text:
ادبیاتیمیزدا مدرنلشمه گئدیشاتی – «همت شهبازی» ایله دانیشیق
افشین شهبازی
دونیا ادبیاتیندا مدرنلشمه گئدیشی چوخدان باشلایاراق، اوزون سوره ایریلی-خیردالی آخیملار یارادیقدان سونرا بعضیلری بو دؤنمین سونا وارماسینی، بعضیلری او جوملهدن یورگئن هابئرماس هله اونون تاماملانماماسینی وورغولاییرلار. بو آرادا آذربایجان ادبیاتیندا اولان یارادیجیلیق، مدرنیزم قوراللاری ایله اویغون گلیب-گلمهمهسی دارتیشمالار دوغوران آنلار کیمی هله ده چؤزولمهسی گرهکن مقاملاردان حساب اولونور. عینی حالدا ادبیاتیمیزین ژانرلاری او جوملهدن شعر، نثر، تنقید و… موباحثهلی مقاملارا چئوریلمیشدیر. بو آرادا بیر سیرا یازارلاریمیز چاتیشمایان بعضی اؤنملی بوشلوقلاری سئزهرک بو حاقدا بوشلوقلاری دولدورماغا چالیشمیشلار. همت شهبازی ادبیاتیمیزدا بیر تنقیدچی کیمی تانینیر. اؤزو ده یورولمادان یالنیز و یالنیز یارادیجیلیقلا مشغول اولان بیر یازاریمیزدیر. بونو اونون چاپ ائتدییی کیتابلار دا گؤستریر. آشاغیدا اونونلا آپاردیغیمیز دانیشیغی اوخوجولارلا بؤلوشوروک:
***
۱)مدرن ادبیات نئجه یاراندی؟ سیزجه بونون یارانماسیندا تاثیر قویان پارامئترلر نهلر اولموش؟ باشقا دئییمده مدرن ادبیات دئدیییمیز هانسی اؤزللیکلری داشیییر؟
ج-هر شئی قاییدیر آوروپادا رونئسانس و سونرادا آیدینلانما (روشنگری) دؤنَمینه. عمومییتله مدرن سؤزو، یئنی و چاغداش آنلامیندا اولدوغونا گؤره، بیر دورومون دَییشیلمهسی و یا محو اولماسی و یئنی بیر دورومون یارانماسییلا ایلگیلیدیر. یعنی مدرن دئدیکده، اونون قارشی طرفی “سنت و یا گلهنک”دیر. بعضی آشیری مدرنیستلره گؤره، “گلهنک” بیر ییغینتیدیر. اونو قیراغا قویماق لازیم گلیر. بورادا بو سوال یارانیرکی: اگر “گلهنه”یی دَبدن دوشموش ساییریقسا اوندا بوتون یارانان یئنیلیکلر، بیر زامان سوردوکدن سونرا داها دوغروسو دَبلشدیکدن سونرا “گلهنه”یه چئوریلیر. یعنی هر بیر یئنی لیک اؤزلویونده “گلهنکسل” اولور. کئچمیشه چئوریلیر.
بیر چوخلارینا گؤره “مدرنیزم” ادبیاتلا باشلاییر. بو فیکیر، چوخدا یانلیش دئییل. توپلوملا ادبیات هر زامان قارشیلیقلی ایلگیده اولوبلار. بونلاردان هانسی تئز، هانسی گئج ویاخود هانسی باشقاسینا تأثیر بوراخمیش، قطعی سؤز دئمک اولماز. آنجاق دئمک اولارکی مدرنیته دئدیکده، هر شئیدن قاباق فیکیر و اونون آردیندا یازیدا دَییشیکلیک یاراندی. دوشونجهده دییشیکلیک یاراندیقدان سونرا، قاداغالار قیراغا قویولور و توپلوم گلیشمهیه طرف یؤنهلیر.
۲)بونون عیانی اؤرنکلرینی آذربایجان توپلوم و یا ادبیاتیندا گؤسترمک اولارمی؟
ج-بیزده ده بئله اولموش. مثلن ااجتماعی گلیشمه: تئکنولوژی، صنایعلشمه یارانمادان قاباق، اونون دوشونجهسی میرزه فتحعلی آخوندزاده ده یاراندی. آخوندزاده بیزیم “آیدینلانما” دؤنَمیمیزین باشلانغیجیدیر. او یئنیلشمک اوچون یاخاسینی جیریردی. آخوندزادهنین دوشونجهسینده ادبی و اجتماعی گلیشمهنین یولو ایکی جیغیردان کئچیر: بیلیم و تنقید. آخوندزاده تک باشینا باتی آخیملارینین بیر نئچهسینی اؤزونده توپلاییر. بوتون بوشلوقلاری تانیییر. او، بو گونکو معنادا بوتون ایلکینلرین یارادیجیسیدیر: ایلک ادبی تنقید، ایلک یئنی اوسلوبدا نثر یازان، ایلک پوبلیسیت، ایلک ضییالی، ایلک آدامدیرکی کلاسیک ادبیاتدان اؤزونو قیریر. گؤردویو ایشلرده، ایرهلی سوردویو دوشونجهلرده یالنیز و یالنیز عاغیل حاکیمدیر. یعنی مدرنیتهنین ان اؤنملی فاکتورو. اوسچولوغون (خردگرایی) تمل داشینی قویور. آذربایجان انتئلئکتوال تاریخینده اونون کیمی ییغجام فیکیرلی ایکینجی بیر شخص تاپماق اولماز. گؤستردییی یولون آرخاسینجا، پراتیک ایشلر ده گؤرور.
۳)بس اوندا مدرن ادبیاتین اؤزللیکلری؟
ج-بعضیلری مدرن صنعتی، مارکسین “کمونیست مانیفئستی” اثری ایله باشلاندیغینی دئییرلر. بعضیلری ده شارل بودلئر و سیمبولیزمله. هر حالدا مدرن ادبیات دئدیییمیزده بیر چوخ اؤزللیکلری ایله کلاسیک ادبیاتدان فرقلهنیر. بو، هم فورم باخیمیندان اولور همیده مضمون باخیمیندان. “پیتئر چایلدز”، “مدرنیزم” اثرینده بونو چوخ گؤزل آراشدیریر. اونون فیکرینجه: مدرن صنعت (و ائلهجه ادبیات) فورم باخیمیندان مرکب و پیچیدهدیر، ییغجام و سیخدیر، دینه شوبهه ایله یاناشیر، درین ایچه قاپانیش، فورم و تئکنیک یوخلاییجیسی، ذهنی اَیلنجه و اویونبازلیق، دیل یئنیلیکلری، ساتیرا و کینایه ایله یوغرولموش لووغا و کوتلهنی اؤزوندن اوزاقلاشدیران بیر اومیدسیزلیک، فلسفی نظرییه، اینانجین الدن گئتمهسی، کولتورل بوشلوقلار و … بونلارین هامیسی مدرن یازارین مشغول اولدوغو موضوعلاردیر. مدرنیزم بوتون شئیلره اؤزونون ایشلک دایرهسینده یاناشیر، بونا گؤره ائو، اوندا یاشاماق اوچون بیر ماشیندیر و شعر ده کلمهلرده دوزلدیلمیش بیر ماشین. مدرنیزمده ایستیعاره و سیمبولا اؤنم وئریلیر. ال-آیاغا دولاشان فورم، وزن و قافییهدن یاخا قورتاریر. هارمونی و ریتمه دایانیر. آچیق و سربست شعر یازیر. موتیو باخیمیندان ایسه: اؤلوم، ائروتیزم و درین مذهبی و میستیک (عرفانی) دویغولاری عکس ائتدیرمهیی اؤزلرینه مقصد گؤتورورلر. دئمک اولارکی مدرنیزم ان قاتماقاریشیقلی، ان تضادلی بیر آخیمدیر. عینی حالدا اوغراشدیغی و تمثیل ائتدییی جریانی دا یئترینجه منیمسهییر. تضادلی دئینده آچیقـآیدین گؤرونور کی بو فیل بویدا آخیمین ایچینده نئچه-نئچه کیچیک آخیملار دا گلیب تاثیری قویوب گئتمیش.
۴)اجتماعی موناسیبتلری نظرده آلاراق سیزجه ادبیاتیمیز مدرنلشمیشدیرمی؟ آذربایجان ادبیاتیندا مدرنلشمک پروسهسی نئجه قاباغا گئدیر؟ بو پروسهنین سوییهسی سیزی قانع ائدیرمی؟
ج-دئمک اولارکی آذربایجاندا یئنیلشمهیه ماراق، بیر چوخ میللتلردن داها قاباق یاراندی. بونون دا سببی بیر طرفی تورکییه، بیر طرفی ده روسییه اولور. تورکییه، غربی آوروپانین دروازاسی و روسییه شرقی آوروپانین. یعنی تخمینن یوز ایل آوروپادا “آیدینلانما” دؤنَمی یاراندیقدان سونرا آذربایجاندا م.ف.آخوندزاده ایله اویانیش و آیدینلانما دؤنَمی باشلاییر. بیزده آیدینلانما سورهجی باشلادیقدا، آوروپادا بودلئر ایله مدرن ادبیات باشلامیشدی. بیزیم ایلک یئنیلشمه مرحلهمیز یعنی آیدینلانما مرحلهسی عینی ایله آوروپا آیدینلانماسی کیمی ایدی. آنجاق مدرنلشمه مرحلهسینده بیز آرتیق ادبیات ایستئهلاکچیسی (مصرف کننده) اولدوق. بیز ادبیاتین یالنیز شعر قولوندا علیرضا نابدل “اوختای”لا مدرنلشیریک. سونرا اوچوروم یارانیر. مدرنلشمه سورهجی ایسه، سیستئماتیک بیچیمده ۷۰-جی اون ایللیکدن بویانا باشلاییر. بو زاماندان شعریمیزده گؤزل ایشلر گؤروندو. حمید شهانقینین “زنجیرده سئودا”، صالح عطایینین “بلکه داها دئینمهدیم”، هادی قاراچای و اسماعیل اولکرین شعرلری، ناصر مرقاتینین “تالانمیش گونش” اثرلری بو دؤوره عاییددیر. من ایندی ده هله “تالانمیش گونش” کیمی بیر اثرین یارانماسینین تامارزیسیندایام. مدرن شعریمیزین ایچهریسینده: ان انتئلئکتووال، ان جئنتئلمن شعر، ناصر مرقاتینین بو اثریدیر. همیشه بو کیتابی اوخویاندا چنگیز آیتماتووون مشهور بیر سؤزو یادیما دوشور. او دئییر: هر زامان، طلباتلاری یوکسک و یوخاری سوییهده اولان بیر چوخ جئنتئلمن مدنی اوخوجونو گؤز اؤنونده ساخلاییرام. منجه “تالانمیش گونش” اؤزو جئنتئلمن بیر شعر توپلوسو اولدوغو قدر، اوخوجولاری دا جئنتئلمن اولمالیدیر. بیز ۷۰-جی ایللرده یارانان مدرن اثرلرده، آوروپا مدرنیزمینده یارانان اؤزللیکلرین بیر چوخونو گؤروروک، مدرن شعرین فاکتورلاری چوخ چوخدور بو اثرلرده. داها نه ایستهییریک. اونوتمایاق کی بیزیم کوتلهوی اوخوجولوغوموز یوخدو. بیزیم میللتیمیزین بیر چوخو بو ادبیاتلا مشغول اولمور. بیر چوخو اولورسا، “حیدر بابایا سلام” کیمی کوتله دیلینده یازیلان شعرلری سئویر. طبیعی کی بو کیمی سلیقهلرده اولان اوخوجولار دا، “تالانمیش گونش” کیمی اثرلرله ماراقلانمایاجاقدیر. چوخ آز سایدا مدرن شعریمیزله اوغراشان اوخوجولاریمیز واردیر. آما بو بیزیم اوچون یاراتماماغا بهانه اولا بیلمز. بیز چوخ نفوسلو میللت اولاراق بو ۱۰ ایلده بارماق سایی قدر “مدرن” یازانیمیزین اولماماسی دا بیزه افسوسلار دوغورور. آنجاق او آز یازیلان شعرلریمیز ده ائله مدرن شعرین ائسکئلئتینی قورور. ائله همین کی مدرن شعریمیز، شعریمیزی اوخشار مضمونلولوقدان چیخاریر بؤیوک ایش گؤرور. مدرن شعریمیزده چئشیدلی مضمونلار واردیر. اگر شعریمیز مضمونو مَلَکلر، پریلر الیندن آلیر یئرده مسکونلاشدیریبسا دئمک بؤیوک ایش گؤروبدور. بونو هئچ زامان دانماق اولماز. طبیعی کی بو، بلکه قانع ائدیجی اولمادی. آنجاق شعریمیز، دوردوغو یئرده ده دورماییبدیر.
۵)سیزجه نئجه مدرن دونیا ادبیاتی سوییهسینه چاتماق اولار؟
ج-مدرن ادبیاتین ائسکئلئتی دیل یئنیلیکلری اوزره قورولور. دیل آنلاییشلارینین گئنیشلنمهسی نتیجهسینده صنعتکارین دا گؤروشلری گئنیشلهنیر. هارداسا بیر یئرده دئمیشم دیل شعرده بیر ایلگی واسیطهسی دئییل. بلکه دیل، اینسانین ایچیندن قوپان دویغولارین دانیشیغیدیر. دویغولار دانیشاندا ایسه، دیل بیر سوپئر ایلگی رولونو اویناییر. یعنی بوردا دیل، نهیی دئمکله اهمییت قازانمیر. نئجه دئمکله اؤنملی اولور. بونلاری نظرده آلدیقدا مدرن شعرده، ان آکتیو فاکتورلاردان بیری دیل فاکتورودور. ایندی اینگیلیس ادبیاتیندا، شئکسپییئرین دیلینی بو گونکو اینگیلیس دیلینه ترجومه ائدیرلر. عینی ایله تورکییه ادبیاتیندا توفیق فیکرتین شعرلرینی بو گونکو تورکجهیه چئویردیکلری کیمی. یعنی مدرن شعر دیلی ایله کلاسیک شعر دیلینین آرا وئریب آنلاشیلماز اولدوغو بیر یئنی واسیطهچی یعنی ترجومهچینی طلب ائدیر. بیزیم مدرن شعریمیزده ان چاتیشمایان جهتلردن بیری دیل احتییاطلارینا (ذخیرهلرینی) راحاتجا ال چاتیلماماسیدیر. یعنی دیلیمیزده سؤزلر، کلمهلر، قاوراملار وار. آنجاق اونو ایشلتمیریک. چونکو اونلارین یئرینه، دانیشیق دیلیمیزده باشقا دیللرین کلمهلریندن ایستیفاده ائدیریک. بو دا شعر دیلیمیزین پتانسیلینه تأثیر قویور. دانیشیق دیلینی بو گون بیزه یابانجی اولان مئدییا و یا درسلیکلر واسیطهسییله آلیریق. اونون قورولوشونو بئینیمیزه حک ائدیریک. آنا دیلیمیزدهکی کلمهلر ایسه بیزیمله یادلاشیر. ایستیفاده اولونمایان آنبارلارا یوللاییریق. بو، شعریمیزده ده تأثیر قویور. شعریمیز دیل احتییاطلارینا مراجعت ائلهمیر. بو کلمهلر، دیلچیلیک باخیمیندان دئسک بیر نوع گؤسترگه (نیشانه)دیر. گؤسترگهچیلیکده (نشانه شناسی) ایسه، هر بیر گؤسترگه نئچه حالتده ایستیفاده اولونا بیلر. اونلاردان بیری بدیعی دیلدیر. بدیعی دیلده بیر گؤسترگهنین ایستیفاده فاکتورلاری نئچه جهتلیدیر. یعنی مثلن بیر کلمهنی بیر میصراعدا: کینایه ایله، باشقاسیندا ایستیعاره ایله، بیر باشقاسیندا مجاز ایله و… ایستیفاده ائتمک اولار. بونلاری نظرده آلدیقدا، دیل احتییاطلاریندان یارارلانماق مسألهسی اؤز اهمییتینی قازانیر. اوندا شاعیر و یازارین دا اؤز مقصدینی چاتدیرماغا پروبلئمی اولمور. چوخ زامان، شاعیرلریمیز بیر یاخشی مضمونو دئمک اوچون، دیل واسیطهسی، ابزاری اولمادان اوندان واز کئچیرلر. یعنی باخیر گؤرور دئدییی و ایجرا ائتدییی فورم، مضمون یوکسکلیییندن چوخ آشاغیدیر. بو پروبلئمی اورتادان قالدیرماق اوچون “سؤزلوک” کیتابلارینی قارشیسینا قویوب ازبرلهمک لازیم دئییل. سادهجه آرتیق اوخوماق لازیمدیر. اوخوماقلا یاناشی آرتیق سیناماق لازیمدیر. بیزیم دیلده پتانسیل وار. ساده جه اونون پاخیرلارینی جیلالامالییق. اؤز تجروبمدن دئییم. فلسفی و تئوریک ایشلرله مشغول اولدوم. چتینلیکلر گؤردوم. آنجاق دیلیمیزده یارارسیزلیق، چاتیشمازلیقلار گؤرمهدیم. هله من ده، ائله یوخاریدا دئدیییم آداملارا داخیل اولان کیمسهلردن حئساب اولورام. یعنی من ده دیل احتییاطلاریمیزین یوزده اوتوز فاییزیندان ایستیفاده ائتمهیی باجارمیرام.
۶)ادبی تنقیدین ایندیکی دورومونو نئجه دهیرلندیریرسینیز؟
ج-ادبیاتیمیزین ان آغریدیجی یئرینه توخوندونوز. بونا باخمایاراق کی بیزیم یئنی تنقیدیمیزین ان آزیندان ایکی یوز ایل کئچمیشی وار. آنجاق بو ساحهده ان تنبل اولانی دا بیزیک. ایکی یوز ایل دئدیکده ائله بئلهسینه دئمیرم. آخوندزادهنین “نظم و نثر حاققیندا” یازدیغی تورکجه مقالهسی، و فارسجا یازدیغی “کریتیکا” آدلی مقالهسی یئنی تنقیدچیلیییمیزده بؤیوک اؤرنکدیر. آنجاق زامان کئچدیکده بو ساحهده گؤردویوموز ایشلر هئچ حددیندهدیر. بو سؤزله آراسیرا یازانلاریمیزین-و ائله من اؤزوم ده اونلارین ایچینده- اَمهیینی ایتیرمک ایستهمیرم. آنجاق سون یوز ایلی نظره آلساق بارماق ساییسی قدر تنقیدی اثریمیز چیخماییبدیر. طبیعیکی بو گون دوروموموز هئچده قناعتبخش دئییل. دوزونو ایستهسهنیز، بو ایشی هامی، تنقیدچیدن گؤزلهیر. آنجاق اوزاق یئره گئتمهدن ائله تورکییه ادبیاتینا باخساق گؤرهریک کی اورادا تنقید ایشی تکجه تنقیدچی آدییلا تانینانلارین اوزهرینه قویولماییبدیر. تورکییهنین آدلیم یازار و شاعیرلری، هَمی ده ان بؤیوک تنقیدچیدیرلر. احمد هاشیم، ملیح جئودت، اورحان ولیدن توتموش جمال ثریا، آتیلا ایلهان، ایلهان برک، حیلمی یاووز، انیس باتور، اورهان پاموکا قدر. یعنی بونلار، یارادیجیلیقلا یاناشی تئوری ایله ده تانیشدیرلار. اونو، یارادیجیلیقلاریندا ایجرا ائتمکلری ایله یاناشی اؤزلری ده تئوری ایرائه ائدیرلر. یازیقلار اولسونکی بیزده یازان شاعیرلر بئله دئییل. اونلار هر شئیی تنقیدچیدن اومورلار. بس اؤزلری نئجه؟ چیخان کیتابلار حاقدا فیکیر سؤزلری سؤیلهیه بیلمزلرمی؟ طبیعیکی اولار. من بیر کیمسهنی قیناماق ایستهمیرم. آنجاق منیم بوردا وورغولادیغیم کیمی هر بیر کیمسهنی دیندیریریکسه تنقیدین یوخلوغوندان دانیشیر. حاقلیدیر. آنجاق هاچاناجاق بئله اولمالیدیر؟ سؤزومون کسهسی بودورکی بونلار هامیسی اوخومامازلیغا قاییدیر. هئچ کیمسه اینجیمهسین مندن، بو گون بیز هامیمیز، باشدا همت شهبازی اولماقلا یاناشی اوخوموروق. بیر کیتابی اوخودوقدا، بیر پاراقیرافلیق اونون حاقدا دانیشماغا سؤزوموز یوخدور. اوخوماقدان سوال یارانار. سوال تنقیدچیلییین بینؤورهسیدیر. چونکو اثر حاقدا سوال یاراندیقدا درحال جاواب تاپماغا چالیشیرسان. و سنین بو جاوابین تنقیدچیلییین باشلانغیجی، اؤزو ده اؤنملی باشلانغیجیدیر. گلین تنقیدچیلیییمیزی ساده و کیچیک و بیر جوملهلیک باخیشا ساتمایاغین. اوخوماقلا سورغولاریمیزی و سونرا دا جاوابلاریمیزی گئنیشلهدهیین. بو گون امینلیکله دئمک اولارکی ادبیاتیمیزدا اوخوجولوق غیر پروفئسیونالدیر. ۷۰-جی اون ایللیکده اوخوجولوق داها پروفئسیونال ایدی. یازیقلار اولسون کی او دؤنَم یازیب یارادانلاریمیز دا بو گونون خستهلییینه یعنی اوخومامازلیغینا دوچار اولموشلار. من هامینی قیناماق ایستهمیرم. آنجاق بو گئرچکلییی آچیق کؤنوللولوکله قبول ائتمهلیییک.
بو گون دونیا تنقیدچیلییینده، ادبی تنقید آدیندا بیر آنلاییش، داها اؤز یئرینی ایتیرمیش. هر نه وار “نظریه”دیر. اونون یئرینه “نظریه=قورام” سؤزوندن ایستیفاده اولور. بونون دا سببی وار. بیر اثردن یازان و یا دانیشان یازار: یالنیز او اثرین چرچیوهسینده قالمیر. اونون ادبی جهتینی گؤرمور. اونونلا یاناشی، فلسفهدن، پیسکولوژیدن، سوسیولوژیدن وسایرهدن ده دانیشیر. یعنی سیز مثلن رولان بارتی اوخویاندا، هانسی ساحهدن دانیشدیغینی بیلمیرسیز. هر شئیدن دانیشیر هئچ ندن ده دانیشیمیر. ادبیاتین ایچینده فلسفهدن، فلسفهنین ایچینده ادبیاتدان، سوسیولوژیدن دانیشدیغینی گؤرورسن. طبیعیکی بیزیم تنقیدچیلیییمیز بئله بیر “نظرییه” ساحهسینه اوخوماقلا یئتیشه بیلر. آنجاق بیز هلهلیک بونو ایستهمیریک. اوندان یئنی تنقیدچیلییین ایلک چاغلاریندا ایشه توتولان ایشلهیینی گؤزلهییریک. بو دا اوخوماقلا اولا بیلر.
۷)بئله باخماق اولارکی تورکییه ادبیاتینین گلیشمهسی دونیا اثرلرینین چئوریلمهسییله اؤز یئرینی تاپیب. دونیا اثرلرینین تورکجهیه چئوریلمهسی، ادبیاتیمیزین گلیشمهسینده نئجه رول اوینایا بیلر؟
ج-اونلارین تورکجهیه چئوریلمهسینین بیزه ایکی قات خئیری وار. بعضیلری غربه و اونون یارادیجیلیقلارینا منفی گؤزله باخیرلار. سیز یقین ائدین غربین منفی جهتلرینه بیز شرقلیلردن داها چوخ قاباق اونلارین اؤز یازارلاری تنقید ائدیرلر. گلین غرب مدرنیزمینه بیر آز نانکورلوقلا یاناشمایاق. بو گون ادبیات ساحهلرینین یئنیلشمهسییله یاناشی ائستئتیکلهشن شرق ادبیاتی، ایلک اؤنجه غرب ادبیاتی اوصوللارییلا یازیلدیغی اوچون گؤزللیک و بدیعیلییینی غرب ادبیاتینا بورجلودور. بایاق یئنی تنقیددن دانیشدیق. بو یئنی تنقید اؤزو بیر ائستئتیکادیر. بیر اورژینال متن کیمی، یئنی تنقید، اوخوجویا داد وئریر. غربدن گلن بو گؤزللیکلره نانکور اولسایدیق، تنقیدچیلیییمیز ائله تذکیرهچیلیکدن یوخاری قالخمازدی.
۸)چاغداش ادبیاتیمیزدا یارادیجیلیق گؤرونورمو؟ یوخسا هله ترجمه ائتمک گرهکیر؟
ج-سوالینیزین ایلک بؤلومونون جاوبی: هم هه! هم یوخ! یارادیجیلیق مسألهسینه مارکسیستی بوجاقدان بیر “اوره تیم= تولید”، بیر “محصول” کیمی باخساق، اؤزو ده وئریملی و مفید محصول کیمی، طبیعیکی بیزده بو مسأله داها چوخ مدرنلشمه دؤنَمینین ایلک چاغلاریندا یعنی آخوندزاده، جلیل محمدقلیزاده، م.ع.صابیرده اولور. بو محصول هم وئریملی اولموش هم ده محصولون ایستئهلاکچیسی، مصرف ائلهیهنی اولموش. بونلاردان سونرا، سییاسیلشمه دؤنَمی باشلاییر. سییاسیلشمه دؤنَمیندن مقصد، سییاسی جوغرافییایی سینیر و سرحدلرین و سییاسی میللتلشمه دؤنَمیدیرکی بو دؤنَمده بیزیم میللتیمیزین تأسسوفلر اولسونکی پایی اولمور. سییاسیلشمه دؤنَمی، پهلوی رژیمی ایله باشلاییر بیزده؛ او تایدا ایسه سووئتلر بیرلییی ایله. بو زاماندان بویانا ایکی آذربایجان موحیطینده یارادیجیلیق موحیطی ده فرقلی جهتده گئدیر. او تایدا یارادیجیلیق وار، اؤزللیکله نثر بؤلومونده، بو تایدا ایسه قورخو ایچینده یاشایان بیر ادبیات یارانیر. بو ایسه، بیزیم یارادیجیلیغیمیزی کؤلگه آلتینا سالیر. یعنی بیزیم یارادیجیلیغیمیز، “محصولوموز” هر میللتدن قاباق یارانسا دا، اونلاردان سونرا اوزه چیخیر. بیزده سربست شعر، فارسلاردان قاباق باشلاییر؛ آنجاق سونرالار اوزه چیخیر. بو ایسه، بیزیم محصولوموزون باشقالارینین محصولونون آردیندان سوروندویو کیمی گؤرسهنیر. حالبوکی بئله دئییل، مدرن نثری بیز تانیتدیریریق. آنجاق محصولوموزدان باشقالاری یارارلاناراق اونلارین آدی ایله تاماملانیر.
ترجومه مسألهسینه ایسه، من بیر سؤیلم (گفتمان) کیمی باخیرام. گادامئر ترجومهنی بیر “یوزوم=تأویل” بیلیر. حتتا دئییرکی ترجومه، یوزومون کامیللشمهسیدیر کی ترجومهچی گؤزونون قاباغیندا اولان کلمهلر واسیطهسییله بو ایشی گؤرور. گادامئره گؤره قاوراییش (فهم)، ایدراک اولدوغو یئرده، ترجومهیه ائحتییاج یوخدور. آنجاق بیز باشقا بیر دیلی یاشامیریق. او دیلده یاشانانلاری، اؤز دیلیمیزه چئویردیکده “قاوراییش” آدلی آنلاییشا چاتیریق. باشقا اینسانلارین کولتورو ایله تانیش اولماغین هئچ بیر ضرری یوخدور. بیزیم بیلگی دایرهمیز آرتیر. باشقا یاندان ایسه، دیلیمیزین گلیشمهسینه، گونجل اولماسینا، پاخیر باسماماسینا یاردیمچی اولور. بو گون بیز مدرن ادبیاتدان دانیشدیق. بیلیرسینیزمی بو مدرن ادبیاتی، ترجومه یولو ایله منیمسهمیشیک بیز؟ صنایعلشمه اؤزو بیر باتی متنیدیر. باتی کیملیکلی بیر متندیر. آنجاق بیز اونو اؤز موحیطیمیزه کؤچورمکله اؤز بیلیمیمیزه آرتیرماقلا گونجللشمیشیک. بونا گؤره، بیزه بو گون ترجومهده ائحتییاجدیر. بو ترجومهلر بیزی، گون متنی ایله تانیش ائدیر.
۹)بعضیلری یارادیجیلیغی، علاجسیزلیقدان تاپیلمیش چاره کیمی دهیرلندیریرلر. بئله کی یارادیجیلیق موطلق گرگین دورومو یاشایان یازیچیلاردان گؤزلهنیله بیلیر. سیز یارادیجیلیغین اساسلارینی نهده گؤرورسونوز؟
ج-بو سوالینیزدا اولان دوشونجهنین اوست- باشیندان فارسلار دئمیشکن “کلی گویی” یاغیر. ادبیاتچی اوچون بو ایکی دوروم یعنی “گرگین” ویاخود “زنگین” دورومو یاشاماق هر ایکیسی یارادیجیلیق قایناغی اولا بیلر. اؤرنکلر ده وار. آوروپا کلاسیکینده، عومومییتله ادبیاتی زنگینلر اوچون یازماق وار ایدی. یازارلارین بیر چوخو ایسه زنگین طبقهسیندن دئییلدیرلر. اونلارلا موناسیبتی یوخ ایدی. بو گون یارادیجیلیغین ان بؤیوک انگلی واختی ایتیرمکدیر؛ و یاخود باشقا سؤزله دئسک “مشغولییت”دیر. کئچمیش یازیچینین بو گونکو قدر مشغولییتی یوخ ایدی. بو گون یازیچی ایشله برابر، باشقا مشغولییتلر ده آلیر. اینتئرنئت او جوملهدندیر. ریفاها و تفریحه، اَیلنجهیه فیکیرلشمک بیر باشقا مشغول ائدیجی فاکتورلارداندیر. تکجه بیزده بئله دئییل. باتیدا دا بئلهدیر. بو گون باتی ادبیاتی، مدرن دونیادا یاراتدیغی قدر یارادا بیلیرمی؟ منجه هم بیزده، هم دونیا ادبیاتیندا، ادبیات دیلی، تئکنولوژی و بیلیم (علم) دیلی قارشیسیندا گئریلهمهیه باشلاییر. داها دوغروسو یئنیلمهیه طرف گئدیر. ادبیات تئکنولوژی دیلیندن بیر ابزار کیمی ایستیفاده ائتمهمهلیدیر. چونکو بئله اولان حالدا ادبیات دیلی آشاغیلایاجاقدیر. یعنی ادبیاتین دیلینه اولان ان بؤیوک ضربه، اونون تکمعنالی اولماسیدیر. ادبیاتدا، سؤزجوکلر ان چوخ آنلامی ایله سئچیلیر. تئکنولوژی و بیلیم دیلینده ایسه هر بیر سؤزجوک بیر آنلامی قاوراییر، ادبیاتین دیلی، بو قدر آشاغی یئندیکده یاریشدا اوتوزاجاقدیر. ادبیات هر زامان یئنی موناسیبتلر قورماقلا مشغول اولمالیدیر. حتتا شابلونلاشمیش، کیلیشهلشمیش آنلاییشلاری بئله، یئنی موناسیبتلرله دئمهلیدیر.
۱۰)یازیچینین ان بؤیوک قورخوسونو، باشقاسینین تاثیرینده قالماق گؤرمک اولارمی؟ بونون یارادیجیلیقدا تاثیری نئجه اولا بیلر؟
ج-“پست قورولوشچولار=پساساختارگرا” اؤزللیکله ژولیا کریستووانین اؤنم وئردییی بیر نظرییه یعنی “متینلر آراسیلیق یا بینامتنییت” واردیر. بعضن بیر یازارین متنینین باشقا یازارین متنینه کئچمهسینی “تأثیر” آنلاییشییلا آچیقلاییریق. کریستووا “متینلر آراسیلیق” اصطلاحی ایله بونو چؤزمهیه چالیشیر. دوغرودور بو نظرییهده، هر بیر متن اؤز کیملییینی قورویور و ایشاره ائتدییی متندن مستقل اولاراق یارانیر. آنجاق “تأثیر” سؤزونو بیرآز مسامحه ایله بیر چرچیوهیه سالماق اولار. بوندان علاوه ژاک دئریدانین نظرینده، ارسطودان گلهرک “میمهسیس” و “پاستیش” یعنی ادبی تقلید سؤزلری ده اؤنم داشیییر. “چنگیز آیتماتوو” دئمیشکن: یازیچیلیغین ایلک آنلاریندا بیر نوع دویغوسال و رومانتیک هوس، یازارین ذهنینی دولدورور. بو مرحلهده او تقلید مسألهسینه قاپیلا بیلر. بیر شئیلر اوخویور و گؤیلوندن کئچیرکی اونا تای بیر شئیلر یاراتسین، بو مرحلهده تقلید ائتمک و یاخود باشقاسینین تأثیری آلتیندا یازماق طبیعی بیر حالدیر. بعضن بو مرحلهده نیما یوشیج دئمیشکن تقلید اؤزو ده بیر نوع تشخیصدیر. یازار بو واسیطه ایله اؤز یولونو تاپیر. یاواش-یاواش پیشدیکده باشقاسیندان تأثیر ویاخود تقلید ائتمهسیندن یاخا قورتاریر.
۱۱)آذربایجانین دونیا ادبیاتینا وئره بیلهجک بیر اثری وارمی؟
ج-طبیعی کی وئرمیش. نیظامیدن توتموش فوضولی، آخوندزاده، ج محمد قولیزادهیه قدر دونیا ادبیاتینا وئردیییمیز پایلاردیر. آنجاق بیزده مسئله بیرآز گئجیکهرک بهره وئریر. اونون دا خاص ندنلری وار. بیرینجی بودورکی بیزده یارانان اثرلر، دونیا ادبیاتی اوچون بیرینجیلر سیراسیندا دئییل. ایکینجی درجهلی ادبیات ساییلیر. بو دا بیر حقیقتدیر. یعنی بوگون اورهان پاموکون اثری چیخیر دونیا ادبیاتی اونو ائله بوگون طلب ائدیر. بیزده ایسه، چوخ اوزون سوره چکیر. ایکینجی ندن بیزیم یاخشی اثرلریمیزی باشقا دیللره ترجومه ائدن ترجومهچیلریمیز یوخدور. بو گون تورکییه ادبیاتی دونیادا تانینیرسا اونون سببی ۱۹۵۰-دن بو گونه قدر باشلانان ترجومه نهضتیدیر. بو اؤلکهنین باشقا دیللری بیلن مترجملری، اؤزلرینین اثرلرینی او دیللره ترجومه ائتدیلر. داها یابانجی مترجملری گؤزلهمهدیلرکی اونلارین اثرلرینی اؤز دیللرینه ترجومه ائتسینلر. بیزده ایسه، بو ایشی اؤزوموزه بیر نوع آشاغی سوییهلیک بیلیریک. بیز گؤزلهییریک یابانجی بیر آدام گلسین بیزیم دیلی اؤیرنسین سورادا ادبیاتیمیزی اؤز دیللرینه چئویرسین. بو، هئچ زامان اولمایاجاق. هر ایکی آذربایجاندا ان آزیندان اؤز آنا دیللریندن سونرا باشقا بیر دیلی یعنی فارس و یا روس دیللرینی ده بیلن چوخدور. بیز اؤز اثرلریمیزی بو دیللره ترجومه ائتمکله نه قدر تانیتدیرمیشیق؟ گؤرمهیه ایش چوخدور گلین فیل قولاغینین دیبینده یاتماقدان اویانماغا طرف گئدهیین.
۱۲)گلیشمیش غرب اؤلکهلری تکنیک باخیمیندان چوخ گوجلودورلر. بئله بیر حالدا کی ایندیکی دونیا ادبیاتیندا تکنیکلر اساس توتولور، شرق ده دونیا ادبیاتینا وئره بیلهجک اثرلر یارانیر. اؤرنک اولاراق تورکیهنین اورهان پاموکو و یا ژاپن دا موراکامی کیمی یازارلار نوبل اؤدولونو قازانا بیلیرلر. بونون سببلرین نهده گؤرمک اولور؟ بیزده ده بئله بیر اثرلرین یارانماسین گؤرمک اولارمی؟
ج-بلکه بو سوالینیزین جاوابینا دولایی اولاراق دانیشیقلار آراسی توخونموش اولموشام. آنجاق اونا یئنی و دقیق جاواب وئرمک اوچون ویلیام فاکنئرین بیر سوالا وئردییی جاوابی بوجاغیندان یاناشماق ایستهییرم. اوندان سوروشورلارکی: بیر یاخشی یازیچی اولماق اوچون، خاص دوستور )فرمول، DÜSTÜR) واردیرمی؟ او جاواب وئریر: “۹۹ فاییز ایستعداد..، ۹۹ فاییز نظم ایله انضباط…، ۹۹ فاییز ایشلهمک” سوالینیزدا آد چکدییینیز یازارلاردا شوبههسیز بو اوچ فاکتورو گؤرهجکسینیز. پاموک دوغورداندا بیر نابیغهدیر. ایشینده انضباط حاکیمدیر. عینی حالدا چالیشقاندیر. چوخلاری نوبئل آلماغی بیر یازار اوچون، اونون یارادیجیلیغینین سونو کیمی دهیرلندیریرلر. ظن ائدیرم رحمتلیک محمدعلی فرزانهنین خاطیرهلرینده اوخوموشام کی یازیر: غلامحسین ساعدی اونا دئییر کی خاطیرهلرینی یازسین. اوستاد فرزانه اونون جاوابینی ساعدینین اؤزونون دئدییی سؤزه استناد ائدهرک دئییرکی: سیز (یعنی ساعدی) هارداسا دئمیشدینیز کی هر بیر یازیچی، خاطیرهلرینی یازماغا باشلاماقلا اؤزونون یارادیجیلیغینین سونا چاتماسینا امضا آتیر. چوخلاری پاموکون نوبئل آلماسینی (اؤزو ده گنج چاغیندا) اونون یارادیجیلیغینین سونا چاتماسی کیمی دهیرلندیریردیلر. آنجاق بو استعداد صاحیبی بئله اولمادی. داها گوجلو اثرلر یازدی. بو مرحلهیه یئتیشمک اوچون فاکنئرین دئدیکلرینه من ده بیر کلمه آرتیرماق ایستهییرم: ۹۹ فاییز اوخوماق.
۱۳)نوبلدن سؤز گلدی. بیلدیییم قدر سون زامانلاردا نوبل اؤدولو اولدوقجا نثره تعلق تاپیر. بئله نظره گلیر کی شعر، دونیادا دورغون بیر فضا یاشاییر. بئله دئییل می؟ یوخسا باشقا ندنلری وار؟
ج-یارادیجیلیق، یارادیجیلیقدیر. ۲۰.جی عصرین اورتالاریندا، آوروپادا بئله نظره گلمیشدیلرکی آرتیق “رومان”-ین عصری سونا چاتمیش. رومان اؤلموش. آنجاق بئله اولمادی. رومان وار گوجو ایله قابیقلارینی، ییغینتیلارینی تؤکدو. یئنی، اؤزو ده حئیرت ائدیجی فضالارلا اؤزونو یاشاتدی. شعر ده بئلهدیر. دئدیییم کیمی یارادیجیلیغین یاخشیسی ژانریندان آسیلی اولمایاراق اؤزونو یاشادیر.
۱۴)ندن آذربایجاندا شعر چوخدور؟ نثره اوز گتیرن چوخ آزدیر؟ (البته بئله دئمکده آشاغیلاماق قصدیم یوخدور بلکه ندنلرینی اؤیرنمک ایستردیم.)
ج-باشقا میللتلرله موقاییسه ده، آذربایجاندا هئچ ده شعر چوخ دئییل. بیزده نثرین آزلیغی بیر چوخلاری آراسیندا بو فیکیری یایغینلاشدیرمیشکی گویا شعر، بیزده چوخدور. شعر چوخ دئییل. باشقا ژانرلاریمیز گلیشمهمیش. ایشلنمهمیش. مثلن بوتون میللتلردن چوخ قاباق، بیز ده داها چوخ کؤشه یازاری اولموش کئچمیشده. “اکینچی” قزئتینده چاپ اولان کؤشه یازیلاریندان توتموش “ملانصرالدین” قزئتینه قدر. حتتا سید جعفر پیشهورینین آذربایجان قزئتینده کی یازیلارینا قدر. آنجاق، بونو بیز داوام ائده بیلمهدیک. بو ژانر بیزیم ان ایشلنمهین ژانرلاردان بیریدیر. حتتا فارسلاردا دا بو ژانر یئترینجه یوخدور. تورکییه ده ایسه، بو ژانر، نثرین گوجلو قوللاریندان حئساب اولونور. تنقیدچی “نوراله آتاچ”-ی بو ژانرین هم مدرن بانیسی هم ده گلیشدیرهنی بیلیرلر. بو گون تورکییهنین ان آدلیم یازار و شاعیرلری، او اؤلکهنین همی ده آدلیم کؤشه یازارلاریدیرلار. جمال ثریا (دیری ایکن)، حیلمی یاووز، آتااول بهراماوغلو، الیف شافاق، حتتا اورهان پاموک و… .
بیزیم ادبیاتیمیزدا بو ژانرلارین اولماماسی هر زامان شعرین چوخ گؤرسهنیلمهسی کیمی گؤرونموشدور. خوشبختلیکدن بوگون بیر چوخلاری نثر بوشلوغونو دویاراق یازماغا قاتلاشمیشلار. بو ایشده دویوقلوق (آگاهی،( DOYUQLUQ ایله یازماغا باشلاسالار، نثریمیز داها استحکاملی اولاجاقدیر. هر شئیدن قاباق نثر تئکنیکلری ایله تانیش اولمالاری گرهکیر. تئکنیک، نثرده بیرینجی سیرادا دایانیر. تئکنیک یازارین داغینیق تجروبهلرینی دوزنلشدیریر. نثره اوز گتیرمهییمیزین ندنلری چوخ چوخدور. بو باشقا بیر قونودور. بیر-ایکی پاراگرافلا یاریمچیق قالاجاقدیر. قالسین باشقا بیر زامانا.
۱۵)ادبی تنقیدین ایندیکی دورومونو نئجه دهیرلندیریرسینیز؟
ج-ادبیاتیمیزین ان آغریدیجی یئرینه توخوندونوز. بونا باخمایاراق کی بیزیم یئنی تنقیدیمیزین ان آزیندان ایکی یوز ایل کئچمیشی وار. آنجاق بو ساحهده ان تنبل اولانی دا بیزیک. ایکی یوز ایل دئدیکده ائله بئلهسینه دئمیرم. آخوندزادهنین “نظم و نثر حاققیندا” یازدیغی تورکجه مقالهسی، و فارسجا یازدیغی “کریتیکا” آدلی مقالهسی یئنی تنقیدچیلیییمیزده بؤیوک اؤرنکدیر. آنجاق زامان کئچدیکده بو ساحهده گؤردویوموز ایشلر هئچ حددیندهدیر. بو سؤزله آراسیرا یازانلاریمیزین-و ائله من اؤزوم ده اونلارین ایچینده- اَمهیینی ایتیرمک ایستهمیرم. آنجاق سون یوز ایلی نظره آلساق بارماق ساییسی قدر تنقیدی اثریمیز چیخماییبدیر. طبیعیکی بو گون دوروموموز هئچده قناعتبخش دئییل. دوزونو ایستهسهنیز، بو ایشی هامی، تنقیدچیدن گؤزلهیر. آنجاق اوزاق یئره گئتمهدن ائله تورکییه ادبیاتینا باخساق گؤرهریک کی اورادا تنقید ایشی تکجه تنقیدچی آدییلا تانینانلارین اوزهرینه قویولماییبدیر. تورکییهنین آدلیم یازار و شاعیرلری، هَمی ده ان بؤیوک تنقیدچیدیرلر. احمد هاشیم، ملیح جئودت، اورحان ولیدن توتموش جمال ثریا، آتیلا ایلهان، ایلهان برک، حیلمی یاووز، انیس باتور، اورهان پاموکا قدر. یعنی بونلار، یارادیجیلیقلا یاناشی تئوری ایله ده تانیشدیرلار. اونو، یارادیجیلیقلاریندا ایجرا ائتمکلری ایله یاناشی اؤزلری ده تئوری ایرائه ائدیرلر. یازیقلار اولسونکی بیزده یازان شاعیرلر بئله دئییل. اونلار هر شئیی تنقیدچیدن اومورلار. بس اؤزلری نئجه؟ چیخان کیتابلار حاقدا فیکیر سؤزلری سؤیلهیه بیلمزلرمی؟ طبیعیکی اولار. من بیر کیمسهنی قیناماق ایستهمیرم. آنجاق منیم بوردا وورغولادیغیم کیمی هر بیر کیمسهنی دیندیریریکسه تنقیدین یوخلوغوندان دانیشیر. حاقلیدیر. آنجاق هاچاناجاق بئله اولمالیدیر؟ سؤزومون کسهسی بودورکی بونلار هامیسی اوخومامازلیغا قاییدیر. هئچ کیمسه اینجیمهسین مندن، بو گون بیز هامیمیز، باشدا همت شهبازی اولماقلا یاناشی اوخوموروق. بیر کیتابی اوخودوقدا، بیر پاراقیرافلیق اونون حاقدا دانیشماغا سؤزوموز یوخدور. اوخوماقدان سوال یارانار. سوال تنقیدچیلییین بینؤورهسیدیر. چونکو اثر حاقدا سوال یاراندیقدا درحال جاواب تاپماغا چالیشیرسان. و سنین بو جاوابین تنقیدچیلییین باشلانغیجی، اؤزو ده اؤنملی باشلانغیجیدیر. گلین تنقیدچیلیییمیزی ساده و کیچیک و بیر جوملهلیک باخیشا ساتمایاغین. اوخوماقلا سورغولاریمیزی و سونرا دا جاوابلاریمیزی گئنیشلهدهیین. بو گون امینلیکله دئمک اولارکی ادبیاتیمیزدا اوخوجولوق غیر پروفئسیونالدیر. ۷۰-جی اون ایللیکده اوخوجولوق داها پروفئسیونال ایدی. یازیقلار اولسون کی او دؤنَم یازیب یارادانلاریمیز دا بو گونون خستهلییینه یعنی اوخومامازلیغینا دوچار اولموشلار. من هامینی قیناماق ایستهمیرم. آنجاق بو گئرچکلییی آچیق کؤنوللولوکله قبول ائتمهلیییک.
بو گون دونیا تنقیدچیلییینده، ادبی تنقید آدیندا بیر آنلاییش، داها اؤز یئرینی ایتیرمیش. هر نه وار “نظریه”دیر. اونون یئرینه “نظریه=قورام” سؤزوندن ایستیفاده اولور. بونون دا سببی وار. بیر اثردن یازان و یا دانیشان یازار: یالنیز او اثرین چرچیوهسینده قالمیر. اونون ادبی جهتینی گؤرمور. اونونلا یاناشی، فلسفهدن، پیسکولوژیدن، سوسیولوژیدن وسایرهدن ده دانیشیر. یعنی سیز مثلن رولان بارتی اوخویاندا، هانسی ساحهدن دانیشدیغینی بیلمیرسیز. هر شئیدن دانیشیر هئچ ندن ده دانیشیمیر. ادبیاتین ایچینده فلسفهدن، فلسفهنین ایچینده ادبیاتدان، سوسیولوژیدن دانیشدیغینی گؤرورسن. طبیعیکی بیزیم تنقیدچیلیییمیز بئله بیر “نظرییه” ساحهسینه اوخوماقلا یئتیشه بیلر. آنجاق بیز هلهلیک بونو ایستهمیریک. اوندان یئنی تنقیدچیلییین ایلک چاغلاریندا ایشه توتولان ایشلهیینی گؤزلهییریک. بو دا اوخوماقلا اولا بیلر.
۱۶)بیراز اؤزونوزدن دانیشاق. دانیشگاهدا فارس ادبیاتی اوخویوبسوز ائله دیر می؟
ج-ائلهدیر. تبریز دانیشگاهیندا فارس ادبیاتی اوخوموشام. اؤزوم موغاندا بویا-باشا چاتمیشام. ایندی ده بورادا ساکینم.
۱۷)بو دورومدا هانسی سبب دن آذربایجان ادبیاتینا اوز گتیردینیز؟
ج-منیم آذربایجان ادبیاتینا ماراغیم دانیشگاهدان قاباغا عاییددیر. ایلک شعریم “وطن” آدیندا ۱۳۶۹ دا یعنی بیر ایل دانیشگاها گئتمهمیشدن قاباق چاپ اولوبدور. او زامان بیر چوخ شاعیرلر ایلک باشلانغیجدا فارسجا یازماقدان باشلاییردیلار ایندیکی دورومون ترسینه اولاراق. ایندی اکثر حالدا، یازانلاریمیز آنا دیلینده یازماغا باشلاییرلار. او زامانلار تورکجه کیتاب تاپماق اولمازدی. فضولینین دیوانینی تاپماق اوچون هر یئری آلاخ-بولاخ ائلهدیم. هر زامان گؤز-قولاغیمی آذربایجان رادیو-تئلویزیونونا دیکیردیم کی هارداسا بیر موغننی ماهنی آراسی بیر غزل اوخویاجاقدیر. قلم الیمده اونون اوخودوغو غزلی یازیردیم. کلاسیمیزدا منه تای چوخلاری وار ایدی. “رامیز تاینور” موغننیلرین اوخوماقلاریندان بیر بؤیوک دفتر شعر توپلامیشدیر. بئلهلیکله منیم هوسیم آنا دیللی ادبیاتا آرتدی. بو هوسله ده یاشادیم. یادیمدادیر: فضولی دیوانینی کیریل الیفباسیندان ایکی یوز صحیفهلیک بیر دفتره کؤچورموشدوم. اوندا هله دانیشگاها گئتمهمیشدیم. عمیم نوهسی فرهاد اؤزو ده ادبیاتچی ایدی، باخدی منیم ایشیمه دئدی کی: بو ایش فیل ایشیدیر. بیز بو سئوگی ایله یاشاییردیق. آنجاق دانیشگاه منیم آخدیغیم جیغیری دَییشدی. یئنی و چاغداش دونیا ادبیاتی ایله تانیش اولدوم. اؤزللیکله پرافئسیونال یازمامیشدان قاباق اوخوماغا داها چوخ اؤنم وئردیم. دانیشگاهدا عمومییتله کلاسیک ادبیاتی “فقهاللغه” باخیمیندان اوخویوردوق. یعنی لغتلرین آنلامینی آچیقلاییردیق. کلاسیک ادبیات اؤزو ده هئچ دانیشگاهدا بیر گون گؤرمهدی. لغتله مشغول اولدوقدا، اؤیرنجی اوخودوغو متنین نه دئدییینی بیلمیردی. هئچ زامان اونوتمارام منیم جیغیریمی دَییشن کیتابلاری؛ دوکتور رضا براهنینین کیتابلاری، اؤزللیکله “قصهنویسی” کیتابینین ایلک ۲۰۰ صحیفهسینی. بو کیتابلا من بو نتیجهیه چاتدیم کی ادبیات هارداسا یئر اوزونده یارانا بیلر. او زامانا قدر ادبیاتی، کلاسیک ادبیاتین ائتکیسی نتیجهسینده گؤیلرده اولدوغونو بیلیردیم. داها دوغروسو بو زاماندان منده ادبیاتا داها چوخ اجتماعی بوجاقدان یاناشما دویغوسو یاراندی. اوخودوم…اوخودوم… یورولمادان اوخودوم. آنجاق یئنه ده سوسوز قالدیم. هفته ایچی، بئش کیتاب اوخومادان دینجلمزدیم. دانیشگاهین و تبریزین تربیت ایله میللی کیتابخاناسینا دا عضو اولدوم. هر بیریسیندن هفته ایچی کیتاب آلیردیم. تبریز دانیشگاهیندا کیتابخانادا ایشلهین کیتابچیلاردان بیری بیر گون منه دئدیکی: “سن قورتاریب گئتسئیدین بیز ده راحات اولاردیق” طبیعی کی بونو آجیق اوزوندن دئمیردی. اونلار همیشه هوسله منه کیتاب وئریردیلر.
دانیشگاهدا ایکینجی مسئله، ادبی ییغینجاقلار ایدی. او زامان ادبی ییغینجاقلاردا اولان دارتیشمالار اولوردو. دریدن-قابیقدان چیخان شاعیرلریمیز وارایدی. اونلار دا منه تای ادبیات سوسوزلاری ایدیلار. اونلار گنج ایدی؛ ۷۰.جی اون ایللییین ادبیاتینی اؤزو ده مدرن ادبیاتینی یارادانلار اولدولار. چالیشدیلار…چالیشدیلار نتیجه ده آلدیلار. بونو من الیمده اولان “آذربایجان شعرینده مدرنیزم” آدلی کیتابیمدا آچیقلامیشام. بونلار بیزه شوخلوق گلیر. آنجاق حقیقتن بو ادبی ییغینجاقلاردان میثال اوچون: هادی قاراچای، کیان خیاو و باشقالاری چیخدیلار. رحمتلیک یحیی شئیدانین مهد آزادی قزئتینده تورکجه صحیفهسی و همین قزئتین “آدینه” صحیفهسینی چیخاران قاسیم تورکان جنابلارینین بو گنجلرین اثرلرینی یایماقدا چوخ دانیلماز روللاری وارایدی. بونلاری لازیم اولسا داها آرتیق آچیقلاماق اولار.
۱۸)گلهجک پلانلارینیز بارهده بیلمک ایستردیک. یئنی کیتاب یا کیتابلارینیز نه حاقدادیر؟ حاضیردا هانسی اثر اوزهرینده ایشلهییرسینیز؟
ج-بوشلوقلاریمیز چوخدور. فلسفه و نظریه اوزره بوشلوغوموز واردیر. بونا گیریشمک داها چتیندیر. چونکو یئنی دوشونجه ایله یاناشی یئنی کلمهلر، اصطلاحلار دا بو ایشه لازیم اولور. حتتا دونیادا بعضن کئچمیشده اولان اصطلاحلارا دا بئله یئنی آنلاییش وئریرلر. بو داها چتیندیر. بونلاری ایچ ائلهییب قارشیلیقلی اصطلاحلار یاراتماق داها چتیندیر. بونو تورکییه ده ایشلهنن اصطلاحلار بیر قیسمینی حل ائدیر. آنجاق چوخ زامان اؤزون کلمه یاراتماق مجبورییتینده قالیرسان. فلسفه و نظریه داها دوغروسو دوشونجه اوزره بوشلوقلاری گؤردوکده “مدرنیته و مدرنلیک” کیتابیمی ایشلهدیم. بو کیتاب یاخشی قارشیلاندی و گؤرونور منیم اؤزومون سوسوزلوغوم اولدوغو قدر اوخوجونون دا بو ساحهده سوسوزلوغو وارایمیش. بونون آردیندا بو ساحهده ایکی کیتاب دا ایشلهمیشم. “پستمدرنیزمین دورومو”، پست مدرن دوشونرلردن توپلو مقالهدیر. “مدرنیته و مدرنلیک” کیتابینا تای. ایکینجیسی ایسه “پستمدرنیزم سؤزلویو” کیتابیدیر. بو دا پستمدرنیزم آخیمیندا یارانان و ایشلهنیلن اصطلاحلارین ایضاحلی سؤزلویودور. بو آرادا کلاسیک ادبیاتی نظردن قاچیرمامیشام. اؤیرنجیلیک زامانیندان آذربایجانین ۸.جی عصرده یاشامیش حکمدار شاعیری “قاضی برهانالدین”ین “تویوغلار” شعرلری منی هر زامان دوشوندوروردو. “تویوغ” شعری آذربایجان شعرینه عاییددیر. نسیمیده ده وار. آنجاق برهانالدینین تویوغلاری چیلخا شعرلردیر. دوشونجهلری ده اجتماعیدیر. بو کیتابا بیر ۵۰ صحیفهلیک اؤنسؤزده “قاضی برهانالدین” و “تویوغ” شعرینی تانیتدیرمیشام. کیتابی بوتا یایینائوی چاپ ائدهجکدیر.
حاضیردا منی چوخ مشغول ائدن “آذربایجان شعرینده مدرنیزم” آدلی ایشیمدیر. بو گئنیش و سانباللی بیر ایشدیر. چوخداندیر ایشلهییرم. داها یورولموشام بونون الیندن. بئزیکدیریبدیر منی. چونکو دئدیییم کیمی نثریمیز حاققیندا دا ایشلهمک قصدیم وار.
۱۹)بیلدیییم قدر واختینیزین آز اولدوغونا باخمایاراق هله ده واخت ایتیرمهدن یازماقلا مشغولسونوز. چاپا وئردییینیز کیتابلار دئمک اولارکی گونئی ده بیرینجیلردن اولوب. بو باره ده نه دئمک ایستردینیز؟
ج-بیزده هر ساحه ده بوشلوق وار. من بو بوشلوقلاری تاپماقدا سررشتهم یاخشیدیر. واختیندا شعریمیزده تنقیدین اولماماسینی دویدوم. قاتلاشدیم یازماغا. نتیجهده ۱۳۸۳.ده “نقد شعر معاصر آذربایجان” چاپ اولدو. اؤتن ایلده بو کیتابین ایکینجی چاپی دا چیخدی. دونیا ادبیاتینین اینجیلرینین یئرینی بوش گؤردوم. “تی.اس.ائلیوت”ون “چوراق اؤلکه”سینی؛ لورکانین شعرلرینی “آخشام اوستو ساعات بئشده” عنوانیندا چاپا وئردیم. حیکایهچیلیکده بؤیوک بوشلوق وار. حیکایهچیلیک اوسلوبو و تئکنیکلری حاقدا بیزده کیتاب یوخدور. بو پلان بؤیوک بیر پلان ایدی. من ده واختیم اولدوغو قدر “مدرن شعریمیز” حاقدا دوشونوردوم. بونا گؤره اَن وئریملی یول هلهلیک بو حاقدا ترجومه ایدی. اونا گؤره “حیکایهنین ایمکانلاری” کیتابینی ایشلهدیم…
۲۰)”حیکایهنین ایمکانلاری” آدلی کیتابینیز، حیکایه یازانلارا پرافئشنال سوییهده تئکنیکی یوللار گؤستهریر. بو باره ده آرتیق آچیقلایاسیز.
ج-بو کیتابدان منیم مقصدیم “حیکایه”نین تئکنیکلرینی اؤیرتمک ایدی. حیکایه یازارلاریمیزین الینده، حیکایه تئکنیکلرینی اؤیرهدن بیر کیتاب یوخایدی. بعضیلری بئله فیکیرلشیرلر کی: حیکایه یازماق، ائله قدیم ناغیللار کیمی خام ریوایتلری بیر-بیرینین آردینا دوزمکدیر. ایندی دونیا حیکایهچیلییینده حیکایهنین مثلن “راوی”سی حاقدا او قدر گؤتور-قوی ائدیبلرکی ایندی یالنیز “راوی”دن دانیشماق بیر کیتابلیق سؤز طلب ائدیر. بعضن حتتا بیر روماندا نئچه نوع روایتدن استفاده اولونور. راویلر چئشیدلی دورومدا اولورلار. سیز بونو توتوشدورون دونیادا گئدن ادبی آخیملارلا. گؤرون بیر روماندا بئله اولان حالدا، بیر آخیمدا، بیر ادبی مکتبده نه قدر اولار؟ “حیکایهنین ایمکانلاری” کیتابیندا منیم داها چوخ تاکیدیم اوندا گئدن تنقیدی مقالهلر اوزره ایدی. حیکایهلرین یانی-سیرا گلن تنقید داها اوخوجونو عملی بیر تنقیدله اوزبهاوز ائدیر. بئله دئمک اولارکی بو کیتاب داها چوخ نئجه دئیرلر “کارگاهی” بیر کیتابدیر.
۲۱)دونیانین تانینمیش یازارلاریندان اولان ائرنئست هئمینگوئی اؤز شاگیردینه حیات بویو اوخونماسی ضروری اولان ۱۵ اثرین سیاهیسینی وئریر. سون سوال اولاراق هانسی اثرلرین اوخونماسینی آذربایجان ادبیاتینین گلیشمهسینده تاثیرلی گؤرورسونوز؟
ج-ادبیاتیمیز اوچون تاثیر قویماق، سلیقهدن سلیقهیه فرق ائدیر. مندن سوروشورسونوز دئییرم: داستایوفسکینین بوتون اثرلری باشدا “کارامازوف قارداشلاری” اولماقلا. “ایتالو کالوینونون” حیکایهلرینی. شعرده ایسه ائلیوتون “چوراق اؤلکه”سینی وورغولاماقلا یاناشی عمومییتله مدرن شعری اوخوماغی فایدالی گؤرورم.
آذربایجان نثریندن ایسه آنار ریضانین اثرلرینی. احساس ائدیرم آنار ریضانین اؤزللیکله کیچیک حیکایه و پووئستلری دونیا شاه اثرلری سیراسیندادیر. تاسسوفله بونو بیز لاییقینجه اوخومامیشیق. اوتایدا اونون وظیفه توتدوغو اوچون، قارشی طرفلری اؤزللیکله آزاد یازارلار اوجاغی، اونون اثرلرینی، شخصی یاشاییشینا قوربان وئریرلر. علیهینه تخریبات ایشی آپاریرلار. آنجاق اونون اثرلری نه گناه ائتمیش؟! عمومییتله نثریمیزده ایکینجی نسیل نثر یازارلاری: آنار رضا، اسماعیل شیخلی، اکرم ایلیسلی، عیسی مغنا، ائلچین افندییئو. بونلار قاچینیلماز یازارلاردیر. سونراکی یازارلاردان ایسه مولود سولئیمانلی و کامال عبداله یئنی جیغیرلار صاحیبیدیرلر. بونلاردان داها اؤنملیسی و ان چوخ سئودییم آذربایجان ادبیاتینین اینجیسی “کیتاب ددهقورقود”-و مطلق اوخوماغی تکلیف ائدردیم.
بونلارلا یاناشی هر شئیدن داها چوخ یئنی نظریهلر و تنقیدی اثرلری اوخوماغی اؤنملی گؤرورم. بونلار بیزی بایاغی یازماقدان اوزاقلاشدیریر. نظریم بو دئییلکی بونلاری اوخودوقدا، اونلاردا نه یازیلدیغینی بلاواسیطه اؤز یازدیقلاری متنه کؤچورسونلر. بونلار نئجه یازماغی اؤیرهدیرلر. اؤزللیکله داها چوخ ادبیاتلا ایلگیلهنن: میخائیل باختین، رومن یاکوبسون، تئودور آدورنو و داها چوخ رولان بارتی اوخوماغی یارارلی گؤرورم.
بونلارلا من ادبیاتی ساغمال-سوبای ائتمک ایستهمیرم ادبیاتین معاصر-کلاسیکی یوخدور. ادبیاتین یاخشیسی هر زامان یاخشیدیر.
۲۲)صمیمی اولاراق بیر سوال. آذربایجان شعرینده بوش بوغازلیق آرتیبمی؟
ج-من “بوش بوغازلیق” کلمهسیندن استفاده ائتمیرم. اونون یئرینه “اوزونچولوق” دئییرم و بونو دا بئله ایضاح ائدیرم. بوش بوغازلیق قاییدیر شاعیرین فردی شخصییتینه. بونون ایسه فردی شخصییته توخونماق یوکو واردیر. اوزونچولوق کلمهسی ایسه قاییدیر شعره. یعنی من، متن ایله داها چوخ ایلگیلنیرم. اگر سیزین سوالینیزی دوزگون باشا دوشموشمسه داها راحات جاواب وئره بیلهرم. بو گون شعریمیزین اَن بؤیوک ایرادلاریندان بیری “اوزونچولوق”دور. شاعیرلریمیز، اؤز شعرلرینده “حذف” ائلهمکدن چکینیرلر. بئله نظره گلیرکی اونلار داها چوخ شعرلرینین کمییتینی چوخالتماق ایستهییرلر. من حتتا بعضن ایکی سطیرلیک قیسا شعریمیزده ده اوزونچولوق گؤرموشم. شعرده، “حذف ائلهمک” شاعیری بوتون شئیلری دئمکدن قورتاریر. شاعیر، شعرده هر نهیی آچیقلامامالیدیر. اوندا “حذف” باجاریغی اولمالیدیر. “حذف” شعری، هم اؤرتوکلو ائدیر هم اوزونچولوقدان قورویور. من بونون عملی اؤرنکلرینی “نقد شعر معاصر آذربایجان” کیتابیمدا دا وئرمیشم. شعر کرونولوژیک تاریخ دئییل کی هر شئیی یئرلی-یئرینده دقیقلشدیرهسن. یئرینده حذف ائلهمک هم اوزونچولوغون قارشیسینی آلار، هم ده اوخوجونو آسلاق ساخلار. اوخوجو هر زامان گؤزو بیر شئیین دالیسیجاق اولار. اونو آختارماغا، آراماغا چالیشار. تاپدیقدا ایسه ایکیقات سئوینر.


c: text/html

text:
قیریم تاتار تورکجهسی
قیریم تاتار تۆرکجهسی[۶]، قیریم تاتارجاسی، قیریم تاتار دیلی، قیریم تۆرکجهسی، قیریمجا یا دا قیریم دیلی ـ (قیریم تاتارجاسی: Qırımtatarca, Qırımca)، تورک دیللرینین قیپچاق قوروپونا باغلی بیر دیلدیر آنجاق بعضی اوغوز قروپونا عایید خوصوصیتلره ده مالیکدیر. رومینییانین دوبروجا بؤلگهسینده دانیشیلان شکلینه رومینییا تاتارجاسی آدی وئریلیر. قازان تاتارلاریندان آییرد ائتمک اۆچون قیریم تاتارجاسی آدلاندیریلیر. قیریم یاریمآداسینین یئرلی دیلی دیر.
آنا عونصورلرینی قیپچاق-دان آلمیش، لاکین باشقا تۆرک لهجهلری ایله ده قارشیلیقلی تاثیرده اولموشدور. عثمانلی دؤولتی ایله اولان سیخ علاقهلری اولان قیریم خانلارینین و باشبیلنلرینین عادتاً، ایستانبولدا تحصیل آلمالاری اوغوز دیالکتلرینین تاثیرلرینی گتیرمیشدیر. ایسماعیل قاسپیرالینین ایشلری ایله بو تاثیرلر یاخشیجا یئرلشمیشدیر. روس ایدارهسینه گیریلمهسی ایله ده روسجادان تاثیرلنمیشدیر. بوندان باشقا، سۆرگون ایللرینه گؤره اؤزبک دیلینین تاثیرلری ده گؤرولمکدهدیر.
آغیزلاریدَییشدیر
قیریم تاتارجاسینین اساس بو آغیزلاری وار:
- یالیبویو
- اورتایولاق (باغچهسارای)
- چؤل (شیمالی)
یالیبویو آغزی: یالیبویو ایفادهسی قیریمین جنوبوندا قارا دنیز ساحیلینده قالان و داغلارین وارلیغینا گؤره ده داخیلی بؤلگهلرله علاقه سی داها آز اولان اراضینی ایفاده ائدیر. بو بؤلگهده یئر آلان سوداق و باشقا بعضی قالالار قیریم خانلیغی اراضیسینده اولماسینا باخمایاراق بیرباشا ایستانبول (عثمانلی) طرفیندن ایداره ائدیلیردی. بو سببله آنادولودا یاشایان بیر چوخ اینسان مامورلوق، عسگرلیک و موختلیف معیشت واسیطهلری تامینی مقصدیله بو منطقهده مسکونلاشمیشلار. ائلهجه ده دنیز یولو ایله بلاواسطه عثمانلی لیمانلاری ایله علاقهلی اولمالاری سببی ایله ده موهوم تاثیر اولموشدور. بوتون بونلارین نتیجهسینده اورتایا چیخان یالیبویو آغزی، تورکیه تورکجهسینه اولدوقجا یاخین خوصوصیتلر گؤسترمیشدیر. بیر معنادا تورکیه تورکجهسینین بیر آغزیدیر، دئمک.
باخچاسارای آغزی؛ بیر طرفدن قیپچاق خوصوصیتلرینی داشییارکن بیر طرفدن ده ایستر قرامماتیک، ایسترسه ده لئکسیکاسی باخیمیندان اوغوز قروپونون خوصوصیتلرینی ده اولدوقجا چوخ ساخلایان بیر کئچید آغزیدیر. تورکیه تورکجهسی دانیشان اینسانلار طرفیندن کیچیک بیر سعیله باشا دوشوله بیلر. قبول ائدیلن ادبی دیل باغچهسارای آغزیدیر و یئرلی دیلده یازیلمایان اثرلرین چوخو بو دیلده قلمه آلینیر.
چؤل آغزی؛ قیریمین شیمالیندا قالان بوزقیر زوناسیندا یاشایان خالقین دانیشدیغی دیلدیر. تامامیله قیپچاق خوصوصیتلری داشیییر. نوقای دیلی و قازاق دیلینه یاخیندیر و تورکیه تورکجهسی دانیشان اینسانلار طرفیندن باشا دوشولمهسی داها چتیندیر.
تحصیلدَییشدیر
قیریمدا تاوریدا میلّی بیلیمیوردوندا و قیریم دؤولت موهندیسلیک و پداقوژی بیلیمیوردوندا قیریم تاتارجا موعلیملیک و ادبیات فاکولتهلری مؤوجوددور. همچنین قیریم بویونجا 16 عدد ایلک و اورتا مکتبینده قیریم تاتارجاسی درسلری سئچمهلی اولاراق وئریلیر.
باشقا دیللره گؤره قیریم تاتارجاسیدَییشدیر
قیریم تاتار، تورکیه تورکجهسی و آذربایجان تورکجهسیدَییشدیر
بیر ده باخیندَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- آنادولو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kırım Tatarcası»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۳ نووامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- ↑ Crimean Tatar at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ The status of Crimea and of the city of Sevastopol is since March 2014 under dispute between Russia and Ukraine; Ukraine and the majority of the international community consider Crimea to be an autonomous republic of Ukraine and Sevastopol to be one of Ukraine's cities with special status, whereas Russia considers Crimea to be a federal subject of Russia and Sevastopol to be one of Russia's three federal cities.
- ↑ To which languages does the Charter apply?. European Charter for Regional or Minority Languages. Council of Europe. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-12-25. یوْخلانیلیب2018-11-23.
- ↑ Reservations and Declarations for Treaty No.148 - European Charter for Regional or Minority Languages. Council of Europe. یوْخلانیلیب28 December 2016.
- ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Crimean Tatar". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ↑ ائتنولوگیا

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ویلهم هومبدلت یازیر: «خالقین دیلی اونون روحودور و خالقین روحو اونون دیلیدیر. بوندان گوجلو عینیلیک تصوور ائتمک چتیندیر.»
بیزیم جانیمیز، روحوموز، عشقیمیز، ووجودوموز، وارلیغیمز، شؤهرتیمز، شانیمیز اولان بو آنادیلیمیزین اوزهرینده چالیشماق بیزیم ان بؤیوک بورجوموز و آغیر وظیفهمیزدیر. دیلیمیز حاققیندا چوخلو مسلهلر وار کی، اونلارین حاققیندا هله ده گرک تدقیقاتلار اولسون، کیتابلار، مقالهلر یازیلسین. بیر دیلین آرادان گئتمهسینین قاباغینی آلماغا ان دوزگون یول او دیلی دوزگون اؤیرنیب و او دیلده گؤزل و هر طرفلی و هر ساحهده سانباللی اثرلر یاراتماق اولماسی آیدین بیر مسلهدیر.
آنجاق بیزیم چالیشقانلاریمیز هلهده کی هلهدیر، دیلیمیزین آدی اوستونده اؤز گوجلرینی- واختلارینی قویماقلا، بو دیلین گئت- گئده ضعیفلنیب آرادان گئتمه تهلوکهسینی هئچ ده یادا سالمیرلار.
آذربایجان دیلی ده ایللر بویودور نئچه آدلارلا چاغریلیر. بونو دا دئییم کی، بیزیم او قدر موشکول و مسلهمیز وار کی، اولان گوجوموزو و بو ساحهده صرف ائتمکله باشقا گؤره بیلهجهییمیز، فایدالی ایشلردن قالمالیییق، هله هر حالدا…
دیلیمیزین آدی بارهسینده، نه آدلا چاغریلماسی حاقدا، بیر نئچه نظر و بیر نئچه سؤز واردیر. بو حاقدا دئییلن سؤزلره بیر-بیر باشلایاراق اونلاری آراشدیرماق مقصدیله قاباغا گئدهجهییک:
«آذربایجان دیلی تورک دیلیدیر»
حقیقتن دیلیمیز اوزون زامان، تا قدیم واختلاردا، ۳۰-نجو ایللرین سونونا کیمی چوخ واخت تورک دیلی آدلانیب. صمد وورغون «رهبره سالام» شعرینده سونرالار «چادراسیز، بویاسیز، شن قیزلاریندان» صورتینده وئریلن میصراعین اصلی «چادراسیز، بویاسیز، تورک قیزلاریندان» اولوب. او دؤورون دیلچیلیک اثرلرینین آدیندا داها چوخ تورک دیلی اصطلاحیندان ایستیفاده ائدیلیب. مثلن م. شفیع واضحله. ای. گریگوریئوین، ل. لازئرئوین ل. بوداقووون، ن. نریمانووون (معلیمسیز تورک دیلینی اؤیرنمکدن اؤترو روسلار اوچون آسان کیتاب)، ۱۹۲۴-نجو ایلده آلتی مواللیفین یازدیغی و کومسیون صرفی آدی ایله مشهور اولان «تورکجه صرف-نحو» کیتابیندا و نئچه- نئچه باشقا کیتابلاردا دا آذربایجانجا سؤزو یوخ، محض تورکجه اصطلاحی ایشلهدیلیبدیر. بونلارین هامیسی بیزیم اوزاق- یاخین تاریخیمیزدیر. تورک دیلی اصطلاحینین نئجه آرادان قالخماسی و آذربایجان دیلی ایله نئجه عوض ائدیلمهسینین ده سببلری معلومدور. طبیعی، موختلیف سببلره گؤره سیرادان چیخاریلمیش، یوخ ائدیلمیش مدنی ثروتلرینی برپا ائتمهیه هر خالقین، او جرگهدن آذربایجان خالقینین دا حاققی وار.
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر»
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر» واریانتی دا گؤیدندوشمه سؤز دئییل، اونون دا اؤز تاریخی تجروبهسی و منطیقی عنعنهسی وار. مثلن تورکیهده رسمی ایستیفادهده اولونونان دیله هم تورک دیلی هم ده تورکیه تورکجهسی دئییرلر. بئلهجه اؤزبک دیلی ایله یاناشی- اؤزبکیستان تورکجهسی، قازاخ دیلی و قازاخیستان تورکجهسی، تورکمن دیلی و تورکمنیستان تورکجهسی کیمی، آذربایجان دیلی ایله یاناشی آذربایجان تورکجهسی ده ایشلتمک مومکوندور و بو چوخ طبیعی گؤرونور.
«آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر»
نهایت، «آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر» واریانتینین دا اؤز علمی و تجروبی اساسلاری وار. هر شئیدن اوّل اونا گؤره کی، «آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر»، شیمالی آذربایجاندا میللی مجلیسین تصویب ائتدیگی لاییحهنین متنینین بیر پارچاسیندان عیبارتدیر.
آذربایجان دیلی اصطلاحی داها چوخ ۳۰-نجو ایللردن سونراکی دؤورله باغلانسا دا اونون تا قدیمدن مؤوجود اولدوغونو دا اینکار ائتمک اولماز. تاریخ انیستیتوتونون آپاریجی علمی ایشچیسی، تاریخ علملری دوکتورو، واقیف پیرییئو یاریم ایل اوّل «ادبیات قزئت»-نده (۱۷ ایول ۱۹۹۲) درج ائتدیگی «آذربایجان دیلی اصطلاحی نه واختدان بللیدیر؟» آدلی مقالهسینده اونون ان آزی ۷۰۰ ایللیک تاریخی اولدوغونو گؤستریر. آذربایجان دیلی آنلاییشی ۱۹-نجو عصرده و ۲۰-جی عصرین اوّللرینده و دیل کیتابلارینین آدلاریندا موختلیف ترکیبلرده مؤوجود اولموشدور. دئیهک کی، بوداقووون کیتابیندا (۱۸۵۷)، میرزه عبدالحسینبهی وزیراووون کیتابیندا (۱۸۶۱)، نریمان نریمانووون «تورک-آذربایجان دیلینین مختصر صرف و نحوی»(۱۸۹۹) و باشقا کیتابلاردا او جوملهدن «تورک- تاتار- آذربایجانجا»، «تاتار- آذربایجانجا»، «تورک- آذربایجان دیلی»، موللا عبدالقدیر قرآنینین «عرب و آذربایجان دیلینه مخصوص درسلیک» (۱۹۱۱) الیازمالاریندا دا «آذربایجان دیلی» و «آذربایجانجا» اصطلاحلاری ایشلنمیشدیر.
نهایت، آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، آذربایجان سؤزو، هم آذربایجان خالقینی، هم ده آذربایجان دیلینی بوتون دونیادا تمثیل ائدیر. آذربایجان سؤزو رسمن علم عالمینده، دونیانین تدریس مرکزلرینده تورک دیللرینین اوغوز قروپونا داخیل اولان معیّن تورک دیلینین آدی کیمی قبول ائدیلیب و مشخّص بیر تورک دیلینین آدی کیمی ان موختلیف کیتابلارین، مقالهلرین آدیندا ایشلک بیر اصطلاح اولوب. آمئریکادا یازیلمیش کیتابلاردا، مثلن، «آذربایجان دیلینین اساس کورسو»، «آذربایجان دانیشیق دیلی»، گرد فرانکلین «تورکیه تورکجهسی و آذربایجان دیلی آراسیندا اوخشار و فرقلی جهتلر» مقالهسینده، دوکتورلوق تئزلرینده، مثلن، «آذربایجان دیلینین تؤرهدیجی فونولوگییاسی»، ایراندا آذربایجان دیلینه حصر اولونموش بوتون اثرلرده، ائلهجهده، تورکیه ده چاپ اولونموش چئشیدلی تدقیقات اثرلرینده آذربایجان دیلی بیزه معلوم اولان معیّن تورک دیلی مفهومونو، آنلاییشینی بیلدیریر.
تورک دیلی عاییلهسینده، موستقیل بیر تورک دیلی کیمی آذربایجان دیلی آرتیق اؤزونون هامی طرفیندن قبول ائدیلمیش یئرینی توتوب.
مسله بوراسیندادیر کی، آذربایجان تورکجهسی، تورکیه تورکجهسی، اؤزبکیستان تورکجهسی و س. سؤزبیرلشمهلری رسمی تئرمین دئییل. اونلاری تورک دیلینین موختلیف اراضیلرده حودودلانان لهجهلری معنالاریندا ایشلهدیرلر. تئرمینلر تورک دیلی، آذربایجان دیلی، اؤزبک دیلی و س. کیمی رسمی تئرمینلرین اولسا- اولسا، قئیری رسمی سینونیملری کیمی ایشلهنه بیلر.
آذربایجان تورک دیلی اصطلاحینا گلینجه، بو دا مؤوجود آدیاراتما عنعنهلرینه اویغون دئییل. بورا دا عینی دیلین آدلانماسیندا آچیقلانماسی چتین اولان آد تکراری وار. معلومدور کی، نه اوکراینالیلار اؤز دیللرینی اوکراینا- ایسلاویان دیلی، نه بئلوروسلار بئلوروس- ایسلاویان دیلی، نه نوروئچلیلر (نروژ) نوروئچ- ژئرمن دیلی و س. آدلاندیریرلار. بیر ده بونون معناسی وارمی؟ اوکراینا دیلی، اوکراینادا یاشایان بوتون خالقلارین، میللتلرین، ائتنیک آزلیقلارین (روسلار ۱/۲۱ فایز)، یهودیلرین، بئلوروسلارین، مولداولارین، آذربایجانلیلارین، تاتارلارین، قاقاوزلارین و س. اؤلکه دیلی اولا بیلرسه، آذربایجان دیلی بئله وظیفهنی نییه یئرینه یئتیره بیلمهسین؟
آذربایجان دیلی اصطلاحینی نؤقصانلی سایانلار چوخ زامان، هم ده معیّن معنادا حاقلی اولاراق، بئله بیر فاکتی خصوصی قئید ائدیرلر کی، آذربایجان سؤزو یئر آدی اولدوغوندان، اونو دیل آدی کیمی ایشلتمک اولماز. نئجه کی، هئچ کس آمئریکا دیلی، روسییا دیلی، گورجوستان دیلی دئمیر.
دوغرودان دا، مثلن، اینگیلتره دؤولتینین آدیندان فرقلی اولاراق، همین دؤولته منسوب اولان خالقی اینگیلیس و دیلینی اینگیلیس دیلی آدلاندیریریق. ائلهجه ده آلمانییا دؤولتینین خالقینا و دیلینه آلمان خالقی و آلمان دیلی دئییریک. لاکین اؤزوللو تاریخی عامیللرله باغلی اولاراق، اؤلکهنین و دؤولتین آدی ایله خالقین و دیلین آدینین اویغون گلدییی حاللار دا آز دئییل. مثلن چین دؤولتی، چین خالقی و چین دیلی، نوروئچ دؤولتی، نوروئچ خالقی و نوروئچ دیلی، اوکراینا دؤولتی ، اوکراینا خالقی و اوکراینا دیلی.
تصوّور ائدین: تاریخ ائله گتیریب کی، آذربایجان اؤلکهسینین و یا دؤولتینین، فرقی یوخدور، آدی «آذربایجانیه» (مثلن تورکیه کیمی) و یا «آذربایجانیستان» (مثلن، قازاخیستان کیمی) اولوب. دوغرودانمی، او زامان مسلهلر هامیسی حل ائدیلمیش اولاردی؟
دئدیییم اودور کی، توپونیم- ائتنونیم، یعنی یئر آدی و خالق آدی قارشی دورماسی، آذربایجان دیلی تئرمینینی قانوندان و نئجه دئیهرلر، عنعنهوی آدیاراتما سیستئمیندن کنار بیر شئی حئساب ائتمهیه اساس وئرمیر.
دیلیمیزین آدیندان صؤحبت دوشنده، بئله بیر طبیعی سوآللا دا تئز- تئز قارشیلاشیریق:
آخی آدقویما و یا آدیاراتما ایشینده، عملیاتیندا آدلا علاقهدار سیستئمله یاناشی، بیر تاریخی عنعنه ده وار: بیز تورکوک و عصرلرله دیلیمیز ده تورک دیلی آدلانیب. آمئریکا خالقینین دیلی اینگیلیس، کوبا خالقینین ایسپان، بئلژیکانینکی فرانسیز آدلانا بیلدییی حالدا، بیز نه اوچون دیلیمیزی تورک آدلاندیرا بیلمهریک؟
یئری گلمیشکن دئییم کی، رفیق ذکانین «آیدینلیق» قزئتینده درج اولونموش مقالهسینده بو بارهده ده دانیشیلیر.
مسله بوراسیندادیر کی، همین خالقلار هانسی ژئنتیک منبعلره سؤیکنمهلریندن آسیلی اولمایاراق آدی چکیلن دیللری اؤزلری اوچون رسمی دؤولت دیلی سئچیبلر. یعنی آمئریکانین اینگیلیس دیلی ایله، اینگیلترهنین اینگیلیس دیلی آراسیندا فرق یوخدور. همین دیل، یعنی اینگیلیس دیلی آوسترالییانین، یئنی زلاندییانین دا رسمی دؤولت دیلی اولوب، کوبادا رسمی دؤلت دیلی اولان ایسپان دیلی ده ائلهجه. همین دیل کوبانین دئییل، بوتون جنوبی آمئریکا اؤلکهلرینین – آرژانتینا، برازیلییانین و س. رسمی دؤولت دیلیدیر.
بیزیم تاریخیمیزده ده بئله حاللار اولوب. قدیم و اورتا عصرلرده آذربایجان خالقینین رسمی دؤولت دیلی عموم خالق دانیشیق دیلیندن تامامیله فرقلی اولان عرب و فارس دیللری ایدی. نظامینین «لیلی و مجنون» اثرینده آخیستانین مکتوبونداکی،
«تورک دیلی یاراشماز شاه نسلیمیزه اکسیکلیک گتیرر تورک دیلی بیزه»
سؤزلرینی یادا سالین (هرچند اورژینالدا بیر قدر باشقا شکیلدهدیر). یا ایندیکی سووئت اتفاقیندان آیریلمیش جمهوریتلرین، نئچه ایل بوندان قاباق بؤیوک ادبی دیل عنعنهسی اولان، مثلن، آذربایجان دیلی، دورا- دورا رسمی دؤولت دیلی کیمی اونلارا روس دیلی خیدمت گؤستریب. بو بیر واقعی سند اولاراق بوگون ده داوام ائتمکدهدیر. دوزدور صؤحبت معیّن دؤوردن و معیّن دیلدن گئدیر. کیمسه اینکار ائتمیر کی، بیز سؤیکؤکوموزه گؤره تورکوک و دیلیمیز ده تورک دیللری عاییلهسینه داخیلدیر، عربلرده اولدوغو کیمی.
بورادان طبیعی اولاراق بئله بیر سوآل دوغا بیلر: میصیر، عیراق، سوریا، سعودیه عربیستانی، لیوان، لیوییا، ایران کؤرفزی عرب اؤلکهلری، کوویت، عمان و س. حتّا سودان، موختلیف دؤولتلر اولسالار دا، اؤزلرینی عرب، دیللرینی عرب دیلی آدلاندیردیقلاری حالدا «تورک»، «تورک دیلی» سؤزلری تورک دؤولتلری اوچون نهیه گؤره یاراماسین؟
مسله بوراسیندادیر کی، بو موختلیف دؤولتلرین هامیسینی عینی بیر رسمی ادبی دیل بیرلشدیریر. بو «قرآن کریم»-ین دیلی اولان عرب دیلیدیر. عرب اؤلکهلرینین رسمی دؤولت دیلی کیمی ایستیفاده ائتدیکلری اونسیت واسیطهلری آراسیندا فرق یوخدور. بو گؤرونور تخمینن ۱۴۰۰ ایل موددتینده مضمونو کیمی، دیلی ده دییشمز قالان «قرآن کریم»-ین قدرتی ایله باغلیدیر. هرچند هر خالقین دانیشدیغی عرب دیلینین نهاینکی دیالئکت و شیوهسینده، حتّا شیفاهی ادبی دیل سویهسینده ده اؤزونه مخصوص فرقلی جهتلری واردیر.
واختیله تورک اؤلکهلری و دیللری آراسیندا دا بئله حاللار اولوب. مثلن، اورتا عصرلرده دئیهک کی، اورتا آسیادا جیغاتای و یا ایندی آدلاندیریلدیغی کیمی دئسک، کؤهنه اؤزبک دیلی عمومی ادبی دیل رولو اویناییردیسا، قاباق آسیادا بو وظیفهنی تورک- اوغوز ادبی دیلی و یا نئجه دئیهرلر، کؤهنه آذربایجان دیلی یئرینه یئتیریردی. یئنی آذربایجان، عثمانلی و تورکمن، خصوصن آذربایجان و عثمانلی ادبی دیللری آراسیندا ائله بیر فرق یوخ ایدی. او دؤور اوچون تورک دیلی تئرمینی گئرچکلیک ایدی، حقیقت ایدی.
ایندیکی واختدا ایسه آذربایجان، تورک، تورکمن ادبی دیللری، ائلهجه ده دیگر تورک دیللری دییشیکلیکلره اوغراییبلار و موستقیل دیللره چئوریلیبلر. ان چوخ دییشیکلیک ایسه، بیلدیییمیز کیمی تورک دیلینده اولوب. بئله کی، بوتون دیللرینی معیّن معنادا بیرلشدیرن عرب و فارس سؤزلرینی اونلار تورک قایناقلی سؤزلرله عوض ائدیبلر.
تصادوفی دئییل کی، کئچن بیر ایل عرضینده تورکیهده کئچیریلن ایکی میللتلر آراسی قورولتایدا قویولان ضروری و اؤنملی مسلهلردن بیری تورک خالقلاری اوچون اورتاق ادبی دیل یاراتماق اولوب. بو آنلاییشا طبیعی کی، رسمی دؤولت دیلی ده داخیل اولور.
بئله اولان وضعیتده تورک خالقلاری اوچون عرب مودئلیندن ایستیفاده ائتمک مومکون اولمایان بیر ایشدیر.
بونو دا قئید ائدیم کی، ۱۹۲۰-جی ایلده تورکیهده جومهوریت اعلان ائدیلهنهدک اؤلکهنین دیلی عثمانلی دیلی آدلانیردی. تورکیه دؤولتی تورک دیلی آدینی آتاتورکون ایصلاحاتلاری زامانی گؤتوروب. دئمهلی ۷۰ ایلدن چوخدور کی، تورکیهنین رسمی دیلی دونیادا تورک دیلی، وطنداشلاری تورک، خالقی تورک خالقی ایله تانینیر.
بیز ایسه تورک سؤزونو دیل آدی، خالق آدی کیمی قانلی- قانادلی ۳۰-نجو ایللرین آخیرلاریندا الدن وئرمیشیک. آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، دونیا بیزی آذربایجانلی، خالقیمیزی آذربایجان خالقی، دیلیمیزی آذربایجان دیلی کیمی تانیییر.
صؤحبت برپادان گئدیرسه، اوّلجه بیر تورکلرله ده دانیشماق، عینیلییین تؤرتدییی قاریشیقلیغی آرادان قالدیرماق اوچون مصلحتلشمک لازیمدیر. یوخسا، «معاصیر تورک دیلی»، «تورک دیلینین تاریخی»، «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی» کیتابلارینی گؤرنلر بو کیتابلارین هانسی دیله عایید اولدوغونو نئجه معیّنلشدیرسینلر؟
یا ایندی ساتیشدا کیتاب وار: «آذربایجانجا- تورکجه لوغت». بو لوغتین تکرار نشرینده آدی نه اولمالیدیر؟ «تورکجه- تورکجه لوغت»می؟ «آذربایجان و تورک دیللرینده فعلین زامانلاری» بو اثری نئجه آدلاندیرماق لازیم گلهجک؟ ۲۰۰۲-نجی ایل آلمانیانین «هاریسوویچ» نشریاتی ۴ جیلدلیک «آذربایجان دیلینین ایضاحلی لوغتی»-نی آلمان دیلینده نشر ائتمک اوچون باکی دانیشگاهی ایله موقاویله باغلاییب، ایندی دوزهلیشمی آپارمالیییق؟ کیتابین آدینی دییشیب «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی»می قویمالیییق؟
دیلیمیزی آذربایجان تورک دیلی آدلاندیرماق ایستهینلرین نجیب نیتلری معلومدور. اونلار دیلیمیزین بوگونکو آدی ایله کئچمیشده نیسبتن چوخ ایشلهنن آدی آراسیندا بیر علاقه یاراتماق ایستهییرلر. لاکین بو، یالنیز بیزه عایید اولان مسله دئییل. دئیهک کی، اؤزبک دیلینین کؤهنه آدی جیغاتای، تورک دیلینین آدی عثمانلی، روس دیلینین ده قدیمده آدی کؤهنه ایسلاویان و ویلئکوروس، اوکراینا دیلینین کؤهنه آدی مالوروس و س. اولوب. لاکین دونیا ایستانداردینا اویغون گلمهین بیر تشبّوثو هئچ کیم ائتمهییب و ائتمک فیکرینده ده دئییل.
بوتون بونلاردان سونرا بیر داها دا قئید ائتمک ایستهییرم کی، دیلیمیزین آرتیق وطنداشلیق حقوقونو قازانمیش «آذربایجان دیلی» آدی اونا داها دا چوخ اویغوندور.


text:
عراقین قوزئیینده تروریست اووو داوام ائدیر
"قهرمان تورک سلاحلی گوجلریمیز، عراقین قوزئییندهکی ترور هینلرینی یئرله بیر ائتمهیه داوام ائدیر"
عراقین قوزئیینده پکاکالی ۲ تروریست هاوا عملیاتییلا ائتکیسیز حالا گتیریلدی.
میللی ساوونما باخانلیغینین سوسیال مئدیا حسابیندان وئریلهن آچیقلامادا،
"عراقین قوزئییندهکی متینادا گرچکلشدیریلن هاوا عملیاتیندا ۲ پکاکالی تروریستین داها ائتکیسیز حالا گتیریلدیگی تعیین اولوندو. بئلهجه بؤلگهیه تشکیل ائدیلهن هاوا عملیاتیندا توپلام ۴ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلمیش اولدو" ایفادهلری یئر آلدی.
باخانلیق، بؤلگهده دونن ده ۲ تروریستین ائتکیسیز حالا گتیریلدیگینی آچیقلامیشدی.
باخانلیق بیر باشقا آچیقلامادا ده عراقین قوزئیینده پنجه-شیمشک عملیاتی بؤلگهسینده پکاکالی ۵ تروریستین داها آتاک هلیکوپترلری طرفیندن ائتکیسیز حالا گتیریلدیگینی بیلدیردی.
آچیقلامادا،
"قهرمان تورک سلاحلی گوجلریمیز، عراقین قوزئییندهکی ترور هینلرینی یئرله بیر ائتمهیه داوام ائدیر. پنجه-شیمشک عملیاتی بؤلگهسینده تثبیت ائدیلهن ۵ پکاکالی تروریست داها آتاک هلیکوپترلریمیز طرفیندن ائتکیسیز حالا گتیریلدی" دئییلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
قندهاردا مسجیده بومبالی سالدیری
شیعهلره عاید امام بارگاه فاطمیه مسجیدینده، جمعه نامازی قیلینارکهن انتحار سالدیریسی گرچکلشدیریلدی
سوریهنین قوزئیینده ۱۶ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
فرات قالخانی بؤلگهسینده سون بئش گونده ۱۳، باریش بولاغی بؤلگهسینده ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی


text:
ایران-دا کوروناویروسدان اؤلنلرین سایی 123 مینی کئچیب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگی اعلان ائدیب.
ایران-دا اؤتن گون عرضینده کوروناویروسدان (کووید-19) 213 نفر اؤلوب، 13 مین 391 نفر یولوخوب.
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگی اعلان ائدیب.
بونونلا دا ایراندا بو ویروسدان اؤلنلرین سایی 123 مین 081 نفره، یولوخانلارین سایی ایسه 5 میلیون 729 مین 785 نفره چاتیب. ویروس داشیییجیلاریندان 5 مین 124 نفرین وضعیتی آغیر قیمتلندیریلیر.
ایران-دا ایندییهدک 5 میلیون 249 مین 956 نفر کوروناویروسدان ساغالیب، 33،4 میلیوندان چوخ تشخیص تستی حیاتا کئچیریلیب.
عمومیلیکده، ایران-دا تخمینن 67 میلیون واکسن وورولوب. بیرینجی مرحله اوزره واکسیناسیون اولونانلارین عمومی سایی 46،2 میلیون، ایکینجی مرحله اوزره واکسیناسیون اولونانلارین سایی ایسه 20،8 میلیون تشکیل ائدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا زنجیرواری قضا اولوب، 20-دن چوخ شخص یارالانیب
بونو ایرانین عاجیل یاردیم تشکیلاتینین سؤزچوسو مجتبی خالدی دئییب.
عراقین قوزئیینده بؤیوک عملیات
«تسلیم اول» چاغریلارینا آتیشلا قارشیلیق وئرهن چوخ ساییدا تروریست ضررسیزلشدیریلدی
ایران و پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیرلری افغانیستان-داکی وضعیتی موذاکیره ائدیبلر
ایرانین خاریجی ایشلر ناظیری حسین امیر عبداللهیان و اؤلکهده سفرده اولان پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیری شاه محمود قریشی آراسیندا گؤروش کئچیریلیب.


text:
ریو نقرو (آمازون) چایی
ریو نقرو (آمازون) چایی (اینگیلیسجه: Rio Negro (Amazon)، فارسجا: ریو نگرو (آمازون) ، آلمانجا: Rio Negro (Amazonas) ، ایتالیاجا: Rio Negro (Amazone) ، روسجا: Pиy-Herpy (peka)) اۇزونلوغو۲۲۵۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن ریو نقرو (آمازون) چاییندان ثانییهده ۲۸۴۰۰ متر مکعب سۇ آخیر. و آمازوننا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ریو نقرو (آمازون) چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rio Negro (Amazon)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کونتیکت بیلیمیوردو
کونتیکت بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Connecticut, فارسجا: دانشگاه کنتیکت ، عربجه: جامعة كونيتيكت )آمریکانین استورس, منسفیلد، کنتیکت شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. و ۳۰٬۳۷۴ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Branford House, UConn Avery Point, Groton, CT.jpg
- UConnLawScool.jpg
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کونتیکت بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تۆرکیهده ایشسیزلرینگ سانی ۱۰.۳ گؤتریم
تۆرکیهده ایش تاپا بیلمهیأنلرینگ سانی ۱.۷ گؤتریم آزالدی
تۆرکیه ده ۲۰۱۷-نجی ییلینگ اکتیابر آییندا ایشسیزلرینگ سانی ۱۰.۳ گؤتریم بۇلدی.
بو سان ۲۰۱۶-نجی ییلینگ شۇل بیر آییندا ۱۲.۱ گؤتریمدی.
تۆرکیأنینگ حاسابات قوراماسی نینگ ماغلوماتلارینا گؤرأ، ایشه آلینانلارینگ سانی شۇل آیدا ۱ میلیون ۴۴۸ مۆنگ آدام یۇقارلاپ ۲۸ میلیون ۵۱۵ مۆنگ آداما یتدی.
ایشدأکیلرینگ موقداری بۆتین رایاتلارینگ ۴۷.۳ گؤتریمی بۇلدی.
ایشسیزلرینگ سانی ۲۰۱۷-نجی ییلینگ اکتیابر آییندا ۴۴۰ مۆنگ آدام آزالدی و ۳ میلیون ۲۷۵ مۆنگ آدام بۇلدی.
شۇل دؤوۆرده ۱ میلیون ۹ مۆنگ آدام ایش تاپدی.
دِگیشلی حابارلار
اینچه بورون سرحت گچلگهسی آچیلدی
ایران بیلن تۆرکمنیستان ینگ آراسیندا اینچه بورون سرحت گِچلگه سی آچیلدی
تۆرکیه 9 آیدا داشاری یورتلارا 69 میلیون دلار نار ساتدی
ایران، هیندیستان، حیتای و تۆرکیه دۆنیأده اینگ کؤپ نار اؤندۆریأن اۆلکهلر


text:
اویان نیوز: قیشی گونئیدهکی اؤلکهلرده گئچیرن فلامینگولار، هر ایل اولدوغو کیمی هاوالارین ایستیلشمسیله بیرلیکده قروپلار حالیندا تورکیهنین دوز گؤلونه گلمهیه باشلادی
قیشی گونئیدهکی اؤلکهلرده گئچیرن فلامینگولار، هر ایل اولدوغو کیمی هاوالارین ایستیلشمسیله بیرلیکده قروپلار حالیندا تورکیهنین دوز گؤلونه گلمهیه باشلادی. بوراداکی دایاز دوزلو سودا یاشایان، یووا قوران و بسلنن فلامینگولار، داها آسان قیدا تاپابیلدیکلری؛ قولو ائلچه مرکزینه ۵ کیلومتر مسافهدکی دودن گؤلونه ده اوغراییر.
چؤل قازلاری، اؤردک، آنقوت، قاراباتاق، دیکقویروق کیمی قوشلارین دا سیغینما یئری اولان دودن گؤلوندهکی جانلیلیق، گوز آیلارینداکی کؤچ دؤنمینه قدر داوام ائدهجک. قوروما تهدیدی آلتیندا اولان دوز گؤلونده ۲۰۱۲.جی ایلده ۲۰ مین ۲۷۵ فلامینگو بالاسی یومورتادان چیخارکن، بو سایی بو گونه قدر دونیادا تثبیت ائدیلمیش ان بؤیوک فلامینگو کولونیسی اولاراق قیدلره گئچمیشدی.
ت رت


text:
دیوان حکمت
ديوان حکمت، خوجا احمد یسوی (1093، سايرام - 1166، تورکيستان (يئسي)) پير-ای تورکيستانين سؤيلهديغي "حيکمت" آدلي شعرلري بير آرايا گتيرن تورک تصوف ادبیاتینین بيلينن ان اسکي اؤرنکلريني ايچهرهن کيتاب.
تورکيستانين احمد يسوينين (اؤلومو:1166) ديله گئتيرديغي "حيکمت" آدي وئريلن شعرلريني بير آرايا گتيرن شعر آنتولوژيسينه وئريلن خاص آددیر. تورک ادبيياتي تاريخينده "ديوان حکمت"اين اؤنمي ايسلاميتدنن سوْنراکي تورک ائدئبيياتينين داها اؤنجه يازيلان قوتادغو بيليگ’دن سوْنراکي بيلينن ان اسکي اؤرنکلريندن بيري وه تصووفی تورک ادبيياتينين ايلک اثري اولوشوندان داها آرتیق تورک دونياسي’ندا مئيدانا گتيرديغي تأثیرلره دايانير.
گئنل اؤزللیکلر[دَییشدیر]
گئنل اولاراق درويشليک حاقّیندا اؤوگولردن بۇ دونيادان شيکايتدن جننت وه جهننم تصویرلریندن، ایسلام پیغمبری محمّدین حاياتيندان وه معجزهلریندن بحث ائدیلیر. دینی و اخلاقی اؤیوتلر وئرن شعرلره ده یئر وئرمیشدیر. هجا اؤلچوسو اولاراق 4+3 وه 4+4+4 قوللانيلميشدير.
بو ياپيتين اورتايا چيخماسيندان بير سوره سوْنرا؛ ايسلامييت کؤچری تورک توپلولوقلاري آراسيندا ياييلمايا باشلاميشدیر. احمد يسوينين گؤروشلري آنادولو گيزمجيليغينين (تصووف) تمليني اولوشدورور. تصوف کولتورونون تملي بۇ ياپيتدادير. يونوس امره، حاجي بکتاش ولي، حاجي بايرام ولي کیمی متصووفلرین دوشونجهلرينين قايناغي بۇ ياپيتتير.
اثرده احمد يسوينين قوروجوسو اولدوغو يسويليک طریقتینه عاید بيلگيلر، درويشليک اوزرينه اؤوگولر، جننت-جهننم تصويرلري، ايسلام پیغمبرینین حاياتي و معجيزهلري آنلاديلير.
کیتابدا آللاه عشقی، پیغمبر سئوگیسی ایشلهنیلمیشدیر.
حيکمت: هوش، خییرلی آنلاملارينا گلير.
ساده و يالين بير ديل قوللانيلميشدير.
عروض و هئجا اؤلچوسو بير آرادا قوللانيلميشتير.
دؤرتلوک و بييتله يازيلميشدير.
144 حيکمت و 1 مناجاتدان اولوشور. (2009 ايليندا بولونان يئني حيکمتلرله بيلينن حيکمت ساييسي 217 اولموشدور.
اثر قاراخانلي تورکجهسينين خاقانیه لهجهسیله يازيلميشدير.
ايستيفهام (سورغو سورما) و تجاهل العاريف (بيليپ ده بيلمزليکدن گئلمه) صنعتلری قوللانيلميشدير. احمد يسوي حيکمتلرينين بيرلشمسييله اولموشتور و قاراخانلي تورکجهسييله سؤيلهميشدير. حيکمتلر ديني تصوفی شعرلردير.
پیغمبر محممدین وفات ياشي اوْلان 63 (هيجری) ياشيندان سوْنرا توپراغين آلتيندا ياشامايي سئچميشدير.
آللاها ياخين اولما ايستهگي واردير.
دیوانین باشلانیشی[دَییشدیر]
دیوان حکمت بئله باشلانیر:
بسم الله ديب بيان ايلاي حکمت ايتب ٭ طلبلارکا درّ گوهر ساچتيم منا
رياضتني قتيغ تارتيب قانلار يوتوب * من دفترني ساني سوزين آچتيم منا
ديوان حکمت و تورک دونياسي[دَییشدیر]
سوويئتلر بيرليغي’نين داغيلماسيندان سوْنرا اورتايا چيخان يئني ايمکانلار ديوان حکمتين تورک جومهوريتلرينده يئنيدن گون ايشيغينا چيخماسيني ساغلاميش وه اؤزبکيستاندا ديوان حکمتين کيريل حرفلي ايکي يئني باسقيسي ياپيلميشدیر. قازان باسقيسي اساس آليناراق رسول موحممد آشورباي-اوغلو طرفيندن حاضيرلانان وه 1992ده تاشکندده کيريل حرفلری ايله نشر ائديلن ديوان حکمت کيتابينين باسقي عددی تام بئش يوز مين عدددیر. ديوان حکمت يئنه 1992 ايلينده تورکمنيستان’دا "مئدينه’ده موحممد تورکيستان’دا خوجا احمد" آدي ايله اللي بين عدد اولاراق باسيلميشدير. سون اولاراق حيکمتلردن بير بؤلومونو ايچئرن وه "عقيل کيتابي" آدي ايله باسيلان بير يايين دا قازاقيستان’دا 1994 ييليندا يايينلانميشتير. تهراندا ایسه الهدی یاییم ائوی طرفیندن 1379 گونش ایلی، احمد یسوی، دیوان حکمت پیر ترکستان عنوانی ایله میرزا رسول اسماعیل زاده طرفیندن یاییملانمیشدیر. یاییملانما دیزینی:
چاپ: استانبول: 1299هـجری، 1311هـجری، 1318هـجری، و تاریخسیز؛
تاتارستان ـ قازان: 1295هـجری؛ 1896م، 277صفحه؛ قازان: 1305هـ.قمری، 143ص ؛ قازان: اونيويرسيتيت طبعخانهسي، 1311هـجری، 262ص؛ قازان: 1901م، مطبعه کريميه ، 1901م، 135بيت؛ قازان: 1904، 262ص؛ قازان: کريمفلر نشري، 1905م، 185ص؛ قازان: 1912م، 262بيت؛[۱]
انديجان: 1910م، 66صفحه؛
تاشکند: 1312هـجری و 1314هـجری؛
تهران 1421هـجری/2000میلادی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قازان باسماسی اؤرنگینی تاتاریستان دارالکتب سایتیندا اوخویوب اندیره بیلرسینیز.
- تورکچه ویکی پدیا.
- قرهبلوط، عليرضا؛ قره بلوط احمد توران؛ معجم تاريخ التراث الاسلامي في مکتبات العالم: ج1، ص619؛
- Cambridge University Library Handlist of Turkish Books (A Hand-list of the Gibb Collection of Turkish and other Books in the Library of The University of Cambridge), E. Brown, Cambridge: at ghe University Press, 1906, P23.
- E. Kaлb, Пepcидckиe, apaбckиe и Tюpkckиe pykoпиcи TypkecTaHckoй пyбличHoй библиoTekи, TaшkeHTъ, Tипorpaфия OkpyжHaro ШTaбa, 1889. p54-55.
- فهرست کتابخانه مرکزي دانشگاه تهران: ج17، ص211.


text:
Mar 7, 2020
آی ایشئغئندا
ممد علی
1` آی ایشئغئندا
سحری تِز ایدی. گونون چئخماسئنا هله چُخ قالئردئ. آمما دهلیز ایشئق ایدی. تانئش بیر ایشئق. اِشیکدهن گلیردی. بُینومو اهیدیم پنجرهدن اِشیگه، یوخارئیا باخدئم. اؤزو ایدی. آی اؤزو ایدی. اُن دؤرد، اُن بِش گِجهلیک آی. اِله هامان تانئدئغئم آی.
آیئن ایشئغئ اؤزلونده گونون ایشئغئ دئر کی، آی اُنو بیزه گؤندهریر، یا بیزه سارئ دؤندهریر.
آلپ داغلارئندا دا بیر نِچه یُل گؤردویوم و گؤز قُیدوغوم دهییرمی، ایشئق، اوستونده قارپئز ییییلمیش و سویونون یویولمامئش، قالئب قوروموش لکهلرینه تای، بؤیوک خالام دِدیگی کیمی شاققئلداق، بؤیوک بیر تفسی.
بس بیز بو شاققئلداغئن نهیینه وورولموشوق؟. اُنون نهیی بیزی اؤزونه چکیر. اُلا بیلهرکی، بیری اِشیکده اُلا، و اُن دؤرد گِجهلیک آیا، قئسسا دا اُلموشسا باخمایا؟
آی ایشئغئ، آیئن اؤزونه تای، آیرئ دیللرده ده بیزیم کیمی بهیهنیلیب و سویلیبدیر. بو ایشئق تک آلودهلرین تانئشئ دگیل، اُ آلودهلرین اُنو تاپماسئندان قاباق دا، گِجه یُلدا اُلانلارئن و هامئدان آرتئق کاروانلارئن تانئشئ ایمیش.
اُندا بس گؤرهسن منیم اؤز عمیلریم و آتام، نِچه یُل هشترخان یا ترابوزان یُلوندا کاروانلا گِدهنده، بو اُن دؤرد گِجهلیک آیئ گؤروبلر؟. گؤرهسن اُنا گؤره نه دوشونوبلر؛ اُندا نهیه فیکر اِلهییبلر؟ قاباقداکئ کاروانسارادا خئپ دوشوب یاتماق؟ یا اِله ایت هورهرمیش، کارواندا گِچهرمیش؟ اُندان دا آرتئق، اولدوزلارئ، دان اولدوزونو، کاروان قئرانئ، یُلون دوزگون اُلماسئنئ بیلمکدن اؤترو، تانئیئبلار و باخئبلار؟ هامان ایش کی، ژیروسکپدان قاباق اوزاق زمانلارئن دنیزچیلری اوجسوز بوجاقسئز سولاردا، فئندئق بُیدا بیر آدانئ تاپماق اوچون گؤرمهلی ایمیشلر؛ بیزیمکیلردهن چُخ قُرخولو بیر شرایطده. گِنه بولارئن آیاغئ یِردهن اوزولمهزمیش.
من هله اوشاق ایکن، اُنو چُخلارئ دا گؤرموش؛ بهیم ده هامان من گؤرهن کیمی، یا اُندان آیرئ بیر تهر کؤرموش. هامان، آنامئن باخدئغئ و گؤردویو آی. و اُخودوغو ماهنئ :
آی چئخدئ سینی کیمی، مشرقین گونو کیمی.
یا رشید بهبودُفون سِوگیلی قئزئن دیلیندهن اُخودوغو :
گِد آی باتاندان سُرا گل آی اُغلان؛ آنام یاتاندان سُزا گل آی اُغلان.
بلکه ده آیئن ایستهینلری اُنون اوزونه باخا بیلدیکلری و گؤزلری قاماشمادئغئنا گؤره، چُخ واخت دقیقهلرله و اُلوکو، آرتئق دا، گؤزلرینی اُنا تیکیبلر. و آیا وئرئلئب، یا اُنو گؤزهله بنزهدیبلر. آی اوزلو صفتی اِله بوردان تاپئلئب؛ باخ، اوشاق اِله بیل آی پارچاسئ دئر. یا شاه اسمایئل ختایی دِییهن کیمی : سانما کی، سن گِتدون اِی آیاوزلو، جان قالدئ مانا-. یا شهریارنِجه آیا ایشاره اِدیب و دِییب : نه سارئ تِللی اینهکلر، نه آلا گؤزلو اؤکوزلر، آی نِجه آی کیمی اوزلر،
یا مثللرده : اُغورلوغون اوّلی دوشور آی ایشئغئنا؛ بیرینین آیئ چئخئر..
یِر اوزونون آیرئ قورشاقلارئندا، آیا، و آی ایشئغئنا آیرئ بیر گؤزده ده باخئبلار. تک نُستالژئ یا شاعیرانه اُخشاتمالارا کیفایتلنمهییبلر. مثلاً آمریکا آدلانان یِرده اوروپادان گؤندهریلن اینگلیس دوستاقلارئ- لارئ گلمکدهن قاباق قئرمئزئ دریلی، اصل آمریکالئلار آیا نه گؤزده باخماقلارئندان منیم خبریم یُخدو. آمما بو، سُرادان گلن تاخچالارئ گزهن قُناقلار، آی ایشئغئ دِییلن سؤزو قاچاق معناسئنا دا ایشلهدیبلر. یانئ بیریسی گوندوز ایشلهمک یِرینه، یا آرتئق قازانماق اوچون گِجه آی ایشئغئندا گؤردویو ایش یا قاچاق. آی ایشئغئندا ایشلهین یا قاچاق مالئ آپاران دا اُلور قاچاقچئ. یانئ بیزیم دیلیمیزده باندرُلسوز و آچئق آراق گتیرهن سؤزو دور. ایندی بونو توتوشدورون بیزیمله کی، آیئن باتماسئنا گؤز اُلوروق کی، قارئ یاتا، و اُغلان گلیب قئزئ گؤره بیله. اُردا آمما ایستیرلر آی چئخا کی، قاچاقچئلار چالاچوخورا دوشوب قُل قئچئ سئنماسئن. ایشین یاخچئلئغئ بوراسئندادئ کئ، آی اُ گؤزهللیگی ایله آقالئق اِدیب، همی باتئب قارئ یاتماغا یُل وِریر، هم ده قاچاقچئنئن چؤرهیینی کسمیر !. اُ دا آیئن اؤزوندهن آرتئق، یِر کورهسینین ایشی و دُلانماسئ ایله دُغرولور. آخئ بیز هرهمیز یِر کورهسینین اوز به اوز یا کورهک کورهیه دوشن قورشاق- لارئندا یاشایئرئق. اُ غرب آدلانئر بیز ده شرق، آمما یارئمچئلئق شرق. دُغرو شرق گون دُغان، یاپُن، چین دی.
هر نه تهر اُلموشسا، بیز آیئ اؤز بیلدیگیمیز و تانئدئغئمئز کیمی سِویریک. آی اِله سِومهلی دیر ده. بیزه گؤزهللیگینی گؤرستمکله، شاعیرلریمیزه ده اهییرمهیه ایپ، سئندئرماغا قُز وِریر، قُشمالارئنا آیئن ایشئغئنئ گتیریر.. اُندان باشقا گونشین ال بیرلیگی ایله دنیزلرین قابارما- چکیلمهسینه ( جزر-مد) یاردئم اِدیر. و یِر اوزونده بیر چُخلو آدامئن دُلاناجاغی اوچون گتیردیگی برهکتدن پول قازاندئرئر
.
آیا گؤره، اؤزو ده، بیر آیاز گِجهنی گؤرسدهن، مدرهسهده اینگلیسی دیلی اؤرگنمک اوچون اُخودوغوموز کیتابدا (اِسِنشِل اینقلیش بوک آدئندا) چکیلمیش بیر شکیل ایندی ده منیم یادئمدا قالئر. بو شکیلده کیتابئن مئرتچیل پِرسُناژئ، هاب، کی قُنشو قئزئنئن بالا پیشیگینی آغاجدان اندیردیگینه گؤره تشکر اوچون بیلهسینی اؤپموشدو؛ بیر آیرئ اؤپوش آلماق اوچون، هامان بو آیاز گِجه، آغاجا دئرماشئب و بیر بالاجا بالئغئ بوداغا مئخلامئشدئ و آیپارا دا گؤیدهن باخئرمئش. اُ شکیل ، اؤزو ده بیزدهن چُخ آز قلبی آی گؤرهن اینگلیسده منیم یادئمدا قالئب. آی گؤیدهن باخئب گؤز ایدی. هاب دا ساباغئ گؤزلهییرمیش کی پیشیک بالئق هاواسئنا آغاجا دئرماشا، و گِنه ده انه بیلمهیه، . و هاب دا چئخئب اُنو اندیره. و دالئسئ اومولان ایش یِرینه یِتیریله. بو دا، اُلوکی اینگلیس سایاغئ آی ایشئغئ عاشقانه لیگی ایمیش. یا هِچ اُلماسا اُ کیتابئ یازانئن ذوقو.
سؤزدهن اوزاق دوشمهیک. من سحر تزدهن آیئن ایشئغئنئ گؤرهنده نه آمریکا قاچاقچئسئنا و نه دنیزلرین قابارما-چکیلمهسینه دوشوندوم. من اِله اُنون یومشاق، تومارلایان، اورهیه یاتان ایشئغئنا واله اُلدوم. و باخاراق دا آی ايشئغئندا گؤردویوم ایشلره و خاطیرهلره ائلدئرئم یِیینلیکده بیر باش چکدیم. آلپ داغلارئندا بیر ایکی ساعات داغئن سرینی و ایشئغئن سوواشان گؤزهللیگی آلتئندا اُتوروب گؤزومو اُنا تیکمهیی یاداسالدئم. اُندان درین، و اُندان دا اوزاق، تبریزین یانئق داغئ اتهیینده، آکاظئم باغئ، آتقی باغئنا دوشوندوم.
بوراسئ منی هامئدان آرتئق اؤزونه چکن اُلدو. ایلده بیر، یا اُلسا ایدی ایکی یُل، آیئن اُن دؤرد گِجهلیگینده، یانئ آیئن لاپ قلبیلنن گِجهسی اُرالاردا اُلدوغوم گِجهلر یادئما دوشدو. بو بایاتئ دا تاریخین دومانئندا گؤزدهن ایتمیش ایللرین بیرینده اِله اُنا گؤره قُشولموشدو :
آی دُغدو قلبیلندی،
دُغدوقجا قلبیلندی،
اینانمئسان قُی دِییم،
بو قلب اُ قلب ایلن دی
قاباقجادان تداریک گؤرولموش، زومارلئق زاد، بیر نِچه یُلداش چُخو دا چرهنداب اوشاغئ، علی آقا، هردهن علی تانق، حسن قره و کیم و کیملر. بو گِجهنین یُلچوسو ایدیک. بو ایکی باغ امامیه قبوستانئندان یوخارئدا بیر نِچه کیلومترلیک یُلون سُنوندا ایدی. و ایندی بیلمیرهم نه گونه قالئبلار.
بیر یُل، یا هاوا سرین ایدی، یا آیئن ایشئغئ ایشتاهلارئ آچمئشدئ کي،. ایچمهلی اسگیک گلمیشدی. علی تانق دوروب گِدیب بیر آز ايان بویاندا دورتدهلنیب، دیبده بیر داش آلتدان یارئم قاب تاپئب گتیردی، یانئ قاباقجا اؤزو قویلادئغئ مالئ تاپدئ. مان گونو اوچون ساخلانان زاد بِله اُلار. علیآقانئن
داغلاردا یِل اسهر گِدهر،
سؤز قئلئج دئ کسهر گِدهر،
نِینه میشدیم من اُ یارا،
هِی دِمهمیش کوسهر گِدهر،
آلا گؤزلر، آلا گؤزلر
آلا گؤزلر کیمی گؤزلر (ی)
یئغئناغئن لاپ شیرین چاغئ ایدی، یانئ اُ زیروهده دیر، و بو بیریلری ده سِوینجک سالماق، و حالا گتیرمک ایستهمهیین اعلانئدئ. بو، اُنون برغرض اِتدیگی ایش دگبلدی. چُخ طبیعی و اؤز اؤزونه اُلاردئ.
بو اوزاق یُلو گِدهنده باشا باش اوز یوخارئ گِدهردیک. بِله ده اُلمالئ ایدی. قالخاردئق سهند قاباغئ یانئق داغئنا.
اُ زمان هِچ بیریمیز ده تؤوشومزدیک، یُرولان زاد اُلمازدئ.
بوردا جاواد عمی، احمد، صمد، و اُ گؤزهل اُغلان، صنعت مدرهسهسی -نین بیرینجی شایئردئ اُلدوغو اوچون آلماندا درسینین دالئنئ توتماغا یُللانان،کلاسلارئن پایئزدا باشلانماسئندان قاباق دنیزه اوزمک اوچون گِدیب داها ساغ گلمهین جوانئن یادئنا دوشدوم. احمدین فاجعهسینه ده. بِله اُلوردو کی بیز گؤزهللری بیربیر ایتیرهرهک آی ایشئغئنا باخاندا نِجه اُلارئ یادا سالا بیلمهیک.
بو باغلارئن سویو بوتونلویو ایله سهند داغئندان گلهردی. آذربایجانئ امدیردهن اوچ امجهیین بیری : ساوالان، میشو، سهند.
تبریز سهندین قوزِیینده، ماراغا سهندین، گونِییینده. آذربایجانئن اوچ آباد قورشاغئ. بو اوچ امجکدهن اممک اوچون اُلارئن اتهیینه دؤشهنیبدیر. بوتون وِریملی درهلریمیز بو اوچ یِرده دی.
آکاظئم باغئ و آتقی باغئندان انهنده آخشام اوستو قالخدئغئمئز اوز یوخارئلارئ آیئن لاپ گؤیه میللندیگی زمان، اُلاردئ کی، هامئ گؤره بیلهردی بو گؤزهلی، داها بوردا بو گؤزهلی گؤرمک اوچون بو حلال دیر بو حرام، یُخ ایدی. یانئ دُغروسو دا،
باغ جنت کیمی اُردا، «بو حلال دئر، بو حرام» یُخ.
هله بیز شهریار کیمی سهندین زیروهسینده دهییلیک کی، چال پاپاغئن دا گؤرهک، بیز سهند قاباغئ یانئق داغئندایئق، گؤر جاما چئخساق نه اُلار.
ایندی، اُن دؤرد گِجهلیک آیئن ایشئغئندا انیریک بالا بالا، یاواش یاواش، شهره سارئ.
ان یاخئن دانشکده یُلداشئم سیروس بیر گون دِدی : بیر یُل دا من سیز ایلن گلیم.- گؤز اوسته.
آی باشئمئز اوسته، نه قدهر آتئلساق دا توتا بیلمهدیگیمیز اوجالئقدا. انیریک شهره. سیروس اؤزو ایله رادیو گتیرمیشدی. گِجه آراز رادیو- سونون موغامات کنسرتی وقتی ایدی. اُ باشارمازدئ. اصغر آرازئ تاپدئ. چالقئ باشلادئ. آی ایشئغئ، تبریز گؤزوموزون اُنونده، یاخئن دُستلار، هم شخصاً هم دوشونجهدن؛ موغامات چالقئسئ، اُخویانئن سسی، سؤزو، تارئن دیللنمهسی. گؤر نه قیامت قُپار.
اونودولماز بونا دییهرلر.
یاخئن دُستلار سؤزو گلنده، کوچه باشئندا دایانان و سلاملاشان هر کیمسه دگیل. بِله یاخئن دُستلارئ، اینسانلارئن یاشاماق دؤرانئ قت وِرمهدیکدهن آنجاق بیر یُل تاپماق اُلار، هِچ کیم ایکینجی یُلونا ال تاپا بیلمهییب و تاپا بیلمهز ده. یا یاخئن دُستون اُلوب، وار، یا دا یُخ !
قئرخلاردان دُخسانلارئن سُنونا قدهر. زمان باخئمئندان هم اوزوندو، هم قئسسا. اوزوندور اُنا گؤره کی، بیر عؤمور بُیو دا اُلماسا، بیر یوز ایللیگین اُرتاسئندان قاباق هامان یوز ایللیگین سُنونا قدهر اُلور. سایسان قئرخ، قئرخ بیر، قئرخ ایکی ….. بیر دقیقهدن آرتئق چکهر. قئسسادئر، اُنا گؤره کی داها سُنونا چاتئر. هر اوزون بیر زادئن دیبینده اوزونلوق قالماز کی، داها اوزون دگیل کی، هر نه اوزونلوقدا اُلور اُلسون. بس اُ بیرزاد قئسسادئر، قئسسانئن باشلانئشئ ایله اُنون قورتارماسئ آراسئندا اِله بیر آرا یُخدور.
آی دا، گِجه اُ ایلئقلئقدا ایشئغئ بیزیم باشئمئزا و هر یانا یایدئقدا، هامئنئ اؤز رنگینه بُیاماقلا دا اُ اوجالئقدان انهجک، و بیزلر سحر دوراندا داها اُنو گؤره بیلمهیهجهییک.
آمما، اونودولمازلئغئن بیر یاخچئ خاصیتی وار کی، داها اوزون قئسسالئق اُنا کار کسمهز. نِجه کی سیروس اُنو دوننکی کیمی یادئندا ساخلایئب. من ده. گِدهنلر ده قالسایدئلار یادلارئندا قالمئش اُلاردئ.
هایهای.
ممدعلی


text:
اویان نیوز:
احمد آکسوی
چئویرن: افشین شهبازی
ایلک اؤنجه اینسان بئینی ایله ایلگیلی بیلگیلریمیزی گؤزدن کئچیردَک:
اورتالاما{متوسط} بیر اینسان بئینی ۱۴۰۰ گرم اولور. (آما آغیرلیق تک باشینا چوخدا اؤنملی دئییلدیر. اؤرنهیین «انیشتین»ین بئینی ۱۲۳۰ گرم ایدی. یانی اورتالامادان داها بالاجا).
بئینیمیزین اوچده ایکیسی سودان اولوشور{تشکیل تاپیر}. (سویون اؤنَمینی اونوتمایاق. سو اولمازسا اینسانا جانلی دئمک اولماز!).
بدَنیمیزدهکی توپلام{Total} قانین ۱۵ فاییزینی تک باشینا بئینیمیز قوللانیر {استفاده ائدیر، بهره آپاریر}.
جییارلاریمیزین توپلادیغی «اکسیژن»ین دؤرتده بیرینی تک باشینا قورتاریر.
توپلام بدن انرژیمیزین ۲۰ فاییزینی تک باشینا ایشلهدیر.
بیر اینسان بئینیندهکی سینیر حوجرهلرینین {سلول های عصبی، نورون} توپلام ساییسی ۱۰۰ میلیارددیر. (ایندیکی دونیادا یاشایان اینسان ساییسینین ۱۵ قاتی. سامانیولونداکی{کهکشان راه شیری} توپلام اولدوز ساییسینا برابر.)
هر بیر سینیر حوجرهسی ۱۰۰۰ باشقا سینیر حوجرهسییله باغلانتی قورار. بو باغلانتیلارا سیناپس دئییلیر و ساییلاری ۱۰۰ تریلیون-ا یاخیندیر.
اورتالاما بیر اینسان بئینینده ۱۰۰ میلیارددان داها چوخ قورویوجو{محافظ} گلیال حوجره{سلول گلیال} تاپیلیر. بو حوجرهلر ده اؤز آرالاریندا باغلانتی قورار.
بیر سینیر حوجرهسی ثانیهده ۲۰۰ الکتریکسل{الکتریکی} آتیم{موج، سفارش} گؤندهره بیلیر.
سینیرسل{سلولی} آتیملارین سرعتی، ثانیهده ۳۶۰ کیلومتره قدردیر.
سینیر حوجرهلری بیر-بیرینه یاپیشدیغیندا ۷۸۰ مین کیلومترلیک اوزونلوغا چاتیر.
بیر سیرا سینیر حوجرهلری ۲ متردن داها اوزوندور. بیر سیراسی ایسه تکجه بیر میلیمتردیر.
اینسان بئینیندهکی قان دامارلارینین توپلام اوزونلوغو ۱۸۰ مین کیلومتره قدر اولا بیلر.
گَبهلییین{بارداری زامانی، حاملهلیک زامانی} باشلانغیج دؤنَملرینده سینیر حوجرهلرینین چوخالما سرعتی دقیقهده ۲۵۰ مین-ه چاتار.
بئیین حوجرهلرینین تکجه ۱۰ فاییزینین قوللانیلدیغی تئزی{پایان نامه} بیر شهر افسانهسیدیر. بوتون حوجرهلر ایشلوسلدیر{تخصصیدیر، اؤزل ایش گؤرورلر}. حتی بئیین، بیر اولای سونوجوندا ایشلوسیز{حرکتسیز، بدون عملکرد} حالا گلن حوجرهلره اوآن باشقا گؤرَولر{وظیفهلر} وئریر. دوغرو اولان، بئینیمیزین توتومونو{ظرفیت} یئتهرینجه دَیرلندیره بیلمهدییمیزدیر.
بیر چوخ اینسان، بیلگی سایارلارین اینسان بئینیندن داها یاخشی چالیشدیغینی دوشونور. بیر سیرا آچیلاردان بو دَیرلندیرمه دوغرودور دا. اؤرنهیین گونوموزون بیلگیسایارلاری، ساییسال{شمارشی} ایشلملری{فعالیتلری} اینسان بئینی ایله قیاس ائدیله بیلمهیهجک قدر سرعتلی گئرچکلشدیریرلر. آنجاق بیر اینسان بئینینین نئچه میلیثانیهده تانیدیغی بیر اوزو{چهره} تانیماایشلهوینی{عملکردِ شناسایی}، گونوموزون سوپر بیلگیسایارلاری دا هله دوز-آغیللی یئرینه یئتیره بیلمیر.چونکو اینسان بئینی یاواش ایشلهییر آما، بیر آندا مینلرجه ایشلهمی بیردن گؤرَر. تک بیر ایشلَم، مینلرجه باغلانتی ایچهریر{شامل اولور}. بیر حالدا کی گونوموز بیلگیسایارلاری، هله ایکیلی دؤشهمهیه{پوشش وئرمهیه} گؤره چالیشیرلار. ۶۴ بیتلیک سیستملر ده یئتهرینجه یایغینلاشا بیلمهدی. آنجاق بو دوروم، هله دَنَیسل{تجربی} آشاماداکی{مرحلهدهکی} کوانتوم بیلگیسایارلارین داها ائتگین{تأثیرلی} شکیلده قوللانیلماغا باشلانماسییلا دَییشه بیلر. آیریجا، اینسان بئینینین داها ائتگین{تأثیرلی} قوللانیلا بیلمهسی قونوسوندا، ژنتیک اوزمانلارینین دا بوش دوردوقلارینی دوشونمورم. اینسان بئینی ایله بیلیشیم{هوشمند} سیستملرینین رقابتی اوزون بیر سوره داوام ائدهجک کیمی گؤرونور.
باخاق سونوندا کیم قازاناجاق؟ اینسان بئینی می؟ بیلگیسایارلار می؟ یوخسا سایبورگلار{cyborglar} می؟
قایناق : بیلیم سسی


text:
70639
۱۲ اسفند ۱۳۹۸
تورکمن نیوز: آغری ولایتی نینگ دوغوبیازیت شهرینداکی گوربولاق گمرک گچلگسینه دگیشلی اولاغا (ماشینا) راکت بیلن هوجوم قورالدی.
دونیأ تورکمن لرینینگ خبر آجانسینینگ آیتماغینا گؤرأ: ترورچیلیقلی هوجومده بیر ایشگار شهید بولدی.
ایران نینگ سرحدینداکی گوریولاق سرحت گچلگسینه ۳ کیلومتر قالاندا، کامیون پارکینگی نینگ قولاییندا بولان هوجوم دن سونگرا کوپ سانلی آمبولانس، یانغینی سوندوریش، حالاص ادیش توپاری و ژاندارما توپارلاری شول یره باردی.
هوجومدن سونگرا سرحت گچلگسینه گیدن یول دا یاپیلدی.
ایچری ایشلر وزیری سلیمان سویلو توییتردان برن حاباریندا بو هوجومینگ ساغات ۰۸:۰۵- ده بولاندیغینی آیتدی.
سویلو راکتینگ، گمرکده ایشله یانلری آلییپ باریان اولاغینگ اونگداکی تیگیرینی یاراندیغینی بیلدیردی.
تورک وزیر ترورچیلارینگ قاباناندیغینی و شو وقت چاقنیشیقلارینگ دووام ادیاندیگینی آیتدی.
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
ماناس دستانی
ماناس دستانی ـ قیرقیزلارین میلّی دستانیدیر. مانی دینینی یاشایان قاراخیتایلار ایله موسلمان قاراخانلیلارا آراسینداکی موباریزهده قیرغیزلارین وضعیتینی و ماناس آدلی آدامین باشیندان کئچنلری ایضاح ائدن داستاندیر. مشهور تورکولوق ویلهئلم رادلوفف (1837-1918)، ماناس دستانی ایله باغلی ایلک توپلاماغی، قیرغیزیستانین توکموک شهرینین جنوبونداکی ساری باغیش بویونا منسوب بیر ماناسچیدان (داستانی گونوموزه قدر نسیلدن نسله آکتاراگئلئن شیفاهی نقل ائدنلر) 1869دا ائتمیشدیر. خالق آراسیندا بو شیفاهی خالق ادبیاتی نقل ائدنلرینه ایرچی و یا جوموکچو دا دئنمیشتیر. [1] ماناس داستانینا هله ده علاوه لر ائدیلیر و داستانین 130دان چوخ موختلیف فورماسی واردیر.
ماناس حاقیندا آنلاتیلار[دَییشدیر]
ماناس خانین آتاسی یعقوب خاندیر. آناسینین آدی چیغریجی دیر. یاقوب خان ایله چیغریجی خانیم عاییله قوردوقدان اون دؤرد ایل سونرا ماناس آنادان اولموشدور. دوغوشو ایله یاخینلیقدان گلن ائلچیلر، اونون بیر قهرمان اولاجاغینی درحال آنلامیشدیلار. اون یاشینا گلدیکده تام بیر قهرمان اولور. دوشمنلرینین اوزرینه هوجوم ائدهرک پریشان ائدیر. آتلارینا آت ائریشئمئز، زیرئهینه اوخ ایشلهمز. یاقوب خان، اوغلونون قوچاقلیقلارینی، قهرمانلیقلارینی گؤرنده، اونو قوروماق، اونونلا یولداشلیق ائتمک اوزر، باکای آدیندا بیر نفری اونون یانینا قویموشدو. ماناس، نوگای بویوندان گلیر. کالمیک باسقینلارینا قارشی قیرغیز خالقینین بیرلیگینی، بوتؤولوگونو قورویور و بیر قهرمانلیق و آزادلیق رمزی حالینا گلیر.
" چینگیز خانین اوغوللاری! سن داغلارین بورکوت-باتیری، سن گؤللرین ار-سازانی، گئری سیچرایان قان-گلدیم، قارا طالع جان-گلدیم، ایرمانین ایرچی-اوول، ییرتیقلاری یامایان، سینیقلاری ساغالدان شیرین دیللی آجیبای


text:
۱۹۷۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۷۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز یئتمیش اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۸ آوریل - پابلو پیکاسو٬ ایسپانیالی رسام٬ اؤلدو.
- ۶ اوْکتوبر - عرب-ایسرائیل موحاریبهسی باشلامیشدیر.
- ۲۸ مارس - جودت سۇنایین جۆمهۇرباشقانلیغی سۆرهسی بیتدی.
- ۲۵ نوْوامبر - دؤولت چئویریلیشی نتیجهسینده یونان جۆمهور باشقانی آندرس پاپاندرئو حاکیمیّتدن اۇزاقلاشدیریلمیشدیر.
- ۲۱ فوریه - لائوسدا ساواش باشا چاتدی.
- ۱۴ آقوست - ۱۹۷۳-جو ایل آنایاساسی پاکیستاندا قوهیه میندی.
- ۱۱ نوْوامبر - میصر و ایسرائیل آراسیندا صۆلح باغلانمیشدیر.


text:
سرحدده چاتیشما: ۱۰ اؤلو
آتیلان توپ مرمیسی سببیله ۲ وطنداش حیاتینی ایتیردی
پاکیستان و هیندیستان آراسینداکی جامو و کشمیر کنترل خطینده چیخان چاتیشمادا ۵ هیند عسگری، ۳ پاکیستانلی عسگر و ۲ وطنداش اؤلدو.
پاکیستان مطبوعاتیندا یئر خبره گؤره، پاکیستان اوردوسوندان وئریلهن آچیقلامادا، کشمیر کنترل خطیندهکی لیپا قصبهسینده هیندیستان طرفیندن ائدیلن آتیشا پاکیستانین قارشیلیق وئردیگی و چیخان چاتیشمادا ۵ هیند عسگری و ۳ پاکیستانلی عسگرین اؤلدویو بیلدیریلدی.
سرحددهکی پونچ کندینده ده هیندیستان طرفیندن پاکیستانا آتیلان توپ مرمیسی سببیله ۲ وطنداشین حیاتینی ایتیردیگی ایفاده ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اسرائیل گوجلری، فیلیسطینلیلره سالدیریرکن گؤرونتولندی
شاهیدلر، اسرائیل گوجلرینین گؤزیاشاردیجی گاز آتدیغینی و حادثهنی گؤرونتولهین خبرچیلری گؤز آلتینا آلدیقلارینی بیلدیردی
عراقین قوزئیینده ایکی تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
"قهرمان تورک سلاحلی گوجلریمیز عراقین قوزئییندهکی ترور یووالارینی یوخ ائتمهیه داوام ائدیر"
رئیسی، سنی بیر کوردو دینی آزلیقلار ایله ائتنیک قروپلاردان مسئول مشاویر تعیین ائتدی
ایران جمهورباشقانلیغینین وئردیگی آچیقلامایا گؤره، رئیسی، سنندجده آنادان اولان عبدالسلام کریمینی اؤزونه مشاویر تعیین ائتدی


text:
بیرینجی جواب: نریمان ناظم(یازیچی)
«ساتیرا» دئدیکده ایلک نوبهده «گولمک» و «گولگو» سؤزلری یادیما دوشور. اونا گؤرهده بو ایکی سؤزه دایر باخیشیمی اختصارلادا اولسا، دئمهییم لازیمدیر. «گولمک» فعلی «دانیشماق» و «دوشونمک»له برابر، تکجه انسانا مخصوص بیر عملدیر. «گولمک» ادراک نشانهسیدیر؛ نییه کی، بیر حادثهنی درک ائلهمهمیش اونا گولمهیین معناسی یوخدور. انسان اویغونسوزلوق، اویارسیزلیق و تناسبسیزلیک گؤردوکده، ایستر- ایستهمز اونا گولمک ال وئرهجک. مثال اوچون: بیر اوشاغین آتاسینین پاپاغینی باشینا قویوب باییرا چیخماسی، گولمهلی بیر صحنه یارادیر. البته هر گولمهلی صحنه ده «گولگو» موضوعسو دئییل و هر «گولگو» ایسه «ساتیرا» سانیلمیر.
آذربایجان خالقی باشقا خالقلار کیمی یاشاییشین آلچاق- اوجاسیندا، سئوینجلی- کدرلی دؤرهلرینده اؤز روحی ساغلاملیغینی، حیات شادابلیغینی قورویوب ساخلاماق مقصدیله تاریخ آخاریندا «گولگو»نون الوان چئشیدلرینی یارادیب و یاشادیبدیر؛ ائله بونا گؤرهدیر کی، بوگون گولگو ساحهسینده الده ائتدیگی اوغورلار اساسیندا گئنیش و زنگین بیر مدنیت و عنعنهنی تمثیل ائده بیلیر. سببسیز دئییل کی، بیزیم دیلده گولوشون گئنیش ساحهسینده گزیشمهیه، اونون الوان چالارلارینی گؤسترمهیه نئچه- نئچه ساتیرا، یومور، فیئلیتون، لطیفه، لوغاز، لاغ، لاغلاغی، مئرت و بونلار کیمی سؤزلر یارانیبدیر. بو سؤزلرین هر بیری اؤز یئرینده، هرهسی اؤزونه مخصوص معناسیندا ایشلهنیر و ایفاده مقصدی داشییر. بونلاردان بعضیلری بوگون ده جماعات ایچینده، مجلسلرده، قفهخانالاردا و عمومی و خصوصی ییغیناجاق یئرلرینده ایشلهنیر؛ نئجه کی دوننلرده ده تلخکلر، کوسالار و کئچللر کیمی پئشهکار ایلندیریجیلر واسطهسیله عنعنهوی مراسیملرده، دربارلاردا، خانلیقلاردا ایشلهنیلیردی. ساتیرا، یومور، فیئلیتون و بو کیمی ژانرلار، ائله بو یوللارلا بدیعی ادبیاتا، ژورنالیسمه، درام صحنهلرینه، کینو پردهلرینه یول آچیب و اؤز اجتماعی وظیفهسینی یئرینه یئتیرمکدهدیر.
سؤزومون باشلانیشیندا وورغولادیغیم (هر «گولگو» «ساتیرا» سانیلمیر) جملهسینه قاییدیرام:
ساتیرا توپلومدا، جماعات آراسیندا ظاهرده اویغون، تناسبلی و دوزگون گؤرونن، آمما اصلینده اویارسیز، یاراماز و چیرکین اولان مناسبتلری و یاناشمالاری ایتیگؤزله، ساییقلیلیقلا سزیب، سئچیب اوزه چیخاریب شیشگین صورتده، کسگین و کینایهلی دیلده ایفاده ائدن بدیعی بیر اثره عایددیر. ساتیرا ایستر- ایستهمز گولوش دوغورسا دا، اونون غایهسی گولوش دئییل، انتباهدیر. گولودورمه اونا هدف دئییل، وسیلهدیر. ساتیرا درمان اوچون ایچیلن شربته بنزهییر؛ اونون شیرینلیگی روحون پاسلانمیش قاتلارین جیلالاندیرار، آجیلیغی ایسه ذهنین قارانلیق حصهلرین ایشیقلاندیرار. ساتیرا ایلندیریجی یوخ، دوشوندوروجودور. اونون گولر گؤرنوشونون آرخاسیندا قایغیجیللیق، مدرکلیک، هر هانسی آخساقلیغا، چاتیشمامازلیغا، رذالته، فیریلداغا، ایکی اوزلولوگه قارشیلیق و باریشمازلیق دایانیبدیر. ساتیرا بوتون یالانچی، قوندارما سینیرلاری پوزان؛ ماسکالاری ییرتان؛ اویدوروجو و گئریجی دبلری، عنعنهلری، اینانجلاری قامچیلایان، یئرسیز تاپینمانین، منطقسیز اطاعتی قینایان، اقتدارین و قوتساللیغین پئیینی ائشن بیر حربهدیر.
ساتیرانین اؤزو پارادوکسیکال اؤزللیگه مالک اولدوغونا گؤره ساتیریک یازیچی دا عینی بیر مؤوقعده دایانیر. بیر یاندان او خالق ایچره، جماعاتلا ان یاخین مناسبتده، یاشاییشین ان قیزقینلیغیندا، گرگینلیگینده یاشامالیدیر، او بیری یاندان ایسه اونلاردان آرا آچیب اوزاقدان، داها دوغروسو یوخاریدان حیاتین چئشیدلی ساحهلرینه باخمالیدیر. چونکو بیر شئیی ریشخند اائلهییب گولمگه، اوندان یوکسکده دایانماق لازمدیر. بو ساتیرا یازمانین بیرینجی شرطیدیر. آنجاق «بئله بیر ایکیلیگی نه تههر چؤزمک اولار؟» سوآلی اؤز یئرینده اؤنملی بیر سورغودور. کئچمیش تجربهلره دایاناراق اونون بیرجه یولو بودور کی، ساتیرا یازان روحی و معنوی جهتدن لازیمدیر اؤزونو یوخاری چکسین. بئله بیر معنوی دیرچلیشه نایل اولماغا، گرکلی یوکسکلیگه قالخماغا اوچوش قانادی لازیمدیر. قانادین بیریسی بیلیکدن، دویارلیقدان ساییقلیقدان، اینجهگؤررلیکدن، بیر سؤزله بصیرتدن یوغرولور؛ او بیریسی ایسه ساتیریستین هر نوع باغلیلیقدان ایراق، دوزگون معنادا سربستلیگیندن یارانار. بئله بیر روحی یئتگینلیگه یئتیشمهِیه او اقتداردان آرا آچمالی، تعصبدن، فاناتیسمدن اوزاق گزملی، مال ییغمادان، منصب قازانمادان ساقینمالیدیر. بو ایکی قاناد ایلهدیر کی، ساتیرا یازاری یوکسک بیر معنوی مقاما چاتا بیلیر. بو ایدهآل بیر مقام، هوندور بیر داغین ان یوکسک زیروهسینه بنزهین مقامدیر. دوزگون بیر ساتیریست بیرجه آن گؤزون زیروهدن چکمهدن بو هوندور داغی چیخمالی، یئتیرینجه اونا یاخینلاشمالیدیر. بئله بیر آردیجیل چالیشما، یانیملیق دولاسیایله جلیل ممد قولوزادهلر، صابرلر و بونلار کیمی نهنگ ساتیریستلر یاراندی، هلهده یارانیر.
ساتیرا یازارلاری تاریخ بویو حاکمیت و اقتدار دایرهلرین، فاناتیک قوهلرین طرفیندن جور به جور تضیقاتا معروض قالیبلار. آنجاق بو طبیعی بیر رئاکسیادیر؛ چونکو ساتیرا اؤز اجتماعی بورجون اؤدهمک آخاریندا دؤنه – دؤنه اونلارلا توتوشمالی اولور.
سیزین سوالینیز ایکینجی قیسمتینه – (بوگونکو ساتیریک ادبیاتیمیزین دورومو) – سوالینا گلدیکده، قیساجا دا اولسا بئله دئیه بیلرم کی، بو گون گونئی آذربایجاننین چاغداش ادبیاتیندا گولگو قولونون چوخ اؤنملی یئری وار. گئچن اوتوز- قئرخ ایلده بو ساحهده الده ائدیلمیش نائلییتلر هم گئنیش، هم ده زنگیندیر. بو گلیشمهنین نئجهلیگی و ندنلئیینین آراشدیرما وظیفهسی ادبیاتچیلریمیزین قارشیسیندا دایانیر. بونونلا بئله بو گلیشمه کمییتجه اؤز اوخوجولارینی راضیلاشدیریرسا دا، کیفییتجه – اؤزللیکله اگر اونلارا ساتیرا باخیمیندان باخیلسا – مخاطبلرینی قانیق سالا بیلمیر. بونون بیرعیللتی بودور کی اساسن دوزگون اؤلچولرله دهیرلندیریلسه یازیلان گولگولرین چوخو ساتیرا دایرهسیندن ائشیکده قالار. اونلارین بیرآزی ساتیرا، بیرتعدادی یومور، قالمیشی ایسه لطیفهدیر. ایکینجی عیللت، یازیلان گولگولرین دورغون بیر دورومدا دونوب قالماسیدیر.ههله ده صابیر مکتبینه عایید اولان پئرینسیپلر وعنعنهلر یئرلی یئرینده دایانیبلار. ائله بیل بو یوزاون ایلده بیز اصحاب کهف یوخوسوندایمیشیق . همان فورما، همان قالیب؛ عینی نظیرهلر، تلمیحلر، مستزادلار و… آنجاق او شئی کی بو گولگولرین چوخوندا گؤزهگلمز و یاییقدیرصابیرین، معجزین گولگوسونده اولان ساتیرا جوهرهسیدیر.نوواتورلوغو اونودوب، عنعنهلره دیرنمه دردی تکجه بیزده دئییل، او تایدا دا داها گرگین وضعییتده گؤزه چارپیر.بو گون و بورادا گولگو یازیچیلارینا یئنیچیلیک، گونون طلباتینا جاواب وئرمه و اوخوجونون ذائیقهسینی گؤزلمک سئچیب – سئچمهمه بحثی دئییل، ایلزام مسئلهسیدیر. بو وظیفهنی یئرینه یئتیره بیلمهین ساتیریستین اثری فارس دیلینده یازیلمیش مودرن و اؤتکون ساتیرا اثرلریله یاناشی عینی ویترنده گؤستریشه قویولاندا هر ایکی دیلی بیلن اوخوجونون رغبتین قازانا بیلمهدن صحنهدن چیخاریلاجاق. بو فاجعهنین واختیلا قاباغی آلینمالیدیر. باشقا بیر چاتیشمازلیق گولگو ادبیاتمیزدا نثرین گئنیش ایمکانلاریندان لازیمینجا بهرهلنمهمهدیر. بو عاریضهنین ندنلریندن دانیشماغا بورادا فورست یوخدور. آنجاق اونلاندا قارشیلاشماق لازیمدیر. هلهلیک.
ایکینجی جواب: رامین جهانگیرزاده(یازیچی-شاعر)
ساتیرا دئینده بعضیلرینه ائله گلیرکی بیز گولونج و مضحکهلی یازیلارلا اوز به اوز اولوروق. ساتیرانین گولونج و مضحکهلی اولدوغو دوغرو اولا بیلر، آنجاق استاتیک باخیمیندان ساتیرا بیر توپلومون گیزلی و اوزه چارپمایان سینیق سالخاقلیغینی آیدینجاسینا گؤستریر؛ اونو اوزه چیخاردیر؛ اوخوجونو گولدوررکن دوشوندورمهیه مجبور ائدیر.
اوخوجونو دوشوندورمهین گولونج و مضحکهلی یازیلار ساتیرانین سیلدیریملی صحیفهسینده یئری اولا بیلمز. ساتیرا یازیچیسینین سطیرلری ایتی بیر قیلینجا بنزهییر. بو ایتی قیلینج واسیطهسی ایله توپلومدا اولان چیبانلارا هجوم چکیر، اونلاری دئشیب ایچینده اولان چیرکلری ظرافتله اوزه چیخاردیر. تکی بو دئییل. قارشیسیندا اولان مانعهلر اونو اؤز یولوندان قویمور؛ اونلارلا دؤیوشور؛ مانعهلری کئچیر؛ هئچ نهدن چکینمیر؛ ایچینه چؤکن دردلرله دانیشیب، دردلرین دیلی ایله قلمینی دیللندیریر؛ دردلر گولونج حالیندا قلمیندن سوزولوب، سطیرلره دولور؛ دولورسا بوشالماغا جهد ائدیب، جهالتله قارشی -قارشییا دایانیر. بو دوئلده غالب یا مغلوب اولماغینا دوشونمور؛ بو دوئلده جسارتلی دؤیوشرکن مغلوب اولسادا جهالته باش ایمیر؛ جهالتین قارشیسیندا دایانیب، سون نفسینهدک دؤیوشور و بونو آنلاییرکی حقیقی یاشاماق یالنیز دؤیوشمکدیر.
بیزی حقیقی یاشادان پازئللر حقیقتدیر. یالان و اویدورمالارین اویخوسوندا خیاللاریمیزی قانداللایانلارا باش ایمهییب، باش قالدیران ساتیرا یازیچیسی حقیقتین نه قدر اؤنملی اولدوغونو دوزگون باشا دوشور.
کئچمیش ساتیریک ادبیاتیمیزدا اولان میرزه علیاکبر صابیر، معجز، جلیل ممد قولوزاده کیمی نهنگ یازیچیلارین یازیسینی و گؤردویو ایشلری آچیقلاساق بونو آنلایاجاییق کی هله بو گونکو ساتیریک ادبیاتیمیز اؤزونه اولان اؤزل فیگورو و اونلارین داوامچیسی اولاراق اؤزونو هله تاپماییبدیر. من بو ساحه ده آز- چوخ یازدیغیم اوچون بونو دئمک ایستهییرم کی بو ادبیات اؤزونو اؤزگه حیس ائدیر؛ بونون اوچون بو ادبیاتا هله اینانماییب و اینانمیرلار. بعضیلرینه ائله گلیر کی بو ادبیات ساتیریک اولدوغو اوچون جدی بیر ادبیات ساییلمیر. دئملی بونلار بو ادبیاتین قارشیسیندا دایانیب و اونا هجوم چکیرلر.
دونیا ساتیریک ادبیاتینی گؤز اؤنوندن کئچیرسک بونودا آنلایاجاییق کی بیزیم هله گئدهسی یوللاریمیز وار؛ بو یولدا سارسیلمادان اؤز ایشیمیزه داوام ائتمهلیییک و دونیا ساتیریک ادبیاتی ایله تانیش اولاراق اؤز یئرلی ساتیریک ادبیاتیمیزین بویا- باشا چاتماغینا چالیشامالیییق. برنارد شاو, شل سیل وئراستاین، بوکفسکی، وودی آلن و باشقا دونیا ساتیریک ادبیاتینین نمایندهلرینی اوخویاندا بونو آیدینجاسینا بیلمک اولور. بو یازیچیلار اؤز خریطهلریندن چیخارکن باشقا اؤلکهلرده اؤزلرینه اؤزل اوخوجولار قازانیبلار. بئلهلیکله بیز ده اؤز ادبیاتیمیزدا بو قونودا اساسی ایشلر گؤرمهلییک. ایندی کی دونیا ادبیاتیندا ساتیریک ادبیاتی ان اؤنملی یئر توتور، بونا گؤره یازیچیلارین چوخو بو ادبیاتدان فایدالانماغا چالیشیرلار و بوگونکو پست مدرن ادبیاتینین اؤزل مؤلیفهلریندن ساییلیر.


text:
۱۹۲۱ (میلادی)
میلادی ۱۹۲۱-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز ایگیرمی بیرینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۵ جولای - ایتالیا قوْشونلاری بۆتونلوکله آنتالیادان چکیلدی.
- ۴ جولای - تۆرکیه قارامۆرسل شهرینی آزاد ائتدی.
- ۳۱ مارس - ایکینجی اینؤنو ساواشیندا٬ تۆرک اوْردوسونون قارشی هۆجۇمو باشلادی.
- ۲۹ ژولای - آدولف هیتلر آلمانین سوسیالیست فهله حزبی نین لیدری اولوبدور.
- ۲۷ فوریه - تۆرکیه ساوشاتی روسیهدن گئری آلدی.
- ۲۷ دسامبر - تۆرکیه مرسینین تارسوس ایلچهسینی فرانسه ایشغالیندان قۇرتاردی.
- ۲۵ فوریه - تۆرکیه٬ چیلدیری روسیه ایشغالیندان قۇرتاردی.
- ۲۵ فوریه - گۆرجوستان باشکندی تیفلیس٬ بولشویک روسیه طرفیندن ایشغال ائدیلدی.
- ۲۳ مارس - ایکینجی اینؤنۆ ساواشی باشلادی. یونان بیرلیکلری٬ اۇشاق و بۇرسا اۆزریندن٬ آیفون و اسکیشهره ساری ایکی قوْلدان هۆجۇما کئچدی.
- ۲۲ مارس - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی: قۇوای-میلّیّه گۆجلری فرانسه اوْردوسونو فکهدن قوْودو.
- ۲۲ سپتامبر - لاتویا، لیتوانی و استونی میلتلر جامعهسینه قبول اولونموشلار.
- ۲۱ ژانویه - ایتالیا کومونیست حیزبی قۇرولدو.
- ۲۰ ژانویه - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین قۇرولماسینین آردیندان٬ ۲۳ مادّهلیک ایلک آنایاسا قبول ائدیلدی.
- ۲ مارس - تۆرکیه پوْسوْفو روسیه الیندن قۇرتاردی.
- ۱۷ مارس - لندنده ایلک دوْغوم کونترولو کلینیگی آچیلدی.
- ۱۶ مارس - شوروی آنکارا حؤکومتینی رسمی اوْلاراق تانیدی؛ موسکو آندلاشماسی ایمضالاندی.
0
- ۱۳ آوریل - ایسپانیا کومونیست ایشچی حیزبی قۇرولدو.
- ۱۳ اوْکتوبر - قافقاز ماوراسی ایله تورکیه آراسیندا قارص موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
- ۱۱ ژانویه - بیرینجی اینؤنۆ ساواشینین سوْنو. یۇنان قوْشونلاری گئری چکیلدی.
- ۱۰ ژانویه - بیرینجی اینؤنو ساواشی: آلبای عصمت بی باشچیلیغینداکی تۆرک اوْردوسو٬ یۇنان اوْردوسو ایله اینؤنوده قارشی قارشییا گلدی. تۆرک اوْردوسو ساواشی قازاندی. ظفرین آردیندان٬ آلبای عصمت بی جنراللیغا ترفیع ائدیلدی؛ تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی دؤولتینین اۇلوسلارآراسی اعتیباری دا سۆرعتله چوْخالدی.


text:
أردوُغان کیتابینی یوُلباشچیلارا هؤدۆرلأر
کیتاپ تۆرکیأنینگ بۆتین انسانلیق اۆچین عادالات بارلایاندیغینی گؤرکِزیأر
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان، انگلیسچه، عاراپچا و فرانسوز دیلینه ترجیمه ادیلن "موندان عادالاتلی بیر دۆنیأ مۆمکین" آدلی کیتابینی بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ عمومی اوُتورشیغینا قاتناشان یورتلارینگ یوُلباشچیلارینا هؤدۆرلأر.
أردوُغان 19-نجی سپتامبردا بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ عمومی ماصلاحاتینا قاتناشماق اۆچین آمریکانینگ نیویورک شهرینه گیدر.
کیتاپ تۆرکیأنینگ بۆتین انسانلیق اۆچین عادالات بارلایاندیغینی گؤرکِزیأر.
أردوُغان کیتاپدا عادالاتسیزلیق، بوُسغون مسئله سی، حالقارا ترورچیلیق و اسلاما قارشی حرکتلر باشدا بوُلماق بیلن کلوبال سیاساتینگ یاراوسیزلیغینا اۆنس چکیأر و یر یۆزۆندأکی عادالاتسیزلیق و قوُشا استانداردلاری بیرلشن میللتلر قوراماسینی یاتلادیپ گؤرکِزیأر.
أردوُغان بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ مشروعلیق، یاراووسیزلیق، تأثیرلیلیگی و دوُلاندیریشینا اۆنس چکیأر و بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ حوُوپسوزلیق گنگه شی نینگ اۆیتگه دیلمه گی باراسیندا یازیار.