text:
بیر سؤز بوخچاسینین ایتگین طالعی
(قیرخینجی ایللردن یادگار بیر شعر مجموعهسینین تانیتیمی)
ائلدار موغانلی
• اؤن سؤز
معاصر ادبیاتیمیزدا اؤزونه مخصوص سیاسی- اجتماعی یئری اولماقلا برابر، اؤزهل ادبی- مدنی خاصیتلر داشییان دؤور، قیرخینجی ایللر اولموشدور. بو آغیر ایللرین ادبیاتیمیزدا خصوصیله پوئزیامیزدا بوراخدیغی درین و اوزون عؤمورلو ایزلرین بو گونده شاهدیییک.
بو ایللرده یازیب یارادان صنعتکارلار سایینین آز اولماسینا باخمایاراق، اثرلرین کیفی دیری داهادا یوکسک اولموشدور. چوخ تاسفله بو دیرلی اثرلرین بیر چوخو، اؤز تاریخی دؤورونده نشر امکانی تاپماییب و یاخود گئنیش کوتلهوی ایشیق اوزو گؤرمهییبدیر. داها تاسفلیسی بودور کی بیر چوخ صنعتکارلارین ادبی- بدیعی اثرلری بو ایللرده آرادان گئدیب و معین سیاسی و اجتماعی سببلر اوزره، اونلاردان هئچ بیر ایز و نشان قالمایببدیر.
بو یازی واسطهسیله ادبی جمعیتیمیزه تانیتدیراجاغیمیز بیر شعر مجموعهسی، مولفی معلوم اولمایان و یاخود بیزه تانیش اولمایان، قیرخینجی ایللرده “سراب” ماحالیندا یازیب یارادان “تیکانلو” تخلصلو بیر شاعرین اثرلریدیر. بو اثرلرین نئجه تاپیلماسی و اونون ایتگین طالعی حقینده سؤز آچمادان اؤنجه، قیرخینجی ایللرین حال-هاواسینا اؤتری اولسادا قاییتماق، بلکهده گرکلی اولار.
• قیرخینجی ایللر و ادبی- مدنی اتمسفر
قیرخینجی اون ایللیگین معاصر ایران ادبی- مدنی انکشاف تاریخینده قویدوغو تاثیرینی علامتدار بیرتاریخی حادثه کیمیقید ائتمک اولار. بو اوندان عبارتدیر کی بو ایللرده صنعتین مختلف نوعلرینده الده ائدیلن نائلیتلر، اوزون عؤمورلوک ماهیته مالک اثرلر اولموش و سونراکی ایللرده یارانان ادبیات و اینجهصنعت محصوللارینادا اؤز بلاواسطه ایزینی بوراخمیشدیر. بوگون اؤلکه و دونیا مقیاسیندا لاییقلی مؤوقع قازانان بعضی صنعتکارلاریمیزیدا، ائله بو اونایللیگین محصوللاری کیمیحساب ائتمک اولار.
اؤلکه مقیاسینی نظره آلاراق، قیرخینجی اون ایللیک مدنی انکشاف اعتباریله ان محصولدار ایللردیر. بو ایللرده ایستر فارس، ایسترسهده ایران چرچیوهسینده یاشایان باشقا ملتلره منسوب صنعتکارلارین ان تاثیر ائدیجی، گوجلو و قالارغی اثرلری یارانیر. شعر، داستان- حکایه، ادبی تنقید، رساملیق، سینماچیلیق، تئاتر، موسیقی، هیکلتراشلیق و صنعتین باشقا نوعلری سرعتله انکشاف ائتمهیه باشلاییر و بو اثرلرین اکثریتی خالقین و زحمتکش کوتلهنین ایدهیا و آماللارینی عکس ائتدیرمهیه و دیکتاتورانین چیرکینلیگینی اوزه چیخارماغا چالیشیر. شعرده احمدشاملو، هوشنگ ابتهاج سایه، فروغ فرخزاد، محمودآزاد، شفیعی کدکنی و مفتون امینی؛ ادبی تنقیدده رضا براهنی و دستغیب؛ حکایهچیلیکده احمد محمود، جمال میرصادقی، غلامحسین ساعدی، محمود دولتآبادی و بهرام صادقی؛ ترجمه ساحهسینده نجف دریابندری، محمد قاضی و بهآذین، تئاتردا مهین اسکویی، عزتاللهانتظامی، علینصیریان، اکبررادی، بهرامبیضایی، سعیدسلطانپور، محسن یلفانی و ناصر رحمانینژاد، مدرن سینماچیلیقدا ابراهیم گلستان، داریوشمهرجویی و مسعودکیمیایی، سینما تنقیدچیلیگینده پرویز دوایی، جمشید ارجمند، هژیر داریوش و هوشنگ حسامیکیمیایران مقیاسیندا یازیب یارادان صنعتکارلارین قالارغی اثرلری بو ایللرده یارانیر.
بو ایللرده صنعتین بو نوعلریندن باشقا، اجتماعی علملرین ایران شرایطینه اویغون نظری اساسلاری اوزره گئنیش فعالیت گؤستریلیر و بوتون اؤلکه مقیاسیندا شهرت قازانان دکتر امیرحسین آریانپور، دکتر علیاکبر ترابی، مصطفی رحیمی، داریوش آشوری، حمید حمید و باقر مؤمنی کیمیعلمیشخصیتلرین اثرلری گنج نسلین طرفیندن جدی علاقهایله قارشیلانیر. بو آرادا دکتر علیاکبرترابی و دکتر امیرحسین آریانپورون اثرلری اجتماعی- سیاسی مبارزهنی روحلاندیران، بیر چوخ گنجلری مبارزهیه سوق وئرهن، اونلارین داورانیش کاراکترلرینی و اجتماعی- سیاسی شعورلارینی بئجرمکده مهم رول اوینایان اثرلره چئوریلیر.
مطبوعاتدا بو مدنی انکشاف آخیمیندان گئری قالمیر. “کتاب هفته”، “نگین”، “جهاننو”، “خوشه”، “آرش”، “فردوسی” و بو کیمیدرگی و آلماناخلار موجود حقوقی توتوملارا دایاناراق، ادبی و مدنی اثرلرین یاییلماسیندا بویوک رول اویناییرلار. آذربایجانداایسه مهدآزادینین “ویژه آدینه” هفتهلیگی (۱۷ نومره- ۱۳۴۴ینجی ایلین مهر آییندان، ۱۳۴۵ینجی ایلین شهریور آیینا قدهر) آذربایجان ضیالیسینین تفکور انکشافیندا قویدوغو درین تاثیرلریله تعریفلهنیر و بیر مدنی- اجتماعی تربیه مکتبی کیمی، تهران ضیالی محفللریله آذربایجاندا گئدن اجتماعی- مدنی حرکاتین کؤرپوسونه چئوریلیر؛ آذربایجان ضیالیلارینین بیر سیرا اثرلری تهراندا نشر اولان “کتاب هفته” درگیسینده یاییلیر. “ویژه آدینه” هفتهلیگینین اصیل معنادا قوروجولاری صمد بهرنگی، بهروز دهقانی، علیرضا نابدل، کاظم سعادتی و مناف فلکی تبریزی اولموش و فعال امکداشلاریندان ، غلامحسین فرنود، رحیم رییسنیا، غلامحسین ساعدی، مفتون امینی و حسن روزپیکری آد آپارماق اولار.
آذربایجان ادبیاتی و اینجهصنعتینینده ان پارلاق انکشاف دؤرو قیرخینجی ایللر اولموشدور. بو ایللرده آذربایجان ضیالیسینین تهران چرچیوهسینده فعالیت گؤسترن ضیالی محفللرله مستمر ایلگیسی و بو آرادا گؤرکملی آذربایجان ادبی- مدنی شخصیتلریندن غلامحسین ساعدی، مفتون امینی و محمدعلی فرزانهنین(خصوصیله ساعدینین) بو علاقهنی یاراتماقدا ائتدیگی فعالیتلر دانیلمازدیر. صمدبهرنگی بو ایلگینی یارادان و تهرانلا تبریز آرا ادبی- مدنی علاقهلرین گئنیشلنمهسینده مهم رول اوینایان آذربایجان ضیالیسیدیر.
بو ایللردهدیر کی بو علاقهلرله یاناشی، گؤرکملی صنعتکارلاریمیزدان محمدعلی فرزانه، گنجعلی صباحی و حبیب ساهرین بیر پارا اثرلری آذربایجان دیلیندهده محدود شکیلده یاییلیر. شاعرلریمیزین ایسه بیر چوخ انقلابی احوال- روحیه داشییان اثرلری بو دؤورون محصولاری کیمییارانیر. اوجملهدن حبیب ساهر، علیرضا نابدل (اوختای)، مناف فلکی(تبریزی)،جعفر اردبیلچی، حبیب فرشباف (حبیب.ف)، بهروز دولتآبادی (چای اوغلو)، بهمن زمانی و… نین اثرلری.
بو ایللرین ان باشلیجا خصوصیتلری آذربایجان ضیالیسینین خالق کوتلهسی ایچینه دؤنوش پروسسینین باشلانماسی (ایستر معلمچلیک صفتینده، ایسترسهده اجتماعی تدقیقلر اوزره آپاریلان ایش پروسسینده،) و خالق کوتلهسی ایچینده یاشاماقدا اولان معنوی ثروتیمیزی – شفاهی خالق ادبیاتی نمونهلرینی- مکتوبلاشدیرماق ایشی اولموشدور.
بو ایللرده آذربایجان ضیالیسی معاصر تاریخیمیزده – بلکهده ایلک دفعه اولاراق- آزادلیق اوغروندا و استبداد علیهینه آپاردیقلاری مبارزهنی، ادبی- مدنی فعالیتلرله پارالللشدیریب و جمعیتین سوسیال- اقتصادی دورومونا اویغون، مناسب مدنی فعالیت متدو سویهسینه یوکسلتمیشدیر. بو مدنی فعالیت یولوایله بیر چوخ ضیالی، گرگین سیاسی مبارزه میدانینا آتیلمیش، گئریچیلیگه، بوغونتویا و عدالتسیزلیگه قارشی اهریمنی قوهلرله دؤیوش آپارمیشدیلار.
قیرخینجی ایللرین باشقا اجتماعی خصوصیتلریندن، جمعیتین داخیلینده (خصوصیله کندلرده) کئچن ضیالی حرکاتینا(خصوصیله معلملره) رغبت و بو حرکاتین فعاللاریلا معین ساحهلرده ایش بیرلیگی آپارماق اولموشدور. بو ایشبیرلیگینین نتیجهسینده بؤیوک بیر مدنی ارثین قورونوب ساخلانیلماسینا و مبارز بیر نسلین کند اوشاقلاری ایچیندن تربیه اولونماسینا زمین یاراندی. دونن آذربایجان معلمینین کلاسلاریندا اشتراک ائدهن بالاجا شاگردلر، ایستر اللینجی ایللر عرفهسینده، ایسترسهده بهمن انقلابیندا، ایران سویهسینده اولان قانلی- قادالی مبارزه آخیمینین بایراقدارلاریندان و شاهلیق و استبدادا قارشی مبارزهده اؤز جانلارینی خالقلارین سعادتی و آزادلیغی اوغروندا فدا ائدنلردن اولدولار. صمد بهرنگی، بهروز دهقانی، کاظم سعادتی،فریدون قرهچورلو، رحیم رییسنیا، حبیب فرشباف، غلامحسین فرنود، ، بهمن زمانی، بهروز حقی، حسن روزپیکر، بهروز دولتآبادی، عبدالحسین ناهیدآذر، حسینقلی کاتبی، علی کاتبی، محمد آرش، رضا انزابینژاد، ابراهیم دارابی، حسین صدیق(دوزگون) و … کیمیکند معلملرینین تربیه ائتدیگی انسانلار………
عمومیتله دئمک اولار کی، گئریچیلیگه قارشی مبارزه، یئنی مبارزه متدلارینا دوغرو آختاریش، تجربه اولونموش، آنجاق اجتماعی عملده اؤز چاتیشمامازلیغینی گؤسترن و جمعیتین داخلینده گئدهن اجتماعی- سیاسی آخیما اویغونلاشمایان مبارزه متدلاریلا معین و شفاف سینیر چکمک، غرب ادبیاتینین نائلیتلریایله تانیشلیق، باشقا ملتلرین (خصوصیله جنوبی امریکا ملتلرینین) سیاسی – اجتماعی مبارزه متدلارینی ایران شرایطینده اؤزلشدیرمک و یئنی مبارزه یوللاری آختارماق، رادیکال و انقلابی حرکتلره وورغونلوق، شفاهی خلق ادبیاتیمیزی توپلاییب، سندلشدیرمه، ملی معنویاتیمیزا ماراق و مدنی – اجتماعی منلیگیمیزه قاییدیش پروسسی، قیرخینجی ایللرده آذربایجاندا خلقیلیک یؤنمینده ادبیات و اینجهصنعته اوز گتیرن ضیالی حرکاتینین ان قاباریق خصوصیتلریندن اولموشدور. بو خصوصیتلرین سوسیولوگو باخیمیندان تحلیلینه وارماق بو یازینین موضوعسوندان آیری اولدوغو اوچون، اوندان واز کئچمک اولار. آنجاق بو موضوعنو باشقا بیر یازی ضمنینده آراشدیرماق، واجب بیر مسئله کیمیقارشیدا دورور.
• مجموعهنین نئجه تاپیلماسی
قیرخینجی ایللرین ادبی حال-هاواسی منیده بیر چوخ اورتا نسله منسوب آذربایجان ادبیاتی وورغونلاری کیمیهمیشه ماراقلاندیریبدیر. اوزون ایللر بو ادبیاتین (خصوصیله شعرین)یارانما سیرلرینی اؤیرنمک هوهسینده اولسامدا، او دؤوردن آز ماتریاللار الده ائدیب، اوخویا بیلمیشم. سون زامانلار جدی بیر تدقیق فعالیتی اساسیندا، بو ایللرین ادبی سیمالارینین(شاعرلرینین) حیات و یارادیجیلیغی بارهده سندلی تدقیق فیکرینه دوشدوم. بو یولدادا بیر چوخ مانعهلر وار. عمومیمانعهلری نظره آلماساق، اساس مانعه بو ادبی سیمالارین واختیله سیاسی آکتیو اولوب، انقلابی حرکاتدا اشتراک ائدیب، شهید اولدوقلاری و بو سببدن بیر چوخ اثرلرینین ایتیب، باتماسیدیر. نمونه اولاراق واختیله “کوتلهلر شاعری” آدلاندیریلان “مناف فلکی تبریزی” و “جعفر اردبیلچی”نین اثرلرینی بو ایتگییه اوغرایان اثرلردن حساب ائتمک اولار.
دئدیگیم تدقیق اساسیند، اوزهریمه گؤتوردوگوم موضوعلاردان بیری، “کوتلهلر شاعری مناف فلکی تبریزینین حیات و یارادیجیلیغی” موضوعسو اولوبدور. بو موضوع حقینده بیر چوخ اوستادلاریمیزین، قیرخینجی ایللر یادگاری اولان ادبی شخصیتلریمیزین، او دؤوردن قالان آق ساققال معلملریمیزین وئردیگی معلوماتلاریندان فایدالانسامدا، هله موضوعیا کفایت قدهر سندلی و مکتوب ماتریاللار ییغیلمادیغی اوچون، اونو نتیجهلندیره بیلمهمیشم.
بو تدقیق اسناسیندا چوخ محترم و عزیز بیر استادین خدمتینه چاتیب، اونونلا تدقیق ائتدیگیم موضوع حقینده فیکیر سؤیلهمهگینی و بو یولدا منه یاردیمچی اولماغینی خواهش ائتدیم. قیرخینجی ایللرده معلمچیلیک ائدیب و اونونلا یاناشی گؤزهل شعرلر مؤللیفی اولان بو حؤرمتلی شخصیت، آچیق اورهکله یول گؤستریب و نهایت اؤز خصوصی آرشیویندن قیرخ ایللیک بیر کیچیک دفترجهنی منه وئریب، – “گؤر بو سنه کؤمک ائده بیلر؟” دئدی. دفترچهنی بؤیوک سئوینجله آلیب، اونون ایچیندهکی شعرلری دؤنه- دؤنه اوخودوم. نهایت بئله قناعته گلدیم کی بیر چوخ سببلره گؤره بو شعرلر “مناف فلکی”دن اولا بیلمز. آنجاق، “تیکانلی” تخلص ائدن بو شعرلر موللیفینین کیم اولدوغودا، قارشیمدا دوران جدی بیر سورغویا چئوریلمیشدی.
• مجموعهنین مشخصهلری
حقینده دانیشدیغیمیز شعر مجموعهسی، قیرخ واراقلی بیر کیجیک دفترده یئرلشن ال یازما شعرلردیر. مجموعهیه ۲۰ آذربایجانجا شعر، ۲ فارسجادان ترجمه شعرلر و بیر فارسجا شعر داخیلدیر. شعرلرین عنوانی مجموعهدهکی ترتیبلری اعتباریله بئلهدیر: آیدینلیق نغمهسی، آیدین اوفوق، بیرگون، ایتگین گونش، قیلینج و قان، بئچهلر، عیسابالایا، کرک جان(م.امیددن ترجمه)، قوجا صنعتکار (عیسایا)، یوخو، ایستک، سینیقتار، آغ تار، قارانلیق جنوب، عزیز شاعر ب.ق.سهنده، تار، گئجه میز قورتاراجاق، گرک اولسون، ویتکنگ، اصرار (شاملودان ترجمه)، گیتارا، سئل، بیر ایلده کئچدی، گاوآهنها(شعرهای موج نو)
مجموعهیه داخل ائدیلن شعرلر فورم اعتباریله عمومیتله سربست فورمادادیرلار. دقیق دئسک، مجموعهنی وزن اعتباریله، ۱ عروض، ۲ هجا و ۲۰ سربست فورماسیندا یازیلان شعرلر تشکیل ائدیر.
بو شعرلرین اوچو اتحافی شعرلردیر. ایکی شعر، او دؤورون توی- دوگونلرینین بزهیی اولان ائل صنعتکاری “عیسی بالا”یا، بیر شعر ایسه ملی شاعریمیز “سهند”ه اتحاف ائدیلیبدیر.
مجموعهنین ایلک شعری “آیدینلیق نغمهسی” و سون شعری “گاوآهنها” عنوانلی فارسجا یازیلان شعردیر. بئله نظره گلیر کی، شاعرین فارسجا یازدیقلاری شعرلری بو مجموعهنین سون صحیفهسیندن باشلانیر. نییه کی بو صحیفهدن باشلانان شعرلره شاعر “شعرهای موج نو” آد وئریبدیر. آنجاق بو فرضیهنین ثبوتونا الده هئچ بیر سندلی ماتریال یوخدور و مجموعه بو صحیفهده سونا چاتیر.
مجموعهیه داخیل ائدیلن شعرلرین یارانما تاریخی عمومیتله ۱۳۴۷نجی ایلین پاییز و قیش فصیللرینی احتوا ائدیر. اونلاردان علاوه ۴ شعرین یارانما تاریخی قئید ائدیلمهییب و ۲ شعرین تاریخیایسه ۱۳۴۸نجی ایلین یاز و پاییز فصیللریدیر.
• مجموعهدهکی شعرلردن نمونهلر
بورادا مجموعهیه داخیل ائدیلن شعرلرین تحلیلی و یاخود ادبی تنقیدی باخیمیندان آنالیزینه هئچ بیر قصد یوخدور. بو صلاحیتدار ادبیان ایشچیلریمیزین بوینونا دوشن وظیفهدیر. آنجاق مختصر اولاراق دئیه بیلهریک کی شعرلرین بعضی بدیعی و فورم چاتیشمامازلیغی، دیل آخساقلیغی و فارس شعرینین قاباریق تاثیرینی نظره آلمایاراق، قئید ائتدیگیمیز کیمیقیرخینجی ایللرین سیاسی اجتماعی موتیولرینه چئوریلن آزادلیق، اجتماعی عدالت، استبدادا قارشی مبارزه، سیلاحلی دؤیوش، رادیکال حرکتلره وورغونلوق ، غلبهیه اینام، مدنیتیمیزه ماراق، ملی آزادلیق و بو کیمیموضوعلار، مجموعهدهکی شعرلرین اساس غایهسینی تشکیل ائدیر. سانکی هر بیر شعر استبداد علیهینه بیر سیاسی دؤیوش بیاننامهسیدیر.
شعرلرده غلبهیه اینام و استبدادی یالنیز سیلاحلی دؤیوش یولوایله دئوریلتمک اینامیچوخ آچیق- آیدین اؤزونو گؤستریر. شاعرین “ایشیق قانلی خنجرلردن/ آخار قارا گئجهلره”،”قمهلر قیندا قالماز”، “بیزه اؤلوم باشقا دیریمدی”،”بیز گئجهنی گئدیریک/ گوندوزه یئتیشیریک”، “بیر قدم گؤتورور بالا پارتیزان آزادلیغا” “بیر گون اولار گونش دوغار/ بولود قونموش گئجهلره”، “اؤزوم دوستاغام اؤز وطنیمده”، “آچاجاق هر نه کی گول وار، آچاجاق”، “بیر بئچه بانلایاجاق/ دوغوراجاق گونشی”، و بونلار کیمیمصراعلار و دفعهلرله بو شعرلرده ایشلهنیلن قارانلیق، گونش، بولود، گئجه، شفق، بئچه، ، قیش، یاز، سازاق، چیچک، مئشه و بونلار کیمیاوبرازلار و مجازی معنادا ایشلهنیلن سؤزلر، دئدیگیمیز ادعایا آیدین ثبوتدور.
بو شعر مجموعهسینین اهمیتی اونون بدیعی قووهسینده یوخ، ادبیات تاریخیمیزین سندلی بیر فاکتی کیمی، معین تاریخی بیر دؤورده یاشایان آذربایجان ضیالیسینین تفکر چرچیوهسینی، ایدهیا و آماللارینی آیدینلاشدیرماسیندادیر. بو مجموعه اونا گؤره اؤنم داشیییر کی، قیرخینجی اونایللیک ادبی تاریخیمیزدن یادگار قالان چوخ آز ساییلی و قیرخ ایلدن سونرا ایشیق اوزو گؤرمک امکانینا مالک اولان پوئزیا نمونهلریمیزدندیر. بو امیدله کی اونلارین ایتگین طالعی، یئنی معلوماتلارلا و موللیفینین کیم اولدوغو معینلشمکله کیملیک ایشیغیندان بهرهلنسین.
طالعی ایتگین دوشموش بو سؤز بوخچاسیندان بیر نئچه شعر نمونه اولاراق آشاغیدا وئریلیر. نمونه وئریلن شعرلر و مصراعلارین یازی ترتیباتی اورژینال نسخهده اولدوغو کیمیوئریلیر. آنجاق یالنیز املا قایداسی امکان قدهر مجلهنین یازی شیوهسینه اویغونلاشدیریلیبدیر.
(۱) آیدینلیق نغمهسی
دنیز کیمیدالغالانیر کؤنولوم؛
باغیریرام قارالیقدان:
کی، “من حق آختاریرام”
آمما سؤزوم، باغلی آغزیمدا
قورویور.
قاچیرام من اوزاقلارا
ایشیق اؤلکه آختارماغا.
×××
نغمهلریم قارانلیغدا پارلاییر
باغیرماغیم بوغازیمیباغلاییر
“یئنه ظولوم تاپیرام”
×××
من دئییلدیم ایشیغلی دان:
“دالدا یئردن ایشیق دوشمز
ان قارانلیق گئجهلره،
ایشیق قانلی خنجرلردن
آخار قارا گئجهلره”.
۴۷- پاییز
(۲) بیر گون
دئیهجک
قیشقیراجاق
حاقیندا ایستهیهجک
گلهجک
تئز گلهجک
حاق قاپیسیندا آچاجاق
گلهجک اؤلکهمیزه
گونلریمیز
یاغاجاق
یاغمیریمیز
دئیهجک، سؤیلهیهجک:
“گؤردونوز چیچک آچاجاق!”
یاغاجاق
هر نه کی کول وار یوواجاق
آچاجاق
هر نه کی گول وار آچاجاق.
۴۷- پاییز
(۳) ایتگین گونش
یئنه…
یئنه گونش یوخدور…
یئنه…
یئنههاوا قارانلیغدیر…
یئنه…
یئنه قارا بولود یاغیر
چیچکلره کیم یاناجاق؟
×××
قول قانادلار باغلیدیر
اورهکایسه داغلیدیر
دئیین گونشهاردا قالیب؟
چیراغیمیز نییه سؤنور؟
یازیمیز
قیشا دؤنور.
بیر گون اولار گونش دوغار،
بولود قونموش گئجهلره
ایشیق آخار، یاغیش یاغار.
جان وئرمهریک ایچهریدن
بیر بالاجا ایشیقلیغا
دای قالماریق
یانا- یانا ….
۴۷نجی ایلین مهر آیی- تیکانلو
(۴) بئچهلر
بئچه واختسیز
بانلاماز
اوخویاندا بئچه
قویار قاچار گئجه
آچیلار دان یئری
سؤکولر شفق.
بیر بئچه بانلایاجاق
بیر بئچه بانلایاجاق
اوخویاجاق نغمهنی
دوغوراجاق گونشی
قیشقیراجاق
انسانی.
×××
بیز، گئجهنین ان درینلیگیندن
قیشقیریریق
بیزه
اؤلوم باشقا دیریمدی
اؤلوم مینلر دیریم بئجهریر.
اؤلنلر سسی
هئچ زامان یاتماز
توخوم تورپاغدا
هئچ زامان قالماز
قمهلر قیندا
هئچ زامان قالماز.
بیز، گئجهنین سونسوزلوغوندان
قیشقیریریق
بیز، گئجهنی دویموشوق
سویوق باخیشین
سویوق سازاغین
یالانچی اولدوزون
دویموشوق.
گؤزلهییریک گونشی
بئچهنین بانلاماغین
شفقین سؤکولمهسین
اوفوقون قیزارماسین.
داها ایندی
گئجهنین سونودو
و بئچهنین
بانلاماق واختی
قیش ۴۷
(۵) یوخو
اوزاغام بو گئجه شیرین یوخودان
سنین خیالین یاخشیدیر یوخودان.
نهدیر یاتماق، یاخود یوخلاماق؟
آغیر سوکوتدیر،
دینمهمزلیکدیر.
یوخلادیرلار بیزی تار گئجهلرده
دینن اولمایاق
بیلمهیک نه وار؟
یوخلاتماق سیلاحدیر
دوزگون اولمایاق.
قیش ۴۷- سراب
(۶) ایستک
دنیز گؤزلرینده
اوزمک ایستهییرم
مهربان قلبینده
اولماق ایستهییرم
دیلیم آغزیمدان
چیخماق ایستهییر
او دوستاق دیلیم
او قورخماز دیلیم.
سؤزوم دوستاقدیر باغلی آغزیمدا
اؤزوم دوستاغام
اؤز وطنیمده.
سؤیلهیه بیلمیرم آنا دیلیملن
دیلیمیبیلمیر، سؤزومو دویمور
دانیشا بیلمیرم
راحاتلیقیلان.
پاپیروس تک یانیر
منیم اورهییم
آلیشیر یانیر
آلیشیر کول اولور
کؤنول نغمهسی،
باغیرا بیلمیرم، قیشقیرا بیلمیرم
آیری دوشموشم
آیری دوشموشم.
قیش ۴۷- سراب
(۷) سینیق تار
باخینیز،چوخداندیر
پاس باسان بیر تار
قالیبدیر توزلو رف بوجاغیندا.
اونون چاناغی توز ایچره بورونوب
دریسی ییرتیلیب
قیشقیرماز، باغیرماز
صنعتکار الینی اونوتموش چوخدان
ایشیغی سؤنن اوتاقدا قالمیش.
بیلمیرم صاحیبی نه واخت گلهجک
مضرابی سیم اوزره اویناداجاقدیر؟
صاحیبینین ائوی
چوخداندیر چاپیلمیش،
داغیلمیش.
تارینین دریسی جیریلمیش
چاناغی سینمیش،
اوتاغی یاغیشلار آلتیندا
خارابا قالمیش.
گونشی بولودلار ایچره گیزلنمیش
… و تاری سینمیش.
نه قدهر باغیرماق ایستهییر تاری
نه قدهر قیشقیرماق ایستهییر تاری؟!
تارین صاحیبی بیر گون گلهجک
اؤلسهده گلهجک،
ائل تاری چالینار.
۴۷- قیش
(۸) ویتکنگ
بیر قارا گئجه
بیر قارا مئشه
مئشهده آغاج
آغاجدا مئیوه
مئیوهده قووت.
بیر قارا گئجه
هر یئر مئشهلیک
آغاجلار اوجا
مئشهده اینسان
بیر آریخ اینسان
قوینوندا توفنگ
اللرینده گوج.
او بیر “ویت کنگ”
آتاسی اوردا
مئشه دالیندا
اوشاقلار اوچون
ناغیللار دئییر
گؤیجک ناغیللار
اینسان ناغیلی
دؤیوش ناغیلی.
اوشاقلار دینلهییر
آنا سؤزونو
صاباحکی دؤیوشه
آمادهلهنیر.
اوشاقلار آریخ
قوللاری اتسیز
قوچاق چیلپاقلار
یاشیل پاپاقلار.
بیر ساکیت گئجه
ساکیتراق مئشه
بیر ایستی گئجه
هر یان مئشهلیک
مئشهده آغاج
آغاجدا مئیوه
مئیوهده قووت
قوچاق چیلپاقلار
یاشیل پاپاقلار
بیر لحظه سوکوت
رادیولار آچیق
فیشقیراق سسی
مئشهیه دولور
بومبالار آچیلیر
مئشه بورونور-
گولله سسیلن.
نیشانه گلیر
بالا پارتیزان
دوشمانا طرف
مئشه قیشقیریر
قوشلار سؤیلهییر
باروتلار، زارنیقلار
کوگورتلر، توپلار.
مئشه بونلارین
سسیایله دولور.
لحظهلر کئچیر
مئشه ساکیتدیر
بیر قدم گؤتورور
بالا پارتیزان
آزاد اولماغا…
فروردین- ۴۸
ایضاح:
“قیرخینجی ایللر” آذربایجان ضیالی حرکاتیله تانیش اولماق اوچون آشاغیداکی قایناقلارا مراجعت ائتمک اولار
۱٫ بهرنگی؛ وجدان بیدار یک فرهنگ تبعیدی، رحیم رئیسنیا، نامه شماره ۳۱
۲٫ جنبش دانشجویی دانشگاه تبریز در دهه چهل، بهزاد کریمی، اینترنت
۳٫ زندگی دوشادوش مرگ، هژیر پلاسچی، نقدنو شماره ۱۶
۴٫ معلمان پیشرو در جنبش سیاهکل، یونس اورنگ خدیوی، اینترنت


c: text/html

text:
60 ایل
بوندان اؤنجه، 31 یاشی اولان هئنریتا لاکس قارین آغریسیندان دوکتورا گئتدیگینده،
بیرگون هئلا (HELA) حوجرهلرینین قایناغینا
چئوریلهجهیینی عاغلینا بیله گتیره بیلمزدی. هئلا حوجرهلری، هئنریتا لاکس-ین حوجرهلرینین،
چئشیدلی آراشدیمالاردا ایشلنمک اوچون، آنالیز مرکزلرینده اکیلن بیر نسلیدیر. بو
حوجرهلر آنالیز مرکزی اورتامیندا دیری قالان بیرینجی انسان حوجرهلریدیر. هئلا
آدی، هئنریتا لاکسین آد و سویآدینین بیرینجی بؤلوموندن گؤتورولموش حرفلردن دوزهلمیشدیر.
هئنریتا لاکس، 1951-نجی ایللرده بالتیمور شهری
اطرافیندا یاشایان بیر آمریکالی- اآفریقالی قادین ایدی. او بیرگون بالالیق
کانسئرینه (سرطان رحم) توتولدوغونو آنلادی. هئنریتا درمان اوچون جونز هاپکینز خستهخاناسینا
گئتدی. بو خستهخانا او بؤلگهده قارادریلیلری قبول ائدن تکجه خستهخانایدی. جونز
هاپکینز خستهخاناسیندا دوکتورلار هئنریتانین توموروندان اؤرنکلر گؤتوروب، بیر
اؤرنک ده دوکتور جورج گای اوچون گؤندردیلر. دوکتور گای چوخدان ایدی انسان حوجرهلرینی
لابراتواردا بئجرتمهیه چالیشیردی، آنجاق بوتون حوجرهلر نئچه گون ایچینده
اؤلوردورلر. دوکتور گای، هئنریتانین حوجرهلرینی بئجرتمهیه چالیشاندا باشا دوشدو
کی، اونلارین بیر سیراسی، عادی حوجرهلر کیمی دئییرلر و یاشاماقلارینی داوام
ائتدیریرلر. او بو حوجرهلری باشقالاریندان آییریب، اونلاری هئلا آدلاندیردی.
ایندی 60 ایلدن سونرا دونیانین باشاباشیندا، بوتون لابوراتوارلاردا میلیاردلارجا
هئلا حوجرهسی واردیر.
هئنریتا لاکس
۴ آگوست
۱۹۵۱-نجی ایلده، دوققوز آی خستهلیکدن سونرا اؤلدو. آنجاق
اونون کانسئرلی حوجرهلری قالدیلار. او زاماندان ایندییه قدر هئلا حوجرهلریندن بیر
چوخ اؤنملی دَنمهلرده (آزمایشات) یارالانیلیبدیر، آما نه هئنریتا نه ده اونون
عائیلهسی، اونون حوجره اؤرنهیینین (نمونهسینین) دوکتور گایا گؤندریلمهسیندن
خبرلری اولمامیشدیر.
دوکتور گای، حوجرهلری ساتماق ایستهمیردی، او
ایلک باشیندان دا اونلاری پولسوز اولاراق، آراشدیرماجیلارین اختیاریندا قویوردو.
آما سونرالار بیر عده هئلا حوجرهلرینی بول ساییدا (عمده) اورهدیب ساتماغا
باشلادیلار. هئنریتانین حوجرهلرینین بیر شوشهسی 250 دولارا ساتیلدیغینا رغمن،
اونون عائیلهسی تام یوخسوللوق ایچینده یاشاییردیلار!
هئلا حوجرهلرینین بیلیمسل گلیشمهلرده
(پیشرفتهای علمی) بؤیوک و اؤنملی رولو اولموشدور. ویرولوژی قولو (گرایش ویروسشناسی)
هئلا حوجرهلرینه چئشیدلی ویروسلار بولاشدیرماقلا یاراندی. کانسئرلی حوجرهلرین
اوزایدا (فضادا) بیله دیری قالمالارینی ثبوت ائتمک اوچون، هئلا حوجرهلری اوزایا
دا گؤندریلدی. هئلا حوجرهلری اولماسایدی، ایندی بلکه ژئنیتک علمی ده یوخ ایدی.
هئلا حوجرهلرینین باشلیجا اثری، بلکه ده اوشاق
ایفلیجی آشیسی (واکسنی)نین کشف ائدیلمهسیدیر. 50-نجی میلاد ایللرینده آمریکادا
اوشاق ایفلیجی اپیدئمیسی یاییلمیشدی، تکجه 1952-نجی ایلده 60. مین اوشاق بو خستهلییه
توتولموشدو. بیر چوخ آراشدیرماجی (محقق) بو خستهلییه آشی کشف ائتمهیه
چالیشیردیلار. ایلک اوشاق ایفلیجینین آشیسینی کشف ائلهین جوناس سالک، اؤز آراشدیرمالاریندا
هئلا حوجرهلریندن یارارلانمیشدی.
گونوموزده آراشدیرماجیلار (محققان) بیر چئشیدلی
دوروملاردا، او جوملهدن کانسئر و پارکینسون خستهلیکلرینین داوالارینین
تئستینده هئلا حوجرهلریندن یارارلانیرلار. حتی بزهک ملزمهلری اورهدن (تولید ائلهین)
شرکتلرین چوخو اؤز محصوللارینین یان ائتکیلرینی (عوارض جانبی) یوخلاماق اوچون بو
حوجرهلردن فایدالانیرلار.
1970-نجی ایله کیمی هئنریتانین عائیلهسی هئلا
حوجرهلریندن خبرسیز ایدی. بو ایلده بیر
نفر جونز هاپکین خستهخاسیندان هئنریتانین ارینه زنگ ووروب اونا دئدی، آروادینین
حوجرهلری لابوراتوار لولهلرینده دیریدیرلر. اونلار
ایستیردیلر هئنریتانین اوشاقلاریندا کانسئر خستهلیگینین
اولوب-اولمادیغینی بیلسینلر. هئنریتانین 5 اوشاغیندان هئچ بیرینده کانسئر یوخیدی.
دوکتور گای و جونر هاپکینز خستهخاناسینین
باشقا آراشدیرماجیلاری هئلا حوجرهلریندن مادی قازانجلاری اولماسا دا، 1954-نجو
ایلدن بری بو حوجرهلر و اونلالا ایلگیلی اورهتیملر ساتیلماغا باشلادی. بونجا
ایلده، هئنریتانین عائیلهسی هئچ بیر قازانج یئتیشمهییب . اونلارین ساغلیق
سیقورتالاری (بیمهی درمانی) بیله یوخدور. هئنریتانین اوشاقلاری درس اوخوماغا بیله
گوجلری چاتمیر، هامیسینین دا جسمی سورونلاری واردیر.
بو ایل آراشدیرماجیلار هئلا
حوجرهسینین دی ان ائی دوزومونو بللی
ائدهبیلدیلر. اونلار آراشدیرمالارینین جماعته آچیقلادیلار. بو ایش لاکس عائیلهسینین
غضبینه سبب اولدو. اونلارین ایستهیی اوزره، آمریکا ملی ساغلیق مرکزی بو بیلگیلره
ال تاپماغی سینیرلادی (محدود ائلهدی).
حاضیرلایان: ح.ا علیار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اجـِکه جان
دوشنبه 6 آذر 1396
�
+0 BƏYƏN
BÖLÜM :
Nağıl,
اجـِکه جان
بیری بارمئش، بیری یوُقمئش. اؤنگلر بیر غارئپ آدام بارمئش. اوُنونگ بیر غئزئ بیلن بیر اوُغلئ بارمئش. غئزئ نئنگ آدئ اجـِکه جان، اوُغلونئنگ آدئ بوُلسا بایمئرات مئش. بیر گۆن اوُلارئنگ غاپئسئنا بیر سایئل گلیپ، ایمأگه زات دیلأپدیر. غارئپ آدام اوُنگا:
-کؤمک اتمأگه زادئم یوُق، آرپا-بوغدایئم بوُلمادئ- دیییأر. سایئل:
- اگر-ده غئزئنگئ اؤلدۆریپ آرپا، اوُغلونگئ اؤلدۆریپ بوغدایا سپسنگ، حاصئلئنگ کؤپ بوُلار-دیییأر.
اجکه جان بو گۆررۆنگی اشیدیپ، دررو البوقجاسئنئ آلئپ، دوُغانئ بایمئرادئ چاغئریار. بایمئرات آشئق اوُیناپ دوران یریندن غایداسئ گلمأندیر. اجکه جان شـِیله یالبارسا-دا اوُل گلمأندیر. آحئرئ اجکه جان:
- باللئ، آی باللئ، آلتئندان ساقغا برِیین، گل- دیییپدیر.
بایمئرات اجکه جانئنگ یانئنا گلنده، اجکه جان اوُنگا:
- باللئ بو گۆن بیر سایئل گلدی، زات دیلِدی، یوُق دیلنده، اوُل، غئزئنگئ اؤلدۆر آرپا، اوُغلونگئ اؤلدۆر بوغدایا سِپ دییدی، دأدِم حم بوُلیار دییدی. بیز چالاسئم بو یردن غاچامالئ- دیییأر.
آتالارئنا بیلدیرمأن غاچماق اۆچین بولار بیر پیکره گلیپ، بیر یرده اوُیناپ اوُتئرقا، بایمئرات اجکه جانئنگ باشداراغئنئ آلئپ غاچیار، اجکه جان حم اوُنونگ ائزئندان قاوان بوُلوپ اؤیدن غاچئپ گیدیأرلر.
دأده سی مونئ بیلیپ، اوُلارئنگ ائزئنا دۆشیأر، "یـِتدیم، یـِتدیم" دیینده، اجکه جان باشداراغئنئ زئنگیار، دأده سی نینگ اؤنگۆندن چئرماشئق چـِتی چئقیار، دأدِسی زوُردان چتیدن چئقئپ ینه-ده اوُلارئنگ ائزئندان قاویار. بو گزک اجکه جان آیناسئنئ زئنگیار، دأدِسی نینگ اؤنگـۆندن اولئ بیر دریا چئقیار، دأدِسی سووا گیریأر و شوُل سوودا بوُغلوپ اؤلیأر.
شـِیدیپ ایکی دوُغان چؤله طاراپ گیدیبریأرلر. آز یؤرأپ، کؤپ یؤرأپ، دۆز یؤرأپ، چؤل یؤرأپ، آچ-سووسئز ائسغئنلارئ غالماندئر. اوُلارئنگ اؤنگۆندن بیر آرنا چئقئپدئر. بایمئرات سوو یچجک بوُلاندا، اجکه جان:
- باللئ، بو سوو غوشلارئنگ سووودئر، موندان ایچسنگ غوش بوُلارسئنگ- دیییپ، اوُنئ سوو ایچمأگه غوُیماندئر. دم-دینچ آلئپ، ینه یوُلا دۆشۆپدیرلر. اؤنگلریندن ینه بیر آرنا چئقئپدئر. بایمئرات اوُندان سوو ایچجک بوُلاندا، اجکه جان:
- باللئ، بو سوو کییکلرینگ سووودئر. موندان ایچسنگ کییک بوُلارسئنگ- دیییپدیر.
بایمئرات غاتئ سووسانسوُنگ، اجکه جانا بیلدیرمأن، شوُل آرنانئنگ باشئندا کؤوشۆنی غالدئران بوُلوپ گیدیپدیر. بیرآز یؤرأنلرینده، بایمئرات:
- اجکه جان، کؤوشۆم سووونگ باشئندا غالئپدئر- دیییأر. کؤوشی گتیرمأگه اجکه جان غایتجاق بوُلسا-دا اتمأن، بایمئرادئنگ اؤزی غایدئپدئر. سووونگ باشئنا بارئپ، یاغشئ غانئپ، باشئنئ گؤترسه، کیگه اؤورۆلیپ دوروبرنمیش.
بایمئرات کییک بوُلاندان سوُنگ، حر شاحئنا بیر کؤوشۆنی ایلدیریپ، اجکه جانئنگ یانئنا گلیپدیر. اجکه جان آغلاپ:
- "باللئ، ایچمه دیسم اتمِـدینگ"-دیییپ، دوُغانئنئ ائزئنا تیرکأپ، گیدیبریپدیر. اؤنگلریندن بیر سۆری کییک چئقئپدئر. کییکلر بایمئراتدان غاچماندئرلار، بایمئرات بوُلسا اوُلارا غوُشولئپ گزیبریپدیر. شوُل یرد اولاقان بیر چئنار بارمئش، اۆستۆنه غاناتلئ غوشدان باشغا زات چئقئپ بیلمزمیش. اجکه جان چئنارئنگ یانئنا بارئپ:
- "اگیل، چئنارئم، اگیل!- دیییپدیر. چئنار اگلیپدیر، اجکه جان چئنارئنگ اۆستۆنه چئقئپ، شوُندا یاشاپدئر. کییک بوُلان بایمئرات بوُلسا کأواغئت گلیپ اجکه جانئ گؤرۆپ گیدیأنمیش.
بیر گۆن شوُل یوردئنگ پاتئشاسئ نئنگ اوُغلئ آوا چئقئپدئر. اوُل بیر کـیگی قاوالاپ، شوُل چئنارئنگ اۆستۆندن گلیپدیر. چئنارئنگ دۆیبۆندن آقیان سووئ گؤرۆپ، آتئنئ سووا یاقجاق بوُلاندا، آتئ اۆرکۆپدیر. پادئشانئنگ اوُغلئ سووا باقسا، سووونگ یۆزۆنده بیر آوادان غئزئنگ صووراتئنئ گؤرۆپدیر. پادئشانئنگ اوُغلئ گنگ غالئپ دورقا، یانئنداقئلار اوُل غئزئنگ چئنارئنگ اۆستۆنده دیگینی بیلدیریپدیر. پادئشانئنگ اوُغلئ غئزا باقئپ:
-"آئ، غئز، ائنسمئ سئنگ، جئنسمئ سئنگ؟ گل، دۆش!"- دیییپ، کؤپ یالبارئپدئر. اجکه جان سسینی چئقارماندئر. پاتئشانئنگ اوُغلئ بیلن یانئنداقئ آداملار حر زات اتسِلر-ده، اجکه جانئ آلئپ بیلمأن ائزلارئنا دوُلانئپدئرلار.
پاتئشانئنگ اوُغلئ آتاسئ نئنگ یانئنا بارئپ:
-"ائ، آتا، پئلان چئنارئنگ اۆستۆنده بیر غئز گؤردۆم، شـِیله بیر آوادان، آیدار یالئ دأل. امما شوُنئ آلئپ بیلمدیم"- دیییأر.
پادشاه دررو پیللی، پالتالئ، کرکیلی کؤپ آدامئ اوُغلونئنگ یانئنا غوُشوپ، شوُل چئنارئ یئقماغئ بوروپدئر. بو آداملار بارئپ چئنارئ کسمأگه باشلاپدئرلار. چئنارئنگ یـئقئلماغئنا بیرآز غالاندا گۆن یاشیار. آداملار: "ارتیر کسریس" دیییپ یاتیارلار. ارتیر گؤرسِلر، چئنار آصلا کسیلمدیک یالئ بوُلوپ دورانمئش. آداملار ینه کسمأگه باشلایارلار. آغشاما چنلی غوتارئپ بیلمأندیرلر، گیجه یاتئپ، ارتیر توروپ گؤرسِلر ینه اؤنگکۆسی یالئ بوُلوپ دورانمئش، غایتا چئنار گۆنده ایکی اسسه یوُغنالئپدئر.
بولار ائزلارئنا دوُلانئپ گلیپ، بوُلان زادئ پادشاه آیدیارلار. پادشاه:
"کیم شوُل غئزئ آلئپ گتیرسه آغرامئنا دنگ آلتئن برجک"- دیییپ جار چکدیریأر.
بیر غاررئ کمپیر گلیپ:
- پادشاحئم، من بو ایشی باشارارئن، یؤنه مانگا بیر غارا غازان، بیرکی سانئ کیرلأن آق گییم تاپئپ برسنگ شوُل غئزئ آلئپ گتیررین- دیییأر.
پادشاه دررو بو آیدئلان زاتلارئ تاپئپ بریأر. غاررئ کمپیر چئنارئنگ دۆیبۆنه گلیپ، اشیکلری غازانئنگ غاراسئنا سۆیکأپ یووماقچئ بوُلیار. اجکه جان اوُنئ گؤرۆپ:
- ائ، ماما، اشیکلری اؤنگکۆسۆندن حم بتر غارالدیارسئنگ- دیییپدیر.
کمپیر:
- واح، غئزئم، گؤزۆم گؤرنوُک، گلیپ یووپ برسنه- دیییأر.
بو غاررئ نئنگ بوُلشونا اجکه جانئنگ یۆرِگی آویپ:
- "اگیل، چئنارئم، اگیل"-دیییپدیر. چئنار اگلیپدیر. اجکه جان دۆشۆپ، غاررئ نئنگ اشیکلرینی یوووپ بریپدیر. سوُنگرا کمپیر اجکه جانا:
- "غئزئم، تانگئر یالقاسئن، شوُل صاندئقدا اییر یالئ اوُجوک-بوجوک زات بار، شوُندان غاربانار یالئ آل"- دیییپدیر.
اجکه جان اتمِجک بوُسا-دا، کمپیر غوُیمان، صاندئغئنگ یانئنا گتیریپدیر. اجکه جان صاندئغئ آچئپ زات آلماغا اگلنده، کمپیر دررو صاندئغئنگ غاپئسئنئ یاپئپدئر. اجکه جان نأچه یالبارسا-دا آچماندئر. شوُل واغئت پادشانئنگ اوُغلئ حم گلیپ اجکه جانئ اؤیۆنه آلئپ گیتجک بوُلاندا اجکه جان:
- منگ بیر باللئم بار، اوُل کییک سوونئ ایچیپ، کییک بوُلدئ. اگر اوُنئ حم گتیریپ، آلتئندان آحئر، کۆمۆشدن کؤکـِن نوغتا ادیپ ساقلاسانگ، سنگ بیلن گیدیین- دیییپدیر. پادشانئنگ اوُغلئ راضئ بوُلوپدئر. اجکه جان بیر دپأ چئقئپ، باللئسئنئ چاغئرئپدئر. کییک باللئسئ گلنده اجکه جان بوُلان ایشی آیدئپدئر. کییک حم مونگا راضئ بوُلوپدئر. شوُندان سوُنگ پاتئشانئنگ اوُغلئ اجکه جان بیلن کـِیگی گتیریپدیر. کییگه، آیدئلشئ یالئ، آلتئندان آحئر سالئپ، کۆمۆشدن کؤکن ادیپ غوُیوپدئر. اجکه جانئ بوُلسا، توُی ادیپ، اؤزی آلئپدئر. اجکه جانئنگ یانئنا بیر غئرناق بریپدیر.
آیدان-آی، گۆندن-گۆن گچیپ اجکه جان گؤورِلی بوُلیار. بیر گۆن غئرناق سووئنگ کنارئنا اشیک یووماغا گیدنده، اجکه جان حم گیدیپدیر. غئرناق دریانگ غئراسئنا بیر غازئق قاقئپ، اوُنگا بیر اوزئن یۆپ داقئپ، بیر اووجئنئ بیلینه باغلاپ، سووا گیریأر. اجکه جان اوُنئ گؤرۆپ سووا دۆشِسی گلیپدیر. اجکه جان سووا گیرنده، غئرناق غازئغئ غوُپارئپ غؤیبریپدیر. اجکه جان سووا چۆمۆپ، دریانگ دۆیبۆنه گیدیبریپدیر. غئرناق اجکه جانئنگ اشیکلرینی گـِییپ، اؤز اشیکلرینی بوُلسا غارنئنا دانگئپ، اجکه جانا منگزأپ، اؤیه گلیپدیر. پادشانئنگ اوُغلئ اوُنونگ غئرناقدئغئنئ بیلمأندیر.
غئرناغئنگ کله سی کل اکن. اوُل گیـِجلر "حئرت-حئرت" ادیپ، کله سینی غاشاندا، أری اوُنونگ نأمـِدیأندیگینی سوُراندا:
"آتام اؤیۆندن گتیرن غاوئرغامئ اییأرین"- دیییپدیر.
أری:-"مانگا-دا برسنه" - دیییپدیر.
-"غوتاردئ"- دیییپ، غئرناق آیدئپدئر.
گۆنلرینگ بیرینده کییک ارتیر بیلن بولارئنگ یانئنا گلیپ اوُلارا سر ادیپدیر. کییک:
بو پادشانئنگ اوُغلونئنگ آیاغئ، بو-دا غئرناغئنگ آیاغئ، اجکه جانئنگ آیاغئ یوُق- دیییپدیر.
غئرناق مونئ اشیدئأر. اوُل بیر گۆن اؤزی بیلن: "شو کـِیگی اؤلدۆرتمسم، منگ کیمدیگیمی پادشانئنگ اوُغلونا بیلدیرر" دیییأر. اوُل پادشانئنگ اوُغلونا:
- شو گۆن کییک اتینی اییسیم گلیأر، شو کـِیگی اؤلدۆریپ بر- دییپدیر. پادشانئنگ اوُغلئ:
- "سن بو گۆنه چنلی کییک منینگ دوُغانئم دیییأردینگ، ایندی نأم اۆچین اوُنئ ایجک بوُلیانگ؟"- دیییأر.
اوُندا غئرناق:
- "دوُغانئم بوُلسا-دا ایجک"- دیییپدیر. اوُندان سوُنگ پادشانئنگ اوُغلئ کـِیگی اؤلدۆرمگی بویروپدئر.
کییک پاتئشانئنگ اوُغلونا غاراپ:
- "من بیر سوو ایچیپ گلـِین"- دیییپدیر. پادشانئنگ اوُغلئ "بوُلیار" دیییپدیر. کییک دریانگ بوُیونا بارئپ:
-آلتئن آحئر بوُزولدئ،
کۆمۆش کؤکن اۆزۆلدی،
پادشانئنگ کل غئرناغئنئنگ،
گؤونی مانگا دۆزۆلدی-
دیییپ، آغلاپدئر.
اجکه جان سووا غاچاندان سوُنگ، بیر بالئغئنگ آغزئنا دۆشۆپدیر، بالئق اوُنئ اؤز غارنئندا ساقلاپدئر. اجکه جان شوُل یرده یاشاپدئر، اوُنونگ اکیز چاغاسئ بوُلوپدئر. اجکه جان کـِیک دوغانئ نئنگ سسِینی اشیدیپ:
اؤزۆم بالئق آغزئندا،
ساچئم دریا یۆزۆندا.
بیر یانئمدا حسل جان،
بیر یانئمدا گؤزل جان،
بارسانگ آیتغئنگ بای اوُغلا،
اؤلدۆرمِسین اوُل سنی.
دیییپدیر.
کییک غایدئپ گلیپدیر، امما بوُغازئ دوُلوپ، سؤزۆنی آیدئپ بیلمأندیر. پادشانئنگ اوُغلئ اوُنئ اؤلدۆرجک بوُلاندا، کـییک یـِنده:
- "سوو ایچیپ گلجک"- دیییپدیر. پادشانئنگ اوُغلئ غؤیبریپدیر.
اۆچۆنجی گزک کـییک یـِنه سوو ایچمأگه گیتجک بوُلاندا پادشانئنگ اوُغلئ:
" شو کیگینگ بیر گۆررۆنگی بار" دیییپ، اوُنونگ ائزئنا دۆشۆپدیر.
کییک دریانئنگ بوُیونا بارئپ:
آلتئن آحئر بوُزولدئ،
کۆمۆش کؤکن اۆزۆلدی.
پادشانئنگ کل غئرناغنئنگ
گؤونی مانگا دۆزۆلدی-
دیییپ ینه زار-زار آغلایار. اجکه جان حم دوُغانئ نئنگ سِسینی اشیدیپ، شـِیله سِسلنیپدیر:
اؤزۆم بالئق آغزئندا،
ساچئم دریا یۆزۆندا.
بیر یانئمدا حسل جان،
بیر یانئمدا گؤزل جان،
بارسانگ آیتغئنگ بای اوُغلا،
اؤلدۆرمِسین اوُل سنی.
پادشانئنگ اوُغلئ کـِیگینگ زارئنئ حم-ده دریادان چئقان سِسی اشدیپ، بوُلان ایشلرینگ همِه سینه دۆشنۆپدیر.
اوُل غایدئپ گلیپ:
"شو گۆن حیچ مالئ سووا یاقماغا دریأ ایبرملی دأل" دیییپ جار چکدیریأر. ارتیر آداملار سووسان ماللارئنئ دریا سۆریأر. ماللار دریانئنگ بار سووئنئ ایچیپ غوتاریارلار. گؤرسِلر اجکه جان سووونگ دۆیبۆنده چاغالارئنئ غوجاغئنا آلئپ اوُتئر. کییک بیلن پادشانئنگ اوُغلئ اجکه جانئ چئقارئپ اؤیلرینه گتیریأرلر. پادشانئنگ اوُغلئ غئرناغا:
-"قئرئق غامچئ گرکمی، قئرئک غاتئر" دیییأر.
غئرناق: "آتام اؤیۆنه گیتمأگه قئرئق غاتئر گرک" دیییأر.
پاتئشانئنگ اوُغلئ غئرناغئ قئرئق غاتئرئنگ غوئروغئنا دانگدئرئپ، قاُووپ غؤیبریأر. اوُل یره سۆیرِنیپ، غانئ یره سپیلیپدیر، غئرناغئنگ غانئ نئنگ دامان یریندن میوه سی بوُلمادئق یئلغئن بیتیپدیر. اجکه جان بیلن پادشانئنگ اوُغلئ بوُلسا ماقصات- مرادلارئنا یتیپ، شادلئق بیلن یاشایارلار.
قایناق:


text:
Delivery to 24 countries is now much cheaper. Click here to learn about new shipping fees to your country.
KPR-این اساسی رسمی اولاراق 2000-جی ایلده آوروپا قیتهسینده یئرلشن سلوواکیادا قویولوب؛ بونا باخمایاراق، بیز 1998-جی ایلدن اعتباراً دونیادا اولان توخم و بیتکی نؤولرینی تکلیف ائدیریک.
اساس مقصدیمیز دونیادا موختلیف پئشه صاحبلریندن اولان بوتون باغبانلاری بیر یئره توپلایاراق بؤیوک بیر توخم و بیتکی معلومات بازاسی (KPR-این توخم و بیتکیلر بانکی) یاراتماقدان عبارتدیر.
حال-حاضردا دونیادا 6 اساس فیلیالیمیز (سلوواکیا و چئخیا، آوسترالیا، هیندیستان،تایلاند، جنوبی آفریکا و تانزانیا)، 400-دن آرتیق کؤمکچیمیز و توخم توپلایانیمیز وار.
حال-حاضردا بیز دونیانین موختلیف یئرلریندن توپلانمیش 10 000-دن چوخ بیتکی نؤولرینی تکلیف ائدیریک.
بیتکی نؤوو آختاریرسینیزسا، او زامان دوغرو اونوانداسینیز! کوللئکسیامیزین تام یئکونلاشدیریلماسینا باخمایاراق، بیز هر گون توخم و بیتکیلرله تکلیفلر سیاهیمیزی زنگینلشدیرمکده داوام ائدیریک. بیز اینانیریق کی، تئزلیکله دونیادا اولان ایستنیلن بیتکی نؤوونو تکلیف ائده بیلجییک.
موختلیف دونیا اؤلکهلریندن توپلانمیش 10000-دن چوخ توخم و بیتکیلرین ساتیشی: پالما، سیکاد، ائکزوتیک و شاختایا داواملی کول و آغاجلار،هشرات یئین بیتکیلر، بیریللیک بیتکیلر، چوخیللیک بیتکیلر، دئکوراتیو بیتکیلر، تروز و س.


text:
تاسوفله بیزیم دوروموموزدان دولایی دیلیمیزده یئنی قاوراملاری قارشیلاماق باخیمیندان جیدی چتینلیکلرله اوز- اوزهییک. بیر طرفدن هر هانسی دیل قورومونون اولماماسی، باشقا طرفدن ده آرازین او تایینداکی دیل قورومونون بو مؤوضوعلا باغلی آددیملارین یوخ درجهده اولماسی، بیزیم چتینلیگیمیزی داها دا آرتیرمیش اولور. واختییلا “لاچین درگیسی”نین “دیل” (بیلیم دیلی، معیار دیل) اؤزل ساییسیندا، بیر سیرا یازارلارین او جوملهدن سید حیدر بیات، همت شهبازی، ابراهیم ساوالان، دکتر ایشیق سؤنمز، محمد صوبحدل، هادی قاراچای، اسدالله مردانی، حمید قرایی و بیر سیرا باشقا یازارلارین دیل و اؤزل اولاراق بیلیمدیلی ایله باغلی فیکیرلرینی یایینلامیشدیق. آذربایجانین فرقلی بؤلگهلریندن اولان بو یازارلارلا بیرگه قاشقای یازاری اسدالله مردانینین ده دوشونجهسینی اؤیرنمیش اولدوغوموز اؤزل سایی، بیلیم دیلی مسئلهسی ایله باغلی فرقلی و اورتاق دوشونجهلری اؤیرنمک باخیمیندان اؤنملی ایدی.
آذربایجان تورکجهسیندهکی بو چاتیشمازلیغی آرادان قالدیرماق اوچون آذربایجان تورکجهسینه داها یاخین اولان تورکیه تورکجهسینین تجروبهسینی اؤیرنمهییمیز اولدوقجا اؤنملیدیر. بو اوزدن ده بو یازیدا تورکیهدهکی تورک دیل قورومونون بیلیمدیلی و تئرمینلر حاقیندا ائتدیکلرینین اوزرینده دورماغی یارارلی حساب ائدیرم.
تورکیه تورکجهسیندن نئجه تئرمین آلا بیلهجهییمیز حاقیندا دوشوندوکلریمی اورتایا قویمادان اؤنجه، ایستر عوثمانلی دؤنمی، ایستر تورکیهنین جومهوریت دؤنمینده بیلیمدیلی ایله باغلی اولان گؤروشلرین تاریخی سورهجی و تئرمین تؤرتمک یوللارینی گؤزدن کئچیرمکده فایدا وار
تاریخی سورج
۱۵-نجی و ۱۶-نجی یوزایللیکلرده آوروپا بؤیوک دوشونسل دییشیمه اوغرادی. رونئسانس، آوروپادا بیلیم و صنعت ساحهلرینه عایید قاوراملارین تئرمینلشمهسی مسئلهسینی بیر سورون اولاراق اورتایا قویدوسا، تنظیمات دا عوثمانلینی عئینی سورونلا قارشیلاشدیردی. سورعتله دییشن بیلیم ساحهلری ایله بیرلیکده فن و سوسیالبیلیملر(علوم اجتماعی) ده دییشدییی اوچون، یئنی قاوراملارین آدلاندیریلماسی آرتیق بیر ساحه حالینا گلدی. “تئرمینولوژی” آدلاندیریلان بو ساحه، دییشیم سورعتی ایله آیاقلاشماقدان باشقا یولو یوخ ایدی. ۱۸۳۹-نجو ایلده تنظیمات فرمانی وئریلدی. تنظیمات فرمانینا قدر هر هانسی بیر یئنیلشمه حرکتی سارای و سارای اطرافینا قیسیتلی اولسا دا، تنظیماتدان سونرا بو حرکت گئنیشلندی. حؤکومت، اوردو و آیدینلار باتیلیلاشما یؤنلو اولدوقلاری اوچون یئنیلشمهیه اورتام داها حاضیر ایدی.
دییشیملر، عوثمانلینی آختاریش مجبوریتینده قویموشدو. تنظیماتدان سونرا فرانسا اؤرنهیی عوثمانلینین دیقت مرکزینده اولموش. ایستر قوروملار، ایستر بیلیم آلانلاریندا، ایستر اؤیرنجی گؤندرمک اوچون سئچیلهجک اؤلکه وارییدیسا، او اؤلکهنین آدی فرانسا ایدی. بیر سیرا آلانلاردا بعضن اینگیلتهره، آلمانیا کیمی اؤلکهلر اؤرنک آلینسا دا فرانسا اؤرنهیی باسقین بیر اؤرنک ایدی.
اساسن فرانسیجا آراجییلا یئنی قاوراملارلا تانیش اولان عوثمانلی آیدینلاری، بزک و اؤیمه ایفادهلری ایله دولو بیر دیلله یئنی قاوراملارین قارشیسیندا اولدوقجا عاجیز ایدیلر. قاوراملاری قارشیلایاجاق سؤزجوکلره اولان احتیاجی چوخ یاخشی آنلاماغا باشلادیلار. شیناسی، نامیق کامال، ضیا پاشا کیمی عوثمانلی فیکیر آداملاری ایله باشلایان بو دوشونجه سونرالار داها چوخ گلیشدی.
فرانسا بیلیم قوروملاری بیر اؤرنک آلیناراق بیر چوخ قوروملار یارانسا دا، او قوروملارین بیر چوخو اوزون عؤمورلو اولمامیش. فرانسا آکادئمیسی اؤرنک آلیناراق ۱۸۵۱-نجی ایلده یارانان “انجومن دانیش” بیلیم دونیاسییلا آیاقلاشا بیلمهدییی اوچون ۱۱ ایل سونرا قاپانمیشدیر. ۱۸۶۱-نجی ایلده قورولان “جمعیت علمیه عوثمانیه”نین ده عؤمرو چوخ سورمهمیشدیر. دؤرد جیلدی ایشیق اوزو گؤرن “مجموعه فنون” آدلی یایین اورقانی دا بیلیم ساحهسینه گیریشه بیلمهمیشدیر. بو اورقان، آخوندزادهنین لاتین الیفباسینا اساسلانان الیفبا اؤنریسینه منفی باخیش بیلدیرن اورقاندیر.
مسئله جیدیلشدیکجه چؤزوم یوللاری اؤنهرنلر دوشونجهلرینی اورتایا قویماغا باشلامیشلار. مسئلهنی حل ائتمک اوچون گؤستریلن یول، ایلک باشدا تورکجه سؤزجوکلر یاراتماق اؤنریسییله باشلامامیشدیر. اؤنری وارسا دا عوثمانلیجا تئرمین دوزلتمک اؤنریسیدیر. تنظیمات دؤنمینین دوشونرلریندن اولان علی سواوی(۱۸۷۰- ۱۹۳۳ Ali Suavi:) باتی کؤکنلی سؤزجوکلره عربجه قارشیلیق تاپماق یئرینه،اونلاری اولدوغو کیمی دیله گتیرمهیین طرفداری اولموش. باتی دیللرینده اورتاق اولان تئرمینلرین ده یئرینه عرب دیلینین ایمکانلاریندان یارارلانیب تئرمین دوزلتمهیه قارشی چیخانلاردان بیری ده دیلبیلیمچی(دیلچی)، سؤزلوکچو شمسالدین سامی اولموشدور.
عوثمانلیجا تئرمینلر، داها چوخ عربجه کؤکلردن عوثمانلیجانین قوراللارینا اویغون بیر شکیلده دوزلدیلمیشدیر. بو تئرمینلر سادهجه عوثمانلی بیلگینلری اوچون آنلام داشیماقدایمیش. تئرمینلرین کؤکلری عرب دیلیندن اولسا دا، بو تئرمینلر عربلر اوچون آنلامسیز گله بیلردیلر. اؤرنک اوچون “مشروطیت” تئرمینی عثمانلیجایا عاید بیر تئرمیندیر. سونرالار دا عوثمانلیجادان فارسجایا کئچن بو تئرمین کؤکو عربجه اولسا دا عوثمانلی تئرمینی ساییلماقدادیر. تئرمینلرین کؤکلرینین عربجه اولماسینا باخمایاراق، بو تئرمینلر، ایندیکی تورکیه تئرمینلرینین کئچمیشدهکی بیر آشاماسی اولاراق دوشونولور.
عوثمانلی مشروطیت دؤنمینده دوزلدیلن تئرمینلرده ده، عربجهچیلیک داها چوخ قاباریقدیر. اؤرنک اوچون ریضا توفیق-ین یازدیغی “مفصل قاموس فلسفه” ده عربجهیه اساسلانان تئرمینلرله دولودور.
۱۹-نجو یوزایللیگین سونو، ۲۰-نجی یوز ایللیگین باشلانیشیندا دا تئکنیک و سوسیال بیلیملرله ایلگیلی تؤرهدیلن بیر چوخ تئرمینی گؤرمکدهییک. بو تئرمینلردن اؤرنک اولاراق بونلاری سؤیلهیه بیلریک: “مبحث الحجیرات”(Fr. Cytologie، فارسجا: یاختهشناسی)، “مجموعه نباتات”(Fr. Flore،بیتکیلر)، “غایه خیال”-(ایدئال)، داها سونرا “غایه خیال” یئرینه “مفکوره”(Fr. ideal).
تنظیماتدان بو یانا عربجه و فارسجا کؤکلره دایانان تئرمینلرله بیر بیلیمدیلی قورمایا چالیشان عوثمانلی آیدینلارینین بو چالیشمالاری آراسیندا تورکجه کؤکلرله تئرمین دوزلتمک کیمی بیر چالیشما ایله قارشیلاشمیریق.
تورک بیلیم و دوشونجه حیاتینین دؤنوش نؤقطهسینده اؤنملی بیر یئری اولان ضیا گؤکالپ(۱۸۷۶- ۱۹۲۴)، تئرمین مؤوضوعسونداکی دوشونجهلرینی “تورکچولویون اساسلاری” آدلی کیتابیندا یازمیشدیر. “لیسانی تورکچولویون عومدهلری” باشلیغی آلتیندا سیرالادیغی ماددهلرین بئشینجی ماددهسی تئرمینلر حاقیندادیر. ضیا گؤکالپین دیل حاقیندا اؤنه سوردویو اساسلار، جومهوریت دؤنمیندهکی تئرمین اوزرینده چالیشمالارین تملینی قویموشدور.
تئرمینلرین تورکجهلشدیریلمهسی تورکجهچیلیکله بیر باشا ایلگیلیدیر. بو اوزدن بیلیمسل یاناشما بیرگه سیاسی گؤروش ده بللی درجهده تئرمینلرین تورکجهلشدیریلمهسینه تاثیر ائدن عامیللردن حسابلانمالیدیر. جومهوریت، دؤنهمی تئرمینلرین تورکجهلشدیریلمهسی باخیمیندان اولدوقجا اؤنملیدیر. ۱۹۳۲-نجی ایلده تورک دیل قورومو قورولدوقدان سونرا تورکجه کؤکلردن اولدوقجا چوخ تئرمینلر تؤرهدیلمیشدیر. تورک دیل قورومو، قورولدوقدان اون ایل سونرا، اولدوقجا گوجلو بیر تئرمین و سؤزلوک یایین مرکزینه چئوریلدی. بو یئنی تئرمینلری توپلوم و بیلیم اوجاقلاریندا یئرینده اوتورتماق اوچون ائییتیم باخانلیغینین(ائییتیم باخانلیغی: وزارت آموزش پرورش) امهیی بؤیوک اولموش.
تورک دیلینده تئرمین یاراتما دوشونجهسینی قبول ائتدیکدن سونرا تورک دیل قورومو، تورکجهنین سؤز وارلیغینا یؤنلیب، بو قایناقلاردان یارارلانمالی اولدو. بونون اوچون ده اوزمانلار، بیر سیرا ساحهلری آراشدیرمیش، تئرمین تؤرتمک اوچون بللی یؤنتملردن یارارلانمیشلار..
تئرمین تؤرتمک یوللاری و قایناقلاری
۱٫آنولوژی، آندیریش، اؤرنکسهمه و یا یاراشدیرما دئیه بیلهجهییمیز یؤنتمله سؤزجوک و تئرمین تؤرتمک: بیر چوخ دیللرده بو یؤنتمله سؤجوک تؤرهدیلمیشدیر. علی شیر نوایی محاکمهاللغتین کیتابیندا “بئیت” یئرینه “دئییت” یازماسی بو مئتودون بیر اؤرنهییدیر. باشقا اؤرنکده، “ایماژ”(Fr. image) سؤزجویونه باخیب تورکجهنین “ایم” آدیندان “ایمگه”نی دوزلتمهیی سؤیلهمک اولار. “تئرمین” یئرینه “تئریم”(درمک-دن دوزلدیلمیش) سؤزونو یاراشدیرماق دا بو یؤنتمله اولموشدور. فرانسیزجا اولان Patriarcal، matriarcal اوچون ارک(قووت، گوج)-دن یارارلاناراق “آتا + ارکیل” ،”آنا + ارکیل” ده بو یؤنتمدن یارارلانماغین نتیجهسینده اورتایا چیخمیشدیر.
۲٫سؤز دوزلدیجی شکیلچیلرله آد و کؤکلردن تئرمین تؤرتمک: بو یؤنتمدن داها چوخ یارارلانمیشلار. اؤرنک اوچون ائله “تؤرتمه” (تؤرت+مه)تئرمینی ۱۹۴۰-نجی ایللردن سونرا ایشتیقاق آنلامیندا دیلده یایقین اولماغا باشلامیشدیر. بو یؤنتمله آدلار، کؤکلر و اکلرین ایشلهوینه(ایشلهو: کارکرد) اویغون بیر شکیلده یئنی سؤزجوک و تئرمینلر تؤرهدیلیر.
۳٫سؤزجوک بیرلشدیرمه یولویلا تئرمین تؤرتمک: بیر سؤزجوکله قارشیلانماسی مومکون اولمادیغی حالدا بو یؤنتمدن یارارلانیلیر. بو یؤنتمده ایکی سؤزجویو بیرلشدیرمکله قاورام اوچون اویغون قارشیلیق تؤرتمهیه چالیشیلیر. بیلگیسایار، واراولوش کیمی اؤرنکلری سیرالاماق مومکوندور.
۴٫سؤزجوک تورلرینی(نؤوعلرینی) دییشدیرمه: بو یؤنتمده بیر سیرا قاوراملاری قارشیلاماق اوچون سؤزجوکلرین تورلری دییشدیریلیر. اؤرنک اوچون فعل اولان سؤزجوکدن صیفت اولاراق یارارلانیلیر. تورپاق بیر آددیر. “تورپاق دام” سؤزبیرلشمهسینده ایسه “تورپاق” آد دئییل، صیفت شکلینده ایشلهنیر. بونون ترسی ده باش وئره بیلر. یعنی صیفت اولان آد اولاراق ایشلهنه بیلر. بئلهجه دیلده یئنی سؤزجوک و تئرمینلر تؤرتمک ایمکانی گئنیشلنمیش اولور.
۵٫عومومی دیلده اولان سؤزجویو تئرمینلشدیرمک: بو یؤنتمده گئنل دیلدن قاوراما اویغون سؤزجوک آلینیب تئرمینلشدیریلیر. اؤرنک اوچون آغیزدا اولوب، آناتومییه عایید اولان “دیل” سؤزجویو، دیلبیلیمچیلیک(دیلچیلیک)ده آناتومیده اولان آنلامدا دئییل. “آیاق” سؤزجویونون تورکیه تورکجهسینده ۱۵-ه یاخین آنلامی وار. فرقلی آنلاملارینی گؤز اؤنونه آلاراق ادبیات، جوغرافیا، ریاضیات کیمی ساحهلرده بو سؤزجویو تئرمینلشدیرمیشلر. “بوغاز” ،”کؤک” و “گوج” کیمی سؤزجوکلری ده سیرالاماق مومکوندور.
۶٫خالق آغزیندا اولان سؤزجوکلردن سئچیب تئرمینلشدیرمک: تورکیهده جومهوریت دؤنمینده بو یؤنتمدن یارارلانمیشلار. تورکیه دیلبیلیمچیلرین یازدیغینا گؤره بو یؤنتمدن چوخ دا یارارلانا بیلمهمیشلر. یارارلانا بیلمهمهلرینین سببلری ایچینده ایسه بو ساحهنین چوخ گئنیش ساحه اولدوغو و آغیزلاردا اولان سؤزجوکلرین کؤکونو اؤیرنمهیین چتینلیگینی قئید ائتمیشلر. “کؤکن” سؤزجویو، خالق آغزیندان گؤتورولوب تئرمینلشدیریلن بیر سؤزجوکدور. کؤکن(Origin- کؤک) سؤزجویو، اورتا آنادولودا، خالق آغزیندا “قووون، قارپیز کیمی بیتکیلرین تورپاق اوستونده یایینلان بوداقلاری” آنلامیندادیر. کؤکن سؤزجویوندن “کؤکنبیلیمی”(ائتیمولوژی) تئرمینی ده تؤرهدیلمیشدیر. فلسفه تئرمینلرینده “جؤوهر” آنلامیندا اولان “تؤز” تئرمینی ده خالق آغزیندان آلینمیشدیر.
۷٫تاریخی تورکجه متنلردن سؤزجوک آلماق: تورک دیل قورومو قورولدوقدان سونرا “عومومی مرکز هئیتی”نین آلدیغی قرارا گؤره ۷۵ نفرلیک بیر قروپ تورکجه تاریخی متنلر اوزرینده چالیشماغا باشلامیش. بو چالیشما نتیجهسینده تخمینن ۱۵۰ اسکی سؤزلوک و یازیلی اثرلرده اولان سؤزجوکلری چیخاریب سیرالامیشلار. بو متنلر آراسیندا تاریخی دؤنملرده قلمه آلینمیش دیوان، سؤزلوک کیمی اثرلرله بیرگه دینی متنلر ده اولموشدور. ایستر باتی، ایستر دوغو تورکجهسینده اولان متنلر اوزرینده چالیشیلسا دا، تئرمین و سؤزجوک آلماق مسئلهسینده داها چوخ آنادولودا یازیلان متنلره اوستونلوک وئریلمیشدیر. اؤرنک اوچون سئچیم، کونوک(قوناق آنلامیندا)، یوزییل(عصر)، “شاهید” آنلامیندا اسکی متنلرده چوخ گؤزه چارپان و ایندیکی حوقوق تئرمینی حالینا گلن “تانیق” تئرمینینی ده سؤیلهمک اولار. بو سیرایا اوران(نسبت)، یانیت(جواب)، نسنه(شئی)، گؤرکم، بیلگه، ارک و اردم کیمی سؤزجوکلری ده آرتیرماق مومکوندور.
۸٫چاغداش تورک لهجهلریندن یارارلانماق: آذربایجان تورکجهسی ایله تورکیه تورکجهسینده تخمینن عئینی زاماندا تئرمین مسئلهسی اوزرینده چالیشیلمایا باشلانمیش. ۱۹۲۰-نجی ایللرده باشلانان بو چالیشمالارین نتیجهسینده اورتایا چیخان اثرلر، ۱۹۳۰-نجو ایللردن اعتیبارن یایینلانماغا باشلامیش. اؤرنک اوچون ۱۹۳۲-نجی ایلده باکیدا “فلسفه تئرمینلری” یایینلانمیش. اؤزبکلرده ایسه ۱۹۳۴-نجو ایلده یایینلانان تئرمین سؤزلویو واردیر.او دؤنملرده یایینلانان تئرمینلر آراسیندا تورکیه تورکجهسینده فرانسیزجا تئرمینلر چوخ قاباریق اولدوغو کیمی، آذربایجان تورکجهسی و سووئت ایچینده تورک دیللی جومهوریتلرده ایسه عربجه، فارسجا و قایناغی لاتینجا، یونانجا اولان سؤزجوکلرین فرانسیزجا، روسجا یولویلا آذربایجان تورکجهسینه کئچمیش بیر چوخ سؤزجوکله قارشیلاشیریق. ان آزی باتی تورکجهسینده تئرمینلری عئینیلشدیرمک مومکون گؤرونسه ده سیاسی سببلردن دولایی ایستر تورکیه، ایستر آذربایجان جومهوریتی طرفیندن بو آنا قدر هر هانسی بیر آددیم آتیلمامیشدیر. بو اوزدن ده باتی تورکجهسینده بئله، بعضن آذربایجان تورکجهسییله تورکیه تورکجهسی آراسیندا عئینی قاورامی قارشیلاماق اوچون فرقلی دوروملارلا قارشیلاشیریق. بعضن ایکی اؤلکهده بیر قاورام اوچون عئینی تئرمین، بعضن ایکی فرقلی تورک کؤکنلی تئرمین یازیلماقدادیر. اؤرنک اوچون ایختیصار آنلامیندا “قیسالتما” و “جریان” آنلامیندا اولان “آخیم” سؤزجوکلری آذربایجانلا تورکیهده عئینی شکیلده ایشلنسه ده، بیر سیرا قاوراملار اوچون فرقلی تئرمین و یا سؤزجوکلر واردیر. اؤرنک اوچون تورکیهده تورکجه کؤکنلی”آلقی” سؤزجویونون آذربایجان تورکجهسینده قارشیلیغی یئنه تورکجه کؤکنکی “قاوراییش”دیر. عربجه اولان “ایستینطاق” سؤزجویو اوچون ده آذربایجان و تورکیه تورکجهسینده ایکی تورکجه قارشیلیق وار؛ تورکیهده “سورقولاما”، آذربایجان تورکجهسینده ایسه “دیندیرمه” واردیر.
بیر سیرا تورکیه دیلبیلیمچیلرینین فیکرینه گؤره تورکیه تورکجهسی، اونا ان یاخین اولان آذربایجان تورکجهسیندن، بیر سیرا تورک کؤکنلی تئرمینلری آلمالیدیر. اونلارین دوشونجهسینه گؤره ده بو ایشین قارشیلیقلی اولماسیندا یارار وار.
دوشونجهلر، اؤنریلر
بو گون ایستر آذربایجان جومهوریتی، ایستر بو تای آذربایجاندا، تئرمین مسئلهسینی حل ائتمک یولونو، عربجه فارسجا و یا باتی دیللرینده اولان تئرمینلری قوللانماقلا حل ائتمک فیکرینده اولانلار دا وار. تورکیه تجروبهسی، بو یؤنتمین تجروبه ائدیلمیش و اوغورسوز بیر یؤنتم اولدوغونو آیدینلاشدیریر.
تئرمینلری تورکجهلشدیرمهیی میلتچیلیکله باغلاماق یانلیش بیر دوشونجهدیر. تئرمینلرین آنا دیلینده اولماسی بیلیمین داها راحات منیمسنمهسی ایله بیرگه بیر چوخ موثبت ائتکیسی وار. یازینین مؤوضوعسو فرقلی اولدوغونو اوچون بو حاقدا آرتیق یازماغی یئرلی گؤرمورم.
منجه، تورکیهدهکی تورک دیل قورومونون تجروبهسی بیزیم اوچون مومکون قایناقلاری آرتیرمیشدیر. ۱۹۲۰ و داها جیددی شکیلده ۱۹۳۰-نجو ایللرده تورکیهده بیلیمدیلی مسئلهسی ایله قارشی- قارشییا اولان بیلیم اینسانلارینین قایناقلاری، یوخاریدا سیرالانانلارا اساسلانیردیسا، بو گون آذربایجان بیلیم اینسانی اوچون بیرباشا بیلیمدیلی باغلی اولان داها بیر قایناق وار. بو قایناق، تورکیهده فرقلی بیلیم ساحهلری اوچون حاضیرلانمیش تئرمینلردیر. طبیعی، بو تئرمینلر اولدوقلاری کیمی آلماقلا دئییل، دقیق سئچیمین سونوجوندا بیزیم اوچون یارارلی اولا بیلر.
تورک دیل قورومو اوزمانلاری، تئرمینلر تؤرهدنده داها چوخ آنادولو بؤلگهسیندهکی تورکجهدن یارارلانماغا اوستونلوک وئرمیشلر. بونونلا بئله تورکیه تورکجهسی ایله آذربایجان تورکجهسی، باتی تورکجهسیندن اولدوغو اوچون بو تجروبهدن یارارلانماق بیزیم اوچون الوئریشلیدیر. شوبههسیز بو سؤز، هئچ بیر تئرمینی آراشدیرمادان دیلیمیزه گتیرمک آنلامیندا دئییل. ایستر فونئتیک اولاراق، ایستر آنلام اولاراق دیقتلی اولماق لازیمدیر. اؤزللیکله “یالانچی ائشدیر” سؤزجوکلردن تؤرهدیلمیش تئرمینلر، چاشدیریجی اولا بیلر. “یالانجی ائشدیر”،عئینی سؤزجوک اولدوقلاری حالدا، فرقلی آنلام داشییان سؤزجوکلره دئییلیر. بیزیم تورکجه ایله تورکیه تورکجهسی آراسیندا دا بو تیپ سؤزجوکلر واردیر. اؤرنک اوچون “شهرلشمه” آنلامیندا تورکیهده اولان “کنتلشمه” تئرمینینی دیلیمیزه داشیماق آماجیمیزا اویغون آددیم ساییلماز. چونکی تام عکس آنلامدادیر.
آذربایجان بؤلگهلرینده خالقین آغزیندا اولوب سؤزلوکلرده یازیلمایان سؤزجوکلری توپلاماق هم دیلیمیزی، هم ده دیلیمیزده تئرمین تؤرتمه ایمکانلاریمینی گئنیشلهدر. ایندیکی آندا و گلهجکده اورتایا چیخا بیلهجک یئنی قاوراملارین آدلاندیریلماسی باخیمیندان دا بو اولدوقجا اؤنملیدیر.
بیر سیرالارینین دوشونجهسینه گؤره، تورکیه تورکجهسینده اولان تئرمینلردن دیلیمیزه گتیرمک، آذربایجان تورکجهسینین کیملیگینی اریتمهیه سبب اولاجاقدیر. منجه، بو دوغرو دوشونجه دئییل. اساس ایتکی، آذربایجان تورکجهسی بیلیم دیلینه صاحیب اولمادیغیندا باش وئره بیلر. هر هانسی بیر یانسیلاماغا یول وئرمهدن، بللی قوراللار و پرینسیپلرله دیلیمیزی گلیشمیش و تورکجهلشمیش بیلیم دیلینه صاحیب بیر دیله چئویره بیلهریک.
قایناقلار:
- GÖKBERK, Mecit, Değişen Dünya, Değişen Dil, Yapı Kredi Yayınları, stanbul, 2010
- GÖKALP, Ziya, Türkçülüğün Esasları, Alter Yayınları, Ankara, 2010
- ZÜLFİKAR, Hamza,Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, T. D. K. Yayınları, Ankara, 2011
- DİREKCİ, Bekir, GÜLMEZ, Mevlüt,(2012) Güney Azerbaycan Türkçesi ve Türkiye Türkçesi arasındaki Yalancı Eş Değerler, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı ۳۲, ۱۳۴-۱۵۴


text:
فاریاب ولایتی نینگ قیصار تومنیده 6پلیس هلاک بولگن
طالبان گروهی اوتکن آقشام قیصار تومنی نینگ دوآبی منطقه سیده یول امنیتی نی تامین لاوچی پلیس پوسته لریگه هجوم قیلیب عاقبتیده 6پلیس نی هلاک قیلگن لر. قیصار تومنی نینگ حاکمی عبدالجمیل صدیقی اوتکن آقشام قورالی طالب لر پلیس پوسته لریگه هجوقیلگن لرینی ایتیب اوشبو واقعه ده 6پلیس هلاک بولیب وباشقه 2کیشی هم یره لنگنی نی تیل آلدی. صدیقی طالبان گروهی گه هم آغیر تلفات ییتگنینی اورغولب، تنیقلی قوماندانلری هم هلاک بولگن دیدی. صدیقی جنابلری حاضر منطقه نینگ تینچلیک وضعیتی یخشی بولگنینی ایتیب، امنیت تامین ایتیلگن لیگینی معلوم قیله دی. عین پیتده ایریم قیصاریشاوچی لری بوتومنده امنیت بوزیلگن لیگی دن شکایت بیلدیرماقده لر. حاکم اوروش کیچه بیرده باشله نیب بیرنیچه ساعت دوام تارتگنلیگینی ایته دی. شونینگدیک فاریاب ولایت کینگاشی منشی سی سیدعبدالباقی هاشمی پوسته ده گی پلیس لراوق لری توگه گونچه اوریشیب یاردم طلب قیلسه لرهم اولرگه تومن مرکزیدن هیچ قندی کمک یتمه گنی سبب هلاک بولگنلردیدی. هاشمی جنابلری تینا ون قیصارتومنی نینگ نهرین منطقه سیده طالبان گروهی بیرنیچه ساعت موتر لرنی توخته تیب، تینچ اهالینی آزار بیرگن لیک لرینی معلوم قیله دی. هاشمی جنابلری هلیگچه دولت دن قیصارتومنی نینگ امنیت نی یخشی لش اوچون هیچ قندی پالکلش عملیات نی یولگه تشله مگنلیگی اوچون تنقید قیله دی. شونینگ دیک قیصارتومنی نینگ ایریم یشاوچی لری خوفسیزلیک وضعیتی بوزیلگن لیگیدن خواطرده ایکن لیک لرینی ایتماقده لر. قورالی طالب لربوحقده هیچ نرسه دیمه گنلر. قیصار تومنی سونگی وقت لرده قطار ناتینچ لیک لرگه سبب بولیب کیلماقده. باشقه بیرخبرگه کوره فاریاب ولایتی نینگ پشتونکوت تومنیده گاز بالونی پارتلشی سبب بیرعایله نینگ ایکی عضوی هلاک بولیب باشقه 8کیشی سی هم کویگن .پشتونکوت حاکمی بوواقعه جمعه کونی کته قلعه منطقه سی ده یوزبیرگن لیگینی معلوم قیله دی. بوواقعه ده بیرعیال بیرباله هلاک بولیب، وباشقه ایکی باله تورت عیال داخل 8کیشی کویگن.
کویگن کیشی لر میمنه کسل خانه سیگه آلیب کیلینگن لر دکترلرگه کوره صحی وضعیت لری آغیر بولگن. پشتونکوت حاکمی گه کوره گاز بالونی نلی دن سیزیب چیقه دیگن گاز آچیق قالیب، توررده دیگن اتاققه ترقلگن کیین عایله اعضالریدن بیری گوگرد چاقیب بوواقعه گه سبب بولگن . بوندن بیرنیچه آی آلدین فاریاب بیلیم یورتی نینگ یاتاخانه سیده هم عیناً گازبالونی پارتله شی سبب ایکی کیشی اولیب باشقه 15کیشی یره لنگن ایدی.


text:
بیرینچی ییلیده فرات قالقانی حرکاتی
سیاسی تحلیل
بیرینچی ییلیده فرات قالقانی حرکاتی
تورکیه جمهوریتی نینگ چیگره سی نینگ بیر قسمینی ترور تشکیلاتلری نینگ قولیدن تمیزلش اوچون آلیب بارگن فرات قالقانی عملیاتی نینگ اوستیدن بیر ییل اوتدی. بیز هم بو پروگرامده فرات قالقانی عملیاتی و منطقه ده گی وضعیتینی تیکیشیریب چیقه میز.
منه ایندی شو توغریده آتاترک عالی بیلیم یورتی خلق ارا علاقه لر بولیمی اسیستانت لریدن جمیل دوغاچ ایپک نینگ یازووینی تقدیم ایته میز.
تورکیه نینگ جنوبی چیگره سی نینگ بیر قسمینی ترور تشکیلاتلری داعش و پی کاکانینگ قولیدن تمیزلش اوچون 24 اگست 2016 – ییلی آلیب بارگن فرات قالقانی عملیاتی هم داعش گه کتته ضربه وارد قیلدی همده پی کاکانینگ تروریستیک گذرگاهی بیلن آق دینگیزگه چیقیش هوسی برهم اوریلدی. تقریباً 7 آی دوام ایتگن عملیات 29 مارچ 2017 ده ملی خوفسیزلیک کینگشیدن بیریلگن بیر بیانات بیلن اوز نهایه سیگه ییتیب باردی. تورکیه نینگ منطقه ده بو کبی بیر عملیات آلیب باررلیگی بو احتمال نینگ موضوع بحث ایکن لیگی مطرح بولیب بارماقده.
تورک قوراللی کوچلری و آزاد سوریه اردوسی تامانیدن آلیب باریلگن فرات قالقانی عملیاتی 24 اگست 2016 – ییلی تورک قوراللی کوچلری تانک قومندانلیگی نینگ تورکمن منطقه سی الجرابلس گه کیریشی بیلن باشلندی. فرات قالقانی عملیاتی نینگ ایککی ستراتیژیک آماجی بار ایدی. بیرینچیسی داعش نی تورکیه حدودیدن اوزاقلشتیریب، بو ترور تشکیلاتی گه کتته ضربه وارد قیلیش ایدی. ایککینچیسی ایسه پی کاکانی سوریه نینگ شمالیده کنترولی آستیگه آلگن منطقه لرنی بیرلشتیریشی گه مانع بولیش ایدی. عملیات بو ایککی ستراتیژیک جهتیدن موفق بولدی. فرات قالقانی عملیاتی شو شکلده ترور تشکیلاتی داعش گه قرشی آلیب بارگن عملی عملیات عین دمده ایریم ترور تشکیلاتی پی کاکا تامانیدن اشغال ایتیلگن ساحه لرنی بیرلشتیریش مقصدی گه مانع بولدی.
فرات قالقانی بیلن حلب نینگ شمالیده عزیز، الباب، الجرابلس سه رهیده تقریباً 2300 کیلومتر ساحه ترور تشکیلاتلریدن تمیزلندی. تقریباً 4 ییلدن بیری اوروش و ترور تشکیلاتی داعش نینگ باسیمی آستیده گی ملکی حیات نورمال گه اینلدی. فرات قالقانی عملیاتی نینگ ایککینچی مقصدی خوفسیز بیرل منطقه ایجاد ایتیش ایدی. بو منطقه اسد حکومتیدن قاچگن مخالف لرگه و اولکه لریگه قیتیب بارماقچی بولگن تینچ اهالی گه پناهگاه بولردی. بناً فرات قالقانی عملیاتی نینگ عسکری تامانی شو حاضر نهائی بولگن بولسه هم سیاسی و انسانی تامانی دوام ایتماقده. اوتگن زمان جریانیده الجرابلس، چوبانبای، الباب و عزیزده هم عاموی پروژه لر عملی بولدی. منظقه ئگه بیز آلیب بارگن تیکشیروولرده هم کوپ جدی آلغه باریش لرنی کوردیک. بیراق ایریم منطقه لردن کیلگنلرنینگ کوپه ییشی بیلن منطقه ده دموگرافیک بیر معما یوز بیرماقده. تولید امکانیتی محدود بولگن، اقتصادی فعالیتلرنینگ دائیم همکارلیک که ضرورتی بولگن لیگی بیر فضاده کونده لیک حیات نینگ تیزلیک بیلن توزه لیب کیتیشی آسان ایمس. منطقه نینگ وقت گه ضرورتی بار. منطقه تورکیه نینگ همکارلیگی بیلن کوچلی بیر محافظه قیلیش جریانی گه ایگه و خوفسیز بیر منطقه گه اینلدی. بیراق منطقه ده ح-یات نینگ یخشی قیلیش اوچون ییل لب دوام ایته دیگن بیر اقتصاد و عاموی اوزگریش کیره ک.
منطقه ده تورکیه نینگ جدی همکاغرلیگی و سرمایه گذارلیگی بیلن جمعیت توازنی برقرار بولدی. بو وضعیت منطقه ده گی برچه اولکه لرگه مثال تشکیل ایتیشی کیره ک. بیر منطقه ده توقنه شوو نهائی بولگندن کیین او منطقه نی انسانسیزلشتیریش، دموگرافیک ساختارینی زوروانلیک بیلن و بیر سیستم آرقه لی اوزگرتیریش ویا منطقه خلقینی کوچ قیلیش گه مجبور قیلیش ییچیم یولی ایمس دیر. فرات قالقانی عملیاتیده آلیب باریلگن دیک عاموی تدبیرلر یولی بیلن حیات تکرار توزه لیب باره دی. بو معناده امریکا قوشمه ایالتلری نینگ هم روسیه نینگ هم فرات قالقانی عملیاتیدن کوپ نرسه اورگنیشی کیره ک. پی کاکا کنترولیده گی منطقه لرده گی زورانلیک بیلن کوچ ایتتیریش لری فرات قالقانی منطقه سیده عملی بولمه دی. عکسینچه فرات قالقانی منطقه سیگه شو وقت کوچ قیلیب کیلماقده لر.
نتیجه اوله راق تورکیه جمهوریتی 24 اگست 2016 – ییلی داعش گه قرشی کوره شده حساس بیر جریانده مستقیم مداخله قیلیش حرکتی گه قول اوردی و فرات قالقانینی عملی قیلدی. خلق ارا حقوق جهتیدن تورکیه، بیرلشگن ملتلفر کیلیشووی نینگ 51 – ماده سیگه بناً اوز توپراقلریگه قرشی هجوملر عملی قیلگن ترور تشکیلاتی داعش جنگری لریگه قره ته مداخله قیلدی. بناً فرات قالقانی عملیاتی خلق ارا حقوق نقطه نظریدن هم مشروع بیر حرکت دیر. فرات قالقانی حرکاتی تورکیه نینگ مقتدرلیگینی کورستدی. اورته گه گوزه ل بیر نمونه مثال چیقردی. احتیاج بولگن عسکری و ستراتیژیک همکارلیک بیریلگنده آزاد سوریه اردوسی و تورکمنلرنینگ هم داعش گه قرشی کوچلی بیر شریک بولیشی شو بیلن ترور تشکیلاتی نینگ قولیدن تمیزلنگن منطقه لرده گی دموگرافیک ساختارنینگ محافظه ایتیلیشی و بیر ترور تشکیلاتی بیلن ایریم بیر ترور تشکیلاتی کانالی بیلن مجادله قیلیش نینگ بیر مجبوریت بولمه گن لیگی کوریلدی. عین دمده غرب نینگ ارزشلری بیلن سازش قیلووچی، مُدرن بیر گروه بولگن تورکمن لر حمایه قیلینگنده تورکمنلرنینگ داعش نی فکری اوله راق هم مغلوبیت گه اوچره تیشی کوریلدی.
فرات قالقانی عملیاتی بیر نتیجه بولیشدن کوپراق تورکیه و متفق لری نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی نینگ ایلک آدیمی اوله راق کوریلیشی ممکن. بناً فرات قالقانی عملیاتی نینگ تورلی اسم و واسطه لر بیلن دوام ایتیشی جالب ایمس. تورکیه اوچون داعش نینگ چیگره دن تمیزلنگن لیگی نینگ سونگره گی جریانده هم حدود همده ایچکی خوفسیزلیگی گه کتته تهدید سوریه ده گی پی کاکا ساختاریدن کیله دی. بو معناده فرات قالقانی عملیاتی نینگ دوام ایته دیگن مرحله لری البته PKK/PYD/YPG نی آماج قرار بیره دی. بو معناده امریکا قوشمه ایالتلری اداره سی نینگ رقه عملیاتیده مشترک ایجاد قیلگن پی کاکاگه قورال تأمین ایتیش قراری نینگ آلیشی و شمال تامانده تورکیه بیلن پی کاکانینگ توقنه شوویگه مانع بولیش گه حرکت قیلیشی، تورکیه بیلن امریکا قوشمه ایالتلری نینگ مناسبتلریده گی اینگ بویوک معمانی تشکیل ایتیش گه دوام ایته دی.


text:
تورکییهنین ایستانبول شهرینده گئجه کلوبونا ائدیلهن سیلاحلی هوجوملا باغلی موراد قارایلان بیانات وئریب.
آخار . آذ خبر وئریر کی، قارایلان امینلیکله سؤیلهییب کی، کورد و کوردوستاندان هئچ بیر گوجون بو هوجوملا علاقهسی یوخدور.
"کورد و کوردوستاندان هئچ بیر گوجون بو هوجوملا علاقهسی یوخدور. کوردوستان آزادلیق تشکیلاتینین (تاک) دا بئله بیر هوجومو ائده جه یینی دوشونمورهم. چونکی بوتون کورد و کوردوستانی تمثیل ائدن قوهلر تورکییه خالقینی قازانماق ایسته ییر. ایشیمیز عدالتلی ایشدیر. تورکییه و دونیا خالقلارینی قازانماق ایسته ییریک. کورد آزادلیق موباریزهسی، عینی زاماندا تورکییهنین دئموکراتیکلشدیریلمهسی موباریزهسیدیر. بونا گؤره ده بیز گوناهسیز و دینج اینسانلاری هدف گؤتورموروک. هئچ بیر کورد مولکی وطنداشلاری هدف آلماز"، - قارایلان قئید ائدیب.
قئید ائدک کی، اؤتن گون باش وئرهن ایستانبول تئراکتینین مسولیتینی ایشید اؤز اوزرینه گؤتوروب.


text:
اینجیرلیک بازاسینی باغلاماق حاقی آنکارایا مخصوصدور.
آخار .آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا تورکییه پرئزیدئنتینین مطبوعات کاتیبی ایبراهیم قالین سؤیلهییب.
«بؤلگهده تئررور دهلیزینین فورمالاشدیریلماسینا هئچ واخت ایزن وئرمیه جه ییک. ایشید-له موباریزهیه موتتفیقلریمیز ده دستک وئرمهلیدیر. آمئریکا رهبرلیگی زامانیندا سورییا موخالیفتینه وئردیی سؤزلری توتسایدی، موخالیفت بوگونکو قدر گوجسوز اولمازدی. من ترامپ آدمینیستراسییاسینین تورکییهنین ماراقلارینا داها چوخ دقت یئتیره جه یینه اینانیرام».
قالین اینجیرلیک بازاسینی (آمئریکانین تورکییهدهکی بازاسی – رئد.) باغلاماق حاقینین تورکییهده اولدوغونو دا خاطیرلادیب.


text:
"ایكی قونشو"
یازار:سید رضا حسینی
بیر كوچه ده ایكی قونشو یاشاییردی.بیرینین آدی احد،او
بیرینكی صمد ایدی.بیر گون موحكم قار یاغدی.احد سحر تئزدن دوروب كوره یی الینه
آلیب،ائوینین قاباغینداكی قاری تمیزله مه یه باشلادی.سونرا صمدین ائوینه طرف نظر
سالدی.گؤردو كی،اونون ائوینین قاباغی تمیزدیر.ائله بیل اورایا هئچ قار یاغماییب.ائرته
سی گون یئنه قارلادی.احد بو گون بیر آز دا ائركن دوردو.ائوین قاباغینی تمیزله
دی.باخدی كی،قونشو ائوین قاباغی یئنه تمیزدیر.اوچونجو گون احد آلا-قارانلیقدا
قالخیب حیطه چیخدی.قار دیزدن ایدی.صمدین ائوینه باخدی.مات - مطل قالدی.كوچه دن
ائوه آپاران جیغیر قاردان تمیزلنمیشدی.
ائله او گون قونشولار كوچه ده راستلاشدیلار.احد دوزمه ییب
سوروشدو:- قونشو سن هاواخ ائوینین قاباغینی تمیزله ییرسن كی،من گؤرمورم؟!
صمد اولجه قونشوسونو باشا دوشمه دی.سونرا اوجادان گولوب
دئدی:من هئچ واخت قاری تمیزله میرم،ساده جه اولاراق،ائویمه چوخلو دوست تانیش گلیر.
سون


text:
محمد
حضرت محمد (ص)، حضرت محمد بن عبدالله یوْخسا محمد (ص)، ایسلام دینینین بانیسی، آللاهین ائلچیسی (رسول الله)،پئیغمبرلرین سونو(ختم النبیین)، اصل دینین باشلیجا و آخیرینجی پئیغمبری.
ایچیندهکیلر
اوشاقلیق دوورو[دَییشدیر]
حضرت محمدین آنادان اوْلدوغو ایل عادتن ائرامیزین 570-جی ایلی ساییلیر. محمدین اوشاقلیق و گنجلیک ایللری حاقیندا معلومات چوْخ جزعیدیر. صحیح معلوم اوْلان آنجاق بودور کی، او ائرکن یئتیم قالمیشدیر: آتاسی عبدالله اوشاق آنادان اولمازدان اول وفات ائتمیش، آناسی آمینه ایسه محمد آلتی یاشیندا اولارکن اؤلموشدور. بوندان ایکی ایل سوْنرا باباسی عبدالمطلب ده وفات ائتمیشدیر. آناسینین اؤلوموندن سوْنرا محمده باباسی باخیردی. اونون وفاتیندان سوْنرا یئتیم قالمیش اوشاغا عمیسی ابو طالب قایغی گؤسترمهیه باشلامیشدیر. محمد اونو محببت و قایغی ایله ساخلایان باباسینا و عمیسینه بوتون اؤمرو بویو درین میننتدارلیق حیسسی بسلمیشدیر.
اون ایکی یاشیندا ایکن محمد ابو طالبین تیجارت ایشلری ایله علاقهدار اولاراق اوزاق سوریه یا آیلارلا داوام ائدن سفرینده ایشتیراک ائتمیشدی. عربیستان یاریم اداسینین حدودلاریندان کناردا اؤزونون بۇ ایلک سیاحتی زامانی او، اؤزو اوچون یئنی اولان، بیلاواسیته دوغولوب بویا-باشا چاتدیغی بوتپرست قبیله-طایفه موحیطی ایله چوْخ بؤیوک تزاد تشکیل ائدن خریستیان، یهودی و دیگر دینی ایجمالارین دونیاسی ایله تماسدا اولموشدور. بیر چوْخ شرحچیلر هئچ ده اساسسیز اولمایاراق بئله گومان ائدیرلر کی، بۇ یئنی عالمله تانیشلیق بالاجا محمده سیلینمز تأثیر باغیشلامیش، اوندا معنوی بیر گرگینلیک یاراتمیشدی. بۇ گرگینلیک محمدین بوتون سوْنراکی حیاتی بویو ضعیف له ممیش و اونو نتیجه اعتباری ایله یئنی دینین یارادیجیسی کیمی بؤیوک بیر ایش گؤرمهیه سؤوق ائتمیشدیر.
محمدین 21 یاشی تامام اولاندا او، مکه جمعیتی ایچریسینده امین (صداقتلی، اعتبارلی آدام) کیمی آد چیخارمیشدی. ابو طالبین مصلحتی ایله محمد خوویلید ابن اسدین قیزی، وارلی دول قادین خدیجهنین یانیندا پیرکئشلیک (تیجارت ایشلرینی ایداره ائدن شخص) وظیفهسی آلیر. خدیجهنین تیجارت ایشلرینی آپاران محمد سوریه یه داها بیر سفر ائدیر، هم ده یئنییئتمهلیک دؤورونده گئتدیگی یولو دئمک اولار ائتنیله تکرار ائدیر، حلبده و دمشقده اولور. موختلیف دینی ایجمالار، ایلک نؤوبهده خریستیان و یهودی ایجمالاری دونیاسی ایله بیلاواسیته یئنی تماس، اونلارین حیات طرزی و ایدئالوگیاسی ایله یئنییئتمهلیک دؤورونده اوْلدوغوندان داها شعورلو و حتی، دئمک اولار، داها مقسدیؤنلو تانیشلیق نتیجه اعتباریله اونون منوی تجروبهسینی آرتیرمیشدیر. بونو محمدین خریستیان راهیبلری ایله خصوصی گؤروشلریندن و صحبتلریندن بحث ائدن بیر چوْخ موسلمان روایتلری بیلاواسیطه نظره چاتدیریر. هم یهودی، هم ده خریستیان دینلرینین تک الله لیلیق حاقیندا اساس اومومی ائحکامی محمدین تک اللهلیلیق ایدئیاسینین قتیلشیب مؤحکملنمهسینه، شوبههسیز کؤمک ائتمهلی ایدی. عینی زاماندا بۇ دینلرین بیر-بیرینی اینکار ائتمهسی، اونلارین "یولو آزماق"، "سهو یول ایله گئتمک" حاقیندا کسکین و سادهجه اولاراق دوشمن اتهاملاری محمده الله ا قوووشماق اوچون اؤز دوغرو یولونو آختارماغا سؤوق ائدن علاوه عامل اوْلدو. قورانین ایدئیا-مؤضوع ایستیقامتی بونو تام آشکار شکیلده تصدیق ائدیر. اکثر حاللاردا عهدی-عتیق و عهدی-جدیدله سسلشن قورانین مزمونونون باشلیجا فرقلندیریجی خصوصیتی ده ایلک نؤوبهده یهودیلیین و مسیحیتین محض بئله جهتلرینین تنقیدیدیر کی، بونلارین اوستونده همین دینلر قدیم واختدان بری اؤز آرالاریندا شدتلی و آمانسیز موباحیثه آپارمیشلار.
عائیله[دَییشدیر]
595-جی ایلده محمد خدیجه ایله ائولنمیشدیر. همین واخت خدیجهنین یاشی قیرخا یاخین ایدی و او، ایکی دفعه ارده اولموشدو، اولکی ارلریندن ایکی اوْغلو و بیر قیزی واردی. بونا باخمایاراق محمدله خدیجهنین قارشیلیقلی محبتی دیللره دوشموشدور. محمدین بوتون یاخین آداملاری آراسیندا بیرینجی اولاراق خدیجه اونون پیغمبرلیینه اینانیب ایمان گتیرمیش و یئنی دین - ایسلام دینی اوغروندا موباریزهنین چوْخ چتین باشلانغیجیندا محمده کؤمک ائتمک قوهسینی و واریداتینی اسیرگممیشدیر. محمد بونون موقابیلینده خدیجهیه بؤیوک محبت، درین میننتدارلیق و حؤرمت حیسسی بسلمیشدیر. خدیجه ایله اؤمور سوردویو 25 ایل عرضینده او، باشقا هئچ بیر قادینلا ائولنممیشدیر. خدیجهنین محمددن داها ایکی اوْغلو و دؤرد قیزی دوغولموشدور. ایکی یاشیندا اؤلن بؤیوک اوْغلونون آدی قاسیم ایدی. قدیم عرب عادتی ایله بۇ حادثهدن سوْنرا محمد حؤرمتله ابول-قاسیم (قاسیمین آتاسی) آدلاندیریلمیشدیر. ایکینجی اوْغلو عبدالله دا کؤرپه یاشیندا ایکن اؤلموش، محمدین زینب، روقیه، اومم کولثوم و فاطمه آدلی دؤرد قیزیندان ایسه یالنیز سونونجوسو اونون نسلینی داوام ائتدیرمیشدیر.
ایلکین وحی[دَییشدیر]
محمد 40 یاشیندا ایکن دینی دوشونجهلر و آختاریشلار اونون حیاتیندا گئتدیکجه داها چوْخ یئر توتماغا باشلامیشدی، او بعضا بوتون بوش واختینی بونلارا صرف ائدیردی. هله یئنییئتمهلیک دؤورونده اونون داخیلینده باش قالدیران روحی هیجان حیسلی گؤرونممیش درجهده شیددتلنمیشدی، چوْخ واخت اصل سارسینتی وضعیتینه کئچیردی. او گئتدیکجه داها تئز-تئز وجده گلیر، گؤزونه آنلاشیلماز صورتلر گؤرونور و قولاغینا هلهلیک او قدر ده باشا دوشمدیگی سسلر گلیردی. محمد تئز-تئز مکه یاخینلیغینداکی حرا ماغاراسینا چکیلیب (خوصوصن گئجهلر) اؤز دینی خیاللارینا دالیردی. بئله مقامالارین بیرینده محمد اینسانلارا حقیقی سؤزو - الله ین سؤزونو اوخوماغی باشلاماق حاقیندا اونا امر وئرن ملیی قفلتن آیدین گؤرموشدور. (قوران، XCVI سوره). بۇ حادثه محمدی او قدر سارسیتمیشدی کی، او، اوزون مدت درین روحی دوشکونلوک وضعیتینده قالمیش، اونو بئله وضعیتدن چیخاران دا همین ملک اولموشدور. ملک اونا الله ین سؤزونو آداملارا چاتدیرماغی یئنیدن امر ائتمیشدیر (قوران، LXXIII، LXXIV سورهلر).
محمدی بیرینجی اولاراق دانیشیقسیز الله ین ائلچیسی کیمی تانییان خدیجه، اؤز عمیسی اوْغلو علی (ابو طالبین اوْغلو) و اوغوللوغا گؤتوردوگو زید اولموشلار. تئزلیکله آدلی-سانلی مکه تاجیری ابوبکر، اونون آردینجا ایسه عثمان، تلحه و ابدورحمان دا اونا ایمان گتیرمیشلر. محمدین طرفدارلارینین سایی اولجه 50 نفردن آرتیق اولمایان، اساساً اونون قوهوم-اقراباسیندان عبارت اوْلان دستهسی مکه جمعیتینین قالان حیسهسینین، ایلک نؤوبهده ده نفوذلو قورئیشلیلرین آشکار عداوتینه، دئمک اولار، دوشمن موناسیبتینه راست گلدی. اونون طرفدارلارینین اون بیر نفرینینین (عائلهلیکجه) حبشیستانا تعجیلی کؤچمهسی ده بونو کیفایت قدر آشکار ثبوت ائدیر.
یاردیمجیلاری[دَییشدیر]
اؤز مردلیگی، جیددیتی و صمیمی فداکارلیغی ایله شؤهرت قازانمیش حمزه و عمر یئنی دینی ایجمایا قوشولاندا بۇ ایجمانین مؤوقئیی خئیلی مؤحکملندی. بونونلا بیرلیکده قورئیشیلرین همین ایجمایا و ایلک نؤوبهده اونون ایمامی محمده دوشمنچیلیگی آرتدی. 610-جو ایلدن 620-جی ایلدک دؤورو احاطه ائدن اونیللیک مکهنین اننوی بوتپرست جمعیتی ایله یئنی تکااللهلی دینین - محمدین فعال تبلیغ ائتمهیه باشلادیغی ایسلام دینینین طرفدارلاری آراسیندا آردی-آراسی کسیلمهین چکیشمهلرله دولو اولموشدور. 620-جی ایلده خدیجهنین و بوندان بیر قدر، یعنی ایکی آی سوْنرا ابو طالبین وفاتی موباریزهنین کسکینلیینی آرتیرمیشدی. بئله سون درجه صداقتلی کؤمکچیلرینی ایتیرن، اؤز قبیلهسی طرفیندن دئمک اولار تامامیله ترک ائدیلن محمد مکهدن تقریباً یوز کیلومتر شرق طرفده یئرلشن طاییفده کؤمک آختاریب تاپماغا چالیشدی، لاکین مئوففقیتسیزلییه اوغرادی.
پیغمبره کؤمک اصلینده گؤزلمدیگی یئردن - اولجه یثریبدن، داها دوغروسو یثریبین خزرج و اووس قبیلهلریندن گلدی. همین قبیلهلرین اون ایکی نمایندهسی هر ایل مکهیه اننوی زیارته گلن بوتپرستلرین ایللیک زووارلیق مؤوسوملرینین بیرینده محمدله گؤروشموش، اونون تعلیمینی قبول ائدیب، اونا صادق قالاجاقلارینا و یاردیم گؤسترهجکلرینه آند ایچمیش و بونا گؤره ده سوْنرالار فخری انصار روتبهسی آلمیشدیلار. نؤوبتی زووارلیق مؤوسومونده بۇ آند ایچمه تکرار ائدیلمیش، لاکین بۇ دفعه آند ایچمه مراسیمینده محمدین یئتمیش یثریبلی طرفداری ایشتیراک ائتمیشدی. همین آندیچمهده اونلار محمده سؤز وئردیلر کی، اونونو دینینه رعایت ائتمکله یاناشی، هم ده بۇ دینی حیاتلاری باهاسینا قورویاجاقلار. محمده تامامیله آیدین اوْلدو کی، ایسلام ایدئیالاری یثریبده اوْلدوقجا الوئریشلی یئر تاپمیشدیر. بونا گؤره ده او، یثریبده مسکن سالماغی قرارا آلدی. بئله بیر قرارین قبول ائدیلمهسی تکجه محمدین تبلیغ ائتدیی ایدئیالارا یثریبلیلرین بسلدیکلری صداقتله دئییل، هم ده اونونلا باغلی ایدی کی، محمدی طرفدارلاری ایله بیرگه آشکار جیسمانی جزا گؤزلییردی.
اولجه محمد تعلیمینین صداقتلی طرفدارلاری (اونون اصحابهلری) عائلهلری ایله بیرلیکده یثریبه کیچیک قروپلارلا و قورئیشیلردن خلوتی اولاراق کؤچدولر. اونلاردان، یعنی یثریبه کؤچن ایلک موسلمانلاردان (موهاجیرلردن) سوْنرا ایسه محمد اؤزو ده عائلهسی و ان یاخین آداملاری ایله بیرلیکده مشهور هیجرت ائتدی. 622-جی ایل یولون 26-دا باش وئرن همین حادثه موسلمان ائراسینین باشلانغیج نقطهسی، رسمی موسلمان تقویمینین باشلانغیجی اوْلدو.
53 یاشلی محمدین کؤچدوگو شهر سوْنرادان مدینه (پیغمبرین شهری) آدلاندیریلاجاق. یثریبه کؤچمهسی اونون اجتماعی ایستاتوسونو کؤکوندن دییشدیردی. او، یئنی دینین موبللیغیندن، دینی نسیحتچیدن و چکیندیریجیدن سؤزون تام معناسیندا آداملارا ایلاهی قانونلاری چاتدیران الله ائلچیسینه (اللهین رسولونا) چئوریلدی. آداملار یئر اوزوندکی حیاتلاریندا اونون سؤیلدیی قانونلارا رعایت ائتمهلی ایدیلر. موسلمانلارین حیات طرزی و یئنی دینین باشلیجا آیینلری حاقیندا بوتون اساس گؤستریشلری ده محمد اؤز پیغمبرلیینین محض مدینه دؤورونده یاراتمیشدیر.
محمدین اطرافیندا بیرلشمیش موهاجیرلر و انسارلار مدینهده اؤز ایجمالارینی - اوممتی یاراتدیلار. اومت عربیستان یاریم آداسیندا او واختادک اننوی اوْلان قبیله-طایفه بیرلیکلریندن فرقلی اولاراق قان قوهوملوغو اساسیندا دئییل، عینی دینی تعلیمه منسوب اوْلماق اساسیندا قۇرولموشدو. بۇ ایجما تئوکراتیک تشکیلات ایدی، محمد عینی زاماندا ایجمانین هم دینی، هم ده دونیوی باشچیسی رولونو اویناییردی. بۇ ایجما محمدین دینینی قبول ائدنلرین هامیسی اوچون اصلینده آچیق ایدی. هیجرتدن بیر نئچه ایل سوْنرا مدینهنین بوتون ادب اهالیسی (داها دوغروسو، بوتپرست اهالیسی) محمدین ایجماسینا داخیل اولموشدو. شهرین یهودیلیه اعتیقاد بسلهین و اوندان ال چکمک ایستمهین دیگر ساکینلری سورگون ائدیلمیش، قیسمن ده قیریلمیشدی.
هیجرتدن سونرا[دَییشدیر]
هیجرتین ایکینجی ایلی محمد قیبله نی دییشدیردی، ناماز قیلارکن اوزو قودسه طرف دئییل، مکهدکی کعبه معبدینه طرف توتماغی امر ائتدی. بۇ تدبیر تکجه یهودی مدینهلیلره قارشی گئتدیکجه داها دا شدتلنن موباریزهنین نتیجهسی دئییلدی: او، هم ده محمدین ان موهوم ایستراتئژی مقصدینی - بوتون قربی عربیستانین باش دینی مرکزی اوْلان مکه نی تابع ائتدیرمک مقصدینی ایفاده ائدیردی. محمدین مکهلیلره قارشی تشکیل ائتدیی ایقتصادی محاربه ده همین مقصده خیدمت ائدیردی. او، بۇ محاریبنی مکهلیلرین اساس گلیر و ریفاه منبعی اوْلان تیجارت کاروانلارینا مونتظم باسقینلارلا باشلامیشدی. 624-جو ایلده بۇ یئر اوزرینده بدر کهریزلری یاخینلیغیندا اصل حربی چارپیشما باش وئردی و چارپیشمادا مکهلیلر مغلوبیته اوغرادیلار. لاکین اونلار 625-جی ایلده اوحود داغی یانیندا مدینه قوشونونو دارماداغین ائدیب قیصاص آلدیلار، 626-جی ایلده ایسه اؤز کاروان یوللارینی مدینهلیلرین تهلوکهسیندن تامامیله قورتارماق مقصدیله اونلارا قطعی ضربه ائندیرمهیه جهد گؤستردیلر. مکهلیلر بدوی طایفهلاری و مدینهدن سورگون ائدیلیب خئیبرده سیغیناجاق تاپمیش یهودیلرله اتفاق باغلاییب مدینه ایجماسینا قارشی بؤیوک یوروشه باشلادیلار. محمد عقللی حرکت ائدیب آچیق چارپیشمادان چکینمیی، لاکین مدینه نی اوزون موددتلی مدافعهیه حاضیرلاماغی قرارا آلدی. بۇ مقصدله شهرین اطرافیندا خندق قازیلدی و اوخاتانلار بۇ خندقده اوتوروب دوشمنی گؤزلمهیه باشلادیلار. عربیستان یاریم آداسیندا اوللر معلوم اولمایان، مکهلیلرین باشلیجا قوهسینی تشکیل ائدن بدوی سوواریلرینین دؤیوش ایمکانلارینی جیدی صورتده محدودلاشدیران بۇ یئنی تاکتیکا مکهلیلری چاشباش سالدی. شهرین بیلاواسیطه هوجوملا آلینماسی باش توتمادی. چوخلو یاغیش یاغان و سویوق شیمال کولکلری اسن سرت قیش شرایطینده شهرین محاصرهیه آلینماسی اوزون چکدی و اونو محاصرهده ساخلایانلار اوچون اذیتلی اوْلدو. مکهلیلرین دوشرگهسینده دیدیشمهلر باشلانمیشدی. مکهلیلردن آسیلی وضعیتده اوْلدوقلارینا گؤره بدویلر عادتن اونلارا نیفرت بسلییردیلر. بوندان مهارتله ایستیفاده ائدن محمدین دیپلوماتیاسی دوشمن جبههسینده دیدیشمهلری داها دا شیددتلندیردی. محمدین ائلچیلری گوجلو طایفه اوْلان قتفان قبیلهسینین دستهلرینین باشچیلاری ایله گیزلی دانیشیقلار آپاردیغینا گؤره بدویلر نتیجه اعتباری ایله محاصرهچیلرین جبههسینی ترک ائتدیلر. اونلارین گئتمهسی مدینهنین محاصرهسینی پئرسپئکتیوسیز ایشه چئویردی و محاصره لغو ائدیلدی. بئلهلیکله، محمد چوْخ موهوم قلبه قازاندی. بۇ قلبه اونون مدینهدکی ایجماسینین داها سیخ بیرلشمهسینه، ائلهجه ده یئنی بدوی طایفهلارینین بۇ ایجمایا قوشولماسینا سبب اوْلدو.
هیجرتین آلتینجی ایلینده محمدین قوهلری ایله اونون دوشمنلرینین قوهلرینین نیسبتی ائله ایدی کی، مکهلی قورئیشیلرین حاکم مؤوقع توتان باشچیلاری مؤوجود پروبلئملری قارشیلیقلی گذشت اساسیندا حل ائتمک اوچون محمدله برابر حقوقلو دانیشیقلار آپارماغا مجبور اوْلدولار. مثلا، هودئیبیهده یازیلی صورتده چوْخ واجیب بیر سازیش تثبیت ائدیلدی. سازیشه گؤره، مکهلیلر سوْنراکی ایل مدینه موسلمانلارینین کعبنی مانعهسیز زیارت ائتمهسینه ایمکان وئرهجکلرینی ود ائتمکله یاناشی، هم ده عؤهدهلیک گؤتوردولر کی، زووارلار مکهده اولاجاقلاری مدتده (3 گون) شهری ترک ائدهجکلر. مدینهلیلر ایسه سؤز وئردیلر کی، بوندان سوْنرا مکهلیلرین کاروانلارینا باسقین ائتمهیهجکلر. 628-جی ایلده موهاجیرلر و انصارلار کعبنی زیارت ائدنده مکهلیلر بیر داها شخصاً یقین ائتدیلر کی، محمد بوتون قربی عربیستانین دینی مرکزی کیمی اونلارین شهرینین نفوذونا قتین خلل وورمور. عینی زاماندا قربی عربیستاندا مکهلیلرین سیاسی نفوذو دؤنمهدن ضعیفلمکده ایدی. بئله بیر شرایطده مکه رهبرلیگینین ان اوزاقگؤرن نمایندهلری باشا دوشدولر کی، محمدین ایجماسی ایله علاقهلری داها دا گئنیشلندیریب مؤحکملندیرمک یاخشی اولار. هله سون واختلارا قدر موسلمانلارین مدینهدکی ایجماسینا قارشی موباریزهیه باشچیلیق ائدن مکهلیلردن بیرینی - چوْخ نفوذلو ابو سوفیانین فاکتیک صورتده محمدین طرفینه کئچمهسی خصوصیله الامتدار و واجیب حادثه ایدی.
630-جو ایلده مکه ووروشماسیز محمده تسلیم اوْلدو. محمد شهره ظفرله داخیل اولسا دا، اوللر مکهلیلره وئردیگی باشلیجا وعده لری یئرینه یئتیردی. مکه حقیقتن سرعتله یاییلماقدا اوْلان ایسلام دینینین مرکزینه چئوریلدی. کعبه ایسه اوراداکی بوتون چوخااللهلیلیق بوتلری و رمزلری (قارا داش استثنا اوْلماقلا) نوماییشکارانه داغیدیلدیقدان سوْنرا یئنی دینین باش زیارتگاهینا چئوریلدی، اونون زیارت ائدیلمهسی یئنی دینین بئش دایاغیندان بیری اعلان ائدیلدی. مکهلیلرین اؤزلری محمدین ایجماسینا سادهجه اولاراق موسلمانلار کیمی، یعنی اؤزلرینی عیتائتکارجاسینا اللها و اونون ائلچیسینه تسلیم ائدن آداملار کیمی دئییل، مؤمنلر کیمی، یعنی اللها و اونون ائلچیسینه اورکدن و اعتبارلی صورتده ایمان گتیرنلر کیمی قبول ائدیلدیلر. بئلهلیکله، اؤز دینی ایستاتوسلارینا گؤره مکهلیلر فاکتیک صورتده موهاجیرلر و انسارلارا برابر توتولدولار کی، بۇ دا اونلارا موسلمان ایسجماسینین بوتون ایشلرینده تام ایختیار صاحبی کیمی فال ایشتیراک ائتمک اوچون گئنیش ایمکان آچیلیردی.
مکهلیلرین بۇ ایجمایا داخیل اولماسی اونون بدوی طایفهلارینا تأثیرینین مؤحکملنمهسینده و همین طایفهلار آراسیندا ایسلام دینینین داها دا یاییلماسیندا، شوبههسیز، موهوم رول اوینادی.
سون زامانلاری[دَییشدیر]
مککهنین تسلیم اولماسیندان سوْنراکی ایل، هیجرتین دوققوزونجو ایلی عرب-موسلمان تاریخینه "ائلچیلیکلر ایلی" کیمی داخیل اولموشدور. روایته گؤره، بوتون عربیستانین بدوی طایفهلاری همین ایل محمده تابع اوْلدوقلارینی و اونون دینینی قبول ائتمهیه حاضر اوْلدوقلارینی بیلدیرمک اوچون بیر-بیرینین آردینجا مدینهیه صلاحیتلی نمایندهلر گؤندرمهیه باشلامیشدیلار. لاکین همین روایتدن بئله آیدین اولور کی، بۇ پروسس اصلینده هئچ ده ساده و روان گئتمیردی. مسئلن، تایفدکی سقیف قبیلهسی هوازین طایفهسی ایله اتفاقا گیریب حتی محمدین طرفدارلارینین بیرلشمیش مدینه-مکه ایجماسینا قارشی آچیق سلاحلی موباریزهیه قالخماغا جهد گؤسترمیش، لاکین هونئین وادیسینده موسلمانلار و اونلارلا موتتفیق اوْلان بدوی طایفهلاری طرفیندن تامامیله دارماداغین ائدیلمیشدی. بۇ قلبهدن سوْنرا موسلمانلار چتینلیک چکمهدن طایف شهرینی اله کئچیردیلر و اورادا ایلک نؤوبهده یئرلی ایلاهه ال-لاتین زیارتگاهینی داغیتدیلار.
هونین ووروشماسی و اونون آردینجا طایف اوزرینه یوروش محمدین عمرونون آخیرینجی ایکی ایلینده باش وئرمیش ان ایری حربی عملیاتلار اولموشدور. اساساً عربیستانین قوزئیندا بعضی آیری اراضیلرین اطاعت آلتینا آلینماسی داها کیچیک یوروشلرین کمکی ایله تامین ائدیلمیشدی.
هیجرتین اونونجو ایلینده، مقدس ذیلحیجه آیینین 8-ده (632-جی ایلین مارت آییندا) محمد بوتون عائلهسینین موشاییتی ایله مکهنین مقدس یئرلرینه اؤزونون ایلک و یئگانه تام زیارتینه یوللاندی. بۇ بؤیوک حج (الحج الاکبر) تاریخه حجت ال-ویدا (ویدالاشما حجی) آدی ایله داخیل اولموشدور. بۇ تدبیر ایسلام دینینین مرکزی کیمی مکهنین رولونو قطعی صورتده تصدیق ائتدی. بۇ واختدان سوْنرا مکه بوتون قئیری-موسلمانلار اوچون حرام ساییلان مقدس شهره، موسلمانلارین هجج مراسیمی یئرینه چئوریلدی. بوتون سوْنراکی عصرلر عرضینده هجج مراسیمینه سؤزسوز و جدی عمل ائدیلمیشدیر و ایندی ده بۇ مراسیم ذیلحیجه آیینین 8-دن 12-نه کیمی واختیله محمدین اؤز ویدالاشما چجینه یوللاندیغی شکیلده تکرار ائدیلیر.
ویدالاشما حجیندن اوچ آی سوْنرا محمد وفات ائتدی. اونون ان یاخین سلاحداشی ابوبکر موسلمان ایجماسینین باشچیسی اعلان ائدیلدی و بئلهلیکله اللهین ائلچیسینین خلیفهسی اوْلدو.


text:
«فرات قالخانی» حرکاتی چرچیوهسینده تورکییهنین ۸ مین نفرلیک اوردوسو سورییایا گیره بیلر.
آخار. آز یئنی شفق-ه ایستینادا خبر وئریر کی، یاخین واختلاردا باشلایاجاق گئنیش میقیاسلی حربی عملیاتلاردا اساس آپاریجی قوه تورک اوردوسو اولاجاق. آزاد سورییا اوردوسو (آسو) ایسه لازیم گلدیکده عملیاتلارا دستک وئرهجک.
معلوماتا گؤره، حربی عملیاتلارین واختی بیر دفعه تاخیره سالینیب. بونا سبب ایسه آکیل داغی بؤلگهسینده ۱۴ حربچینین ایتیریلمهسی اولوب.
تورکییه اوردوسونون باش قرارگاهی عملیات اوچون بوتون حاضرلیقلاری تاماملاییب.
ید ائدک کی، حاضردا «فرات قالخانی» حرکاتینا ۳ مین حربچی جلب اولونوب.
ایشید-این ده بؤلگهده مدافعه تدبیرلری گؤردویو دئییلیر. الده اولونان معلوماتا گؤره، ترورچولار فرات چاییندان حلبه گئدن اساس سو بوروسونو پارتلاداراق تورک تانکلارینین قارشیسینی آلماغا چالیشاجاق.
باش قرارگاه طرفیندن حاضرلانان سون پلانینا اساساً، عملیاتدا ایشتیراک ائدجک حربچیلرین بؤیوک اکثریتی خصوصی تعیناتلی قوهلردن تشکیل ائدیلهجک.
آزاد سورییا اوردوسوندان بؤلگهنی یاخشی تانییان تعلیم گؤرموش ۱۰۰ سلاحلی عملیاتلارا جلب اولوناجاق.


text:
آی آنا
دیزیمین گوللاریمین طاقتی سنسن آی آنا
دیلیمین هر سوزی هر صحبتی سنسن آی آنا
کیم اگر ایستمیرسه آناسین خار اولسون
دیلی لال گوزی کور گولاخلاری کار اولسون
کیم آنا زحمتینی دانسا اونا عار اولسون
کچن اولاد اوچون عذاب اذیتی سنسن آی آنا
دیزیمین گوللاریمین طاقتی سنسن آی آنا
دیلیمین هر سوزی هر صحبتی سنسن آی آنا
اله وارلیغ سان آنا آدین دیللر ازبریمیز
نفسین گلن یرده یوخدی بیزیم دردسریمیز
چوخ گوزل کلام دییب (محمد)پیغمبریمیز
اولاده بخش الیین جنتی سنسن آی آنا
دیزیمین گوللاریمین طاقتی سنسن آی آنا
دیلیمین هر سوزی هر صحبتی سنسن آی آنا
🎼🎼🎼🎼🎼🎼🎼🎼🎼
پریشان اوزانام کؤهنه ساز وئرین
مین هاوا یارادیم یارین خطرینه!
شاختالی عؤمرومه وارسا یاز وئرین
ساچلارا الهنن قارین خطرینه!
تئلیندن آسیلیب پردهسیز سازیم
سوسوبدو گرایلیم، باتیب آوازیم
سیزیلدار بایاتیم، شوروم، شاهنازیم
کامانین خطرینه، تارین خطرینه!
لالهلی داغلاردان ایلهاملار آلیم
ساری تارلالاردا، دویغویا دالیم
چیچکلی باغلاردا سرگیلر سالیم
آلمانین – هئیوانین، نارین خطرینه!
سوس دئدین:”قوجا”یا، هله سوسماییب
چتین سیناقلاردا دیزی اسمهییب
نه سندن اینجیییب، نهده کوسمهییب
سنده اولان دوز ایلقارین خطرینه!
sazbaglama @ کانال تلی ساز و باغلاما
Saznot.arzublog.com
🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷🌷
الیندن بیر ایش گلیرسه
موشکولو حل ائله داینا
هرزامان الینه دوشمز
بیر گون گئدر یئله داینا
ایگید اؤز دیلین آتمایا
شرفین پولا ساتمایا
هر سؤزو سؤزه قاتمایا
سؤز باغلی دی دیله داینا
حسرت باغری یارا یارا
یای گونونده دوشدوم قارا
اؤز یوردومدان گئدیم هارا؟
جانیم قوربان ائله داینا
گونو گوندن آرتیر یاغی
گول آچماز نامردین باغی
افسانه سول گؤرمه ساغی
زامان گلیب بئله داینا.
صدفلی ساز(افسانه)
https://telegram.me/sazbaglama
آردینی اوخو(ادامه مطلب)
او آندا آشیق شمشیر هئچ نه دئمه دن قلم اله آلیب و بئله یازیر:
جاوانین گولمه یی قوجایا خوشدور
گول آی قیزیم من قوجایا بیرده گول
خط آغاریب دیش توکولوب اوز باتیب
گولونج ائدیب او خدایا بیرده گول
الیمدن چیخدی جاوانلیق دمی
قوجالیق داغلاییب بوتون سینه می
قویمور دوز دانیشام اییب چنه می
سالیب منی نه های هایا بیرده گول
بیر واخت جاوانیدیم منده سیزین تک
دئییردیم آچیلیب چمن چؤل چیچک
سئومزدیم چیرکینی گزردیم ملک
اعتبارسیز بو دونیایا بیرده گول
منیمله غملره یاری اولارسیز
گؤزللیگین انتظاری اولارسیز
سیزده بیر گون قوجا قاری اولارسیز
بو گردیشه بو فنایا بیرده گول
دوشگونه لازیمدی وئرسن قویماق
سحری قایقاناق،آخشام بال قایماق
شیرین جمالیندان اولارمی دویماق
ائتدیگیم بو تمنایا بیرده گول
عشق اوجوندان اودا یاندی پروانام
زحمت دن قاچمیرام مرد دوغوب آنام
دئییردیم اوو آلان قوجا ترلانام
"شمشیر"کیمی قارچیقایا بیرده گول.
قارچیقا:شیکاری بیر قوش آدی
https://telegram.me/sazbaglama
آردینی اوخو(ادامه مطلب)
بینه لری چادیر- چادیر
چوخ گزمیشم اؤزوم داغلار!
قدرتینی سیزدن آلدی
منیم سازیم، سؤزوم داغلار!
مارال گزر آستا- آستا،
ائنیب گلر چشمه اوسته.
گؤزوم یولدا، کؤنلوم سسده،
دئیین،نئجه دؤزوم داغلار؟
هراوبانین بیر یایلاغی،
هرطرلانین اؤز اویلاغی؛
دولایلاردا باهار چاغی
بیردویونجا گزیم داغلار!
قایالاری باش- باشادیر،
گونئیلری تاماشادیر.
گؤدک عؤمرو چوخ یاشادیر
جانیم داغلار، گؤزوم داغلار!
بیرقوناغام بو دونیادا،
بیرگون عؤمروم گئدر بادا؛
وورغونو دا سالار یادا
دوز ایلقارلی بیزیم داغلار.
( صمد وورغون )
https://telegram.me/sazbaglama
اوستاد موکائیل آزافلیدان بیر شعر
بیر گون اوستاد موکائیل آزافلی یایلاقلارین بیرینده تویا چاغریلمیشدی.
اوردا بئله صؤحبت ائدیر دی کی:آلاچیق (یئکه چادر)قورولموشدو و اونون بیر یانیندا کیشیلر بیر یانیندادا قادینلار اوز اوزه اوتورموشدولار.منده سازی چالیب اوخویوردوم . بیر آندا قولاقیما قادینلارین سیراسیندان حزین و کؤورک آغلاماق سسی گلدی .اوخویا اوخویا دؤنوب اونلارا ساری باخاندا گؤردوم کی؛ بیر گنج یاشیندا گلین قیزین، قوجاقیندا اوشاق؛گؤزلریندن پیرپیر یاش توکولور .بونا گؤره کی اونون آغلاماقین ائل بیلمه سین؛قوجاقینداکی اوشاقی آغلادیردی.
آزافلی دئییر ایسته دیم بو آغلاماقین ندن اولدوغونو سوروشوم ،آنجاق اوتاندیم.دئدیم یاخشی دوشمز.اوزومو توتوب کیشیلره ساری اوخودوم.بیردن گؤردوم کی کیشیلرین ایچینده ده بیر گنج یاشیندا اوغلان، قوجاقیندا اوشاق اودا آغلاییر.دئییر من داها تیتره دیم، چالخالاندیم.
بارماقلاریم یاواش یاواش سازین تئللرینه دولاشدی. آلاچیقدا سازی سؤزو باشا دوشن،باشی پاپاقلی آغ ساققال کیشی چوخودور؛دایانا بیلمه ییب مندن سوروشدولار؛موکائییل آزافلی سنه نه اولدوکی بئله دییشیلدین.داها یاخشی ساز چالابیلمیرسن.دئدیم:سؤزون دوزو بوردا بیر اوه رک یاندیران ایشه توش اولدوم. من بونون نه دن اودوغونو بیلمه یینجه ساز چالا بیلمه رم.
آغ ساققاللارین بیری منه آچیخلاییب دئدی:موکائییل آزافلی بوایکی گنج(قیز و اوغلان) بیر بیریله ائولنمیشدیلر.بونلارین اوشاقلاری اولمادیقینا گؤره بیر بیریندن آیریلدیلار.اوغلان آیری قیز آلدی.قیزدا آیری اره گئتدی.ایندی هر بیرینین بو یئنی ائولنمکدن بیر اوشاقی اولوب.و بو ییغینجاقدا اونلارین او ایلک سئوگی،محبت لری یادلارینا دوشوب اونا گؤره آغلاییرلار.
موکائییل آزافلی ال گؤتوردو گؤیه دئدی:آی تانری نه اولاردی بو ایکی اوشاقی بیر ایله ییدین بو ایکی کؤنولو بیربیرینه حسرت قویمویایدین. واوردا اوزتوتدو داغلار زیروه سینده گزن قوجا قارتال او بو شعری ائله سینه دن قوشوب اوخودو.
قوجا قارتال نه گزیرسن * داغلار قوینوندا قوینوندا
بالا گؤردوم آناسینین * آغلار قوینوندا قوینوندا
بیر حکیم یارا باغلاییر*سینمی چارپاز داغلاییر
باغبان گؤردوم قان آغلاییر*باغلار قوینوندا قوینوندا
اوغلان اوز توتوب موکائییل آزافلی یا دئدی: اوستاد بیر بند ده اوخوکی بو ایشلر داها ایلکین چاغینا قاییتمایا جاق.
اوستاد دئدی:
آزافلی یاز دیله گلمز * اوچدو بولوبول گوله گلمز
کئچن کئچدی اله گلمز * چاغلار قوینوندا قوینوندا.
قارتال:داغلار زیروه سینده اولان آلیجی بیر قوشدورکی تورکلرین اینامینا گؤره داردا قالان انسانلارا یاردیم ائدر.[Forwarded from کانال آشیقلار و صنعتکارلار]
قوجا قارتال نه گزیرسن
اوستاد موکائیل آزافلیدان بیر شعر
بیر گون اوستاد موکائیل آزافلی یایلاقلارین بیرینده تویا چاغریلمیشدی.
اوردا بئله صؤحبت ائدیر دی کی:آلاچیق (یئکه چادر)قورولموشدو و اونون بیر یانیندا کیشیلر بیر یانیندادا قادینلار اوز اوزه اوتورموشدولار.منده سازی چالیب اوخویوردوم . بیر آندا قولاقیما قادینلارین سیراسیندان حزین و کؤورک آغلاماق سسی گلدی .اوخویا اوخویا دؤنوب اونلارا ساری باخاندا گؤردوم کی؛ بیر گنج یاشیندا گلین قیزین، قوجاقیندا اوشاق؛گؤزلریندن پیرپیر یاش توکولور .بونا گؤره کی اونون آغلاماقین ائل بیلمه سین؛قوجاقینداکی اوشاقی آغلادیردی.
آزافلی دئییر ایسته دیم بو آغلاماقین ندن اولدوغونو سوروشوم ،آنجاق اوتاندیم.دئدیم یاخشی دوشمز.اوزومو توتوب کیشیلره ساری اوخودوم.بیردن گؤردوم کی کیشیلرین ایچینده ده بیر گنج یاشیندا اوغلان، قوجاقیندا اوشاق اودا آغلاییر.دئییر من داها تیتره دیم، چالخالاندیم.
بارماقلاریم یاواش یاواش سازین تئللرینه دولاشدی. آلاچیقدا سازی سؤزو باشا دوشن،باشی پاپاقلی آغ ساققال کیشی چوخودور؛دایانا بیلمه ییب مندن سوروشدولار؛موکائییل آزافلی سنه نه اولدوکی بئله دییشیلدین.داها یاخشی ساز چالابیلمیرسن.دئدیم:سؤزون دوزو بوردا بیر اوه رک یاندیران ایشه توش اولدوم. من بونون نه دن اودوغونو بیلمه یینجه ساز چالا بیلمه رم.
آغ ساققاللارین بیری منه آچیخلاییب دئدی:موکائییل آزافلی بوایکی گنج(قیز و اوغلان) بیر بیریله ائولنمیشدیلر.بونلارین اوشاقلاری اولمادیقینا گؤره بیر بیریندن آیریلدیلار.اوغلان آیری قیز آلدی.قیزدا آیری اره گئتدی.ایندی هر بیرینین بو یئنی ائولنمکدن بیر اوشاقی اولوب.و بو ییغینجاقدا اونلارین او ایلک سئوگی،محبت لری یادلارینا دوشوب اونا گؤره آغلاییرلار.
موکائییل آزافلی ال گؤتوردو گؤیه دئدی:آی تانری نه اولاردی بو ایکی اوشاقی بیر ایله ییدین بو ایکی کؤنولو بیربیرینه حسرت قویمویایدین. واوردا اوزتوتدو داغلار زیروه سینده گزن قوجا قارتال او بو شعری ائله سینه دن قوشوب اوخودو.
🌸🌸دانیشاق🌸
عاشق باغرینا باس صدفلی سازی
مین جوابلی بیر سئوالدان دانیشاق
میدان قوراق، صحبت آچاق، ساز توتاق،
گل یاناقلی، قوشاخالدان دانیشاق
قوی سوز آلیم بیر گناهسیز دوداقدان
دشمن باخیب حسد چکسین اوزاقدان
یار بزه نیب چخان زمان اوطاقدان
یاشینداکی گللی شالدان دانیشاق
وورغون دئیه ر، بیر دردبیلن یار اولسون
زلفی بولوت، آغ سینه سی قار اولسون
یاخشی گونده، یامان گونده وار اولسون
قدر بیلن احل حالدان دانیشاق
"صمد وورغون 1937"
https://telegram.me/sazbaglama
گؤزللر سیرانگاهیسان
سنی گؤروم وار اول یایلاق
آچیلسین گولون نرگیزین
تئزه مورغوزار اول ییلاق
گؤزوم قالدی سیاه تئلده
بولبول اؤلدو مئیلی گولده
بیرکیمسم یوخ قوربت ائلده
سن منه غم خوار اول ییلاق
من سنی گؤرندن بری
سینم اولدو غم دفتری
اؤلدور آشیق علسگری
اؤزون گوناهکار اول ییلاق.
علسگر گؤیچه لی
https://telegram.me/sazbaglama
آی آقالار،گلین سیزه سؤیله ییم
ازل یاخشی اولار یار آشنالیغی
سن سئوه سن،یارین سنی سئومه یه
اولار بولبول ایله خار آشنالیغی.
باغبان اودور زحمت چکه اللشه
سالدیغی باغ چیچکلشه ، گوللشه
اگر گوجسوز گوجلوایله گوجلشه
اولار ترلان ایله سار آشنالیغی.
« خسته قاسیم » غم الیندن مست اولا
اهل درویش خیرقاسیندا پوست اولا
بیر آدام کی،لقمه ایلا دوست اولا
اولار یاغیش ایله قار آشنالیغی.
خسته قاسیم
https://telegram.me/sazbaglama
داد سنین الیندن آ قانلی فلک
کؤنول حسرت قالدی یارا دیمه میش
کؤهنه یارام قوور ائیله دی تزه دن
طبیب نئشتر ووردو یارا دیمه میش
گؤزوم قالدی"الیف"،"بئی"ده،"یاسین"ده
یارادانیم،کؤمک ائیله یا سینده
قالدیم سمندر تک غم دریاسیندا
یاندی بال و پریم نارا دیمه میش
علسگر،عصیانین چیخیبدی ساندان
اؤلدورسن زنبورو ال چکمز شاندان
هر جایی دان مخنثدن ناداندان
نه سؤز قالدی صنعتکارا دیمه میش.
علسگر گؤیچه لی
کانال تلی سازوباغلاما تلگرامداhttps://telegram.me/sazbaglama


text:
ناگران لر اوچون ینگی تعلیمی مرکز آچیلماقده
افغانستان حکومتی، مملکت ده گی ناگران لر اوچون تعلیم بیروچی بیر مرکز آچماقده.
اجتماعی ایشلر وزیرلیگی نینگ معلوم قیلیشیچه، مذکور مرکز توزه لیشی 20 ملیون افغانی هزینه کوتاریب، هر ییلی قریب 300 ناگران نینگ ایش قیلیش گه قادر قیله دی.
معلومات لر اساسیده، مذکور مرکز کیله سی بیر ییل گه قدر تکمیل بولیب، ایریم مسلکی بولیم لرده ناگران لرنینگ بیرینچی تعلیم بیروچی مرکزی صفتیده ایشی باشلنه دی.
افغانستان ده دوام تارگن اوتیز ییل لیک اوریش لر مینگلب انسان لرنی ناگران قیلیب قویگن. اوشبو معیوب انسان لرنینگ کوپ قسمی یمان بیر حالتده حیات کیچیرماقده لر.
افغانستان اجتماعی ایشلر وزیرلیگی نینگ مقام لریگه کوره، مملکت ده گی معیوب لر اوچون ایلک بار تعلیم بیروچی بیر مرکز آچیلیب، اولر گه تورلی بولیم لرده تعلیم بیریله دی.
مذکور وزیرلیک وزیری خانم آمنه افضلی نینگ معلوم قیلیشیچه، معلول بولیب عالی اوقو لرینی بیتیره آلمه گن کیشی لر هم مذکور تعلیم بیروچی مرکزده خارجی تیل لر و کمپیوتر اوقی آله دیلر.
" بو ییرده هر ییلی قریب اوچ یوز کیشی تعلیم آله دی. البته بیرینچی دن کدر لر گه اورین بیریله دی، معیاری بیر شکلده ریجه لر قوریلیب، اوندن کیین عملی شکلده ایشلر باشلنه دی. شو نینگ دیک کیره ک بولگن بولیم لرده ناگران لرگه تعلیم بیریش باشلنه دی. عین حالده، جامعه نینگ باشقه کیشی لریگه هم خبر بیریله دی کیم، تورلی ساحه لرده ناگران لر بیلن قنده ی برخورد قیلیش کیره ک."
شونده ی بیرحالده راکت اوقی نینگ پرچه لری دن ایاق لری و کوزلری نینگ قول دن بیرگن معلول عبدالحفیظ ایسه، مذکور تعلیم بیروچی مرکز توزه لیشیدن خرسند لیک بیلدیریب، مسلمان لر نینگ مقدس کتابی قرآن کریم نینگ اورگنیشیده امید بیلدیردی.
"مین اوزیم شخصاً اسلامی تعلیم لر اینیقسه شرعیات بولیمیده تعلیم آلیش توغری سیده انچه علاقم بار. لیکن حاضر گه قدر بیزگه بو نده ی بیر زمینه ایجاد ایتیلمه گن. مین خواه له یمن بیتیرمه گن تعلیم لرنی اوقیب تمام قیلسم. شو نینگ دیک حاضر بیز گه بیران خاص مصروفیت یوق."
موجود حسابات گه کوره، افغانستانده بیر ملیون کیشی دن آرتیق ناگران موجود. مذکور ناگران لر نینگ بیر قسمی افغانستان ایچکی اوریش لری نتیجه سیده معلول بولیب قالگن.
هرچند افغانستان دولتی مذکور ناگران لرگه هر ییلی قریب 20 مینگ افغانی پول توله یدی لیکن اولر نینگ کوپ قسمی قیین بیر شرایطده حیات کیچیریب حتی بیر قنچه سی ایسه، تیلمه چیلیک یا گدایلیگ قیله دیلر.
اوتگن ییل افغانستان حکومتی معلول لر نینگ حقوقی و امتیازی توغری سیده بیر قانون چیقاریب، ناگران لر نینگ قیین چیلیک لری نی برطرف قیلیش اوچون، بوتون وزیرلیک لرنی مکلف قیلدی لیکن شونده ی بولسه هم، مذکور قانون، فقط گینه کاغذ گه یازیلگنی قالیب، جدی بیر شکلده عملی بولمه گن.


text:
القاعده نینگ ایککینچی مهم نفری پاکستانده هلاک ایتیلدی
امریکا لیک مقاملر اوتگن کون پاکستان نینگ قبیله نشین منطقه لریده اوچووچی سیز اوچاق لر هجوملریدن اساسی مقصد القاعده نینگ مهم رهبرلریدن ابویحیی اللیبی نینگ نشانگه آلیش اوچون بولگنینی معلوم قیلگن.
پاکستان نینگ قبیله نشین منطقه لریدن بولمیش شمالی وزیرستان منطقه لریده یولگه قوییلگن هوای هجوملرده اون بیش عصیانچی هلاک بولگن.
ابو یحیی لیبی، ایمن الظواهری دن کیین القاعده ترماغی نینگ ایککینچی مهم نفری دیه توصیف لنگن.
پاکستان مقاملریگه کوره هجومده قربان بولگنلر،اکثریتی چیت ایللیک عصیانچیلر بولگن.
اما پاکستان تشقی ایشلر وزیرلیگی امریکا نینگ اسلام آباده گی ایلچیسینی چقریب، اوچووچی سیز اوچاقلر هجوملری خصوصیده بولگن " جدی خواطر" لرینی اونگه اظهارایتگن.
اوشبو اوچره شووده، پاکستان دیپلماتلری اوچووچی سیز اوچاقلر هجوملری نینگ خلق ارا قانون لرگه قرشی ایکنینی اورغولب، بوکبی هجوملر نینگ کیله جکده دوام تارتیشی یمان وضعیت گه ایله نیشی بیلن آگاه لنتیرگن.
پاکستان حکومتی امریکا نینگ اوچووسیز اوچاغلری هجومیگه قرشی لیک بیلدیررایکن بیراق، بوکبی هجوملر اوته ثمره لی بولگنی اورغوله نیب، اونلب عصیانچی والقاعده ترماغی نینگ نیچه مهم قوماندانی جمله دن الیاس کشمیری، وپاکستان لیک طالبان رهبری بیت الله محسود، بوکبی هجوملر نتیجه سیده هلاک ایتیلگنی ایتیلگندی.
اینگ سونگ هجومده القاعده نینگ ایککینچی مهم نفری لیبی هلاک ایتیلگنی ایتیلماقده.
لیبی جنابلری، القاعده ترماغی نینگ کونده لیک حربی عملیاتلری نینگ باشقریب کیلگنی ایتیلماقده.


text:
چچنیستاندا رمضان کادیرووون رهبر اولماسی روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتینه امکان وئردی کی، چچن محاربهلرینده غلبه قازانماقلا باغلی ایللوزییالاری قورویوب ساخلاسین.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلر روسییالی پولیتولوگ آندری پیونتکووسکینین «آزادلیق» رادیوسونداکی مقالهسینده یئر آلیب.
«روسییا بو ایللوزییالارا گؤره بؤیوک بدل اؤددی. بو گون هر شئی روسییانین چچنیستانین ترکیبینده یئر آلماسینی سؤیلهمهیه امکان وئریر. بو گون کادیروودان بی آبیرچی شکیلده آسیلی اولماق روسییادا پوتیندن باشقا هئچ کیمین خوشونا گلمیر. بو گون یارانمیش چتین سیتواسییادان ایکی چیخیش یولو وار. یا بیز چچنیستانین ترکیبیندن چیخاجاغیق، یا دا چچنیستاندا روسییانین کونستیتوسییا نیظامینی برپا ائدجییک. چچن مسئلهسی پوتیندن سونرا روسییانین اساس پروبلمی اولاجاق»، – دئیه او بیلدیریب.
قید ائدک کی، بیر نئچه گوندور روسییادا پولیتولوگلارین چچنیستانلا باغلی فیکیرلری تیراژلانیر. اؤتن گون «اخو مسکوا» رادیوسونا مصاحیبهسینده روسییالی پولیتولوگ یولییا لاتینینا روسییا ده-فاکتو چچنیستاندان آسیلی وضعیته دوشدویونو، «نؤوبتی محاربهنی روسییانی چچنیستاندان آزاد ائتمک اوچون آپارماق لازیم گلدیینی» بیلدیریب.
بو گون ایسه «روسکی مونیتور» پورتالینا مصاحیبهسینده ایسرایلدن اولان اکسپرت آورام شمولویچ چچنیستانین آرتیق روسییا اولمادیغینی، روسییانین پارچالانماسی پروسسینین بورادان باشلادیغینی قید ائدیب.


text:
گؤرکملی بستهکار قارا قارايئوین آذربایجان بستهکارلار اتفاقینین 1969-جۇ ایلده کئچیریلن قۇرولتايینداکی معروضهسیندن ماراقلی بؤلوملر:
مۇسیقیمیزین ترققیسی و اینکیشافینین باشلیجا شرطلریندن بیری نهدیر؟ کئچیلن يوْلو دۆزگون قیيمتلندیرمک، حاضیرکی وضعیتی اوْبيئکتیو تحلیل ائتمهيی باجارماق، مۇسیقی تفککوروموزون اینکیشافیندا قانونا اويغونلوقلاری آچماق، بۇ بۆنؤوره اۆزرینده قارشیمیزدا دايانان پروْبلئملری و وظیفهلری مۆعيينلشدیرمک. شکسیز، چتین و مۆرککب مسئلهدیر. لاکین بیز بۇگون تاریخی اؤز الیمیزله يارادیریق. زامان بیزی قاباغا آپاریر، حیاتی گئرچکلیک بیزیمله چییین-چییینه ایرهلیلهيیر، مۇسیقیمیزین تاریخی ایسه يۆز ایللر و ائپوْخالارلا دئيیل، ایللر و اوْن ایللرله اؤلچولور.
مثال اۆچون اۇزاغا گئتمک لازیم دئيیل. بیزیم چوْخوموز، بستهکارلارین ياشلی نسلی آذربایجان مۇسیقیسینین بیر نئچه اینکیشاف دؤورونو گؤرموشوک. بیز “کوْراوْغلو”نون ایلک تاماشاسیندا ایشتیراک ائتمیشیک. خالقیمیزین تاریخینده سیمفوْنیيا ژانری، کامئرا مۇسیقیسی، بالئت صنعتی گؤزلریمیز قارشیسیندا يارانمیش و برقرار اوْلموشدو.
* * *
واخت واردی بیزی – آذربایجان بستهکارلارینی بارماقلا سايماق اوْلوردو. اینجهصنعتیمیز گؤزلریمیز قارشیسیندا مؤحکملندی، بوْي آتدی، جسارتله عۆموم ایتتیفاق میقياسینا چێخدی، سوْنرا ایسه دۆنيانین بۆتون قیطعهلرینده گۇر، گنج سسله اؤز وارلیغینی بیلدیردی.
آذربایجان بستهکارلیق مکتبی! بۇ سؤزلر نئجه ده قۆرورلا سسلهنیر. گؤرون نه قدر تۇتوملو، چوْخجهتلی بیر مۇسیقی حاققیندا تصووور يارادیر.
مۇسیقی مدنیتیمیزین يارادیجی و حیاتی مسئلهلرینی بیر-بیرینه بنزهين پیللهلر شکلینده تصووور ائتمک، بۇ پیللهلرله عینی سورعتله، عینی سویهده قالخدیغیمیزی دۆشونمک ساده لؤوحلوک اوْلاردی. بۇ پروْسئس حددیندن آرتیق مۆرککبدیر، ایرهلیيه دوْغرو هر بیر آددیم مۆعيين معنادا کمیت و کئيفیتجه دوْلغونلاشمالیدیر.
* * *
…عینادلا يئنی بدیعی واسیطهلر آختاریشی، گئنیش دۆنياگؤروشو طلب اوْلونور. يارادیجیلیق قهرمانلیغی، يارادیجیلیق مۆباریزهسی و زحمت طلب اوْلونور. بۇ، چتین يوْلدور، آغیردیر، ایشگنجهلیدیر، لاکین بۇ يوْل اینسانلارا سئوینج، مۆلیفه ممنونلوق گتیریر.
پارلاق ایفاده آختاریشیندا اؤنجه، من دئيردیم، بیرینجی درجهلی عامل خالق مۇسیقیسیدیر. فوْلکلوْرا چاغلايان بۇلاق دئيیرلر. بۇ بۇلاقدان نه قدهر سۇ گؤتورسن قۇروماز… اوْبرازلی فیکیردیر، شاعیرانهدیر، لاکین، منیم ظننیمجه، دۆزگون دئيیل. اگر مۆقايیسه ائدیریکسه، گلین خالق مۇسیقیسینی هر شئيدن اول مۆختلیف درینلیکده يئرلشن نئفت قۇيولارینا بنزهدک. هله 70-80 ایل قاباق آبشئروْندا بیر نئچه مئترلیک قۇيو قازاندا نئفت فوْنتانی خوْشبخت صاحیبکاری وارلاندیریردی. بیر آز سوْنرا داياز قۇيولار قازیب نئفتی يالوْنکالارلا دارتماغا باشلادیلار. وارلانماق ائحتیراصی ایله آداملار اۆست قاتلارین ثروتینی وحشیجهسینه چکیب قۇرتاردیلار. يۇخاری قاتلار کاسیبلاشاندا نئفتی مۆرککب قۇرغولارلا چێخارماق لازیم گلدی. خالق مۇسیقیسینین طالعيی ده بۇنا بنزهيیر. گلین بۇ بارهده دۆشونک. بیز بۇ ثروتی حددن آرتیق آسان يوْللا ایستثمار ائلمیریکمی؟ خالق مۇسیقیسینین حقیقتن تۆکنمز اوْلان قايناقلاری حاققیندا دۆشونمک واختی چاتمايیبمی؟ اوْنون اساس زنگینلییی اۆزده دئيیل، دۆشوندويوموزدن داها دریندهدیر و بیز اوْرايا ائنمک اۆچون لازیمی “تئکنیکی واسیطهلرله” سلاحلانمالیيیق.
* * *
گرگین امک سايهسینده قازاندیغیمیز تجروبهنی، پروْفئسسیوْنال يارادیجیلیغیمیزی پئشکارلیق جهتدن کامیل، جیلالانمیش، لاکین سوْيوق و حیاتا لاقئيد اثرلره صرف ائده بیلمریک. بۇنا بیزیم ایختیياریمیز يوْخدور. يۆکسک تئکنیکا، اۇستالیق و يارادیجیلیق سریشتهسی حاضیردا بیزیم اۆچون آدی وردیش حالینی آلمیشدیر. سوْناتا آللئقروْسونون مهارتله قۇرولموش کوْمپوْزیسیياسیندان حئیرته گلدیگیمیز واختلار چوْخدان کئچیب. بۇنو طلبهلر ده باجاریر. بیزیم تئکنیکی اۇستالیغیمیز بۆتون دۆنيانی حرکته گتیرن يۆکسک ایدئاللارین، نجیب مقصدلرین بدیی حلینه يؤنلدیلمهلیدیر.
* * *
سیرر دئيیل کی، اوْپئرا مۇسیقینین ان چوْخ زحمت طلب ائدن ساحهسیدیر، بستکارلاردان درین يارادیجیلیق کشفیاتی، خۆصوصیله صؤحبت مۆعاصیر مؤوضولو اوْپئرادان گئدیرسه، يئنی فوْرما آختاریشلاری طلب ائدیر. بس ایشین اصلینده نه گؤروروک؟ سوْن واختلار بستکارلار بۇ ژانرا ياخین دۆشمورلر. حالبوکی آذربایجان اوْپئرا کلاسسیکلرینین گؤزل عنعنهلری وار. بۇ نجیب يارادیجیلیق مسئلهسینین عؤهدهسیندن گلمک اۆچون مۆعاصیر بستهکارلاریمیز تئکنیکی جهتدن ياخشی حاضیرلیقلیدیرلار.
* * *
گنجلر معنوی و مادی کؤمهيه مؤحتاجدیر. اوْنلارین هر بیرینی اؤز ایمکانلاری دایرهسینده ایرهلی چکمک، فعال يارادیجیلیق حیاتینا قوْووشدورماق لازیمدیر… يئری گلمیشکن دئيک کی، گنجلرین روْلو تکجه اتفاقیمیزین سێرالارینی آرتیرماقدان عبارت دئيیل، اوْنلار هم ده تشکیلاتیمیزین ياشلی عضولری اۆچون بیر تکاندیرلار.
* * *
خالق حیاتیندا، اوْنون ذؤوقونون اینکیشافیندا، داخیلی عالمینین فوْرمالاشماسیندا ماهنینین بؤيوک روْل اوْينادیغینی ثبوت ائتمهيه احتیاج يوْخدور. بۇ ژانر خۆصوصی دیققت ایستهيیر. ياخشی ماهنی قدهر هئچ بیر مۇسیقی ژانری فايدا وئره بیلمز. اگر ماهنی پیسدیرسه، باياغیدیرسا، اوْنون گتیردیگی ضرر ده باشقا ژانرلارین ضرریندن آرتیقدیر.
* * *
بیزیم زمانمیزده داخیلی يارادیجیلیق اینتیظامی، ایفاده واسیطهلرینین توْپلوسو و ان باشلیجاسی، مۇسیقی تفککورونون عاغیللی سیستملشدیریلمهسی لازیمدیر. امینم کی، سؤزون اصل معناسیندا آغیر زحمته قاتلاشیب ایشلهمکله، عاغیل و ایستعداد سايهسینده مۆعاصیر مۇسیقی دیلینین کسکین پروْبلئمی قارشیسیندا حیسس ائتدیییمیز اینامسیزلیغی آرادان قالدیرا بیلریک…
Anlam.Biz


text:
آذربایجان ادبی آخیمینین «آتئنا» تراژدیسینه اولان تَپگیسی ایلقار موذنزاده شعر بؤیوک بیر ریسالتدیر کی شاعیردن باشقا هئچ کیم بو ریسالتی داشیا بیلمز. بیر گؤرهولی و سوروملو شاعیر توپلوم، یاشام و اینسانلا قارشی-قارشیا اولان شعر، ادبیات و هونرین بوتون بویوتلارینی نظره آلیب ادبی یارادیجیلیغینی یاشادیر. شاعیرین توپلومسال ریسالتی بیر اثرده جانلانیر کی توپلومون ایچینده اولان دردلردن دیرچهلیب، یارانیب و گئرچکلَشسین. سوروملو ...Read More »
اورهییمین هاراسیندا گیزلهدیم جسدینی آتئنا؟! / سؤز: ایلقار موذنزاده – سس: کبری میرحسینی
اورهییمینهاراسیندا گیزلهدیم جسدینی آتئنا! سؤز: ایلقار موذنزاده سس: کبری میرحسینی حاضیرلایان: یوسف عبادیانRead More »
«بولاق درنهیی» و «ایلقار مؤذنزاده»ایله موصاحیبه
آذربایجان ادبیات اوجاقلاری: «بولاق درنهیی» و «ایلقار مؤذنزاده»ایله موصاحیبه ایضاح: آذربایجان ادبیات اوجاقلاری اؤلکهنین مختلف شهر و شهرجیکلرینده گونو گوندن شعلهلنمهدهدیر. بو اوجاقلارین حرارتینده قیزینان بیر چوخ شاعر و یازیچیلاریمیز بو گون ادبی جمعیتیمیزین پارلاق سیمالارینا چئوریلیبدیرلر. عینی حالدا بو گون آذربایجان مدنیتینین اینکیشاف یولونون بؤیوک بیر قیسمیبو درنکلردن کئچیر. بو درنکلرین بیر چوخو اوزون ایللردیر آذربایجان مدنیت بایراغینی قالدیراراق، ...Read More »
شَهَره قان دوشهجک / ایلقار موذنزاده
شَهَره قان دوشهجک ایلقار موذنزاده نه بیلیردیم سنی سئوسَم شَهَره قان دوشهجک؟ بو گئجه عزرائیلین گؤیلونه بیر جان دوشهجک کسیرم اؤز باشیمی، سن گلهجکدین بو سئری! من بیلیردیم کی سنین گؤیلونه قوربان دوشهجک اورهییم سئوگیمیزین داللاری اوستونده کی نار داشینی سئلبهلهییب قلبیمه وورسان دوشهجک ائله اوّل گونو باخدیقدا دوشوندوم یازیمی گؤزلرین ایچره منیم شانسیما زیندان دوشهجک نه بیلیردیم بو دؤنه ...Read More »
ساری / ایلقار موذن زاده
ساری ایلقار موذن زاده باجاسیز بالاجا بیر اوتاقدیر. خیردا یوزلوک بیر ساری لامپ یانسادا، اوتاغین قارانلیغی توز باسمیش لامپین جانسیز ایشیغینا زور گلیر. اوزانیب قارایا چالان ساری دیوارا گؤز تیکیرم. باخیشلاریم دیواری دیرماشیب سقفله دوورا آراسینداکی جیزیقدا یئریییر، ساعتلاردیر دیوارلا سقف آراسیندا گزیشین بیر میلچهیین اوچوشونو ایزلهییرم. خیاوانلاردا آشاغی چهارراهلا یوخاری چهارراه آراسینداکی گنج قیز-اوغلانلارین فیرلانماسی کیمی، هدفسیز اوچوشان یالقیز ...Read More »
حیکایهجیکلر/ ایلقار مؤذنزاده
حیکایهجیکلر ایلقار مؤذنزاده بیر شههر گؤز سحر چاغی یوخودان کال کیمیدوردوم. گئجهدن قالمیش قانلی پیچاغی یویوب، گیجهله- گیجهله گئییندیم، خییاواندا اوزو آشاغی دیغیرلانیردیم. بیر تاکسیچی اؤنومده ساخلادی؛ فرمانین آرخاسیندان باشینی آشاغا ایهرک، منه زیللهندی. -گئتمیرم قارداش، دئدیم. دایانیب بیرآز منه باخدیقدا، باشینی بوللایاراق سوروب گئتدی. سوروجونون ایشینه شوبههلندیکده، آرخاسی سوره ماشینا باخیردیم. قاباغدان ، اوشاغینین الیندن یاپیشمیش بیر قادین گلیردی. ...Read More »


text:
ترلی
گوله شیب سنله بیر آز كئشگه ییخایدیم ترلی
اوپوشنده ممه نی آزجا سیخایدیم ترلی
قاچیشایدیق ال اله هر ایكیمیز ساحیلده
اوزونه قیرمیزی اولدوقجا باخایدیم ترلی
یوخوما گلدی دونن ایسدی سولاردا چیمیسن
كاش یوخوم دوز اولالی قارشی چیخایدیم ترلی
كددی قیزلار كیمی چوخ .اولما اوتانجاق سان سن
الینه آزجا خینا هاردا یاخایدیم ترلی
قوزامیرسان باشینی اوزگه سی یوخدور بیردا
سو اولوب سن اوتانان یئردن آخایدیم ترلی
سن بیزه گلمك همین لاپ چیچه ییم چیتلیردی
بو سئوینج ایله بولوتلارلا شاخایدیم ترلی
اوتوراندا ایكیمیز (ائلچی بئ) ین قارشیندا
اوتانیب باخت اوزگون كئشگه تاخایدیم ترلی
is incredible. It seems that you are doing any distinctive trick.
In addition, The contents are masterwork. you've performed a
great process in this topic!
یاشا جانیم سان
چوخ گؤزل بیر غزل یازیب یارادمیسان دونه دونه اوخودوم فایدالاندیم
اللرینه اوره یینه ساغلیق
یاشا جانیم
سن منیم خالقیمین گله جك اوضمان شاعیر و ضییالیسی سان


text:
گورجستانین کئچمیش پرزیدنتی، اودسا ویلایتینین قوبرناتورو اولموش میخایل ساکاشویلینین بوتون پاسپورتلاری اوکراینا خاریجی ایشلر ناظرلیگی طرفیندن لغو ائدیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، رسمی کیئو آمریکانین عایدیاتی اورگانلاری ایله علاقه یاراداراق بو اؤلکهده اولان سااکاشویلینین بوتون پاسپورتلارینین لغو ائدیلدیینی آچیقلاییب.
بئله کی، سابیق پرزیدنتین اوکراینایا داخیل اولماسی ایله یاناشی، آمریکادان ۳-جو اؤلکهیه کئچمهسی ده قاداغان ائدیلیب.
قید ائدک کی، سااکاشویلی ایولون ۲۸-ده اوکراینا لیدری پیوتر پوروشنکونون فرمانی ایله وطنداشلیقدان چیخاریلمیشدی.


text:
خطای اسکریپتی: پودمان «Plain text» وجود ندارد.{{SHORTDESC:خطای اسکریپتی: پودمان «Plain text» وجود ندارد.|noreplace}}
کریکساید شهرین نقشه اوستونده یئری
کریکساید، کنتاکی (اینگیلیسجه: Creekside, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۲ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۳۶ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۴۶۷٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. کریکساید دنیز سئوییهسیندن ۲۰۵ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمنلیدیر. ایقتیصادیسی اکینچیلییه وابستهدیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارتده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]


text:
دیل عائیلهسی
دیل عائیلهسی (اینگیلیسجه:Language family) — بیربیری ایله عینی کؤکدن گَلن قوْهوم دیل مجموعهسینه وئریلن آددیر. یانی عینی دیل عائیلهسینه منسوب دیللرین، عینی کؤکدن، بلکه ده عینی ایبتیدایی دیلدن منشاء تاپدیغی قبول ائدیلیر. چوْخلو دیلین یازیلی تاریخی چوْخ قیسا اوْلدوغو اۆچون چوْخ آز دیلین قطعی کؤکو معلومدور. دیل عائیلهلرینین تعین ائدیلمهسی اۇزون علمی چالیشما نتیجهسینده مۆمکون اوْلموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dil aileleri»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۸ اوْکتوبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).