text:
Sürgündə Güney Azərbaycan (İran) Qələm Əncüməninin Bəyaniyyəsi
ایلک دفعه 1981 ایلینده 25 نوامبر گونونده لاتین آمریکا و کاراییب فمینیستلری کلمبیا بوگوتارا دا بیر آرایا گلیب، بو گونو قادینلارا شیددته قارشی موباریزه گونو اولاراق دگرلندیردیلر. بو توپلانتینین آنا نوکتاسی «قادینلارا یؤنهلیک هر نوع شیددتی، ایستر خصوصی یاشاییشدا اولسون، ایستر دؤولت طرفیندن قادینلارا اویغولانسین» قیناماق و محکوم ائتمکدی. تؤپلانتینین سونوندا 25 نوامبر گونو میرابال باجیلارین و شیددت قوربانی اولان قادین و قیزلارین آنما گونو اولاراق اعلام ائدیلدی.
15 دسامبر 1999 تاریخینده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی 83 اونجو ایجلاسیندا 79 اؤلکهنین تمثیلچیسینین قاتیلیمی ایله 25 نوامبر گونونو رسمی اولاراق «اولوسلارآراسی قادینا یؤنهلیک شیددتی آرادان قالدیرما گونو» اعلام ائتدی. عئینی ایلین 22 دسامبریندا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی «قادینلارا یؤنهلیک شیددتی آرادان قالدیرماق» بیلدیریشینی تصویب ائتدی. بو بیلدیریشده «قادینا یؤنهلیک شیددت» بو شکیلده تعریف ائدیلیبدیر:
"قادینلارین خصوصی یاشاییشلاریندا و توپلومدا جینسیتلریندن اؤترو معروض قالدیقلاری هر نوع شیددت کی قادینلارین جیسمی، جینسی و یا روحی باخیمدان ضرر گؤرمه لرینه سبب اولور، حتی اؤزگورلوکلرینین قیسیتلانماسینا یول آچان فاکتورلار و دؤولت طرفیندن اویغولانان تدبیرلر قادین علئیهینه شیددت ساییلیر."
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین بئله بیر گونو دگرلندیرمکدن هدفی بوتون دونیادا قادینلارین علئیهینه یایغین اولان ظولمه و شیددته قارشی اینسانلارین دیققتینی چکمکدیر.
اینسان حاقلاری تشکیلاتی قادین حاقلارینی اینسان حاقلارینین آیریلماز بیر پارچاسی کیمی ساییب، قادینلارین و کیشیلرین آراسینداکی ائشیتسیزلیگی قادینا یؤنهلیک شیددتین ان بلیرگین و آیدین نیشانهسی اولاراق گؤرور:
"قادینا اویغولانان شیددت، قادین اؤزگورلوگونون و اساس حاقلارینین ایخلالی دیر و قادینلارلا کیشیلرین آراسینداکی ائشیتسیزلیگه و آییریمجیلیغا یول آچار، بو دا کیشیلرین حاکیمیتی نین ایدامه سینه، توپلومدا باریشین و قادینلارین ایرهلیلهمهلرینه مانع اولار."
قادینلار و کیشیلر موساوی حاقلارا صاحیب اولمازلارسا قادینلارین اؤزگولوگوندن سؤز ائتمک عبث بیر بحث اولار، نییه کی توپلومدا قادینلارین کیشیلردن داها آشاغی وضعیتده اولمالاری اونلاری کیشیلره باغلی وارلیقلار حالینا گتیرر.
اولوسلارآراسی تشکیلاتلارین و قادین حاقلاری چالیشانلارینین چابالامالارینا رغمن هله ده دونیانین دؤرد بوجاغیندا قادینلارهر نوع شیددته و ظولمه معروض قالیرلار. رسمی ایستاتیستیکلره گؤره دونیاداکی قادینلارین یوزده یئتمیشی هر گون شیددتله اوزاوزه دیر. ساواشلارین و اؤلکهلردهکی ایچ چاتیشمالارین ان چوخ قوربانلاری قادینلار و قیز اوشاقلاریدیرلار. دونیا ساغلیق تشکیلاتی نین وئریدیگی آمارا گؤره هر 18 ثانیهده بیر قادین شیددته معروض قالیر و هر 10 قادین قورباندان اوچو قادین عائله لرینین کیشیلری طرفیندن اؤلدورولور. امنستی اینترنشنالین وئردیگی ایستاتیستیکلره گؤره شیددت نتیجهسینده اؤلن قادینلارین ساییسی سرطان و تصادوفده اؤلنلرین ساییندان داها چوخ آرتیق دیر.
ایراندا مخصوصأ ایسلام جومهوریسینین قورولوشو ایله قادینا یؤنهلیک شیددت قانونلاشدیریلیبدیر. ایران ایسلام جومهوریسینین آنا یاساسی قادین و کیشی آراسینداکی ائشیتسیزلیگی رسمیته تانیماقلا بیر طرفدن مدنی و جزایی قانونلارینداکی قادین علئیهینه اولان قانونلاری مشروعلاشدیریبدیر، باشقا طرفدن ده کیشی حاکیمیتینین ایدامهسینه و داها دا گوجلنمهسینه سبب اولوبدور. بئلهلیکله ایراندا قادینا یؤنهلیک شیددت تکجه قادینلارین خصوصی یاشامالاریندا دئییل، توپلومدا و دؤولت طرفیندن ده اویغولانیب، دستکلنیب و گوجلندیریلیر.
ایراندا تورک قادینلاری وار اولان قانونلاردان ایکی قات ضررگؤرموشلر و هله ده گؤرمکده دیرلر. بیر طرفدن جینسیتلریندن اؤتورو خصوصی یاشاملاریندا و توپلومدا دورمادان هر نوع شیددته معروض قالیرلار، باشقا طرفدن ده غئیری فارس میللتینه باغلی اولدوقلاری اوچون ان اساس اینسانی حاقلاریندان یعنی اؤز وارلیقلارینی اؤزگورجه اعلام ائتمک، اؤز آنا دیللرینده تعلیم تربیت آلماق و ان اؤنملیسی اؤز موقدراتلارینی تعیین ائتمه حاققیندن یوخسول بوراخیلمیشلار. بو فاکتورلار اونلارین توپلومدا یالنیز کیشیلرله دئییل، فارس قادینلاری ایله ده ائشیتسیز بیر رابیطه ده اولمالارینی ساغلاییر. بو دوروم قادینلاریمیزین یالنیز دواملی شکیلده هر نوع شیددته معروض قالمالارینا و ایرهلیلهمهلرینین انگللنمهسینه یول آچماقلا قالماییب، اؤلکه ده قادینلار آراسینداکی بیرلیک و دایانیشمانی بؤیوک اؤلچوده آزالدیر.
گونئی آذربایجان قلم انجومنی هر نوع آییریمجیلیغی و شیددتی، مخصوصأ قادینلارا یؤنهلیک قابالیغی محکوم ائدیب، ایراندا:
- آییریمجیلیغا و شیددته دایانان حاکیمیت شکلینین رد ائدیلمهسینی،
- قادینا یؤنهلیک هر نوع شیددتی و آییریمجیلیغی اورتادان قالدیرماق اوچون بونلاری دستکلهین و تبلیغ ائدن عنعنهلر و قانونلارلا جیددی شکیلده موباریزه ائدیلمهسینی،
- قادینلا کیشینین ائشیتلیگینی اساس آلان یئنی یاسالار و قانونلارین وضع ائدیلمهسینی،
- قادین حاقلارینین دستکلنمهسی و شیددتین اؤنلنمهسی اوچون قادین تشکیلاتلاری نین قورولماسینی،
دستکلهییب و طلب ائدیر.
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی
http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm


c: text/html

text:
هپاتیت ب
هئپاتیت ب ویروسونون عمله گتیدیی، ایلک اولاراق قاراجیرده ایلتیهاب و قاراجیر هوجئیرهلرینین مهویله موشاهیده ائدیلهن بیر خستهلیکدیر. هئپاتیت ب ویروسو قاراجیرده یاشایان، یالنیز اینسانلاردا خستهلیک تؤرهدن دنت ترکیبلی ویروسدور. ویروسلار خاریجینده مئتابولیک خستهلیکلر، توکسیک و قاراجیرده قیدلانمانی پوزان، درمانلار، بعضی باکتئرییالار، پارازیتلر و بعضی دیگر ویروسلارلا اینکیشاف ائدن خستهلیک یا دا اینفئکسییالار اسناسیندا دا کسکین ویروال هئپاتیت اینکیشاف ائده بیلر.
تهلوکهسی[دَییشدیر]
هئپاتیت ب اینفئکسییاسی بوتون دونیادا اولدوقجا چوخ یاییلمیشدیر. دونیادا هر ایل ۵۰ میلیون آدام هئپاتیت ب ایله یولوخماقدا و بو گونکی اددلرله دونیا اهالیسینین ۲/۵-سی (۲ میلیارد) بو ویروسلا یولوخموش وضعیتدهدیر. هر ایل هئپاتیت ب -یه باغلی سببلرله ۱-۲ میلیون اینسان اؤلور و دونیادا ۳۵۰ میلیون اینسان بو ویروسون داشیییجیسینا چئوریلیر.
ریسک داشییان قروپلار[دَییشدیر]
هئپاتیت ب اینفئکسییاسی اۆچون هر کس برابر درجهده ریسک داشیمیر. بعضی اینسانلاردا اینفئکسییا داها سیخ تصادف ائدیلر. هئپاتیت ب اینفئکسییاسی اۆچون ریسک داشییان قروپلار بونلاردیر:
- آ) سهییه پئرسونالی،
- ب) چوخ سایدا قان کؤچورمه ائدیلهن خستهلر،
- ج) هئموفیل و هئمودیالیز خستهلر،
- د) هئپاتیت ب داشییان آدام ایله عئینی ائوده یاشایانلار،
- ائ) هوموسئکسوال و بیسئکسوال کیشیلر،
- ف) دامار داخیلی نارکوتیک ایستیفاده ائدنلر،
- گ) فردی گیگیئنانین یاخشی اولمادیغی کؤرپهلر ائوی،یورد و هبسخانا کیمی یئرلرده یاشا- یانلار،
- ه) هبساگ موسبت اولان آنادان دوغولان کؤرپهلر و ب.
هئپاتیت ب-نین یولوخماسی[دَییشدیر]
هئپاتیت ب اینفئکسییاسینا ۴ یوللا یولوخما مومکوندور.
- آ) قانین زدلنیلمیش دری و یا سئلیکلی قیشا ایله تماسی نتیجهسینده (پئرکوتان یا دا پارئنتئرال یولوخما)،
- ب) اینساندان اینسانا زدلنیلمیش دری یا دا سئلیکلی قیشا واسطهسیله (هوریزونتال یولوخما)،
- ج) جینسی یوللا،
- د) آنانین قانینین یا دا قانلی مایئلرین کؤرپهنین زدلنمیش دریسی یا دا سئلیکلی قیشاسی واسطهسیله یا دا گؤبک جیهسی واسطهسیله کئچمهسی ایله (دوغوش اسناسیندا) یولوخما.
هئپاتیت ب اینفئکسییاسینین اینکوباسیون دؤورو آلینان ویروس میقدارینا و آدامین ایممون سیستئمینین موقاویمتیندنه آسیلی اولاراق ۴۵-۱۸۰ گون (اورتا رقهم ۶۰-۹۰ گون) آراسیندا دییشر.
هئپاتیت ب اینفئکسییاسینین علامتلری[دَییشدیر]
ویروسلا یولوخموش شخصلرین تخمیناً ۵۰-۶۵% -اینده هئچ بیر خستهلیک علامتی اینکیشاف ائتمیر یالنیز اینفئکسییاسی کئچیر. ویروسلا یولوخموش اولانلارین تخمیناً ۳۰-۵۰%-ایندئ ازگینلیک، یورغونلوق، یونگول تئمپراتور، اورک بولانماسی، قارین آغریسی، اویناق و ازله آغریلاری کیمی شیکایتلر اولور.
اوشاقلارین ۱۰%-ایندهن آزیندا، یئنییئتمهلرین ۳۰-۵۰%-ایندئ ساریلیق گؤروله بیلر. ویروسلا یولوخانلارین ۱% -ایندئن داها آزیندا اینفئکسییا کسکین قاراجیر چاتمازلیغی ایله ایرلیلییجی و شدتلی بیر گئدیش گؤسترر. کسکین اینفئکسییانین تخمیناً ۱-۶ هفتهلیک کلینیکی سئیری واردیر. بو سیرادا خستهلرده دییشهن درجهلرده قاراجیر فئرمئنتلری و قان هوجئیرهلرینین داغیتما محصولوندا یوکسلمه موشاهیده اولونور.
هئپاتیت ب اینفئکسییاسینین اوشاق و یئنییئتمهلرده یاییلماسی[دَییشدیر]
کسکین اینفئکسییا اوشاقلاردا یئنییئتمهلره گؤره داها یونگول و کلینیکا وئرمهدن یاییلار. آنجاق کؤرپهلرین ایممون سیستئمی سببیله اینفئکسییا یئتیشکینلره گؤره داها چوخ نیسبتده خرونیکیلشمهیه مئیللیدیر. یئنیدوغولموشلارین ۵-۱۰%-اینده، ۱-۵ یاش قروپونداکی اوشاقلارین ۷۰%-ایندئ، یاشلیلارین ایسه ۹۰-۹۵%-ایندئ ویروس ۶ آی ایچینده بدهندن تمیزلنر و ایممونیتئت اینکیشاف ائدر. کسکین اینفئکسییا یئتکین یاشدا اولانلارین یالنیز ۵-۱۰%-ایندا خرونیکیلشیرکهن، یئنیدوغولموشلارین ۹۰-۹۵%-ایندئ، اوشاق و یئنییئتمهلهین ۳۰%-ایندا خرونیکیلشر و پاسیئنت ویروس گزدیرهن اولار. بو خستهلرین خرونیکی قاراجیر خستهلیکلری جهتدن ائکسپئرت هکیملر طرفیندن ایزلنیلمهسی لازیم- دیر. خرونیکی قاراجیر خستهلیکلری اینکیشاف ائتدیینده µ-اینتئرفئرون موالیجهسی ایستیفاده ائدیله بیلر، آنجاق موفقیتی محدوددور.
هئپاتیت ب و هامیلهلیک[دَییشدیر]
هئپاتیت ب-یه قارشی واکسیناسییا آپاریلمادیقدا، پئریناتال دؤورده هئپاتیت ب ویروسونون هئپاتیت ب-یه یولوخموش آنادان یئنیدوغولموشا اؤتورولمهسی ریسکی ۵-۹۰% تشکیل ائدیر. بو ریسک هم ده آنانین قانیندا ویروسون آکتیو بؤلونمه و یاییلما ایستاتوسوندان (هبئاگ ایله تعیین ائدیلیر) آسیلیدیر. بئله کی، قاندان آپاریلمیش لابوراتور آنالیزده هبئاگ پوزیتیو اولان آنالاردان هئپاتیت ب اینفئکسییاسینین یئنیدوغولموشا کئچمهسی ریسکی ۷۰-۹۰%-دیرسا، هبئاگ-نئقاتیو اولان آنالاردان ویروسون یئنیدوغولموشا اؤتورولمهسی ریسکی ۱۰%-دن آزدیر. هئپاتیت ب اینفئکسییاسینا یولوخموش آنالاردان دوغولموش اوشاقلارین هم هئپاتیت ب واکسینی، هم ده هئپاتیت ب ایممونقلوبولینی ایله ایممونپروفیلاکتیکاسینین آپاریلماسی هئپاتیت ب ویروسون همین یئنیدوغولموشلارا اؤتورولمهسی ریسکینی ۷۰-۹۰%-دن ۵-۱۵%-دک آزالتماق مومکنودور. قئید اولونمالیدیر کی، یئنیدوغولموشلارا هم هئپاتیت ب-یه قارشی واکسین، هم ده هئپاتیت ب ایممونقلوبولینی وئریلمهلیدیر.[۱]
هئپاتیت ب داشیییجیسی کیملردیر[دَییشدیر]
کسکین اینفئکسییادان سونرا ۶ آی ایچینده ویروسا قارشی ایممونیتئت اینکیشاف ائتدیرمهیهن، ویروسو و یا ویروس زولاللارینی قانلاریندا داشییان کسلره ویروس داشیییجی دئییلیر. اولجه، بو کسلر ویروسون ساغلام فردلره یولوخماسیندا منبدیرلر. آیریجا بو کسلرده خرونیکی آکتیو هئپاتیت، سیرروز و قاراجیر خرچنگی کیمی خرونیکی قاراجیر خستهلیکلرینین اینکیشاف ریسکی یوکسکدیر. خرونیکی هئپاتیت ب ایله قاراجیر خرچنگی (پریمئر هئپاتوسئللولار کارسینوما) اینکیشافی آراسیندا مؤهکهم بیر علاقه واردیر. خرونیکی ویروس داشیییجیلاریندا پریمئر هئپاتوسئللولار کارسینوما اینکیشاف ریسکی داشیییجی اولمایانلارا گؤره ۲۰۰ دفعه چوخدور. خرونیکی هئپاتیت ب داشیییجیلاری ایله ویروسون یولوخما یوللاریندان بیری ایله تماس ائدنلره یالنیز پئیوند ائتمک کافی قورویوجولوغو تعمین ائدر.
هئپاتیت ب اینفئکسییاسیندان قورونما یوللاری[دَییشدیر]
اینفئکسییادان قورونمانین ان امین و اعتیبارلی یولو هئپاتیت ب پئیوهندی ائتدیرمکدیر. هئپاتیت ب پئیوهندی گئن تئخنولوگییاسی ایله مایا یا دا ممهلیلرین هوجئیرهلرینده یئتیشدیریلدیکدن سونرا سون درجه اعتیبارلیدیر و بو جور اینفئکسییالارین یولوخماسینا سبب اولماز. هئپاتیت ب پئیوندینین (واکسینینین) خرچنگ عمله گتیرمهسی سؤز-صحبتی سهودیر. تام ترسینه پئیوند ایله هئپاتیت ب اینفئکسییاسیندان قورونولمازسا، هئپاتیت ب یولوخماسی ایله بئله بیر ریسکه گیرمک سؤز مؤوضوسودور. هئپاتیت ب پئیوهندی ویروسلا قارشیلاشمادان اول یا دا قارشیلاشدیقدان سونرا ایستیفاده ائدیله بیلر. هر ایکی وضعیتده ده قورویوجودور[۲].
پئگاسیس پئیوئندی[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
- ^ هئپاتیت ب اینفئکسییاسینا هامیلهلیک و زاهیلیق دؤورونده یولوخما ریسکی.
- ^ "هئپاتیت خستهلیگی". Archived from the original on 2011-05-27. Retrieved 2011-05-27.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آدی تورکجه اولان “هون تای”، دوغماسیندان اوچ ایل کئچدیگینه رغما، هله کیملیگی یوخدو
تورک قادینی- دوغو آزربایجان ایالتی جلفا شهرنین ثبت احوال اداره سی، “هون تایین ” دوغماسیندان اوچ ایل کئچدیگینه رغماً، تورکجه آدیندان اوُتورو کیملیگی وئریلمیر.
استان ایران وایر خبر آژانسی”نین گزارشینه گؤره: “هون تایین” آناسی ۲۳ آبان ۱۴۰۰ شمسی ایلینده اوُز اینستگرام صجیفهسینده آزربایجان تورکجهسیله یازیب: “بو گون هونتای اوچ یاشینی قوتاردی و بیز هلهده شناسنامه آلا بیلمهمیشیک… اما بیز موباریزهی دوام ائدهجییک…”
وورقولامالییق کی؛ بو اول دفعه دییلکی، اوشاقلارا تورکجه آد قویولماسی اوچون ، ایران دوُولتی طرفیندن اونلارا کیملیک وئریلمیر . خاطیرلاتمالییق کی کئچنلرده ” آییل” آدیندا بیر اردبیللی اوشاقا کیملیک وئریلمهدیگی اوچون، آتاسی ثبت احوال ادارهسینین قاباغیندا اعتراض ائدیب و بیر کامپانیا یولا سالمیشدی. بو اعتراض سرعتله سوسیال مئدیادا یاییلماسیایله بیرگه بیر چوخ تورک آئیله، بو کامپانیایا سس وئریب اوُز تجربهلرینی پایلاشاراق، “آییلین” آتا-آناسینا قوشولموشدولار.
“آییل” آئیلهسینین یانیندا، “آنار”، “سئوگی”، “یاغیش”، “آتاکان”، “اوغوز”، “تورکآی”، “تارکان” و “آننا” کیمی، تورکجه آدلاری اوشاقلارینا سئچن آئیلهلر اعتراض ائدیب و اوشاقلارینا کیملیک آلامادیغلارینی دیله گتیرمیشدیلر.
بو کامپانیا ایله بیرگه، ایراندا یاشایان بیر چوخ عرب، بلوچ و کورد آئیلهلرده بنزر تجربه لرینی و سیخینتیلارینی ویدئو چکرک دیله گتیریب، سوسیال مئدیادا پایلاشدیلار .
ایران قانونلارینا گوُره، آئیلهلر ثبت احوال ادارهسینده اولان لیستهی گوُره اوشاقلارینا آد سئچمهلری گرهکیر و بو لیسته دیشیندا اولان آدلارا کیملیک وئریلمیر. بیلینمه لیدیرکی عمومیتده بو لیسته فارسجا، ایسیملردن تشکیل تاپماقدادیر .


text:
گؤزلـلیک / کؤکـَلمهگين أن ساغلام يوللاری(1)
هر زامان آريقلاما حاقّيندا وئريلـَن خبرلرين عکسينـه اولاراق، بو دفعه ساغلام شکيلـده کؤکـَلمک حاقيندا بیلگی وئرهجهیيک.
قاينانـميش لوبياني زئيتون ياغی ايله يئـمک اينسانی کؤکـَلدير.
آغ کۆنجۆد ياغی و باغايارپاغی1 سۇیۇ ايچـمک ده بۇ باخيمـدان فايدالي دير.
کؤکـَلمک اۆچۆن لازيم اولان قيدالاردان2 ياغلي تویۇق، قاز و اؤردک أتی، دانا و قۇزۇ أتی، اينک و قویۇن سۆدۆ، تـَزه پئندير3 و سۆدلۆ سيـييغي4 گؤرسـَتمک اولار.
شيرين نار، اۆزۆم، يئميش يئـمک ده کؤکـَلمهيه مۆثبت تأثير گؤرسهدير.
أن فايدالی واسيطهلردن فينديق، پۆسته، قوز5 ايله شکر و يا بادام ایچی ايله شَکر حئساب اولۇنۇر.
کؤکـَلمک اۆچۆن شيرين و ياغلی يئـمکلر مصلحت گؤرۆلۆر.
او جۆملهدن، بیر ایستیکان قابيغلي نوخودۇ اينک سۆدۆنـده بیر گۆن ايسلادين، بۇ مۆدّتده اۆچ دفعه سۆدۆ تـَزَلهييب، سونرا يئـیه بیلرسینیز.
بیر ایستیکان یۇیۇلمۇش دۆیۆنۆ6، بیر ایستیکان دا شکر، آغ کۆنجۆد، بۇغدا و قابيغـسيز آرپا، یاریم ایستیکان بادام ايله قاتيشديريب دؤیۆب، هر گۆن اوندان 2-3 یئمک قاشیغیجان ايشلهده بیلرسینیز.
آريقـليق فيکيردن، غمـدن اولارسا یاشام طرزینی دَييشـمک، شَنـلَنـمک، خوش عطيرلر اييـلهمک، یۇمۇشاق پالتار گئيـمک و راحات ياتاقـدا ياتماق مصلحت گؤرۆلۆر. کسکين، تۇرش و آجی يئـمکلردن پـَهريز7 ساخلاماق مۇناسيب دير. آريقلامانين سببی معده ضعيفلیگی، هضمين پيس اولماسی، کئيفيتسيز قيدا، قان آزلیغی، قارا جيـيَر و دالاغين خستهلیگی اولا بيلر. بۇ حالدا دئدیگیمیز سببلرینی آرادان قالديرماق اۆچۆن مۆعاليجه آلماق لازيم دير.
آريقلامانين اساس سببی هضمين پوزۇلماسی دير. قيدالانما و هضم پروسئسيني نيظاملاماق اۆچۆن مئيوه-تـَرهوَزی8 چوخ ايشلـَتمک، ايشتاها آچان يئمکلردن ايستيفاده ائتـمک، بۇنۇنلا ياناشی آچيق هاوادا گزمک، حرکت ائتـمک، ياخشی ايستيراحت ائتـمک لازيمـدير.
کؤکـَلمک اۆچۆن، سحرلر اۆزوۆم، يئميش، أنجير، نوخود، يئرکؤکۆ، توت، پئندير-چؤرک، کرهياغی ايله بال يئـمک فايدالی دير.
1- باغايارپاغی: چینار آغاجینین یارپاغی
2- قیدا: غذا-یئمک
3- پئندیر: آذربایجانین چوخلۇ یئرلرینده پَنیره پئندیر دئیرلر
4- سیـییق: لَپه
5- قوز: گیردهکان، جَویز
6- دۆیۆ: دۆگۆ، برنج
7- پـَهريز: رژیم غذایی
8- تـَرهوزی: سبزیجات
کؤچۆرۆب اۇیغۇنلاشدیران: آیهان میانالی
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
گونئی آزربایجان لهجهلری (عومومی باخیش) ــ بؤیوک رسول اوغلو
- توضیحات
- منتشر شده در دوشنبه, 24 شهریور 1393 22:46
مهر آیینین بیری مکتبلرین آچیلماسی، دیلیمیزین باغلانماسی موناسیبتی ایله
گیریش
ایراندا ایسلام اینقیلابیندان سونرا آزاد هاوا چکمک اوچون داها چوخ آزربایجانا گئت گلی اویغون گؤرموشدوم. اونا گؤرهده و اینقیلابدان سونراکی آب هاوانین تاثیری آلتیندا موثبت بیر ایش گؤرمک اوچون اؤز ویلایتیمیزده ایمکانلار آختاریردیق. خوشبختلیکدن چالیشدیغیم موهندیس موشاویر شیرکتینه بیر پروژه تکلیف ائدیلدی.
بویوک-رسول-اوغلو“تورپاق-سو پروژهلری آختاریب تاپماق و حیاتا کئچیرمک”. یوکسک سوییهده ایستحصالا قاتقیسیدا اولا بیلن و چوخ قازانجلی حساب ائدیلن پروژهلردن نئچهسینین ایجرا اولونوب نئچهسینین اوستونو تؤز باسدی مسئلهسی بو مقالهنین چمبرینه گیرمز.
آنجاق جنوبی آزربایجانداکی تورک لهجهلرینی اؤیرنمک اوچون الیمه کئچن بو فورصتدن ایستیفاده ائدیب، الیمدن گلدیگی قدر اونلاری آییرد ائتمهیه چالیشدیم. اساسن او پرویئکتلرین موتالیهسی اوچون جنوبی آزربایجانین بوتون اراضیلرینده اولان ویلایتلری، داغلاری، اوبالاری، چایلاری گزیب دولانمالی و معلومات توپلامالییدیق. من بیر ماقنیتوفون و بیر ده دفتر آلاراق دیلیمیزین اینجهلیکلرینی و مختلیف بؤلگهلرده دانیشیق شیوهلرینی، و پروژهلر اوچون اؤیرهنیلمهسی لازیم اولان باشقا معلوماتلاری بیرلیکده توپلاماغا چالیشدیم.
دیلچی اولمادیغیما گؤره بو آراشدیرمانی علمی آپارماق ایمکانیم یوخ ایدی. آما بیر مسئلهیه اینانیردیم، جنوبی آزربایجاندا بو گونه قدر بیزیم میللی وارلیغیمیزین مختلیف ساحه لرینده هئچ بیر عملی-علمی تدقیقات آپاریلمادیغینا گؤره منیم اورتایا چیخارتدیغیم لهجه فرقلری علمی باخیمدان دوزگون اولماسا بئله، گلهجکده علمی تدقیقات و آراشدیرمالارین آپاریلماسی اوچون بیر ایشیق یولو گؤسترهجکدیر. شیمالی آزربایجاندا اولدوغو کیمی دیلیمیزین، مدنییتیمیزین، ادبیات و باشقا ساحهلرین علمی تدقیقاتینین کؤکلو آپاریلماسینی آرزولایاراق اساس مسئلهنی آیدینلاتماغا چالیشاجاغام.
خریته بیرده، جنوبی آزربایجانین مختلیف لهجه و یا شیوهلرینده دانیشان بؤلگهلر گؤستریلمیشدیر. بو بؤلگلندیرمهده اوچ اساس عامیلی، یعنی:
آ – بؤلگهلرین اؤزللیکلری ب – فونئتیک اؤزللیکلری ج – دیل قایدالاری: (۱- عومومی دیل قایدالاری. ۲- سئس اویومو.) اؤز چالیشماما اوستا گؤتورمگیمه باخمایاراق، آشاغیداکی خصوصییتلری ده گؤزدن قاچیرمامیشام.
دیلیمیزین تمیز و دوزگون دانیشیلدیغی لهجهلر
دیلیمیزده اولان سؤزلرین باش حرفینده ایشلنمهیهن حرفلر مسئلهسی
دانیشیلان دیلین قدیم یئرلی تورکجه و یا سونرا اینکیشاف ائدیب آزربایجانا گلن تورکجه اولماسی
مختلیف تورک بویلاری ایله ایلگیلی اولان لهجهلر
تاریخی قوندوم ـ کؤچدوملر
خالق آراسیندا اولان و سینهدن سینهیه کئچمیش هئکایهلرین تاثیر دایرهسی
فارس بؤلگهلرینه یاخینلیق و یا اوزاقلیق و اونون تاثیرلری
کند و شهرلرده دانیشیلان دیل فرقلیلیکلری
شیمالی آزربایجان لهجهلری ایله توتوشدورما
یوخاریداکی یازیلان خصوصییت و اؤزللیکلره گؤره جنوبی آزربایجاندا دانیشیلان تورکجهنین ۹ لهجهسینی گؤسترمک مومکوندور. آنجاق و تأسوفله جنوبی آزربایجاندا آنا دیلینده مکتب و مدرسه اولمادیغینا گؤره ادبی دیل اینکیشافیدا مووجود دئییل. اونا گؤرهده عومومی بیر دیل یاخینلیغی اولماییب، بؤلگولهدیگیمیز لهجهلرین اؤز آراسیندا دا مختلیف اوزاقلیقلار گؤرولمکدهدیر. اگر رادیو و تئلئویزیونداکی قصدن پوزوق بیر دیلله حاضیرلانمیش وئریلیشلرین اؤزل لهجهلرین نظره آلارساق بو آراشدیرما اؤز اؤنم و اهمییتینی ایتیرر. اونا گؤره و باخمایاراق کی سؤزو کئچن وئریلیشلرین منفی تاثیری بللی بیر دایره چرچیوهسینده اؤزونو گؤسترمیشدیر، مکتبلرین آچیلماسییلا و دیلیمیزین اؤز گؤزللیکلرینی قورویاراق ادبی فورماسیندا اؤیرهنیلمهیه باشلادیقدان سونرا او وئریلیشلرین منفی، پوزوجو، ییخیجی تاثیرلری چوخ تئز آرادان قالخاجاقدیر. بو گون جنوبی آزربایجان و تئهراندا، شیمالی آزربایجانین قازئت و ژورناللاری و یا رادیو و تئلئویزیون وئریلیشلرییله اؤز یازی و دانیشیق دیللرینی فورمالاشدیران مینلرجه عالیم، شاعیر، یازیچی و آیدین جمعییتلرین دیلیندهکی صافلیق، دورولوق و اویغونلوق بونا بیر میثال کیمی گؤستریله بیلر. آنجاق، بیلیندیگی کیمی مدنی و معنوی تاثیر عونصورلریندن سیستئملی و دوزئنلی ایستیفاده ایمکانی اولمادیغینا گؤره تاثیر دایرهسی گئنیشلنمهمیشدیر. یوخاریدا قئید ائدیلن موندریجات اساسیندا آدی کئچن ۹ لهجهنی بیر-بیر آیدینلاتماغا چالیشاجاغام. اومید ائدیرم فایدالی اولسون.
۱ـ تبریز لهجهسی
شیمالی آزربایجانین شکی لهجهسینه یاخین اولان بو آغیز، تبریز و اونون اطرافیندا اولان ایری-خیردا شهر و قصبه لرده دانیشیلان دیلدیر. بو لهجه تبریزین جنوبوندا یئرلشن اوسکو، خوسروشهر، آزرشهر و اونلارین تابئلیگینده اولان کندلرده ایشلندیگی کیمی، سهندین شیمال اتکلرینده یئرلشن کندلرین، قوروچایینین قربیندهکی منطقهده اولان باسمینج و اطرافی ایله، هئربی، بر، لیقوان، سپاراخان، خلتدوکان کیمی یئرلر آز فرقله بو لهجهده دانیشیرلار. بو لهجه ان اسگی تورک دیلینین اؤزللیکلرینی داشیماقلا برابر، بو گونکو دیل قایدالارینا چوخدا اویمایان، خصوصییله تبریزده اینجه و قابا سسسیزلرینین اویوشمازلیغینی گؤرمک مومکوندور. یوخاریدا آدی چکیلن کندلردن هئربی-بره-لیقوان کیمیلرینین آدلاری و گئییملری، اونلارین بارهسینده دئییلن هئکایهلر و همچنین تورپاقلارینین اوتلو، الفلی و سویونون بول اولدوغو، اونلارین چوخ قدیمدن اورالاردا یاشادیقلارینی گؤستریر. او بؤلگهدهکیکندلرین بؤیوک اکثرییتینده آز زامان بوندان اؤنجهیه قدر قویون دریسیندن گئییم و پاپاق حاضیرلانیب ایستیفاده ائدیلیردیکی بعضی یاشلیلاریندا بو گونده ائلهدیر. بعضی کندلر حاقیندا یاییلان بیر هیکایهیه اساسن کربلا ساواشی زامانی اونلار وارمیشلار، آنجاق موحاریبهیه قوشولماماق اوچون اؤکوزه مینیب یولا دوشوبلر. سپاراخانین بیر هون کندی اولدوغونو او آدین هون سرداری آدیندان گلمهسییله باغلاماق اولار. هر حالدا، هله “ر” سسینین دیلیمیزه کئچمهدیگی دؤنمه عایید بو لهجهده قارداشا – قیدش، رهیمه – یهیم، گلیرمه – گلییم دئییلدیگی کیمی تبریزلیلرین گلسکه – گلسوخ ایشلتمهسینه باخمایاراق آدی چکیلن کندلرین بعضیلرینده (هئربی-بر) اونون گلسوخ شکیلینده ایشلندیگی گؤرونمکددیر. بو لهجهده سؤزلر اوزادیلیر، آنجاق تهککوم قابالیغی داوام ائدیر. سس اویوشومو، خصوصیله اینجه سسسیزلردن سونراکی یاپیشدیرمالار و اکلر سس قایداسینی پوزار، گلهجگم یئرینه گلجاغام ایشلنر. بؤیوک فعل گوجونه صاحیب اولان تورکجه اونون عومومی قایدالارینین پوزولماسینا ایجازه وئرمهمیشسه ده، اوخوموش کوتلهنین دیلینه کئچمیش خاریجی سؤزلر آز دئییل، آنجاق تبریزلیلرین آنادیلینده یئنی سؤزلر کشف ائتمهدهکی بؤیوک قابیلییتینی نظره آلساق بو بؤلگهنین سؤز داغارجیغینین چوخ دولو اولدوغونون سببینی اؤیرنمک اولار. تبریز لهجهسینین باشقا بیر اؤزللیگی ده ایندیکی زامانین اوچونجو شخصیندهکی فعللرین سونونا اونون سون سسلیسینه تابئ اولاراق “ای” ،”ای” ،”او” ،”او” آرتیریلماسیدیر (گهلیری – قالخیری)
تبریز شهرینده اؤز ایچینده یاخین کئچمیشه قدر اوچ آیری دانیشیق فورماسی مومکون ایدی:
- شیمال قرب محللهلرینده یعنی شامقازان، حوکماباد، مونججیم، قاراغاج
- دوهچی، امرقیز، لیلاوا، خطیب
- شئشگیلان، باغمئشه، خیابان، مارالان و مرکزی بؤلگهلر
آنجاق سون زامانلاردا کندلردن اولان کؤچون مختلیف جهتلردن موثبت تاثیر گؤستردیگینه گؤره آغیزلار بیر بیرینه یاخینلاشدیغی کیمی عومومیلشمیش اولماسی دا گؤرونمکددیر.
۲ـ قاراداغ لهجهسی
جنوبی آزربایجاندا ان دوزگون دانیشیلان تورکجهدیر. چوخ سرت و تمامن دیل قایدالارینا رعایت ائدیلدیگی بیر لهجه اولماسینا باخمایاراق ایستر قابا، ایستر اینجه سسسیزلر داشییان فعللرین صرفی بوتون حاللاردا یوموشاق سسسیزلرله آما سرت اولاراق داوام ائدر؛ گلمک فعلینین صرفی، گلجییم، گلهجکلر دئییلدیگی کیمی، آلماق فعلیندهده آلاجییم، آلاجئییک، آلاجکلر فورماسیندا ایشلهنیر. بوندان باشقا قایدا پوزونتوسو اولمایان بو بؤلگهنین بعضی کندلرینده “خ” حرفی یوخدور. خصوصیله عرب سؤزو اولاراق دیلیمیزه کئچمیش اولان سؤزلرده “خ” یئرینه “ه” ایشلهنیر. میثال اوچون: خورما-یا “هورما” ،خانیم-آ “هانیم” دئییلیر. داها اؤنجه آدینی چکدیگیم قوروچایینین همن شرقینده یئرلشن دیزه کندینده عسگر درزی اوغلو رهیم، کلاسسیک ساوادی اولمایان منیم موساهیبیم تورکجهنی ان گؤزل دانیشان بیر نومونه کیمی هله ده یاشاماقدادیر. “ر” ایله باشلایان سؤزلرین باشینا “ای” سسی آرتیراراق، رهیمه – ایرهیم دئییلن بو بؤلگهده دیلیمیزین اؤز قایدا و قانونلارینی ساخلاماقدان باشقا، بو گون چوخ یئرلرده اؤلموش و حتّی شیمالین ادبی دیلیندن چیخمیش بعضی خصوصیتلر هلهده قورونماقدادیر. دیری و جانلی هئیوانی بیر طرفه آپارماغا، “آپارماق” دئدیکلری حالدا، الییله و یا چییین و کورکده داشینا بیلن جانسیز ماددهلرین داشیماسیندا “گؤتورمک” فعلیندن ایستیفاده ائدیرلر.
میثال: ماللاری سووارماغا و یا اوتارماغا آپار. بیچینچیلرین ایکیندی چؤرگینی گؤتور.
جیک شکیلجه سیندن ایستیفاده ائدهرک، بیر صیفتین کمییتینی کیچیتمک اوچون گئنیش ایستیفاده اولونور. مثلا: بیلدیر (کئچن ایل) “پوتوراق” اولان بیزیم آلما باغیندا بو ایل آغاجلار “آزجاجیق” گتیریب.
بو لهجهنین دانیشیلدغی یئرلری، تبریز لهجهسیندن آییران قوروچایینین همن شرقیندهکی دیزه کندیندن باشلار، سهند داغلارینین شرق اتکلریندهکی متنق، ایراناق، سئیساندان کئچر، سرسکند، اورادان ماراغا عیالتینین شرقیندهکی سایین قالادان کئچیب، بوستاناباد، مییانا، ساراب، قاراداغ و اهردن سونار خیوه و موغانین بیر قیسمتین اؤز اورتویو آلتینا آلار. دار بیر بوغازلا آرازین قیراغییلا جولفانی کئچر و قاراقیشلاق، بیجان، عربلر، نازیک، مرگنلر، قاراقولوقلار، مرکیت و قایقاج، قره اَییندن سونرا یاواش – یاواش اورمو شیوهسینه یاخینلاشار. گؤزه چارپان خصوص، بو بؤلگهنین چوخوندا دده قورقود حکایهلرینین ایسلام دونو گئیینمیش شکلینین هله ده سینهلرده و دیللرده اولماسیدیر. کلاسسیک ساوادی اولمایان آنجاق بو حکایتلرین چوخونو سینهدفتر اولان دیزه کندیندهکی منیم ایکینجی موساهیبیم حئیدر اوغلو هوسئینقولو بو سؤزلرین دیری شاهیدیدیر.
۳ـ یامچی لهجهسی
شیمالی آزربایجانین ناخجیوان و خصوصیله اوردوباد آغزینا یاخین اولان بو لهجهنین مرکزینی مرند شهری سایماق اولار. صوفییان، یامچی، گونئی ماحالی شبستر، خامینه، دیزه خلیل، دریان، شانیجان، گمیچیدن سونرا اورمو گؤلونون شیمالین قاپسار، زونوز، گلینقایا، المدار ـ گرگهنین جنوب کندلری و مرند دوزونده یامچی، یئکان ماحاللاریندان ائواوغلو و اوردان سونرا آغچایدا یاواش ـیاواش قاراداغ لهجهسینه یاخینلاشیر. بو لهجهده پوزقونلوغون آز اولماماسینا باخمایاراق، قاراداغ لهجهسینین ترسینه سؤزلر داها یوموشاقدیر. “قابلاما یئرینه قبلهمه” ،”قاپاق یئرینه قپق” دئدیکلری کیمی، قارداش یئرینه قردش سؤزو ایشلنر. آنجاق سس اویوشومو تام اولاراق رعایت ائدیلیر. فعل آز اوزانیر، تبریز لهجهسییله قاراداغ لهجهسی آراسیندا یئر توتار. زونوز و مرندین اؤزو ان قدیم یئرلشیم مرکزلریندن اولماسینا باخمایاراق یام گهدیگیندهکی یام کندی و اطراف کندلری ایله مرند اوواسینداکی یامچی و اونا تای کندلرین موغول کؤچلرییله گلدیکلری بللیدیر. چونکی هم او کندلرین آدینین موغول جایا یاخین اولماسی، هم ده لهجهلرینین قاریشماسینا باخمایاراق بعضی اؤزللیکرین قورویوب ساخلامیشدیر. آنجاق بوتون بونلارالا برابر او حودودلار داخیلیندهکی لهجه چوخ اسگی و اورتا دیللرین بیر-بیر ایله قاریشیب، ترکیب لشمهسیندن خبر وئریر. بو بؤلگهده نئچه مسئلهیه دیقت یئتیرمک لازیمدیر.
صوفییان و اطرافیندا بوتون فعللرین ایکینجی شخصینین کئچمیشدهکی حالینی گؤسترمک اوچون فعلین سسسیزلرینه غؤر، “ددی” ،”ددی” و س. ایشلهدیرلر. میثال اوچون: گلیبدی یئرینه گلیددی، ووروبدو یئرینه ووروددو و س. دئییلیر. ماراقلی اولان بودور کی اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز اورمو لهجهسینه تابه اولان سالماس شهرینده، اؤزللیکله موغانجیقدا دا عئینی بادیسه گؤرونمکدهدیر. بو لهجهنین اراضیسینه داخیل اولان و اورمو گؤلونون شیمالیندا یئرلشن، بورچالی، اؤزللیکله قیپچاق کندینین خالقی بام باشقا بیر لهجهیه یییلنمیشلر، حتّی بو مقالهده قئید ائدیلن لهجهلردن هئچ بیرینه تابع دئییللر. بورا دا بیر خصوصیتیده درج ائتمک گرکدیر، او دا بو کند اهالیسینین گؤزلرینین رنگی و قیییقلیغینداکی فرقین گؤزه چارپماسیدیر.
۴ـ اویغور لهجهسی (اورمو)
جنوبی آزربایجان تورکجهسینین ان دوزگون دانیشیلان لهجهلریندن بیریدیر. سوووقبولاق یاخینلیغیندان سولدوز قاراپاپاقلارینا، اوردان دا اورمو-سالماس-خوی و تورکیه حودودلارینا قدر اوزانان بؤلگهنین چوخ گؤزل دیل خصوصیتلری و اویوملاری وار. مقالهنین سونوندا بیر جدول وئریلهجگینه باخمایاراق، بورادا قیسمن موباحیسهیه قویولماسینی اویغون گؤرورم. مختلیف لهجهلرین مختلیف زامانلاریندا، بیرینجی، ایکینجی، اوچونجو شخصلره عایید فعل تطبیقینده ایشلهدیلن منسوبییتین چئشیتلیگینه گؤره آشاغیداکی ایضاحاتی وئرمک مومکوندور. آنجاق اونون ان دوغروسونو خصوصن ایکینجی شخصین تک و جمع شکلی ایله بو لهجهده گؤرمک مومکوندور. آتا سؤزوندن اوچ لهجهده میثال وئریلیرسه:
۱ـ جی شخص ۲- جی شخص ۳- او شخص ۱- جی جمع ۲- جی جمع ۳-جوجمع
ادبی دیلدهع اتامی آتانی آتاسینی آتامیزی آتانیزی آتالارینی
تبریز: آتامی آتاوی آتاسینی آتامیزی آتازو آتالارینی
قاراداغ: آتامی اتووو آتاسینی آتامیزی آتوووزو آتالارینی
اویغور: آتامی آتایین آتاسینی آتامیزی آتاییزی آتالارینی
بو بارهده دیقتی چکن مسئله بودور کی ایستر تورکییهدهکی،ایسترسهده شومالی آزربایجانداکی رسمی دیلده یییهلیک منسوبییتینین بوتون حالاریندا “نی” و یا “نی” ایشلهدیلیر. میثال اوچون: “سن آتانی سئومهلیسن” ویا “آتانی سئورلر”. حال بوکی اورمو لهجهسینده ” سن آتایین سئومهلیسن ” ویا ” آتانی سئورلر”. بو لهجهنین دانیشیلدیغی بؤلگهده آشاغیداکی خصوصییتلره دیقت یئتیریلمهلیدیر. اورمیه ایله سالماس آراسینداکی قوشچو گهدیگینین شیمالینداکی قاراباغ بؤلگهسیندهکی دانیشیق دیلی اساس لهجه ایله فرقلی اولاراق شیمالی آزربایجانین قرب دیالئکتینه یاخیندیر.
اورمونون ۱۰-۱۲ کم. قربیندهکی یییئن چونقارالیسی کندلرینده دانیشیلان دیلده کندلرین آدیندا اولدوغو کیمی اسکی “نگ” سسیده ساخلانیلمیشدیر. میثال اوچون بو و بعضی بونلارا یاخین کندلرده گلیرسن یئرینه “گلیرنگ”، قالیرسان یئرینه “قالیرانگ” و س. دئییلمکدهدیر. بو بارهده آچیقلانماسی واجیب اولان بیر خصوصدا اوندان عیبارتدیر کی دوغو تورکوستاندا (اویغوروستان) چینلرین بو گون “یانگچینگ” یعنی یئنی چین دئدیکلری بؤلگهده اورومچو شهرینین قربیندهکی چونقارالی آدیندا بیر قصبه مووجوددور. اورموداکی چونقارالیلارلا اورومچوداکی چونقارالی آراسینداکی باغ و ایلیشگیلری آنلاماق اوچون اونلارین دیللریندهکی یاخینلیغی اؤیرنمک کافیدیر.
اویغور-آوشار آدی وئردیگیمیز بو شیوه اصلینده قئید ائدیلن اویغور تورکجهسی ایله خوراساندان و سونرالاری تورکییهدن گلمیش آوشار ائللرینین دیل قاریشیمیندان مئیدانا گلمیش بیر لهجه اولاراق قبول ائدیله بیلر. دیل قایدالارینین تام اولاراق رعایت ائدیلدیگی بو بؤلگهدهکی دانیشیقلاردا سس اویوشومو بوتون منطقه ده حیسئدیلیر. آنجاق بوتون شخصلرده گئدن اولوم اکلرینده فعلین کؤکو ایستر قابا، ایستر یوموشاق سسسیزلرله دوزلمیش اولسون، جه ایله باغلانیر. قاراداغ و تبریز لهجهسی ایله موقاییسه ائدیلیرسه آشاغیداکی جدوهلی حاضیرلاماق اولار:
سؤزون اساسی: یییهجگم – قالاجاغام
قاراداغ لهجهسی: یییجییم- قالاجییم
اویغور-آوشار لهجهسی: یئیهجگم – قالاجیم
تبریز لهجهسی: یییجاغام- قالاجاغام
بو لهجهنین ان گؤزل اؤرنگی اورمونون ۶ کم. قربیندهکی قاراههسنلی کندی اولماقلا برابر، او اطرافداکی کندلر یعنی، زئیناللی، یورقانلی، بالوو، گئجین، وئلیند، قالا، تورپاق قالا، قاراغاج دا گؤستریله بیلر. ماراقلی اولان حال ایسه اورموداکی سوننی کندلری و سالماس داکی موغول کیمی سوننی کندلرینده داها دوزگون تورکجهنین دانیشیلماسیدیر. گئرچی سالماسین موغانجیق، خویون پره، سولدوزون محمدیار کیمی کندلرینین اؤزونخاس شیوهلرین اونوتماماق لازیمدیر. بو لهجهده دانیشانلارین دا قاراباغ لهجهسینده اولدوغو کیمی “ر” سسیندن سؤزلرین باشلانیجیغیندا ایستیفاده ائتمهدیکلری گؤرونمهدهدیر. ائله سؤزلرین باشینا “ای” و یا “ای” سسی آرتیراراق ایشلهدیلیر. آنجاق تبریز و ماراغا لهجهسینین ترسینه “ر” سئسی سؤزلرین اورتاسیندا ایستیفاده ائدیلمکدهدیر.
۵ـ ماراغا لهجهسی
بو لهجه سهند داغلارینین جنوب اتکلریندهکی کند و شهرلرینده یایقیندیر. ماراغادان شرقه طرف سرسکند حودودلارینا قدر، یئنی قارتووول و شللوند درهسین، داشاتاندان جنوب دوغرولتوسونا سایین قالا، میاندواب (قوشاچای) آرالیغیندان سویوقبولاق یاخینلارینا و جیغاتی، تیغاتی چایلارینین دوزلوک و اووالاریندان ملیکان، بیناب، عجبشیر ایله آزرشهر آرالیغینا قدر داوام ائدیر. بورادا دا “ر” سسینین ایشلنمهمهسینی مونقوللارلا گلن شرقی گؤک تورکلرین و اونون یانیندا ماراغانین اوزون مودت ائلخانلی پایتاختی اولماسیندان ایرهلی گلسه گرکدیر. خالق آراسیندا یاستی دانیشیق شیوسی تانینان بو آغیزدا بیر نئچه خصوصیت گؤزه چارپیر.
دانیشیق شیوهسی نه تبریز لهجهسی کیمی چوخ اوزانار، نه ده قاراداغ لهجهسی کیمی چوخ سرت و کسگیندیر، او ایکیسینین آراسیندا بیر یئر توتار. “ر” سسی یوخ دئییلهجک قدر آز ایشلهنیر، ایستر سؤزون اولینده ایستر اورتاسیندا “ی” سسییله عوض اولونار. بئله کی “رهیم” یئرینه یهیم، “گلیرم” یئرینه گلییم، “آرا” یئرینه آیا ایشلهنیر.
تورک دیلینین گوجلو فعل قوووهسینه صاحیب اولدوغونا گؤره اساسن بوتون لهجهلرده نیسبی اولاراق دیل قایدالاری قورونوب ساخلانیلمیشدیر (خلج آدی وئردیگیمیز لهجه خاریج). آنجاق سس اویوشومو سسسیزلرله بیتن اولایلاردا یوموشاق سسسیزلرده اویوشوم قایداسی رعایت ائدیلیر. قالاجاغام یئرینه قالاجم، گلهجگم یئرینه گلجم، گئچدیگی کیمی بعضی آد، صیفت و اکلرده ده سؤیلهنیش فرقی گؤرسهنیر. میثال اوچون “قارایا” قی، “قایایا” قی، “سارییا” سایی دئییلن بو لهجهنین بو باریز نومونهسین قوشاچای دوزونده گؤرمک اولار. ماراقلیدیرکی قوشاچایا چوخ یاخین اولان و اونون شرقینده یئرلشن سایینقالا لهجهسی قوشاچایداکیندان تمامن فرقلیدیر. اونا گؤرهده او بؤلگهنین لهجهسی قاراداغا داخیل ائدیلیبکی، بیر قورشاق کیمی جنوبی آزربایجانین اورتاسیندان گئچر ماکی یا قدر دوام ائدر.
۶ـ اردبیل لهجهسی
اردبیل، خالخال، نمین، آستارا، انزهلیدن اوزاناراق شیرین سو منطقه سیندن منجیل تورکلرینین، اورادان دا قیزیل اوزئن چایینین منجیل ایستیقامتینه دؤنن، یعنی، خالخال بیلیگی ایله تاریم بیلیگی آراسینداکی قیسمتینین شیمالینی ائهاته ائدن و بو آرادا حسرت داغلارینداکی ۷ مئشه کندیندن باشقا بوتون او بؤلگهده آز چوخ فرقله دانیشیلان لهجهدیر.
شیمالی آزربایجانین جنوب بیلیکلرینده خصوصی ایله یاردیملییا چوخ یاخین بیر لهجدیر. شیمالی آزربایجانین باکی لهجهسینده اردبیل لهجهسینین ایزلرینی گؤرمک اولار. بو یاخینلیغی چوخ طبیعی گؤرمک لازیمدیر چونکی، شاه ایسماییل ختایی نین اردبیل-ائلسئون لرله قوزئیه دوغرو یوروشلرینده یئرلی تورکجه ایله قاریشان بو لهجه سون ایکی یوز ایلده باکینین بیر نفت شهری کیمی اینکیشافیندان سونرا شیمالا، خصوصی ایله باکییا اوز چئویرن جنوب ایشچیلریده بؤلگهده اؤز تاثیرینی مختلیف ساحه لرده گؤستردیگی کیمی دیل ساحه سیندهده گؤسترمیشدیر. بو موددتده باکییا گلن جنوبلولارین بؤیوک اکثریتی اردبیل بؤلگهسیندندیر. شیمالی آزربایجانین بیر چوخ بؤلگهسینده و باکیدا گؤروش سوروشدورولماسی آپاریلارسا اونلارین ۵۰%-ایندن یوخاریسینین بیرینجی و یا ایکینجی و یا دؤردونجو باباسینین جنوبدان و اونوندا چوخونون اردبیل-ساراب بؤلگهسیندن اولدوغو آشیکار اولاجاقدیر. لعنکران تورکلرینین بؤیوک بؤلومو اؤزللیکله گئچمیش خان عاییلهلری اؤز منسوبیتلرینی ختای ایله باغلاماقلاری دیقت چکیجیدیر. اردبیل لهجهسیندهکی خصوصیتلری آشاغیداکی شکیلده گؤسترمک مومکوندور.
بو لهجهنین ان بؤیوک خصوصیتی ایستانبول تورکجهسینده اولان “یو” اورتالیغینا بنزهین جهتین وار اولوشودور. گلیرم یئرینه ایستانبولدا “گلییوروم” دئدیکلری کیمی اردبیل لهجهسینده گلئییرم شکیلی ایشلهنیر. چوخ حاللاردا “ر” سسی آتیلسا دا خصوصی ایله کند آغزیندا سؤیلنیش قئید ائتدیگیم فورمادادیر. بو لهجهنین بیر باشقا اؤزللیگی، داها دوغروسو تبریز لهجهسی ایله فرقی، بیرینجی شخص جمع منسوبیت فعلین دوزلتمه شکیلچیلرینده، سون سسین اینجه و قالینلیغیندان آسیلی اولمایاراق تبریزلی-یوخ لا دوزلدیگی حالدا اردبیل لهجهسینده سس اویوشومو قایداسینا تابیی اولاراق یوک و یا ییک له دوزهلیر.
۷ـ زنجان لهجهلری
قیزیل اوزن چایینین تاریم و منجیل ایستیقامتینده یئنیدن شرقه بورولدوغو مجراسینین جنوب حیصه سیندن باشلار، زنجان، هیدج یاخینلیقلاریندا سولطانییه و خودابندهدن کئچیب بیجارین جنوبوندان کوردوستانا دایانان بؤلگهلری ائهاته ائدهرک شرقه دوغرو سونقور و قوروه لهجهسین ایچینه آلار. ماهنیشاندان کوزکونانا و اورادان قیزیل اوزن چایینین قیز کؤرپوسوندن قاف داغلاری و قیز قالاسینین اتکلرینه قدر اوزانان گئنیش بؤلگهنی ایچینه آلان بو لهجهنی دانیشانلار شرقه طرف گئتدیکجه داها غلیظ و قدیم تورک لهجهسی اولان همدان لهجهسینه یاخینلاشیر. همدان، بیجار و زنجان آراسینداکی اووالاردا یاشایان آوشارلار، بئیدیللیلرین یانیندا، ائلخانلیلارین و خصوصن سولطان اولجایتونون یایلاغی و یای پایتاختی ساییلان سولطانیییهنین اطرافیندا طبیعی اولاراق آلتای و داها دوغو تورک لهجهلری ایشلندیگینه گؤر، بو لهجهنین بوتؤولوکده یئنی و اسکی تورکجهنین قاریشماسیندان مئیدانا گلدیگینی سؤیلهمک مومکوندور.
تورکجهنین گؤزل و قایدا پوزونتوسونا چوخ یول وئرمهدن دانیشیلان بو بؤلگهلرده سؤزلر تام دیقتله ایشلهنیر. آنجاق قاراداغ لهجهسی قدر ده سرت اولمایان بو لهجهده بوتون حرفلر خصوصن “ر” حرفی یئرینده ایشلهنیر. الاوئ ائتمک لازیمدیر کی شرق ایستیقامتینده همدان و قزوینه یاخینلاشدیقجا اوراداکی دیل اؤزللیکلری تاثیری آلتینا گیرر و یاواش-یاواش “گلیرسن” یئرینه گلیرن دئمهیه باشلانار. بو لهجهنین بیر اؤزللیگی ده “ج” سسینین “ج” و “ک” آراسیندا بیر سسله ایفادهسیدیر.
۸ـ همدان لهجهسی
ابهر، تاکیستان، قزوین، الموت قالاسینین جنوب حیصه سیندن توتموش البورز داغلارینین اتکلریندن کئچهرک قزوین دوزونون بوتونلوگونو ایچینه آلان بو لهجه ایشتیهارتدان بوین زهرایا، اورادان آووج قصبه سینه گئچهرک همدان دوزونون بوتونلوگونو ایچینه آلاراق باهار شهریندن اوزاناراق اسداباد گهدیگینی آشیب همین آدی داشییان قصبه نین کنگاوره طرف اوزانتیسیندان شیمال-شیمالیغرب و شیمالی-شرقیندن ملاییر-تویسیرقان آراسینی ایشتیهارد اوواسینا باغلایان بوتون بو بؤلگهلری ائهاته ائدر. بونا، آیری دوشموش سونقور لهجهسیده داخیل ائتمک اولار، باخمییاراق کی او، زنجان لهجهسینده گؤستریلمیشدیر. بو بؤلگهده بوتون کندلرین دیلی تورکجه اولماسینا باخمایاراق همدان و قزوین کیمی شهرلر ایکی دیللی ملاییر و تویسیرقان کیمی شهرلرین بؤیوک اکثرییتی فارسلاشمیشدیر. آدی گئچن بو بؤیوک شهرلرده (همدان-قزوین) ۳۰ ایل بوندان اؤنجهسینه قدر هامینین تورکجه بیلدیگی بیر حقیقتدیر.
آنجاق بو گون یاواش-یاواش اوشاق و گنجلردن باشلایاراق شهر اهالیسی بو دیلی اونودور. بونونلا بئله کندلردن آخین، هلهلیک دیلیمیزیم اؤلمهسینه بو بؤیوک شهرلرده مانع اولماقدادیر. بو لهجهنین چوخ اسکی و کؤکلو لهجه اولماسینا باخمایاراق فارس سؤزلری اونا داخیل اولموشدور. آنجاق تورکجه دیل قایدالاری، خصوصن فووقولاده گوجلو اولان فعل سیستئمی پوزولمامیشدیر. توکندی (قورتولدو)، تؤرندی (ورتایا چیخدی – ایستیهسال اولدو) کیمی قدیم تورک سؤزلرینین چوخ ایشلندیگی بو لهجهده ایندیکی زامان فعلینین ایکینجی و اوچونجو شخصلردهکی اولوم اکیندن “س” سسی دوشر و ایشلنمز حاله گهلر. میثال اوچون “گلیرسن” سؤزونه گلیرن، “آلیرسان” سؤزونه آلیران، “گلیرسیز” سؤزونه گلیریز و “آلیرسیز” سؤزونه آلیریز دئییلمکدهدیر. گؤردویونو کیمی سؤزون سون سسسیزلرینه تابئ اولاراق سس اویوشومونا اویولماقدادیر.
بو لهجهنین باشقا بیر اؤزللیگی ده سؤزلرین اوزادیلماسیدیر. یوخاریدا قئید ائتدیگیم “گلیرن” سؤزونو اوزالداراق گلیرن شکلینده سؤیلرلر. سؤیلنمهسی لازیم اولان باشقا بیر خصوصدا بو بؤلگهدهکی ایکی دیللی شهرلرده کؤکو فارس و یا عرب سؤزلریندن گلن سؤزجوکللرین فورماسینا گؤره سؤزدهکیسس اویوشومونون پوزولماسیدیر. میثال اوچون “باهار” سؤزونه بهار، “ناهار” سؤزونه نهار دئییلدیگی حالدا، کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده سس اویغونلوغو دقیق اولاراق رعایت ائدیلیر. میثال اوچون “آتایا” آتا، “قارپیزا” قارپیز و یا قارپوز دئییلیر. بو لهجهنین ان موهوم اؤزللیگی بعضی کندلرده جنوبی آزربایجانین باشقا بؤلگهلرینین ترسین، “می” سؤزوندن سوال علامتی کیمی ایستیفاده ائدیلمهسیدیر. بیلیندیگی کیمی جنوبی آزربایجان تورکجهسینده سوروشما مفهومو فعلین اوزادیلماسی و دئییشین سایاقیندان مومکون اولار.
آرتیریلمالی دیرکی، بو بؤلگه و خلج لهجهسی آدی وئردیگیمیز بؤلگهده چوخلو ائلسئون (شاهسئون) کندلری مووجوددور.
۹ـ خلج لهجهسی
بو لهجه تئهرانین یئرلی تورکلری، ینی شهرییار، کرج و تئهرانین جنوب اووالاریندا یاشایان تورکلرل، سایینقالا، ساوا، قومون قربی و سلفجقاندان اراکا، خومئیینه چاتمامیشدان، آزنا آلیگودرزین یاخینلارینا قدر اولان کند و قصبهلر، محللاتدان تفریشین اطرافینا، اورادان لوروستانلا خلجئستانی بیر-بیریندن آییران داغلارا قدر اوزانان بؤلگهلری ائهاته ائدیر.
بو بارهده بیر نئچه مسئلهیه دیقت یئتیرمک لازیمدیر.
- بو بؤلگهده اولان شهرلرین هامیسی ایکی دیللیدیر.
- تئهران، قوم، کرج شهرلرینده دانیشیلان دیل آزربایجانین عومومی لهجهسینی ایفاده ائدر، چونکی بو شهرلرده آزربایجانین مختلیف بؤلگهلریندن گلن آزربایجانلیلار یاشاییرلار. آنجاق اونلارین خاریجیندهکی شهرلرده و یوخاریدا آدین چکدیگیم کند و قصبه لرده خلج لهجهسی ایشلهنیر.
- تفریش شهری دؤرد بیر یاندان تورک دیللی اهالی ایله ائهاته اولونماسینا باخمایاراق اورادا تورکجه دانیشان یوخ دنهجک قدر آزدیر.
- غریبه دیرکی، اراک-خومئیین اورتالاریندا تورک کندلری بیستدهده خومئیین شهرینده تورکجه دانیشان حددیندن آرتیقدیر.
- اوتوز ایل بوندان اؤنجه منیم شخصن گزیب گؤردویوم ساوا و اراک کیمی شهرلرده هامی تورک دیلینده دانیشیردی، دئمک مومکوندور. آنجاق اونلار بو گون ایکی دیللی شهر اولاراق یاواش-یاواش فارسلاشماقدادیرلار.
- تئهرانین جنوبونداکی ۶۰۰۰۰۰ نفرلیک ایسلامشهر و قربیندهکی۱۰۰۰۰۰ نفرلیک حسنخان قالاسی شهرجیکلری تقریبن تمامن کؤچمه اولدوغونا گؤره بوراداکیلارین دیلی عومومی آزربایجان تورکجهسی خاراکتئری داشیییر. چونکی بو اهالی یئرلی اولمایان، آنجاق آزربایجانین بوتون بؤلگهلریندن یوخسوللوق و ایشسیزلیکدن قاچان تورکلردیر. حالبوکی بعضی یئرلرده یئرلی تورکجه ایله قاریشاراق اؤزونه مخصوص بیر شیوهیه دؤنوشموشدور.
خلج تورکجهسینده ده همدان تورکجهسینین اؤزللیگی واردیر. آنجاق او خصوصیتله بیرلیکده بو لهجهده هم دیل قایدالاری پوزولور و پوزولماقدا داوام ائدیر، هم ده سس اویومو حتّی کؤکو تورکجه اولان سؤزلرده روایت ائدیلمیر. بو بارهده تورکجه اولان سؤزلره دیقت ائدین. “آتلارا” آتلر، “قازانجا” قزنج دئدیکلری کیمی “ائرییه” زردالی، “جویزه” (یئنی قوز) گئردو دئمکدهدیرلر. بو بارهده بو لهجهنین خوراسان (قوچان-بوجنورد-درره قز) لهجهسینه نه قدر یاخین اولدوغو معلومدور. بیر باشقا مسئلهیه ده توخونمادان کئچمک اولماز، او دا بو لهجهنین دانیشیلدیغی بعضی بؤلگهلرده خصوصن اراک اطرافیندا سایلارین اؤزللیگیدیر. بئله کی، او بؤلگهده یوز یئرینه ایکی اللی، یوز اللی یئرینه اوچ اللی،… و مینه اونیوز دئییلمکدهدیر.
بؤیوک رسول اوغلو – یاز ۱۹۹۵


text:
اییلیگی سۇنسوز، ایکرامئ بۇل آللاهئن آدئیلا.
- ألیف-لام-میم!
- اینسانلار سادەجە؛ “اینانئپ گۆوندیک” دەدیلر، دییە زۇرلو ایمتیحانلاردان گچیریلمەدن کندی حاللرینە بئراقئلاجاغئنئ مئ سانئیۇرلار؟
- بیز کندیلریندن اؤنجەکیلرینی دە زۇرلو ایمتیحانلاردان گچیردیک. آللاە (ایمتیحانلار سۇنوجوندا) اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو اۇلانلارئ ألبتتە بیلەجکتیر. ألبتتە یالانجئ اۇلانلارئ دا بیلەجکتیر.
- یۇقسا کؤتۆ ایشلر یاپانلار بیزدن قاچئپ قورتولاجاقلارئنئ مئ سانئیۇرلار؟ واردئقلارئ قاناعات نە کؤتۆدۆر!
- کیم آللاهئن حوضورونا چئقمایئ بکلییۇرسا (بیلسین کی) آللاهئن بلیرلەدیگی واقیت ألبتتە گلەجکتیر. اۇ دائیما دینلەین وە بیلندیر.
- کیم جیهاد أدرسە (ألیندن گلنی یاپارسا) آنجاق کندیسی ایچین جیهاد أدر. یۇقسا آللاهئن بیر وارلئغا آصلا ایحتیاجئ اۇلماز.
- اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپمئش اۇلانلارئن کؤتۆ ایشلرینی اؤرتەجک وە اۇنلارئ، یاپتئقلارئنئن أن گۆزلی ایلە اؤدۆللندیرەجگیز.
- اینسانا، آنا-باباسئنا ایی داورانما گؤرەوی یۆکلەدیک. (أی اینسان!) آننەن بابان بیلگی صاحیبی اۇلمادئغئن بیر شەیی بانا اۇرتاق سایمان ایچین سنینلە مۆجادلە أدەجک اۇلورلارسا، ساقئن اۇنلارا بۇیون أگمە! دؤنۆپ گلەجگینیز یر بنیم حوضورومدور. نەلر یاپتئغئنئزئ سیزە بیلدیرەجگیم.
- اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپانلارئ ألبتتە اییلرین آراسئنا قاتاجاغئز.
- اینسانلاردان؛ “آللاها اینانئپ گۆوندیک” دیەنلر واردئر. آما آللاە اوغروندا أذیەت گؤردۆکلری زامان اینسانلارئن وردیگی سئقئنتئیئ، آللاهئن عاذابئیمئش گیبی سایارلار. راببیندن بیر یاردئم گلسە، اۇ زامان دا؛ “بیز دە سیزینلە برابریز” دەرلر. آللاە، هرکسین ایچیندە اۇلانئ أن ایی بیلن دگیل میدیر؟
- آللاە اینانئپ گۆوننلری ألبتتە بیلەجکتیر. مۆنافئقلارئ (ایکی یۆزلۆلری) دە ألبتتە بیلەجکتیر.
- کافیرلیک أدنلر اینانانلارا: “سیز بیزیم یۇلوموزو تاعقیب أدین! بیز سیزین حاطالارئنئزئ دا یۆکلنیریز” دەرلر. حالبوکی اۇنلار، مۆمینلرین حاطالارئندان هیچبیرینی یۆکلنەجک دگیللردیر. اۇنلار کسینلیکلە یالانجئدئرلار.
- اۇنلار کسینلیکلە کندی یۆکلرینی وە یۆکلرینین یانئندا داحا نیجە یۆکلر یۆکلنەجکلردیر. قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆ، اویدوردوقلارئ شەیلردن کسینلیکلە سۇرغویا چکیلەجکلردیر.
- نوحو کندی حالقئنا ألچی گؤندرمیشتیک. آرالارئندا (ألچی اۇلاراق) دۇقوز یۆز أللی یئل قالدئ. نیهایت طوفان اۇنلارئ یاقالایئوردی، حپ یانلئشلار ایچیندەیدیلر.
- نوحو وە گمیدە اۇلانلارئ ایسە قورتاردئق. بو اۇلایئ هرکس ایچین بیر آیت /بلگە یاپتئق.
- ایبراهیمی دە (ألچی گؤندردیک). بیر گۆن حالقئنا شؤیلە دەمیشتی: “آللاها قوللوق أدین! اۇنا قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن. بیلسنیز سیزین ایچین حایئرلئ اۇلان بودور!
- سیز سادەجە آللاە ایلە آرانئزا قۇیوپ پوتلاشتئردئقلارئنئزا قوللوق أدییۇر وە آصئلسئز شەیلر اویدورویۇرسونوز. آللاە ایلە آرانئزا قۇیوپ قوللوق أتتیکلرینیز، سیزە رئزئق ورەجک گۆچتە دگیللردیر. اؤیلەیسە سیز رئزقئ آللاە قاتئندان آرایئن، اۇنا قوللوق أدین، اۇنا قارشئ گؤرەولرینیزی یرینە گتیرین! اۇنون حوضورونا چئقارئلاجاقسئنئز.
- أگر یالانلارسانئز (بیلین کی) سیزدن اؤنجەکی تۇپلوملار دا یالانلادئلار. ألچییە دۆشن سادەجە آچئق بیر تبلیغدن (آیتلری بیلدیرمکتن) عیبارتتیر.”
- آللاهئن یاراتئلئشئ ناسئل باشلاتتئغئنئ هیچ گؤرمەدیلر می؟ سۇنرا اۇنو تکرارلار. بو، آللاە ایچین قۇلایدئر.
- دە کی: “یریۆزۆندە دۇلاشئن دا آللاهئن یاراتمایا ناسئل باشلادئغئنا بیر باقئن!” سۇنرا آللاە، یاراتمایئ سۇن کز یاپاجاقتئر. آللاە هر شەیە بیر اؤلچۆ قۇیار.
- آللاە حاق أدنە عاذاب أدەجک، حاق أدنە دە ایکرامدا بولوناجاقتئر. سیز اۇنا دؤندۆرۆلەجکسینیز.
- سیز یردە دە، گؤکتە دە (آللاهئ) عاجیز بئراقامازسئنئز. آللاە ایلە آرانئزا گیرەجک بیر ولینیز (یاقئنئنئز) وە یاردئمجئنئز یۇقتور.
- آللاهئن آیتلرینی وە اۇنون حوضورونا وارمایئ گؤز آردئ أتمکتە دیرننلر وار یا… ایشتە اۇنلار بنیم راحمتیمدن اۆمیدلرینی کسمیشلردیر. اۇنلار ایچین آجئقلئ بیر عاذاب واردئر.
- حالقئنئن جوابئ سادەجە؛ “اؤلدۆرۆن اۇنو وەیا یاقئن!” دەمەلری اۇلدو. (ایبراهیمی آتشە آتتئلار) فاقاط آللاە اۇنو آتشتن قورتاردئ. ایشتە بوندا اینانئپ گۆونن بیر تۇپلولوق ایچین آیتلر /بلگەلر واردئر.
- ایبراهیم دەدی کی: “دۆنیا حایاتئندا سادەجە آرانئزدا بیر قایناشما اۇلسون دییە، پوتلاشتئرئلمئش وارلئقلارئ آللاە ایلە آرانئزا قۇیدونوز. قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆ بیرینیز دیگرینی تانئمایاجاق وە یینە بیرینیز دیگرینی لاعنتلەیەجکتیر /دئشلایاجاقتئر. وارئپ قالاجاغئنئز یر آتشتیر. سیزە یاردئم أدەجک دە اۇلمایاجاقتئر.


text:
تۆرکیه، ایرانی مغلوب ائدرک شامپیون اولدو
اویونلاری مغلوبیتسیز باشا ووران تۆرک قیزلاری، رقیبلرینه ست وئرمهدن ظفر قازاندی
قونیادا گئچیریلهن ۵.جی ایسلامی دایانیشما اویونلاریندا یاریشان قادین میللی والیبال تیمی، شامپیونلوک اویونوندادا ایرانلا قارشیلاشدی.
جوشقولو طرفدار دستگی ایله اویونا باشلایان تۆرک قیزلاری، ایلک ستی ۲۵-۲۰ قازاناراق ۱-۰ اؤنه گئچدی.
تۆرک قیزلاری، ۱۰ پونلیک فرقله ایکینجی ستی ۲۵-۱۵ آلدی و ۲-۰ اؤنه گئچدی.
اوچونجو ستده ده هوجومدا اوستونلوگونو داوام ائتدیرهن تۆرک تیمی، ستی ۲۵-۱۷، اویونو ایسه ۳-۰ قازاناراق شامپیون اولدو.
اویونلاری مغلوبیتسیز باشا ووران تۆرک قیزلاری، رقیبلرینه ست وئرمهدن ظفر قازاندی.
ایلگیلیلی خبرلر
سون ۱۶ قارشیلاشمانین ایلک ائشلشمهلری بللی اولدو
سون ۱۶ تیمین اویونلاری ۳ دسامبر جمعه ائرتهسی گونو هلند - آمریکا اویونو ایله باشلایاجاق
امباپه، پلهنین رکوردونو یاخالادی
کیلیان امباپه، فرانسانین افسانه اویونچوسو زیدانین ۵ دونیا کاپی گولونو گئریده قویدو


text:
`توووز` نتیجهلر
خبرلر [9]
- ارمنیستان اوردوسو، آذربایجان مؤوضعلرینه آتیش ائتدی
- ارمنیستان اوردوسو، آذربایجان مؤوضعلرینه آتیش ائتدی
- ائرمنیستان سلاحلی قوهلری توووز ایستیقامتینده آذربایجان موضع لرینی آتشه توتوب
- آذربایجان ارمنیستان-ین اینسانسیز هاوا آراجینی دوشوروب
- ارمنیستانا مخصوص اینسانسیز هاوا آراجی محو ائدیلیب
- تورکیه بویوک میللت مجلیسی اورتاق بیانات یایاراق ارمنیستانی قینادی
- آذربایجان خالقی گئجهنی سفربرلیک طلبی ایله توپلاندیغی میللی مجلیسین قارشیسیندا کئچیردی
- ارمنستان، آذربایجاندا یاشاییش یئرلرینی ووردو
- ائرمنیلر سیویل لری آتشه توتدو


text:
خوی خانلیغی
خوی خانلیغی - آذربایجان اراضیسینده خانلیق. (۱۸. یوزایلین اورتالاری - سونلاری). مرکزی خوی شهری. خوی خانلیغی آراز چایی، ناخچیوان، ماکو، اورمیه، تبریز خانلیقلاری و تورکیه ایله حودودلانیردی.
عومومی معلوماتدَییشدیر
خوی خانلیغینین اساسینی دونبولی طایفا باشچیلاری قویموشدو. دونبولی احمد خان اون سککیزینجی عصرین ۶۰-جی ایللرینده تبریزده ده مؤحکملنمیشدی. خوی خانلیغی ایروان، ناخچیوان و قاراداغ خانلیغینی دا اؤزونه تابئع ائتمیشدی. قاراباغ خانلیغی ایله موتّفیقلیک حاکیمیتینین مؤحکملنمهسینه موثبت تاثیر گؤستردی.
۱۷۷۵-جی ایلده خوی خانی احمد خاندان چیلدیر والیسی سلیمان پاشایا گؤندریلن مکتوبدا «شیمالی قافقازین ایستیلاسیندان قووّت آلان روسیهنین و اونونلا ایتّیفاق یارادان ایراکلی خانین تجاووزونه ایمکان وئرمهمهسی اۆچون آذربایجان و قافقاز خانلارینین»دؤولتی-عالیه«(عثمانلی ایمپراطورلوغو - ق.گ.) ایله بیرگه موباریزه آپارماسینین واجیب اولدوغو بیلدیریلیردی».
خوی خانلیغی ایله کریم خان زندین ضربهلریندن سونرا دیرچلمگه باشلایان اورمیه خانلیغی آراسیندا ضیدّیت وار ایدی. خانلیقلار آراسینداکی دؤیوشده اورمیه خانلیغی مغلوب اولدو. بو خوی خانلیغینین نوفوذونو خئیلی آرتیردی. کریم خان زند خوی خانلیغینین گوجلنمهسیندن ناراحات اولوب، احمد خانی سارسیتماق اۆچون تدبیرلر گؤرمگه باشلادی. بو مقصدله اونون قارداشی شاهباز خانین اوغلانلارینی عمیلرینه قارشی موباریزهیه حاضیرلاییردی. کریم خان زندین سپدیگی دوشمنچیلیک توخومو اونون اؤلوموندن سونرا بئله اؤزونو گؤستردی. شاهباز خانین اوغلانلاری احمد خانا قصد ائدیب، اونو اؤلدوردولر. قصدچیلر حاکیمیتی اله کئچیرمگه نایل اولا بیلمهدیلر. جعفرقولو خان خویلو خیلاص اولا بیلدی، اونلاری جزالاندیردی و قارداشی حسینقولو خانی آزاد ائدهرک حاکیمیته گتیردی.
خوی خانلیغی یارانمیش وضعیتده اوّلکی مؤوقئعیینی ایتیردی. ایروان خانلیغی موستقیللیک الده ائتدی. ایروان و قاراداغ خانلیغی یالنیز قاراباغدان آسیلی اولدو. تبریز ده الدن چیخدی. خانلیقلار آراسیندا یئنی چکیشمهلر باشلاندی.
خوی خانلیغی قاجارلاردان آسیلی وضعیته دوشدو، سونرا خانلیغا سون قویولدو.
خانلیغین اینضیباطی قورلوشودَییشدیر
خانلیق اینضیباطی جهتدن ۱۱ ماحالا بؤلونوردو. بو ماحاللار آشاغیداکیلاردیر:
- آواجیق ماحالی
- قوطور ماحالی
- سالماس ماحالی
- خوی ماحالی
- الَند ماحالی
- چالدیران ماحالی
- چورس ماحالی
- قاراقویونلو ماحالی (خوی)
- سؤکمنآباد ماحالی
- درگاه ماحالی
- یئنیگیجه ماحالی
خانلاریدَییشدیر
- شاهباز خان دونبیلی (۱۷۴۷-۱۷۶۳)
- احمد خان دونبیلی (۱۷۶۳-۱۷۸۶)
- حسینقولو خان دونبیلی (۱۷۸۶-۱۷۹۸)
- جعفرقولو خان دونبیلی (۱۷۹۸-۱۸۰۶)
قایناقلاردَییشدیر
- انور چینگیزاوغلو، خوی خانلیغی، باکی: موترجیم، ۲۰۱۲.
- جمال گؤکجه. قافقاسیا و عثمانلی ایمپراتورلوغونون قافقاسیا سیاستی، ایستامبول، ۱۹۷۹،
- جنوبی آذربایجان خانلیقلاری


text:
تورکیهده کورونا ایله باغلی سون دوروم - ۲۷ ژانویه ۲۰۲۱
ساغالان سون ۸ مین ۸۰۳ نفرله ایندییه قدر ایکی میلیون ۳۳۱ مین ۳۱۴ نفر معالیجه ائدیلدی
تورکیهنین کوروناویروس ایله مباریزهسینده سون ۲۴ ساعاتدا ۱۳۲ وطنداش حیاتینی ایتیردی.
بئلهلیکله ویروسدان حیاتینی ایتیرنلرین توپلام ساییسی ۲۵ مین ۴۷۶ نفره چاتدی.
اؤلکهده ۱۷۹ مین ۴۱۹ نفر تستدن گئچیریلدی. اونلاردان ۷ مین ۴۸۹ نفرین تستی مثبت چیخدی، خستهلیک علامتلری گؤرولن ۶۷۵ نفر معالیجه آلتینا آلیندی.
ساغالان سون ۸ مین ۸۰۳ نفرله ایندییه قدر ایکی میلیون ۳۳۱ مین ۳۱۴ نفر معالیجه ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
میت: داعش عضوو ۵ تروریست یاخالاندی
سوریهنین قوزئیینده ترور هؤرگوتو داعش منسوبو ۵ تروریست سلاح و تجهیزاتی ایله بیرلیکده اله گئچیریلدی
بیر تۆرک عسگری شهید اولدو
"پنجه-کیلید عملیاتی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو عضولری ایله چیخان چاتیشما نتیجهسینده یارالانان قهرمان سلاحداشیمیز، ندیم قورخماز ائدیلن بوتون موداخیلهلره باخمایاراق شهید اولدو"
ترت وورلد فوروم ۲۰۲۲
ترت وورلد فوروم، دونیانین هر یئریندن لیدئرلر، متخصصلر، آکادمیسینلر و مشهور شحصیتلری بیر آرایا گتیررک، قلوبال پروبلئملری موذاکیره ائتمه و حل یولو اؤنریلری سونماغی هدفلهییر


text:
`کۆرهسل دونیا نظامینا تهدیدلر` نتیجهلر
خبرلر [488]
- سون ۱۶ قارشیلاشمانین ایلک ائشلشمهلری بللی اولدو
- آمریکا ایرانی مغلوب ائتدی
- امباپه، پلهنین رکوردونو یاخالادی
- ژاپن آلمانیانی مغلوب ائتدی
- دونیا کاپیندا بو گون
- قطرده گؤرکملی آچیلیش
- اردوغان، دونیا کاپی آچیلیشینا قاتیلدی
- ۱۹۳۰دان بری دونیا کاپینی قازانانلار
- قطر، تاریخین ان باهالی دونیا کاپینی تشکیل ائدیر
- آوروپادا یای مؤوسومونده ایستی هاوادان اؤلنلرین سایی آچیقلانیب
- تورک عسگری گمیسی قطرده
- "گزهگن قاتیلی" دونیانی تهدید ائدیر
- تۆرک قیزی دونیا شامپیونو اولدو
- تورک عسگری قطره گئتدی
- تۆرک میللی تیمی دونیا شامپیونو اولدو
- تورکیه میللی قادین ولیبال تیمی 1/4 فینالدا
- بؤیوک بیر آستروئید یئره یاخینلاشیر
- دونیا کؤچری اویونلاری باشا چاتدی
- آوروپادا میمون چیچگی ویروسونا یولوخما سایی آرتیب
- اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
- دونیا-دا کروناویروس قوربانلارینین سایی
- 2020 بئله گئچدی
- دونیا عذره کروناویروسوندان حیات ایتکیسی و یولوخما سایی
- تورکیه و دونیادا نئلر باش وئریب
- عفرین عملیاتینا دونیا باخیشی
- دونیا مطبوعاتیندا هاوا لیمانی آچیلیشی
- دونیا کاپی ترت1ده
- بیر اینجی اوچون دونیا رکوردو
- ۱۹۳۰دان بری دونیا کاپینی قازانانلاری گؤسترن انیمیشن
- اول آخیر دونیا بیزیم اولاجاق!
- دونیا کاپی روسیا
- دونیا لیدرلری لوبنان خالفینا باش ساغلیغی وئریب
- گوندمه داییر باشلیق لار 19 اوکتبر 2018
- 41-جی دونیا شطرنج اولمپیادی باکیدا باشلادی
- توییترده دونیا کاپینین قارادریلی اولدوزلارینا عیرقچی سالدیری
- گوندمه دایر باشلیقلار 15 اوکتبر
- کرونا ویروس سرعتلی شکیلده یاییلماقدا داوام ائدیر
- آرسلان تپه، دونیا کۆلتور میراث لیستینده


text:
علیرضا نابدل (اوختای)ین یارادیجیلیغی بارهده
رحیم رئیسنیا
تبریزلی گنج شاعر علیرضا نابدلدن «ایشیق»آدلی شعر توپلوسو «آذربایجان و مسئله ملی» (آذربایجان و ملی مسئله) آدلی بیر سیاسی – تشکیلاتی رساله، محمدباقر خلخالی (۱۹۱۹ـ۱۸۳۹)نین «تعلبیه»سینین یئنیلشدیریلمیشی ، ایکی ـ اوچ مقاله و بیر آلولو خاطیره یادگار قالمیشدی.
ایشیق مجموعهسینده کی شعرلرین چوخو، یعنی ۳۳ شعر و ایکی شعر ترجمهسی ۶۶ـ۱۹۶۳نجی ایللر آراسیندا یازیلیب، ۱۹۶۲نجی ایلده شاعرین ۱۸ یاشی ایکن قلمه آلدیغی بیر شعری و ۱۹۶۷نجی ایلدنده باشقا بیر شعر بو دفتره یول آچیب. «صمد کونلومدهدیر» باشلیقی آلتیندا آرخاداشی صمد بهرنگینین اؤلومو مناسبیتله ۱۹۶۸نجی ایلده قوشدوغو شعر ایسه «آرش» ژورنالیندان بو مجموعهیه کؤچورولموشدور.
بئلهلیکله شاعرین ۱۹۶۷نجی ایلدن۱۹۷۲نجی ایلین مارس آیینا قدهر سؤیلهدیگی شعرلردن هئچ بیر ایز قالمامیشدیر. دئمک اولار کی، شاه رژیمی ایله گرگین مبارزه آپاردیغی ایللرین شعرلری ده گنج شاعرین ناکام حیاتی کیمی یغمایا اوغرامیشدیر. یالنیز ۲۷ ایل یاشایان مبارز شاعرین سون ۹ ایل یارادیجیلیق دؤرونون ایلک یاریسینین محصوللاری الیمیزه چاتیب. بونلار دا زنگین بیر ذکانین، جوشغون بیر روحون جارپیلاریدیر.
بو آنا دیلینده تحصیل آلمامیش گنج اؤزونو نئجه یئتیشدیرمیشدیر؟ او ۱۹۷۰نجی ایلده یازدیغی «آذربایجان و ملی مسئله» آدلی اثرینده بیر گروه آذربایجانلی جوانلاردان سؤز آچیر کی، ۱۹۶۰نجی اون ایللیگین اوللریندن آذربایجان ادبیاتینین کئچمیش و معاصر اثرلرینی اوخوماغا باشلاییرلار. اونلار رژیمیمن آغیر باسقیسینا باخمایاراق اؤز آنا دیللری ایله تانیش اولوب، اونو باجاردیقجا منیمسهییب، داوام ائتدیرمک ایستهییردیلر.
۱۹۳۶نجی ایلدن ۶۰ نجی ایللرین اولینه قدهر کیفیتی آشاغی اولان حسین کورد و امیر ارسلان، بیر نئچه نوحه کیتابی و بیرده شهریارین حیدرباباسیندان باشقا آذربایجان دیلینده آیری بیر اؤنملی اثر نشر امکانی تاپمامیشدیر.
شبههسیز نابدل اوزوده سؤزون آچدیقی گنجلردن بیری ایمیش. الیمیزه چاتان اثرلری گؤستریر کی او محدود امکانلاردان فایدالانماق قابلیتینه مالک اولاراق هله ایلک تجربه ایللرینده گوجلو اثرلر یارادا بیلن نادر بیر انسان ایمیش.
گونشین آل قانی ظلمت الیله
گون باتان داغلارا یاییلان زامان
آخشام نسیمینین حزین سسیله
دنیزده لپهلر آییلان زامان
دورنالار کئچنده باغلار اوستوندن
چیخاردی ایوانا طاقتسیز آنا
…دولو گؤزلریله هارای چکردی
دورنالار رحم ائدین، بیر لحظه قونون
یار ولایتیندن گلن عزیزلر
دئیین کی باشینا نه گلدی اونون…
آی آراندان گلن گؤزهل دورنالار
سؤیلهیین آنایا، قاچمایین اوندان
اوغلومون طالعی نه ایدی آخر…
بو ۱۹ یاشلی بیر گنج قریحهسیندن قوپان شعر، مینلر سیاسی قاچقینین گؤزو یولدا اولان آنا باجی لارینین اورهک دؤیونتولرینی داشییر.
ایشیق شعرینده ده مختلف زحمت آداملارینین ایستکلری یئر آلیر. قارا تئللی کیبریتچی اوغلاندان ایستهییر کی اودلار یوردونون قیزیل داغلاریندان میلیونلار تون گوگورت قازیب، ائله کیبریتلر تؤکسون کی ظولمون کؤکون یاندیریب یاخسین. ساری تئللی زنجانلی دان خواهش ائدیر کی آغ پولاددان ائله کسگین پیچاقلار یونسون کی ییرتا بیلسین ظولمون چیرکین اورهگینی … بلکه چوبان آزاد چالسین توتهگینی!
گون گؤرمهین، چیراغ کیمی یانان، قانین یاغ یئرینه یاندیران، دفه دؤگن، ایلمک سالان توخوجودان بیر تمناسی وار:
بیرجه یولدا خالچاندا بیر شکیل سال
باخانلارین دیزلرینی قوروتسون
قوی خالچانی ساتان آلان بیلسین کی
سنین دیلسیز اللرینده نهلر وار
خالچا اوسته باشماقلی یئریینلر
بیلسینلر کی دیلسیز دینسه نه قوپار!
آخیردا دا اوجا بویلو، خورما تئللی معلمدن رجا ائدیر کی باشاردیقجا ایشیق آچسین قارانلیق صینفلره. ایشیق ساچسین صنفلره توپلانان، آی اولدوزسوز او کیچیک دونیالارا… و او کورلوق چکمیش بالاجا انسانلارین قول قانادینی باغلایان گؤیلرده کی قورخو فیکرینی پوزسون.
ائله اؤزوده تهران اونیورسیتهسیندن حقوقشناسلیق بیتیریب، چوخلو حقوقشناسلار کیمی قاضی و یا وکیل اولابیلمهسینه باخمایاراق، مسلکداشلاری بهرنگی، دهقانی و باشقالاری کیمی معلملیگی اوستون دوتوب، خوی شهرینده ایشه باشلادی.
علیرضا ایله صمد «آدینه» نشریهسینی چیخارتدیقلاری واخت تانیش اولموشدولار. «آدینه» مهد آزادی غزتینه باغلی اولان بیر نشریه ایدی. ۱۹۶۵نجی ایلین عرضینده بو نشریهنین یالنیز ۱۷ نومرهسی چاپا بوراخیلا بیلمیشدی. بیر نئچه باشقا قلم دوتان گنجلر کیمی، اوختایین دا ایلک یازیلاری آدینه ده چاپ اولونوبدور. شعرلری ترجمه ائدن ده آدلیم شاعریمیز یدالله مفتون ایدی، معلم شاعری بئله تانیتدیریردی:
«علیرضا اوختای آذری دیلینده شعر یازان جوشغون بیر استعداد دیر، گؤزهل شعرلرده یازیر بو بیر گوشهده توشوب قالمیش «توزلو پیانو» بیر انتشار نسیمی، بیر بارماق اشارهسی گؤزلهییر کی شورلار و نوالارین دورغونلوق دؤرونده ایستی سویوغونو یاغدیرماغا باشلاسین و بو اونون شعرلرینین بیرینین (توزلو پیانو شعرینین) بیر پارچاسینین ترجمهسیدیر. سؤز یوخ کی اطلسین آستارانین لطافتی اوزونه چاتماز.»
او احساسلی شاعر ترجمهیه سوق ائدن شعر بئله جانلی مصراعلارلا دولودور:
… سازاقلی بیر سحر پارچالایاجاق
قارا سسسیزلیگی توزلو پیانو
قیرغین بارماقلاردان آخاجاق او گون
سهندین بوزلانمیش آغجا گؤللری…
یئری گلمیشکن دئمهلییم کی، «ایشیق» شاعریده «دریاچه»، «کولاک»، «انارستان»، «فصل پنهان»، مجموعهلری و «عاشیقلی کروان» منظومهسینین یارادیجیسی اولان مفتونون ایکی شعرینی فارسجادان تورکجهیه چئویرمیشدیر. قوجامان شاعر، حبیب ساهرده او فیرتانا قوشونون وقتسیز وورولماسینین یئدینجی ایل دؤنومونده ایران انقلابینین غلبهسیندن بیر آی سونرا ، اوندان بئله یاد ائتمیشدیر:
«قیش موسمی آخشام چاغی ایدی. ایلک دفعه اوختای ایله تانیش اولدوم. او مندن “لیریک شعرلر” کیتابیمی ایستهدی. ائویمه چاغیردیم اوچ گوندن سونرا، گون باتانا یاخین بیزه گلدی. اوتوروب چای ایچدیک. درهدن تپهدن دانیشدیق. اوختای اؤزونون تورکجه شعرلریندن بیر نئچه پارچا اوخودو، حیرت ائتدیم!
اوختایین شعرلری نه اوتایلیلارین و نه ده بوتایلیلارین شعرینه بنزهمز. اوختایین الحانیندا یالنیز گؤزهللیک دگیل، درین بیر دویغو و یابانجی بیر آهنگ وار ایدی. شبههسیز اوختای مستثنا استعدادا مالیک بیر گنج ایدی. لاکین افسوس او پارلاق جوهر قارا توپراق آلتیندا چورویوب فنایه گئتدی…
بودورکی
داغلارین آردیندا دان یئری آغاریر
و ییرتیلیر گئجهنین گؤی حریر پردهلری
سحر زمانی، درین بیر خیاله سانکی دالیر
نسیم اسیر و شیریلدیر مرند چشمهلری
بو دور کی باغلار ایچینده
گؤرنمهین بیر قوش
یاواشجا ناله ائدیر: آه وطن فضاسیندا
قیزیل قانا بویانان اوختایین عزاسیندا…
(تهران ، ۲۶ اسفند ۵۷ – ۱۷ مارس ۷۹)
دئییلمهلیدیر کی نابدل ده «آذربایجان و ملی مسئله»سینده ساهرین حسابینی ایران آذربایجانینین باشقا شاعرلریندن آییریب:
او کئچن نسلدن یادگار قالمیش ان صمیمی، ان انکشاف ائتمیش و ان ساده آذری تورکجهسینده یازانلارداندیر. آمما کئچهجهیه اوز چئویرمهسی، رمانتیکلیک، خلق کوتلهلرینین یاشاییش و دیلیندن آیری دوشمهسی اونونلا خلق آراسیندا فاصله سالیبدیر…»
نابدلین ایکی مقالهسی آدینی چکدیگیمیز فارسجا نشریه ده چاپ اولونموشدور. بیری فولکلورون توپلانماسینین ضروریلیگی بارهدهدیر و او بیرینین باشلیقی ایسه «آقای پانین احوالاتی»دیر کی پان تورکیستلر و پان ایرانیستلری تنقید آتشینه دوتموشدور. پان ایرانیستلر پارتیاسیندا انشعاب ائدنلرین اورگانی اولان «خاک و خون» غزئتهسینین کسگین اعتراضیندان سونرا آدینه نین نشری حکومت طرفیندن دایاندیریلدی.
آدینهنین تیراژی و حجمینین آز اولماسینا باخمایاراق، یئنی هاوا گتیردیگی اوچون آذربایجانین ادبی – سیاسی محیطینه بؤیوک تاثیر باغیشلاییب. بو اوجاغین باشینا ییغیشان گنجلرین چوخو سونرالار باشقا استقامتلرده آددیملاسالاردا، اوندان آلدیقلاری حرارتی آز چوخ اورهکلرینین درینلیکلرینده داشیمیشلار، بلکه هله ده داشییرلار، اولا بیلسین کی اونونلا ایکینجی مین ایللیگی اوچونجو مین ایللیگه باغلاسینلار. نئچه کی بیرینجی مین ایللیگی ایکینجی مین ایللیگه باغلایان گنج ضیالیلاریمیزدا چوخ اولموشدور. ائرامیزین بیرینجی مین ایللیگینین سونلاریندا اسراری آچدیغی ایچون دارا چکیلمیش منصور حلاجین یولو، ایکینجی مین ایللیگین ایکینجی یوز ایللیگنده میانا – همدانلی عینالقضات لار و زنجانلی سهروردیلر (شیخ اشراق) کیمی گنج داهیلریمیز قانلی ایاقلارلا دوام ائتمیشلر. مشعل الدن اله ۱۳ نجو عصرده جهانه سیغمایان نسیمینین الینه چاتیر و ائله جه ده ایگیرمینجی عصرین سونونا یول آچیر.
حیران ائدیجی بیر حالدیر کی، آدی چکیلن دوشونجه بهادرلرینین هامیسی شاعر ایمیش و شعرلری ده شعورلاریندان قاینارمیش … آذربایچانین, ایرانین، دونیانین ایگیرمینجی عصر تاریخی گنج گوللهلنمیش شاعرلرین آدلاری و یادلاری ایله زنگین و رنگیندیر. علیرضا قارانلیقدان ایشیغا دوغرو ایرهلیینلرین کاروانینین ایاقداشیدیر. میکائیل مشفق، گارسیا لورکا و…
اوختایین دئدیگی کیمی:
بو بیر ناغیل دیر کی ائللر سویلهییر
بیری سسدن دوشسه او بیریسی دئییر…


text:
قۏنشو / آیناز بزرگان (حیکایه)
ایلک گؤردۆڲۆمده آپارتمانېمېزېن قاباغېندا، یاشېللېغېن یان-یؤورهسیندهکی داشدان چکیلمیش سکیده اۏتورموشدو؛ شیرین گۆلۆشۆ، درین باخېشلارې، بیرآز کدرلی اۏلسا بئله، گؤزلری یاشېللېغېن رنگینده’یدی؛ اۏرتا بۏیو و بیر-بیرینین اۆستۆنه قۏیدوغو أللرینین اۆستۆنده قهوه رنگینده نارین خاللار وار ایدی. نه قدر زامان اۆزۆنه قېرېش سالسا، ساچلارېنې آغارتسا، اۏ اۆزۆنۆنه دۆشن زامان اؤرتۆسۆنۆ بیر یانا چکه بیلدیڲینده، اؤرتۆڲۆن آلتېندا، گؤزل بیر سارېشېن قېزېن یاشادېغېنې گؤره بیلردین.
ایکیندی چاغلارېندا، اۏغلوم إوده دارېخاندا آپارتمانېن قاباغېنداکې یاشېللېغا چېخاردېق، یان-یؤورهدهکی خانېملار دا گلیب اۏرا یېغېلېب، دانېشېب دردلَشردیلر؛ اۏ ایسه خانېملارا چۏخ قارېشمازدې، اۆرک خستهلیڲی وار ایدی، آخشام اۆستۆنده، چېخېب إشیکده یالېن یئرییَردی، چۏخ گۆنلر گؤرَردیم قارشېداکې خییاباندا تکباشېنا یاواش-یاواش یئریییر، سۏنرا آغېردان نفس چکه-چکه گلیب هر زامانکې اۏتوردوغو یئرده دینجهلیب، یئنه آستا-آستا دوروب دۏلاناردې؛ یاشېللېغېن بیر بوجاغېندا چیمنلرین سئیرک اۏلدوغوندان تۏرپاقلار اۆزه چېخمېشدې. اۏغلومون نایلۏندان بیر بئلی وار ایدی، هرگۆن اۏنو اؤزۆ’یله گتیریب دۆشَردی تۏرپاقلارېن جانېنا، تۏرپاقلارې قازېب بالاجا بیرچۏلا دۆزَلدَردی؛ تۏپراق’لا اۏیناماق إله باشېن قاتاردې کی إوه گئدنده آغلایا-آغلایا اۏردان آیېرېب آپاراردېم. اۏ گۆن آتالار گۆنۆ اۏلدوغوندان خانېملارېن سؤزلری کیشیلره گؤره ایدی؛هره بیر سؤز دئییردی، منسه دینمزدن سادهجه دانېشېلان سؤزلره قولاق آسېردېم کی بیردن بیرینین سسی منی اؤزۆمه گتیردی؛
-قېزېم بو دۆنیادا بیر خانېما اؤز أریندن عزیز و یاخېن بیری اۏلابیلرمی؟
باشېمې قۏوزادېم گؤردۆم خانېم زمانی اۏ مئهریبان گؤزلری’یله منه باخېر، گۆلۆمسهیهرَک اۏنا یاخېنلاشدېم، نازیک اۆرهڲه یاتان سسی وار ایدی، دانېشاندا بعضی کلمهلری اؤزۆنه اؤزل شکیلده اوزالداردې؛ دئدی:
-گؤرۆسن هر زامان بوردا اۏتورسام بو قادېنلار أرلرین پیسلهییرلر، نهقدر ده دانېشېب دیله توتسام کی أرلریزی سئوین باغرېزا باسېب محبت إلهیین، سؤزۆمه قولاق آسان اۏلمور، فیکیر وئرمیشم ایچلرینده سندن سۏنرا هامې أریندن پیسلهییر، بیر باخ ماجال دا وئرمیرلر بیرینین سؤزۆ قورتولا، هامېسې بیرلیکده وېر-وېر دئییرلر، سن نییه سؤزلرینه قارېشمېسان، أریندن هئچ دانېشمېرسان؟
-من… من، خانېم زمانی أریمی سئویرم، چۏخ یاخشې کیشیدی، نهیین پیسلهییم؟ هئچ اینصاف دَڲیل!!
منیم بو سؤزۆمه یاشېل گؤزلری پارېلدادې، گۆلۆمسۆنۆب باخدې گؤزلریمه؛
-بۏیلوسان؟
بو سؤزۆنه چۏخ شاشېردېم، دۆزدۆ اۏ گۆنلر ایکینجی اوشاغېما ایکی آیلېق بۏیلویدوم آما اۏردا هئچ کیمین بوندان خبری یۏخ ایدی؛
-بۏیلویام، آما هاردان بیلدیز؟!
-گؤزلریندن!!
گۆلهرَک، خانېملارېن ایچینده سوسَنین اوجالمېش سسینه درینلَشدی.
-آنالار گۆنۆ منه نَمهنه آلېب کی من اۏنا ایندی نه آلام. منیم هانسې عزیزلیڲیمی إلهییب؛ هر آرزېمې اۆرهڲیمده قۏیوب، اؤلهرَم آما أریمه هئچ زاد آلمارام…
خانېملارېن سسی بیر-بیرینه قارېشدې، هره بیر سؤز بیر نظر وئریردی؛ بیری سوسَنی گۆناهکار توتوب، بیری أرینی، بیری سوسَنی قېنایېب نصیحت وئریردی، بیریسی ایسه سوسَنین أرینی قېنایېب سوسَنه اۆرک وئریردی؛ خانېم زمانی دوروب آستا-آستا یۏلا دۆشۆب إولرینه سارې گئتدی، بیرآز سۏنرا گلدیڲینده ألینده بیر نایلۏن وار ایدی، سوسَنین یانېنا گلیب، دئدی:
-قېزېم بو هدیهنی گؤرۆرسن بونو من سنه… أریوین آدې نمنهدی؟
-جاواد.
-بونو من سنه جاواد آغانېن طرفیندن وئریرم، آما سن ده، بوگۆن گئدیب اۏنا هدیه آلاجاقسان؛ جاواد آغا گلنده گۆلر اۆزۆنن سارېلېب اؤپۆب هدیهنی وئرهجکسن.
هدیهنی اوزالتدې سوسَنه سارې، سوسَن بیرآز مېزېلدایېب هدیهنی آلېب، شاشېرمېش گؤزلر’له ألیندهکی نایلۏنا گؤز تیکدی. خانېملار توتوب سوسَنین هدیهسینی ألیندن آلېب آچدېلار. گؤزل، گؤز قاماشدېران بیر دۏنلوق ایدی، سوسَنین گؤزۆ پارچایا ساتاشاندا، داها بیرشئی دئمهدی. إله بیر هدیه اۏنون یانان اۏدونا سرین سو سَپدی…
اۏ گۆن تئلفۏندا باجېمېن خستهلیک خبرینی آلدېغېمدان اۆرهڲیم دۏلوب داشېردې. اۏغلومونان یاشام یۏلداشېم إوده یاتمېشدېلار؛ ساعات دؤرده یاخېن، یایېن جېزلاما ایستیلرینده إوده اۏتورانمادېم. إوین دووارلارې اۆستۆمه گلیردی، اۆرهڲیم إله یانېردې کی، اؤزۆمۆ نئجه إشیڲه آتدېغېمې هئچ بیلمهییب، باش گؤتۆرۆب گئتدیم؛ یئریییب دۆشۆنمک، اوزاقلاشماق ایستهییردیم، هئچ بیلمهدیم نهقدر یئریدیم، نهقدر یۏل گئتدیم، آنجاق بیردن اؤزۆمۆ خانېم زمانینین قارشېسېندا گؤردۆم! منی چاغېرېردې، باخدېم هر زامانکې گۆلر اۆزۆینَن، مئهریبان گؤزلرینَن منه باخېردې، بیرآن اؤزۆم ده بیلمَزدن قۏللارېمې خانېم زمانینین بۏینونا آتېب قوجاقلادېم، آغلادېم… آغلادېم…. إله بیر زامانلار اۏلور اینسان یالنېز بیر قوجاق آختارېر، سادهجه بیر قوجاق اۏلسون قوجاقلایېب ایچیوی بۏشالتاسان، بیر سؤز کیمسهیه دئمزدن دۏیونجا آغلایاسان، نه سندن آغلاماغېنېن نهدَنین سۏروشسونلار نهسن اۏنلارا جاواب وئرمک زۏروندا قالاسان؛ اۏنون قوجاغې اۏ قوجاقلاردان ایدی، اۏ منه نه بیر سؤز دئدی نه بیر سؤز سۏروشدو، سادهجه من اۏنون ایستی قوجاغېندا دۏیونجا آغلایېب سۏنرا بیرلیکده یئریدیک، نهقدر یئریدیک بیلمیرم، بیر زامان گؤردۆم خانېم زمانی گیلین آپارتمانلارېنېن قاباغېنا یئتیشمیشیک، آیرېلماق ایستهینده مندن أل چکمهدی، دئدی گـَرَک إویمه گلهسن، گلمهسن کۆسهرم؛ بیر داها اۆزۆوه باخمارام. خانېم زمانینین یاشایېشېندان اۏ قدر بیلیردیم کی اۆچ اۏغلو وار، اۏغلانلارېنېن اۆچۆ ده تبریزین آدلېم دۏکتۏرلارېنداندېلار، آما اؤزۆ تک-یالقېز بو آپارتماندا قالېر، سؤزۆن یئره سالانمادېم، گئتدېک إوینه، إوی آپارتمانېن ایکینجی قاتېندا، سئکسن مئتیرلیک بالاجا إو ایدی؛ إوین پنجرهلری اۏتوردوغوموز یاشېللېغا آچېلېردې، إوین ایچینه گیردیڲیمیزده شاشېب قالدېم، إو دۏلو ایدی وَر-وَساییلینَن، اۏ قدر وَساییل وار ایدی کی إوده اۏیان-بویانا گئتمک چتین اۏلوردو، وساییللرین چۏخو عتیقه ایدی. خانېم زمانینین یاشادېغې یئر بیر إو یۏخ، سانکې قدیمی وساییللردن دۆزلمیش بیرموزه’یدی، دئدیم:
-خانېم زمانی بیر بئله عتیقه، أسکی قاب-قاشېق، هئچ تبریزین موزهلرینده ده بیر یئرده گؤرمهمیشم، بونلار نهقدر گؤزل اۏلسالار، ساخلاماسې تمیزلهمهسی بیر إله چتین بیر ایش اۏلمالېدې، نئینیسَن بیر بئلهنی ساخلامېسان!.
دئدی:
-بو إوه گلنده وساییلیمین یارېدان چۏخونو وئردیم گئتدی، گتیردیکلریم بونلاردې، بونلاردان دا کئچنمهدیم هامېسېندان خاطیرهم واردې.
دوروب گئتدی مطبخه؛
-قېزېم بۏیلوسان هر سئری إوده بیرشئی پیشیرَنده سن یادېما دۆشۆرسن، نئجه گتیرمک دردیندن اۆرهڲیمده قالېر، نه یاخشې قیسمت اۏلدو بیزه گلدین.
دوروب گئتدیم مطبخین قاپېسېنېن یانېنا:
-خانېم زمانی اوشاقلارېنې نهجۆر بؤیۆدۆب، تربیت وئرمیسن، کی اۆچۆ ده اۏ جۆر لَیاقتلی اوشاقلار اۏلوبلار؟!، تعریفلری هامېنېن دیلیندهدی.
مطبخدن باخدې منه، ألی’یله دووارداکې قابا توتولموش عکسلری گؤرسَتدی؛گؤزلری کدَرلندی، اۏ هرزامان گؤزلرینین ایچیندهکی گیزلهنن کدر إشیڲه چېخېب باخدې منیم اۆزۆمه؛
-اۏ دووارداکې شکیللره باخ، اۏ شکیللرین بیری کیچیک اۏغلوم، بیری ده أریمدی.
باخدېم، دوواردا ایکی شکیل وار ایدی، بیری جاوان ییرمیسککیز-اۏتوز یاشلارېندا، اوجا بۏی، أڲنینده أرتئشی یونیفۏرمو، باشېندا بؤرکۆ وار ایدی، باشېن دیک توتوب گۆلۆمسهییردی؛ اۏ بیریسی أللیبئش یاشلارېندا هئیکَللی،کۏت شالوارلې یاراشېقلې بیر کیشی ایدی.
-کیچیک اۏغلوم خلبان ایدی، أریم’له اۏغلومو گؤزلریمین قاباغېندا ماشېن باسدې، خییابانېن بو تایېندا دورموشدوم، بیر آندا هرشئییم ألیمدن آلېندې، اۏنلار’لا بیرگه، منیم اۆرهڲیم ده گئتدی؛ اۏ زاماندان اۆرهڲیم خستهلَندی، یارېم اینسان اۏلدوم…
گؤزلری دۏلدو، یاشلارې گؤزۆندن سۆزۆب، أنگینین باتېق یئریندن یئره دامجېلادې.
-بیلیرسن قېزېم بو دۆنیادا بیر اینسانېن خۏشبختلیڲی نئجه اؤلچۆلر؟! اۏنون نهقَدَر بیرینی سئودیڲیندن، اۆرَک سئودیڲی قدر خۏشبخت دیر، سئویلدیڲی قَدَر یۏخ!! هر اۆرَک سئوه بیلمَز، سئومک اۆرهڲین بئجهریسیدی… منسه اۏ قَدَر سئودیم، اۏ قدر سئودیم کی…
یانېنا گئدیب، اۏ مئهریبان قادېن’لا باش-باشا قوجاقلاشېب آغلاشدېق، آنلادېم بو دۆنیادا هامېنېن اۆرهڲی یالقېزدې، هامېمېز یالقېز اۏلدوغوموزدان بیر دینج، سۏرومسوز قوجاق آختارېرېق، آما نئجه ده یالانچې بیر فیلیم ایچینده بیر-بیریمیزه رۏل اۏیناماقدایېق؛خانېم زمانی’یله آغلاشېب سۏنرا بیر-بیریمیزین گؤزلریمیزدن آخان یاشلارې سیلدیک، بیر-بیریمیزه باخېب گۆلدۆک، گتیریب سۆفرهنی آچدېق، خانېم زمانی جۆر به جۆر یئمکلر گتیریب دۆزدۆ سۆفرهیه، بیرلیکده یئییب-ایچیب هریاندان دانېشدېق، اۏ منه اوشاقلېق چاغلارېندان، عائلهلرینین بیردَنه عزیز قېزې اۏلماغېندان، آتاسېندان، إولریندن، تبریزین قدیم چاغلارېندان دانېشدې، منسه اۏنون دئدیکلرینی بیر شیرین رؤیا کیمی بئینیمده جانلاندېرېب خیاللارا دالدېم، گاه اۏنلارېن حَیَطینین اۏرتاسېندان کئچن چایدا أل اۆزۆمۆ یویوب، گاه اۏروجلوق آیېندا چایېن ایکی تایېندا کیشیلی-قادېنلې آچېلان آیرې-آیرې سۆفرهلرین باشېندا اۏتوروب ایفطار إلهدیم…
اۏ گۆندن بری خانېم زمانی’نن من، یاشېمېزېن فرقینه باخمایاراق، ایکی جان یۏلداشې، ایکی آنا-بالا کیمی اۏلدوق، ایکیندی چاغلارې بیر گلیب اۏتوروب بیر إولریمیزه گئدردیک ، بیر گۆلۆب، بیر آغلاردېق، گۆنلریمیزی بیر-بیریمیز’له بؤلۆب گؤزَللَشدیرَردیک؛ بۏیلولوق چاغلارېمېن سۏن آیلارېنې آغېر کئچیرتدیڲیمدن دۏلایې، آتام إوینه گئتمک زۏروندا قالدېم، باشېم اؤزۆمه اۏغلوما قارېشدې، ایکینجی اۏغلوم دۆنیایا گؤز آچاندا إویمیزه قایېتدېم؛ بیر-ایکی هفته سۏنرا بیر گۆن قاپېمېز دؤڲۆلدۆ، اۏغلوم مندن قاباق قاپېنې آچېب دایادې دووارا؛
-آنا لئیلا خانېمدې.
دئییب قاچدې اۏتاغا.
لئیلا خانېم آشاغې قۏنشوموز ایدی، اوشاق قوجاغېمدا سسلهدیم،
-لئیلا خانېم بویور ایچهرییه.
باشېنې اوزالتدې کی:
-کؤرپهنی چېخارت إشیڲه.
-ایستهمَز، گل إوه، آجېغېم گلیر بوجۆر دبلردن.
لئیلا خانېم آستا-آستا گلدی، اؤپۆش گؤرۆشدن سۏنرا، اۏتوردو مۏبلون اۆستۆنده.
-بۏندان قاباق نئچه سئری گلیب قاپېزې دؤڲمۆشم آچان اۏلمویوب، دای إشیتدیم اۏشاغېن اۏلوب، دئدیم بیر نئچه گۆن گؤزلهییم آیاغا دوراسان، سۏنراسې هم گؤرۆشۆوه گلهرم، هم ده منده اۏلان أمانتینی سنه وئرهرم.
دئدیم:
-نه أمانتی سنده وارېمدې!!
دئدی:
-بیر ایکی سئری سنی خانېم زمانی’نن گؤرمۆشم بیلهسین هاردان تانېیېسان؟!
-هاردان تانېیاجاغام، یان آپارتماندا اۏتورور، إشیکده گؤرۆب یۏلداش اۏلموشام، آما چۏخداندې بیلهسیندن خبریم یۏخدو، بو سۏن آیلاردا، باشېم إله اؤزۆمه قارېشدې کی گئدیب بیلهسیندن خبر آلا بیلمهدیم، نئچه سئری ده اؤزۆنه، إولرینه زنگ آچدېم هئچ بیرینه جاواب وئرن اۏلمادې، سنین بیلهسیندن خبرین واردې؟
-یۏخ هاوالار سۏیوب، تبریزین شاختالارېندا ایتی ووراسان یوواسېندان چېخماز، منیم هاردان خبریم اۏلاجاق!.
بیربالېش گؤتۆرۆب قۏیدوم آیاقلارېمېن اۆستۆنه، اوشاغې قېچېما سالېب، باشلادېم ترپتمهڲه، بؤیۆک اۏغلومو سسلهدیم گلسین لئیلا خانېما قوللوق إلهسین، لئیلا خانېم آجېقلاندې:
-هر شئی میز اۆسته واردې نهمَنه گؤڲلۆم ایستهسه گؤتۆرهرم، اوشاغېنان ایشین اۏلماسېن؛ بیلیرسن بیر آی بوندان قاباق سیزین قاپېز دؤڲۆلۆردۆ، قاپېنې آچان کیمسه ده یۏخ ایدی، نهقدر دؤزدۆم کی قاپېنې دؤڲن چېخا گئده، گؤردۆم یۏخ چېخېب گئدن هئیینده دَڲیل، دؤزَنمهدیم چېخدېم گؤرَم قاپېنې کیم دؤڲۆر، گؤردۆم خانېم زمانی، شاشېب قالدېم یازېغېن رنگی ساپ-سارې اۏلموشدو، نَفَسی چېخمېردې، دئدیم خانېم زمانی بو نه حالدې؟! قاچدېم ألیندن یاپېشېب گتیردیم قاپېمېزا، نئینهدیم گلمهدی ایچهرییه اۏتوردو قاپې قاباغېندا، گئتدیم سودان-شَربَتدن گتیردیم آزجانا ایچدی، بیرآز نَفَسی یئرینه گلدی، دئدیم خانېم زمانی، سنین بوردا نه ایشین وار؟! بیزیم آپارتمانېن آسانسۏرو یۏخدو سن بو اۆرهڲیوی’نن نییه بیر بئله پیلله چېخېبسان، ألینده بیر آغزې باغلې بسته وار ایدی، دئدی:
-بونو گتیرمیشدیم قېزېما وئرَم، دئدیم باشېما بیر ایش گلر، گلیب بیلهسین گؤره بیلمهرَم، قاپېلارېنې دؤڲدۆم آچان اۏلمادې!
دئدیم:
-هن إلهبیل إوده یۏخدو، وئر منه گلنده وئرهرَم، سن بیر ده بورا بو اۆرهڲیوی’نن گلمه، ألیندهکی بستهنی وئردی منه، تاپشېردې سنه یئتیرم، سۏنرا چېخېب گئتدی.
بیر یئکه نایلۏن یئردن گؤتۆرۆب قۏیدو ماسانېن اۆستۆنه دئدی:
-بونون ایچندهدی.
سۏنرا باخدې اۆزۆمه؛
-خانېم زمانینی من چۏخدان تانېیارام ساکیت، دینمَز خانېمدې، چۏخ اۏننان-بوننان گل-گئت إلهمَز بوردا گؤرَنده چۏخ شاشېردېم، هئچ بیلیردین تبریزین بیلیوردوندا اینگیلیس دیلینین اوستادې’یدې؟
-دۏغروسو هئچ بیلمیردیم، بیزیم آرامېزداکې ایلگیده، نه من اۏندان بیر شئی سۏروشاردېم نه اۏ مندن، سئوسه’یدی بیر شئیی اؤزۆ دئیرَدی، سئومهسه’یدی دئمَزدی؛ من یاشایېشېندان هئچ بیر شئی سۏروشمازدېم.
-هن خانېم زمانی منیم دایېمگیلینَن بیر محلهده اۏلاردېلار، هر شئیینی بیلیرَم، خانېم زمانی تبریزین بؤیۆک عائلهلرینین بیریندن ایدی، آتاسې فرش تاجیری ایدی، إولرینین بیردَنه قېزې اۏلدوغوندان دۏلایې، چۏخ عزیز ایمیش، آتاسې درس-دانیشگاه اۏخوتدورموش، سۏنرا اؤز دۏستونون اۏغلو، اۏنا وورولموش، اۏ دا آتاسې’یلا تبریزین فرش بازارېندا اۏلارمېش، بو اۏغلانېن سئومهسی اۏ زامانلار هامېنېن دیلینده داستان اۏلموشدو، اۏغلان سئوداسېنې نئچه ایللر اۆرهڲینده هامېدان گیزلین ساخلېیېب هئچ کیمه بیلدیرمهمیشدی، دئمه قۏرخورموش قېزېن ساوادې چۏخ اۏلدوغونا گؤره بونو قبول إلهمهیه، سۏنرا قېزېن إلچیلرینی گؤرنده دؤزَنمهمیش، قېزې ایستهمهڲه گئتمیشلر، قېزېن آتاسې دئمیش کی من قېزېمې إله بیریسینه وئرهرَم کی اؤزۆ ده ایستهیه، قېزېم اؤزۆ سئچمهلی دیر؛ سن دئمه بو قېز دا ایللر بۏیو بو اۏغلانېن عئشقیندن سارالېب سۏلورموش، ایکیسی هرشئیدن خبرسیز اوزاقدان عاشېق اۏلوب بیر-بیرینی سئومیشدیلر، قېز دا کی آللاهېندان قبول إتمیش، بو دۆنیادا نهقَدَر سئونلر بیر-بیرینه چاتماسالار بونلاردا بئله اۏلمایېب، هامې حَسرت ایله بونلارا، یاشایېشلارېنا باخارمېش، دؤرد دَنه دالبادال اۏغلانلارې اۏلموش، اۏنلار دا بیری-بیریندن لیاقَتلی اۏلموشدولار؛ آما یازېغېن آخېرې پیس گتیرمیش، أری’یله اۏغلو تصادۆف إلهیَندن سۏنرا، داها خانېم زمانی بیر تۆرلۆ بو یاشاما قایېتمادې، اۆرَک خستهلیڲی گتیریب، اۏغلانلارې هامېسې دۏکتۏر اۏلسالار بئله آنالارېنېن اۆرهڲینی درمان إلهیَنمهدیلر، خانېم زمانی أری’نن اۏغلونون تصادۆفۆندن سۏنرا اؤز إولرینده قالانمایېب، نهقَدَر ایکیمین مئتیرلیک إوی گئنیش اۏلسا دا بیرتۆرلۆ اۏرا سېغا بیلمهدی، بؤیۆک اۏغلو ایستهدی کی گلیب آتا إولرینده یاشایا، خانېم زمانی قبول إلهمهییب دئدی کی “سن راضې اۏلسان دا، من راضې دَڲیلم گلینیمین اۆرهڲینده بیر ذره مندن اینجیک اۏلسون”، خانېم زمانی گیلین إولرینده بیر ایشلهینلری وار ایدی إودن چېخاندا وار یۏخونو اۏنا باغېشلایېب، یالنېز بیر ماشېنې قالمېشدې، اۏنو دا سۏنرا اۏ قادېنېن اۏغلونا وئردی، إودن بیر دفعهلیک چېخېب گلیب بورانې اؤز أمَکلیلیک حوقوقوینان کیرایه إلهییب، إله اؤز پولوینان دا یاشایېر…
لئیلا خانېم، خانېم زمانیدن، اۏغلانلارېندان، گلینیندن، هامېدان منه دانېشدې، چېخېب گئدنده، کیچیک اۏغلوم قېچېمدا یوخلامېشدې، بؤیۆک اۏغلوم تۏرپاق داشېیان ماشېنېنې سۆره-سۆره، إوده اۏیان-بویانا گئدیردی منسه سادهجه گؤزلریم، فیکریم خانېم زمانینین یۏللادېغې بستهده قالمېشدې…
کیچیک اۏغلوم یوخودان دورماسېن دئیه یاواشجانا آیاقلارېمېن اۆستۆندن یئره سالدېم، دوردوم آیاغا، کئییمیش آیاقلارېمې یئره باساندا سانکې مینلرجه ایڲنهنی بیر آندا آیاقلارېمېن آلتېنا باتېرېردېن، آخسایا-آخسایا ماسایا سارې گئدیب بستهنی گؤتۆرۆب یئره قۏیدوم، اؤزۆم ده قېچلارېمې اوزالدېب بلکه کئیی گئتسین دئیه باشلادېم ترپتمهڲه، اۏغلوم بستهنی گؤرجک گلیب یانېمدا اۏتوردو، بستهنی نایلۏندان چېخاردېب سلیقه’یله باغلانمېش کاغاذېنې سایمازدان بیرلیکده جېرېب آچدېق، بیر بؤیۆک قوطو آیازا چېخدې، قوطونو آچدېم، ایچینده بیر سئری هر چئشیددن اۏلان اوشاق پالتارې، بونو یئنی دۏغولموش اوشاغېم اۆچۆن پای وئرمیشدی، اۏغلوم سئوینجک پالتارلارې قوطودان گؤتۆرۆب یئره تؤکدۆ، باشلادې اۏیناماغا، بیر آیرې باغلانمېش بستهنی آچدېم، اۏ دا بیرآز بؤیۆک کؤینک’له شالوار، بؤیۆک اۏغلوم اۆچۆن ایدی، بستهنین اۏیان بویانېنا باخدېم بۆکۆلمۆش بیر بالا بسته کاغاذلارېن ایچینده گؤزۆمه دڲدی، گؤتۆرۆب آچدېم، بیر آچار بیر ده کاغاذدا یازېلېب بۆکۆلمۆش بیر آدرئس وار ایدی، نه کاغاذدان نه آچاردان هئچ بیر شئی آنلایا بیلمهدیم، بیر دفعه ده هر شئیی تؤکۆب داغېتدېم، آما آرالارېندا آیرې بیر شئی گؤزۆمه دڲمهدی، دوروب هر شئیی یېغېشدېردېم، آدرئس’له آچارې هئچ کیمین ألی دَڲمهسین دئیه دۏلابلارېن بیرنده، اوشاقلېغېمدان قالان بیر بالا صاندېغېم وار ایدی، اۏنون ایچینه قۏیوب قېفېللادېم، ایچیم بیر-بیرینه قارېشمېشدې، باشېم گیجللهنیب اۆرهڲیم قالخېردې، بو آچار بو کاغاذ نه اۏلا بیلردی؟! خانېم زمانی بونو منه نییه یۏللامېشدې؟! چۏخ دۆشۆندۆم هر جۆر فیکیر زئینیمه گلدی، آما سۏنوندا بو سۏنوجا چاتدېم کی، سحرباشې بیلهسینه زنگ إلهییب، شانس گتیریب تئلفۏنا جاواب وئرسه، بو آچارې نهاۆچۆن منه یۏللادېغېنې سۏروشوب بیلم…
ایکی گۆن سۏنرا اۏغلومون دۏکتۏر واختې اۏلدوغوندان دۏکتۏرا آپارمالې’یدېم، یاشام یۏلداشېم زنگ ووردو کی إوه آز قالېرام یئتیشم، دۆشۆن آشاغېیا بیرلیکده گئدَک؛ من اوشاقلارې حاضېرلایېب آشاغېیا دۆشدۆک، آپارتمانېن یانېندا بیر توت آغاجې وار ایدی گئدیب آلتېندا دوروب خییاباندا گئدیب-گلن ماشېنلارا گؤز تیکدیک، هَلَم یئتیشمهمیشدی، بو ایکی گۆن نهقَدَر خانېم زمانی گیله زنگ وورموشدوم نه إو تئلفۏنونا نه ده جیب تئلفۏنونا جاواب وئرن اۏلمامېشدې؛ أڲیلیب اۏردان خانېم زمانینین پنجرهلرینه سارې باخدېم، چېراقلارېنېن هامېسې یانېردې، سئویندیم صاباح گئدیب بیلهسینی گؤرمهلی’یدیم، یۏللادېغې بستهیه گؤره دانېشمالې’یدېم، باخدېم خییابانېن اۆست یانېنا، بیر کیشی ألینده ایکی مژمئیی بیزه یاخېنلاشېب یانېمېزدان کئچیب گئتدی، بؤیۆک اۏغلوم آغاجېن یانېندا دوروب کیشییه باخېردې؛ کیشی إلهبیل تلهسیردی، یانېمېزدان یئیین کئچدی، سۏنرا گئده-گئده دؤنۆب اۏغلوما باخېب منه سارې قایېتدې، گلدی ألیندهکی مژمئیینی منه سارې اوزالدېب دئدی:
-خانېم بویورون هم اوشاقلارا هم ده اؤزۆزه گؤتۆرۆن.
باخدېم، مژمئییلرین بیرینده خورما’یلا گیردهکان، بیرینده بالاجا-بالاجا بستهلرده دۆزۆلمۆش زَنجَفیل (تَرههی) حالواسې وار ایدی.
-باغېشلایېن نه اۆچۆن دیر.
گؤزلری کَدَرلندی:
-هئچ آنام بو یانداکې آپارتماندا اۏتوراردې، ایکی آی ایدی خستهلیڲی بَتَرلشمیشدی بوگۆن سحر خستهخانادا بیر دفعهلیک بو دۆنیایا گؤزۆنۆ یومدو.
بئله ساندېم کی ایچیمده بیر شئی قېرېلېب دۆشدۆ، اۆرهڲیم دؤڲۆنمهڲه باشلایېب جانېما اۆشۆتمه گیردی، بدنیمین تۆکلری بیز-بیز دوردو؛ کیشی اوزاقلاشدې، قوجاغېمدا اۏغلوم، ألیمده خورما، گؤزلریم’سه کیشینین هر آددېمېنېن دالېسې’یجا یۏل چکمهڲه باشلادې…


text:
ماشینین سیقنالییلا یوخودان آییلمیش کیمی، باخیشلاری قهقهه ایله اوزاقلاشان ماشینداکی گنجلرین آرخاسیندان آسیلی قالدی. تکیونلو خیاوانی آدلاییب، چوخدا بؤیوک اولمایان و دؤرد باش عائلهنین چؤرهک داغارجیغی حسابلانان اوفیسین آستاناسیندا دوردو. بیرنئچه کره کلیدی فیرلادی. قاپینی آچیب ایچری گیردی. همیشه «احتیاط ایگیدین یاراشیغیدیر» سؤزونه عمل ائدهر، احتیاطی الدن وئرمزدی. وعدهیه یاریم ساعات قالیردی هله. آنجاق او همیشهکی کیمی تئز گلمیشدی. تر-تمیز و سلیقهایله اوتولنمیش کوتونو آسقیدان آسدی. اوستولونو سهمانلادی. حقوق کیتابلارینی یئر به یئر ائلهدی. اونون حقوق اوزره تحصیلاتی اولماسادا، عالی تحصیللیلر دارا دوشنده یانینا گلیب، مصلحت آلاردیلار.
ساعات بئش رادهلری ایدی قاپی آچیلدی. ایچری گیرن – «سالام! یوبانمادیم کی؟» دئدی. «ایلیاس» -«یوخ! واختیندا گلیبسن. بویور ایلش!» جواب وئردی.
خوش- بئشدن سونرا «وقار» ماسانین سولونداکی اوستولدا یئرلشدی. اؤزونو راحات گؤسترمهیه چالیشسا دا اوز- گؤزوندن یورغونلوق و نیگارانلیق یاغیردی. یایین قورا پیشیرن ایستیسینه باخمایاراق ایچینی شپه وورموش – قیروو باغلامیش کیمی حس ائدیردی. یوماق کیمی قیوریلیب اوستولون تکینده بوزوشدو.
ایلیاس قوولوقداکی کاغاذلاری بیر- بیر واراقلاییب نظردن کئچیریردی. هردن چاتما قاشلاری بوزوشوب، سوموک دولو سیسقا صیفتینده او قدر ده ایری اولمایان گؤزلری کیچیلیردی. آرا سیرا باشینی دا بولاییب خیسین- خیسین آجی گولوش ده قونوردو اوزونه.
گؤزلویونو اینجه بورنونون زیروهسینه دایادی.گؤزلویون اوستوندن زهیملی- زهیملی باخاراق، قوولوقدان بیرکاغاذ گوستریب: – «نهدن … آخی نهدن؟!» سوروشدو. سانکی بیرقورشون ثقلتی، سیندان جینگیلتیسی وار ایدی بو «نهدن؟!» سورغوسوندا. وقارین روحونو ازیب، جمدهیینه ائنیردی بو آغیرلیق، بو جینگیلتی. او، ایلیاسین ایتی و اوزوجو باخیشلاریندان ساوونماق اوچون باشینی آشاغی تیکمیشدی، آمما یئنه ده او نئشتر باخیشی، اؤز اوزهرینده حس ائدیردی. اوندان قاچا بیلمیردی. – «بو دوسیانین هانسی وریندن توتورامسا بالیق کیمی الیمدن زویوشور دوشور.» دئدی ایلیاس. وقار اؤزونو مودافیعه ده ائده بیلمیردی؛ کؤکسونده بیر آغیرلیق حس ائدیردی.
بیر مشترینین ایچری گیرمهسی دوروما بیرآز یوموشاقلیق گتیردی. مشتری دردینی قورالاییب، شیکاتینی سؤیلهدی. مشترینین گلمهسی ایله بیر آز اؤزونو اله آلدی وقار. یازی اثناسیندا تزه گلن آدام دوداق آلتی میزیلدانا – میزیلدانا: – «الله بو دونیادا آدامی نه ساوادسیز نه ده آدامسیز ائلهمهسین» دئدی. ایلیاس گولومسهییب، زارافاتلا سوروشدو:
– نهدن عمیجان؟
مشتری، دریندن بیر آه چکیب فیسیلدایارکن، -«ساوادسیزین باشی بؤرکسیز قالیر قادان آلیم، آدامسیزین دا ایشی.» دئدی. ایلیاس -«ائلهدی عمیجان، ائلهدی» دئیهرک، «عریضهنی یازارام، انشالله صاباح گل آپار!» دئییب، مشترینی یولا سالدی.
داها گوندوزله گئجهنین دوداق -دوداغا گلن واختی ایدی. گونش یئنی بیر سحری باشلاماغا دینجلمک اوچون یوخویا گئدیردی. ایلیاس اوزونو وقارا توتوب دئدی:
– قوولوقداکیلاری بیر ده دریندن باخمالییام، آمما دوزگون قرار اوچون حادثهنی بوتون دئتاللاریلا، هئچ نهیی اونوتمادان بیرداهادا دئمهلیسن.
ایلیاس، سسینی دیشلری آراسیندا سیخاراق – «بوتون دئتاللاریلا» سؤزونو داهادا وورغولادی.
قاش قارالمیش، وعده اؤتموشدو. ایلیاس وقارلا ساغوللاشیب، اونونلا اوفیسین ائشییینه قدهر آیاقلاشدی، سونرا یئنیدن وعدهلشیب آیریلدیلار.
ایلیاس واختین کئچمهیینه باخمایاراق هله ده اوفیسی او باش بو باش آددیملاییردی. دوستونون نئجه ده دلیسوو، ایستی قانلی و چیلغینلیغینی یاخشی بیلیردی. حاقسیزلیغا دا نئجه امانسیز و عنادکار اولدوغونو دا اونوتمامیشدی….:
{ابتدایی صینیفی بیرکیلاسدا اوخویوردولار. شیدیرغی یاغیش یاغیردی. یوخاری صینیف اوشاقلاریندان بیری صینیف یولداشینی ایتهلهییب پالچیغا بولاشدیرمیشدی. وقار دا دؤزمهییب آغیز- بورنونو ازیشدیرمیشدی. آناسینی مدرسهیه چاغیریب، اونا اوشاغینین تربیهسیز اولدوغونو دا سؤیلهینده، او یئنه ده گناهسیزجاسینا زوراکیلیغا معروض قالدیغینی سؤیلهییب و اؤزونون حاقلی اولدوغونو دئمیشدی مدیره.}
ایلیاس بونلاری خاطیرلایارکن وقارین بئله بیر دولاشیق دورومدان نئجه قورتاراجاغینا یول آختاریردی. بیر آز دا اونونلا انصافسیزجاسینا داورانماسیندان پئشمانچیلیق حسی کئچیریردی؛ آنجاق دوستونون دا بوز کیمی ارییب یوخ اولماسینا دؤزه بیلمیردی.
***
گئجه یارینی اؤتموش، دان یئری یاواش –یاواش آغارماقدا ایدی؛ وقارین یوخوسو سانکی عرشه چکیلمیشدی. فیکیر خیال آردی آردینا بوتون وارلیغینی چولقامیشدی. گؤزلری اؤنونده گول یارپاغی کیمی سولان «آینور»ونو، جانیندان آرتیق سئودییی «نازلی»سینی و داها عادت ائتدییی «نورگول» ننهنین آغری سیزیلتیلارینی دوشونرکن، اؤزونو درین بیر قارانلیق قویویا دوشموش کیمی حس ائدیردی. دوستاق اولما احتیمالینا دا دوشوندوکده، بو قویو داهادا درینلشیر، داهادا قارانلیقلاشیر ظن ائدیردی. باشی آغیرلاشیب، گؤزلری سانجیر، کؤکسو سیخیلیر و سونو گؤرونمهین اضطراب اونو اؤز جایناغیندا سیخیب، سیخیب سیخیشدیریردی. بیردن اورهیینه اوشوتمه دوشدو؛ جانی قیزیشدی. اؤز- اؤزونه – «ایلاهی، اولمایا نورگولوم ده منیم کیمی آتاسیز بؤیویه، نازلیم آنام کیمی قاپیلار دوشگونو اولا؟!» سیزیلدادی. قههر بوغازیندا دویونلندی؛ نفهسی آغیرلاشدی؛ سیر-صیفتیندن قان قاچدی.
یان اوتاقدان آناسی نورگولون سیزیلتیلاری وقاری اؤزونه قایتاردی:
– نه اولوب آی ننه!؟
– آیاقلاریم زوق-زوق زوققولداییر بالا! سومویوم سانجیر؛ آز قالیر جانیم چیخسین. بیر یوللوق اؤلوب قوتارسئیدیم سیزده راحات اولاردیز، من ده»
– آی ننه سن آللاه ائله دئمه! آخی نه اولوب کی؟ صاباح درمانلاریوی آلارام توختارسان.
وقار آناسینا توختاقلیق وئریردیسه، آنجاق سحر آچیلاجاغیندا هانکی دویونلرینین آچیلماسینا هئچ اینانمیردی. گؤزلری اوتاغین تاوانینا تیکیلی قالمیشدی. نورگول ننهنین سیزیلتیلاری دا ائله آتاسیندان میراث قالمیش بو نملی، گون دوشمز بیر اوتاق بیر دهلیزلی ائوین تؤحفهسی ایدی. نورگول ننه گوزللییینی، جاوانلیغینی قورتوم –قورتوم اودوب، گاه وارلیلارین ائو- ائشیکلرینی تمیزلهمکله، گاه دا تارلالاردا تیرشته ووروب، پامبیق ییغماقلا چالیشمیشدی کی وقارا یئتیملییین نه اولدوغونو دادیزدیرماسین. اونو ائنلی کورک، دولو گؤدهلی، ایری گؤزلو بیر اوغلان بسلهمیشدی. آنجاق اورتا مکتبدن آرتیق اوخودا بیلمهمیشدی. اوندان سونراسی دا جانینداکی سیزیلتیلارلا، قیچینداکی زوققولتولارلا ال به یاخا اولموشدو.
وقار تحصیلینی بوراخیب، عائلهنی دولاندیرماق اوچون ایشلمهلی ایدی. بیر نئچه آی دؤیمهمیش قاپی قالمامیشدی. آنجاق ایش تاپا بیلمهمیشدی کی بیلمهمیشدی. آرا بیر تورپاق صاحیبلرینه سوچو گئدیر، اونلارین تارلا ایشلرینی گؤرور، محصوللارینی داشیما ایشلریله مشغول اولوردو. آنجاق دولانیشیغی یاخشی دولانمیر، نورگول ننهنین درمانلارینی دا یئرلی یئرینده آلماغا امکان تاپمیردی.
گونلر بیر- بیرینی قووها قوودا ایدی. آیلارین، ایللرین نئجه اؤتدویونو بئله دویموردو. تاپیلان هر بیر ال ایشینه و فعلهلییه یوخ دئمیر، یالنیز عائلهسینین معاشینی تامین ائتمهیه فیکیرلشیردی. گاه ایش اولور، گاه دا بئکار قالیردی، آنجاق بیر تهر کئچینیردی. بیرده گؤزونو آچیب گؤردوکی یاتاغیندا «نازلی»سی، قوجاغیندا ایسه «آینور»و دا وار هله. حال بوکی عائله بودجهسینده اوچونجویه یئر یوخ ایدی. اؤتن هر دقیقه ساحیله چیرپینان دالغا کیمی شاپالاق اولوب، اوزونه چیرپیلیردی. حیات داهادا آغیرلاشیر، اؤدهنیشلر گلیری اوستهلهییردی. نورگول ننهنین ده دورومو گونو-گوندن آغیرلاشیردی.
نهایت، ابتدایی صینیفده بیرگه اوخودوقلاری بیر دوستون آتاسینین سیفاریشی ایله اؤزل شیرکتلرین بیرینده مشغول اولماق اوچون همن شیرکته یوللاندی. شیرکتین حیطینه گیردی. ایشچیلردن رئیسین اوتاغینی سوروشدو. آز قالا اورهیی آغزیندان چیخاجاقدی. بوتون وجودونو هیجان و اضطراب بوروموشدو. قاپینی دؤیوب ایچری گیردی. سالام وئریب، دیک دایاندی. اوستول ایچینده هللهنن اورتا یاشلی، بوغو بورما، قیرمیزی یاناقلی و داز بیر کیشی قاشینی دویونلهییب -«نه ایشین وار؟» دئدی. وقار تانیشینین سیفاریشینی، ائلهجهده گلیشینین سببینی آنلاتدی؛ دورومونو ایضاح ائدیب، اونون یانیندان الی بوش قاییتماماسینی خواهش ائتدی. رئیس، وقاری باشدان آیاغا سوزوب، دوداقلارینی بوزوب، قاشلارینی دویونلهدی. ماسایا دیرسکلهنیب: -«والله ایش مسئلهسی بیر آز موشگولدو.» دئدی. یئنیدن اوستولا دایانیب، بارماقلارینی باماقلارینا ایچ ائلهدیکده: -«البتده حاجآغا سیفاریش ائلهییبسه …» دوداغینی بوزوب، قاشینی دویونلهییب، -«داها نئیلهمک اولار؟!» دئدی.
سون کلمهنی دئیینجک وقار آزی اون دفعه اؤلوب دیریلدی. روحو بدنیندن چیخدی. آنجاق سونوجدا -«داها نئیلهمک اولار؟!» سؤزو اونو گؤیلره قانادلاندیردی. بونا باخمایاراق اؤزونو آغیر و تمکینلی آپارماغا دا چالیشیردی. سونرا رئیس وئرهجهیی معاشی و وقارین گؤرهجهیی ایش حاقیندا دانیشدی. آنجاق بونلار وقار اوچون هئچ بیر اؤنم داشیمیردی. -«اؤزون بیلرسن رئییس. نئجه مصلحتدیر ائله ده اولسون.»، دئییب، راضیلیغینی بیلدیردی. اصلینده باشقا یولو دا یوخ ایدی .ایشه باشلاماق ایچون بیرسیرا کاغاذی هئچ اوخومادان، و بیر آغ ورقهیه هئچ -«بو کی آغ کاغیذدیر؟» دئمهدن، قول چکدی. اؤز- اؤزونه -«تکی، ایش اولسون. بونلار اؤنملی دئییل. رئییسه ده کی تاپشیریبلار…»، میزیلدادی.
***
وقار قاباقجادان پیلانلاشدیغی کیمی ایلیاسلا بیرلیکده نظمییه مامورلارینین عدلیه طرفیندن گتیردییی چاغیریش ورقهسیله برابر محکمهیه گئتدی. حاکیم ورقهیه و قوولوقداکیلارا نظر سالیب، وقاردان حادیثهنی اولدوغو کیمی دانیشماغینی ایستهدی. وقار اوستولدا بیر آز اؤزونو دبردیب، سانکی هوجوما کئچهجک کیمی یئرینی برکیتدی…
{….. قیشین اوغلان چاغی ایدی. گون ایشیلداسا دا سازاغ کسیب تؤکوردو آدامی. شیرکتین خیدمتچیسی «مشه شوکور» تئلفونا چاغیردی. دستهیین او طرفیندن نازلینین آغلار سسینی دویدوم. درحال ائوه گئتدیم. آنامی هوشدان گئتمیش کیمی گؤردوم. جانینداکی آغریلار – سیزیلتیلار آیاقدان سالمیشدی آروادی. بیر نئچه آی دا داوا- درمان یئمیردی. دوغروسو پولومون اولمادیغیندان داوا- درمانینی آلا بیلمیردیم. بیر نئچه آی ایدی کی رئییس معاشلاریمیزی وئرمیردی….}
ووقار هر بیر کلمه نی دئدیکده سسینده خیریلتی، گؤزونده یاش حالقالانیردی. اودقونوب کؤکس اؤتوروردو.
{…. جئبیم بوش ایدی. داوا- درمان ائله بیل بیر ایت اولوب بئینیمده مدام هوروردو. داها دؤزوموم قوتارمیشدی. حیاتدان دویموشدوم. درحال شیرکته قاییتدیم. رئییسین اوتاغینا گئتدیم و معاشیمین هئچ اولماسا بیر قیسمینی وئرمهیی اوندان خواهیش ائتدیم. رئیس بورما بوغلارینی ائشهلهییب دیک گؤزومه زیللندی. -«اوغول، بیلیرسن کی دولت بیزه پول وئرسه، بیز ده ….»، سؤزونو تماملاماغا قویمادیم. یالوارماغا یاخارماغا باشلادیم. التماس ائلهدیم….}
بونلاری دئدیکجه وقارین هیجانی قالخیر، دیل- دوداغی داهادا اسمهجهیه دوشوردو. قههر بوغازیندا دویونلنمیشدی.
{… نه قدهر یالواردیم یاخاردیم قولاق آسمادی. اؤزومدن چیخمیشدیم. بئینیم ایشدن دوشموشدو. قیشغیردیم: «بیلیرسن آنام اؤلور ااای، اؤلور. اونو حکیمه آپارمالییام.» بیردن رئییسین اوزو دؤندو. ائله بیل قیرمیزی یاناقلارینا قان سیچرادی. او دا چیغیردی: «نئینیم اؤلور. جره اؤلسون جهننمه اؤلسون…..» داها گؤزومو قان توتموشدو. یاخاسیندان یاپیشدیم. نه ائدهجهییمی بیلمیردیم. یئره سریلدییینی گؤردوم، بیرده باشینین دالیندان قان آخماسینی. در حال، اوست- باشیمی توپارلاییب اوتاغی ترک ائتدیم. آستانادا مشه شوکورو گؤردوم. بیرگؤزوم دالدا بیر گؤزوم قاباقدا دارکوچهلردن ائوه گلدیم….}
حاکیم الیله دایان! اشارهسی وئردی؛ سونرا قوولوقدان بیر ورقه چیخاریب، وقارا گؤستردی. -«سن کی بوتون حوقوقلارینی آرتیقلاماسیلا آلمیسان! قول دا چکمیسن»، دئدی. وقارین باشینا سانکی قاینار سو تؤکولدو. دیلی توتولدو. -«یانی نمنه؟!» دئمهیه بئله، امکان تاپمادی. او آغ ورقهنین امضالادیغی گون یادینا دوشدو. باشینا نه اویون گلدییینی باشا دوشوردو. یولداشی ایلیاسین اوزونه باخا بیلمیردی. اونون دا بوتون جهدلرینی پوچا چیخارمیشدی. داها ایش ایشدن کئچمیشدی. مونصیفلر هیئتی قرار اوچون مشورت اوتاغینا کئچمیشدیلر ….
***
نازلی، وقارین هؤنکورتویله یوخ! …یوخ! من آلمامیشام…! من آلمامیشام…! چیغیرتیسینا یوخودان آییلدی. وقاری تؤشویه –تؤشویه قان- تر ایچینده گؤردو. وقار اللری ساچلاریندا دریندن کؤکس اؤتوردو. نازلینین قورخولو معصوم باخیشلارینی سئزدی. اللرینی اوزونه سورتدو. سونرا اللرینی گؤیه آچیب، -«خودایا مین شوکور!» دئدی. بیر داها ایلیاسلا صاباحکی وعدهسینه فیکیرلشدی. او صاباح ایلیاسا مسئلهنین نه اولدوغونو بوتون دئتاللاری ایله آنلاتمالی ایدی…
سون
خرداد ۱۴۰۰
ماشینین سیقنالییلا یوخودان آییلمیش کیمی، باخیشلاری قهقهه ایله اوزاقلاشان ماشینداکی گنجلرین آرخاسیندان آسیلی قالدی. تکیونلو خیاوانی آدلاییب، چوخدا بؤیوک اولمایان و دؤرد باش عائلهنین چؤرهک داغارجیغی حسابلانان اوفیسین آستاناسیندا دوردو. بیرنئچه کره کلیدی فیرلادی. قاپینی آچیب ایچری گیردی. همیشه «احتیاط ایگیدین یاراشیغیدیر» سؤزونه عمل ائدهر، احتیاطی الدن وئرمزدی. وعدهیه یاریم ساعات قالیردی هله. آنجاق او همیشهکی کیمی تئز گلمیشدی. تر-تمیز و سلیقهایله اوتولنمیش کوتونو آسقیدان آسدی. اوستولونو سهمانلادی. حقوق کیتابلارینی یئر به یئر ائلهدی. اونون حقوق اوزره تحصیلاتی اولماسادا، عالی تحصیللیلر دارا دوشنده یانینا گلیب، مصلحت آلاردیلار.
یک پاسخ
-
سوچسوز سوچلو داها دوغما تورکجه…


text:
`سرگئی لاوروو` نتیجهلر
خبرلر [188]
- روسیا آکتیور جیم کررییه تحریم تطبیق ائتدی
- آمریکا و روسیا استخبارات تشکیلاتی باشقانلاری تورکیهده گؤروشدو
- لاوروو:" امریکا و ناتو آسیا-ساکیت اقیانوس بولگه سینده نظارتی اله کئچیرمک ایستییر"
- چاووش اوغلو ایله لاوروو آراسیندا تلفون دانیشیغی باش توتوب
- چاووش اوغلو روسیالی، ایران-لی و پاناما-لی همکارلاری ایله گوروشوب
- حولوصی آکار و سرگئی شویگو اوکرایناداکی وضعیتی موذاکیره ائدیب
- سرگئی شویگو بیر سیرا اؤلکهنین ساوونما ناظیرلری ایله گوروشوب
- بایراموو، لاوروو و میرزویان آستانادا گؤروشدو
- لاوروو: باتی، اوکراینادا دینج اهالینین اؤلوموندن مسئولدور
- لاوروو: ناتونون فعالیتلریندن جدی شکیلده قایغیلیییق
- علییئو لاوروو قبول ائتدی
- رئیسی-لاوروو گؤروشمهسیندن آیرینتیلار
- حلوصی آکار روسیالی همکاری ایله تلفوندا دانیشیب
- لاوروو تورکیهیه گلدی
- لاوروو تورکیهیه گلهجک
- پوتین، اسرائیلدن عذر ایستهدی
- چاووشاوغلو، لاوروو ایله تلفندا دانیشدی
- لاوروو: 'عملیات'ین بیر سونراکی مرحلهسی باشلادی
- لاوروو: "اوکراینا فرقلی سازیش لاییحهسی تقدیم ائتدی"
- آکار، شویگو ایله تلفندا دانیشدی


text:
۱۹۴۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۴۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۷ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: ایتالیا موتفیقلره تسلیم اولدو.
- ۶ نوْوامبر - ایکینجی دۆنیا ساواشی سۆررکن روسیه کیئف شهرینی آلماندان گئری آلدی. آلمان گئری چکیلرکن شهرین بیر چوْخ تاریخی بیناسینی ییخمیشدی.
- ۶ مارس - اروین رومل٬ نازی آلمان آفریقا قوْلاوْردوسو باشچیلیغی وظیفهسینی بۇراخدی.
- ۴ ژانویه - آمریکا ژورنالی «تایم» ایستالینی ۱۹۴۲-جی ایلین آدامی اعلان ائتدی.
- ۳ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: ایتالیا تسلیم اوْلموشدور.
- ۲۹ سپتامبر - توکیو محکمهسی شوروی کشفیاتچیسی ریچارد زورگه حاقیندا اؤلوم حؤکمو چیخارتدی.
- ۲۸ نوْوامبر - شوروی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و بؤیوک بریتانیا دؤولت باشچیلارینین تهران کوْنفرانسی باشلامیشدیر.
- ۲۴ دسامبر - شوروی قوْشونلاری اوکرایندا آلمان-فاشیست قوْشونلارینا قارشی عکس حملهیه کئچمیشدیر.
- ۲۳ آقوست - ایکینجی دونيا موحاریبهسی: خارکوو شهری آزاد ائدیلمیشدیر.
- ۲۲ نوْوامبر - رۇزوئلت، چئرچیل و چان کاي شی قاهیرهده ژاپونا قارشی هۆجوم نقشهسینه راضیلاشیرلار.
- ۲۲ نوْوامبر - لوبنان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۲۲ مارس - آمریکا ایله تۆرکیه آراسیندا قارشیلیقلی رادیو یایین سرویسی آچیلدی.
- ۲۰ نوْوامبر - ایستانبول تکنولوژی بیلیمیوردو آچیلمیشدیر.
- ۱۸ ژانویه - شوروی لنینقراد مۆحاصیرهسینین قیریلدیغینی آچیقلادی.
0
- ۱۴ ژانویه - ژاپون اوْردوسو کئ عملیاتینا باشلايیب.
- ۱۱ ژانویه - قیزیل اوْردو٬ ایستالینقراد مۆحاصیرهسینی قیردی.
- ۱۰ سپتامبر - ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: آلمان اوردوسو رومو اله کئچیرمیشدیر.


text:
کابل، 5-میزان، باختر
صنعت و کانلر اوتاقی نینگ رئیس و اعضلری، مالیه وزیرلیگی نینگ عایدات و گمرکلر بوییچه معینی، ملا محمد ناصر آخوند بیلن اوچره شوویده، ایستک و تکلیف لرینی پایلشدیلر.
باختر آژانسی نینگ گزارشیگه کوره، مالیه وزیرلیگی بیر خبرنامه ترقه تیب ایتیشیچه، اوشبو اوچره شووده صنعت و کانلر اویی نینگ مسووللری مالیه وزیرلیگی رهبریتی نینگ ایشلری و ممملکت بوییچه صنعت کارلر و تشبثکارلرنینگ، قوللب-قوتلشی دن منتدارچیلیک بیلدیردی.
شونینگدیک افغانستان صنعت و کانلر اوتاقی نینگ رئیسی، شیرباز “کمین زاده” و بو اوتاق نینگ قطار اعضالری ایستک و تکلیف لرینی، شرکتلری نینگ بیش ییللیک عایداتی باره سیده تیکیریش لرینی شریک قیلیب، توجه قیلیشلرینی سوره دی.
شوندهی بیر حالده، مالیه وزیرلیگی نینگ عایدات و گمرکلر بوییچه معینی؛ اوشبو وزیرلیک سابق اداره زمانیدن قالگن قیینچیلیکلرگه ییتیشیش گه قادر ایکنلیگنی بیلن قیلدی.
علاوه قیلدی: مملکت صنعتینی یوکسلتیریش و رواجلنتیریش مقصدلریمیزدن بیری دیر.
شونینگدیک مالیه وزیرلیگی نینگ عایدات و گمرکلر بوییچه معینی، عایدات عمومی ریاستی مسووللریگه، امکانی بولسه، ساحه اساسی ییچیم تاپیشنی بویوردی.


text:
ایرانده خوفسیزلیک کوچلری اوق اوزدی؛ ییگیرمه یاشلی بیر عیال کیشی حیاتی نی یوقاتدی
اوشبو مطلب نی مخالف لر گه عاید ایران وایر خبر سایتی بیلدیردی
ایرانده مهسا امینی نینگ, "حجاب قاعده لری گه رعایت قیلمه گن لیگی" سببلی قولگه آلینیشی آرتیدن اولگن لیگی باعث باشله گن ناراضی چیلیک نمایش لری دوام ایترایکن, کرج ده, خوفسیزلیک کوچ لری نینگ اوق اوزیشی عاقبتیده حدیث نجفی ناملی عیال کیشی حیاتی نی یوقاتدی.
مخالف لر گه عاید ایران وایر خبر سایتی نینگ بیرگن خبریده, 21- سپتامبر کونی ناراضی چیلیک نمایش لری جریانیده کرج تومنی ده خوفسیزلیک کوچ لری نینگ اوق اوزیشی عاقبتیده یره لنگن 20 یاشلی حدیث نجفی نینگ, کسلخانه ده حیاتی نی یوقاتگن لیگی بیلدیریلدی.
اجتماعی ترماق آرقه لی ترقه تیلگن خبر لر گه کوره, سینگلی سی, حدیث نجفی نینگ اولگن لیگی نی تائید ایتدی.
ایران پایتختی تهران ده اخلاق پولیسی تامانیدن قولگه آلینیشی آرتیدن کسل بولگن لیگی اوچون کسلخانه گه انتقال ایتتیریلگن 22 یاشلی عیال مهسا امینی نینگ 16- سپتامبر کونی حیاتی نی یوقاتیشی آرتیدن ایران ده ناراضی چیلیک نمایش لری باشلب کیتدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
بیرقطار اروپا اولکه سی ایران نینگ اتوم پروگرامینی کینگه یتیریش قرارینی قاره له دی
موضوع بوییچه انگلستان، فرانسه و آلمان تامانیدن مشترک بیانات بیریلدی
ایران تشقی ایشلر وزیرلیگی انگلستان نینگ بویوک ایلچیسینی چقیریب آگاهلنتیردی
ایران نینگ لندن بویوک ایلچیلیگی بناسیگه قره ته قول اوریلگن هجوم اوچون چقیریلگن


text:
مرتضیقلی ظفر اردبیلی
ظفر تخلص ائدن، مرتضی قلی متولی اردبیلی (11 یوزایل) آذربایجانلی شاعیر.
یاشاییش[دَییشدیر]
مرتضی قلی متولی اردبیلی بیرینجی شاه عباس زامانی، اردبیل شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر و هیجری 1035 ایلینه تخته جلوس ائدن شاه صفی دؤورونده ائشیك آقاسی باشی مقامینا یئتیشمیشدیر. بیر زاماندا كرمان ولایتی والیسی اولموش و قوروجو باشیلیق روتبهسینهده یئتیشمیشدیر. او، بوتون صفوی حاكیملری كیمی، همده علم و عرفان اهلی ایدی. اؤزونون دئدیگی كیمی یوز مینلرجه فارسجا بئیت احتوا ائدن دیوان یاراتمیشدیر، فارس دیلینده مرتضی و مرتضیقلی تخلص ائتمیشدیر. اؤز خطی ایله استنساخ ائتدیگی توركجه دیوانینین مقدمهسیندن آنلاشیلیر كی ایللر بویو اردبیل شهرینده متولی و وزیر سیمتی ایله یاشامیش.[۱]
دوغومو[دَییشدیر]
نصرآبادیدن آلدیغیمیز بیلگییه گؤره، مرتضی قلیخان متولی اردبیلی، بیرینجی شاه عباس زامانی، دونیایا گؤز آچمیشدیر. اونون دوغوم تاریخینی تخمینی اولاراق معینلشدیرهجهییک. هر حالدا دئیه بیلهریک کی اون بیرینجی عصرین ایلک ایللرینده دوغولماسی تخمین ائدیلیر.
ائشیک آقاسی باشی[دَییشدیر]
یئنه آلدیغیمیز بیلگیلره گؤره، او شاه صفی (1038- 1052 هـ./ 1629- 1642 م.) زامانیندا ائشیک آقاسی باشی مقامینا یئتیشمیشدیر. نصر آبادینین وئردیگی بیلگییه گؤره، اونون بۇ مقاما چاتماغینین بیر سببی، «ایرهوان» ساواشیندا گؤستردیگی ایگیدلیک ایدی. شاه صفی 1021 هـ. ایلینده دونیایا گلمیشدیر. اونون اصل آدی «سام میرزا» و بیرینجی شاه عباسین اوْغلو ایدی. 1038 هـ. ایلینده شاهلیق تختینه جلوس ائتدیکدن سوْنرا آدینی «شاه صفی» ائتمیشدیر.[۲]
قوروجو باشی[دَییشدیر]
نصرآبادی دئییر کی ایکینجی شاه عباس (1052- 1077 هـ. / 1642- 1666 م.) دؤورونده «جانی بیگ» اؤلدوکدن سوْنرا، شاه عباس اونو «قوروجو باشی» مقامینا یوکسلتدی. ایکینجی شاه عباس، شاه صفینین اوْغلو ایدی، 1042 هـ. ایلینده دونیایا گلمیش و آتاسی اؤلدوکدن سوْنرا 1052 هـ. ده شاهلیق مقامینا یئتیشمیشدیر.
قزوین ساواشی[دَییشدیر]
نصرآبادینین دئدیگینه گؤره، باش وئرهن قزوین ساواشیندا، گویا دوشمنلر مرتضی قلی خان ظفره یئرسیز حرکتلر انتساب ائتمیشلر. بونا گؤرهده ایشیندن عزل ائدیلمیشدیر و بیر زامان انزوادا یاشامیشدیر. ظفر اؤزونو وورولان افترادان مبرّا ائدهرک، بیر ترکیب بند مسبّع یازمیشدیر. اورادا دئییر:
بنم، کی جوملهی عشاق آرا بوگون علمم،
مقیم درگه سولطان صفییِّ پُر کرمم.
اگرچه مفلسم اما فقیرِ محترمم،
یولوندا وئرمگه جان، دئمه کیمسهدن کی کمم.
الیمده یوخ ایسه جان نقدی ایله محتشمم،
گؤزوم یاشی تؤکولن یئرده دور و مرجاندیر،
فقیر هدیهسی سولطانا تحفه جاندیر.
اردبیل والیلیگی[دَییشدیر]
صفوی شاهلاری، اردبیل، مشهد و قم شهرلرینده «وقفی» مولکلره متولی تعیین ائدیردیلر. متولی، اصلینده «مباشر» ساییلیردی و اونلارین «حق التّولیه»لری موقوفه گلیرینین یوزده اونو ایدی.
ظفر، انزوا دؤورانینی کئچیردیکدن سوْنرا، ایکینجی شاه عباس امری ایله اردبیل ولایتینه «متولی» اولاراق، تعیین ائدیلمیشدیر.
دیوانینین مقدمهسینده افتخار ائدیر کی «فضولی»نین کربلادا امام حسین (ع) ین توربهسینین جواریندا قالدیغی کیمی، او دا اردبیلده شیخ صفی الدینین توربهسی جواریندا قالمیشدیر.
ظفر گنجلیک و اورتا یاشلاریندا مۆختلیف یئرلرده حؤکومت ائتمیش و یاشلاندیقدان سوْنرا، اردبیلده عرفان دونیاسینا قدم قویموشدور. دیوانینین بیر چوْخ یئرینده بۇ مسألهیه اشارهلر تاپماق اولار:
حؤکومت ائیلهدیم چوخ، بۇ جهان مولکوندن اوساندیم،
بنا کونج قناعت منزلین دار ائیلهمه یارب.
و یا:
جهاندا چوْخ حؤکومت ائیلهدیم، گؤردوم وفاسی یوخ،
چکیلدیم کونجه، لوطفون کسمهگیل تا منتها، یارب!
اؤلومو[دَییشدیر]
ظفر، تورکجه دیوانینی ترتیب ائدهنده 74 یاشیندا ایدی:
یئتیشدی عؤمر یئتمیش دؤرده، گلدی موسم پیری،
جهاندا گؤرمهدیم هئچ کیمسهدن بوی وفا، یارب!
او، ایکینجی شاه عباسدان سوْنرادا یاشامیشدیر. اؤزو حاضیر کی الیازمانین استنساخینی، اؤز خطی ایله 1080 هـ. ایلی رمضان آییندا قورتارماسینا اشاره ائدهرک دئییر:
رمضان آییندا بۇ نوسخه سرانجام اولدو،
الف و فا گئچمیش ایدی هجریدن اتمام اولدو.
بئلهلیکله حدس وورماق اولار کی او ایکینجی شاه عباسین اؤلوموندن (1078 هـ. ) بیر نئچه ایل سوْنرادا یاشامیشدیر و بۇ ایللری انزوادا و عورفان دونیاسینا مئیل ائدهرک اردبیلده باشا وئرمیشدیر. بئلهلیکله حدس وورماق اولار کی ظفر تخلص ائدهن مرتضی قلی خان متولی اردبیلی هیجری 11- نجی یوز ایللیگین بیرینجی اون ایللیگینده یعنی 1000- 1010 ایللری آراسیندا دونیایا گلمیش و چوْخ احتمال کی سگگیزینجی اون ایللیک، یعنی (1070- 1080) ایللری آراسیندا اردبیلده وفات ائتمیشدیر.[۳]
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
اونون تورکجه دیوانینی نشر ائدن دکتر حسین محمدزاده صدیق یارادیجیلیغی حاقّیندا دئییر:
«ظفر، تورکجه دیوانینی، شعر شیوهسینی اساس توتاراق فضولییه بنزهتمیشدیر. اوندان تبعیت ائدهن بیر شاگیرد کیمی، هم دیلده و همده مضموندا فضولیانه حرکت ائتمیشدیر. فضولینین بیر چوخ غزللریندن استقبال ائتمیش و اونلارا نظیرهلر یازمیشدیر. میثال اۆچون:
اولمادیم دؤور فلکده بیر نفس آزارسیز،
جؤورونه قاتلانماق اولور، اولماق اولماز یارسیز. . .
و یا:
یار وصلیندن جدا، پامالِ دؤورانم هنوز،
یانارام عئشق اودونا، بیمار هیجرانم هنوز. . .
و یا:
کؤنلوم آچیلیر سرو خورامانینی گؤرکج،
خوشحال اولورام پوستهی خندانینی گؤرکج. . .
و یا:
یارب! مدام عنایتین ائت پیشوا بنا،
ذؤوق وصالین ائیلهگیلن آشنا بنا. . .
بو غزلده حتی تصورلر و تصویرلر فضولیانهدیر:
جان نقدینی فدا ره جانانا قیلمیشام،
کؤنلوم ائوینی عئشقیله ویرانه قیلمیشام. . .
و یا:
ای ظفر! دوتگیل قولاق بیر دم فضولی شعرینه،
اوندان اؤزگه هیچ شاعر شعر دئمز بو نمط. . .
و یا:
جانی جانان دیلهمیش لا دئمهدیم جان گئتدی،
لا دئمک کفر ایدی اول جانیله ایمان گئتدی.» [۴]
غزللریندن[دَییشدیر]
جان نقدینی فدا ره جانانا قیلمیشام
کؤنلوم ائوینی عئشقیله ویرانه قیلمیشام.
مجنوندان آرتی، شهرت عئشقم بۇ خلق آرا،
فرزانهام کی اؤزومو دیوانه قیلمیشام.
عئشق اودو دوشدو باشیما بیر شمع بزمدن،
اول شمع بزمه، جانیمی پروانه قیلمیشام.
معنیده بوتپرست اولور صورت ایستهین،
بن ترک صورت و بوت و بوتخانه قیلمیشمام.
فرهاد وئردی جان، ره عئشق مجازده،
بن خاطری مجاز ایله پئیکانه قیلمیشام.
تا دوشدو باشا نشئهيه جام شراب عئشق،
گؤز ساغرین بۇ نشئهیه پیمانه قیلمیشام.
اظهار ائتمه حال دلین خلقه، ای ظفر!
چون جومله عرض حالینی سولطانا قیلمیشام.[۵]
قایناقلار[دَییشدیر]
- یوخاریداکی یازیلاری دکتر حسین محمدزاده صدیق ین کیتابا یازدیغی اؤن سؤزدن نقل ائتدیک.


text:
قوزیی بوز دنیزینده هاوانین درجهسی نرمادان 20 درجه چوخدور
آمریکا تدقیقاتچیلاری قوزیی بوز دنیزینین بؤیوک حیسهسینده هاوانین درجه سی نرمال دیرلردن 20 درجه چوخ اولدوغونو بیلدیردیلر.
آمریکا تدقیقاتچیلاری قوزیی بوز دنیزینین بؤیوک حیسهسینده هاوانین درجه سی نرمال دیرلردن 20 درجه چوخ اولدوغونو بیلدیردیلر.
تدقیقاتچیلار بو وضعیتی قوزیی قطبونده کی بوز کوتلهسینین نازیک لشمهسی و جنوبدان گوجلو کولکلرله گلن ایستی هاوا ایله علاقه لندیریرلر.
دانمارک مئتولوژی انستیتو کئچن هفته 80 درجه شیمال ائنلیگینده حیاتا کئچیردیگی اؤلچمهلرینده هاوانین درجهسی نرمالدا منفی 25 درجه اولماسی لازیم اولارکن، منفی 5 درجه اولاراق معین اولوندو.
نروژ شیمال اونیورسیته سینین پروفسورو، اقلیم تدقیقاتچیسی گرت هوولسرود قطب لرده کی اقلیم دییشیکلیکلرینین علم آداملارینین اون گورولریندن داها بؤیوک میقیاسدا و سرعتله باش وئردیگینی بیلدیرهرک: "گؤرولمهسی واجیب اولان بیر شئی وار. او دا اتمسفره ایستیخانا قازلارینین بوراخیلماسینی دایاندیرماقدیر" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیهنین اتومبیلی ایستانبول هاوا لیمانیندا سرگیلهندی
"طبیعی کی ایچینه اوتوروب باخماق و تست سوروشو ائتمک لازیم. چوخ بگهندیم. آلماغی دوشونورهم"
اردوغان: تورکیه، یالان خبره ان چوخ معروض قالان اؤلکهلردن بیریدیر
"طرفسیز خبر وئرمه یئرینه تورکیه ایله حسابلاشماغی هدفلهیهن یاناشمالاردان ال چکیلمهسی لازیم اولدوغونو هر فورصتده و پلتفورمدا ایفاده ائدیریک"
ایکی آتاک هلیکوپتری داها فیلیپینه تحویل وئریلدی
فیلیپین حربی هاوا گوجلرینه ۶ هلیکوپتر تحویل وئرهجک اولان تورک هاواچیلیق صنایعی، اوچونجو و دؤردونجو هلیکوپترلری فیلیپینه گؤندردی


text:
تۆرکیه بوُسغونلاری حالاص ادیأر
دنگیزینگ اوُرتاسیندا قالان بوُسغونلاری تۆرکیأنینگ دنگیزیاقا گۆیچلری سوودان چیقاریار
یونان ینگ اژه دنگیزینده بوُسغونلار باراسیندا آلیپ باریان آدامزادا قارشی توتومینی بۆتین دۆنیأ گؤردی.
آمریکانینگ آسوشیتدپرس حابار سریشده سی، تۆرکیأنینگ دنگیزیاقا حوُوپسوزلیق گۆیچلری نینگ حالاص ادیش حرکتلرینه قاتناشدی.
آژانس یونان تاراپیندان اؤلۆمه ایتیکلهنن بوُسغونلارینگ غوصصالی یاشاییشینی صوراتا دۆشۆردی.
بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ بوُسغونلار کمیساریاسی بوُسغونلارینگ دنگیزده ایزینا قایتاریلماغی نینگ حالقارا قانونلارا قارشی بوُلماق بوُلاندیغینی بیلدیریدی.
شوُل کمیساریا یونان ینگ آلیپ باران ایشلری باراسیندا بارلاغ گچیریلمه گینی ایسلأپدی.
یونان بوُلسا اؤز ادن ایشلرینی قابول اتمه یأر و سرحتلرینی حالقارا قانونلارا لاییقلیقدا قوُرایاندیغینی اؤنگه سۆریأر.
موندان اوُزال یونان ینگ دنگیزیاقا گۆیچلری نینگ بوُسغونلارینگ گأمیلرینی و قاییقلارینی ایتیکلأپ ایزینا قوُویاندیغی حابار بریلیدی.
دنگیزینگ اوُرتاسیندا قالان بوُسغونلاری تۆرکیأنینگ دنگیزیاقا گۆیچلری سوودان چیقاریار.
دِگیشلی حابارلار
محمت زاهد سوُباجی: تۆرکیه دۆنیأدأکی دۆرلی گؤزیِتیملره یر ایهچیلیگینی ادیأر
ت. ر. ت نینگ باشلیغی، تۆرکیأنینگ حاص عادالاتلی بیر دۆنیأ اۆچین ایش آلیپ باریاندیغینا اۆنس چکدی
أردوُغان ادی راما-نی قابول اتدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان آلبانیانینگ باش وزیری ادی راما-نی قابول اتدی
فخرالدین آلتون: دۆنیأ تۆرکیأنی دورنوقلاشدیریجی گۆیچ حؤکمۆنده قابول ادیأر
آلتون "یوردومیز بیلن بیرلیکده بؤلگأمیزدن باشلاپ دۆنیأنینگ هر یرینه دموکراسی، اؤسۆش، پاراحاتچیلیق و آبادانچیلیق گتیرمه ک ایسله یأریس" دیدی


text:
اویان نیوزا اؤزل : ماراغا بیلیمیوردونون فجر آمفی تئاتریندا کئچیریلن شعر آخشامیندا، اؤیرنجیلر، اؤیرتمنلر، ماراغا اوحدی درنگینین عضولری و بیر نئچه بیناب شهریندن قوناق گلمیش شاعیرلر ایشتیراک ائتدیلر.
اویان نیوز-ون راپورونا گؤره، اردیبهشت آیینین ایکینجی گونو ماراغا بیلیمیوردونون آذربایجان تانیتیم اوجاغی طرفیندن کئچیریلن شئعر آخشامیندا “وطن” مؤوضوعلو تورکجه شعرلر اوخونولدو .
اوجاق ایشه باشلادیغیندان بری، پروقراملار بیلیمیوردون بیر چوخ اؤیرنجیلری طرفیندن یاخشی قارشیلانیب چوغ ساییلی اینسانلارین ایشتراکب ایله پروقراملار کئچیریلیر. بو ایل ده کئچن ایللر کیمی بیر چوخ اؤیرنجیلرین پروقراملار یاخشی قارشیلانمیشدیر. بئله کی، بیلیم یوردونون آمفی تئاتریندا اوتورماق اوچون یئرین اولمادیغینا گؤره، بیر چوخ اینسان آیاقاوسته پروقرامی ایزلهییردیلر.
ماراغا بیلیمیوردونون کولتورل ایشلری مسئولو “موسوی”نین چیخیشیندان سونرا اوجاغین مودورو “بهزاد ملکزاده” بیر نئچه قونونو و اوجاغین فعالیت چرچیوهلرینی آچیقلایارکن دئدی: بیز بیر نئچه اؤیرنجیییک، دیلیمیزین سئوگیسی و دولو داغارجیغینا دایاناراق کولتورل چالیشمالاریمیزلا آذربایجانیمیزا و اونون سورونلارینین چؤزولمهسینه سعی گؤستهرهرک بو درنکده بیر یئره توپلانمیشیق. آذربایجانیمیزین دیلی اولان تورکجهمیزین قورونماسی اساس بیلیریک! نییه کی تورک دیلیمیز اولمادیغیندا بیزیم کیملیگیمیز سووال آلتینا گئدیر .
سونرا اؤیرنجیلر و بیر نئچه اوحدی درنگیندن گلن قوناقلار شئعرلرینی ایفا ائتدیلر. شعرلر اؤیرنجی یوکسک آلقیشلامالارییلا قارشیلاندی.
ماراغا اوحدی درنگینین شاعیرلرینین تمثیلچیسی “رضا جودت”، اوجاغا گلن شئعرلرین سئچیلمه قوراللارینی آچیقلاییب و دئدی :شعرلرین دیلی ، سبکی و ژانرلارینین فرقلرینه باخمایاراق اوخونموش شئعرلرین بیر نئچهسینه دَیر وئریب، بیر سیرا باخیشلار و ایستکلرله بو شئعیرلر سیرالانمیشلار. یوخسا هئچ شئعری باشقاسیندان اوستون گؤره بیلمهریک.
بئلهلیکله داوود کارگر “آراز” آدلی شئعری ایله بیرینجی، امیر طاهری “گئجهلر” آدلی شئعرییله ایکینجی و حسین مردی “سنی آختاریرام ” آدلی شئعری ایله داورلر طرفیندن اوچونجو یئره لاییق گؤرولدو.
بو آرادا خانیم نعمتینین “ماهواره” آدلی طنز شئعرلری اؤیرنجیلرین بؤیوک آلقیشینا سبب اولدو. بو شئعر کئچیریلن شئعر آخشامینین آتموسفئرینه موثبت انرژی آرتیردی. پروقرامین سونوندا شاعیرلردن ده تقدیر اولوندو.


text:
گلمیشه م اوتاغینا اویادام سنی، قارا گیله، اویادام سنی. نه گؤزل خلق ائلیب یارادان سنی، قارا گیله، یارادان سنی. گؤتوروب من قاچیرام آرادان سنی، قارا…
سن منیم قلبیمده یاشایاجاقسان
سن گئتدین سنینله گئتدی بو سئوگی کؤک آتدی، قلبیمده بیتدی بو سئوگی سنینچون آچیلار یئنی بیر صاباح منیمله قالاجاق بو کدر بو آه اولسان دا…
بئله سئوه سئوه آیریلماق اولماز
«سئوه بیلمزسن» هله قلبیمیزده خاطره ایزی هله آیریلیقین نملیدیر گوزو هله کی سئویریک بیر بیریمیزی باشقا بیریسینی سئوه بیلمزسن گور نئچه نغمه نین بسته سی…
خوش بگذره
نمی دونم مریضیه یا احساس عزیزیه نمی دونم سادگیه یا این همون عاشقیه…