیتدیکلری قورتاران دئییلدی. دانیشا- دانیشا, یورولمادان قیچینین اوستونه قویدوغو درگینی واراقلاییردی. دئدیم: ـ «نه اولاردی اونون اؤلوم خبرینی بو درگیدن اوخویاسان؟»
ائلمیرا بیر منه باخدی، بیر ده درگی ایچیندهکی شکیللره.
درگییه ائله بئلهسینه اؤلن آداملارین خبرینی وورمازلار. بو جور نشریهلرده خبر بیر آز هیجانلی اولمالی. مثلن اونون یئرله گؤی آراسیندا ال آیاق چالماغینین شکیلینی اوز قابیغینا یئرلَشدیرهرلر.
ائلمیرا دئدی: ـ «اونا داوا آتیب یوخودا اؤلمک آرتیقراق یاراشار… سن اوندان چوخ پیس عوض چیخیرسان!»
دئدیم: ـ «نهیین عوضینی؟!»
ـ «صوبحدن آخشاما اوردا اَیلهشیب بیزه باخماغینین عوضینی. هر نَدی، او، ایندی مننن بو آپارتمانین بوتون آروادلارینین جیکینی ده بیلیر، بؤکونو ده.»
سونرا یوخودا یئرییَن آداملار کیمی پنجره قاباغینا گئدیب روزنامه دَلیییندن قارشی آپارتمانا باخدی. من کیشینی یامانلایا- یامانلایا, روزنامهلرین هامیسینی جیریب شیشهدن قوپارتدیم. گئجهنین زیل قارانلیغیندا هئچ زاد گؤرسَنمیردی.
ائلمیرا صوبحه کیمی درگیدهکی ناغیللاری اوخودو. من کاناپهنین اوستونده یاتدیم. تلویزیونداکی آداملار سسسیز سمیرسیز گئجهنی باشا ووردولار. گون چیخاندا، ایکیمیز ده چییین چییینه پنجره قاباغینا آددیم آتدیق. آسفالت اوستونده، دوز اونون ائیوانینین آلتیندا محو بیر کروکی گؤردوک. ائیوانا کئچیب دیققتله یئره باخدیق. دئدیم: ـ «اوشاق نقاشیلرینه اوخشامیر؟»
دئدی: ـ «دومبهلهدوز اوشاقلیغیمدا چَکدیکلریمه بَنزهییر.»
او گونون گئجهسی، یئددییوز اللی دوققوز کانال دَییشدیم. ائلمیرا کاناپه اوستونده اوزانمیش، باش آغریسینا گؤره دالبادال استامینیفون قورصو آتدی. منه دئدی: ـ «تلویزیونون سسینی آل!»
کاناللاری دَییشه- دَییشه، اونا فیکیرلَشدیم. اوشاق اولسایدیم، هامیدان گیزلی آشاغییا، او دوشدویو یئره گئدیب کروکیسینه، یوخ، ائلمیرا اوشاقلیغیندا چکدییی نقاشییه قاشگؤز چَکردیم. اونا بیغ دا قویاردیم. قارا بیر پاپاق. دوداغینین آراسینا سیقار. سون کانالدا نَمکیم آغ پاپاق باشیندایکن یئنه موغامات اوخویوردو. سسینی ائشیتمیردیم، آنجاق او سهگاه اوخویوردو. کنترولو میزین اوستونه قویوب دوردوم. ائلمیرا کاناپه اوستونده یاتمیشدی. بیر آز اونا باخدیم. نَمنییه, اؤز- اؤزومه ائلمیرا کیشینین یوخوسونو گؤرور دئیه دوشوندوم. آیاق بارماغی اوسته ائیوانا گئتدیم. قارشی آپارتمانین بئشینجی طبقهسینده، بیر قارالتی قیمیلداندی. او گئجه ائلمیرادان گیزلین جیبیمه قویدوغوم بوتون سیقارلاریمی چکیب قورتاردیم.


text:
ناتودان روسیا آچیقلاماسی
"روسیا، نۆوه ساواشین قازانیلمایاجاغینی و هئچ واخت بو ساواشا گیریلمهمهسی گرهکدیگینی بیلمهلیدیر"
ناتونون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ،
"روسیا دؤولت باشقانی ولادیمیر پوتیندن نۆوه سؤیلهمینی تکرار تکرار گؤرسک، بونو جدی قبول ائتمهلی اولاجاغیق" دئدی.
یئنس استولتنبرگ، آوروپا پارلمانیندا سوسیالیست و دموکراتلار قروپونون توپلانتیسیندا دانیشدی.ناتودان
ناتونون اوکرایناداکی ساواش ایله باغلی ایکی وظیفهسی اولدوغونو دئیهن استولتنبرگ، بیرینین بو اؤلکهیه دستک وئرمک، دیگرینین چاتیشمانین بؤیومهسینین قارشیسینی آلماق اولدوغونو بیلدیردی.
استولتنبرگ، روسیانین "ساختا رفرندوملاری، نۆوه حیله، سلاحلی گۆجلرین حرکتلندیریلمهسی" حملهلری ایله سون گۆنلرده چاتیشمانی داها دا بؤیوتدوگونو وورغولایاراق سؤزلرینی بئله داوام ائتدیردی:
"مئساژیمیز، هر هانسی بیر نۆوه سلاحیندان ایستیفادهنین قبول ائدیلمز اولدوغودور. بو، چاتیشمانین ماهیتینی تامامیله دییشدیریر. روسیا، نۆوه ساواشین قازانیلمایاجاغینی و هئچ واخت بو ساواشا گیریلمهمهسی گرهکدیگینی بیلمهلیدیر".
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا پارلمانینا سایبری سالدیری
"آوروپا پارلمانی، چوخ گلیشمیش بیر سایبری سالدdری آلتیندا. کرملین یؤنوملو بیر قروپ سالدیرینین مسئولیتی اۆستلندی"
امریکا تورکیه-نین حیاتا کئچیردیگی عملیاتا موناسیبت بیلدیریب
جان کربی زووم واسیطهسیله کئچیردیگی بریفینقده آغ ائو موخبیرلرینین سواللارینی جاوابلاندیریب.
آمریکادا مودور ۱۰ ایشچینی اؤلدوردو
بیر ماغازالار زینجیری مودورونون ایشچیلره آتیش ائتمهسی نتیجهسینده ان آز ۱۰ نفرین اؤلدوگو آچیقلاندی


text:
داقلاس، میشیقان
داقلاس، میشیقان (اینگیلیسجه: Douglas, Michigan) آمریکانین میشیقان ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۵٫۱۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۲۳۲ نفر دیر. بۇ شهر ۱۸۶ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- City of the Village of Douglas, Michigan Archived 2012-05-08 at the Wayback Machine.
قارداش پروژهلرده داقلاس، میشیقان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Douglas, Michigan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).