text:
یئنه بیر رمضان و بحرانلارین حلّی اوچون چیرپینان بیر تورکیه
دونیانین گئدهرک ایداره ائدیلمهین بیر پروسهیه ایتهلندیغی، ترورلا، ایچ ساواشلارلا ثباتسیزلیقلارا سوروکلندیگی بیر واختدا، رحمت و مغفیرت آیی رمضانی یئنه دونیانین قان سیزان یاراسی غزّهدن شهید خبرلری ایله قارشیلادیق
یئنه بیر رمضان و بحرانلارین حلّی اوچون چیرپینان بیر تورکیه
دونیانین گئدهرک ایداره ائدیلمهین بیر پروسهیه ایتهلندیغی، ترورلا، ایچ ساواشلارلا ثباتسیزلیقلارا سوروکلندیگی بیر واختدا، رحمت و مغفیرت آیی رمضانی یئنه دونیانین قان سیزان یاراسی غزّهدن شهید خبرلری ایله قارشیلادیق.
ایسرائیلین قورولماسینین، تخمینن 750 مین فیلیسطینلینین ایسه چوخ آجی بیر شکیلده وطنلریندن سورولوش-ونون، اؤز تورپاقلاریندا قاچقین وضعیتینه دوشمهسی ایلدؤنومونده، ظلملری ایله باریشی دیکته ائتمهیه چالیشانلار یئنه ایش باشیندایدی.
قودسون ایستاتوسو
عصرلردیر ایبراهیمی دینلرین هامیسی اوچون مقدس اولان قودسه بوش یئره اؤزل بیر ایستاتوس وئریلممیشدیر. دونیانین بوتون دولتلرینین قودسو هر هانسی بیر دولتین باشکندی اولاراق قبول ائتممهسی و هئچ بیر دولتین سفیرلیگینین قودسده اولماماسینین بیر اساسی واردیر. بئله کی، بیرلشمیش میللتلرین 1947-جی ایل تاریخلی 181 سایلی قراری، قودس اوچون بمت کونترولوندا اولوسلار آراسی بیر رژیم نظرده توتوردو. 1948ده قورولوشو ایله بیرلیکده ایسرائیل، اوّل غربی قودسو، 1967-جی ایلدکی 6 گون ساواشیندا ایسه شرقی قودسو ایشغال ائتدی. بمت امنیت شوراسی یاخین شرقده عدالتلی و داواملی بیر باریشین تامین اولونماسی اوچون لازیملی گؤردوگو پرینسیپلری اورتایا قویدوغو 242 نؤمرهلی قراریندا، ایسرائیلی 1967 ساواشی زامانی ایشغال ائتدیگی تورپاقلاردان گئری چکیلمهیه چاغیریردیسا دا، او تاریخدن بو یانا ایسرائیل قودسو، پارلامنتی و ناظیرلیکلرینه ده ائو صاحبلیگی ائدن عملده باشکندی اولاراق گؤرور. 1980-جی ایلده ایسرائیل، چیخاردیغی قودس قانونو ایله قودسون هامیسینی بؤلونمز باشکند اعلان ائدنده، بو قرار دا بمت امنیت شوراسینین 478 سایلی قراری قینانیب، قودسده دیپلوماتیک نمایندهلیگی اولان اؤلکهلردن نمایندهلیکلرینی تل-آویوه داشیماسی طلب اولوندو. شورانین دایمی عضوو آمریکا، سسوئرمهیه قاتیلمادی، آنجاق قراری وتو دا ائتمهدی. او گوندن اعتباراً قودسده سفیرلیگی یئرلشن بولیوی، دومینیکان جمهوریتی، اکوادور، گواتمالا، هایتی، هولند، کولومبیا، پاناما، شیلی، اوروگوای و ونزوئلا دیپلوماتیک نمایندهلیکلرینی تل-آویوه داشیماغا باشلادی. 2006دا السالوادور و کوستاریکانین دا سفیرلیکلرینی قودسدن تل-آویوه گئری داشیماسی شهرده هئچ بیر سفیرلیک بیناسی قالمادی.
آمریکا نه ائتمهیه چالیشیر؟
1995-جی ایلده آمریکا کونگرهسی، بیرلشمیش میللتلر امنیت شوراسینین 478 سایلی قرارینا ضد اولاراق قودسو ایسرائیلین باشکندی اولاراق اعلان ائدن و ایسرائیل یانینداکی سفیرلیگینی تل-آویودن قودسه داشیماغی نظرده توتان قودس سفیرلیک قانونونو (Jerusalem Embassy Act of 1995) چیخارتدی. قانوندا قودسده قورولاجاق اولان سفیرلیگین 1999 می آیینا قدر قورولماسی لازیم اولدوغو یئر آلماقلا یاناشی، داشینما قونوسو بو گونه قدر بوتون پرزیدنتلر طرفیندن مسئلهنین حساسلیغی و یاخین شرق مسئلهسینده یول آچاجاغی پیس نتیجهلر نظره آلیناراق موتمادی شکیلده تاخیره سالینیردی.
6 سامبر 2017-جی ایلده، عثمانلی تورپاقلاریندا یهودیلر اوچون بیر میللی یورد قورولماسینی وعد ائدن بالفور بیاننامهسیندن دوز 100 ایل سونرا آمریکانین 45-جی پرزیدنتی دونالد ترامپ، تل-آویودکی آمریکا سفیرلیگینی داشیما قراری آلدیغینی آچیقلادی. بو آچیقلاما، یاخین شرق باریش پروسئسینه و بؤلگهنین احتیاج دویدوغو ثابتلیک اورتامینا وئرجگی ضررلر باخیمیندان تاریخی، و بیر او قدر ده صالعسیز بیر آچیقلامایدی. بو داشینما، ساده بیر یئر دییشیکلیگی دئییل، ایشغالا اولوسلار آراسی مشروعیت جهدینین بیر بؤلومو ایدی.
آمریکا بؤلگهده گرگینلیگی آرتیراجاغینی، ساواشلارا سبب اولاجاغینی بیله-بیله، اولوسلار آراسی توپلومون بیر اوزلاشما ایچریسینده "یوخ" دئدیگینه "بلی" دئیهرک، دونیانین گؤزو اؤنونده اولوسلار آراسی حقوقا آچیق شکیلده ضد قرارینی حیاتا کئچیرهرک، ایسرائیلدکی سفیرلیگینی قودسه داشیدی.
فیلیسطینلیلر اوچون آیری-سئچکیلیک دیواری نه ایسه، بلوکادا نه ایسه بو قرار دا عینی ماهیت. اولوسلار آراسی توپلومون آغیر اعتراضلارینا باخمایاراق گئری آددیم آتمایان آمریکانین بو حملهسی، طبیعی اولاراق، فیلیسطین بؤیوک بیر حیرص و عدالتسیزلیک دویغولاری قارشیلانیب. نتیجهده، سیویل اطاعتسیزلیک و پاسیو مقاومت یوللاری حاق و عدالته دعوت ائدن مینلرله وطنداشا قارشی یئنه نیسبتسیز گوج، ظلم، قان و گؤز یاشی اورتایا چیخدی. فیلیسطینلیلر، اولوسلار آراسی توپلومون و مئدیانین گؤزو اؤنونده ایسرائیل پولیسی طرفیندن اوولانیردی شهید ائدیلدیلر، مینلرله ده یارالانیب. ایسرائیلین یارانماسی قتل عاما معروض قالان، ائو-ائشیگیندن و تورپاقلاریندان زورلا و حیله ایله سورولن، اؤز تورپاقلاریندا قاچقین، حتی وطنسیز حالا گلن فیلیسطینلیلر اوچون "بؤیوک فلاکت" معناسینا گلن نکبهنین، اوزریندن کئچن 70 ایله باخمایاراق بوتون آغیرلیغی هله ده داوام ائتمکده اولدوغو بیر داها بوتون چیلپاقلیغی ایله گؤزلر اؤنونه سریلدی.
یاخین شرقدکی یانغینا سو داشییان تورکیه
ایسلام امکداشلیق تشکیلاتینین صدری کیمی جناب پرزیدنتیمیزین دعوتی ایله 18 می 2018-جی ایل تاریخده توپلانان قودس ایجلاسی، باش وئرن بو عاغیل دیشی و غیری حقوقی ایجرالارا بیر "دور" دئمک باخیمیندان اولدوقجا واجیب ایدی. بوتون دونیادا سس سالان ایجلاس، بیر چوخ بؤلگهسل و اولوسلار آراسی تشکیلاتین ائدهبیلدیغینی باشاردی. تورکیهنین حساسلیغی و اینسانی مسئلهلرده لیدرلیگی سایهسینده، قودسون ایستاتوسونون عقل و حقوق دیشی کئیفی ایجرالارلا دییشدیریلمیهجگی بیر داها اورتایا قویموش اولدو.
تورکیه، آتیلان بو آددیملارین ان باشدا ایسرائیلین زررینه اولدوغونو، بمت قورولدوغوندان بری آچیلمامیش اولان فیلیسطین مسئلهسینین سون قویماسینا خیدمت ائتمیهجگینی، عکسینه، پروبلمی داها دا نیزامسیز حالا گتیرجگینی و بؤلگه یئنه یانغین یئرینه چئویرهجگینی هر زامان اولدوغو کیمی یئنه دیله گتیرمیشدی. بؤلگهده تام باریشین برقرار اولماسی، ساواشلارین و بحرانلارین قارشیسینین آلینماسی اوچون ان بؤیوک تلاشی صرف ائدن و فداکارلیق گؤسترن اؤلکه تورکیهدی. تأسف کی، بو تلاشلار، دینلییجیلری طرفیندن لازیم اولان میقداردا تقدیر ائدیلمهدی و باریش اومیدلری اومارسیزجا هامییا ائدیلمهیه داوام ائدیلدی.
مظلوملارین آجیسینی اونوتدورماق اوچون ماوی مرمره گمیسی گؤندریلدیگینده، گوناهسیز و سیلاحسیز اینسانلار قتله یئتیریلدی. باش وئرنلرین آغریسی گئچممیشکن، فقط فیلیسطینلیلرین اوزریندکی آغیر باسقینین یونگوللشدیریلمهسی اوچون تورکیه، ایسرائیله تضمینات و عذرله بحرانی حلّ ائتمک فورصتینی تقدیم ائتدی. آنجاق بو دفعه ده ائدیلن یاردیملار بؤهتانلارلا، قارا تبلیغاتلارلا انگللنمهیه چالیشیلدی. بومبالارین آلتیندا ساواشدان ضرر گؤرن اینسانلارا ایستی یئمک چاتدیریلارکن، "یئمکلر احتیاج صاحبلرینه دئییل، ترورچولارا چاتدیریلیر" شکلینده بؤهتانلار آتیلدی. ساغلام عائلهلرین یاراندیغی، اینسانلارین رادیکالیزه اولمادیغی نیظاملی بیر توپلومدا آساییشین، امین-آمانلیق و باریشین تاسیس ائدیلمهسی اوچون چالیشان و 4000 گنجین یووا قورماسینی تامین ائدن تیکا، ترورچولارا دستک اولماقدا گوناهلاندیرماغا گؤتورولوب.
ساغلام ذهینله دوشونولسه، تورکیهنین یاردیملارینین اصلینده باسقینی نئجه آشاغی سالدیغی، بحرانلارین پیس تأثیرلرینی نئجه آزالتدیغی گؤرولهجکدیر. تورکیه، بوتون بونلارا باخمایاراق بؤلگهده امین-آمانلیغین و باریشین برپاسی اوچون موتیواسیونو ایتیرمهدن ایشلمهیه داوام ائتمیش و ائتمکدهدیر. بو رمضان آییندا دا یارالارین ساغالدیلماسی اوچون یارالیلارین ائولرینه ماشینلا ساغلیق خیدمتی آپاریلاجاق، درمان و طیبی لوازیملر غزّهیه چاتدیریلاجاق، رمضان آیی بویونجا هر گون 1000 عائلهیه، بوتؤولوکده تخمینن 200 مین آداما ایستی یئمک پایلاناجاق و 12 مین احتیاج صاحبی عائلهیه ارزاق یاردیملاری کئچیریلهجکدیر. گؤرولن عاجیل ایمسانی یاردیملارلا اؤزللیکله غزّهدکی گئتدیکجه پیسلشن اینسانی وضعیتین بیر آز دا یاخشیلاشدیریلماسی مقصدی گودهجک، اوزون مدته حسابلانمیش قالخینما یاردیملاری ایسه فیلیسطین خالقینین ریفاهینین آرتیریلماسینا قاتقی وئریلهجکدیر.
تورکیهنین بو تلاشلاری، عدالت و باریش اوزرینده قورولاجاق ایکی دولتلی بیر چؤزومو دستکلهیهرک، اصلینده معین معنادا، ایسرائیلین بؤلگهدکی موجودلوغونا قارشی مشروعیت آختاریشلارینا دا جواب وئریر و ایسرائیل خالقینا دا دستک اولور.
ایسرائیل، آیری-سئچکیلیک دیوارلاری، محاکمهسیز اعدام، سیلاح و بومبالارلا فیلیسطینلیلری یوخ ائتمهیه چالیشاراق دئییل؛ عدالتله، مرخمتله دولت ایداره ائدهرک مشروعیت تامین ائدجگینی آرتیق گؤرمهلیدیر.
بحرانلارین سون قویولماسی اوچون چیرپینان بیر تورکیه
عدالت و مرحمت دگرلرینی قوروماغی تاریخی میسیون و دولت عنعنهسی اولاراق منیمسمیش اولان تورکیه، دین، دیل و عیرقی گودمهدن همیشه ظلمون قارشیسیندا، مظلومون یانیندا یئر آلیب. بونون سایسیز نومونهسینی تاریخده تاپماق مومکوندور. 1492-جی ایلده 200 مینه یاخین یهودی، ایسپانیادا گؤردوکلری باسقی و ظلمدن عثمانلییا سیغینمیش، راحتلیق و اعتباری بو تورپاقلاردا تاپیلمیشدیر. عثمانلی ایمپراتورلوغوندا یهودیلر، توپلومدا و دولتده اهمیتلی وظیفهلره گلیب. بنزر نومونهلری جمهوریت تاریخینده ده گؤرمک مومکوندور. تورکیه، یهودیلرین 2-جی دونیا ساواشیسی زامانی نازیست ظلموندن قورونماسی اوچون الیندن گلن تلاشی گؤسترمیشدیر. دؤورون مارسل کونسولو نجدت کند، نازیست ایشغالی آلتینداکی فرانسادا یاشایان و آلمان توپلاما دوشرگهلرینه گؤندریلمهیه چالیشیلان بیر چوخ یهودییه اؤز حیاتینی تهلوکهیه آتاراق تورک پاسپورتو چیخارمیش و اونلاری بو ظلمدن خیلاص ائتمیشدیر. یئنه عینی دؤورده تورکیهنین رودوس باش کونسولو وظیفهسینده ائدن و تورک اشایندلری اولاراق دا آدلاندیریلان صلاح الدین اولکومن، آلمانیا ایله تورکیه آراسیندا بحران چیخماسینی دا گؤزه آلاراق، رودوس آداسیندان توپلاما دوشرگهلرینه آپاریلماغا چالیشیلان تورک یهودیلرینی آلمان ژنرالا تسلیم ائتمهییب. تاریخدکی بو نومونهلره باخاندا تورکیهنین بوگونکو تلاشی داها یاخشی باشا دوشولهجکدیر.
تورکیهنین، اؤزونو آیریلماز بیر پارچاسی اولاراق گؤروندوگو مکاندا باریش و ثابتلیگی تامین ائتمک تلاشلارینین قیمتی معلوم اولمالی و بو تاریخی فورصت یاخشی قیمتلندیریلمهلیدیر. بو گون بیر چاتیشما و غیری-ثابتلیک مرکزی حساب ائدیلن بؤلگه 400 ایل عرضینده عدالتله ایداره ائدن و فرقلی دین و اتنیک منسوبیت منسوب عضورلرین باریش و امین-آمانلیق ایچریسینده یاشاماسینی تامین ائدن عثمانلی ایمپراتورلوغونون میراثینی داشییان بیر دولت، حقیقتن بؤلگهنین بو گون ایچینده اولدوغو چاتیشما و غیری-ثابتلیک پروبلمینین حلّینه ده چوخ اؤاملی قاتقیلار وئرهجکدیر.
تورکیهنین مقصدی هئچ بیر زامان باشقا اؤلکهلر اوزرینده حکمرانلیق قوروب اونلاری ساخلاماق و اؤز اگویست ماراقلارینی رئاللاشدیرماق اولمامیش، عکسینه، اؤز میللی سرحدلری خاریجیندکی اینسانلار اوچون ده دونیانین داها عدالتلی و یاشاماق اوچون یارارلی بیر یئر اولماسینی تامین ائتمک اولموشدور. بئلهلیکله، تورکیه 80 میلیونو دئییل، 7 یاریم میلیاردی ماراقلاندیران قلوبال بیر هدفین آرخاسینجا قاچیر. بو موضوعداکی صمیمیتینی، یاخین زاماندا میانمار و بنگلادشده گؤسترمیشدیر. آراکاندا قتل عاما معروض قالان و یوز مینلرله بنگلادشه سیغینان مظلوملارا تورکیه مینلرله کیلومتر کناردان قوجاق آچمیشدیر. پرزیدنتیمیز، بحرانین یاراندیغی ایلک آندان اعتباراً بؤژیوک بیر دیپلوماسی یولو ایله دونیانین دقتینی یاشانان اینسانی بحرانا چکمهیه چالیشمیش، بؤلگهده اؤز عائلهسینی گؤندرهرک بحرانین تأثیرلرینی یونگوللشدیرمک اوچون اؤلکهمیزین یاردیملارینی چاتدیرمیشدیر. بنگلادشه سیغیناراق دوشرگهلرده یاشاماغا باشلایان یوز مینلرله قاچقینا تیکانین ایستی یئمک یاردیملاری هر گون وئریلمیه دوام ائتمکدهدیر. تورکیهنین 5.500 کیلومتر کناردان بو یاردیملاری ائتمکله اؤز منفتلرینی حیاتا کئچیرمهیه چالیشدیغینی کیم دئیه بیلر؟ تورکیهنین تلاشی، موسسس نیظامین اؤز ماراقلاری اوغروندا دونیا گئتدیکجه ایداره ائدیلمهین بیر یئر حالینا گتیرمه تلاشینا بیر دور دئمکدن باشقا بیر شئی دئییل.
تورکیه-ایسرائیل موناسیبتلری
تورکیه جمهوریتی، ایسرائیلله اولان دیپلوماتیک علاقهلرینی بؤلگه باریشینا و ثابتلیگینه قاتقی وئرهجک تلاشلارین اؤنملی بیر پارچاسی اولاراق گؤرور. ایسرائیلین بؤلگه اؤلکهلری ایله یاشادیغی ساواشلارلار و گرگینلیکلری دوشوندوکده، علاقهلرینین ساغلام داوام ائتدیریلمهسی، ایسرائیلین بؤلگهده یالنیزلاش-ماسینین دا قارشیسینی آلیر.
فیلیسطینده باش وئرن هر بیر بحرانین آردیندان تورکیه-ایسرائیل موناسیبتلری گرگینلشیر. تورکیهنین حساسلیغی و اینسانی حرکتی، زامان زامان ایسرائیل حکومتینین خوشونا گلمیر و بو وضعیت ایکی اؤلکه آراسینداکی دیپلوماتیک موناسیبتلره ده تأثیر ائدیر. غزهده باش وئرن سون بحرانین آردیندان دا سفیرلرین بیر مدت اؤلکهلرینه قاییتماسی، دیپلوماتیک علاقهلرین سویهسینین گتیریلیب گتیریلمیهجگی سواللارینی عاقلا گتیرمیشدیر. سفیرلرین قارشیلیقلی اولاراق بیر مدت چکیلمهسی دوغرو بیر آددیم اولاجاقدیر؛ آنجاق دیپلوماتیک موناسیبتلرین اوزون مدتلی اولاراق قوپاریلماسی، دولایی اولاراق باش وئرن حادثهلرین اذیت چکن فیلیسطینلیلره ده بیر اعتراض ایجرا ائدیلمهسی معناسینا گلیر. ماوی مرمره سالدیریسی سونرا 6 ایل مدتین گرگینلیک، قارشیلیقلی سفیرلرین تعیین اولونماسینی تامین ائدن آنلاشما سایهسینده یاخشی؛ یئنی باشلایان دیپلوماتیک علاقهلر، هر شئیه راغمن تورکیهنین فیلیسطین مسئلهسینه قاتقی وئرمهسینی و یاردیملارینی احتیاج صاحبلرینه چاتدیرماغی آسانلاشدیرمیشدیر. بئله کی، قودس ایشغال، غزه بلوکادا، غربی اوردون ایسه محاصیره آلتیندادیر و فیلیسطینه چیخیش یوللاری، عمومی حقوقی بیر شکیلده ده اولسا ایسرائیلین نظارتیندهدیر. بو نقطهده احساساتدان اوزاق دورمالی، عاقلّی بیر شکیلده حرکت ائدهرک پروبلملری درینلشدیرهجک آددیملاردان چکینمهلیدیر. قوروملاریمیز دا بو نقطهده کووردیناسیون ایچینده حرکت ائتمهلی، فعالیتلرینی دیپلوماتیک میسیونلاریمیز و مئیدانچادا فعال شکیلده فعالیت گؤسترن تیکا اوفیسیمیز مشورت ایچینده پلانلاشدیریلمالیدیر.
ایسرائیل رهبرلیگی، بو گونه قدر هئچ گؤرممیش اولسا دا، آرتیق اولوسلار آراسی توپلومون سسینه قولاق وئرمهلی و فیلیسطینلیلره تطبیق ائتدیگی بو ظلمو دایاندیرمالیدیر. تاریخده ان چوخ سورگونه اوغرامیش اولان میللتین نمایندهلری، کئچمیشده یاشادیغی آغریلارین عینیسینی بو گون باشقالارینا یاشادمامالیدیر. دیگر طرفدن، بحرانی درینلشدیرن، اینسانلاری تحریک ائدن و بؤلگهنی غیری-ثابتلیگه سوروکلهین بیر اؤلکهنین "واسیطهچی" رولونو اوینامایاجاغی آرتیق گؤرولمهلیدیر. 100 ایلدیر کی، باریشا حسرت قالان قودسده کئچمیشده اولدوغو کیمی موختلیف اینانجلارین نمایندهلری باریش و امین-آمانلیق ایچینده یاشامالیدیر.
شوپههسیز، اینسانلارین آزاد و امنیتلی شکیلده حرکت ائتمهسی و تیجارتین جانلاندیغی هر بلدهیه باریش گلهجکدیر. تیکا-نین میسیونو دا، گئتدیگی بلدهلرده موجود ایقتیصادی قالخینما آلت یاپیسینی گوجلندیرهرک باریش و امین-آمانلیق اورتامینی قوروماق، پوزولان یئرلرده ایسه رژیمین یئنیدن تاسیسی اوچون چالیشماقدان سووای بیر شئی اولمامیشدیر.


c: text/html

text:
یوناما: 2014 ییلده افغان تینچ اهالی تلفاتی 22 فایزگه آشگن
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی یوناما افغانستانده تینچ اهالی تلفاتی باره سیده گی اوزی نینگ 2014 ییللیک گزارشیده، اوتگن ییلده اون مینگ و بیش یوز دن زیاد عادی اهالی پارتلش جنگلرده قربان بولیشگنی و 2013 ییل گه نسبتآ تلفاتلر میزانی 22 فایزگه آشگنی دن خبر بیردی.
بو گزارشده قید ایتیلیشیچه، اوتگن ییلده زمینی اوروشلر کوپه یگنی، اورنه تیلگن ماینلر پارتله گنی و خودکش هجوملرعاقبتیده قریب 3700 ته تینچ اهالی قربان بولیب، باشقه کمیده 6900 نفر یره لنگن.
بو گزارشده گی معلوماتلرگه کوره، قوراللی طالبان و باشقه دولت مخالفلری تلفاتلرنینگ اینگه کته قسمی یعنی 72 فایزیگه، حکومت کوچلری 12 فایزیگه و خلق ارا حربی کوچلری ایسه 2 فایزیگه مسوول دیب تنیلگن.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی نینگ مخصوص نماینده سی همده یوناما اداره سی رییسی نیکولاس هایسم نینگ ایتیشیچه، افغانستانده جنگ قیله یاتگن تمانلر عادی اهالی نی محافظه ایتیشده اعتبار بیریشمه یدی: "منیگلب عادی اهالی عیال، باله لر و ایرکک افغانلرنینگ اولیب یره لنگنی، اولرنینگ محالفظ ایتیلمه گنلیگی دن دلالت بیره دی. اوروش تمانلری انیقسه قوراللی مخالفلر عادی اهالی جانی سقلنیشی توغریسیده گی بیرگن وعده لری ومسوولیتلرینی عملی قیلیشی کیره ک. بیز 2015 ییلده تینچ اهالی تلفاتی میزانی آزه یشی حقیده جدی چاره تدبیر کوریب چیقیلیشی باره سیده امیدوارمیز."
یوناما نینگ عادی اهالی تلفاتی باره سیده گی ییللیک گزارشیده، قوراللی توقنه شوولر و جنگلرده عیاللر و باله لرگه اینگ کوپ ضرر ییتکزیلگنی و باله لر تلفاتی 2013 ییلده 40 فایز گه آشگنی قید ایتیلگن.
یوناما انسان حقلری رییشی جورجیت گگنن نینگ ایتیشیچه، “جاری جنگلرده عیاللر و باله لرگه اینگ کوپ تلفات ییتکزیلگن:گبیز بو گزارش نی ضررکورگن کته سانده گی عیاللر بیلن صحبتلشیب، تیارله دیک، عایله لری نی نان بیلن تامینله ی دیگن اعضالرینی قولدن بیرگن شخصلرنی تاپدیک، اولردن بیر قطاری کمبغللیک یوزه سیدن باله لرینی مکتب دن چیقه ریب آلیب، نابالغ قیزلرینی تورموشگه چیقیشگه مجبور له گنلر."
یوناما حکومت و قوراللی مخالفلردن استقامت جایلرده تینچ اهالی جانی سقله نیشی اوچون، مکتب، بازار و عادی اهالی توپلنگن محله لرده، آغیر قورال و ماینلردن فایده لنمسلیکلرینی سوره ب، بونده ی اولدیریشلرگه سببچی بولگن شخصلر محکمه ایتیلیشی کیره کلیگی نی تاکیدله گن.
طالبان و افغانستان حکومتی هنوز گه قدر بو گزارش باره سیده عکس العمل بیریلگنی چه یوق.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
حیدربابا ایلدیریملار شاخاندا
سئللر سولار شاققیلدییوب آخاندا
قیزلار اونا صف باغلییوب باخاندا
سلام اولسون شؤکتوزه ائلوزه !
منیم دا بیر آدیم گلسین دیلوزه
حیدربابا ، کهلیک لرون اوچاندا
کول دیبینن دوشان قالخوب قاچاندا
باخچالارون چیچکلنوب آچاندا
بیزدن ده بیر مۆمکون اولسا یاد ائله
آچیلمیان اۆرکلری شاد ائله
بایرام یئلی چارداخلاری ییخاندا
نوروز گۆلی ، قارچیچکی چیخاندا
آغ بولوتلار کؤینکلرین سیخاندا
بیزدن ده بیر یاد ائلیین ساغ اولسون
دردلریمیز قوی دیکلسین ، داغ اولسون
حیدربابا ، گۆن دالووی داغلاسین !
اۆزون گۆلسون ، بولاخلارون آغلاسین !
اوشاخلارون بیر دسته گۆل باغلاسین !
یئل گلنده ، وئر گتیرسین بویانا
بلکه منیم یاتمیش بختیم اویانا
حیدربابا ، سنۆن اۆزون آغ اولسون !
دؤرت بیر یانون بولاغ اولسون باغ اولسون !
بیزدن سورا سنۆن باشون ساغ اولسون !
دۆنیا قضو-قدر ، اؤلوم-ایتیمدی
دۆنیا بویی اوغولسوزدی ، یئتیمدی
حیدربابا ، یولوم سنن کج اولدی
عؤمروم کئچدی ، گلممه دیم ، گئج اولدی
هئچ بیلمه دیم گؤزللرون نئج اولدی
بیلمزیدیم دؤنگه لر وار ، دؤنوم وار
ایتگین لیک وار ، آیریلیق وار ، اؤلوم وار
حیدربابا ، ایگیت اَمَک ایتیرمز
عؤمور کئچر ، افسوس بَرَه بیتیرمز
نامرد اولان عؤمری باشا یئتیرمز
بیز ده، واللاه ، اونوتماریق سیزلری
گؤرنمسک حلال ائدون بیزلری
حیدربابا ، میراژدر سَسلننده
کَند ایچینه سسدن - کۆیدن دۆشنده
عاشیق رستم سازین دیللندیرنده
یادوندادی نه هؤلَسَک قاچاردیم
قوشلار تکین قاناد آچیب اوچاردیم
شنگیل آوا یوردی ، عاشیق آلماسی
گاهدان گئدوب ، اوردا قوناق قالماسی
داش آتماسی ، آلما ، هیوا سالماسی
قالیب شیرین یوخی کیمین یادیمدا
اثر قویوب روحومدا ، هر زادیمدا
حیدربابا ، قوری گؤلون قازلاری
گدیکلرین سازاخ چالان سازلاری
کَت کؤشنین پاییزلاری ، یازلاری
بیر سینما پرده سی دیر گؤزومده
تک اوتوروب ، سئیر ائده رم اؤزومده
حیدربابا ، قره چمن جاداسی
چْووشلارین گَلَر سسی ، صداسی
کربلیا گئدنلرین قاداسی
دۆشسون بو آج یولسوزلارین گؤزونه
تمدّونون اویدوخ یالان سؤزونه
حیدربابا ، شیطان بیزی آزدیریب
محبتی اۆرکلردن قازدیریب
قره گۆنون سرنوشتین یازدیریب
سالیب خلقی بیر-بیرینن جانینا
باریشیغی بلشدیریب قانینا
گؤز یاشینا باخان اولسا ، قان آخماز
انسان اولان خنجر بئلینه تاخماز
آمما حئییف کور توتدوغون بوراخماز
بهشتیمیز جهنّم اولماقدادیر !
ذی حجّه میز محرّم اولماقدادیر !
خزان یئلی یارپاخلاری تؤکنده
بولوت داغدان یئنیب ، کنده چؤکنده
شیخ الاسلام گؤزل سسین چکنده
نیسگیللی سؤز اۆرکلره دَیَردی
آغاشلار دا آللاها باش اَیَردی
داشلی بولاخ داش-قومونان دولماسین !
باخچالاری سارالماسین ، سولماسین !
اوردان کئچن آتلی سوسوز اولماسین !
دینه : بولاخ ، خیرون اولسون آخارسان
افقلره خُمار-خُمار باخارسان
حیدر بابا ، داغین ، داشین ، سره سی
کهلیک اوخور ، دالیسیندا فره سی
قوزولارین آغی ، بوزی ، قره سی
بیر گئدیدیم داغ-دره لر اوزونی
اوخویئدیم : "چوبان ، قیتر قوزونی"
حیدر بابا ، سولی یئرین دۆزونده
بولاخ قئنیر چای چمنین گؤزونده
بولاغ اوتی اۆزَر سویون اۆزونده
گؤزل قوشلار اوردان گلیب ، گئچللر
خلوتلیوب ، بولاخدان سو ایچللر
بیچین اۆستی ، سونبول بیچن اوراخلار
ایله بیل کی ، زۆلفی دارار داراخلار
شکارچیلار بیلدیرچینی سوراخلار
بیچین چیلر آیرانلارین ایچللر
بیر هوشلانیب ، سوننان دوروب ، بیچللر
حیدربابا ، کندین گۆنی باتاندا
اوشاقلارون شامین یئییوب ، یاتاندا
آی بولوتدان چیخوب ، قاش-گؤز آتاندا
بیزدن ده بیر سن اونلارا قصّه دئه
قصّهمیزده چوخلی غم و غوصّه دئه
قاری ننه گئجه ناغیل دییَنده
کۆلک قالخیب ، قاپ-باجانی دؤیَنده
قورد گئچینین شنگۆلوسون یینده
من قاییدیب ، بیرده اوشاق اولئیدیم
بیر گۆل آچیب ، اوندان سورا سولئیدیم
عمّه جانین بال بلله سین ییه ردیم
سوننان دوروب ، اۆس دونومی گییه ردیم
باخچالاردا تیرینگَنی دییه ردیم
آی اؤزومی او ازدیرن گۆنلریم !
آغاج مینیپ ، آت گزدیرن گۆنلریم !
هَچی خالا چایدا پالتار یوواردی
مَمَد صادق داملارینی سوواردی
هئچ بیلمزدیک داغدی ، داشدی ، دوواردی
هریان گلدی شیلاغ آتیب ، آشاردیق
آللاه ، نه خوش غمسیز-غمسیز یاشاردیق
شیخ الاسلام مُناجاتی دییه ردی
مَشَدرحیم لبّاده نی گییه ردی
مشْدآجلی بوز باشلاری ییه ردی
بیز خوشودوق خیرات اولسون ، توی اولسون
فرق ائلَمَز ، هر نولاجاق ، قوی اولسون
ملک نیاز ورندیلین سالاردی
آتین چاپوپ قئیقاجیدان چالاردی
قیرقی تکین گدیک باشین آلاردی
دولائیا قیزلار آچیپ پنجره
پنجره لرده نه گؤزل منظره !
حیدربابا ، کندین تویون توتاندا
قیز-گلینلر ، حنا-پیلته ساتاندا
بیگ گلینه دامنان آلما آتاندا
منیم ده او قیزلاروندا گؤزوم وار
عاشیقلارین سازلاریندا سؤزوم وار
حیدربابا ، بولاخلارین یارپیزی
بوستانلارین گۆلبَسَری ، قارپیزی
چرچیلرین آغ ناباتی ، ساققیزی
ایندی ده وار داماغیمدا ، داد وئرر
ایتگین گئدن گۆنلریمدن یاد وئرر
بایرامیدی ، گئجه قوشی اوخوردی
آداخلی قیز ، بیگ جورابی توخوردی
هرکس شالین بیر باجادان سوخوردی
آی نه گؤزل قایدادی شال ساللاماق !
بیگ شالینا بایراملیغین باغلاماق !
شال ایسته دیم منده ائوده آغلادیم
بیر شال آلیب ، تئز بئلیمه باغلادیم
غلام گیله قاشدیم ، شالی ساللادیم
فاطمه خالا منه جوراب باغلادی
خان ننه می یادا سالیب ، آغلادی
حیدربابا ، میرزَممدین باخچاسی
باخچالارین تورشا-شیرین آلچاسی
گلینلرین دۆزمه لری ، طاخچاسی
هی دۆزولر گؤزلریمین رفینده
خیمه وورار خاطره لر صفینده
بایرام اولوب ، قیزیل پالچیق اَزَللر
ناققیش ووروب ، اوتاقلاری بَزَللر
طاخچالارا دۆزمه لری دۆزللر
قیز-گلینین فندقچاسی ، حناسی
هَوَسله نر آناسی ، قایناناسی
باکی چی نین سؤزی ، سووی ، کاغیذی
اینکلرین بولاماسی ، آغوزی
چرشنبه نین گیردکانی ، مویزی
قیزلار دییه ر :» آتیل ماتیل چرشنبه
آینا تکین بختیم آچیل چرشنبه «
یومورتانی گؤیچک ، گوللی بویاردیق
چاققیشدیریب ، سینانلارین سویاردیق
اویناماقدان بیرجه مگر دویاردیق ؟
علی منه یاشیل آشیق وئرردی
ارضا منه نوروزگۆلی درردی
نوروز علی خرمنده وَل سۆرردی
گاهدان یئنوب ، کۆلشلری کؤرردی
داغدان دا بیر چوبان ایتی هۆرردی
اوندا ، گؤردون ، اولاخ ایاخ ساخلادی
داغا باخیب ، قولاخلارین شاخلادی
آخشام باشی ناخیرینان گلنده
قودوخلاری چکیب ، ووراردیق بنده
ناخیر گئچیب ، گئدیب ، یئتنده کنده
حیوانلاری چیلپاق مینیب ، قوواردیق
سؤز چیخسایدی ، سینه گریب ، سوواردیق
یاز گئجه سی چایدا سولار شاریلدار
داش-قَیه لر سئلده آشیب خاریلدار
قارانلیقدا قوردون گؤزی پاریلدار
ایتلر ، گؤردون ، قوردی سئچیب ، اولاشدی
قورددا ، گؤردون ، قالخیب ، گدیکدن آشدی
قیش گئجه سی طؤله لرین اوتاغی
کتلیلرین اوتوراغی ، یاتاغی
بوخاریدا یانار اوتون یاناغی
شبچره سی ، گیردکانی ، ایده سی
کنده باسار گۆلوب - دانیشماق سسی
شجاع خال اوغلونون باکی سوقتی
دامدا قوران سماواری ، صحبتی
یادیمدادی شسلی قدی ، قامتی
جؤنممه گین تویی دؤندی ، یاس اولدی
ننه قیزین بخت آیناسی کاس اولدی
حیدربابا ، ننه قیزین گؤزلری
رخشنده نین شیرین-شیرین سؤزلری
ترکی دئدیم اوخوسونلار اؤزلری
بیلسینلر کی ، آدام گئدر ، آد قالار
یاخشی-پیسدن آغیزدا بیر داد قالار
یاز قاباغی گۆن گۆنئیی دؤیَنده
کند اوشاغی قار گۆلله سین سؤیَنده
کۆرکچی لر داغدا کۆرک زۆیَنده
منیم روحوم ، ایله بیلون اوردادور
کهلیک کیمین باتیب ، قالیب ، قاردادور
قاری ننه اوزاداندا ایشینی
گۆن بولوتدا اَییرردی تشینی
قورد قوجالیب ، چکدیرنده دیشینی
سوری قالخیب ، دولائیدان آشاردی
بایدالارین سۆتی آشیب ، داشاردی
خجّه سلطان عمّه دیشین قیساردی
ملا باقر عم اوغلی تئز میساردی
تندیر یانیب ، تۆسسی ائوی باساردی
چایدانیمیز ارسین اۆسته قایناردی
قوورقامیز ساج ایچینده اویناردی
بوستان پوزوب ، گتیرردیک آشاغی
دولدوریردیق ائوده تاختا-طاباغی
تندیرلرده پیشیرردیک قاباغی
اؤزون یئییوب ، توخوملارین چیتداردیق
چوخ یئمکدن ، لاپ آز قالا چاتداردیق
ورزغان نان آرموت ساتان گلنده
اوشاقلارین سسی دۆشردی کنده
بیزده بویاننان ائشیدیب ، بیلنده
شیللاق آتیب ، بیر قیشقریق سالاردیق
بوغدا وئریب ، آرموتلاردان آلاردیق
میرزاتاغی نان گئجه گئتدیک چایا
من باخیرام سئلده بوغولموش آیا
بیردن ایشیق دۆشدی اوتای باخچایا
ای وای دئدیک قورددی ، قئیتدیک قاشدیق
هئچ بیلمه دیک نه وقت کۆللوکدن آشدیق
حیدربابا ، آغاجلارون اوجالدی
آمما حئییف ، جوانلارون قوجالدی
توخلیلارون آریخلییب ، آجالدی
کؤلگه دؤندی ، گۆن باتدی ، قاش قَرَلدی
قوردون گؤزی قارانلیقدا بَرَلدی
ائشیتمیشم یانیر آللاه چیراغی
دایر اولوب مسجدیزون بولاغی
راحت اولوب کندین ائوی ، اوشاغی
منصورخانین الی-قولی وار اولسون
هاردا قالسا ، آللاه اونا یار اولسون
حیدربابا ، ملا ابراهیم وار ، یا یوخ ؟
مکتب آچار ، اوخور اوشاقلار ، یا یوخ ؟
خرمن اۆستی مکتبی باغلار ، یا یوخ ؟
مندن آخوندا یتیررسن سلام
ادبلی بیر سلامِ مالاکلام
خجّه سلطان عمّه گئدیب تبریزه
آمما ، نه تبریز ، کی گلممیر بیزه
بالام ، دورون قویاخ گئداخ ائممیزه
آقا اؤلدی ، توفاقیمیز داغیلدی
قویون اولان ، یاد گئدوبَن ساغیلدی
حیدربابا ، دۆنیا یالان دۆنیادی
سلیماننان ، نوحدان قالان دۆنیادی
اوغول دوغان ، درده سالان دۆنیادی
هر کیمسَیه هر نه وئریب ، آلیبدی
افلاطوننان بیر قوری آد قالیبدی
حیدربابا ، یار و یولداش دؤندولر
بیر-بیر منی چؤلده قویوب ، چؤندولر
چشمه لریم ، چیراخلاریم ، سؤندولر
یامان یئرده گؤن دؤندی ، آخشام اولدی
دۆنیا منه خرابهٔ شام اولدی
عم اوغلینان گئدن گئجه قیپچاغا
آی کی چیخدی ، آتلار گلدی اویناغا
دیرماشیردیق ، داغلان آشیردیق داغا
مش ممی خان گؤی آتینی اویناتدی
تفنگینی آشیردی ، شاققیلداتدی
حیدربابا ، قره کولون دره سی
خشگنابین یولی ، بندی ، بره سی
اوردا دۆشَر چیل کهلیگین فره سی
اوردان گئچر یوردوموزون اؤزونه
بیزده گئچک یوردوموزون سؤزونه
خشگنابی یامان گۆنه کیم سالیب ؟
سیدلردن کیم قیریلیب ، کیم قالیب ؟
آمیرغفار دام-داشینی کیم آلیب ؟
بولاخ گنه گلیب ، گؤلی دولدورور ؟
یا قورویوب ، باخچالاری سولدورور ؟
آمیر غفار سیدلرین تاجییدی
شاهلار شکار ائتمه سی قیقاجییدی
مَرده شیرین ، نامرده چوخ آجییدی
مظلوملارین حقّی اۆسته اَسَردی
ظالم لری قیلیش تکین کَسَردی
میر مصطفا دایی ، اوجا بوی بابا
هیکللی ،ساققاللی ، تولستوی بابا
ائیلردی یاس مجلسینی توی بابا
خشگنابین آبروسی ، اَردَمی
مسجدلرین ، مجلسلرین گؤرکَمی
مجدالسّادات گۆلردی باغلارکیمی
گۆرولدردی بولوتلی داغلارکیمی
سؤز آغزیندا اریردی یاغلارکیمی
آلنی آچیق ، یاخشی درین قاناردی
یاشیل گؤزلر چیراغ تکین یاناردی
منیم آتام سفره لی بیر کیشییدی
ائل الیندن توتماق اونون ایشییدی
گؤزللرین آخره قالمیشییدی
اوننان سورا دؤنرگه لر دؤنوبلر
محبّتین چیراخلاری سؤنوبلر
میرصالحین دلی سولوق ائتمه سی
میر عزیزین شیرین شاخسِی گئتمه سی
میرممّدین قورولماسی ، بیتمه سی
ایندی دئسک ، احوالاتدی ، ناغیلدی
گئچدی ، گئتدی ، ایتدی ، باتدی ، داغیلدی
میر عبدولون آیناداقاش یاخماسی
جؤجیلریندن قاشینین آخماسی
بویلانماسی ، دام-دوواردان باخماسی
شاه عبّاسین دۆربونی ، یادش بخیر !
خشگنابین خوش گۆنی ، یادش بخیر !
ستاره عمّه نزیک لری یاپاردی
میرقادر ده ، هردم بیرین قاپاردی
قاپیپ ، یئیوب ، دایچا تکین چاپاردی
گۆلمه لیدی اونون نزیک قاپپاسی
عمّه مین ده ارسینینین شاپپاسی
حیدربابا ، آمیر حیدر نئینیور ؟
یقین گنه سماواری قئینیور
دای قوجالیب ، آلت انگینن چئینیور
قولاخ باتیب ، گؤزی گیریب قاشینا
یازیق عمّه ، هاوا گلیب باشینا
خانم عمّه میرعبدولون سؤزونی
ائشیدنده ، ایه ر آغز-گؤزونی
مَلْکامِدا وئرر اونون اؤزونی
دعوالارین شوخلوغیلان قاتاللار
اتی یئیوب ، باشی آتیب ، یاتاللار
فضّه خانم خشگنابین گۆلییدی
آمیریحیا عمقزینون قولییدی
رُخساره آرتیستیدی ، سؤگولییدی
سیّد حسین ، میر صالحی یانسیلار
آمیرجعفر غیرتلی دیر ، قان سالار
سحر تئزدن ناخیرچیلار گَلَردی
قویون-قوزی دام باجادا مَلَردی
عمّه جانیم کؤرپه لرین بَلَردی
تندیرلرین قوزاناردی تۆسیسی
چؤرکلرین گؤزل اییی ، ایسیسی
گؤیرچینلر دسته قالخیب ، اوچاللار
گۆن ساچاندا ، قیزیل پرده آچاللار
قیزیل پرده آچیب ، ییغیب ، قاچاللار
گۆن اوجالیب ، آرتارداغین جلالی
طبیعتین جوانلانار جمالی
حیدربابا ، قارلی داغلار آشاندا
گئجه کروان یولون آزیب ، چاشاندا
من هارداسام ، تهراندا یا کاشاندا
اوزاقلاردان گؤزوم سئچر اونلاری
خیال گلیب ، آشیب ، گئچر اونلاری
بیر چیخئیدیم دام قیه نین داشینا
بیر باخئیدیم گئچمیشینه ، یاشینا
بیر گورئیدیم نه لر گلمیش باشینا
منده اْونون قارلاریلان آغلاردیم
قیش دوندوران اۆرکلری داغلاردیم
حیدربابا ، گۆل غنچه سی خنداندی
آمما حئیف ، اۆرک غذاسی قاندی
زندگانلیق بیر قارانلیق زینداندی
بو زیندانین دربچه سین آچان یوخ
بو دارلیقدان بیرقورتولوب ، قاچان یوخ
حیدربابا گؤیلر بۆتون دوماندی
گونلریمیز بیر-بیریندن یاماندی
بیر-بیرۆزدن آیریلمایون ، آماندی
یاخشیلیغی الیمیزدن آلیبلار
یاخشی بیزی یامان گۆنه سالیبلار
بیر سوروشون بو قارقینمیش فلکدن
نه ایستیور بو قوردوغی کلکدن ؟
دینه گئچیرت اولدوزلاری الکدن
قوی تؤکولسون ، بو یئر اۆزی داغیلسین
بو شیطانلیق قورقوسی بیر ییغیلسین
بیر اوچئیدیم بو چیرپینان یئلینن
باغلاشئیدیم داغدان آشان سئلینن
آغلاشئیدیم اوزاق دۆشَن ائلینن
بیر گؤرئیدیم آیریلیغی کیم سالدی
اؤلکه میزده کیم قیریلدی ، کیم قالدی
من سنون تک داغا سالدیم نَفَسی
سنده قئیتر ، گۆیلره سال بو سَسی
بایقوشوندا دار اولماسین قفسی
بوردا بیر شئر داردا قالیب ، باغیریر
مروّت سیز انسانلاری چاغیریر
حیدربابا ، غیرت قانون قاینارکن
قره قوشلار سنن قوپوپ ، قالخارکن
او سیلدیریم داشلارینان اوینارکن
قوزان ، منیم همّتیمی اوردا گؤر
اوردان اَییل ، قامتیمی داردا گؤر
حیدربابا . گئجه دورنا گئچنده
کوراوغلونون گؤزی قارا سئچنده
قیر آتینی مینیب ، کسیب ، بیچنده
منده بوردان تئز مطلبه چاتمارام
عیوض گلیب ، چاتمیونجان یاتمارام
حیدربابا ، مرد اوغوللار دوغگینان
نامردلرین بورونلارین اوغگینان
گدیکلرده قوردلاری توت ، بوغگینان
قوی قوزولار آیین-شایین اوتلاسین
قویونلارون قویروقلارین قاتلاسین
حیدربابا ، سنۆن گؤیلون شاد اولسون
دۆنیا وارکن ، آغزون دولی داد اولسون
سنن گئچن تانیش اولسون ، یاد اولسون
دینه منیم شاعر اوغلوم شهریار
بیر عمر دۆر غم اۆستونه غم قالار


text:
ویکیپدیا:ایمضا
ایمضا دانیشیق صفحهلریندن یازارین کیم اوْلدوغونو بیلدیرمک اۆچون ۴ مَدله (~~~~) آتیلیر.
ایچیندهکیلر
ایمضا نوعلاری[دَییشدیر]
ایمضا دییشدیرمک[دَییشدیر]
ایمضانیزی دییشدیرمک اۆچون ترجیحلر صفحهنیزه گئدیب، ایمضا بؤلومونده٬ یئنی ایمضا کادریندا یئنی ایمضانیزی یازیب، ذخیره ائت اۆستونده کیلیک ائدین.
ایمضا جعلی[دَییشدیر]
آیری ایشلدنلرین ایمضاسی یوْخسا اوْنا بنزر و آلدادان ایمضالاری ایشلتمهیین.
ایمضا بوْیاسی[دَییشدیر]
ایمضانیزدا
و
و
کیمی کوْدلاردان، چوخ کیچیک یوْخسا بؤیوک فوْنتلاردان و گؤز یوْران رنگلردن فایدالانمایین.
ایمضا اۇزونلوغو[دَییشدیر]
ایمضالارینیزی اوْلدوقجا کیچیک و قیسا ساخلایین.
باغلانتیلار[دَییشدیر]
ایچ باغلانتی[دَییشدیر]
ایمضانیزدا، آیری ایشلدنلرین راحات سیزله علاقه قۇرا بیلمهلری اۆچون، دانیشیق، ایشلدن یوْخسا چالیشمالار صفحهنیزه باغلانتی اوْلمالیدیر.
ائشیکلیک باغلانتی[دَییشدیر]
ایمضانیزدا بیر ائشیک یئره باغلانتی وئرمک، تبلیغ میصداقی اوْلدوغو اۆچون قاداغاندیر.
قاداغان ایمضالار[دَییشدیر]
دوْلاشیق و اۇزون کوْدلار، توهین و رکلام، شابلون و عکس ایشلتمک ایمضادا قاداغاندیر.
میثاللار[دَییشدیر]
ایمضا میثاللارینا باخماق اۆچون ویکیپدیا ایشلدنلرینین ایمضا قالریسینه باخا بیلرسینیز.


text:
میرزا محمد علی صائب تبریزی
صفویّه دؤورونون ان آدلیم شاعیری، میرزا محمّد علی صائب تبریزی ۱۰۰۰-جی هیجری ایلده تبریز شهرینده آنادان اوْلوبدور. اوْ تۆرکجه و فارس دیلینده یازیب-یارادان آذربایجان و ایران کلاسیک ادبیاتینین ان تانینمیش شاعیرلریندندیر. صائب، دؤورونون فیکری آخینلارینا بلد اوْلموش، یارادیجیلیغیندا بشری ایدئیالاری عکس ائتدیرمیشدیر. اوْ، دایم اینسانلار ایله اۆنسیّتده اوْلدوغو اۆچون هم اوْنلارین چتینلیکلری، هم ده ایجتماعی مسئلهلر ایله یاخیندان تانیش ایدی. صائبین شعرلری پوْزیتیو انرژی ایله دوْلودور و عۇمومیّتله خالقین باشا دۆشه بیلهجگی دیلده یازیلیب.


text:
روسییا لیبرال دموکرات پارتییاسینین رهبری ولادیمیر ژیرینووسکینین شیمالی قافقازلا باغلی یئنی ویدئوسو یاییلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، ویدئو فیسبوک سوسیال شبکهسینده اصلا داغیستاندان اولان شخصلر طرفیندن پایلاشیلیب. لیبرال دموکرات پارتییاسینین ایجلاسیندان اولان گؤرونتولرده چیخیش ائدن پارتییا نمایندهلریندن بیری شیمالی قفقازی روسییا اوچون تهدید آدلاندیریب:
«جنوب تهدیددیر. اما بو تهدید دقیق خالق و میللتدن گلمیر. بو تهدید اتنوس و یا اتنوسلارین توققوشماسیندان گلیر. بونونلا علاقدار اولاراق روس خالقی موطلق بیرلشمهلیدیر».
بوندان سونرا ژیرینووسکی چیخیش ائدرک، قفقازدا نارینجی اینقیلابین اولاجاغینی سؤیلهییب:
«حاضردا قرب قافقازلیلارا توخونمور. اونلار گؤزلییرلر کی، قافقازلیلار بیزیم سویوموزو سیخاجاق، وارلانیب چوخلو فابریک و کورورت زونالاری تیکهجکلر. گلهجکده ایسه هر شئیه رغما شیمالی قافقازدا نارینجی اینقیلاب تشکیل ائدجکلر و اونو اله کئچیرهجکلر. ایندی تئزدیر، اونا گؤره کی، بورادا روسلارین داها چوخ تورپاغینی اله کئچیرمک لازیمدیر. قافقازلیلار آرتیق ایستاوروپولا داخیل اولوبلار و ویلایتین اوچده بیرینی اله کئچیریبلر. اونلار آرتیق وولگوگراد ویلایتینین جنوبوندا، روستوو ویلایتینین بیر حیصهسینده مسکونلاشیبلار. اونلار خزردن آزووا قدر هر یئری توتاجاق. بوندان سونرا غرب، ناتو دئیهجک کی، اونلار موستقیللیک ایستییرلر. خالقلارین اؤز دؤولتلرینی یاراتماق حاقی وار. اوستهلیک، اونلار موسلماندیرلار. اونلارا سعودییه عربیستانی، تورکییه، ایران داها یاخیندیر. اونلارا پولو عبث یئره وئرمیرلر. کرئمل ایلک نؤوبهده اونلارین ساکیت اوتورمالاری اوچون پول وئریر. اونلار ساکیت اوتوروب، پول توپلاییرلار. تورکییه ده اونلارا پول وئریر. تورک آداملاری بورادا هر یئردهدیر».
اونون سؤزلرینه گؤره، شیمالی قافقاز تورکییهیه داها یاخیندیر:
«داغیستان ندیر؟ اورادا اساس تورکدیللی خالقلار اولان آوارلار، کومیکلار، نوقایلار و دیگرلری یاشاییر. کاباردا-بالکاردا بالکارلار تورکدیللیدیر. قاراچای-چرکزده ایسه قاراچایلار بو کاتگورییایا عاییددیر. قافقازین تورک اولمایان خالقلاری چچنلر، کاباردینلر و آدیگئیلردیر. یئرده قالان بؤیوک چوخلوق تورک خالقلاریدیر. اونلار بیزدن صولح یولو ایله تورپاقلار آلیرلار. اونلار پولو بونا گؤره وئریرلر. تورپاقلاری آلیب، روسلارا تضییق ائدیرلر. اونلار خزردن آزووا قدر اولان بوتون مکانی اله کئچیرهندن سونرا آوروپادان طلب ائدجکلر کی، قافقاز امیرلیگی یاراتماغا ایزن وئرسینلر. بیز هامیمیز جنوبو ایتیرجییک، بیزیم رهبرلریمیز ایسه ایستعفایا گئدهجکلر. بونلار ۲۰۲۵-۲۰۳۰-جو ایللرده اولاجاق. ۸۰-جی ایللرده کیم دئسیدی کی، ۱۹۹۱-جی ایلده اس اس ار ای داغیلاجاق، اونو دلی آدلاندیراردیلار. ایندی ایسه ۲۰۲۵-جی ایلده جنوبدا باشقا دؤولتین اولاجاغینی دئیهنلره باشیخاراب دئییرلر. تأسف کی، بو رئاللاشاجاق».


text:
کانادادا یاشایان مشهور گونئیلی شاعر و یازیچی دوکتور رضا براهنینین صحتینده پروبلم یارانیب.
کولت. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده دوکتورون اوغلو عرصهلان براهنی فیسبوک صحیفهسینده معلومات یاییب. او، شاعرین وضعیتینین یاخشی اولدوغونو بیلدیریب:
«آتام دوکتور رضا براهنی خستخانایا یئرلشدیریلیب. او، ایکی هفته اول چاناق سومویو سیندیغینا گؤره عملیات اولونوب. آتام یاواشجا یئره ییخیلدیقدان سونرا بئله بیر حادثه باش وئردی. من اونو درهال خسته خانایا چاتدیردیم، سونرا عملیات اولوندو. او، هله ده خسته خانادادیر، لاکین وضعیتی یاخشییدیر».
قئید ائدک کی، رضا براههنی ۱۹۳۵-جی ایله تبریزده دوغولوب و ایران یازیچیلار بیرلیینین عضوودور. اثرلری اینگیلیس، ایسوئچ (سوئد) و فرانسیز دیللرینه ترجومه اولونوب.


text:
گؤی تورک خاقانلیغی
گؤیتورک خاقانلیغی٬ آسیا هۇن خاقانلیغیندان سوْنرا٬ تۆرکلرین یاراتدیغی ان بۇیوک حؤکومت اوْلاراق تاریخ عرصهسینه چیخدیغی کیمی «تۆرک» آدینی دا رسمی اوْلاراق حؤکومت آدی حالینا گتیرمیش و «تۆرک» آدینین بۆتون دۆنیا طرفیندن تانینماسینا سبب اوْلموش بیر ایمپیراتورلوق.[۲]
آدی مۆختلیف منبعلرده، بیلگه خاقان و کۆل تیگین یازیلاریندا تۆروک، کؤک تۆروک و آزلیق طرفیندن قبول اوْلونموش یاناشمایا گؤره اؤکوک تۆروک، توْنیوکوک یازیلاریندا ایسه تۆرک شکلینده خاطیرلانماقدادیر. گؤی تورکلردن چین منبعلرینده توژوئ (چین 突厥) شکلینده بحث اوْلونور.
گؤیتۆرک خاقانلیغینین ان اؤنملی اؤزللیگی٬ شرقی ساخالارلا٬ باتیداکی بولغارلارین بیر قیسمی خاریج٬ بۆتون تۆرک بوْیلارینی بیر آرایا ییغماسیدیر.[۲] گؤیتۆرک خاقانلیغی ۵۵۲-۷۴۵ ایلینهچن وارلیغینی سۆرموشدور.[۱] گؤیتۆرکلر٬ هۇن ایمپراتورلوغونون ییخیلماسی ایله آسیا استِپلرینه یاییلان هۇن توْپلولوقلاریندان بیری اوْلان آشینا قبیلهسینه دایانیر.[۳]
۵۳۴ ایلینده٬ تۆرک-توْپا حؤکومتی ایکییه بؤلونورکن٬ چینین قۇزئییندهکی بۆتون آسیا بۇزقیرلاری ایله ساسانلی حؤکومتینهچن بۆتون باتیآسیا٬ ائفتالیتلر ایله ژۇآن-ژوآنلار آراسیندا بؤلونموش ایدی.[۲]
گؤیتورک خاقانلیغی٬ ۶-جی یوزایلین اوْرتاسیندا٬ آسیانین دوْغوسوندا چین دؤولتینین٬ باتیسیندا ساسانلی ایران حؤکومتینین سینیرلادیغی ایچ آسیا بوْزقیرلاریندا٬ دوْغودا آوارلار٬ باتیدا ائفتال/ آغهۇنلار ایله ائدیلن ساواشلار سوْنوجوندا اوْرتایا چیخدی. ایلک خاقانلاری دوْغو قانادینی ایداره ائدن بۇمین خاقان٬ باتی قانادینی ایداره ائدن قارداشی٬ ایستمی خاندیر.[۱]
ایچیندهکیلر
- ۱ تاریخ
- ۲ آدینین منشأیی
- ۳ ایداره و اوْردو
- ۴ بیرینجی گؤی تۆرک خاقانلیغی
- ۵ گؤیتۆرک ایمپراتوْرلوغونون بؤلونمهسی
- ۶ شرقی گؤی تۆرک خاقانلیغی
- ۷ غربی گؤی تورک خاقانلیغی
- ۸ ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی
- ۹ ایداره ائتمه
- ۱۰ مدنیت
- ۱۱ میراث
- ۱۲ قایناقلار
- ۱۳ گؤرونتولر
تاریخ[دَییشدیر]
تۆرک خاقانلیغینین بانیلری بۇمین و ایستمی قارداشلاری اوْلموشدور. شیمالی کریم و قفقازدا داخیل اوْلماقلا چین اراضیلریندن بیزانس امپریاسینادک توْرپاقلار تۆرک خاقانلیغینا داخیل ایدی. خاقانلیغین مرکزی اوْرخوْن چایی (مغولیستان) حؤوزهسینده یئرلشیردی. یئددی عصرین اوللرینده تۆرک خاقانلیغی بیر-بیری ایله ساواشماغا باشلایان غربی تۆرک خاقانلیغینا و شرقی تۆرک خاقانلیغینا پارچالاندی. غربی تۆرک خاقانلیغی قۆدرتلی دؤولته چئوریلدی. ساسانیلر و بیزانس امپریالاری اوْنونلا حسابلاشماغا و اتفاقا گیرمهیه چالیشیردیلار. غربی تۆرک خاقانلیغی ایستمینین اوْغلو تاردو خاقانین حاکمیتی ایللرینده اؤزونون ان یۆکسک چیچکلنمه دؤورونه چاتدی. اوْ، قارا دنیزین شیمال ساحلی چؤللرینده اۇغورلو مۇحاریبهلر آپاریر، ساسانیلره قارشی مۇحاریبهده بیزانس امپریاسینا کؤمک ائدیردی. شرقی تۆرکوستانا یۆروشه چێخان داتوْو اوْنو تۇتوب اؤز اراضیلرینه بیرلشدیردی. 634-جۆ ایلده غربی تۆرک خاقانلیغیندا انظباطی اصلاحات کئچیریلدی و اوْ، اوْن "اوْخ"آ (حیصهیه) بؤلوندو. حربی یۆروشلردن الده ائدیلن چوْخلو غنیمت، تابع اوْلونموش طایفالاردان آلینان خراج، خاقانلیغین اراضیسیندهکی کاروان یوْللاریندان گؤتورولن گمرک گلیری اوْنو کفایت قدر زنگین دؤولته چئویردی. آرخئوْلوْقلار تۆرک اعیانلارینین قبیرلریندن قێزیل و گۆموش سلاح و بزک اشیالاری، چوْخ سایدا چئشیدلی آت یۆینلری 389 آشکار ائتمیشلر. دؤیوشچولرین شرفینه کوادرات فوْرمالی، داشلا احاطهلی خێردا آنما "معبد"لری اینشا ائدیلیردی. دایرهنین ایچریسینده اؤلموش دؤیوشچونو تصویر ائدن هئیکل، رۇنا یازیلی ایستئلالار و اوْنون اؤلدوردویو دۆشمنلری بیلدیرن اوْتوز-قێرخ دنه قایا پارچاسی قوْیارمیشلار. 639-جۇ ایلده غربی تۆرک خاقانلیغی دۇلو و نۇشیبی آدی ایله ایکی یئره پارچالاندی. ضعیفلهمیش غربی تۆرک خاقانلیغینین آسیاداکی توْرپاقلاری تئزلیکله عربلر طرفیندن ضبط اوْلوندو. غربی تۆرک خاقانلیغینین یئرینی خزر خاقانلیغی تۇتدو. شرقی تۆرک خاقانلیغی 745-جی ایلده اۇیغورلار طرفیندن دارماداغین ائدیلدی.
آدینین منشأیی[دَییشدیر]
گؤی تۆرک خاقانلیغی تاریخده ایلک دفعه آدیندا تۆرک سؤزونو ایشلهدن دؤولت اوْلدوغو اۆچون مهم اؤنمه صاحبدیر. آدینین معناسی ایله باغلی مۆختلیف مباحثهلر واردیر. گؤی تورک خاقانلیغی حاقیندا یازیلی منبعلرده تۆرک خاقانلیغی اوْلاراق بحث ائدیلیر. گؤی تورک سؤزونون ایسه اوْرخوْن عابدهلریندهکی اؤکوک تۆروک سؤزوندن تؤرهدیگی و تلفّظونون سادهلشدیریلمهسی اۆچون گؤی تورک شکلینده قبول اوْلوندوغو ادعا اوْلونور. گؤی تورک سؤزوندهکی ایلک حیصهجیگینین گؤک و یا اؤکوک اوْلاراق قبول ائدیلمهسی ایله مۇوافیق اوْلاراق سماوی و یا دینی معنا داشیدیغی احتمال اوْلونور. تۆرک سؤزونون معناسی ایله باغلی دا بیر سێرا واریانتلار واردیر. تۆرک سؤزونه یاخین ایفادهلره قدیم روْم و چین منبعلرینده راست گلینیر. بیر عصرده پوْمپوْنی مئلا و بؤیوک پلینی آزوْوون شرقینده یاشایان اینسانلاردان تۇرجائ/تیرجائ اوْلاراق بحث ائدیر. چین منبعلرینده تیئه-لئ، تو-جۆئه، تینگ-لینگ شکلینده ایستیفاده اوْلونان ایفادهلرین ده تۆرک سؤزونو بیلدیردیگی دۆشونولور. اوْرخوْن عابدهلرینده ایسه تۆرک و یا تۆروک اوْلاراق خاتیرلانیر. اوْن عصره عاید اۇیغور یازیلاریندا تۆرک سؤزو "گۆج"، "قۆووه" معناسیندا ایشلهنیلیر. آ.وئمبئرییه گؤره تۆرک سؤزو تؤرهمک سؤزو ایله عینی معنالی اوْلوب تؤرهیَن، چوْخالان معناسینا گلیر. ضیا گؤی آلپا گؤره تۆرک سؤزو تؤرهلی سؤزو ایله عینی معنالی اوْلوب قانون صاحبی معناسینا گلیر. قاشقارلی محمود ایسه تۆرک آدینین تۆرکلره تانری طرفیندن وئریلدیگینی قئید ائدهرک، سؤزون "گنجلیک"، "قۆووه"، "قۆدرت" و یا "یئتکینلیک" معنالاریندا ایشلندیگینی بیلدیریر.
ایداره و اوْردو[دَییشدیر]
دؤولتی خاقان عۆنوانلی حؤکومدار ایداره ائدیردی. خاقاندا «بیلگه»لیک٬ «آلپ»لیق و «اردم»لیلیک اؤزللیکلری آختاریلیردی. ائل دئییلن اؤلکهنی بیلگیلی٬ قاهرامان٬ اؤزو سؤزو دوْغرو٬ اردملی دؤولت باشقانی ایداره ائدیردی. خاقانین وظیفهلری آراسیندا دؤیوش گۆجو ایله دؤولتی قۇرما و دۆزنه قوْیما٬ یئنی آلینان یئرلره ایسکان٬ «تؤره» یانی قانونلاری دۆزنلهمک٬ خالقی دوْیوروب گئیدیرمک وار ایدی. اؤلکه گئنیش بؤلگه تشکیلاتی لازیمینجا دوْغو باتی اوْلماق اۆزره ایکیلی دؤولت سیستِمینه گؤره ایداره ائدیلیردی.[۱]
خاقانین آروادینا «خاتین» دئییلیردی. خاغاندان سوْنرا گلن یۆکسک رۆتبه یابغولوقدور. گؤیتۆرکلر٬ دؤولت ایدارهسینین ان سوْیلو٬ تجرۆبهلی تۆرک بوْیلارینین الینده قالماسینا دیقّت ائتمیشدیرلر. اؤنجهلری سیاسی بیر اوْلان یابغویا٬ دؤولت گئنیشلهدیکجه ایحتیجاج چوْخالمیش. باتی تۆرکیستان کیمی بؤلگهلره ده یئنیلری تعیین ائتمیشدیر. شاهزادهلره تیگین ویا تگین٬ شاد؛ آروادلارینا دا قوْنچۇی آدی وئریلیردی. تیگینلر٬ گئنل والیلیک٬ قوْشونباشی اوْلماق کیمی اؤنملی مأموریتلری تاپیشیراردی. بوْی حؤکومدارینا «خان» دئییلیردی. تارکان٬ چۇر٬ تۇدون٬ بؤیوک مأموریتلردندیر.[۱]
گؤیتۆرکلر اوْردوسو[دَییشدیر]
گؤیتۆرک اوْردوسو٬ یۆکسلمه دۆنمینده آسیانین ان گۆجلو عسگری قووّهسی ایدی. اوْردونون اۆچده ایکیسی آتلی٬ بیری ده پیادا ایدی. ساواشلاردا سۆرعتلی حرکت ائتمک اساس ایدی. گئجه-گۆندوز مؤحکم گئدیشله یوْل آلان و آتلارینا نؤوبه ایله مینن تۆرک آتلیسی٬ اینتیظار ائدیلمهدیک حالدا٬ هئچبیر خبر آلما شانسی بۇراخمادان دۆشمان اوْردوسونا سالدیریردی. ساواشدا دۆشمان عسگر ساییسی یۆزمینلری تاپسا٬ تۆرک اوْردوسو قیردیریلماز ایدی. بوْزقیر تاکتیگی ایله ایلک اؤنجه گئری چکیلینیردی. مرکز اساسیندان آیریلان دۆشمان٬ وۇرقاچ و پارتیزان ساواشی ایله ضربهلندیریلیب٬ آنی حمله ایله یوْخ ائدیلیردی. گؤیتۆرکلرین بایراق و تۇغرالارینین تپهسینده قیزیلدان دۆزلمیش قۇرد باشی گؤرونوردو. تۇغ ایله بارابان دا باغیمسیزلیق نیشانهسی ایدی. گؤیتۆرکلرین باشکندی اؤتۆکن ایدی. بۇراسی اوْرخوْن چایی ایله سلنگه چایینین تاریم قوْلو آراسیندا٬ اوْرمانلار ایچینده بیتکی اؤرتوگو و سۇیو بوْل بیر شهر ایدی. اؤتوکندن باشقا بارسخان٬ چارگلن-چۇمغال٬ چالدیوار٬ آتباش٬ شیرداقبگ٬ ناناگلدی٬ فرغانا٬ یاسسیقۇغارت٬ چیکیرجیک٬ اساس گؤیتۆرک شهرلری ایدی.[۱]
بیرینجی گؤی تۆرک خاقانلیغی[دَییشدیر]
بۇمین خاقان دؤنمی (۵۵۱–۵۵۲)[دَییشدیر]
بۇمین خاقان آشینا سوْیونا منسوبدور. آشینا سوْیو٬ بۇمینین یؤنتیمینده تیجاری ایشلر آماجی ایله چین اؤلکهسینه دوْغرو ایرلیلهدیلر. بۇ دؤنمده بؤلگهده اؤنملی بیر گۆج صاحیبی اوْلان توْپا ایمپراتورلوغو گۆجسوزلهمیش و ایکی دۆشمان یئره بؤلونموش ایدی. باتی توْپا ایمپراتورلوغو٬ دۆشمانی دوْغو توْپا و ژوآن-ژوآن ایمپیراتورلوقلارینین باسقیلارینا قارشی آشینا قبیلهسی ایله یاخشی علاقه قۇرماغا چالیشیردی. بۇمین خان٬ ۵۴۶-جی ایلده اوْیماغینین محصوللارینی تقدیم ائتمک و تیجاری رابیطهلرینی گۆجلندیرمک آماجی ایله باتی توْپایا ائلچی گؤندردی. عئینی دؤنمده تؤلس آدی ایله اوْرتایا چیخان قاوْکۆلر ژوآن-ژوآنلارا حمله ائتمگه حاضیر ایدی. بۇمین خان٬ تابع اوْلدوغو ژوآن-ژوآن حۆکومتینه خیدمت ائتمک اۆچون سیاسی بیر مانوْور ائدهرک تؤلسلر ایله ساواشیر. کسین بیر ظفر قازاناراق تؤلسلری داغیداراق تؤلس توْپلولوقلارینی اؤزونه باغلار. بۇمین خان٬ بۇ یۆروشو ایله تؤلس توْپلولوقلارینی ایچینه قاتاراق گۆجلنیر ده٬ ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغونا ائتدیگی خیدمت ایله سیاسی بیر مانوْور ائتمیش اوْلور.[۳]
بۇمین خان٬ بۇ ظفردن سوْنرا جسارت آلاراق ژوآن-ژوآن باشبۇغونون قیزینی ایستر. آنجاق باشبوغ٬ بۇمینه ائلچی گؤندرهرک «سیز بیزیم دمیرچیلیک ائدن عادی کؤلهلریمیزسینیز٬ بۇنا نئجه جسارت ائدرسینیز» سؤزونو چاتدیرار. بۇمین خان٬ بۇ دۇروما عصبیلشهرک ائلچینی اؤلدورور و گۆجسوزلهین باتی توْپا ایمپراتوْرونون قیزینی ایستر. چتین دۇرومدا اوْلان باتی توْپا٬ بۇمین ایله قوْهوم اوْلماغی قبول ائدر و ۵۵۱-جی ایلده بۇمین خان ایله باتی توْپا پرنسسی ائولنیر. بئلهلیکله بۇمین خان ایله باتی توْپا ایمپراتولوغو ایتّیفاق قۇرموش اوْلور. ۵۵۲-جی ایلده ایسه باتی توْپا ایله بیرلشهرک ژوآن-ژوآن ایمپراتورلوغو ایله ساواشا گیریشیر. بۇ ساواشین سوْنوندا ژوآن-ژوآن حۆکومتی مغلوب اوْلار. گؤیتورکلر٬ بۇ تاریخده عملاً قۇرولموش و اعلان ائدیلمیش اوْلور. بۇمین قاخان٬ ۵۵۲-جی ایلده گؤیتورکلر دؤولتینی قۇردو٬ آنجاق عئینی ایلده اؤلدو. اوْندان سوْنرا دؤولتین شرق قوْلونا اوْغلو قارا ایسسیق خاقان، غرب قوْلونا ایسه ایستمی يابقو باشچیلیق ائتمیشدیر.ایستمی يابقو دئ-فاکتوْ حاکمیته مالیک اوْلسا دا اؤزونو خاقان اعلان ائتمهدی. .[۳]
قارا ایسسیق خاقان (۵۵۲-۵۵۳)[دَییشدیر]
قارا ایسسیق خاقان٬ قیسا بیر سۆره حۆکومت ائتمیشدیر. قیسا سۆرهلی حۆکومت دؤنمینده ژوآن-ژوآن حۆکومتی ییخیلدیقدان سوْنرا موْغوْلیستان بؤلگهسینی گؤیتۆرکلره بۇراخاراق بیر قیسمی توْپا دؤولتینین استپلرینه٬ بیر بؤلومو ده اۇروپایا ساری گئدهرک بؤلگهدهکی حۆکومتلره سیغینیرلار. گؤیتۆرکلر و توْپا حۆکومتلری آراسیندا ائدیلن مۆذاکیره سوْنوجوندا٬ توْپا حۆکومتینه سیغینان ژوآن-ژوآنلار گؤیتۆرکلره تسلیم ائدیلیر و ۵۵۵-جی ایلده اؤلدورولورلر. ژوآن-ژوآنلارین ییخیلماسیندان سوْنرا٬ گؤیتۆرکلر اۆزونو موْغولیستان و تبّته چئویریر. آنجاق قارا ایسسیق خاقان آرتیق ایرهلهیهمهدن اؤلور و یئرینه قارداشی مۇغان خاقان گلیر.[۳]
مۇغان دؤنمی (۵۵۳-۵۷۲)[دَییشدیر]
مۇغان اۇزون بیر مۆدّت گؤیتۆرکلرین خاقانی اوْلدو. مۇغان خان دؤنمی گؤیتۆرکلرین یۆکسلمه دؤنمی تانیلیر. مۇغان ایدارهسیندهکی گؤیتورکلر٬ باتی توْپا ایله ایتّیفاق ائدهرک موْغوْللاری و تبّتلیلری مغلوب ائدهرک اؤز توْرپاقلارینی گئنیشلتیرلر. توْپا ایمپراتورلوغو٬ بۇ دؤنمده محو اوْلاراق تۆرک توْپلولوقلارینین ایچریسینه قاریشمیشدیر.[۳]
مۇغان ژوآن-ژوآن حۆکومتینین قالینتیلارینی بۆتونلۆکله مغلوب ائتدیکدن سوْنرا٬ دوْغودا تۇنقوزلاری٬ قۇزئیده ایسه قیرغیزلاری تابعیّت آلتینا آلدی. چینده باتی وئی حۆکومتینین یئرینه گئچن چوْۇلار ایله٬ دوْغو وئیین یئرینی آلان تسیلر اۆزرینده ده نۆفوذونو یئرلشدیردی. باتیدا ساسانی شاهی انوشیروان٬ ائفتالیتلردن قۇرتولماق اۆچون ایستمیخانین قیزی ایله ائولنهرک ائفتالیتلره قارشی گؤیتۆرکلر ایله ایتّیفاق قۇردو. ۵۶۳-۵۶۷-جی ایللری آراسیندا ائفتالیت دؤولتی مغلوب اوْلدو. ائفتالیت اراضیسی ساسانلی حۆکومتی ایله گؤیتۆرکلر آراسیندا بؤلونوب٬ جئیحون چایینین قۇزئیی گؤیتۆرکلرینکی اوْلدو. بئلهجه ماوراءالنّهر٬ فرغانانین بیر قیسمی٬ باتی تۆرکیستانین گۆنئیی٬ کاشغر و خوْتن گؤیتۆرکلر توْرپاغی اوْلدو.[۲]
ایپک تیجارتی مسألهسی[دَییشدیر]
بۇ ظفر ایله٬ ایپک تیجارت یوْلو دا گؤیتۆرکلرین حاکیمیّتی آلتینا دۆشدو. ایپک تیجارتینه باخان ماوراءالنّهر خالقی٬ ساسانیلردن ایپک ساتماق ایجازهسینی آلماق اۆچون٬ ایستمی خاندان ساسانی شاهینا واسیطه اوْلماقلارینی ایستهدیلر؛ ایستمی خانین قبول ائتمهسی ایله٬ مانیاخ آدلی بیر سوْغدلونون باشچیلیغینداکی بیر ائلچیلیک هئیأتی ایرانا گؤندریلدی. آنجاق هیندوستاندان دنیز یوْلویلا بیزانسا گئدن ایپک تیجارتینین کوْنترولونو اله گتیرمک ایله٬ ایپک تیجارتینین اینحیصارینی اؤز الینه آلماق ایستهیَن ساسانلی دؤولتی٬ بۇ هئیأته مۆساعیده گؤسترمهدی. ایستمی خان یئنه بیر هئیأت یوْللادی؛ آنجاق بۇ هئیأتین بیر قیسمی زهرلهنهرک اؤلدو. بئلهجه ایستمیخان ساسانیلر ایله دوْست یاشاما ایمکانینین اوْلمادیغینی دۆشوندو.[۲]
مانیاخ٬ ایراندا تاپانمادیغی بازارلامانی بیزانسدا آختارماق اۆچون اؤزونون وظیفهلندیریلمهسینی ایستهدی. ۵۶۷-ده بیر ائلچیلیک هئیأتی بیزانسا گؤندریلدی. ۵۶۸-ده مانیاخ قاییدارکن٬ بیزانس ائلچیسی ده اوْنون یانینا قاتیلدی. بئلهجه بیزانس ایله گؤیتۆرکلر ساسانیلره قارشی ساواشا گیردیلر. ایستمی خان بیر طرفدن جئیحونون باتیسیندا حرکته گئچرکن٬ بیر یاندان دا قۇزئیدن آذربایجانا یئنمیش ایدی. ۵۷۱ ایلینده ایسه ساسانیلرله بیزانس آراسیندا ساواش باشلاندی. گؤیتۆرکلرین خزر قۇزئییندهکی حرکات بیزانسی شۆبههلندیردی٬ بۇ سببله گؤیتۆرکلرین دۆشمانی اوْلان آوارلارا کؤمکلیک ائتدیلر. بیزانسین بۇ ایشی٬ گؤیتۆرکلری عصبیلشدیردی؛ بئلهجه ایستمی خان ساسانیلره قارشی اوْلان ساواشی دایاندیردی. بۇ دفعه بیزانس ایستمی خانی ساواشا قاندیرماق اۆچون چالیشماغا باشلامیشدی. آنجاق ۵۷۲-جی ایلده مۇغان خاقان٬ ۵۷۶-جی ایلده ایسه ایستمی خان اؤلدو.[۲]
تاسپار خاقان (۵۷۲ - ۵۸۱)[دَییشدیر]
تاسپار خاقان قارداشی مۇغان خاقان کیمی چینله یاخشی علاقهلر قۇرماغا و چیندهکی داخیلی قاریشیقلیقدان ایستیفاده ائتمهیه چالیشدی. چیندن گلن هدیهلردن سوْنرا ایکی دؤولت آراسیندا تیجارت علاقهلری اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. تیجارت علاقهلرینین درینلشمهسی، راحت حیاط طرزینه اۇیغونلاشما تۆرک توْپلولوقلاری آراسیندا چین مدنیتینین یاییلماسینا سبب اوْلدو. حتی چینلی میسسیوْنئرلرین فعالیتی نتیجهسینده تاسپار خاقان بۇدیزمی قبول ائتمیشدی. تاسپار خاقان ایکییه بؤلونموش چینین حیصهلری ایله (غربده تسی؛ شرقده چوْو) بالانسلی سیاست قۇرماغا چالیشسا دا بۇنا نایل اوْلمامیشدیر. 577-جی ایلده چوْو ایله تسی آراسیندا مۇحاریبه باشلادی. نتیجهده چوْو تسینی مغلوب ائدهرک توْرپاقلارینی اؤزونه تابع ائتدی. بۇندان سوْنرا گؤیتورک خاقانلیغی ایله چوْو آراسیندا مۆناسیبتلر پوْزولدو. تاسپار خاقان اوْردوسو ایله چینه دوْغرو ایرهلیلهیهرک پکن و اطرافینی غارت ائتدی.
تاسپار خاقان دا دؤولتین شرق بؤلگهسینی ایداره ائدیردی. غربی ایداره ائدن ایستمی یابقو اصلینده تاسپار خاقانا تابع اوْلسا دا مۆستقیل حرکت ائدیردی. ایستمی یابقو 576-جێ ایلده اؤلدوکدن سوْنرا یئرینه اوْغلو تاردو کئچدی. بۇندان سوْنرا تاسپار خاقانین حاکمیتی ضعیفلهمهیه باشلادی. تاسپار خاقان چینله یاخشی مۆناسیبتلر قۇرماغی باجارمادی و گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهمهیه باشلادی. تاسپار خاقان اوْنا تابع اوْلان دؤولتین شرق قوْلونو دا ایکی حیصهیه آییراراق اوْنا تابع اوْلماق شرطی ایله قارداشی کوْلوْنون اوْغلو ایشبارانی شرقه، کیچیک قارداشی ژوْتانی ایسه غربه حاکم تعیین ائتدی.
تاسپار خاقانلا چین آراسینداکی آنلاشمازلیقلار هر ایکی دؤولتین داخیلی ایشلرینه جدی تأثیر گؤستردی. چینده سۇی سۆلالهسی فۆرصتدن ایستیفاده ائدهرک حاکمیتی اله کئچیردی. بۇندان سوْنرا چینده بیرلیک یاراندی.
581-جی ایلده تاسپار خاقان اؤلدو. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا کیمین خاقان اوْلماسی اۇغروندا گؤیتورک وطنداش مۇحاریبهسی باشلادی. تاسپار خاقان اؤلوموندن اول حاکمیتی مۇغان خاقانین اوْغلو آپایا وصییت ائتسه ده، قۇرولتای آپانین حۆقوقو اوْلمادیغینا گؤره تاسپار خاقانین اوْغلو آمراکی یئنی خاقان سئچدی. بۇنا باخمایاراق ائله همین ایل آمراک خاقان ایشبارا خاقانین لئهینه حاکمیتدن ال چکدی.
ایشبارا خاقانین حاکمیتی (581 - 582)[دَییشدیر]
ایشبارا خاقان حاکمیته کئچدیگی دؤورده گؤیتورک خاقانلیغیندا آرا مۇحاریبهلری شدّتلنمیش و دؤولت ضعیفلهمیشدی. دؤولتین غرب قوْلونو ایداره ائدن تاردو آرتیق شرقین حاکمیتینی قبول ائتمهیهرک مۆستقیل سیاست یئریتمهیه چالیشیردی. چیندهکی سۇی سۆلالهسی گؤیتورک خاقانلیغینین شرق و قرب قوْلو آراسینداکی آنلاشمازلیقلاردان ایستیفاده ائدهرک تاردویا ائلچیلر گؤندردی. چین تۆرک تاجیرلرینی اؤلکهسیندن چێخاردی. بۇ حادثه گؤیتورک خاقانلیغینین شرق قوْلونون وضعیتینی داها دا پیسلشدیردی. قێتلیق و یوْخسوللوق باش قالدیردی. بۇ سببدن شرقده یاشایان بوْیلارین بیر قیسمی غربه کؤچدو.
سۇی سۆلالهسینین ده دستکی نتیجهسینده تاردو ایشبارا خاقانین حاکمیتینی تانیمادیغینی اعلان ائتدی. بۇ حادثهدن سوْنرا گؤیتورک خاقانلیغی فاکتیکی اوْلاراق شرقی گؤیتورک و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینا پارچالاندی. ایشبارا خاقانین حاکمیتینده دؤولتین یانلیز شرق اراضیلری قالدی.
گؤیتۆرک ایمپراتوْرلوغونون بؤلونمهسی[دَییشدیر]
مۇغان خاقانین بؤیوک اوْغلو تالوْپیئنین آناسینین اصیل اوْلمادیغی اۆچون٬ آتاسی اوْنون تاختا چیخماسینی ایستهمهییب یئرینه قارداشی تاپوْنو تاپیشیرمیش ایدی. تاپوْ اؤلرکن٬ یئرینه اوْغلو دئییل٬ تالوْپیئنین تاختا چیخماسینی تاپیشیرمیش ایدی. آنجاق اؤلدوکدن سوْنرا اؤلکه بؤیوکباشلاری تاپوْنون اوْغلو آنلوْنو خاقان سئچمک ایستهدیلر٬ آنجاق آنلوْ تاختدان بؤیوک عمیسی قوْلونون اوْغلو ایشبارا نفعینه واز کئچدی. بئلهجه ۵۸۱-جی ایلینده ایشبارا گؤیتۆرکلرین ۵-جی خاقانی اوْلدو٬ تالوپیئن ایسه اؤز امرینده اوْلانلارلا بیرلیکده یئنی خاقانین امری آلتیندا چالیشماغا باشلاییب ۵۸۲-جی ایلده خاقانلا بیرلیکده چینه قارشی ساواشا قاتیلدی.[۲]
ایشبارا٬ جسارت و قهرمانلیغی ایله تانیلمیش تالوْپیئندن آجیقلانیردی. چینه قارشی ساواشین یئنیلگی ایله قۇرتولونجا٬ بۆتون قۆوّتلری ایله تالوپیئنین اۆستونه گئدیب٬ اوْنا باغلی عسگرلری داغیدیب٬ آناسینی یاخالاییب اؤلدوردو. بئلهجه تالوپیئن تاردو یانینا سیغیندی.[۲]
تاردو جسارت و ساواشچیلیغی ایله آتاسینا بنزهیهرک٬ خاقانا باغلی اوْلماغی داها چکه بیلمهییری. اوْ چاغدا توْپا دؤولتینین یئرینه کئچهرک٬ چین بیرلیگینی یئنیدن قۇرران سۇی سولاسهسی ده٬ چینه ان بؤیوک تهلۆکهنی گؤیتۆرک ایمپراتورلوغو گؤردوگوندن٬ تاردۇیا ائلچیلیک هئیأتی گؤندردی. بئلهجه تاردو ۵۸۲-جی ایلده چینه قارشی ساواشا گیرن ایشبارایا قاتیلمادی؛ ساواش سوْنراسیندا تالوپیئن اوْنا سیغینجا٬ ایشبارا خاقانین عالی حاکیمیتینی تانیمادیغینی رسماً اعلان ائتدیب تالوپئینه ۱۰۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر قۆوّت تاپیشیراراق ایشبارا اۆستونه گؤندردی. بئلهجه ۵۵۲-ده اوْرتایا چیخان گؤیتۆرک ایمپراتورلوغو٬ ۳۰ ایل بیر قالدیقدان سوْنرا دوْغو گؤیتۆرک خاقانلیغی و باتی گؤیتۆرک خاقانلیغینا بؤلوندو.[۲]
شرقی گؤی تۆرک خاقانلیغی[دَییشدیر]
بیرینجی گؤیتورک خاقانلیغینین ایکییه پارچالانماسیندان سوْنرا مئیدانا گلن شرقی گؤیتورک خاقانلیغی تۆرک تاریخینده اؤنملی بیر یئره صاحبدیر. مدنی و سوْسیال جهتدن هۇنلارین دؤورونه گؤره داها سرعتله اینکیشاف ائدن تۆرک توْپلولوقلاری تۇتدوقلاری گئنیش اراضیلره یاییلاراق سوْنرادان قۇرولاجاق تۆرک دؤولتلری اۆچون زمین یاراتمیشلار. شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطوندان سوْنرا مئیدانا گلن تۆرک دؤولتلری تۆرکلرین وارلیغی و مدنیتینی اۇروپایا قدر یایمیشدیر. بیرینجی گؤیتورک خاقانلیغی ایکییه پارچالانماسینا و چینین تضییقلرینه باخمایاراق شرقی گؤیتورک خاقانلیغی وارلیغینی داوام ائتدیرمهیه چالیشمیشدیر.
ایشبارا خاقانین حاکمیتی (582 - 587)[دَییشدیر]
585-جی ایلده آرتان عصیانلار و خاریجی تضییقلر نتیجهسینده ایشبارا خاقان چین حاکمیتینی قبول ائتمیش و چیندن کؤمک ایستهمیشدیر. شرقی گؤيتورک خاقانلیغینی حاکمیتی آلتینا آلان چینین اصل مقصدی چین اۆچون تهلوکه اوْلان تۆرکلرده داخیل اوْلماقلا بۆتون مرکزی آسیا خالقلارینی چینلیلشدیرمک ایدی. بۇ سببدن چین شرقی گؤيتورکلری چینجه دانیشماغا، چینلیلر کیمی گئيینمهيه و چین عادتلرینی قبول ائتمهيه مجبور ائتمیشدیر. بۇ سببدن ایشبارا خاقان بۇ مؤوضوع حاقیندا 585-جی ایلده چین ایمپیراتوْرونا مکتوب يازمیشدیر. ایشبارا خاقان چین ایمپیراتوْرونا يازدیغی مکتوبدا بئله دئمیشدیر:
ایشبارا خاقانلا تالوْپیئنین ساواشی ۵۸۲-دن ۵۸۷-دک سۆردو. بۇ ساواشین ان اؤنملی نتیجهسی٬ دوْغو گؤیتۆرکلرین گئتدیکجه گۆجسوزلهمهسی اوْلماقدایدی. ۵۸۷-جی ایلده خاقانین قارداشی باغا خاقان٬ تالوْپیئنی اسیر ائتدی؛ عئینی زاماندا خاقان اؤلدو. ایشبارادان سوْنرا قارداشی باغا خاقان دوْغو گؤیتۆرکلرین خاقانی اوْلدو٬ آنجاق همن ایلده اؤلدو. باغا خاقان اؤلونجه ایشبارا اوْغلو تۇلان ایله چۇلوْهۇ اوْغلو تۇلی٬ تخته چیخماق اۆچون قارشی-قارشییا گلدیلر؛ اؤلکهنین باشبیلنلری٬ خاقانلیغی تۇلانین حاقّی بیلدی.[۴]
باغا خاقانین حاکمیتی (587 - 589)[دَییشدیر]
باغا خاقان جمعی ایکی ایل حاکمیتده قالا بیلدی. ایشبارا خاقانین دؤورونده اوْلان چتینلیکلرین داوامی اوْلاراق وضعیت داها دا پیسلشدی. بۇ سببدن تۆرک بوْيلاری عصیانا باشلادی. باغا خاقانین يئگانه گۆج منبعي اوْلان تۆرک توْپلولوقلاری آردیجیل باش وئرن کؤچلرله داها دا ضعیفلهدی. باغا خاقاندان سوْنرا تۇلان خاقان حاکمیته کئچدی.
تۇلان خاقان دؤنمی (589 - 600)[دَییشدیر]
تۇلانین خاقانلیغی دؤنمینده٬ دوْغو ایله باتی آراسینداکی ساواش داوام ائدهرک اوْردولاری نئچه مرتبه قارشی-قارشییا گلدیلر. ۵۹۹-جی ایلده تۇلی تختی اله کئچیرمک اۆچون چینلیلردن کؤمک آلدی. بۇنون اۆزرینه تۇلان خاقان دا باتی خاقانی تاردۇ ایله آنلاشاراق تۇلینی مغلوب ائتدی. تۇلی چین سارایینا قاچیب «کیمین» خاقان عۆنوانینی آلاراق تخت اۆزریندهکی ایدّیعاسینا داوام ائتدی. چینلیلر ایسه بۇ ایدّیعانی دستکلهییردیلر. تۇلان ۵۹۹-جو ایلینین آخیرلاریندا اؤز آداملاری طرفیندن اؤلدورولدو. تۇلان اؤلدورولونجه٬ تاردۇ «بیلگه خاقان» عۆنوانینی آلاراق٬ اؤزونو دوْغو گؤیتۆرکلرین خاقانی دا اعلان ائتدی. آنجاق چین ایمپیراتورلوغو «کیمین خاقانی» دوْغو خاقانی اوْلاراق تانیماقدایدی. ۶۰۳-جو ایلده تاردۇ قاچماغا مجبور قالینجا٬ یامی خاقان دوْغو خاقانلیغی اله کئچیره بیلدی.[۴]
یامی خاقانین حاکمیتی (600-609)[دَییشدیر]
یامی خاقان گؤیتورک خاقانلیغی رسما پارچالاناندان سوْنرا حاکمیته کئچن ایلک خاقاندیر. اوْنون حاکمیتی ایللرینده چینین شرقی و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینا اوْلان تضییقی گئتدیکجه آرتدی. چین گؤیتورکلرین شاهزادهلری آراسیندا اوْلان ناراضیلیقلاری گۆجلندیرهرک نۆفوذونو آرتیرماغا چالیشیردی. یامی خاقانین حیات یوْلداشی سۇی سۆلالهسیندن اوْلان شاهزاده آن ایدی.
غربی گؤیتورک خاقانی تاردو اوّلجه چینله یاخشی مۆناسیبتده ایدی. تاردو خاقان شرقی گؤیتورک خاقانلیغینی دا اؤزونه تابع ائتمهیه چالیشدیقدان سوْنرا چینله بۇ مۆناسیبتلر پوْزولدو. چین یامی خاقاندان تاردو خاقانا قارشی ایستیفاده ائتمهیه چالیشدی. یامی خاقان چیندن آسیلیلیغی قبول ائتمیش، حتی ایشبارا خاقانین قبول ائتمهدیگی مدنی جهتدن چینلیلشمهیه گؤز یۇمموشدو. یامی خاقانین حاکمیتی ایللرینده شرقی گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهدی. 609-جۇ ایلده یامی خاقان اؤلدوکدن سوْنرا یئرینه اوْغلو شیبی حاکمیته کئچدی.
شیبی خاقانین حاکمیتی (609-619)[دَییشدیر]
شیبی خاقان شرقی گؤيتورک خاقانلیغینین سقوطونو داياندیرماغی باجاردی. آتاسی کیمی اوْ دا چینلی شاهزاده ایله ائولی ایدی، آمّا اوْ، چینین بئشینجی کوْلوْننا فعالیتینه ایجازه وئرمهدی. حاکمیتینین ایلک ایللرینده آرا مۇحاریبهلرینه دقتینی آرتیراراق اوْنلارین قارشیسینی آلدی. قێسا مدتده غربده تبّت دن شرقده آمورا قدر اوْلان بؤلگهنی اؤزونه تابع ائتدی.
شیبی خاقان چینله ياخشی مۆناسیبتلر قۇرماغا چالیشمادی. بؤلگهدهکی وارلیغینی داوام ائتدیره بیلمک اۆچون چینه قارشی چێخاراق مۆباریزه آپارماق سیاستینی يئریتدی. غربی گؤيتورک خاقانلیغینین خاقانی اوْلان تامان چینله ياخینلاشاراق اوْرايا کؤچموشدو. شیبی خاقان تامانین چینله ياخین مۆناسیبتلر قۇرماسیندان راضیلیق ائتمهدی. شیبی خاقان مسئلهيه قاریشاراق تامانی چینین الیندن آلدی و اؤلدوردو.
چین شرقی گؤيتورک خاقانلیغینین گۆجلنمهسیندن راضی دئيیلدی. چین داها اوللر گؤيتورک شاهزادهلری آراسیندا مۆناقیشه ياراداراق خاقانلیغی ضعیفلتمهيه نایل اوْلموشدو. بۇ دفعه ده شیبی خاقانین قارداشی اوْلان چیکی شادا خاقانلیق تکلیف اوْلوندو. بۇنا باخماياراق چیکی شاد بۇ تکلیفی قبول ائتمهدی و اوْنونلا ائولنمهسی اۆچون گؤندریلن چینلی شاهزادهنی گئری قايتاردی. بۇ اۇغورسوزلوقدان سوْنرا چین شیبی خاقانین سرکردهلرینده بیرینی اؤلدوردو. چین سرکردهنین جسدینی گؤيتورکلره گؤندردی و اوْنون چینله علاقه قۇرماغا چالیشدیغینی، آمّا گؤيتورکلرله اوْلان دوْستلوق علاقهلری سببیندن اؤلدورولدويونو بیلدیردی. بۇ يوْللا شیبی خاقانین سرکردهلرینه قارشی اوْلان اعتیمادینی سارسیتماغا چالیشان چین يئنه ده اۇغور قازانمادی. شیبی خاقان چینه گؤندریلن خراجی داياندیردی و مۇحاریبه حاضیرلیقلارینا باشلادی.
شیبی خاقان چین ایمپئراتوْرونون اؤلکهسینین شیمال بؤلگهسینه گئدجک خبرینی آلدیقدان سوْنرا اوْنو اله کئچیرمک اۆچون حرکته کئچدی. بۇ دؤورده چینده وطنداش مۇحاریبهسی شدّتلنمیشدی. 616-جێ ایله قدر داوام ائدن مۇحاریبه بیر نتیجه وئرمهدی. 617-جی ایلده چین ایمپیرياسی داغیلدی. شیبی خاقان چینه يۆروش ائدرکن خستهلنهرک اؤلدو. بۇ وضعیتدن لی يۇان ایستیفاده ائتدی و تان سۆلالهسینین اساسینی قوْيدو.
شیبی خاقانین 619-جۇ ایلده اؤلمهسیندن سوْنرا يئرینه قارداشی چۇلا کئچدی.
چۇلا خاقانین حاکمیتی (619-621)[دَییشدیر]
چۇلا خاقان حاکمیتی ایللرینده قارداشی شیبی خاقانین سیاستینی داوام ائتدیردی. چۇلا خاقانین حاکمیتی ایللرینده چینده وطنداش مۇحاریبهسی داوام ائدیردی. اوْ، سۇی سۆلالهسیندن اوْلان ادعاچیلاری لی یۇانا قارشی مۆدافعه ائدیردی. بۇ سیاستی یئریتمکله چینده اوْلان قاریشیقلیغی داها دا آرتیرماغا چالیشیردی. چۇلا خاقان دا چینلی شاهزاده ایله ائولی ایدی. اوْنون حاکمیتی اۇزون مدت داوام ائتمهدی. چۇلا خاقان 621-جی ایلده خستهلنهرک اؤلدو. اوْندان سوْنرا قارداشی ایللیگ حاکمیته کئچدی.
ایللیگ خاقانین حاکمیتی (621-630)[دَییشدیر]
ایللیگ خاقان دوْغو گؤیتۆرکلرین سوْن خاقانیدیر. ایللیگ خاقان دا شیبی خاقان و چۇلا خاقانین چینه قارشی اوْلان چَتین سیاستینی داوام ائتدیردی. داواملی هۆجۇملارلا چینی سیخیشدیریردی. چین قایناقلاری ایللیگ خاقانین ۶۲۴ و ۶۲۶-جی ایللرده چین باشکندینین قاپیلاریناجا دایاندیغینی یازیر. ۶۲۶-جی ایلدهکی ساواشین سوْنوندا چین-گؤیتۆرک آراسیندا آنلاشما ایمضالاندی. آنجاق بۇ ایللیگ خاقانین چینه سوْن هۆجۇمو اوْلوردو. هر نه قدر هۆجوم سیاستی آپارسا دا اوْنون دؤورونده شرقی گؤیتورکلر ان ضعیف دؤورونه قدم قوْیدو. چینه قارشی تشکیل ائتدیگی نیظامسیز مۇحاریبهلرده اۇغور قازانا بیلمهدی و حاکمیتی گئتدیکجه ضعیفلهدی. گؤیتورکلره تابع اوْلان خالقلار بۇ ضعیفلهمهدن ایستیفاده ائتمهیه چالیشاراق عصیان قالدیردیلار. سئیانتوْ خانی اینجو خانین باشچیلیق ائتدیگی عصیان اوْنو تان سۆلالهسی قارشیسیندا کؤمکسیز قوْیدو. چینه ائتدیگی اۇغورسوز یۆروشده مغلوب اوْلدوقدان سوْنرا اسیر دۆشدو و 4 ایلدن سوْنرا اؤلدو. 630-جۇ ایلده ایللیگ خاقانین اؤلومو، هم ده شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطونا سبب اوْلدو. بۇندان سوْنرا دوْغو گؤیتۆرکلر چین طرفیندن بیر نوع تابع دؤولت حالینا گتیریلدی و باشلارینا ایکی عۆمۇمی والی وئریلدی.[۴]
کۆرشاد اینقیلابی (639)[دَییشدیر]
ایللیگ خاقانین اؤلوموندن سوْنرا شرقی گؤیتورک خاقانلیغی سقوط ائتمیشدی و شرقی گؤیتورکلر چیندن آسیلی حالا دۆشهرک بؤلگهیه سپهلنمیشدی. گؤیتورک شاهزادهلرینه چینده وظیفهلر وئریلهرک اوْنلاری آسسیمیلیاسیا ائتمهیه چالیشیردیلار. کۆرشاد شرقی گؤیتورک خاقانی اوْلموش شیبی خاقانین اوْغلو ایدی و چینده یۆکسک حربی وظیفهیه گتیریلمیشدی. کۆرشاد 639-جۇ ایلده چین ایمپیراتوْرونو اسیر گؤتورمک پلانی حاضیرلادی. قارداشی تؤلیس خاقانین اوْغلو آشینا هوْلوْکو و 40 نفرلیک قروپلا بۇ پلانی یئرینه یئتیرمگه چالیشدی. پلانین حیاتا کئچیریلهجگی گۆن فێرتینا اوْلدوغوندان ایمپیراتوْر سارایدان چێخمادی. کۆرشاد و اطرافینداکیلار چین ایمپیراتوْرونون سارایینا هۆجوم ائتدیلر. اۇزون مدت دؤیوشسهلر ده اۇغور قازانا بیلمیرلر و سارایین آتلارینی اوْغورلایاراق وئی چایینی کئچدیلر. اوْنلارین چوْخو چین اوْردوسو طرفیندن اؤلدورولدو.
عصیاندا نظرده تۇتولان نتیجه الده اوْلونماسا دا، عصیان چین ایمپیراتوْرونو قوْرخوتدوغو اۆچون خاقانلیغی برپا ائتمک قرارینا گلدی. بۇ دؤورده حاکمیته کئچیریلن خاقانلار چین دؤولتینه تابع ایدی و ژیمی سیستمی خاقانلاری کیمی تانینیر. ژیمی سیستمی خاقانلارینا آردیجیل اوْلاراق کیلیبی خاقان، چئبی خاقان، آشینا نیشوفو و آشینا فۇنیان داخیلدی. ایلتئریش خاقان ایکینجی گؤیتورک خاقانلیغینی قۇرانا قدر اوْنلار، شرقی گؤیتورکلر چیندن آسیلی قالدیلار.
غربی گؤی تورک خاقانلیغی[دَییشدیر]
تاردو خاقانین ایلک ایللری و حاکمیتی[دَییشدیر]
تاردو خاقان مۆستقیللیگینی اعلان ائتدیکدن سوْنرا اؤزونه تابع اوْلان اراضیلری گئنیشلندیرهرک حاکمیتینی گۆجلندیردی. غربی گؤی تورک خاقانلیغینین سرحدلری غربی تبتدن کریما قدر گئنیشلنمیشدی. تاردو خاقان بیزانسلا مۇحاریبهلرده ضعیفلهین ساسانیلرله مۆباریزهسی نتیجهسینده حتی بۇ دؤولتین داخیلی ایشلرینه قاریشا بیلیردی. تاردو خاقان حاکمیتینی مؤحکملندیردیکدن سوْنرا اساس مقصدی شرقی گؤی تورک خاقانلیغینی دا اؤزونه تابع ائتمک و چینی تضییق آلتیندا ساخلاماقدی. تاردو خاقان مقصدینی حیاتا کئچیرمک اۆچون چینه قارشی یۆروشه باشلادی، لاکین مغلوب اوْلدو. بۇ مغلوبیتدن سوْنرا تاردو خاقان ضعیفلهدی. تاردو خاقانین اؤلوموندن سوْنرا حاکمیته اوْغلو تامان خاقان کئچمیشدی.
تامان خاقانین حاکمیتی (603 - 611)[دَییشدیر]
تامان خاقان تاردو خاقاندان سوْنرا حاکمیته کئچمیشدی. تامان خاقان تاردو خاقانین عکسینه اوْلاراق چینله یاخشی مۆناسیبتلر قۇرماغا چالیشمیشدی. تامان خاقان حاکمیته کیچیک یاشلاریندا کئچمیشدی و اوْنون کیچیکلیگیندن ایستیفاده ائدن تئلئوتلار عصیان قالدیراراق اوْنون اوْردولارینی مغلوب ائتدی. داها سوْنرا 610-جۇ ایلده تامان خاقانا قارشی عصیان باش وئردی. یانق سوْوخ تئگینین اوْغلو شئکوی یئنی خاقان اعلان اوْلوندو. تامان خاقان چینه قاچدی. بۇ وضعیتدن ناراحات اوْلان شرقی گؤی تورک خاقانلیغینین حؤکمداری شیبی خاقان تامان خاقانی چیندن آلدی و اؤلدوردو. تامان خاقانین حاکمیتی ایللری غربی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهیهرک داغیلماغا باشلادیغی دؤورون باشلانغیجی حساب اوْلونور.
شئکوی خاقانین حاکمیتی (611 - 618)[دَییشدیر]
شئکوی خاقان تامان خاقاندان سوْنرا حاکمیته کئچدی، آمّا اوْنون دؤورو جدی بیر حادثه ایله یاددا قالمادی. قێسا مدتلی حاکمیتینده تامان خاقانین دؤورونده آرتان چین تأثیریندن قۇرتولا بیلمسه ده، چینله مۆناسیبتلردن اۇزاق قالماغا چالیشمیشدی. حاکمیتی ایللرینده شیبی خاقانلا مۇحاریبهلر آپاردی. شئکوی خاقان 618-جی ایلده اؤلدو.
توْنق يابقو خاقانین حاکمیتی (618 - 628)[دَییشدیر]
توْنق يابقو خاقان تاردو خاقانین کیچیک نوهسی ایدی. توْنق يابقو خاقانین حاکمیتی ایللرینده غربی گؤيتورک خاقانلیغی چینده باش وئرن داخیلی مۆناقیشهلر نتیجهسینده مستقل سیاست يۆروتمهيه باشلامیشدی. توْنق يابقو خاقانین دؤورو غربی گؤيتورک خاقانلیغینین ان گۆجلو دؤورو حساب اوْلونور.اوْ، اوْردوداکی نیظامسیزلیقلاری آرادان قالدیراراق تؤلؤسلرین قالدیردیغی عصیانلاری ياتیردی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده تان سۆلالهسی ایله ده ياخشی مۆناسیبتلر قۇرولموشدو. توْنق يابقو خاقان تان سۆلالهسیندن اوْلان شاهزاده ایله ائولنمیشدی. اوْ، ساسانیلره قارشی بیزانسلا متفق اوْلموشدو. متفق قۆووهلرینین هۆجوملاری نتیجهسینده ساسانیلر اۆزرینده مهم غلبهلر الده اوْلونموشدو. 628-جی ایلده توْنق يابقو خاقانین اؤلوموندن سوْنرا غربی گؤيتورک خاقانلیغی ضعیفلهيهرک سقوط مرحلهسینه قدم قوْيدو.
خزر خاقانلیغینین يارانماسیندا توْنق يابقو خاقانین روْلو اوْلموشدور. اوْنون حاکمیتی ایللرینده قافقازین شادی، يابقوسو و تۇدونو اوْلان بؤری شاد توْنق يابقو خاقان اؤلدوکدن سوْنرا مستقل سیاست يئریتمهيه باشلادی و خزر خاقانلیغینین اساسینی قوْيدو.
سی یابقو خاقانین حاکمیتی (631 - 633)[دَییشدیر]
سی یابقو خاقان توْنق یابقو خاقانین اوْغلو ایدی.اوْ، حاکمیته نۇشیبیلرین دستگی ایله گلمیشدی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده غربی گؤیتورک خاقانلیغی ضعیفلهدی و اؤلکهده چینین تأثیری یئنیدن آرتدی. سی یابقو خاقان توْنق یابقو خاقانین دؤورونده اوْلان بیرلیگی یئنیدن تامین ائده بیلمهدی. بۇ سببدن نۇشیبی قوْلونون ایستکلرینی قارشیلایا بیلمهدی و اوْنلار طرفیندن حاکمیتدن اۇزاقلاشدیریلدی. سی یابقو خاقان قانقلیلارین یانینا قاچدی و بلخ شهرینده اؤلدو.
غربی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهمهسی و سقوطو[دَییشدیر]
سی یابقو خاقانین اؤلومو و شرقی گؤیتورک خاقانلیغینین سقوطوندان سوْنرا غربی گؤیتورک خاقانلیغی چینین هدفینه چئوریلدی. سی یابقو خاقاندان سوْنرا حاکمیته نیشا تۇلو خاقان کئچسه ده، اوْ، بیر ایلدن سوْنرا خستهلنهرک اؤلدو. نیشا تۇلو خاقاندان سوْنرا حاکمیته قارداشی ایشبارا تئریش خاقان گلدی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده چینین تأثیری داها دا آرتدی و طایفالار عصیان قالدیردی. بۇ قاریشیقلیغی فرصت بیلن چین اوْردوسو خاقانی اؤلدوردو. ایشبارا تئریش خاقانین اؤلوموندن سوْنرا شرقده نۇشیبیلرین دستکلهدیگی خاللیق ایشبارا یابقو خاقان، غربده ایسه تۇلولارین دستکلهدیگی شرقی گؤیتورک خاقانلیغیندان اوْلان ایللیگ خاقانین اوْغلو یۆکوک شاد حاکمیته گلدی. بیر نئچه ایل سوْنرا خزر خاقانی ایربیس شئکوی خاقان دا اؤزونو غربی گؤیتورک خاقانی اعلان ائتدی. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان و یۆکوک شاد آراسیندا گئدن مۆباریزهدن سوْنرا 638-جی ایلده ایلی چایی صولح ایمضالاندی. بۇ صولحا گؤره ایلی چایینین شیمالی یۆکوک شاد و اوْنو دستکلهین تۇلو طایفالارینا، جنوبو ایسه خاللیق ایشبارا یابقو خاقان و اوْنو دستکلهین نۇشیبی طایفالارینا وئریلدی. بۇنا باخمایاراق بۇ صولح اۇزون مدت داوام ائتمهدی. 642-جی ایلده تۇلو طایفالاری یۆکوک شادی دستکلهمکدن ال چکدی و بۇنو فرصت بیلن نۇشیبیلر یۆکوک شادی مغلوب ائتدیلر. یۆکوک شاد کۇندوز شهرینه قاچدی و اوْرادا دا اؤلدو. بعضی تاریخچیلر طرفیندن ایلک خزر خاقانی اوْلدوغو ادعا اوْلونان ایربیس شئکوی خاقان دا حاکمیته ادعالی ایدی، آمّا 650-جی ایلده خاللیق ایشبارا یابقو خاقان طرفیندن اؤلدورولدو. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان ایسه حاکمیتینی 657-جی ایله قدر داوام ائتدیره بیلدی. اوْ، حاکمیتی ایللرینده چینه قارشی مۆباریزه آپارماغا چالیشدی. تۆرکئش و قارلوقلاری اطرافیندا بیرلشدیرمهیه نایل اوْلسا دا، چینله مۆباریزهده اۇغور قازانا بیلمهدی. خاللیق ایشبارا یابقو خاقان اسیر آلیناراق چانقانا گتیریلدی و بئلهلیکله غربی گؤیتورک خاقانلیغی سقوط ائتدی.
ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی[دَییشدیر]
شرقی و غربی گؤیتورک خاقانلیقلارینین سقوطوندان سوْنرا گؤیتورکلر چین اسارتینه دۆشدولر. بۇ اسارت ۶۸۰-جی ایله قدر داوام ائتدی. چین اسارتی ایللرینده مۆختلیف تۆرک توْپلولوقلاری اؤز وارلیقلارینی قوْرویاراق داوام ائتدیردیلر. ۶۸۰-جی ایلده قۇتلوق ایلتریش خاقان چین اسارتیندن خلاص اوْلاراق ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین اساسینی قوْیدو. ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغی باشقا آدلا قۇتلوق خاقانلیغی اوْلاراق تانینیر.
ایلتریش خاقانین حاکمیتی (۶۸۰ - ۶۹۱)[دَییشدیر]
۶۸۰-جی ایلده آشینا سوْيوندان اوْلان قۇتلوق چینه عصیان ائدهرک ایکینجی گؤيتورک خاقانلیغینین اساسینی قوْيدو. قێسا مدت عرضینده اؤتوکنی خاقانلیغین مرکزی ائدهرک اؤلکهنی نیظاما سالدی. داها سوْنرا اوْردوسونو گۆجلندیردی، يئنی سیاست و استراتژیلرینی معينلشدیردی. بۇ سببدن ده دؤولتی توْپلايان، نیظاملايان معناسینی وئرن ایلتریش آدینی گؤتوردو. اوْنون حاکمیتی ایللرینده اۇزون مدت اسارت آلتیندا قالان تۆرک توْپلولوقلاری يئنیدن بیر بايراق آلتیندا بیرلشدی. ایلتریش خاقانین اوْردولارینین تضییقی نتیجهسینده چینه آغیر ضربهلر وۇرولدو. چینه اوْلان بیر يۆروشونده 23 شهری اله کئچیریب اوْقیانوسا قدر ایرهلیلهدیگی چین منبعلرینده قئيد اوْلونموشدور. ایلتریش خاقانین اؤلوموندن سوْنرا قارداشی قاپاغان خاقان حاکمیته کئچدی.
قاپاغان خاقانین حاکمیتی (۶۹۱ - ۷۱۶)[دَییشدیر]
قاپاغان خاقان دا قارداشی ایلتریش خاقانین سیاستینه ياخین بیر سیاست يئریتدی. قاپاغان خاقان ایلتریش خاقانین چینه اوْلان تضییقینی داها دا آرتیراراق دفعهلرله چین اۆزرینه هۆجوما کئچدی. يۆروشلرینده اۇغورلو اوْلان قاپاغان خاقان دؤولتین گۆجونو آرتیراراق تأثیر دایرهسینی گئنیشلندیردی. ایلتریش خاقان دؤوروندن باشلايان تۆرکلری يئنیدن بیر بايراق آلتیندا توْپلاماق سیاستی قاپاغان خاقانین دؤورونده تام شکیلده نتیجه وئردی. اوْنون حاکمیتی ایللرینده قێرغیزلار، تۆرکئشلر، باسمیللار دا تابع ائدیلدی. داها سوْنرا قارلوقلار و اوْغوزلارین دا تابع ائدیلمهسی ایله بۇ ایش سوْنوجلاندی.
قاپاغان خاقانین حاکمیتی ایللرینده حربی اۇغورلارلا ياناشی آپاریلان اکینچیلیک ساحهسینده آپاریلان اصلاحاتلار نتیجهسینده تۆرک توْپلولوقلارینین رفاه سویهسی يۆکسلدی. اوْنون دؤورونده حیاتا کئچیریلن توْخوم اصلاحاتی و چینین ایستیفاده ائتدیگی مئتوْدلارین ایستیفاده اوْلونماسی نتیجهسینده بۇ ساحهده جدی ایرهلیليیش الده اوْلوندو.
قاپاغان خاقانین حاکمیتده اوْلدوغو ۲۵ ایل عرضینده تۆرک توْپلولوقلاری هم اقتصادی، هم ده مدنی جهتدن اینکیشاف ائتدی. ۷۱۶۶-جی ایلده اوْنون اؤلوموندن سوْنرا يئرینه اینئل خاقان کئچسه ده، اوْ، کۆل تئگین طرفیندن اله کئچیریلهرک اؤلدورولدو.
بیلگه خاقانین حاکمیتی[دَییشدیر]
بیلگه خاقانین اصل آدی بؤگو ایدی. تاختا چێخدیقدان سوْنرا بیلگه آدینی قبول ائتدی. ایلتریش و قاپاغان خاقانین دؤورونده یاتیریلان عصیانلار بیلگه خاقانین حاکمیتینین ایلک ایللرینده یئنیدن باش قالدیردی. اوْ، بۇ عصیانلاری یاتیردی و دؤولتین نیظامینین پوْزولماسینین قارشیسینی آلدی. بۇ عصیانلار دؤورونده تابع اوْلماقدان یایینان قارلوقلار و اۇیغورلار یئنیدن تابع ائدیلدی. بۇ عصیانلاردا گؤیتورک خاقانلیغینین آرتان تضییقینی ضعیفلتمک ایستهین چینین تأثیری واردی. بۇ سببدن چینی جزالاندیرماق اۆچون توْنیوکوکون رهبرلیگیندهکی گؤیتورک اوْردوسو چینه هۆجوما کئچدی. باش وئرن دؤیوشده یۆان چئنین رهبرلیگیندهکی ۳۰۰۰۰۰ نفردن عبارت اوْلان چین اوْردوسونون مغلوب ائدیلمهسی چینه آغیر ضربه وۇردو. ۷۲۲-جی ایلدن سوْنرا اوْنلارین مقاومتینین قێریلماسینین آردیندان چینله صولح مۆناسیبتلری قۇرولدو.
بیلگه خاقانین حاکمیتی ایللرینده تۆرک توْپلولوقلاری مدنی جهتدن داها دا ایرهلیلهدیلر. بیلگه خاقان اوْتوراقلاشماغا، بۇددیزم و تاوْیزمه اوْلان ماراغیندان توْنیوکوکون مصولحتلری نتیجهسینده داشیندی.
۷۳۱-جی ایلده بیلگه خاقانین قارداشی کۆل تیگین اؤلدو. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا چینله اوْلان مۆناسیبتلر یئنیدن پوْزولدو. ۷۳۳-جۆ ایلده باش وئرن دؤیوشده چین اوْردولاری مغلوب ائدیلدی. ۷۳۴-جۆ ایلده بیلگه خاقان بۇیروق چوْر طرفیندن زهرلندیریلدی. اؤلمزدن اوّل اوْنو و عائلهسینی جزالاندیردی.
ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین ضعیفلهمهسی و سقوطو[دَییشدیر]
بیلگه خاقانین اؤلوموندن سوْنرا دؤولتده قاریشیقلیق و عصیانلار باش قالدیردی. بیلگه خاقانین اؤلوموندن گؤی تورک خاقانلیغینین داغیلماسینا قدر اوْلان ۱۱ ایل عرضینده یوْللیق خاقان، بیلگه قۇتلوق خان، اوْزمیش تئقین خان و کۇلون بَی حاکمیتده اوْلموشدو. اوْنلارین حاکمیتی ایللرینده خاقانلیقدا چین تأثیری یئنیدن آرتمیش، گؤیتورکلره تابع اوْلان باسمیللار، قارلوقلار و اۇیغورلار تابعچیلیکدن چێخمیشدی. سوْنونجو گؤیتورک خاقانی اۇیغورلارلا مۆباریزهده مغلوب اوْلدو و حبس اوْلوناراق اؤلدورولدو. اۇیغورلارین رهبری قۇتلوق بیلگه کۆل خاقان اؤتوکنده خاقان اعلان اوْلوندو. بئلهلیکله ۷۴۴-جی ایلده گؤیتورک خاقانلیغینا باشقا بیر تۆرک دؤولتی اوْلان اۇیغور خاقانلیغی طرفیندن سوْن قوْیولدو.
ایداره ائتمه[دَییشدیر]
گؤی تورک خاقانلیغیندا مهم قرارلار قبول اوْلونارکن، خاقان سئچیلرکن، اینسان و حئیوانلار ساییلارکن قۇرولتای توْپلانیردی. گؤی تورک خاقانلیغینین باشیندا خاقان تیتولو داشییان حؤکمدار دایانیردی. خاقان مۇحاریبهلر آپارمالی، دؤولت ایشلرینی قایدایا سالمالی، تؤرهلره عمل اوْلونماسینا نظارت ائتمهلی و اهالینین احتیاجلارینی قارشیلامالی ایدی. گؤی تورک خاقانلیغینین سرحدلری گئنیشلندیکجه اؤلکه شرق و غرب اوْلاراق ایداره اوْلونوردو. بیر قایدا اوْلاراق بیرینجی گؤی تورک خاقانلیغی پارچالانانا قدر غرب شرقدن آسیلی ایدی. خاقانین حیات یوْلداشی خاتون تیتولو داشیییردی. خاقاندان سوْنرا گلن شخص یابقو تیتولو داشیییردی. خاقانلیغین قۇرولدوغو ایلک ایللرده بیر یابقو واردی. سوْنرالار دؤولتین سرحدلری گئنیشلندیکجه یابقولارین سایی آرتدی. ایلک حؤکمدار اوْلان بۇمین خاقانین دؤورونده اوْنون دوْغما قارداشی اوْلان ایستمی یابقو تیتولو داشیییردی. گؤی تورک شاهزادهلری تیگین (تئگین) و یا شاد تیتولو داشیییردی. اوْنلار بؤلگهلره حاکم تعیین اوْلونور، اوْردو بیرلیکلرینی ایداره ائدیردیلر. شاهزادهلرین حیات یوْلداشلاری کوْنچوی تیتولو داشیییردی. بوْی حؤکمدارلاری خان تیتولو داشیییردی. بۇنلاردان باشقا تارخان، چۇر، آپا و تۇدون کیمی یۆکسک وظیفهلر ده واردی.
گؤی تورک خاقانلیغیندا دؤولت ایل آدلانیردی. بیلگه خاقان و کۆل تئگین عابدهلرینده دؤولتین بیر حیصهسی معناسیندا یئر-سۇ آنلاییشیندان ایستیفاده اوْلونور. گؤیتورکلره گؤره خالق و توْرپاق دؤولتی عمله گتیرن ایکی اؤنملی عنصردولار. گؤیتورک خاقانلیغیندا سیاسی اقتدار قۇت آنلاییشی ایله ایفاده اوْلونوردو. قۇتون صاحبی دؤولتین ده صاحبی اوْلوردو. حاکمیتین ایلاهی منشألی اوْلدوغو قبول اوْلونوردو. کۆل تئگین عابدهسینده بۇ اؤز عکسینی تاپمیشدی. گؤی تورک خاقانلیغیندا خالق بۇدون آدلانیردی.
مدنیت[دَییشدیر]
گؤی تورکلر کؤچری حیات طرزی کئچیریردیلر. آپاریلان تدقیقاتلار و آراشدیرمالار نتیجهسینده گؤیتورکلره عاید اوْلان یازیلی عابدهلر و قالینتیلار تاپیلمیشدیر. گؤیتورکلرین دیللرینه اۇیغون یازی سیستمی واردی. ۳۸ حرفدن عبارت اوْلان گؤی تورک الیفباسیندا سطرلر ساغدان سوْلا اوْخونوردو. بعضی حاللاردا سوْلدان ساغا اوْخونان حاللارا دا راست گلینیر. بۇ الیفبا ایله یازیلمیش اوْرخوْن-یئنی سئی عابدهلری تۆرک دیلینین یئددی عصرده اینکیشاف ائتمیش مدنی دیل اوْلدوغونو گؤستریر. گؤیتورکلردن گئرییه قالان ان اؤنملی عابدهلره اوْرخوْن-یئنیسئی عابدهلری عایددیر. بۇ عابدهلر قدیم تۆرک دیلینی اؤیرنمک باخیمیندان اؤنملیدیر. اوْرخوْن عابدهلرینه اوْنگین، کۆل تئگین، بیلگه خاقان، توْنیوکوک، کۇلی-چوْر، موْیون-چوْر، ایشئ-آسهئت، هوْیتو-تئمیر و سۇجی عابدهلری داخیلدیر. یئنی سئی عابدهلری ایسه اوْرخوْن عابدهلرینه نیسبتن داها ساده دیلله یازیلمیشدیر و تدقیقاتچیلارین فیکرینجه اوْرخوْن عابدهلریندن داها قدیم حساب اوْلونور.
میراث[دَییشدیر]
گؤی تورک خاقانلیغی آدیندا تۆرک سؤزو ایشلنن ایلک دؤولت اوْلدوغوندان تۆرک تاریخینده مهم اؤنَمه صاحبدیر. گؤیتورک خاقانلیغی بؤیوک هۇن ایمپئریاسی پارچالاناندان سوْنرا بوْزقیردا یاشایان تۆرک توْپلولوقلارینی یئنیدن بیر بایراق آلتیندا بیرلشدیرمیشدیر. اوْنلاردان گئرییه قالان یازیلی عابدهلر تۆرکلرین یازی مدنیتینه صاحب اوْلماسینی گؤسترمک باخیمیندان ان دیَرلی ثبوتلار حساب اوْلونور. خزر خاقانلیغی و شاتوْلارین اؤز اساسلارینی گؤیتورکلردن گؤتوردویو قبول اوْلونموشدور.
گؤیتورکلر دؤوروندن بۇگونه یارادیلیش و ارگنه قون داستانلاری گلیب چێخمیشدیر. همچنین گؤی تورک تاریخینه عاید اوْلان کۆرشاد اینقیلابی و ایکینجی گؤی تورک خاقانلیغینین قۇرولماسی چاغداش دؤور بدیعی ادبیاتینا دا تأثیر گؤسترمیشدیر. بئله کی، حسین نیهال آتسیز طرفیندن یازیلمیش اوْلان "بوْزقوردلارین اؤلومو" و "بوْزقوردلار دیریلیر" اثرلری بۇ حادثهلر اساسیندا یازیلمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Göytürk xaqanlığı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۸ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ Gökterkler, Türkçebilgi
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ ۲٫۵ ۲٫۶ ۲٫۷ ۲٫۸ «ایسلامیتدن اؤنجه تۆرکلرین تاریخی»٬ یازان: گورون کامران٬ مۆترجیملر: جعفرزاده اسماعیل٬ حسینعلیزاده سیامک٬ سومر نشر٬ تبریز ۱۳۹۰، ص ۲۱۰-۲۰۲
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ Göktürkler, Türk Tarihim
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ «ایسلامیتدن اؤنجه تۆرکلرین تاریخی»٬ یازان: گورون کامران٬ مۆترجیملر: جعفرزاده اسماعیل٬ حسینعلیزاده سیامک٬ سومر نشر٬ تبریز ۱۳۹۰، ص ۲۱۱-۲۱۵


text:
آخیر آغلاتدین منی، بیگانه لر گولسون منه
شمع تک یاخدین منی، پروانه لر گولسون منه
منده یالواررام گؤزون یادیله، پیرِ میکده(١)
ائیله مست ائیتسین منی، مستانه لر گولسون منه
پرتوِ خورشیدِ رویین جامِ مئی ایچره گؤروب
آغلارام، قوی دؤره ده پیمانه لر گولسون منه
قورخورام سّر دهانین، مئی ایچیب فاش ائیله یم
مست اولام کیم، عارفِ میخانه لر گولسون منه
باغلا اول زنجیرِ زولفونله منِ سر گشته نی
قویما کیم، صحرا نشین دیوانه لر گولسون منه
لیلی وش زولفوندن آیری ایسته رم، مجنون اولام
قوی ائشیتسین بو سوزو فرزانه لر گولسون منه
ییخابیلمه زدی، فلک اولسایدی، ییخدی هیجرِ یار
واحدم، قوی ساکنِ ویرانه لر گولسون منه
١مصرع بو شکلیده ده قئید اولموشدور:
منده یالواررام گؤزوم یاشیله، پیر میکده.


text:
نئچه ایل قاباق دوبئیده ایدیم. دونیا آنا دیلی گونونه یاخینلاشیردی. منه بیر ایمیل گلدی. ایستـهمیشدیلر، آنا دیلینه گؤره، بالاجا دا اولسا، بیرزاد یازام. گؤردوم بو قدر ساده، سو ایچیم، ایلیگیمیزه ایشلهین، قانیمزدا دولانان، آنجاق سورونلارا دؤنوشن قونودا یازماق، نئجه ده چتین اولور گاهدان؛ اؤز دیلیمده، اؤز دیلیمه یازماق!
بیر زاد یادیما دوشدو آنا دیلینین گاهدان نئجه ده سسسیز-سمیرسیز بیزده یاشادیغیندان. یازدیم:
اوروپادا وکیللیکله مشغول اولان بیر تانیش، هر زامان دوغما شهری تبریزه گلنده، شعر دئمَـگه باشلار!
اؤزو دئیردی، سانکی بوردا، اؤز یوردومدا، اؤز آنا دیلیمی دانیشاندا، ایکی- تایلی آغیر بیر تاختا قاپی اوزومه آچیلماغا باشلار. منده ییغیلان سؤزلر یاواش یاواش اوزه چیخار، دویغولاریمین اوستونو اؤرتن اؤرتوکلر آستا آستا قیراغا چکیلمَـگه باشلار. باشلارام شعر دئمَـگه!
دئمک کی، اینساندان بؤیوک بیر خلوت، طلب ائلهین شعر سؤیلهنیشینه، بو خلوتی یارادان، اونون آنا دیلی و آنا یوردو اولور. دئیردی یاشادیغی یئره قاییداندا بو قاپی خیردا خیردا باغلانماغا باشلایار و نهایت تمامن قاپانار. بیر ده قالار گلن ایللر بورایا گـلنه!


text:
روسییا خاریجی ایشلر ناظری سرگئی لاوروو آمریکا پرئزیدئنتی دونالد ترامپین اوغلو جونیور ترامپین روسییالی وکیلله گؤروشمیی بارهده شایعهلره رئاکسییا وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، لاوروو حادثهلری تعجبله ایزلدیینی بیلدیریب و مئدیانین مناسیبتینی «وحشیلیک» آدلاندیریب.
«روس وکیلله ترامپین اوغلونون گؤروشمیی حاقدا یاییلان خبرلری اوخویوب تعجوبلندیم. بو خبرلرین یاییلماسی وحشیلیکدیر. هر هانسی بیر اینسانین وکیلله دانیشماغیندا نه پروبلم وار کی؟ مؤوضوعدان خبرسیزم، من ده تلویزییادان ائشیتمیشم. تلویزوردا گؤردوم کی، بوتون غرب مئدیاسی بوندان دانیشیر. اینسانلارین حادثهلری بو قدر بؤیوتمهسی چوخ تعجبلودور. بلکه ده بئله بیر شئی اولماییب»، - لاوروو بیلدیریب.
قید ائدک کی، بیر مدت اول روسییانین آبش-دا پرئزیدئنت سئچکیلرینه موداخیلهسی ایله باغلی ادعالار اورتایا چیخیب. بوندان سونرا مئدیادا دونالد ترامپین اوغلو جونیور ترامپین روسییالی وکیلله گؤروشدویونه دایر خبرلر یاییلیب.


text:
سورییاداکی کیمیوی سلاح دپولاری بین الخالق نظارت آلتیندا محو ائدیلیب. بونا گؤره ده آمریکانین اتهاملاری قبول ائدیلمزدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، روسییا خاریجی ایشلر ناظرینین معاوینی سرگئی ریابکوو دئییب.
«سورییاداکی کیمیوی سلاحلار آمریکانین دا باشچیلیق ائتدیی بین الخالق میسییانین ایشتیراکی ایله محو ائدیلدی. بو سببدن آمریکانین سورییادا کیمیوی سلاحلارین اولماسی، اونلاردان ایستیفاده، روسییانین بو یؤنده اولان مسئولیتینی یئرینه یئتیرمهمهسی کیمی ادعالار ایرلی سورمهسی منطیقسیز یاناشمادیر»، - دئیه ریابکوو بیلدیریب.


text:
مَتّیٰ 28
28-نجی باب
عیسانینگ دیرِلیشی
مَرقُس 16:1-10؛ لوقا 24:1-12؛ یوحنا 20:1-10
1سَبَّت گونی گِچِندِن سُنگ، یِکشَنبه گونی، ایر سَحِر بیلِن مَجدَلَلی مریم و بِیلِکی مریم قابری گُرمَگه گیتدیلِر. 2بیردِن گویچلی یِر تیترِدی. خودایینگ بیر پِریشدهسی آسماندان اینیپ، داشی بیر چِته تُغالادی-دا، اُنونگ اوستونده اُتوردی. 3اُنونگ گُرنوشی ییلدیریم یالی نور بِریَردی، لِباسی قار یالی آقدی. 4ساقچیلار قُرقولاریندان یانگا تیتِرِشیپ، اُلی کیمین یِره ییقیلدیلار.
5پِریشده آیالّارا: «قُرقمانگ! مِن سیزینگ صلیبه چویلِنِن عیسانی گُزلِیَندیگینگیزی بیلیَرین. 6اُل بو یِرده یُق. اُل اُز آیدیشی یالی دیرِلدی. بَری گِلینگ-ده، اُنونگ یاتان یِرینی گُرونگ. 7ایندی باسیم گیدیپ، اُنونگ شَگیرتلِرینه: ”عیسی دیرِلیپدیر، اُل سیزدِن اُنگ جلیلَه باریار. سیز اُنی شُل یِرده گُرِرسینگیز“ دییینگ. قولاق آسینگ، مِن سیزه مونی آیداندیرین» دییدی.
8آیالّار قُرقی هِم شاتلیق بیلِن هاولوغیشیپ، قابردان اوزاقلاشدیلار. اُلار یُرتیشیپ، عیسانینگ شَگیرتلِرینه خابار بِرمَگه گیتدیلِر. 9بیردِن اُلارا عیسی ساتاشیپ: «سالام!» دییدی. اُلار هِم اُنونگ یانینا گِلیپ، آیاغینا ییقیلیپ، اُنگا سِجده اِتدیلِر. 10سُنگرا عیسی اُلارا: «قُرقمانگ! بارینگ، دُغانلاریما آیدینگ، جلیلَه گیتسینلِر. مِنی شُل یِرده گُرِرلِر» دییدی.
ساقچیلارینگ گِتیرِن خاباری
11آیالّار هِنیز یُلداقالار، ساقچیلارینگ بیرنَچهسی شَهره باریپ، بُلان هِمّه زاتلاری یُلباشچی کاهینلارا خابار بِردیلِر. 12اُلار یاشولیلار بیلِن ییغنانیشیپ، ماصلاحات گِچیرِنلِریندِن سُنگ، ساقچیلارا کَن پول بِریپ: 13«سیز خالقا: ”گیجه بیز یاتیرقاق، شَگیرتلِری گِلیپ، اُنونگ جِسِدینی اُغورلاپ گیدیپدیرلِر“ دییینگ. 14بو خابار حاکیمینگ قولاغینا باریپ یِتسه، اُنی ایناندیریپ، بیز سیزی قینچیلیقدان دینداراریس» دییدیلِر. 15ساقچیلار پولی آلیپ، اُزلِرینه آیدیشی یالی اِتدیلِر. بو گورّونگ یهودیلِرینگ آراسیندا شو گونه چِنلی هِم دُوام اِدیپ گِلیَر.
اولی وِظیفه
مَرقُس 16:14-18؛ لوقا 24:36-49؛ یوحنا 20:19-23؛ رِسولّاری 1:6-8
16شونلوق بیلِن، اُنبیر شَگیرت جلیلَه، عیسانینگ آیدان داغینا گیتدیلِر. 17عیسانی گُروپ، اُنگا سِجده اِتدیلِر، اِمّا اُلارینگ کَبیری شِک اِتدیلِر. 18عیسی هِم اُلارینگ یانینا گِلیپ: «آسماندا و یِرده هِمّه ایختییارلیق مانگا بِریلدی. 19شُنونگ اوچین هِم گیدینگ-ده، هِمّه میلِّتلِری مِنینگ شَگیردیم اِدینگ، اُلاری آتا، اُغول و مُقادِّس روحونگ آدیندان تَعمید بِرینگ. 20سیزه حُکوم اِدِن هِمّه زاتلاریمی بِرجای اِتمِگی اُلارا اُورِدینگ. مِن دونیَهنینگ آخیرینا چِنلی هِمیشه سیزینگ بیلِن بُلارین» دییدی.


text:
روسیا: اینگیلترهنین یئنی تحریملری قبول ائدیلمز و حقوقسوز
پسکوو، آچیقلامادا،آمریکانین، اینگیلترهده کئچمیش روس جاسوسو سئرگئی اسکریپال و قیزینین زهرلنمهسی سببیندن روسیایا قارشی آچیقلادیغی یئنی تحریملره باغلی قیمتلندیرمهلر ائتدی
روسیا کرملین سؤزچوسو دمیتری پسکوو، آمریکانین کئچمیش روس جاسوسو سئرگئی اسکریپال و قیزینین اینگیلترهده زهرلنمهسی حادیثه سیله علاقهلی اولاراق موسکوایا تطبیق ائتدیگی یئنی تحریملری قطعیتله قبول ائدیلمز و حقوقسوز گؤردوکلرینی سؤیلهدی.
دیمیتری پسکوو، پایتخت موسکوادا ژورنالیستلره آچیقلامادا،آمریکانین، اینگیلترهده کئچمیش روس جاسوسو سئرگئی اسکریپال و قیزینین زهرلنمهسی سببیندن روسیایا قارشی آچیقلادیغی یئنی تحریملره باغلی قیمتلندیرمهلر ائتدی.
سؤزچو پسکوو،
بو جور قرارلار، آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ ایله روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین آراسیندا کئچیریلن سون گؤروشمه ده مثبت هاوایا ضد بیر وضعیت یارادیر." دئیه دانیشدی.
روسیانین سالیسبوری دکی حادثهلره قاتیلماسینا یؤنهلیک اتهاملاری دا رد ائدن پسکوو،
سالیسبوری حادثهسینده باش وئرنلرله باغلی روسیانین قالیلیمینا یؤنهلیک اتهاملاری رد ائدیریک. آمریکانین بو مسئلهده آتدیغی محدودلاشدیریجی آددیملاری غیری-قانونی گؤروروک." ایفادهلرینی ایستیفاده ائتدی.
آمریکا ایله مثبت موناسیبت قورماغا یؤنهلیک آددیملار آتماغا داوام ائدهجکلرینه ایشاره ائدن پسکوو،
روسیا، آمریکا ایله مثبت موناسیبت قورولماسینا یؤنهلیک اومیدلرینی قوروماغا داوام ائدهجک. بو، تکجه اؤلکهلریمیز اوچون دئییل، بوتون دونیانین ثابتلیگی و امنیتی اوچون ده اهمیت داشیییر." قیمتلندیرمهسینده اولوب.
آمریکا خاریجی ایشلر ناظیرلیگی طرفیندن دونن ائدیلن آچیقلامادا، اسکریپال و قیزینین اینگیلترهده زهرلنمهسی سببیندن موسکوایا ایجرا ائدیلهجک یئنی تحریملرین 22 آوقوستدا ایجرایه مینه جگی قئید ائدیلمیشدی.
سؤزقونوسو تحریملر چرچیوهسینده ایلک فازدا روسیانین ایخراجینین و فیناسمانی نین محدودلاشدیردیغی ایفاده ائدیلرکن، روسیانین گلهجکده شیمیایی سیلاح ایستیفاده ائتمیه جگینه دایر ضمانت وئرممهسی حالیندا روس هاوا یولو شیرکتی آئروفلوت ون Aeroflot آمریکایا اوچوشلارینین انگللنمهسی ایله بیرلیکده چوخ سایدا علاوه تحریملرین ایشه باشلایاجاغی بیلدیریلمیشدی


text:
ایسرایلین باش ناظری بئنیامین نئتانیاهو تل-اویوده حکومتین ایجلاسینی چاغیراراق اؤتن هفته باکییا و آستانایا ائتدیی تاریخی سفرله باغلی معلومات وئریب.
ویرتوالآذ. اورگ خبر وئریر کی، باش ناظر حکومت عضولری قارشیسینداکی چیخیشیندا دئییب:
«قئید ائتمک ایستردیم کی، اؤتن هفته من ایکی موسلمان اؤلکهسینه سفر ائتدیم. من بو حاقدا دانیشیرام، بیلهرک کی، بورادا دانیشدیقلاریم مطبوعاتدا درج اولونمایاجاق، چونکی بو تاریخی سفری ایسرایل مطبوعاتیندا گوجله یادا سالیبلار. لاکین سفر بوتون معنالاردا تاریخی اهمیت کسب ائدیردی. ایسرایله حئیران اولان ایکی مهم موسلمان اؤلکهسی، محض حئیران اولان، بیزیمله علاقهلری مؤحکهملهندیرمک ایستییر.
بو اؤلکهلردن بیری آذربایجاندیر. بیز اورادان آز قالا لازیم اولان نئفتین یاریسینی ایدخال ائدیریک، اونلارین آوروپایا اوزانان قاز کمرینه قوشولماق اوچون دانیشیقلار آپاریریق، بیر سیرا ساحهلرده قارشیلیقلی موناسیبتلره مالیکیک. مثلاً، تهلوکهسیزلیک ساحهسینده. بیزه موستسنا اولاراق مهریبان، ایستی قبول تشکیل ائتدیلر. ایلک دفعه باش ناظر قیسمینده من بو اؤلکهیه ۱۹ ایل اول گئتمیشدیم. بو، ایسرایل باش ناظرینین آذربایجانا ایکینجی سفری ایدی، مرکزی آسییانین نهنگ اؤلکهسی اولان قازاخیستانا ایسه ایلک.
مهم اولانی اودور کی، بو دؤولتلرین هر ایکیسی موسلمان اهالییه مالیکدیر و اورادا موختلیف دینلرین نمایندهلری، ایلک نؤوبهده موسلمانلار و یهودیلر دینج یاشاییر. بو دؤولتلر ایسرایلله موناسیبتلرین اینکیشافیندا ماراقلیدیر. بو، بیزیم دونیامیزدا باش وئرهن ایندیکی حادثهلر فونوندا چوخ مهمدور".


text:
ای گوزلرین اوخ باغلیان اوغلوم ئولورم گل
یوخدی منه دیل داغلیان ؛اوغلوم ئولورم گل
من ام بنینم ولی اوغلانلاریم ئولدی
اولدوم اورگی غصه لی اصلانلاریم ئولدی
خم اولدی بئلیم ؛طلعتی رخشانلاریم ئولدی
گل جان وریرم، گل اورگی قانم ابالفضل
گل باشیمون اوسته سنه قربانم ابالفضل
دردون چوخ آغیردی ؛ائلدی سینه می سوزان
سندنصورا سندیم وطنیمده ؛ننه قربان
قالدم ائله احواله منه آغلادی مروان
هئچ کس منی سندن سورا دای یادینه سالماز
دورد اوغلی ئولن بیر ننه نون عزتی قالماز
یاناّم گجه گوندوز شرر درد و بلاده
من اولمامشام وقت خطر کرب و بلاده
غرقم اودی دریای غم و آه و نواده
یاناّم ؛بیچیلن قامتووه باخمامشام من
زینب کیمی قان ساشلارما یاخمامشام من
آی قهرمان اوغلوم بیچیلن قدووه قربان
ایثار و وفاداری بی حدووه قربان
سو اوسته توکولمیش یره قان ردووه قربان
سن اووخ دئمدون هر نقدر قانه بویاندون
اَوخ مشگه دگنده ولی اصغردن اوتاندون
گل بوردا دگل غملی رباب ؛اوغلوم اوتانما
جانیم چخور ؛آخر نفسیم چاتدی ؛یوبانما
اگلش باشیم اوستونده ؛ایاق اوسته دایانما
من دورام ایاقه ؛باشووا چوخلی دولانام
سن یاره لیسن قانووه جان اوسته بویانام
عشق عالمی هئچ کس منیم احساسیمه چاتماز
مین مجلس غم ،گرمی اجلاسیمه چاتماز
خوبان جهان جمع اولا عباسیمه چاتماز
دوغدوم بیر اوغول سن کیمی حامی اولا دینه
مین سن کیمی اوغلوم اولا قرباندی حسینه
زهرایه حمایت ائلدون باشیم اوجالدی
دشمنلری قدرتلی قولون لرزییه سالدی
دوشدی قولون افسوس؛ حسین فوری قوجالدی
منده اشیدنده بو سوزی پیکریم اسدی
بیلدیم یخلیبسان یره ، سن دیزلریم اسدی
وای ام بنینه قانا غلطان یخلیبسان
پرچم قاریشق سینه سی شانشان یخیلبسان
قولسوز یوزی اوسته یره آتدان یخیلبسان
آتدان یخلب نالیه دنیانی گتیردون
بالینووه سن غمزده زهرانی گتیردون
سنده گل اوغول یانیمه بو مطلبه خاطیر
قلبیمده اولان محنت و سوز و تبه خاطیر
قویما تک ئولم من ؛گل اوغول زینبه خاطیر
یوخدی خبرون قلبیمه غملر توکولوبدی
زینب کیمی قدیم سن ئولندن بوکولوبدی
ای باشدان ایاقه علینون بنزری اوغلوم
هر یرده سالان خاطیریه حیدری اوغلوم
جان اوسته آدوندی دیلیمون ازبری اوغلوم
دیلدن چکور آه غمی ، بو غصه لی مادر
قربانون اولوم گل یوزومی قبلیه دوندر
بو شهر مدینه دئمورم عزتی یوخدی
بعضیلرون اما دیلی بو شهریده اوخدی
طاهائیله حیدر آتوون دشمنی چوخدی
گل قویما ابالفضل قالا جانیم قوشی داردا
قویما ورالار طعنه کی اوغلانلاری هاردا؟
حاشا من اولام شانیده همپایه زهرا
حق، کاش منیده ایلیه همسایه زهرا
فخریمدی دوشه قبریمه گر سایه زهرا
گر خاک بقیع اولسا منیم قبر و مکانیم
زهرایه گورا شاید اولا فاتحه خوانیم
ای ساق گوزون اوخ پارچالیان؛ سنده گوزوم وار
قلبیم ائله چرپنمادادی؛ دیلده کوزوم وار
آغزمدا دولانمور دیلیم ؛هر چند سوزوم وار
آخر سوزومی من دیورم ای منه تسکین
ئولدوم دای اوغول باشلادی اوغلون منه یاسین


text:
فاریاب ده برق پایه لری طالب لرهجومیگه توتیلماقده
تورکمنستاندن فاریاب ولایتی گه آلیب کیلینگن برق پایه لری قوراللی طالب لر هجومیگه توتیلیب ایکی هفته دن کوپراقده 3مرته برق پایه لری یانیده ماین اورنه تیلیب کیین پارتله تیلگنی سبب پایه لر ییقیلیب بوولایت نینگ کوپلب اهالی سی نینگ برق قوتی دن محروم قیلگن.
فاریاب ولایتی دولت آباد تومنی نینگ حاکمی سید عبدالسلام نزهت سه شنبه کونی کیچقرون هم برق پایه لرینی قوراللی لرتمانیدن اوققه توتیلیب اوزیلگنی نی ایتدی.
روزه آیی ده برق نینگ ساعت لب کیتیشی بو ولایت اهالی سی نینگ تورلی خیل قیین چیلیک لربیلن دوچ کیلتیرماقده.
هرچند میمنه تمانگه آلیب اوتیلگن برق پایه لری میمنه مزارشریف شاه یولی یانیدن اوتگن یول یننگ خوف سیزلیگی نی تامین لش اوچون شاه یول نینگ هرنیچه کیلومترآره سیده امنیتی پولیس قرارگاه لری برپا ایتیلگن، اما شونگه قره مسدن دولت آباد تومنی نینگ حاکمی گه کوره قوراللی طالب لرقرانغو وامنیتی قرارگاه لرآره سیده گی مسافه دن فایده له نیب پایه لریانیده ماین جایلشتیره دیلر.
فاریاب ولایتی نینگ حاکمی داکترمحمد الله بتاش قوراللی لر دولت کوچلری بیلن یوزمه یوز اوروش قیلیش گه کوچلری بولمه گنی سبب برق پایه لرینی نشانگه آله یاتگن لرنی معلوم قیله دی.
اما قوراللی لربرق پایه لرینی نشانگه آلیش لریگه سبب یقینده فاریاب ولایتی نینگ بیر قطار تومن لری بو جمله دن شاه یول اوستیده جایلشگن اولوسوالیک لرده عصیانچی لر موترسایکل دن فایده له نیب، ترور، پارتلش و گروهی هجوم لرنی دولت کوچلریگه عملگه آشیرردیلروبیرمحلدن بیر محل گه عملیات لرنی یولگه قوییش لری نینگ آلدی آلینیشی اوچون تومن رسمی لرموترسایکللرنی قیشلاق وتومن لرده هیده لیشی نی توخته تیب قویدیلر. فاریاب محلی رسمی لری طالب لرموترسایکللرگه هیده لیش رخصتی بیریلمه گن تقدیرده، برق پایه پایه لرینی هجومگه توته میز دیب آگاه لنتیرگن لرینی ایته دیلر، محلی رسمی لری بولرتکلیف لری انابت گه آلینمسلیگی سبب برق پایه لری نی پارتله تیب برق نینگ ساعت لب کیسیلیب قاله یاتگنی نی معلوم قیلماقده لر.
فاریاب رسمی لری، برق پایه لری نینگ امنیتی نی تامین لش اوچون چاره وتدبیرآله یاتگن لرینی ایته دیلر.
بیراق بیرقطارلر، هربیر برق نینگ پایه سینی امنیتی نی تامین لش قیین دیب ایته دیلر.
بو ولایت اهالی سی اوچون برق نینگ پایه لری هجوم گه توتیلیب ساعت لب کیتیشی سونگی هفته لرده یوزبیره یاتگن ینگی معما بولسه هم لیکن بوندن آلدین هم برق نینگ ییل مه ییل ضعیف له شیب باره یاتگنی وساعت لب کیتیشی اهالی نینگ ایشیدن توتیب وآذوق آوقت تیارلش مساله لریگه قیین چیلیک لربیلن روبه رو قیلیب کیلگن ایدی.


text:
روسییا خاریجی ایشلر ناظیری سئرگئی لاوروو تورکییهلی همکاری مؤولود چاووش اوغلو و ایرانلی همکاری جاواد ظریفله حیاتا کئچیردیی تئلئفون علاقهسینده حلبدهکی وضعیتی موذاکیره ائدیب.
آخار . آذ خبر وئریر کی، بو بارهده روسییا خ.ی.ن معلومات یاییب.
طرفلر حلبدهکی تخلییهلری، شهره هومانیتار یاردیملارین چاتدیریلماسینی و سورییاداکی بحرانلی وضعیتی موذاکیره ائدیبلر.
عینی زاماندا ناظیرلر اوچ طرفلی گؤروش بارهده ده راضیلیغا گلیبلر.
قئید ائدک کی، بوندان اؤنجه لاوروو دئکابرین ۲۷-ده چاووش اوغلو ایله ظریفین موسکوایا گلجه یینی سؤیلمیشدی.


text:
محمدتقی زهتابی
پروفسور محمدتقی زهتابی (کیریشچی)دوغوم؛۲۲ آذر ۱۳۰۲، شبیستر(چای محله سی)- وفات؛۱۲ دی ۱۳۷۷، شبیستر شهری نده؛ میلّی سیاسال چالیشقان (آذربایجان دئموکرات فیرقه سینین اویهسی) و تورک – آذربایجان تاریخینده بویوک بیر بیلیجی ایدی[۱].
ایچیندهکیلر
زهتابی و تورک لرین تاریخی[دَییشدیر]
زهتابی بویوک ایراده ایله پان فارسلار و فارس شوونیزمی نین تاریخی یالان لارین آچیب، یالانچی آزری (تورک یوخ غئیری تورک بیر قوم) نظریه سین تاریخی آشغال دان لیغا آتیب و آذربایجان ی اوْلدوغو کیمین 7000 ایل دن بری تورک لرین یوردو اولماغین ثوبوت ائدیب. پروفسور زهتابی بویوک چالیشماق ایلا ایلامیلر، سومرلر، مادلار، اشکانیلر، اورارتولار، ماننالار، لولوبیلر، قوتیلر، هوریلر، و.... تورک اولماق لارین ثبوت ائتدی.[۲]
تحصیلات و یاشاییش[دَییشدیر]
زهتابی آلتی یاشیندا باجیسی نین یاردیم ایله قورآن -ی کریم و آذربایجان تورکجهسین قادین لار قورآن
مکتبینده اویره نیر. 1309 اینجی ایلده دولتی اوخولا گیریریب 1315 اینجی ایلده ایلک اوخولونون قورتاریر. سوْنرادان تبریزه گئدیب اوچ ایل عرضینده فیوضات مدرسه سینده دوققوزونجو کیلاسین 1320 اینجی ایلده بیتیریر. سوْنرادان تبیریزین دانشیسراسیندا ایکی مودتینده تحصیل آلیر. 1325 اینجی ایلده آذربایجان ین میلّی حوکومتی زامانی تبریز بیلیم یوردونون ادبیات فاکولتاسیندا اویرتمن اولور [۱][۳].
زهتابی هله 18 یاشیلاریندا ایکن (1939) اینجی ایلده حاجی میرزه علی شبیستری نین تشبوسوایله آنا دیلینده نشر اوْلونان "آذربایجان" گونده لیینده مقاله و شئعرلری ایله چیخیش ائتمیش دیر.[۴]
دوکتور م.زهتابی " 21 آذر " حرکاتی حاقینداکی مقاله سینده آذربایجان دئموکرات فیرقه سینی آذربایجانین، ایرانین و یاخین و اوْرتا شرق خالقلاری نین میلّی آزادلیق حرکاتیندا موهوم رول اوینادیغینی قئید ائده رک یازیر: " ...بو حرکات ایکی دونیا موحاریبه سیندن سوْنرا عومومن ایران و آذربایجان آزادلیق حرکاتی نین، خصوصن میلّی آزادلیق حرکاتی نین زیروه سیدیر. بۇ حرکات علئیهینه اولانلار، ایستر داخیلده و ایسترسه ده خاریجده سئپاراتیزم آدلاندیرسالار و اونون بیگانه لرین الی ایله یاراندیغنی ایدیعا ائتسه لر ده او، اصلینده، ...هئچ بیر خاریجی ال واسیطه سی له یوخ، دؤورون ایجتیماعی حادیثه لری نین ایستگی و ایراده سی ایله یارانمیشدی... " 21 آذر " حرکاتیندا ان اساس مسله لردن بیری ده میلّی حوقوق مساله سی ایدی، لاکین او بۇ حوقوقو تکجه آذربایجان لی لار اوچون یو، هم ده بوتون ایراندا یاشایان خالقلار اوچون ایسته ییردی. آذربایجان دئموکرات فیرقه سی ایراندا آزادلیق و دئموکراتییانین برقرار اولماسینی بیر طرفدن آزاد لیغی سئون قوووه لرین کؤمگی، ایکینجی طرفدن ایسه، محروم میلتلرین آذربایجان کیمی اؤز میلّی حوقوقلارینا چاتماسی یولو ایله باشا دوشور. چونکی فیرقه و اونون رهبرلری میلّی ظولمون آجیسینی دادمیش و چوْخ میلتلی ایراندا میلّی قوووه نین نئجه بؤیوک قودرت اولدوغونو یاشی بیلیردیلر. اونلار یاشی باشا دوشوردولر کی، اگر محروم ایران میلتلری آذربایجان کیمی اؤز حوقوقلارینی آلماق اوچون بیرلیکده آیاغا قالxسالار، ایران ایرتیجاسی موطلق خاجاقدیر... ایکی دونیا موحاریبه سیندن سوْنرا " 21 آذر " حرکاتی دونیادا قلبه چالان بیرینجی میلّی آزادلیق حرکاتی ایدی. بونا گؤره ده، بوتون دونیا خالقلاری نین دیقتینی جلب ائتمیشدی. اگر 1946-1947-جی ایللرده " آذربایجان " قزئتی نین صحیفه لرینه باخسانیز، فرانسه و س. آوروپا اؤلکه لری نین ایجتیماعی-سیاسی تشکیلاتلارینی و سیاسی شخصیتلری نین " 21 آذر " این قلبه سی موناسیبتیله گؤندردیکلری تبریک تئلئقراملاری دیقتی جلب ائده جکدیر. " 21 آذر " زامانی بوتون شرق و آفریقا خالقلاری، او جومله دن یاخین و اورتا شرق رئگیونو خالقلاری ایستیبداد و ایمپئریالیزمین پنجه سی آلتیندا ان آغیر و فلاکتلی گونلر کئچیریردیلر. بۇ خالقلارین آزاداه لرری، او جومله دن عراق، الجزایر، تونیس و س. اؤلکه و خالقلارین موترققی شخصلری کیمی و یا شیفاهی شکیلده " 21 آذر " حرکاتینی صمیمی قلبدن تبریک ائتمیش و اوندان بؤیوک اومید گؤزله دیکلرینی بیلدیرمیشلر. " 21 آذر " حرکاتی بۇ خالقلارین موباریزه روحونون گوجلنمه سینه جیدی تاثیر ائتمیشدیر " .[۴]
سورگونلوک[دَییشدیر]
آذربایجان ین میلّی حوکومتی پوزولوب، گونئی آذربایجان فارس عیریقجی حوکومتی طرفیندن ایشغال اوْلاندان سوْنرا، شوروی گئدیب اوچ ایل سیبری ده سورگون یاشاییر. سوْنرا دوشنبه ده یاشاماق مجبوریتینده قالیر. 1333 اینجی ایل / 1954 م ایلده سورگون لوک سوْنا چاتیر و زهتابی باکی دا تحصیل ایله مشغول اولور. 1969 اینجی ایلده دوکتوراسین باکی بیلیم یوردوندان آلیر و همین ایلده خانیم دوکتور خاور اسلان لا ائولنیر. بۇ ائولنمه یین سونوجو ، بابک و آذر آدلی ایکی اوغلان دیر. زهتابی 1350 اینجی ایلده شوروی نی ترک ائدیب عراقا گئدیر. عراقدا بغداد بیلیم یوردوندا تۆرکجه و فارسجا درس لرین ین اویره تمنی اولور. اوستاد دفعه لرله آلمانا موسافیرت ائدیب اوردا اولور.[۱][۳].
وطنه قاییدیش[دَییشدیر]
ایران ایسلام اینقیلابیندان سوْنرا پروفسور زهتابی وطنه قاییدیر. ایکی ایل تبریز بیلیم یوردوندا تۆرکجه کیلاسین دا اویرتمن اولور. سوْنرا 4 ایل دوستاق دا یاشاییر. دوستاق دان چیخاندان سوْنرا شبیستره قاییدیب یازیب پوزماق لا مشغول اولور. زهتابی 1377 اینجی ایلده قلبی سیکته (؟) مریض لیکین دن سوْنرا فوت ائدیر.[۱][۳]. رحمتلیک دکتر محمد تقی زهتابی 1377 هیجری گونش ایلینین دی آییندا دونیاسینی دگیشیر (اونون وفات ائتمه سینده ترورییستلرین الی اولمالیدیر [۵] )
یارادیجیغ لاری[دَییشدیر]
زهتابی بوتون عومرون پان فارس لار و آذربایجانی ایشغال آلتیندا ساخلایان لار علئیهنه ساواش دا اوْلوب. او قلم ایله گونئی آذربایجان دا یاشایان و بوتون ایراندا یاشایان تورک لرین حاق لاریندا مودافیعه ائدیردی.
- آیلیق(اتحاد یولو). بغداد
- پروانهنین سرگذشتی. بغداد
- باغبان ائل اوْغلو. بغداد
- چریک افسانهسی. استانبول
- قوی اولسون اون. تبریز
- باغبان ائل اوْغلو ۲. تبریز
- ایران تورکلرینین اسکی تاریخی ۱ و ۲
- شاهین زنجیرده. تبریز[۳].
زهتابی دن بیر شئعیر[دَییشدیر]
"سو" دئیبدیر منه اولده آنام "آب" کی یوخ
"یوخو" اویره تدی اوشاقلیقدا منه "خواب" کی یوخ
ایلک دفعه کی "چوره ک" وئردی منه "نان" دئمه دی
اولیندن منه "دوزدانه" "نمکدان" دئمه دی
آنام "اختر" دئمییبدیر منه "اولدوز" دئیب او
سو دوناندا دئمییب "یخدی" بالا "بوز" دئیب او
"ال" دئیب، "دست" دئمییب "برف" دئمییب "قار" دئیب او
منه هئچ وقت "بیا" سویله مییب "گل" دئیب او
یاخشی خاطیرلاییرام یازگونی آخشام چاغیلار
باغچانین گون چیخانیندا کی ایلیق گون یاییلار
او دئیردی "گل داراییم باشووی ای نازلی بالام"
"گلمه سن گر، باجیوین آستاجا زولفین دارارام"
او دئمه زدی کی «بیاشانه زنم بر سر تو
گر نیایی بزنم شانه سر خواهر تو»
بلی، داش یاغسادا گویدن سن اوسان منده بویام
وار سنین باشقا آنان واردی منیم باشقا آنام
اوزومه مخصوص اوْلان باشقا ائلیم واردی منیم
ائلیمه مخصوص اوْلان باشقا دیلیم واردی منیم
ایسته سن یولداش اولاق، بیر یاشایاق، بیرلیک ائده ک
وئریبن قول قولا بوندان سورا بیریولدا گئده ک
اولاً، اوزگه کولکلرله گره ک آخمایاسان
ثانیاً، وارلیغیما، خالقیما خور باخمایاسان
ایسته سن زور دئیه سن، میلتیمی خوار ائده سن
گون گلر، صفحه چونر مجبور اولارسان گئده سن[۶]
پروفسور دکتر محمدتقی زهتابینین بیوقرافیسی اوز دیلیندن[دَییشدیر]
1302 ینجی ایلین اذر آیینین 22 سینده شبیسترده ، کیریشچی عاییلهسینده دوغولدوم.
1309 ونجو تازا آچیلمیش دوولتی مدرسهیه گئدیب 1315 ینجی ایلده ابتدایی التینجی کیلاسی قورتاردیم.
1317 ینجی آیلده تبریزه گلیب، اوچ ایل فیوضات اوْرتا مکتبینده دوققوزونجو کلاسی بیتیردیم.
1320 ینجی ایلده تبریز دانیشسراسینا داخل اوْلوب اورانی بیتیردیکدن سوْنرا 1322 1323 ونجو ایللرده رشدیه ادب اوْرتا مکتب لرینده معلیملیک ائتدیم.
1320 1324 ونجو ایللرده تبریزده حاجی یوسف شعارین کلاسلاریندا عربجه کاتولیکلر کلیاسیندا فرانساجانی اویرندیم.
1325 ینجی ایلده آذربایجان دئموکرات فیرقهسی واسیطهسی ایله تبریزده دانشگاه آچیلدی من بۇ دانشگاهین ادبیات فاکولتهسینه قبول اوْلموش ایلک طلبهلردن ایدیم.
1327 ینجی ایلده عالی تحصیل آلماق اوجون قاچاق شورویه گئتدیم، حیزب-ی توده و دئموکرات فیرقهسی رهبرلرینین گوستهریشی ایله ایکی ایل زیندانا محکوم اوْلوب سیبیریه گوندهریلدیم سوْنرا دوشنبه شهرینه سورگون اوْلدو.
1333 ونجو ایلده باکی یا گلیب بئش ایل سورهسینده باکی دوولت اونیورسیته سینین آذربایجان دیل و ادبیات فاکولتهسینی بیتیریب عئینی زاماندا همین اونیورسیتهنین شرقشناسلیق فاکولتهسینده عرب دیلینی تدریس ائتمهیه باشلادیم و بۇ ایللرده عرب ادبیاتی اوزره (ابونواسین حیات و یارادیجیلیغی) موضوعوندا اثریمدن مودافعه ائدیب، اوچ ایل سوْنرا ایسه دوچنت لقبی آلدیم . باکی دا اوْلدوغوم ایللرده آذربایجان دئموکرات فرقهسی رهبرلرینین مخالفتی نتیجهسینده هئچ نه چاپ ائتدیره بیلمهدیم.
1350 ینجی ایلده عراقا گئتدیم و اورادا باغداد اونیورسیتهسینده فارس دیلی و اسکی تورک دیلینی تدریس ائتدیم و یازدیغیم علمی اثرلر اساسیندا باغداد اونیورسیتهسی منه پروفسورلوق لقبی وئردی.
1358 ینجی ایلده وطنه گلدیم تبریز اونیورسیتهسینده آذربایجان تورکجهسی و عرب دیللرینی تدریس ائتدیم
آنجاق ایکی ایل سوْنرا ...
ائومیده مطالعه و یازماقلا مشغول اوْلدوم.
اتک یازی[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ http://www.kerkuk.net/haberler/haber.aspx?dil=1065&metin=2007122224
- ↑ ایران تورکلرینین اسکی تاریخی ـ ایکینجی جیلد
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ http://kitablar.org/details.php?book_id=680 | پروفسور محمد تقی زهتابی؛ زهره وفایی ، تبریز
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ http://az.wikipedia.org/wiki/M%C9%99h%C9%99mm%C9%99d_Ta%C4%9F%C4%B1_Zehtab%C4%B1
- ↑ (قایناق: علیرضا نوریزادهنین قتلهای زنجیرهای موضوعونداکی یازیلاریندا
- ↑ http://dildash.blogfa.com/cat-2.aspx


text:
کابل گه کیلگن اونلب مدنی فعال لرسیلاولرشفاف بولمسلیگی دن تشویش بیلدیردیلر
بوگون کابلده بیر قطار مدنی تشکیلات لر وکیللری مطبوعات انجمنی یولگه قوییب کیلگوسی سیلاولر شفاف بولیشی نی تهدید قیله یاتگن مساله لردن خواطر بیلدیردیلر.
تورلی ولایت لردن کیلگن اونلب مدنی فعاللر بوجریانده امنیت معما سی، قلابگرلیک، اهالی کوپ سانده اشتراک ایتمسلیگی، وسیلاولر مستقل کمیسیونی مستقل ایمسلیگی اساسی تشویش لری بولگنی نی تیل گه آلگن لر.
مدنی جماعه فعاللری سیلاولر شفاف بولیب اوتیشی اوچون بومعمالرنی حکومت حل ایتیشی نی طلب قیلگن لر.
بو ایکی کونلیک ییغین ده مملکت نینگ جنوبی، شرقی ومرکزی ولایت لریدن 120مدنی فعال اشتراک ایتیب کیلگوسی سیلاولر بولیب اوتیشی اونگیده تورگن مساله لرباره سیده اوز تشویش لرینی اظهار ایتدیلر.
بو فعال لر خوف سیزلیک وضعیتی یخشی لنمسه، شفاف سیلاو بولیب اوتیشی قیین بولیش مساله سی بیلن آگاه لنتیرماقده لر.
پکتیالیک مدنی یاش فعاللردن شکریه محلی حجاب ده، کابل گه کیلگن ،او اوز ولایتیده امنیتی تهدیدلرآلدی آلینمسه، سیلاولرده اهالی اشتراک ایته آلمسلیگی نی ایته دی.
"پکتیا ولایتی ده کته معما، امنیت بولمه گنی دیر، خلق اوز آوازینی تینچ فضاده بیریشی اوچون حکومت تاماندن امنیت تامین له نیشی کیره ک، بو معما حل ایتیلیشی لازم، طالب لر تهدیدلری کوچلی بولگن، خاتین لر بوییلگن برماقی میز طالب لرکورسه قیرقه دی دیب اشتراک ایتمه یدیلر.
اما بو خواطرلربیرامنیت گه چیکلنمه یدی، بلکی باشقه تشویش لرهم بار بوخصوصده مدنی فعاللردن نرگس نهان
"بیری، سیلاولرکمیسیونی مستقل ایمسلیگی، ایکینچی سی خلقنی امنیت یامانلیگی سبب اشتراک ایته آلیشی وایته آلمه سلیگی، اوچینچی سیلاولرده قلابگرلیک لرگه یول قوییش، تورتینچی ایسه خلق نینگ سیلاولرده اشتراک ایتمسلیک لری وبیشینچی هم نامزدلر اوز کمپاین لری اوچون قومی مساله لردن فایده له نیش لری بو ایسه قوم لرنی یقین قیلرلیگی اورنیده، بوله دی" دییدی خانم نرگس نهان
بو ییغین نی یولگه قویگن لر، اشتراک ایتگن لر اوز خواطرلری نی بیلدیریش لری یانیده ییچیم یول تاپیش فکرلرینی هم شریک قیلیش لرینی ایته دیلر.
بوکبی ییغین هرات، مزارشریف ، قندهار ونهایتده کابل یولگه قوییلیب بیلدیریلگن فکرلر تولیق گزارش شکلیده تیارله نیب ،سیلاولر مستقل کمیسیونی وخلق ارا کوزه تووچی لرگه تقدیم ایتیله دی.
حالبوکی رویخطدن چیقریلگن ولایت کینگشی وجمهور رئیس لیککه نامزد قیلگن شخص لر نی حجت لرینی تیکشیریب وتینگلش جریانی دوام ایتماقده، بوشکایت لرتیکشیریلیب نهایتده کیلگوسی 25عقربده نامزد لرنینگ سونگی رویخطی اعلان ایتیلیشی کوتیله دی.


text:
آمریکادا تدی فیشر آدلی مکتبلی ۱ ساعت عرضینده بوتون دونیادا مشهورلاشیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، او، پنتاگونون رهبری جیمس متیسدن اکسکلوزیو مصاحیبه آلماغی باجاریب. مکتبلی بونا «واشینگتن پوست»دا درج اولونموش شکیل سایهسینده نایل اولوب. شکیلده پرزیدنت دونالد ترامپین الینده سندلرله دولو قوولوق اولان جانگودنی تصویر اولونوب. تدی شکلی بیر قدر بؤیوتمکله اورادان مدافعه ناظری و اونون نمرهسینی الده ائده بیلیب:
«بوندان سونرا هر شئی معجزه کیمی باش وئردی. من زنگ ائدرکن هیجانیمی گیزلهده بیلمیردیم. تلفندا اونون سسینی ائشیدنده هله ده منده هر شیین آلیندیغینا اینانمیردیم».
تدی فیشر متیسه یازیلی مساژ گؤندرهرک اوندان مصاحیبه آلماق ایستدیینی بیلدیریب. راضیلیق آلان مکتبلی پنتاگون رهبری ایله ۴۵ دقیقهدن آرتیق صحبت ائدیب. او، ناظره بین الخالق و خاریجی سیاستله باغلی بیر چوخ سواللار عنوانلاییب.
مثلاً، جئیمس متیس تدییه دئییب کی، اگر افغانیستان و سورییاداکی اوشاقلارین تحصیلینی آمریکالیلارا حواله ائتسهلر، اوندا رادیکال ایدئولوگییالارلا مباریزه آپارماق داها راحت اولاجاق.


text:
تورکیه نینگ ایلک جمهور رئیسی مصطفی کمال آتاتورک یاد ایتیلماقده
10 نچی نوامبر 1938 نچی ییل مصطفی کمال آتاترک وفات ایتگن
10 نچی نوامبر 1938 نچی ییل مصطفی کمال آتاترک وفات ایتگن
ترکیه جمهوریتی دولتینی قورگن و ایلک جمهور رئیس بولگن مصطفی کمال آتاتورک نینگ وفاتی مناسبتی بیلن یاد ایتیلماقده. آتاتورک 10 نچی نوامبر 1938 نچی ییل ایرته لب ساعت 09:05 ده 57 یاشده استانبول دولمه باغچه سراییده وفات ایتگن. 1881 نچی ییل سلانیکده دنیاگه کیلگن و مستقل لیک حربی نینگ باشقرووچیسی غازی مصطفی کمال آتاتورک سیاسی و عسکری حیاتی بوییچه تورک اردوسی نینگ بقاسی و مستقل لیگی اوچون کوره شگن دیر. چاناق قلعه حربی جریانیده موفقیت قولگه کیریتگن مصطفی کمال آتاتورک 1 - دنیا حربی نتیجه سیده عثمانلی امپراتورلیگی نینگ مغلوبیت گه اوچره ییشی و اولکه توپراقلری نینگ غلبه قازانگن دولتلر تامانیدن اشغال ایتیلیب باشلنگن لیگی بیلن تورک ملتیگه رهبریت قیلیب، مستقل لیک اوچون کوره شگن. بو کوره ش نتیجه سیده موفقیت قولگه کیریتیلیشی بیلن لوزانده آلیب باریلگن تینچ لیک کیلیشووی نتیجه سیده تورکیه جمهوریتی قوریلدی و مصطفی کمال ایلک جمهور رئیس بولیب تخت گه اولتیردی. بونینگ آرتیدن آتاتورک لقبی بیریلدی. او عملگه آشیرگن انقلاب لر بیلن مودرن بیر جمعیت نینگ یوزه گه چیقیشی اوچون بویوک حصه قوشگن دیر. یینه بیر بار بویوک رهبرنی وفاتی نینگ ییل لیگی مناسبتی بیلن منتدارچیلیک بیلن یاد ایته میز.