text:
شکر
شکر — مۆعاصیر دؤورده ان چوخ یاییلمیش ییئجئک محصولودور. صنایع اۆرتیم (تولید)ی اۆچون اساس خام شکر قامیشی و شکر چوغوندورو ساییلیر. دونیا اوزره ۹۴-۹۷ ملن. ت. شکر اۆرتیم (تولید)ینین (خام شکره حئسابلاندیقدا) ۵۶-۶۰ میلیون تن. شکر قامیشینین، ۳۶-۳۸ میلیون تن. شکر چوغوندورونون پایینا دوشور.
دونیادا ۱۵۰۰ شکر قامیشی ائمال ائدن و تخمیناً ۱۰۰۰ شکر چوغوندورو ائمال ائدن (اونلاردان ۸۰۰-دن چوخو آوروپادا یئرلشیر) زاوود مؤوجوددور. اونلارین سایی دایما دییشیر: یئنی نهنگ موسسیسهلر تیکیلیر، کؤهنلمیشلری، آز محصولدارلیغی اولانلاری باغلانیلیر.
تاریخی[دَییشدیر]
قدیم یونانین و رومنین اهالیسی شکری (ساخاروزانی) تانیمیردی. او زامانلار شیرین ییئجئک محصولو کیمی بالدان ایستیفاده اوْلونوردو.
شکر قامیشیندان شکر اۆرتیم (تولید)ینین وطنی هیندوستان ساییلیر. "شکر" سؤزونون اؤزو ده "سارکارا" سؤزوندن گؤتورولموشدور. اوْرتا عصرلرده و یئنی دؤورون اوّللرینده شکر قامیشی بیتکیسی هیندوستاندان آراوییایا، سوریهیا، میصره و کیپر آداسینا کؤچورولدو. میصر آوروپا اۆچون اساس شکر تداروکچوسو اوْلدو.
آمریکانی کشف ائدندن سوْنرا کولومب شکر قامیشینی سان-دومینقو آداسینا آپاردی. الوئریشلی توْرپاق-ایقلیم شرایطلری بۇ بیتکینین آنتیل آدالارینا یاییلماسینا دا ایمکان وئردی.
۱۸-جی عصرده شکرله تیجارت اینگیلیسلرین الینده جملنمیشدیر. آوروپا یالنیز ایدخال اوْلونموش قامیش شکرینی آلیردی. بۇ بیتکینین آوروپانین جنوب حیصّه لرینده بئجریلمهسی اوغورسوز اولوردو، چونکی اونون بئجریلمهسی اۆچون تروپیک(چوخ ایستی) ایقلیم لازیمدیر.
مۆعاصیر وضعیت[دَییشدیر]
حال-حاضیردا قامیش شکری ان چوخ کوبادا، برزیلدا، هیندوستاندا، پوئرتو-ریکودا، مکزیکدا و فیلیپینلرده اۆرتیم (تولید) اوْلونور. چوغوندور شکری ایسه آوروپانین بوتون اؤلکهلرینده، شیمالی آمریکادا، تۆرکیهده، ایراندا، ایراکدا و سوریهدا اۆرتیم (تولید) اوْلونور.
شکر اۆرتیم (تولید)ی[دَییشدیر]
۱۷۴۷-جی ایلده آلمان کیمیاچیسی آندرئاس سیقیزموند مارققراف پروسسییانین علملر آکادمیسیندا چیخیش ائدرک معلومات وئرمیشدیر کی، آغ شکر چوغوندوروندا، شکر قامیشیندا مؤوجود اوْلان شکرین آنالوقو مۆشاهیده اوْلونموشدور. آنجاق چوغوندورون شکرلیلیینین (۱،۵%) کیفایت قدر آز اولماسی و او زامانکی ایستئهسالات گۆجونون اینکیشافینین آشاغی سوییهده اولماسی، بۇ ایختیرانین پراکتیکی تطبیقینه مانعه تؤرتمیشدیر.
مارققرافین اؤلوموندن سوْنرا اونون طلبهسی فرانس کارل آخارد ۱۷۸۴-جو ایلده یئم کیمی ایستیفاده اوْلونان آغ شکر چوغوندورونو بئجرمهیه باشلادی، ۱۷۹۹-جو ایلده ایسه اوندان ایلک شکری آلدی. او، ۱۱ یانوار ۱۷۹۹-جو ایلده شکرین نومونهسینی "چوغوندوردان شکرین آلین¬ماسی حاقدا" معروضه ایله کرال ۳-جو ویلهلم فریدریخه تقدیم ائتمیشدیر. کرالین وئردیی سسودایا (بورجا) آخارد آشاغی سیلزییادا (کونئرن رایونو) یئر آلیب دونیادا ایلک شکر چوغوندورو زاوودونو تیکدی. ۱۸۰۲-جی ایلین مارتیندا ۱۸۰۱-جی ایلین محصولوندان ۲۵۰ ت چوغوندور ائمال ائتمهیه باشلادی. چوغوندورو ایلک اولاراق آغاجدان حاضیرلانمیش قفسلی یئشیکلرده یو¬یوب، سورتگجلرده خیردالاییردیلار. سیییقدان سیلیندریک پرئس¬سده شیره آلیب، کوکورد تورشوسو ایله تمیزلدیکدن سوْنرا آغاج کولو ایله، تباشیرله و یا سؤندورولموش اهنگله ایشلییردیلر.
تمیزلنمیش شیرهنی یون پارچادان کئچیریب، دمیر تاوالاردا بوخارلاندیرماقلا قاتیلاشدیردیقدان سوْنرا کونیک فوْرمالارا کئچیریرلرمیش. کریستاللارین عمله گلمهسیندن و بؤیومهسیندن سوْنرا کریستاللاراراسی مهلولو فوْرمالاردان سوزوب، آلینمیش شکر "باشلارینی" قورودورلارمیش.
ائمال ائتممیشدن قاباق چوغوندور اوزون مدت ساخلانیلدیغیندان آشاغی کئیفیتلی اولوردو. بۇ و تکنولوژینین غیری-موکممل اولماسی ایله علاقه دار اولاراق ایلکین اۆرتیم (تولید) ایلینده شکر چیخیمی چوغوندورون کوتلهسینه گؤره ۲،۸% تشکیل ائتمیشدیر. ۱۸۰۷-جی ایلده زاووددا باش وئرمیش یانغین اۆرتیم (تولید)ا سون قویدو.
بو گون شکر صنایعسی اینکیشاف ائتمیش ساحهلردن بیری ساییلیر. خاریجده مۆترقّی تکنولوژینین تطبیقی شکر چوغوندورونون بئجریلمهسینده و اوندان ایستابیل محصول آلینماسیندا موهوم ایرلیلییشلر ائتمیشدیر. بئله کی، شکر زاوودلارینین واحید گۆجو سوتکادا ۶...۱۲ مین ت چوغوندور ائمال ائتمک ایمکانی وئرمیشدیر. دونیادا ان نهنگ شکر چوغوندورو زاوودو فرانسه دا یئرلشیر ("جونناترئ") و سوتکادا ۲۵ مین ت چوغوندور ائمال ائدیر. آلمان فدراتیو جومهوریتینده "پلاتتلینگ" زاوودونون گۆجو سوتکادا ۱۵ مین ت چوغوندور ائمالینا چاتدیریلیب. ۱۹۹۲-جی ایلده تایلانددا "سۇپر فابریک" آدلی شکر زاوودو ایستیسمارا وئریلمیشدیر. بۇ زاوود قامیش شکریندن سوتکادا ۲۶ مین ت شکر خامی اۆرتیم (تولید) ائدیر. زاووددا ۱۲ مین اینسان ایکی نؤوبهده ۱۰ ساعتلیق ایش رژیمی ایله چالیشیر.
شکر اۆرتیم (تولید)ی ایله باغلی ایران دا وضعیت[دَییشدیر]
کیمیوی ترکیبی[دَییشدیر]
شکر چوغوندوروندان آلینان شکر توزونون تمیزلیگی ۹۹،۷۵% تشکیل ائدیر؛ قاریشیقلار یالنیز ۰،۲۵% قبول اوْلونور. رافینادین تمیزلیگی ایسه ۹۹،۹%-دن آشاغی اولمامالیدیر (اویغون اولاراق قاریشیقلار ۰،۱% قبول ائدیلیر). شکر-توز ایله مؤ قایسهده شکر-رافیناددا قاریشیقلار ۲،۵ دفعه آزدیر. لاکین شکر توزوندا قاریشیقلارین ۰،۲۵% اولماسی شکرین داد و خصوصاً ده ییئجئکلیلیق خصوصیتلرینده عکس اوْلونمور. شکرین تمیزلیگی اونون خاریجی گؤرونوشو ایله سیخ باغلیدیر کی، بۇ دا موهوم اهمیته مالیکدیر. شکرین (خصوصاً ده توزون) جلبئدیجی گؤرکهمی بعضی اؤلکهلرده، حتی اونون سورتونون (نؤعونون) هللئدیجی عاملی کیمی قبول ائدیلیر.
شکرلردن ان چوخ تصادف ائدیلهنی ساخاروزا، فروکتوزا و قلوکوزادیر. مئیوتروز شکرین میقدارینا گؤره بیر-بیریندن فرقلنیرلر. مئیوهلر شکرلیلیینه گؤره اوستونلوک تشکیل ائدیر. مئیوهلرده شکرین میقداری ۲%-دن (لیموندا) ۲۵%-ا (اوزومده) قدر اولور. تروزلرده ایسه ۰،۸%-دن (خیاردا) ۱۲%-ا (قارپیز، قووون، سوغان) قدردیر.
تروزلردن بعضیلری شکرین میقدارینا گؤره زنگین حساب اوْلونورلار. چوغوندوردا ۱۶%، قارپیزدا ۱۲%، یئرکؤکونده ۷% اولور. ساخاروزانین میقداری شکر چوغوندوروندا ۱۵-۲۵% و شکر قامیشیندا ۱۵-۲۶% اولور. مئیوتروزده ساخاروزا قیسمهن هیدرولیز اوْلونور. بۇ پروسس ساخارازا (اینوئرتازا) آنزیمینین ایشتیراکی ایله باشا چاتیر و برابر میقداردا قلوکوزا و فروکتوزا آلینیر.
آغ اؤلوم[دَییشدیر]
شکری "آغ اؤلوم" آدلاندیریرلار. بۇ سؤزلرده حقیقت وار. شکرین چوخلو میقداردا قبولو مۆختلیف پوزولمالارا یول آچیر - پیلهنمهیه، دیش و داماق پروبلملرینه سبب اولور، بعضی مینراللارین منیمسنیلمهسینی پوزور، مادهلر مۆبادیلهسی پروسسلرینه منفی تأثیر ائدیر، آللئرگییانین اینکیشافینا تکان وئره بیلر و س. شکرین دیگر منفی خصوصیتی اوندان عبارتدیر کی، شکر ایمنی سیستمینی ضعیفلهدیر. مۆختلیف اؤلکهلرده آپاریلار تستلر گؤستریر کی، شکرین حدیندن آرتیق میقداردا قبولو ایمنی هوجئیرهلرینین فعالیّتینه منفی تأثیر ائدیر، اینسانین عفونتلارا قارشی داواملیلیغینی آزالدیر. حتی شکرین قبولوندان بیر نئشه ساعت سوْنرا ایمنی سیستمینین سوییهسی آشاغی اولور. شکر دئدیکده مۆختلیف شیرنیاتلار، شکرله زنگین قازلی ایچکیلر (جولا، فانتا و س.) و س. نظرده توتولور. محض بۇ سببدن حکیملر عفونت نوخوشلوقلر زامانی، خصوصیله ایلک ۲-۳ گون عرضینده، شیرنیاتلاردان ایمتیناع ائتمیی توصیه ائدیرلر


c: text/html

text:
کن کیسی
کن کیسی (اینگیلیسجه: Ken Kesey) آمریکالی شاعیر، رومانچی، قیسا حکایه یازیچی - و یازیچی - .۱۷ سپتامبر ۱۹۳۵ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۶ ایل عومر ائلهییب و ۱۰ نوامبر ۲۰۰۱ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ken Kesey»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کن کیسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
یاقیلونیا بیلیمیوردو
یاقیلونیا بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Jagiellonian University, فارسجا: دانشگاه یاگیلونیا، عربجه: جامعة ياغيلونيا)لهیستانین کراکوف شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
- Kraków - Collegium Iuridicum - Brama 01.jpg
- Kraków - Pomnik Mikołaja Kopernika 02.jpg
مزونلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده یاقیلونیا بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
- source needed


text:
۲۹ جولای
اولایلار[دَییشدیر]
۱۸۵۸ - آمریکا و ژاپن آراسیندا معاهده ایمضالانمیشدی.
۱۹۰۱ - آمریکادا سوسیاللارین حزبی یارانمیشدی.
۱۹۲۱ - آدولف هیتلر آلمانین سوسیالیست فهله حزبی نین لیدری اولوبدور.
۱۹۴۸ - لندنده المپیا اویونلاری آچیلیشی الموشدور
۱۹۵۷ - بینالخلق اتم انرژی آژانسینین اساسی قویولموشدور
۱۹۶۷ - کاراکاسدا زلزله ۵۰۰ نفرین حیاتینا سون قویدو
دوغوملار[دَییشدیر]
۱۸۸۳ - بینتو موسولینی؛ ایکینجی دونیا ساواشیندا فاشیست ایتالیانین رهبری
۱۸۹۸ - ایزیدور ایزاک رابی؛ لهستان کؤکلو آمریکالی فیزیکچی، ۱۹۴۴-جو ایلده فیزیک ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازاند
۱۹۰۰ - ایویند جانسون؛ سوئدلی یازیچی ، ۱۹۷۴-جو ایلده هاری مارتینسون بیرلیکده ادبیات ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازاندی
۱۹۰۵ - داگ هامرشولد؛ یارادیجی، اقتصادچی، بیرلشمیش میلتلرین تشکیلاتینین باش کاتیبیُ صولح ساحه سینده نبول اٰدولو قازانان شخص
۱۹۲۷ - هری مولیش؛ هلندلی یازیچی
اؤلوملر[دَییشدیر]
۱۱۰۸ - بیرینجی فیلیپ؛ فرانسه پادشاهی
۱۶۴۴ - سگگیزینجی اوربان؛ رم کاتولیک کیلسه نین پاپلاریندان
۱۸۵۶ - روبوت شومان؛ آلمانلی موسیقیچی - پیانوچو
۱۸۹۰ - ونسان ون گوگ؛ هلندلی رسام
۱۹۷۹ - هربرت مارکوزه؛ آلمانلی فیلسوف و سوسیولوق، فرانکفورت مکتبینین اصلی اؤیه لریندن
۱۹۸۳ - لوئیس بونوئل؛ اسپانیالی فیلم یؤنتیمی


text:
اتلتیک بیلبائو فوتبال کولوبو
اتلتیک بیلبائو فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Athletic Bilbao) بیر فوتبال کولوبودور. لا لیگا دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۵۳٬۲۸۹ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ About the club. Athletic Bilbao. یوْخلانیلیب29 November 2018.
- ^ UEFA EURO 2020 Evaluation Report (PDF). یوْخلانیلیب2017-01-23.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Athletic Bilbao»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اتلتیک بیلبائو فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
صباحی حئکایه مکافاتینین غالبلری معینلشدی
صباحی اؤدولو اینترنت صحیفهسینین یایدیغی خبره اساسن “صباحی اؤیکو اؤدولو”نون ایکینجی ایل – ۱۳۹۳ یاریشماسینین غالبلری معینلشمیشدیر. داورلرین دیرلندیکلری ۶۲ حئکایه آراسیندا ایلک نؤوبهده ۱۲ حئکایه سئچیلیب، سونراکی مرحلهدهایسه ۴ حئکایهنی (بیرلیکده) ایکینجی صباحی اؤیکو اؤدولونون غالبلری تعیین ائتمیشلر. غالبلردن علاوه، ایکی یازیچینیندا اثرلری تقدیره لاییق گؤرونموشدور.
غالبلرین آدی الیفبا سیراسیایله:
- پری آخته، (اردبیل)، حئکایهنین آدی: “هله ده کی وار بو دووار سو وئریر”
- سعیده احمدی، ( جولفا)، حئکایهنین آدی: “گؤزلوک بیرینه بیر بئله یاراشارمی؟”
- یعقوب رنجبر، (مشکین شهر)، حئکایهنین آدی: “بال آریسی حئیواندی!”
- سمیه علیدوست، (اورمو)، حئکایهنی آدی: “اوزاقلاردا یاخین”
تقدیره لاییق گؤرونن اثرلر:
- فاطمه میرحسنپور یازدیغی “ساری کفن” حئکایهسی اوچون؛
- عظیمه کریمزاده یازدیغی “آخی ایبراهیم تاپشیرمیشدی” حئکایهسی اوچون.


text:
سویا توللانما
سویا توللانما، معین بیر یوکسکلیکدن آتلاییب، هاوادا ائستئتیک حرکتلر ائتدیکدن سوْنرا سویا دیم-دیک گیرمهیه دایانان ایدمان نؤوعودور. عومومیتله بالیقلاما ائدیلهن آتلاییش اثناسیندا آیریجا موختلیف گیمناستیکا و آکروباتیکا حرکتلری حیاتا کئچیریلیر.
- ترامپلئن آتلانما. یاریشمالاردا ترامپلئن آتلانمالاری، سو اوزونده ۵ و ۱۰ متر یوکسکلیکدهکی ثابت بیر پلاتفورملا ۱ یا دا ۳ متر یوکسکلیکدهکی ائلاستیک سیچراییش تاختاسیندان ائدیلیر. اولیمپییا اویونلاریندا آنجاق ۱۰ مترلیک یوکسکلیکله ۳ مترلیک سیچراییش تاختالاری ایستیفاده اوْلونور. یاریشمالاردا ان آزیندان ۳ حاکم سیچراما،بدنین هاواداکی وضعیتی،نظرهده توتولان حرکتین ائدیلمهسینی،سویا باش وورمانی نظره آلاراق خال وئریرلر.هر آتلانما اۆچون وئریلهن خاللار توپلانیر چتینلیک سوییهسینه وورولور.۱۱ آتلانمادان سوْنرا ان چوخ بال ییغان ایدمانچی بیرینجی اولور. کیشیلرده ۵-i واجیب،۶-سی آزاد ۱۱ آتلاییش،قادینلاردا ۵-i آزاد و ۵-i واجیب اوْلان ۱۰ آتلاییش ائدیلیر.
- قولله آتلانما. ترامپلئندن فرقلی اولاراق،اوزریندن آتلانان پلاتفورم ترپهنهن دئییل و سودان یوکسکلیگی ۱۰ متردیر.
یاریشمالاردا آتلاییشلار ۵ قروپدا حیاتا کئچیریلیر؛آیریجا آنجاق ثابت پلاتفورملاردا الوستو فوروشلا آتلانمالار دا ائدیلیر. بیرینجی قروپدا یئر آلان ایدمانچی اوزو سویا تاختانین و یا پلاتفورمانین اوجوندان آتلانار. ایکینجی قروپدا کوریی سویا اوْلان ایدمانچی سیچرایاراق هاوادا ترس مایاللاق آشاراق سویا باش وورار. اۆچونجو قروپدا اوزو سویا اوْلان ایدمانچی هاوادا دؤنهرک اوزو ترامپلئنه دؤنوک وضعیتده سویا داخیل اولار. دؤردونجو قروپدا پلاتفورمانین اوجوندان اوزو سویا دؤنوک اوْلان ایدمانچی آتلاندیقدان سوْنرا هاوادا دؤنهرک یئنه اوزو ترامپلئنه دؤنوک وضعیتده سویا داخیل اولار. بئشینجی قروپتاداکی ایدمانچی غئیری-عادی حرکتله،بوندان اوولکی ۴ قروپداکی حرکتلرین برینی ائدرک ، عئینی زاماندا ۳ دؤنوشله بیرلیکده اؤنه دوغرو ۱ یاریم مایاللاق آشاراق سویا داخیل اولور.
سیاهیدا یئر آلان آتلاییشلارین چوخو ۳ آیری وضعیتده حیاتا کئچیریله بیلر. بونلار دوز،سویا باش ووراراق و چؤمبلمیش وضعیتده ائدیلیر. بیرینجی وضعیتده دیز و اومبالار دوز توتولور. ایکینجیسینده دیز دوز توتولور،اما اومبا بدندن اؤنه دوغرو اییلیر. اۆچونجوسونده هم دیزلر،هم ده اومبا اییلیر بدن بیر توپو خاتیرلادیر. ان قاریشیق حرکتلر بۇ وضعیتلرین هر هانسینینسا بیرلشمهسینده یارانان وضعیتلردیر.
اولیمپییا اویونلاریندا[دَییشدیر]
اولیمپیادا کیمی بعضی موسابیقهلرده ایدمانچینین سایی چوخ اوْلدوغوندان سئچمه مرحلهسی کئچیریلیر و سئچمه مرحلهسیندن سوْنرا ایلک ۱۲-لیک نؤوبتی مرحلهیه کئچیر.


text:
`هوراس اد دین` نتیجهلر
خبرلر [12]
- بو ایلین ان چوخ قازانان اولدوزلاری – سیاهی
- قطر: سعودی عربیستان دینی سیاسته آلت ائدیر
- نیجریهده یاشانان شدت حادثهلری 20 میندن چوخ اینسانی یئریندن ائتدی
- آلبرت اینشتینین، یازدیغی مکتوب، 2.9 میلیون دولارا ساتیلدی
- گوندم آنالیز: 40
- "اوغرولار دین آدینا بیزی تالادی"
- بو گئجه مقدس دوغوم و مؤلود قندیلیدیر
- بکیر بوزداغ یونانیستانا اعتراض ائتدی
- چاووش اوغلو:" ترورون تمل سببلرینی و ایدئولوژیسینی محو ائتمک لازیمدیر"
- اتریش-ده باش اورتونین قاداغاسینا قارشی اعتراض آکسیاسی کئچیریلدی
- تورکیه کولتور و توریزم ناظیری نابی آوجی هولندده
- لوارت: " سوئیسده ایسلام رسمی دین اولمالیدیر"


text:
افغانستان اسلامی امارت ریاست الوزراء اداری ایشلر بوییچه اورین باسری حرمتلی مولوی عبدالسلام حنفی چین اولکه سی تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ افغانستان اوچون خاص نماینده سی یوی سیاویانگ باشلیغ لیگیده گی هیاتی بیلن اوچره شدی.
اوچره شووده یوی سیاویانگ جنابلری افغانستانگه بولگن سفری و وجودگه کیلگن رواجله نیشلردن خورسندلیک بیلدیریب افغانستان و چین نینگ اوزاق مدتلی دوستانه مناستبی باره سیده اشاره قیلیب ایتیشیچه، چین باشقه مملکت لر کبی اسلامی امارت بیلن علاقه ده دیر و ایزگو بیر دوست و افغانستان قوشنی سی صفتیده بو مملکت خلقی یانیده تورگن دیر.
حرمتلی مولوی عبدالسلام حنفی جنابلری مذکور هیات نی خوش کیلیب سیزلر دیب، افغانستان و چین نینگ دوستانه مناسبتینی ایسلب ایتیشیچه، چین تشقی ایشلر وزیری نینگ افغانستان باره سیده گی فکر و ملاحظه سی ایزگو دیر و ایککی مملکت خلقی آسایشته لیگی اوچون بو فکر و ملاحظه کینگه ییشی کیره ک دیر.
اونگه کوره، بیزلر چین شامل برچه قوشنی لر، منطقه و دنیا بیلن حسنه و ایزگو علاقه ده بولیش نی ایسته یمیز بیر چین بیر یول – پروژه سی و بیر بیلباغ و چین نینگ باشقه پروژه لرینی حمایت قیله میز.
اسلامی امارت ریاست الوزراء نینگ اداری معاونی اسلامی امارت اوزی نینگ آچیق پالیسی سی اساسیده هیچ بیر پیت افغانستان چین و باشقه مملکت لر برابریده استفاده بولمس لیگی حقیده ایشانچ بیردی.
ریاست الوزراء اداری معاونی افغانستان ده ۴۳ ییللیک اوروش گه پایان بیریلگنی و اسلامی امارت حاکمیتی، عمومی عفو، داعش یوق ایتیلگنی، مخدر ماده قاچاق، ایکیش و ایشلب چیقاریلمس لیگی توغریسیده امیرالمومنین فرمانی، اداری فساد یوق قیلینگنی، سوز ایرکین لیگی، ایریم اداره لرده خاتین قیزلر ایشله شی و اولرنینگ تعلیمی باره سیده به تفصیل معلومات بیردی.
چین نینگ افغانستان اوچون مخصوص نماینده سی: افغانستان حاکمیتی اسلامی امارت قولیده بولگنی یخشی بیر فرصت دیر و بیزلر ایسه خلق ارا اجماع آرقه لی افغانستان برقرارلیگی اوچون ایشله یمیز دیدی.
اونینگ سوزلریگه کوره تاشکینت کنفرانسیده چین افغانستان گه نسبتن جاری ایتیلگن تحریملر و افغان لر سرمایه لرینی توخته تیلگنینی قاره لب، اولرنی آلیب تشلشنی طلب قیلگن. اونینگ قوشیمچه قیلیشیچه چین افغانستان نینگ حدودینی تولیق حرمت قیله دی و بیز چین لیک سرمایه یاتقیزووچیلر نی افغانستان گه سرمایه یاتقیزیش گه اونده یمیز.
سونگره ریاست الوزراء اداری اورین باسری چین نینگ افغانستان اوچون یخشی نیتی، افغان تاجرلریگه ویزه بیریش و چین سرمایه یاتقیزووچیلرینی افغانستانده سرمایه یاتقیزیش اوچون تشویق ایتگنیدن منتدار من و او مملکت نینگ سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و باشقه بولیملرگه همکارلیک و مصلحت بیریشنی ایسته دی.
او اوزی نینگ سوزلری اداغیده حاضر افغانستانده سرمایه یاتقیزیش اوچون یخشی شرایط یره تیلگن تیمیر یول، برق، کانلر و باشقه بولیملرده زمینه یره تیلگن و اسلامی امارت بو خصوصیده ینه هم لازم آسانلیکلرنی یره تیش اوچون متعهد دیر.


text:
اوستاد بهزاد بهزادینین خاطیرهلی شکیللر آلبومی
اوستاد بهزاد بهزادی( ۹ اسفند ۱۳۸۶ – ۲ دی ۱۳۰۶)
ائلدار موغانلی
آذربایجانین اونودولماز اجتماعی- مدنی شخصیتی کیمی گئنیش ضیالی جمعیت حؤرمتینی قازانان و خالقین سعادتی اوغروندا عؤمرونون بؤیوک بیر قیسمینی صرف ائدهن اوستاد بهزاد بهزادی ۱۳۰۶ ینجی ایلین دی آیینین ایکیسینده آستارا شهرینده چوخ حؤرمتلی و ضیالی بیر عائلهده دونیایا گؤز آچیر؛ ابتدایی و اورتا مکتبی آستارا شهرینده کئچیریر.
۱۳۲۲ینجی ایل تهران شهرینه گلیب، بورادا “دانشسرای مقدماتی”ده تحصیله باشلاییر؛ آنجاق آذربایجاندا ۲۱ آذر نهضتی غلبه چالدیقدا تحصیلینی یاریمچیق قویوب، تبریز شهرینه یولا دوشور.
۱۳۲۴ینجی ایلین ۲۱ آذر نهضتینین غلبهسی سایهسینده تبریز شهرینده قورولان آذربایجان دانشگاهینا داخیل اولور و اورادا “ریاضی و فیزیکا” ساحهسینده تحصیل آلماغا باشلاییر؛ نهضتین جوان بیر اشتراکچیسی کیمی اجتماعی و سیاسی فعالیته قاتیلیر و آذربایجان دانشگاهینین اؤیرنجیلر بیرلیگینین صدری وظیفهسینده چالیشیر.
۱۳۲۵ینجی ایل نهضتین قانا چکیلمهسیندن سونرا گیزلی صورتده تبریزدن چیخیب، اؤزونو تهران شهرینه چاتدیریر.
۱۳۲۶ ینجی ایل سمنان شهرینده و بیر مدتدن سونرا “علمده”ده (نوشهر شهری) معلملیک ائدیر. بو ایل “کالینین”ین اثرینی فارس دیلینه چئویریر و “سیمای معنوی ملتها” آدیلا نشر ائتدیریر.
۱۳۲۸ینجی ایل ایرانین شیمال حصهسینده یاخالانیر و ایکی آی مدتینده دوستاق ائدیلدیکدن سونرا “آموزش و پرورش”دن چیخاریلیر. ادبی- اجتماعی فعالیتی داهادا گئنیشلهنیر و مختلف تربیهوی، علمی، اجتماعی و ادبی مقالهلرین ترجومهسیله مشغول اولور.
۱۳۳۰ینجی ایل بیر سیرا مسلکداشلاریلا برابر “بشریت” و “بشیر آینده” روزنامهلرینین نشرینه باشلاییر و هر ایکی روزنامهنین باش یازاری کیمی فعالیت گؤستریر. همن ایل آذربایجان دمکرات فرقهسینین ایران داخیلیندهکی گیزلی تشکیلاتینین اورقانی اولان “آذربایجان” روزنامهسینین نشرینه باشلاییر. “آذربایجان” روزنامهسینین بو یئنی نشر دؤورو ۱۳۳۳ینجی ایلهدک دوام ائدیر و ۱۴۲ نومرهده نشر ائدیلیر.
۱۳۳۱ینجی ایل تانینمیش آذربایجان یازیچیسی “میرزه ابراهیموف”ون “آذربایجان ملی دمکراتیک حرکاتی” آدلی کیتابینی فارس دیلینه چئویریر و نشر ائتدیریر.
۱۳۳۲ینجی ایل حشمت حافظی آدلی سئودیگی بیر قیزلا عائله قورور.
۱۳۳۴ینجی ایل کودتا رئژیمی طرفیندن یاخالانیر و ایکی ایل دوستاقدا عؤمور سورور.
۱۳۳۶ینجی ایل آزادلیغا بوراخیلدیقدان سونرا “بیمه” ایشلرینده فعاللاشیر و بو پئشه اوزره گئنیش اوغورلار قازاناراق، اونون مدیرلیک سویهسینه یوکسهلیر. او بو ایشی ۱۳۴۶ینجی ایلهدک دوام وئریر.
۱۳۴۴ینجی ایل تهران دانشگاهینین حقوق فاکولتهسینی بیتیریر و نومره بیر مدافعهچی وکیل کیمی فعالیته باشلاییر.
۱۳۵۰ینجی ایلدن اوزون ایللر آذربایجان دیل و ادبیاتیندا بیر بوشلوق کیمی حساب ائتدیگی لغت یوخسوللوغونو آرادان قالدیرماق اوچون “آذربایجانجا- فارسجا سؤزلوک” حاضیرلاماغا باشلاییر و عؤمرونون ۳۰ ایلیندن چوخونو بو ایش اوزهره صرف ائدیر.
۱۳۶۹ینجی ایل بهزادینین “آذربایجانجا فارسجا سؤزلوگ” کیتابی نشر ائدیلیر.
۱۳۷۱ینجی ایل تانینمیش آذربایجان یازیچیسی “میرزه ابراهیموف”ون “ایکی پیئس” آدلی کیتابینی فارس دیلینه چئویریر و “دو نمایشنامه” آدیلا دونیا نشریاتی طرفیندن یاییلیر. فارس ترجومهسیله برابر بو اثرین آذربایجانجا متنیده نشر ائدیلیر.
۱۳۷۶ینجی ایل عرب الیفباسینا کؤچورموش ” آذربایجان ایضاحلی لوغتی”نی اوچ جیلدده نشر ائتدیریر.
۱۳۷۷ینجی ایل ایکی جیلدلیک “فرهنگ فارسی آذربایجانی” کیتابی نشر اوزو گؤرور.
۱۳۸۱ینجی ایل “کتاب دده قورقود” عنوانلی چئوریلمیش کیتابی نشر ائدیلیر.
۱۳۸۷ینجی ایل امکداشلاری حسن ایلدیریم و فیروز رفاهینین کمکیایله آذربایجان درسلیکلری اساسیندا تنظیملنمیش “آذربایجان دیل قورولوشو” (دستور زبان آذربایجانی) کیتابی یاییلیر.
۱۳۸۰ینجی ایلین مهر آییندا اوستاد بهزاد بهزادینین بیر عؤمور ادبی- اجتماعی فعالیتیندن تجلیل ائتمک اوچون “صابر ادبی انجومنی” و بیر سیرا دیگر ادبی- مدنی درنکلر طرفیندن تهران شهرینده چوخ طمطراقلی بیر تدبیر کئچیریلیر.
۱۳۸۱ینجی ایل “کانون زبان و ادبیات مردمی”( ائل دیلی و ادبیاتی) درنهیینی یارادیر و بیر سیرا دیگر آذربایجان ادبیات خادملرینین امکداشلیغیایله “ائل دیلی و ادبیاتی” مجلهسینی نشر ائتدیریر. بو مجله ۲۳ نومرهیهدک یاییلیر.
۱۳۸۲ینجی ایلدن چوخ دیرلی “آذری” فصلنامهسینی یایماغا باشلاییر. بو مجله اوستادین عؤمرونون سون آیلارینادک ۱۸ نومرهده نشر ائدیلیر.
۱۳۸۶ینجی ایلین اسفند آیینین دوققوزوندا آذربایجانین فداکار و سارسیلماز اوغلو، اؤز بارلی بهرلی عؤمرونو خالقین معنویاتینا و سعادتینه حصر ائدهن اوستاد بهزاد بهزادی قان خستهلیگی نتیجهسینده آمریکا اؤلکهسینده دونیادان گؤز یومور و ابدیته قووشور. او سون مکتوبوندا “آذری” مجلهسیندهکی امکداشلارینا بئله یازیر:
به امید دیدار
کلام سنجیده و پر مضمون دکتر ارانی متفکر معاصر را همواره بیاد دارم:
زندگی مبارزه است، مبارزه جلوه و جلا، فراز و نشیب، کامیابیها و نا کامیهای گوناگونی دارد. روش و هدف مبارزه هم باید متناسب با آن برگزیده شود. زندگی و مرگ همزادند و تنازع این اضداد سبب تکامل و نتیجهی آن هستی و مرگ، امری است محتوم.
با این مقدمه گزارشوارهی حاضر در پاسخ به پرسشهای دوستانه و دلسوزانهی دوستان دربارهی علت غیبت چند ماههام تهیه شده است.
در اردیبهشت ماه سال جاری، نتیجهی آزمایش خون نشان دهندهی نوعی اختلال و نا هماهنگی بود. با دوست بسیار نزدیکم آقای حسن ریاضی که تجربه در این امور دارد به مشورت نشستم. و ایشان از جناب آقای دکتر عیسی بایبوردی فوقتخصص عالیقدر کمک خواستند، جناب دکتر لطف فرمودند و مراحل آزمایشهای متعدد و تجزیه و تشخیص پاتولوژیک را شخصا” سرپرستی کردند و پس از تشخیص، اخطار کردند که هر چه زودتر باید مداوا آغاز گردد.
دو روز بعد به آمریکا سفر کردم و به پزشکان متخصص مراجعه نمودم، آنها نیز نظریهی پزشک ایرانی را تأیید نمودند. و مداوا را شروع کردند. معمولا پزشکان به قصد معالجه و به امید بازگرداندن سلامتی، به مبارزه با بیماری میپردازند. با مداوا و تلقین امید به بیمار، روحیهی او را تقویت و بیمار را نیز، در این مبارزه به همراهی تشویق میکنند. نتایج پیشرفت مداوا رضایتبخش، درمان موًثر بود. و نویدی بود که شور و شوق دیدار مجدد دوستان بر پایداریام افزود.
به امید دیدار
من هراسی از مرگ ندارم به ویژه در این سن ۸۰ سالگی که حادثهیست طبیعی و قابل انتظار. تسلیمپذیری هرگز در فطرت و اندیشهام نبوده و در هر حادثهای راه مبارزه را برگزیدهام. با این آرزو برای بهبودیام تلاش کردم، تا بار دیگر به بازدید دوستان نائل شوم.
به امید دیدار
من با تمام علاقهی عمیقی که به انتشار مجلهی آذری دارم. بینگرانی یقین دارم که نویسندگان و همکاران فرهیخته و شیفته زبان و ادبیات آذربایجان به سردبیری دوست و همکار شاعر و نویسندهی توانا، آقای حسن ریاضی تمام کارها را در دوران غیبت من ادامه داده و اعتلا خواهند بخشید. براستی که تمام سهم و نقش عمده و اساسی در انتشار شمارههای گذشتهی مجله نیز بر عهدهی ایشان بوده است.
برای انتشار مجله، پس از من هم مجوز قانونی تدارک خواهد شد و این امر مهم در اولین فرصت ملاقات که پیش آید، انجام خواهد گرفت.
به امید دیدار
مرور اجمالی به گذشته و استقبالی که از آثارم شده و تشویق صمیمانهی دوستان موجب مباهات من بوده و هست و اطمینان خاطر دارم که پاداشم را از فرهیختگان دریافت کردهام و در خاطرهی دوستان قدرشناس و آیندگانی که آثار مرا ورق بزنند زندگی خواهم کرد. نظریات امید بخش پزشکان ایجاب میکند که این گزارش واره را آخرین وداع تلقی نکنید، با این آرزو که حضورا” واپسین پیام و بدرود و سپاسهایم را نثار دوستان کنم.
به امید دیدار
ساغ اولون
بهزاد بهزادی
آمریکا دوم دی ماه ۱۳۸۶
**************
شکیللرین شرحی:
۱- آستارا شهرینین حکیم نظامی مدرسهسینین شاگیردلری- ۱۳۱۹
۲- بهزاد بهزادی قیزیل قالا زندانیندا اولارکن حیات یولداشی حشمت خانیم حافظیایله گؤروشده- ۱۳۳۴
۳- بهزاد بهزادی و حیات یولداشی اؤز آنالاریلا
۴- بهزاد بهزادی قیزیل قالا زندانیندا اولارکن حیات یولداشی حشمت خانیم حافظی و ایلک اوشاغیایله دوستاق یولداشلاریلا برابر گؤروشده- ۱۳۳۴
۵- قیزیل قالا زندانینین حیطی- گؤروش گونلری
۶- بهزاد بهزادی قیزیل قالا زندانیندا یولداشلاریلا برابر- ۱۳۴۵
۷- بهزاد بهزادی اوشاقایکن بؤیوک باباسی و دیگر عائیله عضولریله برابر آستارا شهرینده
۸- بهزاد بهزادی اوچ قیزی و بیر اوغلو ایله
۹- بهزاد بهزادی همکارلاریلا برابر- ۱۳۴۳
۱۰- بهزاد بهزادی و حیات یولداشی حشمت خانیم حافظی
۱۱- اوستاد بهزاد بهزادی “اذری” مجلهسینین دفترینده
۱۲- اوستاد بهزاد بهزادی عائیله عضولریله برابر- آمریکا
۱۳- اوستاد بهزاد بهزادی “اذری” مجلهسینین دفترینده
۱۴- اوستاد بهزاد بهزادی باجیسیایله – ۱۳۸۶
۱۵- اوستاد بهزاد بهزادینین سون شکیللریندن- جیات یولداشیلا برابر
۱۶- اوستاد بهزاد بهزادینین خاطره مراسیمی- “آذری” مجلهسینین دفتری


text:
بیری وار ایدی، بیری یوخ ایدی، بیر سئرچه وار ایدی. آدی جیک-جیک خانیم ایدی. بیر گون جیک-جیک خانیم بو قاراتیکان کولوندان، او بیرینه قونوب جیک-جیک ائله¬ییردی. بیردن جیک-جیک خانیمین آیاغینا تیکان باتدی، نه قدر اللشدی، چیخارا بیلمهدی. گؤزلرینین یاشینی تؤکوب آغلاماغا باشلادی.
قاری ننه اونو گؤروب سوروشدو:
-آی جیک-جیک خانیم، نازلی خانیم، مزهلی خانیم، نییه آغلاییرسان؟
جیک-جیک خانیم آغلایا-آغلایا قاری ننهیه جاواب وئردی:
-آی قاری ننه، آیاغیما تیکان باتیب قاناییب، گل چیخارت!
قاری ننه جیک-جیک خانیمین آیاغیندان تیکانی چیخاریب تندیره آتدی.
جیک-جیک خانیمین کئفی دورولدو. بیر او یانا بیر بو یانا اوچوب دئدی:-قاری ننه، منیم تیکانیمی قایتار!
قاری ننه دئدی:-هارادان آلیم، آتدیم تندیره یاندی.
جیک-جیک خانیم دئدی:
-منه نه بورج، تیکانیمی وئر! وئرمهسن چؤرگینی گؤتوروب قاچارام.
قاری ننه گولدو.
جیک-جیک خانیم او یانا اوچدو، بو یانا اوچدو قاری ننهنین چؤرهگینی گؤتوروب قاچدی.
جیک-جیک خانیم گؤی ایله اوچوردو، گؤردو یئرده بیر چوبان قویون ساغیر. یئره قوندو چوبانا طرف گلیب دئدی:
-برکتلی اولسون، چوبان قارداش! چؤرک گتیرمیشم، آل، سودده دوغرا، یئ!
چوبان چؤرگی آلدی، چاناغینا دوغرادی، اوستونه ده سود تؤکوب دئدی:
-جیک-جیک خانیم، نازلی خانیم، مزهلی خانیم گل سن ده یئ.
جیک-جیک خانیم جواب وئردی:
-من توخام، یئمیرم، اؤزون یئ.
چوبان چؤرگی یئییب قورتاردی.
جیک-جیک خانیم قانادلارینی یئلله¬دیب دئدی:
-آی چوبان قارداش، منیم چؤرگیمی وئر گئدیرم.
چوبان دئدی:
-چؤرگینی هارادان آلیم؟ یئدیم، گئتدی.
جیک-جیک خانیم دئدی:
-منه نه بورج یئدین. چؤرگیمی وئر، یوخسا قویونونو گؤتوروب قاچارام!
چوبان گولوب دئدی:-آی جیک-جیک خانیم نازلی خانیم، منده نه گوناه وار کی، قویونومو آپاراسان؟ چؤرگی اؤزون وئردین، من نه دئدیم.
جیک-جیک خانیم دئدی:-گؤر ایندی سنین باشینا نه اویون گتیرهجگم؟
جیک-جیک خانیم او یانا اوچدو، بو یانا اوچدو چوبانین قویونونو گؤتوروب قاچدی. چوبان قیشقیرماغا باشلادی:-آی آمان، آغام منی اؤلدورهجک!
جیک-جیک خانیم جایناغیندا قویون اوچوردو گؤردو کی، بیر دسته آتلی گلیر، اونلارا یاخینلاشیب سوروشدو:-آی قارداشلار، هارا گئدیرسینیز؟
آتلیلار جاواب وئردیلر:-جیک-جیک خانیم نازلی خانیم، گئدیریک پادشاها گلین گتیرک.
جیک-جیک خانیم اوچوب پادشاهین قاپیسینا قوندو، قویونو خدمتچیلره وئریب دئدی:
-آلین، پادشاهین تویونا گتیرمیشم.
جیک-جیک خانیم ایچری گیریب یوخاری باشدا اگلشدی.
خدمتچیلر قویونو کسیب، کاباب بیشیردیلر، قوناقلارا پایلادیلار.
قاضی ایله جیک-جیک خانیما دا بیر قابدا کاباب قویدولار. قاضی تئز-تئز یئییب جیک-جیک خانیمی آج قویدو.
جیک-جیک آجیغا دوشوب پادشاها دئدی:
-منیم قویونومو وئر!
دئدیلر:
-قویونو یئمیشیک، قورتاریب گئدیب.
جیک-جیک خانیم دئدی:
-اونو-بونو بیلمیرم، قویونومو وئریرسینیز وئرین، وئرمیرسینیز، گلینینیزی آپاراجاغام!
هامی گولدو.جیک-جیک اوچوب چپرین اوستونه قوندو، گؤزلهدی.
گلینی زورنا-بالابان چالا-چالا گتیردیلر. جیک-جیک خانیم او یانا اوچدو، بو یانا اوچدو گلینی آتین اوستوندن آلیب قاچدی.
پادشاه بیر باشینا دؤیدو، بیر گؤزونه، آغلادی.
جیک-جیک خانیم گلینی هوندور بیر آغاجین دیبینده یئره قویدو، گؤردو کی، آغاجین کؤلگهسینده بیر آشیق ساز چالیر.
جیک-جیک خانیم دئدی:
-سلام علیکم، آی آشیق قارداش، گل گلینی وئریم سنه، سن ده سازی وئر منه.
آشیق سئوینیب دئدی:-آی جیک-جیک خانیم نازلی خانیم، مزهلی خانیم، سندن من هئچ بیر شئی اسیرگمرم. آل سازی!
جیک-جیک خانیم سازی آلدی، گلینی وئردی.
آشیق گلینی گؤتوروب ائوینه آپاردی. جیک-جیک خانیم آغاجین گؤلگهسینده اوتوروب سازی دینقیلداتماغا باشلادی.
تیکان وئردیم، چؤرک آلدیم،دینقیل سازیم دینقیل سازیم.چؤرک وئردیم، قویون آلدیم دینقیل سازیم، دینقیل سازیم.قویونو وئردیم گلین آلدیم،دینقیل سازیم، دینقیل سازیم.گلینی وئردیم، بیر ساز آلدیم، دینقیل سازیم، دینقیل سازیم.ائله او گوندن بری جیک-جیک خانیم عؤمرونو ساز چالا-چالا توی-ناغارا ایله کئچیریر.


text:
اللی ایلدن چوخ، بیر زاماندا یورولمادان و نفس درمهدن آذربایجان مبارز و خلقی شعرینین بایراغینی چیگنینده داشایان و ان آغیر و دؤزولمز شرایطده بئله سوسوب سارسیلمایان شاعیر، بیرگؤز یوموب آچیم ساعاتدا ابدیته قووشدو.
ائشیتمک قدهرتینی گوندن گونه الدن وئرمک، ایپک روحلو و اینجه احساسلی شاعیری سارسیتدیغی کیمی، بوتون اونا حؤرمت و علاقه بسلهینلری ده سارسیدیر و پریشان ائدیردی…..
شاعیر بو خستهلیکدن تاپدیغی پریشانلیقدان ساری یا هر بیر دلیله اولور اولسون، بو سون گؤروشده گؤزلهنیلمزدرجه ده دالغین و کوسگون گؤرونوردو. اونون هر زمان دانیشاندا یا شعر اوخویاندا باخیشلاریندا جانلانان اینجه گولوش پوزولموشدو. هر بیر گؤروشده چوخ اشتیاق ایله تازا یازدیغی شعرلردن اوخودوغو و گئچمیش خاطیرهلردن سؤز آچدیغی و حتی آرابیر آتماجا دئدیگی حالدا، بو دفعه نه قدهر ایستهنیلدیسه ده شاعیر هئچ نه اوخوماق ایستهمهدی و «منیم داها اوخویاجاق شعریم قالمادی»دئیه سوسدو. چوخلو تاکید و تمنادان سونرا او بیر قطعه شعر اوخوسادا، اونو هئچوقت، هر دفعه اولدوغو کیمی، اورهگینین درینلریندن یوخ، بلکه ده زوراکی حالدا دوداقلاری آراسیندان سؤیلهدی…
گؤروشه گلنلر هر بیریسی اؤز دیلی و باشاریشی ایله شاعیره جانساغلیغی، گؤیول خوشلوغو و یاخشی گونلر آرزولادیقلاری و ییغجام سؤزلرایله اونون یارادیجیلیغی و بو یارادیجیلیقدا اولان سؤز باجاریغی و بؤیوک بشری دویغولاری بارهده دانیشدیلارسادا، شاعیرین روحونا کؤلگه سالان بو کوسگونلوکدن داریلا داریلا اوندان آیریلدیلار…
او گون سحر تازاجا ایش یئرینه چاتمیشدیم. هله گوندهلیک ایشه باشلامامیشدیم، تلفون سسلندی. هیچقیریقلارلا قاریشیق بیر قادین سسی دانیشدی:
– آقای فرزانه اؤزوزسونوز ؟
– بویورون ، اؤزومم.
– آقای فرزانه، من ساهرین قیزییام…..بو گئجه بابامین حالی بیردن بیره پوزولوب (ساهرین اولادلاری شاعیری «بابا» دئیه چاغیریردیلار)، بابام دانیشماز اولوب….
– بیر آز آیدین دانیشین گؤروم نه اوز وئریب، یوخسا،!
– بابا بیزی همیشهلیک ترک ائدیب…بیز هر یئره زنگ ووردوق آقای دوکتور هیئتی تاپا بیلمهدیک. اگر مومکونسه اونادا خبر وئرین.
– سن هاردان دانیشیرسان؟
– من بابام گیلدن دانیشیرام.
– ایندی اورا دا کیملر وار؟
– اؤزوموزدن ساوای کیمسه یوخدور… بیز گؤزلهییریک آمبولانس گلسین….هیچقیریقلا باشلایان سس گؤز یاشلاری ایچینده بوغولدو… آسلاغی یئرینه قویوب، بیر لحظه ایکی الیمله گؤزلریمی قاپادیم. شاعیرین سون گؤروشده کی کوسگون و یئزیک حالتی گؤزومون اؤنونده جانلاندی. واقفین معروف مصراعی ارادهسیز دوداقلاریما سانجیلیب قالدی:
«اصلی بودور من بو بنادان کوسموشم!…»
چوخ چکمهدن دوستلاردان بیر نئچهسی ایله بیرلیکده شاعیرین ائوینه یوللاندیق. بیز اورایا چاتینجا آمبولانس گلیب، عؤمور بویو کؤچری حالدا یاشایان شاعیری سون ائوینه ساری کؤچورموشدو. همیشه اورهک آچان بیر سکوت ایچینده اولان ائو، ایندی جانیخیجی بیرسسسیزلیک ایچینده ایدی؛ شاعیرین یئری گؤرونوردو…
او گون ناهاردان سونرا ساعت اوچ ردهلرینده شاعیر بهشت زهرادا باسدیریلدی. عؤمور بویو صفا و سادهلیک ایله یاشایان شاعیرین باسدیریلماسی دا اولدوقجا ساده و تشریفاتسیز ایدی. حادیثهنین بیردن و گؤزلهنیلمهدن باش وئردیگیندن شاعیری سون منزیله چاتدیرماقدا اشتراک ائتمک آرزوسوندا اولانلارین چوخو خبرسیز قالمیشدیلار. شاعیرین توپراغینا اونون چوخ سئودیگی قیریزانتیم (داودی) گوللریندن بیر چلنگ قویماق بئله اونودولموشدو.
بینهایت بو گؤیون آلتیندا
بیزه بیر قبهی فیروزه ده یوخ !
یانار افلاکده مینلرجه چیراق
بیزه بیر شمع، بیر آویزده یوخ!
یئددی گؤیلرده، بیراولدوز یوخوموش!
بؤلدولر قوشلاری عالمده مگر،
بیزه ده چاتدی او آغلار بایقوش؟!
هامی آزاده ائلین شاعیری وار
من اسیر ائللرین آه ! شاعیرییم. (سحرایشیقلانیر ص۱۱۵)
بیر فانوس تک، یادا قطب اولدوزی تک رهبراولام.
ایستهرم یای گونی چؤللرده آخار بیر سو اولوب،
دوم- دوری گؤز یاشی تک یولدا چوخور ایچره دولام.
ایسته مم نقش ونگاریم قالا، شعریم اوخونا
ایسته رم بیر سیزی حسرت تک اوره کلرده قالام.
اونودورسا منی ائل، چکمهسه تاریخ آدیمی
ایستهرم آی تکی یورد اوسته گئجه شوق سالام.(سحر ایشیقلانیر تهران۱۳/ ۱/۱۳۵۰)
شعرلری دینلهییر و شاعیر حقینده اولان یازی پوزولاری اویان بویان ائدیردیم. بونلارین آراسیندا هله بوگونه قدهر چاپا وئریلمهمیش بیر یازی گؤردوم. اونون قیسا مضمونونو بورادا گتیرمگی چوخ یئرلی ساندیم. عؤمورونون ثمرهلی ایللرینی ملی حقسیزلیک و امپریالیزم نؤکرلرینین میدان گزدیردیگی دومانلی – دهشتلی ایللرده یاشامیش و ساچلارینی – شن گونلر و آزاد ائللر – اوغروندا آغارتمیش ساهر معلمین ادبی حیاتیندا گؤزه چارپان جهتلردن بیری و اولا بیلسین هامیدان اهمیتلیسی اونون بو داشلی چانقیللی یولدا یورولوب یاری یولدا قالماماسیندادیر. قوجامان شاعیرین حیاتیندا اللی ایله یاخین بیر دؤرهیه کؤلگه سالان بو تلاطملی و قورخونج ایللرده، نفسلرین بوغولدوغو، آرزولارین سؤندوگو، دیللرین باغلاندیغی و کیتابلارین یاندیریلدیغی بیر دؤرهده،ساهرین سسی هئچ زمان سوسمامیش و اونون خلقین آغیر و دؤزولمز حیاتینی اؤزونده عکس ائتدیرن کین و حسرتله دولو نغمهلری گاه تبریزدن، گاه زنجاندان، گاه اردبیلدن، گاه قزویندن و گاه تهراندان ائشیدیلمیشدی.
استبدادین دیش قیجیرتدیغی ایللرده هر کسین اؤز کولگهسیندن دیسکیندیگی و اؤزلوگونو حاشا ائتدیگی گونلرده، ساهر گونون سیاسی اجتماعی مسئلهلرینه، خلق حیاتیندا حاکم اولان اؤز باشینالیغا، حقسیزلیگه، ظلمه و سفالته اختصاص وئردیگی شعرلری جیبینده گزدیرمیش و اونلاری یاخین دوستلارینا و سیرداشلارینا اوخوموشدور.
بئلهلیکلهده آرزولارین سؤندوگو و آغیزلارین قاپاندیغی آغیر شرایطده بئله، ساهر آرزو و اومید جارچیسی اولموشدور.
ساهرین آذربایجان معاصر شعرینده اؤزونه خاص اوسلوبو، داورانیشی اولموشدور. شاعیر ایللر تورکیه ده اولدوغو و تورکیهنین کلاسیک و معاصر شعرینی یاخیندان منیمسهدیگی اوچون، اونون شعرلری اوسلوب، قالب، بیر سیرا تعبیرلر،تشبیهلر و سؤز اینجهلیکلری باخیمیندان تورک شعرینین رایحهسینی داشیماقدادیر. لاکین، شاعیرین شعرینده اولان بو حال هوا یاخینلیغی بیر سلیقه حدودوندا قالمیش و اونون شعرینی محتوا و مضمون باخیمیندان یاشادیغی شعرلر ربابی رایحه داشیدیغی حالدا، زمان گئچدیکجه و ایللر اؤتدوکجه و خصوصیله ۲۵-۱۳۲۴ایللرینده آذربایجاندا باش وئرن سیاسی – اجتماعی حادیثهلردن سونرا، آرتیقدان آرتیغا خلقی خصلت قازانمیش، ائلین آرزولاریله گول آچمیش، حسرتلریله اینلهمیش، کدرلریله آغلامیش، سئوینجیله گولموش و عصیانیایله آلوو ساچمیشدیر.
ساهرین اوشاقلیق و جوانلیق چاغلاری ملیونلاردان بیری کیمی زحمت، تلاش، یوخسوللوق، حقارت، برابرسیزلیک شرایطینده گئچیمیشدیر. بونا گؤره ده او اجتماعی – خلقی مضموندا یازدیغی بوتون شعرلرینده زحمتکش اینسانلارا، الی قابارلی و آیاغیچاریقلیلارا حؤرمت بسلهمیش و اونلارین حقینی و منلیگینی تاپدالایان خانلارا، قولدورلارا و مفتخورلارا نیفرت یاغدیرمیشدیر.
ساهر عؤمور بویو اؤز خلقینی،آنا یوردونو، دوغما دیلینی آلوولو عشقله سئومیشدیر. بو مقدس و اینسانی عشقین اوجوندان باشی بلالر چکن شاعیر، هئچ زمان اؤزونو خلقیندن و وطنیندن قیراخدا حیس ائتمه میشدیر او هر بیر یازیغین آیاغینا باتان تیکانین آجیسینی اؤز اورهگینده حیس ائتمیش، هر بیر پناهسیزین کؤکسونه دهین یوموروغون آغیرلیغینی اؤز جانیندا دویموشدو.
ساهر، آزادهلیک و حریت شاعیری اولدوغو حالدا، گؤزهللیکلر شاعیریدیر. اونون شعر و نثر قلمی بیر فسونکار نقاش فیرچاسی قدهر طبیعتین و حیاتین اینجهلیکلرینی و یاراشیقلارینی دوغرولتماقدا ساحردیر.
یازینی کؤچوردوگوم حالدا شاعیرین اؤز سسیله نوارا سالینمیش شعرلری یئنه دینلهییرم. بو آرا خیالیم اوزاقلارا قانادلانیر. ساهر ایله ایلگیلی خاطیرهلرین فیلمی۲۰-۱۳۱۹ ایللردن باشلاییب؛ بیرجه – بیرجه گؤز اؤنومدن گئچیر و بیریئر ده دوراخلاییب قالیر:
اوز به اوز اوتورموشوق. او تازا یازدیغی شعرلری اوخویور و من دقتله دینلهییرم. شعرلری اوخویوب قورتاراندان سونرا آرایا سکوت کؤچور. من سکوتو سیندیریب دئییرم : ایندی بیر دانادا من شعر اوخویاجاغام. شاعیر تعجبله اوزومه باخیر سوروشور:
-اولمایا اؤزون یازمیسان، آخی یادیمدادی اوللر سن ده شعر یازاردین.
– یوخ اؤزوم یازمامیشام، اونو رادیو وئریلیشیندن آلمیشام. شعر فیکرت صادقیندیر. بؤیوک صابرین یوزایللیگی شرفینه دئییب من شعری دینلهییرکن گاه صابری گاه دا سنی آنمیشام. حئیف شعرینه هامیسینی کؤچوره بیلمهمیشم.
اوخویورام :
عؤمورون بیر گونو
شاعیر گینه کدرلی…
شاعیر یئنه پریشان….
چهرهسیندن سئوینجیندن
نه علامت، نه نشان.
نفسیمی درمک اوچون آرا وئردیم. باخیشیم بیر لحظه شاعیره ساتاشدی. او، یامان دولوخسونموش و گؤزلری دومانلانمیشدی. او، اؤزونو توتوملو گؤسترمگه چالیشسادا ایکی داملا یاش سولغون صوراتیندان آشاغا آخدی و آغ بوغلارینی ایسلاتدی. شعرین قالانینی اوخوماق سونرا کی گؤروشه قالدی…


text:
قولاقدیبی خستهلیگی
قولاقدیبی خستهلیگی و یا پاروتید – (فارسجا : اوریون) ویروسلار واسطهسی ایله یاییلان کسکین عفونتلی خستهلیک. اساساً اوشاقلاردا و یئنییئتمهلرده راست گلینیر. آدیندان دا گؤروندویو کیمی قولاقدیبی خستهلیگی قولاغین اؤن و آشاغی حیصّه سیندهکی آغیز سویو وزلرینین شیشمهسی نتیجهسینده یارانان بیر ویروس خستهلیگیدیر. بو خستلیین ویروسو اورقانیزمه داخیل اولدوقدان ۱۰-۱۸ گون سونرا خستهلیک اورتایا چیخیر. خستهلییه کیشیلرده قادینلارا نیسبتهن داها تئز-تئز راست گلینیر.
قولاقدیبینین ایلکین علامتلری[دَییشدیر]
- حالسیزلیق و حرارت
- اودقونان زامان قولاغین اؤن و آشاغی حیصّه سیندهکی آغیز سویو وزلرینده آغری
- قولاق اطرافی ناهییهده شیشلیک
ایلک یاردیم[دَییشدیر]
- یارانان شیشین اوزرینه ایستی کومپرئس قویولمالی
- خستهنی دیگر عائله عضولریندن آیری ساخلامالی
- خستلیین علامتلری یوخ اولانا قدر یاتاق شرایطینده اولمالی
- بیر فاکتی دا قئید ائتمک واجیبدیر کی، خستلیین کیشیلرده سونسوزلوغا سبب اولان فسادلار تؤرتمه قابیللیتی اولدوغوندان موطلق حکیمه مراجعت ائتمک واجیبدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- قولاقدیبی (پاروتید) خستلیینین علامتلری و مۆالیجهسی Archived 2017-11-19 at the Wayback Machine.
قایناقلار[دَییشدیر]
- http:// az.wikipedia.org


text:
تورکییه و آزربایجان، ناخچیوان’دا اورتاق عسگری مانور باشلاتدی
تورکییه و آزربایجان سلاحلی قووتلری، ناخچیوان اؤزارک جومهوریتی’نده اورتاق عسگری تطبیقات باشلاتدی.
آزربایجان ساوونما باخانلیغیندان یاپیلان آچیقلامادا، “سارسیلماز قارداشلیق ۲۰۲۱” آدی وئریلهن تطبیقاتا قاتیلاجاق تورکیهلی عسگرلردن بیر قیسمینین ناخچیوان’آ گلدیگی بیلدیریلدی.
تورکییه عسگرلری، ناخچیوان اؤزارک جومهوریتی’نین سهدهرک سینیر قاپیسیندا، آراز چایی اوزهریندهکی اومود کؤپروسو’نده تؤرهنله (مراسیم) قارشیلاندی.
تؤرهنده ایستیقلال مارشی و آزربایجان میللی مارشی اوخوندو، بایراق دگیشیمی یاپیلدی. بایراق دگیشیمی تؤرهنینین آردیندان عسگرلر و مانووردا قوللانیلاجاق زرهلی آراجلار کونووی (کاروان) حالیندا ناخچیوان’داکی عسگری بیرلیکلره دوغرو حرکت ائتدی.
تورکییه عسگرلری، ناخچیوان’داکی عسگری بیرلیکلرده جوشقویلا قارشیلاندی. / آنادولو خبرآژانسی


text:
اربابان بشریت
بوکتاب لاپ یئنی و اوچ گون بوندان اؤنجه چاپخانادان چیخمیشدیر. اونون یازاری بؤیوک عالیم پروفسور نوام چامسکی دیر.کتاب یئددی مقاله و دانیشیقدان عبارت اولان بیر مجموعه دیر. کتابین ترجمه سینی گؤرکملی عالیمیمیز پروفسور محمد حریری اکبری جنابلاری انگلیسجه دن فارسیجایا چئویرمیشلر. اونون ناشری و یایماسینی تبریزده قالان یورد انتشاراتی بوینونا آلمیشدیر.
کتابی تانیمادان اوّل ایکی عالیمی – یازاری و دیلماجی تانیماق لازیمدیر. بیرینجی سی پروفسور نوام چامسکی و ایکینجی سی پروفسور حریری اکبری.
پروفسور چامسکی ۱۹۲۸ ایلینده آمریکادا دونیایا گلمیش و بوگون ۹۲ یاشیندا اولاراق هله چوخلو جوانلاردان فعال و یارادیجی دیر. چامسکی گونوموزون اجتماعی – سیاسی و علمی ایشلرینده فیکیرلر داشی ییب و ده یرلی سؤزلریله جامعه نین نخبه و روشنفکرلری نین دقتینی جلب ائدیر.او، ایللر بویو دانشگاهلاردا تدریس ائتمیش؛ چوخلو کونفرانسلار کئچیرمیش و بوگونوموزده ده مختلف سیاسی – اجتماعی اولایلارا نسبت موضع توتماقلا، دونیا عرصه سینده حرکت یارادیر. او بیر دیلچی دیر؛ حقیقت ده دیلچیلیک یئنی بیر علم دیر و عمرو هله ۱۰۰ ایله چاتمامیش؛ آما چامسکی اؤز نظریه لرینی اثبات ائده رک بو علمده بؤیوک ده ییشیک لیک و انقلاب یاراتدی. او بو نظریه لریله شوونیست لرین آغزینی باغلادی و انسانلارا حؤرمت قازاندیردی. اونون بو گؤزل باخیشی دونیامیزدا غرور یارادان، انسانیتدن حیمایه ائده ن بیر باخیش دیر.
عئینی حالدا چامسکی اجتماع و جامعه شناسی علمینده نظر صاحبی دیر و بیلگین لر آراسیندا باشدا دایانیر. آنجاق او اولایلاری علمی باخیشلار باخاراق فلسفه یه دایانیر و ایشلرینی علمی سویه ده ایره لی آپاریب و نظریه لر وئریر. بوگون دونیا بیلگین لری، دونیا عدالت خواهلاری و مظلوم ملت لر اونون بشری فیکیرلریندن یارارلانیرلار، چون چامسکی بیر عدالت پرور، ظولمه قارشی دایانان و انسان سئور بیر مبارزدیر و دوشونجه لری علم لره دایانیر و هر بیر رفتار – سیاست – اخلاقی دوزگون صورتده بیان ائدیر. چامسکی سیاست دونیاسیندا چوخ اؤنملی سؤزلر صاحبی دیر. اؤزو آمریکالی اولاراق آمریکانین بؤیوک تنقیدچیسی دیر. او بشریته خوش باخیشلا باخیرسا دا، آمریکا و اونون تای – توشلارینی دونیا و انسانلاری نابودلوغا ساری چکن ساییر. آمریکا سیاستچی لری نین هر حرکتینی ایزله ییب، یانلیش گئدیشلرینی تنقید ائدیر. چامسکی نظرینده اوچ صنف بوگون اولمالی دیر:
نخبه لر، سیاست اونلارین الینده دیر.
روشنفکرلر – نخبه لرین خدمتینده دیرلر
بیلگین لر – علمی ایره لی آپاریرلار و یئنی دونیایا یول تاپمادا چالیشیرلار.
چامسکی بیر اومانیست ، باریشچی، بشرز حقلری نین مودافیعه چیسی و هر جور ساواش، خشونت و جنگ ایله قارشی دیر. او دونیایا خوش باخیرسا دا اینانیر کی انسانی کمالا و جامعه نی ایره آلا چاتدیرماق اوچون انسانلارین فطری ایستک لرینه دقت یئتیرمک و اونلارین خدمتینده اولماقلا مومکوندور.
ایندی مترجم – دیلماج پروفسور دو.کتور محمد حریری اکبری جنابلارینا گله لیم. حریری جنابلاری بؤیوک بیلگین و عالیم لریمیزدن دیر. بو عالیم وطنیمیز ایران و آذربایجانی اؤز علمی ایله دونیایا تانیتدیرمیش. ایللر بویو آمریکا و اوروپا اؤلکه لرینده تدریس ائتمیش، چوخلو علمی کونفرانسلار کئچیرمیش و علمی ییغینجاقلاردا فعالجاسینا اشتراک ائتمیش و وطنیمیزین آدینی یوکسلتمیشدیر.
پروفسور حریری آذربایجان ادبیاتینا بؤیوک خدمتلر ائتمیش، اونقلابدان اؤنجه دده قورقود کتابینی انگلیسجه دن فارسیجایا ترجمه ائده رک ایلک دفعه کئچمیش فرهنگیمیز له بیزی باریشدیرمیشدیر. حریری جنابلاری فعال صورتده یازیر – یارادیر. همین بو ایل – ۱۳۹۹ – نئچه کتابی چاپدان چیخمیش او جومله دن هفت مقاله سی آذربایجان ادبیاتی نین گؤزه للیک لرینی علمی باخیشلا آراشدیرمیش و تانیتدیرمیشدیر. حریری انگلیسجه، تورکجه و فارسیجا اثرلر یارادیب و سون گونلرده بو گؤزل کتابی – اربابان بشریت – اثرینی ترجمه ائتمیشدیر. مقاله لرین سئچمه سی جامعه میزین نیازلارینی نظرده توتاراق بو عالیمین الیندن گلن ایشدیر.
اونون آخیجی قلمی، علمی باخیشی و وطنیمیزین – خالقیمیزین لازیمی اولان سؤزلری بو کتابین یارانماسیندا گؤرونور.
کتاب تبریزده قالان یورد انتشاراتی طرفیندن بوراخیلمیش و امینم کی اونون اوخوماسیلا حقیقتده عالیمیمیزین قدرینی بیلمک معناسیندادیر. چون اونون ایسته یی خالقیمیزین سعادتی دیر. سیزه سعادت دیله ییرم.
***


text:
ایقلیم دییشیکلیگی بعضی حیوان و بیتکی نوعلارینی یوخ ائده بلیر
بیر چوخ حیوان و بیتکی نوعونون، ایقلیم دییشیکلیگی سببیله یاغیش و ایستیلیک دییشمهلرینه اویوم ساغلایامایاراق یوخ اولا بیلهجکلری آچیقلاندی
بیر چوخ حیوان و بیتکی نوعونون، ایقلیم دییشیکلیگی سببیله یاغیش و ایستیلیک دییشمهلرینه اویوم ساغلایامایاراق یوخ اولا بیلهجکلری آچیقلاندی.
آمریکاداکی آریزونا اونیورسیتهسیندن اکولوگلار، آرالاریندا آمفیبی، قوش، ممهلی و سوروننلرین اولدوغو 266 حیوان و بیتکی نوعونون ایقلیم دییشیکلیگی قارشیسیندا اویوم ساغلاما و یاشام ساحهسی یارادما قابیلیتلریله باغلی ایش ائتدی.
آراشدیرما، ایقلیم یاشام ساحهلریندکی دییشمه ریسکی، نظرده توتولان ایقلیم دییشیکلیگینه نیسبتله اورتالاما ایستیلیک 200 مین مرتبهدن آز اولدوغونو اورتایا قویدو.
اکولوگلار، قورباغا، سوروننلر و بیتکیلرین ایقلیم دییشیکلیگینه قارشی داها حساس اولدوغونو ایفاده ائدهرک، تروپیک بؤلگهلرده یاشایان نوعلرین، مولاییم ایقلیم بؤلگهلرینده یاشایانلارا گؤره داها چوخ تهدید آلتیندا اولدوغونو آچیقلادی.
بعضی حیوانلارین، دییشن ایستیلیک و یاغیش درجهلری باش ائده بیلمک اوچون یاشادیقلاری جوغرافی بؤلگهلری ترک ائدهجکلرینی ایفاده ائدن علم آداملاری، آدا، داغ، طبیعی قوروما ساحهسی کیمی ایزوله بؤلگهلرده یاشایان جانلی نوعلرینین ایسه بئله بیر قورونما ایمکانینا صاحب اولمادیغی اوچون تهلوکه آلتیندا اولدوقلارینا ایشاره ائتدی.
ایلگیلیلی خبرلر
۶۵ ساغلیق چالیشانی قرنطینهیه آلیندی
ساغلیق چالیشانلارینین ۲۱ گون بویونجا ائوده قرنطینهیه آلیندیغی و وضعیتین کنترل آلتیندا اولدوغو بیلدیریلدی
فلوریدادا قاسیرغا بؤیوک ییخیما سبب اولدو
ایان قاسیرغاسی بیر چوخ یئری سو آلتیندا قویدو و ایکی میلیوندان چوخ ائو و ایش یئرینین الکتریکلرینین کسیلمهسینه ندن اولدو


text:
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۳)
ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
ایضاح:
«آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر.
***
۳ ـ علم
تاریخچیلیک
عصرین اوّللریندن باشلایاراق انسانی علم ساحهلری ایچریسینده تاریخچیلیک توخوندوغو موضوعلارین گئنیشلیگی و تدقیقات اصوللارینین معاصرلیگی ایله دقّتی جلب ائدیردی. بو دورده آذربایجان تاریخی هم عمومشرق و قافقاز اصولوندا، هم ده آیری ـ آیری آذربایجان خانلیقلارینین تمثالیندا اؤیرهنیلیردی. تاریخی اثرلرین یازیلیشیندا و تاریخی شخصیتلرین دگرلندیریلمهسینده عینیلیک آرتیر، تحلیل و نظری عمومیلشدیرمه مدنیتی یوکسهلیردی. تاریخی اثرلرده شرطی اولاراق «نغیلچیلیک» آدلاندیریلا بیلهجک تحکیه اصولونو و اسلوبونو اساسلاندیریلمیش، دوغروچو تصویر و شرحلر عوض ائدیردی. آذربایجان مقیاسیندا ایلک دفعه اولاراق تاریخی آبیدهلرین تصویری و تدقیقی، معمارلیق و آرکئولوژینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسیندهکی ایلک آددیملار دا ۱۹ (۱۳) عصرین ایلک اونایللیکلرینده آتیلمیشدی.
دورون ان گؤرکملی تاریخچیسی عباسقلی آغا باکیخانوف ایدی. یارادیجیلیغا طریقت شاعری کیمی باشلاسا دا، اونون سونراکی فعالیتینده آذربایجان تاریخی مسألهلری مهم یئر توتموشدو. اصلینده ع. باکیخانوفون ایلک اثری ۱۸۱۹ (۱۱۹۸) نجو ایلده قوبادا آنا تورکجهده تاماملادیغی «ریاض القدس» معین معنادا تاریخ ساییلا بیلر. ۱۴ فصلدن عبارت اولان بو اثرده کربلا حادثهلری و مسلمان مقدّسلرینین حیاتی تصویر اولونموشدو.
تیفلیسده دوشدوگو ضیالی محیطی، روس دیلینه یییهلنمهسی، ان باشلیجاسی ایسه تمثیل ائتدیگی حاکم اشراف سلالهسینین روس اشغالینین طبیعی نتیجهسی اولاراق تاریخ صحنهسیندن سیخیشدیریلماسینین دوغوردوغو آجی تأثرات ع. باکیخانوفو یوردونون تاریخی ایله داها جدّی شکیلده و حرفهای سویهده مشغول اولماغا سوقلندیردی. ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایلده او، آذربایجان تاریخینه دایر مهم آبیدهلردن بیری، تأسف کی، ایندییه قدر اؤیرهنیلمهمیش قالان «دربندنامه»نین ترجمهسی و تدقیقینه باشلادی. اونون روس دیلینه ترجمهسینده محلّی تورکجهده یازیلمیش بو ادبی ـ تاریخی آبیدهنین آیری ـ آیری حصّهلری «تیفلیسکیه وئدوموستی» غزئتینین ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایل نومرهلرینده درج ائدیلمیشدی. غزئتین یازدیغینا گؤره ع. باکیخانوف ترجمهنی هجری ۱۰۹۹ (۱۰۶۷ / ۱۶۸۸) نجو ایلده کؤچورولموش تورکجه نسخهدن ائتمیش، لاکن بو زمان معلوماتلارین دقیقلیگینی سونراکی ایکی آذربایجان و فارس نسخهسینه اساسلاناراق یوخلامیشدی. غزئت قید ائدیردی کی، «دربندنامه»نین ترجمهسی «شرق الیازمالارینین روس دیلینه چئویرمهسی ساحهسینده ایلک تجربه اولاراق آرزو ائدردیک کی، بو ایش باجاران آداملاردا دا عینی هوس اویاتسین. بئله اولان طرزده بیز یاخین گلهجکده زاقافقازیا اؤلکهسی و روسیه حقّینده شرق منبعلرینین کلّیاتینی روس دیلینده گؤره بیلهک». غزئت داها سونرا بیلدیریردی کی، «دربندنامه» آذربایجان تورکجهسینده اصلی ایله بیرلیکده «مختلف شرق یازیچیلارینین اثرلریندن گؤتورولموش علاوه و شرحلرله کیتاب شکلینده چاپ ائدیلهجکدیر». گؤروندوگو کیمی، ع. باکیخانوف «دربندنامه»نین یالنیز روس دیلینه ترجمهسینی دگیل، هم ده اونون علمی ـ تنقیدی متنینی حاضرلاماق ایستهییرمیش. لاکن نامعلوم سببلر اوزوندن همین ایش باشا چاتدیریلمامیشدی.
۳۰ –۴۰ (۱۰ – ۲۰) نجی ایللرده «مسلمان ولایتلرینین قورولوشو اوزره کومیسیون»دا چالیشماسی ، خدمتی و فعالیتی قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین تاریخی ایله باغلی چوخسایلی جغرافی، ائتنوقرافیک، دینی منبعلرله تانیشلیق باکیخانوفو ایستر معاصر آذربایجان گئرچکلیگینین، ایسترسه ده قدیم و اورتا عصرلر تاریخینین بیلیجیسینه چئویرمیشدی. ۱۸۳۷ (۱۲۱۶) نجی ایل قوبا عصیانینین ایلک آراشدیریجیلاریندان بیری ع. باکیخانوف اولموشدو. اونون «ایندیکی زاقافقازیا ایالتلرینی مسکونلاشدیران طایفالارین منشأئی»، «روسیهیه بیرلشدیریلمیش مسلمان اؤلکهلرینه عمومی تاریخی باخیش» کیمی تاریخی قیدلرینده آذربایجانین و قافقازین کئچمیشی ایله باغلی قیمتلی معلومات اؤز عکسینی تاپمیشدی. بوتون بو قیدلرله بیر سیرادا بیر تاریخچی کیمی باکیخانوفون آدینی مشهورلاشدیران ان باشلیجا اثر ۱۸۴۱ ـ ۱۸۴۲ (۱۲۲۰) نجی ایلده یازیب باشا چاتدیردیغی «گلستان ارم» ایدی. همین اثرده آذربایجانین تاریخی ان قدیم دورلردن ۱۸۱۳ (۱۱۹۲) نجو ایل گلستان مقاولهسینه قدر ایشیقلاندیریلمیشدی. ع. باکیخانوف چوخعصرلیک شرق تاریخی عنعنهلرینی دوام ائتدیرهرک اؤز تاریخی تدقیقاتینی فارس دیلینده قلمه آلمیش، ۱۸۴۳ (۱۲۲۲) نجو ایلده ایسه یاخین دوستو، گؤرکملی لهستان ضیالیسی تادئوس لادو زابلوتسکینین یاردیمی ایله اونو «قافقازین شرق حصّهسینین تاریخی» آدی آلتیندا روس دیلینه چئویرمیشدی. اثر بئش حصّهدن عبارت ایدی. عمومیلشدیریجی ـ فلسفی قالیبیندا اولان گیریشده مؤلف اؤز نقطه نظریندن تاریخ علمینین قارشیسیندا دایانان وظیفهلری ایضاح ائدیردی. اثره نتیجه کیمی وئریلمیش بؤلوم ایسه اصلینده آذربایجانین زنگین مدنیت تاریخینین اجمالی کیمی دوشونولموشدو. فصللر ایسه آردیجیللیقلا شیروانین و داغستانین سیاسی تاریخینین آراشدیریلماسینا حصر ائدیلمیشدی. مؤلفین اؤلوموندن سونرا اثردن آیری ـ آیری حصّهلر «کاوکاز»، داها سونرالار ایسه «کاسپی» غزئتلرینده درج ائدیلسه ده، «گلستان ارم»ی کیتاب شکلینده گؤرمک ع. باکیخانوفا قسمت اولمامیشدی.
روسیهنین نظامی وزیری کنیاز چئرنیشئف «گلستان ارم»ی تزار بیرینجی نیکولایا تقدیم ائتمیشدی. نیکولای مؤلفی بریلیان اوزوکله مکافاتلاندیرمیش، الیازمانین علمی دگرینی معینلشدیرمگی ایسه روسیه علملر آکادمیسینه حواله ائتمیشدی. اثره رأی وئرن آکادمیکلر م. بروس و ب. دورن بوتؤولوکده آذربایجان تاریخچیسینین تدقیقاتینی یوکسک قیمتلندیرمیش، عینی زماندا همین دورون اوروپا تاریخشناسلیغی باخیمیندان بیر سیرا نقصان و قیدلرینی ده بیلدیرمیشدیلر. لاکن «گلستان ارم»ین سیاسی نقطه نظردن روسیهیه نه خیر، نه ده زیان گتیره جگی بارهسینده قافقاز نایبالسلطنهسی م. س. وورونتسوفون قیدی کیتابین طالعینده نحس رول اوینامیش، اونون خزانه حسابینا چاپ ائدیلمهسینین قارشیسینی آلمیشدی.
ع. باکیخانوفون خدمت یولداشی، شاعر و تدقیقاتچی میرزا محرّمله بیرلیکده یازدیقلاری «کشف الغرایب» اثری ایسه کریستوف کولومبون مشهور کشفینه ـ آمریکا قطعهسینین آچیلماسی تاریخینه حصر ائدیلمیشدی. بورادا یئنی زماندا کولومبدان سونراکی آمریکانین نظامی ـ سیاسی تاریخی، دولت قورولوشو و سایر مسألهلر بارهسینده گئنیش معلومات وئریلمیشدی. اثر فارس دیلینده یازیلمیشدی. «کشف الغرایب» ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان تاریخچیلیگی و جغرافیاشناسلیغینین یالنیز ملّی موضوعلارلا محدودلاشمادیغینی، دنیا تاریخی ایله باغلی مسألهلره ده نفوذ ائتدیگینی گؤستریر.
گئنیش پروفیللی تاریخی تدقیقاتلار ع. باکیخانوفلا عینی دورده فعالیت گؤسترمیش باشقا بیر مشهور آذربایجانلی عالمین ـ میرزا کاظمبگین ده یارادیجیلیغیندا مهم یئر توتوردو. بو ساحهده میرزا کاظمبگین ایلک آددیمی ۱۸۳۲ (۱۲۱۱) نجی ایلده غازان دانشگاهینین نشریاتیندا چاپ ائتدیردیگی «عصب العسار» اولموشدو. کریمه تاریخچیسی سید محمد رضانین قلمه آلدیغی بو اثرده کریمه خانلیغینین ۱۴۱۶ – ۱۷۳۷ (۷۹۵ – ۱۱۱۶) نجی ایللر آراسینداکی ۳۰۰ ایللیک نظامی ـ سیاسی تاریخی یئددی گؤرکملی کریمه خانینین فعالیتی تمثالیندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. میرزا کاظمبگ اثری یگانه الیازما نسخهسی اساسیندا چاپا حاضرلامیش، روس دیلینه ترجمه ائتمیش، اونا گئنیش مقدمه و شرحلر یازمیشدی. عالم بؤیوک بریتانیا پادشاهی آسیا جمعیتینین تکلیفی ایله «عصب العسار»ین انگلیسجهیه ترجمهسی اوزهرینده ایشه باشلاسا دا، اونو سونا چاتدیرا بیلمهمیشدی. بو تاریخی آبیدهنین نشری معین معنادا هم ده اوروپا علمی فیکرینه جدّی تحفه ایدی. چونکی میرزا کاظمبگین اؤزونون ده گؤستردیگی کیمی، «بورادا کریمه خانلیغینین یئنی تاریخی و روسیه، تورکیه، لهستان، آلمان ایله باغلی ماراقلی حادثهلر عکس اولونوب و بیر چوخ حاللاردا کیتاب آدلاری چکیلن اؤلکهلرین تاریخچیلری اوچون ده قیمتلی منبع رولونو اوینایا بیلر».
میرزا کاظمبگین بلاواسطه بو الیازما ایله باغلی میدانا چیخان «هشترخانین ۱۶۶۰ (۱۰۳۹) نجی ایلده تاتار طرفیندن گئری آلینماسی حقّینده» آدلی بؤیوک مقالهسی ده اوروپا تاریخشناسلیغینین دقّتینی چکمیش و مشهور اوتریش تاریخچیسی هامئر پورقشتال همین مقالهنین فرانسه دیلینه ترجمهسینی اؤزونون اون جلدلیک «عثمانلی تاریخی»نه داخل ائتمیشدی.
آذربایجانلی عالمین ۱۸۴۱ (۱۲۲۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ اولونان «اویغورلار حقّینده تدقیقات» اثری ایسه تورک خلقلرینین قدیم تاریخینی زنگین منبعلر و دقیق علمی معیارلارلا اؤیرنمک باخیمیندان دقّتهلایق ایدی. «قدیم زمانلاردا اورتا آسیادا یاشایان خلقلر حقّینده» آدلی دیگر بیر آراشدیرماسی ایله بیرلیکده میرزا کاظمبگ اؤزونون یوخاریدا آدی چکیلن اثرینده اویغورلارین گویا چین منشألی خلق اولماسی حقّینده موجود علمی فیکره یول تاپمیش یانلیش فرضیهلری زنگین مأخذلر اساسیندا ردّ ائدیر، قدیم اویغورلارین منشأنی اورتا آسیانین، ائلهجه ده چینین آوتوختون (محلّی) اهالیسی اولماسینی ثبوتا یئتیریردی. اؤز تاریخی تدقیقاتلاریندا میرزا کاظمبگ یوکسک بیلیک صاحبی اولدوغونو ثبوتا یئتیریر، شرق و غرب دیللریندهکی آراشدیرمالاردان، یونان، روم، چین، بیزانس، سوریه و سایر منبعلریندن استفاده ائدیر، منبعلره تنقیدی شکیلده یاناشیردی.
میرزا کاظمبگ آذربایجانین ان قدیم و اورتا عصرلر تاریخی ایله مشغول اولوردو. بو باخیمدان عالمین زردشتیلیگی و اونون باشلیجا کیتابی «اَوستا»نی آذربایجانلا باغلی شکیلده اؤیرنمگه تشبّث گؤسترمهسی دقّتهلایقدیر. میرزا کاظمبگ زردشتو تاریخی شخصیت و «اَوستا»نین مؤلفی ساییر، اونو بؤیوک فیلوسوف، اؤز دورونه گؤره مترقّی دینی تعلیمینین باشچیسی حساب ائدیردی. زردشتون وطنینی باکتئریا (باختر)، یاخود سوقدیانا (سغد) حساب ائدن غربلی همکارلاریندان فرقلی اولاراق میرزا کاظمبگ اونون قدیم آذربایجان اراضیسینده دوغولماسی فیکرینه اوستونلوک وئریردی. عالم «آذربایجان» سؤزونون کؤکونو ده زردشتیلیک و «اَوستا» ایله رابطهلی شکیلده ایضاح ائتمگه چالیشیردی. بو مناسبتله او، «اَوستا»دا آدی چکیلن جنّت کیمی گؤزهل اؤلکهیه ـ «آیریئن – وئجد»ه خصوصی دقّت یئتیرمگی ضروری ساییر و یازیردی: «دیلچیلرین و تاریخشناسلارین «آذربایجان» آدینی «اودلار یوردو» کیمی ایضاح ائتمهلرینه باخمایاراق بیز «آذربایجان» و «آیریئن ـ وئجد» آراسینداکی اوخشارلیغی دا دقّتدن یاییندیرا بیلمهریک».
اورتا عصرلر آذربایجان تاریخی ایله باغلی مهم منبعلردن بیری اولان «دربندنامه»نی چاپ ائتدیرمهسی ایسه میرزا کاظمبگین آدینی دنیا مقیاسیندا مشهورلاشدیرمیشدی. میرزا کاظمبگ ۱۷ (۱۱) نجی عصر آذربایجان تاریخچیسی محمد اوّابین قلمیندن چیخمیش بو آبیدهنین متنینی تورکجه بئش نسخه اساسیندا دقیقلشدیرمیش، اثرین محض آذربایجان تورکجهسینده یازیلدیغینی ثبوتا یئتیرمیش و «دربندنامه» متنینی انگلیسجهیه چئویرمیشدی. عرب، فارس، تورک، اوروپا تاریخچیلرینین دربندله باغلی تدقیقات و آراشدیرمالاری دا کیتابدا تنقیدی تحلیل سوزگئجیندن کئچیریلمیشدی. بئلهلیکله، ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ ائتدیردیگی «دربندنامه» اثری ایله مؤلف قدیم آذربایجان شهری، اونون تخمیناً ۲۵۰۰ ایللیک موجودلوغو بارهسینده مکمّل بیر تاریخی دایرهالمعارف حاضرلایاراق میدانا قویموشدو.
روسیه دانشگاهلاری اوچون ایلک دفعه مکمّل ایران ادبیاتی تاریخی کورسونو یارادان میرزا کاظمبگ بو اؤلکهنین زنگین و مرکّب تاریخینه ده لاقید قالمامیشدی. ایران تاریخینین تخمیناً ایکی مین ایللیک دورو عالمین تدقیقاتیندا اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. او، ایران مدنیتی تاریخینه دایر آیریجا تدقیقات یازمیش، ۱۸۴۴ – ۱۸۵۲ (۱۲۲۳ – ۱۲۳۱) نجی ایللر ایران اجتماعی ـ سیاسی حیاتینین ان مهم حادثهسی اولان بابیلیک حرکاتینین ایلک آراشدیریجیسی کیمی چیخیش ائتمیشدی. زنگین تاریخی بیلیکلر، عصیان اشتراکچیلارینین قیدلری اساسیندا یازیلمیش بو جدّی تاریخی تدقیقاتدا بابیلیگین باشلیجا انکشاف مرحلهلری، اونون اساس دینی دکترینلری تفرعاتلا تحلیل ائدیلمیشدی. میرزا کاظمبگ حرکاتین باشچیسی سید علیمحمد بابین شخصیتینی یوکسک قیمتلندیریر، اونو اؤز وطنینی ظالملرین اؤزباشینالیغیندان و روحانیلرین جهالتیندن قورتارماغا چالیشان بیر هومانیست کیمی سجیهلندیریردی. میرزا کاظمبگ تکجه بابیلیگین ایلک تدقیقاتچیسی دگیلدی، هم ده بابین بیرینجی بیوقرافی ایدی. عصرین مهم بیر قسمی اونون شخصیتینه، دینی باخیشلارینین یارانماسینا حصر ائدیلمیشدی. ایرانین مختلف رسمی دربار تاریخچیلرینین، هابئله بابین اؤزونون و اونون آیری ـ آیری آردیجیللارینین فیکیرلری اساسیندا میرزا کاظمبگ ایلک دفعه بابیلیگین سیاسی ـ ایدئولوژی موضعینی آچماغا چالیشمیش، اساساً بونا نایل اولموشدو. او، دوغرو مشاهده ائتمیشدی کی، باب و طرفدارلاری یالنیز دینی دگیل، هم ده اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات آپارماق اوغروندا مبارزه آپاریردیلار. یعنی اونلاری یالنیز اسلام دینینین وضعیتی، روحانیلرین معنویاتسیزلیغی دگیل، هم ده وطنداشی اولدوقلاری اؤلکهنین آجیناجاقلی وضعیتی، خلق کوتلهلرینین فلاکتلی حالی دوشوندوروردو. بونا گؤره ده باب و طرفدارلاری گئنیش اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات یولو ایله خلقین وضعیتینی یاخشیلاشدیرماق، جاهل دین خادملرینین حاکمیتینه سون قویماقلا اونو فاناتیسمدن خلاص ائتمک ایستهییردیلر. عالم بابیلیگین میدانا چیخماسینی و قوّتلی اجتماعی ـ سیاسی حرکاتا چئوریلمهسینی ایرانین حیاتیندا تصادفی حال حساب ائتمیردی. اونون فیکرینجه، اؤلکهده اوزون ایللردن بری موجود اولان ظلم سیستمی و مدنی گئریلیک تئز ـ گئج بئله بیر حرکات دوغورمالی ایدی. بابین ایلک مرحلهده قازاندیغی اوغورلاری میرزا کاظمبگ اونون طرفدارلارینین آزادلیق، برابرلیک، اجتماعی عدالت اوغروندا مبارزهلری ایله ایضاح ائدیردی. ایلک دفعه ۱۸۶۵ (۱۲۴۴) نجی ایلده پتئربورقدا چاپدان چیخان بو اثر ایندی ده بابیلیک حقّینده ان دگرلی تاریخی تدقیقاتلاردان بیری کیمی اؤنجول موضعینی قورویوب ساخلاییر.
میرزا کاظمبگ هم ده اسلام تاریخی اوزره تانینمیش متخصص ایدی. جدّی علمی آختاریشلارین بهرهسی اولان سلسله اثرلرینده عالم داها چوخ عرب طایفالارینین اسلاماقدرکی تاریخی و اسلامین میدانا گلمهسی عرفهسینده عربستان یاریمآداسینداکی اجتماعی ـ سیاسی وضعیت ایله ماراقلانیردی. او، یئنی دینین یاراندیغی دورو ـ ۷ (۱) نجی عصرین اوّللرینی یالنیز بو یاریمآدا مقیاسیندا دگیل، داها گئنیش اراضیده، دنیا تاریخی طرزینده آراشدیرماغا چالیشیردی. میرزا کاظمبگ روس اسلامشناسلاری ایچریسینده محمدین (ص) حیاتی، شخصیتی، محیطی، پیغمبرلیگی، داغینیق عرب قبیلهلرینین واحد ملّی و دینی دنیاگؤروشو اطرافیندا بیرلشدیریلمهسینده اونون رولو بارهسینده بلاواسطه ایلکین منبعلره اساسلاناراق غرضسیز معلومات وئرن ایلک تاریخچی ایدی. لاکن اسلام دینی مشاهده و ملاحظهلری ایله بیر سیرادا میرزا کاظمبگین تدقیقاتیندا مسلمانلیغا مسیحیلیک اؤلچوسو ایله یاناشماق، مسیحی اخلاق نقطه نظریندن مسلمان اخلاقینی تفتیش ائتمک میلی ده نظره چارپیردی.
قافقازین ان یئنی تاریخی ده میرزا کاظمبگ ـ تاریخچینین دقّتیندن یایینمامیشدی. اونون «مریدیسم و شامل»، «محمد امین» کیمی اثرلری قافقاز داغلیلارینین بوتون روسیه امپراتورلوغونو سیلکهلهین ملّی ـ آزادلیق مبارزهسینه و قافقازدا مریدیسم تاریخینه حصر اولونموشدو. بو اثرلرده میرزا کاظمبگ شرقده و ائلهجه ده مسلمان قافقازیندا گئنیش یاییلان طریقتچیلیگین حرکتوئریجی قوّهلرینی، شاملین یاراتدیغی اماماتین دولت قورولوشونو گئنیش شرح ائتمیش، چاغداش روس مطبوعاتینین «وحشی داغلیلارین باشچیسی» آدلاندیردیغی شیخ شاملین شخصیتی اوزهرینده اطرافلی دایانمیشدی. تاریخده شخصیتین رولونا مهم اهمیت وئرن میرزا کاظمبگ شاملی «قهرمانلار یارادیجیسی» آدلاندیراراق یازیردی: «… شامل اوزون مدّت بیزده کئچمیشین حادثهسی ساییلمایاجاق. اوروپادا بیزه نسبتاً اونون حقّینده بیر قدر گئج دانیشماغا و یازماغا باشلادیلار. لاکن اورادا دا شامل بارهسینده هله اوزون مدّت دانیشاجاق و یازاجاقلار… شامل آدی اؤزونده چوخلو تاریخی و وطنپرورلیکله باغلی فیکیرلری احتوا ائدیر. عقللی روس وطنپرورلری بو آددان چکینمیرلر. او، هر حالدا قهرماندیر، قهرمانلار یاراداندیر».
علم تاریخچیسی کیمی ده میرزا کاظمبگ اؤز دورونون تاریخشناسلیغیندا مهم رول اوینامیشدیر. ایلک بیوقرافلاریندان ک. فویقتون یازدیغینا گؤره او، ۱۸۲۸ – ۱۸۴۵ (۱۲۰۷ – ۱۲۲۴) نجی ایللر آراسیندا مسلمان شرقینین گؤرکملی علم خادملری بارهسینده اون مین مقاله یازمیشدی، اونلاری بیر دایرهالمعارفده بیرلشدیرمک ایستهییردی. بو مقالهلرین چوخ. بیر نئچه سطردن عبارت ایدی، اساس دقّت بیوقرافیک معلوماتلارا وئریلمیشدی. آذربایجانلی عالم عینی زماندا روس شرقشناسلیغینین ایلک تاریخچیسی ایدی. دنیانین مختلف بؤلگهلرینین مدنیت تاریخینه دایر اثرلری میرزا کاظمبگین سیماسیندا یونیوئرسال بیر تدقیقاتچی گؤرمگه امکان وئریر. بشر (انسان) مدنیتی تاریخینده شرقین اؤنجولوگو، اؤندرلیگی، خصوصیله اسلام شرقی مدنیتینین اورتا عصرلر اوروپاسی اوچون اؤرنگه چئوریلمهسی ایدهسی عالمین اثرلرینده کفایت قدر اساسلاندیریلمیشدی. مثلاً، خلافتین ایلک عصرلرینده اسلام دنیاسینین بؤیوک مدنیلشدیریلمهسی رولوندان بحث ائدن میرزا کاظمبگ گؤستریردی کی، «همین دورده علمی فیکرین ترقّیسی باخیمیندان ساراسینلرین (عربلرین) قازاندیقلاری شهرت آقوست دورهسیندهکی روم امپراتورلوغونون شهرتیندن هئچ ده آز دگیلدی، او زمان هله جهالت پردهسینه بورونموش اوروپا دنیاسی اسلام حکمدارلارینین قورخوسوندان تیر ـ تیر اسیردی».
تاریخی قایناق و آبیدهلرین ترجمهسی، نشری، شرحی سایهسینده میرزا کاظمبگین بؤیوک خدمتلری اولموشدور. او، تاریخده شخصیته بؤیوک یئر وئریر، اثرلرینده یالنیز تاریخی حادثهلرین تصویری ایله کفایتلنمهیهرک اونلاری دنیا تاریخیندهکی اوخشار حادثهلرله توتوشدورماغا و عمومی نتیجهلره گلمگه چالیشیردی. میرزا کاظمبگین تدقیقاتلاریندا ۵۰ (۳۰) نجی ایللرین ایکینجی یاریسیندان باشلایاراق دموکراتیسم روحو داها چوخ یئر توتوردو.
منبعلرین وئردیگی معلوماتا گؤره پتئربورق دانشگاهیندا چالیشان دیگر بیر آذربایجانلی عالم میرزا جعفر توپچوباشوف دا نادر شاهین حاکمیتی دوروندن اوزو بری قافقازدا جریان ائدن حادثهلر بارهسینده کیتاب یازمیشدی. لاکن همین اثر دوروموزه گلیب چاتمامیشدیر.
یاخین و اورتا شرق خلقلری تاریخینین بیر سیرا دورلری و مسألهلری م. ف. آخوندوفون مقالهلرینده، خدمتی قیدلرینده و مشهور «کمالالدوله مکتوبلاری» اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. تأسف کی، مختلف جهتلردن تفسیر ائدیلن بو اثر ایندییه قدر شرق تاریخینین منبعلریندن بیری کیمی، تاریخی یؤنده تدقیقاتچیلارین دقّتینی جلب ائتمهمیشدیر.
۱۹ (۱۳) یوزایللیک تاریخشناسلیغیندا آذربایجانین آیری ـ آیری خانلیقلارینین سیاسی تاریخینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده ده ایلک آددیملار آتیلمیشدی. بو باخیمدان قرهباغ خانلیغی تاریخچیلرین دقّتینی داها جلب ائتمیشدی. بو خانلیغین سیاسی تاریخینه دایر ایلک اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگ (؟ – ۱۸۴۸ = ؟ – ۱۲۲۷) ایدی. آغا محمد شاه قاجارین ۱۷۹۵ (۱۱۷۴) نجی ایلده شوشایا هجوموندان سونرا عایلهسی ایله بیرلیکده گرجستانا کؤچن میرزا آدیگؤزهل بگ بورادا روسلارین خدمتینه کئچمیش و کاپیتان رتبهسینه قدر یوکسلمیشدی. او، معین معنادا قرهباغ خانلیغیندا روس منافعینین مدافعهچیسی کیمی چیخیش ائدیر، حتّا محلّی بگلرین «فیکیر طرزی» و «گیزلی نیتلری» بارهسینده تیفلیسدهکی روس نایبالسلطنهلیگینه آردیجیل اولاراق گیزلی معلومات گؤندرمکدن چکینمیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل روسیه ـ ایران محاربهسینده و ۱۸۳۰ (۱۲۰۹) نجو ایلده جار ـ بالاکن عصیانینین یاتیریلماسیندا میرزا آدیگؤزهل بگ شخصی شجاعتی ایله فرقلنمیشدی. او، اؤز دورونه گؤره کفایت قدر ساوادلی ایدی ـ فارس، تورک، ارمنی، گرجی، روس دیللرینی بیلیر، شعرلر یازیر، کلاسیک شرق شعرینین تبلیغاتچیسی کیمی چیخیش ائدیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل گنجه ووروشماسی زمانی داغیدیلمیش نظامی مقبرهسینی تعمیر ائتدیردیگی ده معلومدور. میرزا آدیگؤزهل بگ اؤزونون باشلیجا و یگانه تاریخی اثرینی ـ «قرهباغنامه»نی ۱۷۴۵ (۱۱۲۴) نجی ایلده آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی. کرونیکده (تاریخچهده) قرهباغ خانلیغینین ۱۷۳۶ (۱۱۱۵) نجی ایلدن ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایله قدرکی سیاسی تاریخی آردیجیللیقلا عکس اولونموشدو. اثر الیازماسی حالیندا گئنیش یاییلمیشدی. «قرهباغنامه»نین مکمّل نسخهلریندن بیری قافقازشناس ن. و. خانیکوف طرفیندن پتئربورق علملر آکادمیسی، آکادمیک ب. آ. دورن جنابلارینا گؤندریلمیشدی. اثر همین دورده قرهباغ خانلیغینین بانیسی پناهعلی خانین فعالیتینه، ماوراءقافقازین مهم مدنی مرکزلریندن بیری کیمی شهرتلهنن شوشانین بنا ائدیلمهسینه، قرهباغ خانلیغینین خارجی سیاستینه، اونون روسیه، ایران و تورکیه ایله مناسبتلرینه گئنیش یئر وئرمیش، ترکمه ـ ائلات حیاتینین بیر سیرا جهتلری اونون اثرینده اؤز دقیق عکسینی تاپمیشدی. میرزا آدیگؤزهل بگین «تاریخ»ینده قرهباغین تورک توپونیمیکاسینا (یئر آدلارینا) دا یئر آیریلمیش، اونون آذربایجان تورپاغی اولماسی فیکری اساسلاندیریلمیشدی. همین دورده بو اثر آرتیق قرهباغی ارمنیلشدیرمک سیاستینی حیاتا کئچیریلمگه باشلایان ارمنی دایرهلرینده تکذیب اولونمامیشدی. بو ایلک نوبهده مؤلفین اساسلاندیغی قایناقلارین دقیقلیگی ایله باغلی ایدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا قرهباغ تاریخی حقّینده باشقا بیر اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگین معاصری میرزا جمال جوانشیر (۱۷۷۳ – ۱۸۵۳ = ۱۱۵۲ – ۱۲۳۲) ایدی. میرزا جمالی یاخیندان تانییان مشهور قافقازشناس آ. پ، بئرژهنین یازدیغینا گؤره او، «فارس، عرب و عثمانلی دیللریندن باشقا آوار و لزگی دیللرینی ده یاخشی بیلیردی. تاریخ، جغرافیا و نجوم بارهسینده مکمّل معلوماتی واریدی. طب علمینه بلد اولدوغو اوچون استعفایا چیخدیقدان سونرا عؤمرونون سونونا کیمی خستهلری پولسوز معالجه ائدیردی. اونا گؤره ده خلق آراسیندا بؤیوک حرمت قازانمیشدی». میرزا آدیگؤزهل بگدن فرقلی اولاراق میرزا جمال جوانشیر اؤز «قرهباغ تاریخی»نی فارس دیلینده قلمه آلمیشدی. اثر همین دورده قافقاز نایبالسلطنهسی اولان کنیاز م. س. وورونتسوفون تکلیفی ایله یازیلمیشدی. تدقیقاتین باشلیجا مزیتلریندن بیری مؤلفین تصویر ائدیلن حادثهلردن بیر چوخونون اشتراکچیسی و شاهدی اولماسی، اوزون ایللر بویو قرهباغین و آذربایجانین دیگر بؤلگهلرینین نظامی و سیاسی خادملری ایله یاخین رابطه ساخلاماسی ایدی. ۱۷۹۷ (۱۱۷۶) نجی ایلده ملاّ پناه واقفین قتله یئتیریلمهسیندن سونرا میرزا جمال ابراهیم خانین وزیری اولموش، خانلیغین داخلی و خارجی سیاستینه رهبرلیک ائتمیش، قرهباغ خانلیغی روسیه ترکیبینه قاتیلدیقدان سونرا ایسه عینی وظیفهنی مهدیقلی خانین یانیندا دوام ائتدیرمیشدی. قرهباغ خانلیغینین لغویندن (۱۸۲۲ = ۱۲۰۱) سونرا روس محکمه سیستمینده چالیشمیش، اثرینی ایسه ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده تقاعده چیخدیقدا یازمیشدی. میرزا جمالین آز قالا یاریم عصر دوام ائدن گئنیش اجتماعی ـ سیاسی فعالیتی، زنگین حیات تجربهسی، دولتین اداره اولونماسی ساحهسیندهکی بیلیک و سرشتهسی «قرهباغ تاریخی» اثرینی دورون تاریخشناسلیق علمینین جدّی نائلیتلریندن بیری ائتمیشدی. میرزا جمالین تاریخی تفسیرلرینده باشلیجا یئری قرهباغ خانلیغینین سیاسی مستقللیک اوغروندا خارجی تأثیرلره قارشی آپاردیغی مبارزه توتوردو. خانلیغین داخلیندهکی قوّهلر نسبتینه و حاکمیت دعوالارینا یاخشی بلد اولان مؤلف آذربایجانین بو سونونجو مستقل بؤلگهسینی پارچالاماق و یاد تأثیرلره تابع ائتدیرمک ساحهسینده ارمنی مَلیکلرینین داغیدیجی و خیانتکار فعالیتینین آچیقلانماسینا معین یئر آییرمیشدی. قرهباغ تاریخینی آراشدیران دیگر مؤلفلردن فرقلی اولاراق میرزا جمال خانلیغین داخلی سیاستی ایله بیر سیرا اقتصادی، تورپاق مُلکلری مسألهلرینه ده توخونموشدور.
اثر آ. پ، بئرژه طرفیندن روس دیلینه ترجمه اولوناراق ۱۸۵۵ (۱۲۳۴) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ترجمهیه میرزا جمالین قیسا بیوقرافیسی ده علاوه ائدیلمیشدی. بو معلومات تاریخچینین اوغلو، اؤزو ده قرهباغ تاریخینه دایر سالنامهنین مؤلفی کیمی تانینان رضاقلی بگ جوانشیر واسطهسی ایله الده ائدیلمیشدی.
رضاقلی بگین کئچن عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملادیغی «قرهباغنامه» اثری اصلینده آتاسینین «قرهباغ تاریخی» اثرینین خلاصهسیندن عبارت ایدی. لاکن آتاسیندان فرقلی اولاراق روس دیلینی مکمّل بیلن و روسیه ایله قرهباغ خانلیغی آراسینداکی مناسبتلره داها یاخیندان بلد اولان رضاقلی بگ قرهباغین ان یئنی تاریخی ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی واقعیت و ملاحظهلر ده سؤیلهمیشدیر.
قرهباغین تاریخی ایله مشغول اولان مؤلفلردن بیری ده میرزا یوسف نئرسئسوف ایدی. اونون فارس دیلینده یازدیغی «تاریخ صافی» اثرینده ده قرهباغ تاریخینه دایر دیگر سالنامهلرده اولدوغو کیمی خانلیغین ۱۷۴۵ – ۱۸۲۸ (۱۱۲۴ – ۱۲۰۷) نجی ایللر آراسینداکی سیاسی تاریخی اساس یئر توتور. لاکن ملّیتجه ارمنی اولان میرزا یوسف نئرسئسوف اؤز سالنامهسینده قرهباغین ارمنی مَلیکلرینین فعالیتلرینین تصویرینه داها چوخ یئر آییرمیش، پناهعلی خان و ابراهیم خلیل خانلا باغلی چوخلو تحریفلره و یانلیشلیقلارا یول وئرمیش، قرهباغین و بوتون آران اراضیسینین میفیک (افسانهوی/ خیالی) «بؤیوک ارمنستانین» ترکیبینده اولماسی بارهسینده ارمنی تاریخچیلرینین ساییقلامالارینی تکرارلامیشدیر. میرزا یوسف نئرسئسوف تصویر ائتدیگی حادثه و شخصیتلره کفایت قدر بلد دگیلدی. او، اوزون مدّت ایراندا و تیفلیسده یاشامیش و «تاریخ صافی» اثرینی ده چوخ گومان کی، فارسپرست قوّهلرین و خصوصاً ده ارمنی کیلسهسینین تأثیری آلتیندا یازمیشدی.
اؤتن عصرین ۶۰ (۴۰) نجی ایللرینده شاعر و معلّم میرمهدی خزانی ده «قرهباغنامه»لر سلسلهسینده معین یئر توتان «قرهباغ تاریخی» اثرینی یازمیشدی. ۲۴ فصلدن عبارت کیتابدا قرهباغ خانلیغینین تخمیناً ۸۰ ایللیک تاریخی اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. میرمهدی خزانینین اثری داها چوخ میرزا آدیگؤزهل بگ و میرزا جمال «قرهباغنامه»لرینین خلاصهسی کیمی دوشونولموشدو. اونا گؤره ده منبعلرده بو اثر «آثار الجمال» آدی آلتیندا دا تانینیر.
قرهباغ خانلیغینین تاریخی ایله باغلی آیری ـ آیری مقالهلر، خصوصیله ده ارمنی مَلیکلرینین خیانتی میرزا یوسف اهرینین «اهرنامه» آدلی اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. ارمنی مَلیکلری قرهباغدا حاکمیتی اؤز اللرینه کئچیرمک اوچون قاجارلا دیل تاپماغا چالیشیردیلار. لاکن اونلارین بو نقشهلری باش توتمامیشدی.
آذربایجانین باشقا بیر بؤلگهسینین ـ شکی خانلیغینین سیاسی تاریخینی سونونجو شکی خانی فتحعلی خانین اوغلو، شاعر کریم آغا فاتح یازمیشدی. اثر ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایلده تاماملانمیش، ۱۸۵۸ (۱۲۳۷) نجی ایلده آکادمیک ب. آ. دورن طرفیندن چاپ اولونموشدو. لاکن قافقازشناس ن. و. خانیکوفون سهوی اوزوندن کریم آغا فاتحین «شکی خانلیغینین تاریخینده» آدلی یازیسی ۱۹۲۹ (۱۳۰۸) نجو ایله قدر سهواً عبداللطیف افندینین اثری کیمی قلمه وئریلمیشدیر. کریم آغا اؤزونون حجمجه او قدر ده بؤیوک اولمایان یازیسینی آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی.
اصلاً شکیدن اولان باشقا بیر آذربایجان تاریخچیسینین ـ حاجی سید عبدالحمیدین (۱۷۹۵ – ؟ = ۱۱۷۴ – ؟) یئنه ده آنا دیلینده یازیلمیش «شکی خانلاری و اونلارین نسللری» اثری ده شکینین تاریخینه حصر اولونموشدو. بو سالنامه ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملانمیش ایلک دفعه سلمان ممتاز طرفیندن آشکارا چیخاریلمشدیر. اثرده شکی بؤلگهسینین تاریخی ۱۵ (۹) نجی یوزایللیکدن ۱۹ نجو یوزایلین اؤّللرینه کیمی (۱۲ نجی یوزایلین آخرلارینا کیمی) آردیجیللیقلا ایزلنمیش، شکیلیلرین ایران آسیلیلیغینا قارشی مبارزهسی، داخلی مسألهلری، شهرین مدافعه قورغولاری و سایر بارهسینده معلومات وئریلمیشدیر.
گنجه خانلیغینین تاریخینی ایسه دین خادمی و شاعر شیخ ابراهیم قدسی (۱۸۱۶ – ۱۸۶۵ = ۱۱۹۵ – ۱۲۴۴) قلمه آلمیشدی. او، گنجه ژیمنازیاسیندا آذربایجان تورکجهسی و شرعیات معلّمی وظیفهسینده چالیشمیشدی، آنا دیلیندن باشقا عرب و فارس دیللرینی ده مکمّل بیلیردی. اسلام تاریخی ایله باغلی بیر سیرا تدقیقاتلار مؤلفی کیمی تانینمیشدی. «تاریخ مقدس» اثرینده محمد (ص) پیغمبرین و اماملارین حیاتینی گئنیش عکس ائتدیرمیشدی. ۴۰ (۲۰) ایللرده شیخ ابراهیم مختلف یازیلی منبعلردن و معاصرلریندن توپلادیغی معلومات اساسیندا گنجهنین تاریخینی ترتیب ائتمیشدی. اونون یازیسیندا شهرین بنا اولماسیندان ۱۸۰۴ (۱۱۸۳) نجو ایله ـ سونونجو مستقل گنجه حکمداری جواد خانین سقوطونا و شهرین روسلار طرفیندن اشغالینا قدرکی حادثهلر ایشیقلاندیلمیشدی. آذربایجان ادبیاتینین ایلک تاریخچیسی ف. کؤچرلینین یازدیغینا گؤره شیخ ابراهیمین اثری معاصرلری آراسیندا الدن ـ اله گزمیشدی. بو اثرین قیسا خلاصهسی ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده روس دیلینده تامامیله باشقا بیر مؤلفین امضاسی ایله چاپ اولونموشدو.
دربند و قوبا خانلیقلارینین تاریخی، خصوصاً ده فتحعلی خانین حاکمیت دورو، حیاتی و شخصیتی ایله باغلی آیری ـ آیری مسألهلر قافقاز نایبالسلطنهلیگینده خدمت ائدن آذربایجانلی افسر اسکندر بگ حاجینسکینین «قوبالی فتحعلی خانین حیاتی» آدلی تدقیقاتلاریندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. اثر روس دیلینده یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ اولونموشدو. بو تاریخی پورتره نمونهسینین مهم جهتی بورادا بیر سیاسی خادم کیمی فتحعلی خانین گئرچک دگرلندیریلمهسی ایدی. اسکندر بگ حاجینسکی آیری ـ آیری خانلیقلاردان عبارت آذربایجان تورپاقلارینین واحد بیر دولت حالیندا بیرلشدیریلمهسی ساحهسینده فتحعلی خانین رولونو خصوصی قید ائدیر، اونو اوزاقگؤرن، عقللی، باجاریقلی دولت خادمی، نظامی ایشه دریندن بلد اولان سرکرده کیمی یوکسک قیمتلندیریردی.
میرزا حیدر وزیروفون (؟ – ۱۸۸۰ = ؟ – ۱۲۵۹) فارس دیلینده قلمه آلمیش «زبدهالتواریخ» اثرینده نادر شاهین اؤلوموندن سونرا داغستان و شیروانین سیاسی تاریخی دقّت مرکزینه چکیلمیشدی. تخمیناً ۴۰ (۲۰) نجی ایللرین اورتالاریندا تاماملانان الیازماسی اظهار نظر اوچون پتئربورقا ، آکادمیک خ. فرئنه گؤندریلمیشدی. «زبدهالتواریخ»ین دیگر رأیچیسی ـ م. ف. آخوندوف اونون اهمیت و فایداسینی خصوصی قید ائتمیشدی. میرزا حیدر وزیروفون، ائلهجه ده اونون دربندلی همکارلاریندان غازان دانشگاهینین مخبر عضوو میرزا محمدّتقی دربندینین، آرکئولوق ارسلان بگین تاریخی آراشدیرمالاری میرزا کاظمبگ، ع. باکیخانوف و ای. بئرئزینین دقّتینی جلب ائتمیشدی. لاکن آذربایجان تاریخینه دایر دیگر منبعلر کیمی، «زبدهالتواریخ» ده کئچن عصرده چاپ اولونمامیشدی. اثردهکی معلومات اساسیندا «دربندنامه جدید» آدلی قیسا بیر کیتاب حاضرلانمیشدی.
تاریخشناسلیغین آرکئولوژی و سکّهشناسلیق کیمی یوکسک تدقیقاتچیلیق سرشتهسی طلب ائدن ساحهلرینده ده عصرین اورتالاریندان اعتباراً بیر ایرهلیلهییش نظره چارپماقدا ایدی. ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده روسیه آرکئولوژی جمعیتینین یارادیلماسی تشبّثو ایله تزارا مراجعت ائدن بیر نئچه گؤرکملی روس ضیالیسی ایچریسینده آذربایجانلی عالم م. ج. توپچوباشوف دا واریدی. ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده بو جمعیتین ترکیبینده آیریجا شرق آرکئولوژیسی شعبهسی یارادیلمیش و م. ج. توپچوباشوف یکدللیلیکله شعبهنین رهبری سئچیلمیشدی. شعبه شرق آرکئولوژیسی و سکّهشناسلیغینا دایر بیر سیرا علمی مسابقهلر کئچمیش، اؤز «قیدلر»ینی چاپ ائتمیشدی. ۱۸۴۴ (۱۲۲۳) نجو ایلدن غازان دانشگاهینداکی زنگین مینتس ـ کابینهیه (سکّهخانایا) رهبرلیک ائدن میرزا کاظمبگ هم ده شرق سکّهلری و شرق ائپیقرافیک (کتیبه) آبیدهلری ایله باغلی بیر سیرا یئنی تدقیقاتلارین مؤلفیدیر. «کاوکاز» غزئتی ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایل نومرهلرینین بیرینده م. ف. آخوندوفون قافقاز نایبالسلطنهلیگی دفترخاناسی یانینداکی سکّه کابینهسینه قدیم شرق سکّهلرینین بؤیوک بیر توپلوسونو باغیشلادیغینی خبر وئریردی.
م. ف. آخوندوفون تاریخچی فعالیتینین بیر حصّهسی ۱۸۶۶ (۱۲۴۵) نجی ایلده یارادیلان قافقاز آرکئوقرافی کومیسیونو ایله باغلی ایدی. او، بورادا آ. پ. بئرژه، ن. ف. دوبرووین کیمی گؤرکملی روس تاریخچیلری ایله چیگین ـ چیگینه چالیشیردی. کومیسیونون نشر ائتدیگی چوخجلدلی «سَنَدلر»ده آذربایجان و یاخین شرقله باغلی سندلرین بیر قسمی م. ف. آخوندوف طرفیندن روس دیلینه چئوریلمیش، دقیقلشدیریلمیش، اونلارا ایضاح و شرحلر یازیلمیشدی. «سَنَدلر»ین تکجه بئشینجی جلدی اوچون او، بئش یوز صفحه یازی متنی حاضرلامیشدی. بیر سؤزله، ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان عالملری، ضیالیلاری اوزهرینده «آذربایجان تاریخی» سؤزلری یازیلا بیلهجک بیر کیتاب اورتالیغا قویماسالار دا، همین تاریخین آیری ـ آیری مرحلهلرینی اؤزونده عکس ائتدیرن چوخسایلی منبعلری اوزه چیخارمیش، آراشدیرمیش، چاپ ائتمیشدیلر.
قافقازین عربدیللی کتیبه آبیدهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده شاعر و معلّم فاضل خان شیدانین (۱۷۹۲ – ۱۸۵۲ = ۱۱۷۱ – ۱۲۳۱) معین خدمتلری اولموشدو.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا میرزا کاظمبگ و ع. باکیخانوف کیمی گؤرکملی آذربایجان عالملرینین تأثیری آلتیندا ای. بئرئزین، آ. س. قریبایدوف، آ. آ. بئستویئف ـ مارلینسکی، ی. ن. اوزئرتسکوفسکی، پ. س. سئنکوفسکی، او. ائوئتسکی، ب. دورن، م. بروسه، خ. فرئن، ی. آ. قاقئمئیستئر کیمی روس یازیچی، شرقشناس و قافقازشناسلاری آذربایجانلا، اونون تاریخی کئچمشی، مادّی مدنیت آبیدهلری ایله ماراقلانمیش و همین مسألهلرله باغلی اؤز اثرلرینده سؤز آچمیشدیلار.
تاریخشناسلیقلا بیر سیرادا ۱۹ (۱۳) نجو یوزایللیگین بیرینجی یاریسیندا آذربایجاندا جغرافیاشناسلیق ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولموشدو. مشهور جغرافیاشناس ـ سیاح، تاریخچی، ائتنوقراف، فیلوسوف، ادبیاتشناس حاجی زینالعابدین شیروانی (۱۷۸۰ – ۱۸۳۷ = ۱۱۵۹ – ۱۲۱۶) عؤمرونون ۴۰ ایلینی سیاحتلرده کئچیرمیش،آذربایجاندا، یاخین و اورتا شرق اؤلکهلرینده، هند ـ چینده و باشقا یئرلرده اولموشدو. اونون چوخسایلی اثرلرینده یاخین و اورتا شرقین، هندوستانین، اتیوپی (حبشه)نین، اورتا آسیانین، قافقازین جغرافیسی، تاریخی، ائتنوقرافیسی، اینجهصنعتی، مدنیت آبیدهلری بارهسینده ماراقلی معلومات وئریلمیش، همین اؤلکهلرین طبیعتی، اقلیمی، بیتکی اؤرتوگو تصویر اولونموش، بیر سیرا جغرافی آدلارین بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورولموشدو. حاجی زینالعابدینین کیچیک قارداشی حاجی محمدعلی شیروانی (۱۷۸۳ – ؟ = ۱۱۶۲ – ؟) ده ۳۰ ایلدن چوخ سیاحتلرده اولموش، گزدیگی اؤلکهلر بارهسینده بیر نئجه کیتاب یازمیشدی. او، عین زماندا طبابت و فلسفه ایله ده ماراقلانمیشدی.
ع. باکیخانوفون روسیهیه، اوکراینا، لهستانا، بالتیک اؤلکهلرینه، تورکیه و اورتا شرق اؤلکهلرینه سیاحتلری، ای. قوتقاشینلینین «سفرنامه»سی، م. ف. آخوندوفون تورکیه حقّینده قیدلری همین اؤلکهلر بارهسینده تاریخی ـ جغرافی بیلیکلرین آذربایجاندا یاییلماسی باخیمیندان معین رول اوینامیشدی. اونلارین هر اوچو روسیه جغرافیا جمعیتی قافقاز شعبهسینین حقیقی عضولری ایدیلر و شعبهنین علمی تدبیرلرینده یاخیندان اشتراک ائدیردیلر.
فلسفه
آذربایجاندا زنگین عنعنهلره مالک اولان فلسفی فیکیر ۱۹ (۱۳) نجو یوزایلین اورتالاریندا یئنی انکشاف مرحلهسینه قدم قویموش، خصوصیله اونون علم اخلاق، منطق کیمی ساحهلرینده نظرهچارپاجاق ایرهلیلهییشلر اولموشدور. انسانی علملرین دیگر ساحهلری کیمی بورادا دا آپاریجی یئر توتان، انسیکلوپئدیک بیلیگی ایله سئچیلن ع. باکیخانوف، م. ف. آخوندوف، میرزا کاظمبگ و باشقالاری ایدی.
ع. باکیخانوفون ۱۸۳۳ (۱۲۱۲) نجو ایلده تاماملانان «تهذیب الاخلاق» اثری مؤلفین اؤزونون یازدیغی کیمی، «اسلامین مقدّس کیتابینین، ائلهجه ده یونان، عرب و اوروپا فیلوسوفلارینین تعلیملرینه اساسلانان اخلاق فلسفهسی» نمونهسی ایدی. کیتاب فارس دیلینده یازیلمیشدی. اونون متنی ایلک دفعه ۱۸۸۸ (۱۲۶۷) نجی ایلده «کشکول» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ع. باکیخانوفون اخلاقی گؤروشلرینی عکس ائتدیرن باشقا بیر اثری ایسه ۱۸۳۷ ( ۱۲۱۶) نجی ایلده تاماملادیغی «نصیحت» («کیتاب نصیحت») ایدی. بو اثر قدیم تورک ـ اویغور سؤز اوستادی بالاساقونلونون «کوتادقو بیلیک» شعرینین تأثیری آلتیندا یازیلمیش نصیحتلردن عبارتدی.
دایرهالمعارفچی ـ عالمین «عین المیزان» اثری ایسه اونون اؤزونون ده قید ائتدیگی کیمی، دیالکتیک و منطق مسألهلرینه حصر اولونموشدو. اثر عرب دیلینده یازیلمیشدی، مقدمه، ایکی فصل و نتیجهدن عبارت ایدی. «عین المیزان»ین ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده اوزو کؤچورولن نسخهسی مؤلف طرفیندن غازان دانشگاهینین اوستادی میرزا کاظمبگه هدیه ائدیلمیشدی.
میرزا کاظمبگ ایستر شرق، ایسترسه ده غرب فلسفهسی فیکرینه دریندن بلد ایدی. گنجلیگینده ان یاخشی معلّملرین سیماسیندا شرق اسکولاستیک روحوندا تربیه ائدیلسه ده، سونرالار آنتیک یونان و آلمان فلسفهسینه بؤیوک ماراق گؤسترمیشدی. اونون فلسفهسی باخیشلارینین فورمالاشماسینا افلاطونون ارثی خصوصیله بؤیوک تأثیر گؤسترمیشدی. تاریخی اثرلریندن ده گؤروندوگو کیمی، میرزا کاظمبگ یونان فلسفهسیندهکی ایدئالیست جریانا داها بؤیوک اهمیت وئریردی، بونا گؤره ده هئراکلیتین میلئت مکتبینین، ائمپئدوکل و دموکریتین ماتریالیست مضمونلو فلسفهسی ارثی عالمین دقّتینی او قدر ده جلب ائتمیردی. اونون فلسفی آختاریشلارینا اسکندریه مکتبینین، یئنی افلاطونیسم و یئنی پیتاقوریسمین داها گوجلو تأثیری اولموشدو. تصادفی دگیل کی، باب حرکاتینین فلسفی ماهیتینی و احکاملارینی آچیقلایارکن میرزا کاظمبگ بابیلیکله افلاطون تعلیمی آراسیندا مقایسه و پارالئللر آپارمیشدی. یاریمچیق قالمیش «دنیانین «تمیز» آدلاندیریلان ذوقلاری و اونلارین حقیقی سعادته قوغوشماغا تأثیری» آدلی ائتیک ـ فلسفی یازیسیندا ایسه آذربایجانلی عالم ایدئالیست آلمان فلسفهسینین کانت و شئلینق کیمی گؤرکملی نمایندهلرینین یارادیجیلیغینا مراجعت ائدیردی. آلمان فیلوسوفلاری کیمی میرزا کاظم بگ ده انکشافی معنوی پروسه ساییر و دنیانین درکینده الاهی باشلانغیجلا بیرلیکده علمه ده بؤیوک اهمیت وئریردی. اسلاما دایر سلسله اثرلرینده عالم ۷ – ۱۱ (۱ – ۵) نجی عصرلر شرق، خصوصاً ده عرب فلسفی فیکرینین بیر سیرا گؤرکملی نمایندهلری بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورموشدو. ایران تاریخینه دایر الیازماسی شکلینده قالمیش تدقیقاتلاریندا، هابئله «فردوسییه گؤره فارس میفولوژیسی» اثرینده او، قدیم دینلرین، خصوصاً ده زردشتیلیگین فلسفی اساسلاری بارهسینده فیکیرلرینی اساسلاندیرمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان فلسفی فیکرینین ان گؤرکملی نمایندهسی م. ف. آخوندوف ایدی. اونون «کمالالدوله مکتوبلاری» فلسفی اثری ایله آذربایجانین فلسفی فیکر تاریخینده بیرینجی دفعه اولاراق بو علم ساحهسینین خلقین حیاتی، مبارزهسی، معنویاتی ایله سیخ باغلیلیغی مسألهسی قویولموشدو. بؤیوک یازیچینین فلسفی ارثی بدیعی یارادیجیلیغی کیمی آیدین اجتماعی استقامتی ایله فرقلهنیر. معاصرلری ع. باکیخانوف و میرزا کاظمبگدن فرقلی اولارق م. ف. آخوندوف تفکّرون وارلیغا، شعورون طبیعته مناسبتینده آردیجیل ماتریالیست موضعده دایانمیش، خصوصاً شرق فلسفه ارثیندهکی اسکولاستیک میللره قارشی باریشماز موضع توتموشدو. ایدئالیسمین تنقیدینی وئرمگه چالیشارکن فیلوسوف ـ ادیب ایلک نوبهده طبیعتشناسلیق علمینین اوغورلارینا، گلدیگی علمی نتیجهلره اساسلانیردی. م. ف. آخوندوفون فیکرینجه، مادّه («ماده کثرات») یوخلوقدان عمله گلمهییب و یوخلوغا چئوریله بیلمز؛ او، رئاللیغین مجموعودور، یگانه، حقیقی و مطلق ذاتیدیر. آذربایجان فیلوسوفو حرکتی مادّهنین اساس خاصّهسی ساییر، مکان و زمانین دا همین خاصّهلر کیمی گئرچکلیگینی، اوّلی و سونو اولمادیغی فیکرینی قبول ائدیردی. دنیانین فاصلهسیز دگیشمهسی مادّهنین ابدی حرکتی ایله باغلی شرح ائدیلیردی. آخوندوف دوالیست (ایکیلی) باشلانغیجی، روحون اؤلمزلیگی و اونون مستقل فعالیتی حقّیندهکی فیکیرلری اویدورما آدلاندیریردی. اوروپا معارفچیلری کیمی م. ف. آخوندوف دا دنیانین درکینده عقلین، ذکانین، علمی بیلیکلرین مستثنا رولونو قید ائدیر، انسانلاری اسکولاستیک و ماوراءطبیعته ایناندیرماغا چالیشانلاری کسکین تنقیده توتوردو. او، فیلوسوفلارا «خلقه حقیقت، حقوق، عقل و انسانلیق یولو» گؤسترمگه، «خلقی حقیقت، ترقّی و سیویلیزاسیا (تمدن) یولونا» چیخارماغا بورجلو آداملار کیمی یوکسک طلبکارلیقلا یاناشیردی. م. ف. آخوندوفون فلسفی باخیشلاری اونون اوروپا فلسفی فیکرینه یاخشی بلد اولدوغونو گؤستریر. لاکن بونونلا بیرلیکده بؤیوک ادیبین بیر سیرا مقاملاردا شرق فلسفی فیکرینه، خصوصاً ده اسلامین یاراتدیغی معنوی ثروتلره کفایت قدر دقیقلیک و دوزگونلوکله یاناشا بیلمهدیگینی، بعضی حاللاردا افراط انکارچیلیق موضعی توتدوغونو دا قید ائتمک لازمدیر.
کلاسیک شرق و اسلام فلسفهسی، معنویات، بدیعیلیک ایله باغلی مختلف مسألهلر حاجی زینالعابدین شیروانینین «بوستان العارفین»، «کشف المعارف»، حاجی محمدعلی شیروانینین «البرهان فی شرافت الانسان» اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. ادبیاتین فلسفی توتومو، عنعنهوی شرق تعلیمینین جدّی معنوی باخیشلارلا عوضلنمهسی گوجلنمیشدی.
علمی فیکرین نسبتاً دقیق منظرهسینی یاراتماق اوچون مسلمان حقوقشناسلیغی (فقه) و نجوم ساحهسینده گؤرولن بیر سیرا ایشلرین ده آدینی چکمک لازمدیر. مسلمان حقوقو ساحهسینده یالنیز روسیه دگیل، بوتون اوروپادا ان نفوذلو متخصص کیمی تانینان میرزا کاظمبگ ۱۸۴۵ (۱۲۲۴) نجی ایلده غازاندا حنفیلر مکتبی اوزره مسلمان فقهنین قیسا درسلیگی «مختصر الوقایت»ی چاپ ائتدیرمیشدی. ۵۰ (۳۰) نجی ایللردن سونرا اونون علمی یارادیجیلیغیندا شیعه مذهب مسلمانلارین حقوقی مسألهلرینین اؤیرهنیلمهسی اؤن پلانا چکیلمیشدی. اونون ۱۸۶۲ – ۱۸۶۷ (۱۲۴۱ – ۱۲۴۶) نجی ایللرده پتئربورقدا چاپدان چیخان «شریعت الاسلام» کیتابینین بیرینجی جلدی مسلمانلاردا تجارت و گیرو مسألهلرینه، ایکینجی جلدی ورثهلیک حقوقو مسألهلرینه حصر ائدیلمیشدی. اوچونجو ـ سونونجو کیتابدا عایله و ورثهلیک حقوقلاری اؤز عکسینی تاپمالی ایدی. ۱۸۷۰ (۱۲۴۹) نجی ایلده عالمین وفاتیندان سونرا «مسلمان قانونلاری کلیاتی» حاضرلایان خصوصی کومیتهنین بوتون سعیلرینه باخمایاراق همین اثر اوزهرینده ایشی باشا چاتدیرا بیلهجک بیر متخصص تاپلمامیشدی. بو دا شرقشناس ـ حقوق نظریهچیسی کیمی روسیه علمی اوچون میرزا کاظمبگین عوضائدیلمزلیگینی بیر داها ثبوتا یئتیریر.
***
۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه قدر علمی فیکرین دیگر ساحهلری ـ دقیق علملر، یئر حقّینده علملر، طبابت آذربایجاندا نظرهچارپاجاق انکشاف یولو کئچمهمیشدی. بو دا بیر طرفدن همین ساحهلرده موجود علمی عنعنهلرین قیریلماسی، علمی مکتبلرین داغیلماسی، او بیری طرفدن ایسه بوتؤولوکده اقتصادی گئریلیگین، زراعت و صنایعین ضعیف انکشافینین نتیجهسینده جامعهنین اؤزونده ماراق و تقاضاین اولماماسی ایله باغلی ایدی. شبههسیز، طبابت علملرینین کاپیتالیست اقتصادیاتی ایله سیخ باغلیلیغی دا بورادا اؤزونو گؤستریردی. آذربایجاندا تکنیکی بیلیکلرین آز یاییلماسی و حتّا ساحهدهکی دورغونلوق صنایع ساحهلرینین هله نطفه سویهسینده اولماسی ایله رابطهده ایدی.
زنگین یئرآلتی و یئراوستو ثروتلر آذربایجانا امپراتورلوغون خاممال مرکزی کیمی ماراق دوغوروردو. آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی، بؤلگهلر اوزره اونون طبیعی ثروتلرینین آشکارا چیخاریلماسی قافقاز داغ ـ معدن ادارهسی طرفیندن حیاتا کئچیریلیردی. بو تدقیقاتلار داها چوخ همین یاتاقلارین استثمارینی نظرده توتوردو. ۶۰ (۴۰) نجی ایللردن باشلایاراق معدن مهندسلری داشکسن، کدهبگ، زگلیک و دیگر بؤلگهلرده میس، کوبالت، گوگورد، آلونیت یاتاقلارینی گلهجک صنایع استثماری اوچون گئنیش تدقیق ائتمگه باشلادیلار. همین تدقیقاتلارین نتیجهسی کیمی میدانا چیخاریلان علمی قناعت و مشاهدهلر ۱۸۶۸ (۱۲۴۷) نجی ایلدن باشلایاراق ایللیک «قافقازین ژئولوژیسی اوچون ماتریاللار» مجموعهسینده چاپ اولونوردو. ۶۰ (۴۰) ایللردن باشلایاراق آکادمیک ق. و. آبیخ قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده جدّی علمی آراشدیرمالار آپاریردی.
عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللریندن اعتباراً نفت یاتاقلارینین استثماری و نفت محصوللارینین علمی اساسلار اوزره تولیدی ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولوردو. بو ساحهده تانینمیش روس کیمیاچیسی (شیمیستی) د. ای. مئندئلئیئف خصوصیله آردیجیل فعالیت گؤستریردی. ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلدن باشلایاراق او، باکینین نفت ذخیرهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده تدقیقاتلار آپاریر و باکی یاتاقلارینین دنیانین باشلیجا نفت مرکزلریندن ساییلان پئنسیلوانیادان قات ـ قات اوستون اولدوغونو گؤستریردی. د. ای. مئندئلئیئف خام نفتدن نفت محصول لاری آلینماسینین داها ثمرهلی اصوللارینین ایشلهنیب حاضرلانماسی ساحهسینده معین خدمت گؤسترمیشدی. کئروسین (لامپا یاغی) توللانتیلاریندان سورتکو یاغلارینین حاضرلانماسی ایدهسی اونا مخصوصدور. نفت محصوللارینین خصوصی چکیسینی گؤسترن جدولی ده ایلک دفعه ا. ای. مئندئلئیئف ترتیب ائتمیشدی.
روسیه امپراتور تکنیکی جمعیتینین باکی شعبهسینین یارادیلماسی نفت ژئولوژیسی، نفتچیخارما و نفت تولیدی ایله باغلی تدقیقاتلارین واحد مرکزده جمعلشمهسینه امکان یاراتمیشدی. جمعیتین باکیداکی زنگین لابراتواریندا نفت محصوللارینین تصفیهسی و آنالیزی، هابئله استانداردلاشما ساحهسینده جدّی تدقیقاتلار آپاریلیردی.
عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه دوغرو باکیدا نفتچیخارمانین گئتدیکجه گئنیش مقیاس آلماسی مترقّی قازما تکنولوژیسینین تطبیقینی طلب ائدیردی. بو ساحهده او. لئنتسین ایشلهییب حاضرلادیغی مکانیکلشدیریلمیش قازما اصولو اؤز محصولدارلیغینی و ثمرهلیگی ایله سئچیلیردی.
نفتچیخارما و نفت تولیدی ساحهسینده چالیشان بیر سیرا آذربایجانلی اوستالار تکنیکی تحصیله مالک اولسالار دا، یوکسک حرفهایلیک و سرشته سایهسینده قازما و نفت اعمالی ایشینین تکمیللشدیریلمهسی باخیمیندان علمی یئنیلیگی ایله دقّتی جلب ائدن جسارتلی تکلیفلر ایرهلی سورموش و حیاتا کئچیرمیشدیلر. مثلاً، نفت تولیدی ساحهسینده ایلک آذربایجانلی تکنیکلردن اولان جواد ملیکوف ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلده اؤز طرحی اساسیندا باکیدا خام نفتدن لامپا یاغی تولید ائدن قورغو و کیچیک پارافین زاوودو (کارخاناسی) تیکدیرمیش، هابئله لامپا یاغی تولیدینده سویودوجو سیستمین تکنولوژیسینی ایشلهییب حاضرلامیشدی.
شبههسیز، ژئولوژی و نفتچیخارما ایله باغلی آپاریلان تدقیقاتلار آذربایجانین یئرآلتی ثروتلرینین مستملکهچیلیک نیتی ایله خاممال منبعی کیمی اؤیرهنیلمهسینه یؤنهلمیشدی. عین سؤزلری آذربایجانین کند اقتصادی، حیوانات و نباتاتی ایله باغلی تصادفی تدقیقاتلار بارهسینده ده دئمک اولار. بئله تدقیقاتلار ایلک نوبهده پایتختین سیاسی و اقتصادی منافعی اوچون آپاریلیردی. لاکن اؤز ـ اؤزلوگونده بو تدقیقاتلار آذربایجان حقّینده بیلیک قایناغینا چئوریلیردی. بو باخیمدان ۱۸۲۹ – ۱۸۳۲ (۱۲۰۸ – ۱۲۱۱) نجی ایللرده «تیفلیسکییه وئدوموستی» غزئتینده چاپ اولونان ایری حجملی سلسله تدقیقاتلار آذربایجانین همین دوردهکی اقتصادیاتی، طبیعی ثروتلری، ایشچی قوّهسی بارهسینده معین بیلگیلر وئریر. بونلاردان «آذربایجان ایالتینین گلیرلری حقّینده»، «ایروان ولایتینین ثروتلری و تولیدی حقّینده»، «ایروان ولایتینه استاتیستیک (آماری) باخیش»، «تالیش ولایتی» کیمی تدقیقاتلاری گؤسترمک اولار. او. سوئتسکینین نخجوانین طبیعی ثروتلری، خاممال ذخیرهلری، بیتکی اؤرتوگو بارهسیندهکی گئنیش تدقیقاتی ۱۸۳۴ (۱۲۱۳) نجو ایلده آ. س. پوشکینین نشر ائتدیگی «لیتراتورنایا قازئتا» دا چاپ اولونموشدو.
روسیه زراعت جمعیتینین قافقاز شعبهسینین یارادیلماسی قافقازین باشلیجا اکینچیلیک بؤلگهسی اولان آذربایجاندا علمی بیلیکلرین تطبیقی ساحهسینده معین اوغورلو نتیجهلره گتیریب چیخارمیشدی. ۶۰ (۴۰) نجی ایللرین سونوندا جمعیتین تشبّثو ایله تیفلیسده آذربایجان تورکجهسینده «کند غزئتی»نین نشرینه تشبّث گؤستریلمیشدی.
روسیه زراعت جمعیتی قافقاز شعبهسی نین حقیقی عضولری سیراسیندا گؤرکملی نظامی خادم و یازیچیا اسماعیل بگ قوتقاشینلی دا واریدی. ۱۸۴۹ (۱۲۲۸) نجو ایلده «کاوکاز» غزئتینده اونون باراماچیلیغین علمی تشکیلی ایله باغلی ایکی مقالهسی چاپ اولونموشدو. ای. قوتقاشینلی ایله بیرلیکده ایری مالک، روس اوردوسونون ژنرال لیتنانتی جعفرقلی آغا باکیخانوف و بؤیوک تورپاق صاحبی رحیم بگ قرهباغلی دا بو جمعیتین حقیقی عضولری کیمی گئنیش فعالیت گؤستریردیلر.
آذربایجان حیواناتینین علمی تصویرینین وئریلمهسی ساحهسینده ایلک تشبّث تانینمیش روس بیولوقو ی. ایزمایل کووالئفسکییه مخصوص ایدی. او، کور چایی حوزهسینی و شاماخی مئشهلرینی تدقیق ائتمیش، ایلک دفعه نادر توقای مئشهلری بارهسینده علمی اجتماعیته معلومات وئرمیشدی. ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتباراً شیروانین جنوبشرق حصّهسینین، قوبوستانین، شکینین نباتاتینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده روس عالملری طرفیندن بیر سیرا تدقیقاتلار آپاریلمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین سونونا قدر آذربایجاندا طبیعت علملرینین، طبابتین، تکنیکی بیلیکلرین یاییلماسی چوخ آز نظره چارپیردی. بو ساحهده علمی کادرلارین یئتیشدیریلمهسینه قطعیاً اهمیت وئریلمیردی. طبیعی، بوتون بونلارا گؤره انسانی ساحهیه نسبتاً قالان علم ساحهلری ضعیف و غیرمعین انکشاف دوروموندا ایدی. انسانی علملرین، خصوصاً تاریخشناسلیق و دیلچیلیگین آپاریجی یئره چیخماسی ایسه تامامیله قانونااویغون ایدی. معنوی بیرلیگه نایل اولماق، ملّی اؤزونودرک یولونا چیخماق، اؤز تاریخینه، دیلینه، دینینه، معنوی ثروتلرینه یییهلنمیش بیر توپلوم کیمی داورانماق اوچون آذربایجان جامعهسینین بوتون معنوی گوجونون سفربر (تجهیز) اولماسی طلب ائدیلیردی….. آردی وار


text:
فساد
فساد (اینگیلیس: Corruption، آذربایجان جومهوریتی: Korrupsiya ، تورکیه:Yolsuzluk) دؤولتین هر هانسی قوروموندا چالیشان و اونا اعتیبار ائدیلهرک وئریلمیش صلاحیتدن شخصی منفعتی اوچون ایستیفاده ائتمه حاللاری آدلانیر. بو ترمین اساساً بوروکراتیک آپارات و سیاسی إلیته ایله باغلی ایشلهنیر.
فساد وظیفه ده اولانین وظیفه صلاحیتلریندن ایستیفاده ائدهرک قانونلاری هئچه ساییب بو و یا باشقا مسلهنی هانسی بیر جینایتکار قروپون خئیرینه حلّ ائتمهسیدیر. اونا گؤره فساد دئدیکده آنجاق و آنجاق وظیفه ده اولانلاردان صؤحبت گئدیر. ساده جاماعاتی، حتّی جینایتکار ایشآدامینی فسادچی آدلاندیرماق اولماز. همین ایشآدامی روشوت جینایتینه عاییددیر. باشقا سؤزله فساد – وظیفهلی شخصلرین اؤز مؤوقعیتیندن، تمثیل ائتدیگی اورقانین مؤوقیعیتیندن، وظیفه صلاحیتلریندن و یا همین مؤوقعیت و صلاحیتلردن ایرهلی گلن ایمکانلاردان ایستیفاده ائتمکله قانونسوز اولاراق مادّی و سایر نعمتلر، ایمتییازلار و یا گوزشتلر الده ائتمهسی، هابئله فیزیکی و حوقوقی شخصلر طرفیندن قئید ائدیلن مادّی و سایر نعمتلرین، ایمتییازلارین و یا گوزشتلرین قانون سوز اولاراق وظیفهلی شخصلره تکلیف و یا وعد اولونماسی و یاخود وئریلمه سی یولو ایله همین وظیفه لی شخصلرین اله آلینماسیدیر.


text:
آسانسوردان چیخیب آستانادا آیاققابیلارینی چیخارتدی. آیاغی ایله باشماقلارینی دووارین دیبینه ایتهلهدی. جئبیندن کیلیدی چیخاریب، قاپینی آستاجا آچدی. خؤرهک عطری آستانانی دولدوردو. حیات یولداشی آشخانادان سسلندی:
– یوسوف سنسن؟
هرگون اولدوغو کیمی یوسوف هله جواب وئرمهدن، ائشیتدی: ائله اوجور گئت حاماما!
پالتارلارینی پالتار ایشقابیندان آسدی.
هرگون اولدوغو کیمی ائو تر-تمیز ایدی. حیات یولداشی آشخانادا کابینئتین اوستونده بوللور قابلاری شوق ایله بیربهبیر سیلیب، دستماللاییب، یئرینه قویوردو. هرزاد ائوده پار-پار پاریلداییردی. تئلویزیون باهارین گؤزللیکلرینی گؤستریردی؛ حزین موسیقی سسی ائوی دولدورموشدو؛ سالونون اورتاسیندا، قارا یاماها پیانو، اوستونده نوت دفتری ایله سانکی کیمسهنین یولونو گؤزلهییردی.
حامامدا قالماقدان چوخ خوشلانیردی. سویون آلتیندان چیخماق ایستهمیردی. بورا، اونونلا بیر کیمسهنین ایشی اولمادیغی تکجه یئر ایدی؛ آنجاق شامپولانیب، حامامدان چیخمالی ایدی.
حیات یولداشی حامامین قاپیسینین آچیلماق سسینی ائشیتجک؛ دئدی:
– آ وا نه تئز چیخدین؟ یاش-یاش گئتمه ها تختین اوستونه! دور اوردا، سویون سوزسون. یاخشی قورولان، اوننان سورا گئت اوتاغا. تختین اؤرتویونون اوستونده اوزانما ها!
ائو پالتارلارین گئییب، سالونا کئچدی. بتر چایسیزلامیشدی. سوروشدو:
– چای وار؟
مریم میرتدانا-میرتدانا دئدی:
– سحردن بو خارابادا ایشلهمکدن جانیم چیخیب، اون الیم یوخدو کی. او دو با، سماورین آلتین یاندیر، اولسون چای. دئییر به سحر گئدندن، من یاتمیشام. هئچ دئمیر بس بیر بئله ایشی کیم گوروب؟ ائوی ییغیشدیر، قابلاری سال ماشینا، پالتارلاری یو، اوتوله، سیل، سوپور، غذا قوی. آللاها شوکور هئچ کیم ده کی بو ائوده الینی آغدان قارایا وورمور. دئیهسن من بو ائوین کولفهتییم. یولدان یئتیشمهمیش چای آختاریر. آیری امرین یوخدو؟ دئییسن گلیم قاباغیندا اوینایم دا!؟
یوسوف بالکوندا سیگار چکه-چکه اؤز-اؤزونه میزیلداییردی:
– کئشگه من ده بو ائوین بیر اشیاسی اولایدیم. گونده اون بئش ساعات ایشلهمکدن جیریغین چیخسین، بودا آخیری.
مریم بوللور قابلاری سیله-سیله آغلاییردی:
– بودا منیم طالعیم. نه دده ائوینده بیرگون گؤردوم، نه بو خارابادا!
تئلویزیون خبر دئییردی: طالبان، بوکو حرام، داعش، یمن، سوریه…
دووارداکی ساعاتدا دیقهلر بیربیرینین آردینجا سووشوردو. سالونداکی کیتابخانانین کیتابلاری چوخدان یوخلامیشدیلار. اون ایلدن چوخ ایدی کی اونلاری یوخودان اویادان اولمامیشدی. یوسوف سیگاری، سیگار اوسته چکیردی. خیاواندا ماشینلار رئژه گئدیردیلر. تک-توک ائولرین چیراغی یانیردی. بیر آزدان آی گؤی اوزونو سوزوب، گئدهجگایدی. قونشولار شام یئمهیینی یئییب یاتاجاقایدیلار. سحر ایش باشلاناجاقایدی.
یوسوف هله اؤزونه گلمهمیشدی؛ قیزی، بالکونون پنجرهسینی آچیب، باشی موبایلیندا دئدی:
– آتا! آنام دئییر شام حاضیردی…
آسانسوردان چیخیب آستانادا آیاققابیلارینی چیخارتدی. آیاغی ایله باشماقلارینی دووارین دیبینه ایتهلهدی. جئبیندن کیلیدی چیخاریب، قاپینی آستاجا آچدی. خؤرهک عطری آستانانی دولدوردو. حیات یولداشی آشخانادان سسلندی:
یک پاسخ
-
مودئرن یاشایشی بو دور. والسلام


text: آرشین مال آلان بولقاریستاندا “دوغونون ایلک اوپئرا بستهچیسی” اوزئییر حاجیبیلینین اثری بولقاریستاندا صحنهلندی. مدرن آذربایجان موسیقیسینین اؤنچوسو، ۱۹۰۸-ده بستهلهدییی “لیلا ایله مجنون” اثری ایله “دوغونون ایلک اوپئرا بستهچیسی” آدینی قازانان اوزئییر حاجیبیلینین “آرشین مال آلان” اوپئرئتی بولقاریستاندا صحنهیه قویولدو. اولوسلارآراسی تورک کولتورو و میراثی وقفینین تشکیلاتچیلیغی، آذربایجان مدنیت باخانلیغینین دستهیی ایله تورک و مسلمان اهالینین چوخ اولدوغو قیرجاعلی شهرینده صحنهیه قویولان اوپئرئت ایله بو ایل ۱۳۵ دوغوم ایلی قوتلانان حاجیبیلینین صنعتی تانیدیلدی. “قدریه لطیفاووا” تئاتر…بیشتر بخوانید


text:
(35)
تاقوا وە کؤتۆلۆکلردن قۇرونماق
الم ﴿۱﴾ ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿۲﴾ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ ﴿۳﴾ وَالَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمَا أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِكَ وَبِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ ﴿۴﴾ أُولَئِكَ عَلَى هُدًى مِنْ رَبِّهِمْ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴿۵﴾ (سورة البقرة)
الیف، لام، میم. ایشتە اۇ کیتاب بودور؛ ایچیندە شۆبهەیە یر یۇقتور. مۆتتاقیلر ایچین رهبردیر. آللاها ایچتن اینانان، نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلان وە وردیگیمیز رئزئقلارئ یرلی یرینجە حارجایان؛ سانا ایندیریلنە دە سندن اؤنجە ایندیریلنلرە دە اینانئپ گۆونن وە آحیرتە اینانچلارئ کسین اۇلانلار… ایشتە اۇنلار، راببینین (صاحیبینین) دۇغرو یۇلوندا اۇلانلاردئر. اومدوقلارئنا قاووشاجاق اۇلانلار دا اۇنلاردئر. (باقارا سورەسی؛ 1-5)
بیر کؤتۆ ایشین آردئندان همن بیر اییلیک یاپئن کی اۇنو گیدرسین وە اینسانلارا ایی آحلاقلا موعاملە أدین. بو شکیلدە نەرەدە اۇلورسانئز اۇلون، آللاەتان چکینەرک کندینیزی قۇرورسونوز. (تیرمیذی)
دگرلی گنچلر،
کیمی حاستالئقلار واردئر کی هم بیزی حاستا أدر هم دە چەورەمیزە ضارار ورەبیلیر. تۆم بولاشئجئ حاستالئقلار، پک چۇق ویرۆس بؤیلەدیر. بونلاردان ناسئل قۇرونورسونوز؟ چۇغونوزون بیلدیگی تمل شەیلر، حاستا اۇلانئن قابئندان یەییپ ایچمەمک، اۇنونلا عاینئ اۇرتامدا بولونمامایا چالئشماقتئر. بو قۇنوشمایئ، سیزلرە آننە-بابالارئنئزئن وردیگی اؤگۆتلردن بیر کز دە بیز ورەلیم دییە یاپمئیۇروز. سیزە، آللاهئن دینینە گؤرە کندینی قۇرومانئن اؤنمیندن باحثەتمک ایچین بو قۇنویو آچتئق. بولاشئجئ حاستالئقلاردان ناسئل اوزاق دوراراق کندیمیزی قۇرومامئز گرکیر. چۆنکۆ کؤتۆلۆکلر دە بولاشئجئ حاستالئقلار گیبی یایئلئر وە اینسانئن دۇغال یاپئسئنئ یاعنی فئطراتئنئ بۇزار.
آللاە حپیمیزە، ایییلە کؤتۆیۆ بیربیریندن آیئرت أدەبیلەجک اؤزللیکلر ورمیشتیر. بیزیم بو اؤزللیکلردن فایدالاناراق ایییی سچمەمیز، کؤتۆلۆکلردن اوزاق دورمامئز گرکیر. کؤتۆلۆگە چۇقچا شاهید اۇلماق یا دا اوفاق کؤتۆلۆکلری حافیفە آلاراق یاپماق ایسە اۇنلارئ قانئقسامامئزا، اؤنمسەمەمیزە نەدن اۇلور. بیر سۆرە سۇنرا کندی دۇغال یاپئمئزئ یاعنی فئطراتئمئزئ بۇزار، ایییی کؤتۆیۆ آیئرت أدەمز حالە گلیریز. بو حالە گلمەمک ایچین یاپمامئز گرکن شەی، طئبقئ بولاشئجئ حاستالئقلاردان قۇروندوغوموز گیبی، کؤتۆلۆکلردن دە اوزاق دوراراق کندیمیزی قۇرومامئزدئر.
دگرلی گنچلر،
اینسانئن آللاها سایغئ دویدوغو ایچین اۇندان چکینەرک، یاساقلادئغئ شەیلردن اوزاق دورماسئ وە بؤیلەجە کؤتۆلۆکلردن کندینی قۇروماسئنا “تاقوا” دەریز. بونلارئ یاپابیلن اینسانلارا دا قورئاندا “مۆتتاقی” دەنیر. تاقوا وە مۆتتاقی قاوراملارئ قورئاندا سئقچا گچر. آللاە مۆتتاقیلر ایچین، ایچیندن ائرماقلار آقان، ییەجکلری وە گؤلگەلری بیتمز تۆکنمز بیر جننت مۆژدەلەمیشتیر. مۆتتاقینین داورانئشلارئنئ بیرآز داحا آچالئم:
قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز آیتە گؤرە، قورئانئ کریم مۆتتاقیلر ایچین بیر رهبردیر؛ یاعنی مۆتتاقیلر، داورانئشلارئنئ وە حایاتلارئنئ قورئانا گؤرە دۆزنلەین اینسانلاردئر. هر زامان آللاهئن بویروق وە یاساقلارئنئ اؤن پلاندا توتار، ایشلرینی آللاە رئضاسئ ایچین یاپارلار. بو کیشیلر، عاینئ زامانلار آللاها ایچتن اینانئر، نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلار وە آللاهئن وردیگی رئزئقلارئ یرلی یرینجە حارجار. موحاممدە (ع) وە اۇندان اؤنجەکی نبیلرە ایندیریلن واحیلرە اینانئپ گۆونیر. مۆتتاقیلرین آحیرتە اینانچلارئ دا کسیندیر. بو اینسانلار هم دۆنیادا هم آحیرتتە اومدوقلارئ گیبی گۆزللیکلرە قاووشورلار.
پکی کؤتۆلۆکلردن ناسئل قۇروناجاغئز؟
دگرلی گنچلر،
کؤتۆلۆکلردن قۇرونمانئن أن ایی یۇلو، اۇنلارا هیچ یاقلاشماماقتئر. مثەلا سیگارایا بیر کز باشلارسانئز اۇنو بئراقماق هیچ باشلاماماقتان چۇق داحا زۇر اۇلاجاقتئر. کؤتۆ آلئشقانلئقلارئن أن حافیفینین سیگارا اۇلدوغونو حپیمیز بیلییۇروز. داحا آغئر کؤتۆ آلئشقانلئقلار أدینیرسنیز، باشئنئزا گری دؤنۆشۆ داحا زۇر ایشلر آچمئش اۇلورسونوز. بو یۆزدن، کؤتۆلۆکلردن اوزاق دورما ایلکەسینی هر زامان عاقلئمئزدا توتمالئیئز. ذاتن آللاە تعالا قورئانئ کریمدە مۆتتاقیلرین، کندیلرینی قۇروماقلا قالمایئپ، باشقالارئنا دا اییلیگی أمرەتتیگینی، اۇنلارئ کؤتۆلۆکتن ساقئندئردئقلارئنئ سؤیلەمکتەدیر.
دەمک کی، سادەجە کندیمیزی قۇروماق یتمز. هم کندیمیز هم چەورەمیزدەکیلر ایچین، اییلیکلرین سئقچا یاپئلدئغئ، کؤتۆلۆکلردن اوزاق بیر اۇرتام اۇلوشتورمایا چالئشمالئیئز. أگر حاطایلا بیر کؤتۆلۆک یاپمئش اۇلورساق، باشتا اۇقودوغوموز حادیثە بلیرتیلدیگی گیبی، آردئندان همن بیر اییلیک یاپمامئز گرکیر کی یاپتئغئمئز کؤتۆلۆگۆ گیدرسین.
دگرلی گنچلر،
بیر دە تاقوا قاورامئنئن تامامن باشقا بیر یؤنۆندن سؤز أدەلیم. موطلاقا دویموشسونوزدور. آللاە قاتئندا اۆستۆنلۆک آنجاق تاقوایلادئر. بیر اینسانئن دیگر بیر اینساندان دیل، رنک، عئرق، سۇی سۇپ، زنگینلیک گیبی یؤنلردن فارقلئ اۇلماسئ، آللاها گؤرە بیر اۆستۆنلۆک سببی دگیلدیر. رسولوللاە (ع) وداع حوطبەسیندە بونا دگینمیشتیر:
أی اینسانلار! راببینیز بیردیر. بابانئز دا بیردیر. حپینیز آدمین أولادئسئنئز، آدم ایسە تۇپراقتاندئر. عارابئن عاراب اۇلمایانا، عاراب اۇلمایان دا عاراب اۆزرینە اۆستۆنلۆگۆ اۇلمادئغئ گیبی؛ قئرمئزئ تنلینین سیاە اۆزرینە، سیاهئن دا قئرمئزئ تنلی اۆزریندە بیر اۆستۆنلۆگۆ یۇقتور. اۆستۆنلۆک آنجاق تاقوادا، آللاەتان چکینەرک کندینی قۇروماقتادئر. آللاە یانئندا أن قئیمتلی اۇلانئنئز اۇندان أن چۇق چکیننینیزدیر.
بیزلر دە یوقارئدا آنلاتتئغئمئز مۆتتاقیلردن اۇلماق ایچین چالئشالئم. بؤیلەجە اومولور کی قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.


text:
آنتونیو روکاوینا
آنتونیو روکاوینا (اینگیلیسجه: Antonio Rukavina) (دوْغوم:۲۶ ژانویهٔ ۱۹۸۴ (۳۸ یاش) بلقراد) بیر فوتبالیست. ایستانه فوتبال کولوبو و صربیستان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آنتونیو روکاوینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار
- بوروسیا دورتموند کولوبونون اویونچولاری
- ایستانه کولوبونون اویونچولاری
- پارتیزان کولوبونون اویونچولاری
- رئال وایادولید کولوبونون اویونچولاری
- آلمانداکی صربیستانلی غوربتچیلر
- قازاخیستانداکی صربیستانلی غوربتچیلر
- ایسپانیاداکی صربیستانلی غوربتچیلر
- مونیخ ۱۸۶۰ کولوبونون اویونچولاری
- ویارئال کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۸۴-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار


text:
ناراحات آیاقلار سیندرومو
ناراحات آیاقلار سیندرومو — (فارسجا: سندروم پای بیقرار )یوخو یا دا استراحت زامانی (اوتورارکهن و یا یاتارکهن) آیاقلاردا حیس ائدیلهن راحتسیزلیق، اویوشما بعضاً ده تام اولاراق ایفاده اولونمایان بیر حیسدیر. بو خوش اولمویان حیصّه گؤره اینسان آیاقلارینی حرکت ائتدیریر کی بو زامان دا علامتلر آرادان قالخیر. ایدیوپاتیک و سیمپتوماتیک اولاراق ایکی قروپا بؤلونور.
دیاقنوستیک کریترییالار[دَییشدیر]
۱-آیاقلاردا خوش اولمایان و راحتسیزلیق وئریجی حیس ایله بیرلیکده اولان حرکت ائتمه ایستیی ( بعضاً خوش اولمایان حیس اولمایا بیلر و یا بعضاً آیاقلاردان علاوه اولاراق قوللار و یا دیگر بدن بؤلگهلرینده ده اولابیلیر) ۲-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس، حرکتسیزلیک و یا ایستیراهات زامانی، یاتما و اوتورما زامانی آرتیر. ۳-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس حرکتله قیسمهن و یا تامامهن راحتلار و ان آزیندان حرکت داوام ائتدیی مدتده آزالیر. ۴-حرکت ائتمک ایستیی و یا خوش اولمایان حیس آخشام و یا گئجه اورتایا چیخار و یا گوندوزله موقاییدهده آرتار. سیمپتوماتیک ناراحات آیاقلار سیندرومو اورئمییا،نئیروپاتییا و دمیر چاتیشمازلیغی آنئمییاسی زامانی چوخ مۆشاهیده اولونماقلا یاناشی، نادیر اولاراق رئوماتوید آرتریت، دیابتوس ملیتوس، هیپر و هیپوتیرویزم، کرونیک آغجیر خستهلیکلری،لیکوز، ایسااجس سیندرومو زامانی راست گلینیر. اوشاقلاردا دقت پوزولمالی هیپراکتیولیک سیندرومو ایله ناراحات آیاقلار سیندرومونون بیرلیکده مۆشاهیده اولونماسی بیلدیریلمیشدیر.
= ایستینادلار =
- ^ Restless Legs Syndrome Foundation is now the Willis–Ekbom Disease Foundation (2013). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-09-15.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
NIH2010Whatوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
NIH2010Ageوارد نشدهاست
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
AFP2013وارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
NIH2010Caوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
NIH2010Diagوارد نشدهاست
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- [[دائمی اولو باغلانتیلی] Narahat ayaqlar sindromu nədir ?|http://www.anspress.com/index.php?a=2&lng=az&nid=8789[دائمی اولو باغلانتیلی] ناراحات آیاقلار سیندرومو ندیر]


text:
کومونیسم
کومونیسم (لاتینجه: commūnis - عۆمومی) — کاپیتالیزمی عوض ائدهجک اجتماعی-ایقتیصادی فوْرماسی: اۆرتیم (تولید) واسطهلری اۆزرینده اجتماعی مولکیته اساسلانیر. دار معنادا همین فورماسیانین سوسیالیزمه نیسبتاً داها یۆکسک اینکیشاف پیللهسی.
فلسفی ، سوسیال ، سیاسی ، و ایقتیصادی ایدئولوژی و حرکت کی سون آماجی کمونیست بیر سوسیال قورماخ ، آددا سوسیال- ایقتیصادی یایگین یوخسا عمومی مولکییت ایده لرینده یاپیلمیش. کمونیسم سوسالیسمین اوزل بیر فورماسی دیر.
مارکسیزمه گؤره، سوسیالیست اینقیلابی اینکیشاف ائتمیش کاپیتالیست اؤلکهلرینده، اؤزو ده دۆنیادا عئینی واختدا باش وئرمهلیدیر. ولادیمیر لنین ایسه کشف ائتدی کی، ایمپریالیزم کاپیتالیزمین اؤزل فوْرماسیدیر. ایمپریالیزم دؤورونده سوسیالیست اینقیلابی ایقتیصادی جهتدن گئری قالمیش تک بیر اؤلکهده ده غالیب گله بیلر.
۱۸۴۸ ده مارکس و انگلس کمونیست دن یئنی بیر تعریف تکلیف اتدی لر و بو آدی(کمونیسم) آدلی بیر بروشورنان (کومونیست مانیفستی) پوپولرلشتیریلدی.
کومونیسمین یارانماسی[دَییشدیر]
کوممونیزمین یارانماسینی باشا دۆشمک اۆچون موطلق ۱۸ و ۱۹-جو یوز ایل آوروپا مدنیتینه نظر سالماق لازیمدیر. ۲-جی عصریندن اعتباراً آوروپا قیطعهسینده مسیحیّت دینی مرحله-مرحله قبول اوْلونموش و بۇ مسیحیّت مدنیتی «مااریفلنمه دؤورو» آدلانان دؤوره قدر داوام ائتمیشدیر.


text:
آلوارس، ۴۵ میلیون دلار قازاندی
حرفهای بوکسدا سوپر اورتا چکینین ایکی بؤیوک ایدمانچیسی سائول کانلو آلوارس و گنادی گلوکین آمریکانین لاس وگاس شهرینده اوز اوزه گلدی
آلوارس، اورتا چکینین ۱ نؤمرهسی اولدوغونو یئنه گؤستردی.
قازاقیستانلی گلوکینه غالیب گلن مکزیکلی بوکسچو؛ WBA، WBC، IBF و WBO بیرینجیلیک کمرلرینین یانی سیرا ۴۵ میلیون دلار قازاندی.
حرفهای بوکسدا سوپر اورتا چکینین ایکی بؤیوک ایدمانچیسی سائول کانلو آلوارس و گنادی گلوکین آمریکانین لاس وگاس شهرینده اوز اوزه گلدی.
مکزیکلی آلوائس قازاقیستانلی رقیبینه ۱۱۶-۱۱۲، ۱۱۵-۱۱۳، ۱۱۵-۱۱۳ پوئنلری ایله WBA، WBC، IBF و WBO بیرینجیلیک کمرلرینی قازاندی.
۲۰۱۷.جی ایلده ایکی بوکسچو آراسیندا ایلک قارشیلاشما برابر بیترکن، بیر ایل سونرا ایکینجی قارشیلاشمادا آلوارس غالیب گلدی.
سوپر اورتا چکیده دارتیشماسیز ۱ نؤمره اولدوغونو اثبات ائدن آلوارس بو اویوندان ۴۵ میلیون دلار، گلوکین ایسه ۲۰ میلیون دلار قازاندی.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرک میللی تیمی لوکزامبورگو قوناق ائدیر
ایندیه دک اوینادیغی ۴ اویوندا هئچ گل یئمهدن قازانان تۆرک میللی تیمی، ۱۲ پوئنله لیدئردیر
آلوارس، ۴۵ میلیون دلار قازاندی
حرفهای بوکسدا سوپر اورتا چکینین ایکی بؤیوک ایدمانچیسی سائول کانلو آلوارس و گنادی گلوکین آمریکانین لاس وگاس شهرینده اوز اوزه گلدی


text:
«أنایین» و «حسرتقولو»نون کلمه کسدیسی
(۱)سیزیف-و بوراخ، هولاگونو یاخالا
حسرتقولو: گئنه ندی میسیغیوی ساللامیسان؟
أنایین: ایکی داشین آراسیندا ازیلمیش کیمییم. یاز، پؤز، دانیش، بیر میل آتدان، بیر میل اوستدن، اوچ ایلمهیی بیر ائله، گول سال، سونرا بیر ایلمک میلدن قاچسین، هر شئی بوشا چیخسین… سؤزلری توخو هاااا… توخو، سؤکولمهیی بیر دیرناغین ایلیشمهسینه بنددی! سیزیف ناغیلیدی بیزلرین یاشاییشی.
حسرتقولو اؤسگوردو. بوغازیندا قالمیش حسرتلری چارخانا دسمالینا آریتلاییب، دسمالینی یئردهکی کیتابین آلتیندا گؤزدن ایتیردی. دریندن بیر آه چکیب، دئدی: سیزیف-و بوراخ، هلاگونو یاخالا قیزیم! بولوسن کی هولاگو بیر قاریشقادان درس آلیب دا؟! جانیم سنه دئسین، گونلرین بیر گونونده، هولاگو ساواشدا اوتوزموش، لشکری داغیلمیش بیر حالدا اوتوروب فیکره گئتمیشدی. بیردن بیر قاریشقا گؤزونه ساتاشدی. قاریشقا اؤزوندن یئکه بیر یوکو بئلینه چاتیب، اوزویوخاری چیخماقدایدی. بیرآز گئتمهمیش یوک یئره دوشوب دیغیرلاندی. قاریشقا گئنه یوکو بئلینه چاتیب، حامباللیغینی باشدان باشلادی. هولاگو ایش- پئشهسینی بوراخدی. اوتوروب، قاریشقانی گوددو. قاریشقانین نئچه دفعه اوزو یوخاری چیخماسینی سایدی. دوز ۶۱-جی دفعه ده قاریشقا یوکو یوواسینا چاتدیرماغی باشاردی.
أنایین: قاریشقا آتلی قاریشقایدی یا قره قاریشقا؟
حسرت قولونون گولمهیی توتدو. آز قالدی دوداغی قاچسین قولاغینین دیبینه. اؤزونو گوج- بیلـلاهینان توتوب، قاشلارینی ییغیب دئدی: قیزیم، بو یاشاییشدا سیمتن اولماغی اؤرگنمهلیسن.
حسرت قولونون سؤزو عنایینین بئینینه باتدی. عئینی آچیلدی. گوله- گوله سوروشدو: زیرئه- قالخانلی سیمتن پهلوانلار کیمی اولمالییام، یوخسا عیشوهلی، ادا- اطوارلی سیمتن حوریلر کیمی؟
حسرت قولونون قوتو قورودو. حیرصنن دئدی: دور جهنم اول! دور چول- پالازیوی ییغیشدیر گئت گؤروم. منه باخ کی بیر ساعاتدی سنین کیمی أناییننان آغیز- آغیزا وئرمیشم!
۹۴٫۶٫۶


text:
پول مونتل
پول مونتل (اینگیلیسجه: Paul Montel) فرانسهلی بیلیم اینسانی. ۲۹ آوریل ۱۸۷۶ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۸ ایل عومر ائلهییب و ۲۲ ژانویه ۱۹۷۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. پول مونتل پاریس بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری پاریس-سوربن بیلیمیوردودیر. اوْ ریاضیات ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Paul Montel»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پول مونتل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.