text:
فارس ایستعمارچیلاری و مدنیت راسیستلری نین قوزئی آذربایجان جمهوریتی علیهینه شیادلیغی
کئچمیش یازیلاردا ایشاره اولوندوغو کیمی فارس مدنیت راسیستلری فارس دیل و مدنیتینی منیمسه دیکلری اوچون اونلار فارس دیل و مدنیتینی ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس اولمایان ائتنوسلار علیهینه یوکلنمیش بیر ایستعمار ملزمه سی دئییل، فارس اولمایان ائتنوسلارین تاریخی توپراقلارینی فارسلیغین آیریلماز ترکیب حیصصه سی دئیه قلمه آلماغا چالیشارلار[i]. بونلاردان بیری ده
میرمهرداد میرسنجری آدی ایله فارس ایستعمارچیلیغی اوغروندا دری قابیقدان چیخماغا چالیشان ذات ساییلار. یئری گلمیشکن آدی چکیلن فارس مدنیت راسیستی نین ایستعمارچیلیق گؤروشلری ایله تانیش اولاق، اوخویوروق:
" بر پایه گزارش های رسیده، در آستانه انتخابات ریاست جمهوری ایران، امریکا اخیرا فعالیت های دفتر ویژه ضد ایرانی خود در باکو را به شدت افزایش داده که برگزاری اجلاس اخیر گروهک های تجزیه طلب «پان ترکیست» در باکو نیز در همین راستا به انجام رسیده است. این دفتر که با اعلام آشکار مقامات امریکایی و اسراییلی و موافقت رژیم حاکم بر جمهوری آذربایجان دایر شده وظیفه دارد در مناطق شمال غرب ایران ناامنی و اغتشاش به وجود آورد. طبق اطلاعات فاش شده، ایستگاه ویژه ضد ایرانی آمریکا در باکو، یک مرکز اطلاعاتی و کانون جنگ روانی و رسانهای علیه هویت ملی و تمامیت ارضی ایران است که هدف اصلی آن ایجاد ناامنی و آشوب به ویژه در میان آذری های ایران و لطمهزدن به امنیت ملی ایران از طریق راه اندازی فتنههای سیاسی ـ قومی در آستانه برگزاری انتخابات ریاست جمهوری ایران است"[ii].
اوسته کی یاناشمانی گؤزدن کئچیردیکده بو یاناشما بیر مقاله یازماق یؤنتمی (اوسولوبو) دئییل، اویدوروق (شایعه) اساسلی فارس خفیه اورگانلارینا گونئی آذربایجان میللی حرکتینی باسدیرماق دوغرولتوسوندا اجتماعیتده سس اولوشدورماغا خیدمت ائده جک شانتاژ ماهیتلی کاغیذ قارالاماق ساییلار. دئمک، بو یاناشما آمریکا بیرلشمیش دؤولتلری نین هر هانکی بیر مملکتده و اؤزللیکله ده قوزئی آذربایجان جمهوریتینده ائلچیلیک و خبرلشمک دفتری آچماق مسئله سینی آچیقلیغا فاویشدیرماق دئییل، فارس ایستعمارچیلیغینا توتولموش گونئی آذربایجان تورکلری نین اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینی درک ائتمکلری و بئله لیکله ده فارس ایستعمارچیلیق سیاستی نین یئنیلگه یه اوغراماسیندان فارس مدنیت راسیستلری نین ده راحاتسیز اولدوقلاری نین ایضاحی ساییلار. میرمهرداد میرسنجری فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینه برائت قازاندیرماق اوچون روسیه سؤیئتلیگی نین داغیلماسیندا لیتوانیده یئرلشمیش"ریگا" شهری نین ده پایی اولدوغونو وورقولایاراق یازار، اوخویوروق اوخویوروق:
"طرح آمریکایی،اسراییلی ریگا از نام ریگا پایتخت توریستی کشور لتونی با سابقه و شهرت امنیتی و سیاسی، اقتباس شده است. مجاورت ریگا با دریای بالتیک و مرکز شوروی سابق، از گذشتههای دور این مکان را به نقطه مورد توجه دستگاه های جاسوسی و نظامی غرب تبدیل کرده بود. در هنگام جنگ سرد، آمریکاییها «ریگا» را به عنوان مرکزی برای جاسوسی، انجام عملیاتهای روانی و امنیتی و اقدامات نظامی علیه شوروی انتخاب کردند. بدین ترتیب ریگا یکی از اصلیترین پایگاه های آمریکا و غرب، برای کسب اطلاعات و جاسوسی از شوروی و مرکزی برای اپوزوسیون سازی و عملیات براندازی علیه شوروی بوده که نقشی کلیدی در بستر سازی برای فروپاشی شوروی پیشین و تجزیه آن به 15 کشور مستقل داشته است"[iii].
اوسته گؤروندوگو کیمی روسیه ایستعمارچیلیغی نین نسبی ده اولسا، داغیلماسینی "ریگا" شهرینده خیالی آمریکابیرلشمیش دؤولتلری نین کشفیات و جاسوسلوق اورگانلاری ایله دویونلمگه چالیشان ذات بالتیک جمهوریتلری نین باشقا سؤیئت جموریتلری کیمی روس ایشغالچیلیغینا معروض قالدیقلارینی و یئرلی خالقلارین روسیه ایستعمارچیلیغینا قارشین دیرندیکلرینی گؤز آردی ائتمیش اولار. بالتیک جمهوریتلری او جومله دن لیتوانی 1939 اینجی ایل هیتلر و ایستالین آراسیندا اولان آنلاشماغا اساسن روسیه سؤیئتلیگی نین ایشغال داییره سینه داخیل اولموش و 1940 اینجی ایلدن روسیه قوشونلاری بالتیک جمهوریتلرینی ایشغال ائده رک یئرلی خالقلار بولشویکلر و ایستالینچیلر طرفیندن قیرقینلارا معروض قالمیشلار[iv]. میرمهرداد میرسنجری بیر فارس مدنیت راسیستی اولاراق پان ایرانیست محفلی توپوردوگو آزدیریجی و اورکودوجو ماتئریاللاری جمهوری ایسلامی ایران- فارس مطبوعاتی واسیطه سی ایله اجتماعیته آشیلاماقلا ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سینی آمریکابیرلشمیش دؤولتلری نین اویونو کیمی خالق کیتله سینه آشیلاماغا چالیشار:
میرمهرداد میرسنجری نین برنهارد لئوی آدینا یایینلادیغی خریطه و اونون اطرافینداکی یئریدیلمیش آزدیریجی دوشونجه و فیکیرلر پان ایرانیست محفلی طرفیندن موختلیف دیللرده گونئی آذربایجان میللی حرکتی علیهینه دوزنلمیش و حاضیرلانمیش مقاله لره اساسلانار. بو دئدیکلریمیز بوش ایددعا اولماسین دئیه پان ایرانیست محفلی 2012-اینجی ایل یانوار آیی نینی ییرمی اوچونده یایینلادیغی خریطه نی ده سرگیلمک یئرسیز اولماز دئیه دوشونوروک (و اوراداکی مقاله لرین اوخونماسینی ایسه اوخوجولارا بوراخیریق)[v].:
مسئله بونلا دا یکونلاشمایاراق اوسته کی خریطه لره نیسبت وئریلمیش یازی ماتئریاللاری باشقا خاریجی سیته لرده ده خریطه نین بیچیمی دگیشدیریله رک پول باهاسینا بیله ایستر اولسون، گونئی آذربایجان میللی حرکتی علیهینه یاییلماقدادیر[vi]. بو یازیلمیش بؤهتانلارا اساسن فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلاری گونئی آذربایجان میللی حرکتی علیهینه قارا یاخارکن انسانلیق دئیه بیر آنلاییش تانیمازلار. میرمهرداد میرسنجری گئنه ده یازار:
"پیامدهای جداسازی قفقاز از ایران: ... * قرار گرفتن مسلمانان جمهوري آذربايجان و مسلمانان ساکن در ساير مناطق قفقاز زير سلطه دولت و فرهنگ مسيحي تا پايان حکومت تزاري. * گرفتار شدن مسلمانان قفقاز در چنگال آهنين کمونيسم به مدت هفتاد سال. *محروميت مسلمانان از علوم اسلامي و تعطيلي مساجد و حوزه هاي علميه علمي- ديني در دوره کمونيسم و تعطيلي مجدد حوزه هاي علميه در شهرهاي مختلف به دستور حيدر علي اف(پدر الهام علیاف رییس جمهوری مادام العمر فعلی) بعد از فروپاشي شوروي. *کشته شدن صدها هزار مسلمان قفقازي در جنگ دوم جهاني در نبرد ميان دو کشور مسيحي آلمان و روسيه. * قتل و تبعيد هزاران تن از دانشمندان، علما، روشنفکران، شاعران و نويسندگان ایران دوست شهرهاي مختلف گنجه، باکو، نخجوان، لنکران و ... در دوره حکومت استالين
*تغيير الفباي عمومي از الفباي اسلامي (الفباي عربي و فارسي) به الفباي روسي و لاتين و قطع ارتباط نسل هاي جديد با تاريخ و ميراث فرهنگي گذشته ایران زمین"[vii].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستی و پان ایرانیست میرمهرداد میرسنجری پان ایرانیست محفللر ایله دوشونجه و قلم باخیمدان اورتاق چالیشدیغینا باخمایاراق اؤز مدنیت راسیستلیگی گؤروشلرینی حیاتا کئچیرمک اوچون فارس ایستعمار حاکیمیتی تریبونلاریندان دا فایدالانماغا چالیشار. بئله لیکله قاجار ممالیکی محروسه سی و روسیه چارلیغی آراسینداکی حاکیمیت ساواشلارینی مؤللیف سیاسی آلاندان (زمینه دن) دین آلانینا سوروکله یه رک پئتئر کبیر وصیتینه اساسن روسیه ایستعمارچیلیغی نین ایسسی سولارا، گونئی دوغرو ایلرمه سینی بیر دین ساواشی دئیه قلمه آلماغا چالیشار. اوسته لیک قاجار ممالیکی محروسه سینده کی دیوان دیلی ساییلان فارسچانی باشقا ائتنوسلار اوچون ده بیر میللی دیل دئیه قلمه آلاراق قافقازداکی خالقلارین دیل و مدنیتلرینی دانماغا چالیشار. مؤللیف بو تحریف ائدیجی ایددعالاری اؤنه سوررکن قافقازدا روسیه چارلیغی و روسلارا اویونجاق اولموش ائرمنیلر طرفیندن حیاتا کئچمیش جنایتلری ایرانیت مقوله سی ایله دوگونلمگه چالیشار. مؤللیف اوسته لیک، 1875 اینجی ایل حسن بگ زردابی باشچیلیغی ایله آذربایجان تورکچه سینده یایینا باشلامیش اکینچی قازئتی و اونو ایزلمیش باشقا درگیلر و 1918-1920 اینج ایللردن باشلامیش قوزئی آذربایجان مطبوعات اورگانلاریندا اؤزونه یئر آچان آذربایجان دیلینه اویقون الیفبا دوشونجه سی نین 1922 اینجی ایل حیاتا کئچمه سینه باشلانماسینی و 1929 اونجو ایل لاتین الیفباسینا کئچیش دؤنمی نین بیتمه سینی بیر ایسلامیت و ایرانیت فاجعه سی کیمی قلمه آلار. دئمک، فارس مدنیت راسیستلری نین گؤروشونه اساسن میلاک انسانلارین میللی ایراده لری دئییل، راسیستلیک میلاک گؤتورولمه لی ایمیش. مؤللیف اوسته ایرانیت مقوله سینی اساسلاندیرماق اوچون دوزیازییا (متن) آرتیردیغی کاریکاتور دا ایلگی چکیجی ساییلار. بو کاریکاتوردا خولیائی بؤیوک ایران بیر آصلان دئیه اویموش، قارقا-قوزقون (آذربایجان تورکلری) اونو دیتمگه، چاققاللار (آمریکابیرلشمیش دؤلتلری، ایسراعیل، انگلیستان و روسیه) دا بو دیدیشدیرمکدن فایدالانماغا چالیشدیغی سرگیلنمیش مقام ساییلار. دئمک، انسانلارین بیر میللی وارلیق اولاراق اؤز دیل و مدنیتلری اساسیندا یاشاییشلارینا و میللی توپراقلارینا حاکیم اولماسی دا فارس مدنیت راسیستلری طرفیندن قارقا-قوزقون اولماق ساییلارمیش. ایکینجی کاریکاتوردا آصلان یئریندن قالخارکن قارقا-قوزقون (آذربایجان تورکلری)، چاققاللار (آمریکابیرلشمیش دؤلتلری، ایسراعیل، انگلیستان و روسیه دؤولتلری) یوخاچیخار.
یئری گلمیشکن بو "اصلان" اوزره دئیینمک لازیم. کئچمیش یازیلاردا ایشاره اولدوغو کیمی فارسلیقدا تابولاشان و مقدس ساییلان توتام (Totem) آصلان دئییل، "ایت" ساییلار[viii]. آصلان (شیر) آدی فارس ادبیاتیندا غزنه لی شاهلاری زامانیندان هر هانکی بیر شخصه نسبت وئریلمه سینه باخمایاراق بو آد بیر گؤسترگه و نشانه بیچیمینده یالنیز آنادولوداکی سلجوق شاهی غیاث الدین کیخسرو، باباسی آلپ آرصلان نی مالازگیرد ساواشیندا، یونانلیلار قارشیسیندا گؤستردیگی باشاریلارا داییر آغیرلادیغی (عزیزلدیگی) و اونون آدینا سیککه ووردوغوندان سونرا آصلان (شیر) بیر گؤسترگه و سیمگه بیچیمینده جانلانمیش آد ساییلار. دئمک، تورک قهرمانلیقلاری نین تاریخی سیمگه لرینی فارسلیغین دئیه تورکلری داها آرتیق تحقیر ائتمک، ایستر فارس ایستعمارچیلاری و ایسترسه ده فارس مدنیت راسیستلری اوچون یاخشیلیق باغیشلامایاجاق بیر مقام ساییلار. فارس مدنیت راسیستی ساییلان میرمهرداد میرسنجر یازمیش:
"... امروز نيز همانند دوره کمونيسم، تربيت شدگان «مکتب تاريخ نگاري استالين» در باکو به تحريف تاريخ ادامه مي دهند و با ستایش از چنگیز و تیمور و حتی با تطهیر آذری کشی های عثمانی ها چنین تبلیغ می کنند که مردم آذری از نژاد مغول و ترک تبار هستند، هیچ قرابتی با ایرانیان ندارند، فارس ها بزرگترین دشمنان آذری ها هستند و عهدنامه هاي ننگين گلستان و ترکمانچاي را که منجر به اشغال سرزمين هاي قفقازي ايران توسط روسيه شد به عنوان عهدنامه هايي معرفي مي کنند که «کشور خيالي آذربايجان!» را دو قسمت کرد و بین ایران و روسیه تقسیم نمود! این در حالی است که مطالعه متن این قرارداد های ننگین به سادگی روشن می نماید که هیچ نامی از آذربایجان برای مناطق اشغال شده روسیه برده نشده و نام آذربایجان با تحریف تاریخ در سال 1918میلادی برای اران و شروان تاریخی گذاشته شد تا بعدها بتوانند با آن ابزار، آذربایجان تاریخی با مرکزیت تبریز را از ایران تجزیه نمایند"[ix].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری میللی کیملیک و یوردسئورلیک ایله دونیا وطنلیک (جهان وطنی) مفکوره لرینی بیر بیری ایله قارشدیراراق ترس باشا دوشموش کیمی اؤزونو ایفاده ائتمگه چالیشار. بو یاناشما فارس مدنیت راسیستلیری و ایستعمارچیلاری نین تمامیتچی گؤروشلریندن ایلری گلن بیر داورانیش ساییلار. ترس دورومدا قوزئی آذربایجان مستقیل جمهوریتی نی کمونیستلیک آدینا روسیه فدراسیونونون ترکیب حیصصه سی ائتمگه و سونرا اونا باشقا قوبئرنیاتلار (استانلار) دک ظاهیری جمهوریت ساییمی وئرن بولشویکلر ایله آذربایجان میللی مفکوره لی و یوردسئور انسانلاری آراسیندا آیریم یاپابیلمه سی سئویندیریجی اولاردی. دئمک، روسیه بولشویکلری ایلک اولاراق 1917 اینجی ایلین نوامبئر آیی نین یئددی سینده حاکیمیت چئوریلیشی واسیطه سی ایله حاکیمیته گلدیکدن و "روسیه سوسیالیست فئدراتیو جمهوریتی" Poccи́йckaя CoBéTckaя ФeдepaTи́BHaя CoциaлиcTи́чeckaя Pecпýблиka" قوردوقدان سونرا 918-1920 اینجی ایللر مستقیل اولموش قوزئی آذربایجان جمهوریتینی ده بیر روسیه قوبئرنیاتی (اوستانی) دئیه روسیه دؤولتی نین ترکیب حیصصه سی ائتمیشلر. بیر نئچه ایل قیزیللار (بولشویکلر) و آغلار (مخالیف پارتیلر) آراسیندا وطنداش ساواشی داوام ائتدیکدن سونرا 1922 اینجی ایل "شوروی جمهوریتلری بیرلیگی" Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk (CCCP)" بیر "مملکت بیرلیگی" آدی دئیه رسمی اولاراق قبول ائدیلمیش[x]. تاریخده کی آذربایجانلی و عثمانلی قارشی دورما مسئله سی گئنه ده فارس ایستعمارچیلاری و مدنیت راسیستلری ایددعا ائتدیکلری نین ترسینه ائتنیک بیر مسئله دئییل، دین چاتیسی آلتیندا شیعه و سنی چاتیشماسی اولموش. جلولوق مسئله سینده عثمانلی قوشونلاری نین اورمیه اهاسی نین کؤمگینه گلمه سی و آذربایجان تورکلرینی قیرقیندان قورتاردیقلاری بو دئدیکلریمیزه تانیقلیق ائدر[xi]. بوگون چاغیمیزین دیل و مدنیت چاغی اولدوغونو نظره آلاراق فارس ایستعمارچیلاری و مدنیت راسیستلری نین دوشوندوکلری نین ترسیه اولاراق آذربایجان تورکلری باشقا تورک قارداش توپلوملاری ایله اینانج و دین آیریمی یاپمادان اورتاق دیل و مدنیت باغلارینی گلیشدیرمه لی و بیربیرلری ایله قارشیلیقلی دایانیشما و مشورت ایچینده اولمالیدیر دئیه دوشونمه لی ییک. دئمک، آذربایجان تورکلری دیل و مدنیت باخیمیندان هر هانکی بیر عیرق و نژادا دایالی دئییل، اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینی اولوشدوران دیل، مدنیت، گلنک و گؤره نکلرینه دایالی بیر میللی توپلوم ساییلار. بو باخیمدان آذربایجان تورکلری نین مغوللار ایله هر هانکی بیر ایلگی و ایلیشکیسی یوخ ساییلار. آذربایجان آدی مسئله سینه گلدیکده آذربایجان آدینا دؤولت و میللت مقوله سی یوکلنمدن اؤنجه ده تاریخی آذربایجان تورپاقلاری وار. ابو علیمحمد ابن محمد بلعمی[xii] نین تاریخنامه طبری کتابیندا آذربایجان سرحدلرینی همداندان دربند شهرینه دک آدلاندیرار، اوخویوروق:
"اوّل حد از همدان در گیرند تا به ابهر و زنگان بیرون شوند و آخرش به دربند خزران و بدین میانه اندر هرچه شهرها است، همه را آذربایگان خوانند، و به تازی باب گویند و آن همه راهها ابواب گویند. و راهها است به آخر آذربایگان که از آنجا به بلاد خزر شوند، گروهی بر خشک و گروهی از دریا، که از هر راهی در بند خوانند و به تازی باب گویند. و دیگر راهی است بدان میان اندر و شهری هست بزرگ خزر خوانند و آنجا بازرگانیها کنند...."[xiii].
دئمک، آذربایجان تورپاقلاری مسئله سی بیر چوخلاری اجتماعیتی آزدیرماغا چالیشدیقلارینا باخمایاراق خیالی و یالنیز بوگونکو دئییل، تاریخی بیر مسئله ساییلار. زامان آخاریندا آذربایجان آدی یانلیز تورپاق اساسلی دئییل، ائتنیک کیملیک و دؤلتچیلیک ماهیتینی ده اؤزونده باریندیرمیش بیر سیاسی قاورام ساییلار. فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری گئنه یازیر:
"ماه 1368،مصادف با 31 دسامبر 1989 میلادی مردم نواحي مرزي منطقه نخجوان در پي سست شدن حاکميت استبدادي کمونيستها به ساحل ارس ريختند و سيمهاي خارداري را که حکومت مسکو براي قطع ارتباط اهالي آن سوي ارس با ايران در طول نوار مرزي کشيده بود پاره پاره کردند. آنان با شعارهاي «لا اله الا ا...» و «ا... اکبر»، «اتحاد، اتحاد» عقيده مقدسي را که سال هاي طولاني در سينه پنهان نگه داشته بودند را آشکار ساخته و خواستار الحاق به ايران شدند[xiv].
روسیه سؤیئتلیگینده کی میللیتلر مسئله سی، عوامفریبلیک عجوباتیندان فارس ادبیاتیندا اؤرت باسیر ائتمگه چالیشدیقلاری زوراکیلیق (دیکتاتورلوق) مسئله سی دئییل، کمونیستلیک آدینا روسیه سؤمورگه چیلیگی و ایستعمارچیلیغی مسئله ایدی. دئمک، آراز قیراغینداکی دمیر تیکن تئللرینی قیرماغا چالیشان قوزئی آذربایجان تورکلری یالنیز روسیه کمونیست پارتیسی نین عدالتسیزیلیگیندن دئییل، بیر میللی وارلیق اولاراق روسیه سؤمورگه چیلیگیندن قورتارماغا چالیشیردیلار. اونلارین بیرلشمک شعارلاری دا فارس ایستعمارچیلاری و مدنیت راسیستلری نین ایددعا ائتدیکلری نین ترسینه فارس ایستعمارچیلیغی و فارسلیق بویوندوغو آلتینا کئچمک دئییل، گونئی آذربایجان تورکلری ایله بیرلشمک آرزولارینی گونئی آذربایجان تورکلرینه یانسیتماق مقصدی داشییار. دئمک، آراز قیراغیندا گونئی آذربایجانا اوز توتاراق "آذربایجان بیر اولسون، مرکزی تبریز اولسون" دئیه وئریلمیش شعار دا آیریلمیش و بؤلونموش بیر خالق اؤولادلاری نین بیرلشمک نغمه سی ساییلار. فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری یازمیش:
".. آذري ها مردمي شيعه هستند که ايران وطن اصلي و کانون فرهنگي و معنوي آنهاست. اما حکومت باکو به نام آذري ها با رژيم صهيونيستي متحد شده و حتي تشکل هاي مشترکي با دولت صهيونيستي مانند «انجمن بين المللي آذربايجان ـ اسرائيل» و «کنگره يهوديان آذري» تشکيل داده است"[xv].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری، دین ایله دیل مقوله سینی قاریشدیرمیش مقامدان چیخیش ائدر. بو گؤروش یالنیز اؤزلرینی جمهوری ایسلامی حاکیمیتیمینه مخالیف (اوپوزیسیون) قلمه آلان پان ایرانیست و راسیست قوروپ و تشکیلاتلارا عایید دئییل، جمهوری ایسلامی حاکیمیتی نین سیاسی و دیپلوماتیک مقاملاری دا فارس ایستعمارچیلیغینی نماینده لیک ائتدیکلری اوچون بو گؤروشو نماینده لیک ائدرلر. دئمک، بوگون ایران ممالیکی محروسه سینده فارس دیل و مدنیتی حاکیم اولدوغو و فارس ایستعمارچیلیغی حیاتا کئچدیگی اوچون دیل و مدنیتلری دانیلاجاق هئچ بیر میللی توپلوما فارس دؤولتچیلیگی مدنی و معنوی مرکز دئیه قلمه آلینابیلمز. آذربایجان و اسراعیل دؤلتلری آراسیندا مدنی و سیاسی ایلیشگی و موناسبتلر سؤز قونوسو اولدوقدا آذربایجان جمهوریتیندن ایسراعیله کؤچموش یهودی وطنداشلارین، آذربایجانداکی قوهوملاری ایله قوهوملوق و میللی باغلاری اولدوغو اوچون آذربایجان و اسراعیل ایلیشگیلری طبیعی قلمه آلینمالیدیر. بونون ترسینه یوزده قیرخ اهالیسی شیعه و ایران وطنداشی ساییلان آذربایجان تورکلری نین میللی تورپاقلارینی فارسلیق نامینه ائرمنی ایشغالچیلیغینا معروض قویان، اونلارین میللی وارلیقلاری ساییلان تورک دیل و مدنیتینی فارس ایستعمارچیلیغینا تابع توتان فارس حاکیمیتی و مدنیت راسیستلری آذربایجانلیلارا وطنداش دئمک بیله حاققینا مالیک دئییللر. فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری یازمیش:
"... بررسی فعالیتهای پایگاه ضد ایرانی آمریکایی ریگا در باکو نشان میدهد که سازمان سیا ، با پوشش عناوین و اصطلاحات حقوق بشری مانند نشست اخیر هم اندیشی تجزیه طلبان، دفتر مخالفان غیر خشونت طلب و دایر کردن کارگاه های آموزشی (جاسوسی) به جمعآوری، آموزش و تقویت مزدوران تجزیه طلب به اصطلاح هویت طلب پرداخته و میکوشد تا با ایجاد سرپل هایی در اطراف ایران، با داخل ارتباط برقرار و جریان هایی را ایجاد نمایند. این جریان ها میتوانند اهداف و افکار متفاوتی داشته باشند، که طیف گسترده ای از جریان های فرقهای به اصطلاح هویت طلب تا حتی سوء استفاده از احساسات طرفداران تیم فوتبال محبوب آذربایجان را نیزدر بر می گیرد. نقطة مشترک این جریان ها، دامن زدن به تمایز قومی-زبانی، نفرت پراکنی قومی-زبانی، نژاد پرستی و ترک گرایی در قالب"پان ترکیسم" است که در فرایندی چند ساله باید ضمن درگیر کردن دستگاه های نظام با مسایل عدیده و تغییر فضا به ایجاد آشوب ها، ناامنیها و خشونتهای فزاینده در مناطقی چون آذربایجان و کردستان و خوزستان و بلوچستان، امنیت ملی ایران را تهدید نمایدو در پایان به هدف نهایی یعنی تجزیة ایران منجر شود"[xvi].
اوسته کی ایتتیهاملارین هامیسی پان ایرانیست و راسیست محفللری طرفیندن برنارد لئوی عنوانی باشلیغی آلتیندا خاریجی دیللره ترجمه اولموش[xvii]. دئمک، ایستر فارس حاکیمیت داییره لرینه سوخولموش فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلاری، ایسترسه ده ایدئولوژی باخیمیندان شیعه لیک ایله راضیلاشمایان فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلاری نین خاریجده کی قوللاری فارس ایستعمارچیلیغینی قوروماق و فارس اولمایان ائتنیکلری ایران ممالیکی محروسه سینده فارسلاتماق و بیر میللی وارلیق اولاراق اونلاری یوخ ائتمک اوچون سیخ امکداشلیق ائتدیکلری آپ - آچیق اورتادادیر. بو مسئله یه قوشقو و شک گؤزو ایله یاناشانلار و بوگونکو فارس حاکیمیتی و اونون باشچیلارینی عربچیلیک ایله سوچلایانلار عوام اولمادیقلاری دورومدا فارس تبهکارلاری و فارس مدنیت راسیستلری ساییلارلار. فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری سؤزونون سونونچ و نتیجه سینی بیر سیرا معده گوجو ایتهاملارلا آذربایجان جمهوریتی علیهینه سیرالامیش. بو ایتیهاملاری دا یازی نین سونونا آلماق فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمار یانچیلارینی، داها آرتیق تانیماغا اویقون گؤرونر، اوخویوروق:
"1-... دشمنان ایران زمین بر این اندیشه اند که با توجه به منابع عظیم نفت و گاز باکو، بازگشت سرزمین های از دست رفته قفقاز به ایران می تواند قدرتمندتر شدن بیش از پیش ایران را به دنبال داشته باشد. بر این پایه، به کار گیری و تامین مالی و تشکیلاتی مزدوران تجزیه طلب قومی در رسانه های فارسی زبان و آذری زبان ماهواره ای و فعالیت های پرشتاب تبلیغاتی حتی در عرصه های فرهنگی و ورزشی داخل ایران در همین راستا قابل ارزیابی است."[xviii]
اوسته گؤروندوگو کیمی ایستک و آماللاری فارسلیق ساییلان فارس مدنیت راسیستلری ایران ممالیکی محروسه سینده فارسلیق چنبره سینه آلینان فارس اولمایان ائتنیک تورپاقلارین یئر آلتی، یئر اوستو، فیزیکی و معنوی گوجلری نین فارس ایسارتینه آلیندیغینا یئتینمگه رک قوزئی آذربایجان تورپاقلارینی دا فارس ایستعمارچیلیغی نین ایسارتینه آلماق ایسترلر. گئنه ده اوخویوروق:
" 2- سیاست فرافکنانه خواست های قومی یکی از مهم ترین اهداف دولت باکو محسوب می شود. ....لذا دشمنان ضد ایرانی مستقر در باکو تلاش دارند در هماهنگی با اهداف ضد ایرانی دولت آمریکا،پتانسیل تحریکات قومی خود را از شمال ارس به آذربایجان تاریخی به مرکزیت تبریز منتقل نمایند."[xix]
ایران ممالیکی محروسه سینده کی گونئی آذربایجان میللی حرکتی نین ایستکلرینه جاواب تاپماق باکیدا، تئلاویوده، امریکابیرلشمیش دؤلتلرینده دئییل، فارسلیق توتساغینا توتولموش گونئی آذربایجانین شهر و کندلیلری نین دیلیندن ائشیتمک و اونلارین ایستلری نی قارشیسیندا بویون اگمک لازیم گؤرونر. دئمک، آذربایجان جمهوریتینه شیعه لیک چاتیسی آلتیندا فارسلیق یئریتمگه چالیشان پان ایرانیست و راسیست قووه لر اؤز شییادلیق آدرئسلرینی باشقالارینا آدرئسلمگه چالیشماسینلار. اونلار ایلک اولاراق فارس مدنیت راسیستلیگی و ایستعمارچیلیغی نیتلریندن ال گؤتورمه لی، سونرا قونشولاری ایله انسانجاسینا دیل تاپمانی اؤگرنمگه چالیشمالیدیرلار. گئنه ده اوخویوروق:
" 3- دولتمردان باکو به خوبی می دانند که اکثريت مسلمانان آذري جهان در ایران زندگی می کنند و اگر هر نوع اتحادی بخواهد اتفاق بیفتد این کشور کوچک آذری نشین جمهوری آذربایجان با جمعیت کوچک آذری است که باید به مام میهن یعنی ایران با جمعیت عظیم آذری های ایران دوست ملحق می شود و برعکس آن اتفاق نمی افتد. پس دامنه تلاش های دولت باکو با همراهی آمریکا و اسراییل بر این هدف متمرکز است که سناریوی طبیعی و تاریخی بازگشت جمهوری آذربایجان به ایران را با اتحاد جعلی به اصطلاح (آذربایجان جعلی) با آذربایجان واقعی (که با نام جعلی جنوبی می نامند) تغییر دهد"[xx].
فارس مدنیت راسیستلری نین گلدیکلری قناعته اساسن ده، دونیا آذربایجان تورکلری نین چوخونلوغو ایران ممالیکی محروسه سینده یاشارلار. دئمک، ایران ممالیکی محروسه سینده آذربایجان تورکلری بیر میللی چوخلوق اولاراق یاشادیقلارینا باخمایاراق فارس ایستعمارچیلاری و مدنیت راسیستلری نین لطف و مرحمتلری عجوباتیندان بو چوخونلوغون آنادیلینده بیر مدرسه سی، درسلیک کتابی، ایداره چیلیک سیستیمی، اؤز یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینا حاکیم اولماق حق و اختیاری دا یوخدور. گئنه ده اوخویوروق:
" 4- سرقت فرهنگ و هنر ایرانی و تصاحب و ثبت آن به نام دولت باکو در میراث معنوی جهانی یونسکو، به عنوان هویت سازی جعلی فرهنگی، اقدام ضد ایرانی دیگری است که در راستای سرقت میراث فرهنگی و تاریخی سرزمین کهن ایران صورت می گیرد که به عنوان بخشی از بستر سازی برای ادعاهای ارضی آینده قابل ارزیابی است. مشارکت در مالکیت آیین ایرانی نوروز، تصاحب نظامی گنجوی( که به گفته خود در اسرارنامه، زاده روستای "تا" در تفرش است)، تصاحب موسیقی عاشیقلار(که یادگار شاه اسماعیل صفوی است)، تصاحب هنر فرشبافی ایرانی و اخیرا تصاحب ساز "تار ایرانی" همگی گواهی هستند بر این مدعا"[xxi].
اوسته فارس مدنیت راسیستی، میرمهرداد میرسنجری نین ایددعالارینا باخمایاراق دونیا توپلوملاری فارس ایستعمار قووه لری خیال ائتدیکلری قدر ده گؤرمزلر و کؤرلر ولایتینده یاشامازلار. دئمک، حاکیم دیل و مدنیت صاحابلاری محکوم توپلوملارین دیل و مدنیت لرینی سؤمورمگه و اؤزلرینکی کیمی گؤسترمگه چالیشدیقلارینا باخمایاراق کئچمیشده دیل و مدنیتی تالانمیش و دیرچلمکده اولان بیر ملت، او جومله دن قوزئی آذربایجان جمهوریتی کئچمیشده کی فارس، روس ایستعمارچیلاری تاپداغی آلتیندان مدنیت و اینجه صنعت (موسیقیچیلیک، قالیچیلیق، معمارلیق ...) قالیقلارینی چیخاراراق بشر مدنیتی نین مدنی ارثی دئیه دونیا اجتماعیتینه تانیتماسی و ثبته یئتیرمه سی بو اؤلچوده فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلارینی ناراحات ائتمه سی ده طبیعی گؤرونر. فارس مدنیت راسیستلری یاخین کئچمیشده نظامی نین فارسچا یازیلمیش دیوانیندان یولا چیخاراق آذربایجانلیلارین فارس اولدوغونو ایددعا ائتدیکلرینه باخمایاراق اوسته گؤروندوگو کیمی حاق یئرینی تاپدیقدا داها فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمارچیلاری آذربایجانلیلارین میللی کیملیکلرینی دئییل، اونلارین داهی شخصیتلرینی اؤزلرینه چیخماغا چالیشاجاقلار. اونلارین بو ساییقلامالارینا (هذیان دئمکلرینه) باخمایاراق نیظامی گنجویلر، فضولیلر، نباتیلر و مینلرجه داها آذربایجان داهیلری آذربایجان تاریخیندن آیریلمازدیر. فارس مدنیت راسیستی میرمهرداد میرسنجری سون ایتتیهامینی آذربایجان جمهوریتی علیهینه نوقطالادیقدان سونرا باشقا فارس مدنیت راسیستلری[xxii] کیمی آذربایجان جمهوریتینی تضییق آلتینا آلماق مئتودونو تهران حاکیمیتینه سفاریش ائتمیش مقامدا یئر آلار، اوخویوروق:
" اگر حاکمیت باکو و دستگاه های دولتی این حکومت با دشمنان تمامیت ارضی ایران روابط نزدیکی برقرار کرده و آنها را تحت حمایت سیاسی، تبلیغاتی و مالی قرار داده است، ایران نیز از این حق طبیعی برخوردار است که مقابله به مثل کرده و از «حکومت مستقل قرهباغ» و سایر اقلیت های قومی جمهوری باکو مانند هواداران تشکیل «جمهوری تالش ـ مغان در سالیان و لنکران» یا فعالان تشکیل «جمهوری لزگستان در بخش هاي زاگاتالا و بالاكن » حمایت کند، یا اگر دولت باکو به فعالیت های ضد ایرانی مرکز ریگای آمریکا در باکو پایان ندهد، ایران نیز میتواند بدون صرف هزینهای، امکان فعالیت ایستگاه مشابهی علیه دولت باکو را به ارمنستان بدهد"[xxiii].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس مدنیت راسیستلری ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سینی "تمامیت ارضی ایران" دئیه "فارسلیق و فارس مدنیت راسیستلیگی" مقوله سی ایله دویونلمگه چالیشارلار. بئله لیکله گونئی آذربایجانلیلارین هر هانکی بیر میللی و مدنی حرکتلری کئچمیشده "پان تورکیست" دئیه "تورکیه و عثمانلی ایمپئراتورلوغو" و "کمونیست" دئیه "روسیه کمونیستلیگینه" نسبت وئریلیردیسه، بوگون گونئی آذربایجان تورکلری نین میللی و مدنی ایستکلری "قوزئی آذربایجان جموریتی" و اونلا سیاسی ایلگی و ایلیشگیسی اولان "آمریکابیرلشمیش دؤولتلری"، "اسراعیل" دؤولتلرینه نسبت وئریلمیش مقامدا یئر آلاراق بو ایتتیهاملار گونئی آذربایجان تورکلرینی فارسلیق باتلاغیندا یوق اولماغا محکوم ائتمیش ایستعمارچی بیر گؤروش ساییلار.
قایناقلار:
[i] ایشیق سؤنمز، فارس مدنیت راسیستلری نین تمامیتچیلیک حئکایه لری: http://www.achiq.info/yazi%202/Soenmez-Fars-M-T.htm، فارس راسیستلیگی یوخسا ایرانیت مقوله سی: http://www.isiqsonmaz.com/Seite112.htm ، فارس مدنیت راسیستلری نین آذربایجان میللی مسئله سی قارشیسیندا چتینلیک چکمه مسئله لری: http://www.isiqsonmaz.com/Seite119.htm ، ارس مدنیت راسیستلری نین آذربایجان میللی مسئله سی قارشیسیندا چتینلیک چکمه مسئله لری: http://www.isiqsonmaz.com/Seite119.htm.
[ii] میرمهرداد میرسنجری، افشای نقش باکو در تجزیه ایران و طرح آمریکایی ریگا، 31 فروردین 1392، تابناک: http://www.tabnak.ir/fa/news/314619
[iii] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[iv] داها آرتیق بیلگی اوچون باخ. ایشیق سؤنمز، روسیه بولشویکلری نین ایکینجی ایستعمارچیلیق و ایشغالچیلیق سیاستلری، بالتیک دؤلتلری نین روسیه بولشویکلری طرفیندن ایشغال ائدیلمه سی: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%2057.htm
[v] Ardashir Parse; Online-Magazin Pârse&Pârse پارسه و پارسه Cho Irân nabâšad tane man mabâd, Bernard Lewis und “The Middle East” (1) 23. Januar 2012: http://parseundparse.wordpress.com/2012/01/23/bernard-lewis-und-the-middle-east-1/
[vi] Hermann Breit, Bernard Lewis und die Umgestaltung des “Middle East” — Teil I, 8. April 2013: http://www.politaia.org/israel/bernard-lewis-und-die-umgestaltung-des-nahen-und-mittleren-osten/
[vii] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[viii] ایشیق سؤنمز، توتام (Totem): دانیشیق - 9 / ایشیق سونمز ایله اوزه ل سویله شی ، آذربایجان میللی حرکتی و اونون ندنلری: http://www.isiqsonmaz.com/Seite259.htm
[ix] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[x] مملکت بیرلیگینده دؤولت گوجو بیر چوخ دوروم و حاللاردا باششهردن (پایتختدن) بوتون مملکته اعمال اولونار (اؤرنک اولاراق موسکودان بوتون سوسیالیت جمهوریتلری ایالت و ولایتلرینه دیکته اولونار).
[xi] رحمت الله خان معتمد الوزاره، اورمیه در محاربه عالمسوز.
[xii] ابو علیمحمد ابن محمد بلعمی سامانیلرین درباریندا وزیر اولموش، فارسچانین قدیم اثری ساییلان تاریخنامه طبری آدلی کتابین مؤللیفی ساییلار.
[xiii] ابو علیمحمد ابن محمد بلعمی؛ تاریخنامه طبری، جلد 1، تهران 1366، خبر گشادن آذربایجگان و دربند خزران صحیفه 534-529.
[xiv] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xv] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xvi] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xvii] Ardashir Parse; Online-Magazin Pârse&Pârse پارسه و پارسه Cho Irân nabâšad tane man mabâd, Bernard Lewis und “The Middle East” (1) 23. Januar 2012: http://parseundparse.wordpress.com/2012/01/23/bernard-lewis-und-the-middle-east-1/
[xviii] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xix] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xx] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xxi] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
[xxii] ایشیق سؤنمز، فارس مدنیت راسیستلری یوخسا فارس ایستعمار عامیللری نین قوزئی آذربایجان جمهوریتی علیهینه یازدیقلاری مکتوبلارینا باخیش: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%20312.htm
[xxiii] باخ اوسته میرمهرداد میرسنجری.
ایشیق سؤنمز، 23.04.2013


c: text/html

text:
«رقیه کبیری»نین «آجلیق باراتاسی» اثری تورکیهده یاییلدی
تانینمیش آذربایجان یازیچیسی «رقیه کبیری»نین «آجلیق باراتاسی» آدلی رومانی آورآسیا یازارلار بیرلییی امکداشلیغی ایله تورکیهنین بئنگو BENGÜ نشریاتی طرفیندن یاییلمیشدیر. ایلک دفعه ۱۳۹۸-جی ایل تبریزده اختر نشریاتی طرفیندن یاییلان بو اثر بیرینجی دونیا ساواشیندا روسلار طرفیندن اشغال ائدیلمیش تبریز شهری جماعتینین حیات حیکایهسیدیر. اثری سوسیولوق «راهیب محمدی» تورک دیلینه اویغونلاشدیرمیش و دیزاینری ایسه «ائلناز خانیم خاکزاد»دیر.
***
«ایشیق» سایتی امکداشلاری آدیندان بو نائلیتی حؤرمتلی یازیچیمیز رقیه خانیم کبیرییه تبریک دئییر و اونا داهادا یارادیجیلیق اوغورلاری آرزولاییریق.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تبریز آذربایجان تئاتری
ایلهام رحیملی-
کؤچورن: احمد عسگرپور- (۴)
۱۹۱۱-۱۹۱۳ صدقی روحالله نخجواندان ایران جولفاسینا کئچیب. اورادا گنج ضیالیلارین کؤمکی ایله شهردهکی کرانفولوو تئاتریندا عبدالرحیم بی حقوردییئوین “بختسیز جاوان” فاجعهسینین ژانباتیست مولیرین “زورن طبیب” کومئدیاسی تاماشالارینی گؤستریب. روللارین اکثریتینی یئرلی تئاتر هوسکارلاری اویناییبلار. تاماشالارا روسیانین جولفادا ایشلهین رسمی نومایندهلری ده باخیبلار.
قاسترول باشا چاتاندان سونرا صدقی روحالله یئرلی هوسکارلارلا بیر نئچه مسخره و وودئویلین متنلرینین آذربایجانجا ال یازمالارینی وئریب. اوزون ایللر جنوبی آذربایجانین بیر سیرا شهرلرینده و اساسن تبریزده تئاتر هوسکارلاری همین الیازمالار اساسیندا تاماشالار حاضیرلاییبلار.
مهدیخان شفیعزادهنین رئژیسورلوغو ایله عبدالرحیم بی حقوردیئووین “خیالت” درامی ۱۹۱۲ینجی ایلده تاماشایا قویولوب.
باکیدا “نجات” جمعیتی تئاتر دستهسینین مشهور کومیک آکتیورو میرزاغا علیئو پاییزدا تیفلیس شهرینه گئدیب اورادا معین قاسترول تاماشالاری گؤسترندن سونرا یئرلی آکتیریسا گؤیرچین خانیملا ایرانا یوللانیب. جولفادان کئچرک تبریزه گلیب. اونلار بورادا تبریزین تئاتر هوسکارلارینین یاخیندان اشتراکیایله اوزئیر بی حاجیبیاوون اوپراتتارلارینی و بیر نئچه مزهلی مسخرهنی تاماشایا حاضیرلاییبلار.
تیفلیس آکتیورلاری میرزهعلی عباسوو باشدا اولماقلا بیر دسته ۱۹۱۳نجو ایلده تبریزه قاسترولا گلیب. لاکین شهر حاکیمی حاجی صمد خانین تاکیدی ایله دسته سفرینی یاریمچیق قویمالی اولوب. یئرلی آکتیورلار ایسه قاسترول باش توتماماسینا باخمایاراق، ایلین مختلیف واختلاریندا کیچیک مسخرهلرله چیخیشلار ائدیب.
۱۹۱۴ عباسمیرزا شریفزاده فورال، مارت، آپریل و مای آیلاریندا رشتده، همچنین تهراندا، قزوینده، انزلیده قاسترول تورنئسی کئچیب. اونون رئپرتوآری عبدالرحیم بی حقوردییئوین “آغا محمد شاه قاجار” نریمان نریمانوون “نادرشاه افشار”، نجفبی وزیروون “مصیبت فخرالدین”، “یاغیشدان چیخدیق، یاغمورا دوشدوک” (حاجی قمبر) اثرلرینین تاماشالاریندان عبارتایدی.
بکتاشینین باشچیلیغی و رئژیسورلوغو ایله تبریزین تئاتر هوسکارلاری نامیق کمالین “بختسیز بالا” (زاولی چوجوق آدی ایله) درامینی تاماشایا حاضیرلاییبلار.
تیفلیسدن گلمیش همیئرلیلریمیزین اون دؤرد آکتیوردان و ایکی آکتیریسادان عبارت دستهسی تبریزین روس کلوبوندا اوزئیر حاجیبیاوون “اصلی و کرم” اوپئراسینی، “او اولماسین، بو اولسون” (مشدی عباد)، “آرشین مال آلان”، ذولفقار بی حاجیبیاوون “اللی یاشیندا جاوان” اوپئراتتالارین، شمسالدین سامینین “دمیرچی کاوه”، عبدالرحیم بی حقوردییئوین “داغیلان تیفاق”، “پری جادو”، نریمان نریمانوون “نادرشاه افشار” درام و فاجعهلرینی گؤستریبلر. اونلار اورمو شهرینه ده گئدیبلر. قاسترول مدتینده دستهیه عبدالرحیم بی حقوردییئوین “آغا محمدشاه قاجار” فاجعهسینی اویناماغا اجازه وئریلمهییب.
آذربایجان ریسپوبلیکاسینین خالق آرتیستی مصطفی مردانوو همین قاسترولو خاطیرلایاراق یازیر: “ایلک گونلر بورادا بیزیم اوچون یاخشی اولمادی. “آغا محمدشاه قاجار” اثرینین آفیشاسینی دیوارا ووردوغدا آژانلار میرزهعلی عباسوو، منی، اشرف یوزباشووو و میرزاخان قولییئوی حبسه آلدیلار. بیزیم بو “نالایق” حرکتیمیز تبریز حؤکومتینین خوشونا گلمهدی. نظمیهده: -“بیز سیزی قوناق بیلیب قبول ائتدیک، تاماشا گؤسترمهیه اذن وئردیک. داها حضرت قاجارین آدینی دیوارا وورماق نهیه لازیم؟”- دئییب، بیزی قارانلیق بیر داما سالدیلار.
روسیا سفیری ایشه قاریشماسایدی ، بیزی چتینلیکله حبسدن آزاد ائدهجکدیلر. “آغا محمدشاه قاجار” اثرینی اویناماماق شرطی ایله بیزی آزاد ائتدیلر.
بیرینجی گؤستردیگیمیز تاماشا “آرشین مال آلان” بؤیوک موفقیتله کئچدی. بئلهلیکله، بو تاماشانی ائرتهسی گون یئنه تکرار گؤسترمهلی اولدوق.
تئاترا بؤیوک ماراق گؤسترن تبریز تاماشاچیلاری “نادر شاه” اثرینه حدسیز سئوینجله باخدیلار.
بو واختلار اورمو شهری بیر خان طرفیندن تالان ائدیلیب داغیدیلمیشدی. اشرف یوزباشوو تبریزین مجاهیدلری و ترقیپرور آداملاری “ائرمنی” مهدیخانین (اونا شلیاپا قویدوغونا گؤره بو آدی وئرمیشدیلر)، سید حسینین و مرندلی اسماعیلین کؤمکی ایله “دمیرچی کاوه” اثرینی گؤسترمهیه اجازه آلدی. بیز بو تاماشانی اورمودا تالان زامانی عذاب چکمیش جاماعاتین نفعینه وئردیک.
تبریز اهالیسی انقلاب روحلو اثرلره بؤیوک هوسله تاماشا ائدیردی. آفیشالار وورولان کیمی تاماشادان اوچ گون قاباق بلیطلر ساتیلیب قورتاریردی(۶).
بو دسته ایستیلر دوشنده اؤز تاماشالارینی صدقی روحاللهین تیکدیردیگی تئاتریندا اویناییب. آرادا مرندده ده تاماشالار وئرهرک یئنیدن تبریزه قاییدیب. اونلارین گؤستردیکلری تاماشالاردا مهدیخان شفیعزاده، معبودزاده، حاجی خان چلبی، اسماعیل موزدوری اساس روللاردا، بیر سیرا هوسکارلار ایسه ائپیزود پرسوناژلاردا چیخیش ائدیبلر.
۱۹۱۵ مهدیخان شفیعزاده تئاتر هوسکارلارینین بیر یئره توپلانماسی و تاماشالار حاضیرلاماسی اوچون خیلی ایش گؤروب. اونون تشبثیایله معین گریم وسائطی، بیغ و ساققال الده اولونوب. دستهنین عضولری اؤز قووهلری ایله رئکویزیت توپلایا بیلیبلر. بیر نئچه کیچیک حجملی آرخالیخ پرده دوزلدیبلر و اونلاریندا اوزهرینه، پریمیتیو حالدا اولسادا، معین منظره رسملری چکیبلر.
تروپپانین باشچیسی شفیعزادهنین تشبثیایله خالق میدان تئاتریندا، شبیه تاماشالاریندا استفاده ائدیلن تاماشا لوازماتلارینی توپلاییبلار. ماراقلیدیر کی، معین تاریخی موضوعلو اثرلری تاماشایا قویان تئاتر دستهسی اویون واختی حقیقی قالخان و قلینجلاردان، حقیقی نیزه و کاماندان، ائلهجهده دیگر حقیقی دؤیوش سورساتلاریندان استفاده ائدیب. همین سورساتلارلا پئشهکارجاسینا، سررشتهلی حالدا داورانماق اوچون هوسکار آکتیورلار خصوصی تعلیملر کئچیردیلر.
تئاتر هوسکارلاری ۱۹۱۵ینجی ایلده مختلف تیپلی مکتبلرده درام درنکلری یاراتماق اوچون تشبث گؤستریبلر. اونلار عینی مضحکهلرده شاگیردلرله بیرلیکده روللار اویناییبلار. ماراقلی کونسرت-موسامیره پروگراملاری دا حاضیرلانیب.
بؤیوکخان نخجوانی ۱۹۱۳ینجی ایلده نخجوان شهرینده اولوب. بیر مدت ایرانا دؤنندن سونرا یئنه نخجوانا گئدیب. بورادا شهرین ضیالیلاریایله دوستلوق ائدیر، مکتبلره مادی کؤمکلیک گؤستریردی. رئژیسور نخجوانی بورانین تئاتر هوسکارلارینین قووهسیله بیر سیرا تاماشالار حاضیرلاییب. نخجواندا داها چوخ پوپولیارلیق قازانان صحنه اثری ” قونشو قوشو اولسا کور قیز اره گئدهر” (رشید بی افندییئو) تاماشاسی اولوب.
مترقی فیکیرلی ضیالی، جنوبی آذربایجاندا رئژیسور صنعتینین فورمالاشماسیندا ثمرهلی ایشلر گؤرموش بؤیوک خان نخجوانی دراماتورق رشید بی افندییئوین “قونشو قوشو اولسا کور قیز اره گئدهر” وودئویل- مسخرهسینی ۱۹۱۴ینجی ایلده تبریزده ده تاماشایا قویوب. اونون قورولوشوندا هاشیم بی وزیرووون “دؤیمه قاپیمی ، دؤیرلر قاپینی” مضحکهسی ده تاماشاچیلار طرفیندن ماراقلا قارشیلانیب.
۱۹۱۶ صدقی روحاللهنین تبریزه بو گلیشی یئرلی تئاتر هوسکارلارینین یارادیجیلیق آختاریشلاری اوچون داها اوغورلو اولوب. سئنتیابر و اوکتئیابر آیلاریندا اونلار خیلی تاماشا گؤستریبلر. خیریه جمعیتی صحنهسینده، “آرامی” (“آرامیان تئاتری” کیمی ده یازیلیب) بیناسیندا عبدالرحیم بی حقوردییئوین “بختسیز جاوان” (۲۲ سئنتیابر)، “پری جادو”، ترجومه اولموش “پرویز بی”، یاخود “فداکار حریت”، ایوان تورگینوین “پولسوزلوق” (جیحون حاجیبیلینین ترجومه- تبدیلینده)، اوزئیر بی حاجیبیاووون “لئیلی و مجنون”، حسن بدرالدینین “ندامت” یاخود “مستعلیشاه”، میر محمود کاظیمووسکینین “همشری منزیلی” اثرلرینین تاماشالاری گؤستریلیب.
“جهالت” تاماشاسیندا باش رول اولان آغامورادی تاماشاسینین رئژیسورو صدقی روحالله اویناییب. تبریز آکتیورلاری اسماعیل واهابزاده (رضا)، محمد واهابزاده (جعفرقلی)، احمد وکیلی(خلیل)، حاجیخان چلبی(حاجی باقر)، خلیل برادری(میرزه یوسف)، خلیلزاده(حسن)، سعید مؤیدزاده(احمد) دیگر روللاری ایفا ائدیبلر.
صدقی روحاللهنین قورولوشوندا اوینانیلان “همشری منزیلینده” تاماشاسیندا باش رولو صدقی روحالله (آغا موراد) ایفا ائدیب. یئرده قالان بوتون پرسوناژلاری تبریزین تئاتر هوسکارلاری سعید مؤیدزاده(احمد)، اسماعیل واهابزاده(رضا)، محمد واهابزاده(جعفرقلی)، احمد وکیلی(خلیل)، خلیل برادری(میرزه یوسف)، خلیلزاده(حسن)، افتخار(داش دمیر) اویناییبلار……


text:
سئوگیلیم من سنه جانان دئمه ییم بس نه دئییم؟
جانیمی جانینا قوربان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
اؤز جانیندان، نفسیندن جانیما جان وئردین
گوءنده مین دفعه سنه جان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
سون باخارکن منه بعضاً ائله کوءسکون- کوءسکون
اولدو جان موءلکو پریشان دئمه ییم، بس نه دئییم؟
دیکیلیب گؤزلریم حسرتله وصالین یولونا
گلمه سین کؤنلومه هجران دئمه ییم، بس نه دئییم؟
سن جانیمسان، جگریمسن، گوءل آچان باختیمسان
اولموشام حوءسنونه حیران دئمه ییم، بس نه دئییم؟
یانمایان عشق اودونا قدرینی بیلمز عشقین
گل منیم عشق اودوما یان، دئمه ییم، بس نه دئییم؟
یوخ منیم باشقا گؤزل لرده بیلیرسن کی، گؤزوم
سنی ایستر بو سلیمان دئمه ییم، بس نه دئییم؟


text:
گۆلیستان دا بوغدای اؤنۆمی یۇقارلادی
ایران ینگ گۆلیستان ولایاتیندا بوغدای ساتووی ۴۰ گؤتریم یۇقارلادی
تۆرکمن صحرا و گۆلیستان ولایاتیندا شو واغتا چنلی ۱ میلیون ۲۷۲ مۆنگ تن بوغدای ساتین آلیندی.
تایخانلارینگ بوغدای ساتووی نینگ دۇوام ادیأندیگی بیلدیریلدی.
شو ییل گۆلیستان ولایاتیندا دؤولت تاراپیندان بوغدای آلووی نینگ ۴۰ گؤتریم یۇقارلاندیغی نیغتالدی.
شو ییل ۳۸۱ مۆنگ ۹۴۶ هکتاردا بوغدای اکیلِندیگی بیلدیریلدی.
تۆرکمن صحرا و گۆلیستان ولایاتی ایران ینگ غاللا آمباری حؤکمۆنده بیلینیأر.
دِگیشلی حابارلار
اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیلاری تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری آذربایجان جمهوریتینده
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری فخرالدین قوُجا آذربایجان ینگ یوُلباشچیسی تاراپیندان قابول ادیلدی
أردوُغان بیلن میرضیایف دوشوشیق گچیردی
دوشوشیق سمرقندینگ کنگره مرکزینده مطبوغاتا یاپیق یاغدایدا گچیریلدی


text:
دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو
دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: C.D. Nacional) بیر فوتبال کولوبودور. Primeira Liga دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۵٬۱۳۲ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Estádio da Madeira (Portuguese). zerozero. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 26 November 2014. یوْخلانیلیب9 January 2015.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«C.D. Nacional»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گردیز،30 سنبله، باختر
افغانستان نینگ اون سیکیز (18) تُن قره جلغوزه سی ایتالیاگه صادر بولدی.
افغانستان قره جلغوزه سی نینگ اوشبو محموله سی اروپا گه زمینی شکلده و کوپراق سوو آرقلی آلیب اوتیلیشی کیرهک.
پکتیا دهگی رحیم گردیزی جلغوزه ایشلب چیقاریش فابریکه سی بیر نیچه آیدن سونگ ایتالیاگه بیرینچی یوکی نی جونتدی.
اوشبو فابریکه، حاضرلیک افغانستان دهگی اینگ بویوک جلغوزه ایشلب چیقاریش جایی.
رحیم گردیزی جلغوزه ایشلب چیقاریش فابریکه سی نینگ بیر مسوولی باختر آژانسیگه ایتیشیچه، اولر کوپراق جلغوزه نی مملکت نینگ جنوبی تمانیدن قولگه کیلتیره دیلر.
پکتیا، پکتیکا و خوست ولایتلری افغانستان نینگ کوپینچه اورمانلری و جلغوزه سی نی اوزیگه جایلشتیرگن.
افغانستان نینگ اوشبو جغرافیه دهگی جلغوزه سی، اوزیگه خاص صفتی و تعمگه ایگه بولیب، مملکت و جهان بازارلریده کوپلب خریدارلرگه ایگه.
رحیم گردیزی جلغوزه ایشلب چیقاریش فابریکه سی مسووللری نینگ ایتیشلریچه بوگل، اون سیکیز تُن نی، بیر مینگ و سیکیز یوز کارتن جلغوزه نی ایتالیا گه صادر قیلگنلر.
اوشبو فابریکه بوندن آلدین هم جغلوزه نینگ ایشلب چیقاریش دن سونگ، امریکا، چین، هند و اروپا مملکت لری اینقسه آلمان و اگلستان گه صادر قیلگن.
رسمیلر افغانستان نینگ صادرات جریانی تورلی یوللر بیلن تیزلشیشگه و اولر اوولگیدیک جلغوزه لرینی صادر قیلیشلریگه امید قیلماقده.


text:
تورکون دیلی تک سئوگیلی ایستکلی دیل اولماز
اؤزگه دیله قاتسان بو اصیل دیل اصیل اولماز.
اؤز شعرینی فارسا عربه قاتماسا شاعیر
شعری اوخویانلار، ائشیدنلر کسیل اولماز.
فارس شاعیری چوخ سؤزلرینی بیزدن آپارمیش
صابر کیمی بیر سوفرهلی شاعیر پخیل اولماز
تورکون مثلی، فولکولوری دونیادا تکدیر
خان یورقانی کند ایچره مثلدیر میتیل اولماز.
آذر قوشونو قیصر رومی اسیر ائتمیش
کسرا سؤزودور، بیر بئله تاریخ ناغیل اولماز.
پیشمیش کیمی شعرین ده گرک داد.دوزو اولسون
کند اهلی بیلرلر کی، دوشابسیز خشیل اولماز.
سؤزلرده جواهیر کیمی دیر، اصلی بدلدن
تشخیص وئرن اولسا بو قده ر زیر زیبیل اولماز.
شاعیر اولا بیلمزسن آنان دوغماسا شاعیر
میسسن آ بالام، هر ساری کؤینک قیزیل اولماز.
چوق قیسا بوی اولسان اولاسان جین کیمی شئیطان
چوخ دا اوزون اولما کى، اوزوندا آغیل اولماز.
مندن ده نه ظالیم چیخار اوغلوم، نه قیصاصچی
بیر دفعه بونو قان کی، ایپکدن قزیل اولماز.
آزاد قوی اوغول عشقی، طبیعتده بولونسون
داغ داشدا دوغولموش دلی جئیران حمیل اولماز.
اینسان او دی دوتسون بو ذلیل خالقین الیندن
آلاهی سئورسن بئله اینسان ذلیل اولماز.
چوخ دا کی سرابین سویی وار یاغ بالی واردیر
باش عرشه ده چاتدیرسا سراب اردبیل اولماز.
میلت غمی اولسا بو جوجوقلار چوپه دؤنمز،
اربابلاریمیزدان دا قارینلار طبیل اولماز.
دوز واختا دولار تاختا تاباق ادویه ایله
اوندا کی ننهم سانجیلانار زنجفیل اولماز.
بو شهریارین طبعی کیمی چیممهلی چشمه
کوثر اولا بیلسه دئمیرم، سلسبیل اولماز.


text:
۱۹۸۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۸۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز سکسن اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۶ مئی - غرب آلماندا ایسترن درگیسینین تاپدیغی آدولف هیتلرین گۆنلوکلرینین قوْندارما اوْلدوقلاری اوْرتایا چیخدی.
- ۲۹ ژولای - لوئیس بونوئل؛ اسپانیالی فیلم یؤنتیمی
- ۲۷ نوْوامبر - مادرید فرودگاهینا ائنمه زامانی کوْلومبیايا مخصوص طياره قضايا اۇغرايیب، ۱۹۳ نفر هلاک اوْلوب.
- ۲۲ آوریل - غرب آلماندا بیر درگی هیتلرین گۆنلوکلرینی اۆزه چیخاردیغینی ایدّیعا ائدیب بعضی بؤلوملرینی یاییملادی. سوْنرادان بۇ گۆنلوکلرین قوْندارما اوْلدوغو اوْرتایا چیخدی.
- ۲۲ اوْکتوبر - غربی آلمان و فرانسهده ۱ میلیون ۵۰۰ مین نفر آتوم سیلاحی علیهینه اعتیراض نوماییشی کئچیرمیشدیر.
- ۱۹ ژانویه - لیون کاسابی دا بیلینن نازی ساواش گۆناهلیسی کلاوس باربی بولیویده تۇتوقلاندی.
- ۱۸ آقوست - تگزاسدا توفان نتیجهسینده ۲۲ نفر هلاک اوْلموش، دؤولته ۱ میلیارد دولار زیان ائتمیشدیر.
- ۱۵ نوْوامبر - قۇزئی قیبریس تۆرک جۆمهوریتی قۇرولموشدور.
- ۱۳ دسامبر - تۇرقوت اؤزال تۆرکیهنین ۴۵-جی حؤکومتینی قۇرموشدور.
- ۱۰ نوْوامبر - مایکروسافت شیرکتی "ویندوز ۱.۰" عملیات سیستمینی تقدیم ائدیب.


text:
آغجییر
آغجییر (لاتینجه: pulmo)، دؤش قفسهسینده یئرلشمیشدیر؛ آشاغی سطحلری دیافراقمایا و ایچری سطحلری اۆرک کیسهسینه سؤیکنمیشدیر. ساغ دیافراقما گۆنبزی سوْل گۆنبزدن یۆکسک اوْلدوغونا گؤره و اۆرک آسیممتریک وضعیت آلدیغی اۆچون، آغجییرلرین حجمی و شکلی سؤز یوخ کی، مۆختلیف اوْلمالیدیر. ساغ آغجییر سوْل آغجییردن قیسا، گئنیش و حجملیدیر.
نورمال آغجییرلرین رنگی اۇشاقدا آچیق چهرایی اوْلور، بؤیوکلرده ایسه گتدیکجه رنگی دییشیب توندلشیر، خاریجی سطحینده قارا لکهلره تصادف اوْلونور. بونون سببی خاریجدن هاوا ایله آغجییرلره داخیل اوْلان یابانچی جیسیملردن (توز، توستو و قورومدان) آسیلیدیر.
آغجییرلر بؤیوکلرده اوْرتا درجهده هاوا ایله دولدوغو زامان آشاغیداکی اؤلچولرده اوْلور؛ شاقولی اؤلچوسو ۲۵-۲۷ سم، ساگیتال اؤلچوسو (اساسیندا) ۱۶-۱۷ سم، فرونتال اؤلچوسو ساغ طرفده ۱۰ سم و سوْل طرفده ۷ سم.
آغجییرلرین تۇتومونا گلدیکده گؤروروک کی، اینسان درین نفس آلدیقدا، یعنی دؤش قفهسی ماکسیموم بؤیودوکده، ساغلام آغجییرلر ۵۰۰۰ سم³ هاوا توتور. درین نفس وردیکدن سوْنرا آغجییرلرده ۱۵۰۰ سم³ هاوا قالیر، بئلهلیکله درین نفس آلما و درین نفس ورمه آراسیندا ۳۵۰۰ سم³ فرق واردیر. بونا آغجییرین اوْرتا حیات توتومو دئییلیر. اینسان عادی نفس آلدیقدا (یعنی راحت نفس آلدیقدا) ۵۰۰ سم³ هاوا آلیر، درین نفس آلدیقدا علاوه ۱۵۰۰ سم³ آغجییرلره هاوا داخیل اوْلور؛ اگر درین نفس وریلیرسه آلینمیش ۵۰۰ سم³ دن علاوه ۱۵۰۰ سم³ هاوا خاریجه چیخاریلیر؛ بئلهلیکله گؤروروک کی، آغجییرلرین حیات توتومو اۆچ حیصّه دن عبارتدیر: تنففوس هاواسی (۵۰۰ سم³)، علاوه هاوا (۱۵۰۰ سم³) و احتیاط هاوا (۱۵۰۰ سم³). تخمیناً ۳۵ یاشیندان سوْنرا هاوا توتومو آزالماغا باشلاییر.
آغجییرلرین چکیسی مۆختلیف دیر و اوْملاردا اوْلان سلیین و قانین میقداریندان وابستهدیر. عومومیتله کیشیلرده اوْنلارین چکیسی ۱۰۰۰-۱۳۰۰ قرامدیر، قادینلاردا ۲۰۰-۳۰۰ قرام آز اوْلور. ساغ آغجییر سوْل آغجییردن آغیردیر و نیسبتی ۱۰:۱۱ کیمیدیر.
آغجییرلرین کونسینستنسییاسی یوموشاق، مسامهلی و سونگره بنزییر، داخیلینده هاوا اوْلدوغو اۆچون سودا اۆزور (باتمیر). اگر اوْنلارین داخیلینده هاوا اوْلمازسا (مثلاً، روشیمین، آنادان اؤلو اوْلموش دؤلون ویا سودا بوغولموش اینسانین آغجییری) سودا تز باتیر. آغجییرلر آرتیق درجهده الاستیکدیر؛ اوْنلارین نفس وئریلن زامان ییغیلماسی همین خاصهدن وابستهدیر.
هر آغجییری زیروهدن اساسا دوغرو کسیلمیش کونوسون یاریسی ایله مؤ قایسه ائتمک اوْلار؛ کونوسون اساسینا اۇیغون سطحی دیافراقمایا و دیگر اۇجو یوخارییا باخیر، بئلهلیکله، هر آغجییرین اساسی – (لات. باسیس پولمونیس)، زیروهسی – (لات. آپخ پولمونیس) و اۆچ سطحی واردیر: اساسینی اؤرتهن باسیق دیافراقما سطحی – (لات. فاجیس دیاپهراگماتیکا) اوْرتا دیوارا (اۆریه دوغرو باخان ایچری سطحی – (لات. فاجیا مدیالیس (فاجیا مدیاستینالیس – بنا)))و باییر طرفه باخان قابیرغا سطحی – (لات. فاجیس جوستالیس).
برونخلارین آغجییرلرده شاخهلهنمهسی[دَییشدیر]
ساغ و سوْل برونخلار آغجییر قاپیلاریندان اوْنلارین پارنخیماسینا داخیل اوْلاراق، آغجییرلرین اساسلارینا دوغرو گدیر یول اۇزونو یان شاخهلر – (لات. رامی برونجهیالیس) وریر. بونلار ایکی قروپا: ونترال و دورزال برونخ شاخهلرینه – (لات. رامی ونترالس ات دورزالس) بؤلونور. ونترال شاخهلر دورزال شاخهلردن بؤیوک اوْلوب گدیشی اؤنه و باییر طرفهدیر. دورزال شاخهلر ایسه آغجییرلرین آرخاسینا دوغرو گدیر. سوْل آغجییرین باش برونخو آغجییره داخیل اوْلاراق دؤرد ونترال و دؤرد دورزال شاخه وریر، بونلاردان بیرینجی ونترال شاخه یوخاری پایا و یرده قالان ونترال و دورزال شاخهلر آشاغی پایا گدیب اوْرادا شاخهلنیر. بونلار سوْل آغجییر آرترییاسینین آلتیندا اوْلدوغو اۆچون آرتریاالتی برونخ شاخهلری – (لات. رامی برونجهیالس هزپارتریالس) آدینی آلیر.
ساغ آغجییرین باش برونخو ۲،۵-۳ سم باشلانان یریندن اۇزاقلاشدیقدان سوْنرا، یوخاری پایا یوغون بیر شاخه وریر. بۇ شاخه ساغ آغجییر آرترییاسینین اۆستونده اوْلدوغو اۆچون آرتریاوستو برونخ شاخهسی – (لات. راموس برونجهیالیس اپارتریالیس) آدلانیر. باش برونخ بۇ شاخهنی وردیکدن سوْنرا دؤرد ونترال و دؤرد دورزال شاخه بوراخیر، بونلارین هامیسی (لات. رامی برونجهالس هیپارتریالس) قیسمیندندیر. ونترال شاخهلرین بیرینجیسی اوْرتا پایدا، یرده قالان ونترال شاخهلر و دورزال شاخهلرین هامیسی آشاغی پایدا شاخهلنیر.
برونخ شاخهلری دیخوتومیک اۆصوللا داها کیچیک برونخلارا، بونلار دا برونخیوللارا – (لات. برونجهیولی) بؤلونور. هر بیر برونخیول آغجییر پایجیغینا داخیل اوْلور و پایجیق برونخیولو – (لات. برونجهیالیس لوبولاریس) آدلانیر؛ بونون دیامتری ۱مم-ا برابر اوْلور. هر پایجیغا داخیل اوْلموش برونخیول دیامتری ۰،۵ مم-ا برابر ۱۲ – ۱۸ عدد داها کیچیک شاخهلره – حدودی برونخیوللارا – (لات. برونجهیولی ترمینالس) بؤلونور. بونلارین هر بیری ایکی تنففوس برونخیولونا – (لات. برونجهیولی رسپیراتوریی) شاخهلنیر. هر تنففوس برونخیولو آلوول آخاجاقلارینا – (لات. دوجتولی آلوولارس) بؤلونور؛ بونلار دا اؤز اۇجلاریندا گئنیشلنهرک آلوول کیسجیکلرینه – (لات. ساججولی آلوولارس) آچیلیر.
هر ایکی تنففوس برونخیوللاریندان آیریلان آلوول آخاجاقلاری آلوول کیسجیکلری ایله بیرلیکده آغجییرلرین قورلوش وحدتینی (لات. آجینوس) تشکیل ادیر. ۱۲-۱۸ لات. آجینوس بیرلشدیریجی توْخوما واسطهسیله بیر-بیریله بیرلشهرک آغجییر پایجیغینی – (لات. لوبولوس پولمونوس) عمله گتیریر.
آغجییرلردهکی آلووللارین میقداری تخمیناً ۳۰۰-۵۰۰ میلیونا و آجینوس-لارین میقداری ۸۰۰ ۰۰۰-ا چاتیر؛ بونلارین تنففوس سطحی نفس وردیکده ۳۰ م²-ا، درین نفس وردیکده ۱۰۰ م²-ا برابردیر.
یوخاریدا تصویر اوْلونان برونخ و برونخیول شاخهلری سیستمی وظیفه جهتجه ایکی قیسمه بؤلونور: ۱) برونخ آغاجی – (لات. آربور برونجهیالیس)- تنففوس برونخلارینا قدر هاوا داشیماق وظیفهسینی ایفا ادیر؛ ۲) آلوولآغاجی – (لات. آربور آلوولاریس)- تنففوس برونخلاری داخیل اوْلماق شرطیله بونلاردان سوْنرا گلن تؤرهمهلر – قازلار مۆبادیلهسینی داشیییر.
آغجییرلرین قورلوشو[دَییشدیر]
آغجییرلرین سقمنتار قورلوشو[دَییشدیر]
کلینیک -رنگنولوژی مۆعاینهلر و دؤش قفهسی جرراهلیغی تجروبهسی اساسیندا سوْن زامان بللی ادیلمیشدیر کی، آغجییرین بعضی نوخوشلوقلرینده پاتولوژی پروسسسلر بۆتون پایی یوخ، یالنیز اوْنون آیری-آیری حیصّه لرینی – سقمنتللری ایشغال ادیر. بۇ حیصّه لره برونخ – آغجییر سقمنتلری آدی وریلمیشدیر. بونلار پاز شکلینده اوْلور، اساسلاری آغجییرلرین خاریجی سطحینه، زیروهلری کؤکلرینه دوغرو باخیر؛ حدودلارینی پیقمنتاسییا درجهسی ایله تعیین ائتمک اوْلور. قئید ائتمک لازیمدیر کی، آغجییرین هر بیر سقمنتی مۆافیق برونخ سقمنتینه (شاخهسینه) مالیکدیر. قان دامارلاری دا آغجییرلرین داخیلینده سقمنتار اۆصوللا شاخهلنهرک برونخ شاخهلری اۆزری ایله بۆتون کۆتلهسینه نشر اوْلونور. پاریج آناتومیک نومنکلاتوراسینا گؤره آغجییرلرین سقمنتار قورلوشو آشاغیداکی سخم اوزرهدیر. ساغ آغجییر ۱۱ برونخ – آغجییر سقمنتلریندن تشکیل اوْلونموشدور؛ بونلاردان اۆچو – یوخاری پایا، ایکسی – اوْرتا پایا و آلتیسی آشاغی پایا عاییددیر. سوْل آغجییر ایسه ۱۰ برونخ – آغجییر سقمنتلریندن عبارتدیر؛ بونلاردان دؤردو – یوخاری پایی و آلتیسی – آشاغی پایی تشکیل ادیر.
آغجییرلرین وظیفهسی[دَییشدیر]
معلوم اوْلدوغو اوزره آغجییرلر قازلار مۆبادیلهسی وظیفهسینی ایفاده ادیر؛ بۇ زامان قان اوکسیژن ایله زنگینلشیر و کربون قازیندان آزاد اوْلور. اوکسیژنله زنگین هاوانین آغجییرلره داخیل اوْلماسی و کربون قازی ایله زنگین قازین خاریج اوْلماسی دؤش قفهسی عضلهلرینین و دیافراقمانین ییغیلماسی ایله ایضاح اوْلونور.
آغجییرلر تنففوس وظیفهسیندن باشقا بیر سیرا وظیفهلر ده داشیییر، مثلاً، سکرتور – ایفرازات و مادهلر (سو، لیپوید و دۇزلار) مۆبادیلهسی وظیفهسی. یقین ادیلمیشدیر کی، آغجییرلرده فاقوسیتار (موهافیزدیجی) وظیفه ایفادیجی رتیکولو-اندوتلیال سیستمه عایید بیر سیرا سلوللر ده واردیر.


text:
قیرمیزی داغ
قیرمیزی داغ
زیل قارا…، زیل قارانلیق ایچینده قیرمیزی داغلار یوخودو. یئل اووولداییب قارانلیغین ایچیندن اسیردی. ار – آرواد یئل ایله گولهشه گولهشه یئریییردیلر. آروادین سؤزون یئل گؤتوروب تولایا – تولایا آپاریردی. کیشی سؤزلری قیرین قیرتی ائشیدیردی؛ … ائشیتمیردی. یاشا دولموش بیر کیشی. هاوا سویوق دهییردی. یئل بیرآز اوشودوردو.
– کیشی نین جیبیندن پول چیخمیر… آخی پیاده گئدیسن؟! باری شهر ایچی نن گئت… اوتوبان دا اولدو یول؟! ماشین گلدی چیرپدی نئینیهجهییک؟ کیم نه بیلیر هارداییق؟!
آرواد دایاندی الیله دؤیرهبری گؤرستدی. کیشی بیر آتدیم سونرا دایاندی. اؤنجه آروادا باخدی سونرا گؤرستدیگی یئرلره… هئشزاد یوخودو… قارانلیق. ماشینلار سووشدوقجا بیر سس بیرده ایشیق سالیردیلار. سس قاریشیردی اووولتویا، ار- آروادین اورهیینه هؤل سالیب قاباقلاردا یوخ اولوردو. ایشیق؛ سول یاندا دیب – دیبه توخونموش ائولری، ساغ یاندا، باخان اولسایدی… هئچ نه… بیر آنلیق داغین آیاغین گؤرسهدیردی.
« قیرمیزی توپراق، گئجهنین قاراسیندا ایتیر»
دئدی: – خارابانین چیراقلاری دا یانمیر باری!
– نه چیراغی آخی؟… آدام، آدام یولویلا گئدر…
تزهدن یولا دوشدولر. کیشی بیر جور اولدو. ائلهبیل او سؤزو دئین بونون آغزی دهییردی. باخیردی قاباغا، قارانلیقدان هئچ گیلئیلی دهییردی. قاباقدا اؤزو ایله آروادین گؤروردو: قیراق توپراق دان چیخدیلار آسفالتین اوسته جادهیه. آروادین گؤیلو یوخودو. بیر سؤزلر دئدی. قاباقدان بیر ماشین گلیردی؛ تیرئلی یا پئیکان، فرق ائلمز. یاپیشدی آروادین چییینیندن، بیرده بؤیروندن. آرواد باخدی اوزونه. کیشی باخمادی، باخانمادی. ایتهلهدی. تیرئلی یا پئیکان، چیراغی توشدو گؤزونه. آروادین اوزو کیشیدهیدی. شوفئر آیاغین باسدی تورموزا؛ تهیر سوروتلنمه سسی گلدی. سیقنال سسی گورولدادی سوکوتدا. گئتدی داغلارا دهیدی قایتیدی. چیغیرتی سسی، چیرپینتی سسی، اوزولمک، شوشهنین اوغولماسی… ماشینین دایانماسی، شوفئرین ایکی اللی باشینا چالماسی…
قورودو قالدی… نئینییهجئیدی؟!… بؤیوک قایا… آرخاسیندا گیزلنمک… آرادان چیخماق… آمما ترپننمیردی. آرواد دئدی:
– نیه دوردون!؟!
باشین سیلکهلهدی:
– هئشزاد.
توپراق یاش ایدی “راضیه”نین باشماقلاری آغیرلادی…
کیشی یئریمهیین باشارمیر. گئدر توالته آیاق اوسته ایشر داشلاندیرار دوز بوراجان. ائشیکدن گلر شالوارینین دالی سی، گؤتونون اوستونهجن زیغ. سونرادا راضیه! ها یو ها آریت.
دایاندی باشماغینین زیغین آریتماغا:
– اح… اوستو باشیمیز دا تئ زیغ اولدو!
“جاببار” دایاندی قیچلارینا باخدی. دیزهجن باتمیشیدی. آیاغین زیغدان قوپارتدی چیخدی آسفالتین اوستونه. آرواد دئدی:
– سنی نه دئیم اولاسان آخی جاببار. اول آخیر سندن دوز ایش…
– پوخ دوز ایش گؤرنلرین ده آغزینا، اوبیرسی نین ده.
آرواد بیر دوروخدو. داهی دینمهدی؛
« ائله اولدن بئلهدیر بو!»:
– یاخجی ائ… ناوار گئنه سنین الیوه بئش قیران پول گلدی شوموره ) شمر( دؤندون؟!
الین بیر جور توتدو جاببارا ساری. چؤندو اوزاقلاشدی. چؤننده کئش ایله باغلادیغی توکلری کورهیینیده اوینادی.
– شومور قارداشلاریندیر آنلاماز!
نه قدر گؤیلو ایستهدی یاپیشسین توکلریندن بئش – آلتیسین چکسین اوزونه.
– شومور سنسن! دئییرم پول وئر یئتیملریوه پالتار آلیم. قاباق قیشدیر. خشلیییب قوتاراجاقسان پوللاری، گئنه قالاجاغیق!
– پول یوخدو قحبه.
– قحبه ننهندیر، به نئینهدین فرشین پولون!؟
– قویموشام بانکا، دای بیر دانا چئسقیراتی فرش چیخادیبلار مینهجکلر باشیمیزا.
– بیر دانا دهییر، خالچا (قالیچا) فرش دهییردی؟ پولون نئینهدین؟ اوندان قاباقکی پردهنی!؟ …
– خشلندی دآ… یئمهیین خشلنمهسین.
– …
آرواد دئدیگی حئساب دهییر کی یانی جاببارا اثر سالماز. «یئمهیین خشلنمهسین». بتر سؤزدور. یئمهیین
پالتار آلیم، یئمهیین پول ییغیم،… یئمک! جواب یوخویدو بونا. اوشاقلار بؤیودولر:
– ائله اول دن بیزیم بوغازیمیزدان کسیبسن پول ییغیبسان. «یئمهیین» نهدیر؟ به دده نئینر؟… هئچ گئنه بیرزاد اولماییبسان آخی، درد اوراسیندادیر.
جاببار یوگوردو آروادین اوستونه:
– سن بونلاری منیم باشیما چیخادیسان… هریاندا، همهشه منی پیسلهدین، خینگ ائلهدین….
آرواد داهی قاچمازدی، سیغینمازدی بوجاغا. آمما کؤتکده یئمهزدی.
– قحبهنین بالاسی! آخیر بیرگون بئل ایلن ویریب اؤلدورهجهیم. اوغلانلارین بؤیویندن سن منی حئسابا قویموسان. اؤلدورهجهیم سیکهجم اوغلانلاریوین دا هارداوارین.
اؤلدورمک؛… اؤلدورمکدن واز گئچمیشدی، اونوتموشدو. “عابباس”ین آروادی “معصومه” اؤلنده یادینا توشدو یادا اؤرگشدی. عابباس نئچه ایل ایدی اوتراق اؤلموشدو. آریقلادی چورودو چؤپه دؤندو. هاممی گودوردو اؤلسون. عابباس اؤلمهدی، معصومه اؤلدو.
– کؤپویون ائششهیی لاپ میندار حئیوان دیر، او آروادی داییمن تاپداردی، قویمازدی چؤله زادا چیخسین.
راضیه دئدی:
– ساغ لیغیندا اریندن کؤتک یئدی، نوخوشلوغوندادا آلتینا اوستونه یئتیشدی. اوشاقلاری دا اینجیدردی آخی! ایندی نه دئدیلر نئینهدیلر اؤلدودا بئناوا…
نه دئدیلر؟! نئینهدیلر جاببار!؟. جاببار! نه قدر جاوان ایدین، ایشلهدین تؤکدون آرواد اوشاغین خیتدهیینیه، گونوز آخشاماجان فهلهلیک ائلهدین کی قودوقلارین کئف ایچینده بؤیوسون. ایندی ده آرواد قورور اؤتورور اوستووه. هانکی سینا دئینده گؤزون اوسته قاشین وار اوغول! آز قالیر توپورسون اوزووه. هه جاببار اوتوز ایل دن سونرا بئش اوچ قیران آیلیق صآبی اولوبسان، آرواد ایستیر دیغلادسین پولووی ییهلنسین، گئتسین آیری اره؛ سولندیگی یئرلردن حتمن بیرین تاپیب ساخلاییب باشی نین آلتیندا.
او واقتی یادیوا سال کی راضیه یالواراردی گئت دفترچه آل، دئیردین: من بیمهنی نئینیرم، قانیوین قیمتی جیبیمده – جیبیندهیدی – بیمه ائلهمهدین، کارفرماوا بیمه پولو تؤکدورمهدین، پوخ گونه قالدین، ایندی ده بئش قیران آرتیق اولاردی آیلیغین…
– گئت قوربان اول او اوشاغیوا با!، او قیرین قیرتی بیمهوی ییغماسایدی بیر یئره، ایندی هئچ اوستوراغادا صآب دهییردین.
– تزه دانیشماق اؤرگنیبسن!؟
هه جاببار! عابباس نه دئدی، نئینهدی معصومهیه؟!
آخی اونون اوشاقلاری کیشییه ساری ایدیلر، هرهسی بیر یاندان دئیینیردیلر. منیمکی لر سفئح اولدولاردا، اوردادا شانسیم گتیرمهدی.
– آخی منیم ددم، نیه گونده گلیسن بیر اویون چیخادیسان اونون دا اعصابین قاتیسان اؤزووونده. بیزده کی آرادا پیتدیغیق… نه قدر دئییشسز یامانلاشساز نایراحات اولماریق، فیکریمیز قاریشماز…
– اوغول! سیز بیلمیسیز! اونو بوینوزا میندیرمهیین. گئدیر او هر یانی گزیر سولنیر چای چؤرک پیشیرمیر… آجیمیزدان اؤلدورهجک سیچا آغزیمیزا.
– یاواش یاخجی. سسین یئتدی قاپی اویانا قونشونون ائوینده.
– قونشولارین دا … .
جاببار قاپی نی چیرپدی، ائودن چیخدی.
– اوغول سیز گلین اوتورون یئریزده. سیزین ایشیز یوخدو. من بیلیرم اونون دردی هارداندیر؟ بویون باجیم ناهارا بیزده قالدیغینا او اوجور گؤی ایله گئدیر.
آروادین دئیینمهیی توتسا چتین دیر. سئچر تاپار قیرخ ایل قاباغین پوخلارین یاخار هر یانا. یاخجی سی بودور جاببار ائودن چیخیب اکیلهسن... ائشییه چیخاندا بیر دلی گولمک ده توتار. هه هه. راضیه هله آخشاماجان قالاجاق دئیینه– دئیینه. آمما ائله بوجور اولوردا، بوجور اولور دئییر دئییر اوشاقلارین بئینین دولدورور، سنه نیفرت ائلیرلر اوشاقلار.
اوشاقلار نه دئییرلر کی جاببار: ایرمی دؤرد سآتی آروادلا ساواشماق یئرینه بیر فیکیر قیلئیدین بو یوخسوللوغوموزا. بایرام اولار تزه پالتاریمیز یوخ. اوشاقلارین گؤز تیکر قوهوملارین الینه کی منه بایراملیق وئرهجک. اودوربا فیلانکس درس اوخویور ددهسی ماشینین دا آلیب قویوب آیاغی نین آلتینا. بیزده بیلمیریک دنده نهدیر؟ فرمان نه دیر؟ اوجوزلوق وقتی ده آروادین فرش توخویوب، ساتیب ماشین آلیبسان، چیرپیبسیان اویان بویانا باتیریبسان... هئشزاد باشارمایبسان…
دیر ها دیر... زیر ها زیر، سؤیلهییر. اوشاق دا ائله ننهدن اؤرگشیر دئیینمهیی. هله او هئچ. باخیش لاریلا آدامی یئییرلر…
ائشیکدن گلیردی. اوتاغا گیریب دالیجا قاپینی اؤرتدو:
– چینزیر ایی گلیر نمنه…؟
اوشاقلار بوز بوز اوزونه باخیرلار:
– علئیکه سلام.
جاببار چؤندو آشپازخانایا، دیل آلتی: « اشی …یکدیرین اویانا. بییول دا سلامی منه دَرَک قرار وئریبلر. کؤپهی اوشاغی هئچ بیری راضی دهییر ائوه گلم». قابلامالارین قاپاغین گؤتوروب چیرپیر اوستونه:
– ننهز هاردا؟
– خالاگیلده
– گؤروسوز!؟ ایندی سآت ایکی دیر خانیم سولنمکده، هله هاچاندان هاچانا گله بیزه ناهار پیشیره. دونن دن قالانی دا هلبت آتیب چؤله.
– گلنده آشقالا باخمادین!؟.
گولورلر؛ اوشاقلار گؤزلرین تئلویزیوندان چکمهدن گولورلر.
– اولان سیز نه هوش ائلیسیز!؟ آروادی اؤتورسن اؤز باشینا، ائوده لاپ قیزیل دا اولسا آتار ائشییه. آشقالا باخمالیدیر باخیرام.
– یامان دا ائله قیزیل ایله دولودور ائوین.
– دی اوغول دورون یومورتا دا وار بادیمجان دا، پیشیرین گتیرین یئیین دا، اؤز قارنیزادا یئمهیه غیرتیز یوخدو!؟ منیم اوشاقلاریم نیه بئله اولدولار آخی!؟
– سندن کی یاخجیییق، ائوه گیرنده گؤرمهدیم بیر دفه سلام وئرهسن. ائله یئتیشرسن: ننهز هاردا؟… او سوفرانی نیه آچیق قویوبسوز؟ نهیه یاتیبسیز؟ نهیه قالیبسیز؟ نهیه گولسوز؟ هرزادا گیر وئررسن!
– آخی سن دئنن نهیه گیر وئریرم؟ علتی نهدیر؟
– ائله بونودا اونون دالیجان همهشه دئیرسن.
سوفرانی آچمیشدی قاباغینا، بادیمجانی، ساریمساغی دوغرامیشدی چؤرهیین اوسته، بیرده پنیر.
« بونلاری راضیه اؤرگتدی بئله اولدولار. منکی ائوده اولمادیم، اوشاقلاری سآکی دلیل نصیحت وئریب دا. دئییرم اؤز قارنیزا گتیرین چؤرک یئیین آز قالیرلار چیخالار باشیما. اونا قالسا گلیب اوستن گلنلیک ائلییهجک: او بادیمجانی بیر بوشقابا دوغرایایدین دا... اک کیشی ده بیر سلقه آثاری یوخدو. او سوفرانی نیه اوجور بوزوشدوروبسن!؟ یاریسین دا چکیب قیچینین اوسته. آخی دیشین توتمور جیققیلی تیکه توت دا، ایکی اوغجون باسیر آغزینا، آدام یانیندا دا اوجور یئییر آبریمیزی آپاراجاق. اوشاقلاردا اونو تایید ائلیهجک: فیلان گون بئله اولدو فیلان گون هئله اولدو. اوشاق دا نئینهسین اونون الینین آلتیندا بؤیویوب دا، اوندان آرتیق نه اولاجاق!؟ یانی بونلارین جینسی خاراب دیر طایفالیغان ائله قانجیق دیرلار…»
اؤیدوکجه پؤرتوب قیزاریردی جاببار. اوشاقلار اوزانارکن باشلارین قاهاریب هردن بیر جاببارا باخیردیلار؛ سسلهنیردی آخی: ذاتـ …ـکیم… سنی منه آلانی… سیـ…کؤپـ … ـکیم… .
بؤیوک اوغول دئدی:
– نه خبردی؟ نه اولوب؟
– دانیشدیرما منی حوصلهم پوخدو.
راضیه یئتیشدی:
– آخ… یورولدوم! منه چای وئرین. آی! ائوی نیه بئله توکوبسوز؟… بالا نیه هامیز تیرلنیبسیز تئلویزین قاباغیندا!؟ دورون بیرگون ده اؤزوز ناهار پیشیرین دا. کیشی! سن بیر تیکه پیشیرئیدین بونلاردا یئیهدیلر اؤزونده!
– دانیشما! ائله هر ایشیزی من گؤروم! بیر قالیب گلیب نمنهزی ده یویام.
– یاخجی دای گئنه باشلامایین.
– اوغلان بونون الینه فیت وئرمهیین!… اؤلمورده یاخامیز قورتارسین.
– اؤلسه اوندان قاباق بیز اؤلهجهییک.
– به اورزهز )عرضهز ( اولسون دورون اؤزوزه چؤرک جورلییین یئیین دا. سیز آجیزدان اؤلرسیز من یوخ. سحر آروادلاریز دا مینهجکلر سیزی.
– ائله اودودا بیر بوغازیوی بیلیبسن بیر قارنیوین آلتین…
– جاببار! چؤرهییوی یئدین!؟ دو جهنم اول ائشییه…
– جینسیز خارابدی یئ. طایفالیغان منیم چؤرک یئمهییمی گؤزوز گؤتورمز. الیندهکی بللهنی چیرپیدی سوفرایا، دوردو آیاغا… اهییلدی بیرده بللهسین گؤتوردو چیخدی…
»مئیدان چایی قان قیرمیزی دیر».
– هه هه… بولانلیقدیر دا هلبت یوخاریلاردا یاغیش یاغیب!
– اولان قیپ – قیرمیزیدیر… قانی گؤرموسن؟
– قانلی گؤزونله باخیسان… گؤزله کؤرپودن توشمهیه سن.
« سو دهییر کی قان آخیر چایدا… »
کیپریک چال جاببار، گؤزلریوی اوغ... گئجهدیر سئچهنمیسن. جاببار! توشدون چایا... آ آ آ شاپ. دایازدیر، بوغولمازسان. قالخ آیاغا... اللریوه باخ! باش گؤزووه! قانلی دیر. لیژ قان هر یانیندان آخیر... قیپ قیرمیزی دیر. قارانلیق ایچینده بوغولوسان... هههی هههی لهله، لهله چیغیر…. چییینین ترپهنیر:
– جاببار! جاببار!
– آغاجان!… آغاجان!
– نه اولوب؟
– یوخو گؤروب حتمن… قیز بیر ایسکان سو گتیر.
هههی هههی نفس نفس ویر. گؤزلرین قاماشدی. چیراغ یاندی.
– ایشیقلیغا چیخاسان… گتدین سویو؟.
الیوی گؤزووون قاباغیندان چکیر:
– نهییندی جاببار؟.
اؤزووو اولاندان بتر گؤرست. اوزونه باخما قوی نایران قالسین. آمما باخمیسان دهییر؛ باخانمیسان، اؤز الینده دهییر. سویو ایچ.
– بابا اوشاق دهییر کی چیراقلاری سؤندورون قویون بئش دیقه یاتاق… هه؟ نهییندی آغاجان؟ بیر یئرین آغریییر دؤکتوره گئدک؟
سویو ایچ. دئنه:
– یوخ.
– اورهییمیز اوزولدو. یاخجی سان ایندی!؟
باشیوی اهی. ایندی باخ اوزونه، باخابیلرسن. چیراق سؤنوبدور. اوزون راضیهنین اوزونده... هئچ نه گؤرموسن...
جاببار! دونیاده گرک کئف چکهسن. ایندی یهجن باشارماییبسان!؟ ایندی باشار. شوکور آللاها ایندی بئش اوچ قیران آیلیق صآبی اولوبسان. هله جانین دا وار، ایشلرسن. سونراسی گئت گز دولان کیشی لیگه باخ. آرواد کؤهنهلیب؟ تزهله: « قونشولارین دا دوللارین دان بیر دانا فیتیلی فیتین آللام بیزده بیر گون گؤرروک».
او “سریه” یه دئسم الیمدن اؤپر گلر. آغ آپباق بدنی وار ائلهبیل پامبیق دیر؛ اؤلو دیریلدندیر ییهسی اؤلموش. آروادی بیر یانلیق ائلهسهیدیک. « قالسا قویماز! قحبه شو وهنی سالار محلهده باشیمیزی قووزایانماریق.
اوشاقلاردا یئکهلیب. ائولندیر اؤتور ائشییه. اؤزلری اؤز باشلارین دولاندیرسین. ناواغاجان من خشلیکلرین وئرهجهیم. بوراجان دا بئجرتمیشم، چوخ دور. فقط او قیزا گرک یئتیشیم. گئجه هئچ بیرینین وئجینه دهییردی، او دوردو سو گتدی. یاداکی اوغلانلار منله ال- بیر اولسونلار خیردا – خیردا دئیینیب تاپداییب دیغلادیب اؤلدورک آروادی. مونتاسی )منتهاسی) ائلییهنی دهییر لر جاببار! اونلارین رایی آرواددیر. اؤزووه گرک چاره قیلاسان. گئدیم بیر عابباسلا گهییشیم گؤروم نجور اؤلدوردو؟... یوخ… اودا سونرا گلر شاهد گئچر کی جاببار اؤلدوروب. آپاریم چؤلده آزدیریم؟، چایا آتیم؟... اوشاقلار ال چکمز کی هانی ننهمیز؟ ماشین دا ویرمیر یاخامیزی قوتارا. اوتوخا اؤیرهلی اوتوباندا ماشین بیر آروادی باسیب، قاچیب... بیزده او شانس لار هاردایدی؟
هه جاببار! دئییرلر اوتوبان دا چوخ آدام اؤلور قانی آرادا گئدیر. خارابانین چیراغی زادی یوخدو. جماعت آتلایاندا ویریب اؤلدورورلر قاچیرلار. سایخین دا بیر یئر.
مشد حسین گیلین ائولری اوتوبان ایله یاخین اولور. بیرجورلویونن گرک گئجه گؤزو یوللویام اونلارا.
– ناوار مشد حسین گیلده؟
– دئییر آروادی مریضدیر. بیرده ائله گئدک گؤرک نئینیرلر؟ نجوردولر؟ سن اوتوباندان چیخارسان، منده تعزیه یئرینه گئدهجهیم اوردان گللم.
– ائله قئیت گل ائودن بیر چیخاریق.
– آخی یوباناریق گئجه اولار!
– اولار صابا گئدریک.
– همهشه منیم سؤزومو ترسهیه دؤندر. اوشاقلارین دا یانیندا خینگ ائله اوبیرسینین ده.
– بابا دای دئییر گل بیرلیکده گئدک دا نه ایستیسن؟
– اوغول! طرفدارلیق ائلهمهیئ سنه جایزه وئرن یوخدو!
– گئش گئت گئده.
لاپ یاخجی جاببار... تک گئتسه ائهمال گئدر ماشین زاد ویرماز. اؤز اؤزونه ماشین ویرماز کی آدامی. یا گرک کئفلی اولاسان یادا... بیری ایتهلییه ماشینین قاباغینا.
– اولسون صابادا بیری گونده گئدهریک.
بوگون بیر چیخ گؤر هارا هارادیر؟ یول یولاق نجوردور؟ اؤز – اؤزونه دهییر کی آدام اؤلدورمک… استغفرالله... گئده سفئحلیییبسن؟ نه فیکیر ائلیسن؟ کافتار وقتینده تزه سوداکار اولموسان! به یوخ!؟ قوی دیری قالسین عذاب ملائکهسیدیر ویرهاویر دئیینسین اوشاقلاری دا قوشقوتسون. ایشلهدیب پوللاریوی الیندن آلسین، ائوهده قویماسین. اودوربا “سریه” گول کیمی خانیمدیر. رحمتلیک اری دئیردی: نه دئسم دئیر باش اوسته. ایشارهدن سؤز قاناندی دا ائله بیلینیر، ساکت، باش آشاغی. قاپیلاریندان کئچنده چادراسین بیر آچیب اؤرتر؛ اوزو قیزارار ائلهبیل قیزیل گول دور. رحمتلیک اونون قدرین بیلمهدی اؤلدو گئتدی کؤپوی اوغلو... حئییف دهییر سن آللاه... اونو آللاه منه قیسمت ائلییهیدی…
یازیق جاببار! سنینده یازین فهلهلیگه هانباللیغا یازیلدی. یئریمهیی باشارمامیش ددهن یوللادی ایشه. ایشلهدیگیوی ده آلدی آپاردی وئردی ماللالارا، سیدلره... ایته قوردا، کئفه… یئمکدن آلدی تؤکدو قارنینا: اوغلوم گئدیب سرباز، چؤرک بوغازیمدان لونبا لونبا گئدیر!... ائلهکی آیریلدین قیریب قاچیب گلدی گیردی ائویوه. یئدی پیسیتدی دولدوردو ائوی: « ناماز قیلمایان ائوین چؤرهیی حارام دیر». جاببار دا اینکدیر، اورک یوخدو کی دئیه: « حارام دیر یئمهدا»… سونرا ایشله اوشاق بؤیوت آرواد ساخلا اولسونلار سنه عذاب ملائکهسی…
گئده غریب قارانلیقدیر بورالار! هئچ ماشین سورن ویرسادا بیلمزکی آدام ایدی ویردی یا ایت ایدی!؟ گؤرمک اولمازکی! او تای داغدان قورد دا گلیب آدامی یئیر با. او کؤپوی اوغلو مهندس ایکی گون موزدومو یئدی وئرمهدی، گتیرهسن بوردا باشینا اویون گتیرهسن یا بییول ایتهلییهسن تیرئلی نین آلتینا …یکهسن هاردا حق یئین وار نکوارین )نه کی وارین(. هه جاببار بورا یاخجی یئردیر کیمی ایستهسن وئرهسن اؤلومه، آرادان چیخاسان. ائله یولو بودور یاخجی تاپمیشام. بورالاردا آروادی وئرهجهیم ماشینلارین دمینه. آمما! آمماسی وار. بو خرابهلر اوتوبانا یاخین تیکیلیب. بیرآز شاققا شوق اولسا آداملاری سسه گلرلر. گؤرن اولسا بییول؛ توتوب آسارلار. سریهنین ده بالین داهی دادانمازسان... قوی گؤروم نئینهمک اولار؟ بودور! بو قایا یاخجیدی. بیردن آرا قاریشسا بونون دالیندا گیزلنمک اولار. سونرا دا اوردان چیخیب او دربندلردن یئننم آرادان چیخارام…
– چکیلین دالی یا قویون ویرسین اؤلدورسون.
– استغفرالله… دئییرم دینمه جیندا. سن آخیر بو دیلیوین اوسته منیم الیمده اؤلهجکسن.
– الیندن گلر الیندن گلر. آللاه شوموره لعنت ائلهسین…
بیرینده چال گؤزوندن جاببار! ویر، ویر. آرواد کی کیشییه اهیمهدی گرک اؤلسون. اوشاقلار… اوشاقلار اللریوی ساخلاییبلار... نئجه... نئجه قویمادیلار اؤلدورهسن!؟
او ددم ایدی منی هانبال ائلهدی، ایشلتدی یئدیتدی قوهوم قارداشینا ناوار ناوار!؟ ماللا دایی سی هر یاندا دئیهجئیدی: فیلانکس یاخجی ائششک دیر. یئ جاببار! یئ!
قارداشلارین ایش آلتیندان قاچدیلار. ایشله جاببار! ایشله آبری ساخلا. فهلهلیک ائله، او ایش صآب بو ایش صآب حققیوی یئسین، دینمه جاببار دینمه. ددن دئییب دینمه، داوا ائلهمه، ساواشما، اینک اول …ایشله قازانجیوی گتیر قوی آروادین اوغجونا؛ خشلهسین ائنینه بویونا، آخیردهده اؤزووه لعنت اوخوسون، اوشاقلاری دا قوشقوتسون اوستووه... « منه یازی یازانین قلمین …یکیم». ائله گلنده گئدنده قیچین قووزادی سنین اوستووه… اؤلمورسنده اوزون قوتولسون. اؤل جاببار اؤل.
یوخ اولماز. هامی دان یئییبسن جاببار داهی آرواددان یئمه. آرواددان یئسن، آرواددان اسگیکسن... ائله بو گئجه بوردا اؤتورهجهیم ماشینین آلتینا یاخام قوتولسون. بوردان اویانا بئش – اون گون یاشاییب سونرا اؤلم …یکدیرم. بو خارابا قارانلیقدا، بیر اوغوج قان هئچ کؤپوی اوغلونون گؤزونه گلمز.
جاببارین یانی بوشالدی. دایاندی. راضیه الیله دؤیرهبری گؤرسهدیردی…
داهی بوندان آرتیق نه گلهجک باشیوا!؟ بیر عؤمور عذاب چکمکدن اؤترو یارانمیشیدین!؟ باشا وئردین.اؤلونون بوینوزو اولماز کی!. جانیوی قوتار، یاخاوی قوتار بو آرواددان؛ سنده بیر گونه چیخ، سنده یاشا. یا بییول توتوب آسارلار یا بییول بئش – اوچ گون یاشارسان.
– اوستو باشیمیزدا تئ زیغ اولدو.
جاببار باخدی آیاقلارینا. دیزهجن زیغا باتمیشیدی. دینمهدی. راضیه بیر گؤز آلتی اوزونه باخدی. سووشدولار گئتدیلر.
قایا یاخینلاشیر. یئری بورادیر جاببار! ایندی وقتیدیر.
اورهیی دؤیونمهیه باشلادی. اوزو بیرآز پؤرتدو. باشدان آیاغا ترلهدی. قارانلیق داها قارانلیقلاشدی؛ زیل قارا. یاپیشدی راضیهنین چییینیندن بیرده بؤیروندن. اللری تیترهدی. تیرئلی یا پئیکان. چیراغی توشدو گؤزونه… راضیهنین گؤزو اوزوندهیدی. باخدی؛ جاببار باخدی راضیهنین اوزونه… یاپیشیدی چکدی قیراغا. سیقنال سسی گورولدادی سوکوتدا. گئتدی قیرمیزی داغلارا دهییب قاییتیدی. راضیه قورویوب قالمیشدی. دینمیردی. باخیشیایله سوروشوردو. جاببارین دیل دوداغی اسیردی.
اولسون جاببار! قارانلیق قویماز راضیه اسمهییوی، ترلهمهییوی، قیزارماغیوی گؤرسون. نفس آل، درین نفس آل؛ سس سیزدن، قارانلیق سسی ساخلاماز. دیله گل. گرک بیر سؤز دئیهسن. دوداقلاریم!، انگیم! اسمهیین. دیشیلریم! بیر- بیریزه چیرپینمایین. اور هییم آتلانما. گؤزلریم دول، دول بونلارین سس لرینی کس:
– سن یئری… من پئشاب ائلیم بوردا.
بیرنین سولانمامیش سسین دهییشیلمهمیش، قایانین آرخاسینا گئچ. ایندی راحات سان. آرواد هله گئتمهییب. اینانماییب!؟ قئییشیوی آچ. شاققا – شوق ایله آچ. اللرین تیترهییر. اورهیین آتلانیر. دیلین توتمور:» جاببار! جاببار به نه قئییریردین؟». اورهیین بولانیر. آغزیوین سویو دورمور. ایستهمیسن دورسون. اوتور یئره. اوتور، الینله آنلیوا چال. هؤنکورمک لازیمدی. قارانلیق آخی سسی نیه ساخلامیر!؟ «به منیم یازیم نیه بئله یازیلدی؟!». آروادی ایتهلهییردین ماشین آلتینا!؟ هیچقیر، سیزیلدا... نجور آدامسان به سن؟ ایکی اللی اوزووه چال. « به بیز نیه بئله اولدوق آخی!؟» هیهیهی… باشیوی قایایا چیرپ، چیرپ، چیرپ. آلنیوین تری قاشلاریوین اوستونده، گؤزلرین دولو. بیر شئی گؤرنمیسن. کیپریک چالما... کیپریک چالما گؤز یاشین آخار… آغلارسان. هارای چکمک لازیمدی. بوغازین دولو. هانسی کؤپوی اوغلو دب قویوب: کیشیلر آغلاماسین... چیرپ چیرپ چیرپ باشیوی قایایا.
آغلامیرسان دهییر جاببار!، یئل؛ گؤز یاشیوی یاناغیوا دوشمهمیش گؤتورور آپاریر قایانی دولانیر، یاشلاری بورقانا سالیب سپهلهییر راضیهنین اوزونه. یئللیک هاوادا آدام دئیر بس اوزونه یاش دهییر.
راضیه! سن کیپریگیوی چالیبسان. گؤز یاشلارین انگیندن دوشور یئلین قوجاغینا. سن اوتوز ایللیک اریوین جیگگی – بؤگگون بیلیسن. او پئشاب اوچون گئتمهدی اورا. ایتیرمه اؤزووو؛ گؤزیاشلاریوی آخیت. اللریوی اوزووه چالما. اوووردلاریوی جیرماقلاما. کیپریک چال، گؤزیاشی آخیت. ایستهییردی ارین اؤلدورسون!؟ دونوخوب باخ قارانلیقدا قایایا. دیزلرین اسیر. اهییل اوتور. اللرین هاردا؟ باشیوا توپراق سووور. « ننه! نهیه دوغوردون منی!؟». سس ایله آغلا. هؤنکور.
یوخ، یوخ. اولان ایش دهییر. جاببار هر نه ده اولسا بو دهییر. کیپریک چال. « شئیطان گیرمیشیمیش جلدینه». قره باسیب. آز سینسیمهییب کی... اورهیین پاتلار ایندی. دور گؤر نه ایش گؤرور.
جاببار باشین داشا چیرپیر سیزیلداییر. باشی نین اوستونه قون. کرشابی چک کورهیینه. جاببار! دیسکینمه. اوزونه باخ. بوبئله ایلی سنینله سینسییندیر، دینمهیندیر. باش باشا وئرین. هؤنکورون. یئل؛ هؤنکورتونو داغلارا سالار. داغلاری قیزاردار. قیرمیزیسی زیل قارانلیق ایچینده گؤزو چیخادار.
اکبر رضاپور – دانساو
۹۲ قیش آرا آی


text:
ایستاندارد لیژ فوتبال کولوبو
ایستاندارد لیژ فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Standard Liège) بیر فوتبال کولوبودور. Belgian First Division A دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۲۷٬۶۷۰ نفرلیک موریس دوفراسن ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Stade Maurice Dufrasne standard.be (last view on 19/10/2017)
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Standard Liège»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ایستاندارد لیژ فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فرانسانین باکی ائلچیسی باخانلیغا چاغریلدی
آذربایجانین پاریس ائلچیلیگینه ارمنی قروپلار طرفیندن ائدیلن سالدیری ایله باغلی اعتراض یازیسی وئریلدی
آذربایجان خاریجی ایشلر باخانلیغی، آذربایجانین پاریس ائلچیلیگینه ارمنی قروپلار طرفیندن ائدیلن سالدیری ایله باغلی اعتراض یازیسی وئریلدیگینی آچیقلادی.
آذربایجان خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغیریلان فرانسا ائلچیسی شاکاری گروس، آذربایجان ائلچیلیگی ایله باغلی حادثهنین تأسف وئریجی اولدوغونو سؤیلهدی و آذربایجانین طلبینه گؤره، اولایین اویغون حقوقی دگرلندیرمهسی اوچون لازیم اولان آددیملارین آتیلاجاغینی بیلدیردی.
آذربایجان، فرانسادان سؤزوگئدن واندالیزمله باغلی آراشدیرما آپاریلماسینی، گرهکلی یارغیلامالارین ائدیلمهسی و ائلچیلیگه وئریلن زیانین قارشیلانماسینی طلب ائدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
علییئو، عرب بیرلیگی ذیروهسینین فخری قوناغی اولاجاق
الجزایر جمهورباشقانی، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوی، اؤلکهسینده تشکیل ائدیلهجک عرب بیرلیگی ذیروهسینه شرف قوناغی اولاراق دعوت ائتدی
ارمنیستان آتیشکسی پوزماغا داوام ائدیر
ارمنی بیرلیکلرینین، آذربایجان اوردوسونون مؤوضعلرینی آرالیقلارلا آتیشا توتولدوغو بیلدیریلدی
جمهورباشقانی علییئو لاچین شهرینه گئتدی
"بو، اونلارا درس اولسون چونکو بیزی هئچ کیمین و هئچ بیر شئیین دوردورابیلمهجگینی گؤردولر


text:
قصه یوسف خواجه علی خوارزمی تصحیح: محمدعلی نقدی ناشر: تبریز / نشر اختر وزیری / قیمت: ۳۰۰۰۰ تومن آذربایجان ادبیاتی خراساندان باشلاییب آنادولویا قدر اوزانیر. دوغروسو بودور کی خراسان شاعیرلری¬نین دیلی ده دیلچی لر طرفیندن آذری تورکجه سی تانینیر و آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلریمیز خراساندان باش قووزامیشلار. خواجه علی خوارزمی ده خراساندان گلن شاعیریمیزدیر. خواجه علی خوارزمی¬نین بؤیوک اثری یوسف و زلیخادیر. یوسف و زلیخا داستانی اسلامدان اؤنجه ده تانینمیش بیر داستان-ایدی و قرآن دا…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
آذر کتاب توران ین مودیرلری ۷
جلیل درهمجانی ۱۳۵۳ده میانا شهرینده آنادان اولوب و عالی تحصیل آلاراق آزاد ایشده چالیشیرسا دا ادبی فعال کیمی تانینیرو اونون گؤزل شعرلری چوخلو ادیب لرین نظرینی جلب ائتمیش و شعرلری حاققیندا گؤزل سؤزلر یازیلمیشدیر. درهمجانی جنابلاری گؤزل ادبی وئرلیشلرین آپاریجیسی اولاراق گؤزل دیکلمه هنرینه مالیک بیر شاعیردیر و چوخلو شهرلردن اونون بو هنریندن استفاده اوچون چوخلو ادبی درنک لره و شعر مجلیسلرینه چاغریلیب و صدرده اوتورموشدور. اونون شهر کتابلاری بو تئزلیکده ایشیق اوزو گؤره جکدیر….بیشتر بخوانید
آذر کتاب توران ین مودیرلری ۵
دکتر بهمن نصیرزاده بهمن نصیرزاده ۱۳۵۱جی ایلبده ماکی شهرینده آنادان اولموش و تحصیلاتینی یوکسک لیسانا قدر اؤز آذربایجانیمیزدا داوام ائتدیرمیش و دکتراسینی تورکیه دانشگاهلارین آلمیشدیر. بهمن بَی تدریس ایشینه درین علاقه گؤسته ریر و شاگیردلری نین اوره یینده انسان سئورلیک، محبت و چالیشقانلیق یارادا بیلمیش و مختلف درنک لرده فعالیت گؤسترمیشدیر. بهمن بی ماکی نین یلدا عنوانلی ادبی درنه یی نین مؤسس لریندن اولاراق باشقا شهرلرینده ده بیر فعال اؤیه کیمی اشتراک ائدیر. اونون ادب…بیشتر بخوانید
آذر کتاب توران ین مودیرلری
محمدعلی نقدی محمدعلی نقدی ۱۳۵۷جی ایلده زنگانین انگورانیندا آنادان اولموش ، بیر تکنیکال متخصص کیمی بؤیوک بیر شرکتده ایشله ییر. آنجاق فارس ادبیاتیندا یوکسک لیسانس آلاراق تورک دیلی و ادبیاتی موضوعلاریندا چالیشیر. اونون آنادیلینه عشق و محبتی او قدردیر کی بوگونه قدر نئچه – نئچه اسکی الیازمالاری آراشدیریب و بیر عالیم کیمی تصحیح ائتمیشدیر. عئینی حالدا بیر اجتماعی فعال کیمی شهرین مختلف ایشلرینده اشتراک ائدیر. انگوران مولانا همتی نین مقبره سینی دوزلتمه ده بؤیوک ایشلر…بیشتر بخوانید
آذر کتاب توران ین مودیرلری – ۳
فیض اله بختیاری فیض اله بختیاری ۱۳۵۰جی ایلده میانا شهرینده آنادان اولموش و تحصیلاتینی یوکسک لیسانسا قدر داوام ائتدیرمیش و ۱۳۷۲جی ایلده میانانین کند و شهرلرینده مدرسه لرده تدریس ائتمیش و بوگون دبیرستانلاردان علامه میانانین دانشگاهلارندا دا فارس دیلی و ادبیاتی نی تدریس ائدیر. فارس ادبیاتی یانیندا اؤز آنادیلینه علاقه بسله میش و تدریس دن علامه آنادیلینده گؤزل شعرلر سؤیله ییر، ادبی آراشدیرمالار اوزه رینده ایشله ییر و بوگونه قدر ۵ کتابی ایشیق اوزو گؤرموشدور….بیشتر بخوانید
آذر کتاب تورانین مودیرلری ۲
حسن رفیعی حسن رفیعی ۱۳۵۱جی ایلده زنگاندا آنادان اولموش و عالی تحصیلاتینی یوکسک لیسانسا قدر داوام ائتدیرمیش و ۳۰ ایله یاخیندیر کی مدرسه لرده، دانشگاهلاردا تاریخ تدریس ائدیر. رفیعی بی آرار تخلوص ائده رک طنز شعرلری نین ماراقلیسی گونو – گوندن آرتیر. او بیر چوخ تاریخ اوزه رینده مقاله لری درگی لرده چاپ اولموش و چوخلو داخلی و خارجی کنفرانسلار، سمینارلار و سمپوزیوملاردا اشتراک ائتمیشدیر. داخلی فستیواللاردا اشتراک ائده رک عنوانلار ال ده ائتمیش و…بیشتر بخوانید
آذر کتاب تورانین مودیرلری
آذر کتاب توران ین مؤسسلری آذر کتاب توران شرکتی نین مؤسسلری آذربایجانین مختلف شهرلریندن اولموشلار و هامیسی یازار، شاعیر و آراشدیریجی اولاراق یوکسک تحصیلاتا مالیک دیرلر. بیر – بیر اونلاری تانیتدیراراق کتابلارینی دا اؤیه لریمیزه معرفی ائدیرم. بونو آرتیرمالییام کی مؤسسلری بو عزیزلر اولاراق، آذرکتاب گلن ایشلری اوچون آناوطنیمیزین باشا باشیندان: تبریز، اورمو، اردبیل، زنگان، تهران، خراسان، فارس و باشقا ایالت لریندن اولان بؤیوک عالیم لریمیزی محتلف کمیسیونلارا چاغیریب و درین بیلیک لریندن و تجربه…بیشتر بخوانید
ساتیشا قویولان کتابلار
*دقت – دقت* آذر کتاب توران کتابلاری عزیز قوروپداشلار و آذر کتاب توران ین سئویملی اویه لری؛ آشاغیدا گلن کتابلار آذر کتاب توراندا موجوددور. هر کیم بو کتابلاری ایستیرسه بویورسون. کتابلار ۲۰% ائندیریمله سیزه گؤنده ریله جکدیر. آلدیغینیز کتابلار ۱۰۰ مین دن آرتیق اولورسا پُست هزینه لری بیزیمله دیر. کتاب هفته سینه گؤره آلدیغینیز کتابلار ۵۰۰ مین تومن دن آرتیق اولورسا ائندیریم ۳۰% اولور. کتاب هفته سی اوچون: *** آذر کتاب تورانین عضولرینه کتابلاری آیدا…بیشتر بخوانید


text:
رمضان (آی)
رمضان یا رَمَضان المُبارَک (عربجه: رمضان) هیجری قمری تقویمی نین دوققوزونجی آیی دیر. بو آیدا اوروج توتماق واجیب اولوبدور.[۱] بو آی ایسلام دینینده باشقا آیلاردان اوستوندور نئجه کیم ایمام رضا (ع) دان حدیث واردیر کیم بو آیدا بیر آیه قورآن اوخوماق قرآنی ختم ائتمک ایله برابر دیر قورآن دا بو آی موبارک سایلیب دیر. قورآندا بو آیدا قورآنین نازیل اولماسی اۆچون یاد اولونوبدیر.[۱]
تاریخی گۆنلر[دَییشدیر]
- ۱۰ رمضان: محمّد پئیغمبرین بیرینجی خانیمی هزا خدیجهنین وفاتی.
- ۱۵ رمضان: حسن بن علینین دوْغوم گۆنو
- ۱۹ رمضان: علی ابن ابیطالبین زهرلی قێلینجلا ضربهتلنمهسی.
- ۲۱ رمضان: علی ابن ابیطالبین وفاتی.


text:
صفوی ایمپیراتورلوغو
صفویلر یا دا صفوی ایمپیراتورلوغو و یا صفوی دؤولتی — ۱۵۰۱–۱۷۳۶ میلادی ایللر آراسیندا باتی آسیا منطقهسینده بیر حؤکومت ایمیش. بو حؤکومتین اساسی صفوی خاندانی طرفیندن قویولموشدور[۱۶][۱۷][۱۸][۱۹] و حؤکومتین اراضیسی بوگونکو ایران، آذربایجان جومهوریتی، ارمنیستان، افغانیستان، پاکیستان، بحرین، گورجوستانین دوغو قیسمتلری، تورکمنیستانین گونئی قیسمتلری و هابئله بعضی دؤورلرده عراق و کویت اؤلکهلرینه ده شامیل اولارمیش. صفویلر آغقویونلولار و شیروانشاهلار دؤولتلرینه سون قویموش، شئیبانیلر، عثمانلیلار و افغانلارلا جیدی موحاریبهلر آپارمیشلار.
صفویلر دؤولتی موعاصیر آذربایجان دؤولتچیلیگینین فورمالاشماسینا اؤنملی تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه آذربایجان تورکجهسی محض صفویلر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سوییهسینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماعیل عئینی زاماندا ختایی لقبی ایله آذربایجان تورکجهسینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیرکی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی سولطان سلیم شاه، شاه ایسماعیللا مکتوبلارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوبلارینی یالنیز (فقط) آذربایجان تورکجهسینده یازمیشدیر. ایلک زامانلاردا صفویلر دؤولتینده اَن اهمیتلی وکیل وظیفهلرینه قیزیلباش تورک حاکیملری تعیین ائدیلمیشدیر. ۱۶-اینجی عصرین اورتالاریندا ۷۴ امیرین ۶۸-ی آذربایجانلی ایدی.
باشکندی موختلیف واختلاردا تبریز، قزوین و ایصفاهان اوْلموشدور.
مهم شهرلریندن تبریز، اردبیل، گنجه، ناخچیوان، شاماخی، باکی، دربند، ماراغا، قزوین، همدان، ایصفاهان، شیراز، مشهد، هرات، یزد، کرمان و سۇلطانیه اوْلموشدور.
صفوی شاهلاری[دَییشدیر]
- بیرینجی شاه اسماعیل ۱۵۰۱ (میلادی)–۱۵۲۴ (میلادی)
- بیرینجی شاه طهماسیب ۱۵۲۴ (میلادی)–۱۵۷۶ (میلادی)
- ایکینجی شاه ایسماعیل ۱۵۷۶ (میلادی)–۱۵۷۸ (میلادی)
- شاه محمد خدابنده ۱۵۷۸ (میلادی)–۱۵۸۷ (میلادی)
- بیرینجی شاه عباس صفوی ۱۵۸۷ (میلادی)–۱۶۲۹ (میلادی)
- شاه صفی صفوی ۱۶۲۹ (میلادی)–۱۶۴۲ (میلادی)
- ایکینجی شاه عباس صفوی ۱۶۴۲ (میلادی)–۱۶۶۶ (میلادی)
- بیرینجی شاه سلیمان صفوی ۱۶۶۶ (میلادی)–۱۶۹۴ (میلادی)
- بیرینجی شاه سولطان حوسین ۱۶۹۴ (میلادی)–۱۷۲۲ (میلادی)
- ایکینجی طهماسیب ۱۷۲۲ (میلادی)–۱۷۳۲ (میلادی)
- اۆچونجو شاه عباس صفوی ۱۷۳۲ (میلادی)–۱۷۳۶ (میلادی) (صفویلرین آخیر شاهلاری)
- ایکینجی شاه سلیمان صفوی ۱۷۴۹ (میلادی)–۱۷۵۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)
- اۆچونجو شاه ایسماعیل ۱۷۵۰ (میلادی)–۱۷۶۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)
صفوی سولالهسینین کؤکو و منشألری حاقّیندا[دَییشدیر]
صفوی سولالهسینین منشألری حاقّیندا موباحیثلر هئچده سون زامانلار مئیدانا گلمهمیشدیر.
بو بارهده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین "صیفت الصفا" ("صافلیغین صافلیغی") عصری حساب اوْلونور. بۇ عصره گؤره صفوی منشیی ۷-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بۇ عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقاتچیلار (مس. احمد کسروی، و.و. بارتولد) بۇ بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفویلرین اجدادلاری هئچده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. سادهجه اولاراق صفوی تاریخشوناسلاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اۆچون نسیل شجرهسی سوْنرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.
صفویلرین تورک منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
صفویلر تورک دیلینده دانیشیردیلار و صفوی شاهلاریندان چوخلو تورک شعرلر و یازیلار قالیبدیر و اونلارین تورک دیللی اولماقلارینا چوخلو سندلر واردیر.[۲۰][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴][۲۵][۲۶] هابئله بیرینجی شاه اسماعیل صفوی تورک دیلینده شعر یازاراق، اؤزونه «شاه اسماعیل ختائی» و یا «شاه اسماعیل خاتایلی» تورکجه بیر تخلّوص سئچمیشدیر.[۲۷] دئمک کی «خاتای» یوخسا «ختای» اَسکی تۆرکۆستاندا بیر شهرین آدیایمیش.[۲۸]
شاه اسماعیل صفوینین آنا نسلی تورکدور و آغقویونلو سولالهسینه منسوبدور. شاه اسماعیل عالمشاه بیگیم خاتونون اوغلو، عالمشاه بیگیم ایسه اوزونحسن آغقویونلونون قیزی ایدی. آنجاق صفویلر سولالهسینین و شاه اسماعیل صفوینین آتا نسلی ایله باغلی موختلیف باخیشلار وار. شاه اسماعیلین آتاسی شیخ حیدرین شجرهسی شیخ صفیالدین اردبیلیه یئتیشیر. بعضیلری شاه اسماعیلین آتا نسلینین دیلی تورکجه اولدوغو اوچون صفویلرین آتا نسلینی تورک حساب ائدیرلر، بعضیلری ایسه صفویلرین آتا نسلینین دیلینین تورکجه اولماسینا باخمایاراق، اونلارین سویونو تورک حساب ائتمیرلر، و صفویلرین نَسَبلرینی عرب، فارس و یا کورد بیلیرلر و اونلارین دیلین تورکلشمیش حساب ائدیرلر.
تورک اولمایان تدقیقاتچیلارین چوخو «صفات الصفا» عصرینده شیخ صفیالدینین اِتنیک منسوبیّتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.
بو عصرده دفعهلرله شیخ صفینین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمهسی گؤستریلیر. هابئله شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایتده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعتله) دئدی: "ای تورکون پیری..."
مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردیلر کی، «(بیز) اردبیله گلدیک، شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روحونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردیلر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردیلر». بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفینین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.
توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشارهدیر.
صفویلرین کورد منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بو بارهده زکی ولیدی توقانین فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقاتچیلارین اویدورما حساب ائتدیکلری «صفات الصفا» دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمهسی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو ۱۰۲۵-جی ایلده روادیلرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقهلندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا «روائدیلرین حربی عملیاتلاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایتلرینده ایسلامی یایمیشلار». اونون فیکرینجه «اردبیل کورد شیخینین» نسلی «تامامیله تورکلشمیشدیر». اونون فیکرینجه ۱-اینجی شاه ایسماعیل و ۱-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اۆچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.
صفویلرین فارس/تاجیک منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بعضی ایران تاریخچیلری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خوصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شعرلر یازماغا «مجبور اولان» ایران دیللی–فارس کیمی قبول ائدیلیر. اونلارین دوشونجهلری اساسیندا؛ «ایران تورکلری، تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلیلارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر.»
صفویلرین عرب (سادات) منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بعضی صفوی شاهلاری اؤز حؤکومتلرینه مشروعیت وئرمک هدف ایله اؤز نسیللرین ایسلام پیغمبرینه و یا شیعه ایماملارا منسوب ائدیردیلر و حضرت محمد و سادات نسلیندن اولدوقلارینی ایدعا ائدیردیلر. آنجاق چوخلو تاریخچیلر بو ایدعانی رد ائدیبلر.
تاریخی[دَییشدیر]
صفویلرین اردبیلده فعالیتی[دَییشدیر]
۱۳-اونجو عصرده آذربایجاندا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتینین حددن آرتیق پیسلشمهسینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایطده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بۇ اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بۇ طریقتلرین باشچیلاری اؤز اطرافلاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیریده شیخ صفیالدین اسحاق الموسوی الاردبیلی(۱۲۵۲-۱۳۳۴) اوْلموشدور. شیخ صفیالدینین یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظمین نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفیالدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اوْلموشدور.
ایلکین دؤورلرده صفویلر حاکیمیته شیعهلیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین ۱۴-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحهلری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال شیخ صدرالدین(۱۳۳۴-۱۳۹۲) اوْلموشدور.
اؤلکده باش وئرن پروسسلردن اونلار چوخ مهارتله ایستیفاده ائدیب خالق کوتللرینی موختلیف وعدهلرله اؤز طرفلرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی(۱۳۹۲-۱۴۲۷) و شیخ ابراهیم(۱۴۲۷-۱۴۴۷) (شیخشاه آدی ایله مشهور اوْلموشدور) اردبیل ویلایتینین ایرهسی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. شیخ جنیدین (۱۴۴۷-۱۴۶۰) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایتلره غنیمت اله کئچیرمک اۆچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً قاراباغ و تالیش داغلارینا قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.
صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی قاراقویونلو حؤکمداری جاهانشاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید میصری، سورییانی، مئسوپاتامییانی گزیر و سوندا دییاربکیره گلیر. بورادا دا آغقویونلولارلا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیمله ائولنیر.
شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. ۱۴۵۹-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی شیخ جعفر (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننیلیگی تبلیغ ائدیردی) ۱۴۶۰-جی ایلده شئیخ جفرین داغیستان یوروشو زامانی صفویلر ای خلیلوالله و جاهانشاهاین قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو شیخ حیدر(۱۴۶۰-۱۴۸۸) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیمله ائولنیر. صفوی-آغقویونلو اتفاقی برپا اوْلونور.
اؤلکهده باش وئرن پروسسلر نتیجهسینده ۱۴۷۰-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری «صفوییی» اوردئنینین ایرهسی تاختیندا اوتورتدوردو.
شیخ حیدر اوردئنده بیر سیرا ایصلاحاتلار آپاردی، صفویلر محض اونون دؤورونده «قیزیلباشلار» آدلانماغا باشلادیلار. بۇ ایصلاحاتلار نتیجهسینده شیخ حیدر «ابن آللاه» آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفویلر ۱۴۸۳-جو ایلده شیروان و داغیستانا، ۱۴۸۷-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدیلر-شاماخی توتولدو. بۇ یوروشلر نتیجهسینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. ۱۴۸۸-جی ایل ۹ ژوئندا شاهداغین اتگینده تاباساراندا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجهسی کیمی صفویلر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بۇ دؤیوشده رقیبلرده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.
تاباساران دؤیوشو نتیجهسینده اردبیل حاکیملیگی ضعیفلیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزادهسی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل شیراز یاخینلیغیندا ایستخر قالاسینا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسسلر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمهلری آرادان قالدیرماق اۆچون سولطانلی ایله موتفقلشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بۇ حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اوْلونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. ۱۴۹۴-جو ایلده شمسی دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی «صفویی» اوردئنینین باشچیسی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.
ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی ۸۰ نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده اردبیلد، رشتد، کسکره داها سوْنرا ایسه لاهیجاندا - گیلانین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی میرزه علینین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو ۶ ایل مدتینده او مشهور عالیم شمسالدین لاهیجی طرفیندن تحصیل گؤرور.
صفویلر دؤولتینین یارانماسی[دَییشدیر]
[[شکیل:۴۰سوتوون.ژپگ|لئفت|تهومب|۲۷۰پخ|ایصفاهاندا ۴۰ سوتون سارایی]] ۱۴۹۹-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او قیزیلباش موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. دئیلمدن، طارومدان کئچهرک خالخالا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضیلریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی ارجیواندا کئچیریر. ۱۵۰۰-جو ایلده جابانی دؤیوشو فرخ یاسارین، ۱۵۰۱-جی ایل شرور دؤیوشو الوند میرزهنین مغلوبیتی ایله نتیجهلنیر.
۱۵۰۱-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. ۱۵۰۳-جو ایل ۲۱ ژوئن آلماقولاغی دؤیوشو مراد میرزهنین مغلوبیتی و صفویلرین تام غلبهسی ایله سونا چاتیر.
صفویلر دؤولتینین بینالخلق موناسیبتلرده ایشتیراکی[دَییشدیر]
ایداره اولونما سیستئمی[دَییشدیر]
صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Ceфи ۱-й 1629-42.jpg
- ۱۷۰۸. დავით II-ს წყალობის განახლების სიგელი.jpg
بیرده باخ[دَییشدیر]
- صفوی خاندانی
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
- صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۳–۱۶۲۲)
- صفوی-روسیه ساواشی (۱۶۵۱-۱۶۵۳)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۷۲۳-۱۷۲۷)
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ mulk-i vasi' al-fazā-yi īrān
- ^ (1 September 2009) «Was Safavid Iran an Empire?». Journal of the Economic and Social History of the Orient 53 (1). DOI:10.1163/002249910X12573963244449. یوْخلانیلیب10 March 2017. “The term "Iran," which after an absence of some six centuries had re-entered usage with the Ilkhanid branch of the Mongols, conveyed a shared self-awareness among the political and cultural elite of a geographical entity with distinct territorial and political implications. A core element of the Safavid achievement was the notion that the dynasty had united the eastern and western halves of Iran, Khurasan and Herat, the lands of the Timurids, in the East, and the territory of the Aq-Quyunlu in the West. The term mulk-i vasi' al-faza-yi Iran, "the expansive realm of Iran," found in the seventeenth-century chronicle, Khuld-i barin, and again, in near identical terms, in the travelogue of Muhammad Rabi Shah Sulayman's envoy to Siam in the 1680s, similarly conveys the authors pride and self-consciousness with regard to the territory they inhabited or hailed from.”
- ^ mamlikat-i īrān
- ^ (2 January 2007) «The Safavid state and polity». Iranian Studies 7 (1-2). DOI:10.1080/00210867408701463. “The somewhat vague phrase used during the early Safavid period, mamalik-i mahrusa, had assumed more concrete forms: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; mamlikat-i īrān; mulk-i īrān; or simply īrān. The royal throne was variously described as sarīr-i saltanat-i īrān; takht-i īrān; and takht-i sultān (sic)-i īrān. The inhabitants of the Safavid empire are referred to as ahl-i īrān, and Iskandar Beg describes himself as writing the history of the Iranians (sharh-i ahvāl-i īrān va īrāniān). Shah Abbas I is described as farmānravā-yi īrān and shahryār-i īrān; his seat is pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān, or dār al-mulk-i īrān. His sovereign power is referred to as farmāndahi-yi mulk-i īrān, saltanat va pādishāhi-yi īrān, pādishāhi-yi īrān. The cities of Iran (bilād-i īrān) are thought of as belonging to a positive entity or state: Herat is referred to as a'zam-i bilād-i īrān (the greatest of the cities of Iran) and Isfahan as khulāsa-yi mulk-i īrān (the choicest part of the realm of Iran). (...) The sense of geographical continuity referred to earlier is preserved by a phrase like kull-i vilāyat-i īrānzamīn. (...) Affairs of state are referred to as muhimmāt-i īrān. To my mind however, one of the clearest indications that the Safavid state had become a state in the full sense of the word is provided by the revival of the ancient title of sipahsālār-i īrān or "commander-in-chief of the armed forces of Iran."”
- ^ Ingvild Flaskerud (26 November 2010). Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism. Continuum International Publishing Group. pp. 182–183. ISBN 978-1-4411-4907-7. Retrieved 24 July 2011.
- ^ ...the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands: Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.
- ^ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2.
- ^ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-20094-6, ISBN 978-0-521-20094-3.
- ^ {{{باشلیق}}}. ISBN 1-57607-993-7, ISBN 978-1-57607-993-5.
- ^ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5.
- ^ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-262-69277-5, ISBN 978-0-262-69277-9.
- ^ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ {{{باشلیق}}}.
- ^ {{{باشلیق}}}.
- ^ Ferrier, RW, A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, p. ix.
- ^ The New Encyclopedia of Islam, Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.
- ^ Helen Chapin Metz. Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313.
- ^ Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145.
- ^ Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.
- ^ Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2006).
- ^ W. Barthold, Soçineniya, C. II, bölüm I, Moskova, 1963, s. 748.
- ^ Qulamhüseyn Məmmədov. Səfəvilər dövründə Azərbaycan dili. Milliyyət Araşdırmalar Mərkəzi. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 11 دسامبر 2019.
- ^ Turko-Persia in Historical Perspective - "the Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."
- ^ Mazzaoui, Michel B; Canfield, Robert (2002). "Islamic Culture and Literature in Iran and Central Asia in the early modern period". Turko-Persia in Historical Perspective. Cambridge University Press. pp. 86–7. ISBN 978-0-521-52291-5. "Safavid power with its distinctive Persian-Shi'i culture, however, remained a middle ground between its two mighty Turkish neighbors. The Safavid state, which lasted at least until 1722, was essentially a "Turkish" dynasty, with Azeri Turkish (Azerbaijan being the family's home base) as the language of the rulers and the court as well as the Qizilbash military establishment. Shah Ismail wrote poetry in Turkish. The administration nevertheless was Persian, and the Persian language was the vehicle of diplomatic correspondence (insha'), of belles-lettres (adab), and of history (tarikh)."
- ^ Zabiollah Safa (1986), "Persian Literature in the Safavid Period", The Cambridge History of Iran, vol. 6: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-20094-6, pp. 948–65. P. 950: "In day-to-day affairs, the language chiefly used at the Safavid court and by the great military and political officers, as well as the religious dignitaries, was Turkish, not Persian; and the last class of persons wrote their religious works mainly in Arabic. Those who wrote in Persian were either lacking in proper tuition in this tongue, or wrote outside Iran and hence at a distance from centers where Persian was the accepted vernacular, endued with that vitality and susceptibility to skill in its use which a language can have only in places where it truly belongs."
- ^ Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. p. 213. ISBN 978-0-521-04251-2. "qizilbash normally spoke Azari brand of Turkish at court, as did the Safavid shahs themselves; lack of familiarity with the Persian language may have contributed to the decline from the pure classical standards of former times"
- ^ Price, Massoume (2005). Iran's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook. ABC-CLIO. p. 66. ISBN 978-1-57607-993-5. "The Shah was a native Turkic speaker and wrote poetry in the Azerbaijani language."
- ^ https://www.isna.ir/news/91083019553/دست-نوشته-منسوب-به-شاه-اسماعیل-صفوی-در-آلمان-شناسایی-شد
- ^ https://azens.az/az/news/ah-smay-l-X-tai-t-x-ll-s-n-hardan-g-t-r-b
وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی
- صفحههای حاوی پیوند جادویی آیاسبیان
- آذربایجان تاریخی
- اونآلتینجی عصر
- اونسککیزینجی عصر تاریخی
- ایران تاریخی
- ایراندا تاریخی سیلسیلهلر
- تورک تاریخی
- صفوی ایمپیراتورلوغو
- صفویلر
- Early Modern history of Iran
- Empires and kingdoms of Iran
- Iranian dynasties
- Iranian Muslim dynasties
- Monarchy in Persia and Iran
- Early Modern history of Georgia (country)
- Early Modern history of Armenia
- Early Modern history of Azerbaijan
- داغیستانین تاریخی
- Early Modern history of Iraq
- ۱۵۰۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- 1501 establishments in Asia


text:
۱۹۱۰ (میلادی)
میلادی ۱۹۱۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْنونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۵ اوْکتوبر - پورتوغالدا جومهوریت ایداره سیستمی برقرار اولموشدور.
- ۲۶ فوریه - ایستانبولدا ایلک سوْلچو قزئت «ایشتیراک» یاییملانمایا باشلادی.
- ۲۱ آوریل - مارک تواین٬ آمریکالی روْمان-میزاح یازار اؤلدو.
- ۱۸ دسامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونگرهسی ساوادسیز مۆهاجیرلرین اؤلکهیه گلمهسینی قاداغان ائدیر.
- ۱۰ مارس - هالیووددا چکیلن ایلک فیلم اوْلان «اسکی کالیفورنیادا» گؤستریمه گیردی.


text:
« أگر اؤلۆم دۇغرو بیر واعاد وە هرکس ایچین گچرلی بیر گرچک اۇلماسایدئ وە آرقادا قالان، اؤندن گیدنە هیچ قاووشمایاجاق اۇلسایدئ، أی ایبراهیم! بیز شو آندا دویدوغوموزدان چۇق داحا بۆیۆک بیر اۆزۆنتۆ چکەجکتیک. »
« اؤلۆمۆ وە حایاتئ یاراتان اۇدور. بونلار، حانگینیز داحا گۆزل ایش یاپاجاق دییە سیزی یئپراتئجئ بیر ایمتیحاندان گچیرمک ایچیندیر… » (مۆلک سورەسی؛ 2) دییە بویوران آللاە، اؤلۆمۆن دە طئبقئ حایات گیبی بیر ایمتیحان آراجئ اۇلدوغونو بیزلرە اؤگرتمیشتیر.
اۇ، بیر طارافتان نبیمیزە حیطابن: « سندن اؤنجەکی هیچبیر اینسانئ اؤلۆمسۆز یاپمادئق. سانکی سن اؤلۆرسن، اۇنلار سۇنسوزا دک می یاشایاجاقلار؟ » (أنبیا سورەسی؛ 34) دییە بویورورکن دیگر طارافتان: « هر جانلئ اؤلۆمۆ تاداجاقتئر! » (آلی عیمران سورەسی؛ 185) دۆستورو ایلە اؤلۆمۆن هرکس ایچین گچرلی ایلاهی بیر قانون اۇلدوغونو ایعلان أتمیشتیر.
« نەرەدە اۇلورسانئز اۇلون، ایستەرسنیز ساغلام قالعەلر ایچیندە اۇلون، اؤلۆم سیزی یاقالایاجاق… » (نیسا سورەسی؛ 78) وە « دە کی: “کندیسیندن قاچتئغئنئز اؤلۆم سیزی یاقالایاجاق. سۇنرا، گیزلییی دە آچئقتا اۇلانئ دا بیلن آللاهئن حوضورونا چئقارئلاجاقسئنئز…» (جومعا سورەسی؛ 8) آیتلری دە اؤلۆمدن قاچئشئن آصلا مۆمکۆن اۇلمادئغئنئ گؤسترن ایلاهی ایلکەلردندیر.
اینسانلار “حایات” قادار گرچک اۇلان “اؤلۆمدن” گنلدە؛
- اؤلۆمۆن گرچک نیتەلیگی حاققئندا بیلگی صاحیبی اۇلماماقتان،
- اؤلۆمۆن زۇر وە آجئ ورن بیر اۇلای اۇلدوغونو دۆشۆنمکتن،
- اؤلۆملە بیرلیکتە ماددی (مال-مۆلک گیبی) وە ماعنوی دگرلرین (عائیلە گیبی) ییتیرەجک اۇلماقتان،
- بدنین چؤزۆلۆپ بۇزولماسئیلا روحون دا عاینئ عاقئبتە اوغرایاجاغئنئ ظاننەتمکتن،
- اؤلۆم سۇنراسئندا باشئنا گلەجک شەیلری تام اۇلاراق بیلمەمک وەیا کؤتۆ شەیلر گلەجگینی تاحمین أتمکتن،
دۇلایئ قۇرقارلار.
اؤلۆم قارشئسئندا دویولان قۇرقو وە أندیشەنین أن أتکیلی عیلاجئ اۇلان آحیرت اینانجئنا صاحیب بیر مۆسلۆمان اۇلاراق اؤلۆمدن وە اؤلۆم آنئنئن زۇرلوقلارئنئ دۆشۆنەرک قۇرقماقتان زیادە ایمانلئ اۇلاراق جان ورەبیلمک ایچین چالئشماق گرکیر. چۆنکۆ ناماز قئلماق، اۇروچ توتماق، زکات ورمک وب. گیبی صالیح عامللر ایشلەمک ناسئل آللاهئن أمیرلری ایسە مۆسلۆمان اۇلاراق اؤلمک دە آللاهئن بیر أمریدیر!
اۇ، شؤیلە بویورموشتور:
« أی اینانانلار! آللاەتان ناسئل ساقئنماق گرکییۇرسا اؤیلە ساقئنئن! وە سۇن نفسینیزە قادار (آللاها) تسلیم اۇلمایا دوام أدین! » (آلی عیمران سورەسی؛ 102)
طابیعی کی، ایمانلئ اۇلاراق جان ورەبیلمەنین اۇلمازسا اۇلماز شارطئ، حایات ایمان وە ایسلام اۆزرە یاشاماقتئر. زیرا کیشی ناسئل یاشارسا اؤیلە اؤلۆر وە ناسئل اؤلۆرسە اۇ شکیلدە دیریلیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
« کیم راببینە قاووشمایئ اومویۇرسا ایی ایش یاپسئن وە راببینە قوللوقتا، هیچبیر شەیی اۇنا اۇرتاق سایماسئن! » (کهف سورەسی؛ 110)
آللاهئن أمیرلرینی ألیندن گلدیگینجە یرینە گتیرن وە یاساقلارئندان دا قاچئنان مۆسلۆمان، اؤلۆم سۇنراسئ ایچین ایی شەیلر اوممالئدئر.
چۆنکۆ آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
« اینانئپ گۆونن، ایی ایشلر یاپان، نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلان، زکاتئ دا ورنلر راببی قاتئندا اؤدۆلۆ حاق أدرلر. اۇنلارئن اۆزریندە بیر قۇرقو اۇلماز، اۆزۆنتۆ دە چکمزلر. » (باقارا سورەسی؛ 277)
« “راببیمیز آللاەتئر” دەییپ دۇسدۇغرو داورانانلار نە بیر قۇرقو دویار، نە دە اۆزۆلۆرلر. » (آحقاف سورەسی؛ 13)
نبیمیز دە اؤلۆمۆ أن چۇق حاطئرلایان وە اؤلۆمدن سۇنراسئ ایچین أن گۆزل شکیلدە حاضئرلانانلارئ “أن عاقئللئ مۆمینلر” اۇلاراق نیتەلەمیشتیر.
بو گنل گیریشتن سۇنرا یازئمئزئن گری قالان بؤلۆمۆندە اؤلۆم حادیثەسی ایلە قارشئلاشئلماسئ دوروموندا نەلر یاپئلماسئ گرکتیگینە دائیر باعضئ حاطئرلاتمالاردا بولونماق ایستییۇروز. اؤنجە فئقئە وە عیلمیحال دیلیندە “موحتاضار” اۇلاراق ایسیملندیرن، یاعنی اؤلۆم دؤشگیندە بولونان کیمسەلرلە /حاستالارلا ایلگیلی یاپئلماسئ گرکنلری گؤرمەیە چالئشالئم:
اؤلمک اۆزرە اۇلانلار
حاستادا اؤلۆم عالامتلری گؤرۆلدۆگۆندە -أگر گۆچلۆک یۇقسا- اۇنو قئبلەیە دۇغرو چەویرمک سۆننت قابول أدیلمکتەدیر. عالیملرین بیرچۇغونا گؤرە بو، مۆسلۆمانلارئن یاتارکن آلدئقلارئ واضعیەت اۇلمالئ؛ یاعنی موحتاضار ساغ طارافئنا یاتئرئلئپ یۆزۆ قئبلەیە چەوریلملیدیر. باشئ حافیفچە یۆکسلتیلیپ آیاقلارئ قئبلەیە دۇغرو اوزاتئلاراق سئرت اۆستۆ یاتئرئلماسئندا دا بیر ساقئنجا یۇقتور. فاقاط بونلارئن موطلاقا یاپئلماسئ گرکلی فارض بیر ایشلم اۇلمادئغئ اونوتولمامالئدئر. اؤنملی اۇلان، حاستایا داحا فاضلا سئقئنتئ چکتیرمەمکتیر.
اؤلمک اۆزرە اۇلان کیشییە سۇن نفسینی ایمانلا ورەبیلمەسی ایچین کلیمەیی تەوحید تلقین أدیلیر. فاقاط حاستانئن یانئندا سئق سئق کلیمەیی تەوحید وەیا شهادت گتیرمک وە بونو اۇنا سؤیلتمەیە چالئشماماق گرکیر. چۆنکۆ حاستا، ایچیندە بولوندوغو اۇ زۇر دوروم وە چکتیگی سئقئنتئلارئن شیددتیندن دۇلایئ بو تلقیندن سئقئلابیلیر وە دینن اویغون اۇلمایان سؤزلر دە سؤیلەیەبیلیر. بو یۆزدن حاستا بیر کز شهادت گتیردیکتن سۇنرا بیر داحا تکرارلاتمایا گرک یۇقتور.
أبو ساعید ألحودریدن ریوایت أدیلدیگینە گؤرە نبیمیز شؤیلە بویورموشتور:
« اؤلمک اۆزرە اۇلانلارئنئزا “لا إلە إلا اللە” دەمەیی تلقین أدین! » (مۆسلیم)
(لقنو موتاکم لا إلە إلا اللە)
بیرچۇق ایسلام عالیمی ریوایت متنیندە گچن “موتا = اؤلۆلر” سؤزۆیلە اؤلمک اۆزرە اۇلان حاستالارئن قاصدەدیلدیگینی بلیرتمیشلردیر. بو آنلایئشئن دایاناغئ، اؤلۆلرین دیریلری دویمایاجاقلارئنئ ایفادە أدن ناصلار (آیتلر) ایلە رسولوللاە وە آصحابئنئن بو یؤندەکی اویغولامالارئدئر. چۆنکۆ اۇنلار بو تلقینی سۇن دملرینی یاشایان حاستالارا یاپمئشلاردئر. هر نە قادار حادیث تکنیگی آچئسئندان ضایئف دا اۇلسا، اؤلۆم دؤشگیندەکی حاستایا یاسین سورەسی اۇقونماسئ گرکتیگی ایلە ایلگیلی حادیث دە بو شکیلدە دۆشۆنۆلملیدیر.
نبیمیزە نیسبت أدیلن بو ریوایت شؤیلەدیر:
اؤلمک اۆزرە اۇلانلارئنئزا یاسین اۇقویون” (أبو داوود)
(إقرءوا یس علی موتاکم)
بو حوصوصو ایفادە أتتیکتن سۇنرا مۆفسسیرلردن ایبن کثیرین « اینسانئن کندی چالئشماسئندان باشقاسئ کندینە عائید دگیلدیر. » (نجم سورەسی؛ 39) آیتینین تفسیریندە، اؤلمک اۆزرە اۇلانلارا دگیل دە اؤلمۆش اۇلانلارئن آردئندان یاعنی اۇنلارئن روحو ایچین قورئان اۇقونماسئیلا ایلگیلی اۇلاراق آقتاردئغئ شو بیلگیلرە یر ورمک ایستییۇروز.
ایبن کثیر دییۇر کی:
« ایمام شافیعی وە اۇنا تابیع اۇلانلار، بو آیتی کریمەدن قورئان اۇقومانئن ثوابئنئن اؤلۆلرە اولاشمایاجاغئ حۆکمۆنۆ چئقارئرلار. زیرا بو قورئان اۇقوما نە اۇنلارئن /اؤلۆلرین عامللریندن نە دە قازانچلارئنداندئر. بو سببلەدیر کی رسولوللاە، اۆممتینی بونا چاغئرمامئش، تشویق أتمەمیش، آچئق بیر ایفادە ایلە دە ایما یۇلو ایلە دە اۇنلارا بؤیلە بیر یۇل گؤسترمەمیشتیر. صاحابەدن هیچ کیمسەدن بو حوصوصتا بیر ناقیل دە یۇقتور. شاید بو، حایئر اۇلسایدئ شۆبهەسیز اۇنلار بو حایئردا بیزی گچرلردی. آللاها یاقلاشتئران عامللر آنجاق ناص (قورئان-سۆننت) ایلە ثابیت اۇلور وە بو حوصوصتا قئیاسلا، بیرطاقئم گؤرۆشلرلە قارار وریلەمز! »
اؤلۆلرین آردئندان قورئان اۇقونماسئیلا ایلگیلی عیلمی بیر ماقالە قالمە آلان چاغداش بیر آراشتئرماجئ ماقالەسیندە شو سۇنوچلارا وارمئشتئر:
- اؤلۆلرە قورئان اۇقونماسئیلا ایلگیلی قورئانئ کریمدە نە دۇغرودان نە دە دۇلایلئ بیر بیلگی مەوجودتور.
- پەیغامبریمیزین سؤزلرینی ایچرن ماقبول وە موعتبر حادیث کیتابلارئندا دا بو قۇنویو دۇغرودان ألە آلان صاحیح /ساغلام بیر حابر بولونماماقتادئر. قایناقلاردا یر آلان حادیثلرین تامامئنا یاقئنئ یا ضایئف یا دا مەوضوع /اویدورمادئر. بو باغلامدا صاحیح حادیث کیتابلارئنداکی تک حادیث، أبو داوود وە ایبن ماجەدە یر آلان وە هر ایکی قایناقتا دا ماعقیل وە یسار طارافئندان ریوایت أدیلن یاسین سورەسینین اۇقونماسئیلا ایلگیلی حادیثتیر. ایلک قایناقتا “علی” جر أداتئیلا، ایکینجی قایناقتا ایسە “عند” مکان ظارفئیلا یر آلان حادیثین دلالتی سۇرونلودور.
- ایسلامئن ایلک دؤنملریندە اۇلمایان بو اویغولاما بۆیۆک اؤلچۆدە، تاریحی سۆرچ ایچریسیندە اۇرتایا چئقان اویغولامالارا دایانماقتادئر. بو، بیر طاقئم پسیکۇ-سۇسیال نەدنلرلە اۇرتایا چئقمئش اۇلابیلیر. أن آزئندان بونون مۆسلۆمانلارئن اؤتە دۆنیایا یۇلجو أتتیکلری دینداشلارئیلا ایلیشکیلرینی بیر بیچیمدە دوام أتتیرمە وە اۇنلارا سایغئ آراجئ اۇلاراق دگرلندیردیکلری دۆشۆنۆلەبیلیر.
اؤلۆم دؤشگیندەکی کیمسەلرلە ایلگیلی بو بیلگیلرە گؤز آتتئقتان سۇنرا شیمدی اؤلۆم حادیثەسی ووقوع بولدوغوندا نە یاپماق گرکیر، ماددەلر حالیندە اۇنلارئ گؤرمەیە چالئشالئم: