text:
پاسخ آیت الله العظمی منتظری به کانون دمکراسی آزربایجان
در پی صدور فتوای مهم و تاریخی حضرت آیت الله العظمی منتظری در خصوص لزوم حفظ و گسترش زبان و فرهنگ ترکی در ایران و حرمت هرگونه تلاش برای امحاء آن ، کانون دمکراسی آذربایجان با انتشار نامهء سرگشاده ای مراتب تقدیر و تشکر خود و ترکان را به ایشان ابلاغ نموده و مسائلی را در خصوص فضای نامناسب کار فرهنگی و رسانه ای برای علاقه مندان زبان و هویت ترکی با ایشان در میان نهاد.
آیت الله العظمی منتظری هم طی نامه ای پاسخ کانون دمکراسی آذربایجان را ارسال نموده اند که عینا تقدیم می گردد:
بسمه تعالی
با سلام و تحیت نامه تقدیر و تشکر شما را ملاحظه کردم.
ضمن تقدیر از پشتکار و پیگیری شما نسبت به احقاق حقوق برادران و خواهران ترک زبان امیدوارم در هر حال مشمول الطاف و عنایات خداوند منان باشید و در راه دینی و مردمی خود موفق و موید باشید.
ان شاالله موفق باشید
حسینعلی منتظری15/8/1388
مطالب مرتبط :
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
محضر مبارک حضرت آیت الله العظمی حسینعلی منتظری – دامت افاضاته
با سلام و آرزوی سلامتی برای حضرتعالی ، اجازه میخواهیم به مناسبت آرا و فتاوی راه گشا و روشنگرانهتان در ماه های گذشته در دفاع از مردم و نقد استبداد و خود رایی، به ویژه رای و فتوای اخیرتان در حمایت از فرهنگ و هویت ترکی و حرمت تلاش برای تضعیف و تحدید آن ، مراتب تشکر و سپاس خویش را ابراز داشته و مواردی را با شما در میان بگذاریم.
– فتوای اخیر جنابعالی در حمایت از حقوق زبانی و فرهنگی ترکان در ایران بی شک نقطه عطفی در تلاشهای حق جویانه و عدالت خواهانه شما می باشد که در حافظه مردم ما ماندگار خواهد گردید.
– نگاه جامع به گرایشهای مختلف خواهان تغییر و تحول شرط لازم توفیق هر حرکتی در ایران میباشد در همین راستا ، درک واقع گرایانه رهبری مذهبی جنبش دمکراسیخواهی از مطالبات فرهنگی ترکان را نشانه هوشمندی آن ارزیابی نموده و از آن استقبال میکنیم هر چند باور داریم که این توجه دیر هنگام و ناکافی می باشد.
– تاکید جنابعالی بر واقعیت » زبان و هویت ترکی » و حمایت از » حق تحصیل به زبان ترکی » و انتشار کتب و نشریات به این زبان و پرهیز از بهکارگیری ادبیات و الفاظ مجعول و پهلوی ساخته » آذری و زبان آذری » ، از سویی نشانگر دانش، آگاهی و صداقت شما و احترام واقعی به مردم آذربایجان و هویت آنهاست – که موجب امتنان دوچندان است- از سوی دیگر نیز شکست پروژههای تبلیغاتی طرفداران یکسانسازی و جاعلان واقعیات بدیهی زبان، فرهنگ و کیستی مردمیست که بخش عظیمی از سرمایه فرهنگی ایران را تشکیل می دهد.
-نحوه مواجهه رسانه های فارسی زبان (سایتها و رادیو و تلویزیونهای فارسی ) با این فتوای تاریخی و استراتژیک قابل تامل و تا اندازه ای نگران کننده می باشد. نکات زیر در این زمینه قابل ذکر میباشد :
الف- در حالیکه نظرات و دیدگاههای جنابعالی در چند سال گذشته و به ویژه در ماههای اخیر مورد توجه عموم رسانه ها بوده و حتی این رسانه ها در انعکاس و انتشار نظرات شما گوی سبقت از هم میربایند ، لیکن همین رسانه ها نظر اخیرتان در حرمت تلاش برای تضعیف و از بین بردن زبان و هویت ترکی را با سکوت برگزار کرده و از نشر آن سرباز زدند و در اصل به سانسور این دیدگاه جنابعالی پرداختند ، این برخورد انحصارگرایانه و ابزارانگارانه با نظرات مرجعیت دینی یادآور رفتار معمول روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس و سایر رسانههای حکومتی با آرا مراجع و علما میباشد.
ب- سانسور دیدگاه تکثرگرا ، وحدتخواه و حقمحورانه شما در حمایت از حقوق فرهنگی ترکان از سوی دیگر نشانه حضور گرایشهای ترکستیز در رسانههای ایران است و یا در نگاهی کاملا خوشبینانه خبر از کوتهبینی و ناپختگی مدیران این رسانه ها و نداشتن درک صحیح از مطالبات بخش بزرگی از مردم ایران و تحلیل نادرست از شرایط است که باز نگران کننده میباشد.
-حضرت آیت الله مستحضر هستند که درخواست حق تحصیل به زبان مادری ، حمایت از فرهنگ بومی ترکی در مناطق ترک نشین ایران و برگزاری آیینها و مناسبتهای ملی و اعتراض به تضییع حقوق فرهنگی به برخوردهای شدید امنیتی و قضایی ، سرکوب خیابانی و بازداشتهای فلهای منتهی شده و در دانشگاهها منجر به محرومیت دانشجویان از تحصیل میگردد ، هم اکنون نیز دهها نفر از علاقه مندان و حامیان زبان و فرهنگ ترکی و معترضان به تحقیر مردم به حکم دادگاههای فرمایشی و ناعادلانه زندانی یا تبعید گشتهاند که از میان آنهای آقای سعید متینپور با جسم بیمار در حال سپری کردن حکم ناعادلانه هشت سال حبس تعزیری میباشد.
– حضرت آیتالله !
خانواده این افراد و عموم فعالان فرهنگی و سیاسی آذربایجان از مرجعیت آگاه دینی به ویژه شخص حضرتعالی انتظار دارند که مسائل و مشکلات آنها را- که از توجه رسانهها هم محرومند- هم در کنار سایر زندانیان مظلوم و بیدفاع مرکز و دیگر نقاط کشور مورد توجه و عنایت قرار دهید.
– حوادث و اعتراضات گسترده بعد از انتخابات رفتارهای متفاوت و جداگانه مرکز-پیرامون را به صورتی آشکار به نمایش گذاشت، در کنار عوامل گوناگون وجود چنین شکاف و فاصلهای ، بیاعتنایی رهبران مذهبی- سیاسی و نخبگان مرکز نسبت به پیرامون و مطالبات اقوام و ملل و تبعیض و سانسور رسانه ای قابل ذکر است .
– مطمئن هستیم که پس از تعامل مثبت جناب آقای کروبی با مطالبات فرهنگی ترکان و مردم آذربایجان در برنامه انتخاباتی، فتوای اخیر حضرتعالی گام مهم دیگریست که در صورت تداوم و تعمیق این رویه به اعتمادآفرینی و وحدت عمل همه نیروهای آزادیخواه سطح کشور منجر خواهد شد که لازمه هرگونه تغییر و تحولی وحدت عمل و هماهنگی همه گرایشهای دمکرات است.
از اینرو جا دارد که مجددا مراتب سپاس و ستایش خویش را به نگرش واقع بینانه ، حق مدار و وحدتآفرین جنابعالی اعلام نموده و سایر رهبران مذهبی، روشنفکران و احزاب و گروههای دمکراسی خواه را به تاسی از نظرات شما در این مورد دعوت کنیم.
با سپاس فراوان
کانون دمکراسی آذربایجان
6/8/1388
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
با سلام و تحیت و تقدیر از احقاق حق براداران و خواهران ترک زبان ؛
در ماده ی پانزده قانون اساسی آمده است: «استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس ، در کنار زبان فارسی آزاد است. و در ماده ی نوزدهم آمده:»مردم ایران از هر قوم و قبیله ای که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ ، نژاد ، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد شد.» بنابراین هیچ کس حق ندارد زبان و نژاد را سبب برتری بداند، و یا معتقد باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود و یا ترک ها به زبان مادری تحصیل ننمایند، و یا حکومت بتواند جلو نشر کتاب ، روزنامه و مجله ی ترکی را بگیرد.
بجاست شما برادران و خواهران ، حقوق قانونی و شرعی خود را پیگیری نمائید و از مجاری قانونی و از طریق نمایندگان خود در مجلس شورای اسلامی و نیز علماء و معتمدین خود آن را تعقیب نمائید. و مسئولین مربوطه باید مطابق با قانون اساسی حقوق شما را تامین نمایند.
ان شاءالله موفق باشید.
1388/7/26
مطالب مرتبط :
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
دانیشیق- 2 / گوناسکام سایتی مودورو سایین داوود توران ایله اوزه ل دانیشیق
● میللی حرکتین آماجی اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونماقدیر.
● ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز.
آذربایجان میللی حرکتی نین بو گونکو دورومو و یولوموزا چیخاجاق محتمل سورونلاری اله آلیب چوزمک و اونلارا اولدوقجا دوغرو ، درست یول آراماق آماجی ایله » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی قورماغا قرار وئردیک.
سئچیم سونراسی اولایلاری درنگین آچیق فعالیت ائتمه سینی انگلله دی ، بو دوروم بیزی دموکراسی نین اونملی فاکتورلاریندان ساییلان » شفافیت » دن یوخسون بوراخدی و میللی حرکتده چالیشان سایین پارتیالار ، درنک لر ، دوشونورلر و چالیشقان لار ایله ایلگی قورماغیمیزدا چتینلیک یاراندی. بونلارا رغما کئچن آیلاردا بعضی تانینمیش سایغی دیر انسانلاریمیزین یاردیمی ایله هم ایچریده و هم خارجده چالیشان چوخ ساییدا چالیشقان و درنک لریمیزین ماراق و گوونینی قازاندیق و سئوینج ایله و داها ایراده لی چالیشمامالاریمیزی سوردوروروک.
میللی حرکتین اوزه ل لیکله » تئوریک » یونده اولان آخساقلیقلارینی گوندمه گتیریب و چالیشقانلارین ماراغینی بو اونملی قونولارا چکیب و حرکتیمیزی گوجلندیره جک بیر مباحثه و فیکیر تنقیدی زمینی یاراتماق اوچون سئری دانیشیق لار باشلادیق.
بیرینجی مصاحبه سایین هدایت سلطانزاده ایله گئرچلشدی و عوموم چالیشقانلار و اوزه للیکله یازار و دوشونونورلریمیزین طرفیندن دیققت ایله قارشیلاندی و دانیشیق باره سینده چئشیدلی فیکیرلر اورتایا قویولدو.
ایندیسه و دانیشیقلاریمیزین آردیندا گوناسکام سیته سی مودورو سایین داوود توران ایله حاضیرلانان دانیشیغی تقدیم ائدیریک ، بو مصاحبه لر آردیجیل اولاراق داوام ائده جک ، سایین اوخوجولارین تنقیدلر و یئنی اونه ری لر ایله بو سوره جده اشتراک ائتمه لری ،چالیشمالاریمیزن داها گوجلو و اونملی اولاجاغینی ساغلایاجاق .
AZDEMO ( آذربایجان دموکراسی اوجاغی ) اولاراق بوتون دوشونجه لر و تنقیدلره مساوی فاصله میز وار و اولدوقجا حرکتده وار اولان چئشیتلی دوشونجه لری پایلاشماغا چالیشاجاییق.
سایغی ایله دانیشیغی اوخوماغا دعوت ائدیریک .
س– بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
سوزلریم باشیندا سایین سعید متین پور قارداشیما سایغیلاریمی سونورام و سیزدن ایسه بو سری دانیشیق لاری گنجلیگیمیزین محبوس سیمگه سی سعیده حصر ائتدیگینیز اوچون تشکر ائدیرم .
آذربايجان ميللي حرکتي نين بللي بير تاريخي باشلانقيجي يوخدور. بو حرکت تاريخي بير سوره جين نتيجه سي اولاراق سون 15 ايلده داها گئنيش بير شکيلده اورتايا چيخميشدير. بو حرکتين کؤکلريني و تاريخي تمللريني آختارديغيميزدا مشروطييت تاريخيندن گونوموزه قدر دوام ائتديگيني گؤره بيله ريک. البته کي مشروطييت اينقيلابي آذربايجان ميللي حرکتي ( بو گون بيزيم تعريف ائله ديگيميز حرکت ) دئييلدير آما او دؤنمده يئنه آذربايجانليلارين دموکراسي اوچون وئرديگي ساواش آذربايجان ميللي حرکتي نين بير تاريخي کؤکه ني اولاراق گؤرولمکده دير چونکو دموکراسي آذربايجان ميللي حرکتينين ايستکلري نين آيريلماز بير پارچاسيدير. بو تاريخي سوره ج ايچريسينده مشروطييت اينقيلابيندان سونرا، آزاديستان حرکتي، ميللي حکومت دؤنمي و خلق مسلمان حرکتي هاميسي بوگون بيزيم آذربايجان ميللي حرکتي نين گليشمه سينده
ان اؤنملي تاريخي و سياسي اولایلار سیراسیندادیر . ایسلامی اینقلابدان سونرا ایسه اؤزللیکله 70 اینجی ایللرده شوروی نین داغیلماسی سونوجو اورتایا چیخان آذربایجان جمهوریتی فاکتی و قاراباغ اولایلاری میلی حرکتین بیر دیگر سیاسی ساحایا داشینماسینی ساغلامیشدیر یعنی بو اولایلار میللی حرکتین سیاسی کؤکنی و ضرورتی حالینا گلمیشدیر.
س– بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منه گؤره آذربایجان میللی حرکتی نه ایسته ییر و نه یین آختاریشیندا اولما سوالی اونون وار اولوش فلسفه سینی ده تشکیل ائتمکده دیر. بو حرکت بللی بیر چاتی آلتیندا فعالیت ائتمه دیگی اوچون نه آختاردیغینی و آماجینین نه اولدوغونو آچیق و قاپساملی بیر شکیلده دیله گتیره مه مکده دیر. آما بو حرکتین ایسته کلری جامع اولماسادا آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتی نی آماج اولاراق اؤزونه سئچمیشدیر بو میللی سعادته و اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونولماقدادیر.
چالیشقانلار طرفیندن مختلف یوللار اورتایا قویولموشدور: باغیمیسزلیق (ایستقلال)، فئدرالیزم و یا ایران-ین هامیسینا حاکیم اولما کیمی یوللار اورتادا ،بودا حرکت سوره جینده اولان و سیاسی- اجتماعی آچیدان تئوریک لشمه ین بیر حرکت ایچریسینده نورمال اولقولاردیر. آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتینه قاووشماسی منه گؤره بو حرکتین اورتاق آماج یولو اولمالیدیر . بو آماج اوزرینده اورتاق بیر دوشونجه اورتایا چیخارسا او زامان آذربایجانین چیخارلاری دا بلیرگینلشه جکدیر.
س- حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟ یعنی بو حرکتین میللی وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
بو گون میللی حرکتی حمایت ائدن بللی بیر اقتصادی طبقه دن سؤز ائده بیلمه ریک اگر بئله بیر حمایتلر وارسادا اونلار فردی بیر حمایت اولدوغو اوچون، بیر طبقه اولاراق آدلاندیرماغیمیز دوغرو دئییل.
بو حرکتین آدی میللی اولسادا منه گوره تکجه ناسیونالیستی ایستکلره دایانمیر. بورداکی میللی لیک داها چوخ توپلومون بوتونونو اله آلدیغی اوچون بیر صفت دبر. میللی(national) و میللیت چیلیک (nationalism) کلمه لرین بیر بیری ایله آییرمامیز لازیمدیر. بو گون میللی حرکت ایچریسینده میللیت چیلیک آغیرلیق گؤسترسه ده بو حرکتی ساده جه بو آچیدان اله آلماغیمیز و دیرلندیرمه میز یانلیش اولابیلر آما میللی حرکت یوخاریدادا دئدیگیم کیمی ایستکلرینی بللی بیر چرچیوه ایچریسینده اورتایا قویمادیغی اوچون، میللیت چیلیک دیشینداکی ایستکلری ده آچیقلامامیشدیر اگر میللی حرکت بو چرچیوه ده اوزونو و ایستکلرینی تعریف ائدیب توپلوما سونارسا، او زامان حرکت ایچریسینده حمایه جی اولاراق اقتصادی بیر طبقه نین اولوشماسینادا شاهید اولابیله ریک. چونکو ایندی اؤرنک اولاراق بیر تاجیر و ایش آدامی اؤزوندن سوروشور کی بو حرکت منیم سرمایه م آچیسیندان نه آنلام ایفاده ائدیر. اگر میللی حرکت اونا سرمایه سینین آذربایجاندا گوونده اولاجاغی و داها رفاه دا یاشایاجاغینی قبول ائتدیریرسه ( هم اقتصادی هم اجتماعی اولاراق) او زامان بیزیم ده بیر حمایه جی، بیر میللی اقتصادی طبقه میزین اورتایا چیخاجاغینا دا شاهید اولا بیله جه ییک .
س- حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
آذربایجان میللی حرکتینین بیر دؤنمه قدر چکیردگینی دیل مسئله سی تشکیل ائدیردی. اؤزللیکله 90 اینجی ایللره قدر حرکت ادبی فازدا ایلری گئتدیگی اوچون دیل و ادبیات اؤنم داشیماقدایدی. آما 90 اینجی ایللردن سونرا حرکتین سیاساللاشماسی ایله بیرلیکده دیل و ادبیات یاواش- یاواش ایکینجی پلانا ایتیلمیشدیر. بو بیر سوره جدیر. بیر حرکتین ایچریسینده دئیشیک ساحه لرین اورتایا چیخماسی اونون گلیشمه سینه و احتیاجلارینا باغلی دیر. اورنک اولاراق اینسان حاقلاری مسئله سی سون ایللرده بیزیم حرکت ایچریسینده اؤنم داشیمایا باشلامیش و اینسان حاقلاری اورگوتلری تشکیل
اولموشدور. میللی فعاللارین گئنیش شکیلده توتوقلانماسی و آذربایجاندا اینسان حاقلارینین ازیلمه سی سونوجو بیزی اینسان حاقلاری چرچوسینده فعالیته باشلامایا مجبور ائتمیشدیر. ایندی قادین حاقلاری مسئله سی ده بونا بنزه ییر. بیزیم قادینلاریمیز بیر بیرلیک اولما احتیاجی ایچریسینه گیرسه لر او زامان دا آذربایجان-دا قادین حاقلاری چرچیوسینده بیر حرکتین اولوشماسینا شاهید اولاجاییق.
س- کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
بیزیم ان اونملی سورونلاریمیزدان بیریسی اوز تاریخی میزین اولماماسیدیر. یعنی بیز تاریخسل اولایلاریمیزی اوز باخیش آچیمیز ایله دیرلندیر مه میشیک. چونکو تاریخی یارادان بیز اولساق دا اونو یازان بیز اولمامیشیق. بو گون بیزیم تاریخی حافظه میزین اولماماسی بیزیم اولایلارا باخیشیمیزی دا دئییشدیرمکده دیر. تاریخیمیزی اؤز باخیش آچیمیز ایله اله آلابیلمه دیگیمیز اوچون تاریخی آسیمیلاسیون ایله قارشی قارشیا قالیریق. آما تاریخچیلیک ایله ایران-دا آذربایجان و تورک مسئله سی حل اولماز. تاریخچی لیک بیزیم حرکتین بیر بخشینی تشکیل ائده بیلر. اونون دیشیندا بیزیم ایستکلریمیز ده واردیر. منه گوره هئچ بیر شئیی بیر طرفه بوراخمامامیز لازیمدیر. آما ساده جه تاریخ ایله گونوموز اولایلارینا باخمامیز حرکتیمیزی ایسته نیلمه ین نوقطه لره گتیره بیلر. » بیز ایللردیر بوردا حاکیمدیک » سؤزلری ایله ایران-دا آذربایجان- تورک سورونو حل اولابیلمز.
س-هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتی ده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
یوخاریدادا دئدیگیم کیمی آذربایجان میللی حرکتی اؤزونو و ایستکلرینی قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائتمه دیگی اوچون هله ده گرکدیگی کیمی فورمالاشمامیشدیر. فورمالاشمایان بیر حرکت ایچریسینده ده ضعف نقطه لرین اولماسی قاچینیلمازدیر. حرکتیمیزین ائله باشدا گئدن ضعفلریندن بیریسی بودور کی اؤزونو قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائده بیلمیر. بونون هم تاریخسل هم ده گونوموز شرایطیندن قایناقلانان ندنلری واردیر . حرکتین بللی تاریخی بیر دایاناغی اولمادیغی اوچون اونون ایستکلرینین و آماجلارینین بللی چرچوه ایچریسینده تعریف اولونماسی چتینلیک یاراتماقدادیر. گونوموز ده ایسه چیخیش یولو اولاراق سونولان یوللارین فرقلی لیگی بیر باشقا ندن اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. دوروم بئله اولونجا دا تئوری آزلیغی دا بیر دیگر ضعف اولاراق اؤزونو گورسه دیر. بو گون میللی حرکتی دیرلندیرن بیر چوخ فیکیر صاحیبی آیدینلاریمیز واردیر. تئوری بیر ایکی گون ایچریسینده اورتایا چیخا بیلمیز. میللی حرکت بیچیملنمه آشاماسیندا اولدوغو اوچون بئله ضعفلر اورتایا چیقماقدادیر. آما بو سوره جی دوشوندویوموزده منه ائله گلیر کی تئوریک بوشلوقلاریمیزدا یاواش یاواش آزالاجاقدیر. سیاسی ساحه ده ایسه میللی حرکتین تشکیلاتی و سازمانی ضعفلری واردیر. بو ضعف تشکیلات سیزلیقدان دئییل، نئجه تشکیلات لانماقدان قایناقلانیر. منه گوره بو گون هله ایران- ین آغیر سیاسی فضاسینا باخمایاراق آذرباجانلی لارین بللی تشکیلاتلاری واردیر ، خاریجده بو تشکیلاتلار داها چوخدور. آما بیر یئرده گروهی چالیشما دویغوسو جیددی شکیلده سورونلودور . بودا البته ایران-ین اجتماعی فضاسیندان قایناقلانمیشدیر. بیر بیریمیزی تحمل ائتمه، بیر بیریمیزی دینله مه و دیالوق یوللارینی کسمه مک ایله بو ضعفلری اورتادان قالدیماق مومکوندور. بونلار بیزیم کلی ضعفلریمیزدیر. بونلارا قارشی چاره یارادا بیلسه ک دیگر ضعفلرین ده چؤزوله جگینی دوشونورم.
س- حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دمکراسی سؤیله می میللی حرکت ایچریسینده تئوریک آنلامدا یایقین اولماسادا حرکتین سوره جی و عملی داورانیشلاری اونون دمکراسی یولوندا ایلرله دیگی نی گؤسترمکده دیر. آذربایجان هم تاریخی اولاراق هم ده گونوموزده کی وضعیته باخدیغیمیزدا هر زامان دمکراسی اوچون اؤنم وئرمیشدیر. آذربایجان میللی حرکتی نی کیسمه آنتی دمکرات اولاراق گؤستره بیلمز. بو گون ایران-دا دیگر قومی حرکتلره باخدیغیمیزدا بو سؤیله مین دیشیندا حرکت ائتدیکلرینی گؤروروک. آما آذربایجان ، خرداد 1385 قیاملارایندا دا گؤستردیکی سیویل- مدنی بیر حرکت طرزینی اؤزو اوچون سئچمیشدیر. دیگر طرفدن باخدیغیمیزدا اذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اورتایا چیخان و گلیشه ن بیر حرکت دیر. یعنی بو حرکتین گلیشیم سوره جینی ایران شرایطی ده ایستر – ایستمز ائتکی لمکده دیر. اینسان حاقلاری چرچوسینده ده اولایا باخدیغیمیزدا، بیز بو مفهوم ایله چوخ گئج تانیش اولدوق. بو مفهومون میللی حرکته گلیشی ایله بیرلیکده آذربایجان میللی حرکتی دونیایا آچیلمایا باشلادی. بونلارین هامیسی بیزیم حرکتین یئنی اولماسی ایله علاقه داردیر. میللی حرکت اؤنجه لیکله بیر اؤز کیملیگی نی تانیملادیقدان سونرا ( منه گوره هله ده بو تانیم سوره جینی یاشاماقدادیر) اینسان حاقلاری، دئموکراسی چرچوسینده اؤز ایستکلرینی اورتایا قویمایا باشلامیشدیر. بو تکجه آذربایجان میللی حرکتی اوچون گئچرلی بیر ضعف دیئیل، ایران-ین عمومی وضعیتی ایله ایلیشکی لی اولان بیر موضودور.
س- مخالف لر آذربایجان حرکتی نی فاشییسم و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
بوردا گرک آذربایجان میللی حرکتینین گلیشیم سوره جینه باخاق. تورک میللیتچیلیگی بو حرکتین ایدئولوژیک طرفینی تمثیل ائدیر. آما حرکتین سوره جینه باخدیغیمیزدا دونیاداکی میللیت چیلیک و بولگه ده تورکچولوک آخیملاری ایله جیددی فرقلی لیکلر گؤروروک. بو حرکتین میللیت چیلیگی ساغ و محافظه کارلیق یئرینه سول و مدرن بیر ایماژ گؤستریر. تورکچولوک آچیسیندان ایسه تورکیه ده کی تورکچولوک ایله یئنه فرقلری واردیر. آذربایجان-داکی تورکچولوک ، دین یئرینه داها سئکولار بیر یاپی (ساختار) ایچرمکده دیر و عینی زاماندا دا بیر دئوریجی حرکتدیر. بیز حرکتین بو اؤزل لیکلرینی قورومامیز لازیمدیر. میللی حرکته قاتیلان یئنی نسیللر دیگر میللیتچی و تورکچو آخیملاردان تاثیر آلیب، حرکتی او یؤنه چکمک ایسته یه بیلرلر. بیز حرکتیمیزی و حرکت طرزیمیزی بو شکیلده آنلاتمامیز لازیمدیر.
س- ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار، قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکت ، باشقا میللتلرین حرکتی و …. آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اولان حرکت لر ایله اولان مناسیبتلرینی اؤز کیملیگی و داورانیش طرزی اولاراق اورتایا قویماقدادیر. بو مناسیبت ایران داکی عمومی حرکتلر ایله باشقا، دیگر میللتلرین حرکتلری ایله ده باشقادیر. میللی حرکت ایران عمومی حرکتلرینه و اؤزه لیکله مرکزیت چی حرکتلر قارشیسیندا داها دقتلی داورانماقدادیر. چونکو بو حرکتلره قاریشیب اونلار ایچریسینده یوخ اولماق ایسته میر. ایرانداکی دیگر میللتلرین حرکتلری ایله مناسیبتلره باخدیغیمیزدا ایسه فرقلی بیر تابلو قارشیمیزا چیخماقدادیر. دیگر میللتلر ایله مناسیبتلری، او میللتلرین آذربایجان-ا و میللی حرکته باخیشی ایله علاقه لیدیر اگر ایران ایچه ریسینده کی باشقا میللتین آذربایجانا و آذربایجان میللی حرکتینه باخیشی مثبت ایسه او زامان میللی حرکت ده اونا مثبت یاناشماقدادیر، اما اگر دئییلسه او زامان دوروم دئییشمکده دیر .
س- بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران » کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ایران آدینا باخدیغیمیزدا مسئله تکجه تاریخی دئییل «ایران» آدی بیر تک جغرافی آد دا ایفاده ائتمیر بلکه بو آد بیر کیملیک مسئله سی حالینا گلمیشدیر. » ایرانلیلیق » آدی آلتیندا فارس کیملیگی ایله دیگر میللتلری اریدیب و یوخ ائتمک ایستیرلر. حتی شیعه مذهبی بئله فارسلاشدیریلاراق بیر آسیمیلاسیون آراجی حالینا گلمیشدیر . بو گون بیزیم ساواشیمیز ایران ایله دئییل، ایرانلیلیق ایله دیر و بو ایرانلیلیق دا » ایران » آدی ایله قارشیمیزا چیخماقدادیر. ایران-دا تورک سورونو اؤزونو آذربایجان ایله ایچسللشدیرمیشدیر. تورکلوک آذربایجان ایله بیرلیکده عینی بیر وجود تاپماقدادیر. ایران-داکی دیگر میللتلرین حرکتلرینه ده باخدیغیمیزدا عینی بنزرلیکلر داشیدیغینی گؤروروک. بلوچستان، خوزستان و کردستان آرتیق بیر استان آدیندان چوخ، او منطقه نین میللی فعاللاری اوچون بیر قارشی دورما آدی حالینا گلیبدیر. بو گون آذربایجان میللی حرکتی آدینی قبول ائتمه ینلر و ایران تورک میللی حرکتی نی ساوونانلار منه گؤره جیددی بیر تاریخسل چیلیک ایچریسینده قالیبلار.
س- میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی » بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر، بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلرمی ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز. آما بو حرکتلر قارشیسندا نئجه مناسیبت گؤسترمه لییک؟ بیزیم هر شئیدن قاباق ایران-داکی بوتون دئییشیم و حرکتلر قارشیسندا بیر سیاستیمیز و پلانیمیز اولماسی لازیمدیر. بو سیاست ایجاب ائدر کی بیز او حرکتلر ایله بیرلیکده قاباغا گئدک یادا سس سیز بیر سیاست ایزله یک. مثال اولاراق اونونجو جمهور باشقانلیغی سئچیملری سونراسی اولایلاری وئره بیلریک. بو اولایلار قارشیسیندا آذربایجان و آذربایجان میللی حرکتی نین بؤیوک بیر بؤلومو سسیز قالمایی ترجیح ائتدیلر. بو سسیزلیگی بیزیم یاخشی اوخومامیز لازیمدیر . آذربایجان بیلینچلی بیر شکیلده می تهران اولایلارینا قارشی سسیز قالدی، یوخسا بیلینچسیز می؟ آذربایجان منه گؤره تاریخی و گونوموز شرایطی ندنی ایله سسیز داوراندی. بو ایران اولایلارینا قارشی مناسیبتسیزلیک آنلامینا گلمه مه لیدیر. بو سس سیزلیک تام اولاراق دا بیلینچلی اولماسا یئنه بیلینچلیک پایی واردیر. بیز ده بو بیلینچلیک مسئله سینی گئنیشلتمه میز لازیمدیر. هر شئیدن قاباق دا ایران-داکی بوتون اولایلارا قارشی بیر معین سیاستیمیزین اولماسی آرتیق قاچینیلمازدیر.
س- دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
سون اوتوز ایلدیر ایران-دا حاکیم اولان دینی حاکمیت اینسانلاریمیزین و اوزه للیکله میللی فعاللارین دینه قارشی باخیشینی دئییشدیرمیشدیر. بو البته کی ایران-داکی عمومی بیر سورون حالینا گلیبدیر ، بو حاکمیته قارشی بیر عکس العمل دیر. منه گؤره بو عکس العمل دیشیندا آذربایجان میللی حرکتی و میللی فعاللاری دینه قارشی دئییللر، تکجه دینین سیاست ساحه سینه داشینماسی قارشیسیندالار. یعنی دینی بیر حاکمیتی ایسته میرلر. بو دا میللی حرکتین عنعنوی میللیت چیلیک و تورکچولوکدن فرقلی اولاراق سئکولار بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولدوغونو گؤستریر. بیزیم حرکتین دین ایله بیر سورونو یوخدور آما دینین بیر آسیمیلاسون وسیله سی حالینا گلدیگینی گؤردوگو اوچون اونا قارشی بیر پوزیسیون ایچریسینه گیرمکده دیر.
ساغ اولون.


c: text/html

text:
`رفح` نتیجهلر
خبرلر [11]
- رفح سرحد قاپیسی آچیلیر
- ایسرائیل سالدیریلاریندا فیلیسطینلی بیر قادین داها حیاتینی ایتیردی
- ایسرائیل غزهده بیر چوخ بؤلگهنی ووردو
- رفح سرحد-کئچید منطقهسی ایکی طرفلی اولاراق ایستیفادهیه وئریلیب
- ایسرایل غزه-نی مومبالاییب
- میصر رفح قاپیسینی باغلاندی
- رفح سرحد منطقهسی رمضان آیی آچیق اولاجاق
- رفح قاپیسی آچیلدی
- میصر مقاملاری، ریفاه مرزینی شنبه گونوندن اعتبارن3 گون ایکی یؤنلو آچاجاق
- میصر حکومتی رفح مرز قاپیسینی اوچ گونلوگینه جوت یؤنلو اولاراق آچدی
- میصیر رفح قاپیسینی 4 گونلوک "تک یؤنلو" اولاراق آچما قراری آلدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
چاغیریلمامیش قوناق یانی نه؟ یانی بیری کی یا الله باشین آشاغی سالیبدیررولاما بیر ییغیناغا گیره. اونا چاغیریلمامیش قوناق دئیر. مثلا بیر توی وار. سیزی چاغیرماییبلار! سیز دوروب او تویا گئتسز سیزه نه دئیرلر؟ توی یییهسی دئیر:
– اده بیز بونو چاغیرمامیشدیق بو نه اوزله دوروب گلیب؟ اوز دؤورکی آیاق داشیدیر!
بئله لاپ اولا بیلر کی توی یئرینی تای دَییشک سالیب گئدهسیز. گؤرهجکسیز هئچ کیم سیزه تانیش گلمیر. آما او ییغیناجاغین ایچینده بیری سیزی تانییاجاق یا نه بیلیم تانیمایاجاق. آما اردبیل کیمین یئرده حتما بیری سیزی تانییاجاق. کئچیب قاباغا سیزه دئیهجک:
– وئی سیز ده بوردا سیز؟ کیمین آدامی سیز؟ بَی گیلین آدامی سیز یوخسا گلین گیلین؟
ایندی سیز کیشی مجلسینده اولساز هئچ کیم سیزینله ایشی اولمایاجاق. چون بو اردبیلین کیشی توی مجلیسرینده ایت یییهسینی تانیمیر. بَی آدامی دئیهجک بو گلین آدامینداندیر. گلین آدامی دا دئیهجک بو بَی آدامینداندیر. دای دئمیرم سیز اؤزوز باشا دوشهسیز کی تای دَییشک گلیب سیز. اوندا تئز دوروب پئزینی وئرهجکسیز. آما خانیم مجلیسی اولسا، ایش دَییشیلیر. اولا بیلرکی بیر چاغیریلمامیش خانیم گلیب سیزه. دئیهجکلر:
– آی خانیم کیمین تویونا گلیب سیز؟
هله کی بیلیندی تای دییشیک گلیبسیز، سیزه دئیهجکلر باس بایرا. آخی کیشیلره باخمایین خانیملار مجلیسینده اولان هر کیمین نهچی، کیمین آدامی اولدوغونو بیلیرلر. ائله بیل سؤز چوخ اوزاندی. آما سؤزون لاپ چیلخاسی بودورکی اگر بو دونیایا، چاغیریلمامیش بیر قوناق کیمین گلسز اوندا نه اولاجاق؟ او سیرتیق قویرقلو کروموزوملار زنبیل قویمامیش سیرهیه سوخولسالار نه باش وئرهجک؟ تای دییشیک گلمهیینیزی بیلن کیمی پئزینی وئره بیلَجکسیز؟ یوخسا قولاغیزدان دوتوب دئیه جکلر باس باییرا؟ قالیب هانسی مجلیسه گیرمیش اولاسیز، هه؟ هل البت بیر ایش ده وار! بلکه بیری بئله بیر چاغیریلمامیش قوناق اولماغیزا قاهمار چیخا. مثلا اؤز بیبیزکیمی! اوندا داها مجلیس یییهلری سیزی قووالایا بیلمهیهجکلر. سیز نئجه؟ مجلیس دن قاچا بیله جکسیز؟
بو مجلیسه گلمهیین مین یولو وارسا، بو مجلیسدن قاچماغا بیر یول وار. اونا اؤلوم دئییرلر! او دا هر اوغولون ایشی دئییل…
ائله بیل گینه چوخ دانیشدیم. من بوردا سیزه باش آغری وئرمک ایستهمیرم، تکجه دانیشماق ایستهدیم. آما منیم بو سؤزلریمی غربته سالمایین. هل البت سیزه چوخ ایپ اوجو وئردیم و سیز ده حتما کلهفهنی چؤزوبسوز!
من الان نه اوچون بونلاری یازیرام، داها دوغروسو بیلمیرم. بلکه ده ایستیرم بیر یئنی اؤیکو یازام!
آخی بئله ده بیر اؤیکو اولار؟ اؤیکونون اؤزونه گؤره بیر عادتی وار، یاساسی وار. انیشی، یوقوشو، نه بیلیم پلاتی وار. بو اؤیکو اولسا و اگر اونو تزه میدانا آتساز هئچ کیم گؤتورمز. آما اؤز آرامیزدی بئله لاپ چیخوفون دا اؤیکوسونو تزه میدانا آتساز هئچ کیم گؤتورمز. آخی تزه مئیدانین اؤزوندن اؤیکو یازانلار چیخیر. آنجاق منجه اؤز بئیینلرینده یازیرلار. هر نه دئسن اوردا وار. مثلا فولکلور! بالیق ساتان دئییر:
– گؤرنه قشنگ بالیقسان.
میوه ساتان دئییر:
– گلین آلین مندن قوی آل وئر اولسون منیم جیبیم بول اولسون.
آما منیم قولاغیم هامیدان چوخ او داشقادا میوه ساتانین سسین ائشیدیر. نئچه کیلو میوهسیندن قالیب. اونلاری دا ساتسا گئدهجک ائولرینه. قیشقیریر:
– آی منی آزاد ائلهین! آی منی آزاد ائلهین!
بو چاغیریلمامیش قوناقلارین بیری دئییردی:
– قاپی دؤیولدو. قاچدیم قاپینی آچدیم. عمی اوغلو قاپیدا ایدی(عمی اوغلو دئییبن آتا ننهمین باجیسی اریندن دانیشیردی). بیردن بیر گؤرونتو گؤردوم. بیر ماشین عمی اوغلونون اوغلونو باسلادی. من عمی اوغلونون اوغلانلارینین آدینی یاخشی آییرد ائلهیه بیلمیردیم. ائله دیلیمه گلیب دئدیم:
– رسولو ماشین باسلادی.
عمی اوغلونون رنگی روفو آغاریب، ائله اوردان قاییدیب گئتدی. نه واختدان نه واختا گلیب خان ننمله آتام گیله هرنهیی دئدی. رسول ساغ ایدی. اونا گؤره منیم آدیمی یالانچی قویدولار. بو یالانچیلیغی منه چوخ یاراشدیران قارداشیملا کیچیک عمیم ایدیلر. منه جوره به جوره آد قویوردولار. مثلا کذب، کاذب، استکذاب…
آما بیر ایل اوندان سونرا عمی اوغلونون اوغلونو یانی صاحبی، ماشین باسلادی. یازیق شیل کوت اولموشدو. آما هئچ کیم منیم سؤزومو خاطیرلامادی. من گؤردویومو دئمیشیدیم. هئچ کیم ده سوروشمادی کی آی بالا نییه بو سؤزو دئمیشیدن؟
***
او بیری چاغیریلمامیش قوناق بئله دئییردی:
– قیش گئجهلری اودون پیچیمیز یاناندا (او قورتوم قورتوم نؤووت ایچن پیچی دئییرم) او قیرمیزی مینجیقلار دال با دال دوزولوب چیققیلدایا چیققیلدایا گؤیده اوچوردولار. هر کیمدن سوروشدوم دوداغینی بوزوردو. هئچ کیم بئله بیر شئی گؤرمه میشدی به من نییه گؤروردوم؟
***
بیر گون بو چاغیریلمامیش قوناقلارین بیری، دوستونون ب- ام – و ماشینینا مینیب او بیری دوستلاریلا گئدیر آستارایا. قاییدیش باشی، ب- ام- و نین شوفری، ماشینی دایامیشمیش بیر بؤیوک ماشینین آرخاسینا کی اونو اؤتسون. ائله اوندا بو چاغیریلمامیش قوناق بیردن قیشقیریر:
– تورموز ائله.
شوفر آیاغینی تورموزا باسینجا، بؤیوک ماشین دا تورموز ائلهییر. تئز تورموز ائلهمهسه ایدیک …
***
نئچه دقیقهدی بو قاباغیمداکی آداملا یولا کؤرپو سالمیشیق. دئییر:
– زهلم گئدیر بوتون بو آدام لاردان. والله منیم الیمده اولسا هامیسینی یوخ ائلهرم.
دئییرم:
– نییه بئله آجیقلی سان بو جماعتدن؟
دئییر:
– قیش گئجه سی قاتیق آلیب دورموشدوم تاکسی یا. هاردا؟ مجسمهده. بیردن بیری گلیب الیمده کی قاتیغا بیر دنه ووردو. قاتیق بوتون پالتاریمی بولادی. آدامین اوزونه باخیب گؤردوم زیر دلیدیر. مجسمهنین تینینده بیر رنگ ساتان وار ایدی. قاچیب گیردیم اونون توکانینا. دئدیم کی گؤردوز او گئده نه ایش گؤردوی؟ منه شاهد کئچرسیز؟
بیر ده گؤردوم منه باخیب گولورلر. اونلارین بیری دئدی کی به سن اونا بیر شئی دئمهدین؟ بیر دنه قویوردون قولاغینین دیبیندن دای. ائله اوندا دؤنوب توکاندان چیخدیم آخی من عؤمرومده بیریله ساواشمامیشام کی!
***
صاباحیسی گینه او حیرصلی آدامی اوتوبوسدا گؤردوم. اؤزومو اونا ساری وئریب دئدیم:
– نئجه سن آی کیشی گینه حیرصلی باخیرسان هر یئره گینه ایستهییرسن دونیا چؤیرولسون بو آداملارین باشینا؟
– هه ایستیرم لاپ بئله دارماداغین اولسون.
– گینه نه اولدی آی کیشی؟
– نه اولاجاق باشیما گلنلره فیکیرلهشیرم. بیلیرسن من تبریز دانیشگاهیندا درس اوخوموشام. چوخدان ایدی الـلهشیردیم یاخشی شعر یازام.
– بو شعر هوسی سنده هاردان یارانمیشدی؟
– من ریاضی اوخویوردوم. بیر گون میرزه علی اکبر صابیرین هوپ هوپ نامه سیندن اوخودوم. او قدر وورولدوم کی گل گؤهرهسن خصوصا او شعری وار ها دئییر، اؤتوشدن چیخان بیر جماعت گلیر،/ ائدیب جمله اقوامه سبقت گلیر،/ وئریب هر کیمه درس عبرت گلیر،/ قاچ اوغلان قاچ آت باسدی ملت گلیر. بیرده کی آتام حیدربابانین شعرینی اوخویوردو. او زاماندان سونرا او قدر شعر یازدیم کی گل گؤرهسن، آما باکیلیلار دئمیشگن آلینمیردی. لاچین اشغال اولان گون اورهییمدن بیر شعر گلدی، قوشما یازدیم. یازیقلیقدان ائوده ده هئچ کیم یوخ ایدی کی شعریمی اونا اوخویام. آما من ائله قیمسانمیشدیم کی گرک شعریمی بیرینه اوخویوردوم. دوروب گئتدیم دانیشگاها. شانسدان بیر خیل باکیلی گلمیشدی دانیشگاها. اؤزومو ساخلایا بیلمهدیم. شعریمی اونلارا اوخودوم. اونلار شعریمدن چوخ خوشلاری گلدی. دئدیلرکی باخ گؤر دیل بوتایدا نه ساغلام قالیب. اوکی وار بویوما اوخشادیلار. اونلار اویانا منی توتوب آپاریب سوخدولار بیر اوتاغا. دئدیلر لاچینین، قاراباغین بیزه نه داخلی وار؟ منه بیر گلیش گلدیلر کی فیکر ائدیرم کیشیلیکدن دوشدوم. آخی من بیر قورخاق آدامام. منه بیر آش پیشیردیلر کی ایگیرمی ایل دادی آغزیمدان گئتمهدی. من ده داها سوسدوم. شعر زاد یازمادیم. ایندی او ایرهلی گؤردوم کی دئییلر، اورالار اسلام توپراغیدیر. هر کیم اورادا اؤلسه شهیددیر. ایندی کی اورانین بیزه داخلی وار به ایگیرمی ایل بوندان قاباق منی اؤجور قوپالاماغا گؤتورمکلری نه ایدی؟ تزه آییلیبلار کی اورا مسلمانلارین توپراغیدیر؟
من چوخ قورخاق بیر آدامام. بو ایگیرمی ایل چکدیگیم قورخونون گوناهی کیمین بوینونادیر؟ او خهدیم منی قورخوتموشدولار کی ائولهنندن سونرا دا ائولندیگیدن پئشمان اولموشدوم. اویان بویاندان ائشیتدیکلریمه گؤره لاپ بئله ناموسومدان قورخوردوم. آخی هئچ کیم منله آیدین دانیشمیردی. قورخوردم منه گؤره خانیمیما ساتاشالار.
– نییه بئله قورخوردون؟
– اون بئش یاشیندا اولان قارداشیما بیر نئچه کاغاذ پارا اوستونده اوچ ایل زیندان وئرمکلری یادیمد ایدی. آتامین دیغلاماغی یادیمدا ایدی، بو گئدهکی آدینی اصلاح طلب قویمدوشدو او کئچلی دئییرم، دئییردی دوستلاقلارین آروادینا توخانیرلار. اوندان قورخوردوم…
بیردن بؤیروموزده اولان بیری دئدی:
– آی بالا نهخهدیم دانشیرسیز. ماشاالله سؤز آغزیردان گاللاه گلیر.
دئدیم:- عمی نه دئییرسن؟
دئدی:
– سیز منی باشا سالین. پوتون گئییب گئدیرم چؤله. آیاغیمین لهپیری چوخ بؤیوک اولور. دؤرد ایت آیاغینین لهپیری بویدا، اوچ قوردون آیاغینین لهپیری بویدا. آما هر ایکیسی ده جییر ائلهییب منه جومورلار. و حال عندهکی آیینین آیاق لهپیرینی گؤرهنده اونا هئچ جوممورلار. نییه؟ بیزسوسدوق..
***
داها اوندان سونرا او کیشینی اوتوبوسدا گؤرمهدیم. بیر گون آلاقاپی مچیدینین قیراغیندان سووشاندا اعلامیهسینی گؤردوم. یازیق کیشی چیخمیشدی تیره. دئییردیلر اونو کورونا اؤلدوروب آما من باشا دوشدوم هرنهیی. آخی یوخوما گلمیشدی منه دئدی کی، من دیغلادیم سیز ساغ اولون.
دوستلاریمین بیرینی گؤردوم… اسه اسه زنگ ووروردو. تلفن آچیلینجا دئدیم:
– کیمه زنگ ائلهییرسن؟
– داییما
– دایینا نه گلیب کی بئله قارا قاییت داسان؟
***
– الو سلام دایی سن سن؟
– هه
– یوخو دا سنی گؤروردوم. گؤردوم یامان مریض اولوبسان. سن آللاه بیر شئی وار؟
تلفونون او بیری طرفیندن گلن سسی ائشیدیردیم کی دئییر، آی باجی اوغلی، ماشاالله ساغام، یئتمیشدن چوخ یاشیم وار. هر گون سحر ساعات بئشده دوروب گئدیب شورابیلی دولانیرام. قورخما هئچ زادیم یوخدی.
دئدیم:
– آی دوست نییه دایینی بئله قارا قاییت دا قویدون؟
***
ئئچه آی لار سووشدو. کورونا آدینلی مریضچیلیک گلدی. همان دوستومو گؤردوم. قان تر ایچینده ایدی. دئدیم کی نه اولوب. دئدی:
– داییم کورونا توتوب.
– هارا گئدیرسن؟
– اونلارین ائوینه!
– به سن ده توتارسان آخی.
– یوخ، من گئتمهسم داییم اؤلر.
بونو دئییب چیخیب گئتدی. نئچه واخت دان سونرا ائشیتدیم کی داییسیدیری قالیب.
***
-نه دی بئله حیرصلیسن؟
– سنه نه؟
– منه هئچ داخلی یوخدی. اما منه دئسن بلکه بیر آز یونگوللشدین.
– من بیر مهندیسم. بیر ساختمان یییهسی خلاف ائله میشدی قونشوسودا شکایت ائلهمیشدی. من اونون پایانکارینین تصدیقین ایمضالامادیم. نهخهدیم دئدیلر امضالامادیم. بیر آخشام یاخین دوستلاریمین بیری منه زنگ ووروب دئدی کی امنیت دئییرکی او بینانین تصدیقی امضالانسین. دئدیم کی من امنیتله ایشلهمیرم گئتسینلر مهندیسلر نظامینا دئسینلر.
دئدی:
– سفئی اولما ایندی امنیتدن سنه زنگ ووراجاقلار. من تلفونو باسیب کسدیم سسینی. بیر آزدان بیر اَیبهجر شماره دوشدو تلفونوما؛ توکلریم بیز بیز دوردو. آخی من قورخاغام. تئز دوستوما زنگ ائلهدیم. دئدی گل زینال تینینه. گئدیب اونو میندیردیم. اؤنجه بیر کولت گؤرستدی منه. تئز کاغاذلاری آلیب امضالاییب مؤهورلهدیم…
اوندان نئچه گون سونرا مهندسی نظام دان منه زنگ ائلهییب دئدیلر:
– بو نقشه دن پولونو آلیبسان ؟
دئدیم:
– یوخ.
دئدیلر:
– ائو یییهسی بیر بلگه وئریب کی پولونو آلمیسان. بلگهده امضان دا وار…
دوست لاریمین بیرینی گؤتوروب گئتدیم. ائو یییهسی اصل بلگهنی قویدو قاباغیما. امضا جعل ایدی. دئدیم :
– بو نه دی؟
دئدی:
– دوستون منه دئدی کی سن نقشهنی امضالاماغا رشوت آلیبسان و بو بلگه سیدیر.
دوستوما زنگ ووردوم آغزیما گلنی دئدیم:
– نئجه جرات ائله ییرسنکی منیم طرفیمدن رشوت آلیب امضا دا وورورسان؟
دئدی:
– گلیب سنی اَزَرم
من ده قورخاق. آما قورخماقدان چوخ اوتاندیم داها دوغروسو. اوزاماندان سونرا بیری اینترنت ده منله بحث ائلهینده دئییرم:
– گلیب سنی ازهرَم.
یامانلاییرام. بودا منه ایش آچیر.
– به سن نه دن ناراحات سان؟
– هئچ واخت یادیمدان چیخمیر
– نمنه؟
– تهراندا، قصر زیندانینین پارکیندا اوتورموشدوم اؤزوم ده افسر وظیفه ایدیم. بیردن بیر جاوان اوغلان هورکموش آت کیمین گلیب منه دئدی:
– دور قاچ. کمیته گلیر.
من اؤز اؤزومه دئدیم. من بیر افسرم. کیم منه بیر سؤز دئه بیلر. بیرده گؤردوم اوزاقدان بیر دسته کمیته یا تزه دیلده نیروی انتظامی گلیر. بیر سیقار چیخاردیب آلیشدیردیم. دسته منه یئتیشن کیمین قولومدان یاپیشیب منی آتدیلار پارکین اورتاسینا. دیبیرلاندیم. دوروب تورکو دیلده دئدیم:
– اَده هوزی من ده نیظامییم. سن قوروهبانسان من ستوانام.
دئدی:
– بونودا آپارین میندیرین ماشینا من فقط باشاردیم کی ستوانلیق کارتیمی چیخاردام کارتیمی آلیب باخیب اوندان کارتی چیرپدی اوزومه.
دئدی:
– دور جهنم اول بوردان.
دئدیم:
– هر پوخ یئییرسن یئ.
دوشدولر جانیما. من ده ساغ باشیمی گؤتوروب قاچدیم…
***
بیر گون او کمیته مامورونو گؤردوم. دالیجا گئتدیم.
بیر یئرده حامامین پوخ قویوسونو بوشالدیردیلار و بو مامور قویویا باخیردی. بو دؤنه قورخمادیم. قاباغا گئدیب اونا بیر تیمبا ووردوم. دوشدو پوخ قویوسونا. من ده یامان کئف ائلهدیم.
***
گینه اوتوبوسدا همان حیرصلی آدامی گؤردوم. آغزیمی آچینجا دئدی:
– بیر گون دانیشگاهدا ریاضی اوستادی درس وئریردی. ذهنیمه بیر سورقوش گلدی. الـلشدیم او سورقوشو فارسی دیلینده سوروشام آما قوراشدیرا بیلمهدیم. اودور تورکو دیلده سوروشدوم.
اوستاد باشا دوشوب منیم سورقوشوما فارس دیلینده دیلمانج اولوب جوابینی دا فارسی دیلده وئردی. فارس همکلاسلاریم دوروب اعتراض ائله دیلر کی بو نییه تورکو دانیشیر. منی یاش یوووب قورو سردیلر. اللریمی قولاغیما قویدوم. دوروب کیلاسدان چیخیب کئچدیم سئلف سرویسه. هر یئر دولو ایدی. بیر دؤرد آداملیق یئمک میزینده بیر نفره یئر وار ایدی. اونلار فارس ایدیلار. فارسجا اونلاردان سوروشدوم کی بو یئرده اوتورا بیلهرم؟ اونلار منیم تورکو لهجهمی ساریییب دویونجا گولدولر. قانیم جوشدو. آما حراست و او شعر مسئلهسی یادیما دوشونجک بیر سؤز دئمهدیم. گئدیب سئلف سرویس نگهبانینا هر نه یی دئدیم. دئدی:
– به نییه جوابلارین وئرمهدین؟
– حراست دن قورخدوم.
او منی گؤتوروب گتیردی میز باشینا آما اونلار گئتمیشدیلر. نگهبانین رنگی سارالدی. هه اونلار پئزینی وئرمیشدیلر آما من نئچه آی اؤز ایچیمی یئدیم کی نییه اونلارا جواب وئرمهمیشم؟ آخی ایستهسَیدم جواب وئرم اونلار گینه منی سارایاجاقدیلار. اوندان داعوا دوشهجکدی. دئین یوخ ایدی کی بیرین ووروب ایکیسین یئییردین دا؟ به نییه دبرمهدین؟ آما حراستین منطقی یادیما دوشوردو. اونلار منه پان تورکیست دئیهجکدیلر…
***
بئله بئله چاغیریلمامیش قوناقلاری تانیماقدا بیلنده اولدوم. ائله اوتوبوسدا هرکیمی گؤروردوم کی بوغونو چئینهییر یوخسا حیرصلی حیرصلی باخیر گؤیده ووروردوم کی بو بیر یئردن یارالیدیر.
***
بیرداها اتوبوسا میننده همان حیرصلی آدامی گؤردوم. بو دؤنو گؤردوم بوغلاری گولور. دئدیم:
– گون هایاندان چیخیب کی بوغلارین گولور؟
– سوروشما. آخیر ایشیمی گؤردوم.
– نه ایشی
– داها بو دؤنه اودمادیم. قوی اولدن دئییم. بیر اونله شیرکت ده امتحان وئرمیشدیم. علمی روتبهنین بیرینجی یئرینی قازاندیم. آما داها خبر اولمادی. بیر آی، ایکی آی کئچدی، خبر اولمادی. گئتدیم شرکته. هر نهیی دئیینجک منه دئدیلر کی سنین یئرینه آدام سئچیلیب. ائله بیل دونیانی ییخدیلار باشیما. دئدیم کی نییه؟ دئدیلر سن مصاحیبهیه گئتمهییبسن. اودور یئرینه آلاهی آدامی سئچیبلر. دئدیم:
– کیم منی مصاحیبهیه چاغیریب کی من گئتمهمیشم؟
دئدیلر:
– بیز بیلمیریک گئت تهراندا دانیش!
یوللانیب گئتدیم تهرانا. او آدام کی ایش الینده ایدی دئدی:
– چاغیریبلار گلمهییبسن!
– منه بلگه گؤرست؟
– پوست ائلهیهجهییک!
اردبیلده گلیب آختاریشدیم. بعلی، باشی اتلی آداملارین بیرینین اوغلونو منیم یئریمه سالمیشدیلار.
گئدیب یاخیندان اونو سوزدوم. اونا بیر ائو بیر ده اوجا شاسیلی ماشین وئرمیشدیلر. آلدیغی آیلیق منیم اون آییمین حقوقو ایدی. ائله او گونلر نامه تهراندان یئتیشدی. بئله یازمیشدی:
– آی فیلانی کتبی امتحان جلسهسینده مصاحیبه تاریخی دئییلمیشدی و بو نا گؤره سنین هئچ حقین یوخدی.
دؤزه بیلمهدیم. دوروب گئتدیم تهرانا. اویانا بویانا، هئچ کیم منی آدام یئرینه قویمادی. اورهییم دوروردو. اؤزو ده او زامان ائوده اولان گرگینلیکلره گؤره منه تزه و یاخشی ایش گرک ایدی. اول ایستهدیم اؤزومو قورتارام. آما ائله بیل آتالاریمین روحو منه دور دئدیلر. بیر اولگوج، بیر بالتا، بیر ده قیی گؤتوروب گئتدیم. یاخشی بیلگیلر آلمیشدیم. او تهرانلی یاخشی پول آلیب بیرینی منیم یئریمه سوخموشدو. گل گئت یئرینی تاپدیم. آخشامین قارانلیغیندا اونو کیرتیمه سالیب دئدیم:
– باغیشلا رئیس منیم بیر سؤزوم وار.
– نه سؤزون وار؟
– اداری ایشیم وار.
– اداری ایش ادارهده اولار. صاباح گلرسن ادارهده دانیشاریق.
باشیمدا کی بؤرکو چیخاردیب دئدیم:
– منی تانیدین؟
– یوخ!
– من همانام کی منیم یئریمه آلاهیسین سوخوبسان ایشه!
منی تانیدی. دئدی:
– سنه نامه گؤندردیک!
– اوندا دای ایشیمیز اداری دؤوور! ایشیمیز شخصیدیر.
بالتامی چیخارتدیم. او الیمده بالتانی گؤرونجک اوز قویدو قاچماغا. بالتانی چیرپدیم ساغ آیاغینین توپوغونا. ییخیلیب باشلادی زاریلداماغا:
– سن الله منن ایشین اولماسین!
– نقدر پول آلیب منیم یئریمه آلاهیسین سوخوبسان؟
– من قانونی ایشیمی گؤرموشم.
بالتانی قالخیزیب ووردوم سول قیچینین دیزینه. جییردن قیشقیردی. دئدیم :
– قیشقیرماقدان بیر شئی چیخماز. دئنن نهخهدیم آلیبسان قوی بو واکمنه ضبط اولسون.
– هئچ زاد، هئچ زاد…
بو دؤنه بالتانی قالخیزیب ووروب ساغ آیاغینین بارماقلارینی قیردیم. ساغ الینی منه آتدی. بالتانی ائله ووردوم کی ساغ الینین سوموگونون سینماق سسی گلدی. سول الینیدیرهدی یئره. بالتانی قویدوم بارماقلارینین اوستونه. دئدی:
– دایان، دایان. یوز میلیون پول آلمیشام.
آیاغیمی بالتانین آیاق توتان یئرینه قویوب باسدیم. دؤرد بارماغی اوزولوب یئره دوشدو. دئدیم:
– دوزون دئنن.
آغلایا آغلایا دئدی:
– اوچ یوز میلیون تمام.
– بیلیرسن سنی نئیلهیهجهیم؟
– آی دیوس سنی توتاجاقلار!
– هه منی توتوب فقط دارا چکهجکلر. آما سن هله عذاب چکهجکسن. چون منه بوندان پیس عذاب وئریبسن.
اوندان اولگوجو چیخاردیب ساغ گؤزونون گؤز قاپاغینی دیقتله کسدیم. بیر گؤزو آچیق قالدی. قییناغی دا سوخوب اوبیریسی گؤزونو چیخارتدیم. اوندان اونو ائله قویوب اکیلدیم. …..
***
او کیشینین سؤزلرینه آوارا قالدیم. دئدیم:
– سن نه وای قیل سیز آدام ایمیشسان؟
– سنین قورخاقلیغین منی بو گونه سالدی!
ائله اوندا نئچه مامور ایچهرییه گیریب منه توپانچا توتوب دئدیلر:
– ترپشمه!
– من دؤوورم، بو قاباغیمدا کیدیر.
من ائوین سئرویسینده ایدیم. قاباغیما باخینجا سئرویسین آیناسیندا اؤزومو گؤردوم.
۱-۹-۹۹ – ۲۵-۱-۱۴۰۰
چاغیریلمامیش قوناق یانی نه؟ یانی بیری کی یا الله باشین آشاغی سالیبدیررولاما بیر ییغیناغا گیره. اونا چاغیریلمامیش قوناق دئیر. مثلا بیر توی وار. سیزی چاغیرماییبلار! سیز دوروب او تویا گئتسز سیزه نه دئیرلر؟ توی یییهسی دئیر:
یک پاسخ
-
اقا فیوضات لاپ محشر یازیبسان هم اخومالی دی هم دوشونملی گرک نئچه سری اوخیاسان تا یاخشی با شا دوشه سن یازی دا چوخ رواندی و سوزلرین چوخو تورکجه دی


text:
میلّته گوج دوشمهسین دئیه...
دوکتور جئری
دونن آخشام چاغی شیخ آغا ائششگی ایله شهردن
قاییداندا دوستلارلا ترسآوانین قهوهخاناسیندا اوتوروب اونون اؤرتباسدیر ماحالیندا،
میلتین ریفاهی اوچون تطبیق ائتدیگی یئنی ایقتصادی برنامهلریندن دانیشماقدا ایدیک.
شیخ آغا ایکی گؤزو دولو اولان خورجونو چیگنینه آشیراراق ائششگه مینمیشدی.هامیمیز
چاش-باش بو صحنهنی سئیر ائدرکن اوستاد دفتری اؤزونو ساخلایا بیلمهییب سسلندی:
- شیخ آغا باغیشلایاسان ها.. نییه خورجونو ائششگین
بئلینه چاتمیرسیز؟!
شیخ آغا آلچاقکؤنولولوکله جاواب وئردی:
- دئییرم حئیوان یازیقدیر منله خورجونو بیرگه
داشییا بیلمز یاخشیسی بودور خورجونو دا من گؤتورم.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر


text:
باغچامیزدا نار واریدی، من اونو چوخ سئوردیم، یازین گولن آیی تومورجوقلار سانکی سالخیم چیراغدیر، بئله گؤزل ساللاناردی کی، هله بیرده یارپاقلارین آراسیندا گؤرهیدین، گؤزلر دویمازدی باخماقدان، سونرا دا نارلار دوگمهلهنردی، گونه بیر جانلاشیب بؤیویردیلر، یارپاقلار یام-یاشیل، نارلار ایسه بوزاراردیلار، پاییز مارشی سسلنینجه یارپاقلارین رنگی آتاردی، سارالیب توشردیلر، آما نارلار او اینجه بوداقلاردا کوفلاناردیلار، گاه ساغا گاه سولا، گؤز اوخشایان بیر سئوگی گلئیلیسی.
دورنالار کؤچنده نارلارین اوزو قیزاراردی، آنام تاپشیراردی: اوزونو آل ساخلا قیزیم، سئون سئومهین بیلمهسین ایچینده نه وار.
قیروو گلینجه دای نه یارپاق واریدی نه قوشلار، بویا باشا چاتمیش نارلار بوداق اوسته گلئیلی گئدردیلر، بیلمیرم یئل اونلارا نه پیچیلدایاردی کی سحر-سحر باغچایا باخدیغیمدا گؤرردیم نارلارین قابیغی یاریلیب، باغریلاری آچیلیب، بیر نئچه نار سانکی آغاجین گؤز یاشیدیر توشوب یئره، آنام دئیردی آی قیز باخ، نار نه یئلده توشدو، نه شاختادا نه قاردا، ال اوزادیب قوپارتماسان یئرین تومورجوغا وئریب، دیغیرلانار تورپاغا، ایندی ده گؤردو اوغول-اوشاق گئدیب، اؤزون بوداقلا تک گؤروب، دردلهشیب، دینجهلیب!
اونلاری دنهلهییب، بالدیرقان سپیب، کورسو اوسته قویاردی.
جانای


text:
فرق بین متانول و اتانول
بو متانول یا همان صنعتی الکلدور
و
بو اتانول یا آغ الکلدور
بونلارین فرقی وار
متانوللا_ صنعتی الکلونان بیر شئیی ضد عفونی ائلمک اولماز.
متانول سممیدیر آغیلیدیر و بو نوع الکلو آزاراق ضد عفونی اوچون ایشلدرلر نییه کی دری شیشمهیه، کور اولماغا، بؤیرک یئتمزلییینه، کمایا گئتمهیه و حتی اؤلومه سبب اولار.
اما آغ الکل همان اتانول ضد عفونی ائلهین مواددیر
اما
سو و صابین و باشقا یویوجو مادهلر اولان زامان اتانول آغ الکل ضد عفونی اوچون توصیه اولمور.
اتانول آغ الکل و متانول صنعتی الکلون فرقی نهدیر؟
اتانول، اتیل قوروهو اولان بیر الکلدور
متانول، متیل قورهو اولان بیر الکلدور
اتانول سودان ضعیف بیر اسیددیر
متانولون اسیدی، سودان چوخدور
اتانول غیر مجاز ایچکیلری دوزلتمکده ایشلنن الکلدور
متانول سممیدیر و ایچکی اوچون توکتمهیه یاخشی دییل.
اتانول قندین آجییان مایاسی ایله تولید اولور
متانول کربن مونوکسید، کربن دی اکسید و هیدروژنین کاتالیزیندن مصنوعی اولاراق تولید اولور.
اتانول خاص قوخوسو وار و اود آلار
اما
یاریم قاشیق متانول کورلوغا سبب اولار


text:
شمسالدین سامی بیگ
شمسالدین سامی بیگ (فراشری) (دوغوم: ۱۸۵۰ـ وفاتی۱۹۰۴) آرناووت اصیللی عثمانلی یازیچیسی، آنسیکلوپئدیست و سؤزلوکچو. ایلک تورکجه رومان اولان تعشق طلعت و فطنت (۱۸۷۲)، ایلک تورکجه انیسکلوپئدی اولان قاموس الأعلام (۱۸۸۹-۱۸۹۸) و مدرن آنلامداکی ایلک گئنیش قاپساملی تورکجه سؤزلوک اولان قاموس تورکینین (۱۹۰۱) یازیچیسی دیر. آیریجا قاموس فرانسوی آدلی فرانسیزجا و قاموس عربی آدلی عربجه سؤزلوکلری قلمه آلمیشدیر.
بؤیوک قارداشی عبدول بئی ایله بیرلیکده، لاتین و یونان حرفلرینی قوللانان ایلک آرناووت الفباسینی گلیشدیرمیش (۱۸۷۹) و آرناووتجا بیر گرامر کیتابی یازمیشدیر (۱۸۸۶). قارداشی نعیم فراشری، آرناووت میللی شعرینین قوروجوسو اولاراق قبول ائدیلیر. قالاتاسارای اسپور کلوبونون قوروجوسو علی سامی یئنین آتاسیدیر.


text:
دؤردۆنجۆ بؤلۆم
ساعید نورسی وە قورئان
ساعید نورسینین قورئانا یر یر دۇغرو یاقلاشتئغئ گؤزلنمکتەدیر. آما اۇ، قورئانا داحا چۇق کندینی، کیتابلارئنئ وە شاگیردلرینی قوتساللاشتئرماق ایچین باشوورور.
آیتلردن بو تۆر آنلاملارئ چئقارماق مۆمکۆن اۇلامایاجاغئ ایچین چۇق یانلئش یۇللارا باشوورور.
مثەلا اۇنا گؤرە قورئانئن 33 آیتیندە کندیسینە وە ریسالەیی نورلارا ایشارت أدیلمکتەدیر. ایددیعاسئنئ ایثبات ایچین أبجد وە جیفری قوللانماقتادئر. بو، چۇغونلوقلا بۆیۆجۆلرین باشووردوغو یۇلدور. ذاتن بو تۆر ایددیعالارئ باشقا بیر یۇللا یاپماق مۆمکۆن دگیلدیر.
آ- أبجد وە جیفر
28 حارفلی عاراب آلفابەسی، سکیز آنلامسئز کلیمەدە بیرلشتیریلمیشتیر. بونلار:
“ابجد – هوز – حطی – کلمن – سعفص – قرشت – ثخذ – ضظغ”
کلیمەلریدیر. بو حارفلرە، 1’دن 1000’ە قادار راقام دگرلری وریلەرک بیر حساب شکلی اۇلوشتورولموشتور. سکیز کلیمەنین بیرینجیسی أبجد اۇلدوغو ایچین بو حسابا “أبجد حسابئ” دەنمیشتیر.
بو حارفلر وە قارشئلئقلارئ آشاغئدادئر.
“أبجد حسابئ” داحا چۇق، بیر جۆملەنین یا دا بەیتین ایچینە اؤنملی اۇلایلارئن تاریحلرینی، آنلاملئ کلیمەلرلە یرلشتیرمک ایچین قوللانئلمئشتئر.
بونا “تاریح دۆشۆرمە” دەنیر. بو حسابئ، غایب بیلگیسینە وە گیزلی ماعنالارا اولاشما یۇلو اۇلاراق قوللانانلار دا چئقمئشتئر. بونلار، جفر یا دا جیفر آدئنئ وردیکلری بیر متۇد قوللانئرلار.
داحا چۇق شیعیلرین وە بۆیۆجۆلرین باشووردوغو جیفردە حارفلرلە سایئلار آراسئندا ایلیشکی قورولاراق اۇنلارا دنک گلن ایشارتلرە اولاشئلمایا چالئشئلئر.
بو، باطئل بیر یۇلدور.
چۆنکۆ أبجد حسابئنئن، کیتاب وە حیکمتتن بیر دایاناغئ اۇلمادئغئ گیبی، گیزلی آنلاملارا یاعنی غایب بیلگیسینە اولاشمانئن دا بیر یۇلو یۇقتور.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ … ﴿۶۵﴾ (سورة النمل)
دە کی: “گؤکلردە وە یردە هیچ کیمسە غایبئ بیلمز؛ سادەجە آللاە بیلیر…” (نمل سورەسی؛ 65)
“… گؤکلردە وە یردە...” دەدیگینە گؤرە ملکلرین، جینلرین وە نبیلرین داحی غایبئ بیلمەدیکلری اۇرتایا چئقار.
“جیفر” یۇلویلا غایب بیلگیسینە اولاشمایا چالئشانلاردان بیری دە ساعید نورسیدیر.
آشاغئدا گؤرۆلەجگی گیبی اۇ ایستەدیگی راقاملارا اولاشماقتا زۇرلانمئش، بونون ایچین آیتلرین جۆملە یاپئسئنئ بۇزمایا، دیل قوراللارئنا وەیا أبجد قوراللارئنا اویمامایا مجبور قالمئشتئر. بونلار دا یتمەیینجە، ایستەدیگی راقاملا آراداکی فارقا “سئرلئ فارق” دیەرک ایشین ایچیندن سئیرئلمئشتئر.
ب- ریسالەیی نورلارلا ایلگیلی ایشارتلر
ساعید نورسی کندیسی، ریسالەلری وە اؤگرنجیلری ایلە ایشارتلر تاشئدئغئنئ ایددیعا أتتیگی 33 آیت آراسئندان أن فاضلا نور سورەسینین 35-نجی آیتی اۆزریندە دورور.
بو آیتلە ایلگیلی ایددیعالارئ گؤرۆلۆنجە دیگرلرینە ایحتیاج قالمایاجاقتئر:
اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۳۵﴾ (سورة النور)
آللاە گؤکلرین وە یرین نورودور. اۇنون نورو، ایچیندە قاندیل بولونان کؤر پنجرە گیبیدیر. قاندیل جامئن ایچیندە؛ جامئ، اینجییی آندئران بیر یئلدئز گیبی، سانکی دۇغویا وە باتئیا عائید اۇلمایان برەکتلی زەیتین آغاجئندان توتوشتورولموشتور. یاغئ، آتش دۇقونماسا بیلە ائشئق یایار گیبیدیر. ائشئق، ائشئق اۆستۆنە! آللاە آیدئنلانمایئ ترجیح أدنی کندی ائشئغئنا یؤنلتیر وە اینسانلارا اؤرنکلر وریر. آللاە هر شەیی بیلیر. (نور سورەسی؛ 35)
آیتین مئالی طارافئمئزدان أکلنمیشتیر. اومارئز قۇنونون ایی آنلاشئلماسئنا یاردئمجئ اۇلور.
ساعید نورسی آیتین، ریسالەیی نورلارئن آدئنا، یازئم تاریحینە وە ایچیندەکی بیلگینین دگرینە ایشارتلر تاشئدئغئنئ ایددیعا أتمکتەدیر.
اۇ، کیتابلارئنا ریسالەیی نور، رسائیلین-نور، ریسالتۆن-نور وە ریسالەئین-نور آدلارئنئ وریر.
ریسالەئین-نور دییە بیر آد اۇلاماز. بو نە تۆرکچەیە، نە عارابچایا، نە دە فارسچایا اویار.
اۇنا گؤرە آیت، دؤرت-بش جۆملەسییلە اۇن آچئدان بو کیتابلارئن آدئنا ایشارت أتمکتەدیر.
-
بیرینجی جۆملە
ساعید نورسییە گؤرە آیتین ریسالەیی نورا باقان بیرینجی جۆملەسی شودور: “مثل نورە کمشکاة فیها مصباح = اۇنون نورو، ایچیندە ائشئق بولونان بیر قاندیل یوواسئ گیبیدیر.”
“یاعنی نورئ ایلاهینین وەیا نورئ قورئانینین وەیا نورئ موحاممدینین میثالی؛ “مشکاة فیها مصباح = ایچیندە ائشئق بولونان بیر قاندیل یوواسئدئر“. بونون ماقامئ جیفریسی، یاعنی جیفرە گؤرە راقام دگری 998’دیر. شددەلی نونو ایکی نون سایارساق ریسالتۆن-نورون راقام دگری دە عاینئ اۇلور. بو سببلە آیت، تامئ تامئنا بو ایسمە ایشارت أتمکتەدیر.”
بو سؤزۆیلە اۇ، “مشکاة فیها مصباح”ئن رسالتۆن-نور اۇلدوغونو سؤیلەمیش اۇلویۇر.
اۇنون یوقارئداکی جۆملەسینی بو دگیشیکلیکلە دۆزنلەرسک شؤیلە اۇلور: “نورئ ایلاهینین وەیا نورئ قورئانینین وەیا نورئ موحاممدینین اؤرنگی ریسالتۆن-نوردور. بونو آچئقچا سؤیلەمییۇر آما بونون اۇلدوغونو، آشاغئدا باشقا جۆملەلرلە ایفادە أدەجکتیر.
ساعید نورسی، راقاملارئ دنکلشتیرمک ایچین آیتتن آلدئغئ جۆملەنین یاپئسئنئ بۇزموش، سۇنرا “کمشکاة” کلیمەسینین “ک” حارفینی قالدئرمئشتئر. یترلی اۇلمایئنجا ریسالتۆن-نور کلیمەسیندەکی “ال” حارفی تاعریفینی “ن” سایمئشتئر.
ریسالتۆن-نور، شؤیلە یازئلئر: “رسالة النور”.
اۇنون دەدیگی “ایکی نوندان” ایکینجیسی، “ال” حارفینین ایدغامئ شمسیە اۇلماسئ سببییلە “نونا” دؤنۆشمەسیندن دۇغان سستیر. بونلارئ یاپماسا ایستەدیگی راقاما اولاشامایاجاقتئر.
-
ایکینجی جۆملە
ساعید نورسییە گؤرە آیتین ریسالەیی نورا باقان ایکینجی جۆملەسی شودور:
“الزجاجة کأنها کوکب دری یوقد = اۇ جام، سانکی اینجی گیبی بیر یالدئزدئر. یاقئلئر…” بو جۆملەنین راقام دگری 546’دئر. ریسالەیی نورون دگری ایسە 548 أدر. ایکیسی آراسئندا “سئرلئ ایکی فارق” ایلە اویوم اۇلماسئ بو ایسمە تام اۇلاراق ایشارت أدر.”
ساعید نورسی آیتتن اۇنجە بیر ایسیم جۆملەسی آلمئش، راقام توتمایئنجا اۇنو ایزلەین فیعیل جۆملەسینین ایلک کلیمەسینی آلمئش وە جۆملە یاپئسئنئ بۇزموشتور.
عارابچا بیلمەینلر مئالدن بونو آنلایابیلیرلر. یینە دە راقامئ توتتورامایئنجا دیل قوراللارئنئ چیگنەیەرک کیتابلارئنئن آدئنئ “ریسالەئین-نورا” چەویرمیشتیر.
بونلارا راغمن قالان فارقا، “سئرلئ ایکی فارق” دیەرک قۇنویو سئر پردەسی ایلە اؤرتمۆشتۆر.
-
اۆچۆنجۆ جۆملە
ساعیدنورسییە گؤرە آیتین ریسالەیی نورا باقان اۆچۆنجۆ جۆملەسی شودور: “من شجرة = آغاچتان“. أگر “من شجرة”دەکی “ة”، واقئفلارداکی گیبی “ه” سایئلسا 598 أدەرک تامئ تامئنا رسائیلین-نور وە ریسالەئین-نورون راقام دگری اۇلان 598’ە دنک دۆشمکلە برابر “من فرقان حکیم = فورقانئ حاکیمدن“ین راقام دگرینە سئرلئ بیر تک فارقلا ایشارتلی بیر اویوم ساغلایاراق هم رسائیلین-نورون “فورقانئ حاکیمین برەکتلی بیر آغاجئ” اۇلدوغونو گؤستریر.
أگر “من شجرة”دەکی “ة”، “ة” اۇلاراق قالسا، اۇ واقیت ماقامئ جیفریسی 993 أدر، اویوما ضارار ورمەین پک آز وە سئرلئ بش فارقلا ریسالتۆن-نورون راقام دگری اۇلان 998’ە اویوم گؤستریر. آنلامئ دا اویوملو اۇلدوغو ایچین آیت بو ایسمە ایشارت أدر.”
آچئقچا آنلاشئلئیۇر کی، ساعید نورسینین کیتابلارئنا “ریسالەئین-نور، رسائیلین-نور، ریسالتۆن-نور” دییە فارقلئ آدلار ورمەسی، ایستەدیگی راقاملارئ دنکلشتیرمە آماجئنا یؤنەلیکتیر.
بورادا ساعید نورسی، اؤنجە آیتتن، باغلاجئیلا برابر تک بیر کلیمە آلمئش وە اۇنا جۆملە آدئنئ ورمیشتیر. سۇنرا راقام دگری 400 اۇلان “ة” حارفینی، دگری 5 اۇلان “ه” ایلە دگیشتیرمیشتیر. یوقارئدا راقام دگرینین 548 اۇلدوغونو سؤیلەدیگی ریسالەئین-نورو بو دفعا 598’ە چئقارمئشتئر.
هر شەیە راغمن راقاملار توتمایئنجا یینە “سئرلئ فارق” پردەسینە سئغئنمئشتئر.
سۇن اۇلاراق آیتە؛ قورئاندا بولونمایان “من فرقان حکیم = فورقانئ حاکیمدن” شکلیندە بیر أکلەمە یاپاراق “ریسالەئین-نورون فورقانئ حاکیمین برەکتلی بیر آغاجئ” اۇلدوغو سۇنوجونا وارمئشتئر.
بونو آیتتەکی یرینە یرلشتیریرسک شؤیلە بیر دوروم اۇرتایا چئقار:
“اۇنون نورو، ایچیندە ائشئق بولونان بیر قاندیل یوواسئ گیبیدیر. اۇ ائشئق بیر جام ایچیندەدیر. اۇ جام، سانکی اینجی گیبی بیر یئلدئزدئر. دۇغودا دا باتئدا دا اۇلمایان برەکتلی ریسالەئین-نوردان توتوشتورولموشتور.”
اۇنون بو ایددیعاسئ، داحا سۇنراکی ایفادەلری ایلە تام اۇلاراق اۇرتایا چئقاجاقتئر.
-
دؤردۆنجۆ جۆملە
ساعید نورسییە گؤرە آیتین ریسالەئین-نورا باقان دؤردۆنجۆ جۆملەسی شودور:
“نور علی نور یهدی اللە لنورە = نور اۆستۆنە نوردور. آللاە نورونا یؤنلتیر.” بونون راقام دگری 999 أدەرک سئرلئ بیر تک فارقلا ریسالتۆن-نورون راقام دگری اۇلان 998’ە اویوملو اۇلاراق آنلامئنئن قووتلی ایلگیسی ایلە ایشارت درەجەسیندە ایمادا بولونور.”
سایئیئ توتتورماق ایچین ایکی جۆملە بیر آرایا گتیریلمیش آما ایکینجی جۆملەنین تۆملجی، یاعنی “مفعولۆن بیهی” آیئقلانمئشتئر. راقام یینە دە توتمایئنجا اۇ “سئرلئ فارقا” سئغئنئلمئشتئر.
ج- ساعید نورسی ایلە ایلگیلی ایشارتلر
ساعید نورسییە گؤرە آیتین “بشینجی جۆملەسی” شودور:
“من یشاء = ایستەینی“. بو جۆملە غایت کۆچۆک بیر فارقلا ریسالتۆن-نور مۆئللیفینین ایسمییلە مشهور بیر لاقابئنا اویوم گؤستریر. أگر “یشاء”داکی موقاددر ضامیر ایظهار أدیلیرسە، “من یشائە” اۇلور.
تامئ تامئنا اویوم ساغلار.
بورادا سؤزۆ أدیلن لاقاب “ال-کۆردی” اۇلمالئدئر. چۆنکۆ راقام دگری 409’دور.
“من یشاء”نئن راقام دگری ایسە 407’دیر. اۇ کۆرد اۇلدوغو ایچین لاقابئ ساعیدی کۆردیدیر. سایئ دنک دۆشمەدیگی ایچین “ال” تاقئسئنئ أکلەمک گرکمیشتیر. کندیسینین لاقابئندان باحثەتمەمەسی دە ایلگینچتیر.
ساعید نورسی بورادا اؤنملی بیر دیل حاطاسئ دا یاپمئشتئر.
“یشاء’داکی موقاددر ضامیر ایظهار أدیلیرسە…” دییۇر.
عارابچادا موقاددر اۇلان ایظهار أدیلەمز. أگر ایظهار أدیلەبیلەجک اۇلسایدئ اۇنا ماحذوف دەنیردی. یشاء’داکی موقاددر ضامیر، اۇنون فاعیلی اۇلان “هو”دیر. “من یشائە”داکی “ە” ایسە ماحذوف اۇلان مفعولدور.
ساعید نورسی سؤزۆندە شؤیلە دوام أدییۇر: “من شجرة مبارکة = برەکتلی بیر آغاچتان” جۆملەسیندەکی بیرینجی “ت” (آچئق تا)؛ “ة” (قاپالئ تا)؛ ایکینجی “ة” (قاپالئ تا) ایسە واقئف یری اۇلدوغوندان “ه” سایئلسا وە “شجرة”دەکی تنوین “ن” سایئلسا 1311 أدر.
بو، رسائیلین-نور یازارئنئن، ریسالتۆن-نورون مۆبارک قوتسی آغاجئ قورئانئن باساماقلارئ اۇلان “عاراب دیلینی” اۇقومایا باشلادئغئ تاریحە تامئ تامئنا ایشارت أدر.
“تاریحچەیی حایاتئنا” گؤرە اۇ، هیجری 1290’دا دۇغموشتور. دەمک کی، 20 یاشئندا “عارابچا” اۇقومایا باشلامئشتئر. حالبوکی اۇ، 14 یاشئندا ایکن دەورینین أن بۆیۆک عالیملریندن اۇلدوغونو ایددیعا أتمکتەدیر.
ساعید نورسی دییۇر کی:
“یکاد زیتها یضیء ولو لم تمسسە نار نور = آتش دگمەسە بیلە، یاغئ ائشئق ساچار گیبیدیر.” نور جۆملەسی، ایشارت أدر کی، رسائیلین-نور مۆئللیفی دە آتشسیز یانار.
عیلیم ألدە أتمک ایچین ماصرافا وە درس سئقئنتئسئنا ایحتیاج دویمادان کندی کندینە نورلانئر، عالیم اۇلور.
أوت، بو موعجیزەلی جۆملەنین اۆچ ایشارتی واردئر؛ ایکیسی ألکتریگە وە رسائیلین-نورا یاپتئغئ ایشارتتیر؛ بونلار بیرر گرچکتیر. اۆچۆنجۆسۆ دە مۆئللیف حاققئندادئر؛ اۇ دا تۆمۆیلە گرچکتیر. تاریحچەیی حایاتئ اۇقویانلار وە همشهریلری بیلیرلر کی؛ مدرسە اوصولۆنە گؤرە “ایظهار” کیتابئندان سۇنرا اۇنبش سنە درس آلماقلا اۇقونان کیتابلارئ، رسائیلین-نور مۆئللیفی یالنئز اۆچ آیدا اۇقوموشتور.
آیتین اۇ جۆملەسی جیفری وە أبجدی اویوملا هم ألکتریگین کشفینین یاقئنلئغئنئ، هم رسائیلین-نورون اۇرتایا چئقماسئنئ، هم دە مۆئللیفینین دۇغومونو ایشارت یۇلویلا حابر وریر. آیرئجا بیر موعجیزە پارئلتئسئ داحا گؤستریر.
شؤیلە کی؛ “یکاد زیتها یضیء = یاغئ ائشئق ساچار گیبیدیر” جۆملەسینین ماقامئ 1279’دور.
“ولو لم تمسسە نار نور = اۇنا آتش دگمەسە بیلە“. نور بؤلۆمۆ ایسە، ایکی تنوین ایکی “نون” سایئلئرسا 1284 أدر. بؤیلەجە هم ألکتریگین یایغئنلاشماسئنئن یاقئن اۇلدوغونو، هم رسائیلین-نورون یاقئنلئغئنئ، هم اۇندؤرت سنە سۇنرا مۆئللیفینین دۇغومونو “یکاد = نەردەیسە” قودسی کلیمەسییلە ماعنن ایشارت أدر. جیفر ایلە دە تامئ تامئنا عاینئ تاریحە اویوم گؤستریر.
بیلیندیگی گیبی ضایئف وە اینجە ایپلر بیرلشتیکچە قووتلشیر، قۇپماز بیر حالات اۇلور. بیر سئررا گؤرە، بو آیتین بو ایشارتلری بیربیرینە قووت وە دستک وریر. اویوم تام اۇلمازسا دا تام حۆکمۆندە اۇلور وە ایشارتی، دلالت درەجەسینە چئقار. } (شوعاعلار)


text:
فریده هیجران (ولیئوا)
این آدرس ایمیل توسط spambots حفاظت می شود. برای دیدن شما نیاز به جاوا اسکریپت دارید
Fəridə Hicran (Vəliyeva) dosent filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
برگردان : دکتر حسین شرقی دره جک
آچار سؤزلر: پوئزییا، رنگ، تصووف، میفولوگییا، شامانیزم، تفککور، طبیعت، شاعر
خلاصه
۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر تورک ادبیاتی تکجه بدیعی دوشونجهنین دئییل، هم ده فلسفی فیکرین اساس تظاهر و ایفاده واسطهسی اولموشدور. بو چاغلاردا یاشاییب-یاراتمیش سؤز سنتکارلاری چوخ واخت بیرباشا، آچیق دئیه بیلمدیکلرینی پوئتیک رمزلرین جازیبدار پردهسی آلتیندا، اینجه، ظریف دویغولار و بدیعی اوبرازلارلا ایفاده ائتمیش، حاقسیزلیق و عدالتسیزلییه قارشی اعتراض سسلرینی اوجالتمیش، آزادلیق آرزولارینی سیمووللار واسطهسیله ایفاده ائتمیشلر. ادبیاتدا، خصوصیله پوئزییادا ان چوخ ایشلهنهن بئله رمزلردن بیری ده طبیعت، اونداکی رنگلر و رنگلره وئریلهن آنلاملاردیر.
قئید ائدک کی، عمومیتله، طبیعت حادثهلرینه مراجعت، اونون ان رنگارنگ بویالارلا تصویری، مؤلفین چاتدیرماق ایستدیی احوال-روحیه و اساس متلبین داها تأثیرلی ایللوستراسییاسی، حتی اوبرازلارین کاراکتئریندهکی چالارلارین آیدین وئریلمهسینده رنگلردن ایستیفاده پوئزییادا چوخ گئنیش یاییلمیشدیر. بو مقالهده ۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر تورک شعرینده رنگلرین منالاندیریلماسی، اونلارین میفیک آنلامیندان ایستیفاده اؤزللیکلری و مؤوضویا یاناشما ایستیقامتلرینی دؤورون ان سجیوی سنتکارلارینین یارادیجلییقلاری اساسیندا آراشدیرماغا چالیشمیشیق.
تدقیقات زامانی آراشدیریلان مؤوزونون تام احاطه اولونماسی اوچون دؤورون اساس ادبی پرینسیپ و ایستیقامتلرینی اؤز یارادیجلییقلاریندا عکس ائتدیرمیش یازارلارین اثرلریندن نومونهلر وئریلمیش، مووافیق تدقیقاتلارا مراجعت اولونموش و گلدییمیز قناعتلری اساسلاندیرماق اوچون ایستینادلار وئریلمیشدیر.
اؤزوندن اوولکی ارثدن بهرهلنهن، قدیم و زنگین ادبی عنعنهلر اوزرینده یئتیشهن، یئتکینلشهن ۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر تورک ادبیاتی منسوب اولدوغو، داها دقیق ایفاده ائتسک، واریثی اولدوغو بو خزینهدن قیدالاندیغی کیمی، اونا اؤز تؤهفهسینی ده وئرمیشدیر. طبیعی کی، حتی ان رئال گئرچکلیکلرین بدیعی ایفادهسینه اؤرنک اولا بیلهجک پوئزییا نومونهلرینده ده دؤورون، زامانین ادبی-بدیعی و ائستئتیک طلبلرینه اویغون اولاراق تصووفون تأثیری حیسس اولونور. سؤز سنتکارلارینین بدیعی اؤرنکلرینده دونیانین یارانماسینا، یارادانلا بشرین قارشلییقلی موناسیبتینه، حتی دؤورون سیاسی-اجتماعی حادثهلرینه موناسیبتده ده تصووف دونیاگؤروشو اساس یئر توتور و بونو داها چوخ رمز و سیمووللارین گئنیش ایستیفادهسینده، «اؤرتولو دیل»این اوستونلوک تشکیل ائتمهسینده آچیق-آیدین گؤروروک. تصووف ادبیاتیندا ان گئنیش یاییلمیش رمزلر سیراسیندا رنگلرین ایفاده ائتدیی موبههم، سیرلی آنلاملار دا موهوم یئر توتور.
روزیگاریمی عشق ائتدی قارا، یا اولدو دود،
هیجر چون قم دوزخیندن سالدی ویرانمه اود.
(۱۵، ص.۳۴)
۱۵-جی عصر تورک حکمدار-شاعری حسین بایقارادان گتیردییمیز بو بئیتده شاعر آشیقین دیلی ایله دئییر کی، هیجران قم جهنمیندن خارابا قالمیش «(جان( ائویمه» اود سالدی، گذرانیم قارا اولدو و توستویه دؤندو. بورادا بیر بیت داخیلینده سانکی بیر «سوژئت» ایشلنیلمیشدیر. هیجران آشیقین ویرانه قالمیش جان ائوینه اود سالیر، یانغین باش وئریر و توستو چیخیر. بورادا، طبیعی کی، «توستو»نون رنگینه ده ایشاره ائدیلمیشدیر.
موطلق قئید ائتمک لازیمدیر کی، رنگلرین بیرباشا معنالاریندان باشقا میفیک، دینی، رمزی معنا داشیماسی هله قدیم تورک تفککور اؤرنکلرینده ده موشاهیده اولونور. بئله کی، اولو تورکون اوزاق کئچمیشینه بویلانارکهن سلفلریمیزین ایدراک خزینهسیندهکی حیکمت دولو دیرلری آراسیندا طبیعتین ائجازکارلیغینی موختلیف چالارلارلا عکس ائتدیرهن رنگلره ده لاقئید قالمادیقلارینی ایزلییریک. حیاتین بوتون ساحهلرینه حسساسلیقلا یاناشان و ان اینجه متلبلری آراشدیرماغا جهد ائدن اولو سویداشلاریمیزین تفککورونده میفولوژی آنلاییشلار و اونلارین معنا توتومو سونراکی نسیللرین ده بدیعی-پوئتیک یارادیجلییغینا بو و یا دیگر درجهده تأثیرینی گؤسترمیشدیر.
خالقین شیفاهی تفککورو بوتون ساحهلرده آپاریجی مئیار اولدوغو کیمی، رنگلرین میفیک آنلاملارینین آچیلماسیندا دا اؤز حیکمتینی اسیرگممیشدیر. خالقین سینامالاری بو باخیمدان داها کسرلی اینانجلاری آشکارا چیخاریر. اجدادلاریمیزین ان قدیم دوشونجه طرزینی، حیاتا باخیش و حادثهلره موناسیبتینی عکس ائتدیرهن سینامالار رنگلرین ده بعضی جهتلرینی آچیر. بورادا، طبیعی کی، رنگلرین آهنگی و اینسانلارا بخش ائتدیی موثبت و یا منفی ائنئرژی ده اساس رول اویناییر. رنگلرله باغلی موحاکیمه یورودرکن ایلک اؤنجه کایناتین یارانماسی حاقینداکی تسووورلر، او جملهدن زردوشت فلسفهسینده گؤستریلدیی کیمی، وارلیغین عکسلیکلر اوزرینده دوزهنلهنمهسی مسئلهسی یادا دوشور.
قدیم تورک تفککورونده رنگلرین اؤز بیرباشا معنالاریندان باشقا، فلسفی چالار داشیماسینا ایلک تورک ائپوسلاریندا دا راست گلیریک. عمومیتله، تورک قاورامیندا رنگلرین منالاندیریلماسینی آراشدیرماق اوچون ایلک اؤنجه میفولوژی قایناقلارا، افسانه و روایتلره، داستان و ائپوسلارا، ایلکین یازلیی منبعلره باش وورماق لازیمدیر. بو معنادا اورخون-یئنیسئی عابدهلری، کیتابی-دده قورقود داستانلاری، ماناس داستانی و س. قیمتلی منبلردندیر. تورک میفولوژی متنلرینده حتی تانری آدلارینا علاوه اولونان رنگ آدلاری دا تا قدیمدن تورکلرین رنگلرین ماهیتینه وئردیکلری دیری بیر داها تصدیق ائدیر. مثلاً، معلومدور کی، قدیم آلتای تورکلرینین میفولوژی متنلرینده تانری قارا خان کیمی تقدیم اولونور. قدیم تورکلر گؤی تانرینین ایسه «آغ خان، قیزیل خان، ساری (قارا)خان، یاشیل خان آدلاریندا» (۱) دؤرد اوغلو اولدوغونا اینانمیشلار. بعضی تورک طایفالاریندا ایسه تانری، یارادیجی «بیاض یارادیجی»، «آغ آنا» دئیه قئید ائدیلیر. تورکلرین یاشادیقلاری جوغرافی آرئالدا آنوماستیک واحیدلرین – دنیز، داغ آدلارینین ترکیبینده ده رنگلرین ایشلهنمهسی ماراق دوغورور و البته کی، آیریجا موستقیل تدقیقاتین مؤوضوسودور. مثلاً: قارا دنیز، قیرمیزی دنیز، آغ دنیز، گؤی دنیز و س. تدقیقاتلاردا گؤستریلیر کی، «تورکلرین کوسموقونیک سیستئمینده دؤرد ایستیقامت اؤزونو گؤستریر.
بو اساس دؤرد ایستیقامتین اؤزلرینه مخصوص رنگلری واردیر: شیمالین رنگی قارا، جنوبون قیزیلی، شرقین گؤی ماویسی، بعضا یاشیل، قربین ایسه آغدیر. ساری رنگ ایسه دونیانین مرکزینین گؤستریجیسیدیر» (۲).
ایبتیدای یارادیلیش و باشلانغیج تصووورلری ایکی عکس معنا ایفاده ائدن آغ و قارا رنگلرینین میفولوژی آنلامینی دا آچیقلاییر. آغ - کایناتدا ایشیقلی بیر عالمین، یعنی یئر اوزریندهکی خؤشبخت بیر حیاتین رمزیدیر. قدیم تورک داستانی «کیتاب دده قورقود»دا آغ عینی زاماندا «هوندور»، «اوجا»، «قلبی» معنالارینی دا بیلدیریر. داستاندا آغ رنگین سئمانتیک سیموولیکاسینا دایر دیرلی تدقیقاتین مؤلفی اولان پروفسور بهلول عبدالله نین دا عمومیتله، تورک تفککورونده، شامانیزمده آغین ایفاده اوبیئکتلری حاقیندا ماراقلی فیکیرلرینه راست گلیریک: «آلتای شامانیزمینده آغ رنگ، عمومیتله ایلاههلره مخصوص بیلیندییندن شامانلار دا آغ رنگلی پالتار گئییرلر. یئنه ده ائله آلتالییلارین یارادیلیش افسانهلرینده بیر آغ آنادان دا سؤز گئدیر. تانری اولگئن دونیانی یاراتماق حاقیندا دوشونرکهن سو ایچیندن بیردن-بیره آغ آنا گؤرونور و ایشی نئجه گؤرمیی اولگئنه باشا سالیر. «آغ» سؤزو همچینین «جننت» آنلامیندا ایشلنیر. جننتده ظن اولونان تانریلار دا «آغتو» آدلانیر. یعنی «آغلیلار». بو دا رنگی آغاپپاق اولماق دئمکدیر. ایناما گؤره، آغتولار گؤیون اوچونجو قاتیندا اوتورورلار» (۳، ۲۱۲(. زردوست فلسفهسینده یئرین آلتینداکی قارانلیق عالمین اینیکاسی اولان قارا ایسه «کیتابی-دده قورقود» عابدهسینده و عمومیتله، قدیم تورک یازلیی عابدهلرینده رنگله یاناشی، «تورپاق»، «یئر»، «بؤیوک» معنالارینی دا ایفاده ائتمیشدیر. «آغ-قارا» رنگ چالارلارینین اؤزونده بیر عکسلیک، تضاد و ضدیت اولدوغوندان بو مفهوملار مووافیق اولاراق «گؤی - یئر»، «خیر - شر»، «تمیز، خیرخواه روح - بدخواه روح»، «خوشبختلیک - بدبختلیک»، «موفقیت - اوغورسوزلوق»، «سئوینج - کدر» آنلاملاریندا دا قاورانیلمیشدیر.
چوخ گومان کی، قارا رنگ هم ده تورپاغی و هر بیر اینسان اؤولادی اوچون قاچیلماز اولان اؤلومو تمثیل ائتدیینه گؤره عینی زاماندا دا گوجو سیموولیزه ائدیر. و قریبهدیر کی، اوزاق شرق خالقلاریندا ایسه قارا رنگ خوشبختلیک و سادتین رنگی حساب اولونور، حتی بعضی دیارلاردا رنگلرین شاهی ساییلیر.
رنگلرین اینسانین ایلکین تصووورونده بو جور یئر آلماسی، رنگ چالارلارینین حیاتی درکئتمه تصووورلری ایله باغلی منالاندیریلماسی و منیمسنیلمهسی اینسانلارین طبیعتی آنلاماق ایستییندن ایرلی گلمیشدیر. بئله کی، رنگلر موختلیف چالارلاردا اولدوغو کیمی موختلیف معنالاری دا ایفاده ائتمیشدیر. تورک میفولوژی تفککورونده درین ایزلری اولان گؤی رنگ بیر چوخ چالارلارینا گؤره موختلیف دؤورلرده اؤزونده آیری-آیری معنالاری بیرلشدیرمیشدیر. تورکون تاریخینده قارا و گؤی رنگلرین ماتهم رنگی کیمی قبول ائدیلمهسی میرهلی سئییدووون آراشدیرمالاریندا جوخ ماراقلی دلیللرله تصدیقینی تاپیر (۴). بو گون ده یاس مراسیملرینده گؤی و قارا گئیینمک عنعنهسی یاشاماقدادیر. لاکین بو باخیش معین مخز و منبعلرده اؤز ایلکین یوزومونو دییشیر. بونون اساس سببینی رنگلرین چالاریندا و همین رنگین هانسی اشیایا عایید اولماسیندا آختارماق داها رئال گؤرونردی. بیر جوخ افسانهلره اوز توتان تدقیقاتجی میرعلی سید اوو گؤستریر کی، سمرقندده امیر تئیمورون مقبرهسینین زیارتی زامانی اوردا گؤی رنگلی بؤیوک بیر مرمر داش دقتی جلب ائدیر و زیارتچی داشلا ماراقلانان زامان اونا بیلدیریرلر کی، بو گؤی داش امیر تئیمورون خاقانلیق داشیدیر. امیر تئیمور حتی سفره چیخان واختلاریندا بو داشی باغلی یئرده ساخلایارمیش، چونکی اوندا بئله بیر اینام قطعیلشیبمیش کی، بو گؤی داشین اوستونه کیم چیخسا خاقان اولار. بو اینانج طبیعی کی، گؤی رنگین گؤیله، داها دوغروسو، گؤی تانریسی ایله ایلگلیی اولدوغوندان ایرلی گلیر. آخی اسکی تورک خالقلارینین اینامینا گؤره گؤی - خاقانلیق، خوشبختلیک گتیررمیش و گؤی رنگ ده همیشه گؤیله، گؤی تانریسی ایله باغلی ایشلنمیشدیر (۴، ص.۲۶۵). ائله محض گؤیون، حدودسوز سمانین، نهایتسیز دنیزین و سویون رنگی اولدوغو اوچون گؤی رنگ هم ده سرحدسیزلیین سیموولو حساب ائدیلیر.
تورک میفیک تفککوروندهکی رنگلردن دانیشارکهن یاشیل رنگی ده خصوصی قئید ائتمک لازیمدیر. ساکیتلیک، راحتلیق، دینجلیک، سوله، اینام، اعتبار، آرزو، موراد، ایستک کیمی معنالاندیریلان یازیل رنگین ده سؤز صنعتینده چئشیدلی مقاملاردا ایشلهنمهسینه راست گلینیر. اسکی افسانهلردن بیرینده بئله بیر فیکیر وورغولانیر کی، بوخوتئکینین یوخودا گؤردویو آغ گئییملی قوجا اونا یاشیل بیر یئشیم داشی وئریر و دئییر کی، داش سیزده اولدوقجا سیز حاکم اولاجاقسیز. بورادا داش کولتو ایله یاناشی، رنگ سیموولیکاسینا دقت ده آیدین سئزیلیر. آغ گئییملی قوجا و یاشیل رنگلی یئشیم داشی و س. بوتون بو موقاییسهلر بیر داها تصدیقلییر کی، تاریخ بویو رنگلرین چالارلاری اسکی تورک قبیلهلری طرفیندن دقته آلینیب، یوزوملار آراسینداکی فرقلر نظردن قاچماییب.
۱۵-جی عصر تورک دیوان ادبیاتینین نمایندهسی احمد داینین ده آشاغیداکی بئیتلریندن آیدین اولور کی، یاشیل رنگ گنجلیک، طراوت، خوش گون-گوزران معنالارینی دا ایفاده ائتمیشدیر.
دون یاشیل هارا گئیوردی گولسیتان گول-گون کابا
ایشبوگون آندان ایواز -حرای موغایلان ائیلدی. (۱۴، ص.۴۷)
و یا:
هر آغاج کیم یاشیل آتلاس هیلاتئ شوکر ائتمدی
اوش هازان ییلی توتوب سویدو وو اوریان ائیلئدی. (۱۴، ص.۴۷)
ایکینجی بئیتده شاعر گؤستریر کی، یاشیل آتلاس گئیینهن و فیراوان حالینا شوکر ائتمهیهن آغجلاری پاییز یئلی لوت-اوریان ائلدی، یعنی بوللوق-برکت رمزی اولان یاشیل پالتارینی الیندن آلدی.
ایستر شیفاهی، ایسترسه ده یازلیی سؤز صنعتینده ان چوخ ایستیفاده اولونان رنگلردن بیری ده قیرمیزی رنگدیر.
آلمانین یوزون کیزاتردی نوکتئدئن بادی-حازان
ایللئ نارون غصه باغرینی کان ائیلئدی.
(۱۴، ص.۴۷)
قیرمیزی رنگ هم قدیم عابدهلریمیزده، هم ۱۳-جو-۱۵-جی عصرلر تورک ادبیاتیندا سئوگی، سئوینج، شادلیق، خوش گون، اوغور، موباریزه، توی-دویون، بایرام رمزی کیمی ایشلنمیشدیر. بوندان باشقا، قیرمیزی گونشی، اودو، آلووو، قانی آسسوسیاسییا ائتدیریر، خوشبختلیگی تمثیل ائدیر. کلاسسیک ادبیاتدا سئوگیلینین گؤزللیینین تصویرینده، خصوصیله ده دوداقلار و یاناقلارین پوئتیک سؤزله رسمی چکیلرکن، بعضا ایسه حسرتی، آیرلییق دردینی اوخوجویا داها تأثیرلی بویالارلا چاتدیرماق ایستدیکده قیرمیزی رنگدن گئنیش ایستیفاده اولونموشدور. مثلاً:
عالمه نئوروز سلطان اولدو ایستیقلال ایلئ،
کئندیی گولسئن دوناتتی کیرمیزییلا آل ایلئ. (۱۲، ص. ۱۲۹)
قدیم تورکلرین تفککور و اینانجلاریندا ان چوخ موباحثه و ضدیتلی فیکیرلر دوغوران رنگ ایسه ساری رنگدیر. ساری – هم دونیانین مرکزی، هم حاکمیت، گوج و قیزیلین رمزی کیمی آنلاشیلمیش، هم ده منفی معنا چالارلارینی داشیمیشدیر. بئله کی، بو رنگ خستهلیگی، دوشمهنچلییگی، خیانتی، فلاکت، نیفرت و پیسلیگی ده ایفاده ائتمیشدیر.
آیوانین بئنزین سارارتدی اول تورونجون قابغابی
بئنزئر او آنی گؤروب یادی زینیهدان ائیلئدی. (۱۴، ص.۴۷(
عمومیتله، ایستر خالق ادبیاتیندا، ایسترسه ده بدیعی ادبیاتدا رنگلرین خصوصی مؤوقعیی همیشه وورغولانمیش، یعنی خالقین رنگلر عالمینه موناسیبتینه دایم آیدینلیق گتیریلمیشدیر.
بشر اؤولادینین سوسیال-فلسفی، بدیعی-میفولوژی تفککورونون فورمالاشدیغی واختدان رنگ چالارلارینا خصوصی میفیک موناسیبتی اولوب. چونکی رنگلر اینسانین دونیانی تانیما و درکئتمه پروسئسینده ان چوخ ایستیفاده ائدیلهن عنصورلردندیر.
رنگلرین میفیک آنلامی ایله باغلی بو تسووورلر، حیسس و دویغولارین تصویرینده رنگلردن گئنیش ایستیفادهیه بدیعی ادبیاتدا، خصوصیله قدیم تاریخه و زنگین عنعنهلره مالیک اولان تورک تصووف شعیرینده تئز-تئز راست گلیریک. حتی تدقیقاتچیلار رنگلری کلاسسیک شعیرین آیریلماز بیر پارچاسی حساب ائدیرلر (۵، ص.۳۹۴). دیوان ادبیاتی شاعرلری رنگلرین ایفاده ائتدیی رنگارنگ معنا یوکلریندن ایستیفاده ائدرک شعیرلرینه زنگینلیک قاتمیشلار. الوانی شیرازی، مسیحی، علیشیر نوای، شیخی، حسین بایقارا، یونوس امره کیمی اورتا عصرین بیر جوخ دیرلی تصووف شاعرلرینین اثرلرینده رنگلرین معنا چالارلاری و اونلارین میفیک آنلاملاری جوخ ماراقلی و رنگارنگ میصراعلاردا عکسینی تاپمیشدیر.
شیخی تخللوسو ایله شعیرلر یازان مشهور گؤز حکیمی یوسیف سینان دا دیوانیندا رنگلرین ماهیتینه خالق حیکمتلری پریزماسیندان باخیر. اونون رنگلرله باغلی دوشونجهسینده گئنئتیک کودلار دده قورقود داستانیندا یئر آلان فیکیرلرله سسلشیر. دده قورقود داستانیندا، «قام بؤرهنین اوغلی بامسی بئیرک بویونو بیان ائدک، خانیم هئی» بویونا نظر سالاق: «بئیرک بوندان کئچدی. اولو قیز قارداشلاری یانینا گلدی. باقدی گؤردی قیز قارداشلاری قارالی-گؤگلو اوتورارلار. چاغیریب بئیرک سویلار، گؤرلیم، خانیم، نه سویلر.
آیدیر:
آلان صاباح یئریندن توران قیزلار!
آغ اوتاغی قویوبان قارا اوتاغا گیرهن قیزلار!
آغ جیقاریب قارا گئیهن قیزلار!»
(۶، ص.۸۰)
گؤروندویو کیمی، قارا و گؤی رنگلر ماتمین، یاسین رمزی کیمی آنلاشیلیر. آرتیق بئیریین اؤلوموندن امین اولموش باجیلاری «آغ چیخاریب قارا گئییرلر»، «آغ اوتاغی قویوب قارا اوتاقدا اوتورورلار»، یعنی یاس ساخلاییرلار. ماراقلی و تقدیرلاییقدیر کی، داستاندا بیرباشا «یاس ساخلادیلار» دئییلمیر، پوئتیک تفککورون، بدیعی دوشونجهنین دیلی ایله دانیشیلیر. دده قورقود بویلاریندا بئله مقاملارا تئز-تئز راست گلیریک. «قازان بگ اوغلی اوروز بگین توتساق اولدیغی بویی بیان ائدر، خانیم، هئی!» بویوندا اسیر دوشن و اعداما محکوم ائدیلهن اوروز آتاسی ایله گؤروشونده اونا اورک-دیرک وئرهرک دئییر:
آنام منیم اوجون گؤگ گئییب قارا سارینسون
قالین اوغوز ائلینده یاسیم توتسون!
(۶، ص.۷۵)
تصووف شعرینده قارا رنگه ایلاهی بیر آنلام دا علاوه اولونموشدور. بو ایسه هر شئیدن اول قارا رنگین طبیعتدهکی یئرده قالان بوتون رنگلری اودا بیلمک قابیلیتینه اساسلانیر. چونکی بوتون رنگلری اودا بیلمک اؤزلویونده بیر رنگسیزلیکدیر و بو خصوصیت ده تصووف ادبیاتیندا «ذات ایلاهینین» و سالیکین نفسینین کامیللیگی ایله قارشیلاشدیریلیر. قریبهدیر کی، بعضی صوفی طریقتلرینده، مثلاً کوبروییهلیکده قارا رنگ نور، ایشیق منبعیی کیمی آنلاشیلیر (۶، ص.۱۷۹۵).
کامو بیر نوردور اشباح او ارواح
بو هامرا گئرجی رئنگین دودی ایقداح. (۱۱، ص.۱۵۱)
تورک شاعری الوانی شیرازی قارانی بوتون رنگلرین شاهی حساب ائدیر. شاعر بورادا یارادانلا باغلی آلیره ده ایشاره ائدیر:
کیزیل رئنگئ یئشیل رئنگئ اینانماز
کارادان اؤزگئ رئنگی رئنگ سانماز.
کاتیندا جوملئ رئنگ آنون کارادور
یارادیجی آنا اویلا یارادیر.
(۱۱، ص.۲۰۴(
یئری گلمیشکهن دئیک کی، تصووف ادبیاتیندا دقتی جلب ائدن مسئلهلردن بیری ده نفس مرتبهلرینین هر بیرینین اؤزونمخصوص رنگده تصویر ائدیلمهسیدیر. معلومدور کی، تصووفده مورید معنوی کامیللشمه یولوندان بیر نئچه مرتبهدن کئچمهلیدیر. بو یولدا ایلک مرتبه اولان «نفس اماره» اینسانین حیوانی بیر شهوتین تأثیری آلتیندا یاشادیغی، لاکین بو حالدان قورتولماق اوچون قلبینده گوجلو بیر آرزونون باش قالدیردیغی بیر پیللهدیر. بو مرتبهنین رنگی ماویدیر (۱۶). ایکینجی مرتبه «نفس لووامه» آدلانیر و داها یوکسک ایدراک سوییهسینه قالخان مورشید بو مرتبهده آرتیق آییب سایدیغی دوشونجه و حرکتلرینه گؤره پئشمانلیق حیسسی کئچیریر. بو مرتبهنین رنگی ایسه قیرمیزیدیر. بئلهلیکله، اوچونجو مرتبهنین رنگی ساری، دؤردونجونون رنگی آغ، بئشینجینین یاشیل، آلتینجینین قارا، سونونجو – یئددینجی مرتبهنین رنگی ایسه رنگسیزلیکدیر.
تدقیقاتچی ماحموت کاپلان «اسرار ده ده دیوانیندا رئنک`لئر» مقالهسینده اسرار ددهنین شعرلرینده ده قارا رنگدن گئنیش ایستیفاده اولوندوغو قئید ائدیلیر. تدقیقاتچی خصوصی اولاراق قئید ائدیر کی، هر بیر شاعر کیمی اسرار ده ده ده زولف، کاکیل، خط کیمی سئوگیلینین گؤزللیک ائلئمئنتلرینی گؤستررکن بو مفهوملارین تصووفی آنلاملارینین ایفادهسی زامانی اونلارین قارا رنگله علاقهسینه ده چوخ اینجه شکیلده توخونموشدور.
بعضی صوفی ادبیاتدا ایسه گؤستریلیر کی، قارا رنگ نئجه مجهولدورسا، تانرینین ذاتی دا او جور مجهوللوغا بورونموشدور.
۱۵-جی عصر تورک شاعری شیخی پوئزییاسیندا دا قارا رنگین عینی معنادا ایشلندیینی گؤروروک. سینانددین یوسیف گرمییانی شیخی کوتاهییهده دونیایا گلمیش، سونرا ایسه ایرانا گئدهرک، تحصیلینی اورادا تاماملامیشدیر. شیخی گئرمییان بیلریندن اولان یاقوب بیله مصطفی چلبییه قصیدهلر ده حصر ائتمیشدیر. اؤلوم تاریخی ۱۴۲۸-جی ایل کیمی قتیلشمیش و مزارینین کوتاهییه یاخینلیغینداکی دوملوپیناردا یئرلشدیی ده گؤستریلمیشدیر. بیر جوخ منبعلرده شاعرین سید شریف ایله یاخینلیغی، نظامی گنجوی و حافیظ شیرازینین تأثیریندن بهرلندیی ده وورغولانیر. شیخینین «کنزالمنافی، فی آحوالی امزیج و طبایع» ، «دورر ال عقاید و کلی صایکی وغایت» کیمی اثرلری علم عالمینه معلومدور. طبیعی کی، اثرلرینین بؤیوک بیر حیصهسی طیببی مضمون داشیییر، «دیوان»ی، «خارنامه» و «خسروو و شیرین» ترجومهسی ایسه اونو اوستاد بیر شاعر کیمی تانیتمیشدیر. حتی «خارنامه» اثری عثمانلی ادبیاتیندا ایلک هجو اثری کیمی قیمتلندیریلیر. شیخی دیوانی ایسه ایستانبول اونیوئرسیتئتینین پروفسورو عالی نیهات ترلان طرفیندن آراشدیریلاراق نیظاما سالینیب نشر ائدیلمیشدیر.
شیخینین قارا رنگین معنالاندیرلماسینی عکس ائتدیرهن بیتلریندن بیرینده دئییر:
گیدی گئجه بو ماتم ایجین جببه سیاه
دئرت ایله گؤگه بویادی کانینی صبحگاه.
(۸، ص.۲۱)
بورادا شاعر قارا (سیاه) سؤزونو ایضافت ترکیبی داخیلینده، بدیعی تعیین کیمی ایشلتمیش، گئجهنین قارا رنگده اولماسینی بدیعی شکیلده اساسلاندیرمیش و ماراقلی پوئتیک فیقور اولان حسن تعلیل (سببین گؤزللیگی) یاراتمیشدیر. معلومدور کی، «جوببه» عرب سؤزو اولوب اوستدن گئییلهن اوزون اتکلی، ائنلی، دویمهسیز گئییمین آدیدیر. شیخی یازیر کی، گئجه بو ماتم اوچون «قارا جوببه» گئیینمیشدیر. گؤروندویو کیمی، شاعر گؤی رنگی ده قارا کیمی درد، ماتم رمزی کیمی وئرمیشدیر. آشیق صبح چاغی درددن قانینی گؤی رنگه بویاییر. شیخی پوئزییاسیندا رنگلرین دورلو چالارلارینا دا ایشارهلر ائدیلمیشدیر.
صابر او کاراریمی کومادی زولفون او گؤزون
باغلانوبئن بو کارا گیوبئن اول آلایی (۸، ص.۴)
کلاسسیک شعرده زولفون قارانلیق و قارا رنگی بیلدیرمهسی معلومدور. شیخینین شعرینده ایسه ماراقلی پارالئللیک یارادیلمیشدیر: زولف -گؤز، قارا – آلا...
باشقا بیر شعرینده ایسه یازیر کی، سئوگلییسینین زولفونون کؤلگهسیندن آیری دوشموش آشیقین گؤزونه آی و گون قارا رنگده گؤرونور.
زولفونون سایه سیندن آیریلالی
گؤزومه آی او گون سیاه گئلور. (۸، ص.۱۰)
آغ واراکدان گئر کیلدییسا پور یازی یوزون
دورلو رئنگئ دئفتر آچار گولشئن آیدور، آنودور.
( ۸، ص. ۴(
رنگلری بعضا اشیالارین ماهیتینه، داخلیی کئیفیتلرینه اویغونلاشدیران سؤز اوستالاری فیکیرلرینی داها اوبرازلی شکیلده چاتدیرماق، اوخوجونون دقتینی جلب ائتمک اوچون اونلارین چالارلاریندان بدیعی تعیین کیمی ایستیفاده ائدیر، بعضا ایسه هر هانسی بیر اشیانین رنگینی قئید ائتمهدن اونا خاص چالاری بنزتمه واسطهسی کیمی ایشلتمیشلر.
ایا گول-روی سیمین تن گؤزون درد ایله سئنون
یوزوم رئنگینی نئرگیس وش آجئپ می زرد او ساز ایتسئم. (۸، ص.۸۱)
شاعر بنیزینین سارالدیغینی نرگیز گولونون ساری لچکلری ایله موقایسه ائدیر.
عمومیتله، کلاسسیک ادبیاتدا، او جملهدن ده شیخی یارادیجیلیغیندا نرگیز گولو چوخ واخت ساری رنگ ایفادهسینین یئرینده ایشلنمیشدیر. تدقیقاتچیلار دا یازیرلار کی، رنگلر بعضا اؤز آدلارییلا، مثلاً، آغ، قارا، قیرمیزی، یاشیل، ساری کیمی آچیق شکیلده، بعضا ایسه آتش، گئجه، نور، قارانلیق کیمی رنگلره دلالت ائدن مفهوملارلا دولایسی بیر شکیلده ایفاده ائدیلمیشدیر.
نیگارا حاددونون لوطفو کومادی کومادی گولده رنگ او بو
آپاردی گوزلئرون سیحری گؤزوندئن نرگیزین اویخو.
(۸، ص.۷)
تصووف ادبیاتیندا رنگلر عادتا بعضی حاللاری، مقاملاری و سیر و سلوکون مرحلهلرینی بیلدیریر. لاکین بیر مسله نی ده خصوصی قئید ائتمک لازیمدیر کی، آیری-آیری طریقت و تکیهلرده رنگلرین ایفاده ائتدیی رمز و سیمووللار دییشه بیلیر. خصوصی قئید ائتمک لازیمدیر کی، طریقتلر آراسیندا رنگلرین آنلامینا ان چوخ اؤنم وئرهن کوبروییه طریقتیدیر. رنگلره وئریلن بو اؤنم اونلارین مؤوجود وارلیقلارین بیر-بیریندن فرقلهنمهسینده ان اساس علامتلردن بیری اولدوغوندان ایرلی گلمیشدیر. دیگر بیر طرفی ایسه، رنگلرین یالنیز ظاهری علامت اولماییب اینسانلارین روحی-پسیخولوژی عالمی، داخلیی دونیاسی ایله باغلی جهتلرینین ده اورتایا چیخماسی ایله باغلیدیر. ماراقلیدیر کی، معاصر علمده رنگلرله موعالیجهیه اولان میل گئتدیکجه آرتماقدادیر و ۲۰-جی عصرین اورتالاریندان اعتباراً یارانماقدا اولان «رنگ علمی» گئتدیکده اؤز فعالیت و تأثیر ساحهسینی گئنیشلهندیرمکدهدیر.
تدقیقاتلار قرآن کریمده «الله ین بویاسی» ایفادهسینین ایشلندیینی گؤستریر (۹). الله ین یاراتدیغی وارلیقلار دا رنگینی محض اوندان آلمیشدیر. ایسلامین مقدس کیتابینا گؤره، یئر اوزوندهکی اینسانلارین دریلرینین موختلیف رنگلرده اولماسی تانرینین قودرتینه دلالت ائدیر. ایسلامی ایناملارا گؤره، رنگلر دونیانین داها جلب ائدیجی اولماسینا، گؤزللیینین آرتماسینا خیدمت ائدیر. بیر آنلیغا تصووور ائدک کی، اطرافیمیزدا هر شئی عینی رنگدهدیر. طبیعی کی، بونو تصووورده جانلاندیرماق بئله آرزوولونمازدیر. اودور کی، طبیعتین ان موختلیف رنگلردن عبارت اولماسی تانرینین اینسان اوغلونا ان بؤیوک لوطفلریندن بیریدیر. یونوس امره ده یازیر کی:
یانمیشام عشقینه تا کول اولونجا،
بویاندیم رنگینه، سولمازام آیروک.
(۱۰، ص.۱۵۰)
خالقین حافیظهسینده آغرلیی، آجلیی گونلری خاطیرلادان اؤلوم صحنهلری ایله ایلگلیی اولان گؤی و قارا رنگلر تاریخ بویو قمی، غصه نی، کدری ایفاده ائتمکله اینسانلارین بیر جوخ حوزنلو مراسیملرده ایستیفاده ائتدیکلری اشیالاردا دا عکسینی تاپمیشدیر. یاس مراسیملرینده قارا گئییب آغلایان، آنالار باجی-قارداش داغی ایله یانیب-یاخیلان دوغمالار کدر ایجینده قوورولدوقلارینی بو رنگده گئیدیکلری پالتارلارلا ایفاده ائتدیکلرینی تصووف شاعرلرینین ده پوئزییا یارادیجیلیغیندا ایزلییریک. اورتا عصر تصووف شاعرلری آراسیندا موستثنا یارادیجلییق یولو ایله مؤقع قازانان
شیخ الوانی شیرازینین ده رنگلرله ایلگلیی بیر جوخ دوشونجهلری واردیر. الوانی شیرازی ۱۴-جو عصرین سونو، ۱۵-جی عصرین اووهلرینده یاشامیش تورک دیلینده یازیب-یاراتمیش شاعرلردن بیریدیر. اونون حاقیندا الده ائدیلهن اساس معلوماتلار اثرلرینین مضمونوندان گؤتورولوب. شاعرین شیرازی تخللوصونو گؤتورمیینین سببینی ایسه آتاسینین شیرازدان آنادولویا کؤچمهسی ایله علاقهلهندیریرلر. اونون آراشدیریجیلاریندان اولان دوج. دوکتور مظفر
آککوش (۱۱) گؤستریر کی، شیرازی بؤیوک موتصووف شاعر حاجی بایرام ولینین قوهومو و یا یاخین دوستلاریندان اولموشدور. شیرازینین بیر تککه شاعری اولدوغوندان بحث ائدن واسفی ماهیر کوجاتورک ایسه الوانی شیرازینین محمود شبوسترینین «گلشن راز» اثرینی ترجومه ائتدیینی و اثره یئترلی قدر علاوهلر ائدیب یئنی بیر تالیف اثری کیمی اورتایا قویدوغونو دا دؤنه-دؤنه تکرار ائتمیشدیر. بعضی منبعلرده شاعرین موتصووف اولمادیغی وورغولانسا دا، مینه مئنگی و کوجاتورک آراشدیرمالاریندا اونو تصووف شاعری کیمی وورغولاییرلار (۱۳، ص.۱۳۰) باخمایاراق کی، «گلشن راز» اثرینین مؤلفی محمود شبوستریدیر، آنجاق تدقیقاتجیلارین دا قئید ائتدیکلری کیمی، اثرین ترجومهسینه اساساً الوانی شیرازینین تصووف شاعری اولدوغونو دئیه بیلریک.
اصلینده داها چوخ تورک دیلینه ترجومهلر ائدن شاعرین یارادیجیلیغیندا دقت چکن مقام اونون حادثهلره اؤز موناسیبتلرینی بیلدیرمهسی و ساده آنلاشیلان بیر دیلده تالیف-ترجومه یارادیجلییغی ایله مشغول اولماسیدیر. خالق ادبیاتینین بوتون اینجهلیکلرینی دریندن منیمسه ین شاعرین رنگلرین میفیک یوزومونا دا دقت یئتیرمهسی اونون دونیاگؤروشونون و حیاتا باخیشینین درینلییندن خبر وئریر.
داهی روشئن کیلالوم بو جیراغی
کی تئمیز ائیلئیه کارادان آغی.
(۱۱، ص.۲۰۳)
حسین بایقارا ایسه یازیر:
روزیگاریمین قارا اولماقلیغی کئفیتین،
ای کی بیلمز گؤزو قاشی قارالاردان بیلین.
(۱۵، ص.۱۰۱)
یوخاریدا دا قئید ائتدییمیز کیمی، ساری رنگ خالق آراسیندا چوخ اوزاق کئجمیشدن خستهلیک، یورغونلوق رمزی کیمی معنالاندیریلسا دا، بیر چوخ تدقیقاتچیلارین آراشدیرمالاری بو رنگین گونشه و قیزیل ائلئمئنتینه اویغون چالارلار وئرمهسی یؤنوندن فرقلی میفولوژی ایناملاری اورتایا قویموشلار.
هر ساری اوز زخم ارر جیسمینده واه ناصح دیلی،
هیجر اوخوندان هر صراحت ایجره بیر پیکان ارر.
(۱۵، ص.۵۳)
اورتا آسییا مینیاتورلرینده دؤیوشجولرین دبیلقهلرینه آغ، گؤی، قیرمیزی، ساری رنگلی بایراقجیقلارین حکک ائدیلمهسینین سببینی آراشدیران میرعلی سئییدوو دا وورغولاییر (۴) کی، بو کیچیک بایراقجیقلار اولا بیلسین کی، عسگری فرقلهندیرمه روتبهسی اولماقلا برابر، اونون میفیک بیر اینام کیمی گونشه ساری و قیرمیزی رنگله، گوی تانریسینا گؤی رنگله، اولگئنه ایسه آغ رنگله سیغیندیغینی ایفاده ائدیر.
عزم ائدیب اول غنچه یی خندان آدم گولزارینا،
اوز ساری آن سیریشکین لالهسینی سورمانیز.
(۱۵، ص.۷۰)
عشق صحراسی آرا هر ساری قانلی لالهدیر
اوردا باغریم داغیندان آخمیش مگر قانیم منیم. (۱۵، ص.۹۵)
لاکین عموملییکده موتصووف شاعرلرین ده اثرلرینده ساری رنگین یالنیز اوغورسوز یوزوملار ایفاده ائتدیینی ایزلییریک.
اؤتمگیل حسن اهلی کؤیو ساری، زینهار، ای رفیق،
گر منیم رنگیمه باخیب عبرت آل.
(۱۵، ص.۱۰۷)
زعفرانی-اشک ساری چؤهرهم اوزره واه نه قم،
کیم ساری گؤرکزدی گول، اول تازه شاخ ارغووان ( ۱۵،ص.۱۵۴(
کایناتی، حیاتداکی طبیعی و غیری طبیعی حادثهلری اکسلیکلر و اونلارین آراسینداکی موباریزه و موناسیبتلری علاقهلهندیرمک کونسئپسییاسی اورتا عصرین بوتون موتصووف شاعرلری کیمی حسین بایقارا اوچون ده تانیش ایدی. رنگلره موناسیبتده داها جوخ آغی یاخشلییق، قارانی ایسه شر اونقونونون علامتی کیمی قبول ائدن موتصووفلر کیمی، حسین بایقارا دا اصلینده بوتون رنگلرین ماهیتینی آچماغا سی گؤسترمیشدیر.
حیرتیم وار، تا قارا قیلمیش لیباسین اول پری
کیم قارانغو تونده گؤرموش آفتابی خاوری.
شرط ارر چون هر کیشی اؤز یارینا همرنگلیک،
توتدو جیسمیمی قارا دود اوزره کؤنلوم آزاری.
( ۱۵، ص.۱۹۹(
آیا مانع اولدو بو شبخین دومان، یوز شوکور کیم،
یئتیب آهیم یئلی، قیلدی اول دومانی بیل ساری. (۱۵، ص.۱۹۹)
حسین بایقارانین حیات تاریخچهسی اونو داها چوخ سیاسی شخصیت کیمی وورغولایان تدقیقاتجیلارینین آراشدیرمالاریندا قطعی تصدیقینی تاپا بیلمیشدیر. ابولقاضی لقبی ایله تانینان تیمور لنگ نسلیندن اولان حسین بایقارا قیاس ادین منصور اوغلو ۱۴۳۸-جی ایلده هرات شهرینده دونیایا گلمیش، یئددی یاشیندا آتاسینی ایتیرمیش، اون دؤرد یاشینا قدر آناسینین یانیندا قالاراق هراتدا دؤولت آباد ساراییندا یاخشی تحصیل و تربییه آلمیشدیر. سونرا آناسی فیروزه بییمین نصیحتلری ایله ابولقاسیم بابورون ساراییندا خیدمته باشلامیشدیر. ابولقاسیم بابورلا سلطان ابو سید آراسیندا موناسیبتلرین گرگینلیگی کسکینلشهنده حسین بایقارا سارایداکی ایشینی یاریمچیق قویوب ۱۴۵۴-جو ایلده ابو سیدین یانینا گلیر و بورادا باش وئرهن ایختیشاشلار زامانی حبس اولونور. بونو ائشیدن کیمی آناسی سمرقهنده گلرک اوغلونو زینداندان خلاص ائدیر. بو واخت حسین بایقارا مروه گئدیب اورادا معز الدین سنجرین حمایهسینه گیریر. معز الدین سنجر اونون باجاریق و قابلیتینی چوخ قیمتلندیریر، حتی قیزی بیکه سلطانی اونا وئریر. ۱۴۵۷-جی ایلده ابولقاسیم بابور وفات ائدیر.
بو زامان حسین بایقارا تیمور شاهزادهسی کیمی خوراسان تاختینا چیخیر. حسین بایقارانین مکمل تدقیقاتجیلاریندان اولان پروفسور رامیز عسگرین وورغولادیغینا (۱۷) گؤره، منبعلرده اونون اون دؤرد اوغلو، اون بیر قیزی اولدوغو گؤستریلیر.
۱۵۰۶-جو ایلده حسین بایقارا تورکوستانا حاکم اولان اؤزبکلرین هوجومونا قارشی گوجلو اوردو ایله مقاومت گؤسترمک ایستیرکن دونیاسینی دییشیر. ۶۸ یاشیندا ایکن ساغلیغیندا اینشا ائتدیردیی قوببه عالییه توربهسینده دفن اولونور. بایقارانین علیشیر نوای ایله دوستلوغو، اونو سارایا گتیرمهسی منبعلرده ان چوخ وورغولانان فیکیرلردندیر.
پروفسور رامیز عسگرین (۱۷( فیکیرلرینه اساسلاناراق دئیه بیلریک کی، حسین بایقارا اورتاق تورک ادبیاتینین تانینمیش سیمالاریندان بیری اولماقلا یاناشی علمی، صنعتی، عالیمی، صنعتکاری حمایه ائدن بیر شاهزاده اولموشدور.
حسین بایقارا بیر شاعر کیمی ده چوخ سئویلمیشدیر.
اونون اثرلرینین سایی آز اولسا دا، علم آداملارینین، سیر صنعت اوستادلارینین دقتینینی همیشه جلب ائتمیش، قیمتلندیریلمیش و دیلینین سادهلیگی، روانلیغی دایم وورغولانمیشدیر.
گؤروندویو کیمی، تصووف ادبیاتیندا رنگلرین موختلیف معنالاردا ایشلهنمهسی، رمز کیمی ایستیفاده ائدیلمهسی اولدوقجا گئنیش مؤوضودور. بیز پروبلئمین ان اؤنملی طرفلرینه آیدینلیق گتیرمهیه چالیشدیق.
Ədəbiyyat siyahısı:
.1.Salim Küçük. Türk kültüründe renk kavramı.
https://abdullahabdurrahman.wordpress.com/2015/02/27/eski-turk-kulturunde-renk-kavrami-alintidir/
2. Axundova. Türk eposlarında rənglərin simvolikası.
https://axundova.wordpress.com/2017/02/15/turk-eposlarinda-rənglərin-simvolikasi/
3.Bəhlul Abdulla. “Dədə Qorqud” kitabında ağ rəngin semantik simvolikası // Dədə Qorqud dünyası. (Məqalələr toplusu(. Bakı, Öndər nəşriyyat, 2004. Səh. 212-226.
4.Mirəli Seyidov. Azərbaycan xalqının soykökünü düşünərkən. Bakı, “Yazıçı”, 1978.
5. Sedat Kardaş. Nedîm’in “Olmuş sana” redifli gazelinde renklerin kullanımı. // Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi. Sayı / 62, Haziran / 2019, 391-407.
6. Kitabi-Dədə Qorqud. Tərtib, transkripsiya, sadələşdirilmiş variant və müqəddimə Fərhad Zeynalov və Samət Əlizadənindir. Bakı, “Yazıçı”, 1988.
7. Mahmut Kaplan. Esrar Dede Divanı`nda renkler. // Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 8/1 Winter 2013, p.1793-1816, ANKARA-TURKEY. Seh. 1793-1816.
8. Şeyhi Divanı. Tarama sözlüğü və nuhsa farkları. İstanbul, Maarif matbaası, 1942.
9. Kadir Özköse. Tasavvufta renklerin dili. //
https://somuncubaba.net/dergi/160-sayi/tasavvufta-renklerin-dili/
10. Yunus Emre. Divanı. Hazırlayan Mustafa Tatçı. İstanbul, H yayınları, 2016.
11. Elvani Şirazi`nin Gülşeni-raz tercümesi (İnceleme-metin-indeks-tıpkıbasım(. Hazırlayan Yrd.Doç.Dr. Muzaffer Akkuş. Niğde, 2004.
12. Necati Beg Divanı. Hazırlayan Prof.Dr. Ali Hihat Tarlan. Ankara, 1992.
13. Mine Mengi. Eski türk ədəbiyyatı tarihi. Ankara, 1999.
14. Əhməd Dai. Divan I-II (Metin-Gramer-Dizin-Tıpkıbasım(. Hazırlayan Mehmet Özmen. Ankara, 2017.
15. Sultan Hüseyn Bayqara. Divan. Bakı, MBM, 2011, 248 səh.
16. Nefis mertebelerinin renkleri.
https://www.nasihatler.com/nefis-mertebelerinin-renkleri/
17. Ramiz Əsgər. Qılınc və qələm sultanı Hüseyn Bayqara. // Sultan Hüseyn Bayqara. Divan. Bakı, MBM, 2011. Səh. 3-14.


text:
أردوُغان آیازما متجیدینده بیانات بردی
أردوُغان جومغا نامازینی تأزه دن عیباداتا آچیلان شوُل متجیتده قیلدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان ایستامبول دا تعمیری قوتاران آیازما متجیدی نینگ آچیلیش داباراسینا قاتناشدی.
أردوُغان جومغا نامازینی تأزه دن عیباداتا آچیلان شوُل متجیتده قیلدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی جومغا نامازیندان سوُنگرا نتجیدینگ تأزه دن ناماز قیلماغا آچیلماغی اۆچین قورالان دابارادا بیانات بردی.
أردوُغان، معماریسی، یری و کؤپ سانلی حأصیهتی بیلن ایستامبولینگ گؤرکۆنه گؤرک قوُشان 261 ییللیق آیازما متجیدینی تعمیر ادن هممه لره ساغ بوُلسون آیتدی.
رجب طیب أردوُغان آیازما متجیدینده شو گۆنکی گۆنه چنلی بوُلشی یالی موندان سوُنگرا دا 5 واغت اوُقالجاق اذان، قیلینجاق ناماز و ادیلجک دعالارینگ آلله تاراپیندان قابول ادیلمهگینی دیلهگ اتدی.
دِگیشلی حابارلار
سوریه و عیراغینگ دمیرقازیغیندا 19 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیرلیگی ترورچیلارینگ تأثیرسیز یاغدایا گتیرلندیگینی تاصصیقلادی
أردوُغان: آمریکانینگ کؤمِکلری یونان-ی حالاص اتمهز
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی، یونان ینگ چِنیندن آشان سؤزلرینه جوُغاپ بردی


text:
زائوراوستاج 8 یانوار1975-جی ایلده؛باکی شه هه رینده؛آنادان اولموش.ایلک تحصیلی نی؛آغدام رایونونون یوسیفجانلی که ن د؛اورتا مه ک ته بینده آلمیش؛آردیجیل اولاراق باکی دوله ت اونیوئرسیتئدینده عالی تحصیلاتین بئین الخالق ایختیراچیلیق وبیزنئس اینستیتوتونـدا و شاماخی هومانیتار کوللئجینده داوام ائتدیرمیشدیر.زائوراوستاج1988-جی ایلده ن؛اعتیباره ن دؤوری مطبوعاتدا؛چیخیش ائدیر. او«یازارلار»ژورنالینین تأسیس چی سی وباش ریداکتورودور. زائوراوستاج*گونآیدین,آغ چیچه ییم,ایسته مه زدیم شاعیراولوم حه له من, گولزار,شئح چیچه ییم,محدود حه ی دتین مجهول دوشونجه له ری, برزخ ده, موم کیمی یومشالاردا,بایاتیلار,بال چیچه ییم,گولونون شعرله ری, سئوینکی سئویله سیز..,قه ل بیمین آچیقجاسی,اوستادنامه,نیشانگاه, چه ه رایی کیتاب,اوتوزایلدیرالده قه له م,کیمی شعرله ر اوسوبجان افسانه سی آدلی مقاله له ر توپلوسونون و آذربایجان رئسپوبلیکاسینین میللی قهرمانی گیزیر موباریز,,ایبراهیمووون عزیزخاطیره سینه حسر اولونموش,,اوری یئنتیر اولدوزو,,کیتابینین موعه ل لیفیدیر. اوستاجا گؤره یازارلار؛آنجاق یازارلار… یعنی شوبهه سیز کی؛حیکمه ت و سؤز؛اوجا تانرییا مخصوصدور بیز ساده جه؛دیکته اولونانلاری قه له مه آلان؛قه له م توتان قوللاریق. قه له مین صاحیبیده اودور
! اوستاجلییام الیم عرشی اعلادا… بو نه سیته م میلله تیم نه بلادا؟
زییادار
ZİYADAR – زییادار
Yeni kitabların nəşrinə görə "Yazarlar" jurnalı tərəfindən verilən mükafat.
Award of Azerbaijan for new books. From The "Yazarlar" Magazine.
© Zaur USTAC


text:
بللیدیر کی، اورتا آسیادا موجود اولموش قاراخانیلر دولتینین (۹۲۷-۱۲۱۲) حاکملری اؤز سارایلارینا فارسدیللی شاعرلرله یاناشی، تورکدیللی شاعرلری ده جلب ائدیر و اونلارا حمایهدارلیق ائدیردیلر کی، اونلار دا اؤز آنا دیللرینده تورک قهرمانلارینی وصف ائده بیلسینلر. قاراخانیلرین (قارلوقلارین) مشهور سرکردهسی آلپ ار تونانین (بو آدین “تونقا” واریانتی عرب الیفباسینداکی متنین یانلیش اوخونماسی نتیجهسینده یارانیب) اؤلومو ایله باغلی عروضون رجز بهرینده یازیلمیش آغی بونا بارز نمونه اولا بیلر.
آنجاق XI عصرده اورتا آسیادان سوریایا و فلسطینه قدر اوزانان اراضیلرده بؤیوک امپریا یاراتمیش سلجوقیلر، قاراخانیلرین عکسینه اولاراق، قیسا مدتده فارس دیلینی و مدنیتینی قبول ائدهرک، تئزلیکله فارسلاشدیلار و تورک دیلی و ادبیاتینین انکشافی بارهده دوشونمهدیلر.
قیسا مدت عرضینده فارسلاشاراق، فارس دیلی و مدنیتینی آنادولویا دک آپاریب چیخاران سلجوقیلر یالنیز فارس دیلینده یازیلمیش بدیعی اثرلره قونورار وئریر، تورک دیلینه ایسه تمامیله اعتیناسیز یاناشیردیلار. دیل مسئلهسی نظامینین اؤزونو ده چوخ ناراحات ائدیردی. “یئددی گؤزل” اثرینده شاعر اورک آغریسی ایله یازیردی:
تورکلوگومه بو حبشده (قارانلیق موحیطده) قیمت وئرمیرلر،
بونا گؤره ده خوش دوغوا یئمیرلر.
اویغون شیکایته بیز تورک شاعری عاشیق پاشانین ۱۳۳۰-جو ایلده یازدیغی “غریبنامه” اثرینده ده راست گلیریک:
تورک دیلینه کیمسنه باخماز ایدی،
تورکلره هرگز گؤنول آخماز ایدی.
تورک دخی بیلمز ایدی اول دیللری،
اینجه یولو، اول اولو منزللری.
یالنیز مونقوللارین گلیشیندن سونرا آذربایجانین ادبی حیاتیندا وضعیت تدریجا دییشمهیه باشلاییر، چونکی مونقوللار فارسلارین قلیز و طمطراقلی اوسلوبونو خوشلامیردیلار.
نظامی گنجوی حقینداکی مباحثهلی مسئلهلردن بیری ده اونون ملی منسوبیتی ایله باغلیدیر و بو پروبلئم XX عصرین بیرینجی یاریسیندان باشلامیشدیر.
نظامینین و اونون معاصرلری اولموش فارسدیللی آذربایجان شاعرلرینین ملیتجه فارس اولماسینی تصدیق ائتمک اوچون ایران ادبیاتشناسلاری مختلف دلیللردن استفاده ائتمهیه چالیشیرلار. بونلارین ایچهریسینده اونلارین “داشدانکچن” حساب ائتدیکلری “ثبوت” ایسه اوندان عبارتدیر کی، گویا “لیلی و مجنون” پوئماسیندا نظامی اؤزونو “فارس نسلیندن اولان فصاحتلی دهقان” (مولکهدار) آدلاندیریبدیر. نظامینین “لیلی و مجنون” پوئماسیندا ایسه “دهقان” سؤزو “مولکهدار”، “تورپاق صاحبی” معناسیندا یوخ، “داستانچی، روایت سؤیلهییجیسی” معناسیندا ایشلدیلمیشدیر.
نظامی “لیلی و مجنون” مثنویسینده اوندان چوخ حکایهنین اولینده اونلاری نقل ائدن سؤیلهییجیلری یاد ائدیر. مثلا، “مجنونون وحشیلر و ییرتیجیلارلا اونسیتی” آدلی حکایهنین بیرینجی بیتینده سؤیلهییجی “افسانه یارادان خبر صاحبی” آدلاندیریلیر:
افسانه یارادان خبر صاحبی
بو ناغیل خبرینی بئله نقل ائدیر.
نظامیشناسلیقدا صُنعی صورتده یارادیلمیش مباحثهلی مسئلهلردن بیری ده شاعرین اصلا گنجهدن، یوخسا ایرانین قوم ولایتینین تفریش شهریندن اولماسیدیر. XVII عصره قدر یازیلمیش بوتون تذکرهلرده بیرمعنالی اولاراق شاعرین گنجهده دوغولماسی و عمرونون سونونا قدر ده بورادا یاشاماسی گؤستهریلیر. آنجاق XVI عصرین II یاریسی XVII عصرین اوۀللرینده یاشامیش عرب منشألی ایران عالیم و شاعری شیخ بهائی (۱۵۴۶-۱۶۲۲) شعرلرینین بیرینده نظامی حاقیندا بئله بیر بیت ایشلهدیر:
او تمیز گوهر تفریش تورپاغینداندیر،
آنجاق گنجه تورپاغیندا دفن ائدیلیب.
داها سونرا بو یانلیش معلومات “دقاقی بلیانی” آدی ایله مشهور اولان تقیالدین محمد اوحدینین (۱۵۶۵-۱۶۳۳) “عرفات العاشیقین و الرسالات العارفین”، لطفعلیبی آذرین (۱۷۲۲-۱۷۸۰) “آتشکده” و رزاقولو خان هدایتین (۱۸۰۰-۱۸۷۱) “ریاضالعارفین” آدلی تذکرهلرینه علاوه ائدیلمیشدیر.
بئله گؤرونور کی، بو بیتین تذکرهلره دوشمهسیندن سونرا قوم ولایتینین تفریش شهریندن اولان هانسیسا بیر “وطنپرور” شاعر همین معلوماتی داها دا زنگینلشدیرهرک، آشاغیداکی ایکی بیتی یازیب، نظامینین “اقبالنامه” اثرینین متنینه علاوه ائتمیشدیر:
باخمایاراق کی، دورر کیمی
گنجه دنیزینده ایتمیشم،
آنجاق قوم (ولایتینین)
قومیستان (بؤلگهسیندنم).
تفریشده “تا” آدلی بیر کند واردیر،
نظامی اورادان شهرت تاپیبدیر.
آنجاق بورادان بئله بیر سوال اورتایا چیخیر کی، اگر XVII عصره دک بو معلوماتلارا هئچ بیر منبعده راست گلینمیرسه، سونراکی منبعلر اونلاری هارادان گؤتوره بیلردیلر؟ باشقا سؤزله، بو معلوماتین و ایکی بیتین سونرادان اویدورولاراق نظامییه منسوب ائدیلمهسینه هئچ بیر شبهه یئری قالمیر. ائله بو سببدن ده ایلک دفعه “خمسه”نین تنقیدی متنینی حاضرلایان وحید دستگردی همین ایکی بیت حاقیندا بئله یازیر: “بو ایکی بیت قدیم نسخهلرده یوخدور”.
مرحوم عبدالحسین زرینکوب دا نظامینین قومدان اولماسی ادعاسینی رد ائدهرک یازیر کی، نظامینین “قوما و قومیستانا منسوب ائدیلمهسی سؤزسوز کی، سونراکی خطاطلارین و تذکره یازانلارین “اختراعسیدیر” و بولار نظامینین اؤز اثرلریندهکی معلوماتلارلا تصدیق ائدیلمیر”.
آنجاق V.دستگردی اؤز آراشدیرماسیندا جدی بیر یانلیشلیغا دا یول وئریر. او، نظامینین قومدان اولماسی بارهدهکی ملاحظهلری رد ائتسه ده، شاعرین عراق بارهده سؤیلدیگی بعضی خوش سؤزلری و تعریفلری اساس گؤتورهرک یازیر: “بوتون تذکرهچیلر اونون گنجهده دوغولماسینی یازیرلار. آنجاق اونون اصلینین عراقدان اولماسی تمامیله آیدیندیر. اونا گؤره کی، هر یئرده عراقی تعریفلهییر و همیشه عراقا سفر ائتمک هوسینده اولوب”.
سؤزسوز کی، بئله غیرجدی ملاحظه ایله راضیلاشماق مومکون دئییل. معلومدور کی، خاقانی شیروانی ده هئچ واخت گؤرمهدیگی خوراسانین تعریفینه نه اینکی آیری-آیری بیتلر، حتی بوتؤو شعرلر حصر ائتمیش و بو دیارا سفر ائتمک ایستهمیشدیر، آنجاق بو، خاقانینین اصلینین خوراساندان اولماسینی سؤیلمهیه هئچ بیر اساس وئرمیر. شاعرلر ائشیتدیکلرینه اساساً، گؤرمهدیکلری یئرلری مختلف سببلردن تعریفلهیه بیلرلر. آنجاق او زمانکی شاعرلر بو اصوللا اساساً مختلف ایالت و یا اؤلکهلرین حاکملرینین دقتلرینی اؤزلرینه جلب ائتمک و اونلاردان سفارش آلماق مقصدینی گودوردولر. بو دا باشا دوشولندیر: اؤز حیاتلارینی یارادیجیلیغا حصر ائتمیش شاعرلرین قونورار آلماق امکانلاری آنجاق سارایلار و ایالت حاکملریندن آسیلی ایدی.
کونکرئت اولاراق نظامی یارادیجیلیغیندا عراقین تعریفی ایله باغلی یازیلمیش بیر نئچه بیته گلینجه، دئمک لازیمدیر کی، بیرینجی، نظامی “عراقِ عجم” (یعنی ایران عراقی) و “عراقِ عرب” اصطلاحلاریندان استفاده ائتمهییب. او، سادهجه “عراق” یازیب. ایکینجیسی ایسه، همین بیتلر اساساً “اقبالنامه” پوئماسینداندیر. اگر نظره آلساق کی، بو اثر عرب عراقیندا یئرلهشن موصل ولایتینین حاکمی ملک عزّالدینه اتحاف ائدیلیبدیر، هر شئی اؤز-اؤزلوگونده آیدینلاشاجاقدیر: او زمان موجود اولموش عنعنهیه اساساً نظامی بو حاکمین اؤزو ایله یاناشی، اونون اؤلکهسینی ده وصف ائتمهلیایدی.
نظامیشناسلیقدا مباحثهلی قالان مسئلهلردن بیری ده شاعرین آناسینین ملی کیملیگی ایله باغلیدیر. بئله بیر فکر چوخ گئنیش شکیلده یاییلیبدیر کی، گویا “للی و مجنون” پوئماسیندا شاعرین اؤزو آناسی ریسهنین کورد اولماسینی یازیب. بو ادعا همین بیتین یانلیش اوخونوشوندان و بونا گؤره ده سهو آنلاشیلماسیندان قایناقلانیر. مسئله بوراسیندادیر کی، XX عصرین اوّللرینه دک فارس دیلینده یازیلمیش بوتون متنلرده “ک” (کاف) حرفی اوچ سسی – “ک”، “گ” و بعضا ده (“ک” سسیندن سونرا قالین سایت گلنده) “ق” سسلرینی بیلدیریردی. “کاف” حرفینین کونکرئت متنده نئجه سسلهنهجهیی اونون ایشلندیگی سؤزون و یا جملهنین معناسی، مضمونو ایله معینلهشیردی. نظامینین آشاغیداکی بیتینده ده بیز همین حاللا راستلاشیریق. اوّلجه بیتدکی “قورد” (ایگید، پهلوان) سؤزونو دوزگون اوخونوشدا سسلندیرَک:
منیم آنام ایگید ریسه اولسا دا،
منیم قارشیمدا آناسایاغی اؤلدو.
یعنی ساغلیغیندا ایگیدلیگی، قوچاقلیغی ایله سئچیلن آناسی ریسه خانیم اؤلوم آیاغیندا اولاندا آغلاییب سیزیلداییرمیش کی، “من اؤلورم، کؤرپه اوغلومون عاقبتی نئجه اولاجاق؟”. بورادا فکر تام منطقلی و معنالیدیر.
ایندی گؤرک بیتدهکی “قورد” (ایگید) سؤزونو “کورد” (کورد) کیمی اوخویاندا بیت نه معنا وئرهجکدیر:
منیم آنام کورد ریسه اولسا دا،
منیم قارشیمدا آناسایاغی اؤلدو.
بو حالدا بئله بیر معنا اورتایا چیخیر کی، کورد قادینین آناسایاغی اؤلمهسی سانکی شاعره غریبه گؤرونور، یعنی کورد قادینی آنا صفتی ایله اؤله بیلمزیمیش. اونا گؤره ده “کورد” واریانتینین معناسی نهینکی آنلاشیلمازدیر، هم ده کوردلره قارشی تحقیرامیز سسلهنیر. بو سببدن ده نظامینین آناسینین گویا کورد اولماسینا دایر ادعالار بیرمعنالی اولاراق یانلیشدیر.
بئلهلیکله، بیز گؤروروک کی، بعضی ایران تدقیقاتچیلارینین نظامینین ملی منسوبیتینه دایر ایرهلی سوردوکلری فرضیهلر تام اساسسیزدیر و هئچ بیر تنقیده دؤزمور. آنجاق بونو دا قید ائتملیییک کی، بیر سیرا ایران فیلولوقلاری، خصوصیله ده سعید نفیسی (۱۸۹۵-۱۹۶۶) و عبدالحسین زرینکوب (۱۹۲۳-۱۹۹۹) کیمی بؤیوک عالیملر ده اؤز هموطنلرینین یوخاریدا گؤستهریلن یانلیش ملاحظهلری ایله راضیلاشماییبلار.
شاعرین اثرلرینده تورکلرله باغلی خوش معنالار افاده ائدن اونلارلا بیته، شعر پارچالارینا راست گلینیر. شاعر حتی پیغمبرین مدحی زامانی بئله “احسن او تورکه کی، یئددی سوواری قوشونون باشچیسیدیر” (“زهی تورکی که میر هفت خیل است”) دئمهیی ده اونوتمور. اثرلرینده “تامقاچی”، “اوزان”، “بایراق”، “یاتاق”، “بزک”، “داغ”، “سانجاق”، “اوشاق”، “یزک” (کشفیات دستهسی) و س. کیمی تورک سؤزلری ایشلهدیر.
“سیرلر خزینهسی”ندهکی حکایهلردن بیرینده نظامی اؤزو سلطان سنجری تنقید ائدهرک، اونون تورک آدینا و تورک دولتچیلیگینه لایق اولمادیغینی دئییر:
تورکلرین دولتی یوکسهلن زامان،
مملکتده عدالت بینیلدی.
سن ایسه عدالتسیزلیک یارادیرسان،
اونا گؤره ده سن تورک یوخ، غارتکار اوغروسان.
“خسرو و شیرین” پوئماسیندا بیرینجی حیات یولداشی اولموش آفاقین اؤلوموندن درین کدرینی بیلدیرن نظامی بو تورک قیزینین مزیتلریندن دانیشدیقدان سونرا اوندان اولموش اوغلو محمده ده تورک اولدوغونو بئله خاطرلادیر:
تورکوم (دونیا) چادیریندا یوخ اولسا دا،
خدایا، تورکدن تؤرهینیمی سن تانیییرسان.
“شرفنامه”ده تورکلرین جغرافی مسکنینین حدودلارینی دا نظامی دوزگون معینلشدیریر:
خزر (قافقاز) داغلاریندان چین دنیزینه قدر
هر یئری تورکلرله دولو گؤرورم.
“یئددی گؤزل” پوئماسینداکی بو سطرلرده تورکلرین گؤزل، جسارتلی و قورخماز اولمالارینی گؤستهرن نظامی اؤزونون ده تورک اولماسی ایله فخر ائدیر:
دئدیم: گؤزل، سنین مُرادین نهدیر؟
شهرتین وار، بس آدین نهدیر؟
دئدی کی، من – اینجه انداملی تورک،
آتامدان “تورک یوروشچوسو” آدی آلمیشام.
دئدیم: همدم و همقیده اولاندا
آدلار دا بیر-بیرینه اوخشار اولور.
آدین تورک یوروشچوسودور، بو غریبهدیر؛
“تورک یوروشچوسو” منیم ده لقبیمدیر.
قالخ کی، تورک کیمی یوروش ائدک،
غارتکارلاری آتشه آتاق.
نظامینین تورکلره و تورکلویه رغبتینی گؤستهرن بئله شعر پارچالاری اونون یارادیجیلیغیندا اولدوقجا چوخدور. مرحوم جواد هئیت حاقلی اولاراق قید ائدیر کی، اورتا عصرلرده یاشامیش تورکدیللی شاعرلر آراسیندا بئله نظامی قدر تورک سئوگیسی، تورکلره وورغونلوق گؤستهرن ایکینجی بیر شاعر تاپماق چتیندیر.
بوتون یوخاریدا گؤستهریلنلر بئله دئمهیه امکان وئریر کی، نظامی گنجوینی منشأجه فارس حساب ائتمهیه هئچ بیر اساس یوخدور، عکسینه، اونون اؤز اثرلرینده راست گلینن چوخسایلی فاکتلار اونون آذربایجانلی اولماسینی آیدین گؤستهریر.
ایران نظامیشناسلیغینداکی بعضی تحریفلره دایر – کامیل حسیناوغلو – ادبیات غزئتهسی. آذ