text:
اودوزوروق اؤیرنک، اؤیرنیریک اوداق
Uduzuruq öyrənək, öyrənirik udaq
اویرنمک: یاد گرفتن اینسانی حیاتدا 2 شئی اؤلدورور: سئومدیگی اینسانین سلاحیندان گلن مرمی، سئودیگی اینساندان گلمهین ایلگی ایلگی: توجه گؤروش زامانی دایم سئوگیدن دانیشان اینسان اصل سئون دئییل، اصل سئون اودور کی، گؤروش زامانی سوسسون عدالت – ایدارهچیلرده، سخاوت – زنگینلرده، صبر – یوخسوللارا، توبه – گنجلرده، حیا – قادینلاردا داها گؤزلدیر
اینسانی حیاتدا 2 شئی اؤلدورور: سئومدیگی اینسانین سلاحیندان گلن مرمی، سئودیگی اینساندان گلمهین ایلگی
ایلگی: توجهİnsanı həyatda 2 şey öldürür: Sevmədiyi insanın silahından gələn mərmi, sevdiyi insandan gəlməyən ilgi
گؤروش زامانی دایم سئوگیدن دانیشان اینسان اصل سئون دئییل، اصل سئون اودور کی، گؤروش زامانی سوسسونGörüş zamanı daim sevgidən danışan insan əsl sevən deyil, əsl sevən odur ki, görüş zamanı sussun
عدالت – ایدارهچیلرده، سخاوت – زنگینلرده، صبر – یوخسوللارا، توبه – گنجلرده، حیا – قادینلاردا داها گؤزلدیر
Ədalət – idarəçilərdə, səxavət – zənginlərdə, səbr – fəqirlərdə, tövbə – gənclərdə, həya – qadınlarda daha gözəldir
زنگین: پولدار یوخسول: فقیر گنج: جوان قادین:زن قازانیلمیش حرمتی قورویوب ساخلاماق حرمتی قازانماقدان داها چتیندیر ل.تولستوی نظرینه گؤره، گؤزللیگین اساس شرطی سادهلیکدیر ادیسون نظرینه گؤره استعداد نابغه لیگین 1%، زحمت ایسه 99% تشکیل ائدیر کئچمیشینی اونوتما کی، گلجیینی قورا بیلهسن. گلجیینی ائله قور کی، سونرادان پئشمان اولمایاسان
قازانیلمیش حرمتی قورویوب ساخلاماق حرمتی قازانماقدان داها چتیندیرQazanılmış hörməti qoruyub saxlamaq hörməti qazanmaqdan daha çətindir
ل.تولستوی نظرینه گؤره، گؤزللیگین اساس شرطی سادهلیکدیرL.Tolstoya görə, gözəlliyin əsas şərti sadəlikdir
ادیسون نظرینه گؤره استعداد نابغه لیگین 1%، زحمت ایسه 99% تشکیل ائدیرTom Edisona görə istedad dahiliyin 1%, zəhmət isə 99% təşkil edir
کئچمیشینی اونوتما کی، گلجیینی قورا بیلهسن. گلجیینی ائله قور کی، سونرادان پئشمان اولمایاسان
Keçmişini unutma ki, gələcəyini qura biləsən. Gələcəyini elə qur ki, sonradan peşman olmayasan
اونوتماق: فراموش کردن گلجک:آینده یاشاییشی ائله یاشا کی، سونرا یادینا سالاندا اوزون قیزارماسین هئچ واخت موباریزهدن قورخما. چونکی اینسان موباریزهده کامللشیر دونیا بیریسینین الینده ابدی قالسایدی، اونا صاحب اولما نوبه سی سیزه گلیب چاتمازدی باشقاسینا آخماق دئمکدن چکین، چونکی آخماق دئدیگین آدام عاغیللی اولسا آخماق سن اولاجاقسان
یاشاییشی ائله یاشا کی، سونرا یادینا سالاندا اوزون قیزارماسینHəyatını elə yaşa ki, sonra yadına salanda üzün qızarmasın
هئچ واخت موباریزهدن قورخما. چونکی اینسان موباریزهده کامللشیرHeç vaxt mübarizədən qorxma. Çünki insan mübarizədə formalaşır
دونیا بیریسینین الینده ابدی قالسایدی، اونا صاحب اولما نوبه سی سیزه گلیب چاتمازدیDünya birisinin əlində əbədi qalsaydı, ona sahib olma növbəsi sizə gəlib çatmazdı
باشقاسینا آخماق دئمکدن چکین، چونکی آخماق دئدیگین آدام عاغیللی اولسا آخماق سن اولاجاقسان
Başqasına axmaq deməkdən çəkin, çünki axmaq dediyin adam ağıllı olsa axmaq sən olacaqsan
چکینمک: دوری کردن دونیادا کئچمیشینی اونودان گلجیینی ایتیرر
4 شی هدر و آرتیقدیر: دویدوقدان سونرا یئمک، گوندوز ایشیغیندا چیراغ
یاندیرماق، شوران تورپاغا توخوم سپمک، قدیربیلمزه یاخشیلیق ائتمک
دونیادا
کئچمیشینی اونودان گلجیینی ایتیرر
Keçmişini unudan gələcəyini itirər
کئچمیش: گذشته گلجک: آینده آرخالییا آرخا دورما، دئیرلر کی، یاماقدیر. آرخاسیزا آرخا دور کی، دئسینلر کی، دایاقدیر
آرخالییا آرخا دورما، دئیرلر کی، یاماقدیر. آرخاسیزا آرخا دور کی، دئسینلر کی، دایاقدیر
Arxalıya arxa durma, deyərlər ki, yamaqdır. Arxasıza arxa dur ki, desinlər ki, dayaqdır
آرخا:پشت آرخا دورماق: پشتیبانی کردن دایاق: تکیه گاه یاشامدا دالییا قایتارا بیلمیجیین ایکی شئی وار. بیری زامان، بیری ده دیلیندن چیخارتدیغین سؤز اینسان وارلیغینین سری یالنیز یاشاماقدا دئییل، نیه گوره یاشاماقدیر
یاشامدا دالییا قایتارا بیلمیجیین ایکی شئی وار. بیری زامان، بیری ده دیلیندن چیخارتدیغین سؤزHəyatda geriyə qaytara bilməyəcəyin iki şey var. Biri zaman, biri də dilindən çıxartdığın söz
اینسان وارلیغینین سری یالنیز یاشاماقدا دئییل، نیه گوره یاشاماقدیر
İnsan varlığının sirri yalnız yaşamaqda deyil, nəyin naminə yaşamaqdır
یالنیز: فقط حیات بیر جملهدیر. نه قدر اوزادیرسان اوزات، سوندا نقطهسی قویولاجاق. چالیش قوردوغون جمله معنالی اولسون
حیات بیر جملهدیر. نه قدر اوزادیرسان اوزات، سوندا نقطهسی قویولاجاق. چالیش قوردوغون جمله معنالی اولسون
Həyat bir cümlədir. Nə qədər uzadırsan uzat, sonda nöqtəsi qoyulacaq. Çalış qurduğun cümlə mənalı olsun
سون: پایان نیه اینسان صاحب اولدوغونون قدرینی اونو ایتیرنده بیلیر اینسان اؤزو-اؤزونه ائتدیگین، ائل ده ییغیشسا ائده بیلمز آخماق قاباقدا دورور کی، هامی اونو گؤرسون. عاغیللی آرخادا دورور کی، او هامینی گؤره بیلسین
نیه اینسان صاحب اولدوغونون قدرینی اونو ایتیرنده بیلیرNiyə insan sahib olduğunun qədrini onu itirəndə bilir
اینسان اؤزو-اؤزونه ائتدیگین، ائل ده ییغیشسا ائده بیلمزİnsan özü-özünə etdiyin, el də yığışsa edə bilməz
آخماق قاباقدا دورور کی، هامی اونو گؤرسون. عاغیللی آرخادا دورور کی، او هامینی گؤره بیلسین
Axmaq qabaqda durur ki, hamı onu görsün. Ağıllı arxada durur ki, o hamını görə bilsin
آرخا: عقب دیلی شیرین اولانین دوستو چوخ اولار، دیلی آجی اولانین دوشمنی آیریلیق کیچیک سئوگیلری اؤلدورور، بؤیوک سئوگیلری گوجلندیریر. نئجه کی، کولک شمعی سؤندورور، اوجاغی یاندیریر کینلی آداملا دوستلوق ائتمه، او سنه ده دوشمان اولا بیلر سؤز آغیزدا اینسانین قولودو، آغیزدان چیخدی، اینسان اونون قولودو
دیلی شیرین اولانین دوستو چوخ اولار، دیلی آجی اولانین دوشمنیDili şirin olanın dostu çox olar, dili acı olanın düşməni
آیریلیق کیچیک سئوگیلری اؤلدورور، بؤیوک سئوگیلری گوجلندیریر. نئجه کی، کولک شمعی سؤندورور، اوجاغی یاندیریرAyrılıq kiçik sevgiləri öldürür, böyük sevgiləri gücləndirir. Necə ki, külək şamı söndürür, ocağı alovlandırır
کینلی آداملا دوستلوق ائتمه، او سنه ده دوشمان اولا بیلرKinli adamla dostluq etmə, haçansa sənə də düşman ola bilər
سؤز آغیزدا اینسانین قولودو، آغیزدان چیخدی، اینسان اونون قولودو
Söz ağızda insanın quludu, ağızdan çıxdı, insan onun quludu
قول: بنده باخ، دوغولان اؤلور، اوندان اثر-علامت اولاراق سؤز قالیر. سؤزونو یاخشی دئسن اؤلومسوز اولارسان اینسان نادر دئییل، اینسانلیق نادردیر. اینسان آز دئییل، دوزلوک آزدیر سلیمانین مولکونو سوروشما هاردادیر. مولکو اؤز یئریندهدیر دئ سولئیمان هاردادیر ایکی شی نقص ساییلا بیلر – یئرسیز سوسماق و یئرسیز دانیشماق الله هئچ کیمه چوخ وئریب آزدیرماسین، آز وئریب گزدیرمهسین. آمین
باخ، دوغولان اؤلور، اوندان اثر-علامت اولاراق سؤز قالیر. سؤزونو یاخشی دئسن اؤلومسوز اولارسانBax, doğulan ölür, ondan əsər-əlamət olaraq söz qalır. Sözünü yaxşı söyləsən ölümsüz olarsan
اینسان نادر دئییل، اینسانلیق نادردیر. اینسان آز دئییل، دوزلوک آزدیرİnsan nadir deyil, insanlıq nadirdir. İnsan az deyil, dürüstlük azdır
سلیمانین مولکونو سوروشما هاردادیر. مولکو اؤز یئریندهدیر دئ سولئیمان هاردادیرSüleymanın mülkünü sorma hər an hardadır. Mülkü öz yerindədir de Süleyman hardadır
ایکی شی نقص ساییلا بیلر – یئرسیز سوسماق و یئرسیز دانیشماقİki şey ağıla nöqsan sayıla bilər – yersiz susmaq ilə yersiz danışmaq
الله هئچ کیمه چوخ وئریب آزدیرماسین، آز وئریب گزدیرمهسین. آمین
Allah heç kimə çox verib azdırmasın, az verib gəzdirməsin. AMİN
Filed under: تورکی اس ام اس و موبایل Türkcə sms və mobil zəngi Etiketlənmiş: | Azeri sms,sms Türkcə,Türkcə mısajlar,آذری اس ام اس,تورکی sms,تورکی اس ام اس,تورکجه اس ام اس لر


c: text/html

text:
آذربایجان معمارلیغینین ان دیرلی نمونهلریندن بیری تبریز شهرینده یئرلشهن مشهور تاریخی معمارلیق عابدهسی - گؤی مسجیددیر. عابدهده یوز ایللیکلرین یئتکینلشمیش بدیعی مئمارلیق اوسلوبو، مسجید پلانینین اوستالیقلا حاضرلانماسی، کومپوزیسییا کامیللیگی، آذربایجان معمارلیغیندا گئنیش یاییلمیش نیشانلار و فورمالارین یوکسک بدیعی طرزده یارادیلماسی، زنگین معمارلیق بزییندهکی نفیسلیک عکس اولونوب.
آخار. آذ تبریزدهکی گؤی مسجید حاقدا معلوماتی تقدیم ائدیر:
جهان شاه دؤورونون ان گؤرکملی عابده تیکینتیسی ۱۴۶۷–جی ایلده تاماملانمیش مظفرییه معمارلیق کومپلکسیدیر. اونون ترکیبینه جمعه مسجیدی، خانگاه، کیتابخانا، مدرهسه، توربه و دیگر تیکیلیلر داخیل اولوب. کومپلکسین قرب حیصهسینده ایسه جهان شاه حمامی یئرلشیب. بو نهنگ معمارلیق کومپلکسیندن دؤوروموزه یالنیز کومپلکسین باش تیکیلیسی – معمارلیق تاریخینه گؤی مسجید آدی ایله داخیل اولموش عظمتلی جومعه مسجیدی قالیب. ۲۰-جی عصرین اوللرینده تورک عالیمی ارسئون قید ائدیر کی، تبریزده سننی مسجیدینین (گؤی مسجیدین) پلانی بورساداکی یاشیل جامینی (۱۴۱۳–۱۴۲۱) چوخ خاطیرلادیر.
قاراقویونلولار دؤورونون یادیگاری، واختی ایله بؤیوک و عظمتلی معمارلیق کومپلکسیندن عبارت اولان بو تیکیلی حاضردا خارابالیق شکلیندهدیر. اینشاسی زامانی ۵۲ متر اوزونلوغوندا اولموش باش فاسادین قارشیسیندا گئنیش هیت واردی. آرکادالی حصارا آلینمیش مسجید هیتینده حووض اولوب. مرکزی گونبزلی مسجیدین اؤزونه مخصوص پلانینا، بینالارینا آذربایجانین باشقا دینی بینالاریندا راست گلینمیر.
گؤی مسجید، یاخود «جهان شاه مسجیدی» تیکیلدیکدن آز سونرا تبریزین ان بللی معمارلیق عابدهسی اولوب، بو گونهجن چوخلو معمار، سیاح و عالیملرین دقتینی اؤزونه چکیر. گؤی مسجیدین ایکی اساس حیصهدن عبارت اولان پلانی اوخ سیممترییالیدیر. اونون دوزبوجاقلی حیصهسینی مرکزی دورد کونج سالون (۱۶،۵x ۱۶،۵)، اونا اوچ طرفدن بیرلشن گالریالار و ایکی کونج سالونو عمله گتیریر. پلاندا دورد کونج بیچیملی اولان اوچونجو سالون – گؤی سالون جنوب طرفدن مرکزی سالونا بیتیشیر و مسجیدین پلانینا بوتؤولوکده «T» شکیللی بیچیم وئریر.
عبادت اوچون نظرده توتولموش عمومی ساحهنی خیلی گئنیشلهندیرهن شرق و قرب گالریالاری، همچینین کونج سالونلارینین بیر حیصهسی، قادینلار اوچون نظرده توتولوب و مرکزی سالوندان خصوصی پردهلر و آغاج شبکهلرله آیریلیب. شیمال قالریاسی اؤزوملو وئستیبول – بؤلوشدوروجو اولوب. اورتا عصر شرق معمارلیغیندا ایکینجی درجهلی اوتاقلارین آیدین ایفاده اولونموش اؤزک – دورد کونج سالون اطرافیندا یئرلشدیریلمهسی گؤی مسجیدده اؤزونون یئتگین و چوخ اوریژینال حلینی آلیب.
حجم المنتلرینین – کریتیک نقطهلرین گؤی مسجید تیکیلیسینده سایجا آرتماسی بینانین سیلوئتینی زنگینلشدیریر و اونون حجم–مکان قورولوشونو داها دا ستروکتورلو ائدیردی. بینانین اوست قاتینی تشکیل ائدن حجملرین پلاستیک بیچیملری و ریتملری کومپوزیسییایا تکجه ایفادهلی فضالیق یوخ، هم ده تأثیرلی گؤرکم وئریردی. معمارلیق بزیینین قیری–عادی زنگینلیگی و اینجهلیگی ایله معمار بو اساس ایدیانی داوام و اینکیشاف ائتدیریب.
گؤی مسجید اورتا عصر آذربایجان معمارلیق دکورونون آز قالا بوتون ناعیلیتلرینی اؤزونده توپلاییب. اونون زنگین اورنامنتال کومپوزیسییالاری موختلیف ماتریاللارلا و موختلیف اصوللارلا یئرینه یئتیریلیب: ییغما کاشی موزایکاسی، مرمر و گج اوزرینده اویما، بیشمیش و شیرهلی کرپیجلرین ناخیشلی هؤرگوسو و سایر. بونا باخمایاراق گؤی مسجیدین بزیی هر شئیدن اؤنجه اینکیشاف ائتمیش کاشی بزییدیر کی، بو بزک ده اؤز یوکسک بدیعی و تئکنیکی کئیفیتلری ایله بوتون گؤرکملی یاخین شرق معمارلیغی آراشدیرماچیلارینین دقتینی جلب ائدیب. اونلارین چوخو بو بولگه ده سرامیک معمارلیق دکورونون اینکیشافیندا تبریزین رولونو یوکسک قیمتلندیریب و گؤستریبلر کی، کاشی موزایکاسی اؤزونون ان یوکسک سوییهسینی گؤی مسجیدده آلیب.
قید ائدک کی، اؤز حجم–مکان حلینه گؤره، گؤی مسجید آذربایجان معمارلیغیندا یئگانه اولماییب. گؤی مسجیددن قاباق و سونرا تیکیلمیش ایکی عابده گؤستریر کی، ۱۵-جی عصرده تبریز ماحالیندا بو مسجیدین ده داخیل اولدوغو دینی تیکیلیلرین خصوصی تیپولوژی قروپو اولوب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
سنین گولوش لرین
سؤز : میکاییل موشفیق
قارشیمدا نازلانیب یئنه گولورسن
بیلسن گولوشلرین نه یه بنزه ییر؟
من دئسم آرتیق دیر اؤزون بیلیرسن
لاله یارپاغیندا شئهه بنزه ییر.
جاهان کی سولمایان بیر باغچا- باغدیر
بوردا روامیدیر گولمه دن اؤلمک
یازیق او شخصه کی قارا قاباق دیر
نه قدر یاراشیر اینسانا گولمک .
سنین گولوش لرین بیر روزگار کیمی
اسرکن آرزومون گولو آچیلیر
گولسه دوداقلارین اولدوزلار کیمی
روحوما بیر سرین ایشیق ساچیلیر.
سنین گولوش لرین یاز سحری تک
فیکریمه- روحوما سانکی رنگارنک
گول کی شعیرلریم گولوش لریندن
قیریلماق بیلمه ین بیر آهنگ آلیر.
سؤیله گؤزللرین دوداقلاریندان
بو اویناق گولوش لر اومولموشمودور؟
سنین هر قهقه هن آی کناریندان
کئچن بولودمودور اوچان قوشمودور.
پنجره
سؤز- موسیقی : عدالت شوکوروو
سنین پنجره نده یئنه یانمیر ایشیق
یئنه سن ائوده ، بیز کوچه ده قالمیشیق
قارانلیق گئجه ده گؤزومون ایشیغی
نه اولار پنجره دن باخسان آشاغی.
یاشاماق چتین دیر بو عؤموردور قیسا
گل باریشاق اونوداق بیز کئچن لری
دیلیم سندن باشقا بیر آیری سؤز دئمیر
کؤلگم آرخانجا گزیر بو کوچه لری .
اولان اولدو کئچدی، سن اینجیمه مندن
چوخ ایتیردیم حیاتدا هئچ نه تاپمادیم.
بیر کلمه شیرین سؤزایسته ییرم سندن
بیر ایمکان وئرمنه عؤمرومه قاییدیم.
گئجه نین بو چاغیندا،سن ایستی اوتاغیندا
نغمه دئییرم من سنه بو حیط ده
سحره جن پنجره نه باخان منم من
سحره جن بو ماهنینی اوخویان منم
سحری گؤزلریمله آچان منم من
دنیز رنگلی گؤزلرده باتان منم من.
قوربان اولدوغوم
سؤز : بهمن وطن اوغلو
موسیقی : آشیق هاواسی « چین دیواری»
شهلا گؤزلرینه قوربان اولدوغوم
اوره ییمی کامان ائیلر ،ساز ائیلر.
منی جاوانلیغا بیرده قایتارار
قیش عؤمرومو باهار ائیلر، یاز ائیلر.
بزه ییب دیر طبیعت ین اؤز ألی
اؤزو شیرین ، سؤزو مئیلی – مزه لی
آلا گؤزلو آذربایجان گؤزه لی
یئریینده یئره یوردا ناز ائیلر.
« بهمن» دوروب قصدیمیزه اؤ گؤزه ل
اود سا لیب دیر قلبیمیزه او گؤزه ل
سایه سالماز اوستوموزه او گؤزه ل
حئیف بیزه گوذرانی آز ائیلر.
یالوارا- یالوارا
سؤز : میروارید دیلبازی
موسیقی : آشیق ماهنیسی
نه گلیرسن چیخام یولا
ائویمیزده شادلیق اولا
سئویندیییمدن آز قالا
گولم آغلایا- آغلایا.
هئچ اولماسا سسین گله
شاد خبرین دوشه دیله
منده دؤنم قیزیل گوله
غؤنچه باغلایا- باغلایا.
میضراب ووروب غملی سیمه
یوخلوغونو دئییم کیمه
یاشاییرام اوره ییمه
من داش باغلایا- باغلایا.
گؤروشنده باخیشلار
گؤزله دیم یولونو هر سحر آخشام آلا گؤزلوم.
قالمادی حسرته ، هیجرانا دؤزوم آلا گؤزلوم .
هر آغرینا ، عذابینا دؤزه رم.
مجنون اولوب داغی – دوزو گزه رم.
ندیر بو حسرت یاندیریر منی ، یاخیر منی.
راحات بوراخماییر آرزو منی ، دویغو منی.
سن سیز منیم هر بیر آنیم ایل اولور.
سئون قلبیم یانیراودا کول اولور.
گؤروشنده باخیشلار ،باخیشلار،
سئون اوره ک لریمیز دانیشار،
گؤیده اولدوزلاریمیز باریشار،
سئوگیلی لر گؤروشنده.
سئودیره بیلمه دیم اؤزومو سنه
سؤز : نوصرت کسمنلی
دلی کیمی سئودیم گؤزل دلینی
گول وئردیم یاندیریب یاخدی الیمی
سئچیب جومله لرین ان گؤزه لینی
تیتره ییب سؤیله دیم سؤزومو سنه
سئودیره بیلمه دیم اؤزومو سنه
آلیشیب یاناردیم کؤز ایسته سه یدین،
بیر نغمه اولاردیم سؤز ایسته سه یدین،
منی گؤرمک اوچون گؤز ایسته سه یدین،
کور قالیب وئره ردیم گؤزومو سنه
سئودیره بیلمه دیم اؤزومو سنه
حسرتی ، ووصالی قوشا سئودیردیم.
اوشوین اه نیمی قیشا سئودیردیم.
یالین آیاغیمی داشا سئودیردیم،
تانیدا بیلمه دیم ایزیمی سنه
سئودیره بیلمه دیم اؤزومو سنه.
سنه هر مکتوبو یازدیم قانیملا
روحوملا ، جانیملا ، هیجانیملا
سئوینجله اؤلردیم اگر بونونلا
باغیشلاسایدیم من عؤمرومو سنه
سئودیره بیلسه یدیم اؤزومو سنه.
دونن تویون ایدی
سؤز : نوصرت کسمنلی
موسیقی :
ساغلیق لار دئییلدی چیغیر- باغیرلا
اوشوین قلبینه گیرن اولدومو ؟!
گؤزوندن قلبینه دوشن جیغیرلا
آخان گؤز یاشینی سیلن اولدومو ؟!
ساغلیق لار اوزاندی سحره کیمی
چالیب اوینادیلارکئف ائیله دیلر.
چیرپیب پیلله لره سون اومیدیمی
« واغزالی » اوستونده دفن ائیله دیلر.
یولونا شام توتدو نئچه قیز- گلین
شام دئیل او منیم اوره ییم ایدی
سون دفعه یانیردی یولوندا سنین
گئتدین او کؤهنه یول، نور یولو ایدی
اؤزگه یله کئچیردین او یولو ایندی
آیاغین آلتیندان یئر قاچمادی کی ؟!
باشینا گول چیچک سپدیلر او گون
آلیشان قلبینه سو سپمه دیلر.
«گئت» دئییب آلنیندان اؤپدولر او گون
سینیق طالئعینی دوزتمه دیلر.
گولدون گولوشونون عؤمرو چوخ قیسا
اوردا بوتون یئرلر توتولموشدوسا
یئریم گؤرونوردو یانیندا سنین.
دونن تویون ایدی، خوشبخت اولاسان !
گؤرونور بو بیزه قیسمت دئیلمیش
اونوت ! ائله بیل کی سئودییین اوغلان
گئتدییین اوغلانمیش ، « نوصرت » دئیییلمیش.
Filed under: ماهنی سؤزلری Mahnı sözləri,آذربایجان ادبیاتی Azərbaycan ədəbiyati Etiketlənmiş: | ماهنی,ماهنی لار,ماهنی سوزلری,ماهنی سؤزلری,ماهنیلار,گوزل ماهنیلار,آذربایجان ماهنیلاری,سئوگی ماهنیلاری


text:
-
پنج شنبه ۲۹ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۰:۳۲بیراز داها دوشونه ک!دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : میللت وکیلی سئچیم لرینده آدایلار شهری و آذربایجان منفعت لری دوشونمک عوضینه فقط و فقط اؤزونو دوشونور و اؤز هوادارلارینیدا بئله عمل ائتمه یه و تک رأی سالماغا تشویق ائدیر.
-
یکشنبه ۲۵ بهمن ۱۳۹۴ - ۹:۵۲فئستیوال:دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : تهرانین صنعتی شریف بیلیمیوردونون(دانشگاهینین) ایران تانیما و ایران گزمه اوجاغینین گیریشم(ابتکار) ایله آنا دیل قونوسوندا (موضوع سوندا) کاریکاتور فئستیوالی کئچیریلهجک.
-
شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۱:۳۴خبر/دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : اماراتین باشباخانی "محمد بن رشید" بو مملکین یئنی کابینه عضولرین تانیدیریب.
-
شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۰:۱۷تبریز میلت وکیلی آدایی:دورنانیوز -تورکجه سئرویسی :پزشکیان تبریز میلت وکیلی آدایی دئدی: آلمانجا، عربجه، فرانسیزجا و اسپانیولجانین ائییتیمی قانونی ایسه تورکجهنین ائییتیمی ندن قانونی دئییل؟
-
شنبه ۲۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۹:۵۵بیلیم دونیاسی:دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : اینشتین، یوز ایل اؤنجه اورتایا آتدیغی مشهور تئوریسینده، گزگنیمیزین یئر چئکیمی دالغالاری ایله قابلی اولدوغونو سؤیلهمیشدی.
-
سه شنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۴:۱۲دورنانیوز - تورکجه سئرویسی: روسیانین چیخاردیغی چتینلیکلر سونراسی اورتا آسیایا چاتماق ایستهین تورک داشیماچیلار آذربایجاندان بو بؤلگهیه گئچیر.
-
سه شنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۴ - ۶:۳۰شرق اؤلکهلرده بایرامدورنانیوز -تورکجه سئرویسی : شرق تقویمینه اۇیغۇن اوْلاراق بۇ ایل قیرمیزی مئیمۇن ایلیدیر.
-
سه شنبه ۲۰ بهمن ۱۳۹۴ - ۴:۱۵ژاپون لی موهندیس لر:دورنانیوز -دورنانیوز سئرویسی :ژاپوْنلی مۆهندیسلر دونیانین ان هۆندۆر(اوجا) گؤیدلنینی تیکمگه حاضرلاشیرلار. ت
-
چهارشنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۱:۵۲آنیم مراسیمی:دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : باهار شهرینده آذربایجانین باهار بؤلگهسینین ایدمان (ورزش) فخری ساییلان جعفر قره خانی جنابلارینین آنیم مراسیمی کئچیریلهجک.
-
چهارشنبه ۱۴ بهمن ۱۳۹۴ - ۱۱:۲۲دورنانیوز - تورکجه سئرویسی : یوکسک فرکانس تکنولوژیسی سایهسینده چوخ بؤیوک اؤلچولو وئریلر 4گ اینترنته گؤره قیرخ قات داها سورعتلی ائندیریلهبیلر.


text:
بیر ایل ایچینده آنا دیلیمیز توفان قوپاردی!
دورنانیوز – حسن راشدی: ۱۳۲۴- ۱۳۲۵ هجری شمسی ایلینده و یالنیز بیر ایل آنا دیلیمیز اولان آذربایجان تورکجهسی گونئی آذربایجاندا رسمی و دؤلت دیلی اولدو و مکتب – مدرسه لریمیزده آنا دیلیمیزده درس وئریلدی.
بو بیر ایلین ایچینده بوتون اداره لرین رسمی دیلی تورکجه اولدو و بوتون گزارشلر ، محکمه لر، شکایتلر و بیر سؤزده هر رسمی و غیر رسمی یازیلار آذربایجانیمیزدا دوغما دیلیمیزده یازیلدی.
بیر ایل عرضینده او قدر وطنیمیزین انکشاف و توسعهسی یولوندا مثبت ایشلر گؤرولدو کی ، حتی دوشمنده اونا اعتراف ائتدی.
“ریچارد کاتم ” پهلویلر دؤنمینده آمریکانین ایرانداکی ” سیا” ماموری و مشهور سیاستچیسی یازیر:
” دموکرات فرقه سینین بیر ایلده تبریزده [آذربایجاندا] گؤردویو ایشی ، رضاشاهین ۲۰ ایلده گؤردویو ایشیندن آرتیق ایدی!”
بو زاماندا ، هله بوگونکو تکنولوژی ایله بیر ایلده حتی بیر کلاسین درس کتابلارینی بئله یازیب ،حاضیرلاییب ، چاپ ائتدیریب بوتون مدرسه لره وئره بیلمیرلر ، آمما ۱۳۲۴- جی ایلین پاییزیندان ۱۳۲۵ جی ایلین پاییزینا کیمی تبریزین خیابانلاری آسفالت اولدو ، بو شهرده دانشگاه ، رادیو ایستگاهی ، چاپخانا ، مریضخانا ، ایستیخانا ، یئتیم خانا ، یاشلیلار ائولری ، شهر تیاتری و بیر چوخلو رفاهی مرکزلر آچیلدیقدان علاوه بیرینجیدن آلتیجی یه قدر آنا دیلیمیزده درسلیکلر یازیلیب ، کیتابلار چاپ اولوب ،معلملر تربیت اولوب بو درسلیکلر آذربایجانین بوتون مکتبلرینده درس وئریلدی.
بونلارلا یاناشی بوتون رسمی ادارهلرین دیلی آذربایجان تورکجهسی اولدو و آذربایجانین بوتون شهر و کندلرینده یاشایان انسانلار داها اؤز شکایت ، تقاضا و باشقا ایستکلرینی چتینلیکله و یانلیش فارس جملهلرایله یوخ ، راحاتجاسینا اؤز دانیشدیقلاری و بوتون ساوادلی و ساوادسیزلارین باشا دوشدویو جمله لرله دوغما دیلیمیزده یازدیلار.
بلکهده بو بیر ایل ایچینده دیلیمیزین سرعتله انکشاف ائتمهسینی گؤروب و یا ائشیدیب اوندان قورخان آداملار بو گون تبریز بیلیم یوردوندا ( دانشگاهیندا) آذربایجان تورکجهسینده درس وئریلهجگیندن بو قدر قورخویا دوشوب اونون تدریس ائدیلمهسینین قارشیسیندا دایانیرلار!
بو یاخینلاردا عمیم اوغلونون منیم اختیاریمدا قویدوغو و ۱۳۲۵ جی ایله عاید اولدوغو و تورکجه یازیلان بیر شکایت موضوعسو یازیلاری منیم نظریمی اؤزونه چکدی ، بو شکایت بیزیم منطقهده یعنی بو گونکو اردبیل اوستانی ، گئرمی شهری، موران منطقهسینین آتالی ( عطالو)(۱) آدلی کندینده “منظر” آدیندا بیر خانیمین طرفیندن منیم بابام ( بؤیوک بابام ) رحمتلیک احمدخان علیهینه اولموش و او خانیمین ادعاسی اساسیندا آتالی کندینین ناخیری ایچیندن منیم بابام احمدخانین کَلچهسی بو خانیمی ویریب اونا ضرر وئرمیشدیر ولی رحمتلیک بابام بو ادعانی یالانلاییب ، اونون کلچهسینین آدام ویران اولمادیغینا محل آداملاریندان استشهاد آلمیشدیر .
بو شکایت و استشهادلار و نهایت منظر خانیمین رضایتی ۲۳ / ۳ / ۱۳۲۵ تاریخیندن باشلانمیش و ۲۲ / ۴/ ۱۳۲۵ تاریخینده سونا چاتمیشدیر. بو شکایت و استشهادلارین آنا دیلیمیزده و بیر کندده یازیلماسی گؤستریر کی ، او زامان و بیر ایلین ایچینده دیلیمیز نه قدر انکشاف ائتمیش و کند اهالیسی راحاتلیقلا اؤز شکایت ، تقاضا و استشهادلارینی آنا دیلده و راحاتجاسینا یازیرمیشلار .
ایندی او شکایتله باغلی او زاماندا یازیلان استشهادلار ، فرقه حومهسینین احضاری و منظر خانیمین رضایت نامهسی نین تصویری : (۱) آتالی ( عطالو) کندی آزادلی کندی ایله درین کوود کندی آراسیندا یئرلهشن کند ایدی کی ، ایندی داها یوخدور و بوتون اهالیسی ۲۰ ایل بوندان اؤنجه یه قدر اورادان کؤچموشلر .


text:
حسینین عزاسی گلدی – قوْشار: معزّی اردبیلی
گلین عزیزان اۆرهک اوْلۇب قان
گینه حسینین عزاسی گلدی
حسینه قۇربان اؤلهنده عطشان
باشێنێن اۆسته، آناسێ گلدی
حسین حسین – قوْشار: سرهسکندلی نوازی
حسین حسین – قوْشار: سرهسکندلی نوازی
فلک دئییر حسین-حسین، ملک دئییر حسین-حسین چکیبله قاره هر یئره، اۆرهک دئییر حسین-حسین
فلک دئییر حسین-حسین، ملک دئییر حسین-حسین
چکیبله قاره هر یئره، اۆرهک دئییر حسین-حسین
حسینین عزاسی گلدی – قوْشار: معزّی اردبیلی
گلین عزیزان اۆرهک اوْلۇب قان
گینه حسینین عزاسی گلدی
حسینه قۇربان اؤلهنده عطشان
باشێنێن اۆسته، آناسێ گلدی
گل ائی حسینچی، بیر ایل دئییردون
محرّم اوْلسۇن، محرّم اوْلسون
چکیلدی عرشه، حسین قاراسی
عزایه قلبون، مصمّم اوْلسون
دئنهن حسین وای،غریب آقام وای
سنه عزاده، غم همدم اوْلسون
اۆرهکده دردین، کیم ائتدی ایظهار
اوْنا حسینین، دواسی گلدی
بۇ آیدا یاران، بلا چؤلینده
علی-وْ-اکبر، جهاده گئتدی
وئریلدی زینت، ذبیح-ی-زهراء
قتیل اوْلۇنسۇن، میناده گئتدی
تاپێب شهادهت، اوْ گۆن میناده
خییامه جیسمی، عباده گئتدی
حسین بۇیۇردۇ، دئیین آنایا
خییامه زیبا، بالاسێ گلدی
بۇ آیدا گؤردۆ، سۇسۇزلار آغلار
گؤتۆردۆ مشگ-وْ-لوا ابالفضل
گئدیب فراته، وۇرۇبدۇ پرچم
سۇسۇز چێخێبدێر، آقا ابالفضل
دۇرۇبدۇ یوْلدا، گلنده اعداء
گؤرۆبدۆ قولدان، یارا ابالفضل
دئدی آقام گل، یێخێلدێ نوکر
هرایه فۇرا"، آقاسی گلدی
بۇ آیدا شیعه، سۇسۇزلۇغۇندان
علی-وْ-اصغر، دوْداغێ یاندێ
گئدیب سۇ آلسێن، اوْ گۆن عدودهن
وۇرۇلدۇ پئیکان، قانا بوْیاندێ
سۆزۆلدۆ گؤزلهر؛ میناده غملی
بالا قۇجاقدا، آنا دوْلاندێ
بتول-ی-اطهر، آچێبدێ معجر
حسینه جان-جان، صداسی گلدی
بۇ آیدا قاسیم، گئدیب جیداله
آناسێ آغلار، دالێجا قالدێ
تؤکۆلدۆ اعدا، آرایا آلدێ
چمنده گۆل تک، سوْلۇب سارالدێ
یئتیشدی داده، اؤلهن چاغێندا
باشێن دیز اۆسته، عموسی آلدێ
آناسێ اوْل دم، ائدهنده دیدار
الی اۆرهکده، نواسی گلدی
حسین حسین – قوْشار: سرهسکندلی نوازی
(سرسکند شهری در جنوب تبریز که به «هشترود» تغییر نام داده شده است.)
فلک دئییر حسین-حسین، ملک دئییر حسین-حسین
چکیبله قاره هر یئره، اۆرهک دئییر حسین-حسین
نه سیرّی واردێ بیلمیرهم، دۇتۇبدۇ عرش-وْ-فرشی غم
قارادێ غم سرالره، وۇرۇبدۇلار قدهم قدهم
گلیر عزایه صاحیب-ی-فدهک دئییر حسین-حسین
فلک دئییر حسین-حسین، ملک دئییر حسین-حسین
قارا گئییبله شیعهلر، قارا حسین قاراسێدێر
اۆرهکلری دۇتۇر نوا، نوا حسین نواسیدیر
قۇرۇلمۇش عرش-وْ-فرشیده، عزا حسین عزاسیدیر
خزنده-وْ-پرنده-وْ-سمک دئییر حسین-حسین
گؤرنده غم سرالری، داماردا قان دئییر حسین
طبیب-ی-بیمثاله باخ، جهانیان دئییر حسین
یامان بلایه دۆشۆبگین، مسیحیان دئییر حسین
یهودیلرده ایستهییر کؤمک، دئییر حسین
داغێن داشێن یئرین گؤیۆن، نه نوعی گؤر صداسی وار
نظر سالاندا هر یئره، اوْ یئرده غم هواسی وار
باخان تعجّب ائیلهییر، عجیبه ماجراسی وار
اۇشاقدا شاه-ی-بیکفن دئجهک دئییر حسین-حسین
نه سیرّی واردێ بیلمیرهم، تمام-ی-عالم آغلایێر
حسینه بزم-ی-غم قۇرۇب، رسول-ی-خاتم آغلایێر
قارا لیباسیلهن گلیب، عزایه آدم آغلایێر
آناسێ باغلایێب قارا، لچهک دئییر حسین-حسین
هایاندا یاسێ باشلانێر، قارا چکیرلر ابتیداء
باخاندا بۇ قارالارا، اۆرهکلری دۇتۇر نوا
گزیر بۇ غم سرالری، اوْلان بلایه موبتلاء
کیمین دییهنده مقدهمین، اؤپهک دئییر حسین-حسین
فلک دئییر حسین-حسین، ملک دئییر حسین-حسین


text:
کابل ده پی – در- پی ایککی انفجار حادثه سی یوز بیردی
ایککی سی هم بیر نقطه ده یوز بیرگن
کابل ده پی – در- پی ایککی انفجار حادثه سی یوز بیردی
افغانستان نینگ پایتختی کابلده یوز بیرگن پارتلاو حادثه لری نتیجه سیده کمیده 20 کیشی اولیب، 45 نفرنینگ یره لنگن لیگی بیلدیریلدی.
اداره چیلر ترورچیلردن بیرته سی نینگ اوستیده گی منفجره ماده سینی پارلمان نینگ یقینیده پارتلتگن لیگینی قید ایتدیلر.
ایککینچی حادثه نینگ ایسه بیرینچی انفجارنینگ جاییده یره لی لرگه یاردم اوچون بارگنلرگه قره ته عملگه آشیریلگن لیگی معلوم قیلیندی.
بو هجوملرنی ترور تشکیلاتی طالبان اوز بوینیگه آلدی


text:
هارا قاچسین اینسان؟
جانا گلمیشیک بیز بو جانان الیندن
که نه انس امان تاپدی نه جان الیندن
مسلمانه باخ، دین و ایمان قان آغلیر
بو دین سیز، ایمان سیز مسلمان الیندن
بو شیطاندی، بیز آدمی گویده تولار
قاچا بیلمز آدم بو شیطان الیندن
آلار اول ایمانی، سونداندا جانی
نه ایمان قالار دیبده نه جان الیندن
قاریشقا کیمی دئو نژادی قیمیلدیر
که خاتم چیخیب دیر سلیمان الیندن
بادمجان چوخی بازیلاردا کوچوکلر
دا ترپشمک اولماز بادیمجان الیندن
خوروز تک بیزی دنله ییب قورتایبدیر
چینه قالماییب نو چیکدان الیندن
پناه اولسا بیز خلقه کافر، قوی اولسون
سیخینتی دوشه ک کفره، ایمان الیندن
گئدیب چٶلده کی حیوانا یالواردیق
که گلسین، بیزی آلسین اینسان الیندن
ائله تورشادیب ایرانین عیرانین که
گٶزللر گٶزی یاشدی ایران الیندن
سالیب دیر اله، سانکی موسا عصاسین
قاچیر اژدها لر، بو ثعبان الیندن
نه سلطانلار اولوش الینده اویونجاق
نه گلسین اویونجاقلی سلطان الیندن
بئش- اوچ باش بیله ن ده قالیرسا، اوشاق تک
قاچیب گیزله نیب لر، بوخورتان الیندن
ائویم زندانیم، مٲموریم ٲوز ایچیمده
هاراقاچسین اینسان بو زندانالیندن
بیزاینسان اولاق، یا که حیوان، امان یوق
نه اینسان قوتارمیش، نه حیوان الیندن
نه دئولر که قیطانلا زنجیر له نیب لر
قنف لر قیریلمیش بو قیطان الیندن
سالیب خلقی درمان آدیلن نه درده
که درد آغلاییر بیله درمان الیندن
او بیگ خان یازیقلار نه اینسانیمیشلار
عبث آغلیاردیقاو بیگ خان الیندن
وئرردیک قدیم دیوانا عرضه، ایندی
کیمه عرضه وئرمک بو دیوان الیندن؟
نه طوفانه راست گلمیشیک بیز، مگر نوح
گله قورتارا خلقی طوفان الیندن


text:
تورک دستانلاری
تورک دستانلاری
پروفئسور (ng> دوکتور، اومای گونای
کؤچورن: عباس ائلچین
بوتون دونیا ادبییاتلاریندا اولدوغو کیمی تورک ادبییاتینین دا ایلک اؤرنکلری دستانلاردیر. تورک ادبییات گلهنگی ایچینده "دستان" تئرمینی بیردن چوخ نظم شکلی و تورو اوچون ایشلنمیش و ایشلنیلمکدهدیر. اسکی تورک ادبییاتی نظم شکیللریندن مثنویلرین بیر بؤلومو و منظوم حیکایهلر، آنونیم ادبییاتدا و آشیق ادبییاتیندا قوشما ویا مانی(بایاتی) دؤردلوکلری ایله یازیلان ویا سؤیلهنن فردی، سوسیال،تاریخی، آجیقلی ویا گولونج اولایلاری تحکییه تئکنیکی ایله چئشیدلی اوسلوبلارلا کؤچورن نظم تورونه و بو یازیدا اله آلینان کایناتین، اینسانلیغین، میلّتلرین یارادیلیشینی،گلیشیمینی، حیاتدا قالما موباریزهلرینی و چئشیدلی اولای و نسنهلرله ایلگیلی سبب آچیقلایان و باتی ادبییاتیندا "ائپوس" تئرمینی ایله آنیلان اثرلرین تمامی ده تورک ادبییاتی گلهنگی ایچینده "دستان" آدی ایله آنیلماقدادیر.
بوتون دونیا ادبییاتلارینین باشلانغیج اثرلری اولان دستانلار، چئشیدلی قونولاردا یارادیلیش حیکایهلری یانیندا، میلّتلرین حیاتیندا بؤیوک یانقیلار(عکسصدا) اویاندیرمیش بیر قهرمانین ویا تاریخ اولایینین میلّت موخیّیلهسینده اورتاق سمبول و ایفادهلرله زنگینلشدیریلمیش اوزون منظوم حیکایهلریدیر. دستانلار بوتون بیر میلّتین اورتاق موباریزهسینی اورتاق دگرلر، قوراللار، آنلاملار بوتونلوگو ایچینده یوروملادیغی و یاشادیلدیغی توپلومون گئچمیشینی و گلهجگینی تمثیل ائتدیگی اوچون دونیا ادبییاتینین ان اولکوجو اثرلری اولاراق قبول ائدیلیر. دستانلار هر زامان تاریخی گئرچکلری دوغرو بیچیمده نقل ائتمزلر. دستانلاردا تاریخی اولای و قهرمانلار میلّتین اورتاق بیلینجآلتینین، ویجدانینین ایستک، گؤِزلنتی،دوغرولاری و دگرلری ایله ایداللاشدیریلیر، اسکی خاطیرهلرله بیرلشدیریلهرک تاریخی گئرچکمیش کیمی آنلادیلیر.هر میلّتین میلّی کیملیک و نیتهلیکلری، اورتاق دونیا گؤروشو،خاطیره و گؤِلنتیلر یانیندا قوصورلاری و یانلیشلاری دا دستانلارینا یانسیر. جهانگیرلیک توتقوسو، قووّت، مینیجیلیک و ساواشچیلیق یانیندا وئردیگی سؤزده دورما،عاجیزلره و مغلوبلارا خوشگؤرو ایله یاناشما، یاردیمچی اولما تورک دستانلاریندا دیله گتیریلن اورتاق دگر و قبوللاردیر. تورک دستانلاری،کایناتین، اینسانین، قادینین و کیشینین یارادیلیشی، تورک میلّتینین دوغوشو، چئشیدلی تورک دؤولتلرینین قورولوش گلیشمه، چؤکوشلری، ظفر و یئنیلگیلری کیمی قونولارلا برابر بیر چوخ سبب آچیقلاییجی افسانهنی ده ایچینده باریندیریر. ایلک اؤرنکلرینین منظوم اولدوغو قبول ائدیلن تورک دستانلاریندان قیرغیز تورکلری آراسیندا یاشایان ماناس دستانی قیراغیندا بوتونویله گونوموزه گلهبیلن اؤرنک بولونماماقدادیر. دیگر تورک دستانلاری چئشیدلی قایناقلاردا اؤزت، اپیزود، خاطیره، قیسالدیلمیش سئچمه متنلر حالیندا بولونماقدادیر.
تورک تاریخینه آناخطلریله باخیلدیغیندا تورک حیاتی فتحلرله باشلامیش و یئنی توپراقلاری الده ائدهرک گلیشمیشدیر. ایلک آنایورد اولان اورتا آسیا هئچ بیر زامان ترک ائدیلمهمیشدیر. تورک خالقلاری ایلک آنایورد اولان اورتا آسیادان اعئتیبارن دونیا جوغرافیاسی اوزرینده گئنیش آلانا یاییلمیش و بوگون یئددی تورک جومهورییتینده، بیر چوخ اؤز أرک توپلولوقدا و چئشیدلی دؤولتلرین ایدارهسینده آزینلیق حالیندا یاشاماقدادیر. تورک کولتورو ده تاریخ و جوغرافیاداکی چوخ بویوتلولوغا پارالئل اولاراق چئشیدلنمیش فرقلی سوییّه و بیریکیملرله زنگینلَشهرک و فرقلیلهشهرک آنجاق ایلک قایناقدان گلن اورتاقلیقلارینی سوردورهرک گونوموزه اولاشمیشدیر. بو سببله تورک دستانلاری دا تاریخی و جوغرافی چوخ بویوتلولوغون گتیردیگی دیل و کولتور دایرهلرینه پارالئل اولاراق چئشیدلنمیشدیر. تورک دستانلاری، آناخطلریله کولتور دایرهلرین، کرونولوژیک و ایچینده تشکّول ائتدیکلری ویا موحافیظه ائدیلدیکلری سییاسی بیرلیکلره گؤره بئله تصنیف ائدیلمکدهدیر:
ایلک تورک دستانلاری
1.آلتای-یاکوت
یارادیلیش دستانی
2.ساکالار دؤنمی
آ. آلپ ار تونقا دستانی
ب. شو دستانی
3. هون دؤنمی
اوغوز قاغان دستانی
4.کؤک تورک دؤنمی
آ.بوزقورد دستانی
ب.ارگنهقون دستانی
5.اویغور دؤنمی
آ. تؤرهییش دستانی
ب.گؤچ دستانی
ایسلامییتین قبولوندان سونراکی تورک دستانلاری:
1.قاراخانلی دؤنمی
ساتوق بوغراخان دستانی
2.قازاق-قیرغیز کولتور دایرهسی
ماناس
2.تورک-موغول کولتور دایرهسی
چنگیز-نامه
4.تاتار-قیریم
تیمور و ائدیگه دستانلاری
5.سلجوقلو- بگلیکلر و عوثمانلی دؤنملری
آ. سئییدباتتال غازی دستانی
ب. دانیشمندغازی دستانی
ج. کور اوغلو دستانی
تورک کوزموقونیسی-یارادیلیش دستانی:
آلتایلاردان وئربیتسکینین درلهدیگی یارادیلیش دستانی اؤزتله بئلهدیر: یئر گؤی هئچ بیر شئی یوخکن دونیا اوچسوز بوجاقسیز سولاردان عیبارتدی. تانری اۆلگن بو اوچسوز بوجاقسیز دونیادا دورمادان اوچوردو. گؤیلردن گلن بیر سس تانری اۆلگنه دنیزدن چیخان داشی توتماسینی سؤیلهدی. گؤیون امری ایله اوتوراجاق یئر تاپان تانری اۆلگن آرتیق یاراتما زامانی گلدی دئیه دوشونهرک بئله دئدی :
بیردونیا ایستهییرم، بیر سوْیلا یارادیم
بو دونیا نئجه اولسون، نه بوْیلا یارادیم
بونون چارهسی ندیر، نه یوْللا یارادیم
سو ایچینده یاشایان آغ آنا،سو اوزونده گؤروندو و تانری اۆلگنه بئله دئدی :
یارادماق ایستهییرسن اۆلگن، یارادیجی اولاراق بو قوتسال سؤزو اؤیرن :
دئ کی همیشه،" ائتدیم اولدو "باشقا بیر شی سؤیلهمه.
هله یارادیر ایکن،"ائتدیم اولمادی" دئمه.
آغ آنا بونلاری سؤیلهدی و یوخ اولدو. تانری اۆلگنین قولاغیندان بو بوُیروق هئچ گئتمهدی . اینسانا دا بو اؤیودو ایلتمکدن بیخمادی : " دینلهیین اَی اینسانلار، واری یوخ دئمهیین. وارلیغا یوخ دئییب ده ، یوخ اولوب دا گئتمهیینیز." تانری اۆلگن یئره باخاراق : " یارادیلسین یئر!" گؤیه باخاراق "یارادیلسین گؤی!" بو بویروقلار وئریلینجه یئر و گؤی یارادیلمیش. تانری اۆلگن چوخ بؤیوک اوچ بالیق یاراتمیش و دونیا بو بالیقلارین اوزرینه قونموش. بئلهجه دونیا گزر اولمامیش بیر یئرده ثابیت اولموش. تانری اۆلگن بالیقلارین قیمیلدادیقلاریندا دونیایا سو قاپلاماسین دئیه ماندیشیرهیه بالیقلاری دئنتلهمه گؤرهوی وئرمیش. تانری اۆلگن، دونیانی یاراتدیقدان سونرا تپهسی آیا گونشه دگن اتکلری دونیایا دگمهین بؤیوک آلتین داغین باشینا گئچیب اوتورموش.دونیا آلتی گونده یارادیلمیشدی، یئددینجی گونده ایسه تانری اۆلگن اویوموش قالمیشدی. اویاندیغیندا نهلر یاراتدیم دئیه باخدی: آیلا گونشدن باشقا دوققوز دونیا بیرر جهنّم ایله بیر ده یئر یاراتمیشدی. گونلردن بیر گون تانری اۆلگن دنیزده اوزن بیر توپراق پارچاجیغی اوزرینده بیر پارچا گیل گؤردو" اینسان اوغلو بو اولسون، اینسانا اولسون بابا." دئدی و توپراق اوستوندهکی گیل بیردن اینسان اولدو. تانری اۆلگن بو ایلک اینسانا "ارلیک" آدینی وئردی و اونو قارداشی قبول ائتدی. آنجاق ارلیکین اورهگی قیسقانجلیق و هیرسلا دولویدو. تانری اۆلگن کیمی گوجلو و یارادیجی اولمادیغی اوچون اؤفکهلندی.
تانری اۆلگن، سوموکلری قامیشدان، اتلری توپراقدان یئددی اینسان یاراتدی. ارلیکین یاراتدیغی دونیایا ضرر وئرهجگینی دوشونهرک اینسانی قوروماق اوزره ماندیشیره آدلی بیر قهرمان یاراتدیقدان سونرا یئددی اینسانین قولاقلاریندان اوفلهیهرک جان، بورونلاریندان اوفلهیهرک باشلارینا عاغیل وئردی. تانری اۆلگن اینسانلاری ایداره ائتمک اوزره مای-تئرهیی یاراتدی و اونو اینسان اوغلونون باشینا خان ائتدی. یاکوتلاردان (ساکا) درلهنن یارادیلیش افسانهلری ده آلتای یارادیلیش دستانینین یاخین واریانتی نیتهلیگیندهدیر . 19.یوزایلده درلهنن بو افسانهلرین چئشیدلی دین و کولتورلرین ائتکیلرینی داشیدیقلاری دوشونولمکدهدیر.
آلپ ار تونقا
ساکالار دؤنمینه عایید آلپ ار تونقا و شو اولماق اوزره ایکی دستان تثبیت ائدیلمیشدیر. آلپ ار تونقا، م.اؤ. 7. عصرده یاشامیش قهرمان و چوخ سئویلن بیر ساکا حؤکومداریدیر. آلپ ار تونقا اورتا آسیاداکی بوتون تورک بویلارینی بیرلشدیرهرک حاکیمییتی آلتینا آلمیش داها سونرا قافقازلاری آشاراق آنادولو سورییه و میصری فتح ائتمیش و ساکا دؤولتینی قورموشدور. آلپ ار تونقانین حیاتی ساواشلارلا گئچمیشدیر. اوزون سوره موباریزه ائتدیگی ایرانلی مئدلرین حؤکمداری کیخسروون دعوتینده حیله ایله اؤلدورولموشدور. آلپ ار تونقا ایله ایرانلی مئد حؤکمدارلاری آراسینداکی بو موباریزهلرین خاطیرهلری اوزون عصرلر هم تورکلر هم ایرانلیلار آراسیندا یاشادیلمیشدیر. آلپ ار تونقا، آسور قایناقلاریندا مادوُوا(Maduva)، هردوتدا مادیئس(Madyes)، ایران و ایسلام قایناقلاریندا افراسیاب آدلارییلا آنیلماقدادیر.
اورخون یازیتلاریندا "دوققوز اوغوزلار" آراسیندا "ار تونقا" آدینا ائدیلن "یوغ" مراسیمیندن سؤز ائدیلمکدهدیر. تورفان شهرینین باتیسیندا بولونان "بئزهگهلیک" معبدینین دیواریندا دا آلپ ار تونقانین قانلی رسمی بولونماقدادیر. "دیوان لغاتالترک"-ون یازاری قاشغارلی ماحمودا و " قوتادغو بیلیگ" یازاری یوسوف خاص حاجیبه گؤره "آلپ ار تونقا" ایران دستانی "شهنامه" دهکی بؤیوک و افسانوی توران حؤکمداری "افراسییاب"دیر. دیوان لغات الترکده توران حؤکمدارلیغینین مرکزی اولاراق "قاشغار" شهری گؤستریلمکدهدیر. ایسلامییتی قبول ائتمیش اولان قاراخانلی دؤولتی حؤکمدارلاری دا اؤِزلرینین "افراسیاب" سولالهسیندن گلدیکلرینه اینانمیشلار و بونو ایفاده ائتمیشدیرلر. موغول تاریخچیسی جووئینی ده اویغور دؤولتینین حؤکمدارلارینین دا افراسیاب سویوندان اولدوغونو یازماقدادیر. شجره-ای تراکمهیه گؤره سلجوقلو سولطانلاری اؤزلرینی افراسیاب سویوندان قبول ائدردیلر. سوویئت سوسیالیست جومهورییتلر بیرلیگینین داغیلماسیندان سونرا ایلهتیشیم قورماق ایمکانی بولدوغوموز و روسلارین یاکوت آدینی وئردیگی تورک قوروب اصلینده اؤزلرینه ساکا دئدیکلرینی سؤیلهمیشدیلر. تاریخ ایچینده یوخ اولدوغونو دوشوندوگوموز ساکا تورکلرینین آز دا اولسا بیر بؤلومونون بوگون وارلیقلارینی قورومالاری بیر چوخ مسلهنین یئنیدن آراشدیریلاراق دوغرولارین اورتایا چیخماسینا یاردیمچی اولابیلهجکدیر. تاریخچی مسعودی ده م.س. 7. عصرین باشینداکی گؤیتورک خاقانینین "افراسیاب" سویوندان اولدوغونو یازماقدادیر. بوتون بو بیلگیلردن حرکتله "تونقا آلپ" له ایلگیلی افسانهلرین گؤی تورکلردن اؤنجه دوغو و اورتا تییانشان آلانیندا یاشایان تورکلر آراسیندا مئیدانا گلدیگینی و بو دستانین داها سونرالاری گؤی تورک و اویغورلار آراسیندا یاشایاراق دوام ائتدیگینی گؤسترمکدهدیر. آلپ ار تونقا دستانینین متنی بو گونه اولاشامامیشدیر. بیر قیسمیندان یوخاریدا دانیشدیغیمیز قایناقلاردا بو دگرلی ساکا حؤکمداری و قهرمانی حاقّیندا بیلگیلر و بیر ده ساغو (اغیت) تثبیت ائدیلمیشدیر:
آلپ ارتونقا اؤلدو مو
دونیا یییهسیز قالدی می
قورخاق اؤجونو آلدیمی
ایندی اورهک ییرتیلیر
فلک یارار گؤزتدی
گیزلی توزاق اوزاتدی
بگلربگینی قاپدی
قاچسا نئجه قورتولور
ارلر قورد کیمی اوُِلادیلار
هیچقیریب یاخا ییرتدیلار
آجی سسلرله باغیردیلار
آغلاماقدان گؤزلری قاپاندی
بگلر آتلارینی یوْردولار
قایغی اونلاری دوردوردو
بنیزلری اوزلری سارالدی
زعفران سورولموش کیمی اولدولار
قوتادغو بیلیگده "آلپ ار تونقا" حاقّیندا بو بیلگی وئریلمکدهدیر: " اگر دیقّت ائدرسن گؤرورسن کی دونیا بگلری آراسیندا ان یاخشیلاری تورک بگلریدیر. بو تورک بگلری آراسیندا آدی مشهور ایقبالی آچیق اولانی تونقا آلپ ار ایدی. او یوکسک بیلگییه و چوخ فضیلتلره صاحیب ایدی. نه سئچکین، نه یوکسک، نه ایگید آدام ایدی؛ ذاتن عالمده فراستلی اینسان بو دونیایا حاکیم اولور. ایرانلیلار اونا افراسییاپ دئیرلر؛ بو افراسییاپ آخینلار حاضیرلاییب اؤلکهلر فتح ائتمیشدیر. دونیایا حاکیم اولماق و اونو ایداره ائتمک اوچون بیر چوخ فضیلت، عاغیل و بیلگی لازیمدیر. ایرانلیلار بونو کیتابا گئچیرمیشدیلر.کیتابدا اولماسا اونو کیم تانیردی." بوگونکو بیلگیلریمیزه گؤره آلپ ار تونقا ایله ایلگیلی ان گئنیش بیلگی ایران دستانی شهنامهده تثبیت ائدیلمیشدیر. شهنامهنین باشلیجا قونولاریندان بیری ایران -توران ساواشلاریدیر. بو دستانا گؤره ان بؤیوک توران قهرمانی اؤنجه شهزاده سونرا حؤکمدار اولان افراسیابدیر. شهنامهدهکی آلپ ار تونقا ایله ایلگیلی بیلگیلر بئله اؤزتلهنه بیلر:
"توران شهزادهسی افراسیاب باباسینین ایستگی اوزرینه ایرانا ساواش آچدی. ایکی اوردو دیهیستاندا قارشیلاشدیلار. بویو سروی، کؤکسو و قوللاری آرسلان کیمی و فیل قدر قووّتلی اولان افراسیاب، ایرانلیلاری یئندی. ایران پادیشاهی افراسیابا اسیر دوشدو. ایرانین ایلک اینتیقامینی او زامان ایرانا باغلی اولان کابیل پادیشاهی زال آلدی. زال باشاریلی اولماسینا باخمایاراق ایران شاهینین اؤلدورولمهسینی انگللهیه بیلمهدی. افراسیاب ایرانی اله گئچیرمک اوچون یئنی بیر ساواش آچدی. ایرانین یئتیشدیردیگی ان بؤیوک قهرمانلاردان زال اوغلو روستم افراسیابین اوزرینه یورودو.. افراسیاب ایله زال اوغلو روستم آراسیندا بیتمز توکنمز ساواشلار اولدو. ایران تختینده اوتوران کیکاووس، هم اوغلو سییاووشو هم ده زال اوغلو روستمی داریخدیردی. سییاووش افراسیابا سیغیندی . سییاووشون توراندا بولوندوغو سیرادا ائولندیگی تورک بگی پیرانین قیزیندان بیر اوغلو اولدو. سییاووش اوغلونا باباسی کیخسروین آدینی وئردی. افراسیاب اوزون ایللر توراندا حؤکمدارلیق ائتدی. ایرانلیلار سییاووشون اوغلو کیخسروی قاچیرارارق ایران تختینه اوتورتدولار. کیخسرو زال اوغلو روستمله ایشبیرلیگی ائتدی و توران اوردولارینی یئندی. کیخسرو ایله افراسیاب دفعهلرجه ساواشدیلار. سونوندا اوردوسوز قالان افراسیاب کیخسروین آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو. شهنامهده افراسیاب آدییلا آنیلان توران حؤکمداری آلپ ار تونقانین ایران حؤکمدارلارینا سیخ-سیخ یئنیلدیگی آنلادیلماقدادیر. آنجاق ایران توران ساواشلاریندا ایران حؤکمدارلاری سورکلی دگیشمیش 140 ایل یاشادیغی روایت ائدیلن آلپ ار تونقا ایسه ساواشا دوام ائتمیشدیر. بو دوروم افراسیابین باشاریسیز اولمادیغینی گؤستریر. گئرچک دستان متنی تاپیلدیغی تقدیرده بو دستانلا ایلگیلی داها ساغلیقلی دگرلندیرمهلر آپاریلابیلر گؤروشوندهیم.
شوُ دستانی :
شو دستانی م.اؤ. 330-327 ایللریندهکی اولایلارلا باغلانتیلیدیر. بو تاریخلرده ماکئدونیالی ایسکندر، ایرانی و تورکیستانی ایستیلا ائتمیشدی. بو دؤنمده ساکا حؤکمدارینین آدی شوُ ایدی. بو دستان تورکلرین ایسکندرله موباریزهلرینی و گئرییه چکیلمهلری آنلادیماقدادیر. دوغویا چکیلمهین 22 عاییلهنین تورکمن آدییلا آنیلمالاری ایله ایلگیلی سبب آچیقلاییجی بیر افسانه ده بو دستان ایچینده یئر آلماقدادیر. قاشغارلی ماحمود دیوانلغاتالترکده ایسکندردن ذوالقرنین اولاراق دانیشماقدادیر. دستانین تثبیت ائدیله بیلن قیسا متنی بئله اؤزتلهنهبیلر: ایسکندر، تورک مملکتلرینی آلماق اوزره حرکته گئچدیگینده تورکیستاندا حؤکمدار شو آدیندا بیر گنجدی. ایسکندرین گلیب گئچیجی بیر آخین دوزنلهدیگینه اینانیردی. بو سببله ده ایسکندرله ساواشماق یئرینه دوغویا چکیلمگی اویغون گؤرموشدو. ایسکندرین یاخینلاشدیغی خبری گلینجه اؤِزو اؤنده خالقی دا اونو ایزلهیهرک دوغویا دوغرو یول آلدیلار. ییرمی ایکی عاییله یوردلارینی بوراخماق ایستهمهدیکلری اوچون دوغویا گئدنلره قاریشمادیلار. گئدن قوروبون ایزلرینی تعقیب ائدهرک اونلارا قاریشماغا چالیشان ایکی کیشی بو 22 کیشییه راستلادی. بونلار بیربیرلری ایله گؤروشوب دارتیشدیلار. 22 کیشی بو ایکی کیشییه: "ارلر ایسکندر گلیب گئچیجی بیر کیشیدیر. نئجه اولسا گلیب گئچر،او سورکلی بیر یئرده قالا بیلمز. قال آچ" دئدیلر. گؤِزله،اگلن، دور آنلامینا گلن "قالاج" بو ایکی کیشینین سویوندان گلن تورک بویونون آدی اولدو. ایسکندر تورک یوردلارینا گلدیگینده بو 22 کیشینی گؤردو و تورکه بنزهییر آنلامیندا " تورک مانند " دئدی. تورکمنلرین آتالاری بو 22 کیشیدیر و آدلاری دا ایسکندرین یوخاریداکی سؤزوندن قایناقلانمیشدیر. اصلینده تورکمنلر، قالاجلارلا بیرلیکده 24 بویدور آما قالاچلار اؤِلرینی آیری قبول ائدرلر. حؤکمدار شو اویغورلارین یانینا گئتدی. اویغورلار گئجه باسقینی یاپاراق ایسکندرین اؤنجولرینی پوزغونا اوغراتدیلار. سونرا ایسکندر ایله شو باریشدیلار. ایسکندر اویغور شهرلرینی یاپدیردی و گئری دؤندو. حؤکمدار شو دا بالاساغونا دؤنهرک بوگون شو آدییلا آنیلان شهری یاپدیردی و بورایا بیر طیلسم قویدورتدو. بوگون ده لئیلکلر بو شهرین قارشیسینا قدر گلیر، فقط شهری گئچیب گئده بیلمزلر. بو طیلسمین ائتکیسی هله ده سورمکدهدیر.
بو دستانا گؤره ایسکندر تورکیستانا گلدیگینده تورکمنلرین دیشینداکی تورکلر دوغویا چکیلمیشدیلر. ایسکندر تورکیستاندا موقاویمتله قارشیلاشمامیش بو سببله ده ایلرلهمهمیشدیر. بؤیوک اؤلچوده چادیرلاردا یاشایان تورکلر ایسکندرین سفریندن سونرا شهرلر قورموش و یئرلشیک حیاتی گلیشدیرمیشدیلر.
هون - اوغوز دستانی :
اوغوز قاغان دستانی م.اؤ. 209-174 تاریخلری آراسیندا حؤکمدارلیق ائتمیش اولان هون حؤکمداری متهنین حیاتی اطرافیندا شکیللنمیشدیر. بوتون تورک دستانلاریندا اولدوغو کیمی بو دستانین دا ایلک شکلی گونوموزه اولاشمامیشدیر. بوگون، الیمیزده اوغوز دستانینین اوچ واریانتی بولونماقدادیر. 13. ایله 16. عصرلر آراسیندا اویغور حرفلرییله یازیلمیش و ایسلامییتدن اؤنجهکی اینانجی یانسیدان واریانتین ایلک اؤرنگی تمثیل ائتدیگی قبول ائدیله بیلر. 14. عصر باشیندا یازیلدیغی بیلینن رشیدالدین جامع التواریخ آدلی اثرینده یئر آلان فارسجا اوغوز قاغان دستانی ایسلامی واریانتلارین ایلکینی تمثیل ائتمکدهدیر. اوغوز قاغان دستانینین اوچونجو واریانتی ایسه 17. عصرده ابولغازی باهادیر خان طرفیندن تورکمنلر آراسینداکی سؤزلو روایتلردن و اؤنجهکی یازمالاردان فایدالاناراق یازیلمیشدیر.
اوغوز قاغان دستانینین ایسلامییت اؤنجهسی روایتی آی قاغانین اوزو گؤی،آغزی آتش، گؤزلری آلا ،ساچلاری و قاشلاری قارا پریلردن داها گوزل بیر اوغلو اولدو. بو اوشاق آناسیندان ایلک سودو امدیکدن سونرا قونوشدو و چیگ ات ،شوربا و شراب ایستهدی. قیرخ گون سونرا بویودو و یورودو. آیاقلاری اؤکوز آیاغی،بئلی قورد بئلی، اوْموزلاری سمور اوْمزو، کؤکسو آیی کؤکسو کیمی ایدی. ووجودو باشدان آشاغی توکلویدو. آت سورولری گودر و اوْولاناردی. اوغوزون یاشادیغی یئرده چوخ بؤیوک بیر اورمان واردی. بو اورماندا چوخ بؤیوک و گوجلو بیر کرگدان یاشاییردی. بیر جاناوار کیمی اولان بو کرگدان آت سورولرینی و اینسانلاری یئییردی. اوغوز جسور بیر آدامدی. گونلردن بیر گون بو کرگدانی اوْولاماغا قرار وئردی. قارغی، یای، اوخ، قیلیج و قالخانینی آلدی و اورمانا گئتدی. بیر گئییک اوْولادی و اونو سؤیود دالی ایله آغاجا باغلادی و گئتدی. دان آغاریرکن گلدیگینده کرگدانین گئییگی آلمیش اولدوغونو گؤردو. داها سونرا اوغوز، اوْولادیغی بیر آیینی آلتین قوشاغی ایله آغاجا باغلادی و گئتدی. دان آغاریرکن گلدیگینده کرگدانین آیینی دا آلدیغینی گؤردو. بو سفر اؤِزو آغاجین آلتیندا گؤزلهدی. کرگدان گلدی و باشی ایله اوغوزون قالخانینا ووردو. اوغوز قارغی ایله گرگدانی اؤلدوردو. قیلیجی ایله باشینی کسدی. کرگدانین باغیرساقلارینی یئیین آلا دوغانی دا اوخو ایله اؤلدوردو و باشینی کسدی. گونلردن بیر گون اوغوز قاغان تانرییا یالواریرکن قارانلیق باسدی. گؤیدن بیر گؤی ایشیق ائندی. گونشدن و آیدان داها پارلاقدی. بو ایشیغین ایچینده آلنیندا قوطب اولدوزو کیمی پارلاق بیر بن اولان چوخ گوزل بیر قیز دوروردو. بو قیز گولونجه گؤی تانری دا گولور، قیز آغلایینجا گؤی تانری دا آغلاییردی. اوغوز بو قیزی سئودی و بو قیزلا ائولندی. گونلر و گئجهلردن سونرا بو قیز اوچ اوغلان دوغدو. اوشاقلارا گون، آی و اولدوز آدلارینی وئردیلر. اوغوز اورماندا اوْوا چیخدیغی گونلردن بیرینده گؤل اورتاسیندا بیر آغاج گؤردو. آغاجین قوووغوندا گؤزو گؤیدن داها گؤی، ساچی ایرماق کیمی دالغالی، اینجی کیمی دیشلی بیر قیز اوتوروردو. یئراوزو خالقی بو قیزین گوزللیگینی گؤرسه دایانا بیلمز اؤلوروک دئیردیلر. اوغوز بو قیزی سئودی و اونونلا ائولندی. گونلردن گئجهلردن سونرا اوغوزون بو قیزدان دا اوچ اوغلو اولدو. بو اوشاقلارا گؤی، داغ و دنیز آدلارینی قویدولار.
اوغوز قاغان بؤیوک بیر توی(شنلیک) وئردی. قیرخ ماسا و قیرخ سیرا دوزلتدیردی.چئشید چئشید یئمکلر،شرابلار، تادلیلار، قیمیزلار یئدیلر و ایچدیلر. تویدان سونرا بگلره و خالقا اوغوز قاغان بونلاری سؤیلهدی:
من سیزلره قاغان اولدوم
آلاق یای ایله قالخان
نیشان اولسون بیزه بویان
بوزقورد اولسون بیزه اوُران
اوْو یئرینده یوروسون قولان
دانادنیز،داها مۆرهن
گونش بایراق گؤی قوریقان
اوغوز قاغان بو تویدان سونرا دونیانین دؤرد بیر طرفینه ائلچیلرله بو مکتوبو گؤندردی:" من اویغورلارین قاغانییام و یئر اوزونون دؤرد گوشهسینین قاغانی اولماغیم گرهکیر. سیزدن ایطاعت دیلهرم. کیم منیم امرلریمه باش اگرسه، هدیهلرینی قبول ائدر و اونو دوست توتارام. کیم باش اگمزسه، غضبه گلهرم. اونو دوشمن سایارام. اونونلا ساواشیر و یوخ ائتدیرم". یئنه او زامانلاردا ساغ یاندا بولونان آلتون قاغان، اوغوز قاغانا بیر چوخ آلتین گوموش و دگرلی داشلار هدیه ائتدی و اونا ایطاعت ائدهرک دوستلوق قوردو. اوغوز قاغانین سول یانیندا ایسه عسکرلری و شهرلری چوخ اولان اوروم قاغان واردی. اوروم قاغان اوغوز قاغانی دینلهمزدی. اوغوز قاغانین ایستکلرینی یئنه قبول ائتمهدی. اوغوز قاغان غضبه گلدی، بایراغینی آچدی و عسکرلرییله بیرلیکده اوروم قاغانا دوغرو یورودو.قیرخ گون سونرا بوز داغین اتکلرینه گلدی. چادیرینی قوردوردو و سسسیزجه اویودو. دان آغارینجا اوغوز قاغانین چادیرینا گونش کیمی بیر ایشیق گیردی.او ایشیقدان گؤی تویلو گؤی یئلهلی بؤیوک بیر ارکک قورد چیخدی. قورد: " اَی اوغوز، سن اوروم اوزرینه یورومک ایستهییرسن؛ اَی اوغوز من سنین اؤنونده یورویهجگم."دئدی. بونون اوزرینه اوغوز چادیرینی توپلاتدیردی و اوردوسویلا بیرلیکده قوردو ایزلهدیلر. گؤی تویلو گؤی یئلهلی بؤیوک ارکک قورد ایتیل مۆرَن دنیزی یاخینینداکی قارا داغین اتگینده دوردو. اوروم خانین اوردوسو ایله اوغوز قاغانین اوردوسو آراسیندا بؤیوک ساواش اولدو. اوغوز قاغان ساواشی قازاندی، اوروم خانین خانلیغینی و خالقینی آلدی.اوغوز قاغان و عسکرلری گؤی تویلو و گؤی یئلهلی قوردو ایزلهیهرک ایتیل ایرماغینا گلدیلر. اوغوز قاغانین بگلریندن اولوغ اوردو بگ ایتیل ایرماغینی گئچمک اوچون آغاجلاردان سال تیکدی و بئلهجه قارشییا گئچدیلر. اوغوزون بو بولوش خوشونا گئتدیگی اوچون بو اولوغ اوردو بگه "قیپچاق" آدینی وئردی. گؤی تویلو گؤی یئلهلی قوردو ایزلهیهرک یئنیدن یولا دوام ائتدیلر. اوغوز قاغانین چوخ سئودیگی آلاجا آتی بوز داغا قاچدی. اوغوز قاغانین چوخ اوزولدوگونو گؤرن قهرمان بگلریندن بیری بوز داغا چیخدی و دوققوز گون سونرا آلاجا آتی تاپاراق گئری دؤندو. اوغوز قاغان آتینی و قارلارلا اؤرتونموش قهرمان بگی گؤرونجه چوخ سئویندی. آتینی گتیرن بو بگ: " سن بوراداکی بگلره باش اول. سنین آدین ابدیین قارلوق اولسون." دئدی. بیر سوره ایلرلهدیکدن سونرا گؤی تویلو و گؤی یئلهلی ارکک قورد دوردو. چۆرچئت یوردو آدی وئریلن بو یئرده چۆرچئتلرین قاغانی و خالقی اوغوز قاغانا بویون اگمهیینجه بؤیوک ساواش اولدو. اوغوز قاغان، چورچئت قاغانی یئندی و خالقینی اؤِزونه باغلادی. اوغوز قاغان، اوردوسونون اؤنونده یوروین بو گؤی تویلو گؤی یئلهلی ارکک قوردلا هیند، تانغوت، سورییه، گونئیده بارکان کیمی بیر چوخ یئری ساواشاراق قازاندی و یوردونا قاتدی. دوشمنلری اوزولدو، دوستلاری سئویندی. بیر چوخ غنیمت و آتلا ائوینه دؤندو. گونلردن بیر گون اوغوز قاغانین تجروبهلی بیلگه وزیری اولوغ بگ رویاسیندا بیر آلتین یای و اوچ گوموش اوخ گؤردو. آلتین یای گون دوغوسوندان گون باتیسینا قدر اوزانیردی. اوچ گوموش اوخ دا قوزئیه دوغرو گئدیردی.اوغوز قاغان بو رویانی دینلهیینجه یوردونو اوغوللاری آراسیندا پایلاشدیردی.
گؤک تورک دستانی
گؤک تورکلرله ایلگیلی تثبیت ائدیلن دستانین ایکی فرقلی روایتی بولونماقدادیر. چین قایناقلاریندا تثبیت ائدیلن واریانت "بوزقورد" ،ابولغازی باهادیر خان طرفیندن تثبیت ائدیلن واریانت شجره-ای تراکمه ایسه "ارگنهقون" آدییلا وئریلمیشدیر.
ارگنهقون دستانی
موغول ائلینده اوغوز خان سویوندان ایلخانین حؤکمدارلیغی سیراسیندا تاتارلارین حؤکمداری سئوینج خان موغول اؤلکهسینه ساواش آچدی. ایلخانین ایدارهسیندهکی اوردونو قیرغیزلار و دیگر بویلاردان دا یاردیم آلاراق یئندی. ایلخانین اؤلکهسیندهکی هرکسی اؤلدوردولر. یالنیز ایلخانینن کیچیک اوغلو قییان و ائشی ایله قارداش اوغلوسو نۆکوز ایله ائشی قاچیب قورتولماغی باشاردیلار.دوشمنین، اونلاری تاپا بیلمهیهجگی بیر یئره گئتمگه قرار وئردیلر. یابانی قویونلارین یورودوگو بیر یولو ایزلهیهرک یوکسک بیر داغیدا دار بیر گئچیده واردیلار. بو گئچیتدن گئچهرک ایچینده آخار سولار،بولاقلار، چئشیدلی بیتکیلر، چاییرلار، مئیوه آغاجلاری، چئشیدلی اوولارین بولوندوغو بیر یئره گلینجه تانرییا شوکر ائتدیلر و بورادا قالماغا قرار وئردیلر. داغین دوروغو اولان بو یئره داغ کمری آنلامیندا "ارگنه" کلمهسییله "دیک" آنلامینداکی "قون" کلمهسینی بیرلشدیرهرک "ارگنهقون" آدینی وئردیلر. قییان و نۆکوزون اوغوللاری چوخالدی. دؤرد یوز ایل سونرا اؤزلری و سورولری او قدر چوخالدیلارکی ارگنهقونا سیغامادیلار.آتالارینین بورایا گلدیگی گئچیدین یئری اونودولموشدو.ارگنهقونون چئورهسیندهکی داغلاردا گئچید آرادیلار. بیر دمیرجی، داغین دمیر قیسمی اریتیرلرسه یول آچیلا بیلهجگینی سؤیلهدی. دمیرین بولوندوغو یئره بیر سیرا اودون، بیر سیرا کؤمور دوزدولر و اود یاندیردیلار. یئتمیش یئره قویدوقلاری یئتمیش کؤروکله هامی بیردن کؤروکلهدیلر. دمیر اریدی، یوکلو بیر دوه گئچهجک قدر یئر آچیلدی. ایلخانین سویوندان گلن تورکلر یئنیدن گوجلنمیش اولاراق اسکی یوردلارینا دؤندولر، آتالارینین اینتیقامینی آلدیلار. اگنهقوندان چیخدیقلاری گون اولان 21 مارتدا هر ایل بایرام ائتدیلر. بو بایرامدا بیر دمیر پارچاسینی قیزدیریرلار، دمیر قیپ قیرمیزی اولونجا اؤنجه خاقان داها سونرا بگلر دمیری اؤرسون اوستونه قویاراق دؤیرلر. بوگون هم یئنیدن اؤزگور هم ده باهار بایرامی اولاراق ایندی ده قوتلانماقدادیر.
اویغور دستانلاری
اویغورلارا عایید تؤرهییش و گؤچ آدلی ایکی دستان پارچاسی تثبیت ائدیلمیشدیر. تؤرهییش پارچاسی چین قایناقلاریندان گؤچ ایسه هم چین هم ایران قایناقلاریندا بولونماقدادیر.
تؤرهییش دستانی
اسکی هون بگلریندن بیرینین چوخ گوزل ایکی قیزی واردی. بو بگ قیزلاری ایله آنجاق تانریلارین ائولهنهبیلهجگینی دوشونوردو. بو سببله اؤلکهسینین قوزئی طرفینده یوکسک بیر قولّه تیکدیرهرک ایکی گوزل قیزینی تانریلارلا ائولنمک اوزره بورایا یئرلشدیردی. بیر سوره سونرا قولّهیه گلن بیر قوردون تانری اولدوغو دوشونجهسییله قیزلار بو قوردلا ائولندیلر. بو ائولنمهدن دوغان دوققوز اوغوزلارین سسی قورد سسینه بنزردی.
کؤچ دستانی
اویغورلارین یوردوندا "هوُلین" آدلی بیر داغ واردی. بو داغدان توُغلا و سئلئنگه آدلی ایکی ایرماق چیخاردی. بیر گئجه اوراداکی بیر آغاجین اوزرینه گؤیدن ایلاهی بیر ایشیق ائندی. ایکی ایرماق آراسیندا یاشایان خالق بونو دیقّتله ایزلهدیلر. آغاجین گؤودهسینده شیشکینلیک اولوشدو، ایلاهی ایشیق دوققوز آی اون گون شیشکینلیک اوزرینده دوردو. آغاجین گؤودهسی یاریلدی و ایچیندن بئش اوشاق گؤروندو. بو اؤلکهنین خالقی بو اوشاقلاری بویوتدو. ان کیچیکلری اولان بوُغو خان بؤیویونجه حؤکمدار اولدو. اؤلکه زنگین خالق موتلو اولدو. چوخ زامان گئچدی. یوُلوغ تیگین آدلی بیر پرنس حؤکمدار اولدو. چینلیلرله چوخ ساواشدی. بو ساواشلارا سون وئرمک اوچون اوغلو قالی تیگینی بیر چین پرنسئسی ایله ائولندیرمگه قرار وئردی. چینلیلر،پرنسئسه قارشیلیق حؤکمداردان تانری داغینین اتگیندهکی قوتلو داغ آدینی داشییان قایانی ایستهدیلر. قالی تیگین قایانی وئردی. چینلیلر قایانی گؤتورمک ایچین قایانین اطرافیندا اود یاندیردیلار، قایا قیزینجا اوزرینه سیرکه تؤکدولر. اوفاق پارچالارا آیریلان قایانی آرابالارا قویاراق چینه داشیدیلار. مملکتدهکی بوتون قوشلار، حئیوانلار اؤز دیللرییله بو قایانین گئدیشینه آغلادیلار. بوندان یئددی گون سونرا دا قالی تیگین اؤلدو. قیتلیق و قوراقلیق اولدو . یوردلارینی بوراخاراق کؤچ ائتمک زوروندا قالدیلار.
بورایا قدر قیساجا تانیتماغا چالیشدیغیمیز تورکلرین ایلک دؤنم ادبی اثرلری اولان یارادیلیش، آلپ ار تونقا، شو، اوغوز قاغان، ارگنهقون، تؤرهییش و کؤچ دستانلاری بوگونکو بوتون تورک جومهورییت و توپلولوقلارینین اورتاق دستانلاری اولاراق قبول ائدیلمکدهدیر. بؤیوک بیر ائحتیمال ایله 15. عصرده یازییا گئچیریلدیگی قبول ائدیلن "دده قورقوت حیکایهلری" نین هون-اوغوز دستان دایرهسیندن آیریلمیش دستان پارچاسی اولدوغو گؤروشو اولدوقجا یایغیندیر. دده قورقوت حیکایهلری و بو حیکایهلرین هم آنلادیجیسی هم ده قهرمانلاریندان بیری اولان دده قورقوت بوتون تورک دونیاسیندا اورتاق اولاراق تانینان سؤزلو و یازیلی گلهنکده یاشادیلان اؤنملی اثرلردن بیریدیر. تورکلرین 10. عصرده بؤیوک کوتلهلر حالیندا ایسلامییتی قبول ائتمهلریندن و اوغوزلارین بؤیوک بیر بؤلومونون باتییا بوگونکو آنادولو توپراقلارینا گؤچمهلریندن سونرا گرک اورتا آسیادا گرک آنادولو،بالکانلار و اورتا دوغودا، تورکلر فرقلی سییاسی بیرلیکلر ایچینده یاشامیشلار. 10. عصردن سونرا تشکّول ائدن دستانلاردان کور اوغلو دیشینداکیلر تورک توپلولوق و قوروپلارینین ایلهتیشیملری اؤلچوسونده یایغینلاشمیشدیر. کور اوغلو دستانی 16. عصرده آنادولودا تشکّول ائتمیش و همن همن بوتون تورک دونیاسی طرفیندن منیمسنمیش و چئشیدلهنهرک یاشاتیلماقدادیر.
ایسلامییتین قبولوندن سونراکی تورک دستانلاری قاراخانلی حؤکمداری ساتوق بوغرا خان 10. عصرده ایسلامییتی رسمن دؤولت دینی اولاراق قبول ائتمیشدیر. ایسلامییتتن سونرا ایلک تشکّول ائدن دستان دا بو حؤکمدارین ایسلامییتی قبول و یایماق اوچون ائتدیگی موباریزهلرین افسانهلرله زنگینلشدیریلهرک آنلاتیمییلا دوغموشدور. بو دستانین بیر الیازماسیندا بولونان متنی قیساجا بئله اؤزتلهنه بیلر :
ساتوق بوغرا خان دستانی
حضرت محمد(ص) قانادلی آتی بوُراکین بئلینده گؤیلره یوکسلدیگی "مئعراج گئجهسینده" گؤی قاتلاریندا اؤزوندن اؤنجهکی پئیغمبرلری گؤرور. بونلار آراسیندا بیرینی تانییا بیلمهییب جبرائیلدن بونون کیم اولدوغونو سوروشار.
جبرائیل :
" بو پئیغمبر دئییلدیر. بو سیزین اؤلومونوزدن اوچ عصر سونرا دونیایا ائنهجک اولان بیر روحدور. تورکیستاندا سیزین دینینیزی یایاجاق اولان بو روح " عبدالکریم ساتوق بوغرا خان" آدینی آلاجاقدیر." حضرت محمد یئر اوزونه دؤندوکدن سونرا هرگون ایسلامییتی تورک اؤلکهسینه یایاجاق اولان بو اینسان اوچون دوعا ائتدی. حضرت محمدین آرخاداشلاری دا بو روحو گؤرمک ایستهدیلر. حضرت محمد دوعا ائتدی. باشلاریندا تورک باشلیقلاری بولونان سیلاحلی، قیرخ آتلی گؤروندو. ساتوق بوغرا خان و آرخاداشلاری سلام وئریب اوزاقلاشدیلار. بو اولایدان اوچ عصر سونرا ساتوق بوغرا خان، قاشغار سولطانینین اوغلو اولاراق دونیایا گلدی. ساتوق بوغرا خانین دوغدوغو گون یئر سارسیلمیش، مؤوسوم قیش اولدوغو حالدا باخچالار،چاییرلار چیچکلرله اؤرتولموشدو. فالچیلار بو اوشاغین بؤیویونجه موسلمان اولاجاغینی سؤیلهیهرک اؤلدورولمهسینی ایسترلر. ساتوق بوغرا خانی، آناسی : " موسلمان اولدوغو زامان اؤلدورورسونوز." دئیهرک اؤلومدن قورتاریر.
ساتوق بوغرا خان 12 یاشیندا آرخاداشلارییلا بیرلیکده اوْوا چیخماغا باشلار. اوْودا اولدوقلاری گونلردن بیرینده قاچان بیر دوْوشانین آرخاسیندان سورعتله قوشارکن آرخاداشلاریندان اوزاقلاشیر. قاچان دووشان دورور و بیر قوجا اینسان گؤرونومو قازانیر.ساتوق بوغرا خانین سونرادان خیزیر اولدوغونو آنلادیغی بو یاشلی کیشی اونا موسلمان اولماسینی اؤیودلهیر و ایسلامییتی آنلادیر. ساتوق بوغرا، قاشغار حؤکمداری اولان عمیسیندن ایسلامییتی قبول ائتمهسینی ایستر. قاشغار خانی، موسلمان اولمایاجاغینی سؤیلر. ساتوق بوغرا خانین ایشارتییله یئر یاریلیر و حؤکمدار توپراغا گؤمولور. ساتوق بوغرا خان حؤکمدار اولور و بوتون تورک اؤلکهلری اونون ایدارهسینده ایسلامییتی قبول ائدرلر. ساتوق بوغرا خان، عؤمرونو موسلمانلیغی یایماق اوچون موباریزه ایله گئچیرمیشدیر. منکیبهلره گؤره ساتوق بوغرا خانین دوشمنه اوزادیلدیغیندا قیرخ آددیم اوزانان بیر قیلیجی وارمیش و ساواشیرکن اطرافینا اودلار ساچیرمیش. 96 یاشیندا تانریدان دعوت آلمیش بو سببله قاشغارا دؤنموش و خستهلهنهرک بورادا اؤلموشدور.
ماناس دستانی
قیرغیز تورکلری آراسیندا دوغان ماناس دستانی قازاق-قیرغیز تورک کولتور دایرهسی ایچینده بوگون ده بوتون جانلیلیغی ایله یاشاماقدادیر. بو دستانین 11 ایله 12. عصرلرده میدانا گلدیگی دوشونولمکدهدیر. دستانین قهرمانی ماناس دا، اوغوز قاغان دستانینین ایسلامی روایتیندهکی و ساتوق بوغرا خان کیمی ایسلامییتی یایماق اوچون موباریزه ائدن بیر قهرماندیر. بئله اولماقلا برابر ماناس دستانیندا ایسلامییت اؤنجهسی تورک کولتور،اینانج و قبوللرینین تمامینی گؤرمک مومکوندور. بازی واریانتلاری 400000 میصراع اولان ماناس دستانی تورک-بوزقیر مدنییتینین قازاق -قیرغیز دایرهسینین کولتور بلگهسلی نیتهلیگیندهدیر.
چنگیز-نامه
اورتااسیادا یاشایان تورک بویلاری آراسیندا 13. عصرده دوغوب گلیشمیشدیر. چنگیزنامه موغول حؤکمداری چنگیزین حیاتی، کیشیلیگی و فتحلری ایله ایلگیلی اولاراق چنگیزین اوغوللاری طرفیندن ایداره ائدیلن تورکلر طرفیندن مئیدانا گتیریلمیشدیر. اورتا آسیادا یاشایان تورکلر اؤزللیکله ده باشقورد، قازاق و قیرغیز تورکلری، چنگیز دستانینی چوخ سئوهرک گونوموزه قدر یاشاتمیشدیلار. چنگیز-نامهده، چنگیز بیر تورک قهرمانی اولاراق قبول ائدیلمکده و حیکایه تورک تاریخی کیمی آنلاتیلماقدادیر. چنگیز، اویغور تؤرهییش دستانینین قهرمانلاری کیمی گون ایشیغی ایله قورد-تانرینین اوشاغی اولاراق دوغار. چنگیز-نامه، موغول خانلارینین دستانی تاریخی اولاراق قبول ائدیلدیگیندن تاریخ آراشدیریجیلارینین دا دیقّتینی چکمیشدیر. 17. عصرده اورتا آسیا تورکجهسینین دگرلی یازاری ابولغازی باهادیر خان، "شجره-ای تراکمه" آدلی اثرینده "چنگیز-نامه"نین 17 واریانتینی تثبیت ائتدیگینی سؤیلهمکدهدیر. بو بیلگی، بو دستانین، اورتا آسیاداکی تورکلر آراسینداکی یایغینلیغینی گؤسترمکدهدیر. اورتا آسیا تورکلری، چنگیزی ایسلام قهرمانی اولاراق دا گؤرموشلر و اونا قوتساللیق عطف ائتمیشدیلر. باتیداکی تورکلر طرفیندن ایسه چنگیز هئچ سئویلمهمیشدیر. عرب تاریخچیلرینین، بو حؤکمداری ایسلام دوشمنی اولاراق گؤسترمهلری و تاریخی اولایلار اونون سئویلمهمهسینده ائتکیلی اولموشدور. موغوللارین آنادولویا سالدیرغان بیچیمده گلیب اورتالیغی یاخیب ییخمالاری، باغدادین اؤنجه هولاقو داها سونرا تیمور طرفیندن یاخیلیب ییخیلماسی، تیمورین ییلدیریم بیازیدلا سببسیز ساواشی کیمی تاریخی گئرچکلر، چنگیزین ده دیگر موغوللار کیمی سئویلمهمهسینه سبب اولموشدور. چنگیز-نامه باتیدا یاشایان تورکلرین حافیظه و کؤنوللرینده یئر آلمامیشدیر. "چنگیز-نامه"نین اورتا آسیا تورکلری آراسیندا بیر دیگر آدی دا " داستان-ای نسل-ای چنگیز خان"دیر.
ائدیگه
بو دستاندا 13. عصرده خزر دنیزی قیییسیندا قورولان آلتین اوردو خانلیغینین 15. عصرده تیمورلولار طرفیندن ییخیلیشی آنلادیلماقدادیر. دستانین آدی، آلتین اوردو خانی و بو دستانین قهرمانی ائدیگه میرزا باهادیرا عطفن وئریلمیشدیر. ائدیگه میرزا باهادیرین دؤولتینی آیاقدا توتابیلمک اوچون اتئدیگی بؤیوک موباریزهلر، اؤلوموندن سونرا 15. عصرده دستان حالینا گتیریلمیشدیر. 1820ایلیندن إعتیبارن یازییا گئچیریلن ائدیگه دستانینین قازاق-قیرغیز، قیریم، نوقای، تورکمن، قارا قالپاق، باشقورد اولماق اوزره آلتی روایتی تثبیت ائدیلمیشدیر چئشیدلی تورک قوروبلار آراسیندا آلپ ار تونقا و اوغوز قاغان کیمی ایلک تورک دستانلارینین ایزلرینی داشییان تورک قهرمانلیق دونیا گؤروشونو تمثیل ائدن بورادا بحثی گئچنلر قدر یایغینلاشمامیش اورتاق ادبییات گلهنگی ایچینده یئر آلمامیش بیر چوخ باشقا دستان اؤرنگی بولونماقدادیر. عوثمانلی ساحهسینده دستاندان حیکایهیه گئچیشده آرا تورلر اولاراق دا نیتهلندیریلن چوخ تانینمیش و بیر چوخ تورک توپلولوقلارینجا دا بیلینن کور اوغلو اؤرنگی یانیندا داها سینیرلی آلانلاردا تثبیت ائدیلن دانیشمندنامه،باتتالنامه کیمی ایلگی چکیجی اؤرنکلر ده بولونماقدادیر.
باتتال-نامه
بو دستانین قهرمانی تورکلر آراسیندا باتتال غازی آدییلا منیمسنمیش بیر عرب ساواشچیسیدیر. اصل دستان، 8. عصرده، اوْمویلرین خیریستییانلارلا ائتدیکلری ساواشلاردا بؤیوک قهرمانلیقلار گؤسترمیش عبدالله آدلی بیر کیشییله ایلگیلی اولاراق دوغموشدور. باتتال عربجه قهرمان دئمکدیر، باتتال غازی، عرب قهرمانینا وئریلن عونوانلاردیر. تورکلرین موسلمان اولمالاریندان سونرا باتتال غازی دستان تیپی تورکلشدیریلمیش اؤنجهکی دستان اپیزودلارییلا زنگینلشدیریلمیش و آنلاتیم گلهنگی ایچینه آلینمیشدیر. 12 و 13عصرلرده باتتال-نامه آدی ایله و نثر بیچیمی یازییا گئچیریلمیشدیر. حیکایهچی آشیقلارین رپرتوارلاریندا دا یئر آلمیشدیر.سئیید باتتال آدییلا دا آنیلان بو قهرمان هم چوخ بیلگیلی، چوخ دیندار و جؤمرددیر. موسلمانلیغی یایماق اوچون ائتدیگی موباریزهلرده اینسانلارین یانیندا بۆیوجو، جادو و دئو کیمی اولاغاناوستو گوجلرله ده ساواشیر. " آشکار دئوزاده" آدلی آتی دا اؤزو کیمی قهرماندیر. عرب، فارس و تورکلرین 10-20. عصرلر آراسیندا اولوشدوردوقلاری اورتاق ایسلام کولتور دایرهسینین اورونلریندن بیری اولماقلا برابر اورتا آسیادا یاشایان تورک قوروپلار آراسینا دا یاییلاراق تورک قبول و دگرلرییله قایناشمیشدیر.
دانیشمندنامه
آنادولونون فتحینی و بو موباریزهنین قهرمانلارینی آنلادان، 11. عصرده سؤزلو اولاراق شکیللنن 13. عصرده یازییا گئچیریلن ایسلامی تورک دستانلارینداندیر. دانیشمندنامهده حیکایه ائدیلن اولایلارین تاریخی گئرچکلره اویغونلوغو، قهرمانلارینین یاشامیش تورک بگلری اولمالاریندان، آنادولو جوغرافیاسینین گئرچک آدلارییلا آنیلماسیندان دولایی اوزون سوره تاریخ کیتابی اولاراق نیتهلندیریلمیشدیر. کور اوغلو متنی دستان آدییلا آنیلماقلا و بعضی دستانی نیتهلیکلره ده صاحیب اولماقلا بیرلیکده 20. عصرده آنادولودان درلهنن اؤرنکلری داها چوخ خالق حیکایهسی گلهنگینه یاخیندیر. آنادولودا حیکایچی آشیقلار طرفیندن 24 قول حالیندا آنلادیلان حیکایهسینین اؤزتی قیساجا بئلهدیر :
کور اوغلو دستانی
بولو بگی، گووندیگی مئهترلریندن بیری اولان یوسوفا : " چوخ هونرلی و دگرلی بیر آت تاپ ." امرینی وئریر. مئهتر یوسوف، اوزون سوره بولو بگینین ایستگینه اویغون بیر آت آرار. بؤیودوکلرینده ایستهنن نیتهلیکلره صاحیب اولاجاغینا ایناندیغی ایکی دای تاپیر و بونلاری ساتین آلیر. بولو بگی بو ضعیف دایلاری گؤرونجه چوخ قیزار و مئهتر یوسوفون گؤزلرینه میل چکیلمهسینی امر ائدر. گؤزلری کور ائدیلن و ایشیندن قووولان یوسوف، سیسقا دایلارلا بیرلیکده ائوینه دؤنر. اوغلو روشن عالییا وئردیگی تعلیماتلارلا دایلاری بؤیودور. باباسی کور اولدوغو اوچون کور اوغلو تاخما آدییلا آنیلان روشن عالی، باباسینین ایستگینه گؤره آتلاری یئتیشدیریر. دایلاردان بیری اولاغان اوستو بیر آت حالینا گلیر و قیرآت آدی وئریلیر. قیرآت دا دستان قهرمانی کور اوغلو قدر اونلهنیر. مئهتر یوسوف، بولو بگیندن اینتیقام آلماق اوچون گؤزلرینی آچاجاق و اونو گوجلو قیلاجاق اوچ سئحرلی کؤپوگو ایچمک اوزره اوغلو ایله بیرلیکده بولاغا گئدر. آنجاق، کور اوغلو باباسینا گتیرمهسی گرهکن بو کؤپوکلری اؤِزو ایچر، ایگیدلیک، شاعیرلیک و سونسوز گوج قازانیر. باباسی قدرینه ریضا گؤستریر آنجاق اوغلونا موطلقا اینتیقامینی آلماسینی سؤیلر. کور اوغلو چاملیبئله یئرلشیر، چئورهسینه ایگیدلر توپلار و باباسینین اینتیقامینی آلیر. حیاتینی یوخسول و چارهسیزلره یاردیم ائدهرک گئچیریر. خالق اینانجینا گؤره سیلاح ایجاد ائدیلینجه مردلیک پوزولدو دئمیش قیرخلارا قاریشمیشدیر. چئشیدلی دؤنملره و فرقلی سییاسی بیرلیکلر صاحیب تورک قوروبلاری آراسیندا تثبیت ائدیلن تورک دستانلارینین قیساجا تانیتیمی و اؤزتی بو قدردیر. بو دستان متنلری اینجهلندیگینده هامیسیندا ایلک تورک دستانی اوغوز قاغان دستانینین ایزلری بولوندوغو گؤرولور. بو دستان پارچالاری تورک دونیاسینین اورتاق تاریخی دؤنم خاطیرهلرینی عکس ائتدیرن ایلک ادبی اورونلر اولاراق دا اؤنم و دگر داشیرلار. بیر گون بو پارچالاردان حرکتله فین دستانی کالاوالا کیمی دگرلی موکمّل بیر تورک دستانینی یازیلا بیلیرسه چئشیدلی قایناقلاردا داغینیق اولاراق بولونان مالزمه داها آنلاملی حالا گله بیلر قناعتیندهیم.
قایناقلار
1.بانارلی نیهات سامی،رسیملی تورک ادبییاتی تاریخی،ایستانبول1971.
2. Bang W. - R.R. Arat, Die Legende von Oghuz-Kaghan, Berlin ı932.. تورکجه چئویریسی، اوغوز قاغان دستانی، ایستانبول 1936.
3.ابولغازی باهادیر هان،شجره-ایتراکیمه،فوتوکوپی،ایستانبول1937.
4.گؤک یای اورهان شایق، " هان-نامه"نجاتی لوگال آرماغانی، آنکارا. 1968
5.اینان عبدولقادیر،تاریخده و بوگون شامانیزم،انکارا 1945.
6.کؤپرولومهمتفواد، تورک ادبییاتی تاریخی، ایستانبول. 1928. ایکینجی باسقی ایستانبول.1982
7. موغوللارین گیزلی تاریخی،چئویرن آحمت تمیر،انکارا 1948.
8.اورکون أ.ن.، اوغوزلارا دایر، آنکارا 1935.
9.اؤگل بهاالدین، "اویغورلارین منشأ افسانهسی"، ا.او. دیل و تاریخ جوغرافیا فاکولتهسی درگیسی،آنکارا 1947.
10. اؤگل بهاالدین، تورک کولتور تاریخی،انکارا1962.
11. تورک میتولوژیسی، آنکارا 1971.
12. سومر فاروق، اوغوزلار ،انکارا 1967.
13. توغان ذکی ولیدی، عومومی تورک تاریخینه گیریش، ایستانبول 1946.


text:
پروقراملار
تورکیه
"ترورو دستکلهینلره خوشگؤرو یوخ"
ایچ ایشلری باخانی سون 3 آیدا ترور هؤرگوتلرینه قارشی 5 مین 800 عملیات ائدیلدیگینی، 800 سیغیناغین یوخ ائدیلدیگینی سؤیلهدی
اردوغان، 22-26 ژانویه تاریخلرینده شرقی آفریقا اؤلکهلرینه رسمی سفر ائده جک
اردوغانین قاتیلیمی ایله هر 3 اؤلکهده کئچیریلهجک ایش فوروملاری، ایش آداملارینین یئرلی همکارلارییلا بیر آرایا گلهرک ایش بیرلیگی ایمکانلارینی اله آلمالارینا ایمکان تانییاجاق
"1915 اولایلارینی یوروملاما تاریخچیلرین ایشی"
دانمارک خاریجی ایشلر باخانی، تورکیه و ارمنیستان آراسیندا ایلیشکیلرین نئجه اولاجاغینا بو 2 اؤلکهنین قرار وئرجیینی قید ائتدی
تورک دونیاسی
دوغو تورکیستاندا یئنی پروژهلر
بؤلگهسل قالخینمانین جانلاندیریلماسی اوچون گئچن ایله گؤره یوزده 50 داها چوخ یاتیریم یاتیریلاجاق
20 یانوار، بیر ملتین یئنیدن دوغوشو
بو گون فاجعه ایله یاناشی قهرمانلیق سالنامهسی ساییلان 20 یانوار حادثهلرینین 27.جی ایلی تامام اولور
بؤلگه
روسیادان سایبری سالدیری ادعاسی
"آغیر سالدیریلارین آرخاسیندا خاریجی اؤزل سرویسلرین اولدوغونا دایر الیمیزده بعضی دلیللر وار"
فرات قالخانی" عملیاتیندا 23 داعش تروریستی اولدورولدو
تورکیه سلاحلی قوهلرینین سوریهنین قوزیینده کی ترور هدفلرینه قارشی داوام ائتدیردیگی "فرات قالخانی" عملیاتینین 150-جی گونونده 23 داعش تروریستی محو ائدیلدی.
دونیا
پیتر کوک-ون سون مطبوعات کونفرانسی
آمریکانین ساوونما ناظیرلیگینین سؤزچوسو پیتر کوک اؤلکهسینین سوریه-ده الباب عملیاتینا وئردیگی دستکین ترور تشکیلاتی داعش-ه قارشی حیاتا کئچیریلن گئنیش مقیاسلی کوردیناسیونون حیصهسی اولدوغونو و بونو رقه-ده ده دا گؤرمک ایستدیکلرینی سؤیله دی.
قوزئی کرهدن ترامپا مئساژ وار
قوزئی کره، ترامپین وظیفهیه باشلایاجاغی گونده 2 قارهلرآراسی بالیستیک موشک سینایاجاق
اقتصاد
تورک آخینی طبیعی گاز بورو خطی پروژهسی آنلاشماسی دومادا قبول ائدیلدی
پروژه چرچیوهسینده اتیکیلمهسی پلانلاشدیریلان ایکینجی خطین ایسه، گازی آلاجاق اؤلکهلرین بلیرلنمسی سونراسیندا روسیا اوچون یئنه علاوه گلیر یاراداجاغام وورغولاندی آچیقلامادا
ایستانبول بورساسیندا وضعیت
سربست بازاردا آمریکا دلاری 3 لیره 78 قوروش، یورو ایسه 4 لیره 4 قوروشدان ایشلم گؤردو.
ایدمان
نه "رئال مادرید"، نه "بارسلونا"...
مشهور " Deloitte " شیرکتی 2016-جی ایلده ان چوخ گلیر الده ائدن کلوبلارین آدلارینی آچیقلادی. بیر ایل اوولکی لیدئر "رئال مادرید" بو دفعه قازانجینا گؤره 3-جو پیللهیه یووارلانیب.
"ترابزونسپور" " یوونتوس"ون فوتبولچوسونو ترانسفر ائتدی
قارا دنیز تمثیلچیسینین نوبتی کئچیدی "یوونتوس"ون مودافیچیسی مارتین کاسرس اولدو.
کولتور و صنعت
ایسپانیا شلغم آتما فستیوالی
جارامپلاس، شهرده یاشایان خالقین طبیل چالان و رنگارنگ پارچالارلا شیطان کیمی گئییملی بیرینه شلغم آتدیقلاری آنتیک بیر گلهنک
داعشدن تاریخی اثر قیییمی
داعشلی تروریستلر، پالمیرادا روما دؤنمیندن قالان آنتیک تاترین بیر بؤلومونو داغیتدی
9ونجوسو کئچیریلهجک ت.ر.ت بلگهسل اوچون مراجعتلری3 فوریهده سونا چاتاجاق
شیکایتین سونا چاتماسییلا رئاللاشدیریلاجاق اؤن سئچمهلری نتیجهلری، 27 فوریهده آچیقلاناجاق
بیلیم و تکنولوژی
فولکسواگن گئری چاغیردی
2016.جی ایلده اورهتیلن عارضهلی تیگوان و آیودی آ4 مدل آراجلارین ساییسی ایسه هله بیلینمیر
آی-ا قدم قویان سون آسترونوت اولدو
آی-ا قدم قویان سون آسترونوت (فضانورد) یوجین سرنان 82 یاشیندا وفات ائتدی.
ساغلیق و چئوره
هر گون قاتیق یئسهنیز...
متخصصلر هر گون قاتیق یئمنی مصلحت بیلیر و بونون آشاغیداکیلارا سبب اولدوغونو سؤیلییرلر.
ایتالیادا اوچقون فاجعهسی
اؤلنلرین، پسکارا شهرینین باتیسینداکی ریگوپیانو مؤوقعیتینده، اوزرینه اوچقون دوشن بیر هتلده یئرلشن تعطیلچیلر اولدوغو ایفاده ائدیلیر


text:
*
دئییر بیر گونلرین بیر گونونده ، بیر کیشی خه لیاغی گئجه چاغی ائوینه بیر یولداشینی قوناغ آپارار . ائوین آروادی شامی پیشیریب یئییب ایچه ندن سونرا ، چای گه تیره ر . بیر آز گئچه ندن سونرا ائوین کیشی سی گؤره ر قوناق اسنیر ، اونون دالیسیجا دا ائوین آروادی اسنیر . بیردا ها دا دیققت ائله ر گؤره ر بعلی قوناق اسنیر سونرا دا ائوین آروادی اسنیر . اؤز اؤزونه دئیه ر : هه ن بیلدیم . بونلار بیر بیرله رینه ایشاره ائلییب رمزینه ن سؤز انلادیرلار من بو دردی چکه بیلمه ره م . تئز اتاقدان چیخار ائشییه و دالیسیجا آروادین سه سله ر . یازیق آرواد ائشییه چیخماق همه ن یاپیشار یاخاسیندان طوولویه آپارار کی ای کوپه ک قیزی . دئگینه ن گؤروم اسنه مه کنه ن قوناغا نه ایشاره آنلادیردین . یازیق آرواد هر نه یالوارار کی بو آیه بو کلام ، قران سنه آند اولسون ، کیتاب سنه آند اولسون کی هئچ زاد آنلاتمیردیم . او اسنیردی منی ده اسنه مه ک توتوردو . کیشی اینانماز یازیق آروادی ووروب اؤلدوره ر . سورا دا قاییدار اؤز اؤزونه دییه ر : کؤپه ک اوغلو صبر ائله گئجه یاریسی سنین ده باشیوی که سه جاغام . بیر آز اوتورار گؤره ر قوناق اسنیر . بو کیشینی ده اسنه مه ک توتار . قوناق اسنه ر بو کیشی اسنه ر . کیشی آخیردا دییه ر : اسنه ک اسنه کی گه تیره ر حئییف سنه طووله ده کی


text:
سندلی حیات حئکایهجیکلری(۱) ح. هریزلی (۱) عدالت قیزیم آرشیتئکتدیر. تهرانین زعفرانیهسینده بیر بؤیوک ائوین ایچ دیزاینین گؤتورموشدو. ائو صاحیبى خوراسانلى کارخانا صاحیبى مایالى بیر حاجى ایدى. حاجینین بوتون آل-وئرلرى تهراندا اولدوغو اوچون او ائوى آلیب، دیزاین ائلهییب، دؤشهییب اوردا یاشاماق ایستهییردى. قیزیم دیزاین اوچون حاجینین ایدهیالارینی بیلمک ایستهمیشدى. حاجى: – «قوناق سالونونو، اوتوراق اوتاغینى، میطبخی و سایرهنی نئجه صلاح بیلیرسینیز ...Read More »
آغلاییر / ح. هریزلی
آغلاییر ح. هریزلی ایچیمده بیر یئتیم اوشاق ایچین-ایچین قان آغلاییر. سوراقلاشیر شیلتاق-شیلتاق آتادان نشان آغلاییر. اوشاقلیغین وئریب یئله، گؤزیاشلارى بنزر سئله. آرزیلارى دؤنوب کوله، آغلاییر، یامان آغلاییر. بونه حس دیر؟ بونه حالدیر؟ «هریزلی» نه قیل- قالدیر؟ دونیا اینسانى قوجالدیر، ایچینده جاوان آغلاییر.Read More »
کرمی!/ ح. هریزلی
کرمی! ح. هریزلی یورغون خیالیمییئنه بیر کره نغمه قانادینا میندیر کرمی! دولاندیر داغ به داغ، دره به دره اصلیم دیارینا اندیر کرمی! آرزیم دوستاق اولوب بدن ایچینده قورخورام چورویه کفن ایچینده سرحد اسیرییم وطن ایچینده شیغا، سرحدلری سیندیر کرمی! هارای،هارای چکدیمهایا گلن یوخ آغلادیم گؤزومون یاشین سیلن یوخ سئودالی کؤنلومون دیلین بیلن یوخ دیندیر اورهییمیدیندیرکرمی! چکمیشم چکهرم وطن قئیرتی بو ...Read More »
قوربت / هریزلی
قوربت هریزلی یوللار نئچه-نئچه،هاچا-هاچادیر یول نئچه،هاچاسی نئچه بیلمهدیم. بعضأده دایاندیم یول آیریمیندا هئچ بیرین دوز بیلیب کئچه بیلمهدیم. عؤمور تارلاسیندا بئجردیم آرزی بیرینی درمهیه قالدیم تامارزی عؤمرومو بیچدیسه زامان دریازی آرزی حاصیلیمیبیچه بیلمهدیم. حیاتدا قوربتدیر، اؤلوم ده قوربت ایچیمده قوربتدیر، چؤلوم ده قوربت وطنیم ده قوربت، ائلیم ده قوربت اؤزومه بیر وطن سئچه بیلمهدیم. هرگون سینهمیزی داغلادی هیجران بولانلیق سئل ...Read More »
وئجه گلمز/ ح. هریزلی
وئجه گلمز ح. هریزلی هرعشقده کی اولدو تمننا وئجه گلمز گر اهل تمننا اولا لئیلا وئجه گلمز عشقین اودو عاشیقلری یاندیرماق اوچوندور بیر آزجا قیزینماق یا تماشا، وئجه گلمز گلسن بو یولا آل جانینی اووجونا، یوخسا جانانا گؤره جان عزیز اولسا وئجه گلمز مئیخانه یولون باغلی گؤزایله گئدهر عاشیق معبددی بو، مسجدی، کلیسا، وئجه گلمز طوفانلیدی، عصیانلیدی، وولکانلیدی بو یول ...Read More »
سنسیز / ح. هریزلی
سنسیز ح. هریزلی سینهمین داغلارینا چؤکدو یامان دن سنسیز قارا ساچلاریما دوشدو گؤزهلیم،چن سنسیز توکهنیبدیر دؤزوموم دوشمهده سندن آرالی سپهرم حسرتی کؤنلوم قوشونا دن سنسیز آیریلیق قویدو تامارزی ووصالین نشعهسینه کدریم، نیسگیلیم آرتار گونی-گوندن سنسیز آیریلیق دردینه درمان دئدیلر دؤزمکدیر دؤزه بیلمم، دؤزه بیلمم نه ائدیم من، سنسیز قاناد آچدیقدا خیالیندا دالار آرزی قوشو- خولیالار عالمینی سئیره چیخارکن سنسیز قانه ...Read More »
حلال خوشون اولسون!/ ح. هریزلی
حلال خوشون اولسون! ح. هریزلی اورهییمیآلان گؤزهل آل کی حلال خوشون اولسون! منی درده سالان گؤزهل سال کی حلال خوشونون اولسون! نه قول قویدون نه ده قاناد ییخدین اویم، اوین آباد اورهک سازین چالماسین یاد چال کی حلال خوشون اولسون! اینجید، هردن گؤیلومو آل آلا گؤزلو کؤرپه مارال! «هریزلی»نین قلبینده قال قال کی حلال خوشون اولسون!Read More »
سونونجو یارپاق / هریزلی
سونونجو یارپاق هریزلی دهیرلی دوستوم “جبرئیل سیف هریس”ین واختسیز اؤلومو مناسبتیله بیر آغاجین یارپاقلاریییق آرخامیزدا، یاشیل خاطیرهلر، اؤنوموزده یارپاق تؤکومو. خزللر اوزولور آغاجدان دوشور تورپاغا بیرر- بیرر، اوشویور خاطیرهلر. بو پاییز آنجاق بیرگون دالی- قاباق الهنهجک بوسبوتون یارپاقلار بیری ده قالمایاجاق. آه… یازیق سونونجو یارپاق نه قدهر سینه داغلایاجاقسان آخی سنهامیدوستلارینا آغلایاجاقسان سونونجو یارپاق… آه… سونونجو یارپاق!Read More »
دهییشمک / هریزلی
دهییشمک هریزلی دونیانی دهیشمهیه وار گوجومله چالیشدیم؛ دونیا، دهیشیلمهدی! دره اندیم ،داغ آشدیم دونیا، دهیشیلمهدی! ساغا ویردیم، گاه سولا، میخا ویردیم، گاه نالا دونیا، دهیشیلمهدی! او قدهر زورا باسدیم، او قدهر قیسنادیم کی، بئچارا دیله گلدی، دئدی: سن-سن ای اینسان بو دونیا سن اؤزون سن! هئچ نه دهییشمهیهجک، سن اؤزون دهییشمهسن!Read More »
قوربت / هریزلی
قوربت هریزلی یولار نئچه-نئچه،هاچا-هاچادیر یول نئچه،هاچاسی نئچه بیلمهدیم. بعضأ ده دایاندیم یول آیریمیندا هئچ بیرین دوز بیلیب کئچه بیلمهدیم. عؤمور تارلاسیندا بئجردیم آرزی بیرینی درمهیه قالدیم تامارزی عؤمرومو بیچدیسه زامان دریازی آرزی حاصیلیمیبیچه بیلمهدیم. حیاتدا قوربتدیر، اؤلوم ده قوربت ایچیمده قوربتدیر، چؤلوم ده قوربت وطنیم ده قوربت، ائلیم ده قوربت اؤزومه بیر وطن سئچه بیلمهدیم.Read More »


text:
چینده فابریکه ده یانغین: ایشچیلر نینگ تقریباً همه سی جان بیردی
اوشبو یانغین حادثه سی چین نینگ شمالیده گی هوانگوا شهریده گی بیر فابریکه ده یوز بیردی
چین نینگ شمالیده گی هوبی ایالتی نینگ هوانگوا شهریده اورین آلگن بیر پلاستیک فابریکه سیده یانغین حادثه سی یوز بیردی.
محللی مسئول لر یانغین نینگ باشله گن پیتده فابریکه ده 7 کیشی نینگ ایشلَیتگن لیگی نی بیلدیردی.
عینی دمده مسئول لر اوشبو ایشچی لرنینگ 2 نفری نینگ حادثه محللیده و قالگن تورت کیشی سی نینگ ایسه کسلخانه ده جان بیرگن لیک لری نی معلوم قیلدی.
اوشبو 7 کیشی دن بیر نفری نینگ ایسه ساغلیق وضعیتی نینگ جوده یامان ایکن لیگی بیلدیریلدی.
ستندرت لر گه اویغون ایمس لیگی نینگ بیلدیریلگن لیگی گه قره مسدن, فابریکه نینگ اوز فعالیت لرینی دوام ایتتیرگن لیگی سببلی, فابریکه مسئول لری نظارت آستیگه آلیندی.


text:
ناروا چایی
ناروا چایی (اینگیلیسجه: Narva River، (فارسجا:رود ناروا)، (آلمانجا:Narva (Fluss))، (ایتالیاجا:Narva (fleuve))، (آنادوْلو تۆرکجهسیجه:Narova Nehri)، (روسجا:HapBa (peka))) ایستونی اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۷۷ کیلومتر دیر. بۇ گۆن ناروا چاییندان ثانییهده ۴۰۰ متر مکعب سۇ آخیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ناروا چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Narva River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
روسییانین قاراباغ پروبلمینین گلجیی ایله باغلی حاضر حل واریانتلاری وار.
بو سؤزلری آخار. آذ-ا آچیقلاماسیندا پولیتولوق توفیق عباسوو دئییب. پولیتولوقون سؤزلرینه گؤره، روسییا قاراباغلا باغلی احتیاط پلانینی چوخ دا اوزاق اولمایان بیر زاماندا ایشه سالاجاق:
«روسییا موناقیشه بؤلگهسی ایله بیلاواسیطه همسرحددیر و هر ایکی دؤولتله - آذربایجان و ارمنیستانلا چوخ گنیش فورماتلی موناسیبتلره مالیکدیر. خاریجی قوهلر ایسه دورمادان روسییانین سرحدلری بویونجا گرگینلیک نقطهلرینی آرتیرماغا و کؤهنه موناقیشهلی وضعیتلری جوشدورماغا چالیشیرلار. نظره آلساق کی، روسییانین هم ارمنیستاندا، هم ده جنوبی قافقازدا بؤیوک ماراقلاری وار، او زامان کرملین قاراباغ پروبلمینین گلجیی ایله باغلی حاضر حل واریانتلارینین اولدوغونو سؤیلهیه بیلریک. روسییا عمومی دونیا سیاستینده خصوصی یئری اولان بیر مملکتدیر. بیر حالدا کی، روسییانین قونشولوغوندا دوندورولموش پروبلم وار، موسکوانین دا بونونلا باغلی یاناشماسینین اولماسی طبیعیدیر».
پولیتولوق اونو دا بیلدیریب کی، پاشینیانین حاکمیته گلمهسی روسییا الیتاسی قارشیسیندا بیر نئچه مسئله قالدیریب:
«بیرینجیسی، پاشینیان بعضی شعارلاری ایله اؤزونو فاکتیکی اولاراق یئنی دیلمالار قارشیسیندا قویوب. سیاستچینین سؤزوندن چوخ عملی واجیبدیر. اگر پاشینیان هله میدانلاردا اولارکن سسلندیردیی شعارلاری داوام ائتدیرسه، روسییانین ماراقلارینا ضربه ائندیرمیش اولاجاق. چونکی اونون طلبلری داها چوخ آنتیروسییا کاراکترلی ایدی. آنجاق حاکمیته گلدیکدن سونرا پاشینیانین بعضی تلاشلاری اؤز تونونو دییشیب. روسییا بوندان سونرا داها چوخ پاشینیانین حرکتلرینه فیکیر وئرهجک. اگر پاشینیان غربی سئچمهسه، اوندا روسییا ارمنیستانی کؤهنه، یعنی پرو-روسییا مجراسینا گتیرمهیه چالیشاجاق. یوخ، اگر پاشینیان غرب پرست سیاسی کورس یئریدرسه، روسییا ارمنیستانین الدهن چیخماماسی اوچون کوررکتهلر ائتمهیه چالیشاجاق. بورادا صحبت تکجه گومرو بازاسیندان گئتمیر. روسییا ایستهنیلن واخت اورایا داها گئنیش حربی قوه یئریده بیلر. چونکی ارمنیستان ایران و روسییا سرحدینده روسییا حربیچیلری وار. روسییا ایکی عصردن آرتیقدیر کی، ارمنیستانا یاتیریملار ائدیر و بو معنادا بؤلگهده ارمنیستانلا باغلی سؤز حاقی وار. بو پروسئسلرین نه درجهده اینتنسیو اولاجاغینی و هانسی فورمادا حلینی تاپاجاغینی یاخین گلهجک گؤسترهجک. ایستهنیلن حالدا روسییا اؤز تأثیرینی ارمنیستاندا ساخلاماقدا ایسرارلی اولاجاق».


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
تورکلرده یاغیش و یاغموریاغدیرما دبلری یازان: علی برازنده(تورک)
تورک اینسانینین بوتون یاشام آلانینا ایز سالان اینانجلاری و ایچدن دوغایا و دوغالیقا ساری اولدوقی اوچون بیر چوخ فولکلور ساحه سی یارلتمیش کی بو آرادا،دوغال آفتلرله چالیب اونلاری آرادان آپارماق اوچون یارادیلان اینانجلار بو ساحده یئر آلمیش.
بیر چوخ اینسان کیمی تورکلرینده یاشاملاری اکینجگ و اکینچیلیکدن اولدوقوندان اوتوری یاغیشا و یاغمورا چوخ باغلی اولدوقلارینا گوره بو ساحده گئنیش بیر فولکلور آلانی یاردامیشلار؛یازین اورتا و سونلارینا یاخینلاشدیقجا و اکینجکلرین سواحتیاجی چوخلالیب و بیرچوخ یئرده سوسوزلوقدان یانیب؛قورولان چاغلار اینسانلار ناچارقالاراق بیر سیرا عرف و عادت وباطیل اینانیشلارا ال آتماقدان سونرا بیر چاره سی قالمایان زمان بو ایشلرله احتیاجلارینی یئنمک ایسمیشلر.
تورکلرین یارادجیلیقلاری بیر چوخ ساحده اونجی اولدوقلاری کیمی یاغیش یاغدیرما و یاغمور ایستمک ایشلریده دئمک چوخ اسکی بیر تاریخه دایانماقدادیر ائله کی دئمک اولار تورکلر بو آلاندادا باشقا اولسلار آراسیندا اوزمان سایلماقدیمیشلروبیر چوخ میلت یاغیش یاغدیرماق اوچون تورکلردن یاردیم آلارمیشلار.چوخ اسکی دوملره دایانان “یادا”و”جیدا داشی”دبی بو قانیتلاردان بیریسی سایلیر.
بو اینانیشلار باطیل اولان؛حققلی اولمایان اینانجلار شکلینده،و عرف وعادت اولسالاردا بیر قیسمی دوغری و گرچک و دینی امرو حکملرینده یئری گورنمکده دیر.قوراقلیق ایللری و یاغیش یاغمایان ایللر گورولن ایشلری بیر چوخ تورک و باشقا تورکلرله یاخین اولان میلتلرده گورونن ایشلر ،آزاجیق فرقلی اولموش اولیالاردا هامیسینین آماجی بیرسایلیر.بو اینانجلارین بنزرلیکلری و اوخشایشلاری بونی گوستریر کی یاپیلان ایشلر هامیسی بیربنزر قایناقدان آلنمیشدیر.
یادا داش دبی
یادا داشی افسانه لره گوره تورکلرین الینده اولان قوتسال بیر داشمیش کی تانری طرفیندن تورکلره یاغیش؛قار؛بوران یاغدیرماق و فیرتینا و یئل استیرمک اوچون هدیه اولنموشدور.بو داش افسانه لره گوره تورکلرین اولو بابالاری “یافیث”نوح اولادینا وئریلمیشدیر کی سونرالار اودا تورکلر ه آرماغان ائدمیش.یده داشی تورکلرآراسیندا بیر میتولوژیک بیر موتیو سایلیر کی سونرالار بو میت تورکلر و باشقا اولوسلار آراسیندا بیر اینانجادونوشموشدور.بو گلنک حتی ایسلام دونملرینه قدر سورمکدیدی و بیرچوخ تاریخی قایناقدا دا یادا داشیله ایلگیلی اولایلار گورنور.
تورکلرین بیرچوخ قومی ائگمنلیک و مدنیتلرینین آلتینا آلدیقلاری تاریخ بویی سورمکده اولدوقی اوچون تورکلرین الینده بولونان بو یادا داشلارینا باغلادیقی دا دئیلمکده دیر.بو داشلارتورکلرین دینی و دین آداملارینین الینده اولوب ایستدیکلری زمان یاغیش یادا قار یاغدیرا بیلرمیشلر.
یادا داشنین دا داستانلاردا آماجینا باخیلدیقیندا ایلگینج گورنن بودور کی بوداش تورکلرین قوراق بیر اولکده یاشادیقلاری اوچون بو اوزلیک اونلارا وئریلمیش.داستانلاردا بئله گلیب کی تورکلرین اولو بابالاری “یافیث نوح اوغلی”اونداا کی آتاسی اونی تورکستان اولکسینه گوندردی یافیث آتاسینا بئله دئدی کی:”من بو قوراق اولکده نه ایش گوره بیلم؟”نوح پیغمبر ده اوستونده “ایسم اعظم”اولان یادا داشینی وئررک تانرینین یاغیش یاغدیرماق اوچون وئردیگینی سویلدی.روایتلره گوره یادا داشلاری سونرالار “اوغوز تورکلرینه “کئچمیش و اونلارلا باشقا تورکلرین آراسیندا بوداشا صاحیب اولماق اوچون مجادیله باشلامیش.تورک بویلاریندا یادا داشیله یاغیش ایستگینده بلونان بیر چوخاولوسدا تاریخلرینده بو داشلاردا ن آدآپارمیشلارکی بو نلارین آراسیندان چین؛ایران ؛ایسلامی قایناقلاردا و مسیحی یازیلاریندا ایزینی گورمک اولار .
دئمک اولار بوتون اولوسلارین یاغیش یاغدیرماق اینانجلاری تورکلرله بیر تورلی باغلیلیقی واردیر.یادا داشی تورکلر آراسیندا “یادا”(yada)؛جیدا”(cıda)؛”یاد”(yad)”یات”(yat)آدا(ada)ساتا(sata)سای(say)یاتا (yata)ژای تاش(jay taş) داشی ایله آدلانیر.
ماحمود کاشغارلی دیوان الغات تورک کیتابیندا دا یادا داشلاریندا گئنیش بیر شکیلده سوز آچیب اونلاری اوز گوزیله گوردوگونی آچیخلامیش ،اونون دئدیگینه گوره بیر بویوک یانغینی تورکلر یازین اورتاسیندا قاریاغدیراراق سوندوردوگونی گوروب “یت”و یاتاچیلیقدان”بحث ائدمیش. بویوک تورک شاعیری علی شیر نوایی بیر شعرینده ده یادا داشینی تعریف ائدیب:
“یادا تاشقا کان تئیقئج یاغین یاغکانداک،ائی ساقی!
یاغار یاغمورداک عشقین چون بولور سراب آلوده”
تورکلرین ایسلام گیریشلریندن سونرا دا تورکلرین یاغیش یاغدیرماق ایتسکلری بیر ایسلامی اوز توتاراق ایسلامی و تورکلرین قاتقیلارییله بیر تورک گلنگینه دونوشموشدور.بو گلنکرین بیر چوخی بوگونجان سورمکده اولوب ایندی ده بو عنعنه نین ایزلرینی تورکلر ایچینده گورمک مومکوندور.
آذربایجان خالقنین آرالاریندا بو داشلاردان یادیگار حلده سایالار و نغمه لر گورمک اولار،اورنک:
Ada ,ada ,ada, hey
Yada, yada, yada, hey
Adam adami tutdi
Yadam yadami tutdi
Yadam gür hüya düşdi
Yadam gür suya düşdi
Yadam gara daş oldi
Yadam yaman yaş oldi
Ada,ada,ada,hey
Yada,yada,yada,hey
Yadam yadami tutdi
Yadam geldi daş oldi
Adam geldi yaş oldi
باشقا بیر اورنک:
Yadam yadama geldi
Yadam adama geldi
Yadam geldisel oldi
Yadam geldi yel oldi
Yadam her yere başdi
Yadam daqlari aşdi
Yadam rehmeti dandi
Yadam derdimi andi
Yadam yaqını ezdi
Yadam nabatda geldi
Yadam aq atda geldi
Hey verdi huyuma yadam
Hay verdi huyuma yadam
Ada,ada,ada,gel
Yada,yada,yada,gel
Yadam geldi baş oldi
Üst-başım yaş oldi
Ada,ada,ada hey
Yada,yada,yada,hey
گوروندگی کیمی آذربایجاندا یادا داشنین ایزی ایلین سون اینین ایلک چرشنبه سینده یعنی سو چرشنبه سینده اوخونان سایادا آیدینجا گورنور.بو سایا تکجه سوچرشنبه سینده و گلن ایلین سو و یاغیش بول اولماسی اوچون اوخونار.
چومچه گلین دبینده ده چومچه گلینی داشیانین یانینداکی اوشاقلاریندا اللرینده ایکی قاشی بیر –بیرینه ووروب سایااوخوماقیدا بودبین گئنه یادیگارلاریندان سایلیر.
بیلینن گرچکلرین بیریسیده اسکی تورکلرآراسیندا داغین وداغلارین قودسالیقلاریدی.اونا گوره کی داغ باشلاری تانریا ان یاخین یئرلر سایلیردی.تورکلرین ایسلامی قبول ائتدیکلریندن سونرا ایسلامین اغیش یاغدیرما اوچون دعا بو تورک گلنگیله بیرلشیب مسلمان تورکلر یاغیش دعاسی اوچون داغ باشلارینا اوز گتیرمیشلر و دعالارینی بو اوجا یئرلرده یئرینه گتیرلربو اینانجیلان کی یوکسک یئرلرده دعالار تئز قبول اولونلار.بو آرادا بیر اونملی ایش کی دعاائدیلن زمان گورنر سو گویولارینا کیچیک داشلار سالماقدیر.گوروندوگی کیمی نئجه اسکی تورکلر یاداداشلارین سویا سالارمیشلار ایندیده بیر چوخ تورک توپلومی یادا داشلارایزینی سو گویولارینا کیچیک داشلار سالماقلار سوردورولر.
تورکیه ده ایستسقاء یادا یاغمور دوعاسیندا بعضاً 70000مین نارین داش گوترولوب بیر دره یه یادا قوری جایین آخان سویونا توکرلر.بو آماجلا کی یاغیش یاغیب یو داشلاری یوغوب آپارسین کی گئنه داشلاریاغیشین تورکلرآراسیندا اولان ایلگییی گورسدیر.باشقا بیر تورنده ایستسقاء یه چیخیلان زمان بیرکیچیک داش گوتوروب اونون اوستونه 25آیه قراندان اوخونوب بیر توربایا گویوب اخارسویا آتارلار.
بوآرادا یادا داشلارینین بیر چوخ اوزلیگیده آراشدیرماقا دیرلی گورنور.یاداداشلارینین بیر چوخ اوزلیگی واریمیش بئله کی تورکلر یادا داشلارینی جانلی وارلیق ،سسلی و اوزوندن بیر ایسدیلیقی و جانلیلیق و اولومه بئله صاحیب اولدوقونی سانیرمیشلار.یاداداشلارنی یاغیش یاغدیرماسی ،قار و دوندوروجی سویوقلار،یئل و اسینتیلر و بعظا فیرتینا یارادماقیدا چوخ ایلگینج گورنور.بوداشلارین بولوندوقی یئرلرده ماراقلاندیرجی بیر یون سایلیر؛سوقوشلارنین قورساقلاریندا؛ایلان لاردا؛اوکوزلرین قارینلاریندا؛و قرقیز تورکلرنین اینانجلارینا گوره قویونلارین قارینلاریندا ن تاپماق ولار!یادا داشی بیر یوموروق ال بویوکلوگونده و اوستونده دامار- دامار اولان جیزیقلارلا ومور(کول رنگی) رنگینده اولدوقونی داستانلاردا تعریفینی گورروک.اوچ ایل ایچینده اوز ائتگیسینی و قوجونی الدن وئریب ارادان گئدرمیش.یادادداشلارنی یاغیش و یاغمور یاغدیردیکدان سونرا سو ایچینده ساخلارمیشلار.یاداداشلاریله تاریخ بویی بیر چوخ اوزلیک و نجور اولدوقونی جور-به-جور گورمک اولار اورنک اوچون حمدالله مستوفی نزهته القلوب کیتابیندا اردبیل شهرینده یاغیش یاغماقین تعریف ائدیب اونلارین بیر بویوک داشدان یاغیش یاغمدیرماقلارینی ذکر ائدمیش.
بیر چوخ تورک قومونون آرالاریندا بو داشلارلا فال توتماق دا گونمکده دیر کی اسکی چاغتای ادبیاتیندا “علم یای”اوزی بیر فال توتماق و یاغیش یاغدیرماق اوچون یازیلمیش کیتاب سایلیردی.
چوخ ماراقلی بیر سوزجوک بو آرادا بوداشلاردان تورک میلتلریندن و یادا داشلاریندان یادیگار قالمیش دیر اودا اوزوک قاشی و “قاش”سوزدور.یاداداشلارنین بیر اوزلیگیده ایلدیریمدان اینسانلاری قوروماق و اونلاری ایلدیرما قارشی اوزاق توتماسیدی .اسکی تورک دیلینده یادا داشلارنینی بیر ایری آدی “کاش”و بوگونکی دئیمله “قاش”سوزدور.بوسوزه قانیت بیر تورک آتاسوزودور کی بئله دئیلیر”Kimin ile Kaş bolsa, yaşın yakmaz.”یعنی کیمین قاش (یاداداشی)اولسا اونی ایلدیریم چارپماز.کاشقارلی ماحمودون بو سوزدیوان لغات التورک کیتابیندا دا راست گلمک اولاراو دئیر کی:”کیمیم یانیندا قاش بولونورسا اونا ایلدیرم چارپماز،قاش ایچینده هیچ بیر لکه اولماز،اوزکلره قویولوب بویله اوزوگی بو قاشلا بیر بئزه ساریب اودا اتسالار نه قاش یانار نه بئز.بو قاشی سوسوز آدام اغیزینا قویموش اولسا سوسوزلوگی کئچر”
یاداداشلاریله یاغیش یاغدیرما دبینه “یادالاماق””یاتالاماق”دئیلردی.یاغیش یاغدیرماق اوچون گورونن ایشه ده “یات “دئیلرمیش .
چومچه گلین دبی
تورکلرین ان یایقین یاغیش ایستمه دبلریندن و دئمک ان اونملی دبی کی یاغیش یاغدیرماق آماجیله دوزلیب و یاپیلماقدااولان دب “چمچه گلین “دبی دیر.
بوتون تورک اولکلرینده و تورکلرده نده باشقا اولوسلاردا یئر توتان بو دب بیرچوخ آدلا گورنمکددیر:تورکیه ده”چمچه گلین”((çömçe gelin؛”بدی بدی”(bodi bodi)؛”دودو”(dodo)؛”گودوگودو”(göde göde)؛”سو گلین”(su gelini)؛”یاغمور گلین”(yağmurgelini )بودی بوستان (bodi bostan) دودی( (doduگوده(gode)گوده گوده(godegode)گؤده گؤده(göde göde) گلین گوک(gelin gok)چومچاگلین(çömça gelin)کبچه گلین(kebçe gelin)چوللوقادین(çullu gadın)کبچه قادین(kebçe gadln)چالی گزمه(çalı gezme)چوللا کبچه جیک(çulla kebçecik) آدیلارایله تانینیر،باتیه گئتدیکجه بو دب تورکیه ده یایقینلاشماقدادیر.قونیه شهرینده بو دبین آدی “کلیس”(Kelis)دیر.
بولغاریستان اولکسینده ،چومچه گلین دبینی یاپان قیزا “دولدول” و “پئرپئروگا” دئیلر . ((doodol,perperuga
یوگوسلاوی و آلبانی صئربیستان و آرنووتلوق دا چومچه گلین گولچاقینا “دودوله”یادا “دودولیجه”دئیلر.((dodola,dodolıca
مجاراولکسینده ده قره چیلر و صئربیلر آراسیندا اولان دبده “دودوله”( (düdüleآدیله گورونمکده دیر.
رومانیادادا چمچه گلین دبی گورنور و ایرانین بیر چوخ یئرینده اولدوقی کیمی اونلاردا گولچاقلارین تابوت ایچینده دایشیرلار.
عراقین کرکوک تورکلریده بو دبی “چمچه گلین”آدیله یاپماقدادیرلار.
اوزبکیستان اولکسینده ده بو دب “سوس گلین “آدیله گورنور.(sus gelin)
چومچه گلین دبی اوقدر یایقین بیر شکلی تاپمیش کی اونی گوزئی آفریقادابئله گورمک اولار.سوریه ده “اَم القوس”آدلی دبده بو دبه چوخ بنزیر.
آذربایجاندا “کپچه گلین”(kebçe gelin)”چومچه گلین”( (çömçe gelin “ایری گلین( (eyri+egri gelin چبجه گلین((çebce gelin گلین گوک( (gelin gök آدلارین گورمک اولار.
اویغور تورکلرینین آرسندادا “یاغمور گلینی”( (yağmur gəlinآدیله بو دب آدلانیر.
چومچه گلین دبینین کوکونه باخیلدیقیندا بو سونوجا وارماق اولارکی بو تورن چوخ اسکی زمانلاردان قالمیش و تورکلرین یاغیش و یاغمور تانریچاسنین بیر سیمگسی اولوب بویوک تانرنین اینسانلار اوچون برکت قایناقی سایلن یاغیشین نیتلیگینی بیر اوشاق و یادا قیز گلین داشماقدادیر.
تورکلرین اینانجلارینا گوره اوشاق و قیز اوشاقلاری برکت و خیر قایناقی و بولی برکتلیلق سیمگسی سایلیر(عرب و فارس اینانجلارنین ترسی کی قیزی خیرسیزلیق وبرکتسیزلیق ایله بیلیبلر)بو دب بیرچوخ یئرده تورلی-تورلی و چئشیت –چئشیت شکیللرده گورنسده هامیسیندا اورتاق بیر یون گورنور اودا یاغیش ایستگینده بولونماقدیر.بو عنعنه نین ساحسی اوقدر گئنیش و یایغین دیر کی دئمک اولار،اونون ایزینی بوتون دونیانین هر بیر یئرینده گورمک اولار اوزلیکله تورکلرین ایزینیده بویله جه سوردورمک مومکوندور اون آسیادان توتموش هیندستان ،ژاپن ،حتی قیزیل دریلی اولکسینده آمریکاوآفریقااولکلرینده میصر و گوزی آفریقا مملکتلرینده بئله بو دبین ایزی واردیر.
چومچه گلین تورنی اوشاقلار و گئنجلرین یادیقلاری بیر سیرا اویونلار و اوخونان سایالادان تشکیل تاپماقدادیر کی اونون بیر چوخ یئرده فرقلی شکیلرینی گورمک اولار.بو دبین ان اونملی گوسترگسی جانلی یادا جانسیز چومچه گلین دیر کی بیر چوخ آدیله آدلانماقدادیر.
چومچه گلین دبینده 4 آشامایی گورمک اولار:
1)حاظیرلیق
2)ائوائو دولاشماق و یئیجک توپلاماق
3)اوخونان سایالارو تکرلمه لر
4)توپلانان یئیجکلری پیشیریب توپلی حالدا یئمک
چومچه گلین اوزلیکله آخشام باشلاری یاپیلار.اوشاقلار بیر آرایا گلیب ،اوشاقلار؛بیر بویوک تخته دن اولان چومچه نی گلین کیمی بزییب اونا آغاجدان قول یاراشدیریب باشینا بیر اورتوک سالیب بیر دون گیئیدیرلر.بو گلین جانسیز چومچه گلینه “دودو”(dudu)دئیلر.
اوشاقلارین بویوگی سایلان بو چومچه گلینی الینده ساخلاییب ایکی آیری اوشاقدا کی بیریسی بیر توربا و دیگری بیر سوقابی الینده ساخلایرلارباشقا اوشاقلار کندین وکویلرین ائولرینه ساری یولا دوشوب قاپی-قاپی دوشلاشیب قاپلاری دویوب یئیجک توپلایاراق بیر چوخ سایاسوزی اوخورلار.اورنک اولاراق آشاغیداکی سایالاری گتیرمک اولار:
آذربایجاندا چومچه گلین دبی سایاچیلار طرفیندن اوخونماقدادیر ،سایاچی قوراقلیق چاغلاریندا ائولره گئدیب قاپی قاپی دولاشاراق یئیجک توپلار،سایاچنین یانینداکی اوشاقلاردا اللرینده ایکی داش اولوب داشلاری بیر- بیرینه چالاراق سایاچیله ریتیم توتارلار.آذربایجان دا چومچه گلین بیر بویوک چومچه نی یاپراقلارلا اورتولموش و بزنمیش اولاراق یاپیلماقدادیر،بیر چوخ سایا بو تورده اوخونار کی اونلارین توپلی بیر شکیلی گتیریلیر:
Çömçe xatun ne ister?
Şır-ha-şır yaqış ister
Eli goli xemirde
Bir gaşıq su ister
Çax daşı çaxmag daşı
Yand üregim başı
Biçinlerin yoldaşı
Ekinlerin yoldaşı
Galax –galax xermenler
Hanı çayın nem daşı?
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı almalar başı
Yandı heyvanlae başı
Düzleyir sapa garı
Ay bulutlar siz tarı
Gelin bu kende sarı
Bu kend beyler kendi dir
Yiyit xeyler kendi dir
Daqlar gurax gurax di
Tikan torax torax di
Tikan neye karımdi
Mene orax lazimdi
Çax daşı çaxmag daşı
Yandı üregim başı
Hani göyün yoldaşı
Yandı daqların başı
Allah bir yaqış gönder
Gövertsin daqi daşı
Ala daqın buludi
Ekınçının umudi
Allah bir yqiş gönder
Arpa buqda gurudi
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Oldugundan pay veren
Eli olsun yoldaşı
Var olan elin gissa
Yasdıqi mismar daşı
Veren el allah eli
Ellere yardım eli
Çaxdaşı çaxmag daşı
Sayaçıya pay daşı
Emekci guru inek
Gelın sayanı deyek
Allah bir yaqış yetir
Bal geymagi biz yeyek
Bal geymag ta bendi
Ot-elef suya bendi
Çay-çemen göye bendi
Göyler uluda bendi
Bulutlar ay bulutlar
Ekinçiye umutlar
Darını sepdim depdim
Şoxumi lap yere ekdim
Göy gözi guri baxır
Şene sineye çekdım
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya yaxşı sayadı
Onun işi payadı
Istedigi yaqişdi
Üzi sari çayadi
Çaylar axın şaga-şag
Nehre çalag laga-lag
Ker-geymag sizinki
Eyrana bizde gonag
Emekçı guri inek
Gelin sayani deyek
Saya elın yoldaşı
Yaman gunun gardaşı
Ay allah yaqış gönder
Gövertsin daqı daşı
Sayaçıya pay baqlı
Pay veren yaya baqlı
Yay hasılı su ister
Hasılar çaya baqlı
Su gelsin daşa-daşa
Çaylardan aşa-aşa
Muştulugun men verim
Yangın yada yoldaşa
Gere bulut çagaşa
Yaqa yaqışın düza
Uşaglar ay oynaşa
Emekçi guri inek
Gel seni su yendirek
Yaqış yaqsın ot olsun
Onda seni dindirek
Saya saya ne ister?
Allahdan yaqış ister
Pay verenin elinden
Al gırmızi nariş ister
Pay vermeyenin gebrini
Çox yox bir garış ister
بو سایالار توپلی شکیلده بیر سایاچی طرفیندن اوخونارمیش اما بیر چوخ یئرده سایاچی اولمایان زمان کندین جوانلاریندان بیریسی چومچه گلین دوزلدیب بو سایالاری اوخویارمیش:
Dudi duduni gördünmi?
Dudiye selam verdinmi?
Guşum hardan gelirsen?
Ganli gaya dibibden!
Ganın harda gurudi?
Allah bele buyurdi
Allah bir yaqış gönder
Demlermiz gurudi
ائولردن پای الاندان سونرا بوسوزده پای وئرنه دئیلر:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بیر چوخ یئرده سایاچیلار قاپلارا دوورک ده دئیرلر:
Çömçe gelin ne ister?
Allahdan yaqış ister
Her gapıya dayansa
Bir nelbeki pay ister
یادا :
Ğomğe gelın çen ister
Tarıdan yaqış ister
Eli-goli xemirde
Allahdan yaqış ister
آذربایجانین بیر چوخ یئرینده چومچه گلینه “چومچه بالیق”(çömşe balıg)دا دئیلر و اونلارین سایالاریدا بئله اولار:
Çömçe balıg ne iste?
Xudadan yaqış ister
Balaların yaqliye
Xudaya şükür eyliye
اونودا دئمک گرکیر کی آذربایجاندا اوشاقلار ایکی داش بیر-بیرینه چالیب سایاچی ایله بیرلیکده بو کیچیک سوزلری تکرار ائدرمیشلر،ائوییلریده اوندان کی قاپلاری چالینا بو سایانین نیتینی بیلدیکلریندن اوتوری اونلارا یئیجک وئریب سونرا بو توپلانان یئیجکلری بیر آرادا کندین میدانلارندا یادا بیرمسجیدهده بعظاًبیر ائوده پیشریلیب بوتون آداملار آراسیندا پای-بولوش ائدیلرمیش اوشاقلارین اوخودوقلاری سایا بئله دی:
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Demlerimiz gurudi
Çax çaxı,çaxmag daşı
Yandi üreyim başı
Allah bir yaqış gönder
Islatsin daqı daşı
یادا بو سوزلری دئیلر:
Ay mestana mestana
Geçi düşdi bostana
Allah bir yaqış gonder
Zemilermiz islana
آدانادا اوخونان سایا:
Hot bodi bodi”
Anan baban neden öldü
Bir kaşıcık sudan öldü
Tarlalar yarık yarık
Çiftçilerin beli bükük
Yerden bereket
Gökten Yağmur
Ver Allah’ım ver
Sicim gibi, sulu sulu yağmur”.
ائو صاحیبی قاپیا چیخیب الینده چومچه گلین اولان اوشاق بوسایانی اوخور:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ verenin oğlu olsun
Bulgur verenin kızı olsun
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
Başım yağmur ister
Ayağım çamur ister
ائو ییسی چومچه گلین باشینا سو توکوب اوشاقلارین اوستونه ده سو سه رپیب ،اوشاقلاردا بیرلیقدا “دودی دودی”((dudi dudiدئیب باغیرماقا باشلارلار، سونرا ائودن اوشاقلارا بوغدا ،یاغ،دوگی،دوزو سایر یئیجک وئریلر.اوشاقلاردا سایالاری تکرار-تکرار اوخویوب باشقا بیرائوه ساری یولا دوشرلر.
موسیس بولگسینده ده (تورکیه)چومچه گلسن سایاسی بئله اوخونار:
Çömçeli gelin çöm ister
Bir kaşıcık yağ ister
Yağ olmazsa bal olsun
Yağmurumuz bol olsun
Teknede hamur
Tarlada çamur
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur
کندین بوتون ائولری دولانیب اوشاقلارین و چومچه گلین اوستونه سوسه رپیلن زمان اوشاقلار بیرلیقدا “بودی بودی”(budi budi)دئیرک باغیرماقا باشلارلار.
بیر باشقا تورکیه ده اوخونان سایالاردان بیریسینده بئله اوخونور:
Bodi bodi neye
Bodi bir kaşıcık suya
Bodi yağmur kızı yağ ister
Balta, kürek, bel ister
Üç koyun kurban ister
Ver Allah’ım ver
Sulu sulu yağmur.
آیری بیر واریانت تورکیه ده اولان چومچه گلین دبی بئله دی کی ،اوشاقلار بیر آرایا گلیب بیر اوشاقی تولکی کیمی گئیندیریب یونرا ائولره ساری یولادوشوب بو سایانی اوخوماقا باشلارلار:
Bodi bodi!…
Neden oldu?
Bir kaşıcık sudan oldu
Tilki, tilki ne ister?
Bir avuccuk un ister
Verenin bir oğlu oldu,
Vermeyenin bir kızı oldu,
Onu da Allah elinden aldı
Gökte bereket
Yerde bereket
Ver Allah’ım ver
Sellice rahmet
ائو ییسی قاپیه چیخیب تولکونون اوستونه سو توکر،بو سو آز اولان زمان تولکی حیرسلنیب سویی چوخ اولماسینی ایستر ،بوندا بیئله اینانیرلار کی تولکی اوستونه نقدر سوچوخ توکولسه یاغیش اوقدر چوخ یاغار.
باشقا بیر دبده بیر اوشاقی سویوندوروب اوستونی یاپراقلارلا اورترک ائولره ساری یولادوشوب ائولردن یئیجک توپلارلار.بو سایا نی دا اوخورلار:
Dodu dodu nirden oldu
Bir gaşşıcak sudan oldu
Verin dodunun hakkını
Gitsin bakını bakını
Yirden bereket, gögden ırhmet
Allah, Allah, Allah, Allah
Gök göğün gurban ister
Göbeklice harman ister
تورکیه ده چومچه گلین دبینده اوشاقلار بیر اغاجی + باغلاییب اوستونی پارچالارلا بزدیکدن سونرا ائولردن یئمک توپلاییب بیر آرایا کتیردیکدن سونرا کندین مسجدینی اونونده پیشیریب یئییب بو یئمگین بیر قیسمیندا بالیق اولان گوللره آپاریب بالیقلارا توکرلر،بو یورلرده اوخونان سایا بئله دیر:
Çömçe gelin nar ister
Allah’tan rahmet ister
Koç koyun kurban ister
Balıklara yem ister
Ver Allah’ım ver
Bı yağmırdan bi sel
ایراندا قاشقایی طایفالاریندااوخونان سایالار بئله دی:
Kosa gelin ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Allah yaqış vereydi
Nezrim gebul oleydi
Yaq yaqışım sel gele
Yaq ki yetimler doya
Yaq faqrın arpasına
Yaq gocanın letesine
Tari işi hesabdır
Kosa xastı selabd
خوراسانین درگز بولگسینده ده بو سایانی اوخورلار؛خاطیرلاتماق گرکیر کی ایرانین بیرچوخ یئرینده چومچه گلینه کوسا(kosa) یادا قودی(güdi)دا دئیلر:
Kosan kosa ne ister?
Tarıdan yaqış ister
Kosan işi gesabdır
Garda yaqsa hesabdır
Kosan yazıg kasıbdır
Çox borc oni basıbdır
Allah yaqış ver ginen
Yezrim gebul et ginen
Yaq yaqışım sel gine
Yaq yetimin belgine
Yaq seqirin baxçasına
Yaq gocanın dymesine
چومچه گلین دبی مراغا اطرافیندا جمعه آخشامی (پرشنبه)آخشامی اوشاقلارین و بویوکلرین توپلانمالایله یاپیلماقدادیر.مراغانین گولجان کندینده ده اوشاقلار بیر چومچه گلینی بزدیکدن سونرا بویوکلرده اونلارا قاتلیب پالتارلارنین دستکلرینی و پاچالارین یوخاری سیریب هر بیر آغاج گوتوروب ائولره سایا اوخویا-اوخویا یولا دوشرلر،ائولردن یئیجکلر توپلادیقدان سونرا اونلاری بیر آرایا گتیریب مسجیدده بیر قازان باشینا یغشیب پیشیرمگ باشلارلار یئمک داغیدیلمادان اونجه کندین موللاسی دوعالار ائدیب یاغیش یاغماق دیلگینده بولوندوقدانسونر پیشیریلن آشی هامنین آراسیندا داغیدالار.مراغا اطرافیندا بیر چوخ یئرده ناماز گلیمی سویا باسیب ایسلادارلاریادا جانامازی سویا چکرلر.
اردیبل اطرافینداداکی “کولخران ویند”یئرینده چومچه گلین دبی ایستیسقا ایشیندن سونرا قیزلار طرفیندن گورولمکدیمیش بئله کی هامی مصلادان دونوب “پیر سولطان بیگیم”مزاریندان دونندن سونرا قیزلار چومچه گوتوروب ایکی داشی بیر بیرینه چالاراق ائولردن شکر و اون و یاغ توپلاییب حالوا و ترک پیشیرلر.آغبیرچکلی لرده ساچلارین داغنیق بیر شکیلده اوزلرینه توکوب ایکی نفر بیر یوغ یویونلارینا سالیب قیزلارلا مسجید قارشیسنا گئدیب یاغیش طلبینده بولونارلار.اوشاقلاردا ال –اله وئریب هوزنیله دئیلرکی:
Allah bir yaqış eyle
Bendevi baxşış eyle
بو یئرده یاغیش بوایشلردن سونرا اگر یاغیش یاغماسا “قوجاپیر”مزارینین یانینداکی بیر بویوک داشی آپاریب “علی درویش”دره سینه سالارلاربو دره کندین تک چایدیر.اوندان سونرا گوزلرلریاغیش یاغسین.یاغیش یاغاندان سونرا بو داشی سلام و صلواتلار یئرینه قایتاریب “قوجاپیر”تاپشیرالار.
بودبی چوخ اسکی زمانلاردان بری اردیبلین بیر چوخ یئرینده حتی اردیبلین اوزونده ده گورمک وو یاداولومناسی واردیر.”حمدالله مستوفی “”نزهه القلوب”کیتابیندادا بودبی یادائمیشدیر.او دئیر کی:”چون اردیبله یئتیشدیم بیر بویوک داشی گوردوم کی 200باتمان اغیرلیقی اولاردی!!سانکی دمیردن دوزلتمیشلر.قاضی بهالدین اردبیلی دئدی کی:اردیبلده یاغیش یاغمایان زمان بو داشی شهره گتیریب یاغیش یاغارو ائشیگه آپاران زمان یاغیش کسر….” “خواندمیر”ده”حبیب السیر”کیتابیندا بو داشدان بحث ائدیب.
“قزوین” ده سلطان آباد کندینده قیزلار بیرچومچه نی بزییب ائولرده دولاشیب بلغور،چوغوندور،نوخود،لپه، مرجی،و آش اوچون لازیم اولام شئی لری بیر توربایا یغیب بیر ائوده پیشیریب ایچرک یاغیش آرزیسیله قابلاری و قازانی دامدا یووارلار ؛بو قابلارین یووولان سولاری بیر قبلیه ساری نوداندان اشاغی توکلن زمان چومچه گلینی بو سویون آلتینا قویارلار.سونرا اوتوروب یاغیش گوزلرلر.
ایران تورکمنلرینین آراسیندادا “سوید قازان “ویا”قوتی”آدلی بیرتورن یاغیش یاغمایان زمان یاپیلماقدادیر کی اوندا،ائلین آغ ساققالی بیر نئچه باشقا کیشیله بیریکده ائولره گئدیب ائو ییسینه بو سایانی اوخودوقدان سونرا ائو ییسی اوستلرینه سو سرپیب اونلارا قند یا پول وئرر.
Suyd gazana,suyd gazan
Sud gazana,nagareak
Çıxım,çıxım biza gerk
Aş pışırdim,düşürdim
Yetim oğlan çağırdim
Doyurmani gaytarmaram
Bir işacek getirdim
Angirdmani gedmarim
Bir balacak bulut getirdim
Yagdirmani getmaram
Birining oğlu bulsun
Bermayanin gızı bulsun
Gut gutuni gordunmingi
Gota salam birdinmingi
Şiy ay doğan badi
Yagan garsın gördünmi
توپلانان پولا یئیجک آلیب ائلین آراسندا دوعالار اوخوندوقدان سونرا پایلانار.
قاباجاداندا دئدگمیز کیمی چومچه گلین تورنی چوخ اسکی چاغلاردان بری بوتون توپلوملار آراسیندا اوزلیکله تورکلرین اولو بابالاری سایلان و یادا تورکلرله باغلی اولان میلتلر آراسیندا یایقین بیر شکیلده گئچمیش دونملرده راستلاماق اولار.
بیر چوخ دیلچینین گورشونه گوره چومچه گلین دبی قورباغا بالاسی ایله ایلگیلیدیر چون بیر چوخ یئرده قوربا غانین ایلکر یاشام دونمی چومچه گلین آدیله تانینار کی بودا بو حیوانین سوایله باغلیلیقی اولدوقوندان یولا چیخیلمیش.چومچه نینی شکلیده یو حیوانین شکلینهه چوخ بنزری واردیر ،سانکی چومچه قاشیقی بیر قورباغا بالاسینین اویونجاق شکلیدیر!
حتی تورکیه نین بیر چوخ یئریدنه بیر نئچه قورباغا بالاسینی کوزه ایچینه سالیب چومچه گلین تورنینده ائولرده ساری آپاریب اونلاریندا اوستونه سوتوکوب سایا اوخورلار.ایرانین زنگان بولگسینده دهتقورباغا بالاسینا چومچه گلین دئیلر.نیسه کی بو قورباغا بالاسی ایله یاغیش ایستمک چوخ اسکی دونملردن بودونیانین ان اسکی اولقارلیقلاریندا گورنمکده دیر.
اسکی چین یازیتلاریندا(176-122م-اون) تورکلرین اولوبابالاری سایلان یونه چی لر()یاغیش طلب ائدن تورنلرینده بویوک طبیللرین اوستونه قورباغا بالاسنین رسیملرین چکیب چالیب یاغیش طلبینده بولوندوقلاریازیلیب.ایندیده اوتا اسیا اولکلرینده بیر چوخ یئرینده ده طبیللر اوستونه قورباغا بالسی عکسی چکلیب چالینار.(کتاب کوچه-ب 1ج–احمد شاملو)
آسیانین گونی اولکلرینده ده قورباغا بالاسی یاغیش سیمگسیدیر.هندوستاندادا بیر چوخ اینانج قورباغابالاسیله یاغیشین ایلگیسی واردیر.قیزیل دریلی آمریکادا پرو و بولیوی اولکسیندهده قورباغابالاسی یاغیش گتیرن حیوان سایلماقدادیر.کلمبیا اولکسینده قورباغابالسین اولدورمکله یاغیش یاغدیقینا اینانیرلار.
قایناقلار:
دیوان الغات تورک-ماحمود کاشقارلی
آذربایجان ائل ادبیاتینا بیر باخیش- زارعی
آذربایجان فولکلوری- م حصاری
Türk Folklor Ürünü Yağmur Duasıyla İlgili Yapı ve Fonksiyon
کتاب کوچه – احمد شاملو
دیوان الغات تورک-ماحمود کاشقارلی
آذربایجان ائل ادبیاتینا بیر باخیش- زارعی
آذربایجان فولکلوری- م حصاری
Türk Folklor Ürünü Yağmur Duasıyla İlgili Yapı ve Fonksiyon
کتاب کوچه – احمد شاملو
Filed under: آذربایجان مقاله لری Azərbaycan məqalələri | Tagged: یاغمور,یاغیش,یاغیش یاغدیرما دبلری,آیین و رسوم باران در آذربایجان |


text:
سرکیسیان اننوی اولاراق موسکوایا پوتیندن پول خاهیش ائتمهیه گئتمیشدی.
بو سؤزلری آخار. آز-آ آچیقلاماسیندا سئرژ سرکیسیانین موسکوا سفرینی شرح ائدن پولیتولوق، میللت وکیلی راسیم موسابیوو دئییب. میللت وکیلی وورغولاییب کی، ائرمنیستان پرئزیدئنتینین پوتینله گؤروشمکده ایکی مقصدی وار ایدی:
«سئرژ سرکیسیانین پرئزیدئنتلیک مدتی ۲۰۱۸-جی ایلده بیتهجک. اوستهلیک، اؤلکه پارلامئنتلی ایداره اصولونا کئچدیکدن سونرا ائرمنیستان پرئزیدئنتینین سلاهیتی تامامیله آزالاجاق و حکومته باش ناظر رهبرلیک ائدجک. سرکیسیان دا موسکوایا روسییادا اؤزونه دستک قازانماق و حاکمیتینین اؤمرونو اوزاتماق اوچون گئتمیشدی. دوزدور، روسییا ائرمنیستانا باش ناظر گؤندریب، آنجاق هیسس اولونور کی، موسکوانین بو پوستا آیری بیر نامیزدی ده وار. سرکیسیان دا اننوی اولاراق موسکوایا پوتیندن پول خاهیش ائتمهیه گئتمیشدی.
نهایت، ائرمهنی رهبرین بو سفرینده ایکینجی مقصدی داغلیق قاراباغ کونفلیکتینده روسییادان نؤوبتی دستیی آلماق ایدی. ائرمنیستانین بوندان باشقا ایستیی یوخدور».
قئید ائدک کی، ائرمنیستان پرئزیدئنتی سئرژ سرکیسیان مارتین ۱۵-ده موسکوادا روسییا پرئزیدئنتی ولادیمیر پوتینله گؤروشوب.
ائرمنیستاندا پارلامئنت سئچکیسی آپرئلین ۲-ده باش توتاجاق.


text:
بیری اؤزونو یوخاریدا گؤرسه، ایستهدییینی هر کسه دئیر. او هر نهیی یاخشی بیلسه اونو دئیر. بیرلری ده دئدییی سؤزه قولاق آسماسا، هیرسلهنیب، هیرسلهندییی اؤلچوسونده سؤز یامار. یامارلانان کیمسهلر، اؤزلرینی هانسی یئرده گؤردوکلرینه گؤره تپگی گؤرسهدرلر. هیرسلهنن کیمسه ایسه، هیرسی سویویانا قدر قاش-قاباق تؤکر. آمما هردن بیرلری تاپیلار هیرسلهننلرین قارشیلاریندا دوروب، ائشیتدیکلرینی جاوابسیز قویمازلار.
اؤزونو یوخاریدا گؤرن، دیکبه دیک جاوابینی آلدیغی کیمسهدن، گؤزلهمهدییی اوچون، ال-آیاغینی ایتیرر. نه ائلهدییینی بیلمز. هردن زور گلیب، دیکبهدیک دئینله البه یاخا دا اولار. نئجه سونوجلاندیغینا باخمایاراق، اؤزونو یوخاریدا گؤرن کیمسه، اولدوغو یئرده، یئرینی الدن وئرمهدییی اوچون اؤزونو گؤزلر. هوشلو باشلی اولسا دیلله یاخینلاشار، هوشلو باشلی اولماسا، هر گون آرتیق یئرینی الدن وئرر.
دیکبهدیک دئمهینلر اولماسالار، یئرلر دهییشیلمزلر. دیکبهدیک دئینلر ایسه، هئچ زامان یوخاریدا گؤرونولمهیهجکلر، هر زامان بیرلری اونلاردان قورخدوقلاری اوچون، اونلارلا ائشهجکلر. ائشنلر یئری گلسه اوزده، یئری گلمهسه دالدا ائشهجکلر. عئینی زاماندا دیکبهدیک دئینلره هئچ کیم یوخاریدا اولمایاجاق. هر کسین یئرینی بیلدیریب، اؤزلرینین ده یئرلرینی اونلارلا ائشنلر بیلدیرهجکلر.


text:
قارا یولوق عوثمان بی
قارا یولوق عوثمان بی ۱۴-جو و ۱۵-جی میلادی یوز ایللرده آغ قویونلولار بیرلیگینین باشچیسی ایدی.
یاشاییش[دَییشدیر]
عوثمان بی، فخرالدین قوتلوق بیین ایکینجی اوغلودور. بؤیوک قارداشی احمد بیین اؤلوموندن سونرا آغ قویونلولارین باشچیلیغینا ایریشدی. دیاربکر باشکندی اولان آغ قویونلو بیلیگینین قوروجوسو دور و اونون آدینا دیاربکرده سکه باسیلمیشدیر. دوغوم تاریخی آیدینجا بللی دئییل اما بعضی قایناقلار عوثمان بیین اؤلرکن سکسن یاشلی اولماغینا ایشاره ائدیبلر.[۱] بونا باخاراق اونون ۱۳۵۰-جی ایللره یاخین آنادان اولماغی احتماللیدیر.
عوثمان بی، سونقور بیگین ۲۲-جی تورونو دور. سونقور بیگه گؤره دئییلیر حضرت محمد (ص) ایله چاغداشیمیش و اورتا آسیادان و قیپچاق چولوندن آذربایجاندا آلاگؤز بؤلگهسینه و گؤگچه گؤلونه گلیب، ایسلام گتیرندن سونرا ایسلام دوشمنلری ایله ساواشدا اوخلانیب وفات ائدیب دیر.[۲][۳]