text:
(10)
ایسراف
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۳۱﴾ (سورة الأعراف)
أی آدم اۇغوللارئ! سجدە أدیلن هر یردە (ناماز سئراسئندا) سۆسلرینیزی (سیزە یاقئشانئ) گیینین. یەیین، ایچین آما ایسراف أتمەیین. آللاە ایسراف أدنلری سەومز. (آعراف سورەسی؛ 31)
وَآتِ ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِيرًا ﴿۲۶﴾ (سورة الإسراء)
یاقئنلارئنا، یۇقسوللارا وە یۇلدا قالانلارا حاققئنئ ور؛ آما ساچئپ ساوورما. (ایسرا سورەسی؛ 26)
رسولوللاە (ع)، آبدست آلماقتا اۇلان ساعدا اوغرامئشتئ: “بو ایسراف دا نە؟” بویوردولار. ساعد: “آبدستتە داحی ایسراف اۇلور مو؟” دەدی. رسولوللاە (ع): “أوت!” جوابئنئ وردی، “آقان بیر نهیر اۆزریندە اۇلسان بیلە!” (ایبن ماجە)
دگرلی گنچلر،
“ایسراف” سؤزجۆگۆ، گنللیکلە پاراسال قۇنولارلا ایلگیلی قوللانئلسا دا آصلئندا اینسانئن ایشلەدیگی هر تۆر فیعیلدە “سئنئرئ آشماسئ” آنلامئنا گلیر. بو یۆزدن رسولوللاە (ع) ایسرافئن، آبدست آلئرکن بیر نهیر اۆزریندە بیلە اۇلساق مۆمکۆن اۇلدوغونو سؤیلەمیشتیر.
“بو ناسئل اۇلور؟” دییە سۇرویۇرسونوز ایچینیزدن بلکی. آقان نهیردە بیلە اۇلسا، گرگیندن فاضلا سویو کیرلتییۇرسانئز بو ایسراف اۇلور. بوگۆن نهیرلردن آبدست آلمادئغئمئزا یا دا سو قوللانمادئغئمئزا گؤرە، چشمەلردن آقان سویو ناسئل قوللاندئغئمئز سویو ایسراف أدیپ أتمەدیگیمیزی آنلامامئز ایچین بیر اؤلچۆت اۇلابیلیر.
آبدست آلئرکن، أل-یۆز یئقارکن، دیش فئرچالارکن سویو قوللانمادئغئمئز زامانلاردا قاپاتمامئز گرکیر. قاپاتمازساق نە اۇلاجاغئنئ هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ؟ یریۆزۆندە بیر یردە بیر شەیی گرگیندن فاضلا قوللانان وارسا، اۇنا قارشئلئق بو قایناغئ ایحتیاج دویدوغو حالدە قوللانامایانلار موطلاقا اۇلور.
بو، سو قۇنوسوندا اؤزللیکلە آفریقادا قارشئمئزا چئقار. آفریقادا تمیز بیر سو قایناغئنا اولاشماق ایچین گۆنلرجە یۇل یۆرۆمک زۇروندا قالان اینسانلار واردئر. بو اینسانلار، یینە دە بیزیم قوللاندئغئمئز گیبی تام برراق بیر سویا اولاشاماماقتا، بولانئق سولارئ ایچمک زۇروندا قالماقتادئرلار. آفریقاداکی قوراقلئغئن سببلریندن بیری، دۆنیانئن دیگر یرلریندە فاضلا تۆکتیلن کاربۇن ایچریکلی یاقئتلارئن سالدئقلارئ گازلاردئر. بو گازلار، یرکۆرەنین سئجاقلئغئنئ آرتتئراراق قوراقلئغا سبب اۇلماقتادئر. گؤردۆگۆنۆز گیبی، بیر طارافتا ایسراف أدیلن یاقئت، دیگر طارافتا سو قئطلئغئ اۇلاراق کندینی گؤسترمکتەدیر.
دگرلی گنچلر،
گؤردۆگۆنۆز گیبی، ایسراف سادەجە سو قوللانئمئندا یاپئلماماقتادئر. آصلئندا هر شەی گرگیندن فاضلا قوللانئلدئغئندا ایسراف أدیلمیش سایئلئر. مثەلا دفترلرینیزین یاپراقلارئنئ لۆزومسوز یرە قوللاندئغئنئزدا کاغئد ایسرافئنا سبب اۇلورسونوز. بو دا کاغئدلارئن ساغلاندئغئ آغاچلارئن داحا فاضلا کسیلمەسینە سبب اۇلور.
سۇنوچ اۇلاراق یینە دۇغال دۆزندە بیر شەیلر گرگیندن فاضلا قوللانئلمئش اۇلور. بونون أکسیکلیگی باشقا بیر کؤتۆ سۇنوچ اۇلاراق اۇرتایا چئقار. بیزیم یاپمامئز گرکن، هر شەیی یرلی یریندە قوللانماقتئر. ذاتن بیر شەیی دۇغرو یردە دۇغرو شکیلدە قوللانماق، عادالت دەمکتیر. بونون ترسی ایسە ظولۆم یاعنی حاقسئزلئقتئر. هیچبیرینیز حاقسئزلئغا اوغراماق ایستەمزسینیز. بو یۆزدن باشقالارئنا دا حاقسئزلئق یاپمایئن. أشیایئ، پارایئ، ییەجک ایچەجکلرینیزی، دۇغال قایناقلارئ، حاتتا چۇق دگرلی قایناقلار اۇلان زامانئنئزئ وە گۆجۆنۆزۆ یرلی یرینجە قوللانئن، ایسراف أتمەیین.
دگرلی گنچلر،
بیلییۇرسونوز، بیر دە “تۆکتیم تۇپلومو” قاورامئ وار. بو قاورام، حایاتئن مرکزینە تۆکتیمین قۇنولدوغو، تک آماجئن داحا ینییە، داحا جاذیبە أریشمک اۇلدوغو بیر “یاشام بیچیمینی” آنلاتئر. بؤیلە بیر تۇپلومدا یاشایان اینسانلار ایچین اؤنملی اۇلان ایحتیاجلارئن گیدریلمەسی دگیل، جانئنئن هر ایستەدیگینی یاپماقتئر. کیشی بؤیلەجە موتلو اۇلدوغونو سانئر. اۇیسا پاراسئ بیترسە هیچبیر شەی آلاماز دوروما گلەجک وە ساحتە موتلولوغونو دا قایبەتمیش اۇلاجاقتئر.
تۇپلومدا بؤیلە اینسانلارئ گیدەرک داحا سئق گؤزلملەیەبیلییۇروز. اۇیسا اینسانئ أساس موتلو أدەجک شەی “تۆکتمک” دگیلدیر. اینسان بیر شەی “اۆرتتیگی زامان”، بیر باشقاسئنا ماددی یا دا ماعنوی بیر قاتقئدا بولوندوغو زامان موتلو اۇلور. اینسانلارئن باشقالارئنئ موتلو أتتیکلری زامان کندیلرینین دە موتلو اۇلدوقلارئ، بیلیمسل چالئشمالارلا دا قانئتلانمئشتئر. جانئمئزئن هر ایستەدیگینی آلماق یا دا هر ایستەدیگینی یاپماق، آصلئندا ایحتیاجئمئزدان فاضلاسئنئ آلماقتئر وە ایسرافتئر. بو داورانئش، اینسانئ بیر سۆرە سۇنرا تاطمینسیز یاپار. تاطمینسیزلیکسە هیچبیر شەیدن موتلو اۇلامامایا سبب اۇلور. گۆنۆمۆزدە بو یۆزدن دپرسیۇنا گیرن گنچلرین سایئسئ گیتتیکچە آرتماقتادئر.
دگرلی گنچلر،
اؤنۆمۆزدە ایکی سچەنک وار: یا اۆرتن اینسانلاردان اۇلاجاغئز، یا دا تۆکتیم تۇپلومونون مۆسریف بیر اۆیەسی اۇلاجاغئز. اۆرتن اینسانلاردان اۇلورساق داحا دنگەلی بیر یاشام بیزی بکلەیەجک. باشقا اینسانلارا دا فایدامئز اۇلاجاق. ألدە أتتیگیمیز قازانجئ ایسە آللاهئن ایستەدیگی گیبی حارجایاجاغئز. آللاە تعالا، آعراف سورەسی؛ 31-نجی آیتتە: “یەیین، ایچین آما ایسراف أتمەیین! آللاە ایسراف أدنلری سەومز.” بویورموشتور.
قازانجئمئزدا یاقئنلارئمئزئن، یۇقسوللارئن وە یۇلدا قالانلارئن حاققئنئن دا اۇلدوغونو اونوتمایاجاغئز. بو حارجامالارئ یاپارکن دە اؤلچۆلۆ اۇلمامئز گرکتیگی، باشتا اۇقودوغوموز آیتی کریمەدە ذاتن بلیرتیلمکتەدیر.
دەمک کی هر زامان اؤنملی اۇلان، ایحتیاجئن گیدریلمەسی وە اؤلچۆلۆ اۇلماقتئر. اومولور کی بؤیلەجە قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.


c: text/html

text:
(40)
کارنە
أَمَّنْ هُوَ قَانِتٌ آنَاءَ اللَّيْلِ سَاجِدًا وَقَائِمًا يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَيَرْجُو رَحْمَةَ رَبِّهِ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿۹﴾ (سورة الزمر)
بؤیلە بیری ایلە آحیرت ایچین حاضئرلئق یاپماق وە راببینین ایکرامئنئ اومابیلمک ایچین گجە واقیتلریندە سجدە أدن وە قئیامدا بولونان کیشی عاینئ اۇلور مو؟ دە کی: “بیلنلە بیلمەین بیر میدیر؟” بونو آنجاق، ساغلام دوروشلو اۇلانلار آنلارلار. (زۆمر سورەسی؛ 9)
عیلیم طالبی ایچین یۇلا چئقان کیمسە دؤنۆنجەیە قادار آللاە یۇلوندادئر. (تیرمیذی)
دگرلی گنچلر،
اییسییلە کؤتۆسۆیلە بیر أگیتیم اؤگرتیم دؤنمینین داحا سۇنونا گلدیک. بو دؤنمدە اؤگرتمنلرینیزدن پک چۇق ینی بیلگی اؤگرندینیز، پک چۇق سئناوا گیردینیز. کیمی زامان یۆکسک، کیمی زامان دۆشۆک نۇتلار آلدئنئز. نیهایتیندە کارنە زامانئ گلدی چاتتئ. آرتئق چالئشمالارئنئزئن قارشئلئغئنئ گؤرمە زامانئ. شیمدی باعضئلارئنئز سەوینەجک، باعضئلارئنئزسا اۆزۆلەجک. آما بیلییۇرسونوز بیر دە ایکینجی دؤنم وار. بوگۆن سەویننلر، ایکینجی دؤنمدە دە عاینئ باشارئیئ یاقالاماق ایچین چالئشمایئ ایهمال أدرلرسە یارئن اۆزۆلەبیلیرلر. بوگۆن اۆزۆلنلر دە کندیلرینی دۆزلتیپ چالئشمایا باشلارلارسا یارئن سەوینەبیلیرلر. گؤرۆیۇرسونوز همن هر شەی سیزە باغلئ.
آصلئندا بوگۆن آلدئغئنئز سۇنوچلار، بیر دؤنم بۇیونجا یاپتئغئنئز سچیملرین اۆرۆنۆ. بو یۆزدن ألدە أتتیگینیز سۇنوچلارا دیققاتلیجە باقئن وە ممنون اۇلمادئغئنئز سۇنوچلارئ دگیشتیرەبیلەجک بیر ایکینجی دؤنمینیز اۇلدوغو ایچین شۆکرەدین. شۆکرەتمەنین، بیر اییلیگین قارشئلئغئندا گرکنی یاپماق اۇلدوغونو داحا اؤنجە سیزلرە سؤیلەمیشتیک. یاعنی ایکینجی دؤنمدە درسلرینیزە چالئشئپ اۆزرینیزە دۆشن گؤرەولری یاپاراق شۆکرەتمیش اۇلورسونوز.
دگرلی گنچلر،
قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز حادیثی شریفتە:
“عیلیم طالبی ایچین یۇلا چئقان کیمسە دؤنۆنجەیە قادار آللاە یۇلوندادئر.” دەنمکتەدیر.
بورادا “طالب” کلیمەسینە دیققاتلری چکمک ایستییۇروز. أسکیدن “اؤگرنجی” یرینە “طالبە” دەنیردی. طالبە دەمک، طالب أدن یاعنی ایستەین کیشی دەمکتیر. اۇقولا گلن کیشی، اؤگرنمەیی طالب أدییۇر دەمکتیر. بو یۆزدن اۇنا طالبە دەنیر. أگر اۇقولا اؤگرنمەیی ایستەیەرک گلییۇر وە بونون گرگینی یرینە گتیرییۇرسانئز، حادیثی شریفتە بلیرتیلن عیلیم طالبی ایچین یۇلا چئقان کیمسە سیزسینیز دەمکتیر. اۇقولا بونون بیلینجیندە اۇلاراق گلیر، بو طالبلە چالئشئر وە اؤگرنیرسنیز، سیز دە أولرینیزە دؤنۆنجەیە قادار آللاە یۇلوندا اۇلورسونوز. نە بۆیۆک مۆژدە، دگیل می؟!
دگرلی گنچلر،
دۆنیاداکی حایاتئمئز دا آصلئندا بیر ایمتیحان سۆرجیدیر. بو حایاتتا یاپتئقلارئمئزئن قارشئلئغئنئ، ایلک دؤنمین سۇنوندا آلدئغئمئز کارنەلر گیبی، آحیرت حایاتئندا آلاجاغئز؛ فاقاط اۇ زامان، اؤنجەکی حایاتئمئزا گری دؤنۆپ شونلارئ دۆزلتەلیم دەمە شانسئمئز اۇلمایاجاق. اۇقولدا نۇتلارئنئزئ سئناودان سئناوا دۆزلتمە شانسئنئز اۇلور. گرچک حایاتتا ایسە هر آن ایمتیحانا تابیع توتولوروز وە هر آن یانلئشئمئزدان دؤنمە، کندیمیزی دۆزلتمە یاعنی تەوبە أتمە ایمکانئمئز واردئر. عؤمرۆمۆز بۇیونجا دۆزلتمە ایمکانلارئمئزئ بو حایاتتا قوللانمادئیساق، آحیرت حایاتئندا یاعنی کارنە آلئندئقتان سۇنرا دۆزلتمە ایمکانئمئز اۇلماماسئ نۇرمالدیر. قورئانئ کریمدە دۆنیا حایاتئنداکی ایمکانلارئنئ ایی قوللانمایان کیشیلرین دورومو بیزە فارقلئ آیتلردە حابر وریلیر.
فجر سورەسی؛ 24-نجۆ آیتتە اۇنلارئن: “آە! کشکە حایاتئم ایچین اؤنجەدن بیر شەیلر یاپسایدئم.” دیەجکلری؛ أنعام سورەسی؛ 27-نجی آیتتە: “آە! کشکە گری گؤندریلسک دە راببیمیزین آیتلری قارشئسئندا بیر داحا یالان یانلئش شەیلرە سارئلماساق وە بیز دە اینانئپ گۆوننلردن (مۆمینلردن) اۇلساق.” دیەجکلری بیلدیریلیر.
دگرلی گنچلر،
قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز آیتین اؤنجەسیندە دە شؤیلە بیر اینسان تیپیندن باحثەدیلیر. باشئ سئقئشئنجا دؤنۆپ راببینە یالوارئر. سۇنرا آللاە، اییلیک یاپاراق اۇنا بیر فئرصات ورسە داحا اؤنجە یالواردئغئنئ اونوتور وە نانکؤرلۆک أدر. ایشتە بؤیلە اینسانلارئن آحیرت ایچین حاضئرلئق یاپماق وە راببینین ایکرامئنئ اومابیلمک ایچین گجە واقیتلریندە سجدە أدن وە قئیامدا بولونان کیشی ایلە بیر اۇلمایاجاغئ بلیرتیلمیشتیر. یاعنی، ایمتیحانئ قازانماق ایچین چالئشانلا چالئشمایان بیر اۇلماز. یوقارئداکی آیتلردە سؤزۆ أدیلن پیشمان اۇلموش کیشیلردن اۇلماماق ایچین، بو دۆنیادا ألیمیزدن گلدیگی قادار چالئشمالئیئز. حایاتئمئزدا قارشئلاشتئغئمئز هر اۇلای اۆزریندە اینجە اینجە دۆشۆنۆپ: “آللاە بؤیلە بیر دورومدا ناسئل داورانمامئ ایستەر؟” سۇروسونون جوابئنا گؤرە داورانالئم کی آحیرتتەکی کارنەمیز دە یۆزۆمۆزۆ گۆلدۆرسۆن.
اومولور کی بؤیلەجە قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آذربایجان قادینی اوچون اینترسکشینالیتی(intersectionality)نین گرکلیلیگی
تورکان اورمولو
اینترسکشینالیتی(intersectionality) مفهومو حاقدا دوشونمک، عینی آندا فرقلی سورونلارا صاحیب اولان اینسانلارین دوروملارینی داها یاخشی آنلاماق اوچون چوخ یارارلیدیر. صینیف، عیرق، جینسیت، علیللیک و جینسللیک کیمی سوسیال سورونلار اینسانلارین حیاتلارینی منفی یؤنده ائتکیلهیه بیلر. بعضاً اینسانلار بو کیمی سورونلارین بیری و یا بیر نئچهسی ایله عئینی آندا اوزلهشه بیلرلر. مثلا ائتنیک آزینلیقلارا منسوب بیر قادینین دوروموندان دانیشا بیلریک. بئلهلیکله بو یازیدا اینترسکشینالیتینین مفهومو حاقدا و آمریکاداکی رنگلی قادینلارین دوروملاریندان دانیشدیقدان سونرا ایراندا آذربایجانلی قادینلارین جینسیتلری و ائتنیک کیملیکلریندن دولایی اؤزلشدیگی سورونلار حاققیندا بحث اولوناجاق.
اینترسکشینالیتی نظریییهچیسی، تطبیقچیسی و اینکیشافچیسی کیمی تانینان پروفئسسور کیمبئرلی کرونشاوو (Kimberley Crenshaw)، اینتئرسکشینالیتی حاققیندا اولان مشهور مقالهسینده یاپیسال اینترسکشینالیتی (structural intersectionality)، سیاسال اینترسکشینالیتی(political intersectionality) و تمثیلی اینترسکشینالیتی (representational intersectionality) کیمی فرقلی اینترسکشینالیتی نؤوعلارینی اؤرنکلرله بیرلیکده گئنیش شکیلده تانیتدیرماغا و آچیقلاماغا چالیشیر.*
آغدریلی اولمایان قادینلارین سوسیال تجروبهلری آغدریلی قادینلارین تجروبهلریندن نئجه فرقلهنیر؟ توپلومدا یایقین اولان کولتورل کودلارین و یاپیلارین ائتکیسی آغدریلی اولمایان قادینلارین حیاتلارینی نئجه ائتکیلهیه بیلر؟ آغدریلی اولمایان قادینلارین جینسییت و عیرق کیملیکلری نئجه اونلارا قارشی علاوه باسقی یارادا بیلر؟ یازار یازیسیندا بوتون بو سورولارین جاوابلارینی آدینی چکدیگیمیز اوچ فرقلی اینترسکشینالیتینی آچیقلاماقلا تاپماغا چالیشیر. بئلهلیکله اوخویوجولار آمریکادا آغدریلی اولمایان قادینلارین علاوه مارژیناللاشمالارینین ندنلرینی داها یاخشی آنلایا بیلیرلر. قونوموزا چوخ یاخین اولدوغو اوچون یازارین سیاسی اینترسکشینالیتیدن وئردیگی آچیقلامانی بورادا عئینن گتیریرم؛
سیاسی اینترسکشینالیتی قاورامی، آغدریلی اولمایان قادینلارین ان آز ایکی فرقلی آشاغی مؤوقعده اولان قروپا منسوب اولدوقلارینی و بو قروپلارین تئز-تئز ضیددییتلی سیاسی گوندملر ایزلهدیگی فاکتینی وورغولار. سیاسی انرژینی ایکی بعضاً قارشی-قارشییا دوران قروپون آراسیندا بؤلمک احتییاجی، آغدریلی قادین و آغدریلی اولمایان ائرککلرین چوخ نادیر اولاراق اوزلشدیکلری اینترسکشینال گوجسوزلشمهنین بیر بویوتودور. ”
بو آچیقلامادا ایکی چوخ اؤنملی خوصوص مؤوجوددور. بیرینجی خوصوص داها آرتیق ظولمه و باسقییا معروض قالان آغ دریلی اولمایان قادینلارین چوخ فرقلی، باشقالارینا بنزهمهین و اؤزلرینه مخصوص مؤوقعلریدیر. ایکینجی خوصوص ایسه آغدریلی اولمایان قادینلارین سیاسی ترجیحی ایله ایلگیلیدیر، اونلار چوخ زامان جینسییت برابرلیگی اوچون موباریزه ائدن آغدریلی قادین آکتیویستلری و راسیزم و عیرق آیریمجیلیغی اوچون موباریزه ائدن آغدریلی اولمایان ائرکک آکتیویستلرین آراسیندا سئچیم ائتمک مجبوریتینده قالیرلار. بو دورومدا هر ایکی آنتیراسیزم و فمینیست حرکتلر آغدریلی اولامایان قادین اوچون لازیمی اویغون اورتامی ساغلایا بیلمیرلر چونکو هر ایکیسی ده ان آز آغدریلی اولمایان قادینین کیملیگینین بیر بویوتونو اونوتماق ایستهییرلر. باشقا بیر ایفاده ایله، آغدریلی اولمایان قادین کیملیگینین سادهجه بیر یؤنونه آغیرلیق وئرهرک اوندان کیملیگینین باشقا طرفینی اونوتماسی ایستهنیلیر. بو دوروم بو گون گونئی آذربایجاندا قادین آکتیویستلری آراسیندا چوخ گؤزه دییر. اؤرنگین “من بیر فئمینیست دئییلم آنجاق آذربایجان قادینییام” و یا “منه تورکلوکدن اؤنجه قادینلیغیم و اؤزگورلوگوم داها اؤنملیدیر” کیمی جوملهلری چوخ ائشیدیریک و بونلارین هامیسی بو آنتی راسیزم و فئمینیست حرکتلرین آراسیندا سئچیم ائتمک مجبورییتدن دوغولور. هئچ شوبههسیز، بو کیمی مجبوری سئچیملر هئچ بیر زامان علاوه فیشار و آیری-سئچکیلییه معروض قالان گروپلارین سورونلارینا تام چؤزوم گتیره بیلمز و اونلارین دوغرو کیملیکلری و حاقلی ایستکلرینی اورتایا قویمالارینا یاردیمچی اولا بیلمز. بئلهلیکله، عیرق و جینسیتین کسیشمه نؤقطهسینی آنالیز ائتمهدن آغ دریلی اولمایان بیر قادینین سورونونا دوغرو چؤزوم تاپماق مومکون دئییل.
آمریکاداکی آغدریلی اولمایان قادینلار کیمی، ایرانداکی تورک قادینلار دا سیاسی انرژیلرینی فئمینیست و یا میللتچی حرکتلر آراسیندا داغیتماق مجبوریتینده قالیرلار. تاسسوفله بو گون بیر سیرا گونئی آذربایجان قادینلاری اؤزلرینی فئمینیست حرکت و یا میللی حرکت آراسیندا سئچیم ائتمک مجبوریتینده حیس ائدیرلر. بو مجبوری قاتیلیم و سئچیملر اونلاری فارس قادینلار و تورک ائرککلردن داها گوجسوز مؤوقعه یئرلشدیریر. ایراندا تورک قادینلارین ایستکلری و آرزولاری فارس قادینلار و تورک ائرککلردن فرقلیدیر؛ چونکو اونلارین سیاسی تجروبهلری و یاشام طرزلری هر زامان فرقلی و اؤزلرینه مخصوص اولوبدور. تورک ائرککلر اساسن ائتنیک کیملیکلری و حاقلاری اوچون چالیشیرلار و اونلارین نهایی هدفلری فارس آسیمیلاسیون سیستمی و دیل آیری-سئچکیلیگینین سونا ائردیریلمهسیدیر، فارس قادینلاری ایسه سادهجه جینسییت برابرسیزلیگی، ائرکک حاکیملیگی و پاتریارخال سیستمین باسقیلاری ایله موباریزه ائتمکدهدیرلر و گونوموزده شاهید اولدوغوموز کیمی هئچ زامان ائتنیک قروپلارا منسوب اولان قادینلارین دیللری و ائتنیک کیملیکلری ایله ایلگیلی سورونلارلا ایلگیلنمیرلر. بو شرطلر آلتیندا دا نه فارس فئمینیست حرکتلری نه ده تورک میللتچی آنتی راسیزم حرکتلرین هئچ بیری آذربایجان قادینینین سورونلاری ایله تام ایلگیلنمیر.
سونوج اولاراق ایراندا آذربایجانلی قادین آکتیویستلر فارس مرکزلی فئمینیست حرکتلرینده قبول اولونماق اوچون اؤز ائتنیک کیملیکلرینی اونوتماق مجبوریتینده قالیرلار و یا آذربایجان میللتچی حرکتینده آکتیو اولماق اوچون جینسیتلری ایله ایلگیلی اولان سورونلارینی اونودورلار.
ائتنیک و یا جینسیتله ایلگیلی اولان کیملیک آراسیندا سئچیم ائتمک هر زامان چتین و قاریشیقدیر. هر شئیدن اؤنجه بیز جینسییت و ائتنیسیته کیمی باسقی آلتیندا اولان فرقلی کیملیکلریمیزین سورونلارینی، ایستکلریمیزی، و ایدئاللاریمیزی یاخشیجا تانیمالیییق و عئینی زاماندا اؤز اؤزللیکلریمیز و سورونلاریمیز حاققیندا باشقالاری ایله دانیشمالیییق. هئچ کیمسه بیزدن داها یاخشی بیزیم سورونلاریمیزی درک ائده بیلمز و سورونلاریمیزین حللی اوچون بیزیم هر زامان بیلگیه و گئرچیه دایانان آچیقلامالارا احتیاجیمیز واردیر. ایستر جینسیتیمیز ایسترسه ده اتنیک کیملیگیمیز ایله ایلگیلی اولان حاقلاریمیزدان هئچ بیر زامان، قیسا سوره اوچون بئله اولسا واز کئچمهمهلیییک. دیرهنیشین یوللارینی اؤیرنمک و یئنی چؤزوم یوللارینی تاپماغا چالیشماق نهایی ایستکلریمیزی الده ائدهنه قدر چوخ اؤنملیدیر. نهایی هدف ایسه بوتون اینسانلار اوچون – هر هانسی بیر ائتنیک، جینسی، صینفی منسوبیت و یا جینسی ترجیحلری اولورسا اولسون- ائشیت و باسقیسیز بیر حیاتین الده ائدیلمهسیدیر.
Mapping the Margins: Intersectionality, Identity Politics, and Violence Against Women of Color.*


text:
هوُوا یوُلی بیلن آنتالیا گلن سیاحاتچیلارینگ سانی 4 میلیون آدامدان گچدی
2022-نجی ییلینگ باشیندان بأری گلیأن سیاحاتچیلارینگ سانی گۆن سایین یوُقارلایار
آنتالیا 2022-نجی ییلینگ 26-نجی ژوئن گۆنۆنه چنلی گلن توریست سانی اؤتن ییلا گؤرأ 193 گؤتریم یوُقارلادی و 4 میلیون 11 مۆنگ 508 سانینا یتدی.
اؤتن ییل آنتالیا بیر ییلدا 9 میلیون توریست گلیپدی.
2022-نجی ییلینگ باشیندان بأری گلیأن سیاحاتچیلارینگ سانی گۆن سایین یوُقارلایار.
2021-نجی ییلینگ باشیندان 26-نجی ژوئن گۆنۆنه چنلی کروناویروس یوُقان کسلی سبأپلی آنتالیا هوُوایوُلی بیلن دینگه 1 میلیون 368 مۆنگ 630 آدام گلیپدی.
روس و اوروپالی توریست باشدا بوُلماق بیلن آنتالیا اوچار بیلن گۆنده اوُرتاچا 70 مۆنگ توریست گلیأر.
دِگیشلی حابارلار
اوکراینادان 7 غاللا گأمیسی یوُلا دۆشدی
اوکراینانینگ اسکله لریندن ینه 7 غاللا گأمیسی تۆرکیأ دوُغری یوُلا چیقدی
أردوُغان: بیز ایقدیصادی تایدان دوُغری یوُلدادیرس
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان، تۆرکیأنینگ قینچیلیقلارینگ اۆستهسیندن گلیأندیگینی آیتدی
دمیرقازیق عیراق دا 4 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ دوُوام اتدیریأن پنچه- کیلیت حرکتینده پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی


text:
جمهورلیک ریاستی نینگ هدایتی اساسیده عامه ترانسپورت طرحی نی تطبیق ایتیش توغریسیده گی جلسه ترانسپورت وزیرلیگیده بولیب اوتدی
ترانسپورت نامزد وزیری وسرپرستی جناب قدرت الله ذکی باشچیلیگی دهگی قوشمه یغیلیش، جمهور ریاست نینگ ترانسپورت بوییچه مصلحت چی لیگی نماینده سی، کابل پولیسی باشلیغی، یول حرکت باشلیغی، مالیه وزیرلیگی نینگ نماینده لری، مخابرات ومعلوماتی تکنالوژی، شهرسازلیک ویرسازلیک، عمومی فایده، کابل ولایتی، کابل شاروالی، حرمتلی نفت وگازنی ترتیب گه سالیش اداره سی، ملی خریدلر اداره سی، ملی رواجلنیش وقوللب قوتلش اداره سی، خدمت نی آسان باشقریش اداره سی و تیگیشلی رهبرلر تشکیل ایتلدی.
جناب ذکی، خدمتلر کورسه تیش و ترانسپورت واسطه لرینی یره تیش ترانسپورت وزیرلیگینی رهبریتی نینگ استوار وظیفه لریدن بیری ایکنلیگینی تأکیدلدی: عالی جمهور ریاست نینگ کورستمه لریگه، ریجه جمهور ریاست نینگ لزوملی وکیلی تمانیدن الاقچن تیارلنگن وریجه لشتریلگن، اونی عملگه آشیریش اوچون اونته ایشچی کمیته توزلگن ایدی. حاضرچه طلب لر اساسیده بیران بیر مهم ایش اولیب بوریلمه گن اداره لر مناسبت لر بیرینچی باسقیچنی عملگه آشیریشنی و ایشچی کمیته لرنی تیکلشینی تأکیدلدی.
کیینچیلیک تقدیمات دوامیده شهر ترانسپورت ریجه سی وجماعت ترانسپورت نی ریجه سی نینگ بجهریلیشی و ایشچی کمیته لرنینگ قیته تیکلنیشی توغریسیده قسقچه حسابات اشتراکچی لرگه تقدیم ایتلدی، شونینگدیک، هرتمانلمه بحث لردن سونگ جماعت ترانسپورتی ریجه سینی عملگه آشیریش اوچون تیگیشلی وزیرلیک لر و اداره لردن عبارت اونته ایشچی کمیته لر قیته تشکیل ایتلدی، اولر اوز ایشلرینی ریجه اساسیده عملگه آشیریشده و کمیته سکرتریت گه حسابت تقدیم ایته دی.


text:
- اونون بیر قابیرغاسی قالیندی
- چاغیریلمیش یئردن عار ائیلمه، چاغیریلمامیش یئری دار ائیلمه
- قولتوغونا یئل وئر، الینه بئل وئر
- هرکس دئدی دوزم، باخدیم گؤردوم بنزر خیشا + هر کسه من دئدیم دوزدو، باخدیم گؤردوم اوراغجان ایریسی وار
- سئودیمالی چوخ گؤزلیدی، بیر دنهده چیبان چیخاردی
- قوش قانادینان اوچار
- آت میخی یئردن چیخارسا بیر یئره دهینده، بئشده اؤزونه دهیر
- خیش یئره ایلیشنده اؤکوز اؤکوزدن گؤرر
- اؤزی ییخیلان آغلاماز
- ایت هورر کاروان کئچر
- دگیرمان ایشلدهیین ایشدر، چاخ چاخ باشین آغریدار
- پالازا بورون، ائلینن سورون
- حاخلا گونی، گلر گونی
- ساخلا سامانی، گلر زامانی
- عاغیللی آدامین پالید باشیندا نه ایشی
- پیادا آتچییا گولمهسه باشی آغریر
- اینسانین خائینی اولماسا، قویونا قوزویا دامخا وورمازلار
- ایت یئسین دهلی قیز ارین تانیمیر
- بالا قیزیل اؤکوز ائله قیزارا قیزارا اؤلر
- قوشو اوچورتدین، دالیسیجا باخما
- نه جور نه جور قیسیر اینک سیزده ساتدیق یاغ بیزده
- آللاه ائششکی تانییب کی بوینوز وئرمهییب
- دؤولته چکن قاریشقانین فیلجن گوجو اولار
- توسباغا اؤزی دهییرمانا گئدنمیر، خالا قیزیسینیدا آلیر کورهیینه
- آچیل گوروم ذکات کئچیسی دئییلسن کی
- خدیر گیردی قیش گیردی، خیدیر چیخدی قیش چیخدی
- آرواد واردی کی آرپا اونون آش ائیلر، آرواد وار کی کرتیح باشین یاش ائیلر
- ال الی یویار، الده قاییدار اوزی یویار
- آت ذاتینان چاپار
- ایت ها قاچار یورتار آخر صاحبینان گئدر
- کور آتین کور دا نالبندی اولار
- گئچی سویی باغیرا باغیرا گئچر
- دایانمیشام دورمیشام، اؤزوم گئدیب بو یوللاری یورمیشام
- دلی دانیشقان اولار، غملی یوخولو
- گئدن گتیرر، قالان یول گؤزلر
- آللاه قازاناننان آلار بئجرهنه وئرر
- غم بیر اولسا چکمهیه نه وار
- یا کچل حسن یا حسن کچل
- ال الی یوآر ال قاییدار اوزو یوآر
- تک الین صداسی گلمز
- قوش قانادینان اوچار
- قورد قویونونان اوینار
- گئچی سویو گؤرر سو گئچینی
- خیرمانا گیرن پورسوخ یابانی قبول ائیلر
- بیلردین گؤتویون خویین، نییه یئیردین باش ال آیاخ سویین
- ائل گوجو سئل گوجو
- فرری اوغول نئینر دده مالین، بئفر اوغول نئینر دده مالی
- یئر برک اولسا اؤکوز اؤکوزدن گؤرر
- ایت هورر کروان گئچر
- فرری جوجه یومورتادا جوگگولدر
2 پاسخ
-
بسیار کار ارزنده ای است زنده نگهداشتن میراث نیاکان
-
ساغ اولسون توپلاییجی قنبر سیفی جنابلاری. قاراداغ، اؤلکه میزین جنت گوشه سی دیر.


text:
چؤوکان
چؤوکان، بعضاً چوگان — آت ایله اوْینانیلان ایدمان تاخیم اوْیونو و چاغداش پولو اوْیونونون بیر نوعو. اوْیونون ماهیتی اوْندان عبارتدیر کی، ایشتیراکچیلار ایکی دستهیه آیریلیر و ایکی طرفده قویولان دیرکلردن عبارت رقیب قاپیلاریندان توْپو کئچیرمک طلب اوْلونوردو.
"قاراباغ آتی ایله اوْینانیلان چؤوکان اوْیونو" ۲۰۱۳ (میلادی)-جو ایلده یونسکو-نون غیری-مادی مدنی ارثین لیستینه داخیل ائدیلمیشدیر.
اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشدیرما بیلیم)[دَییشدیر]
«چؤوکان» سؤزو بعضی آذربایجان قایناقلرینده «آغاججیق» کیمی ایشلدیلمیشدیر. بۇ دا آغاجدان حاضیرلانمیش، چؤوکان آدلاندیریلان آلتدیر. چؤوکان اوْیونچولار آت بلینده بۇ آلتین کمکی ایله اوْیناییرلار. رسّام الچین موختار الخان «ال-اوْبا اوْیونو، خالق تاماشاسی» کیتابیندا یازیر:
چؤوکان ۹-جو-۱۷-جی یوز ایللرده آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش، اساساً آت اۆستونده، قیسمن آتسیز اوْینانیلان قدیم اوْیون و بۇ زامان ایستیفاده اوْلونان اۇجو ایری اۇزون دینیین آدیدیر. موسیقینین مۆشایعتی ایله کئچیریلن بۇ اوْیوندا آتلاری رنگ اعتباری ایله بیر-بیریندن فرقلی اوْلان هر دستهده ۶-۸، بعضاً ده داها چوْخ آتلی ایشتیراک ائدیردی. اوْیوندا اساس مقصد دینکله رقیب قاپیسینا توْپ وۇرماق ایدی. اهالینین مۆختلیف طبقهلری آراسیندا گئنیش شؤهرت تاپمیش، بعضاً ده نفرلرله یاناشی، قادینلارین ایشتیراکی ایله کئچیریلن بۇ اوْیونون اسکی قایناقلاردا «کوییچؤوکان»، «چوماق اوْیونو» و «چؤوکانبازی» آدلاری ایله قئید ائدیلن باشقا موختلیفلاری دا اوْلموشدور.
پروْفسور کامران ایمانووون سؤزلرینه گؤره، چاغداش آذربایجان دیلینده «چؤوکان» لوغتی «چووقان» کیمی ده سَسلنیر و «آذربایجان دیلینین ایضاحلی لوغت»لرینده بۇ سؤزون معناسی «آت اۆستونده اۇجو اَیری چوماقلا توْپ-توْپ اوْیونو» کیمی تصویر ائدیلیر.
تاریخی[دَییشدیر]
تاخیم اوْیون نؤعو اوْلان چؤوکان یاریشلاری چاغمیزین بیرینجی مینایللییینین اوْرتالاریندا فوْرمالاشمیش، یوزایللر عرضینده آذربایجان جومهوریتینده، اورتا آسیادا، ایراندا، تورکیه ده، عراقدا و قوْنشو اؤلکهلرده مشهور اوْلموشدور. چؤوکان یاریشلارینین آذربایجاندا چوْخ قدیمدن مشهور اوْلدوغو حقایقلارلا تصدیقلنیر. اؤرنقالادا آپاریلمیش آرخئولوژی(باستان شیناسلیق) قازینتیلار زامانی تاپیلان شیرلی قاب اۆزرینده چؤوکان اوْیونون تصویر ادیلدیی رسم بۇ اوْیونون 9 یوز ایلده بیلقان شهرینده یاییلدیغینی ایانی ثبوت ائدیر.
قاراباغ خانلیغی دؤورونده چؤوکان اوْیونلارینا ماراق داها دا آرتیب، شوشادهکی جیدیر دۆزونده، خانکندی و خوجالی آراسینداکی اراضیده، آغدامدا جیدیر یاریشلاری، مۆختلیف آت اوستو اوْیونلار، اوْ جملهدن چؤوکان یاریشلاری کئچیریلیب.
۱۹۵۰-جی ایللرده باشدا چؤوکان اوْلماقلا بیر سیرا آذربایجان میلّی آت اوستو اوْیونلاری برپا ائدیلدی. بۇ ساحهنین آراشدیرماچیسی فیکرت حسینوو تاریخی سندلر و فولکلور ماده لری اساسیندا اوْیون قایدالارینی حاضیرلایاراق کیتابچا شکلینده چاپ ائتدیردی. ۱۹۶۰ (میلادی)-جی ایلین مئی آییندا ایلک دفعه اوْلاراق آذربایجانین غرب بؤلگهسینین بیر نئچه کند تاخیمی آراسیندا چؤوکان یاریشی کئچیریلدی. چؤوکان موسکودا کئچیریلهجک یاریشلاردا ایشتیراک ائتمک حۆقوقو قازاندی.
۲۰۰۶ (میلادی)-جی ایلدن شکی رایونونون داشوز کندینده یئرلشن جومهوریتی آتچیلیق توریزم مرکزینین شکی فیلیالیندا چؤوکان اۆزره "باشکان کوبوکو" کئچیریلیر. ۲۰۱۶ (میلادی)-جی ایلده باشکان کوبوکو اۇغروندا آذربایجاندان ۲۲ شهر و رایونوندان ۲۴ تاخیم ایشتیراک ائتمیشدیر.
اوْیونون قایدالاری[دَییشدیر]
آذربایجانین قاراباغ بؤلگهسینده فوْرمالاشمیش قاراباغ آتلاری چؤوکان اوْیونو اۆچون ان ایدهآل آتلار حساب ائدیلیر.
مئیدانچا[دَییشدیر]
اوْیونلار اۇزونلوغو ۹۰-۲۵۰، اَنی ۶۰-۱۲۰ متردک اوْلان مئیدانچادا کئچیریلیر.
توْپ[دَییشدیر]
بۇ اوْیوندا ایستیفاده ائدیلن توْپ گیرده و ۳۸-۴۱ سانتی متر آراسیندا اوْلور.
اساس قایدالار و عۆمومی آنلاییش[دَییشدیر]
اوْیونون ماهیتی اوْندان عبارتدیر کی، ایشتیراکچیلار ایکی دستهیه آیریلیر و ایکی طرفده قویولان دیرکلردن عبارت رقیب قاپیلاریندان توْپو کئچیرمک طلب اوْلونوردو. اوْیوندا ایشتیراک ائدن هر تاخیمین ترکیبی ۷ نفردن عبارتدیر. آتلارین سایی ۶ اوْلمالیدیر. اوْیون ایکی قیسمتلی اوْلماقلا ۳۰ دقیقه داوام ائدیر. ۱۰ دقیقه فاصیله اوْلور.
خاللارین حسابلانما سیستمی[دَییشدیر]
قاپی چَرچیوهسیندن جریمه مئیدانچاسینا داخیل اوْلوب توْپو قاپییا وۇرماق حسابا آلینمیر.
حاکملر[دَییشدیر]
چؤوکان اوْیونلارینین داوری ده، عادتاً، مئیدانی آت اۆستونده مۆشایعت ائدیر. اوْنا یان خَطلرده دوران ایکی داور ده کؤمکلیک گؤستریر.
اوْیونچولار[دَییشدیر]
سئچیلمک اۆچون بیر دستهنین عضولری موطلق اوْ بیری دستنینکیندن فرقلی گئییمده اوْیونا قاتیلیرلار. چؤوکانین اؤزللییی اوْندان عبارتدیر کی، یاش حدی طلب اوْلونمور. فیزیکی جهتدن ساغلام اوْلان شخص هر واخت چؤوکانله مشغول اوْلا بیلر. اوْیونچونون اؤزل گئییم فوْرماسینا پاپاق، چوخا، آت مینمک اۆچون ژن شالوار، یونگول بوغازلی چکمه داخیلدیر. اوْیونچولار عئینی فوْرمادان، عئینی اۇزونلوقدا اوْلان چوماقدان ایستیفاده ائدیرلر. اوْیونچو گئییم قایدالارینا عمل ائتمه یَن ده، کوبودلوق ائدنده مئیداندان بیردفهلیک و یا ۲ دقیقهلیک قووولا بیلر.
مدنیتده[دَییشدیر]
ادبیاتدا[دَییشدیر]
آذربایجان ادبیاتیندا چؤوکانین ایزلَرینه چوْخ راست گلینیر. "دده قورقود کیتابی" بویلاریندا، بیرینجی شاه طهماسبین «کوه و چؤوکان» و گنجهلی نیظامینین «خوسروو و شیرین» اثرینده چؤوکاندن بحث ائدیلیر.
تصویری اینجه صنعتده[دَییشدیر]
چؤوکان اوْرتا عصرلره عایید مینیاتورلرده ده تصویر ائدیلیب.
گورونتولر[دَییشدیر]
- Olo game from poem Guy u Chawgan 2.jpg
چؤوکان اوْیونونو تصویر ائدن مینیاتور
اؤزبکیستان پوچت مارکاسی


text:
«ایلدیریم» (حسن ریاضی)دان منه اؤزل بیر خاطیره قالدی!
دوکتور حسن ریاضی ( ایلدیریم) ایله انقلابدان سونرا تهراندا تانیش اولدوم؛ اونون دا اورهیی من کیمی دیلیمیز و ادبیاتیمیزا چیرپینیردی، او اوزدن اورتاق و مشترک بیر نقطهیه باغلییدیق.
۱۳۶۹جو هجری شمسی ایل و شوروینین او زامانکی رهبری«میخائیل قورباچوف»ون « پرستریکا و قلاسنوست» (یئنیدن قورما و آشکارلیق)سیاستی نتیجهسینده شوروی جمهوریلرینه معین آزادلیق وئریلدیکده شمالی آذربایجان ایلک دفعه اولاراق، تهراندا تشکیل تاپان کیتاب سرگیسینده مستقل بیر جمهوری کیمی شرکت ائتمیشدی .
او زامان شوروی حکومتی، باغلی بیر حکومت اولدوقدا گونئی آذربایجانلیلارین قوزئی آذربایجانلا ارتباط یولو یالنیز رادیو و تلویزیون دالغالاری ایله میسر اولوردو؛ آمما « تهران کیتاب سرگیسی» و قوزئی آذربایجانین بو نمایشگاهدا شرکت ائتمهسی بیز کیمیلره بؤیوک بیر فورصت یاراتمیشدی شمالی آذربایجان کیتاب غرفهسیندن گؤروش ائدیب آنا دیلیمیزده ( البته سیریلیک الیفبادا) و شمالی آذربایجاندا چاپ اولموش کیتابلاری گؤزوموز ایله گؤرَک.
او ایل من،اکبر آزاد و حسن ریاضی ( ایلدیریم) اوچوموز تهران کیتاب سرگیسینده قوزئی آذربایجان غرفهسیندن گؤروش ائتمهیه تصمیم توتوب اورا گئتدیک.
طبیعی کی، بو گؤروش هیجانلا دولو بیر گؤروشایدی، آذربایجان غرفهسینده آنا دیلیمیزده چوخلو کیتابلار نمایشه قویولموشدو، غرفه مسئولو ایله دوغما دیلیمیزده دانیشیب بئله بیر ایمکانین یارانماسیندان دویغولاریمیزی غرفه مسئولونا بیلدیردیکدن سونرا، کیتابلارین نئجه ساتین آلماسیندان سوروشاندا دئدی:
« تاسفله کیتابلارین ساتیلماسینا اجازه یوخدور، آمما سرگی زامانی بیتدیکدن سونرا کیتابلارین هامیسینی ایرانین سرگی مسئولونا تحویل وئرهجهییک و آذربایجانا کیتاب قایتارمایاجاغیق!»
بیز دئدیک؛ بیز بو کیتابلاری اوخوماق ایستهییریک بس نه ائتمهلییک؟
او مسئول چوخ ماراقلی بیر جمله دئدی:
« لنین دئییب؛ کیتاب اوغورلاماق مقدس اوغورلوقدور! من اؤزومو گؤرمهمزلیگه ویرارام ، سیز گلین کیتابلاردان تک تک گؤتوروب کؤینگیزین آلتینا قویوب سالوندان چیخین!»
او گون هر اوچوموز عؤمروموزده ایلک اوغورلوق ایشینه اَل آتدیق! .
ایندی بو اوچ نفرین بیری و دوکتور حسن ریاضی ( ایلدیریم) ۳۱ ایل او اؤزل خاطیرهدن سونرا دیلیمیز، ادبیاتیمیز یولوندا اوزون ایللر چالیشیب آغیر خسته لیگدن آرامیزدان کؤچوب، اکبر آزاد «آنادیلی» مراسیمینه گؤره دوستاقدا، من ایسه غم و کَدرله بو خاطیره نی یازیرام…!!
هیهات… دونیا…!!
حسن راشدی


text:
یئتمیشه هفتاد دئیروک وای بیزه «سکسنه» هشتاد دئیروک وای بیزه تورک اوشاغی تورکو دیلین آنلامیر «یاردیما» ایمداد دئیروک وای بیزه دووشانیمیز خرگوش اولوب، ایتده سگ «آوچویا» صیاد دئیروک وای بیزه اؤزگه کؤکون اؤز کؤکوموز بیلمیشوک ریشه میزه یاد دئیروک وای بیزه قیز کیمی دایم بزه نن عاشیقه تیشه لی فرهاد دئیروک وای بیزه اؤلدو «سلیم» چولقادی کیم منبرین؟ هر کسه اوستاد دئیروک وای بیزه آخشاماجاق تئلگرامی سئیر ائدن «آزقینا» آرواد دئیروک وای بیزه آنلامادیم قوربان…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
عروض در اشعار ترکی / روزبه صمدی
بو کیتاب روزبه صمدی نین اوزون مدت عروض باره سینده دغدغه و آراشدیرمالاری نین نتیجه سی اساسدا یازیلیبدیر. بو کیتابدا آیدینلاشیب کی بعضی شاعرلر و ادیبلر کی دئییرلر عروض اؤلچولری تورک شعرینه اویغون دئییل و یا بیزیم شعرلریمیز بوسبوتون هیجا قالیبلرینده دیرلر کاملن یانلیشدیر، چون کی عرب و فارس شئعر قالیبلرینده یازیلان تورک شعرلری بعضی هیجالی غزللری استثا توتساق تمامن عروض اؤلچولرینده دیرلر، صمدی جنابلاری اؤز دیلمیزده یازیلان عروض کیتابلارین اوخوموش و گورموشدور کی اونلاردا…بیشتر بخوانید


text:
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری (اینگیلیسجه: United States of America (USA))، یوخسا بیرلشمیش ایالتلر (اینگیلیسجه: United States (US)) و یا سادهجه آمریکا (اینگیلیسجه: America) — قوزئی آمریکا دا بیر اؤلکه و دؤولتدیر. سینیرلارینی قوزئیده کانادا، گونئیده مکزیک ایله (قوزئی آمریکا حیّصهسینده آلاسکا تکجه کانادا ایله) بؤلوشور. آمریکا فدراتیو جومهوریّدیر. آمریکاآنایاساسی ۱۷۸۷-نجی ایلده قبول ائدیلمیشدیر (۱۷۸۹-نجو ایلدن قوهدهدیر). اساسی قانوناً بوگونه قدر ۲۶ دَییشیکلیک ائدیلمیشدیر، اونلاردان ۱۰-او ۱۷۸۹-نجو ایلده حوقوقلار حاقیندا بیلل آدی ایله قبول اولونموشدور. عالی قانونوئریجی حاکیمیت اورقانی اولان آبش کونقرهسی سئنادان و نومایندهلر پالاتاسیندان عیبارتدیر. محکمه سیستمی فدرال و یئرلی محکمهلردن تشکیل ائدیلیب.
تاریخ[دَییشدیر]
آوروپا کولونیستلری قوزئی آمریکا قارهسینه گلنهدک (۱۶نجی عصر) آمریکانین ایندیکی اراضیسینده قیزیل دریلر و اسکیمولار یاشاییردی. ۱۶۰۷-نجی ایلده اینگیلیسلر ایندیکی ویرجینیا ایالتینین اراضیسینده ایلک دایمی مسکن سالدیلار. اوجوز زنجی امهای ۱۷–۱۸ عصرلرده جنوب ایالتلرینین پلانتاسیا تصرروفاتینین اینکیشافیندا موهوم رول اوینادی. کاپیتالیزمین اینکیشافی ایله قاباقجیل ایدئولوژی اؤزونه یول آچیردی (توماس جفرسون، بئنجامین فرانکلین). قوزئی آمریکادا اینگیلیسین حؤکمرانلیغینا سون قویموش ایستیقلالیت موحاریبهسی (۱۷۷۵–۸۳) گئدیشینده آبش-دا آبش ایستیقلالیت بیاننامهسی قبول ائدیلمیشدیر (۱۷۷۶ ایل یولون ۴-ده). یورکتاون یاخینلیغیندا ووروشمادان (۱۷۸۱) سونرا اینگیلیس ایجماعلار پالاتاسی موحاریبهنین داوام ائتمهسی علئیهینه سس وئردی و حوکومتی صولح باغلاماغا وکیل ائتدی. ۱۷۸۱ ایلده خاریجی ایشلر، مالیه و حرب دپارتامنتلری یاراندی. همین ایلده مالیه دپارتامنتی باشچیسی روبرت مورریس پول بوراخیلیشی اۆچون قوزئی آمریکا بانکی کونقره لیسانسینی وئردی. ۱۷۸۷ ایلده قبول ائدیلمیش یئنی آنایاسا آبش-ای فدرال دؤولت کیمی رسمیلشدیردی. ۱۷۸۹ ایلده ایلک پرزیدنتی جورج واشینگتن سئچیلمیشدیر. ۱۷۸۹–۹۱-جی ایللرده ایلک سیاسی پارتیاسی - فئدئرالیستلر و رئسپوبلیکاچیلار مئیدانا گلدی (۱۸۲۸ ایلده فئدئرالیستلر آدینی دئموکرات پارتیاسیا دَییشدیلر). ۱۷۹۱ ایلده میلّی بانک یارادیلدی. میلتلرآراسی مئیداندا اؤز مؤوقعینی مؤحکملتمهیهسی گؤسترن آمریکا ۱۸۰۸–۰۹ ایللرده روسیه ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری باغلاندی. اینگیلیس-آمریکا موحاریبهسی (۱۸۱۲–۱۴) آبش-این موستقیللیگینی موحکملندیردی. ۱۹ عصرین اوللرینده آبش-این اراضیسی خئیلی گئنیشلندی. ۱۹ عصرین سونوندان جنوب کارولینا و جورجیا دان میسیسیپی، آلاباما، لوئیزیانا و آرکانزاسا کیمی گئنیشلنمیش پامبیقچیلیق اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. ۱۸۰۳ ایلده آبش حکومتی لوئیزیانانی فرانسهدن ساتین آلمیشدی، ۱۸۱۹ ایلده ایسپانیا غربی و شرقی فلوریدانی آمریکایا گذشته گئتمهیه مجبور اولدو. ۱۸۷۶ ایلده روسیهدن آلاسکانی و آلئوت آدالارینی ساتین آلدی. ۱۹ عصرین ۳۰-نجو ایللرین اولینده آمریکادا آبولیسیونیزم حرکاتی گئنیشلندی. لاکین جنوب قولدارلارلیق اوستانلری شیمال جمعیتی آراسینداکی ضدیتلری کسکینلشدیردی. ۱۸۶۰ ایل دسامبرین ۲۰-ده گونئی کارولینا فئدئرال کونستیتوسیاسین اؤز راتیفیکاسیاسینی پوزموش، شیتاتلار اتفاقیندان چیخدی. فئوریهین ۷-ده آمریکا کونفدراتیو اوستانلرینین مووقتی آنایاساسی قبول ائدیلمیشدیر. بۇ آبش-دا وطنداش موحاریبهسی (۱۸۶۱–۶۵) ایله نتیجهلندی. بۇ دؤورده پرزیدنت آبراهام لینکولن کؤلهلرین فدرال سویهده آزاد ائتمهسی حاقیندا بیاننامهسی ایمضالادی (۱۸۶۳ ایل ژانویهنین ۱-ده). ۱۸۶۹ ایلده وایومینق اراضیسی، ۱۸۹۳ ایلده ایسه کولورادو اوستانی قادینلارا سسوئرمه حوقوقو وئردی. وطنداش موحاریبهسیندن سونرا مالدارلیغین گئنیشلنمهسینه گؤره کابویلار مئیدانا گلمیشدیلر. ۱۸۸۶ ایل سپتامبرین ۴-ده جئرونیمونون توتولماسی ایله هیندیلرله موحاریبهلر اصلینده باشا چاتدی. همین ایلده آبش یوزایللیگی موناسیبتی ایله فرانسهدن پای آزادلیق هیکلی نیو-یورک یاخینلیغیندا آچیلمیشدیر. ۱۸۹۲ ایلده ۱۹۵۴ ایله قدر ایشلمیش ائللیس آیلئند کؤچریلر قبول مرکزی آچیلمیشدیر. ۱۸۹۳ ایلده آبش هاوایی آدالاری، ایسپانیا-آمریکا موحاریبهسینده (۱۸۹۸)، فیلیپین، قوام آدالاری و پورتو ریکو توتولدو. ۱۹۰۳ ایلده ایسه پاناما کانالی زوناسی توتولموشدور. بیرینجی دونیا موحاریبهسینده آبش اولجه بیطرفلیک اعلان ائتمیشدیر. ۱۹۱۴ ایل اوْکتوبر آییندا پرزیدنت وودرو ویلسون آنتانتایا قیسامودتلی کردیتلری وئرمهیه ایجازه وئردی. آمریکالیلارین باتیرمیش خاریجی گمیلرده هلاکلاریندان سونرا آبش آلمان ایله دیپلوماتیک موناسیبتلری لغو ائتمیشدیر و ۱۹۱۷ ایل آوریلین ۶-دا اونا موحاریبه اعلان ائتدی. آمریکا اوروپاداکی سیلاحلی قوهلرینین باشچیسی جون پرشینق اولدو. همین ایل دسامبرین ۱۸-ده کونقره آنایاسایا قورو قانونو داخیل ائدن ۱۸-جی دوزلیشی قبول ائتدی. ۱۹۲۹–۳۳ ایللر دونیا ایقتصادی بوحرانی آمریکایا خوصوصیله آغیر ضربه ووردو. ۱۹۴۱ ایل دسامبرین ۷-ده آبش-آ موحاریبه اعلان ائدن ژاپون پیورل-هاربور، فیلیپپین و بیر سیرا باشقا اراضیلردهکی حربی-دنیز بازالارینا هوجوم ائتدی. دسامبرین ۱۱-ده آلمان و ایتالیا دا ژاپون طرفینده آمریکایا موحاریبه اعلان ائتدیلر. ۱۹۴۲ ایلده سووئت ایتیفاقی-آمریکا دانیشیقلاری نتیجهسینده همین ایل اوروپادا ایکینجی جبهه آچماق بارهده تام راضیلیق الده ائدیلدی. ساکیت اوقیانوسدا ژاپون قارشی فعالییتلری آدمیرال چئستئر نیمیتس و ژنرال دوقلاس ماکارتور باشچیلیق ائتمیشلر. موحاریبه بیتمیش کیمی سویوق موحاریبه باش وئرمیشدیر. آمریکانین سووئت ایتفاقی ایله موناسیبتلری پیسلشمیش کیمی ۱۹۴۸ ایلده جورج کئننان ساخلاما (containment) دوکتریناسینی ایرهلی سوردو.
همین دؤورده اوروپانین برپاسی اؤچون مارشال طرحی قبول ائدیلمیشدیر. ۱۹۴۹ ایل آوریلین ۴-ده ناتو-نو یاراتمیش پاکت ایمضالامیشدیر. ۵۰-نجی ایللرده آمریکاداکی ایستهلاک سویهسی خئیلی یوکسلمیشدیر، عئینی زاماندا دئموقرافیک دوغوم پارتلاییشی (بابی بووم) باش وئرمیشدیر. آمریکا اورتا صینفی یئنییئتمهلرییه گؤره اؤلکهدهکی روک-ائن-رولل (rok-en-roll) اَیلنجه صنایعسینین چیچکلهین ساحهسی اولدو. ۱۹۶۲–۶۳ ایللرده کاراییب بوحرانی باش وئرمیشدیر. ۱۹۶۳ ایل آوقوستون ۲۸-ده ایرقچیلیک و ایسقرقاسیا قارشی موباریزه واشینقتونا مارشلا نتیجهلندی. ۱۹۶۶ ایلده آبش عالی محکمهسی حبس ائدیلمیش شخصه اونون حوقوقلارینی خبر وئرمهسی حاقیندا قرار وئردی. نؤبتی ایلده پرزیدنت لیندون جانسون مولکی حقوقلار حاقیندا فرمانی ایمضالادی. لاکین جونسونون بؤیوک جمعیت پروگرامینا باخمایاراق، آمریکا ویتنام موحاریبهسینه جلب ائدیلمیشدیر. ۱۹۶۸ ایلدن هیپی حرکاتی یارانمیشدیر. ۱۹۷۴ ایلده اووترگئیت مسئلهسینه گؤره ریچارد نیکسون پرزیدنت وظیفهسینی ترک ائتدی و اونون عوضینه جرالد فورد تعیین ائدیلمیشدیر. ۸۰-جی ایللرده آمریکادا QİÇS اپیدمیاسی باش وئرمیشدیر. سووئت ایتفاقی داغیلمیش کیمی جورج بوش پرزیدنت سئچیلمیشدیر. ۱۹۹۰-جی ایلده نؤوبتی ایلده بیتمیش کنگر کورفزینده موحاریبه باشلاندی. ۲۰۰۳-نجو ایل ۲۰ مارسین ۲۰-ده عیراقدا موحاریبه باش وئردی.[۲]
ایالتلر[دَییشدیر]
آرکانزاس •آریزونا •آلاباما •آلاسکا •آیداهو •آیووا •اوکلاهما•اورگن•اوهایو•ایلینوی•ایندیانا•پنسیلوانیا •تگزاس•تنسی•جورجیا•دلاویر•جنوب داکوتا•شمال داکوتا•رود آیلند •فلوریدا•جنوب کارولینا•شمال کارولینا•کالیفرنیا•کانزاس•کلرادو •کنتاکی•کانتیکت•لوئیزیانا•ماساچوست•مریلند•مونتانا •میزوری•میسیسیپی•میشیگان•مِین•مینسوتا•نبراسکا •نوادا•نیوجرسی•نیومکزیکو•نیوهمپشایر•نیویورک• واشینگتن•وایومینگ•ورمونت•ویرجینیا•غرب ویرجینیا •ویسکانسین•هاوائی•یوتا
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ CIA (۳۰ سپتامبر ۲۰۰۹). United States. ۵ ژانویه ۲۰۱۰. http://www.webcitation.org/67UWawr7m.+یوخلانیلیب ۰۷ مه ۲۰۱۲.
- ^ http://www.usahistory.info/
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
- قوزئی آمریکا اؤلکهلری
- اینگیلیس دیللی اؤلکهلر
- اینگیلیسیجه دانیشان اؤلکهلر
- جی ۲۰ اؤلکهلر
- ناتو اؤلکهلری
- بیرلشمیش ایالتلر
- اؤلکهلر شومالی آمریکادا
- اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- Federal constitutional republics
- Former British colonies
- Former confederations
- جی ۷ اؤلکهلر
- جی ۸ اؤلکهلر
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- ۱۷۷۶ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- Superpowers
- ۱۷۷۶ - جی ایلینده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اؤلکهسینده یارانانلار


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۸
۸ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۸/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/رویدادلار
- ۱۲۹۷ - موْناکو باغیمسیزلیق اعلان ائتدی.
- ۱۸۰۶ - بریتانیا قوْشونو اۆمید بۇرنونو (آفریقا) ایشغال ائتدی.
- ۱۹۱۴ - سرطان خستهلیگینین توْختاتماسی اۆچون رادیوم عونصورلرینی ایشلندی.
- ۱۹۲۳ - زاقافقازیا فدراسیونو بیرلشمیش زاقافقازیا پول نیشانی حاقّیندا فرمان قبول ائتدی.
- ۱۹۴۲ - ۷۷-جی آذربایجان قوْشونو آلمان قوْشونلارینین قیریمداکی تامان یاریمآداسیندان وۇروب چیخاردی.
- ۱۹۵۹ - شارل دو قوْل فرانسهده بئشینجی جومهوریتین ایلک جومهور باشقانی سئچیلدی.
- ۱۹۷۷ - موسکودا ترور عملیاتی تؤردیلدی.
- ۱۹۹۲ - ائرمنیستان کراسنوْووْدسک - باکی شرنیشین برهسینده ترور عملیاتی تؤرتمهسی نتیجهسینده ۲۵ نفر اؤلوب٬ ۸۸ نفر آغیر یارالاندی.
- ۲۰۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری افغانیستاندا حربی بازالار قۇرماغا باشلادی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۸ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ جمادیالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
سونامی اویاریسی وئریلدی
2011.جی ایلده سونامی دالغالاری عینی بؤلگهنی وورموش و 18 میندن چوخ انسان اؤلموشدو
ژاپنون قوزوئیینده 6 ویرگول 9 بؤیوکلویونده زلزله میدانا گلدی.
دئپرم سونراسی ایواته بؤلگهسی اوچون وئریلن سونامی اویاریسی بیر مدت سونرا قالدیریلدی.
تورکیه سااعتی ایله 1.06دا گرچکلشن زلزلهنین مرکزی ژاپن ساحلیندن 210 کیلومتر اوزاقلیقدا بؤیوک اقیانوسدا اولدوغو ایفاده ائدیلدی.
2011.جی ایلده گرچکلشن دئپرم سونراسی بؤیوک سونامی دالغالاری عینی بؤلگهنی وورموش و 18 میندن چوخ انسان اؤلموشدو.
ایلگیلیلی خبرلر
ایلدیریملار آدانی ایشیقلاندیریر
ایسپانیانین منورکا آداسیندا باش وئرهن فیرتینا سیراسیندا گؤی اۆزو آردیجیل ایلدیریم چاخمالاری ایله ایشیقلاندی
ساغلیق باخانی قوجا باکیدا
۲۰ یانوار شهیدلرینین دفن اولوندوغو شهیدلر خیابانینی زیارت ائدن قوجا، بوراداکی "ابدی مشعل" عابیدهسینین اؤنونه چلنگ بوراخدی


text:
بویوک لهیستان اوستانی
بویوک لهیستان اوستانی (اینگیلیسجه: Greater Poland Voivodeship) لهیستانده یئر آلان بیر اوستاندیر. و ۲۹۸۲۶ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۴۶۷۰۱۶ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Greater Poland Voivodeship»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بویوک لهیستان اوستانی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
صبح اولدی هر طرفدن اوجالدی اذان سسی
گویا گلیر ملائکه لردن قرآن سسی
بیر سس تاپانمیرام اونا بنزه ر، قویون دئییم:
بنزه ر بونا اگر ائشیدیلسیدی جان سسی
سانکی اوشاقلیقیم کیمی ننیمده یاتمیشام
لای لای دئییر منه آنامین مهربان سسی
سانکی سفرده یم اویادیرلار کی دور چاتاخ
زنگ شتر چالیر ، کئچرک کاروان سسی
سانکی چوبان یاییب قوزونی داغدا نی چالیر
رؤیا دوغور قوزی قولاغیندا چوبان سسی
جسمیم قوجالسادا هله عشقیم قوجالمیوب
جینگیلده ییر هله قولاغیمدا جوان سسی
سانکی زمان گوله شدی منی گوپسدی یئره
شعریم یازیم اولوب ییخیلان پهلوان سسی
آخیر زماندی بیر قولاق آس عرشی تیتره دیر
ملت لرین هارای مددی ، الامان سسی
انسان خزانی دیر تؤکولور جان خزه ل کیمی
سازتک خزل یاغاندا سیزیلدار خزان سسی
قیرخ ایلدی دوستاغام قالا بیلمز او یاغلی سس
یاغ سیز سادا قبول ائله مندن یاوان سسی
من ده سسیم اوجالسا گرک دیر ،یامان دئییم
ملت آجیخلی دی اوجالیبدی یامان سسی
دولدور نواره قوی قالا ، بیر گون ، بو کؤرپه لر
آلقیشلاسینلا ذوق ایله بیزده ن قالان سسی
مقناطیس اولسا سسده چکر ، انقلابدا باخ
آزادلیق آلدی سرداریمین قهرمان سسی
انسان قوجالمیش اولسا ،قولاخلار آغیرلاشار
سانکی یازیق قولاخدا ،گورولدور زمان سسی
باخ بو درین سکوته سحر هانسی بیر نوار
ضبط ایلیه بیلر بئله بیر جاودان سسی؟
سانجیر منی بو فیشقا چالانلاردا شهریار
من نیله ییم کی فیشقایا بنزه ر ایلان سسی


text:
اسماعیل پیلپایه(دالغین)ین خاطیرهسینه ادبی گؤروش کئچیریلدی.
مهر آیینین اوچونده، موغانین (پارسآباد)ین «اوستاد شهریار» آدینا ادبی انجومنینین تشبثی ایله شاعر اسماعیل پیلپایهنین خاطیرهسینه، خیاو(مشگینشهر)ین شاعرلرینین اشتراکیلا ادبی تدبیر کئچیریلدی. بو محتشم ادبی گؤروشده موغان و خیاو شاعرلری اؤز اثرلریندن اوخویوب و مرحوم شاعریمیزین خاطیرهسینی عزیزلهدیلر. مجلیسده موغان شاعرلریندن: شهرام گلکار، پریسا حیدری، بهروز صدیق، پاشا موغانلی، توحید نامور، ذکرعلی نظرپور، محمد نوری، فرشید کیانی، ائلسئون، سید حسن حسینی و ارشاد ادارهسینین رئیسی جناب هاتف و خیاو شاعرلریندن ایسه: حسن قبادزاده، کامیل قهرماناوغلو، عیواض عالی، زامان پاشازاده، سیروس سلمانی، حکیمه باباکشیزاده، جمیله محمدنژاد، خاطیره عبدالعلیزاده و سمیه خانمحمدی اشتراک ائتمیشدیلر.
شعرینده «دالغین» تخلص ائدن، اسماعیل پیلپایه ۱۳۶۳نجی ایل موغاندا دونیایا گؤز آچمیش و اورادا بویا باشا چاتمیش، عالی تحصیلینی «عمران» رشتهسینده بیتیرمیشدیر.
مرحوم شاعرین شعرلری دؤرو مطبوعات و داها آرتیق اینترنت صحیفهلرینده یاییلمیش و عمومیتله سربست قیسا شعرلردیر. سون واختلار شعر مجموعهسینی «دیشلریم تئلگراف وورور» آدیندا نشره حاضیرلامیش، آنجاق تاسفله شاعر اورهیینین بیر یوللوق دایانماسی اونا ایلک شعر مجموعهسینین نشرینی گؤرمگه امکان وئرمهمیشدیر.
آذربایجان ادبی گنجلیگینین استعدادلی نمایندهلریندن اولان شاعر «اسماعیل پیلپایه» شهریور آیینین ۱۷نجی گونو موغانین پارسآباد شهرینده اورهک انفاکتی نتیجهسینده حیاتا گؤز یومموشدور.


text:
ملاییر
ملایر شهری همدان اوستانینین گونئی دوغو قیسمتینده یئرلشن بیر شهر دیر. بۇ شهرین اکثریّت خالقی لور و فارس دیلینده دانیشیرلار. بۇ شهرین 2006-جی ایلینده ۱۶۹٬۳۵۲ نفر اهالیسی واریمیش [۱] بو شهرین ساحه سی ۱۴۰ کیلومیتر مربع دیر و همدان اوستانین ایکینجی بؤیوک شهری ساییلیر.
سوی و دیل[دَییشدیر]
ملاییرین خالقونون چؤخونلوغون لور لار تشکیل ائدرک،قیسمن آذربایجان تورکلریده بۇ شهریستان دا یاشاییرلار.تورکلرین چوخو جوکار بؤلگه سینده و ازندریان شهرینده یاشاییرلار.باتی تورک و دوغو تورک دهیستان لاریدا تورکدورلر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "مال آگِر" کجاست؟». ایسنا. بازبینیشده در ۱۳ نوامبر ۲۰۱۴.


text:
(33)
کیتاب وە تاصدیق
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿۳﴾ (سورة آل عمران)
گرچکلری ایچرن وە کندیندن اؤنجەکیلری تاصدیق أدن بو کیتابئ سانا، اۇ ایندیرمیشتیر. تەوراتئ وە اینجیلی دە اۇ ایندیرمیشتیر. (آلی عیمران سورەسی؛ 3)
بنیملە بندن اۇنجەکی نبیلرین میثالی، چۇق گۆزل بیر بینا اینشا أدن آدامئن میثالی گیبیدیر. بینانئن سادەجە کؤشەلرینین بیریندە بیر کرپیچ یری بۇش قالمئشتئر. اینسانلار حایرانلئقلا بو أوی دۇلاشئیۇرلارکن أکسیکلیگی گؤرۆپ، “بو أکسیک پارچا تاماملانمایاجاق مئ؟” دییە سۇرویۇرلار. ایشتە أکسیک اۇلان اۇ پارچا بنیم؛ بن نبیلرین سۇنونجوسویوم. (بوحاری وە مۆسلیم)
دگرلی گنچلر،
ایسلام، آللاە تعالانئن اینسانلار ایچین آدمدن (ع) بری ایندیردیگی دینین آدئدئر. ایسلام، تسلیم اۇلماق دەمکتیر وە آللاها تام گۆونمەیی گرکتیریر. بو دین تاریح بۇیونجا، بینلرجە نبی-رسول واسئطاسئیلا دۆنیانئن هر یریندەکی تۇپلوملارا کندی قۇنوشتوقلارئ دیللە اولاشتئرئلمئشتئر. موحاممدە (ع) گلنە قادار، ایندیریلن هر کیتابتا، داحا سۇنرا گلەجک اۇلان بیر کیتاب وە نبیدن باحثەدیلمیشتیر.
اؤرنگین، تەوراتئن ایچیندە، هم عیسا (ع) هم موحاممد (ع) ایلە ایلگیلی بیلگیلر واردئر. تەوراتتان سۇروملو اۇلانلارا دا، عیسا (ع) وە موحاممد (ع) گلدیکلریندە اۇنلارا اینانما وە دستک ورمە زۇرونلولوغو یۆکلنمیشتیر. بنزەر شکیلدە، اینجیلدە دە بیر نبی داحا گلەجگی وە اینانانلارئن اۇنا دستک ورمەلری گرکتیگی یازئلئدئر. سۇنراکی نبییە وە کیتابا اینانما زۇرونلولوغونا قورئاندا “ائصر یۆکۆ” دەنیر. سۇن نبی موحاممد (ع) وە سۇن کیتاب قورئان گلدیگی ایچین، مۆسلۆمانلارئن اۆزریندە آرتئق بؤیلە بیر سۇروملولوق یۇقتور.
دگرلی گنچلر،
شیمدی سیزە تاصدیق قۇنوسوندان باحثەدەجگیم: بیر آن ایچین کندینیزی گچمیشتە یاشایان وە تەوراتا اینانان بیری یرینە قۇیون. قارشئنئزا عیسا (ع) چئقتئ وە آللاهئن نبیسی اۇلدوغونو، اینجیلی گتیردیگینی، اۇنا اویمانئز گرکتیگینی سؤیلەدی. سؤیلەدیگینین دۇغرولوغونو ناسئل آنلارسئنئز؟ ألبتتە بونو آنلاماق ایچین، کندی ألینیزدەکی بیلگیلرە یاعنی تەوراتا باشوورمانئز گرکیر.
تەوراتتا اینجیلین گلەجگی وە اۇ کیتابئن، تەوراتتا یازئلئ اۇلانلارئن دۇغرولوغونو اۇنایلایاجاغئ بیلگیسی واردئر. أک اۇلاراق، اینجیلدە بولوناجاق باعضئ آیتلر وە عیسانئن (ع) اؤزللیکلری حاققئندا بیلگیلر دە تەوراتتا بولونماقتادئر. ایشتە تەوراتئ بیلن بیر کیشی، بو بیلگیلری اۇقویونجا، عیسانئن (ع) گرچکتن آللاهئن نبیسی اۇلدوغونا ایناناجاقتئر.
بنزەر شکیلدە، تەورات وە اینجیل قۇنوسوندا اوزمان اۇلانلار دا موحاممد (ع) گلینجە اۇنون اؤزللیکلرینی کیتابلارئندا بولموش وە قورئانا اویماقلا یۆکۆملۆ اۇلموشلاردئر. ایشتە بونون گیبی، هر بیر سۇنراکی کیتاب، اۇنجەکینین دۇغرولوغونو اۇنایلار. بونا “تاصدیق ایلیشکیسی” دەنیر.
باشتا اۇقودوغوموز حادیثی شریفتە موحاممد (ع)، تاصدیق ایلیشکیسینی چۇق گۆزل آنلاتمئشتئر:
بنیملە بندن اۇنجەکی نبیلرین میثالی، چۇق گۆزل بیر بینا اینشا أدن آدامئن میثالی گیبیدیر. بینانئن سادەجە کؤشەلرینین بیریندە بیر کرپیچ یری بۇش قالمئشتئر. اینسانلار حایرانلئقلا بو أوی دۇلاشئیۇرلارکن أکسیکلیگی گؤرۆپ، “بو أکسیک پارچا تاماملانمایاجاق مئ؟” دییە سۇرویۇرلار. ایشتە أکسیک اۇلان اۇ پارچا بنیم؛ بن نبیلرین سۇنونجوسویوم.
دگرلی گنچلر،
بونلارئ سیزە نەدن آنلاتئیۇروز، بیلییۇر موسونوز؟ چۆنکۆ بوگۆن مۆسلۆمان اۇلمایانلارئ ایسلاما داعوت أتمک ایستییۇرساق، تاعقیب أدەبیلەجگیمیز، اۇنلارئن دا قابول أدەبیلەجکلری تک یۇل بودور. رسولوللاە دا مۆسلۆمان اۇلمایانلارئ ایسلاما داعوت أدرکن بؤیلە یاقلاشمئشتئر. رسولوللاهئن، هیجرتین بیرینجی یئلئندا حایبر یاهودیلرینە گؤندرمیش اۇلدوغو بیر مکتوبون گیریشی شؤیلەدیر:
راحمان وە راحیم اۇلان آللاهئن آدئیلا!..
آللاهئن رسولۆ، موسانئن دۇستو وە قاردشی، موسانئن گتیردیگی بۆتۆن شەیلری تاصدیق أدیپ دۇغرولایان موحاممددن (بیر مکتوبتور):
أی تەوراتا تابیع اۇلوپ اۇنون أطرافئندا تۇپلانان اینسانلار! دیققات أدیپ بیلینیز کی گرچکتن آللاهئن سیزە سؤیلەدیگی شو سؤزلری سیزلر کندی کیتابئنئزدا بولاجاقسئنئز:
مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَمَاءُ بَيْنَهُمْ تَرَاهُمْ رُكَّعًا سُجَّدًا يَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذَلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوَى عَلَى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْرًا عَظِيمًا ﴿۲۹﴾ (سورة الفتح)
موحاممد، آللاهئن رسولۆدۆر. اۇنون برابریندەکیلر، کافیرلرە قارشئ قارارلئ، کندی آرالارئندا یوموشاق باشلئدئرلار. اۇنلارئ حپ روکوع وە سجدە حالیندە آللاهئن کرم وە رئضاسئنئ آرارکن گؤرۆرسۆن. اۇنلارئن نیشانلارئ یۆزلریندەکی سجدە ایزلریدیر. بو، اۇنلارئن تەوراتتاکی تمثیلیدیر. بیر دە اۇنلارئن اینجیلدەکی تمثیلی وار: اۇنلار فیلیز ورمیش تۇحوم گیبیدیر؛ دەرکن (آللاە) اۇ فیلیزی گۆچلندیریر وە قالئنلاشتئرئر کی کؤکۆ اۆزرینە دیمدیک دورسون دا اۆرتیجییی سەویندیرسین. بؤیلەجە اۇ، حاققئ اینکار أدنلری دە کینلرینە ماحکوم أتمیش اۇلور. آللاە اۇنلاردان ایمان أدن وە ائصلاح أدیجی أیلملر قۇیانلارا سئنئرسئز بیر باغئش وە بۆیۆک بیر اؤدۆل واعاد أتمیشتیر. (فتیح سورەسی؛ 29)
دگرلی گنچلر،
بو مکتوبلاردان دا آنلاشئلدئغئ گیبی، رسولوللاە غایرئ مۆسلیملری، تاصدیق ایلیشکیسینە دایاناراق، کندی کیتابلارئنداکی بیلگیلرین قورئاندا اۇنایلاندئغئنئ گؤسترەرک ایسلاما داعوت أتمیشتیر. ایسلام دینی ایلک واحیدن ایعتیبارن بیر بۆتۆندۆر. مائیدە سورەسی؛ 3-نجۆ آیتە گؤرە، قورئانئن تاماملانماسئ ایلە، ایسلام دینی أن ایی حالە گلمیش، آللاهئن نیعمتی تاماملانمئشتئر. بیز دە بو تاصدیق ایلیشکیسینی چۇق ایی بیلملی وە چەورەمیزدەکی غایرئ مۆسلیملرلە بونا گؤرە ایلتیشیم قورمالئیئز.
بؤیلەجە اومولور کی قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.


text:
Jul 30, 2016
تورکون قیزین آل، تورکه قیز وئرمه
دنیز ایشچی
بو مثل گئچن لرده چوخ مینم قولاغیما دئیردی. بو مساله نین ایچینده چوخلو دوزگون واقعیت لر واردیلار. نئچه زاویه دن بو مساله یه باخماق ایسته یردیم. آیا بو موضوع نون ایچینده راسیستی و آذربایجان تورک لرینه نیبت تبعیض دوشونجه لی بیر باخیش واردی؟ منظوروم بودور کی "تورکون قیزین آل؛ تورکه قیز وئرمه" و بونا تای مثل لرین ایران دا یاشینلارین ایچیمده گئچن یوز ایلین ایچینده آذربایجان تورک لرینی اسگیلدیب و سیندیران سیاست لرین دوامیندا، بو طریق یله نه تاثیر لر بیراخماخ ایسته یردیلر.
اونلار بو مثلی توجیح ایله مخده بئله سینه تفسیر ائدیرلر کی"تورک خانم لاری چوخ تمیز ائو ساخلایب و محبّت لی و مهربان اولوب و اوشاق لارینا و اوز ارلرینه یاخجی یئتیشیرلر" بو سوزلری من چوخ تورک اولمایان و خصوصا فارس یولداشلاریمدان ائشیت میشم. بو مساله فارس جوان اوغلان لارینین آدربایجان طرفینه اوز دوندریب و تورک قیزلارینی بویوک مقیاس دا آلماخلاری دموگرافیک وجامعه بیلیمی جهتیندن نه تاثیرلر بیراخیر. او زماندا گوز قاباغینا آلاخ کی بو مثل اونلارین ایچینده بیر عمومی و توپلومسال مثله دونموش کی "تورک لردن قیز آل و اونلارا قیز وئرمه"؟
ایری اوتوراق دوز دانیشاق. بو مثل ین ایکی بولومو واردیر. بیریسی بودور کی بو فارس مثلی اونلارا بئله سویله یر کی نه قدر کی امکانی واردی تورک خانم لارینین یاخجی خصوصیت لرین ساییب و نظرده آرلاراق، اونلاری آلیب و اونلاریلا خانواده تشکیل وئرین. ایکینجی بولوم ده بودور کی آذربایجان اوغلان لارینین نه اندازه پیس خصوصیت لری اولدوخلارینا خاطر، آذربایجان تورک اوغلان لارینا نه فقط گرک فارس لار قیز وئرمه سینلر، بلکه تورک قیزلاری دا اونلاریلا ائولنمخ ده، اوزلرین کیچیک و اسگیح ایله یللر. تورک لرین گئچن یوز ایلده اسگیلدیب، سیندیریب و تحقیرله باخاماخ، موجب اولموشدو کی چوخلو آذربایجانلی تورک لری اوز تورک اولماقلاریندان خجالت چکیب، اونو دانیب، اوشاخلارینا تورکی اورگدمیب، بلکه اونلاری فارس دیلینده تربیت ایله سینلر.
بو یولدا بیلدیخ کی او مثل ایکینجی بولومونده بویوک درجه ده تورک اوغلانلارینی سیندیریب، اسگیلدیب و قیز الماغا لایق گوسترمیللر. بو شرایط ده کی اجتماع دا غالب اولان گوج، قدرت و سیاست بئله بیر دوشونجه نی تبلیغ و ترویج ایله یر، بیر بویوک قسمت آذربایجان تورک قیزلاریندان اوندان تاثیر آلاراخ، آذربایجان تورک اوغلان لاریندان اوزاخ گئزیب، اونلارینان ائولنمخ دن فاصله توتوب و اوزلرینی بو سیاسی اجتماعی مثل دوشونجه سیله توتوشدورماخ اوچون، غیر تورک و خصوصا فارس اوغلانلارینا یاخینلاشدیریرلار.
اگر تورک لرین قیزلارین بوتون او تعریف لر و تمجیدلر اساسیندا فارس اوغلان لاری هجوم گئتیریب و آلسالار، اونون مقابلینده تورک اوغلانلاری نه فقط اوز توپلوملاری ایچینده اوزلرینه قیز تاپا بیلمیه جخلر، بلکه او بیری طرفدن ده بو فارس مثلی بئله مطرح ایله یر کی "تورک اوغلان لارینا قیز وئرمه ین". یادیمدان چیخما میشندان بونو دئمه لیم کی بو دلیله اونلار تورک اوغلانلارینا ظاهرده قیز وئرمخ ایسته میللر کی " تورک اوغلانلاری چوخ قورو، آغیر داورانیشلی اولوب و خانملاریلا سرد داورانیشلاری اولور".
بو مثلین اساسیندا تورک اوغلانلاری نه فقط تورک قیزلارین آلماخدا بو مشکل نن اوز به اوز اولوللار، بلکه فارس لار اونلارا قیز وئرمخدن ده اوزاخ گئیزللر. بو مساله نین نتیجه سینده تورک اوغلان لاری نه تورک قیزلاری، و نه فارس قیزلارین آلا بیله جخدیلر. بورا قدر فقط بو مساله یه بو باخیمدان یاناشیردیخ کی بو مثلین نه قدر که شوخلوخ کیمی نظره گلمه سی اولورسا، اونون ایچینده بیر راسیستی و میللی تبعیض لی دوشونجه سی اولدوغو حالدا، سیاسی اجتماعی باخیمیندان چوخ جدّی جانبی نتیجه لری واردیر.
کسین لیکله بو مساله نین بیر آغیر تاثیرلرینده تورک ائولی خانواده لرین ازالماسی اولا بیلیر. بو مثل بیر عمومی رفتارا تبدیل اولدوغو زمان بیر خاص مقیاسیندا باغث اولور کی تورک خانواده لری آزالسین. تورک اوغلانلاری ائوله نیب و خانواده تشکیل وئرمخ ده چوخ آغیرلیخلار چکسینلر. بیز آیدین جاسینا گوروروخ کی نه فقط غیرتورک اوغلانلار تورک قیزلاریلا ائولنیب و خانواده تشکیل وئرمخ زمینه سینده بویوک هجوملار گئتیریب لر، بلکه تورک قیزلارینی تورک اوغلانلاریلا جدّی بیر مقیاس دا ائولنمغی اوزلرینه اسگیح لیخ گوروب، غیر تورک اوغلان لاریلا ائولنمخ دن چوخ خوشلامیرلار.
تورک اوغلانلارینین بو آغیرلیخلا اوز به اوز اولدوخلاری زامان، تورک اوغلانلارینین ائولنه بیلمه مه سی نه فقط اونلاری چتین سیخینتی دا قرار وئره بیلیر، بلکه اونلار چوخ موردلرده سئچمه قدرتین الده وئریب و ناراضی اولدوغو و یا سئوینج سیز ائولنمه لره اوز گئتیرمخ لری اونلارین تشکیل وئردیخلری خانواده لرین آغیر داورانیشلارینا موجب اولور. بو مساله نین هم آغیر پیسکولوژیک تاثیرلری اولدوغو حالدا، اورادا بویودوغو اوشاقلارین دا روانی بابتیندن مشکل لری اولدوخلارینا سبب اولوا بیلیر.
بو مساله نهایت نتیجه سینده بونا سبب اولور کی تورک نسیل لرینین گله جکده سایسینین آزالماسی مساله سی نتیجه اولونور. آیدین جاسینا گورولور کی بو فرهنگی دوشونجه نین عمومیت تاپدیغی زامان، تشکیل تاپیلدیغی خانواده لرده اوشاخلار لا نه فقط تورکی دیلینده دانیشیلمیر، بلکه اوشاخلار تورکی دیلی ده اویرنه بیلمیرلر. بو آنالار بویوتدوخلری اوشاق لار هیچ بیریسی اوزون تورک بیلمه یر و اونلارین نه آتالاری و نه آنالاری اونلارا تورکی دیلینی اوزتمه یللر. البته بو مساله نین ایچینده آغیر و گرگین بیر گرچک ده یاتیبدی کی اونو آیریجا آراشدیرماخ لازم دیر.
او آغیر گرچک و واقعیت کی بو مساله نین ایچینده یاتیب دیر بودور کی بو مثل چوخ آغیرجاسینا تورک اولماغین حرمتین سیندیریب و تورک اولماغی اسگیک بیر وارلیخ تانیتدیرماغا چالیشیر. فارس خانواده سینه گئدن قیزلارین هامیسینین اوشاخلاری آنا دیلی اولاراخ " دوغروسو آتا دیلی اولاراخ" تورکی دیلی یوخ، بلکه فقط آتا دیلین اویردیب و بو دیلده دانیشماخ دا ائیتیم وئریللر. تاسفله بو آنالار اوزلری خصوصا نه اندازه چالیشیللار تا فارس دیلینی لهجه سیز دانیشماغیلا و اوزلرین فارس محیطینده فارسلاشما زمینه سینده باجاریلی گوستریب، حّل ایله یب و قاریشیب و محو ایله سینلر و تورک وارلیق لارین دانیب،یا گیزله دیب و اوندان فاصله توتسونلار.
اوشاق لارین بویوک آتا و یا بویوک آنالاری اونلارین ائولرینده گلدیخلری زمان تورکی دیلین ائشیدیب و اونونلا قیراخدان غریبه بیر دیل کیمی تانیش اولوب و اونون اولماسیندان خبردار اولورلار. بو مساله آزاراخ سبب اولور بیر مدت دن سونرا بو اوشاق لار بیر آز میزان دا تورکی دیلین متوجه اولسونلار، اوندان بیر نوستالژیک شیرین خاطره لری اولسون، اما هیچ بیر زامان دانیشا بیلمه سینلر. بو مساله اونلاردا بو تاثیری بیراخیر کی اونلار بیلیرلر که اونلارین بیر کوک لری آذربایجان تورکی ریشه سیندن اولموشدور.
حاشیه ده بونا دا اشاره ایله یم کی بو مساله کورد ملتی ایچینده غالب ترسه سی شکلینده اوزون گوستریب و غالب فورموندا بو صورت ده اولونور کی اگر بو خانواده نین ایچینده بیر طرف کورد اولدوغو زمان، چه بو بیر طرف آتا اولوسن یا آنا، اوشاق لار فقط کوردی دیلین آنا یا آتا دیلی اولارسا اویرنیللر. بو او شرایط ده دیر کی تورک اوغلانلاری نه فقط تورک قیزلاریلا ائولنمه ده قیزلارین آز اولماسیلا اوز به اوز اولورلار، بلکه اونلارا غیر تورک قیزلارین دا فرهنگی باخیمیندان قدغن اولونماسینا حکم وئریلمیشدیر.
آذربایجان اوغلانلاری نین غیرتلی و باجاریلی اولماق لاری بیر طرف دن و اونلارین چوخ چالیشقان اولماق لاری بو مساله نین مشکل لرینین بیر مقدار قاباغین آلا بیلیر. اونلارین اوز علمی، فنّی و هنری و اقتصادی بابت دن جّدی، چالیشقان و باجاریلی اولماقلاری سبب اولور کی اونلار بو فشارلاری دالیا قایتاریب و اوز باجاریلاری اساسیندا و اوز ایاق لارینین اوستونده دورماق اساسیندا بو نا تای مثل لرین قارشیندا دایانیب و اوزلرینه خانواده قوروب و یاشاماق یارادسینلار.
بورایا قدر بیز بو مساله نی بو باخیمدان آراشیدیردیخ کی حاکمه راسیستی دوشونجه سی نین ایچینده کی بو مثلین کی " تورکدن قیز آل تورکه قیز وئرمه" نه مستقیم و غیر مستقیم تاثیرلری اولا بیلیر. ایندی بو مساله یه بیر آیری باخیمدان باخماق ایسته یریخ. بو مساله نین شاید بیرینجی بولومدن تاثیری چوخ اولمازسادا، اوندان آزد دیلدیر.
نه اوچون بو مثلی یئرینه یئتیرمخ اوچون تورک قیزلاری بیر بیرلریله چوخ سرعتی شکیلده یاریشمادادیلارتا نه فقط اوزلرینه غیر تورک "فارس" بیر حیات یولداشی تاپیب و چوخ جدی چالیشما طریقیله اونلارین ایچینده حّل اولوب و محو اولسونلار. اونلار بوتون تلاشلاریلا چالیشیللار تا فارس دیلینی او اندازه لهجه سیز دانیشسینلار تا اونلاری گورن تورک اولماق لارین طّن ائدیب و اونلار شرمسار اولماسینلار. اونلار نه اوچون تمام گوج لریله چالیشللار تا اوشاق لاری آنا دیللرین اویرنمه سین و امکانی اولدوغو قدر تورکی دیلیندن اوزاق اولسونلار. اونلار نه اوچون بو طریقیله اوز اوشاقلارین آتا آنالارین بایاتی لاری، لایلا لاری، مثل لری، آنا دیللری، قوشمالاری و تاریخیندن بیگانه ایله یب، اونلارین کوکو و ریشه لرین ایکی مین بئش یوز ایل تاریخلی هخامنش سلاسینده خلاصه ایله یللر؟
بو مثلین اساسیندا تورک آنالار فارس اولان ائولادلاری بویودوب و باشا گئتیریللر. اونلار نه فقط تورک فرهنگین و تاریخین محو ایله مغه ال ووروب و بو یولدا بویوک ضربه لر اوز ملّت لرینین مدنیتینه ووروللار، بلکه اوزلریندن سوراکی نسلی تورک هویتینده یوخ، باشا گئتیریب و بئجریللر. البّته کی یوزده اون آنالار بو قاعده دن استثبا اولا بیلرلر، اما عمومیتده بو موقعیت ده قرار تاپان خانملار اوز تورک اولمالارین شرم بیلیب و تورک اوغلانلارین بونا لایق بیلمیللر که اونلاریلا ائولنیب و خانواده تشکیل وئرسینلر.
بو مساله یه "ژنتیک" باخیمیندان باخساق، بلکه بئله دیخ کی خانملار بو بابت دن کی یاخجی و ساغلام اوشاقالار بسله یب و بشریت اوچون تحویل وئرسینلر،داروین ین تکامل تئوری سی اساسیندا یاخجی نسل و ژنتیک باخیمیندان داها ساغلام نسیل اوغلانلاری آختاریللار تا ان ساغلام نسلی بارا گئتیرسینلر. اونلار بو یولدا راسیستی تبلیغات نتیجه سینده و عمومی و حاکمه قدرت صاحب لرینده اولان ملیّیت اوغلان لارینا یاخینلاشماق غریضه سینده تورک اوغلان لارین اسگیک بیلیب و تبلیغات نتیجه سینده اوزلرین عموم قدرت صاحبی اولان فرهنگ ینه یاپیشدیریب و او ملیتین اوغلان لارینا یاخینلاشیرلار. بیز اگر آذربایجان تورک لرینین ایچینده بو مشکلی گوروروخ، اورا قدر کی من شاهد اولموشام، کورد ملّتینین ایچینده بو مساله بوتون ترسه سینه اولور. بو شرایط ده نئچه قاتلی تبعیض آلتیندا قالان تورک اوغلان لاری بو شانتاژلار و تبلیغ لرین قاباغیندا اوز همّت و چالیشمالارین نئچه قات آرتیریب و اوزلرین بوتون عرصه لرده یوخاریا چکمغه چالیشیلار.
آذربایجان دب و سنّت لرینده قیزلار و اوغلانلار تارلا لاردا قوشا قوشا چالیشمالارینا خاطر و بیر بیریله یان یانا سوز اوخویوب، بایاتی دئیب و مالدارلیخ، حیوان دارلیخ و ایکین بئچین ایشین گوره گوره قیزنان اوغلان برابرلیغین و اوز وارلیق لاریندا داشیب و آزادلیق و آزاده لیق دب لرین یارادیبلار. بو مساله نین عکسینی چوخراق بویوک شهر لرده سنّتی و شرعی دب لرین باسقیسی آلتیندا قاباغا گئدیلیب اولموشدور. قیزلار و اوغلان لار شهرلرده تیجارت دب لری بیر طرفدن و شریعتی باغلانتیلاری او بیری طرفدن آلتیندا مجبور قالمیشلار تا ارکک نسلینه نسبت فاصله لی قالیب و اونلاردان آرتیق کیچیک شهر لر و کند لره نسبت اوزاق قالیب و اونلارین باسقیسی آلتیندا قرار تاپسینلار. البته آیدن انسانلار و تحصیل ایله میش و اروپا و غرب مدتیتیندن تاثیر آلان خانواده لر کی سایی لاری دا آز اولمامیشدیر، بو مسیرین ترسینه حرکت ایله یب و محدودیت لر ایچینده اوز قیزلارین اوغلانلاریلا قوشا قوشا تحصیله مالک ایله یب و اجتماعی عرصه لرده یوکسلمه لرینه باعث اولموشلار.
بو آزاده لیق و آیدنیلیق دب لری باعث اولموشدور تا آذربایجان قیزلاری اوز ائولنمه مساله لرینده و حیات یولداشلاری سئچمه لرینده ده آزادانه داورانیب و اوزگه ملیت لردن اوزلرینه یولداش سئچسینلر. بو ایش ده شاید بیرینجی نمونه لردن رستم و تهمینه داستانیندا "تهمینه" اولسون کی تورک اولماقینا باخمایاراق، رستم یله یولداشلیق سئچیر. بو ازاده لیق بیزیم بوتون قدیم دب لر و سنت لریمیزده وار اولموشدور.
بو آزاده لیقین بوتون ترسینه قرار تاپان دوشونجه کی اوز ملتینی اسگیک تانیب و اونون اوغلان لارین قابل سیز بیلن قیزلاری کی اوزلرین غیر آذربایجانلی اوغلانلاریلا تکمیل گوروب و مخصوصا جدیّت له غیر آذربایجانلی اوغلانلار ایچینده اوزلرینه حیات یولداشی سئچیرلر. اونلاری که بونا دا کفایت ایله میب اوز آنا دیللرین اوز اوشاقلارینا اویرتمه دن اونلارا باشقا دیلینده لایلا دئیب و اوز اوشاقلارین آنا دیللری نئغیل لر، بایاتیلار، لایلالار دان اوزاق ساخلایللار. اونلار کی اوشاقلاریلا بویوک آتا و آنالاری آراسیندا اوجا دانیشا بیلممک لیخ دیواری یاراداراخ، نسیل لر اراسینداکی ارتباطی کسیرلر. اونلار کی اوشاقلاری اوز مدنیت و وارلیق لاریندان آیری ایله یب و نه فقط باشقا بیر دیلین وارلیقی ایچینده بویودورلر، بلکه اونلار ضد تورک دب لری اویردیب و تورک اولماغی اسگیک اولماغ اویردیلرلر، اوزلری ده بو خسته لیغه دچار اولوبلار کی تورکی اسگیک بیلیب و اوزلرین غیر تورک ایچینده یوکسلیب و بویوک رتبه لره نائل اولماقدا گورورلر.
بو خسته لیغه دچار اولانلار، چوخ زامان، او بیری مدنیت لر ایچینده یوخ اولوب و آرادان گئدیب و همیشه لیق اولاراق اوز اصیل وارلیقلارین دانیب و بیر آر و ننگ کیمی اوز اصیل وارلیق لارین اوزلریله داشیب و اونو دانماغا چالیشیللار. او بیری طرفدن بیر آیری عده سی ده همیشه سرگردان اولاراق اوز اصیل وارلیق لارین هر زمان دانیب و چتین اوز نظرلرینه ایده آل اولان یاشامدا دوزگون یئرلرین تاپا بیلمیرلر. بو سرگردانلیق دا خانواده لر داغیلماسینا سبب اولوب و اونلاری خصوصا خارجه اولکه لرینده چوخلو عرصه لرده دالیا سالیب و اونلارا بویوک ضربه لر وورورلار. چوخلاری اولزین ایتیریب و تاپماق یولوندان چالیشمالاریندا عیرنج و یونگول ایشلره ال وورمالارینا انسان شاهد اولا بیلیر.
بو خسته لیغی جامعه ده اولان اقتصادی فساد، خانملارا ایکی قاتلی تبعیض بیر طرفدن، و اونلارین قیراغیندا خانملارین بیربیرلریله گوز گوز ایله رقابت ایله مه دب و سنت لری و اجتماعی محرومیت و اسگیک لیخلرین اوستونه اورتمغه چالیشمالارین او بیری طرفدن بیر بیرین قیراغینا قویاندا، عمومیت ده بیر شرایط یارانیر کی نه فقط عمومیت ده آذربایجانداکی اوغلانلار ، عموم ایراندان قاچان اوغلانلاریلا برابر ایراندان چیخیب و خارجه اولکه لرینده اوزلرینه حیات یولداشی و تای آختارماغا چالیشیلار. اونلار بئله بیر حیات یولداشلارین آختاریللار کی آزاده اولوب، بوتون سئوگی له اوز حیاتلارینا مثبت باخیشلا یاناشسینلار. اونلار بیر حیات یولداشی آختاریرلار کی بوتون جامعه ده اولان محرومیت، شرعی دب لریندن اوزاق اولوب و آزاد و برابر یاشاماغی تمثیل ایلیه بیلسینلر. اونلار بئله بیر حیات یولداشی آختاریرلار کی بوتون حیات عرصه لرینده اوغلان لاریلا چین چینه برابر چالیشیب و برابر یاشایا بیلسینلار. ایران و آذربایجان قیزلاری ایستر ایسته مز، شرع و سنّت یارادان محرمیت لر دب لری، فرهنگ و کولتورلری و سنت لرین قاباغیندا اوزلرین محدود و ال باغلی گورورب و بو دب لری بیر عمومی سنت اولاراق رعایت ایله مخ لرینه مجبور اولوب و بئله بیر آغیر کولگه کیمی باسقی آلتیندا قرار تاپمیشلار. اونلار بئله بیر باسقی آلیندا اولدوق لاریلا اوزلرین مجبور گوردوق لرینه خاطر، آزاد داورانیشلارین محدود شکیلده گیزلین ده گوروزب و اوزلرین دالیدا ساخلاماق لارینا خاطر، فاصله لری اوغلان لاردان اوزاق اولماقدادیر. بو مساله باعث اولور تا اوغلانلار غیر تورک قیزلاری و قیزلار دا آرتیق راق غیر تورک اوغلان لارین اوزلرینه حیات یولداشی سئچمغی داها مناسب گوروب و بعضی لری باجاریلی و بعضی لری غیر موفق و بعضی لری بیر افتضاح کمدی فورمی یاشاماغا دوام وئرسینلر.
دنیز ایشچی 19-07-2016


text:
پیاده اولساز دا، ماشین دا اولسازدا فرقی یوخدو. هامی گؤره بیلیر بو شهرین آسفالتی نه وضعیت ده. خیابان هر یئری چالالارلا دولوب، ائله کی چالادان قاچیش یوخدو و هر ماشین خیابان دان گئچنده چالادان قاچا بیلمیر. شهرین گل گئت یوللارینین باخیمی، او شهرده یاشیانلارین یاشامین دا و البته کی یاخجی یاشامیندا چوخ اهمیتی وار.
”پروین اعتصامی“ 1285- نجی ایلین اسفند آیینین 25- ینده تبریزده دونیایا گؤز آچدی. اوشاقایکن آتاسی ایله بیرلیکده تهرانا کؤچوب، فارس و عرب دیللرینی آتاسینین یانیندا اوخویوب، اینگلیسجهنی آمریکالیلارین تهراندا کی قیز مدرسهسینده اؤیرندی.
من بیر کؤرپه اوشاغام. هر گئجه من او زامان کی چوخ یورقون اولورام آنامین آیاقلارین اوستونده لای لای سسی ایله یوخویا گئدنده چوخلو آرزیلار ائدیرم .
1
باهار،
تانريدان گلن بير سئوگي مئساژي دير تكجه!
داها هئچ نه!...
تبریز بلدیه باشچی سی "فیاض یاشلی لار ائوی"ندن گؤروش ائدنده دئدی: بیزه وظیفه دیر که آنا گونونده یاشلی آنالاریمیزین هامیسیندان گؤروش ائدیب بو گونو اونلارا تبریک دئیه ک.
11/05/1940 ـ ینجی ایلده ماسکووادا دوغولوب، اورتا مکتبی بیتیردیکدن سونرا ایکی ایل زاووددا چالیشیب. داها سونرا ماسکوواداکی عالی صنعت مکتبینین هئیکل تراشلیق فاکولته سینه داخل اولوب.
اوچ ایل دیر کی من بو محله نی تانیمیشام و بورادا یاشاییرام؛ اولده دوره مه دقت وئرمییب و چوخلو ایشلری بیلمزدیم.
بیر کوچهدن کئچیردی جلالیله شهریار
های– کوی اوجالدی، اولدو او گون شنلیک آشکار
آلبر كامو بيرينجي دونيا ساواشي باشلامادان بير ايل اول يعني 1903 جو ايلده الجزاير ده يوخسول بير عايله ده دونيايا گوز آچدي. آتاسي بيرينجي دونيا ساواشيندا اولدورولدو. آناسي وارلي لارين ائولرينده ايشلمك له ياشاييردي.


text:
باش ساغلیغی
دونیا سندن کیملر کئچدی
مجید ابراهیم زاده ( اژدر عمی ) ۱۳۹۹-۱۳۱۷
ازلدن بئله دیر چونکی کاینات
جهان دائمیدیر عومور امانات
الدن اله کئچیر وفاسیز حیات
بیز گلدی _گئدریک، سن یاشا دونیا
ساز و موغام صنعتینین تانمیش صنعتکاری” اوستادمجید ابراهیم زاده” (اژدر عمی) آغیر خسته لیکدن سونرا، بوگون ۹۹/۱/۲۴ تبریز شهرینده حیاتا گوز یومدو.
اژدر عمی ۱۳۱۷-نجی ایلده زنوز ماحالینین هوروز کندینده دونیایا گوز آچدی. عمیسی عاشیق ولینین صنعتینه لاپ خیردا یاشلاریندن ماراق گؤستردی. اونایکی یاشیندا ایشلهمک اوچون تهرانا مهاجرت ائتمگه محبوراولدو و نئچه ایلدن سونرا تبریز شهرینده ساکین اولدو. ساز هوسی، گوزل سسی، اونو عاشیق عیسینین مکتبینه چکدی. بوتون هاوالاری سازصنعتینین قایدالارین عاشیق عیسیدان اؤیرندی. عینی زاماندا اوستاد شاطریان، اوستاد حسن دمیرچی، حسن ایرانی ایله برابر موغامات مکتبینین آذربایجاندا دیرلی معللیملریندن اولوبدی.
۴۰-نجی ایللرده صمد بهرنگینین قوردوغو ضیالیلارین محفلیله تانیش الدو. او ایللر اژدر عمینین ائوینین اوستوندهکی بالاخانا، صمدین دوسلارینین گئجهلر ییغینجاق یئری و گؤزل بیر موسیقی اوجاغی اولموشدور.
بوگون بیر عؤمور سازی، سؤزو، صلحی، وطنپرولیگی قورویان اینسان، آغیر خستهلیک گونلریندن سونرا، حیاتا گؤز یوموب، بیزدن آیریلدی؛ ائلمیزین «اژدر عمی»سی گئتدی!!! ساز سوسدو، ائل آغلادی!
«ادبیات سئونلر گروهو» بو آجی آیریلیغی اوستادین عائیلهسینه، سئونلرینه خصوصیله ده حراستی، بهمنی … و موسیقی عائیلهسینه باش ساغلیغی وئریر.
ادبیات سئونلر گروهو
۹۹/۱/۲۴


text:
فرزانه نادمی
فرزانه نادمی در 31 فروردین ماه 1367 در خانواده ای فرهنگی درشهر مراغه ازتوابع استان آذربایجان شرقی متولد شد.
علاقه به ادبیات و شعر ازهمان دوران کودکی در خانواده با خواندن دیوان حافظ ، مثنوی ، و اشعار استاد شهریار در او شکل گرفت ، دوران دبیرستان را باتوجه به علاقه در رشته ادبیات و علوم انسانی تحصیل کرد و توانست ازمعلمان و اساتید توانمند ادبی بهره جوید.
درسال 1386 در رشته روانشناسی و مطالعات خانواده وارد دانشگاه تربیت معلم آذربایجان شد و بطور رسمی فعالیت های ادبی خودرا با قبول مسئولیت کانون شعر و ادب و چاپ چندین شعر در ماهنامه همین کانون آغاز کرد
پس از اخذ مدرک کارشناسی در سال 1390 با ازدواج، بلا اجباربه شهرستان خدابنده ازتوابع استان زنجان نقل مکان نمود
اوج فعالیت این شاعر با آشنایی وعضویت در انجمن ناکجا آباد خدابنده در زمینه ادبیات ترکی همزمان شد که ثمره این فعالیت ها کسب رتبه های برتر شهرستانی ، استانی و کشوری میباشد تاکنون اشعار فارسی و ترکی این شاعر بطور مشترک در کتاب طره و تبسم و هفته نامه های حدیث قیدار ، مردم نو و مراغه نامه چاپ شده است و چند کتاب هم ازجمله فولکولور های ترکی منطقه خدابنده و مجموعه غزلیات دردست تالیف می باشد.
1
سوزولدو قان داماریندان،چاناق چاناق وطنه
بو گوزلرین سوزو واردیر یاناق یاناق وطنه
بولود کیمین دولودور،ایلدیریم شاخیر شعره
گئرک کی عاشیق اولاق بیز،یاناق یاناق وطنه
آدیلا یئرلر ایشیق لاندی ،غوصه لر بیتدی
یازیلدی گویده قورانلار ،واراق واراق وطنه
بولاغ لارین سرینی،داغ لارین گونئی دالیسی
سالیبدی گون چاناغی،هی شافاق شافاق وطنه
کیچیلمه ییب دی کیچیلمز،دوداق لانیب شعری
بویوک لیگ ارزیلیرام من ،قالاق قالاق وطنه
گوزل دیر،ارخالی دیر،بیر سویود کی دیسگینمز
داراندی تئل لی گلین لر،داراق داراق وطنه
ایاق لار اوینایاجاق دیر بو القیشا،شعره
سازیلا یوز ماهینی بیز چالاق چالاق وطنه
یازیلدی تاریخه مینلر اد، ایستی قان لاردان
کسیلدی سوزلو بوغازلار،پیچاق پیچاق وطنه
2
گولوم هایاندا قالیبسان جانیمدا جان داریخیر
دوداقلاریمدا گولوش،گوی داماردا قان داریخیر
آییم ایتیب گونشیم هی چیخیر،باتیر ،سیزلیر
گئجه مده صبح اولا بیلمیر اولاندا دان داریخیر
نه ندبه لر سنی گوزلیر،نه جمعه لر،تکجه
الیمده اون ایکی نرگیس سنه یامان داریخیر
نه دن یاراتدی گوزل تانری گوزلرین قیزلین
گوزون اچان سنی گوزلور گوزون یومان داریخیر
نه آیه آیه گلیش سن،نه سوره سوره گئدیش
قیزیل گولوم سارالیر،تاخچادا قوران داریخیر
جان اینتیظارلا چالیخلیر،عومور گئچیر سن سیز
ساعات لار ازقالیر اولسون ،گئچن زامان داریخیر
نه یاش گرایلی دا غیرت،نه یاش غزلده،قاییت
قلم سوزوندا قالیرسا،شعیر یازان داریخیر
3
چیخدی تل اوسته،فلک سویله دی طوفان بورونوب
پیچاپیچ دوشدو،گوی اهلی دئدیلر دان بورونوب
سیزلاییر هردن آخیر چای تک،اخیر نیسگیل لر
چاتدیریرعرشه سوزون،بیر اریش عیرفان بورونوب
آند اوچور گوی ده کی باشلار،دانیشیر قاندال لار
دولدوروب اوجونو قانلا،یاشیل ایمان بورونوب
مین قلم مین کاغاذ آزدیر هله یازسین،پوزسین
اله آیدین دی سوزو،آیه ی قوران بورونوب
غمی دونیانی قازیرسا،اوزو داشلار کونلون
اله طوفان یارادیب دیر،اودو وولکان بورونوب
گوزلریندن چیله نیر یاش،اوره ییندن حسرت
بیر باخیر قارداشا گون اورتادادیر،قان بورونوب
دودواقین پارچالاییب حق سوزو،آنلین کینه
باخیشیندان دیه سن،تانری دی اینسان بورونوب
بالالار دورونو دوتجاق آخینیر اولدوزلار
اودوزهرادن ایراق،اگنینه زیندان بورونوب
کول لو مجمرده گوروب قارداشی بیردن ساندی
اوگونش دیرکی باتیرسا،اودو ال قان بورونوب
یایدی گوی لرده سوزون،اغلادی یالنیز زینب
هله اغلار دی خانیم ،ظولمیله هیجران بورونوب
4
گونش یاغیر باخیشیندان ،حرم چیراغلاری تک
اخیرچایین اتگیندن وطن قوچاق لاری تک
پاییز پاییز یولونور یاز،بنووشه لر سیزلیر
باغین بئلی بوکولورسه سینیر بوداغ لاری تک
شهرشهردولانیر غم،شوون قوپور بیردن
ایاق لانیر حرم اهلی قوران واراق لاری تک
مدافعین گوزو دولجاق،آشیر داشیر حسرت
چیمیر قانین دنیزده، دیلی دوداق لاری تک
باخیرگویه یئنه یالنیز،خانیم باخیر حتما
الم سولور حرم اوسته ،اسیر ایاق لار لری تک
اوپورملک گوزون ایندی،سسین یاییر گوی لر
گوزون یومور گولوش اوسته، یاتیر اوشاقلاری تک
5
کؤنلوم قوشو قارتال کیمی اووج آلمادادیر گل
تقصیرهله ده آلمادادیر،آلمادادیر گل
مندن نه آدام لیق قالاجاق حووا اونودسا
سن سیز اوریین نیسگیلی باج آلمادادیر گل
دوشدوم داها گوی دن یئره دیسگیندی ملک لر
پیسدیکلی جهنم اوزونه سالمادادیرگل
آغزیمدا دیلیم یاندی یازیق بیرده کوتلدی
حسرتله سؤزوم قالمادادیر قالمادادیر گل
هانسی هاوانی هانسی قوپوز،هانسی تار.ایسته
الله داسنی چالمادادیر چالمادادیر گل
فرزانه_نادمی_پینار
برچسب ها: شاعران معاصر, شاعران آذربایجان شرقی, زنان شاعر, شاعران تورک زبان


text:
صنعت
صنعت یا دا صنایع (باشقا دیللرده industria معناسی لاتینجادا چالیشقانلیق دئمکدیر) _ ایقتیصادین اساس قیسمتی اولوب، جمعیّتین ایستحصال گوجونون آرتماسینا بؤیوک تأثیر گؤستهرهرهک هم صنایعین، هم ده خالق تصرّوفاتینین باشقا ساحهلری اۆچون امک سیلاحینین حاضیرلانماسی ایله مشغول اولان بیر چوخ موئسیسهلرین (زاوود، فابریک، حؤوزه، شاختا، الکتریک سانترالی) توپلوسونو تصویر ائدیر.
بورادا ایستحصال مانوفاکتورالاردان فرقلی اولاراق یوکسک مخانیکلشدیرمه و اوتوموبیللشدیرمه درجهسینه مالیکدیر. صنایع ایستحصال فورمالارینین اینکیشاف ائتدیریلیب تطبیق اولونماسی پروسهسینه صنعتلشمه دئییلیر.


text:
تیم کین
تیموتی مایکل "تیم" کئین (اینگیلیسجه. Timothy Michael "Tim" Kaine، دوغوم گونو. 26 فوریه 1958) آمریکالی بیر حوقوقچو و آمریکا سنا مجلیسینده ویرجینیا اوستانینی تمثیل ائتمکده اولان بیر سیاستچیدیر. دموکراتیک حزبی عوضوو اولان کین 2012 ایلینده سنا مجلیسینه سئچیلمیشدیر، 2016 آمریکا جومهور باشقانلیغی سئچیملرینده دموکراتیک حزبی تمثیلچی سی هیلاری کلینتونون باشقان یاردیمچیسی کاندیدیدیر.
تیم کین 1979 ایلینده میزوری بیلیم یوردوندا ایقتیصاد دالیندا ماذون اولدوقدان سونرا، هاروارد بیلیم یوردوندان 1983 ایلینده حقوق مدرکی آلدی. هاروارد تحصیلی سیراسیندا هوندوراسدا 1 ایل داوطلب قوللوق وئردیگی اۆچون یاخشی درجه ده ایسپانیولجا بیلیر.
سیاست یاشاییشینا 1994 ایلینده ویرجینیا ایالتنین ریچموند کندی بلدیه مجلیسینه عوضوو سئچیلرک باشلایان کین، 1998–2001 ایللری آراسیندا ریچموند کندی بلدیه باشقانی اولدو. 2002–2005 ایللری آراسیندا ویرجینیا والی یاردیمچیلیغی، 2006–2010 ایللری آراسیندا دا ویرجینیا والیلیغی ائتدی. 2012 ایلیندن بری آمریکا سنا مجلیسینده ویرجینیا اوستانینی تمثیل ائدن کین، 22 جولای 2106 تاریخینده دموکراتیک حزبین باشقان آدایی هیللاری کلینتون طرفیندن 2016 باشقانلیق سئچیملرینده باشقان یاردیمچیلیغینا آدای گؤستریلدی.


text:
اؤنسؤز
بسم اللە الرحمن الرحیم
الحمد للە رب العلمین و الصلاة و السلام علی رسولنا محمد و علی آلە و صحبە اجمعین
دینیمیزین بیر کیتابئ، بیر دە نبیسی واردئر. کیتابئ قۇرومایئ آللاە اۆستلنمیش.
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ ﴿۹﴾ (سورة الحجر)
اۇ ذیکری (کیتابئ) سانا بیز ایندیردیک، بیز. ألبتتە اۇنو اؤزنلە قۇرویاجاق اۇلان دا بیزیز. (حیجر سورەسی؛ 9) بویورموشتور.
نبیمیز قورئانا اویماق وە اۇنو تبلیغ أتمکلە گؤرەولیدیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي هَذَا بَصَائِرُ مِنْ رَبِّكُمْ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿۲۰۳﴾ (سورة الأعراف)
اۇنلارئن یانئنا ینی بیر آیتلە گلمەدیگیندە: “بیر یردن درلەسەیدین یا؟” دەرلر. دە کی: “بن راببیمدن (صاحیبیمدن) بانا واحیەدیلنە اویارئم. بونلار راببینیزین (صاحیبینیزین) اوفوق آچئجئ سؤزلریدیر. اینانئپ گۆونن بیر تۇپلولوق ایچین دە رهبر وە ایکرامدئر. (آعراف سورەسی؛ 203)
نبی، قورئانا اویماق زۇروندا اۇلدوغو ایچین اۇنون سۆننتینی، قورئان ائشئغئندا دگرلندیرمک گرکیر. بو یۇل، اویدورما وەیا یانلئش ریوایتلردن قۇرونمایئ ساغلار.
عاقائید، فئقئە، کلام وە سائیر قۇنولاردا اۇلوشموش مذهبلر واردئر. بو مذهبلرە عائید کیتابلاردا قورئانا ترس گؤرۆشلر بولونور. بو گؤرۆشلر گنللیکلە أسکیلرە دایاندئرئلئر. بونون بؤیلە اۇلاجاغئنئ قورئان حابر ورمیشتیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا ﴿۳۰﴾ (سورة الفرقان)
اۇ گۆن ألچیمیز دیەجک کی: “راببیم، بنیم حالقئم بو قورئانئ کندیلریندن اوزاق توتتو. (فورقان سورەسی؛ 30)
ایبن عابباسئن بیلدیردیگینە گؤرە بیر گۆن نبیمیز شؤیلە بیر قۇنوشما یاپتئ:
«سیزلر یالئن آیاق، چئپلاق وە سۆننتسیز اۇلاراق تۇپلاناجاقسئنئز. طئبقئ آیتتە:
يَوْمَ نَطْوِي السَّمَاءَ كَطَيِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ ﴿۱۰۴﴾ (سورة الأنبیاء)
بونو، گؤگۆ یازئ تۇمارئ دۆرر گیبی دۆرەجگیمیز گۆن یاپاجاغئز. یاراتئلئشئ دا ایلک باشلاتتئغئمئز حالە چەویرەجگیز. بو بیزیم سؤزۆمۆزدۆر، اۇنو موطلاقا یاپاجاغئز. (أنبیا؛ 104) دەندیگی گیبی. قئیامت گۆنۆ ایلک گییندیریلەجک اۇلان ایبراهیمدیر. آصحابئمدان بیر گروپ سۇل طارافا آلئناجاق. بن: “آصحابئم! آصحابئم!” دیەجگیم. آللاە تعالا دیەجک کی: “بونلار، سنین آیرئلماندان سۇنرا سۆرکلی گرییە گیتتیلر.” بن دە صالیح قول عیسانئن دەدیگی گیبی دیەجگیم:
… وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۱۱۷﴾ إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۱۱۸﴾ (سورة المائدة)
“… آرالارئندا بولوندوغوم سۆرەجە اۇنلارا شاهیدتیم. بنی وفات أتتیردیکتن سۇنرا اۇنلار، سادەجە سنین گؤزلمین آلتئندایدئلار. هر شەیە شاهید اۇلان سنسین. أگر عاذاب أدرسن، اۇنلار سنین قوللارئندئر. آما باغئشلارسان اۆستۆن اۇلان وە بۆتۆن قارارلارئ دۇغرو اۇلان سنسین. (مائیدە؛ 118-117)» {بوحاری}
دینی منفاعاتلرینە آلت أدنلر، هیچبیر زامان أکسیک اۇلماز. بونلار عیلیم صاحیبی وە أتکیلی کیمسەلرسە بۆیۆک ضارارلارئ اۇلور. کیمین نە نیەتتە اۇلدوغو بیلینەمەدیگیندن دیققاتلی اۇلماق، دین آدئنا اۇرتایا قۇنموش گؤرۆش وە اویغولامالارا ایحتیاطلا یاقلاشماق گرکیر.
بیز دە ایحتیاطلا یاقلاشاراق تفسیر اوصولۆنۆ گؤزدن گچیردیک وە گؤردۆک کی، موحکم، مۆتشابیە، مثانی وە نسیح گیبی تمل قاوراملار، قورئاندان اوزاق بیر بیچیمدە تانئملانمئشلار. بو تثبیت بیزیم، قورئانئ آچئقلاما اوصولۆنۆ، قورئاندان بولوپ چئقارمامئزئ ساغلادئ. کیتابئن سۇن بؤلۆمۆنۆ اۇلوشتوران بو اوصول، بیرچۇق شەیی دۆزلتەجک نیتەلیکتەدیر.
بەیاض بیر صایفا آچمایا چالئشتئق. بو سببلە کیتاب، باشتان سۇنا ینیلیکلرلە دۇلودور. أساس ینیلیک، هر قۇنونون قورئان-سۆننت بۆتۆنلۆگۆ ایچیندە ألە آلئنماسئدئر.
چالئشمالارئمئزئ، سۆلەیمانیە واقفئنداکی اوزمانلارلا بیرلیکتە یۆرۆتمکتەییز. بونلار آراسئندا عارابچایئ، قورئانئ، سۆننتی، تاریحی، فئقهئ عاقائیدی، أکۇنۇمییی، فلسفە وە سائیرەیی ایی بیلنلر واردئر. چالئشمالارا أصناف، صاناییجی، ایشچی، مەمور وە سائیر واطانداشلارئن دا قاتقئسئ اۇلموشتور. دۆنیانئن هر یریندن واقفئن اینترنت سیتەلرینە آقان سۇرولار، اینسانلارئن سئقئنتئلارئنئ وە بکلنتیلرینی تثبیت أتمەمیزی ساغلاماقتادئر. بو سببلە أن زۇر قۇنولارئ، هر اینسانئن آنلایاجاغئ شکیلدە سونمایا چالئشتئق.
هدفیمیز، کیملیگینە باقمادان، قورئانئ هر اینسانا اولاشتئرماق وە تبلیغ أتمکتیر. اینسانلارئن یازدئغئ کیتابلاردان اؤگرنیلمکتە اۇلان دینی، آللاهئن کیتابئندان اؤگرنمەنین بۆیۆک بیر ذیهنیەت دگیشیکلیگینە سبب اۇلاجاغئنا اینانئیۇروز.
غایرت بیزدن، باشارئ آللاەتاندئر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایندئر
ایستانبول – 16.03.2006
گیریش
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ﴿۳۶﴾ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ﴿۳۷﴾ (سورة الزخرف)
کیم راحمانئن ذیکریندن (قورئاندان) یۆز چەویریرسە، باشئنا بیر شەیطان سارارئز؛ اۇ، اۇنونلا برابر اۇلور. شەیطانلار بو گیبیلری یۇلدان چەویریرلر، آما بونلار دۇغرو یۇلدا اۇلدوقلارئنئ سانئرلار. (زوحروف سورەسی؛ 37-36)
آیتتەکی “یَعشُ”، “ذِکرِ الرَّحمَنِ” وە “نُقَیِّض” کلیمەلری اؤنملیدیر. “یَعشُ” کلیمەسی، “عَشا” کؤکۆندن، “گؤزۆن دومانلئ اۇلماسئ، ایی گؤرەمەمەسی وەیا کؤر اۇلماسئ” آنلامئندادئر.
“ذِکرِ الرَّحمَنِ”؛ “راحمانئن ذیکری” دەمکتیر. “ذیکیر”، قافایا یرلشتیریلیپ قوللانئما حاضئر توتولان بیلگیدیر. اۇنو عاقلا وە دیلە گتیرمەیە دە ذیکیر دەنیر. قافالارا یرلشیپ قوللانئما حاضئر توتولاجاق “آصئل بیلگی” آللاهئن کیتابئندا اۇلاندئر. بو سببلە ایلاهی کیتابلارئن اۇرتاق آدئ “ذیکیردیر”. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
… أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴿۲۸﴾ (سورة الرعد)
قالبلر آنجاق آللاهئن ذیکری ایلە یاتئشئر. (راعد سورەسی؛ 28)
کندینی وە چەورەسینی دیققاتلە گؤزلملەینلر، آللاهئن کیتابئنداکینە بنزەر بیلگیلرە اولاشئرلار. چۆنکۆ گؤزلملنن اۇ شەیلر دە بیرر آیتتیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۵۳﴾ (سورة فصلت)
اۇنلارا، چەورەلریندە وە کندیلریندە اۇلان آیتلریمیزی گؤسترەجگیز، سۇنوندا اۇنون (قورئانئن) تۆمۆیلە دۇغرو، اۇنلار آچئسئندان اۇرتایا چئقاجاقتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ 53)
بو بیلگیلر فئطراتا، یاعنی یاراتئلئش، دگیشیم وە گلیشیم قانونلارئنا تام اویدوغو ایچین کیشییی راحاتلاتئر وە تاطمینە اولاشتئرئر. ایشتە آللاهئن دینی بودور. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الروم)
سن یۆزۆنۆ دۇسدۇغرو بو دینە، آللاهئن اینسانلارئ یاراتتئغئ فئطراتا چەویر. آللاهئن یاراتتئغئنئن یرینی توتاجاق بیر شەی یۇقتور. ایشتە ساغلام دین بودور. آما اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمزلر. (روم سورەسی؛ 30)
“نُقَیِّض” کلیمەسی؛ “قَیض” کؤکۆندندیر. “قَیض”؛ یومورتایئ ساران دئش قابوقتور. آیتتە گچن “نُقَیِّض لَەُ شَیطَانًا” ایفادەسی: “شەیطانئن اۇنو، یومورتا قابوغو گیبی سارماسئنا فئرصات وریریز” دەمک اۇلور.
دۇغرو یۇل، شەیطانئن چالئشما ساحاسئدئر. ایبلیس، آللاەتان قئیامتە قادار یاشاما ایذنی آلئنجا شؤیلە دەمیشتی:
قَالَ فَبِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿۱۶﴾ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ ﴿۱۷﴾ (سورة الأعراف)
ایبلیس دەدی کی: “مادم بنی بو حالە دۆشۆردۆن، بن دە اۇنلار ایچین، سنین دۇغرو یۇلونون اۆستۆنە اۇتوراجاغئم. سۇنرا اؤنلریندن، آرقالارئندان، ساغلارئندان وە سۇللارئندان سۇقولاجاغئم. گؤرەجکسین، اۇنلارئن چۇغو سانا قارشئ گؤرەولرینی یرینە گتیرمەیەجکتیر. (آعراف سورەسی؛ 17-16)
آللاە دا شؤیلە دەمیشتی:
قَالَ اخْرُجْ مِنْهَا مَذْءُومًا مَدْحُورًا لَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكُمْ أَجْمَعِينَ ﴿۱۸﴾ (سورة الأعراف)
آللاە دەدی کی: “أمرە ایطاعاتسیزلیکتن قۇوولموش اۇلاراق دفۇل اۇرادان! حلە اۇنلاردان بیری سانا اویسون، جهننمی سیزینلە دۇلدوراجاغئم. (آعراف سورەسی؛ 18)
شەیطان اینساندان وە جیندن اۇلور. جیندن اۇلانئنئ قۇوماق ایچین آللاها سئغئنماق یترلی اۇلور. آما اینسان شەیطانئ ایلە مۆجادلە زۇردور. أن زۇرو دا دینی سؤیلملە قارشئمئزا چئقانلاردئر. ایلاهی دینلری بۇزانلارئن تامامئ، بو ایشی، دیندار گؤزۆکەرک یاپمئشلاردئر.
شیمدی آیتی تکرار اۇقویالئم:
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ ﴿۳۶﴾ وَإِنَّهُمْ لَيَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ﴿۳۷﴾ (سورة الزخرف)
کیم راحمانئن ذیکریندن (قورئاندان) یۆز چەویریرسە، باشئنا بیر شەیطان سارارئز؛ اۇ، اۇنونلا برابر اۇلور. شەیطانلار بو گیبیلری یۇلدان چەویریرلر، آما بونلار دۇغرو یۇلدا اۇلدوقلارئنئ سانئرلار. (زوحروف سورەسی؛ 37-36)
صاحابە دؤنمیندە، بیلینن دۆنیانئن بۆیۆک بیر بؤلۆمۆ مۆسلۆمانلارئن حاکیمیەتینە گیرینجە یؤنتیمی وە گلیرلری پایلاشمادا ایحتیلاف چئقتئ. اۆزۆجۆ اۇلایلار وە گۆنۆمۆزە قادار سۆرن درین آیرئلئقلار اۇلدو.. نبیمیز یاقئن کیشیلردن عؤمر، عۇثمان وە عالی (رض)، حالیفە ایکن، تۇرونو حۆسەین دە داحا سۇنرا، کربلادا شهید أدیلدی. جمل وە صئففین ساواشلارئندا یتمیش بین قادار مۆسلۆمان بیربیرینی اؤلدۆردۆ. هرکس حاقلئلئغئنا قورئاندان دلیل گتیرمە ایحتیاجئ ایچیندەیدی. بو اۇرتامدا عیلیم، سیاستین أمرینە گیردی. بیر طاراف، صاحابەنین اؤنملی بیر بؤلۆمۆنۆ کافیرلیکلە سوچلارکن؛ دیگر طاراف اۇنلارئ بیر شکیلدە ماعصوم سایدئ. ایسلامئ آنلاما وە یایما ایشی، ینی مۆسلۆمان اۇلموش کیمسەلرە قالدئ. موالی دییە آدلاندئرئلان بو کیشیلرین چۇغو عاراب دگیلدی.
بو آیرئشمادا اینانچلا ایلگیلی مذهبلر اۇلوشتو. آرقاسئندان دیگر مذهبلر گلدی. سۇنرا یاپئ کمیکلشتی. قورئان وە سۆننتلە مشغول اۇلانلار حۆر اۇلمادئلار، مذهبلرین گؤرۆشلرینە اویدولار. اؤنجەکیلرین گؤرۆشلری، کیتاب وە سۆننتە پردە اۇلدو وە یوقارئداکی آیتین حۆکمۆ گرچکلشتی. یانلئش یانلئشئ دۇغوردو. مۆسلۆمانلارئن حایاتئ حورافەیە بۇغولدو. سۇنوندا مۆسلۆمانلار هم قورئان آیتلرینە ، هم دە بیرر کەونی آیت اۇلان، وۆجودوموزدا وە دئش دۆنیاداکی آیتلرە ایلگیسیز قالدئلار. باتئلئلارئن کەونی آیتلری اۇقوماسئنا قادار بیرچۇق شەی فارق أدیلەمەدی. نە زامان کی اۇنلار کەونی آیتلری اۇقومایا باشلادئلار، اۇ زامان ایسلام دۆنیاسئنئن دورومو اۇرتایا چئقتئ. آللاهئن هیچبیر آیتینی اۇقومایان مۆسلۆمانلار، کەونی آیتلرینی اۇقویان باتئلئلار قارشئسئندا شاشقئن وە پریشان دوروما دۆشتۆلر.
کەونی آیتلری اۇقوماق؛ اینسانئ، تۇپلومو، تۇپراغئ، هاوایئ، سویو، حایوانلارئ، بیتکیلری وە گؤکیۆزۆنۆ آراشتئرئپ اینجەلەمک وە اۇرالاردان بیلگی أدینمک دەمکتیر. باتئلئلار بو بیلگیلرلە چۇق شەی باشاردئلار وە باشارمایا دا دوام أدییۇرلار.
نبیمیزین یتیشتیردیگی بیر آووچ مۆسلۆمانئن گیتتیگی یرلرین حاکیم رنگی حالا ایسلامدئر. فاستان دۇغو تۆرکیستانئن أن دۇغوسونا قادار بو بؤیلەدیر. سؤزۆنۆ أتتیگیمیز قارئشئقلئقلاردان سۇنرا دگیشن آنلایئشلا گیدیلن ایسپانیادا وە عۇثمانئنئن دؤرت عاصئر قالدئغئ باتئ تراکیادا ایسە دوروم فارقلئ اۇلدو. باتئ تراکیایا ایسلام یرینە مۆسلۆمان عائیلەلر گؤتۆرۆلدۆ. دؤرت عاصئر سۇنرا بو عائیلەلر گری دؤنمک زۇروندا قالدئلار. چۆنکۆ قورئان دئشئ أنگللرلە سارئلئ ایسلام دۆنیاسئندا اوفوقلار دارالمئش؛ ایسلام، اینسانلئغا سونولان دین اۇلاراق دگیل، حاکیمیەتین بیر عونصورو اۇلاراق گؤرۆلمەیە باشلانمئشتئ. بو شارطلار آلتئندا مۆسلۆمانلار کندیلرینە یۇل گؤسترەمییۇرلاردئ کی باشقالارئنا گؤسترسینلر.
بو کیتابئ اۇقویانلار، ایسلامئن ایلک حالی ایلە بوگۆنکۆ حالی آراسئنداکی فارقئ گؤرەجکلردیر. آما اؤنجە حئریستیانلارئن باشئنا گلنلری اۇقوماق گرکیر. چۆنکۆ اۇنلارئ تنقید، مۆسلۆمانلارئ تنقیدتن قۇلایدئر.


text:
شیرک قۇنوسوندا موحاممد (ص) بیلە اویارئلمئشتئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَلَا يَصُدُّنَّكَ عَنْ آيَاتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْكَ وَادْعُ إِلَى رَبِّكَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿۸۷﴾ وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿۸۸﴾ (سورة القصص)
(أی موحاممد!) سانا ایندیریلدیکتن سۇنرا ساقئن سنی آللاهئن آیتلریندن أنگللـەمەسینلر. سن راببینە چاغئر؛ آصلا مۆشریکلردن اۇلما. آللاە ایلە بیرلیکتە بیر باشقا ایلاهئ یاردئما چاغئرما. آللاەتان باشقا ایلاە یۇقتور. آللاە دئشئندا هر شەی یۇق اۇلاجاقتئر. قارار یتکیسی اۇندادئر. حپینیز اۇنا دؤندۆرۆلەجکسینیز. (قاصاص سورەسی؛ 88-87)
بو قۇنودا، بیریکیمی اۇلان هرکس اویارئلمئشتئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
فَلَوْلَا كَانَ مِنَ الْقُرُونِ مِنْ قَبْلِكُمْ أُولُو بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ فِي الْأَرْضِ إِلَّا قَلِيلًا مِمَّنْ أَنْجَيْنَا مِنْهُمْ وَاتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَا أُتْرِفُوا فِيهِ وَكَانُوا مُجْرِمِينَ ﴿۱۱۶﴾ وَمَا كَانَ رَبُّكَ لِيُهْلِكَ الْقُرَى بِظُلْمٍ وَأَهْلُهَا مُصْلِحُونَ ﴿۱۱۷﴾ (سورة هود)
سیزدن اؤنجەکی دؤنملردە بیریکیمی اۇلانلار، اۇ یردەکی بۇزولمایا قارشئ چئقسالاردئ اۇلماز مئیدئ؟ کندیلرینی قورتاردئغئمئز آز کیمسە دئشئندا بونو یاپان اۇلمادئ. یانلئش یاپانلار، شئمارتئلدئقلارئ شەیین آرقاسئنئ بئراقمادئ وە گۆناهکارلار حالینە گلدیلر. یۇقسا سنین راببین، بۇزولمایا قارشئ قۇیان بیر حالقئ وارکن، ظالیملیک أدیپ شهیرلری یۇق أدەجک دگیلدیر. (هود سورەسی؛ 117-116)
وَأَنْذِرْ بِهِ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْ يُحْشَرُوا إِلَى رَبِّهِمْ لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِهِ وَلِيٌّ وَلَا شَفِيعٌ لَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ ﴿۵۱﴾ (سورة الأنعام)
راببینین حوضورونا چئقارئلاجاقلارئندان قۇرقانلارئ قورئان ایلە اویار. اۇرادا اۇنلارئن نە دۇستو نە دە شفاعاتچیلری اۇلور. بلکی چکینیرلر. (أنعام سورەسی؛ 51)
وَأَنِ احْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَاحْذَرْهُمْ أَنْ يَفْتِنُوكَ عَنْ بَعْضِ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكَ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَاعْلَمْ أَنَّمَا يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُصِيبَهُمْ بِبَعْضِ ذُنُوبِهِمْ وَإِنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ لَفَاسِقُونَ ﴿۴۹﴾ أَفَحُكْمَ الْجَاهِلِيَّةِ يَبْغُونَ وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ حُكْمًا لِقَوْمٍ يُوقِنُونَ ﴿۵۰﴾ (سورة المائدة)
« آرالارئندا آللاهئن ایندیردیگی ایلە حۆکمەت؛ اۇنلارئن آرزولارئنا اویما. دیققاتلی اۇل؛ آللاهئن ایندیردیگی أمیرلرین هرحانگی بیریندن سنی شاشئرتابیلیرلر. یۆز چەویریرلرسە بیل کی، باعضئ گۆناەلارئنا قارشئلئق آللاە، کسینلیکلە اۇنلارئن باشئنا بیر کؤتۆلۆک گلمەسینی ایستییۇردور. ذاتن اینسانلارئن چۇغو بۇزغونجودور.
جاهیلیە حۆکۆملرینی می آرئیۇرلار؟ کسین بیلگی صاحیبلری ایچین کیمین حۆکمۆ آللاهئن حۆکمۆندن گۆزل اۇلابیلیر؟ » (مائیدە سورەسی؛ 50-49)
أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا أَنْ تَخْشَعَ قُلُوبُهُمْ لِذِكْرِ اللَّهِ وَمَا نَزَلَ مِنَ الْحَقِّ وَلَا يَكُونُوا كَالَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلُ فَطَالَ عَلَيْهِمُ الْأَمَدُ فَقَسَتْ قُلُوبُهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فَاسِقُونَ ﴿۱۶﴾ (سورة الحدید)
اینانانلارئن گؤنۆللرینین آللاهئ آنماسئنئن وە اۇندان اینن گرچگە ایچتن باغلانماسئنئن زامانئ گلمەدی می؟ ساقئن بوندان اؤنجە کندیلرینە کیتاب وریلنلر گیبی اۇلماسئنلار؛ اۆزرلریندن اوزون زامان گچتی دە قالبلری قاتئلاشتئ. اۇنلاردان چۇغو یۇلدان چئقمئشتئر. (حادید سورەسی؛ 16)
ایکینجی بؤلۆم
آراجئلئق اینانجئ
قورئانئن شیرکلە ایلگیلی آیتلریندە، تاپئلان وە یاردئما چاغرئلان حایالی ایلاەلارئن یری “من دون اللە = آللاهئن دونوندان” سؤزۆیلە ایفادە أدیلیر. دون سؤزلۆکتە: “اۆستۆن ضئددئ، أن اۆست مرتبەدن بری، اۇندان آشاغئجا، باشقا وە أن یاقئن” آنلاملارئنا گلیر. آللاهئن دونوندان، “آللاەتان آشاغئ سەویەدە” دەمک اۇلور.
مۆشریکلر آللاهئ، بیر کرال گیبی کندیلریندن اوزاق سانئر. اۇنا اولاشماق ایچین آللاها یاقئن بیلدیکلری باعضئ وارلئقلارئ آراجئ قۇیارلار. حئریستیانلارئن عیسایا آللاهئن اۇغلو، مککەلی مۆشریکلرین تاپتئقلارئ روحانیلرە آللاهئن قئزلارئ، بۆیۆکلرینی آراجئ قۇیانلارئن اۇنلارا، آللاهئن أولیاسئ، یاعنی دۇستلارئ دەمەلری بونداندئر.
مۆشریکلر آللاهئن ذاتئنا اۇرتاق قۇشمازلار. یاعنی بیردن فاضلا آللاهئن وار اۇلدوغونو ایددیعا أتمزلر. اۇنلارئن ایددیعاسئ، صئفاتتا اۇرتاقلئقتئر. یاعنی آراجئ قۇیدوقلارئ وارلئقلارا، آللاها عائید اؤزللیکلر یاقئشتئرمالارئدئر. بو سببلە اۇنلارئ اؤلۆمسۆزلشتیریر، اۇلاغاناۆستۆ دویما، گؤرمە، آنلاما وە یاردئم أتمە اؤزللیکلرینە صاحیب سایارلار. اۆستەلیک بو اؤزللیکلری وە بۆتۆن یتکیلری، آللاهئن وردیگینە اینانئرلار. مککەلی مۆشریکلر کاعبەیی طاواف أدرکن شؤیلە دەرلردی:
“لبیک لا شریک لک الا شریکا هو لک تملکە و ما ملک”
“أمرەت آللاهئم، سنین اۇرتاغئن یۇقتور. یالنئز بیر اۇرتاغئن وار کی؛ اۇنون دا، یتکیلرینین دە صاحیبی سنسین.”
عابباس دییۇر کی، اۇنلار: “لبیک لا شریک لک” یاعنی: “أمرەت، سنین هیچبیر اۇرتاغئن یۇقتور” دەدیکلریندە، موحاممد (ص) شؤیلە دەردی: “یازئق سیزە! بورادا کسین، بورادا کسین!”
شیرکین یاپئسئ آشاغئداکی گیبی گؤستریلەبیلیر:
1- صئراطئ مۆستاقیم (دۇغرو یۇل):
بو، آللاهئن ایستەدیگی یۇلدور. “دۇغرو اینانجا” صاحیب اۇلان وە “دۇغرو داورانئش” گؤسترن هرکس اۇ یۇلا گیرمیش اۇلور. دۇغرو داورانئش، آللاهئن ایستەدیگی داورانئشتئر. آللاە، کیشییە شاە دامارئندان داحا یاقئندئر.
“دۇغرو یۇل”، ایبلیسین یاعنی شەیطانئن آصئل چالئشما آلانئدئر. اۇ، آللاەتان یتکی آلئنجا شؤیلە دەمیشتی:
… لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِرَاطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ﴿۱۶﴾ ثُمَّ لَآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمَانِهِمْ وَعَنْ شَمَائِلِهِمْ وَلَا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ ﴿۱۷﴾ (سورة الأعراف)
… سنین دۇغرو یۇلونون اۆستۆنە اۇنلار ایچین اۇتوراجاغئما یمین أدریم. سۇنرا اؤنلریندن، آرقالارئندان، ساغلارئندان وە سۇللارئندان سۇقولاجاغئم. اۇنلارئن چۇغونو، سانا قارشئ گؤرەولرینی یرینە گتیرمەین (تشککۆر أتمەین) کیشیلر اۇلاراق گؤرەجکسین. (آعراف سورەسی؛ 17-16)
آصئل سئقئنتئ، اینسان شەیطانلارئنئن وردیگی سئقئنتئدئر. اۇنلار دا “دۇغرو یۇلا” اۇتورورلار. آللاهئ اینساندان اوزاق گؤستریر، بۇشلوغو کندیلرینین دۇلدوراجاغئنئ ایددیعا أدرلر.
2– تانرئلار:
آللاە ایلە اینسان آراسئندا یر آلدئغئنا اینانئلان، بیر یؤنۆیلە آللاها، بیر یؤنۆیلە دە اینسانا بنزتیلن، بو سببلە آراجئ سایئلان وارلئقلاردئر.
3– آتا روحلار:
اینسانلار، اؤلمۆش بۆیۆکلرینی قوتلو کیشی سایماقتان پک حۇشلانئر. اۇنلارا، آللاها عائید اؤزللیکلر یۆکلەرلر. “فنا فیاللە”، یاعنی “آللاەتا یۇق اۇلما” وە “واحدتی وۆجود” گیبی دۆشۆنجەلرین قایناغئ بو اۇلسا گرکتیر.
بو، اۇنلارئ تانرئلاشتئرماقتئر.
4– دین آداملارئ:
اینسانلارلا ایلیشکیدە بولونان وە یوقارئداکی یاپئیئ دین اۇلاراق سونان کیشیلریر. تانرئلارلا اینسانلار آراسئندا آراجئلئق یاپتئغئنا اینانئلدئغئ ایچین “یارئ اینسان، یارئ تانرئ“گیبی قابول أدیلیر.
5– اینسان:
اۇلوشتورولان بو ایلیشکیلر آغئ، اینسانداکی دین دویغوسونو ایستیثمارا یۇل آچار. اینسانلارئ بو اۇرگانیزاسیۇنون ایچینە آتان آصئل سبب، اۇرادا اۇلمانئن فایدالارئنئ گؤرمک وە منفاعات ایلیشکیسینە گیرمکتیر.
شو آیت، اۇنا دیققات چکمکتەدیر:
وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿۲۵﴾ (سورة العنکبوت)
ایبراهیم دەدی کی: “سیزین بو پوتلارا سارئلمانئز سادەجە آرانئزدا قایناشمایا وسیلە اۇلسون دییەدیر. قئیامت گۆنۆ بیرینیز دیگرینی گؤرمزلیکتن گلەجک وە هر بیرینیز دیگرینی دئشلایاجاقتئر. سئغئناجاغئنئز یر اۇ آتشتیر. سیزە یاردئم أدن دە اۇلمایاجاقتئر.” (عانکبوت سورەسی؛ 25)
“حاق دینین” دئشئنداکی بۆتۆن دینلر، بؤیلە بیر یاپئلانما ایچیندەدیرلر.
آللاە تعالا، باعضئ یاهودی وە حئریستیانلار حاققئندا شؤیلە بویورور:
اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَالْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِيَعْبُدُوا إِلَهًا وَاحِدًا لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۳۱﴾ (سورة التوبة)
بیلگینلرینی، دین آداملارئنئ وە مریم اۇغلو مسیحی آللاەتان اؤنجە بیرر راب سایاراق اۇنلارا سارئلدئلار. اۇیسا اۇنلارا وریلن أمیر، سادەجە تک بیر تانرئیا قول اۇلمالارئدئر. اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. آللاە، اۇنلارئن شیرکیندن اوزاقتئر. (تەوبە سورەسی؛ 31)
عادیی بین حاتیم دییۇر کی: “نبییە (ص) گلدیم. بۇینومدا آلتئن حاچ واردئ. ‘عادیی! آت اۇ پوتو’ دەدی. اۇندان شو آیتی ایشیتتیم:
‘حاحاملارئنئ وە راهیبلرینی، آللاهئن یاقئنئندان رابلر أدیندیلر…’ دەدی کی: ‘اۇنلار بونلارا عیبادت أتمەدیلر، آما بیر شەیی حلال سایارلارسا حلال سایدئلار، حارام سایارلارسا حارام سایدئلار.’ اۇنلارئ راب أدینمەلری بؤیلە اۇلدو.”
دۇغرو یۇلدا، یاعنی صئراطئ مۆستاقیمدە اۇلماق ایستەین هر اینسانئن اؤنۆنە أنگللر چئقار.
چۆنکۆ صئراطئ مۆستاقیم، شەیطانئن چالئشما ساحاسئدئر.
اۇ، توزاقلارئنئ اۇرادا قورار. اۇرایا گلنلرە آراجئلاردان باحثەدر، اۇنلارئن آللاها یاقئن وە اۇنونلا دۇست اۇلدوقلارئنئ، آللاها گیدن یۇلدا اۇنلارئن دستکلرینە ایحتیاج اۇلدوغونو، آرابولوجو وە شفاعاتچی اۇلابیلەجکلرینی سؤیلەرلر. حایالی حیکایەلر آنلاتاراق آللاهئن اۇنلارئ قئرمایاجاغئنئ ایددیعا أدرلر. دۇلایئسئیلا اۇنلارا تسلیم اۇلما گرگی اۆزریندە دورورلار.
بو قۇنودا أن بۆیۆک دستگی، عاقلئنئ قوللانمایان اینسانلاردان وە گلەنکتن آلئرلار. بؤیلەجە اۇ اینسانلار آللاەتان اؤنجە، آراجئ سایدئقلارئ وارلئقلارا قول اۇلورلار. بو دا اۇنلارئن آللاە ایلە ایلیشکیلرینی کسر.
بونا ایکی اؤرنک وریلەجکتیر؛ بیرینجیسی أهلی کیتابتان کاتۇلیکلر، دیگری دە تائۇئیستلردیر.
آ- کاتۇلیکلردە آراجئلئق اینانجئ
راهیبلری راب أدینمەنین آرقاسئندا بابا، اۇغول وە قوتسال روح اینانجئ واردئر. بو اینانچ، چۇغو حئریستیان مذهبلریندە عاینئدئر. هر بیرینین فارقلئ اینانچلارئ دا واردئر. کاتۇلیکلری ألە آلاراق عیسانئن (ع) تبلیغ أتتیگی صاف دینین ناسئل تانئنماز حالە گلدیگینی گؤرمەیە چالئشالئم.
1- آللاە
کاتۇلیکلرە گؤرە آللاە بیردیر؛ اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. اۇ، گرچگین کندیسیدیر. یری وە گؤگۆ تک باشئنا یاراتمئشتئر. یاراتئلئش دۆزنینی عایارلایان وە دۆنیایئ یؤنتن اۇدور. اۇ، اینسانلارا یاقئندئر وە هر شەیی بیلیر. اۇ، هر زامان واردئر، وارلئغئنئن باشئ وە سۇنو یۇقتور. هر شەی وارلئغئنئ اۇنا بۇرچلودور. صاحیب اۇلدوغوموز هر شەی اۇندان گلمکتەدیر. اۇ، کندیلیگیندن وار اۇلاندئر.
آللاهئن بابا اۇلاراق آدلاندئرئلماسئ، هر شەیین باشلانغئجئ وە آشقئن اۇتۇریتە صاحیبی اۇلماسئندان وە تۆم چۇجوقلارئنئن اۆستۆنە تیترەین سەوگی دۇلو اییلیگیندن دۇلایئدئر. آللاە نە أرککتیر، نە قادئن؛ آللاە، آللاەتئر.
باعضئ حئریستیانلار، آللاە ایلە اینسان آراسئندا بیر بۇشلوق اۇلدوغونو سؤیلەر، آرایئ آرابولوجولارلا دۇلدورورلار. شیمدی کاتۇلیکلرین آرابولوجو سایدئقلارئ وارلئقلارا باقالئم:
2- عیسا (اۇغول)
کاتۇلیکلرە گؤرە عیسا، بابانئن ألچیسیدیر. بابا اۇنو قوتسال روحلا مسحەتمیش، راهیب، پەیغامبر وە کرال یاپمئشتئر. اۇ، کندیلیگیندن بیر شەی یاپاماز. هر شەیی کندیسینی گؤندرن بابادان آلئر. شیمدی اۇ، بابانئن یانئندا حئریستیانلارئن آووکاتلئغئنئ یاپئیۇر. اۇنلار لهینە آراجئلئق أتمک ایچین حپ جانلئدئر. آللاهئن حوضوروندا دائیما حاضئر بولونماقتادئر. کندیسی آراجئلئغئ ایلە آللاها یاقلاشانلارئ تامامن قورتارمایا گۆجۆ یتر.بو آنلایئشا گؤرە قوتسال تانرئ یاعنی آللاە ایلە گۆناهلئ اینسان آراسئندا بۆیۆک بیر بۇشلوق واردئر.
حئریستیانلاردا عیسانئن قۇنومو (قوزو عیسا)
حئریستیانلارا گؤرە آللاە ایلە اینسان آراسئنداکی قوزو عیسادئر. اۇ، اینسانلئغئن قورتولوشو ایچین کندینی قوربان أتمیشتیر. پاولوسون تیمۇتئۇسا مکتوبوندا شو سؤز یر آلئر: “تک بیر آللاە وە آللاە ایلە اینسانلار آراسئندا تک بیر آراجئ واردئر. بو دا اینسان اۇلان وە کندیسینی هرکس ایچین فیدیە اۇلاراق سونموش بولونان مسیح عیسادئر.


text:
«وقار نعمت»ین «دیره نن چیچکلر ماهنیسی»نا یئنی بیر باخیش
حسین مصری
چاغداش گونئی آذربایجان ادبیاتی یاخلاشیق اوتوز ایل اولار کی یئنی – یئنی اثرلرله انکشاف و گلشیمه یوللارینی هیزلی شکیلده داوام ائتدیرمکدهدیر و ادبیات ژانرلاریندان اؤزهللیکله «شعر» چوخ یایقین شکیلده توپلوم آراسیندا یاییلاراق، اوخوجولارین رغبتینی قازانا بیلیبدیر.
منجه بو انکشافی حمیده رئیس زاده «سحر» خانیمین «یاشیل ماهنی» و «آیلی باخیش» شعر توپلولاریندا داهادا چوخ آچیق – آیدین گؤره بیلیریک. نییه کی شاعر بو اثرلرده محتوا و فرم و اویقولاما (اجرا) تکنیکلرینده یئنی – یئنی دهییشیکلیکلره ال ووروبدور کی بوندان اؤنجه اولماییب یادا چوخ آز دیر.
«امبرتواکو» دئییر:
هر بیر متنین ایکی نوع (تور) اوخوجوسو اولابیلر. ایهر بیز اثری بیر اورمانا اوخشاتساق، بیرینجی گروپ اورمانا قدم باسدیغیندا، اورادان چیخماغا چالیشار و چیخیش یوللارینی آختارار. بونلار اصلینده اثرین سونونا چوخ رغبت گؤستریرلر و دوشونمهیه هئچ واخت آییرا بیلمیرلر. ایکینجی گروپ اورمانین هر بیر آغاجینا باغلیلیق دویارلار و آغاجلارین یاپراغی و داللاری وکؤکونو آراشدیرماق بونلارا چوخ اؤنملی اولور.
منجه سایین «وقار نعمت» شاعر دوستوموزون «دیرهنن چیچکلرین ماهنیسی» شعر توپلوسو «امبرتواکو»نین ایکینجی گروپ آدلاندیردیغی اولاراق اوخوماق گرهکیر. سایین وقار نعمت ایللردیرکی ادبیاتین و هنرین بوتون ساحهلرینده شعر، حکایه، تنقید و آذربایجانین موسیقی آلتلرینده یورولمادان، دایانمادان اوره کدن چابا گؤستریر و پروپاگاندا و عنوان آختاران ادبیاتچی لاردان اوزاقلاشاراق یالنیز شعره و شعرین گئرچک اولان صاف و دورو اورهیینه فیکیرلشیر. اسپانیالی شاعر
«لورکا» دئییر:
شاعرلییم نه قدهر تانرینین وئرگیسی ایسه، بیر او قدرده بلکه تانریدان دا چوخ اوخویوب، اؤیرندیکلریمین، کولتورومون و چالیشمامین اورونودور.
بو اؤزهللیکلر سایین وقار نعمتده تمامیله واردیر و بونو شعرلرین اوخودوقدا دوشونه و گؤره بیلریک. وقار نعمت ادبیاتیمیزا چوخلو – چوخلو اثرلر ارمغان ائدیبدیر کی بورادا من هامیسینین آدلارین چکمک ایستهمیرم؛ نییه کی اوندا بو یازی چوخ اوزون اولا بیلر. بو یازی دا یالنیز بیر اثرین یانی «دیرهنن چیچکلرین ماهنیسی» شعر توپلوسوندان دوشوندویوم و باشاردیغیم قدهر سؤز آچاجاغام. دئمهلییم کی بو اثر ۱۳۹۸ ایلینده ایشیق اوزو گؤروبدور.
بو کتابدا ۷۷ شعر یئرلشیبدیر کی غزل، قوشما، یئددی هجایی و سربست شعر قالیبلریندن عیارتدیر.
قولوم یورولدو ایلاهی
گؤیده او داشی ساخلاما!
الین اوخونوبدور داها
الینده بوشو ساخلاما!
*******
یازمادیغیم شعرلرین
کتابینی آل اوخو!
اوخو من ده ائشیدیم
برکدن اوخو ایلاهی!..
براهنی دئییر:
شعر بیر روحی ایلگیدیر، نسنهلر اورادا اوبجئکتیو حالتینی الدن وئریر، اصلینده شاعرین دویغو ودوشونجهلرینی بورج آلیر.(طلادرمس ص۵)
بوایکی بندده سؤزجوکلر نه قدهر ال چاتماز ذیروهلره قدم قویور و اوخوجونو اورهک اوخشایان، دوشونجه قانادلاری ایله چکیر گؤیلرین اوزونه. ماراقلیدیر کی بو کتابدا «تانری» سؤزجویو دفعهلرله خطاب اولاراق یئنی – یئنی تصویرلرله فلسفهدن ده یارارلانیبدیر. اصلینده فلسفی شعر ادبیاتدا یاخشی قارشیلانمیر، آنجاق شعره، فلسفه قاتقیسی و بویاسی ووراندا داها گؤزهل و دوشوندوروجو شعر اولا بیلیر.
تانرییا خطاب بئله دئییر:
آداملار قلپ چیخدی یئتر
نه تهراولدو نه تهر؟!
بیر ایکی ایت ساخلا، یئتر
قاپیندا ناشی ساخلاما.!(ص۱۲۶)
«تی اس الیوت» انگلیسلی شاعر و تنقیدچی دئییر:
یاخشی و پیس سؤزجوک شعرده اولاماز، بلکه بو سؤزجوکلرین یئریدیر کی یاخشی یادا پیس اولابیلر. سؤزجوکلر شعرین قورولوشو ایله اویغونلاشارسا، اؤزونو یاخشی و گؤزهل گؤستره بیلر.
سانال دونیادا ایندیلیکده دیقه باشی یوزلر یازی شعر آدی ایله یاییلماقدادیر، و اوخوجو بیرلایک ائدهرک بعضن شعری اوخوماقدان دا واز کئچیر. چاغداش ادبیاتدا منجه بو تور یازیلارین یئری یوخدور؛ نییه کی شعر دیلی، دانیشیق دیلی ایله تام فرقلیدیر. بئله دئیک شعر دیلی، دانیشیق دیلی دئییل کی هر سؤزجوک ایلک آنلامینی داشییا بیله. ایندی شعرده وزن قونوسو دارتیشمالی قونو دئییل، بلکه چاغداش شعر تخیل، ایمگه و سسلردن و دیل اویونلاریندان اولوشمالیدیر و دیلین بو آرادا ایک گؤرهوی یعنی ایلتیشیمدن (ارتباط) داهادا چوخ رولو اولمالیدیر. بلکه ده شعرسل دیل، دیل اولماغی بوتونلوکله بوراخدیغی زامان مکمل حالینا یئتیشه بیلیر:
ایچیمده قانایان بیر ماهنی دیر گؤزلرین
نبضیمله ایشلهین قول ساعاتیم
و باشیمداکی هاوامدیر
قارا گئیمیش گؤزلرین ص(۵۴)
سن چیچکله دولدور توفنگینی
من شعرین یاراسینی سارییرام
آرخا کوچه ده. ص (۵۵)
بو ایکی کوبلت یالنیز اؤرنک اولاراق بورادا گتیریلیبدیر . «وقارنعمت» منجه بلکه یئتمیش فایز شعرلرینده یئنیلیک و مدرن فضایا راسلاشا بیلریک. تخیل و ایمگه و سؤزجوکلرین سس تونو اوخوجونون رغبتینی قازانا بیلیر و بو اوزدن ده اوخوجونو دوشونمهیه چاغیریر. «شعرین سس تونو بلیرلی بیر روح حالی و حیسسی ایفاده ائدهن سسین بیر مدولاسیونودور. «دوغرودان دا» شعرین یاراسین ساریماق آرخا کوچهده»، «قارا گئیمیش گؤزلر»، «ایچیمده قانایان بیر ماهنی دیر گؤزلرین»
نه قدهر صمیمی بیردویغونو ایفاده ائده بیلیبدیر و اوخوجونون قارشیسیندا سورغولار بیر-بیر یارانیر .شعر نیه یارادی ؟ بو یارانی نه تهر سارییارلار؟ قانایان ماهنی نئجهدیر ؟ و گؤزلرین اونونلا نه علاقهسی واردیر؟و……
«یول تورکوسو» آدلی شعر، پلی فونی (چئشید سسلی) و چوخ مرکزلی بیرشعردیر. و بو سب دن بوشعرین آنلامی اؤنده یوخ گئری ده قالاراق، داهادا درینلشیر. البت کی شعرده آنلام ایلک اوخونوشدا اوزه چیخماز. نثر (دوزیازی)دیرکی آنلام آچیقجاسینا اؤزونو اوخوجویا گؤستریر. شعرده اؤزللیکله مدرن شعرده آنلام درین ده اولدوغوندان هر بیر اوخوجویا، چوخ دا ساده و قولای اولابیلمیر. شعرین متین مرکزی (موتیف مقید )اولمادیغیندان آنلام سادهلیکله اؤزونو گؤسترمهییر:
یولدان می دئیردیم سیزه ؟ هه، یولدان!
ساعاتی وئجینه آلماز قاغاییلار
گئجه قوندولاردا گئجهلهیر گئجه قوشلاری
اؤلوم فیلان نهدیر بیلمز کپهنکلر
یاشامین آنلامی چوخو-چوخونا ائنمیشدیر اؤلومو
اؤلوم اؤیله یازیق
اؤیله آنلامسیزکی قاغاییلارا
آدامین یازیغی گلیر اؤزومه
ساقین جهننمده چیخمایاسان قاباغیما
قولتوق جیبیمده گزدیریرم گونشی
او سونسوزا گئدهن قاتاردا من ده وارا
قانی ایچینه آخیر شعرین
یولدانمی دئییردیم سیزه ؟!
هه، یول …دان! ص(۱۹)
گونئی آذربایجان ادبیاتیندا وطن حسرتی، وطن دردی، وطن قایغیسی و ۱۹۹۱ینجی ایلدن قاراباغ دردی ده، بیر تزه یارا اولاراق بوتون شاعر و یازارلاریمیزین اثرلرینده عکس اولونان قونولاردا اولوبدور. البت کی بوتون آذربایجانین آیدین و ضیالیلرینه بری باشدان ندنلری بللیدیر.
«وقارنعمت»ده بو قایغی و دردلری ایللر اورهیینده ساخلایاراق، شعر سطیرلرینده، دویغو قانادلاری ایله یئنی بیر آچیدان داهادا گؤزهل و جانلی شکیلده عکس ائتدیریبدیر، سانکی ایمگهلرله بیر رسیم چکیبدیر.
اللریمده سون شرابین خاطیرهسی
اورهییمده گؤزلرینین پیچاق یاراسی
«آی لاچین !
جان لاچین !
جان سنه قوربان لاچین !»
بورا منیم
و من شهید آرزیلارین مزارلیغی
بودا
شهید آرزیلارین ساغلیغینا!
به نه دئییم قارا گیلهم؟ نه دئییم؟!
سیلمه گؤز یاشین قاراگیلهم!
«اورموگؤلو» سوسوزدور
«قورو گؤل» قورو
و «شورابیل» جینایته اوغورلانمیش
دئ نه جاواب وئرهجهییک یاوروم؟! ص(۴۰)
«هنرین ان اؤنملی آماجلاریندان بیری، انسانلاری حیاتدا یوروجو و اوزوجو آلیشقانلیقدان قورتارماقدیر. بو آماج یالنیز چئورهمیزده کی تانیش نسنهلری، بیر تانینمایان اوسلوبلارلا یئنیدن گوءسترمکدیر. (هنرداستان نویسی دیویدلاخ مترجم رضا رضایی ص)۱۰۵
ادبیاتدا بو اوسلوبا یابانجی لاشدیرما (آشنایی زدایی )دئییلیر و روس فرمالیستی شکلوفسکی (۱۹۸۴-۱۸۹۳) ایلک دفعه بونو ایشلهدیبدیر و سونرالار باشقا فرمالیست و قورولوشچولار (ساختارگرا) اؤرنک اوچون یاکوبسن و تینیا نوف و.. قوللانیبدیلار. اصلینده فرمالیستلرین ایشلری، شعرده، دهییشیکلیک یاراتماقدیر کی انسان، گوندهلیک آلیشقانلیقدان اوزاقلاشا بیلسین. بو تور اوسلوبلا شعرده یئنیلیک یاراتماقدیر کی اوخوجو داهادا چوخ لذت آپارا بیلسین.
گؤزلریمله دینلهییرم آی ایشیغینی
یوخلوغون رنگیندهدیر گئجه
بئشینجی مؤوسومده اوتوروروق اوز- اوزه
گولوشون، توزونو آلیر شعریمین
یا
تانری دولاشیغا سالمیش گؤزلرینی
یا سن قوردالامیشسان گونشی
یئر یئرینده دئییل بو سفر
ساعاتیما سو کئچمیش. ص(۴۸)
«قاضی آغام» شعرینده بیر دیالوگ گئدیر. بو دیالوگ بیر متهمین اؤزونو ساوونما اوتورومونا اوخشاییر، آنجاق بورادا مدنی قانونون مادهلریندن یوخ، بلکه انسانلارین سئوگی دولو یوموشاق اورهییندن، اخلاقی سوسیال داورانیشیندان و هابئله انسانین اصلینده سوچسوز اولدوغوندان سؤز گئدیر. و بیر قاضینین قوندارما قانونا آرخالاناق، انسانلاری تورمهلره و سورگولویه محکوم ائتمهییندن. وقار نعمت تام گؤزهل دویغولارلا، بو ساوونمانی ایفاده ائدیر. شعرین باشلانیشی او قدهر صمیمیدیرکی سانکی شاعر اؤز دوستوایله دانیشیر و بودا شاعرین بری باشدان سوچسوزلوغوندان یارانا بیلیر.
نه وارکی بوندا!
سنی دینلهمکدن یورولدو قاضی آغام!
پخمه سورولار سورورسان آداما
بیرآزدا من سوراییم ایندی
سن قولاق آس منه
نه وارکی بوندا قاضی آغام!
سؤیله بی هله
آج قالدینمی، سوسوز قالدین می هئچ سن ؟
قوخلادیغین اولدومو بیر مکتوبو چیچک یئرینه؟!
آغلادینمی هئچ بیر یورقانی چکیب باشینا؟!
هله دوغروسو سن ده آداممیسان
آداممیسان قاضی آغام؟!
***
نه وار کی بوندا !
نه وارکی قاضی آغام!
جریمه یازدین، جزا یازدین
زیندان یازدین، شاللاق یازدین !
سورگون یازدین، اعدام یازدین!
بیرشعرده یازدینمی هئچ قاضی آغام؟!
اؤرنهیین خیاوان ایتلرینه،
یا آرابا آتلارینا
آلنینین او سویوق ترینه
بیر اؤیکو یازدینمی ؟
اللرین اوتاندیمی بالاجا قیزیندان؟
دوست اولدوغون اولدومو هئچ بیر آغاجلا؟
دردلرینی
بیرآغاجا سؤیلهدین می مثلا؟
آدام گتیردیینی گؤردونمو قورو بیر آغاجین؟
ایزلهدین می
ایزلهدین می بیر گؤیرچینی قاضی آغام؟!
باشینین اوستونده
بؤیلهسینه فیرلانیب – فیرلانیب
یوخ اولونجایا قدهر
ماوی گؤیلرده ؟!
سایین وقار نعمتین بوتون شعرلری اوخودوقجا یئنه ده اوخونماق ایستهییر؛ هر بیر بیرینده، یئنی بیر سؤز، یئنی بیر اوبراز، یئنی رنگ قاتقیسی، یئنی هیجان، یئنی دویغو جانلانیر.
نهسینی سؤیلهییم آرتیق ؟!
دیلیمده توک بیتدی سنی بو قدهر سوسماقدان
نهسینی سؤیلهییم ؟!
آز اؤنجه یاغمور یاغمیش
و بوشهره
سنسن گؤزلرین قدهر یاراشیر بو یاغیش
نهسینی سؤیلهییم ؟!
یارییا ائندیریلمیش بایراق کیمییم سن سیز
نهسینی
یا نهسینی آنلاداییم
سسسیزلییی آنلادان هئچ بیرکلمه یوخکن؟!
بو ایمگهلر «سوسماقدان، دیلده توک بیتمک» و یارییا ائندیریلمیش بایراق کیمی اولماق» انسانلارین، ایللر بویو دانیشماغی اونودوب و سوسماغی دیل وردیش ائتمهیینی نه قدهر گؤز اونونده جانلاندیرا بیلیر .
چاغداش شعر دونیامیزا بو اثر و بونا تای اثرلرین یارانماسینی صمیم قلبدن تبریک دئییب و سایین وقار نعمت»ه داهادا اوغورلار و باشاریلار دیلهییرم.
گولن آی ۱۴۰۰،
**قایناقلار:
۱. هنرداستان نویسی، دیویدلاج مترجم رضا رضایی
۲.طلادرمس، رضابراهنی