text:
ائیدز
ائیدز یا دا ائیدز مریضلیغی — بولاشیجی (فارسجا: قابل انتقال) بیر خستهلیکدیر. میکروبو HIV آدی وئریلن ویروسدور. HIV، گیردیگی بدنین، میکروبلارا قارشی قویما قابیلیتینی تامین ائدن ایمنی سیستمینه تاثیر قویوب ، گئدهرک چؤکدورور. بونون نتیجهسینده موقاویمتی آزالان بدنده، HIV -نین تاثیری یانیندا، موختلیف میکروبلار (باکتری، گؤبهلک (قارچ)، ویروس، پروتوزون) دری، تنفوس، سیندیریم (هضم)، مرکز سینیر (عصبی) سیستمی کیمی موختلیف توخونما و اورقانلارا یئرلشیب خستهلیکلر یارادیر. آیریجا بدنده بعضی خرچنگلر (سرطان) گلیشهبیلر. ائیدزین کسینلشمیش موعالیجهسی هله تاپیلمامیشدیر. AZT, DDI, DDC کیمی درمانلارین فایدالی اولدوغو بیلدیریلیر.
ائیدز خستهلیگی بَلیرتیلری (علامتلری):
HIV-یه بولاشدیقدان سونرا، آدامین یاشام طرزینه و بدن دیرهنیمینه (موقاویمتینه) گؤره ائیدز خستهلیگینین علامتلری ۵-۱۰ ایل، بلکه ده داها سونرا اورتایا چیخار. HIV اینفئکته آدام (فرد آلوده) ، بو موددتده ساغلام گؤرونوشدهدیر. لازیمی تدبیرلر آلمازسا خستهلیگی باشقالارینا بولاشدیرا بیلر. HIV، بولاشدیغی بدنده موختلیف سئللوللار، خوصوصیلهCD4T سئللوللارینا یئرلشهرک چوخالار. ضرر گؤرن CD4T سئللوللاری گئتدیکجه آزالیرلار و بونون سونوجو (نتیجهسی) اولاراق بدنین ایمنی سیستئمی محو اولماغا اوغرایار. بدن موقاویمتی ضعییفلهین خستهده، نورمالدا ضررسیز اولان، یونگول کئچن یا دا نادیر راست گلینن بعضی خستهلیکلر مئیدانا چیخار (اوچوق، زونا، پاموکچوک، ورم، آغجییر اینفئکسییاسی). آیریجا لینفا وزهلرینده (غدد لنفی) بؤیومهلر، حالسیزلیق، ایشتاهسیزلیق، سببی بیلینمهیهن اوزون داواملی آتش(تب)، گئجه ترلمهلری، کیلو ایتکیسی (کاهش ورزن)، ایسهال، اؤسکورک، جینسی اورقانلاردا اوزون داواملی یارالار کیمی علامتلر اورتایا چیخار. آدامدا بو علامتلردن آنجاق بیر نئچه دنهسینین بیر یئرده اولماسی دوروموندا ائیدز دوشونولمهلیدیر. کاپوسی سارکومو، بعضی لئنفومالار، بئیین، آغجییَر و گؤز ایلتیهابلاری دا HIV اینفئکسییاسینین دوشوندورهن اؤنملی علامتلردندیر. ائیدز خستهسینین آنتی HIV تئستی پوزیتیودیر (مثبت).
HIV نئجه بولاشیر؟
قان، جینسی علاقه و آنادان کؤرپهیه اولماق اوزره اوچ یوللا یولوخور (اینتیقلال تاپیر). قان ایله بولاشیر. ائیدز خستهسینین و داشیییجیسی قانینداHIV تاپیلار. HIV-لی قانلا، موختلیف شکیللرده یولوخما اولور. نظارتسیز قان اینتیقالی ایله بولاشیر. ضدعفونی ائدیلمهمیش قوللانیلمیش سورهنگ، ایینه، جراحی آلتلر، دیش حکیملیگی آلتلری، کسیجی و دئشیجی آلتلر (ماققاج، قایچی)، دؤیمه آلتلری و آکوپونکتور (سوننتی طیب) ایینهلری ایله بولاشیر. دامار ایچی نارکوتیک پایلاشدیقلاری ایینه قوللانیمی، انژکتور و نارکوتیک مادّه اریدیلن قاشیقلارلا چوخ آداما یولوخما اولور. HIV-لی کیشی و قادینین جینسی اورقانلارینداکی قانامالارین و عادت قانینین کیشینین جینسی اورقانی، واژنه و آغیزا تماسی ایله یولوخما اولا بیلر. HIV-لی اورقان، توخونما و ایسپئرما اینتیقالی ایله ده یولوخماسی اولور.
جینسی علاقه لر ایله بولاشیر HIV، قاندا اولدوغو کیمی کیشینین ایسپئرما مایهسینده، قادینین واژینا ایفرازاتیندا (ترشحات واژنی) دا تاپیلار. جینسل ایلیشگی سیراسیندا HIV کیشیدن قادینا، قادیندان کیشیییه، کیشیدن کیشیی، قادیندان قادینا بولاشا بیلر. ایدز-دن باشقا جینسی علاقهیله بولاشان ان اؤنملی خستهلیکلر؛ بئلسوغوقلوغو(سوزاک)، سیفیلیس و هئپاتیت (ساریلیق) دیر.
خسته آنادان کؤرپهسی بولاشیر HIV اینفئکته، آنادان کؤرپهسینه حامیله لیک، دوغوم، امیزدیرمه سیرایندا بولاشیر. HIV موثبت قادینین دوغوراجاغی اوشاغا HIV-نین کئچمه نیسبتی% ۳۰ قدهردیر. سودله کئچه نیسبتی چوخ اولماماقلا بیرلیکده اینفئکتئ آنالارا امیزدیرمه تکلیف ائدیلمز. حامیله لیک و HIV ایله علاقه دار معلوماتلار اۆچون ائیدز مصلحت مرکزینه موراجیعت ائدین.
HIV-نین بولاشمادیغی دوروملار:
HIV گوندهلیک یاشامدا، بیر اوتاقدا یاشاماقدا، عئینی مکتبده اوخوما، عئینی هاوانی تنففوس ائتمه ایله بولاشماز.HIV ساغلام دریدن کئچه بیلمز. توپورجک، گؤز یاشی، تر، آکسیریک، اؤسکورک، سیدهک، نجیسه ال سیخما، درییه توخونما، اوخشاما، قوجاقلاما، گوناهسیز اؤپوشمه، یئمهکلر، ایچکیلر، چنگل، قاشیق، ایستَکان، قاب، تئلئفون توالئت، دوش، اوزمه هوووزو، دنیز، سونا، حامام، آغجاقاناد (پشه) و دیگر بؤجکلرین سانجماسی. حئیوانلار: HIV-نین بولاشماسینا سبب اولا بیلمزلر.
ائیدزدن نئجه قورونمالی؟
کونتورولسوز قان نقلی و HIV-لی قانا بولاشمیش آلتلرین ایستیفاده ائدیلمهسینه ایزین وئرمهیین. قان نقلینده، ائیدز تستی آلینمامیش کونتورولسوز قان هئچ زامان ایستیفاده ائدیلمهمهلی، تئست نتیجهسینده HIV منفی اولان قان قوللانیلمالیدیر. قولانیلمیش و ضیدعوفونی ائدیلمهمیش سورهنگلر، ایینه، جراحی آلتلر، اولگوج، قایچی، دیش حکیملیگی آلتلری، دؤیمه آلتلری، آکوپونکتور(طب سنتی) ایینهلرینی کسینلیکله قوللانمایین و سیزده قوللانماقلارینا ایجازه وئرمگین. بئله عملیاتلاردا واسیطه-وسایت بیر دفعه ایستیفاده ده آتیلمالی یا دا ایستیفاده ائدیلن آلتلر قطعیلیکله دئزینفئکسییا (ضد عفونی) و یا ایستیریل ائدیلمهلیدیر. بدنینیز سیزیندیر. سیزه اویغولاناجاق عملیاتلار زامانی عاغیلینیزا ایلیشن سورولاری قارشینیزداکینا سوروشماقدان چکینمهگین. HIV موثبت کیشی، تئست نتیجهسینی اؤیرندیکدن سونرا قطعیلیکله قان وئرمهمهلیدیر.
تدبیر آلمادان جینسی علاقهیه گیرمهیین! HIV هر جور جینسی علاقهیله بولاشیر. تهلوکهسیز جینسی یاشام قایدالارینا اویغون گلهرک جینسی یوللا بولاشمادان قورونماق مومکوندور. جینسی علاقه ده قورویوجو اؤرتوک = پرئزئرواتیو (کوندوم، کاپوت) ایستیفاده ائدین. قوردوغونوز علاقه نین تهلوکهلی اولمایاجاغینی دوشونسهنیز بئله اؤرتوک (کاندوم) قوللانماسینا لاقئید یاناشمایین. HIV-اینفئکته آدام اؤزونو و جینسی یولداشینی قوروماق اۆچون هر جور جینسی علاقه سینده کاندوم (اؤرتوک) قوللانمالیدیر.
HIV-نین یولوخما یوللارینی انگللهمهلیسیز جینسی حیات یولداشی سایینین چوخلوغو بولاشما ریسکینی آرتیران بیر فاکتور اولدوغو بیلینمهلیدیر. جینسی یوللا سیزه بولاشان بیر خستهلیگینیز وارسا گووهنجهسیز علاقهیله خستهلیگین باشقاسینا بولاشاجاغینی و HIV-نین سیزه یولوخما اولاسیلیغینین (احتمال) آرتاجاغینی اونوتمایین. آلکول و نارکوتیکلر دوغرو و ساغلام دوشونمهگه مانع تؤرَدهرک، جینسی علاقه سیراسیندا منفی داورانیشلارا ندهن اولابیلر.
باشقاسینین آلت(زیر) پالتارلارینی قوللانمادا ائیدز بولاشماسا دا بئلسوغوکلوغو(سوزاک)، گؤبهلک خستهلیکلری، قاشینما بؤجهگی، قاسیق بیتی کئچه بیلر.
لابوراتورییا تانیسی (تشخیص آزمایشگاهی) HIV اینفئکته ائتدیگی بدنده، موختلیف سلول و توخومالارا یئرلشیر. HIV ائنفیکسییونلو آدام یاشامینین سونوندا دک “HIV داشیییجیسی” اولاراق قالیر.HIV داشییان آداما ” HIVموثبت” و یا “HIV اینفئکته” دئییلیر. بونو ایفاده ائتمهک اۆچون آنتی-HIV (ELISA) تئستی ائدیلر. HIV-یه قارشی بدنده ۲-۳ آیدا آنتیکورلار مئیدانا گهلر. بو آنتیکورلار قان زردابیندا آنتی-HIV تئستی ایله تعیین اولونار. تست ائتدیرمک ایستهین کیمسه بیلگی آلمالی و اؤز ایرادهسی ایله تست ائتدیرمه قراری وئرمهلیدیر. تستین نتیجهسی موثبت ایسه (سئروپوزیتیف) آدام HIV اینفئکته دئمکدیر.
HIV-نین اؤلدورولمهسی
HIV خاریجی موحیطده بیر نئچه ساعاتدا، قورودوغوندا یاریم ساعاتدا اؤلور. HIV قوروموش قاندا دا قیسا زاماندا اؤلور. HIV-لی مادّهلرین (قان، ایسپئرما، واگینا ایفرازاتی(ترشحات واژنی)) اولدوغو اشیالاری بیر نئچه دقیقه قایناداراق و یا ۶۰ درجهده ۳۰ دقیقه ایستیلهتمهکله HIV-نی اؤلدوره بیلرسینیز. سولاندیریلمیش پالتارلار چاماشیر سویو ایله تماس ائتدیگی HIV-نین ۳۰ دقیقه ایچینده اؤلدورور. سدیم هیپوکلوراید، یویوجودا اولان تاثیرلی مادّهدیر، ایچینده خلور (کلر) وار. چاماشیر سویو معدنسل اشیالارا ضرر وئریر. سو و یا سابونلا یاخشیجا یویولماسی ایله بوتون میکروبلار کیمی HIV-یی دریدن اوزاقلاشدیریلیر. یویوندوقدان سونرا درینین آلکول ایله تمیزلنمهسی اویغون اولور. یارالانما اولدوغوندا یارا یئری اول صابین و سو ایله یویولمالی، سونرا تئنتوردییوت و یا بئتادین کیمی بیر آنتیسئپتیک اویغولانمالیدیر. HIV-یی اؤلدورن دیگر مادّهلر Bacteranios D, Buraton 10F, Cidex, Gıgasept, Lysetol V, Presept, Steranios, Virkon -دور. داها چوخ خسته خانالاردا قوللانیلماق اوزره چیخاریلمیش اولان بو مادّهلرین قوللانیملاری دفترچهلرینده یازیلمیشدیر. اولتراویولئت(اشعه فرابنفش) ایله شوعالانما HIV-نین یوخ ائدیلمهسی اۆچون تکلیف ائدیلمهیهن بیر اوصولدور. اولتراویولئت شوعالاری بیرباشا تماس ائتدیگی سطحدهکی میکروبلاری اؤلدورور. جیسمین آلتیندا اولان میکروبلاری اؤلدورمز .


c: text/html

text:
گونش ساعاتی
گونش ساعاتی هر ساعاتی بیلماق اۆچون گون ایشیقیندان و کولگه نین آزالیب چوخالماسیندان فایدالانیر.بیر میله و بیر صفحه اولور . میله نین کولگه سی هر چاغدا آزالیب چوخالیر و دولانیر.صفحه اوستونده هر ساعات اۆچون بیر جیزیق چکیلیب میله کولگه سی هانسی جیزیق اوستنده اولسا او ساعات بیلینیر.
تاریخ[دَییشدیر]
گونش ایشیقی و باتیب چیخماسی و گؤیده یئریماقی و کولگه لرین آزالیب چوخالماسی و گونلر و گئجه لرین آز چوخلوقو بیر بیلگیلر ایسنان اۆچون یارادیب و تاریخ بؤیو اینسان ایل و آی و گون و فصل سئچیب و بیلیب.گون چیخماسی و باتماسی هر گون تیکرار اولور و گون دولانیر و یئری ایشیق ائدیر.بو ایشده اینسان گونشین گویده هانسی باخیمدا اولماسین بیر چاغ بیلیندیریب.هابئله سحرچاغی -آخشام چاغی -ناهار چاغی -گون آرتا چاغی -گون آراسی-گون چیخان -گون باتان هره سی بیر ساعات یارادیب و گونش و کولگه لردن بیلینیر.
هرودوت یازدیقینا گوره 5 مین ایلدن چوخ اسکیده تاریخی وار.هرودوت بو ساعاتلاری سومریلر و کلدانیلر الینده یازیب.
بیرینجی کیمسه بو ایشیده 6 جی یوز ایلده انکسیماندر ملطیه شهرینده اولوردو .انکسیماندر یونان حاکمیتنیده گونش ساعاتین دوزتدی.
340ایل م.ق بروسوس کلدانی اولدوزجو بیرینجی کوره شکیلده گونش ساعاتین قوشدو.بو ساعات بیر یاریم کوره شکیلده 12 بؤلومده اولوردو و کولگه نین اوزنلوقو فصل لری بیلیندیریردی.
سومریلر لاب اسکی ساعاتی قوشدولار .بو ساعات تکجه گون آراسین بیلیندیریردی.بو ساعات چوخلو ایشلئنیردی.بو ساعات دا بیر میله کولگه سی ائیله ساعاتلاری بیلیندیریردی.
قایناق[دَییشدیر]
- پوریا ناظمی. شاخهٔ آماتوری انجمن نجوم ایران. باخیش ۲۵ اردیبهشت ۸۶.
- طاهره رحیمی. «ساعتهای آفتابی میراثی که فراموش شدهاند». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینیشده در ۲۵ اردیبهشت ۸۶.
- ویکی پدیا «Sundial»، اینگلیسیجا ( ۱۶ مه ۲۰۰۷).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تۆرکمن- تۆرک دۆنیأسی
حاجی یف بیلن دوشوشان آلتون، داغلیق قاراباغ داقی ینگیشی آذربایجان ینگ حالقینا قوتلادی
6.9 میلیون رایاتا ایه بوُلان بلغاریستان دا 1 میلیون تۆرک و مسلمان یاشایار
قیرغیزیستان و قازاغیستانا دا ساپار قوراجاق ظریف سوُنگ بوُلسا تۆرکمنیستانا بارار
ایکی یوردونگ رایاتلاری دینگه کیملیک کارتی بیلن قاتناشیپ بیلیأر
حوُجا احمد یسوی نینگ شهری بوُلان تۆرکیستان، تۆرک دۆنیأسی نینگ معنوی پایتاغتی ایغلان ادیلیپدی
تۆرکمنیستان ینگ مفتیلیگی یورتداقی بۆتین متجیتلرینگ آچیلاندیغینی بیلدیردی
بایکار شرکتی تاراپیندان اؤندۆریلن یاراغلی اوچارمانسیز اوچارلار داغلیق قاراباغ ینگ اشغالدان آزات ادیلمه گینده اولی أهمیته ایه بوُلوپدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان بو دوشوشیغا ایستامبول دان قاتناشدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی نینگ اوُرونباساری دمیرقازیق قبرس تۆرک جمهوریتینه ساپار قورار
داغلیق قاراباغ ساواشیندا یارالانان آذربایجان ینگ 27 عسگری بجرگی اۆچین تۆرکیأ گتیریلدی
1962-نجی ییلدا کرکوک دا دوُغلان حسن توران موصل بیلیم یوردوندا اکرانچیلیق اوُقاپدی
تۆرک دۆنیأسی نینگ معنوی یوُلباشچیسی حوُجا احمد یسوی نینگ یاشان شهری، اوُرتاآسیادا دا اسلامینگ یایبانگلاشان یرلریندن بیری بوُلوپدی
حازار دنگیزی نینگ آذربایجانا دگیشلی بوُلان بؤلۆمیندأکی "شاپاق- آسمان" چشمه سینده طبیغی گاز تاپیلدی
اؤزبگیستان ینگ قوُرانماق وزیرلیگ تۆرگِنله شیگینگ ترمذ شهرینده باشلاندیغینی بیلدیردی
شن توُپ بیلن کاسینوف یومورتغا چاقیشدیریپ نوُروز بایرامینی قوتلادی


text:
ربیعه قدیر
ربیعه قدیر (اویغورجا: رابىیه قادىر، ؛ چینجه: 热比娅·卡德尔) ) — چین حاکیمیتی آلتیندا اولان دوغو تورکیستان (سینجان-اویغور موختار)) بؤلگهسینده یاشایان اویغور خالقینین اینسان حاقلاری اۆچون موباریزه ائدن میلّی فعّال.
یاشاییشی[دَییشدیر]
ربیعه قدیر 1947-جی ایل یانوار آیینین 21-ده دوغو تورکیستانین آلتای شهرینده آنادان اولوب. کاسیب بیر عاییلهده بؤیوین ربیعه اورتا تحصیلینی آلتای شهرینده آلیب. 1965-جی ایلده 18 یاشیندا ایکن عاییله حیاتی قوران ربیعه ویلایتین دیگر شهری آغسویا کؤچور. چینده مدنی اینقیلاب ایللرینده اؤز حیات یولداشی ایله بیرلیکده دینی پالتار بیزنئسی ایله مشغول اولان ر.قدیر بئله بیر تجارتله مشغول اولماسینا گؤره، بیر مودّت سونرا یوکسک دایرهلر طرفیندن دوشمن و مؤحتکیر ائلان ائدیلیر کی، بو دا سوندا اونون اؤز حیات یولداشیندان بوشانماسی ایله نتیجهلهنیر.
1981.جی ایلده ربیعه قدیر عئلم خادیمی صدیق حاجی روزی ایله عاییله حیاتی قورور. بو ائولیلیکدن سونرا دوغو تورکیستانین مرکزی شهری اولان اورومچییه کؤچور. آرتیق اؤزونو ایشآدامی کیمی تصدیقلهمگه باشلایان ربیعه اورومچیده اویغور ائتنیک ماللارینین ساتیلدیغی ماغازا آچیر. 1985-جی ایلده ربیعه قدیرین صاحیب اولدوغو تیجارت مکانی نین ساحه سی 14000 کو مئتر تشکیل ائدیردی. گئتدیکجه بیزنئسینی گئنیشلندیرن ر.قدیر ایمکانلارینین چوخالماسی ایله پارالئل اولاراق، هم بیر چوخ اویغور تورکونو ده ایشله تأمین ائدیر، هم ده اونلارین معاریفلنمهسی ایله مشغول اولوردو. ربیعه اورومچی شهرینده موسلمان قادینلارین ایش حیاتینا داخیل ائدیلمهلری اۆچون "مین آنا" لاییحهسینی حیاتا کئچیریر. چین حؤکومتی آزلیقلار آراسیندان چیخان ان مووفّقیتلی قادین کیمی ربیعهنی نومونه گؤستریر.
سسری (شوروی)-نین سوقوطو ایللرینده ربیعه قدیر او واختا قدر توپلادیغی 200 میلیون یئنله تیجارتینی داها دا گئنیشلندیر. آرادان بیر نئچه ایل کئچدیکدن سونرا اویغور ایشآدامی چینین ان وارلی 5 شخصیندن بیرینه چئوریلیر. اوغورلو بیزنئس کاریئراسی قوران ربیعه قدیر "میلیونچو قادین" لقبینی آلیر. ربیعه قدیر چین، روسیه و قازاخیستانلا تیجارت علاقهلری قوران 8 کومپانییانین بیرلشدیگی هولدینگه رهبرلیک ائدیر. او، اؤز ایش کاریئراسیندان صؤحبت آچارکن هئچ واخت دؤولتدن بیر قپیک بئله یاردیم آلمادیغینی بیلدیریردی. جاماشیرخانا بیزنئسی ایله ایش حیاتینا آتیلان ر.قدیر بیزنئسینی سوپئرمارکئتلر زنجیری ایله اینکیشاف ائتدیریر.
عاییلهسی[دَییشدیر]
ایکی دفعه عاییله حیاتی قوران ر.قدرین 11 اؤولادی وار. حال-حاضیردا او، آمریکانین ویرجینیا ایالتینین فئیرفاکس شهرینده یاشاییر.
فعالیتی[دَییشدیر]
1994.جو ایلده چینین ان وارلی یئددینجی شخصی ساییلان قدیر 1997-جی ایله قدر میلّت وکیلی اولوب. 1997-جی ایلده وکیللیک اعتبارنامهسی الیندن آلیناراق حبسه آتیلیب. 8 ایل حبس جزاسینا محکوم ائدیلن قدیر حبسخانادا اینسان حاقلاری ساحهسینده موباریزه آپاریب و بو سببدن بیر چوخ نوفوذلو بینالخالق موکافاتلارا لاییق گؤرولوب. آمریکا بیرلشمیش دؤولتلر(آبد) و بین الخالق تشکیلاتلارین تضییقی ایله چین حؤکومتی 2005-جی ایلده اونو آزادلیغا بوراخماغا مجبور اولوب. 2006-جی ایلده نوبئل صولح موکافاتینا لاییق گؤرولن قدیر آبد-دا مسکونلاشیب.
2005-جی ایلدن بو یانا آبد-دا یاشاماقدا و اویغورلارین سسینی دونیایا ائشیتدیرمهیه چالیشماقدادیر.
2004.جی ایلده نروژده، اینسان حاقلارینی مودافیعه ائتدیگی اۆچون Thorolf-Rafto موکافاتینی آلمیشدیر.
2006.جی ایلده دونیا اویغورلار قورولتایی (WUC) باشچیسی سئچیلمیشدیر.
2007.جی ایلین اییون آییندا آلمان یازیچیسی آلئکساندرا کاوئلی ر.قدیرین حیات و یارادیجیلیغیندان بحث ائدن کیتاب قلمه آلیر. کیتابین آدی "بؤیوک ایدئیاچی قادین"دیر
دوغو تورکیستان بؤلگهسیندهکی اویغور تورکلرینین حوقوقلارینی مودافیعه ائدن ر.قدیر موصاحیبهلرینده دفعهلرله بوتون اویغور تشکیلاتلارینین صولح اوغروندا موباریزه آپاردیغینا ایناندیغینی بیلدیریر.
2007.جی ایلده او، چئکین پایتاختی پراگدا دئموکراسی و تهلوکهسیزلیک مؤوضوسونا دایر کئچیریلن بین الخالق کونفرانسدا ایشتیراک ائدیر.
2009.جو ایلین اییول آیینین اوّللرینده چینین دوغو تورکیستان بؤلگهسینده ایکی اویغور تورکونون اؤلدورولمهسی ایله حؤکومت و اویغور تورکلری آراسیندا توققوشمالار باشلاییر. ر.قدیر بو توققوشمالاردا چین پولیسینین 1000-دن چوخ اویغورو قتله یئتیردیگینی بیلدیریر. چین حؤکومتی ایسه اؤز نؤوبهسینده دوغو تورکیستاندا باش وئرن حادیثهلره گؤره، ر.قدیری گوناهلاندیریر.
کیتابلار[دَییشدیر]
- Rabia Kadir ve Alexandra Cavelius: Die Himmelsstürmerin. Chinas Staatsfeindin Nr. 1 erzählt aus ihrem Leben (Gök'ün savaşcısı. Çin'in 1 numaralı düşmanı hayatını anlatıyor). Heyne, München 2007, ISBN 978-3-453-12082-2
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- Rashdan, Abdelrahman. Meeting the Uyghur Leader Rebiya Kadeer. OnIslam.net Retrieved: Feb. 26, 2016.
- One on One – Rebiya Kadeer on یوتیوب – interview on Al Jazeera English (video, 22 min)
- Rebiya Kadeer Freedom Collection interview
- NDL شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NKC شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NLK شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NTA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- FAST شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- SUDOC شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- WORLDCATID شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- Multiple شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- ۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- سیاستچیلر
- دوغو تورکیستان
- اویغور تورکلری
- اویغورلار


text:
رینو د ناوارا ایستادیومو
رینو د ناوارا ایستادیومو (اینگیلیسیجه: El Sadar Stadium) پامپلونا شهرینده بیر ایستادیومدور. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Club Atlético Osasuna:From San Juan to El Sadar. The new stadium. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 1 January 2011. یوْخلانیلیب24 December 2011.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«El Sadar Stadium»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رینو د ناوارا ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سیاست
سیاست — دؤولت حاکیمیّتینین الده ائدیلمهسی٬ قوْرونوب ساخلانیلماسی و ایشلنمهسی ایله باغلی چالیشمالار. سیاسی چالیشما مۆختلیف ایجتیماع بؤلوملری و دؤولتلر آراسی مۆناسیبتلر اۆزرینده قۇرولور. حاکیمیّت مسألهسی ایله باغلی اوْلان هانسیسا بیر چالیشما سیاسی خۆصۇصیّت داشیییر. سیاست توْپلومون اینکیشافینین مۆعیّن مرحلهسینده یارانیر و اوْ خۆصۇصی مۆلکیّته اساساً ایستحصال فوْرمالارینین٬ ایجتیماع قۇرولوشونون و مدنیّتین فوْرمالاشدیغی دؤنمده اوْرتایا چیخمیشدیر. مۆختلیف توْپلوم دستهلری اؤز منفعتلرینی قوْرویوب ساخلاماق اۆچون خۆصۇصی ایداره ائتمه آپارانتی یارادیرلار. سیاسی حاکیمیّت مۆختلیف تأسیسات فوْرمالاری واسیطهسییله سۆرولور.
قایناقلاردَییشدیر
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Siyasət»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ ژوئن ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کورنبرق دیویس (فوتبالیست)
کورنبرق دیویس (فوتبالیست) (اینگیلیسجه: Roger Davies (footballer)) (دوْغوم:۲۵ اکتبر ۱۹۵۰ (۷۱ یاش) ولورهمپتون) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کورنبرق دیویس (فوتبالیست) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۵۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- بدفورد تاون کولوبونون اویونچولاری
- ووستر سیتی کولوبونون اویونچولاری
- دربی کانتی کولوبونون اویونچولاری
- پرستون نورث اند کولوبونون اویونچولاری
- کلوب بروخه کولوبونون اویونچولاری
- لستر سیتی کولوبونون اویونچولاری
- برنلی کولوبونون اویونچولاری
- دارلینقتون کولوبونون اویونچولاری


text:
توماس قروسن
توماس قروسن (اینگیلیسجه: Thomas Gravesen) (دوْغوم:۱۱ مارس ۱۹۷۶ (۴۵ یاش) Vejle) بیر فوتبالیست. دانمارک میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ توماس قروسن. Barry Hugman's Footballers. یوْخلانیلیب15 May 2018.
قارداش پروژهلرده توماس قروسن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۰۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- سلتیک کولوبونون اویونچولاری
- اورتون کولوبونون اویونچولاری
- هامبورق کولوبونون اویونچولاری
- یاشایان اینسانلار
- رئال مادرید کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۰ اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۴ اویونچولاری
- وایله بلدکلوب کولوبونون اویونچولاری


text:
بابور
ظهیرالدین محمد بابور (۱۴۸۳-۱۵۳۰) بؤیوک تورک هیند ایمپراطورلوغو نون قوروجوسو، کاریزماتیک تورک پادشاه، شاعیر و یازیچی. هندیستاندا سون تورک حاکميّتی تئیموروغوللارینین آدی ایله باغلیدیر. آتا طرفدن امیر تئیمور نسلیندن، "بارلاس" تورک بویوندان، امیر تئیمورون اوغلو میرانشاهین نوهسی عمر شئیخین اوغلو، آناسی چینگیز خان نسلیندن چاغاتای خانین نوهلریندن یونوس خانین قیزی قوتلو نگار خانیم اولان، اؤزونون و اوردوسونون تورک اولماسی ایله فخر ائدن ظهیر الدین محمّد بابور (1483-1530) 1519-جو ایلده هندیستانا گلمیشدیر. او، افقانلی دهلی سلطانی ایله یئددی ایللیک مجادلهدن سونرا پنجابین بؤیوک شهرلرینی، دهلی ، آقرا، لوکنوو، بئنقال و بوتؤولوکده هندیستانی ایچینه آلان تاریخده مشهور تورک-حیند ایمپئراتورلوغونون (1526-1858) اساسینی قویموش، افقان امیرلرینی، هیند پرئنسلرینی، راجپوت حکمدارینی مغلوب ائدهرک امیر تئیمورون قانونی وارثی اولموش، بتپرستلییه قارشی باشاریلاریندان دولایی "قاضی" دئیه آنیلمیشدی. تورک ادبيّاتینداکی یوکسک مؤوقئیی و شاعرلیگی ایله مشهور اولان، علمه ، صنعته یوکسک قیمت وئرن بو داهینی، تورک حکمدارلاریندان بحث ائدن بوتون اورتا عصر مولیفلری و معاصر تدقیقاتچیلار بئله آنلادیرلار: "بابور بوتون سفرلرینده اؤز کتابخاناسینی یانیندا داشیتمیش، "بوتون ساواشلار و باشاریلار عرفهسینده ده اؤز بیوقرافیاسینی یازماغا واخت آییرمیشدی. اؤز حیاتینی تصویر ائدن تورکجه نثرله یازیلمیش "بابورنامه" آدلی بو بیوقرافیک شاه اثر دنیا ادبيّاتینین ان دقتهشایان اثرلریندن بیریدیر. بابور همچینین تورکجه "عروض رسالهسی"، حنفی فقهینه عائد "موبیین" آدلی بیر اثر، تصوّفه عائد "ریسالئیی-والدین" و "دیوان" کیمی اؤنملی اثرلر یاراتمیشدیر. بابور ان اینجه و ان نفیس احاطهلی بیر مدنيّته صاحب ایدی. تورک ددهلریندن گوجو و جسارتی میراث اولاراق آلمیش، ماهر دؤیوشچو، قیلینجاوینادان و اوخچو ایدی. سواریلیکده انسانی هئیرتلندیرن باشاریلاری واردی. نهنگ چایلاری اوزهرک کئچمیشدی. موسیقی آلت لرینی چالار و اؤزو ده موسیقی بستهلردی. خطّاط، دین عالمی و یازیچی ایدی. یازدیغی تورکجه و فارسجا شئیرلری اونون یوکسک سويّهلی بیر صنعتکار اولدوغونو ثبوت ائدیر. بابورون XV عصر شاعرلرینین هئچ بیریندن، حتی علی شیر نواییدن گئری قالمایان تمیز، صاف بیر تورک دیلی، طبیعی الهامی واردیر. دویدوغو و دوشوندوکلرینی آچیق بیر شکلده سؤیلهمیش، جورتلی مجازلاری ایله صمیمیلیکدن و طبیعیلیکدن آیریلمامیشدیر... بابور یازمیشدیر: "اگر آتا-بابان یاخشی بیر قانون قویموشسا، اونو قورو و حیاتا کئچیر، پیس بیر قانون قویموشسا، اونو ديَیشدیر، داها یاخشیسینی یاپ"... اونون "بابورنامه"سی یولی سئزارین "خاطرهلر"ایندن داها جدّی و داها صمیمیدیر. بئله کی، بابور دشمنلرینین قصورلارینی سایارکن اونلارین اوستون جهتلرینی ده قئید ائتمیش، مردانهلیک گؤسترمیشدیر. قوردوغو تمل اوزرینده خلفلری قدرتلرینی داها دا آرتیرماغا داوام ائتمیشلر. بابور شاهین قوردوغو بؤیوک تورک-هیند ایمپئراتورلوغو داها اوزون و شانلی بیر تاریخه صاحب اولموشدور". (سئچمهلر بیزیملیر - آ.م. باخ: گرئنارد. بابور. پاریس، 1930؛ پروف. در. لاسزلو راسونیی. تاریهتئ تورکلوک. آنکارا، 1971، سه. 190؛ کؤپرولو مئهمئت فوات. اسلام آنسیکلوپئدیسی. "بابور" مادهسی. ایی جلد، سه. 180-187؛ آبدولکادیر عنان. چاغاتای ائدئبییاتی، تورک دنیاسی. اییی جلد، آنکارا، 1992، سه. 93، 94؛ پروف. در. آنیل چئچئن. تورک دئولئتلئری. آنکارا، 2003، سه. 301-306). اؤزو ایکی بؤیوک تورک جاهانگیرینین - چینگیز خان و امیر تئیمورون وارثی اولماسینا باخمایاراق اؤز شخصی زکاسی و فعالیّتی ایله هندیستاندا ائله بیر سلطنت یاراتمیشدی کی، بو تورک سلطنتی سوندا هندیستاندا مسلمان تورک و بوددیست هیندلیلرین قاریشیغیندان یئنی بیر خالق - پاکیستان خالقی تاریخ صحنهسینه چیخمیشدی. بونو نظره آلان XV عصر بئنارئسلی هیند دین فیلوسوفو کابیر یازمیشدی: "قلبین تمیزلیگی قانق چاییندا یویونماقدان داها اؤنملیدیر. هیندلیلر و تورکلر ائینی چامیر دان یاپیلمیش قابلاردیر(ظروف) . تانرینی سئون و یاخشی حرکت ائدن هر کس بیری دیگرینین قارداشیدیر". (اقتباس راسونیینین گؤستریلن اثریندن گؤتورولموشدور. باخ: سه. 169). بابورون یاراتدیغی هندیستانداکی بو تورک ایمپئراتورلوغونو آوروپا تاریخچیلری هئچ بیر علمی اساسا دایانمایان "بؤیوک موغول ایمپئراتورلوغو" آدلاندیرمیشلار. حالبوکی، بو آد بو دولته عائد هئچ بیر تاریخی منبعده و هئچ بیر اسلام مولیفی طرفیندن ایشلهدیلمهمیشدیر. آغ هونلاردان باشلایاراق X-XII عصرلرده قزنهلیلر، XII-XIV عصرلرده دئهلی تورک سلطانلیغی، XVI-XIX عصرلرده تورک بابورلولار طرفیندن اداره اولونان هندیستاندا فتیح پور-سیکری، کلکوتته، مادراس و بومبئی کیمی یئنی سالینان شهرلر، تیکیلن بؤیوک مئمارلیق عابدهلری، جامیلر، توربهلر، بدیعی اثرلر ، محض تورکلرین عظمت و دوهاسینین محصولودور.
یاشامیدَییشدیر
اثرلریدَییشدیر
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقدَییشدیر
- ↑ Christine Isom-Verhaaren, Allies with the Infidel, (I.B. Tauris, 2013), 58.


text:
اویان نیوز:
واحید قاضی نین «کوبا دفتری» کیتابینا باخیش
دومان رادمهر
الیفبا و او تای-بو تای صحبتی
تورکییه لاتین الیفباسینا کئچهندن سونرا (۱۹۲۰-جی ایللرین سونو) ایراندا دا الیفبانی دییشمک جدی موباحیثه مؤوضوسو ایدی. رضا شاهین آتاتورکو تقلید ائتدیی بیر چوخ مودئرنلشمه سیاستینین نؤوبتی مرحلهسی کیمی فارسجانین لاتین الیفباسینا کئچمهسی گؤزلنیلیردی. ایرانلی آیدینلارین بیر چوخو سؤز قونوسو اولان دییشیمی کوتلهنین ساوادسیزلیغینا چاره کیمی، هم ده فارس دیلینین گلیشمهسی اوچون دستکلییردی.
آنجاق دییشیم باش وئرمهدی! باشلیجا سببلردن بیری ایراندا یاشایان تورکلری فارسلارین ایچینده اریتمک سیاستی و الیفبانین بو مسئلهده اؤنملی تأثیری ایدی. الیفبا فرقی ایران و تورکییه تورکلری آراسیندا علاقه و اونسیته مانعه تؤرهدهجک و بو تجریدین سونوجوندا ایران تورکلرینده کیملیک دییشیمی داها راحت اولاجاقدی.
اعتراف ائدک کی، بو سیاست او قدر ده باشاریسیز اولماییب. باشقا سببلر ده وار: گونئیده اؤز دیلینده تحصیل حاقیندان محرومیت کیمی. آنجاق ائلهجه الیفبا فرقی گونئیلیلرین نه اینکی تورکییه، قوزئی آذربایجانلا دا ایلگیسینی بللی درجهده محدودلاشدیرا بیلیب. دوزدور، سون ایللرده مئدیا و اینتئرنئت بو آچیدان چوخ یاردیمچی اولوب، آنجاق یئنه ده بعضی ساحهلرده، خصوصیله کیتاب و نشریات ساحهسینده علاقهلرین آزلیغی گؤز قاباغیندادیر.
بدیعی ادبیات ساحهسینده گونئیلیلرین قوزئیده چیخان اثرلرله تانیشلیغی (سون ایللرده بیر آز یاخشیلاشسا دا) چوخ آزدیر. معاصر یازارلار آراسیندا، شاعرلری چیخماق شرطی ایله، گونئیلی اوخوجو کسیمی بلکه داها چوخ رافیق تاغی، اکرم ایلیسلی، روستم ایبراهیم بیوو تانیییر. تأسف کی، بو تانیشلیق اونلارین یازدیقلاری اثرلردن یوخ، فارس دیللی خبر قایناقلاریندان ایرلی گلیر. رحمتلیک رافیق تاغی او زامان تانیندی کی، ایرانلی موللا اونون اؤلومونه فیتوا وئردی. اکرم ایلیسلی فارس دیللی اینتئرنئت سایتلاریندا کیتابلارینین یاندیریلماسی خبرینین درجیندن سونرا مشهورلاشدی. روستم ایبراهیمبیووون آدی ایسه سیاسی فعالیته کئچدیی زامان چکیلمهیه باشلادی. باشقا سؤزله دئسک، گونئیلیلر اوچون اوخوماسی داها راحت اولان (هم دیل هم ده الیفبا اولاراق) فارس دیلیندهکی قایناقلار سادهجه بونلارین تانینماغینا ایزین وئریب. اؤزو ده آیدیندیر کی، طرفسیز مطلبلرله یوخ، منفی خبر تبلیغاتی ایله.
الیفبا فرقی اؤزللیکله ده یازی و ادبیات ساحهسینده گونئیلیلرین فارس دیلیندن آسیلیلیغینی چوخالتماقدادیر. بو اوزدهن قوزئیده مؤوجود اولان ادبی یارادیجیلیقدان، یازارلارین نلردن ائتگیلندییندن، گوندهمده اولان ژانرلاردان گونئیلیلرین بللی درجهده بیلگیسیزلیگی وار. بو ایسه بیر یاندان کوتله آراسیندا دیلیمیزین زنگینلیگی بارهده شوبههلره یول آچیر، دیگر یاندان گونئیلی اوخوجولاری همن اثرلردن محروم ائدیر.
واحید قاضینین «چامایرا. کوبا دفتری» اثری ده اونلاردان بیریدیر.
کوبا دفتری
قوزئیده کیتاب و یازارلیق مؤوضوعسوندا مسئله سادهجه تانیماماقلا بیتمیر. اورتادا منفی باخیش دا اولور بعضن. اولوبدو، قوزئیین بعضی دیرناقاراسی خالق آرتیستلری، وظیفهلی آداملاری، آکتیویستلری آوروپایا یوللاری دوشهنده یازدیقلاری «شاه اثرلر»ینی ده هردن سووقات گتیریرلر. ایصرارلا ایمضا آتیب پای وئردیکلری او یاغلی-بویالی کیتابلاری ورقلهمک بئله مومکون دئییل. آدی خاطره اولان، یالتاقلیق دولو او کیتابلاری کیتاب رفینده «دلی کور»اون، میرزه جلیلین کیتابلارینین یانینا نئجه قویماق اولار؟! دوشونون، بئله بیر باخیشدا اولارکن «چامایرا. کوبا دفتری» کیتابینا راست گلیبسن! بالاجا، نازیک بیر کیتاب. ایلک باخیشدا «کوبا» آدی بعضی گنج شاعرلریمیزین سربست شئعر کیتابلارینداکی خاریجی، خصوصیله لاتین آمئریکالی آدلارا اولان ماراقلارینی خاطیرلاتدی. او شئعر کیتابلاری کی، یازار اؤزونو قلوبال عصرین شاعری ساییر، هم ده گونئی آمئریکانین یازارلاریندن ایلهام آلدیغینی گؤسترمهیه چالیشیر.
کیتابین اوز قابیغینداکی تیکانلی تئللر منه ۱۹۸۹-جو ایلین ۳۱ دئکابرینی، آراز سرحدینده قیریلان او مفتیللری خاطیرلاتدی. واحید قاضی ایله آز-چوخ تانیشلیغیم اولماسایدی، دئیردیم، میللی دویغولو بیر شاعرین کیتابیدی قارشیمداکی. یعنی بو واختلاردا اوخوماغا هوسسیز اولدوغوم بیر اثر. آنجاق کیتابین آرخاسینا باخاندا هر شئی دییشدی. آرخا جیلدده یئرلشن بو قیسا شرح: «دئموکراتییانین پروبلئمی، چتینلیگی اوندادی کی، او، اینسانلاری ایناندیرمالیدی. آوتوریتاریزم بونا احتیاج دویمور. آداملاری ایناندیرماق آلداتماقدان چتیندی. اودور کی، آوتوریتار ایداره ائتمه دئموکراتیک ایداره ائتمکدن آساندی» – ایشینی گؤردو. باخ گؤر، کیشینین اوغلو نئجه قیزیل کیمی سؤز دئییب! آرتیق مؤلفین خطرینه گؤره یوخ، کیتابی مضمونونا گؤره اوخومالییام، دئدیم. بئلهلیکله، سیرادا اولان دیگر کیتابلاردان قاباغا کئچمیش اولدو «چامایرا».
روستهم ایبراهیمبیووون کیتابا یازدیغی اؤن سؤز، آچیغی، ایلک اوخونوشدا او قدر ده ماراغیمی چکمهدی. آنجاق کیتابی بیتیردیکدن سونرا اونو تکرار اوخودوم و نه قدر اوستالیقلا یازیلدیغینی باشا دوشدوم. اؤنسؤزلری ایکی دفعه اوخوماق عادتیمدی: بیر دفعه کیتابا باشلایاندا، بیر دفعه ده اوخویوب قورتاراندان سونرا.
کیتابی حیات یولداشیم عذرا ایله برابر اوخویوردوق. خصوصیله اؤز دیلیمیزده اولاندا، او، منیم کیتاب اوخوماغیمی چوخ سئویر. اؤن سؤزو اوخویاندا «چامایرا» آدی فیکریمی قاتمیشدی. نه دئمکدی بو کلمه؟ اولمایا روس دیلینده «ماجرا» دئمکدی، یا دا «آزادلیق»، بلکه ده ائله جیلدین اوستونده گؤرونهن «تیکانلی تئل»دی دئیه شوبههلهنیردیم! اوخودوقجا آنلایاجاغیق اومیدی ایله کئچدیک بیرینجی بؤلومه.
بیرینجی بؤلومون ایلک جملهسینده اوچونجو کلمه «کرئسلو» ایدی. آنلامینی بیلمیردیم، اما تانیش گلیردی. جمله اوزون ایدی، سونرالار او اوزونلوقدا جملهیه آز راست گلدیک. متنین آهنگینی توتماغا چالیشارکهن، جملهنی ایکی دفعه اوخویوب، «کرئسلو»نون اوزرینده بیر آز دایاندیم. ایچیمده بیر طرفدن نئچه ایل اؤنجه قوزئیلی ائوداشیملا برابر یئمک بیشیررکهن، متبخ اشیالاری آدلاریندا بیر-بیریمیزی باشا دوشمهییب، اونون «ا، قارداش، بیز بئله بیرلشممریک، ائئئ» دئمیینی خاطیرلاییب گولومسه ییردیم. دیگر طرفدن ده دوشونوردوم کی، خانیمین یورولماغینی نئجه اؤنله ییم. حاضیرلاشیردیم دئیهم کی، اوخودوغوموز کیتاب یئنی اثر اولدوغوندان، طبیعیدیر کی، روس منشألی کلمهلره چوخ توش گلجه ییک، اما او منی قاباقلاییب: «کرئسلو مبل-دیواندی ائله بیل» دئدی. «کرئسلو»نو چؤزدوک، آنجاق «چامایرا»نی آنلاماق اوچون حکایهنین ایچینه گیریب، کوبانین کوچهلرینده ایتمک لازیم ایمیش!
اوخودوقجا متنین آهنگینی توتماق بیر یانا، هم ده یازینین باش قهرهمانی اوبرازیندا ماجرالارین ایشتیراکچیسینا چئوریلمیشدیک. «کوبا دفتری» بیرینجی شخصین دیلیندن، چوخ صمیمی بیر سفرنامهدیر. ایرونیک بیر آب-هاوا ایله، دئموکراتییا حاقدا جدی درسلیکلر ایچرهن استثنا اثردیر. کیتابین آخارلی متنی واسطهسیله جانلانان او صحنهلر اچ-دی کئیفیتینده بیر ماجرا فیلمیدی ائله بیل. ماجرانی منیمسهمک اوچون واحید قاضینی تانیماغا احتیاج یوخدور. سادهجه تصوور ائدین کی، تجروبهلی بیر آذربایجان فعالی دئموکراتییا موباریزلرینه یاردیم اوچون کوبایا گئدیر. کوبا کومونیست رئژیمینین گیزلی پولیسی ایله قاچدی-قوودودا اولارکن، اورداکی آکتیویستلرله گؤروشوب، اونلارا یاردیم چاتدیریر. دولانبادولان کوبا شهرلرینی دولانیر، اورداکی وضعیتی آنلادیر. سیاسی بوغونتودان، اقتصادی یوخسوللوقدان و اخلاقین چؤکوشوندن گؤز اؤنونده بیر بلگسل فیلم نوماییش ائتدیریر. یازارین سووئتلر بیرلیینده یاشاما تجروبهسی، کوبادا گؤردوکلرینی کئچمیش سووئتلرله موقاییسه ائتمهسی اوخویانا آرا-سیرا سووئتی ده جانلاندیریر.
ایلک صحیفهلری اوخویار-اوخوماز، «اؤز اؤلکهسی دئموکراتییا جهتیندن پیس دورومدا اولدوغو حالدا، بیر آزربایجانلینین کوبادا نه ایشی وار» سوالی اوخویانی داها دا ماراقلاندیریر. مؤلف بونو ماجرانین ایرونیک مایاسینا چئویریر. گویا هئچ آذربایجانلی دئییلمیش کیمی، کوبالی حرکاتچیلارین گؤزونده اؤزونو بیر دئموکرات اؤلکهنین وطنداشی حئساب ائدیب بیر آنلیق او حیسین لذتینی چکیر.
آذربایجانداکی وضعیتی کوبالی فعاللارا دانیشاندا ماراقلی سواللارلا قارشیلاشیر. کوممونیزمدن قورتولاندان سونرا وضعیت آذربایجانداکی کیمی اولاجاقسا، کوبالی فعاللار نیه عؤمرونو بو یولدا قویسون کی؟! یازارا وئریلهن بو سوال تکجه کوبالی آکتیویستلرین یوخ، ائله بیزیم کیمی سووئتلری گؤرمهیهنلرین ده سوالیدی. یازارین وئردیی جاواب ایسه ایستیقلالیتین قوزئی آذربایجانا نلر بخش ائتدیینی سرگیله ییر. سووئتلر دؤنهمینده یوخ، ایستیقلالیت دؤورونده اؤلکهدن گئدن واحید قاضینین باغیمسیز دؤولتین نه درجهده اوستون اولماسی بارهده یازدیغی شرح، دئموکراتییا ایله وطنپرورلیگین بیرلشدیی بیر دوشونجه تابلوسودو.
واحید قاضی نین محصولو
«چامایرا»نی اوخویارکن سادهجه کوبادا اولان وضعیتله تانیش اولمورسان، بیر آذربایجانلی اجتماعی فعالین دونیاگؤروشونو، دوشونجهلرینی ده اؤیرهنیرسن. تصوور ائدین، سووئتلرده بؤیوموش، وطنی ایستیقلالیته آپاران حرکاتدا ایشتیراک ائدن، عینی زاماندا ساواشی یاشایان، یوردو ایشغال اولونان و سونرادان دا اؤلکهسینده دیکتاتورلوق و کوروپسییا علیهینه موجادیله ائدن بیر شخصین مئنتالیتئتی نئجه اولا بیلر؟! نلره اهمیت وئریر، نئجه گؤرور، نئجه ایضاح ائدیر؟! اما یالنیز بونلار دئییل، ایشین ماراقلی یئری بوراسیدیر کی، واحید قاضی آوروپانی گؤرموش-یاشامیش، بئین الخالق دئموکراتییا اینستیتوتلاری ایله ایشبیرلیگی ائتمیش و داها اؤنملیسی، اوخوموش بیریسیدیر. اینجه صنعتدن اوزوبری چوخ شئیدن باشی چیخیر، خصوصیله کیتاب و فیلم آدلاری دیلیندن دوشمور. بونلاری بیر یئره قویاندا سیرادان بیر آذربایجان ضیالیسی تصوور ائدیلمیر یقین. بو رنگارنگلیگی کیتابین موختلیف یئرلرینده گؤرمک مومکوندور. مثلاً، چگوارا حاقیندا گتیردیی ماراقلی ایضاحدا. سووئتلرده، حاقیندا شیشیردیلمیش افسانهلره شاهید اولان، چئگوارانین هیکلینی یئنیدن کوبادا گؤرهن یازار بو جور اوبرازلارین دیکتاتورا سیستئملرینده رولوندان دانیشیر، بیر فیلم میثالی گتیریر، بیر خاطیره دئییر، سونوندا دا چئنی انور پاشا ایله موقاییسه ائدیر. کیتابدا بنزری چوخ اولان بئله نومونهدن ماراقلی نه اولا بیلر کی؟!
«چامایرا»دا یازارین دقت ائتدیی باشلیجا نقطهلردن بیری ده کوبالی موخالیف فعاللارین گلهجهیه، دونیایا و دئموکراتییایا باخیشلاریدی. هر ضیالی اؤز توپلومونون محصولودور. مؤلف کوبانین اجتماعی-سیاسی فعاللاری، ضیالیلاری بارهده آیدین تصوور یارادیر. یازار کوبانین محصوللاریندان دانیشسا دا، طبیعی کی، اوخویان، کوبانین¬کی ایله برابر آذربایجانین دا یئتیشدیردیگی واحید قاضی کیمی ضیالی لار کئیفیتی ایله تانیش اولور.
واحید قاضینین فرقلی کئیفیتلریندن سؤز ائتسک ده، اما نهایتده او دا آذربایجان سویو ایچیب، اؤزو ده قوزئی طرفیندن. آتاملا آنام ۱۹۹۲-جی ایلده، سرحدلر یئنیجه آچیلاندا قوزئی طرفه کئچیب قوهوملاریمیزی تاپمیشدیلار. دقیق خاطیرلاییرام کی، قوزئی حاقدا تججوبلندیکلری مقاملاردان بیری ده اوراداکی «یئییب-ایچمک» گلنیی ایدی. سونرالار اؤزوم ده قوزئیلی دوستلاردان «بانکئت» کلمهسینی تئز-تئز ائشیدنده آتامگیلین دئدیکلرینی خاطیرلاییردیم. «چامایرا»نی اوخویاندا دقتیمی چکهن مقاملاردان بیری ده مؤلفین سوفره باشیندا یاشادیقلاریدی. ماشاللاه اولسون، جرأتله دئیه بیلرهم کی، ائله بیر چتین وضعیتده، گیزلی پولیسله گیزلهن-قاچ اوینارکن سادهجه بیر قوزئیلی «اؤلسک ده، قوی، توخ اؤلک» پرینسیپینه صادق قالیر.
کیتابین آدینداکی چامایرا گول ساتان گؤزل بیر کوبالی قیزین آدیدی. تصادفهن یئمکخانادا تانیش اولوب صحبت ائدیرلر. هم سؤزلری عقللیدی، هم ده گؤزلری تأثیرلی. اما سونوندا گؤزلنمز بیر حال باش وئریر. بیر نئچه دقیقه اؤنجه یه دک ائله¬دیی مودریک صحبته اویوشمایان بیر آتدیم آتیر: چامایرا اؤزونو تکلیف ائدیر. خسته کؤرپهسی اوچون حیاتین دیبینه بئله باش وورماغا حاضر اولان گنج آنا باشقا یول تانیمیر. «ائله بیل ایچیمده نسه قیریلدی» یازان واحید قاضی چامایرانی کوبانین حاضیرکی سیموولو کیمی اؤز اثرینین عنوانی سئچیب.
اوزون سؤزون قیساسی
«چامایرا»نی اوخوماق لازیم. چونکی او، بیزیم مؤلفین بیزدن فرقلی بیر اؤلکه، توپلوم حاقدا صمیمی کیتابیدیر. واحید قاضینین باشقا اثرلرینی اوخوماق اوچون اینانیلماز بیر موتیودیر «کوبا دفتری».


text:
دهوک اوستانی
دهوک اوستانی (اینگیلیسجه: Dohuk Governorate) — عراق اؤلکهسینین قوزئیینده یئر آلان بیر اوستاندیر. بو اوستان عراق کوردیستانینین اوستانلاریندان ساییلیر. دهوک اوستانی ۱۰۹۵۵٫۹۱ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۴۲۳۱۱۴ نفر دیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dohuk Governorate»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده دهوک اوستانی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
نایجریاده اویوشتیریلگن هجوم عاقبتیده کوپلب کیشی جان بیردی
حادثه ده عاقبتیده کوپلب کیشی نینگ اولیب یره لنگن لیگی بیلدیریلدی
غربی افریقا اولکه سی نایجریاده ایککی ایریم منطقه ده قوراللی هجوم اویوشتیریلدی، عاقبتده 7 کیشی حیاتینی یوقاتدی.
کدونا ایالتی ایچکی خوفسیزلیک و ایچکی ایشلر قومندانی ساموئیل آروان بیرگن یازمه بیاناتده کیم لیگی انیقلنمه گن قوراللی کیشیلرنینگ مذکور ایالت نینگ کاکائو و تسوهون گایا منطقه لریده هجوملر اویوشتیرگنینی ایتدی.
آروان بو هجوم عاقبتیده 7 کیشی نینگ حیاتینی یوقاتگن لیگینی انچه کیشی نینگ یره لنگن لیگینی قید ایتدی.
اولکه ده سونگگی پیتلرده قوراللی کیشیلرنینگ موترسایکل آرقه لی کیلیب هجوم اویوشتیریشی باعث بعضی بیر ایالتلرده موتر سایکل منع قیلیب قوییلگندی.
منطقه ده وقت وقتی بیلن حیوانچیلیک ایشلریده مشغول بولگن فولانیلر بیلن دهقانچیلیک قیلگن بعضی بیر قبیله لر اورته سیده توقنه شوولر یوز بیرماقده. کدونا ایالتیده اوتگن ییل قوراللی کیشیلر قول اورگن هجوملرده 937 نفر حیاتینی یوقاتر ایکن 1972 کیشی آلیب قاچیریلگندی.
حیوانلرینی اوتله تیش اوچون اولکه نینگ جنوبی گه کوچ قیلیب بارگن فولانیلر، دهقانلرنینگ حیوانلرینی اوغیرلب آلیش اورونگن لیگینی و اوزلریگه هجوم اویوشتیرگنینی ادعا ایتماقده.
علاقه لی ینگی لیکلر
اروپا بیرلیگی سودی پولندنی میلیونلب یورو جزا تولش گه محکوم ایتدی
پولند، اروپا بیرلیگی سودی تامانیدن قبول قیلیب آلینگن قرارلرنی عملگه قیلمه گن لیگی بیلن عیبلنماقده
چاد جمهوریتی نینگ اوتکینچی جمهوررئیسی تورکیه گه تشریف بویوره دی
مهمان جمهوررئیس نینگ جمهوررئیس اردوغان نینگ دعوتی گه بناً تورکیه گه تشریف بویوره دیگن لیگی بیلدیریلدی


text:
آتاری اسای
آتاری اسای (اینگیلیسجه: Infogrames) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت ویدئو اوْیون ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت Bruno Bonnell طرفیندن قۇرولموشدور. باش مرکزی پاریس شهرینده یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Infogrames Entertainment Logo 0.png
- Infogrames logo.svg
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Infogrames»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آتاری اسای گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایزاک بشویس سینقر
ایزاک بشویس سینقر (اینگیلیسجه: Isaac Bashevis Singer) رومانچی، قیسا حکایه یازیچی - و یازیچی - ۲۱ نوْوامبر ۱۹۰۲ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۸ ایل عومر ائلهییب و ۲۴ ژوئیه ۱۹۹۱ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Isaac Bashevis Singer»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ایزاک بشویس سینقر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بنیاندیزل تبریز ایستادیومو
بنیاندیزل تبریز ایستادیومو گؤستریش پولاد ایستادیوموده. بو ایستادیومون تاماشاچی توتومو ۱۲٬۰۰۰ نفرده.[۱][۲]
ایستادیومون آدی[دَییشدیر]
بو ایستادیومون آدین تبریزین بونیاندیزل فابریکاسینین یاخینلیغیندا اولدوغو اوچون بونیاندیزل ایستادیومو آدلاندیردیلار. اما سونرالار ۱۳۹۸–جی ایلین بهمن آییندا بو ایستادیومون وقت مالیکی محمدرضا زنوزی مطلق طرفیندن ایستادیومون آدی قاسم سلیمانی خاطیرلاماسی اوچون شهید سپهبُد قاسم سلیمانی ایستادیومو آدینا دییشیلدی.[۳]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ وبگاه رسمی باشگاه گسترش فولاد. استادیوم اختصاصی گسترش فولاد تبریز.
- ↑ وبگاه رسمی باشگاه گسترش فولاد. ساختمان اداری ورزشگاه اختصاصی گسترش فولاد تبریز افتتاح شد.
- ↑ اولین ورزشگاه ایران با نام شهید سپهبد قاسم سلیمانی. ورزش سه.


text:
کائورو ایشیکاوا
کائورو ایشیکاوا (اینگیلیسجه: Kaoru Ishikawa) بیلیم اینسان. ۱۳ ژولای ۱۹۱۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۳ ایل عومر ائلهییب و ۱۶ آوریل ۱۹۸۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. کائورو ایشیکاوا توکیو بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری توکیو بیلیمیوردودیر. اوْ شیمی ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kaoru Ishikawa»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کائورو ایشیکاوا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۱۸۰۶ (میلادی)
میلادی ۱۸۰۶-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین سککیز یۆز آلتینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۸ ژانویه - بریتانیا قوْشونو اۆمید بۇرنونو (آفریقا) ایشغال ائتدی.
- ۷ اوْکتوبر - کاربون کاغاذی کشف ائدیلمیشدیر.
- ۶ آقوست - ایمپئراتور ۲-جی فرانسین آلمان تخت-تاجیندان ایمتیناع ائتمهسی نتیجهسینده مقدس روما ایمپئریاسی بوراخیلدی.
- ۲۷ اوْکتوبر - ناپلئون بوناپارتین رهبرلیغی آلتیندا فرانسه اوردوسو برلینی توتدو.
- ۱۶ اوْکتوبر - روسیه و عثمانلی آراسیندا یئنی موحاریبه باشلادی.
- ۱۵ دسامبر - ناپوْلِوْنون اوْردوسو وارشاوانی تۇتوب.
- ۱۵ اوْکتوبر - باکی خانلیغی روسیهنین تابعلییینه کئچدی.


text:
سلماس
سالماس یا دا سلماس — باتی آذربایجان اوستانینین شهرلریندن بیریدیر. بۇ شهر سلماس بولگهسینین مرکزی اولاراق اورمیه باتی آذربایجان اوستانین مرکزیندن ۸۰ کیلومتر فاصلهسی واریمیش. ۱۳۰۹–جی هیجری شمسی ایلده سالماس شهری زلزله اثرینده توْرپاقلا بیر اوْلوب و اونون شطرنجی صورتینده سونردان تیکیبلر. قدیم سالماس ولایتین مرکزی دیلمقان آدلانیردی.
آد
شهرین آدی قاجار ایمپیراتورلوغو زامانیندا «سالماس» اولاراق، پهلویلر واقتی «شاهپور» آدینا چئویریلدی.
۲۱ آذر ۱۳۲۴–جی هیجری گونشلیدن بیر ایلهجه، آذربایجان میلّی حؤکومتی چاغیندا، شهرین آدی «سلماس» آدینا قایتاریلمیشایدی، اما پهلویلر شهره حاکیم اولاندان سوْنرا، شهرین آدینی گینه شاهپور آدینا قایتاریلدیلار. ایران ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا، شهرین آدی یئنیدن «سلماس» آدینا چئویریلدی.[۳]
تاریخ
حمداله مستوفی قزوینی سلماسا عایید دئییر: سلماس ۴ جو اقلیمدن و بیر بویوک شهردیر، اونون حیصاری خاراب اوْلان زامان خواجه تاج الدین علی شاه وزیر تبریزی الیله یئنیدن تیکیلدی. اونون دورهسی ۸ مین اتدیمیمیش، هاواسی سویوق و هابئله سولاری آذربایجان و کوردوستان داغلاریندان گلیب چیچست گؤلونه تؤکولور. باغلاری چوخ اولاراق اوندا اوزوم و باشقا میوهلر چوخدور، آیری بیر حاصیللار دا وار. خالقی تۆرک دورلار و سونودور و کوردلرله دائما داوا ائدیرلر آنجاق آرالاریندا خصومت وار ائله کی ذاتلاریندادیر دوزلن دئییل.
شهاب الدین یاقوت حموی معجم البلدان دا سلماسا عایید دئییر سلماس اول و ایکی جی فتحه له بیر شهر دیر آذربایجان دا اورانین اورمیه له آراسی ایکی گون یول دیر و تبریزه قدر اوچ گون سلماس دان خوی شهرینه قدر بیر ائو منزل دیر سلماسین اوزوناسی یئتمیش اوچ درجه یوز انی ده اوتوز اوچ درجه و نصف دیر.
حاجی خلیفه آدیلا تانینان کاتب چلبی جهان نیما دا یازیر: سلماس بیر شهر آذربایجانین سرحد شهرلریندن دیر و خوی تومنین شهرلری عیبارت دیر سلماس ، اورمیه ، خوی ، اشنویه ،شهرین اوزوناسی ئتمیش دوققوز درجه انی ده اوتوز اوچ درجه ده تبریز شهرین باتی سیندا آذربایجانین قورتولوش یئرینده یئرلشیب دیر. بۇ قصبه دوغو دان دیلمقان قصبه و اورمو گؤلو گونئی دن اشنویه باتی دان حکاری داغلارینا قوزئی دن قوسقون قران داغلارینا چاتیر.
زکریا بن محمد بن محمود قزوینی آثار البلاد و اخبار العباد کیتابیندا دئییر سلماس شهری آذربایجان دا تبریز و اورمیه آرسیندا دوشوب اوردا بیر سو وار هر بیر مجذوم دردی اوْلان چیمسه و غسل توتوسا جذام دردیندن قورتولاجاق.ائله کی اوزوم ائشیتدیم بیر جذام دردی اوْلان موصولو سلماسا گئدیب بۇ سو دا چیمیب و اوزون یودو سوْنرا بدنی سالم و پاکلانمیش دیر.
میرزا حسن زونوزو ناصرالدین شاه وقتین بویوک عالیم لریندن ریاض الجنه کتابیندا بیر روضه مسالک ممالک کیتابین شرحینده حمدالله مستوفی نین یازیدیقلارین تعریف ائدنن سوْنرا دئییر کاتب حروف دئییر بۇ ایل لرده 40 ایل اولاراق دونبلی حاکیم لرین سلماسا حوکم آپاردیغلاری اۆچون سلماس ولایتی آچیق و آباد هابئله شهرلرین فخرالبلادی و خالقی همیشه الوارا و کوردلره غالیب دیرلر.شهرین خالقین چوخلوسو ثروت صاحابی دیلار دیلمقان کندین دوره سینه احمدخان دونبلی بیر بویوک حاصار چکمیش اورانی بیر بیر بالاجا شهره چئویرمیشدی توکان لار و حماملار و مسجیدلر ، کاروانسرالار و اویغون عیمارت لر تیکمیش دیر اونون اوغلان لاری دا اورانین آبادانلیغیندا چالیشدیلار.خوی شهری الدن چیخاندان سوْنرا سلماس دا کوک دن خراب اوْلدو و خالقی بوتون کوچگون دوشدولر ایندیلیکده خالقی بیربه بیر یغیشیب لار.[۴] .
سالماس اورارتو یی (مین ایل مسیح میلادیندان اؤنجه) دؤره سينده وار ايدي. سلماس اوراتولارين ايكينجي پایتختی ایدی و او زامانلار شهرین آدی اولهو (اولخو) ایدی.قارنی یاریق ، هؤدر، دئریک ، زنجیر قالا داخمالاری و چهریق و خان تختی ایله کاظیم داشی قالالاری اورارتویی زامانیندان قالان اثرلردی لر. سلماسین میلاد دان اؤنجه ایلک داغیلماغینین سببی آشوری لرایدیلر..استرابون نون دئدیینه گؤره - یونانلی جغرافیدان و شاعیر- سلماس سیمباکا آدی ایله ٢٠ ایل میلاددان اؤنجه دئریک چایینین قیراغیندا تیکیلدی.او زامان لار شهرین حاصاری وار ایدی. ٦١٩ هجری ده مغول چنگیز خانین قارداشی اوْغلو چته نویان سلماسا سالدیردی. او زامان لار مغول لار تسلیم اولمایان شهرین جماعتین تماما اؤلدوررديلر.سونوندا سلماسين ایکینجی داغیلماسی تاریخ بویوندا مغول لار الی ایله اوْلدو. سوْنرالار " تاح الدین شاه جیلانی" مغول غازان خانین عاغیللی وزیری بۇ شهری آبادلاییب دؤره سينه حاصار چکدی امینه خاتون غازان خانین قیزی و تاج الدین شاهین ائشی "کهنه شهر ده " قویلانیب و مینار دیکجی 20 متیر اوجالیق ایله قبیرینین اوستونده تیکیله رک سلماسین بیر سیمگه سی تانیلا بیلر.بو دیکج 1309 دا زلزله اثرینده داغیلدی. ١٠١٢ ه.ق ده صفویه و عثمانی نین ساواشندا یئنه ده سلماس اۆچونجو دفعه یه داغیلدی.آذربایجان ٢٧ ایل عثمانلی لارین الینده ایدی .سوْنرالار ایکینجی شاه عاباس کهنه شهر ده اولارایله ساواشا گیریب آذربایجاندان چیخارتدی. قاجار زامانیندا "احمد قلی خان دومبلی" سلماس، خوی و اورمیه حاکمی اولاراق دیلمانین دؤره سینه حاصار چکیب، بۇ شهر ده حامام و کاروانسارا تیکدی.سلماس ١٣٠٩ ایلینده زلزله اثرینده تماما داغیلیب یئنی شهر او ایلین خرداد آیینین ٤ اینجی گونونده یئنی دن تیکیلمه یه باشلادی. پوریای ولی سلماسین تانینمیش پهلوان لاریندان ایدی.او عاریف و الله آدامی ایدی و حاکم طرفیندن پهلوانلیق نیشانی اونا وئریلمیشدی.[۵]
اصلی یازی: جیلولوق
جیلولار سیمیتقونو شیکست وئرندن سوْنرا، سلماسا حمله گتیردیلر. سلماس اهالیسی اوّلده یاخشی دایانیردیلار، آنجاق بیر یئردن کؤمک چاتمادی. بئلهجه پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیرنده، وثوقالدوله، خوی و سلماس حاکیمی، بعضی اهالی ایله خویا گئتدی. جیلولار ۱۳ فروردین ۱۲۹۷ده سادهجه سلماسی توُتوب خالقی تالادیلار. پتروس سلماسی توُتاندان سوْنرا، بیر دسته مسیحیلردن سلماسدا قوْیوب، قوْشونون قالانین سلماسین اطراف کندلرینه آپاردی. مۆسلمانلار بوُ فۆرصتده ۲۹ فروردین ۱۲۹۷ده سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدیلار. اوْن گۆنده خوی و تبریزدن ایکی مین نفر کؤمک چاتدی. جیلولار دا اؤز قوْشونلارینا آرتیریب، گۆنده شهره حمله گتیریردیلر. بوُ حالدا پتروس قوْشونو سلماسا حمله گتیردی. ۳ اوردیبهشت ۱۲۹۷ده، جیلولار اهرنجان دروازاسیندان شهره گیریب، خالقی اؤلدورمگه باشلادیلار. خالقین ۳ده بیری شهردن قاچدیلار. قالانی ائولرده و شهرین مسجیدینده قالدیلار. جیلولار ائولرین قاپیلارینی سیندیریب خالقی اؤلدوروردولر؛ مسجیدده قالانلاری دا مۆسلسله باغلاییب اؤلدوردولر. ۵ اوردیبهشتده، جیلولار ۴۰ مین اسیری هر یاندان ییغیب، بیر هفته ساخلایاندان سوْنرا باشقا یئرلره گؤندردیلر. اسیرلرین چوْخو یوْلدا اؤلدولر. سیمیتقو ایله آداملاری دا خوی یوْلوندا خالقی سوْیوب گاهدان اؤلدوروردولر. ۲۸ خورداددا، عثمانلی قوْشونو سلماسی جیلولار الیندن چیخارتدی.[۶]
خالق
رزم آرا نین فرهنگ جوغرافیایی کیتابین اساسیندا سلماس ۱۳۳۰–جی هیجری گونشلی ایلده ۱۱٬۰۰۰ نفر جمعیتی اولاراق خالقی شیعه تورک دور، هابئله نئچه ائو ده مسئحی سی اولاراق کلدانی دیلینده دانیشیرلار.[۷]
ایندیلیکده سلماس شهرینین اصلی ترکیبی تورکلر دورلار و مذهبلری ده شیعه دیر.[۸]
طبیعی دوُروم
جغرافیا
سلماس شهری دنیز سویهسیندن 1396 متیر یوخاریدا یئرلشیبدیر.[۹]
جغرافیایی یئری
سلماس آذربایجان فلاتین باتیسیندا مثلث شکیلینده بین النهرین ، خزر دنیزی و قفقاز داغلارین آراسیندا یئرلشیب آذربایجان داغلاری اوزوناسی دورموندا دووار کیمی تورکیه مرزینده یئرلشیب و مدیترانه دنیزین و هابئله اقیانوس آرامین یاغیشلی بولودلارین قاباغیندا دایانیب و اونلارین آذربایجانا گیرمه سینین قاباغین آلیب لار سانکی اونون یئرینه چوخلو یاغینتیلاری قار شکیلینده ذخیره ائدیب لر.
سلماسین اؤنملی داغی اره ويلƏrəvil آدلانیر و 3409 متیر ایرتفاسی اولاراق سلماس دامی آدلانیر اوبیری داغلار قيزيل داغ Qızıl dağ ساري چيچک ، هُوده ر Hödər ، عه يه ن ، انبت ، چيمن لر ، قارني ياريق ، پالان توکن ، قاباق تپه ، کئچل داغ ، آوقان داغ ، پيرچاوش و ... سلماس جلگه سی بۇ داغلارین اراسیندا یئرلشیب و سولارین آخاری باتی دان دوغویا ساری دیر.[۱۰]
چایلار
هاوا دوُرومو
سلماسین هوا دورمو اوجا داغلار و اورمو گؤلون اوْلونماسی و هابئله اویغون یاغینتیلار اۆچون اعتدالی و مطبوع هاواسی وار.ایلده 400-350 میلیمتیر یاغنتی وار و دونموش گونلرین سایی 100 گوندن آرتیق دیر ایلین کوک فصل لرینده اوزلیکده یای فصلینده قوزئی دن سرین یئل اسیر بۇ یئل سلماس دا خوی یئلی آدلانیر و اورمیه ده سلماس یئلی آدلانیر.[۱۰]
دپریم
سلماس بولگه سی دپریم لی منطقه ده یئرلشیب دیر ائله کی هر واختدان بیر منطقه دپریم لرله تیتیریر بونلاردان ان شیدتلی دپریم 1309 جی ایلین سلماس دپریمی 7 درجه ریشتر میقایسی ایله اوْلدو کی بویوک خسارتلر ووروب ائله کی بوتون بؤلگه هابئله دیلمقان شهری توْرپاقلا بیر اولدو.[۱۱]
کؤلتؤر
سینما
شهرین تکجه بیر سینماسی اولاراق سعدی سینماسی آدیلا تانینیر بۇ سینما 1388 جی شمسی ایلیندن باغلانیب و ایندیه قدر هله آچیلمایب دیر ائله کی بوگونهدک شهرین فرهنگی یئرلرین آز اولماسی فرهنگ ساحه سینده چالیشانلاری الی باغلی قویوب دیر.[۱۲][۱۳]
کیتابائوی
سلماس بولگه سینده 6 باب عمومی کیتابائوی هابئله 2 باب دا مشارکتی کیتابائوی 3 مین 122 مربع متیر ساحهایله خالقا خدمات گؤسترمک اۆچون فعالیت گؤستریرلر آنجاق شهرین یئکلمه سی و اهالینیپ چوخالماسی شهرده 2 باب یئنی کیتابائوینین تیکلیلمگی اۆچون احتیاج گورونور.[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]
سیاست
1309 جی ایلین دپریمی سلماس شهرینده 2500 الی 4000 نفرین اولومونه سبب اوْلدو بۇ دپریمین بویوکلوغون مانوئل بربریان (۱۹۷۴) ۷/۴=M هابئله ژئوفیزیک موسسه سی ۷/۲=M دئمیشکن ائله کی بۇ دپریم آذربایجانین و بلکه ده خاورمیانه نین شیدتلی و ییخیملی دپریملریندن دیر ائله کی 1930 جی ایل دپریم تانیماق تاریخینده 1930 سلماس قئید اوْلونموش دور. سلماس آرام اوْلاندان سوْنرا یئنی بیر شهر دیلمقان شهرین 1 کیلومتیرلیغینده ایندیکی سلماس شهرین یئرینده دوزگون شهر تیکمه و مهندسلیق نقشه سی ایله شطرنجی شکیلینده مهندس اسدالله خاورزمین الیله تیکیلدی سلماس شهرین اهالی سینین هر بیرینه یاشایش و یئرلشمک اۆچون اویغون بیر قطعه یئر وئریلدی قدیم دیلمقان شهرین خارابالاریندان آدلانان آقا مسجیدین پایا و ستون لاریندان سوْنرا بیر شئی قالمییب بۇ یئرده ایندیلیکده باتی آذربایجان میراث فرهنگی طریقه ایله حصارلانیب ائله کی سوْنرا دان گلن لره اۆچون و هابئله 1930 م سلماس دپریمی اۆچون بیر سیمگه اولسوب و سوْنراکیلار اۆچون عیبرت اولسون و دپریم تانیماق ، دپریم مهندیسلیق اۆچون اوصلو برنامه توکولوب ایستفاده اوْلونسون.[۱۸][۱۹].
سلماس سیاسی باخیمدان آذربایجانین اؤنملى شهرلریندن بیری ساییلیر.بو شهر تاریخ بؤیو ٤ سئری تماما داغیلیب و سوْنرا یئنی دن تیکیلیب.حیدر خان عمواوغلو و سعید سلماسی بۇ شهردن قالخان مشروطه شهیدلری دیر لر. [نیازمند منبع]
مکتبلر
عمومی مکتبلر
قدیم سلماس ولایتین اوْرتا سی دیلمقان شهرینده اوْلان مکتب خانا لار عیبارتی دیر:امین العلما مکتبی ، ملا غفار مکتبی ، حاجی بابا مکتبی ، ملا اسماعیل مکتبی ، ملا عباسعلی مکتبی ، میرزا رضای سلماسی مکتبی ، میرزا حسن شمس الدینی مکتبی ، میرزا حبیب مکتبی ، ملا اسماعیل نجفی مکتبی ، ملا مجید تمری مکتبی هابئله 1285 جی قمری ایلده مشروطیت اینقلابی ایله بیرلیکده میرزا سعید سلماسی الیله دیلمقان دا بیرینجی یئنی مکتب قورولدو بۇ مکتب سعیدیه مکتبی آدلانیردی[۲۰]
بیلیمیوردلار
بؤلگه ده آزاد اسلامي ، پيام نور ، فرهنگيان (تربيت معلم ) بیلیم یوردلاریندان باشقا معراج آدلا غئیر انتفاعی بیلیم یوردو دا چالیشماق دا دیر.[۲۱]
دینی مکتبلر
سلماس شهرینده ایندیلیکده 4 دینی مدرسه وار بۇ مدرسه لرین آدی عیبارت دیر:مهدیه ، الرسول ، امام علی(ع) ، فاطمه الزهرا سانکی ایندیلیکده تکجه امام علی آقالار اۆچون و فاطمه الزهرا خانیم لار اۆچون چالیشماق دادیر.[۲۲][۲۳]
شهر سوْرونلاری(مشکللر)
سلماس شهرین اونملی سوْرونلاریندان شهرین حاشیه منطقهلری و زورآبادلار اولماسی دیر.[۲۴] هابئله سلماس شهری باتی آذربایجان اوستانین یاندیرجی ماده نین قاچاق معبری اوْلوب بونا گوره بۇ شهرین بۇ دورومونا گوره اساسی فیکیر قیلینمالی دیر.[۲۵]
یوللار[۲۶]
ایدمان
سلماس شهرینده کلیتده 12 ایدمان سالونو وار کی اونلاردان اونملی لری عیبارت دیر:سالن ورزشي 2000 نفري،جايگاه فوتبال شهدا سلماس، سالن رزمي شهدا سلماس ،سالن ورزشي شهدا سلماس،سالن ورزشي بانوان سلماس و ... هابئله ایندیلیکده سلماس شهرینده 4 مین ایدمانچی اولاراق 35 ریشته ده چالیشماق دادیلار.[۲۷][۲۸]
بهداشت و درمان
خسته خانالار
سلماسین خسته خاناسی «خاتمالانبیا» بیماریستانی دیر. بوُ خسته خانا ۱۳۷۴ده ۱۲۸ ثابیت تخت ظرفیتی ایله قوُرولوبدور. ایندیلیکده ۱۲۶ تخت ایله ایشلهییر. خسته خانادا اوْلان تخصّوصلار بوُنلار دیر: داخلی، جرّاحلیق، قادینلار، اوُشاقلار، گؤز طبیبلیگی، قوُلاق-بوغاز-بوُرون.[۲۹]
مدیا و درگیلر
رادیو لا تلویزیون
سلماسین دیجیتال رادیو و تلویزیون ایشین باشلییاراق بؤلگه نین بیر چوخ یئرلرینده دیجیتال موج لارین آلماغینا ایمکان واردیر سلماسین اوز دیجیتال گوندرن سیستمی 1392/9/3 جی ایلدن اوز ایشین باشلییب دیر.[۳۰][۳۱]
درگیلر
سلماس بولگه سینده بیر نئچه درگی چالیشماق دا دیر [۳۲][۳۳][۳۴]
مَحلهلر
گؤرملی و تاریخی یئرلر
سلماس بولگه سینده اوْلان بیر چوخلو تاریخی بینالار و گورملی یئرلر 1309 جی ایلین دپریمینده بئیندن گئتمیشدیر اوو جومله تاریخی یئرلر دن قدیم مسجیدلر ، مقبره لر ، میر خاتونون قدیمی بورجو و هابئله قدیم کورپولر داغیلیب بئیندن گئتدیلر.[۳۵] آنجاق بیر نئچه تاریخی بینا ایندیکی سلماس دا وار بۇ جومله شیخ حمامی و آقا مسجیدی شهرین تاریخی و گورملی بینالاریندان دیر.
سوغات و ال ایشلری
سلماس شهرین سوغات لاریندان سؤوۆد عرقی و هابئله منطقه نین آلمالاری آدلیم دیر.[۳۶][۳۷] بو منطقه ده 1000 ائو هر ائو آزی 5 نفر ال ایشلرینه باخیرلار ائله کی بؤلگه نین یوزده 40 یاشایش هزینه لری و گلیرلری بۇ ایش لردن دیر بؤلگه نین چوخلو ال ایش لری عیبارت دیر:فرش توخوماق دان ، خالچا توخوماق دان،سوفال ، مجسمه دوزتمک دن ، سله و حصیر توخوماق و ...[۳۸]
هوتللر
سلماس شهرینده هوْتل یوخدور. بوندان باشقا شهرده دوزگون و اویغون بیر قوناقائوی و قالماقاۆچون ده یئر یوخدور.[۳۹] سانکی شهرده نور آدلا بیراولدوزلو هُتل وار.[۴۰]
عنعنوی یئمکلر
آدلیم لار
- میرزاسعید سلماسی
- نیمتاج سلماسی
- میرزامحمود غنیزاده
- جعفر سلماسی
- نیمتاج سلماسی
- محمدحسین صدقیانی
- حاجی پیشنماز سلماسی
- اسدالله احمدزاده دهقان
- پرویزخان صدقیانی
- ابراهیم خان امین السلطان
- میرزا رسول صدقیانی
- هادی اصغری
- تیمور لکستانی
- شهرام اسدی
- نصرالله مسلمیان
- جاوید مقدس صدقیانی
- توحید ملک زاده دیلمقانی
- محمدرضا مهرزاد صدقیانی
- واصف سلماسی
قایناقلار
- ↑ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-13. یوْخلانیلیب2012-11-09.
- ↑ شهرداری سلماس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-09-23. یوْخلانیلیب2014-09-28.
- ↑ پیشینه تاریخی شهر Archived 2014-09-23 at the Wayback Machine., شهرداری سلماس
- ↑ رسائل اعتماد السلطنه - میر هاشم محدث - قیراط الماس فی ترجمه سلماس - انتشارات اطلاعات -1391 تهران - صفحه:185
- ↑ تاریخ ده هزار ساله سلماس-دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی
- ↑ «قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس»، صمد سرداری نیا، نشر اختر، ۱۳۸۳، ص ۸۳-۸۹
- ↑ فرهنگ جغرافیایی ایران - حسینعلی رزم آرا - جلد 4 آذربایجان - انتشارات دائره جغرافیایی ستاد ارتش - شاپور صفحه 292
- ↑ بناهای باستانی سلماس - مهرداد رحمانی اهرنجانی - 1388 - انتشارات پرواز قلم - صفحه 12
- ↑ Global Gazetteer Version 2.2
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ شهرداری سلماس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-09-23. یوْخلانیلیب2014-09-29.
- ↑ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ ایسنا
- ↑ خبرگزاری پانا
- ↑ خبرگزاری جمهوری اسلامی
- ↑ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-02-11. یوْخلانیلیب2014-09-28.
- ↑ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ خبرگزاری تسنیم[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ ندای اورمیه. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-05-11. یوْخلانیلیب2014-09-29.
- ↑ آفتاب
- ↑ دورنا نیوز
- ↑ موسسه آموزش عالی معراج. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-08-02. یوْخلانیلیب2014-09-28.
- ↑ مدیریت حوزه های علمیه استان آذربایجان غربی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-08-11. یوْخلانیلیب2014-09-28.
- ↑ مدرسه فاطمه الزهرا سلماس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-11-14. یوْخلانیلیب2014-09-28.
- ↑ خبرگزاری آنلاین مفید میاندوآب. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-08-19. یوْخلانیلیب2014-09-29.
- ↑ اورمیه سیتی
- ↑ فاصله سلماس با مراکز استانها
- ↑ اداره ورزش و جوانان آذربایجان غربی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ خبرگزاری فارس. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-27. یوْخلانیلیب2014-09-29.
- ↑ مشخصات بیمارستانهای استان آذربایجان غربی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2017-04-30. یوْخلانیلیب2014-09-05.
- ↑ گستره ارتعاش هماهنگ. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-09-29. یوْخلانیلیب2014-10-13.
- ↑ پایگاه خبری ءامنون. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-05. یوْخلانیلیب2021-05-14.
- ↑ خانه مطبوعات استانی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2017-09-19. یوْخلانیلیب2021-07-04.
- ↑ وبلاگ خبری سلماس
- ↑ جنبش راه سبز. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-01. یوْخلانیلیب2014-10-13.
- ↑ شبکه اینترنتی آفتاب
- ↑ تیشینه
- ↑ صدا و سیمای مرکز آذربایجان غربی
- ↑ فرمانداری سلماس[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ پایگاه خبری آذرپیام[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ پردازان سفر پارسه
خاریجی لینکلر
- Salmas famous people
- Salmas[دائمی اولو باغلانتیلی], By C.E. Bosworth, Encyclopaedia of Islam.
- "Salmas Map – Satellite Images of Salmas", Maplandia
- Webarchive template wayback links
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from January 2018
- سالماس بؤلگهسینین یاشاییش یئرلری
- غربی آذربایجان اوستانینین شهرلری


text:
ناتورالیزم
ناتورالیزم[دَییشدیر]
ناتورالیزم یا دوغالچیلیق، فلسفه، صنعت و ادبیاتدا دوغال دونیانی تمل آلان چئشیت آخیملارا وئریلن اورتاق آددیر. بو آخیما اینانانلارا ناتورالیست دئییلیر. بونونلا بئله دوغا تاریخی ایله اوغراشان بیلیم آداملارینا دا ناتورالیست دئییلیر[۱].
- ادبیاتدا و صنعتده ناتورالیزم (دوغالچیلیق)، دوغانی خیردالیقلاری ایله اولدوغو کیمی یانسیلاماغی اؤنَرن گئنل آددیر.[۱]
- فلسفهده ناتورالیزم، هر شئیین دوغال وارلیقلاردان، دوغال ندنلرله اولوشدوغونو، دوغا اوستو وارلیقلارا و آچیقلامالارا اعتبار ائدیلمهمهسی گرهکدییینی ساوونان دوشونجهدیر.[۱]
- اخلاق فلسفهسینده ناتورالیزم، اخلاقی چیخاریملارین، اخلاقی اولمایان ایفادهلردن اولاجاغینین تئوریسیدیر.[۱]
فلسفه[دَییشدیر]
دوغالچیلیغا گؤره دوغانین، نسنل قانونیار اویارینجا ایشلهین بیر دوزهنی واردیر. گؤزلم و دئنهیه دایالی بیلیملر، همن بو قانونیار کؤلگهسینده دوغا ایله ایلگیلی هر آلاندا ساغلام، کسین بیلگیرلره اولاشابیلیر. دوغالچیلیق، دوغا بیلیملرینین صنعته و ادبیاتا اویغولانماسی ایله اورتایا چیخمیشدیر. دوغالچی آنلاییشا گؤره گئرچک اولدوغو کیمی یانسیتیلمالیدیر، یاشامین کؤتو و بایاغی ساییلاراق اله آلینمایان یؤنلهری ده ایشلهنمهلیدیر.
دوغالچی آنلاییشینا گؤره بیرئی، ایچینده یئتیشدییی توپلومسال و دوغال چئورهده بیچیملهنیر. ائکونومیک و توپلومسال باسقلار آلتیندا اَزیلن بیرئیلر، ایچلَریندن گلن گوجلو دورتولرله حرکت ائدرلر. آلینیازیلارینی بَلیرلهمک گوجوندن اوزاق اولدوقلاریندان داورانیشلاریندان دا سوروملو توتولمازلار.
تورلری (قیسملری)[دَییشدیر]
ناتورالیزم ایکی فرقلی فلسفی گؤروشده اینجهلهنیر:
- یؤنتمسل ناتورالیزم (یا دا علمی ناتورالیزم) کی بو ائپیستئمولوژی اوزهرینه یوغونلاشیر: "دونیا اوزهرینده گووهنیلیر بیگییه دایانیلمایان یؤنتملر نهلردیر؟". مئتافیزیک و دینی اینانجدان باغیمسیز، اؤزهللیکله "بیلگی"یه دایانان پراکتیک یؤنتملر ایله ایلگیلی ائپیستئمولوژیک بیر باخیش آچیسیدیر. بونا گؤره وارساییملارین دوغال نهدن و اولایلارا گؤره آچیقلانیب تئست ائدیلمهسی گرهکیر.[۲]
- مئتافیزیک ناتورالیزم، (یا دا اونتولوژیک ناتورالیزم، یا دا فلسفیک ناتورالیزم) اونتوولژی اوزهرینه یوغونلاشیر: بو باخیش آچیسی داها چوخ وار اولوش ایله ایلگیلیدیر: وار اولان نهدیر و وار اولمایان نهدیر؟ ناتورالیزم "طبیعت واردیر و بوتون تمل دوغرولار طبیعتین دوغرولاریدیر."[۳] مئتافیزیکی موقعیته مالیکدیر.
تاریخچه[دَییشدیر]
فلسفیک ناتورالیزمه عایید ایلک دوشونجه و وارساییملارا سقراطدان اؤنجهکی اییونیا ایله فیلسوفلارین اثرلرینده راستلانیر.
بیلیمین باباسی قبول ائدیلن مئلیتلی تالئس (Miletli Thales) طبیعت اولایلارینی دوغا اوستو نهدنلره گیرمهدن آچیقلایان ایلک فیلسوفلارداندیر. بو ائرکن دؤنم فیلسوفلاری ناتورالیزمین تمللرینی آتان دئنهیسل آراشدیرما اوصوللارینا ایشتیراک ائتدیلر.[۴]
یؤنتملسل ناتورالیزمدهکی چاغداش وورغو، 12 یوز ایلینده رونئسانس دؤنهمیندهکی اورتاچاغ اسکولاستیک دوشونجهلرین فیکیرلریندن بسلهنیر:
اورتا چاغین سونلارینا دوغرو اولایلاری دوغال نهدنلره باغلاماق مسیحی فیلسوفلارین تیپیک اؤزهللیکلییی حالینا گلدی. اسکولاستیک دوشونجهلر ایسه بیر یاندان یارادیچینین اولایلارا دوغوردان مداخلهسی احتمالینا قاپینی آچیق بوراخمالارینا رغمن بیر طرفدن ده طبیعت اولایلارینین آراسیندا علمی آچیقلامالار آراماقدانسا معجزه آراییشلارینا گیرن چاغداشلارینین کیچیک گؤرمهیه باشلائدیلیر.
صنعت[دَییشدیر]
گؤرسل صنعتلرینده دوغالچیلیق، دوغانین اولدوغو کیمی گؤسترمهسی بیچیمینده اورتایا چیخدی. گئرچکده ایلک دوغالچی اثرلری، اسکی یونانیستاندا، کلاسیک دؤنم صنعتچیلرینین وئردیگی دئییلهبیلر. رونئسانس صنعتچیلری، بیر باخیما گؤره بو آنلاییشی یئنیدن جانلاندیردیلار. 17 یوز ایلینده یاشایان دوغالچی رسساملار دوغانی، گؤزهللییی و چیرکینلییی ایله اولدوغو کیمی یانسیتماقدا بیرلهشیردیلر. دوغالچی تئرمینی ده ایلک دفعه بو یوز ایلده قوللانیلدی. اینگلیس منظره رسسامی یوهان کونستابئل (John Constable)، 1830لاردا دوغانین توم یؤنلری ایله، اولدوغو کیمی گؤسترمهسی گرهکدییینی ساووندو. کونتابئلین ائتکیسینده قالان فرانسیز باربیزون رسساملاری، یئنی آوروپا دوغالچیلیقینین منظره رسمیندهکی تمثیلچیلری ایدی. بو ایللرده Jean-Baptiste Camille Corot، Alfred Sisley، Camille Pissarro و Claude Monet ده دوغالچی اثرلر وئردیلر. 19 یوز ایلین سونونا دوغرو دوغالچیلیق آلمان رسساملاری اوزهرینده ده ائتکیسینی گؤستردی. آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده ایسه دوغالچیلیق 19جو یوز ایلده، گئرچکلیکله ایچ ایچه گلیشدیر.
ادبیات[دَییشدیر]
ادبیات دوغالچیلیق، 19جو یوز ایلین ایکینجی یاریسیندا فرانسهده دوغولدو. بو آخیمین قورامسال تمللرینی فرانسیز فیلسوفو ایپولیت تینین (Hippolyte Taine) اولوشدوردو. تینین دوشونجهلریندن ائتکینلهنن گونکور قارداشلار، ایلک دوغالچی رومان اولان (Germinie Lacerteux (1864 یازدیلار. آمّا ادبیاتدا دوغالچیلیق اصل آنلامینی، امیل زولانین دئنئیسل رومان (تجربی رومان) (1880) آدلی دئنهمه یازیلارندا تاپدی. گنکور قارداشلاردان ائتکیلهنن زولایا گؤره رومانچی، اولغولاری یالنیزجا فاکتلاری تعیین ائدهرک یازماقلا یئتیرن بیر گؤزلهمچی (مشاهدهچی) دئییل، رومان شخصلرینین ایچ دونیالارینی، دویغوسال و توپلومسال فاکتلاری بیر سیرالی دئنهیدن (تجربهدن) گئچیرن بیر دئنهیچیدیر. دوغالچیلیغین اؤن گؤردویو یؤنتملره زولا قدر جیددی باغلی قالمیش چوخ آز یازار واردیر. آمّا بیر سوره سونرا، اونلو اؤیکوچو Guy de Maupassant، رومانچی Joris-Karl Huysmans، آلمان یونان یازاری Gerhart Hauptmann، پورتوقاللی رومانچی José Maria Eça de Queirós بو آخیمدان ائتکیلهنرک یازمیشدیلار.
دوغالچی یازارلار، نسنل گئرچکلری یازدیلار و ایدئاللاشدیرماغا قارشی چیخدیلار. یاشامین آجی و کؤتو یانلارینی دا یانسیلادیلار. وراثته ایلیشکین گؤروشلرینین ائتکیسی ایله، گوجلو توتقولارین جایناغیندا قیورانان ساده تیپلری اَله آلاراق ایشلهدیلر. دوغالچی یازیچیلار، چئورهنین بیرئی اوزهریندهکی اَزیجی بیر ائتکیسی اولدوغونا اینانیردیلار. بوندان دولایی اثرلرینده، ایچ قارالدیجی مکانلاری، سمتلرینی و یئرآلتی دونیاسینی بیر بلگهسل دیلی ایله ایشلهدیلر. اوروپا ادبیاتیندا دوغالچیلیغین ائتکیلری ضعیفلهمهیه باشلادیغی بیر دؤنمده آمریکا بیرلشمیش اوستانلرده، Stephen Crane, Frank Norris و Jack London بو آنلاییشلا یازدیلار. Theodore Dreiser، آمریکادا دوغالچیلیغی زیروهیه اولاشدیردی. James T. Farrellین Studs Lonigan (1932-35) باشلیقلی اوچلهمهسی سون دوغالچی اثرلر اولدو.
تورک ادبیاتیندا دوغالچیلیق، تجربهیه دایالی بیلیملرین قیزغین ساوونچوسو بشیر فوادین (Beşir Fuad) ائتکیسی ایله گیردی. بشیر فواد رومان یا دا اؤیکو یازاری دئییلدیر. آمّا بعضی اثرلرینده دوغالچیلیغین تمل ایلکه و یؤنتملرینی ساووناراق دؤنهمین رومانچی و اؤیکوچولرینی ائتکیلهدی. تورک ادبیاتینین ایلک دوغالچی رومانی، 1891ده احمد میداهت افندینین یازدیغی مشاهداتدیر. بو آخیمین تورک ادبیاتینداکی ایلک اؤنملی تملچیسی ایسه حسین رحمی گورپیناردیر. گورپینار دوغالچیلیغا، مربیه (1899) آدلی رومانیندا قهرمانلاریندان بیرینین آغزیندان بو آخیمین نه اولدوغونو آنلاداجاق قدر اؤنم وئرمیشدیر. من دلیمییم؟ (1925) آدلی رومانی مستهجن بولوناراق داوا آچیلینجا یازار، "گئرچک اؤیکوچولوک، توم بیلیملری، فنلری قاپسایان، هر کؤتولویو، هر خستهلییی، هر گیزلی فسادی، یارانی آیدینلیغا چیخاران بیر گوجدور" دئیَرک دوروشمادا اؤزونو و دوغالچیلیق آنلاییشینی ساوونموشدور.
دوغالچیلیق، قیسا عؤمرونو بیر آخیم اولماقلا بیرلیکده گئرچکچیلییین زنگینلهشمهسینی، یئنی قونولارین بولونماسینی، بیچیمه اؤنجهلیک تانیمایان و یاشاما یاخین اولان بیر آنلاتیمین گلیشمهسینی ساندیغیدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ "Naturalism." Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003.
- ↑ Methodological Naturalism and Philosophical Naturalism: Clarifying the Connection (2000), Barbara Forrest, 2007-05-20 tarihli.
- ↑ "Naturalism", in The Encyclopedia of Philosophy, Macmillan, 1996 Supplement, 372-373.
- ↑ Jonathan Barnes's introduction to Early Greek Philosophy (Penguin)


text:
پیت پاستویت
پیت پاستویت (اینگیلیسجه: Pete Postlethwaite) بریتانیالی اوْیونچو. ۷ فئوریه ۱۹۴۶ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۴ ایل عؤمر ائلهییب و ۲ ژانویه ۲۰۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1975–2011 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Archived copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 28 March 2012. یوْخلانیلیب2012-08-10.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pete Postlethwaite»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پیت پاستویت گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ساری کانتارون
ساری کانتارون (اینگیلیسجه: Hypericum perforatum، فارسجا: گل راعی ، لاتین تورکجه: Adi dazı ، عربجه: عرن مثقوب ، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Sarı kantaron ، فرانسهجه: Echtes Johanniskraut ، آلمانجا: Echtes Johanniskraut ) بیر بیتکی نؤعو'دور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ساری کانتارون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hypericum perforatum»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
تورکیه جومهورباشقانی اردوغان فضولی’ده
جومهورباشقانی رجب طیب اردوغان، ناتو توپلانتیسینین آردیندان آزربایجان’ین فضولی شهرینه گئتدی.
اردوغان، بورادا آزربایجان جومهورباشقانی ایلهام علیئو ایله بیر آرایا گلدی.
جومهورباشقانی اردوغان، بروکسئل’دهکی ناتو توپلانتیسینین آردیندان آزربایجان’آ گئچدی.
اردوغان، آزربایجان’ین فضولی شهرینده جومهورباشقانی ایلهام علیئو ایله بیر آرایا گلدی.
آزربایجان’دا سیخ بیر پروقرامی اولان اردوغان، بوگون ارمنیستان ایشغالیندان قورتولان شوشا’نی زیارت ائدهجک.
جومهورباشقانی، چرشنبه گونو ایلک اولاراق آزربایجان میللی مجلیسینه خیطاب ائدهجک.
اردوغان، آزربایجان زیارتینین سون گونونده تورک میللی تاخیمی’نین گاللئر ایونونو باکی اولیمپیاد ایستادیومو’ندا آزربایجان جومهورباشقانی ایلهام علیئو ایله بیرلیکده ایزلهیهجک.


text:
تۆرک گنگه شی نینگ توُپاری گنجه شهرینه باریپ گؤردی
ارمنیستان، گنجه شهریندأکی دینچ یاشاییجیلارا هۆجۆم قوراپدی
تۆرک گنگه شی نینگ وکیللری آذربایجان دا آزات ادیلن داغلیق قاراباغ بؤلگه سیندأکی شهرلری گؤردی.
آغدام شهرینه باران تۆرک گنگه شی نینگ وکیللری سوُنگ بوُلسا گنجه شهرینه باردی.
ارمنیستان، گنجه شهریندأکی دینچ یاشاییجیلارا هۆجۆم قوراپدی.
تۆرک گنگه شینه آغضا یورتلارینگ مدیا و اینفورماسیوندان جوُغاپکأر وزیرلر و یوُلباشچیلاری آذربایجان دا گنگه ش گچیریپدی.
بو ماصلاحاتا تۆرکیأنینگ آدیندان جمهورباشلیقلیغینگ آراقاتناشیق اداراسی نینگ باشلیغی فخرالدین آلتون دا قاتناشیپدی.
دِگیشلی حابارلار
آذربایجان زنگیلان دا عاقیللی اوُبا دؤرهدیأر
ارمنیستان ینگ اشغالیندان آزات ادیلن زنگیلان دا قورلوشیق ایشلرینه دوُوام ادیلیأر
آذربایجان ینگ تۆرکیه دأکی تأزه ایلچیسی اینام حاطینی قوُوشوردی
ممدوف آنکارادا تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تاراپیندان قابول ادیلدی و اینام حاطینی قوُوشوردی
قاراباغ دا آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی
آغشام بوُلان اوُد آچیلشیقدا افغان حمزه یف آدینداقی آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی


text:
لندن بیلیمیوردو
لندن بیلیمیوْردوْ (اینگیلیسجه: University of London, فارسجا: دانشگاه لندن ، عربجه: جامعة لندن )بریتانیانین لندن شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موْسّسهسی. لندن بیلیمیوْردو °۱۸۳۶ -جی میلادی ایلده قۇروْلوْب. عۆموْمی وْ دؤوْلتی اؤیرهتیم قۇروْموْدیر وْ بوْدجهسینی دؤوْلت وْ بؤیوْک شیرکتلر وْ خالقدان آلدیغی اعانهلرله تأمین ائدیر.
مزوْنلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه وْیکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «University of London»، مقالهسیندن گؤتوْروْلوْبدوْر. (۳ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْوْخلانیلیبدیر).


text:
«لیریکا» نادر الهینین شعرینده
حسین مصری
«لیریکا» آنلامی «لیر» سؤزوندن آلینیب، یونانجا سیملی موسیقی آلتی دئمکدیر. شرق ادبیاتیندا لیریک شعرلره رباعی شعرلرده دئییلیر.
لیریک شعر، دویغولارین جوشغون بیر دیل ایله آنلاتیلدیغی ادبی اثرلرینین عمومی آدی دیر. فردی دویغولارین ایچدن گلدییی کیمی جوشغولو، ائتکیلی بیر دیل ایله آنلاتیلماسینا دا لیریزم دئییلیر. لیریک شعرده توپلومسال موتلولوق، یادا فلاکتلردن دویولان سئوینج یا آجی دویغولار یادا عشق، آیریلیق، حسرت، اؤلوم آجیسی آنلاتیلیر. لیریک شعر دونیا ادبیاتیندا ان چوخ ایشلهنن و سئویلن شعرین بیر ژانریدیر.
تورک ادبیاتیندا اؤزللیکله آذربایجان ادبیاتیندا خالق شاعیرلرینین سویلهدییی شعرلرینین چوخو لیریکدیر.
لیریک شعرین ان اساس علامتی دویغو، هیجان، فیکیر و آرزولارین ایفادهسیدیر. لیریک اثرده معین بیر حادیثهدن دانیشیلمیر. بورادا حادیثهدن آلینان ائتکی و اونون نتیجهسیندن شاعیرین قلبینه یارانان حیسلر اؤز عکسینی تاپیر. لیریک شعرین اساس قهرمانی شاعیر اؤزودور. ادبیاتدا بونا «لیریک قهرمان» دئییلیر. لیریک اثرلر مضمونجا ایکی گروپا بؤلونور: محبت لیریکاسی و اجتماعی ـ سیاسی لیریکا. َ
یازیلی ادبیاتدا لیریک شعرین ژانرلاری اسکی زامانلاردان غزل، قصیده، رباعی، مخمس و چاغداش ادبیاتدا دؤردلوک، قوشما، گرایلی، سربست و آغ شعر قالیبینده ده یازیلیر. نادرین شعری مبالغه اولماسا دوغرودان دا «لیریکا» خزینهسیدیر.
سایین نادر «هوسیم وار نئیلیم » ردیفلی شعرینده، اجتماعی . محبت لیریکاسینی نه قدهر گؤزهل سؤزجوک و ترکیبلرله اوخوجونون گؤز اؤنونده جانلاندیریر.
بالتا «ادبیاتدا اؤلوم سیمگهسیدیر و او سؤزجوک هامی میللتلر آراسیندا نفرت دویولان بیر آنلام داشییر؛ بلکه ده بو آنلام یاشیل ـ یاشیل اورمانلاری و یا «ویکتور خارا » شیلی مبارزینین قوللارینی و یا میللی آذربایجان قهرمانی بابکین قوللارینی کسمهیینه گؤرهدیر. آمما نادر «بالتا»یا جان وئرهرک «بالتا»نی نه گؤزهل و صمیمی دیل ایله سسلهییر کی ائله بیل «بالتا» دا نادرین اورهک دؤیونتولرینی بیلیب و ذاتی خصلتینی اونوتمالی اولور. حال بو کی نادر اؤزوده بالتادان نفرتی وار و اؤزون بالتانین اؤنونده بیر «سالخیم سؤیود» اولاراق تانیتدیریر. بونو وورغولامالییام کی نادرین شعرینده بوتون طبیعتده اولان اشیا جان تاپیر و نادر ایله دانیشیرلار:
بالتا قارداش! بیر آز ال ساخلا یامان داشلانیرام
آخی سالخیم سؤیودَم، یاز هوسیم وار نئیلیم!؟
یا
آه! بالتا قورخوسو یاشاییر منده ده هله
یاتسام یوخو مئشهم قاریشیقدی، مئشه بئیی! صص ۴۸و۴۹ (بوقفسده اوچدو بلکه!)
و یا:
یایلیغیندان ال آتیب دَرمَهمیشم …. سئودیجهییم
ائللرین گوللو یازی، گوللو پایی وار منده”
و باشقا بیر لیریک شعرینده:
تزه باشا دوشوب، تزه دیسکینیب
یاشار قورتارمامیش اون بئش یاشینی
چاغداش عصریمیزین سئوگی و عشقینی او قدهر گؤزهل تصویره چکیبدیر کی هربیر اوخوجو، گنج و یا قوجا، یاشلی اولسادا، درین دویغویا دالاراق، گولومسهییر؛ آنجاق بو گولومسهنین ایچینده هیچقیریقلار و هؤنکورتولر ده یاشایا بیلیر. و بو شعر، سئوگی شعری اولماغینا باخمایاراق، سونوندا گؤزهل اجتماعی سونوچا ایشاره ائدهرک، اینسانلارین، حیاتیندا باش وئرهن اولایلاری دا خاطیرلادیر. «چال پاشیق دونیادی دونیامیز»
بیر کاغاذ آلاجاق بو گون بیر کاغاذ
قیزلار مدرسهدن چیخیرلار… بودور
او آلیب کاغاذی، باش قویوب قاچیر
خلوت بیر کوچهده حسرتین اودور
الی اسه-اسه کاغاذی آچیر…
… اوخویور:
آه جاواد…
سالام عزیزیم…
اوخویور اللری اورهیی اوشور
چالپاشیق دونیادی، دونیامیز بیزیم
بعضن ایکی کاغاذ دهییشیک دوشور
بوتون نادرالهینی تانییانلار بیلیرل رکی نادر هئچ زامان دردی، داغلار قدهر اولسا دا اوز – اوزه گلنده گؤرمهییبلر کی دردینی دیلینه گتیرسین. آلتمیشینجی ایللردن نادرله دوستلوق ائلهمک منه نصیب اولوبدور و بو کئچمیش اوتوز ایلده اولماییب کی بیر دفه ده نادرله اوز ـاوزه گلنده، توتغون گؤرونسون؛ آمما نادرین اورهیینده «آراز آغلاییر» و «ائللرین آغلار آلایی وار» و «داماریندا ائللرین سارایی وار»:
تورپاغام، ائللرین آغلار آلایی وار منده
گؤزو یاشلی آرازی، آرپا چایی وار منده
داماریمدا قان آغیر آددیم آتیر …. نئیلَهمَلی
ائللرین بلکه بوغولموش سارایی وار منده
رامیز روشن، آذربایجانین، دونیادا آدلیم شاعیری، نادرله تانیش اولاندان سونرا، نادرین شخصیتینی نه قدهر گؤزهل و اولدوغو کیمی وصف ائلهییر:
«اصلینه قالسا نادر اولان یئرده «درد» دئییلن شئی اؤز معناسینی ایتیریر. چونکو دوزلو و شیرین صؤحبتلریله نادر ان قارا قاباق آدامی دا گولدورمهیه قادیردی» ( پوئزیا ۵۲۵ جی قزئت )
دوغرودان دا نادر اولان یئرده درد، غم و کدر اولا بیلمز و نادرین حتی عادی دانیشیغی دا درین طنزله یوغرولور و قاراقاباق آدامی دا گولدورور. بورادا نادرین یاخین دوستو «دوکتور جهانی»نین گؤزهل جوملهسینی، نادرین بارهسینده اؤز اذنی ایله گتیرملییم: «نادر دوغرودان دا بیر فرشتهدیر» بونو ایللر اؤنجه، دوستلار آراسیندا، نادردن سؤز گئدیردی، سؤیلهمیشدی.
و یا بیر شعرینده آذربایجانین تانینمیش شاعیری مرحوم «عاصم اردبیلی»نین اوغلونون اؤلومو موناسبتنه، اوغول حسرت واؤزلمینی، شابونلاشمیش سؤزجوکلرله یوخ، بلکه ده یئنی ـ یئنی سؤزجوکلرله و سئوگی قاتقیسیلا جانلاندیریر:
قاییت قاییتمالی قیل و قالیم،آی آغرین آلیم
قاییت آ سؤگیلیم آه سؤدالیم آی آغرین آلیم
قاییت قاییت کی ائوی ائیوانی سیلیم سوپوروم
دوروم سماوارا دا اود سالیم آی آغرین آلیم
بولود بولود ایله، سنسیز قیزیل قان آغلامیشام
چیچکلی باغچا اولوب دسمالیم، آی آغرین آلیم
باهار باهار بزهنیرلر تازا گلین تازا بئی
پاییز پاییز پوزولور احوالیم آی آغرین آلیم
قالیب باشی، قانادی آلتدا نه ایچیر نه دینیر
یئتیملشیبدی خایال قارتالیم آی آغرین آلیم
نادرین شعرلرینده «لیریکا»دان سؤز آچیب، دانیشماق، مقالهلر اولا بیلر، آنجاق بورادا نادرین دؤنهلر سئوه ـ سئوه اوخودوغوم شعریندن بیر بندله سؤزومو سونا چاتدیریرام.
سن سوسوزسان، عطش منی اؤلدورور
بیر ایچیم سو اولدوم، ایچ منی قورتار
ساری سونبول کیمی حسرتده یاندیم
دولو دن ایستهدین بیچ منی قورتار
تبریز، تیرآیی ۱۳۹۸


text:
دنیز
اوقیانوسون بیر حیصهسیدیر.[۱] دۆنیانین ان بؤیوک دنیزلری آرالیق دنیزی، برینق دنیزی، کارائیب دنیزی، فیلیپین دنیزی و … ساییلیر. دنیز بیر اوقیانوس ایله باغی اوْلان و بؤیوک بیر ساحهسی اؤرتن و عومومیتله دوز لو اوْلان سو کوتلهسی. ایصطلاحین عومومیتله اوقیانوس ایصطلاحینی یئرینه ده ایستیفاده ائدیلر. دنیزلر یئر سطحینین ۷۰٪ -نی ایحاطه ائدیر. یئر اۆزونده کاپلادیکلاری ۱٬۳۳۸ میلیارد کیلومتر موربّع حجملی دۆنیا اۆزریندهکی سو وارلیغینین% ۹۶٬۵'اینی مئیدانا گتیرمکددیرلر. دنیزلر اۆزریندن حیاتا کئچیریلن تیجارت، هاوا یوْلو ایله داشینماسی گئتدیکجه اینکیشافینا قارشی، اهمیتیندن چوخ بیر شی ایتیرممیشدیر. دۆنیا تیجارتینده کؤچورولن ماللارین% ۹۲'سی، ایلده ۵٬۷ میلیارد تون، دنیز یوْلو اۆزریندن داشینیر.
دۆنیا دنیزلرینین سیاهیسیدَییشدیر
- قوزئی بۇز اوْقیانوسو
- بارنس دنیزی
- قارا دنیز
- آزوف دنیزی
- بالتیک دنیزی
- بیسکای کؤرفزی
- کارائیب دنیزی
- قوزئی دنیزی
- مکزیک خلیجی
بیرده باخدَییشدیر
منابعدَییشدیر
- ↑ اینگیلس دیلی ویکیپدیاسی


text:
پولیتزر اؤدولو
پولیتزر اؤدولو اؤدولو نیویورک شهرینده، کوْلومبیا بیلیم یوردو طرفیندن ژۇرنالیستیک، ادبیات و مۇسیقی کیمی ساحهلرده وئریلن پرستیژلی بیر اؤدولدور.
آمریکادا ان بؤیوک و پرستیژلی اؤدول قبول ائدیلن پۇلیتزر جاییزهسی، 19. عصرده یهودی منشألی مجار اصللی جوْزف پۇلیتزر آدلی بیر ژۇرنالیست طرفیندن قۇرولدو. ایلک اؤدوللرین 4 ژوئن 1917-جی ایلده وئریلمهسینه باخمایاراق، آرتیق آوریل آییندا آچیقلانیر.
اؤدوللر 21 بؤلومده وئریلمکده اوْلوب بۇنلارین 20 دنهسینین دیَری 10000 دولار قارشیلیغی نقد پۇل و بیر سئرتیفیکات. قالیبلر مۆستقیل بیر قۇرول طرفیندن سئچیلمکدهدیر.
قایناقلاردَییشدیر
آذربایجان دیلی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pulitser mükafatı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (11 دسامبر 2017 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
محمد بخاری
امام محمد البخاری (İmam Muhəmməd əl-Buxari) (دوغوم: 194 هجری ایلی ـ بخارا ـ وفات: 256) ـ "امام المحدثین" لقبی ایله ایسلام عالمینده تانینمیش ان بؤیوک محدثلردن.
یاشامی[دَییشدیر]
ابو عبدالله محمد بن اسماعیل بخاری 194 ایلینده بوخارا شهرینده (اورتا آسیادا) دونیایا گؤز آچدی، اوشاقلیقدا آتاسینی الدن وئرهرک آناسی کؤمگی ایله بؤیودو. 10 یاشیندا حدیث ازبرلمگه باشلایاراق 16 یاشیندا آناسی و قارداشی ایله مکه یه مهاجرت ائتدی. 6 ایل مکه و مدینه ده یاشادی. بو ایللرده دینی زمینه ده علم اؤیرنمگه چالیشدی. او حدیث توپلاماق و علم اؤیرنمک اۆچون شام، میصیر، الجزاییر، بغداد، بصره یه و خوراسانا گزیلر (سفرلر) دوزنله دی. نیشاپوردا اولارکن محمد بن یحیی دهلی ایله آرالاریندا فیکیر آیریلیغی اورتایا چیخدی. بخاری چوخلو علمی چالیشمالاردان و گزی (سفر) لردن سونرا دوغما شهری بخارایا گئری دؤندو. بخارانین والیسی خالد بن احمد زمینو ایله البخاری آرالاریندا اولان اختلافلاردان یانا او سمرقند شهرینه سورگون ائدیله رک 62 یاشیندا 256 ه. ق. تاریخینده دونیاسینی دگیشدی.[۱]
اثرلری[دَییشدیر]
البخاری 18 کتابین یازاری ایدی. اونلارین داها اؤنملیسی ""صحیح بخاری" آدیلا مشهور اولان، "الجامع الصحیح" آدلی کیتابدیر. باشقا کیتابلار بونلاردیر: التاریخ الكبیر، التاریخ الأوسط، التاریخ الصغیر، خلق أفعال العباد، الضعفاء الكبیر، أسامی الصحابة، المبسوط، المسند الكبیر، الضعفاء الصغیر، و مختصر من تاریخ النبی(ص) و ساییره.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ هدی الساری، مقدمة فتح الباری، ابن حجر عسقلانی، دارالمعرفة، ص 478 و 494


text:
ملازگرد ینگیشی قوتلاندی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی آحلات دا گچیریلن قوتلاما دابارالارینا قاتناشدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان ملازگرد ساواشی نینگ 950-نجی ییللیغی میناسیبتی بیلن آحلات داقی دابارالارا قاتناشدی.
أردوُغان بۆتین شهیتلری و غازیلاری و قاهریمانلاری یاد ادیأندیکلرینی نیغتادی و ملازگرد ساواشیندا اولی ینگیش قازانان تۆرکمن باش توتان سلطان آلپ آرسلان-آ حوُرمات قوُیدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی "ملازگرد میللتیمیزینگ بو توُپراقلاردا 1000 ییلا قوُلای بار بوُلماغی نینگ باشلانغیجیدیر" دیدی و سلچوقلیلارینگ اولی سلطانی آلپ آرسلان ینگ سان تایدان اؤزۆندن دؤرت اِسسه یوُقاری بوُلان بیزانس قشونینی ینگندیگینی و آناتولی نینگ قاپیسینی همیشه لک یاغدایدا آچاندیغینی آیتدی.
میلادی 1071-نجی ییلدا 26-نجی آگوست دا آناتولی دا تۆرکیأنینگ ملازگرد دییلن یرینده سلچوقلی سلطان آلپ آرسلان ینگ عسگرلری رومن دیوجانوس ینگ و بیزانس امپراتورلیغی نینگ قشونینی ینگدی.
تۆرکمنلرینگ- تۆرکلرینگ اولی حؤکۆمداری سلطان آلپ آرسلان، "تۆرکلره آناتولی نینگ قاپیلارینی آچان باشتوتان" حؤکمۆنده بیلینیأر.
دِگیشلی حابارلار
ایران ینگ جمهورباشلیغی، تۆرکمنیستان ینگ داشاری ایشلر وزیرینی قابول اتدی
رئیسی تۆرکمنیستانا، ایران ینگ شانگهای حیذماتداشلیق قوراماسینا آغضا بوُلماغی اۆچین برن قوُلداوی سبأپلی مینتدارلیق بیلدیردی
أردوُغان میرضیایف بیلن تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی، اؤزبگیستان ینگ تأزه دن سایلانان جمهورباشلیغینی قوتلادی


text:
اوْراسیا
آوراسیا، آوروپا ایله آسیانی قاپسایان جوغرافی بؤلگهیه وئریلن آد. آوراسییا – یئرین ان بؤیوک قارّهسیدیر. آوروپا و آسيا قارّهلریندن عیبارتدیر. آوراسیا کلیمهسی، آوروپا ایله آسیا (یانی آور ایله آسیا) سؤزجوکلرینین بیرلشمسیندن اولوشور.
آدالارلا بیرلیکده ساحهسی 53 893 کم²-دیر، دونیا قورو اراضیسینین 36%-نی تشکیل ائدیر[1]. اهالیسی 4،3 میلیارددان چوخدور و دونیا اهالیسینین 3/4 بؤلومونی تشکیل ائدیر[2]. ان اوجقار نؤقطهلری: قوزئیده چئلیوسکین بورنو (77°43 شم.ائ.)، گونئیدا پیای بورنو (1°16 شم.ائ.)، باتیدا روکا بورنو (9°34 ق.او.)، دوغودا دئژنیوو بورنو (169°40 ق.او.). یئر کورهسینین ان یوکسک زیروهسی ائوئرئست داغی و قورودا ان آلچاق موطلق نوقطهسی اؤلو دنیز (سویییهسی -395 م)، ان درین گؤلو بایکال و ان روطوبتلی ساحهسی چئراپونجی آوراسییادادیر. آوراسییانی باتیدان آتلانتیک اوقیانوس، قوزئیدن قوزئی بوزلو اوقیانوس، گونئیدن هیند اوقیانوسی، دوغودان ساکیت اوقیانوس ایحاطه ائدیر.
آدینین یارانماسیدَییشدیر
قارّهیه بیر چوخ آدلار وئریلمیشدیر. آلئکساندر قومبولدت اراضییه "آسيا" آدینی وئرمیشدیر. کارل قوستاو رویشلئ 1858-جی ایلده "هاندبوجه دئر ژئوگراپهیئ" کیتابیندا "ائلئردتهئیل عاصیئن-ائوروپا" تئرمینی ایشلتمیشدیر. "آوراسییا" آدینی ایلک دفعه1883-جو ایلده ژئولوق ائدوارد زوسس وئرمیشدیر.
ژئولوژی کاراکتئریستیکاسیدَییشدیر
قارّه قوزئی یاریمکورهسینده تخمیناً 9° ق. او. و 169° ق. او. آراسیندا یئرلشیر. عئینی زاماندا آوراسییا آدالارینین بیر بؤلومو گونئی یاریمکورهسیندهدیر. آوراسییانین بیر بؤلومو دوغو یاریمکورهسینده، سون باتی و دوغو بؤلومو ایسه باتی یاریمکورهسیندهدیر. دونیانین ایکی بؤلومو: آوروپا و آسيانی اؤزونده بیرلشدیریر. اونلار آراسیندا سرحد آشاغیداکی ختله گئدیر: اورال داغلارینین دوغو یاماجی، اورال چایی، ائمبا چایی، خزر دنیزینین باتی ساهیلی، کوما چایی، کوما–مانیج شلالهسی، مانیچ چایی، قارا دنیزین دوغو ساهیلی، قارا دنیزین گونئی ساهیلی، بوسفور بوغازی، مرمره دنیزی، داردانئل بوغازی، ائگئی دنیزی و آرالیق دنیزی، همچنین هیبرالتار بوغازی. بۇ سرحد تاریخی اولاراق یارانیبدیر، طبیعتده اونلار آراسیندا طبیعی سرحد یوخدور. قارّه بیر قرونت لایینین اوستوندهدیر و واحید طبیعته مالیکدیر.
آوراسییا یئر کورهسینین دؤرد اوقیانوسی ایله ایحاطه اولونوبدَییشدیر
قارّه باتیدان دوغویا 16 مین کیلومتر، قوزئیدن گونئیا 8 مین کیلومتر اوزانیب. ساحهسی 53،4 میلیون کم²-دیر. بۇ قورو بؤلومون اوچده بیریدیر. آوراسییانین آدالارینین عومومی ساحهسی 2،75 میلیون کم²-دیر.
ایقلیمیدَییشدیر
آوراسییا ان مورککب ایقلیم شراییطینه مالیک قارّهدیر. بونون سببلری قارهنین چوخ نهنگ اولماسی (باتیدن-دوغویا، قوزئیدن-گونئیا بؤیوک مسافهده اوزانماسی)، رئلیئفین مورککبلیگی، قارهنین مرکزینین اوقیانوسلاردان آرالی اولماسی، بؤیوک داغ سیستئملرینین یئرلشمهسیدیر. قارهنین قوزئیدن گونئیا بؤیوک مسافهده اوزانماسی اونون سطحینده گونشدن گلن ایستیلیگین غئیری-برابر پایلانماسینا سبب اولور. گونئی ائنلیلیکلرینده گونش شوعالاری یئر سطحینه داها بؤیوک بوجاق آلتیندا دوشدویونه گؤره بورا داها چوخ ایستیلیک آلیر. قوزئیا دوغرو گونش شوعالارینین دوشمه بوجاغی آزالیر و سطحین آلدیغی ایستیلیگین میقداری دا آشاغی دوشور. نتیجهده قارهنین گونئیو ایله قوزئیی آراسیندا کسکین تئمپئراتور فرقی یارانیر. بؤیوک ایقلیم فرقلری قارهنین کنار باتی و دوغو، ائلجه ده داخیلی بؤلوملری آراسیندا دا مؤوجوددور. بونون سببی قارهنین داخیلی بؤلوملرینین ایقلیمینه اوقیانوسلارین تاثیرینین زیفلهمهسیدیر. نتیجهده قارهنین مرکزینین اوقیانوسلاردان اوزاقلیغی کونتینئنتال ایقلیم شراییطی یارادیر. بئله کی، آتلانتیک اوقیانوسی اوزریندن گلن مولاییم و روطوبتلی هاوا کوتلهلری باتیه - آوروپایا بول یاغینتی گتیریر، ایقلیمی یومشالدیر. دوغویا حرکت ائتدیکجه بۇ هاوا کوتلهلرینین روطوبتلیگی و ایقلیمین کونتینئنتاللیغی آزالیر. قارهنین ایقلیمینه قوزئی بوزلو اوقیانوسینین دا تاثیری بؤیوکدور. بۇ اوقیانوسین اوزرینده یارانان قورو و سویوق هاوا کوتلهلری قارهنین گئنیش قوزئی اراضیلرینه داخیل اولاراق قیشدا شاختالی، یایدا سرین هاوا شراییطی یارادیر. قارهنین دوغو و گونئی بؤلوملرینین ایقلیمی ایسه ایلین ایستی دؤورونده ساکیت و هیند اوقیانوسلاریندان گلن موسسون کولکلرینین تاثیری آلتیندا فورمالاشیر. یای موسسونلاری قارهنین کنار زونالارینا بول یاغینتی گتیردیگی حالدا، قیش موسسونلاری قارّهدن اوقیانوسا اسدیگیندن قیشدا بورادا قورو، آیدین هاوالار حاکیم اولور. هیند اوقیانوسیندان گلن ایستی و روطوبتلی هاوا کوتلهلری یالنیز گونئیی آسيانین ایقلیمینه تاثیر ائدیر. هوندورلوگو 7-8 کم-دن آرتیق اوْلان هیمالای داغلاری روطوبتلی موسسونلاری قارهنین داخیلی بؤلوملرینه بوراخمیر. نتیجهده هیمالای داغلارینین گونئی یاماجلارینا چوخ، قوزئی یاماجلارینا – تیبئت و مرکزی آسيایا اولدوقجا آز یاغینتی دوشور.
ایقلیم خریتهسی قارّهده تئمپئراتور و یاغینتیلارین پایلانماسی خوصوصیتلرینی آیدینلاشدیرماغا ایمکان وئریر. قیشدا قارهنین چوخ بؤلومونده اورتا تئمپئراتور 0 درجهدن آشاغی اولور. یالنیز آتلانتیک اوقیانوسی، آرالیق و قارا دنیز ساهیللرینده قیشدا تئمپئراتور 0 درجهدن یوخاری اولور. گونئیی آسيادا ایسه قیش آیلاری مولاییم، حتّی ایستی اولور. قیشدا ژانویه آیینین اورتا تئمپئراتورونو گؤسترن ایزوتئرملر باتیدن دوغویا مئریدیان ایستیقامتینده دییشیر و قوزئی-دوغویا دوغرو آزالدیغی موشاهیده اولونور. آوراسییانین، ائلجه ده بوتون قوزئی یاریمکورهسینین "سویوقلوق قوتبونون" (ویمیاکون -71 درج) بورادا اولماسی تصادوفی دئییل.
یای تئمپئراتورو قارّهده بیر قدر یوکسکدیر. جولای ایزوتئرملری ائنلیک ایستیقامتینده گئدیر و یالنیز داخیلی بؤلوملرده بیر قدر قوزئی-دوغویا دوغرو مئیل ائدیر. جولای آیینین اورتا تئمپئراتورو قوزئی و قوزئی-دوغو ساهیللری ایستیثنا اولماقلا هر یئرده 10 درجهدن یوکسکدیر. قارّهده ان یوکسک تئمپئراتور عربیستان یاریماداسیندا +54 درجه موشاهیده اولونموشدور.
ایقلیم خریتهسینده یاغینتیلارین دا غئیری-برابر پایلاندیغینی موشاهیده ائدیلیر. آتلانتیک اوقیانوسی ساهیللری ایل بویو برابر میقداردا بول یاغینتی آلیر. قارهنین ساکیت و هیند اوقیانوسلارینین تاثیری آلتیندا قالان دوغو و گونئی بؤلوملری ده بول یاغینتی ایله تمین اولونور. دونیادا ایکینجی ان چوخ یاغینتی دوشن یئر، هیمالای داغلارینین گونئی-دوغو یاماجی – چئراپونجا (12000 مم) محض بۇ قارّه اراضیسیندهدیر. لاکین بورادا یاغینتیلار اساساً یای آیلاریندا دوشور. قارهنین چوخ بؤیوک بؤلومو ایلده 500 مم-دن آز یاغینتی آلیر. داخیلی بؤلوملره – مرکزی آسيایا، عربیستان یاریماداسینا، ایران یایلاسینین بعضی یئرلرینه حتّی 50 مم-دن ده آز یاغینتی دوشور. بونون سببی اوقیانوسدان اوزاقلاشدیقجا هاوا کوتلهلرینین اؤز روطوبتینی ایتیرمهسی، سیرا داغلارین روطوبتلی هاوا کوتلهلرینین قارشیسینی کسمسی ایله ایضاح ائدیلیر. قارهنین اراضیسینده ان آز یاغینتی روبع الخالی صحراسیندا (10 مم-ه قدر) قئیده آلینیب.
آوراسییا یئگانه قارّهدیر کی، بوتون ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر. اوفوقی زوناللیق قانوناویغونلوغونا مووافیق اولاراق بورادا ائکواتوریال قورشاقدان قوتب قورشاغینا قدر بوتون قورشاقلار نؤوبلشیر: قوزئی بوزلو اوقیانوسینداکی آدالار و قوزئی ساهیلبویو آرکتیک، ایسلاندییا آداسیندان باشلامیش دوغویا دوغرو زولاق شکلینده سوبارکتیک ایقلیم قورشاقلاری یئرلشیر. آوراسییانین ان گئنیش بؤلومو مولاییم قورشاقدا یئرلشیر و مورککبلیگی ایله سئچیلیر. باتیدا، آتلانتیک اوقیانوسی ساهیللرینده مولاییم دنیز ایقلیمی، دوغویا دوغرو آردیجیل اولاراق مولاییم کونتینئنتال، کسکین کونتینئنتال، ساکیت اوقیانوس ساهیللرینده ایسه موسسون و مولاییم دنیز ایقلیم تیپلری حاکیمدیر. باتیدا، پرینئی یاریماداسیندان دوغود، ساکیت اوقیانوسین ساهیللرینه قدر زولاق شکلینده سوبتروپیک ایقلیم قورشاغی یئرلشیر و آرالیق دنیز ایقلیمی، کونتینئنتال، موسسون ایقلیم تیپلری آیریلیر. عربیستان یاریماداسی، فارس کؤرفزی اطرافی، ایران یایلاسینین گونئی بؤلومو، هیند-قانق اووالیغینین باتی تروپیک کونتینئنتال، هیندیستان و هیند-چین یاریمادالاری، شری-لانکا آداسی سوبئکواتوریال ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر. مالاککا یاریماداسی و زوند آدالاریندا ائکواتوریال ایقلیم قورشاغی حاکیمدیر.
چایلاری و گؤللریدَییشدیر
داخیلی سولارین حجمینه گؤره آوراسییا ان زنگین قارّه حساب اولونور. داخیلی سولارین ایستر اراضی اوزره پایلانماسینا، ایسترسه ده قیدالانماسینا و رئژیمینه گؤره قارهنین آیری-آیری بؤلوملری آراسیندا خئیلی فرق وار. دونیادا اوزونلوغو 4000 کم-دن چوخ اوْلان 14 چایدان 7-سی محض بۇ قارّهده یئرلشیر. ان بؤیوک گؤلو خزر، ان اوزون چایی یانتسزیدیر – 5800 کم. دونیانین ان درین شیرینسولو گؤلو بایکال ،ن دوزلو گؤلو اؤلو دنیز محض آوراسییا قارهنیندهدیر. پامیر داغلاریندا ایسه اوزون داغ-دره بوزلاغی – فئدچئنکو بوزلاغی یئرلشیر. آوراسییانین چایلارینین فیزیکی خریتهنی نظردن کئچیرسک، قارهنین کنارلاریندا چای شبکهسینین داها سیخ، گونئی-باتی بؤلومونده و داخیلی رایونلاریندا ایسه سئیرک اولدوغونو موشاهیده ائدریک. چایلار قارهنین داخیلیندهکیداغلاردان، یوکسکلیک و یایلاردان باشلایاراق موختلیف ایستیقامتلرده آخیر. تؤکولدویو یئردن آسیلی اولاراق، آوراسییانین چایلاری 5 حوزهیه بؤلونور. بورادا دؤرد بؤیوک اوقیانوس حوزهسی ایله یاناشی دونیا اوقیانوسینا چیخیشی اولمایان داخیلی (اخارسیز) حوزه ده گئنیش ساحهتوتور. داخیلی حوزه قارهنین 1/3 بؤلومونی ایحاطه ائدیر. ایقلیم شراییطیندن آسیلی اولاراق، قیدالانماسینا و رئژیمینه گؤره چایلار بیر-بیریندن خئیلی فرقلهنیر. موختلیف حوزه لره مخصوص چایلارین قیدالانماسیندا و سو رئژیمیندهکیفرقلرین اساس سببی یاغینتیلارین ایللیک میقداری، اونون فصیللر اوزره پایلانماسی و بوخارلانمادیر. آوراسییانین قوزئی بوزلو اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاری – اوب، یئنیسئی، لئنا،پئچورا و س. بۇ چایلاردان اوب ان اوزون، یئنیسئی ایسه ان بول سولو چای حساب اولونور. حوزهنین چایلاری یوخاری آخاردا داغ چایلاری، اورتا و آشاغی آخارلاردا ایسه تیپیک دوزنلیک چایلاریدیر. چایلارین بؤیوک مسافهده گونئیدان قوزئیا و موختلیف ایقلیمه مالیک اوْلان اراضیلردن کئچمهسی اونلارین رئژیمینین مورککبلیگینه سبب اولموشدور. بۇ چایلارین اکثریتینین قیدالانماسیندا قار و یاغیش سولاری اوستونلوک تشکیل ائدیر. ایلین چوخ بؤلومونی بۇ چایلار دونور. یازدا بوزدان آزاد اوْلان چایلاردا گوجلو داشقینلار عمله گلیر. آتلانتیک اوقیانوسی حوزهسینین چایلاری آوروپانین یوکسکلیکلریندن، داغلاردان باشلاییر. بورادا چای شبکهسی داها سیخ اولسا دا، اوزون چایلار یوخدور. ان بؤیوک چای دونای چاییدیر. بۇ چای اوزونلوغونا گؤره آوروپادا ایکینجی چایدیر. دونای چایی بیر نئچه داغی، یوکسکلیگی، اووالیغی کئچهرک قارا دنیزه تؤکولور و منصبینده دئلتا عمله گتیریر. دونای یوخاری آخاردا تیپیک داغ چاییدیر، خیردا قوللار قبول ائدیر. اورتا آخاردا اونا ایری قوللار – دراوا، تیسا، ساوا و س. بیرلشیر. دونای بؤیوک مسافهده گمیچیلیک اۆچون چوخ یارارلیدیر. چونکی او، بیر نئچه دؤولتلرین اراضیسیندن کئچیر و اونلارین چوخو اۆچون دنیزه یئگانه چیخیش یولودور. دیگر موهوم چایلاری قوزئی و بالتیک دنیزینه تؤکولن – رئین، ائلبا، ویسلا، اودئر چایلاریدیر. بۇ چایلار بول سولو اولماقلا ایل بویو گمیچیلیک اۆچون یارارلیدیر. بۇ چایلاری بیرلشدیرن کاناللارین چکیلمهسی اونلارین نقلیات اهمیتینی خئیلی آرتیرمیشدیر. گونئیی آوروپادا آرالیق دنیزینه (رونا، پو) و بیرباشا آتلانتیک اوقیانوسینا (تاخو، قوادیانا، لاورا) تؤکولن چایلارین اکثریتی قیسا و آزسولو، گمیچیلیک اۆچون او قدر ده یارارلی اولمایان چایلاردیر. بۇ چایلار قیشدا بولسولو اولور، یایدا ایسه اولدوقجا دایازلاشیر، بعضیلری ایسه حتّی قورویور. لاکین بۇ چایلارین سووارما اهمیتی بؤیوکدور. ساکیت اوقیانوس حوزهسینه عایید چایلاری – یانتسزی، خوانخئ، مئکونق آمور و س. چایلاریدیر. بۇ چایلار منبعلرینی یوکسک داغلاردان و یایلالاردان گؤتورمکله دوغویا آخیر. یوخاری آخاردا چایلار داغ چایلاریدیر. سورعتلی آخینا مالیک اولدوقلاری اۆچون دوزنلییه چیخدیقدا اؤزلری ایله بیرلیکده گتیردیکلری چوخلو میقداردا قیرینتی و آسیلی ماتئریاللاری چؤکدورور. اکثر چایلاری دئلتا عمله گتیریر. بۇ حوزهیه عایید اوْلان چایلارین قیدالانماسیندا یاغیش سولاری اوستونلوک تشکیل ائدیر. قیدالانمادا موسسون رئژیمی اؤزونو گؤستریر. یای موسسونلارینین یاراتدیغی گوجلو یاغیشلار نتیجهسینده تئز-تئز داشقینلار عمله گتیریر. باشلانغیجینی یوکسک داغلارداکی بوزلاقلاردان گؤتورن چایلاردا یای داشقینلاری بوزلاقلارین اریمهسی ایله داها دا گوجلهنیر. مولاییم قورشاقدا آخان چایلار قیشدا دونور. بونا گؤره اونلاردا قار و بوزلارین اریمهسی نتیجهسینده یازدا داشقینلار باش وئریر. یانتسزی چایی دوغو چین دنیزینه تؤکولرکن بؤیوک دئلتا یاراتمیشدیر. بۇ چای آوراسییانین ان اوزون چاییدیر. بؤیوک مسافهده گمیچیلیک اۆچون یارارلیدیر، سووارمادا گئنیش ایستیفاده اولونور. چین اهالیسینین دؤردده بیر بؤلومو یانتسزی چایینین حوزهسینده یاشاییر. آوراسییانین هیند، قانق، براهماپوترا چایلاری هیند اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاردیر. بۇ چایلارین قیدالانماسیندا و سو رئژیمینده ده موسسون یاغیلاری بؤیوک رول اویناییر. قانق چایی سولولوغونا گؤره یالنیز آمازونکا و کونقو چایلاریندان گئری قالیر. اؤز منبعیینی هیمالای داغلاریندان گؤتورن قانق و اونون قوللاری قارهنین ان بول یاغینتیلی اراضیسیندن آخیر و بئنقال کؤرفزینده بؤیوک دئلتا یارادیر. گونئی و گونئی-دوغو بؤلومده چایلار داها سیخ شبکه عمله گتیریر. بۇ زونادا دا باش وئرن داشقینلار و تایفونلار رئگیونون تصروفاتینا گوجلو زییان وورور. گونئی-باتیدا هیند اوقیانوسینا آخان چایلاری – دجله و فرات چایلاریدیر. بۇ اراضی سوبتروپیک و تروپیک ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر و قوراق ایقلیمه مالیکدیر. بونا گؤره چایلار آزسولودور. داخیلی حوزهنین چایلاری قارهنین گونئی-باتی و داخیلی بؤلوملرینده گئنیش اراضی ایحاطه ائدیر. دوغو آوروپا دوزنلیگیندن خزر دنیزینه آخان چایلارین قیدالانماسیندا قار سولاری داها اوستوندور. صحرا و یاریمسهرالاردان کئچن آمودریا، سیردریا، تاریم و س. چایلاری اؤز باشلانغیجینی قارلی-بوزلو داغلاردان گؤتوردویونه گؤره یایدا بولسولو اولورلار. وولقا چایی اوزونلوغونا گؤره آوروپانین ان بؤیوک چاییدیر. اونون اوزونلوغو 3630 کم-دیر. بیر چوخ قوللاری وار. اونلاردان اوکا و کاما ان بؤیوک قوللاریدیر. وولقا خزر دنیزینه تؤکولرکن بؤیوک دئلتا عمله گتیریر. وولقا چایی اوزرینده بیر چوخ سو آنبارلاری، هیدروتئخنیکی قورغولار یارادیلیب و سئس-لر تیکیلمیشدیر. وولقانین بؤیوک نقلیات اهمیتی واردیر. آوراسییا قارهنینده گؤللر چوخدور، لاکین اونلارین جوغرافی یاییلماسینا گؤره قارهنین آیری-آیری بؤلوملری آراسیندا بؤیوک فرقلر واردیر. قوزئی- باتیدا گؤللر داها چوخدور. آوروپانین ان ایری گؤللری – لادوقا، اونئقا، بالاتون، سایما، وانئرن، وئتتئرن بورادا یئرلشیر. گؤللرین چوخو دؤرد دؤور بوزلاشمالارین عمله گتیردیگی سایسیز میقداردا چؤککلیکلرده یارانمیشدیر. ایقلیمین قوراق و ایستی اولدوغو داخیلی آخارسیز حوزهده گؤللر آزدیر و اونلارین اکثریتی دوزلو گؤللردیر. بۇ اراضیده یئرلشن ایری گؤللر – خزر، بالخاش، آرال واختیله مؤوجود اولموش تئتیس اوقیانوسونون قالیغی حساب ائدیلیر. خزر دونیادا ساحهسینه گؤره ان بؤیوک گؤلدور. اونون سطحی دنیز سویییهسیندن -27 متر آشاغیدا یئرلشیر. خزرین ماکسیمال درینلیگی 1025 متردیر. سویون اورتا دوزلولوغو 11-13 پرومیلدیر. خزرین شئلف ساحهسینده و دیبینین تکینده زنگین نفت و قاز احتیاطی وار. باکی نفت رایونو کیمی دونیادا مشهوردور. بورادا دنیزدن یوکسک کئیفیتلی نفت و گاز چیخاریلیر. داغلیق اراضیلرده یئرلشن ایری گؤللرین بیر چوخ ایسه تئکتونیک منشالیدیر. اونلار یئر قابیغینین قیریلدیغی قاتلاردا یارانمیشدیر. بایکال، جئنئور، بودئن، اورمییا، ایسسیک-کول و س. محض تئکتونیک منشالی گؤللره عاییددیرلر. بایکال گؤلو 6000 کم-دن آرتیق مسافهده اوزانان چؤککلیگی توتور. گؤلون ائنی 25 کم-دن 80 کم-ه قدردیر. دونیانین ان درین گؤلو حساب اولونان بایکالین درینلیگی 1620 متردیر. بۇ گؤل آوراسییانین ان بؤیوک شیرین سو آنباریدیر. بایکالا 360-آ قدر چای تؤکولور. آوراسییا قارهنینده گؤللرین بؤیوک تصروفات اهمیتی واردیر. اونلار موهوم ایستیراحت، توریزم، کورورت اهمیتینه مالیک اولماقلا سووارمادا، معیشتد، گمیچیلیگین اینکیشافیندا بؤیوک رول اویناییر.
آوراسییانین قوزئی بوزلو اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان باشلیجا چایلار: اوب، لئنا، یئنیسئی، پئچوره، کولیما، ایندیگیرکا و.
آوراسییانین آتلانتیک اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلار: دونای، سئنا، رئین، دنئپر، ویسلا، اودئر، تئمزا، قیزیل ایرماق، یئشیلیرماک، پو، ائلبا
آوراسییانین ساکیت اوقیانوسا تؤکولن ان بؤیوک چایلاری: آمور، خوانخه، یانتسیزی، مئکونق و اورخون آوراسییانین هیند اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاری:هیند، قانق، براهماپوترا، ایراوادی، دجله-فرات، سالوین و س
آوراسییادا داخیلی آخارسیز حوزهیه عایید اوْلان چایلار:
طبیعی زونالاریدَییشدیر
آوراسییا قارهنینده یئر کورهسینده مؤوجود اوْلان بوتون طبیعی زونالارا راست گلمک مومکوندور. بونون اساس سببی قارهنین بوتون ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشمهسیدیر. طبیعی زونالار خریتهسینه نظر یئتیرسک گؤرریک کی، قارّهده قوزئی یاریمکورهسی اۆچون کاراکتئریک اوْلان طبیعی زونالارین هامیسینی گؤره بیلریک. بۇ دا اونون ائکواتوردان قوتب، دوغودان باتییا دوغرو گئنیش مسافهده اوزانماسینین نتیجهسی حساب اولونا بیلر. آوراسییادا طبیعی شراییطین حددن چوخ زنگینلیگی و ایقلیم قورشاقلارینین یئرلشمهسی، باتیدان-دوغویا ایقلیم تیپلرینین کونتینئنتاللیغینین آرتماسی و مورککب رئلیئف قورولوشونون اولماسی طبیعی زونالارین آشاغیداکی شکیلده یئرلشمهسینه گتیریب چیخارمیشدیر. آرکتیکا صحرالار زوناسی قوزئی بوزلو اوقیانوسدا یئرلشن آدالاری ایحاطه ائدیر. بوتؤولوکله آرکتیکا ایقلیم قورشاغیندا یئرلشیر. اوندان گونئیا دوغرو توندرا و مئشه توندرا زونالاری اوزانیر. طبیعی زونالار خریتهسینی نظردن کئچیرسک گؤرریک کی، باتیدان دوغویا دوغرو توندرا داها دا گئنیشلهنیر. آوروپا ساهیللرینده توندرا زوناسی ائنسیز دار زولاق شکلینده باشلاییر و دوغویا طرف اونون سرحدی خئیلی گونئیا مئیل ائدیر. بۇ خوصوصیت باتیدان دوغویا گئتدیکجه ایقلیمده کونتینئنتاللیغین آرتماسی ایله علاقه داردیر. گؤستریلن طبیعی زونالارین هامیسی اوزون سورن شاختالی قیش، چوخ قیسا یای، دایمی دونوشلوغو، بوزلاق و باتاقلیقلارین گئنیش یاییلماسی ایله سجیییلهنیر. تورپاق اؤرتویو یاخشی اینکیشاف ائتمهمیشدیر، بیتکی اؤرتویو نؤوجه کاساددیر. بورا کاراکتئریک تورپاقلار قلئیلی، تورفلو، باتاقلیق تورپاقلاریدیر. آرکتیکا صحرالاری و توندرا زونالارینین طبیعتی آنتروپوگئن تاثیر نتیجهسینده آز دییشیلیب. بونونلا بئله بعضی هئیوانلارین آزالماسی موشاهیده اولونور، بعضی یئرلر، خوصوصیله نفت و گاز چیخاریلان یئرلر چیرکلنمهیه معروض قالمیشدیر. آوراسییادا مئشه زوناسی گئنیش ساحهتوتور. مئشه زوناسی بورادا اوچ یاریمزونادان عیبارتدیر. قوزئیده ساحه جه داها بؤیوک اراضینی ایحاطه ائدن تایقا مئشهلری زوناسی اوزانیر. توندرا و مئشه-توندرا زوناسینا نیسبتن بۇ زونادا یای داها ایستی و داواملی اولدوغوندان، آغاج بیتکیلری گئنیش ساحهتوتور. تایقا زوناسی دا توندرا زوناسی کیمی دوغویا دوغرو گئتدیکجه چوخ گئنیشلهنیر. دوغویا دوغرو ایقلیمین کونتینئنتاللیغینین آرتدیغی اۆچون آوروپانین ائنسیز تایقا مئشهلری دوغویا طرف گئنیشلهنیر و بؤیوک بیر اراضی توتور. تایقا زوناسیندا سویوغاداواملی – کسکین کونتینئنتال ایقلیمینده بئله یاخشی اینکیشاف ائدن آغاج نؤولری، کوکنار و شام آغاجی بیتیر. تایقادا پودزول تورپاقلار یاخشی اینکیشاف ائتمیشدیر. آوروپا اراضیسینده گئنیش ساحهتوتان قاریشیق و ائنلییارپاقلی مئشهلر زوناسی دوغویا گئتدیکجه ائنسیزلشیر و تامامیله یوخا چیخیر. اونلار یئنیدن یالنیز دوغودا – ساکیت اوقیانوس ساهیللرینده ائنلییارپاقلی و قاریشیق مئشهلر زوناسی یارادیر. قاریشیق مئشهلرده چیملی-پودزول تورپاقلار یاییلمیشدیر. ائنلییارپاقلی و قاریشیق مئشهلر زوناسی اینسانلار طرفیندن خئیلی قیریلمیشدیر. اینسان فعالیتینین تاثیری آز اوْلان تایقا مئشهلری قارهنین دوغو بؤلومونده و داغلیق اراضیلرده گئنیش ساحهتوتور. چؤل و مئشه-چؤل زونالاری اینسان فعالیتی نتیجهسینده داها چوخ دییشیکلره معروض قالمیشدیر. بۇ زونالار دا قارهنین داخیلینده تام زولاق عمله گتیرمیر. چؤللر باتیدا کارپات داغلاری اتکلریندن و قارا دنیز ساهیللریندن باشلایاراق، دوغودا آلتای و بؤیوک خینقان داغلارینا قدر گئنیش بیر اراضیده یارانمیشدیر. محصولدار قارا تورپاقلار بۇ زونادا اکینچیلیگین اینکیشاف ائتمهسینه سبب اولموشدور. زونادا یای اوزون و ایستی کئچیر. صحرا و یاریمسهرا طبیعی زونالاری قارّهده هم مولاییم قورشاقدا هم ده تروپیک و سوبتروپیک قورشاقلاردا یاییلمیشدیر. بیتکی و هئیوانلار عالمینین کاسادلیغی آز محصولدار تورپاقلارین، بعضی حاللاردا ایسه شورانلیقلارین اینکیشافی بۇ زونالارین قورو کونتینئنتال ایقلیمی ایله باغلیدیر. اوقیانوسلاردان قارّهیه داخیل اوْلان مولاییم و روطوبتلی هاوا کوتلهلری داخیلی رئگیونلارا ایرهلیلهدیکجه اؤز روطوبتلیگینی ایتیریر. بونا گؤره داخیلی صحرا و یاریمسهرالار آز میقداردا یاغینتی آلیر. سوبتروپیک جودیارپاقلی همیشیاشیل مئشه و کوللوقلار زوناسی آرالیق دنیزی ساهیللرینی ایحاطه ائدیر. بۇ زونادا قیش آیلاری مولاییم یای آیلاری قورو و ایستی کئچیر. محصولدار قهوگی تورپاقلار اینکیشاف ائتمیشدیر. زونانین بیتکی اؤرتویو اینسانین تصروفات فعالیتینین تاثیری ایله خئیلی دییشمیشدیر. مئشهلر قیریلمیش، یئرینده اکین ساحه لری و پلانتاسییالار سالینمیشدیر. چینین و یاپونییانین گونئیونو ایحاطه ائدن سوبتروپیک قورشاغین دوغوسوندا موسسون مئشهلری گئنیش ساحهتوتور. ساواننا، سوبئکواتوریال و ائکواتوریال مئشه زونالاری قارهنین گونئی، گونئی-دوغو بؤلوملرینی و بوراداکی آدالاری ایحاطه ائدیر. ساواننا زوناسی سوبئکواتوریال قورشاغین دوزنلیک ساحه لریند، مؤوسومی روطوبتلی مئشهلر زوناسی ایسه هیندیستان و هیند-چین یاریمادالارینین ساهیلبویو بؤلوملرینده و داغلیق اراضیلرده یاییلمیشدیر. ائکواتوریال مئشهلر باشلیجا اولاراق بؤیوک و کیچیک زوند آدلارینین ائکواتوربویو قورشاغیندا یئرلشیر. بۇ مئشهلر دایم روطوبتلی، همیشه یاشیل و چوخ زنگین ترکیبلی اولماسی ایله سئچیلیر. هر ایکی زونانین هئیوانلار عالمی اؤز زنگینلیگی ایله سئچیلیر.
آوراسییانین ان اوجقار نوقطهلریدَییشدیر
قارّه نوقطهلری
- چئلیوسکین بورنو (روسیه)، 77°43 ش. ائ. — ان اوجقار قوزئی نوقطهسی.
- پیای بورنو (مالایزییا) 1°16 ش. ائ. — ان اوجقار گونئی نوقطهسی.
- روک بورنو (پورتوقالییا)، 9º31 ق. او. — ان اوجقار باتی نوقطهسی.
- دئژنیوو بورنو (روسیه)، 169°42 ق. او. — ان اوجقار دوغو نوقطهسی.
آدا نوقطهلریدَییشدیر
- فلیقئل بورنو (روسیه)، 81°52 ش. ائ. — ان اوجقار قوزئی آدا نوقطهسی.
- گونئی آداسی (کوکوس آدالاری) 12°4 ج. ائ. — ان اوجقار گونئی آدا نوقطهسی.
- مونشیک قایاسی (ازور آدالاری) 31º16 ق. او. — ان اوجقار باتی آدا نوقطهسی.
- راتمانوو آداسی (روسیه) 169°0 з. او. — ان اوجقار دوغو آدا نوقطهسی.
بؤیوک یاریمادالاریدَییشدیر
ژئولوژی کاراکتئریستیکاسیدَییشدیر
آوراسییا ستروکتورونون اساس ائلئمئنتلری بئش پلاتفورما حساب ائدیلیر:
- دوغو آوروپا پلاتفورماسی — بالتیک قالخانی و اوکراینا قالخانی ایله بیرلیکده.
- سیبیر پلاتفورماسی — آلدان قالخانی ایله بیرلیکده.
- چین–کورئیا پلاتفورماسی.
- گونئیی چین پلاتفورماسی.
- هیند پلاتفورماسی
- نوبی–رب قالخانینین بیر بؤلومو ده قارّهیه عایید ائدیلیر.
رئلیئفیدَییشدیر
دوغو آسيا و آلپ–هیمالای ژئوسیکلینال کمری موعاصیر دؤورده داها چوخ حرکتدهدیر. قیسسارو–الایدان چوکوتکایادک اوْلان موختلیف دؤورلو ستروکتورلار داها چوخ نئوتوکتونیک حرکتدهدیرلر. یوکسک سئیسمیک آکتیولیک داها چوخ مرکزی آسيا، اورتا آسيا و دوغو آسيا، مالای آرخیپئلاقی اۆچون کاراکتئریکدیر. فعالیتده اوْلان وولکانلار کامچاتکا یاریماداسیندا، دوغو آسيا آدالاریندا و گونئی–دوغو آسيا، ایسلاندییا و آرالیق دنیزی اراضیسیندهدیر.
کونتینئنتین اورتا هوندورلوگو 830 متردیر، داغ و داغتگی زونالار اونون اراضیسینین 65 % تشکیل ائدیر.


text:
عزت هایروویچ
عزت هایروویچ (اینگیلیسجه: Izet Hajrović) (دوْغوم:۴ اوت ۱۹۹۱ (۳۰ یاش) Brugg) بیر فوتبالیست. دینامو زاقرب فوتبال کولوبو و سوئیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Izet Hajrović (Croatian). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-07-20. یوْخلانیلیب1 February 2018.
قارداش پروژهلرده عزت هایروویچ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۹۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- بروق دوغوملولار
- قراسهاپر زوریخ کولوبونون اویونچولاری
- قالاتاسرای کولوبونون اویونچولاری
- وردر برمن کولوبونون اویونچولاری
- ایبار کولوبونون اویونچولاری
- دینامو زاقرب کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
صلیب یۆروشلری
صلیب یۆروشلری و یا خاچ یۆروشلری (شابلون:Lang-lat، عربجه: الحملات الصليبي ،فرانسهجه: Croisades ،اینگیلیسجه: Crusades، ایسپانجا: Cruzadas ) — غربی اوروپا اؤلکهلرینین فیلیسطینی و باشقا اراضیلری ایستیلا ائتمک آماچله ۱۱-جی-۱۲-جی یوز ایل لرده اورتا شرقه ساواش سفرلرینین عۆمومیلشدیریلمیش آدی.
سَبَبلَری[دَییشدیر]
داها اوّلکی یوز ایللرده روم ایمپیراتورلوغونی یوْخ ائدَرَک، غربی آوروپانی ایستیلا ائتمیش و بۇرادا بیر نئچه کراللیق قوراراق، مرکزی حاکمیّتی تام شکیلده اللرینده جمع لشدیرمیش باربار کراللیقلارینین چؤکمه دؤورو باشلامیشدی. حاکمیّت آرتیق مرکزدن قاچما سیاستی نتیجهسینده گئت-گئده پارچالانمیش، داها اوّل کراللارین الینده اوْلان اقتدار ایندی داها چوْخ یئرلی فئوداللارین الینده جمع لشمیش، اوْنلار دا مرکزی حکومتی تانیماق ایستمهیهرک، اؤزلرینین آرزولاری ایله ایستدیکلرینی ائتمهیه باشلامیش، داها اوّل "حاکمی-موطلق" اوْلان کراللار ایندی یالنیز "برابرلر آراسیندا بیرینجی" سِمتینه قدر ائنمهسی پروسسی باش وئرمیشدی. بۇ حادیثهلرین نتیجهسینده ده فئوداللارین بیر-بیری آراسیندا باش وئرن ساواشلرین سایی چوخالمیش، اینسان ایتکیلری آرتمیشدی.
هم ده اوروپانین همین یوز ایللرده تکنیکی جهتدن چوخ گئریده اوْلدوغونو نظره آلساق، چوخالان اهالینی یئدیزدیرمک اۆچون توْرپاقلارین گئت-گئده آزلیق ائتدیینی، داخیلی سارسینتیلاردان اذیّت چکن خالقین تئز-تئز آجلیق و نوخوشلوق نتیجهسینده دهشتلی صورتده، کُلّی میقداردا قیریلدیغینی طبیعی قبول ائتمک لازیم گلیر. بۆتون بۇنلاردان عذاب چکن ساده خالقین، چارهنی مقدس توْرپاغا "سۆد دولو چایلار و بالدان آخان دنیزلر" اوْلان یئری اله کئچیرمکده گؤرمهسینی آنلاماق مۆمکوندور.
بۇرادا دیگر آسپکت ده آدی چکیلن دؤورده، یۆکسک زومره آراسیندا قهرمانلیق اوْبرازینین، دؤیوش واختی گؤستریلن رشادتین، یۆکسک هونرین بیر نؤع "نفرلیک سمبولو" کیمی قبول ائدیلدیینه گؤره، اصیلزاده صینفینه مخصوص هر بیر شخصین بۇ تیپ آرزولارلا یاشاماسی، ساواش فیکری ایله آلیشیب-یانماسی گئرچک قارشیلانمالیدیر. هم ده دۆشمن بۇرادا بتون دئییل، عۆمومی اوْلاراق گؤتورولوردو. بۆتون بۇنلارین نتیجهسینده هر بیر خیردا حرکت، کیچیجیک بیر سهو تئز-تئز قان تؤکولمهسینه، حتی ساواشلره ده گتیریب چیخاریردی. محض بۇنلارا گؤرهدیر کی، زادگانلار دا خالقلا برابر تانیمادیقلاری، هئچ واخت گؤرمدیکلری فیلیسطین گئدهرک "عیسانین قبرینی خلاص ائتمهیه" بؤیوک شؤوق و هوسله حاضیرلاشماغا باشلادیلار.
بۇرادا بیر مقامی دا خاطیرلاتماغینا دَیَر. اوروپانین تیجارتله مشغول اوْلان دایرهلری اورتا شرقدهکی مؤهوم ایستراتژی منطقهلری الده ائتمکده ماراقلی ایدیلر. چونکی، موسلمان حاکملری یوْللارین ایدارهسینی الینده ساخلاییر و اوْنلاردان چوخ گؤمروک روسومو آلیردیلار. بئلهلیکله اوْنلار دا صلیب یۆروشو ادّعاسینی دستکلمهیه باشلامیشدیلار.
پاپنین صلیب یۆروشلرینه چاغیرماق قراری ایسه باشقا عامیللرله ایضاح اوْلونمالیدیر. اوّلده دئییلدیی کیمی فئودال داغینیقلیغی دؤورونده چوْخلو بؤیوک و کیچیک ساواشلر باش وئریر، جزعی بیر سببدن کۆتلوی(توده) صورتده قان تؤکولمهلری و فلاکتلر باش وئریردی. بۇ سببدندیر کی، اینسانلارین داشان انرژیسینی بوشالتماق اۆچون یئنی بیر هدف، یئنی بیر دۆشمن گؤستریلمهسی سوْن درجه طبیعیدیر. محض بۇنا گؤره ده، پاپ اوروپایا کیفایت قدر یاخین و اۇزاق اوْلان بیر اراضی گؤسترمیشدی.
بۇرادا باشقا بیر سببی ده قابارتماق مۆمکوندور. ایری اوروپا اؤلکهلرینده یوروشه اساساً فئوداللار چیخیر، اوْنلارین سوزرنی اوْلان کراللار ایسه سفره سوْن درجه هوسسیز گئدیر و ایلک ایمکان اله دوشن کیمی گئری قاییدیردیلار. بئله بیر فرضیه ایرلی سورمک مۆمکوندور کی، کراللار بۇ ساواشلرده اساساً ایری فئوداللارین ضعیفلمهسینی و گۆجلرینی تماماً صرف ائدهرک اوْنونلا موباریزه آپارا بیلمهیهجک حالا گلمهسینی قارشییا مقصد قوْیموشدولار.
بۇ دا ماراقلی بیر حقایق اوْلاراق اوْرتایا چیخیر کی، صلیب یۆروشلرینده اساس روْللاردان بیرینی اوْینامیش فرانسه، بۇ دؤوردن اوّل داغیلمیش و پارچالانمیش بیر دؤولت اوْلدوغو حالدا، شرقه دۇغرو اکسپانسییا بیتدیکدن آز سوْنرا دئمک اوْلار کی، تماماً بیرلشمیش و بوتونلشمیش، نَینکی اؤز مُستعمره لری، هم ده دیگر اوروپا دؤولتلری قارشیسیندا قودرتلی و گۆجلو بیر کراللیق اوْلاراق چیخمیشدی.
نتیجه لری[دَییشدیر]
نچه بیر صلیبی ساواشلار اولاندان سونرا اوروپایی اولان عسگرلر و اونلارین صاحیبلری اِلیه بیلدیلر کی ایکی اولکه مقدس یئرلرینده قَییرسینلر:
- انطاکی پرَنس اولکلری
- اورشلیم شاهلیقی
بو اولکله لیرین تشکیلیندن سونرا سلجوق اولان تورکلر و میصرلی حاکیملر اَل اَلَ وئریب و بو اولکهلرین علیهینه جیهاد سالدیلار کی اونلارین اَن تانینانی صلاح الدین ایوبی نین دویوش لری دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]