text:
Azərbaycan bitkiləri آذربایجان بیتکیلری
Urmiyə təbiətində olan yeməli və dərman bitkilər
اورمیه طبیعتینده اولان یئمهلی و درمان بیتکیلر
* حاضیرلایان Hazırlayan: حسین واحدی Hüseyn Vahidi
یاز فصلینده آذربایجان دیارینین بیر چوخ یئرلرینده او جملهدن اورمیهده یئمهلی و درمان اوچون عرقین چکمهلی بیتکیلر واردیر. اونلارین سایی حدسیز حسابسیزدی. او ترهلر ایله بیتکیلردن أن چوخ تانینمیشلاریندان بیر نئچهسینی آشاغیدا اوخویا بیلرسینیز.
Yaz (bahar) mövsümündə
Azərbaycanın bir çox yerlərində o cümlədən Urmiyə,də yeməli və dərman üçün
arağın çəkməli bitkilər vardır. Onların sayı hədsiz hesabsızdı. O tərələrin ən çox tanınmışlarından bir neçəsini aşağıda oxuya bilərsiniz.
یازینین آردی... Yazının ardı
قوجا كیشی ایله خاقان/ناغیل
::: ناغیل (داستان فولکلوریک آذربایجان با ترجمه فارسی)
قوجا
كیشی ایله خاقان
حاضیرلایان: حسین واحدی
قدیم زامانلار بیر اؤلكهنین خاقانی اؤزونه یئنی و عظمتلی
بیر سارای تیكدیریب، جارچیلارینا امر ائدر شهرلرده جار سالسینلار هر كیم بو سارایدان
ایراد تاپیرسا، ایستهدیگی قدر قیزیل وئرهجهیم، ترسینه گلیب تاپا بیلمهسه باشین
بدندن آییراجایام.
گونلر كئچیر هئچ كیمدن خبر چیخمیر. بیر قوجاكیشی بو خبری
ائشیدهرك اؤز-اؤزونله دئییر:
"من عؤمورومو ائتمیشم، گئدیم او سارایی گؤروم،
اولابیلر بیر ایرادلار تاپابیلم، دیبی، دیریلمك یوخسا اؤلمكدیر."
یولا دوشوب، باشكنده یئتیشیر. خاقانین سارایینا یئتیشیب،
دئییر، خاقانا خبر وئرین بیری تاپیلیب سنین سارایینا ایراد چیخارتسین. خبری خاقانا
یئتیریب، اونو ایچری آلیرلار. خاقانین یانینا چاتاندا، خاقان دئیهر:
"آی كیشی بیلیدیگنی كیمی ایرادلارینی ثابت ائده بیلمهسن
یاشاییشدان آیریلمالیسان!"
كیشی ایسه جاواب وئریر:
"سیزین سارایین ایرادلاری چوخ بللیدیر، ایندی اونلارا
ایشاره ائدیب سیزه ثابت ائدهجهیم."
خاقان اوندان ایرادلاری ایستهییب، قوجاكیشی بئله جاواب
وئریر:
"بو سارایین بیرینجی ایرادی بودور؛ چوخ گؤزل، عظمتلی و
یئنی اولسادا سیزه وفا قیلمایاجاقدیر. ایكینجی ایراد ایسه اونون گلن یوز ایل
ایچینده دییشمهسیدیر، آغاجلاری یئكهلهجك، سندن سونراكی خاقانلار یئنی
دووارلار تیكهجك و مختلف دییشیكلرله اوزبهاوز اولاجاقدیر."
خاقان بو سؤزلرین قاباغیندا هئچزاد دئیه بیلمهییب، قوجایا
اؤزو ایله آپارا بیلدیگی قدر قیزیل وئریر.
ترجمه فارسی در ادامه مطلب ...
فراخوان هفتمین دوره جشنواره غیردولتی آنامین یایلیغی
از
دوستان عزیزی که فراخوان را در وبلاگ و یا سایت خود قرار داده و یا می
دهند خواهشمندیم با گذاشتن کامنتی در همین پست آن را به ما اطلاع دهند فراخوان هفتمین دوره جشنواره غیردولتی آنامین یایلیغی (فولکلور آذربایجان) (لطفاً برگزاری
این جشنواره را از طریق قرار دادن فراخوان در وبلاگ و سایت، چهره به چهره،
کامنت گذاری، ارسال ایمیل، فرستادن پیامک و ... به اطلاع علاقمندان
برسانید؛ در ضمن این جشنواره همانند ادوار گذشته با حمایت مالی شما به بار
خواد نشست).
این دوره از جشنواره نیز به صورت اینترنتی خواهد بود، – فراخوان جشنواره در وبلاگ انتشارات یایلیق به آدرس: {www.e-yayliq.blogfa.com} موجود است- و همانند ادوار قبلی به برگزیدگان لوح تقدیر و تندیس جشنواره اعطا خواهد شد؛ جشنواره آنامین یایلیغی جایزه نقدی ندارد.
ادامه مطلب
از دوستان عزیزی که فراخوان را در وبلاگ و یا سایت خود قرار داده و یا می دهند خواهشمندیم با گذاشتن کامنتی در همین پست آن را به ما اطلاع دهند
فراخوان هفتمین دوره جشنواره غیردولتی آنامین یایلیغی
(فولکلور آذربایجان)
(لطفاً برگزاری این جشنواره را از طریق قرار دادن فراخوان در وبلاگ و سایت، چهره به چهره، کامنت گذاری، ارسال ایمیل، فرستادن پیامک و ... به اطلاع علاقمندان برسانید؛ در ضمن این جشنواره همانند ادوار گذشته با حمایت مالی شما به بار خواد نشست).
این دوره از جشنواره نیز به صورت اینترنتی خواهد بود، – فراخوان جشنواره در وبلاگ انتشارات یایلیق به آدرس: {www.e-yayliq.blogfa.com} موجود است- و همانند ادوار قبلی به برگزیدگان لوح تقدیر و تندیس جشنواره اعطا خواهد شد؛ جشنواره آنامین یایلیغی جایزه نقدی ندارد.
اورمیهده بیرپارا یئرلی و قدیمی آدلار
اورمیهده بیرپارا یئرلی ایله اسکی آدلار
توپلایان: حسین واحدی
اورمیه، باتی آذربایجاننین مرکزی اولاراق، تاریخی و توریستی بیر شهر ساییلیر. بونا گؤره بو شهههرین اسکی (قدیمی) یئرلی آدلارینین آراشدیرماسی هر بیر وطنداشا و اؤزللیک له اورمیهلیلره ماراقلی اولاجاق دیر. بونونلا یاناشی بو قدیمی آدلاردا بیر عؤمور یاشاییب گلهجک نسیللر ده کئچمیش تاریخیمیزدن خبرلی اولاجاق دیر. یئری وار بو گؤزل دوغا ایله باغداش قوران شهرین یئنی محله لر ایله خیاوانلاریندا دا بو آدلاردا فایدا آپاریب آنا دیلیمیزی قورویاق و آدلیم اینسانلاریمیزین دا آدلارین دیری ساخلایاق.
بو قیسا یازی دا چالیشیمیشام، بیرپارا آدلاری بیر یئره توپلاییب بو شهرین وطنداشلیق گؤرهوینی یئرینه یئتیرم. اومود ائدیرم بو یازی آراشدیرماچی دیلداشلاریمی دا داها بوتون و داها یوخاری آراشدیرمالار اوچون ماراقلاندیرسین.
شکیل: تسنیم
اورمیه ده بیر پارا یئرلی آدلار:
1. ایندیکی آدی (تورپاق قالا)، اسکی آدی [توپراق قالا]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "تورپاق قالا"، یئری {ابوذر مئیدانی}
2. ایندیکی آدی (ابوذر خیاوانینین بیر بؤلومو)، اسکی آدی [موتور باشی]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "موتور باشی"، یئری {ابوذر خیاوانی}
3. ایندیکی آدی (حرّ خیاوانی)، اسکی آدی [دووار باشی]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "ایکیسیده"، یئری {ابوذر خیاوانی}
4. ایندیکی آدی (حاجیپیرلی)، اسکی آدی [حاجیپیرلی]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد " حاجیپیرلی "، یئری {کمر یولو}
5. ایندیکی آدی (قره حسنلی)، اسکی آدی [قره حسنلی]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "قره حسنلی"، یئری {کمریولو}
6. ایندیکی آدی (علامه مجلسی)، اسکی آدی [قرهلر]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "قرهلر"، یئری {کمریولو}
7. ایندیکی آدی (ولیعصر خیاوانینین بیر بؤلومو)، اسکی آدی [شیرباشی]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "شیرباشی"، یئری {ولیعصر}
8. ایندیکی آدی (دییهلر)، اسکی آدی [دییهلر]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "دییهلر"، یئری {کمریولو}
9. ایندیکی آدی (یئددی دهییرمان)، اسکی آدی [یئددی دهییرمان]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "یئددی دهییرمان"، یئری {مدنی خیاوانی}
10. ایندیکی آدی (قوشا قهفهلر)، اسکی آدی [قوشا قهفهلر]، ائل آراسیندا ایشلهنن آد "قوشا قهفهلر"، یئری { توپراق قالا دان آزجا اوسته}
یازینین قالانی...
غربی آذربایجان ؛ اوزل لیک له اورمو فولکلور چولاریندان / رضا همراز
غربی آذربایجان خصوصی ایله اورمودا دا تاریخ بویو ائله فولکولوروموزون توپلاییب ، آراییب ، داراماسینا گوزل آتدیم لار آتیلیب و آتیلماقدادیر . بو آرا بیر سیرا ائل وورغونلاری آیاق قاباغا قویوب هله سینه لرده یئرسالان شعرلری ، متل لری ، دئییم لری ، دویوم لاری و نه بیلیم نه لری توپلاماق هوسینه دوشوب ، بو اوزون یولدا دیرلی ایش لر گورموشلر کی ، اونلارین بیر سیراسیندان خبرلی اولساقدا ، بیر چوخ مقیاسیندان هله ده کی هله دی مع الاسف خبریمیز یوخدور !
البته کئچمیش شاه دونمینده بئلنچی بیر قونولارا توخونماق بیر او قدر ده ساده اولا بیلمز دی . اونا گوره ده یازیچی لار گاهدان کوروردون کیتابلارینین بیر بوجاغیندا فولکولوروموزا دا یئر آچیردی لار کی ، اونون عواقبیندن بیزیم خبریمیز یوخ دی !! من بو یازیمدا چالیشمیشام ذهنیمده اولان غربی آذربایجانا عاید اولان شهرلرینده هابئله کندلرینده کی فولکولورچولاری تانیدام . آنجاق بیلیرم کی بو ساحه ده قایناغین آز اولماسی بیر طرفدن ؛ منیمده علمی بضاعتیمین آزلیغی باشقا طرفدن بو ایشیمی آخساداجاق . آما امینم فولکولوروموزلا ماراقلانانلار بو ایشین آردین توتماقلا ، اونون گئنیشلنمه سینه منه یاردیم گوستره جک لر .
یازینین آردی...


c: text/html

text:
ژاپونلو یازیچی هاروکی موراکامی
ژاپونلو یازیچی هاروکی موراکامی
Yaponiyalı yazıçı Haruki Murakami
حاضیرلایان: حسین واحدی
hazırlayan: Hüseyn Vahidi
هاروکی موراکامی* 1949-جو ایلده ژانویه آیینین 12سینده کییوتو شهرینده دونیایا گلمیشدیر. آتاسی بوتپرست کئشیش، آناسی ایسه ادبیات معلمی اولان هاروکی هله گنج یاشلاریندان بَری ادبیاتا مئیل گؤسترمیشدیر. اوشاقلیق دؤنهمینی اؤز اثرلرینده تئز-تئز عکس ائتدیرن یازیچی بیر چوخ مصاحبهلرینده اوشاقلیقدا آتا-آناسیندان اؤیرهندیگی گئرچکلرین اونون اوچون وازکئچیلمز اولدوغونو آچیقلامیشدیر. گنج هاروکی گنجلیگینین بؤیوک بیر بؤلومونو کوبئ [kobe] شهرینده کئچیرمیشدیر. توکییونون واسئدا بیلیمیوردونون ادبیات فاکولتهسینی بیتیرمیش یازیچی بیلیمیوردو ایللرینده اوسلوبیاتین [سبکتانیمانین] دَرین سیرلرینی اؤیرنمیش، چئشیدلی دوغما و خارجی اثرلردن رنگارنگ تصوراتلار آلمیشدیر. یازیچی گنج یاشلاریندان کیتابلارا، اؤزللیکله ده باتی [غرب] ادبیاتینا خصوصی مئیل گؤسترمیشدیر.
یازینین آردی ...
ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
اورهان
پاموک: ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
Orhan Pamuk: Redaktoları yaxşı olan yazıçılar yaxşıdır
حاضیرلایان: حسین واحدی
اورهان
پاموک سون رومانینین (کافامدا بیر توهافلیک) اینگیلیسجهسینی تقدیم ائتمک اوچون لندندهدیر.
“دئ قاردیین” قزئتینین تدبیرلر زالیندا چیخیش ائدن یازیچی رومان ژانرییلا مودئرن شهرلرین بؤیومهسی آراسیندا سیخ علاقه اولماسیندان دانیشیب، بریتانیالی اوخوجولارین سواللارینی جاوابلاندیریب:
“شهرلر رومانلاری بؤیودور، رومانلارسا اؤز نؤوبهسینده شهری میفلهشدیریر (میف= اسطوره) و اونون بؤیوکلویونه بؤیوکلوک قاتیر.”
“من ده مؤولود (سون رومانینین قهرمانی) کیمی گئجهیاری شهره چیخیب اونو گؤرمهیی خوشلاییرام… شهر اینسانلیغین مختلف جیلدلره گیریب گیزلندیگی یئردیر.”
“بیر رومانچی کیمی گزمک، آددیملاماق، باخماق و قیدلر گؤتورمک بؤیوک ذوقدور. فوتو چکمک اوچون آیفونومدان فایدالانایرام، ماراقلی سایدیغیم شئیلرین ویدئوسونو دا چکیرم.”
یازینین آردی ...
منِ 10 سالِ قبل
منِ 10 سالِ قبل / حسین واحدی
باورم نمیشد که روزی بتوانم حتی به یک دقیقه قبل برگردم، چه برسد به اینکه برگشتنی 10 ساله داشته باشم.
وای خدای من، حالا چنان زمین و زمان را بگردم که لذتش 10 سال بعد هم تمام نشود. اکنون هم که تابستان است و میتوانم برای شنا به دریاچهی نازنین اورمیه بروم.
چند وقتیست شایعه شده که دریاچه 90 درصدش حدود ده سال دیگر خشک خواهد شد. امان از دست مردم شایعهساز. نمیگذارند از این نعمتهای الهی لذت ببریم.
ادامه مطلب
اونودولموش داهی، آفرا بئن Unudulmuş dahi - Afra Ben
اونودولموش داهی، آفرا بئن
حاضیرلایان: گونئل ائیوازلی
کؤچورن: حسین واحدی
"محبت سیرلیلیک پالتارینی اوزهریندن آتدیقدان سونرا اوولکی ذوقوندان محروم اولموش اولور"
آفرا بئن
یازینین آردی ...
پائولو کوئلیو طریقت باشچیسی اولوب
پائولو کوئلیو طریقت باشچیسی اولوب
یازار: سایمان آروز
کؤچورن: حسین واحدی
پوستمودئرنیزم مودئرنیزمین گئنیشلنمهسینین بیر مرحلهسیدیر. هانسی کی، مودئرنیزمین بوتون نظریه، ایستک و سوتونلارینی انکار ائتمکله اؤز وارلیغینی اعلان ائدیر. پوستمودئرنیزم، اصلینده، مودئرنیزمین عمومیلشمهسینین مقابلینده اجتماعی تپکی[عکسالعمل]، یعنی عمومیلی بحران کیمی ده کاراکتئریزه ائدیلیر. بو بحران یارادیجی بحران کیمی دئییل، بلکه، سقوطا محکوم اولان بیر جریان کیمی بوتون سیستئملرین سونلاریندا موشاهیده اولونور. اونا گؤرهدیر پوستمودئرنیزمین نیهیلیزمینی “اؤزونو محو ائتمه پروسئسی” ده آدلاندیریرلار. پوستمودئرنیزم نه هانسیسا بیر دؤوران، نه ده هانسیسا بیر پروسئسدیر. حتی اونو خصوصی دؤوره عایید اولان بیر فلسفی تفکر ده حساب ائتمک اولماز. حقیقت بودور کی، پوستمودئرنیزم اصل بحراندیر. اصلینه باخساق، مودئرنیزمین اؤزونو اظهار ائتمک اوچون پوستمودئرنیزمه احتیاجی وار. مودئرنیزم مودئرندیرسه، دئمهلی، پوستمودئرن ده اولمالیدیر. “پوستمودئرنیزم” مودئرنیزمی سوال آلتینا چکمک اوچون بیر “زامان”دیر. بورادا پوستمودئرن فلسفهسی یئرینه، پوستمودئرنیزمین فلسفهلری ایله قارشی قارشییا گلیریک. بو ایسه اوندان قایناقلانیر، بو مرحلهنین ضیالیلاری نه عینی دیلده دانیشیر، نه ده عینی ماهیتی داشیییرلار.
یازینین آردی ...
ایستانبول شرق ماهنیسی
"ایکی قاره بیر شهر: ایستانبول"
ایستانبول شرق ماهنیسی
یازار: حسین واحدی
şəkil: Ömer Şahin
اولدوزلو گئجهلری ایله باش-باشا قالان ایستانبولون کوچهلری عشق ایله
بزهنیب. شکیللرله فیلم لرله تانیش اولموشام ایستانبول لا. اونلاردا گؤروموشم
ایستانبولون ائله اولدوغونو. بورالاردا چوخلارینا ایستانبول یاد اولسادا منه جان
اولوبدور.
عوثمانلی دؤوروندن قالان جامیلری (جامعلر)، اذانلاری، دار کوچهلری، گؤزل
کؤرپولری، دنیز قوشلاری، گمیلر، تکنهلر، مینارهلر و... میلیونلارجا اینسان.
بونلار ایستانبولدان آیریلارمی؟
بیر گون ده قالا بیلمز ایستانبول!
دنیز قوشلارینین سسی ایله اویانان ایستانبول، نازلی گونشین تئللرینی داراماسینا باخیب گونو باشلاییر. خالقی ایسه اویانیب یئنی بیر گونله ایش باشلاییر. گمیلر گلیر-گئدیر، اویناییر. کؤرپولر ایسه بزنمیش الوان چیراقلاری ایله قاش-گؤز آتیر بالکن دا سسسیزجه دایانیب سئوگیلیسینین عسگرلیک دن دؤنمهیینی گؤزلهین قیزا. صاباح یئلی یاواشجا اسمهیه باشلاییب تکنهلری یولا سالیر. بالیقچیلار آللاه اومید یله دنیزدن روزا قازنمایا گئدیرلر.
یازینین آردی...
ایش، ایشچی، ایشسیز
ایش، ایشچی، ایشسیز
یازار: حسین واحدی
1. قدیم کیشیلر دئیهرمیش: ایشلهیهنه هر یئر ایشدی.
دوز دئیرمیشلر. طرف بیر گون کرپیج آتارمیش. بیر گون الینه کولونگ آلارمیش. اوبیری گون آلاق ائلهمهیه گئدرمیش. باشقا بیر گون ایسه یئر سوپورهرمیش. بئله آداما دا دئیرمیشلر "ایشلهینه هر یئر ایشدی".
2. ایندیکی وضعیت فرقلیدی
ایندی زامانا دهییشیب. ایندیکی کیشلر دئییر: "پارتیسی[آدامی] اولانا هر یئر ایشدی.
دوزده دئییرلر. طرف بیر گون بو ماسا دالیندا رئیس دی. بیر گون او ایداره ده مودوردو. باشقا بیر گون ایسه گؤروسون اؤزونون بؤیوک بیر ایش یئری وار. بلی بئله آداما دا هر یئر ایشدی.
***
ا.ی [اتک یازی]
بیری ده مین بیر مصیبت ایله بیر فحلهلیک ایشی تاپیب آیدا آلیر 800مین تومن بیلمیر اؤلسون یا یئنه ده اؤلسون!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
“مک دونالد” ایرانا گلیر!
«مک دونالد» فست فود کمپانیسی ، ایران – آمئریکا آنلاشماسیندان سونرا اؤز سایتیندا ، ایرانین شهرلرینده تمثیلچی قبول ائتمه سی اوچون فورم پایلاشدی .
” مک دونالد “رستورانلارینین ایراندا یولا سالماسین خبرینی رسمی اولاراق بیلدیریلدی.بو کمپانی اؤز سایتیندا ، ایران حاققیندا نومایندهلیک قبول ائتمهسینی رسمییتله آچیقلادی. مک دونالد ، “اپئل” و “نایکی” دان سونرا ، آمئریکانین اوچونجو بؤیوک کمپانیسی دیر کی ایران – آمئریکا راضیلاشماسی و بایکوتون آرادان قالدیریلماسی سبب ایله ، یاخین گلهجکده ایران بازاریندا چالیشماسینا قرار وئریبدیر.
یازیچی: سمیرا دل آرام


text:
تيليم¬خان اثرلري اوٍزرينده / دوْکتور حسين م. گوٍنئيلي
۲۶ , ۱۳۸۶, ۱۶:۳۴
حؤرمتلي اوْخوجولار, الينيزده اوْلان بو کيتاب, تيليم¬خان آدلي شاعيرين اثرلري¬نين بيرينجي جيلدي کيمي ادبيّات عالمينه تقديم ائديلير. او, وطنيميز ايرانين اوْرتا بؤلگه¬لريندن اوْلان «ساوه» منطقه¬سي¬نين «مرغئي» کندينده دوٍنيايا گؤز آچيب, يازيب- ياراتميش, آغير و آجيناجاقلي بير حيات سوٍرموش, ائله او کندده ده دوٍنياسيني دَييشميشدير. شاعير مزاري همن کندين قبريستانيندادير.
تيليم¬خان, خالق شاعيري اوْلدوغو اوٍچون, اثرلري ساوه منطقه¬سي, قم, اراک, همدان, قزوين, زنجان ايالتلري و باشقا توٍرک بؤلگه¬لرينده ديلدن ديله, سينه¬دن سينه¬يه دوْلاشميش و عوٍموم اهالي آراسيندا گئنيش ياييلميشديرسا, اوْنلارين چاپ و نشر اوْلماديقلاري¬نين اوجوندان, شاعير بو گوٍنه قدَر باشقا توٍرک ائللريميز و توٍرک اؤلکه¬لرينده گرَکن قدَر تانينماميشدير.
شاعيرين حياتي باره¬ده همين اثرده يازيلميش فارسجا موٍقدّيمه¬ده آز دا اوْلسا سؤز- صؤحبت گئتميش, هابئله رحمتليک پروفئسور محمدتقي زهتابي¬ايله رحمتليک دوْکتور علي کمالي¬نين امکداشليغي¬ايله قلمه آلينان و ۱۳۸۲- جي ايلده تبريزده «اختر نشرياتي» طرفيندن يايينلانان « تيليم¬خان حيات و ياراديجيليغي» عوٍنوانلي کيتابدا شاعيرين ياشاييش و ياراديجيليغي باره¬ده لازيم اوْلان بيلگي¬لر وئريلميشدير. بوناگؤره ده بيز بورادا شاعيرين حياتيندان سؤز آچماقدان واز کئچير, اوْنون اثرلري¬نين طالئعي, نئجه توْپلانيب, يايينا حاضيرلانماسيندان دانيشير, لازيم گلديکده همين شئعرلرين بعضي اؤزلليکلرينه ده, گؤز گزديره¬جه¬ييک.
تيليم¬خان اثرلري¬نين طالئعي ده اوْنون اؤز طالئعي کيمي نه قدَر دئسن دوْلاشيق و گرگين اوْلموشدور. اوْ, هـ . ق . ۱۱۷۶-۱۲۴۶- جي ايللر, ميلادي تاريخي¬ايله ۱۸۳۱- ۱۷۶۳ ايللر آراسيندا ياشاميشديرسا, شئعر ديواني¬نين بيرينجي جيلدي هله يوٍز يئتميش آلتي ايلدن سوْنرا ايلک دؤنه اوْلاراق, آغير زحمتلرله يايينا حاضيرلانماقدادير.
تيليم¬خانين شئعرلريني چاپ و نشر ائتمک مقصدي¬ايله توْپلايانلارين بيرينجيسي بيرينجي درجه¬لي عدلييه وکيلي رحمتليک دوْکتور علي کمالي ايدي. علي کمالي, اوشاقليق چاغلاريندان تيليم¬خان شئعرلري¬ايله تانيش اوْلدوغو اوٍچون, اوْرتا مکتب تحصيليني بيتيريب بيليم¬يوردونا کئچديگي ايللردن باشلاياراق, بو اؤنملي ايشه گيريشميشدي. اوْ, اوْتوز ايلدن آرتيق سوٍرن فعالييتلرينده, منطقه اهاليسيندن چوْخلو بياضلار (اليازما دفترلر) الده ائده¬ بيلميشدي. همين بياضلاردا يازيلان چوْخلو شاعيرلرين اوْ جوٍمله¬دن, خسته قاسيم, توٍرکمن محمود, تيليم¬خان و باشقا قلم صاحيب¬لري¬نين شئعرلري¬نين ايچيندن تيليم¬خان شئعرلريني چوْخ ديقّتله کؤچوروب نشره حاضيرلاييردي. البتّه اوْ, يالنيز همين بياضلارا کيفايتلنمه¬يير, بلکه اللرده اوْلان هر بير اوٍزرينده تيليم¬خان شئعري يازيلميش کاغيذ تيکه¬سيني آلير, سينه¬لرده اوْلان تيليم¬خانا منسوب شئعرلري سوْروشور, يازيز توْپلاييردي.
کمالي, عؤمرونون سوْن ايللرينده بو سطيرلرين يازاريني دا تيليم¬خان ديواني و توْپلاديغي باشقا اثرلرين چاپ و نشره حاضيرلاماسي ساحه¬سينده امکداشليق ائتمه¬يه چاغيردي. دئمک کمالي¬¬نين توْپلاديغي اثرلر يالنيز تيليم¬خان شئعرلري دئييلدي. باشقا سؤزله دئسک, او, همين شئعرلرله ياناشي الينه دوْلاشان چوْخلو فوْلکلوريک اثرلر, او جوٍمله¬دن اوْ بؤلگه¬ و اوْرتا ايران توٍرکلري لهجه¬سينده يازيلميش و همين ائللرين روايتلري اساسيندا گليشميش و ياييلميش عاشيق دستانلاري, و اؤز ديللري¬ايله دئسک «سؤلچکلر» ناغيللار, افسانه¬لر, عادت- عنعنه¬لر, هم ده چوْخلو دوٍنيادان کؤچموش و بعضاٌّ حياتدا اوْلان شاعيرلرين شئعر توْپلولاريني توْپلاميشدير. بئله کي, اؤزو دوٍنيادان کؤچندن سوْنرا بو اثرلري اوْنون کيتابخاناسيندا آييرييب عائيله¬سينه تحويل وئررکن آلديغيم سياهي¬يه اساساٌّ, اوْنلارين سايي آزي يوٍز عوٍنوانا چاتيردي. اوْ اثرلرين بعضي عوٍنوانلاري نئچه جيلد اوْلماقلا, اوْنلارين سايي تخميناٌّ يوٍز اوْن جيلده چيٌخيردي. کمالي بو اثرلري¬, ائله¬جه¬ده تيليم¬خان شئعرلريني توْپلاماغي بير ميلّي بوْرج سايميش و بو يوْلدا اؤزوندن علاوه باشقا دوْستلاري و قلم صاحيب¬لريندن ده يارديم آلميشدير. اوْنا يارديم گؤسترن و اوْنونلا وار گوٍجو ايله امکداشليق ائله¬ين¬لرين بيري ده ساتيريک شئعريميزين گؤرکملي نوٍماينده¬سي و کمالي¬نين آناسي¬ايله بير کنددن اوْلموش شاعير, رحمتليک ميصيرقانلي «اکبرخان¬رزّاقي» اوْلموشدور.
عوٍمومييتله بو اثرلرين يالنيز بير عوٍنواني عربجه¬, قالاني¬نين دا تخميناٌّ يوٍزده اوْتوزو فارسجا, قالان يوٍزده يئتميشي توٍرکجه¬ايدي. بيزجه بو اثرلرين ان اؤنَمليسي تيليم¬خان ديواني و اوْندان سوْنر شاعير اکبرخان رزّاقي¬نين بئش جيلدليک ديواني اوْلابيلردي. بونلاري کئچندن سوْنرا همين اثرلرين ايچينده ايرانين چئشيتلي ايالتلري و ويلايتلرينده داغينيق شکيلده ياشايان توٍرک ائللري و بوْيلاري¬نين نوٍفوس سايي, هانسي¬لارين هارالاردا ياشاديغي بؤلگه, کندلري¬نين آدلاري و عوٍنوانلاريني داشييان بيلگي¬لر توْپلوسو دا بيزجه چوْخ اهميتلي¬ايدي. کمالي اوْبا- اوْبا, اوْيماق- اوْيماق گزيب, آراييب, اوْنلاري قلمه آلميشدي. اوْ, همين چاليشمالارينا اساساٌّ, بعضي دانيشيقلاري و چيٌخيشلاريندا اؤزونو «داغيٌنيق توٍرکلرين نوٍماينده¬سي» قلمه وئريردي.
اوْنون توْپلاديغي اثرلرين سياهيسي¬ني حياتا گؤز اؤرتدويو ايلده, يعني ميلادي تاريخي¬ايله ۱۹۹۶- دا لاتين اليفباسي¬ايله يايينلاديغيميز «علي کمالي¬نين ياشاييش و ياراديجيليغي» عوٍنوانلي اثرده, هم ده مطبوعاتدا اوْ جوٍمله¬دن اوْ زامانلار زنجان شهرينده بوراخيلان «اوٍميد- زنجان» هفته¬ليگينده وئرميشديک.
مطبوعاتدا دؤنه- دؤنه ايشاره ائله¬ديييميز کيمي, تيليم¬خان اثرلري¬نين اليازمالاريني اوْخوماقدا, اوْنلاري چاغداش ايملا قايدالاريميز اساسيندا يئنيدن ايشله¬مکده, اوْنلاري اينجه¬له¬مکده و بعضي نشرييه¬لرده او جوٍمله¬دن وارليق درگيسينده تانيتديرماقدا رحمتليک پروفئسور غلامحسين بيگديلي و بيرينجي درجه¬لي عدلييه وکيلي و حؤرمتلي قلم صاحيبي اوستاد ايسمائيل هادي و بلکه تانيماديغيميز آيري- آيري قلم صاحيب¬لري ده امکداشليق ائتميشديلر.
کمالي¬ايله تامام واخت امکداشليق ائتديگيم ايييرمي آلتي آي سوٍره¬سينده ايييرمي جيلد بؤيوک و کيچيک اليازما کيتابچالاردا يازيلميش و چوْخو تيليم¬خان شئعرلري اوْلان نوٍسخه¬لري تاماميله اوْخويوب, کمالي¬نين حاضيرلاديغي و اساس گؤتوردويوموز تيليم¬خان متني¬ايله اوْنلاري توتوشدوروب, همين متن¬ايله اليازمالارين فرقلي اوْلان کلمه و ميصراع¬لاريني يازاراق, موٍستقيل¬ بير واراق کاغيذ اوٍزَرينده اوْ شئعره سانجاقلاميشديق. بو نوٍسخه فرقلري, اثر چاپ ائديلرکن او اثرده چاپ ائديله¬جک¬ايدي. بو ايش اوٍچون اوْن اوٍچ آي واخت قوْيولموشدو.
سؤزو گئدن تيليم¬خان متنينه سؤزلوک حاضيرلاماق, يعني اثرده اوْلان, فارسجا, عربجه, لزگي, ائرمني و باشقا خالقلارين ديللريندن اثره کئچن کلمه¬لرين آچيقلاما وظيفه¬سيني رحمتليک پروفئسور زهتابي عؤهده¬سينه گؤتورموشدو. اوْ, سايي تخمينا يئددي يوٍز عوٍنوان اوْلان بو ديوانين هر صحيفه¬سي¬نين آچيقلامالي سؤزلريني اوْ صحيفه¬نين آشاغيسيندا وئرميش و سؤزلرين آنلاملاريني دا اوْنلارا علاوه ائله¬ميشدي.
تأسّوٍفلر اوْلسون کي, کمالي¬نين تيليم¬خان ديواني اوٍزرينده چکديگي اوْتوز ايلدن آرتيق زحمتلري¬نين سوْنوجو بو گوٍنه قدر ميلّتيميزه و ادبيّات عالمينه گؤستريلمه¬ييب, اوْنلارين نه اوْلوب و يا نه اوْلاجاغي دا بيزه بللي دئييلدير. چوٍنکي کمالي¬نين واختسيز اؤلومو ايله, اوْنون کيتابخاناسي و آرشيوي اوْنون حيات يوْلداشي و تخميناٌّ اوْن آلتي و اوْن اوٍچ ياشلي ايکي اوْغلونون الينده قالدي؛ اوْنلار دا هئچ کيمي اوْ اثرلرين يان- ياخينينا قوْيماديلار. بئله¬ليکله اوْ رحمتليگين آغير زحمتلر و چوْخلو پوللار خرج ائله¬مکله توْپلاديغي, ايشله¬ديگي و ايشلتديگي چوْخلو ادبي و فوْلکلوريک اثرلرين طالئعي باره¬ده اوْن¬بير ايلدن سوْنرا هله ده هئچ بير سؤز دئيه بيلميريک.
کمالي¬نين توْپلاديغي تيليم¬خان ديوانيندا نه¬لر واريدي؟
بئله بير سوْرغونون جاوابيندا دئمک اوْلار کي, اوْ اثرده تخمينا يئددي يوٍز عوٍنوان شئعر يئرلشميشدي. شئعرلر مضمون و صنعت باخيميندان الينيزده اوْلان بو اثر کيمي چئشيتلي و رنگا¬رنگ¬ايدي. اؤنجه ايشاره ائديلن کيمي شئعرلرين چوْخو بياضلار و کيتابچالار واسيطه¬سي¬ايله, هم ده تکراراٌّ الده ائديلديکلري اوٍچون, اوْنلاردا نقص و چاتيشمازليغا يوْل وئريلمه¬ميشدي. داها دوْغروسو, بير شئعر بير نوٍسخه¬ده ناقيص و يا يانليش يازيلميشديسا, باشقا نوٍسخه¬لرده تکرار اوْلدوقدا بعضاٌّ يانليش و ناقيص کلمه¬لرين دوْغرو و موٍکَمّل يازيلديغيناگؤره نقص¬لر و يانليشلار يوْخ حددينه قدَر آزاليردي.
شئعرلرين يوٍزده ايييرمي¬سيني موٍختليف بيچيملي و مضمونلو اوْلان جيناس و جيناسلي شئعرلر تشکيل ائديردي. سؤز يوْخ کي بو الينيزده اوْلان اثر کيمي, اوْندا يئرلشن شئعرلرين ده آز حيصّه¬سي آغيزلاردان توْپلانميشدي؛ نتيجه¬ده اوْنلارين بعضي¬لرينده فوْلکلور راييحه¬سي دويولور, بعضيلرينده ده باشقا شاعيرلرين شئعرلريندن ائلئمئنتلر گؤرونوردو؛ بوناگؤره ده, اثر چاپ ائديلرکن اوْنلاري « تيليم¬خانا منسوب شئعرلر» بؤلومو آدلي بير بؤلومده چاپ ائتمک قرارينا گلميشديک.
همين شئعرلرله ياناشي, علي کمالي, تيليم¬خان, اوْنون اؤزل حياتي و اؤولادلاري باره ده چوْخلو معلومات توْپلاميش, چوْخلو سندلر ده الده ائده بيلميشدي¬کي, اؤنجه ايشاره ائديلن سببلره گؤره اوْنلارا دا ايندي اليميز چاتمير.
کمالي وارليق درگيسي يايينلانماغا باشلاياندان بير- ايکي ايل سوْنرا همين درگي¬نين يازيچي¬لار هيئتي سيٌراسينا کئچه¬بيلير و همين درگي¬ده ادبي چاليشمالاري, اؤزلليکله¬ ده تيليمخان و اوْنون شئعرلري اوٍزره چوْخلو مقاله¬لر يازيردي. بوناگؤره ده تيليم¬خانين سسي توٍرکيه¬يه و او زامانلار ساوئت¬لر ترکيبينده اوْلان بو گوٍنکو آذربايجان رئسپوبليکاسي¬نين عاليملرينه و عئلم مرکزلرينه چاتير و آز دا اوْلسا تيليم¬خان بو اؤلکه¬لرده و بو اؤلکه¬لرين عاليملري واسيطه¬سي¬ايله آز- چوْخ توٍرک دوٍنياسيندا تانينيردي.
بونلاردان علاوه, دوْکتورکمالي, تيليم¬خان و اوْنون اثر¬لريني تانيتديرماق مقصدي¬ايله تهرانين ياخينليغيندا يئرلشن قوٍدس شهرينده مدنيتيميز اوٍزره چاليشماقدا اوْلان اوستاد شهريار آدينا درنگين(اوستاد شهريار درنگي¬نين) ايش¬بيرلييي¬ايله ۱۳۷۰ و ۱۳۷۱- جي ايللرده ايکي گوٍنلوک قورولتايلار و عزيزله¬مه تؤرن¬لري گئچيرمه¬يه ده تشبّوٍٍث گؤستردي. شاعيرين ياشاييب- ياراتديغي و وفات ائتدييي مره¬غئي کندي, جوْشقان, ميصيرقان, يئل¬آباد, بنداَمير کندلري و ساوه شهرينده توْپلانتي¬لاري کئچيريلن بو قورولتايلاردا وطنيميزين ان اوجقار يئرلريندن گلن عاليملر و ضييالي¬لارين ايشتيراکي و چيٌخيشلاري اوْلوردو. همين توْپلانتي¬لاردا تيليم¬خاندان علاوه منطقه¬نين باشقا شاعير و يازيچي¬لاري دا خاطيرلانيردي.
اؤنجه سؤيله¬نيلن کيمي, کمالي وفات ائدندن سوْنرا, اوْنون عائيله¬سي کيمسه¬ني اوْنون اثرلري¬نين يان – ياخينينا قوْيماديغي¬نين اوْجوندان نه مطبوعات, نه ده آيري اثرلرده کمالي و تيليم¬خاندان بير شئي¬لر يازيلمايير. بو موٍدّتده يالنيز بو سطيرلرين يازاري اوْنون حياتي و وفاتي¬¬ايله علاقه¬دار نئچه مقاله و موٍصاحيبه تهران, باکي, زنجان, و قوم شهرلرينده يايينلانان نشريه¬لرده چاپ ائتديره بيلير.
تانرييا شوٍکورلر اوْلسون کي, سؤزو گئدن چوْخلو مانئعه¬لر و چتينليک¬لرله تيليم¬خانين چيٌراغي سوْزالديسا, سؤنمه¬دي؛ هابئله کمالي¬نين توتدوغو يوْل آيري بير ميلّي شوٍعورلو و وطن¬پرور اينسانين هيمّتي¬ايله داوام ائتدي. آچيق سؤز بو کي, بو سوْن ايللرده تيليم¬خانين هميئرلي¬سي اوْلان گنج تدقيقاتچي موٍهنديس «اسدا… اميري» بير داها تيليم¬خان اثرلريني توْپلاماغا باشلادي. اوْنون قايناغي داها آرتيق مرغئي و اطراف کندلرين اهاليسي¬نين سينه¬دفترلري, هم ده ديللردن يازديقلاري اليازمالار اوْلدو. اميري جنابلاري کند اهاليسي و باشقا هم يئرلي¬لري¬ايله داها آرتيق صميمي اوْلدوغو اوٍچون, کئچن نئچه ايلده تيليم¬خان شئعرلري¬نين تخميناٌّ دؤرد يوٍز عوٍنوانيني اله گتيرميشدي. باشقا سؤزله دئسک, اوْ, بو موٍدّتده کمالي¬نين توْپلاديغي تيليم¬خان اثرلري¬نين ياريدان چوخونو توْپلايابيلميشدي. سؤز يوْخ کي, بو آغيزلاردان ييٌغيلان شئعرلرين بعضي¬لرينده تک- توٍک کلمه¬لر و يا ميصراعلار دوٍشموش و يا دييشيلميشلر؛ البته بو پوْزقونلوقلارين سايي آزدير. اوٍميد ائديريک کي, ياخين گله¬جکده يئرلي آداملارين يارديمي و مشورتي¬ايله بو نوٍقصانلار دا آرادان قالديريلسين. اينانيريق کي, حؤرمتلي اميري¬نين آرديجيل و يوْرولمادان چاليشمالاري¬ايله هم¬يئرلي¬لرينده تيليم¬خانا اوْلان عشق و سئوگي, بيزي بئله بير آرزويا چاتديراجاقدير.
گنج تدقيقاتچي موٍهنديس اميري تهراندا ياشايان بير سيٌرا اديب¬لر و تيليم¬خاني سئون¬لرله مشورتلشندن سوْنرا توْپلاديغي شئعرلرين ترتيبي و چاپا حاضيرلاماسيني بو سطيرلرين يازاري¬نين عؤهده¬سينه قوْيدو. طبيعي¬ديرکي, بئله بير تکليفدن بوْيون قاچيرماق منيم اوٍچون موٍمکون دئييلدي, نييه¬کي, کمالي¬ايله امکداشليق ائده¬رک تيليم¬خان شئعرلري¬ايله مشغول اوْلموش آداملارين چوْخو ايندي داها دوٍنياسيني دييشميش¬لر؛ قالانلارين ايچينده ¬ده دوْستلارين چوْخو بو ايشه آرتيق مني صلاحيتلي گؤرموشدولر. بئله¬ليکله¬ده بئله بير آغير وظيفه¬ني يئرينه يئتيرمک اوٍچون اولو تانرييا سيٌغيناراق, اميري بَي¬ايله ايش¬بيرلييي آپارماغا سؤز وئريب, ناقيص نظره گلمه¬ين و يا باشارديغيميز قدر نقص¬لر و بوْشلوقلاريني آرادان قالديرا بيله¬جه¬ييميز شئعرلري «تيليم¬خان ديواني¬نين بيرينجي جيلدي» عوٍنواني¬ايله حاضيرلاييب, نشر ائتمک قرارينا گلديک. اينانيريق کي, نجيب مدنييت سئور مرغئي¬لي¬لر و منطقه¬نين اهاليسي بو اثري اوْخودوقجا, گؤزلرينه چارپاجاق نقص¬لري حؤرمتلي اميري حضرتلرينه بيلديره¬جک. هم ده اللرينده و سينه¬دفترلرينده اوْلان تيليم¬خان شئعرلريني اثرين ايکينجي, اوٍچونجو جيلدلرينده چاپ ائتمک اوٍچون گتيره¬جکلر.
قاباق سطيرلرده سؤيله¬ديييميز کيمي, بو مجموعه¬ده چاپ اوْلان شئعرلرين چوْخو آغيزلاردان و شاعيرين شئعرلري¬ايله ماراقلانانلارين آغيزلاردان توْپلاديغي دفترلردن آلينميشدير. بوناگؤره ده فولکلوروموزدان, هم ده باشقا شاعيرلرين, او جوٍمله¬دن شاعيرين اؤز نسليندن¬ اوْلموش و شاعيره بنزه¬تمه¬لر يازميش مره¬غئي¬لي شاعير «توٍرکمان محمود» و باشقالارين شئعرلري¬نين بعضيسي¬نين¬ قيسماٌّ و يا تاماميله تيليم¬خان شئعرلرينه قاريشماسي دا موٍمکوندور. البتّه بئله شوٍبهه¬لي شئعرلرين سايي او قدر اوْلا بيلمز. بونونلا بئله آرتيق تدقيقات آپارماقلا بئله بير شئعره راست گلديکده, اوْنو گله¬جک چاپلاردا مجموعه¬دن چيٌخارماغا سؤز وئريريک.
بيز کمالي¬نين تيليم¬خان اثرلري اوٍزرينده چکدييي آنجاق بو گونه قدر نتيجه¬سيز قالان زحمتلريني اونوتماياراق, سايين موٍهنديس اميري¬نين وار گوٍجوايله چاليشمالاريني و الده ائتديگي باشاريلاري اوٍرَکدن آلقيشلايير, کمالي¬نين روحونا رحمت گؤندرير, اميري¬يه بو يوْلدا آرتيق باشاري¬لار آرزولاييريق. بونو دا بيليريک کي, اميري¬نين ايشي, کمالي¬نين ايشي¬نين دَيَريني آزالتمايير, ائله¬جه¬ده کمالي¬نين ايشي بير زامان اوٍزه چيٌخماقلا اميري¬نين ايشيني اؤز کؤلگه¬سي آلتينا آلماياجاقدير. چوٍنکي هر ايشين اؤزونه گؤره اؤزلليکلري و گؤزلليکلري واردير.
مرحوم کمالي و اميري جنابلاري¬نين گؤردوکلري ايشلر باره¬ده نه قدر دئيه¬سن دانيشماق اوْلار؛ آمما, سؤز اوزانماسين دئيه, شاعيرين ياراديجيليغيندان دا بير سيٌرا اؤرنکلر گؤسترمکله سؤزوموزه سوْن قوْيمالي¬ييق.
دئمک اوْلار کي, تيليم¬خان شئعريميزين بوٍتون اؤلچولرينده و بيچيملرينده شئعر قوْشموش, حتّا بعضي اؤلچولر و بيچيملري اسکي دورومدان چيٌخارداراق اوْندا يئني¬ليکلر و بديعي صنعتلر ايشلتميشدير. اؤرنک اوْلاراق, اوْنون «جيغالي تجنيس»لرينده, قوْشما- باياتي اؤلچولريندن علاوه گرايلي اؤلچولرينده دؤرد ميصراعلارا دا راست گليريک. موٍستزادلاري, ديني مضمونلار داشييان شئعرلري و ساييره¬ده ده بئله اوْلايلاري گؤرمک اوْلور کي, شئعرلره موٍراجيعت ائتمکله, اوْنلارين هاميسينا شاهيد اوْلا بيلمک اوْلار.
تيليم¬خان ديواني¬نين آغير حيصه¬سيني قوْشما و گرايلي بيچيملرينده يازيلان شئعرلر تشکيل ائده¬رک, اوْ, عروض بحرلريندن ده غافيل اوْلماميش, چوْخلو ديني, ايجتيماعي, اخلاقي قوْنولار و دوٍشونجه¬لر داشييان اثرلريني عروض بحرلرينده قلمه آلميشدير. شاعيرين شئعرلري صنعت باخيميندان گوٍجلو, مضمون باخيميندان¬ايسه اوْلدوقجا دوْلقوندولار. بونا گؤره ده اميري بَي حاقلي اوْلاراق, تيليم¬خاني «حکيم تيليم¬خان» کيمي تانيتديرماغا آرتيق ماراق گؤسترير. دوْغرودان دا تيليم¬خان شئعرلرينده حئکمت داشييان و حئکمتله يوْغرولموش ميصراعلار, دئييملر, تئرمينلر نه قَدَر دئيه¬سن چوْخدور. بيزه بئله گلير کي, تيليم¬خانين اؤيود و حئکمتلري خالقيميزين سوْسيال حياتيندا موٍثبت ائتگي¬لر بوراخا¬بيلرلر.
دلي دؤولتلي¬يه وئرمه قيزيني / مال- دؤولتي گئدر, ديوانه قالير.
هابئله:
توٍلکو اؤز شهرينده بير بَبير اوْلور.
و يا:
گرک- بياباني ميش ائيله¬مزلر. / اگرچه سوٍد وئرسه, ياغي ياغ اوْلماز.
زنگين مدنييتيميز و فوْلکلوروموزدان غافيل اوْلمايان شاعير, بعضاٌّ خالقين ايشلتديگي حئکمتلي سؤزلري شئعر قاليبينه سالماقلا داها دا گؤزلـله¬ده¬رک خالقيميزا قايتارير؛ مثلاٌّ:
نامرد آغاجي¬نين سايه¬سي اوْلماز.
………………………………..
گؤوول شوشه¬سينه آتما¬گينان داش!
…………………………………
گؤوول بير شيشه¬دير, طعنه سؤز داشدير.
خالق شاعيري گؤردويو و دويدوغو عدالتسيزليکلر, حاقسيزليقلار و يارامازليقلارين قارشيسيندا هئچ ده دينمز- سؤيله¬مز قالا بيلمير؛ اوْنلاري چوْخ اوستادليقلا آچير- آغاردير.
مجهول بو ايّامين سوٍلئيمــــاني¬دير. / نوْغول- نابات قارقالاريـن¬ داني¬دير.
سيغيرچينلر بو عصرين خوشخواني¬دير / بوٍلبوللر ديليني لال ائيلــه¬ييبدير.
و يا:
ياخشي نه¬دير, يامان نه¬دير- سئچمه¬ين / آدامليغيـــــن شربتيني ايچمه¬ين
آروادي يانينــــدا سـؤزو کئچمـه¬ين / ايندي بگ اوْلوبدور, ائل دوْلانديرير.
درين دوٍشونجه¬لي ياراديجي¬نين بعضي ميصراعلاري¬نين خالق ايچينده ياييلماقلا آتالار سؤزونه چئوريله¬جه¬يي گؤز اؤنونده¬دير:
هر حجّه گئدنه دئمزلر حاجي
***
سئودادا اوْلماسا سر, دارا گرک
***
اؤولاد – ناخلف اوْلماسا يئي¬دير.
***
چاخير ايچن کئچي قوردا دوْو ديلر.
تيليم¬خان آتالار سؤزلريميز و مثللريميزدن آرتيق فايدالانماقلا, اؤز اثرلرينه داها آرتيق گؤزلليک و دوْغماليق باغيشلاييبدير. ميثال اوٍچون:
رام ائيله, سالما ايلقارا, / ساخلا بو نفس- بدخونو
اوّل اؤزو داخيـل اوْلار / هر کس کي قـازا قويونو
هابئله:
مثلدير بو بير تيکه¬يله دوست اوْلان, اوْلار ياغيشينان قار آشناليغي
و يا:
اوْت کؤک اوٍسته بيتر, اصليني ايستر / قارا پالاس يوماغينان بوْز اوْلماز
همچينين:
هر مزار اوٍستونه بؤرکويو چالما / اؤلوسوز قبيره آغلاماق اوْلماز.
تيليم¬خان شئعرينده وطن ده خوٍصوصي يئر توتور؛ نييه کي اوْ, معشوقه¬سي اوْلموش مهري خانيمين آردينجا شيراز شهرينه گئديب, نئچه ايل او ديياردا غريبليگين آجيليق – آغريسيني بوٍتون وارليغي¬ايله حيّس ائله¬ميشدي. اوْ, يالنيز اينسانلار دئييل, حتّا اوچارلار, يوٍرورلر, سوٍروننلر و بؤجکلره ده وطنله غريبلييين فرقلي اوْلدوغونو اؤز شئعرلرينده گؤسترير:
غريب لاچين ديلگير اوْلار, اوْولاماز / هر سار اؤز يئرينده ميرشيکار اوْلور
و يا:
تيليم, غريب ايله فلک جدَلدير / غـــوربت اؤزو جهنمه بَدَلديـر
اژدهالار غريب يئرده جؤعَلدير / عقرب اؤز يئرينده شاهمار اوْلور
شاعير شيرازدا غريب اوْلدوغوندان ناراضيليغيني بيلديرمک مقصديله الي چاتمايان سئودييي¬نين داليسي¬جا بئله دئيير:
قيزيل گوٍللر خندان اوْلور / آچيـلاندا دان- دان اوْلور
شيراز منه زينــدان اوْلور / گئدن گلين- گئدن گلين
حکيم شاعيرين ساده ديلده قوْشدوغو شئعرلرينده اؤيودله دوْلو ميصراعلار نه قَدَر دئيه¬سن چوْخدور. بئله- بئله ميصراعلاردان اؤرنک اوٍچون نئچه¬سيني گؤسترمه¬يه کيفايتلنيريک:
زر سيکّه¬سين آهنگره- / چالديرمازلار منيم جانيم
مارال قوزوسون حيمارا / آلديرمازلار منيم جانيم
………………………….
گـُرک- بياباني ميش ائيله¬مزلر / اگرچه سوٍد وئرسه, ياغي ياغ اوْلماز
هر الوان چيچگه لاله دئمــزلر /رنگي احمر اوْلسا, داغي- داغ اوْلماز.
تيليم¬خان, ايسلام ديني و اوْنون موٍقدس کيتابي قورآنا درين اينام يئتيرن, ايسلام پئيغمبري محمّد (ص) و ايمام علي (ع) حضرتلرينه آرتيق سئوگي و محبّتي اوْلان بير سؤز اوستاسي¬دير. سؤزوموزه شاهيد اوْنون همين مجموعه¬ده قورآنين نئچه سوره¬سي¬نين ترجومه¬سي, اولو تانري, اوْنون پئيغمبري و شيعه¬لرين بيرينجي ايمامي و باشقا معصوملارا يازديغي سيتاييشلر, منقبتلر و تعريف- توصيفلردير.
ائله¬جه ده اينسانين يارانيشي و اؤلومو منظومه¬لري, يئر ايله گؤيون و طبيعتده اوْلان چئشيتلي قوّوه¬لرين بير- بيري¬ايله دئييشمه¬لري منظومه¬لري, چوْخلو اخلاقي, ايجتيماعي مضمونلار داشييان شئعرلري, آقا محمّد مسيح مجتهد, آقا نظام قاضي¬الحاجات, آقا حسن و موللا هادي الويري¬يه حصر ائتديگي مديحه¬لر, اوْنون ديني اينام و دوٍشونجه¬لري¬نين محصولودور .
تيليم¬خان اؤزوندن قاباق و اؤزو ايله چاغداش اوْلان شاعيرلردن او جوٍمله¬دن خسته¬قاسيم, بؤيوک توٍرکمن شاعيري مخدوم قولي فراغي, داغليق قاراباغلي شاعير موللا پناه واقيف و آيريلاريندان تأثيرلر آلميش, اوْنلارا نظيره¬لر يازميش, هم ده اؤزوندن سوْنرا يازيب- يارادان شاعيرلر و عاشيقلار اوْندان ائتگي¬لنميشديلر. اوْندان تأثير آلميش شاعيرلردن قشقايلي مأذون, اوْنون اؤز نسليندن اوْلموش توٍرکمان محمود, چاغداش شاعير درويش بهروان «ايناللي» و باشقالاري¬نين آدلاريني چکمک اوْلار.
تيليم¬خانا تأثير بوراخميش و اوْندان تأثيرلنميش شاعيرلر و همين ساحه¬ده شئعرلر باره ده پروفئسور زهتابي و دوکتور کمالي¬نين يازديغي « تيليم¬خانين حيات و ياراديجيليغي» عوٍنوانلي کيتابدا گئنيش معلومات وئريلميشدير. سؤزو گئدن بو کيتابدا شاعيرين شئعرلري, شئعرلرينده ايشلتدييي و اؤزونه مخصوص اوْلان بديعي صنعتلر, اوْنون دوٍشونجه طرزي, دوٍنيا گؤروشو, ايشلتدييي بديعي ترکيبلر, ايفاده¬لر و ساييره چوْخ ديقّتله آراشديريلميشدير.
بونو دا آچيقلاماق لازيم¬ديرکي, بو مجموعه¬ده يئرلشن شئعرلري, داشيديقلاري چئشيتلي مؤوضوعلار, هم ده قاليبلري و اؤلچولرينه اساساٌّ هله¬ليک بئش بؤلومه آييرديق. بيرينجي بؤلومو شئعرلرين وزن, ريتم و بيچيملرينه باخماياراق, مذهبي شئعرلر تشکيل ائدير. ايکينجي بؤلومده شئعرلرين داشيديغي ريسالت و وظيفه¬ني نظره آلماياراق, يالنيز وزن و بيچيملري اساسيندا ترتيب ائتديک. قوْشمالار بؤلومو اوْلان بو حيصّه کيتابين ان بؤيوک حيصّه¬سيني تشکيل ائدير. اوٍچونجو بؤلوم گرايلي¬لارا, دؤردونجو بؤلوم ده جيغالي قوْشما تجنيسلره آيريلدي. مجموعه¬نين بئشينجي بؤلومو هم شئعر اؤلچولري, هم ده مؤوضوع باخيميندان داها دا رنگارنگ اوْلدو. دئمک بو بؤلومده هم عروض وزنلرينده هم ده قوْشما وزنلرينده, ائله¬جه ده موٍختليف فيکيرلر و دوٍشونجه¬لر داشييان شئعرلره يئر وئريلدي. سؤز يوْخ کي, بوٍتون بو بؤلوملري گئنه ده موختليف آچي¬لاردان بير- بيريندن آييرماق اوْلاردي؛ مثلاٌّ تکجه قوْشمالاري, جيناسليق- غئير جيناسليق, ليريک- ايجتيماعي- اخلاقي, نوٍقطه¬سيزليک و باشقا اؤزلليکلري اساسيندا بير- بيريندن آييرماق اوْلاردي؛ آنجاق ائله بو قدره قناعت ائتديک.
سؤز اوزانماسين دئيه, بو موٍقديمه¬ده قلمه آلينماميش و يا اينجه¬لنمه¬ميش مؤوضوعلاري زهتابي و کمالي¬نين يازديغي کيتابدا اوْخوماغي تاپشيراراق, حؤرمتلي اميري¬ و اوْنونلا امکداشليق ائله¬ينلره آرتيق اوغورلار, تيليم¬خان, کمالي¬ و زهتابي¬يه رحمت آرزولاييرام.
۱۳۸۵/۱۰/۱۶
۱- بو موٍقَدّيمه¬ده سؤزو گئدن بعضي شئعرلري ناقيص اوْلدوقلارينا گؤره چاپ ائله¬مه¬ديک. آللاه قويسا اوْنلاري تکميل ائده¬رک اثرين سوْنکو جيلدلرينده چاپ ائده¬جه¬ييک.
آلما یولوندان ایضاح: بو یازی حکیم تیلیم خانین دیوانی نین اؤن سؤزودور. موهندیس امیری جنابلاریندان بو یازینین دوزنله نمیش متنی نی بیزیم اختیاریمیزدا قویدوغونا گؤره تشکر ائدیریک. مهندس امیری نین حکیم تیلیم خان ساوه ای آدلی یازیسینی اوخوماق اوچون بورا تیخلایین. گلن گونلرده بو متنی لاتین خطینده ده اوخوجولارا تقدیم ائده جه ییک.


text:
«۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده»(۱)
مصطفی مرداناوغلو
کؤچورن: احمد عسگرپور
گیریش:
مصطفی هاشیم اوغلو مردانوو ۱۸۹۴-جو ایلده تیفلیسده دونیایا گؤز آچمیش و ۱۹۲۴-جو ایله قدر بورادا یاشامیشدی۱. تیفلیسین مدنی موحیطی اونون حیاتا باخیشینی هله اوشاقکن فورمالاشدیرمیشدی. بورادا گنج مصطفی تئاترا بؤیوک ماراق گؤستریردی. تیفلیسین موسلمان درام درنکلرینده ۱۹۱۰-جو ایلدن چیخیش ائدن مصطفی مردانوو ۱۹۲۱-۱۹۲۲-جی ایللرده تیفلیس آذربایجان دؤولت تئاترینین دیرئکتورو وظیفهسینده چالیشیر. تحصیلینی داوام ائتدیرمک اوچون موسکوایا، دؤولت تئاتر صنعتی اینستیتوتونا گئدیر، ۱۹۲۴-جو ایلده باکییا گلیر و آذربایجان دؤولت درام تئاتریندا اؤز فعالیتینی داوام ائتدیریر.
مصطفی مردانووون یوکسک آکتیورلوق تئخنیکاسی، اوبرازی اؤزونونکولشدیرمک باجاریغی، یومشاق یومور اونون صنعتی اوچون چوخ خاراکتئریک اولان جیزگیلر ایدی. او، اوبرازی سادهجه یاراتمیردی، اونونلا یاشاییردی، نفس آلیردی. هله ایلکین اولاراق یاراتدیغی روللاردا کلاسیک عنعنهلر چوخ گوجلو ایدی.
اونون اطرافیندا بؤیوک صنعتکارلار چالیشیردی. آذربایجانین فورمالاشمیش آکتیور مکتبی مصطفی مردانوو اوچون ده اصل تجروبه مکتبینه چئوریلدی. عباسمیرزه شریفزاده، صدقی روحالله، آغاصادق گرایبیلی، علعسگر علیاکبر اوو و اونلارلا گؤرکملی صنعتکارلاردان اؤیرندیکلری اونون صنعت یولونا ایشیق سالدی، یئنی یارادیجیلیق آختاریشلارینا روحلاندیردی. “حاجی قارا”دا کرمعلی، “یاغیشدان چیخدیق یاغمورا دوشدوک”- ده قمبر، “نادیر شاه”دا ادهم کیمی روللاری تیفلیس تئاتریندا یارادان آکتیور، باکی تئاتریندا داها جیدی روللار اوینامالی اولدو.
مصطفی مردانووون تئاتر یارادیجیلیغی بؤیوک بیر دؤورو احاطه ائدیر. او، میللی آکتیورلوق صنعتیمیزی اؤز گلیشی ایله زنگینلشدیردی، اونا یئنی رنگلر، چالارلار گتیردی. اوینادیغی تاماشالاردا همیشه نیکبین بیر روح حاکیم اولوردو. دئییرلر کی، او تئاترا مشقه گلنده همین گون چوخ خوش کئچردی. چونکی دئییب-گولن، شن بیر اینسان ایدی.
مصطفی مردانوو تئاتردا ایشلهدیگی واختلار تئز-تئز فیلملرده ده چکیلمهیه دعوت آلیردی. چونکی اونون آکتیور پلاستیکاسی، صیفت جیزگیلری، اوبرازی قاوراماق باجاریغی کینو آکتیورو اوچون اولدوقجا واجیب ایدی. ۱۹۲۹-جو ایلده چکیلن “سئویل” فیلمینده آکتیور آتاکیشینین رولونو ایفا ائتدی. آتاکیشی رولو اصلینده چوخ مورککب خاراکتئردیر. چونکی او، چوخ جیدی پسیخولوژی وضعیتلرله قارشیلاشیر، دوشدویو موحیط، اوغلو بالاشین آزغینلیغی اونو سارسیدیر. او، بوتون وضعیتلرده اوبرازی طبیعی تقدیم ائدیر و تاماشاچی قهرمانین طالعیینه حقیقتن آجیییر.
عمومیتله، ۲۰-جی ایللرین سونو، ۳۰-جو ایللرین اوللرینده یارانمیش اکثر فیلملرده بو آکتیورا روللار وئریلیردی و او دا سسسیز کینونون ایمکانلاری داخیلینده اؤز پئرسوناژلارینا حیات وئریردی. آما قارداشی، مشهور کینورئژیسور صمد مردانووون “کندلیلر” فیلمی مصطفی مردانوون یارادیجیلیغیندا یئنی بیر حادیثهایدی. بئله کی، او، فیلمده ایکی رول یارادیردی. بیر-بیرینه ضید اولان کندلی تهمز و مئنشویک روللاری آکتیور صنعتی باخیمیندان اولدوقجا تقدیر لاییقدیر.
بو بؤیوک صنعتکارین آذربایجان کینو صنعتینده ان اوغورلو روللاریندان بیری “او اولماسین، بو اولسون” فیلمیندهکی”اینتئلگئنت حسن بی” اولدو. بو اوبراز مصطفی مردانوون یئنی آکتیورلوق کیفیتلرینی اوزه چیخاردی. او، فیلمدهکی چوخ گوجلو آکتیور آنسامبلی ایچریسینده اؤز مخصوص ایفا طرزی ایله سئچیله بیلیر. خصوصیله قوناقلیق صحنهسینده مشدی عبادلا دیالوقو تاماشاچیدا خوش احوال-روحیه دوغورور. “احمد هارادادیر؟” فیلمینده محمد کیشی رولو مصطفی مردانوون یارادیجیلیغیندا خصوصی اهمیت داشیییر. بو، آکتیورون عؤمرونون یئتکین چاغیندا یاراتدیغی سون روللاردان بیری ایدی. یالنیز بوندان سونرا ۱۹۶۸-جی ایلده بیز اونو “قانون نامینه” فیلمینده گؤردوک. همین ایلین دئکابرین ۱۲-ده ابدی اولاراق گؤزلرینی یومدو. اونون اوزون ایللیک یارادیجی امگی یوکسک قییمتلندیریلمیش، آذربایجانین خالق آرتیستی کیمی یوکسک فخری آدا لاییق گؤرولموش، “قیرمیزی امک بایراغی” اوردئنی و مئداللارلا تلطیف اولونموشدور.
«۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده خاطیرهلریم” کیتابی ۱۹۵۹-جو ایلده چاپ ائدیلمیشدیر. اؤلوموندن سونرا – ۱۹۷۳-جو ایلده “منیم معاصیرلریم” خاطیره کیتابی نشر ائدیلیب اوخوجولارا چاتدیریلمیشدیر.
امکداشیمیز احمد عسگرپورون عرب الیفباسینا کؤچورتدویو «۵۰ ایل آذربایجان صحنهسینده خاطیرهلریم” کیتابینی سیز عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدیریک:
مصطفی هاشیم اوغلو مردانوون فیلموقرافییاسی:
آغاصادق گرایبیلی (فیلم، ۱۹۷۴)
آذربایجان تئاترینین اوستالاری (فیلم، ۱۹۶۶)
باکیلیلار (فیلم، ۱۹۳۸)
بختیار (فیلم، ۱۹۵۵)
بسمالله (فیلم، ۱۹۲۵)
احمد هارادادیر؟ (فیلم، ۱۹۶۳)
امک و قیزیلگول (فیلم، ۱۹۶۲)
فتحعلیخان (فیلم، ۱۹۴۷)
گؤروش (فیلم، ۱۹۵۵)
حاجی قارا (فیلم، ۱۹۲۹)
ایییرمی آلتی کومیسار (فیلم، ۱۹۳۳)
کندلیلر (فیلم، ۱۹۳۹)
قانون نامینه (فیلم، ۱۹۶۸)
قارا داشلار (فیلم، ۱۹۵۶)
لطیف (فیلم، ۱۹۳۰)
مطبوعات فداییسی (فیلم، ۲۰۰۷)
موختلیف ساحیللرده (فیلم، ۱۹۲۶)
او اولماسین، بو اولسون (فیلم، ۱۹۵۶)
رنگلرده یاشایان کینو (وئریلیش، ۲۰۰۹)
رومئو منیم قونشومدور (فیلم، ۱۹۶۳)
سئویل (فیلم، ۱۹۲۹)
صبوحی (فیلم، ۱۹۴۱)
سحر (فیلم، ۱۹۶۰)
سحر (وئریلیش، ۱۹۹۵)
وولکان اوزرینده ائو (فیلم، ۱۹۲۹)
یئنی هوریزونت (فیلم، ۱۹۴۰)
******
مقدمه:
سون زامانلاردا آذربایجان تئاترشوناسلیغیندا معین بیر جانلاما نظره چارپماقدادیر. تئاتر تاریخینده آیری آیری تاماشالار گؤرکملی آکتیورلارین یارادیجیلیغینا حصر اولونموش؛ ایریلی خیردالی بیر چوخ کیتاب و مقالهلر نشر ائدیلمیشدیر. بونلارلا یاناشی قوجامان آکتیورلاریمیزین ” خاطیرهلری “ده چوخ اهمیته مالیکدیر: بو ” خاطیرهلر ” اؤزی اؤزلیینده قیمتلی اولماقلا برابر تئاترشوناسلیق ایچون ده اولدوقجا فایدالی بیر منبعدیر.
تئاتر تاریخینه دایر بیر چوخدیرلی معلوماتلار محض ” خاطیرهلر ” واسیطهسیله الده ائدیله بیلیر. بوتون صنعتلره نیسبتا ان چوخ اونودولان، تاریخده ان آز ایز بوراخان بؤیوک ” ایتکیلر ” وئرهن تئاتر صنعتیدیر. بونا گورا ” خاطیرهلر ” اولدوقجا بؤیوک اهمیت کسب ائدیر و بیر چوخ حالدا تئاتر حادثهلری حاققیندا تصوور الده ائتمک ایچون بلکه ده یگانه بیر منبع وظیفهسینی گؤرور.
آذربایجاندا اوزون مودت تئاترشوناسلیق علمی ضعیف اینکشاف ائتدییندن تئاتر تاریخیمیزین بیر چوخ قیمتلی صحیفهلرینین ایتیب باتدیغی نظره آلینماسا ” خاطیرهلر “ه نقدر بؤیوک احتیاج دویولدوغو داها دا آیدین اولار. واختیله حسینقلی سارابسکینین خاطیرهلری بو جهتده یگانه بیر تشبوث ایدیسه، ایندی دئمک اولارکی آکتیور ” خاطیرهلری ” آرتیق چوخ یاییلمیش بیر ژانر اولموشدور. نشر اولونموش خاطیرهلر ایچریسنده محمدعلی علیاوون ” بیر اکتیورون خاطیرات دفترچهسیندن ” م . موراداوو صدقی روحالله و باشقالارینین حسین عربیسکی حاققینداکی خاطیرهلر، ای. داغیستانلینین بؤیوک صنعت اوستاسی آ. م. شریفزاده حاققینداکی قئیدلری ها بئله بیر چوخ نشر اولونمامیش، لاکین تئاتر موزهیینده، تئاتر جمعیتینده ائلجه ده علملز آکادئمیاسینین معمارلیق و اینجه صنعت اینستیتوندا ساخلانیلان بیر چوخ دیگر ” خاطیرهلر ” تئاتر تاریخیمیزین اویرهنیلمهسی ایچون بیر منبعدیر.
آکتیور ” خاطیرهلری ” ایچریسینده خالق آرتئستی مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلری ” ده چوخ گؤرکملی یئر توتور. ایلک دفه چاپ اولونان بو ” خاطیرهلر ” اولدوقجا ماراقلی و قیمتلیدیر. باشقا ” خاطیرهلر ” کیمی م. مرداناووندا ” خاطیرهلر”ی بیر طرفدن آکتیورون اؤزو حاققیندا، دیگر طرفدن اونون موحیطی، تئاترین کئچدیی یوللار، گاسترول تاماشالاری حاققیندا موعین معلومات وئریر. عینی زاماندا م. مرداناوون ” خاطیرهلری ” بیر سیرا خصوصیتلریله باشقا ” خاطیرهلردن “خیلی فرقلنیر. بو خصوصیتلرین ان باشلیجاسی اودورکی م. مرداناوو اؤز آکتیورلوغو فعالیتینی قاباغا چکمهیرک، آذربایجان تئاتری تاریخینه داییر مومکون قدرگئنیش معلومات وئرمهیه چالیشیر. آذربایجان تئاترتاریخینه عایید وئریلن معلوماتلار همیده اونا گورا نظری جلب ائدیرکی بونلار تئاتر تاریخیمیزین نسبتا اؤز معلوم اولان صحیفهلرینی ایشیقلاندیریر.
مسئله بوراسیندادیر کی، آذربایجان تئاتری دئدیکده تکجه آذربایجاندا فعالیت گؤسترن تروپالاری نظرده توتماق اولماز. ” آذربایجان تئاتری ” مفهومو داها گئنیشدیر. چونکی آذربایجان تئاتری عینی زاماندا گورجوستاندا، ائرمنیستاندا، اورتا آسیادا خصوصا تورکمنستاندا، هابئله جنوبی آذربایجاندادا اینکشاف ائتمیشدیر.
اوزون مودت قافقازیانین انظباطی و مدنی مرکزلریندن اولان تیفلیس شهرینده آذربایجان تئاتری هله کئچن عصرین آخیرلاریندان فعالیت گؤسترمهیه باشلامیش و بو فعالیت گئتدیکجه گئنیشلهنرک آذربایجان تئاترینین عمومی اینکشافینا ثمرهلی تاثیر گؤسترمیشدیر. مصطفی مرداناوو تیفلیسده دوغولوب بویودویوندن اونون صحنه فعالیتی بیر مودت محض بوراداکی آذربایجان تئاتریله باغلی اولموشدو. اودورکی اونون تیفلیس آذربایجان تئاتریندا گتیردییی ماراقلی فاکتلار آذربایجان تئاتری تاریخی ایچون چوخ قیمتلیدیر.
تیفلیسده کی آذربایجان تئاتریندان بحث ائدهرک مصطفی مرداناوو حاقلی اولاراق گؤستریرکی، بو تئاتر عمومیتله آذربایجان تئاتریندان تجرید اولونموش بیر شی دئییلدیر، عکسینه، تیفلیس آذربایجان تئاتری باکی تئاتریله، آذربایجان تروپالاریله یاخیندان باغلی اولموشدور: تیفلیسده کی تئاتر آذربایجان (باکی) تئاترینین تاثیری آلتیندا بویوموش، اونون رئپرتواریندان و یارادیجی قووهلریندن استفاده ائتمیش، مفکوره اعتباریله آذربایجان تئاترینین قاباقجیل مئیللرینه یاخین اولموشدور.
آذربایجان صحنهسینده چوخ شؤهرت قازانان دئموکراتیک و عوصیانکار روحلو اثرلر تیفلیس آذربایجان تئاترینین دا رئپرتوواریندا اساس یئر توتموشدور. ” اؤلولر “، “حاجی قنبر “، “باختسیز جاوان “، “داغیلان تیفاق “، “کاوه “، “قضاوت “، “قاچاقلار ” و ائلجه شرق دئسپوتیزمینی ایفشا ائدن “آغا محمد شاه قاجار ” و “نادرشاه ” کیمی پیئسلرین تیفلیسده موفقیتیله اوینانماسی موختلیف شهرلرده فعالت گؤسترن آذربایجان تئاترینین اساس عینی بیر مفکورهوی ایستیقامتده اینکشاف ائتدیینی گؤستریر.
تیفلیس صحنه سینده حسین عربینیسکینین بؤیوک نفوذ قازانماسیدا بو جهتدن چوخ سجیویدی. اینقلابدان اولکی آذربایجان تئاترینین ان گؤرکملی سیماسی اولان ح عربینیسکی آذربایجان تئاترینین قاباقجیل مئییللرینی تمثیل ائتمکله برابر، بؤیوک تاثیر و تلقین قووهسینه مالیکدی. عربینیسکینین تیفلیسده گؤرونمهمیش موفقیتله کئچن گاستروللاری تیفلیس آذربایجان تئاتری حیاتیندا موعین جانلانمایا سبب اولور. اونون اینکشافینی سورعتلندیریر. بیر چوخ باجاریقلی گنجلرین تئاترا گلمهسینه صحنه صنعتیله باغلانماسینا تاثیر گؤستریردی. مصطفی مرداناوون اؤز شخصی طالعینده عربینیسکینین مهم رول اویناماسی هئچ ده تصادفی دئییلدی.
تیفلیس آذربایجان تئاترینا حصر اولونموش صحیفهلردن بیر چوخ تانینمیش آذربایجان آکتیورلارینین، مثلن کرمانشاهلی علوی رجب، م. صنعانی، ا. قوربان اوو و باشقالارینین اؤز فعالیتلرینی محض تیفلیسده باشلاییب، سونرادان باکییا گلدیکلرینی اؤیرنمکله برابر، آذربایجان تاماشاچی و اوخوجولارینا اؤز معلوم اولان و بلکه ده هئچ معلوم اولمایان بیر سیرا گؤرکملی آذربایجان آکتیورلارینین دا حیات و یارادیجیلیغینا دایر ماراقلی فاکتلارلا تانیش اولوروق. بو آکتیورلاردان خصوصیله مشهور کومیک میرزه خان قلی اووی و گؤرکملی صنعتکار میرزه علی عباساوو قید ائتمک لازیمدیرکی ” خاطیرهلرین ” بیر چوخ صحیفهلرینده اونلارین فعالیتیندن حؤرمت و محبتله بحث ائدیلیر. ۱۹۰۵ینجی ایلدن اعتبارن تیفلیسده آذربایجان تئاترینا باشچیلیق ائدن، بیر دراماتورق، رئژیسور و آکتیور اولاراق قیزغین فعالیت گؤسترن، حیدر بی، نجف بی، کاوه، المنصور و اوتللو کیمی موختلیف و مرکب روللارین پارلاق ایفاچیسی اولان، آذربایجان تئاترینین گؤرکملی نومایندهلری عربینیسکی، اؤزئییر حاجی بیف، م. ا علیاوو، صدقی روحلله ایله یاخیندان امکداشلیق ائدن م. ا. عباس اوو آذربایجان تئاتر تاریخینده ان شؤهرتلی سیمالاردان بیریدیر. لاکین تاسوف کی، بو گؤزل صنعتکار حاققیندا بیزیم چوخ آز معلوماتیمیز واردیر و مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلری ” گئنیش اوخوجو کوتلهسینی ایلک دفعه اولاراق م. ا. عباس اوون حیات و یارادیجیلیغی ایله آز دا اولسا تانیش ائدیر.
مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلریندن ” ایستر تیفلیس و ایسترسه ده باکی تئاتر تروپالارینین ائرمنیستاندا، ایراندا و تورکیه ده گاستروللاری حاققیندا گئنیش معلومات وئریلیر. بو گاستروللارا حصر اولونموش صحیفهلر بیر چوخ ماراقلی احوالاتلارلا زنگیندیر. استانبول گاستروللاری حاققیندا وئریلن معلومات ایسه تئاترشوناسلیق علمیمیز ایچون تمامیله یئنیدیر. بو گاستروللارین بلاواسیطه ایشتراکچیسی اولان مصطفی مرداناوو استانبول تاماشالاری حاققیندا اطرافلی دانیشیر. استانبولدا چیخان ” تاماشا ” ژورنالیندان آذربایجان تاماشالارینا حصر اولونموش مقالهلردن پارچالار گتیریر. بو پارچالاردان آیدین اولورکی، مرتجع دائرهلرین مقاومتینه باخمایاراق، آذربایجان تئاترینین تاماشالاری گئنیش استانبول تاماشاچیلاری و قاباقچیل گوروشلو تئاتر متخصیصلری طرفیندن چوخ یاخشی قارشیلانمیش، اوینانان اثرلر وگؤرکملی آکتیورلار حاقیندا مثبت رایلر سؤیلنمیشدیر. استانبولدا ایکی تروپپانین پاریسه گاسترول دعوت ائدیلمهسی فاکتدا گؤستریر کی آذربایجان تاماشالاری بؤیوک رغبت قازانمیشدیر. ایرواندا “اؤلولر “ین، “کاوه ” و “نادرشاه “ین بیر چوخ چتینلیکلره و مانعهلره باخمایاراق موفقیتله گؤستریلمهسی، تبریزده قادینلار اوچون خصوصی تاماشا وئریلمهسی ده “خاطیرهلرین ” ماراقلی صحیفهلریندندیر.
آذربایجان سووئت حاکمیتی قورولماسی عرفهسینده سووئتلشمهنین ایلک ایللرینده آذربایجان تئاترینین فعالیتینه دایر ” خاطیرهلرده ” وئریلن معلوماتلارین اولدوقجا بؤیوک اهمیتی واردیر. چونکو تئاتر تاریخیمیزین بو دؤورونه عاید یازیلی منبعلرین وئردییی معلومات چوخ و ناتمامدیر. “همت “ین تشکیل ائتدییی تاماشالار، باکی مرکزی فعله کلوبونون فعالیتی ۱۹۲۰-۱۹۲۱ینجی ایللرده “تشویقات قاطاری “نین تاماشا و کونسرتلری حاققیندا مصطفی مرداناوون یازدیقلاری شبههسیز “خاطیرهلرین ” اهمیتینی خیلی آرتیریر. “خاطیرهلر “ده نریمان نریمانوون “تشویقات قاطاری “نا بؤیوک قایغی گؤسترمهسیندن، آذربایجان کندینده تبلیغات و تشویقات اصوللاری حاققیندا آکتیورلارا گؤستریش مصلحتلریندن ده بحث ائدیرلرکی، بودا چوخ قیمتلیدیر. “خاطیرهلر “ین یاخشی طرفلریندن بیریسی ده بودور کی، تئاتر حادثهلری تاریخی شرائطلر، اجتماعی موحیطله علاقهلی بیرشکیل ده ناغیل ائدیلیر. بو جهتدن آذربایجاندا و گورجوستاندا سووئت حاکمیتی قورولماسی عرفهسینده مصطفی مرداناوون هم اؤزونون همی ده آذربایجان تئاترینین فعالیتی،تاریخی شرائط فونوندا یاخشی ایشیقلاندیریلیر، تئاترین اجتماعی حیات دا رولو حاققیندا کنکرت بیر تصوور یارادیلیر.
م. مرداناوون “خاطرهلر ” یده ایلک باخیشدا خیردا گؤرونسه ده تئاتر تاریخی ایچون اهمیتلی اولان بیر چوخ ماراقلی فاکتلاردان بحث ائدیلیر. مشدی جمیل امیراوون “سیفالملوک ” آدلی اوپئراسی، م. ع. عابباس اوون “ممدعلی شاه “، کرمانشاهلینین “اوچ جریان ” آدلی پیئسلری، ا. حاقوئردیوفون۱۹۱۷و۱۹۱۸ینجی ایللرده تیفلیسده “موسلمان درام جمعیتی ” نه باشچیلیق ائتمهسی، عربینیسکینین، فردیناند(مکر و محبت) رولونو اویناماق ایجون هوسلنمهسی، سولطان فیکرتین هاملئت رولو اوزرینده ایشلمهسی، صابرین تیفلیسده “اوتللو ” تاماشاسینا باخماسی و س فاکتلار تئاتر تاریخچیلرینین دیقتینی جلب ائتمهیه بیلمز.
م. مرداناوون “خاطیرهلر”ی دئییلدیی کیمی، اؤز شخصی حیاتی و صحنه فعالیتیله ده یاخیندان باغلیدیر. آیدیندیر کی او اؤزونو تئاتر عالمیندن آییرمیر، اونون شخصی فعالیتی ده آذربایجان تئاتری تاریخینین عضوی بیر حیصهسیدیر. م. مرداناوو باشقا آکتیورلاردان داها چوخ، تیفلیس ایله باکی تئاترلاری آراسیندا علاقهلرین مؤحکملنمهسینه کؤمک ائتمیشدیر. م. مرداناوو بیر تئاتر خادیمی اولاراق همیشه بؤیوک تشکیلاتچیلیق فعالیتی گؤسترمیش، بیرچوخ تدبیرلرین گؤزل تشبثچو سو اولموشدیر. اودور کی اونون شخصی فعالیتی ده تئاتر تاریخی ایچون چوخ دیرلیدیر.
م. مرداناوون اوز “خاطیرهلر”ینده باشقا خاطیرهلره نیسبتا صنعتکارلیق مسئلهلرینه داها چوخ دیققت وئرمهسی، شوبههسیز تقدیره لاییقدیر. م. مرداناوو ساوادلی و مدنی بیر آکتیور کیمی تانینمیشدیر. بونون تاثیری “خاطیرهلر”ده ده گؤرونمکدهدیر. او یئری گلدیکجه، گؤرکملی صحنه اوستالارینین: ح. عربینیسکی، م. ا علی اوو، صدقی روحالله، م. ا. عابباس اوو، آ. م شریفزاده، علوی رجب، رضا افقانلی،. مرضیه خانیم داوود اووا، رضا طهماسیب و باشقالارینین صنعتکارلیغی حاققیندا صؤحبت آچیر. ایستانیسلاوسکی، نمیروویچ، دانچئنکو، داویداوودان میثاللار گتیررهک آکتیور یاراداجیلیغینا، صحنه رئالیزمینه دایر فایدالی فیکیرلر یارادیر. بو جهتدن آکتیورون “فرانسیز کومئدیاسی” تئاترینا دایر مشاهده و ملاحظهلری ده چوخ ماراقلیدیر. اونون مولیرین پیئسلرینده “دون ژووان “، ” ژورژ داندن “، “باغا قینینی بهینمز ” و س. اوینادیغی روللاری دوزگون باشا دوشمک ایچون بو موشاهیده و ملاحیظهلرین تاثیرینی نظره آلماماق اولماز.
م.مرداناوون صنعتکارلیق مسئلهلری اطرافینداکی فیکیرلری، اونون اؤز شخصی یارادیجیلیق پرینسئبلری و آیری –آیری روللارینا وئردییی تحلیللرله “مفتیش”ده خلئستاکوو، ” ۱۹۰۵ینجی ایلده” تاماشاسیندا امام وئردی، “محبتده ” ایسکندر، “سولغون چیچکلرده” عبدول و س خیلی تماملانیر و معین بیر شکیل آلیر.
م. مرداناوو رئالیست بیر صنعتکار اولماق اعتباریله حیاتیلیق، طبیعیلیک و سادهلیک طرفداریدیر. “آمپلئیا ” محدودیتی علیهینه چیخسادا او هر بیر اوبراز عالمی اولدوغونو، رولون بؤیوکلوک و کیچیکلییندن دئییل، کاراکتئریندن آسیلی اولاراق، موعین سبکه مئیل ائتمهسینی تصدیق ائدیر. بئله اولمایاندا آکتیور چوخ زامان موفقیتسیزلییه اوغراییر کی میثال اولاراق، اؤزونون آلتون بی “اود گلینی”نده رولونو گؤستریر.
م. مرداناوو هر بیر آکتیورون فردی یارادیجیلیق خصوصیتلری اولدوغو کیمی فردی ایش اصولو اولدوغونو و بو باره ده هر جور “ترافارئت” و “اتالون”ا قارشی چیخماق ضروریتینی خصوصی قئید ائتمکده تمامیله حاقلیدیر. او، یاخشی باشا دوشور کی، رئالیزم مئتودو اونا گورا ثمرهلی بیر یارادیجیلیق مئتودورکی حیات حقیقتینه، رئال وارلیغین توکنمز زنگینلیکلرینه موافیق اولاراق فردی خصوصیتلره، اسلوب، فورما و بدیعی واسیطهلر موختلیفلیینه گئنیش مئیدان وئریر. مقصد بیر هدف بیر– نئچه یوللار و موختلیف واسیطهلر رنگارنگدیر. بونا گورا دا هر بیر آکتیور حیاتی دریندن اویرهنرک، قاباقجیل دونیا گؤروشویله سیلاحلاناراق، اؤز استعداینین فردی خصوصیتلرینی اینکشاف ائتدیرمهیه چالیشمالی و اؤز روللارینا بو نقطه نظردن یاناشمالیدیر. محض بئله اولدوغو حالدا رولون بؤیوکلویی و یا کیچیکلییی اهمیتسیز گؤرونر. بو پرنسیبلره صادق قالدیغی ایچوندیرکی ۱۹۰۹ینجی ایلده ” خور-خور” وودئویلینده سیفالله رولوندا ایلک دفه صحنه فعالیتینه باشلایان م. مرداناوو اؤزونده م. ف. آخوندواوو.، ج. ممد قولیزاده.، ج. جاببارلی، حسین جاوید، صمد وورغون، مولیر، شیللر، شکسپیر،گوگول و سایر دراماتورقلارین اثرلرینده گؤرکملی صحنه صورتلری یاراتماق قابلیتی تربیت ائده بیلمیشدیر.
مصطفی مرداناوون ” خاطیرهلر”ی شوبههسیز، تئاتر اجتماعیاتی و گئنیش اوخوجو کوتلهلری طرفیندن ماراقلا قارشیلاناجاقدیر.
جعفر جعفراوو
******
خاطیرهنین باشلاییشی
من ۱۸۹۴ینجی ایلده تیفلیس شهرینده آنادان اولموشام. ائویمیز “کور”ون ساحیلینده، تیفلیسین ان گؤزل صفالی یئرلریندن ساییلان شهر کناری باغین یاخینلیغینداکی “وورونتوسوو ” کوچه سینده ایدی. (ایندی واختانقورقوجالی کوچهسیدیر).
۱۹۰۵ینجی ایلده تیفلیسده گیمنازیایا داخیل اولدوم. ۱۹۰۹ینجی ایلده گیمنازیانین دوردونجو صینفینده اوخودوغوم زامان حیاتیمدا ان بؤیوک حادیثهلردن بیری باش وئردی.
تیفلیسده ” کازیونی ” تئاتر دا (ایندی کی ۳٫ پالئیاش ویلی) آدینا تبیلیس دولت اوپئرا و بالئت تئاتریندا ) ش. گونونون “فاووست” اوپئراسی تاماشایا قویولموشدو. فاووست رولوندا گورجوستان اوپئراسینین بانیلریندن بیری، گؤرکملی آرتئست ساراجاشویلی چیخیش ائدیردی. بیر نئچه مکتبلی یولداشیملا همین اوپئرایا قولاق آسماغا گئتمیشدیم. بوراسینی قید ائدیم کی،او زامان طلبهلر تئاترا یالنیز گیمنازیا دایرئکتورونون ایجازهسیله، هفته ده بیر دفه، شنبه گونلری گئده بیلردیلر. ایجازه آلماق ایسه چوخ چتین ایدی. اودور کی چوخ واخت تئاترا اؤز باشینا گئدیب گالیورکادا اوتورار، فاصیلهلرده ایسه پولیسین و گیمانازیا نظارتچیلیرینین گؤزونه دیمهمک ایچون یئریمیزدن ترپنمزدیک.
بعضا فاصیلهلرده گالیورکانین دهلیزینده گزرکن بیردن یولداشلاریمیزدان کیمی ایسه اشاره وئرردی : “گیزلهنین حریف گلدی”. بیزده چیخیب هره بیر طرفده گیزلنردیک.
فاووست اوپئراسینین تاماشاسی، خصوصن قوجا دوکتورون دؤنوب جاوان اولماسی صحنهسی منه بؤیوک تاثیر باغیشلادی. او گوندن منیم بوتون استراحتیم پوزولدو، فیکریم ذیکریم تئاتر اولدو. هر گون مکتبه گئدنده ائوده منه پول وئرردیلرکی یئمهیه بیر شئی آلیم. من بو پولدان قناعت ائدیب تئاترا بلیط آلاردیم. یئریم همیشه گالیورکا اولاردی، بورا هم اوجوز، همده گؤزدن اوزاق ایدی. اونودا قئید ائتمک لازیمدیرکی، گالیورکادا اوتوران تاماشاچیلارین اکثریتی چوخ طلبکار تاماشاچی اولوب، مکتبلیلردن، طلبهلردن و اؤز معاش آلان ایداره قوللوقچیلاریندان عبارت ایدی. گالیورکا تاماشاچیسی آکتیورلاری چوخ سئویر، اونلاری صمیمی آلقیشلاییردی. آکتیورلار دا گالیورکا تاماشاچیسینی اونوتموردولار، پرده سالیندیقدان سونرا باش ایمهیه چیخدیقدا گؤزلرینی اونلاردان چکمیردیلر.
گالیورکا تاماشاچیسی چوخ طلبکار اولدوغو کیمی بو و یا دیگر آرتئستین اویونونا داها دوزگون قیمت وئره بیلیردی. فاصیلهلرده تاماشا باره ده آکتیورلارین اویونو باره ده اوردا بوردا قیزغین موباحثهلر گئدیردی، بیر چوخ گیمنازیستلر کیمی من ده بؤیوک ماراقلا بو صؤحبتلره قولاق آسیردیم.
من آکتیورلاری حیطده ده گورمک ایسته ییردیم. اودورکی،تاماشادان سونرا ساعاتلارلا تئاترین قاپیسینی کسیب اونلاری گؤزلهییردیم. بعضن تصادوفن اونلارلا سالاملاشیب بیر نئچه کلمه دانیشاردیم، بونا گورادا اؤزومو دونیادا ان خوشبخت آدام حساب ائدردیم.
بیر دفه ایشیم دوز گتیرمهدی: گیمنازیانین اینیسپئکتیورو منی تئاتردا گؤروب، آغلادا آغلادا اوپئرادان قوودو. لاکن مسئله بونونلا بیتمهدی. ایجازهسیز تئاترا گئتدییم ایچون ائرتهسی سحری منی دؤرد ساعات “کارسرده” (قارانلیق زیرزمیده) ساخلادیلار.
آنجاق نه اینسپئکتورون هدهلری (تهدیدلری) نه ده “کارسئرده” کئچیردییم آغیر ساعاتلار منی تئاتردان اوزاقلاشدیرا بیلمهدی. محض “کارسئرده” اوتورارکن، موطلق آکتیور اولاجاغیمی سؤز وئردیم.
تئاتر تاماشالاریندان علاوه هر ایل محرم آییندا ایجرا اولونان شبیه مراسیملریده منی چوخ ماراقلاندیراردی. بوش واختلاریمدا شبیه چیخارانلارین حتی مشقلرینه ده گئدردیم. شبیه منظوم شکیلده یازیلان و بیر نئچه احوالات احاطه ائدن بیر پردهلی دیالوقلار اساسیندا قورولموش دینی تاماشا ایدی. بو تاماشالار محرم آییندا ۱۰ینجی گونو مئیدانلاردا، قبریستانلیقدا و مسجیدلرین حیهطینده گؤستریلیردی. اساسن ایلده بیر دفه نوماییش ائتدیریلن شبیه تاماشاسی ائله قورولموشدوکی امامین طرفدارلاری موصیبته دوشموش فلکزده کیمی، یزیدین طرفدارلاری ایسه دهشتلی سؤزلر سؤیلهین ییرتیجیلار کیمی گؤستریلیردی. امامیله یزیدین آراسیندا ووروشما گئدیردی. تاماشاچیلار امام طرفدارلارینین سؤزلرینه هؤنکور هؤنکور آغلاییر، یزیدین طرفدارلارینین سؤزلرینه لعنتلر یاغدیریرلار.
شبیه گردان (تاماشانین رئژیسورو) همیشه تاماشادا ایشتراک ائدنلر آراسیندااولوب، کیمین نئجه حرکت ائتمهسینی گؤستریردی. “آرتئستلردن ” بعضیلری اؤز روللارینی ازبر بیلیردی، بعضیلری ایسه سؤزلری دفتر اوزوندن اوخویوردو. قادین روللارینی ایفا ائدهن کیشیلر قادین پالتاری گئیینمیردیلر، سادهجه اولاراق چیینلرینه عبا یا دا چادیرا سالیردیلار کی، بونلارین آلتیندان دا اونلارین شالوارو چکمهلری گؤرونوردی. امام و یزید روللارینی ایفا ائدن شخصلر ایسه گؤزل گئیینیر و تمام – کمال گیریم ائدیردیلر. بو شبیه تاماشالارینا خواننده و آرتئستلرده جلب اولونوردو. تیفلیسده یزیدین رولونو آرتئست م. ت. علسگراوو چوخ گؤزل اویناییردی.
بیر دفه بئله بیر احوالات اولدو. امام حسین ۱۵ یاشلی قیزی فاطمهنین رولونو میرزه خان قلی اوو(تیفلیسده آذربایجان تئاترینین مشهور کمیک آرتئستی) ایفا ائدیردی. شبیه تاماشاسینین سونوندا امام حسینین خیمهگاهینا اود وورولمالی، امامین عائله سی ایسه آه – فغان ائدهرک خیمهگاهدا قاچمالیدی. بو واخت م. خ. قلی اووین چینینه سالدیغی عبا تصادوفن اود توتوب آلیشدی. میرزهخان یانان عبانی جلد آتیب، چیغیرا-چیغیرا جماعت طرفینه قاچیر. جماعت امام حسینین قیزی فاطمهنین عوضینده بیغلی اوغلانی، داما داما شالوارگئیمیش میرزه خانی گؤردوکده قاه قاه چکیب گولدو.
البته بوتون یئنی تاماشالارا باخیردیم، حتی تئاتر تاریخینه عاید آیری آرتئستلرین اویونلاری حاققیندا روس دیلینده مقاله و کیتابلار اوخوماغا باشلامیشدیم. صحنه اثرلریندن ایلک دفه اوخودوغوم ح ب گوگولون “مفتیش” کومئدیاسی ایدی. خلئستاکوون مونولوگو منیم چوخ خوشوما گلدییی ایچون، ائوده تک قالاندا مونولوگو همیشه تکرار ائدردیم. البته او واختلار هئچ آغلیما گلمزدی کی، بیر زامان گلجک بو مونولوگو آذربایجان دولت درام تئاتریندا خلئستاکوو رولونو اوینارکن سؤیلهجهیم.
آکتیور اولماق، صحنه ده چیخیش ائتمک فیکری بیر آن بئله اولسون باشیمدان چیخمیردی، عکسینه بو فیکر بؤیوک بیر آرزییا چئوریلیردی. هر دفه بیر آرتئسته راست گلنده ائله بیلیردیم کی دونیادا ان بؤیوک بیر آدامی گؤرورم. بعلی من آرتئست اولماق ایستهییردیم.
اونودا دئملییم کی، منیم آرتئست اولماق آرزیما عائلهمیزده ضد گئدهن یوخیدی. البته، بو منیم ایجون بؤیوک خوشباختلیقدی. آتام حاجی هاشیم و عمیم عبدالمحمد مرداناوو تاجر اولمالارینا باخمایاراق، اینجه صنعتی، خصوصیله تئاتری چوخ سئویر، اونا یاخیندان کؤمک ائدیردیلر. چوخ واخت بازارا دوشوب اؤزلری تئاتر تاماشالارینین بلیطلرینی ساتیردیلار.
همین ایللرده موسلمان آرتئستلرینه او قدر ده اینانماییب، تئاتر بیناسینی اونلارا چتینلیکله اجارهیه وئریردیلر. آتام و عمیم بو ایشده آرتئستلره هر جور مادی و معنوی یاردیم گؤستریردیلز. آتامین بزاز توکانی تیفلیسده یاشایان مترقی آذربایجانلی ضیالیلارینین بیر نوع ییغینجاق یئری اولاردی. اورادا مکتب، تئاتر و ادبیات حاققیندا قیزغین موباحیثهلر گئدیردی. بو موباحیثهلرده “موللا نصرالدین” ژورنالینین رئداکتوری، بؤیوک یازیچیمیز میرزه جلیل ممد قولیزاده، ژورنالین امکداشلاریندان میرزه علیقلی نجف اوو(غمگسار)، عمر فائیق، “شرق روس” قزئتینین رئداکتوری ممد آغاشاه تاختینیسکی، موعللیملردن علیمیرزه نریمان اوو دا ایشتراک ائدیردیلر. آتامین یانینا تیفلیس آرتئستلریندن م. ت علسگراوو، میرزه علی عابباس اوو، اشرف یوزباش اوو، میرزه خان قولی اوو. حققی، باکی آرتئستلریندن حسین عربینیسکی، صدقی روحلله، میزه اغا علیوو، حسینقلی سرابسکی تئزتئز گلردیلر. من درسدن چیخان کیمی بیر باشا آتامین توکانینا قاچاردیم. اورادا گئدن صؤحبتلره دیققتله قولاق آساردیم.
من نئجه اولور-اولسون آرتئست اولماق ایستهییردیم. بیر دفه چوخ فیکیرلشندن سونرا صحنهیه چیخیب اؤزومو سیناماغی قرار آلدیم. ۱۹۰۹ ینجی ایل نوامبرین ۲۸ئینده بیرینجی دفعه اینیمه تئاتر پالتاری گئیدیم و بیرینجی دفعه “گیریم” ائتدیم.
ایلک تاماشامیز آذربایجان دیلینده ترجومه اولونموش ” خور-خور ” وودئویلی اولدو.
حیطده،قونشوموزون زیرزمیسینین قاپیسینا بؤیوک بیر آفیشا ووردوق. بلیطلرین قیمتی اوچ قپیک دن اون قپییه قدر ایدی. تاماشا گونو گلیب چاتدی، زیرزمی قارانلیق اولدوغو ایچون صحنهنی ایشیقلاندیرماق مسئلهسی بیزی خیلی چتینلیگه سالدی. بیر قدر فیکیرلشدیکدن سونرا هر “آرتئست” ائویندن بیر لامپا گتیردی، صحنهمیزی ایشیقلاندیردیق. سونرا دؤشک آغلاریندان پرده دوزهلتدیک. گیریم یئرینه کوموردن ایستیفاده ائتدیک.
ایکینجی زنگدن سونرا تاماشا سالونو آغزینا کیمی آداملا دولموشدو. آلتی مانات ۳۸ قپیکلیک بلیط ساتیلمیشدی، بلیطلرین یاریسینی من قونشولاریمیزا ساتمیشدیم، بو گلیردن دالاندارا ۴۰ قپیک، “سالون” کرایهسی وئریب، قالان پوللارا “تئاتریمیز ” ایچون لازیم شئیلر آلدیق. تاماشانی بیر هفته دن سونرا بیر داها تکرار ائتدیک. بو دفعه دؤرت مانات ۷۲ قپیکلیک بلیط ساتیلدی.
بو تاماشالاریمیزین فعال ایشتیراکچیلاریندان نادیر ایبراهیم اوو، ایبراهیم ایصفهانلینی (ایندی گورجوستان خالق آرتئستی) قئید ائتمک ایستهییرم. منیم کیمی اونلارا دا آرتئست اولماق آرزوسویله یاشاییردیلار.
ایکینجی تاماشامیزدا گیریم ائتمک ایجون تیفلیسدهکی آذربایجان تئاتریندان میرزه خان قولی اووی دعوت ائتدیک. او منی “خور-خور ” تاماشاسیندا سیفلله رولیندا گؤروب چوخ بیهندی. صاباحیسی اویونوم باره ده آتاما و عمیمه خبر وئریب منی تعریفلهدی. آتام صحنه ده اویناماغیما اعتراض ائلهمهدی، آنجاق بیرینجی نؤوبه ده درسلریمه فیکیر وئرمهیی تاپشیردی.
ایلک موفقیتدن روحلاناراق من اؤز ایشیمی داوام ائتدیردیم. بیر گروپ طلبه یولداشلاریملا روس دیلینده بیر نئچه تاماشا وئردیک. منه پ کاراتیگینین “وییسموندیر” وودئویلینده باش رول – اوسیپ اوسیپوویچ رازگیلدیلییئو-ین رولو تاپشیریلدی. تاماشا موفقیتله کئچدی. یئرلی مطبوعات تعریفلدی، منیم رولومو خصوصی اولاراق قئید ائتدی.
البته تعریفلر منی سئویندیردی، قوت و باجاریغیما اولان اینامیمی آرتیردی. عینی زاماندا منه یئنی. یئنی موفقیتلره روحلاندیردی.
کوجوریداکی تاماشامیزا سورن خاچاتوروو رئژیسورلوق ائدیردی. او دا منیم کیمی بوتون وارلیغیلا صحنهیه آتیلمیشدی. سونرالار س، خاچاطوروو دا آرزوسونا چاتدی. موسکووادا، واختانگوو آدینا تئاتردا اولجه آرتئست سونرا ایسه رئژیسور اولدو.
همین ایلدن (۱۹۱۰ینجی ایلدن) تیفلیسده کی آذربایجان درام تئاترینین آرتئستلریله دوستلاشدیم و اونلارین وئردییی تاماشالاردا ایشتراک ائتمهیه باشلادیم. تیفلیسین گؤرکملی آرتئستلریندن بیری اولان میرزه علی عابباس اوو ۱۹۰۵ ینجی ایلدن تیفلیس موسلمان درام هیئتینین فعال ایشتراکچیسی و تشکیلاتچیسی ایدی.
میرزه علی عابباس اوو شکسپیرین “اوتللو ” فاجیغهسینده اوتللونو، شمسالدین سمینین “کاوه آهنگر”(دمیرچی کاوه ) درامیندا کاوهنین، هنریش هاینهنین”المنصور” درامیندا المنصورو، میرزه فتعلی آخوندوون ” حاجی قارا ” کومئدیاسیندا حیدربیی، ا. حاقوئردیئوین “داغیلان تیفاق” فاجیعهسینده نجف بی اوپئراسینی یاراتماقلا برابر، اؤزونو استعدادلی بیر رئژیسورکیمی ده تانیتمیشدی. او تیفلیس صحنهسینده فعالیت باشلایان میر سیف الدین کرمانشاهلییا، ایبراهیم اصفهانلییا، نادیر ایبراهیم اووا، محسن صنعانییه، احمد نخجوانلییا، علسگرسیفییه، علی بایرامووا، حیدر ایسماعیل اووا، علی بالا شاه صباحلییا، اسد خلیل اووا و منه اولدوقجا فایدالی مصلحتلر وئرردی.
آذربایجان تئاتر صنعتینین اینکشاف ائتدیریلمهسینده کی بؤیوک خیدمتلرینی نظره آلاراق ۱۹۲۸ ینجی ایلده اونا گورجوستان س س ر نین آرتئستی آدی وئریلدی. میرزه علی عابباس اوو۱۹۴۲ینجی ایلده فعالیت ائتمیشدیر.
بیر دفه ایندیکی آ. س. گریبایدوف آدینا تیفلیس دولت روس درام تئاتریندا “اوتللو”نو تاماشایا قویموشدوق. او گئجه مشهور ساتیریک شاعریمیز م. ا. صابیر ده تئاترا گلمیشدی. اوتللو رولینی میرزه علی عابباس اوو، یاگو رولونو حبیب کوچرلینیسکی (کریم اوو)، دئزدئمونا رولونو ترلان خانیم برابانیوویچ اشرف یوزباش اوو، رودریقونو ایسه م. س کرمانشاهلی اویناییردی.
م. ا. صابیر خسته خانادان تزهجه چیخمیشدی. سالونداکیلاردان بیر چوخونون اؤزونو یاخشی آپارماماسی، آرتئستلره احترام گؤسترمهمسی شاعرین خسته قلبینی اینجیدیردی. گؤردوم کی صابیر چوخ عصبلشیر،آپاریب صحنه آرخاسیندا ایلشدیردیم. خسته اولماغینا باخمایاراق آخیرا کیمی قالیب تاماشا ائتدی. تاماشادان چوخ راضی قالدی. حتی آیری – آیری آکتیورلاری قوجاقلاییب اوپدی ده. اوتئللو رولو باره ده بؤیوک شاعر دئدی کی، اوتئللونو میرزه علی چوخ گؤزل اویناییر: اما بیر جهته داها آرتیق فیکیر وئرمهلیدیر. او دا شکسپیرین اوتئللو صورتینه مناسبتدیر. شکسپیر قارا عیرقه منسوب اولان اوتئللونو، اونو آغ ایرقه منسوب اولان آلچاق یاقوتدان یوکسک توتور. اوتئللنو رولونو اوینایان بیر آکتیور بو جهتدن فیکیر وئرمهلیدیر.
بؤیوک صابیر حاقلیایدی. دوغروداندا شکسپیر بو اثریله آغ عیرقه منسوب اولان اینسانلارین قارالاردان اوستون اولماسی کیمی چوروک بیر فیکره گولور و بو فیکری قامچیلاییردی.
تاماشادان سونرا بیز شاعری جلیل محمد قلی زاده نین ائوینه آپاردیق (صابیر اونلاردا قالیردی). شاعرین خستهلییی گوندن گونه شیدتلندیینه گورا ۱۹۱۱ینجی ایل اییون آیینین آخیرلاریندا صابرین اؤز خواهیشیله اونو یئنه شاماخییا آپاردیلار.
بؤیوک شاعرین مادی وضعیتی چوخ آغیر ایدی. ائله بو زامان “موللانصرالدین” ژورنالینین ۱۴ینجی نومرهسینده بئله بیر اعلان وئریلمیشدی:
اوخوجولاریمیزا
کئچن واختلاردا باکی دا و تیفلیسده چیخان موسلمان قازئتلریمیزده بعضی گؤزل اشعار چاپ اولوناردی. اوخوجولاریمیزین بیر حیصهسی اشعار صاحیبینی تانیاردی، اما چوخلاری دا تانیمازدی. لاکین میثیلسیز اولان شاعیریمیزین کلامی او قدر موزون و معنالی ایدی کی، اوخویان شخص ائلییه بیلمزدی کی، تحسین و تقدیر ائتمهسین. بس هانی او شاعریمیز؟ کمال یاسیله جاواب وئریریک کی همان شاعریمیز نئچه آیدیر کی، یورغون دؤشک ایچینده خستهدیر. مؤحترم اوخوجولاریمیزین نظرینه بو مطلبی یئتیرمک ایستهییریک کی، عزیز ادیبیمیز خستهلیینله برابر نه اینکی معالیجه خرجینه، بلکه عادی یومیه مصاریفینه ده محتاجدیر. . . . بو سوزلری یازماقدان مقصدیمیز بو مطلبی اوخوجولاریمیزا و آشنالاریمیزا یئتیرمکدیر کی خسته بو حین ده شاماخی شهریندهدیر. اعانه گؤندرمک خواهیش ائدیر. قارداشلار “موللا نصرالدین” ایداره سینه مراجعت ائده بیلرلر. . . .
او زامان روسیه نین و اورتا آسیانین بیر چوخ یئرلرینده “موللا نصرالدین” ژورنالی رئداکسیاسینا اعانه گلیردی. بیز آکتیورلاردا بیر تاماشا وئریب توپلانان پولو صابرین معالیجهسی ایچون گؤندردیک.
ییرمینجی عصرین اوللرینده تئاتر صنعتی یئنی حیات اوغروندا موباریزه ده، آذربایجان قاباقچیل ضیالیلارینین الینده مؤحکم بیر سیلاح ایدی. تئاتر گئت گئده قاباقجیل فیکیرلر تریبوناسینا چئوریلیردی. او دؤورده تئاتر ازیلن، جهالت ایچینده ساخلانان خالقین گؤزونو آچیردی. خالقا اونون دوست دوشمنلرینی تانیتدیریردی. خالقین حسابینا یاشایان طوفیلیلری ایفشا ائدیردی. خالقا یئنی یئنی موباریزه یوللارینی گؤستریردی. البته او ایللرین تئاتری بوتون بونلاری آچیقدان. آچیقا ائده بیلمهدییی ایچون، چوخ چتین ده اولسا، دولایی یوللار آختاریب تاپیردی. گؤستریلن تاماشالار خالقین قاباقچیل ضیالیلارینین یاخیندان ایشتراکی و کؤمهییله وئریلیردی. سؤز یوخ کی تیفلیسده اولان آذربایجان تئاترینین اینکشافینا باکی داکی تئاترین او زامانلار بؤیوک تأثیری اولموشدور.
تیفلیسده کی آذربایجان تئاتری گئتدیکجه بؤیومهیه، اؤز اطرافینا داها چوخ هوسکار آکتیور توپلاماغا، یئنی یئنی اثرلر تاماشایا قویماغا و خصوصن چوخلو تاماشاچی کوتلهسی جلب ائتمهیه باشلامیشدی. تیفلیس آذربایجان تئاترینین ایلک خادیملری دونیا مدنیتیندن بیرینجی نوبه ده روس خالقنین مدنیتیندن ثمرهلی صورتده ایستیفاده ائدیر. عینی زاماندا میرزه فتحعلی آخونداوون. ح ب وزیراوون. سونرالار ایسه أ حاقوئردیوون و ج محمدقلی زادهنین اثرلریله تربیهلنیردیلر.
بونونلا بئله آذربایجان تئاترینین قارا گونلری هله ده داوام ائدیردی. میللی تئاترین اینکشافینا دولت نه اینکی یاردیم ائتمیردی، بلکه ده جوربه جور یوللارلا مانعچیلیک تؤرهدیردی. تئاتر بیناسی یوخ، تاماشا حاضیرلاماق ایچون یئر یوخ، پالتار یوخ، آرتئستلر چؤرهک پولو قازانماق ایچون باشقا یئرلرده ایشلهملی اولوردیلار؛ آخیر، جان اوزوجو ایشدن سونرا ایسه اونون ـ بونون ائوینده مشق ائدیب، تاماشا حاضیرلاییردیلار.
یئرلی بورژووازیا نومایندهلری بئیلر (بیگلر)، خانلار، روحانیلر آذربایجان صحنهسینین آرتئستلرینه بیر اویونباز کیمی باخیردیلار، اونلاری آدام یئرینه قویموردیلار، آرتئستله قوهوم اولماغی اؤزلری ایچون تحقیر حساب ائدیردیلر.
تاماشا وئرمکدن اوتورو بینا آلماق ان چتین مسئلهلردن بیری ایدی. تیفلیسده«آرتئستی چئسکواوبشئستوونون»(ایندیکی ش. روستاوئلی آدینا تبیلیس دولت دراما تئاتری) و «کازیونی تئاترین» بیناسی آذربایجانلی آرتئستلره بؤیوک چتینلیکله ایجارهیه وئریلیردی؛ بو آرتئستلرده پردهنی آچدیرماقدان اؤتری چوخ واخت اوزوک و یا ساعاتلارینی گیروو قویمالی اولوردیلار. بورادا حسین عربینیسکینین «سحیرکار» اوزویویله میرزه علی عباس اوون قیزیل ساعاتینی خاطیرلاماماق اولماز.
حسین عربینیسکینین اوزویی آنجاق ایکی اوچ آی بارماغیندا اولاردی، قالان واختلار ایسه تئاتر صاحیبلری و آنترئپرئنیورلارین بارماقلاریندا گزدیریلردی. میرزه علی عباس اوودان سوروشدوقدا کی: گئت کازیونی تئاترین مودیریندن سوروش، ساعاتیمیز شریکلیدیر. من اؤزوم ائویمیزدن دفعهلرله خالچا آپاریب ساتمیشام، تئاتر کرایهسی ایچون بئی وئرمیشم.
شوبههسیز، بئله شراییطده آرتئستلرین وضعیتی اولدوقجا آغیرایدی. مشهور آرتئست حسین عربینیسکی چوخ واخت احتیاج ایچینده یاشایاردی، آنجاق اؤز آکتیورلوق ووقارینی ساخلاماق ایچون بیر کسه آغیز آچمازدی.
میرزه علی عباس اوو گوندوزلر قاپی ـ قاپی گزیب، تعمیر ائتمک ایچون ائولردن پالاز، خالچا ییغاردی. بیز چوخ واخت بو پالازلاردان مشق زامانی «ابولعلا»عصرینده سیاحین عباسی و یا اوتئللوون پلاشی کیمی ایستیفاده ائدردیک. آ ح اوسترووسکینین “مئشه” اثرینده کی هئسچاستلیوتسئو و سچاستلیوتسئو کیمی یوردسیز یاشایان، تئاتر بینالاری اولمایان ح عربینیسکی، صدقی روحالله ه. ق. سارابسکی، م. آ. کاظمووسکی، ا علی اوو. م. موراداوو. پ. دارابلی، ابولفتح ولی، م. م. کاظیووسکی، ا. قمرلیسکی، م. ا. عباس اوو. م. خ. قلی اوو. م. ت. علی عسگراوو. ا. یوزباش اوو. م. س. کرمانشاهلی، ن. حقی و باشقالاری چوخ واخت قافقاریانین آیری ـ آیری شهرلرینی گزیب اؤز صنعتلرینی نوماییش ائتدیرردیلر.
آذربایجان خالقینین قاباقجیل ضیالیلاری. ن. نریمان اوو. خ. ب. وزیراوو. اؤزئییرحاجی بی اوو. م. ماقومایئو. م. ماحمودبی اوو. بدل بئی. بدل بئیلی (بستهکار افراسیاب بدل بئیلینین آتاسی ) و باشقالاری ایسه تئاتر صنعتینین اینکشاف ائتدیریلمهسینده هوسکار آرتئستلره هر واسیطه ایله کؤمک گؤستریردیلر. بوتون بو چتینلیکلره، احتیاج و تعقیبلره باخمایاراق آرتئستلر گئری چکیلمیردیلر، آذزبایجان تئاترینی اینکشاف ائتدیرمکله برابر، اؤز صنعتکارلیقلارینی دا آرتیریردیلار.
محض بئله گونلردن بیرینده من اصیل صحنهیه قدم قویدوم. آرتئست اولدوم.
۱۹۱۰ینجی ایلده تیفلیس موسلمان آرتئستلرینی اولدوقجا سئویندیرن بیر حادیثه باش وئردی. «موللا نصرالدین ژورنالینین رئداکتورو جلیل محمد قلیزادهنین و بیر دسته آذربایجانلی ضیالیسینین تشبثو و کؤمهییله» تیفلیسده، شیطانبازلاردا، بوتانئیچئسکی کوچهده «آیدیتورییا» آچیلدی؛ همین واختدان باشلایاراق تیفلیسدهکی آذربایجانلی آرتئستلر اؤز بینالاریندا مشق ائدیب تاماشالار وئریردیلر.
بورادا منیم تروپاایله ایلک چیخیشیم، مولیئرین “زوران طبیب” کومئدیاسیندا نوکر والئریک رولوندا اولدو. او گون منه ائله گلیردی کی، یئر اوزونده مندن خوشبخت آدام یوخدور. سئویندیییمدن حتی آغلاماق ایستهییردیم.
معلومدورکی، ایلک رول آکتیورین بوتون حیاتی بویو یادیندان چیخماز. آکتیورون ایلک رولو، اونون یارادیجیلیق طالعینی حل ائدهن شرطلردن بیریدیر.
بیرینجی رولو آلاندان سونرا بیر نئجه گون ایشتیهام تامام کسیلدی، بوغازیمدان سودا کئچمیردی. گؤروب – گؤتورمیش آکتیورلارا یاناشیب، اوینایاجاغیم رول حاققیندا اونلاردان مصلحتلر آلیردیم. بوتون بو گونلری اؤزومده دئییلدیم، سانکی باشقا بیر عالمده یاشاییردیم.
نهایت تاماشا گونو گلیب چاتدی. هر گون گؤردویوم تئاتر بیناسی ائله بیل دهییشمیشدی، نه ایچونجه قورخوردوم صحنه نین یولونو گوج بلاهایله تاپیب آرتئستلرین اوتاغینا گلدیم، گئیینمهیه باشلادیم. سؤزون دوغروسو، نه جور اوینادیغیم یادیمدا دئییلدی، آنجاق دئدیلرکی، یاخشی اوینامیشام.
“زوران طبیب” کومئدیاسیندا طبیبین یولونو میرزه خان قولی اوو اویناییردی. اونو دئمهلییم کی میرزه خان قولیاوون هئچ بیر تحصیلی اولماسادا، او اؤزونو نه اینکی استعدادلی آکتیور، همده باجاریقلی بیر رئژیسور کیمی گؤستره بیلمیشدی. تاماشانین قورولوشونودا او وئرمیشدی.
میرزه خان قولیاوون اویونو ساده و سون درجه ایناندیریجی ایدی. ائله بونا گورادا خالق اونو سئویردی. “حاجی قارا” کومئدیاسیندا کرمعلینین، ” حاجی قنبر ” کومئدیاسیندا حاجی قنبرین، ” اللی یاشیندا جاوان ” اوپئرتاسیندا مورادخانین، مولیئرین ” ژورژداندن ” کومئدیاسیندا ژورژدان رولونو بؤیوک مهارتله ایفا ائدن میرزه خان قولیاوو قوجا قاری روللارینی دا چوخ یاخشی اویناییردی.
تیفلیس تئاترینین گؤرکملی نومایندهلریندن بیری اولان میرزه خان قولی اوو عؤمرونون سون گونلرینهدک صحنهدن آیریلمامیشدیر. منیم صحنه فعالیتیمده بو آرتئستین بؤیوک امهیی اولموشدور. او منه بیر نئچه تاماشادا رئژیسورلوق ائدیب، اولدوقجا فایدالی مصلحتلر وئرمیشدیر.
منیم ایکینجی رولوم حاجی قنبر اولموشدور؛ بو رولا منی تاماشایا رئژیسورلوق ائدن میرزه علی عابباس اوو حاضیرلامیشدیر. اوزهریمه دوشن مسئولیتین بؤیوکلویونو حس ائتدییم ایچون من جیدی چالیشیردیم. م. ا. عابباس اوون مصلحتییله رولومو ازبرلهدیم، چونکو بو آکتیور ایچون نه اینکی لازیمدیر کی،ایندینین اؤزونده ده سوفلیورا احتیاج حس ائتمیرم. حتا بعضن سوفلیور اولاندا ندنسه چتینلیک چکیرم، بیلدیکلریمده آز قالا یادیمدان چیخیر. بعلی، من حاجی قنبر رولونو حاضیرلاییردیم، اؤزیده بؤیوک سعی ایله.
تاماشا گونو گلیب چاتدی. بیز زوبالوو آدینا “خالق ائوینده” (ایندیکی آ. مارجاناشوویلی آدینا درام تئاتری) چیخیش ائدیردیک.
صحنه یه چیخاندا منی واهیمه باسدی. اؤزومو گوجله اله آلا بیلدیم. بیرینجی پرده قورتاردی. گؤردوم کی، تاماشاچیلار ال چالیرلار. بو منی روحلاندیردی، بیر قدر ساکیت اولدوم. سئوینجک آکتیور اوتاغینا طرف یوللاندیم. بیرده گؤردوم گیمنازیانین اینجپئکتورو قاپینین آغزیندا دایانیب. او، منی حاجی قنبرین پالتاریندا، گیریمده گوروب بئله دئدی:
صنیفده بیر کلمه دانیشا بیلمیرسن، دیلین توپوق وورور، بوردا بولبول کیمی اؤتورسن. آتانا دئه کی، صاباح گلیب سندلرینی آپارسین.
ائرتهسی گونو منی آرتئستلیک ائتدییمه گورا گیمنازیادان قوودولار. بیر نئچه گون اؤزومه گله بیلمهدیم. آخی من اوخوماقُ، ساوادلی اولماق ایستهییردیم: همده چوخ یاخشی باشا دوشوردوم کی آرتئست نه قدر ساوادلی اولسا صحنه ده چیخیشی دا بیر او قدر موفقیَتلی چیخار. منده ایسه اوخوماغا نه قدر بؤیوک هوس واریدی آنجاق صحنهنی سئویردیم. منه ائله گلیردی کی بالیق سودان قیراقدا یاشایا بیلمهدییی کیمی من ده صحنهدن کناردا قالا بیلمهرم. ایکی یولون آیریجیندا دورموشدوم. یا صحنهنی ترک ائدیب گیمنازیایا قاییتمالی، یادا صحنه ده قالمالی…. آردی وار
ایضاح: مصطفی هاشیم اوغلو مردانوون حیات و یاردادیجیلیغی بارهده وئریلن معلومات anl. az سایتیندان آلینمیشدیر.
۱٫ بعضی قایناقلاردا صنعتکارین دوغوم یئری ایران آذربایجانینین مرند شهری قید اولوبدور.


text:
ائلئکتریسیته ایله ایشمه لی سویون بیرگه الده ائدیلمه سی گونه باخان چاناق لار ایله .
IBMآراشدیرماجیلاری ائلئکتریسیته ایله ایشمه لی سویون بیرگه گونش ائنرژی سیندن یارارلاناراق الده ائدیلمه سینه یئنی مئتود تاپیبلار.
گونش ائنرژی سیندن ائلئکتریسته یاراتماق یئنی تئکنولوژی ساییلمیر ، آنجاق IBMآراشدیرماجیلاری Airlight energy کومپانی نین ایش بیرلیغی ایله گونش ائنرژی سیندن داها یاخشی یارارلانماق اوچون یئنی پلان گؤسته ریرلر.
بو سیستم قیسساجا HCPVT آدلانیر، گونش ائنرژی سینی بیر یئره ییغان چاناق گونه باخان گولون شکیلیندن تشکیل تاپیر.
۹ مئتیرلیک پارابولیک(سهوی وار) چاناق ، ۳۶ آینا گئری دؤنوشوم(قابل بازیافت) پلاستیک جینسیندن گوموش اؤرتویو ایله اؤزونده یئرله شدیریب، گونش ایشیغین آلاراق فوتو وولتائیک چیپ لره اوداخلاییر(متمرکز ائدیر). بو چیپ لر آلان ایشیغین یوزده ۸۰ین ائلئکتریسیته ائنرژی سینه دؤنوشدورورلر و هر چیپ بیر گونشلی گون ده ۵۷ وات ائلئکتریسیته یارادا بیلر.
چیپ لر داها آرتیق بیر ایستی ایله اوزاوزه دیرلر، بونا گؤره سویودوجو مایع ، پنل لرین ایستی لنمه سی نین قاباغین آلماق اوچون میکرو کانال لار واسطه سیله سیستم ده آخیر . شور سویون تقطیر سیستمینده ترپنمه گیله ، هر مربع مئتیر ده ۳۰ دان ۴۰ لیتره دک ایشمه لی سو اله گلیر.
بیرینجی گونه باخان چاناق لار سیستمین ائلئکتریسیته ایله سو الده ائتمک اوچون ۲۰۱۶ دا دوزه لنه جک.


text:
چای ایچه ایچه دیشلریمیزی آغارداق
آدا چایی (Adaçayı), فارس دیلینده “مریم گلی” آدلانیر و آذربایجان تورکجه سینده آدا چایی (Adaçayı) و سوروه (Sürvə) دئیلیر . نعنا عائیله سین ده یئرله شن آداچایی؛۷۰-۳۰ سانتیمتر بویا صاحیب دیر. بو بیتکی گوزل گوللریله هردن باغچالاردا گؤرونور. یارپاقلاری و گوللو ساپی, داها دیرلی قیسمت لریندن دیر.
فایدالاری:
- آدا چایی, قاراجییرین آنتی اکسیدانت ائتکیسین چوخالدیر و وجودون ضررلی توکسینلرین آرادان آپاریر.بو بیتکی, دیش و آغیزین درمانیدیر و دیشلری آغاردیر دئمه لی دیر بو فایدالی بیتکی, دیش آغریسینین قاباغینی دا آلا بیلر.
- آغیزین آفتین (aphte) آرادان آپاریر. استرس قارشیسیندا وجودون راحات لانماسینا ایشه گلیر.
- سویوق دیمه خسته لیگینین درمانیدیر.
- قیشدا چوخ اوز وئرن خسته لیگین قارشیسیندا بو بیتکی دن چای دوزلدیب ایچه بیلرسینیز.
- بو بیتکینین دادی بیراز آجییا چالیر و بو سببدن بو بیتکی نین چایین, بالینان قاتیب ایچه بیلرسیز.
یازیچی: مراد محمدی


text:
اعدام واختینی دهییشمک اولماز Edam vaxtını dəyişmək olmaz – Kamal Abdulla
اعدام واختینی دهییشمک اولماز
یازار: کمال عبدالله yazar: Kamal Abdulla
کؤچورن: حسین واحدی köçürən: Hüseyn Vahidi
اعدام واختینا نه آز، نه چوخ دوز ایکی گون، دؤرد ساعت، ایگیرمی بئش دقیقه قالیردی.
اونو آرتیق تکآداملیق کامئرایا [انفرادی سلول-ا] کئچیرمیشدیلر. یئرینده اوزانیب گؤزلرینی رنگسیز تاوانا [سقفه] زیللهدی. أللرینی باشینین آرخاسیندا داراقلادی. بئلهجه صاباحدان آخشاما قدر اوزانماقدان باشقا هئچ نه ائده بیلمیردی. بو حال اونون أن سئویملی حالی ایدی. یئنه ده ثانیهلری اؤلچوب داها دقیق واختی معینلشدیرمهیه أریندی و دوشوندو کی، حتی بونو ائتسم بئله، تام دقیق رقمی هئچ زامان توتا بیلمهیهجم، چونکی ساعاتلاری، حتی دقیقهلری فیکرینده، بئینینین ایچینده «حبسخانا»یا سالیب ساخلایا بیلرسن، آما ثانیهلر نئجه و هاردان آرادان چیخیرسا، سوروشوب چیخیر و دقیقلیک هئچ جور آلینمیر.
ایکی گون، دؤرد ساعات، ایگیرمی دؤرد دقیقه قالدی…
حیکایهنین آردی ...
سحربازلار درهسی رومانیندان قیسا بیر کهسیت Sehirbazlar dərəsi - Kamal Abdulla
کاروان هایلا-کویله یولا دوشمهیه آرتیق حاضر ایدی. هره اؤز یئرینده حرکت امرینی گؤزلهییردی. بیرجه کاروانباشینین چادیری تزهجه آغاران دان ایشیغیندا یاواش-یاواش قارالماغیندایدی. خواجه ابراهیم آغا داها عمللیجه یوکلنمیش دوهلره، قاطیرلارا، کاروان بویو اؤز یئرینی توتموش صبیرلی آتلیلارا، چادیرین یانینداکی بؤیوک اوجاغین کولونو ائشهلهییب سؤندورن و اونو گؤزلهین اوچ نفر نؤکره اؤتری نظر سالدی، چادیرین آغزیندا "اؤهؤ، اؤهؤ"لهییب بوغازینی آریتلادی. ائهمالجا باشینی أییب ایچری گئچدی...
Karvan hay,la-küy,lə yola düşməyə hazır idi. Hərə öz yerində hərəkət əmrini gözləyirdi. Bircə karvanbaşının çadırı ağaran dan işığında yavaş-yavaş qaralmağındaydı. Xacə İbrahim ağa bir daha əməllicə yüklənmiş dəvələrə, qatırlara, karvan boyu öz yerini tutmuş səbirli atlılara, çadırın yanındakı böyük ocağın külünü eşələyib söndürən və onu gözləyən üç nəfər nökərə nəzər saldı, çadırın ağzında ,,öhö, öhö,,ləyib boğazını arıtladı, ehmalca başını əyib içəri keçdi...


text:
حؤرمتلی یولداشلار سیزین اوچون گؤزل بیر یازیلیم حاضیرلامیشیق
بو یازیلیملا بیلگی سایاردا حیوانلاری رنگله لیب آدیندا اؤیرنه بیلرسیز
یازیلیمی حاضیرلایان : رضا بَی
ائندیر-دانلود
یاردیم لینک
!سینیق قول! ها! سینیق قول
.بیر گون نهاردان سونرا، سئودا یولداشلارییلا باشلادیلار داریخماغا… آخی باشاردیقلاری اویونلارین هامیسینی اوینامیشدیلار
“!نئیلیک؟ نئیلمیک؟ ! بیردن اوز به اوز قونشونون قیزی نازلی دئدی : “گلین گئدک اشرف خالا گیله! اشرف خالا هرزادی بیلر
“.آراز دئدی : ” هن ! منه ده آناملا گئدنده گؤزل ناغیللار دئیر
محله ده هرکس اشرف خالانی تانییارلار و اونو چوخ سئورلر. اشرف خالا محله نین قدیمکی آداملارینداندی. کوچه نین باشیندا او یئکه حیطلی ائو .اشرف خالانیندیر
. اوشاقلار سئوینرک هامیسی قاشدیلار زنگلرین طرفینه
!دوووووود
آنا اجازه وئریرسیز من اوشاقلارینان گئدم اشرف خالا گیله؟ ”
آنا بیز سئودا گیلینن گئدک اشرف خالا گیله؟
“آنا اولار اوشاقلارینیان گئدم اشرف خالا گیله؟
.بو سسلر زنگین بوطرفیندن گلدی
.گئت اوغلوم. گئت قیزیم. گوز اولون. یورما یین ها..” سسلری ده او طرفدن گلدی”
اوشاقلار بیرلیکده گئدیب خالا نین قاپیسینی دؤیدولر. ائله شانسدان دا خالا حیطده ایدی. سوپورگه الینده قاپینی آچدی. اوشاقلاری گورجک اوزونون :قیریشلاری آچیلدی
“….به به !منیم بالالاریم…. خوش گلمیسییییز”
گلین سیزه نوخود کیشمیش وئرییم. خالا سوپورگهنی یئره قویوب کیسهسین گتیردی، سکّی ده اوتوروب هره نین اوووجونو نوخود-کیشمشله دولدوردو. اوشاقلار ییغیشدیلار باشینا. آراز باشلادی کی : “خالا بیز داریخمیشیق
.هر نه اویون واریدی اوینامیشیق.” سئودا او طرفدن دئدی. نازلی دا “هن داریخمیشیق. نئیلَیَک؟”دئیرک اوز-گوزونو بوزدو”
“!خالا گولوب دئدی:” سینیق قول اوینامایسیز کی
“!اوشاقلار بیربیرلرینه باخیب دئدیلر :” یوووووووووخ
:خالا اوخوماغا باشلادی
،سینیق قول ها سینیق قول
،سویا گئدر سینیق قول
،سودان گلر سینیق قول
،ائوده ایش چوخ اولاندا
. ساللانیب قالار سینیق قول
،ایپ آتماغا گئدنده
،سو چکمه یه گئدنده
،اوت درمه یه گئدنده
.ساللانیب قالار سینیق قول
،یاغلی چورک گؤرنده
،ایشلی فتیر گؤرنده
،اوزلو قاتیق گورنده
،دوم- دوز دورار سینیق قول
.دوم- دوز دورار سینیق قول
سونرا دئدی : “هامی سول الی ایله ساغ بیلییندن یاپیشسین و ساغ الین ساللاسین. من یئملی بیر زاد دئسم الینیزی دوم- دوز ائلیین. یئملی اولماسا سینیق قالسین. ”
:تئز-تئز باشلادی سوروشماغا
!سینیق قول !ها !سینیق قول –
.ایشلی فتیر یئیَر دوم-دوز دور؟ هامینین الی دوم-دوز اولدو
!سینیق قول !ها !سینیق قول –
.اوزلو قاتیق یئیَر دوم-دوز دور؟ هامینین الی دوم-دوز اولدو
!سینیق قول !ها !سینیق قول –
.بایات چؤرک یئیَر دوم-دوز دور؟ هامینین الی سینیق اولوب ساللاندی
!سینیق قول !ها !سینیق قول –
.میوه یئیَر دوم-دوز دور؟ هامینین الی دوم-دوز اولدو
!سینیق قول !ها !سینیق قول –
میوه چییرده یی یئیَر دوم-دوز دور؟
.خالا بو جمله نی ائله تئز دئدی کی اوشاقلار کیریخیب اللرین دؤم-دؤز ائلدیلر. بیرلیکده اؤزلرینه گولوب ” یئنه ده خالا! یئنه ده!” دئدیلر
چوخلو اویناییب گولندن سونرا خالانین تیلفونو زنگ ووردو. نازلینین آناسی ایدی. خالایلا کئف احوال ائله ییب تشکر ائلهدی. سونرا نازلی ایله دانیشیب “خالانی یورمایین تئز گلین” دئدی
نازلی تلفونو قویدو گلدی حیطه. گؤزلری حیط ده دولانیب سوپورگه دن سکّی دن گئچیب خالانین اؤزونده دوردو. دئدی :” آنام دئدی سیزی یورمایاق. “تئز قاییداق
“بیردن ذهنینه بیر شی گلدی. تئز قاچیب اوشاقلارینان پیچیلداشدی. سورا او جادان دئدی : “حیط سؤپورَر دؤم-دؤز دور؟
“!!!!!اوشاقلار هامیسی اللرینی قالدیریب دئدیلر: “من


text:
محبّت
آغلاماقدان یاش قالماییب گؤزونده ، گؤز یاشینا من محبّت دئمیرم .
محبّتی عؤمور کیمی ایتیردیک ، گول یئرینده تیکان کولو بیتیردیک .
بیر فورصتی ایکیمیزده اؤتوردوک ، دؤنوشونه من محبّت دئمیرم .
او باهارین چیچک لری خزلدی ، کوسکون قلبین غم یولونا دوزلدی ،
اؤیونمه کی قاشین گؤزون گؤزلدی ، گؤز- قاشینا من محبّت دئمیرم .
یئره دوشدون بیر عینادین سؤزو تک ، آیریلیریق ائله بیز ده یوزوتک ،
بئله معصوم گؤرکمینله ، قوزوتک ساواشینا من محبّت دئمیرم .
اؤلو عشقین احسانینی سئومیرم ، نذیر کیمی ووصالینی سئومیرم .
محبّتین لئیسانینی سئویرم ، یاواغیشینا من محبّت دئمیرم .
بو محبّت همدمیدیر تکلرین ، اوره ییمدن حیات آلیر کؤکلری .
هر قوووشان منفی، موثبت یوکلرین ، تماسینا من محبّت دئمیرم .


text:
ساهرین حیاتینا اؤتری بیر باخیش
ع. آغ گونئیلی
اؤلکهمیزین معاصیر شعرینده، داها دوغروسو فارس و آذربایجان دیللرینده یارانان یئنی مضمونلو شعرین یارانماسی، یاییلماسی ساحهسینده، حبیب ساهرین بؤیوک و دهیرلی امهیی اولموشدور. ساهر، ایراندا، یئنی شعرین آتشین مودافیعهچیسی، انقلابچی، ادیب و شاعر میرزا تقیخان رفعتین تاثیری آلتیندا اولور و شعر ساحهسینده، اونون، یئنیلییه دوغرو آتدیغی آددیم لاری دا، اوستادی رفعتین زکاسینین ایشیغیندا اوز وئریر.
ساهر ایلک اؤنجه اؤز اوستادی رفعتین واسیطهسیایله و سونرا دا استانبول دا تحصیل آلدیغی زامان تورکیهنین قاباقجیل شعرینین عنعنهلرینی دریندن اؤیرهنیر و عینی زامان دا فرانسه ادبیاتینین یئنی شعریایله دریندن تانیش اولوب و اؤزو اوچون یئنی پوئتیک اوسلوبو یارادا بیلمیشدی.
ایلکین یارادیجیلیقلاریندا، رومانتیک مئیلی ساهرده گوجلو اولسادا، آنجاق گئت به گئت او رومانتیک عالمیندن آیریلاراق «آتینی مینیب گونش پارلایان و ایشیقلی رئال دونیاسینا سورور…»
۱۳۲۵ ینجیایلین آذر آییندا، آذربایجاندا گئدن آزادلیق و دموکراتیک حرکاتینین قانا چکیلمهسی، ساهرین پوئتیک دونیاسیندا ائله درین ایز بوراخیر کی اونون بوتون یارادیجیلیق چالارلاری، بو قانلی ـ قادالی فاجیعهنین چیرکینلیکلرینی عکس ائتدیرمگه یؤنهلیر؛ و بو دورومدا ساهر، اؤز دوغما یوردونون؛ ائلینین باشینا گلن بلالر، مصیبتلر، قاجیعهلر، تضیقلر و ظولملر حاقیندا «قالاق ـ قالاق» اثرلر یازیب یارادیر. بو اثرلرده، ساهرین یاراتدیغی بدیعی تصویرلر، او قدهر گوجلو، قدرتلی، توتارلی و تاثیر ائدیجیدیر کی، اوخوجو دئییر بس، ساهرین یارادیجیلیغینین بیرینجی و اساس غایهسی، تکی، اؤز دوغما یوردوینان باغلی اولان موضوعلاری تصویر ائتمکدیر. آنجاق ساهرین یارادیجیلیق و صنعت دونیاسی چوخ گئنیش، اطرافلی و انگین بیر دونیادیر. اونون یارادیجیلیغینین اساس و آپاریجی غایهسی، بوتون عدالتسیزلیگه، ظولمه، قارانلیقلارا و اووهاماتدان دوغان چیرکینلیکلره قارشی دوروب، اینسانلارین خوشباختلیغی، سعادتی و آغ گونه چیخماسی اوغروندا، قلم چالماقدیر.
بو یازیدا ساهرین، پوئتیک اوسلوبلاریندان، بدیعی یارادیجیلیغیندان، رومانتیکا و لیریکاسیندان سؤز گئتمیر. بوحاقدا ادبیاتیمیزدا چالیشان، گؤرکملی تدقیقاتچیلار، تنقیدچیلر چوخ دهیرلی اثرلر یازیب و هله ده یازاجاقلار. بوردا آنجاق اونون یارادیجیلیق و صنعتکارلیق حیاتینا، چوخ قیسا و اؤتری بیر باخیشدان سؤز گئدیر.
حبیب ساهر ۱۲۸۶ینجی گونش ایلینین یاز فصلینده تبریزین سرخاب محلهسینده آنادان اولور. اوشاقلیق یاشلاریندا ایکن اونون اتاسی میر قوام، تبریزین قانلی بیر بلواسیندا اؤلدورولور و ساهرین طالعینده یئتیملیک حؤکمو یازیلیر. آتاسی اؤلندن سونرا ا ونون عائلهسی آغیر بیر یاشاییشا و کسگین چتینلیکلره معروض قالیر. بو حاقدا ساهر اؤزو بئله یازیر: «…بئش یاشیما چاتدیم کندیمیزده فیرتانا قوپدو و آتام بیر پاییز گئجهسی قوناق گئتدی، بیر داها گئری دؤنمهدی، یئتیم قالدیق…آلتیمیزا کؤهنه کئچه سالدیق، آجلیق گؤردوک، کورلوق چکدیک… بؤیودوک…»
ساهر هله رسمی تحصیل آلماق یاشینا چاتمازدان قاباق دا مکتبه گئدرمیش. دؤرد یاشیندا ایکن الفبا اؤیرنمک اوچون باجیسی ایلا بیرلیکده اونو «سردابا» مکتبخاناسیندا، بیر «ماللا باجی»یا تاپیشیریرلار. آلتی یاشیندا رسمیتحصیل آلماق اوچون اؤگئی قارداشی ایلا بیرلیک ده اونو «سید حمزه» و سونرا ایسه «حیدر تکیهسی» مکتبخاناسینا گؤندریرلرِ، داها سونرالار ساهر اؤز تحصیلینی مکتبخانالاردا یوخ یئنی اوصولایلا اداره اولونان «مدارس معتمده»، «رشدیه» مدرسه لرینده داوام ائتدیریر؛ و نهایت اورتا تحصیل دؤورنو مرحوم امیرخیزینین اداره ائتدیگی «مدرسه محمدیه» ده سونا چاتدیریر. ۱۳۰۴ینجی ایل دیپلوم آلدیقدان سونرا، فرانسیز دیلینی مکمل اؤیرنمک اوچون «کاتولیک لر» مدرسهسینه داخیل اولور و ۳ ایل همن مدرسه ده تحصیل آلیر.
ساهر «مدرسه محمدیه» ده تحصیل آلدیغی زامان، بؤیوک انقلابچی شیخ محمد خیابانینین باش معاونی، گؤرکملی شاعر، ادیب وانقلابچی «میرزا تقیخان رفعت» اونون فرانسیز دیل و ادبیات معللیمی اولموشدور. جوان ساهر مرحوم رفعتین واسیطهسی ایله تورکیه ده نشر اولونان «ثروت فنون»، «ادبیات جدیده» و «رسیملیای» کیمی ادبی اجتماعی مجلهلرله تانیش اولوب و درین ماراقلا اونلاری اوخویور. بو مجللهلرده، تورک، ادیب و شاعرلرینین او جوملهدن «توفیق فیکرت» و «جلال ساهر» ین یئنی مضمونلو و یئنی فورمالی اثرلری و شعرلری ده نشر اولونارمیش. آدلارینی چکدیگیمیز ادیب و شاعرلرین ایچینده، جلال ساهرین صنعتکارلیق دونیاسی و ائلهجهده یئنی مضمونلو اثرلری، جوان حبیب ده داها آرتیق تاثیر بوراخیر. او، بو معنوی تاثیری اؤزونده ابدی اولاراق ساخلاسین دئیه، جلال ساهرین آدینی اؤزونه سوی آد سئچیر. بو حاقدا ساهر بئله یازیر: «من ساهرین شعرلرینی، خیالانگیز خوش آهنگ اولدوقونا گؤره چوخ بیهنردیم. من اونون معنوی تاثیرینی یاددان چیخارتمایام دئیه ساهری اؤزومه سوی آدی سئچدیم.»
ساهرین، ایلک قلم تجربهلری لاپ اونون اوشاقلیق چاغلاریندا، دئملی مکتبخانالاردا درس اوخودوغو زامانلار اوز وئریبدیر. بوحاقدا، او اؤزو بئله یازیر: «یئددی یاشیمداایدیم بیر مکتبخانایا گئدهردیم. گئجهلر چیراق یاندیریب الیمه قلم آلاردیم. اؤز آنا دیلیمده شعر یازاردیم. متوسیطهنین اوچونجو کلاسیندا ایدیم فیرانسیز دیلیندن فارسجایا بیر شعر ترجمه ائلهدیم «ren» بارهسینده. سونرا شیخ محمدخیابانی نین اؤلومونه بیر مرثیه مانند بیر فارسی شعر یازدیم و مخبرالسلطنهنی اورادا نیفرین ائلهدیم…». ساهر «کاتولیکلر» مدرسهسینده فیرانسیز دیلینین تحصیلینی یاریمچیق بوراخیر و تبریزدن کوردوستانا گئدیر و بیر آز زامان اورادا «کاک میرزا» آدی ایله ائو معلمی اولور. او سونرا یئنه ده تبریزه قاییدیر و نهایت ۱۳۰۶ینجی ایل ده عالی تحصیل آلماق اوچون باکی- تفلیس- باتوم یولو ایلا استانبولا سفر ائدیر.
ساهر، استانبول دا «دبستان ایرانیان» آدلی بیر مدرسه ده فارس دیلی و ادبیاتینی درس دئییر. او ۱۳۰۹ینجی ایل ده استانبول اؤنیورسیتهسی نین جغرافیا علملر بؤلومونه قبول اولونور و نها یت ۱۳۱۲ینجی ایل ده جغرافیا علملری فاکولتهسیندن لیسانس آلیر. همان ایلده ده ساهرین «جغرافیای طبیعی آذربایجان ایران» آدلی لیسانسلیق تئزی کیتابی «تورکیات» انیستیتوسو طرفیندن نشر اولونور.
ساهر، استانبول دا یاشادیغی زامان اؤز ادبی بیلیگینی، تورک و فرانسیزجا، دهیرلی، ادبی اثرلرین مطالعهسی ایله ایمکانی قدهر زنگینلشدیره بیلیر. دئمک اولارکی استانبولدا، ساهرین ادبی فعالیتی اولمویوبدور. او بوحاقدا، بئله یازیر: «…شاعرلیک مرضیندن یاخامی بوراخدیم…آنجاق اورادا ایکی دانا غزل دئمیشم کی استانبول تورکجهسیندهدیر…»
ساهر ۷ ایل استانبولدا قالدیقدان سونرا ۱۳۱۲ینجی ایل ده، باتوم – تفلیس یول ایلا باکییا گئدیر. بیر آز اورادا قالدیقدان سونرا نهایت باکی دان بندر انزلییه و اوردان دا تهرانا گئدیر. ساهر تهران دا معارف ادارهسینده معللیم یازیلیر و ۱۳۱۳ینجی ایلده زنجانا گؤندریلیر. او زنجاندا جغرافیا معللیمی وظیفهسینده تدریسله مشغول اولور. ۱۳۱۵ینجی ایلده معارف ناظیرلیگی ساهرین «جغرافیای خمسه» آدلی کیتابینی زنجاندا نشر ائتدیریر. مولفین بوکیتابی مکافاتا لایق گؤرونور. درس کلاسلاریندا اوشاقلارا اؤز آنا دیللرینده درس دئمهگی، اونلارینان اؤز آنا دیللرینده دانیشماسی و وئریلن تذکورلری سایماماسی سبب اولورکی ساهری زنجاندان مازندرانا سورگون ائتسینلر. ساهر مازندراندا «مالاریا» خستهلیگینه توتولور و یئنیدن تهرانا قایتماغا مجبور اولور. «مالاریا» خستهلیگی ساهرین جانیندان چیخیب – چیخمامیش او تهراندان قزوینه گوندهریلیر. ساهر اوردا دا چوخ قالا بیلمیر و نهایت قزویندن تبریزه گؤندهریلیر. ساهر تبریزده «دبیرستان نظام»، «دبیرستان فردوسی» و باشقا مدرسه لرده معللیم لیکله مشغول اولور و ۱۳۲۵ینجی ایل ده، تبریزدن سورگون ائدیلدیگی زامانا قدهر، اورادا یاشاییر. ساهرین ادبیایرثینه اساسلاناراق دئمک اولار کی تبریزده یاشادیغی ایللر، اونون ادبی و یارادیجیلیق حیاتینین پارلاق و بارلی- بهرهلی دؤورانلاریندان بیری اولوبدور.
۱۳۲۰ینجی ایل رضا شاهین قارا استبدادی ییخیلدیقدان سونرا بوتون ایراندا اولدوغو کیمی، آذربایجاندا دا بیر مدنیت دیرچلیشی اوز وئریر و ادبی فعالیتلر داها آرتیق گوجلنیر. مدنی-ادبی اوجاقلارینین سایی آرتیر. همان زامان، حبیب ساهر جعفرخندان، عثمان ساری وللی و داها سونرالار بالاش آذراوغلو ایلا تانیش الور. عثمان ساری وللی ایله جعفرخندان ساهرین استعدادلی و درین دوشونجهلی بیر شاعر اولدوغونو گؤرور و اونو اؤز آنا دیلینده یازیب یاراتماغا هوسلندیریرلر. بو تشویقلر ساهرین ادبی فعالیتلرینین آرتیب گوجلنمهسینه سبب اولور و بئلهلیک له ساهر، یئنی – یئنی اثرلری ایله اوخوجولارینین رغبتینی و درین حؤرمتینی قازانا بیلیر. واختی ایلا اونون چوخ اثرلری تبریزده و ایرانین باشقا شهرلرینده نشر اولونان «آذربایجان»، «آزاد ملت»، «یئنی شرق»، «شفق» و «وطن یولو» نداکی، ادبی-اجتماعی مجلله لرده دؤنه- دؤنه نشر اولور.
ساهر، تبریزده یاشادیغی ایل لرده «افسانه شب»، «سایهها»، «شقایق» و…آدلی فارسجا شعر کیتابلارینی دا نشر ائتدیره بیلیر. و نهایت ۱۳۲۵ینجی ایلین پاییزیندا شاهلیغین قارا استبدادی بیر داها تبریزه قاییتدیقدان سونرا، ساهری تبریزدن آییریب اردبیله سورگون ائدیرلر. همان ایللری ساهر اؤزو بئله یازیر: «۱۳۲۰ دن ۱۳۲۵ ین پاییزینا قدهر منده شاعرلیک بحرانی باشلادی… آنا دیلیمده بوللو – بوللو شعر، حئکایهلر یازدیم…موزدیمیآلدیم…مدرسه دن قووولدوم…»
ساهر، اردبیلده اولان زامان «صفویه» مدرسهسینده معللیملیک ائدیر. او اوردا تحت نظر اولماغینا باخمایاراق ۱۳۲۷ینجی ایل ده چوخ آغیر بیر وضعیت ده «اشعارجدیده» آدلی فارسجا شعر کیتابینی محدود نسخهلرده نشر ائتدیریر. او، اوچایل اردبیلده یاشادیقدان سونرا، یئنهده اوردان چیخاریلیب، قزوینه گؤندهریلیر.
ساهر، قزوینده اورتا مکتب لرده جغرافیا وادبیات معلمی وظیفه سینده تدریسله مشغول اولور. همان ایللرده، ساهر «کوشن» و «لیریک شعرلر» آدلی آذربایجانجا شعر کیتابلارینی دا گیزلینجه نشر ائتدیریر و سونرا دا «خوشهها»، «اساطیر» و «اشعار برگزیده» آدلی فارسجا شعر کیتابلارینی دا نشر ائتدیره بیلیر. ساهر ۱۳ ایل قزوینده یاشادیقدان سونرا تهرانا گوندریلیر.
ساهر، قزویندن تهرانا گلدیکدن بیر ایل سونرا تقاعوده بوراخیلیر و عؤمورونون سونونا قدر تهراندا یاشاییر. ساهر ۱۳۵۰ده، «کتاب شعر ۱»(فارسجا شعرلر)،۱۳۵۵ ده «کتاب شعر ۲»(فارسجا شعرلر) و «میوه گس» (فارسجا حکایه لر و خاطیرهلر)، ۱۳۵۸ده «سحر ایشیقلانیر»(آذربایجانجا شعرلر) و ۱۳۶۲ده «سؤنمهین گونشلر»(فارس کلاسیکلردن آذربایجانجا ترجومهلر) اثرلرینی نشر ائتدیریر.
بهمن انقلابینین غلبهسیندن سونرا تبریزده، تهران دا، زنجان دا و…یئرلرده نشر اولونان «اولدوز»، «یولداش»، «اؤلکر»، «چنلی بئل»، «دده قورقود»، «گونش»، «انقلاب یولوندا»، «یئنی یول»، «کوراوغلی» کیمیادبی ـاجتماعی مجلله لرده ده ساهرین چوخلی شعرلری، خاطیره لری موصاحیبه لری نشر اولونوب. تاسفلر اولسون کی، بیر پارا علتلره گؤره ساهرین اثرلرینین چوخو، اؤزو دئمیشکن هله ده ایشیق اوزو گؤره بیلمهییبدیر. بو بارهده ساهر بیر موصاحیبه ده بئله دئیبر: «منیم بیر قالاق نظم، نثر آثاریم واردیر، بعضی لری تایپ اولوب بیر چوخلاری دا ال یازیسیدیر… منیم نه حؤوصله و نه ده ائله مالی قودرتیم وار بو ایشدن اؤتری…»
عؤمور بویو ادبی – بدیعی اثرلری ایله اؤز دوغما ائلینین، یوردونون آرزی- ایستکلرینی، حسرتلرینی نیسگیللرینی بؤیوک بیر صنعتکارلیقلا ترنوم ائدن، آذربایجان خالقینین بؤیوک، مودروک و انسان پرور شاعری، یازیچیسی استاد حبیب ساهر نهایت نیسگیللی بیر وضعیتده ۱۳۶۴ینجی گونش ایلی، آ ذر آیینین ۲۴ نجو گونو گئجه دونیادان کؤچوب و تهرانین بهشت زهرا قبیرستانلیغیندا تورپاغا تاپیشیریلیر.
یارادیجییلیق حیاتی نیسگیللردن، حسرتلردن، سورگونلردن یوغرولموش، استاد حبیب ساهر جیسمیاعتیباری ایله دونیادان کؤچوب گئتسه ده، آنجاق آذربایجان و فارس شعیر خزینسینه باغیشلادیغی، زنگین بدیعی اثرلری اعتیباری ایله، ابدیته قووشوب، خالقیمیزین معنوی دونیاسینین سماسیندا بیر «اؤلکر» سایاغی دائما پارلایاراق، آچیلان سحرین موژدهچیسی اولاجاقدیر.


text:
حکایهجیکلر
حسين واحدی
شانسسيز اوغرو
گئجهنين لاپ او شيرين يوخو گلن زامانی، دووارين ياپيشيغينداكی آغاجدان ديرماشيب ائوين حيطينه آتيلدی. سينه-سينه ائوه ساری گئديب، الين ياپيشاجاغا آتيب قاپينين آچيق اولدوغونو گؤروب، سئويندی!
ايچهری گيرنده، بير كيشینين اوتاقدا يوخودا اولدوغونو گؤردو. آیين ايچهریيه دوشن ايشيغيندا ائوی آلت-اوست ائتدی، آما آپارماق اوچون درده دهين بير زاد تاپا بيلمهدی. اومودو پوزولوب قاچماق ايستهديگی آن، ائو ييهسی يوخولو-يوخولو، “آی باشی داشلی اوغرو گون ايشيغيندا من بو ائوده بيرزاد تاپا بيلميرم، سن، آی ايشيغيندا تاپماق ايستهييرسن؟” دئييب، يورقانی تپهسينه چكدی!
گونش ايله گونهباخان
ساری ساچلی گونش، گؤيه ديرماشميش داغلارين آرخاسيندا، خوروزون بانلاماسينی گؤزلهييردی. آخشامدان، بوغدا تارلاسيندا اولان يالنيز گونهباخان ايسه قارا دنهلرينی گونشين باتان يئرينه توتوب، گونشی گؤرمك اوميدی ايله يوخلاميشدی.
بير آزدان، خوروز، سسینی باشينا آتدی. كند ائولرينين چيراقلاری بير-بير ايشيقلاندی. گونش گؤزلهدييی آنی گؤرونجه دوغماغا باشلادی. گونهباخان، سئوينجك اولوب، اوياندی. سئودييی گونشی بيرداها گؤره بيلهجهيينه چيچهيی چارتلادی…
آرتيق، گونش گؤی اوزونده، هر يانی باخيشی آلتينا آلميشدی. گونهباخان، گونش بونون اوچون گليبدير دئيه، اوزون اوندان چئويرميردی. او، اوچوب گونشين يانينا گئتمك آرزوسوندايدی.
ياواش-ياواش آخشام گليب چاتيردی. گونش يئره سردييی ساچلارينی داراييب، هؤرمهيه باشلاميشدی. گونهباخان ايسه گونشين گئتمهسيندن اوزولوردو. او، بيليردی بير آزدان گونش باتیداكی اوجا داغين آرخاسينا گئديب يوخ اولاجاقدير…
گونش، گئتدی! آنجاق هئچ بيلمهدی گونهباخاننين آديدا اونون آديندان آلينيبدير. او هئچ بيلمهدی، گونهباخان بوتون ياشاييشيندا اونون سئوگیسی ايله ياشادی!
قورخولوق
آخشام اوستو كئچن گونلره تای، قارغالار، اوزوم باغينا هجوم چكديلر. كئفلری چكينجه اوزوم يئييب باغی كورلاديلار.
قورخولوق آنلاملی سسسيزليك له، باغين اورتاسيندا اونلارا باخيردی. اليندن بير ايش گلميردی، او سادهجه اؤز گلهجهيينی دوشونوردو! دونن آخشام، باغ ييهسی، باغدان آيريلاندا، «صاباحدا گليب گؤرسم قارغالار، باغی كورلاييب، قورخولوغو يئريندن چيخارديب، يانديرجايام» دئميشدی!
بونلاری دوشونهرك، قورخولوغون اورهيی دولوب، خيمير-خيمير آغلاماغا باشلادی!


text:
- بای بک، بیر میللتین سسی - http://www.baybak.com -
چین خین-ی: هنگ کنگ “قئیری-قانونی” قرئولاری یولوئریلمزدیر
باي بک آذربايجان | 10 months اؤنجه یاییلمیشدیر | اُرتاگؤن, ۱۰-ي خزل آی , ۱۱۰۱۴, چولا ۱۵:۵۶ [آ.خ] | دئش ساولار
چین خاریجی ایشلر ناظری Wang یی هنگ کنگدا ایستهنیلهن “قئیری-قانونی” قرئولارین یولوئریلمز اولدوغونو بئیان ائدیب.
Wang یی بو اعتیراضلارا موناسیبت بیلدیرن ایلک یوکسک وظیفهلی چین رسمیسیدیر.
آمئریکا-آ سفری زامانی چین خالق جمهوریسی خین رهبری دئییب: “هنگ کنگدا باش وئرنلر چینین داخیلی ایشیدیر. بوتون اؤلکهلر چینین سووئرئنلیگینه حؤرمت ائتمهلیدیرلر. ایستهنیلهن اؤلکهده، ایستهنیلهن جمعیتده اجتماعی آساییشی پوزان حرکتلر یولوئریلمز اولار”.
“بیز امینیک کی، هنگ کنگ خصوصی اینزیباتی رایونونون حکومتی قانونا اویغون اولاراق مؤوجود دورومو آرادان قالدیرماغا قادیردیر”، – او علاوه ائدیب.
آمئریکا دؤولت کاتیبی ژوهن کئرری هنگ کنگ حاکمیتینی اعتراضچیلارا قارشی تمکینلی اولماغا چاغیریب.
“بیز چوخ اومید ائدیریک کی، هنگ کنگ حاکمیتی اعتراضچیلارین اؤز نؤقتئیی-نظرینی دینج ایفاده ائتمک حقوقلارینا دایر تمکینلیلیک و حؤرمت گؤسترر”، – کئرری دئییب.
اعتراضچیلارین تهدیدی
هنگ کنگدا هر ایل اکتبرین ۱-ده قئید اولونان چخر-نین تاسیس ائدیلمهسی بایرامی گونو مینلرله آدام یئنه کوچهلره چیخیب.
موخبیرلر بوندان اول یالنیز شهرین مرکزینده کئچن نوماییشلرین یئنی رایونلارا یاییلدیغینی بیلدیریرلر.
اعتیراض قرئوی ایشتیراکچیلاری ۲۰۱۷-جی ایل سئچکیلرینده هنگ کنگ یؤنه تیمی باشچیسی وظیفهسینه ادعا ائدن نامیزدلری چین حاکمیتینین اؤزو سئچیب آییرماق ایستدیگیندن ناراضیدیرلار.
آنکلاو یؤنه تیم باشچیسینین اؤزو ایسه نوماییشچیلرین ایستعفا طلبینی رد ائدیب.
چخر-نین تاسیس اولونماسینین ۶۵ ایللیگی ایله علاقهدار چیخیشیندا هنگ کنگ یؤنه تیمینین باشچیسی لئونگ جهون-یینگ اعتراضچیلار پئکینین تکلیف ائتدیگی اصلاحاتلاری دستکلمهیه چاغیریب.
“بیز جمعیتین بوتون عضولرینین حکومتله دینج، راسیونال و پراقماتیک امکداشلیق ائدجیینه اومید ائدیریک”، – هنگ کنگون یؤنه تیم باشچیسی دئییب.bbc, بیر میللتین سسی