text:
سایین دکتر صدیقه عدالتی نین مصاحبه سی حاقدا بیر ایضاح
بیز نئچه آی اونجه دن و سایین مهران بی باهارلی نین ایضاحلاری اساسیندا و سمبولیک بیر فرق اولاراق همده تورک دیلینه اوزه ل اولاراق ، عرب الفباسی تملینده مخصوص بیر الفبا اولوشدورماق دوغرولتوسوندا ، یازیلاریمیزدا » آذربایجان » یوخ بلکه » آزربایجان » یازیریق ، سایین دکتر صدیقه عدالتی نین مصاحبه سینده ایسه ، ایضاح ائتدییمیز اساسدا سوزقونوسو کلمه » آزربایجان » فورماسیندا یازیلمیشدیر ، مصاحبه نین آردیندا و اوردا قادین حرکتی حاققیندا ایره لی سورولن چوخ اونملی تثبیت لر چوخ ماراق چکمیش و اوخوجولار طرفیندن چوحلو آلقیش و تشککور مکتوب لاری آلمیشدیق ، بونلار ایله یاناشی ، ندنسه بو یازی طرزی بعضی یولداشلاردا سورغو – سوال یاراتمیشدیر .
بونا گوره و سایین دکتر صدیقه عدالتی نین استه یی اوزه رینه بو فورمادا یازیلمانین » آزربایجان دموکراسی اوجاغی » طرفیندن اولدوغونو آچیقلاماق ایسته ییریک.
بو آچیقلامانین گئجیکمه سینه گوره حورمتلی دکتر عدالتی دن ایسه عذر ایسته ییریک.
سایغیلار ایله
آزربایجان دموکراسی اوجاغی
دانیشیق – 7 / ایراندا تورک قادینین دورومو و آزربایجاندا قادین حرکتی – دکتر صدیقه عدالتی
دانیشیق – 7 / ایراندا تورک قادینین دورومو و آزربایجاندا قادین حرکتی – دکتر صدیقه عدالتی
دکتر صدیقه عدالتی
توپلومون یاریسینی تشکیل ائدن قادینلار ، آتابی لیک قوراللاری اساسیندا تاریخ بویو ایکینجی درجه لی انسانلار کیمی آغیر شرایطده یاشامیشلار معاصر دوورده ایسه ایرقچی و آنتی تورک رژیملرین کولگه سینده ایراندا یاشان تورک قادینی نئچه قات علاوه ظلم و تبعیضه معروض قالمیش و اوز میللی کیملییندن اوزاقلاشمیش دورومدادیر ، آنجاق میللی – دموکراتیک حرکتین گوجلنمه سی قادینلارین ائشیت و برابر یاشایاجاغینا بویوک اومود یاراتمیشدیر . مصاحبه لریمیزین ۷-اینجی بولومونده تانینمیش سوسیولوگ و آزربایجان فدرال-دموکرات حرکاتی ایجرائیه هیئتی نین عوضوی سایین دکتر صدیقه عدالتی ایله » ایراندا تورک قادینین دورومو و آزربایجاندا قادین حرکتی » قونوسونو چئشیدلی بویوتلاردان اله آلدیق. سایین دکتر عدالتی چوخ دیرلی و آکادمیک تثبیت لر ایله میللی حرکتده قادینلارین داها آرتیق رول آلماسی اوچون اونملی آدیملارین آتیلماسینی وورغولاییب دیر ….
1-کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا تاریخی قوللانمیشدیر، آزربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اؤزونو اثبات ائتمک اوچون مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکیم اولوب بو تاریخ حکمرانلیغی بعضأ حرکتی یاراماز نقطه لره گؤتوروب و حتی اونو بو گونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو تاریخ سویلمی نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زمانی گلیب می؟
ایلک شکیللنمه مرحله لرینده بوتون سیاسی- ایجتماعی حرکتلر انسانلاری بیر آرایا گتیرمک، اورتاق بیر مسیرده حرکت ائتمک و حرکتی دوزگون بیر شکیله سالماق اوچون فرقلی هدفلری وسیله اولاراق استفاده ائدرلر. آزربایجان میللی-دموکراتیک حرکتی نین ایلک شکیللنمه آشاماسیندا دا خالقیمیزین تاریخه سیغینماسی بیر طرفدن فارسلارین اورتایا آتدیغی تئزی چوروتمک ده و اوبیری طرفدن ده خلقیمیزی اورتاق بیر هدف اوچون بیر آرایا گتیرمکده اؤنملی ایدی. البته بو دا حرکتین ایلک مرحله لرینده گرکلی ایدی و یاخشی سونوجلاری دا اولدو. بیر طرفدن بو مسئله باعث اولدو ، خلقیمیز اؤز تاریخی نی اؤیرنمک اوچون فرقلی دیللرده قایناقلارا باش ووردو، آراشدیرمالارا یؤنلدی و بو قونودا دا اؤنملی آراشدیرمالار اورتایا چیخدی. او بیری طرفدن ایسه تاریخه سیغینماق بیر وسیله کیمین خلقیمیزین بیر آرایا گلمه سینده، بیرلشمه سینده و بو وسیله ایله جمعی هویت ین شکیللنمه سی و گوجلنمه سینده اؤنملی رول اوینادی . بونون ان جانلی اؤرنه یی اوچون 1385 ایلینین خورداد قیامینی قئید ائده بیله ریک ، میللتیمیز بیلینجلی بیر شکیلده » هارای هارای من تورکم » شعاری ایله اؤز وارلیغینی و میللی کیملیگینی منیمسه دییینی اثبات ائتدی.
ایندی آزربایجان میللی-دموکراتیک حرکتی بو مرحله نی کئچیردیب، خالقیمیز نه ایسته دیگینی تام آنلامی ایلا بیلیر و میللی کیملیک یئرینده اوتورموش . ایندی چاغیمیزا و مدرن حقوق نورملارا اویماق اوچون بیزی هدفه یئتیرن، یولوموزو آیدینلاتان گلیشمیش تئوری لرله، انسان حاقلارینا اویغون معیارلارلا ، تمامأ دمکراتیک و مدرن ایستک لره دایاناراق ایلرله مه لی ییک.
2-آزربایجاندا بیر قادین حرکتی وار می؟ ایندیکی دورومو نه دیر و ایرانین گئنلینده اولان قادین حرکتی ایله نه فرقلری وار؟
آزربایجاندا ایرانین هر یئرینده اولدوغو کیمین قادین حرکتی واردیر . ان جانلی اؤرنک لری نی ده 8 مارت دونیا قادینلار گونونده کی قادینلاریمیزین فرقلی تشبثلرینده گؤره بیلیریک و عینی شکیلده وورغولاییم کی بیر میلیون امضا کامپانیاسی نین اؤنده گئدنلری و بو کامپانیانی قاباغا آپارانلارین بیر چوخو آزربایجانلی خانیملاردیر.
اما بودا بیر گرچکدیر کی حاکیم رژیم، ایدئولوژی و توپلوم طرفیندن اویقولانان محدودیتلر آزربایجاندا قادین حرکتلری نین تام اورتایا چیخماسینا و اؤز وار اولان پتانسیلی ایله ایلرله مه سینه مانع اولور .
توپلومون ائو و مدرسه ، تعلیم-تربیت سیستمینه حاکیم اولان گئری قالمیش دوشونجه لر سیاسی ، ایجتماعی و عمومی شکیلده جیدی مسئله لری کیشی ایشی اولاراق دیرلندیریر ، قادینلارین ایجتماعی و سیاسی فعالیتلرینی بویوک اولچوده ائتکی له ییر . بئلنچی گئری قالمیش دوشونجه لر حاکیم ایدئولوژی طرفیندن ده اؤزللیکله گوجلندیریلیر . البته بوگون آزربایجان قادینلاری بو ذهنیتله ساواشماقدالار. اونوتمایاق کی اونلارین وئردییی ساواش ایکی ساحه ده گئدیر ، بیرینجی سی توپلومون بوتون ساحه لرینه کؤک سالمیش بو گئری قالمیش ذهنیتله ساواشماق ، ایکینجی سی یاشادیقلاری توپلومدا دموکراتیک و میللی حقلری قازانماق اوچون آپاریلان مبارزه ده . ان آجی گرچک ده بودورکی عمل ده گؤرونوب کی میللی مسئله ایله مشغول اولان بعضی بئی لر طرفیندن ده قادینلاریمیزین فعالیتی باسدیریلیب و حتی گئری قالمیش دوشونجه لرین تأثیرینده قالاراق اونلارین فعالیتلری بویوک اؤلچوده اؤنله نیلیب.
اونوتمامالی ییق کی توپلومون یاریسینی قادینلار تشکیل ائدیر و بو قادینلار توپلومون ایکینجی یاریسینی دا یئتیشدیرن و اونلارا یول گؤسترن رولا صاحیب دیلر ، یعنی اگر آزربایجان میللی-دموکراتیک حرکتی نین گئرچک و قالیجی بیر باشاری یا یئتیشمه سینی ایسترسک قادینلاریمیزین بو حرکته قاتیلیم لارینداکی انگللری اورتادان قالدیرمالیییق .
مدرن، دموکراتیک و مدنی بیر توپلوما صاحیب اولماغین ان تمل شرطلریندن بیری قادینلارین هر ساحه ده کی اکتیو قاتیلیمی دیر، آنجاق قادینلارین هر یؤنلو قاتیلیمی ایله میللی-دموکراتیک ایستکلریمیزه یئتیشه بیله ریک.
سورونون ایکینجی بؤلومونه گلینجه، آزربایجان و ایران گئنلینده کی قادین حرکتلری نین فرقلی لیکلری بیر چوخ عامیله دایانیر .
بورادا مقایسه لی بیر سورو سورورکن آماجیمیز تهران و آزربایجان شهرلرینی مقایسه ائتمک ایسه بونو گؤز اؤنونده توتمالیییق کی تهران بیر مئتروپولیتن دیر و البته کی مئتروپولیتن لرین اؤزلرینه گؤره اؤزللیکلری واردیر ، مثال اولاراق بو شهیرلر داها چوخ جمعیته صاحیب اولدوقلاریندان ، وشهرلشمه مکانیزماسی نین داها یئرلشمیش اولدوغوندان دولایی ، اورادا قاباغا آپاریلان مبارزه لرین داها چوخ اورگانیزه اولما امکانلاری واردیر .غیر دولتی قورولوشلارین داها راحات حرکت ائتمه لری ، کنترل مکانیزمینین داها ضعیف اولدوغو اوچون اعتراض حرکتلری نین شکیللنمه سی داها چوخ مومکوندور .کوچوک شهرلرده بونلارین هامی سی داها محدود بیر چرچیوه ده گئدیر . عینی شکیلده مذهب و عنعنه لرین ده رولو کوچوک شهرلرده داها گوجلودور ، بیلیریک بو ایکی عامل هر زامان قادین حرکاتی نی اولومسوز شکیلده ائتکی له میشدیر.
بونا گؤره قادین حرکاتی تهراندا داها آیدین و گوجلو بیر شکیلده دوام ائدیر. بونودا وورغولاماق ایستیرم کی تهران دا قادین حرکتینه قاتیلانلارین ایچینده آزربایجانلی لارین سایی سی ، فارس لاردان چوخ اولماسا ، آزدا دئییل. بونونلا برابر هئچ کیمسه ده ادعا ائده مز کی مثلأ تبریزده اؤز ائشیت سیاسی و ایجتماعی حقلری نی اله گتیرمک اوچون مبارزه ائدن قادینلارین سایی باشقا بویوک شهرلردن مثال اولاراق مشهد و اصفهان دان داها آزدیر .حال بو کی آزربایجان دا و اؤزللیکله تبریزده ایجتماعی و سیاسی حرکتلرین باستیریلماسی و بونلارا اویغولانان فشار چوخ یوخاری درجه دیر .
3- سئچیم سونراسی اعتراضلاردا تهراندا قادینلارین اؤنده اولدوقلاری و گوجلو حضورلاری اثبات اولدو ، بونون ندن لری نه دیر؟
گئنل لیکله اؤلکه ده بوتون سیاسی ایجتماعی حرکتلرده قادینلار هر زامان اؤز قاتیلیم لارینی گؤسترمیشلر . ایران توپلوموندا اؤزللیکله جمهوری اسلامی نین قورولوشوندان بویانا ، قادینلار ان چوخ شیددته معروض قالانلارداندیلار . گئنل اولاراق جينسى آپارتايد و قادينلارين تحقير ائديلمه سى ایران اسلام جومهوریيتی نین دونيا گؤروشونون تملی دیر و بو اساسدا ایران اسلام جومهورییتینین آنا یاساسی آچیقجاسینا جینسی آپارتایدا رسمیت و قانونیت وئریب دیر.
توپلومون بوتون ساحه لرینده قادینلار ایکینجی درجه لی وطنداش حساب اولورلار. اؤزللیکله اسلام جومهوریتی نین مدنی و قضایی قانونلاریندا قادینلار بویوک اؤلچوده حقسیزلیکلره و ائشیت سیزلیکلره معروض قالمیشلار . بونا گؤره اؤلکه ده قادینلار هر فرصتده ، حاکیم رژیمه و بو جینسی آپارتایدا قارشی اؤز اعتراضلارینی بیلدیرمک اوچون حرکتلره قاتیلمیشلار . اؤزللیکله سئچیم سونراسی حرکتینده قادینلارین قاتیلیم لاری هم داخیلده و هم خاریجده بویوک بیر ائتکی یاراتمیش و اؤلکه نین ایماژینی بویوک اؤلچوده دئییشدیرمیشدیر . عینی زماندا بو جینسی آپارتایدا و توپلومداکی قادین علئیهینه اولان قانونلارا قارشی اؤلکه ده ایلرله مکده اولان » بیر میلیون امضا کامپانیاسی » نین دا قادینلارین بو حرکتده کی گئنیش قاتیلیم لاریندا بویوک رولو واردیر . بو کامپانیانین سایه سینده ، مختلف طبقه لرده اولان قادینلار مدنی و قضایی قانونلارینداکی حاقسیرلیق لاری و ائشیت سیزلیکلری اؤیرنیب و آکتیو بیر شکیلده بو تبعیضلری آرادان قالدیرماغا چالیشیرلار .باشقا شکیلده اؤزومو ایفاده ائدرسم » بیر میلیون امضا کامپانیاسی » قادینلاری بیلینجلی بیر شکیلده حرکته گتیردی . بوکامپانیا سبب اولدو ، بیر چوخ یئرده تابو شکلینده اولان قادین مسئله سی ، آچیق و آیدین بیر شکیلده قونوشولسون و سوز قونوسو اولسون . » بیر میلیون امضا کامپانیاسی » بیر چوخ باغلی قاپینی آچیب ، ایچری گیریب و قادین مسئله سینی بیر سیر اولماقدان چیخاردیب توپلومون هر بیر یئرینه یایدی.
سون حرکتده کی قادینلارین قاتیلیمیندان بویوک موتلولوق و فخر دویدوغومو بلیرتمکله برابر بونودا سؤیله مه لی یم کی بورادا قادینلار اؤز قادین ایستکلری و قادین هویتلری ایله یوخ بلکی گئنل اعتراضی ایستکلرله و جمعی هویت ایله حرکته قاتیلمیشلار کی منجه دیققتلری بو مسئله یه و اکسیکلیکه چکمه میز گره کیر .
4- نه دن آزربایجاندا و میللی حرکتده قادینلارین اونملی یئری یوخ و بیزیم حرکت چوخلو کیشی لردن اولوشور؟
تاسفله میللی حرکت بیر چوخ اؤلکه ده کی میللی حرکتلر کیمین بیزده ده آغیرلیغی کیشی لره دیر و بیر کیشی حرکتی کیمین گئدیر . البته بیزیم خانیملاریمیزین دا بو حرکتده قاتیلیملاری گؤرونور اما بو اولماسی گره کن بیر شکیلده و تام پتانسیلی ایله دئییل . بونون بویوک بیر ندنی توپلومدا یئرلشمیش اولان پاتریالکال ( آتا-بی لی لیک یا پدرسالار ) دوشونجه لردیر کی حاکیم گوج و ایدئولوژی ده اویغولادیغی آپارتاید سیاستی ایله بو دوشونجه لری داها دا گوجلندیریر. بو دوشونجه لره گؤره کی عصیرلردیر بو توپلوما حاکیم اولوب و بو توپلومون بوتون دوشونجه لری نی مسموم ائدیر قادینلارین عمومی شکیلده سیاسته و جیددی مسئله لرله مشقول اولمالاری رد ائدیلیر. تأسفله بو توپلوما حاکیم گئری قالمیش دوشونجه لرین میللی حرکتده کی ائتکی سینی ده گؤروروک و بو قونو اؤزللیکله ده خانیملارین میللی مسئله یه قاتیلیم لارینی بویوک اؤلچوده آزالدیر . باشقا طرفدن ده قادینلارین یاشادیقلاری آجی تجربه لردن آلدیقلاری درسلر ، یعنی اؤنجه کی حرکتلرده هدفه یئتیشمک اوچون بیر وسیله اولاراق قوللانیلمالاری و هیچ بیر زامان اونلارین قادین ایستک و حاقلارینا اؤنم وئریلمه میشدیر، بو مسئله قادینلاریمیزین بو حرکته بویوک اؤلچوده دستک وئرمه لرینی اؤنله ییر . یعنی اگر مسئله یه درین بیر شکیلده باخساق گؤروروک کی قادین مسئله سی هله بیزیم توپلوموموزدا یئرینی آلمامیش و قادینلارین میللی حرکت ده کی قاتیلیملاریندان بحث اولونجا اونلارین ساده جه سایی اولاراق بو حرکتده وار اولمالاری و گؤرونمه لری بکله نیلیر. یعنی بو مسئله نین آنلامی و اؤنمی هله توپلوم طرفیندن آنلاشیلمامیش . بونا گؤره بئله دوشونورم کی بیز هر شئی دن اؤنجه بو مسئله نی تام آنلامی ایلا آیدینلاتمامیز و بو قونودا چوخ آراشدیرمالارا و دارتیشمالارا یئر وئرمه میز گره کیر. باشقا بیر مسئله ده بودور کی گونئی آزربایجاندا قادینلاریمیز هله اؤز تشکیلاتلارینی قورامامیشلار، کی بودا توپلومون اویغولادیغی او قیسیتلامالارین و بو مسئله نین اؤنمی نین داها تام آیدینلانماماسی نین نتیجه سیدیر .
قادین فعالیتلرینده کی ان گلیشمیش حرکت بودور کی قادینلاریمیز ایلک اؤنجه اؤز مستقیل تشکیلاتلارینی قورسونلار و سونرادا باشقا تشکیلاتلارلا ایلگیلرینی قوروب ، اونلارلا رابطه ده چالیشسینلار و اونلارا دستک وئرسینلر. بونو اونوتمامالیییق کی قادینلارین میللی حرکتده هر یؤنلو و هر ساحه ده کی قاتیلیملاری اولمازسا آزربایجان میللی-دموکراتیک حرکتی تمامأ کیشی حاکیم بیر حرکت اولوب ، دموکراتیک حرکت اولما اؤزل لییینه صاحیب اولمایاجاق. بونو تأکیدأ سویله مک ایستیرم کی قادینلار آنجاق آزربایجان میللی حرکتی نده اؤزلرینین ، ایستکلرینین و حقلرینین مدافعه اولدوغونو گؤردوکلرینده بو حرکته تام پتانسیل ایله قاتیلابیلیرلر.
5- بیلیرسیز کی بیزی آسیمیله ائتمک اوچون دیلیمیزی دئییشمک ان اونملی تاکتیک و استراتژی دیر- آسیمیله یه معروض قالان بولگه لریمیزده مطالعه ائتسک خانیملارین و قیزلارین بو اسیمیلاسیون قارشی سیندا قات- قات چوخ آسیمیله اولدوقلاری چوخ آچیق گورولور. بونون ندنلری سیزجه ندیر؟
بو گئرچه یی گؤز اؤنونده توتمالیییق کی اؤلکه نین گئنلینده قادینلار ایکینجی درجه لی وطنداش حسابا گلیرلر و ایراندا غیر فارس میللتلر ، فارسلارا گؤره داها آشاغی بیر استاتوسا صاحیبلر . بونا باخینجا ایران توپلومونون هیرارشیک سیستمینده فارس کیشی لر بیرینجی درجه لی، فارس قادینلار ایکینجی درجه لی، غیر فارس کیشیلر اوچونجو درجه لی و غیر فارس قادینلار دؤردونجو درجه وطنداش حسابا گلیرلر. بودا بو دئمکدیر کی دوغوشدان اعتبارأ جینسیتینه گؤره ایکینجی درجه لی وطنداش استاتوسوندا اولان قادینلاریمیز اؤز میللی هویتلری نی قبول ائتدیکلرینده دؤردونجو درجه وطنداش استاتوسونا دوشه جکلرینه اینانیب ، اؤز جینسی کیملیک لرینی اینکار ائده مه دیکلریندن میللی هویتلری نی اینکار ائتمکله داها آشاغی بیر استاتوسا دوشمه یی اؤنلمه یه چالیشیرلار.
بیر طرفدن ده پهلوی رژیمی گلیشدیردییی آسیمیلاسیون سیاستینی روانی باخیمدان باشاریلی قیلماق و تورکلری اؤزلرینه یابانجی ائتمک ، اؤز گوونلرینی و بو وسیله ایله ده، میللی هویتلرینی یوخ ائتدیرمک اوچون گنیش ضد تورک پروپاگاندالارا باش ووردو. بونلاردان ان اؤنملی سی تورکلرین ایماژلارینی توپلومون بوتون ساحه لرینده خارابلاماق ایدی. بونو ان گئنیش شکیلده انعکاس وئرن و تبلیغ ائدن ده فارس مئدیاسیدیر کی تورکلری چوخ آشاغی یئرلرده و رول لاردا گؤستریر. اؤزللیکله مئدیادا تورک قادینی یازیق، بیلینج سیز و ساوادسیز گؤسته ریلیر و البته کی بو تورکلرین علئیهینه اولان روانی تئرورون اثری توپلومدا چوخ درین اولموشدور.
بیزیم قادینلاریمیزدان بعضی لری اؤز میللی کیملیک لرینی اینکار ائدرک استاتوس لارینی قوروماق و بو قارالامالاردان اوزاقلاشماق ایسته ییرلر. بیر گئری قالمیش دوشونجه ده بیزیم قادینلاریمیزین ایچینده اولابیلیر کی فارسلاشما، مودرنلشمه آنلامیندا دوشونولور ، البته بو اؤزوده فارس مئدیاسینین ائتکیسینین سونوجودور. چوخ حاللاردا فارسلاردان منظور باش کند » تهران » نظرده توتولور . تهراندا قادینلارین نسبی آزادلیقی و ایجتماعی رابیطه لرین باشقا شهرلرله فرقلی اولماسی و چئشیتلی N.G.O و جمعیت لرین وار اولماسی ، او شهرین فارس اولوب اولماماسی ایله هئچ علاقه سی یوخدور . تهراندا فارس لارلا برابر ایراندا یاشایان باشقا مللیت لر و اؤزللیکله آشاغی یوخاری 4-3 میلیون تورک یاشاییر. شیراز ، اصفهان، مشهد، یزد و کرمان اوست-اوسته فارس شهرلری دیر. بوشهرلرین هئچ بیرینی مطلقا تهرانلا موقایسه ائتمک اولماز . بئله بیر دوشونجه لر ایستر- ایسته مز قادینلاریمیزین گنیش شکیلده آسیمیله اولمالارینا سبب اولموشدور.
6- قادینلار ایله باشقا قونو اونلارین ساغلیق، تحصیل و …….. دورومودور. ایراندا تورک قادینلارین آراسیندا بو یاشام استانداردلاری نه سوییه ده دیر؟
بو سورویا دقیق جواب وئرمک اوچون تورک و غیر تورک بؤلگه لرینده کی آمارلارا باخماق لازیمدیر. آمارلارا گؤره گئنل اولاراق آزربایجاندا ساوادلی لارین ساییسی باشقا بؤلگه لرله مقایسه ده اؤلکه ده 20 -اینجی مقامدادیر. بورادان یولا چیخیب و دوشونه بیلیریک کی قادینلارین آراسیندا دا ساوادلی لارین سایی سی فارس بؤلگه لرینه نظرأ داها آزدیر . گئنل اولاراق قادینلارین تحصیلی و ساغلیق دورومو نئچه عامیلدن آسیلی دیر کی ایلک باشدا یاشادیقلاری بؤلگه و عائله نین اقتصادی وضعیتی وار . آزربایجاندا اقتصادی یاتیریملارین و دوؤلتین بو بؤلگه یه وئردیگی اقتصادی دسته یین گئتدیکجه آزالماسی بؤلگه نین و اورادا یاشایانلارین اقتصادی دورومونو اولدوقجا اولومسوز شکیلده ائتکیله ییر . بونون مستقیم ائتکی سینی او بؤلگه ده یاشایانلارین عموم شکیلده و اؤزللیکله ده قادینلارین تحصیل و ساغلیق دوروموندا گؤره بیلیریک . آیریجا آزربایجاندا قادینلارین تحصیل درجه سی نین آز اولماسی بونداندیر کی تورک بؤلگه لرینده تحصیل آنا دیلینده اولمادیغی اوچون ساوادلی لارین سایی فارس بؤلگه لریندن داها آزدیر . چونکو بو بؤلگه ده بیر چوخ اوشاق تحصیل دیلینی آنلایامادیغی اوچون مدرسه نین ایلک گونلرینده تحصیلی بوراخیر . تحصیله ادامه وئرنلرین بیر چوخو ایسه عینی سبب دن یوکسک درجه ده باشارییا نائل اولمورلار . بو عامیللر زنجیر کیمین بیربیرینه باغلی دیرلار. تحصیلی اولمایان و یا آشاغی تحصیلی اولانلارین ، داها یاخشی ایشه صاحیب اولوب ، داها یاخشی اکونومیک دورومدا اولمالاری بکله نه مز و بو اونلارین یاشاییشینی بیر بوتون اولاراق ائتکیله ییر کی ساغلیق دورومودا بونون بیر پارچاسی دیر . دئمک اولارکی آزربایجان دا ساوادسیزلیغین یوخاری اولماسی و ساغلیق دورومونون یاخشی اولماماسی بو خالقین ، دوؤلت طرفیندن معروض قالدیغی ائشیت سیز ( نابرابر ) معامله دن دیر.
7- بئیین لرده یئرلشمیش بیر ذهنیت تورکلرین داها آرتیق قادینلارا قارشی اولدوقلارینی و یا قادین حاقلارینین پوزولماسینی ادعا ائدیر بو ذهنیت نه قدر دوغرودور؟
بودا توپلومدا حاکیم اولان ، آنتی تورک پروپاگاندالاردان بیری دیر کی تأسفله ایران توپلوموندا بویوک ائتکی بوراخمیشدیر . بو فرضیه نی چوروتن بیر چوخ سند وار اما اثبات ائدن هیچ بیر گرکچه یوخدور ، وارسا سونولسون بیزده اؤیرنک. یوخاریدا دا بحث ائتدیگیم کیمی ، قادین دورومو و قادینلار حاققینداکی ذهنیت بیر چوخ عامیلدن ائتکیله نیر کی میللتلرین یاشادیقلاری جغرافی اؤزللیکلری، او بؤلگه لرین اکونومیک دورومو و گلیر قایناقلاری بونلاردان ایکی سی دیر.
بیر داها سیزه جان ساغلیغی دیله ییب و قاتقینیز اوچون صمیم قلبدن تشککور ائدیریک
دانیشیق-3 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین » علی رضا اردبیلی » ایله اوزه ل دانیشیغی
مصاحبه لریمیزین آردیندا اوچونجو دانیشیغی سایین «علي رضا اردبيلي ، تريبون سايتي نين رداكتورو و آذربايجان فدرال دموكرات حركاتي نين ايجرائيه هيئتي نين عوضوو» ایله گئرچک لشدیرمیشیک.
کئچن ایکی دانیشیغیمیز میللی حرکت ایچینده دیققت ایله ایزلنمیش و گئنیش موباحیثه لره زمین یاراتمیشدی و همین دانیشیقلار » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی دیققت مرکزینه چئویرمیش و حرکت ایچی دیالوگ و فیکیرداشلیق اوفوقینا ایشیق ساچاراق یئنی بیر دونمین باشلانماسینین خبرچی سی اولموشدور.
میللیدوشونجه میزین دوستاقلانما سیمگه سی اولان گنج دوشونوروموز سایین سعید متین پور آدینا باشلایان بو دیالوگ پروژه سی و دانیشیق لار سئریسی بوتون ضیالی لار و دوشونورلریمیزین فیکیرلرینه ایشیق توتماق اوچون داوام ائده جک و اومیدیمیز اورتایا قویولان دوشونجه لرین باشقالاری طرفیندن تنقید ائدیلمه سیدیر .
ایندیسه اوچونجو مصاحبه نی اوخوجولارا تقدیم ائدیریک :
-
«آذربايجان دانيشير» سندي نين نشري و اوندان عمله گلن هرطرفلي ايستقبال، بير دٶنوش نوقطه سي اولدو. او سند ده دونيادا غربين پارلامنتاريستي و ليبرال عنعنه لري (بيرينجي بند)، فدراليستي بير رژيم ين يارانماق ضرورتي (ايكينجي بند)
-
بيزي موصيبته دوچار ائتمك اگر باشقالاري نين ايشي اولوبسا، موصيبتدن قورتارا بيلمه مك، قطعاً اٶز سوچ و گناهیمیزدیر.
-
بوگون آذربايجان، «نه غزه، نه لبنان،…» كيمي ارتيجاعي شوعار قارشي سيندا، «مرگ بر …، چه غزه، چه لبنان، چه تهران» مضمونوندا مترقي شوعار قويماسا، همان ارتيجاعي شوعارلارين آذربايجانا سرايت ائتمه سي نين قارشي سيني آلا بيلمز.
-
ايرانين اولايلاري بيزيمده اولايلاريميزدير. بيز حتي ايراندان آيريليب موستقيل بير اٶلكه اولساق بئله، بير قونشو فارسيستانين مسئله لري بيزي تأثيرسيز بوراخا بيلمز. سياسي مسئله لره بئله غریزی ياناشماق، بيزي حساس تاريخي-سياسي مقاملاردا آغير ايتگيلره معروض قويا بيلر.
آشاغیدا بو اطرافلی و گئنیش موضوعلارا توخونان مصاحبه نی اوخویون:
س. بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
بو حركت، ماهيت اعتيباريله ايراندا 90 ايله ياخين حاكيميتده اولموش فارس راسيستي سيستمينه قارشي گئجيشمیش بير جاواب دير كي، بو سياستين قارشي سيندا بير دموكراتيك آلترناتيو قويور. حاضيركي حركت، آرتيق يالنيز نفياً يوخ، همده اثباتاً اٶز تئزلريني ( تئوری لر ) و شوعارلاريني ايره لي سورور. حاكيم فارسچي سيستم ريضاخانلا قورولور، آمما او زامان بيز فارس سلطه طلب لييينه قارشي محدود دا اولسا كوتله وي معنادا بير اعتيراض حركتينه شاهيد اولموروق و يالنيز بئله حركات 1990-جي ايللرده باشلايير. منيم نظرده آلديغيم بو 60-70 ايلليك گئجيشمه و یوبانمادير.
اوچ نسلي احاطه ائدن بير دٶور بئله باخاندا اوزون زامان گٶرونسه ده، بو گئجيشمك، بير تانينميش قانون اساسيندادير. هر توپلوم، فردلردن عيبارتيدير و فردلر اٶز حياتلاريندا و سياسي داورانيشلاريندا راسيوناليست ( عقل گرا ) و پراگماتيست ( عملگرا ) اولورلار. ريضاخان مشروطه نين اساسي قانونو دئيشيب، فارس ديليني رسمي ديل اعلان ائدنده، اهالي نين چوخ كيچيك بير قيسمي يازيب اوخوماق باشاریردی یعنی ساوادلی لار ین سایی یوخ درجه ده آزیدی. باشقا طرفدن ديل كيمليگي اساسيندا قورولموش ظولم، بيزيم جوغرافيادا هله تانيش دئيلدي.
ديل اساسيندا موهنديسليك ائديب، يوخاريدان اعمالي نظر ائتمك، تحصيل سيستمي، مطبوعات و مئديا واسيطه سيله مومكون دور. تاريخ بويودا ديل، ائتنيك يا جينسي منسوبيت اساسيندا تبعيضلر اولموش آمما آيري سئچگي ليكلره قارشي سياسي و كوتله وي اعتيراضلار يا موحاريبه لر اولماميشدير. بو مسئله ني من موقاييسه يولو ايله آچا بيلرم. سيز باخين ديني و مذهبي منسوبيته، بيزه معلوم اولان، سون 2000 ايلين تاريخي ائله بير نٶوع ديني و مذهبي منسوبيت دن دوغان هويتلر اساسيندا ، موحاريبه لرين تاريخي دير. البته بو موحاريبه لرده هميشه دونيوي موتيولر داها جيدي رول اويناميشلار آمما اينسان توپلوملاري اٶز ديني و مذهبي كيمليكلريندن ايره لي گلن هويتين اساسيندا يوموشاق دئسم، حساس اولماغا عادت ائتميشلر. آمما ديلدن گلن هويت اينسانلارين بير-بيرلريله اونسيت باغلاماسيندا و عائله قورماق كيمي موهوم مقاملاردا بویوک رول اويناسادا، داها اٶلكه دن اٶلكه يه زووارلار يا حربي قوشون دالغالاري يولا سالماميشدير.
بيزيم حركتيميز، ديل هويتينه دايانديغينا گٶره، مودرن بير حركتدير. بو سجيه، حركتين باشلانماسي و كوتله ويلشمه سي دٶورونده آچيق-آيدين بير ضعف دير. آمما حركتين دواميندا مسئله فرق ائدير. دونيادا ان ابتدایی و پريميتيو توپلوملاردا دا بير ديني رهبر جماعتی آسانليقلا مئيدانا گتيرمك قابليتينه ماليك دير. اينسانلار اٶز ديني رهبرلرينه اينانيرلار و اونلاردان گوجلو تأثير آليرلار. بو ايسه حركتين باشلانماسيندا ان اٶنملي رول اوينايا بيلر. آمما بوگون 2009-جي ايلده بيز دونيانين ان بٶيوك مستعمراتي سيستملري نين لغو اولماسيندان معين درسلر آلميشيق. بيلديیيز كيمي ايكينجي دونيا موحاريبه سيندن سونرا بير چوخ آفريقا و آسيا اٶلكه لري، ميللي آزادليق نتيجه سينده بريتانيا، فرانسا و آیری موستملكه چي متروپوللاردان آيريليب و موستقيل اولدورلار ، موستقيل اولدولار آمما خوشبخت بير حياتا قووشماديلار. آزادليغا چاتميش سابيق مستعمره لر بير عوموم قايدا كيمي ايلكين هيجانلار و شيشيرديلميش خوش گورو ( خوش بینی ) دٶوروندن سونرا، استعمار دٶوروندن داها آغير بير دوروما دوشدولر. رفاه و مدني آزادليقلار باخيمندان وضعيت يا دئییشمه دی يا پيسلشدي. بو تجروبه لردن خبري اولانلار كيمي، بيزيم اوچون آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين مودرن ليگي چوخ الويريشلي دير. شوكورلر اولسون كي استارت دٶورو آرتيق آرخادادير و بيز هم حاضيركي دورومدان قورتولماق و غلبه نين صاباحي اوچون مسئوليتله بير پلان دوشونومه لي ييك. اٶنجه وئرديييز سوآللاردا من حركتي تمثيل ائدن شخصلردن بعضي آدلاري اٶرنك وئرديم. اونلار موعاصير و مدرن قلم و تفكور صاحبلريديرلر. نظره آلين كي سابق سووئت ايتتيفاقي هم چكسلوواكي ني و هم افغانستاني ايشغال ائتدي. افغانيستاندا ديني ضديت و ديني هويت ده دوغان حساسليق و آنتاقونيسم اساسيندا اينسانلار دونيانين او زامانكي ايكي نومره لي اوردوسونا قارشي موباريزه يه جلب اولدولار. آمما نه چكسلوواكي نه مجارستان و نه پولشادا ( لهستان ) اينسان حاقلاري و بشري ديرلره دايانان آزادليق حركاتي افغانستان كيمي اهالي ني ايشغالا قارشي سفربر ائده بيلمه ديلر.
س. بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منيم باخيميمدان بو حركت بيزيم تورك ميللتيميزه خوشبخت ياشاييش آختارير. حركت آذربايجاندا ائله بير محيط یاراتماق استه ییر کی، بوتون غرب اٶلكه لري قاپيلاريني آچيب، آذربایجانلی لارا گل-گل دئسه لر ده، هئچ آذربايجانلي مادي ياشاييشيني ياخيشلاشديرماق يا مدني و سياسي آزادليقلارين اولماديغينا گوره وطنين ترك ائتمه سين . حركت ايستير كي بير آذربايجانلي نين اورتا آيليق معاشي بوگونكو مظنه ايله 3-4 مين دوللار اولسون. حركتين آماجي، آذربايجاني توسعه تاپمیش و علم و مودرن محصوللار توليد ائدن اٶلكه يه چئويرمكدير.
آذربايجان بوگون ، جناب دوكتور اكبر اعلمي نين سٶزو ايله ايفاده ائتسم، بير ميللي آپارتايد رژيمي نين اسيري دير. آذربايجان توركونو تحقير ائدن بو رژيمين چرچيوه سينده، آذربايجانلي اٶزونه اينانان و مسئوليت قبول ائدن وطنداش كيمي توپلومونون ايشينده موداخيله ائده بيلمير. بوتون بو آپارتايد سيستميني اٶزونه قارشي گٶرن آذربايجان توركو، بير فرد كيمي وضعيتيني ياخيشلاشديرماقدا ال-قولونو باغلي گٶرور. تورك و عرب ميللتلرينه قارشي نيفرت تبليغ ائدن راسيستي حاكميت، اينسانلارين ديلينه قدغن قيفيلي وورماقلا، اونلارين بير وطنداش كيمي اينكيشافيني غيري مومكون ائتميشدير. بو هر ساحه ده گٶرونمكده دير. ايستر آذربايجاندان فارسيستانا آرا وئرمه دن آخان ايشسيزلر اوردوسونون اولماسي و ايستر ان پارلاق ايستعدادلارين اينكيشافي يولوندا اولان مانعلرين موجودلوغوندا. بئله بير آپارتايد سيستمي نين قارشي سيندا، آزاد وطنداش جمعيتي ياراتماق ايسته ين موعاصير گونئي آذربايجان اوچون ديل مسئله سي ، اعتيراضلاري مركزلشديرن (كانوني ائدن) نٶقطه دير آمما نه موباريزه نين هاميسي دير و نه باش مقصدی . باش مقصد دئدي ييم كيمي مرفه توپلوم، بوللوق ياشاييش و آزاد وطنداش جمعيتي ياراتماقدير.
س. حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟
ايراندا صينفي منافع اساسيندا سياسي داورانان ( رفتار ائدن )، داها دوغروسو، مادي منافعي له سياسي داوارانيشي آراسيندا آشكار باغلاري گٶروشن «بازار» آدلانان تاجير و كسبه لر اولموشلار. حتي ميللي حوكومت دٶورنده باخمياراق كي، میللی دوولت ارضي رفورملاري ، ايقتيصادي پلانلارينين باشيندا قويموشدو و اكينچيلرين منافعيني جيدديتله قورویوردو، هم اكينچي لر و هم مولكه دارلاري ميللي حاكميتين موخاليف و موافيق لريني آييران سينيرين ( مرز ) هر ايكي طرفینده گٶرمك اولوردو.
ايراندا سون 60 ايلده باش وئرن سياسي حاديثه لرده فعال ليق ايله تانينان باشقا بير طبقه یا قشر دانشجو و اویرنجی لر اولموشلار. آكتيوليك و آغير هزينه لر وئرمكلريله تانينان » اویرنجی » فنومني ائله آذربايجان ميللي حركتي نين ده آغير يوكونو داشيماقدادير. سون ايللرده آذربايجاندا بو قايدادان كنارا چيخماق عنعنه لري حيس اولموشدور. ميثال اوچون بابك قالاسيندا كئچيرلن ايلليك ميللي قورولتايلاردا يا حاضيرداكي تيراختور مارشي ني بو جهدلره اٶرنك كيمي قئيد ائتمك اولار. آمما هله ده خاتمي دٶورونون تورك دانشجو مطبوعات و درگی لری و تورك طلبه لر حركتي ياديميزدادير.
بو گئنيش آلاندا گٶزه گٶروشن منظره ، آمما يئني ليك ، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين طلبه و گنجلردن علاوه ديگر طبقه لري جلب ائتمك قابليتي نين آرتماسيندادير. بيلدييميز كيمي بير طرفدان آذربايجان سول و ليبرال فيكيرلرين دياري اولموشدور و باشقا طرفدن بير عنعنه اولاراق حتي ميللي حٶكومت دٶروندن باشلاياراق آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي هم سول قوه لر طرفيندن تمثيل اولموشدور و هم سولچولوق ایله بير آليش-وئريش موناسيبتينده اولموشدور. شيمالي آذربايجانين سووئت ايتتيفاقي تركيبينده اولماسی بو مسئله ني هم درينلشديريب و هم موركبلشديرميشدير. بوتون بونلار عادتاً كونسرواتيو اولان اورتا طبقه نين آذربايجان ميللي- آزادليق حركتينه ياخينلاشماسينا مانع اولموشدور. آمما بوگون ميللي حركتين غاليب تفكورو كيمي اينسان حاقلاريني (و اونون بير حيصه سي كيمي شخصي مالكيتي) رسميته تانیيان، اينكيشاف يٶنلو، سياسي باخيمدان ليبرال و سوسيال عدالت باخيميندان سوسيال دموكراتيك مفكوره، بو مانعي آرادان قالديرميشدير. بوگون آذربايجان ميللي آزادليق حركتي هم اورتا طبقه و سرمايه صاحيبلري و هم ميللي مفكوره لي دين خاديملريني و باشقا محافظه کار قيشرلري اٶز سيرالاريندا گٶرمه يه بٶيوك حاضيرليغا ماليك دير. بو يولدا ايلك آدديملار موشاهيده اولسادا، مسئله هله بالفعل اولماميش ساييلير. البته نظرده آلماق لازيمدير كي، هميشه (اٶن سيرالاردا گئدن اویرنجی لرینده آتا-آنالاری اولان) الي آغزينا چاتان اورتا طبقه، آغير ترپنمه ييله تانينير و آلتينا سو چيخماق ريسكي اولان يئرده اوتورماقدان امتناع ائتمك مئيلي چوخ گوجلو اولور و حركتين جيدي كيفي بير يوكسليش مرحله يه چاتماسينا قدر، كارتيني اوخوماغا ضرورت حيس ائتمز.
ميللي حركتي اورتا طبقه ايله قوشان هنجامه لر ( مناسبت لر ) آز دئيلدير. بوگون آذربايجانين ميللي آزادليق تاریخینه بٶيوك حرفلرله داخيل اولموش خلق- موسلمان حركتي هم توتاليتريسمه قارشي اولان دموكراتيك ديرلره ماليك دير و هم همان اورتا طبقه نين اينانديغي و تانيديغي تاريخي بير آبيده دير. بو آبيده يه واختي ایله ميللي حركتين صاحيب چيخماسي بير تاريخي ضرورت ايدي کی، جناب ماشاالله رزمي نين طرفيندن باجاريقلا يئرينه يئتيريلدي. بو وورغولاماق و ميللي حركتين ديسكورسوندا (سویلمینده ) دائماً ديرلنديرمه لي و جانلي ساخلانيلمالي دير.
باشقا طرفدن اينسان حاقلاري، دموكراتيك و ليبرال ديرلره، حركات طرفيندن سايقي لا ياناشماق گرك حركتين ادبيات و تبليغاتيندا اٶز يئريني تاپسين.
باشقا سيموليك آمما معنالي آدديملاردا هم لازيم دير و هم بٶيوك ذكاوت و اينتلكتوئل ايمكانلارا صاحيب اولان فعال لار طرفيندن آتيلير. اٶرنك كيمي بابك قالاسيندا كئچيريلن ميللي قورولتايلار و 2006 ماي اعتراض لاریندا ، هئچ بير افراطي شوعارين وئريلمه مه سي و مئيداني گئنيش كوتله اوچون داريسقال ائتمه مه يي ميثال گتيرمك اولار. بابك قالاسيندا بئله بير عقلدن اوزاق حركتلره بير نٶوع طبيعي زمين ده وارايدي. بو معناداكي، بابكين ايسلام خلافتي طرفيندن اٶلدورولمه سيني عثمان كٶينه يي ائديب، سلطنت طللبلرين شوعالارينا بنزر سٶزلري، آچيق يادا دولايي سيلا شعر و موسيقي لفافه سينده آرايا آتماق اولاردي.
ان اونملی مسئله آمما حركتين موثبت و دونيوي آماجلاريني آرايا قويماقدير. گلوبال دونياميزدا، ايش قوه سي، سرمايه و مال التجاره نين سرحدسيز دٶوريه سي، قونشولارلا سرحدسيز ايقتيصادي منطقه لر ياراتماق، دونيايا قارشي اعلان اولموش موحاريبه يئرينه، دونيا ايله مدنيت و مال آليش – وئريشينه داخيل اولماق، تحصيل سيستمي ني بوتٶولويونده، صنايع، بانك لار و دٶولتچي ليگه لازيم اولان لياقتلي كادرلار يئتيرمه يه يٶنلتمه يين ضرورتي كيمي كونكرت ايقتيصادي پلاتفورمو تبليغ ائتمك. من يوخاريدا ايشاره ائتديييم كيمي ميللي حركتين مقصدي خوشبخت اينسان توپلومو ياراتماقدير، يوخسا فاسد، آج، عدالت سيز و اوچونجو دونيايا منسوب اولان اٶلكه نين هانسي ديلده يازيب اوخوماسي چوخ اٶنملي دئيیل . بو مئساژي و سوزو آچیقجا میللتيميزه و او جومله دن اورتا طبقه يه چاتديرماليييق ، بوگونون اصلی ضرورتی بودور.
س. حاقيندا دانيشديغيميز حرکتین «میللی» وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
منجه آزي دٶرد آنلامدا بيز «ميللي» صيفتيني قوللانا بيلريك:
1. موباريزه نين ائتنيك ماهيتي ني وصف ائتمك:
ميللت آدلانان قوروپون، بوتون عوضولرينه عاييد اولان، ديل، دين و مدنيت دن دوغان مسئله لرين حلليني آختاران حركتي «ميللي» موباريزه آدلانديريريق. بوردا بير متعارف سياسي ديلده قبول اولموش تئرميندن صٶحبت گئدير. بو ديلده «طبقاتي مسئله»، «قادينلار مسئله سي» و «ميللي مسئله» آديندا هامي نين آنلايا بيلديیي بير معنا واردير. يعني بيز اسپانيادا ميللي مسئله دن دانيشاركن، بوتون اسپانيا اهاليسي نين مسئله سي يوخ، اوردا ميللي منسوبيتلرينه گٶره، تبعيضه معروض قالمیش » كاتالان » لار،» باسك » لار و ديگر ائتنيك قوروپلارين مسئله لريندن دانيشيريق. بو آنلامدا ايراندا آذربايجانين «ميللي» مسئله سي ايفاده سي، بير سياسي مساله نین جينسيندن و ائتنيك ماهيتيندن دانيشير. يعني حتي يوز نفر ضيالي دان آرتيق بير قوه ده بو موباريزه نين آرخاسيندا اولماسا، بو موباريزه بو آنلامدا «ميللي» صيفتيله وصف اولور.كئچميش شوروي ده وطنداشلارين ائتنيك منسوبيتين پاسپورتدا قئيده آلاركن، «ميلليت» (ناچسانالنوست) سٶزوندن ايستيفاده اولوردو. ايراندا رسمي سانسور قانونلاري نين امري اساسيندا بو آنلامدا بيزيم «ميللي» آدلانديرديغيميز مسئله، گرك «قومي» سوزو ايله عوض اولسون.
رژيمين داخيلده و خاريجده فعاليت ده اوللان اوپوزيسيونو دا بو گٶستريشه هوسله عمل ائدير.
2. موباريزه نين احاطه دايره سي نين گئنيش ليييني وصف ائتمك اوچون:
بيز هيندوستانين بريتانيا استعمارينا قارشي موباريزه سي يا جنوبي آفريقا اهالي سي نين، آپارتايد رژيمينه قارشي آزادليق موجاديله لريني، «ميللي» آزادليق موباريزه آدلانديراركن، بو سياسي حركاتين احاطه دايره سي نين هم موختليف قيشرلر و طبقه لر و هم اهالي نين چوخ بٶيوك اكثريتي نين حيمايه سينه آرخالانديغنا گٶره ده «ميللي» صيفتيندن، موباريزه نين وصفينده ايستيفاده ائديريك.
جنوبي آفريقادا، آپارتايدا رژيمينه قارشي «آفريقا ميللي كونگره سي»نين رهبرليك ائتدي يي موباريزه، اهالي نين بوتون قيشرلريندن عيبارت بير اكثريتين حيمايه سي و ايشتيراكي اعتيبارينه گٶره ده «ميللي» ساييليردي. بوتون آذربايجان ميللتي اوشاقدان بویوگه قدر كتبي حالدا اٶز ايستكلرين قلمه آلسادا، ايران رژيمي و فارس ناسيوناليسمي بو آنلامدا «ميللي» حركت يوخ، «پانتوركيستلر»، «تجزيه طلبلر» و بو كيمي سٶزلردن ايستيفاده ائتمه يي اٶز منافعينه اويقون ساياجاقدير.
3. عوموم اهالي يه عاييد و حزبی مسئله لرين آلترناتيوي معناسيندا
غرب دموكراسي لرينده، اوچونجو بير معنادا «ميللي» آنلامي ايستيفاده اولور. بو حاللاردا، سياسي پارتيالار ، طبقه لر و جينسلره عاييد اولمادان، اهالي نين موختليف قيشرلرينه عاييد مسئله لرين وصفي اوچون بو صفتدن ايستيفاده اولور. ميثال اوچون «فرانسانين ميللي ادبياتي» آنلامي يوخاريدا سايديغيمي ايكي واريانتين هئچ بيرينه بنزه مير. يعني بو حالدا، نه فرانسالي لارين اتنيك مسئله لريندن صٶحبت گئدير و نه بوتون فرانساني مشغول ائدن بير مسئله دير. ميللي حركتين سيرالاريندا «ميللي» سوزوندن بو آنلامدا، آرتيق ايستيفاده ائتمك لازيمدير. ميثال اوچون چوخ واخت سياست دن دانيشاركن، پارتيسل یا حزبی سياست (ميثال اوچون فدرالسيم يا ايستيقلال لا باغلي) و بيرده «ميللي» سياست (باشقا ميللتلرله علاقه دار يا دوشمن قارشي سيندا) «ميللي» سياست مٶوضوعلاريني آييرماغي باجارماق چوخ لازم و پراكتيك اهميته ماليك دير.
4. «اٶلكه» سٶزونه مترادف کلمه
دونيادا مٶوجود اولان 180 جواريندا «دٶولت-ميللت» يا گونده ليك ديلده اٶلكه، غرب سياسي ادبياتيندا ”Nation” دا آدلانيرلار. ايراندا فارس ديلينده «كشور» آدلانان بير آنلام بو سٶزون ترجومه سي كيمي ايشلنير. آمئريكا بيرلشميش ایاتلرینده، ایالتلره عاييد اولان مسئله لرين آلترناتيوي كيمي، «فئدرال» صيفتي (يالنيز بير يا بير نئچه ایالته يوخ) بوتون آمئريكايا عاييد اولان مسئله لري آييرماق اوچون ايشلنير: فئدرال قانون، فئدرال پوليس يا «فئدرال رزرو» (مركزي بانك).
بئله ليكله، كئچميشده بو دٶردونجو معنادا شوروي اٶلكه سي معناسيندا شوروي «ناسيونو»، شوروي دٶولت-ميللتي (كشور شوروي) واريدي. بيرلشميش «ميللتلر» تشكيلاتي نين آديندا اولان «ميللت» سوزوده بو آنلامدادير و «بيرلشميش اٶلكه لر تشكيلاتي»نا سينونيم یا مترادف بير کلمه ساييلير.
ايراندا حاكيم فارس ميللتي يالنيز بو 4-جي معنادا «ميللي» صيفتي ني ايشلدير. بئله ليكله فردوسي «ميللي شاعير»، فارس ديلي «ميللي ديل»، فارس مدنيتي «ميللي فرهنگ»، فارس موسيقي سي، «ميللي موسيقي» و فارسليغين بوتون دبيلقه لري بير يئرده «ميللي هويت» آدلانير! اگر آمريكادا «فئدرال قانون»دان دانيشيلير، او قانونو وضع ائتمكده بوتون ایالت لرين نوماينده لري دموكراتيك موداخيله ائديبلر. آمما قادينلار و توركلره قارشي نيفرتنامه باغلايان فردوسي حاقيندا بئله پراسئس كئچيلمه ييبدير. «ايران ميللتي» سٶزوده ، ائله «ايران آدلي اٶلكه نين اهاليسي» آنلامي يئرينه ايشلنير. يوخسا بو اهالي نه موشترك ديل و مدنيته ماليك دير و نه دموكراتيك و آزاد وطنداش توپلومونون عوضولري ديرلر.
ائله بو موصاحيبه نين باشقا يئرينده ايشاره ائتدي ييم كيمي بيزيم دانيشديغيميز مٶوضوع دقيق علملره (علوم تجربي) عاييد دئيیل و بوتون حاللاردا تفسير و تعبير قاپيلاري تاي-با-تاي آچيقدير. من سيزه ایکی ميثال گتيريم: 90-جي ايللرده اييسوئچين او زامانكي سوسيال دموكرات خاريجي ايشلر ناظيري خانيم لنا يلم والئن (Lena Birgitta Hjelm-Wallén تولد 1943 و خاريجي ايشلر ناظيري 1994-1998) اعلان ائتدي كي چون ايسوئچده موسلمان اٶلكه لردن گلميش يوز مين نفر ياشايير، بس ايسلام بير ايسوئچ ديني دير. باشقا بير ميثال روسيه اهلی نین 10% موسلمان اولماسی اوچون، روسیه «ايسلام اٶلكه لري كونفرانسي»نا عوضو اولماق ايسته ییر ، آمما فارس ناسيوناليسمي باخيميندان ايران اهالي سي نين 99 فاييزي نين 1400 ايل موسلمان اولماق فاكتي، بو دينين، ايرانلي بير دين استاتوسو صاحيبي اولماغا، كيفايت ائتمير. باخين، ايسوئچده 10 ايل سابيقه و 1 فاييز يئترلي اولور آمما ايرانين فارس ناسيوناليستلرينه 1400 ايل و 99 فاييز كيفايت ساييلمير ! دئمك ايستيرم كی حتي بوتون لازيمي آراشديرمالار و استاتيستيك رقملر الده اولسادا، موباحيثه يولو آچيق قالير. بيز بو حاقدا اٶزوموزده اجماعا چاتساق دا، ايشاره ائتديييم ناسيوناليست لر، قيامته كيمي بيزيم حركتي پانتوركسيتي و بولوجو کیمی صيفتلره ملقب ائده جكلر. بئله وضعيتده، بو تيپلي سورونلارين، تفسير و تعبيره تابع اولدوغو و اٶنوموزده منطق و استيدلال دان آز پاي آلانلارين حوضورونو نظره آلاراق، آذربايجان ميللي آزادليق حركاتي اٶز ترمينللريني سئچيب و حركتين داخيلينده استانداردلاشديرمالي دير و بو اساسدا سیاسی ادبیات یاراتمالیدیر.
س. حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
اولا ادبياتچيلار و اونلاردان داها اٶنجه ايراندا توركلويون ديري لييينين قوروقچوسو اولان فولكلورچولار، آشيقلار و موسيقي چيلر اٶز ايشلريني لياقتله واختيندا گٶروبلر و بوگون ده ايشلريني دوام ائديرلر، باخمایاراق کی ، اونلارين ايشلري داها قاباقكي سياسي سيموول لاري داشيماق يوكوندن آزاد اولموشدور.
من بوندان قاباقكي سوآل لارين جاوابيندا آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين اساس غايه سيني اقتيصاديات و مادي-معنوي باخيمدان زنگين و خوشبخت توپلوم ياراتماق اولدوغونا ايشاره ائتديم. البته ميللي ظولمون و ديل مسئله سيله، بو آمالين آراسيندا اولان موناسيبت و بو موناسيبتلره حاكيم اولان مکانيزم لري پئداقوژيك بير اوستاليقلا شرح و تبليغ ائتمك ميللي حركتين روتين وظيفه لريندندير.
ميللي ظولمه قارشي ميللي آمال و آرزولارين سياسي اينكيشافا چئوريلمه سي نئچه مرحله دن كئچير:
1– ميلي ستمين وارلیغی و اعمالي
2– اونا قارشي ميللي حيسيات، فولكلورچولوق، شعر و ادبيات
3– ميللي مفكوره نين كوتلويلشمه سي ( خالق آراسیندا عمومی لشمه سی )
4– ميللي ضيالي لار، آكتيويستلر، ژورناليستلر، قوروپلار و شخصيتلرين سياسي مودعالار ایله آرایا گلمه لری
5-سياسي پلاتفورملارين آرايا چيخماسي. بو مرحله دن داها فقط ديل يا ميللي ستم يا صيرف ميللي ظولمه قارشي نفياً اعلامي جورم ائتمك يوخ، اثباتاً ده هم ميللي مسئله نين حللي و هم بوتون ايقتيصادي و سوسيال مسئله لرين حلليني اٶزونده احتوا ائتمه لي دير.
6-سياسي پارتيالارين يارانماسي و پارتیا پروقراملاري نين تبليغي و اهالي نين قضاوتينه بوراخیلماسي
7– سياسي لشميش ميللت يعني سياسي اراده و سياسي عمل پروقرامينا ماليك ميللتين دوغولماسی یا اعلامي وجودي
سيزين ميثال گتيرديييز قادينلارين مسئله سي يوخاريداكي تقدم – تأخر اساسيندا، 5-جي مرحله دن ميللي حركتين اورگانيك بير حيصه سي اولمالي دير. بوردا داها رومانتيزم و ايبهام دٶورو آرخادا قاليب، كونكرت و معین سياسي پلاتفورملار و موكممل سياسي پروقراملار لازيمدير.
بئشينجي مرحله دن سونرا ميللي حركت داها «بير مسئله لي حركت» دئیيل.
اجازه وئرين من «بير مسئله لي حركت» سٶزونو ايضاح ائديم. ميثال اوچون غرب اٶلكه لرينده، آمريكانين ويتنامدا موداخيله سي، آتوم انرژي سي، عراق موحاريبه سي، مكتبلرده يئمک لرین آشاغي سويه سي و بونا تای مسئله لر اطرافيندا يارانان كوتلوي حركتلره ايشاره ائتمك اولار. بو نٶوع حركات، سياسي حاكميتين مدعيسي اولمورلار و موختليف سياسي بلوكلاردان يالنيز بير مسئله اطرافيندا بيرلشيرلر. بونلارين بعضيسي اٶز اينكيشاف پروسئسينده گليب متعارف سياسي پارتيايا چئوريليرلر. بو سیرادان غرب اٶلكه لرينده ياشيل لار (اطراف موحيطين قورونماسيني ايسته يه نلر) حركتيني ميثال گتيرمك اولار.
آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي بابك قالاسيندا ايل-به-ايل كئچيريلن ميللي قورولتايلاردا، بير مسئله لي حركت دن، سياسي آلترناتيو آرايا قويماق مرحله سينه قدم قويدو. بو يولدا بير سيرا تشبوثلرين ان اٶنملي سي، «آذربايجان دانيشير» مانيفستي نين یاییلماسی ایدی.
«آذربايجان دانيشير» سندي نين نشري و اوندان عمله گلن هرطرفلي ايستقبال، بير دٶنوش نوقطه سي اولدو. او سند ده دونيادا غربين پارلامنتاريستي و ليبرال عنعنه لري (بيرينجي بند)، فدراليستي بير رژيم ين يارانماق ضرورتي (ايكينجي بند)، غربي دموكراسي لرده اولان پرينسيپلر اساسيندا قادين-كيشي حوقوقلارینين برابرليگي (آلتينجي بند)، ريفاه دٶولتي (يئددينجي بند)، اكولوژي ساغلامليغي (سككيزينجي بند) و نهايت بوتون قونشولار و دونيا ايجتيماعيتيله حالي حاضيردا حاكيم اولان دوشمنچيليك موناسيبتلري يئرينه، ساغلام و هارمونيك موناسيبت قورماق ضرورتي (دوققوزونجو بند) گٶردويوز كيمي بوردا داها «ذيكري موصيبت»دن خبر يوخدور. بو سندله آذربايجان ميللي- آزادليق حركتي بير مسئله لي حركت سويه سيندن، بوتون سياسي حاكميتين موددعي سينه چئوريلديييني اعلان ائتدي. داها بو سند صيرف ديل اساسيندا بير ادعانامه يوخ، يئني بير دوزن ياراتماغا دوغرو بير سياسي اراده نين نوماييشي ایدی.
من بورا كيمی چاليشديم حقوق باخيمیندان، قادينلارين حقلري و سايير مسئله لرين، ميللي حركتين سياسي گونده لي يينه، پلاتفورمونا و پروقرامينا داخيل اولماسینا ايشاره ائديم. آمما قادينلار، زحمتكشلر يا اطراف موحيط (اكولوژي) مسئله لري نين، آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتينه تاثیر ائتمه ايشي صونعي بير پراسئس اولا بيلمز. ميثال اوچون شرقي آوروپادا كمونيستي ديكتاتورالارا قارشي گئدن وطنداشليق موباريزه لرينين هر اٶلكه ده اٶز كالاريتي واريدي: پولشادا ( لهستاندا ) زحمتكشلر و حتي صنايع پرولتارياتي نين صينفي حاقلاريني مودافيعه ائتمك، شرقي آلمانيادا كليسانين نفوذو ، بالتيك ياني جومهوريتلرده مئيدانلاردا و آزاد هاوادا خالق ماهني لاري اوخوماق و محدود بير چرچيوه ده اكولوژي مسئله لريله بويانميشدي. ماراقلي فاكت دير كي، بوتون شرقي آوروپانين كمونيستي اولکه لرینده گوجلو عنعنه يه صاحيب اولان صنعتي فعله صينفي اولماسينا باخماياراق، يالنيز پولشادا آزادليق يولوندا موباريزه ، فعله لرين لاپ كلاسيك صينفي موباريزه فورمونو تاپدي. اصلينده عئيني ماهيتي داشيان، كومونيستي ديكتاتورلارا قارشي آزادليق موجاديله سي، هر اٶلكه ده بير رنگ آلماسي، ائله موركب پروسه لرين نتيجه سي دير كي، اونلاري صونعي يول لا و ايجتيماعي-سياسي مهندسليكله ياراتماق مومكون دئيلدير. بوگون ميللي حركت مينلر، اون مينلر و يوزمينلرله اينساني سفربر ائتمه يه قادر اولدوغو حالدا، ايراندا فئمئنيست قوه لر چوخ ساوادلي كادرلار و بين الملل حيمايتلره ماليك اولسادا، زحمتله نئچه يوز نفري مئيدانا چيخاردا بيلير. يعني اهالي نين آكتيو حيمايه سي باخيميندان بو ايكي حركتين آراسيندا بویوک فرقلر واردير. قادينلار حركتي سياسي حاكميت آلترناتيوي کیمی چيخيش ائتمير.
دئمك ايسته دي ييم بودور كي، ايراندا آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي نين اكولوژيستي، فمنيستي يا سندیکالیستی موباريزه بوياسيندا تظاهورو موركب بير پروسه ده اورتایا چیخا بيلر.
تريبون درگي سي نين 6-جي ساييندا من «ستم ملی و ستم جنسی يك بررسي مقايسه اي« باشليغي آلتيندا بو مسئله نی گئنيش آچیقلاميشام. بوردا قيساجا اشاره ائديم كی بو ايكي حركات آراسيندا دا بير يا ايكي هنجامه وار:
بير. ميللي حركتين سيرالاريندا اولان قادينلار وخصوصيله مودرن و فئمنيست فعال لار.
ايكي. ايراندا جرياندا اولان قادينلارين حاقلاريني مودافيعه ائدن حركتده تورك و ديگر غيري فارس قادينلار. بو ايكي واسيطه ايله بو ايكي حركت بير-بيرلريله تماسداديرلار. بو هم اينساني و احساسي پلاندا و هم ده كونكرت سياسي همكارليقلاردا اٶزونو گٶستره بيلر. ميثال اوچون موشترك بياناتلار وئرمك، قادينلارين موستقيل موباريزه لرينده، ميللي موجاديله يه دستك وئرمك و عكسينه، قادينلارين موستقيل فئمنيستي موباريزه لرينده، فارس راسيسمي نين تظاهورونه يول وئرمه مك، ميللي حركتين سيرالاريندا گئري قالميش تئزيسلر و عنعنه لره قارشي قادين و كيشي ميللي فعال لارين آكتيو قارشي دورماسي، ميللي موباريزه نين سيرالاريندا قادينلارين رولونو قابارتماق و بير نٶوع موثبت تبعيض سياستي آپارماق و سايير. بيرداها وورغولاييرام كي، بونلار يالنيز دوشونولموش و شعورلو تأثير قويماق جهدي كيمي گٶرونه بيلر و نتيجه چوخ موركب فاكتورلاردان آسيلي دير.
س. کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حٶکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
من بورا كيمي سيزه وئرديييم جاوابلاردا ايشاره ائتميشم كي حركت، آرتيق ايثباتي مودل آرايا قويماق مقاميندادير. بيز دوزگون اولاراق، فارس راسيسمي له، اونون ان بٶيوك (و گولونج) ادعالار ايره لي سوردويو مئيداندا، يعني تاريخ مئيدانيندا موفقيتله قارشي-قارشي يا دورموشوق. بو دوزگون بير داورانیش دير. شاهنامه نين رجزلريني، فريدون، كاوه، آرش، پيشداديلر، هوخشتر و بو كيمي فيقورلاري، بيزيم حياتيميزا مالكيت قباله سي كيمي گٶرنلري، نظري بير اوز-به-اوز دورمادا سينديرماق، هم لازيم اولان و هم جسارت طلب ائدن ايش ايدي و من اينانيرام كي، حركتيميز بو ايشين عٶهده سيندن باجاريقلا گلميشدير. اگر 20 ايل اٶنجه ايران تاريخیندن بير روايت واريدي، ايندي ايكي روايت وار، بوگون، ميللي حركتين، ايرانين قديم، اورتا عصيرلر و موعاصير تاريخي مٶوضوعسوندا، اٶزونون آلترناتيو روايتي وار. ماراقلي دير كي، تاريخين كئچميش دومانلي و سندسيز دٶورلريندن افسانه يه بنزر بو روايتلر، بعضاً سندسيز ادعالار آرايا آتماقدا بير-بيرلرينه بنزه سه لرده، ميللي حركت پروپاقاندا و پسيكولوژيك موحاريبه نين بو جبهه سينده ديرلي اوغورلار قازانميشدير. قئيد ائتمك يئرينده اولار كي، فارس ناسيوناليسمي، آلترناتيو روايتي قبول ائتمه ميشدير. استغفرالله! اونلار هله بوگونه كيمي اوزدوكلري بولانليق «ايران فرحلي تاريخي» آدلي چال حٶوضون لاپ درينليك لرينده چیمیرلر . منيم ايشاره ائتدي ييم بودور كي بو حٶوضدا ايندي اونلار كنديلري فعاليتده ديرلر.
آمما سوآلينيزدان منه موستفاد اولان بير تله يه، بير طيليسيمه دوشمك تهلوكه سي ده قئيد اولونمالي دير.
ذيكري موصيبت، حركتين اوشاقليق ايللري نين درسلري و تجروبه لريني، تيكرار و تيكرار ائتمك بيزه بير شئي وئرمير. بوگون حركتين سياسي قوه لري و تورك ضيالي لاري نين ديقت مركزينده، ايثباتي آلترناتيوين مئيدانا چيخارماسي دير. بيز موستملكه چيلييين قوربانلاري اولان لاتين آمريكانين اينديانلاري ( قیرمیزی دری لر ) و قولدارليغين قوربانلاري اولان شيمالي آمريكانين قارالاري و بير چوخ بئله قوروپلارين شرح حاليندن اٶيرنمه لي ييك. ذيكري موصيبته عادت ائدن، آيدين بير صاباحين كونتورلاريني جيزا بيلمه ين بير ميللت، قورتولوشا لازيم اولان موثبت انرژي ني اٶزونده جمعلشديره بيلمز. ذيكري موصيبت، موصيبتدن چيخماق يوخ، موصيبته عادت ائتمك، اونونلا ياشاماق طرزيني مشق ائتمك دير. پوشكين ين ايفاده سيله دئسم، موصيبت دن «غملي بير حظ آلماق» و موصيبتين ذيكري و بو ذيكره قولاغ آسماغي ياشاييش طرزي و حياتي تنظيم له ين بير ريتوآلا چئوريره بيلر. باشقا طرفدن مسئله يه باخييب دئمك اولاركي، بيزي موصيبته دوچار ائتمك اگر باشقالاري نين ايشي اولوبسا، موصيبتدن قورتارا بيلمه مك، قطعاً اٶز سوچ و گناهیمیزدیر. بوگون نئچه نسلي فرانسادا ياشايان الجزايرلي موهاجيرلرين، دوچار اولدوقلاري هر فلاكتي، بوندان نئچه نسيل قاباق فرانسانين الجزاييرده سوردويو موستملكه چي ليك سياستيندن گٶرومك نه دوزگون دور و نه فرانسانين او سياستينه لعنتلر ياغديرماق، بوگونكو الجزاير كٶكلو فرانسالي لارين بدبخت حياتدان نجات وئرمه يه بير يارديم ائده بيلر. آرزو ائديرم كه سوآلينيزي دوزگون باشا دوشموشم.
س. هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتیده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
اٶنجه ايشاره ائتدي ييم كيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي مودرن بير حركتدير و بيزه قارشي اعمال اولان راسيستي سيستمه وئريلن بير «گئجيشميش» جاوابدير. بو گئجيشمك قانونا اويغون اولسادا، تأثيرسيز اٶتمه ميشدير. بيزيم ساييميزين چوخلوغو و بيزه قارشي يالنيز حربي چئوريليشله هژمونلوغو اله آلميش و ائله بو يوللا دا حاكميتيني بيزه قارشي اعمال ائده بيلن، فارس سيستمي، مجبور اولموشدور كي، تورك ميللتي نين محو ائتمه سين، صبيرله اوزون مدت بير پراسئسله عملي ائتمك ايسته سين. بو مودت عرضينده آذربايجانلي لارين بير قيسمي بو تدريجي قتلي عامي بير نٶوع «نورم» كيمي قبول ائديب، بو قتلي عاما قارشي اوجالان سسلري «نورمي پوزماغا جهد» و ناحق عوصيان گٶرورلر. بوگون دين و مذهب اساسيندا اعمال اولان آيري-سئچگي لييي گٶرمك اوچون هئچ درين معلومات يا سياسي آناليز لازيم دئيل. اٶز نامازيني بير شيعه مچيدينده قيلماغا مجبور اولان هر سني مٶمن، بير كيلاس ساوادي اولماسادا، بو تبعيضي گٶرور و اوندان حيدتتلنير و اونو باغيشلانيلماز حوقوق پوزونتوسو كيمي ديرلنديرير. آمما هر ايل مهر آيي نين اولينده، اٶز ائولاديني، علم اوجاغي و تدريجي قتلي عام كرخاناسي رولونو اوينايان فارس ديللي مكتبه يولا سالان والدين اوچون، مسئله مچيد ميثالي كيمي آيدين دئیيل. مچيد ميثالي نين كونتراستي بو مكتب حاليندا، داها بولانليق و چتين درك اولان بير سوآلا چئوريلير. منجه آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي نين ان اساس پرابلئمي، مسئله نين اٶزه يي نين بئله موركب لي يينده دير. بو كولتورل و تدريجي ژنوسايدي گٶرمك، هئچ ده، آشوويئتس دوشرگه لرينده باش وئرنلري گٶرمك كيمي راحات دئيیل. بيرده اساس دردي چٶرك و مسكن اولان كاسيب دونيادا، ديل و مدنيت، لوكس جينسلر كيمي طبقه بندي اولورلار. ايراندا ياشايان بير والدين ين مين بير دردله ال-به-ياخا اولدوغو حالدا، اوشاقلارين اونيورسيتته داخيل اولوب-اولمامالاري، اٶلوم-دیریم اهميتي كسب ائدن مقامدا، آنا ديلي چوخ اوزاق و لوكس بير مسئله كيمي گٶرونور. بو دردي گٶرمك هم ساواد و هم حاكيم وضعيتدن دوغرو بير آناليز طلب ائدير، حالبوكي ديني هويت اساسيندا، تبعيضي گٶرمك اوچون هئچ بير عينك لازيم دئيیل. وضعيتين بو درجه ده موركکب لي ييندن، اٶز ميللتي نين طالعينه لاقيد قالان آداملارين اولماسي آرايا چيخير. هئچ بير شيعه، حاكيم دٶولتين، اونو سني مچيدينده ناماز قيلماغا مجبور ائتدي ييني «نورم و عادی » سانا بيلمه دييي حالدا، راسيستي سيستمين ايجبارينا گٶره، فارس مكتبينه اوشاغيني يوللايان توركلرين، احوالاتي فرقلنير و اونلاردان بير قيسمي يا وضعييتي هئچ گٶرمور و يا راحاتجاسينا اونا راضيلاشابيلير. بو ايسه آذربايجان ميللي آزادليق حركتينين سيرالاريني ضعيفلنديریر و حاكيم رژيمه، مظلوملارين آراسيندان كادرلار جلب ائتمه يه ايمكان وئرير. بو البته ائله استعمار دٶرونده هيندوستان، الجزاير و ديگر موستملكه لرده ده بئله ايدي و هيندوستاندا، بريتانيا كولونياليزمي نین نوماینده سی، چوخ واختلار بير هيندوستانلي مأمور اولوردو.
ایندی سيزين سوردوغوز «بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری» مسئله سيني ايضاح ائتمك ايستيرم. اينديجه شرح ائتدي ييم بير آپارتايد سيستمي نين «نورم» گٶروب و اونا قارشي اعتيراضيني، ماجراجولوق سايانلارين، حركتين سيرالاريندا اولماماسي، حركتي بير سيرا ديرلي كادرلاردان محروم ائدير. البته بو مسئله، ميللي حركتي، لازيم اولان كادرلار و اينتللكتوئل قوه لردن محروم ائدن يگانه عاميل دئيیل. بيلديييز كيمي، غئيري دموكراتيك دونيادا، سياست و اعتيراض حركتينه قاتيلماغين هزينه سي آغير اولور و بو عاميل ده بير چوخلاريني سكوتا مجبور ائدير. آمما منيم بوردا وورغولاماق ايسته دي ييم، بيزيم لازيم كادرلاردان محروم اولوب ، عوضينده تجروبه سيز، صلاحيت سيز فردلرين حركتده موهوم يئرلري توتماسي دير. سٶز يوخ كي بير وطنداشين حتي سياسي ساواد و تجروبه دن محروم اولسادا، حتي واختيندا قولدورلوق ائديب قانون طرفيندن موجازات اولموش اولسادا، اٶز موقدراتي ني تارتيشان سياسي حركتده ايشتيراك ائتمك حاققي واردير و بيز كيمسه ني بو حاقدان محروم ائده بيلمه ريك، آمما منيم اشاره ائتدي ييم، ميللي آپارتايدين بير سيرا توركلر طرفيندن «نورم» ساييلماسي، بيزي گتيرير اورايا چيخارير كي، بيزيم ساوادلي لاريميز حركتدن اوزاق قالديقلاري حالدا، اٶز باشلاريني باغلايا بيلمه ينلر، تويدا گلين باشي باغلاماق هوسينه دوشورلر. بوگون حركتين سيرالاريندا بير چوخ يارانان پروبلئملرين آرخاسيندا ائله بو قحط الرجالين اوجوباتیندان مئيدانا آتيلان شخصلر دورورلار. بو گون بيزيم شيمالي ياريميزا قارشي آپاريلان زهرلي تبليغات يالنيز دوشمنلريميزين طرفيندن يوخ ائله اٶزونو ميلتچي آدلانديران قوه لر طرفيندن آپاريلير، آنتي توركيه ليكله عجين اولان روس پرستليك اٶزونو گونئي آذربايجان ميللي فعالي معرفي ائدن بعضي آداملار طرفيندن آپاريليرسادا، چوخ آرتيق سايي دا، آذربايجانچي ليق ادعاسيندا بولونان، آداملارين سوكوتو ايله موشاييعت اولونور. آذربايجان جومهوريتينه قارشي كامپانياني آپارانلارين سايي آز اولسادا، بو چيركين كامپانياني سوكوت لا تأييد ائدنلر آز دئيیل لر.
آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتينين سيرالاريندا ساغلامليغين قورونماسي و قوه لريميزين ياخينلاشماسيندا مانع اولان مسئله لرين حاقيندا بير نئچه مقاله نشر ائتمیشم ، بو موصاحيبه نين اته يينده اونلارين سياهي سين و اينترنت لينكلريني وئرمیشیک.**
س. بو ضعف لر حرکتین ذاتیندا حرکتدن آیریلماز قونولاردی می ؟ یوخسا بو ضعفلری آرادان آپارماق اولار، نئجه ؟
بو آندا ايستيقلالچي دوستلارلا موشترك بير ديالوق باشلانيبدير. من اينانيرام كي ساغلام ايستيقلالچي قوه لر، محمد امين رسولزاده و ائلچي بيه قارشي تبليغات آپارمازلار و بئله ايشلرين قارشي سيندا سوكوت دا ائتمزلر. هابئله آذربايجان و توركيه جومهوريتلرينه قارشي كامپانيا آپارماق و دوشمن تبليغاتينا مئيدان وئرمه يه راضي اولمازلار. ديگر غيري ساغلام داورانيشلار دا هر سياسي جرگه ده اولجه همان جرگه نين منسوبلاري طرفيندن موخاليفتله قارشيلانمالي دير.
آديني استيقلالچي قويوب، ايران ايسلام جومهوريتي نه هفته باشي ( weekend trip ) مسافرت ائدن شخصلري جيدي سايماماق، بيرينجي نٶوبه ده ائله حقيقي و ساغلام ايستقلالچيلارين ايشي اولمالي دير.
فئدرالچي ليق مٶوقعينده اولان بير نئچه فعالين، محمد امين رسولزاده، ابولفضل ائلچي بي، 1918-1920.جي ايللرين آذربايجان خالق جومهوريتي، بوگونكو آذربايجان جومهوريتي و ديگر ميللي ديرلر و شخصيتلره قارشي آپارديقلاري نيفرت كامپانيالاري فدراليست لر طرفيندن چوخ مسئوليت حيسي ایله قارشيلانيب و جيددي جاوابلار آلميشلار. آيدين دير كي، اگر او شخصلرين فدراليست اولدوغو سببدن، ديگر فدرالچي قووه لر اونلارين آنتي آذربايجان فعاليتلريني آكتيو حيمايت ائتسه يديلر يا سوكوتلا تأييد ائتميش اولسايديلار، هم حركته و هم اٶزلرينه ضربه وورموش اولارديلار. منجه ايستيقلالچي دوستلاردا اٶز سيرالاريني تميزله مك مکانيزم لريني ايشله ييب حاضيرلامالي ديرلار.
آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي بير ديري اورگانيزم كيمي، اٶز ساغلام ليغيني داخيلي و خاريجي آفتلر قارشي سيندا قوروماغي تأمين ائدن موثر مکانيزم لره ماليك اولمالي دير.
س. حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دموكراسي بير «ذيكر و دعا » دئيیل كي، اونون آديني ديله چوخ گتيرمكله دموكرات ليغين درجه سي معلوم اولسون. بوراكيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين يولچولاري، دموكراتيك ديرلره باغلي اولدوقلاريني نوماييش ائتديرميشلر البته معلوم سببلره گٶره هله تشکیلات لانما و پارتيالاشما، فارسلاردا عمله گلمه دييي كيمي، بيزده ده اينكيشاف ائتمه ميشدير. آذربايجان ميللي -دموكراتيك حركتي، باشقا بير ميللتدن اوستون اولماسيني، باشقا بير ميللتين ديليني غير رسمي ائتمه سي، باشقا بير ميللتين شهرلرينه قوشون چكمك، باشقا بير ميللتي «سوسك» و … آدلانديرماق، باشقا ميللتين توپونيميك آدلاريني دئيشديرمك و بو كيمي غيري دموكراتيك فيكيرلري يوخدور. بوتون بونلار، عملده دموكراسي يه اينانماق معناسيندادير. يوخسا قيشري زاهيدلر كيمي، گون چيخاندان گون باتانا كيمي مين تسبيه «دموكراسي» سٶزونو ذيكر ائتمك و ائله همان ذيكر گونو عرضينده، 30-40 ميليون اينسانين ديلينه وورولان قيفيلا اعتيراض ائتمه مه يي، من دموكرات اولماق سانميرام . اگر آمريكانين ويتناما و عيراقا قوشون چكمه سي بير فاكت دير، باشقا بير فاكت دا، آمريكا ميللتي نين بو قوشون چکمهيه بسله -دیگی موناسيبتدير . بيزه قارشي 88 ايل ليك ظولمون اعمال اولماسي دا بير فاكت اولدوغو حالدا، بو ظولمي گٶرمك ايسته مه یه نلري «دموكرات» سايماق اولماز. باشقا سٶزله، بيز حاقلي اولاراق، 88 ايل ليك ائتنيك فارس آپارتايد سيستميني گٶره بيلمه ينلر، گٶرمك ايسته مه يه نلر و اونو مودافيعه ائدنلري «دموكرات» سايا بيلمه ريك.
س. مخالف لر آذربایجان حرکتی نی آشيري تمايول لر و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
ايجازه وئرين مسئله ني بير آزدا عومومي لشديريب، حركتين ساغلام ليغي مسئله سينه توخوناق.
حركتين ساغلام ليغي مسئله سي سون درجه جيددي بير مٶوضوع دور. نظره آلين كي حركتين بوگونكو حجمي، حركتين رئال حجميندن يارانميش بير مينياتور دير. يادينيزا سالين كي اينقيلابدان اٶنجه وارليقلاري، محدود سايي دا سياسي دوستاقدا اوتورانلاردان عيبارت اولان سول تشكيلات لاري يا مجاهدين خلق، اينقيلابدان سونرا نه عظمت ده بير حركته چئوريلديلر. بو سببدن آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتي نين بوگونكو بيچيمي، اونون حقيقي گوجوندن يوزلر دفعه آزدير و بوگونون ضعيف و گوجلو جهتلري ده، حركت اٶز حقيقي فورماتيندا ظاهير اولاندا، يوزلر دٶنه بٶيويه بيلر.
هر سياسي اورگانيزم (اوخشار بيولوژيك نمونه لر كيمي) ايكي واجيب مکانيزمه ماليك اولمالي دير: اٶزونو مودافيعه و ساغلام لاشديرما مکانيزمي
– خاريجدن ايچري نوفوذ ائتمك ايسته ين انگل لره قارشي اٶزونو مودافيعه مکانيزمي،
– اٶز داخيلينده اينكيشاف ائتمك ايسته ين انگل لره قارشي اٶزونو ساغلام لاشديرما مکانيزمي،
انگل لرين (منشألريندن آسيلي اولماياراق)، اونملی لريني بئله سیرالاماق اولار :
– نظري باخيمدان آشيري ليق.
-پرينسيپ سيزليك و شخصيت چاتيشمامازليقلاري.
– آنلاشيلماز داورانيشلار.
بو اوچ دسته دن من يالنيز بيرينجي نه توخونماق ايستيرم. ايكينجي و اوچونجو نٶووعدن اولان انگللر حاقيندا من و باشقا دوستلاردان بير سيرا يازيلار نشر اولموشدور و اينترنت سايتلاريندا هله ده اوخوجولار او مقاله لره موراجعه ائده بيلرلر.
نظري باخيمدان آشيري ليق، ائله بيزيم ياشاديغيميز دموكراتيك غرب اٶلكه لرينده ده يايغين دير. آمما گئري قالميش توپلوملار و اينكيشاف ائتميش اٶلكه لر آراسيندا چوخ واخت، معين فرقلرده وار. اساس فرق بودوركي غرب دموكراسي لرينده آشيري ليق، ساغ و هم سول نٶوعوندن اولماسينا باخماياراق، حاشيه اي بير فنومن اولور ، آمما غيري دموكراتيك و اينكيشاف ائتمه ميش اٶلكه لرده، بو آشيري ليق، بوتون حاكميت، بوتون اوپوزيسيون و بوتون اهالي طرفيندن دستكله نه بيلر. ميثال اوچون اسلوبودان ميلوسوويچ و رادووان كاراجيج جوتلويونون كئچميش يوگوسلاويادا تبليغ ائديب، حيات كئچيرديكلري فيكيرلرين، غرب ده ده، طرفدارلاري وار آمما فرق دئديييم كيمي بوردادير كي، همان جريانلار غربده نورمال شراييطده بير نئچه مين نفري اٶز دالينجا چكه بيلير حالبوكي ميلوسويچ-كاراجيج جينايتلري دونيا مئدياسيندان گئنيش افشا اولسادا، هله ده صرب ميللتي نين بٶيوك بير قيسمي اونلاري حيمايه ائدير.
غرب اٶلكه لرينده ده، بٶحراني شراييط ده بو آشيري و غيري اينساني فیکیرلرين عمومی لشمه سينه شاهيد اولوروق. بئله حاللارين كلاسيك نوومونه سي، آوروپادا نازيسم و فاشيزمين آياق توتماسي دير. آمما بو نظري ساحه ده آشيري ليغا گلديكده، من سبب گٶرمورم كي، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا اولان، آشيري ليق غرب سياستينده اولان، ساغ و سول نومونه لريندن فرقلي بير فورماتدا تظاهور ائتسين و ايستيرم هر ايكي طرفدن اينكيشافي احتيمال ائديلن ، آشيريليغا بير نظر سالام. مطلبه كئچمه دن قئيد ائديم كي، مسئله دقيق علملره عاييد اولماديغي اوچون، بوردا دقيق متدولارلا اٶلچوله بيلن، فنومنلردن صٶحبت گئتمير. منيم گٶزومه آشيري گٶرونن بير فيكر، باشقاسي اوچون تام نورمال بير فيكير اولابیلر . بو سبب دن من هر ايكي نٶوع آشيري ليقدان دانيشاركن ايلك اٶنجه، مسئله دن تعريفيمي آرايا قويمالي يام.
سولچي آشيريليق
غيري دموكراتيك، اينسانلارين آزاد سس وئرمه سي اولمادان، اينقيلاب يا حربي چئوريليشله سياسي حاكيميتي اوزون مودت اوچون اله كئچيرمه يي توجيه ائدن ايدئولوژي. بو باخيمدان غرب دموكراسي لرينده، پارلامنتاريستي اويون قايدالاري اساسيندا فعالييت ائدن كمونيست پارتيالاري، دموكراتيك پارتيالار اولدوقلاري حالدا، گئري قالميش اٶلكه لرده بوتون وطنداشلارين آزاد پارلامنتاريستي سئچيمينه دايانمايان، بير طبقه (فعله صينفي) نيابتيندن، بير پارتياني همشه ليك حاكمييته چاتديرماغا اينانان ايدئولوژيني من سول آشيري جريان تانيرام.
منيم بيلديييم – خبريم اولدوغو قدر، بوگون ، بو نٶوع ايفراطچي ايدئٶلوژيلر آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا و بلكه بوتون دونيادا، اهميتلي بير درجه ده طرفدارا ماليك دئيیل دير. من اينديليك ده بو تمايولو يوخ درجه سينده گٶرورم. آمما بو او دئمك دئيل كي گله جكده، بو نٶوع ايدئولوژي آياق توتا بيلمز من «تاريخين سونو» نو اعلان ائدن ادعالارلا راضي لاشا بيلميرم. ايفراطي غيري دموكراتيك سولچولوق (و ساغچي ليق)، بٶحراني شراييطده آياق توتا بيلر. منيم موشاهيده لريمه گٶره، بوگون يالنيز آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاري نين حاشيه سينده، بو آشيري سولچولوغون بير نٶوع اوتانجاق واريانتي نين سيزمالاريني تاپماق اولار.
هله توتاليتر كمونيستي دونيادا باش وئرميش جينايتلر ، بير او قدر يادلاردا جانلي ديرلار كي، آچيق آشكار آشيري سولچولوغو غيري مومكون ائدير . «اوتانجاق» صيفتي ني من اونا گٶره ايشله ديرم كي، بونلار آچيق -آيدين فيكيرلريني سٶيله ميرلر و كليله و دمنه نين حئكايتلري كيمي، حئيوانلاريندان ديليندن دانيشيرلار. ميثال اوچون بولشويزم دن دفاع ائتمك اوچون، 1918-1920-جي ايللرين آذربايجان خالق جومهوريتي نه هجوم ائديرلر يا روس ايمپرياليسمينه محبت اعلان ائتمه نی بير باشا صراحتله يوخ، بوريس یئلتسيني ، كوزوو آلبانلاريني تام قتل عام ائتمكده، ميلوسويچه يارديم ائتمه مك اوچون «ساتقين» (!) آدلانديريلار و يا چئچنلرين اينسان حاقلاري نين تاپتالانماسيني دانيرلار. بيرده بو آز ساييلي شخصلر، چوخ واخت بو فيكيرلري اٶز ديللريندن يوخ، باشقالاريندان ترجومه و نشر ائديرلر، يا آذربايجان جومهوريتي نين توركيه يئرينه روسيه ايله ياخينليق سياستي خئيرينه تبليغ ائدركن، آذربايجان –توركيه-روسيه اوچ بيجاغي (مثلثي) آراسيندا مينلرله تاريخي و آكتوئل مسئله لري، «توركيه يه ساتيلان قاز ين قيمتي» كيمي آرايا قويورلار. ائله بو آشيري تفكور، اٶز استالينچي ليك (موساواتچي ليق قارشي سيندا)، و پوتينچي ليك (يئلسين ين ليبرال سياستيله موقاييسه ده) فيكيرلريني، پانتوركيسمه قارشي، صليب يورويوشو (جنگ صليبي) كيمي آپاریرلار. بيرداها دئيیم كي، بو جريان ايندي تام حاشيه اي و بير ايكي نفرين كئچميش سووئت سيستمينه «تعلق خاطير»ي نين و كئچميش معلوم امنيتي باغلاري نين نتيجه سي كيمي گٶرونمه لي دير. آمما بو فيكر صيرف روس پرستليك و پوتينچي ليك (!) كيمي اولماسادا، «زحمتكش لر» و كارگر طبقه سي نين قانلي بايراغي» اٶرتويو آلتيندا كام بك (comeback) ائتمك احتيمالي چوخدور.
آمما قالدي ساغ آشيري چيليق. اولا من آشيري ليغين بو نٶوعوندن تعريفيمي وئريم: اٶز ميلتيني، اٶز ديني يا اٶز ديليني باشقالاريندان اوستون اعلان ائديب، اونلارا سولطه تاپماغا چاليشماق.
سون 90 ايلده آذربايجانين دوچار اولدوغو موصيبتلرين قارشي سيندا، آذربايجان نئچه مٶوقع آرايا قويابيلر:
1. بيزي محو ائتمك ايسته ين قوه لرين ايسته دي يي كيمي، بو موصيبتلري، رحمت و بركت الهي كيمي قبول ائديب، اونلارا تبريك و تشككور مكتوبو يازماق(!)
2. بير آز نيغ-نيغ ائديب، بير طٶرلي ايصلاحاتي، عاجيزانه ايستدعا ائتمك(!) بو، كلاسيك ماركسيستلرين دئدي يي كيمي، قولدارليغين لغوي يوخ، قوللارين حالي زارينه ترحوم ائديب، اونلارين شراييطيني ياخشي لاشديرماق طلبي دير.
3. ميللي آپارتايدين لغويني و قارشي طرفين، مومكون قدر بو ايامي نيكبتين آثاريني آرادان قالديرماغا يارديم ائده جه يينه دايير، مسئوليت قبول ائتمه سي. باشقا سوزله دئيیم: پان فارسيستلر ، تورك ميللتيني ايراندا محو ائدن سياستلرين اعمال اولدوغونو بويون آلسين، بو پلانلاري درحال دايانديرسينلار و مومكون قدر بو 88 ايلين آثاريني آرادان قالديرماغا همكارليق ائتمه يي قبول ائتسينلر.
4. موقابيله به ميثل: بيزه ده 88 ايل وقت وئريلسين كي، بو مدت عرضينده فارسلارين، اصلينده تورك اولوب، روسلار طرفيندن فارسلاشمالاريني اعلان ائدك، فارس ديليني قدغن ائدك، ايراندا فارسلارا آنا ديلينده درسليك چاپ ائتمك يئرينه، افغانيستان اٶزبكلرينه درسليك چاپ ائدك، فارس توپونيملري نين آدلارين دئيشديريب، توركجه يه چئويرك، واخت تاپاندا فارس شهرلرينه حربي هجوملار تشكيل ائدك، رسمي مراسيملرده، راديو تلويزيونلاردا و حتي سينما فيلملرينده فارسلاري تحقير ائدك و…. و نهايت 88 ايل ليك بير قارا تاريخين قيصاصين آلاندان سونرا، ال الده-باش باشدا اعلان ائديب، قونشولوغا باشلاياق.
5. تورك ديل و مدنيتيني فارسلارينكيندان اوستون اعلان ائديب، اونلاري نه اينكي 88 ايل بلكه ائله يئرلي ديبلي محو ائتمه يه دائير، آسيملاسيون و تدريجي كولتورل قنوسيد پلانلاريني رسمي دٶولت پروژه لري كيمي عملي ائدك.
ايراندا نه اينكي رسمي و آچيق راسيستلر، بلكه اهالي دن گئنيش بير داييره فارسلار، يالنيز ايلك واريانتدا يعني بيزي محو ائتمك اوچون اونلاردان تشككور ائتدي يميز حالدا، بيزي «ايراني وطن پرست»، «دموكرات واقعي»، «آذري غيور» و بو كيمي اتيكتلرله «تلطيف» ائديرلر.
حتي ايكينجي واريانتدا يعني بير آزاجيق ژنوسيد قانونلاريني و اعماليني يوموشالتماغا دايير نيغ-نيغي دا تجزيه طلبي و پانتوركيسم آدلانديریرلار.
من دٶردونجو واريانتي، يالنيز مقایسه باخيميندان مطرح ائتديم و كيمسه ائله بير فيكر سٶيله مه ميشدير. و يالنيز بئشينجي آلترناتيو، آشيري ميلتچي ليك (=ايفراطي ناسيوناليسم، راسيسم) كيمي محكوم اولمالي دير. من سيزين سوآلين جاوابيندا بو آچيقلاماني چوخ فايدالي حئساب ائديرم چونكو، اگر بوتون بو واريانتلار آچيلماسا، بولانليق بير فضادا، هر حاق سٶزو دييه ني، آشيري ميللتچي آدلانديرماق، بيزيم يوخ، بيزه دوشمن اولانلارين مئتودلاري دير.
وورغولاييم كي، الده بير آماری رقملر و سوسيولوژيك آراشديرمالارين نتيجه لري اولمادان، بو سوآلا يالنيز شخصي تجروبه و موشاهيده لر اساسيندا جاواب وئرمك اولار. منجه بوگون اگر بيز كتبي قايناقلاري اساس توتساق، بئله آشيري ميللتچي ليك، هله آذربايجان ميللي آزادليق حركتي سيرالاريندا، تظاهورونو گٶسترمه ميشدير. حتي بئله بير دامغالاري حرکته ووران، فردلر، منظوري نظرلري اولان «آشيري ليغي» تعريف ائديب و اونون ميصداقلاريني سندلر و شاهيدلر اساسيندا آرايا قويماغا هئچ بير جهدده گٶسترمه ميشلر.
من قبول ائديرم كي، بير مودعانين ضعيف مودعي طرفيندن ايره لي سورولمه سي، او دئمك دئيل كي، او مودعاني باشقا بيريسي ثوبوت ائده بيلمز. آمما منيم وورغولاماق ايسته دي ييم، بودور كي، بو نوٶع آشيريليق، چوخ ياييقين اولسايدي، داها گٶرسنن كنده بلدچي آختارمازديق يا دا حتي ضعضف مودعي لر ده، بئله بير مودعاني راحاتليقلا ثوبوت ائدرديلر و ميللي حركته لكه وورماق اوچون هيندوستاندان ميثال گتيرمه يه يا موبهم دانيشماغا احتياج دويمازديلار.
باشقا بير مسئله، برائت اصلي دير. مادام كي آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي سيرالاريندا خوشا گلمز و نگاتيو حاللارين اولماسي ثوبوت اولماييب، بو حاللاردان يالنيز آييق-ساييق اولماق نامينه و بير «ائحتيمال»كيمي دانيشا بيله ريك، بير فاكت كيمي يوخ.
منجه آشيري ميللتچي ليك يا ساغ آشيري چيليق دا ائله اونون سول تايي كيمي، هله بيزيم آراميزدا بير پتانسيل حال كيمي قالير و معين سببلره گٶره هله سايا گلن درجه ده مطرح دئيیل. آمما هر ايكي آشيري ليق تمايول لريله علاقه دار، بيز آييق-ساييق اولوب و هر ايكي احتيمالا قارشي نظري ساحه ده حاضيرليق گٶرمه لي و بیلگی لنمه لي ييك. اونوتمامالي ييق كي بيزيم ياشاديغيميز جوغرافيا بوتٶولوينده، دموكراتيك عنعنه لر صاحيبي دئیيلدير و اگر ضيالي لار و بوتون دموكراتيك قوه لر طرفيندن بو ساحه لرده مقصد يٶنلو و اوزون مودت ايشلر گٶرولمه سه، خصوصيله بٶحراني شراييطده بوگون يوخ درجه سينده اولان ضعيف غير دموكراتيك و آشيري آخينلار، آز زاماندا سورعتله توپلومو بورويه بيلر.
س. ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکتی ، باشقا میللتلرین حرکتی آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
سيزين بو سوآلين بير قيسمينه من اٶنجه توخوندوم.
اولاً: ياشيل لار حركاتي اصلينده نفياً، سئچگيلرين نتيجه سينه اعتيراض دالغالاري كيمي مئيدانا چيخيبدي. ماراقلي و معنالي دا بودور كي، تهراندا، حتي سئچگي لرده ايشتيراك ائديب سس وئرمه يه نلرين ده چوخو بو حركاتا قاتيلميشديرسادا، تهراندان كناردا بو حركتين جيدي بير اقبالي اولماميشدير. بوگونه كيمي ده، حركتين رهبرلري آرتيق بو مينوالدا دانيشميشلار و ايثباتاً بير چوخ سٶز دئمه ميشلر. ياشيل حركتينده اولان بو ايبهام اولدن عمدي اولماسادا، زامانلا، او حركتين گئنيشلنمه سينه خيدمت ائتميشدير. بيز شاهيد اولموشوق كي حركتين رهبرلري اولان مير حسين موسوي و مهدي كروبي جنابلاري نين داشيديقلاري ايدئولوژيك يوكله هئچ بير علاقه سي اولمايان قووه لرده، بو حركتين حاشيه و متنينده آكتيو اولموشلار. بوگونه كيمي آذربايجان ميللي آزادليق حركتي بو حركتدن اوزاق دورموشدور. بو حركت حتي هله ليك تهرانا محدود اولسادا، آدلاريني چكديييم ايكي رهبر هر گون آغانين باشينا آند ايچسه لر ده، آچيق-آيدين فقاهتي رژيمين بوتٶلويونه قارشي يٶنلميش بير حركتدير.
ثانياً: من سيزين «باشقا سياسي و اجتيماعي حركت لر» ايفاده نيزي، زحمتكشلرين، سوسيال عدالت يولوندا سندیکالیستی موباريزه لريله عوض ائديرم كي، مسئله كونكرتلشسين.
بو ايكي قئيدله، منظره آيدينلاشير. يعني 5 اتنيك حركت، بير قادينلار حركتي بير سينديكايي حركت و ان سون مئيدانا گلميش ياشيل لار حركتي. قادينلار و سينديكا حركتي نين سياسي حاكيميت مودعاسي يوخدور. نتيجه ده بو ايكي حركتي كناردا ساخلاياق، كي سونرا من اونلارا قاييديم.
دئمه لي 5 اتنيك حركت يعني توركلر، كوردلر، عربلر، بلوچلار و توركمنلر دن علاوه بيرده بو يئني ياشيل لار حركتي مٶوجوددور. بونلاردان، 5 اسير ميللتين حركتي نين گونده لي يينه اٶز ميللي حاكيميتيلريني قورماق و فارس هژمون لوغونو لغو ائتمك داخيل دير. ياشيل حركتي آمما هم يئني جه مئيدانا گلميشدير و هم بير اعتيراض حركتي كيمي، نه يه قارشي اولدوغونو هر زامان دئميشدير آمما نه ايسته ديگی حاقدا واحيد بير فيكير يوخدور. ايشاره ائتدي ييم كيمي، بو حركت ايبهامي ساخلاماق ايستير كي، طرفدارلاريني الدن وئرمه سين و رهبرلرين كونكرت ايثباتي پلاني اولماديغي دومانليق فضادا، هر بير جيناح اٶز سازيني چالير. سون آيلاردا خاريجده بو حركتا دستك وئرنلر، هر بير شهرده اونلارلا بير-بيرلريندن جيدي شكيلده فرقلنن آد، ايمضا، بايراق، رنگ و شوعارلارلا آكسيالار كئچيرميشلر.
ياشيل حركتي نين آذربايجان توركلري نين ايستكلرينه قانع ائديجي بير درجه ده ياناشماديغي حالدا، آذربايجان دا اٶز نٶبه سينده بو حركته قوشولماغا بير هوس گٶسترمه ميشدير. منجه آذربايجان بو حركتله ازلي عشق پيماني باغلامادان، پارالل حركت كيمي اٶز شوعارلايلا برابر، بيزيم آپارتايد رژيمي كيمي تانيديغيميز سيستمه قارشي سسيني اوجالتماسي، بيزه استراتژيك فايدالار وئره بيلر. البته دئدي ييم كيمي مسئله نين ايكي طرفي واردير و هر ايكي طرفدن، قارشي طرفه جيددي سوء ظنلر واردير. عكس تقدديرده، تهراندا «جومهوري ايراني» شوعاري وئريلنده، تبريزده «جومهوري فدرال» شوعاري شهري و رژيمي تيتره تمه سه، اوندا بوش قالميش خيابانلاريميز و بوش قالميش مئيدانلاريميز ، ياد اللر، يادلارين تشبوثلريله حركته گلن آنتي آذربايجان دالغالارا شاهيد اولا بيلر. بوگون آذربايجان، «نه غزه، نه لبنان،…» كيمي ارتيجاعي شوعار قارشي سيندا، «مرگ بر …، چه غزه، چه لبنان، چه تهران» مضمونوندا مترقي شوعار قويماسا، همان ارتيجاعي شوعارلارين آذربايجانا سرايت ائتمه سي نين قارشي سيني آلا بيلمز. مودرن سياستده چئويكليك و تشبوث ايكي موهوم آچار سٶزلردير.
آذربايجان ميللي آزادليق حركتي، سلطنت طلبلر و استالينيست لردن آرتيق بير درجه ده، بو حركتله آنتاگونيسم ده دئيیل. اگر اونلار اٶز شوعارلاريني بو حركتين ايچينه داخيل ائده بيليرلر، اگر راسيستي آنتي عربيستي تمايول لره بوردا يئر وئريلير، آذربايجان اٶز سسيني قالديرماغا هم حاقلي دير و هم بورجلو.
يئرده قالان ايكي حركت يعني قادينلارين فمنیستی و کارگرلرین سينديكاليستي حركتلرينین ، اساس فرقلري، سياسي حاكمييته ادعا ايره لي سورمه مه كلري دير. آمما هر ايكي حركت، آذربايجان توركلري و ديگر ميللتلرين ميللي پارالل حركت ديرلر و معين تاريخي شراييط ده آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتيله بيرلشمك ايمكانلاري يارانا بيلر.
س. بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران «کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ايسوئچده كومونيستلرين واريثي اولان «سول پارتيا «نين نيظامنامه سينده آلكوليسمه قارشي بند گليبدير. بئله بير بند باشقا پارتيالارين نيظامنامه لرينده يوخدور. سبب بودور كي بو پارتيانين كئچميش ليدرلري و رهبرلري آراسيندا آلكوليسم يايقين بير خسته ليك حالي تاپميشدي. دئمك ايستيرم كي اينسانلار اٶز تجروبه لريندن حركت ائديرلر. هله من ايشاره ائديم كي، غربده، توركيه ده و قيسماً قوزئي آذربايجاندا بيزی «آذري» كلمه سيله آدلانديرماغا باخماياراق، ايران توركلري بو آدي اٶز سياسي ادبيات تئرمينلري لیستیندن چوخدان چيخارميشلار. سبب معلومدور: بو سٶزون آپارتايد رژيمي نين ديسكورسوندا اويناديغي بٶيوك رولو هامي گٶرور. چوخ ميللتي توپلوملاردا، تك باشينا حاكيم بيلامونازع اولان هر حاكيم ميللت كيميفارس ميللتي ده اٶز ائتنيك هويتي ني تعريف ائتمكدن، جين بيسم الله دان قورخان كيمي، قورخور و » ايران » سوزوندن، غيري فارس ميللتلره مالكيت ادعا ائتمكده بير قباله كيمي استيفاده ائدير. يئري گلميشكن دئيم كي فارسلار اٶزلري هئچ بو سوزو سئوميرلر و اوزلريني » اصيل آريايي» سانان فارسلار، غربده، اٶز مملكتلرينين آدي نين،
Persian اولدوغون هم دئیيرلر و هم يازيرلار.
. » ايران » اگر بير زامان نئچه ميللتين، مولكي مشاع سي نين آدي ايدي، ايندي بو ميللتلرين بيرينين مسلط ميللت استاتوسو قازانديغي و بو سلطه نين 88 ايل ليك تاريخيندن سونرا، همان مولكي مشاع دٶورونده داشيديغي معناني وئره بيلمز. بو بيزیم بئنيميزده يوخ، رئال حياتدا باش وئرميش و 88 ايل سورموش پراسئسين سونوندا يارانان وضعيت دير. . «ايران» آدي بيزيم مشاع مولكوموزون آدي اولاندا باشقا ايفاده لرده واریدیلار كي بوگون اٶز معنالاريني دئيیشميشلر. بو سٶزلره ديقت ائدين: «رجل سياسي»، «اعيان و اشراف»، «طبقه محترمين»، «نسوان» و «نجبا». آيا بو سٶزلر ايندي مشروطه دٶورونون آنلاميندا ايشلنيرلر؟ منجه بيز بو كلمه نين ايكي آنلام داشيديغيني يعني هم راسيستي ديسكورسون تركيب حيصه سي و هم دونيادا تانينميش بير مملكتين آدي اولدوغو حاقدا معارف لنديرمك آپارمالیییق. طبيعي كي بو سياسي بير مسئله دير و مسئله يه خام و دويغوسال ياناشماق مصلحتلي ايش اولا بيلمز.
س. میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی «بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر؟ بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلر می ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
من ياشيل حركت حاققيندا فيكريمي سيزه سٶيله ديم. آمما » ايران » مسئله لري نين «بيزيم مسئله لريميز» اولماسي دا شوبهه سيز دير. يوخسا بيز اٶزوموزو رئال دونيادان تجريد ائديب و مجازی بير عالمده موباريزه آپارا بيلمه ريك. » ايران » بير رئال ليق دير هم بيزيم ميللتيميزين ياشاديغي اٶلكه نين آدي كيمي، هم آذربايجان جومهوريتي نين » قونشو «سو كيمي و هم فارس راسيسمي طرفيندن «بير ديللي فارس اٶلكه اولماغا كانديد » بير جوغرافيا كيمي. رئال ليغي گٶرمه مك و دونيا سياستينه حاكيم اولان يازيلي و يازيلماميش قانونلارا لاقيدليك ، بيزه چوخ زيانلار گتيره بيلر.
بو حاقدا جريان ائتميش و هله ده دوام ائدن موباحيثه لرده بير سيرا حاشيه لر اولسادا، مسئله نين اٶزه يي ساده بير سوآلين اطرافيندا فيرلانير. حاشيه لر چوخ ساييلي ديرلار. بونلارين بير سيراسي تأسسوفله آذربايجان ميللي آزادليق حركتي نين فعاللارینين بير قيسمي طرفيندن عنعنه يه چئوريلميش سوبيئكتيوليك و قاراياخماق كامپانيالاري كاراكتري داشييير. ميثال اوچون بير سيرا شيفاهي سٶز-صٶحبتلر و حتي بعضي يازيلاردا، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي ني ياشيل حركتينه قوشوب اوردا حل ائتمك ايده ياسينا قارشي فيكيرلر سٶيله نير و هئچ واخت دا معلوم اولمور كي، آذربايجان ميللي – دموكراتيك حركتيني ياشيل لار حركتينده حل ائتمك هاردا و كيمين طرفيندن آرايا قويولوبدور.
موباحيثه بوردا دير کی آيا ياشيل لار حركتي جريان ائتدييي فضا و زماندا، سايير ميللتلرده توتاليتر رژيم و آپارتايدا قارشي اولان، اٶز ميللي آزادليق شوعارلاري ایله مئيدانا چيخماليديرلار يا يوخ؟ بير فيكير اساسيندا، حاضيركي وضعيت ده مئیدانا چيخماق يعني ميللي حركتي حاكيميت جيناحلاري نين داخيلي تسويه حسابلاريندا هزينه ائتمك. قارشيدا اولان فيكيرين اساسيندا، عكسينه ايندي مئيداندا فعالليق واركن و مئيدان دونيانين ديقت مركزينده اولدوغو حالدا و ان اساسي باسقي قوه لرينین موهوم حيصه لري تهران، ايصفاهان و شيراز كيمي يئرلرده مشغول اولدوقلاري حالدا، غيري فارس ميللتلرده اٶز ميللي آزادليق حركتلرينه تكان وئريب، ايراندا 6 زولاقلي بير اوتوباندا حركت ائدن 6 ماشين قطاري كيمي، 6 پارالل حركت عئيني حالدا مئيداندا اولا بيلر. بئله بير مارشين هم تاثیری و هم نتيجه سي بام باشقا اولا بيلر.
فرض ائدين كي ياشيل لارين حركتي نئچه ايل بئله سوردو. اوندا عجبا بيز بو موددت عرضينده ميللي حركتي تعطيل مي ائتمه لي ييك؟! مگر سياسي حركتي ده نفتالين لاييب، صانديغا قويماق اولار؟ من بو و ديگر بو سياق مسئله لرده، بير اينستيكتيو (غريزي) ياناشما طرزيني گٶرورم. بيزيم بير سيرا تاريخي حركاتدا، «فنا في ايران» اولوب، اٶز ميللي ايستكلريميزي قابارتماماغيميز، حاضيركي نسيل اوچون بير آجي تجروبه ساييلير. بو سبب دن، بيرداها «فنا في ايران» اولماق قورخوسو، بيزي ياشيل حركتدن، اوزاق دورماغا چاغيرير. بوردا من «فنا في ايران» گئديشي يئرينه، بير ائموسانال و غئيري سياسي گئديشين اوتورماسيني گٶرورم. تهراندا بير عده نين «جانم فداي ايران» و «نژاد ما آرياست» باغيرديقلاري حالدا، بوتون آذربايجاندا، ميللي حركتين دموكراتيك شوعارلاري نين سسلنمه سي، حاكيم ديكتاتورا قارشي تهراندا وئريلن راسيستي شوعارلارلا، آذربايجاندا سسلنن دموكراتيك شوعارلاري موقاييسه ائتمه يه ايمكان وئره بيلر.
سيزين اشاره ائتدييز يالنيش فيكيردن، بيزه چوخ منفي عاريضه لر گله بيلر و اونلاردان ان تهلوكه لي سي، ايراندا حاضيركي وضعيتدن جانا گليب، اعتيراض ايسته ين آذربايجان و غئيري آذربايجان توركلري آراسيندا، آلترناتيو اولماديغيندان، » يئگانه مٶجود آلترناتيو » يعني آذربايجان ميللي آزادليق حركتينين كونترولوندا اولمايان ياشيل حركته مئيل تاپيلا بيلر. بو موصاحبه نين حاضيرلانديغي گونلرده تبريز اونيورسيته سينده، فارس طلبه لرين، «تبريزي واقعي» لري حركته قوشولماغا دعوت ائتمه لرینين شاهيدي اولدوق. بو البته كيچيك بير تست ايدي. نظره آلين كي، حاكيم شراييط بيرآز يوموشالديغي حالدا، اگر جناب موسوي تبريزه تشريف بويورسالار، بو دعوتين ، تبريز اونيورسيته سيندن آرتيق اوغور قازانمازمي؟ البته اهالي نين و ميللي كادرلارين تجروبه قازانماق شانسي دا بير موهوم مسئله دير.
ايرانين اولايلاري بيزيمده اولايلاريميزدير. بيز حتي ايراندان آيريليب موستقيل بير اٶلكه اولساق بئله، بير قونشو فارسيستانين مسئله لري بيزي تأثيرسيز بوراخا بيلمز. سياسي مسئله لره بئله غریزی ياناشماق، بيزي حساس تاريخي-سياسي مقاملاردا آغير ايتگيلره معروض قويا بيلر. موركب پراسئسلري واختيندا آناليز ائديب، موناسيب بير آدديم آتماق يئرينه، «بيزه نه» دئيیب، اٶزوموز، اٶزوموزو پاسيولشديريب، حاديثه لردن اوزاقلاشديراركن، حاديثه لر بيزه مونتظير اولماييب، چرخي فلك بيزسيز و بيزيم منافعميزي نظره آلمادان دٶوران ائده جك. تصوور ائدين اگر بوگون آذربايجان بوتون دونيانين گٶزو قاباغيندا، اٶز ايستكلري و ميللي شخصيتلريله مئيداندا، اٶز مودرن و دموكراتيك شوعارلاريني هارايلاسايدي،دونيادا، ايراندا گئدن فارسلارين و توركلرين حركاتيندان دانيشيلاردي و آز زاماندا ايراندا دمكراسي قاطارينين لوكوموتيوي آدينا لاييق، دونيادا نازيسمله شٶهرت تاپميش» نژاد آريا » شوعاري وئرنلر يوخ، ائله باشكنديميز، قهرمان تبريز تانيناردي. هله ليك حاكيم ديكتاتورايا قارشي گئدن مارشين، جريان ائتدي يي اوتوباندا،يالنيز بير زولاقدا تحروك وار. بيزه و ديگر اسير ميللتلره عاييد اولان زولاقلاردا حاكيم اولان سوكوت يالنيز حاكيم رژيمين خئيرينه دير. بيز اٶز زولاغيميزدا، ايره لي يه دوغرو، ميللتيميزين آدينا ياراشان بير عظمتله حركت ائتمه سك، اوندا بيز ياشيل حركتين ایچينده حل اولماياجاييق، اوندا آذربايجان ميللي- دموكراتيك حركتي، يئني ايقتيدارا قارشي تظللوم و ذيكري موصيبت ائتمكدن باشقا بير ايشه قادر اولماياجاق. دونيادا بير پراكسيس كيمي قبول اولموش قايدا اساسيندا، هر توپلومون، آكتيو حيصه سي، او توپلومون، بوتونونون نوماينده سي حئساب اولور. بو گون ايراندا فئمينستي حركت كيمي تانينان محدود بير حركت بوتون قادينلارين آديندان دانيشماغا حاقلي تانينير . هابئله مادامكي آذربايجان حاكيم ديكتاتورايا قارشي اٶز سٶزونو، اٶزو ديلينه گتيرمير، ياشيل لار هم آذربايجان آديني گتيرمكدن امتيناع ائده جكلر و هم ايران توپلومونون آكتيو قيسمي كيمي بوتون پاسيو كوتله و او جومله دن آذربايجان ميللتي نين آديندان دانيشماقدا دا حاقلي حساب اولاجاقلار، حتي اگر دانيشماسالار.
س. دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
آذربايجان ميللي دموكراتيك حركتي نين ايثباتي مدل لري تاريخي باخيمیندان، 1918-1920-جي ايللرده قوزئي ده آذربايجان خالق جومهوريتي و 1945-1946 فاصيله سينده گونئي ده يارانميش ميللي حوكومته دايانير. بونلار ايسه بوگونون طلباتيندان اوزاق تاريخي آبيده لر اولسالاردا، هر ايكي ميللي دٶولتچي ليك تجروبه لريميز ديني باخيمدان هم لائيك اولوبلار و هم تولرانت. يعني نه استالين و رضاخان كيمي دينه قارشي اولوبلار و نه افغانستان و فارسستان طالبانلاري كيمي دونيايا ترور و فاناتسيم صادر ائدن توتاليتر رژيملر. قوزئي ده 1918-1920-جي ايللرده يارانميش شرقين ايلك جومهوريتينده بوتون دينلر آزاد ايديلار و قادينلار موسلمان شرقده ايلك دفعه سس وئرمك حاققينا ماليك اولدولار. سيد جعفر پيشه وري نين باشچيليق ائتدييي ميللي حوكومت حاققيندا اوخوجولاري بو حوكومتين موخاليفي اولان روحاني، آيت الله مجتهدي نين طرفسيز شهادتلرينه حواله ائديرم. بو حوكومت هم رضاخانين ديني مراسيم و روحانيتين فعالتينه قويان قدغانلاري لغو ائتدي و هم قادين لارا ايراندا ايلك دفعه اولاراق سس وئرمك حاققي وئردي.
باشقا موهوم بير فاكت آذربايجانين موعاصير تاريخده ان بٶيوك ديني رهبري آيت الله سيد كاظم شريعتمداري نين، باشقالاري و حتي كومونيستلرين، به به-چه چهله ولايتي- فقيهي قبول ائتدييي زامان، بو اصله قارشي جسارتله اعتيراضي و آذربايجان ميللتي نين بو اعتيراضي دستكله مه سيدير. بو بٶيوك ديني رهبرين موسلمانليق و شيعه ليكده هئچ كيمدن آز مٶمن اولماديغي حالدا، ديني حوكومتله موخاليفتي آذربايجان اوچون بير مباهات ائتمه لي تاريخي حاديثه دير.
گونوموزه گليب چاتاركن، آذربايجان ميللي آزادليق حركتي ايكي موعاصير دایاق و قایناق دان ايلهام آلماقدادير: معاصير آذربايجان جومهوريتي و توركيه دٶولتي. بو هر ايكي دٶوكت ايسه ايسلام ديني ديرلري و بشري معنوي ديرلر باخيميندان ايرانين (هابئله افغانستان و تاجيكیستانين) فارس رژيمي نين ياراتديغي وضعيتدن موقاييسه اولماز درجه ده عالي بير ذيروه ده دورورلار. بو حاقدا سون ايللرده ماراقلي آراشديرمالار و آماری گٶستريجي لر، اينسانلارين ايران و توركيه ده ايسلام و معنوي ديرلره سايقي و عمل ائتمه سينه دائير نشر اولموشدور كي بونلارين هاميسي توركيه لائيك مودلي اساسيندا ايسلاما حقيقي حٶرمتين و اينامين ايراندان، قات-قات آرتيق اولماسيني گٶسترميشدير.
باشقا فاكت بوندان عيبارتدير كي آذربايجان ميللي حركتي هم داخيلده و هم ايران رژيمي نين نظارتيندن كنار خاريج موحيطينده، مسئوليت و صميميتله بير دموكراتيك و تولرانت مٶوقع دن چيخيش ائديرلر. بو مودرن لائيك مٶوقع اينسانلارين ديني ايناملاري و آذربايجان توركونون عنعنوي ديني اولان، ايسلام ديني نه سايقيلا ياناشير و فارس محفل لري نين، داخيلده و خاريجده آنتي عرب و آنتي ايسلام فیکیرلریندن اوزاقدير. اٶنجه بو موصاحيبه ده قئيد ائتديييم كيمي بابك قالاسيندا كئچيريلن ايلليك ميللي قورولتايلاردادا ايسلام ديني يا عرب ميللتينه قارشي هئچ بير خوشاگلمز ايفاده لر باش وئرمه ميشدير. بو ساغلام و مودرن ياناشما طرزي ائله اولموشدور كي، همين مراسيمده ايشتيراك ائتميش عرب ضيالي سي جناب يوسف عزيزي بني طرف، بو مراسيمي عرب عالمي نين آپاريجي مطبوعات اورقانلاريندا «ياشاسين آذربايجان!» (ائله توركجه) باشليغي آلتيندا وئرميشدي. بو بير آيدين فاكت دير كي، آذربايجان توركلرينه قارشي راسيستي تبليغات ائله آنتي عرب و آنتي ايسلام فارس ناسيوناليستلري طرفيندن باش وئرير.
موصاحيبه نين سونودا، آذربايجان دموكراسي اوجاغيندان بو موصاحيبه لري آپارماق و بوتون فعاليتلري اوچون تشككور ائديب و بوتون فعاليتلرينده بٶيوك باشاريلار آرزو ائديرم.
سیزده ساغ اولون علیرضا بی
**لیست مقالات مرتبط با مصاحبه علی رضا اردبیلی سردبیر سایت تریبون
لیست مقالات جناب علی رضا اردبیلی سردبیر سایت تریبون و عضو هیئت اجرائیه جنبش فدرال-دمکرات آذربایجان که مشروح مصاحبه با ایشان در پست بعدی منتشر شده است.
**موصاحيبه ده ايشاره اولونان مٶضوعلاردا، علي رضا اردبيلي دن باشقا مقاله لر:
عوموم ميللي قرارلار وئرمك مئكانيزملري
تابلوهاي روز محشر و احتمال بيطرفي نيروهاي سياسي…
آذربايجان و جنبش مدني ضد استبدادي جاري در ايران
عواملي ذي نفع در بيطرف نگاهداشتن آذربايجان در م…
ستم ملی و ستم جنسی: يك بررسي مقايسه اي
اسطوره زدايي از ايدئولوژي و تاريخ «چپ»
ناممكن كردن ديالوگ كتبي و شفاهي
توتاليتر ایدئولوگیا و دموكراتيك سياست
معناسيز هذيانلار يا معنالي سٶزلر؟
فيكير موباحيثهسي و شخصيت ترورو


c: text/html

text:
قوم
قوم ایران شهرلریندن بیری و قوم اوستانینین مرکزیدیر. بو شهرین جمعیتی ۱٬۰۷۴٬۰۳۶ نفردیر کی بو باخیمدان اؤلکهنین ۸ اینجی شهری سایاگلیر. قوم تهرانین گونئیینده یئرلشیبدیر و شیعهلرین مذهبی شهریدیر. و ایرانین متروپولیسلریندن حساباگلیر.[1] قومون ساکینلری، فارس، آذربایجان تورکلری، عربلر و خلج تورکلریدیر.
ایرق و ائتینیک[دَییشدیر]
عومومی فرهنگ شوراسی طرفیندن گرچکلشدیریلن پارس آراشدیرماجیلارین 89 اونجو ایلده آراشدیرماسینا گوره، و هابئله بیر آماری آراشدیرمانین سونوجونا گوره قوم شهرینده اولان ائتینیک لر آشاغی داکی کیمی دیر:[۱]
فتحعلی شاه قاجار ین مزاری[دَییشدیر]
فتحعلی شاه قاجار توربه و مزاری فاطمه معصومه خانیمین توربه سینین قوزئی اینده دیر. بو توربه نی «بیگم صفوی» جورلیید دیر. بو توربه فتحعلی شاه قاجار ین حیات دا اولدوغو زامان و اوزونون امری ایله دوزلدیلمیشدیر. بو بینانین آینا ایله ایشلنمیش بزک لری ۱۲۸۰ ایلینده، ناصرالدین شاه قاجار زامانین دا گچ نن دییشیلیبدیر.
محمدشاه قاجار ین مزاری[دَییشدیر]
محمدشاه قاجارین مزاری، فاطمه معصومه خانیمین مزارینین باتی سیندا یئر آلیبدیر. بو مسجیدین بزک لری آینا و گج دن عیبارت دیر.
شاه عباس صفوی نین مزاری[دَییشدیر]
ایکینجی شاه عباس صفوینین مزاری فاطمه معصومه خانیمین مزارینین گونئی باتی سیندا یئر آلیب دیر. بو بینانین معمارلیق آچی سیندان چوخ زنگین اولدوغو قئید ائدیلیر. بو بینا مرمر داش لار ایله سوسلنیب و بزنیبدیر.
گورونتو[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ فهرست نویسی پیش از انتشار کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران * شماره کتابشناسه ملّی:۲۸۹۰۶۹۰ *عنوان و نام پدیدآورنده:طرح بررسی و سنجش شاخصهای فرهنگ عمومی کشور (شاخصهای غیرثبتی) - شناسنامه افزوده:شرکت پژوهشگران خبره پارس /شورای فرهنگ عمومی
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- Irani, Hamed (2 November 2005). «Qom Concerned over New Intelligence Appointments». یوْخلانیلیب28 June 2009. Archived 2006-03-25 at the Wayback Machine.
- Sādeq Sabā, Visiting Iran's ayatollahs at Qom, Tuesday, 17 June 2008, BBC
- Supreme Leader's Visit to Qom – PressTV video

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بستهچی
بَستهچی و یا بستهکار(لاتین دیلی: compōnō) — موسیقی اثرلرینین یارادیجیسیدیر. موسیقینی عادتاً موسیقی نظریهسینه اساساً یازیرلار. بستهکارین موسیقیچیدن فرقی اوْندادیر کی، اوْ موسیقینی بستهلییر، موسیقیچی ایسه اوْنو ایفاده ائدیر. بستلمه پروسسینین نتیجهسی کیمی نوتالار شکلینده یازیلمیش موسیقی الده ائدیلیر. نوتالارین ترتیبی ال ایله و یا کومپیوترله یئرینه یئتیریله بیلر. بستهکارین یاراتدیغی موسیقی اثری ایفاچیلار (موغنیلر، چالغیچیلار) طرفیندن سَسلندیریلیرلر. موسیقی بستهلهمک مورکّب پئشه اوْلوب بؤیوک بیلیک و ایستعداد طلب ائدیر. بۇنون بستهکارین اۆچون هارمونیک، پولیفونییا، اوْرکسترلمه، موسیقی فوْرمالاری، هر هانسی بیر موسیقی آلتینده چالماغی باجارماق (پیانو اۆسوتنلوک وئریلیر) کیمی کیفیتلره مالیک اوْلماسی واجیبدیر. قدیمده بستهکارلاردان بیر نئچه موسیقی آلتینده چالماق طلب اوْلونوردو.


text:
محرم عمی
محبت فروغی(پارلاق)
یازین ایلک گونلرینده توت آغاجینین آلتیندا چیلینگ آغاج اوینایان زامان، اوزاقلاردان گلن بیر نیسگیللی سس اوشاقلاری اویونلاریندان ساخلیردی:
آغلارام آغــــلار کیمین
دردیم وار داغلار کیمین
خزان اولدوم تؤکولدوم
وِئرانا باغــــــلار کیمین
آی اوشاقلار محرم عمی اوخور دئیهرک، اویونو بوراخیب دام اوستونه قاچیب او سسه قولاق آساردیق. او سس محرم عمینین اوزاقدان گلن سسی ایدی. محرم عمی «پیره ناخیرچی»دا اوخویاندا حیس ائلردیک یانیمیزدا اوخویور. اونون او قدهر سسی قودرتلی و اثرلیایدی کی هر ائشیدن ایشینی بوراخیب دقتیلن اونا قولاق آسیردی. محرم عمینین ماهنیلاری اورهکدهکی درد سؤزلریندن ایدی. اونون بایاتیلاری اجتماعی ظولملر و عدالتسیزلیکلردن خبر وئریردی:
بو داغدا اکــدیم اکین
آلدیــــلار الیمدهکین
هیچ کافر، هیچ مسلمان
اولماسین منیــم تکین
دام اوستوندن قولاق آسان قوجا قادینلارین گوزلریندن «حورا چشمه» سویو تک آخار زینه – زینه گؤز یاشینی گؤرن زامان، من ده باشلاردیم آغلاماغا. محرم عمی گنجلیگینده بیر قودرتلی و زورلو پهلوانایمیش. بیر طرفدن روزگاردان چکدیگی فشار، او بیری طرفدن ایچریدن گلن پهلوانلیق زورو باعث اولموشدو محرم عمینین گؤزلری کور اولسون.
عزیزیم نئجه کـــئـــچدی
بیلمهدیم نئـــــجه کـئچدی
منیمکی آخ – واییـــنان
سنینکی نئـــــجه کـئچدی؟
محرم عمی اؤز آنا یوردون چوخ سئویردی. بو مسئله اونون بایاتیلاریندان بللنیردی:
عزیزیم وطن یاخچی،
کؤینکی کتان یاخچی،
غوربت یئر جنت اولسا،
یئنه ده وطن یاخچی
عزیزییم دیلن گز،
باغدا گوله دیلن گز،
غوربتده خان اولونجا،
وطنینده دیلن گز
هر ایل یازین ایلک چاغیندا کندیمیزه یولوم دوشنده، محرم عمینین نیسگیللی سسی وسؤزلری یادیما دوشنده گؤزلریمدن گؤز یاشیم اوزومه آخیر. کاش بیرده اوشاق اولوب او شن چاغلاری گؤرئیدیم…
بوستانام تاغیم آغلار
غمدن یاپراغیم آغلار
ساغام اوزوم آغلارام
اولسم توپراغیم آغلار


text:
هولوکاست
هولوکاست (یونانجا: holokauston)، «holos» (بۆتۆن) و «kaustos» (یانمیش، کؤز اوْلمۇش) سؤزلرینین بیرلشمهسیندن دۆزلیر و تامامیله یانمیش، یانیب کۆل اوْلمۇش معناسینی وئریر یهودی سویقیریم یا دا ها-شوْآ (عبریجه: فلاکت) — آلمانییانین فاشیزم دؤورۆنده تؤرتدیگی، تخمیناً ۶ میلیون نفرین سیستئملی شکیلده اؤلدۆرۆلدۆیۆ قتلیعاما وئریلن آددیر.
هولوکاست سؤزۆ هم ده یهودی دینی مراسیملری زامانی یاندیریلاراق تانرییا تقدیم ائدیلن بیر محصولون آدیدیر.
یهودیلر باشدا اوْلماقلا سینتلر، روْمانلار و دیگر «قاراچی» قبول ائدیلن اینسانلار، فاشیزمه قارشی آلمانلار، علیللر، هوموسئکسواللار و دؤیوش اسیرلری بو قتلیعامین قۇربانی اوْلمۇشلار. بیر چوْخ عالیم ایسه بو قروپلاری هولوکاستا داخیل ائتمهیهرک، هولوکاستی یالنیز یهودی سویقیریم اوْلاراق قبول ائتمیشلر. فاشیستلر هولوکاستی «یهودی سوْرۇنۇنا سوْن چؤزۆم» اوْلاراق گؤرۆردۆلر. بۆتۆن هولوکاست قۇربانلاری حسابا آلینارسا حیاتینی ایتیرهنلرین سایی بعضی عالیملره گؤره ۱۷ میلیون نفره قدر قالخا بیلر[۴].
بو اینسانلارین اؤلدۆرۆلمه سببلری فاشیزم دؤورۆنده سوْن حدده چاتمیش یهودی نیفرتینین و فاشیزم ایرقچیلیگینه گؤره «یاشاماق حاقّی اوْلمایان آشاغی ایرقلر» اوْلاراق گؤرۆلمهلری ایدی[۵].
تاریخچهسی[دَییشدیر]
۱۹۳۳-جۆ ایلده یهودیلرین حقوقلارینین آزالدیلماسی ایله آددیم-آددیم باشلایان فلاکت سوْندا فاشیست حکومتینین الینه کئچن بۆتۆن آوروپا یهودیلرینی اؤلدۆرمهسی ایله نتیجهلندی. بو مۆددتی اۆچ دؤوره آییرماق اوْلار: یهودیلرین حقوقلارینین آلینماسی و یۆکسک روتبهلردن اوزاقلاشدیریلمالاری. یهودیلرین ماللارینین و مۆلکلرینین اللریندن آلینماسی و گئتتولاردا یاشاماغا مجبور اوْلۇنماقلاری. «سوْن چؤزۆم»، توْپلانیب اؤلۆم دۆشرگهلرینه آپاریلمالاری و اورادا سیستئملی شکیلده قاز اوْتاقلارینا یا دا فرقلی شکیلده اؤلدۆرۆلوب جسدلرینین یاندیریلماسی.
۱۹۳۳-۱۹۳۹-جۆ ایللرده یهودیلر[دَییشدیر]
آدولف هیتلئرین ۱۹۳۳-جۆ ایلده حاکمیته گلمهسی ایله یهودیلرین حقوقلارینین محدۇدلاشدیریلماسی تطبیق اوْلۇنماغا باشلادی. ۱۹۳۳-جۆ ایل ۱ آوریل تاریخینده آدولف هیتلئر آلمان خالقینی یهودی دۆکانلارینا قارشی بایکوتا دعوت ائتدی. بو بایکوت یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمهسی، غارت ائدیلمهسی و صاحیبلرینین دؤیۆلمهسی ایله نتیجهلندی.
۱۹۳۵-جی ایلده یهودیلرین وضعیتی یئنه پیسلشدی. یهودیلرین حکیملیک، اجزاچیلیق، عسگرلیک و بیر چوْخ ایشلرده چالیشماسی قاداغان ائدیلدی. ۱۹۳۵-جی ایلده ایون آییندا بئرلینده تکرار یهودی دۆکانلارینین سؤکۆلمهسی ایله یئنیدن بیر دیرچلمه رئاللاشدی. ۱۵ سپتامبر ۱۹۳۵-جی ایل تاریخینده «نورنبئرگ قانونلاری» قبول اوْلۇندو. بو قانونا گؤره آری ایرقدن اوْلمایانلار «آشاغی صینیف» اینسانلاردیر و عالی ایرقه عایید اینسانلارلا عائله قورمالاری قاداغان اوْلۇندۇ.
۱۹۳۶-جی ایلده بئرلینده کئچیریلن اوْلمپیک اوْیۇنلاری ایله بۆتۆن دونیانین دقتینین آلمانییایا یؤنلمهسی سایهسینده بیر مۆدت اۆچۆن یهودی نیفرتی، آنتیسئمیتیزم تتبیقئتمهلری آرخا پلاندا قالیر. اما ۱۹۳۸-جی ایلدن اعتباراً آنتیسئمیتیزم اوولکیندن داها شیددتلی شکیلده گئری دؤنۆر. ۱۹۳۸-جی ایلین ژانویهسیندن اعتباراً یهودیلرین یالنیز یهودی آدلاریندان و سوی آدلاریندان ایستیفاده ائتمهسی حاقّیندا یئنی قایدا قبول اوْلۇندۇ. یهودی اوْلان بیر کس آرتیق دؤولتدن سوسیال یاردیم آلا بیلمز. یهودیلره یئنه بیر چوْخ پئشه قاداغان اوْلۇندو. یهودی طلبهلر و شاگیردلر آلمانلاردان آیری تحصیل آلمالی ایدیلر. بئرلینده ۱۶۰۰ یهودی توْپلاناراق باغلی دۆشرگهلره آپاریلیر. بو خبر یاییلدیقدان سوْنرا ایشسیز یهودیلردن و ان کاسیبلاریندان بیر قیسمی خاریجه گئتمهیه مجبور قالیرلار. قیسا بیر زامان سوْنرا یهودیلرین قاچماقلاری دا چتینلشیر — بیر چوْخ اؤلکه یهودی کؤچلرینی گئری قایتارماغا باشلامیشدیلار.
آلمان ناسیونال سوسیالیست فهله پارتییاسی (آنسفپ) ۱۹۳۸-جی ایلین نووامبریندا بیر چوْخ قیام تشکیل ائتدی. ان شیددتلی قیام ۹-۱۰ نووامبردا حیاتا کئچیریلن «کریستال گئجه»دیر. بو قیامدا یوزلرله ایللیک تاریخی اوْلان سیناقوقلار، یهودیلرین دۆکانلاری، ائولری و دیگر مولکلری یاندیریلدی و ۴۰۰ یهودی اؤلدۆرۆلدو. دیگرلری دؤیولدو و آلچالدیلدی. بوندان سوْنراکی بیر نئچه گون ایچینده ۳۶.۰۰۰ یهودی خصوصی دۆشرگهلره کؤچورولدو. بو قیاملارین مقصدی، اصلینده خالقین نه رئاکسییا وئرجیینی تثبیت ائتمک ایدی. هیتلئرین ساغ قولو گوئببئلس بو قیاملاردان سوْنرا قزئتلره بو باشلیقلا خبر یازدی: "خالقین روحو قاینادی و سوْنوندا داشدی". بوندان سوْنرا یهودیلرین بعضی دیگر حاقلاری دا اللریندن آلینمیشدیر. آرتیق یهودیلره تیجارت ائتمک و بیر چوْخ دیگر شئی قاداغان ائدیلدی. آرتیق بیر یهودی صیرف ایشچی اوْلاراق ایشلهیه بیلر.
۱۹۳۹: سیستئملی قتلیعامین باشلانغیجی[دَییشدیر]
۲-جی دونیا مۆحاریبهسی ایله عئینی زاماندا، ۱ سپتامبر ۱۹۳۹-جو ایلده یهودی سویقیریم باشلامیشدیر. آدولف هیتلئر اصلینده بو قرارینی — یهودیلرین کؤکۆنۆ کسمک قرارینی ۱۹۲۵-جی ایلده یازدیغی "مئین کامپف" (منیم موباریزهم) آدلی کیتابیندا چوْخدان آچیقلامیشدی.
۱۹۳۹-جو ایلده آلمانییادا اوْلان بۆتۆن یهودیلرین توْپلانیب پولشادا گئتتولارا یئرلشدیریلمهلری قراری وئریلمیشدیر. ۱۹۴۰-جی ایلده پولشاداکی گئتتولارین سایلاری سۆرعتله آرتماغا باشلاییر. بو گئتتولاردا آجلیقدان، سوْیۇقدان و ائپیدئمییالاردان چوْخ اینسان اؤلۆردۆ. گئتتولاردا اؤلۆم آرتیق او قدر طبیعی بیر شئی ایدی کی، سکیلرده آجلیقدان اؤلمک اۆزره اوْلان اینسانلارلا و جسدلرله کیمسه ماراقلانمیردی.
۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن اعتباراً بۆتۆن یهودیلرین یاخشی گؤرۆنهن شکیلده داوود اۇلدۇزۇ سیمگهسینی اۆزهرلرینده داشیمالاری مجبور ائدیلیردی. آلمانییادا یاشایان یهودیلرین ائولرینه «بۇردا بیر یهودی یاشاییر» دئیه بیر یازی یا دا داوود اۇلدۇزو شکلینی یاپیشدیریردیلار. بو زامانا قدر ۶۵ یاشدان چوْخ یاشلی یهودیلر ده دۆشرگهلره آپاریلیردیلار. ۱۹ اوکتوبر ۱۹۴۱-جی ایلدن سوْنرا بو قوْنۇ حاقّیندا خبر یایماق قاداغان ائدیلدی. آلمانییاداکی سوْن یهودیلره ات، بوغدا، سۆد، بال کیمی قئیدالار وئریلمهسی قاداغان ائدیلدی. داها سوْنرا خسته یهودیلره درمان وئرمک بئله قاداغان ائدیلیر. یهودیلرین بیر محکمهیه مراجعت ائتمه حاقلاری دا اللریندن آلیندیقدان سوْنرا آرتیق آلمانییادا قالان ان سوْن یهودیلر اوولانماغی گؤزلهیهن قۇربانلاردان فرقلری قالمامیشدی.
اؤلۆم دۆشرگهلری[دَییشدیر]
ایلک اؤلۆم دۆشرگهلری ۱۹۳۳-جو ایلده مونهئنده داچائو کندینده اینشا ائدیلمیشدی. بو دۆشرگه ایلک اول صیرف سیاسی محبوسلاری آرادان قالدیرماق مقصدی ایله اینشا ائدیلمیشدی. یعنی فاشیست حکومتینی ناراحات ائدن سوسیال-دئموکراتلار، پاسیفیست و دیگر فاشیزم قارشیلاری، جاسوسلاری بورادا ساخلانیلیردی.
هله قیرغینین ان باشلاریندا پولشادا تطبیق ائدیلن توْپلو حالدا گۆللهلهمه قتلیعامی فاشیستلرین فیکرینه گؤره آز تأثیرلی ایدی و بونا گؤره بؤیۆک بیر «تمیزلهمه» اۆچۆن یئنی باشچیلار آختاریلیردی. ۱۹۴۱-جی ایلین پاییزیندان اعتباراً "قازلاما یۆک ماشینلاری"دان ایستیفاده ائدیلمهیه باشلاندی. یهودیلر بو یۆک ماشینلارینا باشقا بیر دۆشرگهیه گئدهجکلرینی دۆشۆنۆردۆلر لاکین اونلار بورا دوْلدۇرولدوقدان سوْنرا یوک ماشینینا قازین وئریلمهسی نتیجهسینده اونلار بوْغۇلاراق اؤلۆردۆلر.
۱۹۳۹-۱۹۴۱-جی ایللرده روحی و فیزیکی علیللر «قاز اوْتاقلارینا» دوْلدۇرۇلاراق اؤلدۆرۆلۆردۆلر. قتلیعامین بو دؤورۆنده فاشیست حکیملر علیل قۇربانلار اۆزهرینده چوْخ سایدا یئنی اؤلدۆرمه مئتودلاری یوخلامیشدیلار. بو تجرۆبهلرده قازانیلان تجرۆبهلر قیرغینین داوامیندا فاشیستلرین چوْخ ایشینه یارادی.
قاز یۆک ماشینلاری ایله اؤلدۆرمه مئتودو دا فاشیستلرین گؤزلدیکلری تأثیری وئرمهیینجه نهایت فابریک اوصولو ایله صنایعسی قۇرۇلماغا باشلاندی. «اؤلدۆرمه فابریکلری» بو یئرلرده اینشا ائدیلدی: آشوویتز-بیرکئناو (۱۹۴۱) جهئلمنو (یا دا کۆلمهوف) (۱۹۴۱) وارشاوا (۱۹۴۲) لوبلین (۱۹۴۲) بئلزئج لوبلین یاخینلیغیندا (۱۹۴۲) پولشا مینسک آرتیق حئیوان واقونلاری یهودیلر ایله دوْلدۇرولوب بو فابریکلرین ایچینه قدر قاطار ایله آپاریلیردیلار. دوش اوتاغی گؤرۆنۆشونه صاحیب اوْلان قاز اوْتاقلارینا یهودیلر چوْخ اعتراض ائتمهدن توْپلو حالدا گیریردیلر. بئلهجه راحتلیقلا، ان تأثیرلی اؤلدۆرمه قاضی اوْلان "زیکلون ب" بو اوْتاقلارا ناسوسلا وۇرۇلور و اینسانلار محو اوْلۇردۇلار. بو قاز ۲۰ دقیقه داوام ائدن چوْخ اذیتلی بیر اؤلۆمه گتیریب چیخاریردی. سوْنرا بو جسدلر، صیرف بو مقصد اۆچۆن چیخاریلمیش اوْلان سۇبالاردا یاندیریلیردی.
قۇربانلار اۆزهرینده آلمان حکیملری و علم آداملاری سایسیز تجرۆبه ایمکانلاری قازانمیشدیلار. مثلاً اینسانلار چوْخ یۆکسک و یا چوْخ آشاغی تضییقلی اوْتاقلارا باغلانیلیب، هاوا تضییقینین اینسان اۆزهرینده تأثیرلری، بۇزلۇ سۇیا سوْخۇلۇب نه واخت اؤلدۆکلری آراشدیریلیر، اینسانلارین بدنینه نئفت یئریدیلیب یاشاییب یاشامادیقلارینا نظارت ائدیلیر، باکتئرییالارلا یوْلۇخدۇرۇلۇب تأثیرلری ایزلنیلیردی و یئنی عملیات اۇصۇللاری سینانیردی. بۇ تجرۆبهلردن مشهور آد آلمان حکیم ژوسئف مئنگئلئ اوْلمۇشدۇر.
اؤلدۆرۆلنلرین قیزیل دیشلری ییغیلیب دؤولت بانکلارینا گؤندریلیر و بعضی دئییلنلره گؤره حتی کسیلن ساچلاری دؤشک ایستئحصالیندا، وۆجۆد یاغلارینی ایسه صابون ایستئحصالیندا ایستیفاده ائدیردیلر. اؤلۆلردن صابون ایستئحصال ائدیلدیگی صؤحبتلری مۆحاریبهدن سوْنرا ایلک اول نیویورک تایمز قزئتی باشدا اوْلماقلا بۆتۆن دونیا مئدیاسینین اله آلدیغی بیر مؤزوو اوْلمۇشدور. روسلار طرفیندن نورنبئرگ محکمهسینه آراشدیریلماسی طلب اوْلۇنان صابون لار گتیریلمیش و رومینییانین بیر کندینده صابون دوْلۇ قۆتۆلار یهودیلری تمثیل ائدرک دفن ائدیلمیشدیر. آنجاق داها یئنی زاماندا آپاریلان آراشدیرمالار نتیجهسینده اؤلۆلردن صابون دۆزلتمه مسئلهسینین صیرف یهودیلر حاقّیندا لتیفهلرله اوْرتایا چیخیب، روسلار طرفیندن جدی قبول اوْلۇناراق بو اؤلچوده بؤیۆدۆلموش بیر حکایه اوْلدۇغو اوْرتایا چیخمیشدیر.
قتلیعام بالانسی و ثبوتلار[دَییشدیر]
فاشیزم دؤورۆندن قالما هولوکاستین لاییحه شکلینی ثبوت ائدن یازیلی سندلرین سایی چوْخ آزدیر. بونونلا ایلگیلی اوْلاراق فاشیزم رهبرلیینین گلهجهیه ثبوت ساخلاماماق اۆچۆن سندلری شعورلو اوْلاراق یوخ ائتدیکلری فیکری حاکمدیر. هولوکاستین لاییحه شکلی دؤولت سیرری اوْلاراق دیرلندیریلیردی و هولوکاستی حاضیرلایان رهبرلیک بو ایشده دیگر الی اوْلان اینسانلارا بو قوْنۇنو چؤله چیخارماماق امری آلمیشدیلار. یعنی هولوکاستی حاضیرلایانلار ائتدیکلرینین اینسانلیقدان کنار اوْلدۇغونو درک ائدیردیلر.
هیممئرین ۱۹۴۳-جو ایلین سپتامبر آییندا توْپلو اعداملارا باشلامیش سس عسگرلرینین و ظابطلرینین قارشیسیندا ائتدیگی پوزئن دانیشیغیندان سوْنرا یهودی سویقیریمنی هیتلئرین امری ایله آرتیق هیممئر ایداره ائتمهلی ایدی. هیممئرین شخصی حکیمی فئلیخ کارستئن، هیممئرین اونا «مۆحاریبهنین سوْنونا قدر بیر تک یهودی بئله حیاتدا قالمایاجاغینی، هیتلئرین بونو بئله ایستدیگینی» سؤیلمیشدی. مۆحاریبهنین گئدیشینده فاشیستلر روسییانین ایشغالینی و یهودیلرین روسییانین یاشاماق مومکون اوْلمایان اراضیلرینه کؤچورمهیی و بورادا اؤلدۆرۆلمهلرینی پلانلاشدیریردیلار. لاکین روسییانین راحتلیقلا اله کئچمهیهجیگینی گؤرهن آلمانلار «سوْن چؤزۆم» لاییحهسینین شرقی آوروپانین ایشغال اوْلۇنموش اراضیلرینده کئچیرمهیی قرارا آلدیلار. ۲۰ یانوار ۱۹۴۲-جی ایلده آدولف ائیجهمانن طرفیندن ایداره اوْلۇنان یۆکسک دؤولت مأمورلارینین یهودی سوْرۇنینین سوْن چؤزۆمینین تشکیل ائدیلمهسینین دئتاللارینی دانیشدیقلاری Wannsee کونفرانسی رئاللاشدی (بو کونفرانسین پروتوکۆلو ان قیمتلی دلیللردن بیریدیر). بو پروتوکوْلا گؤره اؤلدۆرۆلمهلری پلانلاشدیریلان آوروپا یهودیلرینین سایی ۱۱ میلیون ایدی.
قۇربانلارین سایی[دَییشدیر]
هولوکاست قۇربانلارینین سایی اۇزۇن زامان آنجاق تخمین ائدیلمیشدیر. نورنبئرگ محکمهسی ۱۹۴۶-جی ایلده اؤلدۆرۆلن یهودیلرین سایی ایلک دفعه ۶ میلیون حساب اوْلۇنوردو. ۱۹۴۵-جی ایله قدر تهلوکهسیزلیک نازیرلیگینده ایشلمیش Wilhelm Höttl آدلی مأمور آدولف ائیجهماننین اونا دئدیکلرینی محکمه قارشیسیندا بئله آچیقلامیشدیر: « اؤلۆم دۆشرگهلرینده جمعی دؤرد میلیون، دیگر فورمالاردا ۲ میلیون یهودی اؤلدۆرۆلموشدور. دیگر فورمالاردا اؤلدۆرۆلنلرین چوْخو روسییایا دوغرو ایرلیلهیهن اوردونون ایچیندهکی سس کوماندالارین تاپدیغی یهودیلری گوللهلهمهسی ایله اؤلموشدور. »
هولوکاستی آراشدیرانلار بوندان سوْنراکی تاریخده داها آشاغی سایلار اوْرتایا قویموشدور. ۱۹۵۳-جو ایلده اینگیلیس تاریخچی گئرالد رئیتلینگئر اؤلن یهودیلرین سایینی ۴،۲ - ۴،۷ میلیون تخمین ائتمیشدیر[۶]. آمئریکا-لی تاریخچی راول هیلبئرگ ایسه ۱۹۶۱-جی ایلده ۵،۱ میلیون سایینی اوْرتایا قویموشدور[۷]. دیگر بیر اینگیلیس تاریخچی مارتین گیلبئرت ۱۹۸۲-جی ایلده ۵،۷ میلیون سایینی اوْرتایا قویموشدور[۸]. ۱۹۹۰-جی ایلدن بو زامانا قدر بیلینمهیهن سندلرله دوْلۇ سووئت آرخیولری تاریخچیلره معلوم اوْلمۇشدور. بو آرخیوده دۆشرگهلره کؤچورولنلر سیاهیسی، سورگون اۆچۆن ایستیفاده اوْلۇنان قاتارلارین پلانلاری و یهودیلرین هولوکاستدان اوولکی سایینی ائهتیوا ائدن سندلر تاپیلمیشدیر. بو سندلرین کمکی ایله اؤلدۆرۆلنلرین سایلاری تکرار حئسابلانمیش و مثلاً، Auschwitz اؤلۆم دۆشرگهسینده ۱،۱ میلیوندان داها آز یهودی اؤلدۆرۆلدویو اوْرتایا چیخمیشدی. دیگر اؤلکهلرده ده اؤلنلرین سایلاری داها دقیق اوْلاراق حئسابلانمیشدیر[۹].
وولفگانگ بئنز-ین یازدیغی «Dimension des Wolkermords» (۱۹۹۱) آدلی کیتابدا گۆنۆمۆزده ان گۆوهنیلن معلوماتلارا و منبعلره اساسلاناراق حئسابلانمیش رقملر بو گۆنۆمۆزده ان گووهنیلن سایلار قبول اوْلۇنور. بورکهارد آسموسسوْن ۲۰۰۲-جی ایلده اوْرتایا قویدوغو داها کوبود حسابلاردان سوْنرا قبول ائدیلن ان مۆعاصیر عددلر ان آز ۵،۶ میلیون و ان چوْخ ۶،۳ میلیون عددلری آراسیندا حرکت ائتمکدهدیر.
هولوکاست اینکاری[دَییشدیر]
دونیانین بیر چوْخ اؤلکهلرینده هولوکاست موباحیثهسینی آچماق بئله قاداغاندیر. آمئریکا-داکی «نیفرت قانونلاری»نا گؤره یهودی سویقیریمنی موذاکیره ائتمک جمعیتدهکی نیفرتی آرتیردیغینا گؤره بو قوْنۇنو موذاکیره ائتمک قاداغان اوْلۇنموشدور. آوروپادا ایسه بیر اینگیلیس یازیچی داوید ایروینگ یهودی سویقیریمنین چوْخ بؤیۆک اؤلچولو اوْلمادیغینی، اؤلنلرین چوْخونون خستهلیکدن اؤلدۆیۆنۆ سؤیلهییب، آلمانییانین هئچ بیر دۆشرگهسینده قاز اوْتاقلارینین تاپیلمادیغینی دئدیگینه گؤره ۳ ایل حبسه محکوم ائدیلمیشدیر. ایران پرئزیدئنتی محمود احمدینژاد ایسه یهودی سویقیریمینین یهودیلری فیلیسطینه یئرلشدیرمک اۆچۆن اۇیدۇرۇلمۇش بیر یالان اوْلدۇغۇنو سؤیلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Deportation of Hungarian Jews. Timeline of Events. United States Holocaust Memorial Museum. یوْخلانیلیب6 October 2017.
- ↑ Gray 2015, p. 8.
- ↑ Niewyk & Nicosia 2000, p. 45.
- ↑ "Non-Jewish victims of Nazism," Encyclopaedia Britannica
- ↑ http://www.bbc.co.uk/history/worldwars/genocide/holocaust_overview_01.shtml Paulson, Steve. "A View of the Holocaust"
- ↑ Gerald Reitlinger, The Final Solution, 1953
- ↑ Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews, 1961
- ↑ Martin Gilbert, Endlösung. Die Vertreibung und Vernichtung der Juden. Ein Atlas, 1982
- ↑ Francisek Piper: Die Zahl der Opfer von Auschwitz1993
- سویقیریملار
- هولوکاست
- 1940s in Europe
- Anti-black racism in Europe
- Anti-communism
- Anti-Masonry
- Antisemitism in Europe
- Anti-Russian sentiment
- Anti-Polish sentiment in Europe
- Anti-Slavic sentiment
- Ethnic cleansing in Europe
- Genocides
- History of the Jews in Europe
- History of the Romani people during World War II
- Homophobia
- Human rights abuses
- Nazi war crimes
- Persecution of ethnic groups by fascist regimes
- Persecution of Jehovah's Witnesses
- Persecution of Jews
- Vichy France


text:
کولورید کلسیوم
کولورید کلسیوم (اینگیلیسجه: Calcium chloride، روسجا: Xлopид kaлbция، عربجه: كلوريد الكالسيوم ) بیر شیمیایی ماده. آغ، تۇز حالتینده تاپیلار. متال هالید کیمی تانینیر.کولورید کلسیوم کلسیوم بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.اریمه نوْقطهسی 772-775 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Calcium chloride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کولورید کلسیوم گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۲ ژانویه
۲ ژانویه:
- ۶۹ - روم لژیونرلری طرفیندن یۇخاری آلمانین ایمپیراتورو کیمی لِقات آول ویتِلی اعلان ائدیلدی.
- ۱۷۰۳ - بیرینجی روس قزئتی «BeдoMocTи» یاییما باشلادی.
- ۱۷۵۷ - بؤیوک بریتانیا کلکوتهنی ایشغال ائتدی.
- ۱۸۳۹ - لویی دنگِر آیین ایلک فوْنوشکلینی چکدی.
- ۱۸۷۰ - بروکلین کؤرپوسونون اینشاسی باشلادی.
- ۱۹۰۵ - روس-ژاپون ساواشی دؤورونده پورت-آرتور شهرینین مۆدافیعهسی دایاندیریلاراق شهر ژاپونا وئریلدی.
- ۱۹۲۲ - آنکارادا تۆرکیه ایله اوکراین شوروی جومهوریتی آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی.
- ۱۹۲۵ - تاجیکیستان شوروی جومهوریتی ترکیبینده داغلیق بدخشان مۇختار ولایتی قۇرولدو.


text:
دوکتور محمدحسین مُبیینین ایل دؤنومودور
مبیین جوذاملی خستهلرین تکجه دوکتورو دئییل اونلارین آتاسی، یولداشی، شاعیری و سؤزچوسو ایدی
ابراهیم ساوالان:
مهرین آلتیسی دوکتور محمدحسین مُبیین یا هامان شاعیر شیمشکین ایل دؤنومودور و بیز بیرداها او توکنمز خزینهنی یاد ائدیریک. اما سادهجه یاد ائدیریک، چونکو 62 ایل گئجهلی گوندوزلو چالیشمانی، نئچه سطیره سیغدیرماق اولارمی هئچ؟
هله بو هاراسیدیر، محمدحسین قابلنژاد جنابلارینین چالیشمالاری نتیجهسینده دوکتور مُبیین حاقدا حاضیرلانمیش 1400 صفخهلیک کیتاب دا او دنیزین بیر دامجیسیدیر منجه. آما هئچ اولماسا، یئنه ده آذربایجانین او ابدی افتخارینی یاد ائتمک بیزیم بورجوموزدور بوگون.
مبیین جوذاملی خستهلرین تکجه دوکتورو دئییل اونلارین آتاسی، یولداشی، شاعیری و سؤزچوسو ایدی. او هر فرصتدن فایدالانیب جوذاملی سارالارین دردینی دیللره سالیردی. او 1343ون قیشیندا همهشه یاشار صمد بهرنگینی اؤزو ایله باباباغینا آپاردی و صمد نئچه گئجه گوندوز اوردا خستهلرله قالیب گؤردوکلرینی و خستهلرین دردلرینی قلمه آلدی. صمدین یازیلاری اون نومرهده کیهان روزنامهسینده یاییلدی. شاعیر شیمشک اوتوز ایل تامام هر ایل بهمنین سککیزینده حسن دمیرچینی باباباغینا چاغیردی و حسن دمیرچینین تاری و خوانندهلرین سسی او خستهلری شنلندیردی. او اؤلمز اینسان بعضی گئجهلری سحرهدک خستهلرین باشی اوسته اوتوروب اونلارا شعر قوشموشدو:
دونیا اونوتسا دا منی
من سنی آتمارام بالا
یوخلاسا دونیانی گؤزو
بیرگئجه یاتمارام بالا.
شاعیر شیمشک ده چوخلاری کیمی گنج چاغلاریندا فارسجا شعرلر یازمیشدی آما دموکرات فرقهسیندن ائتکیلهنرک عؤمرونون قالانینی اؤز دوغما دیلینده یازدی. او همهشه آذربایجان میللی حکومتیندن دانیشاندا «دئموکراتیک حکومتیمیز» دئییب اؤیرنجیلیک گونلرینی بئله یاد ائدردی: «دئموکراتیک حکومتیمیز گئدندن سونرا بیر طرفدن مخالیفلر دانشگاها هوجوم ائدیب اورانی تالان ائتمک ایستهییردیلر باشقا طرفدن باشدا اوتورانلار دوکتورلوق فاکولتهسینی آذربایجاندا آرادان آپارماق ایستهییردیلر؛ آما اؤیرنجیلر هر گئجه کئشیک وئریب فاکولتهنی تالاندان قورودولار اونلار حتتا گئدیب مجلیس قاباغیندا تحصن ائدیب تبریز یونیورسیتهسینی ساخلادیلار».
دوکتور مبیین عزیز دوستو شهریارین خاطیرهسینه یازدیغی کیتابیندا بئله یازیر: شهریار «آنام تبریز»، «آنام قفقاز»ی عنوان ائتمکله آیدینجا بیلدیریر، وطن عشقینده یانانلارا، وطن دردیله اودلانانلارا، عشق و وفا اهلینه «اوتای»، «بوتای» یوخدور و محبت عالمینده اورکلر بیر اودلا یانار، بیر اودلا آلیشارلار.
ایلگیلیلی خبرلر
آذربایجانین ارمنیستانا قارشی ائتدیگی شیکایتین محکمهسی باشلادی
آذربایجانین ارمنیستانا قارشی اولوسلارآراسی عدالت دیوانیندا ائتدیگی "عرق آیریمچیلیغی" شکایتی ایله باغلی محکمه پروسهسی باشلادی
آذربایجان جمهوریتینین مستقیللیگینی برپا ائتمهسیندن ۳۰ ایل اؤتور
بو گون آذربایجان تکجه سوسیال-اقتصادی ایستیقامتده دئییل، بیلیم، اینجهصنعت و مدنیت ساحهسینده ده دونیانین سرعتله اینکیشاف ائتمکده اولان گنج دؤولتلریندن بیریدیر
گنجه، شهیدلرینی آندی
گنجهیه اوزاق منزیللی موشکلرله ائدیلهن سالدیریلاردا ۲۶ وطنداش اؤلدورولدو، ۱۳۰ نفر یارالاندی