text:
Oct 30, 2016
بیر یئنی یئتمه نین اؤز آنا دیلینده انشا یازماسی نئجه منی یازماغا هوسلندیردی
فرهاد جعفری
اون سوز : بو گون غریبه بیر احوالات یاشادیغیم اوچون و ها بئله هیجانلی اولدوغوما گوره بو ساعات بیلمیرم سوزو هاردان باشلاییب یازیم. بوگون بیر حادثه منی 14 ایل بوندان اونجه یه و او دؤورون خاطره لرینه آپاردی ... بو داغینیق یازی دا بو غریبه حادثه دن ، ذهنیمین بیر گوشه سینده ایتگین دوشوب ، ایتیب باتان خاطره لر و ها بئله بیر پارا باشقا موضوع لاردان سوز آچماق ایسته ییرم ... داها دوغروسو آنا دیلیمز حاققیندا اورک سوزلریمی پایلاشما قرارینا گلمیشم ...
بو گون 12 یاشلی باجی اوغلوم مکتبده انشاسینی آنا دیلینده یازمیش و معلم اونا بو ایشده آلقیشلاما اوچون ، 20 بال وئرمیشدی ... بو یوخاری دا خاطرلاتدیغیم غریب حادثه ایدی... شاید بو یازی نین اوخوجولارینا غریبه اولماسین ... آنجاق بونو تام صمیمتله دئییرم بو حادثه منی اوز یئنی یئتمه لیک دؤورمه قایتاردی و بیر داها منی ایکی لیک یوخودان آییندیردی ...
تخمیناً ایکی ایله یاخیندیر کی آذربایجان تورکجه سینده هئچ نه یازمیرام ... بو سوز بیراز یئکه چیخماسین دئیه ایکی ایلدی بیر پارا علت لره گوره آنا دیلیمزده جیزما - قارا لاریمی داوام ائتدیره بیلمیرم ... بیر نئچه بولوم آذربایجان موغاملاری آدلی سیرا مقاله لری یاریمچیق قویوب ، ایشی بویون صاباحا تاپشیریرام ... بو مدتده وصف اولونمایان شکیلده بیلیم یورد درس لری نین ایچینده اَل _ اَیاق چالما مجبوریتینده قالمیشام ... هر دن بیر ساوادلی معلیم تاپیلیب اؤیرنجی نی چتینلیک لره سالارکن ، اویرنجی ساوادین قوخوسونو و دادینی -آز اولموش اولسادا - آلا بیلیر. آنجاق بورادا صوحبت ایکی – اوچ نفر مرتجع ، فارسچی معلیمدن صوحبت گئدیر ... اجل مؤهلت وئرسه بیر گون بو یاخین لاردا بو معلیم لرین ، بیلیم یورددا اوز آنا دیللرینی ، اوز وطن لرینی سئون اویرنجی لر حاققیندا ائتدیگی جفالاری کاغاذ اوستونه گتیره جه گم ... یازاجاغام آذربایجان تاریخی جوغرافیاسی و دیلی حاققیندا 3 ایلدن چوخ مودتده یازدیغیم یوکسک لیسانس رساله سینی نئجه تیکه پارچا ائدیب 200 صحیفه نین 100 صحیفه سینی سیلدیردیلر ... 2 بال آز وئریب و بیر ایل منی دوکتورایا داخیل اولماغا مانع تورتدیلر ... ضیا بونیادوون "آذربایجان آتا بیگ لر دؤولتی" نین تبریزده علی حسین زاده نین فارسجا ترجومه سی ایله اختر نشر ائوی طرفیندن یاییلدیغی علمی اثره بیر قایناق کیمی باخیب و اونا ارجاع وئردیگیم اوچون ، نظامی نی بیر تورک شاعیری کیمی قلمه آلدیغم اوچون و ها بئله بو سوزو بیرمقاله ده یازدیغیم اوچون "اسلام مدنیتی اوچ بویوک و اونملی دیلده یئتیشیب : عربجه ، فارسجا و تورکجه" و ان اونملی سی دده قورقود کتابی اوزرینده یازدیغیم مقاله و اونون یازیلماسینا اصرار ائتدیگیم اوچون ، اوچ عیرقچی معلم منی آز بال وئره رک ، بیلیم یورددان ائشیگه آتماغا جهد ائتدیکلرینی یازاجاغام ... یازاجاغام نئجه داشلاری اوخا دَیدی ... یازاجاغام کی بوگون بیلیم یوردلاریمیزدا نئجه فاشیزم و راسیزم هله ده یاشاماقدادیر ...
ایلک دفعه آنا دیلیمزله ماراقلاندیغیم اوشاقلیق ایللرینه قاییدیر .. 4-5 یاشیم اولاردی ، قارداشیم ، شهریار حضرتلری نین یئنی نشر اولوندوغو تورکجه دیوانینی ائویمیزه گتیرمیشدی و حیدربابانی اوخویوردو ... من ده هوسله نیب اونلاری ازبرله ییردیم ... آنجاق هر دفعه کتابا موراجیعت ائدیردیم ، اونو اوخویا بیلمیردیم ... بئله دوشونوردوم کی مکتبه گئتسم حیدربابانی اوخویا بیله جه گم ... آنجاق مکتبه گئتدیم ، الفبانی اویرندیم آنجاق یئنه حیدر بابانی اوخویا بیلمه دیم ... ایللر کئچدی و من شهریارین دیوانی نی مقدس بیر کیتاب کیمی حسرت ایله قوینومدا گزدیردیم ... اورتا مکتب ده تحصیل ائدن ایللرین بیر گونونده ائویمیزده کوهنه کیتابلار آراسیندا "پاسلی قیلینج" آدلی تورکجه ناغیل کیتابینا راست گلدیم ... اونو چتینلیکله اوخودوم و سونرا "بایراملیق" آدلی بیر بالاجا کتابچا ایله راستلاشدیم ... بو کتابچا عرب و لاتین الفباسی ایله الفبامیزی و دیلمیزین نئجه یازیب اوخوماسینی اویردیردی ... او حادثه دن نئچه ایل اونجه داها دوغروسو 7یا 8 - ینجی صینیفده اوخویارکن معلم لرین بیری اونو مکتبه گتیرمیشدی و ماللا نصر الدین و قازان ناغیلینی اوخودوغونو نا خاطیرلاییرام ... آنجاق معلم شولوقلوق ائتدیگیمه گوره ، او قدر دؤیموشدو کی هئچ ایندی ده او معلیم ایله باریشا بیلمیرم ... اونا گوره او زامان او کیتابین یانیندان اعتناسیز کئچدیم ... آنجاق اورتا مکتبده تحصیل ائدرکن او کتابچانی اوخویوب دیلیمیزی اویرنمه گه باشلادیم ... الیمه گله ن کتابی بو حاقدا اوخویوردوم ... آنا دیلیمز حاققیندا اونلار گرامر و لغت کیتابی اوخودوم : معاصر ادبی آذری دیلی /سس _ صرف / : پروفسور زهتابی – مبانی دستور زبان آذربایجانی : اوستاد فرزانه – ترکی هنر است : اسماعیل هادی و ... آذری دیلی نین گرامری : رحمتلیک تیمور پیر هاشمی ... دیلیمزی اوخودوم ، اوخودوقدا سئودیم ، سئویدکجه اوندا درین لشدیم ، درین لشدیکجه یئنی دن سئودیم ... بو سئویب سئویشمه مه لر داوام ائتدی ، اوندا گوردوم کی اوزومده یازما قابلیتینی دوُیورام ... ایلک یازی لاریم آذربایجان موسیقی سی حاققیندا و اورمو دا یاشاییش ، آغری ، نوید آذربایجان درگی لرینده نشر اولوندو ... بو ایشی سونرالار آردیجیل اولاراق ایشیق و قلم انجمنی سیته لرینده داوام ائتدیردیم... آنجاق ایکی ایل مدتدینده خاطرلاتدیغیم سببلره گوره بو ایش دایاندی ...
ایندی ایسه باجی اوغلومون بو غریبه ایشی سانکی منی درین و آغیر بیر یوخودان اییندیردی ... منی داها دا آنا دیلیمزده یازماغا هوسلندیردی ... بو ایللرده آنا دیلیمزی اؤیرنمه گه جان آتمالاریمی منه خاطیرلاتدی ... و ها بئله دیلیمزین دوشمنلری قارشی سیندا مدنی و علمی موباریزه نین گرکلیگینی و بو بویوک و آغیر مسئولیتی هر بیریمیزین بوینوموزدا اولماسینی و نهایتده گئجه نی گوندوزه قاتیب بو یولدا چالیشیب جهد ائتمه میزی من ده جانلاندیردی ...
سون سوز : نهایت ده عشق اولسون بئله باجی اوغلولارا کی بئله ، اوز دایی لارینا درس وئریرلر .. و ان اونملی سی عشق اولسون بئله معلم لره کی گله جکین قارانلیق یوللارینا ایشیق ساچیب و هر بیریمیزین اوره گینده اومود چیراغی یاندیریرلار... بو یاخین زامانلاردا آذربایجان مکتبلرینده آنا دیلی نین رسمی شکیلدده اویردیلمه سی اومود ایله ...


c: text/html

text:
شارل دو قول
شارل دوقل ، (فرانسهجه: Charles André Joseph Marie de Gaulle)، فرانسهلی ژنرال و سیاستچی (۲۲ نووامبر۱۸۹۰ - ۹ نووامبر ۱۹۷۰). دوقل، ایکینجی دونیا ساواشیندان قاباق زرهلی ساواش تئوریسین اولاراق تانیندی. ایکینجی دونیا ساواشی'نین باشیندا توغ ژنرال-لیغا ترقی ائتدی. فرانسه'نین آلمانا یئنیلمهسی و چوخ آغیر شرطلری قبول ائدهرک ساواشدان چکیلمهسینین آردیندان لندنه گئدهرک آلمان ایشغالینا قارشی دیره نه ن اؤزگور فرانسه قوه لری ( آزاد فرانسه اوردوسو ) حرکتینی باشلاتدی. ۱۹۴۰-۱۹۴۴ ایللرینده اؤزگور فرانسه قوه لری نین اؤندرلیگینی، ۱۹۴۴ ایلینده فرانسه'نین آلمان ایشغالیندان قورتولماسینین آردیندان ایسه فرانسه حوکومتینین باشقانلیغینا سئچیلدی . ۱۹۴۶ ایلینده قورولان دؤردونجو جومهوریت آنایاساسی پارلامنتر سیستمی منیمسهدیگی اۆچون یوروتمه نین گوجسوز اولدوغونو، چوخ پارتیلی یاساما اورگانینین اؤلکه یی یؤنتمه یه جه یینی اؤنه سوره رک گؤره ویندن ایستیفا ائتدی و ۱۹۵۸ ایلینه قدر یؤنئتیمدن اوزاق قالدی.
الجزایر باغیمسیزلیق ساواشی و بیرینجی چین - هیند ساواشینداکی باشاریسیزلیقلارین فرانسه'ده یاراتدیغی بوحرانلارین آردیندان ۱۹۵۸ ایلینده سیاست دؤندو. قورولماسینی ساغلادیغی بئشینجی فرانسه جومهوریتی'نین ایلک باشقانلیغینا سئچیلدی . ۱۹۶۹ ایلینده مقامیندان ایستعفا ائتدی و ۱۹۷۰'ده دونیاسینی دئییشدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ویکیپدیا:ایخلالچیلیق دییشدیرمه
اخلالچیلیق دییشدیرمهلر، موداوم حالتده یوخسا چوخلو مقالهلر اوستونده مقالهلری یاخشیلاشدیرماق قاباغینی آلیب، بیر بیلیکلیک یاراتماق هدفی ایله موخالفتده اولان دییشدیرمهلره دئییلیر.
قیساسی[دَییشدیر]
ویکیپدیا قاباغا گئتمهسینی، آچیق موحیطینه بورجلودور. آنجاق هردن بیر تعداد بۇ آچیقلیقدان سواستفاده ائدیب، منفعتلر توققوشماسی و اورجینال آراشدیرمالارلا اؤز شخصی باخیشلار و هدفلرینی یایماق ایستهییرلر. ایخلالچی دییشدیرنلر، اوست-اوستده ویکینین اعتیبارینی آزالدیب، چالیشقانلاری یوْرماقلا ویکیپدیایا ضرر وۇرورلار.
ایخلالچی دییشدیرنلری تانیماق بیر اهمیتلی مسئلهدیر و ۳ قایتاریش پوزونتوسو سیاستی بو ایش اۆچون دَیَرلیدیر آنجاق بیر دییشدیرن بو قانونو پوزماییب، آمما ایخلالچی اولا بیلر.
شیدتلی ایخلالچیلیقلاری ویکیپدیا:ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسوندا بیلیندیریب، ایدارهچیلردن ایختلاف حلی یوخسا ایخلالچینین باغلانماسینی ایستمک اولار.
ایخلالچی دییشدیرنلر نئجه اؤزلرینی قوْروماق ایستهییرلر؟[دَییشدیر]
- دییشدیرمهلری اۆزون مۆدتده اۆز وئریر: بئله موردده بیر خاص دییشدیرمهنی ایخلال سایماق اوْلماز آنجاق اوْنلارین دییشدیرمهلرینین بوتونو و اونلارین اوسلوبونا باخاندا گیزلین ایخلال آیدینلاشیر.
- دییشدیرمهلری چوخلو دانیشیق صفحهلرینده اولور. بئلهجه مقالهلره موستقیم ضرر وۇرولماییر آنجاق ایجماعا چاتماغین و دانیشیقلارین بیر یئره چاتماغینین قاباغینی آلیرلار.
- دییشدیرمهلری نیزاکتی پوزما حدینه چاتماییر و شخصی حمله ائتمهییرلر آنجاق مقالهلری یاخشیلاشدیران جمعی ایشبیرلیکلرده یئرسیز دخالت ائدیرلر.
ایخلالچی دییشدیرن علامتلری[دَییشدیر]
بیر ایخلالچی دییشدیرن :
- مخصوص و عمدی علاقهلری واردیر: ایخلالچی دییشدیرنلر تکجه بیر خاص موضوعدا اولان مقالهلره علاقهسی واردیر و او مقالهلرده آیری دییشدیرنلرین موخالفتینه باخمایاراق، اؤز نظرینی یئریدمگه چالیشیر. اونلار چوخلو بیر فایدالی یازی مقالهیه آرتیرماییب، تکجه آیری دییشدیرنلرین قایناقلی یازیلارینی سیلیرلر.
- یوْخلانیلابیلرلیگی رعایت ائتمهییر : آرتیردیغی یازیلارا قایناق وئرمهییر، وئردیگی قایناقلار موعتبر دئییل
یوخسا اورجینال آراشدیرمالاردان فایدالانیر.
- تئز-تئز ائتیکتلهییر: مثلا مقالهنین چوخلو قایناقلاری اولدوغو یئرده {{قایناق؟}} کیمی اتیکتلر قویوب، مقالهنین اعتبارینی آزالتماق ایستهییرلر.
- ایجماع یاراتماغا قوشولماییر:
- تئز-تئز آیری دییشدیرنلرین ایستکلری، سواللاری و دییشدیرمهلرینه گؤره توضیح ایستمکلرینه فیکیر وئرمهییر.
- آیری دییشدیرنلرین وئردیگی جواب و توضیحلرینه توجه ائتمهییر.
بیر نوکتهنی باشا دۆشمکدن ایمتینا ائتمک[دَییشدیر]
بعضی حاللاردا دییشدیرنلر بیر ایدعادان و یا باخیشدان مؤحکم یاپیشاراق باشقا باخیشلاری اینکار ائدرلر؛ حتی نئچه ایشلدن ایجماع اساسیندا بو ایدعا و یا باخیشی رد ائتسه ده، یئنه ده بیر جوملهنی تکرارلاییرلار و باشقالارینین تصدیقلرینی رد ائدرک اؤز سهولرینی داخیل ائدیرلر. بیر فیکیر سؤیلهدیغینیزی دۆشۆنمک، سیزه توْپلۇمۇن قبول ائتمهسی گرکدیغی سؤیلندیغینده، بۇ دۆشۆنجهنیز قبول ائدیلمهمیش کیمی داورانما حقینی وئرمز. («ائشیتمگی» یاناشی اولماقلا ایشتیباه توتمایین: فیکرینیز جمعیت طرفیندن رد ائدیلمهسی سیزین سؤزونوزو ائشیتمهدیکلرینه بیر ایثبات دئییل. یازماقدان ال ساخلایین، ائشیدین، و دیگر ایشلدنلرین سیزه دئدیکلرینی لحاظ ائدین. موباحیثهده اونلارین جهتلرینه باخین و راضیلاشما نوقطهلرینی تاپماغا چالیشین). بعضاً بعضی دییشدیرنلر بیر مؤوضوعنو رد ائتمک اۆچۆن هوجوملو دییشدیرمهلر ائدیرلر (تفرقهسالان موردلر کیمی). بئله حاللاردا، شخص اؤزو دوغرو حساب ائتدیگی، اما جمع باخیشینا ضید اولان شئیلری انجام وئره بیلمز.
فایدالی دییشدیرمهلرله فرقلری[دَییشدیر]
بعضا دییشدیرنلر اقلیت باخیشینی مقالهده گتیرمک ایستهییرلر، بو ایش یوخلانیلابیلرلیک اصلی اساسیندا اولوب، طرفسیزلیگی پوزمایینجا عیبی یوخدور.
ایخلالچی دییشدیرنلرله نه ائدک؟[دَییشدیر]
- چوخ اهمیتلی و شیدتلی موردلرده ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسوندا بیلدیرین.
- ایخلالچینین بیرینجی دییشدیرمهسینی گؤرندن سونرا:
- یاخشی نیت فرضینیز اولوب، ایخلالچی دییشدیرنه بنزر ایشلدنه حمله ائتمهیین. یوموشاق عبارتلرله یازیلان بیر دییشدیرمه قیساسیندان فایدالانماق شرطی ایله بیلیکلیک دیری اولمایان یازیلاری قایتارین. دانیشیق صفحهسینده بیر یازی یازیب، دانیشیق و قایناق وئرمگه چاغیرین. یئنی ایشلدنلری اینجیتمهییب، بۇ ایشلدن بیر ایخلالچی یوخ یئنی قاتیلمیش و ناشی اولدوغونا فیکیرلشین.
- دییشدیرن سیزین قایتارمانیزی قایتاریرسا :
- دانیشیق صفحهسینده جواب وئرمزسه، یئنه قایتارین. باخیشینیزی و دلیللرینیزی مقالهنین دانیشیق صفحهسینده آچیقلامانیزدان آرخایین اولون. بونو دییشدیرمه قیسانیزدا دا اعمال ائدین. مومکون اولورسا، باریش یوللارینی دانیشیق صفحهسینده آرادا قویون.


text:
آذربایجان جمهوریسینده کئچیریلن ۲۰۱۷نجی ایل «موغام تئلویزیا موسابیقهسی»نده ایران آذربایجانیندان اشتراک ائدهن خیاولی گنج صنعتکار «مجید عصری» اوچونجو یئری قازاندی.
موغام تئلویزیا موسابیقهسی حیدر علییئو فوندونون دستگی ایله آذربایجان مدنیت فوندونون لایحهسی اساسیندا آذربایجان تئلویزیاسینین تشکیلاتچیلیغی، مدنیت و توریسم ناظرلیگینین ایشتیراکی ایله کئچیریلیر.
اوچ آی مودتینده داوام تاپان بو موسابیقهنین فینال مرحلهسینه یئددی گنج خواننده «نورلان نمازوو»، «سما سلطانووا»، «والد عبداللهیئو»، «روانه امیراسلانلی»، «مجید عصری»، «آلماخانیم احمدلی» و «پرویز قاسیموو» چاتمیشدیر. فینال مرحلهسینده اشتراکچیلار ایفالارینی تقدیم ائتدیکدن سونرا، داورلرین وئردیگی امتیازلار اساسیندا غالبلرین یئرلری بئله معینلشدیریلمیشدیر:
بیرینجی یئر: آلماخانیم احمدلی – پرویز قاسیموف
ایکینجی یئر: سما سلطانووا – روانه امیراسلانلی
اوچونجو یئر: مجید عصری – نورلان نمازوف – والد عبداللهیئو
موغام تئلویزیا موسابیقهسینه خالق آرتیستلری «علیبابا محمدوو»، «عارف بابایئو»، «سکینه اسماعیلووا»، «منصوم ابراهیموو»، آذربایجان یازیچیلار بیرلیگینین کاتیبی «ایلقار فهمی»، امکدار اینجهصنعت خادیملری «سردار فرجوو» و «نادر آخوندوو » داورلیک ائتمیشدیر.
«ایشیق»- آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی امکداشلاری آدیندان وطنداشیمیز استعدادلی گنج خواننده مجید عصری جنابلارینا، ائلهجهده آذربایجان خالقینا و مدنی جمعیتیمیزه صمیمی تبریکلریمیزی چاتدیریب، گنج صنعتکارا داهادا یارادیجیلیق اوغورلاری آرزو ائدیریک.
«ایشیق»- آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی
۲۴/۳/۱۳۹۶


text:
نریمان ناظیم
خانیش
خانیش اوراقجاسینی بورنو اوسته آرخین قیراغینا ماندیردی. بیچدیگی اوتلاری ییغیب جمعلدی. باردانا باسدی، باردانین آغزین کئچدی. اوتلار هله او قدهر اوجالمامیشدی کی، باغا گله بیلسین. آمما خانیش اوتون بویـوک کیچیکلیگینه باخمایاراق آرتیق ایکی هفته ایدی کی، هر گون ایکی باردان اوت آرخلاردان بیچیب دوشوروردو…
هله قیشین سون آیی باشلانمامیش خانیشین اوت تایاسی توکنمیشدی. بیر هفتهدن سونرا سامان آنبارینادا سوپورگه چکیلمیشدی. خانیشین ایکی الی اولموشدو بیر باشی: « قیشین بو واختیندا نئیلهسین؟ ». «کیمین قاپیسینا گئتسین؟ ». « ایکی گامیش، ایکی بالاخ، بیر اورهره بیر دونیا یـئم ایستر، بس هارادان گتیرسین؟ ». گوندهلیک خرجلریندن آرتیق قالان پولو چیییده، کوروشنهیه وئرملی ایدی. آخی اونلارسیزکی، سودون یاغی اولمازدی، او سود خاما سالمازدی. خانیشین قاتیغینین اوستونده اوچ بارماق قایماق دایاناردی. پئندیر کیمی قاشلاناردی. بونلارین هامیسی چییید ـ کوروشنه گوجونه ایدی. آنجاق خانیش کئچن ایکی آیی یامان کورلوق چکمیشدی. چوخلو بورجا دوشموشدو. آمما هر نئجه ایدی حیوانلارین سودون قوروتمامیش اونلاری گتیریب گؤگ اوتا چیخارتمیشدی. بو مدّتده ایکی یـول آروادی بیر یـولدا اوغلانی دؤیموشدو. نئـیلهیه ایدی، یـئر برک اولاندا اؤکوز اؤکوزدن گؤرر. خانیش چهلیگین گؤتوروب ساغ قیچین چکهـ چکه سؤیودون کؤلگهسینده قورولان اوجاغین یانینا کئچدی. کورهگین سؤیودون کؤلگهسینه سؤوکهییب بیر پاپیروز ائشدی. اوجاقدا کؤزهرن اودنان اونو آلیشدیردی.
اللی یاشین بیتیرمیشدی. ماوی گؤزلرینه اویغون اولان ساریمتیل ساچ ـ ساققالی اونون اوردو باتمیش، درد چکمیش و عینی حالدا مغرور صیفتینه یاراشیردی. گون اورتادان سوووشموشدو. آمما سحر چاغیندان شهره گئدن اوغلو هله گلیب چیخمامیشدی. خانیش دوشوندو:
– « گؤرهسن یـئنه ده تاپا بیلمهدی؟ بو شوقریبده یامان بوغازیما کئچدی! ».
دریندن آه چکدی. بئل ـ بوخونونداکی آغرینی یـئنیدن حسّ ائلهدی. کؤوشهنین یولو اوزونو باخدی، کیمسه گؤزه گؤرسنمیردی. گؤزلرین قیییب توما گئتدی:
– « آیی ـ های فلک، بوغدا بیچینینده اون ـ اون ایکی چاروانین خرورین تکلیگینه چاتان آدام ایندی اوتوروب یـول گودور، بلکه بیری تاپیلا اونون ایکی باردان اوتون چاتا! هئیی، مصلحتیوه شوکور آللاه!».
خانیشی داریخما باسدی. بو گون سحردن حؤصلهسیز، دالغین، بیر شئی ایتیرمیش کیمی ایدی. هر گون سحر قلیان آلتیندان سونرا حبّینین بیرین آتاردی. بیرینده آخشام چاغی ایشدن چیخاندا، ایندی ایسه کئچن آخشامدان حبّی قورتاریبدی:
– « لا اله الا الله، بس بو اوغلان هاردا قالدی، یانی گئنه تاپا بیلمهدی؟ قارا یولا، تیریئک باهالاناندان هامی چکیلیب حبّه. آی شانس ایچیوه ایت سیچسین، دریایا آیاق قویسام او دا قورویار! ».
یئنیدن بیر پاپیروز ائشدی. مریضخانادان چیخاندان سونرا خانیشدا بیر نئچه آی تیریـئک چکمیشدی. باعثی بئل ـ بوخونونداکی آغری ایدی. دوکتورلار دئمیشدیلر بو آغری زامان اؤتدوکجه اؤزـ اؤزونه توختار. آمما خانیش قهوهچی میرولینین سؤزونه آلدانمیشدی:
– « اولار هامیسی هاوا سؤزدو، باشدان سالما ائلیرلر، سنین درمانین تکجه تیریـئکدی. گونده ایکیجه نفس چک! گؤر نه گؤرورسن.»
بئلهلیکله خانیش ایلیشمیشدی تیریـئکه، آمما هامیسی اوچ ـ دؤرد آی. آنجاق بؤیوک قارداشی اونو دانلاییب دئمیشدی:
– « خانیش، تیریـئکی سال الدن! بو زهریمار بیغیرتچیلیک گتیرر.»
خانیشین توکلری بیزـ بیز دورموشدو: «بیغیرتچیلیک!» ائله او اولموشدو کی، میرولی قهوهخاناسینا آیاق قویمامیشدی. خانیش میر ولینین نسخهسینی و اونون اؤزو آدلاندیردیغی « اه نئـینیم حبّی »نی بیر دفعهلیک آتمیشدی. آمما جسمینی اینجیدن، روحونو سارسیدان دردلرینی آتا بیلمیردی. او، بئل آغریسیندان هر کسه سؤز آچا بیلردی، آمما آدسیزـ سانسیز دردلریندن کیمسهیه دئـیهجک دیلی یوخایدی. الینه چهلیک آلان گوندن جماعتین باخیشلاری اؤرهگینه نئشتر کیمی باتیردی. او، « نئجه اؤلوب قورتولمادیم آللاه! آخی نیه ساخلادین منی! » دئـیه ترحّم دویدوروجو باخیشلاردان قاچیردی. گونهـ بیر جماعتدن اوزاقلاشیردی، یالقیزلیغی داها آرتیق سئویردی. کؤوشهنین ان سایخاش یئرلرینه سیخیلیب یـئتیم سئگاهیندا دائم ذهنینده کؤلگهلنن « فلک بوکوب بئلیمی انتقام آلیر مندن…» شعرینی حزین سسله اوخویوردو. آستاجاـ آستاجا، سانکی اؤزوندن باشقاسینین ائشیتمهگینی ایستهمیردی.
تیریـئکی ترگیدندن سونرا گئجه یـوخوسوزلوغو خانیشین آمانین کسیردی. او گئجهنی صبحهدک پاپیروز چکیردی. دوشونور، یالنیز دوشونوردو … آنجاق یـئنیدن دوکتورا گئتملی اولموشدو. دوکتور نسخه یازاندا دئمیشدی:
– « بو حبلری آتارسان، بئل آغریوی واملادار، آمما یوخون مرتب اولجاق حبلری کسرسن. چونکی، چوخ آتماسی عارضه وئرر. »
خانیش : آنجاق« باش اوسته » دئمیشدی، آمما عارضهنین معناسین باشا دؤشمهمیشدی. آمما حبّ آتما اونون باشیندا قالمیشدی. هر یـئردن اولمالیایدی حبّلری تاپیپ آتاردی. اؤزـ اؤزونه « بوکی، بیغیرتچیلیک گتیرمز » دئـییردی. خانیش دوغروداندا بیغیرت کیشی دئـییلدی. مریضخانادان چیخاندان سونرا بیر گامیشین ایکی ائلهمیشدی. یاواشـ یاواش چالیشیب بیر بالاخ ایکی اوهره ده اونلارا قوشموشدو. معاشیندا چتینلیگی یوخایدی. آمما دائم اؤز ایچهریسینده بیر نؤع بوشلوق حسّ ائلهییردی. آخی بیر زامان کندده اونون اوستونه ایشچی یوخایدی. اونون ایشلتدیگی بئلی کیمسه ایشلهده بیلمزدی. ائل آرخینا گئدن گونلر او ان قاباقجیل بئلدار ایدی. بئل ساپی درینلیگینده یارمالار یاراردی. بوستان آلاغیندا بیر قاریش آغیزلی، باتمان آغیریندا تیرهشته ایشلدردی. ایمهجی گونلرینده دسته چکن، ایشچیلرین آپاریجیسی ایدی. «… اونو رژبر آپارماغا دؤنه ـ دؤنه قاپی یا گلن هامپالاردان دای نییه خبر یوخ ایدی؟ نییه دای اونو ایمهجی چاغیرمیرلار، نییه دای …نییه دای … » کیمسه سانکی قولاغینا سسلدی: « یارمانی بئل نن یارارلار خانیش، چهلیکنن یـوخ! » یوخودان آییلان کیمی دیکسیندی. آجیجاسینا گولومسهدی. بارماقلاری آراسینداکی پاپیروزو برکدن سوموروب تولازلادی.
سکوت کؤوشنی بوروموشدو. یالنیز حاجی اژدر اوغلو ارشدین ایشچیلرینین سسی آرابیر چلتیکلیکدن گلیردی. خانیشین داریخماسی داهادا بجیدلهمیشدی. جانسیخیجی دوشونجهلر بئـینینده قایناشیردی. آجی خاطرهلر یـئنیدن باسقینا باشلامیشدی: خرمنلرین یانماسی. دیدرگین دوشن گونلری، چالین آچیلماسی. غریب یـئرده خستهخانا بوجاغیندا گؤزو یولدا قالان آنلاری بیرـ بیر ذهنینده دیرچهلیردی. بیلمیردی جانین هارا قویسون، نئـیلهسین. دؤنه ـ دؤنه یولا باخیردی، نه اوغلوندان خبر واردی نه باشقاسیندان. ایستهدی باردانلاری چؤلده قویوب کنده گئتسین. سونرا واز کئچدی، بیلیردی کی، اوغلو گلسه بیر باشا اونون یانینا گلیب حبّلری اونا یـئتیرر. بیر آندا اوها ـ اوها سسی ارشدین چلتیکلیگیندن اوجالدی. خانیش دوشوندو: « دیشلی مالا باغلاییبلار ها… زمینی هیروولیرلار…» هیروو وئرن اؤتگون سسله اؤکوزلرین بویون اوخشاییردی. سس کوزهنین سرین سویو کیمی آخیردی. خانیشین جانینا یاییلیردی. اونون پریشان روحونو دینجلدیردی. امک نغمهسی سانکی خانیشی چاغیریردی، اونو اؤزونه ساری چکیردی.
خانیش ایستهمهدن چهلیگی گؤتوروب آیاغا قالخدی. بیر آنجا دورومسونوب چلتیکلیگه دوغرو یولا دوشدو. زمییه یاخینلاشدیقجا ایشچیلرین دئـییب ـ دانیشماسی داها آیدین ائشیدیلیردی. اون ـ اون ایکی نفر بئلدار زمینی ائنلی اوزون آتمالارلا بیر نئچه بؤیوک تاختالارا بؤلموشدولر. بیرینجی ایکینجی تاختالارین بازیلارین آتیب لکلرین باغلاییردیلار. ایکی نفر آتمالارین دؤشونو قیراقلاییردی. اوچ نفر بئلدار بازیلاری آغاردیردی. بیر نئچه نفر لکلرین قاراسین داغیدیردی. ارشدین اؤزو بازیلارا ایز قویوردو. آبی بداخلاق، اوغلو ایله بیرلیکده ایزلری اوستهلهییب بازیلاری سازلاییردی.
آبی اورتابوی، چال ساققال بیر کیشیایدی. کؤندم بیلن، تئزدنجیل، وجهینده آمما ایستیاوتو مزاج و یامان سؤیوشجول بیر آدام ایدی. خانیش زمییه یـئتیشنده او اوغلونو توپاراغا گؤتورموشدو:
– « اده بوغاز آرواد کیمی بئله نییه کرکینیرسن آخی؟ سال کؤندهسینهدا. آی او یـئدیگین چؤرهک حارامین اولسون ائله! ».
خانیش « گینه نییه اؤزوندن چیخیبسان آی مشد آبی! هامیلیغان یؤرولمایاسیز» دئیه اونلارا یاناشدی. ایشچیلر خانیشا طرف دؤنوب، « ساغ اولاسان » دئدیلر. خانیشی گؤرجک آبی بداخلاقین دردی دئشیلدی:
– « آی خانیش بو کؤپک اوغلونون اوغلو برملا منی دیغلادیر. جان آللاها وئریر اؤزون ایشه وئرمیر».
سلطان کیشی دئدی:
– « آی کیشی اؤتور اؤز باشینا قوی گئتسین. منیم او وورولموشوم بونداندا بئش بئتردی. هامیسی بیر ـ بیرینین تاییدیرلار. وئر یـئـییم، باسدیر یاتیم. شهرین موفته چؤرهگین یئـین کؤپک اوغلو اؤزون لئهه ـ چامیرا سالار مگر؟ آللاه وئریب سحردن آخشاما قویاسان تئللرین یاغلییالار».
آبی بداخلاقین دردی لاپ دئشیلدی:
– « بس بویور بیزلری اینک دوغوبدا. بودو باخ بو خانیش ایمانیندان دئسین، همین بو ایشلهدیگیمیز زمیده قمیش ایچینده آدام ایتردی. ییرمی ـ ییرمیبئش ایل بوندان قاباغین سؤزودو. قیشین آخیرلاری ایدی، هاوا بالاجا قیزمیشدی. سئل ـ سو یولا دوشموشدو. قیزیلاؤزن جوشوردو. او ایل خانیش حاجی اژدره رژبرایدی. من ده میرابچی ایدیم. خانیشلا گئتدیک چایدان سو باغلادیق. سو نه سو! قان قیزیل! لئهدن ییرغالانیردی. یارما دولوسو سو گتیردیک باسدیق زمییه. یالان اولماسین اوچ گئجه ـ گوندوز چاریق ـ پئتاوانی آچمادیق. یـئدیگیمیز چؤرهک اولدو یاوانلیغیمیز چای. آمما عوضینده زمییه لئه دوشدو قورشاقدان. دؤورهسیندهکی آتما بوغازیناجان دولدو. ائله او اولدو کی قادا ـ بالا جانیزدان گئدن کیمی قمیشلرده یـئردن اوزولدو. بوتون قالدی لئه آلتیندا قویلاندی. او زامان حاجی اژدرین بوروـ بورو واختیایدی. ایمان عزیز ایش قدری بیلن ایدی او. جانی ساغ اولموش ارشد نه بیلیر بیز بو زمیلرده نهلر چکمیشیک؟ دئـییر بلکه زمی ائله اولدن بئله ایمیش.»
ارشد اؤزون اوندا قویمایـیب خانیشا ساری دؤنوب دئدی:
– « خوش گؤردوک سنی آی مشه خانعلی، نه عجب! یامان باشین مال ـ حیـوانا قاریشیب. گئنه واللاه خوش سنین حالیوا. آلاغ ـ اکینین یـوخدو. دؤشون آچیقدی. آسوداسان!».
خانیش هئچ بیر سؤز دئمهدی، تکجه باشین ترپدیب گولومسهدی. ارشد دئدی:
– « سلطان! او چایدانین آلتین یاندیر! مشه خانعلی چایسیزدی!».
خانیش « سن ایشیوه یـئتیش سلطان، من اؤزوم یاندیررام» دئـیه اوجاغا یاناشیب چؤرـ چؤپ ایله اوجاغی قالاییب یاندیردی.
یازین ایلیق گونشی گون باتارا ساری ساللانیردی. خانیش زمینین قیراغیندا اوتوروب ایکی الی ایله توتدوغو چهلیگی قیچلارینین آراسیندان یـئره دایاییب اونا سؤیکنمیشدی. او، حسرتله ایشچیلرین چالیشماسینی سوزوردو. هیرروچو اؤکوزلرین هله خام اولدوغونا گؤره هیررو مالانی آچیب حیـوانلاری اوتلاماغا بوراخمیشدی. اوزاقدان بیر آتلی زمییه یاخینلاشیردی. هله زمییه گلیب چیخمامیش خانیش اونو تانیدی، حاجی اژدرایدی. اوجا بوی، ائنلی کورهک. ایری سوموکلری اتین سیتمیشدیرسهده هلهده قاباقکی صلابتین داشییردی. بیر نئچه ایلایدی یؤرغان دؤشهگه دوشموشدو. گاهدان بیر چؤله چیخاردی. خانیشدا چؤخ آز اونون گؤروشونه گئدردی. چونکی اونون هر بیر دانیشیغی ـ ترپهنیشیگی خانیشدا خاطرهلر اویادیردی، اوندا حسرتلر یارادیردی. واختیایله حاجی اژدر کندین بؤیوک هامپاسیایدی. اؤز یـئرلریندن علاوه نئچهلرینینده یـئرینی یاریلیغینا گؤتورردی. بیر سورو مال ـ حیـوان قاپیسیندان چیخاردی. خانیش ایللر بویو حاجی اژدره منزیلچی گئتمیشدی. حاجی اژدرین اؤزو قابیل بیر ایشچی اولدوغونا گؤره ایشچینین قدرین یاخشی بیلردی. او، خانیشا دریندن علاقه بسلهییردی. همیشه دئـییردی: « خانیش، سن منیم جاوانلیـغیمی یادیما سالیرسان ». خرمنلر یانان ایلیده خانیش حاجی اژدرین منزیلچیسی ایدی. حاجی اژدری گؤرجک او گونکو صحنه گؤزونون اؤنونده جانلاندی:
… حاجی اژدر ایله بیرلیکده کؤوشن قهوهخاناسینین قاباغینداکی سهکیده اؤتوروب قلیان چکیردیلر. ایل خوش گلمیشدی. یاغینتیلیغین برکتیندن دئم ده، سولودا آرپا ـ بوغدا قات وئریردی. سونبوللر جیغ دن ایدی. ایکیندی چاغی ایدی. کولک اسیردی و اونلار هر یـئردن خبرسیز دئـییب گولوردولر. بیردن بیره نرگیس اوغلو حسن آتینان یـئتیشدی. الین خرمنلیگه ساری توتوب باغیردی: « اده، نه اؤتوروبسوز، توستونو گؤرمورسوز؟ اده، دور خانیش، خرمن اؤد توتوب ائـویمیز ییخیلیب، دور!». خانیش یـئریندن سیچرادی. حاجی اژدر ایسه سرسم آیاغا قالخیب خرمنلیگه ساری گئتمزدن، دالی ـ دالی گئتدی. کیمسه قهوهخانادان چیخیب حاجی اژدری توتدو. خانیش بیر دیلیمه خرمنلیگهدک قاچدی. خرمنلیک کندین او باشیندا، تپهلرین دالینداایدی. خانیش خرمنلیگه چاتاندا تایالارین چوخو اود توتموشدو. ایستینین شدتیندن کیمسه تایالارا یاناشا بیلمیردی. یـئل تایالاردان گؤیه دیرهنن آلوولارین بئلین بوکوردو، آلوولار اژداها دیلی تک قونشو تایالاری یالاییب اودا چکیردی. کیشیلرین چوخو هله کؤوشندهایدیلر. اوشاقلار آغلاشیر، قادینلار ساچلارین یـولوب، اؤزلرین بوداییردیلار. نه خانیش نه باشقالاری هئچ بیر ایش گؤره بیلمهمیشدیلر. تکجه گؤزلرینین اؤنونده یانان وار ـ یوخلارینین یانماسیایله برابر اؤرکلریده آلوولانیب یانیردی. قاش قارالاندا خرمنلیکده یانمامیش تایا قالمامیشدی. کندین بوتون تاخیلی کوله دؤنموشدو. او گئجه اوجا ـ اوجا تایالارین یانیندا فنارلارین یـئرینه کؤمور تونقالینا بنزر قارامتیل تونقاللار کؤزهریردی. ناله ـ شیون سسی سحر آچیلانادک کسیلمیردی. یالنیز بیرجه سورغو کندین کدره بورونموش ائـولرینده، تنگهلرینده دالغالانیردی: « قیشدا تاخیلسیز نئجه اولمالییـیق؟ ». کندین بوش کندیلری آغزین گؤیه آچمیشدی.
… حاجی اژدر آتدان دوشنده خانیش اونون آیاغینا دوردو. حاجی اژدر گلیب خانیشین یانیندا اوتوردو. محبّتله اونو سوزدو. اؤزوندن، عائلهسیندن، کئچینهجگیندن سوروشدو. خانیش اون سککیز ایلده بوتون گؤروشلرینده آختاردیغی کیمی بو دفعهده حاجی اژدرین دانیشیـغیندا اینجیکلیک، گیلئی ایزینی آختاردی. آمما محبّتدن باشقا بیر شئـی سئزمهدی. دوغرودورکی، خانیشین اؤزو خرمنلر یاناندان سونراکی گؤروشده حاجی اژدرین سؤزونه باخماماسینین آغاجین یـئمیشدی. آمما اونو خسته حالدا قویوب چیخماسیندان همیشه عذاب چکیردی. سککیز ایل تامام حاجی اژدرین « خانیش! منی بو آیاقدا تک قویوب گئتمه،» سؤزو اونون قولاغیندا سسلنمیشدی. بیر اؤزونه باخاندا خانیش حاقلیایدی. آمما او دؤشوندوکلرینی دیلینه گتیره بیلمهمیشدی. حاجی اژدره دئـیه بیلمهمیشدی کی، « سن هامپالیق حاققی آپاراجاقسان من سن آپارانین یـئددیدن بیرینی ». او دئیه بیلمهمیشدی کی، « قوهون ـ قارپیز منیم اوشاقلاریمین قارنین دویورماز، منه ایل زوماری لازیمدی، بوغدا لازیمدی.»
زومارسیزلیق تکجه خانیشین دردی دئـییلدی. او ایل کنددن چوخو گیلانلیق اولموشدو. دسته ـ دسته آدام آرواد ـ اوشاغین بوراخیب غوربت یولون توتوب گئدیردیلر.
بیر هفته خانیش داواملاشمیشدی. آنجاق حاجی اژدرین ائـوینه گئتمیشدی. خرمنلر یانان گونو حاجی اژدری کؤوشن قهوهخاناسیندان ائـوه گتیرمیشدیلر. او، خسته دوشموشدو. چؤله چیخمیردی. حتّی یانمیش تایالارینی گؤرمگهده گئتمهمیشدی. خانیشلا حاجی اژدر قول ـ بویون اولموشدولار. نه تایادان نه خرمندن هئچ بیر سؤز دانیشمامیشدیلار. اوزون زامان سوکوت ایچهریسینده خانیش پاپیروزون چکمیشدی، حاجی اژدر ایسه قلیانین. آنجاق خانیش دیله گلمیشدی:
– “حاجی عمی، حالاللیغا گلمیشم، ایستهییرم من ده اوشاقلارا قوشولوب بیر طرفه گئدم.”
– “گئدهسن، هارا، هارا گئدهسن؟ ”
– “اؤزومده بیلمیرم هارا، آنجاق بیر یانا گئدهرم، گؤرهک قسمت هارا اولور، بیر تیکه چؤرهک دالینجا هارا گئتملیییک.”
– “خانیش گئتمه، دایان قال! آزدان آز، چوخدان چوخ. آللاه قادیردی. بوستانیمیزی آلاقدان چیخارمیشیق. بیر ایکی اوچ تیکه چلتیکلیگیمیزده وار، بیر جور کئچینهریک. آللاه روزیرساندی.”
– “دای اؤرهگیم ایشه قیزمیر حاجی. خرمنلردن کئچنده قول ـ قیچیمین آرامیغی چکیلیر، اینان… یوخ، من گئتمهلییم حاجی. دؤزه بیلمیرم دای. دؤزه بیلمیرم واللاه.”
« خانیش، منی بو آیاقدا تک قویوب گئتمه،» دئـیه حاجی اژدر گؤزون خانیشین گؤزونه زیللهمیشدی. خانیش بیر آن دورومسونموشدو. سونرا باشین آشاغی سالیب دئمیشدی:
– « حاجی منی حالال ائله، منیم سندن هئچ بیر چشمداشتیم یوخدو. آنجاق بیرجه خواهیشیم وار. منیم او بیر گامیشیمیدا قوشاسان ناخیرووا. بیرده قیش اوتوندان منهده بیر پای چیخاسان!»
حاجی اژدر بیر سؤز دئمهدن تکجه قولون خانیشین بوینونا سالیب وداعلاشمیشدی.
او گئدیش اولموشدو کی، خانیش گئتمیشدی. یـئددی آی تامام اوندان خبر چیخمامیشدی. ایل بایرامیندا هامی قاییدیب گلمیشدی، خانیشدان سوای. خانیشا چال دئیمه آغیزدان ـ آغیزا کنده یاییلمیشدی. دئـییلنلره گؤره او، کیرماندا یول ایشینده چال آچیلما سببینه یارالانمیشدی، خستهخانادا یاتمیشدی. آنجاق ایکی آیدان سونرا خانیش بیر دری بیر سوموک الینده چهلیک کنده قاییتمیشدی.
… چلتیکلیکده ایشچیلر ایشلهییردیلر. هیررو مالاچی یـئنیدن اؤکوزلری ایشه سالمیشدی. خانیش چایی دملهمیشدی. چای هله دم آلمامیش اونون سوتولوندن بیر ایستکان تؤکوب حاجی اژدره وئردی. حاجی اژدر چای الینده گؤزلرین قیییب چلتیکلیگی سوزوردو. بیردن چایی یـئره قویوب دئدی:
– « ارشد، سنین بو ایلکی چلتیکلیگیندنده گؤزوم سو ایچمیر، بئله کی، باخیرام بو ایلده کئچن ایل کیمی چلتیک یئرینه سیلیف ـ دارجان بیچهجکسن. بو باغلادیغین لکلرین سویو اوچ گون یوبانسا بوتون سیلیف سهپیب اوتلوغا چیخاجاق. سن نه ائلیرسن، بیر منه دئی گؤروم سن هاچان ایش اؤرگشهجکسن. کئچن ایل دئدیم مالانی چکجهگین قانلی ـ قانلی چلتیگی سپ! یوباتما! بس کی، سئی ـ سئی ائلهدین آخیر لئهی برکیتدین. آغ دیشهده چلتیگی قورودوب وئردین سئرچهیه، بو دا بو ایلدی…!».
قوجا گئتدیکجه اؤزوندن چیخیردی. سسی اوجالیردی. زمیده کیمسهنین جینقیری چیخمیردی. آبی بداخلاق باشین یـئره دیکمیشدی. گؤزو حاجی اژدرین گؤزونه ساتاشماقدان چکینیردی. حاجی اژدر الین آبی بداخلاقا طرف توتوب دئدی:
– « سنننم آی آبی، ایش ایشلهمه بئله اولار؟ یوخسا خرور زمیدن چیخسیندی؟ او بؤیوک لکیوه بیر باخ! آشاغیسی اؤردکلیکدی. آمما یوخاریسیندا هامیسی اؤچ بارماق سو دایانیر. بونا سن لک باغلاما دئـییرسن؟ ».
آبی اودقونا ـ اودقونا دئدی:
– « دوز دئـییرسن لک بؤیوکدی. اودو باخ، او سو گولن یـئردن گرهک کسیله، گرهک ایکی بؤلونه، چؤخ بؤیوکدی».
– بس نیه دئمیرسن. دیلین یوخدو، یؤخسا «منه نه!» دئـییرسن؟
– لا الاه الا الله…اده من کؤپئی اوغلونون بوردا سؤزونه باخان کیمدی آخی؟ منی نییه دانلیرسان؟ ارشدین اؤزو ایز قویوردا. منی داششش…سایمیر. استغفرالله…»
حاجی اژدر « قوجالیق یامان درد ایمیش خانیش » دئـیه، جئبیندن توتون کیسهسینی چیخارتدی، الی اسهـ اسه چوبوغون باشین دولدوردو. خانیش حاجی اژدرین چایین تزهلدی. ایشچیلره ساری دؤنوب دئدی:
– «سالین الدن، گلین چاییزی ایچین!»
ایشچیلر چایا چیخدیلار. حاجی اژدر چوبوغون چکدیکجه یاواش ـ یاواش توختاییردی. کیمسه دانیشمیردی. آبی بداخلاق چایی پوفلهییب هوشت ـ هوشت ایله ایچیردی. خانیش گئتمک مقصدیایله آیاغا قالخیب دئدی:
– « مشد آبی ائـوه گئدنده یولونو اوردان سال، کؤمکلهشک، منیم او اوتومودا چاتاخ! ».
حاجی اژدر دئدی:
– « خانیش اوتور، ایشیم وار! ».
خانیش قاییدیب اوتوردو. حاجی اژدر چوبوغون باشین بوشالتدی. سونرا خانیشا ساری دؤنوب دئدی:
– “خانیش، بئلهکی، باخیرام بو ایش تکجه سنه باخیر. صاباح سحردن دستیرخانیوی باغلا، گل دایان ایشین باشیندا، قویما منیم اکینیم هدر اولا! ».
خانیش نئچه لحظه سسسیز دایانیب حاجی اژدره باخدی، سونرا دئدی:
– “حاجی، سن کی، اؤزگهسی دئـییلسن، من ایندی بئلی دبردممیرم، سنه نه ایش گؤرهجهگم؟”
ایندی منه بئلدار لازیم دئـییل خانیش، منه کؤندم بیلن آدام لازیمدی.
خانیش سؤزو باشا دوشمهین کیمی یـئنه حاجی اژدره باخدی. حاجی اژدر سؤزونه داوام ائتدیردی:
– «اوتوردوغون یـئردن آیاغا دورمیاجاقسان، گؤرست، قوی ایشی دوز گؤرسونلر. سنین دانیشماغین کفایتدی. ایشین عیب ـ ایرادین دئسن بسدیر.”
خانیش داها بیر سؤز دئمهدی. حاجی اژدر آیاغا دوروب آتینا ساری گئتدی. آتینا میننده دئدی:
– « ارشد، صاباحدان نفر قویارسان، خانیشین اوتون بیچر، تؤکر قاپیسینا! ».
ارشد « باش اوسته » دئدی.
او گون آخشام چاغی خانیش چارواسین قاباغینا قاتیب ائـوه گئدنده سانکی یـونگوللشمیشدی. حسّ ائلهییردی چهلیکسیز ده یول گئده بیلیر. قاش قارالاندا ائوه یـئتیشدی. آرواد سفرهنی سالمیشدی. جوققولتوایله قاینایان سیماوارین یانیندا اوتوروب ارینین یولونو گؤزلهییردی. اوغلو حب تاپا بیلمهدیگینه گؤره او بیری اوتاقدا اؤزون یوخولوغا وورموشدو. خانیش ال ـ آیاغین یویوب سفرهنین باشینا گلدی. اوشاقلار بیر ـ بیر سفرهنین باشینا دوزولدولر. خانیش آروادیندان سوروشدو:
– « صابر شامین یـئییب یاتیب؟».
آرواد « یؤخ» دئـیه جاواب وئردی. خانیش اوغلونو سسلهدی:
– « اوغلان دورگل چای ـ چؤرهگیوی یـئی، شامسیز یاتما!».
هاچاندان هاچانا صابر اوتاغا گلدی. کؤلگه کیمی سوزولوب سفرهنین قیراغیندا اوتوردو. خانیش ایشتاهلا چورهگین یـئدی، چایین ایچدی. سونرا آیاغا دوروب تؤولهیه گئتدی. ماللارین یـئمین تؤکوب یـئرین ساهمانلادی. اوتاغا قاییداندا صابر بیر بوجاقدا یورغانی باشینا چکیب اؤزونو یوخولوغا وورموشدو. آناسیایسه چیراغ ایشیغیندا توخومما توخویوردو. خانیش یاتاغینا اوزانیب دئدی:
– « اونو سال الدن، دور، یات! صاباح ماللارا اؤزون باخاجاقسان. سحر ائرتئـیکن منیمده دستیرخانیمی باغلا! ایشه گئدهجگم ».
آرواد سوروشدو:
– « نه ایشینه؟ ».
خانیش « حاجی اژدرین ایشینه، چلتیگه » دئـیه یورغانی باشینا چکدی. آرواد داها بیر سوال سوروشماقدان چکیندی. هله اون بئش یاشین بیتیرمهمیش صابر، یورغان آلتیندا کیریییب قالمیشدی. اونون قوش اورهگی کیمی چیرپینان اورهگیایله برابر بیر سؤالدا ذئهنینده چیرپینیردی:
« نه اوچون دهدم حبدن بیر شئـی سوروشمادی؟ بس نییه منه هئچ بیر سؤز دئمهدی؟! »


text:
نوت یازیسی نئجه یارانمیشدیر؟
افراسیاب بدلبیلی
کؤچورن: میلاد بالسینی
اینسانلار هله اسکی چاغلاردا دوشوندوکلرینی، دانیشدیقلارینی داغلار، تاختا، دری، پاپیروس و نهایت کاغیذ اوزرینه کوچورتمک یولو ایله یازینی ایجاد ائتدیکلری کیمی، موسیقی سسلرینی ده کاغیذ اوزرینده یازیلیب قالارلی ائدیلمهسی اوچون چوخ چالیشمیشلار.
آیری_آیری میلتللرین یازی سیستئمی، داها دوغروسو الیفباسی چئشیدلی اولدوغو کیمی، نوت یازیسی دا اسکیده چئشیدلی اولموشدور. چونکی، ایلکین نوت یازیسینین ایلک ایشاره لری اصلینده هر خالقین ایشلتدییی الیفبا حرفلری اساسیندا دوزلدیلمیشدیر.
تاریخی بلگهلره گوره دئیه بیلهریک کی، موسیقی سسلرینی بیرینجی اولاراق قئیده آلان اسکی یونانلار اولموشلار. چونکی، هله یئنی ائرانین بیر_ایکی یوزایللیکلرینده اسکی یونان سیستئمی بللی درجهده بیتکین بیر مرحلهیه چاتا بیلمیشدی. او زامان قدیم یونانلار اینسترومئنتال موسیقی اوچون آیری، ووکال موسیقی اوچون ایسه تامامیله ایکی چئشیدلی نوت سیستئمی دوزلتمیشدیلر. چاغداش موسیقی شوناسلار بللی ائتمیشلر کی، اسکی یونانلارین نوت یازیلاریندا حرفلرین موختلیف طرزده و موختلیف وضعیتده(بو یا او بیری بؤیرو اوسته، بعضاً دوز، بعضاً ایسه باشی آشاغی و ای.آ.) یازیلماسی یولو ایله موسیقی پردهلرینده هر سسین دورومو بللی ائدیلمیش و بئلهلیکله، اولدوقجا مورککب بیر نوت سیستئمی عمله گلمیشدیر.
موسیقیشوناس بیلگینلر اسکی یونان نوت سیستئمینی آچیقلادیقدا دؤرد یوزایللیکده یاشامیش یونان موسیقیشوناسی “آلیپی”یین دوزلتدییی جدولدن دهیرلهنیرلر. بو جدولدن بللی اولور کی، او چاغ هر بیر موسیقی کؤکونون ترکیبینده اولان هر پرده اوچون و هر پردهدن یا زیلده، یا دا بمده دوران هر سس اوچون بیر حرف ایشاره آیریلمیشدیر. بونا گؤره ده یونان موسیقی سیستئمینده ایشلنن بوتون سسلری و هم ده ایفاچیلیق ادالارینی دقیق صورتده یازییا آلماق اوچون ۱۶۲۰ چئشیدلی ایشارهدن دهیرلهنیرمیشلر. دوغال اولاراق، هئچ کس بو قدر ایشارهنی یادیندا ساخلاییب موسیقی ایفاچیلیغیندا تطبیق ائده بیلمزدی. اودور کی، اسکی یونان موسیقیچیلری ایستر اینسترومئنتال، ایسترسه ده ووکال موسیقی اوچون جمعی ۹۰ ایشارهدن ایستیفاده ائتمیشلر کی، بونلاری دا حافیظهده ساخلاماق یئنه آسان ایش دئییلدی. نوت یازیسینین تکمیللشمهسی یولوندا خیریستیان کیلسه خادیملرینین ده بؤیوک رولو اولموشدور. بودا اوندان ایرهلی گلمیشدیر کی، کؤهنه بوت پرستلییین خارابازارلیغی اوزرینده یارانان یئنی خاچ پرستلیک دینی موسیقی صنعتیندن اؤز منافعی اوچون چوخ گئنیش و ثمرهلی دهیرلنمیشلر. کیلسهلرده بؤیوک خور دسته لری قورولور، دینی آییندار ایکی دستهیه بؤلونهرک نؤوبه ایله اوخویان “آنتیفون ” نغمهکارلار دستهسینین آوازی ایله موشاهیده ائدیلیردی. گؤرکملی کئشیشلر، کاتولیک کیلسهسینین باشچیسی اولان پاپالار و روتبهلی کیلسه خادیملری موسیقی آوازی ایله ایفا ائدیلن بیر چوخ چئشیدلی هیمنلر، مدحیییهلر، دوعالار بستهلهییردیلر.
هله آلتینجی یوزایللیین سونوندا کاتولیک کیلسهسینین باشچیسی بیرینجی قریقوری یئنیدن بستهلهدییی بیر چوخ دینی خور اثرلرینی “نئوما” آدلانان اؤزل ایشارهلرله قئیده آلمیش و دونیانین بیر چوخ کیلسهلرینه گؤندرمیشدی. موسیقی نوت یازیسینین ان قدیم اوصوللاریندان اولان “نئوما” نوتاسییاسی(موسیقینین یازیلیشی اوچون ایشلهنیلن چئشیدلی قرافیک ایشارهلره “نوت”، بو قرافیک ایشارهلرین بوتؤ حالیندا بیرلشمهسینه ایسه “نوتاسییا”، یا دا “نوت یازیسی” دئییرلر) موختلیف یازی ایشارهلریندن(جیزیقلار، نوقطهلر، جیزگیلر، ویرگوللر و سایر)، ائلهجه ده بو ایشارهلرین بیرلشمهسیندن عمله گلن چئشیدلی اویغونلاشدیرمالاردان عیبارت ایدی. بس، “نئوما” نه دئمکدیر؟ “نئوما” سؤزونون حرفی معناسی “ال ایله ایشاره” دئمکدیر. اونون بیر تئرمین کیمی بللی نوت یازیسی اوصولو اوچون قاورانیلما تاریخی چوخ ماراقلیدیر. اورتا یوزایللیکلرده، موسیقینین نوتسوز اؤیرهنیلیب اوخونولدوغو چاغدا، خورا دیریژورلوق ائدنلر ایفا اولونان اثرین اؤلچوسونو، ماهنی مئلودییاسی نینیونونو(زیل و یا بم یونو)، ایفاچیلیق ادالارینی اؤز اللرینین و بارماقلاری نین آیری_آیری شرطی حرکتلری ایله خور نغمهکارلارینا تلقین ائدیردیلر. بو نؤوع دریژورلوق قایداسینا هئیرونومییا دئییلیر. یئری گلمیشکن قئید ائدک کی، آذربایجاندا سووئت حاکیمیتی قورولدوقدان آز سونرا اوزئییر حاجی بیلینین الی ایله قورولان بیرینجی آذربایجان خالق چالغی آلتلری اورکئسترینین رهبری دوکتور آ. ایونئسیان دا، نوتسوز اورکئسترین چالدیغی چوخ سسلی موسیقی اثرلرینده هارمونیک سسلرین دوزگون و واختیندا چالینماسینی بارماقلارینین موختلیف شرطی حرکتلری ایله موسیقیچیلره چاتدیریردی. اوللر، بو هئیرونومییا حرکتلرینین قرافیک ایفادهسی کیمی مئیدانا گلن نئوما اوخونان ماهنینین سؤزلرینده کی وورغولارین موسیقی واسیطهسیله داها آیدین و قاباریق شکیلده سسلنمهسینی آز_چوخ تامین ائده بیلیردی. بو گون بیز، مورککب موسیقی اثرینین اینجه اؤزللیکلرینی چاغداش نوت یازیسی واسیطهسیله گؤره بیلیریکسه و موسیقی اثرینین بوتون گؤزللییینی هله ائشیتمزدن اول گؤزلریمیزله سئیر ائده بیلیریکسه، بو اوغور، اسکی نئوما نوت یازیسی اوصولونون سونراکی ایرهلیلهییشی ایله الده ائدیلمیشدیر. بیر سؤزله چاغداش نوت یازیسینین روشئیمی همین نئوما ایشارهلریندن عیبارتدیر. تخمینا اون یوزایللیکده غربی آوروپادا چوخ سسلی(یعنی، عئینی زاماندا سسلنن ایکی و داها چوخ موستقیل مئلودییالاردان عیبارت) موسیقی مئیدانا گلدیکده نئوما نوت یازیسی سیستئمی آرتیق موسیقیچیلری تامین ائتمهدی. بئلهلیکله، بو گونکو ستئنوقرافیک یازینی آندیران نئوما نوتاسییاسی موسیقی سسلرینین یوکسکلییینی دقیق گؤسترمکده یئترسیز ایدیر. حیات نوت یازیسی ایشینده یئنی ایصلاحات آپاریلماسینی، بؤیوک بیر دؤنوش یارادیلماسینی طلب ائدیردی. بیر چوخ موسیقیشوناس بیلگینلر بو یولدا چئشیدلی تجروبهلر آپاردیلار. اون بیرینجی یوزایللیکلرده یاشامیش ایتالیان خور موعللیمی قویدو دارئتسو بو ساحهده داها دا ایرهلییه گئتدی. او، چاغداش نوت یازیسینین بانیسی ساییلیر. قویدو اؤزوندن اول یاشامیش موسیقی بیلگینلرین تجروبهلریندن یارارلاناراق موسیقی سسلرینین خطلر اوزهرینده و خطلر آراسی یازیلماسی تجروبهسینی یئتگینلشدیردی.
ایلک نوت خطینین بیرینجی اولاراق کیم طرفیندن تطبیق اولوندوغونو بللی دئییل. لاکین بوراسی آیدیندیر کی، ایلکین نوت ایشارهسی اوزهرینده بیر قیرمیزی خط چکیلیردی کی، بو “فا” پردهسینی آندیریردی، سونرالار بو قیرمیزی خطه پارالئل اولاراق ساری و بعضا ایسه یاشیل رنگلی ایکینجی خط چکیلیرمیش کی، بو دا باشقا پردهلری آندیریرمیش. موسیقی سسلرینین خطلر اوزهرینده کؤچورولمهیی داها اویغون گؤرولدویو اوچون سونرالار اوچ، دؤرد و سوندا بئش خطدن عیبارت ایندیکی نوت سطری یارادیلیر. بئلهلیکله، بو خطلردن ایشلتمه یولویله موسیقینین کاغیذ اوزهرینه کؤچورولمهسینده بللی اوغورلار الده ائدیلیر. بونونلا ایش قورتارمیر. هر سسین نه قدر اوزادیلماسی دا دوزگون گوستهریلمهلیدیر. اوناگؤره کی قویدو دارئتسونون نوت سیستئمی سسلرین یوکسکلییینن، یعنی هانسی پردهده اولدوغونو دوزگون گؤستره بیلسه ده، مئلودییادا هانسی سسین نه قدر اوزادیلماسی کیمی چوخ گرکلی گؤرهوی، یعنی اؤلچو مسئلهسینی نظرده توتا بیلمیردی. اودور کی، سونرالار مئنزورال(“مئنزورا ” _لاتینجا اؤلچو دئمکدیر) نوت یازیسی یارادیلدی. بو نوتاسییا موسیقی سسلرینین اؤلچوسونون داها آیدین گؤسترمهسینی تامین ائتدی. حاقیندا دانیشدیغیمیز نئوما، ائلهجه ده مئنزورال نوت یازیلاری اساس اعتیباریله ووکال موسیقی نین یازیلیشینا عایید ایدی. اینسترومئنتال موسیقی اوچون اون بئش_اون یئددی عصرلرده تابولاتورا آدلانان نوت یازیسی سیستئمیندن ایستیفاده ائدیلمیشدیر. غربی آوروپادا دئمک اولار کی، هر خالقین اؤز تابولاتورا نوت یازیسی اولموشدور. بوندان علاوه هر موسیقی آلتی اوچون ده خوصوصی تابولاتورا ترتیب ائدیلمیشدیر. تابولاتورا ایستر خطلی، ایسترسه ده خطسیز شکیلده اولموشدور. بورادا حرفلردن، رقملردن و چئشیدلی اؤلچو ایشارهلریندن دهیرلهنیلیر. آیری_آیری میللتلرین موسیقی تاریخینده چئشیدلی نوت یازیسی سیستئملری اولموشدور. اون بیرینجی یوزایللیکدن باشلایاراق روسییادا “زنامیا” و یا “کریوک” آدلی خطسیز نوت یازیسیندان ایستیفاده ائدیلدییی بیزه بللیدیر. اون آلتی یوز ایللیکده نووقورود شهرینین ساکینی ایوان شایدوروو کریوک نوت یازیسینی چوخ بوتؤولشدیرمیشدیر. کریوک نوت ایشارهلر یازیسیندا سسلرین یوکسکلییینی دوروست گؤسترمک اوچون هم قارا، هم ده قیرمیزی رنگدن ایستیفاده ائدیلیردی.
اون اوچونجو یوزایللیکدن یاشاییب یارادان داهی آذربایجان موسیقیشوناسی صفیالدین اورموی آذربایجاندا ایلک نوت یازیسی ایجاد ائدیب، موسیقی پارچالارینین مئلودییاسینی(هاواسینی) کاغیذ اوزهرینه کؤچورموشدور. اونون یازدیغی”کیتاب الادوار” آدلی موسیقی نظرییهسی کیتابیندا(ایکی ال یازماسینین بیر نوسخهسی حاضیردا لوندوندا ساخلانیلیر. ایستامبولدا، تورکییه دؤولت کیتابخاناسیندا اولان او بیری نوسخهسینین فوتوصورتی ایسه آذربایجان SSSRعلملر آکادئمییاسینین کیتابخاناسیندادیر) ایلک آذربایجان نوت یازیسینین اولدوقجا ماراقلی و اوریژینال اؤرنهیینه تصادوف ائدیلیر.
موسیقینین قولاقلاری اوخشایان خوش سسلرینی بوتون اینجهلیکلری ایله، آچیق_آیدین کاغیذ اوزهرینده کؤچورولمهسی نوت یازیسینین نه زامان و هانسی دورومدا ایختیراع ائدیلدییی ایله باغلی آیری مقالهده گؤستریلمیشدی کی، بوگون بوتون دونیا میللتلری ساریدان قاورانمیش چاغداش عومومی نوت یازیسی اسکی چاغلاردا هر میللتین اؤزونه اؤزل آیریجا شرطی ایشارهلردن عیبارت اولموشدور. خالقلار موسیقی سسلرینی یازییا کؤچورتمکده ایلکین اولاراق یازی الیفباسینین حرفلریندن و ائلهجه ده ریاضی ساییلاریندان عیبارت اولان ایشارهلر ترکیبیندن ایستیفاده ائتمیشلر. بو ایشارهلر، دوغال اولاراق، موسیقینین آزاجیق اؤزللیکلرینی یازیدا گوستره بیلیردی.
ایللر بویو ایشلهنیب تکمیللشدیریلمیش چاغداش نوت یازیسیندا دا بیر چوخ چاتیشمازلیقلار اولدوغونو، اونون دا آیدین بیر کؤچورمه گوجونون اولمادیغین وورغولاساق، اوندا اسکی نوت ایشارهلرینین تخمینیلییی، تقریبیلییی داها دوغال گؤرونر.
چاغداش اولوسلار آراسی نوت یازیسی میللتلر آراسیندا یاییلدیغی چاغدان چوخ_چوخ اؤنجه، هر میللتین اؤزونه اؤزل ایشلتدییی موسیقی ایشارهلرینین اؤزو ده بللی چاغ سورهسینده تکمیللشمهیه دوغرو چیچکلنمه قاتلارینی کئچمیشدیر.
هر میللتین ایشلتدییی الیفبا حرفلری ایله ریاضی رقملرین تملی ایله دوزهلن نوت یازیسینا غربی آوروپادا تابولاتورا دئییلیر. غربی آوروپا میللتلرین تابولاتوراسی لاتین الیفباسی و ریاضی رقملرین اویغونلاشدیریلماسی یولو ایله دوزلدییی کیمی، عرب، فارس، اؤزبک، آذربایجان و باشقا یاخین شرق میللتلرینین تابولاتوراسی دا او چاغلار یاخین دوغودا ایشلهنن عرب الیفباسی ایله ریاضی رقملرین باغلانماسی تملی ایله دوزنلنمیشدیر.
ماراقلی بوراسیدیر کی، یاخین دوغو میللتلرینین موسیقی تاریخی و نظریییهسی ایله مشغول اولان غرب موسیقی شوناسلاری(گؤرکملی اینگیلیس موسیقی بیلگینی هئنری جورج فارمئر، مشهور فرانسیز بیلگینلری ژ. روان، م. هوار، آلمان موسیقی بیلگینی ق. ریمان و باشقالاری) یاخین دوغو موسیقی شوناسلارینین علمی اثرلرینین عرب دیلینده یازیلدیغینا اساسلاناراق، بو موسیقی شوناسلارین هامیسینین عرب اولدوغونو سانمیشلار. اونلار اورتا یوزایللیکلرده بوتون یاخین دوغودا عرب دیلینین علمی دیل(غربی آوروپادا لاتین دیلی اولدوغو کیمی) اولدوغونو نظردن قاچیرمیشلار.
هله اسکی چاغلاردا یاخین دوغو اؤلکهلرینده بیر چوخ بیلگین موسیقی اثرلرینین کاغیذ اوزهرینده کؤچورولمهسینه چالیشمیش، چئشیدلی یول و قوراللار ایرهلی سورموشدور. اؤرنک اولاراق، دوققوزونجو یوزایللییین گؤرکملی عرب موسیقی شوناسی اسحاق بن ابراهیمین(۷۶۷-۸۴۹) خلیفه الواسیق بیللاهه تقدیم ائتدییی “کیتاب اول نغم والایقا” (موسیقی ترانهلری و اؤلچولری کیتابی) اثرینده موسیقی پارچالارینین کاغیذ اوزهرینه کؤچورولمهسی یولوندا علمی چالیشمالار گؤستردییی بیزه بللیدیر.
اسحاق بن ابراهیمین شاگیردی، دؤورونون ان مشهور خواننده و موسیقی شوناسی زیریابین بو اوزرده چالیشمالاری داها بؤیوکدور. زیریاب اؤز اؤیرتمیندن آلدیغی بیلگیلرله باغلی بیلیم و فننین بیر چوخ اوزهرلرینین بیلیجیسی اولور. آنجاق او، بیلیم و صنعت عالمینده اؤز اؤیرتمنی اسحاق بن ابراهیم ایله یاریشا بیلمهیهجهیینی گؤروب یاشادیغی باغداد شهریندن چیخیب گئتدی، اولجه میصره، سونرا بنی اومیه خیلافتینین اندهلیسده کی جانیشینی امیر عبدالرحمان ثانینین چاغریشی اوزره کوردووا شهرینه گلیر. بورادا ادبیات و اینجه صنعتین چیچکلنمهسی یولوندا وار گوجونو قویور. اون میندن آرتیق تصنیف و هاوالاری بیلن، موسیقی عالمینده بیر چوخ یئنیلیکلر یارادان زیریاب عود موسیقی چالغیسینا بئشینجی سیمی آرتیرمیشدیر و عودون داها اینجه سسلنمهسی گؤره اونون آغاج قابیغیندان اولان میضرابینی قارتال قانادیندان دوزلدیلن میضرابلا دئیشمیشدیر.
اورتا یوزایللییی موسیقیسینین ان گؤرکملی اؤرنکلریندن بیری اولان ابو نصر محمد بن ترخان الفارابی- ۹۵۰-۸۶۵ اونون یازدیغی “کیتاب-الموسیقی الکبیر” اثرینین ال یازماسی لوندونداکی بریتانیا دؤولت موزه ینده ساخلانیلیر- موسیقی سسلرینی بیر_بیرینین ایچینده یئرلشدیریلن چئشیدلی بویالی ۹ دایرهوی خطله گؤسترمهیه چالیشمیشدیر.
دوغو موسیقیسی اوچون تابولاتورا یاراتماق ایشینده چئشیدلی تاریخی چاغلاردا بیلگینلرین گؤستردیکلری چالیشمالار یازیقلار کی، چوخ واخت یاییلمامیشدیر وائتکیسیز قالمیشدیر. داها دوغروسو، بو یا باشقا بیر بیلگینین دوزنلهدییی قوراللار بوتؤولوکده موسیقیچیلر ساریدان قاورانیلا بیلمیردی، اونا گوره کی بو قوراللاردا اولان چوخلو آیرینتیلار و قوشوللار، دوزنلهنن تابولاتورا قوراللاری چوخ قاریشیق ائدیر. سونوجدا هر هانسی بیر بیلگینین دوزلتدییی نوت یازیسی یالنیز اؤزونه بللی اولوردو. بوندان علاوه، دوزنلهنن تابولاتورا ایشارهلری موسیقی اؤزللیکلرینی تام اولاراق گؤستره بیلمیردی.
بئله بیر دورومدا اون اوچونجو یوزایللیکده آذربایجان موسیقی شوناسی صفی الدین عبدل مومن اورموینین یاراتدیغی تابولاتورا داها دولغون و داها آیدین ساییلمالیدیر. آچیقجا گؤرونور کی، اورموی بو ایشینده اؤزوندن قاباقکی گؤرکملی موسیقی بیلگینلریندن خلیل بن احمدین(۷۱۸-۷۸۶) “موسیقیده و شعرده اؤلچو قوراللاری” و “موسیقی کؤکلری” آدلی کیتابلاریندا، موصوللو ابراهیمین(۷۴۲-۸۰۳) عود موسیقی چالغیسینی شرح ائتدییی ریسالهسیندن، گؤرکملی ایران موسیقی شوناسی ابولفرج ایصفاهانینین (۸۹۷-جی ایلده ایصفاهان شهرینده دوغولموش، ۹۶۷-جی ایلده باغداددا وفات ائتمیشدیر). “کیتاب اولآغانی”(نغمهلر توپلوسو) اثریندن و نهایت ابو نصر فارابینین علمی کیتابلاریندان گئنیش دهیرلنمیشدیر.
صفی الدین اورموینین اؤنردییی نوت یازیسی دا قاریشیق اولدوغوندان دوغو موسیقیچیلری آراسیندا گئنیش یاییلا بیلمهمیشدیر. لاکین، اونون دوزلتدییی نوت یازیسی داها آیدین، داها دولغون و گئنیش اولدوغوندان ایندی بیز اونون “کیتاب الادوار” تذکیرهسینده کی تابولاتورالاری آچیقلاماقلا ۸۰۰-۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه آذربایجان موسیقیسینین نئجه، نه شکیلده و نه طرزده اولماسی ایله باغلی بیلگیلر الده ائدیریک.
هر بیر موسیقیچی، هر بیر بستهکار یئنی اثر اوزهرینده چالیشدیقدا یا دا یئنی موسیقی اثرینی نوت یازیسینا کؤچورتدوکده بو ایشی بللی بیر موسیقی چالغیسیندان دهیرلهنیر. اؤرنک اولاراق، بو گون اوپئرا، بالت، یا دا سیمفونیک اثر اوزهرینده چالیشان چاغداش بستهکارین یارادیجیلیق پروسئسینده ایشلتدییی موسیقی چالغیسی پیانودور. اولا بیلر کی، پیانو یازیلان اثری ایفا ائدهجک اورکئسترین ترکیبینده اولماسین. لاکین بونا باخمایاراق اثر بستهلندییی، هم ده نوت یازیسینا کؤچورولدویو چاغ پیانونون گؤرهوی چوخ بؤیوکدور. چونکی، بسته کار یازدیغی اثری، اکثر حاللاردا، پیانودا چالاراق یارادیر. اورتا یوزایللیکلرده آذربایجاندا و عومومیتله یاخین دوغو اؤلکهلرینده موسیقیچیلرین دهیرلندیکلری تمل چالغی عود اولموشدور.
گئتدیکجه تکمیللشدیریلن عود سیملی چالغی اورتا یوز ایللیکلرده دوغو موسیقی چالغیلاری آراسیندا اوزون ایللر اؤنملی یئر توتموشدور. اورموی موسیقینی کاغیذ اوزهرینه کؤچوردوکده تمل چالغی عودو نظرده توتدوغونو و عوددان دهیرلندیردییینی بیلدیریر. اودور کی، ایندی بیز ده اورموینین نوت یازیلارینی آچیقلاییب چاغداش نوت یازیسی سیستئمینه کؤچورمک ایستهدیکده هر ندن اؤنجه عودون قورولوشو ایله باغلی گئنیش بیلگیمیز اولمالیدیر.
عودون قورولوشویله باغلی ایلک گئنیش آچیقلاما وئرن، اونو اینجهلهین دوغونون بؤیوک موسیقی اؤیرتمنی ابونصر فارابی اولموشدور. فارابی “کیتاب الموسیقی کبیر” کیتابیندا یازیر کی، عود اؤنجهلر دؤرد سیملی چالغی ایدی. سونرادان اونا بئشینجی سیم آرتیریلدی. ائلهجه ده داها گور، داها گوجلو سسلنسین دئیه، هر بیر سیم قوشالاشدیریلدی(تارداکی آغ سیملر ایله ساری سیملر کیمی).
عوددا بم سیمدن زیله دوغرو هر قوشا سیمین اؤز آدی واردیر: بم، میثلس(misləs)، مثنا(məsna)، زیر، هادد.
هر قوشا سیم اؤز_اؤزلویونده کایناتین وارلیغینی تشکیل ائدن عونصوردور: سو، اود، تورپاق و کولک ایله باغلانیلیر. ان زیل سیم اولان بئشینجی قوشا سیم ایسه ایتیلیک، کسکینلیک دویغوسونو آشیلایان حدد آدلاندیریلمیشدیر.
عودون هر آیری قوشا سیملری آراسینداکی اینتئروال(یوکسکلییی ایله باغلی ایکی سس آراسینداکی آرا. اورتا یوزایللیکلرده موسیقی تذکیرهچیلری بونو “بعد”، جمع حالیندا ایسه “الآبعاد” آدلاندیرمیشلار) خالیص کوارتایا(تاردا بوش ساری سیم ایله بوش آغ سیم آراسینداکی اینتئروال قدر) برابردیر.
عودون قولو تارین قولونا باخدیقدا چوخ قیسادیر. اودور کی، عودون قولونا بوتؤولوکده ۷ پرده سیغیشدیریب باغلاماق مومکون اولموشدور. بو پردهلردن بئشی تمل، ایکیسی آرتیرما، کؤمکچی پرده ساییلیر. اسکی موسیقی کیتابلاریندا بو پردهلره داستان دئییلیر. هر داستانین اؤز آدی وار. بو آدلار چالغی چاغی سیملری پردهیه سیخان بارماقلارین آدی ایله باغلی دهیریلمیشدیر. عودون تمل داستانلاری(پرده لری) بونلاردیر:
سا ببا با – شهادت بارماغی – بیرینجی بارماق؛
وو ستا – اورتا بارماق – ایکینجی بارماق؛
بئنئسر – آدسیز بارماق – اوچونجو بارماق؛
خینسیر – چئچهلی بارماق – دؤردونجو بارماق.
مطلق(بوش سیم آنلامیندا) ایله ساببابا پردهسی آراسیندا ایکی پرده باغلانیر کی، بونلاردان بیرینجیسینه “زائد”، ایکینجیسینه ایسه “موجننب” آدی وئریلمیشدیر. ائلهجه ده ساببابا پردهسی ایله بئنسئر پردهسی آراسینداکی ووستا پردهسی ده بیر_بیریندن چئشیدلی یوکسکلیکده اولان ایکی پردهدن عیبارت اولاراق باغلانیر. بونلارین بیرینجیسینه “ووستا-اول-فورس” (بو، ووستاالفارس کیمی ده اوخونور کی، ایران موسیقی شوناسلاری بو پردهنی ووستایه ایرانی آدلاندیرمیشلار)، او بیریسینه ایسه “ووستازول زول” آدی وئریلمیشدیر.
بئلهلیکله، عودون قولو اوزهرینه باغلانمیش یئددی پرده(داستان) ایله بوش سیم(مطلق) بیرلیکده هر سیمین سککیز چئشیدلی سس وئرمهسینی یارادیر. ائلهجه ده یئددینجی(خینسیر) پردهنین وئردییی سس ایله سونرادان آردیجیل اولاراق زیله ساری گلن هر بوش سیمین سسینده کی هوندورلویون بیر اولدوغونو(بونا گؤره ده بؤیوک اؤیرتمن اورموی بونلاری عئینی ایشاره ایله گوستریر) نظرده توتساق موسیقی چالغیسیندا ۳۶ چشیدلی یوکسکلیکده سسین الده ائدیله بیلهجهیینی گؤروروک.
اورموی عرب الیفباسینین ابجد حرفلری دوزایی آردیجا گلن ایشارهلرله هر بیر سس آیری_آیریلیقدا گؤستریلیر. ابجد حسابیندا بیرینجی حرفین(الیف) بیر(۱) رقمینی ایفاده ائتدییینی و “لو” حرفینین ۳۶ رقمینه برابر اولدوغونو نظرده توتساق، عود موسیقی چالغیسینین هر بیر سسینین بللی بیر حرف ایله گوستریلمه سینین دوغال اولدوغونو آیدین گؤروروک.
موسیقی سسلرینین الیفبا حرفلری ایله گؤستریلمهسی غربی آوروپادا هله چوخ اوزاق کئچمیشدن تا بو گونه قدر گئنیش یاییلمیشدیر. بو گونسه بیر پارا چاغلاردا لاتین الیفباسی حرفلریندن ایستیفاده ائدیلیر. بورادا بیر_بیرینه پارالئل اولان بئش خطدن ایستیفاده یولو ایله دوزنلنمیش نوت ایشارهلری ایله یاناشی لاتین حرفلری ایله ده آیری_آیری سسلر گؤستریر. اؤرنک اولاراق، ج -“دو” نوتونو، د – “ر” نوتونو، جیس – ” دو دییئز ” نوتونو، ب – ” سی بئمول ” نوتونو، ح – ” سی ” نوتونو گوستریر. لاکین الیفبا حرفلری گؤستردییی آیری_آیری موسیقی سسلرینین اؤلچوسونو، هر سسین آیریلیقدا نه قدر اوزادیلماسینی گؤسترمیر. بئلهلیکله، موسیقی صنعتینین تملینی قوران مئلودییانین قاباریق یونلری، سسلرین بیر_بیری ایله قارشیلیقلی ایلگیده اولماسینی الیفبا حرفلری ایله بیر تور گؤسترمک اولوردوسا، همین سسلرین یارانماسیندا چوخ اؤنمی اولان اؤلچو، ریتم، آهنگ یونلرینی الیفبا حرفلری ایله گؤستریلمهسی هئچ ده مومکون اولمور. حرفلردن عیبارت تابولاتورالارین تمل چاتیشماز یؤنو ده ائله بودور.
اورموی عود موسیقی چالغیسیندا سسلهنن، الده ائدیلن هر بیر سسین(چالغی یا باغلانمیش سیملر و قوراشدیریلمیش پردهلر اوزره) ابجد حرفلری ایله گؤستریلمه قورالاری یوخاریداکی سخئم ایله گؤسترمیشدیر.
بیز اورموینین نظرده توتدوغو عود موسیقی آلتینین سسلر دوزومو سخئمینی شرح ائتدیکده بیر موهوم جهت دیقتیمیزی جلب ائدیر. او دا آذربایجان خالق موسیقی آلتی تاردا اولدوغو کیمی، عوددا دا هر اوکتاوانین ۱۷ پیللهدن تشکیل اولونماسیندان عیبارتدیر. فرق بوراسیندادیر کی، اگر تارین ایکینجی اوکتاواسیندا،۰ میثال اوچون، ” دو-دییئز ” ایله ” رئ-بئمول ” ائنهارمونیک اولدوقلاری اوچون عئینی پرده واسیطهسیله ایفاده ائدیلیرسه (تاردا کیچیک و بیرینجی اوکتاوالار ۱۷ پیلله دن عیبارتدیر)، اود موسیقی آلتینده ان بم پردهلردن توتموش ان زیل سسلرین هامیسی ۱۷ پیللهیه بؤلونور و اوکتاوانین، فورتئپیانودا اولدوغو کیمی، ۱۲ پیللهدن یوخ، تارین بیرینجی اوکتاواسیندا اولدوغو کیمی ۱۷ پیللهدن عیبارت اولدوغونو تثبیت ائدیر. بو نؤقطهی-نظردن او، هر پردنی اؤزونه مخصوص ایشاره ایله قئیده آلیر. بئله لیکله، دییئزلی و بئموللو سسلر آیری-آیری ایشاره لر واسیطهسیله گؤستریلیر. بو ایسه اورموی اثرلرینین شرحی مسلهسینی خئیلی مورککبلشدیریر. بونا گؤره ده اورموی نین نوت سیستئمینی داها دقیق بیر طرزده موعاصیر نوت یازیسینا کؤچورمه یه جهد ائتدیکده دییئزلی و بئموللو سسلرین ائنهارمونیک جهتدن باشقا-باشقا اولدوغو ایله ایستر-ایستهمز راضیلاشمالیییق.
اورموی یازدیغی موسیقی پارچاسینین سرلؤوحهسینده هر شئیدن اول اثرین هانسی موغام کؤکونده و هم ده نه اؤلچوده (وزنده) اولدوغونو بیلدیریر. بورادا مؤلیف، موسیقینین اساسینی تشکیل ائدن ریتم مسلهسینه چوخ بؤیوک اهمیت وئریر. آخی، ریتم موسیقینین نبضیدیر. ایفا اولوندوغو مودت عرضینده زامان شراییطی ایله بیلاواسیطه علاقهدار اولاراق یارادیلان هر بیر موسیقی اثری اؤلچو قایدالارینا تابئعدیر. بیز موسیقینی دیقتله دینلهسک گؤرریک کی، ان کیچیک موسیقی پارچاسینین داخیلینده بئله موعین بیر حرکت وارلیغینی ایفاده ائدن کونکرئت ریتمیک جهت واردیر. ریتم (وزن-بحر-اؤلچو) موسیقینی تشکیل ائدن، فورمایا، قایدایا سالان و اونا موعین شکیل وئرن اساس ایفاده واسیطهلریندن بیریدیر.
آذربایجان موسیقیسینین وزنی اولدوقجا مورککب و رنگارنگدیر. بونا گؤره ده وزن نظریییهسی تا قدیمدن باشلایاراق بوتون آذربایجان موسیقیشوناسلارینین کیتابلاریندا ان واجیب فصیللردن بیرینی تشکیل ائدیر.
ووکال موسیقیده ریتم شعرین بحرینی اؤزونده عکس ائتدیریر. اودور کی، شعرین بحری ایله موسیقینین اؤلچوسو طاراز گلمهدیکده آهنگ بوسبوتون پوزولور، شعر ایله موسیقی آراسیندا وحدت داغیلیر.
بونا گؤره ده شرق موسیقیسینده ایشلهنن اؤلچو نؤوعلری عروض وزنیندهکی اؤلچولره، داها دوغروسو بحرلره تام معناسی ایله مووافیق گلیر. بو واجیب جهتی نظره آلاراق اورموی ده اؤزوندن اولکی موسیقیشوناسلارین عنعنهسینی داوام ائتدیرهرک آذربایجان موسیقیسینده ایستیفاده اولونان آیری-آیری اؤلچولری شرق کلاسیک شعرینده اولان بحرلرین آدلاری ایله قئیده آلمیشدیر.
آذربایجان کلاسیک موسیقیسینین ان اهمیتلی ساحهلریندن بیری اولان وزن بحثی گئنیش و درین تدقیقات طلب ائدیر. لاکین مقالهمیزین مؤوضوعسو ایله موعین درجهده علاقهدار اولدوغوندان بو مسله اوزرینده موختصر ده اولسا دایانماغی لازیم بیلیریک.
وزن (قدیم موسیقی کیتابلاریندا ریتم، وزن، آهنگ و عومومیتله موسیقیده اؤلچو مفهومونو ایفاده ائدن ” ایقا ” تئرمینی کیمی ایشله نیر) بحثینی ایلک دفعه اولاراق علمی اساسلار اوزره شرح ائدن سککیز عصرین ان گؤرکملی موسیقی عالیمی بصرهلی خلیل ایبن احمد فراهیدی اولموشدور (۷۰۰-۷۷۲، باشقا بیر معلوماتا اساسن ۷۸۶-جی ایلده دمشق شهرینده اؤلموشدور). او، موسیقی صنعتی حاقیندا یازدیغی ایکی کیتابیندان بیرینجیسینی ایقا مسله لرینه حصر ائتمیشدیر. اسحاق ایبن ابراهیم الموصولی ایسه ” کیتاب-اول نغم ال-ایقا ” آدلی اثرینده وزن بحثی اوزرینده اطرافلی صورتده دایانیر. ابول فرج ایصفاحانی ” کیتاب-اول-آغانی ” اثرینده عباسی خلیفهلریندن اولان هارون-الرشید (۷۸۶-۸۰۹) ایله مامون (۸۱۳-۸۳۳) دؤورونون موسیقی صنعتینی اطرافلی صورتده تصویر ائدهرک موسیقیده وزن مسلهسی نین اهمیتیندن و اساس جهتلریندن دانیشیر.
یئنه ده اون عصرین ان گؤرکملی موسیقیشوناسلاریندان ابو نصر فارابی (۸۶۵-۹۵۰) اؤزونون ” کیتاب-اول موسیقی-الکبیر” اثرینده وزن حاقیندا یازیر: “ایقا – صدالارین زامان عرضینده تقسیم اولونماسی، موختلیف اوزونلوقدا اولان سسلرین واخت داخیلینده مونتظم بؤلونمه سی دئمکدیر” . مشهور تاجیک فیلوسوفو و موسیقیشوناسی ابو علی ایبن سینانین (۹۸۰-۱۰۳۷) ” کیتاب-شفا ” اثرینده وزن موعین زامان داخیلینده و موعین مودت عرضینده مونتظم قایدا اوزره تقسیم اولونان ضربلرین مجموعو آدلاندیریلیر.
اورموی ایسه وزن حاقیندا بئله یازیر: “وزن، زامان اعتیباری ایله بیر-بیریندن آیریلیقدا سسلهنن و اؤز واحیدلری آراسیندا موعین صورتده تثبیت ائدیلمیش موناسیبتده بولونان و بئلهلیکله برابر دؤورلرده خوصوصی وضعیت کسب ائدن نقرات آردیجیللیغیندان عیبارتدیر” . (اورموی و باشقا اورتا عصر موسیقیشوناسلاری نقره سؤزونو ضرب معناسیندا. نقرات سؤزونو ایسه جم ساییندا ضربلر معناسیندا ایشلهدیرلر؛ احتیمال ائتمک اولار کی، آذربایجان ضرب موسیقی آلتلریندن اولان ناغارا بو سؤزدن عمله گلمیشدیر).
ریتمین، موسیقی سسلرینین مونتظم قایدادا عوضلنمهسیندن عیبارت اولدوغونو گؤسترن اورموی قئید ائدیر کی، ضربلر دؤورونده کی آردیجیللیغین دوزگون موناسیب و اویغون اولوب-اولمادیغینی دوروست تعیین ائدن اینسانین اینتویسییاسی، شوعورو، دراکه سی و دویغوسودور.
اورموی وزن بحثینی داوام ائتدیرهرک یازیر: ” بیز، ایکی موتحریک حرفی (داها دوغروسو ایکی هئجانی – ه.ب.) مثلا، ” تانا ” سؤزونو تلفوظ ائتدیکده دیلیمیزله داماغیمیز اوزرینه ایکی دفعه موختلیف کئیفیتده اولان ضرب وورموش اولوروق. بو ایکی ضرب آراسیندا موعین بیر واخت کئچیر: اوزون، قیسا، یا دا اورتا. بو واختین سون درجه قیسا بیر حدده چاتدیریلماسی نتیجهسینده الده ائدیلن واختآراسی (او قدر کیچیک بیر واختآراسی کی، اونون حیس ائدیلمهسی چتینلیکله مومکون اولسون) ایکی الین طبیل اوزرینده چوخ سورعتلی حرکتی نتیجهسینده عمله گلن تیترهییشی خاطیرلادیر.
ایکی ضرب آراسینداکی مودتی اوزاتماق اوچون ایسه حد-حودود یوخدور. ایکی ضرب آراسیندا داوام ائدن بو ایکی نؤوع ایفراط مودت (یعنی سون درجه قیسا، یا دا چوخ اوزون) زامان ایله علاقهدار اولان اؤلچو، وزن اوچون هئچ ده موناسیب گؤرولمور، حالبوکی اورتا سورعتده ایستیفاده اولونان اؤلچولر ثمرهلی و اویغون حساب ائدیلمهلیدیر.
اورموی نین یاراتدیغی ایلک آذربایجان نوت یازیسی سیستئمی اؤز حقیقیلیگی اعتیباری ایله اورتا عصر غربی آوروپا تابولاتورالاریندان هئچ ده گئریده قالمیر.
بو اونا بنزر کی، تلفوظ زامانی ثقیل (آغیر) هئجالاری ایجاب ائتدیگی طرزده اوزاتماییب خفیف هئجالار کیمی سؤیلهیهسن. بئله حالدا یقین کی، میصراعلارین اؤلچوسو پوزولار، چونکی، وزن دوزگون ایفاده طلب ائدیر. اودور کی، تلفوظ زامانی کلمهلرین هئجالاری آراسینداکی مودت وزننین (اوصلوبون) طلب ائتدیگی قایدایا تابع اولاراق: بعضی حاللاردا نیسبتن اوزون، بعضی حاللاردا ایسه عکسینه قیسا اولمالیدیر. بو ایسه همین قئید ائتدیگیمیز، دوروست واختآراسی، یعنی فاصیل دئمکدیر. دوزگون فاصیل اؤلچوسو ضربلرآراسی مودتین بعضیسینین نیسبتن اوزون، بعضیسینین قیسالیغینی طلب ائدیر. بو ایشده آهنگین پوزولدوغونو حیس ائتمک اوچون بؤیوک ایستعداد طلب اولونمور. چونکی، بئله بیر اویغونسوزلوق هر کس طرفیندن درحال دویولور. حالبوکی وزنین دوزگون ایشلهدیلدیگینی ائشیتدیکده قلبینده راضیلیق و ممنونیت حیسی ایله هذ آلمایان هئچ بیر اینسان تاپیلماز”.
شعر ایله موسیقی آراسیندا عوضوی وحدتین اولماسینی ضروری حساب ائدن شرق موسیقیشوناسلاری و او جوملهدن اورموی ده عروض وزنیندهکی بحرلردن و اؤلچو قلیبلریندن گئنیش ایستیفاده ائتمیشدیر. شعرده اولدوغو کیمی، موسیقیده ده همین بحرلرین بیر چوخو اؤز آدلارینی و ائلهجه ده اؤلچولرینی ساخلاییر. لاکین موسیقیده خلیل ایبن احمدین تطبیق ائتدیگی ” فئعل فله ” کلمهسیندن عمله گلمه، موختلیف قلیبلردن علاوه ، سونرالار “طنطنهنن” قلیبینی گئنیش یاییلمیش، هم ده بعضی بحرلر اؤز اولکی آدلارینی دییشمیشدیر. مثلا، ادبیاتدا مونسریه بحری آدی ایله معلوم اولان و اؤز آهنگینده بیر آخیجیلیق و اویناقلیق ایفاده ائدن وزن بعضی موسیقی اثرینده چوخ واخت “فاخته” (مئشه گؤیرچینی فاختهنین سسینی تقلید معناسیندا) آدینی آلمیش و ایکی موختلیف واریانتدا تطبیق ائدیلمیشدیر.
آذربایجان کلاسیک موسیقیسینده ان چوخ ایشلهنن رمل (موختلیف نؤوعلری ایله) و هزج بحرلریدیر. یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی اورموی، کشف ائتدیگی قایدا اساسیندا اؤز موسیقی پارچاسینی تثبیت ائدیب یازماق ایستهدیکده اثرینین سرلؤوحهسینده موسیقینین هانسی موغام کؤکونده اولدوغونو گؤستریر. عئینی زاماندا ماهنینین اؤلچوسونو بیلدیرمک اوچون هانسی وزنین ضربلری اوزرینده اساسلاندیغینی قئید ائدیر (بو دفعه ضرب کلمهسی سؤزون حرفی معناسیندا، یعنی حاضیردا بیز ایشلتدیگیمیز معنادادیر). سونرا او، اوخوناجاق ماهنیدان اول اودون چالاجاغی کیچیک مقدیمهنین مئلودییاسینی (” اس-سووت ” ) قئیده آلیر. بو مقدیمه ماهنینین اوللرینده، ائلهجه ده سونرادان آیری-آیری بندلری (کوپلئتلری) آراسیندا نقرات (بیزیم ایندی ایشلتدیگیمیز دؤندرمه معناسیندا) فونکسییاسینی داشییان چوخ کیچیک اینسترومئنتال ائپیزوددان عیبارتدیر.
ماهنینین موسیقیسینه (کؤک و ریتم مئلودییا) عایید اساس جهتلری قئید ائتدیکدن سونرا موختلیف ماهنی نین متنینی یازیر. نهایت ان سونرا متنی آیری-آیری هئجالار اوزره آییراراق هر بیر هئجا آلتیندا هانسی سسین نه اوزونلوقدا اولدوغونو (سسلرین اؤلچوسو و یوکسکلیگی) ابجد حرفلری و رقملری واسیطه سیله قئید ائدیر. بو جهتدن، خالقیمیزین بؤیوک موسیقیشوناسی اورموی نین یاراتدیغی ایلک آذربایجان نوت یازیسی سیستئمی اؤز حقیقیلیگی اعتیباری ایله اورتا عصر غربی آوروپا تابولاتورالاریندان هئچ ده گئریده قالمیر.
قایناق: http://www.etekyazi.com


text:
ویتامین ب۱۲
ویتامین ب۱۲ (آیوپاک آدی: a-(5,6-dimethylbenzimidazolyl)cobamidcyanide, اینگیلیسجه: Vitamin B12، (چینجه:维生素B12)، عربجه: فيتامين بي ۱۲، روسجا: BиTaMиH B12) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۱۳۵۵٫۳۷ دیر. متابولیسمی قاراجییرده باش وئریر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- دواء کیرلیلیغی
- اؤن دواء
- فارماکولوژی
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ویتامین ب۱۲ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
یابلونتس ناد نیسوو بؤلگهسی
یابلونتس ناد نیسوو بؤلگهسی (چکجا: Jablonec nad Nisou District) چک اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۸۳۸۷ نفر ایمیش و لیبرتس اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چکدا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jablonec nad Nisou District»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده یابلونتس ناد نیسوو بؤلگهسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایسنوکئر
ایسنوکئر (اینگیلیس دیلی:Snooker) بیرجور بیلیارد اؤیونودیر.بؤیوک بیر میز اوسته اؤینانیر بو میز فلانل پارچاسی ایله اؤرتولوب.6 پاکات یا باجاسی وار.دؤرد پاکات قیراخلاردا و ایکی پاکات آرادا.
یاشیل بؤیاقدا فلانل پارچاسی چیمن اوستونده اؤیناماقدان بیر سیمگه دیر.اسکی چاغدا بو اؤیون چیمن اوسته اؤنانیردی.اسکیده چلیک ایله شارلار ویریلاردی.ایندی گیو(ال آغاجی) ایله شارلار ویریلیر و میز اوسته دیر.
میز[دَییشدیر]
370*180 سانتی متیر ان بؤیو اولور و میزین بؤیو انیندن ایکی قات چوخدور. 21 شار یا توپدور 15 قیزمیزی شار ایله بیر قره شار و بیر قهوه ای شار بیر ساری شار بیر گؤی شار بیر یاشیل و بیر شاردا صورتی بؤیاقدادیر.آغ شار پئتؤک آدلانیر و شارلار آغ شار ایله ویریلیر.
اینگلیسی ایسنوکئر[دَییشدیر]
بو نوع ایسنوکئرده هر بیر قیرمیز شار سالماقدا بیر بؤیاقلی شار سالماق اولار و ان چوخ سایی 147 اولا بیلر ماکزیم بریک یا لاب چوخ سایی 147 سایی بیردفعه میدان آچماقدا اولا بیلر.
خطا[دَییشدیر]
ساری و قهوه ای و یاشیل شاردا یا پئتوک پاکات اولماقدا 4 سایی خطا چیخیلار و گؤی شاردا 5 صورتی شاردا 6 و قره شاردا 7 سایی خطا چیخیلار.
سایی[دَییشدیر]
توپلار پاکات اولماقدا سایی چوخالیر.
- قیزمیز شار :1
- ساری شار :2
- یاشیل شار:3
- قهوه ای شار:4
- گؤی شار:5
- صورتی شار:6
- قره شار :7
قایناق[دَییشدیر]
https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A7%D8%B3%D9%86%D9%88%DA%A9%D8%B1


text:
الکترونیک
الکترونیک یا چینجالق[قایناق گؤسترین]، الکتریک داشیان و دِپولایان اِلِمانلارین وسیستملرین بیلگی قولاسیدیر. بۇ بیلگی قولاسی الکتریک آخؽمؽ، الکتریک پوتانسیلی، الکتریک آلانی، الکتریک یۆکۆ و الکترومغناطیس ساحهسینده بحث ائدیر.
بللی بیر هدفه چالیشان الکترونیک اِلِمانلاری، بیر الکترونیک دئورهسی تشکیل وئریر.
الکترونیک دئوره نوعلاری[دَییشدیر]
آنالوق دئورهلر
آنالوق دئورهلر تئز-تئز سیقنال ایشلدن دئورهلردیر.
ساییسال دئورهلر
ساییسال دئورهلر آییریک سیقنال ایشلدن دئورهلردیر.
الکترونیک اِلِمانلاری[دَییشدیر]
۳.دیود


text:
ایللیگ خاقان
ایللیگ خاقان - شرقی گؤی تورک خاقانلیغینین سوْن مۆستقیل خاقانیدیر.
یاشاییشی[دَییشدیر]
اوْنون دؤورونده خاقانلیق ان ضعیف دؤورونه قدم قوْيدو. سئيانتوْ خانلیغینین اینجو خان باشچیلیغی ایله عۆصیانی اوْنو تان سۆلالهسی قارشیسیندا کؤمکسیز قوْيدو. 630-جۇ ایلده حبس ائدیلدی. 4 ایل سوْنرا ایسه اؤلدو. اوْنون حاکمیتینین سوْنو ائله شرقی گؤي تورک خاقانلیغینین دا بیر مۆستقیل دؤولت کیمی سوْنونو گتیردی. بۇندان سوْنرا ژیمی سیستمی آلتیندا مۇختار ویلايت سیستمینه بنزر بیر سیستمله خاقانلار حاکمیته گلمهيه باشلادی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«İllig xaqan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
شرلی بوت (اینگیلیسجه: Shirley Booth) آمریکالی اوْیونچو ۹۴ ایل عومر ائلهییب و ۱۶ اوکتبر ۱۹۹۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. ۱۹۲۵–۱۹۷۴ ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
levy وارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
lentz وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Shirley Booth»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فایللار
قارداش پروژهلرده شرلی بوت گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
قیصریهایسپور فوتبال کولوبو
قیصریهایسپور فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Kayserispor) بیر فوتبال کولوبودور. اوْیونلارینی دا ۳۲٬۸۶۴ نفرلیک قادر هاس قیصریه ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Kayseri̇ Spor Kulübü Ana Tüzüğüdür. Kayseri̇ Spor Kulübü. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-01-08. یوْخلانیلیب27 February 2016.
- ^ Kayserispor tff.org (تورکیه تورکجهسی دیلینده), accessed 16 July 2010
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kayserispor»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قیصریهایسپور فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایرانین مسجید سلیمان شهرینده 5.7 بؤیوکلوگونده زلزله میدانا گلدی
تهران اونیورسیتهسینین سیسمولوژی خیدمت مرکزیندن وئریلن معلوماتا گؤره، مرکزی مسجیدی سلیمان شهری اولان زلزله یئرلی واختلا 11.30دا قئید ائدیلیب
ایرانین گونئی-باتیسیندا خوزیستان ایالتینه باغلی مسجید سلیمان شهرینده 5.7 بؤیوکلوگونده زلزله میدانا گلدی.
تهران اونیورسیتهسینین سیسمولوژی خیدمت مرکزیندن وئریلن معلوماتا گؤره، مرکزی مسجیدی سلیمان شهری اولان زلزله یئرلی واختلا 11.30دا قئید ائدیلیب.
زلزلهنین یئرین 17 کیلومتر درینلیگینده میدانا گلدیگی بیلدیریلدی.
زلزلهده جان و مال ایتکیسی اولوب اولمادیغینا دایر ایسه هله ده ایضاح ائدیلمهییب.
ایلگیلیلی خبرلر
آذربایجان و ائرمنیستان بیر-بیرینین اراضی بوتؤولوگونو تانیییب
ائرمنیستان و آذربایجان بمت نیظامنامهسینه و 1991-جی آلماآتا بیاننامهسینه صادقلیگینی بیر داها نوماییش ائتدیرهرک بیر-بیرینین اراضی بوتؤولوگو و اگمنلیگینی تانیییر.


text:
امبئرتو ائکو ۱۹۳۲-جی ایلده ایتالیادا آنادان اولوب؛ ادبیات عالمینه “قیزیل گولون آدیلا” و “فوکونون کفکیری” رومانلاری ایله قدم قویموشدور. گؤرکملی یازیچی هم ده اورتا عصرلر ائستئتیکاسی و نشانهشوناسلیغی اوزره موتخصیصدیر. او ۱۹۷۱-جی ایلدن Bolonya اونیوئرسیتئتینده ایشلهییبدیر. او جیمز جویس حاقیندادا آراشدیرمالار مؤلیفیدیر.
امبئرتو ائکونین ایلک رومانی “قیزیل گولون آدیلا” ۱۹۸۰-جی ایلده چاپ اولوب؛ ۱۴ میلیون نوسخه ساتیلیب و دونیانین ۱۰۰ دیلینه چئوریلیبدیر. همیشه آزادلیق و عدالت مودافیعهچیسی و سیاسی افراطچیلیغین علیهینه اولان ائکو، فرانسیز فخری لژیون میدالینین و بیر چوخ موکافاتلارین صاحیبیدیر.
امبئرتو ائکو اثرلرینین بیر چوخو فارس دیلینه ترجومه اولونوبدور. اونون “قیزیل گولون آدیلا” رومانی ایراندا “آنک نام گل” آدیندا “روزنه” نشریاتی طرفیندن یاییلیبدیر. رومانین فارس دیلینه چئویرهنی رضا علیزادهدیر.
ایشیق سایتی
بوراد بیر آذربایجانجا ترجمه اکو نین "ابدی فاشیزم" آدلی یازیسیندان" - چویرن: علی نوروزف
umberto_eco_eternal_fascism_az.pdf
Azərbaycan dilinə tərcümə
- Qızılgülün adı”. Bakı, Qanun Nəşriyyatı, 2012.


text:
بایراملیق (تورکو ناغیل)
آللاه تازا ایلی بیزه موبارک ائله!
آتا آنامی ساغلام ساخلا !
آللاه بیزیم میللتیمیزی بیر-بیرینه مهریبان ائله !
ایسلام توپراغی قاراباغی کافیرلر الیندن آزاد ائله !
آللاه بیزی بابالاریمیزا لاییق اؤولاد ائله !
آللاه اورمو گؤلونو ساخلاماغا بیزه لیاقت وئر !
دوه نیزی نئچه یه ساتیرسینیز؟
بیر گون سئوگیلی پیغمبریمیز حضرت محمد (ص) یولداشلاریله بیرلیکده بیر کوچه دن کئچیردی کی گؤرور نئچه بالاجا اوشاق اویناییرلار. اوشاق پئیغمبری گؤرن کیمی سئوینه-سئوینه اونا ساری قاچیب دئییرلر:
– «بیزه دوه اولورسان؟»
سئوگیلی پئیغمبریمیز گولومسه ییب اونلارا دوه اولور و اونلارلا اویناماغا باشلاییر.
پئیغمبرین یولداشلاری دئییرلر: «یا رسول الله یوبانمیشیق گرک گئدک!»
پئیغمبر اوشاقلارا اوز چئویریب بویورور:
– «اوشاقلار دوه نیزی نئچه یه ساتیرسیز؟ دوه نیزی اون دانا گیرده کانلا دگیشرسیزمی؟»
اوشاقلار سئوینجک بو آلیش وئریشه راضی اولورلار…
توضیحات:
- نام کتاب: بایراملیق
- تالیف: صمد قراملکی
- زبان: ترکی
- فرمت فایل : پی دی اف PDF
- تعداد صفحات : 16
- حجم : 5 MB
- پسوورد و منبع : www.aharri.ir
لینکهای دانلود:
لینکهای کمکی:
دانلود از لینک کمکی دوم دانلود از لینک کمکی دوم


text:
جواد ظریف مسرور بارزانی بیلن اوچره شدی
اوشبو اوچره شوو اربیلده بولیب اوتدی
ایران تشقی ایش لر وزیری محمد جواد ظریف, عراق پایتختی بغدادده گی اوچره شوو لری آرتیدن اربیلده عراق نینگ شمالیده گی محلی رهبریت نینگ باش وزیری مسرور بارزانی بیلن اوچره شدی.
بارزانی, تویتر آرقه لی بیرگن بیاناتیده, تشقی ایشلر وزیری ظریف بیلن اربیلده ینه بیر بار اوچره شگن لیگی اوچون خرسند ایکن لیگی نی معلوم قیلدی.
اوچره شووده ایککی تامانلمه مناسبت لر بیلن منطقه ده تینچلیک و برقرارلیک نینگ تامین ایتیلیشی نینگ اهمیتی و تامان لرنینگ تجارت و سرمایه گذارلیک بوییچه همکارلیک لری نی رواجلنتیریشی توغریسیده بحث ایتیلگن لیگی بیلدیریلدی.


text:
انجمن حمایت از حقوق کودکان برگزار می کند :
یادواره کودکان آذربایجان
و گزارش فعالیت های انجمن حمایت از حقوق کودکان در آذربایجان
دوشنبه ، دهم مهر ماه از ساعت ۱۶:۳۰ الی ۱۹:۳۰
آدرس : شهرک قدس (غرب) ، تقاطع بلوار فرحزادی و شهید دادمان ، بیمارستان آتیه
ورود برای عموم علاقمندان آزاد است.
3 پاسخ
-
انجمن حمایت از حقوق کودکان آذربایجان زلزله سینده اوره کدن میدانا گلدی و اونون بوتون عضولری یورولمادان آذربایجاندا یاییلدیلار.هامیمیزین وظیفه میز بو انجمنین بو ایشلریندن حمایت ائتمکدیر. خصوصیله انجمنین صدری خانیم دکتر دولت آبادی و اونون حیات یولداشی و آذربایجانیمیزین فخری دکتر حسن عشایری بو ماجرادا اینانیلماز ایشلر گوردولر. هامیسینین االرینه- قدملرینه و جیبلرینه ساغلیق.
-
سلام
بو دیرلی ایش اوچون سونسوز تشککورومو بیلیندیریرم. وظیفه اولاراق بو خبری وبلاگلاریمدا یایدیم:
-
سلام چوخ یاخشی فیکیردی. الیمیزدن نه گلرسه خبر ائدین لطفا . یورولمایین .بو کیمی ایشلرینیزده بیزی خبردار ائدین یقین هم قدم اولا بیلریک. بیلدیریشین مقصدلری آچیق آیدین دئییل. منی بیر آز دا باشاسالین. تشککور : ائل اوغلو ledebiyyati@yahoo.com اوغورلار دیله ییرم………….


text:
ائل اوبا – نهایت جناب مسلم اوچ نفر صحابه سی ایله (قيس ، عماره و عبدالرحمن) گلیب کوفه ده مختار ثقفی نین ائوینه گئتدیلر.
کوفه اهلی جناب مسلمين قوللوغونا گلدیلر. او حضرت امام علیه السلامين مکتوبونو اوخودو و اونلار آغلاديلار. بو واخت عابس بن ابی شبیب شاکری آدلی بیر کوفه لی آیاغا قالخيب آللاها شکر ائدندن سونرا حضرت مسلمه خطاب ایده رک سویلدی :
«من خالقین اوره گینده نه اولدوغونو بیلمه دگییم اوچون اونلارین طرفیندن دانیشیب سیزی غرورلاندیرمیرام.
آند اولسون آللاها اؤز اینانديقلاريمدان دانیشیرام. آند اولسون آللاها مني چاغیرسانیز سیزینله اولوب دوشمنلرینزله ووروشارام. و تانریمی ملاقات ائده نه کیمی اؤز قیلينجيملا ووروشارام.
بو ایشدن ایسه تانرینین یانیندا اولماقدان باشقا بیر شنی ایستمیرم.»
سونرا حبیب بن مظاهر اسدی آیاغا قالخيب بئله دئدی:
«ای شبیب اوغلو ، تانری سنه رحمت ائتسین. اورگینده کی شئيلری قیسا سؤزلرله بیلدیردین.
سونرا اوجا بیر سسله دئدی: تایی اولمایان تانریا آند اولسون منده عابس يولوندایام. سونرا کوفه اهلی نین امام حسینه گؤندردیگی و امامین جوابینی اونلارا گتیرن ائلچی عبدالله حنفي آياغا قالخيب حبیب بن مظاهرين سؤزلرینه اوخشار سؤزلرله چیخیش ائتدی.
دیگر طرفدن کوفه واليسی نعمان بن بشیر حضرت مسلمین گلمگیندن خبردار اولوب مسجده گئتدی. او منبره چیخیب بو مضموندا بیر نطق سؤیلدى.
شکر اولسون تانریا . ای تانرینین بنده لري آللاهدان قورخون فتنه و اختلاف تؤرتمگه تله سمه یین. چونکی اختلاف تؤرنمکله آداملار اؤلر قانلار تؤکولر و ماللار غصب اولار. منیمله ساواشمایانلا ساواشمارام ، منه يوروش ائتمه ينه يوروش ائتمرم ، سیزلره بیر سؤز دئمه ییب توخونمارام ، بیر کیمسه نی ظن و گمان اوزره اتهام ائديب ياخالامارام.
لاکين منه آرخا دؤنده ریب بیعتینیزی سیندیرماقلا خلیفه یه مخالفت ائتسه نیز آند اولسون آللاها نه قدر الیمده قیلینج توتا بیلیرمسه سیزی ووراجاغام.
امید ائدیرم کی، سیزین ایچینیزده حاق سئوه ن باطيل سئوه ندن چوخدور.
سونرا بنی امیه طرفداری اولان عبد الله بن مسلم آیاغا قالخيب نعمانا خطاب سؤيلدي:
شاهد اولدوغون بو وضعیت ظلمدن باشقا يول ایله اصلاح اولوناسی دئییلدیر، سنین بو حاقدا کی فیکرین ایسه مستضعفلرین فیکری کیمیدیر.
نعمان بن بشیر اونون جاوابیندا دئدی منیم فیکریمجه تانریا معصیت ائدیب عزیز اولماقدان سا آللاها اطاعت اندیب مستضعف اولماق یاخشیدیر.
نهایت نعمان منبردن یئره ائندی ، عبدالله بن مسلم ایسه مسجد دن چیخیب پزیده بو مضموندا بیر مکتوب یازدی:
عقيل اوغلو مسلم کوفه یه گلیب و حسین شیعه لری اونا بيعت ائتمیشلر. سنین کوفه یه احتياجين وارسا حوکمونو اجراء ائتمک اوچون و دوشمنلرينه سنین کیمی یاناشماق اوچون قدرتلی بیر آدام گؤندر. چونکی نعمان بن بشیر یا ضعیف بير آدامدیر یادا اؤزونو ضعیف گؤسترير.
عقبه اوغلو عماره و سعد اوغلو عؤمر يزيده آیری – آیری عبدالله بن مسلمین مکتوبر مضمونلو مکتوب یازدیلار ابن هشام ، عوانه آدلی بیر آدامدان بئله نقل ائدير :
گلن مکتوبلار یزیدین یانیندا توپلاناندان ایکی گون سونرا معاویه نین کاتیبی نصارا دینلی سرجون بن منصور الرومی نی چاغیرتدیریب دئدی:
ای سرجون علی اوغلو حسین کوفه یه دوغرو گلمکده دیر عقیل اوغلو مسلم حال حاضیردا کوفه ده اونا بيعت آلیر، نعمان بن بشیرین ضعیفلیگی و پیس دانیشماغی منه چاتیب. بو حاقدا نه مصلحت گؤرورسن؟ کیمی کوفه یه والی گؤندریم؟
سرجون دئدی: معاویه قبیردن قالخيب نظرینی دئسه قبول ائدرسنمی؟
یزید ، بلی دئیه جاواب وئردی. سرجون زیاد اوغلونون کوفه یه والی اولماغی حاققيندا اولان امریه نی چیخاریب
دئدی: بو دور معاویه نین امری ، اؤلمزدن اول بو وصیتی یازماغا امر ائتمیشدی ، یزید امریه نی اوندان آلیب مسلم بن عمرو باهلینی حضورونا ایسته دی.
بو مضموندا بیر مکتوب یازدیریب بصره واليسی ابن زیادا گؤندردی.
شیعه لریمین منه یازدیغینا گؤره عقیل اوغلو کوفه اهالیسینی باشینا توپلائیب مسلمانلارین بیرلیگینی داغیتماق ایسته ییر. بو مکتوبو اوخوماق همن کوفه یه گئت عقيل اوغلونو تاپیب ادب ائت ، حبسه آل یا خود اؤلدور والسلام.
عبیدالله مکتوبو اوخویوب کوفه یه گئتمک قرارینا گلدی….
امام محمد باقر عليه السلام بو خبره اوخشار بیر روایتده بویورور:
یزید سرجونو چاغیرتدریب کوفه وضعیتی حاققيندا اونونلا مصلحتلشدی. سرجون دئدی: معاویه دیری اولسایدی حوکمونو قبول ائدردینمی؟
یزید «بلی» دئیه جاواب وئردی.
سرجون دئدی: کوفه اوچون عبيد الله دان باشقاسی والی اولماغا قابل دئیلدیر. بونو قبول ائت و عبيداللاهي اورايا والی تعیین ائت. بئله لیکله یزید زیاد اوغلونا بیر مکتوب یازیب کوفه یه والی گؤندردی.
مکتوبدا عبیداللاها مسلم بن عقیلی اؤلدورمک امرینی وئرمیشدی.
قایناق : کربلا ماجراسی ، روایت : ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر ، نشر ائدن : اسلامی تبلیغات تشکیلاتی ، تدقیقاتچی : شیخ محمد هادی یوسفی ، چئویرن : شیخ عباس امامی کرکوکلو ، دیجیتال یاییمجیلیک : ائل اوبا


text:
عزت هایروویچ
عزت هایروویچ (اینگیلیسجه: Izet Hajrović) (دوْغوم:۴ اوت ۱۹۹۱ (۳۱ یاش) Brugg) بیر فوتبالیست. دینامو زاقرب فوتبال کولوبو و سوئیس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Izet Hajrović (Croatian). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-07-20. یوْخلانیلیب1 February 2018.
قارداش پروژهلرده عزت هایروویچ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۹۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- بروق دوغوملولار
- قراسهاپر زوریخ کولوبونون اویونچولاری
- قالاتاسرای کولوبونون اویونچولاری
- وردر برمن کولوبونون اویونچولاری
- ایبار کولوبونون اویونچولاری
- دینامو زاقرب کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
`بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا یپگ` نتیجهلر
خبرلر [2528]
- تورکیهیه گیرمهیه چالیشان تروریست یاخالاندی
- قیرمیزی کتگوریده یئر آلان تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- پکاکالی ۶ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- تروریستلر پلیس ائوینه سالدیردی
- پکاکالی ۲ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- پکاکا عضوو ۱۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- ترور سالدیریسیندا ۱۱ اکینچی اؤلدو
- عراقدا پکاکالی ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- چاووشاوغلو، ترورلا موباریزه کۆرهسل فوروموندا دانیشدی
- سوریه و عراقدا ۱۵ پکاکالی تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- پکاکادان قاچان تروریست تسلیم اولدو
- ۵ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- کوروناویروس ان آشاغی سویهیه چاتدی
- حکاریده ارن عملیاتی باشلادیلدی
- ۲ تروریست گوونلیک گوجلرینه تسلیم اولدو
- میت، ایکی تروریستی عراقدان تورکیهیه گتیردی
- پکاکالی ۵ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- ۲ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- آلمانیادا پکاکا طرفدارلاری بیر تورک وطنداشینا سالدیردی
- ۴ تورک عسگری شهید اولدو
- کلینتون عایلهسیندن یپگ/پکاکا یانلیشی
- اردوغان: فنلاند وسوئد پکاکا-یپگ ترور هؤرگوتلرینی دستکلهییر
- تروریستلرین وورولما آنی
- پکاکانین سالدیرقان اوزو
- سوئد: پکاکادان اعتراض گؤستریسی
- پکاکانین، قازدیغی تونللر گؤرونتولندی
- ترور یانداشلاری اولای چیخارتدی
- پکاکانین گرچک اوزو بیر داها گؤرولدو
- پکاکا، اورمان یانغینلارینی اوستلندی
- "دیارباکیردا گنج بوراخمادینیز"
- سنتکومدان پکاکا تروریستی اوچون باشساغلیغی مئساژی
- "ترورسوز بیر دونیا"
- تروریستلر گؤرونتولندی
- ایسلامی ترورلا عینیلشدیرنلره ان گؤزل جاواب
- یوروپل، ترور تشکیلاتی پ.کا.کا-نین آلمانیادا حیاتا کئچیردیگی فعالیت لری، درج ائتدیگی ترور راپوروندا آچیقلاییب
- ترور هؤرگوتلرینی مالیهلشدیرن فرانسا شیرکتی
- بغداد-دا ترور: 11 نفر حیاتینی ایتیردی
- ترور طرفدارلاری آوروپا-دا یاشان تورک لره هوجوم ائتدیلر
- رپورتاژ: آمریکانین ترور تشکیلاتلارینا یاردیمی
- ترور تشکیلاتینا آغیر ضربه
- کانادا یاشایان تورکلر تورکیهده فتحاللهچی ترور تشکیلاتینین چئویریلیش جهدینه قارشی چیخدی.
- عفرین: تورکیه نین یانی باشینداکی ترور یوواسی
- یئنی زئلاندادا ایکی مسجیده اولونان ترور سالدیرسیندان فوتولار


text:
– هاردان بئله سارماشیق؟
– ائینالی دان گلیرم. چوخداندی ناهاری یئیهن کیمی، دورما گلدیم دئیه، قیرمیزی داغا دیرماشیرام. گون باشیما دؤیسهده، بو درهدن ووروب او درهدن چیخیرام. ایستیرم بو داغی قاریش- قاریش دولانیب، هر بوجاغینین تاریخین یازام. ایندییهدکده قلبهزن درهسین، داش دربندی، داشکسنلری، هئره درهنی، سیرخاب داشلارین یازمیشام. ایننن بئلهده قالان یئرلری یازاجاغام. من یازماسام، سن یازماسان، بس کیم یازار؟
– بابا! من بئله بیلمزدیم. دئمهلی سنده یازیچی اولوبسان؟ گؤزلریمیز آیدین. من بیلهلی بورا کیمین بیر واراقدا یازین اولمامیشدیر. اولمویا بیردهن بیره چیخیش ائدهجکسن؟ سارماشیق!
– نئجه- نئجه؟ ائله بیل للـهشینی یاخشی تانیمامیسان، یولداش! اؤنونده دایانان بو یازیچی، اللی ایلدن آرتیق کاغیذ- قلمسیز باش یاسدیغا قویماییبدیر. ائله بیل یئنی یازدیقلاریمدان دا خبرین یوخدور. گئت اوخو، اوندان سونرا گؤرهرسن هانسی یازیچی ایله قارشی قارشییا دایانمیسان!
– ندن دانیشیرسان، سارماشیق؟ دئیهسن یئنه سو آتدان یاسه گئدیبسن؟ اؤزون دئنه گؤرهک، نه خبر، نه اَتر؟
– ایستهمیردیم اؤزوم، اؤزومدن خبر وئرهم. بئلهسی اولاندا بیر آز یئکه دوشور. سن اؤزون یاخشی بیلیرسن، شؤهرتبازلیق منه گلمهییبدیر. ایندیده سن سؤز آچدین من دانیشماغا مجبور اولورام. یوخسا او بارهده دانیشماغی، اورهییم ایستهمیردی. بعلی! عاشیقلار دئمیشکن سنه خبر وئریم، هانسی خبردن؟ همان خبردن کی گونش نیشانلی ایشیق، اونو، جار ووروبدور. اوزونلوغونو، دای دئمیرم نه بویدادی. گرک اؤزون گؤرهسن. دوغروداندا گؤرهنین گؤزو بؤیویور. ایچ- آلاتینی دا، دای دئمیرم نهلر دئییب. گرک اؤزون اوخویاسان. اینان کی اوخویانین بئینی فیشقا چکیر. تک سنه دئییرم، سنده اؤزگهیه دئنه. باور ائله، بو یازیمین یازیلماسی، دوز اوچ آی چکدی. بیلسن هاردان ووروب، هاردان چیخمیشام، حیران اولارسان.
– سن دئییرسن جار چکنین گونش نیشانلی ایشیقدیر. سن هارا؟ اونلار هارا؟ سن کی قارانلیق کوچهلیسن؟ اورانی هاردان تاپدین؟
– من هاردایام؟ سن هارداسان؟ او جارچینین آچاری، باخ! اؤز جیبیمدهدیر. میری بالانی نه گؤرموسن؟ من یازیدان قورتولماغیمی گؤردوم. او تیلتهنی تیکهلییه- تیکهلییه یازیما بیر گؤز دولاندیردی. یئییب قورتاراندان سونرا دا، دئدی:
– عجب گزارش دی! کلمهلری اینجییه بنزیر. جملهلری یاقوتا اوخشور. هر بیر سطیر، او بیریندن اؤیمهلی. هر بیر بؤلوم او بیریندن سئومهلی.
میری منیم ساققیزیمی اوغورلادی. منده میرینین ساققیزینی اوغورلادیم. او منه پارتی دوشدو، من اونون قارنین دویوردوم. ایش یئرینه گئتدی. بایراما ایکی- اوچ گون قالمیش، یازیم گونش نیشانلی ایشیغی، داها دا ایشیقلاندیردی.
– هله دئنه گؤرهک، نه یازمیسان؟ نهیه توخونموسان؟ هانسی مسألهنی اوزه چکمیسن؟ گؤرونور کی چوخ سئوینجک دوشموسن، سارماشیق!
– بایاق دئدیم. اوخوماسان بیلمهسن، نه یازمیشام. یئمهمیسن قاز اتینی، بیلمهمیسن لذّتینی. کلمهلریم ائله بیر دوردانه دیر. بیر بیرینین آرخاسینجا ائله دوزولوبلر کی، اوخویان دئییر: یئمهییم، ایچمهییم او جوملهلری بیرده اوخویوم. خلاصه دئییم. سطیرلر یاغ کیمی آخیر، معنالار شیمشک اولوب، ایشیقدا شاخیر. بونونلا بئله، اونودا دئییم کی، نئچه اورهیی زیغلی آدام دا، بئله بیر یازینی بگنمهییب، دالیمجا بانک قویوبلار. او ال، بو الده اوتوروب منه لوغاز اوخویوبلار. عیبی یوخ! اودا اولمالی دیر. یازیقلارین خبری یوخدور خبردن. بیلمیرلر کی گونش نیشانلی ایشیغی نئجه گیجلتمیشیک. میری تیکن بؤرک لاپ اونلارا یاراشان بؤرک اولموشدور.
– بالاخره دالداندا بانک قویان کیمسهلرین سؤزو، ندیر؟ آیدینلاتمادین آخی!
– نه دئیهجکلر؟ مثلاً کی انتقاد ائلهییرلر. اونلار دئییرلر: اولاً یازینین آدی ایله اؤزو، بیر- بیرینه اویارلی دئییل. ثانیاً یازی یازانین آدی بللی اولماییبدیر. اوندان ساوایی، بو گزارش یازی قایدالاری اوزره یازیلماییبدیر. آدلارین چوخو غلطدیر. گزارش چوخلو یالان- پالان ایله دولودور کی هئچ، چوخلو اوز وئرهسی ایشلری ده قیراقدا قویموشدور. واقعیتلر اوزونه ده پرده چکمیشدیر. هاردا گؤرونوب بیر یازیچی، بو تئزلیکده سؤزومون آردینی توتاجاغام دئیه، آمما هئچ زامان دئدیگینه عمل ائتمهیه؟ بونلارین سؤزونه قارشی بیلیرسن من نه دئدیم؟ نه دئدین؟ دئدیم کی:
– گئدین آشیق اویناماغیزین دالینجا! سیز هله اوشاقسیز! بورا کیمی بیلمهمیسیز کی سیز اوخویانلاری، من توخوموشام. نهقدهر قوما آتیلان بالیق کیمی چابالارسازدا، چابالایین. گونش نیشانلی ایشیق سیز دئیهن ایشیق دئییل. سیز گؤرهن آغاجلاری کورهکلییه کسدیلر. گونش نیشانلی ایشیقدا کی اؤرت- باسدیری نه گورموسوز؟ قیچی ده اوندا، بئزده اوندا. سئودیگی قدهر کسر، سئودیگی قدهرده بیچر سویودا پوفلویه- پوفلویه ایچر.
***
ایشیق سایتینین ایضاحی:
چوخ تاسفله، بو یازیدا موللیفین سئچدیگی «سارماشیق» آدیلا لاغا قویولان شخصله برابر، شخصی مناقشهلر زمینینده «ایشیق» سایتینادا انصافسیزجاسینا تؤهمتلر وورولوب. او جوملهدن: گویا بیر عده ایشیغین باشینا بؤرک قویور؛ ایشیق سایتیندا اؤرت- باسدیر اولور؛ ایشیقدا سانسور وار( قیچی ده اوندا، بئزده اوندا. سئودیگی قدهر کسر، سئودیگی قدهرده بیچر و …)؛ ایشیق سایتینا پارتی دوشنلر اولور و …
ایضاح ائتمهلیییک کی ایشیق سایتینا وورولان بو تؤهمتلر تام معنادا یئرسیزدیر. ایشیق سایتینین گوناهی بودور کی موللیفین خوشو گلمهدیگی دوننکی اورتاق قلمداشینین گؤندردیگی یازیلارینی یاییبدیر. حال بو کی، چوخ تاسفله بو یازیدا لاغا قویولان شخصین ایندییهدک یالنیز ایکی(۲) یازیسی و موللیفین(صمدچایلی معلمین) سایتیمیزدا یئددی(۷) یازیسی یاییلیبدیر.
بیر داها دئمهلیییک کی «ایشیق» بوتون آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت خادیملرینین ائویدیر. هئچ بیر آیری سئچگیلیک قویمادان ادبیاتیمیزا، اینجه صنعتیمیزه و عمومیتله میللی وارلیغیمیزا، مدنیتیمیزه و اجتماعیاتیمیزا فایدالی اولان اثرلری منتدارلیقلا یایماغا حاضیردیر. ایشیق هئچ بیر شخصی مناقشهلره قاریشمایاجاق و مدنی بیرلیگیمیزی قامچیلایان هئچ بیر یازییادا مئیدان اولمایاجاق.
«ایشیق»


text:
بو گون ائدینین بؤیوک قارداشینی گؤردوم. بئلینی سویوغا وئریب. ائدینین اؤزو بیر نئچه هفته بوندان اؤنجه بو بارهده نسه دئمیشدی.
اونو ساحیلده بویلینق ترئکینین یاخینیندا گؤرنده اؤز موتوسیکلئتینی سورمهیی اؤیرهنیردی. خستهلندییی حیسس اولونموردو. بورونجدن تؤکولموش بدنیله اولدوقجا ساغلام گؤرونوردو. گؤرونور، زهر اؤز تاثیرینی گئج گؤستریر.
ائوه دؤنوب حجمتیمیدیققتله موعاینه ائلهدیم. (ائدی هئچ نهسیز یولوخا بیلهجهیینه اینانیر). هر شئی یولوندایمیش کیمی گؤرونوردو. گؤره سن، بؤیوک قارداشیندان یولوخا بیلردی می؟
۲۹ اییول
آنام تیلفوندان آشاغی مرتبهده دئییل، اؤز اوتاغیندا ایستیفاده ائدرکن احتماللا اونو ائشیتمهدییینی ظن ائدیر. اوتاغیمدایامسا، راحاتلیقلا اونو ائشیده بیلرم. اؤتن گئجه دالبادال “پوست، پوست، پوست” دئدییینی ائشیتدیم. قیشقیرمیردی، آمما ائوده اولماسایدیم، سسی عالمی باشینا گؤتورهجکدی. ایسراغاگون، چؤله چیخمیشدی، ائوده قاییداندا گؤزونون آلتی قارالمیشدی.
آنام گنج قیز دئییل. بیر آی بوندان اؤنجهیه قدر اونون ائله گنج قیز اولدوغونو ظن ائدیردیم. گؤزللیک سالونوندا گئدیب ساچلارینی فورمایا سالمیشدی، اینینده کی بو بوتلاری، قیرمیزی شالواری آلمیشدی. بو حالیندا آرخاسی یوپ یومورو گؤرونوردو. بیر آنلیق شاشیردیم، بلکه آنام دئییل، گؤزومه گنج بیر قیز کیمی گؤرونوردو. آمما ایندی فیکیرلشنده یانیلدیغیمی گؤرورم. دوغرودان دا چوخ یاشلیدی.
۱ آوگوست
آنام یئنه بوتون گونونو چؤلده گزیب دولاشمیشدی. ائوده تک قالماق وئجیمه دئییلدی. تک دئییلدیم، نااومی یانیمدایدی. پروبلئم چیخماز دئیه، دوشونوردوم، آمما آز کئچمهمیش بیرنئچه اوشاق – داوه آتکیستون و او بیریلری – اونو پارکدا توتوب باشینا اویون آچمیشدیلار و سونرا دا قاچیب آرادان چیخمیشدیلار. او گون مؤحکمدهینک یئدیم. او گوندن آرتیق منی مکتبه قدر ایزلهمهسینه ایذن وئرمیردیم.
دهینک یئمهیه آلیشمیشدیم. مکتب یارامازلارلا دولوب داشیردی. ائدی ایستیثنا ایدی. سئودیگیم یئگانه اینسان او ایدی. آمما ائدی قیزین بیرینی اوولادیغینی دوشونوردو. سامانتا کئنداللا بیر-بیرلرینی سئودیکلرینی ظن ائدیردی. قیز سونونجو صینیفدا اوخویوردو. داواملی اولاراق دوشونوردوم کی، مکتبلر آچیلاندا درسه گئتمهیهجهیم. آنام زورلا منی مکتبه گؤندهرهجکدی می، بونودا بیلیردیم. اووللر منه قارشی چوخ سرت ایدی، ایندی آرتیق ائله دئییلدی. گئجهدن خئیلی کئچمیشه قدر ائوه گلمیر، منیمله ماراقلانمیردی.
۴ آوگوست
حیطده گون کئچیرمک دوغرودان دا جانسیخیجی ایدی. نااومی دا بالاجا واختلارینداکی کیمی داها ایلنجهلی دوست دئییلدی. ساکیتجه بیر کونجهده اوتوروب قالیر یا دا هاراسا چیخیب غئیبه چکیلیردی. قارنی آجالاندا من یادینا دوشوردوم.لاپ بو درجهده سایمازلیق ائتمکدهده حددینی آشیردی. آرتیق اونا قولاق ائتمهیهجهیم، گؤروم، اوندا خوشونا گلجک می؟
ائدینین بو گون گلهجهیینی گومان ائدیردیم، آمما گلمهدی. اؤزونه قیز تاپاندان یوخا چیخمیشدی. مکتبه قاییدیب-قاییتمایاجاغیمی بیلمیردیم. مکتبه گئتمهمکده آداماسیخینتی گتیریر.
۵ آوگوست
بو گون نااومییه یئمک وئردیم. آرخامجا سورونور، وئجیمه آلمیرام. جزاسینی چکیر. کاش قدریمی بیلئیدی. من اولماسام، کونجلرده آج-یالاواج قالاجاق.
مطبخده کی چکمهجهلردن بیرینده آنبارین کیلیدینی آچان آچاری تاپدیم. آنبارا دوشوب اورالارا گؤز گزدیردیم. بورا چوخ آتاما عایید کیتابلارلا، بونا بنزر شئیلرله دولو ایدی. کیتابلار او قدرده یاخشی وضعیتده دئییلدی. آمما کونجلردن بیرینده اوست-اوستهییغیلمیش ادبسیز درگیلر دیققتیمی چکدی. بایاغی درگیلر ایدی، شکیللرده کی قادینلارین ساچلاری عجاییب فورمادا ایدی، آیاقلارینین آراسی ایسه هئچ گؤرونموردو. بیر نئچهسینی اؤزومله گؤتوروب حیطه چیخدیم و ورقلهمهیه باشلادیم.
۹ آوگوست
سون بیر نئچه گون او قدرده جانسیخیجی کئچمهدی. نااومییله اویناماق اوچون یئنی اوینون ایجاد ائلهمیشدیم. خالتاسینی دارتیب قابینا یئمک قویوردوم، یئمک اوچون جوماندا خالتانینی چکیردیم، آغزی یئمهیه چاتمیر، قریبه سسلر چیخاریردی. بیر آز سونرا یئمهیی دولابدا ال چاتمایان بیر یئره قویوردوم. ان یاخشیسی اونو آچیب بوراخماق ایدی، یوخسا اویناماقدان واز کئچهجکدی. حیطده کی بوتون درگیلری بیر-بیرینه قاتیر، بیر آز کئچندن سونرا مطبخه قاییدیب یئمهیی دولابدان چیخاریرام و تیکرار اویونا باشلاییریق. ان ایلنجهلی یئری خالتاسینین ایپینی ییغارکن عصبلشمهسیدیر. اوندا دلی کیمی قاباغا دوغرو دارتینیر، خالتاسینین ایپینی چکدیییم اوچون گئری دؤنمهیه مجبور اولور.
درگیلر قادینلارین آیاقلارینین آراسینی گؤسترمهسهده بد دئییلدی. گؤرهسن بو قیزلاردان بیریده ائدینین بؤیوک قارداشی کیمی بئلینی سویوغا وئریب؟ بؤیوک احتیماللا فاحیشه یا دا ایستریپتسیز گؤستهرنلر ایدیلر. خسته کیمی گؤرونمورلر، اصلینده ائدینین قارداشیدا هئچ خستهیه اوخشامیر. زهر اؤز تاثیرینی گئج گؤستریر.
یئنه حجمتیمه باخدیم. یوخ، هله ساغلامام.
۱۰ آوگوست
آنام دونن گئجه یئنه آغلاییردی. ساعاتلار تیلفونلا دانیشدی. آغلاییر، سونرا “لوطفا،لوطفا،لوطفا” دئییب دوروردو. آرا وئرمهدن عوذر ایستهییر، آغلاییردی. اووللر آغلامازدی، آمما سون واختلار آغلاماغینی دویورام. بو سحر گؤزلرینین شیشدییینی گؤردوم. چوخ ائوده قالماسینی ایستهمهدیییم اوچون تئز-تئز جونجیغازینی نه واخت گئدیب گؤرهجهیینی سوروشدوم. ائوین تؤر-تؤکونتو اولدوغونو،ییر-ییغیش آپارماقلازیم گلدییینی دئییردی. منه مودیرلیک ائتمهیه باشلادی و پیشییی باخیب-باخمادیغیمی سوروشدو. باخدیم، دئدیم. او، چیخار-چیخماز اویونوموزا باشلاماغا تلهسیردیم. جونو نه واخت گئدیب گؤرهجهیینی بیرده سوروشدوم. اوستومه، چمکیردی: – گئت اوتاغینا، اؤز ایشینله مشغول اول! یئنه ساعاتلار تیلفونوندیبینی کسدیریب دوردو، سونرا دا اؤزو یاخدیغی بیر کیلو ماکییاژلا، ازیلیب بوزوله-بوزوله یانیما گلدی و چؤله چیخاجاغینی دئدی. ائوین تؤر-تؤکونتو اولماسی مسئلهسینده حاقلی ایدی. ائوین هر طرفینده هؤرومچک تور قورموشدو و قوخو هر یئری بوروموشدو.
۱۱ آوگوست
سئویشمک ایستهدیییمه امین دئییلم. خستهلییینسیزی نه واخت یاخالایاجاغینی هئچ واخت بیله بیلمزسینیز. عینا گؤبلک سئچمک کیمیدیر. گؤبلک سئچمکده تهلوکهلیدیر، چونکی بعضیلری زهرلی اولور و اونلاری یئدیکده خستهلنه بیلرسینیز.
۱۳ آوگوست
گونورتادان سونرا بیر حادیثه باش وئردی و بو حادیثهدن سونرا اوزون موددت اؤزومو قریب کیمی حیسس ائلهدیم. ایضاح ائتمک چتیندیر. قاپینین زنگی چالدیقدا نااومیله مطبخده اویون اویناییردیق، خالتانین ایپینی ائله توتموشدوم کی، باشی یئمک قابیندان بیر نئچه سانتیمتر آرالی اولسون. او آن اؤزومو ایتیردیم، نه ائدهجهییمی بیلمهدن دؤنوب قالدیم. نااومی دارتینماغیندا ایدی. زنگ تیکرار چالیندیقدا قاپینی آچماق اوچون چیخدیم. ایکی اوزون بویلو آمئریکان حریفدن بیری “آنان ائودهدیر می” دئیه سوروشدو. یوخ دئدیکده دوستویلا باخیشدیلار، اوندان راضیلیق آلاندان سونرا عیسا حاققینداکی، اونون بیزی نئجه گلیب خیلاص ائدهجهیی مؤوضوعسونداکی خبرلری هانسی یوللا یایدیقلارینی آنلاتماغا باشلادی. بو حاقدا آناملا دانیشا بیلهجکلرینی اونلارا ایضاح ائدیب قاپینی اوزلرینه اؤرتدوم. مطبخه قاییداندا نااومینی آجلیقدان چیخیبمیش کیمی یئمهیه گیریشدییینی گؤردوم. عصبیمدن زاواللینین خالتاسینی ائله دارتدیم کی، هاوادا آسیلمیش وضعیتده قالدی. چوخ حیرصلندیم، اونو باشیم برابریمه قدر قالدیردیم، منیمله اوز به اوز قالدی. گون ایشیغی نااومینین اوزونه ائله دوشموشدو کی، گؤزلری شوشه کیمی پاریلداییردی.دهشته گلدیم، اونو یئره بوراخدیم. اؤزومو شعورسوز کیمی حیسس ائتدیم و حیطه چیخدیم. کولک وار گوجویله اسیردی، درگیلر چمنلییه سپلنمیشدی.
۱۴ آوگوست
دونن گئجه آنام “سنهنیفرت ائدیرم،نیفرت ائدیرم،نیفرت ائدیرم” دئیه، باغیریردی.سانکی ائوده اولدوغومون، اونو ائشیده بیلهجهییمین فرقینده دئییلدی. آز کئچمهمیش سسینی بیر آز دا قالدیردی: “گولمهیینی کس، پزه ونگین بیری پزه ونگ، کس، دئییرم!” سونرا یئنه اونانیفرت ائتدییینی هایقیردی. آمما سحریسی هئچ نه اولمامیش کیمی ساکیت و سوسقون ایدی، یان اوتاقداکی بوتون اشیالاری آنبارا داشیماغینی خواهیش ائتدی. سببینی سوروشدوقدا جونون بیزه کؤچهجهیینی دئدی. آمما او دا قیزی کئرولدان یانایدی، اونو دا اؤزویله گؤتورهجکدی. اوتاغین ساعات ۶-یا قدر حاضیر اولماسینی تاپیشیریب چیخدی. دئیه سن جون دا آنامین اوتاغیندا یاتاجاقدی. منجه سئویشهجکلر.
..گ.س. ۱:۰۰
بوتون اشیالاری آنبارا داشیمیشدیم و اوتاق حاضیر ایدی. بیر ایش قالمامیشدی. آنام کئرولون اون آلتی یاشلی اولدوغونو دئییر.
باشقا درگیلرینده اولوب-اولمادیغینی یوخلاییرام، او بیریله رینه باخمیشدیم، باشقالاری گؤزومهدیمهدی. درگی عوضینه الیمه اوت-علف، زیق-زیمیریق کئچدی. آنباردان چیخدیم و چوخ-چوخ اووللر مکتبدن چیرپیشدیردیغیم تجروبه بالونونو گؤتوردوم. ایچینده کینین زهر اولدوغونا امین دئییلدیم، آمما بؤیوک احتماللا زهر ایدی. دئمک، آنباردا زهر وارمیش دئیه قاپیسی داییم کیلیدلی اولورموش.
ساعات هله بیری کئچمهییب. درگیلری تیکرار گؤزدن کئچیرمک اوچون واختیم وار. دوننکی حادیثهدن سونرا داها نااومیله اویناماق ایستهمیرم.
..گ.س. ۵:۲۰
بو گونورتا گؤرولهسی چوخ ایش واردی. باشلانقیج اولاراق نااومینی اؤلدوردوم. نئجه؟ همیشه کی کیمی، خالتاسینی بوینونا کئچیردیم، آنجاق بو دفعه ایپی ماسانین آیاغینا باغلادیم.یمهیینی حاضیرلاییب یئره قویدوم. ماسانین اطرافینا دولاشیب قالدی. یئمک قابینی آغزی چاتمایان یئره قویدوم و حیطه چیخدیم. اوچ ساعاتدان سونرا قاییدیب یئمک قابینی چؤله چیخارتدیم. سونرا تجروبه بالونونون ایچینده کینی پیشییین یئمهیینه تؤکدوم. آزجا قاریشدیردیم کی، یئمهیین ایچینده گؤرونمز اولسون. سونرا مطبخه قاییدیب قابی یئره قویدوم. دهشت آجدیغیندان دورمادان مییولداییردی. قایچی ایله خالتانین ایپینی کسدیم، یئمک قابینا دوغرو گؤتورولدو. یئمهیه باشلادی، سونرا دوردو و اوزاغا باخدی. پیشیکلر چوخ عاغیللی اولور. زهرلندیکلرینی آنلایا بیلرلر.
اونو دیققتله ایزلهییردیم، زهرلندییینه امین دئییلدیم. نه قدر چکهجکدی؟ اؤنجه چؤملدی، سونرا قریبه سس چیخارتماغا باشلادی. چالخالانما سسینه ]سسی[ ، بیر آز آوتوبوسون دایاناجاقدا ایله یرکن چیخدیغی سسه بنزهییردی… سونرا گئدیب قاپینی جیرماقلاماغا باشلادی. قابیرغالارینین آشاغی-یوخاری حرکت ائتدییینی گؤروردوم. داها سونرا آرخا آیاقلاری اوستونده دوردو و پیشیکدن چوخ قوش سسینی آندیران کومیک سسلر چیخماغا باشلادی. و هر شئی آغزیندان چؤله تؤکولمهیه باشلادی. دوشمهنین اوستونده گؤلمجه عمله گتیردی. اییلیب باخدیم، خیردا شئیلری حوووضدا اوزورموش کیمی سئیر ائتمک ایلنجهلی ایدی. سونرا یانا دؤندو و آرخا آیاقلاری بوکولمهیه باشلادی. گؤزلری سانکی منه باخیرکن قاپاندی و یئره دوشوب ترپنمز قالدی.
بیر آز گؤزلهدیم. سونرا یئره قزئت سردیم، اونا توخونماق ایستهمه سمده قالدیریب قزئتین اوستونه قویدوم، قالدیرماق ایستهینده سوروشوب یئره دوشدو. سو کرانین آلتینداکی دولابدان پلاستیک پاکت چیخارتدیم. بیر آز کیرلییدی،دیبینده سارمتیل مایع واردی، اونو پاکت واسیطهسیله یئردن گؤتورمهیه چالیشدیم، باجارمادیم. آخیر بیر تهر بو ایشین عؤهدهسیندن گلدیم. پاکتین ایچینده بوکولدو. پاکتی قالدیراندا ایچینده کی مایعسیزماغا باشلادی و یئرده خیردا نوقطهلر عمله گلدی. یئریسیلمهمیشدن پاکتی چؤله چیخارمالی اولدوم. پاکتی نااومینی ایلک دفعه گؤردویوم یول کنارینا آتدیم. یولدا اولارکن آیاغیمین اوستونه نسه تؤکولدویونو حیسس ائتمیشدیم. پاکتدن سوزولن مایع جینس شالواریمی بولامیشدی. بیر آزدان قورودو.لکه قالاجاغینی دوشونمورم. ائوه قاییداندا شالوار قوخویوردو، آمما آرتیق اییده قالماییب.
۱۹ آوگوست
آرتیق ائوده تک قالا بیلمیرم. آشاغی دوشمورم، چونکی آنام و جون اوردادیرلار. حیطهده دوشمک اولمور. چونکو او اورادادیر. کئرولو حیسس ائدیرم. یاتاغیمین آلتیندا بیر نئچه درگی وار، آمما آرتیق اونلارادا ماراغیم قالماییب. آنام دونن اوتاغیما گلیب جونلا دانیشمادیغیم اوچون منی دانلادی. اوولجه آستادان دانیشماغا باشلادی، تدریجا سس تونونو قالدیردی و منی عمللی-باشلی دومسوکلهدی. سونرا کیمینسه یوخاری قالخدیغینی حیسس ائتدیک، منه معنالی بیر باخیش آتیب چیخدی. جونلا هله دانیشمیرام. اونو سئومیرم. الیمدن بیر خطا چیخماغینی گؤزلهییر کی، اوستومه باغیرسین.
باشقا بیر گون پیلله کانین باشیندا دورارکن اونلارا چای آپارماغیمی خواهیش ائلهدی. جونون شکردن ایستیفاده ائتمهدییی اوچون چایینا بوللوجا شکر قاتدیم. یوخاری قالخاندا آنام قیشقیردی کی، ایچری گیرمه،سینینی یئره قوی! ائشیتمهمیش کیمی اوتاغا گیردیم. ایکیسیده یاتاقدا ایدی، جونون قوللارینداکی وسینهسینده کی دؤیمهلری گؤردوم. آنام “سینینی قویوب رد اول!” دئدی.
۲۱ آوگوست
ساعات ۱۲-نی وورمامیش قالخمادیم. اویانماغادیمزدی، چونکی گؤرهجک بیر ایش یوخ ایدی. نه واخت اویانیردیم، کئرولو گونش وانناسی قبول ائدن وضعیتده گؤروردوم. اونا پنجرهدن باخماق خوشما گلیر. اونو ایزلهدیییمی فرق ائتمهسینه ایمکان یوخ ایدی، داییم بؤیرونده کیتابلار اولوردو و چوخ واخت دا یاتیب قالیردی. ممهلری حقیقتاده بؤیوک ایدی، آمما درگیده کی قیزلارین دوشلری بویدا دا دئییلدی. بدنی بایاغی بیر بورونجه چالیردی. گؤزلویونو چیخارماسادا پیس گؤرونموردو.
دونن مطبخده چای دمله یرکن کئرول حیطدن ایچری کئچدی. گیرر-گیرمز گؤزلریمین ایچینه باخدی. چکیندیم و گؤزلرینه باخا بیلمهدیم. چونکی داها اوول هاردا گؤردویومو بیلیردیم.
۲۲ آوگوست
دونن گئجهنین بیر یاریسی یوخودان اویاندیم، آنام تیلفوندا باغیردیغی کیمی بو دفعه جونون اوستونه قیشقیریردی. جون دا اونا گولوردو. او، دایانمادان گولوردو، آنام دا “شرفسیز، شرفسیز، شرفسیز” دئیه، باغیراراق آغلاییردی. او ایسه گولمهیینه داوام ائدیردی.سونرا آنام اوتاغیندان چیخیب توالئته گیردی. اوزون موددت چیخمادیقدا گؤره سن اوردا نه ائدیر دئیه ماراقلانماغیما باشلادیم. آخیر کی، جون یاتاق اوتاغینین قاپیسینی آچیب کیمسهنی وئجینه آلمادان “آللهیم” دئیه چیغیردی. سانکی ایتینی چاغیریردی: “چیخ اوردان، هارداسان سن…” آنام اوتاغیندان چیخیب دهلیزه کئچدی. جون اونا “گیر ایچری” دئدی، قاپی چیرپیلاندان سونرا آرا ساکیتلشدی. کئرولون اوتاغیدهلیزین ایکی آددیملیغیندا ایدی. گؤره سن نسه ائشیتمیشدی کی؟
۲۳ آوگوست
کئرول یاتمیش کیمی گؤرونور، آمما نه واخت اونو پوسسام، بونو حیسس ائدیر. بو گون اویاندیم و پنجرهدن باخدیم، اوزو اوسته اوزانمیشدی. آمما من باخدیقدا سانکی باخیشلاریمی حیسس ائدیب گئرییه چئوریلدی. یاتاقداکی کیمی چوخ راحات ایدی. اؤزونو یوخودان اویانیبمیش کیمی گؤستردی.
۲۴ آوگوست
کئروللا بیرلیکده حیطده گزیردیک، سونرا یئنیدن ائوه قاییتدیم. خیلی موددت مطبخده اوتوردوم، گلیب اونونلا بیرلیکده چمنلیکده اوزانماغیمی ایستهدی. سرتلشنده گؤرمهسین دئیه اوزو قویلو اوزانیب وضعیتدن چیخدیم. آز سونرا هر شئی قایداسینا دوشدو و بورادا اوزانماق خوشوما گلدی. او، منه مکتبلی باغلی سئواللار وئردی، بوتون گونو ائوده نه ایشله مشغول اولدوغومو سوروشدو. آمما سونرا پیشیکلر حاققیندا دانیشماغا باشلادی. پیشیکلری سئویرممی، اونلار ایتلردن داها شیرین، سئویملی، داها عاغیللیدیرلارمی؟
“اوول سنینده پیشییین واردی، دئییلمی؟”
“یوخ، هئچ واخت پیشیییم اولماییب، اولماسینیدا ایستهمیرم”.
“آنان دئییردی سیزینده پیشییینیز وار آخی”.
“هه، دوغرودان ائ، اونوتموشدوم” – دئدیم.
ائوه قاییتدیم، داها اونو ایزلهمهیه ماراغیم قالمامیشدی.
۲۸ آوگوست
آناملا جون بو آرالار تئز-تئز ائشییه چیخیردیلار. منده کئروللا چمنلیکده اوزانیب اویون اویناییردیق، اونون بدنینین هر یئرینی اللهمهییمه ایجازه وئریردی. اونو ظریف توخونوشلارلاسیغارلاییردیم، بو خوشونا گلیردی. بعضا اوزو اوسته اوزانیب بیکینیسینین اوست قیسمینی چیخاریر کی، چییینلری و اومبوزلاری یاخشیجا قارالسین. الیمی چیینینده گزدیرمهییم خوشونا گلیر، آمما اساس ماتئرییالا توخونماغا ایجازه وئرمیر. الیمی بئلینه سورتنده آیاقلاری غیر-ایختییاری آرالانیر. حجمتیم او قدر برکیییر کی، آغری وئریر. اونا ایطاعت ائتمهییمده اوزومه ایریشیر.
۲۹ آوگوست
ائدی سامانتا کئنداللا یاتدیغینی ایددیعا ائدیر، من اونا اینانمیرام. اونا مئیدانداکی قزئت فیلیالیندا راست گلدیم. اوندان دانیشدی و نه قدر خاریقه بور]بیر[ شئی اولدوغونو، بو ایشی تیکرار ائدهجکلرینی دئدی. ایستهدیم داهانییه گلمهدییینی سوروشوم، فیکریمدن وازکئچدیم. آمما سامانتا کئندال حاققیندا صؤحبتلر افسانه یدی.
۳۰ آوگوست
کئرول آنام حاققیندا بعضی شئیلر دانیشماغا باشلایینجا منیم اوچون بیتمیش اولدو. قانجیغین بیرییدی. آتاسی آنامی بارماغینا دولاییب، آنامین یاشلی اولدوغوندان اونو هئچ کسین سئومهیهجهیینی دوشونوب. دانیشیردی کی، نه واخت آنامین ایدارهسینه گئدیرمیش، آتاسینی آناملا سئویشن وضعیتده گؤرورموش. گونورتادان سونرا آخشاماجان کئف چکیرمیشلر. اونا سوسماسینی امر ائتدیم، آمما دورمادان قولاغیمین دیبینه میزیلداییردی، سیرتیقجاسینا اوزومه ایریشیردی. بوتون بونلاری دالیدان اویدوردوغونو دئدیم، اوزومه هیریلداییب هامیسینین دوغرو اولدوغونو سؤیلهدی. بیر دفعهده ایدارهده سس-کوی قوپوب، آنامی چیلپاق وضعیتده چؤله آتیبلار. من اونو سؤیدوم، آمما او، داوام دئدی: آنان ایدارهنین قاباغیندادیزه چؤکوب آتاما یالواریرمیش کی، اونو ایچری بوراخسینلار. آتامسا ایچریده دایانمادان گولوب، ساعاتلار قاپینی آچماییب. یوخاری قالخیب اوتاغیما کئچدیم. کئرولسا هلهده گولوردو، ایستهسیدیم، داوامینی، داها بی آبریچی شئیلری دانیشا بیلردی. قانجیق!
۲ سئنتیابر
آناملا جون بیرگونلوک مارگیته یولا دوشدولر. بو دا او دئمک ایدی کی، بیز کئروللا گئن-بول واخت کئچیره بیله ریک. ممهلرینه توخوندوغوم واختدان بیر ساعات کئچیردی. قفیلدن قالخیب اویونو بیتیرمک ایستهدیم، آمما بوندان آرتیغینا ایجازه وئرمیردی. الینی کؤینهییمین ایچینه سالیب بدنیمده گزدیریردی. منده الیمی اونون شالوارینین ایچینه سوخماغا جهد ائلهدیم، بو آن دیرناقلارینی قارنیما باتیردی. آغریدان ایکی قات اولدوم. نییه بئله ائلهدین، دئیه سوروشدوم. قالخیب اوتورموشدو. “چونکی آرتیق آزغینلیق ائدیردین، اؤزونه گلمهیینلازیم ایدی” – دئدی. اونا باخدیم، آرخاسیندا گونش باتماقدایدی و بو منظره عینهیینده عکس اولونماقدایدی. گولوب “سنی اؤزونه گتیرمهیی باجاریرام” دئدی.
۳ سئنتیابر
ان یاخشیسی، هر شئیی اوولدن باشلاماقدیر، عکس تقدیرده بعضی شئیلری اونودا بیلهرم. پنجرهیه یاخینلاشیب کئرولا باخدیم، بو دفعه همیشه کی یئرینده دئییلدی. اینیمی گئیینیب توالئته گئتدیم، ساغلانملیغیمی یوخلاماق اوچون حجمتیمی گؤزدن کئچیردیم. آنامین و جونون گولوش سسلری ائشیدیلیردی. آشاغی دوشرکن کئرولون قاپیسینین آرالی اولدوغونو گؤردوم. سس چیخارمادان یاخینلاشیب ایچری بویلاندیم. پردهلری چکیلمیشدی، گونش اوتاغی ایشیقلاندیریردی، ایچریده توزلارین اوچوشونو گؤرمک اولوردو. کئرول یاتاغیندا چیینی اوسته اوزانمیشدی. آدیالی یوخودا تپیک آتمیش کیمی آیاقلارینین اوجونا سوروشموشدو. گون ایشیغی اوزونه دوشدویوندن گؤزلرینی گؤره بیلمیردیم. یاتدیغینی ظن ائتمیشدیم، چونکی باشی یانا اییلمیشدی، آغزی ایسه آرالی قالمیشدی. درگیده کی فاحیشهلردن مین دفعه گؤزهل گؤرونوردو. آز سونرا گونش یئرینیدهییشدیکده اوزونو گؤره بیلدیم. سن دئمه، بایاقدان منی موشاهیده ائدیرمیش. نه ائدهجهییمی بیلمهدیم، بیر آنلیق دونوب قالدیم. منه باخماغا داوام ائدیردی، آغزی هلهده آچیق ایدی، جسد کیمی منی ایزلهییردی. قورخونج ایدی. سونرا قوللاری ترپندی، الینی اینانیلماز آغیرلیقلا اوزادیب آدیالی چنهسینه قدر چکدی. سونرا گولومسهیهرک “منه قهوه حاضیرلایا بیلرسن می” دئدی. نه جواب وئردیییمی خاطیرلایا بیلمیرم. دونوب قالمیشدیم و نه دئدییینی آنلایا بیلمیردیم. ساکیتجه گولومسهیهرک “لوطفا، عاغیللی اوغلان اول، گئت منه قهوه گتیر” – دئدی. منده چیخیب قهوه حاضیرلادیم.
قهوه حاضیرلاماغیم او قدرده اوزون چکمهدی. او بیری اوتاقدان آناملا جونون قهقههلری ائشیدیلیردی. الیمده فینجان یوخاری قالخدیغیمدا کئرول قاپینی آرخادان باغلاماغیمی ایستهدی. سونرا فینجانی آلیب راحات ایچه بیلسین دئیه قالخیب یئرینده اوتوردو. آدیال بئلینه سوروشدو و مملهلری آچیقدا قالدی و قهوهسینی ایچرکن بیر آز یئللندی. بدنینه توخوندوم، گولومسهدی، قهوهدن بیر قورتوم آلدی. ممهسینین اوجلارینی توتدوم. اوول ظریفجهسینه اوخشادیم، سونرا آزجا سیخدیم. الینی باشیما چکدی. اوزومو خفیف اؤپوشله قرق ائلهدی. من ده اونو اؤپهجکدیم، آمما گؤزلرینه ایلیشیب قالدیم. اینیندهکیلری چیخارماق ایستهینده الیمی ایتلهدی. کمریمی آچدیغینی حیسس ائتدیم، داها سونرا شالواریمی…نفسی قولاغیمی اوخشاییردی. “یارامازلیق ائدیرسن” دئیه پیچیلداییردی. “سنی اؤزونه گتیرمهلییم” دئییردی. تومانیمی اندیریب منیمکیله اویناییردی و منی اؤزومه گتیرمکدن دم ووروردو. او درگیده کی بدنلری، ائدینین بؤیوک قارداشینی خاطیرلاییرام، ووجودوندا دولاشان او زهری… دولاشیب دورور، دولاشیب دورور… اوندان قوپماق ایستهدیم، آمما منی داها مؤحکم اؤزونه سیخدی و زهرین تدریجا بوتون بدنیمه یاییلدیغینی حیسس ائلهدیم. سونرا آنیدن سانکی کیمسه اونو پیچاقلاییبمیش کیمی گلیردی، قریبه سسلر چیخارماغا باشلادی. اونو توتماق ایستهدیم، آمما منی ایتلهییب آیاغا قالخماغا جهد ائتدی. قاپییا دوغرو گئدرکن سندهلهدی و ایکی قات اولدو. قاپینی آچدی و آغزینی توتاراق قوسماغا باشلادی. توالئتین قاپیسی چیرپیلدی. اینیمی گئیینیب چؤله قاچدیم. آیاق اوجلاریمدا توالئته دوغرو گؤتورولدوم، اؤیودویونو ائشیدیردیم. آرادا اینلهییردی. بیر آزدان سس آرتدی، سانکی کیمسه اونو بوغوردو.
آرخامدان آیاق سسلری ائشیدیلیردی، جونون پیللهکانلاری قالخدیغینی گؤردوم، آنام دا آرخاسینجا گلیردی. جون “نه باش وئریر” دئیه سوروشدو. چیینیمی چکیب کئرولون خستهلندییینی دئدیم. منی کنارا ایتلهدی و قاپینی یومروقلادی. کئرولون سسی چیخمیردی. جون یئنه قاپینی یومروقلاییب آچماغا جهد ائلهدی. قاپی کیلیدلی دئییلدی، آمما نسه اونون آچیلماغینا مانع اولوردو. نهایت، بیر تهر قاپینی آرالادیقدا، “آمان، آللهیم!” دئیه اینیلدهدی. آنام دا جونون چیینی اوزریندن بویلانیب “آمان، یا ربب!” دئدی. کثیف قوسونتو قوخوسو اطرافی بوروموشدو. آنام منه دونوب درحال تعجیلی یاردیم چاغیرماق لازیم اولدوغونو دئدی. سونرا اونلار قاپینی تام آچماغا جهد ائلهدیلر. یئریمده دونوب قالمیشدیم. آنام اوستومه چیغیردی کی، تئز تعجیلی یاردیم چاغیر!
آغیر-آغیر آشاغی ائندیم. تلسمهدیییمین فرقینده دئییلدیلر، باشلاری قاپینی آچماغا قاریشمیشدی. پیللهکانلاری ائنرکن اؤز-اؤزومه میزیلدانیردیم: اونون اؤلمهسینی ایستهمیرم، حقیقتاده ایستهمیردیم اؤلسون. اونو اؤلدورمک ایستهمهمیشدیم، ایستهدیییم بو دئییلدی، آمما مجبور ایدیم، دوغرودان دا اونون اؤلمهسینی اصلا ایستهمیردیم. ایستهییردیم باجیم اولسون، بئلهجه سئویشیب بیر-بیریمیزه عاشیق اولا بیلردیک، آمما اؤلمهیینی هئچ ایسته میردیم……
کؤچورن: قدرت ابوالحسنی سهلان


text:
آنایاسا
آنا یاسا — دؤولتین عالی قانونودور، عالی حۆقوقی قوهیه مالیکدیر و همین دؤولتین سیاسی، حۆقوقی و ایقتیصادی سیستملرین اساسلارینی تثبیت ائدیر، وطنداشلارینین حۆقوق و آزادلیقلارینی اعلان ائدیر و ضمانت وئریر. آنا یاسا سؤزونون حرفی معناسی «قورماق، یاراتماق، اساسینی قویماق» دئمکدیر. آنا یاسا دؤولتین بیر فنومن کیمی ماهیتینی آچیقلایان، قانونوریجیلیک، ایجرا و محکمه اوْرقانلارینین خۆصوصیت لرینی عکس ائتدیرن، جمعیت، شخصیت و دؤولت آراسینداکی قارشیلیقلی موناسیبتلری بللی ائدن ان یۆکسک حۆقوقی قوهیه مالیک اوْلان حۆقوقی سنددیر. بیر قایدا اوْلاراق آنا یاسالاری ایکی اساس نؤعه تصنیف ائدیرلر: یازیلی و تاریخدن ایرلی گلن شیفاهی حۆقوقی قایدالار. یازیلی آنا یاسالار یا واحید نورماتیو آکتدیر (چوخ دؤولتلرده)، یا دا بیر نئچه آنا یاسا قانونلارینین مجموسودور (مثلاً، سوئد آنا یاساسی، ایسپانیا آنا یاساسی، فنلاند آنا یاساسی). یازیلمامیش آنا یاسالاردا آنا یاسا نورمالاری چوْخ سایدا آکتلاردا و بیرده عادتلرده تثبیت اوْلونموشدور (آنقلو-ساکس حۆقوقی عائلهسی اۆچون خۆصوصیدیر (آمریکا بیرلشمیش ایالتلری استثنا اوْلماقلا)، بؤیوک بریتانیا آنا یاساسی). دۆنیادا آنا یاسا وطنی اینگیلیس ساییلیر، اوْرادا ایلک آنا یاسا آکتی آزادلیقلارین بؤیوک توْپلوسو اوْلموشدور. ایلک یازیلی آنا یاسا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آنا یاساسیدیر کی، چوْخلو دییشیکلیلرله بۇ گۆن ده قوهدهدیر.