text:
سوی قیریم – ژئنوسید – بین الخالق جنایت نوع لریندن دیر بورا دا آ یری – آیری فیزیکی شخص لرین دئییل ، ایرقی ، میللی ، ائتنیک و یا خود دینی علامتلره گوره اهالینین معین ، یاخود بوتوو بیر قوروپونون محو ائدیلمه سی نظرده توتولور . بیرلشمیش میللت لر تشکیلاتینین ( ب م ت ) باش مجلیسی نین 1946 –جی ایل 11 اکتیابر تاریخلی قطعنامه سینده اعتراف ائدیلدیی کیمی ، سوی قیریم بین الخالق حقوق نقطه نظریندن بوتون مدنی عالمین محاکمه ائتدیی جنایت حساب اولونور . بو قطعنامه ده سوی قیریما قارشی مبارزه اوزره خصوصی بین الخالق سازیش ترتیب ائدیلمه سی حاققیندا دا قرار چیخاریلمیش دیر .
1948 – جی ایل دکابرین 9 – دا ب م ت باش مجلیسینده سوی قیریم جنایتینین قارشیسینی آلماق و بئله جنایتلر اوستونده جزا حاققیندا سازیش قبول ائدیلمیشدیر . بو سازیشین 11 –جی مادده سینده سوی قیریم ایرقچیلیین ان ایره نج و دهشتلی فورماسی اولماقلا ، اینسانلیغا قارشی ان آغیر جنایتلردن بیریدیر . سازیشه اساساً بو ویا دیگر میللی ، ائتنیک ، ایرقی و دینی قوروپو تمامیله و یا قیسماٌ محو ائتمک مقصدی ایله ائدیلن آشاغیداکی حرکتلر سوی قیریم حساب ائدیلیر:
الف ) بئله قوروپون عضولرینین اولدورولمه سی ؛
ب ) بئله قوروپون عضولرینه جیددی بدن خسارتی و یا ذهنی پوزغونلوق یئتریلمه سی ؛
پ) بئله بیرقوروپ اوچون قصداً اونون تمامیله و یا قیسماً فیزیکی محو ائدیلمه سینی نظرده توتان شرایطین یارادیلماسی ؛
ت) بئله بیر قوروپ آراسیندا اوشاق دوغومونون قارشیسی نین آلینماسیندا نظرده توتولان تدبیرلر ؛
ث) اوشاقلارین زورلا بیر اینسان قوروپوندان باشقاسینا وئریلمه سی .
سازیشه گوره سوی قیریم ، سوی قیریما حاضیرلیق ، تحریک ، قصد ، جنایتی توره تمک و بو ایشده اشتیراکجیلیق جزالاندیریلمالی عمللر حساب اولونور .
میللی- مدنی سوی قیریم
میللی ، ایرقی ، یا خود دینی قوروپون دیلینی ، دینی نی قاداغان ائتمه ، یاخود مدنییتینی محو ائتمه ، او جمله ده ن میللی ، ایرقی ، دینی قوروپا گونده لیک حیاتدا ، مکتب لرده میللی دیلده ن استفاده نی قاداغان ائتمه ، بو قوروپون دیلینده نشرلرین چاپ ائدیلمه سینی و یایلماسینی قاداغان ائتمه ، کتابخانالاری ، موزئیلری ، مکتب لری ، تاریخی آبیده لری ، دینی عبادت یئرلرینی قاداغان ائتمه و … میللی- مدنی ساحه ده سوی قیریم سایئلیر . پهلوی لر حاکمییتی دورونده گونئی آذربایجان تورکلرینین میللی- مدنی و فیزیکی سوی قیریما معروض قالماسی:
الف) گونئی آذربایجان تورکلرینین میللی- مدنی سوی قیریمی ؛
قید ائتدییمیز کیمی ، میللی ، ایرقی ، یا خود دینی قوروپون دیلینی ، دینی نی قاداغان ائتمه ، یاخود مدنییتینی محو ائتمه ، او جمله ده ن میللی ، ایرقی ، دینی قوروپا گونده لیک حیاتدا ، مکتب لرده میللی دیلده ن استفاده نی قاداغان ائتمه ، بو قوروپون دیلینده نشرلرین چاپ ائدیلمه سینی و یایلماسینی قاداغان ائتمه ، کتابخانالاری ، موزئیلری ، مکتب لری ، تاریخی آبیده لری ، دینی عبادت یئرلرینی قاداغان ائتمه و … بین الخالق حقوق دا میللی-مدنی ساحه ده سوی قیریم آدلاندیریلیر . بو گون هر بیر گونئی آذربایجان تورکونه آیدین بیر مسئله دیر کی ، اجنبی لرین بیر باشا یاردیمی ایله تهراندا سلطنت تاختینا اوتوران رضا خانین حاکمییتی دورونده فارس اولمایان میللت لر شددتلی اولاراق آیری سئچکیلیک له اوزله شدیلر . آیری سئچکیلیک له اوزله شن میللت لرین اون سیراسیندا ایسه گونئی آذربایجان تورک لری دوروردو . بو دوورده آذربایجان تورکلرینین تاریخی تحریف اولونوب ، دیللری ایسه مغوللارین دیلی آدلاندیریلیب ، تورک دیلی نین یازیلیب- اوخونماسی و بو دیلده کتابلارین ، غزئتلرین نشری قاداغان اولونوب . گونئی آذربایجانین تاریخی آبیده لری شئونیست حاکمییتین اعتیناسیزلیغی اوجباتیندان داغیدیلیب . حاکمییتین آذربایجانا گوندردیی مستوفی کیمی ایرقچی مامورلار آذربایجان تورک لرینه اهانت ائده رک تبریزین سر شماریسی نی ، خر شماری آدلاندیریبلار . بئله مامورلارین آذربایجان اراضی سینده توره تدیک لری فسادلارین اوجباتیندان آذربایجان خالقی استیثمار اولونوب ، ژاندارمالارین ظولمو ، امک قانونلاری نین اولماماسی زاوودلاری و فابریکالاری ایفلاسا اوغرادیب ، تجارتین سوییه سی یئنیب و اینفیلاسیا گونو- گونده ن آرتماغا باشلاییب . نهایت بو میللی- مدنی سوی قیریم گونئی آذربایجاندا کوتله وی اعتراضلارا شراییط یاراداراق میللی آزادلیق حرکاتینین یارانماسینا گتیریب چیخارتدی . بونونلا دا میر جعفر پیشه وری باشدا اولماقلا ، پئشه کار تجربه لی کادرلارین واسیطه سی ایله آذربایجان دموکراتیک فرقه سی نین اونده رلری ، گونئی آذربایجان خالقی نین دموکراتیک طلب لرینی دویدوقدان سونرا ، اجتمایی ، سیاسی و اقتصادی وضعییتی آراشدیراراق دموکراتیک شعارلارلا او جمله ده ن : وجدان و عقیده آزادلیغی ، سوز و مطبوعات آزادلیغی ، اکینچی لر اوچون تورپاقلارین بولوشدورولمه سی ، فهله لر اوچون امک قانونلارینین و سیغورتانین یارادیلماسی ، ایشچی لرین رفاهینین تامین اولونماسی ، میللی صنایع ده ن حیمایه ، آنایاسا چرچیوه سینده میللی حقوقلارین اجراسی اوچون ایالتی و ولایتی جمعییت لرین سئچیلمه سی ، تورک دیلی نین گونئی اذربایجاندا رسمی لشدیریلمه سی ، کتاب و غزئتلرین بو دیلده نشری و … گوره آذربایجان میللی دموکرات فرقه سینین بینووره سی قویولدو .
1324 –جو ایل آذر آی نین 21 – ده ن 1325 – جی ایل آذر آی نین 22 – ده ک گونئی آذربایجاندا حاکمییت ده اولان آذربایجان دموکرات فرقه سی ، ایران و گونئی آذربایجانین چاغداش تاریخی نین ان اونملی حادثه لرینده ن دیر. بو حادثه لر ایرقچی پهلوی رژیمی نین شئونیست سیاست لرینه قارشی اولدوغو اوچون بو گونه ده ک تانینمامیش قالیب. بو گون ایسه آذربایجانین گنج دموکراتلاری نین دوزگون استیقامت ده یونه لدیلمه سی اوچون آذربایجان دموکرات فرقه سی نین حقیقت لرینی پرده آرخاسیندان آیدینلیغا چیخاردیلماسی نین زامانی آرتیق گلیب چاتیب.
بین الخالق حقوقون نقطه یی نظرینده ن آذربایجان دموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجاندا قوردوغو حاکمییته “خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه” پیرینسیپی حاق قازاندیریر. خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه حقوقونا دونیادا ائله بیر دره جه ده اعتیبار وئریلیب کی ،بو حاق دونیا اجتماعییتینده ان اونملی حقوقی اولچو استاندارتلارینداندیر. خالقلارین اوز مقددراتینی تایین ائتمه حقوقو، آشاغیداکی میللت لرین مباریزه سینه شامیل ائدیلیر:
– مستمله که چیلیک سیاست لره قارشی مباریزه آپاران میللت لر؛
– اجنبی اشغالچیلارا قارشی مباریزه آپاران میللت لر؛
– ایرقچی رژیملره قارشی مباریزه آپاران میللت لر.
آذربایجاندا میللی دموکراتیک حرکاتین یارانماسی نین سبب لری و بو حرکاتین گئنیشلنمه سی ایله یاناشی آددیم-آددیم سرعتله گلیشمه سی، میللی حکومتین یارانماسی و نهایت دینج یوللارلا گئریه اوتورماسی گئنیش بیر آراشدیرما طلب ائدیر.
آنجاق آذربایجان میللی حکومتی نین بیر ایل مدتینده آذربایجان خالقینا ائتدیی خدمت لره اوتری بیر نظر سالماقلا، بو حکومتین بین الخالق حقوقون رهبر توتدوغو دموکراسیایا، انسان حاقلارینا نه قده ر اویغون اولماسینی اثباتلانیر:
– گونئی آذربایجان قادینلاری ایلک دفعه اولاراق،23 /3 /1325 سئچکیلرده سس وئرمک و سس قازانماق حقوقونو قازانديلار؛ حالبوکی بو حاق 1340 –جی ایلده شاه رژیمی طرفینده ن ایران قادینلارینا وئریلدی. يعني 15 ايل سونرا شاه رژيمي غرب دولتلرينين تضييقي نتيجسينده اولكه ده جنسي آيري سئچكيليه سون قويدو.
– تورك ديلي نين گونئي آذربايجاندا رسمي دولت ديلي كيمي تانينماسي و درسليك كتابلاري نين بو ديلده نشر ائديلمه سي.
– آذربايجان ميللي اونيورسيته سينين تاسيس ائديلمه سي. قيد ائتمك لازيم دير كي، آذربايجان ميللي اونيورسيته سينين تاسيسي ايله اولكه ده تهران اونيورسيته سينين انحصارينا سون قويدو و انيورسيته لرين باشقا ايالت لرده تاسيس ائديلمه سينه شرايط ياراتدي.
– تورپاقلارين پولسوز اولاراق كندچيلر و اكينچيلر آراسيندا بولوشدورولمه سي و ماليك ايله رعييت آراسيندا اولان بهره مسئله سي نين بير دفعه ليك حل ائديلمه سي. بير حالداكي، شاه رژيمي 1341 –جي ايلده بو ايشه باشلادي.
– امك و فهله سيغورتا قانونونون تصديق له نمه سي و قووه يه مينمه سي .
– شهرلرين خصوصي اولاراق تبريز شهرينين سويونون تامين ائديلمه سي اوچون سو لوله لرينين چكيليشي. بير حالداكي، شاه رژيمي 1326-جي ايلده بو اورقاني ياراتدي و بير نئچه ايلده ن سونرا تهران سويو لوله لرين واسيطه سي ايله اهاليه چاتديريلدي.
– آذربايجان ميللي اوركستراسي نين ياراديلماسي.
– شهرلرده خيابانلارين، ميدانلارين و پارك لارين اوزه رينده آذربايجان ميللي قهرمانلاري نين آدي نين قويولماسي و شهرلرين و پارك لارين ميللي قهرمانلارين هيكل لري ايله بزه ديلمه سي.
– گونئي آذربايجاندا تهلوكه سيزليين تامين ائديلمه سي، اقتصادي و مالي اصلاحاتلارين آپاريلماسي، اجتيمائي و اخلاقي فسادلارلا مباريزه، ايشسيزليين آرادان قالديريلماسي، كند تصررفاتينين آرتماسي، آبادليق ايشلري نين آپاريلماسي، اينجه صنعت له باغلي فعالييت لر او جمله ده ن ميللي تئاترين برپاسي، تبريز راديو استانسياسي نين آچيليشي، مدني و مطبو خدمتلر، سهييه، خيريه مسئله لري و …
آذربايجان ميللي حكومتي نين ائتي خدمت لر و آپارديغي اصلاحات لار نتيجه سينده حتي مخاليف لر چاره سيز قالاراق اعتراف ائتديلر كي، گونئي آذربايجاندا آذربايجان دموكرات فرقه سي نين ائتديي خدمت لر رضا خانين 20 ايل مدتينده گورديي ايشلرينده ن چوخ اولوب.
آذربايجان ميللي حكومتي الده ائتديي نائلييت لريني قورويوب ساخلتماق اوچون حتي تهرانين ارتجائي رژيمي ايله ده دانيشيقلارا گئتدي. بئله ليك له 8/2/1325 –جي ايلده آذربايجان ميللي حكومتي نين نماينده هئيتي پيشه وري نين باشچيليغي ايله تهرانا گئتدي. تهران گوروشونون مذاكره لرينين داوامي ايسه 21/3/1325 –جي ايل تهران رژيمي نين حربي-سياسي نماينده سي مظفر فيروزون باشچيليغي ايله تبريزده كئچريلدي و 7 مادده ده ن عبارت هر ايكي طرف آراسيندا راضيليق امضالاندي. بونونلادا آذربايجان ميللي حكومتي تهران رژيمينه و اونو دستكله يه ن غرب دولتلرينه ثبوت ائتدي كي، آذربايجان ميللي حكومتي سئپاراتچي (تجزيه طلب) بير حكومت دئييل، او، تهرانلا تبريز آراسيندا يارانميش مناقشه نين دينج يوللارلا حلل ائديلمه سينين طرفداري دير. و دموكراتيك پرينسيپلرله آذربايجانين و ايرانين آزادليغي اوچون چاليشير . لاكين تاريخ ثبوت ائتدي كي، ارتجائي رژيم لره هئچ بير زامان بئل باغلاماق اولماز.
ب ) تهرانين اريتيجائي رژيمي نين آذربايجان ميللي حكومتينه 16/9/1325-جي ايلده اعلان اولونماميش محاريبه سي و گونئي آذربايجان خالقي نين سوي قيريما معروض قالماسي؛
نهايت هميشه اولدوغو كيمي، تهران رژيمي وئرديي وعدلره، قول چكديي مقاويله لره و سازيش لره صاديق قالمادي. مرتجع رژيم قارشيدان گلن 15-جي مجليس سئچكيلرینه نظارتي بهانه ائدره ك آذربايجان خالقينا و سئچديي ميللي حكومتينه قارشي اعلان اولونماميش محاريبه باشلادي. باخماياراق كي، ميللي حكومتين اوردوسو زنجان شهرينده تبريزده ن گلن تاپشيريقلارا اساساً سيلاحلاريني يئره قويوب تسليم اولموشدملار، لاكين يئني سلاحلارلا ساريلميش فاشيست له شن تهران اوردوسو زنجان شهريني غارت ائديب، اودا چكديلر و بير چوخ مدافعه سيزگناهسيز اهاليني ياشيندان آسيلي اولماياراق وحشيجه سينه قتله يئتيرديلر. زنجاندا توره تديكلري جنايت لرده ن قودورموش تهران اوردوسو آذربايجان ميللي حكومتي نين زنجاندا توره ديلميش جنايتلرده سوسدوغونو گوره ره ك(قيد ائتمك لازيم دير كي، آذربايجان ميللي حكومتي نين مركزي كوميته سي زنجان حاديثه لريند ه ن سونرا سون وضيعت له باغلي يئني قرار چيخارماق اوچون توپلانتي قوردولار. بو توپلانتيدا پيشه وري و بير نئچه كوميته عضولري تهران اوردوسو ايله دويوشمه يين طرفداري اولدولار لاكين اكثرييت قان توكولمه سين دئيه تسليم اولماغين طرفداري چيخديلار.) 1325 آذر آي نين 19-داسلطنت اوردوسو ميانايا دوغرو ايره ليله دي. آدديم قويدوغو يئرلري يانديريب، قارشيلاشديغي اهالي ني قتله يئتيرديلر. بئله ليك له وئريلن سياحيه گوره 2500 نفر صحرايي محكمه لرده اعداما محكوم اولدولار، 8000 د ه ك اوزون مددتلي حبس لره معروض قالديلار(او جمله ده ن آذربايجانين مقاويمت سيمگه سي سايلان صفرخان قهرمانيان 30 ايلده ن آرتيق آپارتايد رژيمين زندانيندا قالدي)، 20000 ده ن آرتيق دينج اهالي محكمه سيز شهيد ائديلدي و 70000-ده ن آرتيق شورويه اوز توتدو( وبالي 19/9/1325-ده آذربايجان ميللي حكومتي نين مركزي كوميته سينده قارداش قاني آخيديلماسين دئيه دويوشه قارشي چيخان كوميته عضولري نين بوينونا).
روزولت ين ياخينلاريندان بيريسي هانري دالاس مرتجع شاه رژيمي نين آذربايجاندا توره ديي جنايت لري حاقدا دئيير:
“من اوتانج حيسسي كئچيريره م دئيه م كي، ايران اوردوسو آمريكالي سرتيپ شوراتسكوپوفون رهبرليي ايله ايران اهالي سينه [گونئي آذربايجان]قارشي بئله بير هجوما باشلاديلار. شوراتسكوپوفون رهبرليي و آمريكانين ايرانداكي سفيري آلن نين امري ايله اولكه ده ان بويوك اوپوزيسيون پارتي غيري-قانوني اعلان ائديله ره ك، اونون ليدرلري حبسه آلينيب، چوخلو اينسانلار اعدام ائديلدي و مين لرله آيله زوراكيليقلا حبس لره گونده ريلدي.”
آمريكالي قاضي ويليام داگلاس وورغولايير:
“ايران اوردوسو آذربايجانا داخيل اولان دا وحشت ياراتدي. اوردو قتيللره و غارته باشلادي، اونلار نه ايسته ديك لريني الده ائديرديلر. روس اوردوسونون داورانيشلاري وحشي شاه اوردوسونون داورانيشلاريندان داها چوخ آبرلي ايدي. تهران اوردوسو اوزلرينده ن آذربايجاندا ان ايرنج خاطره يادداشت لاردا قويدولار.1946-جي دكابر آيندا آمريكانين راضيليغي و قوام السلطنه نين تاپشيريغي ايله ايران اوردوسو آذربايجان دموكراتيك حركاتيندا ايشتيراك ائده نلره وحشيجه سينه هجوم ائده ره ك، اونلاري قوروپ-قوروپ ياخالاديقدان سونرا گولله له يب ياخود ميدانلاردا دارا چكديلر.”
ايران اسلام جمهورييتي نين كيهان غزئتي 20/6/1379-دا يازير:
“پيشه وري نين مهاجره تينده ن كي، محمد ديهم اوندان قانسيز بير دئوريم ياد ائدير، 20000 –ده ن آرتيق اينسانين اولومو ايله نتيجه لندي و بو جنايت دموكرات فيرقه سي باشچئلارينين شورويه قاچماسيندان سونرا شاه اوردوسونون واسيطه سي ايله حياتا كئچريلدي.”
بوتون بو جنايت لر يازديقجا بيتمز. بونون اوچون آذربايجان ميللي حركاتينا گره ك ليدير كي، گونئي آذربايجاندا بو موضوع حاققيندا فعالييته باشلايب، فاجعه نين جانلي اشتيراكچيلاريندان رئپورتاژ حاضيرلاسين و سندلر توپلاسين. لاكين بيز بو يازيدا شئوونيست شاه رژيمي نين وحشي اوردوسونون گونئي آذربايجاندا توره تديي سوي قيريمی بين الخالق حقوقون نورمالاري باخيميندان آراشديرمالييق:
1 – قيد ائتدييميز كيمي، سوی قیریم – ژئنوسید – بین الخالق جنایت نوع لریندن دیر بورا دا آ یری – آیری فیزیکی شخص لرین دئییل ، ایرقی ، میللی، ائتنیک و یا خود دینی علامتلره گوره اهالینین معین ، یاخود بوتوو بیر قوروپونون محو ائدیلمه سی نظرده توتولور. بئله بير شرايط ده 1325 –جي ايلده گونئي آذربايجان اهاليسينه قارشي شاه رژيمي نين جنايتلري ميللي زمينده باش وئرمه ميشديرمي؟ بير حالداكي، سلطنت اوردوسونون اشغالچيلاري ، حربي اشغال رژيمينه دايير بين الخالق حقوقون معيين ائتديي قايدالاري تماميله پوزاراق، اشغال ائتديي گونئي آذربايجان اراضي لرينين خالقينا اوجدان توتما قانلي ديوان توتوب، گونئي آذربايجاني بوش خارابازارليقلارا چئويرمه يه جهد ائتديلر. 61 ايل بوندان اونجه بير ميللتين 100000 ده ك ضيالي سيني وحشي اوصوللارلا قتله يئتيريب، اشكنجه لره معروض قويوب، اوزون مدتلي حبسه ساليب و سورگونه گوندرمك سوي قيريم دئيلسه نه دير؟ بير حالداكي، بوبين الخالق حقوق دا سوي قيريم آدلاناراق همده بشرييته و دموكراسيايا قارشي بير جنايت سايلير.
2 – يوخاريدا قيد ائتدييميز كيمي، 19/9/1325 – ده سلطنت اوردوسو 15-جي مجليس سئچكيله رينه نظارتي بهانه ائده رك آذربايجان ميللي حكومتينه و اهالي سينه قارشي اعلان اولونماميش محاريبه باشلادي و ائله بير غيري- انساني عمللره ال اتدي كي، عنعنه وي محاريبه قانونلارينا دا رعايت ائتمه دي. وورغولاماق لازيم دير كي، هله 1899-جو ايلده لاهه صولح كنفراسيندا بئله بير كنوانسيون تصديق لندي كي، محاريبه يه باشلاماق بير اولتيماتوم وئرمك له و ياخود اعلان ائتمك له حياتا كئچريلمه ليدير. 1899-جو ايل كنوانسيوني كي، 1907-جي ايلده يئني ده ن تصديق له نه رك تئزليك له بين الخالق عادت و عنعنه حقوقونا چئوريلدي. بونونلادا هر هانسي بير دولت بو كنوانسيونو رعايت ائتمه ده ن محاريبه يه باشلايارسا، او محاريبه قانونسوز محاريبه لر جركه سينه داخيلدير و قانونسوز محاريبه ني باشلايان طرف بين الخالق بير قايدانين پوزولماسيندا سوروملودور. باخماياراق كي محاريبه نين اعلان ائديلمه سي ده هجوم ائده ن طرفي بين الخالق مسئولييت ده ن آزاد ائتمير. چونكو محاريبه نين اعلان اولونماسي نين اوزو ده معاصير بين الخالق حقوقدا تجاووزكارليق مفهومونا داخيلدير.
3- بين الخالق حقوقون پرينسيبلرينده ن بيري ده مناقشه لرين دينج يوللا حلل ائديلمه سي پرينسيپي دير. ب ام ت نظامنامه سی نین 2-جی مادده سی نین 3-جو بندی هر هانسی بین الخالق مباحثه نین حللی اوچون سیلاحلی قوووه یه مراجعت ائدیلمه سینی قاداغان ائدیر. لاكين شاه رژيمينين 1325-جي ايلده گونئي آذربايجانا هجوموبو پرينسيپينده پوزولماسي ايله نتيجه لندي.
4- شاه رژيمي اشغال ائتديي گونئي آذربايجاندا محاريبه قوربانلارينا و اسيرلره بين الخالق حقوقدا وئريلميش حقوقلاري كوبودجاسينا تاپدالاياراق، بين الخالق حقوقون بو پرينسيپينه ده رعايت ائتمه دي.
شاه رژيمي آذربايجان ميللتي نين نماينده لريني سوي قيريما معروض قويماقلا سوادسيز آتاسي نين ايرقچي ميللي-مدني سوي قيريم سياستي ني سرعتله داوام ائتديرمه يه باشلادي. لاكين بيلميردي كي، دونيا 1945-جي ايلده ن سونرا بير داكترينا ايله قارشيلاشاجاق، اينسان حاقلاري داكتريناسي ايله. سوزو گئده ن داكترينا استبدادي و ايرقچي رژيم لرين جانينا لرزه ساليب وياخود اونلاري چتين شرايط ده قوياراق، حقوقلاري تاپدالانميش ميللت لري ايسه هيجانا گتيردي. حقيقتاً، اينسان حاقلاري داكتريناسي ايكينجي دونيا محاريبه سينده ن سونرا بير سيرا دولت لرين خارجي سياستلري نين آماجي اولاراق، ائتكيلي بير سيلاح كيمي دولت لرين جنايتلريني رسواي ائده ره ك محكوم ائتدي و ياخود بير قطب اولدوزو تك دولت لرين بين الخالق عالمده فعاليت لريني يونلتدي. اينسان حاقلاري نظرييه سي بير سيرا مستبد دولت لرين كابوسونا چئوريله ره ك، اونلارين بين الخالق عالمده داورانيشلاريني بير تره زي كيمي اولچوب، اينتيقادلار ائتدي. بو داكترينانين آماجي عموميتله مستبد رژيملرين كئچميشده كي داورانيشلاري نين اوزه رينده ن اورتويو گوتوره ره ك، اونلاري مجبور ائتدي كي، اوز محكه مه سيستملرينه، حبسخانالارينا و همچنين اوز تبعه لري ايله داورانيشلارينا گوره سوروملو اولسونلار. بو داكترينا دا داخيلي و بين الخالق نظام-اينتيظامي آلت –اوست اولاراق، ميللت لرين اوز مقدراتيني حلل ائتمك پرينسيپي 1966-جي ايلده بيرلشميش ميللت لر تشكيلاتي نين اساسنامه سينده اينسان حاقلاري نين اساسي و بينوره سي اولاراق تعيين ائديلدي.
گونئي اذربايجان خالقينا قارشي ميللي – مدني و فيزيكي سوي قيريمين هله ده بين الخالق اجتيماعييته چاتديريلماماسي نين سبب لري:
الف ) مستبد شاه رژيمي آذربايجان خالقينا توره تديي جنايتي نين اوستونو اورتمك و كوتله وي دوشونجه ني چاشديرماق اوچون ائله بير گئنيش سوييه ده پراپاقاندالار وشايعه لر آپاردي كي، حقيقت لرين اوزه رينه كولگه سالاراق اونو پرده آرخاسيندا قويدو. آپارتايد رژيمي و ساواك 32 ايل مددتينده بو پراپاقاندالارا گئنيش سوييه ده ال اتدي:
1 – شوروي رژيمي نين قيزيل اوردوسو ايرانين شماليني اشغال ائتمك اوچون گونئي آذربايجاندا ميللي حكومتي تثبيت لنديردي.
2 – سويت لر بيرليي (شوروي) شمال نفتيني الده ائتمك اوچون آذربايجان ميللي حكومتيني ياراتدي.
3 – ايران آذربايجانيني ايراندان قوپاريب، سووئتلر آذربايجانينا بيرلشديرمك اوچون گونئي آذربايجانين دموكراتيك حركاتي ني سوئت لر بيرليي پلاني اساسيندا بير سيرا “مهاجيرلر” ياراتدي و بو حركاتين آذربايجان خالقي آراسيندا هئچ بير نفوذو يوخ ايدي.
4 – آذربايجان ميللي حكومتي سئپاراتچي(تجزيه طلب) بير حكومت ايدي.
بو اتهاملارا جاواب اولاراق قيد ائتمك لازيم دير كي، سوئتلر بيرليي نين ايراني بوشالديلماماسي نين سببي بويوك بريتانيايا قارشي بير تضييق ايدي كي، بويوك بريتانيا اشغال ائتديي اراضي لري بوشالتسين. بو حاقدا روسيانين “پراوادا” غزئتي يازير: “…نيا اينگيلتره اوردوسو مصير، لبنان، يونان و… اشغال ائتديي اراضي لري بوشالتمير؟”.
شمال نفتی حاققیندا ایسه آمریکانین ماسکوواداکی دیپلوماتی دئییر:
“سوئتلر بیرلیینین ایرانین شمالینداماراغینی صیرف نفتله باغلاماق دوزگون دئییل. ایرانین شمال نفتی اهمیت لی دیر، لاکین روسیانین طلباتی قده راونملی دئییل.روسیا اوچون تهلوکه لی اولان مسئله ساده جه باشقا دولتلرین بو نفت ده ن بهرلنمه تهلوکه سی دیر”.
آذربایجان میللی حکومتینین مهاجیر لر طرفینده ن یارادیلماسی و حکومتین خالق ایچینده نفوذونون اولماماسی شایعه سینه گلد یک ده ایسه، آذربایجان دموکراتیک فرقه سینین عضولرینین سایی (200000) و وئردیی شهیدلرینین سیاحیسی بو ادعانین بوشلوغونا دلالت ائدیر.
آذربایجان دموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجان خالقی نین ایچینده نفوذونا گلدیکده ایسه آمئریکانین تبریزده کی کنسولو بو حاقدا دئییر :
” بئله بیر حرکاتلار عموم طرفیندن گئنیش سوییه ده حیمایه اولونور بو ایسه مرکزی حاکیمیتدن اعتراضلار، شکایت لر و ناراضیلیق لارلا اوزونو گوستریر کی خالق مرکزی حاکیمیتدن حقیقیقتنده ناراضی دیر “
آمئریکانین ایرانداکی سفیری موری ایسه آمئریکانین خارجی ایشلر ناظرلیینه گوندردییی راپورتوندا قئید ائدیر :
” ایران رسمی لری دئییرلر کی ، آذربایجان دموکرات فرقه سی نین خالق ایچینده دایاغی یوخدور بیزیم و اینگیلتره نین کونوسولو تاکید له وورغولاییرکی آذربایجاندا دموکراتلارا ماراق چوخدور ، خالق تهران حاکیمییتینه دریندن نیفرت ائدیر”.
شاه رژیمی آذربایجان دئموکرات فیرقه سینی تجزیه طلب لیکده اتهاملاماقلا توره تدیی جنایتلره براعت قازاندیرماق ایسته ییب. بیر حالداکی، فرقه نین 1324-جو ایل 12 شهریوربیانیسینده و اوندان سونراکی فاکتلارا اساساً میللی حکومتین لیدرلری دفعه لرله اعلان ائدیب لر کی، بیز ایرانین اراضی توخونولمازلیغی پیرینسیپی چرچیوه سینده آذربایجانین مدنی مختاریتینی طلب ائدیریک. ایرانین مرکزی حکومتی ایله آذربایجان نماینده لری آراسیندا 23/3/1325-ده الده اولونان راضیلیق میللی حکومتین صداقتینه ثبوتدور.
بین الخالق حقوقون نقطه نظرینده ن آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین گونئی آذربایجاندا قوردوغو حاکمیته ” خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه” حقوقو حاق قازاندیریر. بو گون خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه حقوقونا ائله بیر دره جه ده اعتیبار وئریلیب کی، دونیا اجتیماعییتینده ان اونملی حقوقی اولچو استاندارتلارینداندیر. بو حقوق ایسه آشاغیداکی جمعییتلرین مباریزه سینه شامیل ائدیلیر:
– مستمله که چیلیک سیاستینه قارشی مباریزه آپاران میللتلر؛
– اجنبی اشغالچیلارا قارشی مباریزه آپاران میللتلر؛
-ایرقچی رژیملره قارشی مباریزه آپاران میللتلر.
مستبد رژیملر خالقلارین اوز مقدراتینی تعیین ائتمه مباریزه سینه داخیلی بیرمسئله کیمی باخیرلار و بو مباریزه یه قاتیلانلاری ایسه آنایاسانین جنایتکارلاری آدلاندیریرلار و اونلارلا اوز داخیلی مرتجع قانونلاری چرچیوه سینده داورانیرلار.
ایرقچی شاه رژیمی ده آذربایجان دموکراتیک حرکاتینا اوزونون داخیلی مسئله سی کیمی باخیردی و کئچمیش غیری-اینسانی داورانیشلارینا براعت قازاندیرماغا جهد ائدیردی. لاکین 1974- 1977 ژئنوره کنفرانسلاریندا میللی آزادلیق حرکاتلاری داخیلی مناقشه لرده ن بین الخالق مناقشه لر سوییه سینه قالخدی. 1974-جو کنفرانسین 4-1 مادده سینه اساساً مستمله که چی حاکمییت لره، خاریجی حربی اشغالچیلارا و ایرقچی رژیم لره قارشی میللت لرین میللی آزادلیق مباریزه سی بین الخالق حربی مناقشه لر سیراسیندا گئدیر. بوحاقدا ضیمنی اولاراق عمومی بیر راضیلیق الده اولوندو و بو راضیلیق بیر عادت- عنعنه اصولو اولاراق ب ام ت –ده تصدیقلندی . بو اصلین 4-1 مادده سینه اساساً دولت لر محاربه لرین اداره اولونماسیندا، محاریبه قوربانلاریندان حیمایه ائتمک، دولت لراراسی مناقشه لرده اولدوغو کیمی میللی آزادلیق محاریبه لرینه ده شامیل ائدیلیر.
لاکین شاه رژیمی یئنه ده انسان حاقلارینا حورمت ائتمک ده ن بویون قاچیریر و 1977-جی ایلده بیرلشمیش میللت لر تشکیلاتی نین عالی کامیسارلیغیندا غرب دولت لری طرفینده ن ایره لی سورولن “اینسان حاقلارینا رعایت ائتمه یه نظارت” تکلیفی نین قارشیسینی آلماق اوچون آرژانتین, کوبا، یوگوسلاوی و فیلیپین له بیرلیکده بئله بیر بهانه ایره لی سوردولر کی، اینسان حاقلارینا یاناشمادان اونجه اینکشافدا اولان دولتلرین اجتیمایی و اقتصادی وضعییتی یاخشیلاشدیریلمالیدیر.
ب ) مهاجرتده اولان آذربايجان دموكرات فرقه سينين1962-جي ايلده(1341) سووئت لر بيريليي طرفينده ن لغو ائديلمه سي؛
قيد ائتمك لازيم دير كي، گونئي آذربايجاندا 1325-جي ايل سوي قيريميندان جانلاريني قورتاران دموكرات فرقه سي نين عضولري سووئت لر بيرليينه سيغينديلار. لا كين اورادا ماسكووا رژيمي طرفينده ن ميثلي گورونمه ين تضييق لرله اوزله شديلر. بو تضييق لر حاقدا فرقه عضولرين ده ن اولان ايوب نميني (قايا)-نين يازديغي “مهاجرتده” اثرينين گونئي آذربايجانين گنج ميللتچي لر طرفينده ن اوخونولماسي مصلحت گورونور. نهايت ماسكووا رژيمي 1341(1962)-جي ايلده مهاجرت حياتي سوره ن آذربايجان دموكرات فرقه سينین عضولرينه فرقه نين لغو ائيلمه سي و اونون “حزب توده ايران”تشكيلاتينين تركيب حيصه سينه كئچمه سينه داييربير گوستريش وئردي. بونونلا راضيلاشمايان فرقه عضولری او جمله ده ن پروفسور محمد تقي زهتابي، بي ريا، چشم آذر و… سيبر بوزلوقلارينا سورگونو جانلارينا آلديلار. ماسكووا سياستي ايله راضيلاشان غلام يحيي دانشيان و امير علي لاهرودي كيمي فرقه عضولري نين الي ايله آذربايجان دموكرات فرقه سي لغو ائديليب، تاريخين آرشيوينه قوشولدو. امير علي لاهرودي ايسه دبير دوم حزب توده ايران سوييه سينه يوكسلدي. او زاماندان بري باکیدا آذربايجان دموكرات فرقه سي نين قرارگاهي اوزه رينده يازيليب “ايرانين سياسي مهاجرلر جمعييتي” البتده سون ايكي-اوچ ايل عرضينده امير علي لاهرودي هله دبير دوم حزب توده ايران- دان استعفاء وئرمه ده ن آذربايجان دموكرات فرقه سي نين آديندان دانيشماغا جان آتدي كي، سونرالار آيدين اولدو كي، بو، قونشو دولتين گوستريشي ايله حياتا كئچريليردي. آذربايجان جمهوريتي نين امنيت قووه لري بو حاقدا حتي رامین شهامتی فرد آدلی بير نفري كي، سوزو گئده ن ديرناقاراسي تشكيلاتي يونه لديردي ياخالايب 11 ايل مدتينه حبس وئرديلر. بو آدامين اعتيرافينا گوره، منسوب اولدوغو اولكه نين امنيت قووه لرينده ن گوستريش آلميشدير كي، بو تشكيلاتي “آذربايجان ميللي اويانيش حركاتينا” قارشي آلتئرناتيو اولاراق برپا ائتسین.
بو ايسه1325-جي ايلده گونئي آذربايجان سوي قيريمي نين دونيا اجتماعييتينه چاتديران گونئي آذربايجان خالقي نين نماينده لري نين طالعيدي. ايراندا گونئي آذربايجان خالقي نين سوي قيريمي ايله شاهليق تاختينا ديرماشان محمد رضا گونئي آذربايجان خالقي نين آزادليق هارايني ائله بير شرايط ده بوغدو كي، سلطنت رژيمي دئوريله نه ده ك هر هانسي بير مدني جمعييتين يارانماسي دا بئله مومكون اولمادي و بئله ليك له گونئي آذربايجان سوي قيريمي دونيا اجتماعييتينه چاتديران گونئي آذربايجان خالقي نين نماينده سي يارانمادي.
گونئي آذربايجانين فيزيكي و ميللي-مدني سوي قيريمي نين دونيا اجتماعييتينه چاتديريلماسينين زاماني آرتيق گليب چاتيب؛
وورغولاماق لازيم دير كي ،ايران اسلام جمهوريتي نين يارانماسيندان سونرا گونئي آذربايجاندا مدني فعاليت لرين يارانماسينا نسبي شرايط ياراديلدي و مدني فعالييت لر گئتديكجه ( اساساً ايران-عراق محاربه سينده ن وداها دقيق دئسه ك 1374-جو ايل ميللي مجليس سئچكي لرينده ن سونرا) سياسي فعالييته چئوريلدي.
نظره آلمالييق كي، بير ميللتين بين الخالق عالمده بين الخالق قايدالارين اجراسي و اعمالي اوچون ميللت طرفينده ن قبول اولونموش اساسلي بير تشكيلات چرچيوه سينده قانوني نماينده سي اولماليدير كي،باشقا بين الخالق عضولرله علاقه ياراتسين. بيرلشميش ميللت لر تشكيلاتي نين باش مجليسي نين واسيطه سي ايله ميللي آزادليق حركاتلاري نين تانينماسي رئگيونال (منطقه اي) تشكيلاتلارا تاپشيريليب. ب ام ت –نين 1972-جي ايل 2918 (XXVII) قطعنامه سينده و اوندان سونراكي باش مجليس طرفينده ن تصديقلنميش قطعنامه لرده آزادليق حركاتلاري نين بين الخالق شخصيت كيمي تانينيب- تانينماماسي قيد-شرطي “OUA” – آقريقا بيرليي تشكيلاتي- نا تاپشيريلميشدي. ب ام ت –نين 1973-جو ايل 312 (XXVIII) قطعنامه سينه اساساً بو وظيفه عرب بيرليي تشكيلاتي نين عهده ليينه اوترولدو. البتده ب ام ت –نين باش مجليسي هر هانسي ميللي آزادليق حركاتيني تانينماسيني كي، سوزو گئده ن رئگيونال تشكيلاتلارين حدودلاريندان كناردا يئرله شيبلر، اوز اوزه رينه گوتوره بيلر. عرب بيرليي تشكيلاتي و آفريقا بيرليي تشكيلاتي بو گونه ده ك بير چوخ مييلي-آزادليق حركاتلاريني او جمله ده ن “OLP” رسميته تانييبلار. “OLP” و “سوآپو” كيمي ميللي آزادليق حركاتلاري ب ام ت – ده ناظير عضو اولاراق ، بير چوخ خصوصي (تابع) اورقانلار و چوخلو بين الخالق كنفرانسلاردا قبول اولونوبلار.
یوخاریدا قید ائتدییمیز کیمی، آپارتاید شاه رژیمی نین سلطنت اوردوسو 1325-جی ایلده آذر آی نین 16- دا گونئی آذربایجانین زنجان ایالتینه باسقین ائتدیکده ن سونرا بین الخالق نورمالری و محاریبه قانونلارینی کوبودجاسینا پوزاراق، مدافعه سیزگونئی آذربایجان خالقینا قارشی انسان خیالینا گلمه ین وحشیلیک لر توره تدی وگونئی آذربایجانین 100000 ده ك ضيالي سيني وحشي اوصوللارلا قتله يئتيريب، اشكنجه لره معروض قويوب، اوزون مدتلي حبسه ساليب و سورگونه گوندردی. بو آزایمیش دئیه 26 آذر 1325 – جی ایلده گونئی آذربایجاندا تورک دیلینده یازیلان کتابلاری تبریزده طنطنه لی توره ن حاضیرلایاراق یاندیریب کوله دونده ردی(میللی-مدنی سوی قیریم).
بوتون بو گئرچکلره باخاراق 2007-جی ایلده تشکیلاتیمیز طرفینده ن 26 آذر گونئی آذربایجان خالقی نین سوی قیریمی اولاراق تعیین ائدیلدی ، بو تام دوزگون و حقیقته اویغون بیر قراریدی . 1325-جی ایلده گونئی آذربایجان خالقینا قارشی سوی قیریم توره تمیش و بو گونه ده ک حیاتدا اولان جنایتکارلاری وخصوصی اولاراق آپارتاید رژیمین واریثینی حقیقی طرف کیمی بین الخالق محکمه یه وئریلمه لیدیر. نظره آلاق کی، ب ام ت باش مجلیسی 1968-جی ایل نویابرین 6-دا مورور زامانین حربی جانی لر وبشرییته قارشی جنایت لر توره تمیش جنایتکارلارا تطبیق ائدیلمه مه سی حاققیندا سازیش قبول ائتمیش دیر. سازیشه اساساً حربی جانی لر و بشرییته قارشی جنایت لر توره تمیش شخصلر باره سینده هئچ بیر مورور زامان تطبیق ائدیله بیلمز. بوتون سازیش اشتیراکچیلاری اولان دولت لرده بو کاتئقوریالی جانی لرین جزالاندیریلماسی اوزره لازیمی تدبیر لر گورمه یه مجبوردورلار. همچنین آپارتایدی حیاتا کئچیرمکده تقصیرلندیریلن شخصلر کنوانسیون اشتراکچیسی اولان هر بیر دولتین محکمه سینه، یاخود دولت لرین راضیلیغی ایله یارادیلان بین الخالق جنایت لر تریبونالارینا وئریله بیلر.
قایناقلار:
1- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه ل.گل محمدی و محمد ابراهیم فتاحی، نشر نی؛1381
2- گذشته چراغ راه آینده است
3- شهریورین اون ایکی سی 1324-1325 تبریز1325


c: text/html

text:
تبریزلی داغچی قادین «ماناسلو» ذیروهسینه دوغرو!
تبریزلی داغچی قادین «زهرا نعمتی» هیمالیانین ۸۰۰۰ متردن هوندور اولان «ماناسلو» ذیروهسینی فتح ائتمک اوچون «نپال» اؤلکهسینده یئرلشدی.
ماناسلو داغی دونیانین ان اوجا داغلاریندان حساب ائدیلیر و اونون هوندورلوگو ۸۱۶۳ متردیر. بو داغ زهرا خانیم نعمتینین ارادهسینه تسلیم اولدوقدا، بو تبریزلی قادینین آدی دونیادا ماناسلو هوندورلوگونو فتح ائدن ایلک آذربایجانلی قادین و ایراندا ایسه ایکینجی داغچی قادین کیمی چکیلهجکدیر. زهرا خانیم نعمتیدن اؤنجه پروانه خانیم کاظمی ۱۳۹۰نجی ایل بو هوندورلوگو فتح ائتمیشدیر و ایراندا ماناسلونو فتح ائدن بیرینجی داغچی قادین عنوانینی قازانمیشدیر.
زهرا خانیم نعمتی ذیروهیه قالخمادان اؤنجه «ایشیق» درگیسینه وئردیگی مصاحبهسینده دئمیشدیر:
«سلام عرض ائلیرم همشهریلریمه. من زهرا نعمتییم. ایندی بو دیقه کاتماندودایام، نپالین پایتختینده. بوگون سحر شهریورین دوققوزوندا یئتیشمیشم بورا. صاباح یوخ بیر گون آیین اون بیرینده برنامهمین استارتینی ووراجاغام قله ماناسلو ۸۱۶۳ متر ارتفاعسیندا . اولین خانیمام کی بو صعودا فدراسیوندان شورای برون مرزی مجوزی آلمیشام. حدودا ۴۵ گون چکهجک بو صعودوم. همشهریلریمدن ایستیرم کی منی دعا ائلهسینلر، تا بو داغدا یول وئرسین من صعود ائلهییم بو قلهنی.»
ایشیق درگیسینین امکداشی رقیه خانیم کبیرینین آپاردیغی بو مصاحبه، درگینین نوبتی نومرهسینده یاییلاجاقدیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اینگیلیسجه ویکیپدیا
اینگیلیسجه ویکیپدیا (اینگلیسجه: English Wikipedia) اینگیلیس دیلینده اولان بیر ویکیپدیادیر. بو ویکیپدیا اوبیرسی ویکیپدیالار کیمی ویکیمدیا وقفی'نین آلت پروژهلریندندیر. ویکیپدیا'نین بو نوسخهسی ۲۰۰۱ (میلادی) ایلینین ۱۵ ژانویهسینده قورولدو. ۲۰۰۵ (میلادی) ایلینین نووامبر آییندا بو ویکیپدیا ۸۸۰,۰۰۰ مقالهیه یئتیشدی. ۲۰۰۷ (میلادی) ایلینده بوتون ویکیپدیا نوسخهلرینین مقالهلری ۴–دن بیری بو نوسخهده ایمیش. ۲۰۱۵ (میلادی) ایلینده بو ویکیپدیانی سیخدیلار و ۱۱,۵ گیگابایت بو نوسخهنین حجمی ایمیش. بو ویکیپدیا ایندی ۶٬۵۰۰٬۰۵۷ مقاله ایله ان بؤیوک ویکیپدیادیر.


text:
(۱) عدالت
قیزیم آرشیتئکتدیر. تهرانین زعفرانیهسینده بیر بؤیوک ائوین ایچ دیزاینین گؤتورموشدو. ائو صاحیبى خوراسانلى کارخانا صاحیبى مایالى بیر حاجى ایدى.
حاجینین بوتون آل-وئرلرى تهراندا اولدوغو اوچون او ائوى آلیب، دیزاین ائلهییب، دؤشهییب اوردا یاشاماق ایستهییردى.
قیزیم دیزاین اوچون حاجینین ایدهیالارینی بیلمک ایستهمیشدى. حاجى: – «قوناق سالونونو، اوتوراق اوتاغینى، میطبخی و سایرهنی نئجه صلاح بیلیرسینیز ائلهیین!» – دئمیشدى. آمما، هر باخیمدان عینى اولان ایکى ایشیق توتان یاتاق اوتاقلارینین عینى دؤشنمهسینی ایستهمیشدى:
– «بو اوتاقلار منیم یاتاق اوتاقلاریمدیر. ائله اولسونلار کى بیر-بیریندن سئچیلمهسینلر!».
قیزیم، بئله بیر ایشه راست گلمهدیگی اوچون حاجییا سوال وئرمیشدیر:
– «حاجى! ایکى یاتاق اوتاغى،ایکیسى ده عینى شکیلده نهیینیزه گرکدیر؟
حاجی، «قیزیم! منیم ایکى عیالیم وار. ایستهییرم نهایت عدالت اونلارین آراسیندا برقرار اولسون.» دئمیشدی.
دئییرم، بیزیم بو اؤلکهده نئجه عادل کیشىلر واریمیش، بیزلر خبرسیز قالمیشیق.
(۲) گامیش اوغورلوغو
بیزیم محلهده چؤرکچینین کونده سالانى مشدى قنبره هامى «پیشیک قنبر» دئییردیلر.
پیشیک قنبر آنادان اولان گوندن یوخسوللوق ایله ال به یاخا بؤیوموشدو. حیات یولداشى، دؤرد قیز و بیر اوغلو ایله بیرلیکده ،ددهدن قالان کیچیک مؤهره دووار، قارا سوواق بیر ائوده یاشاردى. او قارا دامین بیر طرفینده یولداشى «سوره» ایش اوزالتمیشدى. بیر بوجاغى میطبخ، بیر بوجاغیندا دا تالوار ویریب، آلتینا زومار ییغیب، اوستونه ده یورغان دؤشک ییغاردیلار. ائوین تندیر اولان یوخارى باشى دا قوناق، اوتراق و عایلوى یاتاق اوتاقلارى ایدى.
بیرگون قنبر قارشیما چیخیب، صمیمى سالام وئریب، گؤروشندن سونرا:- «بیر عرضیم وار»- دئدى.
– «مشدى قنبر خیدمتیندهیم، بویور!» دئدیم.
بئچاره کیشینین نئچه ایللیک دردى دئشیلدى:
– منیم ائویمه گلیبسن دا؟ نئجه اولدوغونو دا بیلیرسن. نه اولار منه ده بیر «خیّر» تاپ، بیر بالاجا، هئچ اولماسا ایکى اوتاقلى بیر ائو تیکسین دا، آللاهدان خاطیر!»- دئیه-دئیه ده گؤزلرى دولومسونوردى.
– مشدى قنبر نه اولوب؟ خیر اولا؟ او ائو کى سنین اؤزونونکودور. اوردا یاشاماقدان دا راضى ایدین. نه ایچون احوالاتین بئله دهییشیبدیر؟
– «نه اولاجاق آغا، اوشاقلار بؤیویوب. هر نهیی ده آنلاییرلار. حلال مِنالله آروادیمین یانینا گئتمک گامیش اوغورلوغونا گئتمکدن چتین اولوب»- دئدى.


text:
مختلف ملتلرین حقیقی و داواملی وارلیغی یالنیز اونلارین اؤزلرینه مخصوص اصیل عنعنهوی تاریخه و مدنیته مالک اولمالاریندادیر.
(آلن دانیلو)
موسیقی، قدیم تبریز شهرینده درین و قالارغی بیر کئچمیشه و یونیوئرسال مختلفلیگه صاحبدیر. بیر چوخ تدقیقاتچیلار تبریزی، ایران و شرق اؤلکهلری، خصوصیله ده آناتولی بؤلگهسینین موسیقی منشائی کیمی قیمتلندیرمیشدیلر. مختلف موسیقی ژانرلارینین گئنیش سویهده یاییلماسی (کلاسیک شرق موغاماتی- تعزیه موسیقیسی- عاشیق موسیقیسی- فولکلور موسیقی ژانرلاری- حرب موسیقیسی- دینی آزلیقلارا بورجلو اولدوغوموز دونیا کلاسیک موسیقیسی و یئرلی موغام موسیقیسی) و موسیقی آلتلرینین حیاتین مختلف یؤنلرینده (کولتور- دین- عنعنه- سیاست- صنعت) ایشلک رولو اولماسی و موسیقی زمینینده قالارغی و سامباللی اثرلر یازان عالیملر، حکیملر و فیلسوفلار، بونا آیدین ثبوتدور.
بو قیسا یازیدا من یالنیز موسیقی علمی و صنعت ساحهسیندهکی ایکی گؤرکملی عالیمی تانیتماق قصدیندهیم. قدیمکیلردن تبریزین سرخاب محلهسیندهکی «مقبرهالشعرا»دا باسدیریلان شرقین گؤرکملی موسیقی عالیمی «صفیالدین عبدالمؤمن اورموی» و معاصرلردن ایسه تبریزده دوغولوب، بویا- باشا چاتان و ایران کلاسیک موسیقیسینده ردیف صاحبی و چوخلو شاگیردی اولان «محمدحسینخان عذّاری».
ائلخانلار عباسیلر سلاسهسینی دئوریلتدیکدن سونرا اؤز امپراطورلوقلارینی ایرانین بوتون بؤلگهلرینه یاییر، بیرینجی «ماراغا»نی، سونرادا «تبریز»ی پایتخت سئچیرلر. اوندان سونرادیر کی آذربایجان، خصوصیله ده تبریز گوجلو و پارلاق بیر مدنی انکشاف دؤرونو باشلاییر. منه بئله گلیر کی چوخ احتماللا شرقی آنادولو(عثمانلی) ملتی ائله بو دؤور تبریز موسیقیسینین پراتیک و نظری اساسلاری تاثیرینی قبول ائتمیشدیر.
«صفیالدین عبدالمؤمن اورموی»
۶۱۰ ه.ق ۱۲۱۱ م ایلینده «اورمو»دا دوغولان و ایگیرمی یاشیندان علم آردینجا اؤز دوغما یوردونو ترک ائدن اوستاد خطاط، اوسلوب صاحبی، چوخ گوجلو «عود» ایفاچیسی، شرقین ان بؤیوک موسیقی نظریهچیسی، مختلف موسیقی آلتلرینین یارادیجیسی صفیالدین عبدالمؤمن، اؤزونون «منتظمیه»(سیستئملی نظریه) مکتبی ایله موسیقی ساحهسینی و شرق موسیقیسینی تاثیر آلتینا آلیر. صفیالدینی شرق موسیقی تاریخینده یاشادان اونون موسیقی علمینده ایکی سامباللی اثری اولموشدور. بیرینجیسی ۶۳۳ ه.ق – ۱۲۳۵م ایلینده بغداددا یازدیغی «رسالهالادوار فیالموسیقی»، ایکینجیسی ایسه ۶۶۶ ه.ق – ۱۲۶۷م ایلینده اؤز دستخطی ایله یازدیغی «رساله شرفیه».
صفیالدین عبدالمؤمن اورمویدن سونرا موسیقی ساحهسینده چالیشانلارا بو ایکی کیتاب مرجع اولموش و اونلاردان تاثیرلنمیشلر. خصوصیلهده: «قطبالدین شیرازی» (۷۱۰ ه.ق – ۱۳۱۰م، ۷۶۸ ه ق – ۱۳۶۳م) «درهالتاج» رسالهسینین صاحبی و «عبدالقادر مراغی» (۸۳۸ ه.ق – ۱۴۳۴م) «مقاصد الحان» و «جامع الحان» رسالهلرین صاحبی. عبدالقادر مراغی، صفیالدین اورموینین اثرلرینده اولان عربجه اصطلاحلارین فارسجا معادللرینی وئریبدیر. بونلاردان علاوه بیر چوخ دیگر شارحلرده بو تاثیر آلتیندا اولوبلار و صفیالدین عبدالمؤمن اورموینین ایکی مرجع کیتابینین شرحینده رسالهلر یازمیشلار. او جملهدن: حسن کاشی، شمسالدین محمدبن محمود، یحیی بن احمد کاشی، لطفاله بن محمد بن اسعد سمرقندی، شهابالدین عبداله صراف صیرفی تبریزی، محمد اسمعیل بن جعفر اصفهانی، مولانا مبارشاه جرجانی، فخرالدین خجندی و شکراله احمد اوغلو معاصرلردن.
صفیالدین تبریزده اولدوغو زامان«نُزهه» آدیندا بیر نوع عود و «مُغَنّی» آدیندا بیر نوع سنتور ایجاد ائتمیش و اؤزو ده اونلاری ایفا ائدیرمیش. بو بؤیوک عالیم (۶۹۳ ه ق – ۱۲۹۴م) ایلی صفر آیینین اون سگگیزینده دوستاقدا ایکن حیاتا گؤز یومور و تبریزین سرخاب مزارلیغیندا سید حمزه بقعهسینین کناریندا تورپاغا تاپشیریلیر.
مرحوم حاج حسین نخجوانی (۱۲۶۶ – ۱۳۵۳) صفیالدین اورموینین تورپاغا تاپشیریلدیغی مکان حقینده بئله یازیر:
«سرخاب محلهسینده سید حمزه مقبرهسینین کناریندا، شخصی بینالارین بیرینین آلتیندان ایکی متر اوزونلوغوندا و یاریم متر انینده بؤیوک بیر قبیر داشی چیخمیش و بینانین قاباغیندا خیاوانا قویولموشدو. قبیر داشیندا «صفی الدین عبدالمومن» یازیسی آشکارجاسینا اوخونوردی. من اؤزوم اونو گؤروب، اوخودوم؛ حتی یازیلمیش تاریخ ده بیر نئچه سیلینمیش کلمهلردن سونرا، اوخونوردو. بؤیوک احتماللا همن «صفیالدین عبدالمؤمن اورموی» شرفیه رسالهسینین صاحبیدیر. چونکی یئددینجی عصرده اوندان باشقا عبدالمؤمن آدیندا بیریسی تانینمیر. بو قبیر داشی بیر نئچه واخت او بینانین قاباغیندا قالمیشدی و بیز معارف ادارهسی و ادبیات دانشکدهسی واسطهسی ایله اونو مناسب بیر مکانا آپارماق فیکریندهایدیک. آنجاق تاسفله بللی اولدو کی بینانین صاحبی او قبیرداشین دیر دیمزه -۱۵۰ریالا- بیر داش کسنه ساتیب و داش کسن ایسه داشی یئری بیلینمز بیر یئره گوتوروبدور. (بؤیوک احتماللا داشین ایشلمی دییشیلیب). (یغما مجلهسی، اونونجو نومره – ۱۳۳۲نین دی آیی – آلتینجی ایل – صفحه ۴۱۴ و ۴۱۵)
مرحوم نخجوانی تورپاغا تاپشیریلان یئری مشخص ائتدیگینه رغمن، مزارین دقیق یئرینی گؤسترمهییبدیر. اونون بو سهوی و او دؤورون معارف مسئوللارینین مسئولیتسیزلیگی ال اله وئریب و صفیالدین اورموی مزارینین دقیق یئری بو گونه قدر بیلینمز قالیبدیر. ائله بونا گؤره ده آذربایجانین و شرق دونیاسینین فخری ساییلان بو بؤیوک موسیقی عالیمین آدینی و خاطیرهسینی یاشاتماق تبریزین بوگونکو معارف مسئوللارینین قارشیسیندا دوران مهم و واجب مسئلهلردندیر. اونلار بو مهم ایشی یئرینه یئتیرمکله، مدنیت ساحهسینده ائتدیگی فعالیتلرینه پارلاق بیر صحیفه ده آرتیرا بیلرلر.
«محمد حسن عُذّاری» (بستهکار، تار ایفاچیسی و مدرس)
گؤرکملی صنعتکار اوستاد «محمد حسن عُذّاری» ۱۲۸۲نجی گونش ایلینده تبریزین «نوبار» محلهسینده خیاط مش اسماعیلین عائلهسینده دونیایا گؤز آچمیش، تحصیلاتینی قدیم مکتبخانادا باشلامیش و یئنی اصوللو مدرسه ده داوام ائتمیشدیر. اوشاق چاغلاریندان موسیقییه اورهک باغلامیش و تارا وورولموشدو. یئنی یئتمه زامانلاریندان آتاسینین گؤستریشی و یاردیمی ایله تار آلتینی تبریز موسیقی صنعتکارلارینین یانیندا اؤیرنمگه باشلاییر. محمد حسین وردست، اللهوردیخان، حسن قهوهچی، حسینخان صادالملک، عادلی، رفیعی، فروتن، محمدحسنخان دماغی و استاد جواد آقا منشی کیمی صنعتکارلارین محضرلریندن بهرهلنیر، سونرا تهرانا گئدیب ایران موسیقیسینین تایسیزلاریندان ساییلان درویش خان، مرتضیخان نی داوود، یحیی زرین پنجه، ارفعالملک و نهایت ده حاج علی اکبر شهنازیدن درس آلیب و تار آلتینین سیرلرینی اؤیرهنیر. موسیقی علمینین نظری اساسلارینی دا اوستاد حسین سنجریدن درس آلیر، سونرا بیرینجی استادلیق درجهسی قازانیر و اوستادلارینین تصدیقی ایله دوغما شهرینه قاییدیر.
تبریزده بیرینجی دفعه اولاراق ۱۳۰۶نجی ایلده یئنی علمی و متدیک اسلوبلا موسیقی مرکزی یولا سالیر؛ کلاسیک موسیقینین تعلیمنده خصوصیله ده تار ایفاچیلیغیندا جهد گؤستریر و بیر چوخ شاگیردلر تربیه ائتمگه باشلاییر.
تبریز شهرینده، موسیقی خصوصیله ده تار ایفاچیلیغینین تعلیمینده ان چوخ پایی اولان اوستاد عذاریدیر. عینی حالدا او، یازیلی شکلینده رپرتوار(گارکان) حاضیرلایان بیرینجی شخصدیر کی اؤز یازدیغی موسیقی پارچالارینی ایلک دفعه تبریز رادیوسوندا اؤزو تاردا ایفا ائتمیشدیر.
اوستاد عذاری ان چالیشقان، چوخ بیلیکلی و متانتلی بیر آذربایجان شخصیتی اولموش، قیزی ایرانین ملی قهرمانی «ستارخان»ین گلینیدیر. او عؤمور بویو تانینمیش صنعت آداملاری ایله او جملهدن اوستاد شهریارلا علاقهده اولوبدور. صنعتکار عؤمرونده ایکی یوز قطعه دن آرتیق درآمد، چهارمضراب، رنگ و ماهنی بستلهمیش، موسیقی بارهسینده بیر چوخ مقاله و بیر نئچه کیتاب، او جملهدن سامباللی اثر ساییلان «تاریخچه پنجاه ساله هنرمندان موسیقی در آذربایجان» کیتابینین موللیفیدیر.
۱۳۰۷نجی ایلدن «شیر و خورشید» موسسهسی ایله امکداشلیغا باشلاییر؛ بیر چوخ کنسرتلر کئچیریر و اونلارین گلیرینی خیریه ایشلرینه تقدیم ائدیر. نمونه اولاراق: ۱۳۱۲نجی ایلده ایرانین گؤرکملی قادین خوانندهسی قمرالملوک وزیری ایله و ۱۳۱۳نجی ایل سلماسدا زلزلهدن ضرر گؤرموش انسانلارین خیرینه اوستاد ابوالحسنخان اقباللا بیرگه اوچ گئجه کئچیرتدیگی کنسرتلر.
اوستاد عذاری حساس بیر زاماندا، ۱۳۲۴-۲۵نجی ایل آذربایجاندا دمکرات فرقهسینین یاراتدیغی ملی حکومت دؤورونده تبریز فیلارمونیاسیندا ایران موسیقی موغاماتینی قوروماق مقصدیله ملی موسیقی فورموندا ارکستراسیون یارادیر. تبریز رادیوسوندا ایرانی ردیفلری و ریتمیک فورملاری بعضا تمبک و بعضا ده «حاج محمود فرنام»ین قاوالینین مشایعتی ایله تاردا ایفا ائدیر. عینی حالدا تانینمیش صنعت سئور انسانلارین مجلیسینده ده اوستاد «اقبال آذر»له بیرگه ایفاسیلا کؤنوللری اوخشاییر. بو ایفالاردان، آمریکالی موسیقیشناس «کاوول»ون حضوروندا شور موغامینین ایفاسی موجوددور و ایفا اوستادین صنعت باجاریغینین و یوکسکلیگینین آیدین ثبوتودور.
اوستاد عذاری بیر چوخ صنعتکارلاری تربیه ائتمیش و صنعت عالمینه بخش ائتمیشدیر. اوستادین شاگیردلریندن: حسن آقا دشتی، حسن آقا جوان (استاد شجریانین مشهد شهرین ده بیرنجی اوستادی)، طریقی، اسکندری، پناهی، عطا جنگوک، ابولقاسم (داریوش) پیرنیاکان، محمد حسین بیگجهخانی، عابد آشتیانی و …. آد چکمک اولار. بونلارین آراسیندا غلامحسین بیگجهخانینین اؤزونه مخصوص یئری واردیر. مرحوم بیگجهخانی صنعتی و ایفاسی بارهده صنعتشناسلار و تنقیچیلر نظر وئرملیدیرلر. اوستاد عذارینین تربیه ائتدیگی اوستاد بیگجهخانینین ائله ایفا اسلوبو واردیر کی سانیرسان ایفا اولونان قطعهلری ائله اوستاد بیگجهخانی اؤزو بستلهییبدیر.
استاد محمدحسنخان عذاری ۱۳۵۳نجی ایل، خستهلیکدن تهرانین مهر خستهخاناسیندا حیاتا گؤز یومور و بهشتزهرا مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلیر.
استاد محمدحسنخان عذارینین حیات و یارادیجیلیغی بارهده آشاغیداکی ایکی کیتاب نشره حاضیرلانیبدیر:
۱- «آهنگ جاودانگی»، یادنامه استاد محمد حسن عذاری- پژوهش و نگارش: سید جواد حسینی
۲- «راه دور و رنج بسیار»، خاطرات استاد محمدحسن عذاری- به کوشش: علیرضا علینقی


text:
قره باغ بیر تاریخی بؤلگه اولاراق آذربایجان جمهوروسوندا ایران باتی قوزئیینده آراز چایی نین اوستونده قرار تاپمیشدیر. اونون مساحتی ۴۳۷۸ کیلومترمربع دیر. گونئیدن قوزئیه ۱۲۰ کیلومتر و دوغودان باتیا ۳۵ – ۶۰ کیلومتردیر. داغلیق بیر یئر اولاراق اوجا قلهسی ۳۷۲۴ متر اوجالیغیندادیر. قره باغین سرحدی دوغودا کور چایی دیر. بو بؤلگه داغلیق قره باغ آدلانمیش و روس دیلینده ناگورنو قره باغ آدلانیر روس دیلیجه ناگورنو داغلیق معناسیندادیر.
قره باغ زنگین معدنلره مالکدیر. بورادا روی، مس، باروت، مرمر، معدنی سولاری واردیر. بورادا ۱۲۰ معدنی بولاق جوشور. قرهباغدا گؤللر ده واردیر او جملهدن داغلیق یئرده ۲۷۰۰ مترلیق اوجالیقدا “آلاگؤل” واردیر اونون سطحی ۵ کیلومترمربع و درینلیگی ۸ متردیر. اوزونلوعو ۷/۳ و ائنی ۹/۲ متردیر.
قرهباغ ایلک انسانلارین یوردو و مسکنی اولموش و آزیغ ماغاراسی دیزاق ماحالیندا – فضولی شهرینین یاخینلیغیندا ایلک انسانلار پالئولیک دؤرهسینین ماغاراسی ساییلیر و بورادا تاپیلان انسان آزیخ آنتروپ آدلانیر[۱].
تاریخده قره باغ اهالی سی نین لوللوبیلر، قوتتیلر و خزرلر اولموشلار و دیل باخیمیندان اگلوتیناتیو دیللره مالک اولان انسانلاردیرلار. هرودوت، دیاکونوف قره باغ اهلینی قوتتیلر،لوللوبیلر و خزرلردن ساییب و پروتو تورک بیلیرلر. خزرلر زمانیندا مهرانیلر الینه کئچیر. ۲۵ هجری ایلینده عربلر الینده اولور. عربلر اشعث بن قیس آذربایجان والیسی اولاراق قرهباغا دا حاکم اولور. قره باغدا ایلک سکه ۹۰جی ایله عاییددیر و عربجه دیر. ۳۳۲جی ایلده روسلا قره باغا یورویور آما داوام گتیره بیلمه ییرلر. ابن فقیه (ابیبکر احمد ابن محمد همدانی) ۲۹۰جی ایلده یازدیغی اثرینده (سونرالار یاقوت حموینین قایناغی اولور) آذربایجان سینیرینی بردع شهری (بوگونکو قره باغی) ساییر و ارمنیلردن خبر یوخدور. سلجوقلار آذربایجانا گله رک (۵ و ۶جی یوزایلده) قره باغ اونلارین سلطانلیغی ایچینه داخیلدیر. آتابیگلر زمانی دا قره باغ آذربایجان ایچینده اولاراق یازییا آلینیر و ارمنیلردن خبر یوخدور. تاریخینه باخاندا قره باغ ۶جی یوزایلدن بو آدلا تانینیر. سلجوقنامه ده اونون آدی قره باغ یازیلمیشدیر (مسامره الاخبار و سایره الاخیار، ۱۳۶۲، ص ). بوتون تاریخی قایناقلاردا ۷ و ۸جی عصرلر ده قره باغ آدی ایله تانینیر. حافظ ابرو دا ۸جی یوزایلده قره باغدان آد آپاراراق ارمنیلردن آد یوخدور. ۷ و ۸جی یوزایللرده قرهباغ بیگلربیگی آدلانیر. قره قویونلو و آغقویونلو چاغلاریندا قره باغ دا اونلارین حاکیمیتی دایرهسیندهدیر. شاه اسماعیل شاهلیغا چاتدیقدا، قره باغلیلار اونون گوجلنمهسینده رول ایفا ائدیرلر. نادرشاه زمانیندا قاراباغ تورکلر یوردو کیمی افشار حاکمیتینی قبول ائدیر. آقامحمدخان قاجار زمانی پناهخان و اوغلو ابراهیم خلیلخان و واقف آذربایجانین بؤیوک شاعری اونون وزیری کیمی موقعیت قازاناراق حکومت سورورلر. آنجاق عباس میرزا زمانیندا روس تورکمن چای قراردادی ایله قره باغی ایراندان آییریر و اوندان سونرا ارمنیلر تزار حاکمیتی چاغیندا قره باغا کؤچورولورلر.
۱۹۰۵جی ایللردن ۱۹۲۰جی ایللره قدر ارمنیلر مسلمانلارلا ساواشا گیریشیب تکجه قره باغدا یوخ، بلکه اورمیه و خویا قدرده سوخولوب جنایتلره ال وورورلار و سونونجو جنایتلره خوجالودا انسان اوزونو قارالدیر و وحشیلیغی انسان تاریخینده ثبت ائتدیریر.
نفوس باخیمیندان هر زمان انسانلار یاتاغی اولموشدور. ایراندا آیریلاندان سونرا تزار حکومتی، ارمنیلری اورایا سیغیندیریر و ارمنی لر یاواش – یاواش اورالاردا ساکن اولماغا باشلاییرلار. ۱۸۲۳جو ایله قره باغین جمعیتی ۲۰۰۵۹ ائولیدیر کی ۱۵۷۲۹ ائوولی آذربایجانلی و تکجه ۴۳۶۶ ائولیسی ارمنی اولموشدور. سونرالار ارمنیلر چوخالیب یوزه ۲۰ فایزینی ارمنیلر تشکیل ائدیر. بوزمانلار ارمنیلرین چوخلوغو هله بودور. آما ارمنیلر همیشه روسلارین نظرینی جلب ائدهرک ارمنیلر باشقا یئرلردن توپلانیب قرهباغا کؤچورلر. بو سیاست سونرالار حتی شوروی زمانیندا داها سرعت تاپیر. آما قرهباغین جمعیتینی آراشدیرانلار او جملهدن ن. ن. شاورن، و. ل. ولیچکو، تامارا دراگادزه، جورج بورنوتیان، و باشقالاری بو حاقدا حقیقتلری سؤیله میشلر او جملهدن ارمنیلرین قرهباغا کؤچورتمهلری و بورا تورکلرین (آذربایجانلیلاری) یوردو اولدوغونو تایید ائتمیشلر و روس ایله ارمنیلرین چیرکین سیاستلرینی آچیقلامیشلار. دوروم ائله دیر کی ارمنیلر ترکمن چای مقاولهسینین ایل دؤنومونو جشن توتورلار (زهره وفایی، تبریز، ارک درگیسی، ۱۳۸۳، ص ۶).
۱۹۲۰دن ۱۹۳۰ ایللری آراسی شوروینین گوجلنمه سی چاغیندا دا ۲۰۰۰۰۰ نفر ارمنی قره باغا کؤچورولور. ۱۹۸۹ایلینده شوروینین جمهورولاریندان، آمریکادان اوروپادان و باشقا اؤلکه لردن ارمنیلر قرهباغا یوللانیلیرلار. ۱۸۲۸دن ارمنیلرین کؤچو باشلانیب و ۱۹۹۰ایللرینه قدر حدتله آرتیریلیر.
قاراباغ تاريخي بير باخيشدا
قاراباغ آذربايجانين قديمي و تاريخي ولايتلريندن دير كي كيچيك قافقازدان باشلاياراق كور و آراز چايلارينين آراسيندا كي اراضيني احاطه ائدير. قاراباغ آدي تاريخي قايناقلاردا ۱۲ اينجي ميلادي عصردن ( هجري آلتينجي عصر ) باشلاياراق چكيلير. يئر ـ قازمالاردا اله چاتان اشيالار گؤستهرير كي آذربايجان و قافقازين اَن قديم انسان مسكنلريندن بيريسي قاراباغدا اولان آغيز ماغاراسيندا تاپيليبدير. شرقي زاقافقازيادا گئنيش ياييلميش خوجالي ـ گدهبيگ مدنيتينين زنگين آبيدهلري ده ايلك دؤنه قاراباغدا تاپيلميشدير.
قاراباغ مین ایللر بویو تاریخده یاشایان طایفالارین و انسانلارین مسکنی اولموش و یئر کوره سی نین ایلکین انسان یوردلاریندان ساییلیر. قاراباغ آدی لاپ آزی ۸یوز ایلدیر کی تاریخده ثبت اولموش و تاریخی قایناقلاردا آدی گلمیشدیر.
قاراباغ تاریخین ان اوزون ایللریندن انسان مسکنی اولاراق، تاریخده اوزه گلمیش، کیچیک توپلوملار یارانان زامانلاردان انسانین یاشاییش یوردو تانینمیشدیر. علمی آراشدیرمالار و یئر قازینتیلارینین تاپینتیلاری گؤستهریر کی تاریخدن اؤنجه میم ایللیک لرده، آزیخ ماغاراسی ایلکین انسانلارین یاشاییش یئری اولموش و بو ماغارا بوگون ده فضولی شهری نین یاخینلیقلاریندا پالئوتیک دؤرونه عاید ساییلاراق هله ده سندلری اؤزونده ساخلاییر. آزیخ ماغاراسیندا تاپیلان انسان “آزیخ انتروپ” آدلاناراق بوگون تاریخده ثبت اولموشدور. بوندان علاوه “قاراکؤپک تپهسی” و “قارا گؤبر” بؤلگهلرینده ده بو انسان اثرلریندن تاپیلمیشدیر. آزیخ مغاراسیندان تاپیلان اشیالار داش زمانی نین ایلکین نمونه لری ساییلیر.
تاریخه گلدیکده ۳مین ایل میلاددان اؤنجه اور – آراز مدنیتی آدلانان بؤیوک و اسکی مدنیت بورادا یارانمیش و بورادان تاپیلان اشیالار – بزه ک – دوزهک آلتلری، سیلاحلار، یاراقلار، حیوان ساخلاما و یاراق دوزلتمه ایشلری نین قاباقجیل وارلیغینی گؤستهریر. سنجاقلار، سیلاحلار و باشقا اشیالار بورادا یاشایان هورری لر، گوتتی لر، لوللوبی لر و خزرلره عاید اولدوغو دا تاریخلرده یازیلمیشدیر. دیاکونوف بو طایفالارین و یاراتدیغی مدنیتلرین قاراباغدا اولدوغونو تثبیت ائدهرک دهیرلی معلوماتلار وئریر.
اورمیه گؤلوندن بوتون کور چایینین قیراغینا کیمی تاپیلان لوللوبی لرین مدنیتلریندن، اونلارین قیسسا دون گئیدیکلری و ماننالار- مادلار یاخینلیقلاریندان یازیرلار. بو تاپیلار اشیالارین هامیسی بوگونکو قاراباغ اهالیسینین گوده لری و سیمالارینی خاطرلادیر و اونلارا اویغون ساییلیر.
بورادان اله گلن مجسمهلر قوتتیلردن، هورریلردن و لوللوبیلردن قالما اشیالار تانینمیشدیر. ا.ث. آمی فرانسهنین انسان-تانیان عالمی، بوگون آذربایجاندا و شوشادا یاشایان انسانلارین تیپ لریله مجسمهلرین الده ائدئیلن خصوصیتلریله اویغون گلدیگینی سؤیلهییر.
یئنه ده تاریخده آلبان آدیلا تانینان بوگونکو قاراباغ اهالیسی آدیلا دانیلماز سندلر الده ائدیلمیشدیر. آراشدیریجیلارین تاپدیقلاری اساسیندا آلبانلیلار گوده لی، ساده و صداقتلی اولاراق ساری تئللی و گؤی گؤزلو اولموشلار. آلبان سینیرلاری ده ییشیک اولاراق تاریخین وئردیگی سندلر اساسیندا بوگونکو شوشا، گنجه و قره باغ آلبان تانینیردی. آلبانلارین سون حاکیمی اولان اوچونجو واشاق(۵۱۰ دان ۵۸۷ ایللری آراسیندا) گردمان آدلی سولاله حاکمیته چاتدی و سونرالار همین حاکمیت مهرانی آدلاندی. مهرانیلرین آدلیم حاکیمی جوانشیر تاریخده قالارقی سیمارلاردان اولموش و ساسانیلر، خزرلر و بیزانسلارلا ساواشلاری تاریخلرده ثبت اولونموشدور.
بیرینجی دفعه اولاراق ایتالیانین شهرتلی تورکولوگی ای.روی ۱۹۳۷جی ایلده تورک تاریخی کنفرانسیندا قوتتیلرین تورک منشالی اولدوقلارینی اورتایا قویدو. سونرا دیلچی عالملر گوتتیلر، لوللوبیلر، کاسسیلر و اورارتولارین التصاقی دیللی اولدوقلارینی اثبات ائتدیلر. بو دیللر بوگون اورال – آلتلئی دیللر ساییلیرلار.
اسلام گلدیکده مهرانیلر قاراباغدا حکومت ائدیرلر و جوانشیر بونلارین ایگید حاکیمی ۲۰۶ هجریه قدهر بو سولالهنی ساخلادی.
۲۵جی هجری ایلده عثمان ابن عفان قاراباغی فتح ائتدی و بو توپراقلار اسلام یوردلاریندان ساییلدی. اشعث ابن قیس ده آذربایجان والیسی عنوانی ایله حضرت علی(ع) طرفیندن آذربایجانا گلدی و قاراباغدا مسکونلاشدی. او زماندان بیر چوخلو عربلر ده قاراباغدا اوتراق ائتدیلر. بو زمان خزرلر، مهرانیلر و ساسانیلر ایله عربلر قاراباغ اوستونده ساواشلار آپاریردیلار.
قاراباغدا ایلکین سکه لر عربجه اولاراق ۹۰ جی ایللرده وورولدو و ۳۳۲جی ایلده روسلارین آخینینا معروض قالدی. بو زمانلار قاراباغین باشکندی گنجه شهری ایدی. ابن فقیه (ابوبکر احمد بن محمد همدانی) اؤز کتابیندا ۲۹۰ایلینده آذربایجاندان دانیشاندا بردعدن توتوب زنجانا قدر بیلیر و حافظ لبرو ۸جی یوزایلین مورخلریندن قاراباغدان آد چکهرک بو یوردلاری آذربایجاندا ساییر.
سلجوقلار زمانی قاراباغ آذربایجان ولایتیندن سایلاراق مغول دؤرونده ده قاراباغ سوقالجیشی اؤنهمینی ساخلاییر. ایلخانیلار دؤرونده غازانخانین باشکندی تبریز اولارکن قاراباغدا سلطنته اوتورور و ۷ – ۸جی یوزایللرده قاراباغ بیگلربیگی عنوانی ایله تاریخی دؤرلری آرخادا قویور. قره قویونلو و آغ قویونلو چاغلاریندا ، هابئله شروانشاهلار زمانیندا قاراباغ آباد و ادب یوردو اولاراق تانینیردی و بیر چوخلو عالیملر و شاعیرلر بورادان باش قالدیریر.
قاراباغ شاه اسماعیل خطائی حکومته چاتدیغی زمان داها ایره لی بیر دوروم قازانیر و ادبیات گلیشیر. آنجاق صفویلر آردیجا افغانلار باسقینی دورومو پوزور و بوندان سونرا خانلار و باشقا کیچیک حکومتلر میدانا گله رک خانات دؤرون آدییلا کیچیک حکومتلر داوام تاپیر. بونونلا بئله بو زمانلار ادبیات و کولتور داها آرتیق گلیشیر.
قديم دؤرده و ائركن اؤرتا عصرلرده قاراباغ قافقاز آلبانياسينا داخل ايدي. قاراباغدا آلبان طايفالاري ( اوتيلر، قارقارلار ) ياشايير ديلار. قاراباغ اوزون مدت ساساني اسارتينه قارشي مبارزه مركزلريندن بيري اولموشدور. ۶۴ هجری ایلینده ولید ابن عبدالملک اموری خلیفه سی طرفیندن ۳۰ مین قوشون ایله قره باغا هجوم گتیریر و ساواشلار باشلانیر. آنجاق قاراباغ اهالیسی اسلام قارشیندا یوخ، بلکه تجاوز و استثمارا قارشی اموی قاباغیندا مقاومت ائدیر. بونونلا بئله، قاراباغين داغليق حصهسينده خريستيان آز چوخ ياييلمیش اولورسادا، اسلام ديني بيرينجي هجري يوز ايلدن قاراباغين اهاليسی آراسيندا ياييلميشدي. بورادا فئودال ظلمونه و ياد ائلليلرين اسارتينه قارشي بير سيرا چيخيشلار اولموشدو. سونرالار، بابكين باشچيليق ائتديگي حركتلر قاراباغدا دا ياييلميشدي. قاراباغ دؤردونجو هجري يوز ايلده شداديلر، بئش ـ ينجي يوز ايلده ايسه سلجوقيلرين حاكميتينه كئچدي.
آلتينجي يوز ايلين ياريسندان قاراباغ ايلدهگزلر دولتينين تركيبيندهايدي. بو زامان قاراباغ اكينچيليك و صنعتي يؤنلرده انكشاف تاپيب و چوخلو صنعتگرلر بورادا ياشاييردي. علم و مدنيت اوجاقلاري تاپيلاركن فلسفه و ادب ديرچهلير و بير سيرا عالملر بورادا يئتيشير. تجارت يولّلاري آچيلاراق اوبيري اؤلكهلرله، مدنيتله بيرليكده تجارت رابطهلري ده باغلانير. يئددينجي يوز ايلده قاراباغ، مغوللارآياغي آلتيندا تاپدالانير، اونلارين قارشيندا دايانان عصيانلار باش قالديراراق قانلي جاسينا ياتيرديريلير. سونرا سگگيزينجي عصرده تيمورلار حاكميتيني قبول ائدير. تيمورون اؤلومو ايله بيرينجي ابراهيم شروانشاه (۷۹۲ ـ ۷۶۰) قاراباغي اؤلكهسينه آرتيرير، آمما قارا قويونلولار ۷۸۷ جي ايلده قاراباغي اله آليرلار. سونرا آغ قويونلولار تركيبينه داخل اولورلار. بير آز كئچمهدن صفويلر دولتي ياراناركن اونلارين دولتيني قبول ائديب و بو زامان قاراباغ بيگلر بيگليگي قورولور. آذربايجان انسيكلپودياسينين يازديغينا گؤره قاراباغ آدي آلتينجي يوز ايلدن قايناقلاردا چكيلير و بير چوخ عالملرين آدي “قاراباغي” اولماسي بونا بير آيدين دليل دير. اسلامي قايناقلاردا بردع و بيلقان آدي چوخ چكيليرسه، قاراباغ آدي آز گؤرونور.
سر روبرت كرپورتر انگليسلي سياح ۱۸۲۱ اينجي ايلده لندن ده چاپ ائتديگي “ايران و گرجستانا سفر” كتابيندا يازير: قاراباغ بو جهتدن عربي و اسلامي تاريخ كتابلاريندا يازيلماييبدير كي قديم اسلام جغرافيا بيلنلر آرازين يوخاري حصهسينه چوخ التفات ائتمزميشلر. اونون نظريجه قاراباغ اسكي زامانلاردا قارا بازار يا كرا بازار (بؤيوك بازار) آدلانارميش و اورادا ائله بير بازار واريدي كي هفته ده بير دؤنه آچيلاردي. بو بازارين ان ـ بويو بير آغاچ و ياريم آغاچ اولاردي. حمدالله مستوفي ۸ اينجي عصرين تاريخچيسي بو بازاردان دانيشاراق اونو بردع ياخينليقيندا بيلير. ابن حوقل ۴ اونجو عصرين مورخلريندن بو بؤلگهنين حلواسيندان دانيشير. جيمز موريه انگليسلي سياح قاراباغين پايتختي اولان شوشا شهريني همان اسكي زامانلاردا “برلاس” شهري تانييير. صفوي دولتي ايش اوسته گلندن سونرا قاراباغ خانليغي اونون ايچريسينده ياراندي. زياد اوغوللاري بو خانليغي اداره ائديرديلر. ايلك بيگلر بيگيسي شاه وئردي سلطان اولموشدو. گنجه ده بو خانليق ايچريسنده اولوردو. صفوي ـ عثماني توققوشمالاريندا، عثمانلي الينه گئچدي. شاه عباس نئچه دؤنه اونو گئري آلماغا چاليشدي. گنجهني آلاندان سونرا (۱۶۰۶ م) دا محمدخاني اورايا حاكيم قويدو. سونرا الله وئردي خانين اوغلو داودخان اورادا خانليقا سئچيلدي و زياد اوغوللاري كنارا چكيلدي. آمما شاه عباس اؤلندن سونرا يئنه زياد اوغللاري حاكميتي اله آلديلار.
قاراباغ بيگلر بيگليگينده پول باسيليردي. ايندي او زامان قاراباغ آديله باسيلان سكهلر مختلف موزهلرده ساخلانيلير. قاراباغدا بو زامان صنعت ياييلميش و تجارت يوللاري مختلف اؤلكهلره آچيلميشدي. ايپك پارچالار، گؤزهل خالچالار قاراباغدان بوتون قونشو اؤلكهلره گئديردي. قاراباغ خانليغي ۱۸ اينجي عصرده فئودال حكومتلرين ان گوجلو سويدو، ۱۸ اينجي يوز ايلده قاراباغ خانليقي يارانير. نادرشاه افشار قاراباغ، گنجه، تفليس، شيروان و آيري اؤلكهلري الي آلتينا كئچيرهندن سونرا هر ائل ايچيندن بير بهادر و قوچاق اوْنلارا حاكيم سئچدي. قاراباغ اوچون جوانشير ائليندن ابراهيم خليلخان حاكم سئچيلدي و بئلهليكله جوانشيرلر قاراباغ خانليغيني قوردولار. ابراهيم خليل اؤلندن سونرا اوغلو پناه علي خان قاراباغ حاكيمي اولدو و ائله رشادتلر گؤستردي كي نادرشاه اونا حؤرمت بسلهمگه مجبور قالدي. آمما پناه علي خان نادرشاها قارشي مبارزهيه داياندي، يولداشلاريني دؤرهسينه ييغيب قاراباغدا مستقل بير حكومت ياراتماغا چاليشير. نادرشاه اونون توتولماسينا قوشونلار گؤندهرير آمما الي بوش قالير. بوتون چاليشمالاري فايداسيز قاليب، جوانشير قبيلهسيني سورگون ائتمگه اوز قويور. جوانشير ائليني خراساندا سرخس شهرينه كؤچوردور، پناهعلي خان قاراباغ خانليغينا رسميت وئرهرك بوتون شهرلرين، اؤلكهلرين قوچاقلاريني اؤز دؤورهسينه توپلاييب، بوتون خانلاري بيرلشديريب اؤزو باشدا اوتورور. ايروان، گنجه، شكي، شيروان خانلاري اونونلا دوشمن اولدوغونا گؤره، اولجه ۱۱۶۱ ده كبيرلي محلهسينده بايات قالاسيني تيكديرير. نئچه ايل اورادا ساكن اولاندان سونرا ترنايورت قالاسيني بنا ائدير كي ايندي شاه بولاغي آديله مشهور دور. بو قالاني ۱۱۶۵ اينجي ايلده تيكديريبدير. سونرا قاراباغين پايتختي ساييلان محتشم شوشا قالاسيني بنا ائديب اورادا اگلهشير. بو قالا سيلديريم قايالار، درين درهلر اورتاسيندا اولماغينا گؤره دوشمنلر اليندن ايراق قالير. پناهعلي خان ۱۱۷۰ اينجي ايلده شوشا شهريني پايتخت سئچير و بو شهر ده آباد بير يورت تيكير. بو شهر اوّلجه بانيسي آديلا پناه آباد تانينيردي. پناهعلي خان بو شهري آباد ائدهرك اورادا گوموش سكه وورماقا باشلايير كي بو زامانا دهك تبريزده “پنابات” آدلي سكهلر هله ده معروف دور. پناهعليخانين وزيري آذربايجانين بؤيوك شاعري ملا پناه واقف ايدي. بو ايكي آذربايجانين سئويملي شاه و وزيري قاراباغين اكينچيليك، صنعت، تجارت، مدنيت و علم انكشافيندا بؤيوك روللاري اولموشدور و ائله اونا گؤره ده كوتلهلر ايچينده اينديه دهك آدلاري حؤرمتله چكيلميشدير.
پناهعلي خاندان سونرا اوغلو ابراهيم خليلخان جوانشير اؤز يوردونو آقامحمد خان قاجارين قانلي يوروشلاريندان ساخلايير. آقامحمدخان باجارا بيلمير شوشايا ال تاپسين سونرالار گولستان مقاولهسيله ۱۱۹۱ ايلده قاراباغ روسيهيه ياپيشدي. بو زامان قاراباغين انكشافي گئنيشلنميشدير. ايپك توخومالاري چوخ انكشاف ائتميشدي و ائله كرخانالار تيكيلميشدير كي يوز ـ يوز اللي ايشچي اونلاردا ايشليردي. تاريخي آبيدهلردن قاراباغدا آغ اوغلان و قانزاسار معبدلري، آخسادان بابا، بابي و بردع تربهلري، قاراباغ خانلار سارايي و ميرعلي تربهسيني آد آپارماق اولار. آمما قاراباغدا انساني جوشدوران مدنيت و علم اوجاقلارينين چوخلوغو، عاليم و شاعيرلرين وارليغي دير. قاراباغدا ملاپناه واقف، ملاولي ودادي، نواب، بانو خورشيد ناتوان، مهدي قلي خان وفا، مشتري، طوطي، سالك، جاني، نوا، واله، ذاكر و آيريلاريكيمي يوزلر شاعير؛ آخوندوف، حق وئرديف، وزيرف، فريدون كؤچرلي حاجي بيگف، چمن زمينلي، مليك پاشايف كيمي بؤيوك بيلگينلر و مفكورهلي عاليملر؛ بولبول، عاشيق پري، يوزلرجه هنرمندلرين مسكن سالماغي انساني چاشديرير. آذربايجان موسيقيسينده ضربي مقاملارين بيريسي ساييلان قاراباغ شكستهسي يوزلر بؤيوك و دُنيا سويهسينده موسيقي اثرلرين يارانماسيندا رول اويناميشدير.
آنجاقارمنیلرین آذربایجاندا یئرلشمهلری تاریخ سندلری اساسیندا ۱۸۸۰جی ایلدن باشلاییر. بو ایلده ایلک دفعه اولاراق ارمنی لر قاراباغدا اؤزلرینی گؤسته ریرلر. بونون داوامیندا اییرمنجی یئزایلده ارمنیلر فیرتیناسی یاراتمالار باشلاییر و بوتون حرکتلرده روسلارین ارمنیلردن حمایهسی گؤرونمکدهدیر. بوگونه کیمی ده همین فسیرتینالار داوام ائتمهدهدیر. ۱۹۰۲ و ۱۹۰۵ جی ایللرده مسلمان قیرغینینی یولا سالان ارمنیلر، ۱۹۹۲جی ایلده ده روسلارلا ال – بیر اولاراق آذربایجانلیلاری قانا بله دیلر و آذربایجان توپراقلارینی اله کئچیریب تجاوزلارینی آرتیردیلار.
[۱] بهرام امیراحمدی، قرهباغ از دیرباز تا کنون، فصلنامه مطالعات آسیای میانه و قفقاز، سال دوم، شماره ۴، بهار ۱۳۷۳، ص ۲۸۹ – ۲۹۰٫


text:
کندیمیزده، گؤز آچدیم دونیایا، دیل آچدیم دانیشدیم و آنامین لای – لای لاریندان موسیقی اؤیرنیب نغمهلر اوخودوم.
گونلرین بیر گونونده تندیریمیزین تؤکولوب داغیلان بیر چاغیندا، آنام دئدی: آی منیم نازلی بالام! آرتیق داها تندیریمیز تؤکولوب – داغیلیبدیر، گل گئدک تندیر توپراغی گتیرک و یئنیدن بیر تندیر قویاق (دیکک). دئدیم:
– آی آناجان تندیر توپراغی ندیر؟
آنام دئدی:
– گول بالام ! بیر قیرمیزی توپراقدیر. یاخشی بیر پالچیغی (چومورو) اولار و اوندان گؤزل تندیر قوروب قویماق اولار. بونون اوچون ده بو توپراغا تندیر توپراغی دئییریک.
آنجاق اوزون سؤزون قیساسی بیز یولا دوشدوک، کندین شمال تاییندا بیر تپه واریدی. بیز تپهیه دوغرو یوللاندیق و یئتیشدیک. تپهنین چوخلو یئرلری قازیق- قازیق ایدی. من سوروشدوم:
– آناجان بو تپه ندن بؤیله قازیلیبدیر؟
آنام سؤیلدی:
– دوزلو بالام! بو تپهنین توپراغی چوخ یاخشی، قیرمیزی توپراق اولدوغو اوچون کندین هامیسی بوردان توپراق آپاریرلار.
آناملا بیرلیکده توپراغی قازیب، بیر ائششک ایله بیر قاتیرا یوکلهییب، ائوه قاییتدیق. ائوده باشلادیق پالچیق توتماغا و پالچیغی بوللو آیاخلاماغا. بیر گون سونرا (پالچیق یئتیشندن سونرا) آنام باشلادی تندیری قویماغا. آنجاق تندیر دوزلیب بیتدی. آنام تندیرده اود یاندیریب، اونون پالچیغینی بیشیریب ساخسیدک برکیتدی. بیر گون سونرادا خمیر دوزلدیب، چؤرک یاپدی.
آنام تندیریمیزده یئدی چئشیت (نوع) چؤرک یاپاردی: ۱- ساج لاواشی ۲- تندیر لاواشی و بئش چئشیت قالین چؤرک:
۱- یالین قالین (خمیریله اولونموش قالین چؤرک)،
۲- یاغلی فتیر (ساری یاغ ایله دوزلمیش خمیردن اولونان قالین چؤرک)،
۳- سوت فتیری (سوت ایله اولونموش خمیردن اولونان قالین چؤرک) ۴
۴- قاتیق فتیری (یالین خمیرین اوزونه قاتیق یاخیب اونو قالین یاپاردی و بو فتیر هامیسیندان آرتیق قیزاراردی)، ۵
۵- ته ته (tƏ tƏ) (بو قالین چؤرییده اؤزللیکله یاز چاغیندا داغ ترهسینین واختیندا یاپاردی. آنام گئدیب داغدان یئملی اوتلاردان او جمله دن: یاغلیجا، قاز آیاغی، ماندا، سیغیر دیلی و باشقا دادلی – یئملی اوتلاردان دریب گتیریب و خمیرین ایچینه قویوب و بیر قالین و بؤیوک چؤرک یاپاردی بو قالین چؤرک هامیسیندان دادلی اولاردی.
بو چؤرک لر کندیمیزین دییرمانیندا دارتیلان اونلاردان اولدوغو اوچون و بو اونلار کپکلی (سبوسدار) اولدوغو اوچون، بیرده یاناجاقلاری آغاج و تزک (حئیوانلارین فضولاتی) اولدوغو اوچون چوخ دادلی اولاردی.
آنامین تندیرینده چوخلو شیرین آنلاریم اولوبدور، یاز ایله یایدا مکه، ات کابابی، یئر آلما کابابی بیشیرردیک، پاییزایله قیشدا ایسه چؤرک یاپاندان سونرا هامیمیز بیرلیکده آیاقلاریمیزی تندیره ساللاییب، آنام ایسه بیزه ناغیل دئیردی.
کاش او گونلر بیر ده قاییتسایدی! … کاش!


text:
شمسالدین ائلتوتموش
شمسالدین ائلتۇتموش (اؤلوم: ۶۲۶-جی ه.ق ایل) هیند مملوک سۇلطانلیغینین اۆچونجی سولطانی دیر. بیرینجی دفعه اولاراق، ائلتۇتموش چاغیندا، مملوک سۇلطانلیغی عباسی خیلافتی ساغیندان (مستنصر بالله) رسمیته تانیندی. ائلتۇتموشون سۇلطانلیغیندا مملوکلارین سینیرلاری گئنیشلهنیب بنگال، مولتان، راناتامبوری و سیوالیک آرخا آرخایا موسلمان تۆرکلرین حاکمیتینه گئچدیلر.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ گۆندوز, طوفان. اورتا و یئنیچاغ تۆرک دؤولتلر تاریخی (آنادولو تۆرکجهسی).
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Ilt8.jpg
- Ilt4.jpg
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Ilt8.jpg
- Ilt4.jpg


text:
اورمیه
چيلله گئجهسيني اورميهلي لر جشن توتوب شادليق ائدهرلر. قوغون قارپيز يئمك ده بير عادت كيمی مرسوم دور. قارپيز يئيهرلر كی گلن ايلی ساغلام ياشايالار. قوغون قارپيزدان باشقا فصلين يئميشلري، گولابلی پشمك جويز حالواسی و ميلاخدا مجلسلرينده اولار. بونا گؤرهده حالوا ساتان توكانلارين قاباغی اوقدر قالاباليق اولاركی ايينه سالماقا يئر اولماز. جويز حالواسی عبارتدير دوشاب ايله جويز ايچيندن. دوشابی اوقدر قاينادار لاركی بركييه و صونرا اونا قند جوهری آرتيرارلاركی رنگی آغارا.
اونو بير تاختانين اوستونه قويوب دؤيهج ايله تاپدارلار. اونو تاپداديقجا، اوزونه جويز ايچی سپهرلر و بو ايشی اوقدر گؤرهرلر كی بير برك و آغ حالوا كی ايچی دولودی جويزايله ألهگلر. قيشين سويوغوندا بو حالوا آدامی بير پارچا اود ائلهر.
جويز حالواسيندان باشقا، كئشير حالواسی دا پيشيرهرلر كی كئشيری رندهلهييب اجاق اوسته قويارلاركی اؤز سويو ايله پيشسين. سورا اوستونه دوشاب تؤكوب وارگوج ايله قاينادارلار كی شيره كئشيرين جانينا ياتيب بركييه. اوجاقدان گؤتوردوكده اوووج- اوووج جويز ايچی اونا آرتيريب قارشيديرارلار. قاليب سويودوقدان سورا يئمهلی بير حالوا اولور.
كئچميش لرده چيلله گئجهسی كورسونون دؤورهسينه ييغيشيب گئجه ياريسينا جان ديئيب گولوب صؤحبت له شرديلر. شاما دا پيلو و يا كوفته پيشيرهرديلر و شامی يئديك دن سورا، مئجمهئی يه دوزدوك لری يئمهلی لری آرايا قويوب قورتولونجا يئيهرديلر.
چيلله گونو نيشانلی اوغلانلار، نيشانليلارينا چيلله ليك يوللايارلار و گئجهنی قوهوملار بير يئره ييغيشاركن آغا- خانيملار بير- بيرلريندن آيری قووال چاليب ايله نرلر. اورمولو لار دئيهرلر كي كيچيك چيلله بؤيوك چيللهدن سويوق اولار. نييهكی كيچيك چيلله گلمه ميشدن آند ايچركی «ائله سوووخ اولاجهيم اوشاخلاری بئشيكده قورو دام».
كيچيك چيللهنين آخيرلاری داوارلارين دوغوم واختی و پيشيكلرين ميروولانمالاريدير و اسفند آيينين بايرام آيی اولدوغونا گؤره، ياغان قارلارا چئشيدلی آدلار وئريلهركی اونلارا موشتولوقچی قار ، بيلديرچين قاري، قار قار قاري، سئرچه قاری و چرشنبه قاری دئيهرلر. بو قارلار بير سيرا قارلارديلار كی دواملاری آزدی و أريديكجه قاباقكی قارلاری دا اؤزلريله أريدهرلر و ائل ايچره قاريئيهن آدلانارلار.
اسفندين اورتالاريندا بير جوره بولبول تاپيلاركی اونا «چيخ يازا» دئيهرلر و باهارين موشتولوقچوسودور. بولبول اوخودوقجا «چيخ يازا» دئيهر و چيخ يازا گلنده حاجی لئيلكلرين باهارين گلديسيندن خبری اولوب سولارا ايشهركن سولاری قيزديرار.
خوی :
جماعت كاسيب دان دولتلیه لازم بيلرلركی بازاردان پشمك و حالوا آليب ائوه آپارسينلار. چيللهيه گؤره بير مئجمهئی حاضيرلايارلار كی ايچينده پشمك، حالوا و قارپيز اولار. شامادا تويوق پيلوو يا پيلو و خوروش پيشيرهرلر. شامدان سورا ائوين بؤيوی يئمهليلری بؤلوشدوروب اوتورارلار صؤحبته.
نيشانلی قيزلارا يوللانيلان خونچادا اون ايكی بشقاب اولار. بو بشقابلارا پشمك، ميلاخ، جوربهجورحالوا، قارپيز، شيرنی و آيري- آيری ميوهلر دوزوب اورتادا بير بوخچا اولاركی خلعت دئیلهر و عبارتدير گلين دونو نان قيزيل دان. قيز ائوی چوخ احتراملا خونچالاری قوناق اوتاقينا قويوب حامبالا انعام وئريب يولاسالارلار. سورا دوست تانيشا و قوهوملارا خبر وئرهرلركی خونچالاری گليب گؤرسونلر. قوهوم قونشو خونچالاری گؤردوكده شادليق ائدهرلر و اونون يئمهلی لريندن يئیب دئيهرلر: «ائولری آباد».
چيلله گئجه سينده اوقيزلاراكی تزه أر ائوينه گئديبلر، عائلهلری طرفيندن چيلله ليك يوللانار و عقيده بونادير بئله ليكله چيللهنين آغزی شيرين اولوب قيش خوشلوق ايله كئچر. خونچالارا دوزولهن حالوا لار اوچ جوره اولار: 1- چونجود حالواسی 2- جهويز حالواسی 3- كئشير حالواسي
«خوي» ون «پره» سينده، چيلله گئجهسی نيشانلی اوغلانلار آتا آنالاريله بيرليكده آداخليسی گيله گئديب اؤزلريله بير قوغوندا آپارارلار. قوغونو اوتاقين وسطينده بؤيوك بير مئجمهئیه قويارلار. گلينين آتا آناسيندان باشقا آيری قوهوملاردااولارلار. سونرا گلين پرده داليندان ائشیه چيخيب سلام وئرهركن چوخ مؤدب حالدا بير بوجاقدا ايلهشر و واختی چاتاركن بيچاقی أْله آليب قوغونو ديليم- ديليم بؤلوب پايلايار.
رسمدير كی قوغون بير ديليمينی كوچه قاپيسينين آغزينا قويارلار تا يوخسول بير آدام اونو گؤتوروب يئمك له ائودهكی اوغلان قيزلارين بختی آچيلا و گلين ايله داماد قوشا قاریالار. اوغلان آناسی بو آندا نيت ائدهركی اوغلو، آلديقلاری گلينی بوشامايا. بو ائلين سئويملی رسملريندن بيری بودوركی هئچ كيشی گرك آروادينی بوشامايا. هابئله رسم ديركی چيلله گئجهسی شريت دن پالتار آسالار. صوبح اذانيناچان پالتارلار شريتدن دوشورسه، بو اينامدا اولارلاركی بو ايل قيشی سويوق و قار- بورانلی اولاجاق و گرككی أینلرينی بركيديب پالتارلارينی چوخالدالار.
(چالديران (قرهعيني :
چيلله گئجهسی قوهوم قونشولار بير يئره یغيشماقلا فال آچيب چيلله»نی «بدر» ائلهرلر. بو مراسيم ده ائل طايفانين بوتون اوغلان قيزلاری و خانيملاری شركت ائدهركن. ائو صاحابی فال توتماق دان قاباق، قوناقلارا قاوورقا و «هديك» وئرهر. بوغدانی يويوب پيشيرهركن اونا بير آز دوز و جويز ايچی قاتارلار كی هديك دئیلهر. قاوورقادا ساج اوستونده قاوورلانميش بوغدادير. بونلاری يئديكدن سونرا مراسيمه باشلايارلار. قيزلاردان بيرينی كی هاميدان اوتانجاق و باش آشاغی دير سئچهرلر كی گئده بولاقدان سو گتيره. سويا گئتيدك ده يولدا گرك كيمسه ايله دانيشمايا، دؤنوب دالی يا باخمايا، آستيريب اؤسكورمهيه و سو قابينی يولدا يئره قويمايا و اگر بو ايشلردن بيرينی گؤرورسه، نیتي باطل اولار و گرك قایدا تزهدن باشلايا.
گتيريلهن سويو باشقا بير قاباتؤكوب ايکی اینه کی باشلارينا پامبوق دولانيب ديرسويون ايچينه سالارلار. او اينهكی باشينا چوخ پامبوق دولانيب بير اوغلان آدينا و او اینه كی پامبوقی آزدير، بير قيزين آدينا سويا سالينار. اینهلر سويون اوزهرينده بير- بيرلرينه ياپيشيرسالار دئيهرلر كی بونلار بير بيرلرينين قسمتی ديلر. اگر اینهلر بير- بيرلرينه چاتماسالار دئيهرلر هره سينين قيسمتی آيريدير. بو فالی بؤيوك چيللهنين اونونجو گئجهسينده ياداكيچيك چيللهنين اول گئجهسينده توتارلار.
باشقا بير فالدا واركی اونا مؤهره فالی ياكوپه سالماق دئيهرلر. بولاقدان گيتريلن سويون اوزهرينه اؤرتوك چكرلر واؤزگهدن گيزلی هره اؤز اورهینده نيت ائدهركن سويا بير مؤهره يا مينجيق سالار.
سونرا بير قيز جيغاز ألينی سويا ساليب مينجيق يا مؤهره لری بير- بير چيخاراركن بير ماهنی يا باياتيدا ديله گتيرهر. سؤزونو ديئيب قورتارديقدا، آلينی آچيب او وجوندا كی مؤهرهنی گؤرسهدر. مؤهره صاحابي، اوخونان ماهنی يا باياتی دان اؤز نيتی نه گؤره تعبير ائدهر. مثلا بير قيزكی نيت ائديب تئز ليكله أره گئده جك يايوخ، بو ماهنی اوخونورسا سئوينجك اولار:
ألينده بايدا گلين دورموشدی چايدا گلين
آللاه مورادين وئرسين آچيلان آيدا گلين
يا اگر بير قوجا خانيم نيت ائدهكی اؤلنهجان اونا مشهد، كربلا و مكه زيارتی قسمت اولاجاق يا يوخ بو باياتی دئیليرسه اورهك دن بير آه چكيب كدرلهنر:
گؤزون قالدی گؤزومده تاب قالمادی ديزيمده
گؤيول ايستير أل يئتمير حسرت قالدی گؤزومده
ماكو:
ماكو و اونون كندلرينده ايسه، ائل ايچره فال توتماق مرسوم دور آمما بو ايشی كيچيك چيللهنين آخير گئجهسی گؤرهرلر. بير نفری بولاغ باشينا يوللايارلار كی گئديب سوگتيره و گئديب گلنهجان گولمهيه، دانيشماغا و دالی يا چؤنوب باخماغا حقی يوخدي. سويو گتيرديك ده اونو بير قابا تؤكوب ايكی دانا پامبوغ لا سرينميش اینهنی سويا سالارلار. بو اینهلر بير- بير لرينه چاتير سالار او آدام كی اینهلری سويا آتيب دی سئوگی سينه قوووشابيلهر يوخسا، سئوگيسی اؤزگهيه قيسمت اولار. بو ايشی گئجهنين سونوناجان نوبت ايله تكرار ائدهرلر و بيرليكده بو شعرلری اوخويارلار:
آی چيلله چيلله قارداش آتين قمچيله قارداش
بير گلدين دانيشماديخ قلبيم آچيلا قارداش
.
(قوشا چای (مياندواب :
مياندوآب را چيللهيه بير ايكی هفته قالان، آروادلار ائوين هيسين آليب سلقه سهمان ائدهرلر. نیهكی ايكی چيلله آراسی ائولری تؤكمزلر و دئيهرلر: «چيلله ني سينديرماريخ»
چيلله گئجهسی ياخشی شام پيشيريب يئديك دن سورا، قارپيز و حالوادا آرايا چيخار و معتقدديلر كی شيرين يئمكله چيلله هاوانی سويودماز و جماعتی اذيت ائتمز. گئجه ياتاندا دا آينايا باخيب ياتارلار. چيللهنين آخير گونو خانيملار حالوا پيشيريب دئيهرلر: «ايندی كه قيش بيزيم ائويميزدن چيخيب گئدهجك قوی آغزی شيرين گئتسين او گونون آخشام چاغيسی دا اوديانديريب اوستوندن آتيلار كن دئيهرلر: «چيلله قوودي، چيلله قوودي، سحر مينجيق، سحر مينجيق»
مياندوآب خلقی ايكی چيللهنی قارداش بيلرلر. بؤيوك چيلله نی بؤيوك قارداش و كيچيك چيللهنی كيچيك قارداش. اسفند آینين 10 گون اولينهده چيلله بئچه دئيهرلر.
سید ابوالقاسم انجوی شیرازی
ترجمه : علیرضا ذیحق
83


text:
اچتیسی وان
اچتیسی وان اینگیلیسجه: HTC One (M7) تایوانلی اچتیسی شیرکتی طرفیندن تولید اوْلونان موبایل. اچتیسی وان ایکس-دن سوْنرا بازارا عرضه اوْلوب. بۇ جیهاز اچتیسی وان (ام ۸) موبایلین خلف و جدی حساب اوْلونور. حافیظه کارتی اۆچون چیخیش نظرده تۇتولماییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«HTC One (M7)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اچتیسی وان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۵ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
عراقین قوزئیینده ۳، آغریدا ایسه ۲ تروریستین ضررسیزلشدیریلدیگی بیلدیریلدی
عراقین قوزئیینده پنجه-قافلان عملیاتی بؤلگهسینده، بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا عضوو ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی.
میللی ساوونما باخانلیغیندان وئریلهن آچیقلامادا تۆرک عسگرلرینین ترورا و تروریستلره قارشی قهرمانجا موباریزهسینین داوام ائتدیگی بیلدیریلرک،
"عراقین قوزئیینده پنجه-قافلان عملیاتی بؤلگهسینده، بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا عضوو ۳ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی" ایفادهلرینه یئر وئریلدی.
ایچ ایشلری باخانی سلیمان سویلو دا سوسیال مئدیا حسابیندان ائتدیگی پایلاشیمدا، ارن قوشاتما-۳۲ عملیاتی چرچیوهسینده بیری نارینجی، بیر باشقاسی بوز کتگوریده آختاریلان ۲ تروریستین ضررسیزلشدیریلدیگینی بیلدیردی.
سویلو، تروریستلرین ضررسیزلشدیریلمهسی ایله آغریداکی تندۆرک داغینین تامامیله تمیزلندیگینی آچیقلادی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه ایله لیبیا آراسیندا هیدروکربن ساحهسینده آنلاشما سندی ایمضالانیب
تورکیه امریکانین قرارینی سرت شکیلده قیناییب
تورکیه امریکانین ساوونما ناظیرلیگینین گونئی قیبریس روم رهبرلیگینی میللی قواردیا بوروسونون دؤولت طرفداشلیغی پروقرامینا داخیل ائتمهسینی سرت شکیلده قیناییب.


text:
تورکیه ۸۱ اوستانا یوْخسا ایله (İl) بؤلونور. ایللر تورکیهنین ان بؤیوک ایداری بؤلومودور. بو ۸۱ ایل، نئچه ایلچهیه (İlçe) بؤلونور.[۱] هر ایل ایچ ایشلر ناظیرینین تکلیف ائتدیگی و ناظیرلر مجلیسینین تصدیقیندن سوْنرا تورکیه جومهور باشقانی طرفیندن تعیین اوْلونان والیلر طرفیندن ایداره اوْلونور.
آشاغیدا، تورکیهنین ۸۱ ایلینین لیستی، اوْنلارین پلاکاسی کوْدونا گؤره سیرالانیر. زونگولداک دان سونرا (۶۷) سیفاریش الیفبا اساسیندا دئییل، ایللرین یارانما سیراسینا گؤره بو ایللر داها یاخینلاردا یارادیلیب دیر و بوندان سوْنرا اوْنلارین پلاکا نومرهلری تعیین ائدیلیب.
- سوْن یوْخلاما: ۴ سپتامبر ۲۰۲۱ [۳]
۱۹۲۷-جی ایلده تۆرکیه اوستانلارینین خریطهسی


text:
دبلر، عادت-عنعهلر اؤلکهلر، شهرلر ایله کندلر آراسیندا فرقلی و چئشیدلیدیر. آذربایجان دیارینین گؤزل شهرلریندن بیری اولان اورمو ایسه اؤزونه گؤره مخصوص دبلری واردیر. مختلف شهرلر ایله کندلرده توی آدیندا بیر شنلیک تؤرهنی قورولور. آنجاق بو تویلارین گؤزللیگی اونلارین مختلف قایدالار ایله دبلرده توتولماسیدیر. بو یازیدا چالیشمیشام سیز عزیزلری اورمو شهرینده اولان توی دبلرینین بعضیسینی تانیتدیرام. اولا بیلر بو دبلر آذربایجان بؤلگهسینین باشقا شهرلرینده اولان توی دبلرینه اوخشاسین.
- · تانیشلیق
اؤلکهمیزین باشقا شهرلرینه تای اورمودادا قیز ایله اوغلان ایسلامی قایدالاری قورویاراق بیر-بیرینی سئویب، موضوعنو آتا-آنالاری ایله آرایا قویوب، ائلچی گئتمک قرارینا گلیرلر. بو آرادا کولتور ایله دوشونجه یاخینلیغی چوخ اولورسا، بو ایلقارین باغلانماسی داها باشاریلی (موفق) اولاجاقدیر.
- · ائلچیلیک
قیز عاییلهسی طرفیندن ائلچی گئتمک ایجازهسی، اوغلان عاییلهسینه وئریلندن سونرا، اوغلان آدامی(اوغلان قوهوملارینا دئییلیر) ائل-طایفاسینین آغ ساققاللارینین بیر نئچهسی ایله بیرلیکده، قیز ائوینه گئدیرلر. اوغلان عاییلهسی یانلاریجا شیرینلیق ایله گول ده آپارارلار. بو مراسیم ده ایکی عاییله آنلاشاندان سونرا، قیز ایله اوغلان بیر آز صحبت ائدیب، یاشام بویو بیرلیک ده یاشایاجاقلاری اوچون دانیشیرلار.
ائلچیلیک باشاریلی اولاندان سونرا، صاباحیسی یوخسا بیرگون سونرا قان سیناوی (آزمایشی) وئرمک اوچون، ساغلاملیق (بهداشت) ایدارهسینین شعبهلرینین بیرینه گئدیرلر. قیز ایله اوغلانین یانیجا ایکی-اوچ نفر یاخین قوهوم لاردان اورادا حضور تاپیر. قان سیناوینین نتیجهسی مساعد اولاندان سونرا، اورا گئدنلر، شیرینلیک یئمهیی اوچون بی اوغلانا قوناق اولورلار.
- · کبین کسمه- قند سیندیرما
قیز ایله اوغلان آدامی طرفیندن بللی اولونان بیر گونده، کبین کسمه مراسیمی قورولار. بو مراسیم یا کبین کسهنین دفترینده ویا قیز ائوینده چاغیریلمیش قوناقلارین یانیندا کسدیریلیر. بو مراسیمدن سونرا شام اوچون، بی اوغلان عاییلهسی، قیز عاییلهسینه قوناق اولار.
کبین کسمه مراسیمینین یانیندا و یا نئچه گوندن سونرا قیز ائوینده قند سیندیرما مراسیمی کئچیریلیر. چاغیریلمیش قوناقلار، قیز ائوینه گئدیب، بی اوغلان عاییلهسی طرفیندن گتیریلمیش بزکلی کله قندی سیندیریب، قندین باشینی تئز یئردن گؤتورنه پای وئریلر. بو مراسیم ده آشیق لاریندا حضورو اولار. مجلیسین گنجلری قند سیندیرانی دؤورهلهییب، قند سیندیران قندی سیندیران چاغدا قندین باشین گؤتورن مجلیسین ان غرورلو اینسانی اولوب، قیز عاییلهسی طرفیندن ایسه انعامین آلار.
- · آداخلیلیق (نیشانلیلیق)
نیشانلی قالماق، ایکی سئوگیلینین ان خاطیرهلی دؤورهلریندن ساییلیر. بو گؤزل گونلر آلتی آیدان بیر ایله قدهر زامانی واردیر. بعضی عاییلهلر ایسه نیشانلی قالماغی هئچ سئومهییب، کبین کسدیریلندن بیر-ایکی هفته سونرا توی مراسیمین توتارلار. بو دؤوره اوچون قیز عاییلهسی بی اوغلانا و اوغلان عاییلهسی گلین خانیما نیشان اوزوگو آلارلار.
نیشانلیلیق دؤورهسینده اؤزل گونلرده، بی اوغلان عاییلهسی طرفیندن قیز ائوینه پای گوندریلر. بو اؤزل گونلردن؛ قوربان بایرامینی، اوروجلوق بایرامینی، چیلله گئجهسینی، آخیر چرشنبهنی، ایل بایرامینی و… آد چکمک اولار. بو عزیز گونلرین ایچینده آخیر چرشنبه پایی، چوخ مهم ساییلیر. ایلین آخیر چرشنبهسینده، دب اولاراق آخشاما یاخین، اوغلان عاییلهسی مختلف پایلار حاضیرلاییب، قیز ائوینه آپارارلار. پای؛ قیزیل، گلین خانیما دون، اتکلیک، لئچک، گلین خانیمین عاییلهسینه هئچ اولماسا بیر جوت جوراب یادا کؤینک، شیرینلیق و… اولور. قیز عاییلهسی ایسه پای گتیرنلره انعام وئرر.
- · بازارلیق
توی گونونه تقریبا بیر هفته-اون گون قالان، قیز ایله اوغلان عاییلهسی توی بازارلیقلاری ایله مشغول اولارلار. بللی اولونان بیر گونده، بی اوغلان، گلین خانیمی بازارا آپاریب، گلینلیک احتیاجلارینی او جمله دن؛ گلین دونو (یا آلینار یادا ایجاره توتولار)، قیزیل، ساعات، چانتا، باشماق و… آلار. بیر گون سونرا دا گلین عاییلهسی کورهکنی بازارلیغا آپارارلار. بو گون بی اوغلانا، کوت-شالوار، باشماق، چانتا، کؤینک و… آلینار. بازارلیق دا، ایکی عاییلهنین یانیجا بعضن ایکی-اوچ نفر یاخین قوهوملاردان دا گئدرلر.
- · تویا قوناق چاغیرماق
توی گونو بللی اولوب، قوناقلارین سایی لیسته اولاندان سونرا، قیز ایله اوغلان توی کارتی تاپشیریغی اوچون بازارا گئدیب، توی کارتینی بهیهنیب، تاپشیریق وئریرلر. گئتدیکجه کارتلارین چوخو تورکجه یازیلیر. کارت لار حاضیر اولاندان سونرا، هر ایکی عاییله اؤز قوناقلارینین کارتینی یایار.
- · پارچا بیچمه
تویا بیر-ایکی گون قالان، اوغلان عاییلهسی قیز عاییلهسینه پالتار تیکدیرمک اوچون پارچا آلیب آپارار. بو گون یاخین قوهوم لار دا دعوت اولارلار. مراسیم بیر بالاجا شنلیک ایله سونا چاتار.
- · حنا گئجهسی
توی مراسیمینین ایلک گونو “حنا گئجه” آدی ایله دئییلیر. حنا گئجه نین زامانی، قوناق لارا وئریلن توی کارتلاریندا بللی اولونار. گون اورتادان سونرا حنا گئجه باشلانمامیش دان ۲-۳ ساعات قاباق، اوغلان ائوینین قاباغیندا “بؤیوک توی” چالینیب، اورمو یاللیلاری گئدیلر. بویوک توی، اورمو تویلاریندا مخصوص بیر یئره صاحیبدیر. ایندی ده چوخلاری بؤیوک توی گتیریب، یاللی گئدرلر.
حنا گئجهنین چاغی، توی کارتلاریندا ۱۹ دان ۲۴ قدر یازیلسا دا، اورمو تویلارینا چاغیریلانلار او گئجهنین یوخوسونو گؤزلریندن آتمالیدیرلار. حنا گئجه معمولا ساعات ۱۰ دان باشلانیب، گئجه یاریسینا قدر واخت آپارار. بو مراسیمی بیر نفر حنا گئجه آغاسی (توی دا بَی دئییلر) ایله بیر نفر ائل آغاسی ایداره ائدر. بو مراسیم چوخ واختلار تالار لاردا قورولار. بوتون قوناقلار بو گئجه شنلیک ائدیب، بی اوغلانا اونودولماز بیر گئجه یارادیرلار.
بو مراسیمین ان دویغوسال (احساسلی) چاغی، بی اوغلانین آتا-آنا سیندان تشککور ائتمکیدیر. مراسیمین یاریلاریندا، قیز ائویندن خون (خونچا) گتیریلر. بو خونچالاردا (تقریبا ۴-۵ خونچا اولار) دامادا آلینین حنا، پالتار، باشماق، چانتا، آینا-شمعدان و… قویولار. سونرا خونچ گتیرنلردن تشککور ائدیب اونلارین پایلارین وئررلر. حنا گئجهنین سونلاریندا بی آتا-آناسینی مجلیسه گتیریب، اونلاردان حلاللیق آلیب، یاشام بویو اونا چکن امکلردن تشککور ائدر. بو آرادا، خون دا گتیریلن حنادان کورهکهنه وئریب، اووجونا یاخار. مجلیسده اولان سوبای لاردا بو حنادا اوووجلارینا یوخسا چیلتیک بارماقلارینا یاخارلار. البته بودا بختلرینین آچیلمالارینا سیمگهدیر.
بو مراسیم ده بی اوغلان اوچون بیر نفر ساغدوش بیر نفر ایسه سولدوش سئچیلر. ساغدوش-سولدوش خونچالار گلندن سونرا سئچیلر. کورهکهنین گنج ایله اورتا یاش یاخین دوستلاری و قوهوملاری ال-قولوندان یاپیشیب، توی بهیی دئینده سئچیلمک اوچون گتیریلرلر. شیرینلیق وئرمکله سئچیلمهینلری یولا سالیب، ساغدوش-سولدوش بللی اولار. حنا گئجهده بَی اوغلانا پای گتیرنلرده اونو بللی اولان سوروملویا وئررلر. مراسیمین سونوندا ایسه شام وئریلیب قوناق لار ایله ساغوللاشارلار.
صاباحیسی گون سحر تئزدن (ساعات ۶ دان) کؤنوللو اولان لار، بی اوغلان ایله ساغدوش-سولدوش لا بیرگه حاماما (سنتی حاماما) گئدیب، سونرا بیرلیکده کله-پاچا یئمهیی یئیرلر. یئمک دن سونرا بی اوغلانی ائوینه قایتارارلار. ائوین قاباغیندا عاییله ایله اورادا اولان قوهوملار بؤیوک توی ایله گؤروش ائدرلر.
- · گلین چیخما گونو
تویون ایکینجی گونو گلین چیخان گونو ایله دئییلیر. ایکی عاییله نین قوناقلاری گون اورتادان سونرا ساعات ۱۵ دن ۱۹-ا قدر تالاردا حاضیر اولوب، شنلیک ائدیب، گلینی بخت ائوینه گؤندررلر. بو مراسیمده، گلین خانیما آلینان قیزیللار، اونا وئریلر. اوغلانین قارداشی ایسه گلین خانیمین بئلینه قیرمیزی بئل باغی باغلایار. مراسیم قورتولاندان سونرا گلین خانیمی قورآن آلتیدان کئچیردیب، بی اوغلانین ایله بیرگه یئنی بیر یاشاییشین باشلانیشینا گؤندریرلر.
- · آیاق آچما
توی دان اوچ گون گئدن، گلین ایله بی، قیزین عاییلهسی ائوینه قوناق گئدرلر. بو ایلک قوناق گئتمه نین آدی، آیاق آچمادیر. بو قوناقلیق دا گلین عاییلهسی طرفیندن اونلارا پای وئریلر. او گوندن سونرا ایکی سئوگیلی، یاخین قوهوملارین ائوینه ده آیاق اچماغا گئدرلر.
***
دبلری سؤیلهینلر:
اسماعیل واحدی، ۵۵ یاشیندا- اورمیهلی
حمیده امیری، ۵۱ یاشیندا-اورمیهلی
یوسوف واحدی ۷۵ یاشیندا- اورمیهلی


text:
اگر دئسم منیم دیلیم «قولام دایی» سؤزویله آچیلیب- سیزی آللاه اینانین! اینانین، چونکو من اؤزومو تانییاندان بری هر سؤزدن چوخ «قولام دایی» سؤزون ائشیتمیشم. آنام منی اوخشایان زامان، منه آجییان واخلار، هر یئرده, هر زاماندا «قولام دایی» سؤزو حیی و حاضیرایدی:
– گؤز دهیمهسین بالاما! بوی – بوخونو عینی «قولام دایی»سیدی!
– قاش گؤزه باخ سنی آللاه! اویانا چکیل دئمهییب ها، لاپ «قولام»ین اؤزودور!
– جانی ساغ اولموش بو دا «قولام دایی»سی کیمی عیناددیر!
– ماشاللاه مئهرباندیر، «قولام دایی»سینا چکیب!
-…
-…
بئله – بئله سؤزلرله «قولام دایی» همیشه دیلیمین ازبری، قولاغیمین قوناغی اولوبدور. چوخ اوزون زامان او منیم ذهنیمین ان گئنیش حیصهسینی یئیهلیکلهمیشدی. من اونا گووهنردیم؛ اونون قانادیلا اوچاردیم. او هر هانسی زامان بیزه گلنده، کامیونون سسیله آنامین سسی بیرگه ائشیدیلردی: “قاداسی اورهگیمه، گلدی «قولام دایی»ون! ” او بو جوملهنی ائله بیر لحن ایله ادا ائدردی کی آدام اونا موشتلوق وئرمهنی اؤزونه تکلیف ساناردی.
«قولام دایی» ماشینی دربندین آغیزیندا ساخلاردی؛ ایپک دسمال بوینوندا ماشیندان یئنردی؛ دؤره بورکون گؤتوروب یانقیلیجی باشینا قویاردی؛ سونرا بیر ایکی دانا قوهون قارپیز، یوخسا بیر پاکات تنققولات قولتوغوندا یایخانا – یایخانا ائوه ساری یئرییردی. آنام ایسه بیر الینده حوله، او یبری الینده آفتابا، قویونون باشیندا دایانیب گؤزون قاپییا زیللردی. «قولام دایی» ال- اوزون یویوب، اوتاغا کئچردی. در حال سماور دزگاهی قورولاردی؛ بیر تاییندا آنام، او بیری تاییندا قولام داییم ایلهشردی؛ آنام چای سوزردی؛ قولام داییم ایچردی. «قولام دایی» مطلق چاییا یوخ دئمزدی؛ آنام ایسه آغاداداشینا چای سوزمهدن هئچ زامان یورولمازدی؛ بو آرادا زاواللی سماورین پیققیلتیسی آخیر- آخیردا یورقونلوغدان زاریلتییا چئوریلردی.
«قولام دایی»نین رح به رح ماجرالاری وار. اونون توپراغا تاپشیریلماسیندان ایللرجه گئچمیشسه ده، بو ماجرالار هلهده منیم ذهنیمین یوخاری باشیندا ایلشیبلر. نئجه اولار سیز ده منیم ذهنیمه قوناق گلهسینیز؛ بیرلیکده اونلارین بیر نئچهسینین تاماشاسینا ایلهشک؛ اولارمی؟
***
(۱): «قولام دایی»نین جیدیرا چیخماسی
بیزیم بالاجا شهریمیزین ایلکین شوفری “هنریک” آدلی بیر ائرمنی ایمش؛ ایکینجیسی ایسه منیم قولام داییم ایدی. قالمیش شوفرلرین هامیسی بونلارین شاییردی اولمودوشلار. البته منیم قولام داییم، گؤز دیمهسین، همیشه سواره ایدی؛ چونکو او ماشیندان یئنجک، آتینی یهرلردی. اونون آتی کؤهلن بیر آت ایدی. «قولام دایی» اونو وول – وول آدیلا چاغیراردی.
بیر عنعنه اولاراق، ایلین آخیر چرشنبهسی جاماعات چای باشینا گئدیب قاییداندان سونرا آتلیلار شهره یاخین بیر دوزده یاریشا چیخاردیلار. طبیعی کی «قولام دایی» اؤز وول-وول ایلا بو یاریشین اؤن سیراسیندا گئدنلردن اولاردی. او ایل ده هر ایل کی کیمی «قولام دایی» سحر ائرکن وول-وولو آرپا یونجایا توتوب، بئل – بوخونون قاشوولادی، یال – قویروغون اوخشاییب ائودن چیخارتدی. من اوندا اون ایکی-اون اوچ یاشیندایدیم؛ او آت ایلا، من ایسه قاچا- قاچا اونون آردینجا اؤزومو یاریش مئیدانینا یئتیردیم.
ییرمی نئچه آتلی سیرا دایانمیشدیلار. «قولام دایی»ایسه دری پاپاغی باشدا، ایپک دسمال بوغازیندا، شال قورشاق بئلینه ساریلمیش حالدا، اوجا بویوایلا کؤکسون قاباردیب دیم-دیک آتا اوتوروب نسه اوفوقده بیر شئیی آختاریرمیش کیمی، گؤزلرین دوم – دوز قاباغا دیکمیشدی. آنجاق سیرا تکمیللشدی؛ آدلیم آت دلالی پاشاخانین توفنگینین سسلنمهسیله آتلار یئرلریندن سیچراییب، قیساجیق زاماندا توز- تورپاغا قاریشیب گؤزلردن ایتدیلر.
لحظهلر آغیر- آغیر اؤتوشوردو. منیم اورهگیم سینه قفسینده چیرپینیردی. هله آتلاردان خبر یوخ ایدی. اوفوقده سئیرک دوماندان باشقا بیر شئی گؤرونموردو. بیردن بیره اوزاقدان سرعتله یاخینلاشان توز- توزاناق توپاسی گؤزه چارپدی. هیجان، ییغیناقدان قایناییب داشلاندی. های – کوی چؤل – باییری بورودو. بیر ایکی آتلی جیزیغا چاتیب، سوووشدولار. اوچونجوسو، دؤردونجوسو؛ آمما «قولام دایی»دان خبر چیخمادی. توز- تورپاغین قاتیلیغیندان یئتیشن آتلیلارین تانینماسی چتینه چیخمیشدی. آتلیلار آتدان دوشوب، آتلارینی دولاندیریردیلار. هله ده من قولام داییمی آختاریردیم. بیردن پاشاخانین سسی اوجالدی:
– اده قولام، آتی دولاندیر! چرلر هآا..، دولاندیر اونو!
پاشاخان سؤزونو ایکی – اوچ دؤنه تکرار ائلهدی. هاچاندان – هاچانا «قولام دایی» دیله گلدی:
– جهنمه چرلر، گورا چرلر.
«قولام دایی»نین بوغوناق سسینه طرف یونلدیم. آتین جیلووندان توتوب دایانمیشدی. توز- تورپاغا بویانمیش صیفتیندن دوغوردان زههر دامیردی. قورخومدان دال – دالی چکیلیب، یاواشجا سوزولوب، ائوه ساری یوللاندیم.
اوچ گون «قولام دایی»نین ائوینین هندهورینه دولانمادیم؛ دؤردونجو گون “فهی” زندایی بیزه گلدی. بللی اولدو کی همان گون «قولام دایی» وول-وولو یالدان قویروغا ازیب؛ سونرا اونو سالیب طؤلویه؛ قاپیسینادا بیر یئکهجه قیفیل وروب، باغلاییب. دیلسیز- آغیزسیز حئیوانی تکجه آرپا یونجایا یوخ، حتتا سویا سامانا دا حسرت قویوبدور. آتین کیشنرتیسیندن قاپ-باجا دیله گلیب. «قولام دایی»نین اؤزوده یورغان-دؤشهیه دوشوب، او گوندن ایشه گئتمهییبدیر.
تکی منیم آتام- آنام دئییل، قوهوم- قونشودان دا کیمیسی قورخوسوندان ایشه قاریشمیردی. بیر ایکی گون ده سوووشدو، سؤز یاییلدی، نهایت آتین لاپ دیلدن دوشن زامانی پاشاخان بیر نئچه آق ساققال ایله برابر «قولام دایی»نین یاتاغین دؤرلهدیلر. هره بیر بند دئدی؛ آنجاق پاشاخان سؤزو آلدی:
– قولام، اشی سن ده بیر دانیش آخی، دی دئ گؤرک بو دیلسیز حئیوانین باشینا هانسی داشی سالمالییق؟
قوناقلار دانیشیغا باشلایان لحظهدن باشین یئره دیکن «قولام دایی» نهایت باشینی قالدیریب، تکی بیر جومله دئدی:
– پاشاخان سن فقط بیر ایش گؤرهجکسن؛ بو قورومساغین بئینینه بیرجهدنه گولله بوشالداجاغسان؛ والسلام!
پاشاخان سؤزو آلیر؛ درحال، دوروب دوشونمهدن دئیییر:
– آی سنون او دیلیوه قوربان قولام، واالله سؤزون لاپ جؤهرین دئدین؛ دوغرودانکی بو بئقئیرتین قانی حلالدیر!
سونرا باشین قاپییا ساری اوزادیب، سسلهییر:
– فهیمه باجی گتیر، گتیر او آچاری! من اؤزوم بیللم اونون باشینا نه اویون گتیرمهلییم.
بیر ایکی هفتهدن سونرا پاشاخان آتین پولونو قاپییا گتیریر. فهی زندایییا وئریر. پول ایکی آی تاخچادا قالیر. «قولام دایی» هر گون فهی زندایینین آغیزینی گودور کی پولا گؤره اونا بیر سؤز دئیه بلکه، آمما فهی زندایی قورخوسوندان لا کلام دانیشماییر. نهایت «قولام دایی» تاخچاداکی پولون قاش گؤز آتماسینا دؤزه بیلمهییب گونلرین بیر گونو سسسیز- سمیرسیز ال آتیر پولو گؤتوروب جیبینه قویور… “سون”


text:
بستهلنمهمیش ماهنی
رقیههاشمزاده(خانصنم)
_قیزااا! من نییه فیکیر وئرمهمیشدیم. سنین غریبه سسین وار؛ گئتسن دوبلاژ ایشینه یاخشی آد قازانارسان. بوتون اینستاگرام سننن دانیشار: «شوک شوک! برد پیتی سسلندیرن آدام کیم؟»…«اؤلکهمیزده ایلک دفعه لئنوناردو دیکاپریونو بیر قادین سسلندیردی!…دی دی دی دین»
بو سؤزلری دئیرکن جیددیلیکله، اللرینی هاوادا اویناداراق جور به جور پوزلار وئریب، ادالار چیخاردیردی.
بیردن بیره اوچو ده پیققیلداییب گولوشدو. آرتیق، اولدوقلاری مکانین رئفلکس شوشهلری گوزگویه چئوریلمیشدی.
ملک ساعاتینا باخدی. ماسانین اوستوندن آلدیغی تورکجه کیتابلاری الینه ییغاراق «اوشاقلار بتر یوبانمیشام، دورورسوز یا من گئدیم؟»دئدی.
اونسوز دا سئودادان خوشلاندیغینا و اونون انرژیک، صمیمی و سئویملی اولدوغونا باخمایاراق بئلنچی اوتوروملاردان اوقدر ده حظّ آلمیردی. بونون نهدنینی بیر تک اؤزو بیلیردی آنجاق لازیمینجا ایداره ائدیر، صینیفداشلارینی یولا وئریردی.
سئودا، گؤزلرینی سوزه-سوزه یاستیدان:
-یاخجی دا یاخجی! سنی ده تعریفلهدیک اؤزونن چیخدین، نه یوبانماسی هله اول آخشامدی. باخائ! دئییرم، ائوه خبر وئر بو گئجه بیزه گل، خوش کئچراااا.
بونو خاص بیر طرزله و چوخلو عیشوهیله دئییب، مارالا گؤز ووردو!
سسی دویسا دا، نیسگیل دولو قونور گؤزلری یان ماساداکی یاراشیقلی بیلره دیکیلمیشدی. اورهیینده آرزولار سولور، حسرتلر دوغولور، اومیدلر گؤمولوردو.
بیردن ماسانین آلتیندان قیچینا بیر شئی توخوندو.
– آخ
– هاردا سومسونور گؤزلرین قیز؟!
مارال چیمخیردی.
ملک اؤزونه گلیب: «سئودا جانی چوخ ایستیییرم آما، سحر سکگیزدن آخشاما کیمی درسیم وار. همی ده، چوخ یورقونام؛ یاتماسام ایته دؤنهرم واللاه!» دئدی. «اوووف» دئیه ، مارال بیرده سسلندی، سونرا «بیز قاپیلماغا حاضیریق ملهییم!» دئییب، اونا بیر اؤپوش آتدی.
یئنه دوداقلاریندان پیققیلتیلار دیغیرلاندی!
اوچ یئنی یولداش اؤز حاللاریندان ممنون گؤرونوردولر. ملک ساغوللاشیب کافیشاپی ترک ائتمک اوچون آیاغا قالخدی.
– هر حالدا کرایه قالدیغیمیز ائو یونییه(University سؤزونون قیسالمیشی) یاخیندی. ناواخت ایستهسن گل؛ چوخ سئوینهریک.
مارال الینده کی ناپئلئونی شیرنیسینه بیر دیش ووروب ایری گؤزلرینی اولدوغوندان داها دا چوخ آچدی. دولو آغیزلا قالین بیر «هیم» سسی چیخاریب، باشینی قالدیریب ائندیرهرک سئودانین سؤزلرینی تصدیقلهدی.
اونلاری اؤپوب «یاخجی، باخاریق» دئدی.
قاپیدان چیخان ملک اؤزونده دئییلدی. خورجونا بنزر چانتاسینی چینینه فیرلادیب گؤیه زیللندی. هاوا قارالسا دا گؤی اهلیندن تکم سئیرک چیراق یاندیران اولموشدو! بوینوندان آسلانان قولاقلیغینین اوجلارینی یوخلاییب قولاغینا تاخدی. تلفنوندان سئودییی بیر ماهنینی سئچدی، دینلهیهرک یولا دوشدو .
اسلش شالواری، اسپورت باشماغی، بارماقلارینداکی آرابیر لئنتواری قارا اوزوکلری و قولاقلاری ساللانمیش فری سایز چارخانا کؤینهیی بیر یانا چییینلرینه دوشموش ساری شالی و سکگیز نومرهیله ماشینلانمیش ساچلاری چئورهدهکی هر کسین دیققتینی چکیردی.
چوخدان آلیشدیغی ترس باخیشلارا اؤنم وئرمیر کیمی داورانسا دا اؤزونو اوزایدان گلمیش کیمی حیس ائدیر، ایچینده قاسیرغا قوپوردو.
آناسینین، آتاسینین، خالاسینین، عمیسینین، ائلهجه ده بوتون قوهوملارینین آجی سؤزلرینی، قیناقلی باخیشلارینی خاطیرلاماغی، یئددی آرخا یاد اینسانلارا یئتمیش دفعه حاق قازاندیریب اونلاردان گولومسهیهرک کئچمهیینه سبب اولوردو. کیملییینی ایتیرمیش کیمی هئچ یاندا یئری یوخایدی.
سارای گؤرونوشلو ائولرینین قاپیسیندا دایاندی. آچاری قاپییا سالار-سالماز ذهنینده فلاشبک وورولدو.
بارلی-باغچالی حیطین قاپیسیندان ایچهری گیردی. قاپیدان بینایا قدر آزی یییرمی متیر آرا وارایدی.
بو آرادا حیرصیله قیرمیزی شالینی بوینوندان آچیب بیر طرفه، مانتویا بنزر اوست گئییمینی ده چیخاریب چانتا قاریشیق باشقا طرفه توللادی.
ژرمن سویلو شابالید رنگلی ایتلری شیمشیر بیتگیلرینین آرخاسیندان چیخیب اونا هوروب میریلداندی.” هه سئباستیین ائله بی سن قالمیشدین” دئییب، بینانین یاخینلیغینداکی اوزمه حووضونون قیراغیندا چؤمبلدی.
سودا عکس اولونان ملهیه خئیلک باخدی. اوندان ایرهنیر یاخاسینی قورتارماق ایستهییردی. ائله پارلی پالتارلی اؤزونو سویا ووردو. حووضون اوزونلوغونو نئچه دفعه گئدیب قاییتدیقدان سونرا چیخیب آرخا قاتدا گونش آلتینا سریلدی. قاماشان گؤزلرینی تام آچا بیلمیردی. کیرپیکلریندهکی سو دامجیلاری گونشین شعاعلاری آلتیندا آلماس کیمی پاریلداییر ذره-ذره محو اولوردو.
– نهدی بو انایین ایشلر؟ گئنه نولوب؟ کیم نه دئییب سنه؟
سوال ائلهین ، بایاقدان پنجره آرخاسیندان بوتون باشوئرنلری گؤروب، حیطه ائنن آناسیایدی.
آیدین گؤره بیلسین دئیه گؤزلرینین بیرینی قییب او بیرینی آچدی. دیرسکلرینی یئره دایایارکن آناسینین اوزونه باخدی.
– یانی سن بیلمیرسن؟
بارماقلارینی شاققیلدادا-شاققیلدادا: “منیم الیمنن نه گلیر آخی قیزیم! آللاه بئله ایستییب” دئدی آناسی.
آجیقلی_آجیقلی آیاغا دوردو:
– آی ماما منی بوننان آرتیق ایت ائلهمه! قیزیم! قیزیم! آللاه بئله یارادیب هه، آما سیز نییه او طرفلیک یوخ بو طرفلیک ائلهدیز؟ سیز نییه گؤزلهمهدیز من یئکهلم اؤزوم سئچهم؟ اصلا نییه هامیدان گیزلتدیز؟ مگر دئمیرسن آللاهین ایشیدی؟ به آللاهین ایشینه کیم نه دییه بیلردی؟ اونسکگیز ایلدی منیم روحومو اسیر ائلییبسیز. بسدی! دای یورولموشام. او مالی چوخ گونو قره ددهمه دییرسن من فیکیرلریمی ائلهمیشم. زحمت اولماسا، مالینا ضرر دیمهسه دئدیییم پولو بویون تؤکسون حسابیما. صاباحدان بو ایشین دالیسین توتاجام. تصدیقدن جاوازدان، هر پوخ-پوسوردن لازیمدی هامیسین آلیب اؤزومو بو فلاکتدن قوتاراجام.
اونون دا ایجازهسینه احتیاجیم یوخدو. بورا کیمی من حیاتا مجبور اولموشام بوردان اویانا حیات منه مجبور اولسون!
اللرینی باشینین آلتیندا چارپازلاییب آلا قارانلیق اوتاغین تاوانینا ماریتمیشدی. آخشام گؤروشلرینی گؤزدن کئچیریر، ان چوخ دا سئودانی و یاناغیندان آلدیغی تاثیری دوشونوردو. هردن دوداغی قیمیشیر، هردن گؤزلری دولوب داشیردی.
اؤزونو تانییان گوندن حایاتی پارادوکسلارلا دولویدو. دوشمان تورپاغیندا آزمیش، سیلاحسیز عسگر کیمیایدی. نه دورا بیلیردی نه قاچا بیلیردی. هریانی مینالانمیشدی. آناسیلا سون دارتیشمالاریندان ایللر کئچمیشدی آما آتاسی هلهده آنلاییش گؤسترمیردی.
گؤزلری آغیرلادی. بارماقلاری اوجوندا اطرافی سئزهرک مطبخه کئچدی. داوا درمانا مخصوص اولان سیییرتمهنی ائهمالجا چکدی. الینه گلهنی، ان چوخ دا یوخو داوالارینی ییغیب اتاغینا قاییتدی. ماسانین اوستوندن قلم کاغیذ گؤتوردو. نسه بیر ایکی جومله یازیب قلمی کاغاذین اوستونه بوراخدی. داوالاری اووجونا بوشالدیب توالته گیردی. آینادا اؤزونه باخدی. تام بیر درد توپلوسونو گؤردو. توالتین چیراغی چیرتیلدایاراق سؤنوب آنیدن یانیردی. “سن نییه جان وئریرسن”دئییب، بوش اولوب اولمادیغینی یوخلاماق ایستهدی آما اووجونو آچا بیلمهدی. آینایا ساری قاییتدی.
اورهیینده کی آلوولار یوکسهلیر، اوزوندن باشیندان چیخیردی. اونو اؤلدورمک ایستهمیردی، ان آزی بو شکیلده. اووجونو آچیب رنگبهرنگ حبلره باخدی. نه دوشوندوسه الیندهکیلری توالته بوشالدیب سیفونو چکدی. لامپانی یئرینده برکیدیب اوردان چیخدی. اوتاغین کونجوندهکی اوزون آینادا اندامینی سوزدو. الینی شورتونا سالیب فیکیرهگئتدی.
قارشی دیوارداکی شکیلده ،بروسلی، الیندهکی “نانچیکو”یلا اؤزونو آینادان گؤزه سوخدو. سانکی اونو دؤیوشه چاغیریردی.
گولومسوندو. آغلامسیندی.سیندی…سیندی…
دیک آتیلیب درحال الینی شورتوندان چکدی. آناسی چیغیر-باغیرلا یورقانی اوستوندن چکمیشدی.
– مین دفعه دئمیشم دورمیاجاخسان او میراث تلفونون آلارمینی سؤندور. سحردن وورهای چالیر، دا باشیم شیشدی.
یوخومو گؤرموشدو؟ ساعاتا باخارکن ماسانین اوستون ده گؤزدن کئچیرتدی. اونایکی یاریم ایدی. قلمدن کاغاذدان اثر یوخایدی. ایکی درسی قاچیرمیشدی. صینیفدهکیلر ایندی یاواش-یاواش سئلفه گیریردی.
“اولار یئمکلرینی یئیینجه دوش آلیب یئتیشهرم” دئیه دوشوندو. یاتاقدان ائندی. ایپینی دارتاراق زئبرا پردهنی یوخاری ییغیب، پنجرهنی تای با تای آچدی. بادام آغاجی چیچکلرینین عطرینی هر طرفه یاییردی. قوللارینی ایکی یاندان سون درجه آچدی. عطیرلی هاوانی جییرلرینه سیزدیریب گرنشدی. سونرا بیر الیله خفیف یوموروقلاری سینهسینه دؤشهییب کؤکس اؤتوردو.
صینیفه گیردیینده، سئودا ویدیو پروژئکتور پردهسینی آچاراق کنفرانسا حاضیرلانیردی. هر طرفده اوچ بئش نفر توپلاشیب، اوغلانلی- قیزلی دانیشیغا مشغولایدیلار؛ آغیز دئیهنی قولاق ائشیتمیردی.
اوستاد هله گلمهمیشدی. یئرینده ایلهشیب تاریخ کیتابینی چانتاسیندان چیخارتدی. بیرینجی دفعه بو درسه ماراق گؤستهریردی. عمومیتجه یا صینیفه گیرمز یا یاریدا بوراخیب بیر بهانهیله ترک ائدردی. سئودا، تریبون آرخاسیندا دوروب لپتاپیایله قورتدالانیردی. دوشوندو کی: او، بو یونیفورمون ایچینده بئله روس گؤزللریندن سئچیلمزدی. اونو وصف ائتمهیه هر کلمهیه أل آتیر هئچ بیرینی لاییق گؤرموردو. یئنی و بیرچوخ کلمهلره احتیاج دویوردو. قوجاغیندا قیمیلدانان اورقانا و اونا قارشی اولان هئچ بیر حیسسینه باشقا رغبتلری کیمی گؤز یوما بیلمیردی. بونلاری،موطلق یاشاتماق ایستهییردی.
“آننم آننم بن نه گونلر گؤردوم. آننم آننم بن نه آجیلار چکدیم.آننم آننم…”
سوکوت، اللرینی هر کسین آغزینا یاماسادا بونو یاخشی باجارمادی. هر طرفدن بیر آتماجا سسی قووزاندی.
– جاناااااا!
– قیز! عاغیللی آدام دا آیفونا بو زنگی قوشار؟
– اووووفففف!
– جان ملک!
آناسینی جوابسیز قویا بیلمزدی.کوریدورا چیخیب تلفونو جاوابلادی.
– آلو. هه ماما؟
سس گلمهدی. باغلانتی کسیلمیشدی. سون آرامالاردان آناسینین آدینی تاپیب اوستونه ووردو.”The person you have called can not be reached…” باغلانا بیلمهدی.
آنتئنی یوخدور دئیه دوشوندو. تلفونو ویبره مودونا قویوب صینیفه قاییتدی.
اوستادلا بیرگه قاپییا یئتیشیب ایچهری گیردیلر. ایندی اؤز یئرینده شومشه کیمی اوتوروب، اؤنه دوغرو باخان آکوستیک کیرلیلییی یارادان سایکوپاتلارین نفس سسی بئله دویولموردو.
اوستاد سئودایا “باشلا”دئدی. اونا باخماقدان دویمور یورولموردو. سیماسیندا هانسیسا بیر ملک گؤرور گؤزلرینده هئچ بستهلنمهمیش بیر ماهنینین یازیلمامیش سؤزلرینی اوخویوردو. اونو آیاق باسیلمامیش آدالار کیمی باکیره، آزاد سولار کیمی درین، تاریخده باسدیریلمیش خزینهلر کیمی زنگین، گؤروردو. سئودا او خزینهلردن دانیشیردی.
ساغ بودونو قیجیشدیران تیترهییش اونو اؤزونه گتیردی. تلفونونو جیبیندن چیخاریب آناسیندان گلن مئساژی آچدی: “بابان نوخوشلویوب، تئز کرخانییا گل”
کیتابینی تلفونونو چانتاسینا آتیب ایذین آلمادان تلم-تلهسیک صینیفدن چیخدی.
فابریکین اوجسوز بوجاقسیز حیطینده آناسینی گؤردو. عاییله وکیللری ده گلمیشدی. آمبولانس و پلیس ماشینلاری دا وارایدی. اوست-باشلارینا پانبیق سوواشمیش ایشچیلر، باشلارینی یئره دیکمیشدی. بیرینین قوینونداکی اللری او بیرینین باشماغینین بورنونو بیر چینقیل اوزهرینده اویناتماسی، آغیر بیر حادیثهدن خبر وئریردی. آناسی اونو گؤرر-گؤرمز قاباغینا قاچیب قوجاقلادی. هؤنکور-هؤنکور آغلایان قادینی باغرینا باسیب اونا توختاق اولماغا چالیشیردی. جنازهنی قارا بیر کیسه ایچینده آمبولانسا داشیدیلار. پلیس مأمورلارینین بیری گؤندهریلن اورژانس دوکتوری له دانیشیردی.آناسینی یانینا آلیب قولونو اونون بئلینه دولادی. بیر نئچه آددیم آتیب اونلارا چاتدیلار. اؤلوم سببینی اؤیرنمک ایستهدییینده ایلک معاینهده “اینفارکت” تشخیص وئریلدیینی دئدیلر.
ایچیندهکی کدر، گؤزلری آلمایاجاق قدر آغیر و نهنگ ایدی.
آلمانیادا یاشایان قارداشی اؤزونو دفن مراسیمینه یئتیرمیشدی.
باشینی قالدیریب باداملاردان بیرینی بوداقدان اوزدو. ایکی بارماغیندا توتوب قولاغینین دیبینده لاخلاتدی”هههه ایندی قینیندان چیخماغا حاضیرسان”دئییب قاققاناق چکدی.
بینایا دؤنوب اوتاغینا تپیلدی. ماسانین آرخاسیندا یئرلهشرکن یازماغا باشلادی.
اون اونبیر یاشلاریمدا او بیری قیزلاردان فرقلی اولدوغومو آنلادیم. اورتا مکتبده بو داها دا آیدین شکیلده اؤزونو گؤستردی. توالتده گؤردویوم قانلی پدلر، آینا قاباغیندا قورخویلا هیجان قاریشیق ماتیک یاخمالار، مکتب دیشی اوغلانلارلا گیزلین گؤروشمهلر و نهلر نهلر کی من هئچ بیرینی بو یاشا کیمی تجربه ائلهمهدیم. قولچاقلاریم هله ده الدیمهمیش قالیر آمما، اورهییم ایستهدییی قدر توفنگ سیندیریب، توپلار ییرتدیم.
آنام اوشاق یاشلاریمدان بونو سئزسه ده منیم قیز اولدوغوما اینانیر، قیز کیمی یئتیشدیرمک ایستهمیشدی. تام باشقالاشمیش بیر گؤوده ایدیم. اوندؤرد یاشا کیمی ائله ده چتینلیک چکمیردیم آما، هر یاشا دولدوقجا، هر یئنی بیر فرقی کشف ائتدیکجه روحوم سیخیلماغا، و داریلماغا باشلاییردی. سانکی بو بدن اونون اوچون چوخ اینجه، چوخ داریسقالایدی. ائوده تمامن بیر اوغلان کیمی دولانسام دا قاپیدان چیخینجا اویونچولوق باشلاییردی. آرادا بابامدان گیزلین آنامی قوروب آزمایشه گئتمهییمیزی ایستهییردیم. بونو باشارسام دا هئچ نه دییشمهدی. ترنس سکشووال اولدوغوم ایثباتلانمیشدی. بوتون سندلر و مدرکلره دایاناراق هشتاد فاییز اوغلان اولدوغوما رغمن، بابام جینسیت دییشمهییمه مانع اولوردو. عمل اوچون میلیونلار پول احتیاج ایدی. باباما گؤره بو پول ائله ده چوخ دئییلدی آنجاق کونازلیغینا سالیب “وئرمیرم کی وئرمیرم” دئییردی.
ایندی آرادا هئچ بیر مانع یوخدو. بابامین دفن مراسیمنده قارداشیمی گؤردون. بوردایکن چوخ یاردیمی کئچدی. تک جانینا بوتون ایشلریمین دالیسجا قاچیب هامیسینی یولونا سالدی.سندن اونا چوخ دانیشمیشام. گؤزللیییندن. خانیملیغیندان. یئنی دوغولموش کؤرپهلر قدر حیاتدان دولو و عینادلا داشی یاریب حیاتا باشلایان چیچکلر قدر اومیدلی اولدوغوندان. اوزون سوزون قیساسی، سنی دلیجه سئودییمدن.
ایندی گؤزلهییریک؛ او آلمانییا دا منی، من بورادا ویزامی.
ایمضا: ؟ (ملک)
کاغاذی بوکوب پاکاتا قویدو.
مملکتین سون اون ایلده گؤردویو آغیر قیشلاریندان بیریایدی. تبریز هر زامانکیندان داها گؤزل، داها تمکینلی گؤرونوردو. قوجاق دولوسو چیچکله اونو دایاناجاقدا قارشیلایان آناسینی ائوه بوراخیب “من بیر ساعاتا قییدهرم ” دئدی. دانیشماغا هله چوخ سؤزلری وار ایدی. آناسی الینی سئیرک ساققالینا چکیب” سنه قوربان اولوم قوورما سبزی پیشیرهجییم تئز قیید” دئییب، ماشین گؤزدن ایتینجه دالیسیجا باخدی.
یولونون آغزیندا چیچکساتان دوکانا دؤنوب قیرمیزی هلند رزلاریندان بیر باکس چینلتدی. بیلدیییی آدرسه دوغرو دورمادان، سوردو.
شاختا یاریم آچیق شوشهدن چیرپیلیب اوزونو قامچیلاییردی. اورهیینده کی یارالی سئرچه اوچماغا جان آتیر، اؤزونو او یان بو یانا چیرپیردی. سئودانین، اونو نئجه قارشیلایاجاغینا چوخ ماراغلیایدی. بو تابلو قورخو آدلی بیر چرچیوه ده یئرلشمیشدی.
کوچهیه گیردی. قاپییا بیرآز قالان دایانیب کؤکسونده ییغیشان هاوانی بوراخیب، دردی. اؤنده پارک اولان ماشیندا، ایکی قیز گؤردو. سئویشیردیلر. ” لزبین” سؤزجویونو یادداشیندان ائندیردی. درین بیر آه چکیب” نئیلهمک، سیزده حیاتدان بئله لذت آلیرسیز” دئدی.
بیردن گؤزو قاپیدان چیخان قیزا ساتاشدی. مارال ایدی. همین ماشینین دال قاپیسینی آچیب اوتوردو. ماشین یولا دوشدو. بیر آن ایچینده دوز قولاغینین دیبیندن کئچدیلر. اؤنده اوتورانلارین بیری سئوداایدی. تبریز بوز دؤورونه قاییدیردی…
سون


text:
آذربایجان اوست فوتبال لیگی
آذربایجان پرمیر لیقاسی — حاضیردا توپاز پرمیر لیقاسی آدلاندیریلان و آذربایجانین فۇتبول کلۇبلارینین چیخیش ائتدیی گۆجلولر دستهسیدیر.
۱۹۹۲-جی ایلدن جمعی ۸ کلۇب آذربایجانین فۇتبول سیستمینین چمپیونو اوْلموشدور. قاراباغ لیقانین جاری چمپیوندور.
تاریخی[دَییشدیر]
۱۹۹۰-جی ایللر و آذربایجان فۇتبولوندا "غرب فیرتیناسی"[دَییشدیر]
۱۹۹۰-جی ایللرده کپز،نفتچی باکی،توران توووز و شمکیر کیمی کلۇبلار لیقادا اۇغورلو چیخیش ائدهرک چمپیون اوْلموشلار.۹۰-جی ایللر اؤلکه فۇتبولوندا غرب بؤلگهسینین کلۇبلارینین اساساً ده "کپز"ین هئگئمونلوغو ایله یاددا قالمیشدیر.گنجهلیلر اوْن ایللیک عرضینده آذربایجان فۇتبولوندا قیریلماسی چوْخ چتین اوْلاجاق چوخ سایدا رئکوردلارا ایمضا آتمیشلار و اؤلکه فۇتبولونا آچیق آشکار دومینانتلیق ائتدیکری اۆچون آذربایجان فۇتبول ایجتیمایتی طرفیندن "یئنیلمز آرمادا" لقبینه لایق گؤرولموشلر.۱۹۹۷-جی ایلده، «کپز» آذربایجان چمپیوناتلاری تاریخینده ان اۇزون غلبه سریاسینا ایمضا آتمیشدیر. گنجهلیلر ۱۹۹۷/۹۸ و ۱۹۹۸/۹۹ فصللرینده آردیجیل ۲۰ ماتچدا میدانی ۳ خاللا ترک ائتمیش دیلر.[۱]
۲۰۱۰-جو ایللر[دَییشدیر]
۲۰۱۰-جو ایللر پارلاق باشلادی و نفتچی ۶ ایللیک فاصیلهدن سوْنرا آردیجیل ۳ دفعه آذربایجان چمپیوناتین ین قیزیل مداللارینی و ۲ دفعه اؤلکه کوبوکونو قازاندی. ۲۰۱۴-جو ایلده «قاراباغ» آذربایجان فوتبولو تاریخینده آوروپا کوبوکلاردا قروپ مرحلهسینه ایکینجی وثیقه قازانمیش کلۇب اوْلدو. بۇندان علاوه، «قاراباغ» یاریشین اساس مرحلهسینده غلبه قازانان ایلک آذربایجان کلۇبو کیمی تاریخه دوشوب.[۲]
- ^ «قاراباغ»: «کپز»ین رکوردوندان ۱ آددیم گئریده. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-09. یوْخلانیلیب2016-12-05.
- ^ آوروپا کوبوکلاردا ایلک دفتریمیز