text:
ویدا حشمتینین «تانری بویالی ساچلاریم» آدلی شعر مجموعهسینه اؤن سؤز
آذربایجان ادبیاتی تاریخینده حقیقتن ده شجاعت گؤسترمیش، داستانلار یارادان قادینلار چووخ اولموشلار. داستان دئدییمده یعنی بو دئمکدیرکی هم ائوده، هم ده اجتماعی فعالیتده جنگاورلیک نمایش ائتدیرن، آدلاری بشر تاریخی بویو پارلایان قادینلار اولوبدور.
ادبیاتدا یئنی و فرقلی ادبی اوسلوب و یا ترانسفورماسیا یارادان قادینلار دا اولوب. اونلارین آدلاری و شخصیتلری همیشه اؤنملیدیرلر. طبیعی کی، آذربایجان ادبیاتی تاریخینین یازیلماسی پاتریارخال خاراختئر داشیدیغیندان متفکر قادینلارین اثرلرینین تاپیلماسی بعضی حاللاردا بیر چوخ پرابلئم و آختاریشلارلا اوزلهشیر.
فئمینیست «feminist» ادبیات قادینلارین جامعهده، نئجه مؤوقع توتدوقلارینا اساسلانان ادبیاتدیر.
اووللر کیشیلرین معین ائتدییی مؤوقع، ایندی قادینلار کیشیلره قارشی پرابلئملرینی، آیری- سئچکیلیینی، حیسلرینی غئیر برابر مؤوقعلرینی گوندمه گتیررک کیشیلره اعتراض ائدیرلر. بو نوع ادبیاتین مؤوضوعسو، ایستر، ایستهمز سوسیال وضعیتینه گؤره کیشیلردن آشاغی پیللهلرده اولان و پسیخولوژی باخیملار ایله بعضن اؤز نقطهیی نظردن عینی روتبهده اولمایان، بو ادبیات نؤوعو قادینلارین ایتیردیکلری حقوقلاری و ایتیردیکلری ایستاتوسلاری ایله باغلی شعورسوزلوقلارینی اویادیر. هابئله کیشیسل جامعهنی تنقید ائتمهیه چالیشیر.
هابئله… قادینلارین قادینا خاص، فیزیکی و روحسال خصوصیاتلاری نظره آلینمالی و اونلارین جامعهده کی روحی و فیزیکی گوجلرینین امکان وئردییی سیاسی و سوسیال حقوقلار و مسئلهلرله عینی اهمیت وئرمهلیدیر.
منجه: ادبیاتدا قادینلا-کیشی قارشی دورماسی اولمامالیدیر و منجه قادین هر باخیمدان کیشی حسابلانماغی واجیب اولماقلا و قادینین هر وضعیتینه باخمایاراق بیر کیشی حسابلانمالیدیر و بو فئمینیست ادبیاتیندا داوا، دالاش کئچمیش زامانلارا عایید اولاراق کؤهنه بئیینلر طرفیندن عزیز قادینلار ایچین هله اونودولماز سورون و پرابلئم یاراتمیشلار.
ایندیسه بو زامان، قادین ایچین، هم باخیشلار متفاوتلشمیشدیر، هم دونیا بو وضعیتی مقبول سوییهلره گتیررکن قادینی عینی زاماندا بیر کیشی سانیلماسینی اؤیرتمیشدیر. و… بو منجه چووخ موبارک بیر اولایدیر. تکجه تورک آذربایجان ادبیاتیندا یوخ، بلکه تامام ایله دونیادا و گلوبال دونیا ادبیاتیندا.
فئمینیست ادبیات قادینلارین لیاقتینی «پسیخولوگیا وضعیتی» مودافیعه ائتملی و بونا اویغون اولاراق اونلاری حقوقلار باخیمیندان برابر اینسان کیمی یاردیم ائتمهلیدیر. قادینی کیشی ایله مقایسه ائدن بیری گئریده قالمیش فئمینیزم فورماسیندان اذیت چکیرررر.
آمما آذربایجان قادین ادبیاتی مسئلهسینده اوزون ایللردیر منی مهم بیر مسئله، مشغول ائتمیشدیررر.
اونا گؤره ده بو گون آذربایجان قادینلاری ایندیکی گونسل شعیریمیزده «اؤز قادینلیقلاریندان داهاااااا اوزاق دوشموشلر و اؤزلوکلریندن یازمایاراق، هویتلرینی باسدیرمیشلار. ( کاش بئله اولمایایدی) بوگون قادین ادبیاتینین بوتون اثرلرینه نظر سالساق گؤرهریک بو شاعرلرین اکثریتی کیشی ادبیاتی و شعیری کیمی، یازیب و یارادیبلار.
منجه و فیکریمجه؛ فئمینیست ادبیات آذربایجان کلاسیک و چاغداش ادبیاتیندا اؤز لاییقلی و اؤزونه عایید اولان یئرینی تاپمامیشدیر. چونکو فئمینیست «قادین» ادبیات صیرف قادین ایچین بیر اؤزل و خاص ادبیاتیدیر. هابئله قادین شاعرلر ایسه اؤز شعیرلرینده یاشاملارینی و قادینلیقلاریندان یازیب و دانیشمالیدیرلار. منجه، قادین ادبیاتینین ان اؤنملى چاتیشمازلیغی دا بودور.
بونلاری نمونه گتیردییمده سایین قادین شاعریمیز «ویدا حشمتی» افندینین یاشامی و شعیرلری آماجیمین اساسیدیر.
بو شاعر نئچه ایللردیر تانیدیغیما گؤره، ادبیات ساحهسینده داها چالیشاجاغی بیزیم چاغداش تورک آذربایجان قادین شعیریمیزده آیدین و گؤرکملیدیر.
سئوگیلی ویدا حشمتی شعیرلری تورک آنا دیلینده بیر نؤوع محبت، وطن سئوگیسی، هومانیتار و اینسانلیق سئوگیسی و عینی زاماندا اعتراضدیررررر. هابئله شاعرین بوتون قادینلیعینا اویار بایکوتلوغونا اعتراضی دا بو قبیلدیرررر.
بو سایین شاعر اؤز یارادیجیلیغیندا، یوخسا قادین اولماسینا اعتراض ائدرکن، وارلیق سیستئمینده قادینین اولماسینا اعتراض یوموروغونو گؤیلره قالدیریرررر.
اعتراضین بو فورمالاری نتیجه اعتباری ایله فرقلی اولسادا، آمما ماهیت و هویت باخیمیندان بیر نوقطه و مقاما اشاره ائدیر و سؤیلهییر؛ قادین اولماق و بوتون مسئولیتلر یوکونو داشیماق، بو جامعه ده داها گوناه و یئرسیزدیر.
۱
بورادا ایستیرم محتوا باخیمیندان سایین خانیم ویدا حشمتینین پوئتیک اوصوللاریندان آزاراق اولسادا سؤز آچیم. چونکو اونلار عمومیتله یاخشی گؤرونور شعیرلرینده.
بلی دئدیم ویدا خانیم اعتراض شاعریدیر و اثرلرینده بیر قادین اولاراق، قادینلارین بایکوت و تجرید اولونماسینا سبب اولان شئیلره اعتراضلانیر. ویدا بیر شعیرینده دئییر:
قینامایین آلچاق دوواریمی
اؤگئی دوغولموشام بلکه
آزغی سوزولموشم دئیهسن
دونیانین بیر باجاسیندان
بوتون آیهلر منسیز
گؤیسومده اوچوشان گؤیرچینلر دنسیز…
بوردا آیدینجاسینا شاعرین دوشونجهسینی آلا بیلیریک.
ویدا حشمتی سیرلی، آغلار و فریاد شاعریدیر. قیشقیریغی شعیر نداسیدیر. شعیرینین مایاسی چئوریلیشدن توتولموشدور. تاریخ بویو و ان آزی بوگون قادین جامعهسیندن دانیشان بیر حقیقت انقلابیندان سؤزلر آرایا قویور:
بوتون یوواسیز قوشلار
قادین ماهنیلاریندان
یاد گئتمیش گوزگولرده سینان گمیلر
قادین ساچلاریندا لؤوبر سالار آنجاق
یئنه ساریمساق گئینیب هاوا
گوموشو گیلاوارینی
دالغالانیر پردهلریمده
دنیز قوشلارینین آغوووش دیمدییی
من نئیه سارالیم
من نئیه سولوم؟
منیم کی قوشامدان
ارنلر سوت امیب
منیم کی یاشیمدان
ایپک یولو کئچیب
من نییه کؤورهلیم
من نییه دولوم؟
گونه باخان کؤلگهسی ده یاخمادیم یاراما
قوی دئسینلر بو قادینی
بیر چینار اوخشادی.
شاعر هابئله کئچمیش قارا اولایلارینی خاطیرلایارکن، اؤزونه اورهک وئریر و اویودور. چونکو هر بیر میللتی کئچمیش تاریخ ایله وورغولارلار بونلارا گؤره، ویدا خانیم اؤزونو آلچاق دووارلی ساناراق؛ من نییه کؤورهلیم، من نییه دولوم! دئییر و دانیشیر. و…
شعیر دیلی بو دئمکدیر کی؛ شاعر همیشه بو سؤز و سؤزجوکلرله اویناییر، اونلاری پئشهکارجاسینا دئییشدیریر و یا اونا نسه علاوه ائدیر. بعضن شاعر آنجاق سؤز دوزموموندن لذت آلیر و بو ذؤوقو اوخوجو ایله بؤلوشمک ایستهییر. ویدا حشمتینین شعیرلری دیل باخیمیندان بعضن اورتا باب، بعضن ده چاغداشدیر. مثلن بو میصراعلارا موراجیعت ائده بیلهریک:
بوتون پای-بؤلوشلردن
منه قالان اؤزلم اولدو
سانکی
کلیسالار خاچیندان آسیلان من دئییلمیشم
سانکی
بارماقلاریمدان امیزدیرمهمیشم بو ائرکک دونیانی
اتهییمده دالغالانان چین دیواری
گؤزلریمدن داشلانان هئراکلیت چایی
یاناغیما سوزولن باش ساری تئل
«سانکی
بیر حکایهدیر» قادین، قودا، خودا
قینامایین آلچاق دوواریمی
اؤگئی دوغولموشام بلکه!
آزغی سوزولموشم دئیهسن
دونیانین بیر باجاسیندان!
بیر شاعرین دیگر شاعرلردن فرقی، اونون سؤزلرله قارشیلانماسیندا و گؤزللیک یاراتماق ایچین اونلارین آراسیندا علاقه تاپماسیندادیررررر، و اصلینده دیل شاعرین هدفه چاتماق واسیطهسی دئییل. هدفین اؤزودور.
منجه، شاعرلری هامییا تانیدان یالنیز «دیلیدیر». شاعری باشقا شاعردن و یا شاعرلردن آییرماق ایچین، اونلارین پوئتیک دیلینه باخماق لازیمدیر و گوجلو شاعری هامییا تانیتدیران یالنیز دیلیدیررررر.
بوراسی اؤلکهدیر
اؤلمک یئری!!
بورانین قار چیچهیی
سون بئشیک باجیمدیر
سوبای لالالاری قانقارداشیم
بوردا تانری
ساغلیق وئرر اللرینی
بویدا، بویدا ایستیکانلارا
گونش مزهسی ایله سرخوشلایار
پاییزلامیش دوداقلاری
دایناسور قاش، قاباغیندا
گولومسهین قیرمیزی کپهنکلر
گونش قادینلارمیش…
او شاعرلرکی (کیشی و قادین) بو گون چاغداش آزربایجان ادبیاتیندا ایز قویمایان و هر حالدا تکرارچیلیقلا، تقلیدله مشغولدورلار و آرتیق سسلری یوخ اولاراق، بیر یئره چیخمادان، اؤزلرینده بوغولوب قالمیشلار، ادبیاتی بوراخمالی و قیراغا قویمالیدیرلار.


c: text/html

text:
اویان نیوز : ایوانیشویلی، آذربایجانلی یئتکیلیلر ایله انرژی آلانیندا امکداشلیق باشدا اولماق اوزره سرحد پروبلئملری و سیاسی ایلیشکیلری دانیشدی
گورجوستان باشباخانی بیدزینا ایوانیشویلی بروکسلدن سونرا ایکینجی سفرینی آذربایجانا ائتدی.
ایوانیشویلی، آذربایجانلی یئتکیلیلر ایله انرژی آلانیندا امکداشلیق باشدا اولماق اوزره سرحد پروبلئملری و سیاسی ایلیشکیلری دانیشدی. باشباخان بیدزینا ایوانیشویلی قالابالیق بیر هیاتله باکییا گئتدی. ایلک آدرس جمهورباشقانلیغی اولدو. ایوانیشویلی، پرزیدنت ایلهام علییئوله تخمینا بیر ساعتلیق گؤروشمه گئچیردی. ایلک اولاراق انرژی ساحهسیندکی امکداشلیق و بو امکداشلیغین گلیشدیریلمهسی دانیشیلدی. آذربایجان و گورجوستان آراسیندا یاشانان سرحد پروبلئملری ده ماسایا یاتیردیلان باشقا بیر قونو اولدو.
گورجو لیدئرین پرزیدنتلیگیندن سونراکی آدرسی باشباخانلیقدی. بیدزینا ایوانیشویلی بورادا قونومداشی آرتور راسیزاده ایله گؤروشدو. ایکی اؤلکه آراسینداکی ایلیشکیلر و بو ایلیشکیلرین گلیشدیریلمهسی دانیشیلدی. آیریجا ترانسآنادولو پروژهسینین آیرینتیلاری و باکی-تفلیس-قارس دمیر یولو پروژهلری ده گوندمه گلن قونولار اولدو.
ت.ر.ت. ترکی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
راکتلرین بؤلوجو ترور هؤرگوتو یپگ/پکاکا ایشغالینداکی تل رفعت بؤلگهسیندن آتیلدیغی دگرلندیریلدی سوریهده بؤلوجو ترور هؤرگوتو یپگ/پکاکا ایشغالینداکی تل رفعت بؤلگهسیندن آتیلدیغی دگرلندیریلن ۲ راکت، تورکیهمیزین کیلیس شهرینه دوشدو. میللی ساوونما باخانلیغی...
ایراندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان تروریست “حدود قارتاللاری” طرفیندن یاخالاندی ت.ر.تنین وئردیگی بیلگیلره گؤره، ایراندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان تروریست واندا وظیفهلی تورک عسگرلری “حدود قارتاللاری” طرفیندن یاخالاندی. تورکیه میلی ساوونما باخانلیغی،...
تورکیهده بینگؤلدن قالخان هلیکوپتر ایله ارتباط، تورکیه ساعاتی ایله ۱۴:۲۵ده کسیلدی. بیتلیسده بیر حربی هلیکوپترین قضایا اوغراییب دوشمهسی نتیجهسینده ۱۱ عسگر شهید اولدو. میلی ساوونما باخانلیغینین یاییملادیغی آچیقلامایا گؤره، بینگؤلدن...


text:
دان آمچی
دان آمچی (اینگیلیسجه: Don Ameche) آمریکالی کومدین, دوبلور و اوْیونچو. ۳۱ مئی ۱۹۰۸ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵ ایل عؤمر ائلهییب و ۶ دسامبر ۱۹۹۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اؤز تحصیلینی ویسکانسین-مدیسن بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1929–1993 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Don Ameche»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دان آمچی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز: بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی ائییتیم بیلیم و مدنیت تشکیلاتی (یونسکو) تورکیه میللی کومیسیونو باشقانی اؤجال اوغوز، تورکیهدن بو ایل دیوان لغات تورک و کولتپه تابلتلرینین(یازیلی چاموردان لؤوحهلر) یونسکو دونیا بللهگینه آلینماسی اوچون باش ووراجاقلارینی آچیقلادی.
۱۰۷۲-۱۰۷۴ ایللرینده کاشغارلی ماحمود طرفیندن یازیلان و تورک دیلینین عربجه سؤزلوگو اولان دیوان لغات تورکون، دیلچیلر اوچون چوخ اؤنملی اولدوغونو ایفاده ائدن اوغوز، “دیوان لغات تورک دئمک، تخمینا ۸۰ اؤلکهنی یاخیندان ماراقلاندیران بیر مدنی یادداشدان سؤز ائدیریک دئمکدیر”دئدی.
اوغوز، کاشغارلی ماحمودون، اثرینده چئکدیگی دونیا خریطهسییله توپوگرافی، خریطه بللهگی و مدنیتی باخیمیندان دا اؤنم داشیدیغینی وورغولایاراق، بئله داوام ائتدی: “کاشغارلی ماحمود، کاشغاردان بغدادا قدر او بؤلگهده یئرلهشیک تورک، عرب، فارس و دیگر ائتنیک مدنی قروپلاری تانیییر، بونلارلا ایلگیلی بیلگیلر وئریر، دؤنمینین مدنی بیریکیمینی/تجروبهسینی و بللهگینی سؤزلوک آراچیلیغی ایله گونوموزه چاتدیریر. بو سببدن دیوان لغات تورک دئمک قازاقیستان، اؤزبکیستان، اویغور اؤزارک بؤلگهسی، قیرقیزیستان، آذربایجان، تورکمنیستان، ایران، افغانیستان، تاجیکیستان کیمی اؤلکهلرین بوگونکو جغرافیالارییلا مراکشدن موریتانییه، چاددان سودانا قدر کؤرفز اؤلکهلری داخیل تخمینا ۸۰ اؤلکهنی یاخیندان ماراقلاندیران بیر مدنی حافظهدن سؤز ائدیریک دئمکدیر.”
کایسریدکی کولتپه قازیلاریندا گون ایشیغینا چیخاریلان و چیوی یازیسییلا آسورجا یازیلان کول تپه تابلتلری ده دونیا بللهگینه گیرمهیه حاضرلانیر. اوغوز، آنادولودا تورکلردن اؤنجهکی سومرلردن هیتیتلرلره اسکی اویقارلیقلارین ایزلرینین یئر آلدیغی لؤوحهلرده، انسانلیق تاریخینی آیدینلاداجاق اؤنملی بیلگیلر، آنلاشمالار، یازیشمالارین تاپیلدیغینی سؤیلهدی.
اوغوز، هر ایکی فایلین دا یازیم ایشینین داوام ائتدیگینی و ۳۱ مارسا قدر یونسکونون باش مرکزینه باش ووراجاقلارینی بیلدیردی.
قایناق: http://www.trtturki.com/trtworld/azt/newsDetail.aspx?HaberKodu=febac577-697f-4064-84ea-3b22566568a3


text:
جو بایدن اوکراینالی همکاری ولودیمیر زلنسکی ایله تلفون دانیشیغی آپاریب
امریکا پرزیدنتی جو بایدن اوکراینایا لازیم اولان مدتده کؤمک ائتمهیه داوام ائدجگی وعدینی وئریب.
امریکا پرزیدنتی جو بایدن اوکراینالی همکاری ولودیمیر زلنسکی ایله تلفون دانیشیغی آپاریب.
جو بایدن صحبت زامانی کیئوه 625 میلیون دولارلیق حربی یاردیمین نؤوبتی بولومونون آیریلماسی قرارینی آچیقلاییب.
آغ ائوین مؤوضوع ایله باغلی یایدیغی معلوماتدا بیلدیریلیب کی، پرزیدنت بایدن اوکراینایا لازیم اولان مدتده کؤمک ائتمهیه داوام ائدجگینه سؤز وئریب. خصوصاً ده بو گون او، تهلوکهسیزلیک یاردیمینین 625 میلیون دولار مبلغینده یئنی بولومونو تقدیم ائدیب.
یاردیما HIMARS سیستملری، دیگر موختلیف توپچو سیستملری و تجهیزات لاری، زرهلی آراج لار دا داخیلدیر.
جو بایدن هم صحبتینه امریکانین روسیایا قارشی محدودلاشدیریجی تدبیرلری داوام ائتدیرمهیه حاضیر اولدوغونو وورغولاییب.
امریکا پرزیدنتی همچنین ایستانبول-دا ایمضالانمیش و اوکراینا تاخیلینین اولوسلار آراسی بازارا چیخماسینا ایمکان وئرن تاخیل دهلیزی سازیشینین اوغورونو آلقیشلادیغینی بیلدیریب و اوکراینانین آزادلیغی و دموکراسیسی دموکراتیاسی اوچون اولوسلار آراسی سعی لری هر زامان دستکلهیهجکلرینی وورغولاییب.
ایلگیلیلی خبرلر
استوره: تورکیهنین ترورلا موباریزه حاقی وار
نروژ باشباخانی، "تهلوکه اولدوغو زامان تورکیهنین ترورلا موباریزه حاقی وار" دئدی
بروکسلده "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" آدلی پانل تشکیل ائدیلدی
متخصصلر، جمهورباشقانی رجب طیب اردوغانین "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" کیتابیندا دقته چاتدیردیغی دوشونجهلر اطرافیندا فیکیر آلیش وئریشی ائتدیلر
آوروپا پارلمانینا سایبری سالدیری
"آوروپا پارلمانی، چوخ گلیشمیش بیر سایبری سالدdری آلتیندا. کرملین یؤنوملو بیر قروپ سالدیرینین مسئولیتی اۆستلندی"


text:
۱۷۸۹ (میلادی)
میلادی ۱۷۸۹-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین یئددی یۆز سکسن دوْققوزونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ آوریل - عثمانلی سولطانی بیرینجی عبدالحمید اؤلدو٬ اۆچونجو سلیم تاختا چیخدی.
- ۷ آقوست - آبش موحاریبه ناظرلیگینین اساسی قویولموشدور.
- ۲۸ نوْوامبر - فرانسهلی حکیم ژوزف گیوتین اؤلوم آلتینی (گیوتینی) فرانسه مجلیسینه تقدیم ائتمیشدیر.
- ۲۶ آقوست - فرانسه پارلمانی «اینسان و وطنداش حاقلاری بَياننامهسی»نی قبول ائتمیشدیر.
- ۱۰ اوْکتوبر - ژوزف گیلیوتن گیلیوتینین ماکتینی دؤولته تقدیم ائتمیشدیر.


text:
ایران آذربایجانینین، اؤزللیکله خوی شهرینین ادبی کارنامهسینه مراجعت ائدنده، علیرضا ذیحق-ین اؤزونه مخصوص یئری وار بو کارنامهده. ذیحق اؤز اثرلرینی ایکی دیلده، هم اؤلکهنین رسمی دیلینده، هم ده اؤز آنا دیلینده یازیب، یارادیب. حتی بعضی روایتلرینده اؤز آنا دیلینه اولان قایغیسینی صراحت ایله روایتین آداملارینین دیلینه باغلاییب. ذیحقین فولکولور حوزهسینده فعالیتلری ده آنا دیلینه اولان قایغیسیندان قایناقلانیر.
منه گؤره علیرضا ذیحق-ین ادبی فعالیتلرینی نئچه حؤزهده بررسی ائلهمک لازیمدیر.
– بیرینجیسی، ژورنالیستی فعالییتلری
– ایکینجیسی، مارال وئبلاگینین مودورلویو
– اوچونجوسو، فولکولور ساحهسیندهکی فعالیتلری
– دؤردونجوسو، ترجمه حوزهسیندهکی ایشلری
– بئشینجیسی، شعر، حئکایه و رمان ژانرلاریندا یارادیجیلیغی.
ذیحق-ین بیرینجی و عئینحالدا أن گؤرکملی ادبی فعالیتی دهدهقورقود نشریهسی ایله باشلانیر.
منه گؤره ۵۷ انقلابینین تاثیری، اوستهلیک ۵۹ و ۶۰-جی ایللرین سیاسی- اجتماعی، ادبی فضاسی، آنا دیلی قایغیسی، جوانلیق و جسارت أل- أله وئریب، علیرضا ذیحق، حسین فیضالهی وحیدین همکارلیغی ایله ۱۳۵۹-جو ایلین مرداد آییندان ۱۳۶۱-جی ایلین اردیبهشت آیینا کیمی ۲۰ سایی دهده قورقود آیلیق نشریهسی، آذربایجان تورکجهسینده ۵۰۰۰ تیراژ ایله تبریزده ایشیق اوزو گؤرور.
بو نشریه تبریز و اولکهنین تورک دیللی شهرلرینده اوغور قازانماقدان علاوه، تورک دیللی قونشو اؤلکهلرده بئله اوغورلو بیر حادیثه کیمی قارشیلانیر. پروفسور عباس زامانوف یازدیغی مکتوبدا، نشریهنین بیرینجی ساییسینی اوخودوغونو قئید ائدرکن، نشریهنین یئنی ساییلارینی اونا یوللاماغی خواهیش ائدیر. بؤیوک عالیم و یازیچی پروفسور میرزا ایبراهیموف دا بیر مقالهده بو ادبی حادیثهنی خوش قارشیلاییر. میرزا ایبراهیموف مقالهسینده بئله یازیر: «شاهليق سقوطوندان سونرا ايران آذربايجانيندا انتشار تاپان مطبوعات مختلف جمعيتلر، بيرليکلر و گروهلار طرفيندن بوراخيلسادا بير مقصد اونلارين هاميسي اوچون سجيهوي دير، آذربايجان خالقي اؤز وارليق، تاريخ و مدنيتينی اؤزدوغما ديلينده اخذ ائتمهسيدیر. نشر اولونان قزئت و ژورنال لارين آدلارينا فيكير وئرين! چنلي بئل، دهده قورقود، كوراوغلو، وارليق، آذربايجان، آراز، بيرليك، خلق سؤزو، اودلار يوردو… بو نشريه لرين هاميسيندا چاليشان آذربايجان يازيچي و ضياليلارینین باشليجا مقصدي آذربايجان ديليني آذربايجانليلارا قايتارماق دير…»
دهده قورقود نشریهسی باش سؤزدن علاوه تاریخ، اسطوره، آذربايجان نقاشلاري، اوشاق ادبیاتی، آذربايجان قهرمانلاري، حئكايهلر، شعرلر، معاصر آذربايجان شاعيرلري، آذربايجان عاشيقلاري، اؤلكهنین زحمتكشلریله مصاحیبه، توركيه شاعيرلري، خارجي ادبیات، سينما و تئاتر حاققيندا مقالهلر، خبرلر و کیتاب تانیتیمی کیمی عنوانلار ایله منتشیر اولورموش.
بو گون گئرییه دؤنوب، دهدهقورقود نشریهسینده قلم چالان یازیچیلارین آدلارینا باخاندا اؤنملی بیر بوشلوق گؤزومدن قاچمادی. تاسف ایله یازیچیلار سیراسیندا بیر خانیم یازیچی یا شاعیرین آدی بئله گؤزومه گؤرونمهدی. اؤلکهنین چوخلو فارسی و آذربایجان تورکجهسینده نشر اولان نشریهلری کیمی دهده قورقود نشریهسینده ده یوزه یوز کیشی قلمی حاکیم ایمیش.
دهده قورقود نشریهسیندن علاوه علیرضا ذیحق-ین ژورنالیستی رزومهسینده أورین هفته نامهسی، اندیشهی فرهنگی، خوی هفتهنامهسی و بنیاد قلم آیلیق نشریهسیندن ده آد آپارماق اولار.
منه گؤره ژورنالیستی فعالیت ایله وبلاگ یا سایت دولاندیرماق بیر سیکّهنین ایکی اوزودور. علیرضا ذیحق ژورنالیستی فعالیتلریندن علاوه زامان و تکنولوژینین گلیشیمه ایله آددیم به آددیم قاباغا گئتمهیه چالیشیب، کاغاذ – قلمدن قوپمادان اؤز ادبی فعالیتلرینی مارال آدلی وبلاگدا ادامه وئریب. بو وبلاگدا شعرلر، ترجمهلر توپلادیغی فولکولوریک ناغیللاری و اؤزو یازدیغی حئکایهلری و بیر نئچه کیتابینین پیدیاف فایلینی منتشیر ائدیب. مارال وئبلاگینین اؤزل بؤلوملریندن بیریسی ده مکتوبات و یادداشتهای ذیحق بؤلومودور. بو بؤلومده آذربایجاندا حئکایه یازماق تاریخیندن توتدو تا کارل پوپر-ین دموکراسی مقولهسینه نئجه یاناشماغی، چنگیز آیتماتوف-ون اثرلری و مولوینین شعرلرینه گؤره قیسسا یازیلار منتشیر اولوب. یازیلاری اوخویاندا معلوم اولور بو یازیلار «آن» دا یازیلمیش یازیلاردیر و یازیچی هر هانسی بیر حادیثهنین یا کیتابین تاثیرینده بو مکتوبلاری یازیب.
وئبلاگدا ماراقلی اولان بیر آیری بؤلوم «ادبی نقد» بؤلومودور. ذیحق بو بؤلومده سحر خانیمدان توتدو تا بهروز دهقانی و اسماعیل فصیح-ین اثرلرینه گؤره اؤز باخیشلارینی بیلدیریب. او مارال وئبلاگیندا یالنیز کیتابلارا دئییل، بیر نئچه سینما فیلمینه گؤره اؤز شخصی باخیشلارینی قیسا یادداشتلار دا وبلاگ اوخوجولاری ایله پایلاشیب.
ذیحق ایران و قونشو اؤلکهلرین یازیچی و شاعیرلریندن چوخلو اثر ترجمه ائتسه ده، هلهلیک بو ترجمهلر کیتاب کیمی نشر اولماییب آنجاق او ترجمهلری نشریاتدا و مارال وبلاگیندا اوخوجولاری ایله پایلاشیب.
رمان و حئکایهیه گلینجه، علیرضا ذیحق-ین بو حوزهده بیر چوخ اثری چاپ اولوب. آمما من اؤزللیکله اونون یئر، گؤی، عشق اثرینه اؤتری بیر باخیشم اولاجاق.
۴۹ روایتدن عبارت اولان بو اثر ۱۳۹۵-جی ایلده شعر سپید انتشاراتی طرفیندن ایشیق اوزو گؤروب. بو اثرده نشر اولان ۸ روایت اییلر ۱۳۸۵-جی ایلده چاپ اولموش «ایتگین اولدوزلار» کیتابیندا قاباقجا منتشر اولوب. و اثرلرین بیر نئچهسی ده فارسی دیلینده یازیلمیش «قصههای ذیحق» کیتابیندان یئنیدن آذربایجان تورکجهسینه چئویریلیب و بو کیتابدا چاپ اولوب.
بو روایتلر مضمون باخیمیندان رئالیسم سبک-ینه یاخین بیر مضمونا مالیکدیر. بو روایتلرده مادی یوخسوزلوقدان تؤرهنن معنوی کاسیبچیلیق، اعتیاد، فحشا و یاشاییشین چیرکین اوزو روایت اولوب.
ادبیات حوزهسینده رئالیسم سبکینین اؤزللییی خیالپرورلیک و اسطورهپرورلیکدن اوزاق، واقعیتی اولدوغو کیمی دیل واسیطهسی ایله بیان ائتمکدیر. یازیچی بو روایتلرده جامعهنین محروم طبقهسیندن علاوه، اورتاحال اینسانلارین یاشاییشیندا اوز وئرن حادیثهلرین روایتچیسیدیر و ریاست جمهوری کاندیدالارینین بحثلرینده سؤز گئدن او ۴ درصدین ایزی توزوو یوخدور بئلنچی بیر حئکایهلر و رمانلاردا. بوتون هنرژانرلاریندا رئالیزم سبکی اشرافیته قارشیدیر. ادبیات حوزهسینده ده رئالیزم سبکی محروم و مطرود اینسانلارین یاشاییشینی روایت ائدیر.
رئالیسم سبکینده تقویمی زامان، مکان و اجتماعی محرومیتلر اؤنملی عنصرلردن ساییلیر. محرومیتلردن تؤرهرنن حادیثهلر و حئکایهنین آیری عنصرلری شخصیت یا شخصیتلرینین یارانیشینا سبب اولور. شخصیتلرین ایچری و ظاهری گؤرونتولری بیربیرینه هؤرولمهلیدیر.
بو کیتابین روایتلرینده زامان و مکان عنصرلری واقعیدیر، حتی خوی شهرینه عایید اولان الوان علسگر و یورقانعلی کیمی تیپلردن بئله سؤز گئدیر آمما بو کیتابین بیر چوخ روایتینده حئکایهنین چوخ اؤنملی عنصری، شخصیت عنصری گوجلو پرداخت اولونماییب. بیر چوخ حئکایهده شخصیتلر قیسیق قالیب، یازیچی شخصیتلردن یاریمچیلیق بیر کؤلگه گؤرسهدیب اوخوجویا. تمثیل واسیطهسی ایله دئسم، منه ائله گلیر کی بو کیتابین روایتلری پرداخت اولونمامیش فرشلردیر. باخاندا معلوم اولور فرش خوی فرشینین ماهی طرحیدیر یوخسا هئریز فرشینین داشخاتین یا صمدخانی طرحیدیر. فرشین ظرافتلری، رنگلرینین نئجهلییی و ایلمکلرین نئچه ریز اولدوغو پرداختدان سورا اوزه چیخان کیمی حئکایه و رمانین دا پرداختا احتیاجی وار. هر بیر حئکایهنین اؤزونه مخصوص فرم و قورولوشو اولمالیدیر. هر هانسی بیر کیتابین حئکایهلری و روایتلرینین هامیسی بیر قالیبا گیرسه، جذبهلی بیر دوروشا مالیک اولماز.
بو روایتلرده شخصیت هم واردی هم ده یوخدو. حادیثه هم وار، هم ده یوخ کیمیدیر. مکانلار تانیش بیر مکاندیلار آمما چوخلو روایتلرده مکان، شخصیت یاراتماغا فایداسی توخونماییب. البته حادیثهسیز بیر اثر اؤزو ده ائله حادیثهکیمیدیر. دونیا ادبیاتیندا بیر چوخ اثر وار کی اوزده، هئچ بیر حادیثه گؤزه گلمیر. میثال اوچون ویرجینیا ولف-ون سالها اثرینی اوخویوب قورتاراندان سورا، اؤز- اؤزووه دئیرسن کی نه اولدو؟ هانسی اؤنملی حادیثه اوز وئردی بو اثرده. حال بوکی اثرین آرخا پلانینا دقت وئرنده گؤروسن دوغولوب، بویا- باشا چاتیب، یاشلانماق دا ائله های- کویسوز، سسسمیرسیز بیر حادیثهدیر. آمما بونو بیر رماندا یئرلی- یاتاقلی روایت ائتمهیی آنجاق ویرجینیا ولف کیمی یازیچی باشارا بیلر.
بو اثرین روایتلرینده، بختی یاتان آدامین دیشینی حالوا سیندیرسا دا ائله سیندیریر کی سینماق سسی اوخوجونو یئریندن قالدیرمیر. روایتین آداملارینین سسلری او قدر یاواشدی کی اوخوجونون قولاغینا بئله چاتمیر. روایتلرده اوز وئرمیش حادیثهلرین دویونلرینین آچیلماسی دییهسن اوخوجونون گؤزوندن گیزلین و پرده آرخاسیندا اوز وئریر. دویونلر آچیلیر آمما اوخوجو اونون آچیلماغینی گؤرمور. روایتلرین سوژهلری دقت چکسهده بئله سوژهلرین پرداختلاری قیسیق قالیب. میثال اوچون جهنمده بیتن گول روایتینده ایکی همکیلاس اوزون ایللردن سونرا بیربیرلری ایله قارشیلاشیرلار. بیریسی دؤهتور، او بیری ایسه معتاد و جینسل بیر ایشچیدیر. بئلنچی بیر حادیثه هم واقعی دونیادا و هم حئکایه دونیاسیندا هیجانلی و گؤزه گلن بیر حادیثهدیر. روایتین گوجلو پیرنگی اولمادیغینا گؤره روایت قضاسیز- بلاسیز باشا چاتیر. خانیم دؤهتور همکلاسینا ایش تاپیر و همکلاسی دا بیر نفسه، أل- آیاق چالمازدان، آغریسیز، سانجیسیز ایچینه دوشدویو منجلابدان قورتولور و هر شئی خوشانخوشلوقلا باشا چاتیر. منه ائله گلیر کی علیرضا ذیحق فولکولوریک ناغیللارین ساده قورولوشونون تاثیری آلتیندا اولدوغونا گؤره حئکایه تکنیکلرینی گؤرمزدن کئچیب. دییهسن افسانهلرین قهرمانی دمیر باشماق گئیمهمیش، گئدر گلمز یوللارا گئتمهمیش اوتوردوغو یئردن قره دئوین شوشهدهکی جانینی بیر جانسیز پوف ایله طاقچادان دوشوروب، سیندیریر. ریخت شناسی باخیمیندان افسانهلریمیزین ساده روایتلری اولسا دا، یئنه ده افسانهنین قهرمانی دئو ایله ساواشیر، بو ساواشدا هم دئو سسی، هم ده قهرمانین سسی اوخوجونون قولاغینا چاتیر. دئو ایله قهرمان أل به یاخا اولور و نهایتده دئوین جانی سینیر و ناغیل خوشانخوشلوغونان باشا چاتیر.
سندلی (مستند) فیلم حوزهسینده وریته آدلی بیر سبک وار. بو سبک چالیشیر بوتونلوکله واقعیته وفادار قالسین. بو سبکین تملینی قویان سابیق شوروی اؤلکهسی وطنداشی اولان ژیگا ورتوف آدیندا بیر شخصدیر. وریته سبکینین سینماسی آکتورسوز، دکورسوز، فیلمنامهسیز و گاهدان دا تدوینسیز و میزانسن۱سیز بیر سینامادیر. بونا باخمایاراق کی حئکایه و رمان ژانرلاریندا وریته آدیندا بیر سبک یوخدور. آمما بوینوما آلدیغیم مسئولیته گؤره یئر- گؤی- عشق کیتابینین روایتلرین هامیسینی بیر به بیر دقت ایله اوخویاندان سونرا منه ائله گلدی کی علیرضا ذیحق روایتلرینده تکنیک و روایت فرمونا گؤرمزدن کئچیب. ذیحق بو روایتلرده او قدر واقعیته وفادار قالیب کی، گاهدان نظره گلیر بو روایتلرین بیر چوخو واقعیتده اوز وئرمیش بیر خاطیره کیمی ناغیل اولوب. بونونلا بئله روایتلرین فضاسی اوخوجویا بیگانه دئییل. رئال یاشاییشیدا هر گون قوهوم- قونشودا گؤردویوموز، ائشیتدییمیز حادیثهلردن یازیب. روایتلرین آداملاری آلین یازیلارینا تسلیم اولموش آداملاردیلار، اوخوجونو بیر یئرده میخلایان عمللر و عکسالعمللر اوز وئرمیر بو روایتلرده.
روایتلرین بیر چوخوندا گؤزومه ماراقلی گلن بیر آیری مسئله بوشانماق و یئنیدن ائولنمک مسئلهسی ایدی. بو روایتلرده بوشانماغا پیشقدم اولان شخصلرین چوخوسو خانمیلاردی. روایتلرین أتهیینده یازیلمیش تاریخلره دایاناراق، بوشانیب، یئنیدن ائولنمک اینسانلارین یاشاییشیندا دانیلماز بیر حادیثه اولسا دا، بو مسئله جماعت آراسیندا تابو کیمی ایدی. آمما یازیچی روایتلرینده بو مسئلهیه تابو کیمی دئییل، گوندهلیک یاشاییشین عادی بیر مسئلهسی کیمی یاناشماغی باشارا بیلیب. بونونلا بئله یئنه ده بو تیپ یازیلارین پرداختا احتیاجی اولدوغونو دوشونورم.
آنجاق تمثیل صورتینده دئسم، بو اثرین روایتلرینی اوخوماق منیم اوچون آسفالت جادهدن بیر داغا چیخماق کیمی گلدی. گئتدیییم یولدا نه نفسیم تنگیدی نه آیاغیم بیر داشا توخوندو نه ده آیاغیم خیرلیقدا زویولدهدی. آستا- آستا أللریم بئلیمده یوخاری قالخیب، اؤزومو مقصدده گؤردوم. منه گؤره زمانهمیزین ایستهیی و شرایطینه گؤره، آذربایجان تورکجهسینده یازیلان اثرلرین گلیشمهسی لازیمدیر. او اوزدن یازیچیلار فرم و تکنیکه داها آرتیق اهمیت وئرمهلیدیر.
باخیشیمین سونوندا فرامتنی مئسلهیه ده اشاره ائتمهیی اؤزومه واجیب بیلدیم. سون ۳۰-۳۵ ایلده ناشیرلریمیز مرکزدن اوزاقلاشدیقجا کیتابلارین فرامتنی عنصرلرینه اوزدن سووما یاناشیرلار. کیتابلارین ظاهری کیفیتلرینه، نگارش طرزی، صفحه بندی و جیلدلرین نئجهلیینه چوخ دا اهمیت وئرمیرلر. یئر، گؤی، عشق اثرینه دقت وئرنده، نیگارش اسلوبوندا چوخلو سهولر گؤروندویونه گؤره متن-ین ظاهری گؤزللییینه ضرر یئتیریر. علیرضا ذیحیق-ین ایتگین اولدوز کیتابی ۱۳۸۵-جی ایلده چاپ اولوب. بو کیتابین ۸ حئکایهسی یئر- گؤی- عشق کیتابیندا تیکرار اولوب. هر ایکی اثری بیربیری ایله توتوشدوراندا نظره گلیر ایتگین اولدوزلارین روایتلری أل یازیسی کیمی چاپخانایا وئریلیب و چاپخانادا حروفچینلیک اولوب، فاصیله، یاریم فاصیله و نگارش اسلوبو رعایت اولونوب.
کیتاب چاپ ائلهمک جمعی بیر فعالیتدیر. متن مضمونو و روایتین نئجهلییی مؤلفه مربوط اولسا دا فرامتنی عنصرلرین چوخو ناشیرلریمیزدن آسیلیدیر. اگر شهرستان ناشیرلریمیز فرامتنی عنصرلره و کیتابین ویترین گؤرونتوسونه ده داها آرتیق دقت وئرسهلر، شهرستانلاریمیزدا چاپ اولموش کیتابلار دا مرکزده ساتیشا گئده بیلر و نشر صنعتی مرکز ناشیرلرینین انحصاریندان چیخا بیلر. آنجاق بو ایشه بؤیوک همت ایسته ییر.


text:
یانېتسېز سۏرغولار / فائضه بزرگان (حیکایه)
سَسلَندیرَن: آیهان میانالې
گؤزلریمی آچېب گئجه گؤردۆڲۆم یوخونو خاطېرلاماغا چالېشېرام، إله ایندی یادېمدایدې ها… بیر یاخشې یوخو ایدی!
یوخونو خاطېرلایا بیلدیم، آما اۏنون شیرینلیڲی ایچیمده بیر خۏش حیس یاراتمېشدې.
یاتاغېمدان قالخېب، یئریمی صافالتماغا تنبللیک إلهییردیم.
دیلیمین اوجوندا «بیرآز سۏنرا گلیب یۏرقانېمی سلیقهیه سالارام» دئییب، چایدانې سو ایله دۏلدوروب، قاز اۆستۆنه قۏیدوم؛ حامامېن قاپېسېنې آچېب، بیر درین نفس آلاندان سۏنرا، اؤزۆمۆ سویون باغرېنا تاپشېردېم، اۆزه-اۆزه سویون درینلیڲینه گئتدیم، سودا اۆزَن بالېقلارا یاخېنلاشېب، ألیمی بیر بالاجا بالېغا سارې آپاردېم، بارماقلارېمېن آراسېندان زۆڲۆب قاچدې، آما قۏرخمامېشدې، منیم’له اۏینایېردې. بیر نئچه دؤنه ده ألیم ایله اۆزمهسینین یۏنۆنۆ دَڲیشدیم، بالاجا بالېق دا، اۏنون’لا هَنَک إلهییرم دئیه، کیچیک ترپهنیشلری ایله یۏلونا داوام إدیردی.
اوشاقلېق ناغېل کیتابلارېمېن بیری یادېما دۆشدۆ: «بالاجا قارا بالېق» اۏرداکې کیچیک بالېق دۆنیانېن سادهجه اۏنون یاشادېغې یئر اۏلمادېغېنې کشف إتمک اۆچۆن، یۏلا دۆشمۆشدۆ. بالاجا اۏلدوغونا باخمایاراق چۏخ اۆرَکلی و فیکیرلی بیر بالېق ایدی.
اۆزمهڲه داوام إدیرم، هر جۆره بالېق سودا اۆزۆر، رنگ به رنگ، هرهسی بیر شکیلده، بیر اؤلچۆده، اۏنلارا قارېشېب، اؤزۆمۆ سویا تاپشېرېرام. اؤزۆمدن سۏروشورام: گؤرهسن بیر بئله چئشیدلی جانلېلار نه اۆچۆن یارانېبلار؟ بیزلر بونجا قاتماقارېشېق دۆنیانېن صاحاب دورولمایان چاغېندا، نه اۆچۆن یارانمېشېق؟!!
یانېتسېز سۏرغولار بئینیمی قورجالایېر…
سویون دیبی یوموشاق تۏرپاق ایدی. تۏرپاغېن اۆستۆنده یاتېرام، هر یئر سسسیزلیڲه بۆرۆنۆب، سو ایسه بیرآز ایستی دیر و قۏللارېمېن آلتېندان سویون اینجه-اینجه یوخارېیـا حرکت إتمهسینی حیس إدیرم. بیرآز اؤزۆمۆ ترپهدیب، تۏرپاقلارې آیاقلارېم ایله دئشیرم، بونو بالېقلاردان اؤرگندیم. باشېمې ترپهدیب یوخارېیـا سارې، اۆزمهڲه باشلایېرام…
باشېمې سودان چېخاردېب، نَفَسیمی إشیڲه وئره-وئره أللریمی اؤنجه اۆزۆمه، سۏنرا ساچلارېما چکیرم. سودان چېخېب، یئر-یئڲین دوش آلېب، قوروتقانا بۆرۆنۆرم.
بوگۆن چۏخ اۆزدۆم، ایندی سو قاینایار، گئدیم چای دملهییم…


text:
`ژنرال مایکل اریک کوریلا` نتیجهلر
خبرلر [193]
- پاکستان و امریکا حربی علاقه لرینی موذاکیره ائدیب
- حولوصی آکار ژنرال کریستوفر کاولینی قبول ائدیب
- حولوصی آکار، قازاقیستانین ساوونما باخانی ایله گؤروشدو
- "آمریکا، روس ژنراللارینین اؤلدورولمهسینه یاردیم ائدیر"
- 14 اؤلکهنین قرارگاه رئیسی روسیا-اوکراینا ساواشینی موذاکیره ائدیبلر
- روسیا: تورکیه-نین تشببوسو ایله ماریوپل-دان تخلیه لر اوچون دهلیز آچیریق
- اوکراینا: ۶ روس ژنرالی اؤلدورولدو
- تورکیه-نین اریک قاخی صادراتی
- آذربایجان و ایران آراسیندا حربی امکداشلیق مسئلهلری مذاکیره اولوندو
- یاشار گولر و ژنرال تاد والترز آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- امریکا-دا 19 مرتبهلی بینادا یانغین: 19 نفر اؤلوب
- هیندیستان باش قرارگاه باشقانینی داشییان هلیکوپتر دوشدو
- جمهورباشقانی نامیزدی سالدیرییا اوغرادی
- سودان-دا خارطوم اولوسلار آراسی هاوا لیمانی باغلانیب
- قیرغیزیستان، تورکیهدن سیها آلاجاق
- باخان آکار، ژنرال حسنوولا گؤروشدو
- حولوصی آکار: "سون 6 ایلده 18 مین 196 ترورچو ضررسیزلشدیریلدی"
- فدرال سیستمه گئچیش قبول ائدیلدی
- حولوصی آکار و یاشار گولر لیبی-ده سفردهدیرلر
- روسیانین ایکی یوک اوچاغینین سرت شهرینه ائندیگی بیلدیریلیب


text:
ویکیپدیا:قارالاما دفتری
قارالاما دفتریندن فایدالانین![دَییشدیر]
سلاملار، ویکیپدیادا چالیشمالارینیز اۆچون تشکور ائدیریک. دییشدیرمه ایمکانلارینی ایمتحانلاماق یوخسا تست مقاله و یازی یازماق اۆچون قارالاما دفتریندن فایدالانا بیلرسینیز. مقالهنیز هلهلیک حاضیر دئییلسه، اونو پیشنویس فضاسیندا یارادیب، تکمیللشدیرمکدن سونرا مقاله آد فضاسینا داشییا بیلرسینیز.
داها آرتیق ایطلاعات اۆچون صفحه دییشدیرمه کؤمگی، سورعتلی اؤیرنمه و ویکیپدیا اؤزاؤیرنمه صفحهلرینی اوخویون.
مفاخیر[دَییشدیر]
آد[دَییشدیر]
تبریز[دَییشدیر]
اورتا چاغ[دَییشدیر]
text
- ^ Chester, Nick (2 June 2014). "The UK's Forgotten Rap Scene Deserves Your Attention". Archived from the original on 4 August 2019. Retrieved 4 August 2019.


text:
آمریکادا دموکراسی میتینگی کئچیریلهجک
تورکیه ساعتی ایله 21.00- دا کئچیریلهجک میتینگه باشدا پایتاخت واشنگتن، ویرجینیا، مریلند، نیوجرسی و نیویورک ایالتلریندن اینسانلار قاتیلاجاق.
آمریکادا یاشایان تورکیه وطنداشلاری و آمریکالی مسلمانلار بو گون تورک-آمریکا یؤنلندیرمه کومیتهسی طرفیندن تشکیل ائدیلن چئوریلیشه قارشی دموکراسی میتینگینده گؤروشهجکلر.
تورکیه ساعتی ایله 21.00- دا کئچیریلهجک میتینگه باشدا پایتاخت واشنگتن، ویرجینیا، مریلند، نیوجرسی و نیویورک ایالتلریندن اینسانلار قاتیلاجاق.
میتینگده 15 ژوئیه دؤولت چئوریلیشی جهدی و قانلی تشببوسون آرخاسیندا دوران فتح الله چی ترور تشکیلاتی لعنتلنهجک.
میتینگده، عینی زاماندا، تورکیهنین عدالت و قالخینما پارتیسی (آک پارتی)، جومهوریت خالق پارتیسی(ج.ه.پ) و میللتچی حرکات پارتیسینین (م.ه.پ) اورتاق بیاناتی اوخوناجاق.
ایلگیلیلی خبرلر
بروکسلده "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" آدلی پانل تشکیل ائدیلدی
متخصصلر، جمهورباشقانی رجب طیب اردوغانین "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" کیتابیندا دقته چاتدیردیغی دوشونجهلر اطرافیندا فیکیر آلیش وئریشی ائتدیلر
آوروپا پارلمانینا سایبری سالدیری
"آوروپا پارلمانی، چوخ گلیشمیش بیر سایبری سالدdری آلتیندا. کرملین یؤنوملو بیر قروپ سالدیرینین مسئولیتی اۆستلندی"
امریکا تورکیه-نین حیاتا کئچیردیگی عملیاتا موناسیبت بیلدیریب
جان کربی زووم واسیطهسیله کئچیردیگی بریفینقده آغ ائو موخبیرلرینین سواللارینی جاوابلاندیریب.


text:
اردوغان: قندیل’ی چؤکرتهجهییک
جومهورباشقانی اردوغان، “(تئرور هؤرگوتو پ.ک.ک) شو آندا دردلری بویوک، سیخینتیلاری بویوک. آرتیق قاچاجاق دلیک آراییرلار.” دئدی.
تورکیه جومهورباشقانی “قندیل’ی چؤکرتهجهییک و قندیل’ی قندیل اولماقدان چیخاراجاغیق. اونلار اوچون قارانلیق اولاجاق. اونلار قاچاجاق بیز قووالایاجاغیق، قاندیل’ی ده بونلارا زیندان ائدهجهییک.” دئدی.
میللی ساوونما باخانلیغیندان یاپیلان آچیقلامایا گؤره، غارا بؤلگهسینده تئرور هؤرگوتو پ.ک.ک منسوبو ۲ تئروریست تثبیت ائدیلدی. تئروریستلر، تورک سلاحلی قووتلری و میللی ایستیخبارات تشکیلاتینین کووردینهلی چالیشماسی سونوجو دوزهنلهنن هاوا حرکاتییلا اؤلدورولدو.


text:
آفریقا بیرلیگی اؤرگوتو
آفریقا بیرلیگی اؤرگوتو (اینگیلیسجه: Organisation of African Unity, فارسجا: سازمان وحدت آفریقا، عربجه: منظمة الوحدة الأفريقية، فرانسهجه: Organisation de l'unité africaine, آلمانجا: Organisation für Afrikanische Einheit, ایتالیاجا: Organizzazione dell'unità africana, روسجا: OpraHизaция aфpиkaHckoro eдиHcTBa) آفریقادا بیر اسکی دؤولت. آفریقا بیرلیگی اؤرگوتو ۱۹۶۳ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۲۰۰۲ میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
تاجیکیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی
تاجیکیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Tajik Soviet Socialist Republic، فارسجا: جمهوری سوسیالیستی تاجیکستان شوروی، عربجه: الجمهورية الطاجيكية السوفيتية الاشتراكية، فرانسهجه: République socialiste soviétique du Tadjikistan، آلمانجا: Tadschikische Sozialistische Sowjetrepublik، ایتالیاجا: Repubblica Socialista Sovietica Tagika، روسجا: Taджиkckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka) آسیادا بیر اسکی دؤولت. تاجیکیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی 1929 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1991 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
تورکیه تامانیدن کابلده معیوبلرگه ارابه یاردم ایتیب بیریلدی
75 نفر معیوب گه ارابه ییتکیزیب بیریلدی
افغانستانده بوندن تورت ییل آلدین اویوشتیریلگن هوا هجومی عاقبتیده ایککی ایاغینی و بیر قولینی ییتیرگن 11 یاشیده گی هاجره تورکیه دن افغانستانده گی انسانی بحرانگه مرحم بولیش مقصدی بیلن جونه تیلگن «یشخیلیک ریلی» آرقه لی ییتکیزیب بیریلگن معیوبلر ارابه سی اوچون خرسند بولدی.
یخشیلیک ریلی حلی گچه 10 مینگلب افغانستانلیک عایله گه امید بولدی.
یاردملر 6- یخشیلیک ریلی آرقه لی اولکه گه ییتیب باردی. اوشبو یاردملر تورکیه بویوک ایلچی لیگی نینگ باشقرووی و افغانستانده گی تورک موسسه لری آرقه لی ییتکیزیب بیریلماقده.
یاردملر چوکاتیده تورک قیزیل آی جمغرمه سی پایتخت کابلده 75 نفر معیوب گه ارابه ییتکیزیب بیریلدی.
کابل نینگ خیرخانه منطقه سیده 11 یاشیده گی هاجره اوتمانخیل گه هم ارابه یاردم ایتیب بیریلدی.
هاجره 4 ییل آلدین قندوز ولایتی خان آباد تومنیده کابلی قیشلاغیده قرداشلریدن بیری نینگ طالبان بیلن علاقه سی بارلیگی بیلن عیبلب هوا هجومی اویوشتیریلگندی.
شونده ی بولیب بو هجوم نتیجه سیده هاجره نینگ عایله سیدن 6 کیشی حیاتینی یوقاتر ایکن هاجره نینگ ایککی ایاغی بیلن چپ قولی داکترلر تامانیدن عملیات آرقه لی کیسیب تشلندی.
هاجره ایندی تورک قیزیل آی جمغرمه سی تامانیدن بیریلگن ارابه ارقه لی مکتب گه و اورتاقلری بیلن اویین اوینش اوچون چیقه آله دی.
علاقه لی ینگی لیکلر
اوکراین دولت باشلیغی زلنسکی تورکیه جمهور باشلیغی ایردوغان گه منتدارچیلیک بیلدیردی
اوکراین – روسیه اورته سیده گی اسیر المه شوویده یاردمچی بولگن لیگی اوچون منتدارچیلیک بیلدیردی


text:
ادقار آلن پو
ادقار آلن پو (اینگیلیسجه: Edgar Allan Poe) یازیچی، مۆنتقید و شاعیر - ۱۹ ژانویه ۱۸۰۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۰ ایل عؤمر ائلهییب و ۷ اوکتوبر ۱۸۴۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. پو شعرلری و قیسا اؤیکولری له دۆنیادا تانیندی.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Edgar Allan Poe»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده ادقار آلن پو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
صهیون داغی
صهیون داغی (عبرانیجه: הַר צִיוֹן هار صیون، عرب دیلی: جبل صهیون) اورشلیمین گونئی باتی طرفینده بیر تپه اسکی اورشیلم دووارلاریندان ائشیکده بیر داغدیر. اورشیلم معبدی و سونرا مسجد القصی بو تپه اوستونده دوزلمیشلر. داود پئیغمبر بو داغین اوستونده تورپاغا تاپشیریلیب.صهیونیسم اوز آدین بو داغدان گوتوروب.
تاریخ[دَییشدیر]
بو داغ بیر قالا یئریدیر و داود بو قالانی جبوسیتلردن آلمیشدیر. جبوسیتلر فیلیسطینده یاشاییردیلار. بو یئر سون ایللر بؤلوندو و قوزئی طرفینده ان اوجا یئرده سولیمان معبدی دوزلدی. بو معبد دوزلدیکدن سونرا شهر بؤیوک اولدو و معبد باتی طرفده قالدی.
آدلیم یئرلری[دَییشدیر]
داود مقبرهسی و عیسی ناصرینین سون شام یئری بو داغین مقدس یئرلریدیر.


text:
سانفریس هیروشیما فوتبال کولوبو
سانفریس هیروشیما فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Sanfrecce Hiroshima) بیر فوتبال کولوبودور. J1 League دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۳۶٬۸۹۴ نفرلیک بیق ارچ هیروشیما ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Sanfrecce Hiroshima Profile at J.League Official Website
- ^ "Edion Stadium Hiroshima". J.League. Retrieved 21 June 2018.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sanfrecce Hiroshima»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سانفریس هیروشیما فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
"تۆرکیه مدنیت یوُلی" فستیوالی باشلایار
فستیواللار ایستامبول، آنکارا، دیاربکر، چاناق قالا و قونیه ده گچیرلر
تۆرکیأنینگ حالقارا مارک دگأرینه قوُشانت قوُشماق ماقصادی بیلن 16-نجی سپتامبردان 23-نجی اکتبرا چنلی "تۆرکیه مدنیت یوُلی فستیواللاری" گچیرلر.
بو فستیواللار شو ییل مدنیت و سیاحاتچیلیق وزیرلیگی تاراپیندان ایستامبول، آنکارا، دیاربکر، چاناق قالا و قونیه ده گچیرلر.
گلجک ییل ایزمیر و آدانا دا بو شهرلره قوُشولار.
فستیواللاردا مدنیت و صونغاتدان موزیک، اپرا، سینما و ادبیاتا چنلی دۆرلی پوداقدا دابارالار گچیرلر.
5 ولایاتدا 15 مۆنگه قوُلای صونغاتچی و 3 مۆنگدن کؤپ چأره گچیرلر.
چأره لره میلیونلارچا صونغات سؤیر قاتناشار.
مدنیت و سیاحاتچیلیق وزیری محمت نوری أرسوُی فستیوال بیلن باغلانشیقلی بیاناتیندا،
"شیله اولی فستیوال دۆنیأده یوُق. هم یاش آرالیغی هم ده چأره لر تایدان اؤرأن اولی فستیوال" دیدی.
تۆرکیه گلجک ییللارداقی فستیواللاردا آرکئولوژی و آشچیلیق پودقلاریندا دا اؤزۆندن سؤز اتدیرر.
تۆرکیأنینگ مدنیت و سیاحاتچیلیق وزیری بو فستیوالینگ داشاری یورتلی ژورنالیستلار و مدیانینگ دا اۆنسۆنی اؤزۆنه چکندیگینی بیلدیردی.
دِگیشلی حابارلار
قطر ۲۰۲۲: پرتغال سوُنگراقی اِتابا آدینی یازدیردی
ایکی اوُیوندان 6 بال آلیپ بیلن پرتغال 16 توُپارینگ آراسیندا آدینی یازدیردی
شو ییل 1120 تاریحی اثر تۆرکیأ قایتاریلدی
2022-نجی ییلینگ باشیندان بأری 1120 تاریحی اثر تۆرکیأ قایتاریلدی


text:
«رقیه کبیری»نین ایکی کیتابی یاییلاجاقدیر
تانینمیش آذربایجان یازیچیسی رقیه خانیم کبیرینین یاخین گونلرده «دونیا قابار چالیب یولداش!» حئکایهلر مجموعهسی و «ساچاغدان آسیلمیش اژدها» خانبالیق سفرنامهسی موغام نشریاتی طرفیندن یاییلاجاقدیر.
«دونیا قابار چالیب یولداش!» حئکایهلر مجموعهسینه یازیچینین سون ایللرده یازدیغی حئکایهلر او جوملهدن سایه مقدسینین خاطیرهسینه یازدیغی «آلماندا سینوهه وار؟» حئکایهسیده داخیلدیر. بو حئکایهنین بیر بؤلومونده اوخویوروق:
«حامامدا ساچیمی اؤوکهلینده توکلریم بیر کوْل یئملیک کیمی الیمده قالدی. دؤکتور دئمیشدی تؤکولهجک، آمما بیلمیردیم لاپ دا بو جور. دئییردیم بس نئچه تئل داراغین دیشینه ایلیشهجک. اوندایدی کی باشیما هاوا گلدی. چیغیردیم: «مامااااااااان…»
آینادان کوسدوم. شکیل آلبوموما وورولدوم. آنجاق شکیللردهکی آداملارین تکجه توکلرینه باخیردیم. اؤز توکلریمه، مامانیمین، سحرین، بابامین… آلبومومدان ایکی شکیل سئچیب گؤتورموشم. بیری نِفِرنِفِر اولمادان اوّل، بیریسی ده نفرنفر اولاندان سورا.
«بویوننن آدین نفرنفردی»، بابام دئدی. «اولماز کی آلبوموموز مصر گؤزلینین شکیلیندن بوش قالسین. سینوهه کیمی حاذق بیر حکیم ده تاپا بیلسم، آنجاق بیر- ایکی آیا توختارسان». بابام بیلمهدی کی بونو دئین زامان من اونون قانچاناغینا دؤنموش گؤزلرینی گؤردوم.
بیز عومومیّتله گیزلیجه آغلایان بیر عایلهییک. مامانیم سوغان سویاندا، بابام تئلویزیوندان انتحاری اؤلوملرین خبرینی ائشیدنده، میرتین معناسی سحرین یادیندان چیخاندا، یا دفتر- کیتابلا ساواشاندا و… هر کس گیزلیجه آغلار، منسه الیمی توکلریمین بوش یئرلرینه چکنده، اَتیمله دریمین آراسینا قیزدیرما ایلان کیمی سیزاندا، یورقانیمی باشیما چکیب آغلیرام. گؤیلوم ایستیر بیر گون سوفره باشیندا اوتوران کیمی هامیمیز بیرلیکده دویونجا بیر آغلایاق.
«آلماندا دا سینوهه وار؟»، سوروشدوم.
«من ده صاباحدان نفرنفر اولاجام»، سحر دئدی.
مامان دئدی: «اوچوموزده»
«آللاه کؤمهییم اولسون. اوش مصر گؤزلی…»، بابام دئدی.
«ساچاغدان آسیلمیش اژدها» سفرنامهدیر. بو کیتابیندا بیر بؤلومونده اوخویوروق:
«دیوارین أتهیینه یئتیشمهمیش، دیلک آغاجی بیرینجی گؤزل گورونتودور کی گؤزومو نوازیش ائدیر. دیلک آغاجیندان آسیلمیش قیرمیزی شیریق پارچالار خیال قوّهمی گوجلندیریر. ایچیمده سئوینج و حسرت کیمی بیر دویغو دوْلانیر. آسیلمیش دویغولار، آسیلمیش آرزو ایستکلر..! خیال عالمینده آغاجدان آسیلمیش قیرمیزی شیریقلاری دونیانین عظمتلی و مؤحتشم دیواری آلتیندا باسدیریلمیش اینسانلارین روحلارینا بنزهدیرم. شیریقلارین اوزرینده یازیلمیش دیلکلری تکبَهتک اوخوماغیم گلیر. اینسانین ألی هر یئردن اوزولنده، اومیدی هر شئیدن کسیلنده آرزو ایستکلرینی شمع کیمی یاندیریب، ساققاخانالارا دوزر، بارماقلاری مقدس ضریحلره قیفیللانار، پیر آغاجلارینا یالوارار، اورهیینین سؤزلرینی شیریق پارچالاردا یازیب دیلک آغاجلارینا دویونلهیر.
قیرمیزی روبانلارا باخیرام. هر بیرینین اوزرینده اؤزل بیر چؤهره گؤرورم. جاوان، یاشلی، یاشا دولموش، قادین، کیشی… روحلارین یئرینه شیریقلار ساییسیجا آسیلی آداملار گؤرورم. اؤز أللریله دیلک آغاجیندان آسیلمیش آداملار…
پیلله پیلله یوخاری قالخدیقجا اؤزومو قبریستانلیقدا آیاغیمی اؤلولرین آدی یازیلمیش مرمر داشلارینین اوستونه قویموش کیمی حیسّ ائلیرم. قبریستانلیقلا بورانین فرقی سادهجه بودور کی، بیرینجیسینده اؤلموش آدامین کیملییینی، اوْلوم و اؤلوم تاریخینی اونون باشداشیندا گؤروب، اؤز یانیندا اونا گؤره خیال قورورسان. آمما ایکینجیسینده، بورادا، ائنینده دؤرد آت بیر سیرادا توشباتوش یوروتمه گئده بیلن بیر دیوارین داش- تورپاغینا قاریشان اؤلولری تصوّور ائتمکدن خیالین عاجیز قالیر. سیر- صیفتلرینی، بوْی- بوُخونلارینی، نه دوشوندوکلرینی، اوْلوم- اؤلوم تاریخلرینی، نئجه عؤمور سوروب، نئجه اؤلدوکلرینی، هانسی ایمپراطور دؤنمینده یاشادیقلاری و سایرهنی هئچ بئله تصوّور ائده بیلمیرسن. تکجه دوشونورسن کی بو آدسیز سانسیز اؤلولرین اؤلوم یاشلاری چین دیوارینین هؤرولمهسیله برابر گلیر… و معادیله بئلهجه تاماملانیر…»


text:
قاراباغ دؤڲوشلرینده قهرمانجاسېنا وارلېقلارېنې قوربان وئرنلرین أبدی خاطیرهسینه:
کؤرپۆ / إلیار پۏلاد (حیکایه)
اۆچ گۆن ایدی کندی إرمَنی قولدورلارېندان تمیزلهییب، مرکز’له قووه گؤندرمک اۆچۆن علاقه ساخلامېشدېلار. مرکزدن اۏنا قطعی جاواب وئرمهییب دئمیشدیلر: “گؤرَک نه إده بیلریک.”
اۆچ گۆن ایدی کندین یان-یؤورهسینه قاراوول قۏیوب، اؤزلری کندین کؤرپۆ کنارېندا اۏلان یئمکخانادا یئرلَشیب مرکز’له علاقه یاراتماغا چالېشېردېلار. علاقه یارانمېردې. بۆتۆن دسته تشویش ایچینده’یدی. “بلکه مرکز أله کئچیب، اۏ دېر کی جاواب وئرمیرلر”، بیرآن اۆرهڲیندن کئچدی. اۆرهڲیندهکینی دیلینه گتیرمهدی. یئمکلری قورتارماق اۆزره’یدی. تئلچی بیرآن دستهڲی یئره قۏیموردو. آنجاق اۏ طرفدن جاواب گلمیردی.
سحره یاخېن هاوا سۏیوقلامېشدې. تک-تک قار ألهنیردی. پۏستدان گلن قاراوولچولار یاتېردېلار. هاوا آیازېلایېب چیسکین کندین و یئمکخانانېن اۆزهریندن چکیلیردی. اۏنبئش-ییرمی مئترلیک آیدېنجا گؤرۆنۆردۆ. بیردن کندین یوخارې باشېندا آتېشما باشلادې. تئز آیاغا دوروب ایکی نفر اۏ طرفه گؤندَردی: “تئز اۏلون سیز ایکینیز یوخارېیا گئدین. بیز ده اۏ بیری پۏستلارې مؤحکملَندیرمهلیییک”. دئدی. نئچه آن کئچمَزدن کندین آشاغې طرفینده آتېشما باشلادې. آتش سسلری چۏخالدې. پۏستلارا کؤمَک یۏللادې. هر پۏستا بیر باشچې تعیین إدیب، تاپشېرېق وئردی: “چالېشېن قولدورلارې کندین ایچهریسینه چکیب درسلرینی وئرین”.
آتېشما گۆجلَنمیشدی. پیلیموتلار بیرآن سنگیمیردیلر. هاوا ایشېقلانېب یان-یؤوره آیدېنجا گؤرۆنۆردۆ. إرمَنی قولدورلارې بؤیۆک بیر نئچه دسته’یله بونلارا هۆجوم إتمیشدیلر. اۏنلارېن سایې قات-قات بونلاردان آرتېق ایدی. گۆجلۆ سیلاحلار’لا تجهیز اۏلونموشدولار. قولدورلارې کندین ایچهریسینه چکیب بؤیۆک تَلَفاتا معروض قۏیموشدولار. دؤڲۆش شیدت’له داوام إدیردی. مرمیلری قورتارماق اۆزره’یدی. پۏستلارا خبر گؤندَردی: “مرمیلرینیزدن یئترینجه یارارلانېن. موحاصیرهیه آلېنمېشېق. سۏن مرمی بیزی اۏنلارېن ألیندن قورتارمالې دېر. اۏنلار گَرَک بیزه غالیب گلمهسینلر. بیز اؤلۆمۆمۆز’له اۏنلارې ناکام قۏیمالېیېق.”
ایرهلیده إرمَنیلر هۆجوما باشلامېشدېلار. هر طرفدن آتش یاغېردې. گئتدیکجه سایلارې آزالېردې. گئری چکیلدیلر. یئمکخانا آرخادایدې. اؤزلرینی یئمکخانایا یئتیریب ایکینجی قاتا قالخدېلار. اۆچ نفر قالمېشدېلار. دووارلارې اؤزلرینه سنگر إدیب پنجرهدن اۏنلارې آتشه توتدولار. إرمَنیلر خزل یارپاغې سایاغې یئره تؤکۆلۆردۆلر. آنجاق بئشی اؤلۆردۆسه، آلتېسې یئرینی توتوردو. إرمَنیلر قومبارا آتدېلار. یئمکخانانې تۏز و بارېت قۏخوسو بۆرۆدۆ. ایچهریده قالماق مۆمکۆن اۏلمادېقېندان اؤزۆنۆ یئمکخانانېن بایېرېنا سالدې. یئمکخانانېن مانقالې اۏنون گؤزۆنه چارپدې. اۏرانې یاخشې تانېیېردې. بورانېن اۆستۆ مانقال و آشاغېسې کؤمۆر آنبارې ایدی. مانقال دؤرد دمیر اۆستۆنده یان-یؤورهسی تاختایلا اؤرتۆلمۆشدۆ. إنی بیر مئتر اوزونو ایکی و اوجالېغې یئردن هشتاد سانت ایدی. چۏخ کؤمۆر توتسون دئیه ایچهریسینی اۏووب بیر مئتر یئردن آشاغې سالمېشدېلار. اؤزۆنۆ اۏرایا یئتیریب کؤمۆر تایلارېنېن آلتېندا گیزلَندی. آتش سسی آزالېردې. بیرآزدان یئمکخانانېن پیللهکنلریندن آیاق تاققېلتېلارې إشیدیلدی. دئمهلی بۆتۆن یۏلداشلارېنې ایتیرمیشدی.
یئریندن ترپَنمیردی. نَفَسینی سینه بۏشلوغوندا حبس إتمیشدی. بۆتۆن حیسلری ایله بایېرې دینشهییردی. تاختانېن جېرېغېندان بایېرې گؤرۆردۆ. قولدورلار گل-گئت إدیردیلر. اۏ اۏنلارېن آیاقلارېنې، دیزدن آشاغېنې گؤرۆردۆ.
إرمَنی باشچېسې “سېرایا دۆزۆلۆن”. دئیه سسلَندی. دسته سېرایا دۆزۆلدۆ. أللی-آتمېش نفر اۏلاردېلار. نئچه نفر سسلهییب تاپشېرېق وئردی: “بۆتۆن کندین بور-بوجاقلارېنا کیمی دۏلاشېن. بیر شئی نظردن قاچماسېن”. دئدی. دستهیه راحاتلېق وئردی. هره اؤز دوردوغو یئرده سرهلَندی. باشچې اۏنا یاخېن اۏلدوغوندان بۆتۆن أمرلری آیدېنجا إشیدیردی.
گئدنلر بیر-بیر قایېدېب راپۏرت وئردیلر: “بۆتۆن کند ضررسیزلَشیب. بو کند بیزیم ألیمیزده اۏلدوغوندان اۏنلار عکس هۆجوم’لا کندی أله کئچیریبلر. سایېلارې آز اۏلدوغوندان کشفیاتچې’یمېشلار. بیری ده جانېنې ساغ قورتارا بیلمهییب. یارالېلارې دا هئچ یۏخ دېر. بۆتۆن کند و اؤندهکی کندلر ده بیزیم ألیمیزده دیر”.
باشچې تئلچینی سسلهدی: “قرارگاه’لا علاقه ساخلا”. دئدی. تئلچی علاقه یارادېب دستهڲی اۏنا وئردی: “بۆتۆن کند أله کئچیب. أللی نفره یاخېن ایتیرمیشک. اۏندؤرد نفر آغېر یارالې دېر. أمرینیزی گؤزلهییرم”. تئلین اۏ طرفینده دانېشانېن سؤزلرینی إشیده بیلمهدی. “باش اۆسته، أمرینیزه عمل اۏلونور” دئیه دستهڲی تئلچییه وئردی.
باشچې درحال خبردالېق وئردی. هامې اؤز یئرینده سېرایا دۆزۆلدۆ. “ایرهلیده آغېر دؤڲۆش گئدیر. بیزیمکیلر تاب گتیرمهییب، گئری چکیلیرلر. اۏنلارېن بیزیم یاردېمېمېزا إحتیاجې وار. اۏن کیلومئتر قاباقدا خستهخانا وار. یارالېلارې دا اؤزۆمۆز’له آپارمالېیېق. آرخادان آغېر تئخنیکا و تانکلار بیزیم یاردېمېمېزا گلیر. تلهسین یۏلا دۆشۆرۆک”. دئدی. اۏ دوردوغو یئرده اۏنلارېن گئتمهسینی گؤرۆردۆ.
اۏ نه إدهجهڲینی بیلمیردی. تانکلار و آغېر تئخنیکا اۏنون فیکرینی دارماداغېن إتمیشدی. ایچهریده بۏغولوردو. دسته سېرایلا کؤرپۆنۆن اۆستۆنده ایرهلیلَییردی. اۏنلار اوزاقلاشدېقدا یان-یؤورهنی دینشهدی. سس-کۆی کسیلمیشدی. مانقالېن آنبارېندان چېخېب سۆرۆنه-سۆرۆنه یئمکخانایا سارې یؤنهلیب اؤزۆنۆ زئرزمییـه سالدې.
نریمان دایې بو یئمکخانانې باغېنېن قېراغې و یۏلون کنارېندا تیکمیشدی. یۏل طرفدن بیر مرتبه و باغ طرفدن ایکی مرتبه ایدی. یئمکخانانېن آرخاسېندا بؤیۆک بیر قوواق آغاجې وارېدې. بو قوواغېن دؤوره کؤلگهسینده دؤرد-بئش ماسا یئرلَشَردی. آغاجېن گؤودهسی إله بؤیۆک ایدی کی بو ماسادا اۏتورانلار اۏ بیری ماسالاردا اۏتورانلارې گؤرمزدیلر. مۆشتریلر یاز-یای مؤوسۆمۆنده آشاغې و پایېز-قېش آیلارېندا اۆست قاتدا اۏتوراردېلار.
اؤزۆنۆ قوواغېن آرخاسېنا چکدی. آخېرېنجې قولدورلار کؤرپۆنۆن اۆستۆندن کئچیردیلر. اۏ قرارا گلدی کؤرپۆنۆ پارتلاتسېن. کؤرپۆ اۏتوز-قېرخ مئترلیکده’یدی. اۏرا نئجه گئتمهلی ایدی؟ اۏنو گؤره بیلردیلر. بیردن بیر خاطیره یادېنا دۆشدۆ.
یئمکخانانېن آرخاسېندا نریمان دایېنېن باغې یئرلَشیردی. بو باغېن سویو بیر کؤهۆلدن گلردی. یازېن اۏرتالارېندان یایېن أوللرینه قدر چایېن سویونون سطحی قالخاردې. سو آیاغې ایله گلیب باغې سوواراردې. سویون سطحی آشاغې دۆشنده دَجَل اوشاقلارېن سېناق مئیدانې اۏلاردې.
یایېن آخېرلارې ایدی. اۏرتا مکتبی قورتارمېشدېلار. هره اؤز سندینی اینستوتا وئرمیشدی. نامېق کند تصرّۆفاتې اینستوتو، اینتیقام اینشات، اۏ دا اۏکراینا یئر قووهلر اینستوتونا. جاوابلار گلیب اۆچۆنۆ ده گؤتۆرمۆشدۆلر. گۆنلرینی نریمان دایېنېن باغېندا کئچیریردیلر. بیرگۆن آخشام اۆستۆ اینتیقام دئدی:”گلین مرجلهشَک. کؤهۆلۆن بو باشېندان گیریب اۏ بیری باشېندان چېخمالېیېق. بیر-بیریمیزدن آرالې اۏلمالېیېق. هرکس گئری قایېدسا اودوزور. اۏ هامېنې یئمهڲه قۏناق إتمهلی دیر.”
کؤهۆله اؤنجه نامېق، اۏندان بیر نئچه دقیقه سۏنرا اینتیقام و آخېردا اۏ کئچدی. اۏن-اۏنبئش مئتر گئتمیشدی، اۏنو واهیمه بۆرۆدۆ. قارانلېق، نم قۏخولو هاوا و دوواردا اوچوشان یاراسالار اۏنو قېجېقلاندېردې. تاب گتیره بیلمهییب، گئری دؤندۆ. دۏستلارېن قۏناقلېغې اۏنون حئسابېنا وئریلدی.
اۏکراینا اینستوتونو قورتارېب، جسارتینه گؤره میدال آلېب، کشفیات بؤلۆمۆنده ضابیط وظیفهسینه یییهلَنمیشدی. روسیه داغېلېب، آذربایجان مۆستقیل اۏلدوقدا باکېدا یئر قووهلر آلانېن کشفیات بؤلۆمۆنۆن کاماندئری اۏلموشدو. قاراباغ، إرمَنی قولدورلارې طرفیندن ایشغال اۏلدوقدا، کؤنۆللۆ جیبههیـه گلیب، کشفیات بؤلۆمۆن یاراتدې. اۏنلارېن کندی بؤیۆک إستراتئژی یؤنلره مالیک ایدی. کند إرمَنی ایشغالېندا اۏلدوغوندان اۏ بیری جیبههلرده چتینلیک چکیردیلر. باش کاماندئرین ایجلاسېندا آیاغا دوروب اۏنبئش نفرلیک بیر دسته ایله کندی إرمَنی قولدورلارېندان آزاد إتمهڲه سؤز وئردی. باش کاماندئردن خاهیش إلهدی کی کند آزاد اۏلدوقدا قووه گؤندهریلسین.
ایکیجـه گۆن چکمَزدن دستهنی یاراتدې. دسته عۆضولرینین چۏخو یئرلیسی ایدی. اۏنلار کندی أللرینین ایچی کیمی بۆتۆن بور-بوجاقلارېنا کیمی بلد ایدیلر. گۆن باتار-باتماز کنده یاخېنلاشدېلار. چایېن ایچهریسینده گیزلهنیب هاوانېن قارالماغېنې گؤزلهدیلر. بۆتۆن لازېمې تاپشېرېقلارې وئریب دؤرد طرفدن کندی قومارالایېب و سسسیز-سمیرسیز بۆتۆن پۏستدا اۏلان قولدورلارې سۏیوق آلَتلر’له آرادان گؤتۆردۆلر. إرمَنی قرارگاهېنې دینامیتلَییب کنارا چکیلدیلر. قرارگاه بیر آنېن ایچینده پارتلایېب هاوایا سۏورولدو. ایچهریـدن جانېنې قورتاران دا بایېردا گۆﻟﻠهلَندی……
زئرزمییه کئچیب دینامیت یئشیڲینی گؤتۆردۆ. بیر کندیر’له ساغ آیاغېنا باغلایېب و کؤهۆله گیردی. ایندی یان-یؤورهسینه فیکیر وئرمَزدن، دؤرد أل-آیاقلې ایرهلیلَییردی. اۏنو دۆشۆندۆرَن آنجاق کؤهۆلدن اۏ طرفه چېخماسې و کؤرپۆنۆ دینامیت’له پارتلاتماسې ایدی.
نهایت کؤرپۆدن چېخدې. دینامیت یئشیڲینی آیاغېندان آچېب بۏینونا کئچیردی. ایلک سوتوندان قالخېب دینامیتلری سوتونا یئرلَشدیردی. سوتونلار بیر-بیرندن بئش مئتر آرالې ایدی. دۆشۆب بیر ده قالخماق واخت ایتیرمکدن علاوه إحتیاطسېزلېق ایدی. کؤرپۆنۆن تیریندن یاپېشېب وار گۆجۆ’یله ایرهلیلَییب سۆتونلارې دینامیتلَییردی. قۏل ساعاتېنا باخدې. اۏن دقیقهیه ایکی سۆتون دینامیتلَمیشدی. هله سکگیز سوتون آرخادا قالېردې. دئمهلی آزې أللی دقیقه واخت لازېم ایدی کی ایشینی قورتارسېن. یئشیڲی گؤزدن کئچیردی. یئترینجه دینامیت وارېدې. خرجلری بیرآز دا آرتېردې. آلتېنجې سۆتونو قورتارمېشدې. بیردن تانکلارېن سسینی إشیتدی. دؤرد سۆتون هله آرخادایدې. بو آز مۆدّتده سۆتونلارېن هامېسېنې دینامیتلَییب، قورتارا بیلمهیهجَکدی. دینامیتلری یاخېن فاصیلهلر’له کؤرپۆنۆن تیرلرینه ده یئرلَشدیریردی. یئددینجی سۆتونا چاتمېشدې. کؤرپۆ بیردن دَبردی. تانکلار کؤرپۆنۆن اۆستۆنه چېخېردېلار. قالان دینامیتلری یئددینجی سۆتوندا یئرلَشدیردی. هر آن تاققېلتې چۏخالېردې. بۏش یئشیڲی بۏینوندان چېخاردېب تیردن آسدې. دینامیت ایشه سالان جاهازی ألینه آلدې. قان-تر ایچینده بۏغولوردو. هر آن سانکې بیر گۆن ایدی. آیاقلارېنې تیره دایایاراق کۆرهڲینی سۆتونا یاپېشدېردې. ایندی أللری آزاد اۏلموشدو. تاققېلتې بئینینه دۆشۆردۆ. کؤرپۆ إله سیلکهلَنیردی کی آز قالا ترازلېغېنې ایتیریردی. وار گۆجۆنۆ آیاقلارېنا وئریب اؤزۆنۆ سوتونا یاپېشدېردې. تانکلار باشېنېن اۆستۆنده’یدی. جاهازې ایشه سالدې.
بیر آنېن ایچینده بؤیۆک بیر پارتلایېش یاراندې. دومان قارېشېق آلۏو یان-یؤورهنی بۆرۆدۆ. کؤرپۆ هاوایا سۏورولدو. اۆستۆنده اۏلان تانکلار و بۆتۆن حربی تئخنیکالار یووارلانېب چایېن ایچینه تؤکۆلۆب آلۏولانېب یئنیدن پاتلایېش سسی عالمی بۆرۆدۆ………..
دئییلَنه گؤره سَمَندر قوشو اۏتدان یارانېر. منجه قاراباغ قارتالې دا اۏتدان یارانېر. اۏنون جیسمی داغېلسا دا روحو قارتال کیمی قاراباغېن سماسېنې دۏلاشېر…..


text:
سؤزجوکلر بیزیم اوچون اؤنملیدیر، چونکی داها دانیشمایان کیمسه آرتیق گئجیکمهدن قتل تؤرهده بیلر. ائ. ژئلینئک
آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا ایشلهنن بیلیمسل دیل پروبلئماتیکدیر. پروبلئم ایلک باخیشدا اؤزونو تئرمین آلانیندا گؤستریر.[1] دئمک اولار تئرمینلره سؤیکنمهسی قاچیلماز اولان بیلیمسل نثرده، فعللردن باشقا دوغما دیلدن بیر ایز قالماییب. فعللرین چوخو دا جالاقدیر. منطیق، فلسفه، حقوق، دیلچیلیک و ریاضیات کیمی ساحهلره اؤتهری باخیش بونو ثبوت ائدیر.
چاتیشمازلیق آدلاندیراجاغیمیز رسمی دیلین پروبلئمی آنجاق اؤزونو آلینما سؤزلرده گؤسترمیر. بونلار مسئلهنین أن بسیط، عینی حالدا سوموت [کونکرئت] یؤنودور. مسئلهنین ایزلرینی تئرمینلردن داها گئنیش آلاندا، یعنی گراماتیکادا دا گؤرمک اولار. گراماتیکادا دا چاتیشمازلیقلاریمیز وار. ألبته مسئله بوردا بیتسهیدی، دیل گرگینلیییندن سؤز آچماق یئرسیز اولاردی. چونکی گراماتیک چاتیشمازلیغی فورمال دیلچیلیک آراجیلیغی ایله آرادان قالدیرماق چتین دئییلدیر. لاکین دیلین سؤز و گراماتیکادا خلاصه اولمادیغی اوجباتیندان مسئلهنین بویوتلاری [أبعادی] فورمال دیلچیلیک سینیرلارینی آشیر. مایکل هوئینین دیلیجه دئسک «گوندهلیک یازیلاریمیز و دانیشیقلاریمیزدا، هر بیر جومله اؤزوندن اولدوقجا بؤیوک بیر ماشینین دیشلی چارخیندان[2] باشقا بیر شئی دئییل.»[3] بو بؤیوک ماشیندان مقصد “سؤیلم”[گفتمان]دیر.
جوملهنین قورولوشو اؤزنه، نسنه و فعلله سجیهلهنیر. آنجاق جوملهلر باشقالاری ایله بیتکین ایلگی قورماغا یئترلی دئییللر. دیل اؤز آنلامینی داها بؤیوک قورولوشلار و سؤیلم سالخیملاریندان قازانیر. سونوجدا دیلله قارشیلاشدیقدا همیشه بئله بیر اؤنملی سورودان یان کئچمک اولمور: هانسی یوللا متنی أن قاپساملی بیچیمده آنلاییب، چؤزمک اولار؟ سورونون جاوابینی “سؤیلم”ده آختاریرکن، ایستر ایستهمز جوملهنین اؤتهسینه چیخمالی اولوروق.
سؤزلریمدن بئله چیخیر کی،ِ آذربایجان تورکجهسینین اوچ پروبلئماتیک یؤنو وار: ۱- تئرمین، ۲- گراماتیکا ۳-سؤیلم. منجه بونلارین اورتانجیلی بؤحران ایچینده دئییل. تورکجهمیزین دقیق، عینی حالدا قیسمن چاتیشماز گراماتیکاسی واردیر. لاکین بیرینجی پروبلئمله یاناشی اوچونجوسونون چؤزومو دیلچیلیک سینیرلارینی آرخادا قویور. چونکی بونون چؤزومو تکجه لینقویستیک و أدیبانه آراشدیرمالارلا باغلی دئییل، سیاسی ارادهدن ده آسیلیدیر. نه یازیق کی، سیاسی ارادهده قانونوئریجیلیک بوشلوغو وار.
سؤیلمه گلدیکده ایسه ایش چیخیلماز یولدا قالاجاق قدهر چتینلشیر. چونکی توپلومداکی “آنلام یاراتما سیستئملری”نی و اینسانلاری اؤزنه[سوبئئکت] کیمی گلیشدیرن هئگئمونیک ایلیشکیلری سورهکلی گؤزدن کئچیرمک مسئلهسی اورتایا چیخیر. باشقا سؤزله، دیلین ایندیکی دورومونو دییشدیرمهیین یولو، سیمگهسل اینتیظامی (یعنی توپلومو، مدنتیتی و دیلی) بوتونلوکله تنقیدی دوشونجه بورولغانینا سوروکلهمکدن کئچیر. بونو داها تانیش ساحهلردن باشلاماق اولار: نیطق مدنیتیدن، ائگهمن [مسلط] سؤیلملری ایستئحصال ائدن سیاسیـایقتیصادی یاپیلاردان، بیزهدکی آنلامسیز علمی قوروملاردان، فونکسیاسیز آراشدیرما اوجاقلاریندان[4] و نهایت دیل صحیفهسی آستاریندا حک اولونموش دوشوک دوشونجه موتیولریندن. سونونجو ائتکنین [عاملین] دیلله دیالئکتیکال ایلگیسی اولدوغوندان تئزـتئز اونا قاییتمالی اولاجاغیق.
•
چاتیشمازلیغین گؤستریجیلری
باشقا یئرده دئمیشم: اینسانین دوشونجهسی دیلده باش وئریر. هابئله، اینسانین وارلیغی دیلده گئرچکلشدییی زاماندان او، باشقا جانلیلاردان سئچیلمهیه باشلاییر. أرسطو اینسانین حئیوانلارا اوستونلویونون باشلیجا ندنینی “نیطق”ده گؤردوکده یانیلمیر. اینسان دانیشان حئیواندیر. بیر آز اوزاقلارا گئتسک، دیل نه اینکی اونون دوشونجهسینین، بلکه وارلیغینین دا ائویدیر. مارتین هایدئگئره گؤره، «دیل دازاین[5] وارلیغینین واسیطهسی و یا اینساندان آسیلی اولان بیر آراج دئییل. او، اینسانین اؤزونو آشکار ائتمه دوزنلیییدیر. دیل اینساندان آسیلی دئییل، اینسان دیله باغلیدیر. [باشقا سؤزله] دوشونمک، هر تورلو فیکیر یوروتمک، دانیشما یوردونون بیر بؤلگهسیدیر.» ماوریس کوروئزین فیکرینجه، دیل اولمادان نسنهلر هئچ واخت ایندیکی کیمی وار اولمایاجاقدیلار. چونکی دیل نسنهلری ایستهنیلن بیچیمده یارادیر، بیزه ده اونلاری یاراتماق گوجونو باغیشلاییر.[6]
نظری ساحهدن آرالانیب، پراگماتیک بوجاقدان مسئلهیه باخیرساق، بونون علامتلرینی گوندهلیک معیشتده گؤرهجهییک:
ــ گئنیش یاییلمیش یالان آکسیالاریندا؛
ــ دیلین گئنه-بولا جینسیت موتیولری ایله دولوب داشیماسیندا؛
ــ سوسلنمیش لفظبازلیقلا قوللانیلان زادگانلار ژارگونوندا؛ (آذربایجان دؤولت تئلئهرایو شیرکتینین خبر بؤلمهسی و سووئت علمی بروکراتییاسینین واریثی اولاراق علملر آکادئمیاسی یاخشی اؤرنکدیر. بونلار موحافیظهکار قوروماولاراق بئله بیر ایشلهوی یئرینه یئتیریرلر.)
ــ دئکوراتیو دیلله دانیشان غئیریـدؤولت اؤرگوتلرینده؛
ــ قزئت آدلاریندان توتموش اینسان آدلاریناجان تانیق اولدوغوموز آنلامسیزلیقلاردا؛
ــ یالان و حقیقتدن یان کئچهرک جفنگ بینؤورهسی اوستونده قورولموش گئنیش شوو-بیزنئسده؛
ــ خورافه، فال، سؤیلنتی [شایعه] و میفین یایغین اولدوغوندا؛
ــ قودرت و ثروت پایلاشیمی (یعنی عدالت ودئموکراتیا) ایله باغلی قوراملار باخیمیندان میللی میسکینلیکده؛
ــ و بیر سؤزله پوستسووئت اؤزنهسینین اؤلگونلویونده.
بونلاری گئنیش چؤزوملهمهیین [آنالیز ائتمهیین] یئری بورا دئییل، آنجاق ألاوستو اؤرنکلر چوخدور:
قزئتلر، درگیلر و سایتلاردا “دوشونجه” روبریکاسی یوخدور. فلسفه و بیلیم ساحهسیندهکی چئویرمهلر دوشونجه دنیزیندن بیر داملادیر. دونیانین سون مفکورهوی تاپینیتیلاری بارهده بیلیم اوجاقلاریندا سوسقونلوق حؤکم سورور. پارتییالارین فیکیر اوتاغی یوخدور. رادیولاردا، تئلئویزیالاردا دایاز پراگماتیزمین حاکیم اولدوغوندان دوشونجه چارپیشمالاری یا اوجوز پوپولیسیتیک دارتیشمالارا چئوریلیر، یا دا مدّاحلیغا. دانیشیقلاردا گئنللیکله هانسیسا نسنهیه، اولایا و دوشونجهلره ایشاره ائدیلمهدن، آنلاملار لفظلرین بورولغانیندا یوخا چیخاریلیر.
بونونلا دا سونوج کاکرئت بیچیمده اوزه چیخیر: بیزهدکی دیلده دونیا چاپیندا نه بدیعی یارادیجیلیق گوجو وار، نه ده دوشونجه اورهتیمینه یارایاجاق یؤنتم [متد]، پراکتیکا و گلهنک دولغونلوغو. همین گوجسوزلوک عینی حالدا دوغو اؤزنللیییندن قوپموش، باتی نسنللییینه قوووشمامیش وارلیغین گؤستریجیسیدیر. اینجهصنعت و دوشونجه ایله یاناشی اینسان ذئهنینین اوچونجو آلانی ساییلان أخلاقین وضعیتی ده اورهک آچان دئییل. اخلاق دا دیلدهکی خاوسدان دولایی آسیلی دورومدادیر. گؤز قاباغیندا ایسه، اؤتن یوز ایل بویو دینی أخلاقدان قوپموش و کانتـواری مسئولیتچی أخلاقا قوووشمامیش بیر توپلوم وار. کانت أخلاقیندا سیزین اؤز ویجدانینیز قارشیسیندا قئیدسیز-شرطسیز یوکوملولویونوز وار. بیز سه گئنللیکله مسئولیت داشیمیریق.
دیل هم سؤیلهنیلن گرگینلییین گؤستریجیسیدیر، هم ده یارانما بئشییی. دیلدهکی ایشارهلردن قاوراملار یارانیر. بو قاوراملار ایسه گئرچک نسنهلره ایشاره ائدیر. ذئهنیمیزدهکی آت قاورامی، تارلادا اوتلایان آتین اؤزو دئییل، اونون ایمگهسی[تصویری]دیر. لاکین بو ایمگه او گئرچک آتین اؤزهللیکلریندن آلینیب. اؤرنهیین، آت دئدیکده آسلان یادا دوشمور. آنجاق بیزده یایغین یالانلاردان دولایی دیل دیش عالمه ایشاره ائتمکدنسه جفنگیاتی[7] داها یاخشی عکس ائتدیریر. بو ایسه گئرچک آنلامدا وطنداش توپلومونون گئرچکلشمهسینی گئجیکدیریر.
یونان دوشونجهسینده کوتلهنین چئشیدلی آدلاری واردیر: “اوخلوس” بیچیمسیز قارماقاریشیق کوتلهیه دئییلیر. “دئموس” ایسه بعضی فرقلیلیکلرینه باخمایاراق دئموکراتیکجه ایداره اولونان بو گونکو وطنداش توپلومو[8] ایفاده ائدیر. ژاک رانسیئره گؤره، دانیشان حئیوانین باشلیجا اؤزللییی دیلی آنلاماقدا دئییل، بونو اوشاقلاردا باجاریر، دیلین اورهتیمیندهدیر. دیلین نیظاملانماسی ایله دئموس و وطنداش یارانیر، بوندان اؤنجه بیچیمسیز کوتله واریدی. رانسیئر وطنداشی، دیلی آنلاماقلا دیلی یاراتماق آراسیندا یئرلشدیریر. آدام وار دیلی آنلاییر و همین آنلاق یولویلا ایشی، توپلومسال ایلیشکیلری و یاشام فورماسینی قاوراییر. بو قبیل آداملار اوخلوس تبعهلریدیرلر. آدام دا وار دیلی یارادیر. یاراتماقدان مقصد ایسه اؤز قونوموندان علاوه، باشقا اینسانلارین دا ایستاتوسونو شهرین جاری ایئرارخیک [سلسله مراتبی] اینتیظامیندا معینلشدیریر. بو کیمی آداملار دئموس تبعهلریدیرلر. بو مرحلهنین اؤزنهسی وطنداشدیر، دانیشیق گوجونه اؤلومجول آنتاگونیزملردن اوزاقلاشماغی باجاران وارلیق. فیزیکی ساواشلار یئرینه دوشونجهلری ساواشدیرماق. دانیشمایان حئیوان بونو باجارمیر. ژئلینئکـه گؤره، سؤزجوکلر بیزیم اوچون اؤنملیدیر، چونکی داها دانیشمایان کیمسه آرتیق گئجیکمهدن قتل تؤرهده بیلر. [9]
بونلاری گؤز اؤنونه آلدیقدا بئله بیر منظره اورتایا چیخیر: دیلیمیزده وطنداش توپلومونا یارایان اؤزهللیکلر ضعیفدیر. بو، قاچیلماز ضرورت و یا ساغالماز یارادیرمی؟ یوخ. باشدا دیل موهندیسلییی اولماقلا همین آشامانی آرخادا قویماغا ألیمیزده ایمکانلار وار.
•
دیل موهندیسلیی و ایکی مانعه
سؤزسوز، هر بیر دؤولتـمیللتده دیلین پلانلی بیچیمده گلیشدیریلمهسینه دایر بللی تدبیرلر گؤرولور. بونون آشیری اؤرنکلرینه نازیزم آلمانیاسیندان دئگول فرانساسیناجان، گاندی هیندیستانیندان سوکارنو ایندونئزیاسیناجان بؤیوک بیر أراضیده توش گلیریک.[10] أن اوغورلو اؤرنکلر ایسه گؤز قاباغیندادیر. آتاتورک زامانیندان ایستانبول تورکجهسینده، رضا شاه زامانیندان ایسه فارس دیلینده آپاریلماقدا اولان ایصلاحاتلار هئچواخت دایاندیریلمامیشدیر. ایییرمینجی یوز ایللییین بوتون زامان کسیملرینده عرب دیلینده ده بئله اولموشدور. آیریـآیری دیللرده ده همین سیاست گئنیش اؤلچوده حیاتا کئچیریلیر و تصدیقلنمیش سیاستلری، چئشیدلی قوروملار گئرچکلشدیریر.
گئجیکمیش اولسا دا باغیمسیزلیق دؤنمینده آذربایجان رئسپوبلیکاسینین آوانگارد بیر دیل سیاستینه احتیاجی وار. سووئت قورولوشونا اویغون گلیشدیریلمیش آذربایجان تورکجهسی، آرتیق یئنی دؤنمین طلباتیندان گئریده قالیب. نئجه کی، تنظیمات سونراسی تورکییهده گئتـگئده عوثمانلی تورکجهسینین بینؤورهسی اوزهرینده مودئرن دؤولتـمیللت سیستئمینه کئچمک مومکونسوز سانیلدی. اونلار یانیلمیردیلار، دوشونجه ایرهلیلهییشی بیرباشا هانسیسا دیلین نئجه گلیشمهسیندن آسیلیدیر. بس بو گلیشیم نهیه سؤیکنمهلیدیر؟
دیلی گلیشدیریب زنگینلشدیرمکده باش ووراجاغیمیز بیرینجی خزینه قوتادغو بیلیک، دیوانی لوغات التورک و دده قورقود کیمی أثرلردیر. اوسته گل فولکلور و شیفاهی دیلی. لاکین علمی و فلسفی دیلین احتیاجلاری باخیمیندان بونلارداکی سؤز داغارجیغی اولدوقجا کیچیکدیر. بونا گؤره سؤز تؤرتمک قاچیلمازدیر.[11] سؤزومدن بئله چیخیر کی، بیز بللی قوشوللار [شرطلر] ایچینده آرین دیله یاخینلاشمالیییق. آنجاق بو یاخینلاشمادا آشیری داورانماقدان چکینمهلی و آرین دیل سیاستیندن گئری اوتورموش اؤلکهلرین تجروبهلرینی گئنیش اؤلچوده آراشدیرمالیییق. هابئله دیلله اوغراشماق، سیاسی رومانتیک دوشکونلویه و یا آشیری ناسیونالیزم چیرکابینا بولاشمامالیدیر. چونکی نه بوتؤو توپلوم وار (گئرچکلشمیش سوسیالیزمین[12] دیلهیی)، نه تمیز سوی (نازیسمین مفکورهسی)، نه خالیص “بیر دیل، بیر دؤولت” (آشیری ناسیونالیزمین اؤیرتیسی[13]). آرین دیلده اولدوغو کیمی بو خالیصلیکلرین هامیسی آبسورد اولماقلا یاناشی تهلوکهلیدیر. سؤزسوز، تام آرینلیق هاچانسا سیاسی دؤزومسوزلوک، باشقالیغا نیفرت، دیکتاتورا و سویقیریمی کیمی مسئلهلره گتیریب چیخارا بیلر. دیل عیرقیچیلیک سؤیلمینده أن دهشتلی قیرغین یاراغینا چئوریله بیلر.[14]
دیل آلانیندا عیرقیچی یؤنهلیشلری یاخینا بوراخماق دوزگون دئییل. دیل دوشونجهنین گئرچکلشمک شرطی کیمی باشا دوشولمهلیدیر. سؤز یوخ کی، اینسان اوچ سانال[15] آلاندا اؤزنه مقامینا یوکسلیر: توپلوم، مدنیت و دیل. بوتون بونلاری گؤز اؤنونه آلاراق دیلی قوروما سیاستینده ایکی تهلوکهدن قورونمالیییق: اؤزچولوک[16] و جالاقلیق.
•
بیرینجی مانعه: اؤزچولوک
أن ساده ایفاده ایله دئسم، بوردا اؤزچولوکدن مقصد تام آرین دیله جان آتماقدیر. اؤزچولوک اینگیلیسجه essentialism قارشیلیغیدیر. اطراف گئرچکهلییه بئله بیر باخیشدا، هر شئیین سرت بیر ذاتی اولدوغو گومان ائدیلیر. اؤرنهیین، اؤزچولر اینسان طبیعتینین بللی ذاتی اؤزللیکلری اولدوغونا اینانیرلار.
ذات نسنهنین ائله بیر اؤزهللیییدیر کی، اونون وارلیغی همین اؤزهللیکدن آسیلیدیر. او اؤزهللیک یوخا چیخدیقدا نسنه ده یوخا چیخاجاق. و یا ذات قاورامین ائله بیر آیرینتیسیدیر کی، اونو نظره آلمادان او قاورام اؤز آنلامینی ایتیرهجک.
اؤرنهیین، فلسفهده اینسان ناطیق [دانیشان و دوشونن] حئیوان کیمی تانیتدیریلیر. یعنی اینسانی اینسان ائدن اؤزهللیک، ناطیقلیکدیر. سیز ناطیقلییی اوندان آلیرسانیز حئوانلیغی داوام ائدهر، آمما اینسانلیغی یوخا چیخار. دیل اؤزچولری أرسطودان گلمه ایدئیانی دیله ده آشیلاییرلار. بوردان ایستر-ایستهمز بئله بیر نتیجه چیخیر: «سؤزلرین دییشمز آنلامی وار.» آنجاق اؤزچولرین بو باخیشی یانلیشدیر. چونکی بو کیمی تانیملاردا زورونلولوق [ضرورت] یوخدور، بیر نؤوع اوزلاشما واردیر. اینسانین باشقا طرزده تعریف اولونا بیلهجهیینی دانماغا هئچ بیر ترجیح یوخدور. هئچ بیر آنلامین هئچ بیر لفظله ذاتی ایلگیسی یوخدور. داها ساده دئسک، اؤزچولویه رغمن، نسنهلر دییشمز ذاتین و یا ثابیت حقیقتین داشیییجیسی دئییللر.
دیلده اؤزچولوک دینی تملچیلییین اکیز تاییدیر. دیل تملچیلییینه گؤره، آزساییلی آنتیک کیتابلاریمیزداکی سؤزجوکلر یئنیـیئنی قاوراملاری ایفاده ائتمهیه یئتر. دینی تملچیلییین باشلیجا شوعاری “حَسبُنَا کتابَ الله”ـدیر. یعنی تانرینین کیتابی بیزه یئتر. ادعانین قاباریق مضمونو بئلهجه سسلهنیر: بوتون بیلیملر تانرینین کیتابیندادیر. دیلین کئچمیشینی قوتساللاشدیرماق ایسه آشیری دینچیلرین ادعاسی کیمی آلینیر. یعنی یالنیز دده قورقود بیزه یئتر. بو، آنلام دارلیغیدیر.
آنلامین دییشمزلییی باخیمیندان دا اؤزچولوک پروبئلماتیکدیر. تؤز[17] آنلاییشینین تاریخدن یوخا چیخماسی ایله ایندی اؤزچو باخیشا توتالیتاریسم قایناغی کیمی باخیلیر. مسئله دیل آلانیندا داها حیاتیدیر. دئدیم کی، اؤزچو باخشیدا هر بیر نسنه، هر بیر فئنومئن و هر بیر اولای اوچون سرت اؤزهیین اولدوغو فرض ائدیلیر. بو ایسه، هانسیسا سؤزون او بیری سؤزدن آسیلی اولمایاراق کونکرئت آنلام داشیماسی کیمی دیله یانسیییر. لاکین بئلهجه دوشونمک، دیله بایاغی باخیشدان قایناقلانیر. حالبوکی، دیلین دییشکن، آخار و گلیشن ماهیتی اولدوغو اوزوندن سؤزجوکلرین تاریخن ثابیت آنلامی یوخدور. ألبته گئنیش اوخوجو کوتلهسی ایله دیالوگ ماراغیندان دولایی قونونو ایلکل [ابتدایی] شکیلده آنلادیرام. یوخسا سؤسوردن، ایکینجی ویتگئنیشتایندان، دئریدادان و گئنللیکله آنالیتیک فلسفهدن سونرا آرتیق هئچ بیر آنلامی پوزیتیو بیچیمده سؤزجوکلرده تثبیت ائتمک اولمور. سؤسوره گؤره، دیل دیفئرئنسیال[18] بیر سیستئمدیر. یعنی ایملرین/ایشارهلرین اؤزهرک وارلیغی و یا گئرچک اؤزهیی یوخدور. معین ایشاره او بیری ایشارهیه سؤیکنمهدن تانیملانا بیلمز. “ایکی” رقمی “بیر” و “اوچ” رقملری سایهسینده وارلیق قازانیر، آنلامی چاتدیرماقدا دا اونلارا مؤحتاجدیر.
بوتون بونلارا باخمایاراق، کیمیلری گومان ائدیر کی، بللی بیر کلمه اوغوزنامهده داشیدیغی آنلامی ائله محض بوگون ده داشیمالیدیر. بئله اولمادیقدا هانسیسا مأمورون بارماق ایزینین آختاریشینا چیخمالیییق. بو، یالنیش تصوووردور. بونو قبول ائدیرسک سؤزلرین یانلیش قوللانیشینا گئنیش یئر وئریلمیش آذربایجان تورکجهسینی دوزهنکلر [توطئهلر] جؤولانگاهی سانمالی اولاجاغیق.
اؤزچو باخیشین باشقا اؤزللییی قورال و گراماتیکا دئسپوتیزمیدیر؛ دیلده قایدا پوزونتوسونا قوتسال قانونلاری آیاقلاماق کیمی باخماق. لاکین دیلین جانلاندیردیغی نسنل عالم، سرت قوراللارین ساپینا دوزولمک مجبوریتینده دئییل. هانسی سببله باغلی اولدوغونا باخمایاراق، قایدا پوزونتوسو ایستهنیلن دیلده باش وئریر. حتتا دئیردیم بو پوزونتولار بعضن دیلین گئرچکلشمک شرطیدیر. سماوی دینلرین مذهبلره بؤلونمکله آیاقدا قالدیغی کیمی، آیریملار [ایستئثنالار] دا قایدالارا آنلام باغیشلاییر. سووئتلر بیرلییینین ایقتیصادییاتی قارا بازارلادان نفس آلدیغی کیمی، دیل ده قایدا پوزونتورلاریندان دولایی فونکسیوناللیغینی قورویور. بئله دئسک داها یاخشی اولاردی: دیل گراماتیکا أساسیندا یارانمیر، گراماتیکا دیلدن آلیناراق اونون قورولوشونو آچیقلاییر. ائله بو اوزدندیر کی، گراماتیکانین گؤرهوی پوزونتولاری تام دیشلاماق دئییل، ساهمانا سالماقدیر. دیلیمیزده ساهمانا سالینمیش یاخشی اؤرنکلر وار:
ــ یارپاق، تورپاق، کؤرپو کیمی سؤزلر یانلیش یازیلیر. اوسته گل گولونج “دوستاق” سؤزونو. اما بونلاردا قباحت یوخدور، چونکی حرفلرین بوغازدان دوداغا دوغرو دوزولوشونده زامان زامان دیشیکلیک باش وئریر. “یاپراق”، “توپراق” و “توتساق” کیمی سؤزلر دیییشیکلییه اوغراییر.
ــ دیلین تاریخی آخاریندا تلففوظ دییشیمی قاچیلمازدیر. سووئت مأمورلارینین “یوز”، “ییلدیز”، “ییلان” کیمی سؤزلرین یازیلیشینی دییشدیریب “اوز” “اولدوز” و “ایلان” کیمی یازماسینا گؤز یومماق شرطی ایله، هئچ بیر دیل تام پلانلی بیچیمده اینکیشاف ائتمیر. دیل اینکیشافینین توشگله[19] ماهیتی وار. چونکی اؤزنه تکجه اوستبیلینجدن عیبارت دئییل کی، هر شئیی تام اوسسال [عقلانی] بیچیمده اؤلچوب بیچمک اولسون. اینسان ووجودونون اوندا دوققوز بؤلومونو قارانلیق آلتبیلینج اولوشدورور. نه یازیق کی، ژاک لاکانین سؤیلهدییینه گؤره، همین قارانلیق بؤلگهنین قورولوشو دیلین قورولوشو ایله اوستاوسته دوشور.
ــ ایسمین تأثیرلیک حالیندا سون حرفی صایتله بیتن سؤزجوکلرده بیرچوخ حاللاردا بیر “ن” حرفی آرتیریریق: سورو/سورونو، آلما/آلمانی. حالبوکی کلاسیک متنلرده و چاغداش ایستانبول تورکجهسینده بو فونکسیا داها چوخ “ی” حرفینه یوکلهنیر. سورو/سورویو، آلما/آلمایی.
یانلیشلیق اوزهرینده گئرچکلشمیش دییشیملر سیاهیسی اوزوندور. لاکین
بونلاری طبیعی گئدیش سانا بیلهریک. بیر زامان “اوزان” آنلامیندا ایشلنمیش “یانشاق” سؤزجویونون زامان آخاریندا منفی آنلام قازانماسی، دیلین اینکیشاف خاصیتی ایله باغلیدیر. دیللر صرف قایدالار دئتئرمینیزمی ایله دئییل، چئشیدلی ندنلر اوزوندن گلیشیر. بوندا سؤز یوخ، آنجاق همین طبیعی چیچکلنمه بیزدهکی گئنیش دیل پوزونتولاری سینیریندا جالاقلیق بؤلگهسینه آیاق باسیر. گرگینلیک بوردان باشلانیر. کیچیجیک سؤزجوکلر داملالاریندان یارانان دالغا، جالاق دیل سونامیسی ایله سونوجلانیر.[20]
•
ایکینجی مانعه: جالاق دیل
ایندیکی دیلین تام جالاقلیغی بارهده آرگومئنته گرک یوخ. اولغو تام چیلپاقلیغی ایله گؤز قاباغیندادیر. مثلن «آزربایجان رئسپوبلیکاسینین، 2000ـجی ایل دؤولت بودجهسی ظرفی» آدلی سندین بیر بؤلومونده یازیلیر: «مادیـ تئکنیکی بازانین تحلیلی گؤستریر کی، رئسپوبلیکادا فعالیت گؤسترن، 110 تئکنیکی پئشه تحصیلی موسسیسهسی 43 کومپلئکسلرده، قالانلاری اویغونلاشدیریلمیش بینالاردا یئرلشیر. تئکنیکی پئشه تحصیلی سیستئمینین پریوریئت ایستیقامتلری آشاغیداکی کیمی معینلشدیریلیر: تئکنیکی پئشه تحصیلی موسسیسهلری شبکهسینین اوپتیماللاشدیریلماسی، بازار ایقتیصادییاتینین طلبلرینه و أمک بازاریندا رقابته داواملی، یوکسک ایختیصاصلی کادرلار حاضیرلایان یئنی تیپلی تئکنیکی پئشه تحصیلی کومپلئکسلرینین یارادیلماسی…» یوخاریدا گئدن 53 سؤزدن یالنیز 11ـی دوغمادیر.
ایستر تصادفی اولسون، ایسترسه ده کئچمیش مئتروپولون تاپشیریغی ایله یارانسین، جالاقلیغین بعضی گؤستریجیلری بؤیوک تئزلیکله [فرکانسلا] تکرار اولونور. اؤرنهیین:
بیرینجیسی، “پرور” ترکیبلی “قوناقپرور”، “صولحپرور” کیمی سؤزلر تام یانلیش اولماسا دا گولونجدور. عربجهـفارسجا “اینسانپرور” سؤزو فارسجادا اینسانی حئیوان کیمی بئجرمهیی بئیینده جانلاندیریر. آذربایجان آیدینلاری، یازارلاری و دوشونرلری واختیله بئلهجه جالاق کلمهلره مؤحتاج ایمیشلر. چونکی واختیله سیاسی قورولوش، تورک کؤکنلی هر بیر سؤزه تردد ائتمهدن پانتورکیزم دامغاسی باسیرمیش.
ایکینجسی، ایستانبول تورکجهسی ایله موقاییسهده بیزدهکی ترکیبی فعللر قاتـقات چوخدور. آذربایجان تورکجهسینده یوزلرله ترکیبی فعل وار: احتیمال ائتمک، اعتیراض ائتمک، معروض قالماق، هوجوم ائتمک، داوام ائتمک/ائتدیرمک، تطبیق ائتمک، اتهام ائتمک، سبب اولماق، منسوب اولماق، غالیب گلمک، آتش آچماق، قئیده آلماق، غلبه قازانماق، نظارت ائتمک و کیفایت ائلهمک. دئمک ائلهمهدیییمیز عربجهـفارسجا سؤز قالماییب! “سانماق” وارکن “گومان ائتمک”، “یئنیلمک” وارکن طنطنهلی “مغلوبیته اوغراماق”، “دیرنمک” وارکن “مقاومت گؤسترمک” کیمی غئیریـایقتیصادی حرفلردن اولوشموش ترکیبی فعللر نهیه گرهکدیر؟[21]
اوچونجوسو، عربجهدن آلینما سؤزلرین چوخلوغو دییشیک، یا دا یانلیش آنلامدا دیلیمیزه سوخولوب. عربلر موذاکیره، جمعیت، قئید، موناسیبت، مأیوس، تدبیر، شرایط، موباریزه کیمی یوزلرله سؤزلردن بیزیم آنلادیغیمیز معنانی آنلامیرلار. بیز هئچ بیر سؤزلویه احتیاج دویولمادان آنلاشیلان “آلت بلینج”[22] و “اوست بیلینج”[23] وارکن، عربلرین تانیمادیغی عربجه “تحتالادراک” و “فؤوق الایدراک” سؤزلرینی ایشلهدیریک. اونلارداکی “اینقیلاب” سؤزو “چئوریلیش” آنلامینی داشیییر، آنجاق بیز دوغما “دئوریم” سؤزونون یئرینه “اینقیلاب”دان یارارلانیریق. حالبوکی دئوریمین قارشیلیغی عربجهده “ثوره”دیر، اینقیلابچی ایسه عکسـاینقیلابچیدیر!
۱۹۲۰-جی ایلدن روسجادان آلینما کلمهلر هئچ بیر سینیر تانیمادان ایستهنیلن قاورامی ایفاده ائتمک اوچون دیلیمیزه سوخولورلار. بو ویرانائدیجی یؤنهلیش او قدهر عادی حالا چئوریلیب کی، آزادلیق رادیوسونون دییرمی ماساسیندا آذربایجان تورکجهسینین روسجایا تورکجهدن داها یاخین اولدوغو وورغولانیر. قاتیلیمچیلارین [ایشتیراکچیلارین] بیری آذربایجان تورکجهسینین چاتیشمازلیقلارینی آرادان قالدیرماقدا روسجایا اوستونلوک وئریر. اونون آرگومئنتی آللاه وئرگیسیدیر: «بیرینجیسی، بیز روسجانی داها یاخشی بیلیریک، ایکینجیسی، تورکییه تورکجهسینی باشا دوشمک اوچون عرب و فارس دیللرینی اؤیرنمک لازیمدیر.»[24]
سؤیلهنیلن قاتیلیمچی ندنسه اونودور کی، آذربایجان تورکجهسینده یایغینلاشمیش عرب و فارس سؤزلری ایستانبول تورکجهسیندن قات قات چوخدور. باشقا سؤزله، اؤزگه سؤزجوکلرین یوروشونه معروض قالمیش دیل ایستانبول تورکجهسی دئییل، آذربایجان تورکجهسیدیر. بونونلا دا تورکییه تورکجهسینی باشا دوشمک اوچون عرب و فارس دیللرینه بلد اولماق گرهکیرسه، آذربایجان تورکجهسینی اؤیرنمک اوچون او ایکی دیلی ایکی قات اؤیرنمک لازیمدیر، اوسته گل روس دیلینی. بو دا آسان ایش دئییل. چونکی روس دیلینی اؤیرنمک اوچون ده یونان و لاتین دیللرینی اؤیرنمک قاچیلمازدیر. سبب آدیندیر. روسجانین علمی و فلسفی تئرمینلرینین بؤیوک بؤلومو یونان و لاتین دیللریندن آلینمیشدیر. بونا دئکارت سونراسی فرانسیز دیلینین ائتکیسینی ده آرتیرماق اولار! سؤزون قیساسی، سؤز داغارجیغینین ۶۰ فایزدان چوخو آلینما سؤزلردن اولوشموش آذربایجان تورکجهسینین[25] اؤیرنمه شرطی هئچ اولماسا بئش دیلله تانیش اولماقدیر! قاتیلیمچینین سؤزلرینی دینلهدیکده “بیزیم جبیش” فیلمینده ایشاره اولونان آمئریکا ایشچیلرینین دورومونون آجیناجاقلی اولماسی یادا دوشور. یاغیشین، قاسیرغانین آلتیندا آت آراباسی پالچیغا باتمیش جبیشین آمئریکا ایشچیلرینه یازیغی گلیر. کؤهنه آتاسؤزو هله ده قوهده دایانیر: “اؤزگه گؤزونده قیلی گؤرور، اؤز گؤزونده تیری گؤرمور”.[26]
جالاقلیق ایمپئریا دیلینده نه قدهر کی، گوجلولوک گؤستریجیسیدیرسه، اولوسال دیللرده تهلوکه قایناغیدیر. عوثمانلیجا بیر ایمپئریا دیلیدیر، بونون اوچون جالاقدیر، ایستانبول تورکجهسی ایسه میللی دیل. اینگیلیسجه آچیق دیلدیر. آرینلیغی [خالیصلییی] اؤنمسهمیر، هر دیلدن تئرمین آلیر. چونکی اونون گوجلو سیاسیـایقتیصادی آلتیاپیسینا سؤیکهنن ایتی هاضمهسی واردیر. ایستهنیلن یابانچی سؤزوجویو اؤزونده أریدیر. آمما بیزدهکی آلینما موتیولر، اووساری قیریلمیش دوه قاتارینا بنزهرکن دیلده خاوس یارادیر، دیلی میتوس مرحلهسینه گئری گؤتورور.
آنتونیو نئگری و مایکل هارتین نظرینجه، [چاغداش] ایمپئراتورلوق[27] دؤنمینده قودرتین هئچ بیر مرکزی یوخدور. آرتیق ائورنسل قودرتین بیچیمی دییشیلمیشدیر. ایندی اولوسال دؤولت، قودرتین اوستون بیچیمی دئییل، گوج آرتیق کیچیک شبکهلردن یارانما بؤیوک ترکیبلردیر. اؤتن 500 ایلده آوروپا ایمپئریالیزملرینین اولوسال حاکمیته سؤیکندییینین عکسینه اولاراق، چاغداش ایمپئریانین سینیرلی أراضیسی یوخدور. ایمپئراتورلوق بودور. اینتئرنئته بنزهییر. داها دوغروسو اینتئرنئت چاغداش ایمپئریانین بیلگی آراجیدیر.
ایمپئراتورلوغون دا اؤزللیکلریندن بیری اینکلوسیو [آچیق] اولماسیدیر: ایمپئریانین آچیققوجاق لیبئرال ماهیتی، سوی، اینانج، بویا، جینسیت و جینسی تمایولوندن آسیلی اولمایاراق هامینی اؤز ایچینه آلیر.[28] چاغداش ایمپئریانین دیلی اینگیلیسجهدیر. بو اؤزللیک تصادوفی سئچیم دئییل، هر ایکیسینده آچیقلیق واردیر. ایمپئریانین آچیققوجاقلیغی اینگیلیس دیلینین اؤزگه تئرمینلر و سؤزجوکلره آچیلیمیندا اؤزونو گؤستریر. لاتین دیلی ده بئله ایدی. کاتولیک ایمپئریاسینین دیلی لاتین اولدوغو اوچون یونان دیلینین بیر چوخ موتیولرینی منیمسهمیشدی. آمما رنسانسدان باشلایاراق گوندمه گلمیش دؤولتـمیللت ایدئیاسی، فرانسا دئوریمینده دؤولتچیلییین باشلیجا اؤیرتیسینه [دوکتوریناسینا] چئوریلدی.
بللی اولدوغو کیمی فرانسا دئوریمیندن باشلایاراق “بیر دیل، بیر دؤولت” سیاستی اؤزو ایله تملچی دیل سیاستی ده گتیردی. بو سیاست گئنللیکله اؤزدیل [خالص دیل] قاورامینا سؤیکهنیردی. اؤزچولوکدن قایناقلانمیش اؤزدیل تام باش توتماسا دا گئدهرک آشیری ماهیتینی ایتیرمیشجه قوهده قالدی. باشقا سؤزله، رومانتیکادان رئالیزمه، میتوسدان ایسه لوگوسا دوغرو هرلندی. بو ایسه گئنیش اؤلچولو دیل اینکیشافینا گتیریب چیخاردی. اؤرنهیین عوثمانلی تورکجهسینین کوللویوندن گؤزل ایستانبول تورکجهسی باش قالدیردی. نه یازیق کی، نورمال چرچیوهده آپاریلمیش تمیز دیل سیاستی، تورکییه کیمی اؤلکهلرده ایزلهنیرکن آذربایجان تورکجهسی ترس یؤنه یوللاندی. تاریخی ندنلره گؤره، باشقا دیللرین آغیر باسقیسی آلتیندا قالمیش دیلیمیز، زامان گئتدیکجه سانکی روس دیلینین بیر لهجهسینه چئوریلهرک “آذربایجان دیلی” آدینی قازاندی! بو کؤهنه سیاست آرتیق بایاغی گؤرونسه ده، همین جالاق دیله هله ده بؤیوک ماراق بسلهنیر.
•
سبب ندیر؟
ایستالینیزمین قیلینجی آلتیندا گئرچکلشمیش سیاسته ایندی اؤیونمهیین سببی ندیر؟ نه اوچون مسئلهنی منطیقی و پراگماتیک یوللارلا چؤزمکدنسه، رومانتیکجهسینه أسکی زامانا قاپیلیریق؟
بیرینجی سواللا اوغراشمازدان اؤنجه ایکینجی سوالی قیساجا جاوابلاندیرماق گرهکیر. منجه جاوابی “قایناق اؤزلمی”نده آختارمالیییق. ایستر دینی، ایسترسه ده لاییک خاراکتئرلی “اوریژینال قایناق origin، منشأ source، کؤک root و یا باشلانغیج beginning” حسرتی بوردان گلیر: گومان ائدیلیر کی، حقیقتین قایناغی یالنیز کئچمیشدهدیر. گومان ائدیلیر کی، فئنومئنلرین آرخاسیندا سرّلر گیزلهنیب. سون مقامدا او سرّی، او قایناغی اؤیرنمهدن فئنومئنلری تانیماق اولماز. لاکین فئنومئنلرین آرخاسیندا سرّ گیزلنمهییب، باشقا فئنومئنلر وار. بونون اوچون هانسیسا فئنومئنی اؤیرنمکده قایناغا وارماق یئتمز. تکجه فئنومئنلرین قایناغینی اؤیرنمکله اونون ماهیتینه وارماق مومکون اولسایدی توپلومبیلیمه [سوسیولوگییایا] احتیاج دویولمازدی. زیرا بو ایشی تاریخ بیلیمی یئترینجه گؤرور. اما توپلوملارین داخیلی مئخانیزملرینی اؤیرنمک اوچون تاریخ کیفایت ائلهمیر. تاریخ، توپلوملاری خرونولوژی بیچیمده آراشدیریر، اونلاری ائشزامانلی [دیاخرونیک] شکیلده اؤیرنمک ایسه توپلومبیلیمین پایینا دوشور.
تاریخی اؤزگونلویه [اوریژیناللیغا] سیغینماق و یا خالیص قایناق (خالیص سوی، خالیص ائتنوس، خالیص دیل) آختاریشی بؤیوک توپلومسال دییشیملر آردینجا اؤنم قازانیر. بئش یوز ایل میلاددان اؤنجه یوناندا قبیلهوی یاشام طرزینین داغیلماسی ایله هئراکلیت بئلهجه دوشونمهلی اولدو: “هر شئی دییشمکدهدیر.”[29] فرانسا دئوریمی ایله آوروپانین سیاسی، ایجتیماعی و فیکری یاشامینین چالخالانماسی، هئگئلده ثابیتلییه بسلنمیش اینامی سؤنوکدوردو. بلکه ده دایمی دیییشیکلییه کؤکلنمیش دیالئکتیکایا درین ماراق بوردان گلدی. پوپئره گؤره غریبه دئییل کی، تاریخی اؤزگونلوک آنلاییشینی مرکزی قاوارما چئویرمیش هئگئل، هئراکلیتین بیرچوخ دوشونجهلرینی منیمسهدی.[30] بونلارین هر ایکیسی اوچون ثابیت قایناق همیشهلیک اولاراق یوخا چیخمیشدی، ائورن [کاینات] ایسه أبدی دییشیکلیک بورولغانیندا غرق اولموشدو. بیر سؤزله، قایناق آختاریشی بؤیوک دییشیم و یا گئنیش توپلومسال گرگینلیک چاغلارینین تؤرهتدییی تپکینین اورونودور. سووئتین داغیلماسی آردینجا بونو تراوما [روحی آسیب] شکلینده گؤروروک. یاخین کئچمیشین نوستالگییاسی و تاریخ درینلیکلرینده باتمیش اوزاق کئچمیش نیسگیلینین یانکچیلمز تراوماسی.
بیرینجی سوالا گلدیکده، یابانچی دیللرین آغیر ائتکیسینی قولاق آردینا ووراراق دوغما تورکجهدن آلینمیش سؤزجوکلره قارشی چیخماق، تکجه اوچـبئش یانلیشی دوزلتمهیی آماجلامیر. بئله اولسایدی بارماق سایینی آشمایان یانلیشلاری بهانه ائدهرک تورکجهده ایشلهنن “قاورام” “سؤیلم”، “اؤزنه”، “نسنه”، “اؤزگون”، “آماج”، “آنلام” کیمی مینلرله دقیق سؤزجوکلرین ایشلتمهسیندن چکینمزدیلر.[31] بس دوغما تورکجه ایله قارشیدورمایا چاغیریشین ایلکین سببی ندیر؟
سببین بیر بؤلومو دوزهنکسل [توطئهآمیز] ماهیت داشییا بیلر. آمما منیم کیمی بیر دوشونجه یولچوسونون بیرینجی گؤرهوی بئله بیر ماهیتین چؤزوملهمهسینه [آنالیزینه] قورشانماق دئییل. کونکرئت سبب آختارماقدیر. بو گئدیشین دوزگون ادراکی آلئن بادیونون “وارلیغین پوزیتیو اینتیظامی” دئییلن آنلاییشینین ایشیغیندا دوغرولا بیلر.
ائندیرگهمچی/سادلشدیریجی[32] بیر دیلله دئسک، “وارلیغین پوزیتیو اینتیظامی” هانسیسا مؤوجود دورومدور. بو دوروم وئریلی دئییل، أبدی حقیقت دئییل. یعنی اولجهدن بئله دئییلمیش، اونو بئلهجه فورمالاشدیریبلار. آنجاق مسئلهنین تاریخی ضرورت اولدوغونو او قدهر تکرار ائدیبلر کی، دانیلماز گئرچک فئنومئن کیمی جیلوهلهنیر. بونو آچیقلامازدان اؤنجه 30ـجو ایللرین دیل سیاستینی اؤتهری گؤزدن کئچیرمهلیییک.
یالانچی ضرورته چئوریلمیش ایندیکی دورومون آناجیزگیلری سؤیلمسل بیچیمده اؤتن یوز ایللییین ۳۰-جو ایللرینده چکیلدی. سونوجدا اؤز دوشونجه جوغرافیاسیندان قوپموش قوندارما “آذربایجان دیلی” یاراندی. م. قاسیمووون دریدن قابیدان چیخاراق جالاق بیر دیلله سؤیلهدیکلری سؤزومون آیدین ثبوتودور: «آذربایجان دیلی ایندیهدک روس دیلی واسیطهسی ایله سایسیز حسابسیز عملیـتئکنیکی، اجتماعیـسیاسی و باشقا تئرمینلرله تکمیللشدیریلمیشدیر. آذربایجان دیلینه تئرمینولوگییا جهتیندن هئچ بیر دیلین روس دیلی قدهر موثبت تأثیری اولمامیشدی.»[33] ایش اورا گلیب چیخیر کی، «روس دیلی واسیطهسی ایله آلینان تئرمینلر آذربایجان خالقینین سیاسی، اقتصادی و مدنی حیاتینین بوتون ساحهلرینی احاطه ائدیر.»[34] سؤزسوز رسمی دیلین بئلهجه گلیشمهسینین چؤرهیی ایستالینیزم تندیرینده یاپیلمیشدیر. دیلین یابانچیلاشمیش تئرمینولوگییاسی، تورک کؤکلو سؤزجوکلره اؤگئی یاناشما طرزیندن دولایی ایرهلی گلمیشدیر.
اورتاق تورکجهدن قوپما سیاستی 1937ـجی ایلده باکیدا کئچیریلمیش اورفوگرافییا کونفئراسیندا اؤز آماجینا قوووشدو. جعفر خندان کیمی أدبیات پارتیزانلاری بو سیاستین ایجراچی مأمورلاری کیمی چیخیش ائتدیلر. چینگیز آیتماتووون مانقورتلاری اؤز کیملیکلرینه قارشی دؤیوشوردولر. خندان همین کونفئراسین کئچیریلمهسی عرفهسینده دیلین گلهجک آلینیاریسینی بئلهجه یازماغا چالیشیردی: «آذربایجان خالقینین غددار دوشمنلری باشقا ساحهلرده اولدوغو کیمی دیل جبههسینده ده اؤز زیانچیلیق ایشلرینی داوام ائتدیریمیشلر. اونلار بیزه یابانچی اولان پانتورکیزم و پانایسلامیزم ایدئیاسینی اورفوگرافییا ساحهسینه کئچیرهرک خالیقیمزا تامامیله یابانچی اولان اورفوگرافییا یاراتمیشدیلار.»[35] اوتوز یئددینجی ایللرین باسقی گونلرینده بو سؤزلر دیل سیاستیندن داها اوزاقلارا گئدیردی. آماج ایسه آسیمیلاسیایا قارشی هر بیر دیرنیش اوجاغینی داغیتماق ایدی. سووئت گؤوهدهسینده یاماق کیمی گؤرونن هر بیر اؤزنهنین یوخا چیخاریلماسی: احمد جاواد، حسین جاوید و سالمان مومتاز کیمی شخصیتلر بوتؤولوک ایدئولوگییاسینین قوربانلیغینا چئوریلدیلر.
واختیله علملر آکادئمیاسینا و یازیچیلار بیرلیینه توپلاشمیش عالیملر و یازیچیلار، یوخاریلارین گؤستریشی اساسیندا “اؤزسؤز”لره خور باخدیلار. سونرا همین سؤزلره سؤیکنمیش تئرمینلری پانتورکیزم دامغاسی ایله دیلدن دیشلادیلار. سونوج آیدین ایدی. همین سؤزلرین یئرینی روسجادان سئل کیمی آخیب گلن کلمهلر آلدی. بو یابانچی سؤزلر ائله بیر باشگیجلدیجی تئزلیکله [فرکانسلا] تکرار اولوندولار کی، أبدی حقیقت کیمی گؤرونمهیه باشلادیلار. بو دوروم تاریخ گئدیشینده سووئت تبلیغات ماشینی تکراریندان دولایی یاد سؤزلر دوغمالاشدی، دوغمالارا ایسه اؤزگهلیک دامغاسی باسیلدی. بونونلا دا یئنیجه پلانلاشدیریلمیش وارلیغین پوزیتیو اینتیضامی ابدی گئرچکلیک کیمی ذئهنلره سیرینیر. . ایندی آذربایجاندا ائله دیلچی وار کی “موساوات” سؤزونون تورکجه اولدوغونو گومان ائدیر.
بادیو حقیقتی رئاللیقدان فرقلندیریر.[36] رئاللیق ایندیکی دورومدور، حقیقت ایسه ایدهآل وضعیته عایددیر. او، بیلگینی یالنیز مؤوجود دوروملا ایلگیلندیریر: بللی اینتیظام اوزره اینکیشاف ائدن یاشام، گلهنکلر، یارانمیش اینجهصنعت أثری، رسمی قونوم قازانمیش دوشونوش طرزی، اوتوروشموش دیل. بونلار رئاللیقلاردیر، بیلگی بونلارا عایددیر. حقیقت آنجاق باش وئرهجک اولایدان باش قالدیریر: یئنی دوٍشوٍنجهدن، گؤزلردن آنسیزین جوشان سئوگیدن، ایندیجه دوغاجاق شئیردن، بئیینده چاخان بیر سوژئت قیغیلجیمیندان، وطنداشین ایستئحصال ائدهجهییی دیلدن.
آیدینلانمادان باشلایاراق تحصیل سیستئمینین گؤرهوی عادتـعنعنهلره، دوشونجهلره، اینانجلارا تنقید گؤزویله باخماقدیر. اونلاردا چات یاراتماقدیر، وارلیغین پوزیتیو اینتیظامینی پوزماقدیر. عادتلردن، نورماتیو بیلگیلردن قوپماق بادیونون نظرینجه حقیقت آدلانیر. حقیقتین دؤرد پروسئدورادا و یا دؤرد اولایدا گئرچکلشمک ایمکانی وار: سئوگی، صنعت، سیاست و دوشونجه. بو دؤرد عامل بیزی دورغونلوق باتاقلیغیندان چکیب چیخاران “گؤزلهنیلمز اولای”دیر. بونلار حقیقتی یارادیر.
بیلگیدن بیلینجه یوکسلمک بودور. پولیتیکانین دا بئشییی همین آندیر. ژاک رانسیئره گؤره، پولیتیکا ائله بیر آندان عیبارتدیر کی، “بیلینج”له “بیلگی”آراسیندا اوچوروم یارانیر. بیلگی [شناخت] مؤوجود دورومون اورونودور. اما بیلینج [آگاهی] مؤوجود وضعیته عاید دئییل. او، اورهتیلیر، یارادیلیر. وطنداشلار اؤز قونوملارینی توپلوم جوغرافیاسیندا بلیرلهمک ایستهدیکده بیلینج دوغولور. دئدیییم کیمی، بئلهجه بلیرلهمهلرین دؤرد حقیقت گئدیشی واردیر. پوزیتیو اینتیظاملاری حقیقت اولایی ایله پوزماق اولار. اولای “نسنهلرین ایستهنیلن دوروملا باغلی عادی قایدالارین آشیریم حالدا ساخلاندیغی آندیر”.[37]
آنجاق اینتیظاملارین لاخلاماسی همیشه خوش قارشیلانمیر. چونکی هانسیسا تیترییشله اینسانلارین بیلگی سیستئمی آلتـاوست اولور، دیل و دوشونجه آلانیندا قورخونج اؤزگورلوک ماغاراسی آغزینی آچیر. بونون اوچون توپلوملاردا مؤوجود دورومون قوروقچولاری، ایندینین اولدوغو کیمی اوزانماسینی داها ألوئریشلی سانیرلار. آذربایجان تورکجهسینین ایندیکی چاتیشمازلیغینین قورونوب ساخلانماسی بونونلا دا باغلیدیر. باشقا سؤزله، هر بیر دییشیم ایسترـایستهمز ریسکله پارالئل گئدیر. همین ریسکین دهشتی ایسه ایندیکی دیلی بوتون جالاقلیغی ایله آیاقدا ساخلاییر. بئله بیر لینقویستیک موحافیظهکارلیغین عکسینه اولاراق، دیل ایصلاحاتی حاضیرکی دورومون گؤوهدهسینده حقیقتین حک اولونماسی دئمکدیر. بو آکسیا باش توتدوقدا سانکی آذربایجان تورکجهسینین قوجامان آغاجی بوتون وارلیغی ایله سیلکهلنهجک. سونرا کؤهنه آلینما تئرمینلرین، چئیننمیش قاوراملارین و طنطنهلی ایچیبوش سؤیلملرین چوروک مئیوهلرینی خزل کیمی یئره تؤکهجک. قورتولوشا وارماق بودور. بئله آنلاردا اینسان ایرهلی آددیملاییر، طبیعتدن مدنیته، وضعیتدن ایسه حقیقته کئچیر. “آذربایجان دیلی” بیر “وضعیت”دیر، بونون قارشیسیندا جانلاجاجاق “آذربایجان تورکجهسی” ایسه نورماتیو دوشونوشوموزده بللی اولایین گؤستریجیسی اولاجاق. اولایـحقیقت آذربایجان تورکجهسینده او زامان دورومو لاخلادا بیلر کی، اؤنجه سؤیلهدیییمیز چاتیشمازلیقلار جسور آددیملارلا آرادان قالدیریلسین. بو، دیل دئوریمینین گؤستریجیسی اولاراق مؤوجود روسـسایاغی آساییشی پوزا بیلر. یئنی بیر دیل سیاستی بو تاریخی فورصتی یاخالایاراق، بیزی معنوی قورتولوشا قوووشدورا بیلر.
آنلام یاراتما سیستئمی باخیمیندان باکی هله ده موسکوانین ایالتیدیر. اونون حاشییهسینده نفس آلیر، اونون کیمی دوشونور، بو دوشونجهلر ایسه روسوفیل مدنیتین ایملر توپلوسوندا تظاهر ائدیر. شهوتله شراب بونون أن آیدین ایفادهسیدیر. روسوفیل دوشونجه اوربیتی چرچیوهسینده “اولوسال منلیک” ادعالاری جفنگیاتدان باشقا بیر شئی دئییلدیر. آلت بیلینجی سووئت کئچیمشی اؤزلمیندن دولوب داشان توپلومون او کئچمیشدن سییریلماسینا دایر یالانچی پوزادیر.
اولدوقجا واجیب سورونا توخونورام. دیل سیاستی بیزی دیلین دولانباج لابیرئنتلرینده دوشالاشان یابانچی گوجلرین جایناغیندان قورتارمالیدیر. باشقا دیللرین هئگئمونیاسینی مدنی آلیشـوئریشه چئویرمکله قورتولوشچو سیاسته یول آچماق. چونکی دیل یالنیز اونسیتین نئیترال [خنثی] آراجی دئییل. ایشاره سیستئمینه سؤیکهنن دیل، یالنیز آنلام موبادیلهسی ایمکانینی ساغلامیر.[38] عینی حالدا گوج تطبیقینین قورخونج توتالغاسیدیر [ابزاریدیر]. گوج دئدیکده اینسانلارا صرف نسنه/اینضباط اوبیئکتی کیمی باخان عامیله بارماق اوزاتمیرام، اونلاری اؤزنه کیمی گلیشدیرمکده اولان مئخانیزمی نظرده توتورام. بو ایسه صرف دؤولت آپاراتی دئییل، سیمگهسل اینتیظامین (یعنی توپلوم، مدنیت، و دیل شبکهلرینین) بوتون گؤزهلرینی [سلوللارینی] دولاشان قاندیر. بو گوج، فوکو دئمیش، «فردی اؤز کیملییینه قوووشدورور»[39] و یا اونا سیرینمیش کیملیک زیندانیندان اونو آزاد ائدیر. حقیقت اولاییندا گلیشمیش اؤزنهنین ایشی حئیوان یاشامیندان آیریلیب دوشونن وارلیق تیمثالیندا آیاغا قالخماقلا بیتمیر. دیلین مینبیر دهلیزینده باش وئرن آلقی [ایدراک] گئدیشی، اؤزگورلوک شرطلرینه اویغون گلمهلیدیر. هئربئرت مارکوزئ دئییر: «بیز ائورهنی گئرچک وارلیغیندا اولدوغو کیمی قاوراماق اوچون، اونو دوشونن اؤزنهنین تئرریتوریاسیندا بولونان اؤزگورلوک کاتئقوریاسی ایله آلقیلامالیییق.»[40]
سون
قایناقلار و أتک یازیلار
________________________
[1] بو مقالهده ایکی مسئلهیه دیققت یئتیریلمهلیدیر: بیرینجیسی، گرگینلیک درجهسینه چاتمیش بو پروبلئمده بدیعی نثری ایستئثنا ائتمهلیییک. ایکینجیسی، مقالهده یالنیز آذربایجان جومهوریتینده ایشلک اولان رسمی دیلین پروبلئملری آراشدیریلیر. دئمک اولار گونئین دیل سورونو هله بوندان بیر مرحله گئریدهدیر. گونئیده رسمی درس و دیل اوجاقلاری اولمادیغیندان اونون سورونلاری داها ایلکل[ابتدایی]دیر.
[2] gear wheel, چرخدنده
[3] Michael Hoey, On the Surface of Discourse, (London: George Allen & Unwin, 1983, p. 1
[4] بو سبب، یعنی آنلامسیز علمی قوروملار و آراشدیرما اوجاقلارینین مؤوجودلوغو، دیل گرگینلیینده اؤنملی رول اوناییر. اوستهلیک پروبلئمین گوندمه گلمهمهسینین سببی همین اورگانلارین سایماز یاناشماسی ایله باغلیدیر.
[5] هایدئگئر دازاین تئرمینینی دیققت مرکزینده ساخلاییر. دازاین ائله بیر وارلیقدیر کی، وارلیق بارهسینده سوروشور. دئمک اینسان، کایناتین، ووجود حاققیندا سوروشماغی باجاران تکجه مؤوجودودور.
[6] دیلله دوشونجه ایلگیلری بارهده باخ: ایواز طاها، “دیل اینسانلارا یاشام، تانریلارا ایسه آد باغیشلاییر”، http://www.eyvaz.org/?p=1238
[7] اینگیلیسجه: bullshit. جفنگیات سؤزونو فلسفی آنلامدا ایشلهدیرم. یالانچی آدام بیلهرکدن حقیقتی ترس بیچیمده ایفاده ائدیر. بونونلا دا بیر یاندان حقیقت قارشیسیندا، آز دا اولسا، یوکوملولوک داشیدیغینی گؤستهریر، او بیری یاندان ایسه حقیقتی تانیدیغینی وورغولاییر. حتتا بعضن یالان حقیقتی عکس ائتدیرمک اوچون تکجه واسیطهیه چئوریله بیلر. لاکین جفنگیاتچی اینسان حقیقته تام سایماز یاناشیر، حتی اونون سؤزلرینین تام یالان اولماسی دا گرهکلی دئییل. جفنگیاتدا نسنل دیرلندیرمه یؤنتملری سیرادان چیخاریلیر. جفنگیاتچی آدام بیلهرکدن سؤیلمه حاکیم قایدالاری ائله دییشدیریر کی، دوغروـیالانین بیر بیریندن سئچیلمهسینه گرهک قالماسین.
[8] جامعهی مدنی، civil society
[9] ائلفرید ژئلینئک، 2004ـجی ایل نوبئل موکافاتی لاورئاتی (موکافاتین تقدیمات تؤرهنیندهکی چیخیشیندان.)
[10] 1950ـجی ایل هیندیستاندا یئنی تئرمین آختاریشی اوچون مسئولیت قبول ائتمیش هئیت، اوتوز ایل عرضینده ۲۹۰۰۰۰ تئرمین قونداردی. هابئله 1952ـ1965ـجی ایلةلر آراسیندا ایندونئزیادا ۳۲۸۰۰۰ یئنی ایصطیلاح یاراندی. فارسجادا گونآشیرا دیله آشیلانمیش یئنی سؤزلر ده گؤز قاباغیندادیر. ایش او یئره گلیب چاتیب کی، ایندی ایران دؤولتی تئرمین ایخراجاتینا باشلاییب! سون واختلار فارس دیلی آکادئمیاسینین صدری غلامعلی حداد عادیل تاجیکستان علملر آکادئمیاسینا 12 مین یئنی تئرمین باغیشلاییب.
[11] بیز هرنه قدهر دیوان لوغات التورکـو واراقـواراق ائتسک ده “اؤزنه” [سوبیئکت، subject] کیمی بیر سؤز تاپا بیلمهجهییک. بو تئرمین تصادوفن ایستانبول تورکجهسیندن داها چوخ آذربایجان تورکجهسینه اویغون گلیر. بس نییه دیل قوروملاریمیز اونو تؤرهتمهدیلر؟ بو یالنیز قورومسال تنبللیکدن گلمیردی، بیزیمکیلرین بئلهجه چئویک دبرهجکلرینه نظری دایاق یوخ ایدی.
[12] سوسیالیسم موجود، real socialism
[13]فا: آموزه، En. doctrine, Az. doktrina,
[14] او بیری یاندان هانسیسا دیلین باشقا بیر گوجلو دیلین خئیرینه سیرادان چیخماسینا اعتیناسیز یاناشماق تفککوردن بویون قاچیرماقدیر. بو “نهایت اؤلهجهییکسه گلین بو آندا ییغیشیب بیر یئرده اؤلک” کیمی آلینیر. بو باخیش نتیجهسینده، اینسان توپلوم دنیزینده آیاق یئری اولمادان سرگردان چؤپه چئوریلیرــ صوفیلرین ائدیلگن [منفعل] اؤزنهسیندن داها اؤلو بیر نسنه.
[15] مجازی، virtual
[16] essentialism أساسچیلیق، ماهیتچیلیک، تملچیلیک. هر شئیین دییشمز ذاتی اولدوغونا اینانماق. اؤزچولوک فلسفه ده بللی نؤوعه داخیل وارلیغین او نؤوعه عاید کئیفیتلر و یا اؤزللیکلره مالیک اولدوغونو ادعا ائدن بیر باخیشدیر. اؤزچولوک بللی بیر گروپلا باغلی بللی اؤزللیکلری گروپون بوتونونه عاید ائدیر. اؤرنهیین، آگرئسسیولییی اینسان ماهیتینین آیریلماز آیرینتیسی کیمی تعریف ائدنلره گؤره، یاخشیـیامان تجروبهلریندن آسیلی اولمایاراق اینسانین همیشه آگرئسسیو داورانماغا حاضیرلیغی واردیر.
[17] En. substance, Az. substansiya, فا: جوهر
[18] differential
[19] امکانی، پیشآیندی، contingent
[20] جالاق دیل hybrid language دئمکدیر. اؤزچولویه گلدیکده، اونون قوزئیده نه گئنیش بازاسی وار، نه ده قورامسالـایدئولوژیک دایاغی. اوستهلیک، نتیجه اعتباری ایله چلیشکیلیدیر. باطینن بئله اولماسا دا عملده کئچمیشه قاییتماق قالخانی آلتیندا روسجانین کؤهنه ائتکیسینی ایستانبول تورکجهسینین یئنی ائتکیسینه قارشی ساوونماغا یؤنلمیش سینیقـسالخاق گیریشیم کیمی آلینیر.
[21] بو یازیدان عرب دیلینه قارشی هر بیر ایستیفادهیه کسکین قارشییام. عربجه اؤزلویونده دونیانین أن گوجلو دیللریندن بیری اولدوغوندان بیر میلیارددان چوخ موسلمان کوتلهلرینین سایغی بسلهدییی بیر دیلدیر. بو دیل قرآن دیلیدیر. همین دیلی اؤیرنمک باشقا شئیدیر، یئترینجه بلد اولمادان اونون سؤزلرینی یانلیش بیچیمده باشقا بیر دیله سیریماق ایسه باشقا بیر شئی. من شخصن نهج اللاغه کیمی کلاسیک أثرلر باشدا اولماقلا محمد عبده، زید حامید ابونصر، محمد أرکون، أمین معلوف، طاهیر بن جلون، نزار قبانی أثرلرینین دلیسییم، خلیل حاوی، نازیک الملائکه، أحمد مطر و نجیب محفوظدان ایسه سئیرک ترجومهلر ائلهمیشم.
[22] sub-consciousness
[23] top consciousness
[24] جاری ایلین آوگوست آیینین ۲۸ـده آزادلیق رادیوسونون دیل مؤوضوعسوندا کئچیریلن دَییرمی ماساسیندا قوناقلارین بیری بونو سسلندیردی.
[25] میللی مجلیسین دئپوتاتی نیظامی جعفروو ایجتیماعی کانالا وئردییی موصاحیبهده، تخمینی حئسابلامالارا گؤره آذربایجان تورکجهسینده آلینما سؤزلرین 60 فایزدان آرتیق اولدوغونو سؤیلهدی. (21 آوگوست، ساعت 12 رادهلرینده.)
[26] بیری اؤز ژورنالیندا تورکجه سؤزلره قاداغا قویور، او بیریسی رادیو ائفیریندن آذربایجان تورکجهسینین چاتیشمازلیقلارینی آرادان قالدیرماقدا روسجانی ایستانبول تورکجهسینه اوستون سانیر. اوچونجوسو دئییر کی، تورکییه تورکجهسیندن گلمه “دوروم” کیمی سؤزلر تزک کیمی بیر شئیدیر. سبب ایسه بو سؤزده باش وئرمیش معنا دییشیکلیییدیر. سن دئمه، تورکلر اونو دیوان لوغات التورکدهکی آنلامدا ایشلتمیرمیشلر.
[27] چاغداش ایمپئراتورلوقدان مقصد گلهنکسل ائورنسل دؤولت دئییل، گلوباللاشمانین رمزی ساییلان ائورنسل گوجدور. بو گوجون اینتئرنئت کیمی بللی مرکزی یوخدور. ایقتیدار تئریتوریاسی ایسه واشینگتوندان سیدنییه و یوهانسبورگدان موسکوایا قدهر بیر اراضییه شامیلدیر. حؤکمدارلار ایسه اوباما و یا پوتین دئییل، تویوتا، أپل، ژیللئت، سی.ان.ان، ألجزیره و فئیسبوکدور.
[28] [20] Michael Hardt and Antonio Negri, Empire, (Harvard University Press, 2000).
[29] Bertrand Russel, A History of Western Philosophy, (New York: Simon and Schuster, 1965), pp. 40-41.
Kitabın Doktor Cavad Heyətin əməyi ilə hazırlanmış, Eyvaz Taha və Rövşən Ramizoğlunun redaktorluğu ilə işıq üzü görmüş tərcüməsində cümlə belə gedib: «Hər şey hərkətdədir.»
Bertran Rassel, Qərb Fəlsəfəsi Tarixi, Cavad Heyətin təqdimi ilə, (Bakı: Slavyan Unniversiteti, 2012), s. 22
[30] کارل ریموند پوپر، جامعهی باز و دشمنان آن، ترجمهی عزتالله فولاوند، تهران، انتشارات خوارزمی، جلد یک، ص۴۳
[31] آذربایجان رئسپوبلیکاسی بیلیم یوردلارینین بیرینده منیم “شعر وارلیغین ائویدیر” باشلیقلی کیتابیما توتولان ایرادلارین بیری کیتابین بیر بؤلومونون باشلیغی ایدی: «شعر آماجمی دیر، آراجمی؟» رئداکتور بئلهجه شاهانه دوزهلیش وئردی: “شعر مقصددیر، یوخسا واسیطه؟” بو دییشیکلیکله سانکی بیردن-بیره آنلامین چالاری باشقا بیر پارادیگمایا اساسلاناراق تام دییشیر.
[32] reduction. علم و فلسفهده اؤنملی جریانلاردان بیری reductionalismدیر. سادلشدیرمهیه کؤکلهنن تئرمینین بیزده قارشیلیغی یوخدور، تورکجهده “ائندیرگهمهچیلیک” کیمی چئوریلیر.
[33] Cəfər Xəndan, İşçi sinifi dövründə formaca mill, məzmunca sosialist canlı xalq dili”, Bakı, Ədəbiyyat qəzeti, 1937.08.21 (Bu qaynağı iki il öncə qeyd etmişəm, indi isə onu bir daha yoxlamağa əlim çatmır, təki səhv olmasın.
[34] یئنه اورادا
[35] یئنه اورادا. البته پانتورکیزم بهانهسی ایله دامغالاما سیاستینین تمل داشی چارلیق زامانیندا قویولموشدو. قیریم یاریم آداسینین ]شبه جزیرهی کریمه] تانینمیش شخصینلریندن اولان حسن صبری آیوازوو 1917-ده دئوریمین ظفر چالدیغیندان سونرا یازیر: «اسکی ایداره دؤورونده غئیر رۇس میللتلرین هر ایشینه فنا گؤزله باقیلوب، اوْنلارین أن معصوم حرکتلری بیله سوئ بیر تفسیره اوْغراردی. مکتب آچسالار، آنا [دیلی] اساسیندا درس وئرسهلر، میللیي دیلده کیتاب و گازتا نشر ائتسهلر، میللي، دینی و مدنی حۆقوقلارینین تانیلماسینی دیلهسهلر هامان اوْنلارین “سپاراتیست” [تجزیهطلب] اوْلدوقلارینا حۆکم ائدیلهرک مکتبلری قاپادیلیيور.»
[36] بادیونونو حقیقت پروسئدورالاری بارهده دوشونجهلرینین اؤزهیینی بوردا اوخوماق اولار:
Being and Event, transl. by Oliver Feltham; (New York: Continuum, 2005)
[37] Peter Hallward, “Introduction: Consequences of Abstraction”, Think Again: Alain Badiou and the Future of Philosophy, (London and New York, Continuum), 2004, s. 6.
[38] Bax: Eyvaz Taha, “Dil insanlara həyat, tanrılara isə ad bağışlayır”, http://www.eyvaz.org/?p=1409
[39] هربرت دریفوس و پول رابین، میشل فوکو؛ فراسوی ساختارگرایی و هرمنیوتیک، ترجمهی حسین بشیریه، تهران، نشر نی، ۱۳۷۹، ص۳۴۸
[40] H. Marcuse, Reason and Revolution (Boston: Beacon Press, 1960), p. 5.
* شوو-بیزنئس [En: show business, Az: şou-biznes] أیلنجه ایله باغلی مدنیت صنایعیدیر. باشقا سؤزله،شوو-بیزنئس أیلنجه صنایعینین بوتون نؤوعلری و بونونلا مشغول اولان یؤنتیجیلر، آگئنتلر، اورهتیجیلر، یاییمچیلار، هابئله آرتیستلر، آپاریجیلار، موزیسیینلر، تئکنیسیینلر کیمی یارادیجی گروپلاری شامیل اولور. اؤرنهیین، اییلک اوسکار تؤرهنیف دونیا شوو-بیزنئسینده أن بؤیوک اولایدیر.


text:
ماکس پلانک
ماکس کارل ارنست پلانک (آلمانجا: Max Karl Ernst Ludwig Planck) — گؤرکهملی آلمان فیزیکی. کوانت نظریهسینین بانیسی کیمی ۲۰-جی عصرین اوّللریندن فیزیک بیلیمینین اینکیشافی ایستیقامتینی مُعییّن لشدیرمیشدیر.
ماکس پلانک اؤولادلارینین تربییه و فردی اینکیشافینا حددیندن آرتیق دقت گؤسترهن آلمانلی عالیم و هۆقوقشوناسلار عائلهسینده دونیایا گلمیشدیر. مونیخده گیمنازییادا اوخودوغو ایللرده بیر چوْخ فنلرده غیری-عادی ایستعداد و یوکسک امک سئوَرلیک(تلاش) نوماییش ائتدیریر. فیزیک اولماق قرارینا گلمهسی ده بۇ سببدن آسان اولمامیشدیر. پلانکی فلسفه و موسیقی ده ماراقلاندیریدی. فیزیکنی ایسه برلین و مونیخده اوخوموشدور.
تزسینی مدافعه ائتدیکدن سوْنرا ۱۸۸۵-جی ایلدهن ۱۸۸۹-جو ایله قدر کیلده، ۱۸۸۹-۱۹۲۶-جی ایللر آرالیغیندا ایسه برلینده درس دئمیشدیر. ۱۹۳۰-جو ایلدهن ۱۹۳۷-جی ایله قدر ایسه کایزئر ویلهلم آدینا فیزیک جمعیتینه (حال-حاضیردا ایسه عالیمین اؤز آدینی داشیییر) اداره ائتمیشدیر. پلانک تتدیقاتلارینی اساساً ترمودینامیکا مسئلهلرینه حصر ائتمیشدیر. عالیمه مشهورلوغو ایسه „موطلق قارا جیسیم"لرین ایسپئکترینی ایضاح ائتمهسی گتیرمیشدیر. بۇ آنلاییش آدی آلتیندا شۆالانماسی یالنیز تئمپئراتور و گؤرونهن سطحی ساحهسیندن وابسته اوْلان جیسمیلر باشا دوشولور. او دؤور اساسی نیوتون و لئیبنیتس طرفیندن قویولموش دونیانین اساس فیزیکی منظره سینی تشکیل ائدن بوتون نؤع پروسسلرین کسیلمزلیگی تصوّورونه ضد اولاراق پلانک شۆالانمانین کوانت طبیعتینی ایرلی سورور. بۇ نظریهیه گؤره شۆالانما هر بیرینین انرژیسی
- – برابر اولان کوانتلارلا آیریلیر و اودولور
Burada – şülanma tezliyi (Hs), – پلانک ثابتیdir.
نتیجهده تِمپراتورونا قدر قیزدیریلمیش قارا جیسیمین شۆالانماسی پلانک پایلانماسی ایله تصویر ائدیلیر:
- ,
،
بورادا I(v) – واحید زاماندا واحید ساحهدن ; بوجاغی آلتیندا v و v+دv تئزلیکلر دیاپازونوندا آیریلان شولانام انرژیسیدیر، سی- ایشیق سرعتی، ک- بولتسمان ثابتیدیر. پلانکین مۆعاصیر فیزیکیا وئردیی تؤهوهلر کوانت نظریهسی و آدینی داشییان ثابتله توکنمیر. آ. اینشتین ۱۹۰۵-جی ایلده نشر ائتدیردیی خصوصی نیسبیلیک نظریهسی پلانکدا بؤیوک تسسورات دوغورور. پلانکین یئنی نظریهیه وئردیی یئکدیل دستک ائینشتئین نظریهسینین علمی دایرهلرده قبولونا بؤیوک تأثیر گؤستریر. عالیمین دیگر نایلیتلرینه گلدیکده، هیسسجیکلرین کیچیک تصادفی ایمپولسلاردا حرکتینی تصویر ائدن فوککئر-پلانک تنلیینین حلی مثال گؤستریله بیلر. ماکس پلانک ۱۹۱۸-جی ایلده کوانت فیزیکسینین اینکیشافیندا گؤستریدیی خیدمتلرینه گؤره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولور.
ایکینجی دونیا ساواشی ایللرینده پلانک هیتلئری یهودیلری قیرماقدان چکیندیرمهیه چالیشیر. اوْغلو ائروین ایسه هیتلئره قارشی سوی-قصدده اتهام اولوناراق اعدام اولونور. پلانک ۱۹۴۷-جی ایلین ۴ اوکتیابر تاریخینده وفات ائدیر.


text:
`پاپ فرانسیس` نتیجهلر
خبرلر [22]
- واتیکان-ین تورکیه سفیری
- آمریکادا ذهنی معلولیتی اولان محکوم اعدام ائدیلدی
- اردوغان، پاپا ساغلیق دیلهدی
- جمهور باشقانی اردوغان ایقلیم ذیروه سینه قاتیلاجاق
- آمریکالی سیاست بیلیمچی: تورکیه بورادا آنا آکتور اولدو
- تورکیهدن عراق کورد بؤلگهسینه سرت تپکی
- پاپا فرانسیس اربیل-ده آیلان کوردینین آتاسی ایله گؤروشوب
- پاپ، عراقا گئدیر
- امانوئل ماکرون پاپ فرانسیسی فرانسایا دعوت ائدیب
- اذانی ارکسترله اوخودولار
- کاتولیکلرین روحانی لیدری پاپا فرانسیسه ایستعفا چاغریسی
- پاپ: بو بیر یالان و یانلیش
- پاپادان غزّه یورومو: چوخ ناراحاتام
- تورک پاپ موسیقی صنعتچیسی تارکان آلمانیادا حیرانلارینی جوشدوردو
- اوسکار اؤدولو اوغورلاندی
- تورک دیش پولیتیکاسینا باخیشلار(7)
- اردوغانین واتیکانا سفری قلوبال باریش اوچون اومود وعد ائدیر
- جمهور باشقانی اردوغانین پاپ ایله گؤروشو باشا چاتدی
- اردوغان: آوروپا بیرلیگیندن گؤزلنتیمیز اؤنوموزدکی مصنوعی مانعلری بیر آن اؤنجه قالدیریلماسی
- اردوغان، واتیکانا رسمی سفر ائدهجک


text:
روسیا و چین آراسیندا اویدو سیستم لری ایله باغلی سازیش ایمضالانیب
سازیش روسیا-چین اویدو یئرلشدیرمه ایستراتژی امکداشلیق لاییحهلری کومیتهسینین ویدئوکنفرانس یولو ایله کئچیریلن ایجلاسیندا ایمضالانیب.
روسیا و چین آراسیندا روسیا اوره تیمی اولان "گلوناس" و چین اوره تیمی اولان "بیدو" اویدو یئرلشدیرمه سیستملرینین قارشیلیقلی یئرلشدیریلمهسی حاقیندا سازیش ایمضالانیب.
سازیش روسیا-چین اویدو یئرلشدیرمه ایستراتژی امکداشلیق لاییحهلری کومیتهسینین ویدئوکنفرانس یولو ایله کئچیریلن ایجلاسیندا ایمضالانیب.
موقاویله چرچیوهسینده چین-ده روسیانین گلوناس سیستملری، چین اوره تیمی اولان بیدوو سیستملری ایسه روسیادا قوراشدیریلاجاق.
اوچ روسیا اؤلچمه ایستاسیونو چین-ین چانگچون، ارومچی و شانگهای شهرلرینده، چین-ین اؤلچمه ایستاسیون لاری ایسه روسیانین اوبنینسک، ایرکوتسک و پتروپاولوفسک-کامچاتسکی شهرلرینده یئرلشدیریلهجک.
ایلگیلیلی خبرلر
ایکی آتاک هلیکوپتری داها فیلیپینه تحویل وئریلدی
فیلیپین حربی هاوا گوجلرینه ۶ هلیکوپتر تحویل وئرهجک اولان تورک هاواچیلیق صنایعی، اوچونجو و دؤردونجو هلیکوپترلری فیلیپینه گؤندردی
اوریون کپسولو ایله یئنیدن ارتباط قورولدو
ناسا، ۴۷ دقیقهلیک ارتباط کسیلمهسینین آرادان قالدیریلدیغینی و بونون سببینین آراشدیریلاجاغینی بیلدیردی
ناسا، گۆنشین یئنی فوتوگرافینی پایلاشدی
"گئچهن آیکی گۆلون اۆزدن سونرا گۆنشین روح حالی...عصبی گؤرونور"


text:
اولمایان درده نه درمان؟(بو «یازقی» سؤزو هاردان گلیبدیر؟!
دوقتور فیروز رفاهی
سایتینیزدا «دده قورقود» کیتابی تانیتدیرماق اوچون جیلدینین تصویرینی قویوبسونوز. من بو کیتابی نئچه ایل بوندان قاباق گؤرموشدوم. آنجاق منه بیر شئیی خاطیرتلاتدی و بو یازییا سبب اولدو. کیتابین جیلدینده یازیلیر «درسدن یازقیسی». من هله ده اؤزومه گله بیلمیرم؛ آخی بو «یازقی» سؤزونو کیم یارادیب کی، بیزیم باشیمیزی بلایا سوخوبدور. او بویدا عظمتلی بیر کیتابین اوستونده بو سؤز؟ یازقی سؤزو داها چوخ یازیق سؤزونو منه خاطیرلادیر. بیزیم دیلیمیزده بو کیمی کیتابلاری آدلاندیرماق اوچون آد تاپیلمیردی کی، اونو یازقی آدلاندیریریق. قدیملردن بوگونه قدر هامی بئله کیتابلاری «ألیازما» آدلاندیریبدیر. اوندا نه اوچون بیز اونو «یازقی» آدلاندیرمالییق؟
تورکییهده بو جور کیتابلاری «یازما- yazma»، اوزبکلر «قول یازما-qolyqzma »، تاتارلار «قول یازما -« kyлъязMa ، قازاخلار «قول ژازبا- қoлжaзбa »، قیرقیزلار «قول ژازما – koл жaзMa »، تورکمنلر «ألیازما-قولیازما- elýazma-golýazma» باشقیرلار «قولیازما- ҡyлъяҙMa»، آذربایجانلیلار«ألیازما- əlyazma» دئییرلر. ایندی باشقا دیللریله ایشیمیز یوخدور. نییه بونلاری سئچدیم؟ چونکی بونلار رسمی دؤولت دیلی ساییلیرلار. ایندی بو یازقی هاردان گلیبدیر؟ گلین بو سؤزون ائتیمولوژیسینه باخاق.
یازقی، یاز+قی شکیلچیسیندن عمله گلیبدیر. بیزده بو شکیلچی اوچ واریانتلی بیر شکیلچیدیر (-qı,-gi, -ki,). دیلیمیزده –قی ایله اولان سؤزلر توپلام ۱۶ دنهدیر (آلغی-ساتقی، بیچقی، ساتقی، دارتقی، قاتقی، چاتقی- باتقی، آتقی، قیسقی، باسقی، آسقی، تاپقی، زیققی، فیققی، فاققی)، -گی ایله اولان سؤزلر ۱۴ دنه دیر (بیلگی، سیلگی، گزهگی، اوزنگی، دوزنگی، وئرگی، گچرگی، درگی، گئدرگی، سرگی، اؤترگی، گزرگی، سئوگی، جیزگی)، – کی ایله اولان سؤزلر ده ۴ دنه دیر ( ایچکی، بیچکی، چکی، سئچکی ). بو سؤزلره دیقتله باخسانیز، اونلارین هامیسی فعلدن ایسیم یارادیر. بوراجان هر شئی اؤز قایداسیندادیر. آنجاق بیر فرق وار، بونلارین هامیسی پروسسی، عملین باش وئرمه پروسئسینی بیلدیریر. فارسجا دئسک اسم ذات آدلانیرلار. مثلن سئچکی دئیینده سئچمه ایشینین پروسئسینی، باش وئرمه سینی گؤسترمک اوچون ایشلنیر. فرق بورادادیر. هرگاه بیز یازقی سؤزونو یاراتساق- اوندان بیر مادی وارلیغی یوخ، بیر پروسئسی معنا ائتمک اوچون یارارلانا بیلریک. بونا گؤره ده یازقی سؤزو (دستنویس) ألیازما معناسیندا یالنیشدیر و اونو ایشلتمک ده داها بویوک بیر سهودیر.
من ماراق اوچون بو سؤزو- یازقینی، گوگئلده سئرچ ائلهدیم و گؤرونن نتیجه منی هم مأیوس ائتدی، هم ده سهویمیزین نه قدر جدی بیر زیانا یول آچماسینی گؤردوم. اورادا بئله یازیلارلا اوز-اوزه گلدیم:
یازقی یازان،
مقالهلر و یازقیلار،
آجی یازقی،
آذربایجانین غیرتلی جوانلارینا بیر یازقی،
آقای جنتی اوچون بیر یازقی،
اسکی یازقیلار،
یازقی عائیلهسی،
او یازان اوچ یازقی یازدی،
تورکجه یازقیلار،
عرب دیلینده کیتاب به نورهسی کتب یا یازقیدان قایناقلانیر،
بو یازقی طبیعت گونونده…،
چوخ عذر ایستیرم کی چوخ بواقجا یازقی وردیم،
باغلا بونی یازقی یازلموش کفنه،
کیمین آدی یازقی لارا قالیبدی- یازقی لارا یاخجیلیغی سالیبدی…
بو و بونا اوخشار سؤزلر دیلیمیزی کورلاییر. سؤز یاراتماقدا چوخ ائحتیاطلی اولمالییق. بو سؤز اونا اوخشاییر کی، سن ایللر بویو اوشاغیوا بیر آد قویاسان؛ نئچه ایل اوجور دا چاغیراسان، بیردن بیرگون دوروب، بیری اونو باشقا بیر گوبود آد ایله آدلاندیرسین .
یازقی دیلی سهودیر، دیلیمیزده «یازی» سؤزو ایللر بویو ایشلهنیبدیر. سؤزو قورتارماق اوچون سؤز حاققیندا فضولیدن بیر شعیری سیزه پای وئریرم کی، سؤزون قدرینی یاخشی بیلهسینیز:
خلقه آغزین سرّنی هر دم قیلیر اظهار سؤز
بو نه سّردر کیم، اولور هر لحظه یوخدان وار سؤز
آرتیران سؤز قدرینی صدقیله قدرین آرتیرار
کیم نه مقدار اولسه، اهلین ایلر او مقدار سؤز
وئر سؤزه أحیا کی، توتدوقجا سنی خواب- أجل
ائده هر ساعت سنی او یوخودان بیدار سؤز
بر نگار عنبرین خطدیر کؤنوللر آلماغا
گؤستریرهر دم نقاب- غیبدن روخسار سؤز
خازن گنجینه اسرادیر هردم چکر
رشتۀ اظهاره مین – مین گوهر- اسرار سؤز
اولمایان غواص بحر معرفت، عارف دئییل
کیم، صدف ترکیب تندر، لؤلؤ شهوار سؤز
****
یازیچینین علاوهسی:
بورادا فضولینین غزلینین سون بیتی دوشوبدور، اونو علاوه ائتدیم:
گر چوخ ایسترسن فضولی ، عزتین آز ائت سؤزی
کیم چوخ اولماقدان قیلیبدیر چوخ عزیزی خوار سؤز
بو یازیدان مقصودوم یالنیز «یازقی» سؤزونون سهو اولماسیدیر. گرگ بونو علاوه ائدیم کی، دیلیمیزین وارلانماسینین أساس یولو یئنی سؤزلرین یارانماسیدیر. بونون دا تک یولو کؤک و شکیلچیلر و یا سؤز بیرلشمه لری یولو ایله اولور. ائله یوخاریدا اولان شکیلچیلر یاردیمی ایله دیلیمیزه ایچکی (ایچیلن بیر شئی و ایچمک فعلیندن و – کی شکیلچیسیندن یارانیبدیر)، درگی ( درمک = توپلاماق معناسیندا اولان فعل و بو شکیلچی ایله یارانیبدیر)، نئچه ایل بوندان قابان آسقی (پالتارلاری آسلاماق اوچون) آسماق و بو شکیلچی ایله یارانیبدیر. دیلیمیزده اولمایان سؤزلره هر کیم سؤز یارادسا اونا آفرین دئمک لازیمدیر، آما یوز اؤلچوب بیر بیچمک ایله.
ساغ و أسن اولاسینیز