text:
ایران
موختصات: 32°N 53°E / 32°N 53°E
ایران و یا رسمی آدی ایله ایران ایسلام جۇمهۇریَّتی (فارسجا: جمهوری اسلامی ایران) — باتیآسیادا بیر دؤولت و اؤلکهدیر. قوزئیدن ائرمنیستان (۳۵ کیلومتر)، آذربایجان جومهوریتی (۶۱۱ کیلومتر) و تورکمنیستانلا (۹۹۲ کیلومتر)، دوغودان افقانیستان (۹۳۶ کیلومتر) و پاکیستانلا (۹۰۹ کیلومتر)، باتی دان عراق (۱۴۵۸ کیلومتر) و تورکیه (۴۹۹ کیلومتر) ایله سینیرداشدیر.
قوزئیدن خزر دنیزی ایله، گونئیدن فارس کؤرفزی و عومان دنیزی ایله ایحاطه اوْلونموشدور.
اراضیسی ۳۱ اوستانا بؤلونموشدور. اوستانلارا رهبرلیگی داخیلی ایشلر ناظیری طرفیندن تعیین ائدیلن اوستاندارلار ائدیر. اوستانلار اؤز نؤوبهلرینده شهریستانلارا (بؤلگهلره) بؤلونورلر. شهریستانلارین ترکیبینه شهرلر و دیگر اراضیلر داخیلدیرلر. شهریستانا رهبرلیک ائدن مأمورلار بعضاً تعیین اوْلونور بعضاً ده سئچیلیرلر. عالی حاکیمیت دینی لیدئره و یا ایجرا ائدیجی شورایا مخصوصدور. قانونوئریجی حاکیمیت مجلیس مخصوصدور. موعاصیر ایراندا جومهوری (پرزیدنت و پارلامئنتین سئچیلمهسی) و تئوکراتیک ایداره فورماسینین جیزگیلرینی تاپماق اولار. ۱۹۷۹-جو میلادی ایلینده و اوندان سوْنرا قبول اولونموش اساس قانون گؤره حیاتین بوتون طبقهلرینین اساسیندا ایسلام اصللری دورمالیدیر، بونا گؤره ده اؤلکهنی یالنیز دینه عاید اوْلان اینسانلار- عولمالار ایداره ائده بیلرلر. عالی دینی حاکیم (عؤمورلوک سئچیلیر) اؤلکهده غئیری-محدود حاکیمیته مالیکدیر. دینی رهبر داخیلی و خاریجی مسئلهلر اوزره ان عادیل حاکیم حساب اوْلونور. عالی دینی رهبر همچینین اوردویا رهبر تعیین ائتمه، موحاریبه و یا صولح اعلان ائتمه کیمی صلاحیتلره مالیکدیر.
تاریخی
بوگونکو ایران اؤلکهسینده، اسکی زامانلاردان تاریخی دؤولتلر و تمدّۆنلر قورولموشدور، او جوملهدن عیلامیلر، ماننالیلار، اورارتولار و باشقا تاریخی دؤولتلر و تمدّۆنلر کی بوگونکو ایران توپراقلاریندا قورولموشدورلار.
ایسلامدان اؤنجهکی دؤور
ایران اراضیسینی مسکونلاشماسی آلت پالئولیت دؤورونه عاید دیر. میلاددان ۲۲۰۰ ایل اوللرینده ایرانین جنوبی-قربینده ایلک صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیش، اولجه آیر-آیری شهر دؤولتلری یارانمیش، سوْنرالار ائلات و عیلام، و میلاددان ۳ مینیللیک اول دورین یاریسیندا لولوبیلرین (Lullubilər) ائرکن قولدارلیق دؤولتلری مؤوجود اولموشدور. تقریباً ۲۲۰۰ ایل میلاد دان قاباق، کوتیلر (Kutilər)، عیلامیلر ، سومئر (Sumer) و آکد ایمپراتورلوغوی (Akkad) مووقتی ضبط ائتمیش کاسیلر (Kassilər) ایسه میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۸-جی _ میلاددان اَوَل (قاباق) ۱۶-جی عصرلرده بابیل و بین النهرینی اله کئچیرهرک میلاددان اول ۸-جی عصرین سوْنونا کیمی بورادا حؤکمرانلیق ائتمیشلر.
میلاددان اَوَل ۲-جی مین ایللیک سونودان ایران اراضیسینه هیند-ایران دیللرینده دانیشان هیند-آوروپا طایفالارینین ایران قروپوندان اوْلان آریائی-فارس طایفالاری گلهرک باتی و مرکزی رایونلاردا مسکونلاشدیلار. ایندیکی ایرانین خوزیستان و لوریستان اراضیسینی ایحاطه ائدن ویلایتلرله یاناشی میلاددان اول ۷-جی عصره قدر ایرانین اساس اکینچیلیک رایونلاریندا صینیفلی جمعیتلر مئیدانا گلمیشدیر.
میلاددان اَوَل تقریباً ۶۷۳–۶۷۲-جی ایلده آشوریا (آشور) علیهاینه باغلانمیش عوصیان نتیجهسینده ایران یایلاسینین قوزئیباتیسیندا ماد ایمپراتورلوغو دؤولتی یاراندی. میلاددان قاباق ۶۱۶–۶۰۵-جی ایللرده، میدیا بابیلیستانلا ایتیفاقدا آشوریا، ماننا، اورارتونو و ایران یایلاسینین چوْخ حیصهسینی ایشغال ائتمیشدیر.
میدیانین تابعلیگینده اوْلان پارس (پارشیا، پارس، موعاصیر فارس سؤزو بوراداندیر) پادشاهلیغی ایله موحاریبه (میلاددان اول ۵۵۳–۵۵۰) نتیجهسینده، حاکیمیّت اهمهنیلر (هاخامانیشلر) سولالهسینین الینه کئچدی. میلاددان اول ۷-جی عصرین سوْنوندا کوروش و اونون واریثلرینین ایشغاللاری نتیجه سینده اهمهنیلر دؤولتینین سرحدی سیند چاییندان اژه دنیزین و کیچیک قافقاز داغلاریندان نیل چایینا قدر گئنیشلندی. اهمهنیلر دؤولتی بیرینجی دارانین حاکیمیتی دؤورونده (میلاددان اول ۵۲۱–۴۸۵) داها دا گوجلندی. تیجارت یوللاری اوزرینده حؤکمرانلیق غرب ایله شرق آراسیندا گئدن موباریزه اهمهنیلر دؤولتینی یونانیستانلا اوزون سورن موحاریبهلره سؤوق ائتمیشدیر. میلاددان اول ۳۳۰-جو ایلده مقدونیهلی ایسگندر ایرانی ایشغال ائتدی.
میلاددان اول ۳۱۲-جی ایلده ایران سئلوکیلر (Selevkilər) دؤولتینین ترکیبینه قاتیلدی (ایسگندرین اؤلوموندن سوْنرا موستقیللیک قازانان آتروپاتئنا دؤولتی یالنیز میلاددان اَوَل ۲-جی عصرین ۲۰-جی ایللرینین سونلاریندا سئلئوکی حؤکمداری اۆچونجو آنتیوخوس حاکیمیتینی تانیمیشدیر). میلاددان سوْنرا ۲-جی عصرین اورتالاریندا ایندیکی ایران و تورکمنیستان سرحددینده یارانمیش اشکانیلر پادشاهلیغی میلاددان اول ۲-جی عصرین اورتالاریندا بوتون ایرانی حاکیمیت آلتینا آلمیشدیر. اشکانیلری مغلوب ائدن، آسیلی اوْلان فارس حؤکمداری بیرینجی اردشیر ۲۲۴-جو ایلده اشکانیلرین آخیرینجی پادشاهی بئشینجی آرتابانی مغلوب ائدهرک، ساسانیلر دؤولتینین اساسینی قویموشدور. ساسانیلر ایراندا فئودال موناسیبتلر یارانماغا باشلادی. ساسانیلر ایراندا مؤحکملندیکدن سوْنرا یمن، سوریا، فلسطین، میصر، آتروپاتئنا، آلبانیا (قافقاز)، ائرمنیستان و ایبئریانی اله کئچیردی. ساسانی حؤکمدارلاری هله اهمهنیلر دؤورونده یئریدیلن خطی- دؤولت آپاراتیندا و اوردودا فارسلارا اوستونلوک وئریلمهسی، اونلارین وئرگیلردن آزاد ائدیلمهسی سیاستینی داها دا گوجلندیرمیش، زردوشتلوگو دؤولت دینی اعلان ائتمیشلر.
جنوبی-قافقاز (زاقافقازییا) خالقلارینین ساسانی اسارتینه قارشی ۴۵۰-۴۵۱، ۴۵۷، ۴۸۱-۴۸۴ ایللرده قودرتلی عوصیانلاری باش وئردی.
۵۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین سینیرلارینا یاخین اوْلدو، و ایرانین گوجلو قونشوسو اوْلدو. گؤیتورک خاقانلیغی ایله بیزانس ایمپیراتورلوغو بیربیرلریله بیرلیک عهدی باغلامیشدیرلار و ساسانیلرین علیهاینه ساواشیردیلار، اونلارین بیرلیگی ساسانیلرین ضعیفلشمهسینه سبب اوْلموشدو. یاخلاشیق ۶۰۰-جو میلادی ایللردن سوْنرا، خزر تورکلری قودرته یئتیشیب و خزر خاقانلیغینی قوردولار. خزرلر قافقازی فتح ائتدیلر و آذربایجان سینیرلارینا یئتیشیب، بالا بالا آذربایجان و ایران سینیرلارینا داخیل اوْلدولار و ایرانین قوزئیده اوْلان بعضی بؤلگهلرین فتح ائتدیلر. ساسانیلر دؤولتینده صینیفی ضیدیتلرین کسکینلشمهسی و فئودال سئپاراتیزمینین گوجلنمهسی، همچینین خزرلر و بیزانسلا آپاریلمیش اوزون سورن موحاریبهلر ۷. یوز ایلده عربلرین ایرانی ایشغال ائتمهسینی آسانلاشدیردی؛ ایسلام دینی و عرب دیلی یاییلماغا باشلادی.
ایسلامدان سوْنراکی دؤور
عربلر ایرانی فتح ائدندن سوْنرا، ایران اومویلر خیلافتی و سوْنراسی دا عباسی خلافتینین اللرینه گئچدی.
ایراندا عرب حؤکمرانلیغی ۷. میلادی یوز ایلین ۸۰-جی ایللرینه کندلی عوصیانلارینا سبب اوْلدو. ۷۴۷ مروده ابو-موسلیمین باشچیلیغی ایله اومویلر خیلافتینه قارشی خالق حرکاتی بوتون ایرانی بورودو. عابباسیلر حؤکمرانلیغی دؤورونده ماک سومباتین (۷۵۵)، اوستاد سیسین (۷۶۷) و آذربایجاندا بایبکین باشچیلیغیایله خالق عوصیانلاری باش وئردی. شووبیییه حرکاتی (شعوبیه) گئنیش ووسعت آلیردی. بوتون بونلار خیلافتین سوقوتونو سورعتلندیریردی. ۴-جو عصر دن ۶-جی عصرهقدر ایراندا یالنیز فورمال صورتده خیلافتدن آسیلی اوْلان امیرلیکلر وار ایدی.
۹۰۰-جو ایلده خوراسان و ایرانین شرق حیصهسی سامانیلر دؤولتینین ترکیبینه داخیل اوْلدو (۹۹۹-آ قدر). ایرانین قوزئیینده و غربینده و عیراقدا، بووئیهیلر دؤولتی (۹۳۵-۱۰۵۵) یاراندی، آذربایجان اراضیسینده ایسه ۴-جو عصرین سوْنوندان ۶-جی عصرهجن ساجیلر، سالاریلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی.
۱۰-جو میلادی عصر ده شهرلرین و ترانزیت تیجارتینین اینکیشافی عرب حؤکمرانلیغینا سوْن قویولماسی ۱۰. یوز ایل ایراندا ایقتیصادی و معنوی یوکسهلیشه شرایط یاراتدی. سامانیلر دؤولتینین سوقوتوندان سوْنرا، غزنویلر ایش اوستونه گلدیلر. غزنویلر ایش اوستونه گلمکدن سوْنرا، ایرانین شرقی و مرکزی قیسمتلری، اورتا آسییانین بیر حیصهسی و ایندیکی افقانیستان اراضیسی، غزنویلر دؤولتینین ترکیبینه داخیل اوْلدو. ۱۰۴۰-جی میلادی ایلده سلجوق (اوغوز) تورکلری ایرانی و اونونلا همسرحد اؤلکهلری فتح ائدهرک بؤیوک سلجوقلو ایمپیراتورلوغونو یاراتدیلار. ۱۲. میلادی یوز ایلین اَوَللرینده بؤیوک سلجوق دؤولتی ، نئچه کیچیک سولطانلیقلارا پارچالاندی؛ سولطانلیقلار ایچریسینده آتابیلرین حاکیمیتی یاراندی.
مرکزی الموت قالاسی اوْلان ایسمایلیلر دؤولتی (۱۰۹۰-۱۲۵۶) ، هابئله ائلدگزلر دؤولتی (۱۱۳۶-۱۲۲۵) ایرانین خئیلی حیصهسینی اله کئچیرمیشدیر. بو آرادا بیر مودتده ایران و ایرانین اطراف اؤلکهلری خارزمشاهلار دؤولتینین الینه گئچدیلر. ۱۲۲۰-۱۲۵۶-جی میلادی ایللرده، ایران موغوللار طرفیندن ایشغال ائدیلدی. ۸-جی هیجری عصرین اورتالاری ۱۴. میلادی یوز ایلده ایران ائلخانیلر دؤولتینین ترکیبینه داخیلایدی، قازان خانین (۱۲۹۵-۱۳۰۴) کئچیردیگی ایصلاحاتلار ایرانین ایقتیصادی اینکیشافینا شرایط یاراتدی. ائلخانیلر دؤولتینین سوقوتوندان سوْنرا ایران اراضیسی جلایریلر، موظففریلر (۱۴. یوز ایلین ۴۰–۵۰-جی ایللرینده) و فئودال دؤولتلرینین ترکیبینه داخیل اوْلدو. فئودال ظولمو و موغول حؤکمرانلیغی خوراساندا سربدارلار عوصیانینا (۱۴ نجو اسرین ۳۰–۸۰-جی ایللرینده) سبب اولموشدور، همچینین مازانداران و گیلاندا سئییدلر حرکاتینا (۱۳۵۰) سبب اولموشدور.
۱۳۸۰-۱۳۹۳-جو میلادی ایللرده تئیمور ایرانی فتح ائتدی. اونون اؤلوموندن سوْنرا ایران تئیموریلر و قاراقویونلو دؤولتی آراسیندا بؤلوشدورولدو. ۱۴۶۸-جی میلادی ایلده موش دؤیوشوندا قاراقویونلو دؤولتینی، آغقویونلولار مغلوب ائتدیلر و آغقویونلولار دؤولتینی قوردولار.
قیزیلباشلارا آرخالانان ایسماعیل، صفوی خالق کوتلهلرینین عومومی نارازیلیغیندان و داخیلی چکیشمهلریندن ایستیفاده ائدهرک آذربایجاندا حاکیمیتینی مؤحکملندیردی و آغقویونلو دؤولتینه سون قویولدو. ۱۵۰۱-ده او تبریزه داخیل اولاراق اؤزونو شاه اسماعیل اعلان ائتدی. ۱۵۰۲-ده ایسه شیعه مذهبینی دؤولت دینی و دؤولت مذهبی اعلان ائتدی. ۱۵۱۰-آ قدر ایران صفویلرین حاکیمیتینه کئچدی. ۱۵۱۴-جو ایلده صفویلر آذربایجان، عیراق، کوردوستان و جنوبی قافقاز اوغروندا عثمانلی ایمپئرییاسی ایله اوزون سورن موحاریبهلر آپارمیشلار. ۱۶. یوز ایل آخیرلارینا قدر صفویلر دؤولتی خاراکتئر اعتیباریله آزربایجانلی و تورک دؤولتیایدی. لاکین سوْنرالار تدریجاً دؤولتین ایدارهسینده اوستونلوک فارسلارا کئچدی. قیزیلباشلارین سیاسی مؤوقعیّتی محدودلاشدیریلدی.
۱۷۰۹-۱۷۲۲-جی ایللرده عوصیان ائتمیش افقان طایفالاری، صفویلرین باشکندی ایصفاهانی اله کئچیردیلر (۱۷۲۲ میلادی). افقان خانلیقلارینین قیسا مودتلی حؤکمرانلیغی علئیهاینه خالق حرکاتلاری باش وئردی. افقانلار علئیهاینه موباریزهیه و عثمانلی تورکلرین اؤلکهدن قووولماسینا باشچیلیق ائدن نادیر شاه افشار بؤیوک فئودال ایمپئرییاسی یاراتدی (باخ-افشارلار). لاکین او اؤلدورولدوکدن سوْنرا (۱۷۴۷) بۇ دؤولت سوقوت ائتدی. کریم خان زندین حاکیمیت دؤورو (۱۷۶۰-۱۷۷۹) ایستیثنا اوْلماقلا، ایرانین ۱۸. یوز ایل تاریخی فاصیلهسیز فئودال چکیشمهلریایله خاراکتئریزه اوْلونور. زندیلرله-قاجارلارین اوزون سورن موحاریبهسی، قاجارلار سولالهسینین (۱۷۹۶-۱۹۲۵) حاکیمیته گلمهسیایله باشا چاتدی. ۱۷۹۵-۱۷۹۷-جی ایللرده آغا محممد شاه قاجارین باشچیلیق ائتدیگی ایران اوردوسوْنون گونئی قافقازا (او جوملهدن قاراباغا) باسقینلار بؤیوک داغینتیلارا و قیرغینلارا سبب اوْلدو. ۱۸ نجی عصرین آخیرلاری ۱۹-جو عصر اَوَللری بؤیوک بریتانییا، روسیه و فرانسه نین ایرانی اسارت آلتینا آلماق جهدلری اؤلکهده کاپوتیلیاسییا رژیمینین یارادیلماسی ایرانلا بیر سیرا آوروپا دؤولتلری آراسیندا غئیری-برابر موقاویلهلر ایمضالانماسیایله نتیجهلندی.
اوللر ایرانین تابئچیلیگینده اوْلان گونئی قافقاز تورپاقلاری روسیه-ایران موحاریبهلری نتیجهسینده روسیه ایمپئرییاسینا داخیل اوْلدو (گولوستان، تورکمنچای موقاویلهسی). ایرانین آوروپا اؤلکهلرینین صنایع ماللاری اۆچون ساتیش بازارینا چئوریلمهسی، سوسیال ضیدیتلرین داها دا کسکینلشدیردی و آنتی-فئودال بابی عوصیانلارینا (۱۸۴۸-۱۸۵۲) سبب اوْلدو. فئودال مولکدار دایرهلری بؤحراندان چیخیش رولونو مرکزی حاکیمیتی و دؤولتین موستقیللیگینی مؤحکملتمکده و بیر-سیرا ایصلاحاتلار کئچیریلمهسینده گؤروردولر. میرزا تقی خان (امیرکبیر)، ناصرالدین شاه قاجارین باشوزیریایدی، ناصرالدین شاه قاجارین فرمانیایله و میرزا تقی خانین چالیشمالاریایله اؤلکهده بعضی ایصلاحاتلار ایجرا اوْلوندو. اونلارین ایصلاحاتلاری (۱۹-جو عصرین اورتالاریندا) نتیجهسینده ایقتیصادیات و مدنیت ساههسینده موعین ایرهلیلیگیش اوْلدو. ۱۹-جو عصرین سوْنو-۲۰ نجی عصرین اوللرینده ایران ایمپئریالیست دؤولتلرین (بؤیوک بریتانییا، روسیه) یاریم موستملکه (مستعمره) سینه چئوریلمیشدیر. ۲۰ نجی عصرین سوْنوندان میلّی شوور توسعه ائدیر، بورژا-میلتچیلیک ایدئیالاری یاییلیر، (مولکوم خان، ه. تالیبوو، ریا زینالابدین ماراغایی (زینالعابدین مراغهای)، آغاخان کیرمانی و باشقالاری..) بورژوا طلبلری ایرهلی سورن گیزلی جمعیتلر یارانیردی.
۲۰-اینجی عصرین سونلاریندان ایراندا باشلایان صنایئعلشمه و ۱۹۰۵-۱۹۱۱ ایران مشروطه اینقیلابی، قاجارلاری داها دا ضعیفلتدی. ۱۹۱۹-جو ایلده بؤیوک بریتانییا ایراندا اؤز پروتئکتاراتینی قورماغا چالیشسادا آلینمادی، نتیجهده ۱۹۲۱-جی ایلده مخصوص حربی سوواری بریقادانین رهبری رضا خان (سوْنرادان رضا شاه) اینگیلیس و دیگر آوروپا دؤولتلرینین دستگیایله ایراندا یوخاری منصبلره یئتیشدیردی. ۱۹۲۵-جی ایلده رضا پهلوی (رضا شاه) اؤزون شاه اعلام ائتمک ایستهییردی، بونا گؤرهده مجلیسی فیشار آلتینا قویماقلا، ۱۹۲۵-جی ایلده مجلیس قاجارلاری قودرتدن عزل، و رضا شاهی یئنی سولاله-پهلویلرین ایلک حؤکمداری کیمی تانیتدی. رضا شاهین دؤورونده ایفراط فارس میلیتلیک سیاستی آپاریلدی و گئنیش میقیاسلی یئنیلنمهلر آپاریلدی، صنایعئ اینکیشافی اؤلو نؤقطهدن ترپندی، یئنی دمیریوللاری چکیلدی، میلّی تحصیل سیستئمی یالنیز فارس دیلینده تشکیل تاپدی.
ایکینجی دونیا موحاریبهسی زامانی ایران اؤز " نئیتراللیغینی " اعلان ائتسهده اؤلکهده چوْخ گوجلو فاشیست کشفیاتی واردی. بونو بیلن سووئتلر و اینگیلیس اؤز قوشونلارینی ایرانین اراضیسینه یئریتدیلر. شوروی قوشونلاری ایران آذربایجانینا گیردی. سسری (شوروی) ایرانین اراضیسینه گیرمهسینی ۱۹۲۲-جی ایلده ایران و شوروی آراسیندا اوْلان موقاویلهایله ایضاح ائتدی (همین موقاویلهیه گؤره اگر بیر دؤولتین تهلوکهسیزلیگینه قارشی شرایط یارانارسا، دیگر طرف اونون اراضیسینه قوشون یئریده بیلر). شوروی و بریتانیا ایرانی ايشغال ائتمهیه باشلادیلار، اونلار ایرانی ایشغال ائدندن سوْنرا رضا پهلوینی سلطنتدن خلع ائدیب و عزل ائتدیلر، و اونون اؤز اوْغلون محممد رضا پهلوینی سلطنته یئتیردیلر. شوروی و بؤیوک بریتانییا قوشونلاری ایران اراضیسینده ۱۹۴۶-جی ایله کیمی قالدیلار. بۇ قوشونلارین اساس مقصدی فارس کؤرفزی و خزر دنیزینی بیرلشدیرن نقلیات یوللارینی مودافیعه ائتمهلی ایدی. موحاریبه قورتاردیقدان سوْنرا سووئت (شوروی) قوشونلاری نین بیر حیصهسی، همچینین قوشونلا بیرگه گئتمیش اوْلان آذربایجانلیلار، ایران آذربایجانیندا مسکونلاشدیلار.
۱۹۴۵-جی میلادی ایلده آذربایجاندا بیر میلی حؤکومت یاراندی و آذربایجان، ایراندان آیریلماق ایستهییردی، بو حؤکومتین آدی آذربایجان میلی حوکومتیایدی و سید جعفر پیشهوری باشچیلیغیایله اعلان اوْلموشدور. آذربایجان میلی حؤکومتی، دئموکراتیک بیر حؤکومتیایدی و چوخلو آزادلیقلار و حوقوقلار آذربایجان خالقینا وئرمیشدی، او جوملهدن خالقین آنادیلی اوخوللاردا تدریس اوْلوندو و قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی. اَوَّلده شوروی حؤکومتی، آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتدی، امّا محمدرضا پهلوی شورویه ایمتیازلار وئرندن سوْنرا، شوروی داها آذربایجان میلی حؤکومتیندن حیمایت ائتمهدی. ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده، پهلوی قوشونلاری بیریتانیا و شوروینین ریضایتایله و بیریتانیا (اینگیلیس) یاردیمیایله آذربایجانا هوجوم ائتدیلر و آذربایجان میلی حؤکومتی سوقوت ائتدی.
ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا، ۱۹۴۶-جی میلادی ایلده ایران اؤلکهسی، اینگلیس و شوروی اؤلکهلرینه چوخلو ایمتیازلار وئرمیشدی، و بو ایکی اؤلکه، ایرانین داخیلی ایشلرینه دخالت ائلییردیلر.
۱۹۵۱-جی ایلده دئموکراتیک میلتچی محممد موصدیق (محمد مصدق) ایراندا یارانمیش اوْلان وضعیته قارشی قالخدی و باش ناظیر سئچیلدی. باشناظیر کیمی او اؤلکهنین نئفت ثروتلرینه نظارتی اله کئچیرمهیه و آنقلو-ایران نئفت کومپانییاسینی (ایندیکی ب.پ) میلّیلشدیرمهیه جهدی، باتی اؤلکهلرین ناراحات ائتمهیه باشلادی. موحمد موصدیق بونونلادا ایرانین " نئیتراللیغینی " قوروماغا چالیشیردی. بونون جاوابیندا ایسه بریتانییا ایرانا ائمبارقو قویدو. تئزلیکله آمریکا-دا بریتانییایا قوشولدو. نتیجهده اؤلکهده چئوریلیش اوْلدو- ناظیرلر کابینئتی قووولدو، موصدیق حبس ائدیلدی. شاه آمریکا و بؤیوک بریتانییانین دستگیایله اؤلکهیه قاییتدی.
نئفتدن گلن گلیرلر شاها قیسا زاماندا حربی گوجو آرتیرماغا و چوْخ سایلی ایصلاحاتلار آپارماغا شرایط یاراتدی. یئنی یوللار تیکیلدی، لیمانلاری گئنیشلندیریلدی، کندیلرین خئیرینه ایصلاحاتلار، قادینلارا سئچکی حوقوقو وئریلدی و ایرهلیلیشلر باش وئردی.
شاه خاریجی سییاستده ایسه غربی ؤنوملو سیاست آپاریردی. ۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالاریندان باشلایاراق شاهین موستقیل سیاست آپارماق ایستگی، غربین هئچ خوشونا گلمهدی. تئزلیکله غربده اونون آوتوریتار ایدارئتمه ده، اینسان حاقلارینی پوزماقدا ایتتیهام ائتدیلر. ۱۹۷۷-جی ایلده ابش-دا حاکیمیته گلمیش اوْلان پرزیدنت کارتئر و اونون ایحاتهسی ایرانا قارشی ضید مؤوقعیّتی توتماغا و ایرانا ضید گوجلرله یاخینلاشماغا باشلادی. بۇ مودت عرضینده ایسه ایران داخیلینده سئید روحالله خمینی آرتیق اؤز اطرافیندا آنتیشاه قووهلر توپلایا بیلمیشدی. خومئینی دیندار-شیعهلرین دستگینه آرخالانیردی. خومئینی شاهین داخیلی و خاریجی سییاستینی همچینین آقرار ایصلاحاتلاری، قادینلارا وئریلمیش سئچکی حوقوقونو تنقید ائدیردی. بۇ فعالیّتلرینه گؤره او ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴-جو ایللرده حبس ائدیلمیش و اؤلکه خاریجینه چیخاردیلیمیشدیر. بو ایتیفاقلاردان سوْنرا، خومینینی خاریجه تبعید ائتدیلر. کویت و سوْنرادا عراق، خومینینین تبعید اوْلدوغو یئرلر ایدی. سوْنراکی فعالیتینی عراقدا داوام ائتدیرن خومئینی بورادا دا ایراندا خیلی قووهلرله علاقه ساخلاییردی، خومینینی عراقدان تورکیهیه، و اوراداندا فرانسهیه تبعید ائتدیلر، اما او یئنهده اوزاخدان اؤز فعالیّتلرینه داوام وئریردی. ۱۹۷۸-جی ایله کیمی شاه رژیمی اؤلکه داخیلی وضعیتی، گیزلی پولیسین حسابینا قورویوب ساخلایا بیلیردی. بۇ واختا قدر اؤلکه اراضیسینی آنتی شاه نوماییشلری بورودو. بۇ آکتیولیک تکجه خومئینی و اونون طرفدارلاریندان گلمیردی. ایران موجاهیدلری و ایران فدائیلری تشکیلاتلاری دا بۇ ایشده سسری، فلسطین آزادلیق تشکیلاتی و رادیکال عرب رژیملرینین دستگیایله فال ایشتیراک ائدیردیلر. ایقتیصادیات سارسیلمیشدی. تئزلیکله نوماییشکارلارا قارشی قویولموش اوردو ۱۹۷۹-جو ایل فئوریهنین ۱۱-ده اؤز نئیتراللیغینی اعلان ائتدی، بونونلادا پهلویلرین طالیعی حلل ائدیلدی و پهلویلر حؤکومتی سوقوت ائتدی.
موعاصیر ایران
ایرانا قاییتمیش خمینی دینی و سیاسی رهبر کیمی قارشیلاندی. مووقتی حؤکومتین لیدئری مهدی بازارقان (مهدی بازرگان) ین ایشتیراکی ایله ۱۵ نفردن عیبارت ایسلام اینقیلابی شوراسی یارادیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلین ۱ آوریلینده اؤلکه ایران ایسلام جومهوریتی، داها سوْنرا ایسه خومینی عؤمورلوک لیدئر اعلان ائدیلدی.
۱۹۸۰-جی ایلده مجلیسه کئچیریلمیش سئچکیلر نتیجه سینده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی (خومینی و اونون طرفدارلاری) اوتکو قازاندی. تئزلیکله اؤلکه پرزیدنتی ابوالحسن بنی صدر و ایسلام جومهوریتی پارتیاسی آراسیندا آچیق موباریزه باشلادی. بنیصدر و ایران موجاهیدلری تشکیلاتی اؤلکهنین کلئریکال (دین اؤلکه سییاستینه تأثیر) ایداره مئتودونون عکسینه چیخیردیلار. ۱۹۸۱-جی ایلین ژوئنینده موجاهیدلر عوصیانا قالخدی، خومینینین گؤستریشی ایله مجلیس اؤلکه پرزیدنتینه ایمپیچمنئت اعلان ائتدی، پرزیدنت وظیفهسیندن گئتدی. یئنی پرزیدنت کئچمیش باش ناظیر رجایی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا محمد جواد باهونر گلدی. ایلیاریمدان سوْنرا موجاهیدلرین عوصیانی یاتیریلدی. آقوستدا رجایی و باهونر بومبا پارتلاماسی نتیجه سینده هلاک اوْلدو. یئنی پرزیدنت سید علی خامنهلی اوْلدو، باش ناظیر پوستونا میر حوسین موسوی سئچیلدی. ۱۹۸۴-جو ایلده مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده ایسلام جومهوریتی پارتیاسی یئنیدن قالیب گلدی. ۱۹۸۵-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده خامنهای یئنیدن پرزیدنت سئچیلدی. اؤلکهده گئدن پروسئسلر یوزلرله زادگان عاییلهسینی خاریجه موهاجیرت ائتمگه مجبور ائتدی.
ایراندا باش وئرن شیعه اینقیلابینین اؤلکه شیعهلرینه تأثیرینی آزالتماق، همچینین فارس کؤرفزینده یئگانه حاکیم اولماق ایستگی عراقی ۱۹۸۰-جی ایل ایرانا قارشی موحاریبه باشلاماغا مجبور ائتدی. هر ایکی طرفین ضعیفلهمهسینده منافع گودن غرب موختلیف واختلاردا ایرانی و عراقی دستکلهدی. عومومی زیان ۳۰۰ میلیارد دولارا چاتدی. ایرانین جنوبداکی نفت زیرساختارلاری حدسیز زیان دیدی. ۱۹۸۸-جی ایلده ایران بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین دستگی ایله کووئیت و سعودیه عربیستانی ایله دیپلوماتیک علاقهلره باشلادی. ۸ ایل داوام ائدن موحاریبه نتیجه سینده هئچ بیر طرف قالیب گلمهدی.
۱۹۸۰-جی ایللرین سوْنوندا ایراندا موحافیظهکارلار و ایصلاحاتچیلار آراسیندا باش وئرن حاکیمیت داخیلی قارشیدورما ایسلام جومهوریتی پارتیاسینین بوراخیلماسی ایله نتیجهلندی، یئنی سئچکیلرده ایصلاحاتچیلار قالیب گلدیلر. اؤلکهداخیلی و بینالخلق سیاستده رادیکال دینی سیاست مولاییملشدی.
خومینی ۱۹۸۹-جو ایل ژوئن ۳-ده وفات ائتدی. آنایاسا دییشیکلیکلر ائدیلدی، عؤمورلوک لیدئر خامنهای سئچیلدی، باش ناظیر پوستو لغو ائدیلدی. پرزیدنت مجلیسین دانیشانی اکبر هاشمی رفسنجانی سئچیلدی. یئنی حؤکومتین ترکیبینه ایصلاحاتچیلارلا یاناشی موحافیظهکارلار دا داخیل اولدولار.
۱۹۹۰-جی ایلده عراق کووئیته هوجومو ایله علاقهدار ایرانلا صولح باغلاییب، دیپلوماتیک علاقهلره باشلادی. بونا باخمایاراق ایران کووئیته هوجومو پیسلهدی، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین تحریملرینه عمل ائتدی. غرب قوشونلارینین کووئیتده اولماسینی آرزولامایان ایران اونلارین فارس کؤرفزیندن چیخاریلماسینی طلب ائدیردی. ۱۹۹۱-جی ایلده کووئیتدن عراق قوشونلارینین چیخاریلماسی ایله ایران-عراق موناسیبتلری یئنیدن گرگینلشدی. بونونلا یاناشی رفسنجانی ایران نفتینین قربه ائکسپورتونو تأمین ائتدی.
بونا باخمایاراق اؤلکهداخیلی گرگینلیک رفسنجانیه ایصلاحاتلار آپارماغا همچینین آمریکانین سیاستینی داها دا مولاییملشدیرمگه مانع اوْلدو. نتیجهده اؤلکه ایقتیصادیاتینین برپاسی اۆچون لازیم اوْلان خاریجی اینوئستیسییا ایرانا گلمهدی. ۱۹۹۳-جو ایلده رفسنجانی یئنیدن پرزیدنت سئچیلسه ده بۇ مۆشکیللری حل ائده بیلمهدی. آرتیق دینی دایرهلرده اونون سیاستینین تنقید ائتمگیه باشلادی. نتیجهده ۱۹۹۷-جی ایلده کئچیریلمیش سئچکیلرده سید محمد خاتمی اوتکو قازاندی، غربله موناسیبتلر یاخشیلاشدی.
۱۹۹۷–۱۹۹۸-جی ایلده دونیا بازارلایرندا نفتین قییمتینین آشاغی دوشمهسی ایران ایقتیصادیاتینا منفی تأثیر گؤستردی.
خاتمی ایصلاحاتلارین و غربله یاخینلاشمانین طرفداری ایدی. بۇ دا ایصلاحاتچیلار و موحافیظهکارلار آراسینداکی موناسیبتی کسکینلشدیردی. بۇ موناسیبت خامنهای و خاتمی آراسیندا ضیدیته سبب اوْلدو. ۱۹۹۹-جو ایلین یاییندا طلبه نوماییشلری اوْلدو. ۲۰۰۰-جی ایلین ماییندا خاتمی نین قارداشی - محمد رضا خاتمینین رهبرلیک ائتدیگی ایصلاحاتچیلار سئچکینی قازاندیلار. قربله ایران آراسیندا ایستیلشمه موشاهیده اولوندو. ۲۰۰۱-جی ایلده کئچیریلن سئچکیلرده خاتمی یئنیدن قالیب گلدی.
آمریکاداکی " ۱۱ سئپتامبر " حادیثهلریندن سوْنرا ایرانین نووه تئخنولوگیالارینی توسعه ائتدیرمک نیتی اونو آمریکانین دوشمنلری سیراسینا آید ائتدی. آمریکانین " نظارتی آلتیندا " " Freedom house "، " سوروس فوندو " و دیگر تشکیلاتلار ایرانداکی سئپئراتچی قروپلاری مالییلشدیریر.
۲۰۰۳-جو ایلده یئرلی ایدارهائتمه اورقانلارینا و ۲۰۰۴-جو ایلین فئوریه-مای مجلیس سئچکیلرده موحافیظهکارلار قالیب گلدیلر. ایران عراقداکی آنتیناتو قوهلرینه دستک وئرمگه باشلادی. ایراندا داوام ائدن موحافیظهکار-ایصلاحاتچیلار موباریزهسینده کئچمیش پرزیدنت رفسنجانینین رئیتینقی قالخدی. اونو ساغمرکزچی قوهلر دستکلهایردیلر. ۲۰۰۵-جی ایل مجلیسه کئچیریلن سئچکیلرده موحافیظهکارلار اکثر یئرلری توتدولار. ایراندا کئچیریلن سون ۱۷ ژوئن ۲۰۰۵-جی ایل تاریخلی سئچکیلرین ایلکین مرحلهسینده رفسنجانی غلبه چالسادا، ایکینجی توردا گؤزلهنیلمهدن تهرانین کئچمیش شهرداری، قاتی-موحافیظهکار ماحمود احمدینژاد ۶۲٪ سسله قالیب گلدی. ۶ آقوست ۲۰۰۵-جی ایلده ایناوروقاسییا اولوندو. احمدینژاد ایسلام اینقیلابی ایدهآللارینی برپا ائتمگی، حاکیمیتی روشوتخورلاردان تمیزلهمگی، اؤلکهده ایسلام اصللرینه اویغون سوسیالیزم قورماغی سؤز وئریب. آمریکا و ایسرایل سئچکیلرین نتیجهلرینی تانیمادیقلارینی بیان ائتدیلر.
اهالیسی
ایران اهالیسینین چوخونلوغو، ایرانین قوزئی و باتی اوستانلاریندا یئرلشیبلر.
اهالینین ۵۱٪ی شهر اهالیسیدیر. ان بؤیوک شهری تهران دیر. تهرانین اهالیسی ۱۹۲۶-۱۹۸۶-جی ایللرده ۲۱۰ مین نفردن ۶٫۵ میلیونا چاتمیشدیر. ۱۹۶۰-جی ایللرین اوَّللریندن باشلایاراق اوربانیزاسییا پروسئسی داها دا سورعتلنمیشدیر. ایندی تهراندا (تهران اوستانیندا) ۱۵ میلیون اهالی یاشاییر.
اتنیک قوروپلاری
اکثر اهالینین ائتنیک منشأیی تورکلردن و فارسلاردان (ایراندا مسکونلاشمیش آریایی طایفالاری نین نومایندهلرینده) عیبارت دیر. آریاییلر اؤز تاریخلرین ایراندا ۱۰۰۰-ایل میلاد دان قاباق بیلیرلر و اؤز باخیشلارینا گؤره مین ایل میلاد دان قاباق بوگونکو ایران آدلانان اؤلکهنین توپراقلاریندا ساکین اولوبلار و ایراندا اسکی تاریخلری وار. بونا باخمایاراق تورکلر بۇ اراضیلره گلمهسی، تاریخچیلرین چوخونلوغونون گؤروشونه گؤره یوز ایل ایسلامدان قاباغا یئتیشیر، یانی یاخلاشیق ۵۰۰-جو میلادی ایللرینده، بوگونکو ایران آدلانان اؤلکهنین قوزئی قیسمتلرینده ساکین اولوبلار. یوز ایل ایسلامدان قاباق، گؤی تورک خاقانلیغی ایرانین قوزئیده اوْلان بعضی بؤلگهلرین فتح ائتدی، گؤکتورکلردن سوْنرا دا خزر تورکلری ایرانین قوزئی و قوزئی باتی قیسمتلرینده ساکین اولوب و خزر خاقانلیغینی قوردولار. امّا ایسلامدان سونرا دا عرب خیلافتی ایرانی فتح ائلهمهگیندن سوْنرا، عربلر ایرانا گلدیلر. عرب خیلافتیندن سوْنرا دا گینه تورک-مونقول طایفالاری مرکزی، باتی و بیر نئچه قوزئی رئگیونلاردا اهالینین ائتنیک منشایینه تأثیر ائتمیشدیر. ایندی بونا باخمایاراق بۇ اراضیلرده یاشایان اهالینین نوماینده لرینده: فارسلاردا، کوردلرده، لورلاردا، بختیاریلرده، مازاندارانلیلاردا و تالیشلاردا آری-ایران ائتنیک منشأیی دومینیونلوق تشکیل ائدیر. شیمالدا یاشایان خالقلاردا تورک جیزگیلری اؤزونو کسکین بیروز وئریر.
عومومیلیکده اؤلکه اراضیسینده ۳۰-آ یاخین خالق وار. سای باخیمیندا بیرینجی اوْلان خالق فارسلار و یا پارسیلار دیر-۴۰٪ ،[قایناق گؤسترین] فارسلارین ساییسینی دقیق دئمک مۆمکون دئییلدیر، لاکین رسمی فارسلار دایرهلرینده بۇ رقم ۵۱٪-دیر، امّا دونیا رسمی آمارلاریندا همن ۴۰٪ یازیلیر، ایکینجی یئرده آذربایجانلیلار یا دا آذربایجان تورکلری و یا تورکلر ۳۷٪[قایناق گؤسترین] دورور. نؤوبتی یئرلرده کوردلر ۷٪، عربلر ۳٪[قایناق گؤسترین]، لورلار ۲٪[قایناق گؤسترین]، گیلکلر و مازاندارانلیلار هر بیری ۳٪، تورکمنلر ۱٫۱٪، خلجلر، ائرمنیلر، خزریلر و شاهسئونلر هر بیری ۰٫۵٪، چارامایکیلر و گورجولر هر بیری ۰٫۴٪، آشورلار ۰٫۳٪ تشکیل ائدیرلر. بوندان علاوه اؤلکه اراضیسینده یاشایان خالقلارا میثال چیقانلاری، قازاخلاری، قاجارلاری، یزیدلیلری، تاجیکلری، قاراپاپاقلاری، قئربیلری (زرتوشتیلیک دینینه اینانجلاری اولان)، کنگرلیلری، تئیمورتاشلاری، براهویلری و یهودیلری گؤسترمک اولار.
دین و مذهب
اؤلکه اهالیسی نین ۹۸٪ موسلماندیر. اهالی نین ۹۰٪-ای ایسلام شیعه طریقتینه مخصوصدور. موسلمان شیعهلردن ۸۵٪ ایمامیلردیر (اثنی عشری)، قالانلاری باشقا شیعه طریقتلرینه منسوبدورلار- ایسماعیللیلر و علی اللهی. اؤلکه اهالیسی نین ۹٪- موسلمان سوننودور (اؤزللیکله کوردلر و تورکمنلر و بلوچلار).
مسیحیلردن گریگوریان (ائرمنیلر)، نئستوریان (آشورلار)، روما-کاتولیک همچینین اینگیلتر و باشقا پروتئستانت کیلیسالارینین نومایندهلری مؤوجوددور. اؤلکهده همچینین بهاییلیک، یهودیلیک و زردوشتلوک دینلرینه منسوب اینسانلاردا مؤوجوددور.
دیل عائیلهلری
ایراندا عوموماً ایکی بؤیوک دیل عائیلهسی وار؛ اهالینین ۵۲٪-ی ایران دیللری (آریایی دیللری) قوروپونا منسوب اولان دیللرده دانیشیر. اهالینین ۴۲٪-دن چوخو دا تورک دیللری عاییلهسینه منسوب اولان دیللرده دانیشیر. اهالینین ۶٪-ی ده باشقا دیللرده دانیشیرلار.
ایرانین ان بؤیوک شهرلری
ایقتیصادیاتی
ایران نفت صنایعی یئکسک توسعه ائتمیش آقرار-صنایع اؤلکهسیدیر. اؤلکه اراضیسینده نفت اعمالی و نفت-کیمیا موسیسهلری فعالیت گؤستریر. طبیعی ثروتلردن نفت، گاز، کؤمور، پاخیر، دمیر، مانقانلی و سینک-قورغوشون فیلیزلری ایصطهلاک ائدیلیر. اؤلکهده همچینین ماشینقاییرما و مئتالایشلهمه، قیدا و تئکستیل صنایعی توسعه ائتمیشدیر. خالچالارین کوستار اوصوللا ایستحصالی گئنیش یاییلمیشدیر. بوغدا، آرپا، پاخلا، پامبیق، شکر چوغونودورو و شکر قامیشی، توتون، چای، فیندیق، پوسته گئنیش بئجریلیر. اهالی قویون، گئچی، ایری بوینوزلو مال، دوه ساخلاییر.
اساساً خام نفت و نفت محصوللاری، مئتال فیلیزلری، کند-تصروفاتی محصوللاری نین ایخراجی اوستونلوک تشکیل ائدیر.
اؤلکهیه خاریجدن آغیر ماشینقاییرما و کیمیا صنایعی، ماشین، دمیر، پولاد، تئکستیل ماللاری، کاغیذ ایدخال اوْلونور.
اساس تیجارت امکداشلارینا تورکیه، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، آلمان، بؤیوک بریتانیا، ایتالیا، ژاپون داخیلدیر.
گاز
ایران بوتون دونیادا طبیعی گاز احتیاطینین ۱۶٪-نه مالیکدیر. اساس قاز یاتاقلاری کؤرفز شئلفینده همچینین اؤلکهنین شیمالی-شرقینده یئرلشیر.
۲۰۱۰-جو ایلدک گاز حاصیلاتینین ایلده ۲۹۰ معکب متره چاتاجاغی گؤزلهنیلیر. بوندان سوْنرا گاز ایخراجی تام گوجویله فعالیته باشلایاجاق. ایندی گاز ایخراجی اساساً تورکیهیه-دیر، شیمالی-فارس آدلی گاز یاتاغیندان چیخان گازین گاز-سیخیجی زاوودلارا چاتماسی اۆچون اؤتوروجو بورولار اینشا ائدیر.
نفت
ایران کونستیتوتسیاسینا اساساً میلی نفت حاصیل ائدن موسیسه آکسیالارینین خاریجی کومپانیالارا ساتیلماسی و یا اونلارا نفت حاصیل ائتمهیه ایجازه وئریلمهسی قاداغاندیر. نفت یاتاقلارینین کشفینی ایران میلی نفت کومپانیاسی آپاریر. ۱۹۹۰-جی ایللرین سونلاریندان باشلایاراق نفت سئکتورونا خاریجی اینوئستورلار گلمیشدیر (فرانسه-توتال و Elf Aquitaine، مالئزی-Petronas، ایتالیا- Eni همچینین چین میلی نفت کومپانیاسی). اونلار «کومپئنساسیا ائدیلمیش کونتراکتلار» اساسیندا حاصیل ائدیلمیش نفتین بیر حیصهسینی الده ائدیرلر، مودت بیتدیکدن سوْنرا ایسه یاتاقلاری ایران میلی نفت کومپانیاسینین نظارتینه وئریرلر.
جوغرافیاسی
گؤرونتولر
نوتلار
قایناقلار
- ^ Jeroen Temperman (2010). State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance. Brill. pp. 87–. ISBN 978-90-04-18148-9.
The official motto of Iran is Takbir ('God is the Greatest' or 'God is Great'). Transliteration Allahu Akbar. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The de facto motto however is: 'Independence, freedom, the Islamic Republic.شابلون:'-
- ^ Federation of American Scientists:...Population: 70.5 million (2007 est.)Persians, who constitute 51% of Iran’s population, dominate the central government of Iran.Roughly one out of every four Iranians is Azeri, making it Iran’s largest ethnic minority at over 18 million (some Azeris put the number higher). The Turkic-speaking Azeri community is predominantly Shiite and resides mainly in northwest Iran along the border with Azerbaijan (whose inhabitants are more secular than their Azeri cousins in Iran) and in Tehran. Although they have grievances with the current regime in Tehran, most Azeris say they are not treated as second-class citizens and are more integrated into Iranian society, business, and politics (the Supreme Leader is an ethnic Azeri) than other minorities. Predominantly Sunni Muslim, the Kurds reside mainly in the northwest part of the country (so-called Iranian Kurdistan) and comprise around 7% of Iran’s population. There are roughly 4 million Kurds living in Iran, compared to 12 million in Turkey and 6 million in Iraq. Unlike Iran’s other minorities, many of its Kurds harbor separatist tendencies. Along the Iranian-Iraqi border in southwest Iran is a population of some three million Arabs, predominantly Shiite. Arabs, whose presence in Iran stretches back 12 centuries, co-mingle freely with the local populations of Turks and Persians. Iran has roughly 1.4 million Baluchis, comprising 2% of its population. Predominantly Sunni, they reside in the Iranian section of an area known as Baluchistan, a region divided between Pakistan and Iran.
- ^ Iran - Languages (en).
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
CIAوارد نشدهاست
- ^ Library of Congress - A Country Study: Iran Table 3. Ethnic and Linguistic Groups, 1986 (exclusive of refugees)
- ^ Federation of American Scientists:...Population: 70.5 million (2007 est.)Persians, who constitute 51% of Iran’s population, dominate the central government of Iran.Roughly one out of every four Iranians is Azeri, making it Iran’s largest ethnic minority at over 18 million (some Azeris put the number higher). The Turkic-speaking Azeri community is predominantly Shiite and resides mainly in northwest Iran along the border with Azerbaijan (whose inhabitants are more secular than their Azeri cousins in Iran) and in Tehran. Although they have grievances with the current regime in Tehran, most Azeris say they are not treated as second-class citizens and are more integrated into Iranian society, business, and politics (the Supreme Leader is an ethnic Azeri) than other minorities. Predominantly Sunni Muslim, the Kurds reside mainly in the northwest part of the country (so-called Iranian Kurdistan) and comprise around 7% of Iran’s population. There are roughly 4 million Kurds living in Iran, compared to 12 million in Turkey and 6 million in Iraq. Unlike Iran’s other minorities, many of its Kurds harbor separatist tendencies. Along the Iranian-Iraqi border in southwest Iran is a population of some three million Arabs, predominantly Shiite. Arabs, whose presence in Iran stretches back 12 centuries, co-mingle freely with the local populations of Turks and Persians. Iran has roughly 1.4 million Baluchis, comprising 2% of its population. Predominantly Sunni, they reside in the Iranian section of an area known as Baluchistan, a region divided between Pakistan and Iran.
- ^ Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah (2005), Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran, London: I.B. Tauris, p. 108, ISBN 978-1-84511-062-8,
Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name 'Iran' disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or 'Iranian lands', which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Andrew J. Newman 2006وارد نشدهاست
- ^ Surface water and surface water change. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD).
- ^ دادهها و اطلاعات آماری.
- ^ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ ۱۱٫۳ World Economic Outlook Database, October 2021. International Monetary Fund.
- ^ GINI index (World Bank estimate).
- ^ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. Retrieved 16 December 2020.
- ^ تقسیمبندی مناطق دهگانه شهرداری تبریز. یوخلانیلیب ۱۵ مهٔ ۲۰۲۰.
- ^ طرح مطالعاتی محله بندی شهر شیراز. یوخلانیلیب ۱۸ مهٔ ۲۰۲۰.
- ^ آمارنامه شهر اصفهان ۱۳۹۵. یوخلانیلیب ۱۸ مهٔ ۲۰۲۰.
کیتابلار
- Axworthy, Michael (2008). A History of Iran: Empire of the Mind. Basic Books. ISBN 9-780465-098767.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)
- Foltz, Richard (2016). Iran in World History. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-933550-3.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)
- Iran: A Country Study. 2008, Washington, D.C.: Library of Congress, 354 pp.
- Mikaberidze, Alexander (2011). Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia. Vol. 1. ABC-CLIO. ISBN 1598843362.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)
- Fisher, William Bayne; Avery, P.; Hambly, G. R. G; Melville, C. (1991). The Cambridge History of Iran. Vol. 7. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0521200954.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)
- Roisman, Joseph; Worthington, Ian (2011). A Companion to Ancient Macedonia. John Wiley and Sons. ISBN 978-1-44-435163-7.
{{cite book}}: Invalid
|ref=harv(help)
خاریجی لینکلر
- The e-office of the Supreme Leader of Iran
- The President of Iran
- Iran.ir Archived 2009-05-17 at the Wayback Machine.
- Iran. عوموم دونیا فکتلر کیتابی. مرکزی کشفیات ایدارهسی.
- ایران کولورادو بولدر بیلیمیوردونداکی GovPubs طرفیندن وئریلن وئب قایناقلاری
- ایران Curlie دا
- Wikimedia Atlas of Iran


c: text/html

text:
ایران-دا گوجلو فیرتینا: 1 نفر اولوب
ایرانین ایلام ایالتینین مهران شهرینی تأثیری آلتینا آلان گوجلو فیرتینا نتیجهسینده بیر نفر حیاتینی ایتیریب.
ایرانین ایلام ایالتینین مهران شهرینی تأثیری آلتینا آلان گوجلو فیرتینا نتیجهسینده بیر نفر حیاتینی ایتیریب.
ایران رسمی آژانسی ایرنا-یا موصاحیبه وئرن عاجیل طب مرکزینین باشقانی علی مرادی، طبیعی فلاکت نتیجهسینده 15 نفرین ده یاراندیغینی بیلدیریب.
مرادی بیلدیریب کی، طوفان سببیله بوتون مکتبلرده تدریسات دایاندیریلیب. بؤلگهنی تأثیری آلتینا آلان گوجلو یاغیش و طوفان نتیجهسینده داشقینلار دا باش وئریب. بو دا اربعین مراسیملرینه قاتیلماق اوچون عراق-ین کربلا شهرینه گئتمک ایستهین ایرانلی زوارلارین سفرلرینی لنگیدیب.
قئید ائدک کی، اؤلکهنین غربینده عراق سرحدیندکی مهران شهری، هر ایل اربعین مراسیملرینه قاتیلماق اوچون عراق-ین کربلا شهرینه گئتمک ایستهین یوز مینلرله ایرانلی زوارین کئچیشینه صحنه اولور.
ایلگیلیلی خبرلر
پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب
سوریه-نین قوزیی ینده "فرات قالخانی" عملیاتی بؤلگهسینه هوجوم ائتمهیه حاضیرلاشدیقلاری معین ائدیلن بؤلوجو ترور تشکیلاتی پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب.
ایران-دا داوام ائدن اعتراض لار داوام ائدیر
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان نوماییشلر 16 گونور داوام ائدیر.
تهراندا پلیس اونیوئرسیته اؤیرنجیلرینه موداخیله ائتدی
گؤستریچیلرین رژیم علیهینه شعارلار سسلهندیرمهسیندن سونرا اونیوئرسیتهنی قوشادان گوونلیک گوجلری قالابالیغا گؤزیاشاردیجی گازلا موداخیله ائتدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text: اديب احمد آلتینجی یوزایلده تورک دیللی شاعرلرین اؤنجولو تانینیر. بو ده-یرلی و گؤرکملی شاعر و دوشونور ۸۰۰ ایل بوندان اؤنجه ادبیات ساحه¬سینده بؤیوک باجاریق و چابا گؤسترمیش، تورک دیلینی عربجه و فارسیجا دیللریله بیرگه اسلام دنیاسیندا اسلام معنویتینی یایماقدا بؤیوک بیر اثر بشریت عالمینه باغیشلامیشدیر. ادیب احمد تورک دیلینی اسلام معنویتی ایله قاریشدیریب قایناماسیندا بؤیوک بیر چابا و آغیر مسئولیت داشیمیشدیر. احمد تاشکند کندلریندن اولان یوقناق¬دا آنادان اولور. آتاسی قاراخانلیلارین ساراییندا مقام و منصب صاحبی…بیشتر بخوانید


text:
عیرقچیلیک
عیرقچیلیق (İrqçilik)، راسیزم و یا نژادپرستی، اینسانلاری آیری-آیری ایرق و نژادا بؤلور. هر عیرق و یا نژادا عایید اولان اینسانلارین هامیسی اؤزل خصوصیتلره مالیکدیرلر و بۇ خصوصیتلرله او بیری عیرقلرله فرقلنیرلر. بۇ دوشونجهیه اینانانلار عیرقلارین و نژادلارین بعضیسین آلچاق و بعضیسین اوستون بیلیرلر.[۱][۲][۳]
عیرقچی، اینسان عیرقلارینین رنگ و فیزیکی شکیل اساس آلیناراق بیربیرلریندن اوستونلویونو تمل آلان عیرقچیلیق فلسفهسینه منیمسهمیش شخصلره وئریلن آددیر. عیرقچی اینسانلارین گؤسترمیش اولدوغو بۇ توتوما ایسه «عیرقچیلیق» آدی وئریلمکدهدیر.
عیرقچیلیق گئنل اولاراق چئشیتلی اینسان عیرقلاری آراسینداکی بییولوژیک فرقلیلیقلرین کولتورل و یا بیرئیسل مسئلهلری ده تأیین ائتمهسی گرکدییینه و دوغال سسبلرله بیر عیرقین (داها چوخ اؤز عیرقینین) دیگرلریندن اوستون اولدوغونا و دیگرلرینه حوک ائتمهیه حاقّی اولدوغونا دویولان اینانج و یا بۇ دیگرلری قبول ائدن دوکتریندیر. اورتایا چیخیش ندنلری آراسیندا داها چوخ ائکونومیک ندنلری اولماسی یانیسیرا دوشونسل ندنلره ده دایانماقدادیر.
عیرقچیلیق تئرمی داها چوخ، اؤز ائتنیک کولتور باشقالارینی تک معیار اولاراق بلیرلهمک (ائتنیک مرکزیتچیلیک)، فرقلیلیق قورخوسو (zenofobi)، عیرقلار آراسیندا بیرلشمهلره و ایلیشکیلرق قارشیتلیق و میلیتچیلیک کیمی قاوراملاری دا آنلادیر. عیرقچیلیق، سوسیال آیریمچیلیغی، عیرقلار آراسیندا فرق بیرلهشدیریلمهسینی و سوی قیریما قدر وارابیلن شیددتی حاقلی گؤستئرمکدهدیر.
عیرقچیلیق گئنل چیزگیلر ایله اینجهلهندییینده اؤز قانینی داشییان، عئینی دیلی دانیشان، و عئینی سویدان گئلنلرین باشقا سویلاردان گئلنلری آشاغیلاماسی اولاراق آلقیلانیر. باشی اؤلچوملرینه دایاناراق اینسان تورونو بئش گروبا آییردی: قافقازیالی (بیاض ایرق)، موغول، ائتییوپیالی، آمریکا یئرلیسی و مالایالی. داها سونرا بوتون جانلیلاری صینیفلاندیران ایسوئچلی (سوئدلی) بییولوق Carolus Linnaeus دَری رنگینه گؤره آییرد ائتدییی دؤرد دَییشیک ایرق تانیملادی. اونو ایزلهین بییولوقلار دا فیزیکسل اؤزهللیکلری تمل آلان ایرق گروپلاری اوستونده چالیشدیلار. نه وار کی، بۇ تور صینیفلاندیرمالارین علمی و کسین اولمادیغی داها سونرا آنلاشیلدی.


text:
کیمه اینانماق اولار؟!
- توضیحات
- منتشر شده در شنبه, 09 فروردين 1393 23:45
سون اوکراین حادیثه لری نه قده ر اوزوجو اولسادا دونیامیزین رئالیقلارینی گوزلر اونونه سرگی له میشدیر. بو بیر داها بونو گوستریرکی ، اورسیت حاکمییتلری هئچ بیر بئین الخالق قانون و قایدالارا ده یه ر وئرمیرلر ، هنوز15ـ 17 نجی یوز ایللرین ایشغالچی لیق خصوصییتلری داشیماقدان ، یاخود سوویئت ایمپئریاسی یاراتماق ذئهنیتینده ن ال گوتورمه میشلر. یعنی مدنی بیر اینسان کیمی باشقالارینا ، توپراقلارینا ، آزادلیقلارینا حورمت قویماغی ، باشقالارینیدا اوز سوییه لرینده گورمه یی اویره نمه میشلر. و اویره نمکده ایسته میرلر. 21 ـ نجی یوز ایلده تاریخه قووشموش سوویئت ایمپئرییاسی رویالاریندا یاشاییرلار. بو رویالارینی حیاتا کئچیرمک اوچون هئچ بیر شئیده ن ، حتا یئنی بیر دونیا ساواشیندان دا چکین میرلر. و ساواش تبلی چالیرلار. بو اورسیت قونشولوغوندا اولان اولکه لر اوچون یاخشی بیر خبردارلیق دئییلدیر. بوندان سونرابو میللتلر داها آرییق حاضیرلیقلی اولمالیدیرلار. چونکی بو قاراباغ ،چه چه نیستان و آپغازییا دان سونرا روسلارین دوردونجو ایشغالچی کاراکتئرینی گوسترمکده دیر.
غربه گلدیکده ، اونلار اینسان حاقلاریندان ، حق دن ـ عدالتده ن دانیشیب ، آزاد دونیانین باشچیسی اولدوقلاری ایدعاسیندا ائتسه لرده ، عملده اوز چیخارلاریندان باشقا بیر شئی دوشونمورلر. یعنی دئدیکلری ، عمللریله باغداشمیر. آمئریکالیلار اسکی گوجلرینی ایتیریب ، ساواشدان یورولموشلار. بونو دیکتاتور پوتین جنابلاریدا درک ائتمیشدیر.
آمئریکا و غربین سورییه ، ایران، قاراباغ ،چه چه نیستان و آپغازییا مسئله سینده اوروسلارا تعویض وئرمه لری ، غربین گوجولویونو یوخ ، ضعفینی نوماییش ائتدیرمیشدیر. بونا علاوه اولاراق غربین رئاکسیالاریندان بئله بیر اینتبا یارانیرکی ، اونلار مسیحی دینینده اولانلارا داها چوخ رغبت بسله ییرلر. بونا بیز قافقازدا شاهید اولدوق. اونلار ائرمنیلرین ـ روسلارلا بیرلیکده آذربایجان اراضیلری نین ایشغالینا چوخ جیدی یاناشمادیلار و یاناشمیرلار. چه چه نیستان میللتی اوز مستقیللی یی اوغروندا ساواشدیقدا غربلی لر اونلاری حمایت ائتمه دیلر. آمما گورجوستان حمایت اولوندی. اراضی سی آذربایجان و اوکرایین ده اولدوغو کیمی بولونسه ده حاکمیتی ساخلاماغا چالیشدیلار. ایندی هامان حادیثه لر اوکرایین ده جریان ائدیر. آمما غربین بوگونکو یاریمچیلیق حمایت لری اوز ایقتیصادی چیخارلارینی دوشونمه لری اوروسلارین سون سالدیرقانلیغی نا سبب اولموشدور. بونو غربیده یاشامیش پوتین ده یاخشی بیلیر.. بوگونون عکسینه خورشچوف دوورونده بئرلین حادیثه لرینده اوروس تانکیلاری نین قارشی سیندا آمئریکا اوز تانکیلارینی گتیریب دوزمه سی ، یعنی غربین کسین چیخیش ائتمه سی اوروس تانکیلارینین چکیلمه سینه سبب اولدو. ائله چه ده خوروشچوفون کوبایا آتوم راکئت لرینی یئرلشدیرمک ایسته دیغی زامان آمریکا وغربین عکس العمللری بونا مانع اولدو و اوروسلاری اوز یئرینده اوتوردو. تاسوفله بونا اوخشار بیر گوج نوماییشی قاراده نیزده اوروس گمی لری نین قارشی سیندا حیاتا کئچیریلمه دی. اوروسلار راحاتلیقلا تاتارلارا عایید اولان و بوگون اوکرایین نین بیر پارچاسی اولان کیریم یاریم آداسینا صاحیب چیخدیلار. غربین ان بویوک گوردوغو ایش 30 نفرین آوروپادا اولان بانک حئسابلارینای دوندورماق اولدو. گورونور کی غرب او کسکین لی یینی ایتیرمیشدیر. یالنیز دوشونولن سئی چوخ کار الده ائتمک دیر. مئرچ آی نین 26 سیندا اوباما بروکسئل ده اوروسلارا قارشی آمیارقوندان دانیشدیغی آندا، آلمانین زیمئنس کارخاناسی نین رئیسی دیکتاتور و جینایتکار پوتین له اوتوروب سورعتلی تیره نلرین ساتیشی حاقدا معامله ائدیردی .
باشقا بیر میثال قورباچوف آذربایجاندا ، بالتیک اولکه لرینده جینایت ایشله ییب قان توکسه ده ، آلمانین بیرلشمه سینه راضیلیق وئردییی اوچون اونا باریش موکافاتی باغیشلادیلار. ائله پوتین ده اوز توپ ـ تانکلاری ایله چه چه نیستانی داغیدیب ، بیر میللتی یوخ ائتمه یه قالخسادا غربلیلر اونونلا لاس ووروب ، آلمانین کئچمیش باش ناظیری شیرودئر اونو بویوک دئموکرات آدلاندیریب ، اونا دئموکراتیک شکیلده سئچیلمیش آلمان پارلئمئنتوسوندا چیخیش ائتمه یه ایجازه وئرمیشدیر. بوگون .آوروس مافیاسی روس میللتین پولونو بوتون غرب اولکه لری نین بانکالارینا دولدوروب ، هامسی نئچه میلیونلوث ویلالارا صاحیبدیرلر. گورونورکی غربین اینسان حاقیندا بویوک ایدعالاری دا ده یه رسیز ایدعالاردیر. غربین آغزینی اوخویان اوروسلار کئچه ن بو 20 ایلده اوز بیلدیکلرینی ائدیرلر. باشقا سوزله دئسک بو غربین چیخارچی لیق سیاستی نین نتیجه سیدیر.
عکسینه غربلی لر قاراباغ ، چه چه نیستان و آپغازییا مسئله سینده اوروسلارا گذشته گئتمه سئیدیلر .شاید اوکرایین مسئله سی اورتایا چیخمازدی. و بوگونده اکر غربیلیلر بوتون ساواش گمی لرینی قاراده نیزه گونده ریب گوج نوماییش ائتدیرسئیدیلر و اوروسلاردان دالی چکیلمه لرینی ایسته سئیدیلر. پوتین نین بئله ایشغالچلیغا ال وورماسی چتین اولاردی. بوتون بو اولوب کئچن لر دوشوندوروجو مسئله لردن دیر. غربه تام اینانیب بئل باغلاماق اولماز
بوناگوره ده میللتلر اوزلری اوز طالع لرینی دوشونمه لیدیرلر. کیمسه ده ن اوموب ـ کوسمه مه لیدیرلر. چاغیمیزین واقعیتی چیخار داواسیدیر. هاردا داها چوخ چیخار اولورسا غرب و باشقالاری اوچون اورادا داها اوئریشلی یدر. بو چیخارچیلیق مئیدانیندا حاقا ـ عدالته ، میللتلرین اوز طالع لرینی اوزلری نین تعیین ائتمه کیمی ده یه رلره ، حاقلارا یئر یوخدور.
آنادیلی غزئته سی
دوقتور غروی


text:
شیلا
شیلا کراللیغی- کوره نین جنوبوندا یئرلشمیشدیر و ۵۷ میلاددان اؤنجه-جی ایلدن ۹۳۵-جی ایله قدر مؤوجود اوْلموشدور.
تاریخی[دَییشدیر]
شیلا کراللیغینین تاریخی ۳ حیصّه یه بؤلونور :
- ارکن دؤور(۵۷ میلاددان اؤنجه-654)
- اوْرتا دؤور(۶۵۴-۷۸۰)
- سوْن دؤور(۷۸۰-۹۹۵)
گوجلنمهسی[دَییشدیر]
پارک طایفه سی سوک طایفه سی طرفیندن ائدیلن قصده قدر اۆچ نسیل شیلانی ایداره ائتمیشدیر. سوک طایفهسیندان اوْلان ایلک حؤکمدار تالهانین واختیندا کیم طایفهسیندان اوْلان کیم آلژینین قیزیل قوتودان هوقونق (شیلانین باش ناظیری) طرفیندن تاپیلدیغی ادعا ائدیلیر. سوک و پارک طایفه لری آراسیندا ساواش باش وئریر و داها سوْنرا کیم طایفه سی دیگر ایکی طایفانین الیندن حاکمیّتی آلیر. شیلا کراللیغینین سوْن ایللرینه قدر کیم طایفه سی حاکمیّتی الینده ساخلاییر، دیگر ایکی طایفه ایسه دؤولتینین ایداره ائدیلمهسینده ایشتیراک ائدیرلر. شیلانین سوْنونجو کرالی گیونگسون کیم طایفهسینین عضوو ایدی.
کوریانین بیرلشمهسی[دَییشدیر]
7-جی عصرده باکچه،گایا و گوگوریو -نو بیرلشدیرمه دوشونجسیله اؤن پلانا چیخمیشدیر.شیلا کراللیغی گوجلنمهیه باشلایینجا ایلک نؤوبهده گایا کونفدراسیاسینی حمایهسی آلتینا آلدی.شیلا کراللیغی تانگ خانهدانلیغی ایله اتفاقا گیرهرک،باکچه و گوگوریو-نو دا اؤز حمایهسینه آلماق ایستییردی. آنجاق، تانگ خانهدانلیغی اتفاقی پوزاراق گوگوریو و بکچیه هۆجوم ائتدی. شیلا کراللیغی، تسانگ ایله ساواش آپاردی و سوْنوندا شیلا کراللیغی غلبه قازاناراق،گوگوریو و باکچه ده حمایهسینه آلدی.
حرب[دَییشدیر]
معمارلیق عابیدهلری[دَییشدیر]
شیلا کراللیغینین ۲۷-جی حؤکمداری و ایلک قادین رهبری اوْلان کرالیچا سوندوک اۇزاق شرقین ایلک رصدخاناسینی اینشا ائتدیرمیشدیر.


text:
اویان نیوز:
آذربایجان تورکجهسینه اویغونلاشدیران: تورکان اورمولو
۱۴- نجو بؤلوم
اؤزگورلشدیریجی ائولیلیک و بیرگهلیک
گونوموزون فمینیست حرکتی زیروهسینه چیخدیغیندا، ائولیلیک قورومونو کسکین بیر شکیلده تنقید ائتدی. بیر چوخ هئتئروسئکسوال قادینین حرکته قاتیلماسینی، توپلومسال جینسیت ائشیتسیزلیگینین بیر نورم اولدوغو محرم ایلیشکیلردهکی،اؤزللیکله ده اوزون سورهلی ائولیلیکلردهکی ائرکک باسقیسینی تحریک ائتمیشدی. حرکت، ان باشیندان بری جینسللیکله ایلگیلی ایکیلی ستانداردا مئیدان اوخودو. قادینلاری باکیره یادا بیر سئوگیلی یادا ائش اولمادیقلاری اوچون محکوم ائدن، آمما ائرککلرین جینسل آنلامدا ایستهدیکلری هر شئیی ائتمهلرینه ایذن وئرن و داورانیشلارینی گؤرمزدن گلن بو چیفته ستانداردا قارشی چیخدی. جینسل اؤزگورلشمه حرکتی، ائولیلیگین فمینیست تنقیدینی، اؤزللیکله ده ساغلیقلی و ایستیفادهسی آز اولان دوغوم کونترولو طلبینی گوجلندیردی.
ایلک زامانلاردا فمینیست آکتیویستلر، اؤزل باغلارا و ائو ایچی ایلیشکیلره یاخشیجا دیقت ائتدیلر. چونکی بوتون سینیف و عیرقلردن قادینلار، ائرکک باسقیسینین ان آغیر ضربهسینی بو شرطلرده آتاارکیل والیدئینلردن ویا ائشلریندن یئییردیلر. بیر قادین جینسیتچی بیر ائرکک رئیسله یادا اؤز اوستونده باسقی ائتمهیه چالیشان بیر یابانجییلا باشاری ایله موباریزه ائتدیکدن سونرا ائوه گئدیب حیات یولداشینا بویون ایه بیلردی. گونوموزون فمینیستلری، هم اوزون سورهلی ائولیلیکلردن گلمیش اولان هئتئروسئکسوال قادینلار هم ده اونلارین موباریزهدهکی لئزبیین موتتفیقلری، ائولیلیگی جینسللیگین بیر باشقا بیچیمی اولاراق تنقید ائتدیلر. گلنکسل جینسیتچی باغلارین، ایچریسینده یاخینلیق، مئهریبانلیق و سایغی کیمی اونسورلارین فدا ائدیلدیگی، ائرککلرین تویوق یوواسینداکی پاتریارخال خوروزلار کیمی تپهیه چیخدیغی ائولیلیکلره یول آچدیغینی گؤستردیلر.
ایلک زامانلاردا بیر چوخ فمینیست قادین، ائرککلرین دییشه بیلهجگی خوصوصوندا بدبین ایدی. بعضی هئتئروسئکسوال قادینلار، جینسیتچی ائرککلرله قوراجاقلاری ائشیتسیز ایلیشکیلر اوچون چابالاماق یئرینه جینسل ایلیشکی قورماماغی یا دا لئزبیینیزمی سئچمهیه اوستونلوک وئردیلر. دییرلری ائرککلرله یاشاناجاق تک ائشلیلیگین، قادین بدنینین قادینی باغلی اولدوغو ائرکهیه عایید بیر مولکیت اولدوغو فیکرینی گوجلندیردیگینی دوشوندولر. تک ائشلی اولمایان ایلیشکیلری سئچدیک و داها چوخ ائولنمگی ردد ائتدیک. آتاارکیل توپلوم ایچینده، ائرکک ائشله دؤولت تصدیقلهین ائولیلیک اولمادان بیرلیکده یاشامانین، ائرککلرین قادینلارین موستقیللیگینه قارشی ساغلام بیر سایقینی قورومالارینا یاردیم ائتدیگینه اینانیردیق. فمینیستلر، جینسل کؤلهلیگین سونا چاتماسینی طلب ائدیب بیر یاندان دا عاییله ایچی تجاووزون یایگینلیغینا دیقت چکرکن، عئینی آندا قادینلارین جینسل ایستکلرینی ایفاده ائتمه، جینسل قارشیلیقلی ائتکینی باشلاتما و جینسل اولاراق دویوما چاتما حاقلارینی دا ساوونوردولار.
اردملی قادینلارین جینسل اولاراق آکتیو اولمایاجاقلاری اؤیرهدیلدیگی اوچون سئکسله ایلگیلنمهیهن ائشلری ایله ایلیشکیلرینده، جینسل آنلامدا دویومسوزلوق یاشایان بیر چوخ هئتئروسئکسوال ائرکک، تام بو اوزدن فمینیست دوشونجهنی منیمسهدی. بو ائرککلر، قادین ائشلره اؤزگورلشدیریجی بیر جینسل پارادیقما سونان فمینیست حرکته بورجلویدو، چونکی اؤزلرینین داها دویوروجو بیر جینسل حیاتی اولاجاق ایدی. فمینیست دوشونرلر، بیر قادینین اردمینین او قادینین جینسل پراتیکینه گؤره بللی اولدوغو دوشونجهسینه مئیدان اوخویاراق یانلیزجا باکیرهلیک دامغاسینی بیر کنارا آتمادیلار، عئینی زاماندا قادینلارین جینسل موتلولوغونو ائرککلرینکی ایله ائشیت بیر یئره قویدولار. فمینیست حرکت، قادینلاری اصلینده ائله اولمادیغی حالدا جینسل دویوما چاتمیش کیمی ائتممهلری خوصوصوندا خبردارلیق ائدهرک، ائرککلرین جینسل عکسیکلیکلرینی اوزه چیخارما تهدیدینی اورتایا چیخارتدی.
جینسیتچی ائرککلر، بو تهدیدی اورتادان قالدیرماق اوچون، بیر چوخ فمینیستین لئزبیین اولدوغونو یا دا فمینیست بیر قادینین درسینی آلماسی اوچون “یاخشی بیر س..ایلمهسی” گرکدیگینی سؤیلهدیلر. گئرچکده ایسه فمینیست عوصیان، بیر چوخ قادینین آتاارکیل ایلیشکیلرده ائرککلرله تتمین ائدیجی بیر سئکس حیاتی یاشامادیغینی گؤستردی. قونو محرم ایلیشکیلر اولدوغوندا بیر چوخ ائرکک، فمینیزمین قادین جینسللیگینده یول آچدیغی و قادینلارین جینسل اولاراق داها آکتیو اولمالارینا ندن اولان دییشیملری منیمسهمیه، اؤز جینسل داورانیشلارینی دییشدیرمهلرینی طلب ائدن دییشیملری منیمسمکدن داها ایستکلی ایدی. فمینیست گوندم هئتئروسئکسواللیغا ایلک اوداقلاندیغیندا، ان چوخ دارتیشیلان قونولاردان بیری ده اؤن سئویشمهنین یوخلوغو ایدی. هئتئروسئکسوال قادینلار، ائرککلرین جینسل باسقیسیندان و قادینلارین حظظینی اؤنمسهممهلریندن یورولموشدو. فمینیزمین جینسل حظظه اوداقلانمیش اولماسی، قادینلارا ائرککلرین جینسل داورانیشینی الشدیرهجکلری و بونا مئیدان اوخویاجاقلاری بیر دیل سوندو.
قادینلار جینسل اؤزگورلوک قونوسوندا چوخ ایرهلیلهدیلر. جینسل یوللا بولاشان خستهلیکلرین یایغینلاشماسی قادینلارین راست گلن بیر شکیده جینسل ایلیشکیلری سئچمهسینی زورا سوخدوغو اوچون بو گون تک ائشلیلیک تنقیدی ده اونودولموش دورومدادیر. قیچس کیمی یاشامی تهدید ائدن، ائرککلرین قادینلارا یالان سؤیلهمهیه جسارتلندیریلدیگی بیر توپلومدا ائرککدن قادینا کئچمهسی داها راحات اولان خستهلیکلر، هئتئروسئکسوال قادینلارین فرقلی پارتنئرلر سئچمهسینی چتینلشدیردی. آتاارکی ایچیندهکی هئتئروسئکسوال باغلاردا وورغو تک ائشلیلیک اوزرینه اولدوغوندا، قوشا اولانلارین جینسیتچی پارادیقمانی قورمالارینین گئنلده داها چتین اولدوغو آچیقدیر. عئینی زاماندا آتاارکیل دوزن ایچینده بیر چوخ فمینیست قادین، تک ائشلی اولمایان ایلیشکیلرین داها چوخ قادینلارا ضرر وئردیگینی و سادجه ائرککلره داها چوخ گوج قازاندیردیغینی دا فرق ائتدی. قادینلار، باشقا بیر قادینلا بیرلیکده اولان بیر ائرککله جینسل ایلیشکییه گیرمگی اؤزگورجه سئچه بیلرکن، ائرککلر باشقا بیر پارتنئری اولان قادینلارا گئنلده جینسل ایلگی گؤسترمیهجکدیرلر. یا دا ایقتیداری، سورکلی قادینین پارتنئره ساییلان ائرکهیه تسلیم ائدهجک و حتّی بیرلیکدهلیکلری قونوسوندا اونون تصدیقینی آلماغا چالیشاجاق قدر ایرهلی گئدهجکدیلر. بو چتینلیکلره باخمایاراق، تک ائشلی اولماما اؤزگورلوگونه صاحیب اولان قادینلار، بو اؤزگورلوگو قوللانسا دا قوللانماسا دا قادین بدنینین ائرککلره عایید اولدوغو دوشونجهسینه مئیدان اوخوماغا و آلت اوست ائتمهیه داوام ائتمکتهدیر. جینسل حظظه داییر جینسیتچی دوشونجهلره قارشی فمینیست تنقیدین اورتدیگی دیگر بوتون اولوملو(موثبت) دییشیملر کیمی، بو دا قادینلارین و ائرککلرین داها دویوروجو جینسل ایلیشکیلر قوردوقلاری بیر دونیا یاراتماغا یاردیم ائدیبدیر.
ایلک باشدا جینسل باغلارین طبیعتیندهکی دییشیملر ائو ایچیندهکی ایلیشکیلرده دییشیملره، مثلا ائرککلرین، گوندهلیک ائو ایشلرینی و اوشاق باخیمینی ائشیتلیک آلانیندا پایلاشماسینا یول آچاجاق کیمی گؤرونوردو. گونوموزده بیر چوخ ائرکک، ائو ایشی گؤرسه ده گؤرمهسه ده، ائرککلرین بو ایشلری گؤرمهلری گرکدیگینی قبول ائدیر و گنج قادینلار بونو بیر نورم اولاراق قبول ائتدیکلری اوچون ائو ایشلرینی پایلاشماغی پروبلئم حالینا گتیرمیرلر. طبیعی کی گئرچک، بونون هئچ بیر زامان نورم حالینا گلمهدیگی، ائو ایشی و اوشاق باخیمینین بؤیوک قیسمینی هله ده داها چوخ قادینلارین یئرینه گتیردیگیدیر. گئنل اولاراق ائرککلر، یاتاق اوتاغینداکی ائشیتلیگی قبول ائتمک و اونایلاماقدا ائو ایشی و اوشاق باخیمی قونوسونداکی ائشیتلیگی قبول ائتمکدن داها ایستکلیدیرلر. قادینلارین ایسه بیریسل بیر آلاندا سینیفسل ایقتیدار قازاندیقجا ائشیتسیزلیکله، اؤزلرینین ده ائشلرینین ده ائتمک ایستمهدیگی ایشلری ائدهجک بیر یاردیمچی توتاراق باشا چیخماسی شاشیردیجی دئییل. یئنه ده هئتئروسئکسوال ایکی شخص، جینسیتچی دوشونجهنین “قادین ایشی” اولاراق تانیملادیغی ایشلر اوچون پول اؤدهدیگینده، یاردیمچینی چالیشدیران و ائتدیگی ایشی کونترول ائدن یئنه قادین اولور.
بیر قادینین حیاتینداکی تک دویوروجو آماج اولاراق گؤستریلن آنالیق فاکتینا قارشی فمینیست تنقیدی، ائولیلیگین و اوزون سورهلی بیرلیکدهلیکلرین طبیعتینی باشقا عامیللردن چوخ داها آرتیق دییشدیردی. بوندان سونرا بیر قادینین دیری اوشاق دوغوب دوغمادیغینا یا دا اوشاق بؤیودوب بؤیوتمهدیگینه گؤره بلیرلنمهدیگینه گؤره، اوشاقسیز قالماق ایستهین و هر ایکیسی ده کارییئر آرخاسیندا اولان بیر جوتون، ایکی برابرین ائولیلیگینی، یعنی ائشیتلر آراسینداکی بیر ایلیشکینی تصوور ائتمهسی بئله مومکون گلدی. اوشاقلارین اولماماسی ائشیت اولمایی راحاتلاشدیردی؛ چونکو آتاارکیل توپلوم بعضی گؤرولرین آوتوماتیک اولاراق آنالار طرفیندن ائدیلهجگینی دوشونر و بو دوروم قادینلارین اوشاق باخیمی قونوسوندا توپلومسال جینسیت ائشیتلیگینه چاتمالارینی هر زامان چتینلشدیرر. مثلا، داها اؤنجهلری امزیرمگی هئچ اؤنه چیخارمایان آتاارکیل طیب موسسیسهسینین، فمینیست حرکت سونوجوندا، امزیرمه قونوسونو بیردن بیره سادجه اولوملو گؤرمکله یئتینمهدیلر و ایشی ایصرارجیلیغا واردیرماسی چوخ شئی آنلاتماقدادیر. بو هئتئروسئکسوال اولسون ویا لئزبیین، دوغان قادینا آوتوماتیک بیر شکیلده داها چوخ سوروملولوق گتیرن اوشاق بؤیوتمه فاکتینین یانلیزجا بیر اوزودور. ائرککلرله ایلیشکی ایچیندهکی قادینلار، اوشاق صاحیبی اولمانین ایلیشکیلرینی بیردن بیره داها جینسیتچی بیر آلاندا تانیملانمیش روللارا گئری گؤندردیگینی شوبههسیز سیخلیقلا فرق ائتمیشدیلر. ینه ده جوتلر هر آلاندا، اؤزللیکله اوشاق باخیمی قونوسوندا ائشیتلیگی قوروماق آدینا چوخ چالیشسالار بونو گئرچکلشدیره بیلردیلر. یئنی مثلاین ماهیتی چوخ چالیشماقدیر، آمما بو گونه قدر ائرککلرین چوخو، اوشاق باخیمی قونوسوندا چوخ چالیشماغی سئچمهمیشدیر.
فمینیست موداخیلهلر هم اوشاقلارین موتلولوغو هم ده توپلومسال جینسیت ائشیتلیگی آچیسیندان ائرکک والیدئینلیگینین دیر و اؤنمینه دیقت چکدیلر. ائرککلر والیدئینلییه ائشیت شکیلده قاتیلدیقلاریندا، ایکی والیدئین ائولی ده اولسا، بیرلیکده ویا آیری دا یاشاسالار دا قادینلار و ائرککلر آراسینداکی ایلیشکیلر داها یاخشی گئتمکتهدیر. فمینیست حرکت سایهسینده، بیر چوخ ائرکک ائسکیسیندن داها چوخ والیدئینلیک ائدیر.
یئنه ده توپلومسال جینسیت ائشیتلیگینین یاخینینا بئله گله بیلمهمیشیک. حال بو کی سؤز قونوسو ائشیت قاتیلیمین بوتون طرفلر آچیسیندان والیدئینلیگی داها اولوملو، داها دویوروجو بیر تجروبه حالینا گتیردیگینی بیلیریک. ایش یاشامینین طلبلری، البتته چالیشان والیدئینلرین، اؤزللیکله ده ائرککلرین اوشاق باخیمیندا ایشتیراکی قونوسوندا سیخلیقلا انگل یاراتمیر. ایشه آیریلماسی گرکن زامانین قورولوشلاندیریلماسیندا بؤیوک دییشیکلیکلر گئرچکلشمهدن، یاشامین ائرککلره والیدئینلیک ائتمهلری اوچون زامان و آلان وئرهجک شکیلده دوزنلهدیگی بیر دونیادا یاشایا بیلمیهجگیک. ائله بیر دونیادا، ائرککلر والیدئینلیک ائتمه قونوسوندا داها ایستکلی اولاجاقلار. آنجاق او زامانا قدر، چوخ یورولان و آز امک حاقی آلان بیر چوخ ائرکک، قادینلار دا عئینی شکیلده یورولموش اولسالار و آز امک حاقی آلسالار بئله اوشاق باخیمینین هامیسینی قادینلارین عؤهدهلنمهلری قبول ائتمهیه ایستکلی اولاجاقدیر. آیریجا، آغ دریلی اوستونلوکچو کاپیتالیست آتااَرکی ایچیندهکی ایش دونیاسی بو گون، تام آنلامی ایله والیدئینلیک ائتمگی قادینلار اوچون ده داها چتین حالا گتیریبدیر. بو گئرچکلیک، بیر کارییئر سئچه بیلهجک اولان قادینلاری ائولرینده اوتورماغا سوروکلهمکدهدیر. قادینلاری ایش گوجونون دیشیندا توتان و ائولرینه گئری یوللایان عامیل، ائرکک باسقیسی قونوسونداکی جینسیتچی دوشونجه دئییل، “والیدئینسیز” اوشاقلاردان یارانان بیر توپلوم یاراتدیغیمیز قورخوسودور. بیر چوخ قادین، رقابتچی کارییئریزمین سئوگی دولو ایلیشکیلری بسلهمهیه چوخ آز زامان بوراخدیغینی آنلاییرلار. کیمسهنین تام زامانلی والیدئینلر اولماق اوچون ایشلرینی بوراخان ائرککلردن دانیشماماسی، روللار حاقینداکی جینسیتچی دوشونجهنین نه درجه حؤکم سوردویونو گؤسترمکدهدیر. توپلوموموزداکی بیر چوخ اینسان هله ده اوشاق بؤیوتمه قونوسوندا قادینلارین ائرککلردن داها یاخشی اولدوقلارینا اینانیر.
بیر یاندان آنالیغی تنقید ائدرکن، دیگر طرفدن ده والیدئین ایله اوشاق آراسینداکی اؤزل باغ سؤز قونوسو اولدوغوندا آنالیغین اؤزلرینه گتیردیگی اؤزل ستاتوسدان و ایمتییازلاردان راضی اولان قادینلار، والیدئینلیکدهکی یئرلریندن واز کئچمهیه، فمینیست دوشونرلرین اومدوغو قدر ایستکلی دئییلدیلر. دیگر بوتون آلانلارداکی بییولوژیک دئترمینیستیکلیگی تنقید ائدن بیر چوخ فمینیست دوشونر، قونو آنالیق اولدوغو زامان سیخلیقلا بییولوژیک دئتئرمینیستیکلیگی قوجاقلادیلار. آتالارین دا آنالار قدر اؤنملی اولدوغو و آنالار قدر یاخشی والیدئینلیک ائده بیلهجگی دوشونجهسینی بوتونلوکله منیمسهیه بیلمیردیلر. جینسیتچی دوشونجهنین حاکیمیتینین یانیندا بو چئلیشکیلر ده قونو اوشاق باخیمینا گلدیگینده، توپلومسال جینسیت ائشیتلیگینه ایلیشگین فمینیست ایستهیه ضرر وئردی.
گونوموزده کوتله مئدیاسی، بیزلری دایم ائولیلیگین گئری دؤندویو مئساژی ایله بومباردیمانا توتور. ائولیلیک هئچ بیر زامان موددان دوشمهییبدیر. اینسانلار ائولیلیگین گئری دؤندویونو اعلان ائتدیکلرینده، اصلینده، داها جینسیتچی بیچیملرده تانیملانمیش ائولیلیک قاوراملارینین یئنه “یایقین” اولدوغونو سؤیلهمهیه چالیشیرلار. بو فاکت فمینیست حرکت آچیسیندان داریخدیریجیدیر. چونکی جینسیتچی بیر تمل اوستونده قورولان ائولیلیکلرده درین سورونلار تاپیلاجاغی و بو ائولیلیکلرین نادیرن سوردویو، بو گون ده کئچمیشده اولدوغو قدر آچیقدیر. گلنکسل جینسیتچی ائولیلیکلر داها دا مودا اولدولار. بونلار ائو ایچی ایلیشکیلردهکی فمینیست عوصیان اوچون کاتالیزور ایشلو(فونکسییا) گؤرموش اولان صفالتین و دویومسوزلوغون توخوملارینی یئتیشدیرمهیه مئیللی اولسالار دا، گلنکدن اصیل آیریلان اؤزللیک، بو باغلارین چوخونون همن قوپماسیدیر: اینسانلار گنج ائولهنیب گنج بوشانیرلار.
ائولیلیک و بیرلیکدهلیکلردهکی آتاارکیل ائرکک باسقیسی، توپلوموموزدا آیریلیق و بوشانمالاری یارادان بیرینجی گوج اولموشدور. باشاریلی ائولیلیکلره داییر یاخین زاماندا ائدیلن بوتون آراشدیرمالار، توپلومسال جینسیت ائشیتلیگینین، جوتلر اوچون، هر ایکی طرفین ده دیگر طرفدن موثبت تاثیر آلدیغی بیر باغلام(کونتئکست) یاراتدیغینی گؤسترمیشدیر. بو اولوملاما(موثبتلشدیرمه)، ائولیلیک سونسوزا قدر سورمهسه بئله موتلولوغو آرتیریر؛ آیریجا، برابرلیک اوزرینه قورولان و آراداکی باغا تمل تشکیل ائدن دوستلوق داوام ائدر. گلهجکده، فمینیست حرکتده، آتاارکیل ائولیلیک باغلارینی تنقید ائتمکله داها آز زامان صرف ائدهجک و آلتئرناتیولری گؤسترمک اوچون داها چوخ چالیشاجاییق. ائشیتلیک و سایقی پرینسیپلرینین یانیندا ایلیشکیلرین قانع ائدیجی و دایمی اولماسی اوچون هم قارشیلیقلی دویوما هم ده اولغونلاشماغا احتییاج دویولدوغو اینانجینا اساسلانان، فردلرین بیر- بیرینه برابر مؤوقئعده یئر آلدیغی ایلیشکیلرین دیرینی گؤسترمک اوچون داها چوخ چالیشاجاییق.


text:
(13)
غئیبت
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ وَلَا تَجَسَّسُوا وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَنْ يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَحِيمٌ ﴿۱۲﴾ (سورة الحجرات)
أی اینانئپ گۆوننلر! وارسایئملارئن چۇغوندان قاچئنئن. باعضئ وارسایئملار کیشییی دۇغرولاردان اوزاقلاشتئرئر. کیمسەنین گیزلی حاللرینی آراشتئرمایئن؛ بیربیرینیزی آرقادان چکیشتیرمەیین. حانگینیز اؤلۆ قاردشینیزین أتینی یەمک ایستەر کی! بوندان تیکسینیرسینیز. آللاەتان چکینین؛ آللاە دؤنۆشلری (تەوبەلری) قابول أدر؛ ایکرامئ بۇلدور. (حوجورات سورەسی؛ 12)
“یا رسولوللاە! غئیبت نەدیر؟” دییە سۇرولدو. بونون اۆزرینە: “بیرینیزین، قاردشینی حۇشلانمایاجاغئ شەیلە آنماسئدئر.” آچئقلاماسئ یاپتئ. اۇرادا بولونان بیر آدام: “یا بنیم سؤیلەدیگیم اۇندا وارسا، (بو دا مئ غئیبتتیر؟) دەدی. رسولوللاە: “أگر سؤیلەدیگین اۇندا وارسا غئیبتینی یاپمئش اۇلدون. أگر سؤیلەدیگین اۇندا یۇقسا، بیر دە بۆهتاندا (ایفتیرادا) بولوندون دەمکتیر.” بویوردو. (أبوداوود؛ تیرمیذی)
دگرلی گنچلر،
گۆنلۆک حایاتئمئزدا قارارلار وریرکن باعضئ وارسایئملاردا بولونوروز. بونون ایچین باعضئ گؤسترگەلردن یۇلا چئقارئز. اؤرنگین هاوانئن بولوتلو اۇلماسئ یاغمورون یاغاجاغئنئن گؤسترگەسیدیر. بو گؤسترگەلری دیققاتە آلاراق کندی حایاتئمئزا یؤن ورمەمیزدە بیر ساقئنجا یۇقتور؛ آنجاق اینسانلار حاققئندا وارسایئملاردا بولونماق بو قادار باسیط بیر ایش دگیلدیر. اینسانلار حاققئندا وارسایئملارئمئز، اۇنلارا قارشئ توتوموموزو دا أتکیلەر. اۇنلار حاققئندا اؤن یارغئلئ اۇلمامئزا، اۇ کیشی حاققئنداکی گرچکلردن اوزاقلاشمامئزا نەدن اۇلابیلیر. بو تۆر وارسایئملاردا بولونماق، اۇقودوغوموز آیتلە یاساقلانمئشتئر.
دگرلی گنچلر،
بو آیتتە یاساقلانان شەیلردن بیری دە اینسانلارئن گیزلی حاللرینی آراشتئرماقتئر. یاشامئمئزدا چەورەمیزدەکیلرلە پایلاشتئغئمئز شەیلر اۇلدوغو گیبی، کندیمیزە ساقلادئغئمئز شەیلر دە واردئر. فارض أدەلیم کی، دویغولارئنئزئ یا دا باشقالارئنئن بیلمەسینی ایستەمەدیگینیز باعضئ اۇلایلارئ دا یازدئغئنئز بیر گۆنلۆگۆنۆز وار. عائیلەنیزدن بیری یا دا بیر آرقاداشئنئز طارافئندان، سیزدن ایذین آلئنمادان بو گۆنلۆگۆن بولونوپ اۇقونماسئنئ ایستەر میسینیز؟ چۇغونوز بوندان حۇشلانمایاجاقتئر. چۆنکۆ هیچ کیمسە کندینە اؤزل شەیلرین اۇرتایا ساچئلماسئندان حۇشلانماز.
شیمدی بو اؤرنکتن یۇلا چئقاراق گۆنلۆک حایاتئمئزداکی باعضئ داورانئشلارئمئزئ داحا دیققاتلی دۆشۆنەلیم. دیەلیم کی ایکی آرقاداشئنئز بیر کنارا چکیلمیش، آرالارئندا قۇنوشویۇر. سیز دە بیرقاچ مترە اؤتەلریندە دورویۇرسونوز وە قۇنوشتوقلارئنئ دویابیلەجک دورومداسئنئز. سیزجە نە یاپمانئز گرکیر؟ اۇرادا قالئپ سؤیلەدیکلرینی دینلەملیسینیز، یۇقسا اوزاقلاشمالئ مئسئنئز؟ آنلئق بیر دۆشۆنجە، “اۇرادا قالئپ، سؤیلەدیکلرینی دینلەملیییم.” دەسە دە اۇنا اویمایئن. کندینیزی آرقاداشلارئنئزئن یرینە قۇیون وە کندینیزە یاپئلماسئنئ ایستەمەدیگینیز بیر شەیی باشقاسئنا یاپمایئن.
دگرلی گنچلر،
آللاهئن بیزلرە یاساقلادئغئ ایشلری یاپمایا هوەسلندیرن اۇ آنلئق دۆشۆنجەلر، شەیطان وسوسەسیدیر. درحال أعوذۆ-بسملە چکەرک بو دۆشۆنجەدن آللاها سئغئنئن وە اۇرادان اوزاقلاشئن؛ چۆنکۆ قۇنوموزون باشئندا سوندوغوموز آیتتە، اینسانلار حاققئندا وارسایئملاردا بولونمانئن یانئندا، اۇنلارئن گیزلی حاللرینی آراشتئرماق دا آچئقچا یاساقلانمئشتئر.
بونلار، غئیبت یاعنی دەدیقۇدو گۆناهئنئن اؤنۆنۆ آچان أن بۆیۆک أتکنلردیر. ذاتن، اۇقودوغوموز حادیثی شریف دە غئیبتین نە اۇلدوغونو دتایلئجا آنلاتماقتادئر. بیر کیشی حاققئندا اۇنون یۇقلوغوندا کؤتۆ شەیلر سؤیلەرکن، “قۇنوشتوقلارئمئزدا نە وار کی، بیز ذاتن اۇلانئ سؤیلۆیۇروز.” دیەمزسینیز.
اینسانلار حاققئندا، اۇنلاردا بولونان کؤتۆ اؤزللیکلری قۇنوشماق غئیبتتیر. اۇنلاردا بولونمایان کؤتۆ اؤزللیکلری سانکی اۇنلاردا وارمئش گیبی قۇنوشویۇرسانئز، بو دا ایفتیرادئر. ایکیسی دە حارامدئر. غئیبت أتمەنین اؤلۆ اینسان أتی یەمەیە بنزتیلمەسی دە، اۇنون نە قادار تیکسیندیریجی بیر داورانئش اۇلدوغونو آنلامامئزئ ساغلار.
دگرلی گنچلر،
غئیبت سادەجە قۇنوشاراق یاپئلماز. گۆنۆمۆزدە بلۇگلاردا، سۇسیال مدیادا تانئدئق تانئمادئق پک چۇق کیشی حاققئندا یازئشاراق دا غئیبت یاپئلئیۇر. أگر سیز دە بؤیلە بیر گۆناها اۇرتاق اۇلدویسانئز، آیتتە بویرولدوغو گیبی، آللاەتان چکینەرک تەوبە أتملی، یاعنی دؤنۆش یاپمالئسئنئز؛ چۆنکۆ تەوبە أتمک بیر یانلئشئ یاپتئقتان سۇنرا یالنئزجا کندی کندینە پیشمان اۇلماق دگیلدیر. تەوبە أتمک ایچین، یاپتئغئنئز یانلئشتان وازگچمەنیز، مۆمکۆنسە سبب اۇلدوغونوز ضارارئ اۇرتادان قالدئرمانئز وە سۇنرا دا دۇغرو داورانمایا باشلامانئز گرکیر. اؤرنگین بیر گروپتا قۇنوشاراق؛ سانال بیر اۇرتامدا یازئشاراق ایشلەدیگینیز غئیبت سوچونو ایسە یینە عاینئ شکیلدە یازاراق دۆزلتملیسینیز. بۆتۆن بونلارئ یاپمانئن زۇرلوغو دۆشۆنۆلۆرسە، غئیبت سوچونو هیچ ایشلەمەمەنین داحا قۇلای اۇلدوغونو گؤرۆرسۆنۆز.
گۆنلۆک حایاتئمئزئن هر آنئندا آللاهئن یاساقلارئنا اویاراق یاشارساق، اومولور کی قورتولوشا أرریز.


text:
دامغان
دامغان — ایرانین سیمنان اوستانیندا یئرلشهن شهر، دامغان شهریستانینین مرکزی.
عمومی معلوماتدَییشدیر
شهر تهران ایله مشهد آراسینداکی اوتوموبیل یولو اوزرینده، تهرانا ۳۴۲ کم اوزاقلیقدادیر. ۲۰۰۶-جی ایل سیاهییا آلینماسینا گؤره اهالیسی ۵۷۳۳۱ نفردیر.
تاریخیدَییشدیر
دامغان اورتا عصرلرده کومیس (کوومئس) بؤلگهسینین مرکزی اولان اؤنملی بیر شهردیر. اما او زامانا عایید بیر نئچه بؤیوک سوتون قالینتیسیندان باشقا بیر اثر گونوموزه چاتمامیشدیر. ایسلام دؤنهمینه عایید ان اؤنملی اثرسه ۱۱-جی عصرده اینشا ائدیلهن ایندی ییخیق دورومداکی، ایکی مینارهلی تاریخانئه جامیدیر. بو جامی ایرانین بیلینهن ان قدیم مسجیدیدیر. شهرین تقریباً ۲۶ کم. شیمالیندا هئجاتومپیلوس قالینتیلاری واردیر. دامغان ۱۷۲۳-جو ایلده افقانلار طرفیندن ییخیلمیشدیر. شهرین قرب کسیمینده بؤیوک بیر قالا قالینتیلاری واردیر.
شهرین شیمالشرقینده ساسانیلر دؤنهمینه عایید و قدیم بیر قارنیزون اولدوغو دوشونولهن بیر قالا کالینتیسی واردیر کی تاپپئه هئسسار (هیسار تپه) آدییلا تانینیر. ۱۹۹۶-جی ایلده آپاریلان قازینتیلاردان سونرا، آرخئولوقلار بو سادهده ۳ فرقلی دؤنهمه عایید قالینتیلار تاپمیشلار.


text:
اوکراین اوروشیده ییگیرمه توقّیز مینگ تورت یوز دن آرتیق روس عسکری اولگن
اوشبو مطلب نی اوکراین قوراللی کوچ لری قوماندان لیگی بیلدیردی
اوکراین قوراللی کوچ لری قوماندان لیگی بیرگن بیاناتیده, روسیه نینگ اوکراین گه قرشی هجوم لری نینگ باشله گن کوندن (24- فبروری) 25- می گه قدر 29 مینگ 450 روس عسکری نینگ اولگن لیگی نی بیلدیردی.
بیاناتده, عینی دمده اوکراین اردوسی نینگ روسیه نینگ 206 اوچاغی, 170 هلیکوپتری, 1305 تانکی, 3213 زرهی واسطه سی, 606 توپی, 201 راکت تیزیمی و 93 هوا مدافعه تیزیمی نی یوق قیلگن لیگی بیلدیریلدی.
بوندن تشقری اوکراین اردوسی نینگ روسیه نینگ 2 مینگ 218 نظامی موتری, 13 کیمه و یینگیل سرعتلی قایقی و 491 اوچووچیسیز اوچاغی نی یوق قیلگن لیگی معلوم قیلیندی.
روسیه مدافعه وزیرلیگی میلادی 2022- ییل 25- مارچ کونی بیرگن بیاناتیده اوکراین اوروشیده 1351 روس عسکری نینگ اولگن لیگی نی بیلدیرگن ایدی.
روسیه اردوسی 24- فبروری کونی اوکراین گه هجوم قیله باشله دی.
علاقه لی ینگی لیکلر
زلنسکی: اردومیز روس کوچلریگه قرشی حربی عملیات آلیب بارماقده
اوکراین جمهور باشلیغی روسلرنینگ قولیدن بعضی بیر منطقه لرنی قیتریب آلگن لیکلرینی تیلگه آلدی


text:
مین ایکی یوز دوخسان یئددی سیزیلتیلار عرشه یئتدی اورمودا سوی قیریم گئتدی گؤیه چیخدی سیزلامالار سونگویه کئچدی بالالار بیری جانی، بیری میزی قیردیلار اوغلانی، قیزی ایتیرمیشیک حاقّیمیزی آرتیق یوز ایل اؤتدو یئتر یوز ایللیگی یئتدی یئتر بیریسی کورد، بیری جیلو قیرماغا گمیریر جیلوو جنایته گئدیر سینوو سیمیتقوسو، مارشیمونو سوی قیریم ائتدی اورمونو اورمیه¬نی تالادیلار باش اوسته باش قالادیلار اؤلکه¬یه قان جالادیلار مظلوم قالان وطنیم اووووی باشسیز قالان بدنیم اووووی قوجالارین چیخدی آهی اوشاقلارین یوخ پناهی…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
بیر گیله عرفان
بیر گیله عرفان بهرام اسدی بوگون آذربایجانین چالیشقان شاعیرلری و یازطارلاری، هابئله ناشرلری آراسیندا اؤزونه گؤرکملی بیر یئر توتماقدادیر. بوگونه قدر اونلارجا شعر دفتری له برابر کتابلار یازمیش و اونلارجا آذربایجان ادبیاتینا کتابلار چاپ ائدیب هدیه وئرمیشدیر. بهرام اسدی سیتماز تخلوصو ایله شعر یازیر و شعرلرینده درین معنالار و درین دوشونجه لری یاییر. شوبهه سیز چاغداش شعریمیزده قالارقی آدلاردان بیری دیر و گله جه ییمیزه ایشیق ساچان بیر شاعیردیر. اونون فاغرسیجادان آنادیلیمیزه چئویردیگی شعرلر ده…بیشتر بخوانید
محبت بولاغی / بهرام اسدی
بهرام اسدی آذربایجانین گؤرکملی بیر شاعیری و چالیشقان بیر ناشری کیمی تانینمادادیر. او اونلاریجا ده یرلی کتابلار یازمیش و عمرونو آذربایجانیمیزین ادبیاتی یولوندا کئچیرمیشدیر؛ او بیری طرفدن اونلارجا ده یرلی و آنادیلیمیزدن کتابلار چاپ ائتدیریب و یایماغینا نایل اولموشدو. بهرام اسدی ساده بیر شاعیر یوخ، بلکه عالیم و عارف کیمی دونیایا توخونور و بیر آذربایجانلی کیمی اؤز معنوی وارلیغیندا مودافیعه ائدیر. اونون شعرلری، یازیلاری و تحقیقی ایشلری بیری – بیریندن ده یرلی و مختلف قونولاری…بیشتر بخوانید


text:
ایلک دفعه حامامدا بوخارلانمیش آینادا «ایچ اوزونو» گؤروردو. آینانین قیرخ قات دولانباجلاریندا، اؤزونه اوخشار بیری اونو چاغیریردی. هه، اؤزو ایدی. چیریم- چیلپاق، بَرسیز- بَزَکسیز. نه وئران کؤنلونو گوللو دونونون آرخاسیندا گیزلتمیشدی، نه اوز- گؤزونون چیزگیلرینی کِرِملرله ایتیرمیشدی، نه ده گولوشسوز دوداقلارینا رُژلا گولوش چکمیشدی.
آینانین بوخارینی سیلمهدن آیناداکی اؤزونه دونوخدو. بو دوماندا ایتمیش قادین اونو یاخشی وصف ائدیردی. هئچ واخت نظره گلمهین اینجه اللری، بیر شیکیل یاشامینی دوزهنه سالیب، اؤزو قاب قازانلارین جینگیلتیسینده، اوشاقلارینین های- کویونده ایتمیشدی. او بیر عؤمور دوماندا، یاری گؤرونمز یاشامیشدی. ائله عؤمور بویو دا اونو «یاری» یاشاتمیشدیلار. آدینا قارا قانونلار یازمیشدیلار.
تیترک الینی آینادا کی قادینین اوزونون چیزگیلرینه چکدی. ساچینی تومارلادی. سونرا ایسه اورهیینی سینهسیندن چیخاریب، الینه آلیب اؤپدو. پارام- پارچا اورهیینه باخیب آغلادی. اورهیینده یووا سالمیش حزین بایقوشو دیندیردی. قانادلارینی سیغاللادی. ایچینده سؤنوکموش اولدوزلارین باش گیجلدن درین- درین ماغارالاری واریدی. اونلارا باخدیغجا اورهیی آغزینا گلیردی.
لاپدان اؤزونه گلدی. یاریم ساعاتدان آرتیق یالنیز اؤزونه دونوخموشدو. ائله یورغون ایدی سانکی اوزون- اوزادی، انیش- یوخوشلو سفردن قاییتمیشدی. هؤولهسک باشینی یویوب، لیفلهنیب حامامدان چیخدی. قورولانیب پالتارینی گئیدی. جیسمی سانکی مین ایللرین فوسیللری کیمی، اَلینین آلتیندان ذره- ذره سؤکولوب، تؤکولوردو.
دیواندا اوتوردو. فلاسکدان حامامدان قاباق اؤزونه دملهدییی چایدان بیر لیوان سوزوب، ناباتلا ایچدی. ساکیتلندیریجی بیر داوا آتیب سونرا یاتاغینا کئچدی. هله اوشاقلارینین اوخولدان قاییتماغینا چوخ قالیردی.
هاواخت هوشدان گئدیب، نه قدر یاتدیغینی بیلمهدی؛ لاپدان برک زنگ سسینه یئریندن دیک آتیلدی. یوخولو، تختدن دوشوب آیفونون دستهیینی گؤتوروب قاپینی آچدی.
تئلفون دایانمادان زنگ چالیردی….
اؤزونو اؤلدورن تئلفونا باخیب، هئچ اولماسا بو سهوینه اورهکدن گولدو…
ایلک دفعه حامامدا بوخارلانمیش آینادا «ایچ اوزونو» گؤروردو. آینانین قیرخ قات دولانباجلاریندا، اؤزونه اوخشار بیری اونو چاغیریردی. هه، اؤزو ایدی. چیریم- چیلپاق، بَرسیز- بَزَکسیز. نه وئران کؤنلونو گوللو دونونون آرخاسیندا گیزلتمیشدی، نه اوز- گؤزونون چیزگیلرینی کِرِملرله ایتیرمیشدی، نه ده گولوشسوز دوداقلارینا رُژلا گولوش چکمیشدی.


text:
۳۰ دسامبر
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۵۳۳ - روْم ایمپراطورلوغوندا "یۇستینیان قانونلاری" قۆووهیه مینیب.
- ۱۸۸۰ - جنوبی آفریقا "ترانسوال" جومهوریسی یارانیب.
- ۱۹۰۳ - شیکاقوْ تئاتریندا یانغین نتیجهسینده ۶۰۰ نفر هلاک اوْلوب.
- ۱۹۱۱ - سۇن یات سئن چینین بیرینجی جومهور باشقانی سئچیلیب.
- ۱۹۱۸ - آلماندا کوْممونیست حیزبی تشکیل ائدیلیب.
- ۱۹۲۲ - شوروی ده ایلک سوْوئتلر قۇرولتایی کئچیریلیب. سوْوئت سوْسیالیست جومهوریلری اتفاقی تاسیس ائدیلیب.
- ۱۹۴۷ - شوروینین دستکلهدیگی قۆووهلر رۇمانیده حاکمیتی اله آلیب.
- ۱۹۷۵ - ماداقاسکار دموْکراتیک جومهوریسی يارانیب.
- ۱۹۸۰ - تۆرکیهده ایللیک توروم ۱۰۶ فایزه چاتیب.
- ۱۹۸۹ - گنجهنین تاریخی آدی ایگیرمی عصرده ایکینجی دفعه برپا اوْلونوب.
- ۱۹۹۳ - واتیکانلا ایسرایل آراسیندا دیپلوْماتیک مۆناسیبتلر قۇرولوب.
- ۲۰۰۶ - عراقین کئچمیش جومهور باشقانی صدام حسین سحر ساعت ۵ رادهلرینده آسیلاراق اعدام ائدیلیب.


text:
`آوروپا اؤلکهلری` نتیجهلر
خبرلر [1156]
- اورتا آسیا اؤلکهلرینین عرب اؤلکهلری ایله ایلیشکیلری گلیشیر
- ایستانبول هاوا لیمانی آوروپادا یئنه بیرینجی سیرادا
- آوروپا لیگی: "ترابزونسپور" اودوزدو، "فنرباغچا" سون دقیقهده سئویندی
- آذربایجان جمهوریتی جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آوروپا سفری
- آذربایجان و تورکیه ده داخیل اولماقلا 17 اؤلکه آوروپا بیرلیگی ذیروه توپلانتیسینا دعوت آلاجاق
- بو گون آوروپا لیگینده قروپ مرحلهسینه ایستارت وئریلهجک
- اوکراینا آوروپا بیرلیگینه گاز وئرهجک
- اردوغان: آوروپا قیشدا جدی پروبلئملرله اوزلشهجک
- قازاخیستانین آوروپا اؤلکهلرینه کؤمور صادراتی رکورد سویهیه چاتیب
- جمهور باشقانی اردوغان صاباح بالکان اؤلکهلرینه سفر ائدهجک
- فخرالدین آلتون، آپا خبر آژانسینین سواللارینی جاوابلادی
- اردوغان: بؤیوک و گوجلو تورکیهنین قورولماسینا حاضیریق
- نیجریه-ده لئیسان یاغیشلاری 115-دن چوخ اینسانین حیاتینا سون قویوب
- اورزولا فن در لاین:"الکتریک بازاری آرتیق ایشلک بازار دئییل"
- ادی راما: "تورکیه پرزیدنتی اولماسایدی، آشی لاریمیز اولمازدی"
- آوروپادا طبیعی گازین قیمتی 28،6 فایز آرتدی
- مولود چاووش اوغلو ایله جوزف بورل آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- آوروپا لیگی: "فنرباغچا" غلبه قازانیب
- آوروپا بیرلیگی: ایسراییل-ین فوندلارلا باغلی ایرهلی سوردوگو ادعالار تصدیقینی تاپمادی
- آوروپا لیگی: پلی-اوفف مرحلهسینه ایستارت وئریلیر
- آوروپا اؤلکهلری بو ترورچولاری قبول ائتمک ایستمیر
- آوروپا داها آغیر گونلره حاضیر اولمالیدیر
- آوروپاداکی تورکلر اوی وئرمهیه باشلادی
- جمهور باشقانی اردوغان دان آوروپا بیرلیگینه مئساژ
- مینلرله قاچقین اوشاق آوروپادا ایتکین دوشوب
- آوروپا شامپیونو اولدو
- آوروپا افغانیستان داکی اینسانی بحرانا جاواب وئرمکده ایستکسیزدیر
- تورک بایراغی آوروپانین ذیروسینده
- آوروپا بیرلیگی-نین آنکارا-داکی سفیرلری زیبک اوینادیلار
- قاردان یارادیلان EYOF مدنیت کوچهسی آچیلدی
- تورکیه واکیفبانک قادین والیبال تیمی آوروپا شامپیونو اولدو
- سون سؤز باتینین
- تۆرک قیزلاری آوروپا شامپیونو
- 2017 آوروپا گنجلر اولمپیک قیش فستیوالی ارضرومدا باشلادی
- آوروپا بیرلیگی 2016دا ساوونمایا 200 میلیارد آورو خرجلهدی


text:
یوهان فردریک قاوس
ً
یوهان کارل فردریک قاوس — گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسی، آسترونوم و فیزیکی، کارل فردریک قاوس گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسیدیر. اوْ، قوتتینژن بیلیم یوردوینده اوْخودوغو مدتده ریاضیاتا عایید جدی آراشدیرما ایشلری آپارمیش و بیلیم یوردو قورتارارکن «عددی آراشدیرمالار» آدلی اثرینی یازمیشدیر. بۇ اثرده کوادراتیک چیخیق نظریهسی، کوادراتیک فوْرمالارین قیسا ایفادهسی، ن-درجهلی تنلیکلر نظریهسی اؤز عکسینی تاپمیشدیر. قاوس دا باشقا عالیملر کیمی پارالئل خطلرله ماراقلانمیشدی. اوْ، ۱۸. یوز ایلین سوْنوندا اقلیدس هندسهسیندن فرقلی باشقا هندسهلرین اوْلماسینین مومکونلویو ادّعاسینا گلمیردی. قاوس بۇ ساحهده چوْخ آراشدیرما ایشلری آپاراراق وارلیغی مۆمکون اوْلان هندسهنی آنتی-اقلیدس هندسهسی آدلاندیرمیشدی.[۱]
عددلر نظریهسی، ریاضی آنالیز، دیفرنسیال هندسه و اوْپتیکا علملرینه مثلسیز تؤهوهلر وئرمیشدیر.
قایناق[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-12-19. یوْخلانیلیب2010-12-19.
- باغلانتیسیز مقالهلر
- آلمانلی عالیملر
- یوهان فردریک قاوس
- ۱۷۷۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۸۵۵-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ۱۸.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
- ۱۹.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
- Braunschweig University of Technology alumni
- Corresponding Members of the St Petersburg Academy of Sciences
- German deists
- Differential geometers
- Fellows of the American Academy of Arts and Sciences
- Fellows of the Royal Society
- آلمانلی گؤیبیلیمچیلر
- German Lutherans
- آلمانلی فیزیکچیلر
- Honorary Members of the St Petersburg Academy of Sciences
- Members of the Bavarian Maximilian Order for Science and Art
- Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences
- Members of the Royal Swedish Academy of Sciences
- Mental


text:
توضیحات
گزیده ای از دیوان شهریار
1حیدر بابا، ایلدریملار شاخاندا،
سللر، سولار شاقلیدایوب آخاندا،
قیزلار اونا صف باغلیوب باخاندا
سلام اولسون شوکتوزه، ائلوزه
منیم ده بیر آدیم گلسین دیلوزه.
2حیدر بابا، کهلیکلرون اوچاندا
در آغاز دیوان شهریار می خوانیم
شهریارین آنا دیلینده شعرلرى 9
حیدر باباى شهریار 23
حیدر بابایا سلام 31
ایکنجى «حیدر بابایا سلام» 49
تورکون دیلى 60
بهجتآباد خاطرهسى 62
دؤ گونمه – سؤیونمه 64
سهندیم! 68
]ائل بلبلى[ 81
محمد راحیم حضرتلرینه جواب 88
شهریارین جوابى 96
سلیمان رستمه 98
(یتیم مالى) 99
حکیمه جان 101
کرج خاطرهسى 102
ایمان مشتریسى 105
یاتا بیلمهییرم 107
شاطر اوغلان 110
زمان سسى 112
گئتمه ترسا بالاسى 114
ناز ایلهمیسن! 116
آزادلیق قوشى وارلیق 119
غم باسدى قلیانیمى 121
پروانه و شمع 123
صنعتى مملکت! 124
غمله آتیشیق و باریشیق 127
بلالى باش 129
ایمانیله گئتدى 131
شوخلوق 133
جان آلیرایندى 134
آغیز یئمشى 136
دنیا نه یالان تاپماجادیر؟ 137
انجلا 139
هارا قاچسین انسان؟ 142
آلنمین یازیسى 145
یار قاصدى 148
گوزوم آیدین 149
جان رستم! 151
قره باسدى حکایهسى 153
انسانساز انقلابمیز! 154
مجنون 158
چابالیر اورک سینهمده 159
اویون اولدوق 161
«رطبوئریب تزهک آلدیق» 162
معلول یازیق نیلهسین؟ 164
او تایدان گلنه 167
آللاه وعدهسى! 169
صابرین خوروزى 170
انس و جن 172
آللاه بویاغى 174
]بدو آت[ 175
قافقازلى قارداشلار ایله گوروش 176
نئجه کئچدى ]عمرون[؟ 179
عزیزه 180
عزیزه جان 183
یالقیز غریب! 184
هلال محرم 185
تضمین 188
خان ننه 190
سازلى شاعریمیز «خازن» ین روحنه تقدیم 196
فخریه ئولومى 198
بهیاد دوست دیرینم محمدعلى محزون 200
دان اولدوزودا 201
باتدى 201
آقا میر صادقین خیراتى 202
عمو اوغلوم میرابوالفضله 206
قارداشیمین مزارى 209
قوشمالار و بایاتیلار
قارداشیم سلیمان رستمه اتحاف 210
قارداشیم سلیمان رستمه 212
قاچاق نبى 215
اصلى – کرم شعرینه بیر حاشیه 218
یالان دنیا! 220
گؤزومون یاشلارى 223
باجیم اوغلى «بهروز»ین بایاتیلارى 226
دکتر جاوید ده گئتدى 229
دریا ائلهدیم 231
علاوهلر
شهریارا مکتوب 235
شهریارا آچیق مکتوب 245
قارداشیم شهریارا ایکینجى مکتوب 253
شاعر قارداشیم شهریارا مکتوب 257
سلیمان رستمین مکتوبى 260
شهریارا اتحاف 263
حکیمه بلورى 265
ایضاحلار 267
(راهنماى حیدربابا) 269
تورکون دیلى 282
(تورکیهیه خیالى سفر) 315
شهریارین آنا دیلینده شعرلرى
اوتوز آلتى ایل بوندان اول، 1332- نجى ایلین اسفند آییندا، نوروز قاباغى آذربایجان خلقى ئوز شاعریندن اونودولماز بیرهدیه آلدى. بو، استاد شهریارین «حیدر بابایا سلام» اثرى ایدى. حجمجه کیچیک، مضمونجا دولغون اولان بو اثرین نشرى ایچون او وقتکى تبریزین بوتون فرهنگى و پولیقرافیگ گوجوندن و امکانلاریندان استفاده اولونموشدى- خطینى میرزا طاهر خوشنویس یاز میشدى، شکللرین رسام مرتضى نخجوانى چکمیشدى، گراورلرینى میرزا عبدالوهاب شعارى حاضرلامیشدى، حسین آقا زفیرینین چاپخاناسیندا چاپ اولونموشدى، حسن تقویمى چاپین بوتون وسایلینى حاضرلامیشدى، مهدى روشن ضمیر، عبدالعلى کارنگ هربیرى آیریلیقدا مقدمه یازمیش، شهریارین ئوزوده خلاصه شکلده اثرین یارانماسى حقینده ایضاحات وئریب اونو آذربایجانلیلارا تقدیم ائتمیشدى.
شهریا بو گوزل منظومهنى یازماقدان هله چوخ- چوخ اول ئوزونون زنگین یارادیجیلیغى ایله ایراندا شهرت قازانمیش، حقلى اولاراق معاصر دورین حافظى لقبى کیمى عالى بیر مقام صاحبى اولموشدى. بوندان سونرا شاعر بیر سیرا عامللرین تأثیرى
آلتیندا و هامیدان اول آنا سنین آرزو وایستگى ایله «حیدر بابا سلام» منظومه سینى قلمه آلمیشدى.
«حیدر بابا سلام» شمس قیس رازىنین افادهسیله دئسهک «خوش طالع ایله دوغولموشدى». اثرین نشرى ایله دیللر ازبرى اولماسى، عموم خلق محبتى قازانماسى، سر حد لرى آشیب تورک دیللى خلقلر آراسیندا یاییلماسى، یوزلرله نظیر لرله قارشیلانماسى، ماهینلار قوشولماسى، عاشیقلارین سازیندا، مغنى لرین آوازیندا اوخونماسى بیر اولدى. بو ادبى حادثه دن ایللر ئوتوب کچندن سونرا شهریار آنا دیلینده اونلارلاینى اثر یازدى، فقط باخیب گوردو که، هیچ بیریسى «حیدر بابا سلام» بویونا گلیب چاتمادى. چوخ احتمال که، شاعر آشاغیداکى مصر اعلارى یازماقلا بو حقیقتى اعتراف ائتمهلى اولدى :
باخ که (حیدر بابا) افسانه تک الموش بیرقاف
من کیچیک بیر داغى سرمنزل عنقا ائله دیم.
دوغروداندا (حیدر بابا) داغى بو اثرده افسانهوى بیرداغا چه وریلدى، شاعر اوغلونو قوینونا آلیب «سرمنزل عنقا» اولان بیرقاف کیمى باشینى گو گلره اوجالتدى.
بو معجزهیه اوخشار اثر ائله بیر زمان یاراندى که، طاغوتى قانونلار بویوک بیر خلقین دیلینه قیفیل وورموش، آذربایجان دیلینده یازماق یاساق ائدیلیب، باغیشلانماز جرم ساییلیردى. ایران خلقلرى آراسیندا نفاق سالانلاردا بوظلمى «وحدت ملى» ئورتو گو آلتیندا گیزلتمک و بیر نوع توجیه ائتمگه چالیشیر دیلار. بئله بیر ئولوم سکوتىنى شهریارین «حیدر بابایا سلام» منظومهسى سیندیردى. بو، (حیدر بابا) نین سیماسیندا قولو زنجیرلى وطنه وئریلن سلام ایدى، قارانلیقلارى یاران، سحرین مژده سینى وئرهن سلام ایدى، بوسلاما هر طرفدن علیکالسلام سسى گلدى.
آذربایجان ادبیاتى ایچون شهریار هرشیدن اول «حیدر بابا» شاعرى دیر. بو اثرین
یارانماسى هم شاعرین ئوز حیاتیندا دو نوش نقطهسى، هم ده ادبیاتیمیزدا ینى مرحلهنین باشلانغیجى اولدى. بوئولسز بدیعى اثرین میدانا گلمهسى نى شهریارین حیاتیندا و یارادیجیلیغیندا اوناگوره دو نوش نقطهسى حساب ائدیریک که، شهریارین حقیقى استعدادى بو منظومهده تام گوجو ایله چاغلامیشدیر. محض بو اثرى ایله شهریار ئوز یوردوندا گنیش شکلده تانینماغا باشلادى، خلق آراسیندا درین و سار سیلماز محبتنى بو اثرى ایله قازاندى.
ائله جه ده «حیدر بابا سلام» منظومه سى نى معاصر آذربایجان ادبیاتیندا اوناگوره دو نوش نقطهسى، ینى مرحلهنین باشلانقیجى حساب ائدیریک که محض بو اثرین میدانا گلمه سیله ادبیاتیمیزدا سوزون حقیقى معناسیندا مثلسیز بیر جانلانما، دیر چلمه عمله گلدى. معاصر آذربایجان ادبیاتى تاریخینده یقین که، «حیدر بابایا سلام» منظومه سى و اونون تأثیرى گلهجکده مستقل بیر بولمهده تحقیق اولوناجاق. بوئولمز اثرین یارانما- سنیدان سونرا آنادیللى ادبیاتا ماراق و دقت آرتدى. جوان شاعر لردن توتموش قوجامان سوز اوستالارینا قدر بو اثرهسس وئر مگه باشلادیلار. «سهنده مکتوب» اثرینده شاعر بو مطلبه بئله اشاره ائدیر :
«سنى «حیدر بابا» اول نعرهلر ایله چاغیر اندا
او سفیل داردا قالان، تولکى قووان شیر باغیر اندا
شیطانین شیللاغا قالخان قاطرى نوخدا قیر اندا
«دده قورقود» سسین آلدیم، دیدیم آرخامدى، ایناندیم
آرخا دوردوقدا سهندیم، ساوالان تک هاوالاندیم
سئله قارشى قاوالاندیم.
جوشقونون دا قانى جوشدى، منه بیر هایلىسس اولدى
هر سسیز بیر نفس اولدى.
باکى داغلارىدا هاى وئردى سسه، قیها اوجالدى،
اوتایین نعره لرى سانکى بو تایدان دا باج آلدى.
«قورخما گلدیم» دئیه سسلرده منه «جان» دئدى قارداش
منه «جان، جان» دئیهرک دشمنه «قان – قان» دئدى قارداش»
بویوک نظامى ئوز شعریندن و شاعرلر آراسیندا توتدوغو مقامدان دانیشار کن «خسرو و شیرین» اثرینده خلق آراسیندا گنیش یاییلمیش بیر مثلدن استفاده ائتمیشدیر. روایته گوره، گویا عرشده اولان بیر خوروز ئوز بانى ایلهیئر اوزونده اولان خورزولارى یوخدان اویادیر، اونون سسینه سس وئرهن خوروزلار سحرین آچیلماسینى خبر وئریرلر. نظامى ئوزونو عرشین خوروزونا بنزتمیشدى. بو مثلى شهریارین «حیدر بابایا سلام» منظومهسى حقینده سویلهسک، ظنیمزجه یانیلماریق.


text:
دونیا آنا دیلی گونو موناسیبت ایله : گونئی آذربایجاندا دیل مساله سی و اونون آلترناتیوی / فرهاد جعفر اوغلو
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 01 اسفند 1392 21:57
اؤن سوز
الینیزده اولان بو قیسا یازی دونیا آنا دیلی گونو موناسیبت ایله یولداشلار طرفیندن بو قلم صاحابینه تکلیف اولونموش و بیر نئچه ساعاتلیق ایشین نتیجه سی دیر. بئله قراره آلینمشیدیر کی بو یازی بوگونلرده گونئی آذربایجاندا کئچیریلن دونیا آنا دیلی گونو عزیزلمه مراسیملری نین بیرینده بیر چیخیش کیمی سویداشلاریمیزین قوللوغونا چاتدیریلسین. آنجاق تاسوفله بو قلم صاحیبی نین بیر پارا شخصی مشغله لرینه گوره و بو مراسیمده اولا بیلمه مگینه گوره بو سوزلر یازیلی شکیلده اینترنتده نشر اولونور. واختین آز اولدوغونا گوره یازیدا ایشلدیلن قایناقلار وئریلمه ییب. ها بئله اولا بیلسین متنده ادبیات و جومله قورولوشو باخیمیندان دا بیر پارا چاتیشمامازلیقلار باش وئرسین. هر حالدا اومید ائدیرم بو نوقصانلی یازی آنا دیلیندن محروم اولان آذربایجانلی لارین ماراغینی – معین قدر اولموش اولسادا – چکه بیلسین.
راسیزم ودیل
بوگون گونئی آذربایجاندا آذربایجان دیلی یاساق اولدوغونون 88ینجی ایللیگینی یاشاییریق. آذربایجان خالقی بو اوزون مودتده مکتب لر ، بیلیم یورلار ، مطبوعاتدا و... تکجه بیر ایل اوز میللی دیلی و آنا دیلی ساییلان آذربایجان تورکجه سینده یازیب – اوخوموش (21 آذر 1324- 21 آذر 1325). بو وضعیتی آذربایجاندا دوزگون ودَریندن ایضاح ائدیب ، اؤیرنمه و تحلیل ائتمه اوچون انسانی علملری نین موختلیف ساحه لرینده کی علمی تئوری لر و ترمینلره احتیاج گورونور. گونئی آذربایجان کونتئکستینده (بستر ، زمینه) بو دوروما راسیزم/نژاد پرستی/ تئوریسی اویغوندور. .
راسیزم (Racism) آذربایجان تورکجه سینده عیرقچیلیق و فارسجا نژاد پرستی دئمکدیر. راسیزم ان ساده صورتده او وضعیته دئییلیر کی معین بیر خالق بیر قروپون یا حوکومتین راسیستی داورانیشلارینا معروض قالیر. راسیزم کئچمیشده رنگ و سوی یا عیرق اساسیندا اولموش. میثال : آمریکانین قارا دریلی لری و آغ دریلیلری آراسیندا اوز وئرن داخیلی ساواشلار – جنوبی آفریقاداکی آپارتاید سیستمی و... هامیسی عیرق و سوی اساسیندا اولموشدو. آنجاق راسیزم همیشه عیرق و سوی اساسلی اولمامیش ، بلکه گاهدان مدنیت اساسیندا اولور و مدنیت اساسلی راسیزم / نژاد پرستی فرهنگی آدلانیر. بورادا دیل و مدنیت سوی و عیرقین و یا رنگین یئرینی توتور.بیرینجی وضعیتده عیرق یا سوی اؤنملی رول اویناییرسا ، ایکینجی وضعیتده /مدنیت اساسلی راسیزم/ دیل ، عیرق/ نژادین یئرینی توتماقدادیر. بو دگییشیکلیگین بیر اؤنملی علتی ده دونیا ادبیاتیندا عیرق / سوی آنلامی نین دگیشیلمه سیدیر. کئچمیشده عیرق / سوی(نژاد) قان ، دری ، توک ، گوزون رنگی و باشقا فیزیکی صفتلرله معین لشدیلیردیسه ، بوگون داها عیرق/ سوی دیل ایله عئینی لشمیش و معین بیر خالقین عیرق/ سوی-وندان دانیشاندا اونون دانیشدیغی و یازدیغی دیل قصد اولونور. مدنیت اساسلی راسیزم اوزونو حاکیم قروپون یا دؤولتین محکوم خالق لا علاقه دار موختلیف داورانیشلاریندا و سیاستلرینده گوستریر. بوگون دونیادا محکوم خالقین دیلی ، مدنیتی نی یاساق ائدیب ، اونو محو ائتمگه جهد گوسترمه ، حاکیم قروپون کیملیگینی دیلینی ، مدنیتینی مظلوم خالقین کیملیگینه نیسبت اوستون گوستریلمه سی، او خالقین وارلیغینا خور باخیب اونون مدنی ارثینی او جومله دن دیلینی ، ادبیاتینی ، مدنتینی ، موسیقی سینی انکار ائتمه و اونلاری لاغا قویما و... کیمی داورانیشلار راسیستی حرکتلر ساییلیر.
تاسوفلر اولسون ایللردیر کی بیلَرَک- بیلمه یَرَک گونئی آذربایجان میللی حرکتی ادبیاتیندا یانلیش اولاراق راسیزم یئرینه شوونیزم ترمینی ایشلنمکده دیر. حال بو کی گونئی آذربایجانین بوگونکو دورومو شوونیزم ترمینی ایله یوخ بلکه راسیزم نظریه سی ایله اویغون گلیر. شووونیزم ، راسیزمه بنزه ییرسه ، آنجاق اوندان فرقله نیر. موختلیف قروپلار و یا خالقلار آراسیندا مؤوجود اولان کیچیک فرقلری و الوانلیغی قاباردیب ، باشقالاری نین حاققیندا آیری سئچکیلیک باخیش ایله داورانیب و یا اوزونو باشقالارینا اوستون گوسترَرَک ، آنجاق باشقا خالقین دیلینه ، مدنیتینه ، عادت عنعنه لرینه راسیستی باخیشلا باخماماغا راسیسم یوخ بلکه شوونیزم دئییلیر. میثال اوچون هر خالقدا اولدوغو کیمی آذربایجاندا اردبیللی – تبریزلی یا ایراندا اصفهانلی – تهرانلی نین آراسیندا اولان کیچیک اختلافلار ایله بیر کرمانلی فارس –ین آذربایجانلی تورک-ه وئردیگی«ترک خر» نسبتی بیرگه شوونیزم آدی آلتیندا بیر یئره جمعلشدیرمک مومکون دگیل. بیرینجی سی شوونیزم دیر، ایکینجی سی راسیزمین بؤیوک بیر اؤرنگی دیر.
اوسته ایشاره اولوندوغو کیمی مدنیت اساسلی راسیزمده مدنیت و اوزللیکله دیل بؤیوک رول ایناییر. بورادا عیرق یا سوی / نژاد –ین یئرینه دیل قویولور. بئله کی عیرق اساسلی راسیزمده معین بیر خالق عیرق باخیمیندان /قان ، دری ، رنگ/ راسیزمه معروض قالدیردیسا ، مدنیت اساسلی راسیزمده بیر خالق دیل باخیمیندان راسیزمه معروض قالیر و او خالقین دیلی ومدنیتی محو اولونور. فارس راسیزمی گونئی آذربایجاندا و ایران-ین باشقاغئیر فارس مملکتلرینده ،100 ایله یاخین مودتینده پهلوی و ایسلام جیمهوریتی حوکومت سیستملرینده بو اراضی لرده یاشایان خالقلارین دیلینی ، مدنتینی ، موسیقی سسینی ، عادت عنعنه سینی و بوتولوکده میللی کیملیگینی محو ائتمکده گئجه – گوندوز چالیشماقدادیر. بئله کی بو راسیستی حرکتلر نسیللر دگیشیلدیکده آرتیق عادت – عنعنه یه چئویریلیب و روتینه (نهادینه) اولماقدادیر ...
میللی حوکومت و دیل
آذربایجان تورکجه سی عصیرلر بویو آذربایجاندا خالقین شفاهی و یازیلی دیلی اولموشدور.هله تاریخ اونوتمامیشدیر کی مشروطه انقلابیندان اونجه بیرینجی دفعه اولاراق ایراندا بیرینجی مدرن و مترقی مکتبلر بویوک پداگوق میرزه حسن رشدیه طرفیندن آذربایجان تورکجه سینده آچیلمیشدیر ، یا بو دیلده ماللا نصر الدین ، فریاد ، کسالت ، عدالت ، آذربایجان ، ناله ملت ، وطن دیلی ، خیر اندیش ، صؤحبت ، فروردین و ... کیمی موختلیف مطبوعات نشر اولونموش و حتی بوتون تورک دونیاسیندا میثیلسیز اولاراق فضولی نین دیوانی دفعه لرله نشر اولونموشدور(فضولی نین تورکجه دیوانی ایستانبولدا ایلک دفعه 1851 م نشر اولونانا قدر اوچ دفعه 1828 – 1849 -1857 ده تبریزده نشر اولونموشدور). بو رکورد ؛ هئچ تورکچولوگون بئشیگی ساییلان تورکیه و تورانچیلیغین کعبه سی اولان ایستانبولدا دا اولمامیشدر ...
بوتون بونلارا رغماً مشروطه آنا یاساسیندا غئیرفارس خالق لارین دیللرینه یئر وئریلمه دی هئچ ، بلکه ده میللی مجلیسه سئچیلن وکیللرین فارس دیلینده یازیب- اوخوما قابلیتی ده سئچگیلیگین بیر اساس شرطی کیمی قئیده آلیندی. گونئی آذربایجاندا خیابانی حرکتی و اونون آلتی آیلیق آزادیستان حوکومتینده قوزئی آذربایجاندا اولدوغو کیمی (آذربایجان خالق جیمهوریتی دؤنمینده) آذربایجان تورکجه سی رسمی و میللی دیل اعلان اولونمادیسا ، آنجاق بو دؤورده ده آذربایجان خالقی مکتبلره ، مطبوعاتدا و... اوز دیلینده یازیب – اوخوماق عنعنه سینی قورویوب ساخلامیشدی. اولا بیلسین بیر طرفدن ایران محروسه مملکتلرینده بو دؤوره قدر اولدوغو سنتی دیل آزادلیغی نتیجه سینده خیابانی و بو حرکتین لیدرلری بو دیلی رسمی دیل اعلان ائتمه گه هئچ احتیاج دوُیمامیشلار ، بو دؤورده دیل و میلیت مساله سی بونلارین نظرینده او قدر ده اؤنملی اولمامیش بلکه اونلارین ایستکلری ایلک اونجه مشروطه سیستمینی آذربایجان مملکتینده ایالتی و ولایتی انجمنلر شکلینده برپا ائتمک ایدی. بو دؤورون مطبوعاتیندا او جومله دن آزادیستان حوکومتی نین رسمی ژورنالی اولان تجدد ژورنالی فارسجا – آذربایجانجا نشر اولونوردو و کئچمیشده اولدوغو کیمی آذربایجاندا دیل آزادلیغی وار ایدی.
آنجاق بونلارا باخمایاراق ، فارس دیلی نین رسمی اولماسی مشروطه دؤنمینده یوخ بلکه 1925 دن بری پهلوی سولاله سینین حاکمیته گلمه سی ایله حیاتا کئچدی. حال بو کی بو تاریخدن قاباق گوستردیگیمیز کیمی آذربایجانلی لار اوز آنا دیللرینده یازیب – اوخویورموشلار. بو تاریخدن تخمینا 20 ایل سونرا 25-1324 – ینجی ایللرده گونئی آذربایجاندا بیر تاریخی حادثه باش وئررک آذربایجان تورکجه سی رسمی دیل اعلان اولوندو. بو حادثه اونا گوره تاریخی بیر حادثه حساب اولونوردو کی آذربایجان تاریخینده و اؤزللیکله گونئی آذربایجاندا ایکینجی دفعه [هله لیک سون دفعه] اولاراق آذربایجان تورکجه سی رسمی و میللی دیل اعلان اولونوردو. بیرینجی دفعه شاه اسماعیل و صفویلر دؤنمینده ، ایکینجی دفعه ایسه میللی حوکومت دؤنمینده. بئله لیکله آذربایجان میللی حؤکومتی نین تثبث ایله گونئی آذربایجان چاغداش تاریخینده ایلک دفعه اولاراق آذربایجان تورکجه سی آذربایجاندا رسمی و میللی دیل کیمی قبول اولوندو. بو دیلده مکتبلر ، بیلیم یورد آچیلدی ، آذربایجان دیلی دؤولت دایره لرینده ، محکمه لرده ایشلنمگه باشلاندی ، بو دیلده گئنیش مقیاسدا ژورناللار ، درگیلر و کیتابلار نشر اولونماغا باشلادی. «بونلار هامیسی یالنیز میللی حؤکومتین تثبث ایله حیاتا کئچیریلدی». آنجاق میللی حوکومت سقوطا اوغرادیقدان سونرا بونلار داوام ائتمه دی و هامیسی دؤنوب تاریخ اولدو ...
58-1356 ینجی ایللرده ده بیر پارا علتلره گوره گونئی آذربایجاندا میللی حوکومت قوروللا بیلمه دی و موباریزه مئیدانیندا آیت الله شریعتمداری حرکتی نین اشتراکچی لاری و مدنیت عالَمینده آذربایجان جمعیتی طرفیندن اورتایا آتیلان دیل آزادلیغی شوعاری دا اوسته لیک آذربایجان خالقینا دیل آزادلیغی ، مکتبلرده و بیلیم یوردلاردا آنا دیلینده تحصیل آلماق حاققی نی دا قازاندیرا بیلمه دی. ایران ایسلام جیمهوریتی اوز آنا یاساسیندا اصل 15 و 19 یئرلشدیرمک له و 35 ایل موختلیف شعارلارلا گونو گونه ساتیب ، موختلیف یولللارلا بو وظیفه دن بویون قاچیرماق ایسته ییب ونهایتده بو گون آذربایجاندا آنا دیلینده هئچ تکجه بیر مکتبده یوخدو ، آذربایجان تورکجه سینده نشر اولونان مطبوعاتین سایی دا بارماق سایینا چاتمیر. بودور آذربایجان خالقی نین اوز آنا دیلیندن اولان پایی ...
نتیجه
بیر نئچه مودتدیر کی بیر پارا قروپلار و شخصلر ایللر بویو آذربایجان خالقی نین میللی موقدراتی یولوندا موباریزه دن و 35 ایل ایران ایسلام جیمهوریتی نین حاکیمیتیندن سونرا(اصلینده 88 ایل اسارتدن سونرا) هله ده ایران جیمهور باشقانی نین 6 آی بوندان اونجه وئردیگی «تورک دیلی آکادمیاسی/ فرهنگستان زبان ترکی » وعده سینه گوز تیکیمش و بو آکادمیانی اورَکدن سالاملاماغا بیری – بیریندن قاباغا کئچمگه ، دَری دن – قابیقدان چیخیرلار. بونلارا خاطیرلاتماق لازیمدیر : بونو نظرده آلماقلا کی آذربایجاندا آنا دیلینده هر بیر آددیم- کیچیک اولموش اولورسا- آتیلیرسادا او آذربایجان خالقی اوچون بؤیوک بیر نایلیتدیر ، آنجاق بو 35 ایللیک حوکومتین تجروبه سی باشقا بیر زاد گوسترمکدیر. او دا بوندان عیبارتدیر : بو حؤکومت 35 ایل اؤتَندن سونرا اوزونون آنا یاساسینداکی ترتیب ائتدیگی اصل 15 – ی ده حیاتا کئچیرمک ایستمیر ، و بو مودتده گوروندوگو کیمی تکجه بیر صینیفده ده آذربایجان دیلنده تحصیل آلینماغا مئیل گوسترمه ییب و ایندی ده گوسترمیر. ایندی بؤرکوموزو قاباغیمیزا قویمالی و اؤزوموزه بو سوالی وئرمه لی ییک کی اوز ترتیب ائدیگی قانونلارا عمل ائتمه ین بیر حوکومت نئجه دیلده دئییلن و هئچ بیر رسمی سندده قئیده آلینمایان بیر سوزو (دیل آکادمیاسی / فرهنگستان زبان – نین قورولماسی ) حیاتا کئچیرجک ؟!
بیر طرفدن ایسه آذربایجان چاغداش تاریخی ؛ دیل مساله سی حاققیندا بیزه وئرَجَک آلترناتیوی 68 ایل بوندان اؤنجه آذربایجان میللی حوکومتی و بو حوکومتین آنا دیلی حاققیندا تدبیرلرینی بیزه گوستریر. بو تاریخ همی ده کئچمیش 100 ایلده خصوص ایله 1925م /1304 گ - دن بری تاریخی بؤیوک بیر درسی بیزه وئرمکده دیر : گونئی آذربایجاندا آذربایجان خالیقینی تمثیل ائدن گوجلو میللی حؤکومت اولدوغو زامان آذربایجان دیلی رسمی و میللی دیل اعلان اولونوب (25-1324- ینجی ایللر) آنجاق میللی حؤکومتین اولمادیغی زاماندا آذربایجان خالقی اوز میللی دیلینی قورویب ساخلایا بیلمه میش و فارس راسیزم ایله ال به یاخا اولموشدور (پهلوی لر و ایسلام جیمهوریتی دؤنمینده).
باشقا طرفدن ایسه آذربایجاندا میللی حؤکومتسیز ، دیل آزادلیغی و یا آذربایجان دیلی نین ایراندا و آذربایجاندا رسمی لشدیریلمه سی ایله آذربایجاندا حوکم سورن88 ایللیک فارس راسیزمی ده آرادان گئتمه یه جک. بلکه بو راسیزمدن قورتولماغا گونئی آذربایجاندا فدرال یا موستقیل میللی حوکومت قورولمالی دیر. ایراندا 88 ایللیک فارس راسیزمی و ایچ موستملیکه چیلیک (استعممار داخلی) آذربایجان خالقینا اؤز میللی موقدراتینی (حق تعیین سرنوشت ملی) الده ائتمه ایمکانی نی وئریر. بئله کی بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی نین قانونلارینا اساسلاناراق بو ایکی وضعیته – راسیزم و موستملیکه چیلیک – معروض قالان خالق لار اؤز میللی موقدراتینی معینلشدیرمه یه حاقلی دیرلار. بئله لیکله گونئی آذربایجاندا آذربایجان تورکجه سی گلجک نسیللر اوچون قورونوب ساخلانیلماسی نی تضمین ائدن تکجه یول ، آذربایجاندا فدرال یا موستقیل میللی حوکومتین قورولماسی دیر.
1 بالیقلار(حوت) آیی 1392 گونش ایلی
گونئی آذربایجان
قایناق :
http://historyaz.blogfa.com/post-51.aspx