text:
»نوروز» عنعنه سینه قیسا بیر باخئیش
»نوروز» عنعنه سینه قیسا بیر باخئیش
پرویز یکانی زارع
»یاز گلدی گولوم گول، گولوشونله گول اویانسیـن
بیر قهقه سال گولشنه قوی بـولبـول اویـانسیـن
اسکی رسمه اساسلاناراق، یئنی ایلین عرفه سینده اورهک دیلهکلریمین آیدینلیق، شنلیک، ساغلاملیق چیچکلری ایله بیر چلنگ هؤروب، »اورین هفته لیگی« نین بوتون حؤرمتلی اوخوجولارینا اتحاف ائدیرهم. یئنی ایلینیز قوتلو و اوغورلو اولسون. سایغیلارلا: پرویز یکانیزارع«
بوتون مراسیملر اوزون زامان اثرینده تؤره نیر و ائن زامانلار اوزه رینده دهییشیلرکن، باشقا فورمالاردا تظاهور ائدیرلر. أن أسکی قایناقلار اساسینجا بو رسم لردن بیری ده »نوروز بایرامی« دیر.
»نوروز« ایلین ایلکین گونو اولارسادا، عصیرلرین أسکی گونودور. نوروز بایرامی ایرانین هر یئرینده اولدوغو کیمی، آذربایجان دیاریندادا چوخ طنطنه لی بیر فورمادا کئچیریلیر.
بیر سئرا یازیچی نظرلرینین عکسینه کی یازیرلار »نوروز بایرامی کیم ایله باغلیلیغی اولوب اولمادیغی معلوم دئییل«، بو بایرامین هانسی اولوسا و هانکی یئره باغلی اولدوغو أن آیدیندیر.
نوروز بایرامی آدینین فارسی اولماسینا باخمایاراق، قدیم آذربایجان دیاریندا و بو یئرلرین أسکی ساکینلری طرفیندن یارانمیش، همده طبیعتین یئنی دن جانلانماسیله علاقه دار یارانان میللی بیر شنلیک بایرامیدیر. بو بایرام زردوشت دینیندن اوّلکی عصرلرده یارانماغا باشلامیشدیر. دئمک بو بایرامین ایلک نوطفه لری میلاددان2500 ـ3000 ایل اول بوگونکو آذربایجان و همدان تورپاقلاریندا یاشاییب، مدنیت قورموش قوتتی ـ لوللوبی خلقلر و باشقا اورتا آسیادان گلن ائللر و کوتله لر واسیطه سیله یارانمیشدیر. بو میللت لرین اؤزلریله گتیردیکلری ابتدائی »شامانیستی« دینی تصورلر یئرلی شراییطله زامان سوره سینده أل ـ أله وئرهرک زردوشت دینی نین ایلک نوطفه و روشئیملرینی یاراتدیقلاری کیمی، گؤزه ل میللی بایراملارین دا ایلک نوطفه لرینی یاراتمیشلار.
باکی شههه رینین یاخینلیغیندا، خزر ده نیز کناریندا، الچاق تپه لرله اؤرتولموش و سال قایالارلا بزه نمیش بؤیوک بیر ساحه ده کشف ائدیلمیش مشهور » قوبوستان« آدلی داش قازما ناخئشلاری، اونلارجا حئیوان شکلی، گونش، رقص و ساییر شکیللردن عبارت بیر زنگین مجموعه دیر، شوبهه سیز بو کیمی آبیده لردن همدان و گونئی آذربایجانین مختلیف داغلاری و بؤلوک لرینده چوخدور و اونلاردان بیری ده همدان یاخین لیغیندا کشف اولموشدور. ایلک اینسانلاردان قالان بو آبیده لرین چوخو، شوبهه سیز » قوبوستان« دا اولانلار و یا اونلارا اوخشار اثرلر اولموشدور کی آذربایجان و همدان اراضی سینده یاشامیش ایلک اینسانلارین أگلنمه سی، چالیب اویناماسی، شنلیکلری و خوش آنلارینی گوستریرکی او زامان آذربایجان و همدانین چئشیدلی ماحاللاریندا یاشایان ائللرین توی، شنلیک و بایرام عنعنه لرینین تدریجله یارانماسیندا بؤیوک رول اوینامیشدیر.
نوروز بایرامیندان قاباق و سونراکی بعضی گونلرده نوروز لا ایلگیلی بیر سئرا عنعنه لر واردیر: [ » تکه رسمی«، »سایاچی رسمی«، »کوسا ـ کوسا«، »حئیفانا«، »خیدیرنبی رسمی«، » عرفه رسمی«، » سمنی بیشیرمه«، »گؤی گؤیرتمه«، » پای گؤنده رمه «، » یاسدان چیخارتما«، »چرشنبه گونو«، »اودیاندیرما«، »شال و بره ک ساللاما«، »سو باشینا یا گؤزه یه یا ناو اوستونه گئتمک«، »یاریش لار«، »قولاق آسما یا آچارسالما« و...] بایرامدان قاباق رسم لردن ساییلابیلر، و[»تحویل سوفرهسی آچماق«، »قورآن و دوعا اوخوماق«، »بایراملیق وئرمک«، »گؤروش ائتمک«، »بایرام بهیی تیکمک«، »سیزده ک« و بو کیمی سایره رسملر] بایرام و بایرامدان سونراکی عنعنه لردن ساییلا بیلر. بو عنعنه لر هلهده آذربایجان کند و شهرلرینده داوام سورهن رسملردن دیرلر و بونلارین هامیسی ابتدائی اینسانلارین ساده و ایلکین دوشونجه لری ایله سیخ باغلی اولموشدور. ائله بونا گؤره ده نوروز بایرامی زردوشت دینی ایله باغلی اولموش و بو باغلی لیق »آوئستا« کیتابیندا دا عکس اولموشدور.
تاریخی قایناقلار اساسیندا دا »نوروز بایرامی« نین مذهب و اساطیرده ده کؤکه مالیک اولماسی، اونو مقدس و ایلاهی بیر هالهده غرق ائدهرک، قدرتلی و سوره کلی لیگینه آرتیرمیشدی.نوروز گونونون هیجری تاریخینین عکسینه، ده ییشمه مه سی سببی، بو بایرامین فصیللر و طبیعتین ده ییشمه سیله علاقه دار یارانماقدان باشقا، علمی جهتی ده اشاغیدا قئید ائتدیکلریمیزن عبارتدیر.
بیلدیگیمیز اساسدا، قوتتی ـ لوللوبی و ماننالار چاغداش آذربایجان اولوسونون اولو بابالاری اولموشلار. اونلار، سومئر و ایلام آخنینلاریندان قالان و تاریخ بویو اونلارلا ایلگی قورموشلار. حتتا قوتتی لر91 ایل بابیله حؤکومت ائتمیشلر (م.ق2200 ـ2109)، بابیل ایسه سومئر ـ الکدین مدنیّت مرکزی اولموشدور.
تاریخ بیلیمی قطعی اولاراق ثبوت ائتمیشدیرکی: ساعاتین60 دقیقه، دقیقه60 ثانیه یه بؤلونمه سی و اولسون کی هفته ـ آی ـ ایل سومترلرین کشفی و یادیگاریدیر. شوبهه سیز، سومئرلر و اونلارلا عینی مدنی کؤکه، ائتنیک خصوصیتلره و تقریبن واحید موحیط و شرایطه مالیک اولموش، نوروز بایرامینی یارادان قوتتی لوللوبی و ماننالار نوروز بایرامی نین گونونو، سومئرلرین علم و کشفیاتیندان و او میللتین آراسیندا اینکیشاف تاپمیش نوجوم بیلگی سیندن فایدالاناراق، تقریبن ثابیت، مشخص و معلوم ائتمیشلر. بو احتمال اولورسادا، یقین کی گوجلو احتمال دیر. »منوچهر تسلیمی« جنابلاری اؤز آراشدیرمالاریندا بو احتمالین یقین اولماسینا تصدیق دامغاسی وورور.
ماننا ـ ماد خلقلری، اینکارسیز، هله قوتتی ـ لوللوبی دؤوروندن م.ق2 ـ3 مین ایللیکلردن سومئر و ایلاملارین علمی نائیلیتلریندن خبردار اولاراق، چئشیدلی ساحه لرده اونلاردان فایدالانمیشدیرلار. بو فایدالانمالی ساحه لردن بیری ده نوروز بایرامی گونونو مشخص و معین لشدیرمه اولموشدور. ها بئله جرأتله دئیه بیلریک کی قوتتی لر91 ایل بابیلده حاکیمیتی اله آلیب، ساخلادیقلاری زامان، بابیللی لرین نوجوم ساحه سینده ألده ائتدیکلری نائیلتیلرله تانیش اولموشلار و اونو اؤز وطنلرینه یعنی قوتتی ـ لوللوبی لر اؤلکه سینه، سونراکی ماننا ـ مادلارین دیارینا گتیرهرک نوروز بایرامی نین ایل سوره سینده معین و مشخص گونونو، قوچ (حمل) آیی نین اوّلینی، بیر ایکی گون فرقلی اولموش سادا دقیق لشدیرمیشلر.
قایناقلاردان کئچرهک، آذربایجان خلق ایچره راییح اولموش »حئیفانا« (حئییف اونا)، »کوسا ـ کوسا«، »سایاچی و تکه«، »نادارا«، »آتیل ـ باتیل چرشنبه« و بو کیمی رسم لر و عنعنه لر و ماهنیلاردا عونوان ائدیلمیش حقیقتی ثوبوت ائدیر.
بئله لیکله بیر پارا نظرلرین عکسینه، ایل بایرامی (نوروز بایرامی) نین تاپیلما یئری »ری« یا »بلخ« یاخود ساییره یئرلر یوخ، بلکه قدیم آذربایجانلی لار و مرکزی مادا هالیسی طرفیندن یارانمیش و سونرا ایرانین باشقا یئرلرینه یاییلمیشدیر.
حقیقتده »نوروز« سؤزو، »یئنی گون« سؤزونون چئویرمه سیدیر بو بایرام تورک خالقلار آرا چئشیدلی آدلارلا: (یئنگی گینز ـ یئنی گون ـ یئنی ایل ـ اولوسون اولوگونو ـ بابامارتا ـ چاغان ـ بوزقورد ـ ارگنه گون ـ شؤلن بایرامی ـ ایل بایرامی ـ ائل بایرامی ـ ناوریز ـ سولطان نوروز و...) ایگیرمی بئش آدا یاخین سؤزلرله آدلانمیشدی و هامیلیقجا بو بایرامی بیرلیک، قارداشلیق و حیاتین یئنی لشمه سی بیلدیرمیشلر دوغمایوردوم یکانات ماحالیندا دا نوروز بایرامینا »امیر بایرامی« دا دئیه رلر، چون بئله ایناملی دیرلار کی علی(ع) نوروز بایرامیندا خیلافته چاتمیشدیر. اولسون کی بو بایراما مذهب بویاسی وورماقلا، نوروز عنعنه لرین تعصب لی آدملارین اعتراضیندان قوروش اولوبلار. شاعیرده بئله سؤیله ییب:
نوروز رسید لاله جامی در کف
از بهر نثار می قدم شـاه نجـف
امروز علی نشسته بر جای نبی
نوروز از ان یافته بر عید شـرف
بونا گؤره کی نوروز گونو هر دؤرد ایلده بیر گون و هر128 ایلده31 گون قاباغا گلیردی و بو ایش حؤکومت لرین وئرگی ییغمالاریندا ائتگی بوراخیردی، نتیجه ده نوروز گونونو ثابیت لشدیرمک لازیم گؤرونوردو بو سببه بؤیوک شاهلار بو باره ده بیر پاراتشببوسلارا أل آلتمیشلار، رصدخانالار تیکیب مونجّیم لری رصد ائتمه یه و زیج (بؤلمه جه = جدول) یازماغا چاغیرمیشلار. بو زیج لر هانسی شاهین دؤورونده تنظیم اولسایدی، او شاهین آدینا آدلاناردی، ائله بوناگوره تاریخده (شهریار زیجی ـ یزدگرد زیجی ـ جلالی زیجی ـ ایلخان زیجی ـ اولوغ بیک زیجی ـ خان یا غازان زیجی و...) زیج لرین آدی ثبت اولونوبدور.
رشیدالدین فضل ا... کی تورک مدنیت تاریخینین گؤرکملی بیلگینلریندن ساییلیر، تاریخ و ایل سایاری (تقویمی) ضبط ائتمه ده چوخلو ایستک گؤستریردی، ایسلام تاریخینین کبیسه لرینی عباسیلر خیلافتیندن اؤز دؤورونه قده رکی420 ایلدن عبارت ایدی حئساب لامیشدیر و دوققوز ایله چاتدیرمیشدیر؛ نتیجه ده692 ایل701 ایلینه ده ییشیلدی و بو تئرمین (اصطلاح) تورکجه »قازان تاریخی« و فارسجا »تاریخ غازانی« دئییلر. آنجاق سونرالار تورک شاهی سلجوقی ملیکشاه تازا جلالی ایل سایارین هیجرتین467 نجی ایلینده تنظیم ائتدیره رک، یعنی هر دؤرد ایلدن بیر ایلی366 گون حساب ائتمکله، نوروز بایرامینی ثانیت گونده، قوچ (فروردین) آیی نین اولینده اولماسینی علمی، قانونی و دهییشمز شکله سالمیشدیر. بو ایل سایار (تقویم) تکجه ایراندا یوخ بلکه ده دونیانین أن دیقّت لی ایل سایارلاریندان ساییلیر و بو ایل سایارین باشلانغیجی هیجرتین471 دن قویولموشدور.
البت کی بو نوع فرق لنمه لر میلادی ایل سایاریندا دا اورز وئره ردی. ائله بو جهته1582 نجی ایلده پای»13 نجی گریگوری« نین دستوری ایله ایلین ثابیت قالماسی اوچون کبیسه ایللری نظره آلیندی. ائله کی هر دؤرد ایلدن بیر فئورال آیی29 گون یئرینه30 گون حئساب اولونار. بونا گؤره اوزامانین تاریخسل اولایلاری ایکی علامت ایله گوستریلیر: (»O.S« قدیم استیل »N.S« یئنی استیل). اینکارسیز جلالی ایل سایاری گریگوری ایل سایاریندان دقیق دیر.
نوروز عنعنه سینه دایر اینام و اؤزه ل لیکلر آشاغیدا قئید اولونموشلاردان عبارتدیر: ثعالبی یازمیشدیرکی: »زردوشت دئمیشدیرکی فروردگان (فروردین) گونلرینده اؤلولرین روحلاری ائولرینه قاییدار، بونا گؤرهده امر ائتدی کی، اوگون ائولری تمیزله سینلر، فرشلر سالینلار، ائوه مزه لی و اشتها آرتیران یئمکلر قویسونلار و یئسینلر، تا اؤلولرین روحلاری اونون قوخوسو و گوجوندن قوّتلنسین«.
تورک خالقلاری نین دوشونجه سیله اود پاک لیق و اود یاندیرما شنلیک نیشانه سیدیر. آوئستادا بایرام بوللوق و خالیق قود سیّیاتا سیتاپیش ائتمک گونو، بوللوق، ساغلام لیق و تاخیل چوخلوغونون باشلانیشی دیر.
نوروز بوتونلوکجه روحون یوکسک لیگی، جوشغون چالیشما، توپراغا و اینسانا سئوگی گونو و بایرامیدیر. ائله بو محبتله باغلی تؤره نمیش نوروزا دایر آلقیشلاردا، تاپماجالاردا، ماهنیلاردا، آتالار سؤزونده و... اولو بابالاریمیزین مودریک دونیا گؤروشلری، هومانیست باخیشلاری، قایغی کشی طینت لری گؤزه چارپیر و یاخشی لیقلار، خئیرخواهلیقلار، وطن عشقی و بو کیمی یوکسک معنوی ـ اخلاقی باخیشلاری اؤزونده عکس ائدیر.
بیر پارا بئله اینانجیل دیر کی، گوناهلاردان سیلکینمک اوچون نوروز بایرامی یا چرشنبه گونو چایدا چیمّک اییی دیر.
قایناقلارین وئردییی معلوماتا گؤره، آدم جنابلارین یئره قونماسی و علی جنابلارین خیلافته باشلادیغی گون، نوروز گونو اولموشدور. بوگون خلقتین تؤره نمک و شادلیق گونودور.
نوروز ماهنیلاریندا آنیمیسیت باخیشلار کی، طبیعت وارلیقلارین اینسان قالیبینده فیکیرلشیر و آنتروپوفورمیک گوروشلری عکس اولونوب. نئجه کی »دومان، قاچ، قاچ« ماهنی سیندا، اینسانلار بو مکالمه لرله طبیعت قووّه سینی اؤزونه تابع ائتمک ایسته ییر و گؤرونورکی اینسان دومانی قورخوردورکی، کنار اولوب گئتمه سه اونو جزالاندیراجاق.
بوچاغیریش و مکالمه سیستمی، گونشی اؤزجیلدینده تصور ائدن و اونو چاغیران اینسان، »گون، چیخ. گون، چیخ« ماهنیسی نین مضمونو ایله آنالوژی اویغونلوق دوغورور.
خالق بئله ایناملی دیرکی، هر هانسی دهن (توخوم) یاخشی بوی آتسا، یئنی ایل گره ک او ده ن أکیلسین و یقین کی چوخلو تاخیل وئرمه لیدیر (گؤی گؤیرتمه رسمینه دایردیر).
گؤیرتی و بیتگی لرین گؤیرمه سی، طبیعت و اینسانین دؤوریلیک یئنی لشمه سینین سیموولیک جنبه سی اولموش، اینسانلارین اینامینی یارادیلیش و دیرچلیشه ایضاحلانیر. بئله لیلکه نوروز بایرامی اولوتانرییا خاص اؤلونموش بیر جشن اولدوغوندا، دونیانین و خالقین تؤره نیش گونوده ساییلابیلر.
نوروز بایرامیندا بیر چوخ یئرلرده روحلاردان (فرورلردن) قارشی لانماق اوچون، ائوین دامینا جوره به جوره یئمک لر قویارلار. شال و بره ک ساللاما، قاشیق چالما عنعنه لری بیر اوخشاتمادیر بو گویدن یئره قونموش قوناقلاری کی آج و سوسوز یئمک دالیسینجادیرلار، آلقیشلاماق اوچون و گره ک فیدیه وئرمک. قاشیق، مئتال قاب، یئمک نیشانه سیدیر. بو سببه کی ملک لر و روحلارگؤرونمز و تانینماز موجودلاردیر، اونلارین اوخشاتماسی دا گیزلی و تانینماز اولمالیدیر، ائله بونا گؤره قاشیق چالما رسمینده اوغلانلار باشلارینا چادیرا سالمالی و قیزلار اوزلرینی اؤرتمه لیدیرلر. ها بئله بره ک سالما رسمینده شال سالان اؤزونو گوسترمه مه لیدیر. بو فیدیه و یئمکلر روحلاری (فره ورلری) سئویندیریب، فیدیه وئره نلره بخته ور لیک و فرج عنایت ائده رلر. موشگول آچان آجیلین ده فلسفه سی ائله بوراداندیر. بیر پارا یئرلرده بایرام گونلرینده نذیر آشی بیشیره رلر. ایناملارا گؤره بو آش فرشته لر و مقدس اؤلولرین دیر و جو آش اونلاری شادلاندیریب، اینسانلارا ساغلاملیق و بخته ور لیک گتیره ر، خسته لره شفا باغیشلار، چونکو اونو مایاسی کوتله آرزوسو ایله (چؤمچه قاشیق رسمی ایله) ییغیلار.
ابوریحان بیرونونون »آثار الباقیه« آدلی اثرینده یازدیغینا گؤره تحویل سوفره سی یئددی جوره گؤیدن عبارت ایمیش و بونا گؤره آچیلارمیش کی، فرشته لر و عائله نین مقدس و آدلی ـ سانلی کؤچموشلری گؤیدن یئره قونوب، قوناقلاشیب، او عائله یه باش ووروب، اونلارین ائو ـ ائشیکلرین ـ دینچی لیک لرین ـ آلیش وئریشلرین اییی گؤرمکله سئوینیب، تانریدان او عائله یه آیدینلیق، اوغورلوق و ساغلیم لیق ایسته سینلر.
لاکین ایندی لر تحویل سوفره سینه باشقا شئیلر دوزه رلر و او شئیلره آیید ایناملار بئله دیر:
ـ گوزگو، صافلیق و صدیق لیک و ریاسیزلیق نیشانه سیدیر.
ـ قورآن، اولوتانرینین امرینده اولماق و اونون خئیر ـ برکت لریندن فایدالانماق معناسیندا دیر.
ـ گول، یعنی یئنی باهار، گول ایله سئویلیر و ایسته نیلیر.
ـ سیرکه، یاشاییش مایاسی ساییلیر.
ـ ساریمساق، فایدالی بیر بیتگی و درماندیر، خسته لیک اولورسا شفا وئره سیدیر.
ـ اییده، اینسانی اوزون مدت توخ ساخلایان بیر یئمک دیر و موقاویم لیک نیشانه سیدیر.
ـ بالیق، سویون جانلی نعمتی کیمی، دهنیزلرین، چایلارین لازیم لیگینی، خئیرینی یادا سالماق نیشانه سیدیر.
ـ تازا گئییم، تمیز لیک، شادلیق، اوره ک آچیقلیق علامتی دیر.
ـ بایراملیق، ایستک و صمیمی لیک نشانه سیدیر.
ـ آلما و سوماق، تانری نعمت لرینین بوللوق علامتی دیر.
ـ گؤی، تانرینین رحمتینی نسبت یئر کوره سینه و یئر اوزونده یاشایانلارا گوستریر و ایلین یاشیل لیغینی بیلدیریر و یئر نعمت لرین ایسته مک نیشانه سیدیر.
ـ سیکّه و آلتون، وار ـ دئولت و روزی ایسته مک علامتی دیر.
ـ سمنی، جنّت یئمکلریندن ساییلان دیر و...
نوروز عنعنه لرینین بوللوغونو ایسته سه و بو ایستکده مصّراولار، او نعمته تئز چاتاجاق. بو مراسیمین باشقا جهتی یوخسوللارا، أل ـ آیاقسیزلارا، تاخیلینی چکیرتگه و ورانلارا، مایاسینی باتیرانلارا، تارلاسی و سوروسو قضا و قده ره دوچار اولانلارا یاردئمچیلیق ائتمک و ایسته مکدیر. نئجه کی سایاچی »سایا رسمینده« قویونسوز ائولره قویون دیله ییر.
چرشنبه آخشامی و بایرام آخشامی اودون اوستوندن آتیلاندا چئشیدلی سؤزلر و دئییم لر دئییلیب و جوربه جور ماهنیلار اوخونار. بورادا نومونه اولاراق بیرینه ایشاره ائدیره م:
قیزیل اودوم گوموش خاچ
بختیمیـن دوگـونـون آچ
هر ایل سنی یاندیـراق
دؤرد، دوره نه ییغیلاق
ده نـه ـ ده نـه آتیـلاق
قند، شکـره قـاتیـلاق
گله جک شیرین اولسـون
قره گـونلـر قـورتـولسـون
قیرمیزی لیغین بیزیم کی
ساریلیـق سنیـن اولسـون
قاتاق سس سسه دئیه ک
آتیـل مـاتیـل چـرشنبـه
آینــا تکیــن منیـــم ده
بختیـم آچیـل چـرشنبـه
دورد باجی بیـر قـارداش
بیز بیریک هامی یولداش
بیــزده دوگــونلـری آچ
قایغی لاری گؤتـور قـاچ
چه چه ووروب سسله نک
آتیـل بـاتیـل چـرشنبـه
آینــا تکیــن منیــم ده
بختیم آچیـل چـرشنبـه
گلر نـوروز بایرامـی
آچیلار گوللر هامی
ساخلا گیلن آنامی
آنامـی هم آتـامـی
چه پیک توتوب سسله نک
آتیـل بـاتیـل چـرشنبــه
آینــا تکیـــن منیـــم ده
بختیــم آچیـل چـرشنبـه
نوروز کیمی بیرگونده دوعا گره کدیر. ائله او دوعا کی زردوشت اوچ مین ایل بوندان اوّل ائتمیشدی:
»پیس اؤزول لوک گره ک محو اولسون
یاخشی سجیّه اوغورلو اولسون
یالان اوغور سوز اولسون
دوزلوک اونا اوغور قازانسین
خرداد مرداد هر ایکیسی اوستون گلسین
آجلیغا و سوسوز لوغا
نیّتی پیش شئیتان ضعیف لنسین
قاچماغا اوز قویسون«
نوروز بایرامی بوتون ایران میللت لرینه قوتلو و موبارک اولسون ـ بایرامینیز سونسوز گؤزللیک لرله دولو اولسون.
قایناق:
1ـ آذربایجان شیفاهی ائل ادبیاتینا بیر باخیش، پرویز یکانی زارع،1374.
2ـ نوروزنامه، پرویز یکانی زارع،1379.


c: text/html

text:
مؤحتشم یوز ایل
مؤحتشم یوز ایل (آنادؤلو تورکجه سی. Muhteşem Yüzyıl) تیمس پروداکشنز (Tims Productions) طرفیندن دوزَلیب ایستار تی وی (Star TV) ده یاییلانان تورکیه یاپیمی تاریخ-قورغو تلویزیون سریالی دیر. تئلئه سریال ، عثمانلی ایمپراتورلوغو خاقانی قانونی سولطان سولئیمانین و نیکاحلی آروادی خوررَم سولطانین یاشاییشی، خوررَم سولطانین و اوشاقلاری اۆچون گیریشدیگی تاخت موجادیله سی و سارای حیاتی اۆچون تصورلنمیشدیر. سئناریستی مئرال اوکای، سریالین بیر قورغو اولدوغونو و بو نَدَنله دوغرولاری یانسیتماق مجبور اولمادیغینی آچیقلامیشدیر.
2011 ژانویه سی نین 5جی گونونده باشلایان دیزی نین بیرینجی سئزون سون بؤلومو 22 ژوئن 2011 اودگؤنو (چرشمبه) یاییلمیش، 4 ژانویه 2012یه دک شو تی وی (Show TV) ده اکرانا گلمیشدیر. 4 ژانویه 2012 ده ایستار تی وی یه آپاریلان سریال 6 ژوئن 2012ده ایکینجی سئزون فینالینی دوزلتمیشدیر. سریالین اۆچونجو سئزونو دا 12 سپتامبر 2012ده باشلامیش و 19 ژوئن 2013 ده اۆچونجو سئزونون سون بؤلومو دوزلمیشدیر.
سریالین 18 سپتامبر 2013ده سون سئزونو باشلامیش، و "سون دَم، سون سئزون" شوعاری ایله تانینمیشدیر. سریال 11 ژوئن 2014 ده 139 بؤلومو ایله سونا چاتمیشدیر.
دوزلتمه سی[دَییشدیر]
کارگردانلیغینی تایلان قارداشلارین ائتدیگی، حاضیرلادیغینی تیمور ساوجی نین اوستلندیگی سریالین سناریوسو 10 آوریل 2012ده کی اؤلومونه دک مئرال اوکای سونراسیندا ییلماز شاهین یازمیشدیر. سریال 3 میلیون 500 مین تورک لیراسی بودجه سی ایله تورکیه تلویزیون تاریخی نین ان باهالی پروژه سی دیر.
بیرینجی یایماق تاریخیندن قاباقکی 5 آیلیق مۆدت ایچَریسینده باشلایان چالیشمالاری اۆچون 2.100 مترمربع مساحت بیر پلاتو قورولموش، 30 کیشیلیک بیر هئیکل یونان و رسسام قروپو بورادا تیکینتیلرین بیرَبیر کوپیلارینی دوزَلتمیشلر. آیریجا تاریخ اوزمانلاریدنیز اَسَمنلی و گونخان بؤرَکچی ایله یازار لطیفه تکین سناریونون ایشلدن گئییملرین و اشیالارین تاریخی دوغرویا اویغون اولماسی هدفی ایله موشاویره ائتمیشدیر.
سریالین باشیندان بری خوررم سولطان کاراکتری نی جانلاندیران مریم اوزَرلی نین توکنمیشلیک سندرومو یاشاییب داها سونرادان دا حامیله قالیب سریالدان آیریلماسیندان سونرا خوررم سولطان کاراکترین وحیده پرچین جانلاندیرمیشدیر.
موضوع[دَییشدیر]
سریالین موضوعو قانونی سولطان سولئیمان و عثمانلی ایمپراتورلوغو تاریخینه دامغا ووران خوررم سولطان اطرافیندا دولانیر. سریال، شهزاده اولان سولئیمانین آتاسی، یاووز سولطان سلیمین اؤلومو سونرا تاختا گئچمه سی و بو چاغلاردا سارای حَرَمینه جاریه (صیغه) اولاراق گتیریلن خوررم سولطان ایله بیربیرلرینه عاشیق اولمالاری ایله باشلاییر. خوررم سولطانین اینتیقام اۆچون باشلادیغی ایقتیدار اویونونا ، والیده سولطان، پاقارلی ایبراهیم پاشا و شهزاده موصطافا نین آناسی ماهیدئوران سولطان ان بؤیوک مانع اولور. حیکایه نین چوخو، عئشقی ایله دؤولتی آراسیندا قالان قانونی سولطان سولئیمان و اوغوللاری اۆچون ایقتیدار ساواشینا گیرن خوررم سولطان ایتفاقلاری دیر.
کاراکترلر[دَییشدیر]
مؤحتشم یوز ایلین یئنی سئریسی: کؤسَم[دَییشدیر]
مؤحتشم یوز ایل سریالین سون بؤلومونده بیلیندیگی کیمی ، 2015جی ایلده سریالین یئنی سئریسی کؤسَم باشلیغی ایله باشلاناجاق ایدی و بئله ده اولدو. مؤحتشم یوز ایل: کؤسَم سریالی نین یاییلماغی 2015 نووامبری نین 12سیندن ایستار تی وی ده باشلاندی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Turkish scriptwriter, actress Meral Okay passes away". Zaman. 2012-04-09. Archived from the original on 2012-04-15. Retrieved 2012-04-15.
{{cite news}}: Unknown parameter
|deadurl=ignored (
|url-status=suggested) (help)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۲۹ اوْکتوبر
۲۹ اوکتوبر:
۱۸۶۳ — آنری دونان قیزیل صلیبی تشکیلاتینین اساسینی قویدو.
۱۹۲۲ — ایتالیا شاهی ۳-جو ویکتور امانوئل بنیتو موسولینینی حوکومت باشچیسی تعیین ائتدی.
۱۹۲۳ — تورکیه جومهوریتی اعلان ائدیلدی و موصطفی کمال آتاتورک اونون ایلک رئیسجومهورو سئچیلدی.
۱۹۲۹ — نیویورک بورس بازارینین سینماسی ایله آمریکادا ایقتیصادی بوحران باشلادی.
۱۹۵۵ — سواستوپولدا شوروی "نوووروسسیسک" لینکورونون باتماسی نتیجهسینده ۶۰۴ نفر هلاک اولدو.
۱۹۵۶ — سوئز بوحرانی زامانی ایسرائیل اوردوسو میصر سرحدینی کئچهرک سینا یاریماداسینی ایشغال ائتدی.
۱۹۹۳ — زنگیلان رایونو ائرمنیستان جومهوریتی طرفیندن ایشغال ائدیلدی.
۱۹۹۸ — آذربایجان، قزاقیستان، تورکیه، اؤزبکیستان و گورجوستان رئیسجومهورلاری باکی-تیفلیس-جیهان اساس نفت خطی حاقیندا آنکارا بیاننامهسینی ایمضالادیلار.


text:
اریس سالونیک فوتبال کولوبو
اریس سالونیک فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Aris Thessaloniki F.C.) بیر فوتبال کولوبودور. Super League دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۲۲٬۸۰۰ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
owner2016وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Aris Thessaloniki F.C.»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اریس سالونیک فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آذربایجان، ۳۰ ارمنی عسگرین جسدینی ارمنیستانا تحویل وئردی
لاچین و سوقووشانین گوئنیینده فضولی ایستیقامتینده آختاریشلار آپاریلدی
آذربایجانین داغلیق قاراباغدا اؤلن۳۰ ارمنی عسگرین جسدینی ارمنیستانا تحویل وئردیگی بیلدیریلدی.
اسپوتنیکین خبرینه گؤره، ۲۳ ژانویهده لاچین و سوقووشانین گوئنیینده فضولی ایستیقامتینده آختاریشلار آپاریلدی. آذربایجان طرفی ۳۰ عسگرین داها جسدینی تحویل وئردی. جسدلر تانینماز حالدا، کیملیک تعیینی اوچون عدلی طب معاینهسینه قرار وئریلدی.
ارمنی طرفینین معلوماتینا گؤره، ۱۳ نوامبردان بری آپاریلان آختاریشلاردا ۱۲۸۱ جسد تاپیلدی.
گئچهن چرشنبه گونو ارمنیستان باشباخان یاردیمچیسی تیگران آوینیان مجلسدهکی چیخیشیندا ۳۴۳۹ جسدین ساواش میدانیندان چیخاریلدیغینی اعلان ائتدی. ارتهسی گون ارمنیستان ساغلیق باخانی آناهیت آوانسیان سون معلوماتلارا گؤره اؤلنلرین ساییسینین ۳۴۵۰ اولدوغونو بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
فرانسانین تهران ائلچیسی باخانلیغا چاغریلدی
نیکلا رش، فرانسا خاریجی ایشلر باخانی کاترین کولونانین آچیقلامالارینا گؤره ایران خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی
پکاکا عضوو ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"شهیدلریمیز اوچون، میللتیمیز اوچون، بو عزیز وطن اوچون یورولمادان موباریزهیه داوام"
القریشی اؤلدورولدو
"ابو الحسن الهاشمی القریشینین اکتبر آیینین اورتالاریندا اؤلومو، داعشه بیر باشقا ضربه ووردو"


text:
تورکیهده کورونا ایله باغلی سون دوروم - ۲۹ ژانویه ۲۰۲۱
ساغالان ۸ مین ۹۳ نفرله ایندییه قدر ایکی میلیون ۳۴۸ مین ۵۰۹ نفر معالیجه ائدیلدی
تورکیهنین کوروناویروس ایله مباریزهسینده سون ۲۴ ساعاتدا ۱۳۱ وطنداش حیاتینی ایتیردی.
بئلهلیکله ویروسدان حیاتینی ایتیرنلرین توپلام ساییسی ۲۵ مین ۷۳۶ نفره چاتدی.
اؤلکهده ۱۷۵ مین ۹۴ نفر تستدن گئچیریلدی. اونلاردان ۶ مین ۹۱۲ نفرین تستی مثبت چیخدی، خستهلیک علامتلری گؤرولن ۶۶۴ نفر معالیجه آلتینا آلیندی.
ساغالان ۸ مین ۹۳ نفرله ایندییه قدر ایکی میلیون ۳۴۸ مین ۵۰۹ نفر معالیجه ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغان تورکیه ایش وئرن سندیکالاری کنفدراسیونونون ایجلاسیندا چیخیش ائدیب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان پایتاخت آنکارادا تورکیه ایش وئرن سندیکالاری کنفدراسیونونون (TİSK) ایجلاسیندا چیخیش ائدیب.
پ.کا.کا-نین سیغیناجاق یئرلری و تعلیم دوشرگهسی محو ائدیلیب
تونجلی شهرینده پ.کا.کا-نین سیغیناجاق یئرلری و تعلیم دوشرگهسی محو ائدیلیبç
چاووش اوغلو:"یونانیستان ترک-سلاح ائدیلمیش آدالارین ایستاتوسونو پوزماغا سون قویمالیدیر"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو رومینیانین خاریجی ایشلر ناظیری بوگدان اورسکو ایله ناظیرلیکدهکی گؤروشوندن سونرا پایتاخت آنکارادا تشکیل ائدیلن بیرگه مطبوعات کنفرانسیندا چیخیش ائدیب.


text:
گونئی آذربایجان تورک ملتینه ضد اولان پارازیتلر دئییرلر: اؤلوم شبحی آذربایجانین باشی¬اوستونده حرکتده¬دیر، هر طرفده گزیر.
دئدیکلری بو شبح اورموگؤلوندن قالخیر. اورموگؤلو، چوخ دوزلو بیر گؤل¬دور. و چون بوگؤله آخان سولارین قارشیسینی کسیبلر. گؤل سوسویوبدور. گؤل یانقی¬دیر. گؤل سوسودوقجا، یانقیلاشدیقجا آه چکیر. هر آهیندان بیر فیرتینا قالخیر! بو فیرتینالار گؤلون دوزلارینی گؤیه سوووُرور. زَهَرلی-دوزلو فیرتینالار، اؤز قانادیندا اؤلوم شبحی داشیـیـیر. گؤل سوسودوقجا، یانقیلاشدیقجا بو اؤلوم شبحی¬نین قارالتیسی آذربایجان اوزه¬رینده داها بؤیویور. اؤلوم شبحی بؤیودوکجه، آذربایجاندا بوتون جانلیلاری یعنی انسانلاری، قوشلاری، بیتکیلری، حیوانلاری، بؤجوکلری شدّت¬له اؤلوم تهلوکه¬سییله هده¬له¬ییر!
دوغرودور!
اورموگؤلو سوسودوقجا، یانقیلاشدیقجا؛ اؤلومه دوغرو گئده¬جک! اورموگؤلو اؤلدوکجه، آذربایجان دا اؤله-جک!
ایندی آذربایجانین جانی اورموگؤلونون جانینا، اورموگؤلونون جانی ایسه آذربایجانین جانینا باغلی¬دیر. بیری اؤلسه، او بیریسی ده اؤله¬جک!
آذربایجانا و تورک ملتینه ضد اولان پارازیتلر دئییرلر: اورمو گؤلو اؤلوبدور!
آنجاق من اینانمیرام! چون هله آذربایجان دیری¬دیر! و اگر آذربایجان دیری¬دیر؛ یعنی آذربایجانین وطن سئوه¬ر ملتچیلری ؛ یعنی آذربایجانیمیزین کئشیکچیسی اولان آذربایجان ملّی حرکتی ده دیری¬دیر!
گونئی آذربایجان ملی حرکتی، اؤز ملتینه گووه¬نه¬رک قادر دیر هم اورموگؤلونو احیا ائدیب، قورویوب، یاشاتسین! هم ده اورموگؤلونون قوُروماسینا باعث اولانلاری، قدرت¬له افشا ائدیب، اؤز یئرلرینده اوتورماغا مجبور ائتسین!
هر زامان، آذربایجان ملی حرکتی علیهینه اولان امنیتی باسقیلار دایاندیریلسا، بو حرکت قادر دیر گونئی آذربایجانین ماوی اورگی¬نین یاشام چیرپینتی¬سینی، نورمال بیر دوُروما گتیریب چیخارسین! سویونون حجمینی آرتیرسین و بوتون بؤلگه¬نی زَهَرلنمه¬دن قورتارسین!
سیزجه اورموگؤلونو نئجه قورتارماق اولار؟ بعضیلری دئییرلر:
1-اقتدار و اوروموگؤلونون قوروماسینا لاقئید اولان فارس شووینیزمی آذربایجان تورک ملتی¬نین منطقلی ایسته¬ک و مطالبه¬لرینه تمکین ائدیب، سدلرین قاپاغینی آچیب، کفایت قدر اورموگؤلونون سو پایینی تأمین ائتسین! بو هامینین خئیرینه¬دیر!
2- اگر اقتدار و فارس شووینیزمی تمکین ائتمه¬سه، کی، بوراجان اعتناسیزلیق ائدیبدیر؛ گونئی آذربایجان ملتی و ملی حرکتی مختلف یوللارلا شووینیزمی تمکینه گتیره بیلر. مثلا:
-¬بیلگینلر بیلیم¬سل و علمی باخیمدان اورموگؤلونون نییه قوُروماسی¬نین و نئجه احیا اولماسی¬نین مختلف یؤنلرینی آراشدیریب، بللی ائتسینلر.
-صنعتچیلریمیز شعر، ادبی قطعه و حکایه یازماقلا، موسیقی بسته¬له¬مک¬له، عکس، نقاشلیق و فیلم چکمه¬له، تییآتیر و نومایش یارادیجیلیغی ایله هابئله ژورنالیستلر رئپورتاژلار حاضیرلاماقلا و… اورموگؤلونون قورودولماسینی و گونئی آذربایجان تورک ملتیمیزین وارلیغی¬نین تهلوکه¬ده اولماسینی گوندمده ساخلاسینلار.
-تورک ملتچی آکتیویستلر سانال فضادان شهرلریمیزین خییابانلارینا قدر میداندا اولمالیدیرلار. اعلامیه یایماقلا، دیوار یازماقلا، مختلف مجادله و مباحثه¬لره قاتیلماقلا و خییابانلاردا اعتراض ائتمک¬له اورموگؤلونون قوُروما فاجعه¬سینی سسلندیرسینلر: هارای- هارای اورموگؤلو
-چئوره مسئله¬لری و اورموگؤلونون قوُروماسی ایله ایلگیلی، اولوسلار آراسی دایره¬لره جدی و آردیجیل مراجعت ائتسینلر و …
سیزجه نئجه؟ هانسی یوللارلا اورموگؤلونون قوروماسینین قاباغینی آلماق اولار؟


text:
اولیا چلبی
اولیا چلبی (دوغوم: 25 مارس 1611، ایستانبول- اؤلوم: 1682)، 17-نجی عصرین باشداگلن سیاحلارینداندیر. اللی ایلدن چوخ مودتینده عثمانلی توْرپاقلارینی گزمیش و گؤردوکلرینی سیاحتنامه آدلی اثرینده توپلامیشدیر.
کیملیگیدَییشدیر
چلبی عاییلهسی اصلینده کوتاهیهلی اوْلوب، ایستانبولون فتحیندن سوْنرا بورایا یئرلشمیش، و آرا-سیرا کوتاهیهده ده قالمیشدیلار. ایستانبولون فتحی اثناسیندا اولیا چلبینی باباسی قارا احمد بیین باباسی اوْلان یاووز اؤزبک، فاتیح سولطان محمدین هوجومچولاریندان اوْلوب ساواش غنیمتلری ایله اونقاپانیندا یوز توکان، بیر مچید و بیر ائو تیکدیرمیشدیر. اسکی آدی ساغریچیلار مچیدی اوْلان بۇ مچید یاووز سولطان مچیدیدیر. اولیا چلبینین باباسی قارا احمد بی، کوتاهیهدهکی ائولرینین اؤنوندهکی توربهده دفن اوْلونوبدور. آتاسی درویش محمد ضلی، بیرینجی سولیماندان بیرینجی احمده قدر کی پادیشاهلارین "جواهیرچی باشی"وظیفهسینده اوْلموش بیر چوخ سفره چیخمیش، چوخ یاشلی ایکن وفات ائتمیشدیر. آناسی آبخاز دیر. آناسینین باجیسی ملیک احمد پاشانین آناسی اوْلدوغو اۆچون ملیک احمد پاشانین حیمایهسینده اوْلموشدور. عمیسی فراقی عبدوالرحمان چلبیدیر. آتاسی، آناسی و خانننهسی بیاوغلودا ایندیکی لوهوسا سولطان توربهسی یاخینلیغینداکی قبریستاندا دفن ائدیلمیشلر. یونئسکو طرفیندن دوغومونون 400 ایللیگی موناسیبتی ایله 2011-نجی ایل، اولیا چلبی ایلی اعلان ائدیلمیشدیر.
حیاتیدَییشدیر
هیجری 10 محرم 1022، میلادی 25 مارس 1611ده ایستانبولدا آنادان اوْلوب.
اولیا چلبی، چوخ یاخشی تحصیل آلمیشدی. اؤنجه محله مکتبینه گئتدی. داها سوْنرا شیخ الاسلام حامد افندی مدرسهسینه داخیل اوْلدو. بورادا یئددی ایل اوخودوقدان سوْنرا سارایا مخصوص اوْلان اندروندا تحصیلینی داوام ائتدی. اندروندا صرف، نحو، قافیه، حسن خط درسلری آلدیغی کیمی اندرون موسیقیشوناسلاریندان موصاحیب درویش آغادان دا موسیقی اؤیرندی.
مکتب تحصیلی خاریجینده خصوصی اوستادلاردان قورآن، عربجه، گؤزل یازی، موسیقی، بدن تربیهسی و خاریجی دیل درسلری آلدی. قورآنی ازبرلهییب حافیظ اوْلدو. تحصیلینی بیتیردیکدن سوْنرا 25 یاشیندا ایکن ایاصوفیه مچیدینده مقابله اوخودوغو زامان مچیده گلن دؤردونجو مورادین ایرادهسی ایله سارایا داخیل اوْلوب موصاحیبلر آراسینا قاتیلدی. سارایا داخیل اولماسینا او عرفهده سیلاحدار اوْلان قوهومو ملیک احمد پاشا، روزنامهچی ایبراهیم افندی و خطاط حسن پاشا یاردیم ائتمیشدیلر. ائتدیگی ایشلری پادیشاه و دؤولت باشچیلاری طرفیندن بیهنیلمیشدی. دؤردونجو مورادین وفاتینا قدر ذکا و گؤزل دانیشیق قابلیتی سایهسینده پادیشاهین توجهونو قازاندی. بونا گؤره چوخ یوکسک وظیفهلره گتیریلمهسی دوشونولوردو.


text:
اوردون چایینین باتی ساحلینده بیر فیلیسطینلی اؤلدورولوب
ایسراییل قوهلری اوردون چایینین باتی ساحلینده 1 فیلیسطینلینی اؤلدوروب.
ایسراییل قوهلری اوردون چایینین باتی ساحلینده 1 فیلیسطینلینی اؤلدوروب.
ایشغال آلتیندا اولان اوردون چایینین باتی ساحلینین قوزیی یندهکی جنین شهری یاخینلیغینداکی برکین قصبهسینده ایسراییل قوهلرینین آچدیغی آتش نتیجهسینده بیر فیلیسطینلینین اؤلدوگو بیلدیریلیب.
ایسراییل عسگرلرینین برکین قصبهسینه باسقینی زامانی فیلیسطینلی گنجلرله قارشیدورما یارانیب. ایسراییل عسگرلری حقیقی و رزین گولله ایله گؤزیاشاردیجی گاز بومبالاریندان ایستیفاده ائدهرک فیلیسطینلیلره موداخیله ائدیب.
قارشیدورما زامانی بویون و سینهسیندن وورولان فیلیسطینلی گنجلردن بیری اؤلوب.
قئید ائدک کی، 26 سپتامبردا ایسراییل قوهلرینین باسقینلاریندا 2 -سی برکین قصبهسیندن اولان 5 فیلیسطینلی حیاتینی ایتیریب.
ایسراییل قوهلری آختاریلدیقلارینی ادعا ائتدیکلری فیلیسطینلیلری ساخلاماق اوچون فیلیسطین شهرلرینه تز-تز باسقینلار ائدیر. بو باسقینلار زامانی اونلارلا فیلیسطینلیلر آراسیندا توققوشمالار باش وئریر.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران؛ آلمانیانین تهران ائلچیسی خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی
ایران خاریجی ایشلر باخانلیغی ۱۴ نوامبردا دا آلمانیا باشباخانی اولاف شولتسون ایرانلا باغلی آچیقلامالارینا تپکی اولاراق موتسلی خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغیرمیشدی
پکاکالی ۱۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"سوریهنین قوزئیینی قانا بولاماقدان، یئرلی خالقین دینجلیک و گوونلیگینی پوزماقدان باشقا بیر وظیفهسی اولمایان پکاکا/یپگلی تروریستلره قارشی عملیاتلاریمیز داوام ائدیر"
ایراندا ایران اینترنشنال تلویزیونونا ایشلهدیگی ادعا ائدیلهن بیر نفر گؤزآلتینا آلیندی
تسنیم خبر آژانسینا گؤره، سپاه اطلاعات تشکیلاتی، ایران اینترنشنال تلویزیونو "باش سوروملولاریندان بیرینی" باتی آذربایجانین خوی شهرینده گؤزآلتینا آلدی


text:
۱. دیلین اؤزهرک [خودبسنده] وارلیغی واردیر. او، یالنیز دوشونجهنین ایفاده آراجی دئییل، یالنیز اینسانلار آراسیندا اۆنسیت قوللوقچوسو دئییل. گلهنکسل دیلچیلیکده، دیلله دوشونجه ایلگیسی ایکینجیسینین خئیرینه یوزولموشدو. آنالیتیک فلسفه و چاغداش دیلیچیلیک بو باخیشی چوخدان آرخادا قویموشدور. بوردان آشیری سونوج چیخاراراق دیلی دیل اوچون قابارتماق ایستهمیریک. پراتیک سویهده، دیلی دیل اوچون گلیشدیرمک آبسورددور. تکجه آبسورد دئییل، هم ده اولاناقسیزدیر. دیل توپلومسال یاشامین تؤرهمهسی اولاراق بیریاندان ایقتیصادی، سیاسی و جوغرافی قوشوللارلا دیالئکتیک ایلگیدهدیر، او بیری یاندان ایسه دوشونجه ایله.
دوشونجه کیمی دیل ده یاخشی یاشام طرزینه گرهکلی اولان آچار عنصرلردن بیریدیر. موتلو، دویارلی و بیلینجلی بیر یاشام اوچون چئشیدلی ائتکنلر [عامیللر] گرهکدیر. بو عامیللره آیری آیری دئییل، بیر یئرده باخیلمالیدیر: عدالت، اؤزگورلوک، رادیکال دموکراتیا، أخلاق، أدبیات، اینجهصعنت، أیلنجه، دوشونجه. عدالتدن مقصد ثروت و قدرت قایناقلارینین ائشیت پایلانماسیدیر، اؤزگورلوکدن مقصد ایسه اینانج، سؤز، دین و دیل آزادلیغی. دیل بونلارین عرضینده یئرلمشیر، بللی آنلامدا بونلارین یاتاغیدیر. دیلسیز دورومدا، اینسان یالنیز ذهنسل باجاریغینی ایتیرمیر، نسنل [اوبیئکتیو] حرکت ریسکینی و اینکیشاف آلانینی دا ایتیریر. بئله بیر دورومدا نه عدالته یاخینلاشماق اولار، نه ده اؤزگورلویه. اوستهلیک، بئله بیر دورومدا هر بیر فردین قارشیلاشدیغی کیملیک گرگینلییی، اونون دۆنیاگؤروشونه و دهیرلر سیستئمینه کؤلگه سالا بیلر. چونکو دیل، سؤیلمین بئشییی اولاراق، کیملیکچی سیاستلرله درین ایلیشگیدهدیر.
۲. بعضن بئله بیر سؤز سسلهنیر: اؤنجه دیلی اینکیشاف ائتدیرمهلی، سونرا دوشونمهیه باشلامالیییق. بو اؤنسانیم [پیشفرض] یانلیشدیر. دیلی دوشونجهدن اؤنجه گلیشدیرمک ماراغی، دیله بایاغی باخیشدان ایرهلی گلیر. دیلین یالنیز دوشونجه آراجی اولماسی تصوووروندن. حالبوکی دیلله دوشونجه دیالئکتیک ایلگیدهدیرلر. اونلاری عین زاماندا بیربیرینین ایشیغیندا، بیربیرینین یاردیمی ایله گلیشدیرمک اولار. مشق آپاراراق، یوخلاما-یانیلما سورهجینده اونلاری ایرهلی گؤتورمک اولار. زامان گئدیشینده اونلارین اینجهلیکلرینه وارا- وارا دیل-دوشونجهنی چیچکلندیرمک اولار. تکرار ائدیرم، بو ایکی اؤزهرک فئنومئن، یعنی دیل و دوشونجه، یالنیز آیاقلاشاراق بللی ایدئالا دوغرو آددیملایا بیلرلر. دیل دوشونجهنی اورهتهرک گلیشیر؛ دیلی دوشونجهدن اؤنجه گلیشدیرمک ماراغی یانیلسامادیر [توهمدور].
۳. اینسانين دوشونجهسي ديلده باش وئرير. هابئله، اینسانین وارليغي ديلده گئرچکلشدييي زاماندان او، باشقا جانليلاردان سئچيملهيه باشلايير. أرسطو اینسانين حئيوانلارا اوستونلويونون باشليجا سببيني «نيطق»ده گؤردوكده، يانيلمير. اینسان دانیشان حئیواندیر. چونكو بير آز اوزاقلارا گئتسهك، ديل نه اينكي اونون دوشونجهسينين، بلكه وارليغينين دا ائويدير. مسئلهنين بئله قويولوشو، يعني «ديل وارليغين ائويدیر» فيكريني ايرهلي سورمك، هئچ ده غريبه سسلنمهمهليدير. مارتين هايدگره گؤره، «ديل دازاین[۱] وارليغينين واسيطهسي، و يا اینساندان آسيلي اولان بير آراج دئييل. او، انسانين اؤزونو آشكار ائتمه دوزهنلیییدير. ديل اینساندان آسيلي دئييل، اینسان ديله باغليدير. [باشقا سؤزله] دوشونمك، هر تورلو فيكير يوروتمك، دانيشيق يوردونون بير بؤلگهسيدير.» موريس كوروئزين فيكرينجه، ديل اولمادان نسنهلر [اشياء] هئچ واخت اينديكي كيمي وار اولماياجاقديلار. چونكو ديل نسنهلری ايستهنيلن بیچیمده يارادير، بيزه ده اونلاری ياراتماق گوجونو باغیشلاییر.
۴. توتالیم دیل دوشونجهنین، فورماسی، ساغاناغی و یا ظرفیدیر. بئله اولدوقدا بیله، بو بیچیم یا صورتین اؤنمی هئچ ده او مضموندان آز دئییل. آنتیک فلسفهنین دیلی ایله دئسک، نسنهلرین ذاتی اونون بیچیمیندهدیر. بونو دا گؤز اؤنونه آلاندا کی، سوبستانسیا [جوهر] ماده ایله دئییل، گئرچکدن صورتله باغلیدیر، شاشیردیجی بیر سونوجا واریریق. باشقا سؤزله، نسنهلرین جوهری أن آرین بیچیمده یئرلشیر. باخمایاراق کی، أن آرین بیچیملر یالنیز بیرینجی مُحرّکده و “ائتکن اوس”دا بولونور.[۲] سؤزون قیساسی، دیل دوشونجهنین آنلاتیم اورتامی، بیچیمی، ظرفی کیمی نظرده توتولسا بیله، اینسان وارلیغینین آنلامی دوشونجهدن دئییل، اوندان آسیلیدیر.
۵. دیل دیش عالمله دوشونجه آراسیندا یئرلشمیش آیدین، دورو و کسکین بیر مئدیوم دئییل. یوخسا بو قدهر مئتافوریک [استعاری] و آللئگوریک [تمثیلی] دانیشیق طرزی ایله لیللنمزدی. دوغرودور، دیش عالمدن سینیرلریمیزه قونان دۆرتو[تکانه]لردندیر کی، بئینیزمده ایمگهلر یارانیر. نیچهیه گؤره، بیز سینیر دۆرتولریندن بئینیمیزدهکی ایمگهلره توللانیریق. سونرا بئییندهکی مضموندان هانسیسا بیر “آد”ا دوغرو گئری دؤنوروک. باشقا سؤزله بئییندهکی مضمونا آد قویروق. قاورام بودور. بو آد ألبته نسنهلرین ذاتینا عاید دئییل، اینسانلار آراسیندا بیر اوزلاشمادیر. چونکو اؤزنه ایله نسنه آراسینداکی اوچوروم دولدورولمازدیر. بو ایکی آلان آراسیندا سببیت ایلگسی یوخدور، ائستئیک ایلیشکیلر وار. بئله بیر قارماقاریشیق، خائوسواری دورومون ایچیندن بو سونوج چیخیر: ذهن گئرچکلییی اولدوغو کیمی یانسیدا بیلمیر، دل ده اونو ایستلهنیلن بیچیمده آنلاتمیر، یا دا آنلادا بیلمیر.
أوت، «ذهن گئرچکلییی اولدوغو کیمی یانسیدا بیلمیر.» بو جوملهده دیلله دوشونجه سینیرلاری [مرزلری] اورتادان قالخیر. بیلمیرسین سؤز دیلدن گئدیر، یوخسا دوشونجهدن. تکجه شاعیرلر دئییل، بیلیم آداملاری دا همیشه مئتافوریک دیلده دانیشماقدان یاخا قورتارا بیلیمیرلر. باخمایاراق کی، آچیق توپلوملارا نیسبت قاپالی توپلوملاردا مئتافور داها گوجلودور. بئله کی، بو توپلوملارین دانیشیق طرزینده مئتافورون نفسکسن بیر ائگهمنلییی وار.[۳] نیچهیه گؤره، گئرچکلییی مئتافوریک دیلله آنلاتماق ایستهدیکده، قولسوز بیر رسّامدان دا گئری قالیریق. بئله آندا اؤز ذهنی ایمگهلرینی ماهنی ایله ایفاده ائتمک ایستهین او رسامین ایشی بیزدن داها اوغورلو آلینیر. سؤزون قیساسی، دیل هئچواخت دئمک ایستهدیکلریمیزی سؤیلهمیر. دوشونجهلر آیدین آنلاملارلا ذهن دوزهلییینده اوتورمامیشلار کی، اونلاری دیل آراجیلیغی ایله نسنهلره سوخوشدوراق. بیز مفاهمه گئدیشینده دوشونجهنی یارادیریق، دیشیدیریرک، لیللهدیریک، دورولدوروق، آزالدیریق، چوخالدیریق، تحریف ائدیریک. بونلاری بیلهرکدن ائتمیریک، ایستنجیمیزدن/ارادهمیزدن آسیلی اولمایاراق آنلاییشیمیزین ماهیتی بئلهدیر.
۶. ديل دئيهنده بيز بوردا ايكي آيريآيري سیناقلا قارشيلاشيريق: آنا ديليميز و اؤيرنديييميز باشقا ديللر. جي مئهتانين سؤيلهديكلري أساس توتولورسا، آناديلي ايله اؤزگه ديللر آراسيندا، ماهيت باخیمیندان، درين اوچوروم اورتايا چيخير. آنا ديلينده جانلانان وارليق حاققينداكي تجروبهلريميز بيرباشا[مستقیم]دير. بيز او تجروبهلري ايچیميزده ياشاييریق. ديل ده وارليغيميزي هئچ بير ضديت دويمادان آنلاملانديرير. بير سؤزله، وارليغيميز “دوغما ديلده” دوغور. آمما باشقا ديلده دانيشاندا سانكي بيز آلینما [اكتسابي] بيليك آراجیلیغی ايله تجروبهلري آنلادیریق. بیز آنا ديلينده، آکتیو و موداخيلهچي مؤوقع توتاراق دونياني ــدَييشيك گؤركمده اولسا بیلهــ دیل قليبينده جانلانديريريق. آمما اؤزگه ديللرده بيز آنجاق طرفسيز و ائدیلگن [منفعل] گؤزله چئورهنی سينايير، وارليق بارهسيندهكي تجروبهلري منيمسهييريك.
۷. داخیل ده داخیل اولماقلا اینسانین وئریلی [داده شده] فئنومئنلره اؤیونمهسی [فخر ائتمهسی] منطقیسیزلیکدیر. اونون هاردا آنادان اولماسی، هانسی قبیله و یا اولوسا باغلی اولماسی، هانسی دینه قوللوق ائتمهسی اوندان آسیلی دئییل، ایستهمهدن اونا وئریلمیشدیر. اخلاقی باخیمدان، بونلاری اوستونلوک، اؤیوش و آیریسئچکیلیک اؤلچوسونه چئویرمهیین آنلامی یوخدور. چونکو اونلارین قازانیلماسیندا اینسانین أمهیی یوخدور. آنجاق فلسفی باخیمدان، بو وئریلی فئنومئنلرین ایچینده دیلین غریبه قونومو وار. اینسان سسدن دیله کئچمکله “اینسان” آدی قازانیر. سؤز آنا دیلیندن گئدیر. ايچينده دوغولدوغوموز ديل، يعني آنا ديلي، بيزيمله دانيشير. ديل گودوكچودور. او، اؤزونون گيزلي قاتلاريندا تانريلارلا، دوشونجهلرله و اینسان داورانيشلاريلا گيزلي بير باغليليغي قورويوب ساخلايير. یاشامین چيرپينديغي هر يئرده، ديلين ائتکیسي، ايزي گؤزه چارپير. هابيل علييئو، هاینریش هاینهدن ایلهام آلاراق، «ديل سوساندا موسيقي ديل آچير» سؤيلهمیشدی[۴]. بو شاعيرانه يوزوما باخماياراق، قارغي دليكلريندن باييرا چيخماغا وورنوخان موسيقي نوتلاريندا بیله، ديل اؤز روحونو اوفورور.
یارپاق 1383
رئداکته، یانوار ۲۰۱۵
_______________________
[۱] هايدگر دازاين Docsein دئييميني دیققت مركزينده ساخلايير. دازاين ائله بير وارليقدير كي، وارليق بارهسينده سوروشور. دئمك انسان، كايناتين تكجه مؤوجودودور كي، وجود حاققيندا سوروشماغي باجارير.
[۲] مئتافیزیک، یئددینجی کیتاب، زئتا.
[۳] بو حاقدا بیر گئنیش بیر مقالهم وار، اونو اویغون بیر فورصتده تقدیم ائدهجهیم.
[۴] هابيل علییئو بو ايفادهني “يول” درگي اوچون اونونلا آپارديغيميز بير موصاحیبهده سؤيلهميشدي.


text:
بولود
بولود سودان اولان بیر ییغینجاقدیر کی اتوموسفرین یوخاری و آشاغی اوزرینده یارانیر.بولوددا اولان ماده لر همان گزهگنده اولان مایعلردندیر و یئر اوزونده بولودلار سو بوخاریندان اولار
بولودلارین آدلاری اولارین شکیللریه باغلی دیر و چوْخلو لاتین ویونانجا دیلدن آلینیب.
بولود آدلاری[دَییشدیر]
- کومولوس:گول کلم کیمی اولور و باش طرفی گونبئزه اوخشار.آق پانمبیق کیمی اولور
- کومولونیمبوس :بیر بؤیوک بولود کی اوجا بیر قایا کیمی اولور.بو بولتلار ایلدیریم و طوفان گتیرن اولار.
- آلتوکومولوس:شیارکیمی یاغینتیلار و سولار اولور و گیرده شکیلده تیکه تیکه اولور.
- استراتوس: چم کیمی یاغموری اولان بولود بیر یغینجاق سو بوخاری اولور کی هر یئری بیر اولچوده اولور.
- آلتو استارتوس:بؤز یا گؤی بویادا آز یاغمور گتیرین الیاف کیمی گری اوزونده گوروشر.
- سیروس:اوجا ویئلک کیمی آق بویادا بولود اولور.گؤی آرام اولاندا تاپیلار.بو بولودون چوْخو بوز و دون سو اولار.
- سیرواستراتوس:بالاجا ونازیک آق سیروس بولودلار اولور.یون کیمی توتقون و باسینجیلی بولودلار .طوفان گلمه سین بیلیندیریر.صوفاندان قاباق تاپیلار.
- سیرو کومولوس: آرام هاوانی نیشان وئریر و سیرسو بولودلاردان قاباق گلر و ریز اولار.
- استراتوکومولوس:بؤز بویادا آق یا توتقون بویاقدا اولار و گیرده و آچیلیشمش بولودلار کی طوفان یارادا بیلمئز و یاغموری اولمور.
- پیروکومولوس:هاوا بیردن گیزیشمادا یارانیر و ایستی هاوادا دوزلینر.اوتلو داغلار و مئشه یانماسیندا و چکیردک بومبی اونو یارادار و سوندا کومولوس بولودو اولار.چوخلو مصنوعی بیر بولود اولور.
- فراکتو کومولوس
- فراکتو استارکتوس
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "رشد". Archived from the original on 2015-12-20. Retrieved 2015-12-17.


text:
بوتون تشکیلاتچیلارا و ایشتیراکچیلارا
ابراهیمیلر نسلینین تشکورونو بیلدیریرم
نویابرین ٢٤- ده ساعت ١٢- ٠٠- دا بین الخلق مطبوعات مرکزینین دهیرمی زالی فریدونسئورلرین اختیارینا وئریله جک. تدبیره اوچ گون قالسا دا ایندیدن اوغورونو، فعالیتیمیزین تکمیللشمه سینه، یئنی چالارلارلا زنگینلشمه سینه یؤنهلن تأثیر امکالارینی گؤرور، ان اساسی فریدون ابراهیمی سیماسیندا تاریخی شخصیتلریمیزین او تایلی، بو تایلی وطنیمیزین ساکینلرینه داها یاخیندان تانیدیلماسی، نسیللره تبلیغی اوچون باشلادیغیمیز ایشلرین یئنی، کیفیت مرحلهسینه قدم قویاجاغینا اینانیریق. بئله نتیجهیه اؤنجهدن گلمهیه یوبیلئی تشکیلاتچیلارینین - آذربایجان دمکرات فرقه سی مرکزی کمیته سی و "ایرانلی مهاجرلر جمعیتی" اجتماعی بیرلیگینین سون ایکی آیدا حاضرلیق چرچیوهسینده نظرده توتولان بوتون تدبیرلری یوکسک سویهده یکونلاشدیرمالاری اساسلار وئریر.
بئله کی، منصفلر هیئتی آذربایجانین شهر و بؤلگهلریندن، آوروپا اؤلکه لریندن، ایراندان بین الخالق مسابقهیه گؤندریلن یازیلاری اوخویاراق ان یاخشیلاری معینلشدیریب، آذربایجان علملر آکادمیاسینین ریاست هیئتینین قراری ایله فریدون ابراهیمینین ایکی کیتابی نشر اولونوب، "آذربایجان" روزنامهسینین، "مهاجیر" قزئتینین یوبیلئی سایلاری ایشیق اوزو گؤروب، اشتراکچیلارا دعوت نامهلر گؤندریلیب، دؤش نیشانی، تقویم و قلم حاضیرلانیب. تدبیرده معروضه و چیخیش ائدهجک عالیملرین، تحقیقاتلارین دا آدلاری معلومدور.
بؤیوک هجملی ایشلرین قیسا مدتده کیفیتله ایجراسی عینی زاماندا فریدون ابراهیمی شخصیتینین اونودولمادیغینین تصدیقیدیر. بو منیم اوچون سون سوز سئوینج، غرور منبعیدیر. آتام انوشیروان ابراهیمی قارداشینین عزیز خاطرهسینه احترام علامتی اولاراق اونون آدینی، سویآدینی منه وئریب. بو باخیمدان یوبیلئیی تدبیرینین بوتون تشکیلاتچیلارینا، ایشتیراکچیلارینا، یازی غالبلرینه، مؤلفلرینه نسلین تشکورلرینی یئتیرمک منه حواله ائدیلیب.
گؤزومو دنیایا آچاندان اؤیمیزده زنگین کتابخانا، قالاق- قالاق قزئتلر، ژورناللار گؤرموشم. آتام آغلیم کسندن بابامدان - غنی کیشیدن ده دانیشیب، اما عمیم باره ده صحبتلری بیتیب-توکنمهییب. اوندا بیلمیشم کی، خالقیمیزین شرف سالنامهسینی یارادانلار سیراسیندا اولان بیر نسله منسوبام.
حقوقشناس پئشهسینی سئچمهگیمین سببی ده ایلک نؤوبه ده والیدینلریم اولوب. اونلار منه فریدون ابراهیمینین نظرلری ایله باخیبلار. سونرالار ادبیاتدان، فیلملردن بو ساحه نین پئشهکار، مرد، یئنیلمز اوبرازلاری ایله تانیش اولاندا گلجهگیمی حقوقشناسلیقلا باغلاماغی قطعیلشدیرمیشم. باکی دولت اونیوئرسیتئتینی بیتیریب آذربایجانین پروکورورلوق اورقانلاریندا چالیشدیغیم ٣٧ ایلین هر گونونده ائله سانمیشام کی، فریدون و انوشیروان ابراهیمیلر باشیمین اوزهرینده دایانیب نظارت ائدیرلر. اونلارا هر گون وجدانی حساباتیمی وئرمیشم. اؤتن مدتده نه واختسا رهبرلیک طرفیندن تنبیه اولونما، جزالاندیرما حاللاری ایله اوزلشمهمیشم. دفعه لرله باش پروکورورلوغون تعریفنامهلری، قیمتلی هدیهلری ایله مکافاتلاندیریلمیشام. بو سیستمده ان نفوذلو حساب ائدیلن آذربایجان رئسپوبلیکاسی پروکورورلوغو اورقانلارینین فخری امکداشی آدینا و دؤش نیشانینا لاییق گؤرولموشم. حاضردا تقاعده چیخدیغیم بیر واختدا داخیلن تسللی تاپیرام کی، من اونلارین روحو قارشیسیندا بورجلو قالمامیشام.
علاوه ائدیم کی، ف. ابراهیمینین یوبیلئیی آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا پروکورورلوق اورقانلارینین یارانماسینین ١٠٠ ایللیگینه تصادف ائتمه سینین اؤزو ده سیموولیک علامت ساییلمالیدیر. بو مناسبت ایله باش پروکورور ذاکر قارالوف طرفیندن منه تعریفنامه ده گؤندریلیب، اورادا خدمتلریم ایفادهسینی تاپیب.
بونلار اؤز یئرینده. یازیدان مقصدیم هئچ ده کیمهسه حسابات وئرمک دئییل. ساده جه فریدون ابراهیمی بارهده مأخذلره، فیکرلره، سیتاتلارا استینادن هر بیر آذربایجانلینین، حقوقشناسین اوندان نیه نمونه گؤتورجهگینه قیساجا آیدینلیق گتیرمک ایستهییرم.
آذربایجان ملی حکومتی جمعی بیر ایل عمر سوروب. اما اونون بوتون شرق خلقلرینه هر ساحهده نمونه اولا بیلهجک قانونلار توپلوسو مضمونونا، دولغونلوغونا گؤره، ان اساسی جمعیتده یاشیندان، وظیفهسیندن، ملیتیندن آسیلی اولمایاراق هر بیر شخصین حقوق و دمکراتیک آزادلیقلارینی اساس گؤتورمهسی ایله یادداشلاردا قالیب. همین قانونلار اینسان منافعیینه، شرف و لیاقتینین قورونماسینا، رفاه حالینین یاخشیلاشدیریلماسینا، ایش و اجتماعی فایدالی زحمتین تأمیناتینا، وطنین اقتصادی ترققیسینه یؤنهلن هر جور خصوصی ملکیت حقوقونون مدافعهسینه استقامتلهنمیشدی.
ملی حکومتین جیلد-جیلد حقوقی بازاسی هم ده سید جعفر پیشهرینین رهبرلیگی آلتیندا چالیشانلارین، خصوصیله حقوقشناسلارین بونلاری حاصیله گتیرمک اوچون نئجه هوسله، گرگین ایشلهدیکلرینی، بوتون بیلیک و باجاریقلارینی یئنی جمعیتین انکشافینا، محکملندیریلمهسینه صرف ائتدیکلرینی گؤسترمکدهدیر.
ف. ابراهیمی ”آذربایجان" قزئتینده یازیردی کی، بیز هامیمیز آذربایجان ملی حکومتینین یئنی دورده بیزیم اوچون یاراتمیش اولدوغو یئنی اجتماعی، اقتصادی، سیاسی شرایطدن لیاقتله استفاده ائدیب، اؤز باجاریغیمیزی نیشان وئرمهلیگیک. بوندان سونرا قانونو پوزان و خالقین حقوقونا تجاووز ائدن هر بیر شخص ان آغیر و رحمسیز صورتده جزالاناجاقدیر...
ف. ابراهیمی اؤزو زنداندا اولارکن یوزلرله گناهسیز اینسانین آمانسیزجاسینا جزالاندیریلدیغینی گؤرموشدو. اؤزونو مدافعه ائدن محبوسلارین ١٠٠ نفریندن چوخونون دؤرد ایل عرضینده محکمه قراری اولمادان حبسده قالدیغینی مشاهده ائتمیشدی. ملی حکومتین باش پروکورورو تعیین ائدیلن کیمی اونلارین هامیسی آزادلیغا چیخدی. بئلهلیکله ده بوتون یاغلی وعدلری رد ائدهرک قانونون و شخصیتینین عالیلیگینی ایانی صورتده گؤسترمیشدی.
او وقت اکثریتین گومانینا بئله گلمزدی کی، دؤردونجو اوستانین باشچیسی، اورمیه دهکی قوشون حیسهسینین کوماندیری، کسدیگی باشلارا گؤره هئچ وقت سورغو-سوالا توتولمایان پولکوونیک احمد زنگنه بارهده کیمسه اؤلوم حؤکمو چیخارماغا جسارت ائده بیلر. باش پروکورور ایسه جانینین خواهیشینه گلنلره سرت شکیلده بیلدیرمیشدی کی، آغیر سلاحلار، تانکلار واسطهسیله قوجالاری، اوشاقلاری، الیالین اینسانلاری آمانسیزجاسینا اؤلدورن بیریسینین حیاتدا یاشاماغا حاقی یوخدور. "چونکی بیز خالقین طالعیی ایله محتکیرلیک ائدن آلیش-وئریشچیلر دئییلیک، اونون آزادلیغی یولوندا مبارزهیه قالخمیش سربازلاریق. اؤلوم بیزی قورخوتمور."
بلی، او، آذربایجان ملی مجلیسینین و ملی حکومتینین خالقین مالینی، جانینی، امنیتینی، آزادلیغینی خالق دوشمنلریندن قورویوب ساخلاماق حاقینداکی عدالتلی قانونلارین حقیقی مدافعهچیسی ایدی.
فریدون ابراهیمی،
"ایرانلی مهاجرلر جمعیتی اجتماعی بیرلیگی"
صدرینین بیرینجی معاوینی


text:
کیان خیاولا موصاحیبه
سولطان سولطانلی
س. کیان بی، زحمت اولماسا، اؤزونوز حاققیندا بیلگی وئرهسینیز.
ج. ۱۹۷۰ ده خییوو یا مئشکینشهر شهرینده دوغولموشام. دئمهلی ۴۵ یاشیم وار. ۴- ۵ ایل اؤنجهیه کیمی اؤزومو ان دیرنگن، ان اومودلو شاعیر- یازارلاردان ساییردیم. آنجاق سون ایللر نهدنسه سانکی دونیانین بوتون قارانلیقلاری اوستومه چؤکوب. گؤرونور یاش ۴۵ ه گلیب چاتاندا بوتون گئجهلر شئعیر اولور، شوبهه اولور، درد اولور. اینسانین بئینی جاوابسیز قالان فلسفی سواللاردان آز قالیر پارتلاسین. بعضن “هولدئرلین” ین حیاتینی دوشوننده قورخو بوتون ووجودومو ساریر. هولدئرلین بیر عؤمور مقدس عاغیللیلیقدان دانیشاراق، “بئله بیر روحسوز دونیادا نییه گرک شاعیر اولاسان؟!” دئیه ۴۰ ایل عؤمورونون سونوندا دلیلیک قارانلیغیندا یاشاییب. ۲ جی دونیا محاربهسینده آلمانلیلار تاریخ کوشکونون کؤنوللو جللادلارینا دؤندویو کیمی من ده شئعیر- حئکایه یازا- یازا ائله بیل اؤز ووجودومون کوشکونون کؤنوللو جللادینا دؤنورم. بلی دوستوم، بیز بیر سیرالاری کیمی سادهجه یازمیریق کی، یازارکن جان قومارینا اوتوروروق. غریبهدیر؛ “آنتووان چئخوو” بویدا بیر یازار ۴۴ یاشیندا سیلل خستهلییی توتوب اؤلوب، منسه هله عارسیز- عارسیز یاشاییرام. اونو دا هانکی زامان، هانکی مکاندا؟! ۲۱ جی عصیر کیمی بیر زامان و ایران آدلانان بیر مکاندا کی “احمد شاملو” دئمیشکن “قبیر قازانین موزدو اینسان آزادلیغیندان چوخدور!” بیر زامان، بیر مکاندا کی دویغونون، دوشونجهنین، شئعیر- ادبیاتین آلیب- ساتانی یوخ درجهسی قدر آزدیر. اوستهلیک دؤولت اورقانلاری هله- هله منیم کیمیلرینین کیتابلارینا چاپ اولماق ایجازهسی وئرمیر. نئجه کی سون ایللرده ایران ایسلامی ایرشاد ایدارهسی، کیتابلاریمین بیر نئچهسینه (۱- اونون آدی اوچ نؤقطهدیر/ حئکایه توپلوسو. ۲- بیر دیب اوتاق/ یئنی شئعیر توپلوسو. ۳- یاری اینسان یاری قوش. و ب…) چاپ اولماق جاوازی وئرمهدی. بیلدیییمجه بونون سببی یوزه دوخسان آذربایجان تورکجهسینی باشقا دیللردن گلمه کلمه یا قورولوشدان آرینمیش- دورولموش بیر شکیلده ایستیفاده ائتمهییمدیر. بونلا بئله نئچه ایل اؤنجه ۴ شئعیر کیتابیم تئهران، باکی و تبریز شهرلرینده ایشیق اوزو گؤروب. البته یقین کی ایندیکی عاغلیم اولسایدی اونلاری اولدوقلاری کیمی چاپ ائدیب یایمازدیم. چون بوتون بو کیتابلاردا گئدن یازیلارین بیر چوخ فایزینی ایندی سئویب بهینه بیلمیرم. نه اولور اولسون، اینسانین بیر سیرا دویغو- دوشونجهلری زامان سورهسینده دییشیله بیلیر. یعنی دئمک ایستهییرم کی ایندی اؤزوم اؤز قدیم یازیلاریمی تنقید ائتمک ایستهسم، اونلارین بیر چوخ فایزینین نئجه ائستئتیک دیرلردن یوخسول و یوخسون اولدوغونو اؤزوم هامیدان یاخشی اورتایا قویا بیلهرم. آنجاق کئچن ۸- ۹ ایلده داها یئنی شئعیر و حئکایه توپلولاریم اولوب کی تأسفله اونلاری ایراندا چاپ ائتدیرمک، “هئراکلئس” ین ۱۲ اؤنلهمهسیندن کئچمهسی کیمی چتیندیر.
۵ یون ۲۰۱۴ ده آذربایجان یازیچیلار بیرلییی طرفیندن باکیدا دونیا شئعیر گونونه چاغیریلمیشام و اورادا آذربایجان بئینالخالق موغام مرکزینده میکاییل موشفیق موکافاتینا لاییق گؤرولموشم. آنجاق دوزونو آختارسانیز، سونرالار بیر سیرالارینین ان شابلون شانتاژلاری اساسیندا منه یئرسیزجه وورولان ان سفیل، ان اییرنج و عینی حالدا چوخ گولمهلی میننتلره گؤره بو موکافاتی آلدیغیم اوچون هئچ سئوینمیرم و بوتونلوکله محض بو چوخ دا دهیری اولمایان موکافاتا گؤره دوغما باکییا گلدیییم اوچون پئشمانام. و هئچ ده بو موکافاتی اؤزوم اوچون اوغور بیلمیرم.
یازدیغیم “تانقوسوز تبریز” عونوانلی بیر “داها یئنی شئعیر توپلوسو” سوسیال شبکهلرده تانینمیش گنج شاعیر “کریم چایچی” نین ترجومهسی (اصلینده کؤچورمهسی) و تشببوثو ایله تورکییه آتاتورک کولتور مرکزی طرفیندن چاپ اولماغا حاضیرلانیب. آنجاق هله کی بونون هاچان چاپ اولوب- اولمایاجاغیندان خبریم یوخدور.
شئعیرلریمین بعضیسی تورکییه تورکجهسینه کؤچورولوب، فارسجایا، فرانسیزجایا، نوروئچ دیلینه ترجومه اولوب. بیر سیراسی دا یاخین دوستلارین وئردییی خبره گؤره اینگیلیسجهیه و ایسوئچ دیلینه ترجومه اولماقدادیر. آنجاق بونلارین منیم اوچون اؤز یاشادیغیم تورپاغین تورکجه یازیلان ادبیاتا اهمیت گؤسترمهسی قدر اؤنملی دئییل. چوخ سئوردیم اؤز یاشادیغیم اؤلکهده یازدیغیم کیتابلارا جاواز وئریلسین. بو دا کی سانکی هلهلیک ایران کیمی بیر اؤلکهده بوتون پروبلئملرین پروبلئمیدیر!…
س. شئعیر سیزین اوچون ندیر؟
ج. شئعیر نه دئییل کی؟! هلهلیک شئعیر بیزلر اوچون هر شئیدیر. بو سئوگیسیز و رحمسیز دونیادا گؤزلیم شئعیر ده اولماسا، سیاستین، دئپوتاتین، یالانین، یالتاقلیغین، خیانتین، ایدئولوژی و اؤلوم اورقانلارینین، بانکلارین، بئینالخالق پول قوروملارینین و داها بیلمیرم نهسهلرین حاکمیتینده بیزلر لاپ قیریلیب اؤلهریک کی! (گوله- گوله!) دوز سؤزومو اؤزونده گیزلهدن بو ظارافاتدان کئچسک، شئعیر منیم اوچون اوست- اوسته دویغو ایله دوشونجهنین بیرلییی، بیرلیکدهلیییدیر. منجه بیر شئعیرده دویغو دوشونجهنین، دوشونجه ده دویغونون فیلتئریندن کئچمهلیدیر. شئعیر دویغو ایله دوشونجهنین بیرلیکده اووچولوغودور دئییرمسه، یعنی دئمک ایستهییرم کی یالنیز دویغوساللیقلا اوریژینال بیر شاعیر اولماق اولماز. داها دا دوزونو دئسم، شئعیر یالنیز دویغو- دوشونجه ده دئییل. شئعیر اؤز- اؤزلویونده ان سیرلی- سئحیرلی بیر دیلدیر ده. دئمک بوتون دیللر شئعیر اولماسا دا، بوتون شئعیرلر اؤز- اؤزلویونده بیر دیلدیر. آنجاق شئعیر دیلی عمومیتله دانیشیقدا اولان کیمی آچیق- ساچیق بیر دیل دئییل. شئعیر دیلی بلکه ده دانیشیق دیلینین ان گیزلی و ان سیرلی واریانتیدیر. شاعیر اؤز یازدیغی، اؤز روایت ائتدییی دیلله فرقلی داورانیر. او دیله فرقلی یاناشیر. اؤز باشاردیغی قدر دیلده اولان ائستعدادینی فرقلی روایتی ایله اورتایا قویور. دوزدور؛ هر اینساندا ژئنئتیکی اولاراق دیل ائستعدادی وار. آنجاق اوریژینال بیر شاعیر دیلی چوخ دا اولدوغو کیمی ایستیفاده ائتمیر. او اؤز روایت اوسلوبو ایله دیلی بیر چئشید گلیشدیریر، بؤیودور و اونا ائستئتیک دیرلر یوکلهییر. ییغجام دئسم، اورژینال بیر شاعیر دیلی ایستیفاده ائتمکده بؤیوک بیر ائستعداد یییهسی اولمالی و بو ائستعدادی اؤز ائستئتیکسی دوشونجهلری ایله بیرلیکده گؤزل و بدیعی فورمالی بیر روایتله اورتایا قویمالیدیر. باشقا بیر دئییشله، اوریژینال بیر شاعیر شئعیرله باغلی اولان بیلگیلری الده ائدیب، اؤز یازدیقلارینی بئله تنقید ائتمکده بؤیوک بیر بیلیمه و بیلگییه یییهلنمهلیدیر. یوخسا بیز ایندی بو آرالیغا داغیلان سایسیز- حسابسیز شاعیرلردن ائلهسینی تانیییریق کی اؤز یازدیقلارینین اوستونده بیر دقیقه بئله دانیشا بیلمیر. بونلارا شاعیر دئمک اولسا دا، یقین کی اورژینال بیر شاعیر دئمک اولماز. چون، بو سایاق اورتالیقدا گؤبهلک کیمی گؤیهرن شاعیرلر اؤز یازدیقلاری دیلین نه قراماتیکاسینی، نه ده اینجهلیکلرینی گرکینجه بیلمیرلر. بئلهلیکله وورغولاماق ایستردیم کی بو گونون یازار شاعیری اؤز یازدیقلارینین نئجهلییینه یئترینجه بیلگین بیریسی اولمالیدیر. نه اولور اولسون، شاعیرلیکدن سونرا باشقا ایشلر ده وار بو دونیادا. اؤزونو شاعیر کیمی توپلوما سیریماق ایستهین بیر سیرا آد- سان دوشگونلری باشقا ایشلرله مشغول اولسالار، ادبیاتیمیزا داها دا چوخ قوللوق ائتمیش اولارلار. شئعیر یاشامین ان ایلکین دؤورلریندن اینسان جمعیتینه ان گرکلی فئنومئنلردن اولوب. بو مسئلهنی آرد- آردینا وورغولاماق هئچ ده شئعیره اولدوغوندان داها چوخ دهیر وئرمک معناسیندا دئییل. آنجاق بو گونون شئعیرینین تعریفی، قدیم دؤورلرین تعریفیندن فرقلیدیر. بو گونون شئعیری چئورهدهکی حادثهلری آرتیق بیر کامئرا کیمی ایمگهلهیهرک اونلارا فلسفی معنالار دا یوکلهییر. سانکی بو گونون شاعیری بوتون گؤروب- گؤرمهدییینی، دونن- بوگونو، اینسانین ایچ و ائشیک دونیاسینی اؤز اورک- بئینینده نیظاملاییب بیر کامئرایا یوخسا بیر رسم پردهسی اوستونه سالاراق، اونلارا بیر فلسفی معنا دا یوکلهییر. دئمک ایستهییرم کی بو گونون شئعیری آرتیق تک ده بیر کامئرا یا رسم پردهسی کیمی دئییل. بعضن شاعیرین چئورهدهکی اولان یوخسا اولا بیلهجهیینی سئزدییی حادثهلره ال قاتماغا دا حاققی چاتیر. آنجاق بو ال قاتمالارینا دا ایستهنیلن پوئتیک اؤزللیکلری یوکلهییب اورتایا قویور. بئله شئعیرلرین تمل تئماسی البته کی ان اینسانی اورتاق دویغو و اورتاق دوشونجهلردن یاراناراق، شاعیرین دئییم طرزیله برابر فردی دوشونجهلرینی ده عکس ائتدیریر. منیم اوچون شئعیر دیلده اولان بیر حادثهدیر ده. بو اوزدن بئله اینانیرام کی بیر شئعیری ایلک اؤنجه اوریژینال دیلده اوخوماق لازیمدیر. بونلا بئله بوتون دیللرده یازیلان شئعیرلر باشقا دیللره ده چئوریلمهلری گرکیر. شئعیرلر باشقا دیللره چئوریلمهسهلر، اوندا بیز نئجه دونیا اثرلرینی اؤز دیلیمیزده اوخویوب دادینا واراریق؟ دونیا شئعیرلرینین بیر سیراسی بیزیم حساس حافیظهمیزده اؤزونه ایستهدییی کیمی یئر آچیر. بیز اونلاری دا اؤز دیلیمیزده یازیلان شئعیرلرین سیراسیندا سئوه بیلیریک. شئعیرین ان اؤنملی ایشلولریندن بیری ده اینسانین ائموسیونال و دویغوسال آلانینی ائتگیلهمکدیر. بونا گؤره ده بیز باشاردیقجا دونیا شئعیرلری ایله ده هر زامان اوغراشمالی، اوستهلیک اؤز شئعیرلریمیزدن ده دونیایا پای وئره بیلهجک اولدوغوموزو دوشونمهلیییک. بونلار بیر یانا، شئعیر منیم اوچون دوغما ائلی، دوغما دیلیله عؤمور بویو نیسگیلینی اورییمده داشیدیغیم وطن آدلی بیر اؤلکهدیر. آنجاق نه وطن، نه ده شئعیر منیم اوچون مقدس بیر شئی دئییل. چوخ اؤنملیدیر، آنجاق مقدس دئییل. من هر زامان مقدس اولان هر بیر شئیدن قاچقین و کؤچگون کیمی بیر اینسان اولموشام. شئعیر، گئجه یاریلاری بیر روح و بیر بدن کیمی منیم الیمه کئچیب، منی اله کئچیریب، سانکی “هئرمئس” کیمی اؤز سیرلرینی قولاغیما پیچیلدایاراق، منیم ده سیرلریمی ائشیدیر. من بو سیرلر، بو پیچیلتی، اوستهلیک بوتون باغیرتیلاریمی دا بیر نوت کیمی کاغیذ اوزره کؤچورمهیی اؤزوم اوچون ایلنجهلی و دادلی بیر ایش بیلیرم. آنجاق شئعیر منیم اوچون بیر آز دادا وارماق اولسا دا، هئچ ده بوتونلویو ایله ایلنجه دئییل. من سیخینتیلاریمی بئله روایت ائتمک ایستهینده، دیل، پوئتیک اؤزللیکلر و باشقا شئعیره گرهکن نهسهلرله داد آلیب داد وئرمهیه چالیشیرام. بئلهلیکله شئعیر منیم اوچون بیر اویوندور دا. یاشامیملا، جانیملا اویناییرام. آنجاق هر زامان بو اویونلارین منیم اوچون بیر قایدا- قانونلاری وار. شئعیر نه ماتئماتیک یا فیزیک کیمی بیر بیلیمدیر، نه چؤرک آغاجی، نه ده آد- سان واسطهسی. شئعیر سادهجه شئعیردیر. بیلیمین تملینی بیلیک، فرضیه و واریلان نتیجهلر اولوشدورورسا، شئعیرین تملینی یالنیز شئعیر اؤزو اولوشدورور. بو معنادا کی شئعیر سینیرسیز بیر فئنومئندیر. بیر ده گؤرورسن ان کیچیک و کئچیجی بیر دویغو یوخسا دوشونجه، بیردن بیره یوخسا بیر نئچه گون عرضینده ان بؤیوک و چکیجی بیر شئعیره دؤندو. من شئعیر یازارکن بوتونلوکدن بیلهرکدن آیریلیب اؤزومو او هئچ ده مقدس اولمادیغینی دئدیییم وطن آدلی اؤلکهیه سالیرام. بو، عجیب- غریب بیر تجروبهدیر. بو تجروبه هر زامان سانکی هئچ توختامایاجاق بیر یارا وورور کؤکسومه، گؤزومه. بو یارانین درینلییی اینسانین ان ال چاتماز درینلیییدیر. بئلهلیکله شئعیر منیم اوچون آیریلیغی آرادان قالدیران بیر فئنومئندیر ده. آیریلیغی آرادان قالدیران و بوتون دونیایا، بوتون اینسان توپلومونا جالاق ووران بیر نهسه. بونلا بئله بو آیریلیغین سونو یوخ، سونوجو یوخ!…
س. سیز چاغداش گونئی آذربایجانین ادبیاتینین تانینمیش نومایندهسیسینیز. گونئیدهکی ادبی پروسئس حاقیندا نه دئیه بیلرسینیز؟
ج. منجه گونئیده ادبیات باشقا کئچمیش دؤورلردن چوخ فرقلی بیر یئنی دؤوره آیاق قویوب. داها اسکی دؤورلر کیمی آیاق- اویاقلی شئعیرلر جؤولان ائتمیر. دوزدور؛ هله ده بیر سیرا شاعیرلرین شئعیرلری زامانیمیزلا سسلهشن شئعیرلر دئییل و آرالیغا داغیلمیش غزل، قوشما، گرایلی و باشقا کلاسیک فورمالی شئعیرلر هله ده واردیر. آنجاق آرتیق بورادا یازیلان شئعیرلرین یوزده یئتمیشی فضولی زامانینین شئعیرینه بنزمیر. داها کئچمیش دؤورلر کیمی حئکایهسیز، رومانسیز و آیری- آیری چئشید ژانرلاردا یازیلان یازیلارسیز دئییلیک. کئچن ایرمی ایلدن بری ادبی اثرلرین قونولاریندا بؤیوک دییشیکلیکلر یارانیب. ایندی گونئی ادبیاتیندا چئشید قوللار، چئشید قلیبلره راست گلینیر. شئعیریمیزین یوزده یئتمیشیندن چوخو آزاد دئییم بیچیمیله سربست قلیبلرده و بیر یانی نثره باخان شئعیرلرده یازیلیر. عرب و فارس ادبیاتیندان آلینما عروض و قافییهیه دایالی شئعیرلر اولدوقجا آزالیب. گونئی شئعیرینین چوخ فایزی آرتیق بو شابلونلاشمیش قایدا- قانونلارین چکیلریندن و شئعیره ائشیکدن یوکلهنن موسیقیدن سویروشوب و داها شئعیری دوز یازی یا نثردن آییران عامیللر ده اسکی عامیللر دئییل. بو گون چاغداش شئعیرده کلمهلر و جملهلر ایشلوی نئچه فیقورلودور. حتی شئعیرلردهکی خططی روایتلر ده قاباقکی روایت اوسلوبلارینا بنزمیر. چاغداش اثرلرده ایچ موسیقی، کلمهلرین بیر- بیریله اویغونلوق و سس بیرلییی آیدینجا گؤزه گلمکدهدیر. بو اثرلرین اؤزللیکلرینین بیری ده همن اثرلرین ایچینده اولان دوشونجهنین سادهلیکله آنلاشیلار اولمادیغیدیر. سؤزسوز بو آنلاشیلمازلیق شاعیرلرین دوشونجه و خیال گوجلریندن قایناقلانیب کاغیذ اوزره کؤچورولمکدهدیر. بونو دا دئییم کی بو گونون شاعیری کئچمیش دؤورلرین شاعیرینین ترسینه، ائشیک دونیادان داها چوخ ایچ دونیاسینی آنلاتماغا ماراقلیدیر. باشقا بیر دئییشله، بیر زامانلار شاعیر و یازیچی سیاستچیایدی ده، سوسیولوق ایدی دا، دوکتور، پروفئسسور و فیلوسوف ایدی دا، موللالیق دا ائدیردی، ناققاللیق دا ائدیردی و ب… . آنجاق بو گون تک ده گونئی یوخسا قوزئی آذربایجان دا دئییل، بوتون دونیادا یاشامین قونولاری اؤزللشدیکده، بو مسئولیت حیسسی داشیماقلار، بو عؤهدهچیلیکلر سانکی شاعیر و یازیچینین چیینیندن گؤتورولوب. اولا بیلسین بونا گؤره ده چاغداش ادبیاتچی نهسهلری کشف ائتمهیه، هانکیسا تانینمازلاری تانیماغا گؤره یازیب یارادیر. منجه بو گون گونئیده ده ادبیاتلا اوغراشماق و یازیچیلیق چاباسی بوندان باشقا نهسه دئییل. بئله گؤرونور دئمک. گونئیین چاغداش ادبیاتیندا، دئمک چئشید ادبی ژانرلاردا باشاریایلا چیخیش ائدن بیر نئچه اؤنجولدن سونرا گلن یئنی نسیلده اونلار آد وار. بو ادبیاتی ایرهلی سورنلرین بیر نئچهسی اؤلوب. کلاسیک و مودئرن دارتیشماسی آرتیق گون قونوسو، گون پروبلئمی دئییل. منجه آرتیق یازیچیلارلا اوخوجولارین بؤیوک بؤلومو بئله بیر نتیجهیه چاتیبلار کی تئکنولوژینین بو قدر سورعتلی سورهسینده، داها ادبیات بیر تور آنلام یوکلو اولمالیدیر. آنلام یوکلودور ده. ادبیاتدا دئمهیه سؤزو اولان و ائتگی بوراخا بیلن بیر خیال گوجو اولمالیدیر. واردیر دا. ادبیات فردی آجیلاری اجتماعی آجیلارا باغلامالیدیر. باغلاییر دا. ادبیات یازارلارین شخصی تجروبهلرینین روایتی اولا بیلر. روایتیدیر ده. بئله بیر ادبیاتین یایغینلاشماسی میللتیمیزین فردی، اجتماعی و سیاسی گرگینلیکلری و آیری- آیری دونیاداکی حادثهلرله اوست- اوسته دوشمهسی بو ادبیاتین داها بؤیوک گلیشمهسینی تأمین ائدهجهیینی دوشونمک اولار. باشقا اؤلکهلر کیمی بیزده ده ادبیات دونیاسیندا بیر چوخ تمایوللرین اولدوغو شوبههسیزدیر. بو تمایوللر بیر- بیرلریله فرقلی اولسالار دا، بیر شئیلرده ده اورتاقلیقلاری وار. او اورتاقلیق بعضن ادبی دئییل، چوخراق هانکیسا بیر ایدئولوژیله باغلی، لوکاللیق، ناسیونالیستلیک و یا ائورنسللیک تمایولاتینین آراسیندا بیر چئشید دیرنگنلیکدیر. باشقا سؤزله، آذربایجانچیلیق و دونیاچیلیق. آنجاق گؤرک بو دیرنگنلیکدن بیزیم اوچون، دئمک اوخوجولار اوچون نه قالیر؟ هر زامان ایچی دارتیشما قونوسو ایله دولو اثرلر زامان سورهسینده آرادان گئتمیشلر، آنجاق محض ادبی اثرلر قالارغی اولموشلار. بو اثرلرین آراسیندا اولان فرقلیلیکلر چوخراق ادبی ده یوخ، تاریخی اولوب. ایندی بیز اؤرنک اوچون گونئی یا قوزئی ادبیاتی ایله باغلی، “بیزیم ادبیاتیمیزین اؤزل یانلاری، اؤزل روحلاری، اؤزل اؤزللیکلری وار” کیمی سؤزلری سؤیلهمک اولارمی؟ منجه یوخ، سؤیلهمک اولماز. بیزیم ادبیات، هر آنلاشیلماز فانتاستیک اؤزللیکلره دایاناراق تعریف اولونمور. تک گونئی یا قوزئی ادبیاتی دا دئییل، بوتونلوکله ادبیات ان اوریژینال، ان یئگانه اثرلرین توپلوسو ساییلیر. باریش، دؤیوش، اؤزگهلشمه، دوغمالاشما و باشقا- باشقا گئنیش ساحهلی قونولار بو اثرلری بیر- بیرینه باغلاییر. منجه چاغداش گونئی ادبیاتی دا بو اؤزللیکلردن موستثنی دئییل. بونلا بئله گونئی ادبیاتیندا بیر فرقلیلیک وار کی باشقا ادبیاتلاردا یوخدور. بیلیندییی کیمی بورادا آنا دیلینده هئچ بیر مکتب یوخدور. اجتماعی، سیاسی و کولتورل اوستونلوک فارسجا و عربجه ایلهدیر. اونا گؤره ده بیز اؤز آنا دیلیمیزده تام بیر اوتودیداکتین بیریییک. اؤزوموز اؤزوموزه هم دیل اؤیرهدیریک، هم ادبیات. بو جهتدن گونئی ادبیاتی منجه یاری دیلبیلیمسل، یاری ائستئتیک بیر ادبیات اولمالیدیر. چون، هله چوخ یازارلاریمیز، اؤزللیکله آرالیغا داغیلمیش سایسیز- حسابسیز شاعیرلر آذربایجان تورکجهسینی یاخشیجا بیلمیرلر. بو تیپ یازارلار یازدیقجا، اونلارین دیلینی سیاسی آماجلارلا اؤزلرینه مال ائدن بیر قروپ آداملار اورتایا چیخیب، دیلیمیزین باشقا بیر دیلدن آیریلدیغینی سؤیلهییب مدافعه ائدیرلر. بورادا منیم سؤز قونوم آذربایجان تورکجهسی قونوسودور. چون، سؤز داغارجیغی و سؤز آخیشیمی آذربایجان تاریخینین ان بؤیوک سارسینتیلاری ایچینده ده بؤیوک بیر سئوگیله قورونوب- ساخلانیلیب، آنجاق بعضی یازارلار بو دیلین ایشلوینی بیلهرک یا بیلمهیهرکدن دییشیرلر. منجه آذربایجان تورکجهسینده یازان یازارلارین، ادبیاتین ایشلوینین کوتله آراسی گئنیشلتمهسینده بؤیوک رولو اولمالیدیر. بونا گؤره ده بو دیلی، اولدوغوندان داها دا چوخ منیمسهمهلیدیرلر. بئله اولسا، کوتله ده اونلارا باخیب، دوغما دیلینی بوتون ووجودو ایله الینده توتوب ساخلاماغا چالیشار. و بئلهلیکله دیلینه داها آرتیق اهمیت گؤسترن یئنی بیر جمعیت اولوشوب گلیشیب بؤیویر.
س. گونئی آذربایجان ادبیاتینین داها چوخ پوستمودئرنیزمه اوز توتماسی نه ایله باغلیدیر؟ سیزین شئعیرلرینیزده ده بو، وار.
ج. بیلیندییی کیمی چاغداش دونیامیزدا غالیب دوشونجه فلسفی ایدئیالارین اساسیندادیر. آرتیق ایندیکی زاماندا بیر یازیچی نهیی ادبیات آدلاندیریرسا دئمهلی او، ادبیاتدیر. ادبیاتا ضد اولان فلسفی دوشونجهلر ده آز اولماییب. بونلار منجه تکی آختالانمیش ادبیاتا دئییل، بوتونلوکله ادبیاتا قارشیدیرلار. بونون عوضینده یالنیز گونئیده ده دئییل، بوتون چاغداش دونیامیزدا ادبیات اؤز آختاریش و گئدیش یولوندا دیرلندیریلیر. بو یئنی آختاریشلار هم ده یئنی گلیشمهلردیر. ادبیاتی اؤنه ایتهلهین گوج بیر زامانلار سادهجه پاپولیار فورملارلا تأمین ائدیلیردیسه، ایندی اورژینال ادبیاتچیلار هئچ ده پاپولیار اولماغی دوشونمورلر. آرتیق اینسان یاشامیندا اولان جوزئی شئیلری بیر تنقیدچی کیمی درک ائتمک بؤیوک بیر باشاری ایستهییر. آنجاق پئشهکار اوخوجو کوتلهسی ده بو باشارینین کیمده اولوب- اولمادیغینی یاخشیجا آنلاییب بیلیر. ادبیات گئت- گئده اؤز اوخوجولارینا جدی یاناشدیغی قدر بیر آز دا ایلنجهلی و ظارافاتیانا اولور. داها قاباقکی دؤورلر کیمی هئچ بیر یازیچینین حاققی چاتمیر کی اوخوجوسونو حیرص و آجیقلا ایستهدییی یئره سوروکلهسین. بعضن سؤزون دوغروسو شوخلوقدا کئچن کیمی بیر یازیچی گوله- گوله ده اؤز روایتینی اوخوجولارینا چاتدیرا بیلر. بو گونکو یازیچی اؤزونو گولونج ائتمهدن، چئورهسیندهکی حادثهلری خوش بیر اوز، خوش بیر گولوشله ده روایت ائده بیلر. بو، ایستر- ایستهمز چاغیمیزین ادبیاتینین اینجهلیکلریندندیر و یازیچیلارین بو اینجهلیکلره بؤیوک احتیاجلاری وار. منجه ادبیات دونیاسینا گیریشمک چوخ دا چتین بیر ایش دئییل. آنجاق ادبیات دونیاسیندا اولان عومومی آخیملارلا اوز- اوزه دورماق دا، بو گونکو ادبیاتین نورماللیغی ساییلیر. بو زامانین ادبیاتی هر شئیی جدی سایسا دا، اؤزونو چوخ جدی سایمیر. بو، چوخ طبیعی بیر پروسئسدیر. گونئیده ده باشقا یئرلر کیمی اؤزللیکله گنج نسیل بو پروسئسی آز دا اولسا دویوب- دوشونوبلر. بو گنج نسیلی دستکلهین اولسا، ادبیات دونیاسیندا چوخ بؤیوک دییشیکلیکلرین یارانماسینا شاهید اولاریق. منجه پوستمودئرن ادبیات چوخ طبیعی بیر حالدا یارانان ادبیاتدیر. اونو یارادانلار اؤز- اؤزلرینه اوتوروب “من ایندی گرک بیر پوستمودئرن ادبیات یارادام” دئمیرلر. هر زامان بوتون تاریخده یئنی دونیا یاراتماغا جان آتان عاغیللی و چالیشقان اینسانلار اولوب. مودئرن ادبیاتین تاریخینده ده اؤز زامانیندا بؤیوک بیر بیلگی ایله گلهجهیی دوشونهرک تصویره چکن شاعیرلر و یازیچیلار اولوب. و ایندی گؤرهسن اونلارین تصویر ائتدییی گلهجکمی یوخسا یوخ؟ بو سواللار هر زامان اینسانی دوشونمهیه مجبور ائدیر. منجه یازیچیلار اؤز زامانلاریندا و اؤز یاشام یئرلرینده ان یالنیز بیریسی اولاراق بؤیوک دوشونجهلره دالیب، هانکی نتیجهیه چاتیب- چاتمایاجاغینی آلدیرمادان یازیرلار. آنجاق هر زامان دا هانکی نتیجهیه اولور اولسون چاتیلیر. ادبیاتدا بو قدر آخیملارین یارانماسی همن چاتیلان نتیجهلر دئییلمی؟ هر زامان هاچانسا، هارداسا بیر آخیم یارانیر، سونرا او آخیم دییشیلیر و باشقاسی یارانیر، بئلهلیکله ده دونیا و دونیادا یاشایان اینسانلارین یاشام و دوشونجه طرزی زامانلا چییین- چییینه آرد- آردینا دییشیلیب گلیشیر. بو دییشیلیب گلیشمه بیزیم وارلیق گئرچهییمیزدیر. بلکه گونئیین ده دونیایلا بیرلیکده پوستمودئرنیزمه اوز توتماسی همن بو گئرچکدن قایناقلانیر. پوستمودئرنیزم آخیمی دا هلهلیک بیر یئنیلیکدیر. یئنیلیکلرسه هر زامان اینسان جمعیتیندن قاچماقدادیر. اینسان هارداسا، هانکیسا بیر یئنیلیکله گؤروشدومو، تئز ده اوندان آیریلمالی اولور. باشقا بیر دئییشله، آیریلیغین کؤکو گؤروشدهدیر. سئودییین بیریسینی تام قوجاغینا آلدیغین چاغدا ایتیریرسن. یئنیلیکلر سئوگیلی بیر قادین کیمی، بیر آنلیق سس، بیر آنلیق نفس کیمی گلیب کئچیر. یئنیلیک عؤموردور. قادین عؤموردور. عؤمور بیر آنلیقدیر. هر شئی بو دونیادا سانکی بیر آنلیقدیر. دئمک ایستهییرم کی بو گونکو ادبیاتدا پوستمودئرنیزم ده بوتون باشقا آخیملار کیمی بیر سیرا گئرچکلرین کشفی ایله اؤز- اؤزوندن یارانان بیر تپکیدیر سادهجه. اولا بیلسین هله بوندان بئله “re postmodernism” یا باشقا آدلارلا اورتایا چیخان آخیملارین دا شاهیدی اولاجاغیق.
س. سیزین نثر اثرلرینیزده هاراداسا عنعنهویلیکدن اوزاقلاشماق گؤردوم. سانکی شئعیره بنزییر.
ج. منیم نثر اثرلریمین هامیسی دا بئله دئییل. آنجاق سیزینله راضیلاشماماق دا اولمور.
س. بو تای یازارلاریندان کیملری تانیییرسینیز، اوخویورسونوز؟
ج. چوخلارینی تانیییر، اوخویورام. عمومیتله گنجلیک چاغلاریمدان قوزئی ادبیاتی ایله چوخ اوغراشمیشام. رومان، پووئست، حئکایه، شئعیر و باشقا ژانرلاردا اولان یازیلارینی هر زامان واختیم ایجازه وئرنه قدر ایزلهمیشم. قوزئیده تانیییب اوخودوغوم یازارلارین آدلارینی سیرایا دوزسم، اوپ- اوزون بیر سطیر اولار.
س. گونئیده تورک دیلینده ادبی درگیلر وارمی؟
ج. آرا- سیرا اولور. فصیللیک شکیلینده چیخان درگیلر وار. آنجاق ساییسی اولدوقجا آزدیر. آز دا اوخوجولاری وار. بو درگیلرین بیر سیراسی بیلدیییمجه قوزئیده ده تانینیرلار. میثال اوچون وارلیق، آذری و ب….
س. حاضردا نه یازیرسینیز؟
ج. سون واختلار یازدیغیم یئنی شئعیرلردن “دنیزین دینج یوخوسو” آدیندا بیر توپلو حاضرلاماقدایام. یقین کی ایران ایسلامی ایرشاد ایدارهسی موجوویز وئررسه چاپ اولاجاق. وئرمهسه ده کی گوجوموز یوخ، توپوموز یوخ، توفهییمیز یوخ (گوله- گوله!)
***
ایضاح:
بو موصاخیبه بوندان اؤنجه باکی شهرینده یاییلیبدیر.
http://medeniyyet.az/new/?name=content&content=31292


text:
اویان نیوز : بیلیندیگی کیمی فارس تشکیلاتلاری و او تشکیلاتلاردا پادوچولوق ائدنلر فارس دیل و مدنیتینی اؤزلری اوچون بیر آراچ و گرچ ائده رک ایران ممالیکی محروسه سینده میللیتلر مسئله سی سؤز قونوسو اولدوقدا قارقا و کهلیک (بعضن قارقا و بعضن کهلیک) یئریشی تاکتیکیندن یولا چیخاراق عوامفریبلیک ائتمگه و ایجتماعیتده عوامفریبلیگه یول آچماغا چالیشیرلار. بو داورانیشلار کئچمیش ۸۲ ایلده ایران ممالیکی محروسه سینده یایقینلاشمیش بیر ادبیات بیچیمینه سالینمیشدیر. بو ذاتلارین دئموکرات مئابلیق ائتمه لرینه باخمایاراق عملده ایران ممالیکی محروسه سینده هر بیر دیل و مدنیته اؤنم وئرمک ایسته نیلدیکده فارس عوامفریبلری و اونلارا پادوچولوق ائدنلرین بو دیل و مدنیت صاحابلارینی اؤز غضبلرینه توش ائدرلر. زامان کئچمه دن علیرضا نابدلین آدی دالیندا گیزلنمگه چالیشان فریدون شمس ایمضاسی فیکیرلرینی اورتایا قویان ذاتین فیکیرلری ایله تانیش اولاق، اوخویوروق:
“نقدی بر ” پلاتفرم موقت ” پان ترکیست های ساکن ایران: “وقتی آذربایجانی هم، چنین ملیت خاصی مشاهده می شود که گویی سرنوشت اش از سایر ایرانیان جداست و مشکلش باید در غیاب آنان و جدا از آنان به دست فرقه ی پر افتخار حل شود ، می توان تبلیغ این جهان بینی را به عنوان … خرابکاری در جنبش دمکراتیک ، محکوم و مطرود کرد ” (۱).
اوسته پان ترکیست ایتتیهامی ایله دامغالانان تشکیلات اؤزونو “جنبش فدرال دمکرات آذربایجان” آدلاندیران بیر تشکیلاتدیر. فارس راسیستلری و اونلارین یانچیلاری طرفیندن پان ترکیست تانیتیلان بو تشکیلات بیلیندیگی کیمی بیر فیکیر ملغمه سیندن اورتایا گلن بیر تشکیلاتدیر (۲). فارس راسیستلری و اونلارا قویروق اولموشلار طرفیندن بو تشکیلاتین پان ترکیست و ناسیونالیست ایتتیهامی ایله دامغالانماسی بو تشکیلاتدا اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینه اؤنم وئرنلرین فیکیرلری نین اورتایا چیخماسیندان ایلری گلن مسئله دیر. اوسته گؤروندوگو کیمی فریدون شمس علیرضا نابدلی ده اؤز شوونیستلیک گؤروشلرینه یئم ائتمیشدیر. اوسته کی فیکیرلره اساسن علیرضا نابدل میللی مفکوره دن اوزاقلاشدیقدان سونرا فارس نئهیلیستلیگی نین قوربانی اولموشدور دئیه بیله ریک. علیرضا نابدل فارس سول مئاب »سازمان چریکهای فدایی خلق ایران« آدلی تشکیلاتا قوشولمادان اؤنجه آذربایجان آمالینا دوشونن بیر شخصیت ایدی. او ایشیق آدلی شعر کتابیندا »ستارخان آتلیسی تهرانا دوغرو« شعرلرینده هانسی ایدیادا اولدوغونو آچیقجا اورتایا قویموش. دئمک، علیرضا نابدل »سازمان چریکهای فدایی خلق ایران« آدلی فارس تشکیلاتینا قوشولدوقدان سونرا میللی بیلینجینی باسدیرماغا و بیر چوخ آذربایجانلیلار کیمی میللی و مدنی باخیمدان فارسلیق سیستیمی نین قوربانی اولاراق فارس نئهیلیستلیگه اوغرامیشدیر قناعتینه گلمک اولار. علیرضا نابدل ادبی زمینه ده فعالیت ائدن محمد حسین شهریاری شاهین آنتئنی آدلاندیرمیش(۳). هر حالدا علیرضا نابدل فارسلیق سیستیمینه قوربان اولموش اینسانلاریمیزدان یالنیز بیریدیر. بئله لیکله مسئله دن اوزاقلاشمایاق دئیه بیر داها فریدون شمس ایمضاسی ایله یازیلمیش یازییا گؤز گزدیریریک، اوخویوروق:
” از تاکیدی که نویسندگان پلاتفرم بر تشکیلات جدی با برنامه روشن دمکراتیک کرده اند پیداست که گروه بندی تازه ای در میان پان ترکیست های ساکن ایران پاگرفته است . به راستی اگر بنا باشد که ” سازمان سیاسی مخصوص ترک های ایران “، ” منافع آذربایجانی ها و ترک های ایران را نمایندگی کند “، پس این جماعت در” جمهوری خواهان لائیک و دمکرات – صدای ما ” به چه کار آمده اند ؟”(۱).
اوسته گؤروندوگو کیمی “جنبش فدرال دموکرات آذربایجان” آدلی تشکیلاتدا یئر آلان اینسانلارین بیر قیسمی حله ده فارس دیلی و مدنیتی و ایران آدی آلتیندا فورمالاشمیش “جمهوری خواهان لائیک و دمکرات ایران” آدلی فارس تشکیلاتی نین ترکیبینده فعالیت ائتمه لرینه باخمایاراق آذربایجان آدینا یاراتدیقلاری تشکیلات پلاتفورمالاریندا آذربایجان میللی مسئله سینه توخوندوقلاری اوچون بو مسئله فارس راسیستلری (ایستر سول مئاب، ایسترسه ده ساغ اولسون) طرفیندن قبول ائدیلمز بیر مسئله ساییلار. فریدون شمس ذات عالی فیکیرلرینه داوام ائدیر:
“به هر رو، این سند را باید فرصت مناسبی دانست برای رویاروییِ نظری با همه ی آن اندیشه ها و برنامه های پان ترکیستی و ایران ستیزانه ای که به دستاویز مبارزه با سلطنت پهلوی ها و هواخواهی از فدرالیسم و منافع آذربایجانی ها ، به کینه توزی و جنگ افروزی در میان قوم ها و گویشوران زبان های ایرانی و نابودی سرزمین و کشوری به نام ایران برخاسته اند”(۱).
اوسته کی پاراقرافدان بللی کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سی فارس قومیتلری ساحه سینه دوشوروله رک اونلارین دیللری سس سیزجه فارس دیلی نین بیر ترکیب حیصصه سی کیمی قلمه آلیناراق “گویشوران زبان های ایرانی” ایفاده سی ایله ایجتماعیته تقدیم اولونار. اوسته لیک “ایران ممالیکی محروسه سی” یئرینه “سر زمین ایران” دئیه بو ممالیکی محروسه ده کی اینسانلارین میللی منلیک و کیملیکلرینه اؤزگه بیر دئییم ایجتماعیته سونولار. بیلیندیگی کیمی هر هانکی بیر جغرافی ساحه ده موختلیف حاکیمیتلر و دؤولتلرین یارانماسی او ساحه لرین یوخ اولوب آرادان گئتمه لری آنلامسینا دئییل. بونلارا باخمایاراق فارس شوونیستلری و اونلارین قویروقلاری ایران آدی دالیندا گیزله نه رک و “وای ایرانا” دئیه رک ایران ممالیکی محروسه سینده میللیتلر مسئله سینی ایجتماعیتین دیققتیندن یاییندیرماغا و فارسلیق سیاستی یئریتمه گه چالیشیرلار. فریدون شمس ذات عالی گئنه ده یازیر:
” مبتکران پلاتفرم موفت ، که هویت ملی خویش را بر پایه ی زبان نهاده اند ، آورده اند که ” زبان ترکی ( ترکی آذربایجانی ) هسته اصلی و سنگ بنای هویت ملی ترکان ایران را تشکیل می دهد . هویت ما با زبان ما سرشته است .”(۱).
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس راسیستلری و اونلارین قویروقلاری نین بوتون سانجی و قارین آغریلاری ایران ممالیکی محروسه سینده تورک کیملیگی نین یاشانماسیندان قایناقلانان مسئله دیر. فارس راسیستلری موختلیف قوماشلار آدی آلتیندا ایران ممالیکی محروسه سینده کی تورک ائتنوسونون اوغول و قیزلارینی فارس سؤمورگه سیستیمینه یئم ائتمگه چالیشارلار. فریدون شمس یازیسینی فارس جبهه میللی سیته سینده یایینلاتدیغینا باخمایاراق “قارقا و کهلیک” یئریشی تاکتیکیندن فایدالاناراق بعضی سول مئاب فارس تشکیلاتلاری کیمی فیکیر یئریتمگه چالیشمیشدیر. بو تشکیلاتلاردان بیری ده سازمان فدائیان خلق ایران- اکثریتدیر. بو آدی چکیلن سول مئاب فارس تشکیلاتی دا ایران ممالیکی محروسه سینده سؤزده موختلیق میللیتلردن سؤز آچیر، عملده ایسه فارسلاردان باشقا ائتنوسلارین دیل و مدنیتلرینی “محللی” آدلاندیریر(۶). ایندیسه فریدون شمس ذات عالیدن اوخویوروق:
” مفهوم ملت های ساکن ایران !، در فرهنگِ واژگان پان ترکیست های ما به این معناست که این قوم ها در کشور های دیگر نیز ساکن اند و بنابراین وحدت مناطق تاریخن ترک نشین ( یا کردنشین ) و تکه پاره های این ملت ها خواست نهایی آن هاست. …. بنابراین ما هیچ گونه هویت ایرانی برای خود نمی شناسیم و به پاسداری از یک پارچگی سرزمینی ایران خود را ملزم نمی دانیم . منطقی که دراین مفهوم به کاررفته همان است که در ناسیونالیسم افراطی پهلوی ها، برای توجیه سیاست های استبدادی و سرکوب گرانه بر قوم های ایرانی و ازجمله فارس زبانان و زیرپا نهادن حقوق شهروندانِ این مرز و بوم به کار رفته است . بنا به این منطق
- ایران ، سرزمین ایرانیان است
- ترکان ایرانی نیستند
- پس ایران ، سرزمین ترکان نیست !
با چنین منطقی، پان ترکیست های مبتکر این پلاتفرم و نظریه پردازان ناسیونالیسم افراطی ِ حکومت پهلوی ها ، در نظر و عمل به یک دیگر بازمی رسند . هر دو ایرانی را معادل فارس به کار می برند و ایران را سرزمین فارس ها = ایرانیان می دانند و ایرانی بودن ترک زبانان را انکار می کنند . یکی به منظور پایمال کردن حقوق اقلیت های زبانی و قومی و دیگری به انگیزه ی جنگ افروزی میان قوم های ایران و جداسری”(۱).
اوسته گؤروندوگو کیمی بو فیکیرلر فارس سول مئاب تشکیلاتلاری نین عوامفریبلیک فیکیرلرینه اساسلانیر. بو فیکیرلر ایران ممالیکی محروسه سینده میللیتلر مسئله سینی کئچمیش ۸۲ ایلده اولدوغو کیمی پالاز و کئچه آلتیندا گیزلتمگه چالیشاراق فارس راسیستلیک و تمامیتچیلیک سیستیمی نین قورونماسی، فارس دیل و مدنیتی نی ایران ممالیکی محروسه سینده موختلیف دیل و مدنیت صاحابلارینا تحمیل ائتمه گی اؤزو اوچون مقصد نظره آلیر. بو فیکیر صاحابلاری آیدینجا و دولاییلی یوللارلا فارس راسیستلیگی و ایستعمار سیستیمینی قورویان فیکیر صاحابلاریدیرلار. یئنیلیکده آذربایجان میللی مسئله سی گوندمه گلدیکدن سونرا “سازمان فداییان خلق ایران (فارس)- اکثریت” تشکیلاتیندا دا بعضی آذربایجانلیلار آذربایجان میللی مسئله سینی اؤز دیققت مرکزلرینه آلمیش گؤرونورلر. اونلاردان بیری ده وهاب انصاری ذات عالیدیر. اونون س. حاتملویا عنوانلایدیغی یازی سی نین بعضی پاساژلارینی بیرلیکده اوخویاق:
“تا آنجایى که تاریخ مکتوب و زنده جنبش فداییان نشان میدهد، بنیانگذاران جنبش فدائیان، که در سطح وسیعى از آذربایجانیان بودهاند. همواره از حرکت ملى آذربایجان چه از نظر نوشتارى و چه از نظر عملى حمایت کردهاند. بنیانگذاران محافل اولیه جنبش فدائیان همانند رفقا، صمد بهرنگى، بهروز دهقانى و على رضا نابدل (اوختاى) و. …. تلاش فراوانى در رشد، غنا و حفظ فرهنگ و ادبیات ترکى آذربایجان کردهاند”(۴).
گؤروندوگو کیمی فارس تشکیلاتچیلیق مسئله سی وهاب انصاری ذات عالی نین فیکیرلرینه حاکیم اولدوغو اوچون باغلی اولدوغو تشکیلاتدا اونا حاکیم اولموش فیکیرلر آذربایجان میللی مسئله سینه کؤلگه سالمیش مقامدا یئر آلیر. بئله لیکله علیرضا نابدل طرفیندن آذربایجان میللی حکومتی نین قوروجو تشکیلاتی اولان آذربایجان دئموکرات فیرقه سی علیهینه نه یازدیقلاری بو ذاتلار گؤرمزدن ویا بیلمزدن حرکت ائدیرلر. اوسته ایشاره ائتدیگیمیز و آدلارینی وهاب انصاری سیرالادیقلاری ذاتلار فارس تشکیلاتچیلیق مقوله سینه قاپیلمادان اؤنجه آذربایجان میللی کیملیگی و منلیگی اوزره آز ویا چوخ دوشونموشلر. آنجاق فارس تشکیلاتچیلیق سیستیمی بو ذاتلاری اؤزونه قوربان ائده رک آذربایجانین گلن نسلی نین بیر چوخونو دا بو ذاتلار ایله بیرلیکده فارسلیق سیستیمینه قوربان ائتدیرمیشدیر دئیه دوشونمه لی ییک. بیلیندیگی کیمی بیر چوخ آذربایجان جاوانلار یالنیز بو ذاتلاری آذربایجانلی اولدوقلارینی ائشیتدیکلری اوچون بونلار باغلی اولدوقلاری فارس تشکیلاتینا قوشولماغی اؤزلری اوچون شرف حئساب ائتمیشلر. وهاب انصاری ذات عالی گئنه ده یازیر:
” آقاى حاتملوى هم اگر میخواهد منشا خیر براى ملت آذربایجان باشد، باید جایگاه جدید خود را نه در میان افکار و نیروهاى ناسیونالیستى غوغاسالار، بلکه در میان تمامى آزادیخواهان ایران و فعالان و روشنفکران ملیتهاى ایرانى بیابد که براى ایرانى آزاد و دمکراتیک و فارغ از ستم ملى در ایران مبارزه میکنند، بیابد.”(۴).
اوسته کی عیبارتده وهاب انصاری ذات عالی نین ایفاده ائتدیکلری “نیروهای ناسیونالیستی غوغاسالار” و “آزادیخواهان ایران” ایفاده لری ده زامان گئدیشی ایله کیرلنمیش و داها دا کیرلنه جک گؤرونور. دئمک، میللیتلر مسئله سینی قبول ائدن ذات عالیلر اؤز دونیا گؤروشلرینه و میللی منسوبیتلرینه اویقون سیاسیی تشکیلاتلار یاراتمادان اؤزلرینی فارس راسیستلیگی نین چنبره سیندن قورتارما قابیلیتینه مالیک اولابیلمزلر. بو مقوله دن وهاب انصاری، بهزاد کریمی، بهروز خلیق و ساییره ده اؤزلرینی اوزاقدا توتابیلمزلر. علی اکبر حق پژوه کیمی اؤزلرینی آذربایجانلی بیلنلرین ایسه حئسابلاری فارس راسیستلیگی نین آیریلماز حیصصه سی ساییلار (۷- ۷٫۵). دئمک، ایران آدی آلتیندا فارس تشکیلاتلارینا پادوچولوق ائدن ذاتلار یئری گلدیکده صادیق اولدوقلاری تقدیرده اؤز میللتلری سیراسیندا اولان تشکیلاتلارا قوشولمالی، دله و دره بگی اولدوقلاری تقدیرده اؤز خالقلارینا غنیم کسیلن فارس راسیستلری سیراسیندا یئر آلاجاق گؤرونورلر. وهاب انصاری ذات س. خاتملوی ایمضاسی ایله یازیلمیش یازییا ایراد توتارکن یازیر:
” آقاى حاتملوى در مطلب خود …. بهانه قرار داده، تا سراسر تاریخ جنبش فداییان را در رابطه با جنبش ملى- دمکراتیک آذربایجان تحریف و تخطئه بکند. حتى بخود زحمت ارایه فاکت و استدلال قابل اتکایى را هم نداده است. ایشان مینویسد. “مواضع غیر دوستانهى فدائیان خلق نسبت به جنبش ملى- دمکراتیک آذربایجان و حکومت ملى تشکیل شده بعد از قیام ٢١ آذر ١٣٢۵، قدمتى برابر با عمر جنبش فدائى دارد.”(۴).
س. حاتملوی بلکه ده فارس تشکیلاتچیلیغی گونجللشمه سین (موضوع روز اولماسین) دئیه بعضی مسئله لره دئیینمک ایسته مه میشدیر، یئری گلمیشکن علیرضا نابدلین آدی دالیندا گیزلنمگه چالیشان و اونون فیکیرلریندن آلینتی تقدیم ائدن فریدون شمس ذات عالی نین یازیسیندان بیر داها سرگیله مه لی اولوروق:
” علی رضا نابدل ، مارکسیست و یار و هم فکر صمد بهرنگی در این باره می گوید که انقللاب مشروطه همه ی حصارهای جامعه ی بسته ی سنتی را شکاند و مردم ایران را یگانه ساخت . ” این یگانگی ضرورت داشت” ، زیرا “حکومت مرکزی به مثابه نماینده ی بی اراده ی امپریالیست ها در سراسر ایران قداره بندان فئودال را علیه توده های عدالت خواه بر می انگیخت “. دیگر این که ” ابن یگانگی بدلیل های مختلف نمی توانست شکل مذهبی یا قومی به خود بگیرد . از جمله به این دلیل که نه مذهب و نه نژاد زیر فشار امپریالیست ها قرار نگرفته بود . این یگانگی تنها شکل میهنی می بایست داشته باشد . این میهن بود که از راه قراردادهای استعماری سیاسی به طرز روز افزون غارت می شد و در معرض تجزیه قرار داشت”(۵).
بیلیندیگی کیمی ایران ممالیکی محروسه سینده مشروطه اینقلابی نین یئنیلمه سی و فارسلیق سیستیمی نین حاکیم اولماسی ایران ممالیکی محروسه سینده فارس اولمایان ائتنوسلار اوچون دیل و مدنیت آچیسیندان فلاکته یول آچمیشدیر. بو مسئله نی بیرلیگین ضرورتی “یگانگی ضرورت” قلمه آلماق سیاسی باخیمدان علیرضا نابدلین فارسلیق باتلاغیندا یئر آلدیغیندان حئکایت ائدر. دئمک، او زامان یایقینلاشمیش فارس محورلی ادبیاتدان علیرضا نابدل ده ایستیفاده ائتمیشدیر. بئله لیکله اؤزونو آذربایجانلی بیلن بیریسی نین بو تنقیدی مقاملاردان کؤپمگی یئرسیز گؤروندوگونون یانی سیرا بو مسئله نی آرتیق هر بیر رئالیست اینسان قبول ائتمه لیدیر. آنجاق وهاب انصاریلر نه اوچون بو مسئله لردن ناراحات اولور مسئله سینه گلینجه، بونلار بعضی ذاتلار کیمی، اؤزلرینی فیکیر باخیمیندان فارس تشکیلاتلاریندا حل اولموش بیر موجود حئساب ائتدیکلری قناعتینه گلمیش گؤرونورلر. وهاب انصاری گئنه ده یازیر:
” آقاى حاتملوى اگر کمى به منشاء خانوادگى بنیانگذاران آذربایجانى فداییان توجه بکنند، خواهند دید که اکثرا از خانوادههایى هستند که یک طرفشان به فرقه دمکرات آذربایجان وصل است. مبارزات ملت آذربایجان از انقلاب مشروطیت بدین سو و بهویژه مبارزات فرقه دمکرات به رهبرى سید جعفر پیشهورى انگیزه بالایى را در رفقاى بنیانگذار فدائیان براى ادامه راه جنبش چپ ایران بوجود آورده بود.”(۴).
اوسته کی مسئله هر نه قدر بیر چوخلاری اوچون سئویندیریجی اولسا دا فارس تمامیتچیلری اوچون ده او قدر عوامفریبلیک وسیله سی اولموشدور. بیلیندیگی کیمی فارس تمامیتچیلری ده یئری گلدیکده فارس تشکیلاتلاری نین باشلاریندا ایستر بوگون و ایسترسه ده کئچمیشده آذربایجانلیلارین اولدوقلارینی ایددعا ائدرلر. وهاب انصاری ذات عالی ده گؤروندوگو کیمی بو مسئله یه فخر ائدن ذاتلاردان ساییلمالیدیر. بونلارا باخمایاراق بوگون فارس تشکیلاتلاریندا اولان آذربایجانلیلار اؤز دیل و مدنیتلری اوچون نه گون آغلامیشلار سورقو و سوآلی هر بیر آذربایجانلینی داها دا آرتیق دوشوندورمه لیدیر (فارسلار دئمیشلر: گیرم پدر تو فاضل، از فضل پدر ترا چه حاصل؟). دئمک، فارس تشکیلاتلاریندا بیر سیرا آذربایجانلیلارین دری قابیقدان چیخماسی، یئری گلدیکده اؤز جان و ماللارینی قوربان وئرمکلری آذربایجان دیل و مدنیتی و وارلیغی اوچون هئچ بیر فایداسی اولمادیغی نین یانی سیرا فارس شوونیستلیگیی اوچون بیر باشاریق رمزی ساییلمیشدیر. وهاب انصاری گئنه ده یازیر:
” آقاى حاتملوى اگر کمى از تعصب وابستگى تاریخى و سیاسى خود فاصله بگیرد، این خصیصه جنبش فدائیان را نه در دشمنى با خواستهها و آرمانهاى حرکت ملى – دمکراتیک آذربایجان، بلکه در دفاع از استقلال جنبش چپ ایران درک میکرد.”(۴)
اوسته وهاب انصاری متعصیبلیکده ایتتیهام ائتدیگی س. حاتملوی هانکی گوناهلاری اساسیندا محکمه اولوناجاغی حله ده بللی اولمادیغینا باخمایاراق بو ایتتیهاملاری فارس راسیستلری هر زامان آذربایجانین میللی بیلینجی اولان اینسانلارینا ووراراق اونلاردا و آذربایجان توپلئوموندا درین و ساغالماز ایزلر بوراخمیشلار. وهاب انصاریلر داشیدیغی فیکیرلر ده او ایزلرین وئردیگی ثمره لره اساسلانیر. فارسین هر قوماشدان اولانی ایران آدی دالیندا گیزلندیگی اوچون یالنیز ایرانلیام دئیه وطن پرست ساییلدیغی حالدا آذربایجانلی دیل و مدنیتینی طرح ائتدیگی اوچون متعصیب ساییلار. گؤروندوگو کیمی بو شارلاتانلیقلارا بیر چوخ آذربایجانلی دا اؤزونو اودوزموش مقامدا یئر آلیر. بو ایتتیهام نامه لره سهند قاراچورلو بئله جاواب وئریرمیش:
“من دئمیـــرم اوستــــــون نـژادانام من
دئمیــــــرم ائللریم، ائللردن باشـدی
منیـــم مسلکیمده منیــــــم یولومـــدا
میلت لر هامیسی دوستدور، قارداشدیر
آنجاق بیر ســــؤزوم وار من ده اینسانام
دیلیـــــم وار، خالقیـــــــم وار، یوردوم وار
یئرده ن چیخمامــــیشام گؤبه لک کیمی
آدامام، حاقــــیم وار، ائلیم اؤبام وار ! ” (سهند قاراچورلو).
قایناقلار:
۱ فریدون شمس:علی رضا نابدل ، هم فکر و همکار صمدبهرنگی و نویسنده ی : آذربایجان ومساله ملی:
http://www.jebhemelli.net/htdocs/Views/Shans_on_Pan_Turkists.htm
2 آچیق نئت: http://www.achiq.org/
3 علیرضا نابدل، رازلیق، آذربایجان و مسئله ملی (کتابچه).
۴ وهاب انصاری، حرکت ملى آذربایجان، توهمات یا واقعیات: چرا دشمنى با جنبش فداییان به بهانه نقد یک کتاب؟ http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=8780
5 فریدون شمس:علی رضا نابدل : آذرباجان و مسئله ملی ص ۷
http://www.jebhemelli.net/htdocs/Views/Shans_on_Pan_Turkists.htm
6 ایشیق سؤنمز؛ فارس تشکیلاتی سازمان فداییان خلق ایران (اکثریت) و آذربایجان میللت مسئله سی! : http://www.azadtribun.net/1095.htm
7 علی اکبر حق پژوه و رفقا، اوضاع میهنمان در برهه کنونی، نگرش ما و پیشنهادها (کار آنلاین، ارگان اینتئرنئتی فداییان خلق ایران):
http://www.kar-online.com/siasat/siasat-aliakbar-haqpeZuh-201085.html
7.1 علی اکبر حق پژوه، مرورى کوتاه بر ناسیونالیسم کور(۱) پان ترکیسم و پان ایرانیسم (پان عربیسم): کار آنلاین: http://www.kar-online.com/melli/melli-nationalism-alirezA-haqpeZuh-b2-200185.html
7.2 علی اکبر حق پژوه، مرورى کوتاه به ناسیونالیسم کور (٢) ناسیونالیسم کور بدون هویت تاریخى: کار آنلاین: http://www.kar-online.com/melli/melli-nationalism-alirezA-haqpeZuh-b2-200185.html
7.3 علی اکبر حق پژوه، مرورى کوتاه بر ناسیونالیسم کور بدون هویت تاریخى (٣) ؛ انژکتاسیون فرهنگى ـ تاریخى، کار آنلاین: مرورى کوتاه بر ناسیونالیسم کور بدون هویت تاریخى (٣) انژکتاسیون فرهنگى ـ تاریخى
۷٫۴ علی اکبر حق پژوه، (کار آنلاین بخش مسئله ملی): فیلولوژی
۷٫۵ علی اکبر حق پژوه، فیلولوژی زبان آذری (۲)
http://www.kar-online.com/melli/melli-filoloZi2-a-haqpeZuh-081185.pdf
ایشیق سؤنمز


text:
معاصر دونیا شعرینین آدلیملاریندان بیری کورد مدرن شعر یارادیجیلارینین تانینمیش سیماسی و دهیرلی اوغلو شیرکو بیکسدیر.
شیرکو بیکس۱۹۴۰دا سلیمانیه شهرینده مدنی بیر عائله ده دونیایا گؤز آچدی. آتاسی تانینمیش شاعیر فائق بیکس و آناسی ایسه آیدین و مدنی بیر قادین ایدی. شیرکو ۸ یاشیندا آتاسینی ایتیردی و ۱۳ یاشلاریندان عائلهسینی ترک ائتدی و ادبی فعالیتلرله برابر اجتماعی و سیاسی چالیشمالارا قوشولدو. ۴۷ یاشیندا سورگون اولاراق, سوئدده یاشاماغا مجبور اولدو.
۱۷ یاشینا ایکن ایلک شعر کیتابینی نشر ائتدی. شیرکو بیرچوخ حئکایه, رومان, درام اثرلری و شعر کیتابلاری نشر اولونموشدور. او عینی حالدا گؤزهل ترجومهچیایدی. دونیانین بیر چوخ شاعیر و یازیچیسیندان او جوملهدن: لورکا و هیمینگویدن ترجومهلر یایمیشدیر.
شیرکو بیکس ادبی –اجتماعی فعالیتلرینه گؤره سوئد یازیچیلارینین «توخولوسکی» آدینا دونیا مقیاسلی جایزهسینی قازانمیشدیر. قید ائتمهلیییک کی بو جایزه هر ایل سورگونده یاشایان شاعیر, یازیچی و عالیم انسانلارا وئریلیر. شیرکو عینی حالدا ایتالیانین انسان حقوقلارینی قورویان کومیته طرفیندن فلورانس شهرینین فخری وطنداشی آدینا لاییق گؤرونموشدور.
بیکس ۱۹۹۱ ده اؤلکهسینه قاییتدی و مدنی – سیاسی ساحهلرده فعالجاسینا اشتراک ائتدی و سونرالار «سه ردم» آدلی بیر یایین ائوی آچدی؛ اوردا بیر چوخ کیتابلار یایدی.
شیرکو بیکس ۷۳ یاشیندا خرچنگ خستهلییدن استکهلم خستهخاناسیندا مرداد آیینین ۱۳ده آشاغیداکی وصیتله دونیامیزدان کؤچدو:
“دوغروسون ایستهسهنیز؛ من بو شهرین، تپهلری یاخود مشهور مزارلیقلارینین هئچ بیرینده تورپاغا تاپشیریلماق ایستهمیرم. بیرینجی اونا گؤره کی بوردا بوش یئر قالمامیشدیر؛ ایکینجیسی ایسه من هئچ واخت شولوق یئرلری سئومهمیشم. شهریمیزین شهرداری اجازه وئرسه اگر, منی سلیمانیهنین ۱۹۶۳ – نجی ایلینین شهیدلرینین هئیکللری یانیندا باسدیرین (اورانین فضاسی منیم اوچون لذت وئریجیدیر؛ من اورادا داریخمارام!)
من سئویرم اؤلندن سونرا، شهریمین انسانلارینین موسیقی صدالاری، رقصلری و بو پارکین گؤزهللیکلری ایله باش – باشا قالام, قوشالاشام.
ایستهییرم کیتابخانامی، شعیر کیتابلاریمی، شکیللریمی بیر کافه تریادا، بالاجا بیر باغچادا، مزاریمین یانینداجا تشکیل ائتسینلر. شاعیرلره, یازیچیلارا، سئویب، سئویلن اوغلان- قیزلارا پاتوق اولسون. اونلار منیم قوناقلاریم اولسونلار! من ایندیدن، بو صحنهلری بیر رؤیا اولاراق گؤرمهیی سئویرم.
ایستهییرم سازین اورهک اوخشایان صدالاری آلتیندا، علیمردانین ماهنیلاری و موغاملاری “الهی وطنیمی آباد ائله” هیمنی ایله کوردوستانین بایراغینا بوکولو تورپاغا تاپشیریلام.
ایستهییرم منیم تورپاغا تاپیشریلما مراسیمیم ده، یاسیمدا موسیقی چالینسین. شهریمین صنعتکارلارینین تابلولاری تورپاغیم اوزهرینده قویولسون.
من ایستهییرم من اؤلندن سونرا “بیکس” آدینا ایللیک بیر ادبی جایزه یارادیلسین و اونو ان گؤزهل شعر کیتابلارینا وئرسینلر. آدی چکیلن جایزه نین بوتون خرجی منیم ارثیمدن اؤدهنیلسین“!
شیرکو بیکس جسما دونیادان کؤچسهده شعرلری ایله یاشاماقدا و تؤرهمکدهدیر. چونکی اونون شعر دیلی، بدیعی یارادیجیلیق دونیاسی، ائله رنگارنگ، انسانی و سئویملیدیر کی هیچ بیر سرحد تانیمادان بوتون اؤلکهلرده، بوتون دیللرده سسلنه بیلیر. شاعرین شعرلرینده دؤروموزده کی انسانین عذاب و اضطرابلاری، ایستک و آرزولاری، مبارزه و دیرهنیشلری، سئوگی و محبتی دولغون بدیعی افاده واسطهلری ایله اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر. او دوغما یوردو کوردوستانی دلیجهسینه سئودیگی قدهر، بوتون دونیانی سئویردی. اونون شعرینده انسان سئورلیک, دولغون بویالار، یئنی بدیعی تصویر واسیطهلری، بدیعی دئییملر و ترنوم اوصوللاریلا افاده اولونموشدو.
شیرکونون شعرلرینده غربله شرق یئنی انسان تفکرو ایله، ان قدیم بشری دوشونجهلر بیر- بیرینه قوووشور، تزه- تر انسان قلبینه یول آچان، انسان اورهیینی اوخشایان و دوشونجهلرینه آیدینلیق بخش ائدهن شعرلر بیچیمینده تجسوم تاپیر. شیرکو شعرینی اوخویاندا، اونون کیچیک شعرلرینده بؤیوک دونیالاری کشف ائدیرسن، دوشونورسن، درین خیاللارا دالیرسان, اؤزونده شعره قوشولوراق، شعرلشیرسن, انسانلاشیرسان و شیرکو شعرینی اوخودوغون اوچون، اؤزونو خوشبخت سانیرسان.
شیرکونون شعرلری چوخداندیر کی ایراندا یاییلیر. اونون شعرلرینی فارس دیلینه سید علی صالحی، فریادشیری، عزیزناصری، محمدرئوف مرادی، رضاکریم مجاور، مریوان حلبچهای ترجومه ائتمیشلر .
من شیرکو شعرلری ایله ایللر قاباق تانیش اولدوم, سئودیم, اوخوماقلا بدیعی لذت آلدیم، آییریلمادیم، هردن – هردن اونلاری آنا دیلیمیزه ترجومه ده ائتدیم. منه ائله گلیر کی کورد شعری فارس دیلینده اورژینالینا داها یاخین سسلنیر, اونا گؤره فارس دیلینده کی ترجومهلری اساس گؤتوردوم. انگیلیس دیلینه ترجومه اولونموش بعضی شعرلری ایسه گؤزدن کئچیردیم, آنجاق اساس منبعلریم فارسجا ترجومهلردیر.
من، شیرکو بیکس دن بیر دفترلیک آذربایجان دیلینه شعر چئویرمیشم. ایندی اونلاردان بیر نئچهسینی سیز عزیز اوخوچولارا تقدیم ائدیرم:
اؤیود
چوخ شئیلر وار کی :
پاسلانار، چورویر
اؤلر
اونودولار
تاجلار
داشقاشلی عصالار
شاهلارین تاختلاری کیمی !
چوخ شئیلرده وار کی :
پاسلانماز،
چورومز
اؤلمز
اونودولماز
چارلی چاپلینین
بؤرکو
عصاصی و
باشماقلاری کیمی!
***
شعر
شعر
سئوگی آنی
گؤیرچین نغمهسیدیر
شعر
یاغیشدا
کپهنک قانادیدیر
شعر
یال–یاماجلارا، دوزلره الهنن
اولدوزلارین توزودور
و شعر
اوشاقلارین بارماغیدیر
کوردوستانین جهننمینده
و
روواندانین ایتگین مزارلاریندا !
***
آیریلیق
گولو آییرسالار اگر
شعرلریمدن
دؤرد فصیلین بیری اؤلر
سئوگینی آییرسالار اگر
دؤرد فصیلین بیری اؤلر
چؤرهیی آییرسالار اگر
دؤرد فصیلین بیری اؤلر
آزادلیغی آییرسالار اگر
اؤلر بوتون فصیللر
اؤلر زامان
اؤلرم من !
***
بیر–بیرینین آردی
یازیرام: یارپاق
اوخویورام: مئشه
یازیرام: دامجی
اوخویورام: دنیز
بوغدا دنهلری اووجلاریمدا سونبوللنیر
بؤیوک خرمن اولور سینمده
بیر قیزین ساچینین بیرجه تئلی
دفتریمین آراسیندا !
و بؤیوک سئوگی ایچیمده
باخ ائله بو آن کیمی
گوزهل بیر شعر زمزمهسی جانیمدا
و
یوردوم کوردوستان یانیمدا.
***
ارث
کهلیک اؤلرکن
داغا
بیر قاققیلتی باغیشلاییب
گئدیر
آری اؤلرکن
باغا
ان شیرین اؤپوشلرینی
باغیشلاییب
گئدیر
طاووس اؤلرکن
یادگاری قالسین- دئیه
الوان لهلکلرینی
باغیشلاییب
گئدیر
بیر مارال اؤلرکن
اؤزوندن
ان عطیرلی میشکلر
باغیشلاییب
گئدیر
و من
اؤلدویوم آندا
سیزه
کوردوستانی ان گؤزهل سؤزلرله
باغیشلاییب
گئدهجهیم.
***
گؤروش
گئجهلرین بیرینده
گؤزلریمین بیرینی
قارانلیقدا
گؤرمز قوشا باغیشلادیم
گونلرین بیر گونو
اللریمین بیرینی
جنگده
بوداقلاری سیندیریلمیش
آغاجا باغیشلادیم
و باشقا بیر زاماندا
ایاقلاریمین بیرینی
بومباردماندا یاریدا قیریلمیش
بیر یولا باغیشلادیم
زامان کئچدی
باشقا گونلر گؤردوم
ایندی او قوش گؤروشومه گلمیش
منه
ایکی گؤرهن قاناد و ماوی گؤی
گتیرمیش
و زامان کئچدی
باشقا گونلر گؤردوم
ایندی او آغاج گؤروشومه گلمیش
منه رؤیالاردان کؤکلر و اردیبهشتدن
بیر اومید گتیرمیش
زامان کئچدی
باشقا گونلر گؤردوم
ایندی او ایشیقلی یول گؤروشومه گلمیش
منه بوتون صاباحلارین
مقصدینین
آچارینی گتیرمیش
یول
یئر
یانار داغلاری دوغدو
و یانار داغلار
کوردوستانی .
کوردوستان
آراراتی دوغدو
و آرارات
کوردو
ایندی ایللردیر کی،
کورد
ایکی، ائکیز ناغیلا بویلودور:
مبارزه، مظلوملوق، کؤچمه یولو، چتینلیک و دؤیوش!
و بو یولون آیریچیندا
ییلماز گونئی
دوغولدو.
- یول، ییلماز گونئیین دونیا شؤهرتی قازانمیش فیلمینین آدیدیر
- آرارات داغلار سیلسیلهسی
***
تونئل
بو یئر آلتی،
بو غربت، بو یالقیزلیقدا
غریب بیر قاطارام
واگونلاری هر گون
هئی گئدیر…. هئی گلیر
هئی گلیر…. هئی گئدیر
گؤزلمه دوراجاغیندا
ویداعلاشما دوراجاغیندا
یورقونلوق دوراجاغیندا
سایسیز قاپیلاری آچیلیر.
سونا چاتماز بیر تونئلدیر غربت!
پس بو قاطار
هارا آپاریر منی کی :
آن با آن
گؤزلرینین ایشیغی سؤنمهدهیر.
بو قارانلیق تونئلده
بو غربتده، یالقیزلیقدا
تکجه منی آپاریر
منی آپاریر
آپاریر…!
***
اوزبه اوز
..
ساعات اون ایکی گئجه یاریسی
دوست
کورد
کدر
جوت، دونیا، بارماقلیقلار
ساعات اون ایکی گئجه یاریسی
میز
ایشیق
سیغار
سوز، آیریلیق، بارماقلیقلار.
سن…ایکی گؤزوم
دؤزوملو یوردوم
کوردوستانیم.
ساعات ایکی یا اوچ، سحر
آوارالیق
کاغاذ
قلم
میز، دالغینلیق و کدر
شفق واختی
بیر توپا سیغار کؤتویو
توستو – دومانلی بیر اوتاق
شاعیر یوخلامیش
و
یاواش– یاواش اویانماقدا
سؤزلر
***
کؤنولداشلیق
بیر آخشام چاغی
اوچ نفر کؤلگه ده
دیواندا اوتورموشلار پارکدا
بیری کور
بیری کار
بیری لال.
کور ،کارین گؤزویله گؤرور
کار،لالین قولاغیلا ائشیدیر
و لال اشاره ایله آنلاییر
کؤنولداشلیق انسانلارین ایشیدیر
هر اوچو
بیرگولو اییلهییردیلر.


text:
`باشکند آنکارا` نتیجهلر
خبرلر [370]
- دۆزجهده ۵،۹ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی
- "بو تورپاقلاردا همیشه وار اولاسان"
- آنکارایا ائلچی آتانماسی اسرائیلده سئوینجله قوتلاندی
- قازاقیستانین باشکندینین آدی یئنه آستانا اولاجاق
- آذربایجان بیرینجیسی تۆرکیهده طب اوخوماغی سئچدی
- جیحون بایراموودان تورکیه یورومو
- مادورو تورکیهده
- آنکارادا احمد جاواد کۆچهسی آچیلدی
- قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو آنکارادا
- علییئو آنکارادا
- اسرائیل جمهورباشقانی تورکیهده
- تۆرک بیلیم انسانلاری ایکی گزهگن کشف ائتدی
- آذربایجان ساوونما باخانی آنکارادا
- بو گون، محمد امین رسولزادهنین دوغوم گونودور
- قازاقیستانین باشکندینده اولاغاناوستو حال اعلان ائدیلدی
- تورک واکسنی وورولماغا باشلاندی
- اردوغان: آماجیمیز اؤلکهمیزی میللتیمیزین خیاللارینا اویغون بیر سویهیه چیخارماقدیر
- آنکارادا چالیشان ۱۰ ائلچی، خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی
- اردوغان، آنکارانین باشکند اولوشونون ایلدؤنومونو قوتلادی
- اردوغان، یانغینلار حاقیندا بیلگی آلدی
- دومانلی آنکارا
- آنکارا ایله دوحه آراسیندا گوجلو ایلیشکیلر
- آنکارا ایله دوحه آراسینداکی استراتژیک امکداشلیق تحریم سیاستینی مغلوب ائتدی
- تورکیه لوبنان-ا باش ساغلیغی وئریب
- یوسف اسلام آنکارایا رنگ گتیردی
- آنکارا و واشینگتن سوریه مسئلهسینی موذاکیره ائدیرلر
- آنکارادا یاز بایرامی قوتلاندی
- آنکارا فرانسانین ادعالارینی تکذیب ائتدی
- پایتاخت آنکارا-دا آتاکوله قوللهسی آذربایجان بایراغی ایله ایشیقلاندیریلدی
- عبادینین بعشیقه یالانی
- آوروپا بیرلیگی-نین آنکارا-داکی سفیرلری زیبک اوینادیلار
- ایکی دقیقهده قونیادان آنکارایا سفر
- 1396 باهار بایرامی مناسیبتی ایله تبریزدن اسینتیلر پروقرامی- آنکارا ناظیم حکمت کونگره و صنعت گولتور مرکزی


text:
کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.
چاغداش شئعریمیز تکجه مودئرن اولماقلا تانینا بیلر. دونیادا مودئرن شئعر، رومانتیزم آخیمیندان سونرا باشلامیش، بیچیم(فورم)، استیل(اوسلوب) و ایچه ریک(مضمون) باخیمیندا ده گیشیک لرله اورتایا گلمیشدیر.
اوروپادا مودئرنیزمی ایزله مک بئله دیر کی رومانتیکلردن سونرا سمبولیتسلر – “بودلر”، “رمبو”، وئرلین، مالارمه، سونرا سوررئالیستلر “آپولینر”، “والری”، “ژاکوب” گلیب و بوگون یوزلرجه مودئرن شاعیرلر اورتادادیرلار.
تورکیه شئعرینده، مودئرن شئعر “تنظیمات” دئوریندن باشلایاراق “ابراهیم شناسی” دان “احمد هاشیم”ا قده ر، “احمد هاشیم”دان ، “یحیی کمال”دان “ناظیم حکمت”ه اوزانیب گلن شئعر، اونون آردیجیل یولداشلاری “اورهان ولی”، “ملیح جودت” و “اوختای رفعت”ه چاتیر. قوزئی آذربایجاندا “آخوندزاده” ایله باشلامیش اولسا دا، “رسول رضا” مودئرن شئعری گتیردی؛ اونون آردیجا “رامیز روشن”، “واقیف جبرئیل زاده” و باشقالاری گلدی. آنجاف گونئی آذربایجاندا ” تقی رفعت”، “سعید سلماسی” و “جعفر خامنه ای” مودئرن و اؤزگؤر شئعری باشلامیش، آردیجا “حبیب ساهیر” اونو جانلاندیرمیش، “سهند” اونو اوسطوره لرله باشلامیش و “اوختای” اونو مودئرن دونیاسینا گتیریب چاتدیرمیشدیر. بوگون ده “ناصر مرقاتی”، آیتان”، “سحر”، “کیان صفری”، “هادی قاراچای” و باشقالاری ایره لی آپاریرلار.
آنجاق کئچن اون ایللرده ایلک دؤنه دیلیمیز مودئرنلشمیشدیر و ایلک دفعه “ائیواز طاها” و یولداشلاری طرفیندن “یول”درگیسینده دیرچه له رک شئعریمیزده یاییلدی. ایران فارس شئعرینده ده بئله اولموشدور؛ ایلک دفعه نثر یارانیب و هدایت، “بوف کور”دا ایشله دیر. “گلشیری” “شازده احتجاب” دا و سونرا “شاملو” و “رویائی” نین شئعرلرینده اؤزونو تاپیر.
آنجاق اطرافیمیزدا اولان مودئرن حرکاتینا بالاجا باخیشدان سونرا، بونو بیلمه لی ییک کی مودئرن شئعری الده ائتمک اوچون دیلیمیزین فلسفی ساحه سینده گوجلنمه سی اساس یئر توتور. گله جه یه آددیم گؤتورمک تکجه مودئرن بیر دیل و گلیشمیش دیل ایله اولا بیلر و دیلیمیز علمی – فلسفی یؤنلرده دیرچلمکله مودئرنلشمه یولونو تاپاجاقدیر. بونو اینانمالی ییق مودئرنلیک هر شئیدن اؤنجه فلسفی دوشونجه سیستمی دیر. دیل ده گلیشمه یینجه انسانلارین دوشونجه و دونیا گؤروشلری گلیشمز. انسانی دوشوندوره ن اونون دیلی دیر. دیلین اهمیتی ده ائله بورادادیر. هر دیل گوجلو و گئنیش امکانلاری واردیرسا، دوشونمک او دیلده آسانراقدیر. ایندی مودئرن شئعره گلدیکده مودئرن بیر ادبیات یاراتماق اوچون مودئرن بیر دیلیمیزین اولماسی گره کیر.
چوخلاری شئعری مختلیف یؤنلردن تعریفله میشلر. بونلارین بیر نئچه سی بئله دیر :
1) ولتر : شئعر روحون موسیقی سی دیر.
2) ویکتور هوگو : شئعر اوره ک ماهنیسی دیر.
3) بودلر : شئعر چاغریشیمجی بیر اووسونجودور.
4) رمبو : شاعیرلر اووسونچودورلار.
5) دانته : شئعر دیلین ظفری دیر.
6) دنیس روش : شئعر دیلین حافیظه سی دیر.
و . . .
آنجاق مودئرن شئعریمیزی کلاسیک شئعریمیزله اوز – اوزه قویوب توتوشدورما و بوندان یارارلانماق ایلکین ایشیمیز اولا بیلر:
بیر – بیزیم کلاسیک شئعریمیز عرب و فارس شئعریندن ائتکی له نه رک، ائشیت سل، سس سل و آغیزسل بیر شئعر اولموشدور. مودئرن شئعریمیز بونا قارشی یازیسال و گؤز شئعری اولمالی دیر.
ایکی – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و فارس اوسلوبلارینا اویموش و اونون بیچیم لری و استیل لری اوستون توتولموش و هئی تکرارلانمیشدیر. مودئرن شئعریمیز بو بویون بویوندوروغونو آچیب – آتمالی دیر.
اوچ – کلاسیک شئعریمیز بوتونلوکله عرب و قارس شئعری نین موتیولرینی قوللانمیش و اونلاری تکرارلامیشدیر. بیچیم و فورماسی دا عئینی اولموشدور.
دؤرد – شئعریمیزین بوتون سیمگه و اوسطوره لری تامامیله دینسل و شیعی اولموش و دین تبلیغی اساس موضوع اولموشدور. دوغرودور رئالیزم باشلاندیقدا، دیندن آرا آچاراق، یاشاییشا و طبیعته اوز چئویرمیشدیر. آنجاق مودئرنلشمه اوچون اینسانا و باشقا دونیالارا اوز چئویرمه لیدیر.
بئش – کلاسیک شئعر دونیاسی قاپالی و زامان ایچینده باغلی قالمیشدیر. گله جه یین یئری بوش قالاراق، دوننده و بوگونده جان وئریردی. مودئرن شئعرده گله جک دیر کی اؤنملی و گؤز اؤنونده اولمالیدیر.
آلتی – کلاسیک شئعر تکجه نظم و قافیه لر ایله بیر سیرا قورو فورمالارا باغلی اولاراق، مودئرن شئعرده دوشونجه و دویغو ، توپلومساللیق اؤن پلانا کئچیر.
یئددی – کلاسیک شئعرده انسانین دونیا و اؤزه للیکله سئوگی دونیاسی اینسانلا – تانری آراسیندا اولان سئوگی ایله ایتیب – باتیردی. مودئرن شئعرده انسانلار آراسیندا اولان سئوگیلر جانلانمالیدیر.
سگگیز – دین قوراللاری نین بویوندوروغو کلاسیک شئعریمیزی قول ائتمیشدیر. بو دوروم شئعرین اساس ضعفی گؤرونوردو.
دوققوز – مودئرن شئعر، کلاسیک شئعرین عکسینه شئعری گؤیلردن یئره ائندیرمه لی و اینسانلار آراسیندا ایشلنمه یه و اینسان دویغولاری و دوشونجه لرینی بؤلوشدورمه یه مئیدان آچیر.
اون – سؤزجوکلر قاپالی اولاراق، آنتیک سؤزجوکلر مقدس ساییلیردی. مودئرن شئعر اوچون شاعیرلر یئنی سؤزجوکلر یاراتمالی دیلار. مودئرنیزمده یئنی لیک، سؤزجوکلرده اساس یئر توتور و دیلین گلیشمه سی – یئنی لشمه سی اوستون یئر آلیر.
اون بیر – کلاسیک شئعر موغامدان آرا آچاراق، موسیقی نی دا آزاد بوراخیر. موسیقی نی اؤزونه اسیر ائتمیر. شئعر مودئرلشدیکجه، موسیقی ده مودئرنلشمه لی دیر. بونلار بیرگه گئتمه لیدیرلر.
یوخاریدا دئدیکلریمیزی گؤز اؤنونه آلاراق، چاغداش شئعرمیزه ساری گئتمه لی ییک. گله جک تکجه بئله لیکله بیزیم اولمالی دیر. نثرده و شئعرده تکجه یولوموز بودور.
قایناق: qizilqelem.ir


text:
قولدن قولوب جایزهلری
قولدن قولوب جایزهلری (اینگیلیسجه: Golden Globe Awards) آمریکا دا اولان فیلم و تیلویزیون برنامه لرین فستیوالی دیر. بو فستیوال ۱۹۴۴ ایلیندن باشلانمیشدیر. هالیوود خاریجی باسین طرفیندن یولا دوشموش و هر ایل بو فستیوال اولور و چوخ آدام لار ایشلرینه گؤره بو جایزهدن آلیرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- Official Golden Globes website
- Awards listing at Official Golden Globes website
- Awards listing at the اینترنتده فیلملرین بیلگی قایناغی
شابلون:Golden Globe Awards Chron شابلون:CinemaoftheUS شابلون:Television in the United States


text:
– «اوزسوزلوخدی آدؤهتور. دوز بیر آیدی بیزیم ائودن ائله قان گئدیر، آدام دئییر بس بطنینده باش کسیبلر.» ائلات خانیمین أری سؤیلهدی.
اؤز- اؤزومه دئدیم: «بوُیور..! ائودن قان گئدیر! آخی نییه بَه سنی آیری ناخوشنان بیرگه ایچری گؤندرنده لال اولدون؟ نییه بَه همیشهکی کیمی اعتراض ائلهمهدین؟!»
بعضی مطبلرده ناخوشلاری جوت- جوت، یا اوچ- اوچ ایچری گؤندرمک دَب اولوب. من همیشه بونا اعتراض ائلهینلرین بیری اولموشام. آمما بویون بیر ائلات قادینی و اونون أریله بیرلیکده ماینا اوتاغینا گؤندریلنده، ندنسه دیلیم قیفیللاندی. بهداشت وزارتخاناسینین اعلانینا گؤره هر ناخوشون ۲۰ دقیقه ویزیت حاقّی هله کناردا قالسین، ناخوشون اینسانی حاقلارینی بئله تکلی- دیبلی اونوتدوم. ناخوشلوق مگر هر اینسان بدنینین اؤزل سیرّی دئییل؟ اؤزوم ده بیلمهدیم نییه قویون کیمی باشیمی آشاغی سالیب، اوْ أر-آروادین دالیسیجا ایچری گیردیم.
– «نئچه یاشی وار؟» دؤکتور سوروشدو.
– سیجیللیده قیرخ بئشدی.
«دئمک منیمله یاشیددی!»، اورهییمده دئدیم. اوتوردوغوم صندلدن یاناکی چؤنوب، قادینا باخدیم. قادینین یاشماق آلتیندان گؤرونن چؤهرهسینده یالنیز خوشتراش بورنو، آلما کیمی یاناقلاری، بیر ده گؤزونون ایسلاق آغیندا بیر جوت شَوه کیمی قاپقارا شار گؤرونوردو.
«یقین حوضوردن دوشهجک»، دؤکتور دئدی.
– «هه آدؤهتور، ائویمیز دئییر ائله قان گئدیر کی، ائله بیل قویون باشی کسیبلر»
اورهییمده دئدیم: «هئش گؤر او چیراق کیمی یانان یاناقلارا یاراشیر!؟»
قادین یاشماغینی دوداغی اوسته برکیدیب، گؤزونو یئره زیللهدی. دؤکتور دئدی: «دئنه جنگ مغلوبهدی داااا»
اورهییمده دئدیم: «لاپ منیم کیمی!»
کیشی دئدی: «آی دئدین ها..! یورولوب یورقان- دؤشک یوماخدان. چؤل یئرینده اؤزو ده جانا گلیب. دئییرم آخی بیر بئله قان بو آروادین جورو جانینین هاراسیندان سوزور باااا»
کیشی بیر باشا دانیشیردی. دؤکتور ساعاتینا باخیب، قاشلارینی ییغیب، دئدی:
– « کیشی سن بیر دیلمانجلیغی بوراخ، مجال وئر اؤزو اؤز دردینی دئسین، من ده گؤروم چارهسی ندی؟ مگر یوز ایل قاباقدی، آرواد دیلینی قیسیب، باخسین!»
کیشی دئدی: «بیزیم ائل- اوبادا عادت بئلهدی داینا..! جاوانلار دهییشیلیر، آمما بیزی دای دهییشمک اولماز»
دؤکتور اوزونو صندل اوسته اوتورموش قادینا توتوب، سوروشدو: «باجی اؤزون بیر دئه گؤرم نئچه واختدی قان گئدیر؟ آخیر دفه نه واخت آیباشی اولموسان؟»
قادین گئنه یاشماغینی برکیدیب، أرینه باخدی. أری ایسه باشینی ترپهدیب اشاره ائتدی کی دئسین.
– «اوزسوزلوخدو قاغا، چوخداندی بئلهیم. ایندی باشگیجللنمهسی دای مجال وئرمیر قویونلاری ساغیم.»
قادین ألینی تپهسینه قویوب، آرتیردی: «نه واختی ائله بیل تپهمه بوُز قویوبلار.»
«قانسیزلامیسان دااا» دؤکتور دئدی.
«اوزسوزلوخدو. نه واختی آیباشیدان کسیلمیرم. کسیلیرم ها، بئش گون باشیمی یوواندان سورا گئنه ده آیباشی اولورام»
آز قالدی قادینین سؤزونون آراسینا آتیلیب، دئییم: «لاپ منیم کیمی!»
دؤکتور سوروشدو: «لاختا- لاختا قان گئدیر؟»
«اوزسوزلوخدی، بیر ایکی گون اوّلده ائله بیل قوش اوزومونون گیلهلریدی، گیله- گیله قوپوب، دسمالا تؤکولور. ایکی گون سورا گیلهلر لاختالانیر…»
اورهییمده دئدیم: «لاپ منیم کیمی، یقین اونون دا میوم عاریضهسی وار.» آمما قادینسل عاریضهلریمیزین علامتلرینین اوخشارلیغی بیر یانا، ائلات قادینین شاعیرانه وصف ائتمهسینه کئف ائلهدیم. مین ایل ده قالسایدیم، میوم عاریضهسینی بئله شاعیرانه توصیف ائده بیلمزدیم. قادینسل عاریضهنی بو گؤزللیکده تمثیل ائتمک اؤزو بؤیوک بیر هنردی.
قادین آرتیردی:
– «ها گؤزله کی قورتولسون. باشیمی یویوب، بو آیباشیدان او بیری آی باشینا هفته چهمیر، گئنه باشلانیر. مهیر قورتولماخ بیلیر؟! اوزسوزلوخدی، سفریلریمین هئش بیرینده بئله قان گئتمهمیشدی. دئییرلر ساراطان توتموسان.»
آرواد سؤزونو قورتارماقدا، یاش گیلهلری گؤزوندن دامجیلادی. بیر آن نظریمه گلدی قادینین گؤزوندن دامجیلایان گیلهلر قوش اوزومونون کال گیلهلریدیر.
دؤکتور دئدی: «قورخما، سرطان دئییل، حوضوردن دوشوسن. یازیم گئت سونوگرافی ائلهسینلر، جوابینی گتیرنده داوا یازارام.»
قادین أرینین آرخاسیجا قاپیدان چیخاندا، کئچیب اونون قالخدیغی صندلده اوتوردوم. دؤکتور بیمه دفترچهمی آچیب، خودکاری آچیق صفحهنین اوستونه قویوب، سوروشدو: «سیزین موشکولوز ندی؟»
دئدیم: «قوش اوزومونون گیلهلری..!»
۱۳۹۵، اردیبهشت آیی
– «اوزسوزلوخدی آدؤهتور. دوز بیر آیدی بیزیم ائودن ائله قان گئدیر، آدام دئییر بس بطنینده باش کسیبلر.» ائلات خانیمین أری سؤیلهدی.


text:
بختیار علیمرادی
بختیار علی مرادی (تلفظ: Bəxtiyar Əlimuradi دوغوم: 1340، فیروزآباد ـ موغان) موغاناوغلو تخلوصو ایله تانینان شاعیر.
یاشاییشی و یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
1340جی ایلده موغان بؤلگهسینین پارساآباد شهرینین فیروزآباد کندینده دونیایا گؤز آچدی. اوتوز ایلدن آرتیق یارادیجیلیغیندا 1361_1362_1381 جی ایللرده آی ساوالان عنوانلی اوچ اثری ایشیق اوزو گؤروب. ایکی اثریده (شاعیر اؤرییم) و (عؤمرومون آغاجیندان بیر یارپاق) چاپ اولماقدادیر. بیر نئچه اثریده چاپ اولماغا حاضیرلانیر.
1395/9/24 دنباسین دیشدی.
اثرلری[دَییشدیر]
- آی ساوالان (1)
- آی ساوالان (2)
- آی ساوالان (3)
- شاعیر اؤرییم
- عؤمرومون آغاجیندان بیر یارپاق
شعرلریندن اؤرنک[دَییشدیر]
باخيشيم يولونا، دويونلهنيبدير.
اليندن توكولدو، دني، عومرومون.
چكيلمير يولونون دولايلاريندان
دوماني عمرومون، چني، عومرومون.
دهليليك سئوگيمين باشيندا قالدي.
آرزومون اللري قاشيندا قالدي.
آيريليق گؤزومون ياشيندا قالدي.
آلدي اللريندن سني، عؤمرومون.
يانديم بۇ داغلاردا، گؤزو نم اولدوم.
عشقين بازاريندا باختي، كم اولدوم.
گاه ، لهلهيه دؤندوم، گاه، کرم اولدوم.
موغان اوْغلو ياندي، ديني عومرومون.


text:
۲۴ سپتامبر
۲۴ سپتامبر: محمد پیغمبر مدینهیه گلمیشدیر؛ سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۶۲۲ — محمد پیغمبر مکهدن مدینهیه گلمیشدیر.
۱۸۰۱ — شرقی گورجوستان روسیه ایمپیراتوریسینا بیرلشدیریلمیشدیر.
۱۸۵۲ — فرانسهلی هنری جیفار دونیادا ایلک دفعه بالوندا اوچوش حیاتا کئچیرمیشدیر.
۱۹۴۸ — هوندا موتور شیرکتی تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۹۶۸ — سوازیلند بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا عوضو قبول اولونموشدور.
۱۹۹۸ — فرانسهنین لیون شهرینده دونیادا ایلک دفعه اینسان قولونون کؤچورولمهسی اۆچون جراحی عملیات یئرینه یئتیریلمیشدیر.
۱۹۹۹ — بیکر ایستریتده شرلوک هولمزون عابیدهسینین آچیلیشی اولموشدور.