text:
چارلستون، گونئی کارولینا
{{Infobox settlement |official_name = چارلستون، گونئی کارولینا |settlement_type = شهر |nickname = The Holy City, "Chucktown", The Big Sweet Grass Basket City |motto =Ædes Mores Juraque Curat (لاتین دیلی for {{nowrap|"She Guards Her Temples, Customs, and Laws")[lower-alpha ۱] خطای لوآ در ماژول:Location_map در خط 403: The value "-" provided for longitude is not valid. چارلستون، گونئی کارولینا (اینگیلیسجه: Charleston, South Carolina) آمریکانین گونئی کارولینا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۳۰٫۲ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۲۰۰۸۳ نفر و اهالی سیخلیغی ۴۴۴٫۹ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۶ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده چارلستون، گونئی کارولینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Charleston, South Carolina»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد یا
بسته یافت نشد.


c: text/html

text:
شو واغتقی زامانلار و رمضانلار
آنکارا ییلدیریم بیازیت بیلیم یوردونینگ سیاسی عیلیملار فاکولتهتی نینگ باشلیغی پروفسور قدرت بلبل ینگ یازغیسینی اۇقایارسینگیز
سؤزه حیتای قارغیشی بیلن باشلایلینگ "تأسین دؤوۆرلرده یاشاغین". حیتایلیلارینگ سؤزۆنینگ دۇلی ماغناسیندا نأمأنینگ گؤز اؤنگۆنده توتیاندیغینی بیله مۇق. اِمما أهلی زادا ایه بۇلان ماحالیندا دؤوره باپ آداملارینگ باشدان گچیریأن یالنگیزلیق و قیمماتسیزلیق چؤکگۆنلیگی دۇوام ادیأرقا تأسین زامانلار شیله بۇلسا گِرِهک.
آنکارا ییلدیریم بیازیت بیلیم یوردونینگ سیاسی عیلیملار فاکولتهتی نینگ باشلیغی پروفسور قدرت بلبل ینگ یازغیسینی اۇقایارسینگیز
گؤزگینی دؤورهبان آدام...
حاقیقاتدان هم دؤوره باپ زامانانینگ یالنگیز آدامی بیله کی جاندارلاردان حاص گؤزگین یاغدایدا. دؤوره باپ آدام طبیغاتا، دأپ – دسسورلارا، دینه، قیمماتلیقلارا، أهلی چأکلندیرمه لره قارشی دوروپ، دینگه عاقلی نینگ آلیان زاتلارینا لاییقلیقدا هامانا دیه رسینگیز تانگریلیغینی ایغلان ادنه منگزه یأر. عملی ذهین و بیله کی تاغاللالار بیلن اؤلۆمسیزلیک گؤزله گینی دۇوام اتدیریأر. اِمما یارادیلیشی الهی دأل، پانی (فانی) یاغنی اؤلۆملی.
تاریحینگ باشغا دؤورۆنده دؤوره باپ آدام یالی چأکسیز آرزوولاری سبأپلی بارلیقدا یۇقلوغی، محله لرینگ ایچینده یالنگیزلیغی، أهلی مۆمکینچیلیکلره قارامازدان چأره سیزلیگی شۇل بیر واغتدا باشدان گچیریأن باشغا بیر دؤوۆر بۇلدومیقا، بیله مۇق.
دؤوره باپ آدام... صارپ ادیجی جمغیتینگ قولی... طبیغاتی، قۇش- قۇلامی، قیمماتلیقلاری، قادالاری بیر گزه ک اولانیلجاق یاغدایا گتیریپ، صارپ ادیأن بارلیق.
دؤوره باپ آدامی أهلی زادی صارپ ادیأن من- منلیگیندن حالاص اتجک، سأگینیپ اوسسات نجیپ فاضل ینگ دییشی یالی "دورونگ محله، بو یۇلونگ سۇنگی یۇق/ قیغیرسام قۇللاری قایچی کیمین آچیپ" دیدیرجهک و تیترأپ اؤزۆنه گتیرجِک بیر واغت بؤله گی تاپیلمازمی دی؟ اؤزۆنی گؤزدن گچیرمأگه پورصات دؤرهتجِک بیر یؤرهلگأنی، بیر واغت بؤلهگی! ایسه م دینلرینگ ایدوئولوژیلارینگ، قاراییشلارینگ آراسیندا شیله یؤرهلگِه بار میقا؟ رمضان آیی شیله گؤزلهگینگ جۇغابی بۇلسا گره ک.
اۇرازانینگ آنگلادیان ماغنیسی
دؤوره باپ آدامی بو چؤکگۆنلیگیندن، من منلیگیندن و یالنگیزلیغیندان حالاص اتجک زات، دینگه اؤزی اۆچین یاشاماغی. أهلی زادی اؤز ذووقی- صاپاسی نینگ دادیملیغینا اؤوۆرمِزلیگی. رمضان أهلی ادنلری و اتمهدیکلری بیلن آداما اؤزۆنی سۇراغ اتدیرجک آی.
آدامزادینگ حأضیرکی واغتداقی اینگ اساسی مسئله سی؛ عادالاتسیزلیق، بؤلۆشمهزلیک و تاپاووتلیقلار بیلن بیله لیکده یاشاپ بیلمهزلیک بۇلسا گره ک. رمضان آیی أهلی کمچیلیکلری یکه لیکده دۆزهدیپ بیلجک آی.
اۇرازا توتماق بلکم اینگ آزیندان بِللی واغتلارینگ آرالیغیندا هیچ زات اییپ ایچمهزلیکدیر. حاص آرتیغی بدنی أهلی نیغماتلاردان ماحروم ادیپ، أهلی نیغماتلارینگ قادرینی بیلمهکلیکدیر.
اۇرازا آدامی صارپ ادیش قولچیلیغیندان حالاص ادیپ اۇنی آزات اتمه گینگ بیله کی بیر آدی.
اۇرازا آییندا آغیز بِکِهدیأن دینگه آش قازان دأل. دیل، آنگ، چمه له شمهلریمیز. أهلی بدنیمیزی اربِتلیکلردن صاپلایان آیدیر رمضان.
اۇرازا ایلکینجی نۇباتدا یۆره ک آراسساچیلیغفی. آچ گؤزلۆلیگینگ، دۇیماز دۇلمازلیغینگ درمانیدیر.
بؤلۆشمه گینگ و آسودالیغینگ آیی
اۇرازا دیللردن، قۇوملاردان، رنکلردن، ایدوئولوژیلاردان، دینلردن یۇقاردا دوریان جبیسلیک و آغزی بیرلیک آیی. اسلامینگ أهلی عمومیلیغی نینگ بلکم اینگ استِتیکی بیانیدیر. مسلمان جمغیتلرده بریلیأن عاداتی آغزآچاردا، قورولیان آغزآچار چادیرلاریندا آداما کیمدیگی سۇرالماز. یونس امرأنینگ سؤزی بیلن آیدیلاندا: "یارادیلان حۇش گؤرۆلر، یاراداندان اؤتری"
آغزآچارلارینگ أهلی عمومی مانیسی و جبیسلشدیریجی اؤزبۇلوشلیلیغی مسلمان حالقلاریندا دا اؤزۆنی گؤرکِزیأر. مسلمان حالقلار قۇنگشولاری، مسلمان بۇلمادیق آداملار بیلن آغزآچارینی بؤلۆشیأر. بو أهلی عمومی یۆزلِنمه لری کأبیر دؤولتلر هم برجای ادیأرلر. آق تامدا و کأبیر گۆن باتار یورتلاریندا هر ییل آغزآچارلار بریلیأر.
اۇرازا شیله ده تۆرکیه ده جمغیتچیلیک قورامالاری نینگ یوردونگ ایچینده داشیندا اینگ کؤپ کؤمِک بریأن، بۆتین دۆنیأدن یتیملری، هۇسسارلاری، کؤمِگه مأتأچ بۇلان آداملاری بگندیریأن آیلاریندان بیری. باش پیتره، صاداقا، زکات و میله تین کؤمِکلر بیلن کؤمِگه مأتأچ آداملارینگ ایسله گی نینگ قاناغاتلاندیریلماغی دینگه بیر یاغشیلیق هم ده میله تینلیک ایشی دأل. شۇل کؤمِکلر خیر حسناتلار آداملارینگ یۇقلوق، یتر یتمهزچیلیکلر سبأپلی جنایاتچیلیقلی ایشلره یا دا ترورا باش قۇشماغی نینگ اؤنگۆنی آلیپ دۆنیأ پاراحاتچیلیغینا اؤرأن مؤهۆم قۇشانتدیر. تۆرکیه اینگ بای یورت بۇلماندیغینا قارامازدان اینگ کؤپ کؤمِک یتیریأن یورت اۇزبولوشلیلیغی بیلن آسودالیغا و پاراحاتچیلیغا قۇشانت قۇشیار.
حاساباتلار هم اۇرازا آییندا جنایات ایشلِنمه موقداری نینگ آزالیاندیغینی گؤرکِزیأر.
حاطیرالاماغینگ، جبیسلیگینگ و بارلیشدیرماغینگ آیی
رمضان تۆرکیه ده ترینگ یاغدایدا دویولیان آی. آغزآچارلار، سلأرلیکلر، تراویح نامازلاری، قدر گیجه سی و شۇل گیجه ده گچیریلیأن چأره لر، چاقیلیقلار، شۆوهلِنگلر، سلأرلیک دأپ دسسورلاری، ناقیللار... شۇل چأره لر أهلی جمغیتی جبیسلشدیریجی اۇبولوشلیلیغا ایه. اۇرازا آییندا گچیریلیأن چأره لر هیچ کیمی چتده قۇیمایار. بلکم میللتیمیزینگ آداملاری چتلشدیرمأن اؤزبۇلوشلیغینی عمله گتیرن سایلاما میللتلردن بیری بۇلماغی نینگ سبأپ شۇندان گلیپ چیقیاندیر.
رمضان حاطیرالاماغینگ، جبیسلِشمه گینگ و بارلیشماغینگ آییدیر. شیله حاطیرالاما ولین، دینگه بیر یاشایانلارینگ دأل، شۇل بیر واغتدا دۆنیأدن اؤتِنلرینگ قبورلاری نینگ زیارات ادیلیأن آیی. قبورلارا زیارات اؤلِنلردن کؤپ بلکی یاشایانلارا کؤپ زات بریأندیر. شاهیر سزائی قاراقۇچ ینگ آیدیشی یالی "قبورلاردان بیگهلیأن باهاری" باشدان گچیردر بیزه. شۇل زایاراتلار دۆنیأ دورموشی نینگ پانیلیغینی یاتلادیپ، عألمدأکی اۇنتولوژیک یاغداییمیزی قادالاشدیریاندیر. ایچیندن چیقمایان اولی قینچیلیقلار، مسئله لر، یۆز اؤوۆرلمهسیز قابول ادیأن زاتلاریمیز، ایزیندان ایلغایان انچمه زاتلاریمیز شیله عاداتیلاشار ولین... قۇنامچیلیق زیاراتلاریمیز قاراییشیمیزی، توتومیمیزی هر گِزه گینده دۆزهدِر.
اورازا آیی شۇل بیر واغتدا اؤیکهلیکلرینگ یاراشیان، کینه لرینگ اونودیلیان بارلیشیق آییدیر. قۇنگشولارینگ، قارینداشلارینگ، دۇست یارلارینگ گؤرۆلیأن آیی. بایراملاشمالار، بایرامچیلیق گِزهلِنچلری دؤوره باپ آدامینگ یالنگیزلیغینی، دۇستلوغا، صؤحبِده بۇلان حسرتینی دینگدیریأر. تۆرکیه ده نأحیللی قۇوی حاساباتلاردان بیرینه گؤرأ آداملار بایراملاردا ۸۴ گؤتریمینده دۇغان قارینداشلاری بیلن دوشوشیارلار.
سؤزلریمی بیر تِکلیپ بیلن تاماملاماقچی: اۇرازا آیی دؤوره باپ آدامی زینجیرلاریندان حالاص ادیأن، اۇنی ارکینشدیریأن، داش تؤوره گینه، جمغیته، بیله کی جاندارلارا، طبیغاتا بۇلان اۆنسۆنی آرتدیریان برکدی، آسودالیغا و دۆنیأ پاراحاتچیلیغینا قۇشیان قۇشاندی بیلن یونسکونینگ دۆنیأنینگ مدنی میراثینا گیریزیلمه لی آیلاریندان بیری. یا دا دۆنیأ پاراحاتچیلیغینا قۇشان بایراقلاری، آداملاردان یا دا قورامالاردان باشغا بیرینه بریلمه لی بۇلسا، اۇنونگ اینگ میناسیپ دالاشگأری رمضان آییدیر.
اۇرازا بایرامینگیز قوتلی بۇلسون.
آنکارا ییلدیریم بیازیت بیلیم یوردونینگ سیاسی عیلیملار فاکولتهتی نینگ باشلیغی پروفسور قدرت بلبل ینگ یازغیسینی اۇقادینگیز

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
ویتسبورق شهرین نقشه اوستونده یئری
ویتسبورق، کنتاکی (اینگیلیسجه: Whitesburg, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. دیر. ویتسبورق دنیز سئوییهسیندن ۳۵۷ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمنلیدیر. ایقتیصادیسی اکینچیلییه وابستهدیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارتده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]


text:
لوبنان ایچ ساواشی
لوبنان ایچ ساواشی (عربجه: الحرب الأهلية اللبنانية) ۱۹۷۵ (میلادی)-جی ایلدن ساواشین باشا چاتدیغی ۱۹۹۰ (میلادی)-جی ایله قدر لوبناندا تخمیناً ۱۵۰.۰۰۰ - ۲۳۰.۰۰۰ اینسانین اؤلومونه سبب اوْلموشدور. تخمیناً ۳۵۰.۰۰۰ شخص یارالانمیش، بیر میلیوندان چوْخ اینسان دا اؤلکهسینی ترک ائتمیشدیر. سویوق ساواش لوبنانا جدی شکیلده ائتکی ائتدی و ۱۹۵۸ (میلادی)-جی ایلدکی سیاسی بوحران آنجاق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-این بیروتا داخیل اوْلماسی ایله باشا چاتمیشدیر. ايسرائيلین قۇرولماسی و یوز مینلرله فیلیسطینلی قاچقینین لوبنانا یئرلشمهسی (فیلیسطینلی قاچقینلار ۱۹۷۶ (میلادی)-۱۹۹۰ (میلادی) ایللری آراسیندا اهالینین ۳۵ %-نی تشکیل ائدیردی) دینی موباریزهلری آرتیردی. ۱۹۸۹ (میلادی)-جو ایلده تایف مۆقاویلهسی ایمضالاندی و قارشیدورمالار سوْنا چاتدی. =
گؤرونتولر[دَییشدیر]
==قایناقلار===
- ↑ The Taif Agreement.
- ↑ Ranstorp, Magnus, Hizb'allah in Lebanon: The Politics of the Western Hostage Crisis, New York, St. Martins Press, 1997, p. 105
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Maysوارد نشدهاست
- ↑ World Political Almanac, 3rd Ed, Chris Cook.


text:
روسییا، آذربایجان و ایران اوچ اؤلکهنین انرژی سیستملرینی بیرلشدیرهجک لاییحه اوچون تکنیکی-اقتصادی اساسلاندیرمانین بیرگه ایشلهنمهسی بارهده سازیش ایمضالادییبلار.
آخار. آذ خبر وئریر کی، الده اولونان راضیلیغا اساساً طرفلر اؤلکهلرین انرژی سیستملری آراسیندا "شیمال-جنوب" انرژی دهلیزینین یارادیلماسی لاییحهسی اوچون تکنیکی-اقتصادی اساسلاندیرمانی بیرگه ایشلهیهجکلر.
روسییا طرفیندن سازیشین ایشتیراکچیلاری قیسمینده «واحید انرژی سیستمینین سیستم اوپراتورو» و «روستی»، آذربایجاندان «آذرانرژی»، ایراندان ایسه «توانیر» شیرکتی چیخیش ائدجکلر.


text:
ستاوکت-ایست ستاوکت، نیویورک
ستاوکت-ایست ستاوکت، نیویورک (اینگیلیسجه:Setauket-East Setauket, New York ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۵۴۷۷ نفر ایمیش و ۲۴٫۲ کیلومتر موربّع ساحهسی وار و نیویورک ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Setauket-East Setauket, New York»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ستاوکت-ایست ستاوکت، نیویورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اطهاری جنابلاری بو مصاحبه ده، حاکیم صینف ین ادعاسینا گؤره " ام
القرا" اسلام اولان بو اؤلکه ده یاشایان انسانلارین یاشاییشی حاقدا حیرت آور
سؤزلر دانیشیر.
اطهاری جنابلاری نین سؤزلرینین اساس و چرده یی بونلاردان عبارت
دیر:
- 80 میلیون ایران نفوسونون 54 میلیونو شهرلرده یاشاییرلار. بونلاردان یوزده
اللی سینه یاخین، یانی 25 میلیون نفری «چوخ یوخسول» حسابلانماقدادیلار.
- «چوخ یوخسول» دئییله ن بو
انسانلارین یاشادیقلاری ائولری، استاندارد نرم لارا گؤره ائو آدلاندیرماق اولماز.
- بونلارین اوشاقلارینین اوخودوقلاری مدرسه لر، اوچ شیفت ده چالیشیرلار.
- بو انسانلارا هئچ بانک بورج وئرمیر.
- اونلارین یاشادیقلاری محله لرده، اوزون زامانلار سو و الکتریک یوخدور و
شهرلرین بلدیه لری، بو محله لری رسمیته تانیمیرلار. «حلبی آباد» آدلانان بو محله
لرده، دونیایا گؤز آچان اوشاقلار، عمور بویو بو محله لرده یاشاماغا محکوم دیلار.
بو اوشاقلارین محکوم اولدوقلاری سفالت ده ن قورتولماق امکانی، اولدوقجا آزدیر.
- ایران الیت ینین سؤزده مدافعه
ائتدیکلری " وطنداش" حاقلاریندا، بو 25 میلیون انسانین یاشام حاقلاری
یوخ کیمی دیر.
*****
بو مصاحبه نی اوخومادان اول، تبریزین بلدیه رئیسی نین بیر دانیشیغینا راست
گلمیشدیم. او بو دانیشیقدا، تبریز شهرینده یوخسول لارین سایی سینی یاریم میلیون
نفر دئمیشدی. بو یاریم میلیون انسان، تبریزین احمد آباد، یوسف آباد، خلیل آباد،
حیدر آباد، شمس آباد، زوراباد، ایده لی،
سئلاب، قوشخانا، ماللازینال،آخماقیه، زمزم، امامیه و قازان داغی محله
لرینده یاشاماقدادیلار.
*****
بو مصاحبه نی اوخویارکن، ته نیکه ده ن، تاختادان دوزلمیش بو سوواخلی ائولرده
یاشایان اوشاقلارین طالعی عاغلیما گلیب و آدی هر زامان یاشار بویوک شاعیریمیز بختیار
وهاب زاده نین دئدییی کیمی "اوجالمادان،
آلچالان بو کؤرپه لری" دوشونوب «قفس شعری» نی یازدیم:
قفس
"سنت"
لرده
ن هؤرولموش
بیر
قفس ده،
و
"بویوک"، "کیچیک" آدلی
سینیرلار
ایچری سینده ...
یاشادیق.
او
"دونیادا" یانارسان
چاتی
سیله ایله آسیلدیق.
بویویوب،
بویا- باشا چاتدیق
آمما
"بویوک" اولمادیق.
تیکانلی
مفتیل لرده ن
چکیلمیش
"وارلی"، "یوخسول" سینیری،
او
تایا کئچمه یه اذن وئرمه دی.


text:
بیلدیر آلدیغیم آیاق قابیلارین دابانلاری گئتمیشدیلر. اؤزومه بیر جوت تازا باشماق آلیم و باشقا ایشلریم گؤروم دئیه، صوبحانه دن سونرا خانیملا ساغ اوللاشیب ائودن ائشیگه چیخدیم. خییاوان قیراغینا یئریییب، قارشیدان گلن ایلک تاکسییا، "بازار" دئدیم. ساری سمند دایانارکن، قاپینی آچیب قاباق صندلده اوتوردوم. تاکسیچی ایسه، موسافیر گؤتوره-گؤتوره یاغچیان شهرجیگیندن بازارا ساری گئتدی. آرابا، راهنمایی و آبرسانی سوووشوب، 40 دقیقه سونرا همیشه شولوق اولان بازارا چاتدی.
تاکسیدان اندیکده، بیر باشا باشماقچی بازارینا طرف یوللاندیم. او اؤرتولو بازاردا، یاریم ساعات موددتینده ویترینلرده کی باشماقلارا گؤز گزدیردیم. آل-وئرده چکیش-برکیش ائدن بیر آدام اولمادیغیما گؤره، اوستونه قیمتی یاپیشدیریلمایان باشماقلاری بیه نیرسمده، ائله باشماقچی دوکانلارینا گیرمکدن چکینیب، سئودیگیمدن واز گئچدیم. آنجاق دیبده آختاردیغیمی تاپا بیلدیم. دوکانلارین بیرینین ویترینینه دوز آیاقلاریما گئیدیگیمه تای بیر جوت باشماق قویولموشدو، اوستلرینه ده 50 مین تومن یازیلمیشدی. دوکان قاباغیندا بیر آز سالیب چیخدیقدا، ائله او باشماقلاری آلماغا قصد ائله دیم. یادیمدایدی، آیاغیمداکیلاری گئچن ایل 30 مینه آلمیشدیم، آمما ایندی 20 مین باهالاشمیشدیلار. منده بئله آدامامدا. گؤررورسن ایللر بویو همن باشماقدان و همن پالتاردان گئییرم. چوخونا بئله سئچیملر غریبه گلسه ده، من اوولدن ده ییشیکلیکلرده چوخراق بئله اولموشام. حتتی، منیم ماشین ده ییشمه گیمده قوهوملارا ایلنجه لی بیر اولای اولموشدور! چونکو بئش ایل قاباق کؤهنه آغ پرایدیمی ساتدیقدان سونرا، اونون یئرینه بیر دانا یئنی آغ پراید آلمیشدیم. البتده، من بعضی شئیلره ده حددیندن آرتیق دیر وئریب، فیکریمی هی مشغول ائدرم. هر حالدا، باشماقچی دوکانینا گیریب سلام وئردیم و آغ بوغلو باشماق ساتاندان آیاق قابیلارین سون قیمتینی سوردوم. بوغلو کیشی، بیز اوستونه یازیلمیش قیمتدن چیخماریق سؤیله ییب، آردینجا باشماقلاردان تعریف ائتمگه باشلادی. نهایتده من عیبی یوخ ایسته ییرم دئدیم. باشماقچی، ال آتیب قارا باشماقلاری ویتریندن گؤتوردو و گتیریب گولومسه یه رک اونلاری قوطویا قویدو. آخیردادا تازا بیر آغ نایلونا سالیب منه وئره رک، "موبارکلرین اولسون!" دئدی. منده 5 دانا اون مینلیک ساییب تشککور ائدرک، "بویورون" دئدیم. سونرادا ساغ اوللاشیب دوکاندان چیخدیم.
آغ نایلون الیمده اولاراق، جماعتین اورتاسیندان سوووشدوم. گلیب بازار خییاوانینی آددادیم و بیر قیراخدا دوراراق تاکسی گؤزله دیم. قارشیدان گلن نئچه تاکسییا، "آبرسان" دئدیم، آنجاق هئچ بیری ساخلامادیلار. دیبده، موسافیری اولمایان بیر تاکسی شوفری، آبرسانی ائشیدرکن تورموز ائتدی. سونرا باشی ایشاره سیله منی چاغیردی. من ایسه، تله سیک گئچیب ساری پئیکانین قاباق صندلینده اوتوردوم. الیمده کی باشماق نایلونونودا یاواشجا آیاقلاریمین دیبینه قویدوم. اللی-آلتمیش یاشلی، آریق، کئچل تاکسیچی، یاواش-یاواش موسافیر آختارا-آختارا بازار طرفلرینی سوردو. آمما نه قدر چالیشسادا آیری موسافیرده گؤتورسون، چای کنارا دوشونه کیمی اولان اولمادی. اورادان آبرساناجاندا موسافیر دوشمه یین احتیمالی چوخ آز ایدی. سوروجو، "یولو بوش گئتمه لییم، موسافیردن چوخ ماشین وار!" دئییب اؤز-اؤزونه بیر آز دئییندی. سونرا دئدی، آبرسانین یاخینیندا یئنی بیر کؤرپو دوزلدیرلر، اونا گؤره گونده بورالاردا آغیر تیخاج یارانیر. او، شهرین ده ییشمه سیندن و یئنی کؤرپولرین تیکیلمه سیندنده نئچه کلمه صؤحبت ائتدی. هابئله دئییردی، 2018 ایلینده تبریزه بوللو توریست گلجکدی، اونا خاطیر بو گونلر تبریزه یاخشی یئتیشیرلر. هر نه ایسه، سوروجو دانیشا-دانیشا آددیم-آددیم سوردو، سونرادا دایانمالی اولدو. گؤز ایشله دیکجه، نئچه ردیف ماشین ائله بو تهر یول گئدیردیلر. او چاغدا منیم قولاغیم شوفرده اولسادا، چوخراق جیبیمده کی چکه فیکیرلشیردیم. تاکسیچی، نایلونداکیلارین تازا باشماق اولدوغونو آنلادیقدا، اونلارین قیمتیندن و اندازه سیندن سورغولار سوردو و هردن بیرده باشماقلارا گؤز آلتی باخدی. دئیه سن، باشماقلار ماهاتما قاندیدان اولان بیر حیکایه نی داز کیشینین یادینا سالدی. آردینجادا او حیکایه نی سؤیلمه گه باشلادی.
بیر گون قاندی بیر شهردن باشقا شهره گئتمک اوچون چیخیب قاطارا مینر. قاطار بیر آز یول گئدندن سونرا، قاندینین باشماقلارینین بیر تایی آیاغیندان زویوب، دمیر یولونا دوشر. گؤزلنیلمزدن، قاندی بیر آندا باشماقلارینین او بیری تایینیدا آیاغیندان چیخاردیب یئره آتیب آیاق یالین قالار! قاندینین بو حرکتینه قاطارداکیلار برک-برک هویوخ قالارلار! بیر نفر قاندیدان سوروشار: "آغا نییه بس بئله ائله دین؟!" قاندی جواب وئرر: "بیر تای باشماق منیم نه دردیمه دیه جک!؟ قوی هر کیم باشماقلاری تاپسا دردینه دیسین!!"
سوروجو حیکایه نی دئدیکده، اودقونوب آرتیردی: "او هیندین رئیسلریدی، بودا بیزیمیکیلردی!! بونلاردان منیم اصلن خوشوم گلمز! بئیینلری ایشلمه مز، هر ذادی یاسالاییب باشلاریندان سووارلار! بیزیم مملکتیده ائله بئله رئیسلر کورلاییبلار! چوخ باغیشلایاسان ها، نم-نییه جماعتده ده دای اوتانماق قالمیر!؟ هئچ کیم حق-حوقوقونا راضی دئییل! بوردا هامینین الی او بیریسینین جیبینده دی!" بو سؤزلردن سونرا، سوروجو اوزونو منه توتوب، سانکی مندن بیر جواب ایسته دی. تاکسیچینین سؤز-صؤحبتی منی خیاللاریمدان یاییندیریب، هیندوستانا آپاردی و او اؤلکه ده دوزلمیش قانون فیلمینین اصلی صحنه سی نئچه ثانییه ده ذهنیمدن گئچدی. دئدیم: "منده ائله چوخ واخت رئیسلرله دوز گلمه میشم! هردنده دئییشمه گیم چیخیب، جوان اولاندا ایدارمده سؤزله شردیمده! آمما ایندی کی قیرخ یاشیم سوووشوب بیر آز فرق ائله میشم! اینسان هایاندا اولاندا، حققی او یانا چکیر! ماشین سورنده اؤزونو حقلی بیلیر، یئرده گئدنده اؤزونو حقلی بیلیر! ایشچی دئییر من دوز دئییرم، رئیس دئییر دوز منیمکیدی!! منیم نظریمه، هر ذاددان قاباق اؤلکه ده گره ک عمللی-باشلی قانونلار اولسون!" شوفر منیم سؤزلریمی اونایلاییب، بیر موددت ساکیت قالدی. بو سفر منیم انگیم قیزیشیب، باشماقلا ایلگیلی اولان بیر حیکایه می سؤیله مگه باشلادیم.
بیر دفعه گئجه یاریسی تهرانین "آزادی" تئرمینالینا یئتیشدیم. گؤردوم کی، نئچه نفر جوان-قوجا آیاقلارینا نایلون باغلاییب یاتیبلار. حئیرتله قاباغا یئریییب، بیریندن کی گؤزلری هله آچیلی ایدی سوروشدوم، قارداش بونلار نییه بئله ائدیبلر!؟ ناراحات-ناراحات ایضاحلادی کی، دونن یوخو ایچینده اولاندا بوراداکیلارین هامیسینین باشماقلارینی آیاقلاریندان چیخاردیب اوغورلاییبلار! بوگوندن بونلار ایسته ییرلر، ائله ایش اولاندا نایلون خیشیلداسین و یوخودان آییلسینلار!! آییق کیشی وورغولادی کی، قدیمدن یاخشی دئییبلر، باشینا گلن باشماقچی اولار!!
حیکایه قورتولارکن، شوفر چوخ اوجادان گولدو و گوله-گوله دئدی: "تهراندا گره ک آدام هر طرفینه نایلون باغلییا!! هله گئنه تبریز یاخچیدی!"
تاکسینین آبرسانا یئتشمه سی یاریم ساعاتدان چوخ چکدی. عادی وضعیتده بو یولو بئش-اون دقیقه یه گلمک اولاردی. هر حالدا، کیرایه می وئریب آبرسان کؤرپوسونه یاخین ساری پئیکاندان اندیم.
اؤز-اؤزومه، "بانگ باغلار ایندی، گئدیم الیمده کی چکیمی پول ائله ییم!" دئیه رک، یئیینله ییب بیر باشا بانکا ساری قاچدیم. گؤردوم، هله یاخشی بانک باغلاماییبدی. شوشه لی بانکین ایچینه گئچیب، گؤز قاباغینا قویولموش دستگاهدان نوبت پیتیگیمی آلدیم. سونرا بیر صندلده اوتوروب، ماسا اوسته کی باغلی قلمله چکیمین دالیسینی دولدوردوم و اورادا نوبتیمین یئتیشمه سینی گوددوم. اوچ نفر سونرا، منیم نوبتیم بانک ایشچیلرینین بیرینین اؤزه ل تابلوسوندا نیشان وئریلدی و منده او مکانا دوغرو گئدیب، پیتیک، چک و میللی کارتیمی ایشیچییه تقدیم ائدیب پارا ایسته دیم. ایشچی، یولداشیمین حئسابینی بیلگی سایاردا یوخلادیقدا، "پولو یوخدو!" دئیه رک، چک ایله میللی کارتی منه گئری قایتاردی. بئله جه، بوش چیخان چکیمی تازادان جیبیمه قویوب، فیکیرلشه-فیکیرلشه بانکدان چیخدیم. گئده-گئده اوره گیمدن گئچدی، دوستوم بوگون کسینلیکله چکینین یئرینی دولدوراجاغینی دئمیشدی! ایندی بس نه جور اولوبدو؟! ناراحات-ناراحات بانکدان بئش-اون قدم اوزاقلاشمامیشدیم کی، بیردن-بیره باشماق نایلونون الیمده اولمادیغینی آنلادیم!! آز قالدی کی، اوره گیم اوزولسون! یامان بیر هؤوشنه باسدی منی! باشماقلار یقین قالدیلار بانکدا دئییب، قاچاراق تازادان بانگا دؤندوم. چک یازدیغیم یئری، اوتوردوغوم یئری، چک گؤستردیگیم ایشچی دؤوره سینی و آشغال قابلارینی بیر-بیر یوخلادیم، آنجاق اورالاردا آغ نایلوندان هئچ اثر یوخ ایدی. چاره سیزلیکله گئچیب بانک ایشچیلرینین بیرینه قونونو دئدیم. او سؤیله دی کی، بانکدا دوربون وار، هر نه اولسا گؤتورر! آنجاق گره ک باشقانین ایجازه سی اولسون!
بئله لیکله، بانکین کوک، کئچل، گؤزلوکلو باشقانینا دوغرو گئدیب، ماسا آرخاسینداکی کیشییه سلام وئریب آیاق اوسته دوردوم. آردینجا، باشقانلا نئچه کلمه مسئله دن دانیشدیق.
- رئیس باغیشلایین، منیم باشماقلاریم ائله بیل بانگدا قالدیلار! اونلاری سیزه وئرمه ییبلر کی؟!
- خئییر جناب، منه بیر ذاد وئرن یوخدو!
- رئیس ایمکانی اولسا دوربونلریزه بیر باخین! من فقط بیلیم باشماقلاری بانگدا قویدوم، یوخسا هئچ بانگا گتیرمه دیم!؟
- آغا دوربونلری بئله سینه آچماریق کی! گره ک گئدیب شیکایت وئره سن، اونوندا پولو 50 مین تومندی!
- رئیس، من بئله بیر ساده حققی ایسته مک اوچون نییه گره ک او جور اذذیت چکم؟! آللاهدان اؤتور باخین، اونودا اؤزوز باخین من یوخ!
- قانوندو، اولماز آغا! آنجاق ایسته سن گئدیب عریضه وئره بیله سن!
- رئیس منده سیزه تای کارمندم! موخابرات کارمندییم. بیز جوما آخشاملاری تعطیل اولورووق، اونا گؤره بوگون بوردایام! بودا منیم میللی کارتیمدی. من گئدیب تازادان باشماق آلسام، شیکایت وئرمکدن منه صرفه لی اولار کی!! لوطف ائله یین باخین گؤرون بیر ایش گؤره بیلرسیز؟!
- گؤره بیلسئیدیم، گؤرردیم، آنجاق قانون قولومو باغلاییبدی!
اوره گیمده، "کؤپک اوغلو دئییر بس ایسته ییرم بانگی چالام!!" دئیه رک، باشقانیلا ساغ اوللاشدیم. دؤنه-دؤنه، "اه-اه!" دئییب، او یان-بو یانا باخاراق بانکدان ائشیگه گلدیم. بانکدا ائله او دقیقه باغلادی.
بانک قاباغیندا دوروب نه قدر فیکیرلشدیم، باشماق نایلونونو بانک ایچینده دولاندیرماغیم یادیما گلمه دی! بئله دوشوندوکده، دئدیم باشماقلار یقین قالدیلار مینیدیگیم تاکسیدا! اونا گؤره، گئچیب آبرساندا دایانان تاکسیچیلارا موضوعونو سؤیله دیم. اونلاردا یاخینداکی تاکسیلار مسئولونون دککه سینی منه نیشان وئردیلر. تله سیک دککه یه یؤنله ییب، اوراداکی ایری گؤز کیشییه جریانی تعریفله دیم. کیشی دئدی: "آغا تاکسیدا قالسا، یوزه-یوز گتیررلر وئررلر! آرخایین اول!" سونرادا، سوروملو دفترین نومره سینی منه وئره رک، آلنینی قیریشدیریب آرتیردی: "آخشام باشی زنگ وور، گؤتورن اولماسا صاباح زنگ ووراسان! تبریز تاکسیلاریندا نمنه قالسا آپارارلار او دفتره. اصلن نیگران قالما!" بئله جه چاره سیز-چاره سیز دؤنمک ایسته ییرکن، شوفرین داز اولدوغونودا مسئولا وورغولادیم. او ایسه گوله-گوله، "نه بوللودو داز شوفر!!" دئدی.
هر حالدا، اوشونه-اوشونه ایکی دانا باشقا-باشقا تاکسییا مینیب، آبرساندان راهنماییا و راهنماییدان یاغچیانا دؤندوم. ایکیندی چاغی، ائوینه اوغرو دوشموش اینسان کیمی، اؤزومو ائویمه یئتیردیم. قاپیدا، خانیم تعجوله نرک سوروشدو: "نییه بس بیر بئله یوباندین؟! باشماق آلمادین بس؟!" سیخیلا-سیخیلا، "آلدیمدا، سالدیمدا!!" دئییب، باشی آشاغی ائوه گئچدیم. آردیندان، ناراحات-ناراحات باشیما گلنلری باشدان آیاغا حیات یولداشیما آچیقلادیم. خانیم بتر کدرلنیب، منی برک-برک قینادی و باشینی توولایا-توولایا دؤنه-دؤنه، "اه-اه!" دئدی. سوندا ایسه آرتیردی: "من اولماسام، سن والله باشماقلارووودا آیاغوودا ساخلایا بیلمه سن!!"
او گون آخشام باشی، صاباحیسی گون سحر چاغی و اون گون دالبادال سحر-آخشام سوروملو دفتره زنگ ووردوم، آمما باشماقلاردان هئچ خبر یوخ ایدی. او پاییز گونلرینده تئز-تئز اؤز-اؤزومدن سوروشدوم: "گؤره سن منده دیبده باشماقچی اولاجاغام یا یوخ؟!" بیرده، چک صاحابی یولداشیما ایرمی دفعه دن چوخ زنگ آچدیم. آنجاق یولداشیم ائله بیل همیشه لیک منله قونوشماق ایسته میردی! اوندا هی اؤز-اؤزومه، "اه-اه!" دئییردیم. اون بیر گون جریانلاردان سوووشاندا اوره گیمدن گئچدی: "چک جهنمه، دوستلوغوموز پوزولدو!!" ائله او گون، قاندینین داورانیشینی دریندن دوشونمگه چالیشیب، بیر یوللوق باشماقلاردان گؤز اؤرتدوم و چکه گؤز یومدوم! اوره گیم اوندا، اولدوقجا توختاقلیق تاپدی.


text:
+0 بگندیم
كؤلنئر ائكسپرس قزئتی : ” هامیمیز بیر آز تورك ساییلا بیله ریك “
داش دؤورو واختیندا آلمانییا و دیگر بعضی آوروپا اؤلكه لرینده گلن جوتجولرین، آنادولو تورپاقلاریندان گلدیگی علمی اولاراق ثوبوت ائدیلدی.
كؤلن-ائكپرئسس قزئتی ‘هامیمیز بیرآز تورك ساییلا بیله ریك ‘ باشلیغی ایله خبر یازمیشدیر. ماینز اونوئرسیتئدیندن آنتروپولوگ پروف. بورگئر داش دؤوروندن قالان اسكئلئتلر اوزرینده آپاردیغی آراشدیرمالار نتیجه سینده غربی آنادولودان آوروپایا كؤچدویونو ثوبوت ائتمیشدیر.
بو آراشدیرما اصلینده حئیوانلار اوزه رینده آپاریلمیشدیر آنجاق سونرادان اینسانلار اوزرینده آپاریلمیش بو نتیجه یه گلینمیشدیر.
آردینی اوخو/ Ardını oxu
آچار سؤزلر :
تورک,


text:
عیرق، ائتنوس و میلّت
عیرق، ائتنوس و میلّت
فرید علی اکبرلی
بعضاً اینسانلار میلّت، ائتنوس و عیرق مفهوملارینی سهو سالیرلار. حالبوکی بونلار بیر-بیریندن فرقلی آنلاییشلاردیر.
اینسان عیرقلری
بیولوژی مفهوم اولان عیرق اینسانلارین آناتومیک، فیزیولوژی خوصوصیتلرینی بیلدیریر. اینسانلار فیزیکی جهتدن بیر-بیریندن فرقلنن تیپلر، یعنی عیرقلره بؤلونور. عیرقین دیل، عادت-عنعنه و میلّی مدنیّتله هئچ بیر علاقهسی یوخدور. موختلیف عیرقلرین نومایندهلری بیر-بیریندن درینین رنگی، بدن قورولوشو، کلّه، دوداق، بورون و گؤزلرین فورماسی کیمی صیرف فیزیکی خوصوصیتلرله فرقلهنیر.
کلاسیک تصنیفاتا گؤره اوچ بؤیوک عیرق وار: آوروْپوْید(avropoid)، نئفروْید(neqroid) و موْنقوْلوْید(monqoloid). لاکین موعاصیر زاماندا بیر چوخ عالیملر آوسترالوْیدلری(avstraloid) (اوسترالیا آبوْریگئنلرینی، پاپوُاسلاری)، آمریکانوْیدلری (آمریکا هیندولارینی) و کوْیسان عیرقینی (بوشمئنلری و قوْتتئنتوْتلاری) آیریجا عیرقلر سیراسینا داخیل ائدیرلر. بئلهلیکله ده بؤیوک عیرقلرین سایی آرتاراق آلتییا چاتیر. بؤیوک عیرقلرین ترکیبینده بیر سیرا کیچیک عیرقلر و یا آنتروپولوژی تیپلر وار (قافکازیوْن، پوْنتی، دینار، کاسپی، پامیر-فرقان تیپلری و س.).
بؤیوک عیرقلر: 1 - نئفروْید، 2 - موْنقوْلوْید، 3 - آوروْپوْید، 4 - آوسترالوْید، 5 - آمریکانوْید.
دونیا عیرقلری
عیرقی جهتدن قاریشیق خالقلار دا وار: مولاتلار (آوروْپوْید و نئفروْیدلرین قاریشیغی)، آوروْپوْید-موْنقوْلوْید مئتیسلری (مرکزی آسیا خالقلارینین اکثریتی) و س.
تام معنادا "تمیز" عیرقلر یوخدور. عیرقی جهتدن نیسبتاً یئکجینس ساییلان خالقلاردا دا باشقا عیرقلرین قاریشیغی اولا بیلر، لاکین بو قاریشیق جوزیدیر. مثلا، آوروْپوْید عیرقینه عایید بیر خالقین نومایندهلری آراسیندا بعضاً موْنقوْلوْید و حتّی نئفروّید عیرقلرینین علامتلرینی داشییان آداملارا راست گلمک اولار.
بئلهلیکله، عیرقین دیل و مدنیّتله بیلاواسیطه علاقهسی یوخدور. هر بیر خالق موعین بیر عیرقه عاییددیر، آما اؤزو عیرق دئییل. دونیادا مینلرله خالق و طایفا و جمعی 6 عیرق وار. اونا گؤره ده شیفاهی نیطقده و بعضاً مطبوعاتدا راست گلیدیگیمیز آشاغیداکی ایفادهلر غئیری-عئلمی و یانلیشدیر: "آذربایجان عیرقی" ،"فارس عیرقی" ،"عرب عیرقی" ،"روس عیرقی" ،"اینگیلیس عیرقی" ،"تورک عیرقی" و س. بو کیمی عیرقلر مؤوجود دئییل.
مثلا، تورک عیرقی یوخدور، چونکی تورک خالقلاری (قازاخلار، آذربایجانلیلار، یاکوتلار، اؤزبکلر و س.) موختلیف عیرقلره عاییددیر (آوروْپوْید و موْنقوْلوْید). بونونلا یاناشی "توُران عیرقی" یاخود "توران کئچید عیرقی" آنلاییشی مؤوجوددور. بو تئرمین هم آوروْپوْید، هم ده موْنقوْلوْید عیرقلرینین خوصوصیتلرینی داشییان مرکزی آسیا اهالیسینه (قازاخلارا، قیرغیزلارا، آلتایلیلارا، تیوالیلارا، اؤزبکلرین بیر قیسمینه و س.) عاییددیر. توران عیرقی "جنوبی سیبیر عیرقی" آدی ایله ده معلومدور. صؤحبت کیچیک عیرقدن، یعنی آنتروپولوژی تیپدن گئدیر.
موعاصیر قازاخلاردا 70% موْنقوْلوْید و 30% آوروْپوْید عیرقلرینین علامتلری واردیر. تورکدیللی یاکوتلار ایسه بوتؤولوکله موْنقوْلوْید عیرقینه عاییددیر. اونلاردان فرقلی اولاراق، تورکیه و آذربایجان تورکلرینده، ائلجه ده تورکمنلرین اکثریتینده موْنقوْلوْید عیرقینین علامتلری یا یوخدور، یا دا چوخ ضعیفدیر و نادیر حاللاردا تظاهور ائدیر. بو خالقلار آوروْپوْید عیرقینه عاییددیر.
"عرب عیرقی" ده یوخدور - عربلرین اکثریتی آوروْپوْید عیرقینین جنوب قولونو تمثیل ائدیر. لاکین بعضی عرب خالقلاریندا نئفروّید عیرقینین قاریشیغی دا وار. سوریه، یمن، سودان و میصیر عربلری آنتروپوژی باخیمدان بیر-بیریندن فرقلهنیرلر. سوریه و لوبنان عربلرینده زنجی عیرقینین قاریشیغی، دئمک اولار کی، یوخدور. میصیر عربلرینده بئله قاریشیق وار، یمن، سومالی، سودان عربلرینده ایسه بو قاریشیغین نیسبتی داها دا یوکسکدیر.
ائتنوس
عیرقدن فرقلی اولاراق، ائتنوس دیل و مدنیّتله باغلیدیر. عئینی دیلده دانیشان و اورتاق مدنیّته مالیک اولان توپلوما ائتنوس دئییلیر. دئمک اولار کی، ائتنوس قبیلهنین داها ایری فورماسیدیر. بیر چوخ حاللاردا ائتنوسلار حیات طرزی، دیل و مدنیّت باخیمیندان بیر-بیرینه یاخین قونشو قبیلهلرین بیرلشمهسی نتیجهسینده یارانیر.
ائتنوسون ائتنیک شوعورو اولا دا، اولمایا دا بیلر. یعنی، ائله ائتنوسلار وار کی، دیل و مدنیّت باخیمیندان واحید بیر خالق اولسالار دا، طایفا دونیاگؤروشو سویّهسینده قالدیقلارینا گؤره، ائتنیک بیرلیکلرینی حیس ائتمیرلر، یا دا ضعیف حیس ائدیرلر. بو، همین خالقلاردا ائتنوگئنئزین (واحید خالقین فورمالاشما پروسئسینین) تام یئکونلاشماماسی ایله باغلیدیر. بونا باخمایاراق، عومومی دیلده دانیشان و اورتاق مدنیّته مالیک اولان توپلوم، ائتنیک شوعورا مالیک اولوب-اولماماسیندان آسیلی اولمایاراق، آیریجا ائتنوس حساب اولونور.
میلّت
"میلّت" مفهومونون موختلیف یوزوملاری مؤوجوددور. نظریهلرین اکثریتینی عومومیلشدیریب دئمک اولار کی، میلّتین ایکی نؤوعو اولور: ائتنیک میلّت یاخود ائتنومیلّت (ائتنوسون یئتکین فورماسی) و سیاسی میلّت (عومومی وطنداشلیق اساسیندا بیرلشن توپلوم). سووئت ایتتیفاقیندا قبول اولونموش نظریهیه گؤره "ائتنوس" و "میلّت" بیر-بیرینه یاخین آنلاییشلاردیر: میلّت ائتنوسون داها ایری و اینکیشاف ائتمیش فورماسیدیر. بیر چوخ پوست سووئت و دونیا اؤلکهلرینده، او جوملهدن آذربایجاندا، "میلّت" سؤزو محض بو معنادا، یعنی ائتنیک موستویده یوزولور.
میلّتچیلیگه گلدیکده، بوتون دونیادا "میلّت سئوگیسی" معناسیندا باشا دوشولن "میلّتچیلیک" مفهومو دا سسری-ده منفی معنادا، شووینیزم آنلامیندا یوزولوردو. اونون موثبت عوضی کیمی "وطنپرورلیک" ایفادهسی تکلیف اولونوردو. حالبوکی، بونلار فرقلی مفهوملاردیر: وطنپرورلیک وطنی، میلّتچیلیک ایسه میلّتی سئومک دئمکدیر. سووئتلردن قالمیش بو یاناشما ایندی ده آذربایجاندا یاشاماقدادیر: بعضی اینسانلار، خوصوصن یاشلیلار، هله ده "میلّتچیلیک" سؤزونه منفی یاناشیر.
ائتنومیلّت نظریهسینه اساساً میلّت دیل، قان و سویکؤک بیرلیگی اساسیندا فورمالاشیر. بو باخیمدان، میلّی شوعور یئتکین میلّتی فرقلندیرن ان اساس جهت حساب اولونور. ائتنوسون ائتنیک شوعور اولا دا، اولمایا دا بیلر، میلّتده ایسه میلّی شوعورون اولماسی موطلقدیر. توپلومدا میلّی شوعورون اولماماسی، اونون میلّت کیمی تام فورمالاشماماسینین گؤستریجیسی حساب اولونور.
غرب دونیاسیندا "میلّت" آدی آلتیندا داها چوخ "سیاسی میلّت" نظرده توتولور. ائتنوسدان فرقلی اولاراق، سیاسی میلّت دیل، قان و سویکؤکله یوخ، وطنداشلیق و دؤولتچیلیک عامیللری ایله باغلیدیر. وطنپرورلیک و وطنداشلیق حیسّلری اطرافیندا بیرلشن ایستهنیلن آوروپا دؤولتینین اهالیسی، ائتنیک منسوبیتیندن آسیلی اولمایاراق، همین دؤولتین میلّتینی تشکیل ائدیر.
سیاسی میلّتین ایچینده موختلیف ائتنوسلارین نومایندهلری اولا بیلر. بو باخیمدان "سیاسی میلّت" آنلاییشی دؤولتچیلیک، سووئرئنلیک، وطنداشلیق و وطنپرورلیک مفهوملاری ایله باغلیدیر.
بئلهلیکله، ائتنومیلّتدن (قان، دیل، سویکؤک اورتاقلیغی اوزرینده قورولان توپلوم) فرقلنن "سیاسی میلّت" مفهومو مؤوجوددور. موستقیل دؤولتی اولان هر بیر اؤلکهنین بوتون چوخمیلّتلی وطنداشلاری همین اؤلکهنین "سیاسی میلّتیدیر". سیاسی میلّت فرقلی سویکؤکو اولان، موختلیف آنتروپولوژی جیزگیلر داشییان اینسانلاری بیرلشدیره بیلر. موختلیف ائتنوسلاردان عیبارت اولان سیاسی میلّته "پولیائتنیک میلّت" ده دئییرلر. بؤیوک سیاسی میلّتلرین اکثریتی پولی ائتنیکدیر.
مثلا، "آمریکا ائتنوسو" ایفادهسی یانلیش ایفادهدیر. بئله بیر ائتنوس یوخدور، موختلیف ائتنوسلاردان عیبارت آمریکا میلّتی، یاخود خالقی وار. غربده چوخ واخت "خالق" (people) سؤزو "میلّت" (nation) سؤزونون سینونیمی کیمی ایستیفاده اولونور. یعنی، اونلاردا "آمریکا خالقی" و "آمریکا میلّتی" ایفادهلری عئینی معنا داشیییر.
سیاسی میلّتین میلّتچیلیگی ده باشقادیر. اؤلکهنین و اونون چوخمیلّتلی وطنداشلارینین منافئع و ماراقلارینین قورونماسینا یؤنلن بو میلّتچیلیک ائتنیک خاراکتئر داشیمیر.
بونونلا دا عیرق، ائتنوس، خالق، میلّت، ائتنومیلّت و سیاسی میلّت آنلاییشلاری و اونلارین آرالاریندا اولان فرقلر حاقیندا قیسا ایجمالی تاماملاییرام.
قایناق: Mədəniyyət və Etnoqrafiya Portalı
کؤچورن:عباس ائلچین


text:
احمد کسروی
هؤکماوارلی سید احمد کسروی — ایران تاریخچیسی، پوبلیسیستی و حوقوقشوناسی.
ایچیندهکیلر
دوغومو[دَییشدیر]
سید احمد کسروی تبریزین هؤکماوار محلهسینده 1269 ش. ایلینده بیر تاجر عائله ده آنادان اولموشدور. میللیتجه آذربایجانلی ایدی. اونون آتاسی ساوادلی و عمّامهلی سید ایدی. اؤز اوغلو سید احمدی هؤکماوار مکتبخاناسینا گؤندرمیشدیر. لاکین سید احمد 12 یاشیندا ایکن اؤلموشدور و سید احمدی عمیلری تبریزین طالبیه حوزهسینه گؤندرمیشلر.[۱]
علمیه حوزهسینده[دَییشدیر]
احمد کسروی تبریزین طالبیه حوزهسینده درس اوخورکن شهید شیخ محمد خیابانی ایله تانیش اولور و اونون محضرینده «هیئت قدیم» علمینی تحصیل آلیر و اوندان تبعیت ائدیر و شیخی - متشرع داعوالاریندا شیخیلردن حیمایت گؤستریر.[۱] سونرالار شیخ محمد خیابانینین قیامیندا اونون یانیندا مبارزهیه باشلاییر. شیخ محمد اونو هؤکماوار محلهسینین چؤرکچی خانالارینا مسئول سئچیر. اما کسروی بیردن بیره و چوخ آغیر شرایطده شیخ محمدی یالقیز قویور، علی هیئت و رضا صفینیا ایله بیرلیکده انتقادیون فراکسیونونو تشکیل ائدیرو تهرانا قاچیر.
عدلیه رئیسلیگی[دَییشدیر]
شیخ محمد خیابانی شهید اولدوقدان سونرا، کسروی مرکزی دولت طرفیندن «آذربایجان عدلیه رئیسلیگی» مقامینا چاتیر و تبریزه اعزام اولور و 1300 ـنجو ایلده «عضو استیناف مازندران» عونوانی ایله ساری شهرینه گؤندریلیر و رضا شاهین مازندرانا حمله ائتمهسینه زمینه ساغلاییر. او، سونرالار خاطیرهلرینده یازیرکی:«من آرزو ائدیرم سردار سپه مازندراندان سونرا آذربایجانا حمله ائده . . . »[۲]
رضا شاهین خدمتینده[دَییشدیر]
کسروی 1303 ش. ایلینده رضا شاهدان مخصوص فرمان آلیب و شوشتره گئتدی و اونون خوزستانا حملهسینه امکان یاراتدی. بئلهده اولدو و رضا شاه سرتیپ فضل الله کُرده (سونراکی سپهبد زاهدی نی خوزستانا حملهیه گؤندردی.
موفتّیشلیک رئیسلیگی[دَییشدیر]
رضا شاه 1305 ش. ایلینده کسروی «ریاست کل بازرسی کشور» مقامینا تعیین ائتدی.[۳] و سونرا تهران مدعی العموملوق مقامینا یئتیشدی.[۴] کسروی رضاشاها یاخینلاشما اۆچون «عدلیهنی اصلاح ائتمه» طرحینی یازیب 1312 ـنجی ایلده اونا یوللادی.[۵] اورادا دئییر:«اعلیحضرت رضاشاه در طی مدت ده سال پادشاهی خود، اصلاح عدلیه را همیشه منظور نظر فرموده و بودجهی کافی برای آن منظور و از هیچگونه تقویت دریغ نفرمودهاند... معایب عمدهی قانون در این کتاب شرح داده شده [است]. ولی برای شاهنشاه بزرگ ایران، با آن هوش سرشار خداوندی [!] چه بهتر که به یک جمله اکتفا گردیده و گفته شود:«درخت را از میوهاش باید شناخت.»[۶]
پیغمبرلیک ادعاسی[دَییشدیر]
کسروی 1313 ـنجی ایلده پیمان مجلهسینی انتشار وئریر و اورادا یاواش- یاواش تزه دین گتیرمه و پیغمبرلیک ادعاسیندا اولور.[۷]
اسلام علیهینه[دَییشدیر]
کسروی بو ایللرده تمامیله اسلام و شیعه مذهبی علیهینه قیام ائدیر. شیعیگری و بخوانند و داوری کنند کیتابلاریندا اسلام و خصوصیله شیعهلیک علیهینه یازیلار یازیر. دوْکتور حسین محمدزاده صدیق بو بارهده دئییر:«کسروی اسلام ایله دوشمنلیگینی خرافهچیلیک ایله مبارزه اؤرتوگو آلتیندا آپاریردی. کسروی، اسلامین مین اوچ یوز ایللیک عظمتلی تاریخینده یالنیز بیر اووج خورافهلری گؤروردو. اوندان باشقا بیر شئی گؤرموردو. او اسلام تاریخینده ابن رشدلر، فارابیلر، ابن سینالار، دده قور قودلار، علامه حلیلار، حکیم قشقاییلر، حکیم هیدهجیلر، ملا صدرالار و اونلار علم و تقوا آبیدهسینی یوخ، بلکه اؤزو دئمیشکن «بیر نئچه عاغیلسیز روضهخوانی» گؤروردو و اونلارین عمللرینی اسلامین بوتون زمانلار و مکانلارینا تطبیق و تعمیم وئریردی.»[۸]
او اسلام بارهسینده دئییردی:«بوگون اولماز کی بیر حاکیم زکات ایله ایشلری قاباغا آپارسین.» [۹]
و یا:«بوگون سیز اسلامین حقیقتینه ال تاپا بیلمزسیز و اونا فخر ائتمهگینیز یئرسیزدیر و اگرده ال تاپا بیلسهنیز بیر ایش گؤره بیلمزسیز.»[۱۰]
آذری دیلی تئوریسی[دَییشدیر]
دوْکتور حسین محمدزاده صدیق یازیر:«کسروی دیلچی دگیل ایدی و دیلچیلیک قاعدهلری و قوراللاریندان بیر زاد بیلمیردی. اسکی دیللرین آراشدیرمالاری ایله تانیش دگیل ایدی. اؤرنک همین اویدورما «آذری» دیلیدیر کی ایندیه کیمی بشر دونیاسیندا متولد اولمامیشدیر و اول دفعه کسروی اونو اویدوردو.» [۱۱]
اؤزو دئییر:«بو کیتابی او زامان یازدیم کی بیر کلمهده دیلچیلیک ده ساوادیم یوخ ایدی.»[۱۲]
ب. و. میلر دئییر:«کسروینین وئردیگی دلیللره اساسلاناندا «آذری» دیلیندن مشخص تصور الده ائده بیلمیریک. او ناقص، تصادۆفی و اتفاقی قایناقلاردان مثال گتیریب و ایران شناسلیغا بیر شئی آرتیرمیر.»[۱۳]
دوْکتور صدیق یازیر:«کسروی آذربایجاندا یاشایان تاتجا، تالشجا، کرینکانجا، کوردجه و گیلکجه لهجهلری و یاریم دیللریندن آلدیغی مثاللاری بیر یئره توپلاییب، اونلاری آذری قالیقلاری حساب ائتدی.»
هابئله او یازدیغی قارا مجموعه کیتابیندا کسروینین ایستیناد ائتدیگی شیخ صفی الدین اردبیلی یه منسوب 17 بیت شعرین گیلکجه اولدوغونو ایثبات ائدیر و دئییر:«کسروی یئرسیز اولاراق بو شعرلری اویدورما «آذری» دیلینه عایید ائتمیشدیر.»[۱۴]
باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ محمدزاده صدیق، حسین. فرضیه زبان آذری و کسروی، تهران، تکدرخت، 1389، ص 78.
- ↑ محمدزاده صدیق، حسین. فرضیه زبان آذری و کسروی، تهران، تکدرخت، 1389، ص 81.
- ↑ شرح حال کوتاه احمد کسروی، انتشارات پایدار، 1340، ص 2.
- ↑ فصلنامهی «چشم انداز» تهران، ش. 16، 1375.
- ↑ کسروی، احمد. قانون دادگری، تهران، ص 6.
- ↑ کسروی،احمد. قانون دادگری، تهران، ص 8.
- ↑ http://opac.nlai.ir/opac-prod/search/briefListSearch.do?command=FULL_VIEW&id=1012088&pageStatus=2&sortKeyValue1=sortkey_title&sortKeyValue2=sortkey_author
- ↑ محمدزاده صدیق، حسین. فرضیه زبان آذری و کسروی، تهران، تکدرخت، 1389، ص 185.
- ↑ مجله پیمان، شماره 11 و 12، ص 49.
- ↑ مجله پیمان، شماره 11 و 12، ص 538.
- ↑ محمدزاده صدیق، حسین. فرضیه زبان آذری و کسروی، تهران، تکدرخت، 1389، ص 98.
- ↑ نیمهی پنهان، ص 73.
- ↑ آذربایجان فیلولوژییاسی مسئلهلری، ج 2، باکو، 1984، ص 49 (مقالهی عدالت طاهرزاده).
- ↑ صفیالدین اردبیلی، اسحاقبن جبرئیل. قارا مجموعه، مقدمه و تدوین: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، اختر، 1387، ص 41.


text:
بیلیم
سوادسیزلیک و جهالتگه قرشی کورهش؛ بادغیسده درسی کتاب توپلش کمپاین باشلندی
بادغیس ولایتیده بیرینچی بار نیازمند اوقووچیلر اوچون درسی کتاب توپلش کمپاین یولگه قوییلدی.
اوشبو کمپاین بوگون «دوشنبه، 24- سرطان»، «کمبغل اوقووچیلر اوچون کمیده بیر جلد درسی کتاب یاردم بیریب سوادسیزلیک و جهالت گه قرشی کورهش» نامیده بادغیس مرکزی قلعۀنو شهری و تومنلریده باشلنگن و بیر آیگچه دوام ایتهدی.
بادغیس معارف ریاستی مسؤوللری نینگ ایتیشیچه، مذکور ولایت مکتبلری نینگ اوقووچیلریدن 62% درسی کتاب کملیگی گه روپهره بولیب تورگن و بو کمپاین آرقهلی کتاب توپلنگنده، اوقووچیلرنینگ قیینچیلیکلریدن کته قسمی حل ایتیلهدی.
بادغیس معارف ریاستی باشلیغی زکریا رحیمی نینگ ایتیشیچه، بوندن آلدین نیچه مرته معارف وزیرلیگیدن درسی کتاب طلب قیلگنلر، بیراق حاضرگچه کتاب بیریلمهگن.
بادغیس مرکزی قلعۀنو شهری نینگ یشاوچیلریدن بیرقطاری، معارف ریاستی نینگ بو ایشینی خوش قرشیلب ایتیشیچه، معارف ترقیاتی اوچون بازاردن کتاب آلیب و اوقووچیلرنینگ اختیاریده قوییش گه حاضر دیر.
بادغیس ولایتی نینگ مکتبلرینی اوقووچیلری درسی کتاب کملیگی گه علاوه، بِنا، میز و چوکی یوقلیگیدن شکایت قیلهدیلر.


text:
رامسه یك(اهواز)
رامسه یك (فارسجا: رامسه یك), کندی خوزیستان اوستانینین اهواز بؤلگهسینین، حمیدیه بؤلومو و طراح قصبهسی نده یئرلهشیبدیر.[۱][۲]
جوْغرافیایی موْقع[دَییشدیر]
رامسه یك کندی خوزیستان اوستانیندا یئرلشیبدیر.[۳]
نوفوس[دَییشدیر]
۱۳۸۵-جی ایلین نۇفوس ساییسی اساسیندا بۇ کندین 139 نفر اهالیسی و 23 عایلهسی وار. بۇنلاردان 71 نفری کیشی و 68 نفری خانیم دیر. بۇ کندین اهالیسیندن 58 نفری ساوادلی و 51 نفری ساوادسیزدیرلار.[۱]
دیل و دۆشونجه[دَییشدیر]
بۇ كندين اهالیسی فارسجا دانيشيرلار و اهالینین چوْخو مسلمان و شیعه دیرلر.
ائشیگه باغلانتی[دَییشدیر]
کمیته تخصصی آد و جغرافیا ایران آد بیرلشدیرمهسی.
- اطلس گیتاشناسی استانهای ایران (Gitashenasi Province Atlas of Iran)


text:
بوئنابیستا د بالدابیا
بوئنابیستا د بالدابیا (ایسپانجا: Buenavista de Valdavia) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و پالنسیا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۸۱ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۳۵۴ نفر و اهالی سیخلیغی ۵٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Buenavista de Valdavia»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بوئنابیستا د بالدابیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دوغو تورکیستان ایسلام جومهوریتی
شرقی تۆرکیستان ایسلام جۇمهوریتی — میلادی ۱۹۳۳-جی ایلده شرقی تۆرکیستاندا قۇرولان قیسا عؤمورلو ایسلام جۆمهۇریتیدیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ شرقی تۆرکیستاندا عۆمۇمی اینقیلابلار
- ۲ چین حکومتینین شرقی تۆرکیستانی اۆچ قیسمته بؤلمهسی
- ۳ خواجه نیاز حاجینین جۇمهوریت باشچیسی اولماغی
- ۴ اۇرومچیداکی حادیثهلر
- ۵ اینقیلابچیلارین باشقا اؤلکهلرله موناسیبتی
- ۶ اینقیلابین فاجعهلی صحنهلری
- ۷ اینقیلابین سون صفحهلری
- ۸ شرقی تۆرکیستان ایسلام جۇمهوریتینین حربی وضعیتی، ایچری و ائشیک سیاستی
- ۹ قایناقلار
- ۱۰ گؤرونتولر
شرقی تۆرکیستاندا عۆمۇمی اینقیلابلار[دَییشدیر]
میلادی ۱۹۳۱-جی ایلدن باشلایان اینقیلابلار، شرقی تۆرکیستان تاریخینده بؤیوک ایز بۇراخیبلار. بۇ تاریخی اوْلایلار، باشدا اۇیغور خلقینین اوْیانیشینی آیدینلاداراق، شرقی تۆرکیستانین قارانلیق دؤوروندن آیریلماسینی گؤستریر. ایلکین ایللرینده یاخشی یۆرولسهده، سوسیالیست و میلّی گۆجلر اینقیلابی قانا بۇلاییب، شرقی تۆرکیستانی گئچن گۆنلره قایتارماغا چالیشدیلار.
اینقیلابین سببلری[دَییشدیر]
شرقی تۆرکیستان اینقیلابینین سببی چینین میلّتچی دؤولتینین حقسیز حاکیملیغی و ائتدیگی ظۆلملر قبول اوْلونوبدور. موسلمانلارین، ایسلام گتیرمهمیش بیر باشقا میلّتین حؤکمو آلتیندا یاشاماقلاری اوْنلارا بیر سۇچ ساییلیب، اۇیغورلارین چین قارشیسیندا داها یئیین بیرلشمهسینه سبب اوْلدو. بۇ اینقیلابین باشقا سببلرینی ایکییه بؤلمک مۆمکیندیر. بیرینجیسی بیر باخیش ایله بللی اولان، گؤز اؤنوندهکی سببلر و ایکینجیسی درین آراشدیرمالاردا اۆزه چیخان سببلردیر. بیرینجی سبب چین دؤولتینین چینلی کؤکو اولمایان خلقلره ظۆلمو ایدی. شرقی تۆرکیستان اۇلوسو بۇ آرادا موسلمان اوْلدوقلاری اۆچون داها آرتیق ظۆلمو گؤزلهییب یاشاییردیلار. چین دؤولتی چینلی کؤکو اوْلان اوْرتا و کیچیک یاشلیلاری شرقی تۆرکیستانین جمعیت قۇرولوشونو دییشمک اۆچون کؤچوردهرک، اوْنلارا اۆستون ایجتیماعی اوْرون وئرمکله تۆرکلری سیخیردی. بۇنونلا بیر چاغدا چینلیلر و تۆرکلر آراسیندا ایجتیماعی برابرلیکلر پوْزولاراق، خلقین رضایتسیزلیگینی آرتیریردی. بۇ اینقیلاب یالنیز اؤز چاغینداکی ظۆلمه قارشی بیر قالخینیش دئییلدی. ایکینجی سببین کؤکو ۵۴-ایللیک، چین اسارتی آلتینا گئچمهمک اۆچون ائدیلن ساواشلاردا تاپیلابیلر. شرقی تۆرکیستان خلقی ۵۴-ایل چینلیلره نیفرت گؤزویله باخیب، قۇرتولوش یوْلونو ایزلهییردی آمّا بۇ دیلگی عمله آشیرابیلمهمیشدی. بۇنون سببینی قیساجا بئله بیلدیرمک اوْلار:
- اؤنجهکی اینقیلابلاردا نتیجهسیز تؤکولن قانلار و یعقوب بئیگین ظۆلمو کیمی فلاکتین تیکرار اوْلونماسی میلّتی قوْرخودوردو.
- چین اۆچون چالیشانلار و اؤز نفعلرین ایزلهینلر میلّت آراسیندا گۆجلو نۆفۇذا اییه ایدیلر.
- بۆتون شرقی تۆرکیستان خلقی آراسیندا بیر سیاسی باغلانتی قۇرماق مۆمکین دئییلدی.
- چین حاکمیتی سیلاحلا شرقی تۆرکیستان خلقی اۆرگینده قوْرخو سالمیشدی.
اما چینده جۆمهۇریت قۇرولدوقدان سوْنرا، چین دؤولتینین ایشچیلری آغیزدا شرقی تۆرکیستانین بؤیوک گۆجلو بیر مرکزی دؤولته باغلی اولدوغونو دئسهیدیلرده، عملده بؤلگه آز سانلیق چینلیلر حؤکمو آلتیندا و مرکز حاکمیتی نۆفۇذوندان ائشیکده ایدی. شرقی تۆرکیستان خلقی بۇنو دۆشونهرک، وضعیتی دییشمک اۆچون بیر یوْل آختارماغا باشلادیلار. آمّا میلّت آراسیندا بیرلیگین اوْلمادیغی، منفعتچیلرین چین حاکمیتیندن حمایتی و سیاسی باشچیلیغین اوْلمادیغی بۇ اوْیانیشی یاخین ایللرده نتیجهسیز قوْیدو. نه وضعیتده اوْلدوقلارینی دۆشونن تۆرکلر، مانعلری قالخیزماق اۆچون نئچه فعالیته باشلادیلار:
- چینلیلرین شرقی تۆرکیستاندا نئجه بیر گۆجه اییه اوْلماسینی آنلاماق
- چین دؤولتینین تۆرکیستاندا قالخینیشی باسدیرماق اۆچون اوْردو یوْللاییب یوْللامایاجاغینی تحلیل ائتمک
- اینقیلاب تشکیلاتی اۆچون اۇیغون یئرلری بلیرتمک
بۇ ایشلرین باشلاماسی ایله شرقی تۆرکیستان خلقی اینقیلابچیلارا قوْشولاراق، اینقیلابین ایلک آددیملاری آتیلیر.[۱]
قۇمول اینقیلابی[دَییشدیر]
شرقی تۆرکیستاندا ۱۷-ایل ظۆلم ایله حؤکم سۆرن یانگزینگشینـین میلادی ۱۹۲۸-جی ایلده پئنیاونئن طرفیندن اؤلدورولدوگوندن سوْنرا، جینشۇرین ایش باشینا چیخدی. جین شۇرین چین دؤولتینین سیاستینی دییشمهدن ظۆلم و عدالتسیزلیگه داوام ائتدی. قۇمول اینقیلابی بۇ ظۆلم و حقسیزلیک قارشیسیندا شکیللنمیشدیر. قۇمول شرقی تۆرکیستانین قوزئی دوْغوسوندا (شرقی شۇمالیندا) تانری داغلارینین اتگینده یئرلشن بیر ویلایتدیر. آرا تۆرک، آزغان بولاق، باریگؤل، تاراتۇ، داشبالیق، دۇزگؤل، خوْتۇنتام، قوْرای، شوْپۇل، نوْم، نارین قیر و قۇمول بۇ ویلایتین شهرلریدیر. بۇ ویلایت مانجۇ دؤوروندن باشلایاراق، جینشۇرین چاغیناجا «وانگ»لار واسیطهسییله ایداره اوْلونموشدو. میلادی ۱۹۱۱-جی ایلده٬ قۇمول خلقی آغیر ظۆلم قارشیسیندا تؤمور خلپت باشچیلیغیندا آیاغا قالخیب، عۆصیان ائتمیشدیلر لکن وانگ حاکیملری چین دؤولتینه دایاناراق بۇ قالخینیشی یالان و آلداتماق واسیطهسییله باسدیرمیشدیلار. میلادی ۱۹۲۸-جی ایلده وانگلار ایشدن چیخاریلیب قۇمول ویلایتی اۆچ بؤلگهیه بؤلونوب ایدارهسی اۆچون گئنه چینلیلردن حاکیم سئچیلدی. جینشۇرین اوْ ایلده طبیعی حادیثه اۆچون ائوسیز قالان چینلیلری جمعیت قۇرولوشونو دییشمک سیاستلرییله بیر جهتده قۇمول ولایتینه کؤچوردوب، اوْنلاری یئرلی خلقدن تارتیلان ائولرده یئرلشدیریب، قۇمول خلقیندن اۆستون وضعیته قوْیدو. بۇ ایشلرله ویلایتده ظۆلم حدّیندن آشیب، شرایط بیر قالخینیش اۆچون حاضیرلاندی. میلادی ۱۹۳۰-جی ایلین ۵-جی آیینین ۱۹-جو گۆنو شوْپۇل بهیی سالی دوْرغا یانینا ۴۰-۵۰ سیلاحلی توپلانیب بیر گئجهده سسسیزجه یامۇنا هۆجۇم قیلیندی. بۇ هۇجوملا حاکیم و نئچه چینلی عسگر اؤلدورولوب، چوْخلو سیلاح اینقیلابچیلار الینه دۆشدو. بۇ خبرین قۇمولدا یاییلماسی ایله میلّت سالی دوْرغایا قاتیلیب، نتیجهده بؤیوک بیر گۆج توْپلاندی. اینقیلابچیلار دؤولت گۆجلریندن آماندا قالماق اۆچون قۇمول داغلارینا سیغیندیلار. بۇنونلا بیر چاغدا جینشۇرین، اینقیلابی باسدیرماق اۆچون اؤز عسگرلرینی قۇمول داغلارینا یوْللادی، آمّا سالی دوْرغانین اوْخچولاری جینشۇرین گۆجلرینه آغیر خسارت دَیدیریب، چین عسگرلرینین چوْخو اؤلوب قالانی قۇمولا قاچدیلار. بۇ اوْلای اینقیلابچیلاری قوْرخمازلادیب، قۇمول شهرینین بۆتون اطرافینین قوْلا گئچیریلمهسینه سبب اوْلدو. جینشۇرین بۇ خبرین تۆرکیستانین باشقا یئرلرینه یئتشمهسیندن قوْرخوب، بۆتون گۆجویله اینقیلابچیلار اۆستونه قوْشون چکدی. بۇ قوْشون قۇمول و باریگؤل اینقیلابچیلارینا بیر چاغدا هۆجۇمونو باشلادی. بۇ هۆجۇم نتیجهسینده سالی دوْرغا گۆجلری داغلارا قاییتدیلار. ناحیه بَیلریندن بیری اوْلان خواجه نیاز حاجی، چینلیلرین اۆستونلوگو میلّتین قیریلماغییلا باشا چاتاجاغینی دۆشونمکله، بۆتون آوچیلاری ییغیب بیر قایتارما یۆروشو ایله چینلیلری قاچدیردی. بۇنونلا و بۇنون آردیندان گلن قازانجلارلا اینقیلاب باشچیلیغی خواجه نیاز حاجی قوْلونا دۆشدو. چوْخلو ساواشلارلا، جینشۇرین چالیشمالاری نتیجهسیز قالیب، قۇمول ویلایتینده داغلیق یئرلر اینقیلابچیلار و دۆزه یئرلر دؤولت گۆجلری الینده قالدی. بۇ آرادا بعضی تونگانلار (موسلمان چینلیلر) خواجه نیازلا بیرلیکلرینی اعلان ائتدیلر. بۇ تونگانلارین باشچیسی ماجونگیینگ، بۇ بیرلیکدن آماجی شرقی تۆرکیستانین قۇرتولوشو یوخ، اؤزونون جینشۇرین ایله ساواشماسی و چینلیلری غارت ائتمکله مال قازانما ایدی. ماجونگیینگ، خواجه نیاز یاردیمی ایله ساواشلاردان چوْخلو سیلاح قازانمیشدی اما خواجه نیاز عسگرلرینه هئچ بیر سیلاح وئرمهدن اؤز یۇردونا قاییتدی. خواجه نیاز تونگانلارین نیّتیندن آرخایین اولغاچ اوْنلارلا بیرلیگینی پوْزوب داها اوْنلارا اعتیماد ائتمهدی. چینلیلر خواجه نیاز گۆجلرینین سیلاحسیزلیغینی گؤرمکله، هۆجۇم ائدیب خواجه نیازی شرقده قارلیق داغلارینا چکدیردیلر. ۱۹۳۱-جی میلادی ایلین ۱۲-جی آییندا باریگؤل بؤلگهسینده قازاقلار باری ملا آدلی بَیین باشچیلیغیندا ساواشا باشلاییب بۆتون باریگؤلو اله گئچیردیلر لکن تئزلیکجه جینشۇرین اوْنلارا غلبه ائتدی. اینقیلاب اوْدونو سؤندورهبیلمهین جینشۇرین شرقی تۆرکیستاندا باشقا اینقیلابلارین یوْلا دۇشمهسیندن قوْرخاراق٬ رۇسلاردان یاردیم دیلهییب، ایقتیصادی ایمتیازلار قارشیسیندا سیلاح و باشدا، حربی اۇچاق آلدی. بۇ اۇچاقلار خواجه نیازین داغلی یئرلرده اوْلماسی اۆچون وضعیتی دییشهبیلمهدیلر. خواجه نیاز اؤزونو اۆستون گؤرمکله تۇرفانی قۇرتارماغا حاضیرلاندی.[۱]
تۇرفان اینقیلابی[دَییشدیر]
ماجونگیینگ ایله خواجه نیاز، یوْللارینی آییردیقدان سوْنرا ایکی یۆز کیشی تونگانلاردان خواجه نیازلا قالیب، عسگرلرینه حربی تعلیم وئریردیلر. اینقیلاب باشچیسی خواجه نیاز، بیر بؤیوک یۆروش اۆچون گۆج توْپلایارکن، تونگانلار تۇرفانا حمله ائتمهنی ایستهییردیلر. خواجه نیاز اوْنلارین یئنه غارت ائتمکدن باشقا آماجلارینین اوْلمادیغینی بیلهرک سؤزلرینه قۇلاق آسمادی. تونگانلار بۇ وضعیتی گؤرهرک عۆصیان ائتدیلر و بۇ عۆصیان نتیجهسینده خواجه نیاز اوْنلاری داغلیق بؤلگهدن ائشیگه سالدی. تونگانلار تۇرفانا طرف گئدیب خواجه نیازین یۆروش ائتمهسینی شاییعه ائتدیلر. بۇ شاییعهلر اثرینده یاردیم اوْردوسونون یوْلدا اوْلدوغونا اینانان تۆرکلر اینقیلاب ائتدیلر٬ لکن هئچ بیر یاردیمین اوْلماماسی اۆچون تئزلیکجه باسدیریلیب وار یوْخلاری جینشۇرین عسگرلری الییله غارت اوْلوندو. قۇمول اینقیلابینین باشلانیش گۆنوندن تۇرفاندا حمدالله علم، مقصود محیطی، موسیل محیطی، محمود محیطی و عبدالله داموللام، اینقیلابچیلارا یاردیم ائتمه موقعیتینی گؤزلهییردیلر. بۇ آرادا تۇرفانین آستانه خلقی حرکته گلیب، بؤلگهنی اله گئچیردیلر. مقصود بای باشچیلیغی ایله اینقیلابچیلار تۇرفاندان خواجه نیاز حاجییه قوْشولماق اۆچون لۆکچونه گئتدیلر. مقصود بای آز سایلی تونگانلاری گؤروب حرکتینین اۇیغون چاغدا اوْلمادیغینی دۆشونهرک اوْنلاری اۇلو مۇجاهیدلر آدلاندیریب، آستانهیه آپاردی. اوْ گۆن آستانهیه یوللانان اۆچ یۆزه یاخین چینلی قوْشون، آستانه و قاراخوجا خلقی یۆروشویله مغلوب قیلینیب، چوْخلو سیلاح اله گئچیریلدی. بۇ اوْلایدان سونرا آستانه یاخینلیقلاریندان اۆچ مینه یاخین ساواشچی ییغیشیب گلدی. میلادی ۱۹۳۳-جو ایلین ۲-جی آییندا تۇرفان بۆتونلوکجه چینلیلردن قۇرتاریلدی. تۇرفان اینقیلابچیلاری غلبهلرینه داوام ائدهرک، اۇرومچودان یوللانیلان قوْشونلاری مغلوب ائدیب آغیر سیلاحلار اله گئچیرتمکله اؤز گۆجلرینی تثبیت ائتدیلر. اینقیلابچیلارین گۆجلنمهسی قۇلاق-قۇلاغا دوْلاناراق شرقی تۆرکیستان شهرلری بیر-بیر آیاغا قالخیردی. توْقسوندا تۇختی بَی ایکی یۆز مۆجاهیدله شهری قۇرتاریب، توْقسون و گۆموشدن ییغیشان ۵-۶ یۆز مۇجاهیدله قاراشهره هۇجوم ائتدی. توْختی بَی گۆجلری، قاراشهرین خلقی و تونگانلارین یاردیمی ایله چوْخلو ساواشلاردان سوْنرا قاراشهری ده اله گئچیردیلر.
بۇ اوْلایلار آردیندا چینلی عسگرلرله اینقیلابا سوْن وئرمهنی ایمکانسیز گؤرن جینشۇرین، اۇرومچی، غۇلجا و آلتایداکی کؤچری آغ اۇروس خلقیندن مین نفر عسگر آلیب بۇ عسگرلرین باشچیلیغینی شینگزیخۇیا تاپشیردی. جینشۇرین، اینقیلابچیلارین تۇرفان، توْقسون، کوْرلا و قاراشهری اله گئچیرمهسینین خبرین ائشیتمکله اۇرومچویا قاییدیب، شینگزیخۇینی دا اۇرومچویا چاغیریر. اۆست اۆسته دؤرد مین عسگرلی، چوْخ سایلی آغیر سیلاحلارلا قۇراللانان شینگزیخۇی اوْردوسو اۇرومچو یوْلوندا پیچان اینقیلابچیلارینا هۇجوم ائدهرک اوْنلارین چوْخونو قیردی. اوْندان سوْنرا لمجین و لۆکچوندن گئچیب تۇرفانا یاخینلاشدی. تۇرفانا چکیلن اینقیلابچیلار شینگزیخۇی اوْردوسویلا ساواشیب لکن اوْن مین شهید و یارالی وئرمکله مغلوب اوْلدولار. ۱۹۳۳-جی ایلین سوْنوندا ماشیمین تۇرفانداکی سیلاحلاری آلیب توْقسونا قاییتدی. محمود محیطی، دامولاملاری (مۇسیل حاجیم، طاهیر بی، بای عزیزی و امین حاجی) و ساغ قالان مۇجاهیدلری قاراشهره آپاردی. اوْ یئردن ده مۇسیل بای باشچیلیغی ایله بیر قیسم مۇجاهیدلر و حمدالله علم آخۇنوم داغ یوْللارییلا خواجه نیاز حاجییا قاتیلدیلار. اینقیلابچیلارین تۇرفاندان چکیلمهلرییله بؤلگه بۆتونلوکجه چین گۆجلری الینه گئچدی و شینگزیخۇی کیچیک، یاشلی، کیشی و قادین آراسیندا فرق قوْیمادان پیچاندا و باشقا یئرلرده خلقی قیردی. کوْرلانین چینلیلر الیندن قۇرتولماسیندان سوْنرا تۇرفان اینقیلابچیلارینین مغلوبیت خبری کوْرلایا چاتدی. توْختی بی باشچیلیغییلا مۇجاهیدلر پیچانا قاییدیب، چینلیلر و آغ اۇروسلارلا ساواشاراق هامیسی شهید اوْلدولار. چاقیلیق و لوْپنوردان دا مین نفره یاخین مۇجاهید تۇرفانا هۇجوم ائدیب شهید اوْلدولار.[۱]
خواجه نیاز حاجینین تۇرفانی قۇرتارماسی[دَییشدیر]
خواجه نیاز حاجی میلادی ۱۹۳۳-جی ایلین ۲-جی آیینین سوْنلاریندا قۇمول داغینداکی مرکزینده آز سایدا عسگرلرینی قوْیوب، قالان بۆتون گۆجویله، قۇربان دۇرغا، سالی دۇرغا و قۇمولون باشقا ساواشچیلاری و محمود محیطی ایله بیرلشهرک، بیرینجی آددیمدا قۇمولو و اوْندان سوْنرا لۆکچونو اله گئچیردی. بۇنلارلا تۇرفان خلقی خواجه نیاز حاجی گۆجلرینه قوْشولوب، حمدالله علم آخۇنوم ایله خواجه نیاز حاجی بیرلیکده حرکت ائتمهیه حاضیرلاندیلار. اینقیلابچی گۆجلرین ساواش مئیدانلاریندا قازانمالارینی گؤرن شینگشیسئی (شینگزیخۇی) آغ اۇروس عسگرلرینی لۆکچونه یوللاییب، ۳ گئجه گۆندوز ساواشدیقدان سوْنرا اینقیلابچیلاری مغلوب ائتدی. اینقیلابچیلار بۇ اۇدوزمادان سوْنرا چالقان آدلی داغا چکیلدیلر. بۇ ساواشدا حمدالله علم آخۇنوم، مقصود محیطی و رقیب غازی کیمی قیمتلی باشچیلار، اوْن مینه یاخین شهید اوْلان ساواشچیلارین آراسیندایدیلار. ساواشدان سوْنرا شینگزیخۇی مقصود محیطینین کسیلن باشینی آنادان اوْلان یئری آستانهده و لۆکچونده آسلاییب، لۆکچون خلقینی قیردی.[۱]
ختن اینقیلابی[دَییشدیر]
قاراشهر، کورلا، کۇچا، آقسۇ و کاشغر واقعهلری[دَییشدیر]
آلتای، چؤچک و غولجا اینقیلابلاری[دَییشدیر]
دؤرد موستقیل حکومت[دَییشدیر]
چین حکومتینین شرقی تۆرکیستانی اۆچ قیسمته بؤلمهسی[دَییشدیر]
خواجه نیاز حاجینین جۇمهوریت باشچیسی اولماغی[دَییشدیر]
اۇرومچیداکی حادیثهلر[دَییشدیر]
اینقیلابچیلارین باشقا اؤلکهلرله موناسیبتی[دَییشدیر]
ختن اینقیلابینین باشلانیشیندان قوْنشو اؤلکهلرله ایلگی قۇرماق، اینقیلابچیلارین فیکرینده ایدی. شرقی تۆرکیستانا فاصیله باخیمیندان یاخین اوْلان اؤلکهلر هیند، رۇسیه و افغانیستان ایدی. بو اۆچ اؤلکهدن هیند طرفسیزلیک سیاستینی یۆروتدو. افغانیستان دینداشلیق و تاریخی باغلانتیلاری اۆچون اینقیلابچیلارین آرخاسیندایدی٬ لاکین هیند و رۇسیهیه نیسبت اۇزاق فاصیلهده اوْلدوغو اۆچون شرقی تۆرکیستان نفعینه بیر ایش گؤرهبیلمهدی. رۇسلار نفع آپارماق سیاستینی سۆردورهرک، ساواشین دۇرومونا باخیب ایکی طرفدن ده حیمایت ائدیردیلر. اینقیلاب باشچیلاری آراسیندا، خواجه نیاز حاجی، رۇسلارا یاخینلاشما سیاستینی ایزلهییردی و رۇسلارین بعضی شرطلرینی قبول ائتمکله اوْنلاردان سیلاح آلمیشدی. خواجه نیاز حاجینین بۇ سیاستی قارشیسیندا اوْلان محمد امین بۇغرا، اؤز شرقی تۆرکیستان تاریخی آدلی کیتابیندا، رۇسلارا یاخینلاشمانی اینقیلابین تقدیرینی شۇروی بیرلیگینه تاپشیرماق بیلدیریبدیر. اینقیلاب باشچیلاریندان اوْلان ثابیت دامۇللام، تۆرکیه، هیند و افغانیستان اؤلکهلرینه ائلچی گؤندرمیشدی لاکین بۇ «شرقی تۆرکیستان فوقالعاده ائلچیسی» آدلانان فردلر اؤز وظیفهلرینی سایمادان اینقیلابچیلاردان آلینان پوللارلا مقصد اؤلکهده یاشاماغا باشلادیلار.[۱]
اینقیلابین فاجعهلی صحنهلری[دَییشدیر]
میلادی ۱۹۳۴-جو ایلین ۷-جی آیینین ۱۷-سیندن باشلایاراق، تۇنگانلارا باشچیلیق ائدن ماجونگیینگ یئنگی حیصار شهرینی آلماغا چالیشیردی. یئنگی حیصارین هیند ایله افغانیستان یوْللاری اۆستونده اوْلماغی اۆچون بۇ شهری ساخلاماق اینقیلابچیلارا اهمیتلییدی. بۇنون اۆچون محمد امین بۇغرا عسگرلریندن بیر بؤلومون ختندن یئنگی حیصارا گؤندردی. ماجونگیینگ گۆجلرین حاضیرلایاندان سونرا بۇ شهره هۇجومو باشلادی. چوْخلو ساواشلاردان سوْنرا امیر نۇر احمد بۇغرا یئنگی حیصاردا مۇحاصیره اوْلدو. یئددی گۆن ساواشین باشلانیشیندان سوْنرا امیر عبدالله باشچیلیغییله یارکند شهریندن یاردیم اوْردوسو یئنگی حیصارا یئتیشدی. یاردیم اوْردوسو ایلک هۇجوملاریندا تونگانلاری دالی اوْتورتدو لکن امیر عبداللهـین آتینین اوْخلانماسی و امیر عبداللهـین ییخیلماسی اینقیلابچیلار صفین پوْزدو. بۇ ساواشدا دیری قالان ساواشچیلار قیزیلدا ثابیت دامۇللام گۆجلرینه قوْشولوب یئنی بیر هۇجوما حاضیرلاندیلار. محمود سیجانگین باشچیلیغییله دؤرد گۆنده یئنگی حیصارا یئتیشن ایکینجی یاردیم اوْردوسو ماجونگیینگی مۇحاصیره ائتمیشیدی لکن حافیظ تنجانگ آدلی باشچی عسگرلرین ساواش مئیدانیندان اۇزاقلاندیریب، تونگانلارین مۇحاصیرهدن چیخماغینا سبب اوْلدو. ایکینجی یاردیم اوْردوسو هئچ بیر نتیجهیه یئتیشمهدن گینه قیزیلدا توْپلاندی. یئنگی حیصار مۇحاصیرهسی محرّم آیینین اۆچونهجه دوام تاپدی. بو گۆن تونگانلار شهرین دۇوارلارینین بیر طرفینه پارتلاییچی گؤموپ، بیر قیسمینی ییخدیلار. ییخیلان یئردن ایچری گلن تونگانلار بۆتونلوکجه اؤلدورولوب یا اسیر آلیندیلار. بو ساواش دؤرد گئجه گۆندوزدن سوْنرا توْخداندی. دؤرد گئجه گۆندوز ساواشماقدان یوْرقون اوْلان و اؤزلرین اۇتموش سایان ساواشچیلار دینجهلمک اۆچون مئیدانی بوْشالدمیشدیلار. بۇنونلا بیر چاغدا تونگانلار ایکینجی یۆروشو شهر دۇوارلارینین ییخیلان یئریندن باشلادیلار. محرم آیینین ۸-جی گۆنو یئنگی حیصار تونگانلارین الینه تۆشدو. تونگانلار ایکی کسیلن باشی امیر عبدالله بۇغرا و نۇر احمد بۇغرا باشی آدلاندیریب کاشغرده آسلادیلار لکن بۇ ایکی باش ایکی افغان مۇجاهید، یۆزباشی هاشیم شاهیمردان خان و بازمحمد خان باشلارییدیلر. بۇ اوْلایلاردان سوْنرا خواجه نیاز حاجی عسگرلری شهرلردن اۇزاقلادیب، شهرلری تونگانلارا تسلیم ائتدی. شرقی تۆرکیستان ایسلام جۆمهۇریتینین امیرلریندن اوْلان محمد امین بۇغرا اؤز «شرقی تۆرکیستان تاریخی» کیتابیندا یئنگی حیصار ساواشیندان سوْنرا خواجه نیاز حاجینین ایشلرین اینقیلابی تسلیم ائتمه آدلاندیریبدیر.[۱]
اینقیلابین سون صفحهلری[دَییشدیر]
خواجه نیاز حاجی شهرلری تونگانلارا تسلیم ائتمهدن سوْنرا اؤزون چین دؤولتینه تابع اوْلان گۆجلره تسلیم ائتدی. شینگشیسئی اوْنا فۇجۇشیلیق منسبی وئریب، اینقیلابچیلارین گۆجو قۇرتولانجا اوْنی حکومتده شریک ائتدی. محمود سیجانگ دؤرد مینه یاخین عسگریله اۇرومچو دؤولتینه تابع اوْلوب آقسودا قالدی. رۇسلار و چینلیلردن ترکیب اوْلان شینگشیسئی اوْردوسو آقسودان کاشغره هۇجوم ائدیب، تۇمشوقداغ دا تونگانلارا غلبه ائتدی. بۇ مغلوبیتدن قورخان ماجونگیینگ عسگرلرینین بیر بؤلومویله فیرغانایا قاچیب رۇس دؤولتینه سیغیندی. شرقی تۆرکیستاندا قالان تونگانلار ماخوسئن باشچیلیغییله کاشغره هۇجوم ائدیب اهالینی قیریب ائولرین اوْتلاییب ختن شهرینه قاچدیلار. شۇروی بیرلیگی اؤز گۆجلرین شرقی تۆرکیستاندان اؤز سینیرلارینا قایتاردیب شینگشیسئیین گۆجو آزالدی لکن محمود سیجانگ عسگرلرین اوْنون اختیاریندا قوْیوب کاشغر ایله یارکندی چینلیلر نفعینه ساخلادی. سیجانگلیق لقبی بۇ ایش اۆچون محمود سیجانگا وئریلمیشدیر. آلتای ایله قۇمول بؤلگهلرینده شریف خان و یوْلواس بای هئچ طرفین اۆستون اوْلماماغین گؤرمکله چینه باغلی دؤولتله سیاسی بیرلیک قۇردولار. شینگشیسئی بۇ سیاسی بیرلیکلرین عؤمرونو قیسا بیلیردی و اوْنون اۆچون محمود سیجانگ، شریف خان و یوْلواس بایی یوْلدان گؤتورمک اۆچون چالیشیردی. محمود سیجانگ کاشغرده اؤز ایکی ایللیک حاکیملیغیندا کوْمونیست تشویقاتینین قارشیسیندا دۇرموشدو و میلّی موعاریفین یاییلماسی اۆچون تقدیره لاییق ایشلر گؤرموشدو. بۇ ایکی ایلین سوْنوندا محمود سیجانگ هینده کؤچدو. شرقی تۆرکیستاندا قالان تونگانلارین باشچیسی، ماخوسئن، ماجونگیینگ چاغریسییله میلادی ۱۹۳۶-جی ایلین ۵ یا ۶-جی آییندا شینگشیسئیه تسلیم اوْلدو. چینلی ایش آداملاری دؤولت طرفیندن ختن حاکیملیغینا تعیین اوْلدولار. شرقی تۆرکیستان خلقی تونگانلار ظۆلموندن قۇرتولسالاردا اوْندان آغیر اوْلان چینلیلر ظۆلمونه قالدیلار. قیسا چاغدان سوْنرا ماخوسئن، شینگشیسئی سؤزلرین بوْش گؤروب، محمود سیجانگ گۆجلرینین بیر بؤلومویله بیرلشیب گئنه ساواشا باشلادیلار. بۇ بیرلیک شۇروی بیرلیگینین دخالتیندن اؤن شینگشیسئی گۆجلرین مغلوب ائتمیشدی، لکن رۇس اوْردوسو چینلیلر نفعینه وضعیتی دییشدی. اینقیلاب باشچیلاری بۇ اوْلایلاردان سوْنرا هیند یا غربی موْغولیستانا قاچدیلار.[۱]
شرقی تۆرکیستان ایسلام جۇمهوریتینین حربی وضعیتی، ایچری و ائشیک سیاستی[دَییشدیر]
شرقی تۆرکیستان جۆمهۇریتینین حربی وضعیتی[دَییشدیر]
شرقی تۆرکیستان ایسلام جۆمهۇریتینین باشچیلاری و اوْنلارین امرینده اوْلان ساواشچیلارین عسگری تعلیمات آلمادیقلاری اۆچون٬ اینقیلابچیلار داغلیق بؤلگهلردن ائشیکده اوْلان ساواشلارین چوْخوندا مغلوب اوْلموشدولار. خواجه نیاز حاجی عسگرلرین نظمینه دَیر وئرمهییب اوْنلارا هئچ بیر آیلیق نظرده آلماییردی، بۇنا گؤره اینقیلابچی عسگرلر جیسم ایله روح باخیمیندان گۆجسوزلشیردیلر. عسگرلرین معیشتسیزلیگیندن یارانان مسألهلر میلّتله اینقیلابچیلار آراسیندا فاصیله یاراتمیشدی. خواجه نیاز حاجینین عکسی، ختن اینقیلابچیلارینین باشچیلاری ایلک گۆنلردن باشلایاراق عسگرلری نظملی ائتمک اۆچون قانون تعبیه ائتمیشدیلر. ختن عسگرلرینی گۆجسوزلدن سیلاحلارینین کؤهنه و آز اوْلماسی ایدی، عسگرلرین چوْخو قیلینج، سۆنگو و چوْماقلا سیلاحلانمیشدیلار. ختنلی گۆجلرین ۲۰ توْپو وار ایدی، بۇ ۲۰ توْپدان ایکیسی یئنی توْپ و قالانی گئچمیشدن قالان کؤهنه توْپلار ایدی آمّا چینلی عسگرلر آغیر و یئنی توْپلارلا تجهیز اولموشدولار. تؤمور سیجانق عسگرلری نیظامی تربیهلری وار ایدی لکن باشچیلارین نظمسیزلیگی اۆچون گۆجسوزودو. اؤزبک و قیرغیز ساواشچیلار باسماچی قالخینیشینین تجرۆبهلرییله وۇر-قاچ ساواشلاردا گۆجلویدولر لکن مۆحاصیره و مئیدانی ساواشدا مغلوب اوْلوردولار. اۆست اۆسته اینقیلابچی عسگرلرین، چینلی عسگرلر قارشیسیندا تجرۆبهسیزلیکلری و سیلاحسیزلیقلاری اینقیلابی نیظامی ساحهده مغلوبیتله اۆزلشدیردی.
ایچری سیاست[دَییشدیر]
اینقیلاب باشچیلارینین بیر قیسمینین مالیّه، عدلیّه و موعاریف ایشلرینین اوصوللاریندان خبرسیزلیگی و ساواشلارین آرتیردیغی خرجلر، دینجلیگی آرادان آپاراراق اینقیلابی اصل آماجیندان اۇزاقلاتمیشدی. بۇندان علاوه اینقیلابچیلار حاکیمیتینده اوْلان توْرپاقلارا منسوب اولان باشچیلارین چوخونون قۇموللو و تۇرفانلی اوْلمالاری یئرلی اهالینین رضایتسیزلیگینه سبب اوْلموشدو. ختنده وضعیت یاخشیراق ایدی. عسگرلر، اینقیلاب دؤولتینه ایشلهین ایشچیلر و ... هامی قانون اساسیندا چالیشاراق ایشلر نظمه سالینمیشدی. عدلیّه ایشلری ختن بؤلگهسینده ایسلام شریعتی اساسیندایدی و اینقیلابچیلار ساغیندان شهرلرده مکتب آچیلمیشدی.
ائشیک سیاست[دَییشدیر]
ائشیک سیاستده اینقیلابچیلار آراسیندا چوْخلو ایختیلافلار واریدی. خواجه نیاز حاجی و محمود سیجانگ اؤزلرین محلی حاکیملرله قارشی امّا چین دؤولتینه تابع بیلیردیلر. بۇ تابعلیک عسگری حرکتلردن و بایراقلارینین چین بایراقی اوْلماسیندان بللییدی. قوْنشو اؤلکهلر آراسیندا خواجه نیاز حاجی یالنیز شوروی بیرلیگییله ایلگی قۇرموشدو و سیلاح قارشیسیندا اؤزو موقّت آدلاندیران ایمتیازلاری رۇسلارا وئرمیشدی. ختن اینقیلابچیلاری خواجه نیاز حاجی ترسهسی اؤزونو چین دؤولتینه باغیمسیز ساییب، شوروی بیرلیگییله ایلگیسین بیر تیجاری اوْرتاقلیق حدّینده ساخلامیشدی. افغانیستان و اینگیلیس دؤولتلری شرقی تۆرکیستان باغیمسیزلیغی قضیهسینده طرفسیزلیک سیاستین یۆرودوردولر. تاریخ یازیلارینا دایاناراق ختن انقلابچیلاری بۇ ایکی دؤولتله ایلگی قۇرماق ایستهییردیلر.


text:
اؤد چرشنبه نیز قوتلو اولسون
یاخشیلیق قالسین ایلین سونونا
هایدی اؤدلار یوردو قهرمانلاری
آلوولو یورویك ایلین سونونا
سون چرشنبه بایرامینیز قوتلو اولسون
بختیم آچیل چرشنبه
آغیرلیغیم ، اوغورلوغوم اودلارا
منیم له هوپولمایان یادلارا
آغیریلیغیم اود اولسون
اوددا یانان یاد اولسون
اود اوستن آتداناق
هر جفایا قاتداناق
آغیرلیغیم ، اوغورلوغوم اودلارا
منیم له هوپولمایان یادللارا
آتیل ، توتول چرشنبه
چیللم توکول چرشنبه
بختیم آچیل چرشنبه
ائتیکئتلر:
چرشنبه ،
اورمیه ،
تبریز ،
زنجان ،
آذربایجان ،
والیبال اورمیه ،
تراختور ،
چرشنبه یز مبارک.
بو شکیل چرشنبه اوچون سیزه آرمان ائلیرم.
http://8pic.ir/images/uj3lb7wltimilozzade5.jpg
سالاملار علی بئی واحیدی
چرشنبه بایرامیز قوتلو
بَزه نیب تاقچامیزین تار تاباقی
نه گوزلدیر تَکه مین اویناماقی
اوزونو گورمه میشم چوخداندیر
باری گئچ گل بیزه بایرام قاباقی
http://www.axgig.com/images/70453989983934811598.jpg
بو شکیل ایرج خانی معلیمنن دیر
سالمان بئی عبدی زاده نین بلاگینان گوتوروموشم
بیر آلتون مژمه یه قویوب سیزه بایراملیق وئرمک ایسده ییرم
چرشنبه بایرامیز قوتلو اومودلو اولسون سئویمه لی دیلداشلاریم
یئنی ایلینیز قوتلو-موتلو اولسون. چالیشان اللرینیز وار اولسون.
وئردیگینیز بایراملیقدان یانا مینتدارام.
یاشایین
سایقینیزدان چوخ چوخ تشککور ائدیرم
بایرامیزدا موبارک اولسون اینشاللا یئنی ایلده
هئچ بیر ملال گورمییه سیز
دییه للر :قدیم زامانلار او آلتی گون- آلتی آی ایلین اوولی -زاماندا ن حساب اولمازیمیش ایلین آخیرینده بش گونون بوتون میللت بایرام ائدردی او بیر گونوده شاهلارین بایرامیدی اوندان سونرا زامانی ایشه سالیب گونلر سایلاردی !!
بو گوزل بایرام هاوالاریندا سیزه -عائله نیزه جان سالیقی اوزون عمور دیله یرم سیزه او شاهلار گونونده بایرامی تبریکلر دئییرم.
ایلین سون چرشنبه سی قوتلو اولسون


text:
فورت سامتر دؤیوشو
فورت سامتر دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of Fort Sumter) آمریکا کونفدراتیو ایالتلری و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.آمریکا بیرلشمیش ایالتلرین ایچ ساواشینین بیر قیسمیدیر. چارلستون، گونئی کارولینا یئرینده اوز وئرمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Fort Sumter»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده فورت سامتر دؤیوشو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۳
۱۳ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۳/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/رویدادلار
- ۱۸۰۸ - ناپلئون مادرید شهرینی تۇتموشدور.
- ۱۸۹۷ - روس اوْردوسو پورت-آرتورو ایشغال ائتمیشدیر.
- ۱۹۶۳ - معمر قذافینین حاکیمیّتی اله آلماسیندان سوْنرا٬ بریتانیا قوْشونو لیبیدن گئتمیشدیر.
- ۱۹۷۴ - مالتا جۆمهۇریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۸۳ - تۇرقوت اؤزال تۆرکیهنین ۴۵-جی حؤکومتینی قۇرموشدور.
- ۱۹۹۶ - کوفی عنان بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی باش کاتیبی سئچیلمیشدیر.
- ۲۰۰۰ - جورج بوش آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۴۳-جۆ جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
- ۲۰۰۳ - صدام حسین گیزلندیگی تکریت شهرینده تۇتولموشدور.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ آذر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۳ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ ربیعالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
داغیستان آذربایجانلیلاری
داغیستان آذربایجانلیلاری— روسیه نین داغیستان جومهوریتینده یاشایان آذربایجانلیلار. یئرلی آز سایلی خالق استاتوسونا مالیکدیرلر.
نوفوسلاری[دَییشدیر]
۲۰۱۰-نجو ایل نوفوس ساییسی اساسیندا ۱۳۰٬۹۱۹ نفردیرلر. رسمی اولاراق داغیستان اهالیسینین یۆزده ۴٫۵٪ تشکیل ائدیرلر.
مسکونلاشما[دَییشدیر]
- دربند بؤلگهسی:
برهکهی، یوخاری چالقان، آشاغی چالقان، سابنوْوا، جمیکند، دلی چوبان، زیدیان-قازمالار، زیدیان، میتههی-قازمالار، میتههی، قالا، موغارتی، مۆزاییم، پادار، کوْممونا، رۆکل، تاتلار، قاراداغلی، بیلههدی، بیلیجی، عربلر، هئجوخ، چینار، نوغدی، روباس، سلیک، اوللو-ترکمه، خزر، ولیکند کندلری
- تاباساران بؤلگهسی
ماراغا، چاناق، خیلی، پنجئح، یئرسی، زیل، اراک، درواق، خوچنی، یئکراق کندلری
- روتول بؤلگهسی
آشاغی قاتروخ کندی
- قیزیلیار بؤلگهسی
بوْلشئبرئدیخینسکوئه، پئرسیدسکی کندلری


text:
نوکیا ۵۸۰۰ اکسپرسمیوزیک
نوکیا ۵۸۰۰ اکسپرسمیوزیک اینگیلیسجه: Nokia 5800 XpressMusic فنلاندلی نوکیا شیرکتی طرفیندن تولید اوْلونان موبایل. نوکیا ۵۷۰۰-دن سوْنرا بازارا عرضه اوْلوب. بۇ جیهاز نوکیا ۵۵۳۰ اکسپرس موبایلین خلف و جدی حساب اوْلونور. حافیظه کارتی اۆچون چیخیش نظرده تۇتولوب. سیمبیان ایشلهدیم سیستمینده ایشلییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nokia 5800 XpressMusic»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده نوکیا ۵۸۰۰ اکسپرسمیوزیک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپديا:ویکیلشدیرمه
ویکیلشدیرمه — مقالهلره ویکی-ایشارهلرین علاوه ائدیلمهسی و يا دوزهلیش ائدیلمهسی پروسسیدیر. بونونلا باغلی داها اطرافلی معلومات الده ائتمک اوچون ویکیپدیا:مقالهلرین دَییشدیرمه قايدالاری ایله تانیش اولا بیلرسینیز.
ویکیلشدیرمه دئدیکده، مقالهيه داخیلی و خاریجی کئچیدلرین يئرلشدیریلمهسی، مقالهنین باشلیقلارا آيریلماسی، بؤلمهلرین و شابلونلارین يئرلشدیریلمهسی، مقالهنین گؤرونوشونو ياخشیلاشدیرماق اوچون تقلردن ایستیفاده، همچینین يازی ایستیلینین بیلیکلیک ایستیله اويغونلاشدیریلماسی و س. علاوه و دوزهلیشلر نظرده توتولور.
هر بیر ایشلدن مقالهلری ویکیلشدیره بیلر. همچینین، دیگر ایشلدنلرین دیقتینی جلب ائتمک اوچون ویکیلشدیرمهسینه احتیاج اولان مقالهلره {{ویکیلشدیرمک}} شابلونو آرتیرا بیلر.


text:
سحر ساعات 7 حودودوندا تهراندان چیخمیش موسافیرلر، 6 ساعات سونرا پاریس ائشیگینده تیکیلمیش شارل دوقول هاوا لیمانیندا اوچاقدان ائندیلر. آغ کؤینک، اوخشار قارا خوت-شالوار گئیمیش ایکی کیشی، مودئرن و شولوق هاوا لیمانیندا بیرگه ایره لی گلیب، کیفلرینی دیغیرلادا-دیغیرلادا یوللارینی باشقا موسافیرلردن آییردیلار. قیسسا بوغلو، اورتا بوی، اورتا یاش کیشی ایله بوغسوز-ساققالسیز، اوجا بوی، قاباریق کوکسولو جوان اورادان بیر تاکسی توتوب، شهر مرکزینده اولان، باستیل مئیدانی یاخینلاریندا یئرلشن، مقصدلرینه دوغرو یولا دوشدولر. قارشیدا، یاشیللیقلارلار دولو اولان گؤرکملی پاریس گؤرسنیردی. قاباقدا اوتورموش قیسسا بوغلو آرخا صندلده کی جوانا دئییردی، پاریس دونیانین تایسیز شهری اولاراق دونیانین هر طرفیندن ایلده اورا 30 میلیوندان چوخ توریست گلیر. او دئییردی، شهرین یایی یازینا تایدی و گئجه لری گوندوز کیمی ایشیقلی اولور. قیسسا بوغلو، تانیش مکانلاری دالیداکینا آیدینلادیردی، تانیمادیقلارینی ایسه فرانساجا شوفئردن سوروشوب تورکجه سینی سفرداشینا سؤیله ییردی.
تهران بیلیم یوردونون اوستادلاریندان اولان دوکتور منصور، ایلده فرانسانین باشکندینه گل-گئد ائدیردی. بیلمسل ییغینجاقلارا قاتیلیردی و چئشیدلی بیلیم آداملاریلا گؤروشوردو. دوکتور پاریسه همیشه تک گلیردی، آنجاق بو یای سفری اؤزویله باجی اوغلوسو سعیدیده گتیرمیشدی. سعیده باشکندین گؤرمه لی یئرلرینی گؤسترجک ایدی و نئچه بیلیم اوجاغینا آپاریب اورالارلا تانیش ائده جک ایدی. دایی-باجی اوغلونون یئددی گونلوک سفری اؤنجه دن تاسارلانیب، هانسی گون هارا گئده جکلری بللی ایدی. ایلک گونو پروفئسور ژاکه ایله بیر اولاجاق ایدیلار، قالان آلتی گونه ایسه هوتئل توتموشدولار.
ماشیندا، دوکتور منصور سوربون بیلیم یوردونون اؤزه ل اوستادلاریندان حئسابلانان پروفئسور ژاکه دنده دانیشیردی. منصور اینترنت آراجیلا ژاکه ایله علاقه ده ایدی. بونونلا بئله هر سفر پاریسه گلنده اونونلا قرارلاشیب، یاخیندان گؤروشوردو. تازا چیخان مقاله لر، کیتابلار و درگیلرله آرتیقراق تانیش اولاراق گوندم مسئله لرینی اونون باخیشیندان اؤیرنیردی. ژاکه منصورون سوربوندا اوستادی اولموشدو، آمما گئت-گئده ایلیشگیلری آرتاراق ایکی مقاله اورتاقلیقدا یازیب دوست کیمی اولموشدولار. پروفئسور ژاکه یئری گلنده دئیردی، بیزه اوچ نفردن آرتیق اوتورماغا و ایکی نفردن آرتیق قوناق قالماغا گلمه یین، چونکو اوچ نفردن چوخ اوتورماغا موبلوموز و ایکی نفردن آرتیق قالماغا یئریمیز یوخدور!
تاکسی، ساعات یاریم یول گلدیکدن سونرا باستیل مئیدانی یاخینیندا اولان پروفئسور ژاکه نین ائوینه چاتدی و موسافیرلری کیفلرینی گؤتوروب کیرایه لرینی حئسابلادیقدا قاییتدی.
دوکتور منصور قاباغا یئریییب ایکی مرتبه بینا قاپیسینین زنگینی باسدی و او یاندان قاپی آچیلیب، عینکلی، بوغسوز-ساققالسیز، اللی-آلتمیش یاشلی پروفئسور ژاکه ایله ساری تئل، ماوی گؤز آلیس اونلاری قارشیلادی. خوت-شالوارلی موسافیرلر ایچری گئچیب، ژاکه نین گؤستریشیله کیفلرینی پیلله لر قیراغینا بوراخیب، خوتلارینی یاخینداکی آسقیدان آسدیلار. قوناق اوتاغینا گئچمه میش، دوکتور منصور، "باغیشلایین!" دئیه رک، یئنیدن کیفینی سوراقلادی و کیفی آچیب قورابییه قوطوسونو اوندان چیخارتدی. سونرا، گولومسه یه رک سوقتی گتیریب، "بویورون تبریز قورابییه سیدی!" دئیه رک اوستادا تقدیم ائتدی. اوستاددا تشککور ائدرک سوقتی آلیب قیزی آلیسه وئردی. قوناقلار قوناق اوتاغینا گئچیب، ایکیسیده بیر طرفده اوتوردولار. اوستاددا قارشیلاریندا ایله شیب، قوناقلارا بیرده خوش گلدین دئییب گلدیکلریندن سئوینجینی بیلدیردی. ژاکه باشینی ترپده-ترپده بو سفرکی یولداشی سعیده گؤره منصوردان بیلگیلر ایسته دی. منصوردا سؤیله دی، یوکسک لیسانسی اولان، ایرمی بئش یاشلی سوبای سعیدین آتاسی بازار اهلیدیر و گلیب پاریسی گؤرسون، بیرده دوکتوراسینی اوخوماق اوچون نئچه بیلیم یوردونو آراشدیرسین! اوستاد ایسه، اینشاء آلله یاخشی و باشاریلی سفرینیز اولار دئدی.
یونگولواری گئیینمیش آلیس، میطباخدا تازا یئتیشن قوناقلار اوچون قهوه حاضیرلاییب گتیردی. بالا-بالادا سؤزلر آچیلیب، پروفئسور ژاکه ایله دوکتور منصور جیددی بحثلره باشلادیلار. اونلار حرارتله اورتا دوغونون حاضیرکی قارقاریشیقلیغیندان و دئوریملریندن دانیشماغا گیریشدیلر. هره سی سؤیله دی کی، نییه او بؤلگه نین اینتیقادا دؤزمه ین حؤکومتلری هئچ بیر اعتیراضی حاقلی بیلمه ییب هئچ بیر توپلانیشا ایجازه وئرمیرلر. هابئله ایکی بیلیم آدامی، نییه اوروپادا داها ائله ذادلارین اولمادیغینیدا دیرلندیردیلر. او چاغدا پروفئسورون خانیمی هله ایشیندن گلمه میشدی، آنجاق بیلیم یوردونون اوول ایلینی تازا قورتارمیش، اون یئددی یاشلی قیزی، آتاسینین یانیندا اوتوروب بحثلره قولاق آسیردی و کشیلره گؤز دولاندیراراق اؤزونون ایشلرینه ده فیکیرلشیردی. سعید، آنادیلی تورکجه ایله فارسجادان باشقا آزجادا انگلیزجه بیلیردی. گلمه میشدن قاباق دایی بیر آز فرانسا دیلی اؤیرنمه یی اونا تاپیشیرمیشدی، آمما او هر یئرده انگلیزجه نین درده ده یه جکنی سانیرکن دایینین بو قونوداکی سؤزونو جیددی توتمامیشدی. تئز-تئز تر باسان گنج، ایکی دفعه انگلیز دیلینده ائو صاحابلاریندان تشککور ائتدی، آنجاق آتادا بالادا جاوابینی فرانساجا وئردیلر. سعید، هردن موبایلیله اؤزونو دوموک ائتمه یه چالیشیردی، هردنده سؤزلریندن باش چیخارتمایان اوستادلارا گؤز تیکیردی. اوغلانین گؤزو گؤزل قیزا ساتاشاندا ایسه آرزولاییردی، کئشکم فرانسا دیلینی بیر آز اؤیرنمیش اولایدی! اوره ییندن گئچیردی، کاش آلیس گلیب اونلارین طرفینده کی موبلدا ایله شئیدی و یاخیندان گؤزلرینه باخا بیلئیدی! دوشونوشوردو، ایراندا قادینلار سئوه-سئوه قارا ساچلارینا ساری بویا وورارکن اؤزلرینی اوروپالیلارا اوخشاتماق ایسته ییب ساری ائدیردیلر، آنجاق بو قیز لاپ ائله اصیل ساریدیر! آلیس کنارلارا گئدنده سعید دؤنوب اونا گؤز گزدیرمک ایسته ییردی، آنجاق دورومونو آنلاییب لاپ زورلا اؤزونو ساخلاشدیریردی.
قوناقلار گلندن بیر ساعات سوووشمامیشدی کی، ژاکه یئنی چیخارتمیش کیتابلارینی گؤسترمگه گؤره منصوردان ایسته دی، دوروب بیرلیکده اونون موطالیعه اوتاغینا گئتسینلر. موطالیعه اوتاغیندا ژاکه ال اوزادیب، "باستیل تاریخینده ایجازه وئریلمه ین گؤستریلر!" و "اورتا دوغودا نییه دیکتاتورلوق بیتمیر؟" آدلی ایکی کیتابی کیتابخانادان گؤتوردو و اونلاری ماسا اوستونه قویدو. سونرا کیتابلارین باشلیقلارینی گؤستره رک ییغجام-ییغجام قونولاری آیدینلاتماغا چالیشدی. ایلک کیتابلا ایلگیلی قیسساجا ایکی اؤرنکدن سؤز آچدی. اوولده آذربایجان تورکلرینین قاراباغدان سورگون اولدوقلاریندان و خوجالی فاجیعه سیندن دئدی. سونرا ایسیراییل حؤکومتینین فیلیسطینلیلره اولان ظولوملریندن دانیشدی. سونوج اولاراقدا آرتیردی، ائرمنی ایله ایسراییل لابیلاری ایجازه وئرمه ییب بیرا سیرا اعتیراضللار باستیلده گئچیریله رک دونیا بعضی اؤنملی اولایلاردان آرتیقراق خبر تاپسین!! پروفئسور ائتیگیلنمیش دوکتور منصورا دئدی، بیزلر گره ک، اؤلکه میزین و حتتی دونیانین خطرلره اوغراماسینی اؤنله مک اوچون، باشاردیقجا حؤکومتلرین آزادلیغی خطره سالان عمللرینی نقد ائدک! ... اوستادلار یاخلاشیق اون بئش دقیقه سونرا قوناق اوتاغینا قاییتماق ایسته دیلر و اوندایدی کی ژاکه گؤزله نیلمزدن دئدی: "دوکتور، بیر سؤزده سعیده گؤره دئمک ایسته ییردیم!! سعید آلیسه باخاندا بئله نظره گلیر کی، اوغلان بوراجان اصلا قادین گؤرمه ییب!؟؟" چوخ-چوخ تعججوب ائدیب تاسوفله نن منصور ایسه جوابلادی: "اوستاد چوخ-چوخ باغیشلایین! چوخ-چوخ باغشلایایین کی منیم یولداشیم بئله سیزی ناراحات ائدیب. منیم فیکریم سیزین دیرلی بحثلریزده ایدی، سعیده ائله فیکیر وئرمیردیم. ایندی اونونلا دانیشارام!" ژاکه دئدی: "باغیشلایاسان دوکتور، سنین باجی اوغلووون بو گئجه بو حالی ایله بیزده قالماغی منیم عاییله مه خطرلی اولار! آنجاق اونو بیر آزدان ائشیگه آپارسان، وضعیتی ده ییشیلیرسه خطری آزالار. گئدین آمما شام واختیناجان ایشلریزی گؤروب قاییدین." قیزاران دوکتور منصور ایسه دئدی: "ائله ایندی ائشیگه چیخاریق، گؤروم نه ائده بیلرم."
پروفئسور ژاکه، قوناقلار اوچون نظرده توتولان ایکینجی طبقه ده کی اوستونده آچاری اولان اوتاغی گؤستردی، اؤزو ایسه موطالیعه اوتاغینا قاییتدی. آلیسده اؤز اوتاغینا یوللاندی. فیکیرلی دوکتور منصور ایله سعید پیلله لرله وساییللرینی بوراخدیقلاری یئردن یوخاری طبقه یه چیخارتدیلار و ایکی سهمانلانمیش تخت قویولموش تمیز اوتاقلارینا آپاردیلار. اوتاقدا، دوکتور منصور گؤزلرینی سعیده زیلله ییب، "باجی اوغلو دینجلمه میش گئده ک باستیل مئیدانینی بیر آز دولاناق!" دئدی. آردینداندا ائشیگه چیخماغا حاضیرلاندیلار. پالتارلارینی ده ییشیب یاریم قول کؤینک گئییب، لازیم اولا بیله جک پاسپورتلاریلا نقد یورولارینی جیبلرینه قویدولار.
دایی ایله باجی اوغلو بئش-آلتی دقیقه گؤنئییه ساری یئریدیکده اورتاسیندا اوجا ستون قالدیریلمیش باستیل مئیدانینا یئتیشدیلر. اونلار قونوشا-قونوشا جمعیت ایچینده قدم وورماغا باشلادیلار. دایی مئیدانین اورتاسینداکی ستونا گؤره نئچه جومله تاریخ سؤیله دی. هابئله، دونیادا آدلیم اولان باستیل اوپئراسی مکانینیدا گؤستردی. هر حالدا، اون-اون بئش دقیقه سونرا، دایی-باجی اوغلو گلیب مئیدانین بیر گوشه سینده سککی اوستونده اوتوردولار. دایی، اورادان شهرین اورتاسیندان سوووشان سئن چایییلا ایچینده دولانان قاییقلاری نیشان وئریب، اونلارا گؤره قیسساجا توضیحلر وئردی. سونرا ندنسه بیر موددت ساکیت قالدی. آمما بیردن-بیره قاشلارینی دویونله ییب، دینجلمه دن ائشیگه چیخماقلارینین اصلی ندنینی دئدی: "سعید من اوستاددان چوخ-چوخ خجالت چکدیم دئینده قیزینا باشقا تهر باخیرسان!! یاخشیسی بو ایدی کی، داها بیرده او ائوه قاییتمایاق، آنجاق قاییتماساق اوستاد اینجیک اولار. من بئله دوشونورم، سن راضی اولوب بیر اؤزه ل یئره گئتسن لاپدا یاخشی اولار!!" سعید اوولده بیر آز هویخان کیمی اولدو، آنجاق سونرا عوذور دیله ییب، فیکرینین گؤزل آلیسده اولماغینی و ایختیارینین آز قالا الیندن چیخدیغینی سؤیله دی. آخیردادا دایی مصلحت بیلن اؤزه ل یئره گئتمک اوچون راضیلیغینی بیلدیردی. بئله لیکله، دایی-باجی اوغلو آیاغا دوروب یاخینداکی اؤزه ل مکانا ساری یئریدیلر. اؤزه ل مکانین یولوندا، دایی اورانین اؤنملی قایدالارینی بیر-بیر سایماغا باشلادی. دیبده ده باجی اوغلونو اؤزه ل مکانا یئتیریب اورانین سوروملوسونا تاپیشیردی. اؤزو ایسه تازادان باستیل مئیدانینا بایاق کی یئرینه دؤندو.
دوکتور منصور ایکی-اوچ دقیقه او یان-بو یانا باخاراق سعیده فیکیرلشدی و اؤز-اؤزونه، "بونلار هر خطره گؤر نئجه چاره قیلیبلار!" دئدی. آردیندان، یاریم ساعات موبایلیندا کونفراسلاردا ارائه وئره جک مقاله لردن اوخودو. دوکتور منصور، همیشه کی کیمی اورتاداکی آنیت ستونونا و باشینداکی اؤزگورلوک فیرشته سی موجسسمه سینه باخاندا، دولاشیق-دولاشیق فیکیرلره گئتدی. آزادلیغا جان آتان موخالیفلرله دولو اولان، تاریخین قورخونج زیندانلاریندان بیری ائله دوز بورادایدی! اؤلومدن قورخمایان خالق بیرلشه رک تؤکولوب او دوستاغی ییخدیلار و زیندانی آرادان آپاریب دوستاقلاری قورتاردیلار. او غلبه نین نتیجه سینده اشرافلا کلیسانین یوزلر ایللیک ایمتییازلاری بیر یوللوق اورتادان گؤتورولدو. آردینداندا بشر و فرانسانین وطنداشلیق حاقلاری یازیلدی. بئله جه، باستیلین ییخیلماسی چئشیدلی اولایلی فرانسا دئوریمینین ایلک پاریلتیسی اولموش اولدو. دوکتور سونوج آلیردی، بئله اولایلار ایدی کی گلیشمیش فرانسانین قوراللی و دئمکراتیک بیر اؤلکه اولماسینا سبب اولوب. او دوشونوشوردو، ایندی باستیلین باسیلماسیندان ایکی یوز ایلدن آرتیق سوووشور، آمما بیزیم اورتا دوغودا هله ده، بیر نقد اولا بیلمه ین دیکتاتورون آرخاسی یئره ده یمه میش، یئرینه نقد اولا بیلمه ین باشقا بیر دیکتاتور چیخیر! آیری-سئچکیلیکلر و فسادلاردا هئچ واخت آزالمیر! دوکتور دوشونوشوردو، پروفئسور ژاکه بویوردوغو کیمی، دونیادا گره ک هر ذادی ائلئشتیره سن! چونکو هئچ بیر سیستیمه اینتیقادی باخیلمازسا، اونو تهدید ائدن خطرلری بللی اولماز! هر سیستیم ائلئشتیری اولونمالیدی، ائلئشتیری و اعتیراض اولونمادان هئچ ذاد گئدیب اؤز یئرینی تاپا بیلمز. دوزگون نقددیر کی، حؤکومتلرین فسادلارینین اوستونون آچیلماسینا و خالقین آیدین اولماسینا سبب اولار....
بیر ساعات سونرا، فرانسانی فتح ائتمیش کیمی داورانان کوکسو قاباقلی اوغلان مئیدانا دؤندو! گولومسه ین دایینین باخیشیندا او، آغیر دوکتورلوک تئزیندن مودافیعه ائتمیش اؤیرنجیلر کیمی شن و آرخایین گؤرونوردو. دایی-باجی اوغلو، یئنه آز موددت مئیدان چئوره سینده دولانیب اوراداکیلارا گؤز گزدیردیلر. سوندا ایسه گئجیکمه دن پروفئسورگیله قاییتدیلار.
او یای گئجه سی شامدان سونرا، پروفئسور ژاکه ایله دوکتور منصور یان-یانا اوتوروب، ایران دوروموندان دانیشماغا باشلادیلار. سؤزلری ایسه گلیب ایراندا یاشایان ائتنیکلره چاتدی. منصور دئدی: "اوستاد، ندنسه ایراندا بوراجان ائتنیکلره گؤره هئچ بیر رسمی ساییم یاپیلماییب!؟ آمما تخمین وورولور اؤلکه نین یوزده 40-30 –ی تورک، بیر آز آشاغی-یوخاری همن ساییجان فارس و قالانیدا باشقا ائتنیکلردن اولا. بونونلا بئله، بو اؤلکه ده تکجه فارس دیلی رسمی اولوب تبلیغ اولونور! فارسلاردان سووای او بیریلرین آنا دیللری دیرسیز و اؤلمه یه محکوم ساییلیب مکتبلره بئله یول وئریلمیر! بئله سیاستلرین نتیجه سینده ده فارس اولمایانلارین چوخو اریمه یه اوغروماقدادیرلار، آنجاق فارسلاشماغا یوخ دئییب اؤز کیملیگینی یییه لننلرده وار!" ژاکه دئدی: "دوکتور، دیلی دیرسیز ساییلان میللتین هر ذادی دیرسیز ساییلار، اونون وارلیغی تاپدالانیب واری-یوخو سؤمورولر! آنجاق تاریخ گؤستریب کی، هر بیر میللتین بیر یولا اینامی اولوب و اینامینا دوغرو یورولمادان چالیشیب، تئز-گئج چتینلیکلری آرخادا قویوب هدفینه یئتیشیبدی. بونا گؤره، بئله دورما دوشن اولوسون آداملاری گره ک کولتورلرینه صاحاب چیخیب آردیجیل اولاراق ایسته دیکلرینی گؤز قاباغینا گتیره لر." منصور دئدی: "اوستاد تاسوفله ایراندا بعضیلری آزادلیق و فرقلیلیک آمانلیغیمیزی خطره سالار دئیه آلقیلاییرلار! بیر چوخلاریدا تورکجه ایله باشفا دیللرین رسمی اولماسینین حاقلی اولدوغوندان دانیشاندا اؤلکه پارچالانار دئییرلر!" پروفئسور دئدی: "اوندا، سوئیس، بلژیک و باشقا نئچه رسمی دیللی اؤلکه لر نییه پارچالانمیرلار؟! بو، هره نین اؤز حاققینا یئتیشمه سی ایله قارشیلیقلی حؤرمتدی کی، اؤلکه نین خطرلرینی سووار باشقا ذادلار یوخ!..." اوستادلار دانیشان زاماندا، قارشی طرفده آلیس ایله دوز اونا بنزر و اونا تای گئیینن آناسی سعیدین او طرف-بو طرفینده اوتوروب، انگیلیز دیلیندن فایدالاناراق فرانسا دیلینده کی ایشه گلن ساده سؤزلری اونا اؤیره دیردیلر. هابئله، موبایلدا پاریسین خریطه سینی آچیب اوغلانا گؤرمه لی یئرلرین مکانینی گؤستریب اونلارا گؤره یاردیمجی توضیحلر وئریردیلر. سعیدین دویغولاری و باخیشی بوس-بوتون ده ییشیلمیشدی!
دایی-باجی اوغلو سفرلرینده پاریسین گؤرمه لی یئرلرینی گؤردولر. ایفئل بورجو، لووئر موزه سی، نوتردام کلیساسی، شانزالیزا خییاوانی، وئرسای کاخی، لوکزامبورگ باغی، سئن چایینین قیراقلاری و باشقا یئرلره گئدیب گزدیلر. بوللو گؤرونتولر گؤتوروب عکسلر سالدیلار. هابئله، بیلیم اوجاقلارینا گئتدیلر. سعید دریندن آنلادی کی، پاریسدن مدرک آلماق تهراندان آلماق کیمی اصلا آسان ایش دئییل! بلکه، دایی کیمی گره ک خطر قارشیلایان و بیلیم وورغونو اولاسان. دایی-باجی اوغلو اوچ دفعه ده چئشیدلی قوروپلارین گؤستریلرینه باستیل مئیدانیندا شاهید اولدولار. بیر دؤنه، سوریه یؤنه تیجیسی اسده قارشیت پوسترلر گؤتوره رک هایخیریردلار. بیر دؤنه قادین حاقلاری اوچون چیخمیشدیلر. سوندادا دوغال چئوره طرفدارلاری مئیدانا دولوشموشدولار. بئله جه، گؤستریجیلر خطرلر یئرلرینی گؤستریردیلر!
تهرانا دؤننده، دایی اوچاقدا اوزونو چئویریب کنارینداکی باجی اوغلویا دئدی: "سعید منه پاریسین ان گؤرمه لی یئری باستیل مئیدانیدی! فرانسانین تاثیرلی اولایلاری او مکاندا باش وئریب، ایندیده چئشیدلی قوروپلار اعتیراضلارینی قورخمادان و آزادجا اوردا بیلدیریر! ایستیردیم سوروشام، سنه گؤره پاریسین ان گؤرمه لی یئری هارادی؟ سن هانسینی بینیدین؟!" سعید، گئتدیکلری یئرلره اؤتری فیکیرلشدی. اتینین حلاللیغی بللی اولمایان لذذتلی یئدیکلری، ایراندا سوچ ساییلان ایچدیگی ایچملی آراقلار و خییاوانلارا باشی آچیق چیخان قادینلار ذهنیندن گئچدی. آنجاق، ایلک گون اؤزه ل مکانا گئدیب گؤزل قیزلار ایچیندن سئچیب قوشالاشدیغی حورویا تای قیز، بام-باشقا ایدی! اوغلانین دوداقلاری قاچدی، سونرا گولومسه یه-گولومسه یه دئدی: "پاریسین هر یئری گؤزلدی دایی! پاریس دوغرودان بیزیم ماللاردان دئین جننتدی، هر نه کؤنلوندن گئچسه اوردا وار!!"