text:
بختیار واهابزاده یارادیجیلیغیندا آنا دیلیمیزین مؤوقئعیی
بختیار واهابزاده یارادیجیلیغیندا آنا دیلیمیزین مؤوقئعیی
شابیزاده ووصال علی اوغلو
سومقاییت دؤولت اونیوئرسیتئتی
کؤچورن: عباس ائلچین
دیل همیشه میلّی اؤزونو درک ائتمه باخیمیندان خالقین تاریخینده آپاریجی مؤوقئع توتموشدور. آذربایجان ادبی دیل تاریخینه غییابی سیاحت ائتسک و دؤورون آذربایجان دیلی ایله، موعاصیر آذربایجان دیلی آراسیندا اساسلی فرقلری موشاهیده ائده بیلریک. هله اوزاق کئچمیشدن بو گونه دیل موجاهیدلرینین مقصدیؤنلو امگی سایهسینده موعاصیر آذربایجان دیلی موکمّل سویییهیه چاتمیشدیر. دیل هم ده مخصوص اولدوغو خالقین اینتئللئکتوال سوییّهسینین بیلاواسیطه گؤستریجیسیدیر. آذربایجان خالقی دا دونیانین ان قدیم خالقلاریندان بیری اولدوغو اوچون، اؤزو قدر قدیم اولان دیل تئندئنسییاسینا مالیکدیر. بوتون دیللر کیمی آذربایجان دیلی ده ایکی ایستیقامتده یارانیب اینکیشاف ائتدیگی اوچون، بو دیلین تاریخینی ایکی نؤوعه آییرماق لازیمدیر.
1. آذربایجان شیفاهی ادبی دیل تاریخی.
2. آذربایجان یازیلی ادبی دیل تاریخی.
دیل شیفاهییه نیسبتن یازیلی فورمادا داها تئز اینکیشاف ائدیر. بونون سببی ایسه دیلدن-دیله کئچن سؤزون داها تئز-تئز دَییشیکلیکلیگه معروض قالدیغی حالدا، یازیلی دیلین یاشادیغی دؤورون اوسلوب خوصوصییتلرینی اؤزونده داها مؤحکم ساخلاماسیدیر. دونیانین هئچ بیر دیلی تامامیله اؤز سؤزلریندن عیبارت دئییلدیر. بو خاراکتئریزه آذربایجان دیلینه ده مخصوصدور. زامان-زامان موختلیف تاریخی-سیاسی سببلر، عئلم و تئخنیکانین اینکیشافی،ایقتیصادی-تیجارت علاقهلرینین مؤوجودلوغو دیله یئنی-یئنی سؤزلرین گلمهسینی قاچیلماز ائدیر. بو آلینمالار بیر چوخ حاللاردا دیلین میلّی اوریژیناللیغینی کورلاییر، اونو اؤز کؤکوندن اوزاقلاشدیریر. محض بو سببدن آنا دیلینین صافلیغینین قورونماسی پروبلئمی ج.محمدقولوزاده، قاسیم بَی ذاکیر و س. کیمی یازیچی و شاعیرلرین اثرلرینین اساس مؤوضوسونا چئوریلمیشدیر. اونلار اؤز اثرلرینده بو پروبلئمی اثرلرینین لئیتموتیوینه چئویرمیش و بو پروبلئمین قارشیسینی آلماق یوللارینی گؤسترمیشدیر. بو ادیبلریمیزدن بیری ده خالق شاعیری بختیار واهابزادهدیر. موعاصیر دؤورده بئله صنعتکارلار چوخ اولماسا دا، ب.واهابزادهنین بو ساحهدکی امگی دانیلمازدیر. شاعیرین بو قبیلدن اولان شئعیرلرینده آنا دیلینین صافلیغینین قورونماسی کیمی مسلهلر تبلیغ ائدیلیر. ائله بو جور شئعیرلرینه گؤره شاعیری "دیل موجاهیدی" ، "ادبییّاتیمیزین آنا دیلی شاعیری" آدلاندیرماق اولار.
موعاصیر آذربایجان ادبییّاتیندا ب.واهابزادهنین دیله، دیل تاریخینه، اونون صافلیغینا، قورونماسینا حصر ائتدیگی شئعیرلر نینکی اوشاقلار، حتّی بؤیوکلر طرفیندن سئویلمکدهدیر. بونون سببی ایسه شاعیرین دیل حاقّیندا بو تعصّوبکئشلیگینین دیل داشیییجیلاری اولان آذربایجان خالقینین منافئعلری ایله اوست-اوسته دوشمهسیدیر. شاعیر دیلین تمیزلیگینین قورونماسینین تکجه یازیشی، شاعیر و عالیملرین دئییل، ادبییّاتشوناسلارین و خالقیمیزین معنوی یوکونه چئویرمیشدیر.او، اؤز اثرلرینده دیلین خالق اوچون نئجه دَیرلی معنوی ثروت اولماسی فیکرینی آشیلاماق ایستهمیش و دیلیمیزین احاطه دایرهسینی گئنیشلندیرمیشدیر. شاعیر دیلین اینسانلار آراسیندا تکجه اونسییت واسیطهسی کیمی یوخ، مخصوص اولدوغو خالقین تاریخینی اؤزونده ائحتیوا ائدن بیر واسیطه کیمی قییمتلندیرمیشدیر. دیل تاریخینین موختلیف مرحلهلری محض همین دؤورده یاشاییب-یاراتمیش صنعتکارلارلا باغلیدیر. چونکی همین صنعتکارلار همین دؤورده مؤوجود اولان دیله داها تئز موداخیله ائده بیلیرلر. اونلار اؤز اثرلی ایله دیله یئنی-یئنی سؤزلر گتیره و سؤزو زامان-زامان دیلدن اوزاقلاشدیرا دا بیلیبلر.اورتا دؤورده-نسیمی، فوضولی، ختایی کیمی صنعتکارلار، یئنی دؤورده - م.ف.آخوندزاده، م.جلیل، ص.وورغون ،موعاصیر دؤورده ایسه - بختیار واهابزاده بو عنعنهنین گؤرکملی نومایندهلریندندیر. شاعیر آرا-سیرا قزئت و ژورناللاردا "آنا دیلیم-آنا کؤکوم !" ،" تاریخ، دیل، عنعنه " ،"آنا دیلی" ،"دیل حاقّیندا سورغو" ،"بیر داها آنا دیلی حاقّیندا" ،"دیل و الیفبا" ،"دیلیمیز-ادبییّاتیمیز" ،"دیلده طبیعیلیک و گؤزللیک" ،"آنا دیلی دؤولت دیلی" کیمی مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر.او، بو جور مقالهلری ایله آذربایجان دیلینین یوکسک قییمتلندیرمیش، بیر شاعیر کیمی ادبییّات دیلیمیزی بدیعی تصویر و ایفاده واسیطهلری ایله زنگینلشدیرمیشدیر. او، بیر صنعتکار کیمی دیل و شئعیر آراسیندا اولان باغلاری آشکارلاماغا چالیشمیشدیر. شاعیر بیر چوخ مؤوضولاردا - فلسفی، سئوگی-محبت، طبیعت حاقّیندا یازسا دا، دیل حاقّیندا یازدیغی شئعیرلر نیسبتن داها سوسیال سجییّه داشیییر و اوخوجونون دیل حاقّیندا دوشوندوکلری ایله عئینیت تشکیل ائدیر، اوخوجونو بو میلّی پروبلئم حاقّیندا دوشونمهیه سؤوق ائدیر. اونو محبت، وطن شاعیری کیمی تانیساق دا،شاعیرین دیل حاقّینداکی شئعیرلری خوصوصی دیقّته لاییقدیر. بو جور شئعیرلری تورکچولوگو قاباردیر، دیل حاقّیندا اوخوجودا اؤیرهدیجی و یول گؤستریجی فونکسییا داشیییر.شاعیر مقاله و شئعیرلرینده اؤز قلبینده اولان و دیل اوچون یارارلی اولان ان موترقّی فیکیرلری اوخوجویا آشیلاییر. او، میلّی شوعورو دیلده گؤرور و اونا گؤره ده "آنا دیلی"نه "آنا کؤکوم" دئییر. او بو یولدا اؤز سلفلرینین ایشینی داوام ائتدیرهرک،زامان کئچدیکجه اینکیشاف نتیجهسینده دَییشیلن دیلیمیزی قوروماغا چالیشمیشدیر.
بختییار واهابزادهنی سوسیال طبقهده مشهورلاشدیران اثرلری ده محض دیل حاقّیندادیر. پروفسور بولودخان خلیلوو ب.واهابزادهنین یارادیجیلیغینی دؤرد مرحلهیه بؤلور. (1) شاعیرین دیل حاقّیندا موباریزهیه باشلادیغی ایللر، یعنی، 50-جی ایللر شاعیرین دیلچیلیک گؤروشلرینین بیرینجی مرحلهسینی، 60-جی ایللر ایکینجی مرحلهسینی، 70-جی ایللر اوچونجو، 80-جی ایللر ایسه دؤردونجو مرحلهسینی تشکیل ائدیر. شاعیرین دیلچیلیک گؤروشلرینین بیرینجی مرحلهسینین باشلانغیجیندا شاعیر دیل موجاهیدی کیمی آنا دیلیمیزین صافلیغی یولوندا بوتون دیلچیلری، ادبییّاتشوناسلاری و خالقیمیزی دیلین تمیزلیگی اوغروندا سفربرلیگه چاغیرمیشدیر. همین دؤورده چیخیش ائتدیگی مقالهلرله دیلین لازیمینجا قییمتلندیریلمهدیگینی دئیهرک، دیلین تئخنیکی ایمکانلاریندان،صنعتکارلیق خوصوصییتلریندن چوخ آز یازیلدیغینی، بو حاقدا تنقیدی مقالهلرین آز اولدوغودو گؤز اؤنونه گتیرهرک داخیلی تعصّوبکئشلیگینی بئله قلمه آلیر: "عومومیتله، شئعیر حاقّیندا یازیلان تنقیدلر، اساسن، مضمونون یا دا ایدئیانین نه درجهده آکتوال اولماسینین شرحیندن عیبارت اولور. شاعیرلریمیزین صنعتکارلیق خوصوصییتلریندن، دیلینین، ایفادهلیلیگینین گؤزللیگیندن، تشبئهلردن،ایستیعارهلردن و سایردن بحث ائدن مقالهلر آز یازیلیر.(2.124 )
ب.واهابزادهنین دیلچیلیک گؤروشلرینین بیرینجی مرحلهسینده یازیلان، اؤزونه قدرکی و اؤزوندن سونراکی ادبییّات اوچون اؤرنک بیر اثر اولان "آنا دیلی"شئعیری اونون یارادیجیلیغینین ان مونومئنتال، شاه اثرلریندن بیریدیر. بو شئعیرده شاعیر دیل اوچون دئییلهجک ان موترقّی فیکیر و ایدئیالارینی عکس ائتدیرمیشدیر. دیلین خالقین حیاتیندا نه قدر واجیب بیر واسیطه اولماسی فیکری ایله شئعیرده دیلیمیزین هم قرامماتیک، هم ده پوئتیک ایمکانلارینین گئنیشلیگیندن صؤحبت آچیلمیشدیر. بوندان باشقا شئعیرده آنا-وطن وحدتی حیسّ اولونور. شئعیرین بیرینجی میصراعلاریندا بونون شاهیدی اولا بیلریک.
دیل آچاندا ایلک دفعه ،آنا سؤیلهییریک بیز،
آنا دیلی آدلانیر بیزیم ایلک درسلیگیمیز.(3.8)
سئمانتیکانین بو جور اوبرازلیلیقلا اوخوجویا چاتدیرماق قابیلیتی اونا چوخ گومان کی، اؤز سلفی صمد وورغوندان گلیر. بو جهت مؤلیفدن ائستئتیک ذؤوق وئرمه قابیلیتیندن باشقا ائموسییا دا ایستهییر. بو خوصوصییتلری نظره آلماقلا شاعیرین بو جور اثرلرینی سانباللی آدلاندیرماق اولار. شاعیر "آنا دیلی" شئعیرینین سونراکی بندلرینده دیلی چوخجهتلی عیبارهلرله تعریف ائتمیش اونو خالق اوچون ان قییمتلی میراث گؤرموش و حال-حاضیرکی دؤورون اوزرینه بو معنوی میراثی گلهجگه اولدوغو کیمی دوروست چاتدیرماق کیمی معنوی یوک قویموشدور. شئعیرده دونیا دیل مدنییتی ایرثینین هومئردن پوشکینهدک، شرقده ایسه فوضولیدن ص.وورغونادک اولان دیل عنعنهسینین ب.واهابزادهده ان یوکسک مقاما چاتماسی حیسّ اولونور.
بو دیل - بیزیم روحوموز، عشقیمیز. جانیمیزدیر،
بو دیل - بیر-بیریمیزله عهدی-پئیمانیمیزدیر.
بو دیل-تانیتمیش بیزه بو دونیادا هر شئیی.
بو دیل -اجدادیمیزین بیزه قویوب گئتدیگی
ان قییمتلی میراثدیر، اونو گؤزلریمیز تک
قوریوب نسیللره بیز ده هدیه وئرک.(3.8)
شئعیرین آخیرینجی بندینده شاعیر دیلین خالقیمیزا بخش ائتدیگی عوضسیز نئعمتلری تانیمایان اؤزونون ده دئدیگی کیمی "آنا دیلینده دانیشماغی عار بیلن، مودالی ادهبازلار"آ قارشی تنقیدی مؤوقئع توتموش، اوّلدن دیداکتیکا یولونو توتان شاعیر آخیرینجی بندده اؤز تلاطوملرینی و دیل حاقّیندا قایغیلاریندان بئله بحث ائتمیشدیر.
ائی اؤز دوغما دیلینده دانیشماغی عار بیلن،
بونو ایفتیخار بیلن،مودالی ادهبازلار
قلبینیزی اوخشامیر قوشمالار تئللی سازلار.
قوی بونلار منیم اولسون.
آنجاق وطن چؤرگی، بیر ده آنا اورگی
سیزلره قنیم اولسون.(2.9)
شاعیرین 1967-جی ایلده کاسابلانکادا سیاحتده اولارکن یازدیغی "لاتین دیلی" شئعیری اونون دیلچیلیک گؤروشلرینین ایکینجی مرحلهسینین زیروهسینی تشکیل ائدیر.
بو شئعیر یازیلدیغی دؤورون ب.واهابزادهنین دیل بارهده دوشوندوکلرینی گؤستریر. شئعیرده شاعیرین مقصدی لاتین دیلینین موکمّللیگینی گؤسترمک دئییل، بو دیلی آذربایجان دیلی اوچون میثال گتیرمکدیر. قدیم روما ایمپئرییاسینین دیلی اولان، خالقی مؤوجود اولمایان بو دیلین یئنه ده اؤز موکمّللیگینی ساخلاماسی، دیل کیمی اؤلوب گئتدیکدن سونرا بئله موعاصیر دونیا دیللرینده ایزینین، تاثیرینین هله ساخلاماسینی بیر داها خاطیرلاتماقدیر. آشاغیداکی میصراعلارلا شاعیر خالقی مؤوجود اولا-اولا دیلیمیزین اؤلمزلیگینی و تمیزلیگینی تأمین ائتمهیه چالیشمیشدیر. لاتین دیلیندن اؤرنک گتیرمیشدیر.
لاتین دیلی!
هر سؤزونده دونیا بویدا یوک داشیییر،
لاتین دیلی!-میلّت اؤلوب،دیل یاشیییر.
"آنا"دئین،"تورپاق"دئین،"وطن"دئین یوخ بو دیلده.
آنجاق یئنه یاشار بو دیل.(3.303)
شاعیر سونراکی میصراعلاردا لاتین دیلینین بو خوصوصییتینی آذربایجان دیلینده گؤره بیلمهدیگی اوچون تأسوفلنمیشدیر. فیکیرلری ایله لاتین دیلینی آذربایجان دیلی ایله موقاییسه ائدهرک،وطن اولا-اولا کورلانان دیلیمیزی، "کیچیک،یوخسول کومالاردا دوستاق اولان بیر دیل"ه بنزتمیشدیر. بوندان باشقا سوندا بدیعی سوالدان ایستیفاده ائدیلمیشدیر.
ایندی سؤیله،
هانسی دیله اؤلو دئیک:
وطن وارکن،
میلّت وارکن،
کیچیک، یوخسول کومالاردا دوستاق اولان بیر دیلمی؟
یوخسا، اوزون عصرلردن،کئچیب گلن،
خالقی اؤلن،
اؤزو قالان بیر دیلمی؟(3.305)
شاعیرین یارادیجیلیغینین دیلچیلیکله باغلی گؤروشلرینین اوچونجو و دؤردونجو مرحلهسی اؤز-اؤزلوگونده رنگارنگدیر. بو دؤورلرده اونون گؤروشلری داها یوکسک سوییّهده تظاهور ائدیر. اونون دیلله باغلی یازدیغی آیری-آیری مقالهلردهکی فیکیرلری بیزی بونو دئمهیه ایمکان وئریر کی، بو دؤورلر شاعیرین دیلچیلیک گؤروشلرینین خوصوصی مرحلهسیدیر. شاعیر بیر مقامی دیقّته چاتدیراراق دیلیمیزین مؤحتشم ایفادهلیلیگیندن دانیشاراق بو گؤزللیگین ائرمنیلری بئله والئه ائتدیگینی دئییر. او، مقالهسینده یازیر: "بیر نئچه ایل اول یئرواندا کئچیریلن زاقافقازییا خالقلارینین پوئزییا گونلرینده من ده ایشتیراک ائدیردیم. بیز بورادا شئعیرلریمیزی آذربایجانجا اوخویوردوق. ائرمنی خالقینین،دئمک اولار کی،بؤیوک بیر قیسمی بیزیم دیلیمیزی بیلیر. بونا گؤره ده اوخودوغوموز شئعیرلر گورولتولو آلقیشلارلا قارشیلاندی."(4.289) ب.خلیلوو ب.واهابزادهنین دیله موناسیبتی بارهده یازارکن اونون مقالهلرینی خوصوصی دگره مالیکلیگینی بیلدیرمیشدیر. مؤلیف شاعیرین بیر نئچه مقالهسینی میثال گتیرهرک، شاعیرین خالق فولکلوروندان دا یارارلاندیغینی، اونا نئجه دگر وئردیگینی سؤیلهمیشدیر. بایاتیلاری تحلیل ائتمکده خالقین دیلینین دوروستلوگونو بیلمهیین مومکونلوگونو ثوبوت ائتمیشدیر. "بختیار واهابزاده 1973-جو ایلده "بایاتیلار" ،"آنا لایلاسی،اوشاق دونیاسی" مقالهلرینی یازیر. بو مقالهلرده او، خالق یارادیجیلیغیندان - بایاتیلاردان، لایلالاردان،یعنی خالقین روحوندان سوزولوب گلنلری یاشاتماغیمیزی واجیب ساییر. بونونلا بئله، مقالهلرده قئید ائدیلیر کی، دوغما دیلیمیزین، دوغما دیلیمیزیم سؤزلریمیزین سِحرینده خالقین دوشونجهسینی،معنویاتینی اخذ ائده بیلیریک. دئمهلی،یئنه ده دیل آپاریجی مؤوقئعده اولور."(1.64)
ب.واهابزاده دیلیمیزین قراماتیکاسی بارهده ده اؤز مقالهلرینده ده موفصل معلومات وئرمیشدیر. مثلا، "دیلده طبیعیلیک و گؤزللیک" آدلی اثرینده بو جور یازیر:-"سؤزلری و اونون توپلوسو اولان جوملهلری-بیر عاغیلدان او بیری عاغیلا، بیر اورکدن او بیری اورهگه فیکیر یوکو داشییان نقلییات واسیطهسینه بنزتمیشدیر. نقلییات یوکه خیدمت ائتدیگی کیمی، سؤزلر ده فیکره خیدمت ائدیر.فیکره گؤره سؤز تاپیلیر،سؤزه گؤره فیکیر یوخ! آنجاق فیکیر یوکونون منزیله تئز، کسه یوللا چاتدیریلماسی اوچون موناسیب نقلییات واسیطهسی ان دقیق سؤزلر، عیبارهلر،یفادهلر تاپیلمالیدیر. " (5.176). شاعیر دیلین تکجه معنوی طرفلرینی دئییل، هم ده مادّی طرفلرینی تبلیغ ائدیر. شاعیر دیلیمیزین قرامماتیک قورولوشونو، ایفادهلیلیک خوصوصییتلرینی، سؤزعملهگتیرمه کئیفیتلرینی ده قییمتلندیرمیشدیر.
گؤرکملی ادیبلریمیزدن بیری اولان ج.محمدقولوزاده یاشادیغی دؤورده ده دیلیمیزین صافلیغی پروبلئمی آکتوال ایدی. بیر یازیچی کیمی او دا بو پروبلئمه بیگانه قالا بیلمهدی. ج.محمدقولوزاده بو آکتوال پروبلئمی "آنامین کیتابی"درامیندا بدیعی لؤوحهلرده عکس ائتدیرمیشدیر. 1919-1920-جی ایللرده یازیلان اثر آنا دیلی مؤوضوسونا حصر ائدیلمیش اوریژینال و مونومئنتال اثردیر. اثرین مضمونونا فیکیر وئرسک، یازیچینین دیل بارهده ناراحاتلیقلاری ب.واهابزادهنین شئعیرلرینین مضمونو ایله اوست-اوسته دوشور. یازیچی "آنامین کیتابی"اثریندهکی صورتلری ده عومومیلشدیرمیشدیر. اثردهکی زهرابگیم-آنا اوبرازی آنا دیلیمیزین، صمد واحید-تورکجهدن آلینمالار روستم بَی - روسجادان آلینمالار، میرزه محمدعلی اوبرازی ایسه عرب و فارس دیلیندن آلینمالار کیمی معنالاندیریلمیشدیر. اؤولادلارینین هامیسینین عالی ساوادلی اولماسینا باخمایاراق، منسوب اولدوغو دیلی اونوتمالاری آذربایجان دیلینین اثردهکی پروْاوبرازی اولان زهرابگیم آنانین اورک سیخینتیلاریدیر. اثردهکی گولباهار اوبرازی دا زهرابگیم اوبرازی کیمی دیل بارهده موترقّی فیکیرلرله یاشایان اوبراز اولموشدور کی، او دا بو مؤوضودا قارداشلارینا قارشی عکس قوطبده دورموشدور. بو اثر بیر داها بختیار واهابزادهنین فیکیرلرینی ثوبوت ائدیر کی، دیل تکجه دانیشیق واسیطهسی دئییل، مخصوص اولدوغو خالقین معنوی ثروتیدیر. "آنامین کیتابی" اثرینین دیل حاقّیندا پولئمیکاسی زهرابگیمین اؤولادلارینین تکجه دیللرینین دَییشمکلری یوخ بونونلا برابر دیل مدنییتینی و معنویاتلارینی ایتیرمهسیدیر. ب.واهابزاده ده ج.محمدقولوزادنین"آنامین کیتابی" اثرینی یوکسک قییمتلندیرهرک، حتّی اثرین و مؤلیفین ادبییّاتا، دیله وئردیگی تؤحفهسینی گؤز اؤنونه گتیرمیشدیر. شاعیر یازیچینین اثرلرینی "چالینان ساری سیمه" بنزتمیشدیر.
"آنامین کیتابی!"-اوخودوم بیر ده،
بو گونوم دوننله گلدی،گؤروشدو.
جلیلین چالدیغی ساری سیملرده
قدیم بیر تمثیل ده یادیما دوشدو.(3.47)
ب.واهابزاده و ج. محمدقولوزاده یارادیجیلیغینین اساسینی تشکیل ائدن دیل مسلهلری اورتاق جهت کیمی گؤتوروله بیلر. بئله کی، "آنامین کیتابی" اثرینده اورتایا قویولموش پروبلئم او جمعییتین آنا دیلینه اولان موناسیبتینی گؤزل شکیلده تصویر ائدیرسه، ب.واهابزادهنین بو گون چوخ مشهور اولان آشاغیداکی میصراعلاری دا بو گونون دیل منظرهسینی، اینسانلاریمیزین دوغما دیله موناسیبتینی آچیق آیدین اورتایا قویور.
بیر واخت روسجا ایدی، بوتون رئکلاملار،
ایندی اینگیلیسجه دورتولور گؤزه.
ایتین ده دیلینه حؤرمتیمیز وار
بیرجه اؤز دیلیمیز یارامیر بیزه!
صنعتکارلاریمیزن یازیب یاراتدیغی بو اینجیلر نه قدر قییمتلیدیر. بو اینجیلر ایچریسینده پوئزییا ایله برابر تاریخ ده یاشاییر. بئله کی، بو اثرلرله تانیش اولارکن موختلیف دؤورلرده دیلیمیزین عرب – فارس، روس، سون دؤورلرده ایسه آوروپا دیللرینین تاثیرینه معروض قالدیغی حاقّیندا معلوماتلار آلیریق. و اگر تاریخ بونو بیزه منبع کیمی وئریرسه، بو میصراعلاردا شاعیرین، ادیبین داخیلی سسینی، اورک یانغیسینی دا حیس ائده بیلیریک. تحلیللردن ده گؤروندوگو کیمی، شاعیر ب. واهابزادهنین دیلین صافلیغینین قورونماسی، اونون داخیلی ایمکانلارینین اوزه چیخاریلماسی ایستیقامتینده موستثنا خیدمتلری اولموشدور.بو کئیفیتلری نظره آلاراق اونو آذربایجان ادبییّاتی تاریخینین "آنا دیلی شاعیری" آدلاندیرساق یانیلماریق. اونون بو ایستیقامتده یازدیغی اثرلرینی اؤزوندن اوّل و اؤزوندن سونراکی دیل تئندئنسییاسینین ان باریز نومونهلری حساب ائتمک اولار...
ایستیفاده ائدیلمیش ادبییّات:
1. خلیلوو ب.بختیار واهابزادهنین دیلچیلیک گؤروشلری. "باکی چاپ ائوی"نشریاتی. باکی-2014
2. پوئزییامیزدا صنعتکارلیق مسلهسی.-بختیار واهابزاده.صنعتکار و زامان گنجلیک،باکی-1976
3. ب.واهابزاده سئچیلمیش اثرلری. اؤندر نشریات.ایکی جیلدده.بیرینجی جیلد.باکی-2004
4. تاریخی دوستلوق،معنوی یاخینلیق - بختیار واهابزاده. صنعتکار و زامان. گنجلیک. باکی-1976
5. دیلده طبیعیلیک و گؤزللیک.-بختیار واهابزاده. صنعتکار و زامان.گنجلیک. باکی-1976


c: text/html

text:
نیو یورکدا باش وئرن تراکت ثبوت ائدیر کی، روسییا سورییادان اؤز اوردوسونو چیخاراجاغی حالدا بورادا ایشید-این تأثیری یئنیدن گوجلنهجک.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو روسییا فدراسییاسی شوراسینین مدافعه و تهلوکهسیزلیک اوزره کومیته صدرینین بیرینجی معاوینی فرانچ کلینتسویچ بیلدیریب.
"داوام ائدن ترور هوجوملاریندان دا آیدین گؤرونور کی، ایشید-این ایدئولوگییاسی تام یوخ ائدیلمهییب. روسییانین سورییادان چکیلمهسی ترورچولارین یئنیدن تأثیرینی آرتیرا بیلر. اونا گؤره ده حاضیرکی وضعیتده سورییادان چیخماقدا تلسمملیگیک"، - دئیه او بیلدیریب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایرانین راکت داشیییجیسینین سیناغینی کئچیرمهسی پرواوکاسییادیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا آمریکا دؤولت دپارتامنتینین رسمی نمایندهسی هیزر نویرت سؤیلهییب.
«بو، بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین تهلوکسیزلیک شوراسینین ۲۲۳۱-جی قطعنامهسینین پوزولماسیدیر. بو بالیستیک راکت پروگرامینین اینکیشافینین داوامیدیر» – دئیه او بیلدیریب.
قید ائدک کی، ایران بوندان اؤنجه «سیمورغ» راکت داشیییجیسینین سیناغینی کئچیریب. تهران بو راکت داشیییجیسینین کوسموسا پیکلرین چیخاریلماسی اوچون نظرده توتولدوغونو بیلدیریب.


text:
سوسیالیست دوشرگهسی
سوسیالیست دوشرگهسی و یا سووت بلوکو.سویوق ساواش دؤورونده شوروی سوسیالیست جومهوریتلر بیرلیگی طرفیندن مارکسیزم و لنینیزمی دستکلین دؤولتلری عایید ائتدیرمک اۆچون ترمین. باخمایاراق کی، شوروی سووت بلوکونون غیری رسمی ایداره ائدیردی، بیر سیرا سوسیالیست دؤولتلر (یوقوسلاوی، چین و آلبانی) ۱۹۷۵ - ۱۹۹۰-جی ایللرده شوروی ایله ایدئولوژی و سیاست قارشیدورمالار پیدا اوْلموشدور. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا و اوْنا اتفاق اوْلان اؤلکهلرده سوسیالیست بلوکونا عایید اؤلکهلری تئز-تئز کومونیست اؤلکهلری کیمی ده آدلاندیریلار.


text:
آمریکانین کئچمیش دؤولت کاتیبی، پرزیدنتلییه کئچمیش نامیزد هیللاری کلینتون ۲۰۱۶-جی ایل پرزیدنت سئچکیلریندهکی مغلوبیتینه گؤره آمریکانین کئچمیش پرزیدنتی باراک اوبامادان عذر ایستهییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده «واشینگتن پوست» قزئتی هیللاری کلینتونون یئنی کیتابینا ایستینادنا معلومات یاییب.
«آمریکانین یئنی لیدرینین کیملیگی بللی اولان کیمی آخشام باراک اوباما کلینتونا زنگ ائدرک، اونو مغلوبیتینی قبول ائتمهیه چاغیردی. کئچمیش دؤولت کاتیبی ده راضیلاشاراق آمریکانین یئنی سئچیلمیش پرئزیدئنتی دونالد ترامپی تبریک ائتدی. بیر نئچه دقیقهدن سونرا کلینتون اوبامایا زنگ ائدیب دئدی: «جناب پرزیدنت، باغیشلایین»، - قزئت یازیب.


text:
عزیز دوستلاریم
سیمین خانیم، سهیلا خانیم، حمیرا خانیم و یدالله بی صبری
اوزوجو بیر خبر سرعتله یایلدی و علی (سیامک) بی صبری نین دونیانی ترک ائمه سیندن خبر وئردی. هر کس بو کدرلی خبردن حئیران قالدی. آمما آجی گئرچک بو کدرلی خبره یایلماسی نین قارشی سین آلابیلمه دی.
ایندی ایسه علی (سیامک) هامیمیزی ترک ائتمیشدیر و عائیله نی، دوستلارین و آزربایجان سئور اینسانلاری ماتمه باتیرمیشدیر. من بو ضایعه نی سیزین عائیله نیزه، دوستلارینا و آزربایجان سئور اینسانلارا اورکدن تسلیت دئیب، سیزه بو آغیر کدری چکمه کده صبیرلر دیله ییرم.
روحو شاد و خاطیره سی دواملی اولسون
یونس شاملی
20120405


text:
چیلله آخشامی نییه قارپیز کسیرلر؟
چیلله آخشامی نییه قارپیز کسیرلر؟
روایته گؤره چوخ- چوخ بوندان قدیملرده ساوالان داغی اته یینده یئرلشن ، ساری قایا آدیندا بؤیوک بیر کند واریمیش.
بو کنده توپلاشان بیر نئچه طایفا همیشه بیر-بیرلری ایله مهربان،چوخدا صمیمی یاشارمیشلار. یوخاری قولولار ائلیندن اولان
یاشار خان آدیندا بیرگنج ایگید داییما زور دئیه نلری ازیب،یوخسوللارین آرخاسیندا دایانار،یای –یازی،پاییز قیشی،آت چاپیب،اووچولوقلا مشغول اولارمیش. پاییزین سون گونلرینده،یاشار خان یولداشلاری ایله بیر گه شکارا چیخیرلار
بو آندا اونلارین قاباغینی آغ پالتارلی-قارا گؤزلو قورخونج بیرگؤرکم آلیر، ایگیدلره ده بئله دئییر:
بوندان سورا بو یئرلره آیاق باسمایین،چونکی داغ-دره نی،چؤل-تپه نی،قارا-شاختایا بورویوب، بوتون کند اهلینی ایسه سویوقدان اؤلدوره جه یم.
آردینی اوخو


text:
تورک دیش پولیتیکاسینا باخیشلار (22)
اسلاموفوبی و تورک دیش سیاستی
بو گون ایسلام تأسف کی، بیر قورخو حسی ایله برابر باتی گوندمینده یئر آلیر. ۱۱ سپتامبر سالدیریلاریندان سونرا باشلاییب ترور حادثهلری ایله داوام ائدن حادثهلر، باتی توپلوملارینین اؤزلرینی قایناغی بیلینمهین و سونو گلمز بیر تهدید آلتیندا حس ائتمهسینه یول آچدی. بیز ده بو هفته پروگرامیمیزدا بو پروسهلرین ایشیغیندا ایسلاموفوبی مسئلهسینی و تورکیهنین داورانیشینی تحلیل ائدجییک.
آتاتورک اونیورسیتهسی اولوسلارآراسی ایلیشکیلر بؤلومو خوجاسی دکتر جمیل دوغاچ ایپکین قونو ایله باغلی دگرلندیرمهسینی سونوروق.
...
فوبی؛ یونانجا فوبوس سؤزو کؤکوندن گلیر. فوبوس، یونان میفولوژیسینده قورخو تانریسی اولاراق بیلینیر. گونجل معناسی ایله فوبی؛ بیر شئیه قارشی دویولان قورخونون، فردین گوندهلیک حیاتینی منفی ایستیقامتده ائتکیلمهسی حالی کیمی گؤرونور.
ایسلاموفوبی ان ساده تعریفی ایله ایسلام قورخوسو اولاراق آچیقلانیر. ایسلامدان و مسلمانلاردان قورخما-چئکینمه حسینی ایفاده ائدن ایسلاموفوبینین، تئریم اولاراق تئز تئز ایستیفاده ائدیلمهسینه باخمایاراق، اوزرینده آنلاشیلان بیر تعریفینین اولمادیغینی بیلیریک. آوروپا بیرلیگینین تمل حاقلار آژانسی ایسلاموفوبینی "۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تاریخینده میدانا گلن حادثهلر سونراسیندا ترور ایله موباریزه چرچیوهسینده آرالاریندا عربلرین، یهودیلرین، مسلمانلارین، بعضی سیغینماچی قروپلارین، کؤچمنلرین و بعضی آزینلیقلارین دا اولدوغو قروپلارا باغلی شخص و یا شخصلر؛ تحصیل، استخدام، بارینما، خیدمت و قامو ساحهلرینه اریشیم، اجتماعی فاتیلیم و حرکت سربستلیگی کیمی بعضی ساحهلرده عیرقچی آیریمچیلیغا معروض قالیرلار. بو چرچیوهده ایسلاموفوبی، ایسلام دونیاسینا منسوب اولان اینسانلارین معروض قالدیقلاری آیریمچی رفتارلارا وئریلن عمومی آددیر" شکلینده تانیملاییر.
ایسلام، سون ایللرده بیر قورخو حسی ایله بیرلیکده باتی دونیاسینین گوندمینده یئر آلیر. ۱۱ سپتامبر ایله باشلاییب آیری آیری ترور حادثهلری داوام ائدن حادثهلر زنجیری وار. بو وضعیت؛ باتی توپلوملارینین اؤزلرینی تهدید آلتیندا حس ائتمهلرینه یول آچیر. باش وئرهن منفی حادثهلر سونراسیندا ایسلامی ترورون ایلهام منبعی کیمی گؤسترهن اولوسلارآراسی مئدیا سونوملاری دا ایسلام قورخوسونو گئنیشلندیریر.
باتی توپلومو ایچینده بعضی کوتلهلری ایسلام علیهینه حرکته کئچیرمک مسئلهسینده تک سوچلو مئدیا دئییل. ۲۰۰۰دن بری آوروپادا آشیری ساغ سیاسی کادرلار گوجلنیر. بو کادرلار پارتیلشهرک اولوسال پارلمانلاردا یئر آلماغا باشلادی. فرانسادا اولوسال جبهه، یونانیستاندا قیزیل شفق، هلندده اؤزگورلوک پارتیسی و اتریشده اتریش اؤزگورلوک پارتیسی کیمی سیاسی پارتیلر، اؤلکهلرینده اولان خارجیلره و کؤچمنلره قارشی منفی توتوم گلیشدیردیلر. بو شکیلده اویلارینی آرتیردیلار.
آوروپاداکی مسلمان توپلوما قارشی منفی توتوملاردا ایلک نومونه اولاراق آلمانیاداکی تورکلرین یاشادیغی آجیلار آغلا گلیر. سون ایللرده سیخلیق قازانان، اؤلوملرله نتیجهلنن یاندیرما حادثهلرینی بو باغلامدا خاطیرلاییریق. حادثهلرین آلمانیا ایله محدود اولمادیغینی بیلیریک. حادثهلر؛ آوروپا میقیاسیندا مسجیدلر، مدنیت مرکزلری و تیجاری موسسهلره قدر اوزانان بیر "عادی سوچ" بیچیمینی آلماغا باشلادی. سالدیریلارین قورخودوجو طرفی ایسه، هؤرگوتلو اولان بو نیفرت ائیلمینین گئتدیکجه خالق، مئدیا و سیاسیلرین بیر قیسمیندا اؤرتولو شکیلده قبول گؤرمهسی اولدو.
آوروپادا حکومتلرین، توپلومون ایسلامی رنگلرینه قارشی ائیلملره سسسیز قالیشلاری ایچ و دیش سیاسی قایغیلاریلا دا ایلگیلی. ۲۰۰۱.جی ایلده سرعت قازانان و ان سون شارلی ابدو سالدیریلاری ایله آوروپادا ذیروهیه چیخان بیر هیستری حالی مؤوجود. بو وضعیت آوروپا دؤولتلرینین عرب باهاریندان بری یاراتدیقلاری اورتادوغو سیاستلرینین ایچ قامواویونداکی مطبخینی تشکیل ائدیر. ۲۰۱۱.جی ایلده تونسده باشلایان خالق حرکتلرینده آوروپا و آمریکانین داورانیشی ریتوریک تملینده اؤزگورلوکچو ایدی. بونا باخمایاراق اسکی رژیملرین یئرینه گلن کادرلارین ایسلامی اولوب اولمامالاری باتی اوچون اؤنملی بیر معیار اولدو. النهضه، مسلمان قارداشلار و سوریه موخالیفتینین مقبول قروپلارینی ترور آنلاییشی ایله عینیلشدیرمک میلی بونا بیر اؤرنکدیر.
تام دا بو نقطهده تورکیهنین اورتادوغودا اویناماغا باشلادیغی گؤرونورلوگو یوکسک و بیرلشدیریجی رولو وورغولامالیییق. تورکیهنین بؤلگه سیاستی ایسلاموفوبی سیاستلرینین عکس ایستیقامتینده یئرلشیر. تورکیهنین اورتادوغویا یؤنهلیک اوزلاشدیریجی و اینسان حاقلاری اساسلی سیاستی، باتی ایله تورکیهنین بؤلگهیه موناسیبتلرینین نه درجهده فرقلندیگینی گؤستریر. عینی زاماندا تورکیه باتی اؤلکهلرینده یاشایان مسلمان توپلوملارین قایناشماسینا و ایسلام اؤلکهلرینده دموکراسینین گئنیشلهنمهسینه دستک وئریر. آنجاق بو مثبت داورانیش تأسف کی، باتی مئدیاسینین بؤیوک بیر بؤلومونده مثبت قارشیلیق تاپمیر.
بؤلگهدهکی آغیر پسیکولوژیک آتموسفر ندنی ایله تورکیه چوخ معادلهلی بیر ساحهده تک باشینا دیپلوماسی اینشا ائدیر و بونو بوتون خرجلری ایله داوام ائتدیریر. تورکیه بؤلگهدهکی انسانی پروبلئملره اؤنملی نتیجهلر اورتیر. دیگر طرفدن ده اورتادوغونون دموکراتیکلشمه مباریزهسینده دوغرو نقطهده یئرلشیر. آنجاق تورکیه بو مباریزهده؛ باتی و ایسلام دونیاسیندان کیفایت درجهده دستک آلاممیر.
قلوبال میقیاسدا بیر مدنیت بحرانینین گوندهلیک سیاسی نگرانلیقلارلا گؤرمزدن گلینمهسی، تورکیهنین یئریتدیگی گونوموزده آز راستلانان تمکینلی و انسانی دیپلوماسینین سسینین ائشیدیلمهسینه ده مانع اولور.
...
آتاتورک اونیورسیتهسی اولوسلارآراسی ایلیشکیلر بؤلومو خوجاسی دکتر جمیل دوغاچ ایپکین قونو ایله باغلی دگرلندیرمهسینی سوندوق.


text:
بوگون اونلب هلمند لیک لر کابلده ناراضیلیک نمایش اویشتیردیلر. نمایشچیلرگه کوره قیته قوریش، امنیت ، ساغلیق و تعلیم ساحه سیده دولت نینگ اعتبارقره تمه گنی اولرنینگ کابلگه کیلیب نمایش اویشتریشگه مجبورلنتیرگن.
اولرنینگ طلب لریدن بیری هلمنده گی کجکی برق توغانی نی قوریش بولگن. اولرگه کوره اوشبو توغان مردم اوچون کته اهمیت گه بولیب بیراق دولت هیچ قندی بها بیرمه گن.
برق ، قیته قوریش امنیت ایستیمیز دیگن شعارلرنی کوتارگن اوشبو ناراض کیشیلر، بیرینچیدن سووبرق وزیرلیگی بیناسی قرشیسیده توپلندیلر.
اولرگه کوره هلمند ده قیته قوریش دستورلردن مهمی کجکی برق توغانی بولگن. بوحقده نمایشچیلردن بیری بونده ی گپ باشله یدی:"بیزحاضرسوو وبرق وزیرلیگی نینگ قرشی سیده توپلنیب، اعتراض بیلدیریب توریمیز. بیز اوشبو وزیرلیک دن هلمند نینگ کجکی برق توغانی نی منظور قیلیشی نی ایسته ی میز. لیکن اوشبو وزیرلیک ایش باشلش نی ایسته مه یدی. چونکه بولر اوز منفعتلرینی قیدیره دیلر."
اوتگن اون ییلده امنیت یخشی بولمه گنی، کجکی بند توغانی قوریلمه ی قالگنی گه اساسی توسیق ایکن لیگی اورغولنگن.
اما حاضرگی کونده هلمند رسمیلری کجکی تومن خوف سیزلیگی یخشی بولگنینی ایته دیلر. هلمند ولایت حاکمی سوز چیسی احمد زیرک وضعیت یخشی بولگنده هم نیگه سووبرق وزیرلیگی کجکی توغانی ایشینی باشلمه یاتگنینی تیلگه آله دی:"بیزنینگ خاص قینچیلیگی میز یوق، کجکی امنیتی تامین بولگن جناب والی هم اوزلری توغاننی یقیندن کوریب چیقدیلر. بیزده بوحقده هیچ قندی معما یوق. معما فقط گینه مرکزده."
سووبرق وزیرلیگی مسووللری نینگ فکرینی اورگه نیشگه حرکت قیلدیک، اما موفق بولمه دیک.
نیچه هفته الدین سوونی انتظام لش اوچون یولگه قوییلگن کنفرانسده جمهوررییس کرزی مهم توغانلرنی قوریشگه دنیاجماعت چیلیگی اعتبار بیرمه یاتگنینی ایتگندی. همده او، دولت اوزبودجه سیدن بوکبی توغانلرنی قوریشگه حرکت قیلیشینی تاکیدله گن ایدی. بیراق سوو برق وزیرلیگی کته سوو برق توغانلرینی قوریش اوچون ییترلی مالی امکانیتلر بولمه گنیدن شکایت قیلگندی.
بوگون هلمند دن کابلگه کیلیب نمایش اویشتیرگن اونلب هلمند لیک لر ساغلیق ، تعلیم کبی بولیم لرده هم دولت اونچه لیک اعتبار قره تمه گنینی ایتدیلر.اولر ایسه الغه سورگن ایستک لری اینابتگه آلینمه گونگه قدر، اوز نمایشلرینی دوام ایتیریشی بیلن اگاه لنتیردیلر.


text:
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ ایرانگه قره ته چیکلاو پروگرامی عملی بولیب باشلندی
نفت تجارتی بیلن تیگیشلی تحریملر نوامبر آییده باشلنه دی.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ ایرانگه قره ته ریجه له گن اقتصادی چیکلاونینگ بیرینچی بولیمی بوگون افغانستان وقتی بیلن 08:30 ده باشلندی.
نفت تجارتی بیلن تیگیشلی تحریملر نوامبر آییده باشلنه دی.
ایران نینگ امریکا قوشمه ایالتلری دالریدن فایده لنیشینی، دولت قرضه سندلری، آلتین و ایریم ارزشلی معدنلر بیلن فولاد، المونیم، کومیر کبی نرسه لر بیلن تجارت قیلیشینی و یولاوچی اوچاغی ویا پرزه لرینی وارد قیلیشینی منع قیلووچی چیکلاو پاکتی واشنگتن وقتی بیلن کیچه لب ساعت 00:00 (12:00) افغانستان وقتی بیلن ایرته لب 08:30 ده باشلندی.
عیندمده خارجی شرکتلرنینگ ایران اتوموبیل بازاریگه کیریشینی منع قیلووچی تحریم پاکتی بیلن قولده توقیلگن قالین و پسته کبی غذائی محصولاتلرنینگ امریکا قوشمه ایالتلریگه صادراتی هم چیکلاو پروگرامی گه کیریتیلدی.
ایران ایش وزیری علی ربیعی "تحریملر باعث 1 میلیون اطرافیده ایران لیک نینگ ایش سیز قالیشی نینگ ممکن ایکن لیگینی" معلوم قیلیب، امریکا قوشمه ایالتلری نینگ بیر تامانلمه آتگن بو آدیمی نینگ مملکتی گه کتته مالی کلفت یراتیشی گه اشاره قیلدی.
باشقه تاماندن امریکا قوشمه ایالتلری اداره سی، چیکلاولرنی ایران بیلن تجارتی گه دوام ایتگن اولکه لرنی اوز ایچی گه آله دیگن شکلده عملی قیله جگی باعث خوددی شو تحریم نینگ ایریم اولکه لرگه هم تاثیر قالدیریشی ممکن.
امریکا قوشمه ایالتلری خزینه وزیرلیگی، تحریم نتیجه سیده زیان کورگن ایریم اولکه لرنینگ ضررلری نینگ تضمین ایتیلمس لیگینی ایتگن ایدی.
ایران نینگ هسته یی قورال پروگرامی بیلن تیگیشلی مشترک کینگ کولملی پلان (Joint Comprehensive Plan of Action – JCPOA) 20 آی بوییچه دوام ایتگن مذاکره لرنینگ آرتیدن 2015 – ییلی جولای آییده بیر تامانده ایران بیر تامانده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی خوفسیزلیک کینگشی نینگ 5 دایمی اعضاسی (امریکا قوشمه ایالتلری، آلمان، انگلستان، چین، روسیه، فرانسه و اروپا بیرلیگی) اورته سیده امضالنگن ایدی.
اوشبو کیلیشوو تهران نینگ هسته یی قورال پروگرامینی نهایی قیلیشی گه قرشی لیک ایرانگه قره ته آلیب باریلگن خلق ارا تحریملرنینگ برطرف ایتیلیشینی اوز ایچی گه آلماقده.
لیکن می آییده امریکا قوشمه ایالتلری دولت باشلیغی دونالد ترامپ نینگ هسته یی قورال کیلیشوودن چیقیش قرارینی الیشی بیلن امریکا قوشمه ایالتلری خزینه وزیرلیگی ایرانگه قره ته چیکلاولرنینگ 90 و 180 کونلیک ایککی ایریم مرحله بیلن قیته دن عملی بولیب باشله ییشیدن خبر بیرگن ایدی.


text:
خبر: "طرح نو" قزئتی تورکلری یامانلادی، مش اسماعیل توتوقلاندی!
دوکتور جئری
دونن مأمورلار محلّهیه تؤکولوشوب قونشوموز مش اسماعیلی توتوقلاییب آپاردیلار. مش اسماعیل بئش ایل بوندان قاباقدا پانتورکیستلیک اتهامینا گؤره یاخالانمیشدی. دئییلنلره گؤره، او، توران اؤلکهسینین جاسوسو اولوب "طرح نو" قزئتینین علئیهینه اولان گؤستریلرده، اغتشاشلاردا الی واردیر....
بئش ایل بوندان قاباق مش اسماعیلین ایلک توتوقلانماسینین ماجراسینی یازمیشدیق، خاطیرلاتماق اوچون یئنه حوضورلارینیزا سونماق ایستهییریک:
مش اسماعیل نئجه پان تورکیست اولدو؟
دوکتور جئری
مش اسماعیلی محللهده هامی تانیر. سحر آلا قارانلیقدان ائودن چیخیب آخشام قاش قارالاندا ائوینه قاییدار. اوزون ایللردیر؛ اسکیمیش یوک ماشینیلا بیرگه روزگارین ایستی- سویوغونو، چؤل - باییردا چکمکده دیر. ایندی اونو یالنیز تویلاردا توی بیگی ، یاسلاردا ایسه چای-سماور تزگاهی نین دولاندیریجیسی کیمی گؤرمک اولور آنجاق کئچمیشده، یایلاری بیر نئچه یول قاپی قونشونو ماشینینا دولدوروب اورمو گؤلونه آپاراردی. اورمو گؤلو مش اسماعیلین هر شئی ایدی. اوزمکدن دویمازدی . یورولاندا ایسه زیغ- چامورا قویلانیب شیرین خاطیره لریندن دانیشیب گولدورردی؛ هردنسه اوخویوب هامینی شنلندیره ردی.
مش اسماعیل بؤیوک-کیچیگین سئویملیسی دیر محلله ده . بونا گؤره اونون توتولما خبری هامینی سارسیتدی. محللهیه ولوله دوشدو. دئییلنلره گؤره، مش اسماعیل پان تورکیست لیک اتیهامینا گؤره یاخالانیب آدی یوخ ایدارهسینه آپاریلمیشدی. مش اسماعیلی ائشیگه چیخارتماق اوچون آغ ساققاللار سفربر اولدو. اولمایان- قالمایان یئرلره باش وورولدو. بو چابالامالار بیر آی سونرا سونوجلانیب مش اسماعیل یوز الی میلیونلوق وثیقه ایله آزاد اولدو. بیر قوطو شیرینی باغلاییب شامدان سونرا آتاملا گؤروشنه گئتدیک. ماراقدان ایچیم ایچیمی یئییردی. گؤره سن مش اسماعیلی نه اوچون توتموشدولار؟ بیلدیری می داغیدیب؟ کیتاب- درگی می یاییب؟ یووو..خ ، مش اسماعیل آدینی زورلا یازیر ! بو اولا بیلمز. کامیونچولوغودا تراختورچولوغونون گونوسودور! اولمایا اورمو گؤلونه گؤره بیر شئی دانیشیبدا الینه ایش وئریب؟ هه! بئله اولمالی دیر. آناسینین قیرخیندا سؤز اورمو گؤلونون قوروماسیندا دوشنده او ، "اورمو گؤلونون قورماسی آنامین اؤلوموندن منه آغیر گلیر " دئمیشدی. بو فیکرلرده مش اسماعیل ائوینه یئتیشدیک. اوتاق قوهوم- قونشو ایله دولو ایدی. ایچری گئچدیکده ، مش اسماعیل آیاغا قالخیب بیز ایله اؤپوشوب گؤروشدو. ساتاشاراق:- مش اسماعیل، ماشاآللاه بتر کؤکلمیسشن!- دئدیم.
قیققیلدایا- قیققیلدایا:- "یوخ بابا ، کؤکهلن یئرین آدی زینداندیر؛ من گئدن یئرده آدام آریقلار، گؤمورسن تومان اگنیمدن دوشور!" دئدی. هامی گولوشدو.
شیرنیلر یئییلدی. چایلار ایچیلدی. قوناقلارین بیری، " مش اسماعیل نئجه اولدو توتولدوز؟" دئینجه مش اسماعیلین آلینی قیریشلاندی. سیگارینین کؤتویونو کول قابینا باساراق ،"هامینی برق توتاندا بیزیده جین چیراغی توتدو" دئیه سؤزه باشلادی مش اسماعیل: - او گون ناهار چاغی آریغین-یورغون ائوه گلیردیم خیاباندا آغیر تیخاج وار ایدی. ماشینلار یاواش- یاواش گئدیردیلر. قاباغیمداکی پرشیا ماشینی بیردن تورموزا باسینجا دالدان اونا توخوندوم. آشاغی آتلاندیم. ائله بیر شئی اولمامیشدی. پرشیاداکی لاردا ائندیلر. دؤرد گنج اوغلان ایدیلار. ساغ الیمی دوشومه قویوب بیر آز اگیلهرک:- باغیشلایین تقصیر منده ایدی، خسارتیز نئچه اولسا حاضیرام وئریم- دئدیم. کئچی ساققاللی پرشیانین سوروجوسو حیرصلی – حیرصلی قیشقیردی:
- ای بر پدرت لعنت افراسیاب!
" ائله بیل ،منی بیر آیریسی ایله یانلیش توتموش " دئدیم اؤز- اؤزومه سونرا:
- ببخشید آغا من افراسیاب نیستم ایسمی من مش اسماعیل است.
گئچی ساققال اوغلان سایمازیانا :
- تورو نمی گم جد اعلایتونو میگم – دئدی سونرا دا بیر ایکی دنه کیفیر سؤز افراسیابین بؤیرونه دوگونلهدی.
چاش- باش قالمیشدیم. اوغلانین نه دئدیگینی ایچ ائلهیه بیلمیردیم. بیرآز دوشوندوم . بیردن هیندی فیلیملرده کی کیمی قاییتدیم اوتوز- اوتوزبئش ایل قاباغا. شاه زامانی، اورمو رادیوسوندا شاکری آدلی بیریسی هر آخشام شاهنامه نین ناغیللارینی دئیردی. بو ناغیللاری چوخ خوشلادیغیمدان هر گون اونلارا قولاق آساردیم. بیردن سانکی یاتمیش ایدیم ، اویاندیم. بو ناغیللاردا افراسیاب تورکلرین شاهی، بؤیوگو ایدی. بونو خاطیرلایینجا قانیم بئنیمه داشلاندی. گؤزلریمی یوموب آغزیمی آچدیم:
-اولان روستمین آغزینی سـ...
اونون آروادینی ...
اونون دده سی نین سومویونو....
سهرابین قانینا ایشیییم، اونون نوشداروسونا سیچیم...
گنجلر یامانلاری ائشیدجک اوستومه یومولدولار.فیرلانان یومورق اولدو آتیلان تپیک. مامورلار اوزومه بیبرلی اسپری فیشقیراندا اؤزومه گلدیم. یولدان گئچنلر، دؤرد فارسین بیر یاشلی تورکله ووروشدوغونو گؤرونجه ساواشا قاتیشاراق گنجلری دؤیوب پرشیانی دارما- داغین ائتمیشدیلر. بیزی پولیس ایداره سینه آپاردیلار.گتیرمزلیکدن پولیس ایدارهسینین رئیسی، روستم و گنجلرله همشهری چیخدی! نه باشیزی آغریدیم. پولیس ایدارهسینده حلل اولا بیلن پرونده نی، "بو موضویا یئتیشمک بیزیم صلاحیبتیمیزده دئییل" دئیه آدی یوخ ایداره سینه گؤندردیلر....
مش اسماعیل یئنه سیگار آلیشدیردی. قوناقلارین بیری دؤزمهییب، " اورادا نه اولدو؟" دئیه سوروشدو. مش اسماعیل توستونو بورنون دلیکلریندن ائیشیگه بورولایاراق سؤزونون آردینی توتدو:
- هئچ اورادا پوخو قویدوق سبده. مملکتده، تورکلرله فارسلارین آراسینی وورماق ، ایغتیشاش سالماق گوناهینی، بیلدیگیز کیمی بوینوما قویدولار، خولاصه پان تورکیست دئییلن شئیین کوت - شالوارینی اگنیمه بیچدیلر. یولداشلار ساغ اولسونلار اونلارین کؤمگی ایله ضامینه بوراخیلدیم. پرونده نی دادیگاها گؤندهرهجکلر. گؤرهک دادیگاه نه حوکم وئریر. هله هله گؤزلهملیییک...
واخت گئچمیشدی. قوناقلار آیاغا قالخیب دیل-آغیز ائدهرک مش اسماعیللا ساغ اوللاشدیلار. هامیدان سونرا من چیخدیم . قاپی آغزیندا مش اسماعیل دان سوروشدوم:
- مش اسماعیل بو آرادا گوناهلی کیمدیر؛ نییه باشیمیزا بو اویونلار گلیر؟
مش اسماعیل الینی چیگنیمه قویوب گولومسهیرک دئدی:
- گوناهلارین هامیسی سازمانی میللین بوینونا دیر! چومچه قازانا دگنده بو کؤپک اوغلولار تئز بیر قطعنامه چیخاردیرلار آنجاق نئچه مین ایللیک ایران - توران ساواشینا بیرجه دنه بئله اولسون قطعنامه صادیر ائلهمهییبلر هم بیزیم جانیمیز قورتولسون هم بو فارسلارین!
1391/1/14
گؤنده ر بؤلوم لر: حیكایه و گولمهجهلر


text:
«آنچه نوشتهام»
رضا براهنی
نام تمامی پرندههایی را که در خواب دیدهام
برای تو در اینجا نوشتهام
نام تمامی آنهایی را که دوست داشتهام
نام تمامی آن شعرهای خوبی را که خواندهام
و دستهایی را که فشردهام...
....
«یازدیغیم»
شعر: رضا براهنی
چئویردی: سوسن نوادهرضی
یوخودا گؤردویوم بوتون قوشلارین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
بوتون سئودیکلریمین آدینی
اوخودوغوم بوتون یاخشی شعرلرین آدینی
و سیخدیغیم اللری
بوتون گوللرین آدینی گؤی بیر گولداندا
بوردا سنه یازمیشام
بورادان کئچرکن، بیر آن آیاقلاریوین آلتینا باخ
من آیاقلاریوین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
قوللاریوی- سئوگییه و کپنگه کؤرپو اولونجا، و گؤورچینلری باغرینا سیخینجا
بوردا سنه یازمیشام
باغدا بیر دایره اکمیشم کی، گئجه اونو گونش دولدورار، گوندوز ایسه، آی
و بوتون منظومهلردن بوراخیلمیش بیر اولدوز
اونون ذاتیندان جوجهریر
اونو دا بوردا سنه یازمشام
منی باغیشلا، ایللردیر سندن اوزاقدا قالمیشام
آنجاق هر زامان، هر یاندان هر نهیی، گئجهده یا دا گوندوز گؤرموشم
و هر کیمسهیی اؤپموشم بوردا سنه یازمیشام.
تکجه سنه بوردا یازمیشام
اوزاقلاردا و باغلانتیلارلا؛
یورغونلوقدان یووادا قالمیش بیر بؤیوک قوشون حجمی؛
گؤزلهین گؤزلرده اوداقلانمیش، بوتون قایغیلارین روحو؛
من دیدرگین قوملارین گیزلرینی
بوردا سنه یازمیشام
حیف! منیمله چیین به چیین تورپاقلی یوللاردا یوکسهلن جوانلار گئدیبلر
من اونلارین آدلارینی بیر به بیر بیلیرم
و قیزیشیرام
اونلارین آدینی بیر به بیر اوخویاندا
اونلار هامیسی دونیا یوخولارینین بالالاریایدیلر
اونلارین یوخولاریندا یوروملامالاریم
دونیا جماعتینین دیلیندن دوشمور
یوروملاری دا بوردا سنه یازمیشام
باغلاردا
اورتایاشلی بعضی آغاجلار وار کی آغلاییر
چونکی قارانقوشلارین یوواسینی
فیرتینا اوغورلاییبدیر
فیرتینا اوغورلاییبدیر
من دئمیشم گنج شمعلری
آغاجلارین دؤورهسینده یاندیرسینلار
اورتایاشلی آغاجلارین آدینی
بوتون قارانقوشلارین آدینی
بوردا سنه یازمیشام
اؤلولر ایسه ایکی جور ایدلر
من اؤلوم اوزوندن بو پردهنی کنارا چکمک همن
سن گؤزلرینی دنهییملی توت کی گؤرهسن (دنهییملی= ورزیده)
بو اؤلولردن بیر دستهسی
سانکی هئچ اؤلمورموشلر
فوسفورلو قبرلرله قبریستانلیق یولوندان قاییدیردیلار بلکه
و شهرلری ایشیقلاندیریردیلار
یئر اوزونون گلهجکلرینین چیراقلاری ایدیلر؛
او بیر دستهلر ایسه
مظلوم ایدیلر
سانکی هئچواخت یوخ ایمیشلر؛
یاشامین ایلک باشیندان، سانکی اؤلموشدولر
بؤیوک بیر یئرآلتی سوپورگه
گؤودهلرینین ارهخیرداسینی سوپوروردو
و دیبی اولمایان قویولارا تؤکوردو
بو سوپوروب تماق دوغانین اؤزیدو
من اؤلولرین هر ایکی جورونون آدینی
بوردا سنه یازمیشام
من ایستردیم گؤزل بیر اوزو
سینهم اوسته قویوب
اؤلم
آما بئله اولمادی
و اولمایاجاق
وارلیق چوخ بتر قیتمیردی
«حافظ»ین اؤلومونه و یاشامینا باخ
«حافظ»ین نئجه یاشاماسی نیسبی دیر
بیز هئچواخت بیلمیریک «حافظ» نئجه اؤلدو
سانکی اؤلومونون یومولو اووجونو گیزلین بیر واجیب کیمی اؤزویله آپاریبمیش
ایند
یوللاردان اؤتدویونده
منیم اونلاردان آشاغی سوروندویوم درین قویولارا باخ
بو قوولارین گیرده آغزی وار
گؤیدن باخاندا هر قویو آغزی، دف چالانین بارماقلاری دلمیش اولان بیر دف-ه بنزهییر
آنجاق
بو قویولارین دووارلای آرخاسیندا دا
دف چالیرلار
کورد دفلری
من بو سایاق
دونیادان گونشی گؤرمهیه گئتمیشم
-کؤهنه بیر دفین ایچیندن، چئورهمده دف چالاندا-
دنیا آنلامسیزدیر منیم اوچون
من سئوردیم گؤزل بیر اوزو سینهم اوسته قویام
و اؤلم
آما اولمادی
وارلیق چوخ بتر قیتمیردی
دویغوسال انسانین
دویدوغو آجی
سونسوزدور
من بو ایلک و سون سوزمهلری ده
بوردا سنه یازمیشام
روحوم یوخاولوش گؤسترگهسی اولسا دا
ذهنیم ان غریب شئیدیر
بونلارین دئمهسی منیم اوچون هر گون داها دا چتینلشیر
من بوتون گونلری ازبرلهین دئییلم
آما
اؤلسم بیله
هئچ نه چیخماز یادیمدان
بیر عؤمور کئچیب و گلمهیهجک
تکجه من دئییل، هر کیمین عؤمرو
من عالمیین و آدمین آنیلارینی
دایرهده
باغدا اکمیشم
او دایره
باغدا
منیم یاشام دویغومون اورونو ایدی
دوشن هر میوه آغاج دالیندان دایرهیه دوشور
یئنهلهنیر دایرهده
یئنهلمه و فاصله، یئنهلمه و دایره، دایرهلرین فاصلهلره یئنهلمهسی
منیم یاشام دویغومون اورونو ایدی
من بو گیرده باخیشی دا
بوردا سنه یازمیشام
ایندیسه
یاخینا گل و باغ قاپیسینین آچارینی
آل مندن
باغین نمنیشانینی
آچار اوسته
بوردا سنه یازمیشام
منی ایللردیر سندن اوزاقدا قالمیشام
گئدیرم ییاتام
من پردهنی کنارا چکدیم
ایندی سن خاطیرسایالیقلا
کپنک کیمی
باغدا گز دولاش
من کپنکلرین قانادلارینی دا
یئنی بویالارلا
بوردا سنه یازمیشام
(بو قیسا حیکایه بی اف جی فیلمیندن آلینمیش)
عطا ح.ح. (اونونجو کیلاس- شاهید لیسهسی- تبریز)
یوخودان اویانیرام. گئجه ساعات 3-دور، یامان سوسوزلامیشام. سو ایچمک اوچون، سسسیزجه آیاقلاریمی دره- دره اوتاغین او بیری گوشهسینه گئدیرم. 3-4 لیوان سو ایچندن سونرا بیردن- بیره و اؤز- اؤزومه پنجرهیه ساری یاخینلاشدیم. سانکی گوجلو بیر انرژی منی پنجره طرفینه چکیردی.
پردهنی آچدیم. انسان شکلینده بیر دئوی گؤردوم. دئو منه سلام وئریب، منه یاخینلاشدی. چوخ قورخوردوم. آما دئیهسن اونون سسی اورهییمی ساکینلشدیریردی. دئو منه دئدی:
-سنی اینجینمک ایستهمیرم! سن تکجه اوشاقسان کی، منیم چاغریشیما جواب وئریب، یوخودان اویاندین. منه یاردیم ائله بیرلیکده بورداکی اوشاقلارین رویالارینی گؤزللشدیرک!
من دئدیم:
-بو ایشی نئجه ایستیرسن گؤرهسن؟ بیز هئچ زامان باشقالارینین رویالارینی دییشدیره بیلمهریک.
دئو گولومسونوب، دئدی:
-منیمله گل، سنه گؤستریم!
دئوین الینین اوستونده اوتوروب، اونونلا گئتمهیه حاضیرلاندیم. بیردن- بیره دئو گؤیه آتیلدی. او قدر یوکسلدی کی، آیین گؤزل اوزونو لاپ یاخیندان آیدین- آشکار گؤره بیلدیم. شبههسیز بو، یاشامیمین ان گؤزل آنیلاریندان بیری ایدی.
دئوین آیاقلاری یئره دَیدیکده بؤیوک بیر سارای گؤردوم. بو سارای منه گؤره چوخ چوخ بؤیوک اولسا دا، دئوه گؤره چوخ چوخ کیچیک ایدی. دئو الینی ائوینین پنجرهسیندن اوزادیب، میزین اوستوندن ایچی یاشیل کپنکله دولو بیر شوشه قاب گؤتوردو. اوزونو منه توتوب دئدی:
-اووجومدا اوتور، سنین یاشادیغین یئره قاییدیریق!
من دئوین الینده اوتوردوم، دئو یئنه سیچرادی، بیرلیکده یاشادیغیم بهزیستینین پنجرهسینین اؤنونده دایاندیق. من پنجرهدن ایچری گیریب، سسسیزجه یاتاغیما ساری گئتدیم. دئو شوشه قابی آچدی، اونداکی یاشل کپنکلری بیر به بیر بهزیسیتی اوتاغینین ایچریسینه اؤتوردو. کپنکلر اوشاقلارین اوستونه قوندو. من اوشاقلارین اوزوندهکی گولومسهییشی گؤردوم.
کپنکلرین بیری منیم اوستومه قوندو. او آن، کناریمدا تانیش بیر سس ائشیتدیم. بو سس آنامین سسی ایدی. اونو قوجاقلاییب، سئوینجیمدن آغلاماغا باشلادیم. یوخودان اویاندیم.....
]]>
کوراوغلو سیرری: افسانهدن حقیقته
میرزه حاجییئو
کؤچوردو: سوسن نوادهرضی
بو سوالا جواب وئرمک اوچون اؤنجه اونون هانسی یوزایللیکده یاشایا بیلمهسی احتیمالی اوزرینده دایانمالیییق.
تورکیه تورکلری ده دیگر تورک خالقلاری کیمی کوراوغلونو اؤز قهرمانلاری حساب ائدیرلر و دئیرلر کی، او اون آلتیجی عصرده آنادولودا یاشامیشدیر. جلالی حرکاتینین باشچیلاریندان بیری اولموشدور. اما کوراوغلونو جلالی حرکاتی ایله باغلاماغین اؤزو آرتیق اونو اورتا آسیا و آذربایجان کوراوغلوسوندان آییریر. چونکی بو حرکات عثمانلینین ایچ ساواش مسئلهسی ایدی. عثمانلی- صفوی مناسبتلری گرگینلشهرک 1514-جو ایلده محاربهیه سبب اولموش، صفویلر بو محاربهده یئنیلدیکدن سونرا آنادولودا یاشایان شیعهلر عثمانلی پادشاهلارینا قارشی مبارزهیه باشلامیشدیلار. 1519-جو ایلده باش وئرمیش بو عصیانا ججلال آدلی بیریسی باشچیلیق ائتمیش، لاکین تئزلیکله سلطان یاووز-ون اوردو بیرلیکلری عصیانی یاتیرمیش، جلالی ایسه اؤلدورموشدولر. بوندا سونرا آنادولونون گاه بو، گاه دیگر طرفینده باش قالدیرمیش عصیانلارا جلالین آدی ایله جلالیلر حرکاتی دئییلمیشدیر و گویا کوراوغلو دا او عصیانلاردان بیریسینین باشیندا اولموشدور. نیه گویا دئییرم؟ چونکی کوراوغلو اون آلتینجی عصرده یاشامیش اولسایدی توفنگی گؤرونجه حیرت ائتمهمهلی ایدی، چونکی توفنگ ده، توپ دا اوندا هله آزی 150 ایل اوّللردن عثمانلی اوردوسوندا استفاده اولونوردو. بیرینجی کوسووو ساواشیندا 1389/ و استانبول فتحینده 1453/ عثمانلی اوردوسو توفنگلردن استفاده ائتمیشدی. حتی بو اوردودا توفنگچی بیرلیکلری دئییلن و ساواشدا چوخ اؤنملی رول اوینایان اوردو بیرلیکلری واردی . قانونی سلطان سلیمان زامانیندا، یعنی جلالیلرین ططغیان ائتدیکلری واختلاردا توفنگ تولیدینه دیگر سیلح تولیدیندن داها چوخ آغیرلیق وئریلیردی. تاریخچی کمال پاشازاده سلطان بیرینجی مراد-ین امریندهکی عثمانلی اوردوسونون 1360-جی ایلده چورلو-یا ائتدیگی سفرینده کافیر اوردوسویلا چارپیشدیغی آنی بئله تصویر ائتمیشدی:
"ساواش قوماشی ساتیلدی، توپ- توفنگ چاتیلدی، آت-و- آدم بیر بیرینه قاتیلدی". دئیک کی، کوراوغلونون دستهسینده توفنگ یوخیدی، اما او، تبعسی اولدوغو دؤلتین عسگرلرینده توفنگ آدلی بر سیلاح گؤرمهمیشدیسه، بئله مشهور سرکرده اونون حاقیندا هئچ اولماسا ائشیدمهلی ایدی آخی. اما بیر باخین، ایلک دفعه او توفنگ گؤردویونده او نه حالا دوشور.
"کیشینین چیینینده یاری آغاج، یاری دمیر غریبه بیر شئی واردی. کوراوغلو نه قدر دقت ائتدیسه بیر شئی فهم ائده بیلمهدی. بو نه ایدیسه، اونون تاندیغ شئیلره اوخشامیردی. چوماق ایدی، چوماق دئیلدی. عمود ایدی، عمود دئییلدی. کوراوغلون ماراق چولغادی کی، یارب گؤرهسن بو نه اولان شئیدی. یاناشیب کیشیدن سوروشدو»
-قارداش، سوروشماق عاییب اولماسین، بو نهدیر بئله چیینینه کئچیرمیسن؟
کیشی دئدی توفنگدی. کوروغلو باخدی کی، بو سؤزو هئچ ایندییه کمی ائشیتمهییب، دئدی:
- قارداش، توفنگ نهدی؟
اؤزو ده آداما، حیوانا، هر نهیه دهیسه او ساعات اؤلدورور.
کوراوغلو سوروشدو:
-نئجه یانی هر نهیه دهیسه؟
کیشی دئدی:
-هر نهیه دهیسه ده. آدما، حیوانا، قوشا...
کوراوغلو کیشینین سؤزونه اینانمادی. توتدم یاخاسیندان کی، او نهدی کی آدام اؤلدورور، وور منه گؤروم نئجه اؤلدورور.
کیشی دئدی:
-باشینا دؤنوم، چیخ یولونا گئت، منی قانا سالما.
کوراوغلو دئدی:
-اولماز کی اولماز. یا گرک بو ساعات آتاسان باخام، یا دا کی یالان دئییرسن.
کیشی دئدی، کوراوغلو دئدی، کیشی گؤردو یوخ، بو ال چکهسی دئییل، دئدی:
-قارداش، من سنه آتا بیلمرم، ایندی کی ال چکمیرسن، عیبی یوخدو، قوی بیر اؤکوز قربان اولسون سنه.
بونو دئییب کیشی اؤکوزون بیریسینی نیشان آلدیو گولـله آچیلماقلا اؤکوزون یخیلماسی بیر اولدو. کوراوغلو یورودو اؤکوزون یانینا. باخدی کی اؤکوز امللی- باشلی اؤلوب...".
اون آلتینجی عصرده هر هانسی بیر کندلینین چیینیندن توفنگ آشیراراق اؤکوزلرینی اوتارماسی غریبه دئییلدیر. غریبه اودور کی، همین کندلیی توفنگین نه اولدوغونو چنلیبئلی-ین اتهییندهجه کوراوغلویا باشا سالیر. کوراوغلویا- عؤمرونو قانلی قادالی مبارزه لرده کئچیرمیش بیر سرکردهیه. اونون ایسه بو سیلاح بارهده نه اینکی تصورو بیله یوخدور، مسافهدن اوخسوز، نیزهسیز هر هانسی بیر وارلیغین اؤلدوروله بیلمهسی فیکری، عمومیتله، بئینینه باتمیر. اؤکوزون یاخیلدیغینی گؤرسه ده، یورویوب اؤلدویونو گؤزلری ایله گؤرمک ایستهییر. تمامیله اؤزونو ایتیریر، حیرتیندن دونوب قالیر، سانکی قولو- قانادی قیریلیر "بیج ایامی گلدی" دئییر.
اون آلتینجی عصر کوراوغلوسونون توفنگ اوچون بونجا حیرتلنمهسی عاغیلاباتاندیر می؟ اصلا یوخ.
بیر ده کی، او عصر عثمانلینین قدرتلی چاغلاری ایدی. سلطانلار آرتیق خلیفه آدینی داشییردیلار، دؤلتین سرحدلری جنوبدا عربستانا، مصره، شیمالدا ایسه مجارستانا، آوستریا سرحدلرینه قدر اوزانیردی. اوزاق سفرلرده توپلاری ایله دوشمان قالالارینی یئرله یئکسان ائدن سلطانلارین عثمانلینین ایچینده قیلینجلا، اوخلا سیلاحلانمیش بیر دستهنین سییغیندیغی قالانی اون ایللرله عصیان مرکزی کیمی ساخلاماسی هئچ جور ایناندیریجی گؤرونمور. اولا بییلسین کی، عصیان باشچیلاریندان هانسیسا بیریسی دیگرلریندن مردلیگی ایله داها چوخ فرقلنمیشدیر، آما داستان یارادیجیلاری او عصرده قدرتلی سلطانلارا قارشی دایانماق کیمی آغیر بیر ایشین عهدهسیندن یالنیز اصل کوروغلونون غلبه ائدهجهیینی، همین قهرمانی سادهجه کوراوغلولاشدیرمیشلار.
یئری گلمیشکن، اگر کوراوغلو مبارزهسی، مایاسیندا شیعه- سنی اختلافی اولان جلالی حرکاتی ایله باغلیدیرسا، نهیه گؤره بو دینی داستانا یانسیمامیشدیر؟ داستاندا بونا آزاجیق دا اولسا بیر ایهام یوخدور: کوراوغلو هر بیر دینی مناقشهدن اوزاقدیر. عمومیتله، چنل بئلدن آذان سسی ائشیدیلمیر. بئلهلیکله، آختاردیغیمیز کوراوغلو جلالی دئییلدیر. او، اون آلتینیجی عصرده یاشایا بیلمز.
قئید ائتدیگیم کیمی، سلطان بیرینجی مراد-ین اوردوسوندا توفنگچی بیرلیکلری واردی، دئمک کوراوغلونو اون دؤردونجو عصرده ده آختارماق دوزگون دئییل. البته، آذربایجان، اورتا آسیا عثمانلینین ترکیبینده دئییلدی، اما او سلطانلا عینی دؤرده اورتا آسیادا اوندان دا بؤیوک تیمور لنگ ساواش میدانینا آتیلمیشدی. بؤیوک مونقول خاقانی توختامیش-ین 250000-لیک اوردوسونو ایکی دفعه مغلوب ائدن بو حؤکمدارین قوشونوندا دا توپچو و توفنگچی بیرلیکلری واریدی. یعنی قطعیتله دئمک اولار کی، کوراوغلونون یاشادیغی احتمال ائدیلن بوتون اراضیده – اورتا آسیادا، آذربایجاندا، کیچیک آسیادا انسانلار توفنگین نه اولدوغونو ان آزی 1360-جی ایللردن بیلیردیلر.
کوراوغلو توفنگی قوجالیغیندا گؤرموشدو، اونا گؤره ده فرض ائتمک اولارمی کی، اونون قوجالیغی همین بو ایللره تصادف ائتمیشدیر؟
خئیر. چونکی داستاندان آنلاشیلان اودور کی، توفنگ بیر سیلاح نؤعو کیمی لاپ یئنیجه ایجاد اولونموشدور. دئمک، هله حؤکمدار اونون قیلینجلا، اوخلا مقایسهده نه قدر ثمرهلی اولوب اولمادیغینی آنلامالییدیلار، یعنی اونون ایجاد اولونماسی ایله اوردولارین اونونلا سیلاحلاندیریلماسی آراسیندا، طبیعی کی، معین قدر واخت کئچمهلی ایدی. اما نه قدر؟ اوتوز ایل؟ اللی ایل؟ یوز ایل؟
داستاندا کوراوغلو توفنگی گؤردوکدن سونرا نیگارلا خئیلی مدت یول گئدیب، چاتدیقلاری بیر شهرده توفنگلی عسگرلره راستلاشیرلار. منجه بورادا کوراوغلونون آختاریشیندا بیزه گرک اولان ایکی مهم حادثه بیر حکایهده بیرلشدیریلمیشدیر: یئنی سیلاحین ایجادی و اونون اوردولادا اؤزونه یئر آلماسی. بونونلا بئله حیکایهنین اؤزوندهجه اونلار آراسیندا خئیلی مدت آیریلییغی وار: کوراوغلو ایله نیگار خئیل مدت یول گئتمهلی اولورلار. اما نه قدر؟ ناغیل دیل یویورک اولار، بیزی حقیقتدن اوزاقلاشدیرا بیلر. حقیقتی تاپماق اوچون ایسه، بیلمهلیییک گؤرک توفنگ نه زامان ایجاد اولونوب.
(آردی وار...) ]]>
کوراوغلو سیرری: افسانهدن حقیقته
میرزه حاجییئو
کؤچوردو: سوسن نوادهرضی
بیرینجی بؤلومدن بیرینجی حیصه:
کوراوغلو حاقیندا نه قدر دئیلمیش، نه قدر یازیلمیشدیر! هله نه قدر ده دئیلهجک، نه قدر ده یازیلاجاق! اما تدقیقاتچیلار اینجیمهسینلر، کوراوغلونون شخصیتی مسئلهسینه آیدینلیق گتیریلمهیینجه، بو تدقیقاتلارین ائله بیر دهیری اولمایاجاق. چونکی بو افسانهوی قهرمان حاقینداکی هر هانسی بیر یازینی اوخویارکن بئیینلره هر شئیدن اؤنجه بیر سوال حاکیم کسیلیر: آخی او کیم اولوب؟ شخصا من بیر اوخوجو کیمی ایندیهجن اوخودوقلاریم ایچینده بو سوالا جواب تاپا بیلمهمیشم.
تخمینلر، گومانلار، فرضیهلر باش آلیب گئدیر، گؤزل یازی تکنیکی، حقیقتدن اوزاق فانتئزیلر اوخوجونو دویورمور. آدام ناغیل ایله حقیقت آراسیندا قالیر، بیلمیرسن ناغیلدیر، یوخسا حقیقت. آخی بیر- ایکی افسانهنی چیخماق شرطی ایله داستان، دئمک اولار کی، تمامیله رئال حادثهلر تاثیری باغیشلاییر، سادهجه بدیعی تخیل گوجلودور، آشیق یارادیجیلیغی یوکسک سویهدهدیر، ائله ایسه قهرمان نیه خیالی اولمالی دیر؟ ایش او درجهیه چاتیب کی، اونو اوزایدان گلمیش یاریی انسان، یاری میفیک بیر وارلیق کیمی خیال ائدنلر بیله، تاپیلماقدادیر.
منیم فیکریم بئلهدیر: کوراوغلو تمامیله رئال شخصیتدیر. بو یازیدا دوشونجهلریمی عزیز اوخوجولاریملا بؤلوشوب، بونو اثباتلاماغا چالیشاجاغام. بو تمامیله یئنی فیکیر اولدوغو اوچون یازینی اوخویوب قورتاردیقدان سونرا، امینم کی، بیر چوخلاری تعجب ایچینده قالاجاق. البته، اینانیلماز بیر شئین حقیققت کیمی قبول ائدیلیب ائدیلمهمهسی زامانین ایشیدیر، اما فاکت فاکتلیغیندا قالیر و اونون زامانین محاکمهسینه احتیاجی یوخدور.
بو یازینی یازاراق کوروغلو تدقیقاتچیلاری جرگهسینه قوشولماقدا بر تک مقصدیم واردیر: شیرین جانینی عؤمرو بویونجا تهلوکهلره آتاراق قولو گوجونه اؤلمزلیک قازانان قهرمانین حاقینی، نهایت، اؤزونه قایتارماق. بونون اوچون اوخوجولاریمدان کیچیجیک بیر زحمت اومورام: یازینین سونونا قدر صبرلیرینی باسیب، منیمله بیرلیکده قوچ کور اوغولونون آختاریشینا چیخماق، والسّلام.
سئودیگیمیز حیکمتلی بیر ایفاده وار: شیرین یالاندانسا، آجی حققت یاخجیدیر. ارسطویا دئمیشلر، افلاطون سنین سئویملی معلمیندیر، نیه اونون دئدیکلرینه قارشی چیخیرسان؟ دئمیش کی، افلاطون منه عزیزدیر، اما حقیقت اوندان دا عزیزدیر. دئمیشلر بس حقیقت ندیر؟ دئمیش کی، حقیقت منمی دئدیکلریمدیر.
بئلهلیکله، شیرین یالاندانسا، آجی حقیقت آرخاسینجا... یولچو یولدا گرک.
تورک خالقلارینین بؤیوک اکثریتینین شیفاهی عنعنهسینده موجود اولان کوراوغلو...دنیادان بالکانلارا، سیبیردن سوریایا قدر چوخ گئنیش بیر اراضیده یاییلمیش غیرعادی بر قهرمانلیق داستانی... تدقیقاتلاردان معلوم اولان بودور کی، گویا ظلم آلتیندا اینلهین خالقلار ظالملارا قارشی مبارزه آپاران ائله بیر یئنیلمز قهرمان بارهده خیاللار قورموشلار کی، سونوندا آشیقلار بو خیاللاردان بئله بیر مؤحتشم داستان دوزوب قوشموشلار. ائله ایسه اورتا آسیانین اوجقارلارییندان آذربایجانا، تورکیهیه قدر بؤیوک بیر اراضییه سپهلنمیش کور اوغلو قالالاری هارادان چیخمیشدیر؟ رئال قالالاردا خیالی قهرمان؟! یوخسا کیم هارادا کوراوغلویا لایق عظمتلی بیر قالا گؤرموشسه، اورا اؤز سئویملی قهرمانینی "یئرلشدیرمیش" و خالق دا بونو قبول ائتمیشدیر؟ خالقین یادداشی، محکم اولدغو قدر ده صاف اولور: یالانی سئومز، قوندارما احوالاتی رئال آدی ایله الَکدن گئچیرمز. قاچاق نبینین آدینا «الینجه قالاسی»نی چیخا بیلریکمی؟ و یا «بابک»ین اقامتگاهی شیروانشاهلار ساراییایدی دئسک، کیم اینانار؟ او خالقین یادداشیندا بَز قالاسینین صاحبی کیمی قالمیشدیر، شیروانشاهلار سارایینین ایسه اؤز صاحبلری اولموشدور.
دوغرودان دا نیه کوراوغلو قالالاری بو قدر چوخدور و بئله بؤیوک بیر اراضییه سپهلنمیشدیر؟ کوراوغلونون رئاللیغی شبههسینه یول آچان بو تاپماجا ندیر؟ هر بیر تورک خالقی قطعیتله اونو اؤزونونکو حساب ائدیر، اما هامی کیمی بیرجه عؤمور یاشامیش بیر آدام گؤرهسن هانسی سیرله اونلارلا خالقین اولادی اولا بیلمیشدیر؟ غریبهدیر، بیز نیه بئله حساب ائدیریک کی، او، گنجلیک ایللریندن قاجالانا قدر، یعنی دئمک هاراداسا اوتوز- قیرخ ایل مدتینده آنجاق بیر قالادا یاشامالیی ایدی؟ دلیلر اکینچیلیکله، مالدارلیقلا مشغول دئییلدیلر، درسلرینی وئردیکلری ظلمکارلارین مالیندان باشقا هئچ کیمسهنین وار- یوخونو الیندن آلمیردیلار، کروان باسمیردیلار، ائله ایسه سئمک ایچمکلرینی هارادان تاپیردیلار؟ بیر دئییلدیلر، بئش دئییلدیلر، 7777 ایگید اون ایللر بویونجا نه ایله دولانیرمیش؟ اگر ظالیم بَیلری، خانلاری اؤلدوردوکدن سونرا اونلارین یئرینه اؤز آداملارینی تعیین ائتسهیدیلر، دئیردیک او ماحالدان، ا.و ولایتدن گلن وئرگیلرله قارینلارینی دویورورلار، اما کوراوغلو ظولمکارلارلا حاق-حساب چکدیکدن سونرا دلی لری ایله بیرلیکده چنلیی بئله قاییدار، یئییب- ایچیب خوش گئچردیلر، والسلام. یعنی اونون دولت قورماق فیکری یوخیدی. حتی اوزاق سفرلره گئتدیکده بیله، اورالاردا هئچ بیر آدامینی تعیین ائتمهدن سونوندا یئنه چنلی بئله دؤنوردو، چونکی اونون هئچ بیر دؤلتچیلیک ادعاسی یوخ ایدی. ائله ایسه اونون و ایگیدلرینین بیر نؤمرهلی پروبلئمی یئمک پروبلئمی اولمالی ایدی. بو پروبلئمی چؤزمهدن عینی قالادا اونن ایللرله قالماق چتین اولاردی. اونا گؤره ده سوال اولونور: اوزاق سفرلره گئدرکن یئنیدن چنلی بئله دؤنمهیین معناسی واردیمی؟ اورالاردا هئچ می قالا یوخ ایدی؟ آخی واخت آشیری یئنی- یئنی قالالارا گئچمکله او هم یئنی ظالیملار "اوونا" چیخمیش اولاجاق، هم ده اونلارین خزینهسینی اله گئچیرمکله ایگیدلرین یئمک پروبلئمینی حل ائدهجکدی. قهرمانلارین دا قارنی اولور. بیر ده، مقصدی یالنیز ظالیملارین درسینی وئرمک اولان کوراوغلو آنلامایا بییلمزدی کی، بییر قالانین یان- یؤورهسیندهکی بیگلری، خانلاری یئرلرینده اوتوتدوقدان سونرا اونلار اونون قورخوسوندان بیر داها باش قالدیرا بیلمزلر، ائله ایسه ندن عیینی قالادا یاشاماغا داوام ائتمهلی ایدیلر؟
البته کوراوغلونو خیالی بیر اوبراز کیمی قبول ائتسک، اوندا اونون دا، ایگیدلرینین ده یئمک پروبلئمینی نظره آلماماق اولار، دئیه ریک اؤنملی اولان اونون میبارزهسیدیر، خیاللاردا قیرآتین چیینلرینده بیر جوت قاناد دا اولا بیلر، سونرادان یوخ اولسا بیله. اما اگر بیز اونون بیر رئال شخصیت کیمی ایزینه دوشمک ایستهییریکسه، اوندا اعتراف ائتمهلیییک کی، دؤلت قورماق فیکریندن چوخ چوخ اوزاق اولان کوراوغلو اوچون 7777 نر ایگید اون ایللیکلر بویونجا عینی قالادا اوتورماقلا دویورماق چوخ موشکول مسئله اولاردی. دئمک ان عادی منطق بونو دئییر کی، سئویملی قهرمان قالادان قالایا، ولایتدن ولایته گئچمهلی ایدی، بیر یئرده اوزون مدته دورماق ارزاق اوزوندن محوه برابر اولاردی. یعنی قالالارینن صاحبلری، طبیعی کی، بونا قارشی چیخاجاقدیلار و مغلوب اولاجاقدیلار، بئلهلیکله ده، او یئنی یئرلردهکی ساده خالق دا اولکیلر کیمی اونو بیر قصاصچی کیمی سئوهجکدی. ایندی تصور ائدین کی، بؤیوک بیر آتلی دسته بو قالادان او قالایا، بو شهردن او شهره طوفان کیمی کئچیب گئدیر، اؤنونده هئچ بیر دوشمن اوردوسو دورا بیلمیر، کوراوغلو آدی گلنده هامی قورخودان توک سالیر، اما... اما بو دسته کئچیب گئتدیگی شهرلره قالالارا فاکتیکی صاحبلندیگی حالدا اورالارا هئچ بیر جانشینینی تعیین ائتمیر. نیه؟ اگر کوراوغلونون ماموریتی عدالتی برپا ائتمکدن، ظولمو آرادان قالدیرماقدان عیبارت ایدیسه، الینده چوخ بؤیوک امکانلار اولدوغو حالدا اؤزو عدالتلی جمعیت قورمالی دئییلدیمی؟ البته دئیه بیلرلر او، بر خالق عصیانچیسی ایدی، دؤلت آدامی دئییلدی. اما مگر بابک خالق عصیانچیسی کیمی میدانا آتیلمامیشدیمی؟ عرب ایشغالچیلارینی قوودوغو توپراقلاردا اؤز آداملارینی رهبر تعیین ائده – ائده خرمیلر دؤلتینی قورمامیشدیمی؟ و یا تیمور لنگ اعدام اولوناجاغینی اؤیرهنینجه گئجه ایله بئش- اون سیلاحداشی ایله داغلارا قاچماقلا عصیانا باشلامامیشدیمی؟ مونقوللاردان آددیم- آددیم آلدیغی تورپاقلارا، قالالارا اؤز آداملارینی تعیین تعیین ائده – ائده دؤلت قورمامیشدیمی؟ رازین-ده خالق عصیانچی ایدی، اما تزار اوردوسوندان آزاد ائتدیگی تورپاقلارا اؤز آتامانلارینی تعیین ائتمیردیمی؟ بو بوتون زامانلارین یازیلمامیش قانونو ایدی: دوشمانی مغلوب ائتدینسه، خزینهسینه ده، تورپاقلارینا دا صاحب اول، عکس حالدا ساواشین آنلام اولمور. اگر کوراوغلو عصیانی چوخ قیسا مدتده پارلاییب سؤنن بیر خالق حرکاتی اولسایدی، او زامان بلکه ده دؤلت قورماغا واختی اولمامیشدی، دئیهریک. اما او، گنجلیک ایللریندن قوجا چاغلاریینا قدر بؤیوک بیر حرکاتا رهبرلیک ائتمیش تجروبهلی سرکرده ایدی. عاغیللی، مودریک، تدبیرلی بیر سرکرده. ائله ایسه نیه هئچ بیر یئرده اؤز جانشینینی تعیین ائتمهمیشدی؟ سادهجه ایستمهمیشمی؟ غریبهدیر! اجازه وئرین شبههلهنک: بورادا نسه دوغرو دئییل. تصور ائدین کی، بیر گولشچی هر یاریشدا رقیبلرینین کورهیینی یئره وورور، اما غلبهنی دادمادان، مدال آلمادان درحال دا قاچیب گئدیر. او ایدمانچی حاقدا نه فیکیرلشرلر. آخی حتی قایداسیز دؤیوشلرین ده قایداسیی اولور.
اوندا بئله چیخیر کی، کوراوغلونون دؤلت قورماقدان دا واجب نسه باشقا مقصدی اولموشدور. بو مقصده چاتماق اوچون ده اورتا آسیادان آذربایجانا، آنادولویا قدر بؤیوک بیر اراضییینی کئچمهلی ایمیش. بؤیوک بیر آتلی دستهسی ایله یولا چیخدیغی اوچون ده گاه بو، گاه دیگر یئرلرده دوشمان قوشونلاری ایله وروشمال ایمیش. غریبهدیر، نه مقسدی اولا بیلردی؟ آختاردیغی بیر شئی واردی بلکه؟
بو سوالا جواب وئرمک اوچون اؤنجه اونون هانسی یوزایللیکده یاشایا بیلمهسی احتیمالی اوزرینده دایانمالیییق.
آردی وار............
]]>
نه صنعتچیلر ایتیردیک غربت ائللرده...
داوود امدادیان، 1323 گونش ایلی تبریز شهرینده آنادان اولدو. یئنییئتمه ایکن رساملیق صنعتی ایله، ائله همین شهرده تانیشدی. رساملیقدا یوکسک لیسانسینی ایراندا الاندان سونرا، 1375-ده تحصیلاتینا داوام ائدیب، صنعتچیلیگینی گلشدیرسین دئیه، فرانسایا گئتدی.
داوود امدادیان رسیم چکمک وورغونو ایدی، بو وورغونلوق و بو توتقو، اوشاقلیق چاغلاریندا آتاسیندان اونا معنوی میراث کیمی یئتیشمیشدی. رساملیقدا الدیغی تحصیلات و آپاردیغی آراشدیرمالار،گئت- گئده چئشیدلی رساملیق مکتبلرینی گئنیش تانیماسینا و بیلگیلنمهسینه سبب اولموشدو. 80-جی ایللردن او، گنللیکله آغاجلاری چکمهیه اؤزهنمیشدی.
امدادیانین «آغاجلار» -ینین بامباشقا گؤزللیگی وار و اولاغاناوستو بویوتلارلا بوسبوتون صفحهنی توتماقدادیرلار، و بنزرسیز احتیشامی، چئشیدلی رنگلری ایله تاماشاچیلارین گؤزلرینی قاماشدیریر. داوود امدادیان عؤمرونون سون چاغلاریندا صنعتینین زیروهسینه، باشاریسینین ان یوکسکلیگینه چاتمیشدی.
آوروپانین تانینمیش سرگیلر و گالریلرینه قاتیلماسی اونون صنعتده اولان مقامینین گؤسترگهسیدیر.
تبریزلی رسام، پاریس شهرینین پئرلاشئز مزارلیغیندا توپراغا وئریلیبدیر.
Ne sanatçılar itirdik qurbet
ellerde...
Davud İmdadiyan, 1323 güneş ili Tabriz şehrinde anadan oldu. Yeniyetme iken ressamlıq senetiylə, elə hemin şeherde tanışdı. Ressamlıqda yüksek lisansını İranda alandan sonra, 1975-de, tesilatına davam edib sanatçılığını gelişdirsin deye, Fransaya getdi.
Davud İmdadiyan resim çekmek vurğunuydu, bu vurğunluq ve bu eşq, uşaqlıq çağlarında, atasından ona menevi miras kimi yetişmişdi. Ressamlıqda aldığı tesilat ve apardığı tedqiqat, get- gede çeşidli ressamlıq mekteblerini geniş tanımasına ve bilgilenmesine sebeb olmuşdu.80-cı illerdden, o, genellikle ağacları çekmeye özenmişdi. İmdadiyan-ın “AĞACLAR”-ının bambaşqa gözelliyi var ve olağanüstü boyutlarla büsbütün sefheni tutmaqdadırlar, ve eşsiz ehtişamı, çeşidli rengleriyle tamaşaçıların gözlerini qamaşdırır.
Davud İmdadiyan, ömrünün son
çağlarında, sanatının zirvesine, başarısının en yüksekliyine çatmışdı.
Avropanın tanınmış segiler ve galerilerine qatılımı onun sanatda olan meqamının
göstergesidir.
Tabrizli ressam, Paris şehrinin Perlaşez mezarlığında toprağa verilibdir.
باشیازی ۲۹
توتالیم ارکی ییخیب، یئرله بیر ائتدیز؛ بس سهندی، ساوالانی نئیلهیهجکسیز؟؟؟
اؤلکهنین ان اوجا تاریخسل دیوارلاریندان بیری ساییلان ارک علیشاه، تبریز شهرینین سیمگهسیدیر، نیشانهسیدیر، معنوی وارلیغی و کیملیگیدیر. یانیندا یئنی مصلّی تیکیلمیش اولان ارک علیشاه، 724 ه.ق. ایلینده، تاجالدین علیشاه گیلانینین توسطو ایله تیکیلیب، 1310 ه.ش. ایلینده 170 نؤمره ایله اؤلکهنین ملی اثرلر لیستهسینده ثبت اولونوبدور. هوندورلوغو 36 متر اولان بو بنزرسیز بینا، ایلخانلیلار دؤورونه عایددیر.
سون گونلرده، ارکین یاخین چئورهسینده، تاریخی اثرلره عاید اولان اسلام جمهوروسونون قانونلارینی آیاق آلتینا قویاراق، پارکینگ آدینا، یا دا آماجی بللی اولمایان عمرانی ایشلر بهانهسینه، گئجهلر گئج واختا کیمی، تر- تلهسیک درین قازمالار و آغیر بولدوزرلرله سؤکوب تورپاق گؤتورمه ایشلری آپاریلدی.
تبریز و بوتون جماعتین، و اؤلکهیه اورک یاندیران آیدین دوشونجهلی اصیل وطنداشلارین گوجلو اعتراضینی ایستر- ایستهمز ائشیدن سوروملولار، تر- تمیز ارکین اطرافینی سؤکوب تؤکوب، ایستهدیکلری آلتیاپینی (زیربنانی) ایجاد ائدیب، خاطیرجمع اولاندان سونرا، "قازما و تورپاق گؤتورمه پروژهسی دایاندیریلدی"- دئدیلر!!!
اؤلکهمیزین، اوستانیمیزین، شهریمیزین سوروملولاری؛ ارکین آخیرینه چیخاندان سونرا نهیی دایاندیردیز دوغوردان؟!... به قول قدیمکیلر«قالانینی دا قوناغیمیز اولایدیز!». آخی بیز وطنداشلار سیزه گووهنیب، سیزلره رای وئرمیشدیک کی، بیزی، ارکیمیزی، شهریمیزی و ... قورویاسیز. بو ایدی بیزیم گووهنجیمیزه وئردیگینیز قیمت؟! 2018-ده تبریزی بو تهر اسلامی اؤلکهلردن گلن قوناقلارین قاباغینا چیخارداجاقسیز؟! توتالیم گؤی مسجیدین یان یؤورهسینده پاساژ سالینان کیمی، ملی کتابخانا، صاحبالامر، منصور مدرسهسی، باقیرخان ائوی، بازار آغزی........... یوخا چیخان کیمی البیر اولوب، ارکی ییخیب، یئرله بیر ائتدیز؛ سهندی، ساوالانی نئیلهیهجکسیز؟؟؟
بیر ملتین تاریخینی سیلیب، یوخ اتلمکله، باشقالارینا تاریخ قوندارماق اولماز. تبریزین ارکی، کرپیجلری بیر- بیرینین اوستونه دوزهرک ارک اولماییب کی، ایللر بویو ملت ایله بیرلیکده، چیین به چیین تاریخ یاشاییب، ارک اولوب!
@sancaq
چوخ دهیرلی ادیب و سایقین اوستاد شاعیریمیز اسماعیل جمیلی ایله شعرلشمه:
س.رضی
دونیا نهیه بنزر دلییه عاقیله منسیز
مین سجده ده قیلسان، اولاجاق نافیله منسیز
گئت آت باشینی یات منی سنسیزلیییه تاپشیر
گوندوز منی سور هر گوله هر سونبوله منسیز
جمیلی:
سن سیز سنیمى سانما بوراخدیم قارا گونده
هر آن قورودوم دوشمهیهسن موشگوله منسیز
سودایه محببتده منى سنلى قیلان غم
منلى چاتاجاق سنله گولوم منزیله منسیز
رضی:
غوربتلره قوربان پایی تک وئردیک ایگیدلر
سانمام، وطنین هئچ وده گولمز گولو سنسیز
منزیلدن اوزاق، غوربتی قوینوندا گؤرورکن
شعریم ده اورک تک اولو مؤحنت دولو سنسیز
نیسگیللر ایچینده چابالیر سئوگیلی تبریز
بختی قارالیب، سؤزلر اولوبدور اؤلو سنسیز
حسرتلره یوخدور داها چوخ تاب و توانی
قورخوم بودو جان اوسته دوشه شاهگؤلو سنسیز
جمیلی
قوربت ده قورو گول كیمى سیزلار سوسوزوندان
آرزى باغیمیز سانما گله حاصیله سنسیز
تبریز دادیمى دادلى قیلان نیسگیل اولاندان
یورغون اورهییمدیر دوشور الدن اله سنسیز
عومرون یازى آرزیله شورا گلسه ده تئل- تئل
حسرتله غمیندیر چیخاریر هئى زیله سنسیز
گوندوز گونومو آیریلیغین آلسا دا مندن
رویامدا وصالدیر دولانان ال- اله سنسیز
س. رضی
دوشلر گئجهلر غملری حسرتله قوجاقلار
بیلمم نیه فیکریم اولو دیوانه ندنسیز
هر ائتدیگینه هر سؤزونه پولچوک ائدیرلر
دؤزمور اورهییم بیر بئله بهتانه ندنسیز
اؤزگورلویو رویادا دا گؤرمک قاداغاندیر
چیرپیر اؤزونو آرزولار هر یانه ندنسیز
حاقسیزلیغا حاق قوربان ائدیرلر بو دیاردا
سورما نیه ایمان گلیر عصیانه ندنسیز
اسماعیل جمیلی:
ساییلى گونلره سیغمازسادا سایسیز غمیمیز
یئنى دونیادا یئنیلمز سؤزوموز واردیر هله
قار قیروودا گول آچان آرزى یازیندا گولوموز
باغلانان یوللارا گؤزلر گؤزوموز واردیر هله
یازلانان قونچهلهنن قیشدا قلندر قلمین
بیز قیلان بیزلرى اؤلمز اؤزوموز واردیر هله
سئوگیمیز سئوگیلیمیز وورغون اورهكلرده یاشار
ساوالان تك سینهمیزده كؤزوموز واردیر هله
س. رضی:
سو سپیر کؤنلومه سؤزلر کی اومود واردیر هله
آیلار- ایللر اؤتر اولدو، نیه بیتمیر هلهلر؟
قورشالیرسان کی هله گول وئرهجک اکدیگیمیز
دؤزورم، یول دؤیورم، منزیله یئتمیر هلهلر
توم آغاجلار کاغاذ اولسا، توم قامیشلار دا قلم،
بو ائلین نیسگیلینی چکمهیه چاتمیر هلهلر
هله ده زیروهده قار، باشدا دوماندیر ساوالان
اورکده اود داشیساق دا، باشیمیزدان هله اؤتمور هلهلر
دیلی اولمایان کیمسهنین دوشونجهسی
اولماز، دوشونجهسی اولمایانین ایسه، دیلی اولماز. اؤز دیلینی اؤیرهنن انسان، کیملیگینه
وارار، حقیقتی قاورایار. دیلینی دوغرو دوزگون اؤیرنمهین بیریسینین دوشونجه دایرهسی
دار، ذهنی باجاریقسیز اولار.
دیل جانلی بیر وارلیقدیر. منطقی
اولاراق، دیل و وارلیق بیری- بیریندن آیریلماز ایکی فنومندیرلر. انسانین کیملیک
یوغرولوشو، اونون ائییتیمینده گیزلیدیر. عمومی
ائییتیم و گلهجکده ایش و یاشامدا اوغورلو اولماق ایسه، آنا دیله باغلیدیر.
اوشاقلارین ایلک اوخولدا اوخودوقلاری دیل اؤز آنا دیللری اولمالی، اوندان سونرا،
هر نئچه دیل اؤرگشسهلر، اونلارا آنا دیلی تملینه دایالی اولان ایکینجی دیل
ساییلیر.
اوشاق،
اؤزونو آنا دیلی ایله تانییب، کیملیگینه ساری ایلک آددیملارینی گؤتورر. یئنیجه
دوغان کؤرپه، آنا دیلی ایله کیملیک و کولتور اییهسی اولار. سونرا همین دیل ایله،
ایلک اجتماعی قوراللاری اؤیرهنیب، باشقالارییلا ایلهتیشیم (ارتباط) قورار. بو
باخیمدان، آنا دیلی اوشاق اوچون اؤنملی رول اویناماقدادیر و فردین هر یؤنده گلیشمهسی،
مطلق آنادیلینین اؤیرنمهسینه باغلیدیر.
اؤز
آنا دیلینی دوغرو- دوروست اؤیرهنن اوشاق، منطقی اولاراق، اؤزونو داها یاخشی
تانییب، تانیدا بیلر. بیر توپلومون دیلی، او توپلومداکی انسانلارین بیری- بیرییله
باغلانیب ایلهتیشیم قورماق اوچون آراج، و اورتاق دهیرلرین تملیدیر. بیز یا دا
توپلوموموز، آنا دیلیمیزی اؤنمسمهدیکجه، اجتماعی ایلیشکیلرده داها چوخ چتینلیکلر
چکهجهییک. آنجاق کیملیگیمیزی آنا دیلیمیزین اساسیندا یوغرولدارساق، بیر چوخ
سورونلاریمیز اورتادان قالدیریلاجاق.
دنیانین
بوتون ائییتیم اوزمانلاری بو نؤکتهیه وورغولاییرلار کی، اوشاقلار اؤز آنا دیلینده
دوشونوب، اؤز فیکیرلری و دویغولارینی بو دیلده داها یاخشی ایفاده ائده بیلیرلر.
آنا
دیلینده ائییتیم آلماق، هر شئیدن اؤنجه بیر انسانی حاقدیر، عینی زاماندا ایسه،
بیر ملت یا دا بیر قومون اُولوم- قالیم حاقیدیر. آدلیم دیلچی، هارکورت "دیل،
بیر ملتین گوزگوسودور" دئمیشدیر، بو اوزدن ده هر ملتین، آنلامینی یالنیزجا
اؤز دیلینده تاپا بیلدیگی اؤزونه اؤزل کولتورو و یاپیسی (ساختار) واردیر.


text:
قطر بحرانی، تهران تراکتلاری، عراق کوردلرینین مستقیللیک بارهده رفرندوم مسئلهسی یاخین شرقده یئنی پروسسین باشلانغیجی اولمایاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو مئدیایا مصاحیبهسینده روسییالی پولیتولوگ یئوگئنی ساتانووسکی سؤیلهییب.
«هئچ بیر عمومی پروسئس یوخدور. هر کس بیر-بیریله ووروشور. من هانسیسا عمومی دینامیکایا اینانمیرام. بو گون یاخین شرقده بوتون دؤورلر عرضینده باش وئرنلر تکرارلانیر. ایرانلیلار سعودییهلیلرله یاریشیرلار، عرب دونیاسینین داخیلینده مباحصهلر وار، هامی بیر-بیریله دؤیوشور. بئله اولوب و بوندان سونرا دا بئله قالاجاق.
تهراندا باش وئرن تراکتلارین آرخاسیندا سعودییه عربیستانی دایانیر. بو بؤیوک احتیماللا سعودییه خصوصی خیدمت اورقانلارینین نؤوبتی ایلهنجه واسطهسیدیر»، – دئیه او بیلدیریب.


text:
سون واختلار موختلیف واسطهلرله آذربایجان-ارمنیستان دؤولت سرحدینده وضعیتی گرگینلشدیرمک مقصدی گودهن ائرمنیستان بو دفعه داها بیر تخریباتا ال آتیب.
مدافعه ناظیرلییندن آخار. آز-آ وئریلهن معلوماتا گؤره، ائرمهنیلر طرفیندن کوستار اصوللا حاضرلانان پارتلاییجی قورغو یانوارین ۱۲-ده دؤولت سرحدینین توووز رایونو ساحهسینده، قوشونلارین قارشیدورما خطینه یاخین اراضییه پوا واسطهسیله آتیلیب.
بو جور منشیی و منصوبیتی معلوم اولمایان قیری-عنعنوی اصوللا حاضرلانان پارتلاییجی واسطهلرین دوشمن طرفیندن تطبیقی مدافعهنین اؤن خطینده یئرلشن بؤلمهلریمیزین شخصی هئیتینه، خصوصیله ده هم سرحد اراضیلردهکی یاشاییش منطقهلرینین دینج اهالیسینه خسارت یئتیرمک مقصدینی گودور.
پارتلاییجی قورغونون ضررسیزلشدیریلدیکدن سونرا ایلکین اؤیرنیلمهسی زامانی بو واسطهنین ائلئکتریک دتوناتورو، دتوناسییا قایتانی، چوخلو سایدا مئتال قلپهلر و قورغونون ایشه سالینماسی اوچون باطارئیالاردان عبارت اولدوغو معین ائدیلیب.
بین الخالق نورماتیو حقوقی قایدالارلا ایستیفادهسی قاداغان اولونان بو جور واسطهلرین ائرمنیستان طرفیندن، خصوصیله آذربایجان-ارمنیستان دؤولت سرحدینده مقصدیؤنلو شکیلده تطبیقی وضعیتی گرگینلشدیرمک، آذربایجانی جاواب تدبیرلری گؤرمهیه تحریک ائتمک و بونونلا دا تمثیل اولوندوغو حربی-سیاسی بلوکون دیگر عضولرینین دقتینی نؤوبتی دفعه جد-جهدله موناقیشهیه جلب ائتمک مقصدینی گودور.
مدافعه ناظرلیگی بیلدیریر کی، باش وئره بیلهجک هر هانسی اینسیدنته و اونون نتیجهلرینه گؤره مسئولیت تامامیله ائرمنیستانین کریمینال حربی-سیاسی رژیمینین اوزرینه دوشور.


text:
آکادمیانین مرکزی علمی کیتابخاناسی «وحشی دیویزییا(گردان)» آدلی قیسامئتراژلی تاریخی فیلم حاضرلاییب. فیلمده چار روسییاسی دؤنهمینده آذربایجان و قافقازین موسلمان خالقلاریندان یارادیلمیش و دیویزییایا (گردان) داخیل اولان کؤنوللو سوواری آلایلارینین، همچینین تاتار (آذربایجانلی) آلایینین بیرینجی دونیا محاربهسینده ایشتیراکیندان بحث ائدیلیر.
آکادمیادان کولت. آذ وئریلهن معلوماتا گؤره، «وحشی دیویزییا»دا آذربایجانلیلارین خصوصی یئری اولوب. لاکین تاریخیمیزین بو دؤنمی چوخ آز آراشدیریلیب. تأسف کی، «وحشی دیویزییا» بارهده تاریخی آراشدیرما و سندلی فیلملرین حاضرلانماسینا باخمایاراق، آذربایجانلیلارین بو حربی قورومدا رولو آرخا پلاندا قالیب.
آکادمیا میللی علمی کیتابخاناسی فیلم واسطهسیله آذربایجانلیلارین دیویزییاداکی قهرمانلیقلارینی اؤن پلانا چکمهیه چالیشیب. فیلم گلهجکده بو مؤوضوعدا حاضرلانماسی پلانلاشدیریلان سیلسیلهنین بیرینجی حیصهسیدیر.


text:
گؤرهسن ائلینی آبادالاماغا چالیشانین ائوی خرابا قالار؟
گؤرهسن ائلینی آبادالاماغا چالیشانین ائوی خرابا قالار؟
جامیعهدهکی تربیت و تعلیم اورگانلاری، عاییلهلر، موعلیملر، روحانیلر و عالیملر یعنی اوست اوسته تعلیم و تربیت مسئوللارینین ایشلری دوز اولسایدی جامیعهده موشکوللرین چوخونا راستلانمازدیق. جامیعهمیزدهکی اینسانلارین چوخ آزینین سؤزو ایله عملی بیر اولور و اکثراً اونلارین عئینی اولماسینا راست گلینمیر. بو مسألهنی قیسا بیر یازیدا آچماق اولماز آما اوسته اوسته دئمک اولار کی بونلارین فرهنگی ریشهلری وار. عاییله تربیتیندن باشلاییب جامیعهده تربیت و تعلیم اورگانلارینا قدر بو ساحهده تأثیرلیدیلرر. بو مؤعضله بیر ایکی سبب سایماق اولماز.
بیزده اولان بو موشکول، اخلاقی و فرهنگی موشکوللریمیزه تای اوزون سابیقهسی اولان اخلاق ضعیفلیگیدیر. آما هر حالدا بو موشکولون یارانماسیندا جامیعهدهکی تعلیم تربیت سیستملرینین بیرباشا تأثیری وار.
اینسانلارین سؤزلری و عمللرینین بیر اولماماسینین ضررلریندن بیری جماعتین بیر بیرینه اینانماماسیدیر. بیر جامیعهدنده اینانماق حذف اولسا داش داش اوستونده دایانماز چونکی هئچ کس آیریسینا اینانمیر و جامیعهنین اساس تشکیل وئرنیده اینانماقدان عیبارتدیر. هر شخص فقط اؤز منفعتلرینه دوشونور و اصلاً جمعی منفعتلره اهمیّت وئرمیر. اؤزلرینیده بئله توجیه ائدیرلر کی هامی نئجه منده ائله. بو مسأله او قدر بیزیم فرهنگیمیزه ریشه سالیب کی حتّا بئله بیر مثل چیخیب: «ائلینی آبادالاماغا چالیشانین ائوی خرابا قالار». هامینین بیر مسیره گئتمگی واجیب اولان جامیعهده، هر کسین اؤزونه مخصوص آیری یولو اولسا او جامیعه داغیلار.
ایندی بو بؤیوک موشکولون حل یولو نهدیر؟
جامیعهدهکی تربیت و تعلیم اورگانلاری، عاییلهلر، موعلیملر، روحانیلر و عالیملر یعنی اوست اوسته تعلیم و تربیت وظیفهسی بویونلاریندا اولانلار، ایستهسهلر بو موشکول حل اولار.
بیلدیگیمیز کیمیده اینسانلار سؤزله یوخ بلکه عملله هیدایت اولارلار. پیغمبریمیز (ص) گؤزل اخلاقی و کیرداری ایله ایدی کی اینسانلاری بیر-بیر دوز یولا هیدایت بویوردو. یوخسا اونلارا یاخشی اولماغا امر ائلهمکله یاخشی اولانمازلار.


text:
باکینین یوفا چئمپیونلار لیگاسی و آوروپا لیقاسینین فینال اویونلارینا نامیزدلیگی ایله باغلی ویدئوچارخلار نوماییش اولونوب.
آخار. آز آففا-یا ایستینادن خبر وئریر کی، سئنتیابرین ۵-ده آففا رهبرلیگی ایسوئچرهنین نیون شهرینده، اوئفا-نین منزیل-قرارگاهیندا باکی شهرینین چئمپیونلار لیگاسی و آوروپا لیگاسی تورنیرلرینین ۲۰۱۹-جو ایلده کئچیریلهجک فینال اویونونا نامیزدلیگی ایله باغلی پرزنتاسییانی تقدیم ائدیب.
هر ایکی تورنیرین فینال اویونونا ائو صاحبلیگی ایله باغلی آففا-نین سیفاریشی ایله حاضیرلانمیش تقدیمات کیتابلارینین فوتولارینی و ویدئوچارخلارینی تقدیم ائدیریک:


text:
آذربایجان خالقی داغلیق قاراباغ مناقیشهسینده حاقلی طرفدیر. ارمنیستان آذربایجانین ایشغال اولونموش تورپاقلارینی درحال آزاد ائتمهلیدیر.
آپا-نین معلوماتینا گؤره، بونو بو گون تورکییهده ۱۵ ایول حربی چئوریلیش جهدینین ایلدؤنومو ایله باغلی تورکییه باش ناظرینین معاوینی و حکومت سؤزچوسو نومان کورتولموش بیر قروپ آذربایجان و خاریجی مئدیا منصوبلاری ایله گؤروشده دئییب.
ن. کورتولموش بیلدیریب کی، ارمنیستانین قیسا مدتده تورپاقلاری ایشغالدان آزاد ائدرک آذربایجانا تحویل وئرجیینه اومید ائدیر.
او، ارمنیستان سلاحلی قوهلرینین آتشی نتیجهسینده ۲ یاشلی زهرانین و ننهسینین هلاک اولماسینا دا مناسیبت بیلدیریب.
"ارمنیستان سلاحلی بؤلمهلرینین آتشی نتیجهسینده ۲ یاشلی زهرانین اؤلدورولمهسی قبول ائدیلمزدیر. بو، بین الخالق جینایتدیر"، - دئیه ن. کورتولموش وورغولاییب.


text:
تورکییه رادیو و تئلئویزییا قورومو جانلی یاییمدا تئررور تشکیلاتی ایشید (داعش) حاقیندا دستک وئریجی ایفادهلر ایشلدیلدیی اوچون، آدنان اوکتارین آ-۹ت.و تئله کانالینا سانکسییا تطبیق ائدیب.
آوروپا. اینفو خبر وئریر کی، تورکییه رادیو و تئله ویزییا قورومونون یایدیغی آچیقلامادا آدنان اوکتارین آ۹ت.و کانالیندا یاییملانان بیر پروقرامیندا ایشید-ی آچیق شکیلده دستکلدیی بیلدیریلیر.
"ایشید-ی مدافعه ائدن یاییما و قانونون "تئررور تشکیلاتی گوجلو و حقلی گؤستریله بیلمز" مودعاسینا گؤره، آ۹ ت.و کانالینا سانکسییا تطبیق ائدیلمیشدیر" دئیه تورکییه رادیو و تئله ویزییا قورومونون یایدیغی آچیقلامادا قئید اولونور.


text:
عادل بابایئو
« تابو پولینئزیا (جزایر پلینیزی) سؤزودور. بؤیوک اوکئان (اقیانوس کبیر) آدالاریندا یاشایان یئرلی اهالینین دیلینده ایشلنمیش و اصلینده «قاداغان» دئمکدیر. بو قاداغانلار چئشیدلی اولا بیلر: معین حئیوان اوولاماق، معین بیتکینی یئمک، آغاجا توخونماق و سایره بئله قاداغان سؤزلره ده ایوغونلاشدیریلیر. بو و یا باشقا سؤزون تلفظ ائدیلمهسی قاداغان ائدیلدیکده همین اولای دیلچیلیک ده تابو آدلانیر».
تابو– قاداغان ائدیلمیش سؤزلردیر. بعضا بونو سانسور اولونمایان سؤزلرله ده عینیلشدیریرلر. تابو اوسلوبی سوییه دن و ایشلنمه ساحهسیندن آسیلیدیر. دیلده ائله سوییه (دانیشانلارین آشاغی سوییهسی) واردیر کی اورادا هئچ بیر تابو یوخدور. یعنی هرجور سؤز ایشلهدیلیر. بو، حتتا وولقار سؤزلره ده عایددیر. تابو جمعیتده گئنیش یاییلمیش آنلاییشدیر. بونا حقوقی، اخلاقی، ائتنوقرافیک (قوم نگاری) و دیلچیلیک موقعلریندن یاناشماق اولار.
تابویا حقوقی موقعدن یاناشما هله دیلده و معیشتده تابو آنلاییشی مئیدانا گلمهمیشدن جمعیت بو و یا باشقا حرکتی قاداغان حئساب ائتمیشدیر. هله قبیله دؤورونده باشقاسینین ساحهسینه گیرمک، اونلار ایله علاقه ده اولماق، باشقا قبیلهنین آدیندان یارارلانماق، املاکینا توخونماق تابو – قاداغان ایدی. سونرالار بو آنلاییش هم گئنیشلندی، هم ده عینیلشدی. چاغداش دؤورده حقوقی تابو آرتیق عینی معنا داشییر. حتتا حقوقی تابو حرکته دئییل، دانیشیغا عایددیر. مثلا دؤولت علیهینه، دؤولت باشچیسی علیهینه و معینسیرلری دانیشماق اولماز.
دؤولت کشفیات ایشلرینده هر سؤزو دانیشماق اولماز. اورادا چوخ شئی اوستو اؤرتولو شکیلده، چوخ واخ ایختیصارلا وئریلیر. کشفیاتچی اؤزو اونو باشا دوشمهلیدیر. یازاندا ایسه ایختیصاری، فاصیلهنی اوچ نؤقطه عوض ائدیر. موسی قوجایئوین «مایع قیزیل» رومانیندا ایکی کشفیاتچی بیربیریله محض بو اوسلوبدا دانیشیر:
جورج اونو بیرآزدا تعریفلهدی، اؤزوده اوستالیقلا، آستالیقلا:
– ناراحاتلیغینیزی حیس ائدیرم، رئیس … آغیللی آداملار ناراحات اولورلار.
– دوغرودور جورج، دوغرودور. – بو تعریف بویلون جانینا یاغ کیمییاییلدی. – همین دقیق معلوماتلاردا گؤستریلیر کی، رایسئخ ایشدن قوولموش بیر نفر چئکیستی گویا اله آلیب، اؤزوده پول ایله … بو، منی چوخ ناراحات ائدیر … هلهلیک اؤزو بیر شئی یازمیر … آمما … چئکیست، پول … نه ایسه … اینانا بیلمیرم … اولا بیلسین کی … دیلیم ده توتمور … اولا بیلسین کی ، چئکیستلر اونو رایسئخ دستهسینه یئریتمیشلر ».
حربیسیرلرده، حقوقی تابو ساییلیر. حربی بؤلمهلرین نؤمرهسینی، یئرینی بیلدیرمک قاداغاندیر. بونا گؤره ده « ن » حرفی ایله حربی بؤلمهیه اشاره ائدیلیر.
اخلاقی تابو:
اخلاقی تابونون حرکت و اونسیت گئدیشینده (پروسئس) کی تظاهور فورمالاری واردیر. اخلاقی تابونون فورماسی اساسن حقوقی، ائتنوقرافیک تابولارلا باغلی دیر. اونسیت فورماسی ایسه داها چوخ دیلده اؤزونو گؤستریر. مثلا اخلاق قایدالارینا گؤره هئچ کیم اوزاق مسافهدن دوروب قادین آدینی اوجادان چاغیرمامالیدیر؛ و یاخود قادین تایفاسینین آدینی کیشیلر آراسیندا چکمک دوزگون ساییلمیر. مثلا ع. شایق –ین « مکتوب یئتیشمهدی» حئکایهسینه باخاق:
میرزه مکتوبو یازاندان سونرا قورباندان سوروشدو:
– مکتوب کیمه چاتاجاق؟ – یاز کی، چاتاجاق قوربانین اوشاقلارینین آناسینا.
کئچمیش اخلاق قایدالارینا گؤره کیشی اؤز اوشاقلارینین آدلارینی دا بؤیوکلرین یانیندا دئیه بیلمزدی؛ نؤکرینیزدیر، آروادینی ایسه فیلان کسین قیزی دئیه آدلاندیراردی.
بدیعی ادبیاتدا دا بئله ایدی. مثلا: ع. باکیخانوف « کیتاب عسگریه » آدلی اثرینده قادین آدی ایشلتمهییب کی،هانسی قیزین آدینی چکسه، آتاسی گلیب معرکه سالار کی، نییه منیم قیزیمین آدینی چکمیسن؟ بونا گؤره ده اثرین قهرمانی مرثیه خوان ثیزی آدلانیر.
دئدیکلریمیزه ع. حاقوئردیئوین «خیالات» پئیئسینده کی بیر ائپیزودلا یئکون وورماق اولار. حتمخان آغامیرزه فتحعلی ایله دالاشیر کی:
« هله بونلارهامیسی بیر کنارا، سن منیم اؤزومو مسخرهیه قویوبسان، بو هئچ، بو عؤرت – اوشاقلا نه ایشین وار؟ سن اؤزون هرچند مسلمانلیقدان کنار بیر آدامسان، آمما یئنه نه قدهر اولسا، سنین قانین مسلمان قانیدیر. هئچ سنه مسلمانین عصمتینه توخونماق یاراشارمی؟ قارداش، نییه منیم عورتیمین قیزیمین آدینی جاماعات بیلسین؟ عاییب اولسون سنین چون، عاییب اولسون ! »
شرق خلقلرینده بئله بیر عادت وار. جاوان گلین والدینلرینین یانیندا ارینین آدینی چکمهمهلیدیر بو، هم اخلاقی، هم ده ائتنوقرافیک تابودور.
قایناق: «دیلچیلییه گیریش» کیتابی، باکی ۱۹۹۲
کؤچورن: همت شهبازی


text:
تورکییه ایله بو مسئلهلرین واختاشیری مذاکیرهسی گلهجکده پروبلمین عدالتلی شکیلده، بین الخالق حقوقی نورمالاری چرچیوهسینده حلینه تکان وئره بیلر.
بو سؤزلری آخار. آذ-آ آچیقلاماسیندا سابیق دؤولت مشاویری قابیل حسینلی دئییب. او، آذربایجان پرزیدنتی ایلهام علیئوله تورکییه پرزیدنتی رجب طالییب اردوغانین گؤروشونون ارمنیستان سلاحلی قوهلرینین آذربایجانین ملکی وطنداشلارینی هدف آلدیغینی تصدیق ائدن آلخانلی اولایینین دونیا لیدرلرینه چاتدیریلماسیندا اؤنملی اولدوغونو بیلدیریب:
«آذربایجان رسپوبلیکاسینین پرزیدنتی ایلهام علیئو تورکییهده ۲۲-جی دونیا نفت کنگرسی چرچیوهسینده داغلیق قاراباغ پروبلمی اطرافیندا یارانمیش یئنی سیتواسییانی اردوغانلا گنیش شکیلده مذاکیره ائدیب. حاضردا آذربایجان طرفی داغلیق قاراباغ پروبلمینین حلی اوچون جدی تبلیغات کامپانییاسی باشلادیب. دونیا اجتیماعیتینه ایشغالا معروض قالان اؤلکه اولاراق، ارمنی عسگرلرینین فضولینین آلخانلی کندینده دینج ساکینلری هدفه آلماسینی چاتدیرماق باکینین قارشییا قویدوغو واجیب آددیملاریندان بیریدیر. احتیمال ائدیرم کی، گؤروشده داغلیق قاراباغ پروبلمینین حرب واریانتلاریندان دا صحبت گئدیب و تورکییهنین آذربایجان اوردوسونون گوجو و قوتینین آرتماسی اوچون ائدجیی کمکلر مذاکیره اولونوب. پرزیدنت ایلهام علیئوین تورکییهده آلخانلی مسئلهسینی دونیا ایجتیمایتینه چاتدیرماسی چوخ بؤیوک اهمیته مالیکدیر».
پولیتولوق آذربایجان پرئزیدئنتینین تورکییهیه سفرینی یوکسک دیرلندیریب:
«اردوغان گؤروش زامانی آذربایجان ائنئرژی احتیاطلارینین دونیا بازارلارینا چیخاریلماسینی، خصوصیله ده قربین احتیاجلارینی اؤدمهسینی یوکسک دیرلندیریب. بئله قناعته گلمک مومکوندور کی، بو گؤروش هم سیاسی، هم ده اقتصادی جهتدن دیرلهندیریله بیلر».
قئید ائدک کی، ایستانبولون ائو صاحبلیگی ائتدیی ۲۲-جی دونیا نئفت کونقرئسینین ایشینده ایشتیراک ائتمک اوچون پرئزیدئنت ایلهام الیئو تورکییهیه سفر ائدیب. سفر چرچیوهسینده ایلهام الیئو تورکییه پرئزیدئنتی اردوغان و آبش دؤولت کاتیبی تیللئرسون دا داخیل اولماقلا، بیر سیرا گؤروشلر کئچیریب.


text:
"مانقورت" و گونئی آذربایجان حئکایه ادبیاتیندا ایکی بویوتلو ...
سون بؤلوم:
مانقورت
یازار : توغرول آتابای
I
اورمانلار، داغلار، بوزقیرلار قفسه سالینمیش آلا قورددان اوزاقلاشدیلار. خیرچین حیوان زنجیرله باغلی ایکن قفسده قیوریلاراق وورنوخوردو. یورولدوغوندا اؤفکه ایله، دمیر چوبوقلارین چئورهسینی آلان دوستاقچی کیشیلره باخیردی. اونلارین گؤزو ماراقلا، قورخماقسیزین قیوراق، ایری گؤوده لی آلا قوردا تیکیلمیشدی.
کیشیلردن بیری، جیر و بویوروجو سسله دانیشیردی:
ـ «سیز منیم پئشهمی ـ وحشی حیوانلاری همیللشدیرمگی ـ دوغرودان اؤیرنمک ایستهییرسینیزسه، " آج قارنین اینامی اولماز! " ایلکهسینی اونوتمامالیسینیز. دوشمنینیزین قارنی سیزین چؤرک یولونوزدور. هر تورلو اؤتکملییی اووماق، هر عینادی سیندیرماق اوچون ان کسه یول!... بو آلا قوردا باخین: شیشهین بیر ییرتیجی جاناواردیر. اؤزگورلوگونه گووهنیر؛ یوروش گوجونه اؤیونور. سانکی، چوخ سورمهدن دَییشیب یومشاجیق بیر ببه کیمی اویساللاشاجاقدیر! "
او ـ آریان بَی ـ دیشلرینی قیجیردیب لوغاز اوچون قورددان:
ـ «گؤره سن سئوگیلی قوناغیمیز نه کئفده؟!» دئیه سوردو.
ائله بیل اونون دیلینی بیلیر؛ حیوان دا اونون دیلینی آنلاییردی. آلا قورد خیریلداییب دار قفسده، زنجیرینین اوزاندیغی قدر اویان ـ بویانا وورنوخدو. هورکونج، قورخونج سسلر ایله قیوانجسیزلیغینی بیلدیردی. ایکی آیاغی اوسته قالخیر، آز قالیردی مفتیللر آردیندان ایزلگیجیلری پارچالاسین... بیر سوره یاد حریفلری هدلهدیکدن سونرا آغزی کؤپوکلنهرک سوسدو.
ـ «بو او دئمکدیر کی: "منیم یئمک واختیم چاتیب؛ بیر زادلار گتیرین!" آنجاق او، بیزیم دوستاغیمیز اولدوغونو، بورادا منیم تکجه امر ائدیجی اولدوغومو بیلمهلیدیر!»
آلا قورد، دیشینین دیبیندن آجیقلی ـ آجیقلی قیغیلدادی.
ـ «ایندی ایسه، " قوردلار کیمسهدن فرمان دینلهمز!" دئییر. سن آرتیق قورد دئییلسن:» ـ دئدی بای آریان، ـ «قفسه قاتیلینجا، آرتیق بویروق قولو بیر نؤکرسن! منیم ایستهدیییمی ائیلهمهلیسن. آنلادین می؟»
قورد بیر داها قورخماقسیزین اولادی. آریان بی:
ـ «نمنه؟! " هئچ وعده بیریسینه نؤکر اولمام " می دئییرسن؟ سن منه باش اَیمهلیسن!» ـ دئدی. «چونکو سنین ان ایلکین احتیاجلارینی قارشیلایان منم!»
آلا قورد یئنه عصیان علامتی اولاراق زنجیرینه گوجهنیب هافیلدادی.
« "بئله ایسه یئمک ایستهمیرم!" دئییر. بوراخین آج قالسین. او سئومهدییی ایشی گؤرمهیه مجبور دئییل.»
اوستاد سونرا اؤیرنجیلرینه اوز توتدو:
ـ «بو دیکباشین، آج قارنینین جاوابیندا نئجه گوجسوز قالاجاغینی تئزلیکله گؤرهجکسینیز!»
حیوانات باغچاسینین بو تایینا کیمسه یاناشانمیردی. توک اورپهدیجی وحشی بیر اولاییش دویولوردو؛ اورمانلارین، داغلارین، بوزقیرلارین اؤزلهمی ایله دولو بیر چینلاییش...
II
ایلک اؤنجه ایشکنجهلر باشلاندی. الچاتماز یئردن ائندیریلن قیرمانج وورغولاری قارشیسیندا قفسی قوپارماق ایستهین جیرناقلاری، دیشلری ایله اؤزونو بارماقلیقلارا چارپاراق کوکرهییردی. قارا گئییملی کیشینین سوپاسینین باشینا اَندیریلیشی چووومالارینا سون قویدو. و قانلی ـ قادالی گؤودهسی بایغین ـ بایغین یئره سریلدی. دوشمن، دوشوندویوندن داها گوجلو، داها قورناز، داها بیلینمز ایدی. باغیریشلاری، اولاییشلارییلا بئله، هر اؤینه باییلانا دک اؤلسییه تاپدانیر، قامچیلانیر، ایشکنجه اولونوردو. آنجاق، ازیلدییینه، کیچیمسندییینه باخمایاراق او هله هئیبتله باشینی دیک توتوب مغرور باخیشلاری، اؤتکم داورانیشلاری ایله موجادیلهیه دوام ائدیردی. هله ده حیوانات باغچاسینین او بوجاغینا قورخودان کیمسه یاناشا بیلمیردی...
آخشاملار، حیوانات باغچاسینین ان قوزئییندن بیر قوردون یانیقلی اولاما سسی ائشیدیلیردی. بو اولاییش، قالین مئشهلرین گیزملی قورخوسویلا دولو ایکن گئتدیکجه یازیقلاشیر، قارانلیق اورمانلارین اؤزلمینی یانسیدان نیسگیللی اینیلتیلرله بیتیردی...
بونلار بیر یانا، یالقوزاق قوردون قارنی آج ایدی. یئل کیمی اؤزگورجهسینه یئمینی قووالاییب اوولادیغی او گونلری آنیمساییردی آجی ـ آجی...
او باییلمیشکن نئچه سوپالی هئیوره ایچری گیردیلر. چیینینه یئکه بیر شیرینقا باتیردیلار. اویوشدوروجو، دامارلارینا سیزیب قانینا قاریشیرکن ایچدن ـ ایچئ دایانیلماز بیر اویساللیق و اویوشمه ایله قاریشیق توتارسیزلیق و دینجلیک دویغولارینا قاپیلدی...
III
بای آریان قفسین هندهوَرینه توپلاشان اؤیرنجیلرینه اؤیود وئرمکده ایدی:
ـ «گؤردویونوز کیمی ایشکنجهلر اونو داها دا قودوردوب دیرندیریر؛ اوندا عصیان روحونو، قورورلو موجادیله حیسّینی اویادیر. آنجاق گؤرون بو سسسیز ایشکنجه ـآجلیق دئییلن ان ییرتیجی حیوان ـ نه ائدهجکدیر اونا!»
سونرا قوردا دؤندو:
ـ «گؤرونور یامان آجیخمیسان! اؤزونو بوش یئره عذابا ـ اؤلومه سالما. آج اولدوغونو اعتراف ائت؛ ایستهدییین قدر ات قازان!»
آج قورد ائلهجه سوسقون ـ سوسقون، زاغارـ زاغار باخیردی.
ـ «سؤزومه باخ! دیکباشلیق ائلهمه حیوان! آجلیغینی اعتراف ائت ده قارنین دویسون!»
آج قورد، اونون دئدیکلریندن بیر زاد قانمیر، دیلینی آنلایانمیردی. آما یاواش ـ یاواش بونا دا مجبور اولوردو. اؤزلوگونو بوراخیب بو انایین وارلیغین اؤزللیکلری ایله داورانماقدا اولدوغونو آنلاییردی. چؤکوب ایکی قولو اوسته اوزاندی؛ یاواشجا میریلداندی.
آریان بی ریشخند ایله قیمیشدی:
ـ «هری، ایندی اولدو. ساغول اردملی حیوان!»
بای آریانین بیرجه چیرتییی ایله قوردون قاباغینا بیر شاققا اوو اتی آتیلدی.
اتی آج گؤزلولوکله ییرتماغا باشلادی. ایستی، قانلی تزه اته چیخمازدی؛ آنجاق، " آجین آندی، آند اولماز!" ـ دئیه دوشوندو...
IV
او گون، حیوان ائییتمهنی قوردا:
ـ «بوگون یئیهجک ایستهییرسنسه دئدیییمی ائیلهمهلیسن!» دئیه گؤستریش وئردی.
قورد اؤفکه ایله میریلداندی: من بیر ییرتیجییام. هئچ ده همیل اولمام سیزه!
آریان بی:
ـ «چوخ آتیلیب دوشمه!» ـ دئدی.ـ «سندن ایستهدیییم چوخ قولایدیر: اودانین ایچینده دولاشیب، "دور!" دئدیییمده دورمالیسان!»
قورد اؤز یانیندا، بونون اؤنمسیز بیر ایستک اولدوغونو، دانقالیق ائدیب دیرنهرک آجلیق چکمگینین عاغیلسیزلیق اولاجاغینی دوشونوردو. و باسیریغیندا فیرلانماغا باشلادی. آغا سرت، بویورغان افادیله قومود وئردی:
ـ «دور!»
قورد یئریندهجه دوندو. آریان بی دویغوسوز بیر بیچیمده یاواشدان"ساغول!" دئدی.
جیرهسینی آلدیغیندا گؤزلری پاریلدادی. بو دؤنه خؤرَگی دوندورولموش ات ایدی.
ایستی اوو اتیندن ائندیرگهنیب دونوق آت ـ آشقالا راضیلاشماق آجیغینا گلیردی. آما اعتراض ائتمهدن بونا دا قیـییب دؤزدو.
خوجا، اؤیرنجیلرین:
ـ «عنادی تامامییلا سیندیریلمیشدیر.» ـ دئدی .ـ «نئچه گوندن سونرا بو قورد یاپماجا کاغیذ جاناوارا دؤنوشهجکدیر!»
V
حیوانات باغچاسیندا دینجلیک ایله تاماشاچیلارین حیران باخیشلارینا سرگیلنمک، اونلاری اَیلندیرمک ائله ده آغیر بیر ایش گلمیردی بیلهسینه. گئتدیکجه بئله راحات یاشاییشا آلیشیردی. اتلنمیشدی بئله.
اونون، "من آجام. مندن دولانیب دورمامی ایسته!" دئین یالواریجی باخیشلارینی گؤرن بای آریان اؤیرنجیلرین:
ـ «گؤرون نئجه یوموشانمیش!» ـ دئدی. ـ «داها قومودلاریمی سئوهرک گئرچکلشدیریر!»
سونرا قوردا قاندیردی کی: ایت کیمی هورمهلیدیر؛ یوخسا یئمک ـ مئمک وئریلمیهجکدیر! قورد شاشیردی. آما،" سن کؤپک سویوندانسان؛ ایتسن، ایت! هافیلدا!" دئدیکلرینده، دیشلرینی آجیقلا قیجیرداتدی. آنجاق حیرصینی گیزلهییب اؤزونه "بو دا مان دئییل!" دئدی، "ایت سسی چیخارتسام، بیر آز دا باشیم دوموک اولار!"
بیر آز دوشونوب کؤپک سسینی یانسیلادی:" هاـ او! هاـ او! هاـ او! "
آغا قاش ـ قاباغینی ساللادی. دارغین ـ دارغین:
ـ «بو نه سسدیر؟» ـ دئدی.ـ «سن بو آنقیرماـ بانقیرمایا هافیلداماق می دئییرسن؟!»
قورد یئنیدن ایچدنلیکله کؤپک سسی چیخارتماغا چالیشدی. آما، ائله ـ بئله قاش ـ قاباقلی دوران بای آریان تحقیرله :
ـ «کس سسینی! سوس آرتیق!» ـ دئدی.ـ «ایتلرین ده آبیرینی آپاردین! بو گون کؤپک دیلینی یاخشیجا اؤیرنمهیه فرصتین وار. صاباح سینایاجاغام. سیناقدان کئچنمزسن آجلیغی گؤزونه آل!»
دئییب اوزاقلاشدی.
داها گئجهلر، حیوانات باغچاسینین او کونجوندن کئچسهیدین، گؤردویون زاد یازیق ـ یازیق باخان، هردن ایتلر کیمی هافیلداماغا چابالایان ائوجیل بیر قورد ایدی. اولاماغی اونوتموش، ایته دؤنموش بیر جاناوار، هافیلداییر، هافیلدایا بیلمیر؛ بونا گؤره تاماشاچیلار طرفیندن گولونجه قویولوردو لهجهسی!...
VI
ـ «هافیلدا، پایینی آل!»
اؤزونو اونوتماغا چالیشان قورد هافیلدادی: " هw، هw، هw! "
آغا، چپیک چالیب سئوینجل:
ـ «ساغول!» ـ دئدی.ـ «ایندی مدرنلشدین! سن دوغرودان دا سویلو حیوانسان! لاپ قولاغی تزهجه کسیلمیش کوچوکلر کیمی هافیلداییرسان!»
آردیندان قاباغینا، ات شاققاسی یئرینه سورـ سوموک، شیرـ شینتیر توللادیلار. اعتراض یئری یوخ ایدی:
ـ «سن ایتسن! ایت ده تکجه سورـ سوموک یئیر! یوخسا قانیخیب قودورار!»
نه ایسه بونا دا راضیلاشماق، آلیشماق اولوردو...
داها اورمان هاواسینی، اوو دادینی، حرّـ ارکین یاشاییشینی، توسونلوغونو، دیکباشلیلیغینی، اوزاق چاغلارا عاید هر بیر زادینی ـ سسینی بئله اونودور، یادیرغاییردی...
VII
بسلهییجی، قوردون قفسینه هله یاناشمامیشکن جاناوار ترمه ـ تلهسیک اؤزـ اؤزونه، کؤپک کیمی هافیلدامایا باشلادی. ندنسه بو داورانیشی آریان بیین قاش ـ قاباغینی آچمادی. جاناوار یالماناراق سانکی "گؤر نئجه گؤیچک هافیلداییرام!" دئیرجهسینه سورتونور، قویروغونو بولاییردی. آغا:
ـ «هایدی، ائششک کیمی آنقیرمالیسان!» دئیه بویوردو.
جاناوار پؤرتدو. دیشلرینی قیجیردیب دارغینلیقلا میریلدادی: من، سسیندن بوتون جانلیلارین دیرینـدیرین اسدییی قوردام؛ ایندی بویول آنقیریم می؟ اؤلسم ده بو ایشی گؤرمم!’
بسلهییجی، دینمزـ ائلهمز قورد دامیندان چکیب گئتدی.
VIII
ائییتمن، یئره سریلمیش جاناواری گؤرونجه، قیمیشاـ قیمیشا:
ـ «ائله بیل سنین گؤیلون یئمک ایستهمیر!» دئدی.
جاناوارین آغزینین شوشاغی آخیردی.
ـ «یئیهجک ـ ایچهجک ایستهییرسنسه، آنقیرسانا، وئریم!»
جاناوار تبتی، داغلاری، اورمانلاری آنماغا چالیشدی دا باشاریسیز قالدی. باشلادی گؤزو یومولو آنقیرماغا.
ـ «آنقیرماغین هئچ ده اورَیه یاتمیر!» ـدئدی سویلو پاترون ـ « آنجاق، من اولدوقجا کؤوریم، آجیـییرام سنه؛ دئیرم بیر تیکه ات وئرسینلر.»
او گون قاباغینا توللانان یئمک آت ـ آشقال و چؤرک خیرداسیندان آرتیق بیر زاد دئییلدی. یئنه خؤرگینده اویوشدوروجو دادی واریدی. لاکین، تیتیزلیک بیر یئره چاتماز دئیه دوشوندو.
بونجا سیخینتیدان سونرا باشینا گلهجک یئنی اویونو گؤزلرکن باشینا او سیخیجی تاسمالاری کئچیردیلر: بئلهلیکله بورونتاغا، کمسییه، یوینهده آلیشمالی اولوردو...
IX
بوگون بسلهییجی، جاناوارا دَییشیک بیر تاپشیریقلا گلدی:
ـ «منیم نطقیمین گیریش بؤلومو قورتولدوقدان سونرا، حیرانلیقلا چپیک چالیب آلقیشلا؛ هنیمی یئتیر!...»
جاناوار ”اولسون" دئیه دیزه چؤکدو.
بای آریان دانیشیغینا باشلادی:
ـ «ای وطنداشلار! بیلین بیز دونیانین ان اسکی، ان سویلو، ان اویغار اولوسویوق!... بیز همیشه اوغورلو، باشاریلیـییق!... دونیانین ان گلیشمیش، ان قاباقجیل اؤلکهسی، ان موتلو خالقیـییق!... بیز اوستونوک!... بیز قنیرسیزیک!... بیز باشاریلیـییق! بیز... بیز... بیز!...»
جاناوار باشینی بولاییب بوغازیندان بیر"تاخیم آنلاشیلماز سسلر چیخارتدی: "منی باغیشلایین! من بیلیکسیز، کولتورسوز، مدنیّتسیز بیرییم. سیزین سؤزلرینیز چوخ ماراقلیدیر؛ لاکین من باش تاپانمیرام. خوشونوزا گلسین دئیه چپیک چالیرام!"
و آلقیشلادی.
ـ «بیلیرسن می؛ منیم آلاچیلیقدان، ایکیاوزلولوکدن زهلم گئدر. بونا گؤره بوگون جریمه اولاراق اوروج توتاجاقسان!»
X
اؤته کی گون جاناوارین اؤنونه بیر باغ اوت آتیلدی: ـ یئ!
جاناوار یئریندن اوینادی. قاورامسیز سسلرله اولادی. هوردو. آنقیردی. قارشی دوردو: ‘ااو... آااو... هاو هاو... آنق!...’ (بو نه دئمکدیر؟ من اوتجول دئییلم، اتجیلم!).
بای آریان:
ـ «سن ائششکسن! ایندن بئله یالنیز اوت ـ آلاق یئمهلیسن!» دئییب گئتدی.
بیر هووور کئچدی؛ جاناوار یامان آجیخدی. اوتدان بیر آز یئمهیه یئلتندی. دادیندان اورگی قالخدی. گئری چکیلدی. نه وار کی، بیر هووور سونرا آجلیق یئنه آخین ائتدی و او، یئمه یاناشدی. یاواش ـ یاواش اوتلاری دادیمسادی...
XI
تؤرهلی ـ باشلی خالتالانیب اویساللاشدیغی گون، ائییتمن و اؤیرنجیلری، قورد و قفس گؤزدن یوخ اولدولار: جاناوار دؤنوب سیرادان بیر شهرداش اولدو؛ قفس ایسه قالابالیق شهره دؤنوشدو...
XII
تاماشاچیلار وریندن کیچیمسنن، هر اوشاغین بیلهسینه اؤجشمکله اَیلندییی تهلکهسیز بیر جاناوار... آجلیق؛ عینادین، ارادهنین سینماسی؛ آشاغیلانما... سیرک حیوانی؛ آیی اوینادانین گؤستریشی ایله اویون بزیهرک خالقی آنورماللیغی ایله گولدورن زاواللی... باغ قوروقچوسو: سووساقلیق اوزوندن یاراییشسیز قالماق... داوار ایتی: باشاراتسیز و ‘خاین’ آدلاندیریلماق؛ سورونو قوردا وئرمک؛ ایشدن آتیلما...
شهرین آرتیقلاریندا، کوللوکلرده سومسونورکن ترن کؤپهلری کیمی ذهنیندن کئچیردی بونلار. سوی ـ سوپونو، کؤکونو ـ کئچمیشینی، کیملییینی، اؤزگور یابانی یاشامینی یادیرغامیشدی؛ سسینی، دیلینی بئله اونوتموشدو. اؤزلوگو اویوشدورولموش، یارادیلیشی یوزلاشمیش، داورانیشلاری دییشمیش، قورورو سینمیش، دوغال اؤزللیکلرینی ایتیرمیشدی. نه جیرناقلاریندا، دیشلرینده، گؤزلرینده او اسکی کسکینلیک وار ایدی، نه ده قاسلاریندا، دماغیندا او اسکی گوج... دینج، اوسلو، باش آشاغی، یاخشی بیر شهرداش!
اوشاقلار گوله ـ گوله بو تهلکهسیزلشمیش کؤپهیه داش آتاراق اَیلهنیردیلر. آرتیق، اؤز یئمینی اوولایانمایان، اؤز آیاغی اوستونده دورانمایان جاناوارا، عیناد و عصیان دا اؤلوم دئمک ایدی، شنلییی ترک ائتمک ده...
بلدییه ماشینی، الینده اوو توفنگی اولان ایشچیلرله یاخینلاشماقدایدی. گؤرولیلر هردن دینجلییی، گوونلییی پوزان یاراماز سولک ایتلری بیررـ بیرر قورشونلایاراق اوولاییردیلار...


text:
اییلمهین باشلار - حمید آرغیش
ـ«گئچ ایچَری»!!
دمیر قاپییا طرف دؤندو. قیسا دمیر قاپینین اورتا حیصهسینده اولان بالاجا دربهچهدن ایچری باخدی. قارانلیق بارماقلیقلار آراسیندان او کیچیک محوطهیه سوزوردو. او محوطهنی ایشیقلاندیران الکتریک لامپانین ایشیغی ندنسه او باجادان او طرفه گئتمهیه جورعت تاپمیردی. ساغ الیایله قاپینی یاواشجا ایتهلهدی. قارانلیق قایناییردی اؤنونده.
ـ»گئچ ایچری!!. « یوز باشینین گوبود سسی بیر داها قالخدی. گئری دؤنوب یوز باشی و اونون کناریندا دوران اون باشی و قیسا بویلو، قارا بنیزلی عسکره باخدی.
ـ «بو ایتی باخیشلارین بو قارانلیقدا پارلاماسی اولمایاجاق. گیر ایچری. » دئیهرک گولومسهدی یوز باشی.
بدنین آزجا کنارا ایهرک قارانلیغا آددیم آتدی.
ـ»سن بو قاپیدان کئچمهیه باشینی اَیمهسنده آنجاق باشینی آشاغی اَیمهیه چوخلو یول وار»
گنج و یئنی یئتمه ایدی. قیرمیزی لکهلر دوشموش آغ کؤینگینین ایکی دویمهسی سؤکولوب دوشموشدو. آغ سینهسی ایلک باخیشدا گؤزه چارپیردی. حیاتیندا ایلک دفعهایدی امنیت مامورلاریایله اوز ـ اوزه گلیردی. ایچینده مبهم و گیزلین بیر قورخو اولسادا ندنسه هئچ وئجینه آلمیردی. اورهگینده عظمتلی بیر غرور حیسسی یاشاتمیشدی بو گون. بو اوزدن اونباشینین بو سون سؤزلرینی سادهجه بیر تبسمله جاوابلاییب، یالین آیاقلارلا ایچری گیردی.
یادینا گلندن شهرین بو اصلی خیابانی بئله ازدحاملی، بئله امنیتی بیر آتموسفرده گؤرمهمیشدی. اود سؤندورن ماشینلاری ایلک دفعه خیاباندا دایانمیش گؤروردو. پلیس مامورلاری توپلانانلاردان داها چوخ نظره گلیردی. سیرایا دوزولموش و تپهدن دیرناغاجان یاراقلانمیش پولیس مامورلاری ندنسه بیر زادی بکلهین کیمی اطرافلارینا باخیردیلار. پیادا یوللاری اولدوقجا ازدحاملی و قالابالیق گؤرونوردو. باخیشلاردا حیرت، نادینجلیک و عصیان دالغالانیردی.
ـ «آنجاق اینقلابدا دا بو شهرده بئله بیر وضعیت گؤرمهدیم من هئچ!!! بیلمیرم بودا بیر اینقلاب اولاجاق یا گلهجک اینقلابین ایلک قیغیلجیمیدیر. »
ـ«آتا ! هامی ساکیت گؤرونور. سادهجه بیر اعتراض توپلانتیسیدیر».
ـ«یوخ!! یوخ!! هئچ یانیلما. بیر میللتین وارلیغی و ناموسو لکهلَننده سانمیرام ساده بیر اعتراض کیمی میللت داورانسین. باخیشلارا باخ!! هامی بیر زادی گودر کیمیدیر. بو پارتلامایا حاضیر بیر وولقان دیر. ایللردیر ایچریده جوشوب اود و آلوونو بیریکدیریب. پارتلاییرسا کیمسه قاباغین آلماغا قادیر اولمایاجاق. بو قضیهده میللتین کیملیگینه توهین اولونوب».
اونلارین سؤزلرینی اختیارسیز دینلهمگه نئچه آن ازدحام ایچینده دایاندی. سونرا خیابانین آشاغی طرفینه گوندهلیک ساتان پوتکایا طرف آددیملادی.
جوپلانمیش بدنی اولدوقجا آغریییردی. قوللاریندا هئچ بیر حیس گوجو دویموردو. پارتلامیش سول گؤزوندن آخان قان آغزینین قانیایله قاریشیب کؤینگینی تیلیت قان ائتمیشدی. داخمانین قارانلیغیندا نه دورومدا اولدوغونو دوشونه بیلمیردی. سادهجه بدنینین نئچه یئردن یارالانماسینی دوشونوردو. بئحال و سوسقون داخمانین بللی اولمایان بیر طرفینده بوکولو قالمیشدی. بدنی یاواش ـ یاواش اوشومگه باشلامیشدی.
نئچه آن اؤنجه ایکی یاندان بونا یوگورنلرین پیچیلتی سسلرینی آزاجیق ائشیدیردی.
ـ«دوروم آغیرلاشیر. توتوب ، اؤلدورمکله ده قورخورام اورتالیغین بو پوزغونلوغو دوزلمهسین. »
ـ«باشقا شهرلردن گلن گزارشلره گؤره وضعیت بوندان دا داها دیدرگین دیر. بعضی شهرلرده جاوانلار سینهلرینی آچیب پولیس مامورلارینا «وورون سینهمیزدن!» دئییرلر. نئچه نفری ده سینهلریندن ووروبلار. بیر نئچه آرواد اوشاق دا اؤلوب.
ـ «الیمیزدن بو گلیر آنجاق. تهراندان گلن دستورلار بو حرکتلرین تئزلیکله قورتولماسین ایستهییر. آذربایجان شهرلرینه اؤزل مامورلار گؤندریلیب. مرکز اؤزو بو حرکتلری کنترل ائتمک ایستهییر. بوتون امنیت اورقانلاری آغیر باسقی آلتیندا دیرلار. سانیرام قویمایالار بو اعتراضلار چوخ داوام ائتسین. مملکتین انسجامی پوزولماقدادیر. بیر ده بونلار!! بونلار بورادان جانلی چیخمامالیدیرلار. أن آزی بو تئزلیکده بونلاری بوراخماق اولدوقجا خطرلی دیر. بو تاکید ائدیلمیش دستوردور اوستدن».
سسلر اوزاقلاشیردی. دوشونوردو اونلار گئدیرلر. آنجاق تکجه گؤره بیلن گؤزو گئت ـ گئده آغیرلاشیردی. بدنینین تامام حیصهسی آغیرلاشمیشدی. آلنینین اورتاسیندا بیریکیردی تامام آغریسی. باشیندا چیلغین سسلر، قیشقیرتیلار، قاوالامالار، وورمالار و آچیلان قورشونلارین سسلری سینما فیلمی کیمی تکرار ـ تکرار فیرلانیردی.
آلاولار ایچینده ایران کلمهسینی آیدینجا اوخویا بیلدی. گوندهلیکلردن آلیشان اودون اطرافی اولدوقجا ازدحاملی و قالابالیقایدی. نئچه نفر یئره تؤکولموش یاری یانیق کاغاذلاری آیاقلاییر و توپوروردولر. هر طرفدن یاشاسین آلقیشلاری گؤیه اوجالیردی.
خیاوانی جاماعات تامام دولدورموشدو. پولیس مامورلاری چوخ ازدحاملی یئرلردن آزاجیق فاصلهایله دورموشدولار. نئچه پولیس ماموری شخصی گئییمده جاماعاتدان فیلیم چکیردیلر.
ـ منیم دیلیم اؤلن دئییل؛ فارس دیلینه دؤنن دئییل.
ـ یاشاسین آذربایجان؛ محو اولسون استبداد.
ـ اؤلوم اولسون شووونیزمه.
شعارلاری هر طرفدن اوجالمیشدی. بیر آن اؤزونو او ازدحاملارین آراسیندا گؤردو. یومروقلاری دویونلنمیشدی. سینه گرمیشدی. «یاشاسین آذربایجان» باغیریردی.
ـ «چوخدان دیر داها اینلهمهسی کسیلیب. اولمایا بو دا ابدیلیک دینجهلیب!!!» . اوجا بویلو اون باشی گولومسهدی.
ـ«سانمیرام!» ـ ماسا آرخاسیندا اوتوران قیسا بویلو عسکر دئدی ـ «بونو او قدر دؤیمهدیلر کی!! سادهجه نئچه دفعه جوپلادیلار. »
نئچه لحظه سوسور:
ـ «هله دوشونورم بونلار ندن اؤزلرینی بو قدر هئچ بیر زاد اوسته اودا ـ کؤزه وورورلار. کیملییی ده بللی دئییل بونون. سادهجه گنج بیر اوغلان. مینلرجه خیاباندا گؤردویوموزلر کیمی. مندن بیر ایکی یاش کیچیک. »
نئچه لحظه سوکوت حاکیم اولور.
ـ «اونا بیر باش چک. امنیت ایدارهسیندن گلیب آپاراجاقلار. گزارشده یازیلدیغی اساسدا ان اودا ـ کؤزه وورانلاردان بیری بو. »
ماسا آرخاسیندان آیاغا قالخیب دمیر قاپییا طرف یئریدی. دربچهدن ایچری باخدی.
ـ «چیراغی یاندیر. !!» اون باشی دئدی.
دمیر قاپی دابانی اوسته دولانیب آچیلدی.
ـ «دوشونورم باش گؤزوندن توتوب بونون او چوپلار. تیلیت قان ایچیندهدیر. »
ـ «بوش وئر بونلاری!!. هوشدامی؟»
جاواب گؤزلهییر اون باشی.
ـ «اون باشی بورا گلین. بورا گلین» عسگر اوجادان باغیردی.
ـ «باخین! باخین. سانیرام اؤلموش. »
قانلا تورپاغا قاریشمیش بدنی بؤیرو اوسته داخمانین تکینه سریلمیشدی. قان باسمامیش آچیق گؤزو قاپییا طرف تیکیلی قالمیشدی.
ـ «هله ده باخیشی ایتی و پارلاقدیر. » اون باشی دوداق آلتی میزیلدادی.
ـ «باخین. باخین!!» ـ دئیه ـ الیایله اونون قانلی بارماقلارین و سونرا اؤنونده کی دیواری گؤستردی.
«بونلار نهدیر دیواردا یازیب. ؟!!».
نئچه لحظه داخمانین مرمر دیواری اوسته قیرمیزی بویا ایله قاریشمیش أیری ـ اویرو یازیا گؤز تیکدیلر. نئچه لحظه ساکیت و حرکتسیز دونوق قالدیلار. ترپنمهیه گوجلری توکنمیشدی سانکی. نهایت عسکر باشین یازیا طرف اوزاتدی. سینیق سالخاق اوخودو:
«بیز. . . بیز دونیانین قورخو بیلمز بیر قهرمان ائلیییک.
آلوولار. . . دان. یارانیلمیش. آذربایجان ائلیییک. »