text:
سۇقاقتا قارشئلاشتئغئنئز هرحانگی بیر اینسانئن
جبیندەکی پارایئ کندی جبینیزە ناسئل چکرسینیز؟
دۇغرو یۇلدان گیدرسک؛ اۇ اینسانئن ایحتیاجئ اۇلان بیر اۆرۆن ساتارئز یا دا بیر ایشینی گؤرۆرۆز، اۇ دا قارشئلئغئندا ألینی جبینە آتار. قورومسالدا ایسە، تکلیف تۇپلار، کندینجە أن اویغونونو سچر وە قورومدان ایستەدیگی حیذمتی وە اۆرۆنۆ اؤزگۆر ایرادەسییلە سچر وە بۆدجەسینە گؤرە آلئمئنئ یاپار.
بیر باشقا یۇل ایسە؛ قارشئمئزداکی اینسانئن مالئنئ یا دا پاراسئنئ صاداقا وەیا زکات اۇلاراق بیزدن بیر اۆرۆن یا دا حیذمت بکلەمەدن قارشئلئقسئز ورمەسی. قورئاندا صاداقا وە زکاتتان اؤوگۆیلە باحثەدن بیرچۇق آیت واردئر. یاعنی اۆرتن اۆرتەمەینە فاضلاسئندان پایلاشاجاق. اۆرۆنۆندن ورمییۇرسا کندی ایستەدیگینی آلسئن دییە جبیندن چئقارئپ پاراسئنئ پایلاشاجاق.
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ ﴿۱۸﴾ (سورة الحدید)
آللاها گۆزل بیر اؤدۆنچ ورەرک صاداقا (زکات) داغئتان أرککلرلە قادئنلارا، قارشئلئقلارئ قات قات وریلەجکتیر. اۇنلار ایچین بۆیۆک بیر اؤدۆل واردئر. (حادید سورەسی؛ 18)
یانلئش یۇلدان گیدرسک، حئرسئزلئق یاپاراق پاراسئنئ جبیندن چالارئز، ضارار ورمەسینە راغمن بیزیم اۆرۆنۆمۆزە باغئملئ قئلار وە ایستەسە دە ایستەمەسە دە بیزدن آلمایا زۇرلارئز. اؤرنگین سیگارا ساتماق؛ (بیرچۇق اینسانئن سیگارایئ بئراقماق ایستەییپ بئراقاماماسئ آصلئندا ایستەمەدیگی اۆرۆنە باغئملئ حالە گتیریلمەسیندن) داحا کؤتۆ اؤرنکلەرسە؛ اویوشتوروجو، آلکۇل باغئملئسئ یاپماق. باسیط کۇنترۇللرلە ایزلنەبیلەجک دگرلری، زۇرونلو عیلاج کاتگۇریسیندە سایاراق گرگی اۇلمادئغئ حالدە حاستایا عیلاج ساتماق. یا دا ألیمیزدەکی آلئم گۆجۆنۆ بیر باشقاسئنا ورەرک بیر مۆددت سۇنرا هیچبیر شەی اۆرتمەدن داحا فاضلا اۆرۆن آلمایئ ایستەمک (فائیض).
پازارا ایحتیاج اۇلان اۆرۆنۆ بیلینچلی اۇلاراق آز چئقارماق (قارابۇرسا)، اۆرۆنۆن گرامئیلا اۇیناماق (تارتئ وە اؤلچۆدە حیلە یاپماق). کندی اۆرۆنۆمۆزۆ اؤنە چئقارماق ایچین رۆشوت ورمک. دنک اۆرۆن وەیا حیذمت سونمادان ایددیعالارا، وارسایئملارا، چکیلیشلرە دایاناراق مالئ بیر اینساندان دیگر اینسانا ترانسفر أتمک (قومار، باحیث).
دۇغرو بیر تانە وە باسیط اۇلماسئنا راغمن یانلئشلار یۆزلرجە اۇلابیلیر. بیزلری یاراتان، بو دۆنیادا حانگیمیز داحا گۆزل ایشلر ایشلەیەجک دییە بیزی یئپراتئجئ بیر ایمتیحاندان گچیرن وە نیهایتیندە موتلو یاشامامئزئ ایستەین وە بیزلرە اؤلچۆ قۇیان یۆجە آللاە کیتابتا ماللارئمئزئن دۇلاشئمئ قۇنوسوندا بیزی اویارمئشتئر.
وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۱۸۸﴾ (سورة البقرة)
ماللارئنئزئ آرانئزدا حاقسئزلئقلا یەمەیین. بیلە بیلە گۆناها گیریپ اینسانلارئن ماللارئنئ یەمک ایچین مالئنئزئ (رۆشوت اۇلاراق) یتکیلیلرە ورمەیین. (باقارا سورەسی؛ 188)
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا ﴿۲۹﴾ (سورة النساء)
أی مۆمینلر! ماللارئنئزئ آرانئزدا اویدورما (باطئل) یۇللا دگیل، قارشئلئقلئ رئضایا دایالئ تیجارتلە یەیین دە کندینیزی اؤلدۆرمەیین؛ آللاە سیزە قارشئ چۇق مرحامتلیدیر. (نیسا سورەسی؛ 29)
کندی اۆرتتیگینیز اۆرۆنە یا دا حیذمتە دگری سیز می بیچییۇرسونوز؟
یۇقسا پاترۇن، مۆشتری، دەولت گیبی باشقا اۇتۇریترلر می؟
سربست پیاسا أکۇنۇمیسیندە اۆرۆنە وە حیذمتە پیاسا دنگینە باقئلاراق بیر دگرلەمە یاپئلئیۇر. باسیط مانطئقلا عاینئ اۆرۆندن وە حیذمتتن بۇلجا وارسا؛ فیات آشاغئ اینییۇر، نادیر بولونان وە قئیمتلی بیر اۆرۆن یا دا حیذمت سونویۇرسانئز؛ فیات یوقارئ چئقئیۇر. مثەلا پازاردا 2000 یومورتا وار، آنجاق 1 کگ توز وار. توزو اۇلان یاشادئ. توزون گرامئنا 2 یومورتا بیلە ایستەیەبیلیر.
پازارا چئقاردئغئنئز وە کندی اۆرتتیگینیز اۆرۆنۆن یا دا حیذمتین قئیمتینی بیلییۇر موسونوز؟
دیگرلرینین سوندوغو حیذمتلردن فارقلئلاشتئرابیلییۇر موسونوز؟
فارق اۇلمالئ کی ترجیح أدیلسین. حاطئرلایالئم؛ ایحتیاجئمئز اۇلان شەی، چۇق پارا قازانماق دگیل؛ باشقالارئندان داحا چۇق پارا قازانماقتئ. 100 کیشینین سو ساتتئغئ یردە 101 کیشی اۇلاراق پارایئ کندیمیزە چکمە شانسئمئز نە اۇلابیلیر؟ (ساتارکن گۆلر یۆزلە ساتماق؛ تمیز اۇلماق، اۆرۆنلە حیذمتی بیرلشتیرەجگی ایچین ترجیح أدیلمە سببینیزی آرتئرابیلیر.)
یینە پارانئن پشینە دۆشەلیم؛
پارایئ چکمک ایچین پارانئن دۆزنلی آقتئغئ دەولت دائیرەلریندە ایش آرایابیلیرسینیز. کیمیلریمیز رئزقئنئ اۇرادان ألدە أدەجک؛ طابیعی کی أمگیمیزین قارشئلئغئنئن دۆزنلی گلەجگینی بیلمک گۆزل بیر گۆونجە. آنجاق بۆتۆن واطانداشلار ایچین بؤیلە بیر ایمکان یۇق، اۇلماسئنا دا گرک یۇق.
ذاتن عاینئ آندا هرکسین أشیت پارا آلدئغئ اۇرتامدا سیستم یینە تئقانئیۇر. چالئشان سیستم، پارانئن دامارلاردا دۇلاشان قان گیبی سۆرکلی اۇلاراق اینسانلارا چشیتلی اۇرانلاردا آقتئغئ سیستمدیر. (فائیض، سیستمی کانگرەن أتتیگی ایچین یاساقلانمئشتئر، پارایئ بیر اینسانئن کندیندە تۇپلایئپ دیگر اینسانلارا اولاشماسئنئ أنگللـەییپ اۇنلارا یاشاما ایمکانئ بئراقمایئپ کؤلەلشتیردیگی ایچین یاساقتئر.)
دۆشتۆک پشینە، نەرەدە بو پارا؟
بیر اؤنجەکی نسیل بیر فابریکادا یا دا ایشلتمەدە ایشە باشلادئغئندا أمکلی اۇلابیلییۇرموش آما بوگۆنکۆ قۇشوللاردا بونون پک ایمکانئ قالمادئ، اؤزل شیرکتلردە گۆزل شارطلاردا ایش بولسانئز بیلە دنگەلرین بو قادار قئرئلغان اۇلدوغو بیر اۇرتامدا فیرمانئن قاپانمایاجاغئنئن گارانتیسی یۇق.
آیرئجا سیگۇرتا پریم گۆنلرینین ییرمی یئلدان اوزون اۇلدوغو بو سیستمدە بیر فیرمادا 20 سنە قالماق چۇق أندر اۇلان بیر شەی. یاعنی پازارا سۆرکلی اۆرۆن یا دا حیذمتینیزی سوناجاقسئنئز. اۆرۆنۆمۆزۆ وە حیذمتیمیزی سۆرکلی گلیشتیرەرک، قئیمت بیچمەیی وە قئیمتینی آرتئرمایئ اؤگرنەجگیز.
اۆرۆن وە حیذمتینیزین دیگرلریندن فارقئنئ بیلییۇر موسونوز؟
تکرار حاطئرلایالئم؛ چۇق پارایا، أشیت میقداردا پارا قازانمایا ایحتیاجئمئز یۇق، باشقالارئنئن صاحیب اۇلدوغوندان داحا فاضلا پارایا ایحتیاجئمئز وار. اۆرۆن وە حیذمتیمیز دیگرلریندن داحا چۇق آرزو أدیلەبیلیر اۇلمالئ کی؛ اینسانلار أللریندەکی آلئم گۆجۆنۆ بیزدن یانا قوللانسئنلار.
عاینئ مالزمەدن اۆرتیلن، تملدە گیینمە ایحتیاجئنئ گیدرن بیر تیشرت پازاردا 5 تل ایکن، ماغازادا X مارکا آدئ آلتئندا 50 تلیە ساتئلابیلییۇرسا؛ بو اۆرتیجینین اۆرۆنۆنە قاتتئغئ أکسترا دگردن قایناقلانماقتادئر. اۆرۆنلە بیرلیکتە، پرەستیژ وە دگر ساتماقتادئر کی اینسانلار طارافئندان قارشئلئق بولماقتادئر. سیز کندی حیذمت وە اۆرۆنۆنۆزە حانگی دگری قاتئیۇرسونوز؟ سیزین اۆرۆنۆنۆزۆ دیگر اۆرۆنلردن اؤنە چئقاران اۇلای نەدیر؟
پکی نە یاپاجاغئز؟
بوگۆن سادەجە ایستانبولدا 15 میلیۇن اینسان هر گۆن اویانئیۇر، یەمک ییۇر، گیینییۇر، آرابایا بینییۇر، ایحتیاجئ اۇلان بیر شەیلر آلئیۇر؛ یاعنی سۆرکلی حارەکت حالیندەلر. حایات آقئیۇر، اۆرۆن وە حیذمت سۆرکلی دۇلاشئیۇر. سیز دە بو چارقا گیرەبیلیرسینیز.
هرکس حایاتا قاتئلئیۇر دا بیر سیز می فاضلا گلدینیز؟
“مەذون اۇلدوم”، یا دا “یاشئم ایلرلەدی؛ ایش یۇق، ایش بولامئیۇروم” دییە یاقئنئیۇرسانئز؛ قئطلئق مۇدوندان چئقئپ: “بنیم دە اینسانلارئن حیذمتینە سونابیلەجگیم اۆرۆن وە حیذمتیم وار” دییە دۆشۆنەبیلیرسینیز.
کندینیزین بیر سۇرونونو چؤزرسنیز، بیر باش آغرئسئندان قورتولورسونوز: باشقالارئنئن سۇرونلارئنئ چؤزرسنیز زنگین اۇلورسونوز.
آنجاق شەیطان آلدئغئ ایذین اۆزرە بیزی یانلئش قورغولارا سەوق أدییۇر:
الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۶۸﴾ (سورة البقرة)
شەیطان سیزی یۇقسول دۆشمکلە قۇرقوتور وە چیرکین ایشلر یاپمانئزئ ایستەر. آللاە ایسە سوچونوزدان آرئندئرما وە ایکرامدا بولونما سؤزۆ وریر. ایمکانلارئ گنیش اۇلان وە هر شەیی بیلن آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 268)
حپیمیزین آلئم گۆجۆنۆن أکسیلدیگی دؤنملرین اۇلماسئ قاچئنئلماز.
چۆنکۆ:
وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ ﴿۱۵۵﴾ (سورة البقرة)
ماللارئنئزدان، جانلارئنئزدان وە اۆرۆنلرینیزدن أکسیلتەرک، سیزی بیرآز قۇرقو وە بیرآز آچلئقلا یئپراتئجئ بیر ایمتیحاندان گچیرەجگیز، بوندان قاچئش اۇلماز. سن صابئرلئ داورانانلارا مۆژدە ور. (باقارا سوەرسی؛ 155)
دەنیلییۇر کیتابئمئزدا.
آنجاق تۆم بو ایمتیحان سئراسئندا پارا یریۆزۆندن قایبۇلمویۇر آصلئندا، سادەجە یر دگیشتیرییۇر آما سیزین جبینیزە اوغرامئیۇر! باشقا کیشیلردە، ینی ایش ساحالارئندا دۇلانئیۇر. یوتوبرلر، بلۇگرلر، اۇیون آنلاتئجئلار، یەمک یاپانلار، یازئلئمجئلار، بیلیشیمجیلر پارایئ کندیلرینە چکەبیلییۇر وە سیز قازانامئیۇرسانئز، ایش یاپما مۇدلینیزی سۇرغولایابیلیرسینیز.
گارانتیلی ایشیم اۇلسون، دەولتە آتانایئم، حایاتئم باشلاسئن گیبی أسکی تیپ پارا قازانما مۇدللری؛ أسکی بیر آلتئن ماعدنینە گیدیپ گلیپ هر گۆن أسکی گۆنلری آنماق وە واهلانماق گیبیدیر.
بونون یرینە پارانئن دؤندۆگۆ یرە اۇداقلانماق وە بورادا قۇنوملانماق داحا ایی اۇلماز مئ سیزجە دە؟
أن آزئندان أسکیلر اؤیلە یاپارمئش، آلتئن بیتیپ ماعدن قاپانئنجا اۇرادا یاشام بیترمیش.
سیز دە سئنئرلاندئرئلمئش پارا قازانما یؤنتملرینی گۆنجللـەیەبیلیرسینیز.
دگیشیم وە اییلشمە قابوللنمکلە باشلار.
حایاتئن سیزە نە زامان
گؤز قئرپاجاغئنئ بیلەمزسینیز
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَ مَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿۱۴۸﴾ (سورة البقرة)
هرکسین بیر هدفی اۇلور وە اۇنا یؤنلیر. سیز، ایی ایشلردە یارئشئن. نەرەدە اۇلورسانئز اۇلون، آللاە سیزی بیر آرایا گتیرەجکتیر. هر شەیە بیر اؤلچۆ قۇیان آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 148)
قُلْ يَا عِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ ﴿۱۰﴾ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّينَ ﴿۱۱﴾ وَأُمِرْتُ لِأَنْ أَكُونَ أَوَّلَ الْمُسْلِمِينَ ﴿۱۲﴾ (سورة الزمر)
اۇنلارا اؤیلە دەدیگیمی بیلدیر: “أی اینانئپ گۆونن قوللارئم! سیزی یاراتان راببینیزدن (صاحیبینیزدن) چکینەرک کندینیزی قۇرویون. بو دۆنیادا اییلیک أدن، اییلیک بولور. آللاهئن تۇپراقلارئ (یاراتتئغئ دۆنیا) گنیشتیر. حسابسئز اؤدۆل، سادەجە صابرەدنلرە وریلەجکتیر.” دە کی: “بانا وریلن أمیر شودور: ‘بو دینە هیچبیر شەی قاتمادان قوللوغو آللاها یاپ!’ بیر دە مۆسلۆمانلارئن أن اؤنۆندە اۇلمام ایچین أمیر آلدئم. (زۆمر سورەسی؛ 10-12)
ایسلام اینانجئندا رئزقئ ورن آللاەتئر وە بیلمەدیگیمیزی اؤگرتن دە “اۇدور“.
اینسانلار، فیرمالار، اۇلایلار بیر وسیلەدیر. “تۇرپیلیم یۇق، تانئدئغئم یۇق، اۇ پارتی یا دا بو پارتیدن دگیلیم.” دییە قئسئر دؤنگۆیە گیرمک، بیزی هدفیمیزدن اوزاقلاشتئرئر. حپیمیز بو دۆنیایا آغزئمئزدا گۆمۆش قاشئقلا گلمەدیک؛ آنجاق هر بیریمیزین پارماق ایزینی آیرئ دیزاین أدن یاراتئجئمئز؛ هر بیریمیزە دە بیر نومارا اۇلاجاق بیر اؤزللیک یۆکلەمیش. یاعنی بو دۆنیادا گؤردۆگۆمۆز هر آما هر اینسان کندیسینە اؤزل بیر نومارا اۇلابیلەجک بیر اؤزللیگە صاحیب.
بیزە دۆشن بو اؤزللیگی اۇرتایا چئقارماق.
بو اؤزللیگین نە اۇلدوغونو بیلمییۇرسانئز وە کشفەتمک ایستییۇرسانئز بیزە بیلمەدیگیمیزی اؤگرتن آللاها دوعا أدەبیلیریز:
“راببیم! بانا هدیە أتتیگین “بیر نومارا اۇلما اؤزللیگیمی” اۇرتایا چئقارمامئ وە بونو اینسانلئغا سونابیلمەیی ناصیب أت!”
گلییۇروز یازئنئن أن باشئنداکی سۇرویا…
پارایلا ایلیشکینیز ناسئل؟
شیمدی آرتئق اۇنو حایاتئنئزا قابول أتمەیە وە ایی یؤنتمەیە حاضئر مئسئنئز؟!
فاطما شاهینأر


c: text/html

text:
یاروسلاف پلاشیل
یاروسلاف پلاشیل (اینگیلیسجه: Jaroslav Plašil) (دوْغوم:۵ ژانویهٔ ۱۹۸۲ (۴۰ یاش) Opočno) بیر فوتبالیست. بوردو فوتبال کولوبو و چک جومهوریتی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. یورو ۲۰۱۶ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده یاروسلاف پلاشیل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «nb» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- موناکو کولوبونون اویونچولاری
- اوساسونا کولوبونون اویونچولاری
- بوردو کولوبونون اویونچولاری
- کاتانیا کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۴ اویونچولاری
- ۲۰۰۶ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۸ اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۱۲ اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۱۶ اویونچولاری
- ۱۹۸۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
جِئمیح، اَکیز تایی، دوقلو، گؤیلوز هر هانسینی ایستهسه، دئیه بیلرسیز. آنجاق جانی جهنمه دئسم
ده، اونو اؤزومدن ده چوخ سئویرم. بو سؤزلری قیسقانجیمدان دئییرم، سیز اینانمایین. گؤزومو آچدیغیم گوندن اونونلا برابرم. بیز بیر توخومون اَکیز تاییسیییق. بئییندن بیر- بیریمیزه یاپیشمیشیق. رحمتلیک لاله- لادن باجیلاری کیمی. بلکه ده لاله- لادن یاخشی اؤرنک اولمادی، لاپ میشو داغینداکی جوت باجیلار داشلارینا اوخشارلیغیمیز وار؛ اووج- اووج کول اله نمه میشیک، داش کیمی دوشموشوک بو یاشامین باشینا.
خورتدان بانونو اَتلهمک*قصدیم یوخدور. هئچ اونون طنز اویونونا دا پَل قاتمییاجاغام. یالنیز بو گوندن منده قلمیمی «طنز اوستونده تنظیم» ائدهجهیم.
( ایضاح وئرمهلیم کی بو تنظیمات سؤزونو اوچلوک سایتینین خورتدان ادبیات بؤلومونده بیر کامنتدن چالمامیشام، ایضاح وئردییمه گؤره آلمیشام دئسم داها یاخشیدیر)
خورتدان بانونو گؤزوم گؤتورمهسه ده اوزونه گولورم. نه ده اولسا بیز بیر- بیریمیزین اَتین دیدیب، یئسک ده ، سومویوموزو آتماریق. بیز خورتدانلارین آدلی- سانلی، سویلو، کؤکلو، کؤکنلی عاییلهلریندن ساییلیریق.
اوتورموشام اؤز- اؤزومه دئییرم کی، قوی ایشیقسیز، ایتیب باتمیش اولدوزلاری خورتدان اَکیزیمین چیینلرینه، دؤشونه دؤشهسینلر منه نهوار کی! منده اونون کیمی بیر خورتدانام. اونون کیمی یازماق باجاریغیم وار. سؤزلریمی بئینیمده گیزلهدیب ، قاریدیب، قاریمیش قیزلار کیمی تورشولوغا وئرمیهجهیم کی! هر چند بو دؤوره- زمانه ده قیزلارین تورشاماغی چیرکینلیکدن، قابلیت سیزلیکدن دئییل، مدرنلیکدن، یوکسک تحصیل آلماقدان، ساواددان و فمنیزم اینانجلاریندان آسیلی دی. ایندی کی خورتدان بانو اؤ اکیزینی سایمادان طنز کمپینینه قاتیلیب، من ده اونون آجیغینا، طنز سؤزلری قوشون دیمدیینده اولسادا، تاپیب، توخویوب، یازاجاغام. خورتدان اکیزیم بیلمهلی دی کی، طنز کمپینیندن دالی قالاسی دئییلم. اسکی لریمیز دئمیشکن، قُوون یئیین قورتولسادا، قابیق گمیرن قورتولماز کی! بیری لری ده تاپیلار منیم یازیلاریمی اوخوسون.
آلـلاهدان گیزلین دئییل، سیزدن ده گیزلتمیهجه یم. خورتدان بانو بو یازینی اوخویاندا، اونون دویونلهنمیش قاش- قاباغینی، سیر- صیفتینی گؤرمهیی سیزه ده نیسگیل ائدیرم…
۹۲.۲.۷
ایضاح:
اَتلهمک: دؤیمک- کؤتک وورماق
قیسقانج بیر خورتدان اولمادیغیمی اثبات ائتمک اوچون خورتدان بانونون یازیلارینین لینکینی سیزینله پایلاشیرام. قوی خورتدان بانو بیلسین کی من نئجه ده کونلو کؤورک بیر خورتدانام!!!
خورتدان بانو (۱) یاغیش یاغا، دامجی داما
http://www.uchluk.com/index.php/duz-yazi/tanz-yazilar/183-2013-04-10-09-05-59
خورتدان بانو (۲) خورتداندان باشقا نه دئمک اولار!
http://www.uchluk.com/index.php/duz-yazi/tanz-yazilar/192-2013-04-19-13-44-37


text:
دمیرقازیق سوریه ده 9 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیه ترورچیلیغا قارشی توتانیرلی گؤرهشینه دوُوام ادیأر
سوریأنینگ دمیرقازیغیندان ماردین سرحتلرینه هۆجۆم قورماق ایسله یأن ترور قوراماسی پ. ک. ک/ ی. پ. گ نینگ 9 ترورچیسی تۆرکیأنینگ یاراغلی گۆیچلری تاراپیندان تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
میللی قوُرانماق وزیرلیگی بو حاباری تاصصیقلادی.
تۆرکیه ترورچیلیغا قارشی توتانیرلی گؤرهشینه دوُوام ادیأر.
دِگیشلی حابارلار
اوکراینادان 7 غاللا گأمیسی یوُلا دۆشدی
اوکراینانینگ اسکله لریندن ینه 7 غاللا گأمیسی تۆرکیأ دوُغری یوُلا چیقدی
أردوُغان: بیز ایقدیصادی تایدان دوُغری یوُلدادیرس
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان، تۆرکیأنینگ قینچیلیقلارینگ اۆستهسیندن گلیأندیگینی آیتدی
دمیرقازیق عیراق دا 4 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ دوُوام اتدیریأن پنچه- کیلیت حرکتینده پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی


text:
دانلود آهنگ علی پرمهر قیرمیزی آلما
در کنار ما باشید با دانلود اهنگ ترکی علی پرمهر به نام «قیرمیزی آلما» به همراه متن آهنگ و دو کیفیت ۳۲۰، ۱۲۸ با لینک مستقیم در رسانه معتبر آی سانگز
♫ علی پرمهر قیرمیزی آلما ♫
Download New Music: Ali Pormehr – Qirmizi Alma With Text And Online And Quality On isongs
دانلود آهنگ قیرمیزی آلما با دو کیفیت متفاوت
متن آهنگ قیرمیزی آلما با صدای علی پرمهر
قیرمیزی آلما یاناغلاریندا بال گولور منه دوداغلاریندا
گولنده آی قیز سن نه شیرین سن اولموشونم من اوزون بیلیرسن
قیرمیزی آلما نار شیرین اولار سئوگی باغیندا بار شیرین اولار!!
قدیم کی لرده بئله مَثل وار آتا آنادان یار شیرین اولار
هر ایستیمده آرزولاریمدا گورورم سنی یوخولاریمدا
اوزاخ دیلسن بیران جانیم دا توت الریمی گتمه یانیم دان...
سنه دار اولماز سئوگی قفسی سنله چوخالیر یاشام هوسی!!
سئویرم سنی جانیم نفسیم چاغیریر سنی اوریمین سسی
هر ایستیم ده آرزولاریمدا گورورم سنی یوخولاریمدا
سئویرم سنی جانیم نفسیم چاغیریر سنی اوریمین سسی...
قیرمیزی آلما یاناغلاریندا بال گولور منه دوداغلاریندا
گولنده آی قیز سن نه شیرین سن اولموشونم من اوزون بیلیرسن!
قیرمیزی آلما نار شیرین اولار سئوگی باغیندا بار شیرین اولار
قدیم کی لرده بئله مثل وار آتا آنادان یار شیرین اولار...


text:
آراز سئودالی شاعیر «بهروز صدیقی»
کریم قربانزاده
آراز پاییزین قیسا گونلرینه آخیردی. سرین پاییز کولهیی شیلتاقجاسینا موغانین کوچه باجالاریندان کئچیردی. مشه عزیز کیشییه موشتلوق وئردیلر: گؤزلرین آیدین اولسون، اوغلون اولدو!
بهروز صدیقی ۱۳۴۸ینجی ایلده موغاندا ایشچی بیر عائیلهده حایاتا گؤز آچیب. پاییز اؤز الوانیلغیندان اونا قلمینه، سسینه اولدوغو قدر پای وئریب. ایلک تحصیلینی پارساباددا بوعلی مدرسهسینده، اورتا مکتبیایسه امام خمینی دبیریستانیندا بیتیریر. آراز نغمهلری، او تایدان گلن حزین موغامات سسی، موغانین گوللو- چیچکلی طبیعتی ۶۸ینجی ایللرده بهروز صدیقیده شاعیرلیک حیسین اویادیر. ۶۹ نجو ایلین ۲۱ آذرینده ایلک شعری اوستاد یحیی شیدانین ایداره ائتدییی مهد آزادی روزنامهسینین تورکی صحیفهسینده چاپ اولور.
سن ای سو سسلی سئوگیلیم
سئوهجهیم سنی من…
پارسابادین ادبی مدنی محفللریندن آلدیغی ایلهام، آلقیشلار اونو گؤزل دوشونجهلی صنعتکار اولماغا یؤنلدیر. او تکجه شعر یازمیر؛ ۱۳۷۰ینجی ایلده آذربایجانین اؤلمز داهی شاعیری «صمد وورغون»ون «شاعیر نه تئز قوجالدین سن» عنوانلی شعرینی بیر کاسئته ییغیر. کاسئتی دینلهینلر اونون دیکلاماتورلوق قابلیتینه احسن دئییب، دوستلارینین خوصوصیلهده یاخین دوستو «اباسط اصغری»نین قارشیلاماسی اوندا درین تاثیر بوراخیر. او گوندن بری «بهروز صدیقی»نین گؤزل سسی ایله ایگیرمیدن آرتیق دیکلمه یاییلیر. اونون دیکلمهلری بیری بیریندن گؤزلدی؛ آنجاق «عاریف کسگین»ین شعرینین اوستونه قویدوغو سس ان گؤزل دیکلمهلریندن بیریدی. هله ده «بهروز صدیقی»نین سسینی سئونلر هر هفته دوشنبه گئجهلری «ادبیات سئونلر» اینترنت گروپوندا اونون دیکلمهلرینین یولونو گؤزلهییرلر. او دفعهلرله بو اینترنت ادبی گروپونون دیکلمه یاریشماسینین غالیبی اولوبدور. دیکلمه اوصلوبو داها آرتیق «گول تکین جاببارلی»، «میکاییل میرزه»، «امینه یوسیف قیزی» و «انور ابلوچ»ون اوصلوبونا یاخیندیر و اونلاردان تاثیرلنیز.
آراز سئودالی شاعیر «بهروز صدیقی» ۱۳۷۷ینجی ایلده اؤز عمیسی قیزی ایله عائیله قورور. ایندی بیر قیز، بیر اوغلان اونون سئوگی حایاتینین ثمریدیر.
بوگونلر «بهروز صدیقی»دن سانال دونیاسیندا، موختلیف درگیلرده گؤزل و دیرلی شعر، نثر، دیکلمه و ترجومه لرین یاییلماسینین شاهیدی اولوروق. یاخین گلهجکده اونون گؤزل ترجومهلریندن بیر مجموعه «قونشو دوواریندان ساللانان آلما» باشلیقی آلتیندا ایشیق اوزو گؤرهجک.
آراز سئودالی شاعیریمیزدن بوگونه قدهر اوچ کیتاب ایشیق اوزوگوروب: «یالقیز آغاج دوستلوغوندا»، «گونه باخان» و «گلین گئدک گونش گیله». «بیر آددیم سئوگییه» آدلی دیگر شعیر کیتابیدا یاخین گلهجک ده چاپ اولاجاق.
«بهروز صدیقی» ائل شاعیریدیر. اونون شعرلری موغان طراوتدهدیر. یورد سئورلیک، اینسان سئورلیک، عدالتپرورلیک، آذربایجانا باغلیلیق. بیرکلمهده دئسک؛ خالقیمیزین سعادتی، وطنین نائلیتی، صولح و تمیز سئوگی موضوعلاری اونون شعرلرینین بؤیوک بیر قیسمینی تشکیل ائدیر. بو ادبی اثرلر اونون مدیرلیک ائتدیگی «تونقال» آدلی اینترنت کانالیندا دا یاییلیر. هله لیک بئله اولسون. اونون حایاتی عشق ایله دولغون و قلمی داهادا یازار اولسون.
سس و سؤز / بهروز صدیقی


text:
«عاشیق حسین اسدی» سازین یانیغلی نغمهلری آلتیندا تورپاغا تاپشیریلدی
چوخ واختسیز حیاتینی ایتیرن اوستاد عاشیق حسین اسدینین جنازهسی آذربایجان عاشیقلارینین یانیغلی ساز نغمهلری ایچینده مشایعت اولونوب و تهرانین بهشت زهرا مزارلیغینین هنرمندلر بؤلومونده تورپاغا تاپشیریلدی.
شهریور آیینین ۱۴نجی گونو میثلی چوخ آز گؤرونن بیر مراسیمده اوستاد عاشیق حسین اسدی آذربایجانین تانینمیش عاشیقلاریندان اولان عاشیق محبوب، عاشیق ایمران حیدری، عاشیق احمد حمیدی و عاشیق نوروز چمنینین سازیندان و سسیندن قوپان یانیقلی نغمهلری آلتیندا ابدیلیک اولاراق تورپاغا قووشدو. مراسیمده عاشیقلاردان علاوه آذربایجان ادبی مدنی درنکلری او جوملهدن: صابر ادبی انجومنی، ساهر ادبی- مدنی درنهیی، خدافرین و قاراداغ انجومنلرینین بیر چوخ عضولری و اوستادین دوست و تانیشلاری گئنیش اشتراک ائتمیشدیر.
بیر داها خالقیمیزین صنعتکار اوغلونون شرفلی خاطیرهسینی عزیزلهمکله، مراسیمدن بیر نئچه شکیلی حؤرمتلی اوخوجولاریمیزا تقدیم ائدیریک:


text:
عموم ایشلهدیچیلر اوچون یازیلان یازیلیملارا، ایشلنمهسینین راحاتلیغی ان مهم خصوصیت ساییلیر. اونون اوچون ده ایشلهدیچی رابطلرین نئجه یازیلماسینی باشارماق هر بیر یازیلیملاییچییا گرک دیر. ایشلهدیچی رابطلرینین یازماسی اوچون حاضرلانمیش کیتابخانالاردان بیری Gtk کیتابخاناسی دیر. بو یازیدا بو کیتابخانانین ایشلهدیچی رابط یاراتماق اوچون نئجه ایشلنمهسی آچیقلاناجاق.
بسم الله الرحمن الرحیم
ایشلهدیچی رابطده مشغول اولاجاغیمیز پنجره، یازدیغیمیز یازیلیم دا اؤز اساس صفتلرینی Gtk.Window ـدان ارث آپاراجاق دیر. ایلک مثال بوش بیر ایشلهدیچی رابطلی یازیلیم دیر. بو ایشلهدیچی رابط اوچون بیرینجی آتدیمدا باشلیق، آیکون، پنجرهنین ان بویو و ان بویونون دییشیلهبیلیب بیلمهمگی تعریفلهنیب دیر:
import gi gi.require_version("Gtk", "3.0") from gi.repository import Gtk, Gio, Gdk class mainWin(Gtk.Window): def __init__(self): Gtk.Window.__init__(self, title="منیم ایشلهدیچی رابطلی یازیلیمیم") self.connect("delete_event", self.delete_event) self.connect("destroy", self.destroy) self.set_icon_from_file("./icon.png") self.set_border_width(10) self.set_default_size(500, 400) self.set_resizable(False) def delete_event(self, widget, event, data=None): return False def destroy(self, widget, data=None): Gtk.main_quit() if __name__ == "__main__": win = mainWin() win.show_all() Gtk.main()
گؤردوگونوز کُدلاردا ایشلهنهجک کیتابخانالاری چاغیرماقدان سونرا mainWin آدلی بیر کلاس، خصوصیتلرینی Gtk.Windowــدان ارثلهنهرهک، یارانمیشدیر. بو کلاسین یارادیچی تابعینده هانسی بیر ایشدن اوّل Gtk.Window یارادیچی تابعی ایستهدیگیمیز پارامترلرله چاغریلیبدیر. گؤزدن گئچیردیگیمیز مثالدا بو پارامترلر یالنیز یاسالاجاق پنجرهنین باشلیغی title دیر. اوندان سونرا ایکی اهمیتلی اولای ایله یازدیغیمیز ایکی تابع آراسیندا ارتباط قورماق دیر. بونون اوچون Gtk.Windowـدان ارثلهنن connect تابعی ایشلنمهلی دیر. بو ایکی اولایدان بیری delete_event دیر، باشقاسی ایسه destroy دور. بیرینجینین آچیقلاماسینا گلیرسهک، اونو سیستمدن یازدیغیمیز یازیلیم اوچون قاپاتیلماغا حاضرلیغی سوروشان بیر سیگنال تعریفلهیهبیلهریک. داها بسیط دیل ایله سیستم بیزیم یازیلیمیمیزی قاپاتیر ایکن delete_event سیگنالینا وصل اولان تابع چاغریلیر. تابع ۰ یوخسا False قایتاریر ایسه، یازیلیم قاپاتیلماغا حاضیردیر دئیه آنلامی وار دیر، لکن بیر یوخسا True قایتاریر ایسه حاضیر اولمادیغینی بیلدیریر. عادی وضعیتده تابعین False قایتارماسینی فرض ائتسهک سیستم destroy سیگنالینا باغلانان تابعی چاغیراجاق دیر. بو تابع ایسه قاپاتیلماقدان قاباق گرک اولان ایشلری گؤروب Gtk.main_quit تابعییله ایشی بیتیرهجکدیر.
بو ایکی سیگنالی تابعلرینه وصل ائتمکدن سونرا دؤرد سطرده گؤروشن پنجرهنین خصوصیتلری معیّنلهشیبدیر. بیرینجی سطرده آیکون، ایکینجیده حاشیهنین انی، اوچونجوده پنجرهنین ان بویو و دؤردونجوده ایسه پنجرهنین ان بویونون دیشیلهبیلیب بیلمهمگی تعیین اولوب. delete_event و destroy تابعلرینین ایشی ده آچیقلاندی. بو مثالدان سونرا پنجرهیه بیر دوگمه آرتیرماقلا بیرینجی بؤلومو سونا چاتدیراجاغیق:
import gi gi.require_version("Gtk", "3.0") from gi.repository import Gtk, Gio, Gdk class mainWin(Gtk.Window): def __init__(self): Gtk.Window.__init__(self, title="منیم ایشلهدیچی رابطلی یازیلیمیم") self.connect("delete_event", self.delete_event) self.connect("destroy", self.destroy) self.set_icon_from_file("./icon.png") self.set_border_width(10) self.set_default_size(500, 400) self.set_resizable(False) hbox = Gtk.Box(spacing=6) self.add(hbox) button = Gtk.Button.new_with_label("باس") button.connect("clicked", self.on_click) hbox.pack_start(button, True, True, 0) def delete_event(self, widget, event, data=None): return False def destroy(self, widget, data=None): Gtk.main_quit() def on_click(self, button): print("دوگمه باسیلدی!") if __name__ == "__main__": win = mainWin() win.show_all() Gtk.main()
بو کُدلاردا پنجرهنی حاضرلاماقدان علاوه بیر hbox یارادیلیب و پنجرهیه آرتیریایبدیر. hbox گؤروشن ویجتلری (دوگمه، یازماق یئری و …) افقی اولاراق اؤزونده ساخلایار. hboxـدان سونرا بیر دوگمه یارادیلیب و کلیک سیگنالی on_clickتابعینه وصل اولوب و سوندا hbox باشلانیشینا آرتیریلیب دیر. کلاسا بیر یئنی تابع ده اضافهلشمیشدیر. on_click تابعی دوگمه باسیلماقلا چاغیریلاجاق دیر و ترمینالدا بیر متن گؤرسهدهجکدیر.
پایتون دیلینده Gtk ایله ایشلهدیچی رابطلی یازیلیملار یازماغین بیرینجی بؤلومو بورادا سونا چاتدی. ایکینجی بؤلومده Gtkـنین باشقا امکانلارینا گؤره سؤز سورولهجکدیر.


text:
۶ دسامبر
۶ دسامبر:
- ۱۲۴۰ - باتی خانین رهبرلیک ائتدیگی قیزیل اوْردا اوْردوسو کیئف شهرینی فتح ائتمیشدیر.
- ۱۴۹۲ - کریستوف کولومب قیزیل آختارماق اۆچون سانتا دوْمینقو آداسینا گئتمیشدیر.
- ۱۷۹۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونقرهسی نیویورک شهریندن فیلادلفیا شهرینه کؤچموشدور
- ۱۸۶۲ - آمریکا جۆمهور باشقانی آبراهام لینکلون مینِسوداداکی سیوکس عۆصیانیندا ایشتیراک ائدن ۳۰۳ یئرلی آبوریگِندن ۳۹-ون آسیلماسینا قرار وئرمیش٬ قرار دسامبرین ۲۶-دا ایجرا اوْلونموشدور.
- ۱۸۷۷ - توماس ادیسون ایلک دفعه سسی لِنته یازمیشدیر.
- ۱۹۱۷ - فنلاند روسیه ایمپیراتورلوغوندان آسیلیلیغیندان قۇرتولوب اؤز دؤولت باغیمسیزلیغینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۹۲۲ - کانادادا ایلک دفعه خستهلرین مۆعالیجهسینه انسولین ایشلنمیشدیر.
- ۱۹۲۲ - آتاتۆرک٬ آنکارادا گؤروشدوگو حاکیمیّتی-میلّیه و یئنیگۆن قزئتلرینین مۆخابیرهلرینه٬ خلق فیرقهسینی قۇراجاغینی آچیقلادی.
- ۱۹۳۷ - تۆرکیه٬ ۱۹۲۷-ده ایمضالانان تۆرکیه-سوریه یاخشی قوْنشولوق سؤزلشمهسینی فسخ ائتدی.
- ۱۹۳۸ - فرانسه و آلمان دوْستلوق مۆقاویلهسی ایمضالامیشدیر.
- ۱۹۴۰ - یونان آلبانیانین پرمته کندینی ایشغال ائتمیشدیر.
- ۱۹۴۱ - بؤیوک بریتانیا رومانی٬ ماجاریستان و فنلاندا ساواش اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۹۷۱ - هیندوستان پاکیستانین ترکیبیندن چیخان شرقی پاکیستان اوستانی اساسیندا بیرطرفلی قایدادا دؤولت باغیمسیزلیغینی اعلان ائدن بنگلادش خلق جۆمهوریتی تانیمیشدیر. بو سببدن پاکیستان هیندوستانلا بۆتون دیپلوماتیک علاقهلرینی کسمیشدیر.


text:
جمهور باشقانی اردوغان حسن روحانی و شفیق جعفروویچ ایله تلفونلا دانیشیب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان ایله ایرانین دؤولت باشچیسی حسن روحانی و بوسنیا و هرزگوینانین ریاست هئیتینین صدری شفیق جعفروویچ آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب.
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان ایله ایرانین دؤولت باشچیسی حسن روحانی و بوسنیا و هرزگوینانین ریاست هئیتینین صدری شفیق جعفروویچ آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب.
دؤولت باشچیسی اردوغان ایله حسن روحانی ایکی اؤلکه آراسینداکی موناسیبتلری، بولگه سل مسئلهلری و...
-
-
29.09.2022
-
29.09.2022
-
29.09.2022
-

seg_langs: azb_Arab azb_Arab azb_Arab azb_Arab unk unk unk unk unk unk unk unk


text:
12 سایی
12 تاریخده و جامعه-ده
12 بین النهرین توپلوملاریندا قدیمدن بوگونه دک اؤنملی و مهم رول اوینامیش. آی ایلده 12 یول یئرین اطرافینا فیرلاندیغینی انسانلار باشا دوشدوکلری اوچون هر ایلی 12 آیا و هرگونو 12 ساعاتا بؤلموشلر. اوزون ایللری سایماق اوچون انسانلار حئیوان تقویمی دئیه 12 ایللیک تقویم اورتایا قویموشلار، قبول ائتمیشلر. بئله لیکله حئیوان تقویمیندا ایللر 12 حئیوان آدلاری ایله سیرالانمیش. حئیوان تقویمی سومرلرین یانی سیرا چین، تورک و موغول مدنیتلرینده ده تانینمیش تقویم ساییلار. چینلی لر حئیوان تقویمی نین یانی سیرا 12 یئر بوتاغی آنلاییشینی دا بو سایاآرتیرمیشلار.
12 اسراعیل قومی اوچون ده اؤنملی و اهمیتلی ساییلارمیش. اسراعیل قومی 12 قبیله-دن عبارت ایمیش. آنلاشیلدیغینا گؤره دودئچیمال (12) سیستیمی آوروپادا اسکی و قدیم بیر سیستیم اولمالیدیر. بو سیستیم کئچمیشده کی بیر اؤلچو سیستیمینه اساسلانار. 1 دوتچئند= 1 دوجین؛ 12 دانا. 12 دوتچئند = بیر قروس (12x12) (1).
12 قروس دا بیر بؤیوک اؤلچو واحیدی ساییلار. آنگلو آمریکان اؤلچو سیستیملری، وزنلری و زامان اؤلچولری نین ده بین النهرین مدنیتیندن آلیندیغی و 12 سایینا اساسلانماسی قبول اولونار.
قدیمکی معمارلارین و بنّالارین 12 بؤلمه-دن عبارت اولان بیر ایپی اولارمیش. بنّالار بو ایپ ایله 3، 4 و 5 اوزونلوغوندا قوللاری (اضلاع) اولان بیر 3 گئن (مثلث قائم الزاویه) دوزلدرمیشلر. آذربایجان تورکلوگو شیعه لیگی قبول ائتدیکدن سونرا قاراداغدا قبول اولموش باتمان (12 کیلو) اؤلچوسو ده بین النهرین مدنیتیندن آلینمیش بیر اؤلچو واحیدی ساییلمالیدیر.
آلماندا 30 ایل داوام ائدن اکینچیلر ساواشیندا 1525 اینجی ایل، مئمینگئن بؤلگه سینده 12 ماده لی ایستک بایرن اکینچیلری طرفیندن شوئب بیرلیگی (ائتلافی) قارشیسیندا قالدیریلمیش. بیرینجی ماده ده دئییلر: "هر بیر جمعیت اؤز کشیش و ماللاسینی سئچمک و کئشیش خلاف ائدرسه، اونو قیراغا قویماق حاقینا مالیک اولمالیدیر. کئشیش (ماللا) ائفاگئلیوم اساسیندا وعظ ائتمه لیدیر. دئمک، بیز حقیقته اینانماقلا الله-ا یاخین اولابیله ریک"(2). بئله بیر شرطین اورتایا قویولماسی آوروپا تاریخینده کلیسا قارشیسیندا بشر حاقلاری نین تمل و اساسلاریندان بیرینجیسی ساییلار. اوندان اؤنجه هر هانکی بیر کئشیش و ماللا روم کلیساسی طرفیندن خالقا دیکته اولورموش.
گونئی آذربایجاندا 1324 اینجی ایل شمسی تاریخی نین شهریور آیی نین 12-سینده سیدجعفر پیشه وری باشلیغی ایله آذربایجان دئمکورات فرقه سی ایران نین تورپاق بوتونلوگونو ساخلاماقلا یاناشی گونئی آذربایجان خالقینا مختاریت طلبی ایله 12 ماده لی بیر آچیقلاما (بیانیه) وئرمیشدیر (3). بو ایستکلر اساسیندا تبریز باش شهر اولماقلا گونئی آذربایجان مختار حؤکومتی قورولاراق آدی کئچن ایلین آذر آیی نین 21 تاریخینده آذربایجان مختار ملی حؤکومتی اؤز مختاریتینی دونیا اجتماعیتینه بیلدیرمیش و سونرا سیدجعفر پیشه وری باشچیلیغی ایله تهراندا مظفر فیروز آراسیندا 10 ماده لی آنلاشما ایمضالانمیشدی. تهران و تبریز آراسیندا بو آنلاشمانین اولدوغونا باخمایاراق 1325 اینجی ایلین 21 آذر تاریخینده تهران حؤکومتی بو آنلاشمانی هئچ سایاراق آذربایجانا قوشون گؤنده ره رک بو قورولموش مختار حؤکومتی آرادان قالدیراراق فارس حاکیمیتچیلیک و ایستعمارچیلیق بایراغینی آذربایجاندا بیر داها دیکتمیش. آذربایجان ملی مختار حؤکومتی طرفیندن الده ائدیلمیش بوتون نائلیتلر یوخ ائدیلمیش.
انگلیستاندا و آمریکادا محکمه پروسه لرینده شکایتلرین حق و ناحق اولماقلاری اوزره 12 نفرلیک آند ایچمیش قاضیلر تصمیم توتارلار. آوروپا بایراغیندا اولان 12 اولدوز، آوروپا بیرلیگی نی تشکیل ائدن اؤلکه لرین سایی دئییل، 12 کامیللیک، تکمیللیک و بیرلیک سیمگه و علامتی ساییلار (بیلیندیگی کیمی آوروپا بیرلیگی نین 28 عضوی وار).
12 دینلرده
12 مسیحییتده
12 انجیل کتابیندا 160 یول تیکرار اولموش. انجیل کتابیندا یازیلدیغینا گؤره قبیله باشچیسی حضرت یعقوب اؤلرکن 12 اوغلونو یانینا چاغیرار. یعقوبون 12 اوغلوندان 12 اسراعیل طایفالاری تؤرنمیش اولار. عهد جدید کتابیندا عیسی 12 نفره مأموریت وئرر. بو 12 نفر 12 اسراعیل قبیله لرینی نماینده لیک ائدر. 12 سایی نین کامیللیک، تکمیللیک و بیرلیک سیمگه سی و علامتی اولدوغو اوزره مسیحیتده دئییلر: 3 دفعه 4 اولار 12. 3 دفعه 4 دئدیکده آشاغیداکی شابلون اورتایا چیخار:
1) گؤیدکی 4 جهت: غرب، شرق، شمال و جنوب
2) حیات اوچون واجیب اولان 4 عنصورلار: اودو، تورپاغی، سویو و هوا.
3) انسان یاشاییشینداکی دؤرت مرحله: اوشاقلیق، گنجلیک (جوانی)، ارکینلیک (دوره بالغ) و قوجالیق.
مسیحیلره گؤره 12 سایینداکی 3 ایله 4 (یئر ایله گؤی عنصورلاری) بیرلشرک تکمیللیگی تمثیل ائدرلر. مسیحیلر "3 دفعه 4 " 12 ساییندان یولا چیخاراق 3 سایینا آیری معنالار دا وئرمگه چالیشمیشلار. مسیحیته گؤره 3 بیرلیک علامتی ساییلار. او بیرلیک بئله تمثیل اولونار: آتا، آنا و اوشاق یوخسا آتا، اوغول و روح (روح القدس).
12 اسلامیتده
امامی شیعه لر 12-اینجی امامی (امام زامانی) محمد پیغمبرین نایبی تانیرلار. شیعه لرین اینانچینا گؤره امام مهدی بیر نجات وئریجی اولاراق دونیایا گئری دؤنه جکدیر. ایران جمهوری اسلامی حؤکومتی نین آنایاساسی نین بئشینجی اصلینده اوخویوروق:
" اصل 5
در زمان غیب حضرت ولی عصر "عجل الله تعالی فرجه" در جمهوری اسلامی ایران ولایت امر و امامت امت بر عهده فقیه عادل و با تقوی، آگاه به زمان، شجاع، مدیر و مدبر است که طبق اصل یکصد و هفتم عهده دار آن میکردد"(4).
اتک یازیلار و قایناقلار:
1) französisch grosse; von lateinisch grossus; selten, eher fälschlich, auch „Groß“ oder „Gross“)
2) Die Zwölf Artikel: https://de.wikipedia.org/wiki/Zwölf_Artikel
3) اون ایکی شهریور بیانیه سی، http://historyaz.blogfa.com/post/5
4) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران فصل پنجم.
ایشیق سؤنمز، 31.03.2020


text:
پرودا سیل گلدی
سیل سبأپلی ۹۰ آدام اؤلدی
پرودا آشاکؤپ یاغان یاغیشلار سیلا سبأپ بۇلدی.
واقادا اؤلِنلرینگ سانی ۹۰ آداما یتدی.
دمیرقازیق یاقالاردا سیل سبأپلی بیرنأچه اۇبانینگ حالقی داشاری چیقاریلدی.
کؤپ سانلی آدام دا اؤیلری نینگ اۆستۆنه چیقیپ حالاص ادیلمأگه قاراشیار.
ال نینو سبأپلی ۱۱۵ مۆنگ اؤی ضلل گؤردی، ۱۱۷ کؤپری چؤکدی.
دِگیشلی حابارلار
سومالی دا پلیس یوُلباشچیسی اؤلدۆریلدی
فرهان محمد عدن یوردونگ اوُرتا شبل بؤلگه سینده ترور قوراماسی الشباب بیلن گؤرهشه یوُلباشچیلیق ادیأردی
نیجریادا 1.2 میلیون چاغا ساپاق آلماغا مأتأچ
نیجریادا 1.2 میلیون چاغا چالت یاغدایدا تعلیم تربیه مۆمکینچیلیگینه مأتأچ


text:
روسیادا یوزلرجه وطنداش توتوقلاندی
روس پلیسی، روسیا دؤولت باشقانی ولادیمیر پوتینین ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا ایلک دفعه اعلان ائدیلن سفربرلیک چاغریشینا اعتراض ائدن یوزلرجه وطنداشی توتوقلادی
روسیادا سفربرلیک اعلانینا اعتراض ائدن یوزلرجه اینسان توتوقلاندی.
روسیاداکی گؤزلمچیلرین بیلدیردیگینه گؤره، روس پلیسی، روسیا دؤولت باشقانی ولادیمیر پوتینین ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا ایلک دفعه اعلان ائدیلن سفربرلیک چاغریشینا اعتراض ائدن یوزلرجه وطنداشی توتوقلادی.
ایلگیلیلی خبرلر
میت-دن عملیات: قولدورباشی ضررسیزلشدیریلدی
یونانیستان ساحللرینده قاییق قضاسی نتیجهسینده آزی 15 کوچمن حیاتینی ایتیریب
یونانیستانین میدیللی آداسی یاخینلیغیندا مهاجیرلری داشییان قاییغین قضایا اوغراماسی نتیجهسینده ان آزی 15 نفر هلاک اولوب.
ایران-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان نوماییشلر 19-جو گونونده داوام ائدرکن اعتراض لارا لیسه(دبیرستان) شاگیردلری قاتیلماسی دقت چکیر.


text:
دیوان جهانشاه حقیقی چاپ شد
تا امروز دیوان جهانشاه حقیقی سه بار توسط سه ادیب منتشر شده است:
در سال ۱۳۸۸ توسط م. کریمی و دارای دو دیوان فارسی و ترکی جهانشاه
در سال ۱۳۹۰ توسط فیثروز رفاهی
و در سال ۱۳۹۵ توسط نوراله پورشریف که علاوه بر استفاده از دو دیوان چاپ شده از دیوان چاپ شده در باکو نیز بهره گرفته است. این دیوان در قطع وزیری، در ۳۵۲ صفحه با جلد نفیس توسط انتشارات نباتی تبریز منتشر شده است که مقدمه ی دیوان فارسی را دکتر محمدرضا کریمی نگاشته است و ما در اینجا بخشی از مقدمه ی ترکی دیوان را با قلم م. کریمی می خوانیم:
دیوان حقیقی
آذربایجان تورک ادبیاتیندا شاه، سلطان و حکمدار شاعیرلریمیزین ساییسی آز اولمامیشدیر. چوخلو حاکیملر و امیرلر اؤلکه ساخلاماقلا برابر، خلقین دیل و کولتورونه ده اؤنم بسلهییب، ادبیات ساحه سینده ده خدمت گؤسترمیشدیر. چوخ واقتلار بو سلطان و شاهلاری تاریخده دیرلندیرهن اونلارین قلم اثرلری اولموش ، ادبی سیلاحلاری قیلینجلاریندان داها کسرلی اولموش و خلقین اورهیینده یئر سالمیشلار. بو حاکیم شاعیرلردن قاضی احمد برهان الدین، سلطان حسین بایقرا، جهانشاه حقیقی، شاه اسماعیل صفوی و باشقالارینی آد آپارماق اولار. بونلار آذربایجانین ادیب شاه و سلطانلاری دیرلار کی شعرلری یوز ایللر بویو خلقین ایچینده یاشاییب و خلقیمیز اونلارین محبتینی گونوگوندن آرتیرمیشدیر. شبهه یوخدورکی بونلارین خلق ایچینده اولان محبتلری و ایزلری سیلینمهین شاه آدلاری، آنجاق خالق دیلینده یازیب یاراتدیقلاری شعرلر، غزللر و دیوانلار اولموشدورکی اورهکلره یول تاپیب و دیللرده هله ده سؤیلنمکده دیر.
قاضی احمد برهانالدین آذربایجان و آنادولودا بیر مستقل حکومت یاراداراق، آذربایجانین ملی وارلیغی و دیلینی بسلهییب قوروماقلا ۶۰۰ ایلدن آرتیق بیر تاریخه مالک اولاراق، وطن و ائلیمیزین تاریخده آلنینی آچیق و باشینی اوجالداراق، اورهکلرینی ده اوخشاییب و بوگون اونون ۶۰۰صحیفهلیک تورکجه دیوانی ائولرین تاقچالاریندا بزهک اولوب، شعرلری دیللرده اوخونور و بوگون بیزیمله معاصر اولاراق اونون دیری اولدوغونو دویوروق.
تیموریلر شاهلاریندان اولان سلطان حسین بایقرا بؤیوک امپراتورلوغوندا ادبیات و علم ساحهسینه دهیر وئرهرک اؤز ساراییندا بوتون علم و ادب آداملارینی، صنعت و شعر اهلینی توپلاییب بیر کولتورهل حرکت یارادیر. او اؤلکهنین آبادانلیغیندان علاوه، ادبیات و هنرین گلیشمهسینده بؤیوک غیرت گؤستهریب، اونا گؤره ده حؤرمت قازانیبدیر. او، تاریخده قازاندیغی آد و شهرتین چوخونو یازدیغی دیوانینا بورجلودور، چونکی اونو خالق ایچینده و هر گون دیللرده اوخودان اونون بویوک سلطان اولدوغو یوخ، بلکه شعرلری و دوشونجهلریدیرکی هرگون اوخونور و سئویلیر .
سلطان حسین دوغرودورکی اؤلکه آوادانلیغیندا، خلقین امنیت و آرامشی اوچون چالیشمیش و دهیرلی، قالارقی ایشلر گؤرموشدور؛ آنجاق اورهکلر، کؤنوللری و بئیینلری آباد اتتدیگی اوچون اورهکلرده و بئیینلرده قالمیشدیر و خلقیمیزین گئدیشاتی و رفتارلاری اوزهرینده ائتکی بوراخمیشدیر.
امیرعلیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرانین وزیری و امپراتورلوق ایشلرینی ایرهلی سورهن بؤیوک سیاستچی و تدبیرلی حکومت آدامی اولاراق ۲۰ جیلددن آرتیق ادبی اثرلریله بوگون بیزیمله یاشاییر و همیشهلیک قالیر؛ اودا اؤلکهنین انتظامی، دوزهنلنمه سینده و آوادانلیغی اوغروندا همتلر گؤستهریب، اونون یانیندا بیزیم آنا دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی زنگینلشدیرمکله همیشهلیک تاریخیمیزده و ائلیمیزین اورهیینده و دیلینده قالاجاقدیر. جها شاه حقیقی ده بئله شاهلار و سلطانلار سیراسیندادیر. او دا شاه اسماعیل صفوی کیمی بیزیمله یاشاییر. شاه اسماعیل تاریخیمیزده صفوی امپراتورلوغونو یاراداراق، تاریخده بیر دؤنوش نقطهسی یارادیر و اؤلکه میزین وارلیغینی قورویور، آنجاق اونو بیزیم یانیمیزدا عزیزلهین شاهلیق تختینه اوتوردوغو اوزون اوزادی جنگ لری، قان تؤکمهلری، بهادرلیق و دؤیوشچولویو دیییل دیر، بلکه اوچ اثری اولان : دیوان، نصیحت نامه و ده نامه کتابلاری دیرکی دیلیمیزی تاریخ بویو قورویوب و بیزه هدیه وئریبدیر. او گوج، باجاریق و تدبیرلریله شاهلیق تختینه اوتوراراق، علم و دوشونجه دن یارانان شعرلریله اورهکلر تختینده اگلشمیشدیر. جهان شاه قره قویونلو قدرتلی، باجاریقلی بیر شاه اولاراق چوخلو اؤلکهلری آلیب، آغیر دؤیوشلر و ساواشلار ایرهلی سوروب، دوشمنلره غلبه چالیب، خالقین امین ـ آمانلیغی اوغروندا چالیشیب، اؤلکهنین دوزنلیگی و ساهمانلیغی یولوندا جاندان مایا قویوب، آنجاق آنادیلینده یازدیغی دیوانلا تاریخ بویو ادب و هنر ساحهسینده یاشاییب ـ یاشایاجاقدیر. جهاشاه دیوانینی «حقیقی» تخلوصو ایله یازمیشدیر. بو دهیرلی شاه، اؤلکهنین استقلالینی حفظ ائدهرک، بیر زاماندا اوچ جبهه ده چالیشیب دؤیوشور:
۱) سیاست و حاکمیت ساحهسینده
۲) اؤلکهنین آبادانلیغی عرصهسینده
۳) ادبیات و کولتور جبههسینده.
قرهقویونلو حاکمیتینی و امپراتورلوغونو قوروماق اوچون بؤیوک باجاریق، علمی تدبیرلر و گؤزو آچیقلیق ایله گون اولایلارینا توخونماق گرهکیر و جهانشاه بئله بیر علم و تدبیرلره مالیک اولان بیر شاهدیر. دوشمنلری یاخشی تانییاراق، اونلارین فکرلرینی اوخویور و تدبیرلر قیلیر و وطندن مودافیعه یولوندا اونلارلا قارشی قارشییا دایانیر. اوز میلت و خالیقینی دا یاخشی تانییر؛ اونلارین ایستکلرینی دویور، آرزیلارینی بیلیر و اونلارا چاتماق اوچون گؤزل یوللار سئچیر. بو استعداد و باجاریق بیر شاهدا اولماییرسا حکومت ایشینی ساهمانلایانا بیلمز، آنجاق جهانشاه گؤزهلجه بو باشاریلاری الده ائدیر.
جهانشاه دوشونجهلی، گلهجهیی تانییان، انسانلیغا ده یر وئره ن بیر شاه و سلطان کیمی اؤلکهنین آبادانلیغی یولوندا چالیشیر، یوللار چکیر، بینالار تیکیر، کؤرپولر سالیر؛ مدرسهلر، مچیدلر، کاروانسرالار دوزلتدیریر و ۶۰۰ ایل بوندان اؤنجه یاپدیغی بینالار بو گون ده بوتون شرق اؤلکهلرینین افتخار سندی کیمی قالیر. تبریزده، اصفهاندا، گنجه ده، کاشاندا، و باشقا شهرلرده دهیرلی آبیدهلر قوروبدورکی او جملهدن تبریزده یاراتدیغی گؤی مچید « اسلام دونیاسینین فیروزه قاشی» کیمی پارلاییب و دونیانین گؤزهللیکلری ستوهن اینسانلاری چکیب تبریزه گتیریر (۱) او عالیم لری، صنعتکارلاری، و ادیبلر، هابئله مفکوره اهلینی حؤرمتله قارشیلاییر و اؤز سارایینا توپلاییر (۲) ، مدرسه لر مچیدلر دوزلتمکله خالقینین گلیشمهسینه و گلهجهیینه یول آچیر (۳) بونلاردان علاوه جهانشاه بیر شاعردیر؛ اورهیی اوخشایان، بئینی یوموشالدان و انسانی یوکسلدهن شعرلر یازماقدا اؤز استعداد و نبوغونو گؤستهریب، دویغو – دوشونجهسینی کلمهلره سپیب، شعر دیوانی یارادیر و بئلهلیکله اؤزونو قالارقی انسانلار جرگهسینه قاتاراق خلقینین ادبیاتینی، کولتورونو زنگینلشدیریر و بئلهلیکله تاریخ بویو یاشاییر. حقیقی ایکی دیلده شعرلر یازمیش : فارسجا تورکجه؛ آمما تورکجه شعرلرینین گؤزهللیگی داها آرتیق اولدوغو اوچون، شاعیرین فارسیجا دیوانی همیشه کؤلگهده قالمیش و بوتون آراشدیریجیلار و شرقشناسلار اونون تورکجه دیوانینی دهیرلندیرمیش و اینجهلندیرمیشلر.
حقیقینین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده دورومو
آذربایجان ادبیات تاریخینده اوچ دیلده ادبیات گلیشیب و چیگین چیگینه زامان ایستکلری اساسیندا زنگین له شیبدیر، آنجاق اکثر زامانلار تورک ادبیاتی غالب گلهرک ان دولغون و گؤزهل شعرلر یاراناراق بوتون علم و صنعت آلانلارینی آلمیشدیر. بوردا دا تورک ادبیاتی عموم تورکلرین ادبیاتی ایله دولغونلاشیب و آذربایجانا سیغینمایان ، چوخ زامانلار ایران سینیرلارینی دا آشیب داشمیش و دونیایا یاییلمیشدیر. کلاسیک ادبیاتی قطران تبریزلی، گنجهلی نظامی، شیروانلی خاقانی و باشقالاریلا باشلانیرسادا، خالیقین شفاهی ادبیاتی مین ایللر تاریخینه مالیک اولاراق داها گئنیش و داها زنگین بیر ادبیات دیر؛ بورادا داستانلار، شعرلر، سایالار، آغیتلار، عنعنه شعرلری، ماهنیلار خالیقین یاشایینی ایله سیخ علاقه ده یارانان قوشمالار، آتالار سؤزو باشقا ژانرلار داها اسکی بیر تاریخین صاحیبیدیر. همین فولکلور دونیا خالقلاری آراسیندا ان دولغون گؤزهل و زنگین ادبیات اولاراق چوخلو نهنگ شاعیر و صنعتکارلارین ایلهام قایناغی اولاراق، اونلارا یارادیجیلیق هنری و ترمیندیر. گنجهلی نظامی هر بئش اثرینی آذربایجان خالقی نین شفاهی داستانلاریندان الهام آلاراق یاراتمیش و آتالار سؤزلریندن بوللو – بوللو اوَرنکلر سئچیب اونلارا سپهلهمیشدیر. بو گون نظامیدن تکجه۲۱۰ بیت تورکجه شعر الیمیزه چاتیب آمما بوتون اثرلری بیر تورک روحلو شاعیرین دیلیندن، اوره ییندن قوپوب گلن اثرلردیرکی خالق کولتورو اونون هر بیت شعرینده ترّنم اولور و دیله گلیر.
بو زاماندا یاشاییب یارادان شاعیرلرین هامیسی بیر اوَرَهللیکده اورتاقدیرلار، اورا آذربایجان دیلی و کولتوروندن یارارلانما و فارس دیلینه بورج وئرمکدهدیر. بونا گؤره ده فارس ادبیاتیندا، آذربایجان سبکی آدلانان بیر ادبی شیوه یارانیر. زامان ایرهلی گئتدیکجه یوزلر آذربایجان شاعیرلری اولورسا عربجه، فارسجا، و یا تؤرکجه اثرلری یارادیرلار. آنجاق بونلارین ییر اورتاق اوَزهللیگی واردیر: او دا تورک روحلو، تورکانه شعر یازماق دیر: محمود شبستری، ماراغالی اوحدی، سهروردلی شهابالدین و یوزلرجه عالیم، فیلسوف، عارف و شاعر میدانا گلهرک تورک اولدوقلارینی آیدینجاسینا اوَز اثرلرینین دامغاسی کیمی گؤستهریرلر[۱]. بونلار عربجه یازیرلار آنجاق تک آنا دیلینده یازیب یارادان شاعرلر – علی خوارزمی، عزالدین حسن اوغلو، احمد فقیه، یوزلرجه باشقا شاعیرلر بونلارین آردیندان گلیر و زامان، یا خود تاریخ یوز ایللرینی بیر بیرینه باغلاییرلار. [۲]
۸ نجی یوزایلده قاضی احمد برهانالدین ایلک آذربایجان حکمدار شاعریدیر کی بیر الینه قیلینج آلیب. خالقین دوشمنلری آرادان آپاریر و بیر الینه ده قلم آلاراق خالقینا ان گؤزهل ادبیاتی هدیه وئریر سلطان برهانالدین ۶۰۰ صحیفهلیک تورکجه دیوانی یاراتماقلا، خالقی نین الیندن توتور. اونون آردیجا مبارز شاعیرلر باش قالدیریب بیر- بیرینین دالیجا تاریخچه قدم قویورلار . بونلارین آراسیندا عمادالدین نسیمی حروفیه آیاقلاشماسی ایله اورتایا گلیر و دوشونجه ایله دویغو آلانیندا میدان آچیر و ۱۰۰۰ بیت لیک عربجه دیوان، ۲۰۰۰ بیتلیک فارسجا دیوانی یانیندا ۲۵۰۰۰ بیتلیک تورکی دیوانی یارادیر و تاریخیمیزین آسمانیندا پارلاق بیر اولدوز کیمی ایشیق ساچیر[۳].
۹نجو یوزایلده سلطان حسین بایقرا اؤز ساراییندا بویوک بیر مکتب یارادیر. او بوتون تیموریلر امپراتورلوغونو یاشایان شاعرلر، عالملر، نقاشلار، خطاطلار، و بوتون صنعتکارلاری سارایا توپلاییب، اونلاردان حمایه ائدهرک ادبیات و اینجه صنعت اوجاقلارینی قیزدیریر. بو زامان بوتون اورتادوغودا و شرق اؤلکهلری آراسیندا، تبریز مکتبی[۴]، آدلاناراق بیر ادبی هنری مکتب یارانیر بویوک صنعتکارلار- معمارلار، نقاشلار، توپلانیب و صنعت ساحهسینی گلیشمهده یاردیمیچی اولورلار. بویوک نبوعلار میدانا گلیر، استعدادلار چیچکلهنیر و نهنگ عالملر، نقاشلار، معمارلار، شاعرلر، عالملر اورتایا گلیرلر. سلطان حسین بایقرا آدینا مکتب یارانیر خطاط صنعتکارلاری خطاطین هنرینی زیروهیه یئتیریب، نئچه بدیعی بدیعی خطرلری یارادیرلار. ماراقلیسی بورادیر کی سلطان حسین بایقارا «حسینی» تخلوصو ایله دیوان یارادیر و آنا دیلینی رسمی بیر دیل کیمی اوَلکهلر آراسیندا قوللانیر[۵].
سلطان حسین بایقارانین دوشونجهلری، باجاریقی و تدبیرلی وزیری اولان امیرعلیشیرنوایی، اوَلکهنی دوزونه سالیر، اونا انتظام وئریر، آبادانلیغی اوغروندا چالیشیر. یوللار چکیر، مدرسهلر بنا ائدیر و مچیدلر قورو. هرزادی نظمه اوغرادیر بؤیوک صنعتکار، عالیم، ادیب، و شاعیرلرین حیمایهچیسی اولور. تورک دیلینی رسمی بیر دیل کیمی قوللاناراق، باشقا دیللرله توتوشدورما علمی قورور و اؤزو ده ۲۰ اثردن آرتیق آنادیلینده کتاب یازیر [۶]، مجالس الشعرالار قورور[۷] شاعیرلرین اثرلرینی اینجهلهییب «نقد ادبی» دئییلن علمین بیناسی و بینؤرهسینی قورور، ادبیات و شعر اوَرنکلری توپلایاراق[۸]، اؤزو ده بیر نابغه کیمی چیخیش ائدیر. بوندان سونرا گلن حقیقی، سلطان حسین بایقرانین گؤردویو ایشلره گؤز تیکیر. اونون گوجونه، هزینه و ایشلرینه غافیل قالا بیلمیریر. خالق ایچینده حورمت قارانماغی ، سلطان حسین بایقرانین یولونو گئتمهیی سئچیر جهانشاه حقیقی بئله ضرورتلری نظرده توتاراق. شعر و صنعته اوز گتیریر و تاریخیمیزده اؤزونه مخصوص بیر تیر توتور.
جهانشاه حقیقینین یارادیجیلیغی دا الوان و متنوع دیر. او دولت و سیاست اؤلکهنین آبادلیغی و شعرایله صنعتین یوللاریندا چالیشماغا داوام ائدیر. بلکه ده سلطان حسین بالقیراتین آیاق ایزلریله یول گئدیر. سلطان حسین، امیرعلیشیرنوایی، و جهانشاه حقیقینین یاراتدیغی شعر و ادبیات، جغتایی ادبیاتینا عاید اولورسادا آذربایجان شاهی و حکومت رئیسی اولاراق، آذربایجان خالقینا بسلهدیگی محبته گؤره، بیز اونلارین دیوانلارینی و اثرلرینی آذربایجان ادبیاتیندان سایماغا اؤزوموزو حقلی بیلیریک. بو زامان تورک دیللیلر تکجه ایکی بؤیوک بؤلوم – شرقی و غربی تورکجه- آیریلمیشدیر. هله جغتایی- مستقل بیر دیل اولماق اوچون یولدایدی و بوندان سونرالاردیرکی ایلک آددیملا جغتایی- تورکمن دیلی آذربایجان تورکجهسیندن آیریلیر و بیر زامان سونرا عثمانلی دیلی – بو گونکو آنادولو دیلی مستقل بیر دیل کیمی میدان آچیر، هله بو تاریخ ده هامیسی بیر دیل ساییلیرلار. بئلهلیکله سلطان حسین نوایی و جهان شاهین شعرلری جغتایی- تورکمن ادبیاتینین ایلک اؤرنکلری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا یاشاییرلار[۹].
حقیقینین آذربایجان ادبیاتی تاریخینده یئرینی و دورومونو آییرد ائتمک اوچون، اونون تاریخی چاغلارینی اورتایا قویمالی اولدوروق. تاریخیمیزده عمادالدین نسیمی دن- مولانا فضولی یه قدر ۱۰۰ ایللیک بیر تاریخی فاصله ده سلطان حسین بایقرا امیرعلیشیرنوایی و جهانشاه حقیقی کیمی دهیرلی شاعیرلریمیزی قویمالی اولوروق، بو دهیرلی شاعیرلرین یارادیجیلقلاری جغتایی- تورکمن دیلی و ادبیاتینین تمل داشلاری اولاراق، آذربایجان ادبیاتیندا اوچ بویوک دولت آدامی و دهیرلی یارادیجیلی شاعیریمیز اولورلار. بو زامان چوخ کئچمهدن یوزلرجه شاعیریمیز – ملک الشعرا حبینی، کشوری تبریزی، طفلی اردبیلی و …. اولاراق مولانا فضولی و شاه ختایینین ظهور و آذربایجان ادبیاتینین زیرهسینی یارادیر. شوبههسیز بو آرادا حقیقینین تورکجه شعرلری خالق ایچینده اوخوناراق، اوندا اولان سادهلیک، عرفان دوشونجه خالقین اوره یینه چؤکور و الیازما نسخهلری ائولرین بزهیی اولور. حقیقینین دیوانی، اونون عرفاندان بهرهلندیگی، دینی ماهیت ساخلادیغی و سادهلیگی اوچون ستویلیردی. اونون بوزلرجه الیازمالاری خالیقین بو قارشیلاماسینی گؤستهریر و مختلف خط صنعتکارلارینین استقبالی اونون سئودیلدیگینه بیر اشارهدیر. آنجاق نه یازیق کی ۲۰ اینجی یوز ایله قدر، حقیقینین دیوانینا لایقی قدر دهیر وئریلمهییب و بویؤندن خطاکارلیغیمیزا اعتراف ائدهرک، بورجوموزو اؤدهمکله بو خطامیزین باغیشلانماسینی خالقیمیزدان ایستهییریک.
قره قویونلو امپراتورلوغو
ائلخانلی امپراتورلوغو پوزولماسیلا، خوراساندان آنادولونون باتی طرفینده اولان مدیترانه دهنیزینه دهک، سیاسی- نظامی بیر بحران هریانی چولقاییر. بالاجا حکومتلر مختلف قبیلهلرینه آرخالاناراق اؤز وارلیقلارینی قورماغا گؤره بیرلهشیرلر و گاهدان بیرلیکلره قوووشورلار. تاریخ ضرورتیندن دوغوران سببلره گؤره بؤیوک طایفالار، قبیلهلر و اتحادیهلر گونو گوندن بیرلهشیب گوجلهنیرلر و اوییری یاندان کیجیک و ضعیف اولان طایفا – قبیلهلر ـ آرادان گئدیر و یاخود بؤیوک ائللر آراسیندا ایتیب – باتیرلار.[۱۰] توپال تیمورون امپراتورلوغو دا زامان کئچریکجه پوزولور و اوغوللارینین آراسیندا اولان ساواشلار اونلارین حکومتلرینی تهلوکهیه سالیر. آنجاق بو زامان بویوک اتحادیهلر باش قالدیریر. بونلارین ایچینده شروا شاهلار اسکی بیر موقعیت له دایانیرلار و سونرا چوپانیلر، جلایرلیلر، قره قویونلولار و آغ قویونلولار باش قالدیراراق، بیر- بیریله بیرلهشیب گاهدان دا ووروشورلار. بو آددا شیروانشاهلار اسکی زامانلاردان شکی- شیروان و باکیدا گوج سالیب قالیرلار. آنجاق قرهقویونلار یئنی بیر گوجله، مذهبی مسامحهلردن استفاده ائدهرک خیردا ائللری ده اؤز چتورهلرینه توپلاییرلار[۱۱].
دوغروسو بودورکی توپال تیموردان سونرا، آذربایجان تاریخینده قرهقویونلولار تاریخین مرکب بیر دؤورانیی اؤزلرینه باغلاییرلار. بونلار اؤزلرینی اوغوزلاردان ساییب و بو آرادا جهانشاه حقیقی اؤزونو دنیز خان- اوغورَون اوغلو نسلیندن سایماقلا فخر ائدیر. تاریخدن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی قرهقویونلولار ۸ – جی یوزایللره بو آدی اوزلرینه سئچمیشلر و بوندان اؤنجه اوغوز ائللریندن ساییلاراق تورکستاندان آخیب آذربایجانا سیغینمیشلار[۱۲] و بورادا کؤچهری بیر حالدا یاشایاراق خوراساندان آنادولویا قدر یاییلمیشلار. اونلار ایلک اؤنجه آذربایجان و همدان هندهورینده مسکونلاشیب آلاداغدا یایلاق ائدیب و دیاربکر – فرات چایی قیراغیندا قیشلاق ائدیرمیشلر. اصیل آدلاری – نئچه نئچه طایفالاردان بیرلهشهرک – بارانلی، بارانی، بارانلو اولموشدور. بایرام خوجا (خواجه) (۱۳۸۰ م – ۷۸۲ ده اؤلور) موصلده باش قالدیریب و جلایریلرین تابعی اولدولار. آنجاق بیر زامان کئچدیکده خراج وئرمکدن باش قاچیریب، اؤزکورلوک ایستهییرلر[۱۳]. سلطان حسین جلایر ۷۷۹ ایلینده بایرام خوجانی باسماق اوچون حرکت ائدیر . بو زامان قارا محمد (۷۹۱-۷۸۲-۱۳۸۹-۱۳۸۰ ایللری) قرهقویونلولارین باشیندا دایانیر. آنجاق جلایرلیلر آراسیندا حکومت اله آلماق اوچون داعوالار باشلانیر و قارا قویونلولار اؤزلرینی تاپماق امکانی اله گتیریر و ۷۸۴جی ایلده حکومتلری قوردولار قارا محمد ،سلطانلیق فیکرینه دوشور. تیمورون اوغوللاری اونو سرکوب ائده بیلمیرلر و او داغلارا سیغینیر[۱۴].تیمورایراندان اوزاقلاشان زامان ۷۹۰ هـ قرهقویونلولار جلایرلیلرله بیرلهشیب تبریزه وارد اولورلار. قره یوسف(۱۴۲۰-۱۳۸۹م) تبریزی ۷۹۳ ایلینده اله کئچیریر.۸۰۷ جی ایلده تیمور اؤلهرک ،قرهیوسف گوجلنیر . بوتون آذربایجان،نخجوان،شام،دیاربکر قرهقویونلولار الینه کئچیر و تیموراوغوللاری آراسیندا ساواشلار باشلاماقدا ، سونرا میرانشاهین اؤلومو ایله ۸۱۰ ایلینده ، قرهقویونلو حاکمیتی رسمی بیردولت کیمی گوجلهنیر. بوزامان قرهیوسف تبریزده –تاریخده ایلک دفعه اولاراق «مجلس اعیان » قورور و اوغلو پیربوداغی اؤزونه جانشین سئچیر.[۱۵] ۸۱۳ ایلینده سلطان احمد جلایری اؤلمکله ، جلایر سولاله سینه سون قویولور. قرهقویونلو امپراتورلوغو اراضینی گئنیشلندیرمه فیکرینه دوشور.
قرهیوسف اؤلدوکده، پیر بوداق یئرینه، اسکندر میرزا شاهلیق تختینه اوتورور و آناسینین سیاستلرینی داوام ائتدیریر. شیروانشاه خلیلالله (۸۶۷-۸۲ هـ ) تیمورون اوغلو شاهرخ ایله بیرلهشیب اسکندری مغلوب ائدیرلر و شیروانی آلیرلار. بوزامان جهانشاه حقیقی خراسانا گئدیر و شاهرخ طرفیندن آذربایجان حاکیمی کیمی قبول اولونور.[۱۶] جهانشاه (۸۰۸-۸۷۲ هـ ،۱۴۱۷-۱۳۹۷ شاهلیق دورانی )۳۰ ایلدن آرتیق شاهلیق ائدیب و قرهقویونلونون دهیرلی، گوجلو و تدبیرلی بیر شاهی کیمی تاریخده اؤزونه یئر آچیر و آذربایجاندان باشلاییب بوتون ایران، آنادولو و عراقا قدر – بؤیوک بیر اراضیده مرکزی بیر حکومت قورور مختلف اؤلکهلره اؤز گتیریب، غلبه چالیر و زامانین باشاریلی شاهلاریندان ساییلیر. بوتون تاریخی قایناقلاراونون باجاریغی و تدبیرلری حاققیندا گؤزل ملاحظهلر ایرهلی سورورلر.
جهانشاه ، قرهیوسفون اوغلودور کی تیمورون اؤلوموندن سونرا، دمشقده حبسخانادان بوراخیلیر و اؤز باشینا اوردو توپلایاراق دیاربکره ساری گلیر. همین ایلده جهانشاه دونیایا گلیر. جهانشاه ماردین شهرینده آنادان اولورو ۱۶یاشینا قدر آناسی ایله بوتون قانلی محاربهلری باشدان کئچیریر. مکمل بیر تحصیل آلاراق، زامانین بیلیگین آداملاریندان اولور. او زامانین عالیملری اولان معینالدین قاضی زاده، غیاثالدین جمشید، صدرالدین دوانی، صدرالدین شیرازیو خواجه زاده دن علملری اؤیره نیر و مختلف ساحهلرده بیگلی اله گتریر[۱۷].
علملرله برابر دؤیوش میدانلاریندا اؤز شجاعت و دؤیوشچو روحونا گؤره ساواش و میدان آچما یوللارینی دا اؤیرهنیر. آتاسی قره یوسوفون حمایهسی آلتیندا بوتون رزمی هنرلرله سیلاحلانیر و آتاسینین اؤلوموندن سونرا قارداشلاریلا تاج و تخت اله کئچیرمک اوچون ساواشیر. بو یولدا قارداشلارینا غلبه چالیر، ایلک ایللرده شروانشاهلار شاهی خلیلالله و تیمور اوغوللاری شاهرخ ایله بیرلهشیر و اونلارلا دوستلوق سیاستینی ایرهلی سورور و گئت – گئده گوجلهنیر؛ حتا شیروانشاهین قیزینی اؤز اوغلونا آلاراق، حاکمیت اراضی سینی گئنیشلندیریر[۱۸].
جهانشاه تدبیرلی و دوشونجهلی بیر شاهدیر، تکجه قیلینجینا آرخالانمیر، بلکه فیکر و عقلیندن اؤز یئرینده استفاده ائدیر. دوست و دوشمن آییرد ائدهرک دوزگون یارارلانیر و بئلهلیکله فورصت اله گتیرهرک اؤلکهنین آبادانلیغی، امن-آمانلیغی اوغروندا آددیم آتیر و خالقین راحاتچیلیغی یولوندا چالیشیر[۱۹]. خالق ایچینده سؤیله دیگینین نهدنلری بونلارا عاییددیر.
جهانشاه اؤز حکومتینی گئنیشلندیریر، گورجوستان، ارمنستانی آلیر،بوتون ایرانی اله کئچیرندن سونرا، خراسانی دا آلیر، هراتی اله گتیریر و خالق ایله دوزگون رفتار ائلهدیگینه گؤره آلقیشلانیر.
جهانشاه اؤز اوغلانلاری امیر و حاکیم کیمی مختلف بؤلگهلره گؤندهریب حکومت ایشلرینی آرالاریندا بؤلور، آنجاق نه یازیق کی اونون اوغوللاری حکومت ایشلری اوستونده بیربیرلریله ساواشا چیخیرلار. بو ایش جهانشاهین سیاستلرینی سیندیریر. نهایت جهانشاه اؤز خشونتلرینی آرتیریر و بئلهلیکله قرهقویونلو سقوطا ساری یؤنه لیر.اوزون حسن،آغ قویونلو طایفالارینین بیرلشمهسینی رهبرلیک ائدهرک قرهقویونلو طایفالارینین بیرلشمهسینی رهبرلیک ائدهرک قرهقویونلو حاکمیتی ایله قارشی – قارشیا دایانیر و جهانشاه اوغوللارینین پوزوق حالیندان استفاده ائدهرک ۸۷۲ جی ایلده جهانشاه اوردوسونا حمله گتیریر. جهانشاه بو یوروشده اؤلور و اوغلانلار اسیر توتولورلار[۲۰].
بوتون تاریخی قایناقلار، هر دیلده اولورسالار دا- جهانشاهی گوجلو و تدبیرلی بیر شاه تانیتدیریرلار. فارس قایناقلاری اونا خور باخیرلار، آمما عربجه و تورکجه قایناقلار اونون گئدیشاتینی بگهنیب مدحیهلر یازیرلار. عبدالرزاق سمرقندی، “مطلع سعدین و مجمعالبحرین” کتابیندا جهانشاهی عدالتگستر و خیرخواه بیر سیما کیمی تصویره آلیر.
چوخلو قایناقلار جهانشاهی مذهب و دین ساحهسینده مقصددن اوزاق سایاراق، بیر سیرا قایناقلاردا اونو اثناعشر تشیعی سانیرلار و بیر سیرا قایناقلار دا صفویلر ایله تضادینی اونون مذهبی مسامحهلریندن آسیلی بیلیرلر. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکرهلرده اونون شعرلریندن نمونهلر گتیریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلسالشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزلهییر، عینی حالدا معمارلیق بینالارینی قورماقدان غافیل اولماییر، جهانشاهدان وورولدوغو بیلینمیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبارهسینین یازیلماسی دا گؤرونور[۲۱].
نهایتده جهانشاه ۸۷۲ ایلینده ۶۴ یاشیندا دونیاشینی دهگیشیر[۲۲].
اوزون حسن آغ قویونلو، جهانشاه حقیقینین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابو سعیده گؤندهریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیده دفن ائتدیریر.
حقیقی دیوانی
جهانشاه حقیقی بیر حکمدار شاعیر اولاراق، شعر دیوانی مختلف خطاطلار طرفیندن یازیلیب و تذهیب اولوناراق اؤلکه نین مختلف شهرلرینده کتابخانالاردا ساخلانیلیردی. اونون الیازما نسخهلری تکجه کئچن ۵۰ ایل عرضینده تانینیب و ایلده نئچه الیازماسی اله گلیر. بیلدیگیمین کیمی جهانشاه مختلف شهرلرده مدرسه، مچید، عمارتلر، قوردوغو حالدا، کتابخانالار دا ترتیب ائدیردی و خطاط، نقاشلار اوچون امکان یارادیردی.اونا گؤره ده اونلارجا الیازمالاری حقیقی دیوانیندا موجوددور. آنجاق بوردا نئچه الیازماسی چوخ اؤنملی اولوب و اونلارین اساسیندا چاپ ایشلری ده ایرهلی گئدیبدیر. بو الیازمالاری بئله ایضاح ائتمک اولور:
لندن نسخه سی
انگلستاندا – لندن کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازما، ایلک دؤنه ولادیمیر مینورسکی طرفیندن تانینیب، تانیتدیریلمیشدیر. بو الیازما بریتانیا موزهسینده ۱٫ ز۹۴۹۳ سایی عنوانی آلتیندا ساخلانیلیر. بورادا فارسجا و تورکجه دیوانی واردیر. جمعاً ۹۱ غزل تورکجه و ۱۱۸ غزل فارسجا اورادا واردیر. بوندان علاوه ۳۳ تورکجه رباعی و بیر فارسجا مستزاد یازیلمیشدیر. ورقلرین cm6*23 ان – بویو اولاراق هر صفحه ده ۱۰-۱۱ بیت شعر واردیر.
بو نسخه حاققیندا مینورسکی درین معلومات وئرهرک، سونرالار آذربایجاندا رحیماف، حسینزاده و علیلو جنابلاری بو دیوانین تورکجه بؤلومونو چاپ ائتدیرمشیر[۲۳]. همین دیواندا اولان تورکجه غزللر «آذربایجان کلاسیک ادبیاتی کتابخاناسی»نین اوچونجو جیلدینده چاپ اولموشدور. آرتیرمالییام کی بو سری کتابلار بو گونه قدر ۲۰ جلدده یاییلمیشدیر.[۲۴]
بو الیازما نستعلیق خطی ایله یازیلمیش و اونون خطاطی قنبر علی ابن خسرو اصفهانیدیر کی ۲۱ ایل جهانشاهین اؤلوموندن سونرا ۸۹۳ ه / ۱۴۸۸ م ایلینده یازیلمیشدیر.
ارمنستان الیازماسی
ایکینجی نسخه ایرواندا مسروپ ماشتوس آدینا قدیم الیازمالار انستیتوسو اولان «ماتناداران»دا ساخلانیلیر. بو الازما دولاشیق بیر تاریخه مالیکدیر و دونیانین موزهلری و کتابخانالارینی گزیب دولانیبدیر. منیورسکی اونو لندنده گؤروب، سونرا استانبولدان باش چیخاریب، بیر آز کئچمهدن استانبولون توپ قاپیسی موزهسیندن اوغورلانیب و ایندی ارمنستاندان تاپیلیبدیر. آنجاق بو حادثهلری باشدان کئچیرن الیازما ۸۷۹ ایلینده- حقیقی نین اولوموندن تکجه ۷ ایل سونرا یازیلمیشدیر. آمما بالاجا بیر الیازما دیر واورادا ۶۰ غزل تورکجه، ۷۷غزل فارسجا و ۱۶ رباعی تورکجه یئنه ده بیر مستزاد تورکجه واردیر. بو الیازما آذربایجاندا لطیف حسینزاده طرفیندن آراشدیریلیب و تورک دیوانی ۱۹۶۶ ایلینده باکیدا چاپ اولوبدور. بو الیازما ۵۴ صفحهدن عبارتدیرکی اونون ورقلری ۲۰*۱۲ سانتیمترده اولموشدور. بونو آرتیرماق لازیمدیر ۱۹۸۷ جی ایلده ابوالفظل رحیموف بریتانیا الیازماسی ایله ایروان الیازماسینی توتوشدوروب و نهایت. «دیوان حقیقی» آدیلا ۱۱۷ صحیفهده چاپ ائتدیرمیشدیر.
تبریز الیازماسی
تبریزین ملی کتابخاناسیندا- محمد نخجوانی آدینا کتابخانادا ساخلانیلیر. بو الازمانین استنساخ تاریخی بللی اولماییب و خطاطی دا بللی دئیلدیر. بوردا حقیقینین تورکجه غزللری اوَنجه و سونرا فارسجا غزللری یازیلمیشدیر.
آنجاق بونو آرتیرماق اولورکی ایراندا، اورهَللیکله آذربایجان نئچه – نئچه الیازما دیوانلار موجوددورکی هله علم دونیاسینا تانیتدیریلمامیشدیر
تهران الیازماسی
بو نسخهنین ده یازیلما تاریخی بللی اولماییب، تهران بیلیم یوردوندا ساخلانیلیر. بورادا ۱۹۲ غزل و ۳۱ رباعی واردیر کی رباعی لرین هامیسی تورکجهدیر و غزللرین ۸۴ داناسی تورکجه و قالانی فارسجادیر. بیز بورادا همین نسخه دن استفاده ائتمیشیک. نظره گلن، بو نسخه باشقا نسخهلردن داها مکمل و تورکجه دیوانیندا علاوه، فارسجا دیوانی دا کامل دیر.
حقیقی دیوانی نین تهران نسخهسی، تهران بیلیم یوردونون مرکزی کتابخاناسیندا ۸۱۹۸ نمره آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما، شاعرین ایکی دیللی دیوانینی احتوا ائدیر. نسخه، ۲۹۰ صفحهلیک اولاراق، ایلک بؤلومو فارسیجا و ایکینجی بؤلومو تورکجهدیر. بیر نوکته یه دقت ائتمک گرهکیر؛ بو الیازما سانکی بیتمهمیش بوراخیلمیشدیر. بوتون نسخهلردن کامل نظره گلن بو الیازما، مختلف صفحهلرده بوش یئرلر بوش – بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ او جملهدن دئمک اولار کی ۲۹۰ صفحهدن، ۲۶ صفحهده هئچ بیر یازی یازیلمامیشدیر. بونون ۲۱ صفحه فارسیجا بؤلومده و ۵ صفحهسی تورکجه بؤلومونه عاییددیر . بوندان علاوه، هر ایکی بؤلومده ده بیر یئرلر بوشونا بوراخیلمیشدیر؛ سانکی سونرا الینه گلن غزللره یئر ساخلانیلمیشدیر.
باشقا بیر نکته ده بودور کی دیوان بیر نئچه یئرده یئنیدن باشلانیر. فارسیجا بؤلومو اوچونجو صفحه دن باشلانیب، یئنه ۱۱۷جی صفحهدن “بسم الله الرحمن الرحیم” ایله باشلاییر و یئنه غزللر تهجی قایداسینی رعایت ائدهرک سانکی تازا بیر دیوانی باشلاییر. تورکجه بؤلومونده ده بئلهدیر. بونلار بیر فیکری یارادا بیلیر و او دا بودور کی مسنخ و یا یازارین الینده بیر نئچه الیازما نسخه واریمیش و یا یازماغا باشلادیغی زامان، باشقا نسخهلر ده الینه گلیر و اونا گؤره دیوان نئچه بؤلومه بؤلونور. دیوان خط چکیلمیش و غزللر جدول ایچینده یازیلمیشدیر.
بو دیوانی حاضرلاماغا، تهران نسخهسیندن استفاده ائتدیک و لازم اولان یئرده اؤز مراحعتلریمیزله، باشقا الیازمالار و یا چاپی نسخه ایله ده توتوشدوردوق و صفحهلرین آلتیندا اونا اشارهلر ائتدیک.
حقیقی شناسلیق ساحهسینده دونیانین مختلف اؤلکهلرینده چالیشمالار ایرهلی گئدیر و گونه قدر تورکیه، آذربایجان، ایران، تورکمنستان، انگلستان و باشقا اؤلکهلرده بو علم ساحهسینده علمی ایشلر میدانا گلیر. ایلک اونجه ولادیمیر منیورسکی(۱۹۶۶-۱۸۷۷) نین چالیشماسینین چالیشمالارینی قید ائتمک لازیمدیر. او ۱۹۵۴جی ایلده لندن الیازماسینی اله گتیرهرک، علی آراشدیرمالار آپاریر و نئچه مقاله ده بو دیوانی اینجهلهییب و نهایت همین ایلده بو دیوانی چاپ ائدیر. مینورسکینین چاپ ائتدیگی دیوان ۱۹۶۶،۱۹۷۷ ایللریندن یئنی باشدان چاپ اولور.
۱۹۶۶جی ایلده ارمنستانین مرکزی اولان ایرواندا لطیف حسینزاده آذربایجان عالیمی حقیقینین دیوانینی یاییملاییر. ۱۹۸۶جی ایلده ده باکیدا بو دیوان چاپ اولوب یاییلیر. بونو حاضرلایانار ابوالفضل رحیم اف، لطیف حسینزاده و مایل علیاف اولموشلار.
تورکیهده ۱۹۷۰جی ایلده مینورسکینین چالیشمالارینا آرخالاناراق، نئچه- نئچه مقالهلر چاپ اولور. و اونون حاضیرلادیغی دیوان دا یاییملانیر و منیورسکی بیرینجی حقیقیشناس کیمی تانینیب مقالهلریده تورکجهیه ترجومه اولوب چاپ اولور بو حرکت لر آردیجا دوکتور محسن مجیدی ۲۰۰۲جی ایلده «حکمدار شاعیر» عنوانی ایله بیر مقاله و سونرا حقیقی دیوانینی چاپ ائتدیریر.
تورکمنستاندا دا حقیقیشناسلیق علمی ایرهلی گئدیر و بو گونه قدر دیوان حقیقی نئچه دفعهلر چاپ اولوب و دهیرلی مقالهلر یازیلییبدیر. بیلدیگیمیز کیمی حقیقی دیوانی نین سون چاپی ۱۹۹۹ ایلینه عاید دیر.
ایراندا فیروز رفاهی جنابلاری تهران نسخهسی اساسیندا دیوانین چاپینی ائشیتسک ده گؤرمهدیک. چوخلو قایناقلار جهانشاهین حقیقی تخلوصلو دیوانیندان سؤز آچیب و شاعیرلیگیندن یازیرلار. چوخلو تذکر ه لر ده اونون شعرلریندن نمونهلر گتریرلر. بو قایناقلاردان آلدیغیمیز معلوماتا گؤره، جهانشاه شیرازدا و تبریزده مجلس الشعرا قوروب و اؤز درباریندا عالیملری ، هنرمندلری و شاعیرلری عزیزلهییر و عینی حالدا معمارلیق بنارلارینی قورماقدان غافیل اولماییر.
جهان شاهدان چوخلو سکهلر اله گلمیشدیر، بو سکهلر اؤلکهنین مختلف بؤلگهلرینده وورولدوغو بیلینیر و بیر سیراسیندا «علی ولی الله» عبارهسینین یازیلماسی دا گؤرونور.
نهایتده جهانشاه ۸۷۲ ایلینده ۶۴ یاشیندا دونیاسینی دهگیشیر. اوزون حسن آغ قویونلو جهانشاه حقیقینین باشینی بدندن آییریب، باشینی هراتدا سلطان ابوسعیده گؤندهریر و جسمینی تبریزده گؤی مچیدده دفن ائتدیریر. حقیقی دیوانینی حاضیرلاییب و چاپ ائتدیریبدیر. اوندان سونرا بلکه ده ایلک اثرلرینده اولان دیوان اولاجاقدیر. آنجاق بوسطیرلرین یازاری طرفیندن نئجه قیسا مقاله «امید زنجان» و «بهار زنجان» در گیلرینده چاپ اولموشدور.
قایناقلار:
۱- حسنزاده اسماعیل، حکومت ترکمانان قرهقویونلو و آق قویونلو در ایران، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها، ۱۳۷۹٫
۲- امیرنظام الدین علیشیرنوایی، دیوان فانی، به اهتمام دکتر رکنالدین همایون فرخ، تهران، انتشارات اساطیر، ۱۳۷۵٫
۳- کارنگ، عبدالعلی، آثار تاریخی آذربایجان، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۱٫
۴- فضلالله همدانی، خواجه رشیدالدین، جامعالتواریخ، به کوشش بهمن کریمی، تهران، اقبال، ۱۳۳۸٫
۵- طهرانی، ابوبکر، دیاربکریه، به کوشش نجاتی لوغال، فاروق سومر، تهران، طهوری، ۱۳۵۶٫
۶- روملو، حسن بیگ، احسنالتواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب ۱۳۴۹٫
۷- سمرقندی، دولتشاه، تذکرة الشعرا، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ۱۹۰۰٫
۸- حقی اوزون چارشلی، اسماعیل، تاریخ عثمانی، ترجمه، ایرج نوبخت، تهران، کیهان، ۱۳۶۸٫
۹- خواندمیر، حبیبالسیر، به کوشش محمود دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۲٫
۱۰- سومر، فاروق، اوغوزلار.
۱۱- سومر، فاروق، اوغوزها.
۱۲- م. کریمی تاریخ ادبیات آذربایجان، ۶جلد، زنجان، ۱۳۸۴٫
-[۱] م . کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، جلد ۱، ۱۳۸۴، زنجان، ص ۵۸۲٫
[۲] – همان، جلد ۲، ص ۱۱۲٫
-[۳] م. کریمی، عمادالدین نسیمی شاعر عشق و شهادت، ۱۳۸۲، زنجان، ص۵۷٫
[۴] – سلطان حسین بایقرا، دیوان حسینی، مقدمه و ترتیب دهنده: م.کریمی- تهران، ۱۳۸۸، ص۲۷٫
[۶] – کلیات آثار نوایی،
[۷] – م. کریمی، تاریخ …، جلد ۲، ص ۱۳۷٫
[۸] – دیوان امیر نظام الدین علیشیرنوایی، به اهتمام دکتررکن الدین همایون فرخ، تهران، ۱۳۷۵، ص۵۳٫
– بونو آرتیرمالییام کی تأسفله بو سطیرلرین یازاری دا”تاریخ ادبیات آذربایجان” کتابیندا جهنشاه حقیقی اوچون مستقل بیر بئر آچمامیش، حتا بئله یئری سلطان حسین بایقرایا دا وئرمه میشم. گلن چاپدان بو آخساقلیق آرادان قالدیرمالیدیر. [۹]
[۱۰] – سومر، فاروق، قره قویونلوها، ترجمه: وهاب ولی، تهران مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، ۱۳۶۹، ص ۳۷ .
[۱۱] – اسماعیل حسن زاده، حکومت ترکمانان قره قویونلو و آق قویونلو در ایران، تهران ۱۳۷۹، ص ۶ .
[۱۲] – اوزون چارشلی، اسماعیل، نگاهی به تشکیلات دولتهای قره قویونلو و آغ قویونلو، مجله تحقیقات تاریخی، شماره ۸، ۱۳۸۲٫
۱۳- اسماعیل حسن زاده همان، ص ۲۹
[۱۴] ابوبکر تهرانی،دیرار بکریه ، به همت نجاتی لوغالو فاروق سومر،تهران طهوری ،۱۳۵۶،ص۲۰۷٫
[۱۵] حکومت ترکمانان قره قویونلوو …،همان ،ص۳۵
[۱۶] سومر ،فارق ،اوغوزلار،استانبول،
-[۱۷] جهانشاه حقیقی، دیوان حقیقی، تهران، ۱۳۸۷، مقدمه.
[۱۸] -حکومت ترکمانان …، همان، ص۴۳٫
[۱۹] دیوان حقیقی ، باکو،۱۹۸۸،مقدمه.
[۲۰] اسماعیل حسن زاده ، حکومت ترکمانان…،ص۵۲٫
[۲۱] ترابی طباطبائی،سید جمال،سکه های قرهقویونلو و آق قویونلو،شکویه موزه آذربایجان شماره ۷،۱۳۵۵٫
[۲۲] Romer The Turkmen Dynasties .The cambridy-history of Iran.v.6.p 166
[۲۳] -دیوان حقیقی، باکی، ۱۹۶۶٫
-[۲۴] دیوان حقیقی، مقدمه و رداکتور، ابوالفضل رحیماف، باکی، ۱۹۸۸٫


text:
ایرانین آبادان نفت آریندیرماسیندا یانغین چیخدی
ایران دولت مئدیاسیندا یئر آلان خبرلرده، اؤلکهنین ان بؤیوک نفت آییرما کارخاناسی کیمی تانینان آبادان نفت آریندیرما کارخاناسیندا بو گون سحر 55ینجی بؤلومومده قاچاق سببی ایله یانغین چیخدیغی بیلدیریلدی
ایرانین خوزیستان ایالتینه باغلی عراق سینیرینداکی آبادان شهرینده اولان نفت آریندیرماسیندا یانغین چیخدی.
ایران دولت مئدیاسیندا یئر آلان خبرلرده، اؤلکهنین ان بؤیوک نفت آییرما کارخاناسی کیمی تانینان آبادان نفت آریندیرما کارخاناسیندا بو گون سحر 55ینجی بؤلومومده قاچاق سببی ایله یانغین چیخدیغی بیلدیریلدی.
آبادان نفت آریندیرما کارخاناسی خالقا ایله باغلی سببکاری سید علی نوربخشی، یانغینین قیسا مدتده نظارت آلتینا آلیندیغینی و جان تعلفاتی و یا خسارتین میدانا گلمدیگینی سؤیلهدی.
فارس کؤرفزی، بؤلگهدکی انرژی تاسیسلری و نفت تانکر سون زامانلار آرتان سالدیریلار سببیله ایرانین ان اؤنملی نفت کارخاناسیندا چیخان یانغین، سالدیری احتیمالینی آغلا گتیرمیشدی.
سعودی عربیستانینین میللی نفت شیرکتی سعودی آرامکویا عایید ایکی تاسیسده، 14 سپتامبردا سیلاحلی اینسانسیز هاوا واسطهلری ایله تشکیل اولونان سالدیری نتیجهسینده یانغین چیخدیغی آچیقلانمیشدی. یمندکی حوثیلر، اؤلن یا دا یارالانانین اولمادیغی سالدیرینی 10 سیلاحلی اینسانسیز هاوا واسطهلری ایستیفاده ائدهرک کئچیردیکلرینی ادعا ائتمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران دؤولت تلویزیونو: اؤلو ساییسی آچیقلاناجاق
"تأسف کی، بو حادثهلر زامانی پلیس ده داخیل اولماقلا ۲۶ نفر حیاتینی ایتیردی"
سوریه سولاریندان اؤلن کؤچمن ساییسی آرتدی
آختارما قورتارما ایشلری نتیجهسینده ایندیه دک ۷۱ نفرین جسدینین تاپیلدیغی بیلدیریلدی
سوریه سولاریندا فاجعه
آرالاریندا فیلیسطین، لینان و سوریه وطنداشلارینین اولدوغو ۳۴ نفرین جسدینین تاپیلدیغی بیلدیریلدی


text:
میخائیل ساکاشویلی ائو دوستاغی ائدیلیب
گورجوستانین سابیق پرزیدنتی میخائیل ساکاشویلی هاوا قارالدیقدان سونرا یاشاییش یئرینی ترک ائده بیلمز.
گورجوستانین سابیق پرزیدنتی میخائیل ساکاشویلی ائو دوستاغی ائدیلیب.
اوکراینانین اودسا ویلایتینین کئچمیش فرمانداری ایله باغلی ساووجیلیغین طلبی تامین اولونوب.
کئچمیش فرماندارین حبسینه کیف-ین تجدید نظر محکمهسی قرار وئریب. ساکاشویلی هاوا قارالدیقدان سونرا یاشاییش یئرینی ترک ائده بیلمز.
خاطیرلاداق کی، اؤتن ایلین دسامبریندا کیف-ین یئرلی محکمهسی ساکاشویلینین ائو دوستاغی ائدیلمهسی یؤنونده ادعانی رد ائتمیشدی. او، جینایتکار قوهلرله علاقهده گوناهلاندیریلیر.
ایلگیلیلی خبرلر
سومالیده بومبا یوکلو ماشینلارلا اینتحار سالدیریسی
آوروپادا میمون چیچگی ویروسونا یولوخما سایی آرتیب
دونیا ساغلیق تشکیلاتینین آوروپا بؤلگهسینین انترنت سایتیندا درج ائدیلن میمون چیچگی ایله باغلی یئنیلنمه راپوروندا بوتون قارهده اپیدمی ایله باغلی سون معلوماتلار پایلاشیلیب.


text:
اوروم تورکجهسی
اوروم تورکجهسی یا اورومجا اوروملار طرفیندن دانیشیلان تورک دیللرینین اوغوز دیللری قروپوندان اولان بیر دیلدیر. اوروم تورکجهسی تورکیه تورکجهسینه چوخ بنزهین بیر دیلدیر. بیر یونان دیلی اولان رومئیجه ایله قاریشدیرماماق گرهکیر. اوروم تورکجهسی، دیگر قیپچاق تورک یازی دیللری ایله و تورکیه تورکجهسی ایله اورتاق بیر چوخ آتالار سؤزو و دئییملره مالیکدیر.
دیالئکتلری[دَییشدیر]
آ. قارقاوئتسه (A. Garkavets) گؤره اوکراینداکی اوروملارین دیلی دؤرد قروپا آیریلیر:
1. بؤیوک یانیسول(Yanisol)، بئش ائو، مانقوش(Manguş): اوغوز عونصورلاری چوخ آز.
2. کرمنچیک(Kermençik)، باقاتیر(Bagatır)، اولاقلی(Ulaklı): اوغوز عونصورلاری آز دیقته چارپان.
3. قاران(Karan)، لاسپی(Laspi)، قامار(Kamar)، ایقناتیئوکا(İgnatyevka): اوغوز عونصورلاری دیقته چارپان.
4. ماریوپول(Mariupol)، استاریی قیریم(Starıy Kırım): اوغوز عونصورلاری قیپچاق عونصورلاری ایله قاریشیق.
جوغرافی سپهلنمه[دَییشدیر]
داها چوخ اوکرایندا (دونئتسک ویلایتینه باغلی 29 کندده، زاپوروژیه ویلایتینین بیر کندینده، و ماریوپول شهرینده)، داها آز اولاراق دا گورجوستانین بارماقسیز (Tsalka)شهرینده، روسیه، قازاقیستان و یوناندا یاشاییرلار.


text:
بو یازئدا کاپیتالیزمە وە کۇمۆنیزمە قئساجا دگیندیکتن سۇنرا، بۇزولموش دنگەلرە دیققات چکەجک وە فئطراتا اویغون أکۇنۇمیک سیستمین ناسئل اۇلاجاغئنئ آنلامایا چالئشاجاغئز.
اۆچ عاصئردان فاضلادئر گۆچ اۇداقلارئ، آلتئن وە گۆمۆشتن اۆرتیلن پارایئ، کاغئدا دؤنۆشتۆرۆپ اۆزرینە یازدئقلارئ دگرلە دۇلاشئما چئقاردئلار. بونونلا یتینمەدیلر، صئرف قایئدلاردا اۇلان وە حسابتان حسابا ناقیل ایلە قوللاندئرئلان حایالی پارالار اۆرتتیلر. باسئن وە یایئن اۇرگانلارئ واسئطاسئیلا سۆرکلی قۇرقو پۇمپالایاراق پارالارئن، اۇلمایان دگرلرییلە اۇینایئپ بۆتۆن دۆنیایئ سؤمۆرمەیە باشلادئلار.
اۇنلارئ فائیضلی بۇرچ اۇلاراق وردیکلری ایچین هم مالیەتلرین هم دە پارا عارضئنئن آرتماسئیلا اۇرتایا چئقان أنفلاسیۇنو دا بیر سۇپا گیبی قوللانمایا باشلادئلار. بؤیلەجە فئطرات بۇزولدو، طابیعات کیرلندی وە بۇرچ یۆکۆ آلتئندا أزیلن اینسانلارئن یالنئزلئغا ترک أدیلمەسی یۆزۆندن عائیلەلر داغئلدئ.
پارا، هر حۆجرەیە ایحتیاجئ اۇلان اۇکسیژنی وە ایشلنمیش غئدایئ گؤتۆرۆپ اۇنون اۆرتتیگینی دە ایلگیلی یرلرە تاشئیان قان گیبی اۇلمالئدئر. قانئ وۆجودتا آللاە یاراتمئشتئر. پارا دا آللاهئن یاراتتئغئ آلتئن وە گۆمۆشە دایالئ اۇلمالئ؛ مال وە حیذمتی، ایلگیلی یرلرە گؤتۆرمک ایچین سۆرکلی دۇلاشئمدا توتولمالئدئر.
حۆجرەلر قان، اینسانلار دا پارا اۆرتەمزلر. فائیض سؤزلشمەسی، اۆرتیلەمەیەجک اۇلان پارایئ آلماق ایچین یاپئلدئغئندان دنگەلری بۇزموش؛ أکۇنۇمینین، طابیعاتئن وە اینسانلئغئن اؤلۆمۆنە یۇل آچمئشتئر.
طابیعاتتاکی هر وارلئق گیبی اینسان دا آللاهائن آیتیدیر؛ کندینی وە آللاهئن یاراتتئغئ کیتاب اۇلان طابیعاتئ دائیما اۇقور. آللاهئن یاراتتئغئ کیتابئ، ایندیردیگی کیتاب (قورئان) ایلە بیرلیکتە اۇقویاراق اینسانلارئ دۇغرولار أطرافئندا تۇپلاماق وە “دنگە چاغئنئ” قورماق گرکیر.
کاپیتالیزم
کاپیتال، فرانسئزجا سرمایە دەمکتیر. کاپیتالیزم دە سرمایەیە دایالئ أکۇنۇمیک سیستمین آدئدئر. سرمایە صاحیبی، ضارار أتمک ایستەمەدیگیندن پاراسئنئ فائیضلی بۇرچ اۇلاراق ورمەیی ترجیح أدر. بو یۆزدن کاپیتالیزم، بۇرجا دایالئ أکۇنۇمیک سیستم دییە تاعریف أدیلەبیلیر.
أسکیدن پارا، آلتئن وە گۆمۆشتن اۆرتیلدیگی ایچین آغئرلئق وە عایارئ اؤنملییدی. اۇ قۇنودا صاررافلارا گۆونیلیر، پارا اۇنلارا أمانت أدیلیر وە بیر بلگە آلئنئردئ. مثەلا باصرادا قورولان پازارلاردا هرکس پاراسئنئ صاررافا ورەرک یرینە چک (الصک) آلئر وە آلدئغئ مالئن بدلینین اؤدنمەسینی اۇنا حاوالە أدردی. باتئدا بو ایشی یاپانلارا بانکر، وردیکلری بلگەلرە دە بانکنۇت دەنیردی. آلتئنا چەوریلەبیلدیگی ایچین چک وە بانکنۇتلارا گۆونیلیردی. بو گۆون، اۇنلارئن پارا گیبی دۇلاشماسئنئ ساغلادئ.
بانکنۇتلارئن بنیمسندیگینی، آلتئنئن فاضلا طالب أدیلمەدیگینی گؤرن بانکرلر، بۇرچ ایستەینلرە بانکنۇت ورەرک قارشئلئغئ اۇلمایان کاغئدلارئ پیاسایا پارا گیبی سۆردۆ وە فائیض گلیری ألدە أتتیلر.
دەولتە اۇلان گۆونین بانکرە گۆوندن فاضلا اۇلماسئ اینگیلیزلری حارەکتە گچیردی وە 1694’تە مرکز بانکاسئنئ قوروپ آلتئن قارشئلئغئندا ستەرلین باستئلار. ستەرلینین اولوسلارآراسئ قابول گؤرمەسی، اینگیلترەیی دۆنیا أکۇنۇمیسینین لیدری یاپتئ.
زامانلا ستەرلینین سالطاناتئ سارسئلدئ وە 1944’تە برەتۇن وودز آنلاشمالارئیلا آمەریکان دۇلارئ آلتئنا چەوریلەبیلن تک پارا سایئلدئ وە ستەرلینین یرینی آلدئ. بیر سۆرە سۇنرا آمەریکان أکۇنۇمیسی دە بۇزولدو. ساتتئغئ ماللاردان داحا فاضلاسئنئ آلمایا باشلایئنجا دۆنیادا دۇلار چۇغالدئ. دۇلارئ آلتئنلا دگیشتیرنلرین دە چۇغالماسئ یۆزۆندن آمەریکان آلتئن رزەرولری آزالمایا باشلایئنجا باشقان نیکسۇن، 1971’دە دۇلارئن آلتئنا چەوریلەبیلیرلیگینە سۇن وردی. بؤیلەجە آلتئنا قارشئلئق چئقارئلان کاغئد پارا قالمادئ. بوگۆن دۇلارئن، آورۇنون وەیاباشقا بیر کاغئد پارانئن گرچک دگری، حوردا دگریندن فاضلا دگیلدیر.
گرچکتە بیر دگری اۇلماماسئنا راغمن مرکز بانکالارئ، آمەریکان دۇلارئنئ آلتئن گیبی رزەرو پارا سایئپ قارشئلئغئندا پارا باسمایا دوام أتمکتەدیرلر. بانکالار دا مرکز بانکالارئنئن پاراسئنئ رزەرو پارا سایئپ کاغئد داحی اۇلمایان وە سادەجە بانکا قایئدلارئندا بولونان حایالی پارالارئ، هر گچن گۆن داحا فاضلا اۆرتینجە آلدئقلارئ فائیض، دۇلاشئمداکی پارانئن قات قات اۆستۆنە چئقتئ.
مثەلا تج. مرکز بانکاسئ وە بددق. (بانکاجئلئق دۆزنلەمە وە دنتلەمە قورومو) اینترنت سیتەلریندە یر آلان بیلگیلرە گؤرە 5 شوبات 2016 تاریحی ایعتیبارییلە دۇلاشئمدا اۇلان کاغئد وە ماعدنی پارا میقتارئ 104 میلیار تل’دیر. 8 شوبات 2016 تاریحی ایعتیبارییلە بانکاجئلئق سکتؤرۆنۆن تۇپلام کرەدیسی (بیر تریلیۇن 513 میلیار 877 میلیۇن) تل’دیر. یاعنی تۇپلام پارانئن اۇن دؤرت بوچوق قاتئندان فاضلاسئ فائیضلی کرەدی اۇلاراق وریلمیشتیر. دۇلاشئمدا اۇلان 104 میلیاردان سادەجە 10.5 میلیارئ بانکالارئن کاسالارئندا قالانئنئن، کیشی وە قورولوشلارئن أللریندە اۇلدوغو دیققاتە آلئنئرسا بانکالارئن، کاسالارئنداکی پارانئن تام 144 قاتئ حایالی پارا اۆرتتیکلری وە اۇلمایان بو پارایئ فائیضلی بۇرچ اۇلاراق وردیکلری اۇرتایا چئقار.
بو تاریحتە کرەدی فائیضی 13-12% جیوارئندایدئ. 12%’یە گؤرە یئللئق فائیض 181.7 میلیار لیرا، 13%’ە گؤرە دە 196.8 میلیار أدر. دەمک کی بانکالار، کاسالارئنداکی پارانئن 18 قاتئندان فاضلا فائیض آلماقتادئرلار. بونا گجیکمە فائیضلری دە قاتئلئرسا میقتار داحا دا آرتار. بیر دە بۇرجونو اؤدەیەمەدیگی ایچین ماللارئ أللریندن آلئنانلار دۆشۆنۆلۆرسە سؤمۆرۆنۆن بۇیوتو داحا ایی آنلاشئلئر.
اؤدنن فائیض، مالیەتلرە أکلندیگی ایچین فیاتلار آرتماقتا، حالق سئقئنتئیا گیرمکتە، اۇرتا أصناف مۆشتری قایبەتمکتە، بۆیۆک ایش یرلری دە بوندان أتکیلنمکتەدیر. دۇغان پارا ایحتیاجئ، فائیضلی بۇرچ ایلە قارشئلاندئغئ ایچین دەولتلر دە داحیل هرکس پارا بابالارئنئن کؤلەسی حالینە گلمکتەدیر.
بو سیستمدە أن ضایئف قۇنومدا اۇلانلار، پارا بابالارئدئر. چۆنکۆ أللریندەکی گۆچ، سادەجە بیر بالۇندور. پاتلارسا گرییە، حوردا دگریندن فاضلا دگری اۇلمایان کاغئد پارچالارئ قالئر. مثەلا آبد. حۆکومتی، دۇلارئ قالدئردئغئنئ ایعلان أتسە، هاوالارئندان گچیلمەین دۇلار میلیاردرلری، بش پارایا موحتاج حالە گلیرلر.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی فائیضلی سیستم، دۆنیایئ بیر یانغئن یرینە، فائیضلی پارا قوللانانلارئ دا بیرر اویوشتوروجو مۆبتلاسئنا چەویرمیشتیر.
کۇمۆنیزم
کۇمۆنیستلر، ایقتیدارا گتیرەجکلری وە هر شەیە اۇرتاق أدەجکلری واعادییلە ایشچی صئنئفئنئ حارەکتە گچیریر، باشارئلئ اۇلونجا اؤزل مۆلکیەت وە میراث حاققئنئ قالدئرئر، هر شەیی تکللرینە آلئرلار. پارتینین أن اۆست قارار اۇرگانئ پۇلیتبۆرۇدور. روسیادا لنین وە ستالین، 7 کیشیلیک پۇلیتبۆرۇنون ایلک اۆیەلری آراسئندایدئلار. پۇلیتبۆرۇ باشقانئ سۇویەتلر بیرلیگینین دە باشقانئ، ساوونما باقانئ ایسە گیزلی پۇلیس اؤرگۆتۆ کگب.نین شفییدی.
قانون وە قورال تانئمادئقلارئ ایچین لنین وە ستالین گیبی دیکتاتؤرلر؛ أکۇنۇمیک، سۇسیال، بیلیمسل، دینی وب. آلانلاردا أتکین وەیا أنگل گؤردۆکلری یۆزبینلرجە کیشییی اؤلدۆردۆ، حالقئ اینیم اینیم اینلتتیلر.


text:
آزربایجان میللتینین تاریخینده یاددا قالان ان شرفلی گونلردن بیری هئچ شبهه سیز 31 دکابر دونیا آزربایجانلیلارین گونو دور.
آزربایجان اوز تاریخی بویو شرفله ، غیرت ایله یاشامیش ، تاریخینده ظلمه باش ائمه میش ، آزادلیق و عدالت اوچون ساواشمیش ، باشقا میللت لره حرمت ایله باخیب ، کیمسه نی تحقیر ائتمه میش و اؤز توپراقلاریندا یاشایان میللت لرین کیملیک ، دیل و دینلرینه سایغی ایله یاناشان اولموش.اما نه یازیق کی دوشمنلریمیز و اؤزللیک ایله روسیه 1813گولوستان و 1828تورکمنچای مقاویله لر ایله آزربایجانیمیزی پارام – پارچا ائدیب قوزئی ئی اؤزلری تالان ائدیب و گونئی ده سیستم دئیشمه سی ایله پهلوی سلاله سینین الی ایله محو ائتمه یه چالیشمیشلار. و نه یازیق کی بو اسارت و اشغال گونئی ده حالا دوام ائتدیرمک ده دیر.
1989 جی ایلده سوییت لر بیرلیگینین!!؟ چوکمه عرفه سینده ایللر بویو یادلارین الی ایله آیری قالان میللتیمیز حسرت چائی اولان آرازین اوتای بو تاینا توپلانیب دمیر مفتیل لری اودا چه کیب بیرلیک ایستک لرینی دیله گه تیردیلر.
1991 جی ایلین 16 دکابریندا نخجوانین مجلیسینده دونیا آزربایجانلی لارینین و اؤزللیک ایله ایکی یه آیریلان وطنین بیرلشمه سینی دوشونه ره ک 31دکابری دونیا آزربایجانلیلارین هم رای لیک گونو اعلان ائتدی. و سونرا آزربایجان دولتی طرفیندن قبول گورونه ره ک میللی بیر گون اولاراق رسمیت تاپدی.
امید ائدیریک گونئی آزربایجانین چوخ یاخیندا اؤز مقددراتینی اؤز الینه آلماق ایله نهایت میللتیمیزین آرزو و ایسته یی گرچک له شیب و حسرت چائی و اونون اوستونده کی حسرت کؤپرولر بیرلشمه میزین سیمگه لری اولاراق تاریخه کئچه ر.
میللی یول تشکیلاتی
یاشاسین آزربایجان !
وار اولسون واحید و مستقیل آزربایجان!
30.12.2020


text:
ربات کودلش حقیده قیسقه معلومات
ربات کودلش نی اورگنمسدن آلدین ربات لر حقیده معلومات ایگه سی بولیشی میز کیره ک
ربات کودلش حقیده قیسقه معلومات
کتته تکنالوژی شرکتی دن عبارت اپل نینگ اساسچی اورتاق لری دن بیری و باشلیغی بولیب 56 یاشده وفات ایتگن میلیاردر ستیف جوبز, ربات کودلش حقیده نیمه دیگن بیله سیز می؟
او, بو حقده شونده ی دیگن, "مینیمچه همه نینگ کمپیوتر پروگراملش نی اورگه نیشی کیره ک. زیرا بو انسان گه قنده ی اویله ش کیره ک ایکن لیگی نی اورگه تیب بیره دی. مین کمپیوتر بیلیمی نی اجتماعی بیر بیلیم اوله راق بهالنتیرماقده من"
ربات کودلش نی اورگنمسدن آلدین ربات لر حقیده معلومات ایگه سی بولیشی میز کیره ک.
قیسقه قیلیب ایتگنده, ربات لر سنسور لر آرقه لی ایش بجره دیگن بیر ماشین دن عبارت.
ایندی ربات لر ایش لرنی آسان لشتیرماقده. میلادی 2017- ییلده ایشلب چیقاریلگن صوفیه ناملی ربات ایلک "انسان بولمه گن کیشی" عنوانی گه ایگه بولدی. صوفیه نینگ اوشبو موفقیتی البته که یوتوقلی بیر کودلش جریانی گه باغلیق.
کودلش ایش لری کیچیک یاشده باشله سه پرابلم ییچیش و انالیز استعدادی تیز رواجله نه دی. مکتب گه باشله مسدن آلدین باله لر گه اوشبو حقده معلومات بیریشی میز ممکن. زیرا اوشبو یاش لرده باله لر کودلش نینگ اساساتی نی اورگنگنده ینگی بیر دنیا نینگ ایشیگی نی آچگن بوله دی.
اوشبو جهت دن آلیب قره گنده ایندی سوادخوانلیک نی اورگه نیاتگن پیتده باله لر گه کودلش نی اورگه تیش جوده یخشی بوله دی.
ربات کودلش باله لرگه نیمه لرنی اورگه ته دی؟
ربات کودلش نی اورگنگن باله لر کوچلی بیر شکلده تنقیدی اویلش داخل کوپلب امکانیت لر گه ایگه بولیب قاله دی. کودلش نینگ اساسی نینگ پرابلم ییچیش دن عبارت ایکن لیگی سببلی باله لرنینگ باشقه درس لری نی یخشی توشینیب آلیشی بوییچه هم فایده لی بوله دی.
بیر ایش نی قیلمسدن آلدین پلانلش الگوریتم دیب ناملنماقده. یعنی هدفی میز گه نایل بولیش اوچون قیلینگن برچه تیارگرلیک لرنینگ آتی الگوریتم دن عبارت.
کمپیوتر بیلیمی نی اورگه نیب آلیش نینگ اینگ یخشی یوللری دن بیری اوینلشتیریش فعالیت لری بیلن تیگره گی میزده گی نرسه لردن فایده له نیب کیشی نینگ قیزیقیشی نی آرتیریش دن عبارت.
عموماً آلیب قره گنده مکتب گه باشله مه گن بیر باله گه اوشبو میتود دن فایده له نیلیب ربات کودلش اورگه تیله دی.
شونده ی قیلیب باله لر اوین قیلیشیب معما لرنی ییچیش قابلیتی گه ایگه بولیب قاله دی.
عایله لرده, باله لرنینگ نیچه یاشده ربات کودلش نی اورگه نیشی کیره ک ایکن لیگی و بونینگ باله لر گه قنده ی فایده سی بوله دیگن لیگی حقیده سئوال توغیلماقده.
فرقلی باله لر گه کوره اوشبو سئوال گه جواب قیتریش ممکن. بعضی باله لر گه 6 یاشده اورگه تیش ممکن ایکن, ایریم باله لرنینگ ایسه 8 یاکه 9 یاشیده ربات کودلش گه باشله شی اویغون بوله دی.
علاقه لی ینگی لیکلر
دنیا نینگ اینگ اوزاق جایی گه تورت ساعتده باریش ممکن بوله دی
ربات کودلش حقیده قیسقه معلومات
ربات کودلش نی اورگنمسدن آلدین ربات لر حقیده معلومات ایگه سی بولیشی میز کیره ک
اردوغان: تورکیه نینگ هایدروالکتریک ظرفیتی نی ایکّی یریم برابر آشیردیک
جمهوررئیس اردوغان هایدروالکتریک سنترال لرنینگ آچیلیش مراسمی گه اشتراک قیلدی


text:
شعر؛ سؤزجوکلرین دانسی
پیران قوجابَیلی
شعر اوزرینه بولجا دوشونجهلر واردیر. آریستوتئل/ ارسطو و پلاتون/افلاتون کیمی فیلوسوفلار دا شعر اوزرینه دانیشمیشلار. بؤیوک فرانسیز یازار، شاعر و تنقیدچی پول والئری ده شعر اوزرینه دوشونجهلرینی آچیقلامیش. آلمان شاعری هولدئرلینین شعرلرینی اینجهلهییب دیرلندیرن مارتین هایدگئر ده شعر اوزرینه یازمیش. باشقا بیر چوخ شخصلر ده یازمیش اولمالیدیرلار.
شعرین آماجی دانس دیر، فاصلهسیزلیکدیر/آرالقسیزدیر، آما دوزیازی/نثر ایسه دیسدانس دیر، فاصلهلیدیر/آرالیقلیدیر. دیسدانس مسافه و دانس مسافهسیزلیک دئمکدیر. بو باخیمدان هم شعر، هم ده دوزیازی حرکت دئمکدیر. آما بو حرکتلر اَرَکلره(اَرَک، هدف) گؤره آیریملاشیرلار. یانی دوزیازی و شعر ایکیسی ده حرکتدیر و دئوینیم/حرکت. لاکین یورومهنین بللی آماجی وار، بیر یئردن باشلاییب باشقا بیر اَرَگه/ هدفه اولاشماق اوچون گئرچکلشیر یورومک. یورویرک سفره چیخار انسان، دانس ائدرک کیمسه سفره چیخانماز. آما دانسین بیر یئردن باشلاییب باشقا بیر یئره اولاشما کیمی اَرَگی/هدفی یوخ. دانس کیچیک بیر اورتامدا گئرچکلشن آماجسیز دئوینیمدیر، یا دا فرقلی آماجی واردیر، شعرین ده آماجی سؤزجوکلرله و سؤزجوکلرین استئتیک دانسینی سئزدیرمکدیر. شیمدی او آماج اوزرینه قونوشالیم.
دیسدانسدا یولچولار بیربیرلریندن آرالی اولاراق بیر یولدا هانسیسا هدفه دوغرو یورورلر. دانسدا ایسه دئوینیم بیرلیکده سارماش-دولاش بیچیمینده اولور. ایندی دوزیازی و شعر قارشیلاشدیرماسینی بوراخیب شعر اوزرینه اوداقلاناق. شعر دانسدیر دئدیک. دانس دا آرالیقسیزلیک/فاصلهسیزلیک دئمکدیر. بشرین ان بؤیوک آغریلاریندان بیریسی یالنیزلیقدیر. یالنیزلیغینی انسان، دوشلر قوراراق قالدیرا بیلیر، قالدیرماغا دا چالیشمیشدیر. بو باغلامدا شعر و موسیقی چوخ یاردیمجی اولموشدور. چونکو سؤزجوکلر و ملودیلر تینسل/روحسال ائورنده/کایناتدا دانس یولویلا آرالیقسیز/فاصلهسیز بیر اورتام اولوشدورورلار.
شعرین ایچینده سؤزجوکلر دانس ائدر، دوزیازینین ایچینده دئییلدیر. بو اوزدن شعر سؤزجوکلرین دانس میدانی کیمی اورتایا چیخار. ایچیمیزده سیزان دویقو و دوشلری دانس ائدن سؤزجوکلرین چیگنینه یوکلریک. بو دانسین حزونلو، رومانتیک، یا دا سئوینجلی اولماسی باشقاجا قونودور. سؤز قونوسو سؤزجوکلرین دانسیدیر. دانس سؤزونون آنلامی دیسدانس سؤزونون ضدیدیر. بو اوزدن سؤزجوکلر دانس یولویلا آرالیقسیز اورتام اولوشدورورلار. تینسل بیر اوزایدا ایستهدیگیمیز قادینلا، یا دا قادینسا ائرککله شعرین ایچینده بیر بوتونلشمه گئرچکلشدیریرک. بو بوتونلشمه یالنیز ائروتیک مضمونلو اولماز، شعرین آماجینا گؤره بوتونلشمه ایستهیی گئرچکلهشر، هر هانسی اؤزلهنن احولات، آنا، ائولاد، سئوگی، طبیعت… ده اولابیلیر. آنجاق هر هانسی آماجلا اولورسا اولسون، گئنلده شعرین آماجی اکسیکلیگی قالدیرماقدیر. بو اکسیکلیک نئجه قالدیریلار؟ اکسیک اولان نهدیر؟ هر بیر ائرکک اؤز دوغاسیندا اکسیکلیک حیسس ائدر. هر بیر قادین دا اؤیله. انسانلارین بوتونلشمهسیله اکسیکلیکلر گئده-ریلیر/قالدیریلیر و بوتونلوک اولوشور. بوتونلوک ده دانسلا اولوشار. بوتونلشمک اوچون یاخینلاشماق گرکیر، یاخینلاشماق و داها یاخینلاشماق. هم ده توخونوشلا بیتهجک اولان دوشسل یاخینلاشمالار. یاخینلاشمادان نئجه دانس ائدیلر، آراداکی بوشلوق نئجه دولدورولور؟ سؤزجوکلرین دانسییلا شعرین دوشسل اورتامیندا آراداکی بوشلوق دولدورولاراق بوتونلشمه گئرچکلهشیر. بو اوزدن سؤزجوکلر بوتونلشمهنین آهنگینی، رنگینی و قوخوسونو دا اورتایا چیخاریرلار. بو بوتونلشمه حظ وئریجیدیر. اونون حزنو ده حظ یاشادیر.
انسان حیاتینین بیر باخیمدان ایکی تور تاریخی وار: ۱- گئرچک سوسیال یاشامیمیزین تاریخی. ۲- دویقو و دوشلریمیزین تاریخی، داها دوغروسو بیرئیسل/فردی میفلریمیزین تاریخی.
توپلومسال یاشامدا یاشادیغیمیز سئویمسیزلیکلری اونا پارالئل اولاراق گلیشن خیال دونیامیزدا، خیال تاریخیمیزده گئری ایتهلمهیه چالیشیریق. صنعت، اؤزللیکله ده شعر و موسیقی او پارالئل تاریخیمیزده اولوشاگلیر، وارلیق بولور. شعر پارالئل بیرئیسل/فردی یاشام تاریخیمیزی اولوشدورور یانی شعر یازارکن اولمایان، آنجاق اولماسینی دیلهدیییمیز بیر عالمین تاریخینی یازیریق. شعر، اولمایان، اولمایاجاق اولان حیاتین تاریخیدیر. یا دا بیر اوخوجو اولاراق او شعرین بتیملهدیگی/تصویر ائتدییی پارالئل تاریخین داها شیرین، داها جانا یاخین اولدوغونو ایچیمیزه سیزدیرماغا چالیشیریق. شعرین تصویر ائتدییی پارالئل تاریخیمیزده اؤزگورجهسینه تابولاردان دویقولاریمیزی قورتارمیش اولوروق. توپلومسال اخلاق اؤلچولریندن بیرئیسل/فردی اخلاق اؤلچوسونه مئیلیمیز گئرچکلشیر. بو آچیدان سؤزجوکلر، ائروتیک دویوم، ذؤوق و آلقی اولمادان دانس ائدنمزلر. گئرچک حیاتدا بیر انسانین دانسینی دوشونون. دانسینی دوشونون و بیر ده اونون یورودویونو خاطیرلایین! یوروین انسانلا، دانس ائدن انسانین بدنی و روحو عینی. یورومک و دانس ایکیسی ده حرکت. آما او بدن دانس ائدرکن بیزه باشقا استئتیک دویوم و ذؤوق دادیزیر، آنجاق یورورکن یوخ. سؤزجوکلرین ده شعرین ایچیندهکی دورومو بؤیلهدیر. سؤزجوکلر ده دانس ائدرکن گؤرونوشلرینی دئییشدیریرلر. سؤزجوکلرین دانس ائدرک گؤرونوشلرینی دئییشدیرمهسینین آدینا شعر دئیهسیم گلیر.
آیاق یورومک اوچون بیر اورگاندیر. بیر انسان یورورکن اونون آیاقلارینین گؤرهوی بللیدیر. یا دا بدنین باشقا اورگانلاری. آما دانسدا آیاق یورومک اوچون دئییلدیر، باشقا آماج اوچوندیر. یا دا بدنین باشقا اورگانلاری. ایشته شعرده ده سؤزجوکلر دوزیازیدا اولدوغو کیمی دئییل، یا دا قونوشمادا. شعرین اؤلچوسو و ریتمی ایچینده سؤزجوکلر دانس ائدرک بللی قاوراییش، دویوم و ذؤوق تلقین ائدرلر. آرالیقلارین/فاصلهلرین گئرچک حیاتدا اورتادان قالدیریشی یالنیز بیر یوللا اولاناقلیدیر، سئویشدیگیمیزده آرا یوخ اولور. انسانین دویقو آماجی حیاتدا سئویشمکله آرالیقلاری یوخ ائتمکدیر. بو اوزدن شعر سؤزجوکلرین سئویشدیکلری اؤزگور دنیادیر. توپلومسال حیات انسانی سیخینتییا سالیر. انسان سئویشه بیلمیر، سئوهجهیی انسانی بولامیر. بو بولاماییش حیاتیمیزی (جهنمه) دؤنوشدوردویونده شعر بیزه اوشماغین (جنتین) قاپیلارینی آچار. شعرین ایچینده حیاتین درینلیگینی قاپسایان گیزملی اورگاسم/ذیروه یاشار، روحسال اورگاسم/ذیروه. شعرده بو اورگاسما/ ذیروهیه وارماق اوچون دیلده تابو اولمامالی، سؤزجوکلرین دانس ائتمه اؤزگورلویو اولمالی. بو اؤلچوده فارسجادا حافظ شیرازینین شعرلرینده سؤزجوکلر دانس ائدرک بیزی شعرین بوتونو ایچینده تصویر اولونموش دونیایا یؤنلندیریر. حافظ شیرازی اورتاچاغدا اویقولانان تابولار دیشینا چیخاراق انسانی بیر اؤزگور کیملیک اولاراق تصویر ائتمهیه چالیشمیش.
قادین دانسی هله ده بعضی شرق اؤلکهلرینده حارام و یاساق ساییلماقدادیر. ائله بو یاساقلار اوزوندن مینیاتور دوغموشدور. چونکو مینیاتور بیر خسته ذهنین قارانلیق درینلیگینده قادین گؤزللییینی تصویر ائدر. مینیاتوردا اولان گؤزللیک، تابولارلا یوخسونلوغا گؤمولموش قادینلارین ایمگهلمهلریدیر. یوخسا، او قدر گؤزللیک اولاماز، قادین ائو حبسینه توتساق ائدیلدییی اوچون مینیاتور اونو رنگلرده اؤیلهسینه تصویر ائتمیشدیر. قادین دانسی دا یاساق ائدیلمیشدیر. یانی دوشونون، کیشیلر شعرین ایچینده هر تور اؤزگورلوکلرینی سرگیلهیه-بیلیرلر، طبیعتی دیشی وارلیق اولاراق گؤره بیلیرلر آنجاق بو اؤزگورلوک قادینلارا وئریلمهمیشدیر، قادین اؤز دیشیلیگینی سرگیلهیرک طبیعتی ائرکک اولاراق گؤره بیلمهمیش، تابولار بونا اجازه وئرمهمیشدیر. بو اوزدن دقت ائتسهنیز بعضی شرق اؤلکهلری قادینلارینین یازدیقلاری شعرلر ده ائرککیانادیر. یانی قادینین آدی شعرین اوستونده گؤزوکمزسه، بونو بیر ائرکک یازمیش قناعتینه وارا بیلیریک. بو تابونو شرق ادبیات تاریخینده ایلک کز ۱۲-نجی عصر شاعیری مهستی گنجوی قیرمیشدیر. مهستی، شعرلرینده اؤز گؤزللیگینی قادین اولاراق آنلاتمیش، قادینیانا دیلکلرینی و سئودیگی ائرککله سئویشمه ایستکلرینی یازمیشدیر. لاکین اونون دا شعرلری بؤیوک خیامین شعرلری کیمی یاساقلانیر. اورتا چاغ قارانلیغینی ییخان موغول اوردولاری گلدیکده و سکولار یؤنهتیم بیچیمی قوردوقدان سونرا مهستی و خیامین شعرلری گیزلین ادبیات اولماقدان چیخیر، چونکو موغول اوردولاری تکفیر و اؤلوم حؤکملری وئرن موفتیلیک تشکیلاتینی لغو ائتدی.
مدرن چاغدا شرق قادینلارینین دا قادینلیقلارینی و قادینیانا دویقولارینی سرگیلهیه بیلمهلری فروغ فرخزادین شعرینده دوغموشدور. فروغ فرخزاد اورتا چاغ قارانلیغیندا قادین دویقولاری اوزرینه قویولان تابولارا قارشی شعریله استئتیک بیچیمده باش قالدیرمیشدیر. بو اوزدن ده بوگون ایراندا سکولار دویقو و دوشونجه گلیشیب درینلشدیکجه گنج نسیل فروغ فرخزاد شعرلرینه داها دریندن احتیاج دویماقدادیر….


text:
کریم مشروطهچی(سؤنمز) شعریمیزین ذیروهسینده
محمدرضا باغبان کریمی
یاشاییشی
کریم مشروطهچی (سؤنمز) تخلصی ایله بوگونکو آذربایجان شعرینین ذیروهسینده دایانان مؤحتشم شاعیرلریمیزین بیریسیدیر کی ۱۳۰۷ینجی ایلده تبریزده آنادان اولوب، زمانهمیزین ائنیش- یوققوشلو آخیمینی دالدا قویوب، توفانلاری باشدان کئچیریبدیر. شاه رژیمینین استبدادیندان قاچا بیلمهییب. دوستاقلارا، سورگونلره ده معروض قالیبدیر. آنجاق بیر آن دا سوسماییب، خالقیمیز اوغروندا دایانمادان چالیشیبدیر.
کریم مشروطهچی ابتدائی تحصیلینی تبریزده بیتیریب، ایکینجی دونیا ساواشی باشلاناراق، عاییله سینه یاردیم ائتمه نظریله درسی بوراخیب و جوراب –تریکو کرخاناسیندا ایشلهمهیی سئچیر؛ آنجاق بیر آن دا یازیب –پوزمادان ال اوزمهییب ساواد قازانماق اوچون ده چالیشیر. ۱۳۲۸ ایلینده عسگرلییه گئدیر. زمانین گلیشی ایله، گنج کریم ده سیاست ایشینه قاریشمامیش اولماییر. آنجاق اؤز دئدیگینه گؤره، محمد بی ریانین بیر گون شعر دیکلهمهسی و وطن اوغروندا هیجانلی بیر شعر، گنج کریمی ده شاعر اولماغا سوق ائدیر. یاواش –یاواش شعر قورجاناقلاری اونون اورهیینده ده شعله چکیر و بیر گون اؤزونو گؤستریر.
۱۳۳۲ینجی ایلده گنجلر و اؤیرهنجیلر فستیوالی مناسیبتی ایله رومانیایا سفر ائدیر، اما سفری سونا چاتمامیش، یولدا ایکن محمد مصدقه قارشی کودتا، گنج و احساسلی شاعری تاثیرلندیریر.
شاعر، ایشله مکله برابر دیپلومونو آلیر و بیر شرکتده محاسب کیمی چالیشیر. بیر آز کئچمهدن بانک ایشینه قاریشیر و استخدام اولور. اوخوماقدان دایانمایان کریم، حقوق فاکولته سینی ده بیتیریر و بانک وظیفهلری داها دا آغیرلانیر و نهایت اینگلیسه گؤندهریلیر. اورادا شاعریمیز بانکدارلیق درجهلرینی سونا چاتدیریب، بانکین مدیر عامل معاونی کیمی مهم بیر مقاما چاتیر.
سؤنمز ۱۳۳۹ ایلینده ائولهنیر. ۱۳۵۹ دا تهرانا گلیر. یاشینین چوخلوغونا باخمایاراق، بیر آن چالیشمادان دایانمامیش و بونون یانیندا گرگین بیر ادبی فعالیتی ده ایرهلی سورموشدور. سؤنمز همان ۱۳۲۴ ایللرینده شعره ماراق بسلهمیش و شعر سؤیلهمهیه اوز گتیرمیشدیر. آنجاق اؤزو دئمیشکن، شعر ساحه سینده جدی فعالیتی ۱۳۵۱ ده داوام ائتدیرمیش و انقلابدان اؤنجه “آغیر ایللر” اثرینی یازمیشدیر.
سؤنمزین بارلی ادبی فعالیتی وارلیق درگیسیله داها گوجلهنیر و گونو –گوندن داها دهیرلی شعرلر اؤز خالقینا هدیه وئریر. بوگون سؤنمزین شعرلری چاغداش آذربایجان شعریمیزین زیروه ده دایانان ان گؤزهل اؤرنکلریندن ساییلیر. اونون سلیس و اوبرازلی شعر دیلی، چاغداش آنا دیلیمیزین ان گؤزه ل و احساسلس نمونهلریندن ساییلیر.
اثرلری
شاه دؤورونده «آغیر ایللر» شعر دفترینی یازان شاعیر، انقلابدان سونرا، «آمان داغلار»، «شئح مونجوغو»، «عیسانین سون شامی» «بو یاشدا» شعر اثرلرینی خالقینا اتحاف ائتمیش، نثر ساحهسینده ده بؤیوک باجاریلیقا «حسرت چلنگی» و «ایملامیز حاققیندا» اثرلری یاراتمیشدیر. بونلارلا برابر «حیدر بابایا سلام» ین فارسیجایا شاعیرانه ترجمه سی، شاعیریمیزین شعریت کارنامهسینی داها زنگین لشدیریر. ایللربویو- وارلیق درگی سینین اکثر نومرهلرینده دهیرلی مقالهلریله چیخیش ائدیر.
سؤنمزین شعرلری شاهین بوغونتولو زامانیندان بوگونه قدهر دیللر ازبری اولوب و چوخلو شعرلری بوگون موسیقیمیزده سسله نیر. اونون درین توپلومسال گؤروشلری، نجیب شاعیرانه دویغولاری، اینسان سئوه رلیک فیکیرلری هر اوخوجونو جلب ائدیر و شاعیریمیزی اورهکلرده یا شادیر. شاعیرین ایلهام قایناغی، گرچک حیاتدان گؤروب- گؤتوردویو تجربهلر، تاثیرلندیگی حادثهلر و یاشانتیلار اولموشدور. شعرلرینده یاشایان دوشونجهلرین مایاسی گرچک حیات اولموشدور.
سؤنمز شاعیریمیز، بوتون بارلی –گؤزهل عؤمرونو خالقینا ادبی اثرلر یاراتماقلا کئچیرمیش و بو دهیرلی ۵۰ ایل عرضیده نئچه –نئچه اثرلری تؤحفه وئرمیشدیر. بونلاردان بئله آد آپارماق اولار :
- آغیر ایللر
- «حیدربابایا سلام» ین فارسجا ترجمه سی[۱]
- عیسانین سون شامی
- قارانقوش یازی گؤزلر[۲]
- شئح مونجوغو
- آمان داغلار،
- املامیز حفینده[۳]
- حسرتین چلنگی[۴]
اثرلرین آراشدیرماسی
سؤنمزین دهیرلی اثرلری واردیر. اونون آخیجی، سلیس و اوبرازلی دیلی، چاغداش شعریمیزین گؤزه ل نمونهلریندن ساییلیر. ایندی ایسه لازیم گلیر اونون تک –تک اثرلرینه قیسسا بیر نظر سالاراق، اثرلرینی گؤزدن کئچیره ک.
آغیر ایللر
شاعیرین ایلک اثری اولان «آغیر ایللر» ۱۳۵۶ینجی ایلینده یارانیب قورتاریر. بو اثر، «حیدربابایا سلام» سایاغیندا و فورماسیندا اولاراق ۱۷۴ بنددن عبارتدیر. بو اثرین محتواسی میللی دویغولارلا دولودور و خالقیمیزین باشیندان کئچیردیگی اولایلار بوردا دیله گلیر و شاعیرین شعره اوز گتیردیگی نهدنلر ده سؤیلهنیلیر.
اوگوندن کی دیلم «لهجه» ساییلدی
یاتمیش طبیعیم بیر دیسکینیب آییلدی
بو آییقلیق اؤلکهمیزه یاییلدی
دامارلاردا غیرت قانی قاینادی
پاسلی قلم الیمیزده اوینادی[۵]
آنجاق شاعیر ۱۳۳۳ ایلینده بیر فارسیجا ماهنیدان ایلهام آلاراق آشاغیداکی شعری یازمیشدیرکی او آغیر ایللرده داغچیلارین دیللرینده اوخونوردو:
آچیل سحر
اویان گونش
آچیل بو سون نفسده
بو قارانلیق قفسده
سن ایله من تاپیم یئنی حیات
ایشیقلارین ساچیلسین
چیچکلریم آچیلسین
بو ائللره باغیشلاسین نجات….[۶]
سؤنمزین نئچه شعری اوستاد علی سلیمینین و حسن دمیرچینین آهنگلری ایله بستهلنمیشدیر.
عیسانین سون شامی
شاعیرین انقلابدان سونرا ایلک اثری «عیسانین سون شامی»دیر. بو اثر چاغداش شعریمیزده بیر دهیرلی حادیثهدیر چونکی بیر منظومه اولاراق درین معنالی سؤزلری دئمک ایستهییر. شاعیر اوز گؤردویوندن دانیشار. بیرگون میانادا بیر چاخیر ایچهنی شاللاق وورورلار. چاخیر ایچهنین با لاجا اوغلو آتاسینین شاللاق وورولماسینی گؤرور. تاثرلهنیر. آنجاق شاعیر بو اولایدان ایلهام آلاراق عیسانین سون شامی داستانینی قلمه آلیر. بئله یازیرکی لئوناردو داوینچی مشهور ایتالیا هئیکل تراشی «عیسانین سون شامی» تابلوسونا چکمه یه باشلاییر. آنجاق اونا مودئل لازیمدیر. ایلک اؤنجه ائله بیر آدام لازیمدیر گؤزهل، تمیز، نجیب و پاک بیر اینسان اولاراق عیسا اوچون مودئل اولماغا لاییق اولا. داوینچی گزیر- دولانیر- بیر گنج و گؤزه ل اوغلانا راست گلیرکی گؤزه للیکده، متانتده، و وقار و نجابت سمبلی کیمی اولابیلر، صداقت، صمیمیت و پاکلیق اوز- گؤزوندن تؤکولور. صنعتکار اونلونلا دانیشیر و مودئل اولماغا راضی لاشیر. تابلونون بیر بؤلومو قورتاریر. صنعتکار۱۲ نفر تابلودا اولان شخصیتلر اوچون مودئل تاپیر تابلوسونو یارادیر، آنجاق یهودا اوچون بیر مودئل تاپمالیدیر. بونا ائله بیر آدام لازیمدیرکی خیانت، خبیثلیق، جنایت اوز، گؤزوندون تؤکوله. فتنه، فساد، هر جوره پیس عمللرین سیمبولو اولابیله. گزیر- دولانیر، بئله بیر آدام تاپا بیلمه ییر.
آیلار- ایللر کئچیر، آنجاق مودئل تاپا بیلمهییر. داها، داوینچی بو تابلودان واز کئچیر و تابلونو قورتارمامیش بوشلاییر. ایللر کئچر، آیلار اؤتور، ۲۰ ایلدن سونرا، داوینچی داها ایسته ییر بو تابلونو قورتاریب، قیراغا قویسون، یئنه باشدان بیر مودئل اولماق اوچون بیر آدام دالیجا گزیر. گونلر بونا وقت صرف ائده رک، بیرگون بیر آدام تاپیر کی اوغرولوق، جنایت و مختلف فسادلارا متهم اولموش، اؤزونده چیرکین، کثیف اولاراق اوز- گؤزوندن خیانت و خباثت یاغیر. بوندان یاخشی مودئل یهودا اوچون تاپا بیلمزدی. یاخینا گئدیب، هر بلایا دؤزور و اونو راضیلاشدیریر. بو آدام گلیب داوینچی کارگاهیندا مودئل اولور. داوینچی تابلوسونا چکیر –قورتاریر. سونوندا بیر پول مودئلین اووجونا قویوپ یولا سالماق ایستهییر، بو آدم دایانیر، تابلویا باخیر و صنعتکاردان سوروشور: یادینیزدادیرمی بیرگون بو آداما –عیسانی گؤسترهرک- موئدل اولدوم؟
داوینچی یئریندن شاشیر: نئجه اولابیلر بیر نفر عیسانین پاکلیغی، معصوملوغو و گؤزهللیینه سیمبول اولان بیر کیشی، بوگون- اییرمی ایلدن سونرا- یهودانین خیانت و پیسلیک سیمبولو اولا؟ مودئلین الیندن یاپیشیب اورتورماغا چاغیریر. او کیشی ده اگله شیب باشیندان نه کئچردیگینی سؤیلهییر و صنعتکار دوشونورکی دوغرودان دوغروسونا بیر جامعه و بیر توپلوم باجارا بیلر عیسادان بیر یهودا یارادا: اییرمی ایلده عیسانین باشینا گتیرهن بلالار، اونو یهودایا چئویرمیش!
شاعیر، بورادا جامعهمیزه اوز چئویریب، عیسالاریمیز پاک و نجیب ساخلاماق اوچون جامعهمیز اصلاح ائتمهیی ایستهییر و بیر کیشینی چاخیر ایچمک اوچون شاللاقلاماسینی، ائله عیسانی یهودایا چئویرمه پروسئسینده بیلیر. شاعیر بورادا بئله بیر داستانی یاراتماقلا اؤز اجتماعی پیامینی وئریر.[۷] چاغداش ادبیاتیمیزدا بئله منظومهلر چوخلو دهیر و اؤنمه مالیکدیلر. شاعیرین بورادا دیلیده چاغداش و دوشونمهلیدیر.
عیسانین سون شامی شعرلرینه باخیشیمیزدا، اونون بیر مقدمه و ۸ پرده ده و بیر سون مؤخرهیه راستلاشیریق. داستان باشدان –باشا درین تجروبهلرین و شاعر روحونون چیلغین دؤیونتولریندن علاوه، اجتماعی بیر باخیشین دا نتیجهسیدیر. آنجاق دونیا گؤرموش ، عینی حالدا یوموشاق خویلو بیر آغ ساققال کیمی نصیحتلرینی دئمکدن چکینمهییر. باخین :
بیلمم نه دن بو سرت انسان
ال گؤتورمور منملیکدن،
بو ابدی دولانیشدا
انسیتی گؤره –گؤره،
اویغونلوغو بیله –بیله.
شاعر دقیق صورتده دونیادا نه کئچدیگینی بیلیر؛ اما وطنینده هله ده شاللاق و قامچینین انسانلار؟! تربیه سینده اثری اولدوغونا اینماییر، بلکه انسانی حیوانلا عوضی گؤرهنلرین پوچ بئیینلرینده بئله بدبینلیک اولا بیلهجهیینی دوشونور. اونا گؤره ده بئله شاللاق وورما صحنهلرینی گؤردوکده آجیییر، کؤورهلیر، دیله گلیر، ساکت اوتورا بیلمهییر:
بوگون، دونیا ملتلری،
تربیتله، محبتله،
ان ییرتیجی حیوانلارین خاصیتین دهییشدیریر،
انسانلارلا قونوشدورور،
سن هله ده اؤیونورسن
انسانلاری تاپداماقلا؟!
انسانلارا وعد ائتدیگین کرامتی اونودارکن
بیر انسانی، حیوان کیمی،
مین بیر آییق گؤز اؤنونده
آبیرسیزجا شاللاقلاماق دیانت می؟
بیر ملتی،
بوتون باشقا ملتلره
وحشی کیمی تانیتدیرماق،
او مهربان، باغیشلایان،
عیبلرین اوستون اؤرتن،
بؤیوک تانری گؤندهردیگی شریعت می؟
شاعر درین بیر درد و دوشونجه ایله شعرینه داوام ائدیر و سؤزونو بو دوشونمزلره دوشوندورمک اوچون بیر ناغیل سؤیله ییر. حضرت عیسادان آلدیغی بیر الهاملی ناغیلی. شاعر داستانی بئله باشلاییر:
بیری وارمیش، بیری یوخموش،
بئش یوز سنه بوندان اول،
ایتالیادا بیر قدرتلی،
بؤیوک رسام یاشاییرمیش،
اونون آدی “لئوناردو داوینچی” ایمیش….
یوخاریدا سؤیله دیگیمیز کیمی داستانی باشا چاتدیریر، بو اومید ایله کی باشا دوشنلر ده اولسون. آنجاق شاعر اثری نین سون بؤلومونده یئنه اوخوجولارینا موراجیعت ائدیر و سؤزونو بئله تماملاییر:
قوی بیلسین کی،
قارانلیغی قورو –قورو تاپدالاماق
جهالتدیر.
قارانلیقلا ووروشماقچون،
گره ک الده
بیر ایشیقلیچیراغ اولسون.
چیراغ یانسا،
قارانلیقلار،
اؤز –اؤزونه قویوب قاچار،
یول –یولاجاق ایشیقلانار،
یول ایسنرسه یاخین اولسون،
ایسترسه ده اوزاق اولسون.
دستانیمی اوخویانلار!
ناغیلیمی دینلهینلر!
هر کیمسینیز،
سیزی گؤروم ،
داماغیز چاغ، اوزونوز آغ،
وجدانینیز اویاق اولسون![۸]
بورادا بیر سؤزو ده ایضاح ائتمهلییم. ایلک دفعه بو اثر تبریزده ۱۳۵۸ینجی ایلده چاپ اولدو و ایکینجه دفعه ۱۳۸۰ینجی ایلده تهراندا. آنجاق ۱۳۷۸ ینجی ایلده شاعرین نظریندن بیر دؤنه ده کئچمیشدیر و بو داها گؤزه للیک ده کیتابا آرتیریلمیشدیر: او دا اثرین ایکی الیفبادا –عربجه و لاتینجا اولدوغودور.
- شئح مونجوغو
بو اثر ایلک دؤنه تبریزده و ۱۳۷۴ینجی ایلده نشر اولدو. سونرا ۱۳۸۱ینجی ایلده آمان داغلار اثریله بیرلیکده تهراندا یاییلدی. شئح مونجوغو دؤرد بؤلومدن عبارت بیر اثردیر. بونلار عبارتدیر:
اوخودوم جناس ایندی
یانماسام اریمهرم
اریمه سم یانمارام
شئح مونجوغو
ایلک بؤلومده، بیز بیر چوخلو قیسسا شعرلرله اوز –اوزه گلیریک کی اونلاردا شاعر درین معنالارلا برابر شعریمیزین اینجه صنعتلریندن اولان “جناس” هنریندن یارارلانیر. ایکی بند شعر ایله داوام ائدیریک:
دیلیم –دیلیم دوغرا قیزیل آلمانی،
وئر هر گلن یئسین اوندان بیر دیلیم.
اوچ کلمه دیر وارلیغیمی بیلدیرن :
بیر وطنیم
بیر منلیگیم،
بیر دیلیم![۹]
بورادا معنا گؤزه للیگی اوخوجونو حیران ائتدیگی ایله یاناشی، شاعرین دیلیمیزین گوجوندن باجاریقلا یارارلانماسینی دا گؤروروک. ایندی ارک حاققیندا بیر شعر:
مغرور دایان، آلنین آچیق، اوزون آغ،
تک آللاها اییل ارکیم، آی ارکیم!
اوندان باشقا سن بیر کسه اییلمه
قارشیندا گؤر اییلر کیم، آی ارکیم![۱۰]
کیتابین ایکینجی و اوچونجو بؤلومونده یازیلان شعرلر هم بایاتی فورماسیندادیر و هم جناس صنعتیندن استفاده اولونموشدور و شعرلرین گؤرهللیگینه ده هئچ بیر سؤز یوخ هر اوخوجو لذت آپاریب، کیتابی یئره قویا بیلمهییر. اثرین دؤردونجو بؤلومو اولان شئح مونجوغو، هم مضمون و هم فورما جهتیندن فرقلیدیر. بورا مختلف موضوعلار و مختلف شعرلرله اوز –اوزه گلیریک، حتی غزل و قوشما دا بورادا واردیر. آنجاق مونجوق دئدیکده، بیز مورواریلارلا توش گلیریک.
آمان داغلار
شاعیرین بو اثری، ایلک دفعه ۱۳۶۴ینجی ایلده و سونرا شئح مونجوغو ایله بیرلیکده ۱۳۸۱ینجی ایلده یاییملانیر. بورادا نئچه –نئچه غزل، قوشما ایله برایر بیر سربست شعرله ده روبرو گلیریک و همین سربست شعر، کیتابین عنوانی سئچیلمیشدیر.
شئح مونجوغو و آمان داغلار
سؤنمزین اینقیلابدان سونرا ایکی اثری «شئح مونجوقو»[۱۱] و «آمان داغلار»[۱۲] چاپ اولدو و سونرا بو ایکی اثر بیر کیتابدا چاپ اولدو[۱۳]. بورادا یازیلان شعرلر شاعیرین شعریت گوجونو سیناماق اوچون بیر مئیدان اولموش و سؤنمز شاعیرلیک گوجونو بورادا سینامیشدیر. بایاتی سایاغیندا- ۷ هیجالی- یازدیغی شعرلری مونجوق آدلایاراق چوخلو مونجوقلار، دؤردلوکلر و روباعیلر یارادیر. بیر نئچه شعرده بو قایدادان قیراقدا اولاراق واردیر، اؤرنک اوچون بوشعری:
قویون دئییم نیه منصوری چکدیلر داره
او، حقی بیر اوجا یئردن آراماق ایستردی
گؤروب یاتاقدا یاراشماز قووشسا دلداره
اولو مقامینا یارین، یاراقا ایستردی
شماتت ائیله مه سینلر، نه اونا، نه یاره
دارین دیبینده ده زولفون داراماق ایستردی.
آغ اوزله قارشیلاری داری اول ساچی قاره
قارا اوره کلری بلکه قاراماق ایستردی.[۱۴]
سؤنمزین بیرسیرا شعرلری او قدهر اورهیه یاتان و گؤزه ل دویغولارلا دولقوندور کی خالقین دیلینده ازبرلهنیب و ماهنی کیمی اوخونور، او جملهدن «سنسیزلهمیشم«شعرینی آد آپارماق اولار:
بیر گؤیر چین کیمی دنسیزلهمیشم
بولبولم یازدا چمنسیزلهمیشم
اسکی دن شانلی شرفلی ائل ایدیم
ظالیمه قارشی آمانسیز سئل ایدیم
ذیروه سی چنلی دومانلی بئل ایدیم
ایندی مدّتدی کی چنسیزله میشم.
منده اردملی ارنلر یاشامیش
ستارا، بابکه تنلر یاشامیش
او قدهر ائلجه بیلنلر یاشامیش
ایندی من ارسیز، ارنسیزله میشم.
حیرته دالدیرار انسانی، دئسم
دردیمین یوخ آدی، عنوانی دئسم
باشقا بیر سؤزله بو معنانی دئسم
اؤز دیاریمدا وطنسیزله میشم.
درد منی یاندیریر اما اودو یوخ
اودور، آغزیمدا حیاتین دادی یوخ
دئمیرم دردلر ایچینده آدی یوخ
دئییرم: من بئله منسیزلهمیشم.
ای منیم منلیگیم امدادیما یئت
بیرجه گل، منله قووش، دادیما ئیت!
منی باس باغرینا فریادیما یئت
بیلمیسن کی نئجه سنسیزلهمیشم.[۱۵]
سؤنمزین دیلی چوخ آخیجی، روان، شعرلری آخساقسیز، مؤحکمدیر، محتوا جهتیندن ده شاعیر درین دوشونجهسیندن، میللی باخیشیندان و اجتماعی گؤروشوندن آسیلی اولاراق، یوخاری سویهدهدیر؛ بلکه ده چاغداش شعریمیزین ذیروهسینده دایانان اثرلردندیر. شاعیرین اوجا همتی، و وقاری و سارسیلماز اورهیینی شعرلریندن اؤیرهنه بیلیریک:
یارانیشیم بوراخیلسا اؤزومه
آی اولمارام، او، گونشدن پای ایستر
گونش اولارام، ائل قیزیشار کؤزومه
ایشیغیندان اولدوز ایستر، آی ایستر…
سؤنمز، شاعیرین نئجه اولدوغونو «آمان داغلار» اثرینده مقدمه یئرینه یازدیغی «شاعیر دئدیگین…» شعریندن آلماق اولور. او، شاعیر حاققیندا بونا اینانیر:
شاعیر دئدیگین آخماسا آل قان اورهگیندن
بیر گول دره بیلمز او، گولوستان اورهگیندن
قان اولماسا کؤنلو گئجهلر قانلی شفق تک
البته آچیلماز سحری دان اورهگیندن…
و نهایت شاعیرین پیامی اینسان سئوهرلیک دیر و بئله فریاد چکیر:
اینسانی دا بیر سئو! اگر آللاهی سئوره سن
آللاه یولو، والله کئچر اینسان اورهگیندن.
سؤنمز ائله بیر شاعیر دیرکی اطرافیندا گئنیش بیر باخیشلا باخیر، داریسقال بیر یولدان کئچمک ایسته میر، دونیاسی بؤیوک، مئیدانی آچیق و فیکری درین بیر انسان دیر. اؤزونو بئله بیر دونیا ایله باریشدیر میشدیر. الیندن گلهنیده اسیر گهمه میش، اویاخشی شعر دئمکله برابر، یاخشی خط یازیر، رساملیق ائدیر. بوتون ساحهلرده صاحیب نظر دیر. املاء حاققیندا نظر صاحیبی دیر و بو زمینهده «املامیز حاققیندا» اثرینی ده یازمیشدیر. هر حالدا بیز اونونلا موافق اولماساق دا، سؤنمز بیر چرچیوا یا باغلی و صاحیب نظر دیر. کیتابلارینین سون چاپلاریندا اؤز نظرلرینی اعمال ائتمیشدیر.
حسرت چلنگی
سؤنمز نثریمیزله ده ادبیاتیمزا یاردیملیق ائتمیش و گؤزهل قلمی ایله نثریمیزدن زامانلا آددیملاماغینا یاردیمچی اولموشدور. اونون «حسرت چلنگی» اثری سفرنامهسی اولاراق دهیرلی نثر اثرلریمیزدن بیری ساییلیر. شاعیر ۱۹۶۶ جی ایلده باکییا چاغیریلیر و اون گونلوک بیر سفره چیخیر.[۱۶] سؤنمز بو سفردن آلدیغی ائتکیلری قلمه آلیب و گؤروشدویو عالیملر، شاعیرلر و و صنعتکارلارین تانیتدیرماغیندا آخیجی قلم ایله معلومات وئریر[۱۷]. بو دهیرلی کیتابدا نثر و معلوماتدان علاوه چوخلو شعرلرله- شاعیرین اؤز شعرلری و گؤروشدیو شاعرلرین شعرلریله اوز- اوزه گلیریک.
دوغروسونو دئمک ایستهسک بونو آرتیرمالییام کی سؤنمز جنابلاری تکجه شعرده یوخ، بلکه نثرده ده بوگونکو دیلیمیزین ان گؤزهل یارادیجیلاریندان ساییلیر. اونون گؤزهل، آخیجی، سلیس و اوبرازلی دیلی هر اوخوجونو اؤزونه چکیر. اونون قلمینین چکیمی ایله تانیش اولماق اوچون بیر نئچه جوملهنی بیرگه اوخویالیم :
“بوگون دونیانین ان بؤیوک سیاسی –اجتماعی قدرتلریندن بیریسی سووئتلر بیرلیگیدیر. او، اؤزونو بوتون یئر اوزونده بیرینجی سوسیالیست قورولوشو، سوسیالیست دولتی آدلاندیریر، و اؤز دونیا گؤرومو اعتباریله، بوتون دونیا زحمتکشلرینین قارشیسیندا مسئول تانینیر و دونیادا گئدن مترقی نهضتلره یاردیم ائتمک ادعاسیندادیر. بعضا ده یاردیم ائتمکدن قیزیرقانمیر. بئله بیر بؤیوک ادعا صاحبی، معین ایدئولوژییه سؤیکهنن بیر قورولوش، نه قدهر آییق، نه قده ر عدالتلی، و نه قدهر اؤز سؤزونون اوستونده دوران بیر قدرت اولمالیدیر!”[۱۸]
گؤروندویو کیمی، بوگون سووئتلر اؤلکه سی داغیلیبسا دا سؤنمزین سؤزونه هئچ بیر ایراد توتماق اولماز!؟ چونکی، او بیر دوشونجهلی، درین باخیشلی و دوزگون گؤرهن بیر انسان و بیر شاعیردیر.
بو ۴۰۰ صحیفه یه یاخین بیر کیتاب، تکجه نثر اثری یوخ، بلکه ده گؤزهل مشاعرهلر کیتابی دیر. شاعرلرین ان گؤزهل شعرلری بورادا توپلانمیش و شاعرلر جرگهسیندن چوخ ماراقلی و اینجه دویغولاری، هابئله هنر اینجیلریله دولو شعرلرین اوخوجوسو اولوروق. سؤنمز بو دهیرلی سفرینده آذربایجان چاغداش ادبیاتینین ان بؤیوک شاعرلریله ، عالیملریله و ادیبلریله گؤروشور. او، نبی خزری، عباس زمانف، زلیمخان یعقوب، صابر رستمخانلی، ناظم رضوان، مروارید دلبازی، حکیمه بلوری، بالاش آذراوغلو، نریمان حسن زاده، و باشقالاریلا گؤروشور، تکجه گؤروشمک یوخ، شعیرلشیر. اونلارا شعر قوشور و شعرلر ده جاواب آلیر! بو شعرلردیر کی کیتابی داها جانلاندیریر و داها اوخوجونو دالیجا چکیر.
باشقا مقالهلری
سؤنمز بیر محقق کیمی ده چالیشیب، وارلیق درگیسینین مختلیف ساییلاریندان درین مضمونلو مقالهلرله چیخیش ائدهرک؛ گؤزهل دیل ایله نثریمیز ساحهسینده چالیشیبدیر. سؤنمزین حیدربابا حاققیندا دانیشیغی بیر مستقل کیتاب[۱۹] کیمی یاییلیب و خالقیمیزین آلقیشینی دا قازانیبدیر. سؤنمز بو دانیشیقدا، درین معلوماتینی ترجومه حاققیندا دوشونجه سینی و ائلیمیز حاققیندا دویغوسونو آیدینجاسینا گؤسترمیشدیر.
املامیز حقینده
سؤنمز «ایملامیز حقینده»[۲۰] کیتابیندا اؤز دویدوغو دوشونجهلری ایرهلی سورموش و یازی قایدالارینی بیان ائتمیشدیر.
سونمز وارلیق یازیچیلار هیأتی عضولریندن اولوب و یاخیندان اشتراک ائتمیشدیر. بیرسیرا یازیچیلار سؤنمزین «بابام اؤزو گله جکدیر» و «یئنی یوللار آچان داغچی» پوئمالارینی اونون سیاسی اثرلری آراسیندا اؤنملی و دهیرلی ساییرلار. [۲۱] همین اثرده اوخویوروق: «اوخوجولارا خاطیرلادیریق کی سؤنمزین بوتون شعرلری مضمون اعتباریله وطنین و خالقین خوشبختلییی، آزادلیغی اوغروندا مبارزهیه حصر اولونموشدور. شاعیرین «سؤنمز» تخلوصودا محض بونونلا باغلیدیر». [۲۲]
_____________________________________
[۱]بو اثر دؤنه – دؤنه چاپ اولوب و یاییلیبدیر. او جمله دن : ۱۳۷۰، ۱۳۷۳، ۱۳۷۷، و…. ایللرینده
[۲]کریم مشروطهچی- سؤنمز، قارانقوش یازی گؤزلر، باکی، ۱۹۸۹٫
[۳]کریم مشروطهچی، املامیز حقینده بیر نئچه سؤز، تهران، ۱۳۸۳٫
[۴]سؤنمز، حسرت چلنگی، تهرانریال ۱۳۸۱٫
[۵])سؤنمز، آغیر ایللر، تبریز، ۱۳۵۸، ص ۷۸٫
[۶])آغیر ایللر، تهران، چاپ دوم، تهران، ۱۳۸۱، ص ۲۳٫
[۷])سؤنمز، عیسانین سون شامی، تبریز، ۱۳۵۸٫
[۸]عیسانسن سون شامی، همان، ص۷۰٫
[۹]سؤنمز، شئح مونجوغو، تبریز، ۱۳۷۴، ص۱۱٫
[۱۰]سؤنمز، شئح مونجوغو، ص۲۴٫
[۱۱]) سؤنمز، شئح مونجوغو،، تبریز، ۱۳۷۴٫
[۱۲])سؤنمز، آمان داغلار، تبریز، ۱۳۷۴٫
[۱۳])سؤنمز، کریم مشروطهچی، شئه مونجوغو و آمان داغلار، تهران، ۱۳۸۱٫
[۱۴])همان، ص ۴۴٫
[۱۵]) سؤنمز، همان، ص ۱۲۷٫
[۱۶])سؤنمز، حسرت چلنگی، تهران، ۱۳۶۶٫
[۱۷])سؤنمز بو کیتابیندا باکی سفرینین قیدلرینی قلمه آلاراق، شاعیرلرله ده مشاعیرهیه قاتیلیر. او جملهدن نبی خزری، زلیم خان یعقوب، صابر رستم خانلی، ناظم رضوان، حکیمه بلوری، ماهرخ مراداوا، بالاش آذر اوغلو، مدینه گولگون، نریمان حسن زاده، میرزا ابراهیم اف، رضا آنار، سهراب طاهر، بختیار وهاب زاده، مهمان علی یف و باشقا شاعیر و عالیملرله گؤروشوب، اونلارلا شهر اتحاف ائدیب، اونلاردان جاواب آلمیشدیر.
[۱۸]سژنمز، حسرت چلنگی، ص۳۳٫
[۱۹])مصاحبه، محمدرضا هیئت و سؤنمزین حیدربابا حقینده، دانشیقلاری، وارلیق درگیسینین اؤزهل یاییملاری، تهران، ۱۳۸۰٫
[۲۰])کریم مشروطهچی، املامیز حقینده، تهران، ۱۳۸۳٫
۱) جنوبی آذربایجان شعری آنتالوژیسی، جیلد ۴، باکی، ۱۹۹۴ ، ص ۱۴۶ .
۲) همان.