text:
اوزاقلاردا ایشیقلانان کندلر
سعید صادقیفر
هاوا قارانلیقلاشاندا هر زامانکی یولوم اردبیلین چؤللوکلرینه دوشور و شهرین قالابالیغیندان بیر آز آرا آچیرام . لاپ او اوزاقلاردا ایشیقلانان کندلرین چیراقلاری منی اؤزل بیر دویغویا آپاریر؛ سانکی اوزاقلاردان بیر نئچه کند منی گؤروب آردبیجیل دوزولرک چیراقلارینی یاندیریب سؤندورورلر. باشیمی ییرغالاییب چئورهمه گؤز گزدیرنده بعضی چیراقلار لاپ اوزاقلاردا بعضیلری ایسه لاپ یاخیندا گؤرسهنیرلر. گؤز قاپاقلاریمی بیر بیرینه یاخینلاشدیریرام؛ هله چوخ چتینلیکله کؤزرلهنن چیراقلارین ایشیغی گؤزلریمه ساتاشیر . اؤزو – اؤزومه دئییرم گؤرهسن او داغین دؤشونده یئرلشن پاریلتی هانسی کند دیر؟ او ایشیغی چوخ، او ایشیغی آز گلن کند هانسی بیر کند اولا بیلر؟ یوللارینی تانیدیغیم کنددیر می؟ یا هئچ بیر زامان آیاقلاریم اورالارین تورپاغینا توخانماییبمی؟ بعضیلری منه ائله یاخین یاووق گلیر کی دئییرم ائله بیر ساعات اویناقلایا – اویناقلایا آددیملاسام اورانین آیاغینا چاتارام . بو اردبیلین شاختا کسن گئجهلرینده باشیمدا بیر توخونما پاپاق، جیبلریم اللریمی قیزدیریر. گئجهنی دوغا ایلا بیرگه آددیملاییرام . او سویوقدا بیر نئچه ساعات دوراندان سونرا ائله کی گئجه یارینی سووشور هر یان قیسا بیر سوکوت ایله بورونور، تکجه اوزاقلاردان یادا بلکه او یاخین کندلردن ایتلرین کؤنوله یاتان هوروشمهلری گلیر. نه بیلیم بلکه بو ایتلر بیر یئری قورویورلار کی سسلری گلیر یا دا سولک ایتلر سویوغو دؤزمهییب هوروشورلر.
ساوالانین اتهیینه باخدیقجا بیر نئچه کند پاریلداییر؛ سانکی اولدوزلار گؤیده دورماقدان یورولوب، بیرلیکده داغلارین دؤشونه ائنیب و اورالارا سریلیبلر. اولدوزلار سورو – سورو بیر بیرلریندن آیریلیب بعضیلری اتکلردن بیر آز آشاغا اوزلرینی اوفوق خطینه یاخینلاشدیریب، بعضیلری ایسه زیروه لره یاخین اوجالیقلاری سویوق گؤروب بیر – بیریندن آرالی دوروبلار و هر آخشام ایت قوردلارین اولاماسیلا گئجهلرینی سحر ائدیرلر.
گئجه چاغی ایشیقلانان کندلر نه قدر اوزاقلاردا اولسالاردا هوپدورما گوجلری چوخ اولور. دئمهلی گئجه گوزللیکلرینی سئون اینسانلاری اؤزلرینه ساری چکیرلر. آدام باخدیقجا دئییر: او پاریلدایان ایشیقلارا گئندن گئنه باخماق یئرینه قارشیمی سویوق بیر گئجه باغلاسادا هئچ اولماسا بو سرتلیی جانیما آلیب اورا گئدیم و یاخیندان اورالارا توخانیم. نه بیلیم بلکه ده ایشیقلارا یاخینلاشاندا او اوزاقلاردان پاریلدایان کندلر ائله ده گؤزل اولمادیلار. اورهییمده بو سؤزلری دئیهرک قورو آرخین یانیندان کئچیب قوجا چینارین سیلپهیینده ایلهشیرم؛ بیر ساوالانا باخیرام بیرده ایشیقلانان کندلره. توپورجهییمی گؤیده دوندوران هاوادان درین بیر نفس آلیرام. اورهییم سرینلهییب قابیرغالاریم تیتره ییر. هاوا ائله دوغرودان سویوقدور؛ ائوه گئتمهلییم.


c: text/html

text:
اوستاد شهریار و “روز ملی شعر و ادب ایران”!
محمدرضا کریمی
اوستاد شهریار، چاغداش آذربایجان ادبیاتینین ان دهیرلی و اثر قویان شاعیریدیر، ۵۰ ایل تامام آذربایجان ادبیاتینی رهبرلیک ائدیب و دیلیمیزی دونیایا یاییبدیر. «حیدر بابایا سلام» اثری ائله شؤهرت قازاندی کی تورک میلتلری آراسیندا اؤزونه تایسیز یئر آچیب، بیر یئنی مکتب کیمی تورک ادبیاتیندا اورتایا قویولدو. اونون آردیجا شهریارین «سهندیه» شعری بیر شاه اثر کیمی آذربایجان ادبیاتینی داها جلوهلندیریب و مودرن شعریمیز یئرینه دوشدو.
بوگون اوستاد شهریار هامی اوچون: کیچیک ـ بؤیوک، کیشی ـ قادین، شهرلی ـ کندلی، ساوادلی- ساوادسیزلارا تانینمیش بیر شاعیردیر و هامی حیدربابا ایله اونو تانیییر. یاخشیسی بوراسیدیر کی حتا فارسلار دا حیدربابانین دیلینی بیلمهییرسهلر ده، شهریاری حیدربابا شاعیری آدلاندیریرلار. شاعیر بو اثری یازماقلا، ادبیات تاریخیمیزده دؤنوش نوقطهسی یاراتدی و بیر مکتب اولوب، یوزلرجه شاعیر اونون یولون ایزلهییب و «حیدربابا» سایاغیندا شعرلر قوشوبلار. دوغرودان هانسی دهیرلی تانینمیش شاعیریمیز حیدربابایا بنزهتمه یازماییب؟ هانسی یئنی یئتمه شاعیر واردیر کی شاعیرلیک گوجونو حیدربابا سایاغیندا سیناماسین؟ یوزلرجه شعردیوانی حیدربابایا بنزهتمه یازیلیب، یوزلر بنزهتمه چاپ اولوب، یوزلر بنزهتمهلر دفترلرده هله چاپ اولمامیش قالماقدادیر. بؤیوک شاعیرلریمیز جوشقون، محمد راحیم، سلیمان رستم، عباس بارز، دکتر کوشان، حتا علامه حبیب ساهر کیمی نهنگ شاعیر و ادبیاتچی اونا بنزهتمه یازیبدیر.
«حیدربابایا سلام» شهریارین اوشاقلیق خاطیرهلری اولاراق، عینی حالدا بیر میللتین فولکلورو، دبلری، عنعنهلری و اورهک دؤیونتولریدیر.[۱]
شهریار بو اثری ائله گوزهل یارادیبدیر کی عوام اونون دوشونمهسینده قالماییر و ادیبلر، عالیملر ده اوندا شعر صنعتینده بیر آخساقلیق گؤرمورلر و ایکی صینفین اورهیینه یاپیشیر. بوگون ایران و آذربایجانین باشا ـ باشیندا، ان اوزاق کندلردن، بؤیوک شهرلره قدهر، شهریارین آدی سئوگی و محبتله چکیلیر و حیدربابایا سلام شعری شهرلر و کندلریمیزده خالقیمیزین شبچرهسینده دادلی ـ دادلی اوخونور. حیدربابایا سلام، کندی بوتون گوزهللیکلریله تصویره چکیب. بو تابلودا کندین سحر ـ آخشامی، گون چیخاندان گون باتانا قدهر، ایلک چیچکلر، نوروز گولو، قارچیچهیی تورپاقدان باش قالدیراندا، دوغال منظرهلر: شلالهلر، میوه باغلاری، بوستانلار، آخشاملار اوستو اینک ـ داوار سورولری، کندلیلرین دیللرینده ازبر اولان ماهنیلار، کندین اهلی همان گئدیشلر ـ گلیشلریله، هابئله دانیشیقلاریلا، تویلاری ـ یاسلاری، هامیسی گؤزهللیکله چکیلمیشدیر. شهریار بو اثری یاراداندا ـ آنا یوردوندان اوزاق اولاراق ـ کئچمیشلری یادا سالماق اوچون تکجه اؤز بئینینه دایانمیش، آنجاق اونون شاعیرانه فیکیری و دویغوسو هئچ بیر شئیی اونوتمامیشدیر، حتّا کندین قارپیزی و خیارینین دادی داماغیندادیر. کندین باغلارینا قدم قویدوقدا ییلیرکی میرزا محمدین باغیندا الچهلر تورشا- شیریندیر؛ حتا بیر کهلیکین اوچوشو و یا دووشانین کول آلتیندا قاچیشی شاعیرین گؤزونده قاچا بیلمهمیشدیر.[۲]
حیدربابا بیر خالق تانیما اثریدیر. بو کیچیک اثرده کندین ۵۰دن آرتیق آداملاریلا تانیش اولوروق. شهریارین گوجو و باجاریغی اینسانلاری تانیتمادا او قدهر دیر کی هر کیمسهنی بیر مصرعده تانیتیرسا، ائله بیلیریک بیر عؤمردور اونو تانیییریق و یاخیندان گؤروموشوق، حتّا اونون دانیشیغی، گئدیشی، حتا سسی بیزیم اوچون تانیشدیر. اؤز آتاسی حاققیندا بئله دانیشیر:
منیم آتام سفرهلی بیر کیشی ایدی
ائل الیندن دوتماق اونون ایشی ایدی
گؤزهللرین آخیره قالمیشی ایدی
اوندان سورا دؤنرگهلر دؤنوبلر
محبتین چیراغلاری سؤنوبلر.
شاعیر داییسی ـ آمیرغفّار حاققیندا بئله یازیر:
آمیرغفار سئیدلرین تاجیدی
شاهلار شیکار ائتمهسی قیقاجیدی
مرده شیرین، نامرده چوخ آجیدی
مظلوملارین حقّی اوسته اسردی
ظالیملری قیلیچ کیمی کسردی.
شاعیر، بو اثری یازاندان نئچه ایللر سونرا، بیر داها آنا وطنینه دؤنور و بو دفعه یاخیندان حیدربابا داغی ایله دانیشیر و ایکینجی حیدربابا یارانیر:
حیدربابا گلدیم سنی یوخلییام،
بیرده یاتام قوجاغیندا یوخلییام،
عؤمرو قووام بلکه بوردا حاخلییام
اوشاقلیغا دییهم بیزه گلسین بیر
آیدین گونلر آغلار یوزه گلسین بیر.[۳]
شاعیر ائله بیر زامان یوردونا قاییدیبدیر کی بیرینجی اثرده اونلاردان آد آپاردیغی کیمسهلر داها قالماییبلار، یئرلری بوشدور. بیرسیراسی یئددی کفن چورودوب و گنج قیزلار جانلاری اریییب. شاعیر وطن دئییب گلمیشدیر بلکه اونون گؤزهللیکلرینی بیر داها گؤرسون، آمما ائلینین غملرینی گؤردوکده، وطنی بیر دوستاق گؤرور، قول ـ قانادی سینیر، اوشاقلیق دؤورانینا گؤزهل اوچوشلاری، نیسگیللی گؤز یاشلارینا چئوریلیر.
شاعیرین خیال قوشو قول ـ قاناد آچیر، مئیدانی گئن گؤرهرک حیدربابا ایله اورهک سؤزونو دانیشماق ایستهییر. قاباقجا اوزاقدان دانیشیر آنجاق اوشاقلیق دؤورانینی خاطیرلاییردی. بو زامان سؤزلری نیسگیل، دیلک و آجی گؤز یاشلاریلا قاریشمیشدیر. آمما ایندی گؤز یاشلاری داها یاندیریجی و یوخ ائدهندیر چونکی کندلیلرین فلاکت و آجی گونلری ـ شاهین ادعالی اولان مدنیتی اونلاری سیخیر و شیرین خاطیرهلری یادا سالماق اوچون داها یئر قالمیر. خالقین پیس دورومو اونو اینجیدیر و قارقیشا دیل آچیر:
کتلی یازیق چیراغ تاپمیر یاندیرا،
گؤروم سیزون برقوز قالسین آندیرا،
کیم بو سؤزی اربابلارا قاندیرا؟،
نه دور آخر بو میللتین گوناهی،
دوتسون سیزی گؤروم مظلوملار آهی!
کندین جوانلاریندان ائشیتدیگی خبرلر چوخ آجیدیر چونکی بیرینین بورنوندان قان گلهرک جانین الدن وئریر و کندده کیمسه یوخدور بورنون قانینی کسسین، او بیری آجلیقدان اؤلوب، اوچونجو اوتوراق اولوب و اوبیری قاچاق دوشوق و نهایت بو کی:
چؤرهک غمی چیخوب خالقین آیینا
هر کس قالیب اؤز جانینین هایینا.
شهریار، چاغداش ادبیاتیمیزدا بیر داغ کیمیدیر. شاه اثرلر یازیب، بوننان بئله کی حیدربابا آلقیشلاندی و خالق ایچینده اؤزونه دهیرلی بیر یئر تاپدی، آنجاق جسارتله «سهندیه» پوئماسینی شهریارین شاه اثری سایا بیلهریک. اوستاد اؤزو بئله دئییر: «حقیقتده هئچ دیلده سهندیه کیمی بیر اثر یارانماییب و هئچ بیر معیارلا اؤلچمک مومکون دئییلدیر[۴]». دوغرودان دا سهندیه، شهریارین شاعیرانه یارادیجیلیغینین زیروهسیدیر و اؤزو دئمیشکن: «بیر ایلهامدان تؤرهنن اثردیر کی ایلاهی شعشعهلر اونو ایشیقلاندیریر»[۵]. اوستاد سونونجو دانیشیغیندا نئچه سورغویا جاواب وئرمیشدیر. او دئییر شعر قوشماق شاعیرین ارادهسیندن آسیلی دئییل و «اگر شعر یاراتماق شاعیرین گوجونه باغلی اولسایدی، او هرگون بیر سهندیه یاراتماق ایستردی.بیرحالداکی تکجه بیر دفعه باجارا بیلمیشدیر بئله بیر شعر یاراتسین». آمما هانسی عامیل بئله قالارقی بیر اثرین یارانماسینا سبب اولموشدور؟ شهریار بئله بیر سورغونون جوابیندا کی سهندیهنی خاص کیمسه اوچون قوشموشسونوز؟- دئییر: «هه! آذربایجان شاعیری مرحوم بولود قرهچورلو-«سهند» تخلوص ائدهن شاعیردیرکی هامیدان آرتیق، حتا نیمادان چوخ منده تأثیر قویموشدور»[۶]. بو سوروغونون جوابیندا کی سهند شاعیرده نه گؤرموشسن کی نیمادا یوخودو؟- بئله دئییر: «هرکس هر شئیی اؤز باخیشیلا باخار. من سهندده گؤردویوم دئمهلی دئییلدیر. البتده کی سهند آزاده بیر شاعیر ایدی و سهندده اولان اخلاق و خصلت هئچ کیمسه ده یوخودو. اوخوموش اولسانیز حیدربابا شعرینده دئییرم:
حیدر بابا مرد اوغوللار دوغ یئنه!
هه، سهند بیر مرد اوغول ایدی».[۷]
سهند بیر مکتوبوندا شهریارا ملی وارلیغیندان سؤز آچیب، شهریاری دوشونمهیه، یادلاردان اوزاقلاشماغا، اؤز ائلیندن موغایات اولماغا چاغیریر و بو چاغیریشی، شهریار شاعیر اورهییله قبول ائدیر و نهایت “سهندیم” اثری یارانیر. دوغرودور آذربایجان شعری بوگون داها ایرهلیلهمیش، یئنی شعرلر یارانمیشسادا، هله سهندیهنین دیرناغینا چاتان شعریمیزین یئری بوشدور. هله ده آذربایجان مدرن شعرینین زیروهسینده سهندیه دایانیر.
آنجاق شهریاردان بوگون دانیشاندا، بیر چوخلو یانلیشلار میدانا گلیر. حتا بنیاد شهریارشناسی کیمی بیر اورگان، شهریار حاققیندا بیر ایلده ۴ کتاب حاضیرلاییر، بو ۴ کتابین وئردیگی معلوماتلار بیری – بیریله اوخومور! ایندی بئله یانلیشلار اورتایا گلدیکده، ۱۰۰ ایلدن سونرا نهلر اولاجاق؟!
نه یازیق کی بوگونوموزون مدنی فعاللاری دا شهریاری کیچیلتمکله بؤیومک ایستهییرلر؟! بیر حالدا حسین منزوی،”این ترک پارسی گوی” کتابیندا شهریارلا عاشقانه قوووشور، اؤزونو اونون دیرناغینا چاتا بیلمهدیگینی سؤیلور، بیر حالدا کی هوشنگ ابتهاج – “سایه”، ایکی جیلدلیک اثرینی شهریار حاققیندا یازاراق، شهریاری حقلی اولاراق، “روز ملی شعر و ادب ایران” اوچون ان دوزگون سئچیلمیش سیما کیمی دهیرلندیریر و یوزلرجه خاطیره شهریاردان تعریف ائدهرک، اونون چای قابیندان کئفلهننلرین ساییسینی یازماغا چالیشیر، بیزیم یازارلاریمیز شهریاری عادی (!) بیر آدام سایماغا چالیشیرلار!؟ حتا شهریارین رضاشاه درباری ایله گل – گئت ائتدیگینی و اونا قوللوقچو اولدوغونو – هانسی سندلره آرخالاناراق(؟) – یازیرلار! شهریارین یانلیشلارینی(!) سایماقدا یاریشا قاتیلیرلار. بیر باشقاسی دا اول قدَر اغراق ائدیر کی”حیدربابایا سلام” اثری نین ۴۰۰ دیله ترجمهسینی اورتایا آتیر!؟ هانسی بیر سندلرله بو سؤزلر اورتایا گلدیگین سوراندا، هامیسی لال قالیرلار. بئله بؤیوتمه و کیچیتمهلر، بیزه عار اولور. بیزه قارشی دورانلارا میدان وئریر. بو گونون – “روز ملی شهر و ادب ایران” – شهریارا آدلانماسینی دا راحاتلیقلا الیمیزده آلیرلار. دوغرودان بیز شهریارا و اؤز دیلیمیزه ظولم ائتمیریک؟
شهریاری عادی بیر آدام کیمی سایا بیلنلر اؤزلرینه دؤنوب دئسینلر گؤرهک: حیدربابانین بیر بندینی دئیه بیلمهدیکلری بیر حالدا، نئجه اونو عادی بیر آدام ساییرلار؟ اونون تورکجه شعرلری دونیانی حیرتده قویان بیر چاغدا، فارسیجا شعرلری ده دونیانی حیرته بوراخمیشدیر. “علی ای همای رحمت” شعری ائله تاثیر بوراخیر کی آیتاله مرعشی اوغلونو تبریزه گؤندهریر بلکه حضرت علینین سفاریشینین سیررینی تاپسین. بئله شعری سؤیلهمک، بیر عادی آدام دان گلرمی؟ رضاشاهدان خبریم یوخ، آنجاق ایکینجی پهلوی شاهی و فرح پهلوی و اونلارین امریله تهران شهرداری نئچه دفعهلر شهریارا تهراندا و تبریزده بینا آلماغا چالیشمیشلار؟ شهریار هامیسینی رد ائتمیشدیر. شاه تبریزی گلدیکده اوچ دفعه شهریاری شاه یانینا گتیرمهیه گئدیرلر و الی بوش قاییدیرلار، نهایت آذربایجان شعریله شاها قارشی دورور. ایکی دفعه آیتاله خامنهای رئیس جمهور اولاراق شهریارین گؤروشونه تبریزه گلیر و شهریارین ائوینه گئدیر. شهریارا آغ چک وئرمکلر بیر نئچه سندلرده واردیر و شهریار بونلاری آلماقدان چکینمیش و حتا چکی ده جانباز عائیلهلرینه خرج ائتمهیی جایز بیلمیشدیر. یئنه، بو ایشلر و گئدیشلر بیر عادی آدامین ایشینه بنزهیر؟ شهریاری کیچیلدَنلر اؤزلری کیچیک آداملاردیرلار. بونا داها شوبهه یوخ.
شهریار بؤیوک همتلی شاعیردیر، عادی انسانلاردان داها یوخاری بیر شخصیته مالیکدیر. اونون دونیا گؤروشونده بشریته حؤرمت و بوتون انسانلاری سئومک ایلک پلاندا دایانیر، عینی حالدا اؤز خالقینا و ملتینه دریندن باغلیدیر و حسرت شعرلری ده یوکسک معنادا و یوخاری سویهدهدیر:
بیر اوچئیدیم بو چیرپینان یئل ایلن،
باغلاشئیدیم داغدان آشان سئل ایلن،
آغلاشئیدیم اوزاق دوشن اول ایلن،
بیر گؤرئیدیم آیریلیغی کیم سالدی
اؤلکه میزده کیم قیریلدی، کیم قالدی.
آنجاق اونون دونیا گؤروشونده انسانلارین بیر اولدوقلاری ایستهیی وار. او، ملتینین آیریلیق دردینی بیلهرک، دونیا میلتلرینه ده آیریلیق ایستهمیر و گلهجکدن خبر وئریر:
بیر گون اولی فاتحه بیز ساغ – سولا وئرریک،
دونیا هامی بیر ملت اولوب قول – قولا وئرریک،
قارداش اوزونه حسرت اولوب چکمم اوگون آه
خلقی اودا یاندیرماغا بیر تک قالی الله.
بو دونیا گؤروشو ده عادی خالقلاردان داها یوکسک بیر سویهدهدیر. هله لیک!
________________________________________
۱) اوستاد شهریار، حیدربابایا سلام، تبریز، ۱۳۴۷٫
۱) م . کریمی، سهندیه شهریار، زنجان، ۱۳۶۸٫
[۳] ) اوستاد شهریار، حیدربابایا سلام، ایکینجی جیلد، تبریز، ۱۳۴۴٫
۱) کیهان فرهنگی، شماره ۱، ۱۳۶۷٫
۲) م . کریمی، سهندیه شهریار، همان.
۱) شهریارین سون مصاحبهسی، کیهان فرهنگی، همان.
۲) م. کریمی، همان.
دقت: ایشیق سایتی بو یازی دا گئدن فیکیرلره دایر هر هانکی بیر باخیش و نظرلری یایماغا حاضیردیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بؤیوک مرجان دیواری
بؤیۆک مرجان دیواری – آوسترالییا ساحیللرینده ۲۶۰۰ کم. بوْیۇنجا،۲۹۰۰ ریف سیستئمیندن،۳۴۴.۴ کم². ساحهدن مالیک مرجان دنیزینده مرجان ریف و آدالار سیلسیلهسی. آوسترالیانین کوْیینزلند ویلایتینین ساحللری بویونجا یئرلشیر و گمیچیلییه مانع اولور.
بو مؤحتشم ریف سیستئمی مرجان دنیزینده یاشایان پولیپ آدلانان میکرو اوْرقانیزملر سایهسینده یارانمیشدیر. بو ریف سیستئمی جانلی چئشیتلیلیگینه گؤره فرقلنیر، بونا گؤره دۆنیا میراثلاری آراسینا آلینمیشدیر. کشف ائدیلمه تاریخ ۱۱ ایون ۱۷۷۰-جی ایلده جئیمز کوک طرفیندن "ائندئوووور" آدلی گمیله "بؤیوک مرجان دیواری"-نا لؤوبر آتماسییلا جوْغرافییا کشف تاریخینه کئچمیشدیر. بو کشف او قدر ده آسان اوْلمادی، بئله کی اوْنون بو کشفدن سوْنرا گمیسی زدهلنمیشدیر. گمیسینی ایسه آوسترالیانین کوْیینزلند ایالتی ساحیللرینه یئتیشتیرمهیی باجارمیش و سیاحتینه داوام ائتمیشدیر.


text:
اییلیگی سۇنسوز، ایکرامئ بۇل آللاهئن آدئیلا.
- آللاهئن (جزالاندئرما) أمری گلەجکتیر؛ همن گلمەسینی ایستەمەیین! آللاە، اۇنلارئن اۇرتاق قۇشتوقلارئندان اوزاق وە یۆجەدیر.
- آللاە ملکلری، کندی ایشی اۇلان روح ایلە بیرلیکتە قوللارئندان سچتیگی کیشیلرە ایندیریر وە اینسانلارئ شؤیلە اویارئن دەر: “آللاەتان باشقا ایلاە یۇقتور، اۇ حالدە اۇنا قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن!”
- آللاە گؤکلری وە یری گرچک وارلئقلار اۇلاراق یاراتمئشتئر. اۇ، اۇنلارئن اۇرتاق قۇشتوقلارئندان یۆجەدیر.
- اینسانئ، دؤللنمیش یومورتادان یاراتمئشتئر. بیر دە باقارسئن کی، آچئق بیر تارتئشماجئ اۇلموش.
- أنعام جینسی حایوانلارئ دا (قۇیون، کچی، سئغئر وە دوەیی) سیزین ایچین اۇ یاراتتئ. اۇنلاردا (یۆن، قئل وە پۇست گیبی سیزی) ائسئتان وە ایشینیزە یارایان چۇق شەی واردئر. اۇنلاردان یەرسینیز.
- آغئلا گتیریرکن وە اۇتلاغا سالارکن، سیزین ایچین اۇنلاردا گۆزللیکلر واردئر.
- یۆکلرینیزی اؤیلە یرلرە تاشئرلار کی، یۇرغونلوقتان جانئنئز چئقمادان اۇرالارا وارامازسئنئز. راببینیز چۇق شفقاتلیدیر وە ایکرامئ بۇلدور.
- آتلارئ، قاتئرلارئ وە أشکلری هم بینمەنیز ایچین، هم دە سۆس اۇلسون دییە یاراتتئ. اۇ، بیلمەدیگینیز داحا نەلر یاراتماقتادئر.
- دۇغرو یۇلو گؤسترمک آللاهئن ایشیدیر. اۇ یۇلدان ساپانلار دا اۇلور. ترجیحی آللاە یاپسایدئ، ألبتتە حپینیزی دۇغرو یۇلا گتیریردی.
- سیزین ایچین گؤکتن سو ایندیرن اۇدور. اۇ سودان ایچرسینیز، حایوانلارئنئزئ اۇتلاتتئغئنئز بیتکیلر دە اۇندان اۇلوشور.
- اۇ سو ایلە سیزین ایچین أکینلری، زەیتینلری، حورمالارئ، اۆزۆملری وە مەیوەنین هر تۆرلۆسۆنۆ بیتیریر. بوندا دۆشۆنن بیر تۇپلولوق ایچین کسین بیر بلگە /آیت واردئر.
- آللاە گجەیی، گۆندۆزۆ، گۆنشی، آیئ سیزین حیذمتینیزە وردی. یئلدئزلار دا اۇنون قۇیدوغو قانونا گؤرە حیذمتینیزە وریلمیشتیر. بوندا عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین کسین بلگەلر /آیتلر واردئر.
- سیزین ایچین بو یردە تۆرلۆ رنکلرلە یتیشتیردیگی نە وارسا، اۇنلارئن حپسینی حیذمتینیزە ورمیشتیر. بوندا بیلگیسینی قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین کسین بیر بلگە /آیت واردئر.
- بۆیۆک سو کۆتلەلرینی، تازە أت یەمەنیز وە تاقئناجاغئنئز سۆسلر چئقارمانئز ایچین حیذمتینیزە ورن اۇدور. سویو یارا یارا گیدن گمیلری گؤرۆرسۆن. بو، آللاهئن لۆطوف اۇلاراق وردیکلرینی آرامانئز ایچیندیر. بلکی گؤرەولرینیزی یرینە گتیریرسینیز.
- یر قابوغو سیزی سارسماسئن دییە یرە ثابیت داغلار یرلشتیردی. هدفینیزە اولاشابیلمەنیز ایچین دە ائرماقلار وە یۇللار اۇلوشتوردو.
- بیرتاقئم ایشارتلر دە اۇلوشتوردو. اینسانلار، اۇ یئلدئزلا دا (قوطوب یئلدئزئ ایلە) یۇللارئنئ بولورلار.
- یاراتان، هیچ یاراتمایان گیبی اۇلور مو؟ بیلگینیزی قوللانماز مئسئنئز؟
- آللاهئن نیعمتلرینی سایمایا قالقسانئز سایئپ بیتیرەمزسینیز. آللاە، چۇق باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر.
- آللاە، نەیی گیزلەدیگینیزی وە نەیی آچئغا ووردوغونوزو بیلیر.
- آللاە ایلە آرالارئنا قۇیوپ دوعا أتتیکلری، هیچبیر شەی یاراتامازلار. اۇنلارئن کندیلری یاراتئلمئشتئر.
- اۇنلار دیری دگیل، اؤلۆدۆرلر. نە زامان دیریلتیلەجکلرینین فارقئندا بیلە دگیللردیر.
- سیزین ایلاهئنئز بیر تک ایلاەتئر. آحیرتە اینانمایانلارئن قالبلری، کندیلرینی یالانلار. اۇنلار، کیبیرلی کیمسەلردیر.
- شۆبهەسیز آللاە، اۇنلارئن نەیی گیزلەدیکلرینی وە نەیی آچئغا ووردوقلارئنئ بیلیر. اۇ، کیبیرلی کیمسەلری سەومز.
- اۇنلارا: “راببینیز نە ایندیردی؟” دییە سۇرولسا: “بونلار، اؤنجەکیلرین یازئلارئ!” دەرلر.
- بؤیلەجە قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆ هم کندی گۆناەلارئنئن تامامئنئ هم دە ساپتئردئقلارئ بیلگیسیز کیمسەلرین گۆناەلارئندان یۆکلنیرلر. باقئن نە کؤتۆ یۆک یۆکلنییۇرلار!


text:
کاونتری سیتی فوتبال کولوبو
کاونتری سیتی فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Coventry City F.C.) بیر فوتبال کولوبودور. اوْیونلارینی دا ۳۲٬۶۰۹ نفرلیک ریکو آرنا ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ The Sky Blues – A Brief History. ccfc.co.uk. Coventry City F.C. (7 November 2011). یوْخلانیلیب22 September 2012.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Coventry City F.C.»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کاونتری سیتی فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تبریزین قوجامان شاعری “نجاراوغلو”دا حیاتا گؤز یومدو
الیمیزه چاتان خبره اساسن تبریزین قوجامان ساتیریک شاعری علی عطائیه (نجاراوغلو) بو گون تیر آیینین دوققوزونجو گونو ۸۲ یاشینداایکن ابدی اولاراق حیاتا گؤز یومموشدور.
آذربایجانین شیرین دیل اوستاد شاعری ۱۳۱۱ینجی ایل تبریزین حؤکمآوار محلهسینده دونیایا گؤز آچمیش و آذربایجانین چوخ تمکینلی، زحمتکش و طناز صنعتکارلاریندان اولموشدور.
نجار اوغلو یارادیجیلیغینین چیچکلنمه دؤرو انقلابدان سونرا باشلاییر و اثرلری “دده قورقود”، “جوالدوز”، “فروغ آزادی”، “آذربایجان”، “فجر آذربایجان” و … سایر دؤرو مطبوعاتدا نشر ائدیلمیشدیر. بوندان علاوه اوستادین ساتیریک اثرلرینی احتوا ائدن بئش جیلدلیک “نجاراوغلو” عنوانلی شعر مجموعهسی، قات- قاریشیق شعرلر مجموعهسی و حؤکمآوار محللهسینین تاریخی دورومو و شخصیتلری بارهده حاضیرلادیغی نثر اثریده ایشیق اوزو گؤرموشدور.
بیز “ایشیق” -آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی- امکداشلاری آدیندان بو ایتگینی خالقیمیزا، حؤرمتلی نجاراوغلو عائیلهسینه و ادبی جمعیتیمیزه باش ساغلیغی وئریر و اوستادین شرفلی خاطیرهسینی عزیزلهییریک. (۹ تیر ۱۳۹۳)
***
دقت:
اوستادین جنازهسی مسئول ادارهلردن اجازه آلدیقدان سونرا، تبریز شهرینین صنعتکارلار مزارلیغیندا (قطعه هنرمندان) تورپاغا تاپشیریلاجاقدیر.
سون خبر:
اوستاد نجاراوغلونون جنازهسی سهشنبه گونو (۱۰ تیر) ساعات ۱۰/۳۰ تبریزین وادی رحمت مزارلیغیندا تورپاغا تاپشیریلاجاقدیر.


text:
“پیر و مغان” شعر توپلوسونا دایر قیدلر
محمد سیمزاری
۱. گیریش
گؤیرچینین اورهگینی باریشدیریر منله
سازاق
قاناد قاناد حیاتینا آچیرام قول
…قونور منده
حیاتیما یول ائیلهییر
… دن دن – دنلیر کدهریمی
دهییشیریک اورهکلری عشقه داییر
نئچه لحظه
گؤیرچینم!
اودا شاعیر!
لایق اولان ادبی بیر اثر، یوکسک ارزشه مالک اولدوغونا خاطیر، اونا لایق نقد یازان کیمسهنی چتینلیکله، اوز به اوز ائدیر، مخاطیرهلی بیر چالیشلا کی، غرضدهن یا اثر صاحیبینه نسبت سئویمله هاماش اولان دویغودان گئری اولا…
بو مکتوبو یازان ادبیات عرصهسینین ان کیچیک بیر طلبهسی و موغان معلیمین اوزاقدان اوزاقا سئونلرینین بیریدیر و بونا خاطیر شاید بو مکتوبا ادبی نقد آدی، قویماق اولمایا، آنجاق چالیشدیغیم بودور کی شاعیره اولان نسبت، اؤز احتراملا و محبتله دولو اولان دویغومو گیزلهدیب، بیر تنقید اهلی کیمی، بو دهیرلی کیتابا باخام، نییه کی تنقید اهلی، اثرین یاخشیلیقلاریلا، عیبلرین تانییب و تانیتدیرماق قصدیله اونو آراییب، قوت و زنگینلیکلری، ضعف و یونگوللوکلردن آییریر…
فیکیرین و سوژهنین گئنیشلیگی، سؤزون عظمتین و هابئله قوروشوقون (ساختارین) گؤزللیگین
گؤرهن زامان، اونلاری آلقیشلاییب و اونون عکسینی گؤرهن هامان اونو بیر گوزگو کیمی گؤزه چکیر. بعضا بیر ادبیات نقادی ادبی اثرین، چیرکینلیگین ائله گؤزه چکیر کی اونون آرادان قالدیرماسی یا دییشیلمهسی امکانسیز گؤرونور؛ آنجاق بومطلب، ادبی اثرین گؤزللیکلرین گؤرمهدن یالنیز پیسلیکلرین آختاریب گؤزه چکمهگه دلالت ائلهمز …
گنجهلی نظامی دئییر:
در همه چیزی هنر و عیب هست
عیب مبین تا هنر آری به دست
می نتوان یافت به شب در چراغ
در قفس روز توان دید زاغ
بونودا آرتیرماق لازیم دیر کی، تنقیدسیز دیل و ادبیات و بوتون اینجه صنعتلر انکشاف ائتمگه قادیر اولمادان جمود و تحجره دوچار اولارلار.
۲. شعر نه دئمکدیر؟
بو مقدمه ایله، موغان(محمدعلی نهاوندی) معلیمین، “پیر و مغان” آدیلا یاراتدیقی اثری آراییب و اونو آرتیق تانییب، تانیتدیرماقا چالیشماق ایستهییب، بو هدفه ناییل اولماغا خاطیر، مطلبی موغان معلیمین اوز سؤزیله باشلاییریق:
موغان معلیمین عقیدهسیله قدرتلی بیر شعر اوچ خصوصیته (صمعی، بصری و معنایی) نوکتهلره مالک اولان بدیع بیر یارادیجیلیقدیر:
الف – شعر اوخونان حالدا موسیقی کلاملاری و ایچ صنعتلری او قدهر قدرتلی اولا بیله کی ائشیدهنین قولاغینی یورمایا، بلکه ده او شعری داها ائشیتمهگه ماراق گؤستره. اوندا دئییلیر کی شعر صمعی باخیمیلا گوجلودور.
ب- شعرده تصویرلر او قدهر جانلی اولا بیله کی اوخوجونو اؤزونده گزدیره و اینجهلیکلرینی- ترنملرینی- دهشتلرینی پرده- پرده اوخوجونون گؤزلریندن سووشدورا. اوندا دئییلیر کی شعر بصری باخیمیلا گوجلودور.
ج-شعر اگر قات با قات تعبیرلره، تفسیرلره و تلمیحلره مالک اولا بیلسه، معنایی شعر اولا بیلر.
آرتیلمالییق کی موغان معلم بو اوچ نوکتهیه اکتفا ائتمکدهن اوچ شرطی ایسه بیر گوزهل شعرین یارانماسینا لازیم بیلیر:
بیر- شاعیرین معنوی عشقه، گئنیش خیالا و بؤیوک فیکره محیط اولماغی؛
ایکی – ذهنی تجربهلرینده و شاعیرانه ذووق و استعدادیندان فایدالانماغی؛
اوچ- بیان عالمینده اقتدار صاحبی اولماق و هابئله شعر صنعتلرینه عالیم اولماغی؛
دئمک کی بو قلمین کیچیک صاحیبینین فیکریجه موغان معلمین بو فیکیرلری اولدوقجا، عیبسیزدیر و پیر و مغان کتابی ایسه هامان بو قایدالاردان فایدالانیب، آنجاق بعضا گؤرونور کی بو قایدالار و درین فیکیرلر ائله بو فیکیرین صاحیبی یعنی موغان معلمین توسطیله آیاق آلتینا قویولور
۳. “پیر و مغان” توپلوسو
سؤزو بیرینجی دفتر یعنی “سولطان ساوالان” آدلی دفترده یازیلان شعرلر حاققیندا، داواملاندیرماق ایستهییریک:
دوزو بودور کی بو دفترین ایچ صنعتلری و گؤزهل تصویرلری اولاراق، شاعیرین اوز اعترافیلا شعر حددینه چاتمیر و اعتراف ائتمک لازیمدیر کی بو دفترین، کتابین اولینده قرار تاپماقی اوخوجونون ذووقینه دهییر.
دونیانین ان بؤیوک یازیچیلارینین فیکریجه هر ادبی اثرین بؤیوکلوگو و اونون درینلیگی او اثرین “تم” و سوژهسیله مستقیم ارتباطدادیر . مثال اوچون اگر ویلیام شکسپیرین اتللو کیمی اثری قالارقیدیر اونا خاطیردیر کی حسادت (پاخیللیق) و اونون اؤنونده نادانلیق و قلبی قارالیق بیر “تم”دیر کی نه قدهر اینسان وار بو “تم” و بو سوژه اینسانین بؤیوک دردلرینین قایناقیدیر. حسادت هابیلی، قابیل الیله اؤلدوروب، یوسف پیامبری قارداشلار الیله قویو دیبینه آتیب و هلهده کی هلهدیر بیزیم عصریمیزین ایسه چوخ چتینلیکلری حسادت اساسیندا یارانیر و اونون قارشیسیندا، سئودا و دوغرو عشقدیر کی اینسانلاری هله ده کی هلهدیر آیاق اوسته ساخلاییب.
دئمک کی شکسپیرین اتللو اثری، قالارقیدیر، نییه کی انسان، حسادت و عشق قالارقیدیر…
۳-۱- ساوالان پوئماسی
ساوالان پوئماسی شاعیرین اعترافیلا : نظم اولاراق بیر دایرهالمعارفدیر کی تکجه، بیزه ساوالان حاققیندا معلومات وئریر و بو بیر شعری قالارقی ائده بیلمز، نییه کی تکجه ساوالانین عظمتی، بولاقلاریلا آدلانان یایلاقلاری، بارلی آغاجلار و محصوللاری، اتهگینده یاشایان ائلاتلار،، اورداکی آبادلیقلار، چایلار، معدنی سولار، درهلر و هابئله ساوالانلا رابطهلی قالالار بیر قالارقی شعره سوژه اولا بیلمز.
من بونو بیر اؤزگه کیمی یوخ، بیر ساوالان بالاسی کیمی یازیرام کی اورکده بو عظمتلی و مقدس اولان داغا محبتیم وار، آنجاق موغان معلم اؤزو بویورور “شعر، شور و شعورون بیر بیرینده اوتورماقیندان وارلیق تاپیب و نهایتده عشقه چاتیر”
و بو عشقین هدفی بیر داغ اولا بیلمز، مگر بو کی شهریارین حیدربابایا یازدیغی منظومه تک او داغی بیر بهانه کیمی مخاطب ائدیب، اورکده آلولانان سئوگیدن سؤز آچاسان، ان بؤیوک حسرتلردن و اینسانلیق دردیندن دانیشاراق، قادیر اولاسان کی دونیا ملتیله علاقه باغلایاسان.
منیم فیکریمجه ساولان دفتری، خصوصیله او یئرلرده کی ائللردن، درهلردن، معدنی سولاردان سؤز گئدیر…اوخوجونو بیر حسرتله اوز به اوز ائدیر کی : کاش بو گؤزهل شعر کیتابی بو نظمیله باشلانمیردی.
۳-۲- بابک پوئماسی
ایکینجی دفتر بابک آدیلا آدلانیب، بو قلم صاحیبی امیندیر کی شاعیر قدهری بابک وقارینی، دوشونمهگه عاجیز دیر، شاید اونا خاطیر کی اوندا بابک دوشونجهسی یوخدور، اونونلا بئله دئمک لازیمدیر کی بو دفترده چوخلو خیال، دوشونجه، دویغو و هیجان یاتیبدیر
بو دفترده شاعیر، بابک تاریخیندن، بابک دوشونجهسیندن،بابک فیکیریندن بیر بهانه تک، اؤز ائلینین تاریخ بویو، عظمتلی دردلرین شعر قالبینده دئمک ایچون، فایدالانیب.
بو دفترده شاعیر اوز عقیدهسینه عامل اولاراق بیر یئنی یارادیجیلیقا ال تاپیب، نئجه کی دئییر:
“شعر شاعیرین طبیعتدن دوغولموش تاثرلی و هیجانلی خصوصی دویغولاریدیر کی شاعیر اونونچون عمومیت وئرمکله اونو درک و لمس مرحلهسینه یئتیریر”
دوزدور کی بو دفترده اولان شعرلر هامیسی بیر قوتده و قدرتده یازیلماییب، آنجاق دوغروسو، بو دفتر ان گؤزهل شعرلری اؤزونده یئر وئریب کی هر اوخوجونو آلقیشلاماقا چاغیریر.
دوغورداندا بو دفترده (سمعی،بصری و معنایی) جهتلردن چوخ گؤرکملی و قوتلی شعرلر وار، شعرلر کی قات با قات تعبیرلر، تفسیرلر، تلمیحلر و ایچ صنعتلرینه مالک اولاراق، او قدهر جانلی دیلار کی اوخوجونو اؤز ایچلرینده گزدیریرلر. باخین:
قامیشلیقدا
دوشوب تورا
حزین حزین، یئل آغلاییر
…………………..
اونیلا بیر ائل آغلاییر
یا شاعیرین قدرتله فولکلور اوشاق اویونلاریندان، فایدالانیب، درین مفکورهلری بیان ائتمهسی :
{ال ال اوسته کیمین الی ؟}
– گونشین ؟
– یوخ!
– یاشامین؟
– یوخ
…………..
سن اودوزدون
{ال ال اوسته کیمین الی ؟}
– ظلمتین؟
– دا !
– اؤلومون؟
– دا !
………………….
سن آپاردین
یا شاعیرین گؤزهل فیکیرلر و درین درین دردلرینین سادهجه تصویرلر قالبینده طرح اولماسی:
آغیر بیر ائلین
ایستکی، فیکری
کؤهنه دهییرمانین انگی آلتیندا
-پادار، دارتیلیر
….و گوزلر یاشیلا، توتولور خمیر
آجئییر اورهکله بیرگه دیلکلر
………………….
ایسانلیق اسیردیر
حئیوانلیق امیر
۳-۳- غزللر
اوچونجو دفتر، موغان معلیمین غزللرین، اؤزونده یئرلشدیریب، منیم امکانیمدا اولسایدی اعیرین غزل حاققیندا دئدگی بو سؤزو قیزیل سویو ایله یازدیریب، گؤزومون قارشیسیندا قویاردیم کی:
“غزل کلاسیک علمینین اوستون هنری و همیشهلیک، دیری پدیدهسیدیر. نه قدهر عشق اینسانلار ایچینده حکومت ائدیر، گؤزهل ایفادهلی غزلده باشلاردا تاج کیمی دوراجاقدیر، چونکو شاعیرین بیرینجی رسالتی حیاتین گؤزللیکلرینی گؤزه چکمکله اینسانلاری گؤیچکلیکلره، عشقه، محبته، فیکیره، معنایا و نهایتده قالارقیلیغا چاغیریب و باخیشلاری داها گؤزهللیکلرده رویالاندیریب، بارلاندیرماقدیر …”
موغان معلیمینده غزللرینین بیر چوخو بو خصوصیته مالکدیر؛ آنجاق دئمک لازیمدیر کی غزللرین بعضیسیده او تعریفه چاتماقدان عاجیز اولاراق، تکرار و نظم سرحددینه یاخینلاشیبلار.
اونونلا بئله کی موغان معلم تاکید ائدیر کی ” کئچمیشین شاعیری کئچمیشینکیدیر”. آنجاق اؤزو بعضی غزللرده نئچه قرن بوندان قاباق یاشایان شاعیرلرین، شعرینه و بعضا ردیف قافیهسینین تکرارینا دالدالانیر … اونلارین تشبیه لرین، اونلارین یاراتدیقی تصویرلری و سؤزلرین، باشقا شکیلده یازیر. باخین:
وئردیکجه اوزوندن یانا چین چین قارا زولفون
یاندی اوزونون شمعینه پروانه ده، منده
سورغو بودور: پروانهنین شمع عشقینه یانماسی و اونون ایشینین وورغون شاعیرین عشقینه اوخاشادیلماسی نه قدهر تکرار اولوب؟
یا:
زولف ایچره دیلک بسلمهگی شانهدن اؤیرهن
زنجیره دوچار اولماقی دیوانهدهن اؤیرهن
یان شمع کیمی ظلمتی یاندیر اؤز ایچینده
عشقین اودونا قونماقی پروانهدن اؤیرهن
باخین… بو شعر منیم کیمی، قلمی تازا اولان (آماتور) دان هئچ اوزاق دئییل و اونا عیب ساییلماز، آنجاق موغان معلمه بو قافیهلرین، معنالارین و هابئله تشبیهلرین ایشلتمهسی عیب ساییلار.
بعضی یئرلرده شاعیر او قدهر قدرته صاحیب اولاراق، وزن و قافیه حاصاریندا ایلیشیب، بعضا ده معنا و محتوانین گوناهسیز قوزوسون قالب و قافیه مسلخینه یوللاییب، شاعیر بیر یئرده دئییر:
لذتلیدیر عشق، اهلینه مین بیر قاداسیلا
آنلانسا اگر هجری وصالداندا شیریندیر
او کی گؤرونور بو دور کی، بالدان، حالدان و… کلمهلریله مناسب قافیه، “وصالدان” اولا بیلر، آنجاق معنا باخیمیندان بو نئجه اولا بیلر ؟ هانسی عشقده اگر آنلانسا یارین هجری، وصالدان شیرین اولا بیلر ؟
ادبیات و عرفان عرصهسینده، هر بیر شاعیر یا هر بیر عارف، معشوقونون وصلی دالیجا گئدیر و هجران آجی دیر، اگر شیرین اولسادا اونا خاطیر شیرین اولا بیلر کی وصاللا باشا چاتیر، نئجه کی حافظ دئییر:
اندیشه کنم هر شب و گویم یا رب
هجرانش چنین است، وصالش چون است؟
یعنی هجرانی بئله شیرین اولان یارین، گؤر کی وصالی نئجه شیرین اولا بیلر ؟! و منیم فیکریمجه هیجرانا، وصال قارشیسیندا بوندان آرتیق منزلت وئرمک تکجه وزن و قافیه حاصارینا خاطیر اولا بیلر…
آنجاق موغان معلیمین، غزللری ایچره ائله غزللر ایسه یئر سالیب کی اوخوجو، اونون بیرین اوخویان زامان، باشقا غزلی اوخوماق ایستهمیر، نییه کی سئویر ساعاتلار، گونلر و هابئله هفتهلرله او غزلین عشقینده و لذتی ایچره و درین دویغوسیلا یاشاسین.
ائله لذت آپاریر کی ادراکیلا عاطفهسینین تلقیحیندهن اوره گینده عشق کؤرپهسی دوغولور و شاعیرین غزللرینین بیر چوخو بئلهدیر. باخین:
سؤز – صحبتی آخدیقجا الیف بئی داماریندا
آختارمالییق آختاریشین هئی داماریندا
اینسان دئدیگین، خلقته مالکدی وجودو
وارلیق جریان تاپمالیدیر تئی داماریندا
ساغدیقجا عؤمور لحظهلرین،ساغ یئنه کؤنلوم
دوی اردوبهشتین نفهسین دی داماریندا
یئتمیش سونا فیکر ائتمه موغانین ایشی، دائیم
بسلنمهده دیر مولرینین مئی داماریندا
گاهداندا شاعیر یئنی بیر قافیه یا بدیع بیر ردیفله، آذربایجان غزل ساحهسینده یئنی بیر ایز قویماق ایستهییر کی بو یئنیلیک درین و معنالی دویغو کناریندا اوخوجو اوچون، اولو و معنوی بیر لذت باغیشلاییر:
تمکین ائله دردینله، عصیان ندی هئی هئی هئی
بیر تئل توکون آغزیندا کفران ندی هئی هئی هئی
و…
دور عشقله سهمانلاش، آنلاردا دوغول آنلاش
بو یولدا پریشانلاش سامان ندی هئی هئی هئی
یا…
گزدیردی یار الینده پیمانه، کئفلی کئفلی
الدن آیاقی سالدی میخانه کئفلی کئفلی
مئیلندی ذات و معنی،گؤرسندی گیزلی شانی
جان جانلا ووردی یعنی، پیمانه کئفلی کئفلی
یا…
قالدیر قدحین قالدیر مستانهلیک ائت هئی هئی
اؤز عؤمرونه قیمت وئر رندانهلیک ائت هئی هئی
قوی سئوگی آشیب داشسین توتسون بوتون اعضانی
دملر آرا دوی آنی دیوانهلیک ائت هئی هئی
۳-۴- سربست شعرلر
سئوینج، کدهر، هیجان و گاهدان گؤزیاشیلا موغان معلیمین غزللریله وداعلاشاندان سونرا، پیر و مغان کیتابیندا سربست شعرلره چاتیریق.
موغان معلم، آزاد شعری ایسه کلاسیک شعر کیمی طنطنهیه – ایچ معنالی قافیهلره و دیگر کؤهنه یا تازا بزهکلره مقید بیلیر. اونون فیکریجه بوگون بعضی فیکیرلر و سوژهلر ائله گئنیشدیلر و بعضی سؤزلر ائله عظمتلیدیلر کی قالیب قبول ائتمهدن، قالیبلری سیندیرماق قرارینا گلیبلر، دئمک کی آزاد شعر، اوندا تام ضرورته مالک اولور کی سؤز عظمتلی و فیکیر ائله گئنیشلی اولا کی کلاسیک قالبینه سیغمایا و شاعیر بو دفترین اولینده یاخشی دئییر کی ” فیکیرلر حاصارلاری سیندیردیقجا، شعریمیزده قالیبلردن چیخمالیدیر…”
شاعیرین بو دفترینده ده بؤیوک بؤیوک گؤزللیکلر، کیچیک عیبلره غالیب اولور، نییه کی او بیر رسام کیمی گؤزهل رسملر چکیب، شعر صنعتلریندن ان گؤزهل فایدالار آلیب و بعضا ایجازلا اعجاز ائدیب، من بئله سئویرم کی دؤردونجو دفتر حاققیندا بیر نئچه گوده مثاللا سؤزو داواملاندیرام، اولسون کی سؤز و قلم ساحهسینی سئونلر بو عطیرلرین گؤزهل قوخوسونو، عطاردان دینلهمهدن عطرین اؤزوندن دویسونلار:
– لال کؤلگه کیمی بوزلاغیندا
دونور باخیش
یاخیلیرام یئر اوزونه
ناخیش ناخیش
و…
– …قالخ آیاغا
یاشاییشلار کاروانینین
گؤزو – سؤزو – سسی بیزده
سویدوگونون توت الیندن
دالغالارلا یولا دوشک
بو دنیزده هر نه وارسا یاشاییشدیر
یاری یازدیر
یاری قیشدیر
و…
گؤیرچینین اورهگینی باریشدیریر منله
سازاق
قاناد قاناد حیاتینا آچیرام قول
…قونور منده
حیاتیما یول ائیلهییر
… دن دن – دنلیر کدهریمی
دهییشیریک اورهکلری عشقه داییر
نئچه لحظه
گویرچینم!
اودا شاعیر!
و بئلهلیکله شور و شعور شعاعلاریلا، آچیق و وسعتلی فیکیر، گئنیش خیال، گوجلو جذبه و عشقلی طبعدن، قالارقی شعر دوغولوب، ایللر بویو خلق ایچره نفس چکیب یاشاییر.


text:
ایسترس
ایسترس – اورقانیزمده عصب سیستملرینین نورمال وضعیتدن کنارا چیخماسی.
گونلریمیزی جوربجور قایغیلارین، چکیشمهلرین احاطهسینده کئچیره-کئچیره گؤزلمدییمیز نقطهلردن موختلیف زدهلر آلیریق.
گوندهلیک حیاتیمیزدا ایستر-ایستمز فرقلی احوالی-روحیّهلر یاشامالی اولوروق. بیلیشیم دؤورو آدلانان گونوموزده زامانلا آیاقلاشا بیلمک اۆچون آییقلیق، خصوصی قابیلیت و یوکسک آنالیز قابیلیتی طلب اولونور. بئلهجه، گونلریمیزی جوربجور قایغیلارین، چکیشمهلرین احاطهسینده کئچیره-کئچیره گؤزلمدییمیز نقطهلردن موختلیف زدهلر آلیریق. یورغون اولوروق، باشیمیز آغریییر، بعضاً اؤزوموزو او قدر حالسیز، تاقتسیز حیس ائدیریک کی، ایش یئریندن قالخیب ائوه گئتمهیه بئله، اذیّت چکیریک.
بوتون بو پروبلملرین تملینده دهشتلی بیر خستهلیک دایانیر: ایسترس. طیب لوغتینده ایسترس آدلی بیر خستهلییه راست گلینمهسه ده، چوخ خستهلیکلرین عمله گلمهسی محض بو عاملله باغلیدیر. اینسان دایم تلسیر، دقیقهسینی اؤلچوب-بیچیر، هر ساعتین تمامیندا کیمینلهسه گؤروش پلانلاشدیریر، هانسیسا یازینی ۳ گون عرضینده بیتیریب، واکنش تحویل وئرمیی بوینونا گؤتورور و بئلهجه، قایغیلار آخاریندا اؤزو ده حیس ائلمهدن چوخ شئیینی ایتیریر. ایسترس، سادهجه، بو گونون میدانا چیخاردیغی بلا دئییل، هر زامان اولوب، اما بوگونکو ایسترس هئچ زامان اولماییب.
ایسترس موختلیف خستهلیکلرین یارانماسینا سبب اولور[دَییشدیر]
پسیخولوقلار (روان شیناس لار)و پسیخیاترلار (روان پزشک لر)اینسانین سوماتیک خستهلیکلری ایله شخصی خصوصیتلری آراسیندا، همچینین یاشاییش موحیطی آراسیندا آسیلیلیغین اولدوغونو معین ائتمیشلر. مثلاً معده خوراسی (زخم) خستهلری اۆچون یوکسک بورج حیسی، هیهجان، عصبیلیک خاصدیر. بو اینسانلارا آشاغی اؤزونوقیمتلهندیرمه، حددن آرتیق کؤورکلیک، تئز اینجیمک، اوتانجاقلیق، اؤزونه اینامسیزلیق، همچینین اؤزونه قارشی یوکسک تلبکارلیق خاصدیر. معین ائدیلمیشدیر کی، بئله اینسانلار اصلینده باجاردیقلاریندان داها چوخ ائتمهیه چالیشیرلار. اونلاردا چتینلیکلرین آرادان قالدیریلماسی گۆجلو هیهجانلا مۆشایعت اولونور. بو هیهجان گرگینلیک وضعیتی یارادیر کی، همین گرگینلیک هضم اورقانلارینین و اونلارین دامارلارینین دیوارلارینین عضلهلرینده ایسپازمایا سبب اولور. بو ایسه اونلارین قانلا تجهیزینی پیسلشدیریر و اونلارین معده شیرهسی ایله هضمینه مقاومتینی آزالدیر. بو دا خورا یارانماسینا سبب اولور.
معین اولونموشدور کی، حادثهلرین گلهجک اینکیشافینی گؤرمهیه چالیشان، دلیل و ثبوتلارلا ایسترئسسورون نئقاتیو گۆجونو آزالدان، سیتواسییایا یومور حیسی ایله یاناشان اینسانلار ایسترئسی داها یونگول کئچیریرلر. سایکولوژی گرگینلیک، قورخو، تهلوکه حیسی، اوغورسوزلوق اینسان اۆچون داها داغیدیجی ایسترئسسوردور. مس: تیتانیکین باتماسی زامانی خیلاسئدیجیلر حادثه یئرینه چوخ تئز (۳ ساعتدان سونرا) چاتمیشدیلار. بونا باخمایاراق سرنیشینلرین اکثریتی قورخودان اؤلموشدور. اونا گؤره ده فرانسه حکیمی آ. بومبار اؤز کیتابیندا یازیردی: افسانوی گمیلرین واختسیز اؤلن قوربانلاری قورخودان اؤلورلر.
آپاریلان آراشتیرمالار نتیجهسینده اینسانلارین داها چوخ یاخین آدامینین ایتیردیکده، نیگاهی پوزدوقدا و ایشی ایتیردیکده ایسترئسه معروض قالماسی معلوم اولموشدور [۱].


text:
تبریزین مهربان اوغلو “سؤنمز”
کریم قربانزاده
گؤزل، مهربان، اصلانلار یوردو، قهرمانلار دیاری محتشم آنا تبریز؛
شانلی، شرفلی، اعتبارلی، وقارلی، سخاوتلی، پاک وجدانلی، درین دوشونجلی آنا تبریز؛
اؤلمز قهرمانلارین، اولو بابالارین، آغ بیرچک آنالارین آناسی تبریز؛
هر زمان اؤزونه لایق سهنده، ساوالانا اوخشایان، ایگید ائولادلار بئجرهن آنا تبریز؛
بابکلرین، نسیمیلرین، ستارخانلارین، خیابانیلرین، پیشهوریلرین، ارانیلرین، صمدلرین فخری، جانی، قانی آنا تبریز؛
زمانین سیناغیندان باشی اوجا، تاریخ بویو قهرمان، هر زمان واریمیز، عنوانمیز، قلبیمیز آنا تبریز؛
بوگونده ایستی قوینوندا مینلر درین دوشونجهلی شاعیر، یازیچی، فیلسوف، مباریز انسانلار بسلهین آنا تبریز؛
آذربایجانین ادبیات صحیفهسی چوخ زنگین، الوان، بارلی- بهرلیدیر. معاصر دؤرده بو وارلیق شهریارلارلا، سهندلرله، بهزادیلرله، کریم مشروطهچیلرله و. …… دوام تاپیر، غنیلشیر.
آذربایجان دونیا ادبیاتینا دیرلی اینجیلر بخش ائدیر؛ دونیا مدنیتین بارلاندیریر؛ اوز اینجیلریله، دوشونجهلریله بشریتین مدنیتینی زنگینلشدیریر، اونون قیزیل صحیفهسینی نورلاندیریر.
من ایستردیم بو مجالدا آذربایجانین غبرتلی اوغلو، آنامیز تبریزین گؤزل و مهربان بالاسی اوستاد کریم مشروطهچی “سؤنمز” معلیمدن سؤز آچام.
۸۵ ایل عؤمرونو ائلینین، یوردونون دردی- غمینه اورهکدن یانان، اولو خلقینه اینامینی ایتیرمهین، ادبیاتیمیزین زیروهلرینده پارلاق گونشه چئوریلن، ملتین سویوق و شاختالی گونلرینده سؤنمز اوجاغا دؤنن، دوم- دورو حیات یاشایان تبریز اوغلوندان، آذربایجانین گؤرکملی شاعری سؤنمز معلیمدن دانیشام.
سؤنمزین صنعت حیاتی نه قدهر گؤزلدیرسه، اجتماعی حیاتیدا بیر او قدهر تمیز، دورو و شفافدیر. اونون متین رفتاری، حؤرمتلی شخصیتی، ایستی کلامی بونا آیدین ثبوتدور. او عینی حالدا بؤیوک صنعتکار و قدرتلی قلم صاحبیدیر. یئرسیز دئییل کی سلیمان رستم اونو شهریاردان سونرا جنوبی آذربایجانین ایکینجی اوستاد شاعری آدلاندیریر. آکادمیک میرزه ابراهیموف، دوکتور علی اکبر ترابی، دوکتور بهزادی، دوکتور جواد هئیت، دوکتور مبین (شیمشک )، اؤلمز نبی خزری، پروفسور رحیم رئیسنیا…. و باشقا آذربایجان عالیملری سؤنمزین حاقیندا ان گؤزل اورهک سؤزلرینی دئییب و چوخ دیرلی رایلر وئریبدیرلر.
اونون بارهسینده دئییلن سؤزلر، یازیلان یازیلار اؤزو بیر دیرلی اثر و کتاب اولا بیلر. رحیم رئیسنیا بو بارهده بئله یازیر:
“استاد مشروطهچی گؤروندویو کیمی، بیر چوخ جهتلی، کیفیتلی و اورهگی ائلینه، دیلینه باغلی بیر قایغیکش انساندیر.”
دوغروسو او زحمتکشلرین اؤز بالاسی، مباریز بالاسی، کسگین قلملی شاعیریدیر. ائله بونا گؤرهدیر کی هیچ واخت قدرت صاحیبلرینین تعریفچیسی، مداحی اولماییب، دایما زحمت آداملارینین قایغیسین چکن، اونلارلا بیرلیکده عدالت یولونون استقامتچیسی، یورولماز یولچوسو اولوبدور.
سؤنمز حیاتین فیرتینالی، قارلی، دومانلی گونلریندن باشی اوجا چیخیبدیر. دئمک اونون گوموشو ساچلاری خالقینین سعادتی اوغروندا آغاریبدیر. اونا گؤرهدیر کی بوگون خالقیمیز سؤنمزی سئویر و آنامیز تبریز اونا فخر ائدیر.
سؤنمزین خوشبختلیگی اونون آنا دیلینه باغلیلیقیندادی. او شورانلیقدا بیتن عطیرلی بیر گول اولسادا، آذربایجان ادبیاتی باغچاسیندا ائله درین کؤک سالیب کی، بوگون اونو بو تورپاقدان آییرماق ممکن دگیل. سؤنمز کپنک رنگلی شعرلرین یارادیجی شاعیریدیر. او دئییر:
یاشاسام دونیانین هاراسیندا من
گینه آذریم اوراسیندا من
احساسلی اورکلر آراسیندا من
قیریلماز کؤرپولر سالان شاعیرم.
اوستادین اؤلمز اثرلری آتا- بابا مثللریندن ،شفاهی ادبیاتیمیزین زنگین سؤز خزینهسیندن دولودور. اونون دیلینده یئنیدن یاشانان بو بدیعی و تراوتلی گوزللیکلر، ادبیاتیمیزین خزینهسینی داهادا زنگینلدیر، داهادا وارلاندیریر.
سؤنمز شاعیرلیک خیالیندا سئیر ائدن صنعتکار دئییل. او خالقیمیزین واقعی حیاتی، آغیر و عذابلی گونلرینده ائل دردی، وطن دردی، آزادلیق دردی چکن صنعتکار انساندیر. سؤنمز یازیر:
عجب بو اؤلکهده آزادلیغین گولزاری تشنه ایمیش
زماندیر کی بو گولزارین کؤکو هرگونده قان ایستر
حقیقی عشق اوچون گر چی مزاقین تشنه دیر « سؤنمز »
او شهدی آختاران ،شیرین جانیندان ارمغان ایستر
و یا باشقا بیر شعرینده بئله دئییر:
بیر شیریق ایشیقین تامارزسییام
بویولدا، باش وئریب ،جان قویاجاغام
دئییرم گلین ،اؤز الیزله وئرین
سیز اؤزوز وئرمهسز، من آلاجاغام
بو شئه کبریتیده آلساز الیمدن
چاخماغی چاخماغا وورماغا نه وار
مئشه نین قوپ-قورو آلیشیقلارین
قالاییب تونقاللار قوروماغا نه وار
او حاقی، آزادلیغی آلمالی بیلیبدیر. ائله بونا گؤرهده بوتون صنعتکار عؤمرونو بو شرفلی یولا حصر ائدیبدیر. سؤنمزین دونیا گؤروشو اونون میللی اینامی، بؤیوک قابلیتلری، درین احساسی و ان گؤزل انسانی دوشونجهلری و هر شئیدن اوستون، زاماندا یاشاماغی اونو آذربایجان ادبیاتینین طراز اول شاعیری کیمی بئجردیبدیر.
سؤنمزین بیر پارا شعرلرینه ماهنیلار بسلهنیب، داغچیلارین دیزینین قوتی، یولچولارین آرزولارینین ترنمی، سحره دوغرو گئدنلرین زمزمهلری اولوب، دیلدن دیله دوشوبدور. اگر دئسک هرکس ائلین وطنین سئورسه، ائلده، وطنده اونو سئور؛ بو معنادا سؤنمز ائلینین طرفیندن سئویلن، خوشبخت، باشی اوجا، شهرتی سرحدلری آشان و ادبیاتمیزدا اؤلمزلیگه چاتان بیر شاعیردیر.
استاد سؤنمز معاصر آذربایجان یازارلارینین بیر چوخوایله یاخیندان دوست اولوب و بو دوستلوق اؤزوده یوزلر شیرین خاطرهلرله دولودور. بلکهده بیرگون اوستادین خاطرهلر دفترینده بو ادبی دوستلوقلارین آچیلماز حصهلرینین شاهدی اولدوق. گنجعلی صباحی، بولود قارا چورلو(سهند )، اوستاد شهریار، علیقلی کاتبی (آغ قوش )، دوکتور سلاماله جاوید، علیایی، اوستاد احمد شایا ، عزیز محسنی ،پرفسور حمید محمدزاد، اوستاد یحیی شیدا … کیمی سؤز اوستادلاریمیزین آدلارینی بو سیرادا چکمک اولار.
اوستاد سؤنمزین ادبی فعالیتلریندن تقدیر ائتمک اوچون سئونلری طرفیندن ۷۵ ایللیگی موناسیبتیله طنطنعهلی بیر عزیزلمه مراسیمی کئچیریلیبدیر. بو عزیزلمه بیر چوخلو خاطرهلر کیمی اوستاد سؤنمزین کارنامهسینده یئر توتوب، ادبیاتیمیزین کئچمیش شیرین خاطرهلرینه چئوریلیبدیر. گلین بیرلیگده قیساجادا اولسا، اوستادیمیزین یاشامینا بیر داها نظر سالاق:
کریم مشروطه چی ۳/۱/۱۳۰۷ تاریخده تبریز شهرینده آنادان اولدو. ابتدایی تحصیلینی جامی« گلزار »مدرسه سینده بیتیردی. ایکینجی دونیا ساواشی باشلانان ایلده، عایلهسینه یاردیم دئیه، درسی بوراخیب، توخوجو «شمس » فابریکاسیندا ایشه باشلاییر. یئددی ایل اورادا و «ظفر»فابریکاسیندا جوراب و تریکو، بعضاده فابریکانین یازی –پوزو ایشلریله مشغول اولور.
۲۹/۱۳۲۸ نجو ایللرده عسکرلیک خدمتینی کئچیررکن تبریزین آخشام کلاسلارینا قاتیلیر ،بیر ایلده اوچ کلاسی بیتیرسه ده الی درسدن اوزولور.
گنج ایشچی زامانین طلبلرینه گوره صنفی -سیاسی مبارزه لره قوشولور. ۱۳۳۱ نجی ایلده«دونیا ایشچیلری بایرامی»مناسبتیله شازدا باغیندا کئچیریلن بیر نمایشه قاتیلیر. و : (بیر گون گورور طوفانلی میداندادیر – سون گون سحر قارانلیق زنداندادیر )
اوزوندن هم ده بوتون زحمتکش یولداشلاریندان مدافعه ائتمگی بوینونا آلیر. دیرلی «سونونجو دفاع»لایحه سینی یازیب، محکمهیه آپاریر. اؤزونون روایتینه گوره، او گونلر دوکتور محمد مصدقین مجلیسدن آلدیغی «اختیارات» اساسیندا تبریزین او گونکو ملی وکیلی اوستاد میرزه علی اصغر مدرسین مجلیسه وئردگی لایحه ،مجلیسدن کئچن کیمی سیاسی اتهاملارا یئتیشمک صلاحیتی، بوتون «اختصاصی -نظامی»محکمهلردن آلینیر، هیات منصفهنین حضورواولماق شرطیله، عادی محکمه لرین اختیارینا قویولور. سؤنمز و همزنجیرلرینین پروندهسی ده نظامی محکمهدن عدلیه محکمهسینه گؤندهریلیر. بئلهلیکله پهلوی رژیمی دؤرونده، تبریزده بیرینجی دفعه اولاراق سیاسی اتهاما هیات منصفهنین حضوریله یئتیشیلیر. محکمه هیات منصفهنین رایی ایله سسلهشیر و متهملر هامیسی بیرلیکده برائت قازانیرلار.
۱۳۳۲ نجی ایلین یای فصلینده جوانلار و اویرنجیلر فستیوالی مناسبتیله رومانیایا چاغیریلیر. مراسم بیتدیکدن سونرا قاتار ایله وطنه دونونجه رادیودان مستبد شاه رژیمی طرفیندن مصدق دولتینین دئوریلمهسینی ائشیدیر. بیر هفته موسکوادا آیاق ساخلاییر، بلکه سولار یئرینی آلسین. سونرا انزلی لیمانی یولویلا ایرانا قاییدیر. اؤلکهمیزه حاکم اولان آغیر سیاسی دورومو نظره آلاراق تبریزه گئتمگی مصلحت گؤرمهییب، تهراندا قالیر. توخوجولوقلا مشغول اولارکن تحصیلینین آردینی توتور «پنجم علمی »دیپلومونو آلیب، بیر شرکتده محاسب کیمی چالیشماغا باشلاییر. حیاتین آغیر یوللارینی کیمسهدن یاردیم گؤزلهمهدن آددیملایان سؤنمز، سیاسی دوشونجهسینی ده باجاردیقجا باغیمسیز ساخلاییر.
ایشینین طلبینه گوره بیر مدت بازاردا چالیشمالی اولور. آنجاق اونون روحیهسی بازار محیطی ایله اویوشمور. نهایت یئنیجه قورولان «تهران »بانکیندا ایشه گیریر.
۱۳۳۹ نجو ایل ائولهنیر. حیات یولداشی مهین خانیمین یارادیغی دینج شرایطده یوکسهلیش مرحلهلرینی بیرر -بیرر آرخادا قویور. او بانکدا ایشلرکن حیات یولداشینین تشویقی ایله ۴۴/۱۳۴۳نجو ایللرده متوسطهنین سون کلاسینی بیتیریر، بلافاصله حقوق فاکولتهسینه داخل اولور. اورادان ماذون اولدوقدان سونرا بانکداکی وظیفهلری داهادا جدیلهشیر. بانکدا چالیشارکن یوکسک تخصصی کورسلارا قاتیلیر. سونوجو کورسو، انگیلترهنین «میدلند»بانکیندا موفقیتله باشا چاتدیراندان سونرا ۱۳۵۱ نجی ایلده بانکین بوتون آذربایجان و زنجان شعبهلرینه صدر تعیین اولونور. بیر مدت ده بو وطیفهنی همین بانکین «مدیر عامل معاونی »سمتی ایله داشیییر. او بانکدادا اؤز ملی وظیفهسینی اونوتمور. آنا یوردو آذربایجانا اعزامیت آلاندا «من بو امریهنی، آذربایجاندان قازاندیغیمیزی، آنجاق آذربایجاندا خرجلهمک شرطیله قبول ائدیرم».
۱۳۵۹ نجو ایلده تهرانا دؤنور و بوگونه قدر تهراندا یاشاماقدادیر. بیر قیزی، بیر اوغلو وار. فرزانه و فرهود هر ایکیسیده یوکسک درجهلی مهندسلیک تحصیلاتی آلمیشلار. تقاعد دورهسینی کئچیرن ۸۵ یاشلی قوجامان شاعر ایندی ده چالیشماقدادیر. او «شرکت صنایع استیل ایران »دا محاسبات واردات وحقوق ایشلرینده مشاور سمتی ایله مشغولدور.
اوستادین اثرلرینین سیاههسی:
۱- آغیر ایللر- تبریز، ناشر: مؤلیف ۱۳۵۸ – تهران، ناشر: اندیشه نو ۱۳۸۱
۲- عیسانین سون شامی- تبریز، ناشر: مؤلیف ۱۳۵۸ – تهران، ناشر: اندیشه نو ۱۳۸۰
۳- قارانقوش یازی گؤزلر – باکی، یازیچی نشریاتی ۱۹۸۹
۴- حیدر بابانین فارسجایا ترجمهسی – ناشر: دنیا ۱۳۷۰و ۱۳۷۳و ۱۳۷۷
۵- شئه مونجوغو – تبریز، ارک نشریاتی ۱۳۷۴
۶- آمان داغلار- تبریز، ارک نشریاتی ۱۳۷۶
۷- حسرت چلنگی – تهران، ناشر: اندیشه نو ۱۳۸۱
۸- آذربایجان خلق موسیقیسینین اساسلاری(اوزئیر حاجی بئیلی- کؤچورمه )
۹- اوچونجو گؤز ناشر: مؤلیف ۱۳۸۷ – تهران
۱۰- حمیده خانیمین خاطرهلری (میرزا جلیل حاقیندا)
۱۱- ساغلام املا بیرلیگی اوغروندا- ناشر: موسسه فرهنگی هنری نگاه سبز ۱۳۸۶
۱۲- شاعراوغلوم (حیدر بابا داغیندان شهریارا جواب )۱۳۸۶
۱۳- جاویدلر- رافائل حسیناف ترجمه
قایناغلار:
رحیم ر ئیسنیا، سؤنمز ۷۵ یاشیندا
بو یاشدا شعر مجموعهسی(اوستاد سؤنمز)
حسرت چلنگی، علیرضا صرافی


text:
ایردوغان شنگهای همکارلیک تشکیلاتی نینگ جلسه سیده سوزگه چیقدی
ایردوغان تشکیلات نینگ تورکیه نینگ آسیاگه آچیلگن پنجره سی ایکن لیگین ایتدی
جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، شنگهای همکارلیک تشکیلاتی نینگ تورکیه نینگ آسیاگه آچیلگن پنجره لریدن بیرته وضعیتی گه کیلگن لیگینی ایتدی.
جمهور باشلیغی ایردوغان اوزبیکستان نینگ سمرقند شهریده شنگهای همکارلیک تشکیلاتی 22- دولت باشلیغلری جلسه سیده گپیردی.
شنگهای همکارلیک تشکیلاتی نینگ آسیانینگ صمیمی اقلیمی و قدیم مدنیتی نینگ بوگونگی کونده گی آیینه سی ایتیب کورگن لیکلرینی شونده ی بولیب بو تشکیلات بیلن مناسبتلرنی رواجلنتیریش گه اهمیت بیرگن لیکلرینی تاکییدله گن ایردوغان جنابلری شولرنی ایتدی:
"سونگگی 10 ییلده بیز ایگه بولگن دیالوگ همکارلیک مقامیمیز بیلن بو جای بیزنینگ آسیاگه آچیلگن پنجره لردن بیرته سی وضعیتی گه کیلگن دیر" دیدی.
ایردوغان تورکیه نینگ شرق بیلن غرب اورته سیده گی کوپریک وظیفه سی نینگ اوزیگه تینگسیز امکانیتلر یراتگن لیگینی اوروغولب شونده ی بولیب خوفسیزلیک، اقتصاد، انرژی، ترانسپورت، زراعت و توریزم گچه انچه ساحه ده همکارلیک که تیار ایکن لیکلرینی تیلگه آلدی.
مسئله لر گلوباللشگن بیر زمانه بولگن لیگینی معلوم قیلگن ایردوغان بو مسئله لرگه تشکیلات بیلن بیرگه لیکده ییچیم تاپیشلری ممکن ایکن لیگینی افاده ایتدی.
ینگی تور کروناویروس (کوید-19) کسل لیگی چاغیده رواجلنگن اولکه لرنینگ سیناودن یخشی اوتمه گن لیگینی قید ایتدی.
ایردوغان "بیز ایسه تورکیه اوله راق 161 اولکه و 12 ته خلق ارا تشکیلات گه یاردم تامین ایتیب بیردیک. اوز امکانیتلریمیز بیلن ایشلب چیقرگن تورکواک واکسینینی انسانیت گه تقدیم ایتدیک" دیدی.
گلوبال تیزیم نینگ ینگیلش کمچیلیگینی تاکیدلر ایکن بیر تاماندن ایسه عادل بیر توزوم نینگ ایجاد ایتیش اوچون اورونگن لیکلرینی معلوم قیلگن ایردوغان؛
"مقصدیمیز انساننی و انسانی قدریتلرنی مرکزیلشتیریب منطقه میز و ایریملرگه تینچلیک اورنه تیش" دیب گپیردی.
جمهور باشلیغی ایردوغان اوکراین حبوباتی نینگ قاره دینگیز آرقه لی انتقال بیریش اوچون بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و ایریم تامانلر (روسیه – اوکراین) بیلن کوچلی همکارلیک آلیب بارگن لیکلرینی اورغوله دی.
تروریزم نینگ محدودیتی بولمه گن لیگینی و کیرلی یوزینی هردایم کورستیش گه دوام ایتیب تورگن لیگینی ایتگن ایردوغان جنابلری؛
"بیز کوپینچه یکه قالگن بولسک ده تروریزم گه قرشی کوره ش گه دوام ایتماقده میز" دیب ایتدی.


text:
«حمیده رئیسزاده(سحر)» خانیمین «یانار داغ» شعرینه بیر باخیش
نریمان ناظیم
ارسطونون «پوئتیکا»سینین عربجه چئویریسینده ادبیاتین مادهسیندن دانیشیلاندا «محاکات»دان سؤز گئدیر. بو عربجه سؤز ارسطونون ایشلتدیییMEMISIS سؤزونون دولغون صورتده معناسینی ایفاده ائدیر. بو باخیمدان فارس تنقیدچیلیگینده ده گئنیش صورتده ایشلهنیر. آذربایجان دیلینده «تحکیه» ایله برابر سانیلان «محاکات» سؤزونون لغوی معناسینی یامسیلاماقدیر؛ آنجاق احتیاط شرطیله دئمک اولار کی «محاکات» بیر حادیثهدن حئکایت ائلهمک، بیر شئیین نئجهلیگیندن سؤز آچماقدیر. آمما بئله بیر حئکایت ائلهمک بیر عالیمین، یوخسا بیر ژورنالیستین حادیثهلردن، گئرچکلیکدن سؤز آچیب دانیشماسیندان فرقلنیر. اونلار گئرچکلیکدن باجاردیقجا اولدوغو کیمی دانیشمالیدیرلار؛ آمما بیر صنعتکار صیرف گئرچکلیکده اولدوغو کیمی یوخ، بلکه بیر پارا شرط – شروط ایله ایستهدیگی کیمی دانیشا بیلر. اگر بیر عالیم یا ژورنالیست طبیعتده، جمعیتده اولان قایدا- قانونلاری آختاریر، آراشدیریر، تدقیق ائلهییب تاپیر، سونرا گزارش ائلهییرسه، صنعتکار بو قایدا – قانونلارا دایاناراق گئرچکلییی اؤز ایچری عالمینده یئنیدن یارادیر، سونرا محاکات ائلهییر. اورادا عینیت– اوبیئکت- حؤکم سورور؛ بورادا ذهنیت- سوبیئکت- عینی عالمی یئنی رنگه بویاییر، باشقا بیر عالم یارادیر. اورادا دخل – تصروفه یول وئریلمیر، بورادا صنعتکارین احوال- روحیهسی، دویغو- دوشونجهسی و اؤزهللییینین تاثیری و تصروفی قاباریقدیر. مخلص کی صنعتکار گئرچکلییه اؤز باخیشیلا باخیر، حقیقته یول آچماق مقصدیله اونو یئنیدن یارادیر و محاکات ائلهییر. بیز بورادا بو معنانی سحر خانیمین «یانار داغ» شعرینده ایزلهیهجهییک:
دیلهدیگیم اوجالیقلار یاناشیلماز.
دوداقلاریم یانا یانا،
دولانیرام زامان یوردون،
چاناقلارین ایچی هاوا.
یایلیم سسی یاییلماقدا،
یاناقلارین سارالماسین یاخینلادیر.
یاماجلاردا،
یالتاقلارین یالوارماسی،
زیروهلرده،
اصلانلارین باغیرماسی،
یایلیم سسی یاییلماقدا،
یایلیقلارین قارالماسین یاخینلادیر.
کینه دولور چاناقلارا،
یاخینلاشیر،
یاواش- یاواش،
یانار داغا،
یاناشماغیم،
یاناشماغین،
یاناشماقلار.
شعر مؤحکم بیر قورولوشا مالیکدیر. اوچ لؤوحه اوخوجونون اؤنونده آچلیر: بیرینجی لؤوحهده شاعرین اؤز مؤوقعی گئرچکلیک ایچینده گؤستریلیر. ایکینجی پردهده شاعرین باخیشیلا گئرچکلیکده اوز وئرهن حادیثهلری، اوضاع- احوالی گؤروروک. سون لؤوحهده همان باخیشدان جمعیتده باش وئرهن دهییشیکلیکلرین شاهیدی اولارا ق، گلهجهیه، اولاجاغا یول آچیریق. باشقا بیر باخیشدان بو اوچ لؤوحهیه باخیلسا، اوچ تاریخی دؤنمی یوزماق اولار. بو اوچ دؤنمین سرحدلری، واقعیتده اولدوغو کیمی، پوزغوندور. عین حالدا کی اونلاری بیر- بیریندن آییرماق اولار، آنجاق آییرد ائلهمهیی چتیندیر. بو اوچ لؤوحهدن اوزاقلاشساق، کناردان صحنهیه باخساق بیر گئنیش پرسپئکتیو گؤرهجهییک. موسیقی اعتباریله مؤحتشم سیمفونیک – پوئتیک بیر صحنه کی بیر تاریخی دؤورو بدیعی شکیلینده سسلنیر. دئمهلییک کی بو دؤور نورمال، دینج بیر دؤور دئییل. تاریخی باخیمدان گرگینلییه اوغرامیش، دهییشیکلییه بویلو اولان بیر دؤوردور. ائله اونا گؤره ده شاعری داها آرتیق ماراقلاندیریر؛ اونون روحونا، جانینا هوپاراق پوئتیک ایفاده تاپماق ایستهیر. ائله ده اولور. شاعر اؤز چئورهسینده اولان اوضاع-احوالی گؤرور؛ اوندان قیدالانیر؛ اونو منیمسهییر؛ اونلا قاریشیب قایناییر. نهایت شیددتلی تاثرات آلتیندا کؤورهلیر؛ آلدیغی تاثراتی ییغجام قورولوشدا، سئچمه لفظلرده و اؤتگون بیر موسیقیله ترنم ائدیر:
ایلکین موومان دا شاعر حیرمانا دالمیش، اومیدسیزلییه قاپسانیبدیر. آرزیلادیغی شرایطین یارانماسینا هئچ بیر اومید یولو گؤرمهییر. جمعیتده کی یوخسوللوغو، فلاکتی، دوشگونلویو گؤرور، آنیر؛ اورهیی اودلانیر، یانیر. آنجاق اؤز اورهک یانغیسینی، جانینا هوپموش قیزدیرمانی شعره چئویرمکدن باشقا بیر ایش گؤره بیلمهدن اورهک اودونو پوسکورهرک یالقیز- آوارا گون کئچیرمک مجبوریتینده قالیر:
دیلهدیگیم اوجالیقلار یاناشیلماز
دوداقلاریم یانا- یانا،
دولانیرام زامان یوردون.
چاناقلارین ایچی هاوا.
آیدیندیر کی بئله بیر فلاکته اوغرامیش، چاناقلارینین ایچینده هاوا یئرلشن بیر میللتی توختاق ساخلاییب، تمکینه وادار ائتمک سادهلیکله مومکون دئییل. اونا گؤره ده یایلیم سسی یایلیر. تضییق، سیخینتی، بوغونتو، حؤکم سورور. اونون نتیجهسینده جماعت وحشته دالیر؛ قانلار دونور؛ یاناقلار سارالیر؛ جماعتین چوخوسو بو شراییطه قاتلاشیر، کئچینیر. اونلارین بیر عدهسی ظالیمین قارشیسیندا دیز چؤکور؛ یالتاقلانیر؛ یالواریر. آنجاق هامی بئله دئییل. خالقین قئیرتلی اوغول- قیزی دا وار. دؤیوشکنی، ظالیمه اییلمهینی، ظولمه قاتلاشمایانی دا وار. یالتاقلار یاماجلاردادیرسا، ایگیتلر، اصلانلارایسه داغلاردا، زیروهلردهدیلر. اونلارین قیی- های سسی گئتدیکجه گورلاییر. یئنه ده یایلیم سسین ائشیدیریک. ایگیدلرین قانا بویانماسیندان آنالار، باجیلار یاسا باتیرلار، یایلیقلار قارالیر وبورادا ایضاح اولونان وضعیت شعرین ایکینجی موومانیندا بئلجه تصویره چکیلیب :
یایلیم سسی یاییلماقدا،
یاناقلارین سارالماسین یاخینلادیر.
یاماجلاردا،
یالتاقلارین یالوارماسی،
زیروهلرده
اصلانلارین باغیرماسی،
یایلیم سسی یاییلماقدا
یایلیقلارین قارالماسین یاخینلادیر.
تضییق، بوغونتو نهایت اؤز تپکیسین گؤستریر، اؤز ضدینه چئوریلیر؛ جاماعاتین صبری توکهنیر؛ یاناقلارین سارالماسی یئرینی گؤزلرین قیزارماسینا وئریر؛ چاناقلارا هاوا یئرینه کین دولور. یانار داغ قارانلیقلار ایچره، بوغونتو، سیخینتی دنیزینده مایاق کیمی یانیر، خالقی قوووشماغا چاغیریر. اومید شاعرین دونیاسیندا جانلانیر. بئلهلیکله شعرین اوچونجو موومانی اؤز بدیعی گئییمین گئییر. اومید نغمهسی چاغلاییر :
کینه دولور چاناقلارا؛
یاخینلاشیر
یاواش یاواش
یانار داغا
یاناشماغیم
یاناشماغین
یاناشماقلار.
بو شعره حاشیه یازماقدان منیم مقصدیم اونو معنا ائلهمک دئییل؛ ایکی دلیله؛ بیرینجیسی بو کی هر اوخوجونون حاقی محفوظدیر کی اؤزو شعری دوشونه؛ قطعن بو باجاریق اوخوجولارین چوخوندا وار. اوندان کئچنده، اولا بیلر کی چوخلاری منیم اوخونوشومو قبول ائلهمهیهلر. بو شعردن باشقا بیر معنا باشا دوشهلر. البته بو نکته شعرین داها دا دهیرلی اولماسینا عایددیر. مولانا دئمیشکن: «هر کسی از ظن خود شد یار من. » ایکینجی سبب بودور کی شعرده اصیل دهیر «نه دئمک»ده دئییل، «نئجه دئمک»دهدیر. آیدیندیر کی فقره – فلاکته اوغرامیش بیر جمعیتین، بوغونتویا، سیخینتییا، تضییقه معروض قالان بیر میللتین هارایا، هانسی یؤنه چکیلهجهیینی بیر سوسیولوق، یوخسا یبر سیاستچی آدام داها گئنیش، داها دقیق شکیلده آراشدیرا بیلر. بس بورادا شاعرین اؤزهللیگی، اؤزونه مخصوص رولو نه اولا بیلر؟ شعرله، غیرشعرین سرحددی هارادادیر. بورادا «نئجه دئمک»دیر کی بو سرحددی آییرد ائدیر. تنقیدین ان اؤنملی وظیفهلریندن بیری شعرین بو سجییهوی یؤنون آراشدیریب، اونون بلاغی گؤزهللیکلرین اوزه چیخارماقدیر.
لفظ و معنا قارشیلیغی و تعهد
«بلاغت»، سؤزون اؤتکون صورتده دئییلمهسینه عایددیر. معنانی نئجه یئتیشدیرمهسیندن دانیشیر. سؤزون اؤتکونلویو، اوخوجویا نه قدهر، نئجه و نه سببه تاثیر باغیشلاماسینی آراشدیریب، آغیر یونگول ائلهییب دهیرلندیرمهسینه بلاغی تنقیدچیلیک دئییلیر. بو ساحهیه گیرمکدن اول لفظ «فورما»، و معنا «مضمون» مسالهسین آیدینلاشدیرماق لازیم گؤرونور.
ارسطو دؤوروندن باشلایاراق چاغداش تنقیدچیلیگه قدهر، چئشیدلی باخیشلارا، مکتبلره باخمایاراق، بیر اساس موضوع تنقیدچیلری اؤزونه مشغول ائلهییب؛ اودا لفظ و معنا قارشیلیغیدیر. سئوال بودور: هانسی اوستوندور؟ دئمک اولار کی تنقیدین تاریخی بو اساس سئوالین نئجه جاواب وئریلمهسینه عایددیر.
خواجه نصیرین شعره گؤره وئردیگی نظرلر هله ده اعتبارلی سانیلیر. اونون نظرینجه شعرین اصل جوهری «انفعال تخیلی»دیر، ایسترسه بو انفعال، «انفعال تصدیقی» ایله برابرگئده، ایسترسه گئتمهیه. بورادا خواجه نصیر دویغو و عاطفهیه، گئنیش معنادا فورمایا، لفظه اوستونلوک وئریر؛ دوشونجهنی، مضمونو ایکینجی روتبهیه قویور. آمما چاغداش، مترقی تنقیدچیلیک صورتی معنادان آییریب قارشیلاشدیرمیر. اونلاری بیر بیریله قوووشموش حالتده گؤرور. «شاملو» بیر یئرده دئییر: «اگر ظاهیری صورتده باخیلسا سئودا وچیلقینلیق، ایدراک و دوشونجهدن فرقلنیر؛ آمما دقت یئتیریلسه اونلار یالنیز بیر شخصین دوشونجه، ایدراک و اخلاق اؤلچولرینین گوزگوسونده اؤزلرینی عکس ائتدیره بیلر. » شاملونون سؤزونون جانی بودور کی هر نوع عاطفه و دویغو نهایت دوشونجه، ایدراک و اخلاق بویاسینا بویانیر و اونلاردان تاثیرلنیر. بئلهلیکله صورتی معنادان، معنانی صورتدن آییرد ائتمک تکجه مسالهنی سادهلشدیرمک مقصدیله اولا بیلر و لاغیر. بیر صنعتکارین ذهنینده دویغولارلا دوشونجهلرین آراسینا دووار چکمهنین ایمکانی یوخدور. شعره گلدیکده، دئمک معنا شعرده حل اولور، «مکانیستی یاناشماق» ایتهامینا معروض قالماساق، دئمک اولار قندین شربتده حل اولماسی کیمی. شربت شربتلیگینده ایچیلر؛ کیمیسی قندی شربتدن آییرماز، مگر بیر لابراتوواردا بیر عالیمین الیله و تدقیقات هدفیله. شعری ده اوخوجو اوخویار. شاعرین عالمینه قدم قویماقلا ماراقلانار، کؤورهلر و معنوی حظه نایل اولدوقدا شعرین معناسیندان دا بارینار. آمما تنقیدچی بیر تدقیقاتچی کیمی شعری اینجهلیکله نقد ائلهمک مقصدیله لازیم اولورسا معنانی صورتدن آییرار و شعره یارادیجیلیق باخیمیندان یاناشار. البته کی دوزگون شعر معناسیز اولا بیلمز. معنا شعردن دوغولورسا دا، آنجاق شعر معنا دئییل؛ شعر یالنیز شعردی؛ اؤز گؤرکمینده، اؤز بوتولوگونده.
شعرده معنادان سؤز گئدنده ایستر ایستهمز تعهد مسالهسی ده ایرهلی سورولور. تعهد شعرین اؤزهللیگی اولماقدان اول شاعرین خصوصیتیدیر. بیر شاعر اگر اؤز چئورهسینده کی مسالهلره دایر قایغیجیل، حساس اولورسا، مصلحت اوزره یوخ، صداقت و صمیمیتله یاشاییشا یاناشیرسا، ایستر- ایستهمز اونون شعری تعهدلی بیر شعر اولاجاق؛ عکسینه هر او آدام کی ذاتیندا جماعاتا دایر قایغی دویمویا، انسانلارین دردینه آلیشیب یانمایا، وجهینده ایکیاوزلوجهسینه شعرینه تعهد پالتاری گئیدیره، اونون یالانچی، آلدادیجی و ساختا سؤزلری اوخوجونون ایتی گؤزلریندن یایینمایاجاق. بئلهلیکله هر هانسی شعر ایستر انسانین، جمعیتین و دونیانین مسالهلرینه دایر تعهدلی اولا، ایسترسه اولمویا؛ اگر شعریته مالیک اولورسا، شعر سانیلاجاق. البتده اولا بیلر کی من بیر شعری بینمهیم، او منیم باخیشیمدان آسیلیدیر. میثال اوچون صمد وورغونون «استقبال ترانهسی» عنوانلی شعری اعلا بیر شعر سانیلیرسا، میکاییل مشفقین لیریک شعرلری ده «ناب» شعرلر سیراسیندا حسابا گلیر. فارس شعرینده احمد شاملو، کسرایی کیمیلری ده وار؛ سپهری، مشیری کیمیلری ده. او یئرده کی شاعر دئییر: «آچ زولفونو قوی دان یئری چؤهرنده سؤکولسون/ بال شهدی لبیندن سوزولوب شعره تؤکولسون» آزاجیق شعر صنعتی ایله تانیش اولان بیر آدام دا اوندا اولان شعریتی دویا بیلر. یا او یئرده کی سپهری دئییر: «زن زیبایی آمد لب جوی/ آب را گل نکنید/ روی زیبا دو برابر شده است» مومکوندیرمن معنانی سئومهیم، آمما سؤز پوئتیک و شاعرانهدیر.
یئنی تنقیدچیلیک اوسلوبو
یئنی تنقیدچیلیک، چاغداش، مترقی نقد معنانی اؤز یئرینده قیمتلندیرهرک آنجاق بونو قبول ائلهییر کی سؤزلرین هانسی مهارتله دیل خزینهسیندن سئچیلمهسی، اونلارین نه تههر قورولوب یان- یانا دوزولمهسی، نه اندازه ده عاطفی یوک داشیماسی، نه حدده خولیالانیب دویغولاشماسی و سؤزلرین آراسیندا اولان موناسیبتلرده نه قدهر یئنیلیک، بدیعیلیک یارانماسی، و نهایت هانسی درجهده موسیقیلشیب موزون صورته دوشمهسی و ساییرهلردیر کی شعری نظمدن و نثردن آییریب، قاباردیر؛ یوخسا نظمین ده، نثرین ده گؤزهللیگی ده وار، معناسی دا، بس نه اوچون اونلارا شعر آدی وئریلمهییر؟ الیوت دئییر کی «شاعر اگر دوشونورسه، آنجاق او اؤز دوشونجهسینین خولیالانمیش، دویغولو صورتینی ایفاده ائلهییر. شاعر اؤز زمانهسینین دوشونجهلرینی، مفکورهلرینی پوئتیکلشدیریر، اؤز ایدهیا و آماللارینین بویاسینا بویانمیش صورتده تقدیم ائلهییر. »
یئنی تنقیدچیلیکده شعر سؤکولوب یئنیدن قوشولور؛ سؤزلر بیر به بیر آراشدیریلیب، اونون ظاهیری معناسی – معیار دیلده اولان – و ایچ معناسی – شعرده ایچینده تاپدیغی- چیخاردیلیر؛ جومله ایچینده اونون نئجه اوتورماسی یوخلانیلیر. سؤزلرین بیر- بیرینه تاثیری گؤستریلیر؛ جوملهلرین شعرین حال و هواسینا گؤره، معنا و مؤوقعیت مقامینا دایر موناسیبتلرینه، دوزگون، ییغجام و یئرینده ایشلنمهسینه دقت یئتیریلیر؛ اونلارین ایچینده یارانان و تررنوم اولونان موسیقی دهیرلندیریلیر. خولیالاری، بدیعی بزهکلری و صنعت سیرلری آچیلیر؛ و نهایت بو سورغویا جاواب آختاریلیرکی، شعر اؤتگون دیلده، کؤورلدیجی، ترپهدیجی صورتده معنانی اوخوجویا یئتیره بیلیب، یوخسا یوخ ؟ شاعر اؤز ایچری عالمیندن، آنلاییشیندان، چئورهسیندن آلدیغی حیسلریندن اوخوجویا پای وئریب، اونو کؤورلده بیلیب یا یوخ؟
آنجاق سحر خانیمین شعرینه گلدیکده بیز ده بئله بیر اوسلوبلا اونا یاناشمالییق:
«دیلهدیگیم اوجالیقلار یاناشیلماز»
«دیلهدیگیم» سؤزو اؤز لغوی معناسیندا ایشلهنیب. آمما «دیلهمک»، ایستهمکدن، آرزو ائتمکدن و ساییرهدن داها آرتیق کسرلی، عاطفهلی و پوئتیک سؤزدیر. «دیلک» سؤزو «آمال» کلمهسینه برابر اولدوقدا، چوخ شریف و بؤیوک آرزیلاری ایفاده ائدهن بیر سؤزدیر.
«اوجالیقلار» سؤزو مجازی معنادا ایشلهنیب. بو سؤز انسانین شانینه، شرفینه یاراشان، مادی و معنوی نائلیتلری الده ائتمیش، باشی اوجا بیر جمعیتین یاشاییشینی ایفاده ائدهن بیرسیمبوولدی.
«یاناشیلماز» سؤزونه داها آرتیق ایضاح لازیمدیر. هر دیلین اؤزونه نسبت بیر پارا قابلیتلری و هر سؤزون اؤزونه گؤره بیر چیخاری وار. دیلین قابلیتلریندن بیری بودور کی ائله سؤزلره مالیک اولا کی بیر گئنیش معنانی، حتی بیر جومله یا شبه جوملهنی ایفاده ائده بیله؛ «یاناشیلماز» سؤزو ائله بیر سؤزلردندیر. فارس دیلینده اونا (دست نیافتنی)، (غیرقابل حصول)، (دور از دسترس)، (نزدیک ناشدنی) وکیمی معادللر تاپماق اولار. آنجاق بو بیر شاعرین مهارتیندن آسیلیدیر اؤز دیل خزینهسیندن ایستهدیگی سؤزلری سئچیب گؤتوره بیله. آمما من «یاناشیلماز» سؤزونون، ایشلندیگی جوملهنین ترکیبینده، باشقا بیر کیفیتینه ده توخونماق ایستهیرم. بو سؤزده «ا» ساییتینین اوچ دؤنه تکرار اولونماسی موسیقی باخیمیندان اونا بیر کیفیت باغیشلاییب کی جوملهده «اوجالیقلار» سؤزونو داها دا اوجالدیب؛ لاپ الچاتماز ائلهییب؛ دئمک اولار کی دیلهیی حسرته، نیسگیله یاخینلادیب. بو نوع اینجهلیک بلاغت علمینده، دقیق اؤلچولرله دهیرلنیب، «فصاحت کلام» عنوانیلا اونا قیمت وئریلیر. بورادا سؤزایله موسیقینین قارشیلیقلی تاثیر- تاثراتین نظرده توتمالیییق.
«دوداقلاریم یانا- یانا دولانیرام زامان یوردون» جوملهسی ده مجازی معنا داشیییر. سادهجه دیلده شاعر «زمانهنی سوزهرک، آغیر- یونگول ائدهرک شعر قوشا – قوشا عؤمور سورورم» دئمک ایستهیر؛ آمما او بو معنانی پوئتیک صورتینده ایفاده ائدیر: «دوداقلاریم یانا- یانا» مرکب استعارهدیر. شاعرین هندهورینده اولان آجیناجاقلی دورومدان یوغرولموش اورهک یانغیسی اونون دیلینده اودلو سؤزلره – شعره – چئوریلیر؛ سؤزون دئییلمهسیندن دوداقلار اود توتوب یانیر. «دولانیرام زامان یوردون» جوملهسینده ایهام ایشلهنیب. اوندان ایکی معنا چیخیر. بو ایمگه بیر یاندان «گون کئچیریب، عؤمور سورمه» معناسیندادیر؛ او بیری یاندان «یورد» سؤزو «مکان» معناسیندا اولدوغونا گؤره، «زامان یوردو» همان «زمان و مکان» تعبیریدیر کی فلسفه عالمینده «عینی واقعیت (اوبیئکت)»لره دلالت ائدهر؛ بئلهلیکله «زامان یوردون دولانماق» عیبارهسی چئورهده باش وئرهن واقعهلره دقتله یاناشیب، آراشدیرماغی محاکات ائدیر.
«چاناقلارین ایچی هاوا» کنایهدیر. یوخسوللوقو، فقری، فلاکتی محاکات ائدیر. بورادا یالنیز مادی فلاکت یوخ، معنوی یوخسوللوق دا نظره آلینیب. بونا دلیل اوچونجو مووماندا چکیلن «کینه دولور چاناقلارا» ایماژیدیر. ایکی ایماژ قارشیلاناندا گؤرونور کی چاناغا تکجه «بوغدا» دئییل «کینه» ده دولا بیلر؛ آیدینلاشیر کی بورادا تکجه مادیاتدان سؤز گئتمیر، بلکه خالقین ذهنیاتی، معنوی مؤوقعی، اونلارین اطرافیندا کئچن حادیثهلره نئجه و نه تههر یاناشماسی دا نظره آلینیبدیر.
«یایلیم سسی یاییلماقدا یاناقلارین سارالماسین یاخینلادیر». یایلیم گولله یاغینتیسیدیر. فارسجا «رگبار» دئمکدیر. «یایلیم سسی یاییلماق» تضییق و بوغونتو محاکات ائدیر. «یاناقلارین سارالماسی» کینایهدیر. وحشته دالماق، قورخویا دوشمگه ایشارهدیر.
بورادا ایکی قارشیلیقلی سؤز ایکیسی ده سیموولیک معنادا ایشلهنیب، یاماج، زیروه. یاماج داغین اتکلرینه دئییلر. اورادا یاشاماق داغا نسبت راحاتدیر؛ اونا گؤره ده شاعر اورانی دوشگونلرین، یالتاقلارین، سویون آخارینا اوزنلرین مکانی گؤروب بیر سیموول کیمی زیروهنین قارشیسینا قویور. داغ بیزیم ائلده دؤیوشکن، قاچاق، قوچاق ایگیتلرین اویلاغی اولوب؛ زیروه ایسه باشاوجالیق نیشانهسی، اصلانلار یاتاغی کیمی تانینبدیر.
«یایلیقلارین قارالماسی» ایمگهسی قادینلارین اؤز عزیزلرینین یاسینا باتماسینی محاکات ائتدیگی حالدا، سؤز آراسی نئچهلر ایگیدین شهادته یئتیشمهسینه ده ایشاره ائدیر. بو تصویر «یاناقلارین سارالماسی» ایماژینین یانینا قویولاندا، بو ایکی تصویرین هم معنا، هم ده موسیقی باخیمیندان بیر- بیرینی اؤتکونلشدیرمهلری گؤزه چارپیر. بو مووماندا شاعر تضاد صناعتیندن اولدوقجا فایدالانیبدیر. بورادا، یاماجلار – زیروهلرله؛ یالتاقلار – اصلانلارلا؛ یالوارماق – باغیرماقلا قارشی قارشییا قویولماقلا جاماعاتین ایکی قارشیلیقلی مؤوقعدن بیر آجیناجاقلی دوروما یاناشماسی بدیعی صورتده گؤستریلیر.
«کینه دولور چاناقلارا» ایماژی ایسه مجازی معنا داشییر. خلقین ان چیرکین، دؤزولمز دورومدان آجیماسینی، جاماعاتین طاقتینین توکنمهسینی و اونلارین ذهنی جهتدن موباریزهیه حاضیرلاشماسینی گؤستریر.
«یانار داغ» انقلاب سیموولیدیر، اؤز اوجالیقیلا، اؤز ایشیغیلا، اؤز ایستیسیله خالقی اؤزونه ساری چکیر و نهایت «یاناشماغیم، یاناشماغین، یاناشماقلار» تعبیری ان بدیعی، پوئتیک بیر گؤرکم کیمی، تکجه بیر سؤزون تکراریلا اوخوجونون قارشیسیندا مینلر آدامین هر طرفدن «یانار داغا» اوز قویوب یاخینلاشماسینین پرسپئکتیوین جانلاندیریر. موسیقی بحثینده بو تصویره یئنیدن قاییتمالیییق.
شعرین موسیقیسی
اوردا کی دیل – آغیز سؤزدن اوسانار
سوروشون مطلبی تئللر سؤیلهسین
دوداق دانیشارسا اود توتوب یانار
گرکدیر زخمهلر، اللر سویلهسین (ب. ق. سهند)
شعریله موسیقینین باغلیلیغی، اونلارین بیر کؤکدن یارانماسی بیتمیش بیر بحثدیر. موسیقینین کؤکو طبیعتده اولان اویغونلوق و انسانین نفسینده کی آهنگدارلیق و ریتمسئوهرلیکدهدیر. آنجاق اگر موسیقی لحنلر، سسلر آراسیندا اولورسا موسیقی الحان «غینا»، اگر لفظلر، سؤزلر ایچینده اولورسا موسیقی الفاظ «شعر» آدلانار. تصادفی دئییل کی فارس دیلینده شعرین «سرایش»یندن، عرب دیلینده شعرین «تغنی»سیندن سؤز گئدیر. هله ده کی وار آذربایجاندا خوانندهیه «مغنی» آدی وئریلیر. بئله بیر باخیش دا وار کی اولجه تکجه غینا واریمیش، سونرا انسان چالیشیر معناسیز سسلرین یئرینه معنالی لفظلر قویماقلا اؤز ایستکلرینی، حیسلرینی ایفاده ائلهسین؛ بئلهلیکله شعر قوشماغا باشلاییر. اسکی زامانلار شاعرلرین چوخو عین حالدا موسیقیچیایمیشلر. اونلار اؤز قوشدوقلاری شعرلری تغنی ائدرمیشلر. بو گون ده عرفان شعری و موسیقیسی، ها بئله عاشیق صنعتی آز- چوخ بئله بیر خصوصیته مالیکدیر. آنجاق موسیقی عالمینده سیمفونیک اثرلر خالص غینا اولورسا، وجهینده اوپرالار، ووکال موسیقی، موقام ماهنیلاری ایسه «شعر»یله «غنا»نین بیرلشمیش صورتی و ایفادهسیدیر.
شعرین موسیقیسی تورک، فارس، عرب و شرقین باشقا خالقلارینین ایچینده اوچ قولدان عبارتدیر :
۱ – ائشیک موسیقیسی (عروض، هیجا، عروض سربستلیگی، هیجا سربستلیگی)
۲ – قیراق موسیقیسی (قافیه، ردیف)
۳ – ایچری موسیقیسی – بو قول اؤزو ایکی بؤلومده تانینیر:
الف – هر نوع بنزرلیک، اویغونلوق، قارشیلیقلار سسلر و فونئم (آوا)لر آراسیندا یارانیرسا بو مقولهده یئرلشر. اونا فارسجا خوشآوایی، خوشنوائی؛ اینگلیسجهده Euphony دئییرلر.
ب – همان بنزرلیک، اویغونلوق، قارشیلیقلار اگر لفظلرین (سؤزلرین) معنوی و یا ذهنی سجیهلرینین آراسیندا اولورسا، او حالت معنوی موسیقی کاتاقوریاسی آلتیندا یئرلشر. میثال اوچون «جیناس»لار شعر موسیقیسینین بو نوعینه داخیلدی. آنجاق من شعرین موسیقیسینین چئشیدلی صورتلرینه میثال، مصداق آختارسام چالیشاجام سحرین اؤز شعرینده اونلاری تاپام:
ائشیک و قیراق موسیقیسی: سحر بو شعرده دولغون صورتده وزندن، قافیهدن و ردیفدن یئرلی یئرینده فایدالانیبدیر؛ البته بو ساحهده هئچ بیر ایضاح لازم اولمادیغی حالدا من ایستردیم کی بیر اؤتری باخیشلا شعرین وزنین نظردن کئچیرم. شعر هیجا وزنینده قوشولوب؛ آمما شاعر اؤزونو تانینمیش بیر قالیبده حصر ائلهمهییب. او دؤرد هیجانی اساس گؤتوردویو حالدا بعضی یئرده میصرانی بیر دؤردلوکله قورتاریب؛ یئر وار ایکی دؤردلوکده (سگگیز هیجادا)، میصراع دا وار کی شاعر سؤزون اوچ دؤردلوکده (اون ایکی هیجادا) دئیه بیلیبدیر. دئمک اولار کی بو هیجا وزنینده بیر نوع سربستلیکدیر. بورادا شاعر اؤزونو مقید ائلهمهییب سؤزون یاریمچیق قویا، یوخسا یوخ، لازیم اولمادان قالیبی دولدورماق اوچون سؤزون اوزادا کی مثلن میصراعنی یئددی، سکگیز، یا اون بیر هیجایا یئتیره.
شعرین ایچری موسیقیسیندن دانیشماقدان اول قئید ائتمهلیییک کی بو موسیقی چوخلو دیلین فونوتیکاسینا، سس قورولوشونا عایددیر. معین چرچیوهده اوندان دانیشماق ساده دئییل، یا دئمک اولار کی منیم صلاحیتیمده دئییل. منجه بو موسیقی درک ائدیلمهدن اول حیس اولونمالیدیر؛ اونا گؤره ده اونون ایضاحی موسیقی حددینده چتیندیر. سحرین بو شعرینده سس اویغونلوغوندان، فونئملرین تکراریندان یارانان موسیقی اوخوجونو کؤورلدیب، گوجلو تاثیر آلتیندا ساخلاییر. بو آهنگدارلیق موسیقیایی تاثیریندن علاوه بعضی سؤزلرین معناسین دا وورغولاییر. بو نوع موسیقینی شعرده، اؤزهللیکله آذربایجان شعرینده آراشدیرماق چوخ ماراقلی اولا بیلر. البته مومکوندی آراشدیریلیب دا؛ آنجاق منیم خبریم اولماییب. بورادا آذربایجان شعرینین اوستونه وورغو قویماغین نهدنی بودور کی بیزیم دانیشیق دیلیمیزده ده بو صناعت بول – بول ایشلهنیر. بو ساحهده یوزلرجه سؤز بیرلشمهسی گؤسترمک اولار کی سس اویغونلوغو اونلاری چوخ گؤزل و اؤتگون بیر ایفادهلره چئویریبدیر؛ میثال اوچون: ار- آرواد ؛ ائو- ائشیک ؛ دن- دوش ؛ قاب- قاشیق ؛ یئتیم- یئسیر ؛ قایین- قودا و سایره. آذربایجان و فارس شعرینده بو موسیقیدن اولدوقجا فایدالانیبدیر. بورادا اؤرنک اوچون بیر نئچه نمونه گتیرمک اولار:
شهریارین سهندیهسیندن بیر بند :
(دؤشلرینده سونالار سینهسی تک شوخ ممهلرده، نه شیرین چشمهلرین وار.
او یاشیل تئللری، یئل هؤرمهده آینالی سحرده، عشوهلی ائشمهلرین وار.
قوی یاغیش یاغسا دا یاغسین، سئل اولوب آخسادا آخسین، یانلاروندا درهلر وار.
قوی قلمقاشلارون اوچسون فرهلرله، هامی باخسین، باشلاروندا هرهلر وار، سیلدیریملار سرهلر وار. )
«سین» و «شین» صامتلرینین تکرار اولونماسیندان ایچری موسیقیسی شعری اؤتکونلشدیریب.
حافظین بو میصراعسیندا :
(سرو چمان من چرا میل چمن نمیکند؛ «چ» صامتین تکراری،)
و اخوان ثالثین بو جوملهسینده :
(شوش را، این شهره شهر باستان را با همه شوکت. )
«شین» فونئمینین تکراری ایچ موسیقیسی یارادیب.
البته شعر عالمینده بئله- بئله اؤرنگلر چوخ دور، آنجاق «یانار داغ» شعرینده ده سحر خانیم دولغون صورتده بو موسیقیدن یارارلانیب، خصوصن یئرلی یئرینده «آ»، «ی»، «یا» سسلرینین تکراریندان باجاریقلا فایدالانماسی دوغرودان دا شعری بیر سیمفونیک اثره یاخینلادیبدیر. تصادفی دئییل کی من اورهک ائلهییب اونو اوچ «موومان» دا ایضاح ائلهمیشم. منجه شعرین قورولوشو اوچ مووماندا قورولوب. ایلکین و سون موومان تام تضاد گؤستردیکده قارشی قارشییا دایانیر. اورتا موومان کؤرپو کیمی اونلاری بیر- بیرینه قوشور. اوندا هر ایکی موومانین ائلمانلاری، ایزلری گؤرونور؛ هر ایکی موومانین تئماسی، دورومو اوندان دویولور.
بیرینجی موومانین فضاسی اومیدسیزلیک، فلاکت، سیخینتی، بوغونتو و تمکیندیر. اورادا شاعرین هر ایکی گؤزو آغلاییر. بو فضادان یالنیز کدر دویولور.
ایکینجی مووماندا اومیدله – اومیدسیزلیک، بوغونتویلا – دؤیوش، یالتاقلیقلا – ایگیتلیک، یاماجلا – زیروه، تمکینله – شهادت، سارالمیش یاناقلارلا – قارالمیش یایلیقلار بیرلیکده سسلهنیر. بورادا شاعرین گؤزونون بیری آغلاییرسا، او بیرسی گولور. کدر دویولورسا، سئوینج ایسه حیس اولونور.
اوچونجو موومان چاناقلارین کینهایله دولماسیلا باشلاییر. بورادا یالنیز اومید حؤکم سورور؛ تکجه سئوینجدی کی پارلاییر. بورادا شاعرین هر ایکی گؤزو گولور. «یانار داغ» خالقی قوووشماغا چاغیریر. بو موومانین سونوندا
یاناشماغیم،
یاناشماغین،
یاناشماقلار،
ایمگهسینده بیرلشمک، قوووشماق بیر کورال مارشی کیمی سسلهنیر.
«سون»
قیش ۱۳۷۸


text:
امام حسین علیه السلام بئش نفر بصره بؤیوکلرینه بیر مکتوب یازیب سليمان دان گؤندردی.
او بئش نفر بونلاردير :
مالک بن مسمع بکری – احنف بن قيس منذر بن جارود – مسعود بن عمرو – قیس بن هیثم – عمرو بن عبدالله بن معمر
امامین یازدیغی مکتوبون مضمونو بئله دیر:
حقیقتا آللاه محمد صلى الله عليه و آله و سلمی سئچیب پیغمبرلیک و ائلچیلیک ایله کرامتلندیردی. سونرا دا اؤزونه دوغرو آپاردی. او پیغمبر آللاهين بنده لرینه نصيحت وئریب اسلامی تبلیغ ائتدی.
بیزلر ایسه اونون عائله سیندن اولماقلا هم ده اولیاسی اوصیاسی (وصی سی یا خوددا خليفه سی) و وارثی یک. بیز اونون خلافتی اوچون هر بیر کیسمه دن حاقليييق.
لاکین مسلمان قومی بیزی پیغمبرین خلیفه لیگیندن اوزاقلاشدیردی ، بیز بیرلیگین پوزولماماسی اوچون بو ایشه راضی اولدوق.
بیز اسلام و مسلمانلارین عافيتده اولمالارینی سئودیک. لاکین بیزدن باشقا سینین خلافته حاقلی اولمادیغی معلومدور.
من بو مکتوبر اؤز ائلچیمله سیزه گؤندریرم. سیزلری آللاهين کیتابینا و پیغمبرین سنتينه چاغیریرام. چونکی سنت اؤلوب بدعت دیریلمیشدیر.
سؤزومو قبول اندیب امريمه اطاعت ائتسه نیز سیزی هدایت ائده جه یم. والسلام علیکم و رحمة الله.
بو مکتوبو هر کیم اخویوردوسا گیزله دیردی. منذر ابن جارود امام حسین علیه السلامين ائلچیسی نین جاسوس اولماغیندان و بو ایشین عبیدالله طرفیندن دسیسه اولماغیندان قورخوب زیاد اغلونون یانینا گتیردی.
مکتوبر ائلچیه اوخوندوردو. بئله لیکله زیاد اوغلو ائلچینین بوینونو ووروب مسلمانلاری مسجده توپلاییب منبره چیخدی.
زیاد اوغلونون بصره منبرینده کی خطبه سی:
عبیدالله منبرده آللاها حمد و ثنا ائدیب دئدی:
آند اولسون آللاها چتینلیک منیم اوچون بير شئی دئیلدير.
منیم حاققيمدا پیس دانیشان دوشمنیمدیر. اونون سسینی باتیرا ۔ باتیرا اشکنجه وئره ره م. منیمله ساواشانا آغی کیمیم. قاره طایفاسی کیمی اوخ آتماقمدا زیرنگم. من داییلاریم كیمی مرحمتلی دئییلم. آتام کیمی قیریپ پارچالایانام. عميم اوغلو یزید کیمی چال چاغیری و عیاشلیغی سئومیرم.
قاره: جاهلیت دؤورونده اوخ آتماقدا سهو ائتمه ین و نهایت اوستاد اولان بیر طایفادیر.
قایناق : کربلا ماجراسی ، روایت : ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر ، نشر ائدن : اسلامی تبلیغات تشکیلاتی ، تدقیقاتچی : شیخ محمد هادی یوسفی ، چئویرن : شیخ عباس امامی کرکوکلو ، دیجیتال یاییمجیلیک : ائل اوبا


text:
شاعیر «تانیش افسر»ین ختم مراسیمی شعرلی-شورلو کئچیریلدی
(بیر اشتراکچینین گزارشی)
بو داغلا اولو داغلار
چشمهلی سولو داغلار
بوردا بیر غریب اؤلوب
گؤی کیشنر، بولود آغلار
حؤرمتلی شاعیر «تانیش افسر»ین ختم مراسیمی، تهرانپارسین امام رضا (ع) مسجدینده کئچیریلدی.
مجلیسده یانیقلی مرثیه اوخویان نوحهخوانین چیخیشیندن سونرا، یانیقلی شعر گئجهسی و دوست آیریلیغی مراسیمی کئچیریلدی.
مراسیمده شاعیرین دوستلاری و قلم یولداشلاری اؤز شعرلرینی و اورک سؤزلرینی تانیش افسرین یاسیندا اوخودولار.
تئز-تئز سس سیستیمینین گئتمهسینه باخمایاراق، تانینمیش ادبیاتچی «علیتقیزاده لاریجان»، اوستاد شاعیر، «گولدورلو ولی»، شاعیر و ژورنالیست «سعید موغانلی» و… اؤز شعرلری و تأثراتلارینی مجلیسدهکیلرله پایلاشدیلار.
مجلیسده اولان و شاعیرین بیر هفته بوندا اؤنجه «آچار» آدلی شعر کیتابینی نشر ائدن «ددهقوربانی شعر اوجاغی»نین عضولری، اؤتن هفته قورولاجاق و شاعیرین آغیر خستهلیییندن لغو ائدیلن آغیرلاما مراسیمینین، شاعیرین قیرخیندان سونرا «کیتاب تقدیماتی و آغیرلاما مراسمی»نین کئچیریلهجهییندن خبر وئریب، بوتون عالیم، شاعیر و تنقیدچی دوستلاریندان بو مراسیمه یاخیندان قاتیلمالارینی و ادبیات هوسکارلارینین، قلمداشلارینین و عایله-قوهوم-اقربانین بو مراسیمده اشتراک ائتمهلرینی ایستهدی.
ختم مراسیمی مسجدده اولان جوان روحانینین گؤزل چیخیشی و تمیز دیل ایله دانیشماسی و اؤز سئوگیسینی دیلیمیزه اعلان ائتمکله باشا چاتدی.
مراسیمده، «دده قوربانی اوجاغی»، «صابر ادبی انجمنی»، «قاراداغ»، «مارال»، «آراز»، «کرج»، «خدافرین» ادبی انجمنلری، «آذری» نشریهسی، «یاشماق» ادبیات گروهو، و قاراداغین شاعیر و ادبیات هوسکارلاری اشتراک ائتمیشدیلر.
«ددهقوربانی»، «صابر»، «آذری»، «یاشماق» جمعلرینین تورکجه چاپ اولموش استند، بنر و اعلانیهلری بوتون مراسیم و مسجدین ایچهری و ائشیگینده گؤزه چارپیردی و اشتراکچیلارین دیل مباحثهسینه چئوریلمیشدی.
منله دانیشیرلار سیزلی گونلریم
سیزدن خاطیرهلی ایزلی گونلریم
سیزدن اؤتمهیببدی گیزلی گونلریم
هارا گئتسز منی تکجه قویمایین
“تانیش افسر”
۱۳۹۶/۴/۳۱
«ایشیق ادبی سایتینین افتخاری عضوو» امضالی بیر اشتراکچینین گزارشی


text:
یئللنجک(اویون)
یئللنجک — آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرامقاباغی) گونلرده، ائلجه ده دیگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلراراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
یئللنجک اویونو نوروز بایرامی گونلرینده، ایلاخیر چرشنبهلرده، ائلجه ده یاز، یای و پاییز آیلاریندا آغاج بوداغیندان کندیرله آسیلان یئللنجک. بو مراسیم اویونوندا، اساساً، گنج اوغلان و قیزلار ایشتیراک ائدیرلر. ایشتیراکچیلار بیر-بیر یئللنجهیه مینیب یئللهنیرلر. دیگر ایشتیراکچیلار ایسه هالای، یاللی مضمونلو اویونلار ایفا ائدیرلر.[۱]
یئللنجهیه مینیب یئللننلر قاراباغدا "اوجونجاق" ،لنکران بؤلگهسینده "کوف" ،"هلاچین" ،باکیدا "قوی هاقوی" ،قوبادا "هاواچاغ" ،شکیده "سولانچیخ" ،"یؤرتمج" ،زنگیلاندا "ساریمچاخ" ،گنجهده "سکمن" و سایره آدلارلا معلومدور.[۲]
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
ایشتیراکچیلار بیر-بیر، ایکی-ایکی آغاج بوداغیندان آسیلمیش کندیر یئللنجهیه قالخیب یئللهنیر، دئییشمه و بایاتی شکلینده موختلیف ماهنی اوخویور، اطرافداکیلار ایسه ال چالیب شنلهنیر، هالای و یاللی سایاغی رقص ائدیرلر. یئللنجکده یئللنن قیزین آیاقلارینا چوبوقلا آستا-آستا ووروب خورلا اوخویورلار:
اؤرپگی چهرایی قیز،
آداخلینین آدین دئ.
ساچلاری خورمایی قیز،
آداخلینین آدین دئ.
قاشلاری سورمهلی قیز،
آداخلینین آدین دئ.
یایلیغی یئللنن قیز،
آداخلینین آدین دئ.
بورا قوناق گلن قیز،
آداخلینین آدین دئ.
ها یئللنه-یئللنه
آداخلینین آدین دئ.
یئللنجکدهکی قیزدان تا جاواب آلمایینجا اونو یئللندیریرلر. قیز جاواب وئردیکدن سونرا یئللنجگی ساخلاییب یئره سالیر و بیر باشقاسی یئللنجهیه مینیر. اویون ساعاتلارلا داوام ائدیر.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.199.
- ^ آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 482. ایسبن 978-9952-34-152-2


text:
بهنام کیانی – اجیرلی: من ده، مانقورت اولا بیلردیم
موغانین ضیالی طبقه و باشقا صینیف لرینده، آزربایجانچیلیق مفکوره سی گوجلودور. بونون سببنی شخصاً چوخ قیسمینی، آزربایجان جمهوریتینین، سووئت چاغی، گوجلو مئدیاسینین اولماغیندا گؤرورم. آزربایجان جمهوریتینین، گوجلو انتلکتول پتانسیلی اولدوغو ایچون، هم ترکیه و هم ایرانا، اساسی تأثیرلر بوراخمیش .عثمانی دؤورونون، تورانچیلیق و ایراندا باش وئرن مشروطه حرکاتینی، قافقازدا گئدن سیاسی انتلکتول پروسئسلر اساسیندا تفسیر ائتمک اولار. اورادا یوز ایلدن آرتیق، گئدن سیاسی- اجتماعی پروسئسلر نتیجهسینده، نهنگ علمی، ادبی، فلسفی اثرلر یارانمیشدیر. بو اساسدا، موسیقی، کینو، ادبیات، گئنیش شکیلده اینکیشاف ائتمیشدیر. غرب دوشونجهسینی، اسلام و تورک اینانج و عنعنهلرینن سئنتئز ائدیب، موسلمان دونیاسینا بیر مدل اولاراق گؤستهرن، آنجاق آزربایجان جمهوریتی اولموش، بو بیر دانیلماز حقیقت دیر. آنجاق منیم مقصدیم بونلاری آچیقلاماق دگیل؛ بلکه اوندان یارانان تاثیرلرین، موغان ایجماعسیندا و عین حالدا، اؤز عایلهمده دیر. آچیغینی دئسم: اگر آزربایجاندان، موسیقیلری دینلهمهسه ایدیم و یا کینولارینا(فیلمرینه) باخماسایدیم، شعرلره، رادیودان قولاغ آسماسایدیم، یقین من ایندی قاتی بیر مانقورت ایدیم. اوشاغلیق و یئنییئتمه دؤورو، تعیین ائدیجی دؤوراندیر. من کئچمیشمه باخاندا، آزربایجان رادیوسی و سونرالار تلوزیونون تأثیرینی اؤزومده آچیق – آیدین گؤرورم. انقلاب اولاندا تخمیناً منیم بئش یا آلتی یاشیم(سیننیم) اولاردی. او دؤوریده، تلوزیون کندلرده آز آدامین ائوینده وار ایدی، چوخلولاری تلوزیونی حارام بیلیب باخمیردیلار. انقلاب اولاندا آرتیق بیزیم ائویمیزده تلوزیون وار ایدی و من آزربایجاندان ائکرانا وئریلن پروقراملارا باخیردیم و عین حالدا رادیودان موسیقیه قولاق آسیردیم. بو پروقراملار، فیلم لر، موسیقیلر بیزیم دونیامیزی یاراتدی. چوخ تعجبلی دیر، بونلارین ائکرانی، باخمایاراق کمونیست ایدیالاری اساسیندا ایدی، اما سرحدده یاشایانلارین طرفیندن رغبتله قارشیلانیردی. بو فیلم لر، بَی لرین و خانلارین و یا مذهب علیهنه ایدی، اما موغانین بَی- خان، دیندارلاری دا، بو فیلملره، تئاترلارا، باخیردیلار. اما بونلاری اؤز طبقه لرینین علیهنه تحلیل ائتمیردیلر. سونرالار من باشا دوشدوم کی، بونون سببی، جماعتین اؤز دیلینه،عنعنعه سینه و کولتورونه، باغلی اولدوغو ایچون، بو پروقراملارا علاقه گؤستریردیلر. عین حالدا، آزربایجان فیلملرینده و تئاترایله موسیقیسینده، حقیقی معنادا، درین مضمونلو و اصالت واری ایدی و دوزگون انتلکتول سَوییه اؤزونو بروزه وئریردی. اخلاق نورمالاری همیشه رعایت اولونوردو، کوچه – بازار موسیقیسی عمومیتله، یاساق ایدیر. عایله مسئلهلری، محبت و حؤرمت و هابئله اجتماعی و سیاسی موضوع لار، پئشهکارلیقلا پروقراملاردا و فیلملرده، گؤستَریلیردی. یومور(گولمهجه – طنز – ساتیریک) ساحهسینده من دییهردیم، آزربایجانین تاثیری قونشولارینا مستثناسیز ایدیر و تئاتر باره سینده دییه بیلهرم تایسیز و رقیب سیز ایدیر. تأسفلر اولسون آزربایجان، مستقل اولاندان سونرا، بؤیوک بیر بوشلوق بو ساحه لرده میدانا چیخدیر و هله ده داوام ائدیر. منه چوخ تاثیر ائدن بو ایدیر که مستقیللیک عرفهسینده آزربایجانین گؤرکملی اینجهصنعت شخصیتلری، دونیادان کؤچدولر. بعضیلری صحنه نی ترک ائتدی و بعضی لری ده، باشقا اؤلکه لرده یاشاماغی ترجیح ائتدیلر. بونون البته، سببلری وار ایدی، محاربه، سیاسی و اجتماعی حیاتین پوزولماسی او دؤورده اساس سبب لردن ایدیر. رحمتلیک حیدر علییئو دؤورونده، حیات یئنه اؤز آخارینا دوشدو. اونون گؤستریشی ایله آزربایجانین اینجهصنعتینه، تکان وئرمک ایچون موافق فرمانلار وئریلدی. آنجاق منه ائله گلیر کی، بو بوشلوق داوام ائدیر. خصوصاً کینو و سریاللاردا، هئچ بیر ایرللَـهمه گؤرونمور. منجه بو بارده بیز هله گؤزلهمهلیییک. اولا بیلسین گلجکده آزربایجانین مستقیل کینو و سریاللارینا شاهد اولاق.
بهنام کیانی – اجیرلی


text:
آیدینلانما چاغی
آیدینلانما چاغی یا معاریفچیلیک دؤورو آدلانان تاریخی دؤور، آیدینلانما فلسفهسینین ۱۸-جی عصرده دوغولوب منیمسمهیه باشلادیغی دؤوردور. غرب جمعیتینده ۱۷-جی و ۱۸-جو عصرلرده اینکیشاف ائدن، راسیونال دۆشونجه کؤهنه، قدیمی، دَییشمز قبول ائدیلن فرضیهلردن، اؤن موحاکیمهلردن و ایدولوژیلاردان اوْنو سربست بوراخماغی و یئنی معلوماتا قارشی قبول اتدیرمیی هدفلین ایدولوژی اینکیشافی ایحاطه ائدن دؤورو کاراکتریزه ائدیر. آوروپا قارانلیق چاغ دؤورونده دینه ضد اوْلدوغو ایله علم و دوشونمیی قاداغان ائتمیش دی. آنجاق اوْ زامانلاردا دیلدن دیله ائدیلن ترجومهلرله بیر مدنیت قۇرموش اوْلان اندولوسه (ایسپانیا) کئچیریلن یوروشلرله اوْرانین خالقینین فیراوان حیاتی قارشیسیندا حئیران اوْلموشدولار. عربجه اثرلری اؤزلله ده ابن روشد کیمی عالیملرین اثرلرینی لاتین دیلینه چئویریب معاریفچیلیک دؤورونه یئر حاظیرلامیشلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آیدینلانما چاغی
- ۱۸. یوز ایل
- 18th-century philosophy
- Agnosticism
- آتئیزم
- Autonomy
- Critical thinking
- Ethics
- خوشبختلیک
- Historical eras
- History of ideas
- فلسفه تاریخی
- History of Europe by period
- Humanism
- بیلیک
- Learning
- Philosophical movements
- فلسفه
- Problem solving skills
- Progress
- Reasoning
- Scientific revolution
- Secular humanism
- Secularism
- Truth
- Virtue


text:
قازی بیلیم
قازی بیلیم، آرکئولوژی و یا باستان شیناسلیق — یونان سؤزلری اوْلان آرخایوس (قدیم) و لوقوس (سؤز، علم) سؤزلریندن عمله گلن دوزلتمه سؤزدور. قازى بیلیمچیلیک قدیم مادی مدنیت نومونهلرینی اؤیرهنن علم اوْلوب، تاریخ فننینه کؤمک ائدیر.
ایلک اساس اینسانلارین میدانا گلمهسی، اینکیشاف ائتمهسی و فوْرمالاشماسی تاریخینین اؤیرنیلمهسی قازى بیلیمچیلیک علمینین ان اساس وظیفهلریندن بیریدیر. قازى بیلیمچیلیک علمی اینسانلیغین اۇزاق کئچمیشینی مادی مدنیت قالیقلاری واسطهسیله اؤیرنیر. قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) آبیدهلر و قدیم اشیالار اساس قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) قایناقلر اوْلوب تاریخی پروسسلرین آراشدیریلماسیندا مؤهوم روْل اوْیناییر و تاریخین دیگر آراشدیرما شئیلریندن، اوْ جملهدن یازیلی قایناقلردن اؤز خاصلییی ایله فرقلنیر. قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) قایناقلر. آرخولوژی (باستان شیناسلیق) قایناقلر اؤز کاراکترینه و داشیدیغی اینفورماسیانین نؤعونه اۇیغون اوْلاراق اؤزل قروپا عایید ائدیلیر و آشاغیداکی نؤعلره بؤلونور:
- ایش آلتلری
- سیلاحلار
- معیشت اشیالاری
- دینی-اینانج کاراکترلی اشیالار
- بزک اشیالاری
قازى بیلیمچیلیک (باستان شیناسلیق) آبیدهلره قدیم یاشاییش مسکنلری، قبیرلر،قایاوستو رسملر- پتروقلیفلر عایید ائدیلیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]


text:
آیتتەکی “غَیبَەُ = غایبئنئ” ایفادەسی، رسوللرە بیلدیریلنین اؤزل غایب بیلگیسی اۇلدوغونو گؤستریر. بو کیتابی واحیدیر. بو بیلگییی آنجاق آللاهئن اینسانلار آراسئندان سچتیگی نبیلر آلابیلیرلر. شو آیتتە، سچتیگی ألچیلر حاریج آللاهئن، کیمسەیی غایبا موططالیع قئلمایاجاغئ بیلدیریلمکتەدیر:
… وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُطْلِعَكُمْ عَلَى الْغَيْبِ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَجْتَبِي مِنْ رُسُلِهِ مَنْ يَشَاءُ … ﴿۱۷۹﴾
… آللاە سیزە غایبئ بیلدیرمز. آما غایبئ بیلدیرمک ایچین قوردوغو دۆزنە گؤرە ألچیلریندن بیرینی سچر … (آلی عیمران سورەسی؛ 179)
نبیلرە ریسالتلە ایلگیلی وریلن بو کیتابی واحی اؤزلدیر وە آللاهئن اینسانلارلا دیگر قۇنوشما شکیللریندن فارقلئدئر. شو آیت، نبیلرە وریلن ریسالتلە ایلگیلی واحیین، تبلیغ أدیلمەسی گرگینی بیلدیریر:
وَمَا هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ ﴿۲۴﴾ (سوتة التکویر)
(موحاممد) کندیندەکی غایب بیلگیسینی کیمسەدن ساقلاماز. (تکویر سورەسی؛ 24)
گلن بو واحیین، اینسانلارا تبلیغ أدیلمک اۆزرە گؤندریلن ریسالتلە ایلگیلی واحی اۇلدوغونا دائیر نبیلرین أن اوفاق بیر شۆبهەسی بولونماز. جین سورەسینین 28-نجی آیتیندە گچن “اۇ ألچی (گلن ملکلرین)، آللاهئن گؤندردیکلرینی أکسیکسیز اولاشتئردئقلارئنئ بیلسین، اۇنلارئن یانئندا اۇلانئ قاوراسئن وە هر شەیی بیر بیر حافئظاسئنا یرلشتیرسین.” ایفادەسی بونو گؤسترمکتەدیر.
سورەنین 27-نجی آیتیندەکی “اۇنون دا اؤنۆنە وە آرقاسئنا گؤزجۆلر سالار کی…” ایفادەسی ایسە ریسالتلە ایلگیلی واحیین، جیبریل وە اۇنون أطرافئنداکی ملکلردن اۇلوشان بیر قۇروما اۇردوسو ایلە گلدیگینی گؤستریر. بو، قۇروما آلتئنا آلئنان بیر واحیدیر. ریسالتلە ایلگیلی واحی دئشئندا ایسە بؤیلە بیر شەی یۇقتور.
ریسالت دئشئنداکی واحیلر باشقالارئ ایچین باغلایئجئ دگیلدیر. هیچ کیمسە بو تۆر تجرۆبە ایددیعالارئ ایلە باشقالارئنا تلقین وە تاحاککۆمدە بولوناماز. دوروم بؤیلە اۇلونجا نبی اۇلمایانلارئن واحی آلدئقلارئنا دائیر ایددیعالار، دیگر اینسانلار ایچین آنلامسئز قئلار. موحاممد (ع) ایلە نبیلیک بیتمیشتیر.
آیت شؤیلەدیر:
مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ وَكَانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمًا ﴿۴۰﴾ (سورة الأحزاب)
موحاممد ایچیندن بیر أرکگین باباسئ دگیلدیر؛ آللاهئن رسولۆ وە نبیلرین سۇنونجوسودور… (آحزاب سورەسی؛ 40)
موحاممد (ع) ایلە نبیلیک بیتتیگی ایچین، هیچ کیمسە نبیلیک ایددیعاسئندا بولوناماز. بو تۆر ایددیعالاردا بولونانلار ایچین شو آیت دیققات چکیجیدیر:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ قَالَ أُوحِيَ إِلَيَّ وَلَمْ يُوحَ إِلَيْهِ شَيْءٌ وَمَنْ قَالَ سَأُنْزِلُ مِثْلَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ … ﴿۹۳﴾ (سورة الأنعام)
آللاها قارشئ یالان اویدوراندان، یا دا کندینە واحی گلمەدیگی حالدە واحی آلدئغئنئ سؤیلەیندن یاحود؛ “آللاهئن ایندیردیگی گیبیسینی بن دە ایندیرەجگیم” دیەندن داحا ظالیمی کیم اۇلابیلیر؟… (أنعام سورەسی؛ 93)
بونونلا بیرلیکتە، سچیلدیگینی یاحود کندیسینە کیتاب یازدئرئلدئغئنئ سؤیلەینلر حپ چئقمئشتئر. یینە باشقالارئ ایچین باغلایئجئ اۇلمایان بیرتاقئم کیشیسل تجرۆبەلرین باعضئلارئنجا بیلگی قایناغئ اۇلاراق قابول أدیلدیگینە دە راستلانماقتادئر. مثەلا تاصاووفتا، کشیف وە ایلهام بیر بیلگی أدینمە یۇلو اۇلاراق قابول أدیلمیش، بو باغلامدا باعضئ حادیثلرین کشیف، ایلهام وە رۆیا ایلە تثبیتیندن باحثەدیلەبیلمیشتیر. آقتاراجاغئمئز شو ایفادەلر دورومون وحامتینی گؤسترمەسی آچئسئندان فاضلا سؤزە گرک بئراقماماقتادئر.
“کشفی بیلگیدە یانئلما، اؤیلە آنلاشئلئیۇر کی، داحا چۇق سەیرۆسۆلوک أثناسئندا سؤز قۇنوسو اۇلماقتادئر. سۆلوکۆنۆ تاماملایئپ بللی بیر مرتبەیە اولاشانلارئن کشفی بیلگیسیندە ایسە گنللیکلە حاطا اۇلمایاجاغئ بلیرتیلمیشتیر. زیرا بو کیمسەلرە گلن بیلگینین دۇغرولوغو، کسینلیگی وە قایناغئ آچئسئندان واحی ایلە أشدگردە اۇلدوغو قابول أدیلمکتەدیر. ایمام غاززالی مشهور أثری ایحیادا، ایلهام ایلە مەیدانا گلن عیلمین سببی، ماحاللی وە عیلیم اۇلماسئ باقئمئندان واحی ایلە هیچبیر فارقئ اۇلمادئغئنئ، آرالارئنداکی تک فارقئن واحیدە عیلمی گتیرن ملگین گؤرۆلمەسی اۇلدوغونو بلیرتیر. غاززالینین بو گؤرۆشۆ داحا سۇنرا گلن اؤنملی موتاصاوئفلار طارافئندان دا بنزەر ایفادەلرلە تکرارلانمئشتئر.
اؤرنگین موحییددین ایبنۆل عارابی؛ “صوفیلرین قایناغئ پەیغامبرە واحی گتیرن ملگین قایناغئ ایلە عاینئدئر؛ اۇنلار ظاهیردە پەیغامبرە اویماق صورتییلە اویغولادئقلارئ آحکامئ سئردا آللاەتان آلماقتادئرلار.” دەرکن، عازیزۆددین نسفی، بو حوصوصتا شؤیلە بیر آچئقلاما یاپماقتادئر. روحونو صاف حالە گتیرن اینسانئن گؤنلۆنە ملکلر بیر شەیلر آتارلار. بو اویانئقلئق حالیندە اۇلورسا ایلهام، اویقودا اۇلورسا دۇغرو رۆیا آدئنئ آلئر. أگر ملکلر گؤکتن یرە اینیپ، بیر شکلە بۆرۆنەرک پەیغامبرە گؤرۆنۆرلر وە آللاهئن سؤزۆنۆ اۇنا ایلتیرلرسە بو دا واحی آدئنئ آلئر. ایمامئ راببانی دە سەیرۆسۆلوکۆنۆ تاماملایئپ صئددیقلیک ماقامئنا اولاشانلارا گلن بیلگی ایلە پەیغامبرە گلن واحیی عاینئ گؤرۆر وە آرالارئندا بیرینین واحی دیگرینین ایلهام ایلە ألدە أدیلمەسینین دئشئندا بیر فارق اۇلمادئغئنئ بلیرتیر.
صوفیلرین چۇغو (یوقارئدا ایشارت أدیلن مرتبەلردن گلن) بیلگییی، دۇغرولوغو وە کسینلیگی آچئسئندان واحی ایلە أشدگردە گؤردۆکلری گیبی، عاینئ زاماندا بو بیلگینین شەیطان وە نفسین مۆساحالەسیندن قۇرونموش اۇلماسئ باقئمئندان دا واحی ایلە عاینئ اۇلدوغونو قابول أتمکتەدیرلر. اۇنلارا گؤرە نۆبۆووت ماقامئ ناسئل شەیطانئن وسوسەسیندن قۆرونموشتور. بؤیلە بیر کیمسەنین قالبینە شەیطان هیچبیر یؤندن گیرەمز. أگر بیر تشببۆثۆ اۇلورسا، اۇ کیمسە بونو همن فارق أدر.
سۇنوچ اۇلاراق شورا سورەسینین 51-نجی آیتیندە گچن آللاهئن اینسانلارلا قۇنوشما یۇللارئندان اۆچۆنجۆ شکلین ریسالتلە ایلگیلی اۇلانئنئ شؤیلە تاعریف أدەبیلیریز:
“گؤزجۆلر أشلیگیندەکی جیبریل واسئطاسئیلا، آللاەتان گلدیگی کسین اۇلاراق بیلینیر بیر شکیلدە وە اینسانلارا تبلیغ أدیلمک اۆزرە نبیلرین گؤنلۆنە ریسالتین بیلدیریلمەسیدیر.”
تبلیغ أدیلمەسی شارط اۇلان، موصحافا یازئلماسئ گرکن، قاطعیلیک تاشئیان وە باغلایئجئ اۇلان واحی ایشتە بودور. بونون دئشئندا، آللاهئن اینسانلا قۇنوشما شکیللریندن اۇلان ایلهام، رۆیا وە ملک گؤندرمە شکیللری ریسالتلە ایلگیلی دگیلدیر. آنجاق حاققئندا تاصدیق أدن یا دا داحا حایئرلئسئ ایلە نسحەدن بیر حۆکۆم گلینجەیە دک اؤنجەکی شریعاتلرین حۆکۆملرینی اویغولاماقلا یۆکۆملۆ اۇلان رسولوللاها، اؤنجەکی شریعاتلرین دۇغرو اویغولاماسئنئن گؤستریلمەسییلە سئنئرلئ بیر بیلگی اۇلان “جیبریلین تەییدینی” بونلاردان آیرئ توتمالئیئز.
ریسالتلە ایلگیلی واحی باغلامئندا قورئانداباعضن آراداکی “رسول /کیتاب” آتلاناراق دۇغرودان اینسانلارئن موحاطاب آلئندئغئ ایفادەلر گؤرۆلمکتەدیر.
مثەلا حاواریلرە واحیەدیلدیگینی بیلدیرن آیت شؤیلەدیر:
وَإِذْ أَوْحَيْتُ إِلَى الْحَوَارِيِّينَ أَنْ آمِنُوا بِي وَبِرَسُولِي قَالُوا آمَنَّا وَاشْهَدْ بِأَنَّنَا مُسْلِمُونَ ﴿۱۱۱﴾ (سورة الأنعام)
بیر گۆن حاواریلر: “بانا وە ألچیمە اینانئن!” دییە واحیەتتیم. اۇنلار دا: “ایناندئق؛ سن شاهید اۇل، بیزلر مۆسلۆمان کیمسەلریز” دییە قارشئلئق وردیلر. (مائیدە سورەسی؛ 111)
بو واحی، حاواریلرە عیسا (ع) آراجئلئغئیلا، یاعنی اۇنا واحیەدیلنین حاواریلرە تبلیغ أدیلمەسییلە گرچکلشمیشتیر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
فَلَمَّا أَحَسَّ عِيسَى مِنْهُمُ الْكُفْرَ قَالَ مَنْ أَنْصَارِي إِلَى اللَّهِ قَالَ الْحَوَارِيُّونَ نَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ آمَنَّا بِاللَّهِ وَاشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ ﴿۵۲﴾ رَبَّنَا آمَنَّا بِمَا أَنْزَلْتَ وَاتَّبَعْنَا الرَّسُولَ فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ ﴿۵۳﴾ (سورة آل عمران)
عیسا اۇنلارئن گؤرمزلیک أدیپ کافیر اۇلاجاقلارئنئ سزینجە دەدی کی: “آللاە یۇلوندا بانا کیملر یاردئم أدر؟” حاواریلر: “آللاە ایچین بیزلر یاردئم أدریز. چۆنکۆ بیز آللاها ایناندئق. شاهید اۇ؛ بیز اۇنا تسلیم اۇلموش کیمسەلریز،” دەدیلر. “راببیمیز! بیز ایندیردیگین هر شەیە ایناندئق وە بو ألچییە اویدوق. آرتئق بیزی شاهیدلیک أدنلر آراسئنا یاز!” (آلی عیمران سورەسی؛ 52-53)
آیتتە؛ عیسا (ع) یاردئم چاغرئسئندا بولونموش، حاواریلر دە اۇنا: “آللاە ایچین بیزلر یاردئم أدریز. چۆنکۆ بیز آللاها ایناندئق. شاهید اۇل؛ بیز اۇنا تسلیم اۇلموش کیمسەلریز” شکلیندە جواب ورمیشلردیر. ایشتە مائیدە سورەسینین 111-نجی آیتیندە؛ حاواریلرە یاپئلدئغئ بیلدیریلن واحی، عیسایا (ع) ایندیریلن کیتاب واسئطاسئیلا اۇنلاردان آلئنان سؤز آنلامئندادئر.
ایکی آیتتە دە عاینئ ایفادەنین قوللانئلماسئ بونو گؤستریر. عاینئ دوروم، اینسانلاردان آلئنان میثاقتان باحثەدن آیتلر ایچین دە گچرلیدیر. آنجاق حاواریلرە یاپئلان واحیدن باحثەدن یوقارئداکی آیتتە، عیسادان (ع) اؤنجەکیلرە وریلن کیتابا مثەلا تەوراتتا اینسانلاردان آلئنان میثاقا عاطئف یاپئلئیۇر اۇلماسئ دا موحتملدیر.


text:
عرب الیفباسی
عرب الیفباسی— ایسلام باشلانیشیندا علی خلافتینده انجیلی سریانی الیفباسی یئرینه قؤشولدو بو الیفبا نبطی الیفباسیندان سککیز حرف ایضافه ائتماقینان اله گلدی.
ایمام حسن ۸ حرفی نبطی الیفباسینا ایضافه ائتدی و عربجه الیفبانی کوفی خط آدینا یازدی بو ۸ حرف عربجه دیلده وارایدی و آیریجا دیللرده گؤروشمور (هابئله: طا - ظا - صاد - ضاد - ثِ - غین - عین - ذال)
۷.جی یۆزایللرین سوْنلاریندان بۇ یانا اموی و عباسی ایمپیراتورلوقلاری آراجیلیغییلا اوْرتا شرق مرکزلی بؤیوک بیر منطقهیه یاییلما ایمکانی تاپمیش ایسلام دینینین تصاحوب ائتدیگی جوغرافیالاردا ایشهآلینان الیفبادیر. دۆنیادا لاتین الیفباسیندان سوْنرا یازی دیلی اوْلاراق اَن چوْخ ایشلهنن یازی سیستمیدیر. عرب الیفباسی ۲۸ حرفی وار و ساغدان سوْلا یازیلیر.
حرفلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناق[دَییشدیر]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Arap alfabesi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
ایستانبول بیلیمیوردو
ایستانبول بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Istanbul, فارسجا: دانشگاه استانبول، عربجه: جامعة اسطنبول)تورکیه نین ایستانبول شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. ایستانبول بیلیمیوردو ۱۴۵۳ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
- İstanbul Üniversitesi.jpg
- Istanbul University campus ruins March 2008d.jpg
مزونلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده ایستانبول بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
- "Turkish journalist İlhan Selçuk died". National Turk. 2008-06-23. Retrieved 2010-07-06.


text:
موسلمان شرقده ایلک قیزلار مکتبی
موسلمان شرقده ایلک قیزلار مکتبی ویا حاجی زینالالعابدین تقییئفین قیزلار مکتبی - آذربایجانین معاریفچیلیک تاریخینده، دونیوی تحصیلین اینکیشافیندا، آذربایجان قادینینین تحصیل آلماسیندا بؤیوک رول اوینامیش مکتبدیر. مکتب گؤرکملی خئیریهچی حاجی زینالالعابدین تقییئفین تشبّوثو و دستگی ایله آچیلمیشدیر. بو آچیلمیش مکتب موسلمان شرقینده ایلک دونیوی قیزلار مکتبی ایدی. [۱][۲]
یارانماسی[دَییشدیر]
باکیدا قیزلار مکتبی آچماق ایستهین حاجی زینالالعابدین تقییئف اوّلجه ایمپراتور 3. آلکساندردان ایجازه ایستهسه ده، جاواب موثبت اولمور. تزار 2. نیکولای تاختا چیخاندا حاجی یئنیدن بونا جهد ائدیر: 1895-جی ایلده نیکولایین تاجقویما مراسیمینده زاقافقازیا موسلمانلارینی تمثیل ائدن حاجی زینالالعابدین تقییئف بو دفعه فورصتی الدن وئرمیر. او، تزارین خانیمی آلکساندرا فیودوروونایا چوخ باهالی بیر هدیه باغیشلاییر. عئینی زاماندا باکیدا اونون آدینا قیزلار مکتبینین آچیلماسینی خواهیش ائدیر. حاجی نه ائتدیگینی گؤزل بیلیردی. بونون اوچون اؤزگه بیر یول گؤرونموردو. 1896-جی ایلده شیفاهی، 2 ایل سونرا ایسه رسمی راضیلیق آلان زینالالعابدین تقییئف ایلک نؤوبهده مکتب بیناسی اوچون مووافیق یئرین سئچیلمهسینه و اینشاسینا دیقت یئتیردی.
1897-جی ایلدن حاجی زینالالعابدین تقییئف بو دفعه روسیه ایمپراتور ایدارهلرینین سوروندورمهچیلیگی ایله اوزلشیر. ایجازهیه، مکتبین بیناسینین یئرینین موعین ائدیلمهسینه و تیکیلیشینه 4 ایل واخت صرف اولونور. 1896-جی ایلده قیز مکتبی آچماغا ایجازه وئریلدی. تقییئف مکتب بیناسینین لاییحهسینی ماهیر معمار قوْسلاوسکییه تاپشیردی. بینانی 1898- جی ایلده تیکمگه باشلادیلار و 1900-جو ایلده حاضیر اولدو. موسلمان قیزلار مکتبی اوچون بینا دوز اسماعیلیه بیناسینین یانیندا تیکیلیر. او، مکتبین عرصهیه گلمهسینه 183 مین 533 روبل پول (روس پولو) خرجلهییر. مکتبین عرصهیه گلمهسینده دؤورون بؤیوک ضیالیلاری دا ایشتیراک ائدیر. حسن بیگ زردابینین حیات یولداشی حنیفه خانیم بو تشبّوثو چوخ بگهنیر و حاجییا یاردیم گؤستریر، مکتبین موعلیملریندن بیری، سونرا دا مودیری اولور. حاجینین ایکینجی یولداشی سونا خانیم تقییئوا، علیمردان بیگ توپچوباشوف و باشقا ضیالیلار بو ایشی آلقیشلاییر، مکتبین تئز آچیلماسی اوچون اللریندن گلهنی ائدیرلر.
پروبلملری[دَییشدیر]
قیز مکتبی آچیلماسینا یئرلی روحانیلر مانع اولوردولار. روحانیلر قیزلارا تحصیل وئرمک تکلیفیندن غضبلهنیر و جاماعاتی آیاغا قالدیریردیلار.چونکی روحانیلرین اوخودوغو کیتابلاردا قیزلارین تحصیل آلماسی دوزگون حساب اولونموردو. کؤهنه فیکیرلی روحانیلر مکتب آچماق تکلیفینی بگنمیش قاضی میر محمد کریمی قاپیسینا آغ نفت تؤکوب یاندیرماقلا هدهلهییردیلر.اصلینده بونلاری ائدیب اؤز اللرینی گوناها بولامیشدیلار. مکتبین محض آذربایجانلی قیزلار اوچون تأسیس ائدیلمهسی معاریفچی خئیریهچینین حیاتینی بؤیوک تهلوکه قارشیسیندا قویوردو. دؤورون کؤهنه فیکیرلی، موحافیظهکار آداملاری آذربایجانلی قیزلارین اوخوماسینی بؤیوک بیر قباحت سایدیقلارینا گؤره حاجی زینالالعابدین تقییئفی ده اؤلدورمک ایستهییردیلر. "قاراگوروهچو ایری عمامهلی، قارا عبالی روحانیلر، یئکهقارین ائنلیقورشاق، ساققالی حنالی حاجیلار اورتایا چیخیب عیصمتی-نیسواندان دانیشا-دانیشا، قوراندان آیهلر، پئیغمبر، خلیفه، ایماملاردان حدیثلر و ثوبوتلار گتیرهرک بو ایشی کوفر آدلاندیریب. حاجی زینالالعابدین تقییئفی دیندن کنار عمللرده گوناهلاندیریردیلار. تاپانچالی-خنجرلی قوچولار ایسه تهدیده کئچیردیلر".[۳]
لاکین حاجینین خالق آراسیندا اولان نوفوذو و اطرافینداکی آداملارین اونو موحافیظه ائتمهسی بو بدخواهلیغین باش توتماسینا ایمکان وئرمیردی. موسلمان قاراگوروهچولارینین سؤزونو کسمک اوچون حاجی زینالالعابدین تقییئف نوفوذ صاحیبی اولان موللا میرزه محمد اوغلونا چوخلو پول و هدیهلر وئریب موقدس یئرلره – مکّهیه، مدینهیه، کربلایا، قاهیرهیه، ایستانبولا، تهرانا گؤندرمیش و تاپشیرمیشدی کی، اوراداکی مؤعتبر، رسمی دین خادیملریندن موجتهیدلریندن هامیسیندان ایمضا و مؤهورله تصدیق ائدیلمیش رسمی سندلر آلسین کی، موسلمان قیزلاری دا اوغلانلار کیمی شریعت مکتبلریندن باشقا، موعاصیر مکتبلرده ده تحصیل آلا بیلرلر. بو موقدس ایشده شریعته ضید هئچ نه یوخدور. حاجینین گؤردوگو تدبیرلر ثمره وئرمیردی. اونا گؤره ده او، مجبور اولوب مسجیدده روحانیلر قارشیسیندا چیخیش ائتمهلی اولدو:
- "جاماعات، قیزلاریمیزین زمانه درسی اوخومالاری واجیبدیر. گؤزلری آچیلار، کولفتله رفتاری خوش اولار.
اینگیلیسه، فرانسهیه گئدیب اوخویان جاوانلاریمیز هرهسی اورالاردا قوللارینا بیر آرواد کئچیریب گتیریرلر. چونکی قیزلاریمیزلا مجازلاری توتمور، دولانا بیلمیرلر. اجنبی آروادلاردان دوغولان اوشاقلار بوتون واریداتیمیزا ورثه چیخیرلار. ایشلر بئله گئتسه، آتا-بابا اوجاغیمیز قالاجاق قورآنسیز، نامازسیز، شریعتسیز. تزه مکتبلرده قیزلارا احکامی-شریعت، پالتار تیکمک، توخوجولوق، مطبخ ایشلری، موسلمان (تورک) و روس دیلینده اوخویوب-یازماق، علم-حساب، طیفیللره تربیه وئرمک اؤیرهدیلهجک. بوردا نه پیس ایش وار؟ موللا علی حاجی خلیل اوغلو! قولاق آس! من قیزلاری عیصمتسیز ائتمک ایستهمیرم، نامحرمله اوزو آچیق اولماغا چاغیرمیرام. سیراغا گون گئجه ایگیرمی یاشلی اورتانجیل قیزین سانجیلانمیشدی، آز قالمیشدی اؤلسون. لوْپابیغ آمبارسوُم حکیمی گتیزدیردین، قیزی یوخلادی، داوا درمان ائلهدی، قیز اؤلومدن قورتاردی. ایندی دئ گؤروم، لوْپابیغ آمبارسوُمون عوضینه موسلمان آرواد حکیمی اولسایدی، شریعته هانسی دوزگون گلردی؟ آرواد حکیملرینه، موعلیملرینه احتیاجیمیز چوخدور. او مکتبی من بیزه پادشاهلیقدان وحشی دئییلندن سونرا قرارا گلدیم، آچدیردیم. اتک دولوسو پول تؤکوب بو مقصدله بینا تیکدیرمیشم. بو دوزدو.
آچیلیشی[دَییشدیر]
1901-جی ایلده بوتون شهر اهالیسی مکتبین آچیلیشینا توپلاشیر. "کاسپی" قزئتی همین حادیثهنی بئله تصویر ائدهرک یازیر: "نیکولایئوسکی کوچهسینده کی گؤزل عیمارت بایراقلارلا بزهنمیشدی. ایکینجی مرتبهده کی بؤیوک زال گوندوز ساعات 12-ده دعوتلیلرله و شهرین عیان-اشرافلاری ایله دولموشدو. مکتبین یارادیلماسی، تیکیلمهسی باره ده دانیشیقلاردان سونرا چیخیشلار اولدو. مکتبده اوخویاجاق قیزلارین کور دستهسی بیر نئچه آذربایجان ماهنیسی ایفا ائتدی. سونرا مکتبین عونوانینا گؤندریلن تبریک تلقراملاری اوخوندو. علیمردان بیگ توپچوباشوفون اوخودوغو تبریکی حسن بیگ ایمضالامیشدی. اورادا دئییلیردی: "چوخ یاشا زینالالعابدین!".
کئچیریلن درسلر[دَییشدیر]
مکتبین شرطلرینه گؤره قیزلار ائله مکتبین اؤزونده قالیردیلار. تدریس کورسو ایسه موسلمان عاییلهسینین طلبلری نظره آلینماقلا ال ایشلری و ائودارلیق اوزره علاوه صینیفله روس ایبتیدایی مکتبلرینده کی کورس اساسیندا قورولموشدو. قیزلار تحصیله 7 یاشیندا باشلامالی و 4 ایل اوخومالی ایدی. درسلر روس دیلینده آپاریلیردی. برابر آذربایجان تورکجهسی و دین درسلری کئچیریلیردی. ایلک واختلاردا 50 شاگیردین قبولو نظرده توتولموشدو کی، اونلارین 20-سی حاجینین ایعانهسی حسابینا تحصیل آلیر[۴] و اونلار دا پانسیوندا قالیردیلار. لاکین قبول اوچون 50 نفر نظرده توتولسا دا، ائله بیرینجی ایل عریضه وئرنلرین سایی 58-ه چاتیر. موسلمان شرقینده یارادیلان ایلک قیز مکتبی موسلمان عنعنهلرینی اوروپا مودرنیزمی ایله باجاریقلا بیرلشدیرهرک آذربایجاندا دونیوی قادین تحصیلینین اساسینی قویدو. کئیفیتلی تدریس اوچون روسیهنین موختلیف بؤلگهلریندن موعلیملر دعوت اولونوردو. قیزلار اوروپا اوسلوبوندا اولان آغ یاخالیقلی، باشلیقلی یاراشیقلی اونیفورم گئیینیردیلر. بولشویک ایشغالیندان سونرا سووئت مکتبلرینین گئییمی ده بورادان گؤتورولموشدو. تقییئف کاسیب عاییلهلردن اولان قیزلارین تحصیل آلماسی اوچون وارلی عاییلهلردن اولان قیزلارین قبولونو محدودلاشدیریر. مکتبین نوفوذو گئتدیکجه آرتیر، یئددی یاشینا چاتار-چاتماز والیدئینلر قیز اؤولادلارینین الیندن توتوب حاجینین مکتبینه گتیریردیلر. بیر نئچه ایلدن سونرا حاجی بؤیوک مبلغده پول وئریب مکتبه قیزلار سمیناریاسی استاتوسو آلیر و مکتب 6 ایللیک اولور.
بؤیوک خئیریهچی حاجی زینالالعابدین تقییئفین میلّتی اوچون آچدیغی ایشیقلی یولو آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی (آدر) حؤکومتی داوام ائتدیردی. 1919-جو ایلین اوّللرینده باکی قادین موعلیملر سمیناریاسی عومومی موعلیملر سمیناریاسینا چئوریلدی. آتالار-آنالار آرتیق هئچ ندن چکینمهدن قیزلارینی مکتبه گؤندریردیلر. حؤکومت خالقین میلّی عنعنهلر، وطنپرورلیک روحوندا تربیه اولونماسیندا موهوم رول اوینایان موزهلرین، دیگر معاریف و صنعت اوجاقلارینین آچیلماسی ساحهسینده ده موهوم تدبیرلر حیاتا کئچیریردی.
مأذونلار[دَییشدیر]
بو مکتبی بیتیرن اونلارلا آذربایجانلی قیز سونرادان آذربایجانین ترقّیسینده یاخیندان ایشتیراک ائدیر، جومهوریت فعاللاریندان اولورلار.
- رحیله حاجیبابابیگووا،
- شهربانو شابانووا،
- شفیقه افندیزاده،
- سکینه آخوندزاده،
- مریم قمبیتسکایا،
- نازلی طاهرووا،(ناخچیواندا قیزلار مکتبی آچان)
- لیزا مختارووا، (باکیدا "قادین خئیریه جمعیتی"نی یارادان)
- زولیخا خانیم ولییئوا،
- سلطنت خانیم ولییئوا و اونلارلا باشقالاری.
- یمنتاج خانیم
بیناسی[دَییشدیر]
اوّلجه تقییئفین قیزلار مکتبینین یئرینده جومعه مسجیدی تیکیلمهلی ایمیش، آمّا موعین سببلر اوزوندن بو باش وئرمیر. بئلهلیکله، مسجیدین یئری 5 نوامبر 1896-جی ایلده رسمی اولاراق قیزلار مکتبینه وئریلیر.[۵]
بینانین لاییحهسی 1892-1904-جو ایللرده باکینین باش معماری اولموش ای.و. قوْسلاوسکینین امگینین محصولودور. بینا 1898-1901-جی ایللرده تیکیلیب. او زامان بئله بیر مکتب نینکی روسیهده، باکیدا، حتّی بوتون ایسلام عالمینده یوخ ایمیش. محض 5 ایلدن سونرا، 1906-جی ایلده تیفلیسده ایلک بئله موسلمان قیزلار اوچون مکتب آچیلیر. تقییئف بو مکتبین تیکینتیسینه 300 مین روبلدان چوخ پول خرجلهییبمیش.
تقییئفین قیزلار مکتبینین بیناسیندا 1918-1920-جی ایللرده آذربایجان دموکراتیک جومهوریتینین پارلمانی یئرلشیب.
موعلیملری[دَییشدیر]
- نازلی نظربابایئوا
- مریم سوُلکئویچ،
- عادله خانیم شاهتاختینسکایا،
- گولباهار خانیم اهرییئوا،
- مریم گمبیتسکایا،
- شفیقه افندیزاده،
- مینا خانیم آسلانووا،
- گوهر قاضییئوا،
- نبات خانیم نریمانووا،
- شهربانی خانیم شابانووا،
- سکینه آخوندزاده (1865-1927؛(ایلک قادین دراماتورق، یازیچی). [۶]
شکیللر[دَییشدیر]
اتکیازی[دَییشدیر]
- ^ "Anspress.com – Bakıda müsəlman aləminin ilk dünyəvi qız məktəbinin açılmasından 110 il ötür". 2011-11-24 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-11-29.
- ^ "Arxivlənmiş surət". 2012-08-17 tarixindəorijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-07-14.
- ^ Manaf Süleymanov, Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Bakı, “Gənclik”, 1996, səh 17
- ^ Hüseyn Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. - səh. 272.
- ^ ehileabdurahmanzade.wordpress.com – Tağıyevin qızlar məktəbi
- ^ https://www.azkurs.org/movzu-azerbaycan-qadinlari-xix-xx-esr-maarifciliyi-ve-inqilabl.html


text:
کندیمیزده گؤز آچدیم دونیایا؛ دیل آچدیم دانیشدیم و آنامین لای _ لایلاریندان موسیقی اؤیرهنیب، نغمهلر اوخودوم. گونلرین بیر گونونده تندیریمیزین تؤکولوب داغیلان بیر چاغیندا، آنام دئدی:
– آی منیم نازلی بالام، آرتیق داها تندیریمیز تؤکولوب، داغیلیبدیر. گل گئدهک تندیر تورپاغی گتیرهک و یئنیدن بیر تندیر قویاق!
دئدیم :
– آی آناجان، تندیر تورپاغی نهدیر؟
آنام دئدی:
– گول بالام، بیر قیرمیزی تورپاغدیر. یاخشی بیر پالچیغی اولار و اوندان گؤزهل تندیر قوروب، قویماق اولار. بونون اوچون ده بو تورپاغا تندیر تورپاغی دئییریک.
اوزون سؤزون قیساسی؛ یولا دوشدوک. کندین شمال تاییندا بیر تپه وارییدی. تپهیه دوغرو یوللاندیق؛ یئتیشدیک مقصده. تپهنین چوخلو یئرلری قازیق _ قازیق ایدی، من سوروشدوم:
– آناجان ! بو تپه نهدن بؤیله قازیلیبدیر؟
آنام سؤیلهدی:
– دوزلو بالام، بو تپهنین تورپاغی چوخ یاخشی قیرمیزی تورپاق اولدوغو اوچون کندین هامیسی بوردان تورپاق آپاریرلار.
آناملا بیرلیکده یئری قازیب، بیر اوزون قولاق ایله بیر قاتیر یوکی قدهر تورپاق گؤتوروب، ائوه قاییتدیق! باشلادیق پالچیق توتماغا و پالچیغی بوللو آیاقلاماغا. بیرگون پالچیق یئتیشدیکدن سونرا آنام باشلادی تندیری قویماغا. نهایت تندیریمیز دوزهلیب، بیتدی. سونرا آنام تندیرده اود یاندیریب، اونون پالچیغینی تام پیشیریب، ساخسیدک برکیتدی. بیر نئچه گون کئچدی. آنام خمیر دوزلدیب، یئنی قورولموش تندیریمیزده چؤرهک یاپدی.
آنام یئددی نؤوع چؤرهک پیشیرمهنی چوخ یاخشی باشاریردی: «ساج لاواشی»، «تندیر لاواشی» و بئش نؤوع قالین چؤرهک: «یالین قالین» (خمیرایله پیشیریلن قالین چؤرهک)، «یاغلی فتیر» (ساری یاغ ایله مایالانمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک) «سوت فتیری» (سوت ایله مایالانمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک)، «قاتیق فتیری» (اوزونه قاتیق یاخیلمیش خمیردن پیشیریلن چؤرهک. بو فتیر هامیسیندان آرتیق قیزاراردی)، «تهته» (یاز چاغیندا داغ ترهسی، او جوملهدن: یاغلیجا، قاز آیاغی، ماندا، سیغیردیلی و باشقا دادلی _ یئملی بیتگیلردن قاتیلمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک. آنام بو بیتگیلری داغدان توپلایاردی.) بو چؤرهک نؤوعلری کندیمیزین دهییرمانیندا دارتیلان کپکلی اوندان حاضیرلاندیغی و تندیر یاناجاقلاری آغاج و تزهک (مال- داوار فضولاتی) اولدوغو اوچون چوخ دادلی اولاردی.
آنامین تندیرینده چوخلو شیرین آنلاریم اولوبدور. یاز ایله یای دا مکه، ات کابابی، یئرآلما کابابی پیشیرردیک؛ پاییز و قیشدا ایسه چؤرهک یاپاندان سونرا هامیمیز بیرلیکده آیاقلاریمیزی تندیره ساللاییب، آنام ایسه بیزه ناغیل دئیردی! ناغیل شیرینلیگی چؤرهک عطرینه قاریشاردی. او گونلر بیرده قاییتسایدی… کاش!!!
کندیمیزده گؤز آچدیم دونیایا؛ دیل آچدیم دانیشدیم و آنامین لای _ لایلاریندان موسیقی اؤیرهنیب، نغمهلر اوخودوم. گونلرین بیر گونونده تندیریمیزین تؤکولوب داغیلان بیر چاغیندا، آنام دئدی: