text:
اسکی، یئنی و چاغداش هرمنوتیک
اسکی، یئنی و چاغداش هرمنوتیک
فخران پورنجفی بالوو
هرمنوتیک، کلمه اولاراق دیلیمیزه «یوروم بیلیم»، «آنلاما مِتودو»، «یوروم بیلگیسی» و «آنلاما تئوریسی»کیمی قاوراملار شکلینده چئویریلسه ده؛ کئچمیشینی و تاریخی گلیشیمینی بیلمهدن، هرمنوتیکین نه معنایا گلدیگینی دریندن آنلاماق ممکونسوز اولاجاق دیر. هرمنوتیکین تاریخی گلیشیم و دؤنوشومونو بیلمک اوچون، باتی دوشونجه تاریخینی اینجه له مک گرهکیر. باتی دوشونجه سیستمینده اورتایا چیخان تاریخی قیریلمالار، کئچمیش له ایلگیلی ایبهاملار دوغوروب، دبلر و اینانجلار باغلامیندا آنلاشیلمازلیقلارین میدانا چیخماسینا ندن اولموشدور. بو ایبهاملاری اورتادان قالدیرماق و آنلاشیلمازلیقلارین اؤنونو آلماق اوچون ده؛ هر قیریلما دؤنمینده یئنی «آنلاما تئوری»لری فورمولیزه ائتمک و بو یوللا کئچمیشی، دبی و اینانج سیستمینی آنلاملی و آنلاشیلیر قیلماق احتیاجی باتی دوشونورلری طرفیندن حیس ائدیلمهمیشدیر.
میتولوژیک دوشونجهدن فلسفی دوشونجهیه کئچیش و اسکی یونان مدنییتی و هلنیسمین چؤکوشو، اسکی هرمنوتیکین اَن اهمییتلی آشامالارینی اولوشدورماقدادیر. اسکی هرمنوتیک، آنلامانین نئجه و هانسی قوراللار تملینده گرچکلشه بیله جه گی قونوسونا اوداقلانماقلا برابر، متنلره سمانتیک آنلاما مِتودو ایله یاناشماقدا ایدی. تورکجهدهکی قارشیلیغی «آنلام بیلیم» اولان سمانتیک، کلمهلرین معنا باخیمیندان گلیشمهسینی اینجهلهین دیل بیلیم دالیدیر. یعنی آنلام بیلیم، زامان ایچینده معنا دَییشیکلیکلری ایله دیلین یاپیسی، دوشونجه و معنا آراسینداکی قارشیلیقلی باغلانتینین اوزرینده دورار. فلسفی موباحیثهلردن اوزاق قالما، تنقیدی اولماما و باتی دوشونجه دباینین ایکی تمل عونصورو آراسیندان اسکی یونان (هلن) مدنییتینه دئییل ده، خریستیان-یهودی دبه داها چوخ تمایول گؤسترمه، اسکی هرمنوتیکین اهمییتلی خوصوصیت لریندندیر.
بیر سونراکی قیریلما نؤقطهسی، اورتاچاغین سونا چاتماسی ایله باشلار و رنسانس سونراسی رئفورم و آیدینلانما دؤنمی گلیشمهلری ایله مدرن (یئنی) هرمنوتیکین دوغوشو ایله نتیجهلهنیر. مدرن فلسفه ۱۷-جی و ۱۸-جی یوز ایللرده تمللهنیب قورولسادا، مدرن هرمنوتیک بیر گئجیکمه ایله ۱۸-جی و ۱۹-جو یوز ایللرده شکیللنمهیه باشلامیشدیر. سون اولاراقدا، ۲۰-جی و ۲۱-جی یوز ایللرین هرمنوتیکی ده آدلاندیرابیله جه گیمیز چاغداش هرمنوتیک قارشیمیزا چیخار. چاغداش هرمنوتیک هایدگر، گادامر و پول ریکور کیمی بؤیوک فیلسوفلارین گؤروشلری ایله اؤزونو مدرن هرمنوتیکدن فرقلندیرمیشدیر. چاغداش هرمنوتیک، اینسان ائکسنلی (محور) اونتولوژیک فلسفهیه (۱) اوداقلانیب، ائدموند هوسرلین فنومنولوژیسیندن ائتکیلهنهرک اورتایا چیخمیش بیر فئنومن دیر.
آشاغی یوخاری بوتون اوزمانلار و فیلسوفلارا گؤره، فریدریش شلایئرماخئر (۱۸۳۴-۱۷۶۸) مدرن هرمنوتیکین قوروجوسو ساییلماقدادیر. شلایئرماخئر رنسانسدان باشلایاراق داوام ائدن سورجین فلسفی و فیکری بیریکیمینی فورمولیزه ائدهرک هرمنوتیکی، «نئجه آنلامانین قورال لاری» سوییهسیندن «آنلامانین نه اولدوغونو سورقولایان» بیر بیلیم سوییهسینه یوکسلتدی. بئلهجه هرمنوتیک، فیکری ائتکینلیک ساحه سینده فلسفی اهمییت قازانمیش اولدو. او اوزدن شلایئرماخئره گؤره یوروملاما، گرک بیلگیلنمهنی گئنیشلهدیب داها یاخشی و درین آنلامادا، گره کسه متنلردن اؤزنل (ذهنی)، نسنل (عینی)، تاریخی و اؤنگؤروسل اولاراق یئنی اوخونوشلار سونماقدا چوخ فایدالی اولمالیدیر.
شلایئرماخئرین «آنلاما نه دیر» سورغوسونو، هرمنوتیک تاریخینده بیر دؤنوم نؤقطهسی کیمی دَیرلندیرمک اولار. چونکو بو سورغو، دوشونجه باخیمیندان داها گئنیش و فلسفی بیر اورتام یاراداراق؛ کؤکلو دَییشیملره ندن اولموش و اسکی هرمنوتیکدن یئنی هرمنوتیکه کئچیشده چوخ اهمییتلی رول اوینامیشدیر. شلایئرماخئرین بو سورویا اؤنجهکیلر کیمی «یازارین نییتینی بولما» ائکسنینده جاواب آختارسابیله، هرمنوتیکی مقدس متنلره اوداقلانماقدان قورتاراراق عومومی هرمنوتیکین تمللرینی آتماسی، باشلی باشینا بؤیوک بیر حادیثه دیر. بئلهجه هرمنوتیک اؤزونو «متن» و «تاریخ»دن یاواش یاواش «اینسانی تانیما»یا چئویرهرک، اونتولوژیک بیر فلسفهیه دؤنوشموشدور.
عومومی هرمنوتیک
شلایئرماخئردن اؤنجه هرمنوتیکین حقوقی، فیلولوژیک و خوصوصیله تئولوژیک اولاراق اؤزل چئشیدلری واریدی. شلایئرماخئره گؤره بو اؤزل هرمنوتیکلر، اسکیک و یئترسیز اولدوغوندان، هئچ بیر علمی احتیاجی قارشیلاماماقدایدیلار. شلایئرماخئر آنلامانین عومومی قوراللارینی فورمولیزه ائدهرک، اؤزل هرمنوتیکلرین یئترسیزلیگینی اورتادان قالدیرمیش و بؤیلهجه، آنلامانی بیر بیلیم و سیستم حالینا گتیریب عومومی هرمنوتیکین تمللرینی آتمیشدیر. اونا گؤره آنلاما اؤزلوگوندن اورتایا چیخان اولاغان بیر دوروم دئییلدیر. هر هانسی بیر متن و یا سؤیلمله قارشیلاشدیغیمیزدا، نورمال اولاراق گرچکلهشن آنلاما دئییل، آنلامامادیر. او اوزدن آنلاما، آنلامامانی اورتادان قالدیرماق اوچون گرچکلهشن، فیکری (فلسفی/هرمنوتیک) بیر فعالییت دیر. شلایئرماخئرین اساس مسئلهسی، «آنلاما»، حتتا «دوغرو آنلاما»دیر. بو باغلامدا دا، «آنلاما چتینلیگی»، «آنلاماما» و «یانلیش آنلاما» دوروملارینا دیققت چکر و بو دوروملارین هارادان قایناقلاندیغینا ایلیشکین دوشونجهلرینی سؤیلر. اونا گؤره بو دوروملار، اسکی هرمنوتیک ده اولدوغو کیمی، سادهجه زامان کئچمهسیندن دولایی و یا دیل فرقلیلیگی ندهنی ایله آنلاشیلماز اولان اسکی بیر متنله قارشیلاشدیغیمیزدا دئییل، ایجتیماعی حیاتدا سیرادان بیر دانیشما و یا یازیشمادا بیله اینسانلار آراسیندا یاشانابیلر. شلایئرماخئر بو هرمنوتیک دوروملاردا «آنلاما»نین دئییل، «آنلاماما»نین اورتایا چیخاجاغینی اولاغان گؤردوگوندن؛ هرمنوتیکی عومومی بیر آنلاما صنعتی و قاوراما (درک ائتمه) بیلیمی سوییهسینه یوکسلتهجک چالیشمالاری ایله، ایلک دفعه اولاراق هرمنوتیکه سیستماتیک و فلسفی بیر درینلیک قازاندیرار.
اؤزهل هرمنوتیک آنلاییشیندان عومومی هرمنوتیک آنلاییشینا کئچیش؛ متنلری آنلاما و یوروملاما تاریخینده ائوریمسل (تکامولی) ماهییت داشییان اهمییتلی بیر مرحله دیر. یعنی عومومی هرمنوتیک گرک تئولوژیک، گرکسه فیلولوژیک و یا حقوقی قونولاردا، «متن، متندیر» آنلاییشییلا و هئچ بیر آیریم گؤز اؤنونه آلمادان متنلره یاخلاشار. ذکی اؤزجانا گؤره شلایئرماخئر، «بیر شئعری، یادا مقدس بیر متنی آنلامانین عئینی ایلکهلرله مومکون اولابیلهجهگینی ایرهلی سوروردو و بوندا پوزیتیف بیلیملرین آچیقلاییجی مِتودو قارشیسیندا اینسان بیلیملرینه عایید اؤزگون بیر متود آختاریشینین رولو اولدوغو اینکار ائدیله بیلمز». اؤته یاندان شلایئرماخئرده آنلامانین بیرده تاریخی بعدو (جنبهسی) واردیر. بو باغلامدا هرهانسی بیر متنی داها دوغرو آنلاماق اوچون؛ یازارین یازدیغی بوتون اثرلر، یاشام حکایهسی، ایچینده یاشادیغی شرطلر، یاشادیغی چاغین تاریخی، مدنی، ایقتیصادی، علمی، فلسفی، دینی و بنزر خوصوصیتلرینین آنلاشیلماسی گرهکیر. تاریخیلیک دئمک، اینسان اوغلونون بیلینج وارلیغی نین تاریخ بویو بوتون معنا، دهیر و قاوراملارین ائتکیسی و بلیرلهییجیلیگی آلتیندا اولوشماسی دئمکدیر. یعنی بیر فنومنی، تاریخی بیریکیمیمیزدن باغیمسیز آنلایابیلمهریک. او اوزدن شلایئرماخئر، «هر ایفاده، آنجاق عایید اولدوغو تاریخی یاشامین بیلگیسی و یا ایچیندن چیخدیغی تاریخله آنلاشیلابیلر» اولدوغونو سؤیلهر. اونا گؤره، هر ایفاده آنجاق اؤز باغلامی ایچینده آنلاشیلابیلر؛ بو باغلام ایسه، قراماتیک اولماقدان داها چوخ، ایفادهنین معنایی اولوشومونو ساغلایان مدنی، ایجتیماعی و تاریخی شرطلردیر.
قراماتیک-پسیکولوژیک آنلاما
شلایئرماخئر آنلامانین، دیل و دوشونجه ابعادلارینا دیققت چکرک قراماتیک و پسیکولوژیک اولماق اوزره ایکی چئشید آنلامادان بحث ائدر. اونا گؤره، بوتون آنلامالار ایکی آندان عیبارت دیر: دیلسل ایفادهلرین آنلاشیلماسی آنی (قراماتیک) و دوشونورون ایچینده بولوندوغو دورومون آنلاشیلماسی آنی (پسیکولوژیک) و آنلاما، بو آنلارین بیرلیکدهلیگیندن و ایچایچهلیگیندن اولوشار.
اینسانین ایچیندهکی دوشونجه و دویقولار، کلمهلر قالیبیندا جیسملشیب بیر آنلادیم شکلینده چیخدیغیندا؛ هر ایفاده، صاحیبینین نییتی (مقصود/آماج) و پسیکولوژیسینی آچیقلاماقدادیر. بو دوغرولتودا شلایئرماخئر، دیل ائکسنلی و سمانتیک آنلاما شکلی اولان قراماتیک هرمنوتیک و دوشونمه پروسهسینده دوشونجهنین ماهییتی، گلیشیم سورجی و توتارلیغینی آراشدیریب، یازارین پسیکولوژیسی و ایچ دونیاسینی اینجهلهیهرک ایفاده صاحیبینین نییتینی تاپمایا چالیشان تئکنیک (پسیکولوژیک) هرمنوتیکدن اولوشان بیر سیستم تاسارلار. قراماتیک هرمنوتیک ایفادهنین (متن و یا سؤیلم بیچیمینده) یارادیلماسیندا، دیل فاکتورونو اؤن پیلانا چیخاردیغی حالدا، پسیکولوژیک هرمنوتیک، یازارا (ویا سؤیلهییجییه) ایفادهنین گرچک تملی اولاراق اوستونلوک وئرر.
متنی، یازاریندان داها یاخشی آنلاماق
قراماتیک آنلامادا، دیل بیلگیسی اساسیندا کلمهلر و جوملهلرین آنلاشیلماسی سؤزقونوسو ایکن پسیکولوژیک آنلامادا، یازارین (سؤیلهییجینین) آنلاشیلماسی اؤنه چیخماقدادیر. شلایئرماخئر پسیکولوژیک آنلامادا، یازارا ایلیشکین بیلگی ائدینمکله یاناشی یورومچونون شخصی سئزگی لرینهده اهمییت وئرمکده، اویسا قراماتیک آنلاما، مئکانیک و منطقی بیر ایشلم اولماقدان اؤتهیه کئچمز. اونا گؤره قراماتیک و تئکنیک یوروملامانی بیر بوتون اولاراق اَله آلدیغیمیزدا، یازاری، اؤزوندن داها یاخشی آنلاماق مومکوندور.
دیلین هرکس طرفیندن اؤیرهنه بیلر، بلیرلی قوراللارا صاحیب اولماسی، قراماتیک آنلامایا مکانیک و منطقی بیر ماهییت قازاندیرار. آنلاما، دیل ایله باشلاسا دا، یورومچونون سئزگیسل باجاریغی ایله یازارین نییتینی، سؤیلهمک ایستهدیگی اساس مئساژی و متنین گیزلی و اؤرتوک معناسینی تاپماقلا، باشقا بیر بعدا (جنبهیه) ایلرلهیه بیلر. آنلاماق اوچون قراماتیک و پسیکولوژیک آنلاما شکلینین بوتونلوگو و بیری او بیرینین تاماملاییجیسی اولماسی گرهکیر. او اوزدن شلایئرماخئر آنلامانین، سادهجه دیلین و ایفاده صاحیبینین دوشونجهسینین بوتونلویو ایچینده گرچکلشه بیلهجهگینی سؤیلهر. بورادا دوشونجه بوتونلوگو یازارین، یاشادیغی دؤنمینه و اونون میللی- مدنی خوصوصیتلرینه ایشاره ائدر. قراماتیک و پسیکولوژیک آنلامانین بوتونجول و تاماملاییجی یاپیسیندان دوغان یوکسک سوییه آنلاما، یورومچویا یازاری، اؤزوندن داها یاخشی آنلاما ایمکانی سونار. چونکو بو دورومدا یورومچو، قراماتیک و تئکنیک آچیدان یازارین فرقینه وارمادیغی دوروملاری قاورایابیلر. کئچمیشین محدود بیلگی، تجروبه و ذهنی ایمکانلاری اساسیندا یازیلان بیر متنی بوگونکو دونیانین مدرن بیلگی و گئنیش ذهنی ایمکانلارینین یاردیمی ایله داها دریندن و قاپساملی بیچیمده آنلایابیلمک غایت طبیعی دیر. قادامئرین ده وورقولادیغی کیمی، بیر حادیثهنین گرچکلهشدیگی چاغدان اوزاقلاشدیغیمیز اوراندا، او حادیثهنی داها یاخشی آنلاماق ایمکانینا صاحیب اولاریق.
اسکی بیر متنه ایلیشکین، یوز ایللر بویونجا یاپیلان یوروملاما و آنلاما گیریشیملری نتیجهسی، بو متنین اونلارجا قاتی یئنی دوشونجه، گؤروش، یوروم و اثر بیریکه بیلر. بو دورومدا سؤزقونوسو متنین یازاری نین، بوتون بو دوشونجه و گؤروشلری بیلدیگینی سؤیلهمک گرچکچی و توتارلی بیر ایددیعا اولماز. او اوزدن بیر متنین اورتایا چیخدیغیندان بوگونه قدر ایلهری سورولن فیکری چالیشما و بیریکیم، بیرده چاغیمیزین بیزه سوندوغو تئکنیک و علمی گوج سایهسینده، او متنی یازاریندان داها یاخشی آنلایا بیلریک. اؤته یاندان بیر اینسان اولاراق هرهانسی بیر یازار، ائتدیگی ایشلرین و اورتایا قویدوغو دوشونجهلرین، ندهنی و دورتولرینین (انگیزهلرینین) بؤیوک بیر بؤلومو حاقدا بیلگی صاحیبی دئییلدیر. چونکو اینسان بیلینجینین یوزده دوخسانی بیلینج آلتی (ضمیر ناخودآگاه) دئدیگیمیز بؤلومدن اولوشماقدا و اینسان بیلگسینین خاریجینده یئر آلماقدادیر. کیمی زامان بیر پسیکولوقون، بیلینج آلتیمیزا اولاشاراق اؤزوموزون ده بیلمهدیگیمز بیلگینی آیدینلیغا قوووشدورابیلر اولماسی؛ بیر متنی یازاریندان داها یاخشی آنلاماق قونوسوندا باشقا بیر قانیتدیر. بو باغلامدا ایلگینج بیر دوروم داها وار: بیر چوخ شاعیر یاشامی بویونجا هرهانسی بیر شئعرینه، اؤزونون قصد ائتدیگی معنادان داها یاخشی بیر آنلام یوکلندیگینه و یا یوروملاندیغینا شاهید اولموشدور.
هرمنوتیک دؤنگو
بوتون اولاراق بیر متن، پارچالاردان اولوشار. شلایئرماخئر آنلامانی، آددیم آددیم گلیشن بیر سورج اولاراق گؤردوگوندن، متنی آنلاما ائتکینلیگینی پارچا- بوتون (جزء-کل) ایلیشکیسی باغلامیندا اَله آلیر. اونا گؤره، پارچا بوتوندن، بوتون ایسه پارچادان آنلاشیلار و بئلهجه هرمنوتیک دؤنگونون اولوشماسی ایله، آنلاما حادیثهسی گرچکلهشیر. آنلاما، متنین بوتونلوگو ایله مومکون قیلینیر. یعنی آنلاما اوچون اساس پارچا دئییل، بوتوندور. بوتونون وئردیگی فیکیرله آنلاشیلان پارچالار، بوتونون داها یاخشی آنلاشیلماسی اوچون یاردیمجی اولار. بونو شلایئرماخئر، «بوتونون آنلاشیلماسی پارچالار طرفیندن، پارچالاریندا آنلاشیلماسی بوتون طرفیندن بلیرلهنر» شکلینده ایضاح ائدر. باشقا دئییشله؛ قراماتیک آنلاما، پسیکولوژیک آنلامانین اورتایا چیخماسینا ندن اولدوغو کیمی، پسیکولوژیک آنلاما دا، داها یوکسک سوییهبیر قراماتیک آنلامایا اولاناق ساغلار و بو هرمنوتیک دؤنگو داوام ائدرک، پارچالار بوتونو، بوتون ده پارچانی آنلاشیلار حالا گتیرر و باساماق باساماق آنلاما اولایی، پارچا-بوتون و ندن-نتیجه ایلیشکیسی دوغرولتوسوندا ایرهلیلر.
هر باساماقداکی آنلاما، بیر اؤنجه کی باساماغا گؤره، داها اوستوندور. شلایئرماخئره گؤره، بوتونون ایلک آنلاشیلماسی سطحی و کئچیجیدیر و متنین بوتونونه ایلیشکین سادهجه عومومی بیر فیکر وئرر. بوتوندن اَلده ائدیلن بو کئچیجی (موققت) و ایلکین آنلاما، پارچالاری داها یاخشی آنلاماق اوچون یاردیمچی اولار. بو دفعه داها یاخشی آنلاشیلان پارچالار، بوتونون داها یاخشی آنلاشیلماسینا ایلیشکین اؤن بیلگی و اؤن آنلاما اولوشدورار. بئلهجه باساماق باساماق و آددیم آددیم آنلامانین دؤنگوسللیگی و بوتونسللیگی ایچینده، «آنلاما»، «دوغرو آنلاما» و «داها یاخشی آنلاما» کیمی هرمنوتیک قاوراملار، فلسفی و فیکری درینلیک قازانار. بو دورومدا آنلاما، بیر صنعت اولاراق قارشیمیزا چیخار؛ بئلهجه وئریملی و اؤیرهتگن بیر آنلاما، یورومچونون دا یاردیمی ایلهیئنیدن بیر یاراتمادیر، یئنی بیر متنی اورتایا قویماقدیر.
چاغداش هرمنوتیک
پول ریکور مدرن هرمنوتیکین اولوشماسیندا، شلایئرماخئرله بیرلیکده ویلهئلم دیلتایین دا رولونا دیققت چکمیشدیر. دیلتای(۱۹۱۱-۱۹۳۳)، اینسان بیلیملرینین مِتودولوژیسینه ایلیشکین اؤنملی چالیشمالاری ایله تانینان آلمان فیلسوفودور. اونا گؤره، طبیعت بیلیملری و اینسان بیلیملری، اؤزو گرهکی بیری بیریندن آیریدیرلار؛ چونکو هم قونو، هم آماج و هم مِتود باخیمیندان فرقلیدیرلر. دیلتای طبیعت بیلیملری قارشیسیندا، تاریخ باشدا اولماق اوزره اینسان بیلیملری اوچون مِتودولوژیک بیر فلسفه گلیشدیرهرک؛ اینسان بیلیملرینه، طبیعت بیلیملرینده (اؤرنک اولاراق فیزیک و ماتئماتیک کیمی) اولدوغو قدهر عقلانیت و اعتیبار قازاندیرمایا چالیشمیشدیر. اونون هرمنوتیک آنلاییشینی بو باغلامدا دَیرلندیرمک گرهکیر. گادامره گؤره دیلتای، اینسان بیلیملرینین پئسیکولوژیک بیر تمله دایالی هرمنوتیک مِتودا احتیاج حیس ائتدیگی گؤروشونو گلیشدیرمیشدیر. دیلتای هرمنوتیکین، سادهجه یازارین سؤیلهمهیه چالیشدیغی معنا و ایفاده ائتمک ایستهدیگی اساس مئساژی آنلاماقلا محدود اولمادیغینی، عومومیتله اینسان بیلیملری و تاریخی آنلاما قونوسوندا ایشه گلهجهگینی سؤیلر.
دیلتای اینسان حیاتینی آنلاماقدا، تاریخین چوخ اؤنملی اولدوغونو دوشونهرک؛ آنجاق تاریخیلیک باغلامیندا، توپلوملار و فردلرین آنلاشیلا بیلهجگینه اینانار. او اوزدن ده، اینسان یاشامینا اهمییت وئرمهین مؤوجود تاریخ آنلاییشینی یئترسیز گؤرموش و «تاریخ بیر بوتون اولاراق اَله آلینمالیدیر» ایلکهسیندن حرکتله، تاریخ و اینسانی بیلیملر ساحهسینده مِتودولوژیک بیر فلسفه گلیشدیرمیشدیر. دیلتای اینسانا عایید هر هانسی بیر داورانیش، صنعت اثری، سؤزلو ویا یازیلی متنین آرخاسیندا، آنلاماسی گرهکن بیر ذهنییت و نییتین اولدوغونا ایناندیغیندان؛ اینسان بیلیملریندهکی آراشدیرمالاری، بیر «آنلاما» و «یوروملاما» ائتکینلیگی چرچیوهسینده دَیرلندیرمکدهدیر. اونا گؤره، کئچمیشه عایید بیر متنین آنلاشیلماسی، یازارین ایچینده اولدوغو تاریخی شرطلرین درک ائدیلمهسی و یورومچونون یازارلا ائمپاتی قورابیلمهسی ایله مومکوندور. دیلتای و هیرش کیمی داوامچیلاری یورومچویا اهمییت وئرمهمکله یاناشی، یازارین دَیرلری، دویقولاری، روح حالی و ایچ دونیاسینین، متنین اؤزوندن داها کئچرلی اولدوغونا اینانارلار. دیلتای یازارین ایچ دونیاسی ایله گرهکیندن داها چوخ ایلگیلنهرک، ایفاده صاحیبینین روح دورومونو آراشدیریب آختاردیغی اوچون، آشیری رومانتیک اولماقلا سوچلانمیش و یازارین نییت و ذهنییتینه اوداقلانیب و متنی یارادان کیشیایله ائمپاتی قورمایا چوخ اهمییت وئردیگیندن، پسیکولوژیسم (روح بیلیمچیلیک) دامغاسیلا تنقید ائدیلمیشدیر.
شلایئرماخئره گؤره یازارین، متن آراجیلیغی ایله آنلاتماق ایستهدیگینی یورومچو، قراماتیک و پسیکولوژیک مِتودلارلا کشف ائدر؛ اویسا هایدگر و گادامر کیمی چاغداش هئرمونوتیکچیلره گؤره متن، یازارین نییتیندن باغیمسیز اولاراق، چوخ ساییدا معنا و یوروما صاحیب اولابیلر. ایشلوسللیک آچیسیندان، شلایئرماخرین چالیشمالاری «متن هرمنوتیکی» چرچیوهسینده دَیرلندیریلیرکن، دیلتایین هرمنوتیکی، «مِتودولوژیک» دیر. «فلسفی هرمنوتیک» ده دئیه بیلهجهگیمیز هایدگرین هرمنوتیکی، اونتولوژیک دیر و واراولوش ایله اوغراشیر. گادامر ایسه، هم دیلتای ین مِتودولوژیک هم ده اوستادی هایدگرین اونتولوژیک هرمنوتیکیندن فایدالانمیشدیر؛ اونون هرمنوتیکی بیر یاندان «حقیقت» اوبیری یاندانسا «مِتود»له تمللنمیشدیر. هایدگرین «وارلیق و زامان» و گادامرین «حقیقت و مِتود» کیتابلاری بو باغلامدا یازیلمیش و ایگیرمینجی یوز ایلین فلسفهسینی دریندن تاثیری آلتینا آلان اهمییتلی اثرلردیر.
دیلتایا گؤره اینسانلار اورتاق کیملیگه صاحیب اولوب، سادهجه تاریخی دوروملاریندان دولایی فرقلهنیرلر. او اوزدن، بیر باشقاسینی آنلاماق اوچون، تاریخی اوفوقونو کشف ائدیب، اونونلا ائمپاتی قورماق یئترلی دیر. بئلهجه باشقالارینی تانیماق اوچون اؤزوموزو، اؤزوموزو تانیماق اوچونده باشقالارینی تانیمالیییق. هایدگر اورتاق کیملیک مسئلهسینین، دیلتایین سؤیلهدیگی کیمی بسیط اولمادیغینی اورتایا قویوب، اصلینده اینسانلارین فرقلی کیملیکلره صاحیب اولدوقلارینی سؤیلهر. اونا گؤره اینسان، واراولوشون اورتاسینا ائلهجه، اورادا بیر وارلیق اولاراق (آلمانجا: دازاین) بوراخیلمیشدیر. اینسان اؤزونو تانیماق اوچون باشقالارینی دئییل، اؤنجه واراولوشداکی قونومونو بلیرلهیهرک باشلامالی دیر. پول ریکور، هایدگرین اونتولوژییه طرف حرکت ائتدیگینی، آنجاق اینسان بیلیملرینه گئری دؤنه بیلمهدیگینی و دولاییسیلا اونون فلسفهسینین بیلیم ایله ایلیشکیسینین کسیلدیگینی و اؤز حدودلاری ایچینده قالاراق علمی چالیشمالارا یاردیم ائدهبیلمهدیگینی سؤیلهر. گادامر، هایدگرین ایشلهدیگی قونولاری بؤیوک اؤلچوده گلیشدیرمیش و هرمنوتیکین عومومی و خوصوصی مسئلهلرینی آناچیزگیلری ایله اورتایا قویاراق، هرمنوتیکین چاغداش فلسفه آخیملاری آراسیندا قونومونو تثبیت ائدیب و هرمنوتیکله بو آخیملار آراسیندا باغ قورمایا چالیشمیشدیر. ائدوارد برنشتاینا گؤره گادامرین هرمنوتیکین ائورنسللیگی و اونتولوژیک اؤنجهلیگی حاققینداکی ادعالاری، طبیعت و ایجتیماعی بیلیملر فلسفهسی اوزرینه اهمییتلی تاثیرلر یاراتمیشدیر.
هایدگر، دیل قونوسونو فلسفهنین اَن تمل کاتئقوریلریندن بیری اولاراق گؤرور. مشهور «دیل وارلیغین ائویدیر» سؤزو، اونا عاییددیر. گادامر اینسانین واراولوشداکی قونومونو، مدنییت اولاراق دَیرلندیریر. اونا گؤره هر اینسان، اؤزهل بیر مدنییت ایچینده دونیایا گلیب و دیل آراجیلیغی ایله او مدنییتین خوصوصیتلرینی اؤیرهنیر. بو مدنییته عایید بیلگیلر بوتونو (دَب)؛ اؤن بیلگیلر، اؤن قاوراما و اؤن وارساییملار (پیشفرض) بیچیمینده اؤزوموزو، باشقالارینی، واراولوشو، بیر متنی و یا صنعت اثرینی آنلامامیزا سبب اولار. گادامره گؤره هرمنوتیک ائتکینلیک، بیر باشقا دونیایا عایید معنا باغلارینی، او آن ایچینده یاشانیلان دونیایا انتقال ائتمه ائتکینلیگی دیر. آیریجا گادامر دیل و دوشونجهنین آیری آیری شئیلر اولمادیغینا، دیلله ایفاده ائدیلنین، دوشونجه ایله عئینی اولدوغونا اینانیر.
دیلتای هرمنوتیک قاورامینی، اینسان بیلیملری مِتودولوژی سینه؛ هایدگر ایسه فلسفهنین مرکزینه یئرلشدیرمیشدیر. هایدگرین، هرمنوتیکی اینسانلارین یاشام تجروبهلرینین تملینی اولوشدوران بیر فنومن اولاراق اَله آلماسی، هرمنوتیکین اپیستئمولوژیک چیزگیدن، اونتولوژیک چیزگییه کئچمهسینه ندن اولموشدور. یعنی هایدگر هرمنوتیکی، وارلیق آنالیزینین مرکزینه یئرلشدیرمیشدیر، دئیهبیلریک. گادامرین تثبیتلرینه گؤره هایدگر اوچون آنلاما، نه دیلتایداکی کیمی بیر بیلگی ایدئالی دیر، نه ده هوسرلدهکی کیمی فلسفهنین مِتودولوژیک ایدئالی. هایدگر اوچون آنلاما، اینسان واراولوشونون (دازاین) دونیا ایچیندهکی وارلیق اولاراق گرچکلشدیردیگی باشاری، یعنی دازاینین واراولوش بیچیمیدیر. هایدگره گؤره، فلسفهنین بوتون مسئلهلرینین کؤکونو «وارلیق»دا آراماق گرهکیر، یعنی آنلاما واراولوشسال بیر حادیثه دیر، وار اولماق آنلاماق دئمکدیر.
هایدگره گؤره، کئچمیشی آنلایابیلمهنینده تملینده، اینسانین تاریخی بیر وارلیق اولما خوصوصیتی دورار. یعنی تاریخی آنلامانی ساغلایان، دیلتایین سؤیلهدیگی کیمی اورتاق کیملیک آراجیلیغی ایله قورولان دویقوداشلیق دئییل، دازاینین تاریخیلیگی دیر. هایدگر، اؤن آنلامالار اولمادان تاریخی کئچمیشی آنلامانین و تاریخ بیلینجینین اولوشماسینین مومکون اولمادیغینی سؤیلهر؛ گادامر ایسه آنجاق، باشقالاری (یا دا وار اولان دَب) یولو ایله اؤز حاققیمیزدا بیلگی اَلده ائده بیلهجه گیمیزه اینانار. اونا گؤره تاریخی بیلگی، ایچینده بولوندوغوموز دَبین چؤزولمهسینه دئییل، زنگینلشمهسینه یول آچار، دَبی گلیشدیرر و دوغرولار؛ اؤز کیملیگیمیزی تانیمامیزا سبب اولار.
دیلتای طبیعت و اینسان بیلیملرینین قونو، مِتود و آماج باخیمیندان فرقلندیکلرینی سؤیلمیشدیر. اونا گؤره، اینسان بیلیملرینین قونوسو اینسان، یؤنتمی ائمپاتی یولو ایله گرچکلهشن آنلاما، آماجی ایسه، اینسانی فنومنلری یوروملامادیر. حالبوکی طبیعت بیلیملری، طبیعی فنومنلری دوغرولانابیلرلیک ایلکهسینه دایاناراق آچیقلامایا چالیشیر. چاغداش هرمنوتیکین بؤیوک تمثیلچیلریندن پول ریکور (۱۹۱۳-۲۰۰۵) دیلتایین بو گؤروشونه قارشین، طبیعی بیلیملر و اینسان بیلیملری آراسیندا مِتود باخیمیندان ایلیشکی قورمایا چالیشمیشدیر. او، دیلتایین اورتایا قویدوغو «آنلاما» و «آچیقلاما» آیریمی تملینده، «آنلاما-آچیقلاما» آراسینداکی دییالئکتیک یاپییا دایاناراق، یئنی بیر هرمنوتیک گلیشدیرمیشدیر. ریکور، هایدگر و گادامرین اونتولوژیک هرمنوتیک آنلاییشینا قارشی چیخماسادا؛ آنلامانین، «یازیلی دیسکورس» اوداقلی هرمنوتیک فنومنولوژی یولویلا مومکون اولاجاغینا اینانیردی.
ریکور، فردینان دوسوسورون «یاپیسالچی دیلبیلیم» گؤروشلریندن ایلهام آلمیشدیر. سوسور، دیل (Language) و سؤز/سؤیلو (Parole) آراسیندا آیریم یاپاراق؛ قونوشمانین ایکی بؤلومدن اولوشدوغونو سؤیلر:
۱- فردلردن باغیمسیز، ایجتیماعی ماهیتلی بؤلومو، یعنی بیر سیستم اولارق دیل (سوسورا گؤره، بو بؤلوم داها اهمییتلی دیر)؛
۲- داها آز اهمییته صاحیب اولان و فردی گوجه دایانان، سؤز سؤیلهمه و نوطق بؤلومو.
ریکور، دیل بیلیمده یاپیسالچی یاخلاشیم مودئلینی قبول ائتسهده، سؤیلو و نوطقه (Parole)، دیلدن (Language) داها چوخ اوستونلوک تانیماقدادیر. چونکو اینسان-دیل و یا اینسان-وارلیق آراسینداکی ایلیشکی، دیلین یاپیسی ایچیندهکی پارچالارین ایچ ایلیشکیسیندن داها اهمییتلی دیر. هایدگرینده وورقولادیغی کیمی اینسان دیل آراجیلیغی ایله، توم وارلیغی آنلاییب بو دونیاداکی واراولوشونا معنا وئره-بیلمکده دیر. او اوزدن ریکورون سوندوغو و قونوشانین اهمییتلی رولونا دیققت چکهن مودئله، «دیل فنومنولوژیسی»ده دئیه بیلریک. او، دیل بیلیمین اساس مسئلهسینی «دیل» ایله «سؤیلو» آیریمیندان، «ایم بیلیم- نشانهشناسی» (Semiology) ایله «آنلام بیلیم» (Semantics) آیریمینا دَییشدیریب، یاپیسالچی دیل بیلیمدن (ایمبیلیم)، دیسکورس ائکسنلی دیلبیلیمه (آنلام بیلیم) کئچرک اؤز هرمنوتیک آنلاییشینین تمللرینی آتمایا باشلامیشدیر. ریکورا گؤره دیلین بیریمی، «ایم» (Sign)، دیسکورسون بیریمی ایسه، جوملهدیر (Sentence). اونون دیسکورس آنلاییشیندا دیل؛ بیر سیستم اولاراق دئییل، دیل قوللانیمی ایله گرچکله شن بیر حادیثه اولاراق اَله آلینیر. دیسکورس، بیر دانیشان طرفیندن گرچکلهشدیگی اوچون بیر اولای (واقعه) اولدوغو حالدا، معنایا دا صاحیبدیر. سینیرلی اولان «دیل»ی ایستیفاده ائدهرک، حدودسوز بیر محصول اولاراق گرچکله شن دیسکورس، هم ده «دیل»ین یوخسون اولدوغو بیر دونیایا صاحیبدیر. یعنی هر دیسکورس، بیر دونیایا ایشارت ائدر. سؤزلو دیسکورس یازیلدیقدان سونرا، بیر «متن» اولاراق قارشیمیزا چیخار. «متن»، صاحیبینین نییت و آماجیندان اوزاقلاشاراق باغیمسیزلاشار. ریکورا گؤره سؤزلو دیسکورسون، یازیلی دیسکورسا دؤنوشدوگو زامان؛ «یازاردان قورتولوب باغیمسیزلاشماسی»، «قونوشمانین موخاطبلریندن باغیمسیزلاشماسی» و «قونوشما دورومونون توم فیزیکی و معنوی قوشوللاریندان باغیمسیزلاشماسی»، متنی اولوشدوران اوچ اهمییتلی عامیل دیر. بئلهجه متنین دونیاسی، یازارین دونیاسینین سرحدلرینی کئچیب اوخوجولارینا یئنی بیر دونیا سونار. آرتیق بو دونیانی کشف ائتمک، هرمنوتیکین اساس مسئلهسی اولاراق قارشیمیزا چیخار. ریکورا گؤره، زامانین پسیکولوژیک و سوسیولوژیک شرطلریندن قورتولاراق باغیمسیزلاشان متن، یئنی اوخونوشلارا، آنلامالارا و یوروملامالارا آچیقدیر.
ریکور، نه دیلتای کیمی یازارین نیتی، ایچ دونیاسی و روح حالینی آراماقدا، نه ده گادامر کیمی یازاری اؤتهکی لشدیرهرک، اوخوجو ایله متنین دییالوقوندان یانادیر. او، هرمنوتیکین مرکزینه «متن دونیاسی» مسئلهسینی یئرلشدیرمکله متنی، «اوزاقلاشما/باغیمسیزلاشما» پارادیقماسی چرچیوهسینده، یازارلا قوردوغو ایلیشکی باغلامیندا دَیرلندیرمکده دیر. ریکورا گؤره آنلاما، یازار ویا یازارین دورومو ایله دئییل، متنین آچدیغی یئنی دونیانی آنلاملاندیرما ایله ایلگیلیدیر. آیریجا ریکور اوخوجونون، متن آراجیلیغی ایله اؤزونو تانیییب و وارلیغینا معنا وئره بیلهجه گینه ایناناراق، هایدگر و گادامرین واراولوشچو و اونتولوژیک گؤروشونه یاخینلاشیر.
سون سؤز
بو یازیدا، هرمنوتیکین تاریخی گلیشمهسینده اهمییتلی رولو اولان شلایئرماخئر، دیلتای، هایدگر، گادامر و ریکور کیمی فیلسوفلارین دوشونجهلری آناچیزگیلری ایله اَله آلینمیشدیر. یوز ایللر بویونجا آلئقوریک (تمثیلی) یوروملاما مِتودو اولان هرمنوتیکی شلایئرماخئر، آنلاما صنعتی سوییهسینه یوکسلتمیشدیر. دیلتای ایسه بو آنلاما و یوروملاما صنعتینی، اینسان بیلیملرینین مِتودولوژیسینه دؤنوشدورموشدور. هایدگرین چالیشمالاریندا آنلاما، فلسفی آنالیزین تمل قاورامی کیمی سونولموشدور. اونون اساس آماجی، اینسان وارلیغینی تصویر ائتمه و آنلاملاندیرما اولموشدور. آنلامانین شرطلرینی سورقولایان گادامر، آنلامانی اینسانین واراولما بیچیمی اولاراق گؤرموشدور. اونا گؤره آنلاما، آنلاشیلانین وارلیغینا عایید اولماق دئمکدیر. گادامر هرمنوتیکی سادهجه پسیکولوژی مِتودولوژیسی ایله اوغراشان بیر ساحه دئییل، فلسفهنین ائورنسل بیر باخیش آچیسی کیمی آلقیلامیشدیر. پول ریکور کیمی فیلسوفلار ایسه گادامره قارشی چیخاراق، هرمنوتیکی نسنللیگه صاحیب بیر «متن یورومو» بیلیمی کیمی سونمایا باشلامیشلار. اونلارا گؤره هرمنوتیک، فلسفی بیر تمله دایانماییب اَن بسیط تانیمی ایله «یوروم تئوریسی»دیر.
نتیجه اولاراق هرمنوتیکی، آنتیک یونان تانریسی هرمسدن باشلاییب فلسفی هرمنوتیک ایله سونا چاتان بیر سورچ اولاراق گؤرمهمک گرهکیر. چونکو سون ۲۰۰ ایلده هرمنوتیک، فلسفی آخیم لارلا ائتکیله شیم سورجینه گیرمیش، او اوزدن هلهده چاغیمیزین مدنی، علمی و فلسفی سؤیلمینین تام اورتاسیندا یئر آلماقدادیر. بو جانلیلیق ایتیرمهییب باشقا دوشونجه آخیملاریندان گلن تنقیدلرله اؤزونو سورقولایاراق یئنیلهدیگی و باغنازلاشمادان (فناتیکلشمهدن- موتعصیبلشمهدن) اوزاق توتدوغو سورهجه گلیشمهیه و گلیشدیرمهیه داوام ائدهجکدیر.
ایضاح لار
۱- مئتافیزیکین بیر دالی اولان اونتولوژی یا وارلیق بیلیم، بیر بوتون اولاراق وارلیغی اَله آلان و وار اولانلارین اَن تمل نیتهلیکلرینی اینجهلهین؛ مئتافیزیک ایسه، حیسسیات قاورانمایان وارلیقلارین دوغاسینی (یاپیسینی) و ندنینی عاغیل و سئزگی یولویلا اینجهلهین فلسفه دالی دیر.
۲- فنومنولوژی یا گؤرونگوبیلیم، ۲۰-جی یوز ایلین باشلاریندا ائدموند هوسئرل طرفیندن قورولان؛ هر شئیدن اؤنجه فنومنی تصویر ائتمهیه دایانان بیر مِتود و بو مِتود اوزریندن قاوراملار و کاتئقوریلر گلیشدیرن، اؤزگون بیر فلسفه آخیمیدیر. بیلیم وئریلرینین دوغرودان اینجهلنمهسی ایله اَلده ائدیلمیش و عئینی تجروبه قونوسو اولموش فنومنلره، ندنسل (عللی) آچیقلامالارا ایلیشکین قاوراملاردان و اینجهلنمهمیش اؤن قبوللاردان (مفروضات- گزارهها) باغیمسیز یاخلاشما یؤنتمیدیر. فنومنلری و بیلینجین وئریلرینی اینجهلهیهرک، فنومنین ایچیندهکی «اؤز»و یاخالامایا چالیشار. هوسئرلین دئدیگی کیمی: «فنومنولوژی، اینسانلارین دونیانی نئجه یاشادیغی و نئجه آنلاملاندیردیغی ایله ایلگیلهنیر، بونو آچیقلامایا چالیشان تئوریلرله دئییل.
۳- مِتودولوژی، خوصوصیله فلسفه و بیلیم ساحهسینده یئنی مِتودلار یاراتماق اوچون ایلکهلر گلیشدیرن بیلیمدیر.
۴- ائمپاتی: دویقوداشلیق؛ بیر باشقاسینین دویقولاری، ایچینده اولدوغو دورومو یادا داورانیشلارینداکی دورتونو (انگیزهنی) آنلاماق و ایچسللشدیرمک.
۵- پسیکولوقیسم؛ فلسفه و اینسان بیلیملرینین تملینی روح بیلیمینده گؤرمکده، ایجتیماعی حادیثهلرین آچیقلاماسیندا تنقیدی، سوسیولوژیک و منطیقی گؤروشلره دئییل، پسیکولوژیک گؤروشلره تمایول گؤسترن بیر آخیمدیر.
۶- ائپیستئمولوژی: ذهن آچیسیندان دَیرلرینی بلیرلهمک آماجی ایله بیلیملرین اینجهلنمهسی؛ بیلگی تئوریسی؛ معرفتشناسی
۷- منطیقی پوزیتیویستلره گؤره دوغرولانابیلرلیک، آنلاملیلیغین اؤن قوشولودور. بو ایلکهیه گؤره، بیر اؤنرمهنین (ادعا/قضیه) دوغرو اولوب اولمادیغی، او اؤنرمهنین ایچریگینین فاکتلارلا دَستکلهنیب دَستکلنمهدیگینه باغلیدیر.
۸- ریکور، دیسکورس سؤزونو سوسورون (Parole) سؤزونون یئرینه قوللانمیشدیر. سؤزلو و یازیلی اولاراق ایکییه آیریلان دیسکورس، بیر جوملهدن بؤیوک اولوب قونونون آنلامسال یاتاغینین توم دیلله ایلگیلی و حتتا دیلله ایلگیلی اولمایان عونصورلرینی ایچرمکده دیر.
قایناقجا
– امره اؤزتورک (۲۰۰۹)، «هرمنوتیکین تاریخسل دؤنوشومو»، Zeitschrift für die welt der Türken، سایی ۲.
– آرسلان توپقایا (۲۰۰۷)، «فلسفی هرمنوتیک»، سولئیمان دمیرال اونیوئرسیتهسی فلسفه بؤلومو درگیسی، سایی ۲.
– بابک احمدی (۱۳۸۷)، «رساله تاریخ، جستاری در هرمنوتیک تاریخ»، تهران: نشر مرکز.
– بابک احمدی (۱۳۸۹)، «ساختار و هرمنوتیک»، تهران: نشر گام نو.
– بابک احمدی (۱۳۹۲)، «ساختار و تأویل متن»، چاپ پانزدهم، تهران: نشر مرکز.
– ذکی اؤزجان (۱۹۹۸)، «تئولوژیک هرمنوتیک»، ایستانبول: آلفا یایینلاری
– سید حمیدرضا حسنی (۱۳۸۹)، «عوامل فهم متن»، تهران: انتشارات هرمس.
– فردینان دوسوسور (۱۳۹۲)، «دورهی عمومی زبانشناسی»، ترجمهی کورش صفوی، چاپ چهارم، تهران: انتشارات هرمس.
– محمدکاظم علمی (۱۳۸۵)، «هرمنوتیک مدرن و دلایل امکان فهم متن بهتر از ماتن»، فصلنامهی مطالعات اسلامی، دانشکدهی الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، پیوست شماره ۷۱.
– مصطفی گونای (۲۰۰۲)، «دوشونجه و کولتور تاریخینده هرمنوتیک گله نک»، دوغو باتی.
– نصر حامید ابوزئید (۲۰۱۴)، «هرمنوتیک و متن یورومو»، چئویرن: محمد جوشقون، مرمره اونیوئرسیتهسی ایلاهییات فاکولتهسی درگیسی، سایی ۴۶.
– نیچه و دیگرلری (۱۳۸۵)، «هرمنوتیک مدرن، گزینهی جستارها»، ترجمهی بابک احمدی، مهران مهاجر و محمد نبوی، چاپ ششم، (مقالاتی از نیچه، هایدگر، گادامر، ریکور، میشل فوکو، امبرتو اکو و …)، تهران: نشر مرکز.


c: text/html

text:
تورکیه ده بیر قطار قاچقین قوتقریب آلیندی
یونان کوچلری تامانیدن هیده ب یوباریلگن
تورکیه نینگ بلیق اسیر ولایتی آیوالیک تومنی دینگیز ساحه سیده یونان کوچلری تامانیدن تورکیه دینگیز ساحه سیگه هیده ب یوباریلگن 51 ته قاچقین قوتقریب آلیندی.
آیوالیک دینگیز ساحه سیده پلاستیک قًییق نینگ ایچیده بیر قطار قاچقین بولگن لیگی خبریگه بناً قیرغاق خوفسیزلیک کوچلری ییتیب بارگن.
شونده ی بولیب یونان کوچلری تامانیدن تورکیه دینگیز ساحه سیگه هیده ب یوباریلگن 51 ته قاچقین نینگ قیرغاق خوفسیزلیک کوچلری نینگ قوتقریب آلگن لیگی بیلدیریلدی.
طبی یاردم، ییمک و ایچیله دیگن نرسه لر بیریلگن قاچقینلرنینگ رسمی ایشلری نینگ آرتیدن کوچ اداره سیگه تسلیم بیریلگن لیکلری قید ایتیلدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ارمنستان اردوسی آذربایجان موضع لری گه قره ته اوق اوزدی
اوشبو حقده آذربایجان مدافعه وزیرلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
استیو قوتنبرق
استیو قوتنبرق (اینگیلیسجه: Steve Guttenberg) آمریکالی فیلم یؤنئتمنی, کومدین, یازیچی, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۲۴ آقوست ۱۹۵۸ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. 1977 - گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Dancing with the Stars (U.S. season 6)", Wikipedia (in انگلیسی), 2018-09-25, retrieved 2018-10-03
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Steve Guttenberg»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده استیو قوتنبرق گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۴ آقوست
۱۷۹۱ — عثمانلی ایمپئریاسی ایله اوتریش آراسیندا زیشتووی سوله موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
۱۹۱۴ — بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی ارفهسینده آلمان بلژیک تورپاقلارینا سوخولموشدور.
۱۹۱۶ — بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی ارفهسینده لیبئریا آلمانا مۆحاریبه اعلان ائتمیشدیر.
۱۹۲۴ — مکزیک و سووئت اتفاقی آراسیندا دیپلوماتیک علاقهلر یارادیلمیشدیر.
۱۹۴۰ — لاتویا سسری-یه بیرلشدیریلمیشدیر.
۱۹۹۲ — آذربایجان جومهوریتی پورتوقال ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۱۹۹۵ — کورواسی موستقیللیک اوغروندا مۆحاریبه ارفهسینده فیرتینا عملیاتی باشلامیشدیر.


text:
🔎 سورقو: 13 سایی اوزره نه دئمک ایستردینیز؟
🎤 جاواب: سایلار اوزره معده گوجو دوشونمکلر، سایلار (عددلر) اوزره مثبت و منفی آنلاییش اورتایا قویماقلار انسانلیق تاریخینده حیاتا کئچمیش و مختلیف توپلوملاردا بیر اینانج کیمی قالیبلشمیش بیچیم و شکیل آلمیشلار. 13-و گئنَل و عموم انسانلیغین روحیه احوالی ایله اَلَه آلارساق، اورتایا قویاجاغیمیز دوشونجه-ده اورتاق و مشترک بیر نقطه نی یاخالاماق ایمکانیمیز اولار.
بعضی اینانجلارا گؤره هر ایلین 1، یوخسا اوچ 13 سایینا توش گلن و 13 ایله اوست اوسته دوشن اوستون جومعه گونلری وار. بو جومعه گونلری، 13 دئیه قلمه آلینارلار. بئله بیر دوشونجه یه وارماغین هارادان ایلری گلمه سی بللی دئییل. غرب آراشدیرماچیلاری اؤز ساییملاریندان و آمارلاریندان اَلَه گتیردیکلری آیرینتیلاری (جزئیاتلاری) قارشیلاشدیراراق ایلگینج فاکتلار اورتایا قویموشلار. قومارچیلار (قماربازلار) دا قومار اوینارکن 13-و سئچمکدن بویون قاچیردیقلاری ادعا اولونار. قومارچیلارین بعضی سی جومعه گونو، اون اوچونجو جومعه ماهیتی داشییار و بدبختلیگه یول آچابیلر دئیه قومار اویناماقدان یایینارمیشلار. بوگون ایسه بو آنلاییش ترسینه اولموش، بخت بلیطی اوینایانلارین بیر چوخو جومعه گونونده، اون اوچونده قومار اویناماغا چالیشدیغی دا گلمیش ساییملار و آمارلار آراسیندا گؤرونمکده-دیر.
13 خوشبختلیک سایی
1. اورتاچاغدا کیلیسانین قودرتی دارتیشیلمازمیش (بلامنازع ایمیش). بئله لیکله کیلیسا انسانلارین یاشامینی بلیرلرمیش. هر بیر صومعه قورماق اوچون 12 راهیب و بیر باش راهیبین واجیب اولدوغو اوچون او زامانلار 13 خوشبختلیک سایی (عددی) ساییلارمیش.
2. چین مملکتینده ده 13 خوشبختلیک سایی دئیه قلمه آلینار.
3. قدیم انسانیت تاریخینده ده 13 مثبت ساییلارمیش. قدیم داش زامانینا عایید اولان تاپیلیشلار دا بو دئدیگیمیز گؤروشو اثبات ائدر. اولیه انسانلار اؤز زامانلارینی آی آیلاری (قمری آیلار) کؤمگی ایله عیارلارمیشلار. هر ایل 364 گون؛ گئنه ده هر ایل 13 آی و ائله جه ده هر آی 28 گون ساییلارمیش.
4. قدیم ایسکاندیناوی عادت و عنعنه سینه گؤره اون اوچونجو جومعه شانلی و خوشبختلیک گونو ساییلارمیش. جومعه گونو دوغورقانلیق تانریسی فرئیا آدی ایله تانینمیش و 13 خوشبختلیک سایی دئیه قبول اولونارمیش.
5. قدیم ژئرمنلر اوچون ده 13 خوشبختلیک سایی قبول اولونارمیش. افسانه یه گؤره 12 ملت وکیلی فریزه قانونلارینی اعلان ائتمک اوچون دنیزه گتئمیشلر. اورادا بیر آغیر فیرتینا و طوفان ایله اوزلشمیشلر. بو چتین دوروم و وضعیتده 13-اونجو بیر شخص اونلارین یانینا گلمیش، اونلارین میندیکلری گمینی سویا باتماقدان قورتاراراق سویون قیراغینا (ساحیله) سورموش، سونوندا اونلارا لئکس فریزیون کلمه سینی دیکته ائتمیش و گؤزدن ایتمیش (غایب اولموش).
6. یهودیت جومعه گونونه اؤنم وئرر، 13 سایی دا الله آدی ایله ایلگیده و ایلیشگیده اولدوغو اوچون بیر خوشبختلیک سایی دئیه قبول ائدیلر، بئله لیکله الله-ا 13 صفت نسبت وئریلر. عالیم مایمونیدئس 13 اصول (ایقاریم) دئیه یهودیت اوچون بیر کتابچا یازمیش. یهودیت مذهبینه گنجلرین داخیل اولماسی اوچون ده 13 یاشیندا اولماقلاری شرط ساییلار.
7. آوروپانین بیر چوخ مملکتلرینده کئچمیشدن بیر خرافی اینانج اولاراق 13-اونجو معاش دئیه بیر آی حقوق ایلین سونوندا ایشچیلره اکرام ائدیلر (دئمک، ایل 12 آی اولماسینا باخمایاراق بیر آی حقوق بعضی ایش یئرلرینده ایشچیلره آرتیق وئریلر).
13 بدبختلیک سایی
8. مسیحیت دونیاسیندا 13 بدبختلیک سایی دئیه قلمه آلینار. انجیل کتابیندا عیسی مسیحین حواریون دئیه 12 یانچیسی و طرفداری وار. عیسی مسیح سون شامینی بیر جومعه نین آخشامی یئرکن اونلا بیرلیکده 13 نفر اوتورورموشلار. بو 13 نفرین اون ایکی نفری حواریون قلمه آلینارکن بیر نفری (اون اوچونجو نفر) خائن بیر یهودی دئیه قلمه آلینار! عیسی مسیح ده آدی کئچن جومعه (Karlfreitag) گونونده دارا چکیلمیش. بئله لیکله جومعه گونو پیس خبر وئرن بیر گون دئیه مسیحیت تاریخینه داخیل ائدیلمیش. مسیحیت اینانجینا گؤره آدم و حوا دا بیر جومعه گونو یاساق اولونموش آلمانی یئمک ایله بهشتدن ائشیگه سالینمیشلار.
9. تاروت اویون کارتلاری ایچریسینده اؤلومو ("لا مورت") نماینده لیک سای، 13 دئیه قبول اولموش.
10. فرانسه-ده دوقوزونجو عصرده مسلک بیلدیرن اون دؤردونجو („Quatorzième“) سای وار ایمیش. اون دؤردونجو سایدان منظور بللی و بلیرگین قوناق اولارمیش. او دا اون اوچ قوناق یئمگه اوتورمالی اولارکن بیری چاغیریلارمیش. بئله لیکله اون اوچونجو سایدان اوزاقلاشماغا چالیشارمیشلار (پیس شانسیلیق و اؤلوم بیلدیرن سای و شراییطدن خلاص اولماغا چالیشارمیشلار).
11. شیعه لیکده ده 13 نحس دئیه قبول اولونار. ایراندا فارس دیلی و مدنیتینی اساس گؤتورموش رضا شاه حاکیمیتی ایش اوسته گلدیکدن سونرا اورتایا سورولموش "سیزده بدر" آنلاییشی نین کؤکلری ده شیعه لیکدکی 12 اماملیق آنلاییشینا اساسلانار. بیلیندیگی کیمی عوام انسانلار بیله بیر شئی سایارکن "12 دیر، 13 دئییل" دئیه سایماغا داوام ائدرلر (بو مسئله پول سایماقدا داها دا یایقین ساییلار). امام علی و امام حسین نین سیاست ایله مشغول اولدوقلارینی قیراغا قویارساق، شیعه سیاسی بیر مذهب اولماسینا باخمایاراق او بیری اماملارلار سیاست ایله فعال مشغول اولمامیشلار. آنجاق انقلاب اسلامیدان سونرا "امام" لقبی و عنوانی نین "آیت الله خمینی" اوچون ندن قبول اولدوغو دا بللی دئییل. بلکه ده فارسلیق اساسیندا اولوشموش "منور و روشنفکر!!" محفللرین بو گلیشمه بیر سیاسی اویونو دئیه "امام" و "معصوم" ایفاده سی بوگونکو سیاسی ساحه یه یوکسلمیش و بیر یئنی آنلاییش اولاراق اورتایا قویولموش. بئله لیکله آیت الله خمینی لوفئل لوشاتودا ابراهیم یزدی واسیطه سی ایله پاریسده کی آمریکا سفیرلیگی ایله ایرانا گئری دؤنمک اوچون سیاسی و دیپلوماتیک ایلیشگیلر قورارکن ایرانداکی عوام خالقا آیت الله خمینی نین عکسی نین آی کوره سینده تجسم اولدوغو ادعا ائتمیشلر و خالق کوتله سی تحمیق ائدیلمیش. دئمک، امام جمعه لره وئریلمیش آددان فرقلی اولاراق بیر سیاسی فیقورا "امام" لقبی نین وئریلمه سی شیعه لیکده کی کئچمیش سنتی سیندیرماق و 12 امام ایله دوردوررولموش لقبی بیر داها سیاسی ساحه یه یوکسلتمک مقامینا خدمت ائدر. بو آنلاییش لبناندا ایتکین دوشموش "موسی صدر" اوچون ده کئچرلی ساییلار.
12. فرانسه-ده قبول اولموش خرافاتین علیهینه بیر جاواب اولاراق آمریکانین نیویورک شهرینده 1880 اینجی ایل بیر جومعه گونونده بیر 13 نفرلیک بیر کلوپ یارانمیش. بو بؤلوک و قوروپ هر آیین اون اوچونده بیر آرایا گله رک بیرلیکده آخشام یئمکلری یئمیشلر. بیر ایلدن سونرا اونلار 13 سایی علیهینه اولان دوشونجه نین خرافات اولدوغونو و هر بیری ساغلام یاشاییشلارینا داوام ائتدیکلرینی بیلدیرمیشلر.
13. یونان توپلوموندا دا تریسکایدئفوبی (اون اوچونجوندن قورخما) دئیه بیر آنلاییش وار. بو دوشونجه یه اساسا بعضیلری 13 و بو سای ایله ایلگی و علاقه-ده اولان شئیلردن قورخارلار. بو دوشونجه یه اساسا 13 قاتلی بیر تیکینتی (بنا) تیکیلمز. اوچاقلاردا صندلی سیراسی نین اون اوچونجوسونده اوتورولماز. قوناقلیقلارا (هتللره)، سایریلیقلارا (خسته خانالارا، بیماریستانلارا) 13 سایی (شماره پلاک) تیکینتی و بینالارا وئریلمز.
دونیادا خرافات
کریستوف کولومپ، ناپلئون بوناپارت، مارک توَین، فرانکلین د. روزوئلت و وینستون چئرچیل تانینمیش انسانلاردان ساییلاراق خرافی دوشونجه لی انسان اولموشلار. چئرچیل اوچاغین (هواپیمانین) و تئاتئرین 13-اونجو صندلی سیراسیندا اوتورماقدان قورخارمیش.
لاتین آمریکانین بعضی مملکتلرینده، اسپانیادا، یوناندا 13 بیر نحس سایی اولارکن جومعه گونو دئییل، چرشنبه آخشامی بیر نحس گون ساییلار. گونئی آذربایجان نین بیر چوخ یئرلرینده بازار ائرتَسی گونو (دو شنبه "بد نماد") دئیه پیس ساییلار. شنبه گونونده باشلامیش ایشین عؤمورو ده اوزون سورمز دئیه انسانلار چرشنبه آخشامی و جومعه آخشامی بیر چوخ خئیر ایشلرینی گؤررلر.
ایشیق سؤنمز، 08.04.2019


text:
`صادرات` نتیجهلر
خبرلر [136]
- تورکیهنین صادراتی آرتدی
- تورکیه 2022-جی ایلده 56 اؤلکهیه بال صادر ائدیب
- تۆرکیهنین قونشولارینا اولان صادراتی آرتدی
- تۆرکیهنین صادراتی آرتدی
- تورکیهنین ماشین صادراتی آرتدی
- تورکیه-نین امریکا-یا صادراتی آرتیب
- تورکیه صادراتدا رکورد قیرماغا داوام ائدیر
- اردوغان، زلنسکی ایله تلفندا دانیشدی
- سوئد: تورکیهیه سلاح ساتابیلریک
- تورکیه-نین آلمانیایا صادراتیندا رکود
- بوتون زامانلارین ان یوکسک آیلیق صادراتی ائدیلدی
- تورکیه-نین صنایع اوره تیمی آرتیب
- تورکیهنین میوه و یئشیل لیک صادراتیندا رکورد آرتیم قئیده آلینیب
- تورکیهنین قونشولارینا صادراتی
- تورکیه صادراتیندا آرتیش داوام ائدیر
- تورکیه-نین آلمانیایا صادراتی آرتیب
- سلجوقلو بؤرکو، دونیانین هر یئرینه صادر ائدیلیر
- گازپرومون صادراتی دوشدو
- تورک هلیکوپتری 'آتاک'ین صادراتی باشلادی
- جمهور باشقانی اردوغان ترابزون-دا


text:
تورک دیللری
تورک دیللری دونیادا بؤیوک سایدا اهالینین دانیشدیغی دیللر قروپودور.
تورک دیللری عائیلهسی ۴۱ دیل، لهجه و یا شیوهدن عبارتدیر. آذربایجان جومهوریتی، تورکیه، قازاقیستان، قیرغیزیستان، تورکمنیستان، اؤزبکیستان، باشقیردیستان، تاتاریستان، تووا، چوواش، یاکوتیا، داغلئق آلتای و خاکاسین یئرلی اهالیسینین، ائلهجه ده ایران، عراق، افغانیستان، چین، بولغاریستان، رومانی، کئچمیش یوقوسلاویا و آلبانیانین بیر سیرا خالقلارینین گئنولوژی (منشأجه) و تیپولژی جهتدن قوهوم دیللری. کئچمیش سسری-ده تورکدیللی خالقلار سلاویان خالقلاریندان سوْنرا II یئری تۇتوردو و سسری-ده بو دیل عائلهسینه منسوب 23 دیل اوْلموشدور. تورک دیللری قیسمن داغیستاندا (قوموقلار، نوقایلار)، کاباردا-بالکار، قاراچای-چرکز (بالکارلار، قاراچایلیلار، نوقایلار)، ایستاوروپولدا (نوقای لار، تروخمئنلر)، مولدوویادا (قاقاوزلار)، لیتوادا (کارایملر، تاتارلار)، کریم (کریم تاتارلاری) و س. یئرلرده ده یاییلمیشدیر. تورک دیللرینین هانسی دیللر عائلهسینه داخیل اولماسی ایندیدک مویینلشدیریلممیشدیر. عالیملرین بیر قیسمی اونلاری اورال-آلتای، دیگر قیسمی ایسه آلتای دیللرینه داخیل ائدیرلر. تورک دیللری قروپونو موستقیل دیل عائلهسی حساب ائدنلر ده وار.
۲۰۱۶–جی میلادی ایلین آمارلارینا گؤره بو دیل عائیلهسی ۱۸۰ میلیون اینسانین دوغما دیلیایمیش.
تورک دیللرینین تاریخی اینکیشافی آشاغیداکی مرحلهلره بؤلونور:
- آلتای و هون دؤورلری (ائرامیزین V اسریندک)
- قدیم تورک دؤورو (V-X عصرین اولی)
- اورتا تورک دؤورو (X-XV عصرلر)
- یئنی و ان یئنی تورک دؤورلری (XVI-XX عصرده).
تورک دیللرینین تسنیفاتیدَییشدیر
قبول اولونموش تسنیفاتا گؤره تورک دیللری غربی (غربی هون) و شرق (شرقی هون) قوللارینا آیریلیر:
غرب قولودَییشدیر
بولقاردَییشدیر
اوغوزدَییشدیر
- اوغوزلار(X-XI عصرلر)
- تورکجه (آذربایجان تورکجهسی)
- قاشقایی تورکجهسی
- آنادولو تورکجهسی
- تورکمن تورکجهسی
- قاقاووز تورکجهسی
قیپچاقدَییشدیر
- باشقیرد دیلی
- قازاخ دیلی
- قاراچای دیلی
- بالکار دیلی
- قاراقالپاق دیلی
- قوموق دیلی
- کارای دیلی
- نوقای دیلی
- تاتار دیلی
- و س.
کارلوقدَییشدیر
- اؤزبک تورکجهسی
- اویغور (یئنی اویغور) تورکجهسی
- و س. قروپلارا
شرقی قولودَییشدیر
اویغوردَییشدیر
قیرغیزقیپچاقدَییشدیر
تورک دیللرینین اوستونلوگودَییشدیر
سؤز و جمله دورومو هر دیلده اؤزونه عایید بیر قانونا باغلیدیر. بو قانونلارین توپلومونا دیل قراماتیکاسی دئییلیر. قانونلاردان علاوه دیللرین آیریجا اؤزل قانونلاریدا وار کی دوزنلی قایدالارا باغلی دئییللر. اؤرنک : موکسر جمعی عرب دیلینده، آرتیق حرفلر و قایداسیز فعللر اینگیلیس دیلینده قایداسیز قراماتیکالاردیرلار. بئله قانونسوز قایدالارا عرب دیلینده سماعی (ائشیدمهلی) دئییرلر. بو دئییشین ندنیده اونلارین بللی بیر قانونا باغلی اولمادیغیدیر، بونا گؤرهده اونلاری گرک ائشیدیب و یاددا ساخلیاسان. سماعینین ترسی قیاسی (موقایسه ائتمهلی) اولور کی قایدالی قانونلارا باغلیدیر و دیلین اساس گوجو بو قایدایا دایانیر. سماعی سؤزلر بیر دیلده آز اولدوقجا دیلین قایدالی اولماغی و گوجوده آرتار. آچیق و عومومی دیل قایدالاری آز، بوتون، وا یایغین اولسا دیلین گوجو و دوامیدا آرتار. اؤرنک: دوزدور کی عرب دیلی ((صرف و نحو)) باخیمیندان چوخ گوجلودور اما اونون قایدا و یاسالاری او قدر بوداقلی و چوخدور کی اونو بوتون بیر سویهده اؤیرنمک چتیندیر.[۱] تورک دیللری صرف و آچیق قایدا باخیمیندان زنگین و آسان اؤیرنیشلیدیرلر. بو قایدا و قانونلار دقت، گئنیشلیک و آسانلیق باخیمیندان ریاضیات قایدالارینا بنزییرلر. تورک دیلینین صرف قایدالاری نئچه بارماق ساییلی بوتون قایدایا بؤلونور و بو مؤوضو تورک دیلینین آسان اؤیرنیشلی و دیل گوجونون علامتیدیر.[۱]
دیل عائلهسینین خصوصیتلریدَییشدیر
تورک دیللرینین هامیسیندا آهنگ قانونو، صامیتلرین آسیمیلیاسیاسی، کؤک و شکیلچیلرین خصوصی قورولوشونا مالیک اولماسی، دئمک اولار کی، عینیلیک تشکیل ائدیر. بو تیپولوژی اویغونلوق مورفولوگیایا دا عاییددیر. تورک دیلی التصاقی دیللره داخیلدیر. اونلاردا قراماتیک جینس کاتئقوریاسی یوخدور. قوشمالار سؤزون سوْنونا علاوه اوْلونور، سؤزدوزلدیجی و سؤزدییشدیریجی شکیلچیلرین سیراسی مؤحکم قانوناویغونلوغا تابعدیر. حال و منسوبیت کاتئقوریالاری چوخلو عومومی جهتلره مالیکدیر. کؤک سؤزلرین هئچ بیر شکیلچی قبول ائتمهدن ایشلنه بیلمهسی، واحید تصریف سیستمی، اوزلیکلردکی عومومیلیک و س. ده بئله اوخشارلیقلارداندیر. بو دیللرین سینتاکتیک قورولوشوندا دا تیپولوژی عینیلیک چوخدور؛ سؤز و سؤز بیرلشمهلرینین جملهدکی سیراسی ثابتدیر: تعیین اولوناندان اول گلیر و اونونلا اوزلاشمیر، تاماملیق تاماملادیغی سؤزلردن اول گلیر، تابعلی مورکب جملهلر آز، ترکیبلر ایسه چوخدور. لوغت ترکیبینده عومومیلیک داها قاباریق شکیلده اؤزونو گؤسترمهلیکدهدیر.
الیفباسیدَییشدیر
تورک دیلینین قدیم یازیلی عابدهلری (اورخون-یئنیسئی الیفباسی ایله) ۷ - ۱۱-جی عصرلره عاییددیر؛ داها قدیم عابدهلری ایسه مانی، براهمی و سوغدی الیفباسی ایله یازیلمیشدیر (سینتسزیان و اورتا آسیا). سوْنرالار تورک یازیسی (اویغور و عرب الیفبالاری ایله) شرقده کاشقار، اورتا-آسیا و قیزیل اوردادا، قربده ایسه سلجوقیلر دؤولتینده (کیچیک آسیا)، آذربایجاندا، تورکیهده، مصرده، هیندوستاندا و س. یئرلرده اینکیشاف ائتمیشدیر.
۲۰-جی عصرین ۲۰ - ۳۰-جو ایللرینده کئچمیش سسری-نین تورکدیللی خالقلاری لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائتمیشلر. ۳۰-جو ایللرین سوْنوندا بو دیللرین چوخو اۆچون کیریل قرافیکاسی اساسیندا الیفبا یارادیلمیشدیر. تورکیهده ۱۹۲۸-جی ایلدن لاتین قرافیکالی الیفبا قبول اولونموشدور. لاکین سسری داغیلدیقدان سوْنرا آزاد اولموش تورکدیللی دؤولتلر یئنیدن لاتین قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده ائتمیشلر.
تورک دیل قروپودَییشدیر
گونئی تورکجهسیدَییشدیر
- تورکجه (آذربایجان تورکجهسی)
- آنادولو تورکجهسی
- تورکمن تورکجهسی
- قاقاووز تورکجهسی
- کریم تاتار تورکجهسی
- خوراسان تورکجهسی
- افشار تورکجهسی
- قاشقای تورکجهسی
- قالای تورکجهسی
- سالار تورکجهسی
قوزئی تورکجهسیدَییشدیر
- یاکوت تورکجهسی
- دولگان تورکجهسی
- خاکاس تورکجهسی
- شور تورکجهسی
- آلتای تورکجهسی
- اویغور تورکجهسی
- ساری اویغور تورکجهسی
باتی تورکجهسیدَییشدیر
- تاتار دیلی
- چوواش دیلی
- باشقیرد دیلی
- کارای دیلی
- قاراقالپاق دیلی
- قازاخ دیلی
- قیرغیز دیلی
- کومیک دیلی
- نوگای دیلی
- مئسکئت دیلی
- تووا دیلی
- چولیمان تاتار دیلی
- بالقار دیلی
- قاراچای دیلی
دوغو تورکجهسیدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
بیر ده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- لینقیویستیکا لوغتی (روسجا)
- آذربایجان سووئت ائنسیکلوپئدیاسی
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
- تورک دیللر قوروپونا گؤره خریطه
- تورک دیللری(روسجا)
- اورخون عابیدهلر متنی Archived 2012-04-11 at the Wayback Machine.


text:
۱۹۰۰ (میلادی)
میلادی ۱۹۰۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆزونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۲۹ ژولای - ایویند جانسون؛ سوئدلی یازیچی ، ۱۹۷۴-جو ایلده هاری مارتینسون بیرلیکده ادبیات ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازاندی
- ۲۷ فوریه - «باواریا» مۆنهن فوتبال کلوبو قۇرولدو.
- ۱۹ نوْوامبر - باکی اهالیسی و پوْلیسین فعالیتیندن بحث ائدن «باکی جاماعتینین حیاتی و وِلیکوکنیاز پروسپکتی ایله حرکتی» فیلمی ایلک دفعه اکرانا چیخمیشدیر.
- ۱۷ سپتامبر - اوسترالیا ایتفاقینین یارادیلدیغی اعلان اولونموشدور.
- ۱۴ دسامبر - آلمانلی فیزیک عالیمی ماکس پلانک کوانت نظریهسینی آچیقلامیشدیر.


text:
"کووید-19" و میمون چیچگی ویروسلارینا یولوخانلارین ساییندا آرتیم اولوب
یولوخما سرعتی آرتان میمون چیچگی اپیدمیسینده دونیادا هفتهلیک یولوخمالارین سایی 20 فایز آرتیب.
یولوخما سرعتی آرتان میمون چیچگی اپیدمیسینده دونیادا هفتهلیک یولوخمالارین سایی 20 فایز آرتیب.
دونیا ساغلیق تشکیلاتینین باش مودیری تدروس آدهانوم قبریسوس تشکیلاتین ژنودهکی باش قرارگاهیندا کئچیردیگی مطبوعات کنفرانسیندا میمون چیچگی اپیدمیسی ایله باغلی سون حادثهلری دیرلندیریب.
ایلین اولیندن 93 اؤلکهده میمون چیچگی خستهلیگینه راست گلیندیگینی قئید ائدن قبریسوس 16 آوقوست تاریخینه قدر اونلان مدتده ویروسا گؤره 12 نفرین اؤلدوگونو، یولوخما سایینین ایسه 36 مین 412 اولاراق قئید ائدیلدیگینی بیلدیریب.
ان چوخ یولوخما حادثهسینین هفتهلیک اولاراق سون هفتهده موشاهیده ائدیلدیگینه دقت چکن قبریسوس سون 7 گونده تخمینن 7 مین 500 یئنی حادثهنین معین ائدیلدیگینی و هفتهلیک یولوخما سایینین 20 فایز آرتدیغینی وورغولاییب.
باش مودیر بیلدیریب کی، میمون چیچگی خستهلیگینه قارشی حاضیرکی چیچک ویروسو علیهینه واکسنلری تأثیرلی اولا بیلر، لاکین آشی تداروکو و افکتیولیک درجهلری حاقیندا معلوماتلار چوخ محدوددور.
دیگر طرفدن، یئنی نوع کوروناویروس (کووید-19) اپیدمیسینین ناراحاتلیق دوغورماغا داوام ائتدیگینی بیلدیرن قبریسوس سون بیر هفتهده دونیادا "کووید-19" اپیدمی سیندن تخمینن 15 مین اؤلومون قئیده آلیندیغینی، اؤلوملرین اوولکی هفته ایله موقاییسهده 35 فایز آرتدیغینی قئید ائدیب.
بو آرادا، دونیا ساغلیق تشکیلاتی صاحبیندن ویروسا یولوخموش ایتین میمون چیچگی خستهلیگینه یولوخدوغونو بیلدیریب.
فرانسادا گؤرولن بو ایلک حادثه " The Lancet " ژورنالیندا قئید اولونوب.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا بیرلیگی روسیایا قارشی سککیزینجی تحریم لر پاکتینی آچیقلاییب
آوروپا بیرلیگی لیدئرلری بیلدیریب کی، "روسیانین ایشغال ائتدیگی اراضیلرده ساختا رفرندوملار کئچیرمهسی غیری-قانونی تورپاق قوپارماق و اولوسلار آراسی سویهده تانینمیش سرحدلری گوج یولو ایله دییشدیرمک جهدیدیر".
فیلیپو گراندی یئنیدن بمت-نین قاچقینلار عالی کمیساری وظیفهسینه سئچیلیب
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین (بمت) قاچقینلار عالی کمیساری فیلیپو گراندی بمت عمومی مجلیسینین قراری ایله وظیفهسینه یئنیدن تعیین ائدیلیب.
یولچو اوچاغیندا بومبا تهدیدی
بیر یولچو چامادانیندا بومبا اولدوغونو ادعا ائدرک کابین چالیشانلارینا سالدیردیقدان سونرا اوچاغا مشایعت ائتمک اوچون ساواش اوچاقلاری هاوالاندی


text:
کلوندایک فیلمی سوئیس ده اۆچ بایراغا ایه بوُلدی
بو فیلم اوکراینا بیلن روسیانینگ سرحدینده یاشایان گؤورهلی بیر عایال باراسیندا
رژیسیور مارینا أر گورباچ تاراپیندان چکیلن کلوندایک فیلمی سوئیس دأکی 36-نجی حالقارا فرایبورگ فیلم فستیوالیندان 3 بایراق آلدی.
اوکراینا بیلن تۆرکیأنینگ اوُرتاق فیلمینه ت. ر. ت ده مایا قوُیوپدی.
فیلم حالقارا یاریشینگ اینگ قُووی فیلمی، یاش ژوری نینگ بایراغی و فیلم تانقیتچیلاری نینگ اینگ قوُوی فیلمی سایلاندی.
فیلمینگ رژیسیوری گورباچ بایراق قوُوشوریلیش داباراسیندا برن بیاناتیندا، یوردونی قوُرایان اوکراینالیلارا اۆنس چکدی.
کلوندایک فیلمی 8-19-نجی آپریل دا ایستامبول فیلم فستیوالیندا گؤرکِزیلر.
بو فیلم اوکراینا بیلن روسیانینگ سرحدینده یاشایان گؤورهلی بیر عایال باراسیندا.
فیلمینگ قاهریمانی، اوُباسی آیرالیقچی توُپارلار تارایپدان قاباو آستینا آلینسا دا یوردونی ترک اتمه یأر.
دِگیشلی حابارلار
والیبال: تۆرک قیزلاری کروات قیزلارینی ینگدی
تۆرک والیبالچی قیزلار دۆنیأنینگ اینگ قوُوی 16 توُپاری نینگ ساناوینا آدینی یازدیردی
والیبال: تۆرکیه 3- دومینیکن 2
میللی توُپاردا ابرار قاراقورت 29 و زهرا گۆنش 11 بال بیلن بو یاریشدا اینگ کؤپ بال آلان والیبالچیلار بوُلدی
یوفانینگ میللتلر لیگی: یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار بِللی بوُلدی
یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار کرواسی، ایتالیا، اسپانیا و هلند


text:
سۇروملولوق دویغوسو، اینسانئ آحلاقا اویغون حارەکتلر یاپمایا مجبور توتار. سۇروملولوق، آحلاقی قوراللار وە ایلکەلر عائیلەدە قازانئلئر. بوندان دۇلایئ عائیلە قورومو بیر اینسانئن گلیشیمیندە أن بۆیۆک أتکنلردن بیریدیر.
دۆنیانئن ایمتیحان یری اۇلدوغونو بیلنلر هر زامان “آنلام آرایئشئ” ایچیندەدیرلر. کندینە وارلئق سۇرولارئنئ سۇرموش وە نە یاپمالئیئم دردیندە اۇلموشتور. بؤیلەلیکلە “اینانما ایچگۆدۆسۆ” ایلە حارەکت أتمیشتیر.
“نەرەدن گلدیم؟” سۇروسونون جوابئ، “اولوهیەت” قاورامئنئن ایچیندەدیر. هر شەیین یاراتئجئسئ وە صاحیبی اۇلان بیر گۆجۆن وارلئغئنا اینانمایئ برابریندە گتیریر.
“نە یاپمالئیئم؟” سۇروسونون جوابئنئ دا، “اؤرنک بشرلر اۇلان آللاە رسوللرینین” حایاتلارئندا گؤرمک مۆمکۆندۆر.
اینسانلارئن “وارلئق سۇرولارئنا” وردیکلری جوابلار، یاشاملارئنا آنلام قاتار. سؤیلملری وە داورانئشلارئ بو دۇغرولتودا اۇلور.
“سۇروملولوق دویغوسو”، اینسانئ آحلاقا اویغون حارەکتلر یاپمایا مجبور توتار. سۇروملولوق، آحلاقی قوراللار وە ایلکەلر عائیلەدە قازانئلئر. بوندان دۇلایئ عائیلە قورومو بیر اینسانئن گلیشیمیندە أن بۆیۆک أتکنلردن بیریدیر.
کیشینین کندینی یؤنتمەسی، کیشیلیگی ایلە اۇرتادا اۇلماسئ، حال وە حارەکتلری ایلە ایعتیدال ایچیندە اۇلماسئ، یۇل یۇردام بیلگیسینە صاحیب اۇلماسئ، نەرەدە، نەیی، ناسئل سؤیلەیەجگینی بیلمەسی، نەرەدە دورولوپ، نەرەدە حارەکت أتمەسی کیشینین کندیسی ایلە عالاقالئدئر.
حاصئلئ؛ آحلاق بیرەیسل اۇلاراق یاشانان بیر اۇلغودور. عائیلەنین وە تۇپلومون آحلاقئ اۇلماز، آنجاق “ایلکە وە قوراللارئ” واردئر. کیشی؛ کندینی یؤنتمەیی، بۆیۆکلرلە وە کۆچۆکلرلە ناسئل قۇنوشولاجاغئنئ، گیردیگی یرلردە ناسئل حارەکت أدەجگینی، یەمگی ناسئل ییەجگینی، کیمینلە ناسئل قۇنوشاجاغئنئ، سایغئیئ، سەوگییی، فداکارلئغئ، موحاببتی، ایلتیشیمی، عادالتی، مرحامتی عائیلەدە اؤگرنیر.
بو اؤگرتیلر کیشینین گلیشیمی وە کیملیک قازانماسئ ایچین اؤنملیدیر. عائیلەنین اؤگرتەمەدیگی بؤیلەسی دگرلی اۇلغولار، زامانلا کیشینین کیشیلیگینین گلیشمەمەسینە سبب اۇلور وە کیشییی کندینە یتەمەین بیر بیرەی حالینە گتیریر.
کندینە یتەمەین، یؤنتەمەین، کیشیلیگی تام اۇلوشمامئش ساغلئقلئ بیر بیرەی اۇلونماماسئ، یۇل یۇردام بیلگیسی اۇلاراق آنلاتئلان آحلاقی قوراللارئن اؤگرنیلمەمەسی سۇنوجوندا عائیلەلرینی دە یؤنتەمەمکتەدیرلر.
عائیلەلرین ایی بیر عائیلە یؤنتیمی آنجاق یؤنتیجیسینین ایی اۇلماسئ ایلە مۆمکۆندۆر. یؤنتیمی ایی اۇلمایان عائیلەلردە عیصیان اۇلماقتادئر. عادیل اۇلونمایان، حاقلارئنئن وریلمەدیگی، گۆونلرین اۇلوشمادئغئ تۇپلوملاردا ناسئل آنارشی اۇلوشویۇرسا، تۇپلومون کۆچۆک پارچاسئ اۇلان عائیلەلردە دە عاینئ دوروم اۇلوشماقتادئر.
ایمانئنئ حایاتلارئنا شاهید قئلماق ایستەینلرین هافتادا بیر دفعا هم برابر اۇلماق هم دە حوطبە دینلەمک ایچین چاغرئلدئغئ، گیتمەنین أن حایئرلئ اۇلدوغو بلیرتیلدیگی جومعا نامازئنئن عاقبیندە ایبنی مسعود، آللاە ألچیسینین شو شکیلدە دوعا أتتیگینی حابر ورمیشتیر:
“آللاها حامد اۇلسون، اۇندان یاردئم ایستەر، باغئشلانما طالب أدر، نفیسلریمیزین شرلریندن اۇنا سئغئنئرئز. آللاە کیمە هیدایت وریرسە اۇنو ساپتئراجاق یۇقتور. کیمی دە ساپئق سایارسا اۇنو دۇغرو یۇلدا سایاجاق کیمسە یۇقتور. آللاەتان باشقا ایلاە اۇلمادئغئنا شاهیدلیک أدریم. موحاممدین آللاهئن قولو وە رسولۆ اۇلدوغونا دا شاهیدلیک أدریم. اۇنو مۆژدەجی وە اویارئجئ اۇلاراق قئیامتتن اؤنجە اۇلغونلاشتئرمئشتئر. عیصیان أدن دە کندینە ضارار وریر. اۇنون آللاها بیر ضارارئ اۇلماز.”
عاقابیندە حاق تعالا ناحل سورەسیندە، یریۆزۆندە وە عائیلەدە عادالتین ناسئل گرچکلشەجگینی آنلاتئر: “موحاققاق کی آللاە عادالتی، ایحسانئ، آقرابایا (یاقئنلارا) یاردئم أتمەیی أمرەدر؛ چیرکین ایشلری، فنالئق وە آزغئنلئغئ یاساقلار. اۇ، دۆشۆنۆپ توتاسئنئز دییە سیزە اؤگۆت ورییۇر.”
اینانان اینسان اۇلمانئن بیرینجی شارطئ عادیل اۇلماقتئر. ایلیشکیلردە أن اؤنملی اۇلغو عادالتتیر. اؤلچۆلۆ حارەکتلردە بولونولماسئ، هرکسە حاققئنئن وریلمەسی عادالتین گرگیدیر. عادیل اۇلماق دنگەلی اۇلماقتان گچر. دنگەیی قایبەدنلر عادیل دە اۇلامایاجاقلاردئر.
اؤلۆمۆ وە یاشامئ، کیملر داحا گۆزل ایشلر یاپاجاق دییە ایمتیحانئن گرکچەسی قئلان حاق تعالا دنگە ایچیندە یاشایانلارئن قازانانلاردان اۇلاجاغئنئ بویورموشتور.
عائیلە حایاتئنداکی دنگە دە قارشئلئقلئ حاق وە حوقوقلارئن بیلینمەسی وە بو حاق وە حوقوقلارئن چیگننمەمەسی ایلە مۆمکۆندۆر.
حاق تعالا، نیسا سورەسیندە أمانتلرین قۇرونماسئنئ شو شکیلدە ایفادە أتمیشتیر:
“آللاە سیزە، أمانتلری أهلینە ورمەنیزی وە اینسانلار آراسئندا حۆکمەتتیگینیز زامان عادالتلە حۆکمەتمەنیزی أمرەدر. آللاە سیزە نە گۆزل اؤگۆت وریر. آللاە دینلەر وە گؤرۆر.”
أمانتین أمین کیشییە وریلمەسینین یانئندا بیر دە لایحق بیر کیشییە وریلمەسی دە شارطتئر. أمانتە لایئق اۇلماق بیر باصیرت وە فراست ایشیدیر.
بیلگی وە تجرۆبەلری ایلە فراستلرینی گنیشلتمەینلر باصیرتلی اۇلامازلار.
تسلیم أدەجگینیز أمانتینیزین، أهلیەت صاحیبی بیرینە وریلمەسی، أمانت صاحیبینین اؤنجەلیگی اۇلمالئدئر. بونون ایچین دە فراست وە باصیرت گرکمکتەدیر.
تجرۆبەلردن فایدالانمایانلار یانلئش کیشیلرە أمانتلری تسلیم أدەجکلردیر.
أمانتین أمین أللردە اۇلماماسئ آنارشییی گۆندمدە توتاجاقتئر. فسادا سبب اۇلاجاقتئر. آیاقلار باش، باشلار دا آیاق اۇلاجاقتئر.
آللاە رسولۆ: “ایشلر أهیل اۇلمایان کیمسەلرە وریلدیگی زامان قئیامتی بکلەیین.” بویورموشتور.
“أولیلیک”؛ حایات یۇلجولوغونا چئقان قادئن وە أرکگین برابر یۇل آلماسئ حالیدیر. باشئنئن اؤنجەدن تاعیین أدیلمەسی، یۇلجولوقتا شاشئرماماق وە ایستیقامت اۆزرە یۇل آلماق ایچین چۇق اؤنملیدیر. زیرا آللاە رسولۆ بو دوروما شو شکیلدە بیر آچئقلاما گتیرمیشتیر:
“اۆچ کیشی سفرە چئقتئقلارئ زامان ایچلریندن بیرینی أمیر تاعیین أتسینلر.”
یۇل، ایی وە آحلاقی اۇلغونلوغا أریشمیش، نەرەدە نە یاپاجاغئنئ بیلن، یۇل یۇردام بیلگیسینە صاحیب اۇلنا بیر یۇل آرقاداشئ ایلە چکیلیر. باشقانئ ایی سچیلمیش بیر یۇلجولوقتا حئزلا یۇل آلماماق ایمکانسئزدئر.
حایات یۇلجولوغو حۆکمۆندە اۇلان عائیلەنین دە باشقانئ حۆکمۆندە اۇلان قۇجایئ ایی سچمک، بیر حانئم ایچین گلەجگە یاپئلاجاق أن بۆیۆک یاتئرئمدئر. زیرا سچیلن سادەجە قۇجا دگیل، أولادئن وە یۇلون سچیمیدیر.
بوندان دۇلایئ حاق تعالا بیزە شو شکیلدە دوعا أتمەمیزی بویورموشتور:
اۇنلار شؤیلە دوعا أدرلر: “راببیمیز! (صاحیبیمیز!) بیزە گؤز ببگی أشلر وە گؤز ببگی أولادلار ور! بیزی کندینی قۇرویانلارئن باشئندا (اؤندر، رهبر) أیلە!”
تکرارئ اۇلمایان یاشامئن ایچیندە سچیملریمیز بیزی یا ذلیل یا دا عازیز أدر. گؤز ببگی أشلرین اۇلماسئنئن طابیعی سۇنوجو گؤز ببگی أولادلاردئر. قۇرونانلاردان اۇلماق، حاتتا بو قۇرونانلارئن اؤنۆندە اؤنجۆ اۇلماق دا هر زامان دیققات اۆزرە یاشامایئ گرکلی قئلار.
اؤنجۆ اۇلماق، حاققئ وە صابرئ تاوصیە أتمک، تاوصیە أدرکن کندی نفیسلرینی اونوتماماق هر عاقلئ باشئندا اۇلان، سۇروملولوغونون فارقئندا اۇلان بیرەی ایچین اؤنجەلیک قۇنوسودور. آنجاق “ایچ حوضورو” بو شکیلدە ألدە أدیلیر.
راببول-عالمین، کندی وارلئغئنا دلیل ماهیەتیندە اۇلان، حوضورا وە سۆکونا أریلەجک اۇرتام اۇلان عائیلەیی نیعمت اۇلاراق بیزلرە سونموشتور.
ایلگیلی آیت شو شکیلدەدیر:
“یانلارئندا راحاتلایاسئنئز، حوضور بولاسئنئز دییە سیزە، کندی تۆرۆنۆزدن أشلر یاراتماسئ دا آللاهئن آیتلریندندیر. آرانئزا سەوگی وە مرحامت دە قۇیموشتور. بوندا، دۆشۆنن بیر تۇپلولوق ایچین آیتلر واردئر.”
سۆکون بولماق، تسکین اۇلماق آنجاق قارشئلئقلئ سەوگیلرین اۇلوشماسئ وە بیربیرلرینە “مرحامت” أدیلمەسی ایلە اۇلور. سەوگینین حاکیم اۇلمادئغئ، آجئمالارئن اۇلمادئغئ عائیلەلردە نە حوضور نە دە موتلولوق واردئر.
سەویلن بیر اینسان سەودیگینە چۇق شەیلر وریر. سەوگیلرین اۇلوشماسئ آنجاق “موحاببت” ایلە اۇلوشوور. موحاببتلرین اۇلمادئغئ عائیلەلردە سەوگیلر قالبە یرلشمز. زیرا سەوگیلر قالبلردە آنجاق موحاببتلە یر بولور.
سەوگینین موحاببتلە قالبە یرلشمەسی حالینە “موەددت” دەنیر کی، آیتتە تام دا وریلمک ایستنن سەوگی بودور. آنجاق سەوگی، موددت بۇیوتوندا اۇلورسا أیلمە گچر. أیلمە گچن سەوگیلر، بیر زامان سۇنرا قارشئلئغئنئ یاراتاندان آلما ایستگینی دۇغوراجاقتئر.
موحاببتین پراتیگە دؤنۆش حالی اۇلان “موەددت“، سەون وە سەویلن آراسئندا یئقئلماز بیر کؤپرۆ اۇلوشتوراجاقتئر. قاوغالار اۇلسا دا، سۇرونلار بۆیۆسە دە، دپرملر اۇلسا دا آصلا سارسئلماز بیر حال آلاجاقتئر.
عائیلەدەکی موحاببتی اۇلوشتورمادا دنگە، اینسانلئغئن تملینی اۇلوشتوران “مرحامتتیر“. هر اینسانئن مرحامت أدیلمەیە ایحتیاجئ واردئر. مرحامت أدیلمەین، آجئنمایان هر اینسان زامانلا جانی بیر دوروما دۆشەبیلەجکتیر.
قاتئ قالبلری یوموشاتان، کین وە دۆشمانلئقلارئ دیندیرن، قاردشلیگین فیلیزینی اۇلوشتوران عولوی دویغولار “مرحامت” ایلە اۇلوشور. مرحامتین اۇلدوغو أولردە حوضورلو وە ساکین بیر اۇرتام حاکیمدیر.
نە قادار مرحامت أدیلییۇرسا، اۇ قادار مرحامت أدیلمە حاق أدیلیر. سەوگینین حاکیم اۇلمادئغئ بیر بدن، مرحامتی دە یاپامایاجاقتئر.
ایمانئن آنلامئ اینانماق وە گۆونمکتیر. حاق تعالا اینانئپ گۆونن وە حایاتئنا ایمانئنئ شاهید توتان قوللارئنا شو شکیلدە واعادتە بولونموشتور:
آللاهئن اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپان قوللارئنئ سەویندیرەجگی شەی ایشتە بودور. دە کی: “سیزدن بیر قارشئلئق بکلەمییۇروم. بنیم بکلەدیگیم شەی، آللاها داحا چۇق یاقلاشتئراجاق شەیلرە ایلگی دویمانئزدئر.” کیم گۆزل بیر ایش یاپارسا اۇنا گۆزللیک أکلەریز. چۆنکۆ آللاە چۇق باغئشلار وە اۆزرینە دۆشنی أکسیکسیز یاپار.
حاصئلئ کلام: سؤزلر سۇروملولوق صاحیبیندە آنلاملئدئر. ایچ حوضورونو یاقالایاراق حوضورون تادئنئ اۇلان بیرەیلرین، “ساغلام عاقیدلە” أولنمەلرین عاقابیندە، صامیمیەتلە یاپئلان هر حارەکت هدفینی تام ووراجاقتئر.
پس أتمەدن، حایئردا یارئشاراق، صابئرلا وە نامازلا آللاەتان یاردئم دیلەیەرک آتئلان هر آدئم یاشانان بۆتۆن سۇرونلارئ چؤزەجکتیر.
ایچیندە حوضورون اۇلدوغو عائیلە اۇرتاملارئندا یتیشن یاورولار، گۆزل قۇقولو گۆللر میثالی گؤز آیدئنلئغئ نسیللر اۇلاجاقتئر. بو عائیلەلردن اۇلان گنچلر، ایش باشئنا گچینجە دە عادیل بیر تۇپلومون اۇلوشوموندا اؤندرلر اۇلاجاقلاردئر. بؤیلەسی بیر اۇرتامدا آنارشییە دە یر اۇلمایاجاقتئر.
آسیە تۆرکان
عائیلە دانئشمانئ


text:
تورکیه قورتولوش ساواشی
تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی٬ ایستیقلال حربی یوْخسا میلّی مۆجادیله اوْلاراق آدلاندیریلان٬ بیرینجی دۆنیا ساواشیندان مغلوب چیخان عثمانلی ایمپیراتوْرلوغونون مۆتّفیق دؤولتلرینجه ایشغالی سوْنوجوندا میثاق-میلّی سینیرلاری ایچینده اؤلکه بۆتونلوگونو قوْروماق اۆچون گیریشیلن چوْخ جبههلی سیاسی و عسگری مۆجادیله. ۱۹۱۹-۱۹۲۲ ایللری آراسیندا گئرچکلنمیش و ۱۱ اوکتوبر ۱۹۲۲ده ایمضالانان مۇدانیا صۆلحو ایله عملده٬ ۲۴ جولای ۱۹۲۳ده ایمضالانان لوْزان عهدی ایله رسماً سوْنا چاتمیشدیر.
بیرینجی دۆنیا ساواشی سوْنراسی٬ اوکتوبر ۱۹۱۸ - مئی ۱۹۱۹دَییشدیر
۱-جی دۆنیا ساواشینا آلمان ایله بیرلیکده گیرن عثمانلی دؤولتی٬ چاناققالا ساواشینداکی باجاریلی دیفاع ائتمگه٬ عیراقدا کوتالعمّارهده بریتانیا اوْردوسونو مۆحاصیره ائدیب اسیر آلماسینا و ساواشین سوْن آیلاریندا قافقاز جبههسیندهکی باجاریلارا رغماً٬ ساواشین سوْن گۆنلرینده فیلیسطین جبههسینده اِدموند آلنبی امریندهکی بیرلشیک قراللیک اوْردولارینا قارشی نابلوس هزیمتینه اۇغرامیشدی. ایلدیریم اوْردولاری قروپونون ۱۸ سِپتامبر ۱۹۱۸دهکی بۇ ضاییعاتدان سوْنرا لیمان وان ساندِرس باشچیلیغیندان ایستیعفا ائتمیش و یئرینه پادیشاه طرفیندن اؤزونه یاوریفخری حضرتیشهریاری عونوانی دا وئریلن موصطافا کمال پاشا تعیین ائدیلمیشدی. بۇنونلا یاناشی ۱ اوکتوبر ۱۹۱۸ده شام٬ ۱۶ اوکتوبر ۱۹۱۸ده حاما و حومس٬ ۲۵ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ده حلب الدن گئتدی.
سوریه جبههسینین داغیلماسی اۆزرینه ایتّیحاد و ترقّی حۆکومتی ۸ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ایستیعفا ائتدی. حۆکومت ایلری گلنلریندن طلعت٬ انور و جمال پاشالار خاریجهیه قاچدیلار. عۆمومی عفو اعلان ائدیلهرک٬ سۆرگون و حبسدهکی مۆخالیفلرین ایستانبولا دؤنوشونه ایجازه وئریلدی. ۳۰ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ایمضالانان موْندروس صۆلحو ایله عثمانلی حۆکومتی مغلوبیّتی قبول ائتدی.
موْندروْس صۆلحو لازیمینجا مۆتّفیق دؤولتلرینه تهلۆکهسیزلیکلری گریی ایستهدیکلری یئرلری ایشغال ائتمه صلاحیّتی تانیندیردی. ۳۰ اوْکتوبر ۱۹۱۸-جی ایلده موْندروس صۆلحو ایمضالاندیغیندا موصول و اطرافی هله علی احسان سابیس پاشا امریندهکی تۆرک بیرلیکلرینین ایدارهسینده ایدی. آتشکسدن سوْنرا بریتانیالیلار٬ موصول و زاهوداکی وطنداش مسیحیلرین توْپلوجا اؤلدورولدوگونو ایدّیعا ائدهرک تۆرک بیرلیکلرینین موصولو ترک ائتمهسینی ایستهدیلر. علی احسان سابیس پاشا٬ بۇ استگی ردّ ائتدی آنجاق سوریه جبههسینده موصطافا کمال پاشا (آتاتۆرک) امریندهکی ایلدیریم اوْردولاری قروپونون شامدان سوْنرا حلبده ده بریتانیالارا مغلوب اوْلوب[قایناق گؤسترین] آدانایا قدر چکیلمهسی نتیجهسینده دمیریوْلو ایکمال خطلرینین کسیلمهسی اۆزَره و ایستانبول حۆکومتینین ده بۇ یوْلدا امر وئرمهسیندن سوْنرا موصولو بۇراخیب نصیبینه قدر چکیلدی. بریتانیا عسگرلری هئچبیر مۆقاویمته قارشیلاشمادان موصولا گیردیلر. ایستانبولدان بنزر بیر امر موصطافا کمال پاشایا دا چۇکوروْوا بؤلگهسینی ترک ائتمهسی اۆچون گلمیشسه ده موصطافا کمال پاشا آدانانی بوْشالتماییب نیظامی نظارت ایله ائتدیگی تلگرافلاشمالاردا امرین قانونسوز اوْلدوغونو سؤیلهیهرک امره مۆقاویمت گؤسترمیشدی. نیظامی نظارتی٬ کمال پاشانی وظیفهدن آلیب قرارگاها چاغیردیغیندا٬ کمال پاشا (آتاتۆرک) اوْردونون بیر قیسیم سیلاحلارینی خلقه پایلایاراق دۆشمان الینه گئچمهسینه مانع اوْلموشدو. بعضی سیلاحلار ایسه٬ آنادوْلودا بیر دۆشمان مۆقاویمتینده ایستیفاده اۆزَره تشکیلاتیمحسوسه ایشچیلری طرفیندن داها اهمیتلی اوْلان دوْغو جبههسینه داشینمیشدی. موصطافا کمال پاشانین ایستانبولا دؤنمهسیندن سوْنرا علی فوواد پاشا٬ امریندهکی ۲۰. قوْلاوْردونو تجهیزات ایله بیرلیکده اؤنجه قوْنیایا سوْنرا دا آنکارایا گتیرهرک ایستیقلال ساواشی حاضیرلیقلارینا باشلادی. بۇ سیرادا کاظیم قارابکیر پاشا دا امریندهکی ۱۵. قوْلاوْردونو ترخیص ائتمهییب ارضرومدا ساواشا حاضیر تۇتوردو.
ایستانبولون ایشغالی٬ نووامبر ۱۹۱۸دَییشدیر
نوْوامبردا بوْغازلار سیلاحسیزلاندیریلدی. ۷ نوْوامبردا ایشغال گۆجلری چاناققالادان گئچدی. ۱۳ نوْوامبر ۱۹۱۸ گۆنو٬ مۆتّفیق دؤولتلرین ۶۱ پارچا دؤیوش گمیسیندن عیبارت بیر دوْنانماسی٬ صۆلح شرطلرینین اؤزلرینه وئردیگی صلاحیّته دایاناراق٬ ایستانبول اؤنلرینه گلیب دمیر (لنگر) آتدیلار. بۇ دوْنانمادا ۱۵ دؤیوش گمیسی٬ ۱۱ کرِیسِر٬ ۲۹ موخریب و ۶ دنیزآلتی گمیسی وار ایدی. عئینی گۆن بوْغازدان ۱۱ دؤیوش گمیسی ایله یۇنانلیلارین بیر زیریهلیسی داها گیریب توْپلام گمی ساییسی ۷۳ه چیخمیش ایدی. ۱۳ نوْوامبردا مۆتّفیق فیلوْسوندان ۲٫۶۱۶ بیرلشیک قراللیق٬ ۵۴۰ فرانسهلی و ۴۷۰ مۆتّفیق عسگری اوْلماق اۆزره توْپلام ۳٫۶۲۶ عسگر ایستانبولا چیخاریلدی. ۲۳ نووامبر ۱۹۱۸ده احمد عیزّت پاشا یئنی حۆکومتی قۇردو. ۹ فِوریهده حادیثات قرئتینده سۆلئیمان نظیف «قارا گۆن» باشلیقلی بیر یازی یازدی. تۆرک میلّتینین بئله بیر ایشغالی یاشامادیغینی و بۇنو قالدیرامایاجاغینی سؤیلهدی. مۆتّفیق دؤولتلر تۆرک خلقینین تپکیسینی چکمهییب حاقلیغینی گؤسترمک اۆچون ایشغالین گئچیجی اوْلدوغونو آماجینین پادیشاهلیغی٬ خلیفهلیگی٬ آزینلیقلاری قوْروماق اوْلدوغو٬ پادیشاهلیق مقامینین قالدیریلمادیغینی و ایستانبولدان وئریلهجک قرارلارین گئچَریلی اوْلدوغونو اعلان ائتدی.
چوْخونلوغو بریتانیالیلاردان عیبارت بیر ظابیت قروپو و عسگر قروپو مجلسی باسیب باغلادی. بئلهجه ت.ب.م.م. آچیلانا قدر خلقین سسی کسیلدی. میلّتچی و میلّی مۆجادیلهنین داوامینی ساغلاماق آماجینی گۆدن میلّتوکیللرینی مالتایا سۆرگون گؤندردیلر. بۇ وکیللرین بیر قیسمی ۱۹۲۱ده بیر قیسمی ده ۱۹۲۲-۱۹۲۳ آراسیندا آنادوْلویا دؤندولر.
قووایی-میلّیّهدَییشدیر
ایتّیحاد و ترقّی رهبرلیگینین٬ گیزلی بیر تشکیلات اوْلان تشکیلاتی-محسوسه واسیطهسی ایله آنادوْلو و رۇمائلیده ساواش سوْنراسی بیر مۆقاویمت حرکتی تشکیلاتلاندیردیغی آیدین اوْلدو. مۆقاویمتین آماجی٬ دوْغو اوستانلارینین ائرمنیلره٬ ائگه بؤلگهسینده بعضی یئرلرین یۇنانلیلار و آدانا بؤلگهسینین فرانسه الیندهکی سوریهیه وئریلمهسینی نظرده تۇتان دخالتلره قارشی مۆجادیله ائتمک ایدی. هابئله٬ ساواش ایللرینده موختلیف اۆصۇللار ایله اؤنملی ثروت و یئرلی ایقتیدارا قوْووشان ایتّیحاد و ترقّی طرفداری زۆمرهلرین مؤوقعلرینین قوْرونماسی٬ ساواش سیراسیندا سۆرولن غئیری-مۆسلمان عثمانلی وطنداشلارینین گئری دؤنمهسینین قارشیسینی آلماق٬ بۇندان اؤتَری چیخا بیلهجک قاریشیقلیقلار سبب ایله مۆتّفیق دؤولتلرین اوْلا بیلهجک مۆداخیلهسینه قارشی قوْیولماسی آماجلانماقدا ایدی.
۱۹۱۹ باشلاریندان عیبارتاً قووایی-میلّیّه (میلّی قووّتلر) آدی ایله سیلاحلانان بعضی قروپلار٬ ائگه و قارادنیز بؤلگهسینده رۇملارا٬ گۆنئیدوْغودا ایسه ائرمنیلره قارشی چاتیشمالارا گیردیلر. بۇ قروپلارین چوْخو ۵۰ ایله ۲۰۰ نفرلیک نیظامسیز قووّتلردن اوْلوشماقدا و تشکیلاتی-محسوسه عۆضوو اوْلدوغو بیلینن شخصلرجه ایداره اوْلونماقدا ایدی.
۱۹۱۹ فِوریه آییندا مۆتّفیق قووّتلری یۆکسک باشچیسی اِدموند آلِنبی٬ آنادوْلودا امنیّتی ساغلاییب هله تسلیم اوْلمامیش اوْلان علی فوواد پاشا امریندهکی آنکاراداکی ۲۰. و کاظیم قارابکیر پاشانین امریندهکی ارضرومداکی ۱۵. قوْلاوْردولارین تسلیم اوْلمالارینا ریضایت وئرمهلری آماجی ایله٬ بیرلشمیش کراللیق اوْردوسونون سوریه جبههسیندهکی تۆرک قۆوّتلرینی قیسا مۆدّتده نئجه مغلوب اوْلدوغونو بیلن اۆست سویّه بیر تۆرک باشچیسینین خۆصۇصی صلاحیّتلر ایله تجهیز ائدیلهرک آنادوْلویا گؤندریلمهسینی تکلیف ائتدی. ۱۵ مئی ۱۹۱۹دا «آنافارتلار قهرمانی» و «یاوری-فخری حضرتی-شهریاری (پادشاهین فخری یاوری)» میرلیوا موصطافا کمال پاشا٬ ۹. اوْردو باشچیسی و آنادوْلو عۆمۇمی مۆتفّیشی صیفتی ایله٬ پادشاه (تورکیه تورکجهسی: VI. Mehmet Vahdettin) آنادوْلویا گؤندریلدی.
ایزمیرین ایشغالی٬ مئی ۱۹۱۹دَییشدیر
ایزمیرین ایشغالی دۆشونجهسی ۱۹۱۹-ون فِوریه اوْرتالاریندا یونان باشباخانی وِنیزِلوْسون اؤنریسی ایله٬ بیرلشمیش کراللیک باشباخانی لوْید جوْرج طرفیندن اوْرتایا آتیلدی. ایزمیرین ایشغالی٬ ۱-جی دۆنیا ساواشی سوْنراسیندا پاریسده توْپلانان اۇلوسلار آراسی باریش کوْنفرانسینین قراری ایله اوْرتایا چیخدی. آمریکا باشباخانی ویلسوْن بۇ اؤنریه اؤنجه کسینلیکله قارشی چیخدی٬ آنجاق ۲۵ مارس اوْلاییندا داها یۇموشاق بیر رفتاری منیمسهدی. ۷ مئیده بیرلشمیش کراللیک٬ آمریکا و فرانسه٬ یونان دنیزسل اوْردوسونون ایزمیره گؤندریلمهسینده موتابیق قالدیلار.
ایزمیرین ایشغالی قانسیز باشلادی. حتّی ایزمیرین ایشغالینی ۱ گون اؤنجهدن بیلدیگیندن ایزمیردهکی عثمانلی اوْردوسونا قارشیلیق وئرمهمهسینی امر ائتمیشدیر. بئلهجه ایزمیردهکی عثمانلی اوْردوسو حرکتسیز قالیب یوْنانلارا تسلیم اوْلدو.
ایشغال گۆنو یونان اوْردوسونون ان یامان بیرلیکلری اوْلان اِوزوْن عسگرلری شهرده ظفر تۇرو آتدیلار. بۇ ظفر تۇرو سیراسیندا تۆرک افسرلری ساحیل خطّینده دۆزدولر. عزیز نسین بۇ اوْلایی داها سوْنرا آراشدیرمالارینا دایاناراق کیتابیندا بئله یازیب: بیر تۆرک افسری اِوزوْن عسگرینین زیتوْ وِنیزِلوْس (یاشاسین وِنیزِلوْس) دیه باغیرماسینی ایستهدیگی حالدا ائتمهدیگی اۆچون اؤلدورولدو. اِوزوْن عسگرلری شهری هر گزدیکلرینده و افسره گئری دؤندوکلرینده بیر دفعه سۆنگولنیردی. بۇ تۆرک افسری ۲۲ دفعه سۆنگولنیب اؤلدورولدو. یونانلار داها ایلک گۆن بیر چوْخ تۆرک عسگر و وطنداشی اؤلدوردو. بئلهجه ایشغالین ایلک گۆنده ۴۰۰ نفر[قایناق گؤسترین] اؤلدورولدو.
ایزمیرین ایشغالی ایله تۆرک خلقینده وار اوْلان لاکین یئتَرسیز باشچیلار اۆزوندن ایستیفاده اوْلونمایان مۆجادیله قابیلیّتلری تکرار اوْیانیب ایزمیردهکی بیر قیسیم عسگر ایستیعفا ائدهرک میلّی مۆجادیلهیه قاتیلدی. عئینی زاماندا ایزمیرده قالان تۆرکلر ده ایشغالین گتیردیگی حوضورسوزلوغا دایانانماییب آنادوْلویا کؤچدو. قالماقاد ایصرار ائدن تۆرک عاییلهلر ایسه یونان عسگرلرینین رفتارلارینا و ائتدیکلری اذیّتلره داها آرتیق دایانانماییب آنادوْلوداکی میلّی مۆجادیلهیه دستک وئرمک آماجلی اوْلاراق کؤچدولر.
ایزمیرین ایشغالی ایله تۆرک خالقیندا وار اوْلان فقط یئترسیز باشچیلار اۆزوندن ایشلدیلمهین مۆجادیله گۆجو تکرار اوْیانیب ایزمیردهکی بیر قیسیم عسگر ایستیعفا ائدهرک میلّی مۆجادیلهیه قاتیلدی. عئینی زاماندا ایزمیرده قالان تۆکلر ایله ایشغالین گتیردیگی امنیتسیزلیگه دایانانماییب آنادوْلویا کؤچدو. قالماقدا ایصرار ائدن تۆرک عاییلهلر ایسه یۇنان عسگرلرینین رفتارلارینا و ائتدیکلری اذیتلره داها آرتیق دایانانماییب آنادوْلوداکی میلّی مۆجادیلهیه دستک وئرمک آماجلی اوْلاراق کؤچدو.
تۆرک عسگر و افسرلری دیبچیکلنهرک٬ سۆنگولنهرک اؤلدورولور٬ اۆزرلریندهکی دیرلی اشیالار زوْرلا آلینیردی. ایشغالا قارشی بوْیون اَیمیش تاپیلان علی نادر پاشا یئرده سۆروکلنهرک تپیکلنیردی. تۆرک افسرلری «زیتو وِنیزِلوْس» دیه باغیرمایا زوْرلانیر٬ آغیر حرکتلره اۇغراییرلادیلار. باغیرمانی رد ائدنلر ایسه سۆنگولنهرک تپیکلنیردی. رد ائدنلردن آلبای فتحی بی ده سۆنگولنهرک اؤلدورولدو. شهرین باشقا یئرلرینده ده اوْلایلار٬ تالان٬ اؤلدورمه و تجاووز اوْلایلاری باشلادی. تۆرکلره عایید ائولر و ایشیئرلری روملار طرفیندن تالینیر٬ جانینی٬ مالینی٬ ناموسونو قوْروماق ایستهین تۆرکلر اؤلدورولوردو. بۆتون بۇ اوْلایلار مدنی اۇلوسلار تمثیلچیلرینین گؤزلری اؤنونده٬ مدنی دؤولتلرین ایزنی ایله ائدیلیردی. لوْرد کرزن ۱۸ آوریل ۱۹۱۹ تاریخی بیلدیریسینده «سِلانیک قاپیلارینین ۵ میل ائشیکلیگینده راحاتچیلیغی ساغلایانمایان یۇنانین آیدین ویلایتینده (ایزمیز اوْ تاریخده آیدین ویلایتی ایچینده ایدی) باریش و گۆونلیک ساغلاماقلا گؤرَولندیریلمهسینی اۇیغون گؤرمهدیگینی آچیقلادیغی یۇنانلیلارین ایلک گۆن ۴۰۰ تۆرک اؤلدورولموشدولر. چئوره کند و قضالارداکی اوْلایلار بیر ایکی گۆن ایچینده ۵۰۰۰-ه قدر تۆرک اؤلدورولدو.»
ایزمیر شهری ایله بیرلیکده آیوالیق٬ ایکی شهر آراسینداکی ساحیل خطّی٬ چشمه یاریمآداسی و بئلکاهوهیه قدر ایزمیرین اطرافی دا ایشغال ائدیلمیشدیر. ۲۳ آوریل ۱۹۲۰-ده آنکارادا ت.ب.م.م. آچیلماسیندان سوْنرا یۇنان اوْردوسو ایزمیردن حرکته کئچهرک٬ سِور مۆعاهیدهسی ایله ایتالیا بؤلگهسی اوْلاراق قبول ائدیلمیش مانیسا٬ اۇشاک٬ دنیزلی٬ بالیکئسیر٬ بۇرسا شهرلرینی ده ایشغال ائتمیشدیر. بۇ سببله یۇنان ایله آراسیندا ایختیلاف چیخان ایتالیا ایسه بۇ ایشغالدان سوْنرا قۇرتولوش ساواشی مۆدّتینجه آنکارا حؤکومتینی دستکلهدیگی کیمی عسگری یاردیم دا ائتمیشدیر.
تشکیلاتلانما دؤنمی٬ مئی ۱۹۱۹ - مارس ۱۹۲۰دَییشدیر
پاریسده توْپلانان اۇلوسلارآراسی باریش کوْنفرانسی٬ اوْ گۆنلرده آچیقلانماسی گؤزلهنیلن تۆرک باریش مۆعاهیدهسی٬ ۱۹۱۹ مئی باشلاریندا مۆبهم بیر گلهجگه تأخیره سالیندی. ۱۵ مئیده یۇنان قووّهلری٬ مۆتّفیق دؤولتلرین قراری ایله ایزمیری ایشغال ائتدی. میلّی بیر فلاکت اوْلاراق گؤرولن بۇ اوْلای٬ تۆرکیهده بؤیوک شیدّتلی بیر میلّی تپکییه یوْل آچدی. ۲۳ مئیده فاتیح و سولطان احمدده تۆرک سیاسی تاریخینین اوْ گۆنه قدرکی ان بؤیوک کۆتله گؤستریلری دۆزنلندی. مۆقاویمت فیکری٬ ایتّیحاد و ترقّی یانداشلارینین گؤروشو اوْلماقدان چیخاراق بۆتون اؤلکه سطحینده یاییلدی.
۲۱ ژوئنده مصطفی کمال٬ آنادوْلوداکی ان اهمیتلی عسگری بیرلیکلرین باشچیلاری اوْلان کاظم کارابکیر٬ رفعت و علی فواد پاشالار و اژه بؤلگهسینده امنیّتی ساغلاماقلا وظیفهلندیریلن رئوف بی ایله آماسیادا گؤروشهرک آماسیا ایطیلاعیهسینی یاییملادی. ایطیلاعیه٬ میلّی باغمیسیزلیغین آنجاق میلّتین «عزم و ایرادهسی» ایله ساغلاناجاغینا تأکید ائدهرک٬ اؤلکه سویّهسینده بیر مۆقاویمت حرکتینین ایشارتینی وئرمکده ایدی. کاظم کارابکیرین لیدِرلیگینده ارضرومدا توْپلانان شرق اوستانلری مۆدافیعه-حۆقۇق جمعیتی کونقرهسی٬ عسگری وظیفهلریندن ایستعفا ائدن مصطفی کمالی کونقره باشقانی سئچدی. کونقره٬ شرق اوستانلرینین ائرمنیستانا وئریلمهسی احتیمالینا قارشی مۆقاویمت قراری آلارکن٬ تۆرکیهنین قاباقلاماسی اۆچون آمریکا مانداتی فیکرینه آچیق قاپی بۇراخماماقدا ایدی.
۴ سپتامبر ۱۹۱۹-دا تۆرکیهنین هر یانیندان گلن نۆمایندهلرین ایشتیراکی ایله سیواسدا توْپلانان کونقرهده٬ گئنل سئچیملر ائدیلیب یئنی مبعوثان مجلیسی قۇرولانا قدر ایستانبول حؤکومتی ایله بۆتون رسمی باغلارین کسیلمهسی قرارلاشدیریلدی. اؤلکه سویّهسینده یئنی بیر ایداری و سیاسی تشکیلاتلانما قۇرماق هدفی ایله بیر هئیأت-تمثیلیه قۇرولدو.
عثمانلی مجلیسینین آچیلماسی و میثاق-میلّی٬ نووامبر ۱۹۱۹ - ژانویه ۱۹۲۰دَییشدیر
دسامبر آییندا کئچیریلن گئنل سئچیملر سوْنوندا سوْن عثمانلی مجلیس-مبعوثانی (۱۹۲۰) قۇرولدو. مجلیسه آنادوْلودان سادهجه میلّی مۆجادیله طرفلیسی میلّتوکیلی کاندیدلری سئچیلدی. ایکی آیری ویلایتدن میلّتوکیلی سئچیلن مصطفی کمال پاشانین ایستانبولا گئتمهنی رد ائتمهسی اۆزَره٬ سیواس کونقرهسی باشقان وکیلی اوْلان رئوف اوْربای مجلیس رییسلیگینه سئچیلدی. ۲۸ ژانویه ۱۹۲۰-ده مبعوثان مجلیسی داها سوْنرا میثاق-میلّی آدییلا خاطیرلانان «عهد-میلّی بیاننامهسی»نی قبول ائتدی. بیاننامه٬ موندروس مۆتاریکهسی سرحدلری ایچینده تام باغیمسیزلیق ساغلایینجایا کیمی مۆجادیلهیه داوام ائتمهنی اؤنگؤرمکده ایدی.
عثمانلی مجلیسینین باغلانیلماسی٬ مارس ۱۹۲۰دَییشدیر
۱۶ مارس ۱۹۲۰-ده مجلیس-مبعوثان دا داخیل اوْلدوغو حالدا باب-عالی و بۆتون حؤکومت داییرهلرییله برابر ایستانبول٬ بریتانیالیلار طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر. بیرلشمیش شاهلیق بیرلیکلری ایستانبولدا تاپیلان٬ باشدا رئوف بی اوْلماق اۆزَره اؤنده گلن میلّی مۆجادیه طرفداری میلّتوکیللرینی تۇتوقلادیلار. هابئله تلقرافخانالار دا ایشغال آلتیندا آلینمیش و رسمی مقاملار آراسیندا علاقه قۇرماق ایمکانی قالمامیشدی. بۇ شرطلره گؤره٬ آنادوْلو٬ ایستانبول و رسمی مقاملارلا اوْرتاق حرکتدن محروم قالمیشدی.
حاکیمیّتین ساغلانماسی٬ مارس ۱۹۲۰ - مارس ۱۹۲۲دَییشدیر
بؤیوک میلّت مجلیسی آچیلماسی٬ ۲۳ آوریل ۱۹۲۰دَییشدیر
ایچ جبههدَییشدیر
دوْغو جبههسیدَییشدیر
الجزیره جبههسیدَییشدیر
گۆنئی جبههسیدَییشدیر
باتی جبههسیدَییشدیر
لوْندرا صۆلح کونفرانسی٬ فوریه ۱۹۲۱ و مارس ۱۹۲۲دَییشدیر
باریشین ساغلانماسی٬ مارس ۱۹۲۲ - نووامبر ۱۹۲۳دَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
Türk Kurtuluş Savaşı ٫ آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسی


text:
خارزمشاهلار سولالهسی
خارزمشاهلار سولالهسی یادا خیوه شاهلاری (اینگیلیسجه: Khwarazmian dynasty، فارسجا: خوارزمشاهیان، عربجه: خوارزميون، فرانسهجه: Khwârezm-Shahs، آلمانجا: Choresm-Schahs، ایتالیاجا: Impero corasmio، روسجا: ГocyдapcTBo XopeзMшaxoB) آسیادا بیر اسکی خاندان. خارزمشاهلار تورک بیر خاندانایدیلر کی خارزمشاهلار ایمپیراتورلوغو'نو قوردولار. بو خاندانین بانیسی آنوشتکینایدی. خارزمشاهلارین قوردوغو دؤولتین رسمی دیلی خارزم تورکجهسی و فارس دیلیدی آمّا سارایلاریندا قپچاق تورکجهسینده ده دانیشیردیرلار. خارزمشاهلار سولالهسی ۱۰۷۷ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۲۳۱ میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
ایسپانیا-دا مئشه یانغینلاری داوام ائدیر
ایسپانیا-دا مئشه یانغینی ایله علاقهدار 1300 نفر تخلیه ائدیلیب.
ایسپانیانین قوزیی – باتی سینداکی آراگون بؤلگهسینده باش وئرن مئشه یانغینی ایله علاقهدار 1300 نفرین تخلیه ائدیلدیگی آچیقلانیب.
آراگون یئرلی حکومتیندن وئریلن آچیقلامادا ساراگوزا-یا باغلی آنون دو مونکایو بولگه سینده آوقوستون 13-ده باشلایان مئشه یانغینینین گوجلو کولک و حدیندن آرتیق ایستی هاوانین تأثیری ایله بؤیومهیه داوام ائتدیگی قئید ائدیلیب.
بیلدیریلیب کی، یانغینلا علاقهدار تهلوکهسیزلیک تدبیرلری چرچیوهسینده 8 یاشاییش منطقهسینده 1300-ا یاخین اینسان ائولریندن تخلیه ائدیلیب.
اوچ فرقلی نقطهده آکتیو اولان یانغینین 8 مین هکتار اراضینی احاته ائتدیگی، 4 یولون نقلیاتین حرکتینه باغلاندیغی، 300 نفرلیک بیر قروپ عسگرین ده سؤندورولمه ایشلرینه قاتیلدیغی بیلدیریلیب.
مئشه یانغینلاریندا تاریخینین ان پیس ایلینی کئچیرن ایسپانیا-دا ایلین اولیندن بو یانا 7 میندن چوخ یانغیندا 240 مین هکتار اراضی یانیب.
ایلگیلیلی خبرلر
ساغلیق باخانی قوجا باکیدا
۲۰ یانوار شهیدلرینین دفن اولوندوغو شهیدلر خیابانینی زیارت ائدن قوجا، بوراداکی "ابدی مشعل" عابیدهسینین اؤنونه چلنگ بوراخدی
کوروناویروس ان آشاغی سویهیه چاتدی
"سالقینی بیتیرمک اوچون هئچ بو قدر یاخشی بیر وضعیتده اولمامیشدیق"
سرعتلی یئریمهنین فایداسی داها چوخدور
"ساغلیغی قوروماق اوچون اینسانلار، ایدهآل اولاراق گونده ۱۰ مین آددیم آتماغی دئییل عینی زاماندا داها سرعتلی یئریمهیی ده هدفلهمهلیدیرلر"


text:
فیرتینا 7 جان آلدی
آراجلارینین اوزرینه آغاج دئوریلن ایکی نفر حیاتینی ایتیردی
آلمانیادا هامبورگ و برلینده ائتکیلی اولان فیرتینادا 7 نفر حیاتینی ایتیردی.
سرعتی ساعاتدا 180 کیلومتره چاتان کولک سببی ایله آغاجلار دئوریلدی.
آراجلارینین اوزرینه آغاج دئوریلن ایکی نفر حیاتینی ایتیردی.
براندنبورگ بؤلگهسینده و برلینده ایسه 5 نفر حیاتینی ایتیردی.
میدانا گلن قضالاردا چوخ ساییدا انسان دا یارالاندی.
گوجلو کولکلرین لهستانا دوغرو گئدجیی بیلدیریلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
فلوریدادا قاسیرغا بؤیوک ییخیما سبب اولدو
ایان قاسیرغاسی بیر چوخ یئری سو آلتیندا قویدو و ایکی میلیوندان چوخ ائو و ایش یئرینین الکتریکلرینین کسیلمهسینه ندن اولدو
ایلدیریملار آدانی ایشیقلاندیریر
ایسپانیانین منورکا آداسیندا باش وئرهن فیرتینا سیراسیندا گؤی اۆزو آردیجیل ایلدیریم چاخمالاری ایله ایشیقلاندی


text:
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان!
بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان.
قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین!
اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین.
***
“سو” دئییبدیر منه اولده آنام، آب کی یوخ
“یوخو” اویرتدی اوشاقلیقدا منه، خواب کی یوخ
ایلک دفعه کی “چورک” وئردی منه نان دئمهدی
ازلیندن منه “دوزدانه” نمکدان دئمهدی
آنام اختر دئمه یبدیر منه، “اولدوز ” دئییب او
سو دوناندا دئمه ییب یخدی بالا، “بوز” دئییب او
“قار” دئییب برف دئمهییب، دست دئمهییب”ال” دئییب او
منه هئچواخت بیا سؤیلهمهییب، “گل” دئییب او
یاخشی خاطیرلاییرام، یاز گونو آخشام چاغیلار
باغچانین گون باتانیندا کی، ایلیق گون یاییلار
گل دئیهردی، داراییم باشیوی ای نازلی بالام!
گلمه سن گر، باجیوین آستاجا زولفون دارارام
او دئمزدی کی بیا شانه زنم بر سر تو
گر نیایی بزنم شانه سر خواهر تو
بلی، داش یاغسادا گؤیدن، سن او سان من ده بویام
وار سنین باشقا آنان، واردی منیم باشقا آنام
اوزومه مخصوص اولان باشقا ائلیم واردی منیم
ائلیمه مخصوص اولان باشقا دیلیم واردی منیم
ایستهسن قارداش اولاق، بیر یاشایاق، بیرلیک ائدک
وئرسن قول- قولا، بوندان سورا بیر یولدا گئدک
اولا، اؤزگه کولکلرله گرهک آخمایاسان
ثانیا، وارلیغیما، خالقیما خور باخمایاسان
یوخسا گر زور دئیهسن میللتیمی خوار ائدهسن
گون گلر، صفحه چؤنر، مجبور اولارسان گئدهسن


text:
وطنداشلاری داشییان آراجا پکاکا سالدیریسی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکالی تروریستلر طرفیندن ال یاپیمی پاتلاییجییلا ائدیلن سالدیریدا ۴ نفر شهید اولدو
دیاربکیرین قولپ ائلچهسی چؤلونده، اودون توپلاماغا گئدن وطنداشلاری داشییان آراج بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکالی تروریستلر طرفیندن ال یاپیمی پاتلاییجییلا ائدیلن سالدیریدا ۴ نفر شهید اولدو، ۱۳ نفر یارالاندی.
یارالیلار، قولپ و دیارباکیرداکی موختلیف خستهخانالاردا معالیجه آلتینا آلیندی.
سالدیرینین سوچلولارینین معین ائدیلمهسی اوچون گوونلیک گوجلری چالیشما باشلاتدی.
منفور سالدیریدا شهید اولان وطنداشلارا اللهدان رحمت، یاخینلارینا و تورک میللتینه باشساغلیغی وئریلدی.
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان، دیارباکیر والیسی حسن بصری گوزلاوغلویلا تلفندا دانیشدی، ترور سالدیریسینا دایر بیلگی آلدی.
منفور ترور سالدیریسیندا شهید اولان وطنداشلارا اللهدان رحمت، یارالانان وطنداشلارا دا عاجل شفالار دیلهین پرزیدنت اردوغان، ترور حادثهسینین سوچلولارینین توتولماسی اوچون بوتون ایمکانلارین سفربر ائدیلهجگینی و قونونون تعقیبچیسی اولاجاغینی ایفاده ائتدی.
اردوغان شهید یاخینلارینی تلفنلا آرایاراق باشساغلیغی وئردی.
تورکییه بؤیوک میللت مجلسینین باشقانی مصطفی شنتوپ ایسه ترور سالدیریسی ایله باغلی سوسیال مئدیا تویتر حسابیندان آچیقلاما وئردی.
شنتوپ، وطنداشلاری هدف آلان بو قانلی سالدیرینین اصلا قارشیلیقسیز قالمایاجاغینی بیلدیردی.
جمهوریت خالق پارتیس باشقانی کمال قیلیچداراوغلو تویتر حسابیندان دیارباکیردا باش وئرهن ترور سالدیریسینی قینادی.
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.


text:
دیلیمیز یوز ایللر بویو محتشم خالقیمیز آراسیندا دانیشیلیب، گلیشیب و عیارلانمیش، دیلیمیزین عیارلانماسی نئچه یوز ایل اؤنجه یه قاییدیر. بیر دیل یازییا آلیندیغی زامان اونون عیارلانماسی ساییلیر. بو توپراقلاردا نئچه مین ایل اؤنجه دن دیلیمیزده یازیلار واردیر. بونونلا بئله معیار دیل حاققیندا بوگون نئچه – نئچه تعریف لر اورتایا گلمیش و بیزده معیار دیلیمیزی بو تعریف لرله یئنی آراشدیرمالی اولوروق.
بیر نظر دئییر: معیار دیل او دانیشیق و یا یازیلی فورمایا دئییلیر کی توپلومون یوکسک ساوادلی آداملاری اوندان یارارلانیرلار و توپلومدا غالب فورما کیمی قبوللانیر. بو دیلدن تامام سخنرانیلاردا، درگی لرده و باشقا مدییالاردا استفاده اولونور. چون بو دیل اجتماعی اعتبارا مالیک اولور هامی او دیلده استفاده ائتمه یه چالیشیر.
ایکینجی نظریه تکجه درس اوخوموش آداملارین دایشیغی و یازیسی معیار دیل ساییلماسی اوزه رینده دایانیر.
یئنه باشقا بیر سؤز صاحیبلری درگی لرده ایشله نیلن، مدرسه لرده تدریس اولاونان دیلی معیار بیلیرلر. بوندان علاوه، تحصی آلمیش آداملارین دانیشیغی، مدییالاردا خبر اوخویانلارین دیلینی معیار دیل حسابا قویورلار.
هله یئنه ده باشقا نظریه لر واردیر، آنجاق عمومیتله – گنللیکله، اؤلکه نین کولتورل – سیاسی مرکزلرینده ایشه آپاریلان یوکسک اجتماعی دوروما مالیک اولانلارین دیلی معیار دیلی دیر – دئین لر ده واردیر.
بیر سیرا دقتلی اولانلار معیار دیلینی اؤلکه ده لهجه لردن یوکسک دورومدا اولان و علمی – ادبی آداملارین اجتماعی و علمی دانیشیقلاردا ایشه آپاریلان دیلی، معیار دیل ساییلار. بونلاری دیلی اؤزه للیکله عادی دانیشیق دیلیندن یوکسک سویه ده و دوزگون اولور. یعنی گرامر، تلفظ لر و جمله قورولوشلاری دوزگون اولدوغو اوچون معیار دیل ساییلا بیلر.
بو تعریفلره باخاندا تعریفلر گئت گئده اولغونلاشماغینی گؤروروک. اشاره ائده جه ییم سونونجو نظریه بو اساس اوستونده دایانیر کی: معیار دیل توپلومدا ایشله نیلن بیر دیل دیر کی تلفظ، قورولوش و سؤزجوکلری ایشه آپاران بیر دیل دیر کی توپلومون چوخو اونو بگه نیر و چالیشیر او دیل ایله دانیشسین. آنجاق بو دیل اوچون مئتود ، دستور و علمی یؤنلری نین آراشدیرماسی و تثبیت اولوندورماسی گره کیر.
البته بالاجا فرقلرله معیار دیلین تعریفی هله داوام تاپیر و هر بیر دیلی دانیشان و اونو تدریس ائدن انسانلار دا اؤز وئردیکلری تعریفدن اوزولمه ییلر بلمه اؤز سؤزلرینی ترجیح ائدیرلر. اونلاردان بیری ده بودور کی: دیل هر بیر جغرافی شرایط اووزه ریندن یارانیر و طبقه لر، جنسیت لر و مختلف انسانلار اجتماعی دوروملاری، تحصیل آلدیقلاری دورومدان تاثیرله نه رک مختلف دیل فورماسیندا دانیشیرلار. خالق ایچینده ان چوخ بگه نیلن و سئویلن دیل معیار دیل اولمالی دیر.
ایندی بو تعریفلری بیری بیری نین یانیندا قویدوقدا، معیار دیلیمیزی باشقا دانیشیق دیللردن آییرا بیله ریک. آنجاق بورادا بیر دیلچی نین سؤزویله تعریف بؤلومونو توکتمک ایسته ییرم. دوکتور بارچ معیار دیلی اوچون نئچه اؤزه للیگی اساس ساییر:
معیار دیل، سیاسی – اقتصادی و علمی تحصیل آلمیش انسانلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
ادبیات تاریخی و یازیچیلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
جغرافیا باخیمیندان مرکزده یئرله شن آدانلارین دیلی دیر.
باشقا بیر دیلچی باشقا ایضاحلار وئریر:
راحاتجاسینا دانیشیلان / دانیشانلارین چوخلوغو و اوچونجوسو ده سئویلن دیله معیار دیل دئمک دوغرو اولار.
منجه تامام سؤزلر بورادا دئییلدی. آنجاق بیز اؤز آنادیلیمیز – آذربایجان تورمجه سینی بو عیارلانمالاردا نئجه گؤروروک؟
آذربایجان تورکجه سی نین عیارالانمیش دیلی
تورک دیلی بوگون تامام دونیادا دانیشانلاری باخیمیندان بئشینجی دیل تانینیر. اسلام دونیاسیندا یازی و ادبیات، هابئله ادبیات تاریخینه مالیک اولان دیللر آراسیندا اوچ دیلدن بیری ساییلیر. بوگون ۴۰۰ میلیون – بیراز آز یا چوخ بو دیلده دانیشان وار. آنجاق آذربایجان تورکجه سی تورک دیللری آراسیندا اولاراق، اونلاردان فرقلی ده ساییلیر. سونرا با باره ده دانیشماق گره کیر. آما ایندی بیز اؤز دیلیمیز حاققیندا دانیشیریق. ۱۰۰ ایل یاساق اولان دیلیمیز بوگون ده اؤز گلیشمه سینه اورتایا قویور و ادبی دیلیمیز اؤزونو تاپیر. بو دیلده گؤزل رومانلار یازیلیر، شعرلر کی ماشاءالله – یئر – گؤی بو شعرلری توتمور. ۱۰۰ ایل سیخینتی – بوغونتو بو دیلی ییخا بیلمه دی و سئویندیریجی حالدیر کی بوگون گنج لریمیز و سئویملی اوشاقلاریمیز عشق ایله، سئوگی ایله بو دیلی دانیشیرلار. بو دیل اؤلمز بیر دیلدیر و مینلر ایللیک بیر تاریخه، ادبیاتا و کولتورا صاحیبدیر.
دیل ساده جه انسانلار آراسیندا ایلگی وسیلاه سی دیر، آنجاق تکجه بونونلار محدودلاشماییر. بلکه دیل بوگون دوشونجه، دویغو آراچی کیمی ده تعریف اولور. عینی حالدا تجروبه لرین پایلاشماسی و باشقالارین راپورتلاریندان خبردار اولماق، و یوزلرجه باشقا هدفلری اونونلا الده ائتمک اولار. دیل تاریخی خط دن داها آرتیقدیر. خط اورتایا گلمه دن مینلر ایل اؤنجه دیل استفاده اولونوردو. خط دن اؤجه شکیل چکمکله انسان اؤز ایستک لرینی ثبت ائتمیش و سونرالار آستا – آستا خط یارانمیشدیر. خطین اورتایا گلمه سیله دیل دقت مرکزینه چئوریلمیشدیر و دیلی دوزگون یارارلانماق ایستک لری مرکزینده اولموشدور. لهجه لر بو یازیلی دیلدن اوزاقلاشمیش، چونکی یازان چالیشیر اونون یازدیقلاری هامی نین طرفیندن دوشونولسون. بئله اولاراق معیار دیل – چوخلو انسانلار اونو دوشونمه یه باجاردیقلاری نظرده توتولور و دیل بو یؤنه چکیلیر. یعنی دیل عمومی له شیر. هر دیل داها چوخ عمومی لشیرسه معیار دیل فورماسینی تاپیر. عینی حالدا دیل گؤزه للیگی، آنلاشیلماسی و آسانلیغی دا نظرده توتولور، چونکی یازان چالیشیر اونون منظورو دوشونولسون و ایشه آپاریلسین. گئت به گئت دیل ائله بیر فورما گلیر کی باشقالارینا اؤیرتمک ده لازیم اولور. بو زامان دیللرین قاغیدا – قانونلاری اورتایا گلیر. بیر سیرا عالیم لر دیلین گرامرینی چیخاریرلار. داها دیل بو زامان قانون – قایدالارییلا تانینیر و بو قایدالار اوزویله اؤیره نیلیر. آنجاق بورادا نئچه سؤزو آچیقلاماق لازیمدیر:
هر دیلین اؤز قایداسی، اؤزونه مخصوص گرامری، اؤز جانی و اؤز روحو واردیر. تورکجه نی عرب دیلی کیمی اؤیرنمک اولماز. عربجه نی ده تورک گرامری اوزویله اؤیرنمک دوغرو دئییلدیر. آما یوزایللر بویو بیزیم اؤلکه ده عرب غالیب اولاراق، مکتبلرده چالیشیلیردی تورکجه و فارسیجانی دا عرب قایدا – قانونلارییلا اؤیرتسینلر. آما دیلچی لیک علمی میدانا گلدیکده بو مساله یه دقت یئتیریب و بؤیوک بیر گلیشمه یه یول آچدی. ایراندا مخصوصا فارسجانی عرب دیلیله تطابق وئرمیشلر و یوز ایله یاخین حتا مدرن مدرسه لرده ده فارسیجانی عرب قایدا قانونلاریلا توتوشدوروردولار. سئویندیریجی بیر دورومدور کی تورکجه میز بئله اولمامیش و ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن تورمجه نین عربجه دن فرقلری گؤز اؤنونده جانلانمیش و دیلچی لریمیز بو قونویا دقت ائتمیشلر. محمود کاشغری، جاراله زمخشری، ابن مهنا و قیس رازی بو مساله نی آیدینلاشدیرمیشلار.
دیل جانلی بیر فنومن دیر، توپلومون گلیشمه سیله دیل ده گلیشمه لی دیر. دیل زامانه ایله آددیملاشمالی، گونو – گوندن گوجلنمه لی، گؤزللشمه لی و دقیق لشمه لی دیر. یئنی سؤزجوکلر لازیم اولور، دیل بونلاری یاراتمالی دیر. یازیچیلار، شاعیرلر و عالیملر دیلین گوجلنمه سینده و گؤزللشمه سینده بؤیوک رول اویناییرلار.
دیلیمیزین گوجلولوغو و گؤزللیگی ائله بو یازیچیلاریمیز، شاعیرلریمیز و عالیملریمیزین چالیشماسی سایه سینده اولموشدور.
۵۰ میلیون آذربایجان تورکجه سینده دانیشان انسانلار لهجه ایله دانیشمامالی، بلکه ادبی دیلیمیزده و داها دوزگون دئییرسم معیار تورکجه میزده دانیشماغی لازیمدیر. البته هر جغرافیا یئرلر، هر بیر شهر، هر بیر عاییله نین خاص دیالکتی واردیر، هئچ بیر انسان باشقاسی کیمی دانیشماییر. بو فرقلری نظرده آلاندا گؤروروک هر بیر انسان یاشاییش اقلیمی، شهری، اجتماعی دورومو، تحصیلی نین آز – چوخلوغو، ایشی و خاص فیزیکی دورومونا گؤره باشقالاریلا فرقله نیر. بونلارین هئچ بیری دیلده اؤنملی دئییلدیر، یعنی بو فرقلر حؤرمتله ایزلنمه لی دیر. تقصیر کیمی باخمالی دئییلدیر. آما معیار بیر دیلی یارارلانما هر بیر دوشونجه لی و وظیفه لی انسانا گره کیر. پس بیزیم معیار دیلیمیز نه دیر؟
هر بیر دیلین یارانماسی، باشقا دیللردن فرقلنمه سی و معیارلانماسی دا دؤرد عامل ایله تانینیر. بو دؤرد قونو بونلاردیر:
گنجینهی واژگان گرامر ۳٫ املاء ۴٫ تلفظ
بو ۴ عامل ایله بیر دیل باشقا دیللردن آیریلیر. حتا تورکیه تورکجه سی، جغتایی تورکجه سی، قازاق تورکجه سی، عینا حالدا انگلیس دیلی ایله فرانسیز دیلی و تمامیله دیللر بو دؤرد عنصر اساسیندا باشقا دیللردن آیریلیر.
البته بو قونولارین اوزون – اوزادی سؤزلری وار. بیزین آذربایجان تورمجه سینی باشقا دیللردن آییران و بیر مستقل دیل کیمی اورتایا گتیرن بو دؤرد عنصرون بیلشمه سی دیر. حتا لهجه لری ده تشخیص وئرمک اوچون بو دؤرد عاملی تانیماق لازیمدیر. دوغروسو دا بودور کی لهجه لر بو دؤرد عنصرلری بیرلشدیره بیلمه سه باشقا بیر دیله چئریله بیلر. عینی حالدا بو ده ییشیک لیک لر چوخالدیقدا دیل فرقله نیب و ایلگی قورماغی چتینلشدیرر. بیز بوگون بو فرقلری آرادان قالدیرماغا مجبور اولوروق. البته بونو دا آرتیریم کی هر دیلده یوزلرجه لهجه اولمالی دیر و بو لهجه لر دیلی آخساقلاتماییر هئچ، بلکه دیلین گؤزللیگینه و چئشیدلی گؤزللیگینه ده سبب اولور. آنجاق بو لهجه لر چوخ فرقلی اولورسا، ایلگی قورماغی چتینلیکلرله اوز به اوز ائدر. بیر مثال وورورام:
زنگانیها میگویند: هارا گئدیرهن؟
تبریزیها این مفهوم را چنین بیان می کنند: هارا گئدیسن؟
در حالیکه در کتابها که معمولاً به زبان معیار نوشته میشوند اینچنین میخوانیم: هارا گئدیرسن؟
می بینیم که واژگان یکی است، اما اختلافاتی در صرف فعل، آنهم در آکسان و حذف حروف مشاهده میشود اما گرامر یکی است. یکی بودن گرامر را که در صرف فعل روشن میشود مشاهده بفرمائید:
لهجهی زنگانی: من گئدیرم بیز گئدیریک
سن گئدیرَن سیز گئدیریز
او گئدیر او]ن[لار گئدیللر
لهجهی تبریزی: من گئدیرم بیز گئدیروخ
سن گئدیسن سیز گئدیسوز
او گئدیر اولار گئدیللر
حال اگر یک زنگانی یا تبریزی بخواهد متنی را با لهجهی خود بنویسد چنین خواهد نوشت در حالیکه می دانیم در گفتار حرف دال را خفیف گفته و بجای آن، حرف پیشین را کشیده ادا خواهد کرد. میبینیم در هر شش صیغه، از یک قانون جهت صرف استفاده شده است و این همان مشخصه ی پایداری است که در این دو لهجه وجود دارد. اینک زبان معیار این مشخصههای پایدار را برمیگزیند که در هر دو لهجه یکشان است:
گئدیرم گئدیریک
گئدیرسن گئدیرسینیز
گئدیر گئدیرلر.
بو لهجه لری توتوشدوراندا گؤروروک بورادا ایشله نیلن سؤزجوکلر عینی دیر. فعل لر ده کامیل صورتده ده ییشیلمه ییر، آنجاق صرف ائدنده بالاجا حرفلری اوغورلانماسی واردیر. ایندی اساس و معیار دیلیمیزده بو حرفلرین اوغورلانماسی نین قارشینی آلماقلار، معیار دیلیمیزی تاپا بیلیریک. بو معیار دیل – اوغورلانمیش حرفلری اولمایان سؤزجوکلر تورک دیلیمیزین معیار دیلی دیر. البته تکجه معیار دیلی بونونلا بیتمه ییر. هله چوخ قونولار دا واردیر. آنجاق همان قدَر کی گرامر گئنیشدیر، معیار دیلی ده گئنیشدیر. سؤزجوکلریمیز چوخ اولدوغو اوچون اونون رولو دا چوخدور. صرف و نحویمیزین ، هابئله دیلده جمله قورولوشو، کلمه لرین استراکچری و اک لرین دوزگون یارارلانماسی دا اؤنملی دیر. بونلاری بیر یئره توپلایاندا معیار دیلیمیزی تاپیریق.
شوبهه سیز، دانیشیق دیلیمیزده دقت ائدیرسک گؤروروک دیل اوچون جغرافیا نقشه سینده دیلیمیز اوچون نقشه چکه بیله ریک. مثلا زنگانا گلدیکده قزوینه طرف گئتمکده فارسیجا کلمه لر چوخالیر، کرجده داها چوخالیر، تهرانا چاتدیقدا تورکجه کلمه لر آزالیر و او قدر آزالیر کی هم دانیشانلارین ساییسی آزالیر و هم دیلده تورکجه کلمه لر آزالیر و بیر یئره چاتیریق کی فارسیجایا چاتیر.
ایندی اساس سورو بودور کی معیار آذربایجان تورکجه سی نه دیر؟
معیار دیلیمیز کتابلاردا یازیلان دیلدیر. مکتوبلاردا یازیلان دیلدیر. یازارسینیز دیلیمیز عیارلانار. درگی لریمیزده آخساقلیقلار وار، آما گئت گئده عیارلانیر. داوام ائتمه لی ییک. هله مدرسه لرده دیلیمیز اوخونماییرسا معیار دیل عمومیلشمه یه جکدیر.، یا داها دوزگون دئسم اوزاناجاقدیر. آما مدرسه ده اوخوندوغو زامان آز بیر سوره ده دیلیمیزین معیاری هامی نین طرفیندن منیمسه ییب و یئرینه دوشه جکدیر. اوندا شاعیرلریمیز ده، یازیچیلاریمیز دا دیلی داها گؤزللشدیره بیله جکلر. بونو دا آرتیرمالی یام کی دیلین عیارلانماسی اوزون بیر سوره ده شکیل تاپمیش. لازیمدیر اؤته ری اولورسا دا بو اولقونلاشماغا بیر نظر سالاق.
آذربایجان تورکجه سی نین عیارالانماسی ان آزی ۱۰۰۰ ایل و یا ۸۰۰ ایلین تدریجیله گلیشمه سیندن یارانمیشدیر. ایلک اؤنجه بونو دئیم کی هله فارسیجادا فردوسی، دقیقی، رودکی و باشقالاری دونیایا گلمه دن ایکی یوز قاباقدان آذربایجاندا تورکجه کتابلار یازیلمیش، شان قیزی، نوم بیتیک، خزر اوحه لری، ایرک بیتیک و باشقا باشقا تورکجه اثرلر آذربایجانیمیزدا یازیلمیش، آردیجا یوزلرجه بؤیوک شاعیرلریمیز: غزنوه لی لر ساراییندا اوندان آرتیق تورکجه سؤیله ین شاعیرلریمیز: آی تکین، حسین ایلاقی، کاتبی، سلجوقلولار ساراییندا حسام الدین اینانج، ابوخاتونی، جاراله زمخشری، قیس رازی، سلطان کیکاووس، شیخ احمد ذاکر گورپانی، اسفراینلی حسن اوغلو، خواجه علی خوارزمی، خواجه احمد فقیه تبریزی، عمادالدین نسیمی، مولانا فضولی و یوزلرجه نهنگ شاعیرلریمیز کئچه ۱۵۰۰ ایل عرضینده دیلیمیزی گلیشدیریب تثبیت ائتمیشلر. بو بؤیوک یازیچی و شاعیرلرینده دیلینده دیلیمیز شکل تاپمیش، عیارلانمیش و دیلیمیزین قایدا – قانونلاری بللنمیشدیر. بوگون همین اثرلر دیلیمیزین گرچکلنمه سینده بؤیوک رول اویناییر. بونلاری دقیق اوخومالی و بونلاردا اؤیرنمه لی ییک.
۲ ) شوببه ائتمیریک کی حکومتلر بیر دیلین عیارلانماسیندا بؤیوک رول اویناییب و اویناییرلار. تورک دیلی نین عیارلانماسیندا سلجوقلو سولاله سی نین اؤنملی رولو اولموش، سلطان کیکاووس دستورو ایله اونلارجا اثر تورکجه یه کؤچورولموش و یازیلمیشدیر. ایلخانلی لار، قره قویونلولار، آغ قویونلولار، اؤزه للیکله قیزیلباشلار دولتی تورکجه نین عیارلانماسیندا اولان روللاری اونودولمامالی دیر. شاعیرلر جرگه لری نین قورولماسی، ایستر سلطان حسین بایقارا و امیرعلی شیر نوایی یاریدیلا، ایسترسه شاه اسماعیل ساراییندا شاعیرلرین توپلانماسی و شعر یاریشمالاری نین ترتیبی دیلیمیزین گلیشمه سینه یاردیمچی اولموش. دیل گلیشمه سی حدتله یئریمیش و انکشاف تاپمیش، یوزلرجه شاعیرین بیر یئره توپلانماسی : شاه خطائی، ملک الشعرا حبیبی، کشوری تبریزی، طفیلی اردبیلی، صادقی افشار، شریف تبریزی، مولانا فضولی، قربانی، امانی و باشقالاری دیلیمیزین یاییلماسی، یازیلیب – اوخونماسی خالق ایچینده منیمسنمیش و دیلیمیز عیارلانمیشدیر.
۳ ) اوچونجو مرحله سایماق ایسترسک، خانلار و بیگلر بیگلیگی زامانیندا آذربایجانین هر بیر شهرینده بیگلر شاعیرلر ییغینجاغی قوروب و یاریشما امکانلاری حاضیرلامیشلار. شعردن علاوه موسیقی ده همین ییغینجاقلاردا گلیشمه یینی حدتله ایره لی سورموش. شوشانین موسیقی مکتبی ائله بورالاردان دیرچلمیش و بوگون موسیقیمیزی دونیا سویه سینده یوکسک بیر دوروما چاتدیرمیشدیر.
آذربایجان ادبیاتی نین رئالیسم دالی ائله بو زامانلاردان باشلامیش و واقف کیمی، ودادی کیمی و یوزلرله شاعیرلرین شعرلینده رئالیسم جانلانمیش و اؤز شکلینی تاپمیشدیر.
۴ ) دؤردونجو مرحله ده مشروطه انقلابی له آیاقلاشمادا دیلیمیز و ادبیاتیمیز گلیشمیش و خالق ایچینده گوجلنمیشدیر.
۵) آما تاسوفله بوندان سونرا پهلوی رژیمی نین ایش اوسته گلدیگیله دیلیمیز یاساقلانمیش، ازیلمه یه چالیشانلار وار قوه لرزیله دیلیمیزی نابود ائتمه یه چالیشمیشلار، خالقیمیزی تحقیر ائتمکله، عالیملریمیزی دوستاق ائتمکله و باشقا – باشقا زوراکیلیقلارلا دیلیمیزی بوگونکو دوروما یئتیرمیشلر.
۶) بیر آلتینجی مرحله دن ده دانیشماق گره کیر. بیر ایللیک ملی حکومت قورولدوقدا، دیلیمیز ائله بیر گلیشمه نی گؤستردی و دونیایا آیدینلاشدیردی کی دیلیمیز هله اؤلمه ییب و اؤلمه یه جک. بو بیر ایلده دیلیمیزین گؤزه للیگی اؤزونو گؤستردی. بو گؤزللیگی هله بیز ۱۳۵۷جی ایلین حرمتینده ده گؤرموروک. یعنی دیلیمیزی باغلامیشدیلار، انقلابدا یازیلان درگی لری اوخویاندا آدام بیر سؤز تاپمیر دئمه یه. دیلیمیز او قدر ضعیفله میشدیر کی دانیشیق دیلیمیزده ده یازابیلمیردیک. آما بوگون هر بیر شهرده یوزلر یازیچی، مینلر شاعیر باش قالدیریب. بوگون آذربایجانیمیزدا اولان شاعیرلرین ساییسی ایران فارسیجا یازانلاردان نئچه قات آرتیقدیرو بو مساله سئویندیریجی دیر، آما بیر جهتدن ده بو چوخلوغا بئل باغلامامالی ییق. منجه بو مینلر شاعیردن تکجه نئچه یوزو گلن یوزایله یوکسه له جک و نئچه یوزایل سونرا بلکه ده تکجه بارماق ساییسی قدر شاعیریمیز هله ده اوخوناجاقدیر؛ مگر دیلیمیزله دوشونجه میزی یازا بیله.
عزیزلریم، بیز دیلیمیزین عیارلانماسینی ادبیات تاریخیمیزله ایزله یه بیله ریک. بورادا یئری گلمیشکن دئییم کی بیزر آذربایجانلیلار بیر اقیانوس اوستونده اوتورموشوق، آما سوسوزلوقدذان نفسیمیز چیخماییر. بیزیم ادبیاتیمیز او قدر گئنیش و او قدر زنگین دیر کی هله یوزده اونو بیزه بیلنمه ییب. تاسوفله هله ادیبلریمیز عمادالدین نسیمی نین آذربایجان کلاسیک ادبیاتی نین ایلک شاعیرلریندن ساییب – خالقیمیزا یانلیش معل ومات وئریرلر. داها تاسوفلندیریجی حال بودور کی بیزده نثر یوخدور سؤزونو آرایا آتیرلار. منجه بو سؤز بوگون تمامیله یانلیشدیر. بیزیم ادبیاتیمیز ۱۵۰۰ ایللیک بیر ماتریاللاری واردیر، آنجاق بو کئچن یوزایلین بوغونتوسو و دیلیمیزین یاساقلیغی سبب اولوب بونلار اوزه چیخماییب، چونکی بیلیرسینیز چاپ صنعتی ائله همین زامانلاردا میدانا گلیر و تمام ادبیاتلار – اثرلر چاپ اولوب یاییلیر. اما همین زامانلاردا بیزیم دیلیمیزی قدغن اولور و ایراندا تکمجه فارسی اثرلر: سعدی، حافظ، فردوسی و باشقا باشقا دیوانلاری یاییلیر. اوندان اؤنجه هئچ بیر دیوان فارسیجا الده یوخودور. اما بیزیم تورکجه اثرلریمیزدن خبر یوخدور. قویمورلار چاپ اولوب گونش اوزو گؤرسون.
مومکوندو بیر سیرا دوستلار بویورالار کی پس آذربایجان جمهوروسوندا نئجه؟ اورادا نییه بونلار یاییلماییب. دوغروسو ایکی مساله واردیر: بیری ائله بودور کی اونلار دا چاپ صنعتی میدانا گله رک اونلاردا دسپوتیزمه دوچار اولدولار. اونلاری دا کلاسیک ادبیاتدان اویانا دانیشماغی قدغن ائتدیلر، حتا تورک کلمه سی نین ایشلنمه سی نین قارشینی آلدیلار. ایش او یئره چاتدی کی قوندارما آذری سؤزو اورادا داها آرتیق ایشله نیلدی، آنجاق بو تئورونون یانلیش اولدوغونو بیله رک تورکجه یئرینه آذربایجانجا سؤزو اورتایا گلدی.
مونکوندو دئیه سینیز بس تورکیه! تورکییه ده نییه بو گلیشمه اوز وئرمه دی؟ بوگون بو گلیشمه تورکیه ده باشلاییب، تاریخی باشدان اوخویوب – یازماغا اوز گتیرمیشلر. داها تاریخ اویدورمالارییلا اویماییرلار. اؤزلرینی تانیماغا باشلامیشلاار. تاسوفله هله چالدیران ساواشلاری نین تاثیری آرادان گئتمه میش و هله ده بیر سیرالار او یانار اوجاقلاری آلولاندیرماغا چالیشیرلار. تورک ائلی دئییلن قوروپلار بونلارین آراسیندا واردیر. بونلار تئورودا ایرانشهری تئوروسویلا مخالف اولورسالار دا، عملده اونلارلا بیر جبهه ده بیزیله ساواشیرلار. دوشمن اوجاغینا اودون آتیرلار. تورکیه دیلینی قونوشماقلا اؤزلرینی ایتیریب عملده آذربایجانا قارشی دورورلار.
البته بوگونلر همین کلاب هاوسدا گؤزل اوتاقلار قورولور، او جمله دن دیل مباحثه سی چوخ علمی صورتده دانیشیلیر. من بورادا دوکتور طغرل بی و دوکتور لاله جوانشیر خانیملاری نین دیل مجادله اوتاقلارینا قاتیلیرامو و سیرده ده ریجا ائدیرم بو اوتاقلاری حیمایه ائدین. دیلیمیزده نه قدر چوخ معلئومات الده ائدیرسک او قدر اؤز وارلیغیمیزا گووه نیب و صاحاب دوراجاغیق.
بورادا دیرناق آراسی بیر سؤز ده دئمه لی یم: دئییرلر بوگون رومانلاردا هر بیر یازیچی اؤز یئرلی سؤزجوکلرینی، دیل قوروملارینی ایشه آپارماقلا معیار دیلیمیزی آخساق فورماسیندا ساخلاماغا یاردیمچی اولورلار. من بو باخیشلا راضی دئییلم. منجه تامام لهجه لری، سؤز قوروملارینی ساخلامالی ییک. بیلمیرم بیری تبریز لهجه سینده، او بیری اردبیل و باشقاسی اورمو یا زنگان لهجه سیندن یارارلانیرسا، دیلیمیزه هئچ بیر صدمه وورماییر. منجه ترسینه دیلیمیزین گلیشمه سینه و زنگینلشمه سینه یاردیمچی اولورلار. آنجاق تورکجه یازماق، بیزیم دیلی گلیشدیره جکدیر.
البه سؤز بو ساحه لرده چوخدور و من سؤزومو قیسالدیرام بلکه عزیز دوستلارین و بورادا حضورلاری اولان گؤرکملی اوستادلارین دانیشیقلاریندان فایدالاناق. یئنه ده بو سشؤز داوام ائده جک و گلن هفته لر ده معیار دیلیمیز حاققیندا دانیشیقلاریمیز اولاجاقدیر.
ایندی دیلیمیزین عیارلانما دؤوره لرینی آراشدیرماق ایسترسک ساسانیلار دؤرونه تصدوف ائدیلن خزرلر امپریاسی زامانینا مراجعت ائتمه لی ییک. چونکی بو زامان تورک قبیله لری، بؤیوک طایفالاری آذربایجاندا توپلاشمیشلار و بیر سیرا یازیلار دا بو زاماندان ال ده ائدیلمیشدیر. حتا بونو بیلیریک کی کتاب دده قورقود همین زامانلاردا واریمیش. آذربایجان ادبیاتی تاریخینی آراشدیران عالیم لر او جومله دن علیار صفرلی و خلیل یوسفلی جنابلار بو عنوان آلتیندا یازیلان کتابلاریندا ۶جی یوزایلدن آذربایجان ادبیاتینی باشلاییرلار. باشقا عالیم پروفسور نظامی خودیف دا آذربایجان ادبی دیلی تاریخی کتابیندا ائله همین زاماندان دیلیمیزین عیارلانماسیندان دانیشیر و گؤزل نمونه لر ده گتیریر. آنجاق نظامی خودیف بیر دیلچی عالیم اولاراق سؤزلرینه اعتماد ائتمک لازیم گلیر. او عالیجناب دیلیمیز حاققیندا چوخ ده یرلی فاکتلار گؤسته ریر.
بوندان سونرا باشقا بیر دؤره جی یوزایلده باشلاییب ۱۱جی یوز ایله قدر ادبیاتیمیز اساس توتولمالی دیر. بو دؤوره ده تانینمیش کتابلار آراشدیریلیر و دیلیمیزین اؤزه للیک لری آچیقلانیر.
باشقا بیر مرحله دیلیمیز اوچون ۷ و ۸جی یوزایللر ساییلیر. بو یوزایللرده یوزلرجه شاعیر و یازیچی میدانا گلیر و آذربایجان تورک دیلی جغتای و آناتولو دیللرینده فرقله نیر. بو زامان آذربایجان لهجه سی بیر مستقل دیل اؤزه للیگینه ییه له نیر (مالیک اولور). بو زاماندان آراشدیرمالاردا آذربایجان تورکجه سی نین اؤزللیکلرینی گؤرمک مومکوندور و شعرلریمیزده، هابئله نثرلرده گؤروروک.
دوستلار دیلیمیز تکجه شعر دیلی دئییلدیر. دوغرودور دیلیمیزده او قدر شعر و شاعیر واردیر کی دیلیمیزین احساس و هنر دیلی ساییرلار. آنجاق بونو آرتیرمالی یام کی نئچه اونلوق ایل بوندان اؤنجه یه قدر هامی بئله دوشونوردو کی بیزیم دیلیمیزده شعردن باشقا آیری بیر اثر چوخ آزدیر. من اعلان ائتمه لی یم کی بو فیکر دوغرو یوخ، آنجاق یانلیش اولورسا دا دلیلی یئنه ده دیلیمیزین یاساق اولدوغوندا ایره لی گلمیشدیر و چوخ کتابلاریمیز هله اله گلمه میش قالیبدیر. تازالیقدا ۶۱۹ ایلینده یازیلان بؤیوک بیر کتاب تاپیلمیشدیر. هارادان؟ تبریزین ملی کتابخاناسیندان. یعنی تبریزده اولان الیازمالار هله اوزه چیخماسسی و تانینماییبدیر. نئچه گون بوندان اؤنجه تبریزده بیر یئره توپلانان ناشرلر و کتاب ساتانلار خاطیره تعریفله ییردیلر. اورادا دئییرلر کی ملی کتاخاناسی نین مهرو اوزه رینده اولان کتابلار تبریزین خیاوان قیثراغیندا سرله ین کتاب ساتان لار الینده بئله کتابلار ساتیلیرمیش. بونو گؤرنلر چوخدور. یعنی باخین بیزیم الیازمالار کتابخانالاردان چیخیر یوخ اولماق اوچون. تاسوف ائتمه لی دیر. اویانماساق ادبیاتیمیزی یوخ ائدیب قورتاراجاقلار. اؤزوموزه گلمه لی ییک.
ایندی نییه ساسانی دؤوره سی آذربایجان تورک دیلی نین عمومی لشمه و عموم تورزک دیلی اولماسی زمانی تانینیر؟ بیرینجی دلیل بودور کی بو زامان تورک دیللی طایفالار آذربایجاندا اکثریتده اولموشلار.
ایکینجیسی: مبارزه روحونون دیریلمه سی – ساسانیلارین فسادلاری قارشیندا و ساسانی شاهلاری نین دا آذربایجانا سیغینمالاری. بیلیریک نئچه ساسانی شاهی او جمله دن قباد، بهرام و حتا خسرو پرویز آذربایجانا پناه گتیریب و ساسانی سارایلاری نین فسادینی دا سؤیله میشلر. آذربایجان خالقی دا بونلاردان آلدیغی معلومات اوزه رینه ساسانی لارلا قارشی دوروب اؤز وارلیقلارینی منیمسه مه یه جان آتمیشلار.
اوچونجو دلیل، تورک دیلی نین آسانلیقلا اؤیرنمه امکانیندان آسیلی اولدوغودور. همین عامل سبب اولموشدور تورک دیلینی هامی راحت دوشوئنوب و باشقا دیللری اولورسا دا اونودوردولار.
بو دلیل لره گؤره تورک دیلی ۵ دن ۷جی یوزایله قدر – میلادی تاریخیله آذربایجاندا دیرچلمیش و اؤزللیکله بیر سیرا اوزانلار خالق ایچینده یاز اله آلیب داستانلار سؤیله ییب شعر اوخویوب و موسیقی چالمیشلار. بئله لیکله تورک دیلی نین آبیده لری اوزللیکله کتاب دده قورقود بو زامان یارانیر. دیلچی لریمیز ده دیلیمیزین عیارلانماسیندا ایلک باشدا کتاب دده قو رقودو مثال گتیریرلر.
بو ساحه ده اروپا اوزمانلاری، دیلچی لری و مورخلری ده دانیشیب و یازمیشلار مثلاا ز. ژامبوسکی، باسکاکف، و. گوکاسیان، اؤز عالیم لریمیزدن دمیرچی زاده، توفیق حاجیف، فرهاد زینالف، اصلانیان و باشقالاری آراشدیرمالار آپاریب و نظریه لر اورتایا قویوبلار.
بو مرحله نین حاققیندا (آذربایجان تورکجه سی نین عموم تورک دیلی کیمی شکیل تاپماسی) سؤزوموزو توپلاییرساق دئمه لی یم س. آشربیگلی تورک دیلی نین عموم خلق دیلی کیمی قطعی صورتده قورولماسینی ۷ – ۱۱ یوزایللره عایید بیلیر، م. گوکاسیان ۶ و ۷جی یوزللرده و فرهاد زینالف بو پروسه نین بیتمه سینی ۴ – ۷جی یوزایللره بیلیرلر.


text:
ریتم اند بلوز
ریتم اند بلوز (اینگیلیسجه: Rhythm and blues) کی قیسالتمیش شکلینده آر اَند بی (R'n'B, R&B یا RnB) دا آدلانیر، موسیقینین بیر نؤوعو ساییلیر، جَز ، گاسپل و بلوز شیوهلرینین ترکیبیندن یارانیب کی ۱۹۴۰ اونایللری و ۱۹۵۰ اونایللری آفریقالی کؤکنلی آمریکالیلار توسوطیایله ایبداع اوْلۇنۇب.
۱۹۹۰ اونایللرینده یئنی بیر شیوه "آر اند بی" دن متداول اوْلدۇ کی موعاصیر آر اند بی[اتکیازی ۱] تانینمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اتکیازی[دَییشدیر]
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «اتکیازی» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.


text:
سیاتیک آغریسی
سیاتیک آغریسی یا سیاتالژیا (اینگیلیس دیلی:Sciatalgia). سیاتیک عصبینین چوخ فیشارا دوشمهسی و تحریک اولماغیدیر. بو خستهلیک اوْمبایا دوغرو یاییلان بئل آغریلارییلا باشلاییر. آغری سینیر(عصبلر) بویونجا، قیچین آرخاسینی ایزلهییب قاسیقدان آیاغا کیمی یاییلیر. آغیر دوروملاردا قیچ گوجسوزلهشیر، دیز و بیلک رئفلئکسلری آزالیر. درمانی اۆچون، دینجلمه، ایستی و فیزیکی درمانلار اولونور: آغری کسیجی داوالارلا بیرلیکده اؤزللیکله ویتامین ب و کورتیزونلو داوالار وئریلیر. بو خستهلیک عومومیتله زیندان خستهلیگی اولاراق دا تانینیر.
قایناق[دَییشدیر]
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Siyatik hastalığı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۷ دی ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).