text:
Audio-Video
Audio-Video
اوز آنا Dilimizdə Dua Oxuyaq
ای خدا! Bu balaca körpəni Öz məhəbbət ağuşunda bəslə və sənin inayət döşündən ona süd ver. بو تز گؤلو اوز مَهَبَت گؤلشینینند بچر و کومک ایله کی، یا سِنین اینایِت یاغمورلارینلا بیؤیوسون. اونو بیر مَلَکُت اوشاغی ایله، اونو اوز سما سَلِتَنَتینا یونلت. سین قوووتلی و مهریبانسان، سین Ətaedən و Səxavətlisən، Sən misilsiz Kəramət Mövlasısan.
-ابدول-بهاء عباس
اوشاقلار اوچون دوالار
اوشاقلار اوچون دوالار
بو اوشاغی اوز بینندهنلرینین آراسیندا کمیل بیر روح کیمی یتیشدیر.


c: text/html

text:
اویقن بوم فون باورک
اویقن بوم فون باورک (اینگیلیسجه: Eugen Böhm von Bawerk) اوتریش-ماجاریستانلی بیلیم اینسانی. ۱۲ فوریه ۱۸۵۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۳ ایل عومر ائلهییب و ۲۷ اوت ۱۹۱۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اویقن بوم فون باورک هایدلبرگ بیلیم یوردودا درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Eugen Böhm von Bawerk»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اویقن بوم فون باورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آنکارادا، تورک دونیاسی خالق ماهنیلاری کنسرتی
تورکسویون آذربایجان، قازاقیستان، قیرقیزیستان، اؤزبکیستان و تورکمنیستانین دؤولت مستقیللیکلرینین قازانیلماسینین اوتوزونجو ایلدؤنومو موناسیبتی ایله تدبیرلری داوام ائدیر
آنکارادا تورک اؤلکهلری دؤولت مستقیللیگینه حصر اولونموش کونسرت وئریلدی.
اولوسلارآراسی تورک مدنیتی تشکیلاتی (تورکسوی)؛ آذربایجان، قازاقیستان، قیرقیزیستان، اؤزبکیستان و تورکمنیستانین دؤولت مستقیللیکلرینین قازانیلماسینین اوتوزونجو ایلدؤنومو موناسیبتی ایله تدبیرلری داوام ائتدیریر.
بو چرچیوهده آنکارادا تورکسویا عضو اؤلکهلرین مدنیت باخانلیقلارینین بیرگه امکداشلیغی سایهسینده «تورک دونیاسینین خالق ماهنیلاری» آدلی کونسرت پروگرامی سونولدو، فوتوسرگی آچیلدی.
تدبیرلرده رسمی مقاملار، دیپلوماتلار، بیلیم و مدنیت آداملاری ایشتیراک ائتدی.
تورکیه جمهورباشقانلیغی سمفونی اورکستر کونسرت سالونوندا گرچکلشن کونسرتده تانینمیش ارکستر رهبرلری آغاوئردی پاشایئو (آذربایجان)، آبیلای تیلپبرگن (قازاقیستان)، ایرینا سوئرکولووا، ریسبک ژوماکونوو (قیرقیزیستان)، فیروزا عبدالرحیمووا (اؤزبکیستان)، گووانچمحمد ساپارعلییئو (تورکمنیستان)، جم گوردال (تورکیه) تورکسویلو خالقلارین بیر بیریندن گؤزل ماهنیلارینی سوندو.
کونسرتدن سونرا فوتوگراف سرگیسی گزیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
"تۆرک دۆنیاسی یئنیدن بیرلشیر"
"قاراباغ ظفری، تۆرک دۆنیاسینا استراتژیک ایمکان و قابلیتلریمیزی بیرلشدیرسک نهلر باشارابیلهجگیمیزی گؤسترهن چوخ اؤنملی بیرغورور، اومود قایناغی اولدو"
اردوغان، جاپارووون آد گونونو تبریک ائتدی
جمهورباشقانی اردوغانین مئساژیندا، قیرقیزیستانلا اورتاق دیل، دین، تاریخ، مدنیت و دگرلره دایالی چوخ طرفلی ایلیشکیلرین یئنی استراتژیک اورتاقلیق سویهسینه چاتماسیندان ممنونلوغونو ایفاده ائتدیگی بیلدیریلدی
تورکیه - آذربایجان اورتاق مانورو داوام ائدیر
آذربایجاندا تشکیل ائدیلن اورتاق حربی مانوردا گئجه تاپشیریقلاری اجرا ائدیلدی


text:
عبدالرحیم بیگ حاقوئردییئف
عبدالرحیم بیگ اسد بیگ اوغلو حاقوئردییئف (17 مئی 1870، آغبولاق، شوشا قزاسی، گنجه قوبرنیاسی – 11 دسامبر 1933، باکی) — آذربایجان یازیچیسی و دراماتورقو، ایجتیماعی-سیاسی و تئاتر خادیمی، پداقوق، ادبیاتشوناس، آذربایجان سسر امکدار اینجه صنعت خادیمی (1929). آذربایجان ادبیاتینین کلاسیکی حساب اولونان عبدالرحیم بیگ حاقوئردییئف بیرینجی روس دوماسینین آذربایجاندان دِپوتاتی، گورجوستان پارلمانینین دپوتاتی، " لئیلی و مجنون " اوپراسینین پرمیئراسیندا ایلک دیریژور، تئاتر شوراسینین تأسیسچیسی و بیرینجی رهبری، یازیچیلار ایتتیفاقینین عوضوو، "ملا نصرالدین" درگیسینین یازارلاریندان بیری اولموشدور.
یاشاییشی[دَییشدیر]
عبدالرحیم بیگ حاقوئردییئف 1870-جی ایل مئیین 17-ده آذربایجانین شوشا شهری یاخینلیغیندا اولان آغبولاق کندینده آنادان اولموشدور. ایبتیدایی تحصیلینی 1880-جی ایلده شوشادا یوسف بیگین مووقتی یای مکتبینده، سونرا شوشا رئال مکتبینده آلمیشدیر (1881–1890). تیفلیس رئال مکتبینی بیتیرندن سونرا پتربورق یول موهندیسلری اینستیتوتوندا تحصیل آلمیشدیر (1891–1899). طلبهلیک دؤوری آزاد موداویم صیفت ایله اونیورسیتتین شرق فاکولتهسینین دینلهییجیسی اولموشدور. اوندا ادبیاتا گوجلو مئیل اویانمیشدیر. "یئیرسن قاز اتینی، گؤررسن لذتینی" (1892) و "داغیلان ایتیفاق " (1896) اثرلرینی یازمیشدیر. "داغیلان ایتیفاق" (1899) پتربورقدا نشر ائدیلمیشدیر.
عالی تحصیل آلیب شوشایا قاییتمیش، بورادا تاماشالار تشکیل ائتمیشدیر. باکیدا اونون رهبرلیگی ایله شرق کونسرتلری وئریلمیشدیر (1902–1903)، بورادا ایلک حکایهلرینی ( "آتا و اوغول" ، "آیین شاهیدلیگی" ) یازیب "ایکی حکایت" آدی ایله چاپ ائتدیرمیشدیر. 1905-جی ایل اینقیلابیندان سونرا روسیه دؤولت دوماسینا گنجه قوبرنییاسیندان نوماینده سئچیلمیش، پتربورقا گئتمیشدیر (آذربایجانین بیرینجی دیپلوماتلاریندان حساب اولونور)، بورادا دؤولت کیتابخاناسیندا یئنی اثرینه (اغا محمد شاه قاجار) ماتریاللار توپلامیش، ایرانا — مازنداران ویلایتینه سیاحت ائتمیشدیر (1907). " لئیلی و مجنون " اوپراسی 1908-جی ایل ژانویهنین 12-ده تاماشایا قویولدوغو زامان ایلک آذربایجان دیریژورو کیمی کور و اورکستری، تاماشانی ایداره ائتمیشدیر. "نیجات" جمعیتینده و کور-خزر گمیچیلیگی ایدارهسینده ایشلهدیگی دؤورده زاقافقازییانی، داغیستانی، اورتا آسیانی و وولقابویونو سیاحت ائتمیش، "جئیرانعلی" ، " خورتدان " . "حکیمی-نونی-سقیر" ، " لاغلاغی " ، "موزالان" ، "سوپورگهساققال" و س. ایمضالارلا "ملا نصرالدین" درگیسینده حکایه، فلیئتون چاپ ائتدیرمیشدیر.
هشترخاندا یاشادیغی مودتده شهرین مدنی-ایجتیماعی حیاتیندا جیدی چالیشمیشدیر (1910). سونرا آغداما کؤچوب اورادا یاشامیشدیر (1911–1915). تیفلیسده "شهرلر ایتتیفاقینین قافقاز شؤعبهسی خبرلری" آدلی آیلیق مجموعهنین مودیری اولموش (1916–1917)، فوریه اینقیلابیندان سونرا تیفلیس ایجرایه کومیتهسینه و اونون مرکزی شوراسینا عوضو سئچیلمیشدیر (1917). همین ایلین مارسیندا بورچالی قزاسینا مووکّیل تعیین اولونموشدور (1918).
آذربایجاندا سووئت حاکیمیتی قورولدوقدان سوندا دؤولت تئاترلارینا موفتتیش تعیین اولونموشدور. آذربایجان میلّی تئاترینین یارانماسینین 50 ایللیگی موناسیبتی ایله کئچیریلن یوبیلئیه باشچیلیق ائتمیشدیر. آذربایجان دؤولت اونیورسیتتینده ادبیاتدان موحاضیره لر اوخوموش، علمی کادرلارین حاضیرلانماسیندا ایشتیراک ائتمیشدیر. بورادا یئرلی کومیتهنین صدری (1922)، آذربایجانی تدقیق و تبلیغ جمعیتینین صدر موعاوینی و سونرا صدری (1923–1925) اولموشدور. بو، ایلک علمی-تدقیقات موسیسی ایدی. باکیدا چاغیریلان بیرینجی آذربایجان اؤلکهشوناسلیق قورولتایینین نومایندهسی کیمی فعال چالیشمیشدیر (1924).
بونلاردان باشقا ادیب شکسپیرین " هاملت " ، شیللرین " قاچاقلار " ،وولترین " سولطان عثمان " ، زولانین " قازماچیلار " ، آندرسنین "بولبول" ، "شاهین تزه لیباسی" ، لانسکویون " قزوات " ، چیریکووون " یهودیلر " ،کورولنکونون " قوجا زنگ چالان " اثرلرینی ده ترجومه ائتمیشدیر.
روسیه علملر آکادمیسینین نزدینده اولان اؤلکهشوناسلیق بوروسونون بئشینجی علمی سسیاسیندا یئکدیللیکله آکادمینین اؤلکهشوناسلیق بوروسونا موخبیر عوضو سئچیلمیشدیر (1924). شرق فاکولتهسینین کاتیبی (1922–1925)، آذربایجان یازیچیلار ایتتیفاقینین مسئول کاتیبی (1931–1932) اولموشدور. آذربایجان خالق کومیسارلار شوراسینین 6 فوریه 1929-جو ایل تاریخلی قراری ایله " آذربایجان سسر امکدار اینجه صنعت خادیمی " فخری آدینا، 1933-جو ایلده ایسه آذربایجان مرکزی ایجرایه کومیتهسینین فخری فرمانینا لاییق گؤرولموشدور. اونون اثرلری سسری و خاریجی اؤلکه خالقلارینین دیللرینه ترجومه اولونموشدور.
1933-جو ایل دسامبرین 12-ده باکیدا وفات ائتمیش، فخری خیاباندا دفن اولونموشدور.
آدینا باکی شهرینین یاسامال رایونوندا کوچه وار.
آذربایجان جومهوریتی ناظیرلر کابینهسینین 7 مئی 2019-جو ایل تاریخلی، 211 نؤمره لی قراری ایله عبدالرحیم بیگ حاقوئردییئف آذربایجان جومهوریتینده اثرلری دؤولت واریداتی اعلان ائدیلن مؤلیفلرین سیاهیسینا داخیل ائدیلمیشدیر[۱].
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
عبدالرحیم بیگ حاقوئردییئف ادبی فعالیته شوشا رئال مکتبینده اوخودوگو زامان باشلامیش، م.ف. آخوندزادهنین تاثیری ایله "حاجی داشدمیر" (1884) آدلی کیچیک بیر پیئس یازمیشدی. پتربورقدا تحصیل آلارکن اونون بدیعی یارادیجیلیغا مئیل و هوسی داها دا چوخالیر. او، بورادا اولارکن " یئیرسن قاز اتینی، گؤررسن لذتینی " (1892) درامینی و " داغیلان تیفاق " (1896) فاجیعهسینی یازیب.
1899-جو ایلده آذربایجانا قاییدان حاقوئردییئف بیر مودت باکیدا یاشاییب. او، بیر طرفدن موعلیملیکله مشغول اولوب، دیگر طرفدن تئاترلاردا وئریلن تاماشالارا رژیسورلوق ائدیب. عئینی زاماندا بدیعی یارادیجیلیغینی دا داوام ائتدیریب: "بخت سیز جاوان" (1900) و " پری-جادو " (1901) فاجیعهلرینی یازماقلا میلّی دراماتورقو ایدئیا و پوئتیک-صنعتکارلیق باخیمیندان داها دا زنگینلشدیریب. 1906-جی ایلده "حیات" قزئتینده حکایهلر و "ملا نصرالدین" درگیسینده گیزلی ایمضالارلا فلیئتونلار، مضحکهلر چاپ ائتدیریب. "ماراللاریم" ، " خورتدانین جهنم مکتوبلاری" ، " شئیخ شعبان " ، "خیالت" ، "آج حریفلر" و سایر اثرلرین مؤلیفیدیر.
بعضی حکایهلری [دَییشدیر]
آتا و اوغول، آیین شاهیدلیگی، خورتدانین جهنم مکتوبلاری، موزالان بگین سیاحتنامهسی، بومبا، ماراللاریم، موقدّیمه عوضینه، موطروب دفتری، شیکایت، دجالآباد، یاشیلباش سونا، قیرات، شبیه، پیر، تنقید، آجیندان طبیب، شئیخ شعبان، همشهری پاسپورتو، رؤیا، میرزه صفر، کئچمیش گونلر، اوجا داغ باشیندا، سئییدلر اوجاغی، قندیل، چشمک، حاق مؤوجود، ایت اویونو، دیش آغریسی، قوجا تارزن، کاپیتالیزمله موباریزه، قابان، صؤحبت، موصیبت، اووچو قاسیم، قیصاص، پریستاو و اوغرو، ایعانه ، یئنی طبابت، ساری تویوق، کوروغلو.
عومومی 80-دن چوخ حکایهسی وار.
بعضی مقالهلری [دَییشدیر]
بیزیم یابیلیغیمیز، تنقیده تنقید، ایکی ایل، تجتوری-نیسوانا دایر، موسلمانلاردا تئاترو، بئش ایل، " پری جادو " حاقیندا قئیدلر، آرتیستلیک صنعتی حاقیندا، عباس میرزه شریفزاده حاقیندا، میرزه فتعلینین فاجیعهسی، ادبی دیلیمیز حاقیندا.
فیلموقرافی [دَییشدیر]
- ماراللاریم (فیلم، 1963)
- ائولنمک ایستهییرم (فیلم، 1983)
- آج حریفلر (فیلم، 1993) (تاممتراژلی فیلم-تاماشا) (آز-تیوی) — اثرین مؤلیفی
شکیللر[دَییشدیر]
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ """Əsərlərin dövlət varidatı elan edilməsi Qaydaları"nın və "Əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin və dövlət varidatı elan edilən filmlərin Siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı" (azərb.). nk.gov.az. 2019-05-11. İstifadə tarixi: 2019-05-13.


text:
اسکی میصر
قدیم میصر — آفریقانین شومال-شرقینده نیل چایینین آشاغی آخاریندا قدیم بیر دؤولت.
تاریخی[دَییشدیر]
دؤولتین تاریخی ۶ دؤوره بؤلونور:
- ائرکن پادشاهلیق (ئ.. ۳۰۰۰ – ائ.. تقر. ۲۸۰۰)
- قدیم پادشاهلیق (ئ.. تقر. ۲۸۰۰ – ائ.. تقر. ۲۲۵۰)
- اورتا پادشاهلیق (ئ.. تقر. ۲۰۵۰ – ائ.. تقر. ۱۷۵۰)
- یئنی پادشاهلیق (ئ.. تقر. ۱۵۸۰ – ائ.. تقر. ۱۰۷۰)
- لیوییا-سایس و ایران دؤورو (ئ.. تقر. ۱۰۷۰ – ائ.. تقر. ۳۳۲)
- یونان روما دؤورو (ئ.. ۳۳۲ – ائ. ۳۹۵).
ان قدیم (سولالؤنجسی) دؤور[دَییشدیر]
مصر آفریقا قارهسینین شومال-شرق حیصهسینده یئرلشیر. اؤلکهنین شومالی آرالیق دنیزینین سولاری ایله ایحاطه اولونور. اورادا سینا یاریماداسی واسطهسی ایله اؤلکهنین یاخین شرقه چیخیشی واردیر. بورادا قدیم زامانلاردا یالنیز نیل چایی حوزهسینین اطرافی مصر اؤلکهسی ساییلیردی. بۇ چایین مؤوجود اولماسینا گؤره اورادا ان قدیم زامانلاردا اکینچیلیک و حیواندارلیق اۆچون الوئریشلی ایمکانلار یارانمیشدیر و بۇ منطقه بین النهرین ایله بیرلیکده بشریتین ان قدیم مدنیت اوجاقلاریندان بیری اولموشدور. نیل چایینین و اوراداکی اراضیلرین آرالیق دنیزینه یاخینلاشان حیصهسی اوچبوجاق شکیللی اولدوغونا و عئینی آدلی یونان حرفینه بنزدیگینه گؤره اورایا «دلتا» دئییلیر. «دلتا» دا یئرلَشن ویلایتلر بۇ چایدان، بیر چوْخ مجرالارلا آخدیغینا گؤره همده خاریجی باسقینلاردان قورونماق اۆچون ایستیفاده ائدیردیلر.


text:
محمد هادی
محمد هادی (اصل آدی: آغا محمد عبدالسلیم اوغلوعبدالسلیمزاده (1879[۱]، شاماخی – مئی 1920[۲]، گنجه) — آذربایجانلی شاعیر، آذربایجان رومانتیزمینین تانینمیش نومایندهلریندن بیری، توفیق فکرت ایرثینین ایلک آراشدیریجیسی[۳]، تاتار سوواری آلایینین ایمامی.[۴] [۵]
محمد هادی 20. عصر آذربایجان شاعیرلری ایچریسینده مطبوعاتلا سیخ علاقهسی اولان صنعتکارلاردان بیریدیر. اؤز اثرلرینین اکثریتینده وطن، میلت مؤوضوسونا توخونان محمد هادی آذربایجان پوئزیاسینین اینتیباه، آزادلیق و حورّیت موجاهیدلریندن بیری اولموشدور.[۶]اونا گؤره ده محمد امین رسولزاده آذربایجان جومهوریتی اثرینده " بیر طرفدن روس ادبیاتی، دیگر طرفدن ده عوثمانلی ادبیاتی تاثیرینده بولونان " ایستیقلال مؤوضوسوندا موباریز اثرلر یازان شاعیرلر آراسیندا محمد هادینی آیریجا دَیرلندیریردی.[۷]
رومانتیک معاریفچیلیکدن اینقیلابی رومانتیزمه یوکسلن محمد هادینین یارادیجیلیغینین ان موباریز دؤورو آذربایجان خالق جومهوریتی دؤنمینه دوشور.[۸] محمد هادی یارادیجیلیغینین ان چاغداش میلّی و بشری کئیفیتلری محض بو دؤورده اؤزونو داها آیدین گؤستردی. او دؤنمده موحاریبه ، آزادلیق، ایستیقلال مؤوضوسوندا ان چوخ اثرلر یازان محمد هادی اولموشدور.[۹]
یاشاییشی[دَییشدیر]
اصل آدی آغا محمد اولان، گنجلیگینده اؤزونه هادی (عربجه. دوغرو یول گؤسترن) تخلوصونو سئچن محمد هادی 1879-جو ایلده شاماخی شهرینین ساریتورپاق محلّهسینده، تاجیر عاییلهسینده دوغولموشدور.[۱۰]ایبتیدایی تحصیلینی محلّه مکتبینده شاماخیلی موللا صمدین یانیندا آلمیش، سونرالار شاعیر عباس صحتین آتاسی علیعباس افندینین تأسیس ائتدیگی مکتبده اوخوموش، کیچیک یاشلاریندان عرب و فارس دیللرینی موکمّل منیمسهمیشدیر. هله اوشاقکن آتاسینی ایتیرن هادینین آناسی اونو و باجیلاری صاحیبه و اسمانی آتا قوهوملارینین حیمایهسینه بوراخاراق سولوت کندینده وارلی بیری ایله ائولنمیش، بوندان سونرا اوشاقلارا بؤیوک ننهلری عبدالسلیم ین آناسی طیّبه خانیم باخمیشدیر.[۱۱]شاعیرین یاخین قوهوملاریندان اولان مصطفی لطفی بیگ اونون تربیّهسینده بؤیوک امک صرف ائتمیشدیر. ننهسینین وفاتیندان سونرا محمد هادی قوهومو مصطفی لطفینین حیمایهسینده یاشامالی اولموش و عرب دیلینی اوندان اؤیرنمیشدیر. محمد هادی گنجلیک ایللرینده ایلاهیات علملری ایله برابر دونیوی علملری، خوصوصیله دیل، ادبیات، فلسفه، منطیق، تاریخی ده دریندن اؤیرنمیشدی. شاعیر هله گنج یاشلاریندان خاریجده تحصیل آلماق ایستسه ده، مادّی ایمکانی اولمادیغیندان بو آرزوسو اورگینده قالمیشدی. ادیبین یاخین دوستو، مسلکداشی سید حسین شاعیر حاقیندا یازیردی:
" او، اوخودوغو علملرین کندیسینه هئچ بیر نتیجه وئرمگهجگینی، اولسا-اولسا مؤمین بیر موللا افندیدن فضله بیر شئی اولمایاجاغینا حیسی-قبلالوقوع ایله آنلادیغیندان ایستامبول و ال-قاهیره کیمی ایسلام مدنیتی مرکزلرینه گئدیب اورادا تحصیل آلماق فیکرینه دوشموشدو. مصطفی لطفی... هادینی خاریجی مملکتلره گؤندرهجک ایقتیداری اولمادیغیندان هادی بیر نئچه زنگین اقرباسینی موراجیعتده بولونموش، تحصیل آرزوسوندا اولدوغونو سؤیلهییب موعاوینت ایستهمیشسه ده، سؤزونو دینلهین و یاردیمدا بولونان اولمامیشدی"
هادی ایستهدیگی مکتبلرده، ایستهدیگی علملری اوخوماغا نایل اولا بیلمهدیگیندن عمیسی اوغلونون کؤمگی ایله تیجارت ایشینه ال آتمیش، لاکین بو ایشه ماراغی اولمادیغیندان ایشی تئزلیکله ترک ائتمیشدیر. 1902-جی ایلده ژانویه آیینین سون گونونده شاماخیدا طبیعی فلاکت باش وئریر. شاماخی زلزلهسیندن سونرا هامی کیمی محمد هادی ده کؤچور. بو حاقدا عمر فایق نعمانزاده اؤز خاطیره لرینده یازیر:[۱۲]
" 1902-جی ایل ژانویهنین 31-ده جومعه آخشامی گوندوز ساعات 12-ده شاماخیدا ایندییه قدر گؤرونمهمیش یئر ترپنیشی اولدو. بو گون شاماخی اوچون ان بؤیوک فلاکت، ائشیدیلمهمیش بیر دهشت و قیامت گونو ایدی. باش وئرمیش داغیدیجی زلزلهدن سونرا بیر چوخ شاماخیلیلار کیمی محمد هادی ده دوغما شهرینی ترک ائتمگه مجبور اولموش، ائولرینین انقازینی (تؤر-تؤکونتو) 200 ماناتا ساتاراق کوردمیره گئتمیش، ایبتیداً بیر عطار دوکانی آچمیش ایسه ده، اوندان دا بیر شئی چیخمادیغینی گؤرونجه، ایکینجیکره اولاراق ضرر ایله دوکانی قاپامیشدیر ".
کاسیب اولدوغو اوچون سئوگیلیسی طرفیندن ترک ائدیلن محمد هادی اؤلنه قدر عاییله قورمامیشدیر.[۱۳]
چالیشماسی[دَییشدیر]
کوردمیره کؤچن، تاجیرلیک باجارمایان، ایکی دفعه دوکان آچسا دا، ایفلاسا اوغرایان محمد هادی اؤزونو کاراکترینه داها یاخین ساحهده سیناماق قرارینا گلمیش و بعضی معاریفپرورلرین موعاوینتی ایله کوردمیرده یاشایان شاماخیلی آغا افندی ایله بیرلیکده مکتب آچیب تدریسه باشلامیشدیر. چوخ کئچمیر کی، محمد هادی کوردمیر ضیالیلارینین نظرینی جلب ائتمیش، اونو زاقافقازیا موعلیملر قورولتایینا کوردمیر موعلیملری طرفیندن نوماینده سئچیلمیش و 1904-جو ایلده تیفلیسده کئچیریلن زاقافقازیا موعلیملر قورولتاییندا ایشتیراک ائتمیشدی. [۱۴]
1902-1906-جی ایللر کوردمیرده یاشادیغی ایللرده مادشی ایمکانلاری نیسبتاً دوزلن محمد هادی یئنه ده اوّلکی قایدا ایله موطالیعهسینی داوام ائتدیریر، کلکتهدن "حبلالمتین " ، ایستانبولدان "صاباح" ، باکیدان "حیات" ، باغچاسارایدان " ترجومان " قزئتلرینی گتیردیب اوخویوردو.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
25 یاشینا قدر نه بیر قصیدهسی، نه ده بیر عاشیقانه غزلی اولان شاعیرین مطبوعاتا گلیشی 1905-جی ایلین اورتالارینا تصادوف ائدیر. اونو یاخیندان تانییان، یاخین دوستو مصطفی لطفی هشترخاندا "بورهان-ترقّی" قزئتینی نشر ائدیردی و اونون محمد هادی کیمی قلم صاحیبینه احتیاجی وار ایدی. اونون چاغیریشینا گؤره محمد هادی تامامیله موعلیملیکدن ال چکیر، 1905-جی ایلده هشترخانا گئدیر، مطبوعاتدا چالیشماغا باشلاییر. محمد هادی "حیات" ، "فویوضات" و "بورهان-ترقّی" قزئتلرینده علمه، معاریفه چاغیران شعرلر و اینتیباه مسلهلرینه دایر مقالهلر یازیردی. محمد هادی 1906-جی ایلده علی بیگ حسینزادهنین چاغیریشی ایله باکییا گلیب "فویوضات" مجموعهسینده چالیشیر، بوراداکی عوثمانلی مؤلیفلریندن فرقلی اولاراق یئرلی حیاتا دایر یازیلارین گئنیش نشرینه چالیشیر. "فویوضات" باغلاندیقدان سونرا او، " تزه حیات" و "ایتیفاق" قزئتلرینده ایشلهییر.[۱۵]
1907-1908-جی ایللرده محمد هادی آرتیق آذربایجان شاعیرلری آراسیندا گؤرکملی سیمالاریندان ساییلیردی. "نغمه-احرارانه " ، " دوشیزه-حوریته" ، "گول، سئودیگیم، گول" ( " هوری-حورّیته " )، "ادوار-تجدّود " ، "اثار-اینقیلاب" و س. شعرلرینده محمد هادی بیلاواسیطه و یا دولاییسی ایله آزادلیقدان دانیشیردی.
1908-جی ایلده چیخمیش "فیردووس-ایلهامات" کیتابینا "وارمی بوندان یوخاری اوچماغا ایستعدادیم" میصراعسی ایله باشلانان "جهالتیمدن شیکایت" ، "عاشیق-صادیقلریز، پونهان دئییل بورهانیمیز" میصراعسی ایله باشلانان "بو دا بیر حقیقت" ، "آفرین اولسون سنه، فیلوسوف-زیفونون " میصراعسی ایله باشلانان "شئیخلره-ایشانلارا" ، "صوفی، گل اؤیرن حیاتین طرزینی حئیواندان" میصراعسی ایله باشلایان "صؤفیه-زاهیده " و ب. شعرلری، مقالهلری، ترجومهلری داخیل ائدیلمیشدیر.[۱۶]
اتکیازیلار[دَییشدیر]
- ^ Măḣămmăd Ḣadi // Faceted Application of Subject Terminology.
- ^ Măḣămmăd Ḣadi // Faceted Application of Subject Terminology.
- ^ slam Qəribli. "Məhəmməd Hadi Azərbaycanda Tofiq Fikrət irsinin ilk araşdırıcı kimi: Tofiq Fikrət". Ədəbiyyat qəzeti. 30 aprel, 2010.
- ^ Nağı Keykurin. Nağıbəy Şeyxzamanlının xatirələri və istiqlaliyyət fədailəri (PDF), Bakı,"Təknur MMC" mətbəəsi, 2007. səh. 22.
- ^ "Cümhuriyyətə gedən yolun şairi - Məhəmməd Hadi - Elnarə Akimova". 2018-07-05 tarixindəarxivləşdirilib.
- ^ Məhəmməd Hadi, Seçilmiş əsərləri, Bakı, Azərbaycan Universiteti nəşriyyatı, 1957, 324 səh
- ^ Rəsulzadə, Məhəmməd Əmin. Azərbaycan Cümhuriyyəti. Bakı: Elm. 1990. səh. 16.
- ^ Hüseyn Bayqara Azərbaycan istiqlal mücadiləsi tarixi, Azərnəşr, Bakı, 1992
- ^ Osmanlı, Vəli. Azərbaycan romantikləri. Bakı: Yazıçı. 1985. səh. 16.
- ^ https://shamakhi-encyclopedia.az/hadi-m%D3%99h%D3%99mm%D3%99d/
- ^ Bayramoğlu Alxan, Şamaxıda maarif və maarifçilik, Maarif nəşriyyatı, Bakı, 1997
- ^ Nemanzadə Ömər Faiq. Xatirələrim, Gənclik, Bakı 1985
- ^ Əziz Mirəhmədov. Məhəmməd Hadi. "Azərbaycan Uşaq və Gənclər Ədəbiyyatı nəşriyyatı" Bakı, 1962
- ^ Qəribli., İslam. Məhəmməd Hadi və mətbuat (1905-1920-ci illər). Bakı: Elm və təhsil. 2011. səh. 448.
- ^ Təzə həyat, 6 aprel 1908, N 76
- ^ "Siyasi lirikanın ustadı-Məhəmməd Hadi"


text:
۱۹۱۸ (میلادی)
میلادی ۱۹۱۸-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْن سککیزینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۸ دسامبر - بوْلشِویکلر استوْنيده حاکمیتی اله آلیرلار.
- ۷ دسامبر - آذربایجان خالق جۆمهۇریتینین پارلمانی ایشه باشلامیشدیر.
- ۷ آوریل - تۆرکیه شنقایا شهرینی آزاد ائتدی.
- ۶ نوْوامبر - چاناققالا بوْغازی٬ بریتانیا و فرانسهلرجه ایشغال ائدیلدی.
- ۵ مارس - بولشویکلر٬ روسیهنین باشکندینی پتروقراددان موسکویا داشیدیلار.
- ۵ سپتامبر - روسیهده «قیرمیزی تررور»اون باشلانغیجی.
- ۴ جولای - عثمانلی سولطانی آلتینجی محمد تاختا چیخدی.
- ۴ جولای - روسیهده بولشویکلر روس تزاری ایکینجی نیکولایلا عائیلهسینی اؤلدوردولر.
- ۳۱ مارس - یاز ساعاتی اۇیغولاماسی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده ایلک دفعه اۇیغولانمایا باشلاندی.
- ۳۰ دسامبر - آلماندا کوْممونیست حیزبی تشکیل ائدیلیب.
- ۳۰ اوْکتوبر - عثمانلی دؤولتی ایله موتفیقلر آراسیندا مودروس صولح موقاویلهسی ایمضالاندی. موقاویلهیه گؤره قافقازداکی تورک قوْشونلاری گئری چکیلمهلی ایدی.
- ۳ مارس - تۆرکیه آشکالهنی آزاد ائتدی.
- ۳ مارس - تۆرکیه پازاریوْلونو آزاد ائتدی.
- ۲۸ نوْوامبر - شوروی قوْشونلاری استونیایا هۆجۇم ائتمیشدیر.
- ۲۸ مارس - تۆرکیه اولور شهرینی آزاد ائتدی.
- ۲۸ فوریه - تۆرکیه اوْفو روسیه الیندن قۇرتاردی.
- ۲۸ اوْکتوبر - چکوسلوواکیا اوتریش-مجاریستان ایمپیراتوریسیندان آیریلیب موستقیل اوْلدو.
- ۲۷ فوریه - تۆرکیه چایکارانی روسیه الیندن قۇرتاردی.
- ۲۵ مارس - بلاروس خلق جۆمهۇریتی قۇرولدو.
- ۲۵ مارس - تۆرکیه اولتونو آزاد ائتدی.
- ۲۵ فوریه - تۆرکیه٬ آراکلی٬ سۆرمنه و ایسپیری روسیه ایشغالیندان قۇرتاردی.
- ۲۵ دسامبر - جنرال صمد بی مهمانداروف حربی ناظیر٬ جنرال علیآغا شیخلینسکی ایسه ناظیر مۆعاوینی تعیین ائدیلدیلر.
- ۲۴ فوریه - استونی٬ روسیهدن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۲۳ فوریه - قیزیل اوْردو یاراندی.
- ۲۲ نوْوامبر - لهیستان جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۲۲ آوریل - تۆرکیه حکارینی گئری آلدی.
- ۲۱ مارس - تۆرکیه توْرتومۇ آزاد ائتدی.
- ۲۰ مارس - تۆرک قادینی درسخاناسی آچیلدی. درسخانادا یابانچی دیل٬ تۆرکجه و مۆزیک درسلری ایله کونفراسلار وئریلدی.
- ۲۰ سپتامبر - باکی کومیسیونلاری گولهلنمیشلر.
- ۲ مارس - تۆرکیه ریزهنی روسیه الیندن قۇرتاردی.
- ۲ دسامبر - ائرمنیستان٬ عثمانلی دؤولتیندن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۲ دسامبر - محمد طلعت پاشا٬ تراکیا-پاشاائلی مۆداقیعهی-حۆقۇق جمعیتینی ائدیرنهده قۇردو.
- ۱۸ نوْوامبر - لیتوانی باغیمیسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۸ مارس - تۆرکیه٬ قارایازی٬ نارمان و تکمانی آزاد ائتدی.
- ۱۷ نوْوامبر - اینگیلیس قوْشونو انزلیدن باکییا گیرمیشدیر.
- ۱۶ نوْوامبر - ماجاریستان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۶ نوْوامبر - آذربایجان دموکراتیک جۆمهوریتینین خاریجی ایشلر ناظیری علیمردان بی توْپچوباشوْو ایستانبولدا ایران سفیری میرزه محمود خانلا گؤروشموشدور.
- ۱۶ سپتامبر - روسیهده "قیرمیزی بایراق نیشانی" تأسیس ائدیلدی.
- ۱۴ نوْوامبر - چکاوسلوواکیده جۆمهوریت اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۱۴ مارس - تورکیه هینیس و کؤپروکؤیۆ آزاد ائتدی.
- ۱۳ نوْوامبر - شوروی برست-لیتووسک صۆلح مۆقاویلهسینی ایمضالامیشدیر.
- ۱۲ نوْوامبر - هابسبورق سۆلاسهسینین حاکیمیّتینه سوْنا چاتمیشدیر.
- ۱۲ مارس - موسکو٬ روسیهنین باشکندی اوْلدو.
- ۱۲ مارس - تۆرکیه ارزروم و آرحاوینی آزاد ائتدی.
- ۱۲ آوریل - تۆرکیه حکارینی گئری آلدی.


text:
اؤلمهرم
هریزلی
یالنیز آدیم جاهاندا تمیز قالسا اؤلمهرم
عشقیم محبتیم لکهسیز قالسا اؤلمهرم
دوشمنله دوستوما اورهییمده عؤمور بویو
نیفرت محبتیمله ائکیز قالسا اؤلمهرم
عشقین فداسی وارلیغیم اولسا نسیمی تک
سئودا یولوندا آل قانیم ایز قالسا اؤلمهرم
بیلسم کی عشقه سن ده منیم تک وفالی سان
داغ هئچ کی اورتامیزدا دهنیز قالسا اؤلمهرم
ساحیلده پارلایاسان گئجهلرده مایاق کیمی
توفانلی دریادا گمیمیز قالسا اؤلمهرم
وصله یئتیشمه یه نه غمیم اولماسا آیاق
آردینجا گر سورونمهیه دیز قالسا اؤلمهرم
ویرد ائیلهییب دیلینده “هریزلی” کی خاطیریم
آئللر آرا همیشه عزیز قالسا اؤلمهرم.


text:
بلئفاریت
بلئفاریت — گؤز قاپاغینین کناریندا، کیرپیکلرین خاریجه دوغرو اوزاندیغی و آرخاسیندا دا یاغ بئزلرینین اولدوغو حیسهده گؤرولهن بیر مریضلیکدیر.
بو، چوخ مشهور بیر پروبلئمدیر و عومومیتله؛ دریسی یاغلی اولان، کپک پروبلئمی یا دا گؤزلری قورو اولان کسلرده گؤرولر.
بو وضعیته تاهریش، یا دا اینفئکسییا نیه/سبب اولا بیلر. بلئفاریت چوخ واخت، موالیجه ائدیلمهسی گوج اولان، خرونیکی بیر ناراحاتلیقدیر. بو شیکایت، گؤرمه باجاریغیندا قالیجی بیر تخریباتا سبب اولماز آنجاق یئنه ده ناراحاتلیق وئریجیدیر و اهمیت وئریلمهسی لازیمدیر.
علامتلری[دَییشدیر]
ان سیخ راست گلینهن بلئفاریت نؤوونده؛ گؤز قاپاقلاریندا کیزاریکلیک و شیشلیک؛ کیرپیک دیبلرینده ایسه قابیقلانما گؤرولر. بو قابیقلار قالینلاشدیقجا چاپاک میدانا گلر و سحرلر گؤزکاپاکلارینین بیر-بیرینه یاپیشماسینا سبب اولار. اگر موالیجه ائدیلمزسه بو وضعیت داها دا پیسه گئدر و گؤزون دیگر حیسهلرینه ده یاییلاراق داها جدی بیر وضعیتین اورتایا چیخماسینا سبب اولار. باکتئرییا گؤزکاپاغینی ائنفئکتئ ائده بیلر و کیچیک قابیقلی یارالار میدانا گله بیلر، بو دا کیرپیکلرین تؤکولمهسینه سبب اولار.


text:
ساسوئولو فوتبال کولوبو
ساسوئولو فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: U.S. Sassuolo Calcio) بیر فوتبال کولوبودور. اوْیونلارینی دا ۲۳٬۷۱۷ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Mapei Stadium, c'è l'ok. La capienza sale a 24mila – Sport – Gazzetta di Reggio". 11 September 2013.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«U.S. Sassuolo Calcio»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ساسوئولو فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
“اشرف نورانلی”نین حیکایهلر توپلوسو یاییلدی
آئلدار موغانلی
آذربایجان حیکایه یازیچیلیغینین اؤنجوللریندن اولان و چوخ تاسفله لاییقینجه تانینمایان احمد صادقی اشرافی(الف. نورانلی)نین حیکایهلر توپلوسو ایلک دفعه اولاراق ایشیق اوزو گؤردو. دوققوز حیکایهنی احتوا ائدهن “قیزیل آتیم و باشقا اؤیکولر” عنوانیایله یاییلان بو حیکایه توپلوسو عمار احمدی عزیز، رجب ابراهیمی، رضا کاظمی و صالح عطایینین بیرگه امکداشلیغیلا، اردبیل شهرینین “ساوالان ایگیدلری” نشریاتی طرفیندن ۱۰۰۰ نوسخهده یاییلیبدیر. کیتابی اردبیل و ائلهجهده آذربایجانین باشقا شهرلریندهکی اعتبارلی کیتاب ماغازالاریندان و تهراندا ایسه فرزانه و یوسوفاوغلو کیتاب ماغازالاریندان الده ائتمک مومکوندور.
“اشرف نورانلی”، “الف. نورانلی” و “فرمان” امضالاریایله انقلابدان سونرا آذربایجان ادبی جمعیتینده و آنا دیلینده نشر اولونان مطبوعاتدا حیکایه یازیچیسی کیمی تانینان احمد صادقی اشرافی ۱۳۱۴ گونش ایلی اردبیلین “باغمئشه” محلهسینده دونیایا گؤز آچیر و ۱۳۶۴ینجی ایل تهران شهرینده ۵۰ یاشیندا دونیایا گؤز یومور و بهشت زهرا مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلیر.
احمد صادقی اشرافینین آناسی اردبیلین یاخینلیغینداکی “نوران” کندیندن اولوب، یازیچیایسه آنا سئوگیسینی دیرلندیرمک اوچون بو کندین آدینی (“نورانلی” سؤزونو) اؤزونه تخلص سئچمیشدیر. نورانلینین یارادیجیلیق نمونهلریندن هله ایشیق اوزو گؤرمهین نئچه جیلدلیک حیکایهلر مجموعهسی و “صمد بهرنگی اثرلرینین تحلیلی” اثریدیر.
اشرف نورانلینین ادبی فعالیتینین پارلاق دؤرو انقلابدان سونرا باشلاییر. یئنی یارانمیش اجتماعی و سیاسی آتموسفرده فرهاد ابراهیمی، محمود دستپیش و اشرف نورانینین بیرگه امکداشلیغیلا “ادبی یارپاقلار” آدیندا ادبی بیر مجموعه بوراخیلیر. بو مجموعه اوچ نومرهیهدک یاییلیر.
۱۳۵۸ینجی ایلین اوللرینده آذربایجانین ملی شاعری بولود قاراچورلو(سهند) اؤلدوکدن سونرا اوتوز نفردن آرتیق آذربایجان ضیالی، شاعر و یازیچیلارین اشتراکیلا او جوملهدن: گنجعلی صباحی، سلامالله جاوید، حبیب ساهر، محمدعلی فرزانه، هاشم ترلان، عزیز محسنی، علیقلی کاتبی، رضا براهنی، رحیم دقیق، حسین دوزگون، جمال رئوسی، داود شیخاوندی، فرهاد ابراهیمی، اشرف نورانلی، محمود دستپیش و … س اشتراکیله، اشرف نورانلینین چالیشدیغی “کوراوغلو” شرکتینده عمومی اجلاس کئچیریلیر و “تهراندا یاشایان شاعرلر و یازیچیلار جمعیتی”نین تمل داشی قویولور. جمعیتین ایلک اداره هیاتینه گنجعلی صباحی، حسین دوزگون، محمدعلی فرزانه، جمال رئوسی، فرهاد ابراهیمی، داوود شیخاوندی و رحیم دقیق سئچیلیر و گنجعلی صباحی بو جمعیتین فعالیتی دؤرونده اونون صدری و ۱۳۶۰ینجی ایلدن نشره باشلایان جمعیتین اورگانی “گونش” درگیسینین یازیچیلار باشچیسی کیمی فعالیت گؤستریر. “گونش” درگیسی اوچ نومرهده یاییلیر و اونون دؤردونجو نومرهسیایسه پایلانمادان اؤنجه چاپخانادا محو ائدیلیر و قیسا بیر زاماندان سونرا “دمشق” خیاوانیندا یئرلشن “تهراندا یاشایان شاعرلر و یازیچیلار جمعیتی”نینده فعالیتینه سون قویولور.
الده اولان معلوماتا گؤره اشرف نورانلینین ادبی فعالیتی بیر سیرا دوستلاریلا برابر بو ایلدن سونرادا داوام تاپیر و دئییلنلره گؤره اورهک اینفاکتی نتیجهسینده ۱۳۶۴ینجی ایل ابدیلیک اولاراق آذربایجان ادبی جمعیتیله وداعلاشیر.


text:
`سعودی عربیستان` نتیجهلر
حابارلار [87]
- داکار رالی یاریشی عربیستان دا گچیرلر
- فوتبال: عربیستان حوُشلاشدی، مکزیگی ده حوُشلاشدیردی!
- نورالدین نباتی سعودی وزیر بیلن دوشوشدی
- سعودی عربیستان دا سیل سبأپلی 2 آدام اؤلدی
- قطر ۲۰۲۲: سعودی عربیستان آرژانتین بیلن اوُینادی تاریحی ینگیش قازاندی
- تای آدینداقی انیمیشن فیلمی 6 اۆلکهده گؤرکِزیلر
- اوُپک اکتبر آییندا نبیت اؤنۆمینی آزالدار
- اؤزبگیستان سلمان بن عبدالعزیز اۆچین یوُقاری درجهلی امام بخاری نیشانینی بردی
- اؤزبگیستان ینگ یوُلباشچیسی عربیستان دا ساپاردا بوُلدی
- سعودی عربیستان: أردوُغان سلمان بیلن دوشوشدی
- أردوُغان عربیستانا ساپار قورایار
- اوپک ینگ نبیت اؤنۆمی فِورال آییندا یوُقارلادی
- اوُپک پلاس یورتلاری نبیت اؤنۆمینی یوُقارلادار
- اوُپک پلاس یورتلاری نبیت اؤنۆمینی یوُقارلادار
- ایران گۆنده 2.5 میلیون چلک چیغ نبیت اؤندۆریأر
- سعودی عربیستان قورلان تاریحینی اۆیتگِهتدی
- تۆرکیه، عربیستان و اماراتا ادیلن هۆجۆملری یازغاردی
- اوُپک نبیت اؤنۆمینی یوُقارلاتدی
- عیراق، ایران بیلن سعودی عربیستان ینگ دوشوشیقلارینا یر ایه چیلیگینی ادر
- یمن ده 156 حوثی اؤلدۆریلدی


text:
۱۸ خرداد آذربایجان جبهه سینده شانلی دارلک عملیاتی نین خاطیرینه- حجت الهامی
:شهید حجت گلستانی چالاباش( چارباش) محله میزین اصلی خیاوان آدی،ابتدایی مدرسه میزین تابلوسو ؛ تعریفینی چوخ ائشیتمیشدیم عایله سینی هم محله قونشو کیمی یاخشی تانیرام اما اؤزنو گؤرمه میشدیم.
۱۳۶۰ اونون شهادت تاریخی او ۱۹ یاشدا گنج منسه ۹ یاشیندا اوشاغیدیم…
او گون شهرچایی کؤرپوسو یانیندان کئچیردیم دارلک شهیدلرینین عکسلرینی گؤزوم اؤنونده گؤردوم بیر باخیشدا شهید حجت گلستانی گؤزومه ساتاشدی ایسه بدنیمه لرزه گلدی گؤزوم قیراغیندان یاش آخدی بو نقدر رحمت لیک جاوادا بنزیردی!
کدخودانین نوه سی جواد هیزمی دا اونون کیمی توکلرینی قیصری ووراردی
بیر زامانلار بو جوانلارا بیز یئنی یئتمه لر اؤرنک کیمی باخاردیق او زامانلار اؤزونه بیر عالمیواریدی
جاواد عاشورا لشگری ایله مهدی باکری نین یانیجا جنوبا گئتدی اونوندا جنازه سی سردار کیمی حله ده قایتمایب!
اما حجت باتی آزربایجان جبهه سینده کومله- دموکرات حزب لری ایله ساواشیردی او نادر علیزاده ،علیرضا مکاری ،مهدی امینی لرله چیین- چیینه وئرمیشدی بونلارین آدلاری دوشمانلارین جانلارینا لرزه سالیردی…
او گون علی قارداشینی گؤردوم دئدیم:
-بیر آز تعریفله حجت نجور شهید اولدو؟
-… او سون نفسلرینده تفنگینی سیندیردی دوشمن الینه دوشمه سین دئیه بو جسارتی گؤرن دوشمن لر باشی اوسته گلیب جان وئرن لحظه لر اونا ایشکنجه وئریب گؤزلرینی چیخاردیرلار !…
یانی داعش درسلرینی بو وحشی لردن آلمیشلاردی دئمک ایستردیم…
اما چالاباش ائله جه اورمو و آزربایجان جوانلاری نین گؤزونده قورخو اولماز کی ؛
« دوشمنه باش ایمکدن بو باش، بوگؤز، بو بدن اولماسا یئیدیر.»
بیلمیرم رحمتلی حجت گلستانی ده شعبان اورتاسی بو دونیایا گؤز آچمیشدی یا یوخ اما ۱۳۶۰جی ایل خردادین۳ -ونده نیمه شعبان گونو گؤزلری وطن یولوندا مثله اولموشدور.
قانی دارلک داغلاریندا اورمو- سویوق بولاغ-قوشاچای ۳ یول آیریمیندا آزربایجان توپراغینا قیرمیزی امضا ووردو.
۱۳۵۷-۱۳۶۰اینجی ایللر آراسی سویوق بولاغ شهری کومله- دموکرات ترورگروپلاری نین ییغیناق، برنامه توکمک و فرمان مرکزی اولموشدور .
دارلک منطقه سینده استراتژیک دورومونا گؤره اوردو سالمیشلار
«اورمیه-سویوق بولاغ» و اورمیه- قوشاچای» اورتا نقطه سی دارلکده دوشمن لر تمام گوج و یاراقلارینی توپلایاراق غربی آزربایجان ایالتی نین جنوب شهرلری نین اورمیه ایله یول و ایلگی سینی کسیب تجزیه ایسترمیشلر اما اورمونون دویوشچولری اؤزللیکله ضربت گروهو اوردا بویوک حماسه یارادیب چوخ چتین بیر ساواشدا آذربایجان توپراقلارینی اشرارین شریندن قورویورلار
شهید مهدی امینی دارلک عملیاتیندان اؤنجه بیر موصاحبه ده دئمیشدیر:
دوشمن کوردوستان و غربی آزربایجانین گونئی منطقه سینده بویوک توطئه قوروب بونا گؤره سویوق بولاغ کندلری عملا پادیگانلاری اولموشدور.»
او تاریخی عملیاتدا ۹۶ ایگیدین شهادتی ایله دارلک ، گوی تپه و چئورده کی هامی کندلر تمیزلنیر و بئله لیک له باتی آزربایجان ایالتی تجزیه خطریندن قورتولور.
ساواشدا بیر یانلیش اولای اوزره ضربت گروهو دوشمن لرین اورتاسیندا محاصره یه دوشورلر سون گولله و گوجلری قدر دیرنیش و ساواش ائدیرلر اما سونوجدا مهمات قورتولوب گیره دوشورلر چوخلو ایشکنجه لر آلتیندا گول بدنلری آجیماسیز جلادلار الینده پرپر اولوب روحلاری حقه دوغرو قاناد چالیرلار
رحمتلیک صیاد گلی پوردان بیر شعر سردار امینی یه اتحاف:
شرفیم ، افتخاریم ، قانلی دوداقیم قانلی تاریخده یانان شانلی چراغیم گئجه گوندوز وطنین داشلاری اوسته سورونوبسن
هاردا بیر فتنه گوروب صبح و شام اوردا گؤرونوبسن
تانرینین عشقینه او قیرمیزی کورکون بورونوبسن
قلم آواره قالیب شانیوی تعریف ائده بیلمز
اوزووین ایشیقینا آی وورولوبدی ، گئجه نافیله قیلاندا
حله ده یئرده سنی آختاریر ،
او یول گئده بیلمز
بیرده بیر سؤز وار اودا یوم ازل خلق اولوناندا
تانری یا «بلی» دئیبدیر
دورا بیلمز، گووده بیلمز
آدیوی کیم آداش ائتمیش مهدی !
مهدی زمانلان
آند اولا قانیوا او یاخچی گوزلدن پای آلیبدیر
اونا الهام وئریلیب بلی سخاوت دنیزیندن
کرمیندن بیراتک نعمت آلیبدیر
یاز آلیبدیر، یای آلیبدیر
بو مسلمدی گوموش تئل آتالاردان آنالاردان
وئری باش شبیه یسی یوخ مالک اشتر کیمی سردار
یا کی ظلمت ائوینه وئریب ایشیق سالان اصلان
بلکه ده اولکه میزه گونده بزه کلی آی آلیبدیر
یوخ او دشمن گوزونی اوپماقا «دومرول» کیمی قافلان
الینه بیر دمیر اوجلو اوخ آلیبدیر
بیز هارا سن هارا ای اؤلکمیزین قهرمان اوغلی
ائلیم اوخشاد میشیدی چیینه توفنگین آشیراندا
سنی یالنیز مارالیم او اولو ستارخانه باقیرخانه دوغرو
آدیوا قلم آند ایچیرم کی آزدی
* حجت الهامی


text:
شماره ۳۳۴
محمد سرافراز قراملکی
“شماره ۳۳۴ به باجه دو” به به ، نه سرین یئل اسیر. آتام همیشه دئیر: مئه یئلی آدامین جانینا تازا روح باغیشلار، مئه یئلی اسیرسه بوغدالار یوکه گئدیب ایچ باغلارلار، مئه یئلی سونبوللرین فراقدان سارالمیش دوداقلارینی بیری – بیرینه یئتیشدیردیگینده اورهیه یاتان بیر ماهنی اوخویارلار، منیم یاشاییشدا ان سئودیگیم ماهنی بو ماهنیدی.
“شماره ۳۳۴ به باجه سه ” آخی نه جور اولار هله تازا آیدان بئش گون گئچمهییب آلدیغیم حقوقدان ایکی یوز مین قالیر. هله هانی آی سونو ؟ پولدا اصلا” برکت قالماییب.
“شماره ۳۳۴ به باجه چهار ” بو ماشینین دا قولون توتورسان قیچی آخساییر. یورولدوم داها خرج قویماقدان؛ دلی شیطان دئییر سات گئتسین؛ آما یوخ، چوخلاری هله بونوندا حسرتین چکیر. نوزوللو پول گؤتورمهلی اولسامدا اوستو – باشینا باخمالییام؛ هره آداما بیر سؤز دئییر.
“شماره ۳۳۴ به باجه چهار ” به به، ایندی بیر سرین گؤل اولا، ائله پالتارلی بیر شیرزه ووراسان؛ قوی گؤرک بوغدالاری ییغیشدیرا بیلسک باشیمیز آییلار؟
“شماره ۳۳۴ به باجه دو ” دده وای ننه وای ماشینین دا بیمهسی قورتولماق اوزرهدیر، هله یئددی ایل تخفیف ایله گینه ان آزیندان دؤرد یوز مین ده اونا وئرمهلییم؛ دئییرم آخی مگر دوهنین بیری نئچهدی ؟ اوغلان من نه بیلیم نئچهدی، گینه قویون اولسایدی دئیردیم، دوه – قویون – آدام – بادام … .
“شماره ۳۳۴ به باجه سه”. “پیکان حرکت ائله”! وای دده ایندی پلیس جریمهنی یاپیشدیردی؛ یوخ بابا من نه کؤرپو قاباغیندا، نه ده “توقف ممنوع” دا ساخلامیشام، آمما یازدی – یازدی دا کیم – کیمهدی؟
“شماره ۳۳۴ به باجه چهار” مین دانا واسیطه ایله اوچ میلیون ازدواج وامی گؤتور، اونودا نه قدهر اؤدهییرم ائله ایکی میلیون ایکی یوزمین ده دایانیب کی دایانیب. ایت کیمی بالالاییر، هردن دئییرم کاش اصلا” وام آلتینا گیرمهییدیم.
– یازیق یورولوب ها.
– یوخ بابا نه یورولوب، فیکری راحاتدی، سرین کولکرین آلتیندا یاتیب حال ائلهییر.
– پوللو فیکیرلی اولار، هر بیر فرصتدن ایستیفاده ائلر، باخما سنه – منه!
– ائله بیل داشدی دوشوب بئناوا، باخ گؤر الیندهکی نومره نئچهدی؟
– قوی گؤروم اووووچ یووووز اوتوز یئددیدی.
– بوراخ بابا قوی یاتسین، اونون سیراسی چوخدان گئچیب. اوچ یوز اللی آلتی نومرهنی ایندی سسلهدی.
– آی قارداش، آی بالا، یوخ ائله بیل خالاسینین ائویدی، هله خورولداییر دا.
– آ(قا)ی نیازی گؤر بونو تانییرسان؟
– قوی گؤروم، یوخ تانیمیرام، اویاندیر دورسون گؤراخ.
– آی بالا نؤکرین اولوم، دور گؤراخ ساحات ایکی دیر ها. بانکی باغلاییروق.
بیر آغیر ال چینیمی سیخدی. دیک دوروب: هه؟ بلی؟ سن آللاه جناب سروان، یازما گلدیم –دئیه، قاپییا ساری قاچدیم. بانکین ایشچیسی”آی قارداش هارا گئدیرسن ؟ بو دا تازا مدل سریمکدی ؟ ” دئدی.
بیر آن اؤزومه گلیب یاری یولدان قاییدارکن : “شماره نئچه گئدیب”؟ سوروشدوم . بیر کوت – شالوارلی الینده بیر لیوان سوایله منه یاخینلاشیب، سو تعاریف ائلییندن سونرا “آغا سیز چوخدان یاتمیسیز بورا بانک دی، ایشینیز نه دیر؟ “سوروشدو، “هه ؛ بلی گلمیشم ازدواج وامی وئرهم “- دئدیم. اولسون پولونو وئر آی نیازی پرداخت ائلهسین. آی نیازی دا نئینمک آغانی یولا سال گئتسین.
– چشم آ(قا)ی رییس
– آ تئز اول پولونو وئر
او جیب – بو جیب پولدان خبر یوخدو
اوجا سسله باغیردیم: آی وای پوللاریمی ووروبلار.
بانکین ایشچیسی “گؤردوز دئدیم بو دا تازا مدلدی؟ جماعت بئکاردی واللاه ” دئدی.
ساللان – بوللان یئرینه ایشیین اوشاغ کیمی باشیمی آشاغی سالیب بانک دان چیخدیم.
واه – واه هاوا نه ایستی دی. باشیمی قاوزایان لحظه “راهنمایی” نئیسانی دا ماشینیمین قاباغین قاوزایاراق سوروتلیه – سوروتلیه آپاریردی .
۳-۴-۹۳


text:
ایکی کیتابا بیر باخیش
بهروز ایمانی
کیتابین آدی :اصلی ایله کرم – ‹آیری بیر روایتده›
حاضیرلایانی: حسن فرخی قراملکی
رئداکتور: بهروز ایمانی
ناشر: نشر اختر_تبریز
چاپ نوبه سی: اوچونجو
چاپ ایلی: ۱۳۹۴
کیتابین آدی: اصلی و کرم
حاضیرلایانی: حسن فرخی قراملکی
دیل: فارسجا
ناشر: رشد خلاق _ تبریز
چاپ نوبه سی: بیرینجی
چاپ ایلی: ۱۳۹۴
اصلی_کرم مؤضوعسو او قدهر درین جاذبهلیدیر کی، یوزلرجه کیتابلار یازیلسادا آزدیر. تبریزین قدیمی محلهلرینده اولان قرهملیک بؤلگهسی،دیرلی انسانلاری، ادبیاتی، مدنیتی و اونلارجا بو کیمی مزیتلری ایله تانینیر. اصلی_کرم مسئلهسینه گلدیکده ایسه بورانین جور به جور روایتلری، باشقا یئرلرین ایستر اصفهان، ایستر گنجه، ایسترسه ده ارزروم اولسون اولدوقجا فرقلی و مقصده اویغون گؤرونور. بیز قرهملیک ین توکنمز سؤز خزینهسی، شفاهی خلق ادبیاتی باره ده آیریجا دانیشاجاییق. آنجاق ادبیات عاشقی، ساکت طبیعتلی انسان ‹حسن فرخی قراملکی›_نین اصلی _کرم باره ده نشر ائتدیردیگی ایکی قیمتلی اثر، بیر چوخلارینین دقتینی چکمکده دوام ائدیر. روزنامهلرده، مجلهلرده، کیتابلاردا اصلی_کرم باره ده بو یازی مؤلفینین اولدوقجا نظرلری ایراندا، تورکیهده و آذربایجان جمهوریتینده اورتایا قویولموشدو. ‹اصلی ایله کرم› ‹اصلی و کرم› کیتابلاریندا منیم اؤن سؤزلریم معین درجهده بیر سیرا مؤضوعلارا آیدینلیق گتیرمیشدیر.
آدلاریندان بللی اولدوغو کیمی ‹اصلی ایله کرم› تورک، ‹اصلی و کرم› ایسه فارس دیلینده قلمه آلینمیشدیر. بیرینجی کیتاب آرتیق ۴_نجو چاپا گئتمک اوزرهدیر…
بیریجی دفعه کیتاب حالینا گلن لاپ یئنی بیر روایتله قلمه آلینان ‹اصلی و کرم› داستانینی، قره ملیک روایتی اولدوقجا ماراقلی بیر اثردیر کی، بودا اؤلکه میزین باشقا ولایتلرینده ‹اوستانلاریندا› یاییلسین دئیه، عزیز دوستوم حسن فرخی قراملکی، فارس دیلینده یازییا آلمیشدیر. بودا اصلی _کرم مؤضوعسونا یئنی بیر قاپی آچیر.
آرتیرمالییام کی، ‹اصلی و کرم› کیتابینین اصل قایناغی تبریزده نشر اولان حیدربابا هفتهلیینین اؤزهل ساییندا ۱۳۸۸_نجی ایلده، عاشیق حسین ساعی_نین تشبوثوایله تورک دیلینده ایشیق اوزو گؤرموشدور.
سئویملی اوخوجولاردان خواهش ائدیریک آذربایجان ادبیاتینا خصوصی ایله زنگین شفاهی ‹آغیز› ادبیاتیمیزا عاید اولان کیتابلاری آلماقلا، عصرلر بویو قورونوب ساخلانیلان بو توکنمز وارلیغی گلهجک نسیللره چاتدیرسینلار.


text:
قیزیل میدال تورک میللی گولشچی طاها آکگولون
ریو 2016دا ایلک قیزیل میدالینی قازانان تورکیه، گولشده 5، جمعده ده 8 میدالا چاتدی
تورکیه میللی گولشچی طاها آکگول، تورکیهیه 2016 ریو اولیمپیا اویونلارینداکی ایلک قیزیل میدالینی قازاندیردی.
برزیلین ریو دو ژانیرو شهریندکی کاریوکا آرئنادا ائدیلن کیشیلر آزاد ایستیل گولش 125 کیلو فینالیندا، سون ایکی ایلین دونیا شامپیونو طاها آکگول ایله سون اولمپیادا اوچونجوسو ایرانلی کمیل نعمت قاسمی قارشیلاشدی.
فینالدا قاسمینی 3-1 مغلوب ائدن طاها آکگول، کاریئرینین ایلک اولمپیادا قیزیل میدالینی الده ائتدی. ریو 2016دا ایلک قیزیل میدالینی قازانان تورکیه، گولشده 5، جمعده ده 8 میدالا چاتدی.
قارشیلاشمانین آردیندان غالیبیتینی دؤشکه گلن گنجلیک و ایدمان ناظیری آکیف چاغاتای قیلینج ایله قید ائدن طاها آکگول، تورک بایراغییلا ظفر دؤورو آتدی. میللی ایدمانچی سونرا تریبوندکی آنا و آتاسینین یانینا گئدهرک سئوینجینی پایلاشدی.
ایلک تورو اویون ائتمهدن کئچن طاها، ایکینجی توردا مغول جولونبات ژارگالسایخان، دؤرددبیر فینالدا بلاروسلو ایبراهیم سایداو قارشیسیندا سایی اوستونلوگویله غالیب گلمیش، یاری فینالدا دا ارمنی لئوان بریانیدزیی 3-1 مغلوب ائدهرک فینالا قالمیشدی.
کیشیلر آزاد ایستیل 125 کیلودا بورونج میداللار ایسه بلاروسلو ایبراهیم سایداو و گورجو گئنو پتریاشویلینین اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
دونیا کاپیندا بیر ایلک
فیفا، آلمانیا - کاستاریکا اویونونا فرانسالی قادین داور استفانی فراپاری تعیین ائتدی
سون ۱۶ قارشیلاشمانین ایلک ائشلشمهلری بللی اولدو
سون ۱۶ تیمین اویونلاری ۳ دسامبر جمعه ائرتهسی گونو هلند - آمریکا اویونو ایله باشلایاجاق


text:
پاتریک مکقوئن
پاتریک مکقوئن (اینگیلیسجه: Patrick McGoohan) آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, فیلم یؤنئتمنی, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۱۹ مارس ۱۹۲۸ ایلینده نیویورک ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عؤمر ائلهییب و ۱۳ ژانویه ۲۰۰۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1955–2002 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Patrick McGoohan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پاتریک مکقوئن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تراختور ۵-۱ سایپا
تراختور تیمی ۴۵ پوئنله جدولین ۴.جو سیراسیندا یئر آلدی
آذربایجانین تراختور تیمی، لیگین سون هفتهسینده تهرانین سایپا تیمینی توپا توتدو.
تورکلرین تیمی تراختور، سایپانی ۵-۱ سونوجو ایله اوغورلادی.
اؤز ائولرینده اوینانان اویوندا تراختورچولارین گللارینی سعید واسعی، سامان نریمان جهان، میلاد فخرالدینی، علی فتحی و پیمان بابایی ووردو.
بو سونوجلا تراختور تیمی ۴۵ پوئنله جدولین ۴.جو سیراسیندا یئر آلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه و آذربایجان اوردولاری اورتاق مانور تشکیل ائدیر
تورکیه و آذربایجان اوردولاری باکی، آستارا، جبراییل و ایمیشلی بؤلگهلرینده مانورا باشلادی
فرانسانین باکی ایشگۆدری باخانلیغا چاغریلدی
خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغیریلان فرانسانین موقتی ایشلر وکیلی لو لان، فرانسا اولوسال مجلیسینین آذربایجانا قارشی قبول ائتدیگی یانلیش و بؤهتان اؤزللیگیندهکی قرارا اعتراض ائدیلدیگی بیلدیردی
شاعیر مفتون امینی وفات ائتدی
سایینقالانین هولاسو کندینده آنادان اولان شاعر مفتون، ۹۶ یاشیندا اۆرک دورماسی سونوجو وفات ائتدی


text:
- اورجینال ترکیه (23)
- جامعه شناسی (12)
- تابلو ویترای (10)
- روانشناسی و موفقیت (39)
- جغرافیا (13)
- کتاب کودک (160)
- فولکلور و اسطوره (155)
- مجلات (92)
- ادبیات (770)
- سیاسی (43)
- حقوق (4)
- سایر (41)
- زبان و زبان شناسی (93)
- تئاتر و نمایش نامه (20)
- موسیقی (23)
- تاریخ (245)
صمد چایلی
صمد چایلی (ایوب زینالی فرید) 1330ـجی گونش ایلی تبریز شهرینده آنادان اولموشدور. آناسی ائوچی، آتاسی داشکسن ایدی. او، مدرسه تحصیلاتین تبریزده باشلامیش، ائله بو شهرده ده، «فوق دیپلم» بلگهسی آلماقلا سونا چاتدیرمیشدیر. ایش دنیاسینا، ایلک اوخوللار چاغی کئچمیشدیر. مژمئیی اوسته شیرینی ساتماق، باشماقچی شاییردلیق ائلهمک، تیکینتی ایشلرینده اؤترگی ایشلهمک، اونون ایلک ایشلریندن ساییلا بیلر. سونرالار، رسمی ایشه، تبریزین ماشینسازی فابریکاسیندا باشلامیش، آردیندا دا لیفتتراکسازی سهند ایله هاکسیران دیزل (شرکت صانع) فابریکالاریندا چالیشمیشدیر. چایلی، ادبیات دنیاسینا دا، درس اوخویان چاغلار کئچه بیلمیشدیر. اورتا مکتبده ایکن «روزنامهی دیورای» (دووار گوندهلیگی)، آلتمیش اون ایللیگیندن رسمی یازیب ـ یاراتماغا باشلامیشدیر. صمدچایلی بو گونه کیمی 30 عنوان کتاب یازیب ـ یایماقلا برابر، 1400 هندهورینده کیچیک یازیلارلا چئشیدلی گؤندهلیک، درگیلرده مقاله، شعر و ... یازمیشدیر. او، ایوب فرید، صـفرید، ایوب زینالی فرید آدلاریله ده یازیلارینی یایمیشدیر.


text:
بوئنوس آیرس بیلیمیوردو
بوئنوس آیرس بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Buenos Aires, فارسجا: دانشگاه بوئنوس آیرس، عربجه: جامعة بوينس آيرس)آرژانتینین بوئنوس آیرس شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. بوئنوس آیرس بیلیمیوردو ۱۸۲۱ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بوئنوس آیرس بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- "QS World University Rankings® 2017-2018". QS Quacquarelli Symonds Limited. 9 June 2018. Retrieved 9 June 2018.
- "Alejandro Pedro Bulgheroni". BusinessWeek. Retrieved 9 January 2015.


text:
کرمانلی والی نین دیوانی/ ائل اوغلو
اؤتن ایللرده ایران مجلیس کیتابخاناسینین ال یازمالار بؤلومونده اولان تورکجه شعیر مجموعه لرینی آراشدیردیقدا، بیر اؤنملی دیوان اثریله راستلاشدیم. ندنسه شعرلی آراشدیریلمامیش قالان او شاعیر، یالنیز نوسخه شوناسلارین دئییل ادبیات تاریخیله مشغول اولان عالیملریمیزین و آراشدیریجیلاریمیزین گؤزوندن ده بئله قیراقدا قالمیشدیر. بو آجی طالعین سببینی هله ده اؤیرنمه میشم. اونون چوخ جهتلرن قابیلیتلری اولان غزللری و قصیده لر و باشقا- باشقا شعر نوعلری واردیر. تذکره چیلر بیر نئچه والی تخللوصلو شاعیردن آد آپاریبلارسادا اونلارین هئچ بیر الیمیزده کی دیوانین مؤلیفی والی دئییل. من اونون الده ائدیله بیلینن مونوگرافیسینی دا اونون دیوانیندا اولان شعرلردن توپلادیم. تذکیرهلرین قئیدینه گؤره« والی» تخلّوص ائدن شاعیرلرین سایی بارماق ساییندان آرتیق دئییل. اؤتن عصیرلرده والی تخلّوص ائدن شاعیرلرین هئچ بیریندن معاصر چاپ اصولوایله نشر اولونموش شعر مجموعه لرینین اوخوجوسو اولمامیشیق. اونلارین آدلاری و یارادیجیقلارینا عنوانلانان قئیدلرله، آنجاق کلاسیک شعر آنتولوژییالاریندا و تذکیره لرده راستلاشیریق. ایندییه دک بو سیرادا، «والی استرآبادی»، والی بخاری «والی بخارایی»، «والی بختیاری»،«والی هروی»نی آد آپارماق اولار، آدلارینی چکدیییمیز«والی» تخلّوصلو شاعیرلرین حیات و پوئتیک نمونهلرینه داییر” تذکیره نصرآبادی”، ”تذکره خوشگو”، ”تذکره سامی”،” تذکره صبا”، ”تذکره حسینی” و ”فرهنگ سخنوران (دکتر خیامپور)” کیمی قایناقلاردا دیرلی معلوماتلار واردیر. والی بختیاری»(۱۱)ه.ق، «والی بخارایی»(۱۱)ه.ق، «والی بخاری»(۱۱)ه.ق، «والی هروی»(۱۱)ه.ق، «والی استر آبادی»ایسه (۱۳)ه.ق عصیرلرده یاشامیشلار.
اونلاردان باشقا والی تخلّوصلو بیر شاعیرله ده راستلاشیریق. او، الینیزدهکی مجموعهنین شاعیری « والی» دیر. او، صفویلر دؤرو یاشاییب یارادان «والی» تخللوصلو بیرشاعیردیر و هئچ بیر قایناقداندا اونون حاقیندا معلومات الده ائده بیلمه دیک .
اونون اؤز شعرلریندن آلینان مؤحکم اعترافا گؤره، من اونو، کرمانلی والی آدلاندیریرام. اونون شعرلری ایندییهدک ایشیق اوزو گؤرمهمیش، اثرلری و حیاتی بارهده معلومات وئریلمهمیشدیر. ۱۱-ینجی هیجری قمری عصیرینین قدرتلی شاعیرلریندن اولان « کرمانلی والی » نین ایندییهدک یالنیز و یالنیز بیر نوسخه ال یازماسی تاپیلیب. اونون شعرلری ایران مجلیس کیتابخاناسینین ال یازمالار فوندوندا ساخلانیلیر. اونون فارسجا یازدیغی شعرلری بیر دگرلی مجموعه دیر. تاسفله ایندییه دک اونون تورکجه یازدیغی شعرلری چاپ اوزو گؤرمه میشدیر من اونون تورکجه شعرلرینی توپلاییب، چاپ اوچون ارشاد اداره سینه گؤندرمیشم. یقین کی اجازه وئرسه لر چاپ اولاجاق. بیرده یادا سالمالییام کی، ال یازمانین تانیتدیرماسیندا ایسه، تاسفله اونون احتواسیندا اولان شعرلرین دیلینی آنجاق فارسجا یازمیشلار. حال بو کی، ال یازمادا ۳۸ تکمیل غزل نوعینده اولان تورکجه شعرلر واردیر.
بیر چوخ صحیفهلری ایللر سورهسینده قوپاریلیب دیر. یقین کی شعرلرینین آراسیندا، اونون تورکجه یازدیغی شعرلردنده یوخا چیخمیشدیر.
منه بئله گلیرکی، «کرمانلی والی» نین ادبی ارثی بیر چوخ جهتلردن اؤنملیدیر، یئری گلدیکجه اونون حاققیندا دانیشاجاغیق. والینین تورکجه شعرلرینی اونون ال یازماسیندان کؤچوروب، بیر کیتابچا کیمی چاغداش دؤروموزون اوخوجولارینا چاتدیرماغی اؤزومه میللی بیر بورج بیلیب، اونون شعرلرینی ایلک دفعه ادبی اجتماعیاتا چاتدیردیقدا، اونون حیاتی بارهده آپاردیغیم آختاریشلاری دا بیرینجی دفعه اولاراق حؤرمتلی اوخوجولارا چاتدیریرام. ایندیهدک شعرلرینه، حیاتی و یارادیجیلیغینا داییر هئچ بیر کیتابدا معلومات وئریلمهمیشدیر.
کرمانلی والی نین حاققیندا یالنیز ایران مجلیس کیتابخاناسینین ال یازمالار فوندوندا اولان کیتابلارا کاتالوقلار حاضیرلایان بؤیوک عالیم و نوسخه شوناس اوستاد عبدالحسین حائری قیساجا اولاراق معلومات وئرمیشدیر.
آمما کرمانلی والینین تورکجهده یازدیغی شعرلریندن هئچ ده سؤز آچمامیشدی. والینین شعرلرینده، اونون یاشادیغی ایللر دفعهلرله قلمه آلینمیشدیر. «سلطان صفی» و اونون وفاتیندان سونرا یئرینه کئچن ایکینجی شاه عباس دؤورو یازیب یاراتمیشدیر. آدی چکیلن پادشاهلار، صفویلرین تانینمیش پادشاهلاری اولموشدور.
بیز کرمانلی والی نین شعرلرینده صفویلره عایید اولان اوچونجو پادشاهین آدیله راستلاشمیریق. دئمک اونون یارادیجیلیق ایللری، یالنیز ایکی پادشاهین حاکمیت ایللرینده اولموشدور. ال یازمانین ۱۶۶-ینجی صحیفهسینده اوخویوروق:
«ستاره موکب، جم احتشام شاه صفی
قضا کمان، قدر ناوک سنان خـنـجـر»
ائله جه ده ال یازمانین ۱۲۶-جی صحیفهسیند اوخویوروق:
«در زمـان شـهـنـشـه عــادل
رونـق افـزای شـرع پیـغمبـر
خـسـرو جم سپاه، شاه صفی
شـاه عـادل دل فریـدون فـر
قیصر روم هم از کمال غرور
بر سر ایروان کشیده حشـر»
ال یازمانین ۱۲۶-ینجی صحیفهسینده ائلهجهده شاه صفینین اؤلومونو مصرع لرینده، عکس ائتدیرن شاعیر، والی یازیر:
«چو وقت شد که گذارد به ارث شاه صفی
ممالکی که گرفت و به او رسیـد از جدّ
تبارک خلف صدق خویش تـاج نـهـاد
سفر گزید بسوی مراب سـرای مخـلّـه
سپرد افسر شاهی و گفت تـاریـخـش
بقای دولـت عـبـاس شـاهبـاد مـؤیـد
سلطان صفی آن مظـهر الـطـاف ودود
چـون کـرد جـهـان بــیوفـا بـدرود
در یــازده مــاه صــفـر در کـاشـان
تـاریـخ جـهـان هزار و پـنـجـاه و دو بـود»
دئمک «بقای دولت عباسشاه باد مؤید» مصرع- سینده کلاسیک ادبیاتین عنعنهسی اولاراق ابجد حسابیلان (۱۰۵۲) ایل گؤستریرکی، شاه عباس (ایکینجی شاه عباس) ۱۰۵۲-جی ایلده تاختا کئچمیشدیر.
ائله جه ده ال یازمانین ۱۲۴-جی صحیفهسینده اوخویوروق:
«خطه بلخ بتـذویر گـرفـت
خلف پادشاه هنـدوستـان
شاه بلخ از سپه او بگریخت
التـجا بـرد بـه شـاه ایران
بود تذویر علـیـمـردان شـه
سال تاریخ علیمردانخان»
دئمک ابجد حسابیله «بود تذویر علیمردان» جوملهسی گؤستریرکی هندوستان پادشاهی بلخ اؤلکهسینه یوروش ائتمیش، اؤ بؤلگهنی فتح ائتمیش و بلخ پادشاهی ایران پادشاهینا آمانا گلمیشدیر. بس او ایلده، شاعیر حیات سورورموش.
ال یازمانین ۱۷۶-جی صحیفهسینده اوخویوروق:
«این قصیده را ابیات شصت و چهار، تاریخش
یک بر او چو اغزل در دو بـار تحسیـن است»
گؤستریرکی شاعیر ۱۰۶۴ ده حیات سورورموش
منه ائله گلیرکی شاعیر ایکینجی شاه عباس ین وفاتیندان قاباق دونیاسینی دییشمیش، وفات ائتمیشدیر. بونا گؤره کی، ایکینجی شاه عباسدان سونرا حاکیم اولان پادشاه و امیرلرین آدلارینی قلمه آلمامیشدیر
بیر داها قئید ائدک کی شاعیر کرمان بؤلکهسیندن اولدوغونو داها دا آچیق آشکار دئمیشدیر. ال یازمانین ۱۷۰ -ینجی صحیفهسینده یازیر:
«مایه تخمیر بنیـادم زخـاک نـجـف اسـت
گرچه باشد خاک کرمان مولد و منشای من»
اونوتمایاق کی صفویلر دؤرو کرمان و ایرانین شیمال غرب بؤلگه لرینه ده خوراسان دئییرمیشلر. والی ایکی دیلده سوز اوستادی اولدوغونو آیدینلاشدیرمیشدیر (فارسجا و تورکجه). ال یازمانین ۱۲۸-ینجی صحیفهسینده اوخویوروق:
«آســمـان سیـر ابـلـق دو زبـان
که داد در دست من عنان سخن
طـوطـی خـوش مـقـال ایـرانـم
مادح خسـرو جـهـان ســخـن»
دئمک والی تورکجه شعرلرینی خاص نییت اوزره یازمیش، آنا دیلینه(تورکجه) یازماغی اؤزونه بیر شرف سانمیشدیر. اودورکی ( آسمان سیر ابلق دو زبان ) مصرعسینده، آچیقجا فارسجا یازدیغیکیمی تورکجهنیده یازیرمیش. بیز اونون چاغیمیزا چاتان شعرلریندن، اونون اقتدارلی سؤز اوستاسی اولدوغونو، اؤیرهنیریک. اونون شعرلرینی اوخویاندا دیلیمیزین اینجهلیکلرینه دریندن بلد اولان بیر صنعتکارین اثرلرینین اوخوجوسو اولدوغوموزو باشا دوشوروک و همین شعرلرده «طوطی خوش مقال ایرانم» دئدیکده او زامان ایراندا فارسجانین و تورکجهنین جریاندا اولدوغونو دا باشا سالماق ایستهمیشدیر.
بس «خاک پاک کرمان بودمؤلد و منشای من» مصرع سینده :
گؤرونور کی، شاعیرین اجدادی کرمان بؤلگهسینده، یاشامیشدیر و بو اونو گؤستریرکی شاعیر اجدادینی قلمه آلدیقدا اونلارین کرمان بؤلگهسیندن اولدوغونو گؤسترمیشدیر. او اجدادینا اشاره ائدهرک ال یازمانین ۱۷۳-ینجی صحیفهسینده اوخویوروق:
«در شکست خودبینی در حسب کمان طینم
گرچه نام اجدادم در نسب سلاطین است»
دئمک او«گرچه نام اجدادم در نسب سلاطین است» دئمکله، سوی – کؤکونون کیم اولدوغونو قئید ائدیر. کورونورکی، او سولطانلار نوهسی اولموشدور. او بو سؤزو اوغلونون دونیایا گلمهسینه داییر یازدیغی شعریندهده قئید ائدیر (ال یامانین ۱۲۶-جی صحیفهسینده اوخویوروق):
«دوشم از روی بشـارت هـاتفی
گفت شکر لـطـف یـزدانی بگو
قرهالـعـیـن کـــه داد ایـزد تـرا
مهـبـط الـطاف سبحانـی بـگـو
ایـن نــهـال نـــورس امّیـد را
ارشــد اولاد و انـسـانـی بـگو
چـون سـمّی آخ اعیانیـست او
یــادگــار اخ اعـیـانـی بـگـو
حیدرش ناموی و تاریخش بود
یـادگـار حـیـدر ثــانـی بـگـو»
شعردن آیدین اولورکی دونیایا تزه قدم قویان اوغلونو اعیانلارین یادگاری آدلاندیرمیشدیر. ظن ائدیرم کی حیدر دئدیکده ،شاه شیخ حیدره اشاره ائدیر و صفویلر سلاله سیندن اولدوغونو گؤستریر و اوغلونو ایکینجی حیدر آدلاندیری
قئید ائدک کی، ال یازمانین، شاعیرین وفاتیندان سونرا قلمه آلیندیغی آشکارلانیر. بونا گؤرهکی، کاتیب مختلف صحیفهلرینده یازیر «وله ایضانور الله مرقده» دئمک: «تانری قبرینی نورلا دولدورموش دان» دیر، دئمک له، کاتیب ایسه، شاعیرین شعرلرینی اونون وفاتیندان سونرا یازدیغینی باشا سالماق ایستهمیشدیر. والی عصرینین بیر چوخ شاعیرلری کیمی، شیعه دیر. او شیعه اولدوغونا دؤنه-دؤنه گوونمیش و شیعهلرین دوشمنلرینه نفرینلر یاغدیرمیشدیر، شیعهلرین ایماملارینی مدح ائتمیشدیر. ال یازمانین ۱۱۸-جی صحیفهسینده یازیر :
«از دیو طبعی عمرسعد، قدسیان
درماتمند بهر سلیـمـان کـربـلا»
ال یازمانین ۲۳۶-جی صحیفهسینده اوخویوروق :
والی از گلزار مدحش چید این گلها ولی
کی توان چیدن ز یک گلزار این مقدار گل
در مشام ارنیست این گلهای رنگی شمیم
خار بشد زیره در کرمان و در گـلـزار گـل
والی قصیده یازماقدا اؤزونو «ظهیر»[ظهیر الدین فاریابی] و انوریدن اوستون گؤستریر. ال یازمانین ۲۴۲-جی صحیفهسینده یازیر:
لاف کدایش نزند آنکه حَشَم را
بر سرمه سخای قزل ارسلان نهاد
سودی نکرد آنکه در شاهوار خویش
بر ترک تاج مدح ملک احتشان نهاد
سلمان چه کام یافت که از احمد اویـس
دل شاد کرد و بیهُده همه داستان نهاد
توفیق نام بردن این گنجنامه را
برکاش و سلیمی صاحبقران نهاد
این زرگری نه کار ظهیر و انوری
تا بخت این متاع را که در دکـان نـهـاد
«کرمانلی ولی» نین دونیادان کؤچدویونو قئید ائدن بیر قایناق الده ائده بیلمهدیک. یقین کی، صفویلر دؤورو دیلیمیزده شعر یازان بو قدرتلی شاعیرین حاققیندا سونکی آختاریشلایمیز اولاجاقدیر، اومید کی، عالیملریمیزین هیمتیله اونون حیاتی و یارادیجیلیغی بارهده تدقیقات آپاریلیب، شعرلرینده اولان اینجهلیک لر داها دا تحلیل اولونسون، کرمانلی والینین ایندیهدک ایشیق اوزو گؤرمهیهن تورکجه شعرلری آذربایجان تورکجهسینین شیوهسیندهدیر. اینانیرام کی دیلچی عالیملر، ادبیات شوناسلار الده ائتدیییمیز شعرلرین حاققیندا داها دا گئنیش دانیشابیله ر لر. آشاخیدا اونون بوتون غزللرینی اوخویورق .اومید ائدیرم کی بو غزللر نشر اجازه سی آلاندان سونرا اونلاری کیتابخانالاریمیزاد اوخویا بیلک.
دیوان والی
۱
آغلار اولدو غملر ایلن ناله- ی زاریم [گؤروب]
شیون ائتدی همنیشینلر چشمِ خونباریم گؤروب
تا جونوندان گؤردو کامیل دؤورهمی مجنون دئیهن
شهردن هامانه چیخدی گرم بازاریم گؤروب
چون محبّت آغریسی ساغ اولمادی اعجازدان
نااومید اولدو مسیحا جسمِ بیماریم گؤروب
شمع تک غمدن اریندی تؤکدی کوللر باشینا
صؤحبتیم پروانه تک یار ایله اغیاریم گؤروب
اونلهین درد ایله کیمدیر؟ یاردان سوردی رقیب
دئدی والیدیر جونوندان خسته دیداریم گؤروب
۲
ساقییا تعطیله سالما بیزدن ادرارِ شراب
گلمیشیک دیرِ خرابه گئدهلیم مست و خراب
کؤنگلوم هئنگامه وزدی تا خییالِ یار ایلن
سینهدن هرگیز کسیلمز نالهِ چنگ و رباب
مولکِ غم سولطانیییک بیزچشمز ایلر نزول
چئورهمیزده یاشیمیزدان خئیمهلر تیکر حوباب
دیدهدن قان آخماز اولدو نالهدن دوشدوم مگر
چوق یاناندا قانی قالماز ناله قطع ائـیلر کباب
زولفونو گؤرجک یوزونده حلقه وورموش هر طرف
یارالی ایلان تک ائـیلر خسته جیسمیم پیچ و تاب
روزیگارِ نامووافیق ناتوان ائتدی بیزی
گلدی شیب ایامی والی قالمادی ذؤوقِ شباب
۳
ائتمهدی تحریر شرحِ دردیمی رنگِ مداد
یاندی شرحِ شؤقیمیزدن خامهِ عنبر سواد
رویِ لیلیدیر چمن طورفینده آدی برگِ گول
آهِ مجنوندور بیابانلاردا آدی گرد و باد
ایکی گؤزون بیر گؤزی گه بدردیر، گاهی هیلال
احول اولدی ایری باخماقدا سپهرِ کج نهاد
حقّینه قانئع دئـییل هئچ کیمسه, گؤر اینصاف خلق
ناحق اولدی مستمر عالمده یوخدور عدل و داد
عندلیب آدی فنا ائتمکده چوخ مشهور ایدی
ائیلهدی والی بو طرزِ نالهدن, عالمده, آد.
۴
بر نظر گؤزدن عذار یاریمه ائـیلر نفاد
روح اجزأی تنیم جسمِ زاریمه ائـیلر نفاد
طورفهدیر کیم بیر پریوش گر گؤررسه گؤزیمه
نشئهِ شورِ جنون اطواریمه ائیلر نفاد
چنگِ عشق آهنگ ائدیب و ز طرح و وصفه سینهمه
چنگ تک آهنگ بیر- بیر تاریمه ائـیلر نفاد
بادهدن والی عذاریم بیر گون اولمور لالهگون
گول تکی خونابلر روخساریمه ائـیلر نفاد
چؤهرهمی هردم سیریشکیم مانی گولزار ائـتمه¬سی
پرتوِ رنگ خزان گـــــولزاریمه ائـیلر نفاد
۵
غؤنچه تک آشوفته کؤنلوم خلعتِ گونلگون گئیهر
لاله تک داغِ جونونوم کسوتِ پرخون گئیهر
نولا گئیدیرسهم گؤزومدن خاکِ کویین لالهگون
ابردن والاِی احمر داغدان هامون گئیهر
ماتمِ مجنونا تا لیلی پریشان قیلدی زولف
هر بنفشه چتسه رنگِ ماتمِ مجنون گئیهر
ماتمِ ایمان دوتوب یارین پریشان طورّهسی
یاس ایلن مشکین لیباس اول طورّهِ شبگون گئیهر
عشقدن والی سنین سوزِ درونیندیر بو کیم
دودِ آهیندن قارا چون گئجهلر گردون گئیهر
۶
پریشان زولفونو خورشیده اول مه تا نیقاب ائـیلر
تلسمکدن تنیم ایلان تکی مین پیچ و تاب ائـیلر
اگر ایچسم برهمن مذهبینده باده منع ائتمه
محبّت مستینی, زاهید, هاچان ایزد عذاب ائـیلر
خراباتـین شرابینده کؤنگول ساغر تکی توتماز
بو مئی آخر اونون احوالینی بیر گون خراب ائـیلر
تنِ زاریم بلندی عشق اودی اغیاره رحم اتمی
بو آریق جلدی عشق اوستی موکرّر اینتیخاب ائـیلر
اگر بیر لحظه ال وئرسه اونون نظّارهسی والی
ووجودیمی سراپا محض عئینِ آفتاب ائـیلر
۷
چرخلن خوبلر اریشدی آهِ آتیشباریمیز
نوحلن مردانه جوشدی دیدهِ خونباریمیز
عشق ارشادینده کامیلدیر جونونیم درس ایچون
گرمدیر فرهاد و مجنون ایله خوش کرداریمیز
گیرمیشیک زوهد و ریادن تا محبّت دینینه
باغلادی پیرِ موغان تکبیر ایله زونّاریمیز
سینهمیز باغیندا سئیر ائت داغلار گولزارینی
باغباندیر باغدان شاداب ائدیب گولزاریمیز
خوبلر پامالی اولدوق خاکِ راهین خوبلارا
سایه تک والی یئتیشمز کیمسهیه آزاریمیز
۸
منی دورِ فلک بیر کامِ دلدن کامران ائتمز
بیزه بیرلوغما وئرمزتاعوض یوزباغری قان ائتمز
هومادن کؤلگه دوشمز باشیما طوفانِ آهیمدن
او باخیشدان بو مجنون باشینا قوش آشییان [ائتمز]
پریشان اولدو حالیم زولفونه بیر آه اسدیکجه
صبا اول سونبولو داغیتسا ائل حالی یامان [ائتمز]
کؤنگول گولزارحوسن ایچره پریشان زولفونو گؤرگجک
وطندن اینجیییب ویرانهسین هرگیز مکان [ائتمز]
اگر اول بیوفادن ریشتهِ اومیدینی اوزدی
بیلیب والی کی طالئع اول نیگاری, مئهربان [ائتمز]
۹
کؤنگلوموز کوی بلادن اؤزگه مأوا تانیماز
غؤنچهِ باغِ محبّت کؤلمک اصلا تانیماز
کؤنلومو طوغیانِ سئودا قازدی قاچ مندن رقیب
کوهکن سئودایه قیزدی خاک و خارا تانیماز
ایکیسی بیر نئشهدن مست اولدولار باعیث ندیر
اولفت ائـیلر وحشیلر مجنونه لیلا تانیماز
دوست کویی عزم ائدن منزیل کسر موژگان ایلن
کعبهِ مقصود اهرام ائیلهین پا تانیماز
گر منی پروانه سر دؤندری دیندن بیر پری
خوبلار سئوداسی والی پیر و برنا تانیماز
۱۰
آهیمیزدان رؤوشن اولدو, کولبهِ جانکاهیمیز
شمعلر یاندیردی گر گون تک شرارِ آهیمیز
جانی جانان ائیلهدی بیر نازه قوربان عاقیبت
حاصیل اولدو یاریمیزدان مطلبِ دیلخواهیمیز
بو چمنده قیلمیشیق آماده اسبابِ سفر
لاله تک خونِ جیگر دیر زادیمیز, همراهیمیز
اینقیلابِ چرخِخونپروردن ائیدیل فاریغ اول
خسروِ صاحبقران سلطانصفیدیر شاهیمیز
مرکزِ غم اولموشوق والی بو گون داییره تک
جؤوردور هر یانه گئتمک، لشکرِ غم راهیمیز
۱۱
غؤنچهِ لعلیندن ائـیلر خسته کؤنلوم اشاش
واردیر رزقی به منبعدن مگر ائـیلر معاش
مئهرینی ایمان تکی ائلدن نهان ائتمه دئدیم
طیفل اشک آچیب دئدی اسراریمی یوزونده فا [ش]
ساغ ایدیم, فاریغ گزردیم, بیخبر, چکدی منه
غمزهلردن گیپریگی هر کوشه زخمِ دیلخراش
اوستخوانیمدن توتوشدی شؤعلهلر موژگانیمه
عشق او یاشدان توبوشنده قوری ایلن یاندی یاش
گؤز لیباسی ائتمک ایچون کاروانِ اشک ایلن
یورهگیمدن پرنییانلر گلدی والی خوش قوماش
۱۲
صبادن طورّهِ عنبرفیشانی آیه داغیتمیش
نسیم اول نافهِ چین عطرینی صحرایه داغیتمیش
بضاعتدن دوشوب گئیمیش قرا اول مردومِ چشمیم
متاعینسئیلهوئرمیش مایهسینسئودایهداغیتمیش
سنین عشقینده جان تاپشیرماغیمدان خلقه اولدی فاش
که مجنون عؤمرونو بازیچهً لیلایه داغیتمیش
نه مظهردیر تجلای جمالِ حوسنِ سلمی کیم
ضیاِ مئهر تک انوارینی دونیایه داغیتمیش
منم والی دیارِ عشق سلطان سلیمان تک
بساطیم اوزره آهیم، قوشلار تک سایه داغیتمیش
۱۳
خسته کؤنگلوم قوردی عؤمرو ناله ایلن بزمِ خاص
چیخدی تا گؤز رؤوزنیندن نالهدن اولدو خلاص
نوشداروِ سلامت خوبلر بیمارینه
خضر الیندن وئرسه عیسی فیالمثل وئرمز خواص
ائی محبّت نشأسی قورتار منی هر قئیددن
وی جونون شوری منی قئیدِ جهاندان قیل خلاص
بیر نظردن دیده تؤکدی خسته کؤنلوم قانینی
مردومِ چشمیمدن آلدی عاقیبت کؤنگلوم قیصاص
صیدقدن جان وئردی والی بوالهوسلیکدن کئچیب
تاپدی آخر آه و افغانیله عزِّ ایختیصاص
۱۴
خوبلر زولفو دئیهندن رشته ی جاندیر غرض
صیدقلن زونّاری قوشماق قصدِ ایماندیر [غرض]
گلسه جان تندن لبینه ایستر ایستیقبال اونا
ناوکایلن چیخا جان تعظیمِ مئهماندیر غرض
ائیله مست اول کیم صوراحی تک لب ائتسین قهقهه
بادهدن لایعقیل اولماق ذؤوقِ مستاندیر [غرض]
حوسن ایلن عشق اینکیساری دیر فغان آز ائیلهمک
عندلیب آز ائتسه افغان نقصِ بوستاندیر غرض
جانه شکّردن فزون دیر لذّتِ جؤورِ بوتان
عشقدن والی تمتّؤع جؤورِ خوبان دیر غرض
۱۵
گئتدی هیجران اینقیلابی, گلدی دؤورانِ نیشاط
قویما الدن باده ساقی چرخدن قیل ائحتییاط
دودِ آهیندن سیپر قیل باشین اوزره کیم سنه
غم یاغار دایم فلکدن، چرخدن، ائنمز نیشاط
زادِ راهین گؤر کی، اولماز دهر ائیلنمک¬ یئری
سن مسافیرسن او یئرده چرخ پر ویران رباط
طاقِ کسرادن بو رمزِ عیبرتافزا دور صریح
کیم بو یئردهعئیش ایچون چوخ سالدی نوشیروان بساط
ائحتیراز ائت طور اینساندان اویان مجنون صیفت
یوخ وفا اینساندا والی وحشلن قـیل ائختیلاط
۱۶
جمالیندن ائدر ماه آسمان حیفظ
قدیندن بوستان سروِ روان حیفظ
دولانیر بئلینه هر لحظه زولفون
او آغیر گنجی ائیلر شول ایلان حیفظ
روخون عئین الکمالیندن فلکده
مسیحا ائیلهمیش سبع المثان حیفظ
کؤنگول ایستر شفا نوشین لبیندن
شفادان اؤزگه قیلمیر ناتوان حیفظ
ائدر بیر گون نیثار اول خاکِ پایه
اونونچون والی ائـیلر تنده جان حیفظ
۱۷
ائی یاتان قافیل سحردیر مئیدن ائت کسب انتفاع
مشرق خم دؤور ائدیر خورشیدِ ساغر ارتفاع
ائی هوای نفسدن ناصاف لای خم تکی
باطینی صاف ایله حدب ائت شؤعلهِ مئی دن شوعاع
ائی زولئیخای هوسدن متّهم یوسیف کیمی
فتح قیل میصر قناعت ملکِ فقر ائت انتزاع
مجتهیدسن عشق فیتواسیندا والی کیم سنه
علمِ مجنوندان ازل گون حاصیل اولدو اطلاع
۱۸
مؤسومِ گولدور صبا تک بیل قنیمت سئیرِ باغ
لاله تک کؤکسونده یاندیر یار ایچون داغ اوزره داغ
ائی خورامان سرو تک گولگشت گولزار ائیلهین
بیرزامان گل قیل منیم کؤکسومده هم گولگشت داغ
باشیم اوزره هورکونوب پرواز ائدن بولبول دئییل
روحِ مجنوندور منی ارشاد ایچون مسدن ایاغ
بیر پرینین زولفونو منظور ائدیب چوگان صیفت
ائیلهدی والی محبّت یولونا باشدان ایاغ
۱۹
جانیمیزدان قمزهسی گر ایمتحان ائـیلر دریغ
مرغِ دیلدن کیپریگی بیر اوخ هاچان ائـیلر دریغ
سهلدیر گر اول خورامان سرو ایچون گؤز آخسا سو
سرو ایاغیندان هاچان سؤز باغبان ائیلر دریغ
جانیمی وئرسم خیالین تاپیلاندا سهلدیر
وارینی مگر قوناقدان میزبان ائـیلر دریغ
وصلدن بیر لحظه شادان اولمادین ائحسانی گؤر
بیر زامانلیق عئیشی بیزدن آسمان ائـیلر دریغ
ناوکی ایلنمهدی کؤنگلومده والی نئیلهییم
میزباندان بیر دم اولفت میهمان ائـیلر دریغ
۲۰
زاهیدِ سالوسی گؤر زهد و ورعدن ووردی لاف
ائیلهدی خم تک ملوّث باطین ایلن اعتکاف
محتسب دؤرد خم ایلن باطینی صاف ائیلهدی
زاهیدین کؤنگلی فسادتدن دئییل خلق ایله صاف
کاشف سیرّ حقیقت عشقدیر، مفتی دایان
مذهبِ عشّاق ایله بیهوده ائـیلر اینحیراف
اهلِ تجرید ائیلهمز رغبت علایق قئیدینه
جیفهنی زاغ و زغن تک اولامر عنقاِی قاف
مطلبِ اسلاملا کفر انجامی بیر مطلوب ایمیش
اولدو والی بیسبب مذهب سؤزی بابالخلاف
۲۱
آچیلدی گول، گول ایله، گول اندامیمیز گؤرک
گول تک نگار ایلن دولو قیل جامیمیز گؤرک
ساقی زمانه عادتیدیر اینهدام جمع
وئر جمع ایکن پییاله نه ابرامیمیز گؤرک
یارین ضمیری مطلع ایام مرات کشفدیر
قاصد گئدرسه یاره نه پئیغامیمیز گؤرک
دامِ بلا کؤنللره زولفون یارادیر
بیر لحظه یار زولفو ایلن دامیمیز گؤرک
لیلیلرین هاواسینا والی جونونیمیز
کامیل اولاندا، شؤهرهِ ایامیمیز گؤرک
۲۲
طبعِ جاهانا گلدی فئیضِ هوا مووافیق
یاندیردی لاله مشعل آلدی قدح شقاییق
بیر مئیدن اولدو سرخوش زاهید برهمن ایلن
بیهوده کفر و ایمان آد ائیلهدی خلاییق
شور جونونه اولدو بیر عؤمر عقل ناصیح
آخیر جونون مئیدن عشق اولدو عقله فاییق
هر یانا عازیم اولدون بیر لحظه راحت ایچون
راحت یولونو کسدی اندیشهِ علاییق
بو شیب مؤسومونده نورس جاوانلار ایسه
عشق بوتان دگیلدیر، مه¬روی والی لاییق
۲۳
بیردم اونون خیالی کؤنگولدن جدا دئییل
یارین خیال [لی] یار تکی بیوفا دئییل
بیکانه دیر فونونِ جونوندن نیگاریمیز
بیرحم کؤنگلو رحم ایله هئچ آشنا دئییل
پئیغامیمی صفای ضمیر ایله کشف قیل
محرم ار آه قاصد باد صبا دئییل
مشکیل دوشنده حاجتینی یاره عرض قیل
کم کی اؤیمسه کعبه حاجت روا دئییل
والی بلای عشقیله بیمار اولان لاری
خیضر مسیح قیلسا مداوا، شفا دئییل
۲۴
لالهلر هامونه چکدی عئیش ایچون والای آل
قولـله ی کهساردن گؤرستردی فانوسِ خیال
سبزه ِی نورسته چکدی فرشلر فیروزهدن
سروِ نوخیزی خورامان ائیلهدی بادِ شیمال
ائیلهدی ظاهیر یدِ بیضا صبادن شاخِ گول
گؤردو اعجازِ مسیحا ابرِ نئیساندان نهال
ساقییا دؤورانِ گولدور, مغتنمدیر, مغتنم
ساغرِ صاف مرووقدن بو گون دفعِ ملال
قئیدِ دونیایه کسیل, عیسا کیمی گردونه چیخ
پایمالِ قئیدِ دونیا اولما, اولما پایمال
روزگارِ نامووافیقدن فراغِ بال ایلن
گؤرمهدن بیر لحظه راحت کئچدی والی ماه و سال
۲۵
فرسودهِ شیکنجه, جور و جفا کؤنگول
آوارهگردِ دشت جونون بینوا کؤنگول
آچیلمادی ترشّح ابرِ وصالدن
پژمرده قالدی لاله ِی دشتِ بلا کؤنگول
دایم گئیهردی کیسوتِ کؤنگول فراقدن
داغ اوسته داغدان گئیهر اولدو قرا کؤنگول
خاکستر اولدو عشق اودوندان و یاندیم دئمز
آیینهسین بو نؤووعله وئردی جلا کؤنگول
جور و جفادن اؤزگه گولستانِ عشقدن
بیر لحظه وئرمهدی گول مئهر و جفا کؤنگول
بیگانهلر تک اولدو جلا گنج سینهدن
اولماز بو تار سینهیه بیر آشنا کؤنگول
والی صفاِی عشق ایله صرف اولدو نقدِ عؤمر
آخر بو مؤحنتی بیزه گؤردی روا کؤنگول
۲۶
ائی دیل گذارِ عشقده جیسمین نزار قیل
اکسیرِ عشقلن منی کامیل عیار قیل
نرگیز، گؤزی آغاردی رهِ اینتیظارده
ائی سرو ناز، باغا خورامان گذار قیل
آچیلدی غؤنچهلر منیم آشوفته کؤنلومو
ائی گول نسیمِ وصل ایله خرّم بهار قیل
هیجران شبی اوزاق کئچر ائی آهِ آتشین
خورشید تک بو ظولمتِ لیلی, نهار قیل
عطر دماغ سالیکِ راه ایچون, جونون
والی هواِی یارده جیسمین نزار قیل
۲۷
بلاکئش جانیمی اول نرگیسِ بیماره تاپشیردیم
پریشان کؤنگلومو اول زولفِ عنبرباره تاپشیردیم
کؤنولاول باغِحوسنآشوفتهسیدیر قییما کیممن هم
بو نالان عندلیبی عئیش ایچون گولزاره تاپشیردیم
بیندی نامه ی اعمالیمی ایزد بو مضموندان
کی من ایمانی اوول حلقه ی زونّاره تاپشیردیم
دوشوبدور جانینا مین یئرده اخگر اول زاماندان کیم
فلک تنبیهینی من آهِ آتیشباره تاپشیردیم
سراپای ووجودوم داغلن گولزاردیر والی
تنِ بیماریمی داغِ غمِ دیلداره تاپشیردیم
۲۸
رقیب ایلن محبّت رازنی تا برملا قیلدیم
نوای وصلدن بیچاره کؤنگلو بینوا قیلدیم
گل ائی منعییم قیلان, بازارِ روسوالیقدا شانیم گؤر
کی مجنون تک یئل آتان داشلاری خونِ منا قیلدیم
گذارِ عشقدن جیسمِ ضعیف و رنگ زرد آلدیم
بو کامیل نوسخه ی اکسیریمیزدن, میس، طلا قیلدیم
آپاردیم بیر نیگارین مئهرینی توپراغا ایمان تک
اونو سرمایه ی آساییشِ روزِ جزا قیلدیم
جونونِ عشقلن تدبیرِ عقلین ربطی یوخ والی
بو دعویلردن اؤتری عقللن چوخ ماجرا قیلدیم
۲۹
یاش مایهسینی دیدهِ پرخونه یئتیردیم
گؤز مردومینی اوزمگه جئیحونه یئتیردیم
عشقینده یووا توتدی منیم باشیما قوشلار
القصّه جونون مشقینی مجنونه یئتیردیم
آهیم علم و داغِ جونون تاجِ کییانی
غم کشورینی ملکِ سلیمانه یئتیردیم
چرخ اوزره ملاییک منیم افغانیما آغلار
گؤر مرتبهمی, عشقده گردونه یئتیردیم
هر داغِ جونون کؤکسومهدیر مؤهرِ سلیمان
والی رقمی، مؤهرِ همایونه یئتیردیم
۳۰
آچیلمادی گؤنگول بو خزان و بهاردن
دینج اولمادیق زمانه ی ناسازگاردن
یاد اولدو, یاد ائتمهدی یار, ائی نسیمِ صؤبح
اسدیکجه بیر خبر یئتیر اول گول عذاردن
مجنونه پستی خارِ جفادن گولِ مراد
بولبول شیکایت ائیلهمهسین رنجِ خاردن
ساقی خومار خئیلی هوجوم ائیلهدی, بیزی
بیر لحظه فاریغ ایله غمِ روزیگاردن
دفعِ ملال ایچون مئیِ گولگون حلالدیر
والی نه بولدون ایشته بو زهد و خوماردن
۳۱
عشق سئوداسی قیزاندا چوخ اریشدیم داغایلن
رؤوزن آچدیردیم کؤنگولدن سینهمیز دیرناغایلن
باشیمیزدان بولمادی تسکینِ محبّت شؤعلهسی
باشه سپدیم مونجا اود، ار اولمادی توپراغایلن
عشق سئوداسی قیزاندا طورفِ هاموندور علاج
کوهکن بیهوده ایامی کئچیردی داغایلن
عندلیبین کؤنگلو گول ایامی ایندن آچیلیر
یوخسا مستِ عشق اولان کؤنگلو آچیلماز داغایلن
خالِ مشکین اول مهِ روخساره والی یاراشیر
گؤز قراسیندن ایراق اولماز یاقشمک آغایلن
۳۲
سونبول آچمیش¬ساچینی مجنون دیل ناشاد ایچون
لاله خونین دیر داغِ غمِ فرهاد ایچون
پیرِ کنعانی زولئیخادان شیکایت قیلماسین
یوسیفی بازار چکدی عشق جذبی آد ایچون
سورمهدن سور کیم اول تحریک موژگاندن بو صئید
نیمبیسمیل مضطریبدیر خنجرِ جللاد ایچون
سورمهدن مشّاطه وئردی آب و رنگ اول نرگیزه
یئنگیدن پئیکان سواردی ناوکِ بیداد ایچون
پندینی ناصئح بیزه والی عجب صرف ائتمهسین
ائیلهمز [افسون اثر مجنونِ] مادرزاد ایچون
۳۳
منی مجنون ایچون مئیدن کؤنگل مست و خراب ائیله
جونون مقصودینی دیوانهلردن ایکتیساب ائیله
بیزیم تخمیریمیز خاکِ خرابات ایله مئیدندیر
بیزه زاهید دئییر کیم تؤوبه قیل، ترکِ شراب ائیله
کؤنگولاولناوکِ موژگان ایچون اودلاردا دیر,سن هم
بو بیسمیل صئیدی موژگان شستینه گزدیر کباب ائیله
سحر گل گؤر بیاضِ سینهسیندن صؤبح تأثیری
تماشای طولوعِ صؤبح و نور آفتاب ائیله
دئییردین گؤرمهمیشکن یوزونو کئچ عشقدن والی
گل ائی منعیم قیلان شیمدی بو ایشدن ایجتیناب ائیله
۳۴
مؤوسمِ گولدور صوراحی تک سوجود ائت ساغره
دمبهدم خونِ دروندان مایه وئر چشمِ تره
جان اگر جاناندان اؤتری مضطریبدیر ساخلا
اول متاعِ لابقادیر تاپشیر خوبلره
نقدِ ایمانی اوتوزدوق زولفونه خون ائیلهدی
عشق مفتیسی موباح، ایمان اوتوزدون کافره
گؤردی یاتمیش اوستخوانیمی هوما آتیب- توتور
عاقیبت سوزِ محبّتدن یئتیشدیک بیر یئره
مورغِ دیلدن دانهِ ایسپند خالین حیفظ ائدیب
سونبولِ تردن چکیبسن آیه هر سو تبخره
یاره شرحِ شؤوقِ وصلین, والی ائـیلردی رقم
اولدو چون مضمونی ظاهیر دوشدو آتش دفتره
۳۵
تا عندلیب قونمادی یا گول بوداغینا
آشوبِ عشق سالمادی سئودا دماغینا
گؤز دئر حیس ائتمهیینجه کؤنگول جیلوه تانیماز
آخار حوسن جیلوهسی عاشیق سیراغینا
بیر صؤبح باغِ عئیش بوداغیندا گلمهدی
اوخشاتمایانا غؤنچهِ یاردن دوداغینا
سودان نییاز رسمینی اؤیرن بو باغدا
بیر سرو ناز قانیخه باش قوی آیاغینا
احوالیمی نیگار خبر یشتی غئیردن
والی یئتیشدی نالهِ زاریم قولاغینا
۳۶
کرم قیل فصلِ گولدور ساقییا وئر جامِ گولگونی
بو دولو جامیلن قیل یاد جمشید و فریدونی
شرابِ حوسن لیلی بیخود ائتدی قالدی ذؤوقوندن
بو سرخوشلوقدا چوق یاتی, اویات بیر لحظه مجنونی
نئدیم پروانهنین خاکیستریندن عشق سوز ایستر
دئییل معشوقهمیز بیر جانچون عشّاق ممنونی
منیملن مردمِ چشمیم رقیب آلمیش کی تا یازدیم
اونون سئیلابی گلدی نامهدن آرتیردی مضمونی
سنین سئیلِسرشکینسدِّ موژگان ساخلاماز والی
هاچان خاشاک ایلن یول باغلار اولدو کیمسه جئیحونی
۳۷
شمعدیر یارین جمالی روحوموز پروانهسی
کؤنگلوموز آتشپرست و سینه آتشخانهسی
خال و خط مشّاطه چکدی آتشین روخسارینا
آتش ایچره عشقچون اکدی محبّت دانهسی
کؤنگلوموز زنجیرِ زولفوندن رها ائتکج دئدی
اوصلو اولماز تا قییامت خوبلر دیوانهسی
گر سنی آغریتسا بیر درد, ایسته کؤنگلوندن شفا
ساییلیر آرتـیق فلاطوندن جونون دیوانهسی
گؤزلریندن بیسبب والی آخار سئیلابلار
عاقیبت جئیحون اولور شول سئیلدن ویرانهسی
۳۸
نامیه شاهیدلری ساز اولدو بوستان ترلهدی
نرگسِ بیماره او یاندی خوش آسان ترلهدی
ابرِ نئیسان سوتینی تا ایچدی اطفالِ نبات
چؤهره قونداقدان چیخاریب لالهلر قان ترلهدی
هانسی مئیدن قیزدی اول روخسارِ نازیک گول تکی
شبنمِ آبِ بقادان ماهِ تابان ترلهدی
اول گولِ روخساردن تر خاکه دامدی بیسمیلین
لالهتک خونین کفندن چیخدی عریان ترلهدی
بیر نگاهِ گرم قیلدی والی اول گول عاریضه
یاندی حسرت آتشینده اولدو بریان ترلهدی


text:
آغشین آغکمرلیله موصاحیبه*
لاله جبرائیل*
س- بو گون گونئی آذربایجاندا عنعنهوی پوئزیا ایله یاناشی، نثر ده گلیشمکدهدیر. سیزین بو یؤنده دوشونجهلرینیز ندیر؟
ج- مسئله بوندادیر کی، بیز ییرمی یوز ایلین باشلانغیجیندان بو کونویا دیقت یئتیرسک، او زامان نثرله پوئزیا آراسیندا ائله بؤیوک بیر فرق گؤرمیهجهییک. ادبی چاخناشمالار دئمک اولار کی، یوخدور. ادبی پروسئس عئینی دوزنده، دؤنمدهدیر. معین زامان کسیمیندن سونرا گونئی آذربایجاندا یئنی بیر اوسلوبدا گلیشمه مرحلهسی گوندهمه گلیب. طبیعیدیر کی، بو اوسلوبون گونئی آذربایجان ادبیاتینین اینکشاف ائتمهسینده چاغداش دونیا ادبیاتینین دا تاثیری بؤیوکدور. دونیا ادبیاتی ایسه بو گون ایراندا یارادیجیلیق دیلی اولان فارس دیلیده اؤیرهنیلیر.
آذربایجان مسئلهسینه گلدیکده، ادبیات هم ژانر باخیمیندان، هم ده اوسلوب باخیمیندان سئچیلیر. بونون اساس سببی گونئی آذربایجانداکی شاعیرلرین چوخونون قوزئی آذربایجانداکی ادبی پروسئسلردن اؤرنک گؤتورمهسیدیر. چونکی قوزئی آذربایجاندا باش وئرن اولایلار هئچ زامان گونئی آذربایجان ادبی موحیطی اوچون یاد اولمامیشدیر. بولود قاراچورلو سهند، حبیب ساهر، علیرضا نابدل اوختای، مرضیه احمدی اوسکویی کیمی اونلو یازارلار قوزئی آذربایجان ادبیاتیندان ائتکیلنمیش اولسالار بئله، زامانلا اؤزلری بیر ادبی اوکول یارادیبلار و بو آنلام یئنی بیر مرحلهیه چئوریلیب.
شهریارین آدینی نییه چکمهدیم؟ چونکی شهریارین یاراتدیغی ادبیات تامامیله فرقلی مقاملاری اورتایا گتیرمیشدیر. سونوج اعتباری ایله، صمد وورغون، عثمان ساریوللی، سولئیمان روستم، رسول رضا، جعفر خندان، بالاش آذراوغلو، بختیار واهابزاده و علی تودهنین گونئی آذربایجاندا گئدن ادبی پروسئسلره بیرباشا تاثیری اولوبدور. معین دؤور وار ایدی کی، ادبی اثرلری کیریل الیفباسیندان عرب الیفباسینا کؤچوروردولر. بونون سایهسینده ده یارادیجی اینسانلار آراسیندا بیر چوخ تانیشلیقلار یاراندی. زامانلا گونئی آذربایجان ادبی دیلی ایله قوزئی آذربایجان ادبی دیلی آنلاییشیلارینی اورتایا قویانلار اولدو. بونو حتّی”حیدر بابایا سالام” پوئماسی ایله اساسلاندیریردیلار. یاخشی بیلیرسینیز کی، “حیدربابا”نین اؤزونده ادبی دیل یوخدور. او تامامیله شیفاهی خالق ادبیاتیدیر. بو گوندهلیک دانیشیق دیلیدیر. کونکرئت بیر مکانین لهجهسینده یازیلمیش بیر پوئمادیر. خوشبختلیکدن بو پلان باش توتمادی. ادبی دیلیمیز اؤز چرچیوهسینده اینکیشاف ائتمکدهدیر و گونئی آذربایجانلا قوزئی آذربایجان آراسیندا گئدن ادبی دیل آنلامی اورتاق بیر شکیلده اوزلاشماقدادیر.
گونئی آذربایجاندا نثر اؤزللیکله شیفاهی خالق ادبیاتیندان قایناقلاندی و بو یؤنده ناصر منظوری، عبدالکریم منظوری خامنهلی کیمی شخصیتلر یئتیشدی. اونلار شیفاهی خالق ادبیاتی اؤرنکلرینی، فولکلوروموزو توپلادیلار و او ادبی اؤرنکلرین اساسیندا بو گون گونئی آذربایجاندا ادبی نثر فورمالاشدی. مثلا، هاشیم ترلانین سون زامانلاردا “گوموشو پئنجک” آدیندا چوخ گؤزل رومانی چاپ اولونوب. بو رومان نهاینکی اونون اؤز حیاتی، حتّی من دئیردیم کی، بو بوتون آذربایجانین طالعی دئمکدیر. آدی چکیلن روماندا آذربایجاندا گئدن پروسئسلری داخیلدن ایزلهمک مومکوندور. آنجاق، منه گؤره، بیزیم نثر قولوموز معین چرچیوهده اولماقلا یاناشی، سانکی بیر قدهر لنگیییر. لنگیمهنین اصل سببی ایسه، نثرده یازیلان موضوعلارین اوزون اولدوغونا گؤره اونو درگییه و یا قزئته وئرمک، هم ده اوخوماق زامان آپاریر. چونکی یازینین یئنیدن بیلگیسایاردا ییغیلماسی واخت آپاریر. شعر ایسه، اوزاغی ایکی صحیفهلیک اولدوغونا گؤره، هم یازیلماسی تئز باشا گلیر، هم ده راحاتلیقلا یاییلیر. حبیب فرشبافی نظره آلدیقدا نثر کونوسوندا اونون چوخ گؤزل قلمی واردیر. ادبی پروسئسده یاخیندان ایلگیسی اولان بیری کیمی قئید ائده بیلرم کی، اونون یارادیجیلیغینی تقدیر ائدیرم. او جوملهدن، گنجعلی صباحی، رقیه کبیری و باشقالارینی اؤرنک کیمی گؤسترمک اولار. بو اینسانلار زامانلا اؤزلری بیر اوسلوبا چئوریلیبلر، یول آچیبلار، مرحلهیه چئوریلیبلر. بو دا اونلارین اؤزلریندن سونرا گلهجک نسیللر اوچون بؤیوک اؤرنکدیر.
س- گونئی آذربایجاندا ادبی اثرلرین چاپی نه سوییهدهدیر؟
ج- بو گون ادبی اثرلرین نشری چوخ ضعیف دورومدادیر. پروبلئمین اساس سببلریندن بیری ایلک نؤوبهده سیاسی مسئلهدیر. باشقا طرفدن ایسه مادی پروبلئملرین اولماسیدیر. عزیز نسین، یاشار کمال و باشقا یازارلارین اثرلری ایندی گونئیده ائتکیسینی گؤسترمکدهدیر. تکجه فیکیر باخیمیندان دئییل، سؤزلرین ایشلهدیلمهسی، یازی اوسلوبو، ادبی یاناشما باخیمیندان دا تورکییهنین تاثیرینی گؤرمک مومکوندور. یازارلاریمیزدا آنادولو تورکجهسینه مئیللیلیک وار.
بیزیم زنگین ادبیاتیمیزین اولماسینا باخمایاراق،بو گون اونو اوزه چیخارماق پروبلئملریمیز وار. بونونلا یاناشی، سئویندیریجی مقاملار دا واردیر. مثلا، خویلو علیرضا ذیحق آدلی یازار دوستوموز مئشکین بؤلگهسینین بوتون ناغیل و حئکایهلرینی توپلایا بیلمیشدیر. او اؤزو هم ده ناثر کیمی بیر چوخ حئکایهلرین مؤلیفیدیر. علی کمالی، محمدتقی زهتابی کیمی اوستاد یازارلار دا بو ساحه ده مؤحتشم ایشلر گؤرموشلر. اوشاق حئکایهلری ایله باغلی، شخصن منیم اؤزومده تاثیری اولان مرضیه احمدی اوسکویی کیمی ادیبلر سانکی بو پروسئسین باشلانغیجینی قویموشلار. صمد بهرنگینین “بالاجا قارا بالیق” حئکایهسی بو گون هله ده اؤز اوستونلوگونو قورویوب ساخلاماقدادیر. بو حئکایه ییرمی یوز ایل دونیا ادبیاتینین ان نادیر اینجیلریندن بیری ساییلیر. ائله بیر اؤلکه تاپماق اولماز کی، اورادا صمد بهرنگینین “بالاجا قارا بالیق” حئکایهسی چاپ ائدیلمهسین، سئویله-سئویله اوخونماسین. بیر خالقین باغریندان، اونون روحوندان قوپوب گلن اینجه دویغولاری بالاجا قارا بالیقلارین دیلی ایله ایفاده ائتمک هله کی، باشقا خالقلارین ادبی میراثی اولاراق اورتایا قویولماییب. بو گون گونئی آذربایجاندا ادبی پروسئسین داها اوستون سوییهده اینکیشافی باخیمیندان بیر سیرا سورونلار موجوددور. بوتون بونلاری قطعیین دانماق اولماز. ایندی بو مسئلهلرین تملینده بیر بوشلوق دایانیر. چونکی او بوشلوغون اصیل سببی آنا دیلینده مکتبلرین اولماماسی اوجباتیندان، اؤز دیلیمیزده اوخویوب یازا بیلمهمهییمیزدیر. باشقا یاندان، یازیچیلاریمیز بو موضوعدا مسئولیتلی دئییللر. اونلار ادبی پروسئسه گلدیکلری ایلک دؤنمده فارس دیلینده یازماغا اوستونلوک وئریرلر. بو دا فارس دیلینین اؤلکهده اساس یازی دیلی اولماسی ایله باغلیدیر. سونرادان بو یازارلار اؤز دیلیمیزده یاراتماغا چالیشدیقدا ترجومهیه بنزر یارادیجیلیق اورتایا چیخیر. اونلارین اثرلریندهکی جومله قورولوشو، ایفاده ائدیلن ادبی یاناشما اوسلوبو، یارادیجیلیق اؤرنکلری فارس دیلیندن کؤچورولدویونو آنیمسادیر. اینتئرنئتین یارانماسی، تئلئویزییا کاناللارینین چوخالماسی بیر چوخ مسئلهلری شوبههسیز کی، قیسمن ده اولسا حل ائده بیلیر. تأسوفلر اولسون کی، اینتئرنئتین اولماسی بئله، آز اؤنجه سؤیلهدیگیمیز بوشلوغو دولدورا بیلمیر.
س- گونئی آذربایجاندا ادبی تنقید وارمی؟
ج- ایندیکی دؤورده من گونئی آذربایجانداکی مدنیتین اینکیشافی باخیمیندان ادبی تنقید آنلاییشینا یاخشی باخمیرام. چونکی گونئی آذربایجاندا ادبی تنقید یارادیجیلیق ساحهسی کیمی تام معناسی ایله قاورانیلماییب. هم ده گونئی آذربایجان ادبی پروسئسی ائله بیر مرحلهده دئییل کی، تنقید اولونسون. بو گون کیم اؤزونده جسارت تاپیب آنا دیلینده یازیرسا، اونو قیمتلندیرمهلیییک، همین یازارلارا دهیر وئرمهلیییک. بلی، گونئی آذربایجاندا باتیدان، کلاسسیکادان، فولکلوردان ائتکیلنن ادبیات واردیر. بعضاً ادبی دارتیشمالار اولور. آنجاق ادبی تنقید اوزره اختصاصلاشمیش متخصص یوخدور. بیزده ادبی درنکلرین چوخو اون دوققوز یوز ایللیکده یارانمیش درنکلر کیمیدیر. ائودن-ائوه گئدیب یازدیقلاری اثرلرینی اوخویورلار. دئدیگینیز تنقید ده بو یؤنده تحصیل آلان بیر قورومون ایشیدیر.
س- تورکییهده تحصیل آلیب گلنلر ندن بو ایشی اوزهرلرینه گؤتورمورلر؟ ییرمی یوزیلین باشلانغیجیندا تقی رفعت، جعفر خامنهلی، میرزهعلی معجز، میرزه باغچهبان و باشقالاری ایستانبولدا تحصیل آلیب گئری دؤندوکلرینده تبریز، اورمو، سلماس، زنگان، اردبیل، قزوین و همدان کیمی ایری مدنی شهرلرده آنادیللی ادبی یارادیجیلیغین اینکیشافینا بؤیوک تکان وئردیلر.
ج- گونئی آذربایجانین اراضیسی و اهالیسینین سایی قوزئی آذربایجاندان آلتی دفعه چوخدور. تورکییهده تحصیل آلیب گئری دؤنن سویداشلاریمیز بیرینجی اولسالار بئله، دنیزدهکی داملا کیمیدیرلر. قیرخ میلیونا یاخین تورکون یاشادیغی بؤلگهده اوزاغی اون نفر تورکییهده تحصیل آلیب گئری دؤنن شخصلرین تاثیری اولا بیلمز. نهیه گؤره اولماز؟ مسئلهنین ضرورتینی گؤرمک و اونو دهیرلندیرمک لازیمدیر. بو ضرورت اودور کی، بیزیم هر ساحهمیزده بیر بوشلوق وار. ایستر اوشاق ادبیاتیندا، شعریمیزده (معین قدهر)، فولکلوروموزدا، ایسترسه ده ادبی تنقیدده بو بوشلوغو گؤره بیلریک. میثال اوچون، بیز گونئی آذربایجاندا بیر درگی چاپ ائدیریک. آخی منیم ایشیم درگی چاپ ائتدیرمک دئییل. من کیمم؟ سیرادان بیر حکیم. آنجاق بو بوشلوغون سونوجو کیمی، بیز بو ایشی ائتمهیه مجبوروق. بیز ائتمهسک، کیم ائدهجک؟ بیر زامانلار اوشاق ادبیاتینی چاپ ائدیردیک. “شنگولوم، شونگولوم، منگولوم” ،”کیبریتچی قیزین پوئماسی” ،”دوندورماچی” ،”قورو گؤل” ،”گؤروش” و س. حئکایهلری چاپ ائتدیردیک. اوشاق ادبیاتی اؤزو بیر مرحلهدیر. بیز تهراندا “کوراوغلو” تاماشاسینی صحنهیه قویدوق. گؤروروک کی، آکتیور یوخدور و بیز اؤزوموز آکتیورلوق ائتدیک. بیز هر ایشله مشغولوق. آتدیغیمیز بو آددیملاریمیز پئشکارلیقدان چوخ اوزاقدیر. بیز نییه بو ایشلری گؤروروک؟ بو همین بوشلوغون نتیجهسیدیر.
س- سیزین فیکرینیزجه بو پراکندهلیگی آرادان نئجه گؤتورمک اولار؟
ج- بو پراکندهلیگین آرادان قالخماسی اوچون ایلک نؤوبهده آنا دیلینده اوکوللار آچیلمالیدیر. آراشدیرما مرکزلری و دیل قورومونون یارادیلماسی دا اؤنملیدیر. آنجاق ان اساسی آنا دیلینده باخچالارین و ابتدایی صینیفلرین آچیلماسیدیر. اوشاغین دوشونجهسی دیل آچیب ایلک دانیشدیغی و اؤیرندیگی دیلدن باشلاییر. ۱۹۹۰-جی ایلده باکیدا اوکوللارین، تئلئویزییا و رادیونون، مطبوعاتینین اولماسینا باخمایاراق کوچهده آذربایجان تورکجهسینده دانیشان بو قدهر آدام گؤرمک مومکون دئییلدی. اینسانلار اؤولادلارینی آذربایجان تورکجهسیندهکی اوکوللارا قویماق بئله ایستهمیردیلر. چونکی آنا-آتانین پسیخولوگییاسیندا باشقا بیر آنلام حاکیم ایدی. روسلاشما پروسئسی گئدیردی. گونئیده اوکوللاردان، آراشدیرما و کولتور مرکزلریندن داها اؤنجه آنا دیلینه و میللی کیملیگینه سئوگینی یاراتماق لازیمدیر. او سئوگی یارانارسا قالان بوتون ضرورتلر اؤزونو گؤسترهجکدیر. طبیعی کی، دیگر بیر پروبلئم کادر مسئلهسیدیر. میرزه حسن روشدیه، میرزه جبار باغچهبان کیمی. میللی حؤکومت دؤنملریندن بو یانا بیز مین دفعهلرله تأسوفلر اولسون کی، کادر پروبلئمی ایله اوزلشمیشیک. میللی حؤکومت دؤنمینده پئداقوژی اونیوئرسیتئتین یارانماسیندان سونرا ایلک دفعه ولاراق میللی کادرلار یئتیشمهیه باشلادی. مسئلهنین تملینده او سئوگی دایانیر. میللی حؤکومت دؤنمینده او مؤحتشم سئوگی وار ایدی کی، پئداقوژی اونیوئرسیتئتین آچیلماسینا ضرورت یاراتدی. او سئوگی میللتلشمه پروسئسیندن کئچیر. میللت کیمی اؤز ایستکلریمیزی اورتایا قویمایاجاغیقسا، هر بیریمیزدن باشقا بیر آواز گلهجکسه، او زامان بیز هئچ بیر اوغور قازانا بیلمهیهجهییک. اوکوللار یاراندیقدا هانسی لهجهده درس کئچیلمهسی گوندمهده گلهجکدیر. دیل قورومو یاراندیقدا هانسی باخیشلا یاناشماق مسئلهسی گوندمده اولاجاق. احمد کسروینین، ایرج افشارین و بو کیمی قاتی آنتی تورک ایدئولوگییاسی و تورکو اینکار دوکتریناسی علمی، یوخسا باشقا بیر یول ایله تورک کیمی یاناشاجاقسان؟ بونلار فرقلی-فرقلی مقاملاردیر.
ایضاح:
*بو مصاحبه بوندان اؤنجه آذربایجان جومهوریسندهکی http://atev.az سایتیندا یاییلمیشدیر.
* ایران آذربایجانی شاعری و تدقیقاتچیسی محمد قاسمی(آغشین آغکمرلی) ایندیلیکده باکیدا یاشاییر و دیش حکیمیدیر.


text:
آذربایجان ادبی دیلینین گونئی قولو(۵)- اوسلوبلار
فیروز رفاهی
گئچن بؤلمهلرده گؤردوک کی، ادبی دیلین یارانماسیندا نورمالارین ثابیتلشمهسی و اوسلوبلارین مئیداندا اولماسی اساسلی شرطلردن ساییلیر. بوندان باشقا ادبی دیلین میللی سویهده ایشلنمهسی اوچون ده اوسلوبلارین یارانماسی اساس شرط ساییلیر. دیلچیلریمیزین فیکرینجه ادبی دیلین تام شکیلده مئیدانا گلمهسی اوچون بدیعی اوسلوب(نثر و شعر قولو)، علمی اوسلوب، دینی اوسلوب، پوبلیسیست (مطبوعات دیلی) اوسلوب، رسمی اوسلوب، سیاسی- مدنی اوسلوب و مئدیا ( ارتباطات دیلی) اوسلوبو فورمالاشمالیدیر. بوتون اوسلوبلارین یارانماسی دیلین بینالخالق سویهده ایشلنمهسینه ایمکان یارادیر.
اوسلوبلارین هامیسی بیردن بیره یارانماییر. بو تاریخی بیر پروسئسدیر. دیلیمیزین یازیلی قولونون یارانماسیندان سونرا اوسلوبلار اجتماعی شرایطه گؤره بیر- بیر اورتایا گلیبلر.
آذربایجان یازیلی دیلینین اورتایا گلمهسی ایله ادبی دیل ده فعالیته باشلاییر. بو او دئمکدیر کی، ادبی دیل و یازی ایله بیر باشا علاقه واردیر. بیز ادبی دیلین یارانماسیندا ایکی دؤوره نظر سالمالیییق. عمومی ادبی دیل مرحلهسی و میللی ادبی دیل مرحلهسی.
عمومی ادبی دیل مرحلهسی چوخ قدیم تاریخه مالیکدیر. بو دیل کئچمیشده موختلیف تاریخی اینکیشاف دؤورلریندن کئچیب جیلالانیب ، شیفاهی و یازیلی فورمالاردا ایشلهنیلیبدیر. شیفاهی مرحلهده ادبی دیلین ان پارلاق نمونهلرینی شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا گؤرمک اولور. شیفاهی ادبی دیل مرحلهسینده دیل فونتیک، لئکسیک، موفولوژیک جهتدن تام ثابیت اولماسا دا، سینتاکس جهتدن ثابیت و مؤحکم قلیبلره و نورمالارا مالیکدیر. شیفاهی ادبی دیل مرحلهسینده آپاریجی اوسلوب و قایناق خالق یارادیجیلیغی اولوبدور. بو مرحله ده بوتون یارادیجیلیق ریتمیک، قیسا جملهلر شکلینده اولوبدور. بورایا لایلالار، بایاتیلار، آلقیشلار، قارقیشلار، ضربالمثللر، آتا سؤزلری و سایر شیفاهی خالق یارادیجیلیغی داخیل اولور.
«کیتاب دده قورقود» یازیلی دؤورون ایلک یازیلی آبیدهلریمیزدن بیری کیمی مئیدانا گلسه ده ، اونون شیفاهی ادبی دیل دؤورونده یارانماسینا هئچ شوبهه اولا بیلمز. بو آبیده ده ساده جملهلرده ریتم موجوددور. ائله بونا گؤره دیر کی، بعضی تدقیقاتچیلارین فیکرینجه بو آبیده أصلینده شعر فورماسیندا اولوبدور. باشقا میللتلرین ده ان أسکی آبیدهلری، هانسیلار کی، دینی دوعالار و اونا بنزر یارادیجیلیغلاردان عیبارتدیر قیسا شعر پارچالاریندان عیبارت اولوبدور. «کیتاب دده قورقود»دا فونتیک،لئکسیک، موفولوژی جهتدن ایکیلیک گؤزه گؤرونسه ده بورادا جوملهلرین ائستروکتوروندا و ساده جملهنین آپاریجی اولدوغوندا ایکیلیک یوخدور. تدقیقاتچیلارین فیکرینجه ساده جوملهنین حاکیم مؤوقعیه مالیک اولماسی ان أسکی تورک دیلینین اساس علامتلریندن بیریدیر. ائله بونا گؤره «کیتاب دده قورقود»ون دیلیندن دانیشارکن اونون جمله قورولوشونا خصوصی اهمیت وئرمهلییک . بورادا ساده سؤزلرین سیراسی تام ادبی دیلین قانونلارینا اویغوندور.
آذربایجان ائستاندارد دیلینین ایلکین عوض ائتمه و سئچمه مرحلهسی شیفاهی مرحله ده باشلانیب، باشا چاتیبدیر. بونون نتیجهسینده ادبی دیلین ائستاندارد صورتی ثابیتلشیبدیر. شیفاهی مرحله ده ادبی دیلین مؤحکملنمهسی نئچه یوز ایللر عرفهسینده باش وئریبدیر.
یازی مرحله سیندهده یئنه ادبی دیل اؤز سئچمه و عوض ائتمه ایشینه داوام ائدیر و ادبی دیلین داها زنگیشلشمهسینده عوضسیز رول اویناییر. یازیلی دؤور ادبی دیلیمیزی دیلچیلریمیز هر باخیمدان آراشدیریب و بونون نتیجه سینده معین اوسلوبلار آشکار ائدیبلر.
یازی دؤرورونده اساس آپاریجی اوسلوب بدیعی دیل اوسلوبو اولموشدور. بدیعی دیل اوسلوبون بوتون شاخهلری بو پروسئسده ایشتیراک ائتمسه ده نثر و شعر دیلینده مضمون جهتدن ایشتیراک ائدیب، اؤزونو بدیعی دیلین مضمونوندا بیروزه وئریبدیر. یازی ادبی دیل مرحلهسینده اوزون مدت شعر سایاغی اساس و آپاریجی اولوبدور. بو ایش اون یئدینجی عصره قدهر داوام ائدیر. ایش او یئره چاتیر کی، باشقا ساحهلره عاید اولان مؤوضوعلاردا شعر دیلینده تقدیم اولونور. بونون ان ماراقلی و پاراق نمونهسی اون دوققوزونجو عصرده قزوینده باسیلمیش آذربایجان دیلینین گراماتیکاسیدیر کی، قایدالار و میثاللار شعر دیلی ایله ایفاده اولونور. میثال اوچون:
ماق مصدر حذف کن عوض بجایش لفظ دی
مثل وردی یعنی زد یک شخص غایب مطلقا
باز جمع تثنیه هر فعل را با لفظ لر
نحو قولک وردیلر یعنی زدند کال بقا
بر مخاطب ده تو نون الساکنه وردین بگو
معنیش یعنی زدی تو در زمان ماضیا
آذربایجان یازیلی ادبی دیل مرحله سینده مئیدانا گلن و بیر اوسلوب کیمی هم شعر دیلینده ، هم ده نثر دیلینده ادبی دیلین زنگینلشمهسینده رولو اولان ترجمه اوسلوبودور. دونیا ادبیاتی پراکتیکاسیندا میثیلسیز و نادر اوسلوب أصلینده آذربایجانیلیلارین اسلام دینینی قبول ائدندن سونرا باشلاییبدیر. دینی روایتلر و مقدس احوالاتلارین شعر و نثر دیلینده همین دیلین داشیییجیلارینا چاتدیرماق بو ایشی اورتایا آتیبدیر. ترجمه ایشی و ترجمه اوسلوبو یوکسک و عالی سئویه لی بیر مئیل کیمی بوتون دیللرده یئنی بیر پروسئسدیر. باشقا میللتلرین تجربهسیده گؤستریر کی، دینی دوعالار و دینی کیتابلاری باشقا دیللره ترجمه ائتمک چوخ گوجلو مئیل اولماییب و بوتون دوعالار همین دینین اوریژنال دیلینده یئرینه یئتیریلیر. آنجاق روایتلر و دینی احوالاتی آنا دیله ترجمه ائتمهیین اؤنوندن قارشیدورما تشبوثو اولماییبدیر.
ترجمه ایشین بیر گؤزل یؤنو ده بدیعی تفکورون ترجمهسیدیر. آذربایجان ادبیاتیندا بیز بیر چوخ نئچه دیللی شاعیریمیزه راست گلیریک: فضولی، نسیمی، خطایی، امانی، حقیقی کیمی کلاسیک شاعیرلریمیزدن توتموش معاصیر چاغیمیزا قدهر نئچه دیللی شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا بدیعی تفکورون ترجمهسینی ساده ترجمهنین یانیندا گؤره بیلیریک. بئله ترجمه ایشلری ایستر ایستهمز ایکی دیلین ایشلک پراکتیکاسیندا ترجمه اولونان دیله چوخ فایدالی تجربه لر وئریر. بو دا یازیلی ادبی دیلین گوجلنمه سی اوچون عوضسیز پروسئس اولور. یوخاریدا آذربایجان دیلینی اؤیرتمک مقصدیله حاضیرلانمیش کیتابدان ترجمه اولونموش آتا سؤزلریندن بیر نئچه نمونه گؤسترمک بو ایشین اهمیتینی داها قاباریق گؤستره بیلر:
- اولی سوزونه باخمیان اولیه اولیه غالور .( شخص دانا بحرفش کسی نکاه نکند فریادکنان میماند)
- قوشوی ایکی انکلی استه دک اوزون بر انکلی اوله سن. (همسایه خودت را دو گاوی بخواه تا خودت یک گاوی باشی)
- اوز کزنده اوخی کرمز اوزکه کزنده توکی کرر.(در چشم خودش تیر را نمی بیند در چشم دیگری موی میبیند)
- یخشلیغ ایله ات دنیزه بالغ بلمسه تاری بلور.(خوبی کن بینداز بدریا ماهی نداند خدا میداند)
چوخ تاسوف اولسون کی، بو گونه قدهر بیزیم مدنیت تاریخیمیزده بؤیوک رولو اولان بو ترجمهلر موختلیف یؤندن آراشدیریریلمامیش قالیبدیر. نئچه دیللی شاعیرلریمیزین موقایسهلی شکیلده شعرلرینی بو باخیمدان آراشدیرماق ادبی دیلیمیزه بویوک پایلار وئرجکدیر.
یازی دؤور ادبی دیلیمیزین ان یوکسک سویه ده اینکیشاف ائتمیش چاغی اونون میللی ادبی دیل گئییمینی گئیمکدیر. میللی ادبی دیل آرتیق هر بیر دیله دونیادا یئنی معنا هدیه ائدیر. میللی ادبی دیلین یارانماسی او زامان باش وئره بیلر کی، همین دیلین مستقل اوسلوبلاری یارانمیش اولسون. آذربایجان ادبی دیلی ۱۹-نجو عصرین باشلانغیجیندان بو کیفیته مالیک اولوب و اونون بوتون اوسلوبلاری ایشلک فورمادا یارانیبدیر.
آذربایجان میللی ادبی دیلی ایلک اونجه شیمالی آذربایجاندا یارانمیشدیر. بونون اساس سببی ده شیمالی آذربایجانین روسلار طرفیندن ایشغال اولونماسی اولوبدور. همین دؤورده روسیادا روس دیلی میللی ادبی دیل شکلینده ایشلنیردی. روس حوکومتی مسلمان آذربایجانی کنترول ائتمک اوچون یئرلی متخصیصلر و یئرلری ابزارلارا احتیاجی واریدی. بونا گوره، تفلیسده آذربایجان دیلینده قزئت (تفلیس خبرلری) ، دارالفنون ( گوری کیمنازیاسی) و سایرنی یولا سالدی. بو چاغدان آذربایجان دیلینین مطبوعات اوسلوبو، رسمی اوسلوبو، علمی اوسلوبو، دینی اوسلوبو رسمی صورتده فعالیت گؤسترمه یه ناییل اولدو. سونرالار ایلک قزئت و ژورناللار شیمالی آذربایجاندا یاراندی و آذربایجان دیلینده تحصیل آلان متخصیصلر آذربایجان تورپاغیندا فعالیته باشلادیلار. بعضی دیلچیلرین فیکرینجه شیمالی آذربایجاندا میللی دیل آذربایجان میللتیندن قاباق فورمالاشیبدیر.
بو ایش جنوبدا داها لنگیدی. دوزدور جنوبدا سونرالار قزئت و ژورناللار نشر اولوندو، حتا معین دؤورده آذربایجان دیلی رسمی شکیلده ایشلهنیلدی ، انجاق اجتماعی شرایط آذربایجان میللی ادبی دیلینین بو تایدا فعالیت دایره سینی دارالتدی و بونون نتیجه سینده اوسلوبلاریمیزدا معین جیزگیلر- جنوبا عاید اولان خصوصیتلر، اورتایا گلدی. سؤز بوندادیر کی،بو جیزگیلر او قدهر قاباریق و گوجلو دئییلدیلر کی، ایکینجی بیر ادبی دیل یارادا بیلسینلر. بونون ان اساس و أهمیتلی سببی بودور کی، آذربایجان میللی ادبی دیلینین بینؤرهسی نئچه مین ایل بوندان قاباق ، ایکی آذربایجان اولمادیغی زامان قویولموشدو. ادبی دیل اوچون بوتون لازیم اولان شرایط و ایمکانلار همین نئچه مین ایللرده یارانیب اینکیشاف ائتمیشدیر. بو نئچه مین ایلده ایستر جنوبدا، ایسترسه ده شیمالدا واحید بیر دیل ایشلنیبدیر. همین چاغلاردا بوتون چاغداش اوسلوبلار معین فورمالاردا موجود ایدی. ۱۰-نجو عصیرده یالنیز آذربایجان میللی ادبی دیلی یازی فورمادا اوز وارلیغینی ثبوت ائده بیلدی. بو گون ادبی دیلیمیز همین عنعنعهنین داوامچیسی کیمی دونیا پراکتیکاسیندا فعالیت ائدیر.
جنوبی آذربایجاندا سیاسی – اجتماعی شرایطه گؤره ، ادبی دیلیمیزده معین چالارلار اورتایا گلدی. بو چالارلارین اساس قایناغی کلاسیک ادبی دیله سؤیکنمک و شیفاهی ادبی دیلدن داها چوخ فایدالانماق ایدی. بو دا هر بیر ادبی دیل اوچون طبیعی بیر یولدور. بو گون آذربایجان دیلچیلییینده بیز ادبی دیلین شیمال تظاهورو و جنوب تظاهوروندن سؤز ائدیریک. بو ایکی تظاهورون دایاغی و قایناغی واحید آذربایجان ادبی دیلیدیر. بس تظاهورون اورتادا اولماسی و یارانماسینی سببی نه کیمی شئیلر اولا بیلر؟
شیمالی آذربایجان ۱۹-نجو عصردن روسیا حؤکومتی ألینه دوشندن بورادا فارس دیلینین نفوذو و هئکئمونلوغو سونا چاتدی. بونون نتیجه سینده جنوبدا داوام ائدن حرکت شیمالدا تام دایاندیریلدی. نتیجه ده آرتیق شیمالدا فارس دیلی بیر آلینما دیل قایناغی کیمی فعالیت گؤستره بیلمهدی. جنوبدا بو ایش داوام ائتدی و فارس دیلی گوجلو تضییغی ایله بیر چوخ سؤزلری جنوب قولونا تحمیل ائتدی. بو ایش بو گون ده داوام ائدیر.
شیمالی آذربایجاندا ۱۹-نجو عصیردن روس دیلی آذربایجان دیلی ایله یاناشی رسمی بیر دیل کیمی فعالیته باشلادی. ائله همین چاغدان آذربایجان ادبی دیلینه روس سؤزلرین آخینی باشلاندی. روس دیلینین آذربایجان خالقینا یاخشی و یامان تاثیرلری اولدو. بیر یاندان بو دیلین واسیطه سیله اوروپادا اولان یئنی تفکور آذربایجانا یول تاپدی، باشقا یؤندن همین دیلین واسیطه سیله آذربایجان دیلینه بیر چوخ ترجمهلر اولوندو.
بو گون او تایدا روس دیلیندن آلینان سؤزلر و بو تایدا فارس دیلیندن کئچن سؤزلر آذربایجان میللی ادبی دیلینین بؤیوک یاراسیدیر. درد و یارا اوخشار اولسا دا درمان تاپماق بیر او قدهر چتیندیر. بو ایش یوز أللی ایلدن آرتیق باش وئریب و بو دردی ساغالتماق اوچون یوز أللی ایل گئریه دؤنمک اولماز. انجاق یوز أللی ایل مرهم تاپماق اوچون لازیمدیر. چاغداش اینترنت و کومونیکاسیا دؤورونده بو ایشه أل آتمالییق.
اسلام انقلابیندان سونرا جوربهجور قزئت و ژورناللارین نشر اولونماسی، ادبی – علمی کیتابلارین یاییلماسی بیزه ایمکان وئریر کی، جنوب و شیمال میللی ادبی دیل تظاهورلرینی بیر-بیرینه یاخینلاشدیراق. بیز جنوبدا هله ده کئچمیشده ادبی دیلیمیزه قایناق اولان مئتودلاردان یارارلانیریق. شیفاهی ادبی دیلی و داها چوخ لهجه خصوصیتلری معاصیر ادبی دیلیمیزده اینکیشاف قایناغی کیمی فعالیت ائدیر. باشقا طرفدن کلاسیک ارثین حوصله سیز نشری اورادا اولان اوسلوب نورمالاری دا بیزیم قایناق ابزاریمیزا چئوریلیبدیر.
بو گون جنوبی آذربایجانلیلار اوچون بیر سئویندیریجی حال بودور کی، میللی ادبی دیلیمیزده هر جوره اثر اورتادا وار. بیز آرتیق شیمالدا کئچیریلن تجربهلری یئنیدن سیناق ائتمهملییک. او ایشلردن و اثرلردن یئری یئرینده فایدالانماق و معاصیر میللی ادبی دیلی منیمسه مک هر کسین بورجودور. بو دیل بیزیمدیر. بو دیلی آریتلاماق ، اونا اؤز گؤزلییینی قایتارماق ، خالق دیلیندن یارارلانماق، خالق مدنیتیندن فایدالانماق واجیب بیر مسأله دیر. آذربایجان ادبی دیلینین گؤزل تدقیقاتچیسی و هلهلیک شیمالی آذربایجاندا جنوب ادبی دیل تظاهورو حاققیندا تدقیق ائدن عالیم توفیق حاجییئف حاقلی اولاراق دئییر:« ۸۰-۷۰ نجی ایللرده جنوبی آذربایجانین مطبوعات اورقانلاریندا شیمال نورماسینین علامتلرینه خئیلی یئر وئریلیر. بو، شیمالدا ادبی نورمانین جیلالیغینی، صافلیغینی، میللیلییینی گؤرن جنوبلو محررلرین شعورولو حرکتینین نتیجه سیدیر» .
پروفئسور توفیق حاجییئف تدقیقات آپاردیغی ایشلرینده و مولاحیظهلرینده بئله بیر نتیجهیه گلیر کی، «موافیق مدنی-سیاسی شرایط همین واریانتلاری آسانلیقلا سیله و عمومیلشدیره بیلر» .
جنوبی آذربایجان ادبی دیلینده موجود اولان تظاهورلری خصوصی آراشدیرماق اوچون بدیعی، مطبوعات، دینی، علمی و باشقا اوسلوبلارا تک تک باخماق و میثاللار ایله آیدینلاشدیرماق لازیمدیر. سونرا کی بؤلمهلرده بو ایشه جان آتاجاییق.


text:
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
حریت گزیته سی: " ایردوغان: ییردن هم تروریست جنگریلرنینگ اوستیگه چوکه میز" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان ییتکچیسی بولگن عدالت و ترقیات حزبی نینگ تورکیه بویوک ملت مجلیسیده گی گروپ جلسه سیده سوزگه چیقدی. هوا عملیاتلریمیزنی اوزلیکسیز دوام ایتتیرر ایکن بیز اوچون این مناسب پیتده ییردن هم تروریست جنگریلرنینگ اوستیگه چوکه میز.
ستار گزیته سی:" مدافعه وزیری آقر: تورکیه قوراللی کوچلری بیلن اویین اوینلمه یدی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره ملی مدافعه وزیری خلوصی آقر، پنجه -قلیچ عملیاتی هوا و ییردن کمک واسطه لری آرقه لی جزالنتیریش هجوملری دوام ایتماقده. عملیاتده حلی گچه 471 ته هدف نشان آلیب اوریلدی. 254 ته تروریست جنگری تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیریلدی. تورکیه قوراللی کوچلری بیلن اویین اوینلمس لیگینی کوره دیلر" دیب ایتدی.
صباح گزیته سی: " ملی حربی اوچاقده سونگگی باسقیچ" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره، مدافعه صنایعی باشلیغی اسماعیل دیمیر، ملی حربی اوچاق بیلن تیگیشلی توناون کونی تویتر آرقه لی بیرگن بیاناتده اوچاق نینگ سونگگی باسقیچ گه کیلگن لیگینی و یقین پیتده هنگردن چیقه جگینی بیلدیردی.
خبرتورک گزیته سی:" تورکیه اقتصادی نینگ جاری ییل نینگ سونگگیده 5،3 فایز اوسیشی کوتیله دی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره اقتصادی همکارلیک و رواجلنیش گروهی OECD تورکیه اقتصادی نینگ جاری ییل نینگ سونگگیده 5،3 فایز کیلگوسی ییل ایسه 3 فایز اوسیشی نینگ کوتیلگن لیگینی بیلدیردی.
وطن گزیته سی: " تجارت وزیری اعلان قیلدی: 2021 ییلی 225 میلیارد دالرگه آشدی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره، تجارت وزیری محمد موش "2021 ییلی توپلم صادراتی بولمیش 225،2 میلیارد دالرنی اوتگن وضعیتده میز. اولکه میزگه مبارک بولسین" دیب ایتدی.


text:
«وطن منه اوغول دئسه نه دردیم
مامیر اولوب قایالاردا بیتردیم»
(ممد آراز)
سیامک کیمدیر؟
اوزون ایللردیر کی فاشیست ایمپئریالار یؤنوندن سویقیریم ائدیلمیش تالان اولموش، دیدهرگین و سورگون دوشموش ائلیمیز و میللتیمیزین آزادلیغی یولوندا قوتلو یولا آیاق باسمیشدیلار آتالاریمیز و ایندییهدکده بؤیوک اوغورلارلا داوام ائتمکدهدیر و ألبت کی اوزون یولدور، زحمت ایستهییر، گؤز قیرپمادان چالیشماق ایستر، ایگید اورهکلر، آییق بئیینلر و اینانج ایستهییر.
گونوموزده و نئچه ایللر بویو آییق ویجدان و صاف صادیق میللت و وطنیمیزین اؤزگورلوک یولوندا چالیشان اینسانلاریمیزدان بیری سیامک میرزایی دیر. اورتا تحصیلات دؤنهمینده، عالی تحصیلاتدا، موغاندا و ائلهجهده باشقا شهرلریمیزده چئشیدلی مدنی یوللارلا آییق میللتیمیزین أصیل آنلامدا اویانماسینا و یوردوموزون آزادلیغینا چالیشمیشدیر. او قدر ظالیملر گؤزونه اوخ کیمی سانجیلمیشکی ایندی ایگیدجهسینه دوستاقدا یئنه یورولمادان چالیشماقدادیر.
طبیعی کی، هر یولدا بیرسیرا أنگللر اولور، زیندان دوستاق بیز اؤزگورچولره أنگل دئییل بلکه یول وئرهن بیر ویصال کؤرپوسودور. بیزه أنگل اولان اؤز ایچیمیزدن دیمدیکلرینه وورغون اولوب و او دیمدیکلریایله طمعلهنیب حاکیمیته یئم اولانلاردی و بیزده کسین اولاراق قارشیلاریندا دوروب دیز چؤکدورهجهییک نئجهکی سیامک یولداشیمیز دوستاقلا أییلمهدی و عکسینه ایگیدلیک و حاققی ساووناراق أیدی ظالیملری دؤنهلرجه.
سیامک بودور دوستلار، ایگیدلیک اولگوسودور.
بو قیسا یازیدا سیامکین ایزینده اولان وطن سئوهرلیک، دوستاقلیق و اؤزگولوکله باغلی دانیشاجاییق.
قؤومیتچیلیک (Qövmiyyətçilik)، میلییتچیلیک (Milliyyətçilik)، میللتچیلیک (Millətçilik) ندیر؟ اؤنجهلیکله قؤومیت، میللیت و میللت آنلاییشینین کئیفییت فرقلریندن دانیشاق. طبیعی کی، بیز بو مسألهیه آذربایجان تورک توپلومو چرچیوهسیندن باخاجاییق. چونکی فرقلی یئرلرده بو حال ایجتیماعی-سیاسی گئدیشاتا اویغون اولاراق دییشه بیلر. گئنل قبول اولونموش فیکیر اولاراق محمدامین رسولزادهنینده أثرلرینده (میللی دیریلیک) ائتنیک بیرلیکلرین اوچ پیللهلی بیر اولوشوم و اونلارین ایجتیماعی فرقلیلیکلری وئریلمیشدیر. رسولزادهنین فیکرینجه قؤومییت یالنیز نسیل و دیل بیرلیگینی ایحتیوا ائدیر. یعنی بیر آتا-بابادان یارانان و بیر دیلده دانیشان کیچیک بیر طایفا قؤومییت مفهومونو عاید ائتمک اولار. میللیتده ایسه آرتیق قان قوهوملولوغو عامیلی اؤز اؤنمینی ایتیریر، دیل و مدنییت بیرلیگی اؤن پلانا کئچیر. میللته گلینجه ایسه میللت، دیل، عادت و أخلاق، تاریخی و دینی بیرلیگین توپلانتیسیدیر.
بو آنلاییشلاری اونلارین داشیدیغی آنلامی سؤزله ایفاده ائتسک و پئشه، یولچولوق و اینانج بیلدیرهن شکیلچی علاوه ائتسک قؤومیتچی، میللیتچی، میللتچی سؤزلری اورتایا چیخاجاق. او زامان هانسی دوغرو؟
بعضن بیز هانسینی ائتدیگیمیزی بیلمیریک و یا ائتدیگیمیز ایشین سوییهسینی بیلسک بئله آدینی دوغرو دوزگون ایفاده ائتمیریک. دؤولتی اولان و گئنیش دؤولت ایدئاسینین- توران، بوتؤو آذربایجان- داشییجیسی اولان شخص میللییتچی اولا بیلمز. بو آنلامدا کی، بو علمی یؤندن دوغرو ساییلمیر. اؤزونو میللتچی آدلاندیرا بیلر. میللت سؤزو میلییت سؤزوندن داها گئنیش و بؤیوکدور. بو حاقدا م.ا. رسولزاده قئید ائدیر: میللت، میللییت اؤیهلرینین أکثریتینین اؤز مدنی و میللی دیرلیگینی درک زامان یارانیر. بیرده قئید ائدیرکی، «توپلوم یالنیز دؤولت اولماق عزمینی گؤستهردیگی و بوندا ایصرار ائتدیگی زامان میللت اولور.»
ایسارتده اولان توپلوم ایلک اؤنجه ایسارتدن و ظولومدن آزاد ائتمهلیدیر اؤزونو و ایستیقلالینا گئدن یولدا طبیعی کی دوستاقلیق واردیر چونکو ظالیمین ایشکنجهدن سونرا ظولمدن سونرا هئچ بیر شئیی یوخدور بونا گؤره کی تملسیزدیر بیلیمسیزدیر و یالنیز گوج منفعتی وار اوندا، اؤزگورچولرسه اینانجلا ایرهلیلهیییرلر و بونا گؤرهده ایشکنجهلره دایاناراق ساواشیرلار. بوگون سیامک میرزایی میللییتچیلیگینه و اونون تملینده دایانان اینانجینا دایایاناراق دوستاغا آلینیر و اؤزو دوستاقدان مئساژ گؤندهرهرک جناب عباس لئیسانلینین سؤزونو تکرارلایاراق و تأکید ائدهرک دئییرکی، موباریزه دوستاقلارلا توکنمیر، بلکه باشقا بیر فازا و موحیطه کئچیلیر. یعنی بودور قوتسال روح و قوتسال اینانج.
یولوموزدا أنگل اولان دوساقلیقلار دئییل دئدیک. أنگل اولان شئی حاکیمییته یئم اولانلاردیر یعنی ساتقینلار و ظالیمله بیر مووازی خطده یول گئدنلردیر. حتتا بوگونده دوستاقدا اولان سیامک میرزایینی آجیماسیزجا و ویجدانسیزجا تخریبه چالیشانلار وار. دئمک لازیمدیر کی او تخریبه چالیشانلار حاکیمییت یئمینه آلدانیبلار و تورا دوشوبلر.. ائلده بیر مثل وار- « قوش دیمدیگیندن تورا دوشر» دئییرلر. یعنی قوش اوولاناندا هئچده هئچ کیم اونون دیمدیگی ایله قارماق سالمیر. دنه-یئمه آلدلنان قوش تورا دوشر آنلامی داشییر بو مثل. بودا یالنیز ایندی دئییل آیری-آیری چاغلاردا اؤزونون موباریزه یولونا، ائلهجهده بیر-بیرینه خیانت ائدیب « دیمدیگیندن تورا دوشنلر» (حاکیمییتین یئمینه، یئملمهیینه ساتیلانلار) گؤرونوب کئچمیشدن بوگونه قدر و ائلهجهده سونلاری و پئشمانلیقلاریدا گؤرونوب. آنجاق یئرینده دیم-دیک صاف صادیق و ایگیدلیکله دوران سیامک میرزاییلریده گؤرور زامان.
سون سؤز
سیامکین یولو و ایزی و عینی حالدا دوستاقلیقدان ائشیدیلن سسی اؤزگورلوک سسیدیر، وطن سسیدیر و ألبته موباریزه سسیدیر. گونئیین بوغازینداکی هایقیریش سسینین دوگونلرینی آچان اؤزگورلوک پنجهسیدیر. سیامک وطن سئوردیر اونون اورهیی یورد و آزادلیغا دؤیونور. قیساجاسی، منیم أن دوغرو اولگومدور.
کیومرث ایسلامی 16 ژانویه 2018


text:
شعر
شعر وزنلی اولاراق، نظمه چکیلمیش، بدیع تفکوردن یارانان یازیدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
قالیبلری[دَییشدیر]
غزل[دَییشدیر]
غزل عرب ادبیاتیندا یارانیب. اورتا شرق و اورتاشرق، جنوب-شرقی آسیا، بیرده آذربایجان شعرسینین ان چوْخ ایشلهنن فوْرماسیدیر
عروض ادبیاتینین 4-12 بئیتلی بیر قالیبیدیر.
1جی و زوج مصراعلار قافیهنی داشییر.
غزل آذربایجان ادبیاتیندا گئنللیکله سئوگی و فلسفهدن دانیشیر.
قصیده[دَییشدیر]
قصیده، عروض ادبیاتینین 20دن چوخ بئیتلی بیر قالیبیدیر.
1جی و زوج مصراعلار قافیهنی داشییر.
قصیده آذربایجان ادبیاتیندا بو موضوعلاردان دانیشیر: پئیغمبرین نعتی (اؤرنک: سو قصیدهسی فضولیدن)، مدحییه، فخرییه، مرثیه.