text:
آرشیو برای خرداد, ۱۳۹۳
خطیبی،تیراختورون باش مشقچیسی سئچیلدی
تراختورفوتبال تاخیمی، بوگون بیر رسمی بیلدیریشده؛ رسول خطیبینین باش مشقچیلیگینی(سرمربیگری) بیلدیردی. بئلهلیکله؛گنج آذربایجانلی؛ رسمی اولاراق، تیراختور فوتبال تاخیمینین باش مشقچیسی سئچیلدی.دئمهلیدیر رسول خطیبی بوندان اؤنجه(قبل) ؛ماشین سازی، گؤسترین فولاد تاخیملارین باش مشقچیسی اولموشدور. آرتیرمالی دیر؛ رسول،تونی اولویرانین یئرینه سئچیلدیگی اوچون، تراختور تیمینده بیرآز چتینلیکلرله اوزاوزه گلمهیی گؤزلهنیر.
بیلگیسایار،لپتاپ،نئتبوک،نوتبوک و اولترابوکون فرقیلری نهدیر!
کامپیوتره(بیلگیسایار) نئچه ایل قاباجان،ایکی سؤزجوک تعریف اولموشدور،کامپیوتر ولپتاپ.کامپیوتر،اصلده desktopدیرو یانلیشجاسینا(به اشتباه) کامپیوتر دئییلیر.گرچکده؛ایطلاعات Processing ائلهیین دستگاهلارا،کامپیوتر دئییلیر. دسکتاپلار ۱۳۵۰ ایلینده ایلک کز بازارا عرضه اولوب .لپتاپ بیر نوع کامپیوتر دیر؛اما الده دولاندیرما ایمکانی واریدیر؛ بو اورون (محصول)، ۱۳۶۰ ایللرینده بازارا عرضه اولونوب. تبلت (Tablet) تبلتین؛آچیقلاماغا احتیاجی یوخدور.الده دولاندیرمالی دیر، قوللانیجی(کاربر)…
هیبرید آرابالار، آز یاندیران ،چئوره یه اویغون
هیبرید سؤزو، چالیشماغا ایکی یاناجاق دان یارارلانان آراجلارا دئییلیر ، بو آراجلاردا چوخلو بنزین- الکتریسیته ، گازوئیل-الکتریسیته و سی ان جی- الکتریسیته و… بیرلیقده آراجی چالیشدیرماغا پلانلاشدیریلیب آنجاق هیبرید آراجلار الکتریک گوجو قولانماقدا اورتاقدیرلار(مشترک) .الکتریک آرابالارین باتریلاری شارژ اولماق اوچون اوزون سوره ده (مدت) الکتریسیته قایناغینا تاخیلماقلاری گره کیر و…
میقمیغا قاچیردان اپلیکیشن
ایستی فصیللره یاخینلاشاراق؛ میقمیغالاریدا گؤزلهمهلیییک، بواوزدن بو بؤجوکلرین (حشره)الیندن اؤزوموزو قوروماغا یوللار سئچمهلیییک . اسکیلرده پنچره لری تورلا باغلاماق ویا اؤزل میقمیغا اؤلدورهن اسپریلره قوللانماق اؤنوموزده اولان یوللار ایدی اما ایندی دونیا بیرآز فرق ائدیب. تکنولوژین ایزینی یاشاییشیمیزدا داها چوخ گؤروروق.آندورید ایشلتیم سیستئمینه اویغون(متناسب) نئچه میقمیغا اؤلدورن(حشره کش) ویا قاچیردان…


c: text/html

text:
«تورکییهجه» دانیشماق و یازماق سئوگیسی(اوچ حصهدن عبارت بیر مقاله)
آغالار قوت – کؤچورن: وحید نریمان*
(۱): آذربایجانلیلارین «تورکییهجه» دانیشماق و یازماق سئوگیسی
۱
عثمانلیجانین آنجاق ۲۰-۲۵ %-ی تورکجهایدی. بو، ۱۰ کلمهلیک بیر جوملهده اَن چوخو ۲ کلمهنین تورک دیلینده اولماسی دئمکدیر. بو دا ایندیکی، عربجه-فارسجا سؤزلره بولاشمیش دا اولسا، آذربایجانجا بیر جوملهنین او واختکی عثمانلیجا بیر جوملهدن داها تورکجه اولدوغونو بیلدیریر.
عثمانلیجانی عربجه و فارسجانین منگنهسیندن قورتاریب، تورکجهلشدیرمک، دیلی سادهلشدیرمک اوچون مصطفی کمال پاشا (آتاتورک) اؤلوموندن ۶ ایل قاباق، ۱۹۳۲-جی ایلده دیل اینقیلابینا باشلاییر. بو، آرتیق الیفبا یوخ، دیل اینقیلابیایدی، اون مینلرله سؤزو دییشدیرمک پروقرامی. سون ایللرده بیر سیرا بوشبئیین آذربایجانلی پوبلیسیست، ژورنالیست و مؤلفلرین، دانیشاندا آغیزلارینا، یازاندا بارماقلارینا تپیشدیردیکلری اؤنم، دوروم، اؤزل، گئنل، ایلگینج، دوغال، توپلوم کیمی سؤزلر، ایناندیقلارینین عکسینه، هئچ ده آنادولو خالقینین یاراتدیغی، اصل، خالص، دوغما تورکجه سؤزلر اولماییب، مصطفی کمال پاشا-نین فرمانییلا یارادیلمیش تورک دیل ایدارهسینین «دیلباز» مأمورلاری طرفیندن بیر نئچه ایل عرضینده، تلهم-تلسیک، تورک دیلینین کؤکلریندن و باشقا قوللاریندان قوپاریلمیش، اَن اساسی دا یانلیش دوزلدیلمیش کلمهلردیرلر.
مصطفی کمال پاشا دیل اینقیلابینین رهبرلییینی، او دؤورون یئگانه تحصیللی دیلچیسی، ائرمنی اصیللی آگوپ مارتایان’ا تاپشیریر. تورک خالقی بیر ائرمنینین باشچیلیغی آلتیندا آپاریلان دیل اینقیلابینی ائله بری باشدان رد ائتمهسین دئیه، م.کمال پاشا اونون «مارتایان» فامیلییاسینی «دیلآچار» فامیلییاسی ایله اوز ائدیر. دیلآچارا چئوریلمیش مارتایاندا پاشایا بورجلو قالمیر، بؤیوک میللت مجلیسینده اونا «آتاتورک» تیتول-آدینین وئریلمهسینی تکلیف ائدیر. تکلیف قبول ائدیلیر، بئلهجه، مصطفی کمال پاشا دا آتاتورک آدینی آلیر.
۲
دانیشدیغیمیز دیل –تورک دیلی– شرقی آوروپادان تا چینهدک چوخ بؤیوک بیر اراضییه یاییلمیش اولوب، ۳۰۰-۳۵۰ میلیونلوق بیر خالقین دیلیدیر. دانیشانلارینین سایینا گؤره دونیانین ۵-جی، یا ۶-جی دیلیدیر (عربلرله یاریشیریق). یاشی بیر نئچه مین ایلدیر. سون ایللرده قایا اوستو دامغالارین (پئتروقلیفلرین) دئشیفره ائدیلمسیله بیرلیکده، تورک دیلینین یاشایان اَن اسکی (قدیم) دیل اولماسی غرب علمی دایرهلرینده تصدیق ائدیلمک اوزرهدیر. تورک دیلینده سسلرین دوزولوشوندک، هر شئی دقیقدیر، قایدالیدیر. بو دیلین فعل و ایسیم کؤکلری، بو کؤکلرین معنالاری، هانسی سونلوقلارین (شکیلچیلرین) اولماسی و بو سونلوقلارین معنالاری، سایلاری (گ. جلاوسون تورک دیللری و دیالئکتلری اوچون خاراکتئریک ۱۸۳ سونلوق گؤسترمیشدیر)، بیر سونلوغون ایسیم کؤکونهمی، یوخسا فعل کؤکونهمی یاپیشاجاغی، بئله بیر بیرلشمهدن هانسی تیپ معنالارین اورتایا چیخاجاغی بللیدیر، دقیقدیر، دییشمزدیر.
بیز آذربایجانلیلارین دانیشدیغی دیلین ایسه –غرب تورکجهسینین شرق قولو و یاخود اورتا قولو– قیپجاقجا ایله اوغوزجانین قاریشماسیندان یارانمیش بیر قول اولوب، رسمی اولاراق اَن آزی ۸۰۰ ایل یاشی وار. آنجاق باشقا حسابلامالارا گؤره (مثلاً، آکادئمیک ا. دمیرچیزاده-نین اساسلاندیریلمیش حسابلاماسینا گؤره) آذربایجان دیلینین یاشی مین ایلدن ده چوخدور. یئری گلمیشکن دئییم، تورک دیللری و دیالئکتلری ایچینده آذربایجانجانین آیریجا چکیسی واردیر، دیلیمیز ایندی عربجه-فارسجا سؤزلرله نه قدر موردارلانسا دا، تورک دیللری فیلولوگییاسیندا اؤز پوتئنسیالینا و توتومونا گؤره ساییلیب-سئچیلن دیللردن بیری، بلکه ده بیرینجیسیدیر. آذربایجان دیلی سومئرجهدن، آلتای هونلارینین دیلیندن، دیوانی لوغاتی-تورک، قوتاد قوبیلیک، آلتین یاریق کیمی اَسکی تورکجهنین یازیلی آبدهلرینین دیلیندن و س. داها چوخ سؤزو اؤزونده ساخلاماقلا، اَن آزیندان تورکییهده دانیشیلان و «تورکجه» آدینی داشییان دیلدن داها گوجلو، داها یادداشلی، تاریخین درینلیکلرینه قاپیلاری و باغلاری داها چوخ اولان بیر دیلدیر. بو فاکتی دیلچیلر یاخشی بیلیر.
اوغوزجانین اوستونلویونو داشییان آذربایجان دیلی حاضیردا بیزدن باشقا، آنادولونون شرقینده، کرکوک داخیل اولماق شرطیله عیراقین قوزئیینده، گونئی آذربایجان آدی وئردییمیز –ایرانین قوزئی- غربینده ده باشا دوشولور، دانیشیلیر. گؤروندویو کیمی، تاریخی فیزیکی اراضیلریمیزی ایتیرسک ده، دیلیمیزین اراضیسی بؤیوک اولاراق قالیر.
۳
آتاتورک’ون دیل اینقیلابی فرمانی عثمانلیجانی تورک دیللری عاییلهسینه قوووشدورماق مقصدی داشیسا دا، چوخ حئییف، عکسینه اولموش، باشدا دیلآچار اولماقلا، دیل اینقیلابینین مأمورلاری، تورک دیلینین باشقا قول و دیالئکتلریندن هئچ بیر سؤز آلمادیقلاری اوچون، اؤزلریندن یئنی سونلوقلار اویدوردوقلاری اوچون، سونلوقلاری ایسیم کؤکو-فعل کؤکو فرقی قویمادان کؤکلره «نئجهگلدی» بیرلشدیریب قوراما سؤزلر دوزلتدیکلری اوچون، اَسکی تورک یازیلی آبیدهلریندهکی سؤزلری اونلارین معناسینی دوزگون باشا دوشمهدن دیریلتدیکلری اوچون، یئنی سؤزلری تورک دیلینین عومومی قایدالارینی پوزاراق یاراتدیقلاری اوچون، آیری-آیری علم ساحهلرینه و فلسفی دوشونمهیه عایید یانلیش تئرمینلر قوراشدیردیقلاری اوچون و باشقا سببلردن، سوندا، اَسکی تورکجه یازیلی آبیدهلردهکی کلیمه فوندوندان و تورک دیل عاییلهسینین باشقا دیالئکتلریندن قوپوق، یاپما، کؤکسوز، یانلیش بیر دیل اورتایا چیخمیشدیر. بونا گؤره ده من بو یئنی دیلی «تورکجه» آدییلا یوخ، «تورکییهجه» آدییلا چاغیرماغا مجبورام.
آذربایجانلیلار تورکییهجه دوروم-موروم، اؤنم-مؤنهم دئمکله، ۳۰۰ میلیونلوق تورک دیلی عاییلهسینه، تورک دیلینین کئچمیشینه قوووشماق ندیر، تام عکسینه، بو عاییلهدن ده، تاریخی کؤکلردن ده اوزاق دوشموش اولورلار.
۴
تورک دیل اینقیلابی مأمورلارینین (اونلارا دیلچی دئمهیه دیلیم گلمیر) دیلین باشینا نه اویون آچدیقلارینی گؤسترمک اوچون، گلین، بیر سیرا میثاللارا باخاق.
عربجه «مجبوریت» سؤزونو تورکجهلشدیرمک اوچون، «سپین»، «گلین» کیمی سؤزلردن تانیدیغیمیز، فعل کؤکونه بیرلشیب ایسیم یارادان، دؤرد فونئتیک واریانتلی -ین سونلوغونو، فارسجانین (؟) «زور» سؤزونه بیرلشدیریب، اونون آردیندان دا -لو سونلوغونو آرتیریب، «زورونلو» کیمی قولیابانییا بنزر بیر سؤز دوزلدیبلر. دئدییم کیمی، «زورونلو» فارسجا بیر کؤکدن و تورکجه بیر سونلوقدان دوزلدیلمیش تورکییهجه بیر سؤزدور. زوروندا اولماق دا بئلهدیر.
اسکی تورکجهنین «اؤن» ایسیم کؤکونه، «بایراقدار»، «جاهاندار» کیمی سؤزلردن یاخشی تانیدیغیمیز فارسجانین «-دار» سؤزونو (توتان دئمکدیر) آرتیریب، «اؤندر» سؤزونو یارادیبلار. آذربایجاندا ایسه چوخلاری ائله بیلیر «اؤندر» خالص تورکجه بیر سؤزدور، حالبوکی، «اؤندر» ده تورکجه یوخ، تورکییهجهدیر.
عربجه «دونیا» سؤزوندن یاخا قورتارماق ایسترکَن، بیلمهدن و سونرا دا بیلمدیکلرینی بویونلارینا آلماق ایستهمهدن، تورکجه اولمایان، ایران منشألی بیر دیلین –سوغدجانین آجون (آچین، آژون) سؤزونو گؤتورموشلر. بو حاقدا گ. جلاوسون دا یازمیشدیر.
«ناسیل» سؤزو اؤزوموزون «نه» ایسیم کؤکوموزله، عربجهنین «آسیل» (اصیل) سؤزونون بیرلشمهسیندن یارانیب، یاریم تورکجه-یاریم عربجه سؤزدور. کؤکو گئدیب سومئرجهیه چاتان «نئجه» سؤزونو دئمهییب، عثمانلیجا «ناسیل» دئمکله بیز تورک’لشمیریک، عکسینه، اؤزگهلشیریک. تورکجه دانیشان بیزیک، تورکییهلیلر یوخ.
تورکییهلی دیل مأمورلاری باشقا دیللردن حاضیر سؤزلر آلماقلارینا، یا دا آشاغیدا اوخویاجاغینیز کیمی، صرف فونئتیک بنزرلییه گؤره یئنی سؤزلر دوزلتمکلرینه باخمایاراق، احتیاجلاری اولا-اولا آذربایجان دیلیندن بیرجه سؤز ده آلماییبلار، بیرجه سؤز ده!
گلین، بیر-ایکی میثالا باخاق: «سویودوجو» سؤزوموزو بیهنمهییب، «بوز دولابی» سؤزونو یارادیبلار؛ «آسیلی» سؤزوموزو بیهنمهییب، «باغیملی» سؤزونو یارادیبلار؛ «آچار» سؤزوموزو گؤتورمهییب، فارسین «آناحتار» سؤزونو گؤتوروبلر؛ «هووور» سؤزوموزو، «سورک» سؤزوموزو ایستهمهییب، «سوره» سؤزونو یارادیبلار؛ «باشلیجا» سؤزوموزدن خوشلاری گلمهییب، «اؤنملی» سؤزونو یارادیبلار؛ «سئچکی» سؤزوموزو بیهنمهییب، «سئچیم» سؤزونو یارادیبلار؛ «آیریجا» سؤزوموزو ایستهمهییب، «اؤزل» سؤزونو یارادیبلار؛ «اؤدک» سؤزوموزه آغیز بوزوب، «اؤدونج» سؤزونو تاپیبلار؛ «گوندهلیک» سؤزوموزو بیهنمهییب، «گوندهم» سؤزو یارادیبلار (حالبوکی، تورک دیلینده -دم سونلوغو یوخدور!)؛ «دایاق»، «دایاق دورماق»، «دایاق وئرمک» کیمی سؤزلریمیزی آلماییب، فارسجانین «دستک»، «دستکلهمک» سؤزلرینی رسمیلشدیریبلر؛ «بیردن»، «لاپدان» سؤزلریمیزی ایستهمهییب، «آنسیزین» سؤزونو یومورتلاییبلار؛ ایسمین «ییهلیک»، «یؤنلوک» کیمی حال آدلارینی گؤتورمهییب، ایسمین «-ین حالی» (آککوزاتیو)، «-آ حالی» (داتیو) کیمی عجایب تئرمینلر دوزلدیبلر. چوخدور بئله میثاللار.
آخی، نئجه اولا بیلیر کی، بیزیم سؤزلریمیز داها طبیعی، داها تورکجه، داها قدیم اولا-اولا؛ اونلار بیزدن بیرجه سؤز ده گؤتورمهیه-گؤتورمهیه؛ یاراتدیقلاری صونعی، کؤکسوز و یانلیش سؤزلر بیزیم طبیعی سؤزلریمیزدن کئیفیتجه گئری قالا-قالا، بیز اؤز سؤزلریمیزه آرخا چئویریب، اونلارین سؤزلریله دانیشماغا جان آتیریق؟ بو، نه اوچون بئله اولور؟!
دئیهجکسینیز کی، بلکه آذربایجان دیلینی بیلمهییبلر. یوخاریدا آدینی چکدییم آ. دیلآچار (مارتایان) ۱۹۵۰-جی ایلده «آذری تورکجهسی» دئیه بیر کیتاب یازمیشدیر. دئمهلی، او، آذربایجان دیلینی بو حاقدا کیتاب یازاجاق درجهده یاخشی بیلیردی. آنجاق دیل اینقیلابیندا اون مینلرله عثمانلیجا سؤزو دییشدیررکن، آذربایجان دیلیندن بیرجه سؤز ده آلماق ایستمهمیشدیر.
همین بو دیلآچار بیر مقالهسینده (باتی تورکجهسی، ۱۹۵۳) تورکلرین (بیزی دئییر) قافقازا گلمه خالق اولدوغونو آچیق-آیدین یازمیشدیر. منده یارانان تصووور بودور: دیلآچار آتاتورک’ون ساواشدان سونراکی یورغونلوغوندان، واختسیزلیغیندان و دیل بیلیینین آزلیغیندان سوء-ایستیفاده ائدرک، دیل اینقیلابینی تورکییهنی باشقا تورک دیللیلردن آییرما پروقرامی اوزره آپارمیشدیر.
آنجاق هر شئیی دیلآچارین بوینونا ییخا بیلمهریک. مسئله بوراسیندادیر کی، دیلآچاردان سونرا دا تا بو گونهجَن تورکییه دیل ایدارهسی آذربایجان دیلیندن بیرجه سؤز ده گؤتورمهیی اؤزونه سیغیشدیرمامیشدیر!
تکجه بیزدن دئییل، تورک دیللری عاییلهسینین باشقا دیالئکتلریندن ده (خاکاسجا، قازاخجا، قیرغیزجا و س.) دئمک اولار، هئچ بیر حاضیر سؤز آلماییبلار. آنجاق ایندی، یاراتدیقلاری یاپما، کؤکسوز و یانلیش دیللرینی «اورتاق تورکجه» آدی آلتیندا باشقالارینا سیریییرلار.
دیلین قایدا-قانونلارینا و طلبلرینه ایسپونتان عمل ائدیلرک، طبیعی یوللا یارانمیش، یوز ایللرله ایشلهنیلرک جیلالانمیش، اَلَنمیش، تاریخی اَدبی متنلرده تئز-تئز قارشیمیزا چیخان آذربایجانجا سؤزلردن بیرینی ده بیهنمهییبلر، ائله ایندی ده بیهنمیر و گؤتورمورلر. آنجاق بونا باخمایاراق، بیزیم نؤکر روحلو، بیلیکسیز، دوشونجهسیز کاغیذا قلم سورتنلریمیز، کلاویاتورا دویمجیکلری دؤیجلینلریمیز اونلارین یاپما، کؤکسوز، یانلیش سؤزلرینی ایشلتمکدن ذؤوق آلیرلار. اؤزو ده بونو اؤز سؤزلریمیزی اونوتدورماق باهاسینا ائدیرلر. چؤرهیی کاغیذا قلم سورتوشدورمکدن و کلاویاتورا دؤیجلهمکدن، بیر سؤزله، دیلدن چیخان بو اینسانلارین دیله بونجان دَیرسیز گؤزله باخماقلاری آدامی یاندیریر.
۵
ایندی ده، گلین، فونئتیک بنزرلییه سؤیکهنرک یارادیلان تورکییهجه سؤزلردن ده بیر نئچهسینی تانییاق.
عربجهنین «شرف» سؤزونو تورکجهلشدیرمک اوچون فرانسیزجانین عئینی معنالی «honneur» (اوخونوشو: اونووغ) سؤزونه اوخشادیب، اونور سؤزونو اویدوروبلار.
عربجه «مکتب» سؤزو قارشیلیغیندا یئنه فرانسیزجانین عئینی معنالی «ecole» (اوخونوشو: ایکول) سؤزونه اوخشاداراق، اوکول (اوخول) سؤزونو دوزلدیبلر.
عربجه «عومومی» سؤزونو لاتینجانین عئینی معنالی «generalis» سؤزونه بنزهدهرک، «گئنَل» سؤزونو دوزلدیبلر. من اولماییم، سیز اولون، «گئن اَل» سؤز بیرلشمهسیندن سیز نه باشا دوشورسونوز؟ قیساجا دئییم، «گئن اَل» فلسفهنین اَن چتین آنلاییشلاریندان بیری اولان «عومومی» آنلاییشینین تئرمینی اولا بیلمز. بو، یانلیش تئرمیندیر.
عربجه «خیال» سؤزو اوزینده دوزلتدیکلری ایمگه سؤزو اینگیلیس دیلینین «image» سؤزونه اوخشادیلاراق یارادیلمیشدیر.
عربجهنین «حدود، سرحد» سؤزلری عوضینه یونان دیلیندن σύvopa (اوخونوشو: سونورا) سؤزونه اوخشاداراق، سینیر سؤزو دوزلدیبلر.
قوت سؤزونون معناسینی ده قطعی اولاراق قانماییبلار. قوت نه مقدس، قودسی دئمکدیر، نه ده خوشبختلیک. بو حاقدا J.P.Roux دا یازیب. تقدیس ائتمک اوزینه کوتساماک سؤزو ده بوتونلوکله یانلیشدیر. «قودسی» («قودس»دن) سؤزونه فونئتیک اوخشارلیق اولسون دئیه، دوزلتدیکلری «کوتسال» سؤزو ده هم سئمانتیک، هم مورفولوژی باخیمدان تیپیک تورکییهجه بیر سؤزدور.
دونیانین هانسی دیلینده فونئتیک بنزرلییه گؤره یئنی تئرمین یارادیلمیشدیر؟ دونیانین هانسی دیلینده پوریزم (دیلده آریندیرما آپارماق) بو مئتودلارلا آپاریلمیشدیر؟ اوندا گلین بیز ده، مثلاً، «کورروپسییا» تئرمینینی «قارقارا» سؤزویله عوضلیک، آخی بنزییرلر. بو قدر «گئریذکالی» اولماق اولار؟!
***
(۲): تورکییهجه تورکجه دئییل
۱
تورکییهلی دیل مأمورلاری اَسکی تورکجه یازیلی عابدهلردن سؤزلر گؤتوررکن او سؤزلرین معنالارینی یا یانلیش باشا دوشوبلر، یا دا کئفلری ایستیهن معنانی وئریبلر دئیه، بو دا اونلاری اَسکی تورک دیللی تاریخدن و خالقلاردان اوزاق سالمیشدیر. اونلارا قوشولانلار دا عینی بلایا توش گلیر. گلین، یوزلرله بئله سؤزلردن بیر نئچهسینی تانییاق:
تارتیشماق
عربجه «موباحیثه ائتمک» قارشیلیغیندا «تارتیشماق» سؤزونو قبول ائدیبلر. دده قورقود داستانیندا «بکیل اوغلی اَمرانین بویی»ندا اوخویوروق: «قارغو دالی سوگولر ایله قیریشدیلار، میداندا بوغا کیبی سوسشدیلر؛ کؤکسلری دلیندی، سوگولری سیندی، بیر-بیرین آلیمادیلار. آت اوزریندن ایکیسی قارواشدیلار، دارتیشدیلار.» سیزین ده آنلادیغینیز کیمی، بو آداملار میداندا موباحیثه ائتمیرلر، برک ساواشیرلار. عربجهنین «موباحیثه» سؤزو «بحث» کؤکوندندیر، بیر-بیریله دانیشماق، دئییشمک دئمکدیر. دارتیشماق ایسه چکیشمک کیمی بیر سؤز اولوب، قارشیلیقلی اولاراق بیر-بیریندن، یاخاسیندان، ساققالیندان، بئلیندن یاپیشیب دارتماق، چکمک دئمکدیر. ایندی هانسیسا بیر تورکییهلی دیل مأمورو «دارتیشماق» سؤزونه بیلهرکدن، یا بیلمهیهرکدن «موباحیثه ائتمک» معناسی وئرمیشدیر دئیه، بیزیمکیلر سؤزو او معنادا ائشیدیب ایشلدیرلر. سونرا دا اوتانمادان دئییرلر: «بونون نیی پیسدیر؟» بس، آذربایجانلی کندلینین، ایضاحلی لوغتیمیزین، دده قورقوت داستانینین سؤزه وئردیی معنا هارا گئتسین؟ ایندی نه اولدو، دده قورقودون دیلی یانلیش اولدو، تورکییهلی دیل مامورلارینینکی دوغرو؟!
دوروم
بیر بؤلوک آذربایجانلینین چوخ باییلدیغی سؤزلردن بیری ده «دوروم» سؤزودور. م. کاشغاری ۱۰۷۴-جو ایلده، باشقا سؤزلرله دئسک، هله آیری-آیری تورک دیللرینین و دیالئکتلرینین یارانمادیغی بیر چاغدا یازیب قورتاردیغی، تورک دیلینین اَن اَسکی سؤزلویو ساییلان «دیوان لغاتالترک»ده «دوروم» («توروم» فورماسیندا یازاراق) سؤزونون معناسینی بئله گؤسترمیشدیر: «بیریسی آیاغا دوراندا، آیاق اوسته دایاناندا اونون بویونون اوزونلوغو قدر اوزونلوق». کاشغاری بئله بیر مثال گؤسترمیشدیر: «بیر اَر تورومی سو» – (بیر آدام بویو [درینلیینده] سو). گؤروندویو کیمی، «دوروم» – بیزیم ایندیکی قولاج (قولاچ)، قاریش سؤزلریمیز کیمی، گؤودهمیزله یاراتدیغیمیز بللی بیر اوزونلوغو بیلدیریر، ایندی ده بیر چوخ تورک دیالئکتینده «دوروم» سؤزو بو معنادا ایشلنیلمکدهدیر. تورکییه دیل ایدارهسینین ایشچیلری ایسه نه تاریخی کئچمیشه، نه ده یاشایان معنایا فیکیر وئرمهدن «دوروم» سؤزونه حال، وضعیت معناسی وئرمیشلر. سیز کاشغاری-نین گؤستردیی معنا ایله سؤزه جالانان بو معنا آراسیندا هانسیسا علاقه قورا بیلیرسینیزمی؟
دوغا
عربجهنین «طبیعت» سؤزونه «دوغا» دئییبلر. طبیعتده هر شئی دوغورمو؟ بیتکیلر، باکتئرییالار و س. دوغورلارمی؟ البته، یوخ! بو، بیرینجی یانلیش. ایکینجی یانلیش: اَسکی تورکلر عربلرین «طبیعت» دئدیکلری فئنومئنی هئچ تانیمیردیلار و اونا هئچ بیر آد وئره بیلممیشدیلر. حالبوکی، اَسکی تورکلر طبیعتی تانیییردیلار، اونا آد دا وئرمیشدیلر، عربجه «طبیعت» سؤزونون قارشیلیغی اَسکی تورکجه متنلرده واردیر، تئز-تئز ده ایشلنیلمیشدیر (او سؤزو بورادا یازماق ایستهمیرم)، سادهجه، تورکییهلیلر او سؤزو آنلاماییبلار. اوچونجو یانلیش: اَسکی تورک دیللی متنلرده عربجهنین «طبیعت» سؤزو قارشیلیغیندا ایشلهنیلن همین سؤزو آنلامادیقلاری اوچون، اونا دا یانلیش و بئلهلیکله یئنه کؤکدن قوپاریجی معنا وئرمیشلر.
سونوج
دده قورقود داستانیندا تئز-تئز اوخویوروق: «گلیملی-گئدیملی دونیا، سون اوجو اؤلوملو دونیا». بیهم، بو، «نتیجهسی اؤلوملو دونیا» دئمکدیر؟! سون اوجو – آخیری دئمکدیر. دده قورقوت داستانینی بیرجه دفعه آچیب اوخومامیش، اما تورک(یهلی)لشمک ایستیهن کلاویاتورا دؤیجلینلریمیز دده قورقوت-اون دیلینده «آخیر» معناسینی بیلدیرن «سون اوج» سؤزونو تورکییهجهدهکی کیمی «نتیجه» معناسیندا ایشلتمکله دیل یادداشیمیزی کورلادیلار؛ بئلهجه، بیزیم بو سؤزو هاچاقسا اؤزونون دوزگون معناسیندا – «آخیر» معناسیندا – دیریلتمهییمیزه و بونونلا دا دیلیمیزدن عربجه «آخیر» سؤزونو اوزاقلاشدیرماغیمیزا اَنگل اولدولار، گؤزل بیر سؤزوموزون بو ایمکانی زدهلندی. تورکییهجه ائپیدئمییاسینا قارشی ایندی آییلماساق، بیر آز سونرا چوخ سؤزلریمیز بئله زدهلنهجکلر.
۲
گؤردویونوز کیمی، «نئجهگلدی» قایداسییلا ایشلهییبلر. بونون آغیر نتیجهلری اولموشدور.
اَن بیرینجی ضربه اؤزلرینه دیمیشدیر: اَسکی تورک عابدهلریندهکی تورکجه سؤزلری اونلارا یانلیش معنالار وئرهرک دیریلتدیکلری اوچون، بو گونکو دیللری اَسکی تورکجه عابدهلری اوخویوب آنلاماقدا اونلارا کؤمک ائتمک اوزینه، عکسینه، آزدیریجی، چاشدیریجی رول اویناییر. دوروم، تارتیشماق، سون اوج و س.
او بیری یاندان ایسه بیر سیرا تورک اینتئللئکتواللاری اؤزلری ده بونو اعتراف ائدیرلر: «کؤکسوز و یانلیش سؤزلرین یارادیلماسی نتیجهسینده دانیشدیغیمیز دیل نه میفولوژی، نه پسیخولوژی، نه تاریخی، نه ائتنولوژی، نه فلسفی، قیساسی، هئچ بیر سوسیو-هومانیتار آراشدیرمادا بیزه ایشیق اولا بیلمیر، کولتوروموزو کئچمیشه باغلایا بیلمیر.»
اوستهلیک، تورک دیللری عائلهسی ایچینده تکلنیبلر، بیزدن باشقا هئچ کیمی باشا دوشمورلر. آنجاق بو یانلیشلارینی آرادان قالدیرماق اوچون، چوخ پیس مؤقع توتوبلار: «سیز بیزیم سؤزلریمیزی اؤیرهنین، دده قورقوت-اون، م. کاشغاری-نین سؤزلرینی ایشلتسهنیز بئله، او سؤزلری بیزیم وئردییمیز معنالاردا ایشلدین، بیز سیزی باشا دوشمسک ده اولار، سیز بیزی باشا دوشون، سونرا دا سیز بیزیم دیلیمیزده دانیشین. اورتاق تورکجه ده بیزیم تورکییهجهمیز اولسون.»
خستهلیینی باشقالارینا خبر وئریب، اونلاری اؤزونو قوروماغا چاغیرماق اوزینه خستهلیینی باشقالارینا بیلهرکدن یولوخدورماغین آدی ندیر؟!
۳
آذربایجان دیلینده ایستر سومئرجهدن، ایستر آلتای هونلارینین دیلیندن قالان و بو گون ده ایشلهنیلهن سؤزلرین سایی تورکیهجهدکیندن قات-قات چوخدور. مثلاً، سومئرجه «قابا-قی» – آذربایجان دیلینده «قاباق»، سومئرجه اوپپونئنت، اوپپوزیسییا دئمکدیر؛ سومئرجه «چیبین» – آذربایجان دیلینده ده چیبین، میلچک آدیدیر؛ آلتای هونلارینین دیلینده «اَنکه» منشأ دئمکدیر – آذربایجان دیلینده ده اَنکه عینی معنادادیر (تورکییهلیلر «کؤکهن» سؤزونو اویدوروبلار)؛ سومئرجه «قاراواش» – آذربایجان دیلینده ده عینی معنادا؛ آدلارینی بورادا وئرمک ایستهمدییم اَسکی تورک دیللی متنلرده «دوغما، دوغمالیق»؛ بنزهمک معناسیندا «اوخشاماق»؛ «یولوخماق»؛ «تولهمک» و س. بو کیمی یوزلرله سؤزلریمیز آذربایجان دیلینده عینی معنادا ایندی ده ایشلهنیلمکدهدیرلر. بیزی قدیم تورکلویه، تاریخین لاپ قارانلیقلارینا باغلایان یوزلرله بئله سؤزلریمیزین هئچ بیری تورکییهجهنین ایکیجیلدلیک سؤزلویونده یوخدور، بیلمیرلر! بیزیم سؤزلوکلریمیزه باخیب سؤز اؤیرنمیی ده اؤزلرینه آییب ساییرلار. ایندی کابینئتلرده یاراتدیقلاری هئروقلیفلرینی گتیریب بیزیم سؤزلردن اوستون توتورلار. بیز ده بامبیلی کیمی دوشموشوک اونلارین دالینا.
گلین، عربجه و فارسجا ایله هله موردارلانمامیشدان قاباق یازیلمیش اَسکی تورکجه متنلری تحصیلسیز بیر آذربایجان دیللی گنجه ده اوخوداق، تورکییهجه دانیشان تحصیلسیز بیر گنجه ده: آذربایجانلی داها چوخ سؤز آنلایاجاقدیر.
بیر سؤز –اَسکی اولدوغو قدر دهیرلیدیر. بیر دیل– اونو کئچمیشین درینلیکلرینه باغلایان دوغما سؤزلرینین سایی قدر کؤکلودور.
۴
ایندی ده تورک دیل ایدارهسی اینضیباطچیلارینین یاراتدیقلاری مینلرله یانلیش کلمهلر حاقیندا دا بللی بیر تصووور یاراتماق اوچون، گلین، اونلاردان بیر نئچهسینی تانییاق:
اؤزگور
فارسجا «آزاد» سؤزو قارشیلیغیندا «اؤزگور» سؤزو دوزلدیبلر. آنجاق تورک دیللری و دیالئکتلری عائلهسینده «-گور» دئیه بیر سونلوق یوخدور! -گور سونلوغونون هاوادان گؤتورولدویونو اؤز دیل پروفئسسورلاری دا بویونلارینا آلیرلار (آلماییب، نئیلهیهسیدیرلر). دیلچیلری دئییرلر «سربست ایلهام» (؟) آلتیندا یارادیلیب بو سؤز. اؤزوندن سونلوق اویدورماق نه دئمکدیر؟!
اویقار، اویقارلیق
عربلرین مدینه شهرینین آدیندان یارانمیش «مدنیت» سؤزونو، گویا «تورکجه»لشدیرمک اوچون، گؤرون، نه حوققا چیخاریبلار. دئییبلر، بو اویقور تورکلری بیلینن بوتون تورک تاریخینده بؤیوک مدنیت یارادیبلار. اوندا، گلین، «اویقور» سؤزونون سونونداکی «-قور» حیسسهجیینی دَییشدیریب، ائدک «-قار»، اونو یئنیدن بیرلشدیرک «اوی»آ، اولسون «اویقار». بئلهجه، «مدهنی» سؤزو قارشیلیغیندا «اویقار»، «مدنیت» قارشیلیغیندا دا «اویقارلیق» دئیک. ایندی بو، ندیر سیزجه، تورکلشمکدیر، مزهلنمکدیر ندیر بو؟ بیر سؤزله، بو دا «او سؤز»، یعنی «سربست ایلهام».
کیمی
بیلدیینیز کیمی، تورک دیللرینده «کیم»، «کیملیک» آنجاق و آنجاق اینسانی، شخصی بیلدیریر. بونا گؤره ده، مثلاً، بئله دئییریک: «کیمیسی یاتمیشدی، کیمیسی اویاق ایدی.» بئله بیر جمله ایله صؤحبتین اؤکوزلردن یوخ، اینسانلاردان گئتدیی بللیدیر. تورکییهلی دیل مأمورلاری ایسه عربجهنین «بعضی» ایشاره عوضلیینی «کیمی» عوضلیگیله عوضلمیشلر. ایندی تورکییهجهده بئله جملهلر قورورلار: «ائلبیسئنین کیمی یئرینی کالین، کیمی یئرینی اینجئ دوکودو.» – (پالتارین بیر سیرا یئرلرینی قالین، بیر سیرا یئرلرینی اینجه توخودو). پالتارین هانسیسا یئری «کیم؟» سورغوسونا جاواب وئره بیلرمی؟ تورکییهجهده وئریر.
مثلاً، آذربایجان دیلینده «بعضی پیشیکلر چوخ دجل اولور، بعضیلری ده تمبل» جملهسینی تورکییهجهده بئله دئییرلر: «کئدیلرین کیمیسی چوک یاراماز، کیمیسی دئ تئمبئلدیر.» حتی بئله: «کیمی کئدیلر یاراماز، کیمیلئری تئمبئل». «بعضن» عوضینه ده «کیمی زامان» دئییرلر. اَلینیزی قویون اوریینیزین اوستونه، دئیین، پالتار، پیشیک، زامان «کیم» عوضلیگی ایله ایشارهلنه بیلرلرمی، اشیانین دا کیملیگی اولارمی؟! تورکییهجهده نه دئسهن اولار.
«بعضی» ایشاره عوضلیینی اوزلهمک اوچون، گؤرون، آذربایجان دیلینین نئچه جور ایمکانی واردیر: «بیر سیرا»، «بیر بؤلوک»، «بیر تاقیم!»
ایلگینج
فعل کؤکلرینه بیرلشیب سرگی، سئوگی، چالغی کیمی ایسیملر یارادان -گی (غی) سونلوغونو، ایلیشمک، ایلمک کیمی فعللردن تانیدیغیمیز «ایل-» فعل کؤکونه بیرلشدیریب «ایلگی» سؤزونو دوزلدیب و سؤزه یئنه کئفلری ایستیهن، تصادفی، یا دا احتیاجلاری اولان معنانی وئریبلر، «علاقه» معناسینی.
دیلیمیزده قاییدیش نؤوونده فعللرین اساسینا بیرلشیب قاخین-ج، گولون-ج، سئوین-ج کیمی آدلار یارادان -ج سونلوغونو آدا بیرلشیب یئنی آد یاراداجاق -نج (-نچ) سونلوغو سانیبلار. حالبوکی، قاخینج، گولونج، سئوینج کیمی آدلاردا ن-لر قاییدیشلی فعلین سون سسیدیر، سونلوق اؤزو ایسه -ج-دیر، -نج یوخ. عمومیتله، تورک دیللری عائلهسینده آددان آد دوزلدن -نج (-نچ) دئیه بیر سونلوق یوخدور. بونلار ایسه ائله بیلیبلر سونلوق -نج-دیر و «ایلگی» سؤزونه -نج سونلوغو یاپیشدیریب، «ایلگینج» سؤزو دوزلدیبلر. دیلیمیزده سرگینج، سئوگینج، چالغینج کیمی سؤزلر یارانا بیلمدیی کیمی، ایلگینج سؤزو ده یارانا بیلمیر. بیر سؤزله، «ایلگینج» سؤزو ده تورکجه یوخ، تورکییهجهدیر.
۵
سون زامانلار «باغلیلیق» سؤزوموزون عوضینه «ایلگی»؛ «قاباق» اوزینه «اؤن»؛ «قاباقجا» اوزینه «اؤنجه»؛ «قاباقلاماق» اوزینه «اؤنلهمک»؛ «اومسوق» اوزینه «اوزونتولو، اوزگون»؛ «اومسونماق» اوزینه «اوزگون اولماق»؛ «دابانلاماق» اوزینه عربجه-تورکییهجه «تعقیب ائتمک»؛ «سورغو» اوزینه «سورو»؛ «بؤلوشمک» اوزینه «پایلاشماق»؛ «بوجاق» اوزینه فارسجا-تورکییهجه «کؤشه» و س. یازماقلا گویا بونونلا باشقالاریندان فرقلی، ساوادلی، مودئرن و تورک گؤرونمک ایستهیهنلرین سایلاری چوخالیب. آنجاق بئله یازماقلارییلا اؤز دونیا گؤروشلرینی، دوشونجه و بیلیک سویهلرینی و داها نلرینی ایفشا ائتمکلریندن، حئیف، خبرلری یوخدور… یوخسا، آذربایجان تورکجهسی ایکینجی صورت تورکجهدیر؟!
***
(۳)آذربایجاندا تورکییهجه حئیرانلیغی –کوتلوی ایسلامچیلاشمادان
آذربایجاندا تورکییهجه حئیرانلیغی –کوتلوی ایسلامچیلاشمادان سونرا سون اون ایللیکلرین ایکینجی سوسیال دبیدیر.
۱.
بو یازیم سون ایللر آذربایجان دیلینین تورکییهجهنین تأثیری آلتینا دوشمهسی حاقیندا یازدیغیم اوچونجو یازیمدیر. پروبلئم بودور کی، بو یازیلاریما اعتراض بیلدیرهنلرین چوخوسو عؤمورلرینده بیرجه دفعه ده اولسون نه فیلولوژی، نه لینقویستیک کیتاب دئمیرم، هئچ مقاله ده اوخومادیقلاری اوچون، اَسکی تورکجهنین تاریخیندن، یازیلی عابدهلریندن، تورک دیللری عائلهسی آتلاسیندان، آیری-آیری سؤزلریمیزین ائتیمولوگییاسیندان، دیلین فلسفهسیندن، بیر سؤزون آذربایجانجا (تورکجه) اولماسی اوچون گرکن ضروری فیلولوژی شرطلردن، تورک دیللرینه، بو سیرادا آذربایجان دیلینه خاص مئتاتئزئ، هاپلولوگییا، روتاسیزم کیمی قانونلاردان، آذربایجان دیلی حاقیندا م.کاظایم بَی، ب.چوبانزاده، ا.دمیرچیزاده، م.شیرعلیائو و ب. کیمی گؤرکملی دیلچیلریمیزین جیلدلرله اثرلریندن، آذربایجان دیلینین ۱۳-جو-۱۴-جو یوز ایللیکلرده یازیلمیش لوغتلریندن (مثلاً، ف.هیندوشاه ناخچیوانی-نین « الصحاح العجمیه» لوغتیندن)، آذربایجان دیلینین دؤرد جیلدلیک تاریخیندن، ۲۷ مینلیک دیالئکت سؤزلریمیزین لوغتیندن، گونئی آذربایجان دیالئکتینین یوز ایللردیر آراشدیریلمادان قالمیش، توتومو اونمینلرله اؤلچولن آنادیللی لوغت فوندوندان و س. خبرسیز اولدوقلاری اوچون و اوستهلیک بو خبرسیزلیکلریندن ده خبرسیز اولدوقلاری اوچون، دوروم-موروم سؤزلریله دانیشماغا باشلامیش بو بیساواد آداملارا دیلین فلسفی معنادا نه اولدوغونو، آنا دیلیمیزی نه اوچون قورومالی اولدوغوموزو، تورکییهجهنین نئجه بیر «دیل» اولدوغونو آیدینلاشدیرماق منه اولدوقجا چتیندیر.
۲.
اصلینده من اونلاری یاخشی باشا دوشورهم، یازیلاریندا تورکییهجه بیلدیکلری بئش-آلتی سؤز ایشلتمکله دوشونجهلرینین دایازلیغینی و عادیلیینی اؤرت-باسدیر ائتمهیه چالیشیرلار. اؤزلری ده دویورلار کی، جیزما-قارالاری قوجا ننهلرینین سؤزلریندن مضمونجا چوخدا فرقلی دئییل. بونا گؤره ده تورکییهجه سؤزلر اونلار اوچون باشقالاریندان سئچیلمک، معاصر و یئنی گؤرونمک آرزوسو و چارهسیدیر. تحصیلسیزلیین سون اوجو بئله ده اولمالییدیر. بیر سؤزله، آذربایجان کولتوراسیندا عنعنهوی تئرمینبازلیق خستهلیگی، تاریخی «عربجه دئ، شئیخ، عربجه!» (م.جلیل) فئنومئنیدیر ایندی تکرارلانان. آنجاق تورکییهجه حئیرانلیغینین سببی تکجه بو دا دئییل؛ اؤزوندن ایرهنمه، اؤزگهیه یالمانما، ووقارسیزلیق، سینمیشلیق، نؤکرچیلیک، قول شعورو، قولتوق آلتیلیق دا باشلیجا رول اویناییر.
ایجازه وئرین، اوشاقلیغیمدان بیر خاطرهمی بورادا سیزینله بؤلوشوم. آنام حَیَطیمیزده تویوق-جوجه ساخلایاردی. تویوقلارین ایچینده بیر دنهسینین خوروزا موناسیبتی او بیری تویوقلاردان باشقا جوره ایدی: خوروز بیردن باشینی قالدیریب آجیقلی سسله قییه چکن کیمی، بو تویوق ۱۵-۲۰ مئتر مسافهدن اؤز ائشلنمهسینی دایاندیریب، یئره یاتاراق، «حاضر» وضعیت آلاردی… او بیری تویوقلار خوروز اونلارین اوستونه حتی جومسا بئله، بیر آز او یان-بو یانا قاچار، آسانلیقلا اَل وئرمزدیلر… آنجاق بو تویوق خوروزون اوزاقدان عادی بیر چیغیرتیسی قارشیسیندا آرتیق دومبالمیش اولاردی. ائویمیزده بؤیوکلرین بو تویوغا آیاما دا وئردیکلرینی بیلیردیم، ائشیتمیشدیم، بوردا یازماق اولماز. بیر چوخ آذربایجانلینین تورکییهجه قارشیسیندا داورانیشی منه همین او تویوغوموزو خاطیرلادیر ایندی.
مثلاً، بیر قزئتین «بوش رئاکتور»او سوسیال شبکهده کلاویاتوراسینی تخمیناً بئله دؤیهجلهییبمیش: «بیز «قرب» اوزینه «باتی» دئییریک، «شرق» اوزینه ده «دوغو»، بئله ده دئیجییک، عجب ائلییریک، «نئرویلنمیین!»
اَدبیات تاریخیمیزده و اَدبی دیلیمیزده اؤزوموزون «باتاری» (ا.ممدخانلی، «بابک» رومانی)، «گونباتان» سؤزلریمیز وارکن، نه اوچون «باتی» دئییرسینیز؟ «دوغاری» (یئنه اورادا)، «گوندوغان»، «گونچیخان» سؤزلریمیز وارکن، نیه «دوغو» دئییرسینیز؟ دیلیمیزده سومئرلیلرین دیلی ایله اورتاق اولان -آری، -اَری سونلوقلاری یؤن بیلدیریرلر (دیشاری، ایچهری و س.)؛ بیزیم باتاری و دوغاری سؤزلریمیز بؤیوک فیلولوژی اوستالیقلا قورولموشدور. بس، سیز نیه باتی-ماتی دئییرسینیز؟ من دئییم نیه.
اؤز دیلینیزی آنجاق نیطق سوییهسینده بیلدیینیز اوچون! اؤز ادبیاتینیزی اوخومادیغینیز اوچون! همیشه گوجلونو، کوتلویلیگی، دَبی دوغرو یول سایدیغینیز اوچون! قول شعوروندا سوروندویونوز اوچون! اؤزونوزو آنجاق قیللی قولتوق آلتیندا راحت حیسس ائتدیینیز اوچون! اینتئللئکتوال اَمهیی سئومهدیینیز، کسه یولدان سوخولوب، باشقالارینین اَمهیینه اورتاق اولماق ایستدیینیز اوچون! دوشونمک تک قالماق و اوریژینال اولماقدیر؛ دوشونه، تک قالا، اوریژینال اولا بیلمهدیینیز اوچون! ازبرچی اولدوغونوز اوچون!
«بیز تورکچویوک» دئییب، اؤز ساوادسیزلیغینیزا و نؤکرچیلیینیزه تورکچولوک دونو گئییندیرمیین. من بوندان قاباقکی مقالهلریمده ده چوخلو سؤزلریمیزی مثاللار گؤسترهرک ثبوت ائتدیم کی، سیز اؤزوموزون یوز ایللرله یاشی اولان تورکجه سؤزلریمیزی توپوروب، «کابینئتده قایریلما» تورکییهجه سؤزلری آغزینیزا تپیشدیریرسینیز. گؤرممیشلیینیزین آدینی حئیرانقولو قویمایین، سیزینکی نه تورکچولوکدور، نه ده دیلی تورکجهلشدیرمک.
۳.
باشقا بیر نفر ایسه سوسیال شبکهده کلاویاتورا دویمچهلرینی بئله تیققیلدادیب: «بیز بالاجا اؤلکه اولاراق نه بؤیوک دیل یارادا بیلریک، نه ده فارسجا، روسجا، اینگیلیسجه قارشیسیندا اؤزوموزو قورویا بیلهریک. تورکییه تورکجهسینی دینمزجه، قوزو بالاسی کیمی قبول ائتمهلیییک، بو، بیزیم خلاص یولوموزدور.» (یازیقلاشمایا دقت! – آ.ق.)
اؤزونو یازیچی ساناسان، یاشین ۵۰-نی اؤتسون، اؤز دیلینین ایمکانلارینی بیلمهدن، یوخلامادان، هئچ بیر آراشدیرما آپارمادان، اوتانمازجاسینا، بئله مسولیتسیز، بئله روسوایچی سؤزلر بیان ائدهسن. دیلیمیزی اورتا عصرلرده فارسجا و عربجه ایله کیرلندیرهنلر ده عینیله بو جور دوشونور، عینی آرقومئنته سؤیکهنیردیلر: «…قوزو بالاسی کیمی قبول ائتمهلیییک، بو، خلاص یولوموزدور.» همین بابالارین سینمیش معنوی نوهلری بو دفعه دیلی گویا عربجه و فارسجادان آریندیرماق و قوروماق اؤرتوسو آلتیندا عینی دوشونجه سپکیسینی داوام ائتدیریرلر. بیر دیلین ییهسی – او دیلین شاعرلری، یازیچیلاری، دراماتورقلاریدیر، علم آداملاری، دیلچیلری، فیلوسوفلاریدیر، اَن بیرینجی ده او خالقین اؤزودور، کندلیسیدیر. بیزده ایسه دیله ییه چیخمالی اولان آداملارین چوخونون بونا نه بیلیکلری چاتیر، نه ده تپرلری.
آذربایجان دیلی تورکییهجه قارشیسیندا آرتیق «کندچی دیلی» ایستاتوسونا دوشمک اوزرهدیر، آنجاق دیللهنن یوخدور، بیابیرچیلیقدیر.
۴.
آذربایجانلیلارین آلدانیشلاریندان بیری «تورک دیزی»لریندن ائشیتدیکلری سؤزلری «آنادولو تورکجهسی» سایماقلاریدیر. باشا دوشون، آنادولو کندلیسینین دانیشدیغی دیل – ۱۱-جی یوز ایللیکدن اعتباراً اوغوزجا ایله قیپچاقجانین قوووشماسیندان فورمالاشماغا باشلایان آنادولو تورکجهسی – بیزیم ده آنا دیلیمیز ساییلیر، باشقا سؤزلرله دئسک، آنادولو تورکجهسی بیزیم دوغما دیلیمیزدیر.
من ایسه سیزه ۱۹۳۰-جو ایللرده، تورکییه دیل ایدارهسی کابینئتلرینده، بیر نئچه دیلئتتانت ایشچی طرفیندن، تلهم-تلسیک یارادیلمیش اونمینلرله کؤکسوز، یانلیش، لابوراتوریال-ائکسپئریمئنتال ایشارهلر توپلوسوندان – تورکییهجهدن دانیشیرام. (مثلاً، «اوچاک» سؤزو ۱۹۳۵-جی ایلده دوزلدیلهرک اصلینده «آئروپورت» اوچون تکلیف ائدیلیب، اما جاماعات بو سؤزو «طیاره» معناسیندا باشا دوشوب، نتیجهده دیل ایدارهسی ۱۹۴۴-جو ایلده اوچاک سؤزونو طیاره معناسی اوچون رسمیلشدیرمهیه مجبور قالیب، بئلهجه، اوچاک اولوب طیاره. بیر سؤزله، تام تصادف؛ اؤز آرامیزدیر، اوچاک تورک خالقی طرفیندن، تصادفن، توالئت معناسیندا دا باشا دوشوله بیلردی، اوندا آذربایجانلیلار ایندی توالئته اوچاق دئیهجکدیلر. ائله بونا گؤره ده تورکییه دیلچیلری آنادولو تورکجهسینه «آنادولو آغزی»، سیزین تورک تئلئسئریاللارینا باخا-باخا اؤیرندیینیز قوراما دیله ایسه «یئنی تورکجه» آدی وئریرلر. باخ، بو «یئنی تورکجه»یه من تورکییهجه دئییرم.
تورکییهجه نهاینکی آنادولو تورکجهسی دئییلدیر، منه قالسا، هئچ دیل دئییلدیر، سادهجه دؤولتین اینضیباطی گوجویله خالقا یئریدیلمیش سسلی ایشارهلر توپلوسودور.
گلین، بئله بیر خیال قوراق: صاباحدان آذربایجان دؤولت باشچیسی فرمان ایمضالاییر، سیاسی رهبرلیین بوتون اینضیباطی رئسورسلاری ایشه دوشور، دیلی تورکجهلشدیرمک آدی ایله، آیری-آیری سؤز و تئرمینلری دییشدیرمهیه باشلاییرلار، مثلاً، سیاسته «سامانسو»، حقیقته «دوزگئدر»، صحییهیه «ساغلاملاما» دئمهیه قرار وئریرلر؛ «قاپالیلاماق»، «دوزگونج»، «گئنقول»، «اؤزقیچ»، «دیشارماق» کیمی سؤزلر قوراشدیریلیر، هابئله، فیش، ژو، بوم، زوی دئیه چوخلو سونلوقلار دا اویدورولور، ایسیم کؤکو، فعل کؤکو فرقی قویولمادان، کؤک و سونلوقلارین ائتیمولوژی معناسی نظره آلینمادان، ایختیاری و تصادفی فورمادا مینبیر سؤز یارادیلیر، هرهسی اوچون ده عوضلمهیه عربجه، فارسجا قارشیلیقلار تاپیلیر، بو یئنی لوغت فوندو رسمی دؤولت دیلی اعلان ائدیلیر، یئنی سؤزلر لوغتی خالقا هاوایی پایلانیر، درسلیکلر بو سؤزلرله یازیلیر، رسمی خبرلر بو سؤزلرله اوخونور، دؤولتین وطنداشلا یازیشمالاری بو سؤزلرله آپاریلیر، عمل ائتمهیهنلره جزالار نظرده توتولور، ترجومهلری بو سؤزلرله ائدنلره دؤولت موکافاتلاری وئریلیر و س. حئیران اولدوغونوز تورکییهجه بئله یارانمیشدیر.
دوغولان یئنی نسیللرین بیر دیلی تورکجه سایماقلارییلا او دیل دؤنوب تورکجه اولماز. هر بیر دیلین کونوئنسیونال-تئکنیکی یول-نقلیات نیشانلاری کیمی ایشارهلر توپلوسوندان پرینسیپیال فرقی واردیر. آیری-آیری نسنهلرین آدینی اؤز ایتینه ایختیاری آد سئچرجهسینه تصادفی قوراشدیرماق، سونرا دا خالقی بو قوراما دیلده دانیشدیرماق اولار؛ او دیل آسان و راحت اولا بیلر، آنجاق هئچ واخت دوغروچو معنادا دیل اولا بیلمز.
تورکییهلیلر بیزیمله عینی سویدان اولا، آذربایجان دؤولتینین سیاسی مؤوقئیینی اوردا-بوردا سسلندیره بیلرلر، آز-چوخ سیاسی-حربی متفقلیک ده ائده بیلریک، تورکییهده منیم کیمی ایللرله تحصیل آلمیش، دیسسئرتاسییا یازمیش، بو دیلی حتی تئرمینولوژی سوییهده اؤیرنمیش ده اولا بیلریک، تورکییهلی چوخلو دوستلاریمیز، اورتاقلاریمیز دا اولا بیلر، بیلدییمیز یئگانه خاریجی دیل تورکییهجه اولا بیلر، حتی تورکییهجهنی چوخ سئوه ده بیلریک و س. آنجاق بوتون بونلار آذربایجان تورکجهسینی تورکییهجهنین آیاقلاری آلتینا آتماق دئمک اولمامالیدیر.
۵.
اوخوماغیم اوچون منه کیتاب آدلاری سادالاماغیندان، بیلیک سوییهسیندن و یازی سپکیسیندن یئنییئتمه یاشلاریندا اولدوغونو دویدوغوم بیر نفر گونئیلی دوستوموز منه جاواب وئرمک اوچون بیر مقاله یازمیشدیر. گلین، اونون دئدیکلریندن ایندیلیک آنجاق بیرینه باخاق:
«دوغا سؤزو هر شئیدن اَوَل، تورک دیلی کورومو آدلانان تشکیلاتین اویدوردوغو سؤز دئییل» دئییر. بو جملهدن سونرا مؤلفدن گؤزلهنیلن «دوغا» سؤزونون ایشلنیلدیی همین اَسکی قایناق(لار)این آدینی چکمهسی ایدی. آنجاق او، بو سؤزو هانسی اَسکی تورک دیللی قایناقدا گؤردویونو یازمیر، یازا دا بیلمز، چونکی «دوغا» سؤزو اَسکی تورک دیلینین هئچ بیر یازیلی قایناغیندا یوخدور! سادهجه اولاراق، او، معلوماتسیز اوخوجونو سؤز دومانی یاراتماق تاکتیکاسی ایله آلداتماغا چالیشیر. تورکییهجهنین آپولوگئتلریندن دیلچی پروفئسسور ت.گولئنسوی یازیب: «دوغا» سؤزو تورکییه دیل ایدارهسی طرفیندن ۱۹۳۵-جی ایلده «مزاج» (کاراکتئر) معناسیندا، ۱۹۴۲-جی ایلده ده «طبیعت» معناسیندا تکلیف ائدیلمیشدیر (Bax.: Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi, səh. 292. Ankara, 2007).
دوغ- (اَسکی قایناقلاردا توغ-، توغ- کیمی فورمالاردا) فعل کؤکو دیلیمیزده البته واردیر؛ فعل کؤکوندن آدلار دوزلدن -آ، -ا سونلوقلاری دیلیمیزده البته واردیر، یارا، اؤته کیمی سؤزلر بو سونلوقلارلا یارانیبلار. من بونلاری بیلمیرممی؟!
من دوغا سؤزونون سئمانتیک باخیمدان یانلیشلیغینی ادعا ائتمیشهم؛ دوغا سؤزو نسنهسینه (طبیعته) آدئکوات دئییلدیر، طبیعتده هر شئی دوغماز دئمیشم؛ اوستهلیک، دوغا سؤزونو یارادانلار طبیعت سؤزو قارشیلیغیندا اَسکی تورک دیللی قایناقلاردا تئز-تئز قارشیمیزا چیخان سؤزه بامباشقا معنا وئرمکله اورتالیغا باتیریبلار، دئمیشم. عمومیتله، «طبیعت» قارشیلیغیندا یئنی بیر سؤزون یارادیلماسی یانلیش اولموشدور، دئمیشم. چونکی نئجه اولا بیلردی کی، آز قالا بوتونلوکله «طبیعتسیز» شرایطده یاشایان عرب خالقی طبیعت سؤزونو یارادا بیلدی، آنجاق یوز ایللرله آوراسییانین اَن دولغون طبیعتینده یاشامیش اَسکی تورکلر طبیعته آد قویا بیلمهدیلر؟!
یئری گلمیشکن، دوغا سؤزو یانلیش اولدوغو اوچون، دوغال سؤزو ده یانلیشدیر.
(آردی اولاجاق)
*: ایشیق سایتی بو یازی بارهده الینه چاتان هر هانکی بیر تنقیدی مقالهنی علمی بیر مباحثه اوصوللارینا اساسلانما شرطیله یایماغا حاضیردیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اوروشلیق آیی
سلام اولسون سیز عزیز، حورمتلی و اوروش
توتان هم اؤلکه و هم وطنلریمیزین قوللوغونا!
منیم گؤزل امک داشلاریم، شکر السون اللاه
ایچون کی بوبرکتلی آیدا باشی اوجا اولوب و متعال اللاهین امر و فرمانلارین
دوزگونلیک ایلن یءرینه یءیردوخ. سیزون اوروش و نماز و عبادتلرینیز قبول اولسون
واللاه محضرینده باشی اوجا اولاسینیز.
دوغیرداندا نه شانلی گونلری بو برکتلی آیدا
کچیردیخ و دوغیرداندا اللاه تعالی قوناقلیقی نه گوزل قوناقلیقیدی ! اوباشلانلیق
زامانیندا «اوباشدان» دوعاسینین نه یاخچی صفاسی واردیر و افطار وقتینده ربنا سسی
انسانین اوره گین گوی عالمینه قالخیزیب و اوچوردور دی.
کوچه لر و خیابانلاردا ،گون آلتیندا
مردومون چالیشمالاری ،ائو لرده قادینلارین مطبخ خانا لرده حیات یولداشی و
اوشاقلارینین افطارین تدارک گورمه لری،او خصوص دا اردبیل مدنیتینه گونرا مخصوص
غذالری او جمله دن،فیرنی،گول مرباسی،اریشته آشی،کاوار کوکوسی و آیری محلی غذالری
پیشیرمه لری ایچون شاهیدی دوخ.
هامیسیندان اهمیت لی مسجد و حسینیه لرده
قرآن کریمین تلاوت اولونماسی و افطاردان سونرا جماعت نمازی قیلماقلاری اوره ک لرین
اللاه محبت ایلن دولوب نوریلن دولماسی نه گوزل ایدی!
همیده اللاه یولوندا ولیمه وئریب سفره لر
آچماقلار و گوزل سنت لرایلن قوهوم قونشی و فک و فامیل و یا دوست و آشنا بیر
بیرینین ائوینه گئدیب و بیر بیرین یوخلیب
و افطارا گئتمه لر نه قدر گوزل و شانلی دی !
و هرنه دن مهم و اهمیت لی و گوزه گله نی
ائو لرده و اوره ک لرده اللاهین برکتی نین دولماسی نه اندازه دونیا ده منحصر و تک
ایدی !
مومن انسانلار هئچ بیر زمان اوباشدان
دوعالاری و اوروشلوق مخصوص اولان دعالرین یاددان چخارتمایاجاقلار،بیر سری مومن لر
کی اوروشلوق آییندا بیر ایکی گون قاباخ اوروش دوتوب و قاباخلاقمالاری ،بونلارین اللاهه و اونون
احکامینه ماراق گوسترمه سینلری نشان وئریر.
امما بیر تاسف لی ایشلرده بو موارک آیدا
گوستنیر کی،امید واریمیز گئت به گئت بو غلط ایشلر آزالسون و یئرین یاخچی ایشلره
وئرسین.او جمله دن رنگین سفره لر صفا و صمیمیتی ائو لردن غذا خوری لارا و تالارلارا آپارمالیدیر.
البته بیر گوزل ایشده بو آیدا گوسترنیر و
نئچه ایلدی کی ایران رپالیکاسی نین بوتون اولکه لرینده بیر حسنه سنت اولوبدیر و او
زندانی لری «گلریزان»جشنینده بنددن آزاد ائتمه سی دیر.
بو گونلرده بیر آیری بو گونلرده بیر آیری
صحنه لرده انسانی کونلین ایشیقلاندیریب و کونلین آلیر و او بالاجا اوشاقلارین
«تاپاخ اوروجی»دوتمالاریدی.بو بالاجا اوشاقلار کیبویوک لریندن درس آلیب و اونلارین
یول لارین گئتمه گ ایچون اوباشلان چاغی شیرین یوخودان اویانیب و بویوکلریلن
اوباشلانلیق ییب و ناهاراجان اوروش
دوتولار تا اوز لرین آتی گونلره عادت وئرسینلر .
عزیز مونلر! اوروشلیقین لاپ عطرلی و عظمت
لری اولان گونلری و آخشاملاریین بیری سیده، قدر گئجه لریدی قدر گئجه سی کی قرآن
کریمین بویوردوغونا گونرا او گئجه ده قرآن کریم اللاه طرفیندن حضرت پیغمبرین
موبارک اولان قلبینه نازل اولدبدور. و حضرت علی (ع) قدرین اول گئجه سینده کی
اوروشلیقین 19 ایلان برابرری موبارک باشی، ابن ملجم توسط ایلن ضربت لینبدیر و 21
اینجی گئجه سی شهادته یتیشیبدیر البته بیر نکته نی عرض ائدیم کی قدر گئجه لرین،
اوچ گئجه دییبلر اول گئجه سی «تقدیر» گئجه سی آدلانیر بو گئجه ده بوتون انسانلارین
حیات باش یازیلاری متعال اللاه طرفیندن تعیین اولور ایکی اینجی گئجه سی «تایید»
گئجه سی دیر کی و اوچ اینجی گئجه سی انسانین حیاتی نین باش یازسیی «امضا» اولونور
و نه یاخچی دیر کی انسانلار و بیر مومن شخص بئ گئجه لرده اللاه درگاهینه ال
قوزاییب و دازو نیاز ائلیه و گوز یاشی توکمه ک ایلن متعال اللاهدان ایستیه کی
اونون و عائله سی نین حیاتین برکتلی ائدیب و حیات باش یازسیین برکتلی ائتسین.
امما اوروشلیقین لاپ مهم گونی قالیر و وا
«فطر» بایرامی نین گونی دیر فطر گونینده مومنلر بیرآی آللاه درگاهینه قوناق اولماقلارین
و اونون امر و فرمانینه لبیک دئمه کلرین بایرام دوتوپ و گون چیخاندان سونرا
اوروشلارین بیرخورما ایلان آچیب، آیری مونلر ایلن «فطریه» زکات لرین پرداخت ائلییب
و « الله الکبر»، «لااله الا الله» و « والله الحمد» سسله ییب و آخر پروبلم ده ده
فطر بایرامینین نمازین جماعات ایلن قیلیب و اللاه درگاهینه شکرائدیرلر کی یاخچی
بنده اولدولار.
فطر بایرامینده، مونلر مسجده گلیب و قره
بایرام عنوانینده و اونلاری کی ایکی بایرامین فاصله سینده اوز عزیز لرین الدن
وئرمیشدیلر باش سالیغی دییب و اونلارین کونلین اله آلیرلار همیده بالاجالار
بویوکلرین قوللوغونا گئدیب و حورمت گوستیریللر عزیزلر، فطر بایرامی سیز مسلمانلار
ایچون موبارک اولسون. ساغ قالین و ساغ یاشایین.
اکبر غاربی: یونیورسیتی معلمی


text:
بو دونیادا ابهدیلیک نه وار کی
عؤمور کیمی هر شئی گلدی-گئدرمیش
نه سئوگینین گوناهی وار نه بیزیم
بو سئوگینین عؤمرو بورا قدرمیش
مجنون آهی،لئیلینین گؤز یاشلاری
نه بیلیدیک افسانیمیش،هدرمیش
قم ائیلمه هر یولون بیر سونو وار
بو سئوگینین عؤمرو بورا قدرمیش
گوله-گوله باشلامیشدیق بو عشقی
آخیریندا گؤز یاشییمیش کدرمیش
محببتین پاییز فصلی وار ایمیش
بو سئوگینین عؤمرو بورا قدرمیش
آیریلیریق خاطرهلر ایچینده،
بو آیریلیق اؤلومدن ده بئترمیش
تسللیمیز بو اولاجاق سئوگیلیم،
بو سئوگینین عؤمرو بورا قدرمیش
نویسنده : رها , ۳ ديدگاه , تاریخ ارسال : ۶ مرداد, ۱۳۹۴ ,


text:
من بولاق تک قورویوب، سن گول کیمی سولایدین. یا گرک من اؤلیدیم، یا سن دلی اولایدین. بو سئوگی یوخو ایدی، کاش کی،آییلمایایدیق. بیز ائله گؤروشموشدوک، بئله آیریلمایایدیق. یالانینلا عومرومده [ ادامه را بخوانید ]
گئدیشین گتیردی غمی ، غوصّه نی ، قلبیم سئوه بیلمز داها کیمسه نی هر گئجه رؤیامدا گؤروره م سنی ، یوخومو آپارا بیلمه یه جک سن . گئتدییین یوللارا حسرتله باخدیم ، دنیزتک کوکره ییب ، چای کیمی آخدیم . منیمله [ ادامه را بخوانید ]
عشقین منی دؤندردی گولوم بولبوله سنسیز کؤنلوم توتولار باخسـام اگـر بیر گولـه سنسیــــز زولفـون اوجی گؤستــردی منه عشق کمنـــدین دوشدوم یئنه مجنون کیمی دیلدن دیله سنسیز بیر گون اوزونون هیجری بیرآی اوْلدو گؤزومــده زولفوندن ایراق دؤندی گئجه م بیر ایله سنسیز لیلاسـی ایچـون دؤزمـه دی بیـر محنته مجنــون حق عاشقی [ ادامه را بخوانید ]


text:
آد گونو روحانگیز پورناصح عؤمور یولداشی، اری، آقاسی، اوشاقلارین آتاسی... هانسیسی دانیشیردی؟ بیلمهسئیدی ده سؤزلر بونون دیققتینی چکیردی. او دئییردی «اؤز اؤزومه دوشونوردوم تئلویزیادا گؤرسهدن قویروغلو اولدوز، گونه دهیسیدی، گؤرهسن داغیلاردی؟ داغیلسایدی یئر کورهسی گون اوزو گؤرمزدی داها، هئچ نه بیتمزدی، نه ساغلاملیق اولاردی، نه... چوخ چکمزدی هاممی بیرـ بیرینین جانینا دوشردی. فیکیرلشیردیم اوندا من نئیلردیم؟ گؤرهسن اوغلومو یئییردیم، یوخسا ...Read More »
بیر جور ایکی جورلوق!/ روحانگیز پورناصح
بیر جور ایکی جورلوق! روحانگیز پورناصح یئرلی ـ یاتاقلی، اورهیی اوخشایان یازیلار، شکیللر مهیهر قویور اوردان ائشییه چیخسین. بیر یئرده اوتورسا دا تاققا ـ تاق بوردان وورور، اوردان چیخیر. ایچ ـ ایچه تزه تزه دونیالاردا دولانماقدان یورولمازدی. ایندی هردن فیکیرلهشیر، هردن بیرده داریخیر. آستا ایشلهینده ایستهییر چیخسین ائشییه. تزه دونیالاری دولانماق مهیهر بوندان سورعتلی اولا بیلر می؟ اؤزـ اؤزونه دئییر. ...Read More »
آسیلی / روحانگیز پورناصح
آسیلی روحانگیز پورناصح شکیلینه باخاندا، بئلی ایستر- ایستهمز اییلیردی، گوزگویه باخاندا، چییینلرینی دالییا چکیب، شستلی دوروردو. بونلارین بیری اونونلا اویناییردی. باشا دوشموردو. بلکه ده تزه اویونلاردانیدی، باشارمیردی. بیری اوزاقدان باخیردی، بیری یاخیندان. اوزاقدان باخانین آدی ائله اوستوندهایدی. اوزاقدان باخان، بالاجا نسنهلری گؤره بیلردیمی؟ نه اوچون اوزاقدان باخانا قاشسیز، کیرپیکسیز، اوزـ گؤزو شیشمیش، قیریشیقلی بیریسیایدی، یاخیندان باخانا هله ده گنج. بلکه ...Read More »
قورخولو / روحانگیز پورناصح
قورخولو روحانگیز پورناصح ایتییی ایتمیشدی، هارالاردان آختاریب، تاپاجاغینی بیلمیردی؛ چوخ آختارمیشدی، هئچ یئردن تاپا بیلمهمیشدی، نه ائشیکدهایدی نه ائوده، نه تلویزیادا، نه پنجره دالیسندا، نه یاتاقدایدی نه دوراقدا، نه یاستیق آلتیندایدی نه ده .... اورهیینده تیکه قالان کیمی بئینینده دویونلنمیشدی، نه آچیلیردی، نه رد اولوردو، اومموشدو سانکی، اومسایدی دا بیلمیردی ندن. پری ده یوخایدی بیر تیکه توتوب گیزلیجه، بیردن کورهیینین ...Read More »
کاشکی هئچ زامان…! / روحانگیز پورناصح
کاشکی هئچ زامان…! روحانگیز پورناصح «خنجر، پیچاق، کَس، کوس!» دئیهرک جورو بارماقلارینی هیرسایله نئچه دؤنه بیرـ بیرینه ایلیشدیریب، چکدیلر. قاش قاباغلی، باشلارین بو یان او یانا آتاـ آتا، هرهسی بیر طرفه گئتدیلر. هر اویوندا آزی دؤردـ بئش دؤنه جورو بارماقلارینی خنجر، پیچاق ائیلهییب، بیرـ بیرینه ایلیشدیریب، آجیقلی چکردیلر. بیر آز کئچمهدن خنجر، پیچاغین یئری ساغالاردی، گؤز آلتی بیرـ بیرلرینین اوزونه ...Read More »
سورونوردو! / روحانگیز پورناصح
سورونوردو! روحانگیز پورناصح داها کارانداشی کاغیذ اوسته راحاتلیقلا دولانا بیلمیردی. آوارا، سرگردان کاغیذین بو طرفیندن او طرفینه سورونوردو. یازدیغینی بیر زادا اوخشادانمیردی، داها اورهیینه ده یاتمیردی. یاهالیب آیری یازیچینین ایستهدیکلرینی یازیردی سانکی. هاچاندان یابانچی اولموشدو بونا، بیلمیردی. گئجه گوندوز چالیشیردی اونلا یاناشماغا، حاییف! سونوجسوز چالیشما. یازیلار گئت ـ گئده اوزاقلاشیردی دویغولاریندان، هردم بیرده ترسینه اولوردو. داها یازدیقلارینی اوخویا بیلمیردی، یازیلاری ...Read More »
یارانیش ناغیلی / روحانگیز پورناصح
یارانیش ناغیلی روحانگیز پورناصح بیری وارایدی، بیری یوخایدی. زروان، بیرده اوجسوز، بوجاقسیز زامانلا، نوردان باشقا هئچ نه یوخایدی. گونلرین بیر گونونده زروان داها تک باشینا قالماقدان داریخدی، زمزمه ائیلهدی ائولادی اولسون، آمما مین ایلدن سونرا، «گؤرهسن یالاندان چالیشمامیشام؟» دئیه، شبههیه دوشدو. بو آن دا، ایستهدیییندن «هرمزد»، ایشیق اؤلکهسینی یارادان و شبههسیندن «اهریمن»، ظولمت اؤلکهسینی یارادان، بطنینه دوشدولر. اوشاقلارین وجودوندان آگاه ...Read More »
چایلار / روحانگیز پورناصح
چایلار روحانگیز پورناصح قورخوسوندان چوخدان آیاغین بورا قویمامیشدی. اوتوز ایل اولاردی، یولچو قارشیلاماسینا دا گئتمهمیشدی قالسین اوچماغا. بیر هفتهنین ایچینده، اوچ دؤرد دؤنه طیارهیه مینندن سونرا قورخوسو بیر آز آزالمیشدی. اوللرده باشینی جدولله، درگیله قاتمیشدی، پنجرهیه ساری اصلا دؤنمهمیشدی. ایندی ائشییه باخا بیلیردی. آشاغیداکی یومشاق، سولو بولودلار اورهیینی یومشالدیردی؛ گؤیون الی آچیقلیغیندان هیجانلانیردی. گاهدان بولودلار چکیلیردی؛ یئر اوزو، یئردهن گؤی ...Read More »
قاراوول قره ممد/ روحانگیز پورناصح
قاراوول قره ممد روحانگیز پورناصح ناغیل اوخویوردو، آستا سسله؛ هاوادا اویناشان سؤزجوکلره باخاراق یوخوم توتوردو. “… بیر دانا کئچل قاراوول قره ممّد وارایدی، داری دونیاده بیر دانا قاری ننهسی وارایدی. بیر گون، ننهسینه دئدی: آی ننه، بس منیم بو ددهم اؤلدو گئتدی، منه هئچ زاد قویمادی؟ به بو هارانین ددهسیایدی؟” قاری دئدی: “نییه قویمادی اوغول، اودو باخ، دووار دا کی ...Read More »
بویالار / روحانگیز پورناصح
بویالار روحانگیز پورناصح یارانیشدا بویالاری بؤلنده، قارا و کول رنگی سیزه پای اولدو. بو اؤلو بویالارین هر قاتیندا، آخار قیرمیزی، قاتیلاشدی هر گؤز قیرپیمیندا. سارسیلیرام، بو رنگه، دوداغلارینیزی بوزوب آغلایاندا، اونو گؤرمکله سارالیب ـ سولاندا. آخی! مهیهر هر زاددان اؤنجه، قیرمیزینی تانیییب، اونو سئومزدینیزمی؟ نه ایچون ایلک تانیشینیز، دؤنموشدو سیزی آغلادان، یابانچی بیر بویایا؟ ایندیسه چوخ سئودیینیز بویا، قورخولو بیر ...Read More »


text:
8- اجتماعی
-------------
27- فارس راسیستلیگی نین بالتا ساپلاری »»
26- علی میرفطروس-ون "وطن" و "مدنیت" آنلاییشی اوزره باخیش! »»
25- نه تؤکسن آشینا چیخار قاشیغینا -2 »»
24- الیندن گئده نه یانما، گؤزون ایله گؤرمه گه نه اینانما! »»
23- دئموکرات مئابلیق می، یوخسا نخ نمالیق؟ »»
22- اینسانلیغی سن نئجه، آسان می سانیرسان؟ »»
21- ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس اولمایان میللیتلرین دیل و مدنیت دوشمنلری کیم اولابیلر؟ »»
20- فارس عوامفریبلری نین آچماز اولدوقلاری »»
19- فارس سول تشکیلاتلاری نین ساققیزلاری نین چورومه مسئله سی (2) »»
18- فارس سول تشکیلاتلاری نین ساققیزلاری نین چورومه مسئله سی-3 »»
17- فارس سول تشکیلاتلاری نین ساققیزلاری نین چورومه مسئله سی-4 »»
16- میللی مسئله نین قویولوموشو مو، یوخسا شهروندلیک مقوله سینی میللی مسئله ایله ترس باشا دوشمه می؟ »»
15- بیر دیل و بیر مدنیته (فارس دیل و مدنیتیه) اساسلانان تهران حاکیمیتی گوجلری سیراسیندا آذربایجان دیل و مدنیتینه اساسلانان آذربایجان میللی فعاللاری تحمل ائدیله بیلینر می؟ »»
14- فداییان خلق فارس تشکیلاتینا پادوچولوق ائدنلرین قورولتای تکلیفلری »»
13- فدائییان خلق فارس تشکیلاتینا آیاقچیلیق ائدن علی اکبر حق پژوهون دیلچیلیک و آذربایجان دیلی اوزره یازمیش یازیسینا باخیش »»
12- صابر رستمخانلی علیهینه "ایران مهر" ایمضاسی ایله یازیلمیش یازییا باخیش »»
11- تبریزلی بای بک ایمضاسی ایله دوشونجه لرینه جاواب تاپماغا چالیشان ذات عالی نین گؤروشلرینه باخیش »»
10- سفیللرین خاریجی دؤولتلره بشر حاقلاری قونوسوندا رجز اوخوما مسئله سی »»
9- نه تؤکسن آشینا، چیخار قاشیغینا »»
8- نه اوچون قارشی طرفین فیکیرلرینه اساسلاناراق فیکیر یئریتمکدن عاجیز قالیریق؟ »»
7- شاه دئیه اؤزنو ایران ممالیکی محروسه سینه تحمیل ائدن قولدورا میللت آدی وئرمک اولارمی؟ »»
6- روسوایلیغین ایرنجلیگی ویا فضاحتین کراهتی »»
5- شهادته حاضیر اولانلار می، یوخسا شییادلار می؟ »»
4- زیبا مقدمین دانیشیغینا بیر باخیش؛ شخص و توپلوم »»
3- فارس کولتورونده بعضی شخصلرین تابولاشماسی (اوزرینده فیکیر یئریتمگه ایجازه وئریلمدیگی) »
2- تجزیه طلب کیمدیر؟ »»
1- یاشار خلخالی بگین آرتیرماسینا باخیش »»


text:
چوخ یاخیندا یاییلاجاق: یابانچی
یاخیندا یاییلاجاق؛
آلبئرت کامونون "یابانچی" آدیندا رومانی، تورکجه ترجمهسیله یاخیندا یاییلاجاق
تورکجهیه چئویرن: حسین واحدی
یایینائوی: بوتا - اورمیه
Yaxında yayılacaq
Yabançı
Albert Kamyu
Türkcəyə çevirən: Hüseyn Vahidi
آنتون چئخوو ایله یادیگارلیق شکیل
آنتون چئخوو ایله یادیگارلیق شکیل
یازان: حسین واحدی
بیلگیسایار ایکی دفعه دینق-دینق ائتمکله، بیلدیم یئنه ده بیر ساعات قورتولدو. مانیتورون قیراغینداکی ساعاتا باخدیم. گئجه ساعات بیر ایدی. کؤچورمه هله یاری اولمامیشدی. “دیل بلاسی*” منه، ” گؤز بلاسی” اولموشدو.
بیری یوخدو دئسین، گئجهنین بو واختیندا سن فیلان سایتدان بو حیکایهنی گؤرمهسیدن نه اولاردی؟، _ اؤز- اؤزمله دئدیم.
آنجاق حیکایه دونیامیزا یئنی بیر حیکایه آرتیریم دئیه دایانمادان آنتون چئخوون اون ایللرجه بوندان اؤنجه یازدیغی حیکایهسینی حاضیرلاییب قورتارماغا ماراقلی ایدیم.
حیکایهنین آردی ...
خیال پردهسی Xəyal pərdəsi
خیال پردهسی
یازار: محمدعلی ضیایی*
چئویرن: حسین واحدی
... قادین قیشیردی (بلکه ده من بئله گومان ائتمیشدیم) :
- دئدیم دا! سنه احتیاجیم یوخدو. مهیه من ائلییه بیلمهرم بو ایشی تکباشیما گؤرهم؟
تلهسیردیم، آما ماراقدان، آددیملاریم سارسیلدی. قادین، اوتوز قارلی فصیلی گؤرندن داها چوخ گنج ایدی. بوندان داها تئز یئنی چادیرا ایله دهییشه بیلهجهیی کؤهنه چادیراسینی، فرنگی قونداغین اوستونه چکمیشدی. سورتولموش پالچیقلی و دابانلی باشماقلارینی، جَمدهک کیمی یئرده سوروتلهییردی. کیشی اونا ساری آتیلیب، اوز-اوزهسینده دایاندی. ألینی قالدیردی و سانکی یئنیجه بیر مؤوضوعنو آنلاییبدیر دئیه یان یؤورهسینه باخدی. مندن سونرا بیر-ایکی نفر یولدان کئچن ده وار ایدی. یقین بیزیم اولماغیمیزین قرارینی دهییشمهیه یئترلی اولدوغو اوچون، ألینی یاواشجا قادینین چییینلرینه کیمی آشاغی ائندیریب، علاجسیزلیقلا دئدی:
حیکایهنین آردی ...
یاغیش آلتیندا پیشیک Yağış altında pişik
یاغیش آلتیندا پیشیک
یازار: ائرنئست هئمینگوئی
حاضیرلایان: حسین واحدی
مسافرخانادا ایکی آمئریکالی قالیردی. اوراداکیلاردان هئچ کیمی تانیمیردیلار. قالدیقلاری دنیز منظرهلی نؤمره ایکینجی مرتبهده ایدی. پنجرهدن پارک و ساواش قوربانلاری اوچون قویولموش آبیده گؤرونوردو. گؤز اوخشایان پارکا ایری[iri] خورما آغاجلاری، یاشیل اوتوراجاقلار بیر باشقا گؤزللیک وئریردی. یاخشی هاوا اولان کیمی هانسیسا رسام قولتوغوندا رساملیق تاختاسی ایله پارکا گلر، اوجا خورما آغاجلارا، مسافرخانایا، دنیزه تاماشا ائدر، اونلاری فیرچاسی ایله عکس ائتدیرمهیی سئوردی. ایتالیالیلار آبیدهنی گؤرمک اوچون اوزون یول گلیردیلر. بورونجدن دوزلدیلن هئیکل یاغیش آلتیندا پاریلداییردی. یاغیش یاغیر، داملالار پالما یارپاقلاریندان سوزولوردو. چینقیل یولدا سولار چوخورا آخیب گؤلمهچهلر دوزهلیردی. یاغیش آبیدهنین قارشیسینداکی بوش مئیدانچانی دؤیَجلهییردی. مئیدانین اوبیری طرفینده کافهنین قاپیسی آغزیندا قارسون دایانیب اطرافا تاماشا ائدیردی.
حیکایهنین آردی ...
گؤیده اولان ائی بیزیم آتامیز
گؤیده اولان ائی بیزیم آتامیز
یازار: لئاندرو اوروینا
چئویرن: حسین واحدی
چاووش، اوشاغین باجیسی ایله آناسینی سورغویا چکیردی، یوزباشی ایسه اوشاغین الیندن توتوب اؤزو ایله باشقا اوتاغا آپاردی.
"آتان هاردادیر؟" دئدی.
اوشاق دیل آلتی جاواب وئردی: گؤیه گئدیبدیر.
یوزباشی حئیرانلیقلا سوروشدو: نمنه؟! اؤلوب؟!
اوشاق، "یوخ. هر گئجه گؤیدن آشاغی گلیب، بیزله شام ییئیر.» دئدی.
یوزباشی، گؤزلرین دولاندیریب تاواندا بیر قاپیجیغی گؤردو.
***
سؤزلوک:
چاووش: گروهبان
یوزباشی: سروان
حئیران: تعجب
تاوان: سقف
قاپیجیق: دریچه/دربچه
ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
اورهان
پاموک: ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
Orhan Pamuk: Redaktoları yaxşı olan yazıçılar yaxşıdır
حاضیرلایان: حسین واحدی
اورهان
پاموک سون رومانینین (کافامدا بیر توهافلیک) اینگیلیسجهسینی تقدیم ائتمک اوچون لندندهدیر.
“دئ قاردیین” قزئتینین تدبیرلر زالیندا چیخیش ائدن یازیچی رومان ژانرییلا مودئرن شهرلرین بؤیومهسی آراسیندا سیخ علاقه اولماسیندان دانیشیب، بریتانیالی اوخوجولارین سواللارینی جاوابلاندیریب:
“شهرلر رومانلاری بؤیودور، رومانلارسا اؤز نؤوبهسینده شهری میفلهشدیریر (میف= اسطوره) و اونون بؤیوکلویونه بؤیوکلوک قاتیر.”
“من ده مؤولود (سون رومانینین قهرمانی) کیمی گئجهیاری شهره چیخیب اونو گؤرمهیی خوشلاییرام… شهر اینسانلیغین مختلف جیلدلره گیریب گیزلندیگی یئردیر.”
“بیر رومانچی کیمی گزمک، آددیملاماق، باخماق و قیدلر گؤتورمک بؤیوک ذوقدور. فوتو چکمک اوچون آیفونومدان فایدالانایرام، ماراقلی سایدیغیم شئیلرین ویدئوسونو دا چکیرم.”
یازینین آردی ...
اعدام واختینی دهییشمک اولماز Edam vaxtını dəyişmək olmaz – Kamal Abdulla
اعدام واختینی دهییشمک اولماز
یازار: کمال عبدالله yazar: Kamal Abdulla
کؤچورن: حسین واحدی köçürən: Hüseyn Vahidi
اعدام واختینا نه آز، نه چوخ دوز ایکی گون، دؤرد ساعت، ایگیرمی بئش دقیقه قالیردی.
اونو آرتیق تکآداملیق کامئرایا [انفرادی سلول-ا] کئچیرمیشدیلر. یئرینده اوزانیب گؤزلرینی رنگسیز تاوانا [سقفه] زیللهدی. أللرینی باشینین آرخاسیندا داراقلادی. بئلهجه صاباحدان آخشاما قدر اوزانماقدان باشقا هئچ نه ائده بیلمیردی. بو حال اونون أن سئویملی حالی ایدی. یئنه ده ثانیهلری اؤلچوب داها دقیق واختی معینلشدیرمهیه أریندی و دوشوندو کی، حتی بونو ائتسم بئله، تام دقیق رقمی هئچ زامان توتا بیلمهیهجم، چونکی ساعاتلاری، حتی دقیقهلری فیکرینده، بئینینین ایچینده «حبسخانا»یا سالیب ساخلایا بیلرسن، آما ثانیهلر نئجه و هاردان آرادان چیخیرسا، سوروشوب چیخیر و دقیقلیک هئچ جور آلینمیر.
ایکی گون، دؤرد ساعات، ایگیرمی دؤرد دقیقه قالدی…
حیکایهنین آردی ...


text:
فیس بوکدا پروفایللارا ائتیکت آرتماق اولاجاق!
فیس بوک دان یئنی اؤزهلّیگ
آدلیم سوسیال مدیا آغی فیس بوک، سون ایللرده جیدّی گهلیشتیرمهلهر ایله قولانجیلارینین قارشیسینا چیخیر. اساسا داها قولای قولانیم و صایفالاردا داها اوزون مدت قالینماسی کیمین فاکتورلارین اساس آلیندیغیندا فیس بوک دا بو دفعهده “پروفایل ائتیکتلمه” اؤزلّیگی اۆزه رینده چالیشدیغی اورتایا چیخدی
فیس بوک پروفایل لاریندا قولانجی آدلارینین آلتینا آرتیلاجاق ائتیکتلر شکلینده کی گهلیشتیرمه ایله آختاریش بؤلومونه ائتیکت لر یازیلاراق شخص لرین اؤز ماراق ساحهلرینین یؤنو یا دا صایفالارا چاتماسینین اؤنو آچیلاجاق. فیس بوکدا تئست آَشاماسیندا اولدوغو دئدییمیز اؤزهلّیگ، بیر باشقا سوسیال آغ Linkenin-ده قابیلیّت و ماراق ساحه لری اۆزهریندهن ائتیکتلر یازیلماسی ایله بیر قولانیمی واردیر.
Linkedin-ده کی اؤزه لیگده مثلا bilgisayar# یازدیغیندا، بو ائتیکت بیر بویوک آختاریش سونوجو اولاراق پروفایلین قولانیجی لارین قارشیسیندا چیخماسینین اؤنونو آچیر. فیس بوک داکی تئست آشاماسیندا اولان و یاخیندا عموم ایستیفادهسینه آچیلماسی گؤزلهنن اؤزهلیگ بو شکلده بیر ایشلهوی واردیر.
فیس بوک، گئچدییمیز ایل Twitter- ده کی Hashtag اؤزهلیگی پایلاشیملاردا قولانما آچمیشدیر، سوسیال مدیا آغی نین پروفایل ائتیکتلمه اؤزهلیگی نین ده پایلاشیملارداکی ائتیکتلمه اؤزهلیگین داوامی اولدوغو گؤرولور. سوسیال مدیا دونیاسینا باغلی اولان گهلیشمهلری سیزینله پایلاشماغیمیزا داوام ائدهجهییک.
– محسن کسایی


text:
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان! بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان. قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین! اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین. *** آذر آیینین ایگیرمی اوچو، گئجه ساعت ۱۰-۱۱دؤورهلرینده، آذربایجان معاصرشعرینده اؤزونه پارلاق و افتخارلی یئر آچان و بوگونکو شعریمیزین گؤرکملی سیمالاریندان بیری ساییلان قوجامان معلم حبیب ساهر، همیشهلیک حیاتا گؤزیومدو. ...Read More »
آذربایجان روزنامهسی و اونون باش مدیری / مجید امین مؤید(۱۳۹۳-۱۳۰۹)
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان! بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان. قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین! اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین. *** ایضاح: اوتوزینجی اون ایللیکین اوللرینده چوغ آغیر و گیزلی بیر شرایطده “آذربایجان” روزنامهسینین یئنی نشر دؤرو باشلاییر. چوخ تاسفله بو ایشین گئدیشاتی و نئجه اولماسی حقده، اونون نشرینده اشتراک ائدنلرین ...Read More »
هانسی دوغرودور «چیلپاق»، یوخسا «چیپلاق»؟ / دوقتور فیروز رفاهی
هانسی دوغرودور «چیلپاق»، یوخسا «چیپلاق»؟ دوقتور فیروز رفاهی دیلیمیزین اینجهلیکلری ماراق دوغوردور. اونلاردان بیرینی آشاغیدا سیزه تقدیم ائدیرم: بیز هردن بونلاردان بیرینی ائشیدیریک. گؤرهسن بونلاردان هانسی دوغرو، هانسی یالنیشدیر؟ بلکه أن راحاتجاسی بودور کی، بیر سؤزلویو آچیب اورایا گؤز گزدیرک. آنجاق بو پارچا یازینی اوخوماقدا یارار وار. دیلیمیزده ایکی سؤز وار کی، بونلار بیر- بیرینه اوخشاییر. بیری «ساپلاق» او بیری ...Read More »
یاندیریلان کیتابلار ادبیات گوزگوسونده / رضا همراز
یاندیریلان کیتابلار ادبیات گوزگوسونده رضا همراز بیلدییمیزه گؤره ۱۳۲۵ینجی ایلین آذر آیینین ۲۶ینجی گونو آذربایجانلیلارا چوخ کدرلی، قارا و داریخدیریجی بیر گون اولموشدور. همین گونده میللی حؤکومتین بئش گون دئوریلدییندن سونرا آللاهسیز پهلوی رئژیمینین امری ایله تورکجهمیزده نشر اولان اللرینه گلن کیتابلاری، اؤزللیکله درسلیکلری تونقال قاییریب اوددا یاندیرمیشلار. ائشیدییمیزه گؤره او دؤورده بو گولونج، عیبهجر، عین حالدا آغلامالی ایشه دونیا ...Read More »
گزارش غزل “بهجتآباد خاطیره سی” از استاد شهریار / رضوان حاجی قاسملو
گزارش غزل “بهجتآباد خاطیره سی” از استاد شهریار رضوان حاجی قاسملو آن چه پیش رو دارید، برگرداندن شعر “بهجت آباد خاطیرهسی” از شهریار ملک سخن استاد شهریار است که البته با فرازهایی از نقد تفسیرگرایانه در همامیخته تا که قبول افتد و چه در نظر آید. اولدوز سایاراق گؤزلهمیشم هر گئجهیاری گئج گلمهدیریار، گئنه اؤلموش گئجهیاری شعر با واژهی “اولدوز” ...Read More »
تورشا- شیرین گئرچک / همت شهبازی
تورشا- شیرین گئرچک همت شهبازی آذر آیی گلدیکده، ایکی شعر هئچ زامان بئینیمدن چیخماییر. اونلاری هر گون عزیزلهییب قورویان کیمی بئینیمده فیرلاییرام. اوستاد حبیب ساهیرین «سورگون» و هادی قاراچایین «سونسوزلوق» (اؤزللیکله بو شعرین سون بؤلومونو) شعرلرینی. ساهیرین بو آیدان اولان نیسگیللی خاطیرهلری بو شعرینده عکس تاپیر. اونو، سورگون شعرینه گؤره آذر شاعیری ده آدلاندیرماق اولار. سورگون شعری، آذربایجان انسانینین آرزولارینی: ...Read More »
«از آذر تا آذر» / صفحاتی از خاطرات هاشیم ترلان – ترجمه: سهند سرابی
(۱ ) … … در روز ۱۶ آذرماه نامهای از روزنامه «وطن یولوندا» دریافت کردم. آنها مرا به کار دعوت کرده بودند. من از همان روز به فکر افتادم تا به تبریز برگردم. تدارکات لازمه را انجام دادم. روز ۲۱ آذر در تبریز قیام آغاز شده بود. پادگان تبریز خود را تسلیم کرده و سلاحها را بر زمین گذاشته بودند. ...Read More »
«آذردن آذره» خاطیرهلریم / هاشیم ترلان
(۱)…. … آذر آیینین اون آلتیسیندا وطن یولوندا قزئتیندن مکتوب آلدیم. اونلار منى ایشه دعوت ائدیردیلر. من او گوندن تبریزه قایتماق فیکرینه دوشدوم. لازم اولان تدارکلرى گؤروردوم. آذر آیینین اییرمی بیرینده تبریزده قیام گونو باشلانمیشدى. تبریز پادگانى تسلیم اولوب سیلاحلارى یئره قویموشدولار. ملى مجلس تشکیل تاپمیشدى. بو مجلسده فرقه رهبرى آغاى پیشهورى ملى دؤلتین باش وزیرلیگینه سئچیلدى. اوردا دؤلت عضولرینى ...Read More »
دیلیمیزی هارایا آپاریریق؟/ دوقتور فیروز رفاهی
دیلیمیزی هارایا آپاریریق؟(یئنی سؤزلر یا نئولوگیزملر) / دوقتور فیروز رفاهی یئنی سؤز یاراتماق هر دیل اوچون چوخ اؤنم داشییر. او، دیله یئنی قان وئرمک کیمی بیرشئی ساییلیر. دیلیمیزده سؤز یارادیجیلیغی پروسئسی ایکی یؤنده موشاهیده اولونور: «لئکزیک» یولو ایله، بیر ده «سینتاکتیک» یولو ایله. باشقا معنادا دئسک دیلیمیز ایکی یولدا سؤز ترکیبینی زنگین ائدیر: بیرینجیسی «صرف» یولو ایله، ایکینجیسی «نحو» یولو ...Read More »
حبیب ساهر و اوّلین تجربه نوشتاری / رضا همراز
حبیب ساهر و اوّلین تجربه نوشتاری رضا همراز تردیدی در این نیست که حبیب ساهر یکی از بزرگترین و قویترین شعرای امروزی میباشد که با به یادگار گذاشتن آثار رنگارنگ و متنوع توانست نام نیک و ماندگاری از خود بر جای گذارد. در مورد این شاعر و نویسنده کثیرالاثار دهها مقاله و کتاب به زبانهای ترکی، فارسی و انگلیسی چه ...Read More »


text:
آشیق هئیکلی، تبریز پارکلارین بیرینده قورولاجاق
دوکتور اکرم حضرتی دئدی،آشیق هئیکلی تبریز پارکلارین بیریندن قورولاجاقدیر.تبریز بؤبوک شهرین ایسلامی شهر شوراسین اویهسی(عضو) اکلهدی؛ آشیق موسیقیسینی یئنی نسله تانیتدیرماق اوچون، آشیق هئیکلی پارکلاریمیزدا و فرهنگی مرکزلریمیزده اولمالیدیر بواوزدن؛تانینمیش آشیقلارین بیرینین هئیکلین تؤکولمهسین ایشلرینی باشلامیشیق.
اکرم حضرتی، آشیقلار توپلانتیسیندا آشیق موسیقینی دونیانین اسکی و دهیرلری موسیقیلردن بیریسی اولماسینی سؤیلهیهرک ؛آشیق کونسرتلرین چوخالماسینی ایستهدی.دئمهلیدیر، آشیقلار توپلانتیسی(گردهمایی)؛تیر آیینین اوتوزوندا تبریزین ۲۹ بهمن سیناماسیندا کئچیریلمیشدیر.
قایناق: تبریز شهر آرزوها


text:
یاشاییش قیسادیر، قایدالاری پوز
بیلیم سسی – بو نئچه ایلدن سونرا، هلهده، “ویلان”ین قیافهسین اونوتمارام. اصلینده، کئچن اوتوز ایلین ایچینده، آیین ایلک گونونده أمکچیلیک آیلیغیمی آلان زامان، ویلانی یادا سالیرام …
ویلان پتیاوو، ایدارهنین یازمانلیق پئرسونئلی ایدی. دونیا مالیندان، آزیجیق، ایشچیلیک آیلیغیندان سونرا، هئچ یئردن گلیری یوخ ایدی. ویلان، آیین ایلک گونونده، آیلیغین آلیب، جیبی دولو اولاندا، دانیشماغا باشلاییردی…
آییین، بیرینجی گونو، بانکدان ایدارهیه قاییداندا، راحاتجاسینا، کُوتونون سول الیندهکی جیبینین قاخیقین آنلاماق اولاردی. آیلیغینین کؤکونو اورا تپمیشدی.
ویلان، آیلیغینی آلان گوندن، آیین اونبئشینده پولو دیبه چاتاناجان، آیین یاریسین، یارپاق سیگاری چکیب، یاریسندا، مست ایله شن ایدی…
من اونبیر ایل ویلان ایله امکداش ایدم. او، اوتوز ایل، بئلهسینه یاشام کئچیرتمیشدی. ایدارهدن کؤچورولدویوم سون گون، ویلان، یازمانلیغین، قاباغینداکی سککینین اوستونده اوْتوروب، یارپاق سیگاری چکیردی. ساغوللاشماق اوچون، یانینا گئتدیم.
یانیندا اوتوروب، بیر آز گهوهزهلیکدن سونرا، سونوندا، “ندن چالیشمیر، بئله دورومدان قورتولماق اوچون، یاشاییشینا دوزهن وئرسین؟” دئدیم.
هئچواخت، اونوتمارام. سوالی سوروشدوغوم آن، منه ساری قاییدیب، حئیران قیافه ایله، اودا دوغال و اصیل حئیرانلیق ایله، سوروشدو:
هانسی دوروم؟ شوکا دوشموشدوم. گؤزلیریمی اونا زیللهیه-زیللهیه، قیمیلدامادان، داوام ائتدیم: بو یاری بَیلر کیمی، یاری دا یوخسوللارا تای!!!
ویلان، بو جملهنی ائشیتدیگینده، حئیران باخیشلاری ایله دئدی: ایندییهجن اصیل یارپاق سیگاری چکیبسن؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: ایندییهجن، شخصی تاکسی توتوبسان؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: ایندییهجن، اعلا بیر کانسئرته گئدیبسن؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: ایندییهجن، فرانسه یئمهیی یئییبسن؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: ایندییهجن، سئوگیلییین سورپریز ائتمک اوچون، پولویون هامیسی ایله، پای آلیبسان؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: هئچ سئوگیلی اولوبسان؟
دئدیم: یوخ.
دئدی: ایندییهجن، خاریجه یولجولوغونا گئدیبسن؟
دئدیم: یوخ!
دئدی: باشییان داش سالیم، ایندییهجن، یاشاییبسان؟
چارهسیزلیک ایله دئدیم: … هه، … یوخ، … بیلمهییرم!! ویلان هوروت-هوروت منه باخیردی. آغیر ایله کیچیلدن باخیشلارلا …
ایندی، یاخشی باخدیغیمدا، چکیجی و ساغلام بیر کیشی ایدی. اؤزومه گلدیگیمده، تاکسیدا گلمیشدی. ویلان، بیر یارپاق سیگار تعارف ائدیب، یاشاییشیمین یولونون کؤکونو دَییشدیرن بیر جمله دئدی.
ویلان سوروشدو: نه زاماناجان یاشایاجاغینی بیلیرسن؟
دئدیم: یوخ.
ویلان دئدی: بئلهجه چالیش، أن آزی آیین یاریسین یاشایاسان. سینیرلی، راحاتسیز یوخسا دلیلک له کئچن هر آلتمیش ثانیهده، بیرداها قاییتمایان، بیر دقیقه موتلولوغو الدن وئرمکدیر.
یاشام، قیسادیر. قایدالاری پوز. یئیین اونوت. یاواشجا اؤپ. گئرچکدن عاشیق اول. محدودیتسیز گولوب، سنی گولدورمهیه ندن اولان هئچزاددان چکینمه.
تورکجهیه چئویرن: حسین واحدی
***
آچیقلاما:
بو یازینین یازانی بللی دئییل دیر.
سؤزلوک:
قایدا: قواعد
پوز: بر هم بزن
اونوتمارام: یاددان چیخارتمارام
امکچیلیک: بازنشتگی
گلیر: درآمد
آیلیق: حقوق ماهانه
قاخیق: برآمده
آنلاماق: فهمیدن
یارپاق سیگاری: سیگار برگ
شن: شاد-سرخوش
امکداش: همکار
کؤچورولمک: منتقل اولماق
گوزهلیک: حرف مفت زدن
دوزهن: نظم- سر و سامان
دوروم: وضعیت
دوغال: طبیعی
قیمیلداماق: حرکت کردن
کانسئرت: کنسرت
سئوگیلی: عاشیق
یولجولوق: مسافرت-سیاحت
چکیجی: جذاب
ساغلام: سالم-تندرست
اؤن: جلو
سینیرلی: عصبی
موتلولوق: خوشبختی
یاشام: زندگی-حیات
یاشاییش: زندگی-حیات
یئیین: سریع-با سرعت
یئیین اونوت: سریع فراموش کن
گئرچک/گئرچکدن: واقعی/واقعا
ندن: باعث-سبب


text:
آذربایجان دیلی بیر اؤتری باخیشدا
دورنانیوزون آلدیغی بیلگییه گوره، آذربایجان خلقینین بوگون و ائله اوزون قرنلردن بری اورتاقلاشا دانیشیق و یازیشما میللی دیلی اولان «تورکو»، «تورکجه»، «آذریتورکجهسی» و عمومیتده «آذربایجان دیلی» انسانی جغرافیا باخیمیندان همین آدلاتانینان اؤلکهلردن علاوه، ایرانین بیر چوخ بؤلگهلرینده توپلوم یا داغینیق تورک سویلولارین ـ تورکیه و عراق سرحدلریندن توتموش تا خراسان اؤلکهسینین داغباسارلاری و خزرین دالغا دؤیرلریندن توتموش تا فارس و کرمان دوزنگاهلارینا کیمی، بو دیلده قونوشور و اؤز دویغو، دوشونجه و ایستکلرینی بو دیلده سؤیلهییرلر.
اتنیک و سوی یاخیمیندان آلتائیک (اورال ـ آلتای) دیللریندن ساییلان بو دیل، ان قدیم عصیرلردن اورتا آسیا دوزلوقلاریندان کؤچوب گلن تورک سویلو ائللرین آنا دیلی کیمی، تاریخ بویونجا جانلی صورتده گلیشیب بو گونکو دورومو اؤزونه آلمیشدیر.
بوگون آذربایجان دیلی تورک دیللری عائلهسینده غرب دیللری جرگهسینده (خزر دنیزینین غربینده یاییلدیغی اوچون) سیرالانیر و اؤز قورولوش و یاپیمی باخیمیندان تورکیه و تورکمن دیللرینه داها یاخیندیر.
بو گونکو آذربایجان جومهوریسینده میللی دیل و ائلجهده دؤولت دیلی ساییلیر. بو دیل، گونئی آذربایجاندا ایللر بویو یاساقلاندیغی حالدا، ایندیلیکده گلیشمهده و اؤزونه لایق یئری قازانماقدادیر.
بو گون ایران آذربایجانیندا یارانان میللی ـ دموکراتیک اویانیش شرایطینده ایران تورک سویلولاری اؤز کیملیکلرینی، وارلیقلارینی و تاریخی مدنیتلرینی منیمسهمهکده دیللرینی هویتلرینین ان دگرلی وثیقهسی کیمی داها دریندن اؤیرنمک و اؤیرتمکده اولدوقجا شرفلی امک صرف ائتمهدهدیرلر.
بو هامیمیزا آیدیندیرکی، گئچمیشده ایللر بویو یارانان آشیری شوونیزم و آسیمیلاسیون سیاستی نتیجهسینده اؤلکهده خلقلرین هر جور دموکراتیک و میللی ـ فرهنگی حقوقلاری انکار و تحقیر ائدیلدیگی سیرادا، اذربایجان دیلیده بیر قایداسیز و ضابطهسیز دیل کیمی تانیتدیریلمیشدیر. حالبوکی بو دیل، قایدا ـ قانون و سؤز بیچیمی باخیمیندان بیر قانونا اویغون و جانلی بیر دیل کیمی، هر جور آسیمیلاسیون باسقیسینا سینه گرمیش و اؤز گلیشمه یولونا دوام ائتدیریب و ائتدیرمکدهدیر.
بیز بو کورسلاریمیزدا دیلیمیزین بیر سیرا قانونا اویقونلوقلارینی و اونون قورولوشوندا اولان ضابطه و اینجهلیکلری منیمسهییب، امید ائدیریک یاخین گلهجکده ایمکانلار و شرایط یاراندیقجا آذربایجان دیلی اؤلکهنین مکتبلرینده درس پروگراملارینا داخل ائدیلهجک، اونیورسیتهلرده و دونیانین باشقا علم اوجاقلاریندا اؤزونه لایق یئر آچاجاق و آکادمی یاراداجاق و خلقیمیزین بو بؤیوک تاریخی ـ میللی ایستهیی دوغرولاجاقدر.
دیللرین دوغولوشو
دیللرین دوغولوشو بحثینده دیلچیلر ایکی قروپا آیریلمیشلار:
۱ـ مونوژنیستلر: یئر اوزونده بوتون دیللرین بیر تک قایناقدان، یعنی بیر تک دیلدن دوغموش اولدوغونو دوشونورلر.
۲ـ پولیژنیستلر: دیللرین آیری ـ آیری قایناقلاردان دوغوب گلیشدیکلرینی ایرهلی سورورلر.
هر دیلچینین یئر اوزونده کی بوتون دیللری کامیل بیلمهسی دوشونولهسی دگیل: نه قدر درین گؤروشلو و گنیش بیلگیلی اولور اولسون، هر دیلچی یئر اوزوندهکی دیللرین ان آزی ایله اوغراشیر. بو جهتدن هئچ بیر دیلچی اؤزو اوغراشدیغی دیلی ان قدیم، ان یاشلی دیل اولدوغونو ایرهلی سورمک ایستهمز. آمما بو کیمی دیلچیلر دیلین دوغولوشو بارهده بیزه ایشیق ساچیرلار. بوندان علاوه، ایستر بیر تک قایناقدان، ایسترسه ده آیری ـ آیری قایناقلاردان دوغولدوقلاری دوشونولن دیللرین دوغوشو انینده ـ بویوندا کلمهنین دوغوشو دئمکدیر. چونکی دیلین ان کیچیک آنلاملی واحیدی کلیمهدیر. بئلهلیکله، دیل بیلگیلری، ایلک دیل واحدینین، یعنی ایلک کلیمهنین دوغوشوندا اورتایا چئشیتلی نظریهلر قویموشلار. بو نظریهلرین منیمسهمهسی و آراشدیرماسی دیلین دوغوشو مسئلهسینه یئنی دریچهلر آچاجاق.
یئر اوزونده دیللر
هر اینسان ییغینجاغینین بیر دیلی واردیر. تورکجهده بو دیل او توپلومون آدینا: جه، جا، چه، چا اکلریندن بیرینین گتیریلمهسیله آدلاندیریلیر: تورکجه، فارسجا، عربجه، آلمانجا، انگلیسجه…
یئر اوزونده بو گونه قدر ۸۰۰۰ دیل قونوشولماقدادیر. بونلاردان آنجاق بوگون ۱۱۸ دیلین دؤولت دیلی کیمی ایشلندیگینی گؤرورک. تورک دیلی ان قدیم حکومت دیلی کیمی بو سایین ایچینده یئر آلماقدادیر.
یئر اوزونده دیللر سؤز قورولوشو باخیمیندان دیل عائلهلری آدلاندیریرلار. بیر چوخ دیلچیلر اؤز اینجهلمه و آراشدیرمالاریندا دیللر آراسیندا بیر سیرا بنزهییشلر و یاخینلیقلار گؤرمکده دیرلر.
یئر اوزوندهکی دیللر سؤز قورولوشلاری باخیمیندان اوچ قروپا آیریلیرلار: بیر هیجالی دیللر، اکلهمهلی (التصاقی) دیللر و ترکیبی دیللر.
۱ـ بیر هجالی دیللرده بوتون کلیمهلر تک ـ تک هجالارین بیر ـ بیرینه یاناشماسیندان یارانیرلار. بونلاردا سؤزلر هئچ جور یاپیشیق آلمازلار. کلیمهلرین داشیدیغی وظیفهلری جوملهدهکی یئرلردن آنلاشیلیر. بونا گؤره ده جومله دن قیراخداکی بیر کلیمهنین اد، صفت، ظرف، فعل اولدوغو آنلاشیلماز. مثال اوچون: چینجه ( Wo bu pa ta ) جوملهسی تک هجالی کلیمهلردن قورولموشدور. بو کلیمهلرین آنلاملاری بئلهدیر: «من دگیل قورخاق سن» بیزیم دیلیمیزجه «من سندن قورخمام» دئمکدیر.
بیر هجالی دیللرین قروپوندا وورغونون و تونلامانین بؤیوک اهمیتی واردیر. مثال اوچون: ( ta ) کلیمهسی جوملهده کی یئرینه و وورغوسونا گؤره بؤیوک، بؤیوکلوک، چوخ بؤیوک، بؤیولتمک آنلاملارینی تاپا بیلیر.
چین و تبت دیللری بیر هجالی دیللر قروپونا داخلدیر.
۲ـ اکلهمهلی «التصاقی» دیللرده کلیمهنین کؤکو (ریشهسی) ثابتدیر و هئچ حالدا اونون سس بیچیمی دگیشمیر. اکلر کؤکلره قوشولماسیله هم یئنی سؤزلرین یارانماسیندا و هم ده کؤکلرین جوملهده اؤزونه اویغون یئر قازانماسیندا یاردیم گؤستریر. بورادا اکلر آسانلیقلا کؤکلردن آییرد ائدیله بیلیر.
اکلهمهلی (التصاقی) دیللرده اکلر ریشهنین اؤنونه یا سونونا گتیریله بیلیر. بو اؤزللیگه گؤره اکلملی دیللر اؤن اکلی و سون اکلی آدی دا آلا بیلیر. اذربایجان دیلی سون اکلی دیللر سیراسیندا دورور.
۳ـ ترکیبی یا تحلیلی دیللر: بو قروپ دیللرده ده اکلر کؤکون هم اؤنونه، هم سونونا آرتیریلیر. لاکین بوقروپ دیللرده، خصوصیله فعللرین قورولوشوندا، کؤکون اؤزونون سس قورولوشوندا دا دگیشمه لر اوز وئریر. بعضاً کؤکون سس قورولوشو اساساً دگیشیلر. بیر پارا دیللرده بو دگیشمه اؤزهللیگله فعلین کؤکونده اؤزونو گؤستریر.
در افعال بی قاعده که در گروهی از زبانها رواج دارد، نشانگر تحلیلی بودن آن زبانها محسوب میشود. در زبان عربی وجود کلمات قیاسی و سماعی و در زبان فارسی افعالیکه در تعریف آنها ترکیب صوتی ریشه بهم میخورد این دو زبان را بسوی گروه زبانهای تحلیلی میبرد.
دانیشیق دیلی ، یازی دیلی
دانیشیق دیلی ائشیتمه یولو ایله، سسلرین قولاق یولو ایله ائشیدیلمهسیندن یارانیر. بیز ائوده، کوچه ـ بازاردا ، گؤندهلیک یاشاییشدا ایشلتدیگمیز دیلدیر.
قونوشما دیلی، هر خلقین دیل تاریخینده اصلی دیل اولموش و یازی دیلیندن دؤنه ـ دؤنه اؤنجه یارانمیشدیر.
قونوشما دیلینده یاشاییش و یئنی یارانان یئنیلیکلر ایله رابطهده بیر تازالیق گؤرونور. نمونه اوچون، بیر آدامین بو گونکو قونوشماسیله بیر از سونراکی دانیشماسیندا ایشلتدیگی بیچیم آراسیندا آشاغا ـ یوخاری بیر آیریلیق، یئنی بیر یاتیم و تازالیق حس ائدیلیر. یئر اوزوندهکی دیللرین سؤزلرینی سؤیلهمکده چوخ آیریلیقلار گؤرونور. بو ایریلیقدان دانیشیق دیلینده لهجهلر، شیوهلر یارانیر.
دانیشیق دیلی جانلی دیل اولدوغو حالدا، اوندا ایشلهدیلن سؤزلرین سایی دیلین لغت ذخیرهسینه نسبت محدود دور و سؤزلر بیر چوخ حاللاردا گونده لیک یاشاییشدا ایشلهدیلن کلمهلر و تعبیرلردیر. بورادا ایشلهدیلن سؤزلر اولدوقجا ساده و آیدیندیرلار.
دیلین تاریخی گلیشمهسی و زنگینلشمهسی ایله یاناشی اوندا اولان لهجهلردن بیری یازی دیلی دورومو آلیر. یازی دیلی همان لهجهنین تاریخی شرایطه دایاناراق ایرهلیلهمهسیندن مئیدانا چیخیر. یازی دیلی جانلی دانیشیق دیلی ایله باش ـ باشا ایلگیلندیرمهدیگی حالدا اولا بیلسین ساختالاشیر و دانیشیق دیلینده اولان سادهلیک و آیدینلیغی ایتیریر. یازی دیلی عمومیتله کیتابلاردا، مطبوعاتدا، یازیشمالاردا، رسمی دیالوقلاردا و هابئله توپلوم رابطه اورگانلاری (رادیو ـ تلویزیون کیمی) قوروملاردا ایشلهدیلیر.
یازی دیلی بیرلیکده هر خلقین معنوی و مدنی ـ تاریخی وارلیغینی ثبت ائدیب، سونراکی نسیللره ساخلاماقدا بؤیوک اهمیته مالکدیر. یازی دیلی، هر خلقین تاریخی حافظهسیدیر.
تورکجهنین زنگینلیگی و وئریملیلیگی
تورک دیلی اولدوقجا قدیم و زنگین بیر دیلدیر. اونون زنگین بیر دیل اولدوغونا ایلکین ۱۱ـ نجی میلادی یوز ایلینده کاشغرلی محمودون یازدیغی «دیوان لغات الترک» آدلی سؤزلوگو گؤسترمکدهدیر. بو سؤزلوکدهکی تورکجه کلیمهلرین و وئریلن اؤرنکلرین بوللوغو، تورک دیلینین گئنیشلیگینی و زنگینلیگینی بیلدیریر. اورادا تورکجهنین عربجه زنگین بیر دیل اولدوغو گؤستریلیر.
۱۳ـ نجی میلادی یوز ایلینده فخر الدین مبارکشاه «شجره انسابا» یازدیغی باش سؤزده، عربجهدن سونرا، تورکجهنین داها اییی و داها گؤستریشلی بیر دیل اولدوغو دوشونجه سینی ایرهلی سورور
۱۵ـ نجی یوز ایلده، امیر علیشیر نوائی «محاکمه اللغتین» آدلی اثرینده تورکجهنین فارسجادان داها زنگین دیل اولدوغونو کسگین لیکله گوسترمیشدیر… .
تورکجهنین لغت فوندو بیر طرفده دورسون، اونون گرامر قایدا و قانونلارا اویغونلوقلاری بو دیلی سس قورولوشوندان توتموش تا جمله و کلام قرولوشونا قدر بیر هارمونیک و بیچیملی دیل اولدوغونا اثبات ائدیر. بیر مثال اولاراق تورک دیللرینده فعللرین چوخ وسعتلی اولدوغو حالدا، بو دیللرده قاعدهسیز فعلدن بیر نشان گؤسترمک چتیندیر.
تورکجهنین و ائلهجهده آذربایجان تورکجهسینین یوخسول و چاتیشمازلیغینی سؤیلهینلر یوخ دگیل. بونلار بو دیلین سؤز خزینهسینین زنگینلیک و وئریلملی لیگیندن خبری اولمایانلار و اونون سؤز وئریملیگینه اینانمایانلاردیرلار. حالبوکی، تورکجه سؤز داغارجیغی جهتدن زنگین اولدوغو کیمی کلیمه سؤز تؤرتمهیهده اولدوقجا ال وئریشلیدیر.
تورکلرین تاریخ بویونجا ایشلتدیگی الفبالار:
۱ـ تورکلرین چوخ قدیم چاغلاردا ایکی الفباسی اولدوغو معلومدور: گؤی تورک الیفباسی، اویغور الیفباسی.
Aـ گؤی تورک الیفباسی : اورتا آسیانین قوزئیینده یاشامیش اولان گؤی تورکلرین الیفباسی ۳۸ حرفدیر. بو حرفلردن دؤردو سسلی، اوچو بیرلهشیک (مرکب)، اوتوز بیری سس سیزدیر.
گؤی تورک یازیسی ساغدان سولا دوغرو یازیلیر، حرفلر بیر ـ بیرلرینه بیتیشدیریلمز. سطیرلر، یوخاریدان آشاغی دوغرو یئنهر. بو یازینین میلاددان آلتی ـ یئددی یوز ایل اؤنجه ایشلندیگی سانیلماقدادیر. گؤی تورک الفباسیله یازیلان متنلرین ان اؤنملیسی مغولستانداکی اورخون اثرلریدر. بو باخیمدان گؤی تورک الفباسینا اورخون الفباسی دا دئییلیر.
اورخون یازیلارینی بیرینجی دفعه اوخویان دانمارکیلی بیلگین ویلهلم تومسون اولموشدور.
Bـ اویغور الیفباسی: اورتا آسیانین گونئیینده یاشامیش اولان اویغور تورکلری نین الیفباسیدیر. ۱۴ حرفلیدیر. بو یازیدا ساغدان سولا یازیلیر. سطیرلر یوخاریدان آشاغییا یئنیر. اویغور الیفباسیله یازیلمیش ان اؤنملی اثر «قوتادقوبیلیک» دیر.
۲ـ تورکلر اولدوقجا قدیم و یایغین بیر قوم دیرلار. ایللر بویو اؤنجه اورتا آسیادا، آفریقا ایچریلرینده، بوز اؤلکهلریندن هند دنیزینه قدر اوزانان یئرلرده یئرلشمیشلر؛
حکومتلر قورموشلار، بو یئرلره مدنیت آپارمیشلار. هئچ شبهه اولا بیلمزکی آرالاریندا یاشایان قوملاردان دا بیر چوخ یئنی شئیلر اؤیرنمکدهدیرلر. بو یاییلیب گئنیشلنمه سیراسیندا تورک بویلاری سانسکریت، مانی، آرامی، نستوری الیفبالاری کیمی الیفبالاری منیمسهمیش و ایشلتمیشلر.
۳ـ عرب الیفباسینی: تورکلر اسلامچیلیغی منیمسهدیکدن سونرا الیفبانی ایشلتمهیه یاشلامیشلار. عرب الیفباسی تورکجهنین یاپیسینا اویغون دگیلدیر. چونکی بو الفبادا اولان دؤرد جور (ز ، ذ ، ض ، ظ)، اوچ جور (ث ، س ، ص) ؛ ایکی جور (ت، ط)؛ ایکی جور (ح ، هـ)؛ و بونا قارشی عرب دیلینده اولان سسلی حرفلرین آزلیغی بو اویغونسوزلوغو قات ـ قات گؤستریر. بو تکراری حرفلر مثلاً بو گونکو فارس الیفباسیندا هامیسی بیر جور تلفظ اولور حالبوکی عرب دیلینده هر حرفین اؤزونه خاص سؤیلهییش (تلفظ) طرزی وار و سؤیلهییشده اونلارین اراسیندا اولان فرق بللهنیر. مثال اوچون ظالمده اولان «ظ»، ذللتده اولان «ذ»، ضررده اولان «ض» و مزاردا اولان «ز» عرب دیلینده آیری ـ آیری تلفظ طرزلری وار.
تورکجهنین یئر اوزنده دیللری آراسیندا یئری:
تورک دیللری منشأ و سؤز قورولوشو باخیمیندان اورال ـ آلتای قروپونا باغلیدیر. بو عنوان، بیرینجی دفعه «نین» بیلگینی کاستر آدیندا بیریسی طرفیندن قبول ائدیلمیشدیر. اورال ـ آلتای دیللری، بو گون بیر دیل عائلهسی گؤرونوشونده منشأ بیرلیگیندهن داها چوخ، قورولوش باخیمیندان بیر ـ بیرلرینه بنزمکده التصاقی (یاپیشیقلی) دیللر قروپونا باغلیدیر. بو قروپا گیرن دیللرده بیر سسلیلر اویوشماسی واردیر.
اورال ـ آلتای دیللری آدیندان دا آنلاشیلدیغی کیمی، اورال قولو ایله التای قولو دئیه، ایکییه آیریلماقدادیر.
۱ـ اورال قولونا، فین ـ اویغور قولو (فینجه مجارجا، استونجا، اویغورجا) و ساموئیت قولونا (آیری ـ آیری دیللر ایله ساموئیت قولو) گیرمکدهدیر.
۲ـ آلتای قولونا، تورکجه، منچورجا و موغولی دیللری یئرلهشیر. کوکلری و قورولوشلاری باخیمیندان بؤلوملره آیریلان دیللری اینجهلهدیکدن سونرا آذربایجان تورکجهسینی بئله تانییا بیلیرک: تورکجه و ائلهجهده آذربایجان تورکجهسی، اورال ـ آلتای دیللری قروپوندان، التای قولونا باغلی اکلملی دیللردن سون اکلی دیلده دییشمهلر.
هر دیل، اؤز طبیعی قانونلارینا گؤره، دورمادان دَییشیر و یئنیلهشیر. بو دَییشمه و یئنی لشمه او دیلی ایشلهدنلرین آراسیندا آنلاشما وسیلهسی اؤلچوده بیر دَییشیکلیکدیر. بئلهکی، بیر خالق ایچینده هرگون آداملار دونیادان کؤچدوکلری حالدا، او خالق آرادان گئتمیرسه، کؤرپه اوشاقلارین دونیایا گؤز آچماقلا باشقا بیر خالقا چئوریلمیر. هر دیلده کی دَییشمه و یئنی لشمه، او دیلی نه اؤلدورور، نه ده باشقا بیر دیله چئویریر. بیر توپلومدا اؤلن اداملار دیریلمز، لاکین دیلده اؤلموش کلیمهلر دیریلیب ، یاشایان کلیمهلره قوشولا بیلر.
دیلدهکی هر یئنی لشمهده اؤنجهدن اولان اؤرنکلرین بؤیوک رولو واردیر. دیل بو اورنکلردن اؤزونه اولگو تیکیر. بوگون گونئی آذربایجاندا آذری تورکجهسینین نسبی حالدا یاساق بویوندوروغوندان قورتارماسیله یوزلرجه سؤز یازیلی ادبیاتین، دانیشیق دیلیندن (لهجهلردن) قونشو و قوهوم خالقلرین سؤز داغارجیغیندان آذربایجان دیلینه آخیشماقدادیر.
دیل و آلینما (دخیل) سؤزلر
بو گونکو دونیادا هئچ بیر دیل اؤزلوگونده «خالص و تمیز» دیل آدلانا بیلمز. میللتلر و خلقلرین بیری ـ بیری ایله درین مادی ـ معنوی ایللیگری و اونلارین دونیادا بوتون ساحهلرده یارانان تازا شئیلری آدلاندیرماقدا هر دیلین یئنی سؤزلره و کلیمهلره احتیاج دویماسی، او دیلی آیری ـ آیری دیللردن لغتلر و سؤزلر آلماغا وادار ائدیر. مثلاً سیز اوتومبیلده اولان آلتلری نظرده توتون: تورموز، کیلاچ، پدال، رول، داشپورت، موتور، سیلندر، رادیات، اگزوز، دلکو، واشر، لاستیک و اونلارلا بو کیمی سؤزلر اوتوموبیل کلیمهسی ایله بیزیم دیلیمیزه گئچیب، هله الکترونیک آلتلر بیر طرفده دورسون، طب و درمان دونیاسیندا خستهلیکلرین و درمانلارین آدلارینی بیر چوخ باشقا دیللر کیمی قبول ائتمهلی اولموشوق.
فرانسه دیلی دونیانین مدنی ـ علمی دیللریندن بیری اولدوغو حالدا، لاتین دیلیندن فرانسا دیلینه داخل اولان سؤزلرین سایی ۲۵۰۰۰ آشیر و اونلارا باشلی ـ باشینا بیر لغت کیتابی ترتیب ائدیلیب. عرب دیلینده مستعرب (عربی لشمیش) سؤزلرین سایی مینلردن چوخدور. فارس دیلینده آلینما سؤزلر و کلیمهلر هله سایا آلینمامیشدیر.
مسئلهیه بیر آیری بوجاقدان، میللتلرین قونشولوغو یا بیر خلقین تاریخی یاشاییشیندا آیری بیر خلقین اینانجیلارینا قاپیلماسی، ایستر ـ ایستهمز او اینانجا عاید سؤزلرین سایی همان اینانجا اینانان خلقین دیلینده چوخالیر. بونا جانلی مثال اورتا شرق خلقلری و او جملهدن آذربایجان خلقی، اسلامی قبول ائتدیکدن سونرا، یوزلرله سؤز عر دیلیندن آذری تورکجهسینه کئچیب، و او دیلده یاییلیبدیر. مثلاً حج، کافر، جاهاد، منافیق، خبیث، قبله، محراب، مناره، مبارک، برکت، حلال، حرام، عذاب، سجده و دوعا کیمی.
بو کیمی سؤزلرین بیر دیلدن او بیری دیله داخل اولماسی، اؤز ـ اؤزلوگونده دیلی ساختالاشدیرمیر، بو شرط ایلن کی، بو اخین دیلین طبیعی قانونا اویارلیقلارینی پوزماسین. مثال اوچون بو تازا گلن سؤزلر آذربایجان دیلی نین التصاقی بیر دیل اولدوغونو هدهلمهسین. بوندان غیری اولورسا، یعنی باشقا دیلدن گلن یاد سؤزلر دیلده کولونو حققی تاپیر و دیلین وارلیغینی خطره سالیر.
تورکلرین تاریخ بویونجا ایشلتدیکلری الیفبالار:
تورکلرین قدیم چاغلاردا ایکی جور الیفباسی اولدوغونو بیلیریک:
۱ـ گؤی تورک الیفباسی، ۲ ـ اویغور الیفباسی.
۱ـ گؤی تورک الیفباسی: اورتا آسیانین قوزئیینده یاشامیش اولان گؤی تورکلرین الیفباسی ۳۸ حرفلیدیر. بونلاردان دؤردو سسلی، اوچو بیرلهشیک (مرکب)، ۳۱ سس سیزدیر.
گؤی تورک یازیسی ساغدان سولا دوغرو یازیلیر. حرفلر بیری ـ بیرینه بیتیشدیریلمز. سطیرلر، یوخاریدان آشاغی دوغرو یئنهر. بو الیفبانین میلاددان آلتی ـ یئددی یوز ایل اؤنجه ایشلندیگی سانیلماقدادیر. گؤی تورک الفباسیندا یازیلان متنلرین ان اؤنملیسی موغولوستانداکی اورخون اثرلریدیر. بو سببدن گؤی تورک الیفباسینا اورخون الیفباسی دا دئییلیر.
اورخون یازیلارینی ایلک دفعه اوخویان دانمارکیلی بیلگین ویلهلم تامسون اولموشدور.
۲ـ اویغور الیفباسی: اورتا آسیانین گونئیینده یاشامیش اولان اویغور تورکلری نین الیفباسیدیر. ۱۴ حرفلیدیر. بو الیفبادا ساغدان سولا دوغرو یازیلیر. سطیرلر یوخاریدان آشاغایا یئنهر. اویغور الیفباسیله یازیلمیش ان اؤنملی اثر «قوتادقوبیلیک» دیر.
تورکلر اولدوقجا اسکی و یایغین بیر قومدورلار. ایللر بویو اؤنجه آسیادا، آفریقا ایچریلرینده، بوزلاق اؤلکهلریندن هند دنیزینه قدر اوزانان یئرلرده یئرلشمیشلر؛
حکومتلر قورموشلار، بو یئرلره مدنیت آپارمیشلار. هئچ شبهه یوخ کی آرالاریندا یاشایان قووملاردان دا بیر چوخ یئنی شئیلر اؤیرنمکده اولموشلار. بو یاییلیب گئنیشلنمه بیر سیرا تورک بویلاری سانسکریت، مانی، آرامی، نستوری الیفبالاری کیمی الیفبالاری منیمسهمیش و ایشلتمیشلر.
تورکلر اسلامچیلیغی منیمسهدیکدن سونرا عرب الیفباسینی ایشلتمگه باشلامیشلار.
عرب الیفباسینی: عرب الیفباسی تورکلرین دیلینده اولان سسلره اویغون دگیلدیر. بو دیلده سسلی حرفلرین سایی آزدیر. سسسیزلرین بعضیلری اوچون ایکی، اوچ، حتی دؤرد علامت (حرف) ایشلهدیلیر. مثال اولاراق ظالیمده اولان (ظ)، ذلّتده اولان (ذ)، حاضیردا اولان (ض) و مجازدا اولان (ز)؛ بو سسلری بیر ـ بیرینه بنزهر حرفلر، عرب دیلینده اؤزلرینه خاص سؤیلهییش (تلفّظ) طرزی وار و سؤیلهنیشده اونلارین آراسیندا اولان فرق بللهنیر. حالبوکی عرب دیلیندن بو دیللره، مثلاً فارسی دیلینه گئچمیش بو حرفلرین هامیسی بیر جور تلفّظ اولور و بیز فارسینی دوزگون یازیب ـ اوخوماق اوچون عرب دیلینده اولان «اشتقاق» دئییلن گرامر حصهسینی بیلمهلیییک. البته عرب الیفباسینین تورک دیللرینی یازماقدا چاتیشمازلیغی تکجه بو تکرار مسئلهسی اولماییب، باشقا جدی چاتیشمازلیقلاری دا واردیر. بیرداها اؤلگو تورک دیللری عمومیتله التصاقی دیللردیرلر. و بو دیلده کؤکدن (ریشهدن) سونرا گلهن بوتون اکلر کؤکه یاپیشیق شکیلده یازیلمالیدیرلار. حالبوکی بو الیفبادا اولان یاپیشیلان و یاپیشمایان حرفلر بو اصله قارشی دورور.
اون دوققوزنجو عصرین سونلاریندان باشلایاراق تورک دونیاسیندا ساوادلانماق و درس اوخوماق مسئلهسی بیر عمومی میللی ـ مدنی تکلیفه چئوریلینجه تورک دیللی خلقلرین آیدینلاری طرفیندن بو چاتیشماز الیفبانی دگیشمک و اونون یئرینه دیلین سس و سؤز قورولوشونا اویغون بیر الیفبا سئچمک تشبثی اورتایا قویولدو و اوزون اوزادی مباحثهلر گئدندن سونرا اوگون شورالار اتفاقی ترکیبینده اولان آذربایجان عرب الیفباسینی لاتین گرافیکه چئویردی و اونون آردینجا بیر ایل سونرا تورکیه حکومتی ده بو ایشه قاتیلدی. الیفبانین دگیشیلمهسی و دیلده ایشلهنن سسلرین هر بیرینی بیر معین حرفله گؤسترمک دیلین اؤیرهنیلمهسینی آسانلاشدیردی و ایکی ـ اوچ ایلین عرضینده ساوادلیلارین سایی بیره ایکی گئتدی و کیتابلارین، درگیلرین و غزتلرین سایی گوندن ـ گونه چوخالدی و جماعت اونلاری راحت ـ فراغت، عرب «اشتقاقینا» احتیاج دویمادان یازیب اوخوماغا باشلادیلار.
البته لاتین الیفباسی اون ایل سورندن سونرا سووت حاکمیتی بوتون جمهوریتلره گیرن (روس) الیفباسی ایله دگیشدیریلمهسی قرارینا گلدی لاکین آذربایجان جمهوریتی باغیمسیز اولاندان سونرا الیفبا یئنیدن لاتین گرافیکاسینا چئوریلدی.
آذربایجان تورکجهسینین عمومی اؤزهللیکلری
بیر دیلین اؤزهللیکلری او دیلین بیر کؤکدن اولان و بیر دیل عائلهسینه باغلی دیللر آراسیندا اورتاقلاشا اولان اؤزهللیکلردن عبارتدیر.
بو اؤزهللیکلر دیلده چیلغا سسلردن باشلامیش تا دیلین ان مکمل و مرکب واحدلری ساییلان جومله و کلاما قدر آشاغا ـ یوخاری اؤزونو گؤسترهبیلیر. بو اؤزهللیکلری آراییب ـ داراماق هم بیز کؤکه باغلی قوهوم دیللر عائلهسی آراسیندا و همده بوندان داها اؤنملی بو دیل عائلهسی دیللرینی باشقا عائلهلره باغلی دیللرله قارشیلاشدیرماق تطبیقی گرامرین اساس آراجلاریندان ساییلیر. بیز آذربایجان تورکجهسینده اولان اؤزهللیکلرله، قیسادا اولسا، اشاره ائتمگی لازم بیلیریک.
۱ ـ آذربایجان دیلی اوندا ایشلهدیلن سسلرین باخیمیندان بیر اویوشوملو(هارمونیک) دیلدیر
هر دیلده ایشلهدیلن سسلر، هجالار و کلیمهلرین تشکیلینده بسیط تمل عونصورلر اولدوقلاری حالدا، هر کلمهسی و اؤز ایستهدیکلری کیمی یوخ، بلکه بیر سیرا یاناشما و اوزلاشما قایدالارینا باغلیدیرلار. باشقا سؤزله دئییلهسه هر سس هجا یا کلیمهده اؤز ایستهدیگی و خوشلادیغی یئری توتا بیلیر. بو مسئله باشقا تورک سویلو دیللرده آشاغی ـ یوخاری اولدوغو کیمی، آذربایجان تورکجهسینده بیر قانونا اویغونلوق کیمی گؤزلهتیلیر. بو دیلده سسلرین سؤیلهنیشینده اولان تونار دیلی هارمونیک دیل درجهسینه چاتدیریر. بو دیلده ایشلهدیلن دوققوز صائت سسین سؤیلهنیشده «قالین ـ اینجه، یاستی ـ یووارلاق، دوداقلانان ـ دوداقلانمایان» قوروپلارا آیریلماسی و بونونلا یاناشی، ۲۳ صامت سسین «کار ـ جینگیلتیلی و داها سؤیلهنیشلرینه اویغون» قوروپلارا گیرمهسی و کلمهنین کؤکو هر حانسی صائت اوسته قورولموش اولسا، اونا آرتیریلان اکلرین (پیوندلرین) ریشهنین سس قورولوشوایله اویغون سسلنمهسی بو قانونا اویغون هارمونینین شفاف وئرگیسیدیر. بو سس هارمونیسی دیلده آهنگ قانونو شکلینده دیلین بوتون سؤز قورولوشونو اؤز چتری آلتینا آلیر.
۲ـ آذربایجان دیلی قیسا صائتلی دیلیدیر.
دیللرده صائت سسلرین اوزون (سورکلی) یا قیسا اولماسی او صائتین سؤیلهنیشینده اولان فاصلهنین آز یا چوخ اولماسی ایله اؤلچولور. باشقا سؤزله اگر صائت بیر چیرپیدا سؤیلهنیرسه: قیسا و اگر سؤیلهنیشده بو فاصله سورکلی اولورسا اوزون ساییلیر. صائت سسلرین قالین یا اینجه اولدوقلارینا باخمیاراق اونلارین سؤیلهنیشی بعضی دیللره قیسا، بعضی دیللرده اوزون و بعضیلرینده ده هم قیسا و هم اوزون اولور. آذربایجان دیلی عمومی جهتدن قیسا صائتلی دیلدیر و باخمایاراق بوناکی بیر پارا اصیل کلیمهلرده سس حادثهلری نتیجهسینده و بعضی دخیل (کناردان گلمه) سؤزلرده صائتلرین اوزون سؤیلهنیشی گؤزه چارپیرسا بو بو دیل قیسا صائتلی دیل تانینیر و قیراخدان گلن لغتلرین دیله سویروشونجه اونلارین اوزون صائتلری قیسالیرلار. آدم ـ آدام، بهار… باهار… صائتلرین سؤیلهنیشینده اولان بو اؤزهللیک، اوزون و قیسا صائتلی دیللر سیراسیندا اولان عرب و فارس دیللرینده ایشلهدیلن هجالارین سؤیلهنیشیندن فرقلهنیر. آذری تورکجهسینده هجالار ایستر تکجه بیر صائت و یا بیر صامتدن یارانیرسا، اونلارین سس اؤلچوسو عینیدیر. حالبوکی، عرب و فارس دیللرینده اوزون صائتلرین اولماسی، بو دیللرده اولان هجالاری اوزون و قیسا هجالار شکلینده ایشلهدیلمهسینه سبب اولور.
هجالارین سؤیلهنیشده اولان بو سئچگینلیک بو دیللرده شعرین وزن و ریتمیندهکی آیری ـ آیری اسلوبو اورتایا چیخاریر. آذربایجان دیلینده شعرین وزنی قیسا هجالار اساسیندا، لاکین عرب و فارس دیللرینده اوزون و قیسا هجالارین بیرلشمهسیله اوز وئریر بونا گؤرهده شعرین طبیعی اؤلچوسو آذربایجان تورکجهسینده هجا وزنی، لاکین عرب و فارس دیللرینده عروض وزنیله اویغونلاشیر.
۳ـ آذربایجان تورکجهسی بیرالتصاقی (پاپیشیقلی) دیلیدیر.
سؤزلرین قورولوشو باخیمیندان التصاقی (پاپیشیلیقی) دیللرده کؤکلر (ریشهلر) و اونلارا آرتیریلان اکلردن تشکیل اولور. ریشهلرین قورولوشو یادا گلمر زامانلاردان دیلده یارانان بیر یا نئچه هجالی سؤز قورولوشلاریدیر. ریشهلرین سؤز قورولوشو دگیشمز و ثابتدیر. اونلار دیلده یئری گلنده اولدوقلاری ساده و مجرد صورتده، لاکین بیر چوخ حاللاردا آرتیرمالارین (اکلرین) اونلارین سونونا گتیرمگله ایشلهدیلیر. اکلر دیلده ایکی گؤرهوی یئرینه یئتیریرلر. اونلاردان بیر قوروپو کؤکون سونونا قوشولماقلا یئنی آنلاملار یارادیر و بئلهلیگلهده دیلین سؤز احتیاطینی آرتیریر. او بیریسی قروپ سؤزلره قوشولماقلا اونلارین دیلده ایشلنمهسینه شرایط یارادیر. یئنی آنلام دوغرولدان اکلره «سؤز دوزلدیجی اکلر» دیلده ایشلهدیلن سؤزلره قوشولماقلا اونلارین کلامدا ایشلنمهسینه شرایط یارادان اکلره «سؤز دگیشدیریجی اکلر» دئییلر.
۴ـ اکلرین آردینجیلیغی
اکلر هیچ بیر حالدا کلامدا گلیشی گؤزل و ایستهدیکلری یئرلرده یوخ، بلکه ایستهنیلن و لازم اولدوقلاری یئرده سیرا ایله کؤکلره قوشولورلار. بئلهلیکله، سؤز دوزهلدیگی اکلر کؤکون آنلامینی دگکیشدیرمه وظیفهسی داشدیغی اوچون بیرینجی یئرده و اونا داها یاخین و سؤز دوزلدیگی اکلر کلامین باشقا اجزالاری آراسیندا باغلانتی یاراتدیغینا گؤره ایکینجی یئرده یئر توتورلار. ماراقلی بوراسیدیرکی، بو قانونا اویغونلوق اکلرین ایستر سؤز دوزهلدیجی یا سؤز دگیشدیریجی اولسون، اؤزلرینین آراسیندا دا اؤزونوگؤستریر.
۵ـ جنس بؤلگوسونون اولماسی
آذربایجان دیلینده بیر تورک سویلو دیل اولاراق آدین جنسینی (مذکر یا مؤنث، حتی بعضاً خنثی) اولدوغونو تانیتدیرما ایشارتی یوخدور. بیر چوخ دیللرده آدلار ارکک و دیشی و حتی خنثی دئیه بؤلگولهنیرلر. بو کیمی دیللرده عمومیتله صفتلر، ضمیرلر، قیدلر و فعللرده بو یا او بؤلگو آدلاریله گلینجه، اونلارین تانیتما اشارهتی و سؤزون اوز قورولوشوندا دگیشکلر باش وئریر. تورک سویلو دیللرده آدلارین جنسی بؤلگوسو یوخدور و اونلارین بو اؤزهللیگی آدین آنلامیندان آنلاشیلیر.
۶ـ فعللرین چوخ چئشیتلیگی و چکیملیلیگی
آذربایجان دیلی، بیر تورک سویلو دیل کیمی اوندا ایشلهدیلن فعلرین گئنیشلیگی، چئشیتلیلیگی و چکیملیلیگی باخیمدان ان زنگین و گوجلو دیللردن بیریدیر. بو دیلین فعللر ساحهسینده اولان یؤنلمه باجاریغی جور به جور حرکتلری و اولایلاری گؤسترمکده بو دیللری فعل دیلی آدلاندیرماغا امکان یاراتمیشدیر. ان ماراقلی بوراسیدیرکی بو دیلده فعللرین گئنیشلیگی و چئشیتلیلیگی (ایگیرمی دؤردمینه یاخین) منتظم بیر قانونا اویغونلوقدان فایدالانیرلار. بئلهکی، بو دیلده قایداسیز (غیر منتظم) فعل یوخ کیمیدیر.
۷ـ آذربایجان دیلینده باشقا تورک سویلو دیللر کیمی تکجه فونئتیک (سسلر بیلیمی بؤلومونده) و (مورفولوژی سؤزلر بیلیمی بؤلومونده) ها بئله ترکیبلر و جمله (سینتاکس ـ نحو) بؤلومونده ده دیلده اؤزونه خاص قانونا اویقونلوق اؤزونو گؤسترمکده دیر. بیر عمومی اصل اولاراق تورکجه ده یاردیمچی عنصر اصلی عنصردن اؤنجه گلیر. بونو بوتون ترکیبی سؤزلرده، ایستر آزاد ترکیبی سؤزلر یا ثابت ترکیبی سؤزلر اولور اولسون آیدین گؤرمک اولور. جملهلرده ده سؤز سیراسی جملهنین اصلی عنصری اولان فعل ایله سونوجلانیر.
یازار: اوستاد محمد علی فرزانه


text:
من ایستیرهم اوزومو آغلایام نه ائتمهلیام؟
اولن دیلکلره یاس ساخلایام نه ائتمهلیام؟
من ایستیرهم کوزه ریب اودکیمین کول اولسامدا
قارانلیقین اورهگین داغلایام نه ائتمهلیام
چوخ ایستیرهم قوناقیم اولسا شعریمین پریسی
قیزیل غزل قولونا باغلایام نه ائتمهلیام
من ایستیرهم سویو چاتدیرماغا یارین باغینا
جوشوب شلاله کیمین چاغلایام نه ائتمهلیام
منیم ده اوخشاماغا محتشم دیاریم وار
صفالی باغچالییام باغلییام نه ائتمهلیام
اوزومده یاسلی گوزومده سوزومده شعریمده
آچیق دئیم ساوالان داغلییام نه ائتمهلیام
... و ایستیرهم نه عطا اولسا عاصمه ائل دهن
سیزهده بیر نئچه پای ساخلایام نه ائتمهلیام؟
عاصم اردبیلی
موضوعات مرتبط: اشعار عشق و عاشقی ( عاشیق لار شعری )
، اشعار استادعاصم اردبیلی


text:
دئمک اولماز!(پیئس)
کیان خیاو
کاراکتئرلر:
1-قزئتهچی
2-مئیوه ساتان
3-پروفئسسور
4-اوشاق
5-داستایوسکی
⌡صحنه: گوناورتانین ایستی- یورقون چاغی. بیر قزئته- ژورنال بورتکهسی. قزئتهچی. ایکی یئشیک اوستونده موز مئیوهسی. مئیوه ساتان. قزئتهچی بورتکهنین قاباغیندا بیر صندهلی اوستونده اوتوروب، الینده بیر قزئته آچیب واراقلاییر. مئیوه ساتان بیر مئیوه یئشییی اوستونده اوتوروب، یانمامیش بیر سیقارئتی الینده اوینادیر. – سسسیزلیک!⌠
مئیوه ساتان: گئنه جماعت چکیلدی.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: میللت ائله بیل فقط آخشام اوستیلر روزنامه اوخیللار.
قزئتچی: یوخ، سحر چاغی دا باش ویران اولیر.
مئیوه ساتان: ساعات 9 دؤؤرهسی؟
قزئتچی: 10- 11 دؤؤرهسی.
مئیوه ساتان: منیم سحر چاغی (بیر آز دایانیر) ائله آل- وئریم اولمیر.
قزئتچی: دوغیردان؟
مئیوه ساتان: گؤرمیسن؟
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: ایشیم اولیب چای ایچیب سیقار چهمی.
قزئتچی: یوخ، منیم آل- وئریم ائله سحر چاغلاریلا آخشام چاغلاریدی.
مئیوه ساتان: هه. بیلیرم. (بیر آز دایانیر) بعضن دؤرد ساعات اولیر بی کیلو دا میوه ساتا بیلمیرم. (بیر آز دایانیر) باخ، ایندی آخیرینجیسین بی ساعات اولار ساتمیشام.
قزئتچی: نهیی؟
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) موزیمی.
قزئتچی: روزنامه ده ساتیلمیر. یالاننان بوتکهنین باشینا ییغیشیللار. (بیر آز دایانیر) کوپی دسقاهی اولماسا، چؤریدن دوشهرو.
مئیوه ساتان: اوخییان یوخدی دااای. (بیر آز دایانیر) هئچ میللتده پیل دا یوخدی دییهسن.
قزئتچی: “جام- ی جم” نن “ایططیلاعات” یاخچی گئدیر. (بیر آز دایانیر) ایططیلاعاتچیلارین لاپ چؤریی یاغ ایچیندهدی.
مئیوه ساتان: هه، بللیدی. آمما اولارین دا چوخی اوخییان دییل ائله بیل. (بیر آز دایانیر) آلیللار شوشه زاد سیلمهیه. (بیر آز دایانیر) یا دا تره زاد بوهمهیه.
قزئتچی: (گولور) شعر دئییسن؟
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) یووووخ، شعر منی دئیر.
قزئتچی: (گولور) بیری دونن اوچین آلدی. دئدیم بئبئلهنی نئینیسن؟
مئیوه ساتان: هه، نه دئدی؟
قزئتچی: (گولور) دئدی تیلتییا دوغرییاجییام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) ایططیلاعاتی؟
قزئتچی: (گولور) یووووخ، چؤریی.
مئیوه ساتان: قالانی دا اولیر؟
قزئتچی: ایططیلاعات؟
مئیوه ساتان: هه. (یانمامیش سیقارئتی داماغینا قویور) …
قزئتچی: (بیر آز دایانیر) گولله کیمی.
مئیوه ساتان: (سیقارئتی دوداغیندان گؤتورور) نمنه؟
قزئتچی: ایططیلاعات. (بیر آز دایانیر) قالمیر. بی تکی ده قالمیر. گولله کیمی گئدیر.
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) اوندا ائله سنون ده چؤریون یاغدادی کی.
قزئتچی: هه، یامان یاغدادی. (بیر آز دایانیر) بیرینده 10 تومن قالیر یا دا 20 تومن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) مین تومن؟
قزئتچی: (گولور) ته تومن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) هه، هئله؟
قزئتچی: هه، هئله.
مئیوه ساتان: اوندا گری من ده هر گون بیرین آلیم.
قزئتچی: نمنه؟
مئیوه ساتان: روزنامه.
قزئتچی: من بیردان گئدهجییم. (بیر آز دایانیر) مننن سوورا آلارسان.
مئیوه ساتان: گئدهجیسن؟
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: هاچان؟
قزئتچی: (گولور) گئدنده دییهرم. (بیر آز دایانیر) هله سن نییه آلمیسان؟
مئیوه ساتان: نه؟
قزئتچی: روزنامه.
مئیوه ساتان: (یانمامیش سیقارئتی داماغینا قویوب، بیر آز دایانیر. سیقارئتی گؤتورور) هه.
قزئتچی: یانی نه، هه؟ نییه آلمیسان؟
مئیوه ساتان: واختیندا چوخ آلدیم. چوخ اوخیدیم. (بیر آز دایانیر) چیبیغین دا یئدیم. (بیر آز دایانیر. یاواشجادان) هله ده آلتین چکیرم.
قزئتچی: نه چکیسن؟
مئیوه ساتان: (باشینی توولاییر. سیقارئتلی الینی قووزاییب گولومسهییر) وینیستون.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: (اوتوردوغو یئشییین آلتیندان فلاکسی گؤتورور) چای ایچیسن؟
قزئتچی: یوخ.
مئیوه ساتان: نییه.
قزئتچی: هئله.
(قزئتچی الیندهکی قزئتی لولهلهییب دورور قزئت- ژورناللارین توزونو چیرپیر. مئیوه ساتان چایی تؤکوب قاباغینا قویور. آلتمیش نئچه یاشلی آریق بیر کیشی صحنهیه گیریر. کؤینهیینین یاریسی شالوارین ایچینده، یاریسی دا اوستوندن آسلانیب. آیاغینین بیری آخساییر. بیر یوموشاق شاللاغا بنزهین ایپی یاریسینا کیمی ساغ الینه دولاییب. باشماغینی سوروتلهیهرک صحنهنی دؤرد چئوره یئریییر. قزئتچیله مئیوه ساتان اونا باخیرلار)
قزئتچی: (گولور) پوروفسور، روزنامه آلمیسان؟
پروفئسسور: آلاجییام. (الیندهکی ایپی آخسایان قیچینا چیرپیر) بالاما هر نه آلاجییام.
قزئتچی: (گولور) نه آلاجاغسان؟
پروفئسسور: بالاما نه دئسه آلاجییام. پوفی، توفی، ایسمارتیز.
قزئتچی: (گولور. بیر آز دایانیر. یاواشجا مئیوه ساتانا باخاراق، اؤز- اؤزونه) آخیر کی بیلمهدو بینین فلسفهسی نهدی.
پروفئسسور: (گلیب مئیوه ساتانین قاباغیندا دایانیر) واردی یا یوخدی؟
مئیوه ساتان: قالیب سنه، پوروفسور.
پروفئسسور: من دئیرم وار.
مئیوه ساتان: بیلیرم.
قزئتچی: نمنه وار؟
مئیوه ساتان: سن قاریشما.
پروفئسسور: (صحنهدن چیخا- چیخا قاهقاهایلا گولور) هله منه دئیر “یوخدی” یوخدی.
قزئتچی: (صندهلیسینده اوتوراراق) “یوخدی” یوخدی یان نمنه؟
مئیوه ساتان: (دوشونجهیه دالاراق) بئهئشتده “یوخدی” یوخدی. (بیر آز دایانیر) بئهئشتده هر نه دئسؤن وار.
قزئتچی: یانی نه؟
مئیوه ساتان: بینی بی موللا دئیرمیش پوروفسورا. (بیر آز دایانیر) دئیرمیش بئهئشتده “یوخدی” یوخدی. اوردا هر نه دئسؤن وار.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: اونا گؤره ده موطلقدی.
قزئتچی: نمنه موطلقدی؟
مئیوه ساتان: هئش نه.
قزئتچی: هئش نه یان نه؟
مئیوه ساتان: یانی موللا دئیرمیش پوروفسورا. (بیر آز دایانیر) دئیرمیش بئهئشت موطلقدی.
قزئتچی: پوروفسور نه دئییب اونا؟
مئیوه ساتان: (سیقارئتی آغزینا قویوب گؤتورور) دئییب دئمهلی “یوخدی” یوخدیسا، اوندا او دا موطلق دییل. (بیر آز دایانیر) دئییب
یاخچی، اوردا هر نه دئسؤن وارسا، اوندا نییه “یوخدی” یوخدی.
قزئتچی: یانی نه؟
مئیوه ساتان: هئش نه.
قزئتچی: هئش نه یان نه؟
مئیوه ساتان: هئش نه، فیکرو قاریشدیرما. (بیر آز دایانیر) چوخدان ایدی پوروفسوردان خبر یوخ ایدی.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) دییهسن اونا نهسه اولیب.
قزئتچی: اولار.
مئیوه ساتان: بی هفته اولاردی.
قزئتچی: اولار. (بیر آز دایانیر. گولور) اوننان نه دئسؤن باش وئرر.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) اوش گون بیننان قاباغ گئتمیشدیم یانینا. (بیر آز دایانیر) قورخیردیم اؤزیمی قوولاسین.
قزئتچی: هه، او دا گلیر.
مئیوه ساتان: نه؟
قزئتچی: هه. آلمیر کی. (بیر آز دایانیر) باخیر.
مئیوه ساتان: اوندا دای سنه چؤری چیخماز.
قزئتچی: هه. (بیر آز دایانیر) بیر تهر دولانیریق دااای.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) ائوده دییلدی.
قزئتچی: کیم؟
مئیوه ساتان: پوروفسور.
قزئتچی: هاردئیدی؟
مئیوه ساتان: دئدیلر بیردان گئدیب. (بیر آز دایانیر) دئدیلر آپاریبلار.
قزئتچی: هارا؟
مئیوه ساتان: آیری شهره.
قزئتچی: (گولور) اولاردان نه دئسؤن باش وئرر.
مئیوه ساتان: نه بیلیم. (بیر آز دایانیر) یازیغ.
قزئتچی: هردن بیرین گؤتیریب بئشیین پیلین وئریر.
مئیوه ساتان: نهیین؟
قزئتچی: روزنامهنین.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: (بیر آز دایانیر) اوندا گؤره بیلمهدون؟
مئیوه ساتان: یوخ.
قزئتچی: (گولور) “یوخدی” یوخدی. بئهئشتده هر نه دئسؤن وار.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) اوندا “یوخ” ین اؤزی یوخدیسا، دئمهلی هر نه ده یوخدی.
قزئتچی: دئمهدیلر هانکی شهره آپاریبلار؟
مئیوه ساتان: یوخ، بیلمهدیم.
قزئتچی: دئیرم آخی چوخدان ایدی گؤرسنمیردی.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: یازیغ نخوشدی دئیرلر.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: دئیرلر کی سیللی وار ائله بیل.
مئیوه ساتان: هه.
قزئتچی: (گولور) بالاما هر نه آلاجییام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) پوفی، توفی، ایسمارتیز.
قزئتچی: (بیر آز دایانیر. تامسینیر) ایسمارتیز گؤیلیم ایستهدی.
مئیوه ساتان: چای ایچیسن؟
قزئتچی: یوخ.
(قزئتی لولهلهییب، بوینوندان کؤینهیینین ایچینه سالیب کورهیینی قاشیییر. صحنهدن چرهکه تسبئهینین شاققا- شوق سسی گلیر. ساچی- ساققالی اوزون، آریق، گؤزل گؤرونوشلو، بیر گنج اوغلان صحنهیه گیریر. دار شالوارلی، اینینده صدف دویمهلی کوت. الینده یئکه چرهکه تسبئهینی فیریلداداراق شاققیلدادیر)
قزئتچی: (آیاغا دورور) به- به، بو دا داستایوسکی. یار گلیر ناز گلیر.
داستایوسکی: (گلیب بورتکهنین قاباغیندا دایانیر. گولور) اؤزیمیزدن بی شئی وار؟
قزئتچی: “نوید” نن “شمس” دای گلمیر.
داستایوسکی: “وارلیق” نئجه؟
قزئتچی: اونین دا تزهسی گلمئییب.
داستایوسکی: “همشهری” نین ویژنامهسی نئجه؟ او دا یوخدی؟
قزئتچی: یوخ. (ساغ الیله داستایوسکینی آشاغیدان یوخارییا سوزور) همشهریمیزین اؤزی گلیب، گؤرر دااای.
دستایوسکی: (صحنهده یولا دوشهرک گولور) گؤرمهسه ده گؤردیرهرو.
قزئتچی: (داستایوسکینین آرخاسییجا، اللرینی دالینا وئریب، بیر آز دا کورهیینی اییب یئریییر) گئجهدن نه خبر؟
داستایوسکی: نه؟
قزئتچی: تویدان؟
داستایوسکی: (قوللارینین هامیسینی آچیب یئرینده بیر دؤنه فیریلداییر) دای قومار اوینامییاجییام.
قزئتچی: نییه؟
داستایوسکی: (قوللارینی آچیر) گؤرمیسن؟
قزئتچی: نهیی؟
داستایوسکی: بوین ال- اوزیمی یومیشام. (بیر آز دایانیر. گولور) ائودن چیخاندا آینییا دا باخمیشام.
قزئتچی: دای نه؟
داستایوسکی: کوت- شالواریمی دا گئیمیشم. (بیر آز دایانیر. اییلیب آشاغی باخیر) باشماغی دا کی گؤریسن دااای.
قزئتچی: (گولور) ائودن چیخاندا دا قاپینی باغلئییبسان یا یوخ؟
داستایوسکی: (مئیوه ساتانین قاباغینا یئتیشیب) هله ائوین دووارینداکی ساعاتا دا باخمیشام.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) ساعات نئچئیدی؟
داستایوسکی: (گولور) دوننکی واخت. (گولور)
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) آمما هله واختینا قالیر.
قزئتچی: نهیین؟
داستایوسکی: قفهنین. (بیر آز دایانیر. قزئتچییه ساری دؤنور) تاختا داراغ یادوندا؟
قزئتچی: یادیمدا.
داستایوسکی: بوین اوننان باشیمی دارامیشام، باااخ. (بیر آز دایانیر. مئیوه ساتانا ساری دؤنور) سن بیلرسن، دهدهمه اوخشامامیشام؟
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) هه، اؤزیسن. (بیر آز دایانیر) رحمتدیی.
داستایوسکی: دای قومار اوینامییاجییام.
مئیوه ساتان: یالان دئیسن.
داستایوسکی: گؤرهجیسن، اوینامییاجییام.
مئیوه ساتان: سیقار نئجه؟
داستایوسکی: (گولور) یووووخ، اونی چکهجییم.
مئیوه ساتان: وئریم؟
داستایوسکی: هه، ایکی پاکات.
مئیوه ساتان: (مئیوه یئشییی آلتیندان ایکی پاکات مارلبرو چیخاریب وئریر. معنالی گولور) روس اولاسان آمریکا سیقاری چکهسن.
داستایوسکی: (گولور. سیقارئتلری آلاراق اؤزونو شیشیردیب آیاق- باش گؤستریر. گولور) هله اینگیلیس تیپینی دئمیسن.
مئیوه ساتان: (معنالی گولور) …
داستایوسکی: (بیر آز دایانیر. قزئتچییه ساری دؤنور) کامپیوتئر یادوندا؟
قزئتچی: یادیمدا.
داستایوسکی: گئجه اونی دا اوتیزدیم.
قزئتچی: یوووخ.
داستایوسکی: هه. (بورتکهیه ساری گئدیر. قزئته- ژورناللارین سو تیترلرینه بیر آز باخیر. الیندهکی چرهکهنی فیریلدادیب شاققیلداداراق صحنهدن چیخا- چیخا) دای گئتدیم.
مئیوه ساتان: قفییه؟
داستایوسکی: قفییه.
قزئتچی: به قومار نه؟
داستایوسکی: دای قومار اوینامییاجییام.
(داستایوسکی چیخان کیمی پروفئسسور گیریر صحنهیه. 10- 12 یاشلی بیر اوشاغین الیندن یاپیشیب. مئیوه ساتانین قاباغیندا گلیب دورورلار)
پروفئسسور: بینا بی موز وئر.
مئیوه ساتان: باش اوسته. (موزو وئریر. بیر آز دایانیر) بی کیمدی پوروفسور؟
پروفئسسور: (اوشاغا باخیر) سن کیمسن؟
اوشاق: (باخیر) …
پروفئسسور: دئ دااای کیمسن.
اوشاق: اوشاقلیغ (بیر آز دایانیر. باخیر) سنون اوشاغلیغون.
پروفئسسور: یاخچی، یانی نمنه؟
اوشاق: (گئدیب صحنهنین اورتاسیندا بؤیرو اوسته اوزانیر. قیچلارینی قوجاغینا ییغیب یاتیر) …
قزئتچی: نئینیر بو؟
مئیوه ساتان: سن قاریشما.
پروفئسسور: (اوشاغا ساری گئدیب اوشاغین اوستونه اییلیر. نازلایاراق) دو بالا. دو گئدی ایشه. دای یئکهلیبسن. (بیر آز دایانیر) دو بالامسان. قادوو آلیم.
اوشاق: (یئرینده بیر آز اویان- بویان اولور) …
پروفئسسور: یئکهلیبسن آخی بالا. (بیر آز دایانیر) گئجه دئمیشدیم آخی. بالاما هر نه آلاجییام. دو گئدی.
اوشاق: (یئرینده قیوریلاراق یوخولو- یوخولو) هیییع. هییییع.
پروفئسسور: (آغلامسینما حالیندا) دو گئدی، باشوآ دؤنیم. دو، نه دئسؤن آلاجییام. ایشیمیز تؤکیلیب قالیب.
اوشاق: (یوخولو- یوخولو) گئتمیرم من. یاتیرام من. گلمیرم. گئتمیرم.
پروفئسسور: (آغلاماقلا) گئجه دانیشمیشدوغ آخی. دو، قادون دیسین جانیما. بالاما هر نه آلاجییام. پوفی…
مئیوه ساتان: توفی…
قزئتچی: ایسمارتیز.
اوشاق: ایستهمیرم. یاتیرام. گلمیرم. گئتمیرم.
پروفئسسور: (ساغ الیندهکی ایپله اوشاغین قیچلارینا ووراراق آجیقلا) جهنمه یاتیسان، گورا یاتیسان. یات نه قدر یاتاجاغسان. کوچییین بیری کوچیی. (بیر آز دایانیر) دئیسن بیرین ده گتیریم لای- لایو دا چالسین.
مئیوه ساتان: (اؤز- اؤزونه یاواشجا) لای- لای بالا لای- لای. یات قال دالا لای- لای.
اوشاق: (دوروب قاچا- قاچا صحنهدن چیخاراق) هئش یاتمیرام. گئدیرم. یوخ، گئتمیرم. گئدیرم.
پروفئسسور: (صحنهدن چیخا- چیخا قاهقاهایلا گولور) بالاما هر زاد آلاجییام. پوفی…
مئیوه ساتان: (اوتوردوغو یئرده یوموروغونو دویونلهییر) توفی…
قزئتچی: (تامسینیر) ایسمارتیز.
مئیوه ساتان: (بیر آز دایانیر) دای بی آخیر دفعه اولار اونی گؤرورو.
قزئتچی: اولار.
مئیوه ساتان: او دای اؤلر.
قزئتچی: اوننان نه دئسؤن باش وئرر. (بیر آز دایانیر) اؤلر ده.
مئیوه ساتان: (معنالی باخیر) هه.
قزئتچی: او اؤلسه پوروفسوروموز اولماز.
مئیوه ساتان: ائله بیل هئچ اوولیننن یوخ ایمیش.
قزئتچی: “یوخدی” یوخدی.
مئیوه ساتان: (دوشونجهیه دالاراق) “یوخ” یوخ اولسا دا “یوخ”دی، وار اولسا دا “یوخ”دی.
قزئتچی: یازیغ.
مئیوه ساتان: هه. (بیر آز دایانیر) آمما قاباغ بئله دییلدی.
قزئتچی: هه، دئیرلر.
مئیوه ساتان: من گؤرمیشدیم.
قزئتچی: دای گؤرمزسن.
مئیوه ساتان: دئمی اولماز.
قزئتچی: هه، اولماز.
مئیوه ساتان: هئلهلرین نه اوولیدی، نه آخیری.
قزئتچی: هه.
مئیوه ساتان: اما هله بی مدت گئتدی. (بیر آز دایانیر) گلهنه اوخشامیر.
قزئتچی: دئمی اولماز.
مئیوه ساتان: هه، دئمی اولماز.
(ایکیسی ده ال- اله وئریب صحنهنین اوجونا گلیرلر)
بیرلیکده: زامان چوخ شئیی حل ائلر. دئمی اولماز.
سون
27- 26/ 3/ 1389 (2010)