text:
اودلانان کیتابلار۲ (آشیق ارسلان)- محمد احمدی زاده
- توضیحات
- منتشر شده در جمعه, 05 دی 1393 06:27
- نوصرت! باخ بئله گئتسه، من سونوندا دلی اولاجام.
آذربایجان دئموکرات فیرقه سینین دارماداغین اولماسیندان اوچ آی گئچمیشدی. تبریزده قورولان یئنی دؤولت تمامی ایله محو اولموشدو. دؤولته باغلی اولان آداملارین چوخو، تهراندان گلن قوشونون طرفیندن توتولموشدولار. توتوقلولار دارا آسیلیب، یا دا زیندانا آتیلمیشدیلار. جانینی قورتارانلار، قاچیب ایت بات اولموشدولار. احمد معللیمین تبریزدن قاچیب، کندده کی عمیسی اوغلونون ائوینده گیزلنمه سی، اوچونجو آیا گلیب چاتمیشدی. اوچ آی بویونجو قورخوسوندان آددیمینی بئله ائودن ائشیگه آتمامیشدی.
- عمی اوغلو احمد! بیلیرم بئله گیزلی یاشاماق، سنه زیندان کیمی اولوب. آمما اؤنجه ده دئدیغیم کیمی، چاره یولوموز یوخدو. وضعیت یاخشی دئییل. کندده ناطارازین بیریسی، سنی گؤرسه خبرینی گئدیب شهرده کی شاهین مامورلارینا چاتدیرابیلر.
- آمما بوش بوشونا بو ائوده قالماق دا راحات دئییل کی نوصرت. سن گون بویونجا چؤله گئدیرسن. ائوده بیر من قالیرام، بیرده سوناپری. بو یازیق قیز جیغازدا کی نه دینیر نه ده دانیشیر.
دئییرم گل منه بیر یاخشیلیق ائله. صاباح گئت شهره، بیزیم ائودن منیم سازیمی گتیر. ان آزی اونونلا اؤزمو ائوده مشقول ائدرم.
- منیم ایکی گؤزوم اوستده عمی اوغلو. گوندوز کی اولماز. گئجه یاریسی ائویزه گئدرم، آخی کیمسه نین گؤزونه گوروشمه مه لی یم.
- ساغ اول سنی نوصرت. آل بودا ائوین آچارلاری. گئدرسن دیبده کی اوطاغا. ساندیخانایا گیررسن، یورقان دوشه یین دالیندا بیر صاندیق وار. سازیمی صاندیغین ایچینه قویموشام.
اوطاغین قاپیسی آچیلدی. سوناپری الینده بیر مئژمه یی ایله ایچری گیردی. مئژمه ییده کی ایکی چایین، بیرینی عمیسی اوغلو احمدین و اوبیریسینه ده قارداشی نوصرتین قاباغینا قویدو و سونرا دا شلته سینی ییغیشتیریب، اوطاقدان ائشی یه چیخدی. نوصرت اوجا بویلو، چاتما قاشلی باجیسینی گؤزدن گئچیردی. درین بیر آه چکدی. پاپیریز قوتوسوندان، قاباخجادان حاضیر ائتمیش پاپیریزلاردان، بیرینی چیخاردیب، آلیشتیردی.
احمد، ایللر بویو کندده کی اوشاقلیق گونلرینی نوصرت له برابر گئچیرمیشدی و اونونلا بیرلیکده چولده دووشان قووالاییب، چایدا بالیق توتموشدو. درس اوخوماق اوچون آناسی ایله بیرلیکده کنددن آیریلیب، شهره کؤچسه بئله ، هله ده اونو ایچدن نوصرته باغلایان ایپلر قوپمامیشدی. هر بیر حرکتینده نوصرتین قوصصه لرینی و شادلیقلارینی حیسس ائده بیلیردی.
اونون بو طرزی ده آه چکیب، پاپیریز یاندیرماسینین آرخاسیندا گیزلی بیر کدرین وار اولدوغونون فرقینده ایدی.
- نوصرت! دردینی تازالاماق ایستمیرم آمما، باجین سوناپری آخی نئیه بوگونه توشدو؟
نوصرت پاپیریزیندان درین بیر نفس آلدی. قالانینی دا اؤنونده کی کول تاباغی یئرینه قوللاندیغی نلبکیده سؤندوردو. باجیسی اونون سسینی ائشیتمه یه جک قدر، آلچاق بیر سسله احمده دئدی:
- عمی اوغلو! گئدک طؤوله یه، هم حایونلارا یئم وئرک هم ده بیرآز دردله شک.
آیاغا قالخدیلار. اوطاقدان چیخارکن نوصرت سسلندی:
- باجی بیز حایونلارا بیر باش چه کک. یه مه گه گؤره، ال قولون آغریماسین، سوفرانی دا ییغیشدیرابیلرسن.
سحر گونشی چیخماقدایدی. باخچاداکی ایده آغاجلارینین تازا چیچکلریندن گلن قوخو هر یئری دولدورموشدو. یئرده کی یونجالارین ساری گوللری و یارپاقلارینین اوزرینده کی گئجه دن قونان شبنملر، اینسانین آغلینی باشیندان اوچورودو.
نوصرت تویوقلاری نینلریندن ائشی یه چیخارتدی. احمد طؤوله ده کی سامان تایلاریندان بیرینی آچدی و اینکلرین قاباغینا تؤکدو. سونرا ایکی عمی اوغلو، یئرلری حایوانلارین نجیسلریندن تمیزله دیلر.
ایش قورتولاندان سونرا، طؤوله نین ائشی یینده کی داشلارین اوستونده اوتوردولار. نوصرت جیبیندن دستمالینی چیخاریب، آلنینین ترینی سیلدی و سونرا بیر پاپیریز یاندیردی.
نوصرتین سؤزلرینه قولاق آسماق اوچون اوزونو حاضیرلادی احمد. نوصرت احمدین کومه یینه گؤره اونا "ساغول، اللین آغریماسین" دئدی و دانیشیغینا بئله باشلادی:
- تام اون بئش ایل بوندان اؤنحه ایدی. باهار گلدیگینده یام یاشیل داغین اته یینده یئرآلان کندین، قیزلی اوغلانلی بوتؤو اوشاقلاری و گئنجلرینه تازا بیر روح باغیشلار. تمیز هاوادا نفس آلان و داغین دوشونده کی رنگ به رنگ گول چیچه یی گؤرن گئنجلر، نئشه دن قودورموش حایوان کیمی جوشوب داشارلار. میشه لردن گلن سرین یئللر، نئشه دولو کند قیز اوشاقلارینین اوز گؤزلرینه دئیینجه، او سولو صوراتلاری قیب - قیرمیزی ائدر.
هله ده او گون یادیمدان چیخمیر. هر یئری آختارمیشدیق، سوناپریدن هئچ بیر ایز تاپابیلمه میشدیک. باهار گونلری ایدی. اؤزوندن بئش آلتی یاش بؤیوک قونشوموزون قیزی ایله مسجیدده قورآن درسی آلماغا گئتمیشدی.
قونشوموز کربلایی قاسیمین قیزی گول چؤهره دن، ازل گوندن ده منیم گؤزمه آلابولا گلردی. آمما کنددین بوش بئکار جاونلاری منیم کی کیمی فیکیر ائتمزدیلر. باشا دوشورسن دا نه دئدیغیمی؟ باهار گلنده قیز یئرینده دورابیلمزدی.
- هه آنلادیم. دئمک باهار یئلی قیزی آزدیریرمیش.
- هه، ائله لاب دئدیغین کیمی ایدی.
سوناپرینین هئچ یئرده تاپا بیلمه دیگیمیز اوچون، گئدیب گؤل چؤهره نی سیخما بوغمایا سالدیم. آز قالسین قیزا آلیمی قالدیراجاقدیم کی، کند مسجیدینین طؤوله سیندن سؤز آچدی ایتین قیزی.
- مسجیدین طؤوله سی می؟
- هه
نوصرت پاپیریزینین دیبینی یئره آتدی و آیاغینین آلتی ایله اونو سؤندوردو.
- سونرا تئز مسجیده ساری قاچدیم. طؤوله نین قاپیسینی آچدیم. ایچری گیریب سسله دیم:
- سوناپری، سوناپری!
چاغریما هئچ بیر جاواب گلمدی.
طؤوله نین ساغ طرفته کی حئصارین آرخاسیندا، تکجه بیر اینک واریدی. طؤوله نین اوبیری قاپیسی دا آچیغیدی. آغلیم یالنیز سوناپرینین یانیندایدی، بونا گؤره ده او بیری قاپینین آچیق اولدوغونو هئچ ده اؤنمسه مه دیم. گرچی بو اؤزو اؤنملی مسئله ایدی. چونکو هئچ بیر حایوان ساخلایان کندلی، بئله بیر ائهمال کارلیق ائتمزدی. حایوانلارین اولدوغو یئرین قاب باجالارینا دیققت ائدردی. چیخیب گئتمه سیندن و ایچرییه قوردون، جاناوارین گیرمه سیندن قورخاردی.
- سوناپری، سوناپری!
هله ده یادیمدان چیخمیر سوناپرینین او قورخو ایچینده منه دوغرو باخان باخیشلاری. سانکی بیر آز اونجه بیر ییرتیجی میشه جاناوارینین الیندن قورتولان بیریسی کیمی باخیردی منه.
ائله بیل هئچ منیم سسیمی ائشیتمیردی. ایکی الینی ده برکدن باسمیشدی ساغ قولاغینین اوستونه. قیز جیغازین، نه سسی چیخیردی، نه ده کی هئچ اولماسا بیر بالاجانا دا اولسون، حرکت ائدیردی دوردوغو یئردن. یئرینده ائله سینه قورویوب قالمیشدی.
یوز ده یوز باشینا بیر شئی گلمیشدی. بوندان امینیدیم. آمما او آن، نه باش وئردیغینا گؤره، آغلیما هئچ بیرفیکیر گلمیردی. بلکی ده اینه یه یاخینلاشیب، نئسه اولموش کی قیزا تپیک آتمیش. یقین کی بو اوزدن قورخوب، بو حالا توشموشدو.
چاره سیزلیکدن چومبلتمه اوتوردوم. یئریندن ترپنه بیلمه ین سوناپرینی بئلیمه آلدیم و ائوه ساری یولا توشدوم.
او آخشام کندده جار توشدو:
" مشدی زئینالین قیزینی، مسجیدین طؤوله سینده کی اینک تپیکله ییب. یازیق قیز قورخودان لال اولوب، قولاغینین دا بیری توتولوب"
ایشین دوغروسو بو ایدی کی، مسجیدین طؤوله سینده او گون نه لر اولدوغونون اصلینی، هئچ کیمسه آنلامادی، آمما بیر شئیدن قورخوب و دیلی توتولماسی تمامن بللییدی. سوناپری او گوندن سونرا سوسدو آرتیق، دا دانیشابیلمه دی. ائله سوناپرینین قوصصه سیندن آنام دا تئز قوجالدی. بیر ایل سونراسی دا دونیاسینی دئییشتیردی.
نوصرت تازادان بیر پاپیریز چیخارتدی، پاپیریزلارین دمیر قوتوسوندان. کیبریتی ایله پاپیریزینی یاندیریرکن سؤزونو سوردوردو:
بئش ایل بئله گئچدی. تا کی او گونه قدر، بیر آشیق گلدی کندیمیزه. گئنج آشیق کندده گلندن سونرا، چوخ شئیلر اوز وئردی. قیش گئجه لرینده چالدیغی هاوالار قفه خانانی قیزدیراردی. میللت هر جومه آخشامی اونون یولونو گؤزلردی. قفه خانادا بوش یئر تاپابیلمزدین او گئجه. باهار گلینجه ده، هامینین نئشه سینی ایکی قات ائدردی آشیق ارسلانین سازینین سسی.
آشیق ارسلان جومه آخشاملاری کنددین یولوندان گئچن آت آراباسیندان انیب، پیادا یولا توشردی کندده ساری. یولدا چایین قیراغیندا اوتوروب دینجه لردی و سازینی دا سسلندیرردی. چایدا پالتار یویان کند قیزلاری دا اوزاقدان قولاق آساردیلار، گئنج آشیغین سازینا.
او کنددیمیزه گلندن سونرا سوناپری دئییشیلدی. او سولموش سونا پرینین یاناقلاری تازادان جانلاندی. جومه آخشامیلاری سحر یوخودان قالخاردی و یئرینده دورابیلمزدی. چایدا گئدیب پالتار یوماق اوچون جان آتاردی.
گونلرین بیر گونونده قیزلار چایدان قیشقیر باغیرلا بیزه گلدیلر. اوجادان قیشقیریردیلار:
- زینال عمی موشتولوغوموزو وئر. زینال عمی موشتولوغوموزو وئر.
رحمتلیک آتام سوروشدو " نه اولوب منیم قیزلاریم"
- زینال عمی! سوناپرینین دیلی آچیلدی. سونا پری دانیشدی.
باجیم آشیغی ائله سئومیشدی کی، اونون سسی، سازینین هاوالاری قیزدا مؤجیزه یارادمیشدی. قیزلارین تعریفینه گؤره، آشیق ارسلان چایین یاخینلیغیندا اوتوروب سازینی چالیرمیش. اونون سسینه حئیران قالان سوناپری، سونوندا تاب گتیرمه ییب، گئدیب یاخینلاشیب قارشیسندا اوتورموش. آشیق سازینی یئره قویاندان سونرا، سوناپری اونا دئمیش:
" آشیق نه قدر ده گؤزل چالیرسان سن"
آشیق ارسلان اوتانقاج بیریسی ایدی. اوتاندیغیندان سازینی توپلاییب، اوردان کندده قدر قاچمیشدی. اونون دالسیجادا قیزلار دا بیزیم ائوه قاچیب گلمیشدیلر. کند ایچینده بو اولای بیر مؤجیزه اولاراق سس سالدی. آشیق ارسلانینن عیززتی، حورمتی داها دا آرتدی.
او گوندن سونرا، آشیق ارسلان بیر داها چای قیراغیندا اوتوروب ساز چالمادی. قیزلار سوناپرینی آشیغین چاغریلدیغی تویلارا، ائو مجلیسلرینه آپاریردیلار. آرتیق او مجلیسلرین سایه سینده سوناپریله ارسلان داها دا چوخ بیر- بیرلرینی گؤردولر.
- عمی اوغلو نوصرت. منده خاطیرلاییرام سوناپرینین او گونلرینده کی گؤزللیگینی. ایندی دوشونورم، سنین تعریف ائتدیگین آشیق، سوناپری یه عاشیق اولماقدان باشقا چاره سی یوخوموش.
- منجه ده ائله ایمیش، عمی اوغلو احمد.
گونلرین بیرینده قاپیمیز دؤوولدو. قاپینی آچدیغیمدا آشیق ارسلان قارشیمدایدی، یاشلی بیر قادینلا برابر. رحمتلیک آتامی سسلدیم.
- آلله رحمت ائله سین
- آمین، سیزینکیلرله بئله. آتام اونلارا دئدی" بویورون ایچری. خوش گلمیسیز" ائوه گئچدیلر. سونا پری چای گتیردی، آشیغا و آناسی یاشلی قادینا. هه عمی اوغلو! آشیغین گتیردیگی حلقه نی، تاخدی بارماغینا بیزیم سوناپری. او گون نیشانلاندی ارسلانا.
آشیق ارسلانین سازی هر هفته کند اهالیسینی بیر یئره توپلایاردی. قفه خانادا چالاردی. ائولره چاغریلاردی. چؤلده چوبانلارا چالاردی. اؤزو ده چوخ ادبلی و دوشونجه لی بیر گئنج ایدی. کیمسه نین ناموسونا کج باخمازدی. هامی دا اونون هاواسینی ساخلاردی. کند اهلی کیسه سینی بوش قویمازدیلار. هر هفته کنددن الی دولو یولا سالاردیلار.
آمما بو اولایلار هئچ ده خوشونا گئتمیردی کندیمیزین موللاسی میرررر
- نوصرت، نئیه چکینیرسن کی؟ ائله بیل کی منیم ده چوخ خوشوم گلیر میرزاعلی دن؟
- عمی اوغلو، ایسته مه دیم سنین حالینی پوزام، هر نه اولسا دا آخی میرزاعلی سنین قایناتاندی.
- منیم قایناتام اولسادا، او بیر ساتقین، شرفسیزین بیریدی.
آشیق گلندن سونرا، کند ائولریندن مرثیه، تعزیه فیلان آزالدی.
- هه ده دا، هر شئی آشکاردی. یانی میرزاعلی نین، چؤرک آغاجی کسیلدی.
- ائله ایدی عمی اوغلو. دورومو بئله گؤرن میرزاعلی، قیدیقلانماغا باشلادی.....
نوصرت سوسدو. دا دانیشابیلمه دی. احمد اونا ساری اییلدی. نوصرتین گؤزلری سولانمیشدی.
- سونرا نه اولدو عمی اوغلو نوصرت؟
آمما هله ده دانیشا بیلمیردی نوصرت. آیاغا قالخدی. طؤوله یه باش چکمه یی باهانا ائدیب، گیردی طؤوله یه. قاییداندا، بللی ایدی اوز گؤزونون یاشینی سیلمه سی. سونرا اوزگون بیر سسله دئدی:
بیر جومه سحرچاغی، چایدا بالیق توتماغا گئدن کندلیلر، آشیق ارسلانین سودا بوغولموش جنازه سینی گتیردیلر کنددین مئیدانینا.
آیاق یالین کند مئیدانینا ساری قاچیب، آشیق ارسلانین جنازه سی اوستده باش گؤزونو یولوب تؤکن سونا پرینین یاحوسئین سسی ایدی، اوندان بو گونه قدر سون ائشیدیلن سس. ارسلان نئجه کی گلدیگینده سوناپرینین دیلینی آچمیشدی، گئتدیگینده ده اونو تازادان سوسدوردو.
***
کند اهلی میرزاعلینی، آشیق ارسلانین اؤلدوردوغونه شوبهه لنمیشدیلر.
- آمما عمی اوغلو نوصرت، ایندینین ایندیسی بئله میرزاعلی یه باخسان، اونون اون بئش ایل بوندان اؤنجه کی حالینی دا آنلارسان. منه گلیرکی او سیسقا آدام ائله گئنج یاشلاریندا دا آیاغی اوستونده دورابیلمه میزیمیش . یقین کی آشیق ارسلان اونو پوفله سئیدی، ییخیلاردی.
- سن دوز دئییرسن. او آدام اؤزو تک جانینا، صاحات بدنلی آشیق ارسلان کیمی بیریله باش ائده بیلمزیدی.
مسجیدین "قودرت" آدیندا بیر میجؤوداری( خیدمتچی) واریدی. اوغلو "مال قولام" ایله بیرلیکده، مسجیدین حیطینده کی ائوده یاشایاردی. ارسلانین جنازه سی سودا تاپیلان گونون بیر اؤنجه کی آخشامی، چؤلدن قاییدان چوبانلارین بیریسی اوزاقدان او ایکی ده ده بالانی، داشقالارینی چایین یانیندا ساخلاییب، سویا آغیر بیر شئی آتدیقلارینی گؤرموشدو. چوبان اونلاری بو ایشلریندن جاشمیشدی. آمما ائرته سی گون ارسلانین اؤلو جنازه سی سودان تاپیلاندان سونرا، هر شئی آچیغا چیخمیشدی.
بیر نئچه گون سونرا کندلیلردن بعضیلری، داشقالاری دولو گیردکان تایلاری ایله، کنددن چیخارکن گؤرموشدولر اونلاری و او گوندن بری، بیر داها گؤزه گؤروشمه دیلر.
هامی دئییردی کی، میرزاعلی نین اونلارا وئردیغی مسجیدین گیردکان باغینین او ایل کی حاصیلینین قارشیسیندا، آشیق ارسلانی اؤلدورموشدولر.
شوبهه لر گئت گئده آرتیردی. آرتیق میرزاعلی ده، بونون فرقینده ایدی. بیر نئچه آی سونرا کند اهالیسی طرفیندن، جانینی تهلیکه ده گؤرن موللا میرزاعلی، آروادی و کیچک قیزی ایله برابر ایت بات اولدو. تا کی نئچه ایلدن سونرا، سس صداسی شهردن گلدی. اؤزونه گؤره بتر بیر آدام اولموشدو. شهرین بؤیوک عالیملریندن بیری اولموشدو. شهرده کی میرزاعلینی سن مندن داها دا یاخشی تانیییرسان.
- نوصرت! اونون کیمی خایینلری ده، من بو سون اولایلاردا تانیمیشام. تهران ایله ال بیر اولماقلارینی دا، شاها یازدیقلاری مکتوبلاردان اؤیرندیک بیزلر. او قاتیللر، شاهین قوشونویلا بیرلیکده شهرده ناحاق یئره آخان قانلارین سببکارلاریدیلار.
ایکی عمی اوغلو آیاغا قالخدیلار. نوصرت بوغدا زمیسینه ساری یولا توشدو. احمد تازادان ائوه دؤندو.
***
گئجه نین یاریسی نوصرت شهردن قاییداندا، احمد ده یاتمیشدی، باجیسی سوناپری ده. یاواشجا احمدین ائویندن گتیردیغی سازینی و ائوینین آچارلارینی، باشینین اوستونه قویوب، یاتماق اوچون گیردی اؤز یورقان دوشه یینین ایچینه.
ائرته سی گوندن سونرا، آزجیق دا اولسا، آرتیق احمد اؤزونو او ائوده محبوس کیمی حیسس ائتمیردی. گون بویو یئنی یولداشی، سازیلا مشقولدو. او گوندن سونرا اؤزونو داهادا موتلو حیسس ائدیردی او حبسخانا کیمی ائوده.
بیر موددت گئچدی. آمما بیر نئچه گون سونرا قریب بیر شئیین فرقینده اولدو. دیلقم هاواسینی چالدیغیندا سانکی بیرذادلار اولوردو. ایلک باشدا بونون بلکیده بیر تصادوف اولدوغونو دوشوندو. آمما سونوندا امین اولدو. هر زامان کی دیلقم هاواسینی چالیردی، یان اوطاقداکی عمی قیزیسی سونا پرینین آغلاماق سسینی ائشیدیردی. نه لر اولدوغونو آنلامیردی. آمما قراره گلدی کی بیر داها دیلقم چالماسین.
بیر گون، همشه کی کیمی گئنه بیرلیکده سحر یئمکلرینی یئدیلر. نوصرت چؤله چیخدی. سوناپری ائو ایشلرینه باخماغا باشلادی. احمد سازینی الینه آلدی. بیر موددت چالماقلا مشقول اولدو. سوناپری گیردی اونون اوتوردوغو اوطاغا و سس سیز صداسیز اونا قولاق آسماغا باشلادی. احمد چالدیغی پارچانی بیتیردی و سوناپرییه باخدی.
بیر آن سوناپری آغزینی آچدی و دانیشدیِ:
- عمی اوغلو منیم آغلاماغیما باخما. نه اولار گئنه دیلقم چال منه.
احمدین دیل دوداغی توتولدو. نه ائده جه یینه قالمیشدی. عمی قیزیسینین دانیشماسینا اینانابیلمیردی. مات قالمیشدی، آمما سونوندا دئدی:
- تامام عمی قیزی، سن نه ایسترسن اونو چالارام. سنه منیم جانیم قوربان اولسون.
احمد دیلقم چالدی. سوناپرینین گؤزیاشلاری ایکی یاناغیندان دا آخمایا باشلادی. احمد داها دؤزه بیلمه دی.
- عمی قیزی! بیلمیرسن کی سنین سسینی ائشیتمک نئجه ده سئوینج وئریجی بیر شئیدی. آمما آخی گؤزیاشلارینا من دایانا بیلمیرم. سنی آند وئریرم زینال عمینین روحونا، نه اولار دا آغلاییب منیم اوره گیمی یاخیب یاندیرما.
سوناپری ایکی کوینه یینین قوللاریلا گؤزیاشلارینی سیلدی. آیاغا قالخیب، مطبخه گئتدی. بیرآز سونرا مئژمه ییده ایکی ایستکان چایلا اوطاغا قاییتدی. یئره اوتوروب دانیشدی:
- ارسلانین ان سئودیغی هاوایدی، دیلقم. بیزده قالدیغی گئجه لر منه چالاردی. سانکی دیلقم چالاندا، بوتون قملر، بو دونیادان سیلینیب گئدردی. آمما عمی اوغلو! ارسلان گئتدی، دیلقم ده گئتدی. یئرینی قمی قوصصه لر دولدوردو.
سوناپرینین گئنه گؤزلری دولدو.
- نوصرت منه هر شئیی آنلاتدی. ارسلانین اؤلومونو ده وسنین تازادان دلینین توتولماسینی دا.
- هه اونو اؤلدوردولر عمی اوغلو. آمما منیم دیلیم توتولمادی کی.
- بودا نه دئمک عمی قیزی؟
- ارسلانین سسی، سازی و او تمیز باخیشلاری گئدندن سونرا، ائله بیل داغ کیمی آغیر بیر کدر یوکونو، منیم اوره گیمه قویدولار. اونو توپراق آلتیندا قویلادیلار. من ده اونون منه تازادان باغیشلادیغی سسیمی، ایچیمده قویلادیم. عهد باغلادیم دا بیرده دانیشمایاجام. آمما سنین سازیندان گلن دیلقم، گئنه هر شئیی یادیما سالدی. کاش هئچ گتیرمه سئیدی سازینی بو ائوه.
- باخ عمی قیزی! عؤمرونون سونونا قدر یاس توتماقلا، ارسلانی قایتارابیلمیه سن، اؤز گئنجلیگینی ده محو ائدرسن. سن سوسوب دانیشماسان، هئچ بیر شئی دئییشیلمز. سن و من یئریمیزده سس سیز اوتورساق، دیلیمیز ده آرادان گئدر، آشیق هاوالاریمیزدا. ارسلانلاریمز اؤلدورولر. میرزاعلی کیمی دوشونمزلر، خالقیمیزین بؤیوک عالیمی اولار.
احمد دانیشدیقجا، سوناپری راحاتلاشیردی. سانکی بیریسی اونون اوستونده کی آغیر آغیر یوک تایلارینی بیر- بیر گؤتوروب یئره قویوردو.
- عمی اوغلو احمد! ارسلان اؤلندن سونرا اؤزومله عهد باغلادیم، کیمسه ایله دانیشمایاجام.
- اولسون سن هله ده کیمسه ایله دانیشما. آمما گل سنین بو یاسینا بیر گون سون وئرک. گل بو ایش ائله ایندیدن باشلایاق. من سنه ساز چالمایی اؤیردیم. آشیق هاوالارینی سن اؤزون اؤیرنیب چالگینان. آمما سن ده منه سؤز وئر، دیلقم چالمایی باجارا بیلدیگینده، آرتیق یاسینا سون وئره جکسن. من امینم کی ارسلانین روحو دا سندن بونو ایستیر.
سوناپرینین دوداقلارینا کیچیک بیر گولومسه مه قوندو. یاواشجا، یئرده کی سازی الینه آلدی و اونون تئللرینه ال ووردو.
- عمی اوغلو! یانی منده بیر گون دیلقم چالابیله جه یم می؟
- هه عمی قیزی سنه سؤز وئریرم، سنه دیلقم اؤیرتمه یه نه قدر بو ائوده گئتمه یه جم.
سوناپری باخدی الینده کی سازا. گولومسه دی. ساغ الی ایله تیللرینی دوزلتدی. سازی یئره قویدو و گئتدی مصبخدن تازادان ایکی چای گتیردی.
- عمی اوغلو! سن ده اؤزوندن تعریف ائت. بیلدیگیم قدر میرزاعلی نین قیزی معصومه ایله ائولنمیسن.
احمد میرزاعلی نین آدینی ائشیدرکن، باشینی آشاغی ساللادی.
- عمی اوغلو! سن نئیه گرک اوتاناسان کی؟ میرزاعلی نین ائله دیغی ایشلره گؤره سن اؤزونو گوناهکار حیسس ائتمه. معصومه نی تانیردیم. کندده اولاندا بئش آلتی یاشدایدی. چوخ سئویملی قیزیدی.
احد باشینی قالدیردی. سوناپرینین اوزونه باخدی و دئدی:
- عمی قیزی! سندن بیر شئی سوروشا بیلرم می؟
- سوروش عمی اوغلو
- او گون مسجیدین طؤوله سینده، سنین باشینا نه لر گلدی؟ نئیه دیلین توتولدو؟
سوناپری ایستکانینی یئردن گؤتوردو، بیر ایکی قورتوم چاییندان ایچدی و دئدی:
- او گون قورآن درسی قورتولدو. میرزاعلی، اوشاقلارین هامیسینی مسجیددن ائشی یه اؤتوردو. هامی گئتدی. مسجیدین حیطینده بیر من قالدیم، بیرده قونشوموزون قیزی گول چؤهره. گول چؤهره منه دئدی کی " بیر آز بوردا گؤزله، ایندی گلرم" آمما، ها گؤزله دیم گلمه دی. اویانا باش چکدیم، بویانا باش چکدیم، آمما اوندان هئچ بیر خبر یوخودو. سونرا گئتدیم مسجیدین حیطینده کی طؤوله یه ساری. بویوم قیسایدی اونا گؤره ده قاپیسینی آچابیلمه دیم. طؤوله نین اطرافیندا دولاندیم. آرخادا بیر قاپیسی داها واریدی. او قاپی کیپلنمه میشدی. بیر آز آچیغیدی. ایچری گیردیم. اونلاری گؤردوم سامانلیغین اوستونده.
- کیمی گؤردون عمی قیزی؟
- لوت کیشینی گؤردوم. اوستونده هئچ بیر پالتاری یوخودو. سامانلیقدا لون به لن لوت چیلپاق، اوزو قویلو چابالیردی. اوجادان نفس وئریب آلیردی. یامان قورخموشدوم. قورخومدان آغلامایا باشلادیم. منیم سسیمی ائشیتدی او لوت کیشی. آیاغا قالخینجا، آلتینداکی او بیری لوت آدامی تانیدیم. گول چؤره نین ده اوستونده هئچ پالتاری یوخودو. اؤنجه ایکیسی ده هوروت هوروت منه باخدیلار. بیردن گول چؤهره یئرده کی پالتارلارینی گؤتوروب طؤوله دن ائشی یه قاچدی. لوت کیشی منه ساری گلدی.
سون یادیما گلن شئی، اوزومه اونون آغیر الیندن گلن شاپالاغیدی. طؤله ده هوشسوز، نئچه ساعات ییخیلیب قالدیغیمی خاطیرلامیرام، تاکی نوصرت گلدی منی اوردا تاپدی.
- عمی قیزی! کیمیدی گؤردوغون او لوت کیشی؟
آمما سوناپریدن سس چیخمادی.
***
سونا پرینین ساز اؤیرنمه سی، اینانیلماز درجه ده گؤزل قاباغا گئدیردی. احمد بو ایشه حئیران قالمیشدی. عمی قیزیسینین بو قدر باجاریقلی اولدوغونا اینانا بیلمیردی. سؤز وئردیگی کیمی سوناپری یه سون درسی اولاراق، دیلقم هاواسینی اؤیرتمه یه باشلامیشدی کنددن آیریلمادان اؤنجه.
***
او گئجه گلیب چاتدی. کنددن گئتمک زامانی یئتیشدی. قرارسیزیدی احمد. پنجره نین آرخاسیندان هئی ائشی یه باخیردی. نوصرتین شهردن قاییتماسینی گؤزلوردو. او گئجه معصومه نی و یئنی دونیایا گلن اوشاقلارینی، نوصرت شهردن قاچیردیب گتیره جکدی.
سونوندا نوصرتین داشقاسی گیردی باخچایا.
معصومه نی گؤرجک باغرینا باسدی. کؤرپه اوشاقلاری هله ده یاتمیشدی. یاریم ساعات سونرا، احمد و معصومه قوجاغیندا کؤرپه سی ایله، کنددی ترک ائتمک اوچون اوتورموشدولار نوصرتین داشقاسی دالیندا. آتین بئلینه نوصرت قامچیسینی اندیرمه دن اؤنجه، احمد بیردن سسلندی:
- دور!
و سونرا اوزونو چئویردی ائوین پنجره سینه ساری. جامین آرخاسیندان اونلارا باخان سوناپرینی گؤردو. تئز ال آتدی داشقانین اوستونده کی سازینی گؤتوردو و تازادان ائوه قاییتدی.
- عمی قیزی، آل بو ساز مندن سنه یادیگار قالسین. قوی بو گون ده سنین یاسینین سون گونو اولسون.
سوناپری سازی آلدی. گؤزلری گولوردو. دئدی:
- عمی اوغلو، سیزه یاخشی یول آرزولاییرام. اؤزوزه یاخشی باخین.
- تازادان گؤروشمه میزی آرزو ائدیرم. اما عمی قیزی! گئتمه دن اؤنجه گئنه سندن سوروشا بیلرم می، او گونکو گؤردوگون لوت کیشی کیم ایدی؟
آمما سوناپریدن سس چیخمادی.
ائودن چیخار چیخماز سوناپری اونا ساری دؤنوب دئدی:
- عمی اوغلو! او کیشی میرزاعلی ایدی.
***
گئجه قارانلیغیدی. بیر داشقا، اوزوم دیل کنددینی ترک ائدیردی. کند ائولرینین بیریندن ساز سسی گلیردی. بیریسی دیلقم هاواسی چالیردی. سازینین سسی چوخ یانیقلیدی.
محمد احمدی زاده


c: text/html

text:
شیمی
شیمی - طبیعت علمی. طبیعتی اؤیرهنهن دیگر علملر ده وار. همین علملرین عمومی آدی طبیعتشوناسلیقدیر. فیزیک، شیمی، بیولوژی، فیزیکی جوغرافیا، نوجوم و س. طبیعت علملریدیر.
شیمینین اساس آنلاییشلاری[دَییشدیر]
شیمینین آراشدیرما اوبیئکتی مادهلر - آتوم و موْلکوللاردیر. بونلار کیمیوی هیسه جیکلر آدلانیرلار. اونلارین اؤلچوسو ۱۰−۱۰ – ۱۰−۶ متر آراسیندا اولور. بوندان کیچیک اؤلچولو هیسسجیکلری فیزیک اؤیرنیر. همین هیسه جیکلر میکروهیسه جیکلر آدلانیر. اؤلچوسو ایری اولان هیسه جیکلرده باش وئرهن پروسسلری ده فیزیک اؤیرنیر.
آدی کیمیوی اۆصوللارلا داها بسیت مادهلره آییرمانین مومکون اولمادیغی طبیعی و صونعی مادهلر. کیمیوی المنتلر بیر-بیری ایله بیرلشهرک بیزی ایحاطه ائدن عالمین بوتون مورکّب مادهلرینی عمله گتیریر. هر کیمیوی المنت، نۆوهسینده عئینی سایدا الکتریک یوکو و آتوم اؤرتویونده عئینی سایدا الکترون اولان آتوملاردان یارانمیشدیر. آتوملارین نۆوهسی سایجا همین المنتین آتوم نؤمرهسینه برابر پروتوندان و موختلیف سایدا نئیتروندان عبارتدیر. عئینی المنتین کوتله اددلری موختلیف اولان نؤعلرینه ایزوتوپ دئییلیر. کیمیوی المنتلرین چوخونون طبیعتده ایکی و یا داها آرتیق ایزوتوپو وار. ۸۱ المنتین ۲۷۶ ثابت و ۱۵۰۰-ا یاخین رادیواکتیو ایزوتوپو معلومدور. یئر اۆزرینده طبیعی المنتلرین ایزوتوپ ترکیبی، عادتاً، ثابت اولدوغوندان هر المنتین آتوم کوتلهسی، دئمک اولار کی، دایم ثابت قالیر و المنتین ان موهوم خصوصیّتلاریندان بیریدیر.
هلهلیک علمه معلوم اولان کیمیوی المنتلرین سایی ۱۱۸-دیر (۲۰۰۸). اونلارین اکثریتی رادیواکتیو دئییل و طبیعتده مؤوجود اولان بوتون بسیت و مورکّب مادهلری عمله گتیریر. بسیت ماده - المنتین سربست حالداکی فورماسیدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
شیمینین تاریخی الشیمی(شیمیگرلیک) اوّلی،الشیمی (شیمیگرلیک) دؤورو، مرسوم و مۆعاصیر شیمی دؤورلری اولماق اوزره ۴ دؤوره بؤلونور.
الشیمیدان اوولکی دؤور[دَییشدیر]
شیمینین بیلینهن تاریخی قدیم میصر دؤورونده باشلامیشدیر. ائ.ا. ۲۰۰۰-جی ایللرده مصرلیلرین کیمیوی اۆصوللار ایستیفاده ائدرک کوسمئتیک توزلار چیخاردیقلاری ادعا ائدیلمکدهدیر. کرال هامموراپی دؤورونده (ائ.ا ۱۷۹۲-۱۷۵۰) بابیللر قیزیل، گوموش، جیوه، گولله، دمیر و میس کیمی دمیرلاری تعیین اولونموش و بو دمیرلارا سیمووللار وئریلمیشدیر. ائرکهن یونان فلسفهچیلر (سقراط اوّلی موتفککیرلر) طبیعی حادثهلری فؤوقلتبیی اولمایان سببلرله شرحه چالیشمیشلار، بونون نتیجهسینده ده بو دؤورده الشیمی اوّلی شیمی بیلیمینین تمللری آتیلمیشدیر. میلئتلی تالئس (ائ.ا ۶۲۴ - ائ.ا ۵۴۶) ماده نین پرینسیپلرینی آراشدیرمیش و سویون کایناتین تمل مادهسی اولدوغونو اؤنه سورموشدور. بیر باشقا میلئتلی آناکسیماندروس (ائ.ا ۶۱۰- ائ.ا ۵۴۶) سویون الئیهداری اولان آتشین نئجه میدانا گلدیینی سورغولامیشدیر.
ائمپئدوکلئس (ائ.ا ۴۹۰-۴۳۰) کایناتین ۴ تمل المنت آتش، هاوا، سو و تورپاقدان میدانا گلدیینی ادعا ائتمیشدیر. ائمپئدوکلئسین تعریفینه گؤره تورپاق برک/قاتی مادهلری، سو مایع مادهلری و دمیرلاری، هاوا گازلاری ایفاده ائتمکده ایدی. بونونلا بیرلیکده آتشیده بیر مدتدن چوخ مایع ، قاز و برک/قاتی کیمی ماده نین بیر حالی اولاراق تعیین ائتمیشدیر. دئموکریتوسون معلمی لئوکیپپوس کایناتین ایکی نؤع المنتدن میدانا گلدیینی (بوشلوق و برک/قاتی) ایفاده ائتمیش، بوشلوغون و قاتیلیغین کایناتداکی بوتون المنتلری میدانا گتیردیینی ایفاده ائتمیشدیر. دئموجریتوس (ائ.ا ۴۶۰-۳۷۰ ) لئوکیپپوس ایله بیرلیکده آتومچو نظریهنی اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. مادهلرین قورولوش داشی اولاراق داها کیچیک پارچالارا آیریلا بیلمهیهن آتوملار لئوجیپپوس و دئموجریتوسون اینکیشاف ائتدیردیی بیر فلسفه سیستمی اولاراق قبول ائدیلمهسینه باخمایاراق پلاتون بو آتومچولوق نظریهسینه بؤلونه بیلمزلیک پرینسیپینی علاوه ائتمیشدیر.
پلاتو کایناتی میدانا گتیرهن ۴ تمل المنتین ژومتیریک قاتیلاردان میدانا گلدیینی بو قاتیلاریندا اوچبوجاق سطحلردن میدانا گلدیینی ادعا ائتمیشدیر ارسطو (ائ.ا ۳۸۴-۳۲۳) المنتلرین خصوصیتلری دوشونجهسینی تعیین ائتدیرمیشدیر. فرقلی المنتلرین فرقلی خصوصیتلری اولدوغونو و بونون موختلیف دییشهنلره باغلی اولدوغونو ایفاده ائتمیشدیر. بو خصوصیتلری دییشدیریلدیینده بیر المنتین باشقا بیر المنته چئوریله بیلجیینی و مادهلرین دییشمه حالیندا اولدوغونو ادعا ائتمیشدیر.
الشیمی(شیمیگرلیک) دؤورو[دَییشدیر]
شیمی، تاریخی اولاراق شیمیگرلیکدن آیریلاراق اورتایا چیخمیشدیر. شیمینین یارانماسینا قدر کئچهن مینلرله ایل بویونجا مادهلرین خوسوسیتلریله و بیر-بیرلریله اولان قارشیلیقلی تسیرلریله ماراقلانانلار شیمیگرلر اولموشدور. عئینیله گونوموز شیمیچیلاری کیمی شیمیگرلر ده زامانلارینین بؤیوک بیر حیصّه سینی لابوراتوریالاریندا کئچیرردی. اما اونلار، شیمیچیلار کیمی مادهلر آراسینداکی علاقهلرین نئجه اولدوغونو، دییشمهلرین نیه اورتایا چیخدیغینی آنلاماغا چالیشمازدی. شیمیگرلر باشلیجا مشغولیتی، سیراوی مادهلری داها قیمتلی مادهلره چئویرمهنین یوللارینی تاپماق ایدی. هر شیمیگرین خولیالارینی بزهیهن مادهلرین باشیندا دا "فلسفه داشی" (یا دا "فلسفهچی داشی") اولاراق بیلینهن، جادولو بیر داشی الده ائتمک گلیردی.
بو داشین، داشیدیغی گۆج سایهسینده میس، قالای، دمیر یا دا گولله کیمی سیراوی دمیرلاری آلتینا چئویردیینه اینانیلاردی. بونون یانیندا بعضی شیمیگرلر ده حیاتلارینی هر جور خستهلیگی یاخشیلاشدیردیغینا، سونسوز گنجلیک و اؤلومسوزلوک وئردیینه اینانیلان ‘حیات سونونو (ال ایکسیر یا دا آبی حیات) آختاریشا حصر ائتمیشدی. چیندن هیندوستانا، اورتا شرقدن آوروپایا قدر بوتون شیمیگرلرین باشلیجا چالیشدیقلاری بونلار ایدی. شیمیگرلرله مشغول اولانلارین طبیعته و اونو میدانا گتیرهن مادهلره باخیشلاری چوخ فرقلی ایدی. اونلارین دا اؤزلرینه خاص اما علمی اولمایان بعضی قایدالاری واردی. مثلاً دؤرد تمل المنته ایناناردیلار. بونلار هاوا، تورپاق، آتش و سو ایدی. اونلارا گؤره یئر اوزوندهکی بوتون مادهلر بو دؤرد تمل المنتین دییشیک نیسبتلردهکی قاریشیغیندان میدانا گلمیشدی. بونون یانیندا بو المنتلرین داشیدیغی بعضی تمل خصوصیتلر ده واردی: سویوقلوق، قورولوق، ایستیلیک و یاشلیق. هر المنت بو دؤرد تمل خصوصیتدن ایکیسینی داشییاردی. آتش ایستیلیک و قورولوق اؤزللیکلرینی داشییاردی. تورپاق قورو و سویوق ایدی؛ هاوا ایستی و یاش ایدی؛ سو دا یاش و سویوق ایدی.شوبههسیز شیمیگرلیین فلسفه داشینی یا دا حیات سونونو الده ائتمک اۆچون سینادیغی هئچ بیر اۆصول نتیجه وئرمهدی.
اما مینلرله ایل بویونجا مینلرله شیمیگرین بو کورکورانه سیی اثناسیندا اینسانلارین فایداسینا بیر چوخ ماده تاپیلدی، موختلیف آلتلر اینکیشاف ائتدیریلدی و اۆصوللار اورتایا چیخدی. طبیعتین گئرچک المنت اولان المنتلره باغلی بؤیوک بیر معلومات تجروبهسی میدانا گلدی. مۆعاصیر شیمینین تمللری یاواش یاواش آتیلدی. زامانلا شیمیگرلیین جادو اساسلی بوش اینانیشلاری، تأثیرینی ایتیرمهیه باشلادی. شیمیگر ایشلری ۱۴۰۰-جو ایللرده دوروغا چاتدیقدان سونرا اینسانلار شیمیگر قایدالارینا اولان اینانجلارینی ایتیرمهیه باشلادیلار. خصوصیله اینتیباهلا بیرلیکده طبیعتی آنلاماق اۆچون دقتلی مۆشاهیدهلر آپاران، دقتلی اؤلچوملر و بعضی تجروبهلر ائدن بعضی اینسانلار اورتایا چیخدی. بونلار ایشلرینده جادو یا دا سیمیایا مراجعت ائتمیردی. بو جور ایشلر گئدهرک یاییلدی، متبهه سایهسینده ده کیتابلارلا پایلاشیلماغا و یاخشیجا یاییلماغا باشلادی. هر شئیه باخمایاراق شیمیگرلیک ۱۶۰۰-جو ایللرین سونونا قدر شیمییلا بیرلیکده وارلیغینی داوام ائتدیردی.
بیر چوخ علم اینسانی طبیعتی و اینسانی علمی اولاراق اله آلمادان اوّل بیر مدت شیمیگرلیکله مشغول اولدو. شیمیگرلر، فلسفه داشی دئییلهن بیر داشین، دمیرلاری قیزیلا چئویرمه گۆجو اولدوغونا ایناناردی. بیر چوخ شیمیگرلرین تمل آماچ سیراوی دمیرلاردان قیزیل الده ائتمک ایدی. بونون اۆچون سیرا باشقا تجروبهلر ائتمکدن چکینمیردیلر. مثلاً هامبورگلو شیمیگر هئنریگ براند بو مقصدله ۱۶۶۹ تاریخینده آسلان سیدیی ایله یوزلرله تجروبه ائتمیشدی. اونا گؤره بو سویلو حیوانین سیدیینده قیزیل اولمالی ایدی. براند آیلار سۆرنسیینین سونوندا شوبههسیز قیزیل الده ائده بیلمهدی اما پارلایان یئنی بیر ماده تاپدی. اونا ‘ایشیق داشییان' معناسینی وئرهن یونانجا ‘فوْسفور' آدینی وئردی.
مرسوم شیمی[دَییشدیر]
۱۸۰۳-جو ایلده جان دالتون آتوم نظریهسینی رویال اینستیتوتوندا ایلک دفعه تقدیم ائتمیشدیر. بو نظریهیه گؤره فرقلی المنتلرین آتوملاری، فرقلی آغیرلیقلارا صاحیبدیرلر. بو نظریهنین بعضی قانونلاری آشاغیداکیلاردیر:
- بوتون مادهلر آتوملاردان عبارتدیر.
- آتوملار داها کیچیک حیصّه لره پارچالانا بیلمزلر.
- عئینی المنتین بوتون آتوملاری بیر-بیرینین عئینیسیدیر.
- فرقلی المنتلر فرقلی آتوملارا مالیکدیر.
- آتوملارین یئنیدن تشکیل ائدیلمهسی نتیجهسی کیمیوی تئپکیلر میدانا گلیر.
- بیرلشمهلر المنتلردن تشکیل اولونوب.
بو نظریه ایله مۆعاصیر شیمینین تمللری قویولموشدور.
مۆعاصیر شیمی[دَییشدیر]
بو دؤور ۱۹-جو عصر و سونراسینی ایحاطه ائدیر. هنریخ گئیسر (۱۸۱۴-۱۸۷۹) ۱۸۵۴-جو ایلده سویون ان یوکسک سیخلیغا ۳.۸ سی° چاتدیغینی اؤز ایجاد ائتدیی بیر مکانیزممله گؤسترمیشدیر (داها سونرا بو ایستیلیین ۳.۹۸ سی° اولدوغو تاپیلمیشدیر). داها سونرا ایسه گئیسسلئرین ایجاد ائتدیی واکووم بالونویلا ویلیام جروکس آتوم نظریهسینده ایرلیلهمهلر قئید ائتمیش و جاتهودئ رئلسی کشف ائتمیشدیر. ائوگئن قولدستئینین (۱۸۵۰-۱۹۳۰) ایشلری پروتونون وارلیغینی اثبات ائتمیشدیر. جوزف جان تومسون (۱۸۵۶ - ۱۹۴۰) اؤز آتوم موْدلینی اینکیشاف ائتدیرمیش و ۱۹۰۶-جی ایلده نوبل فیزیک اؤدولینی قازانمیشدیر. مئندئلئیئو دؤوری جدوهلی ۱۸۶۹-جو ایلده شیمینین پرینسیپلری آدلی اثرینده نوماییش ائتمیشدیر. بو دؤوری جدولده بیلینهن ۶۳ المنتی آتوم آغیرلیقلارینا و بنزر خصوصیتلرینه گؤره سیرالامیشدیر. ماریا کوری (۱۸۶۷ - ۱۹۳۴) رادیواکتیولیگی و سونراسیندا پولونیوم و رادیومو کشف ائتمیش و ۱۹۱۱-جی ایلده نوبل شیمی اؤدولینی قازانمیشدیر. ارنست روتهرفورد ۳ نؤع رادیواکتیولیگی آلفا هیسه جیی (+)، بتا هیسه جیی (-) و قاما شواسینی کشف ائتمیشدیر. بو اینکیشافلارین سونراسیندا و اوّلینده داها بیر چوخ علم اینسانینین تؤهفهسیله شیمی علمی گونوموزه چاتمیشدیر. ۲۰۱۱-جی ایل بیرلشمیش میللتلر طرفیندن بئینلخالق شیمی ایلی اعلان ائدیلمیشدیر.[۱]
= ایستینادلار =
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-10-12. یوْخلانیلیب2016-09-06.
قایناقلار[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
[[

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
"چرا تز مستعمره و استعمار داخلی صحیح نیست" آدلی یازییا باخیش!
آذربایجان میللی حرکتینده فارس ایستعمارچیلیق دئییمی یئرینی آلدیقدان سونرا بیر سیرالاری گئج ده اولسا فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینی توجیه ائتمک ایسترلر. بو ذاتلاردان بیری ده "آ. ائلیار" ایمضاسی ایله قلم ووران ذات ساییلار[i]. یئری گلمیشکن بو ذات اخترین گؤروشلرینی گؤتور قوی ائتمگه چالیشاق، اوخویوروق:
"چرا تز مستعمره و استعمار داخلی صحیح نیست؟ ... تز استعمار داخلی شبه نظری ست از « استعمار خارجی». و نتیجه ی شباهت سازی. که هیچ پایه ی علمی ندارد. در ترکیه و ایران هردو حکومت از قلب جامعه برخاسته و آلترناتیوسازی شده اند. حکومت اسلام معتدل ترکیه توسط تئوری های خاورمیانه بزرگ، و حکومت ایران توسط آمریکا به هنگام انقلاب 57 آلترناتیوسازی شده اند.»"[ii]
اوسته گؤروندوگو کیمی حاکیم و محکوم آراسیندا هانکی مناسبتین اولدوغو نظره آلینمایاراق حاکیمیتلر توپلوملارین گؤبه گیندن باش قالدیرمیشلار دئیه مؤللیف ایستعمار مقوله سینی کؤلگه آلتینا آلماغا چالیشاراق ایستعمار و مستعمره مسئله سینی بیر قورولموش سیستیم و دوزن اساسیندا دئییل، یالنیز حاکیمیتچیلیک ایله ایضاح ائتمگه چالیشار. بئله لیکله، مؤللیف اؤز گؤروشونو توجیه ائدرکن "آیری سئچکیلیک (تبعیض)" مسئله سینی اورتایا آتار، اوخویوروق:
"ستمدیدگان در ایران و ترکیه نه با استعمار داخلی، بل با « تبعیض همه جانبه، و استثمار حکومتها» مشکل دارند. یعنی مشکل از سوی« تبعیض گران و استثمار کنندگان» است". عمل غولهای جهانی در سیاست خارجی چنین بوده : آلترناتیوسازی با حمله نظامی- و بدون حمله نظامی».توجه کنید برای آینده ی ایران هم آنها باز از این تئوری پیروی میکنند"[iii].
اوسته گؤروندوگو کیمی مسئله نی یئرینده حل ائتمک یئرینه "آ. ائلیار" ایمضاسی ایله قلم ووران ذات اختر ایران ممالیکی محروسه سینده فارس ایستعمارچیلیغینا معروض قالمیشلار خالقلاری قارا نوخود تاپین دئیه کئچمیشده روسیه سؤویئتلیگی طرفیندن دیکته اولموش سیاست اساسیندا دونیا امپریال خاریجی دؤولتلری ایله اوز اوزه قویماغا چالیشار. یئری گلمیشکن سوروشمالی ییق: - ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینی یالنیز آیری سئچکیلیک دئیه قلمه آلان ذات اختر بو آیری سئچیکیلیگین هانکی دیل و مدنیت اساسیندا دوزنلنمیش سیستیم اساسیندا حیات کئچمه سینه نه اوچون دوشونجه و فیکیر یورماق ایستمز؟ مؤللیفین قلمه آلماق ایستمه دیگی مقاملار فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش حاکیمیتچیلیک سیستیمی اساسیندا حیاتا کئچمز می؟
دئمک، فارس دیل و مدنیتی اساس گؤتوروله رک فارس اولمایان توپلوملارین ذهنی، فیزیکی گوجلرینی فارسلیغین خدمتینده محفوظ توتماق بو خالقلارین یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی فارسلیغین خدمتینه آلماق فارس ایستعمارچیلیق سیستیمی ساییلماز می؟
دئمک، فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیت سیستیمینی دانماق یئرینه خاریجی ایستعمار یوخسا ایستعمار ایمپراتورلوغو و ایچ ایستعمارچیلیق حاکیمیت سیستیملرینی بیربیریندن آییرد ائتمک داها دوزگون اولاردی دئیه دوشونمه لی ییک. ایران ممالیکی محروسه سینده قاجار امپراتورلوغو یئرینه قورولموش فارس ایستعمار حاکیمیت سیستیمی ده بو آچبدان اله آلینمالیدیر.
ایستعمار ایمپراتورلوغو
ایران ممالیکی محروسه سینده کی ییرمینچی عصرین اول ایللرینه دک حؤکوم سورموش حاکیمیتلر، ایستعمار اساسلی طایفا ایمپراتورلوق حاکیمیتلری اولموشلار. بو حاکیمیتلرین نیظامی و اینتظامی گلیر قایناقلاری اکینچی و مالدارلیق و تاجیرلیک ائدنلردن آلینمیش سورسات، وئرگی و مالیاتلارین یانی سیرا نفوذ داییره لرینده اولموش محللی حاکیمیتلر و بگلیکلردن آلینمیش باجلار اساسیندا اولموش.
یئنی ایستعمار مفکوره سی آسیا و اؤزللیکله ایران ممالیکی محروسه سینده انگلیسلرین آسیایا آیاق باسماسی و شرقِ هند کومپانی سینی یولا سالماسی ایله اورتایا چیخمیش. انگلیستان ایمپراتورلوغو آسیا و آفریقا مملکتلرینی مستقیم اؤز ایستعماری آلتینا آلماسینی باهالی و صرف ائتمگن و مسئولیتلی بیر ایش دئیه قلمه آلدیغی اوچون اورالاردا حاکیمیت ائتمه نی اؤز الی آلتینداکی ایستعمار عامیللری (ایچ ایستعمار) واسیطه سی ایله حیاتا کئچیرمگه، بئله لیکله ایستعمارچی ایمپراتور اولاراق حاکیمیت باشچیلارینی ساعات کیمی کؤکلمگه و اؤز چیخار و منفعتلری دوغرولتوسوندا اونلارا یؤن و جهت وئرمگه چالیشمیش. انگلیستانین "،آچیق، علنی formal " و " گیزلین، غیر علنی informal" دئیه اؤز چیخار و منفعتلرینی نیظامی آچیدان ظعیف و اقتصاد باخیمیندان گئری قالمیش مملکتلرده گونجه و تأمین آلتینا آلما تشخیصی "آچیق و گیزلین ایمپراتورلوق" آنلاییشینا یول آچمیش. آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری و ژاپون دا انگلستانین بو ایدئولوژی گؤروشونو اویقولاماغا و حیاتا کئچیرمگه باشلامیشلار. اؤرنک اولاراق 1902 اینجی ایله دک اسپانیا ایستمعارچیلیغی آلتیندا ایداره اولونموش کوبا 1959 اونجو ایله دک مختلیف یوللار ایله آمریکا ایستعمارچیلیغینا تابع توتولموش (فیدل کاسترو، حاکیمیتی اله آلان گونه دک). دئمک، بو اساسدا کوبا یاریم باغیمسیز "semi-souverän" دئیه آمریکانین مستعمره سی ساییلارمیش. ژاپون حاکیمیتی ایسه ایستعمار اویونجاقلاری واسیطه سی ایله " تایوان (1895-1945)، کوره (1910-1945)، منچو (1931-1945 اینجی ایللر) تورپاقلاریندا آچیق و علنی ایمپراتورلوغونو تکمیللتمک اوزره ایمیش. آلمان ایمپراتورلوغو دا 1914 اونجو ایللردن اؤنجه چین، لاتاین-آمریکا و عثمانلی ایمپراتورلوغوندا "گیزلین ایمپراتورلوق" ایستعمارچی سیاستی اولوشدورماغا چالیشارمیش. آلمانلارین عثمانلی ایمپراتورلوغوندا آپاردیغی سیاسته پارالئل و موازی اولاراق انگلیسلر ده قاجار ممالیکی محروسه سینده "گیزلین ایمپراتورلوق" ایستعمارچی سیاستی یئریتمگه چالیشارمیشلار. 1909 اونجو ایل انگلیستان ایمپراتورلوغو قاجار حاکیمیتی ایله "دارسی آنلاشماسی (قرارداد دارسی)" دئیه عربستان (خوزیستان) نفتینی ایستعمار ائتمک و سؤمورمک اوچون Anglo-Persian Oil Company آدلی نقت شیرکتینی یاراتمیش. عثمانلی ایمپراتورلوغونون ائتنیک دابانلار اساسیندا داغیلماغا محکوم اولماسی و ایران ممالیک محروسه سینده کی ائتنیکلر اؤزللیکله گؤنئی آذربایجانلیلارین تاریخ و میللی بیلینج آچیسیندان یوخسول اولدوقلاری اوچون انگلیستان رضاخان کیمی اویونجاغی تورکیه فورمولوندا حاکیمیت ائتدیرمگه اؤز ایستعمارچیلیق چیخارلارینا اویقون حئساب ائتمیش. بو اساسدا رضاخان فارس میللیتچیلیگی، دیل مدنیتی و مفکوره سی اساسیندا آشاما آشاما (مرحله ای) حاکیمیتی اله کئچیرمک اوچون اویقون مهره ساییلمیش. رضاخان قاجار شاهلیغی، باشدا احمد شاه حاکیمیتینه سون قویماق اوچون تورکیه ده قورولموش جمهوریت (1923 آبان آییندا) شعارینی اؤز اوزونه الک کیمی توتماغا چالیشمیش (1923 اسفند آییندا). او زامان ایرانداکی شیعه روحانیتی، معنوی قدرتی نی شاهلیق سیستیمینه اویقون "شاه ظٍل الالله (شاه الله-ین کؤلگه سی)" و جمهوریتی اؤز منافعینه ترس گؤردوگو اوچون، جمهوریتی ایسلاما ضد قلمه آلمیش. بئله لیکله ده قاجار حاکیمیتینی فارسلیق حاکیمیتی ایله دگیشمکده قرارلی اولان فارس ایستعمار یانلیسی قووه لر، او جمله دن فارسلار ضیائ الملک آد وئردیکلری محمدعلی فروغی، گئنه ده فارسلار آد وئردیکلری ملک الشعرای محمد تقی بهار، سید ضیاءالدین طباطبایی یزدی، علی دشتی و محمود افشار یزدی رضاخانی شاه اولماغا یؤنلندیرمیشلر. 1924 اونجو ایل مارت آیی نین 27 سینده (1303 فروردین آیی نین آلتیسیندا) رضاخان فارس ماللالاری باشلاریندا حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، میرزاحسین نائینی و سید ابولحسن اصقهانی ایله گؤروشه رک "جمهوریت" مسئله سینه سون قویماق نیتینده اولدوغونو و یالنیز شاه اولاجاغینی اونلارا بیلدیرمیش. رضاخان شاهلیق تختینه اوتورماق اوچون قمداکی مجتهدلرین رغبتینی قازانارکن جمهوریت سئوگیسینده اولانلاری، او جومله دن میرزاداه عشقی همدانیلری تئرور ائتدیرمیش.
بئله لیکله مئیدان فارس ایستعمار مئییللی قووه لرین الینه دوشه رک قاجار شاهلیغی علینیه اولموش دوشمنلیک تورکلوک علیهینه جانلانماغا باشلامیش. فارس میللتچیلری ایران تورپاق بوتونلوگونو فارس حاکیمیتی آلتیندا ساخلایابیلمه لری و ایرانداکی ائتنیکلری ده ایران باشلیغی آلتیندا آلداتابیلمه لری اوچون دیل بیلیمینده اورتایا آتیلمیش "ایران دیللری" دئییمیندن "ایران" کلمه سینی فارسلیق اوچون اویقون حئساب ائده رک فارس حاکیمییتی تهرانداکی خاریجی دؤلتلرین سفیرلیکلریندن یازیشمالاریندا غصب اولونموش "ممالیکی محروسه ایران" آدی یئرینه یونان ادبیاتیندان ایتالیالیلار آلمیش "پِرسییا (Persia)"، فرانسه لیلر آلمیش "پِغس (Perse)"، انگلیسلر آلمیش "Persian" و آلمانلار آلمیش Persien“" کلمه سی یئرینه "ایران" کلمه سینی ایشلتمه سینی ایسته میش[iv]. بئله لیکله ده 1909 اونجو ایل دارسی آنلاشماسینا اساساً قبول اولموش Anglo-Persian Oil Company سی نین آدی همان ایل، 1935 اینجی ایل Anglo-Iranian Oil Company آدی ایله دگیشیلمیش. 1953 اونجو ایل مورداد آیی نین 28-اینده مصدق- حزب توده و محمدرضا شاه قارشی دورماسی نین زیروه نقطه سینده آمریکا حاکیمیتی فارس ایستعمار حاکیمیتی نین آچیق قیوملوغونو انگلیستاندان تحویل آلماسی اولموش. آمریکا و انگلیستانین ایران حاکیمیتینه آغالیق ائتدیکلرینه داییر رضاخانین خانیمی و محمدرضانین آناسی تاج الملوکون تاریخی خاطیره لریندن ائشیتمک فایدالی اولار:
" ساواك را خود آمريكائیها درست كرده بودند. محمدرضا میگفت، من بايد احترامم دست خودم باشد. وقتی آمريكائیها احترام میگذارند و رعايت اخلاق را میكنند و رسما از ما اطلاعات میخواهند ما بايد خواست آنها را فراهم كنيم. چون آنها با قدرتی كه دارند خيلی راحت میتوانند اين اطلاعات را كسب كنند! محمدرضا خصوصی به من گفت، همين رئيس ساواك و معاون او ومديران ارشد، همه شان با آمريكائیها ارتباط دارند و برای حفظ ظاهر می آيند و از من اجازه میخواهند، درحالی كه قبل از كسب اجازه اطلاعات مورد نياز را به آمريكا و انگليس رد كرده اند! بعضی وقتها هم میآمدند قدرت نمايی میكردند. مثلا درحالی كه ما نمی دانستيم محمدرضا بيماری معده دارد، سفيركبير انگليس میآمد و پيشنهاد میكرد اعليحضرت برای معاينه پزشكی و معالجه به لندن برود! من میخواهم اعتراف بكنم، يك اعتراف صريح برای ثبت درتاريخ. خلاصه بگويم كه بعد ازاينهمه سال كه به خاطر بيست سال سلطنت شوهرم و سی هفت سال سلطنت پسرم، يعنی بالغ بر57 سال ازنزديك درجريان كورانهای سياسی و مسايل ريز و درشت مملكت بودم هيچ سر از سياست و پيچيدگیهای آن در نياوردم".[v] تاج الملوک گئنه ده تاریخی خاطیره لریندن آنلاتمیش:
" بعد ازآنکه محمدرضا به مصر رفت تلفنی با من بارها صحبت کرد. از مراکش و از پاناما و ازمکزیک و جاهای دیگرهم تلفنی صحبت ها کردیم. گفت مادرجان من نمی خواستم سلطنت را رها کنم اما سفیرکبیر انگلستان آمد پیش من و بدون مورد و بدون مقدمه و بدون احتیاج همینطور بی خود و بی جهت ماجرای کودتای افغانستان و قتل عام خانواده داودخان را برای من مثال زد! ومن فهمیدم باید شماها را به خارج بفرستم و خودم هم دنبال شما بیایم. همین مطلب را سفیرکبیر آمریکا به صورت دیگر به محمدرضا گوشزد کرده بود. معلوم است منظورآنها این بوده محمدرضا را وادار به خروج ازمملکت کنند. شما اطلاع ندارید و نمی دانید که ازسال های قبل یک عده شروع به رفتن کردند. ساواک گزارشات زیادی می آورد واطلاع می داد که پولدارهای بزرگ دارند می روند و محمدرضا با تعجب می پرسید چرا؟! یک عده مثل ثابت پاسال جهود ازسال 1345 بارخودشان را بستند و رفتند آمریکا! چون با سیاستمداران آمریکا وانگلیس واسرائیل دوست و همکار بودند ومی دانستند که قراراست تغییرات زیادی درمنطقه بشود"[vi]. تاج الملوکدان گئنه ده اوخویوروق:
" يك روز محمدرضا كه خيلی ناراحت بود به من گفت: مادرجان! مرده شور اين سلطنت را ببرد كه من شاه و فرمانده كل قوا هستم و بدون اطلاع من هواپيماهای ما را برده اند ويتنام. آن موقع جنگ ويتنام بود و آمريكائیها كه ازقديم درايران نظامی داشتند هر وقت احتياج پيدا میكردند از پايگاههای ايران وامكانات ايران با صلاحديد خود استفاده میكردند وحتی اگراحتياج داشتند ازهواپيماها و يدكیهای ما استفاده میكردند. برای پشتيبانی ازنيروهای خودشان در ويتنام. حالا بماند كه چقدرسوخت مجانی میزدند و اصلا" كل بنزين هواپيماها و سوخت كشتیهايشان را ازايران میبردند... همين آقای ارتشبد نعمت اله نصيری كه ما به او میگفتيم نعمت خرگردن او يك گردن كلفتی مثل خرداشت! میآمد خدمت محمدرضا، و گاهی من هم در اين ملاقاتها بودم، میگفت آمريكايیها فلان پرونده وفلان اطلاعات را خواسته اند! محمدرضا میگفت بدهيد!"[vii].
ایستعمارچیلیق آچیسیندان بؤیوک و کیچیک قارداش دئیه ایکی تور (نوع) چیخار و منفعت قورویاجاق ایستعمار اورتایا چیخار:
1- خاریجی ایستعمار حاکیمیتی (آچیق و آشکار ایمپراتورلوق):
خاریجی ایستعمار حاکیمیتینده یئرلی و محللی پست و مقاملار اؤزلرینی مرکزه باغلی قلمه آلان شخصلره وئریلر (اؤرنک اوچون هیندوستانین انگلیستان مستعمره سی آلتیندا اولدوغو دؤنملرده کی کیمی). بئله لیکله ایستعمارچیلیقدان اؤنجه کی سیاسی قوشول و شراییط داها دوروش گتیره و اؤز حیاتیینی سوردوره بیلمز. وئرگی آلما، حق اوزره تعیین تکلیف ائتمک (مدنی و قضایی و باشقالاری)، پولیس و ژاندارمئری ریاستی ده ایستعمار گوجونون نماینده لیگینه وئریلر. ایستعمارا تابع توتولموش توپلومون بوتون ائشیگه دؤنوک سیاسی، اقتصادی و مدنی رابیطه لری ایستعمار نماینده لیگی نین الینده اولار.
2- ایستعمارا بنزر کنترول آلتینا آلینمیش دؤلت، یوخسا ایچ ایستعمار دؤلتی
ایستعمارا بنزر کنترولا آلینمیش دؤلت، یوخسا ایچ ایستعمار دؤولتی ظغیف اولماسینا باخمایاراق حاکیمیتچیلیک سیستیمی داوام ائدر. دؤلت اؤزو اوچون خاریجی سیاست یئریتمه سینه و ایچ ایشلرینی اؤز تجروبه سی ایله دوزنله مه و ایداره ائتمه سینه، بللی اؤلچوده مستقیل اولماسینا باخمایاراق بؤیوک قارداشین "Big Brother" اونا بللی آنلاشمالاردا یازیلی تحمیل ائتدیگی اوستونلوک موضوعسو آغیرلیق قازانار. بو موضوع 1828 اینجی تورکمنچای آنلاشماسیندان سونرا قاجار ممالیکی محروسه سی و روسیه ایمپراتورلوغو آراسیندا اولان آنلاشماغا اساسن ایلک روس وطنداشلاری و سونرا محمدرضا شاه حاکیمیتی ایله آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری آراسیندا ایمضالانمیش کاپیتالاسیون قانونو کیمی موضوعلاری ایچرمکددیر. ایکینجی دونیا ساواشی زامانی 1943(1322) اونجو ایلین آذر آیی نین بئشینده محمدرضا شاهین وزیری علی سهیلی و آمریکا مستشارلاری آراسیندا بیر ایللیک آنلاشما ایمضالانمیش. بو آنلاشما بیر ایل- بیر ایل اوزانمیش. بو آنلاشمانین ظاهیرده کی آماجی ایران ارتشی نی یئنیلمک اولسا دا، باطینده کی آماجی آمریکا وطنداشلارینی ایران قانونلاری قارشیسیندا دئییل، آمریکا قانونلاری قارشیسیندا سورقولانماغا و مسئولیت داشیماغا یول آچمیش. بو قانون 1964 (1443) اونجو ایلین آبان آیی نین بیرینده کاپیتالاسیون قانونی دئیه ایرانین سنا مجلیسینده تصویب اولونموش. هامان ایلین آبان آیی نین دؤردونده روح الله موسوی خمینی بو قانونون علیهینه چیخاراق ایلک تورکیه و اورادان دا عیراغا سورگون ائدیلمیش. کاپیتالاسیون قانوندان حرکت ائده رک اوسته محمدرضانین آناسی تاج الملوک دا اؤز خاطیره لرینده آنلاتدیغی کیمی ایران آمریکا سیاستی نین آت چاپدیردیغی مئیدانا دؤنموش و تبدیل اولموش.
1976 اینجی ایل فارس حاکیمیتی باشلاریندا محمدرضا شاهین تاریخده کی ایلک بشر حاقلاری نین قوروجولوغونو یالانچی باریش بگی کوروشا نسبت وئرمکلری و ایرانیت مقوله سینی دونیا اجتماعیتی و اؤزللیکله بؤیوک قارداش "Big Brother" ساییلان آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین گؤزونه سوخماسی و ایچریده بشر حاقلاری دئیه حتی فارس مخالفتینه ده فعالیت اجازه وئرمه دیگینی نظره آلاراق آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری کیچیک قارداش ساییلان محمدرضا شاه رئژیمی ایله حئسابلاشمانی ماسا اوزرینه یاتیرمیش دئسک، یانیلمامیشیق. دئمک، او زامانلار فارس جبهه میللی و نهضت آزادی تشکیلاتینا منسوب اولان ابراهیم یزدی نین آمریکادا آمریکا مقاملاری ایله شاه حاکیمیتینی دئویرمک و حاکیمیتی لیبراللارا وئرمگی و ایسلامیت واسیطه سی ایله ده روسیه سؤیئتلیگی نین قارشیسیندا ایسلام قورشاغی چکمگی آمریکا چیخارلاری اوچون اویقون اولان گؤروش ساییلمیش. ایراندا خالق باخیمیندان انقلاب بهمن دئیه حاکیمیت چئوریلیشی باش وئردیکدن سونرا مهدی بازرگان حاکیمیتی نین کابینه سی جبهه میللی، نهضت آزادی و پان ایرانیست و حزب ملت فارس ایستعمار تشکیلاتلاریندان اولوشموش. موقت حکومت تهرانداکی آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین ائلچیلیگی ایله حاکیمیتین گلجک سیاستلری اوچون دورمادان مصلحت آپارمیش. عباس امیر انتظام، جبهه میللی تشکیلاتینا منسوب اولان ذات حکومت موقت و آمریکا سفیرلیگی آراسیندا گؤروش داشیجی ماشینینا دؤنموش بیر ذات اولموش. آمریکا سفیرلیگی نین عباس امیر انتظام واسیطه سی ایله فارس حاکیمیتینه وئردیگی مساژلار، آمریکانین کاپیتالاسیون مقوله سینه دوشمن کسیلمیش آیت الله خمینی و یاخینلاری آراسیندا دارتیشماغا یول آچاراق مهدی بازرگان کابینه سی، سورقو سوآللارا جاواب وئره بیلمدیکده 1980 اونجو ایلین بهمن آیی نین اون بئشینده تهرانداکی آمریکا ائلچیلیگی دینجی کسیم طرفیندن "دانشجویان پیرو خط امام" آدی آلتیندا باسیلاراق مهدی بازرگان کابینه سی ایستعفایا گئتمک زوروندا قالمیش. یالنیز مصطفی چمران امامی تک قویماریق دئیه جمهوری ایسلامی حاکیمیتی ایله ایش بیرلیگینی سوردورموش. آمریکا سفیرلیگی باسیلدیقدان سونرا مهدی بازرگان بهمن انقلابی نین تحلیل ائتمک باهاناسی ایله بؤیوک قارداشدان "Big Brother" اومدوقلارینی اله گتیره بیلمه دیگینی آشاغیداکی جومله ایله دیله گتیرمیش: "ما از خدا باران خواستیم اما سیل آمد". مهدی بازرگان حاکیمیتدن اوزاقلاشدیریلماسینا باخمایاراق 1980 اونجو ایلین آذر آیی نین دوققوزوندا محمدرضا شاهی بیر توواب اولاراق ایرانا گئری چاغیرماق و بئله لیکله ده آمریکا بؤیوک ائلچیلیگینی حزب اللهی لر الیندن خلاص ائتمک چابالارینی دا مکتوب واسیطه سی ایله گؤزدن قاچیرمامیش. بازرگان مکتوبوندا محمدرضانین ایرانا گئری دؤنمه سینی و بئله لیکله ده حزب اللهی لر طرفیندن آمریکا سفارتی نین آمریکالیلارا تسلیم ائدیلمه سی ایله آمریکا و ایران مناسبتلری نین کئچمیشده کی کیمی اورک آچیجی اولاجاغینی دولاییلی یول ایله آرزو ائتمیش[viii]. هامان ایل، 1980 اونجو ایلین آذر آیی نین 28- اینده عباس امیر انتظام آمریکایا جاسوسلوق ایتیهامی ایله توتولاراق بوگونه دک حبسه محکوم اولموش.
ایچ ایستعمار حاکیمیتی و خاریجی ایستعمار آراسیندا اولان فرق
ایچ ایستعمار دؤولتی خاریجی ایستعمار دؤولتین، بؤیوک قارداشین "Big Brother" اقتصادی منافعینی قارشیلاماق اوچون بیر وسیله ساییلار. خاریجی ایستعمار دؤولتلرین ترسینه اولاراق ایچ ایستعمار دؤلتین چوخلو بؤیوک قارداشلاری "Big Brothers" اولابیلر. بو مسئله تاج الملوکون آنلاتدیغی فاکتلارا اساسن پهلوی شاهلاری اوچون کئچرلی ساییلارمیش (انگلستان و آمریکا دؤلتلری). دئمک، پهلوی شاهلیغی ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس اولمایان ائتنیکلره قارشین فارس ایستعمار دؤلتی ساییلارکن انگلیستان، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری و اونلارین متحدلری قارشیسیندا ایستعمارا بنزر کنترول آلتینا آلینمیش ایچ ایستعمار دؤلتی ساییلارمیش. بوگونکو جمهوری ایسلامی حاکیمیتی فارس توپلومونا منسوب اولمایان ائتنیکلرین دیل و مدنیتلرینی پهلویلر زامانیندا بیناسی قویولموش ایستعمارچیلیق سیاسته تابع توتدوغو (زبان واحد، کشور واحد، ملت واحد) و فارس ایستعمار سیاستینی باشقا ائتنیکلر حتی ایرانداکی شیعه چوخلوغونو اولوشدوران آذربایجان تورکلری علیهینه اویقولادیغی اوچون فارس ایستعمار حاکیمیتی، دؤلتچیلیک آچیسیندان ایچ ایستعمار فارس حاکیمیتی ساییلار. دئمک، جمهوری ایسلامی ایران حاکیمیتی، ایسلام آدینی داشیماسینا باخمایاراق ایسلامیت باخیمیندان اومتچی حاکیمیت مقوله سیندن اولدوقجا اوزاق ساییلار.
موضوعدان اوزاق دوشمه یک دئیه بیر داها "آ. ائلیار" ذات اختر اله آلدیغی مقاملاردان اوخوروق:
"رفع ستم ملی و تبعیضات اجتماعی و بیعدالتیها ، حل مسئله ء تعیین سرنوشت و اتحاد داوطلبانه ء خلقها یا ملیتها یا ملتهای بدون دولت، در عین داشتن استقلال در اداره امور خود، نیازی به چنین توجیهات انحرافی ندارند"[ix].
اوسته تاریخی سندلر ایله سرگیله دیگیمیز فاکتلارا اساسن فارس ایستعمار حاکیمیتی نین ایران ممالیکی محروسه سینده کی ائتنیکلره دؤنوک ایچ ایستعمار داورانیشلارینی بو ذات اخترلرین گؤرمزدن گلدیکلری، یوخسا لمس ائتمدیکلری بو ذات عالیلرین هانکی دوشونجه و اؤرگوت (تشکلیلات) منسوبلوغو داشیدیغی اوزره قضاوتی اوخوجولارا بوراخماق داها مقصده اویقون گؤرونر. آ. ائلیار ذات اختردن اوخویوروق:
"تا جایی که اطلاع دارم هیچ مارکسیست بنام در ایران و یا حتی در جهان ، «وضعیت انسان» را در جوامعی نظیر ایران که« حاکمیت» داخلی و « نظام اقتصادی-اجتماعی» سرمایه داری دارد، « استعمار داخلی» نخوانده است. چرا که در مارکسیسم ما با مقولات «دولت» و « نظام» و«طبقات»، « استثمار» و « تبعیض»،« استعمار و مسعمرات کلاسیک» وضعیت را توضیح میدهیم. در مارکسیسم مقوله ای بنام « استعمار داخلی» نداریم. و متفکری هم آنرا به این مکتب نیافزوده است. اساس این مقوله « استنتاج از شباهت سازی ست». مثلاً « چهره ی انسان الجزیره ای تحت استعمار کلاسیک فرانسه شبیه چهره ی انسان آذربایجانی ست».... مقوله «استعمار داخلی» نه در فلسفه مارکسیسم هست و نه میتوان با آن توضیح داد. و حتی در فلسفه های دیگر نیز نیست. "[x].
اوسته گؤروندوگو کیمی اؤزلرینی بیلیم یانلیسی قلمه آلان ایصلاحن آیدینلار و مارکسیستلر، مارکس و انگلس-لری ده بیر دینی شخصیت کیمی قلمه آلاراق اونلارین و اونلارین موریدلری نین یئنی دوزنلنمیش مملکتلر اوزره حؤکوم یئریتمدیکلرینی بیر آیه دئیه قلمه آلاراق یئنی اورتاملاری ایضاح ائتمکدن عاجیز قالمانین یانی سیرا باشقالارینی دا بو دوغرولتودا دوشونمکدن چکیندیرمگه چالیشارلار. بئله چی دوشونجه یئریتمکلر و داورانیشلار بو ذاتلارین علی شریعتی "تکیه به مذهب" آدلی کتابیندا دئگیندیگی موضوعلای خاطیرلادار (بو گؤروشه اساسن انسان مذهبسیز قالابیلمز. مارکسیستلر ده مارکسی بیر یالاواج، پیغمبر و اونون یازدیقلارینی دا دولاییلی اولاراق بیر دین کتابی دئیه قلمه آلماغا چالیشارلار). بئله بیر دوگم دوشونمک اورتامی نی ووروب داغیتماق اوچون فارسچا یازاری بللی اولمایان بیر شعری، سرگیلمک مقصده داها اویقون گؤرونر، اوخویوروق:
آیه هاي مذهبي، تجربه هاي ما را مسدود مي كرد!--- از خويشتن آيه آورديم!
دوستداران تجربه، آيه هاي ما را از هم گسيختند،...
آنچه آزمودني است، حقيقت ژنده است --- نه پندار مجلل و تزيين شده، كه فقط آينه هاي كدر، با آن همخوابگي مي كنند!!".
آ. ائلیار، ایران ممالیکی محروسه سینده فارس ایستعمارچیلیق مقوله سی نی آیری سئچکیلیک دئیه یوزماق اوچون یازار:
"علت های اعمال تبعیض همه
جانبه در ایران- از سوی حکومتها- از زمان رضاخان تاکنون:
1- ترس از نابودی فرمانروایی؛ 2- ترس از تمامیت ارضی؛ 3- خصلت توتالیتری، ناسیونالیستی افراطی، و فاشیستی- راسیستی گروه حاکمان؛ 4- بهره کشی لایه اجتماعی بالای جامعه"[xi].
اوسته "آ. ائلیار" ایشاره ائتدیگی "حاکیمیتچیلیگی الدن وئرمک قورخوسو" تمامیتچیلیگین خطره دوشمک قورخوسو"، "تمامیتچیلیک داورانیشلاری" و "فاشیستلیک و راسیستلیک داورانیشلاری" هانکی دیل و مدنیت اساسیندا حیاتا کئچر دئیه دوشوندوکده گئنه ده "فارس دیل و مدنیت هئژمونلوغو، تمامیتچیلیگی، باشقا ائتنوسلاری فارس ایستعمارینا تابع توتماق و اونلاری فارسلاتماق و راسیستلیک مسئله لری" اورتایا چیخار. دئمک، بو سایدیقلاریمیز بیر بیر ایچ ایستعمار حاکیمیتلری نین ایچ ماهیتینی داشییان مقاملار ساییلار. "آ. ائلیار" اوسته کی مقاملاری سیرالادیقدان سونرا بو مقاملاری ایضاح ائتمک اوچون یازار:
" همه این مسایل را میتوان
با توجه به مقوله «دولت و حاکمیت» و خصلتهای خاص و عام آن - و اعمال دیکتاتوری و
تبعیض به روشنی توضیح داد و هیچ نیازی به چنان تزهایی نیست.
نباید فراموش کرد که به قول آن فیلسوف یونانی:« در یک رود خانه تنها یکبار میتوان شنا کرد»"[xii].
اوسته گؤروندوگو کیمی دیل و مدنیت چاغیندا یاشادیغیمیز اوچون "آ. ائلیار" ایمضاسی ایله وئریلمیش ایضاحلار دا عوامفریبلیک ساییلار. دئمک، مسئله یالنیز هر هانکی بیر شخصین حاکیمیت ائتمه سی (فرمانروایی) دئییل، دوشونجه و مفکوره اولاراق هانکی دیل و مدنیتین حاکیم کسیلمه سی (تمامیت ارضی) حاکیم تورپاقلارین باشقا دیل و مدنیتلرین اتگی و تأثیر داییره لرینه دوشمک ایسته نیلمدیگی، او تورپاقلارین فارس تمامیتچیلیگی (خصلت توتالیتر) و انحصاریندان قیراقدا قالماقماق آرزوسو و اونلارین فارس اریتمک سیاستینه تابع توتولماسی (فاشیستلیک و راسیستلیک داورانیشلار) منظور اولونار. بونلار دا اؤزلوگونده ایچ ایستعمار حاکیمیتلری نین هر هانکی بیر دیل و مدنیت اساسیندا حیاتا کئچیرمک ایستدیگی مقاملار ساییلار. عوام دیلی ایله دئمک دوزگونسه، "آ. ائلیار" فارس ایستعمارچیلیق یوکونو دالینا آلاراق فارس ایستعمارچیلیغینی دانماغا چالیشارکن یازار:
"حکومتی که رفتارش مثل استعمارگر است هیچ دلیلی ندارد که همان استعمار باشد. نه این حکومتها در ایران خودی هستند و از درون جامعه برخاسته اند و توسط خارجیها برایمان دولت سازی شده اند. و رفتار مستعمره مانند را با مناطق ملیتها دارند. که در تبعیض همه جانبه مشاهده میکنیم. من استفاده از مقوله حکومت تبعیضگر را که شامل همه انواع تبعیض در عرصه های مختلف میشود بکار میگیرم"[xiii].
اوسته گؤروندوگو کیمی ماتئریالیست و مادی فلسفه قونولارینا آغیرلیق وئرمیش ذاتلار دیل و مدنیت مقوله لرینی غیر مادی دئیه لمس ائده بیلمدیکلری اوچون اؤزلری مظلوم توپلوملارا منسوب اولسالار بیله، بونلارین چوخو هر هانکی دیل و مدنیت اساسیندا اداره اولونموش و بنده چکیلمیش ائتنیک و میللی توپلوملارین چکدیکلری آغری و اذیتی بیله درک ائده بیلمزلر. ائله بو اساسدا دا مارکس و مارکسیستلر ایچ ایستعمار دئیه بیر ایضاح اورتایا قویمامیش دئیه حاکیمیتچیلیک آچیسیندان ایچ ایستعمار مقوله سینی قاوراماقدان و درک ائتمکدن عاجیز گؤرونرلر. "آ. ائلیار" ایچ ایستمار مقوله سیبنی دانماغا چالیشارکن یازار:
"نظری که ملت فارسی زبان را استعمارگر میداند هنوز شناختی از مردم و حکومت و استعمار ندارد"[xiv].
"آ. ائلیار" ذات عالی نین اوسته یئریتدیگی نظره اساسن "انگلیس ایستعمارچیلیغی" دئدیکده انگلیس حکومتی و بو حکومت طرفیندن اویقولانمیش سیاست دئییل، انگلیس خالقی منظور اولونارمیش!!. بئله بیر گؤروش هانکی دلی یوخسا دلیلر طرفیندن حیاتا کئچر مسئله سینی "آ. ائلیار" اوخوجولارا ایضاح ائتمه لیدیر. دئمک، ایستعمارچیلیق مقوله سی حاکیمیتچیلیگین گؤبود بیچیمی اولدوغو اوچون بو مسئله ایستر هر هانکی خاریجی، ایسترسه ده داخیلی حاکیمیت طرفیندن باشقا میللی و مدنی توپلوملارا اویقولانمیش بیر سیاست و مادیات داورانیشی ساییلار. ایستعمار مقوله سینی عادی انسانلارا نسبت وئریلمیش کیمی قمله آلماق مسئله نین حلل یولو دئییل، بو مسئله نی میللی، مدنی و سیاستی توپلوملارین دیققتیندن یاییندیرماغا آتیلمیش آددیم ساییلار. "آ. ائلیار" فارس حاکیمیتی نین ایران ممالیکی محروسه سی اوزه اعمال ائتدیگی ایچ ایستعمارچیلیغی ایله فرانسه ایستعمارچیلیغینی توتوشدوراراق (مقایسه ائده رک) یازیر:
"عمل حکومت ایران تقریبا شبیه عمل فرانسه در الجزایر است. ولی این دو عمل علت متفاوت دارند و عامل شان نیز یکی و برابر نیست.و ماهیتها ها هم فرق دارند"[xv].
اوسته گؤروندوگو کیمی "آ. ائلیار" دیله گتیرمزسه ده، گیزلتمگه چالیشدیغی "ایرانیت" مقوله سی حضرت عالی نین قولتوغوندان ائشیگه پیرتلامیش گؤرونر. دئمک، "آ. ائلیار"لارین نظرلرینه اساسن ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللی توپلوملار ایران وطنداشی قلمه آلیندیقلاری و آز دا اولسا شخص اولاراق انسانلار ایران آدینا قورولموش فارس ایداره چیلیک سیستیمی و تشکیلاتلاری سیرالاریندا یئر آلدیقلاری و یئر آلماغا چالیشدیقلاری اوچون فارس اولمایان توپلوملار فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی نین قوربانی دئییل، یالنیز آیری سئچکیلیگه (تبعیض) معروض قالارلار.
اوسته گؤروندوگو کیمی بیر بیلینجلی و شعورلو ذات اولاراق "آ. ائلیار" مسئله نین هانکی آشامادا یئر آلدیغینی درک ائتمیش دئییل. دئمک، فرانسه حاکیمیتی تئکنیک و صنعت واسیطه سی ایله فرانسه دیل و مدنیتینی آفریقایا یئدیره رک، اونلارین ذهنی، فیزیکی گوجلرینی، یئر آلتی و یئر اوستو قانیاقلارینی فرانسه دیل و مدنیت حاکیمیتچیلیگی نین انحصارینا و خدمتینه آلارکن ایران وطنداشی آدینا فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش فارس حاکیمیتی بیر وطنداش دئیه فارسلیغا منسوب اولمایان توپلوملارین (تورک، عرب، کورد، لور، بلوچ، تورکمن و .... باشقالاری نین) دیل و مدنیتلرینی کؤلگه ده بوراخاراق، اونلارین دیل و مدنیتلرینی یاساق ائتمکله اونلارا فارس تاریخی و میللی کیملیگی آشیلاماق و اونلاری فارسلیقدا اریتمکله هئچ ده ایستعمارچیلیق آچیسیندان فرانسه ایستعمارچیلیغیندان گئری قالماز. دئمک، فارسلیق اساسیندا قورولموش حاکیمیت ده فارس اولمایان توپلوملارین، ذهنی، فیزیکی گوجلرینی اؤز خدمتینه آلاراق اونلارین یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی فارسلیغین خدمتینه آلار. بئلنچی مقاملاری درک ائتمه مک، انسانین هر هانکی بیر میللی توپلوما منسوب اولوب اولمادیغینا باخمایاراق، دیل، مدنیت و تاریخ بیلینجیندن یوخسول اولدوغونون گؤسترگه سی ساییلمالیدیر. "آ. ائلیار" ایچ ایستعمار مقوله سینی دانماق اوچون لنیندن فاکت گتیرمگه چالیشار، اوخویوروق:
" لنین در روسیه تزاری، خرابی وضع اوکرایین را مثل مستعمره میدید ولی برای توضیح و ضع روسیه و حکومت تزار ، کتاب «دولت و انقلاب» را نوشت و نه « استعمار و مستعمره» را"[xvi].
اوسته گؤروندوگو کیمی "آ. ائلیار" دوشونجه و فیکیر باخیمیندان ویلامیر ایلیچ لنین نین هانکی دیل و مدنیته باغلی اولدوغونو درک ائتمیش دئییل. یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر: لنین چارلیق حاکیمیتینه قارشین 1918 اینجی ایل قوزئی آذربایجان جمهوریتی نین یارانماسینی و روسیه ترکیبیندن آیریلماسینی آلقیشلاماسینا باخمایاراق 1920 اینجی ایل آذربایجان جموریتی نین روسیه بولشویکلری و روسیه قیزیل اوردوسو طرفیندن اشغال اولماسینی و باکی نفتی نین اله کئچیریلمه سینی کمونیستلیگین بیر ظفری کیمی قلمه آلمیش. لنین مارت آیی نین اون یئدیسی، 1920 اینجی ایل قافقازدا N. K. Smilka və K. K. Orconikidze باشچیلیغی ایله ایداره اولونموش نیظامی کمیته یه گؤندردیگی تئلگرافدا باکییا سالدیریق و حمله ائدیلمه سینه داییر یازمیش: "باکی شهرینه سالدیریق و اونون ایشغالی بیزیم اوچون اولدوقجا اؤنملیدیر. بوتون چابا و چالیشمالار باکی نین ایشغالی اوچون صرف اولونمالیدیر". بئله لیکله روسیه قیزیل اوردوسونون دؤردونجو بؤلوگو آپریل آیی نین ییرمی یئدی سینده، 1920 اینجی ایل آذربایجان جمهوریتینه سالدیریق و هوجوم دوزنله یه رک روسیه بولشویک حاکیمیتی لنین باشچیلیغی ایله آذربایجان جمهوریتی نی بیر داها یئتمیش ایل روسیه ایستعمارچیلیغی نین ترکیب حیصصه سی ائتمیش[xvii]. دئمک، روسیه ایستعمار یانچیسی ساییلان ولادیمیر ایلیچ لنینلردن حاکیمیتچیلیک آچیسیندان ایچ ایستعمار دوغرولتوسوندا آثار یازیب یاراتمانی اومماق و روسیه ایستعمارچیلیغینا معروض قالمیش میللتلر، او جمله دن اوکراینایا اوچون معجزه گؤزلمک ساغلام دوشونجه و فیکیر یئریتمکدن اوزاق گؤرونر دئیه دوشونمه لی ییک.
قایناق و اتک یازیلار
[i] آ. ائلیار، چرا تز مستعمره و استعمار داخلی صحیح نیست؟، دوشنبه, دسامبر 23, 2013 http://iranglobal.info/node/28266
[ii] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[iii] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[iv] Wipert v. Blücher (ehemaligem deutschen Gesandten in Teheran), Zweitenwende in Iran (Erlebnisse und Beobachtungen), Biberach an der Riss, 1949, S. 322-325.
[v] تاج الملوک: من 57 سال در كوران حوادث سياسی ريز و درشت ايران بودم: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/50taj.htm
[vi] تاج الملوک: درس هائی که جمهوری اسلامی از تاریخ نگرفت: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/03dey/hafteh_page/99taj.htm
[vii] خاطرات تاج الملوك، ايرانی گوسفند امام رضا را تا صبح نمی چراند: http://www.peiknet.com/1384/hafteh/04azar/hafteh_page/63taj.htm
[viii] مهدی بازرگان، نامه رحوم مهندس بازرگان به محمد رضا پهلوی، تهران نهم آذر ماه: http://www.bazargan.info/la_persian/sokhanrooz/sr_870806_0002.htm#top
[ix][ix] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[x] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xi] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xii] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xiii] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xiv] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xv] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xvi] آ. ائلیار، باخ اورادا.
[xvii] Aserbaidschan; Verlust des Staats: http://azerbaijans.com/content_318_de.html
ایشیق سؤنمز، 03.01.2014


text:
اردبیل
اردَبیل (تاریخی آدی: اورتابئل/آرتاويل)[۱]، ایرانین بؤیوک شهرلریندن و اردبیل ویلایتینین مرکزی، ایرانین قوزئیباتی بؤلگهسینده آذربایجاندا یئرلشمکدهدیر.
اردبیل شهری آذربایجان و ایرانین بؤیوک شهرلریندن بیری دیر. بۇ شهر اردبیل اوستانینین مرکزی اولاراق، ۵۲۹٬۳۷۴ نفر نۆفوسا مالیکدیر.[۳] اردبیل شهری ساوالان داغینین اتگینده یئرلشیب و آذربایجان جومهوریتی ایله ۲۵ کیلومتر فاصیلهسی واردیر. اردبیل شهرینین اهالیسی آذربایجان تورکجهسینده دانیشیرلار. بۇ شهر آذربایجانین قدیم شهرلریندن دیر و ۵۰۰۰ ایله یاخین قیدمتی واردیر. بۇ شهر اومویلر خیلافتی زامانی آذربایجانین مرکزی اوْلۇبدۇر و سوْنرالار بابک خرمدین قیامینین مرکزینه چئوریلیبدیر. صفویلر زامانیندا حوکومتین رسمی مرکزینه چئوریلیر و شهرین ان آبادانلیق دؤورانی بۇ ایللره عایید دیر. بۇ شهر ۱۳۷۲ -جی هیجری گۆنشلی ایلده اردبیل اوستانی قورولاراق بۇ اوستانین مرکزی اوْلدۇ.[۴]
اردبیل٬ صفوی ایمپاراتورلوُغونون قوُروجوسو بیرینجی شاه اسماعیل ختایی نین دوغوم یئری دیر
تاریخدَییشدیر
«اردبیل» ین تاریخی حاقّیندا تدقیقات آپاران یازیچیلار، شرقشیناسلار و آذربایجانشیناسلارین سؤزلری اساسیندا و هابئله سومر عابیدهلرینده قئید اولونان اثرلردن نتیجه آلماق اولور کی بۇ شهر ۵٬۰۰۰ ایللیک بیر تاریخه مالیک دیر.[۵]
آددَییشدیر
اردبیل یا آرتا ويل اوستايي کلمهسی دیر، ایکی کلمهدن ترکیب تاپیب «آرتا» معنیسی «الهي و مقدس» سونرالار فارسي ميانه «ارد» ا چئویریلیبدیر و «ويل» شهر معناسینا گلیر، ترکیب تاپیب.
اردبیلین آدی ایسلامی قایناقلاردا اردویل (حدودالعالم؛ مسالک وممالک اصطخری؛ سکه ابوبکربن محمدازاتابکان آذربایجان وتاریخ میافارقین ابن ازرق)، اردبیل (تقویم البلدان ابوالفدا) و ایسلامی جوغرافیاچیلارین چوخونون اثرلرینده اردبیل کیمی یازیلیبدیر (ابن خرداذبه، ابن رسته، یعقوبی، ادریسی، مقدسی، ابن الفقیه، قزوینی، مستوفی ویاقوت حموی). بلاذری، ایسلامین باشلانیشینا حصر اولونموش اثری، فتوح البلداندا بۇ شهرین آدین اردبیل یازیبدیر. اردبیل آدی ۴و۵و۶و۷و۸ عصرلرده ضرب اولونموش سکهلر اوستونده اردبیل کیمین حک اولونوبدور (ابوبکر بن محمدین سکهسین استثنا ائدرک). ائرمنی تاریخچیسی «لووند» میلادی سگگیزینجی عصرین سونوندا (هجرینین ایکینجی عصری) اردبیلین آدین «ارت ویت» کیمین یازیبدیر. مارکوارتا گورا بۇ آد سونرالار «ارت ویل» آدینا چئوریلیبدیر.[۶][۷]
گؤرمهلی و تاریخی یئرلردَییشدیر
تاریخی کؤرپولردَییشدیر
اردبیل شهرینین اورتاسیندان بالیقلی چای آدی اوْلان بیر چای کئچیر کی نئچه تاریخی کؤرپو ده بۇ چایین اوستونده تیکیلمیشدیر، بۇ کؤرپولرین ان آدلیملاری؛
محلهلردَییشدیر
اردبیل شهرینین یوز اوتوزا یاخین محللهسی واردیر. اردبیل، قدیم یئددی بؤیوک محلله دن تشکیل اوُلونمیشدی کی نعمتیلری (اونچو مئیدان، چشمه باشی، آلا قاپی), حیدریلری (تاوار، اوچ توکان، پیرتملیک) تشکیل وئریردیلر.
صفویلر عصرینده اردبیل شهری ایکی بولومه بولوندو کی نعمتیلَر و حیدریلَر آدلاندیلار.
نعمتیلَر نعمت الله ولینین پیروی، کی بیر صوفی شاعیریدی و حیدریلَر قطبالدین حیدر تونی نین مریدلریدیلر.
بازارلاردَییشدیر
بو شهرده چوخلو قدیمی و اوستو اؤرتولو بازار لار واردیر کی بعضی لرینین نئچه یوز ایل قئیدمتی وار دیر کی راستا بازار، قیزیلچی بازار، دمیرچی بازار، باشماقچی بازار و بؤرکچی بازاری نومونه اۆچون آد آپارماق اولار کی اردبیل بازارینین خوللاری حساب اولونورلار
تحصیل اوجاقلاریدَییشدیر
بیلیمیوردلاردَییشدیر
بو شهرده چوخلو اونملی و مؤعتبر بیلیمیورد واردیر کی او جوملهدن:
قارداشلیقدَییشدیر
آدلیملاردَییشدیر
شاه ایسماعیل، صفویلر دؤلتی نین قوروجوسو و بیرینجی شاهی.
لطفی زاده، ریاضیاتچی، کامپیوترشیناس، الکتریک مهندیسی، مصنوعی هوش تحقیقاتچی سی و کالیفورنیا، برکلی بیلیمیوردو پروفسورو دور.
رحیم علیآبادی، کئچمیش اردبیلی گولشن و ۱۹۷۲ یای اولمپیک اویونلاریندا، گوموش آلیبدیر.
علی سلیمی (ساغدا) و فرهاد ایبراهیمی (سولدا) آذربایجانی، موسیقیچی و بستکار دیلار.
علی دایی، بیر فوتبال موربیسی و گئچمیش فوتبالچی کی دونیادا ان چوخ میللی گلی ویریبدیر.
نصرالله ناصحپور، آذربایجانلی بیر موسیقیچی اوستاد.
غفور جیدی، اردبیلی بیر پیلوت کی ایران عیراق ساواشیسیندا شهید اولدو.
جواد علیزاده، آذربایجانلی بیر آدلیم کاریکاتوریست.
حسین رضازاده، گئچمیش هالترچی کی ایکی دفعه اولمپیک اویونلاریدا و دوْرد دفعه دۆنیا بیرینجیسی اوْلموشدور.
ناصیر چشمآذر، گئچمیش موسیقیچی، بستکار و پرودوسر دیر.
کریم انصاریفرد، بیر آذربایجانلی فوتبالچی کی ایران میلّی فوتبال تیمیده اویناییر.
شیخ صفیالدین اردبیلی، عاریف، صوفی، عالیم، طریقت شئیخی، عابید، صفویلر سولالهسینین بانیسی و شاه اسماعیل خطایینین آلتیمجی باباسی دیر.
سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، آذربایجانلی بیر کئچمیش سیاستچی،آیتالله و دینی مرجعی میش.
سلیم موذنزاده، سلطان الذاکرین لقبی ایله مشهور اوْلان، کئچمیش آدلی بیر آذربایجانلی مدّاح کی چوخلو تورکجه نوحهلر و مرثیهلر اوخویوب.
اکبر عبدی، آذربایجانلی سینما، تئاتر و تلویزیون اوْیونجوسودور.
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ شهر اردبیل - Ataland. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-05-22. یوْخلانیلیب2019-10-03.
- ^ Error on call to شابلون:وب قایناقلاماسی: Parameters باغلانتی and باشلیق must be specified .
- ^ http://amar.sci.org.ir/ Archived 2011-07-11 at the Wayback Machine. ایرانین آمار مرکزی اردبیل اوستانینین آماری
- ^ اردبیل بلدیه سی نین سایتی Archived 2012-05-12 at the Wayback Machine. پیشینه تاریخی اردبیل
- ^ حسن ماکوئی (زنگیمارلئ)، " اردبیل " تاریخ لر شهری
- ^ عادل ارشادی فرد، پیشینه تاریخی اردبیل Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.، آراز درگیسی، سای 101
- ^ یوزف مارکوارت، ایران شهر، 206
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-08-06. یوْخلانیلیب2021-08-30.


text:
قاراپاپاق الیندن اولان سورگون تخلوصو ایله تانینان ده یرلی یازار، آراشدیریجی و شاعیریمیز اوستاد محرم پریزاد جنابلاری نین یئنی کتابی الیمیزه چاتدی. بو گؤزل کتاب او سؤزلره گلمز آدی ایله ۱۴۰ قیسا داستان، ناغیل، فولکولور نمونه لرینی احتوا ائدیر. بورا سولدوزون فولکولوروندان دا گؤزل نمونه لر وئریلمیش و کتابین سونوندا بیر سؤزلوک ده آرتیریلمیشدیر. یازارین دیلی بورا چوخ شیرین، آخیجی و علمی بیر دیل دیر. بوندان اؤنجه سورگون جنابلاریندان علمی – ادبی اثرلر اوخویوب لذت دویموشوق؛ بو کتاب دا اونلارین سیراسینا آرتیریلیر. بو کتاب ۲۹۰ صفحه ده نشر اولموشدور.
یازاریمیزا تبریک دئییب، یئنی باشاریلار دیله ییریم. اوخوجولاریمیزی دا بو گؤزل کتابین اوخوماسینا دعوت ائدیریک.


text:
خاقان چادیرینا و سارایینا گلن قوناق، اؤنجه خاقاندان خلعت آلیب او خلعتی گئییب سونرا خاقانین حضورونا گئدردی. هله بعضن قوناغی ایکی سیرادا یاندیریلان اودون آراسیندا کئچیریب سونرا خاقان حضورونا یول وئرردیلر. تبریزده «خلعت پوشان» بیناسی هله آیاقدادیر. اوردا قوناقلاری یویوندوروب خاقان وئرن خلعتی اونلارا گئییندیریب سونرا شهر گتیرردیلر.
اسکی تورکلرده خاقان وئرن خلعت آل رنگده اولوردو. آل، قیرمیزی رنگین سولغونودور. چنگیزخان عادی گونلرده همهشه آل گئیرمیش، آما ساواشلاردا آغ گئییب آغ آتا مینرمیش. ددهقورقود کیتابیندا «آغ عَلَملو» سؤزو، آغ بایراغین قوتلولوغونو گؤستریر. چنگیزخانین توغو ایله بایراغی آغ رنگلی ایمیش. سلجوق و عثمانلیلاردا آغ سانجاق ائله بو عنعنهنین دوامی اولوبدور.
تورک خالقلاری آراسیندا، یاس رنگی گؤی و قارا اولدوغو حالدا، خاقان، قهرمان و شهیدلرین یاس تؤرنینده آغ گئیینیب آغ رنگلی بایراقلار آسارمیشلار.
آغ چتین بؤحران، بؤیوک دردله قارشیلاشماغا حاضیرلیق بلگهسی و اسکی تورک دؤولتی اولان هونلاردا، آغ رنگ عدالت و گوجلولویون سیمگهسی اولموشدور. ساواشلاردا، هجوما ایلک باشلایاجاق عسگرلر قیرمیزی گئییب، دؤولت بؤیوکلری و اوردو باشچیلاری عادی عسگرلردن سئچیلمهلری اوچون آغ گئییم گئیرمیشلر.
بونون آچیق انلامی وار ایمیش؛ یانی بیز دؤولت بؤیوکلری و اوردو باشچیلاری اولاراق، یاس پالتاریمیزی ایندیدن گئییب اؤلومله قارشیلاشماغا حاضیریق.
چنگیزخان هر ساواش مئیدانیندا آغ گئییب آغ آتا مینرمیش. آلتای تورکلرینین داستانلاریندا، اینسانلیغین اولو باباسی و حضرت آدمین قارشیلیغی «آغ آتا» اولموشدور و خاقانلارلا قهرمانلار اؤلنده، آغ شامان اونلاری دیرک آغ آتانین یانینا آپاراجاغینا اینانیرمیشلار.
یوردوموز آذربایجانین چوخ یئرلرینده آغ داغ آدلی داغلار وار و اونلارین اتگینده آخان چایلارین آدی آغ چایدیر. اونلارین بعضیسی یئرلیلر طرفینده مقدس ساییلیب یاخشی روحلارین باریندیغی یئر کیمی تانینیرلار. بیزدن چوخ چوخ اوزاقلاردا، قوزئی و سیبیر تورکلرینده ده مقدس آغ داغ واردیر.
تورکیه رادیو تلویزیون قورومو رسمی وب سایتی


text:
گنجهلی نیظامینین «سیرلر خزینهسی» اثرینده فولکلور موتیولری- محمدرضا اسماعيل زاده
- توضیحات
- منتشر شده در جمعه, 24 بهمن 1393 07:11
نظامی اثرلرینده صینفی و اجتماعی برابرسیزلیكلرین حؤکمدار و خالق چتينليكلرینین، قارشی-قارشییا قویولماسی اون ایکینجی عصر اینتیباهینین ان بؤیوک نایلیتلریندن بیری ایدی و نظامینین بو چتينليكلره رئال، آچیق فیکیرلی یاناشماسی اونون داهیلیگیندن ایرهلی گلیردی. ائله بونا گؤره ده شاعرین “سیرلر خزینهسی” اثریندکی مقاله و حکایهلرینین مؤضوع لاری اونو دوشوندورن، ناراحات ائدن چتينليكلر ایدی.
فولکلور هر بیر خالقین تاریخینی، ادبییاتینی، مدنیتینی، بوتؤولوکده خالقین روحونو اؤزونده عکس ائتدیرن یادداش گوزگوسودور. بو باخیمدان اون ایکینجی عصر شعرینین زیروهسی ساییلان نظامی یارادیجیلیغی، دئمک اولار کی، فولکلوردان قایناقلانیر. نظامینین اثرلرینده خالقین بوتون عادت-عنعنهلری، خالقین ایستیی، خالقین اؤزونه مخصوصلوغو، میللی-معنوی دیرلری، بؤیوک اوستالیقلا قلمه آلینمیش و پوئتیکلشدیریلمیشدیر. داهی نظامینین اوستالیغی اوندا ایدی کی، او، اون ایکینجی عصرین سیاسی منظرهسینی خالقین اؤز دیلی ایله قلمه آلمیش و دؤورونون حاکملرینی ده محض خالقین اؤز دیلی ایله تنقید ائتمیشدیر. شاعر خالقدان سوزولوب گلن عبرتآمیز مثللر، آتالار سؤزلری و خالق حکایهلریندن بهرهلنهرک اؤز دؤورونون بوتون سیاسی، معنوی عیبجرلیکلرینی بؤیوک اوستالیقلا قلمه آلمیش و خالقا چاتدیرمیشدیر.
آیری-آیری مؤضوعلاری اؤزونده عکس ائتدیرن ایگیرمی مقاله و ایگیرمی حکایهدن عبارت ”سیرلر خزینهسی”نده شاعر دؤورونون اجتماعی-سیاسی عیبلرینی، خالق احوالی-روحیهسینی، اورک آغریلارینی، سارسینتیلارینی اوخوجویا چاتدیریر. لاکین نظامی یارادیجیلیغینا، دقیق اولاراق “سیرلر خزینهسی”نه، یالنیز دؤورونون چاتیشمازلیقلارینی اؤزونده عکس ائتدیرن بیر اثر کیمی باخماق دوزگون اولمازدی. چونکی نظامینین اثرلرینده قلمه آلدلیغی عبرتآمیز فیکیرلر، خالق حیکمتلری، مثللر آرتیق حیکمتلی سوزلری و هر بیر دؤور اوچون اؤز اورژیناللیغینی قورویوب ساخلایان بیر صنعت نومونهسینه چئوریلمیشدیر.
هر کس یاخشیلیق ائتسه یاتمیش بختی آییلدار،
بیر گون همن یاخشیلیق اؤز اوستونه قاییدار.
درین مضمونلو بو پوئتیک پارچادا، شاعر اینسانلاری یاخشیلیق ائتمهیه چاغیریر و همین یاخشیلیغین مطلق هر کسین اؤز اوستونه قاییداجاغینی بیلدیریر. یعنی اینسان عملینین یئتیشدیردیگینی بیچیر. مثلن، ائل آرسیندا یاییلان مشهور دئییم:
“نه اکرسن، اونو دا بیچرسن”
فرقی یوخدور، یا پایلا، یا دا ییغ ثروتلری،
سنه هر نه وئریبسه آلاجاق دونیا گئری.
عالم ازلدن بری آلوئر ائوینه بنزر،
او دونیانی آلیرلار، بو دونیانی وئریرلر
دونیا بؤیوکدور، لاکین ابدی دئییل. دونیادا هر شئی فانیدیر. چوخلو وار-دؤولت، ثروت دونیادا هئچ نهیین دایمی قالاجاغیندان خبر وئرمیر. سونوندا دونیا بوتون وئردیکلرینی گئری آلیر. یالنیز ابدی قالان بو دونیادا ائلدیگین یاخشیلیقلار، خئییرخاهلیقلار حسابینا، او دونیانی، یعنی آخیرت دونیاسینی قازانماقدیر.
ائی غفلت یوخوسوندا خوشبخت اویویان خومار،
یئین، ایچن ائششکدن، اؤکوزدن فرقی می وار؟
خبرسیزسن عالمین ماوی گونبزیندن ،
دؤور ائیلهین گونشدن، گؤیلرین مرکزیندن.
سیرری درک ائدیر آنجاق نظر اهلی، باش بیلن،
نادانین نه ایلگیسی، دؤورون کشمکشلیگیندن
شاعر غفلت یوخوسوندا خوشبخت اویویانلارین یئین، ایچن حیواندان فرقی اولمادیغینی دئییر، لاکین بو تکجه بئله دئییلدیر، اونلار یئرین گونبزی اولان ماوی گؤیدن خبرسیزدیرلر و دایم دؤور ائلهین عالمین سیرلی بیر قوه طرفیندن ایداره اولوندوغونو درک ائتمیرلر. بو سیرری یالنیز نظر اهلی، علم عالمیندن خبردار اولان، دونیادان غافیل اولمایانلار درک ائدر. نادانی ایسه دؤورون کشمکشلیگی ماراقلاندیرمیر.
نظامی “سیرلر خزینهسی” ده بیر چوخ مؤضوع لارا توخونموشدور. بئله دئمک مومکوندورسه، شاعر ایستر اؤز دؤورو، ایسترسه ده بوتون دؤورلر اوچون آکتوال اولان مؤضوعلارا توخونموش و بو مؤضوع لاری بؤیوک اوستالیقلا احاطه ائتمیشدیر.
روزگارا باخ کی، سن نه اونس قالیب، نه اینصاف
نامردلیک اوجباتیندان اینساندان قاچیر اینسان.
هانی اولفت، معرفت، ایتیب، تلف اولوبدور،
اینسانلار قالیرسا دا، اینسانلیق محو اولوبدو.
دونیا اوزاق دوشوبدور، سولیمان دونیاسیندان،
سانکی قئیبه چکیلیب، گئرچک اینسان، ار اینسان
شاعر بو پارچادا دؤورون، بوتؤولوکده عالمین پوئتیک منظرهسینی یاراتمیشدیر. چونکی بو اینعکاس هر دؤورده اؤزونو گؤسترمکدهدیر. دونیا برقرار اولاندان دونیادا خئییرله شررین موباریزهسی گئدیر. دونیادا یاخشی، خئییرخاه اینسانلارین سایی چوخدور، لاکین، دونیا نامرد، اینصافدان اوزاق اینسانلاردان دا اوزاق دئییلدیر. نامردلیک اوجباتیندان اینسانلار بیر-بیریندن اوزاق دوشوبلر. شاعر دوستلوغون، معرفتین محو اولدوغونو دئییر. شاعر، کمیتی یوخ، کئیفیتی اؤن تصویره چکیر. یعنی اساس اینسانلارین سایینین چوخلوغو دئییل، اینسانلیقدیر.
نظامی اثرلرینده صینفی و اجتماعی برابرسیزلیکلرین حؤکمدار و خالق چتینلیکلرینین، قارشی-قارشییا قویولماسی اون ایکینجی عصر اینتیباهینین ان بؤیوک نایلیتلریندن بیری ایدی و نظامینین بو چتینلیکلره رئال، آچیق فیکیرلی یاناشماسی اونون داهیلیگیندن ایرهلی گلیردی. ائله بونا گؤره ده شاعرین “سیرلر خزینهسی” اثریندکی مقاله و حکایهلرینین مؤضوع لاری اونو دوشوندورن، ناراحات ائدن چتینلیکلر ایدی.
ظلم ائلمک یاخشی دئییل، هئچ زامان،
تؤکمه ناحق قان، گئدر آبرین حیان.
هوممتی خالقین پیس اولار، قورخ آمان.
مظلوم آهیندان چکین ای حؤکمران.
بو پارچادا، البته کی، ظالم حؤکمدارلارا قارشی آغیر بیر اتهام واردیر. نظامینین اثرلرینده شاهلارین عدالتسیزلیگی، حؤکمرانلیغی اؤنه چکیلن مؤضوع لارداندیر. تک “سیرلر خزینهسی” دئییل، نظامینین بوتون اثرلری سانکی حیکمتلی سوزلر ، مثللر توپلوسودور. مثلن، “لیلی و مجنون” اثرینده آز دانیشماغین گؤزللیگی حاققیندا پارچایا دقت ائدک:
سؤزون ده سو کیمی لطافتی وار،
هر سؤزو آز دئسن داها خوش اولار.
بیر اینجی صافلیغی وارسا دا سو دا،
آرتیق ایچیلنده درد وئریر او دا.
اینجی تک سؤزلر سئچ، آز دانیش، آز دین،
قوی آز سؤزلرینله دونیا بزنسین.
آز سؤزون اینجی تک معناسی سولماز،
چوخ سؤزون کرپیج تک قیمتی اولماز.
بو پارچا ائل آراسیندا یاییلان چوخ مشهور خالق دئییمینده اؤز عکسینی تاپیر:
“دانیشماق گوموشدورسه، سوسماق قیزیلدیر”
نظامینین اثرلری ایله فولکلور نومونهلری آراسیندا تام بیر عینیلیگی آراشدیرما مقایسه ائتمک دوزگون اولمازدی. چونکی زامان، واخت اؤزونون حاکملیگینی هر یئرده گؤستردیگی کیمی، بورادا دا گؤسترمیشدیر. بئله کی، نظامی دؤوروندن بو دؤوره قدر اولان زامان فاصیلهسینده فولکلور نومونهلری معین آیری بیر دیللره دانیشماقا عادت ائمک اوغرامیشدیر. بو فیکیر گؤرکملی فولکلورشوناس عالیم سدنیک پاشایئوین “ نظامی و خالق افسانهلری” کیتابیندا دا اؤز دولغون عکسینی تاپمیشدیر. او قید ائدیر:
“نظامی دؤوروندن بری کئچن مددتده همین فولکلور نومونهلری بؤیوک اینکیشاف یولو کئچمیش، زامان کئچدیکجه دییشمهلره مروض قالمیش، عینی زاماندا خالقین شاعر خیالینین قودرتی ایله زنگینلشهرک یئنی بدیعی کیفیتلر قازانمیشدیر. نظامی یارادیجیلیغینا نظر یئتیرنده گؤروروک کی، او تکجه فولکلور نومونهلرینه اساسلانمامیش، دیگر منبعلردن ده ایستیفاده ائتمیشدیر. لاکین بونو خصوصی قید ائتمک لازیمدیر کی، شاعر کیچیک فولکلور سوژئتلرینه اساسلانیب، اونلارا یئنی نفس گتیرمیشدیر. مثلن، بونا شاعرین “سیرلر خزینهسی“نده کی بیر چوخ حکایهلری، خصوصی ایله، “سولیمان و اکینچی”، “بولبول و قیزیلقوشون داستانی” و باشقالارینی دا میثال گؤسترمک اولار.
البته، شاعر بو حکایهلرین مؤضوع سونو خالقدان آلمیش و اونو اؤز ایدئیا و فیکیرلری ایله اساسلاندیرمیشدیر. لاکین ”سیرلر خزینهسی“نده خالق خزینهسیندن گلن موتیولر بونونلا بیتمیر. “اووچو ایله تولکونون داستانی”، “سلطان سنجر و قاری” حکایهسی، “فریدون و مارالین داستانی”، “بیر شاهزادهنین داستانی”، “بیر-بیری ایله چکیشن ایکی حکیمین داستانی” آذربایجان فولکلورونون قدیم اساطیرلریندن قایناقلانیر.
مثلن، “بیر شاهزادهنین داستانی” فولکلوروموزدا “بوستان احوالاتی” ایله سسلشیر. “بوستان احوالاتی”ندا مضمون بئلهدیر:
آتا اوغلونو باشقا اؤلکهیه سفره گؤندریر. همین اؤلکهده شاه سئچمک مراسیمی تزهجه باشلاییبمیش. عادته گؤره شاهی سئچمک اوچون هما قوشونو اوچوردورلار و قوش اوچورداندا کیمین باشینا قونارسا، همین شخصی شاه سئچیرلر. قوش اوچ دفعه اوچوب اوغلانین باشینا قونور. اؤلکهنین آغسققاللاری چارهسیز قالیب اوغلانی شاه سئچیرلر. تجروبهسیزلیک و بیر یاندان دا غریبچیلیک یئنییئتمه گنجی چوخ سیخیر. دیگر طرفدن ده، کؤهنه وزیر وکیللر، سارای عیانلاری ال-آیاغینا دولاشیر. گنج مجبور قالیب آتاسینین یانینا قاصید گؤندریر. قاصید سیفاریشی اوغلانین آتاسینا چاتدیریر.
- آتا، هما قوشونو اوچوردورلار، گلیب باشیما قوندو و منی شاه سئچدیلر. ایشلریم یاخشی گئتمیر، بیلمیرم، اؤلکنی نئچه ایداره ائلیگیم. عاریف قوجا سوسور هئچ نه دئمیر. لاکین ساکیتجه بیر خنجری گؤتوروب، بوستانا گیریر و نه قدر قارپیز، قووون وارسا، هامیسینی تاغدان اوزور. سونرا گلن قاصیده اوزونو توتوب دئییر کی:
- اوغلوما دئیرسن، آتان دئدی کی، من هئچ نه بیلمیرم.
قاصید سارایا قاییدیب گؤردوکلرینی شاها نقل ائدیر. گنج شاه هر شئیی آنلاییر. سارایدا نه قدر، کؤهنه شاها یاخین سارای آدامی، وزیر-وکیل وار ایدیسه، هامیسینی دار آغاجیندان آسدیریر. قالانی قورخویا دوشور و گنج شاه راحتلیقلا اؤلکهنی اداره ائدیر.
او، بیر گول اوزدو باغدان، چمندن گوله-گوله،
بیر افسون اوخویاراق، پوفلهدی همین گوله.
یاغینی اؤلدورمک ایچون گولو مندن آل دئدی،
بو گول زهردن ده گوجلو، تأثیرلی ایدی.
دوشمن افسونلو گولو الینه آلان زامان.
قورخودان مغلوب اولوب، بیرجه آندا وئردی جان
یوخاریدا قید اولونان بو پارچادا نظامینین “بیر-بیری ایله چکیشن ایکی حکیمین داستانی”ندا گؤستردیگی “گول و زهر” افسانهسی، خالق آرسیندا یاییلان، عینی مضمونلو، آدی ایسه “لقمان و شاگیردی” آدلانان افسانه ایله تام سسلشیر. افسانهده گؤستریلیر کی، لقمان شاگیردینین اؤلکهده شان-شؤهرت قازانماسیندان احتیاط ائدیر و نهایت، شاگیردینی چاغیریب، دئییر کی، یا سن یاشامالیسان، یا من. بئله شرط کسیرلر کی، هر ایکیسی زهرلی درمان حاضرلاسین. شاگیرد بیرینجی ایمکانی اؤز اوستادینا وئریر و لقمان زهرله دولو پیالهنی اؤز شاگیردینه وئریر. شاگیرد لقمانین الیندهکی پیالهنی آلیب، زهری باشینا چکیر. زهری شربت کیمی ایچیر. سونرا ایسه زهرین قارشیسینی آلان اوتلارین، چیچکلرین سویوندا چیمیب قورتولور.
ایکینجی نؤوبه ایسه، البته، شاگیردین ایدی. او، بؤیوک مس قابی گؤتورور، ایچینه ایری بیر کئچه پارچاسینی قویاراق اونو گئجه-گوندوز داشلا دؤیور. لقمان بو منظرهنی سئیر ائدیر. او، بوتون چیچکلرین عطرینه بلد ایدی، لاکین شاگیردین حاظیرلادیغی درماندان هئچ بیر قوخو گلمیر. شاگیرد داشلا کئچنی هر دفعه دؤیدوکجه بو سس اونون بینینده عکس-صدا وئریر و لقمان قورخودان، واهیمهدن اؤلور. نظامی یارادیجیلیغیندا همچینین ائل آراسیندا مهشور آتالار سؤزلری ایله سلشن میصراعلارا دا تئز-تئز راست گلینیر.
چوخ یئمه، سوفرهده هر شئی چوخ دا وار،
آرتیق بیر قطرهدن قده ده داشار.
بو میصراعلار ائل آراسیندا چوخ مشهور اولان و تئز-تئز ایشلنن آتالار سؤزو ایله عینی فیکری اؤزونده ایفاده ائدیر.
“آرتیق تاماح باش یارار.”
بئلهلیکله، داهی نظامی آذربایجان فولکلوروندان مهارتله بهره لنمیش و افسانه و اساطیرلریمیزه تاریخده یاشاماق حقوقو قازاندیرمیشدیر. بونونلا دا، آذربایجان فولکلورو همیشه نیظامی یارادیجیلیغیندان فایدالانمیش و بوندان سونرا دا فایدالاناجاقدیر.
حاضیرلایان : مهندس محمدرضا اسماعیل زاده


text:
۱۹۳۹ (میلادی)
میلادی ۱۹۳۹-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز دوْققوزونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ ژانویه - فرانسیوم رادیوْاکتیو اِلِمِنتی آلینیب.
- ۷ آوریل - ایکینجی دۆنیا ساواشی: ایتالیا٬ آرناووتلوکو تۇتدو.
- ۳۰ نوْوامبر - شوروی ایتفاقی فنلاندا هۆجوم ائتمیشدیر.
- ۲۹ سپتامبر - لهیستان عسگرلری گئری چکیلمیش و ورشوو آلمانلارا تسلیم اولدو.
- ۲۸ مارس - مادرید٬ جنرال فرانسیسکو فرانکو قوْشونلاری الینه دۆشدو. ایسپانیا ایچ ساواشی سوْنا چاتدی.
- ۲۸ سپتامبر - شوروی و آلمان آراسیندا "دوستلوق و سرحد بارهده موقاویله" ایمضالاندی.
- ۲۷ آقوست - آلمان موهندیسی ارنست هينکلین تیکدیگی راکتیو موحریکلی طيارهنین ایلک اوچوشو باش توتموشدور.
- ۲۶ مارس - تۆرکیهده میلّتوکیلی سئچیملری کئچیریلدی.
- ۲۳ آقوست - موسکودا آلمان و شوری آراسیندا هوجوم ائتمهمه حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر. محض بو سازیش آلمانین لهیستانین ایشغالینی آسانلاشدیران آددیم اولموشدور.
- ۲۲ سپتامبر - قیرمیزی اوردو و ورماخت (نازی آلمان اوردوسو)، برست شهرینده (بلاروسدا) موشترک رژه کئچیرمیشلر.
- ۲۲ ژانویه - کولومبیا بیلیمیۇردوندان بیر قروپ بیلیم آدامی اورانیوم آتومونو پارچالاماغی باجاردی.
- ۲۱ آوریل - حاتای٬ تۆرکیه گۆمروک تعریفهسینه گیردی.
- ۱۹ سپتامبر - شوروی اوردوسو ویلنیوسو ایشغال ائتمیشدیر.
- ۱۹ دسامبر - تی۳۴ تانکی شوروی اوْردوسوندا سیلاحلانمایا قبول ائدیلمیشدیر.
- ۱۷ سپتامبر - شوروی قوشونلاری دئمک اولار کی، هئچ بیر موقاویمته راست گلمهدن، لهیستان سرحدلرینی کئچمیش و اونون شرق قیسمتینی ایشغال ائتمیشلر.
- ۱۶ مارس - میصر پرنسسی فوزیه فواد ایله ایران شاهی محمدرضا پهلوی ائولندی.
- ۱۵ مارس - چکاوسلوواکی جۆمهۇرباشقانی امیل هاچا چکین نازی آلمانا قاتیلماسینی قبول ائتدی.
- ۱۴ مارس - خاطای مجلیسی٬ تۆرک لیراسینی رسمی اوْلاراق قبول ائتدی.
- ۱۴ دسامبر - فنلاندا قارشی نیظامی هۆجۇما گؤره شوروی میلّتلر تشکیلاتیندان خاریج ائدیلمیشدیر.
- ۱۲ دسامبر - شوروی-فنلاند ساواشی دؤورونده باش وئرمیش تولوایاروی دؤیوشونده فنلاند غالیب گلمیشدیر.
- ۱ نوْوامبر - صنعی دؤللهمه یوْلو ایله ایلک دوْشان دۆنیایا گلمیشدیر.


text:
برونخیت
برونخیت(lat. bronchitis, bronx + -itis — iltihab) Bronchite— برونخ دیوارلاری سئلیکلی قیشاسینین ایلتیهابیدیر. برونخلار اودولان هاوانی آغجیرلره آپاران موختلیف دیامئترلی شاخلنمیش بورو شبکهلریندن عبارت اولاراق برونخیال آغاج آدلانیر.
برونخیت تامامیله موستقیل خستهلیک اولاراق اینکیشاف ائده بیلر (بیرینجیلی برونخیت)، لاکین او چوخ واخت کسکین رئسپیراتور اینفئکسییانین و یا سویوقدیمهنین (ایکینجیلی برونخیت) آغیرلاشماسیدیر و برونخلارین ایلتیهابینین بیر خوصوصیتی ده اوندان عبارتدیر کی، باکتئریال اینفئکسییانین قوشولما تهلوکهسی وار.
تنبکی توستوسو و توز برونخیت خستهلیگی ریسقینی آرتیریرلار. حتی "پاسسیو سیقارئت چکمه" خستهلیکدن سونرا زیفلمیش اورقانیزم اۆچون سون فاکتور اولاراق برونخلارین ایلتیهابینی تؤرهده بیلر. خصوصاً ده بو والیدئینلری سیقارئت چکهن اوشاقلارا عاییددیر. بو حالدا برونخیتدن علاوه اوشاقلاردا برونخیال آستما و پنئومونییا یارانماسی ریسقی آرتیر. اورقانیزمین ایممون سیستئمینین وضعیتی ده آز رول اوینامیر، اگر ایممونیتئت زیفلمیشسه، عادتاً پاییزدا و یا یازدا، "اونون قاپیسی بوتون کولکلره" آچیقدیر، باشقا سؤزله برونخیتله خستهلهنمه تهلوکهسی خئیلی آرتیر.
سیمپتوملار و گئدیشات[دَییشدیر]
برونخیتین اساس علامتی آچیق، ساری، بوز و یا یاشیل رنگلی بلغهملی اؤسکورکدیر. بعضی حاللاردا بلغهمده قان قاریشیغی اولور. اؤسکورکدن باشقا برونخیتین سیمپتوملاری بوغازدا آغری و ایسپازمالار هیسسیاتی، تنففوسون چتینلشمهسی، خیریلتی و آزاجیق هرارتین اولماسیدیرلار.
گئدیشاتدان آسیلی اولاراق برونخیت کسکین، خرونیکی و اوبستروکتیو اولور.
کسکین برونخیتین یارانماسیندان اول هرارت آرتیر، باش آغریسی، ضعیفلیک، زؤکهم، بوغازدا اؤسکورک و آجیشما، خیریلتیلی سس، سینالتی آغری، قورو آغریلی اؤسکورک، کونیوکتیویت اولور. کسکین برونخیتین اساس تظاهرو اولجه قورو، سونرا یومشاق و نم اؤسکورکدیر. بؤیوکلردن فرقلی اولاراق اوشاقلار بلغهمی گتیره بیلمیرلر.
خرونیکی برونخیت چوخ واخت موالیجهسی واختیندا و آخیرا قدر آپاریلمایان (هکیم تییناتینا عمل اولونمایان) کسکین برونخیتین نتیجهسیدیر. کیچیک اوشاقلاردا و قوجالاردا (۷۵ یاشدان یوخاری) کسکین برونخیتین خرونیکییه کئچمه احتیمالی یوکسکدیر.
خرونیکی برونخیتین ایلک مرحلهسینده اؤسکورک یالنیز سحرلر یاتاقدان قالخارکهن – "برونخلارین سحر توالئتی" – آزاجیق بلغهمله موشاهیده اولونور. کسکینلشمهلر ایلده اوچ دفعهدن آز اولماماق شرطیله اولور، دیگر واختلاردا دا اؤسکورک سیزه ساکیتلیک وئرمیر. خرونیکی برونخیتین تهلوکهلیلیگی اوندان عبارتدیر کی، خرونیکی ایلتیهاب زامانی برونخلارین دیوارلاری نازیلیر، بوشلوق گئنیشلنیر و بو آغ جیر ائمفیزئماسینا و برونخیال آستمایا گتیریر.
اوبستروکسییا (لاتینجا "مانعه" دئمکدیر) – بو بوشلوغون سیخیلماسی نتیجهسینده برونخلاردان هاوانین کئچمهسینین چتینلشمهسی پروسئسیدیر. اوبستروکتیو برونخیتی اوزادیلمیش، نفس وئریلدیکده مسافهدن ائشیدیلهن فیت سسی، قورو خیریلتییا گؤره تانیماق اولار. بو زامان اؤسکوریین اینتئنسیولیینین، عمومی حالین، بدن هرارتینین رقصی اولا بیلر. بیر آیدان چوخ داوام ائدن برونخیت گئدیشاتی اوزونموددتلی حساب اولونور. برونخیتینن تیپیک آغیرلاشماسی سینوسیت و اوتیتدیر. ان چوخ باش وئرن آغیرلاشماسی پنئومونییادیر.
برونخیت موالیجه اولونمادیقدا، خرونیکی اوبستروکتیو آغ جیر خستهلیکلرینه کئچید مومکوندور (خواجخ) – بو آغ جیری زدهلهیهن بیر-بیرینه باغلی بوتؤو بیر خستهلیکلر قروپودور. خواجخ قروپونا خرونیکی اوبستروکتیو برونخیت (۹۰ %)، آغیر برونخیال آستما (۹ %) و بیرینجیلی ائمفیزئما (۱ %) آیددیرلر و قئید ائتمک لازیمدیر کی، خواجخ خستهلیکلری گئریدؤنمزلیکلری ایله خصوصیتلنیرلر.
دیاقنوز[دَییشدیر]
برونخیتین دیاقنوستیکاسی هئچ بیر چتینلیک تؤرتمیر: خستهلیک نئجه دئیرلر گؤز قاباغیندادیر، دقیق دئییلسه قولاق آسماقلا دیاقنوز قویولورa. هکیم-پولمونولوق، سورغو سوالدان و آغ جیره قولاق آسدیقدان سونرا سادهجه اولاراق دیاقنوز قویور. کؤمکچی اصوللار کیمی خاریجی تنففوس فونکسییالاری آراشدیریلیر، خستلیین تؤردیجیسینی معین ائتمک اۆچون برونخوسکوپییا و بلغهمین آنالیزی آپاریلیر. سیمپتوملاری اؤسکورک اولان داها جدی خستهلیکلرین اولمادیغینی معین ائتمک اۆچون، مثلاً ورهم و یا آغ جیرین خرچنگی، سیزی رئنتگئنوقرافییا و یا آغ جیرین فلووروقرافییاسینا گؤندره بیلرلر.
موالیجه[دَییشدیر]
برونخیتین موالیجهسی اۆچون حکیم اینهالیاسییا، دؤش قفهسینین ماساژینی، موالیجوی بدن تربییهسی، فیزیوتئراپییا، همچینین بلغهمین قاتیلیغینی آزالدان و اؤسکوریی آسانلاشدیران (بلغمگتیریجی و موکولیتیک واسطهلر) درمان پرئپاراتلارینی و ایممونکوررئکتورلارینی تعیین ائده بیلر. نادیر حاللاردا اؤسکورکلئیهینه پرئپاراتلار تعیین اولونور. برونخیتده آنتیبیوتیکلر هئچ ده همیشه تعیین اولونمور. اونلارا لوزوم اولماسینی یالنیز هکیم مویینلشدیره بیلر. هر شئی خستلیین آغیرلیغیندان، تؤردیجینین خوصوصیتیندن و خستلیین مدتیندن آسیلیدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- [۱] Archived 2016-09-07 at the Wayback Machine.


text:
جولیو سزار کاسرز
جولیو سزار کاسرز (اینگیلیسجه: Julio César Cáceres) (دوْغوم:۵ اکتبر ۱۹۷۹ (۴۳ یاش) San José de los Arroyos) بیر فوتبالیست. پاراقوئه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده جولیو سزار کاسرز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- اتلتیکو مینیرو کولوبونون اویونچولاری
- ریورپلاته کولوبونون اویونچولاری
- خیمناستیک تاراقونا کولوبونون اویونچولاری
- نانت کولوبونون اویونچولاری
- بوکاجونیورز کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۰۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۶ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
اویان نیوز: دونیانین ان اینکیشاف ائتمیش اقتیصادلاری، گلهجک ۵ ایل بویونجا توپلام بؤیومهده یوزده ۲ قاتقی تامین ائدهجک تدبیرلری آلما تعهدودو وئریلدی.
اوسترالیانین سیدنی شهریندکی گ-۲۰ ناظیرلر و مرکز بانکی باشقانلاری کونفرانسی، سونوج بیاننامهسینین یاییملانماسی ایله سونا چاتدی. معلوماتدا ؛ ” استراحته یئر یوخدور” وورغوسو ایله بؤیومهده هر اؤلکهنین اوزرینه دوشنی ائتمه مسئولیتی وورغولاندی. بو مسئولیته گؤره، گلهجک ۵ ایلده آتیلاجاق آددیملارلا مجمو بؤیومهده یوزده ۲ آرتیم تامین ائدیلهجک. بو دا، میلیونلارلا یئنی ایش ایمکانی و قلوبال اقتیصادا ۲ تریلیون دولارلیق قاتقی معناسینی وئریر.
گ-۲۰ ایجلاسلاریندا گلهجک دؤور باشقان اولاراق تورکیه آدینا گؤروشمهلرده یئر آلان باش ناظیر کؤمکچیسی علی باباجان، عضو اؤلکهلره بیر دفعه داها ” هامیمیز عینی گمیدییک، هماهنگلی حرکت ائتملیییک ” خاتیرلاتماسینی ائتدی. باباجان، باشدا آمریکان خزینه ناظیری و مرکز بانکی مسئوللاری اولماق عذره گؤروشدوگو چوخ سایدا مخاطیبهنه ده؛ “دیالوق کاناللاری آچیق توتولمالی” مساژینی وئردی.
تورکیهنین بو چاغیریسینین، گ-۲۰ سونوج بیلدیریسینه ده عکس اولوندوغو گؤرولدو. توپلانتیدا سؤز آلان باباجان؛ بؤیومهنین اجتماعی اؤلچولرینین نظره آلینماسینین، ” بیر چوخ اؤلکهده خالق حرکتلرینین یاشاندیغی بیر دؤورده بؤیوک اهمیت داشیدیغینا ” دقتی چکدی.
گلیشمهلرین چوخ ایستی اولماسی سببی ایله اوکراینداکی وضعیتله باغلی اولاراق، گ-۲۰ نتیجه بیلدیریشلرینده ؛ “بو گلیشمهلرین اقتصادی نتیجهلری اولاجاغی شوبههسیز آنجاق اواوسلار آراسی پول صاندیغی هله ده کئچید پروسهسینده اؤلکهلره دستک اوچون ان حاضرلیقلی قورولوش ” ایفادهسی یئر آلیر.
قایناق: ت ر ت تورکی


text:
اویان نیوز : ایضاح: “آذربایجان ادبی دیلینین گونئی قولو” عنوانلی یازی، دیلچی عالم دوکتور فیروز رفاهینین دیرلی تدقیقی اثریدیر کی اونون بیر حصهسی نئچه ایل اؤنجه اوستاد بهزاد بهزادی و تانینمیش شاعریمیز حسن ایلدیریمین سعیلری نتیجهسینده نشر اولان “آذری” فصلنامهسینده یاییلیبدیر. سئویملی عالیمیمیز “ایشیق” سایتینین خواهیشینه مثبت جواب اولاراق، بو اثرین بوتونلوگونون یاییلما اجازهسینی سایتا وئریبدیر. بیز عالیمیمیزه اؤز منتدارلیغیمیزی بیلدیرهرک، بو دیرلی اثری منتظم و آردیجیل صورتده (هر هفته بیر حصهسینی) سیز عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدهجهییک. بو دیرلی تدقیقی اثرده، مؤللیف چالیشیبدیر کی حاضیردا گؤنئیده موجود اولان اوسلوبلار و نورمالارا گؤز گزدیرهرک، ادبی دیلیمیزین بو تایدا اولان اؤزونه مخصوص اؤزللیکلرینی آشکار ائتسین.“ایشیق” ادبیات و اینجهصنعت سایتی
(۱): مقدمه
آذربایجان ادبی دیلی آرتیق فورمالاشمیش بیر وارلیقدیر. او، هر گون زنگینلشیر و بوتون باشقا دیللر کیمی یئنی چالارلار کسب ائدیر. بورادا بیر شئیی آیدینلاشدیرماق چوخ واجیبدیر؛ او دا بودور کی، هر بیر جانلی دیلین یالنیز بیر ادبی دیلی اولا بیلر. جغرافیا عامیلی تک باشینا بیر قول یا بوداق یارادا بیلمز و یالنیز ادبی دیلده بیر سایاق سویه سینده تأثیر گؤسته ره بیلر. مثال اوچون فرانسیز و یا انگلیس دیلینی اؤرنگ اولاراق باخماق لازیمدیر. بورادا انگیلیس آداسندا اولان ادبی دیل ایله امریکادا اولان ادبی دیل آراسیندا ادبی دیل آنلامی باخیمیندان هئچ بیر فرق یوخدور. یالنیز سایاق باخیمیندان ، ایستر سؤزلرین معناسی و یا سؤزلرین جمله ده سیرالانماسیندا فرق اولا بیلر. ادبی دیلین یارانماسینا لازیم اولان شرایط و نورملار هر یئرده عینیدیر و دئییشیلمزدیر. خالقین دیلی او زامان ادبی دیل کیملییینی قازانا بیلر کی، بوتون بو شرایط و نورملار موجود اولسون. اگر بیر دیل بیر یئرده بو شرایطه مالیک اولسا و ادبی دیل فورمالاشسا ، عینی زاماندا باشقا بیر یئرده (ایستر یاخین ، ایستر اوزاق) بو شرایط هله موجود اولماسا یئنه ادبی دیل فورمالاشمیش ساییلیر و حقوقی وارلیق ده یرینه مالیک اولور.
آذربایجان ادبی دیلی اون دوققوزونجو عصرین آخیرلاریندا مکمللشمیش و بو حقوقو قازانمیشدیر. ادبی دیلین یارانماسی اوچون واجیب اولان شرطلردن بیرینجیسی نورمالارین ثابیتلشمه سی و ایکینجیسی اوسلوبلارین وارلیغیدیر. هر هانسی بیر دیلین ادبی فورماسینین یارانماسی اوچون اونون بدیعی اوسلوب ، علمی اوسلوب، دینی اوسلوب و پوبلیسیست اوسلوبلارین ان آزی بیرینین اورتادا اولماسی لازیمدیر.
آذربایجان دیلینین ان قدیمدن – یازی دؤوروندن، بدیعی اوسلوبونون وارلیغی بیزه معلومدور. سونرالار دینی اوسلوب بورایا علاوه اولونور. دینی اوسلوب دئیه نده هرهانسی معین بیر دین نظره آلینماییر، بلکه مختلف دینلرین همین دیلده یارانمیش اثرلری داها اؤنملیدیر. علمی اوسلوبوموزا گلینجه بیز قدیم و اورتا عصرلردن علمی اثرلرین یازیلماسی و وارلیغیندان خبریمیز وار. البته اولا بیلسین کی، بوتون علم ساحه لرینده ایشلریمیز و اثرلریمیز اولماسین ، آنجاق بورادا صحبت اوسلوبون مئیدانا گلمه سیندن گئدیر؛ اونون گئنیشلیییندن یوخ. بئله لیکله اون دوققوزونجو عصرین سونوندا پوبلیسیست یازیلارین مئیدانا گلمه سی و ژورنال و قزئتلرین یارانماسی ایله آذربایجان ادبی دیلی دولغون بیر وارلیق کیمی اؤز موجودلوغونو اعلام ائدیر. سونراکی دؤورلرده ادبی دیل زنگینلشیر و بو پروسس بو دیل یاشایاناجان داوام ائدجکدیر .
آذربایجان ادبی دیلینین مختلف اوسلوبلاری ایللر بویو گونئیده و قؤزئیده واحید بیر شکیلده مئیدانا گلمیش و اینکیشاف ائتمیشدیر . بونلاردان یالنیز پوبلیسیست اوسلوب اؤنجه قؤزئیده یارانمیش، سونرالار گونئیده مئیدانا گلمیشدیر.
بیز بو یازیدا چالیشاجاییق حاضیردا گونئیده موجود اولان اوسلوبلار و نورمالارا گؤز گزدیرک و ادبی دیلیمیزین بو تایدا اولان اؤزونه مخصوص اؤزللیکلرینی آشکار ائدک.
آختاریشیمیزا باشلانمادان قاباق، بیر عائله دن اولان دیللرین باشقالاشماسی و موستقیل بیر قولا چئوریلمه سینه گؤز گزدیرک. بوگون تورکییه اراضیسینده اولان تورک دیلی ایله آذربایجان تورپاقلاریندا اولان تورک دیلی آراسیندا فرقلر اونلارا موستقیل بیر کیملیک وئرمیش و اونلار بو یولدا اینکیشاف ائدیر. بورادا آیریلمانین ان مؤهوم عامیللریندن بیری ایکی خالقین مختلف مستقل سیاسی قورولوش و حؤکومتین نظارتی آلتیندا یاشاماسیدیر. سوروشا بیلرسیز کی، اگر بیزیم آرامیزدا جغرافیایی فاصله بئله بیر شرایط یارادیبدیر بس نئچون بو انگلیس و آمریکالیلارین آراسیندا ، یاخود آفریقادا اولان فرانسیز دیلی ایله فرانسادا اولان دیلین آراسیندا بو قدر فرق اورتایا گلمه میشدیر. بو سوآلین جاوابی یوخاریدا دئییله نلره گؤره چوخ آیدیندیر. انگلیس دیلی باشقا یئرلره او زامان گئدیبدیر کی، اونون بوتون اوسلوبلاری یارانمیش و آرتیق ثابت نورمایا مالک اولموشدور. هرگاه بونلار اولماسایدی ایندی بیز بیر گروپا داخل اولان ایکی یا بیر نئچه قارداش انگلیس دیلیندن صحبت ائده بیلردیک. تورکیه ده تورک دیلی اؤزونه مخصوص نورمالارینی تثبیت ائتمیش و اونون اساسیندا اؤزونه مخصوص سؤز ایمکانیندان یارارلانمیش و اوسلوبلارینی دا بو چرچیوه ده اورتایا قویموشدور. بئله لیکله بیز تورک ادبی دیلی و آذربایجان ادبی دیلی آدیندا ایکی مستقل قارداش وارلیقدان سؤز ائده بیلیریک . بونو دا دئمک یئرسیز دییل کی، اگر بو گون قؤزئی و گونئی آراسیندا هئچ بیر علاقه اولماسایدی و اونلار مختلف ضید حاکمیتلرین حؤکمؤ آلتیندا اوزون مددت یاشاسایدیلار، بلکه بیر نئچه ایلدن سونرا دیللرین آراسیندا مختلف اینکیشاف مئیللری اونلاری ائله یئره چاتدیراردی کی، بیز آرتیق ایکی قارداش دیلدن دانیشمالی اولاردیق. آنجاق حاضیرکی شرایط و دیللرین اوتای-بو تایدا سویهسی ایله آرامیزدا اولان باغلار دیلیمیزین فرقلی اینکیشافینا یئر قویمور.
بوگون آذربایجان ادبی دیلینین نورمالاری یعنی گراماتیک و لئکسیک نورمالاری ثابت بیر وضعییتده دیر. آنجاق بو او دئمک دئییل کی، او تایدا و بو تایدا اونلارین آراسیندا هئچ بیر ده نه ده فرق یوخدور. وار، آنجاق بو فرق ثابتلشمیش بیر فرق دئییل و بو فرقلر ان چوخ لهجه لریمیزین تاثیری آلتیندادیر. بورادا دا چوخ لئکسیک فرقلر گؤزه چارپیر و بئله سؤزلر داها چوخ بدیعی دیلده ایشله نیلیر. بیرده قید ائتمک لازیمدیر کی، بیز قرافیک و یازی قایدالاریمیزدا دا ثابتلشمیش بیر نورمایا چاتمامیشیق و عینی زاماندا نشر اولونان دؤوری نشرییاتیمیزدا بونو گؤرمک بیر او قدر چتین دئییل. بیز بئله حاللارین اورتادا اولماسینی بیر نورما یوخ اونو داها چوخ نورمادان کنار حال ساییریق. نورمادان کنار حاللارین یارانماسی داها چوخ بو دیلین اوزون مددت تزییق آلتیندا اولماسیندان و اونون اؤیرنمک و اؤیره دیلمسینین قاداغان اولدوغو و باشقا عامیللردن آسیلی اولدوغونو آیدین بیلیریک. بیزیم بو تایدا نورمادان کناردا ایشله نیلن یئرلی سؤزلر پوبلیسیست یازیلاردا و دؤوری مطبوعاتدا ، دینی یازیلاردا و دینی تبلیغاتدا، علمی کاراکترلی یازیلاردا و ان چوخو نثر و شعر دیللرینده گؤروروک. بو بیر چاتمامازلیق یوخ داها چوخو اوسلوبلاردا و بو تایین دیلینده اولان چالارلاری گؤستریر. اوندان دوزگون و یئری یئرینده ایستفاده ائتمک بیزیم ادبی دیلیمیزه رنگارنگلیک و گؤزه للیک بخش ائده بیلر. آنجاق بوجور یارانمانین حدینی بیلمک لازیمدیر. حددی آشساق و ایفراطا وارساق دیلی کؤبود ائده بیلریک.
بیز بوندان سونراکی یازیلاردا نشر اولونان اثرلرده گونئی ادبی دیلینده گؤرونن نورما و اوسلوب حاللارینی بیر- بیر تحلیل ائتمیه چالیشاجاییق.
ائشئق نت


text:
اویان نیوز: گوندم آوروپا بیرلیگی ایله مذاکیره پروسهسی و ترورلا مباریزه اوزرینه دورولاجاق
آوروپا بیرلیگی باخانی اگمن باغیش، فرانسا گؤروشمهلرینی همکاری برنار کازنیس) ایله گؤروشهرک باشلادی …
گؤروشمهده، فرانسانین آچیلماسی اوچون بلوکانین قالدیردیغی ۲۲جی فصل ایله باشلایان سرعتلندیرمه گئدیشاتی مذاکیره ائدیلیب.
باغیشین بیر دیگر کریتیک گؤروشمهسی ایسه داخیلی ایشلر باخانی مانوائل والسلئیدی.
بو گؤروشمهده گوندم ترورلا مباریزه اوزرینه آغیرلاشدی.
پاریسده ترور تشکیلاتی منسوبو ۳ قادینین اؤلدورولمهسینه باغلی سوروشدورمادا گلینن نقطه، ترورلا مباریزه و ویزا آسانلیقلاری موضوعلاری مذاکیره ائدیلیب …
خصوصیله فرانسانین کئچن هفته ترور تشکیلاتی منسوبلارینا ایستیقامتلی عملیاتلارینین آردیندان بو گؤروشمه آیری بیر اهمیت داشیییر ..
باغیشین پروقرامیندا فرانسا جمهور باشقانی اوللاندین دیپلوماسی و آوروپا ایشلری مصلحتچیلری ایله ائدهجگی دانیشیقلار دا یئر آلیر.
اگمن باغیش، فرانساداکی سفریندن ایلک گونونده فرانسیز سناتو و میللی مجلیسینین آوروپا بیرلیگی کومیسیونونون و دوستلوق قروپو باشچیلاری ایله بیرلیکده اولان توپلانتیدا دا گؤروشهجک …
ت ر ت


text:
منی باش آغری حب آتیر
سنی اولان دا پولیس آختاریر
اولمایاندا منی باش آغری…
دیرناغ آراسی قیرمیزی بویا وورسان هر گون
و ماتیک آرالانمیش کیمی قیپ قیرمیزی ایچینده قان
و آرالانمیش کیمی اوزاق
اوزاق اولمایاندا دا منی باش آغری حب آتیر …
و حبدن سونرا جئبینده ائویمین کیلیدی آچیر منی
قاچمیش بیر مارالدی اورهییم اورکک
و اولکر
سونسوزلوق دا اولدوز قیز و قیز باش آغریسی و حب و آتیلمیش کیمی بیر حیسس
کارتون یاتاقیمدا سنی ایتیردییم گؤینهدیر منی
و پولیسلر قاتیل گزیشیرلر پارکلاردا
پارکلار بیزیم تانیشدیغیمیز یئر
و یئر بیزیم دئییل
بیزیم کی دونیانین سن او باشیندا من بو باشیندا کیمی قاداسین آلدیغیمیز الی بوشلوق
من هر پولسوزلوغومدا بیر یول سنی سئومیشیم
سونرا جئبیم دولموش بوشالمیش کیمی اولموش
و اولموش دا باش آغری من حب…
آتیلمیش کیمییم ایندیلر،
زیبیل قوتوسونا جانیم قوربان
هاوالار شاختادیر
دالدالانماغا یئر قالماییب الی باتوملولاردان
آنام الی آغاجلیلاردان
من سندن
سن باتومدان
باتوم سازاقدا شتک وورموش قاندا
قان آرالانمیش قیپ قیرمیزی ماتیکدن
ماتیک کارتون یاتاقدا گئجه یارسی خف وورولموش بیچاقدان
بیچاق هامیدان
و
و
و
هامیمیز باش آغریدان
و باش آغری حبدن
حب مندن
قورخمور آرتیق، آتیر منی باش آغری
آغریم وار آت،
آغریم وار چاپ
آغریم وار دؤرد نالا قیرغین دوشموش اؤلوم
من اؤلوم سن یاشا،
یاشادا آت زیبیل قوتوسونا
بو سفئه گیج بهسهری.
جیرتدان یوخوسوندان باشلانیب هر شئی
اویاق قالمامیش بیر پارکدان و پارک ایستولوندان
و ایستولدا باش آغری یا یوخ دئمیش بیر قیز
بیرده باغیشلاییین قیز
و من بو ایکی سیندن بیری باش آغری حب آتیر
ای داد امان آمان آمان گؤزوم یوخونا وارینا کاریخیر
و حب آتیر
و باش آغری
و سون نفس….
منی باش آغری حب آتیر