text:
یازار: آنار_رضا
کؤچورن: شبنم_توحیدی
کاشغرلی محمود قاراخانلیلار امپراتوری دؤورونده (۱۲۱۲-۸۴۰) دوغو تورکوستاندا، ۱۱-جی عصرین بیرینجی یاریسیندا دونیایا گلمیش، اونا اؤلمزلیک قازاندیرمیش «دیوان لغات الترک» آدلی تورکجه- عربجه لغاتینی ۱۰۷۰-جی ایلده باشلاییب، ۱۰۷۷-۱۰۷۶ ایللر آراسیندا بیتیرمیشدیر. بو اثر دونیادا آنالوگو اولمایان لغتدیر. هر ایکی دیلین لغتیدیر، هم ایضاحلی لغتدیر، هم ده دیالکولوژیک لغتدیر. آما بونونلا دا «دیوان»ین اؤنمی بیتمیر. او هم ده تورک خالقلارینین فولکلور، أن موختلیف شعر بیچیملری، افسانه و دئییملرینین آنتولوژیسیدیر.
«دیوان» قدیم تورک ادبیاتینین و سیرادان قدیم تورک شعرینین اؤرنکلرینی بیزه چاتدیران نادیر مخزندیر. اثرده آدی چکیلن تورک دیللی شعرلرین مؤلفی (Cücü) اورتاق تورک ادبیاتینین بیزه آدی بللی ایلک شاعیردیر. باشقا تورک لهجهلری ایله بیر سیرادا محمود کاشغری بیزه «اوغوز» دیلینده یارانمیش ایلک شعر نمونهلرینی ده چاتدیرمیشدیر. «اورخون» یازیلاریندان و دده قورقود سؤیلهمهلریندن سونراکی تورک شعرینین اینکیشاف مرحلهسینی عکس ائتدیرن نمونهلر – کاشغرینین توپلادیغی شعر اؤرنکلری – بوگونکو شعرلریمیزین هئجا و قافیه سیستمینه اویغوندور. بو شعر نمونهلری هئجالارینین سایی – اونبیرلیک، سککیز و یئددی هئجالی قوشما، گرایلی و بایاتی بیچیملریله عینیدیر. قافیه سیستمی ده قوشما و بایاتینین سیستمیدیر.
او دا ماراقلیدیر کی، اؤلوموندن عصرلر، بلکه مین ایل گئچندن سونرا افسانهوی تورک بهادیری «آلپ ار تونقا»نین (افراسیابین) وفاتینا حصر اولونموش ساغو (آغی) دا، محمود کاشغرینین «دیوان»یندا حفظ اولونموشدور.
آلپ أر تونقا اؤلدومو؟
ایسوز آچون قالدیمی؟
اؤدلک اؤجون آلدیمی؟
ایمدی اورک ییرتیلیر…
چاغداش دیلده:
آلپ أر تونقا اؤلدومو؟
پیس دونیا قالدیمی؟
زامان اؤجون (قیصاصین) آلدیمی؟
ایندی اورک ییرتیلیر…
«دیوان» أن مختلف تورک خالقلاری حاقیندا معلومات وئرن، چوخلارینین آدلارینی تاریخده ساخلایان ایلک تورک انسیکلوپئدییاسی (دایرهالمعارف)دیر.
«دیوان لغات الترک»ون آذربایجان نشرینه یازدیغی اؤن سؤزده کیتابین ترجومهچیسی و ترتیبچیسی (رامیز عسگر) قئید ائدیر کی، محمود کاشغری غربی اروپا معارفچیلری – دایرهالمعارفلرین – راسون، دیدرون، ولتر، مونتسکیو ۷ عصر قاباقلامیشدیر. رامیز عسگر یازیر:
«دیوان»ین دیگر أن مهم اؤزللیگی دنیا دیلچیلیگی تاریخینده مقایسهلی مئتودون اساسینی قویماسی، تورک دیللرینین مقایسهلی قرامماتیکاسینی (دستور زبان) یاراتماسی و زنگین تورک دیلینی کؤکلو عرب دیلی ایله قارشیلاشدیرماق صورتیله بو ایکی دیلین مقایسهسینی آپارماسیدیر. دیللرین مقایسهسی ساحهسینده محمود کاشغری اؤز بؤیوک خلفی «محاکمة اللغتین» اثرینده تورک دیلینین فارس دیلی ایله مقایسهسینی وئرن داهی متفکر و شاعیر «نوایی»نی ۴ عصر، ر.راسک، و.هومبولت کیمی مشهور دیلچیلری ایسه تقریبن ۸ عصر قاباقلامیشدیر.
بو مسئلهنی «دیوان»ین آذربایجان نشرینه اؤن سؤز یازمیش «سلیمان دمیرل» ده وورغولاییر:
«تورکولوگیانین بهادیری م. کاشغری یالنیز تورک دیلچیلیگینین دئییل، بوتؤولوکله دنیادا تاریخی- مقایسهلی مئتودون، علمی دیلچیلیگین بانیسیدیر».
محمود کاشغری اؤزو قئید ائتدیگی کیمی ایل عرضینده بوتون تورک ائللرینی شهر- شهر، کند- -دان یوخاری لهجه سینی ۳۰ کند، اوبا- اوبا گزه رک، اینجه لیکلرینه قدر اؤیرنمیشدیر. بو لهجه لرین (بو گون بیر چوخو مستقل دیل لر اولان) آراسیندا اوغوز، قیپچاق، بولقار، تاتار، تورکمن، باش قورد، اویغور آدلارینی خصوصی قید ائدیرم. مؤلف اؤزو قید ائدیر کی، «من تورک لرین، تورکمن لرین، اوغوزلارین، چیغیل لارین، یاغمالارین، قیرغیزلارین شهرلرینی و مسکن لرینی اوزون ایل لر باشدان- باشا دولاشدیم، سؤزلرینی توپلادیم، مختلف سؤزلرین خصوصیتلرینی اؤیرندیم، یادداشیما حک ائیله دیم. من اونلارا او قدر دقت ائدیردیم کی، تورک، تورکمن، اوغوز، چیغیل، یاغما، قیرغیز بویلارینین دیل لری بوتونلوکله منده جمع اولدو.» دئمه لی، بیزیم گونوموزده میدانا چیخان اورتاق دیل مسئله سینی دوققوز عصر بوندان قاباق محمود کاشغری، تورک دیل لرینی مکمل منیمسه مکده گؤروردو. اثردن گتیردیگیم بو نقل قول باشقا بیر جهتدن ده ماراق دوغورور. کاشغری «تورک، تورکمن، اوغوز» یازیر، دئمه لی، هر حالدا أن آزی بو اوچ خالقی بیر- بیریندن فرقلندیریر. بو معنادا قدیم تورکلرین وارثلری بوگونکو آنادولو تورکلردیرسه، تورکمنلرین وارث لری ایندیکی تورکمنلردیرسه، اوغوزلارین وارثی اولماق بیزه، آذربایجانلیلارا دوشر. او دا دقته شایاندیر کی، تاریخده ایلک تورک
خریطه سینی یارادان دا محض کاشغری محمود اولموشدور و «دیوان»دا وئردیگی دایره وی دنیا خریطه سینده بیزیم وطنیمیز آذربایجان دا «آذرآبادگان» شکلینده گؤستریلیر. بئله لیکله، بؤیوک دیلچی، نئچه- نئچه دیلین و لهجه نین بیلیجیسی، فولکلورچو، تاریخچی، ائتنوگراف (مردم شناس) ادبیات شناس، جغرافیاچی کیمی مختلف ساحه لریا ؤز شخصیندن جمعلشدیرن کاشغری محمود-ون بیر واجب مأموریتی ده واردی. او، تاریخده ایلک تورکچو، تورکچولویون بانیسی، نظریه چیسی و تبلیغاتچیسی کیمی ده قالیر. البته، بو محمود کاشغری نین اونیکال داهیلییی ایله باغلیدیر، آما عینی زاماندا بو چوخ طرفلیلیکده دؤرون ده دامغاسی وار. قاراخانلی لار امپراتوریسی تاریخده ایلک تورک- مسلمان دؤولت دیر. تورک لرین اسلامی قبول ائتمه لری دینج یوللا اولموش و محمود کاشغری ده ایکی دنیانین، ایکی اویغارلیغین، ایکی مدنیتین قوووشدوغو بیر دؤرده یاشامیشدیر. محمود
کاشغری اؤز تاریخی مأموریتینی عرب دنیاسینا، تورک دنیاسینی بوتون الوانلیغی ایله تانیتماقدا گؤروردو. اودور کی، «دیوان»ین ائله مقدمه سینده تورکلر حاقیندا سؤیله دیگی سؤزلری مبالغه کیمی قبول ائتمک دوز اولماز. محمود کاشغری یازیر: «تانری نین عنایتی ایله گونش تورک بورجلاریندا دوغدو و گؤیلرین بوتون دایره لری اونلارین مولکلری اوزه رینده دؤندو. تانری اونلارا تورک آدینی وئردی و اونلاری یئر اوزونه حاکم قیلدی. دؤروموزون خاقان لارینی اونلاردان چیخاردی. دنیا میلتلرینی اداره ائتمه ین جیلوونو اونلارین الینه تاپشیردی، اونلاری هامیدان اوستون ائیله دی، اونلاری تلندیردی… تورکلرین اوخلاریندان ّحاق اوزره قو قورونا بیلمک اوچون اونلارین یولونو توتماق هر بیر عاغیللی آداما لایق و مناسبدیر. دردینی سؤیله مک و تورکلرین کؤنلونو فتح ائتمک اوچون اونلارین دیلینده دانیشماقدان باشقا یول یوخدور.»
محمود کاشغری اؤزو قِید ائتدیگی کیمی ۱۰-۱۵ ایل عرضینده بوتون تورک ائللرینی شهر- شهر، کند- کند، اوبا- اوبا گزهرک، ۳۰-دان یوخاری لهجهسینی اینجهلیکلرینه قدر اؤیرنمیشدیر. بو لهجهلرین (بو گون بیر چوخو مستقل دیللر اولان) آراسیندا اوغوز، قیپچاق، بولقار، تاتار، تورکمن، باشقورد، اویغور آدلارینی خصوصی قید ائدیرم. مؤلّـف اؤزو قید ائدیر کی، «من تورکلرین، تورکمنلرین، اوغوزلارین، چیغیللارین، یاغمالارین، قیرغیزلارین شهرلرینی و مسکنلرینی اوزون ایللر باشدان- باشا دولاشدیم، سؤزلرینی توپلادیم، موختلیف سؤزلرین خصوصیتلرینی اؤیرندیم، یادداشیما حک ائیلهدیم. من اونلارا او قدر دقت ائدیردیم کی، تورک، تورکمن، اوغوز، چیغیل، یاغما، قیرغیز بویلارینین دیللری بوتونلوکله منده جمع اولدو.»
دئمهلی، بیزیم گونوموزده میدانا چیخان اورتاق دیل مسئلهسینی دوققوز عصر بوندان قاباق محمود کاشغری، تورک دیللرینی مکمل منیمسهمکده گؤروردو. اثردن گتیردیگیم بو نقل قول باشقا بیر جهتدن ده ماراق دوغورور. کاشغری «تورک، تورکمن، اوغوز» یازیر، دئمهلی، هر حالدا أن آزی بو اوچ خالقی بیر- بیریندن فرقلندیریر.
بو معنادا قدیم تورکلرین وارثلری بوگونکو آنادولو تورکلردیرسه، تورکمنلرین وارثلری ایندیکی تورکمنلردیرسه، اوغوزلارین وارثی اولماق بیزه، آذربایجانلیلارا دوشر.
او دا دقتهشایاندیر کی، تاریخده ایلک تورک خریطهسینی یارادان دا محض کاشغری محمود اولموشدور و «دیوان»دا وئردیگی دایرهوی دونیا خریطهسینده بیزیم وطنیمیز آذربایجان دا «آذرآبادگان» شکلینده گؤستریلیر.
بئلهلیکله، بؤیوک دیلچی، نئچه- نئچه دیلین و لهجهنین بیلیجیسی، فولکلورچو، تاریخچی، ائتنوگراف (مردمشناس)، ادبیاتشناس، جغرافیاچی کیمی موختلیف ساحهلری اؤز شخصیندن جمعلشدیرن کاشغری محمود-ون بیر واجیب مأموریتی ده واردی. او، تاریخده ایلک تورکچو، تورکچولویون بانیسی، نظریهچیسی و تبلیغاتچیسی کیمی ده قالیر. البته، بو محمود کاشغرینین اونیکال داهیلییی ایله باغلیدیر، آما عینی زاماندا بو چوخطرفلیلیکده دؤورون ده دامغاسی وار. قاراخانلیلار امپراتوریسی تاریخده ایلک تورک- مسلمان دولتدیر. تورکلرین اسلامی قبول ائتمهلری دینج یوللا اولموش و محمود کاشغری ده ایکی دونیانین، ایکی اویغارلیغین، ایکی مدنیتین قوووشدوغو بیر دؤورده یاشامیشدیر. محمود کاشغری اؤز تاریخی مأموریتینی عرب دنیاسینا، تورک دنیاسینی بوتون الوانلیغی ایله تانیتماقدا گؤروردو. اودور کی، «دیوان»ین ائله مقدمهسینده تورکلر حاقیندا سؤیلهدیگی سؤزلری مبالغه کیمی قبول ائتمک دوز اولماز. محمود کاشغری یازیر:
«تانرینین عنایتی ایله گونش تورک بورجلاریندا دوغدو و گؤیلرین بوتون دایرهلری اونلارین مولکلری اوزهرینده دؤندو. تانری اونلارا تورک آدینی وئردی و اونلاری یئر اوزونه حاکم قیلدی.
دؤوروموزون خاقانلارینی اونلاردان چیخاردی. دنیا ملتلرینی اداره ائتمهین جیلوونو اونلارین الینه تاپشیردی، اونلاری هامیدان اوستون ائلهدی، اونلاری حاق اوزره قوّتلندیردی… تورکلرین اوخلاریندان قورونا بیلمک اوچون اونلارین یولونو توتماق هر بیر عاغیللی آداما لاییق و مناسبدیر. دردینی سؤیلهمک و تورکلرین کؤنلونو فتح ائتمک اوچون اونلارین دیلینده دانیشماقدان باشقا یول یوخدور.»
نه یازیق کی، بؤیوک عالِمین بو مُدرک فکری عصرلر بویو بیر چوخ حاللاردا قولاق آردینا وورولوب، نهاینکی باشقا ملتلردن اولانلار، هئچ تورکلرین اؤزلری ده اؤز آنا دیللرینده دانیشماغی عار بیلیب.
محمود کاشغری دوام ائدیر:
«آند ایچهرک دئییرم کی، من بونو بخارا-نین معتبر اماملارینین بیریندن و نیشابور-لو باشقا بیر امامدان شخصاً ائشیتمیشم. اونلار ایکیسی ده سند- ثبوتلا بیلدیریردی کی، پیغمبریمیزین قیامتین علامتلرینی، آخر زمانین فتنه- فسادلارینی و اوغوز تورکلرینین اورتایا چیخاجاغینی سؤیلهدیگی وقت «تورک دیلینی اؤگرهنین، چونکی اونلار اوچون اوزون سورهجک حکمدارلیق واردیر» – دئیه بویورموشدور».
عرب عالِمی «ابن مهنا»نین تورک لغتی ده یقین ائله بو مقصدله یارادیلمیشدیر. نه یاخشی کی، بو بیماری لغت آخر کی، آذربایجاندا دا نشر اولوندو.
محمود کاشغرینین بیر فیکری ده چوخ واجیب و اهمیتلیدیر، دئییر کی، أن تمیز تورک دیلی باشقا ملتلرله تماسدا اولمایان، یعنی دیلینه یاد کلمهلر قاریشمامیش تورکلرین دیلیدیر. بؤیوک عالِم سانکی گلهجک عصرلرده عرب و فارس دیللرینین ادبی دیلیمیزی غلیظ اضافهلرله، یابانجی سؤزلرله دولدورولماسینین تهلکهسینی چوخ اؤنجهدن گؤروردو.
بیر حادیثهده ایسه دئییلیر کی، «اوجا تانری، منیم بیر اوردوم وار، اونا تورک آدی وئرمیشم، اونو شرقده یئرلشدیرمیشم. بیر ملته آجیغیم توتاندا تورکلری اونون اوزَرینه مسلط ائدیرم» – دئییر.
گؤرکملی دیلچی عالِم «توفیق حاجییئو» بونونلا باغلی دوغرو فکره گلیر کی، بو حدیث اسلامدان قاباقکی تورکلرین یوروشلریله، اؤزللیکله «آتیلا»نین (آتلی خانین) روم امپراتوریسینه یوروشویله باغلی میدانا چیخمیشدیر.
تورکلوک تعصبو، تورکچولوک ایدهسی بئش اورتاق آبیدهمیزده «اورخون» یازیلاریندا، «کتاب دده قورقود»دا، «دیوان لغات الترک»دا، یوسف بالاساقونلونون «قوتادقو- بیلیک» پوئماسیندا، «خوجا احمد یسوی»نین حکمتلرینده بو یا دیگر درجهده اؤز ایفادهسینی تاپمیشدیر. آما بو ایده أن آردیجیل شکیلده، هم ده ائتنوقرافیک، دیل باخیمیندان، تاریخی و فولکلور ماتئریاللارینا اساسلاناراق محمود کاشغرینین اؤلمز کتابیندا عکس اولونموشدور. اودور کی، بو بؤیوک عالِمی حاقلی اولاراق تورکچولویون بانیسی آدلاندیرا بیلهریک.
بشر تاریخینین أن مختلف دؤورلرینده، شرقین و غربین چيشیدلی اؤلکهلرینده بؤیوک متفکرلری – شاعرلری، عالِملری، فیلسوفلاری، دؤلت خادملرینی – انسان سعادتی دوشوندورموشدور و دوشوندوکلرینی فرقلی ژانرلاردا قلمه آلمیشلار – فلسفی کتابلار، اؤیود- نصیحت کتابلاری، پوئمالار…
بیر- بیریندن چوخ فرقلَه نن بو متنلرده مختلف ایفادهلرله بیر عمومی فیکر عکس اولونوب – انسانین سعادتی، فرد-ین خوشبختلیگی، جمعیتین امن- آمانلیغی، ثابتلیگی، دؤلتین عدالتی ایله باغلیدیر.
چین فیلسوفو «کونفوتسی» تاریخین درینلیکلرینده قالمیش بیر دؤورده امپراتور «شو»نون زمانیندا انسانلارین بختهور یاشادیقلاری، جمعیتین موجودلوغونو خبر وئریر.
نظامی گنجوی «ایسکندرنامه»نین، «اقبالنامه» حصهسینده ماکئدونیالی «فاتح»ین گلیب چیخدیغی ایدهآل اؤلکهنین تصویر ائدیر، اؤلکهنین بوتون ساکینلری حرّ و خوشبخت یاشاییرلار.
انسان سعادتی و عدالتلی دؤولت، عاغلین گوجو و عادل حکمدار – بوتون بو مسئلهلر بو گون الیمیزده اولان ایلک تورک پوئماسی «قوتادقو- بیلیک»ده ده مؤلفی دوشوندورن اساس مسئلهدیر.
تورک خالقلارینین اورتاق ادبی ثروتلریندن اولان «قوتادقو- بیلیک» ادبیات تاریخیمیزده اؤزل یئر توتور. «یوسف بالاساقونلو»-نون (۱۰۷۷-۱۰۴۷) بو مؤحتشم اثری واخت اعتباری ایله تورک دیلینده یازیلمیش، تورکلرین ایسلام دینینی قبول ائتمهلریندن سونرا قلمه آلینمیش ایلک پوئمادیر. داها دوغروسو، بو گون الیمیزده اولان ایلک پوئمادیر، چونکی تدقیقاتچیلارین دوغرو قئید ائتدیکلری کیمی تورک دیلینده بیردن- بیره بئله مکمل شاعرانه اثر یارانا بیلمزدی، شبههسیز اونون گئچمیشی ده اولمالییدی. اونو دا قید ائتمک لازمدیر کی، اثرده الله یوخ، تانری، پیغمبر یوخ، ساوچی، یالاواچ کلمهلری ایشلهنیر.
اثرین آدی حاقیندا
قدیم تورک دیلینده و ایندیکی تورکیه تورکجهسینده «قوت» (قوتلو اولسون، قوتلاماق- اوغورلاماق) – سعادت، خوشبختلیک دئمکدیر، دئمهلی «قوتادقو- بیلیک» ده «خوشبختلیک بیلییی»، «سعادت علمی»، یعنی خوشبخت اولماق تعلیماتی آنلامینا گلیر.
اثرین دیلی حاقیندا
۱۹۸۳-نجو ایلده مسکووادا «Nauka» نشریاتی طرفیندن «س.ایوانوو»ون چئویریسی و آکادئمیک «آ.ن.کونونوو»ون رئداکتهسییله چاپ اولونموش پوئمایا شرحلرده «قوتادقو- بیلی»ین دیلی حاقیندا متخصصلرین مختلف اویلاری وئریلیر. اثرین قاراخانلیلار دؤولتینین خاقانیه دیلینده یازیلدیغینی دئینلرله یاناشی، اویغور دیلینده (و.و.رادوف) یاخود قدیم اویغور دیلینده (س.مالوف) یازیلدیغینی سایانلار دا وار.
تورکیهلی دیلچی «آ.دیلآچار»ین فکری ده مَراق دوغورور: اونون تدقیقاتینا گؤره، پوئمانین دیلی اوغوز گروپو دیللرینه یاخیندیر. و نهایت، بؤیوک تورکولوق «و.و.باراتاود»ون فکری: «شوبهه یوخدور کی، قاراخانلیلارین تبعهلری اؤزلرینی اویغور آدلاندیرمیردیلار و «یوسف بالاساقونلو» اوچون پوئماسینی یازدیغی دیل اویغور دیلی دگیلدی».
بس هانسی دیل ایدی؟ بو سوالین جوابینی پوئمانین متنینده تاپیریق، مؤلف هر یئرده اثرینی تورک دیلینده یازدیغیندان بحث ائدیر.
شرق ائللرینده، بوتون تورکلرده،
بونا برابر کتاب یوخدو.
یاخود:
تورانلیلار اونو (بو کتابی)
«قوتاقدو- بیلیک» آدلاندیریرلار،
و یا:
تورک دیلی مُدرک کلاملار دیلیدیر.
باشقا بیر یئرده:
بو بارهده تورکلرین آتالار سؤزو وار.
نظمله یازیلمیش مقدمهده بئله بیر بیت ده وار:
بئله کتابلار عربلرده، تاجیکلرده چوخدور،
بیزیم دیلده بو باشلانغیجدیر.
معاصری، محمود کاشغری کیمی «یوسف بالاساقون»لو دا افسانهوی تورک بهادیری آلپ أر تونقا-دان سؤز آچیر.
تورک بَیلری ایچینده نه چوخ شرفلیسی وار،
اونلارین آراسیندا أن مشهورو آلپ أر تونقا-دیر.
تاجیکلر اونو افراسیاب آدلاندیریرلار.
پوئمادان بئله مثالارین سایینی آرتیرماق دا اولار.
و نهایت، اثرین أن سون صحیفهلرینده «یوسف بالاساقونلو» سانکی بو مسئلهیه یئکون وورور:
تورکلرین سؤزو داغ جیرانی کیمی قاچیردی،
من اونو رام ائدیب اهلیلشدیردیم.
«قوتادقو- بیلیک»ین اؤز متنیندن گتیردیگیمیز نقل قؤل نهیی ثبوت ائدیر؟ بو دؤورده تورک دیللری مختلف لهجهلرله بؤلونموشدوسه ده، شعارلاردا هامیسی عینی بیر سؤزله «تورک دیلی» آنلاییشییلا معینلَشیردی.
«یوسف بالاساقونلو» عینی عصرین ۱۱-نجی یوزایللیگین دیگر بؤیوک شخصیتی محمود کاشغرینین یئرلیسی و چاغداشیدیر. آما تقریباً عینی دؤورده، عینی دولتده، چوخ واخت عینی «کاشغر» شهرینده عؤمور سورموش بو تورک داهیسی بیر-بیریندن خبرسیز اولوبلار. هر حالدا تانیشلیقلاری حاقیندا تاریخده هیچ بیر ایز سوراق قالماییب. حالبوکی، بو لاپ فانتاستیک فاکتدیر – «یوسف بالاساقونلو» پوئماسینی قاراخانلیلار دولتینین حکمداری «تابغاچ بوغرا» خاقانا اتحاف و تقدیم ائتمیشدیر، «تابغاچ بوغرا» خان ایسه آکادئمیک «ضیا بونیادوف»ون تعیین ائتدیگی کیمی، محمود کاشغرینین عمیسیدیر (!).
عمومیتله، تورک مدنیتی، ادبیاتی، علمی ساحهسینده مثلسیز خدمتلری اولان بو ایکی شخصیت حاقیندا تاریخی سندلرده جزیی معلومات قالماماسی تدقیقاتچیلارین تعجبونه سبب اولور. ایکینجی، اوچونجو درجهلی شاعرلر حاقیندا معلوماتلاری حفظ ائتمیش قدیم الیازمالاریندا نهدن بئله بؤیوک انسانلار حاقیندا بیلگیلره راست گلینمیر؟ تاریخین معمالاریندان بیری ده بودور.
بیر آز اول، «یوسف بالاساقونلو»نون ادبی گئچمیشی حاقیندا سؤیلهیهجگیمی یازمیشدیم. تدقیقاتچیلارین بئله کامل پوئتیک (شاعرانه) اثرین بیردن-بیره بوش یئرده یاراناجاغینا شبههیله یاناشدیقلارینی قید ائتمیشدیم. «قوتادقو- بیلیک»ین مختلف یئرلرینده مؤللیف آدینی چکدییی مودریکدن میثال گتیریر، اونون فیکرینی پوئتیک شکیلده تقدیم ائدیر. هم ده پوئما مثنوی شکلینده یازیلسا دا، بو پارچالار رباعی بیچیمیندهدیر.
تدقیقاتچیلار بونو مؤلفین فندی کیمی یوزورلار – «یوسف بالاساقونلو» اؤز سؤزلرینی باشقا بیریسینین فکری کیمی گتیریر. سوال اولونور: نیه، نه مقصدله؟ بؤیوک بیر پوئمانی اؤز آدیندان یازان «یوسف» نیه معین فکرلرینی اؤزگهسینین شعری کیمی قلمه وئریر؟ بلکه بئله بیر فرضیهیه یول وئرک کی، بو نقل قؤللار هانسیسا دوغرودان دا مؤوجود اولموش بیر پوئتیک اثردندیر. هم بو گون الیمیزده اولمایان، علم عالمینه معلوم اولمایان اثر تورک دیلیندهدیر، چونکی بئله اسنادلاری گتیرن «یوسف بالاساقونلو» قید ائدیر:
بو فکر تورکلره منسوبدور،
قوی سنه ده مصلحت اولسون.
بو سؤزلردن سونرا گتیریلن رباعیده ایلاهی وئرگیسی اولان عقل ترنم اولونور. یالنیز اثرین بیر یئرینده گتیریلن نقل قؤل تاجیکلره عاید ائدیلیر و بو خصوصی وورغولانیر:
دینله مُدرک تاجیک نهلر سؤیلهمیش،
تاجیکلرین مُدرکلیگی حرمت قازانیب.
بو سؤزلردن سونرا عالِملرین هئچ بیر تاجیک (فارس) متنینده راست گلمدیکلری دؤردلوک – رباعی گتیریلیر. دئمهلی، بو حالدا دا «یوسف بالاساقونلو» بو گون علم عالمینه معلوم اولمایان مأخذلردن ده استفاده ائدیبمیش.
مؤلف «قوتادقو-بیلیک» پؤئماسینی «تابغاچ بوغرا» خاقانا تقدیم ائتدیکدن سونرا اثری چوخ بگَـنن حکمدار اونا «اولو خاص حاجیب» (سارای ناظیری، سارای ایشلرینین رهبری) رتبهسینی وئریر.
«قوتادقو- بیلیک» عروض-ون کسیک (قیسا) متقارب بحرینده یازیلمیشدیر، پوئمانین آذربایجان تورکجهسینده پوئتیک ترجومهسینی ائتمیش اونودولماز شاعریمیز «خلیل رضا اولوتورک» بئله حساب ائدیر کی، «قوتادقو- بلیک»دن هم اونبیرلیک هِجایا، هم ده عروضا اویار بول- بول مثاللار گتیرمک اولار».
«قوتادقو-بیلیک»ین آذربایجاندا ایلک تدقیقاتچیلاریندان مرحوم دیلچی «فرهاد زینالاوف» حرمتله آنیرام، «کامیل ولییئو» (کامیل نریماناوغلو) و «رامیز عسگر» پوئمانین سطری ترجومهسینی ائتمیش و مؤلفلری ایله باغلی فایدالی ایشلر گؤرن «رامیز عسکر» سونرالار «قوتادقو- بیلیک»ین بیبلیوقرافیاسینی (فهرست کتاب) حاضرلامیش و نشر ائتدیرمیشدیر.
اثرین گیریش حیصهسی نثرله یازیلمیشدیر. کتابین مکمل تنقیدی متنینی تورکیهده نشر ائتمیش گؤرکملی عالِم «رشید رحمتی آرات»ین فکرینجه، بو نثرله یازیلمیش مقدمه «یوسف بالاساقونلو»نون دگیل، سونرادان کیم طرفیندنسه ائدیلمیش علاوهدیر. بو فکر منطقیدیر، چونکی نثرله بو قیسا مقدمهدن سونرا نظمله یازیلمیش مقدمهده عینی سؤزلر و فکرلر تکرار اولونور.
پوئمانین متنینده حادیثهلری اؤز آدیندان نقل ائدن «یوسف» بو نثر مقدمهسینده اؤزوندن اوچونجو شخص کیمی دانیشیر: «یوسف بالاساقونلو-نون آدی و شهرتی گئنیش یاییلیب» -یازیر. اثر بویو تواضعکارلیغی تبلیغ ائدن آدامین اؤزو حاقیندا بو سؤزلری یازماسی ایناندیریجی دگیل.
هم نثرله یازیلمیش مقدمهده، هم ده شعرله یازیلمیش متنده «قوتادقو- بیلیک» بعضی باشقا خالقلارین ادبیاتیندا موجود اولان اثرلرله مقایسه ائدیلیر. اونلاردان منه تانیش اولان یالنیز «فردوسی»نین، «شاهنامه»سیدیر.
بوندان چیخیش ائدن بعضی تدقیقاتچلار «قوتادقو- بیلیک»ی تورکلرین «شاهنامه»سی آدلاندیریرلار. منجه، بو منطقی بنزهتمه دگیل، چونکی هر ایکی پوئما تمامیله فرقلی ژانرلاردا یازیلمیشدیر. «شاهنامه» کؤکلری «اَوِستا»یا گئدیب چیخان روایتلردن استفاده ائتمکله «ساسانی» شاهلارینین پوئتیک سالنامهسیدیر. معین درجهده تورک میفولوگیاسیندان یارارلانان «قوتادقو- بیلیک» ایسه، تمام باشقا سبکده یارادیلیب. پوئمادا یئرلی تورک عنعنهلرینین تأثیریندن «ی.برتلس» ده یازیر.
اگر آنالوگیا واجیبدیرسه، «قوتادقو- بیلیک»ی شرقین بعضی باشقا ادبی آبیدهلرییله – «قابوسنامه»یله، نظامی-نین «سیاستنامه»سیله، سعدی شیرازی-نین «بوستان» و «گولستان» اثرلرییله توتوشدورماق اولار، چونکی بوتون بو آبیدهلرده ایستر دولتچیلیکله، ایسترسه ده فردی انسان خصلتی ایله باغلی اؤیودچو موتیولر (انگیزهلر) مهم یئر توتور. بو جهتدن «قوتادقو- بیلیک»ی حتی غرب تفکرونون یاراتدیغی معین آبیدهلرله مقایسه ائتمک اولار.
بئشینجی عصرده یارانمیش قدیم یونان فیلسوفو افلاطون «دولت» آدلی دیالوگلاریندا ایدهآل سیاسی قورولوشون لایحهسینی وئررکن بونو اوتوپییا (مدینه فاضله) کیمی دگیل، چاغداشی اولان حکمدارا توصیه کیمی، اؤیود- نصیحت کیمی یارامیشدی. افلاطون-دان تقریباً ایکی مین ایل سونرا ایتالیالی متفکر «نیکولا ماکیاولی» ده، «حکمدار» رسالهسینی یارادیر و یئنه ده مقصد عینیدیر – عادل دولت، عدالتلی حکمدار، آزاد انسانلار «ماکیاولی»نین ده توصیه ائتدیگی آماللاردیر، حاکم مطلقلره اؤیود و نصیحتیدیر.
غرور دویوروق. اودور کی، بو ایکی تاریخ آراسیندا ۱۱-جی عصرده اورتا و مرکزی آسیا ساحهلرینده یاشایان بیر تورک اوغلو دا عینی مراملا عظمتلی پوئما یاراتمیشدیر.
«قوتادقو- بیلیک»ین بوتون چاباسی – محض عدالتلی جمعیتده انسانین خوشبخت یاشاماسیدیر. بو باخیمدان مؤلفین توصیهلری، اختیار صاحبلرینه اؤیود- نصیحتلری اصلینده خوشبختلیگین آچاری کیمی ده قبول ائدیله بیلر.
آما اصل صنعتین بیر معجزهسی ده اوندادیر کی، بو اثر صرف ائییتیم توصیهلر مجموعهسی، اؤیود- نصیحتلر توپلوسو دگیل. خوشبختلیک حاقیندا بیلگیلره حصر اولونموش اثر، هم ده چوخ حوزونلو بیر اثردیر. ائله ایلک باشلانغیج صحیفهلرینده حیاتین فانیلیگیندن سؤز آچیلیر:
گنجلیک اؤتهجک، عؤمور ده بیتهجک.
دنیا سانکی بیر یوخودور، سنین نوبهن یئتهجک.
مؤلف پوئمانی اللی یاشیندا یازماغا باشلاییب، آما بو یاشی عؤمرون سونو کیمی دگرلندیریر. اثرین باشقا بیر یئرینده:
بوتون نعمتلره صاحب اولدون،
عؤمورسه کئچیب گئتدی. -یازیر.
بو بدبین فیکیرلر وقتین اؤتوجولوکوندن باشقا اؤلومون ده قاچیلمازلیغییلا باغلیدیر:
هر بیر یالانین عهدهسیندن یالانلا گلمک اولار،
بیرجه اؤلومو هئچ بیر یالانلا آلداتماق اولماز.
اؤلومو وار- دولتله ساتین آلیب، باشدان ائیلهمک اولسایدی، بوتون زنگینلر، بیلر اؤلومسوز اولاردیلار.
پوئمانین یارانما تاریخی، دیلی، مؤلفین ترجومهیی- حالی عالملری او قدر مشغول ائدیب کی، «قوتادقو- بیلیک»ین صرف بدیع مزّیتلرینه آز دقت یئتیریبلر. اصلینده ایسه پوئمانی بو گون ده جاذبهدار ائدن بدیع آغیرلیغیدیر. اؤیودچولوک پوئمادا مهم یئر توتسا دا، اونو افاده فورمالاری اورجینال تمثیللر شکلیندهدیر، آما بو تمثیللر ده صرف رمز بیچیمینده دگیل، رئالیست عنصرلرله وحدت تشکیل ائدیر.
پوئمانین دؤرد قهرمانی «گونتوغدی، آیتولدی، اؤگدولمیش و اودگورمیش»دیر. آیدیندیر کی، بو آدلار رمزی، تمثیلدیر. «گونتوغدی»نین (گوندوغدونون) معناسی آیدیندیر، «آیتولدی» (آیدولدو) بدرلنمیش آی، دولغون آی دئمکدیر. «اؤگدولمیش» پوئمادا عقلی، درکی، «اودگورمیش» عاقبتی، قناعتی، هر شئیه قانع اولماغی رمزی شکیلده افاده ائدیرلر.
آما رمزلره، تمثیللره کئچمزدن اول، شرق شعرلری اوچون عنعنهوی اولان گیریشلردن – یعنی آللهین، پیغمبرین مدحیندن، حکمدارا اتحافدان، اثرین یازیلما سببلریندن سونرا، پوئمانین بیرباشا شجاعتی باشلاییر و بو شجاعت صرف رئالیست پلاندادیر. آدی چکیلمهین مملکتین باشچیسی اثرده ائلیک رتبهسینی داشیییر. بو رتبه، شبههسیز، «ائل» سؤزوندندیر. «خلیل رضا» بو رتبهنی «ائلباشی» دئیه ترجمه ائدیر. همین بو ائلیک- ائلباشینین آدی، گوندوغدودور.
اونون عادللیگی، مملکتی عدالتله اداره ائتمهسی عالَمه یاییلیب، سون درجهده عقللی گنج اولان «آیدولدو»نون دا قولاغینا چاتیب. «آیدولدو» اؤزونو «گوندوغدو»نون ساراییندا اونون یاردیمچیسی، مصلحتچیسی کیمی گؤرور و ائله بو مقصدله سارایین «حاجبی»نین یانینا گلیب نیّتینی سؤیلهییر. ائلیک اوغلانین ذکاسی، حاجبی واله ائدیر و رأیینی ائلیکه بیلدیریر. ائلیک ده اونونلا گؤروشور و او دا گنجین عقلینه، بیلگینلیگینه حیران قالیر. «بوتون عُمروم بویو سنین کیمی یاردیمچی آرامیشام» – دئییر. بئلهلیکله، «آیدولدو»نون سارای کاریئری صرف رئالیست بویالارلا تقدیم اولونور. سارایدا حکمدارین و «آیدولدو»نون مکالمهلری «افلاطون»ون دیالوگلاری سایاغی سوال- جواب شکلینده تقدیم اولونور. بو دیالوگلار دا اول- اول صرف رئالیست دوشونجهلر، ملاحظهلر، فکر مبادلهلری شکلیندهدیر.
نهایت، ۶۵۰۰ بیتدن عیبارت اولان پوئمانین ۶۲۲-دن باشلانان بیتلری اوخوجونو معما قارشیسیندا قویور.
تصادفی دگیل کی، بو بیتلری تدقیقاتچیلار مختلف شکیلده افاده ائدیر و یوزورلار. بو یئره قدر «آیدولدو»، «گوندوغدو»یلا نزاکتله داورانیر، اونا اطاعت ائدیر، حرمتینی ساخلاییر و اونون حضوروندا اؤزونو ادبله آپاریردی. بوردا ایسه بیردن آیاقلارینی اوزالدیب اوتورور. «ر.ر.آرات، س.مالوو، و.رادلوو، ک.کریموو» بو بیتی هرهسی بیر جور چئویریر، آما بوتون ترجمهلرده بیر نزاکتسیزلیک، قابالیق، کوبودلوق ائلئمنتی نظره چارپیر.
بوندان سونرا «گوندوغدو»نون سؤزلرینه ده «آیدولدو» اعتناسیز یاناشیر، گؤزلرینی قیییر، اوزونو یانا چئویریر و باشقا گؤزلهنیلمز حرکتلر ائدیر. اول تعجبلهنن حکمدار گئت- گئده غضبلنمهیه باشلاییر و حتی: «من یانیلمیشاممیش، سن نادانین بیریسنمیش» دئییر. و بو آندا پوئمانین آللئقوریک (تمثیل) قاتی میدانا چیخیر، معلوم اولور کی «آیدولدو» سعادتین رمزی ایمیش و بو حرکتلرییله سعادتین نه قدر گئچیجی، اؤتوجو اولدوغونو نمایش ائتدیریرمیش. یعنی سعادته اینانماق اولماز، خوشبختلیک بیر گون سندن اوز دؤندره بیلر، چیخیب گئدر، غیب اولار.
و «گوندوغدو» دا بو حقیقتی قبول ائتمهلی اولور، آما سونراکی بیتلردن معلوم اولور کی، «گوندوغدو» اؤزو ده بیر رمزدیر، تمثیلدیر. او، عدالتی تمثیل ائدیر، عادللیگین رمزیدیر.
پوئمانین گؤزللیگی و حُسنو اوندادیر کی، بو تمثیلی رمز بیر- بیرینین سانکی ایچینه گیریر، گاه بیر- بیربیرینه قوووشور، گاه آیریلیرلار. «گوندوغدو»، «آیدولدو»نو – سعادتی بسلهدیگی کیمی، «آیدولدو» دا «گوندوغدو»یا دولتی اداره ائتمک حاقیندا، خالقلا، رعیتله رفتار حاقیندا فایدالی مصلحتلر وئریر. تا او گونه قدر کی، «آیدولدو» خستهلنیر. بوردا دا خستهلیک صرف رئالیست آیرینتیلارلا وئریلمیشدیر، خستهلیگه خاص اولان علامتلر، حکیملرین معالجه اصوللاری، درمانلار، شفا بیتکیلری – هئچ نه خستهنی ساغلاتمیر و بوردا یئنه رئالیست قات رمزی قاتا چئوریلیر – خستهنین نه اوچون «آیدولدو» آدلانماسینین معناسی آچیلیر. دولغون آی، بدرلنمیش آی، خستهلیگین اوجباتیندان گئت- گئده ضعیفلهییر، نازیلیر، هلال-ا چئوریلیر. بو دا اؤز نوبهسینده سعادتین نه قدر کؤورَک، ظریف و ضعیف اولدوغونو، سولوب گئتدیگینی سیمبولیزه ائدیر. اؤلوم یاتاغیندا «آیدولدو»نون وصیتی یئنه ده رئالیست اُسلوبدادیر. او یگانه اوغلونون قایغیسینا قالیر، «گوندوغدو»دان اونو حمایتی آلتینا آلماغی خواهش ائدیر.
«آیدولدو»دان سونرا سارایین خاص حاجبی وظیفهسینی، اوغلو «اؤگدولمیش» توتور. «اؤگدولمیش» ایسه پوئمادا عقلین، ذکانین رمزیدیر و اونون «گوندوغدو»یا – عدالت رمزینه وئردیگی مصلحتلر ده صرف rassionalist (عقلگرا) عقلین محصوللاریدیر. او حکمداری، اؤلکهنی نه واسیطهیله اداره ائتمهگین، اهالینین مختلف کسیملرییله – وزیرلرله، سرکردهلرله، سفیرلرله، خزانهدارلارلا، عالِملرله، حکیملرله، مالدارلارلا نئجه رفتار ائتمهگین، نئجه داورانماغین یوللارینی گؤستریر. شاعرلره مناسبت حاقیندا توصیهلری ده ماراق دوغورور. بو پارچانی چوخ سربست ترجمه اولسا دا، «خلیل رضا»نین چئویریسینده گتیرمک ایستهییرم:
شاعرلر کیمدیر بس؟ مردی اؤینلر،
نامردی سؤینلر، لعنت دئینلر.
قیلینجدان ایتیدیر دیلی شاعرین،
اؤیسهلر اونلارین مدحی یاییلار،
سؤیسهلر سؤیولن بدنام ساییلار.
عزیزله، یاخشی توت شاعری قارداش،
شاعرین دیلینه دوشمهیهسن کاش.
پوئمانین بیر پئرسوناژی دا وار. «اودقورمیش» اثرین مقدمهسینده او «آیدولدو»نون قارداشی کیمی تقدیم اولونور. دئمهلی، «اؤگدولمیش»ین ده عمیسیدیر. بو شخصیت ده تَرک- دونیالیغین، زاهیدلیگین رمزیدیر، دنیا مالیندا گؤزو یوخدور، نهیی وارسا اونا قانعدیر، قناعتله یاشاماغین رمزیدیر، چؤللرده، قایالاردا تمدندان اوزاقلاردا عُمر سورور. «اؤگدولمیش»، «گوندوغدو»یا عمیسینین فضیلتلریندن او قدر بحث ائدیر کی، حکمدار مطلق اونو سارایینا چاغیرماغی قرار وئریر، آما «اؤگدولمیش»ین اوچ دفعه عمیسینین یانینا ائلچی دوشمهسینه، «ائلیک»ین خواهش مکتوبلارینی اونا چاتدیرماسینا باخمایاراق، «اودقورمیش»-ی راضی سالا بیلمیر. قارداش اوغلو سارای حیاتیندان، عمومیتله، صحرالار دیشینداکی حیاتدان اطرافلی دانیشدیقجا، او حیاتین مزیّتلریندن سؤز آچدیقجا، انسان مناسبتلرینین الوانلیغیندان بحث ائتدیکجه عمیسی نهاینکی بونلارا آلوده اولور، عکسینه، انسانلاردان، جمعیتدن اوزاق، تنها یاشاماغین اوستونلویو بیر داها قارداشی اوغلونا ایضاح ائتمهگه چالیشیر. بئلهلیکله، حاکمیتین عدالتلی، صداقتین گئچیجی، عقلین، درایتین محکملیگی رمزلرینه قارشی بیر ده ترک- دنیالیق، حیاتین فانیلیگی، قناعتییله یاشاماغین رمزی علاوه اولونور و پوئما اؤیودچو مصلحتلردن، رئالیست آیرینتیلاردان، تمثیلی رمزلردن سییریلاراق داها یوکسک بیر مرتبهیه – فلسفی اثر مرتبهسینه اوجالیر. «اوقورمیش»ین رمزی اوبرازی و دنیاگؤروشو اصلینده تصوّف مِیللرینین تجسّمودور.
سعادت حاقیندا اثر حیاتین فانیلیگی، سعادتین گئچریلیگی بارهده فکرلرله باشلادیغی کیمی عقلی، درایتینی سیمبولیزه ائدن «اؤگدولمیش»ین خیالی قیریقلیغی، پشمانچیلیغی ایله سونا یئتیر:
گَـنجلیگیم بولود تک اوچدو یوخ اولدو،
عُمروم ده روزگار تک اَسدی و گئچدی.
سعادت یوخ ایمیش، انسان بوش بیر سؤز،
انسانلیق دا یوخموش، حیات دا یوخموش.
«خوشبخت اولماق علمینین» آجی نتیجهلری بودور.
بس اوندا اثر نییه بئله آدلانیر؟ خوشبخت اولماق علمی نهدن عبارتدیر؟ سعادتین آچاری هاردادیر؟
بشریت مین ایللردیر کی، بو سواللارا جواب آختاریر، تاپماییب و یقین هئچ وقت ده تاپمایاجاق.
باشقا بیر مُدرک انسانین دئدیگی کیمی، سعادتی آختارانلارا اینانین، «اونو تاپدیم» دئینلره شبهه ایله یاناشین.


c: text/html

text:
ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر
ائل اوبا – معاویه نین وصیتی ، معاویه علیه اللعنه اؤلوم خسته لیگینه دوشدوکده اوغلو یزیدی ایسته ییب دئدی : اوغول ، سنین سفر زحمتینی آزالدیب بوتون شئیلری تسللوطونه گتیرمیشم.
دوشمنلرینی ذلیل و عرب قوومنون بوینونو بورموشام ، هامینی سنین اطرافینا توپلامیشام.
قورئیش ائلیندن دؤرد نفردن باشقا سنه قارشی چیخماقدا هئچ کیمدن قورخمورام. او دؤرد نفر بونلاردیر:
1-حسین بن علی
2-عؤمر اوغلو عبدالله
3-زوبئیر اوغلو عبدالله
4-اوبکر اوغلو عبدالرحمن
عؤمر اوغلو عبداللانی عبادت یوروب ، او تک قالارسا سنه بیعت ائده جکدیر. لاکین عراق اهلی علی اوغلو حسینی (ع) اؤز طرفلرینه چاغیریب انقلاب ائتمگینی ایسته رلر. اگر امام حسین سنه قارشی قیام ائدیب مغلوب اولسا احترامینی ساخلاییب ضرر یئتیرمه چونکی اونون نسبتی پیغمبره چاتیر و بوینوموزدا حاققی وار.
ابوبکر اوغلونا گلدیکده ، کؤمکچیلری بیر ایش گؤرسه اودا او ایشی گؤرجکدیر. اونون عیاشلیقدان و قادیندان باشقا بیر فیکری یوخدور.
زبیر اوغلو ایسه ییرتیجی بیر حیوان چنگه سینی یئره ووروب قارشیندا دایانار.
او همده تولکو کیمی فرصت آختاراندیر. اونا ال تاپسان دوغرام – دوغرام ائت.
قایناق : کربلا ماجراسی ، روایت : ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر ، نشر ائدن : اسلامی تبلیغات تشکیلاتی ، تدقیقاتچی : شیخ محمد هادی یوسفی ، چئویرن : شیخ عباس امامی کرکوکلو ، دیجیتال یاییمجیلیک : ائل اوبا

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
موصول
موصول یا دا موصل یوخسا موسیل (آسوره دیلی : Nîněwâنین وا)(ایستانبول تورکجه سی: Musul) نینوانین و عراقین تاریخی و اسکی بیر شهری دیر. سامی بیر تاریخی شهر. قدیم زامانلار آسوره لر شهری اولوردو. ایندی چوخلو یاشیانلاری عرب، تورکمن، کورد و آسوری دیرلار.
بیر میلیوندان چوخ یاشایانی وار. اوچونجو بؤیوک شهر عراق اؤلکه سینده دیر. نینوا اوستانینین باشکندی دیر.
آددَییشدیر
آسوره ایمپراطوریسی نین باشکندی تاریخ اوزرینده اولوردو.بو شهر باشدا نینوا یا نین وئ آدلاندی
موسئل یا موصل آرامی و سامی بیر آد آسوره یا سریانی دیلده اولور.
مو:سو +سئل :بؤل -چوخ (موسئل :چوخ سولو)
جوغرافیادَییشدیر
دجله چایی موصول شهرین اورتاسیندان گئچیب و شهر بئش کورپو ایله بیربیری ایله قوشولوبدور. بۇ شهر بغدادان 396 کیلومتر آرالی دیر و بغداداین باتی قوزئینده یئرلشیب.
خالقدَییشدیر
موصولون اکثریت خالقی عراق تورکمانلاریندان عبارت اوْلموش، اوندان سوْنرا کوردلر عربلر و آسوریلاردا اقلیتدهدیرلر.
تورکمانلار محله لریدَییشدیر
آراپاچای،کرکوکلی،گوگجه لی ،اوْلموش،دومیز،یاریمجه،مزاری،الرشیدیه،7 نیسان،


text:
۱۹۴۵ (میلادی)
میلادی ۱۹۴۵-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز قیرخ بئشینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ آقوست - ایکینجی دونیا ساواشی: ژاپونون ناکازاکی شهری اتوم بومباردمانینا معروض قالدی.
- ۶ آقوست - ایکینجی دونیا محاربهسی: ژاپونون هیروشیما شهری آتومی بومباران اولدی.
- ۴ دسامبر - يۇقوْسلاوی فِدِرال جومهوریسی يارادیلمیشدیر.
- ۲۹ آوریل - ایتالیاداکی آلمان بیرلیکلری تسلیم اوْلدو.
- ۲۹ آوریل - آدولف هیتلر٬ اوا براون ایله برلینده ائولندی و آدمیرال کارل دونیتزی ولیعهدی تعیین ائتدی.
- ۲۹ آوریل - شوروی تانکلاری برلینه گیردی.
- ۲۸ نوْوامبر - ائرمنیستانین رهبری ه.آرتیونوف ایستالینه مۆراجیعت ائدهرک داغلیق قاراباغین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمهسینی ریجا ائدیر.
- ۲۸ فوریه - تۆرکیه٬ بیرلشمیش میلّتلر بیاننامهسینی ایمضالادی.
- ۲۷ دسامبر - ۱۸ دؤولتین موافیقتی ایله دۆنیا بانکی قۇرولدو.
- ۲۴ نوْوامبر - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی رسماً ایشه باشلاییب.
- ۲۴ اوْکتوبر - بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی اساسنامهسی قووهیه میندی و بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی فعالیته باشلادی.
- ۲۳ فوریه - تۆرکیه-آمریکا ایکیلی کؤمک آندلاشماسی ایمضالاندی.
- ۲۳ فوریه - تۆرکیه٬ نازی آلمان و ژاپون ایمپراتورلوغونا ساواش اعلان ائتدی.
- ۲۲ مارس - میصر٬ سوریه٬ لۆبنان٬ اوردون٬ سعودی عربیستان٬ عیراق و یمن٬ قاهیرهده عرب بیرلیگینی قۇردو.
- ۲۱ اوْکتوبر - فرانسهده خانیملارا ایلک دفعه سسوئرمه حوقوقو الده ائتدیلر.
- ۲۰ نوْوامبر - تبریزده آذربایجان خالق کونقرهسی تأسیس ائدیلمیشدیر.
- ۲۰ نوْوامبر - ایکینجی دونیا ساواشینین جینایتکارلارینین موحاکیمه ائدیلدیگی نورنبرق پروسهسی باشلامیشدیر.
- ۲۰ اوْکتوبر - فرانسهده خانیملار سئچکی حوقوقو الده ائتدیلر.
- ۱۹ مارس - شوروی٬ بیر نوْت ایله ۱۹۲۵ تاریخلی تۆرک-شوروی دوْستلوق-طرفسیزلیک آندلاشماسینی یئنیلهمهیهجگینی بیلدیردی.
- ۱۷ ژانویه - شوروی قوْشونلاری ورشو شهرینه گیردی.
- ۱۶ نوْوامبر - آمِریسیوم (اتوم نؤمرهسی ۹۵) و کوریوم (۹۶) المنتلرینین آلینماسی رسماً اعلان ائدیلیب.
- ۱۶ نوْوامبر - یونسکو قۇرولموشدور.
- ۱۶ مارس - ایکینجی دۆنیا ساواشی: کیچیک بیر ژاپون مۆقاویمتی قالدییسا دا ایو ژیما ساواشی سوْنا چاتدی.
- ۱۲ ژانویه - استالین، رۇزولت و چرچیلین ایشتیراک ائتدیگی يالتا کوْنفرانسی باشا چاتیب.
- ۱۲ ژانویه - سوْوئت قوْشونلاری شرقی اوروپادا گۆجلو عکس-هۆجوما کئچیب.
- ۱۲ دسامبر - گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتی قۇرولموشدور.
- ۱۰ مارس - توکیو بؤیوک بوْمبالاماسی.


text:
ایشغال آلمانی
ایشغال آلمانی (اینگیلیسجه: Allied-occupied Germany، فارسجا: آلمان تحت اشغال متفقین، عربجه: ألمانيا المحتلة من قبل قوات التحالف، فرانسهجه: Occupation de l'Allemagne après la Seconde Guerre mondiale، آلمانجا: Deutschland 1945 bis 1949، ایتالیاجا: Zone di occupazione della Germania، روسجا: ГepMaHия B 1945—1949 roдax) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. ایشغال آلمانی 1945 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1949 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
اویان نیوز: اونلاری بیر آرادا توتان، بوتون فردی ایستکلریندن، مادی آرزولاریندان اوستون اولان بیر معنوی باغدیر. بو معنوی باغلانتی چوخ زامان گؤزه گلمز، مادّی دیر داشیماز، اینسانین ایچینده حاکیم اولان بیر ایشیقدیر. ائله بو ایشیقلا، اینسان قارانلیقلارا قارشی غلبه چالماق یولونو چیخار. بلکه اینسانی تک باشینا بوراخسان، اؤز ایشیغیندان قورخویا دوشوب یاشامینی ایتیرر بئله. آنجاق بو ایشیق اینسانین توپلوم ویجدانینا چئوریلن زامان، او اؤلمز اولار، اونون یاشامی یاشام گتیرر.
یئر کوره سینده مینلرله توپلوم یاشاماقدادیر. مین لرله کولتور، گله نک، دیل، تاریخ، اینسان کیم لیگی اؤز وارلیغینی سوردورمک ده دیر. بو وارلیقلار، کیچیک-بؤیوک لویوندن آسیلی اولمایاراق کسینلیکله بیر اینانجا، بیر تابویا باغلیدیرلار.
اونلاری بیر آرادا توتان، بوتون فردی ایستکلریندن، مادی آرزولاریندان اوستون اولان بیر معنوی باغدیر. بو معنوی باغلانتی چوخ زامان گؤزه گلمز، مادّی دیر داشیماز، اینسانین ایچینده حاکیم اولان بیر ایشیقدیر. ائله بو ایشیقلا، اینسان قارانلیقلارا قارشی غلبه چالماق یولونو چیخار. بلکه اینسانی تک باشینا بوراخسان، اؤز ایشیغیندان قورخویا دوشوب یاشامینی ایتیرر بئله. آنجاق بو ایشیق اینسانین توپلوم ویجدانینا چئوریلن زامان، او اؤلمز اولار، اونون یاشامی یاشام گتیرر.
توپلوم اوزه رینده قورولموش اولان بوتون قارا دوزاقلاری آشاراق ایشیقلی گله جگه یول آچار. آیدیندیر کی، توپلوم ویجدانینا چئوریلمیش هر هانسی اینانج ایشیغی اؤز گؤروش آچیسی و اورتایا قویاجاق گنل آنلامدا مرکز باخیشی واردیر و اولماسی دا گرکندیر. بئله اولماسا، او ایشیق دئییلدیر، اینانج دئییلدیر.
ایشیق و اینانج یول گؤسترندیر. گله جگین گؤزگوسودور. اینسانین آیاقدا توتولاجاغی اوچون ان باشدا گلن گوج، گؤزه گؤرونمز، آنجاق گؤزه نور ساچان اینانسال روحدور. او اوزدن، ازلدن گونوموزه دهک چکیلن بو اوجسوز-بوجاقسیز یاشام یولون آرایان هر کس ایستر-ایسته مز بیر اینانجا ساریناراق یولا چیخمالی اولموشدور.
سؤزسوز کی، یارانان هر هانسی یاشام سیستمی نین تملینده اینسان سؤیله می دایانماقدادیر. اینسانین اینسان کیمی یاشاماسی، بو یاشام یولونون خریطه سی نین چکیلمه سی، اینسان توپلومونون آیدین گله جک گؤرونتوسونه یییه لنمه سی، قورومسال بیرلیکلرین قوپولماز حاله گلمه سی و کیلیدله نه رک چتین لره قولای لیق ساغلاماق اوچون داشیییجی مفکوره یوکو گره کیر. بو یوکون داشینیلماسی چوخ اؤنملی تمللره دایانمالیدیر. ان باشدا، بو یوکون هارا گئدیشی، هاردان گئدیشی، نییه گئدیشی، نئجه گئدیشی، هاراجان گئدیشی، ان ساغلام و آنلاشیلان گئدیش یولو، گئدیش یولونون اؤدنیشی، اؤنلم یوللاری و ان اؤنملی سی روحسال سیموولو تانینمالی، تانیتیلمالی و یول گئده سی توپلوم ایچینده کوتله آنلاییشینا اویغون اولاراق سرگیلنمه سی گرکمکده دیر. بو، او دئمکدیر کی، آرتیق آماجین ایدئولوژیک یؤنو بللی، ایشیق ساچاجاق تاساریسی نین[۱] آیدین و مرکز دینامیکاسی اورتادادیر. بئله اولان دورومدا حرکت اؤزه ل استراتژیسینی اورتایا قویاجاق گوجه ال تاپمیشدیر دییه بیلریک. آنجاق، بو هله باشلانقیجدیر. تاسارینی ایشیغا باغلاماقدیر. بو ایشیغی سؤنوکلوکدن قوروماق یوللاری نین آرانماسی لازیمدیر. اؤنلم آلینمازسا، سؤنموش ایشیغین بیر داها آلوولانماسی یاشاملارا، نسیللره بدل اولا بیلر. اونون اوزه رینده گرکن اؤدمه لر، سیستملر، ساوونار دوشونجه لر یوکلنمه لی، قارشیدا اولان قارانلیق دالانلار، روحو دوشوره جک اضطیرابلی دالغالار، یولجولوق ایچینده اولاجاق انگللر تانینمالی، یولون اوغورو قارانتیلانمالیدیر. توپلوملاری میلته چئویرن، اونو ابدیلشدیرن بو ایشیقلی روح میللی اولکو آدلانیر. آتاتورک میللی اولکونو بئله آنلادیر:
”بونلار وجدانیمیزا یازیلمیش گئرچک لردیر؛ کونوشولماز، یاشانیر! البته بو میللتین بیر اولکوسو اولاجاقدیر، آما بو اولکولر دؤولتلر طرفیندان آچیکلانماز، میللت طرفیندان یاشانیر! ناسیل، باکارکن گؤزلریمیزی گؤرمویور، اونونلا هر شئیی گؤرویورساک، اولکو ده اونون گیبی، فارکیندا اولمادان ویجدانلاریمیزدا یاشار و هر شئیی اونا گؤره یاپاریز.”[۲]
آذربایجان داواسیندا، تورک اولکوسونون رولو اوست سطیرلرده سادالانمیش حوکمون عینی سی دیر. آذربایجان میللی کیملیک شعورورونون بیچیملنمه سینده تمل رولو اولان تورک دیلی، تورک جوغرافیسی، تورک تاریخی، تورک گله نه یی، تورک اینانجی، تورک یاشام مدلی، هر اسکی میلت کیمی بو میلته ده، اؤزه للیک وئرمیشدیر. کئچمیشدن گلن آدی سادالانمیش میللی کیملیک بیرلیگینی گله جگه داشییان باشلیجا تمل دوشونجه میللی ایدئیامیز و یا میللی اولکوموزدور.
اذربایجان تورکلویونون اولوسال وارلیغی نین قورونما سیستمی نین یارانماسی، اونون دؤولتچیلیگی ایله باغلی دیر. تاریخ بویو بؤیوک خاقانلیقلارین، دؤولتلرین، خانلیقلارین، آتابی و بیلیکلرین واریثی اولان آذربایجان تورکلویو، دئمک اولار کی، زامان بویو تورک حاکیملری هئگمونلوغوندا اؤزونه دایالی[۳] فورمادا یؤنله میش دیر. آذربایجانین یئرلی حاکیملری اؤزه لرینی تورک حاکیملردن آیری گؤرمه دیگی اوچون، تورک سیستملی مرکز دؤولتلرله سیخ ایلیشگی ده اولوب، مرکزی دؤولتله بیرگه کیچیلیب-بؤیوموشدور. سلجوقلاردان بو یانا دئیشیک تورک سلاله دؤولتلری نین بیر-بیری قارشیسیندا گوج ایتیرمه سی، هر یئردن آرتیق آذربایجان اوزه رینده ائتگی بوراخمیشدیر. سؤزسوز کی، بو گئدیشین سونوجو آذربایجانی دا گوجسوزلویه اوغراتمیش و بوگونکو دوروما گتیرمیشدیر. گؤروندویو کیمی، بوگونون آذربایجانی بوتؤو دئییل، اؤزگور دئییل، اؤزگه لرین بویوندوروغوندادیر و ان باریز دئییمله اسیر توپلومدور. یا بو ایسارتی قبول ائدیب اؤلمک له ویا اؤلمگی اؤلدورمک له دیریلمک یولو واردیر. اوچونجو یول یوخدور. آذربایجان تورکلویونون میللی اولکوسو بوردا اؤزونو تانیملامالیدیر. بوگونوموز نه کیمی اولکو شرطلری اؤنه قویور؟ آتاتورک اولوسون یوخ اولماماسی اوچون چاناک کالادا ۴۰۰،۰۰۰ نین یوخ اولماسینا امر ائدیر. “من سیزه قالماق دئییل، اؤلمه یه امر ائدیرم!” دیین آتاتورک بیر میللی اولکونو دوشونه رک جانیندان چوخ سئودیگی وطنداشینی اؤلمه یه چاغیریر. چون باشقا یول یوخدور، یا تورپاق اؤله جک ویا اوغروندا اؤلن وارسا وطن قالاجاق!
بو بیر قورتولوش اولکوسودور، یاشاماق اوچون اؤلمک فلسفه سیدیر. بوگونون آذربایجانی بؤیوک کسیمده قورتولوش اولکوسونو یاشاماغا محکومدور. دئمک، اولکو دونوق و دوقماتیک دئییل. زامانا و دوروما باغلی اویغونلاشار، توپلومون اؤزول شرطلرینه گؤره، ایشیقلی روح رولونا گیرر. “بوتؤو آذربایجان، بیر مفکوره دیر، ایده آلدیر” دئین ائلچی بی، اصلینده آذربایجانین گون اولکو هدفینی اورتایا قویور. آذربایجاندا بوتؤولوک دوشونجه سی بیر اولکو گؤستریسی دیر. پئکی[۴]، بونا یول تاپماغین تمل اؤزتلری ندیر؟ سؤزسوز کی، دورا-دورا آذربایجان بیرلشمز. آذربایجانی بؤلنلر هله ده، واردیلار. اونلار، بوتون آماجلارینا ال تاپمادیلار. میلتیمیزین دیره نیشی، زامانین شرطلری، سومورگه چیلیکده یاریشمالار و…، عامیللر اونلارین سون هدفی اولان تورکون یئر اوزوندن سیلینمه سی دیلکلرینی یاریمچیق قویدو. ایندی، آذربایجان دا وار، دوشمنلر ده وار. دئمک، هم ایشیق وار و هم ایشیق دوشمنلری. تورکلوک قارشیسینی آنتی تورک لوک توتورسا، تورکلره دایانماق یورومک، جان وئرمک و وطن قورتارماقدان باشقا نه قالار کی! یاشاماق، یاراتماق، اینسان کیمی اؤز دوغاسینا یییه لنمک، باریش و یوکسلمک ده اورتاق اولماق، بوتون دوغوشدان گلن کولتورلرین آماجی اولدوغو کیمی تورکلرین ده اصیل دیلک و آنا آماجیدیر. آنجاق، بونو ایسته مه ین تورک دوشمنلری وار. بونلارین قاباغیندا ائله دایانماق لازیمدیر کی، اؤلوم اونون یانیندا اوتانسین. بونلارین قارشیسیندا روح کیمی گؤرونمز، ایشیق کیمی سؤنولمز، داغ کیمی یئنیلمز اولماق گره کیر. بیر میللی ایده آل، بیر اینسان اینانجی، بیر دده قورقود کیمی، بیر بابک کیمی اولماق گره کیر. بونلار اؤلمزدیر. بونلاری مین کز اؤلدورسن ده، میلیون کز دیریله جکلر! آذربایجان تورکونون اولکوسو بو گون بئله دیرسه، یارین داها دا، باشقا گؤرو آلا بیلر. اولکو بیر اولوسون ایشیقلی گله جگی نین آچاریدیرسا، دئمک کی، آذربایجانین گونئیی نین قورتولوشو بیر اولکو آشاماسیدیر. چونکی، گونئیین آزاد اولماسیلا ۲۰۰-ایلدیر ائرمنیلرین تاماهینا چئوریلمیش میلتیمیزین قاراباغی دا قورتولاجاقدیر. چونکی، ائرمنیلری آیاقدا ساخلایان فارسلارین سینیر ایلیشگی سی نین ارمنیلرله کسیله جگی گون بو غاصیبلرین ده فورصتی نین سونو گله جکدیر. واختیله ا. ائلچی بی “قاراباغین آزادلیغی تبریزدن کئچیر!” دئییمی بیر میللی اولکونون سیاسی گؤسترگه سی ایدیر. بو بیر بوتؤو آذربایجان ایدراکی نین قیزیل آچاری دیر، قیزیل آلماسی دیر، ارگنه قون اینانجیدیر.
بیز بو گون اولوسال و میللی اولکویله یولا چیخمالی ییق. وطنی قورتارماساق، اینسانلیق روحوموز قورتولماز. سوره کلی دوشمن اوبرازی یاراتماق، سوره کلی قورتولوش دوشونجه سیله یاشانیلماز. بو اینسان گئنینی خستلندیرر. بئله اولان دورومدا گلجک اینسانلاریمیز دا، اسیر یاشار، حیات چیخماز یومورلاغا چئوری لر. بونا گؤره، آذربایجانین بو گونکو اولکو دوشونجه سی وطن قورتولوشودور. یعنی مطلقچی بیر اولکودور. دئیشمزدیر، دؤنمزدیر، سؤنمزدیر و یوموشانمازدیر.
ندن “آذربایجان تورک میلتی” نین قورتولوش اولکوسو مطلقدیر؟
چونکی، بوگوندن صاباحا سالینان کؤرپو، باریش، اینسان، حاق، پایلاشیم، اینانج، اینام، ایدراک کؤرپوسو اولمالیدیر. بو کؤرپو سالینمالیدیر کی، آردی هدفلر یاشاسین. کؤرپو بیر فورصت آختاریشی دیر، بیر کئچیددیر، بیر آراج دیر. آراجی، فورصتی بیر میلتین سونسوز شعارینا چئویرمک فلاکتدیر، یالانچیلیقدیر و آلدادیچیلیقدیر. بو آماجلارا چاتماق اوچون قیسسا زامان دیزیسینی دوشونمک گره کیر. یوخسا، نسیلی-نسیله باغلاماق، قهرمانلیق اوبرازی یاراتماق عینی فلاکتدیر، اینسانلیق فاجیه سیدیر.
آذربایجان، داها نئچه نسیل تاریخه مراجیعت ائتملیدیر؟ داها نئچه نسیل قهرمانلیق اوبرازلارلا سورونمه لیدیر؟ بو فلاکته سون قویماق لازیمدیر. بیر کره لیک اصیل قهرمانلیقلا بوتون کئچمیش چیله لره یوخ دئمک مطلق لیگینی یاشاتماق گره کیر. آنادان دوغولمایانلارا دوغوم حاقی قازاندیرماق، اونلارین آزاد وطن، آزاد اینسان، آزاد میلت توپلوموندا یاشاماق حاقلارینی قارانتییا آلماق، یاشاماقدا اولان اولکوچو آذربایجان تورکونون اولوسال اولکوسو اولمالیدیر. گؤروندویو کیمی، اولکوچو هم ده، دئوریمچی قورتولوشچودور. بو گون وطن قورتولوشو اولکوموزدور. قوی، یارین نه اولاجاغینی، آزاد اینسانیمیز سؤیله سین!
اولکو دوشونجه آخاریمیز ندیر؟
۱- دونیا ائوینی روحسوزلاردان قورتارماق. تورکون روحو دونیا روحلودور.
دونیانی اؤز اؤووجوندا بسلتمکدیر. تورک اینسان سئوردی. اینسانلیغی اینسان قیلیغینا گیرن آللاهلاردان قورتارماق و اینسانی تک تانرییا قوووشدورماق تورکون ایچیندن گلن ایدئیاسی دیر. اینسانین اسم لردن، ایزیملردن قورتولوشو تورکون یاشام تیپیدیر، گله نه یی دیر، فلسفه سیدیر، دوغاسیدیر. بونا گؤره ده، تورک اوجادا یاشاماغی سئور، کؤکسوندن باغیرماغی سئور، دوغایلا، کولکله اویناغا باییلار. تورک بوتون دونیا اینسانییلا یاشاماغی باجاریر. چونکی، بونا اوره کدن اینانیر. دونیانین هر یئرینده تورک معمارلیغینا عایید اولان اینسانلیق سیمگه لرینه راست گلمه مه ک ممکون دئییل.
۲-چاغداش توران ائوی یاراتماق.
تورکون تورکلشمه سی نین آنلامی تورکچولویه قوووشماقدیر. تورکون تورکدن باشقا دوستو دا واردیر البتده. تورک اینسانی، چوخ اؤزه للیگینه گؤره سئویلیر، آنجاق سئومه ین لری ده آز دئییل. تورکو سئونلر زنگین لر و سومورگه چیلر ساریندان ازیلنلردیر. سئومه ین لر ایسه سوموئره نلر و اونلارین الینده قولا دؤنوشنلردیر. بو اوزدن سئویلنلری سئوگییه قوووشدورماق اوچون اؤنجه تورکون توپارلانماسی گره کیر. دیلده بیر، سویدا بیر، تاریخده بیر، کولتورده بیر، یازقیدا (طالع) بیر اولان چئشیدلی تورک ائللری ندن بؤیوک تورک ائوی توراندا توپلاشا بیلمه سین کی؟ یالنیز گوجلو توران، دالغالانان بایراقلارییلا، اؤزگوریاشار دؤولتلریله، اورال-قافقاز-زاقروسلارییلا، اوجا روحلو اینسانلاریلا تورکون دونیاداکی ” اینسانلارا حرّییت، میلتلره ایستیقلال” و “یورد دا صلح، جاهاندا صلح” بورجونو اؤده یه بیله جکدیر. تورک اؤزونو سئوه-سئوه گوجلنه بیلر. گوجلندیکجه ایسه، دونیانی سئویندیرر. چونکو، سئوگی، گوجلو اولان زامان، گوجسوزلره سئوگی وربیلر. تورکون دونیاداکی اینسانلیق آماجی نین آچاری بؤیومکدیر. تورک آزاد اولدوقجا، سئوینجینی، کدرینی بیر یئره توپلادیقجا، دونیایا وئردیگی معنوی روحو بؤیوک اولور. بونو قانیتلاماق اوچون یالنیز اینسانلیق تاریخینه باش وورماق یئتر.
۳-بوتؤو آذربایجان دؤولتینی یئنی دن قورماق.
چالدیران، قارداش خنجری اولدو، اوره ییمیزی یاخدی. گولوستان روس کینی اولدو، قوللاریمیزی کسدی. تورکمنچای ایسه فارس قورقوسو ایله روس بالتاسی اولدو، بئلیمیزی قیردی. لاکین، دوشمن تورکون روحونا ال تاپماز اولدو! بیز، اؤلمه دیک، قالدیق هیجران چکدیک. یارامیزی روحوموزلا ساردیق. دوشمندن اوزاق اولدوق، بیر داها اورگیمیز داغلانماسین دییه، قارداشا دا یاخین گلمکده چکیندیک. سومئر روحوموزلا دیری قالماغی باجاردیق. ۱۹۲۰-ده نیسگیللی آرازین هر ایکی تاییندا بیر داها اؤلومه محکوم اولدوق. آنجاق، اؤلمه دیک، واریق هارایینی اوجاتدیق. ۱۹۹۰-دا بیزی ییخان، اؤزو ییخیلدی. بو ییخینتی نین آلتیندان تورک کیم لیگی یئنیدن قالخماغا باشلادی. و ایندی، بونلارین ان بؤیوگو، ان اوجاسی و ان اونودولانی آذربایجانین گونئی وارلیغی یوکسه لیشه گلمکده دیر. بیر کئچری دؤولت یولدادیر. او دؤولت، ۲۰۰-ایللیک بؤلونمه یه سون قویاجاقدیر. بوتؤو بیر روح، بوتؤو بیر میللیتی میلت ائده جکدیر. ایکی آذربایجان دؤولتی نین بیرلشمه سیندن بوتؤو آذربایجان دؤولتی قورولاجاقدیر. ۱۹۱۸-۰۵-۲۸ گونونده ایلک کز گنجه ده قالدیریلان آی-اولدوزلو بایراق بوتؤو آذربایجان دؤولتی نین سیمگه سی کیمی، BMT بایراقلاریلا بیرلیکده داها بؤیوک اولوس-دؤولتی تمثیل ائده جکدیر. بو ۷-دن ۷۰-ه هر آذربایجان تورکونون اؤلمز دیلگیدیر، میللی اولکوسودور. بو توران ائوینه، اورادان دا دونیا ائوینه گئدن یولدور.
۴- گونئی آذربایجان تورک جمهوریتینی قورماق.
بیر آوروپالی مندن سوردو: “ندن آوروپایا گلدینیز؟ اونا جاواب وئردیم: بیر گون سیز ده، بیزیم اؤلکه میزه سیغینارسیز البت! اوندا جاوابینیزی آلارسیز!” بو گون آمئریکانین اکونومی بحرانیندا، چین کوکلاسی نین رولو کیمسه نی شاشیرتمامیشدیر! بو دونیادا اولماز دییه بیر نسنه ل یوخدور. یارین صاباح، ایران دییه اؤلکه نین داغیلماسیندان دا کیمسه شاشیرمامالیدیر. چونکی، آیاقا قالخمیش بیر گونئی واردیر. تاریخین ان آغیر یوکلرینی سیرتیندا داشییان بیر تبریز واردیر، اورمو واردیر، اردبیل واردیر، خویو، قاراداغی، زنگانی، ماراغاسی، آکباتانی، قوشاچایی، بوتون شهر و کندلری، بیر آنلامدا اولوسو واردیر. گونئی ده، بیر اؤلمز روح، توکنمز گوج، بوکولمز بئل واردیر. “تبریز یینه ده کندی آنا گؤکسوندن یوردون بویوک ائولادلارینا و عصرین اینقلاپ هاواسینا سوت ورییور. تبریز یاشییور و یاراتییور. تبریز موجادیله ائدییور. تبریز بیرگون ظفر کازاناجاغینا اینانیییر و اونون بو اینانجی دالقا دالقا گونئی آذربایجانین بوتون شهیر و کؤیلرینه یاییلییور.”
گونئی ده قورتولوش، بوتون اورتا دوغونون قورتولوشودور. دونیا خریطه سینی دئیش دیرن بیر دونیا اولاییدیر. گونئیین قورتولوشو عئین زاماندا تورکیه ده کی ائتنیک سیخینتیلارین دا سونودور. چونکی، گونئیین قورتولوشویلا فرصتچی ائتنیکلرین جیزگی آشماقلارینا ایمکان قالمایاجاقدیر. گونئیین قورتولوشویلا هر کس دئو بیر فارس یوخودان قالخماسینی گؤره جکدیر. مظلوملار گوله جک، ظالیملر ایسه یئرلرینده تیتریه جکدیر. گونئی آذربایجان تورک جومهورییتی کرکوک و قوزئی ایراقین دا اوزونو گولدوره جکدیر. بو آذربایجان تورکونون اولوسال اولکوسونون قیزیل آلماسیدیر. بو بوتؤو آذربایجانا، اورادان توران ائوینه، اورادان دا ایسه، دونیا ائوینه گئدن یولدور.
اوردا بیر یول وار اوزاقدا،
او یول بیزیم یولوموزدور.
دؤنمه سه ک ده، وارماساق دا،
او یول بیزیم یولوموزدور![۵]
اولکوچو کیمدیر؟
آ) اولکوچو، هدفینی یاشاتماق اوچون یاشار. هر هانسی اینانا گؤره، فاناتیکلشر. اؤلکه، اولوس و اینسان یولوندا اولکو اوغراشی وئره ن زامان زامان معنوی یوک آلار. اخلاق اوستونلوگو قازانار. اینسان سئور اولار. آنجاق، دین، صینیف، گوج آماجی داشییان اولکوچو ده واردیر. بئله اولکوچو اینسان وارلیغینا تهلکه لی اولار. فوندامئنتاللیغا، مادی لییه، سومورگه چی لییه قوللوق ائدر. بئله اولکوچولوکله ایلگیمیز اولمادیغینا گؤره، اؤز قونوموزو دوام ائدیریک.
ب) اولکوچو، توتدوغو هدفینی قوتساللاشدیرار. یورولمادان، اوسانمادان، شرف و ایستکله اونا چاتماق اوچون اولوسونو سفربر ائتمه یه چالیشار. اولوسو ساوادلاشدیرماق اوچون اؤنچه اؤزونو ائیتیمه کلیدلر.
پ) اولوسونون آماجلاری یولوندا وئردیگی مجادیله نی اؤزونه گؤره تبلیغات و بیه نی مئیدانینا چئویرمز، فداکارلیغینا گؤره میلتینه میننت قویماز. وئردیگی مجادیله نی اولدوقجا اؤز آدینا دئییل، چئوره نین آدینا قورتارماغا چالیشار.
ت) وطن و اینسان یولو، هر اینسانین ویجدانیندان قوپان بیر ایدئال اولدوغوندا، اولکوچونون ده سئچدیگی یول، بیر کؤنول و ویجدان یولودور. بو اوزدن گرچک اولکوچو دایاندیغی مؤوقعدن مغرور اولمامالی، بیر چوخلارینی دا ایناندیغی دوغرو یول ایله تانیش ائتمیک اوچون اؤز وئریلی اولمالیدیر.
ث) اولکوچو کیمسه نین اوزه رینده اؤندرلیک تاساریسی یاپمامالیدیر. لیدر زامان-زامان چئشیدلی اؤزوللریله اورتایا چیخار. اولکوچونون محض لیدر اولماق اوچون اولکوچو اولماسی، بؤیوک آزغینلیقلارا یول آچا بیلر.
د) میلتینی، وطنینی و اینسانینی سئومک، تام دا هر کس طرفیندن آلقیشلانمازدیر. اولوسوموزدان بیریلری ساندیغیمیز ساپی اؤزوموزدن اولان بالتالار، هر کسدن داها بتر بیر اولکوچونو دوشمن سایار. بئله لری، سیاسی دینه، ساغیندان-سولونادک آشیری[۶] صینیفچیلره، توتالیتارچیلیغا قوللوق ائدن کسیمدیر. بونلار میلت اوستو دوشونجه لرین پادوولاریدیرلار. بعضیلری ده وار کی، اسکی اوصوللاری ساووناراق آتا-بابالاردان قالان آشیری تؤره چیلیگی، طایفاچیلیغی، بؤلگه چیلیگی و بونلار کیمی میلت آلتی انگل عامیللری فاناتیکجه ساووناراق اولکوچولوگو قاورایا بیلمه ییرلر. اولکوچو بئله ییخیجی ائیلمچیلرین قارشیسیندا تعویض وئرمه دن دایانار.
ذ) اولکوچو چوخ زامان یوخسول و دئوریمچی عایله لر ایچینده بؤیا-باشا چاتار. بو اوزدن اولوسون چوخونلوغونون دردینی – اؤزو ده یاشادیغی اوچون- یاخشی بیلر. بونا گؤره ده، اولکوچو توپلوم ایچینده کی یوخسوللارین ان دوغال و یاخین دوستو و سیرداشی ساییلار.
ر) اولوسلار آراسیندا ان سئویلن، گووه نیلن، معنویتیله تانیلانلار ایچینده سؤزسوز کی، وطنیندن، میللیت دایاقلاریندان قوپمایان شخصلردیر. تورکلر ایچینده بئله عاشیقلره اولکوچو دئییلیر. اولکوچو اؤز سونسوز سئوگی سی له، میلتینی ساغ، سول، دین احتراصلاریندان قورتارماق اوچون اؤرگوتلنمه نی اؤن پلانا قویار. اولوسال اورگوتلنمک یولوندا ان درین اؤز وئرییه جانلا-روحلا حاضیر اولار.
ز) اولکوچو، توپلومو چئشیدلی تهلکه لردن قوروماق اوچون، دایانمادان اؤیرنر، سیستملی اولاراق ائییتیم آلار، آراشدیرار، تبلیغات آلانیندا گئری قالماماق اوچون، اینترنت، رادیو-تیوی، یاییم ایله ایله تیشیم لریندن ان سون چابوکلوقلا یارارلانار. توپلومدان یاردیم آلار، کندلرده، شهرلرده، ایش یئرلرینده، بازاردا، کولتور مرکزلرینده، مسجیدلرده، یاسلاردا، توی-دویونلرده، آلیش-وئریش یئرلرینده، اؤزه ل و دؤولت ایداره لرینده، یئتیم خانالاردا، قوجالار ائوینده، توپلومدان اوزاق ساخلانمیش اینسانلار آراسیندا، توتساغی اولان عایله لرده و…، هر هانسی اینسان یاشایان یئرده اولار و اورادا اؤز متین و اولوسال داورانیشیلا اؤرنک کیمی گؤستریلر.
ژ) اولکوچو، عئین حالدا خالقچی دیر. آزینلیقلارین حاقینی ساوونار، اونلارا وطنداش گؤزو ایله باخار. وطنین کدرینی، سئوینجینی اؤز کؤکوندن اولمایا وطنداشلارییلا دا پایلاشماغا چالیشار. آزینلیقلار آراسیندا تورک اولکوسونه قارشی سمپاتی یاراتماغا چالیشار. اولکوچو بو وطن -” بیرئی سل حاقلارین وطنیدیر”، “بورادا یاشایان بوتون اینسانلار، وطنداش آزادلیغینا، دئموکراتیک حاقلارا، چاغداش یاشام ایراده سینه، ویجدان اؤزگورلوگونه یییه دیرلر،” – فلسفه سینه اینانانیر. بو حاقلارین ان ایچدن قوروجوسودور.
س) اولکوچو، هم ده حقوق اوستونلوگونه باغلی میللیتچیدیر. دؤولتچیلیک سیستمینه دایاق اولان، اؤز داورانیشلاریندا دؤولتین وارلیغینی اولومسوز ائتگیلردن اوزاق توتان، قانون، حقوق، ایجرا دایره سی دیشیندا سوچلو داورانیشلارا بویون قویمایان دؤولتچی بیر اولوسچودور.
ش) اولکوچو سوی چودور. بونا گؤره، اولکوچو اوچون یالنیز یاشادیغی وطن دئییل، هاردا یاشاماسیندان آسیلی اولمایاراق اونون اوچون، اؤنجه سویداش قاورامی اؤنم داشیماقدادیر. بیر اولکوچو آذربایجاندا یاشایان حالدا قیبریسدا، آفریقادا، اورتا آسیادا، چینده، تورکیه ده و… یئرلرده یاشایان بوتون تورک سویداشلارینی دا، دوشونر.
ص) آذربایجانلی تورک اولکوچوسو، وطنینی، اولوسونو، ان قیسسا، آرخایین، اولوسال یوللارلا دئموکراتیک، چاغداش، اینسانجیل، لاییک بوتؤو آذربایجان دؤولت چیلیگینه گؤتورمک عزمینی داشییان، قودسال آماج و میللی ایدئیا اوغروندا اؤلچولمز اؤز وئریله چابا گؤسترن تورکچو-قورتولوشچو سویداشدیر.
گونئی ده ان ایلک میلتچی، قورتولوشچو، اولکوچو اؤرگوتلر.
قیسسا گؤز آتما!
۱۹۸۸-دن اعتبارن آزربایجنین قوزئیینده میللی دؤولتچیلیک اوغرونا گئدن ساواشین گونئیه یول تاپماسی چوخ آز زامان آلدی. آذربایجان میللی-آزادلیق حرکاتی نین لیدری ا.ائلچی بی ییین کاریزماتیک[۷] ائتگیسی نین گونئی ده اولان گؤستریسی کیچیک قوروپلاردا اؤزونو گؤستره رک، گئت-گئده بؤیومه یه باشلادی. قوزئی حرکاتی نین ساریندان گونئیه یامسییان بوتؤولوک شعارلاری نین اون ایللرله اؤندرسیز قالان گونئیلیلرین روح یوکسه لیشینه ندن اولماغا باشلادی. گونئی ده گنج آیدینلار “آذربایجانا میللی-آزادلیق” شعاری آلتیندا تشکیلاتلانماغا باشلامیشدیر.
”واحید دئموکراتیک آذربایجان تشکیلاتی”- VDAT، “گونئی آذربایجان تورک دیرچه لیش تشکیلاتی” -دیرچه لیش، “آذربایجان میللی تشکیلاتی” – AMT، ” گونئی آذربایجان فدایی تشکیلاتی”- GAFTT ، “گونئی آذربایجان خالق جبهه سی”- GAXC، ” آذربایجان قورتولوش تشکیلاتی” AQT، بیر آز سونرا “آذربایجان کولتور اوجاغی” – و ۱۰-لارلا اؤیرنجی و گنج حرکاتلارین یالنیز و یالنیز آذربایجان گونئیی نین میللی قورتولوشو ماراقلاندیریردی. سؤزسوز کی، آدی سادالانمیش بو قوروملاری، آذربایجان مرکزلی تورکچو دوشونجه سیستمی نین ایلکین اؤرگودلنمه فورماسی آدلاندیرساق یانیلمامیشیق. بو قوروملاردا توپلاشان گنج میلتچی کسیمین تورکچولوک، بوتؤوچولوک ایدئیاسی نین گلیشمه سینده ائلچی بی سئوگیسی بؤیوک رول اویناییردی. کئچمیشلردن تام فرقلی اولاراق قوزئی دن گونئیه گلن سویداشلاریمیز اؤزه لری ایله میلتچیلیک ارمغانی داشیردیلار. قوزئی اولایلاری آن-با-آن گونئی ده ایزله نیلیردی. قوزئی دن گلن هر بیر خوش خبر گونئی ده دوغما رئاکسییا یارادیردی. یئنی یارانمیش میللی قوروم-قورولوشلار، فارس شووینیسمینه سینه گره رک، میلتین ایچینده اولوسال تبلیغاتلا مشغول اولوردولار. فارس شووینیزمینه و ائرمنیلره قارشی یازیلان دیوار شعارلاری هر گون چوخالماقدا داوام ائدیردی. آز یاشلی اوشاقلار اوچون قاچاق ائو باخچالارین قورولماسی اؤزونه مخصوص یئر توتموشدور. محض میللی ایلگی لر اوزه رینده عایله وی ایلیشگی لرین آرتماسی دا سنگیمه دن داوام ائدیردی. هر گون موسیقی، تئاتر و بیر جوخ میللی باهانالار اوسته قارشیلیقلی علاقه لر چوخالماق دایدی. بو آرا میللی-سیاسی قوروملارین دا بو ایلیشگی لر ایچینده اولماسی نین و گیزلیجه میللی آماجلارین اولوسلا پایلاشماسی، اولوسال اؤرگوت لنمه نین[۸] نئجه اولاجاغینا عینی لیک باغیشلاییردی. بو آرادا “آذربایجان قورتولوش تشکیلاتی” تام میلتچی قوروم کیمی ایلک دفعه اولاراق “آذربایجان تورک میلتی”، “میللی-سیاسی”، “آذربایجان تورک اولکولری”، “ایران آدلانان قوندارما اؤلکه”، “بوتؤو آذربایجان بیرلیگی”، “تورکچولوک”، “مستقیل لیک”، “گونئی دؤولتچیلیگی”…کیمی تئرمینلری اورتایا قویماقلا “آذربایجان مرکزلی تورکچو دوشونجه سیستمینی” اؤز مرامنامه سی نین تملینده یئرلشدیرمیشدیر. ۶-آیلیق آغیر چالیشمالارین محصولو اولان بو مرامنامه ۱۹۹۲-جی ایلین ۲-جی یاریسیندا ۱۰۰۰-لرجه سایدا آذربایجانین هر ایکی تاییندا یاییلمیشدیر. یوخاریدا قئیده آلینان تئرمینلرین ایشلک نقطه سیندن بیر نئچه اؤرنک گتیرمکله بو قونو بیر آز گئنیش ایضاحلانیر.
۱۹۹۲-ده عرب الیفباسی ایله تبریز،ده، لاتین و کیریل آلفابئت لری ایله باکی،دا یاییلان AQT-نین مرامنامه سیندن آلینان سطیرلرده یازیلمیشدیر:
(ص۵)… “۴۰-میلیوندان آرتیق بوتؤو، پارچالانماز آذربایجان تورکلری نین آنا حاققی و تاریخی ایدئیاسی نین گرچکلنمه سی، منطقه ده یاشایان باشقا سومورولن خالقلارین دا آزادلیق مجادیله لرینه تکان و دستک وئره جکدیر. AQT بو مطلقه ایناناراق بؤیوک و اولو میلتیمیزی اؤز میللی مستقیل دؤولتچیلیک ایدئیاسی اوغروندا قورتولوش ساواشینا چاغیریر و بو چاغیریشی میللی-مقدس جهاد آدلاندیریر! آذربایجان تورکلری هئچ زامان اؤزگه خالقیلارین تورپاقلارینا گؤز دیکمه میش، لاکین دربنددن توتموش اراک ایله همدانا،دک اولان تورپاقلاری نین بیر قاریشیندان بئله واز کئچمیه جکدیر.” آذربایجان قورتولوش تشکیلاتی (AQT) یوخاریدا گؤستریلن فاکتورلارا گؤره ایران آدلانان چوخ میللیتلی مستملکه چی جوغرافییال قورومو قوندارما، استئمارچی دؤولت ائلان ائدیر…
(ٌص۶)… “میللی ایدئالوگییانین تمل دایاقلاری”:
… آذربایجان تورک میلتی ۱۹۱۳-جو ایلدن بری فارس-روس آراسیندا باغلانان گولوستان مقاویله سینه اساسن پارچالانمیش دوروما دوشموشدور. همین گوندن آذربایجانین گونئیینده تورک میلتیمیز فارس مستملکه چیلیگیندن قورتارماق، مطلقیتینی و آزاد، مستقیل یاشاماق، دئموکراتیک دؤولت قورماق حاقینی اؤز ایچینده داشیمیشدیر… “
(ص۶)… “اولکوچولوک” (میللی ایدئالوگییا دوشونجه سی):
” … ۱٫ هر میلت اوچون مادّی گرچکلردن اولوی مرتبه ده دایانان سینماز، بوتؤو، بؤلونمز، ایلاهی، اؤزه ل، میللی ایدئالوگییا و یا میللی اولکودور.
۲٫ AQT آذربایجانین توپلوم بوتونلوگونو دیل و تورپاق بیرلیگینی، میللی- معنوی کیم لیگینی، تاریخسل وارلیغینی، الده ائدیب ساوونما شرطینی اؤزگه لشدیرن ایدئالوگیالارین و کولتورلرین چمبریندن قورتولماسیندا گؤرور.
آذربایجان تورک میلتی نین بیرینجی دوشمنی میللی اخلاقسیزلیق، آنتی میللی ییخیجی-بؤلوجو ایدئالوگییالارین اوزون سوره ن حاکیمیتی اولموشدور. تورک تفکرو اؤزگه فیکیرلییه، یابانجی یا قوللوق ائدن بؤلوجو ایدئالوگی یالارلا باریشماز دورومدا دایانیر”
…”بابک ایگیت لیگینی، اسماعیل دؤولتچی لیگینی، ستارخان میللیت چیلیگینی، محمدامین اؤندرلیگینی آذربایجانین تمل دوشونجه سی کیمی دیرلندیریر.” …
مستقیل لیک
”دیلده، تورپاقدا، تاریخده، میللی کیملیکده، کوتلوی مدنیتده اؤزه للشمیش بیر توپلوم بئینالخالق حقوقلارینا اساسن میللی وارلیغینا، معنوی دیرلرینه یییه لنمه لی و تام سیاسی- اقتصادی، حربی، مدنی-اجتیماعی مستقیل لیگینه مالیک اولمالیدیر…
مستقیل میلت اؤزونون میللی دؤولتینی طلب ائدیر… “
میلتچیلیک(تورکچولوک)
…۲٫ “آذربایجانین میللی ایلکه لری و فلسفه کؤکو تورکچولوگونده دیر.”
…۵٫ “سووت آذربایجانی و ایران آذربایجانی کیمی تئرمینلر آنتی اینسان – وحشی و شووینیست اتیفاقی نین آذربایجان تورکونه قارشی دوشمن چیلیکدن یارانمیشدیر و قوندارما اولدوغو اوچون سورعتله محو اولونماقدادیر.”
دؤولتچیلیک
”آذربایجان تورک جمهوریتی” گونئی آذربایجاندا یارانان دئموکراتیک، چاغداش، دونیوی و حقوقی دؤولتی نین سیاسی گؤرونتوسو اولمالیدیر.
هر آذربایجانلی نین ان مقدس و گرکلی هدفی گونئی ین دؤولتچیلیک پروسئسینده جانلا، ماللا ایشتیراکچی اولماسیدیر. بوتؤو آذربایجان ایدئاسی نین اؤن شرطی گونئی ده قورولان دؤولتچیلیک پرئنسیپیدیر. گونئی-قوزئی پروبلئمینه بیر دفعه لیک سون قویماق اوچون گونئی آذربایجان دؤولتچیلیگی تاریخسل ضرورتدیر…”[۹]
[۱] پروژه سی نین
[۲] آتاتورک. زراعت بانکی. ۱۹۳۳ ایلی، ۲۹ ائکیم گئجه سی
[۳]
[۴]
[۵]
[۶] اؤلچو دیشی، خیز قاپان
[۷] خاراکترلی، چکیجی
[۸] قوروملاشمانین، تشکیلاتلانمانین
[۹] آذربایجان قورتولوش تشکیلاتی. مرامنامه، تبریز، ۱۹۹۲، AQT.یاییم بؤلومو
ائلدار قاراداغلی
http://www.gunaskam.com


text:
ولادیمیر لنین
ولادیمیر لنین (روسجا: BлaдиMиp Илbич ЛeHиH) ولیادیمیر ایلیچ اولیانوف (۱۹۲۴–۱۸۷۰) شوروی بیرلیگینین جومهور باشقانی (رئیس جمهوری). تئوریسین وانقلابی رهبر کی کومونیست حوکومتین شورویده قورودو.
اونا ولودیا آد وئریلدی. اصلی آدی ولادمیر ایلیچ اولیانوف. اولیانوف قونشوسوندان کی بۇ قونوشدا اوچنجی اوشاق ۶ اوشاقدان اولور.[۱]
سمبریسک شهرینده وولقا چاینین بؤیوندا بیر بالا شهرده دونیایه گوزون آچدی. اونون قارداشی الکساندر ۱۸۸۷ اینجی ایلده داراچکیلدی و او تزار ضدینه کازان شهرینده چالیشدی. ۱۸۹۳ اونجی ایلده سن پترزبورگ شهرینه گئتدی و بۇ شهریده ضدتزار حزبینده (RSDLP)پارتی ده باشچی اولدوی؛ و لینین توتولدی و شوشنکوی شهرینه تبعید اولدی و ۳ ایل تبعیدده قالدی و بۇ ایللرده نادژدا کروپسکایانی آلدی؛ و اولندی؛ و سوندا باتی اوروپایه قاچدی و باتی اوروپاده تزار ضدینه چالیشدی. ۱۹۰۳ اونجی ایلده او بولشوویکلری (ار اس دی ال پی) حزبیندن آیریدی و اولاری منوشویکلرین خطیندن آیردی کی اولاری ژ. لیوس مارتف رهبرلیق ائدیردی؛ و ۱۹۰۵ اینجی ایلده مسکودا انقلابلاری اوز وئردی و مغلوب اولدولار. بولشویکلر مبارزه ائتماقا باشلادیلار و بیرینجی دونیاوروشماسیندا اولار بیر ایدولوژی ضدسرمایه آدینا یارتدیلار و بوتون اوروپاده سرمایه دارلاری آرادان آپارماقا چالیشدیلار؛ و اخیرده بولشویکلر ۱۹۰۷ اینجی ایلده سوسیالیسم حکومتی یاراتدیلارو تزار مغلوب اولدی.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
انگلیسیجا ویکیپدیا en:Vladimir Lenin
منابع[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Stalin-Lenin-Kalinin-1919.jpg
- Lenin-Trotsky 1920-05-20 Sverdlov Square (original).jpg
- Lenin-Trotsky 1920-05-20 Sverdlov Square (censored).jpg
- Soviet Union, Lenin (55).jpg
- Pages using collapsible list without both background and text-align in titlestyle
- روسیهلی فیلسوفلار
- آتئیست فیلسوفلار
- روسیهلی ایقتیصادچیلار
- روسیهلی اینقیلابچیلار
- ۱۸۷۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۲۴-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- 19th-century atheists
- 20th-century atheists
- اولیانوفسک دوغوملولار
- People from Simbirsk Governorate
- ولادیمیر لنین
- Russian atheism activists
- Comintern people
- Communist writers
- Heads of government of the Soviet Union
- Heads of the Communist Party of the Soviet Union
- Leaders who took power by coup
- Marxist theorists
- Old Bolsheviks
- Anti-imperialism
- Russian people with disabilities
- Russian journalists
- Russian people of Swedish descent
- Russian people of German descent
- Russian Social Democratic Labour Party members
- People of the Russian


text:
شخصین بیرئی سل روح
استروکتورو، آرخائیش و کلکتیو روح استروکتورونون اوستونده قورولموش بیر بیلگی
سیستمی دیر. بیلگی سایار سیستمینده پروگراملارین اوپئریتینگ بیلگی سیستمینین
اوستونده قورولدوغو ایله قیاسلاماق اولاغان دیر( ممکن دیر). بیرئی ین روح
استروکتورو، بیرئی سل یاشامیندا ییغدیغی بیلگیلردن اولوشموش دور.
دئملی بیر
انسانین روحو اونون آنا بطنینده نطفه سینین اولوشدوغو لحظه دن باشلایاراق ییغدیغی
بیلگی و تجربه لرین ییغینتی (تراکمی) و سیستملی هؤرگولنمیش (ارگانیزه اولونموش)
بیر بیلگی ایشله مه سیستمی دیر. روح بیلیمی ایله یاخیندان ماراقلانمامیش اوخویان
"نئجه یعنی؟ انسان آنا رحمینده نئجه تجربه ییغار؟" دئیه فیکیرلشه بیلر.
بو بارده دؤل (جنین) بیلیمی (امبریولوژی) و روح بیلیمینده،
دوغوم اؤنجه سی تجربه لر (پرئه ناتاله اکسپرینسز)
حقینده کی بیلگیلره رجوع ائدیلمه سی گرکلی دیر. دؤل اؤزو بیر وارلیق اولدوغونا
قارشین آنا ایله چوخ سیخی باغلیلیقدا یاشایابیلن بیر وارلیقدیر. بو باغلیلیق،
حیاتی اولدوغونون یانیندا، انتزاعی و چوخ چتین آنلاشیلیر بیر باغلیلیق دیر. یئر
کوره سی اوستونده یاشایان جانلیلارین گونش سیستمینه، یوخسا بوتون اولدوزلار سیستیمینه
باغلیلیغی کیمی چتین آنلاشیلان بیر باغلیلیق دیر. گونش سیستمینده کی بیر
دگیشیکلیگین یئر کوره سی اوستونده کی جانلیلارین (بیر انسانین) یاشامیندا قویدوغو
ائتگی نین (تاثیرین) بیر انسان طرفیندن چوخ چتین آنلاشیلابیله جگی نی آنلاماق
اوچون، بیر انسانین یاشام بویونون یئر کوره سینین یاشام بویو (تاریخی) ایله
قارشیلاشدیرمالییق. بونا بنزر بیر باغلیلیق ایچینده، دؤل، آنانین بویلولوق
دؤنمینده یئدیگینین، ایچدیگینین، راحتلیغینین، یوخسا راحالتسیزلیغینین، سئوینجلی،
یوخسا کدرلی اولدوغونون، بطنینده کی دؤله
قارشی دویغولارینین و قیسساجاسی بوتون فیزیکی و روحی حاللارینین ائتگیسی
آلتیندا دیر. آغیر روحی شوک کئچیردن بؤیلو آنا اوشاق سالار. دئملی بویلو
آنانین
آغیر بیر قورخوسو، آغیر بیر غمی،
کدری، آغیر بیر اورک سینماسی بطنینده کی جنینین اؤلومونه سبب اولار. بویلولوق
دؤنمینده فیزیکی و روحی اولاراق راحاتلیق ایچینده اولان، اوشاغینین دوغولماسینا و
اوندان سونرا بؤیومه سینه قارشی اومیدلی و سئوینجلی اولان بیر آنانین اوشاغینین
روحو داها ساغلیقلی اولار. بئله مسئله لر حتی عوام بیلینجینده و عوام دیلینده بئله
تانینمیش فنومن لر دیر. روح بیلیمجیلیکده اؤنم وئریلین فنومن انسانین آنا بطنینده
کی تجربه لرینین سونراکی یاشامینداکی بلیرله ییجی (تعیین ائدیجی) ائتگیسی و یاشام
بویو سوروب گئدن روح استروکترونون اساسینی اولوشدوردوغو دور. دئملی آنامیزدان
دوغولدوغوموز گون گلجگیمیزی، یاشام استراتژی میزی، بلیرلیه ین بیلگی سیستمینین
بؤیوک بیر بؤلومونون (آرخاییش - کولکتیو بیلگی سیستمینین و بیرئی سل بیلگی
سیستمیمیزین اساسی) گلیشمه پروسه سی تاماملانمیش دیر. زامان ایله بو بیلگی سیستمی
بیلینج آلتینا چکیله جک و بیرئیین بیلینج آلتینین اساس سیستمینی اولوشدوراجاقدیر.
بیلینج آلتینین بو بؤلومو پرئه ناتال بیلینج
آلتی اولاراق آدلاندیریلیر.
2- دوغومدان سونرا:
بیرئیین بیلینجینین
(یاشامینین سونراکی بؤلوملرینده بیلینج آلتینین) بیر بؤلومو ده دوغومدان سونرا
ییغیشیر و سیستملشیر. بیرئی (فرد) آناسیندان دوغولوب، گؤبک باغی قوپدوقدان سونرا،
آنایا باغلیلیغیندا نئجه لیکلی (کیفی) بیر
دگیشیکلیک اولور. اؤنجه کی وضعیته
گؤره داها باغیمسیز بیر وارلیغا دؤنوشور. بوندان سونراکی بیلگی ییغما سوره سینین(
پروسه سینین) ده، اؤنجه کی وضعیته گؤره نئجه لیکلی بیر فرقی وار. آنادان یئنی
دوغولموش بیر انسان * آجلیغینی، سوسوزلوغونو، یوخسا آیری بیر راحاتسیزلیغینی
چیغیرماق ایله بیلدیرر. اطرافینداکی انسانلارین ، اؤزللیک ایله آنانین، بو
بیلدیرشه قارشی بیر تپگی سی (عکس العملی) اولار. بو تپگی نه اولورسا اولسون
(اؤنمسه مزلیکدن توتاق، دویغوسوزجا امیشدیرک، اوخشایاراق - سئورک امیشدیرمک، و
.......) قارشیلیقلی بیر بیلدیریش دیر.
دئملی چیغیران کیچیک انسانین چاغیریشینا بیر جواب دیر. بو قارشیلیقلی
بیلدیریش، آنادان تازا دوغولموش انسانین دونیادان آلدیغی ایلک بیگیلر دیر.
دوغومدان سونراکی بیلگی ییغماغین، اؤنجه کی وضعیت ایله نئجه لیکلی فرقی ده بوردا
دیر. بوندان سونراکی بیلگی لر بیلدیریشمه (اینتراکشین) یولو ایله ییغیلان
بیلگیلردیرلر. بو بیلگیلر "رفلکس"، (شرطلی تپگی) مکانیزمی ایله انسان
روحوندا خزنه لنیرلر (ذخیره اولورلار) و زامان ایله بیلینج آلتینا چکیلیب، بیلینج
آلتینین ایشله مه مکانیزملرینی اولوشدورورلار.
بو آرادا
"رفلکس" قاورامینی بیر آز آیدینلاشدیرماق گرکیر. "رفلکس" سؤزو
اوخویانین ذهنینده ایوان پاولفو و اونون بیر ایته یئمک وئردیگی ایله ائش زامان بیر
زنگ چالدیغینی خاطرلادا بیلر. بو تداعی، یئرینده بیر تداعی اولدوغونون یانیندا
"رفلکس" فنومنی نی آچیقلاماقدا چوخ یئترسیزدیر. رفلکس فنومنی نین ایوان
پاولف ایله هئچ بیر ارتباطی یوخدور. ایوان پاولف دان یوز ایللر اؤنجه بئله،
هندوستانلیلار "رفلکس" مکانیزمی ایله ایلانی اویناداردیلار. عربلر دَوَنی،
تورکلر کئچینی بو مکانیزیم ایله اویاناتماغی باشاراردیلار. ایوان پاولف بو فنومنی
سیستماتیک و بیلیمسل اولاراق آراشدیریبدیر. پاولفون آراشدیرمالاری عموم ذهنینده
گئنه قیسسا زامانلی و کیچیک بیر ایش اولاراق بیلینیر. آنجاق ایوان پاولوفون اوتوز
- اوتوز بئش ایل بو آراشدیرمالارینی سوردوردوگونو خاطرلاتماق گرکیر. حرام ایلکده
اولوشان رفلکس لری آراشدیرماق اوچون ایتین بئنینی جراحلیق ائدیب چیخاردیب و
بئینسیز یاشایان ایتلر اوستونده آراشدیرمالار آپاریب. بوگونکو دونیادا بوتون
اوروپا، امریکا و آیری اؤلکه لرده قاباغا آپاریلان اؤیگرَنیم پسیکولوژی سی نین
یانیندا بئیین سیستمینی آراشدیرما متودلارینین بیر بؤلومو و رفتاردرمانی
(بیهئیویئریسم) ده ایوان پاولفون آراشدیرمالارینین سونوجلاری اوستونه قورولوبدور.
شرطلی رفلکس
جانلیلارین طبیعتینده اولان بیر فنومن دیر. جانلیلارین رفتار و حرکتلرینی، ایچینده
اولدوقلاری محیطه گؤره تنظیم ائده بیلمکلرینین بؤیوک بؤلومو شرطلی رفلکس لری
آراجایلغی ایله ممکن اولور. خالق دیلینده بیر مثل وار:"ائششک بیر یئرده
پالچیغا باتسا، بیر داها اوردان کئچمز"
بو یالنیز ائششک دگیل، هر جانلی بیر یئرده خطره توش گلسه، اورایا یاخینلاشماقدان
چکینر. انسان یاشامیندا، اؤزللیک ایله اجتماعی یاشامدا ایسه رفلکس فنومنی چوخ داها
بؤیوک بیر رول اویناییر.
شرطلی رفلکسی
تانیملاماغا (تعریف ائتمه گه) چالیشیرساق:
شرطلی رفلکس ائشیک دونیادان گلن
بیر آلقیلاما، یاخود ایچ دونیامیزدا حس ائتدیگیمیز بیر دویغو ایله ائشیک دونیادا
اولان بیر اوبژه ویا بیر اولایین آراسیندا قورولان باغ دیر. ائششک بیر یئرده
پالچیغا باتیب، پالچیغا باتماغین چتین و راحاتسیز ائدیجی بیر اولای اولدوغونو بیر
یول حس ائتدیکدن سونرا، ایکینجی یول پالچیغی گؤردوگونده، پالچیغین گؤرونوشو اوندا
حس ائتدیگی چتینلیگی و راحاتسیزلیغی تداعی ائدیر. دئملی ذهنینده بیر فورمول
یارانیب:
پالچیق = چتینلیک،
راحاتسیزلیق.
بیزیم (انسانلارین)
گونلوک یاشامدا اؤیرندیگیمیز هر شئی رفلکس قورماق آراجیلیغی ایله اولور.
دانیشدیغیمیز دیلین هر کلمه سی بیر رفلکس فورمولودور. شهرده ماشین
سوردوگوموزده رعایت ائتمَگیمیز گرَکن قایدا
- قانونلارین هر تک – تکینی رفلکس شکلینده اؤیگرنمیشیک، هاوادا قارا بولوت
گؤردوگوموزده، یانیمیزا چتیر گؤتورمگیمیز،
مدرسه حیطینده گزرکن، زنگین وورولماسی ایله کیلاسلارا دولماغیمیز و ... قیسساجا
دئسک بوتون رفتارلاریمیزی رفلکس فورموللاری شکلینده اؤیگرنیب، رفلکس اجراسی شکلینده عمله کئچیردیریک. آنجاق بیر چوخ زامان بئله بیر فنومنین وار
اولدوغونو بیلینجلی اولاراق تجربه ائتمیریک. دئملی بیرئی سل بیلینج آلتینین بؤیوک
بیر بؤلومو بیر بیرئیین (شخصین) اؤز یاشام پروسه سینده اؤیگرندیگی رفلکس لردن
اولوشوبدور. رفلکس بیلگی ایچرن (احتوا ائدن) بیر قاب دیر.
بیلگی سایار
سیستمینده ان کیچیک بیلگی بیریمینین (واحد) بیر بایت اولدغو کیمی روح بیلیمینده ده
بیلگینین ان کیچیک بیریمینی تک بیر رفلکس اولاراق تانیمالاماق (تعریف ائتمک) ممکن
دیر. ایستر بیلگی سایار سیستمینده، ایسترسه روح استروکروندا هئچ بیر زامان بیر
بیریم بیلگی تک باشینا ایشله مگه قادیر دگیلدیر. بیلگی سایار سیستیمده بیر بایت
بیلگی تک باشینا هئچ بیر ایشه یاراماز. آنجاق یوزلرجه، مینلرجه و میلیونلارجا بایت
بیلگی بیریمی هؤرگولنمیش (اورگانیزه ائدیلمیش) بیر شکیلده بیرلیکده ایشله دیکلری
زامان هدفمند بیر ایش گؤرمه گه قادیر اولارلار. روح استروکتوروندا دا ایزوله
اولونموش تک بیر رفلکس، تک باشینا هدفمند بیر ایش گؤمه گه قادیر دگیلدیر. رفلکسلر
بیر گروه شکلینده تشکیل تاپارلار و گروه شکلینده ایشلرلر. دیل و دیلین اؤیگرنمک
پروسه سینی آنلاتماغا چالیشاجاغیم بؤلومده رفلکسلرین ایشله ییشینی داها آیدینجا
توضیح وئرمه گه چالیشاجاغام.
آنادان
دوغولدوغوموزدان سونرا ییغماغا باشلادیغیمیز بیلگیلر بیلدیریش (اینتراکشین)
آراجیلیغی ایله القیلادیغیمیز و رفلکس قابلارینا دولدوردوغوموز بیلگیلردیر.
* بیلَرَک و ایسته یَرَک
"اوشاق" سؤزو یئرینه "انسان" سؤزونو ایشلدیرم.
"اوشاق" دان دانیشسام، اوخویان اؤزونو یوخ، اؤزوندن آیری بیر اوشاغی
تجسم ائده بیلر. آنجاق بو یازینی اوخویارکن، اوخویانین اؤزونون بو پروسه دن
کچدیگینی گؤزو اؤنونده جانلاندیرماسی (تجسم ائتمه سی) یازینی اوخوماقدان بیر
یارار( فایدا) گؤرمه سینین اؤن شرطی دیر.
یازینین آردی وار


text:
اویان نیوز: روسیایا باغلی تاتاریستان جمهوریتی پارلمانی، ۲۰ ایلدیر سؤزلری اولمایان میلی مارشینین، سؤزلو شکلینی اونایلادی
تاتاریستان آرتیق “سؤزلو میللی مارشینی” اوخویاجاق.
روسیایا باغلی تاتاریستان جمهوریتی پارلمانی، ۲۰ ایلدیر سؤزلری اولمایان میلی مارشینین، سؤزلو شکلینی اونایلادی.
سووئتلر بیرلیگینین داغیلماسیندان سونرا روسیا رهبرلیگی آلتیندا اؤزارک جمهوریت اولمایا داوام ائدن تاتاریستاندا، میللی مارش بؤیوک دارتیشما قونوسو اولموشدو.
“منیم وطنیم” آدلی سؤزلو میللی مارش، پرزیدنت، باشباخان، پارلمان باشقانی و میللت وکیللرینه پارلمانداکی گئنل قورول اؤنجهسینده دینلهدیلدی. عینی گون گئنل قورول توپلانتیسیندا اویلامایا سونولان سؤزلو مارش، توپلانتییا قاتیلان بوتون میللت وکیللری طرفیندن اوی بیرلیگی ایله قبول ائدیلدی.
ت ر ت


text:
ایکی دوز واکسن وورولانلارین ساییسی ۱۵ میلیونو گئچدی
آلیش وئریش مرکزلری، هاوالیمانلاری، قاتار و اتوبوس دوراقلاری کیمی توپلومون قالابالیق اولدوغو یئرلرده ده آشی خیدمتی وئریلیر
تورکیهده یئنی نسیل کوروناویروس (کووید-۱۹) ایله مبارزهده ایکی دوز آشی وورولانلارین ساییسی ۱۵ میلیونو گئچدی.
"کووید-۱۹ آشیسی ملی اویقولاما استراتژیسی" چرچیوهسینده ان سون ۱۸ یاشینی دولدوران هر کس اوچون آشی باشلارکهن، آلیش وئریش مرکزلری، هاوالیمانلاری، قاتار و اتوبوس دوراقلاری کیمی توپلومون قالابالیق او...
-
-
29.09.2022
-
29.09.2022
-
29.09.2022
-

seg_langs: azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
بوناب
بۆناب آذربایجان'ین شهرلریندن بیریدیر. بو شهر بوناب بؤلگهسینین مرکزیدیر. بوناب شهری ۲۰۱۶-جی میلادی ایلده ۸۵،۲۷۴ نفر جمعیتی واریمیش. بو شهرین خالقی تۆرک دۆرلار و آذربایجان تۆرکجهسینده دانیشیرلار.
گؤرملی و تاریخی یئرلر[دَییشدیر]
- مهرآباد مسجیدی
- گزاوش مسجیدی
- اسماعیل بی مسجیدی
- گوی مسجید
- مهرآباد حامامی
- سیف العلما ائوی
- بئش گؤزلو کؤرپو
- زرگران مسجیدی
- حاج فتح الله حامامی
- مهرآباد حامامی
- نیک پی مچیدی
- حاج علی بزاز ائوی
- شیخ قاضی سیف ائوی
- خسروشاهلی ائوی
- زوارق قبریستانی
- قیزلار قالاسی
خالق[دَییشدیر]
نۆفوس[دَییشدیر]
دیل و اتنیک[دَییشدیر]
دین و مذهب[دَییشدیر]
یادیگار و سوغاتلاری[دَییشدیر]
بو شهرین ان مهم سوغاتی کبابی دیر. بوناب کبابی بو شهرین جهانی و مشهور سوغاتلاریندان دیر. اوندان علاوه بونابین قوروتمالیلاری اکینچیلیکده اوزوم میوهسی ده مشهوردور. ساخسی قابلار، قالی، منبت کاری اؤلموش وسیلهلر، قلم زنی اؤلموش میس قابلار و گیلیم ده اونون ال ایشلری دیر. باقلوا دا بونابین یئملی دادلیلاریندان ساییلیر. بوناب دوغو آذربایجانین یوزدن ۲۴ سوغانین تولید ائدیر و اونون اوزوم، خیار، بوغدا و قورو اریگی ده معروفدور.
لاله هؤتلی[دَییشدیر]
لاله هوْتلی، اوچ اولدوزلو بیر هوْتلدیر کی بونابین موعلیم میدانینا یاخیندیر و ۴ طبقهسی واردیر. بو طبقهلرده ۳۶ اتاق یئرلشیبدیر. بو هوْتلده ۷۵۰ نفره یئر وار و اونون تقریبی مساحتی ۳٬۳۵۰ متر مربعدیر.
ایمکاناتی:
- بوزخانا(یخچال)
- تلویزیون
- اینترنت
- یئمک خانا
- نامازخانا
- پارکینگ
- گؤل(استخر)
مسافر لر ائلیهبیلرلر بونابا گئدنده بو هوْتلده اقامت ائلیهلر.
بیماریستانلار[دَییشدیر]
- ایمام خومینی بیماریستانی کی ۱۵۰ تختی وار و ۱۳۶۵ ایلینده دوزلیبدیر.
- شهدا بیماریستانی
قایناقلار[دَییشدیر]
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- "Bonab, Iran", Falling Rain Genomics, Inc.
- "Bonab Map — Satellite Images of Bonab", Maplandia


text:
چیننینگ سرگردان فیللری اونبیش آیلیک سفردن سونگ دم آلیشدیلر
بوندن اونبیش آی آلدین چین جنوبیده جایلشکن بیر اورمانزارنی ترک ایتکن سرگردان فیللر دم آلیش و استراحتلری چین اهالیسي دقتیني اوزیگه جلب ایتکن.
بو سرگردان فیللر ۵۰۰ کیلومتر مسافهني گیزیب چیننینگ شیانگ ایالتیدهگی بیر قشلاقده دم آلماقده. بو فیللر اوتکن بیر ییل مدتیده کیچه و کندوز حرکت دن قالمگن. اولرنی سفری جهتی و سبب حاضرگهقدر معلوم بولمگن.
اوچروچیسیز اوچاقلر بیلن بو سرگردان فیللر دمآلیش جریانیدن آلینگن تصویرلر چین ایچکرسی و تشقریسیده میلیونلب کیشی دقتی ني اوزیگه جلب ایتکن.
اونبیش آی آلدین، بو فیللر چین جنوبیده جایلشکن ” یونان” ایالتی ده اوز یشش محللرینی ترک ایتکنده، پولیس فیللر سفری جهتی ني دايم ایزلردی.
چینی رسانهلر راپوریگه کوره بو اونبیش سرگردان فیللر، چیننینگ اکثر ایالتلرینی گیزیب ایکینزارلردن اوتب دهقانلرگه میلیونلرچه دالر خساره یتکزگن.
چین پولیسی اما بو فیللر سفرینی ۲۴ ساعت نظارت آستیده آلیب اولرنی توختتیش اوچون هیچ بیر ایش قیلمهدی. میلیونلرچه دالر خساره کورگن چین اهالیسي ایسه بو فیللر سفرینی آلقیشلب بو فیللر یشش اوچون مناسب بیر جای تاپیشینی کوتماقدهلر.
بو سرگردان فیللر شیانگ ایالتی ده دم آلیش دن سونگ قیسی تمان حرکت قیلیشی هنوز نامعلوم دیر. وحش حیاتی متخصصلریگه کوره چین جنوبیده بو فیللر یشش محللری بوزیلگنی سبب اونبیش آیلیک سفر خطرینی بو فیللر قبول قیلیب حیاتلری اوچون مناسب بیر محلني قدیریش ده سعي و حرکتلری دقت گه سزاوار دیر.


text:
`نجیب میقاتی` نتیجهلر
خبرلر [12]
- لبنان باشباخانی تورکیهیه تشکور ائتدی
- میشل عون یئنی حکومتی قورماق وظیفهسینی میقاتییه تاپشیریب
- جمهور باشقانی اردوغان:"لوبنان-ین یانیندا اولماغا داوام ائدجییک"
- لوبنان باش ناظیری تورکیه-ده
- لوبنان باش ناظیری بوگون تورکیه-یه گلیر
- "تورکیهنین بؤیومهسینین بیر پارچاسی اولماق ایستهییریک"
- تاریخده بو گون: 18 دسامبر
- افغانیستانداکی سالدیریدا 29 نفر اؤلدو
- مالزیده اسکی باشباخان نجیب یئنی سوچلاما
- پغماندا انتحار سالدیریسی
- هر آی مین پاتلاماسی ۱۸۰ جان آلیر
- رزّاق توتوخلاندی


text:
یئنه- ده ملی دیلیمیزینگ بایلیغی حاقیندا؛ نووایی دان مئثاللار
“دیلیمه قووانیارین، یوق اونونگ چاقی،
یکه- تأک میراثدیر انِمدن باقی،
هیچ حاچان، هیچ زادا چالشیپ بیلمن،
بو منینگ بایلیغیم، یوره گیمدأکی باقی.”
دأده بای الله بای اوغلی
بیزینگ عاصیرلارینگ دوامیندا تآپلانیپ هم بایاپ گلیأن دیلیمیز هم-أ اؤز گؤزباشینی مونگلرچه عاصیرینگ جونبشیندن آلیپ گلیأر هم- م اؤز تاریخیندا بایاماغینگ یانی بیلن دونیأ مؤچبرینده تانالان اثرلری دؤرتمأگه ممکینچیلیک بردی. شولاردان قوتاقوبیلیک، دیوان لغات الترک و یئنه –ده اونلارچا اثری ساناسا بولار.
بیزینگ توپراغیمیز المیداما باسیبالجیلارینگ آطلاری نینگ تویناغیندا توزاپ گلدی. مغوللارینگ، قیزیلباش صفوی لارینگ، نادرشاه آوشارلارینگ، قیزیلباش شایی قاجارلارینگ و شوونیست پهلوی لرینگ، روس تزارلاری نینگ و بلشویکلرینگ قاندؤکوشیکلی سیاستلاری نتیجه سینده ملی کیملیگیمیزه، ادبیاتیمیزا، دیلیمیزه و بوتین ملی دورقومیزا آنگیرسینا یتیپ بولماجاق ضاربالار اورولدی و بو اورغی حأضیر ایراندا حکم سوریأن اسلام رژیمینده حاصام گویچلنیپ، بیر سؤز بیلن آیدانیمیزدا ملی بارلیغمیزا حاوپ آباندیریپ گلیأر. غینانساغام صأحرامیزده نه گؤزل ییگیتلریمیز، قیزلاریمیز، یاشلاری بیر چنه یتن آقالاریمیز، اویالاریمیز اؤز انه دیللرینده یازماقدان و اوقاماقدان ماحروم بولوپ، ترسینه کِسِکی دیلده یازیپ اوقاماغی حالاپ، اؤز بالالارینا- دا شئیله پیس دأبی اؤندأپ گلیأرلر.
مونینگ سبأبی نأمه، گونأ کیمده؟
اگر گونأنینگ بیر اووجی حأکمیتلرده بولسا، اول بیر اووجونده بیزینگ اؤزومیز دوریاریس. باشغاچا آیدیلاندا، بیز هر ادیپ، حسیپ ادیپ، اؤز انه دیلیمیزده یازماغا و اوقاماغا قارا باشیمیز و بار گویجومیز بیلن ایخلاص اتملی. حأضیر تورکمنصحرادا اونلارچا یازیجی- شاهیر تورکمن دیلینده اثر دوره دیأر. یاریم- یامالاق- دا بولسا مجله و روزنامه چاپ بولیار، اولاردا تورکمنچه یازیلان ماقالالاری اوقاجاق بولمالی و اوقاما برک یاپیشمالی. تورکمنیستاندا تورکمن دیلینده چاپ بولیان کتاپلاری آلیپ اوقامالی و یئنه یوزلرچه یول بیلن ظالیم رژیملرینگ بیزی یوق اتمک اوغرونداقی سیاساتینا قارشلیغیمیزی گؤرکزملی. یئنه بیر میثال. اگر ایران حکومتی بالالاریمیزا تورکمنچه آت داقماغا روغصات برمه یأن بولسا، آزیندان اؤیده بالامیزا تورکمنچه آت داقیپ، اونونگ بیی نیسینه تورکمنچیلیک آنگینی قویوپ، اونی تورکمن روحی بیلن یتیشدیرملی، حالق ارته کیلریمیزی (بای/افسانه) اوقاپ برملی، شئیله ارتیکیلر کتاب گؤرنوشینده چاپ ادیلیپ ایل آراسیندا یایرادیلیار، اینترنت سایتلاریندا یرلشدیریلیار.
بیزینگ دیلیمیز قاتی بای هم آوازلی دیللرینگ بیری حاساپلانیار. اول باشغالاردان بای بولسا بایدیر، غریب دألدیر. اونگا بویسانملی. مثال اوچین علیشیرنوایی اؤزنینگ “محاكمه اللغتین” (سؤزلر دنگشدیرمه سی) دیین اثرینده توركی دیلینینگ پارس دیلیندن بای هم اۆستونلیگینی، تورك دیلینده بار بولوپ، پارسچادا قارشیلیغی بولمادیق سؤزلر بیلن ثبوت اتدی. حأضیره چنلی پارس دیلچیلر بو كتابدا اؤنگه سورولن پیکره جوغاپ بریپ بیلمأن گلیأر.
تورك دیلی و ادبیاتی نینگ مشهور عالیمی نوایی میلادی حاسابا گؤره ۱۴۴۱- نجی یئلینگ ۹- نجی فورالیندا هـرات شأهرینده دونیأ اینیأر. ۶۲ یاشدان عبارات بولان عمرونی تورك دیل و ادبیاتی اوغروندا صارپ ادیپ، بو میداندا اؤچمـِجك ایز قالدیریار. نوایی ۱۵- نجی عاصیردا پارس دیلیندن تورك دیلی نینگ اوستونلیگینی هم بایلیغینی شول ایكی دیلینگ دنگشدیرمگی اساسیندا یازان “محاكمه اللغتین” اثرینده ثبوت اتمأگه سینانشیار. بو یرده شول مشهور اثردن بیر-ایكی مثالی گتیرمگی ماخول گؤردوك:
“… تورك شاهیرلارینگ بیرنأچه سی ادیل بیر پارس یالی پارس دیلینده اوادان قوشغولار دوزمگی باشایارلار، اما پارسلاردان هیچ بیریسی توركچه گورلأپ بیلمز، اینگ اونگات گورلأپ بیلیأنلری بولسا توركی سؤزلرینگ مانیسینا دوشونمزلر. یوزده یا- دا مونگده بیری تورکچأنی اؤوره نیپ گورلشمأگه دورسا اونونگ تورك دألدیگی ایلكی سوزوندن بللی بولیار و اؤز لهجه سی بیلن اؤزونی گولكونچ یاغدایا سالیار…
تورکی شاهیرلار “می” یی تاریپلاپ، می ایچمك قاعده- دا “تامیشماق” یاغنی «آنگیرباش لذت تاپا- تاپا، آز ایچمک» سؤزونی اولانیارلار:
“ساقی چو می ایچیپ، مانگا توتار گوش، تامشی- تامشی اونی قیلغای نوش”
بو سؤز پارس دیلینده یوقدور. “تامشیماق”، “بوغساماق”، شئیله–ده «اینگراماق»، «سینگراماق»، یاغنی درد بیلن یاشرین، یوواشجا آغلاماق سؤزلرینگ قارشیلیغی- دا پارسلاردا یوقـدور.
«سیغتاماق»، «اوكورمك» (حایقیرماق- قاتی سس بیلن آغلاماق) سوزلرینگ- ده اولاردا قارشیلیغی یوقدور و پارس شاهیرلاری بولار دك عجپ ماضمونلی سؤزلردن ماحرومدیرلار. یئنه یئغلاماغینگ قارشیسینا، اینچه سس بیلن آغلاماق «حینچغـیرماق» بار. پارسلار آغلاماق سؤزونی “های-های” دیین تورك سؤزوندن آلیارلار. توركلرده «كمسینمِك» و «قیسغانماق» یالی سؤزلر بار. پارسلار مونداق عجپ ماضمونلی سؤزلردن ماحرومدیرلار. بوینی قیشاردیپ، زارین باقماق سؤزه توركلر «تلمورماق» دییأرلر. (مختومقلی –دا… تلموروپ هریانه باقار. آ.گ) پارسلاردا اونونگ قارشیسی یوقدور.
توركلر گؤز بیلن قاش ینگ آراسینا «قاباق» دیأرلر، مونگا پارسچا سؤز بولماز. پارس دیلینده «چاقین و ییلدیریمه» (ییلدیریم چاقماق) سؤزلری یوقدور و عاراپ دیلی بیلن “رعد و برق و صاعقه” دییرلر.
یوزدأكی منگ- گه(خال) پارسلاردا سؤز بولماز، عاراپلادان خال دییپ آلیپدیرلار. “میزان الاوزان” آدلی كتابیمدا- دا توركی دیلینینگ قادالاری باراسیدا دوروپ گچیپدیم. تجنیسده «تویوق» قاداسی بار، قوشغودا ایكی منگزش سؤزونگ اوللانماغی نینگ اصولی بار، بو دستور پارسلاردا بولماز. (پارسلارینگ الیپ بییسی یوق و عاراپ الیپ بیسینی آلدیلار و اولاردا “اۆ- اؤ”( ü،ö ) سسلری یوقدور. آ.گ)
توركلرده «ایگو» (اییمک) و ایچگو (ایچمک) سؤزلری بار. پارسلار ایمگی هم ایچمگی “خوردن” دییأرلر. (خوردن سوزوندن—زمین خوردن- گول خوردن- سرما خوردن، بهم خوردن، واخوردن- باز شدن… آ.گ)
پارسلار اولی و كیچی قارداشا “برادر” دییأرلر (اولوسینی یا کیچیسینی گؤرکزمک اوچین ایکی سؤزدن پئیدالانیار لار—برادر بزرگ، برادر کوچک). توركلر بیرسؤز بیلن، اولینی «آقا»، كیچینی «اینی» دییأرلر. پارسلار اولی و كیچی قیز دوغانینا خواهر دییارلر. توركلر اولوسینا «اكه جی»، كیچی قیز دوغانینا «سینگگیـل» دییأرلر. توركلر آتانینگ آقا یا- دا اینیسینه «آپاغا/آبا»، انأنینگ آقا یا- دا اینیسینه «دایی» دیـیرلر. پارسلار هیچ حایسینی بللی قیلمان، عاراپ دیلی بیلن عمه و خاله دییرلر.
توركلر “كیـیك”نینگ (آهو) اركه گینه “حونا”، اورقاجیسینا “قولچاقچی” دییرلر. “سوغـون”ینگ اركه گینه “بوغا”، اورقاچیسینا “مارال” دییرلر. پارسلار اركه ك یا- دا اورقاچیسینی بللی ادمأن “آهو و گوزن” دن باشغا زات آیتمازلار.
توركلر دونگنگوزینگ اركه گینه “قاپان”، اورقاچیسینا “مـكه جین” و چاغاسینا “چورپا” دییرلر، پارس همه سینی “خوك و گراز” دییرلر.
تورك، اؤردك ینگ اركـه گینه “سونا”، اورقاچیسینا “بورچین” دییر، پارس مونگا هم آد قویمان ایكیسینه- ده «مرغابی» [سوو تاویغی] دییر. توركلرده اؤردك ینگ، چوركه، ایركه سوغدور، آلماباش، چاقیرقانات، دمیرقانات، آلالاتغا، آلاپیكه، باغچال یالی گؤرنیشلرینه آد بار، پارس بارسینی مرغابی دییر. اگر- ده بیری- بیریندین تاپاوتلاندیرجاق بولسالار توركچه سؤز بیلن آیدارلار.
پارسلاردا آتینگ، دویأنینگ، قویونینگ (قویونینگ و دویأنینگ دورلی گورنوشینی ساناجاق بولسانگ گوررونگ اوزاغا چکر- آ.گ) دورلی گورنیشلرینه حتی اورش اسبابینا (حتی حاربی آدالغالارا) یؤریته سؤزلری یوقدور و تورک سؤزونی اولانیارلار…
هونأرسیز تورك ییگیتلری آنگسادینا باقیپ پارس دیلینده قوشغی آیدارلار. ایكی دیلی اونگاریانلار اؤز دیلینده كؤپرأك، باشغا دیلده آزراق قوشغی آیتسالار، حاص بولماندا ایكی دیلده دنگ آیتسالاردی، بئیله زادا یول برمـسه بولاردی. اما كأبیر تورك یازیجیلاری پارس دیلینده قوشغی یازیپ، تورك دیلینده آیتمایارلار. شئیدیپ هم اول طاراپا مئیلله نیپ، عادات ادیپ باشلایارلار، عادات ادن قیلیغی هم اؤرکلمك قین بولار… شول سبأپلره گؤره توركی دیلینینگ واصپی حاقیندا و توركی و پارسی دیللرینگ دنگشدیرمگی اساسیندا بو كتاپچانی جمع قیلدیم و اونگا «محاكمه الغتین» آد قویدوم تا تورك ایلی، تورك دیلینینگ سویجی و بایلیغینا قایتادان ناظار قیلسین لار و اؤز دیلینینگ بایلیغینا اینانسین لار و پارسلارینگ اولارا ادیأن توقـونچلاریندان [کمسیتمه لریندن- سرکوفت لریندن] قوتولسینلار…” (نوایی- محاکمه اللغتین)
——————-
یئنه ده پارسلار “تاوشان” دیین حایوانا “خرگوش” (اشک قولاق) دییأرلر.
“دمیر صاندیغا”، گاو صندوق (سیغیر صاندیق) دییأرلر.
آزال—گاو آهن (دمیر سغیر)، مونگا نأدیپ دوشونجک؟!
لِنگِچه – “خرچنگ” (اشک پنجه) دییأرلر.
کرپی—جوجه تیغی!!! (جویجه بیلن تیغه نأحیلی دوشونجک بولسانگ دوشونای!!)
کؤینک سؤزینی تاپمان “پیر آهن” (قارری دمیر) دییأرلر.
قوشاق—کمربند (بیل باغ!!!)
قارپیز—هندیستاندان گلن بیر ایمیش اویدیپ پارسلار اونگا هند+ وانه دییأرلر.
قاوین– خر+ بز (اشک- گچی!!!)
عاراپ دیلینده “ک” کیچی لیگینگ (علامت تصغر) بللیگی—عروس- عروسک، مرد- مردک… اما اولار کیچی حایوان بولان سیچانا، موش و اولی راکته بولسا موشک دییأرلر.
پارسلار- ده سان سانامق هم مانیسیز:
یک- دو- سه- چهار- پنج- شش- هفت- هشت- نه- ده
۱۱(یازده- اوقالاندا—یه از ده—یعنی یک از ده– بولیار ۹)، ۱۲ (دو از ده — بولیار ۸)، ۱۳ (سیز ده- سه از ده— بولیار ۷)، ۱۴(چهار ده بولیار ۴۰)، ۱۵ (پنج از ده پنجده دییملی اما مانیسیز پانزده بولیار)، ۱۶ (شانزده—شان از ده—بی معنی)، ۱۷ (هفده—بولیار هفت ده—۷۰)، ۱۸ (هیج ده—بولیار ۰)، ۱۹ (نوزده- نو(۹) از ده—بولیار ۱)، بیست (۲۰ بی معنی)، ۲۰۰ (دو بیست—بولیا چهل)، ۳۰۰ (سی صد- بولیا ۳۰۰۰)….
——————–
شونگا گؤرأ اؤز ملی دیلیمیزینگ بایلیغیمیزا و اونونگ گرامری نینگ برک اساسلاردا دوزویلندیگینه یئنه بیر گزک گؤز یتریأریس و اونگا یئنه بیر گزک قووانیاریس.
دیلیم- دیلیم،
کس قاوینی دیلیم- دیلیم
انه دیلدن دؤنمرین،
دوغراسالار دیلیم- دیلیم
آرنه گلی
21 فوریه 2022


text:
تۆرکیه ده قوُرقوت آتا تۆرک دۆنیأسی فیلم فستیوالی گچیرلر
تۆرکمنیستان بو فستیوالا نجف اوُغلان فیلمی بیلن قاتناشار
تۆرکیأنینگ ایستامبول شهرینده 8-12-نجی نوُیابر آرالیغیندا "قوُرقوت آتا بۆتین دۆنیأ تۆرک فیلم فستیوالی" گچیرلر.
فستیوالا آذربایجان، قازاغیستان، قیرغیزیستان، اؤزبگیستان، تاتاریستان و بیله کی تۆرک یورتلاریندان فیلملر قاتناشار.
تۆرکمنیستان بو فستیوالا نجپ اوُغلان (نجف اوُغلان) فیلمی بیلن قاتناشار.
اوُغوزحان آدینداقی تۆرکمن فیلم بیرله شیگی تاراپیندان دؤره دیلن نجپ اوُغلان فیلمی ایلکینجی گِزه ک اؤتن ییل آشغابات دا گؤرکِزیلیپدی.
بو فیلمینگ رژیسیوری وپا ایشان قولی یف.
دِگیشلی حابارلار
والیبال: تۆرک قیزلاری کروات قیزلارینی ینگدی
تۆرک والیبالچی قیزلار دۆنیأنینگ اینگ قوُوی 16 توُپاری نینگ ساناوینا آدینی یازدیردی
والیبال: تۆرکیه 3- دومینیکن 2
میللی توُپاردا ابرار قاراقورت 29 و زهرا گۆنش 11 بال بیلن بو یاریشدا اینگ کؤپ بال آلان والیبالچیلار بوُلدی
یوفانینگ میللتلر لیگی: یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار بِللی بوُلدی
یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار کرواسی، ایتالیا، اسپانیا و هلند


text:
اوزو خینالی ایللر (“قافلانتی”نین خاطیرهلریندن- ۱)
حاضیرلایان: ائل اوغلو
……… ۱۳۲۴گونش ایلینده منیم اون ایکی یاشیم وار ایدی. آنجاق یاخشینی یاماندان سئچه بیلیردیم. یئنی یئتمهلیک عؤمرومون ایلکین گونلرینده ایدیم. دئمک اولار کی پؤهرهلهنیب، بوی آتیردیم. همین ایلین آذر آییندا آذربایجانین قهرمان اوغلو سید جعفرین رهبرلیگی ایله جنوبی آذربایجاندا ملّی حؤکومت یاراندی. او ایللر بویو تالاشدا ن سونرا، اؤز میللی بورجونو اؤدهیه بیلدی. وطنیمیزین بیرلیک سئور اوغول و قیزلاری بیر داها دا اؤز اللرایله آزادلیق بایراغینی بوتون شهر و کندلریمیرده دالغالاندیردیلار. اؤلکهنین مرکزی اولان تبریز شهرینده ملی مجلیس قورولدو. بوتون شهرلریمیز و بیر چوخ کندلریمیزده یئنی مکتب لر آچیلدی. ایللر بویو اوخویوب یازماقدان محروم اولموش وطنداشلاریمیز اؤز آنا دیلیمیزده آچیلان مکتبلرده درس اوخوماغا باشلادیلار. بوتون مکتب اوشاقلاری آنا دیلیمیزده درس اوخودوقلارینا گؤره داها آرتیق سئوینیردیلر. الده ائتدییمیز آزادلیقدان ایلهاملار آلیب، قهرمان ائلیمیزین ایسارت زینجیرلرینی قیردیقلارینا گؤره شعرلر قوشدولار. اؤلکهنین الی قابارلی ایشچی و اکینچیلری داها اؤز اللرینین امگینه اؤزلری مالیک اولدولار. اورکلرین پاسی گونو- گوندن سیلینیردی. وطنیمیزین هر یئرینده توی – دوگونله اؤتن گونلرین شاهیدی اولدوق.آزادلیق بایرامی کیمی دوام ائدن شانلیک گونلرینین شاهیدی اولدوق. اؤز میللی حقوقلارینی الده ائتمیش وطنداشلاریمیز یئنی حیات قورماق آرزوسیله چیرمالانیب ،آبادلیغا باشلامیشدیلار. بیر چوخ سیّاحلارین و اؤلکه دن گؤروش ائدنلرین دئدیکلرینه گؤره،بیر ایل عؤمرو اولان میللی حؤکومت دؤورونده یارانان ایمکانلار آذربایجانیمیزدا ،آلتمیش ایل عرضینده اولان پهلویلر دؤوروندن داهادا آرتیق ایدی. آنجاق خالقیمیزی همیشه تالایان مالیکلر و سرمایادارلار بو وضعیّتی تحمل ائنمهییب، فورصت آختاریردیلار. اونلار میللی حؤکومتی ییخماق ایستهییردیلر. آنجاق خالق میللی حؤکومتین ایلکین دایاغی ایدی. پیشهورینین باشچیللیغی ایله قورولان میللی حؤکومت، نهایت امپریالیستلرین قارا قووهلری و میلیتار اوردولاری طرفیندن تجهیز اولونموش شاه آرتئشینین قانلی اللریله داغیلدی. آذربایجاندا مینلر نفردن آرتیق میللی حؤکومتین قوللوغوندا اولان گنج قووه لر اؤلدورولدولر. دار آغاجلاری شهر و کندلرده هفته لرله آسیلی قالدی. تاریخ داهادا نیفرتلی گونلرینی یاشادی. ۱۳۲۵ – اذر آیی نین ۲۱-نجی گونو آزادلیغیمیز تهراندان یوللانان قانلی چکمهلرله تالاندی. عؤمروموز – گونوموز قارا گلدی. فلاکت و بدبختلیگیمیز یئنیدن باشلاندی.
کندلرین اربابلاری بیر ده کندلره هجوم ائدیب، میللی حؤکومته یاردیم ائدن کندلیلری ایشکنجه ائتدیلر، وار یوخونو تالادیلار، یاشادیغی یئرلردن قوووب چیخارتدیلار. بیزیمده وار یوخوموزو الیمیزدن آلدیلار. قودوز خانین آداملاری بیزی یاشادیغیمیز کنددن چیخارتدیلار. عائله میز بیر آیری کنده کؤچدو. دؤرد ایل یئنی کؤچدوگوموز کندده قالدیق. اورادا اؤلوم – ظولوم حالیندا یاشادیق. اون آلتی یاشینا دولدوم. مینلرله آذربایجانلی کیمی تهرانا کؤچمگه مجبور اولدوم.
آتام قونشوموزدان آلتی تومن پول بورج آلدی، منه وئردی. آنام ایسه بیر یون یورغان گتیریب منه وئردی. او، یورغانی منه وئرنده دئدی : سنی آللاها تاپشیریررام. آنام- باجیم- تای توشلاریم آغلایا -آغلایا قالدیلار. سحر چاغی ایدی کنددن یولا دوشدوم. پیادا ایدیم. گؤزو یاشلی قالان ایستکلی لریم منی یولا سالدیلار.(آبان آیی ایدی) آخشاما قدهر پیادا یول گلیب میانایا چاتدیم. میانایا چاتاندان سونرا اوچ گون داییمین ائوینده قالدیم. بیر یوک ماشینینا مینیب دؤرد تومن پول وئریب، اون دؤرد ساحاتدان سونرا تهران شهرینه چاتدیم. دئمک ۱۳۲۹ گونش ایلیندن سونرا تهراندا یاشادیم.
میانادان ماشینا مینیب تهراندا، دخانیات قاباغی دئییلن بیر یئرده ماشیندان دوشدوم. او چئورهده آوارا، سرگردان دولانیردیم. نه منی تانییان وار ایدی ، نه ده منیم دیلیمی بیلن . بیر نئچه ساحات سرگردان گزندن سونرا بیر تانیمادیغیم کیمسهیه راست گلدیم. ندنسه او مندن سوروشدو- : همشهری هارا گئدیرسن؟
ائله بیل سؤنمکده اولان چیراغیما یاغ تؤکدولر. دئدیم: تزه گلمیشم. بیر یئری ده تانیمیرام. دئدی من ده اوچ گون قاباق گلمیشم. چوخ دولاناندان سونرا، دوخانیات قاباغیندا « علی خان» کاراجی دئییلن بیر یئرده نئچه نفرله بیر اوتاقدا یاتیب گئجه لهییرم. هر گون ایکی قیران کرایه وئریرم. مندن سووای اللی – آلتمیش نفر ده اورادا قالیر. گوندوزلر گئدیب اؤلمه دیریل ایشلهییرلر، گئجهلر ایسه گلیب« علی خان» کاراجیندا گئجهلهییرلر. قالماغا یئرین اولماسا گئدک بیزیمله بیر منزیلده قال. سحر اولجاق گئدیب قار کورهیهریک، چؤرک پولوموزو تاپاریق. غم ائلهمه – دئدی.
من او همشهرییه احتیاط لا یاناشیردیم، اوندان چکینیردیم.بونا گؤره کی منه دئمیشدیلر تهراندا آدامی آلدادارلار.باشینا پاپاق قویارلار. اولوب اولانینی الیندن آلارلار. هله آدینی بیلمه دیگیم او آذربایجانلی جاوانلا بیرگه دانیشا- دانیشا « علی خان» کاراجینا چاتدیق. کاراجا چاتدیقدا اونون دوز دئدیگینی باشا دوشدوم. اورادا بیر چوخ آذربایجانلی فعلهلر قالیردیلار. بؤیوک بیر سالونا اوخشایان اوتاقدا اللی -آلتمیش نفر ایشچی گئجهلر یاتیر و سحرلر ایش دالیسیجا گئدیردیلر. ایچری گیردیکده گؤردوم کی، اوچ بیر- دؤرد بیر اگلهشیب صحبت ائدیرلر. کیمیسی بیر قارا سومون یاوان – یاوان شام ائلهییر، کیمیسی بیر دیرناق پنیری قویوب قاباغینا چؤرک یئییر.
بیزه ده بویورون چؤرک یئیین دئدیلر. فیکریم راحاتلاشدی کی من بورادا تک دئییلم. یئنیجه تانیش اولدوغوم وطنداشیم دئدی سن بورادا اگلش من گئدیم پنیر چؤرک آلیم گتیریم، بیرلیکده یئیهک. او چؤرک آلیب گتیردی .یئییب یاتدیق. آمما یوخوموز گلمیردی، اوزاندیقدا یاواش یاواش دانیشیردیق. یاتاغیم بیرجه دنه یون یورغان ایدی. ائودن گلنده او یون یورغانی، آنام گئجهلر یئرین ایستی اولسون دئیه منه وئرمیشدی. بیز اونونلا یاواش یاواش دانیشیردیق. آدینی و دوغولدوغو شهرین آدینی بیلمک ایستهدیم. او دئدی: مرند شهرینه تابع اولان« آغ بولاق» آدلی بیرکندده آنادان اولوب، اورادا بویا باشا چاتمیشام. بیر ایل یاریم دیر کی،کندیمیزدن چیخمیشام. اول تبریزه گئتدیم. اورا دا ایش تاپمادیم. بو،بیر ایل یاریمدا قارنیمی دا دوز – عمللی دویورا بیلمه میشم. آدیم اکبر فامیلیم ایسه عباسی دیر. او اؤزونو تانیتدیراندان سونرا دئدی: سنین آدین نه دیر؟ هارالیسان. دئدیم – میانا بؤلگه سیندن اولان چاراویماق ماحالینین حیدر آباد کندیندنم. ایندییهدک اؤز ماحالیمدا یاشامیشام. آدیم دا مرادعلی، فامیلیمسه قریشیدیر. او مایوس بیر حالدا دئدی : منیم علاجیم اولمادی، ناچار قالدیم، تهرانا گلدیم. سن نییه گلدین. دئدیم: منده مجبور قالدیم. آذربایجان میللی حؤکومتی داخیدیلاندان سونرا او ماحالین اربابلاری و خانلاری چوخ آدام اؤلدوردولر. اونلار گؤزومون قاباغیندا منیم ده عمیمی اؤلدوردولر. ائویمیزی چاپدیلار، وار- یوخوموزو الیمیزدن آلدیلار، عائلهمیزیده یاشادیغیمیز کنددن قوووب، شوور آدلی بیر کنده سورگون ائتدیلر. اؤلوم ظولوم ایله اورادا قالدیق. یاوان چؤرکده تاپا بیلمیردیک. گلدیم بلکه تهراندا ایشلهیم، بئش اون قیران تاپیب آپارام.
من سؤزلریمی قورتاراندان سونرا اکبر دریندن بیر آه چکدی. او سونرا دئدی: عجب؛ بورایا گلن اللی – آلتمیش نفرین هامیسی ائله بدبختلیکدن تهرانا گلیبدیر. بیر نفر ده اؤز خوشونا گلمهمیشدیر. هر بیرینی دیندیرندن سونرا گؤرورسن کی، بیری – بیریندن یازیق آداملاردیرلار. اکبر سؤزونون داوامیندا- منیم ده آتامی سیّد جعفر باکییه گئدندن سونرا اؤلدوردولر. اونو شاه جللادلاری توتوب آذرین اییرمی بیرینده اعدام ائتدیلر. دار آغاجیندان آسدیلار. باجیلاریمی قارداشلاریمی یئتیم قویدولار. بوردا قالان گنج فحلهلرین چوخونون آتاسی دا منیم آتام تک شاه قوشونو آذربایجانا یوروش ائدندن سونرا اؤلدورولوبدورلر. بیر چوخونون آتاسی دا شوروییه قاچیب. اوردا یاشاییر. بعضیلرینین ده آتا – عمی – داییلارینی دا تبریز و تهران زیندانیندا دوستاق ائتمیشلر. سؤزون سونو آللاه کریم دیر – دئدی.
اکبرباشینی آتیب یاتدی، من ده یورغون ایدیم، رؤویالاریملا بیرگه اویوب یاتدیم. صاباحیسی گون سحر آیاغا دوردوم. اکبر ده یوخودان آییلدی. او دئدی: من گئدیرم پنیر چؤرک آلام.سنده بو بالاجا چایدانی آپار بیر آز قورو چای تؤک ، قوی دم آلسین. ایشچیلر آخشامدان آلتی – یئتدی بؤیوک کیترییه (چایدان آ) سو تؤکوب، سحره دک آلیشیب یانان اودون پونجونون اوستونه قویموشدولار. چایدانلاردا کی سولار سحر اولونجا قایناییب حاضیر اولموشدو. هر اوچ نفر – دؤرد نفر، بیر قورو دملهییب، ایچیب یورغان و اساسلاریمیزی جمع لشدیریب، بیر گوشهیه قویوب، ایش آختارماغا گئتدیک. قار کورهمکله، حوض سویو ، انبار سویو بوشالدماقلا ، روزنامه ساتماقلا. اون سکیز گون ایشله دیک.
هم منزل اولدوغوموز اللی آتمیش نفرین آراسیندا یالنیز اوچ نفر یاشلی آدام واریدی کی اونلارین دا یاشلاری ۳۴-۳۵ اولاردی. قالانی ایگیرمی ایکی-اوچ یاشدان آشاغا اولاردی. او موتده بیر نفر ده بیزی و یا آیریلارینی اینجیتمه دی . قارداشجاسینا یاشییردیق . هامی بیری بیرینه حؤرمت و محبت ائدیردی . ساغلام یولداشلیقلا ، ایشله ییب گئچینیردیک. بیر آیدان سونرا بیلدیم کی او اوچ نفر اورتا یاشلی آداملارین اوچو ده ملّی حؤکومتین فداییلریندن ائیمیشلر. اونلار بئله گئچینیردیلر کی، ائله بیل اللی – آتمیش نفر هم منزل لر بیر عائله نین عضو دیرلر. همده کیمین پولو اولماسایدی اونا جیبب خرجلیگی وئریردیلر، ایش اولماسایدی ایش تاپیردیلار.
بو انسانی عمللر منی سئویندیریردی – داها آرتیق تازا تاپدیغیم دوستلاریما اینانیردیم. او اوچ اورتا یاشلی وطنداشلارین بیری نین آدی مشهدی مختار ایدی.
بیر گئجه دوروب آیاغا دئدی ، اوشاقلار . سیزه ایش تاپمیشام . سحر تئزدن دوروب “وزارت کار” ین ساختمانی نین قاباغینا گئدمهلیییک. یئرینی ائلهمیشم، اورادا بیزه ایش وئره جکلر. هامیلقجا سئویندیک. سحر تئزدن آیاغا قالخیب شله ، شوله میزی حاضیرلایب یولا دوشدوک. همشهری لرله بیرگه شاهرضا خیاوانیندا درختی ایستگاهی دئییلن . یئرده اوچ دوکان واریدی، اورایا چاتاندا گودوم کی بیزدن سووای اوچ – دورد یوز نفر ده اوردا آدام واردیر. اکبر منه دئدی : باخ بونلارین هامیسی او بیری شهرلردن گلیب دیرلر ، بونلارین هامیسی آذربایجانلی دیرلار . بیر نئچه ساعاتدان سونرا ، اون ایکی یوک ماشینی گلدی ، ماشینلارا دولوشوب یولادوشدوک. بیلمیردیک بیزی هارایا آپاریرلار . ایکی ساعاتدان سونرا بیر بالا جا شهرجیگین قیراغیندا ماشینلاری ساخلاییب بیزی یئره دوشورتدولر . اکبر منیم له بیر ماشیندا ایدی ، سوروشدوم . اکبر بورا هارا دیر؟ او دئدی بورا ورامین دیر. بوتون ایشچی لر یئره دوشندن سونرا صفه دوزوب ایشچیلرین آدلارینی یازدیلار . هر اللی نفره ده بیر نفر (سرعمله) باشچی معین ائتدیلر . مسئوللار ، بورادان ایمام زاده جعفر آبادا دک یول چکه جکسیز . بیزیم هر گونوموزه ایکی تومن موزد معین ائتدیلر.
ایشه باشلادیق هر گون تهراندان بیزه چؤره ک گیتریردیلر . هره میزه ده بیر آز قند و یا چای وئریردیلر . ایکی آی بو سیاق ایشلهدیک . پول وئرمیردیلر . هرگون ایشدن بوراخیلاندان سونرا گئدیب چؤلدن اودون ییغیب گیتریردیک. او اودونلاری ساتیب اونون پولو ایله گوندهلیک خرجیمیزی اؤدهییردیک . ایکی آیدان سونرا ایش قورتاردی، بئکار قالدیق. آیلیقلاریمیزی وئرمه میشدن یئنه یوک ماشینلاری گلیب بیزی آپاردی . دئدیلر آیری یئره گئدیرسیز. بیر مدتدن سونرا یوک ماشینلارینین سوروجولری، کرج شهری نین یاخینلیقلاریندا هامیمیزی ماشینلاردان یئره سالدیلار. بیر آی مدتینده اورادا قالدیق. یئییب،یاتیب بئکار قالیردیق. بیرآیدان سونرا دئدیلر بوگون سیزلره آیلیق وئرهجهییک. نهایت گلبب هره میزه اوتوز تومن پول وئردیلر. دئدیلر کی، قاطار آذربایجانا گئدیر، قاطار حاظیردیر، بعضیلری مینیب گئتدی. من ، اکبر ، بیر میانالی و بیر نفرده سارابلی دوستوموز تهرانا قاییتدیق. یئنه دوخانیات کارخاناسینین یاخینلیغیندا بیر اوتاق کرایه ائلهییب ، اورادا قالدیق. آیا بیر تومن هرهمیزین کرایهسی ائلهییردی. گئجهلر اورادا قالیب ، گوندوزلر ایسه ایش آختارماغا گئدیردیک. بعضن ایشلهییب، بعضن ده بئکار قالیردیق.
بیر گون اکبر منه دئدی: علی یاخشی بیر ایش تاپمیشام……… ( آردی وار)
ایضاح: بو خاطیرهلر «قافلانتی»نین دانیشیقلاری اساسیندا «ائل اوغلو» طرفیندن یازییا آلینیبدیر.


text:
احمد داعی
احمد داعی 14. یوزایلین ایکینجی یاریسی ایله، 15. یوزایلین باشیندا عثمانلیدا یاشامیش اولان، چوخ اثر یارتمیش عالیم بیر شاعیردیر.
آتاسینین آدی ابراهیم، باباسینین آدی ایسه محمددیر.[۱]
یاشامی[دَییشدیر]
گرمیانلی دیر. اثرلریندن چیخان سونوج، اونون گرمیان بیگی 2. یعقوب بیگ، عثمانلی سولطانلاریندان امیر سلیمان (1402-1410)، محمد چلبی (1413-1421) دؤنملرینده یاشادیغیدیر.[۲][۳] او دا شیخی کیمی گرمیان اوغوللاری حؤکومدارلارینین حیمایهسینده یئتیشمیش و شهزادهلر چاتیشماسیندا 1. بایزیدین اوغلو امیر سلیمانین طرفینی توتموشدور. "چنگ نامه" و "فراحنامه" اثرلرینی اونون آدینا یازمیشدیر. احمد داعینین بونلاردان باشقا "عقودالجواهر" آدیندا بیر لوغتی اولوب دمیرتاش پاشازاده اومور بیگین امرییله ده حافظ ایصفاهانینین "الطیب النبوی"اثرینه دایر " کتاب الشفا و احادیث المصطفی" آدیندا بیر ترجومه یازمیشدیر. ابولیث سمرقندینین تفسیرینی ده ائلهجه تورکجهیه چئویرمیشدیر. بونلارین هئچ بیری باسیلمامیشدیر.
احمد داعینین اؤز ال یازیسی ایله اولان دیوانی دا باسیلی اولماییب بورسادا اورهان غازی کیتابخاناسیندادیر. احمد داعی بو دیوانی حاجی خلیل خیرالدین پاشا آدینا اتحاف ائتمیشدیر.[۴] محمد چلبی دؤنمینده سولطان آدینا "تذکرة الاولیا" آدلی اثرینی قلمه آلمیشدیر. تصوف طرزینه گیرمهیهرک شعیرلرینده بیر اینجهلیکله برابر اؤزونه مخصوص بیر طرز تعقیب ائتمیشدیر. شاعیرین بو تاریخدن سونرا چوخ یاشامادیغی سانیلماقدادیر. احمد داعینین حیاتیندا محمد چلبی، موسی چلبی و امیر سلیمانین تأثیری چوخدور و یاشامی بویونجا اونلارا باغلی قالمیشدیر.2.. مرادی حؤکومدار اولاراق مدح ائدن شعیرلری احمد داعینین 1421'دن سونرا اؤلدوگونو اورتایا قویماقدادیر. "کشف الظنون" داعینین اؤلوم ایلینی تخمیناً1421 اولاراق گؤسترمکده دیر.[۵]
شعیرلریندن اؤرنک[دَییشدیر]
عشقین یولونا اوخ کیمی جان دوغرولوق ائیلر
تا قاشلارینین یایینا قوربان اولا بیر گون
او زولف-ی پریشان مانا گؤرسن نهلر ائیلر
دیمز مانا کیم گؤنلو پریشان اولا بیر گون
اغیاری سوروب گؤنلوم ائوین خلوت ایدیندوم
تا کیم گله اول یار آنا مهمان اولا بیر گون
ائی بولبول-ی دیل-خسته ملول اولما قفسده
کیم منزیلین اول باغ و گولیستان اولا بیر گون
هم باد-ی صبا ائره بشارت وئره گولدن
هم قونچا داخی گول کیمی خاندان اولا بیر گون
هیجران سونوجو وصله دؤنوب شاد اولا داعی
بو غمدن آنین دردینه درمان اولا بیر گون
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ Güler, K.-Türkmen, U. Kütahya Sanatçıları, KUTSO Kültür, Kütahya, 2013, s, 26
- ^ İsmail Hikmet Ertaylan, Ahmed-i Dâ'i'nin Hayatı ve Eserleri, İstanbul, 1952
- ^ ...,Ahmed-i Dâ'i ile İlgili Yeni Bilgiler, TD. C VII, Ankara,1977
- ^ İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kütahya Şehri, İstanbul Devlet Matbaası, 1932, s, 213, 214
- ^ Güler, K.-Türkmen, U. a.g.e., KUTSO Kültür, Kütahya, 2013, s, 26