text:
ندا کدوم شهر بریم
خدا بیامرز مامانم آلزایمر گرفت کم کم همه چیز از یادش رفت، اسم بچه هاش از یادش رفت فارسی هم نتونست حرف بزنه اما با خودش ترکی حرف می زد اونجا بود که فهمیدم زبان مادری یعنی چی، نه فراموش می شه نه از بین می ره!
قادین آذربایجان تورکجهسیدیر و کادین اونون تورکیه لهجه سی. ایگید قوچ داییسینا، خاتین قیز خالاسینا چکر” آتابابا سوزونو ائشتمهیبن؟ قادین همان خاتیندی فونتیک حادثهلرده قادین خاتین اولوب، قوشا قارییاسیز. قاری دا کی یانی قوجا ننه، تبریزین قاری کؤرپوسون گوروبسن دا قوشا قارییاسیز یانی ایکیز بیرلیکده بیرگه باهم قوجالاسیز ایندی قاییداق خاتینا قادینا ، سن آغاوین قارداشی خانیمنا نه دئییرسن ؟ قایین خاتین
اول اؤزونو تانیمالیسن گرک بیلهسن دیلینین آدی تورکجهدیر سن تورکسن تاریخینی تانییاسان بونلاری بیلمسن، سولارسان اما اؤزون اولسان کیمسه سنه توخونا بیلمز. هرکسین آنادیلی اوزونه مقدس قوتسالدیر هر دیلین اوزونه گوره قابلیتی اوزللیگی وار هیچ کسین دیلی باشقاسیندان اوستون برتر دییل هر دیلین اؤزونه گوره گوزللیگیی وار اما بو او معنا دا دییل بیر دیله خرجلهیک بسلهیک و اوبیری دیلین قول قانادین کسک. دا یئتر بوگونلوک یولداشلار باریش بی ایله قرار اولدو معیار تورکونو مسافرتده یولدا اورگهشم اما کرونا گلیب گرک ائوده قالاق مجازی گزییه چیخاریق سیز دئیین هانسی شهره گئدک و اوردا من تورکجه اویرنیم کامنت ائلیین منه، سیز دئیین هارا گئدک یوخ گئدک اورانین گورمهلی یئرلرین سیزه هم تانیتدیراق و هم من تورکو اؤرگشیم هانسی شهر لاپ چوخ کامنت اولسا اول اورا گئدهجهییک دوغرو دئدیم باریش بی؟


c: text/html

text:
میصر-ین مریوت گؤلونده ایکی قاییق باتیب، اؤلنلر وار
میصرین مریوت گؤلونده ایکی بالیقچی قاییغی باتیب. ایلکین تثبیتلره گؤره گؤلدن 7 نفرین جسدی چیخالیلیب.
میصرین مریوت گؤلونده ایکی بالیقچی قاییغی باتیب. ایلکین تثبیتلره گؤره گؤلدن 7 نفرین جسدی چیخالیلیب.
ایسکندریه پولیس ایدارهسیندن یاییلان معلوماتا گؤره، مریوت گؤلونده باتان ایکی قاییقدا عینی عائله منسوبو 17 نفر اولوب. اونلاردان 7-نین جسدی تاپیلیب. بیلدیریلیب کی، حادثه یئرینه چوخ سایدا عاجیل یاردیم، ساحل گوونلیک و آختاریش-قورتارما دستهلری جلب اولونوب. گؤلده آختاریش و قورتارما فعالیتلری داوام ائدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
افغانیستان زلزلهسینده اؤلنلرین ساییسی آرتدی
زلزله نتیجهسینده ۳ مینه یاخین ائو داغیلدی و یا جدی زیان گؤردو
۱۸ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
سوریهده سالدیرییا حاضیرلاشان ۱۸ پکاکا/یپگ تروریستینین باشاریلی عملیاتلارلا ضررسیزلشدیریلدیگی بیلدیریلدی
میت، سلیمانیهده بیر تروریستی داها ضررسیزلشدیردی
تروریست دئلال عزیزاوغلو، میللی استخبارات تشکیلاتینین عراقین قوزئییندهکی سلیمانیه شهرینده تشکیل ائتدیگی عملیاتلا ائتکیسیز حالا گتیریلدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
• صمد بهرنگی حاققیندا صمد بهرنگي ۱۳۱۸- جی ايلده بير تبريزلي آتا و آنادان دونيايا گلدي و چرنداب محله سينين، جمال آباد کوچه سينده يوخسول بير عايله ده بويا باشا چاتدي. اون ياشي اولا- اولمايا آتاسي عزت کؤرپه لرينه چؤرک قازانماق اوچون باکيا گئتدي و صمد اوشاق ياشيندا يوخسوللوغو …قالانین اوخو
مقاله | ایواز طاها
بو راديو و تلويزيونلار نه دیلده دانیشیرلار؟ منجه میوه بازاریندا میوهلرینین گؤزهللیینی گور سسله اوخشایان ساتیجیلارین جملهلری بو آپاریجیلارین دانیشیقلاریندان داها گؤزهلدیر. چونکی اونلاردا اؤز ایشلرینه هوس واردیر، سئوگی وار، عهدهلیک وار. آذربايجان توركجهسينده وئريليش يايان یئرلی راديو و تلويزيون كاناللاري گئنللیکله يانليش دانيشيرلار. ديليميزين کورلانماسیندا بونلارين بوراخدیغی بؤيوک ائتکی …قالانین اوخو


text:
شو دستانی
شۇ دستانی، میلاددان اؤنجه ۳۳۰–۳۲۷ ایللریندهکی حادیثهلرله علاقهلی اوْلان قدیم بیر تۆرک دستانیدیر. بۇ تاریخلرده مقدونیهلی ایسکندر، ایرانی و تۆرکیستانی ایستیلا ائتمیشدی. بۇ دؤورهده ساکا حؤکمدارینین آدی شۇ ایدی. بۇ داستاندا تورکلرین ایسکندرله موباریزهلری و گئرییه چکیلمهلری تؤضیح وئریلیر. شرقه چکیلمهیَن ۲۲ عاییلهنین تورکمن آدی ایله آنیلمالاری ایله باغلی سبب ایضاح ائدیجی بیر افسانهده بۇ دستان ایچینده یئر آلیر.
دستان حاقّیندا عمومی معلومات[دَییشدیر]
دستاندا مقدونیهلی ایسکندرین، ایران اۆزریندن آسیایا دوْغرو گئدرکن آپاریلان مۇحاریبهلری و بۇ مۇحاریبهلرین تۆرکلرله باغلی حیصّهسی ایضاح ائدیلیر. تۆرک بوْیلارینین فوْرمالاشماسی، تۆرکلرین شهر حیاتی، عئینی زاماندا میلّتینی مۆقّتی بیر ایشغالدان مۆمکون اوْلدوغو قدر جان و مال ایتکیسینه معروض قوْیمادان آزاد ائتمک اۆچون دۆشونن بیر خاقانین قایغیلاری دا سؤیلهنیلن دستانین ان بؤیوک خوصوصیتی، داها سوْنراکی تورک دستانلاریندا اینکیشاف ائدهجک اولان باش فیزیکی و بزمهلری اوّلجهدن تؤرتمهسیدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Şu Destanı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۷ نوْوامبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
نازی آلمان
نازی آلمان (اینگیلیسجه: Nazi Germany, فارسجا: آلمان نازی، عربجه: ألمانيا النازية، فرانسهجه: Troisième Reich, آلمانجا: Deutsches Reich 1933 bis 1945، ایتالیاجا: Germania nazista, روسجا: TpeTий peйx) اوروپادا بیر اسکی دؤولت؛ و آلمان دیلی رسمی دیلیدی. نازی آلمان ۱۹۳۳ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۹۴۵ میلادی ایلینده داغیلدی. اونون باشچیسی آدولف هیتلریدی و ایکینجی دونیا ساواشین لهیستانا حمله ائتمگله باشلادی.
قالریدَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- اینگلیسیجه ویکیپدیا
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.


text:
آمریکادا اورلاندو سالدیرینین فاعلینین یولداشی نور سالمان، نظارته آلیندی
ساوجیلیغین آچیقلاماسیندا سالمانین، ترورا مادی دستک تامین ائتمک، کؤمک و یاتاقلیق ائتمه، عدالتین قارشیسینی تیخاما کیمی جینایتلردن نظارته آلیندیغی قید ائدیلدی
آمریکا 12 ژوئنده تشکیل ائتدیگی و 49 نفرین اؤلومو ایله نتیجهلنن اورلاندو سالدیرینین فاعلی اومار ماتینین یولداشی نوور سالمان، نظارته آلیندی.
ساوجیلیغین آچیقلاماسیندا سالمانین، ترورا مادی دستک تامین ائتمک، کؤمک و یاتاقلیق ائتمه، عدالتین قارشیسینی تیخاما کیمی جینایتلردن نظارته آلیندیغی قید ائدیلدی.
49 نفرین اؤلدورولدوگو، 53 نفرین یارالاندیغی 12 ژوئن 2016داکی قیرغین، آمریکا تاریخینه تک آدام طرفیندن رئاللاشدیریلمیش ان قانلی سالدیریلاردان بیری اولاراق کئچمیشدی.
29 یاشینداکی فاعل اومار ماتین، اورلاندوداکی قیرغینین مسئولو اولاراق پولیس طرفیندن اؤلدورولموشدو.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا، سوئد و فنلاندین ناتو عضولوک سورهجلری حاقیندا اوچ اؤلکهنین لیدئرلرینین حضوروندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی
بیر کامیونون ایچینده ۴۲ نفرین جسدی تاپیلدی
ترک ائدیلمیش بیر کامیوندا کؤچمن اولدوقلاری دوشونولهن ۴۲ نفرین جسدی تاپیلدی


text:
بیر نمایشنامه- درویش اوغلو
سکگیز – دوققوز یاشلارینداکی اوشاقلارین درس کیلاسی
معلم (ایستر آقا، ایستر خانیم) قاپیدان گیریر.
معلم: صبح به خیر
اوشاقلار ساکت قالیر
معلم تعجب ایله: صبح به خیر بچه ها
اوشاقلار دان هئچ سس چیخمیر
معلم بیر داها اوجاسس ایله: بچه ها صبح به خیر گفتم نمی شنوید؟
اوشاقلاردان سس چیخمیر
معلم دیل دوداغی آراسیندا اؤزو اؤزونه پیچیلداییر: بو اوشاقلارا نه اولوب؟
اوشاقلار هامیسی بیردن اوجا سس ایله: بیزه بیر شئی اولماییب.
معلم تعجب و سینیخمیش بیر حالده: کتابهایتان را باز کنید
اوشاقلاردان هئچ بیر حرکت گؤرونمه دیگی کیمی بیر سس ده چیخمیر
معلم اوشاغین بیرینه خطاب: احمد، کتابت را باز کن
احمد تعجب ایله یانینداکی اوشاقدان سوروشور: بو نه دئییر؟
یانینداکی اوشاق چیگینلرین چکه چکه: آنلامیرام!
معلم آیری بیر اوشاغا خطاب: محمود کتابت را باز کن
اوشاق یانینداکیندان سوروشور: بو نه دئییر؟
یانینداکی اوشاق یانینداکیندان سوروروشور: سن بونون نه دئدیگینی آنلاییرسان می؟
یانداکی اوشاق: من ده آنلامیرام.
معلم عصبانی، آنجاق اؤز ایچینده سینیخمیش بیر سس تونوندا: اوشاقلار نئیه آنلاامیرسیز؟
اوشاقلار هامیسی بیرلیکده: آنلادیغیمیز دیلده دانیش، بیزده بیلک نه دئییرسن!
معلم یالواریشلی بیر سس تونوندا: آخی دوننه جن آنلاییردینیز!؟
اوشقلار هامیسی بیرلیکده: آبان آیینین 18 ده ذهنیمزین فارسجا بؤلومونو خارابلادیلار.
بیز اون اوشاغیق، سن بیر اوشاقسان (ایسته یرک و بیلرک معلمی "اوشاق" خطاب ائدیرلر.)
سن بیزه اویمالیسان. سن بیزیم دیلیمیزی دانیشمالیسان!
معلم سینیخمیش بیر سس تونوندا ، اؤز اؤزونه دانیشیر: دوغرو دئییرلر!


text:
داها 5 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب
عراق-ین قوزیی یندهکی قارا بؤلگهسینده 5 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب.
عراق-ین قوزیی یندهکی قارا بؤلگهسینده 5 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب.
تهلوکهسیزلیک قایناقلاریندان الده ائدیلن معلوماتا گؤره، میللی کشفیات تشکیلاتینین (میت) ژوئنین 17 و 21-ده قارا بؤلگهسینده کئچیردیگی عملیاتلاردا 5 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران: قاتقی وئرمهیه حاضریق
ایرانین خاریجی ایشلر باخانی حسین امیرعبداللهیان و اوکراینالی قونومداشی دمیترو کولئبا آراسیندا تلفندا دانیشدی
پکاکالی ۲ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
میللی ساوونما باخانلیغی: ترور یووالارینی یوخ ائتمهیه داوام ائدیریک
روسیا سالدیریسیندا ۱۷ اوکراینالی اؤلدو
روس اوردوسونون اودسایا تشکیل ائتدیگی ایکی موشک سالدیریسیندا ایلک بیلگیلره گؤره ۱۷ نفر اؤلدو، ۳۱ نفر ایسه یارالاندی


text:
ثور آیی نینگ سکّیزینچی و یتینچی سی: خیانتچی لر بیره می، اېلیمیزنی ملی عزادارلیگی!
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
- نویسنده: افغانستان همبستگی حزبی
- منتشر شده در شنبه، 14 سرطان 1393
ثور آیی نینگ سکّیزینچی و یتینچیسی، تقویمی میزنی حیالی لکه سیدن سنه لیب، اوچ دهه دن آرتیق بربادلیک، دهشت، تباه چلیلیک و اۉلکه میزنی فرهنگ و اجتماع لریگه زیربنالر اقتصادی نی یوقاتیشیگه سبب بۉلدی. بیراق خلق-پرچم اۉلکه ساتوچی و گروه لیک خون خوارلر اوشبو تاریخده قیلگن یمان عمللریگه کۉره هنوزگچه ملت تقدیریگه حاکم بۉلیب نیچه مرته دن آنه اۉلکه میزنی ساتیب، حیثیت و ملی غروریمزنی داغلی قیلگن و اۉز عیش-عشرتیگه باتیب توریبدی.
افغانلر کۉپ قربانلیک لر بېریب، طاقتسیز قیېنچیلیک لرنی کۉریب روس باسقینچلری و نوکرلرنی ینگدیلر. بیراق تاسف بیله آسایشته لیک و تینچلیک حاکم بۉله آلمه دی. ۱۳۷۱ نچی ییلی ثور آی نینگ سکّیزینچی سیده تۉکیلگن قان بهاسی پاکستان و ایران قورگن تنظیم رهبرلری آرقه لی اۉغیرلندی. اېلیمز اېرکینلیک بیره می اۉرنیگه، قربانلیک بېرگن باله لرینی غمی اوچون قان یوتدیلر. تباه چی تنظیملیک اوروشلری، تجاوزلیک کیشیلر مالی و ناموس لریگه و افغانستان سیاست و اقتصادینی تیتیب و برباد قیلدی. ۷۰۰۰۰ دن آرتیق کابلیک لر اۉلدیریلیب، کابل شهری قان حمامیگه ایلندی. وحشیگرلیک لر قیلدی حاضرگچه اۉشه یمان و دردلی کونلر داغلری مردم خیاللریدن تازه بۉلگن اېمس. کرزی دولتی و جنگره اۉرتاقلری اویالمسدن و پشیمان بۉلمسدن ثور آیی نینگ سکّیزینی ملی بیره م دېب بیله دی. حقیقت گه کۉره اۉن مینگلرچه اۉلکه داشیمیزنی قانیگه توهین قیلیش و کتّه جنایت اوستینی یاپیش دیر. بو ایزیلگن ملتنی اېسدن هم چیقمس و خیاللریدن هم کېتمه یدی. ثور آیی نینگ سکّیزینی قرانغو کونی یلغوز روس قرشیسیگه توریش دستاورد لرنی شمالگه بېرگن اېمس بلکیم اۉرته عصر لشکری طالب لر و پاکستان دولتی، ایران، امریکا باشقه اۉنلرچه اۉلکه کېلیب اۉلکه میزنی نی تسخیر قیلیشی و برباد قیلیشیگه یۉل توزه تدی.
اوشبو تیتره ته دېگن حادثه ده بۉلگن مینگلرچه قربانلیک لرنی اېسلش و بو یمان حادثه دگی گنهکار و تباهچیلر بیلن قرشی توریب، محاکمه میزیگه تارتیب، مترقی و اېرکین لیک ایسته دېگن کوچلر وعنصرلرنی جنایتکارلر ارقداشی و تشقی آقسقاللری جمله سیدن ایره دی. تنظیملیک ظلم لر، طالبلر و خلق و پرچم لرگه هیچ قچان اجازه بېریلمس لیک کېره ک تورلی شعارلر بیلن امریکا بیرَغی آستیده «انتقاللیک عدالتی»، «دموکراسی» و «بشر حقلری» آرقه لی تینچلیکده اۉز خیانت و منمنلیگیگه دوام بېرسه.
ثور آیی نینگ سکّیزینچی و یتینچی سی قانلی و اچیق خاطره لرینی کیشیلر حافظه سینی و تاریخ صحیفه لریدن یوقاتیش اوچون بیر دهه دن آرتیق آچیق و سیستیماتیک شکلده حرکت قیلماقده لر. تجاوزگر امریکا باشقه بیرلشمه اۉلکه لری سایه سیده اوزین حاکمیتگه اېگه بۉلیشی اوچون اوشبو کارزارنی اساسی هدفی توناکونگی جنایتکارلرنی باشقه ینگی نقاب کیدیریب، اۉلکه نی دایمی اسارت لریگه آلسه لر. اۉتمیشنی اېسدن چیقاریش و جنایتکارلرنی بغیشلش خاینلیک نظرلری و بشرنی برچه قبول بۉلگن اصللری نی قرشی سی دیر. هیچ بیر اۉلکه گه مثبت شکلی یوق ایکن. اۉتمیش لرگه قتیق صورتده کۉریشمسلیگی کېله جکده اوشبو یمان عمل نینگ قیته تکرارلنیشیگه سبب بۉله دی و بیز اونی یمان بۉلیشینی تجربه قیلگن میز. اوشبو امریکا توزه تگن تیوریلر قللری و نوکر لری آرقه لی الدشلری اوچون تبلیغ بۉلینه دی. شو شکلده اۉشه اۉلکه نینگ خون خوار و یمان نماینده لری ملت نینگ عدالت چنگالی دن خلاص بۉلیب، باسقینچلیک سیاست لرنی حقیقتی اوچون ینه بیر مرته ملت نی اېلکه لریگه چیقارتسه لر. جهان بۉییچه اۉلکه میزنینگ اینگ فاسد بۉلیشی، اینگ تینچسیزلیگی و مافیا بۉلیشیگه خاین لرنی کوچلی بۉلیشی سبب و دلیل بۉلگن . اۉتیمیش تاریخی مزدورلیک، قللیک، جاهیلیک و ترقی و دموکراسی بیلن قرشی کورش لری بوزغینچلیککه توله دیر. اوشبو انسان ضدی تیوری لری علت لریگه کۉره ملی قصاب لری کتّه جرئت تاپیب، کابلگه یرتگیچ حیوان لر کبی قیلگن ملیون فایزلیک مسوولیت لرینی اۉزلریگه آلمه ی اویالیشلری جاییگه اۉزلرینی قهرمان اۉقیدی.
دردلی اۉلکه داشلر، اۉشه لر رحم سیزلیک بیلن یقین قوم-قرینداشلرینگیزنی دردلی سېسینی چیقارگن؛ گوزه ل اۉلکه میزنی ویرانه قیلگن و نېچه مرته دن بو اۉلکه نی ساتگن؛ و بوگون چل و فریب بیلن بیر-بیراوویگه بغیشلب قدرت نی قۉلگه آلگن. اۉیغاق و آگاه مردم، قاتللرینی اۉتمیش لریگه حساب بېرمسدن اېرکین و مغرورلیک بیلن اۉتیب و یېب-ایچیشنی هیچ قچان اجازه بېرمیدی. تاسف بیله، کیشیلر قاتیللری امریکا یاردمی بیلن یلغوز محکمه قۉلیدن قاچگن اېمس بلکیم بی زلال موسیچه کۉیلگینی کېیب ینه باشقه بیر یۉریق بیلن غدارلیک و چورقیلیش لریگه مصروف بۉلگن. مردم اۉرته سیده کوچسیز و پایه سیز بۉلگن لری، کۉپ کیشیلرنی اۉرته سیگه قومی اختلاف لر، تیل، سمت، مذهب باشقه قرشیلیک تخمینی اېکماقده و شو یۉل بیلن کۉپ کیشیلرنی اۉزیگه قره تیب، بوسغه سی یاپیلگن اۉلکه نی ایچکی اۉروش تمانیگه و حتی تجزیه بۉلیش تمان گه آلیب باره دی.
امریکا و پوشالیک دولتی نینگ قره شیگه کۉره، اۉلتیروچی و ترورچیلر نینگ توجه سی فقط مظلوم کیشیلر بۉلسه، اولر تروریست و جنایتکارجمله سیدن سنلمه یدی. شو دلیلگه کۉره خون خوار طالب (ایناغه) اۉقیلیب، حرمت و احترام بیلن قرشیلنه دی و آخرگی سیلاو پروژه سیگه شاهید اېدیم محاکمه میزیگه تارتیله دیگن آدم خوارلر کاندید حیثیده اجازه بېریلگن. مردمگه بوندن آرتیق توهین نی ایزله مه یمیز خبیث گلبدین نماینده سی آلدین-کېتین آی.اس-آی یۉلیدن پشاوردن گناهسیز باله لر و خاتین-قیزلر یمیزنی اۉلتیریشیگه انتحارلیک صادر قیله دی اونگه سیلاوگه یۉلی بېریلدی. اوشبو منفور گروه نی سیلاوگه ناملنگنی بیر تماندن دموکراسی و بشر حقوقی سۉزینی قلقله قیلر اېدی ینه بیر تماندن خودکش هجومچی لردن ارقه داشلیک قیلراېدی.
کُلگیلی جمهور ریاست سیلاوویده برچه کاندیدلر سکّیزینچی ثور خون خوارلری و بوزغونچیلری یا شونگه اۉخشه گن معلوم حاضرگی قاتل گروه لرگه سوینگن لر سیلاووگه کیریب، قولاب لیک(تقلب) و زورلش بیلن ارگ کورسیسیگه اېتیشووینی قصد قیلگن دیر. اوشبو ستم پیشه لر دموکراسی سۉزیدن گپره دی بېراق تهدید قیلیب، اگرده بونده ی بۉلمسه تاغگه چیقیب زورَوانلیک که قۉل اوره میز دېدی. اوشبو دلیل لرگه کۉره سکّیزینچی ثور نینگ فاجعه چیلری بیلن اوروشو باشقه وقتلرگه کۉره اهمیت تاپه دی. و دموکراسی ایستاوچی جمغرمه لر (نهاد) و کیشیلر عنصرلری ارسیده فاصیله بېرووچی خط دیر. اۉشه کوچلر یا آچیق فکر لرنینگ اصطلاح سیگه کۉره جیره خوارلر ملی خاینلر بیلن سازیشنی پیشه قیلیب، امریکا و بنیاد گرلر و غیر بنیاد گر عمللری بیلن اوینیدی.
سکّیزینچی ثور نینگ قاتللری و برچه اۉزگه مهره لری اۉز حیاتی نینگ دوامینی و زورگوی لیگینی امریکا نینگ پایگاه لرینی بارلیگیده کۉره دی.اویالمسدن منفور امریکانی نجات فرشته سی دېب تبلیغ قیله دی. بیراق بیرآز ملی وجدانی بارکیشیلر و امریکانینگ تایخچه سیدن خبر بوگن کیشیلر اوشبو اۉلکه نی اوتوز ییل دوامیده اۉلدیریش، یوقاتیش و خیانتدن باشقه سوغاتی یوقلیگینی یخشی بیله دیلر.
تنظیملیک تروریست، طالبلر و گنهکار خلقی-پرچم لر نینگ سایه سی ملتیمیزنی باشیدن کۉتاریمسه افغانستان تینچلیک و آراملیک یوزینی کۉرمه یدی دیگن باروده من. اوشبو ملت یاولریگه تکیه بېروچی باسقینچ امریکا و ایران و پاکستان منفور دولت لری بۉلیب، اۉلکه میزنینگ یمان وضعیتگه سالیب تورماقده. دالر و چوکی سېوه دیگن لر اۉز شخصی و گروه لیک (تنظیمی) منفعتی و اېرکینلیک لری اوچون ملی منفعت لر و اېرکینلیک لرنی اۉزگه لر ایاغینی آستیگه قربانلیک قیلماقده.
افغانستان همبستگی حزبی، برچه شخصیت لر، عدالت و اېرکینلیک تیله یدیگن جمرغمه (نهاد یا اتحادیه) لردن بیرلیکده ایسته یدی. ملت نینگ عزت و آبروسینی و بارلیگی نی بیر-بیراویگه قۉل بېریشیب، اۉغریلر نینگ هرتور سازش و معناسیز آچیق فکرلیک لریدن اوزاق قیلیب، عمل و ایستکلری اېرکینلیک، دموکراسی و عدالت اوچون بۉلیب آدیم کۉترسه لر اوشبو کتّه حرکت و اوروش لری بیرینچیده ثور آیی نینگ سکّیز و یتینچیسی باسقینچلری و ابلیس لری بیلن یوزمه-یوز بۉلیب اوروش کوپریگیدن اۉته دی چونکه بولرنینگ هنوزگچه شوم بایلیسی (جغُد) اۉلکه میزنی تېگرکیده قرانغو هوا سیده اوچه دی.
اۉلسین! ثور آیی نینگ سکّیز و یتیسیده گی کتّه دردلی مصیبت کېلتیروچی و باشقه شریکلری.
فقط بیرلیکدهگی و بوتون حرکت بیلن ملت قاتللری نینگ قۉلینی کلترته آله میز!
افغانستان همبستگی حزبی
۱۳۹۳ نچی ییل، ثور آیی نینگ سکّیزینچی سی ـ ٢٨ اپریل ٢٠١٤


text:
`صناغات` نتیجهلر
حابارلار [29]
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یوُقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغاتینینگ اۆچ آیلیق داشاساتوو موقداری 45.2 میلیارد دلاردان گچدی
- تۆرکیأنینگ ایقدیصادیه تی اؤتن ییل 11 گؤتریم اؤسدی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی 14.4 گؤتریم یوُقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغات پوداغی داشاساتووی گۆیچلی باشلادی
- تۆرکیه صناغات پوداغیندا داشاساتوو موقدارینی اؤرأن یوُقارلاتدی
- تۆرکیه صناغات پوداغیندا داشاساتوو موقدارینی اؤرأن یوُقارلاتدی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- کروناویروس تۆرکیأنینگ صناغات انجاملاری نینگ ساتووینی یۇقارلاتدی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغاتی اؤسمأگه دۇوام ادیأر
- تۆرکیه ده صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- تۆرکیه ده قۇرانماق صناغاتی فوآری آچیلدی
- آلمانیادا صناغات اؤنۆمچیلیگی ۴ آیدان بأری آزالیار
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- قۇرانماق صناغاتیندا داشاساتوو ۱۰ میلیارد لیرادان گچدی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی
- تۆرکیأنینگ صناغات اؤنۆمی یۇقارلادی


text:
۲۶ دسامبر
۲۶ دسامبر٬ قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۶۰-جی (آرتیق ایللرده ۳۶۱-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی قالان ۵ گۆن واردیر.
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۱۸۶۵ - آمریکالی جئیمز ناسون سۆزمه قهوه ماشینینی ثبت ائتدیردی.
- ۱۸۹۸ - ماری و پیئر کوری٬ رادیونو کشف ائتدیکلرینی بللی ائتدیلر. کوریلر٬ ۱۹۰۳-ده بۇنا گؤره نوبل فیزیک اؤدولونو آلدیلار.
- ۱۹۲۵ - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی٬ اۇلوسلارآراسی ساعات و تقویمین ایشلنمهسینی قبول ائتدی.
- ۱۹۳۳ - افام رادیو ثبت اوْلوندو.
- ۱۹۷۵ - شوروی بیرلیگی٬ دۆنیانین ایلک سوپرسونیک داشیما اۇچاغی اوْلان توپولوف تو-۱۴۴-ۆ ایشلتمهیه باشلادی.
- ۱۹۸۶ - دۆنیانین نۆفۇسو ۵ میلیاردا چاتدی.
- ۲۰۰۳ - بم شهرینده ۶.۶ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی.
- ۲۰۰۴ - هیند اوقیانوسو دابانیندا (قۇزئی اندونزی یاخینلاریندا) ۹.۷ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئرهرک سونامی یاراندی. بۇ سونامی ۱۳ اؤلکهده ۲۰۰٫۰۰۰-دن چوْخ آدامین اؤلومونه و یا ایتیلمهسینه سبب اوْلدو.


text:
لویس کوتورات
لویس کوتورات (۱۷ ژانویه ۱۸۶۸–۳ اوت ۱۹۱۴)، فرانسه لی منطقچی، ریاضیاتچی، فیلسوف، و دیلچی ایدی. فرانسهنین Essonne منطقهسینین Ris-Orangis-ینده آنادان اوْلوب و ائکولئ نورمالسوپریئورئدا فلسفه و ریاضیات تحصیلی آپارمیشدی. ایلکجه Toulouse بیلیمیوردوندا و Collège de France-دا پروفئسورلوق ائتمیشدیر. ۱۹۰۷-جی ایلده، تؤرلمیش اسپرانتو دیلینین بیر شاخهسی اوْلان، ایدو دیلینین یارانماسینا یاردیم ائتمیشدیر و حیاتینین سوْنونا قدر، اوْ دیلینین باش مودافیعهچیسی اوْلموشدور. منطقی قایدلار اوستونده یارانان و موجود اوروپا دیللری کلمهلریندن ایستیفاده ائدن، بیر عومومدونیا دیلین مودافیعهچیسی اوْلدوغو ایله، Peano-ون اینترلینگوا-یا مودافیعهچیلیغینین بنزر ایدی. ایدونون اوستونده دورماغی ایله، لایبنیز-ین آددیم ایزینه آیاق قویموشدور؛ نئجه کی لایبنیز ده، آدینی جهاراجتئریستیجا بیلیمیورد قویان، بیر عومومدونیا سیمگهسل و مفهومی دیله، دعوت ائتمیشدیر.


text:
اۉچمس ایزلر: تـاریـخـدن معلـوم بۉلـیـشـیچه، افـغـانستان- تورکی خلقلرنینگ قدیمی و تأریخی وطنی حسـابلَنهدی. افـغـانـسـتان دېـگـن سـیاسی- جغرافی حدود اۉرته گه کېلمسدن آلدین بو یورتده، تورکی سلالهلـر اوزون ییـلـلـر بیرین- کېتین حُـکـم سـوریب کـېـلگنلر. میلاددن آلدین هونلر، کوشانیلر و اوندن کېیین یفتلیلر (هفتالیتلر) سلطنت قوریب، بویوک مدنیت یرهتیب، اۉزلریدن اۉچمس ایز قـالـدیـریـشگن. شـونینگدېک، رتبیل شاهلر، کابل شاهلر، قرلوق شاهلر، قاره خانیلر، غزنویلر، سلجوقیلر، موغوللر، تیموریلر، بابر و اۉنینگ اولادهلری، شایبانیلر، افشاریلر، اشتر خانیلر و نـهـایـت جـنـوبـی تـورکـستان اۉزبـیـک خانـلـیکلری (خلم خانلیگی، بلخ خانلیگی، آقچه خانلیگی، سرپل خانلیگی، شبرغان خانلیگی، اندخوی خانلیگی، میمنه خانلیگی) سیاسی سلالهلر صفتیده حکمرانلیک قیلیب کېلدیلر.
اِیوریلیشلردهگی اۉزلیگ: حاضرگی کونده هم افغانستان اهالیسینینگ سلماقلی قسمینی کېلیب چیقیشی تورکی خلقلرگه منسوب بۉلگن اهالی جملهدن: اۉزبیکلر، تورکمنلر، قیرغیزلر، قرلوقلر، افشارلر، قیزیل باشلر، ایماقلر، هزارهلر، تېموریلر و شیبانیلر؛ شونینگدیک، افغانلهشگن تورکی قوملر: غوری، فیروز کوهی، جمشیدی، تایمنی، چهار ایماق، خلچ، و باشقهلر تشکیل اېتهدی. اوشبو اِتنیک گروهلردن آخرگیلری تورلی اجتماعی و سیاسی عامللر سبب اۉتگن دورلرده اۉز تیللرینی یوقاتیب، پشتو و دری تیللریده سۉزلهشیشگه مجبور بۉلگنلر. بولر آره سیدن فقط اۉزبیکلر، تورکمنلر همده قیرغیزلرگینه اۉز تیللریده گپیره آلیش و بیرقَدَر یازیشنی سقلهب قاله آلیشگن. مثال اوچون غوربند(1) تورکلرینینگ اېنگ کتّه قسمی اۉز آنه تیللرینی الّهقچان یوقاتیب بۉلگنلر، قالگنلری هم بو جریاننی اۉز باشیدن اۉتب کېلماقدهلر. باشقه تاماندن، تیللرینی بوتونلی یوقاتگن قوم صفتیده هزارهلرنی یقّال مثال قیلیب کۉرسهتیب اۉتیش ممکن. بوگونگی کونده اولر اۉزلریگه خاص لهجهده فارس- دری تیلیده سۉزلشهدیلر. هزاره شیوهسیده شونچه که، سېزیلرلی مقدارده تورکی- موغولچه سۉزلر سقلهنیب قالگن.
یقین اۉتمیشدن سۉز آچهدیگن بۉلسک، بوندن تخمینن بیر عصر آلدین پایتخت کابلدن افغانستاننینگ جنوبی هلمند ولایتیگه بدرغه قیلینگن اتنیک اۉزبیکلرنینگ کتّه بیر قسمی افغان/پشتو همده فارس تیلیده گپلهشیشگه محکوم قیلینگنی معلوم. بولر عین حالده افغانلهشگن یاکه، تاجیکلهشیب قالیشگن. تورکی اتنیک قتلم گه نسبتن جوده- جوده ناروا بۉلگنی کۉپچیلیککه آیینهدېک عیان. گپیریلگن مسأله تاریخچیلر تامانیدن آبدان اۉرگنیلیشی لازم دېب اۉیلهیمیز.
تیل بۉلمسه، اېل بۉلمَس: افـغـانـسـتان مـوجود چـېـگـرهلـری بیلـن میلادی 1747 نچی ییلده مملکت اۉلهراق منـطـقـه خریطهسـیـده پـیـدا بـۉلـدی. یـعـنـی نـادر افـشارنینگ اۉلیـمیدن کېیین، حاکمیت اوغان درّانیلری قۉلیگه اۉتیشی بیلن بو یورت رسمی مملکت صفتیده شکللنه باشلهدی. باشقه آز سانلی و حتا اۉزبیکلرگه اۉخشهگن کۉپ سانلی خلق و ایلتلرنی قیسیب، صحنهدن چیقریب یوباریش حسابیگه اوغان حکمرانلیگی مستحکملندی. قنچه ظلم و تاپتهلیشگه دوچ کېلمهسین استیلاچی افغانلر اۉزبیکلرنی بوتونلی یۉق قیلهآلمهدیلر. باشیگه کېلگن بلاـ قضالرگه قرهمی، اۉزبیک تیلی اۉزبیک خلقینینگ سېوملی تیلی بۉلیب قاله بېردی. در واقع اۉزبېک تیلی افغانستاننینگ تورکی خلقلر حیات کېچیرهدیگن حدودلریده، بدخشاندن آلیب هرات گه چه بۉلگن کېنگلیکلرده اۉزینی نمایان قیلیب کېلدی. عامّه خلق آرهسیده اۉزبیک تیلی متنسیز بیر شکلده یشهب قاله آلدی. متنسیز دېییشیمیزنینگ سببی افغانستان بۉیلب بو تیلده کۉزگه کۉرینرلی ادبی اثرلر یرهتیلمهدی. اۉزبیک خلقی ضیالی سیز قاره خلق صفتیده هیچ بیر حمایهسیز اۉز تیللرینی شو بوگونگهچه آغیزلریده اوشلهب توره آلدی. مکتب، مدرسه کۉرگنلر، اۉقیمیشلیلر اۉزبیک تیلینی حمایه قیلیش بیر یاقده تورسین، کۉپراق بیلیب- بیلمَی اونی بوزیشگه اۉتدیلر.
کوچلی تیلدن کوچلی ادبیات توغیلهدی: بیر زمانلر خراسان ادبی حوزهسیده گورکیرهب رواجلنگن اۉزبیک تیلی اساسیده اولکن ادبیّات یوزه گه کېلدی. اۉزبېک ادبیاتی تأریخینینگ اېنگ قیمتلی ادبی اثرلری حاضرگی افغانستان یا قدیمگی جنوبی تورکستانده ایجاد اېتیلدی. مولانا لطفی، آتایی بلخی، امیرالکلام علیشیر نوایی، سلطان حسین بایقرا، ظهیرالدین محمّد بابر و باشقهلر اۉز ادبی میراثینینگ کتّه قسمینی شو حدودده ایجاد اېتدیلر.
تیموریلر حاکمیتی دَوری اینیقسه، علیشیر نوایی یشهگن ییللر اۉزبېک ادبیاتی تاریخینینگ آلتین دوری سنهلهدی. بو ییللرده سۉز ملکینینگ سلطانی اولوغ نوایی اۉزینینگ بی بها ادبی خزینهسینی یرهتدی، در واقع اوشبو دَور اوزبیک ادبیاتی تاریخیده اۉزبېک ادبی تیلینینگ شکللنیشی اوچون مهم دَور حسابلنهدی. شوندن کېیین ادبیّاتیمیز بوتونلَی زوالگه یوز توتگنی اچینرلی بیر حال البته. بونگه نوایی و بابر زمانیده وجودگه کېلگن ادبی محیطنینگ آرهدن کۉتریلیشی و اوندن سۉنگ اۉزبېک ادبی محیطی شکللنیشی اوچون لازم شرطلر یرهتیلمهگنی اساسی سبب حسابلنهدی.
افغانستان شمال ولایتلری بوتونلَی کابل سلطنتی تامانیدن ضبط اېتیلگندن سۉنگ اۉزبېک تیلی جدی روشده کم سیتیله باشلهدی. در واقع بو تیل اۉز یوقاریلیگیدن قویی سَری توشیب، سۉزلاوچیلری تامانیدن خاندانلر و قیشلاقلر سطحیده، کوندهلیک معیشی تیلگه ایلهنیب قالدی. اۉشنده، اۉزبیکلر فرزندلری مکتبلر و تعلیم درگاهلریده فارس و یا پشتو تیلیده اۉقیتیلردی، اۉزبیکلر حکومت ادارهلری و مکتبلرده اۉزبېک تیلیده سۉزلش حقوقی گه اېگه بۉلمهی قالدیلر. روایت قیلیشلریچه میمنه شهری مکتب لریدن بیریده اۉزبېک تیلیده گپیرگن بیر اۉزبېک اۉقیتوچی مکتب ادارهسی تامانیدن جریمه گه تارتیلگن.
اۉزبېک یازووچی و ایجادکارلری کۉپینچه فارس تیلیده یازگنلر. اۉزبېک تیلیده یازیلگن شعرلرنی مطبوعاتده همده کتاب شکلیده چاپ اېتیش منع اېتیلگن. بو ییللرده اۉزبیکلر آرهسیده نوایی خوانلیک، مشربخوانلیک، یسّوی خوانلیک بۉلیب تورردی. صوفی الله یار، هویدا و باشقهلر اثرلری خصوصی شکلده اۉزبیکلر حیات کېچیرهدیگن قیشلاقلر مسجدلریده اماملر تامانیدن اۉقیتیلگن خلاص.
اۉرنی کېلگنده شونی هم ایتیب اۉتیش کېرهک که، سابق قرال محمد ظاهر حاکمیتی دوریده افغانستان ملی مجلسینینگ اۉزبېک وکیللری: ابوالخیر خیری، نظر محمد نوا همده عبدالکریم نزیهی جلوه کبی اۉزبېک ضیالیلر کورهشی و تشبثی نتیجهسیده ایلک بار افغانستان رادیوسیده اۉزبېک و تورکمن تیللریده اېشیتتیریشلر باشلهندی. هر کون یریم ساعت اطرافیده یایینلنهدیگن بو اېشیتتیریشلر محمد ظاهر شاه نینگ عمکی بچهسی محمد داوود باشچیلیگیده عملگه آشیریلگن بیر حربی تۉنتریشدن کېیین توخته تیلدی. بو احوال میلادی 1987 ییلنینگ اۉرتهلریگه چه دوام اېتدی.
قَیته جانلهنیش: اوشبو سنهنینگ اپریل آییده مسکوگه طرفدار افغانستان خلق دموکراتیک حزبینینگ حربی منصبدارلری بۉلمیش قیزیللر بیر حربی تۉنتریش قیلیب، محمد داوود حاکمیتینی آغدریب، حاکمیتنی قۉلگه آلدیلر. شوندن باشلهب ینه اۉزبیک و تورکمن تیللریده ایشیتتیریشلر قَیته یۉلگه قۉییلدی. اۉزبېک تیلیده «یولدوز» گزیتهسی نشر اېتیلدی. جریده باشلهنیشده، رحمتلی محمد امین اوچقون سۉنگره آیخان بیانی و عبدالله رویینلر تامانیدن باشقریلیب کېلیندی. در واقع کمونیستیک کۉز قرهشدهگی افغانستان خلق دموکراتیک حزبینینگ 14 ییللیک حاکمیتی دوریده اۉزبېک تیلیده مطبوعاتده مقالهلر و شعرلرنی نشر اېتیش همده کتابلرنی چاپ قیلیشلیککه رخصت بېریلدی. علیشیر نوایینینگ «خمسه»سی (انچه ضعیف و خطالری کۉپ بۉلگن نسخه اساسیده آفست شکلیده)، مرحوم عبدالغفار بیانی همکارلیگیده همده «محبوب القلوب» اثری دوکتور محمد یعقوب واحدی جوزجانی تامانیدن نشر اېتیلدی. ظهیرالدین محمد بابر دیوانی همده نادره بېگمنینگ شعر دیوانی دوکتور شفیقه یارقین تشبثی نتیجهسیده باسیلدی.
انهشو دورده اۉزبیکلر فرزندلرینینگ اۉز آنه تیللریده تعلیم آلیشلری اوچون عملی قدملر تشلهنگن اېدی. بیرینچی صنفدن تۉرتینچی صنف گه چه مکتب درسلیکلری اۉزبېک تیلیده نشر اېتیلیب اۉقیتیلهباشلهدی. بېشینچی صنفدن تۉقیزینچی صنف گه چه مکتب کتابلری تألیف اېتیلدی. پایتخت کابلده امیر علیشیر نوایی نامیدهگی مدنی انجمن تشکیل اېتیلیب فعالیت گه باشلهدی. شاعر داکتر عبدالسلام آثم مذکور انجمن باشلیغی اېتیب تعیینلنگن اېدی.
شو دَورده کابل عالی اۉقوو یورتینینگ تیل و ادبیات فاکولتهسی قاشیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتی تأسیس قیلیندی. اۉنلهب اۉزبېک طلبهلری بو دیپارتمنتده تحصیل آلدیلر. اولردن ایریملری حاضرگی کونده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلریده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی اۉقیتوچیلری صفتیده درس بیرهدیلر. ایریم اۉزبېکستانلیک استادلر جملهدن لالهخان و طلعت صالحاُفلر هم بو دیپارتمینتده اۉزبېک تیلی و ادبیاتیدن درس بېردیلر.
عینِ حالده اۉشه پیتلرده بیر قطار اۉزبېک یاشلری تاشکینت دولت بیلیم یورتیده اۉقیشگه قبول قیلینیب اۉزبېک تیلی و ادبیاتی متخصصلری صفتیده اوشبو درگاهنی بیتیرگنلر، اولردن عزیزالله آرال، خانم فوزیه آرال، نور الله آلتای، ذکر الله ایشانچ، خیر محمد چاووش، خانم زهرا، صابر عندلیب و باشقهلرنی اېسلهش ممکن.
افغانستانده کمونیستک توزومگه برهم بیریلگندن کېیین شمالی ولایتلر بۉیلب حاکمیت جنرال دوستم قۉلیگه اۉتدی. دوستم رهبرلیگیدهگی افغانستان ملی اسلامی جنبشی نامیده حربی- سیاسی تشکیلات اکثریت اۉزبیکلر یشهیدیگن شمال ولایتلرده نظارت اۉرنهتدی، اوشبو حدودلرده نسبی آسایشتهلیک برقرار اېدی. شمال ولایتلری مرکزی سنهلمیش مزارشریف شهری اۉزبیکلرنینگ مدنی فعالیتلری مرکزی گه ایلهندی. امیر علیشیر نوایی نامیدهگی مدنی انجمن بو شهرده قیته اۉز فعالیتلرینی باشلهدی. شمالده اۉزبېک تیلیده باسیلهدیگن «یولدوز»، «یاغدو»، «قویاش» و «تۉغری یۉل» نامیدهگی ژورناللر اۉز خوانندهلری قۉلی گه یېتیب باردی. افغانستان ملی اسلامی جنبشینینگ مرکزی نشری «ندای اسلام» و «ارمغان» همده «فاریاب» و «جوزجانان» گزیتهلریده هم فارس تیلیدهگی نشرلری یانیده اۉزبېک تیلیده یازیلگن مقالهلر و شعرلر نشر اېتیلردی. ایکّی- اوچ ییل دوامیده قطار کتابلر جملهدن «شجرۀ تراکمه»، «محبت نامه»، «اۉزبېک ادبیاتی فرهنگی»، «بابرمنگولیگی»، «میزان الاوزان»، «شاعرلر تذکرهلری» همده اۉزبېک ایجادکارلری تۉپلملری باسیلیب چیقدی.
مزارشریف، میمنه و شبرغان شهرلریده محلی تلویزیونلر همده رادیولرده اۉزبېک تیلیده ینگیلیکلر همده خیلمهخیل برنامهلر یایینلَنر اېدی.
افغانستانده بوکونگه چه اۉزبېک تیلی قندهی سقلنیب قالگن؟
اتنیک اۉزبیکلر افغانستان شمال ولایتلریدن کۉپراق فاریاب و تخارده زیچ یشهیدیلر. شونینگدېک، بدخشان، قندوز، بغلان، سمنگان، بلخ، جوزجان، سرپل، بادغیس و هرات ولایتلری اهالیسینینگ معلوم قسمی اۉزبیکلردن عبارت. محلی اهالی آرهسیده اۉزبېک تیلی فقط قیشلاقلرده تازهلیگیچه قالگن. بونگه قیشلاق اهالیسینینگ بیر تاماندن سوادسیزلیگی و باشقه یاقدن بعضی یېرلرده اۉزبیکلرنینگ توتش و قَلین یشهب کېلهیاتگنلیکلری اساسی سبب بۉلگن.
اۉزبیک تیلیده کېسکین اۉزگریشلر جریانی اۉزبیکلرنینگ شهرلشیشی، سودا- ساتیق بیلن ایش کۉریشی، باشقهلر بیلن کېنگ علاقه گه کیریشی بیلن باغلیق. بو اۉزگریش اۉزبیک تیلینینگ تۉغری رواجلنیشیگه اېمس بلکه، اونینگ بوزیلیشی گه آلیب کېلدی. اۉزبیکلر یشهیدیگن بیر قطار شهرلر مرکزلریده فارس تیلی عموم اوچون علاقهتیلی بۉلگنی باعث، بوندهی جایلرده تورهدیگن اۉزبیکلر تیلی گه معین تأثیر اۉتکزگن، فارسچه سۉزلر بیزنینگ تیلیمیزگه کیریب کېلگن. همهدن اچینرلیسی بونده که، اۉقیمیشلی اۉزبیکلرنینگ کۉپچیلیگی اۉزبېک تیلینی فارس تیلی قاعدهسیگه سالیب سۉزلهیدیلر. اکثر حاللرده اۉزبیکلرنینگ سوادلی قتلهمی سۉزلهگن گپ و جملهلری آخریده فقط بیته فعل اۉزبېکچه بۉلهدی خلاص. اۉزبېک تیلیده یایینلنهدیگن رادیو تلویزیونلر سانی آزلیگی شونینگدېک مذکور عاموی اخبارات واسطهلرینینگ اۉزبېک تیلیده بېریلهدیگن دستورلری تیلی صاف اۉزبېکچه بۉلمهگنی هم اوشبو مشکلنینگ دوام اېتیشیگه کۉمکچی بۉلگن.
اۉزبېک تیلی افغانستانده پشتو تیلیدن کۉپ تأثیرلنمهگن دېسک خطا قیلمهگن بۉلهمیز. بونینگ هم اۉزیگه خاص سببلری بار البته. بیرینچیدن اۉزبیکلر اتنیک پشتونلر بیلن قۉشنی بۉلیب یشهمهیدیلر، بعضی بیر جایلر اولر بیلن یقین یشهسهلر هم پشتو تیلی مملکت بۉیلب تورلی اېلتلر آرهسیده معامله تیلی بۉلمهگنی اوچون اۉزبېک خلقی بو تیلنی اۉرگنیش گه رغبت کۉرستمهگن. اۉزبېک تیلی بیلن پشتو و فارس تیللری آرهسیدهگی تأثیر ایکّی یاقلمه بۉلگن. اۉز نوبتیده اۉزبیک تیلینینگ دری و پشتو تیللریگه تأثیری بۉلگن.
اۉزبیک تیلی نینگ رواجلنمهی قالگنیگه، کۉپ عامللر قطاری:ـ
ـ اوزاق دورلردن بېری اۉزبېک تیلی افغانستانده کم سیتیلیب کېلینگنی.
ـ اۉزبیکلر فرزندلری عصرلر دوامیده اۉز آنه تیللریده تعلیم آلیش حقوقیگه اېگه بۉلمهگنلیکلری.
ـ اۉزبېک کلاسیک ادبیاتلری نمونهلری اۉزبېک خلقی گه یېتکزیب بېریلمهگنی.
ـ تقریبن بیر عصر افغانستانلیک اۉزبیکلر دنیا اۉزبیکلری اینیقسه اۉزبېکستانلیک ملتداشلریدن اجرهلیب یشهگنلیکلری و اولر آرهسیده عمومن باردی کېلدی بۉلمهگنی، امودریانینگ ایکّی تامانیده یشهب گېلهدیگن بیر ملتنینگ بیر- بیریدن بیگانه بۉلیشلیککه مجبور اېتیلیشی؛ قاله وېرسه بیر- بیرلرینینگ تیلینی توشینمهیدیگن احوالگه چه هم آلیب کېلگننی سنب کۉرسهتیش ممکن. بو وضعیتنینگ یوزه گه کېلیشی گه:
ـ دولت تامانیدن بو تیلگه اهمیت قره تیلمهگنی؛
ـ اېنگ مهمی اۉزبیکلر آرهسیده اۉز تیللریگه نسبتن مسوولیتسیزلیکلری اساسی سببچی سنهلهدی.
حاضرگی کونده افغانستانده اۉزبېک تیلی احوالی یخشی اېمس. افغانستان اۉزبیکلری تیلی نی بېگانه تیللر تأثیریدن قوتقریش و رواجلنتیریش اوچون جدی سعی و حرکتلر عملگه آشیریلمهگن تقدیرده کېلهسی ییللرده گلوباللشوو جریانی تېزلشیشی نتیجهسیده بو تیل احوالی تاباره یامانلشهدی و آخر عاقبت اۉزبېک تیلینینگ آسیانینگ بو قسمیده اۉلیش احتمالی موجود.
افغانستانده اۉزبېک تیلی لهجهلری: اۉزبېک تیلی افغانستانده لهجهلرگه بای. اۉزبېک تیلینینگ اساسی لهجهلری یعنی قرلوق، اوغوز و قیپچاق لهجهلرینی اۉزبیکلر یشهیدتگن حدودلرده اوچرهتهمیز. قرلوق لهجهسیده سۉزلهیدیگن اۉزبیکلر افغانستان شمالی حدودینینگ اکثریت ولایتلری جملهدن بدخشان، تخار، قوندوز، بلخ، جوزجان، سرپل، فاریاب، بادغیس و هراتده یشهیدیلر. قیپچاق لهجهسیده سۉزلاوچی اۉزبیکلر اېسه کۉپینچه قوندوز، تخار، سمنگان، قسمن بلخ، سرپلده موجود. شونینگدېک جوزجان ولایتی همده فاریابنینگ اندخوی حدودیده اوغوز لهجهسینی قۉلـلهیدگن اۉزبیکلر یېرلیک اهالینینگ بیر قسمینی تشکیل اېتهدیلر. مملکتده اۉزبیکلر حیات کېچیرهدیگن منطقهلرنینگ ایریم جایلریده بیر قیشلاق بیلن باشقه بیر قیشلاق اهالیسی لهجهلری ارا تفاوتلر کوزهتیلهدی. بو در واقع مملکت اۉزبیکلری ارا لهجهلر کوپلیگی همده سقلهنیب قالینگنیدن درک بېرهدی.
هر حالده افغانستانده اۉزبېک لهجهلری هلی آچیلمهگن قۉریق. اۉزبېک خلقی دنیاسینینگ بو قسمیده تیل ساحهسیده علمی ایش و تېکشیرو اۉتکزیلمهگن. ساحه متخصصلری کېچیکمسدن بو بارهده عملی قدملر تشلهماقلری درکار.
دموکراتیک دورده اۉزبېک تیلی وضعیتی: افغانستانده طالبان حاکمیتی 2001- ییلده آغدریلدی. اوندن سۉنگ غرب حمایتی بیلن وجودگه کېلگن دموکراتیک تیزیم جماعهده قطار اصلاحاتلر کېلتیریش اوچون چارهلر کۉره باشلهدی. 2003- ییلده افغانستاننینگ ینگی اساسی قانونی ایشلهب چیقیلدی و کوچگه کیریتیلدی. اوشبو قانون اساسیده افغانستان بۉیلب سۉز اېرکینلیگی، عاموی اخبارات واسطهلرینینگ اېرکین فعالیت آلیب باریشلری اوچون شرط- شرایطلر مهیا اېتیلدی. ایلک بار افغانستانده حیات کېچیرهدیگن تورلی اېلتلر جملهدن اۉزبیکلر مملکت اهالیسینی تشکیل اېتهدیگن ملتنینگ اجرهلمس بیر قسمی صفتیده تن آلینگن اېدی. شونینگدېک اۉزبېک تیلی کۉپچیلیک اۉزبیکلر یشهیدگن حدودلرده دولت تیلی اۉلهراق رسمن تن آلیندی. مملکتده تورلی اېلتلر فرزندلریگه اۉز آنه تیللریده تعلیم آلیش حقوقی بېریلدی، عاموی اخبارات واسطهلریده هم تورلی تیللرده فعالیت آلیب باریش حقوقی کفالتلندی.
خۉش، بو شرایطدن اۉزبېک خلقی قندهی فایدهلندی؟
مملکت قانونلری اساسیده افغانستانلیک اۉزبیکلر اۉز تیللریده عاموی اخبارات واسطهلریدن فایدهلنیش، کتابلر نشر اېتیش حقوقیگه اېگه بۉلدیلر. بیراق اۉتگن اۉن ییل دوامیده بو تۉغریده طلب گه جواب بېرهآلهدیگن درجهده ایجابی ایشلر عملگه آشیریلمهدی دېسک مبالغه بۉلمهیدی. بونگه تورلی عامللر سبب. بیرینچیدن ملکهلی اۉزبېک یازووچیلری و ژورنالیستلری سانینینگ اۉته آزلیگی، ایکّینچیدن افغانستانلیک اۉقیمیشلی اۉزبیکلر کۉپچیلیگینینگ اۉزبېکچه سوادی یوقلیگی موجود وضعیتنینگ وجودگه کېلیشی گه سبب بۉلگن.
گرچند سۉنگی ییللرده افغانستان معارف وزیرلیگی اۉزبیکلر فرزندلری تعلیم آلهدیگن مکتبلرده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی درسلیگینی اۉقیتیش اوچون عملی چارهلر کۉرگن. بیرینچی صنفدن آلیب تۉرتینچی صنف گه چه اۉزبېک تیلی و ادبیاتی درسلیکلری چاپ اېتیلگن، قالگنلرینینگ هم چاپ اېتیلیشی ایتیلهدی. بیراق بو درسلیکلر یېترلی سانده نشر اېتیلمهگن. در واقع برچه اۉقووچیلرگه اۉزبېک تیلی و ادبیاتی درسلیکلری یېتکزیب بېریلمهگن.
عین حالده کېیینگی ییللرده اۉزبېک تیلیده اېشیتیریشلر بېرهدیگن رادیولر همده خبر و تورلی کۉرستوولر یایینلهیدیگن تلویزیونلر پیدا بۉلدی. بو آرهده اېگهسی اۉزبیکلر بۉلگن رادیولر و تلویزیونلر هم بار. عین حالده اۉزبېک تیلیده یایین وقتی اجرهتگن، اساسن اۉزبیکلر گه قرهشلی بۉلمهگن رادیولر و تلویزیونلر هم موجود. بونینگ اۉزی اۉزبیکلر و اۉزبېک تیلینینگ افغانستان جماعهسیدهگی اهمیتینی کۉرستهدی.
معلوم که عاموی اخبارات واسطهلری تیل و ادبیات رواجی اوچون مهم رۉل اۉینهیدی. خۉش، سۉنگی ییللرده مېدیا افغانستانده اۉزبېک تیلی ترقیاتی اوچون قنچه رۉل اۉینهگن؟
بو سوالگه جواب اونچه هم ایجابی اېمس. چونکه افغانستانده اۉتمیشده اۉزبېک ادبی محیطینینگ یوقلیگی همده ملکهلی اۉزبېک ادیبلر، تیلشناسلر و ژورنالیستلر فعالیت آلیب بارمهگنی عاموی اخبارات واسطهلری گه هم آز وقت ایچیده بو ساحهده کتّه خذمت قیلیش گه امکان بېرمهگن. اۉزبېک تیلیده خبر و خیلمهخیل دستورلر بېرهدیگن رادیولر و تلویزیونلرده فعالیت آلیب بارهدیگن اۉزبېک ژورنالیستلرنینگ اۉزبېک تیلیده تیارلب تقدیم اېتهدیگن خبرلر و برنامهلر تیلی بیری بیریدن فرق قیلیب تورهدی. سۉنگی تۉرت ییل ایچیده اۉزبېک تیلیده یایینلر بېرهباشلهگن آریانا تلویزیونینینگ اۉزبېکچه دستورلری تیلینی بیر مونچه اۉزبېک تیلی معیارلری گه مطابق دېسه بۉلهدی. افسوس که مسألهنینگ تۉلیق حلّی اوچون مملکتده هر تامانلمه فعالیت آلیب بارهدیگن علمی- مدنی مرکزلر هم موجود اېمس.
باسمه مطبوعات همده اۉزبېک تیلیده تألیف قیلینیب نشر اېتیلگن کتابلر تیلی هم قانیقرلی اېمس، بعضی بیر نشرلر و کتابلر بوندن مستثنا. مسألهنی شاشیلینچ بیر شکلده حل اېتیش اوچون ملکهلی و تجربهلی اۉزبېک تیلشناسلری و ادبیاتچیلری اشتراکیده اۉزبېک تیلی و ادبیاتی مرکزینی تشکیل اېتیشگه جدی احتیاج بار. بو مرکز افغانستان بۉیلب اۉزبېک مطبوعاتی گه یۉل یوریقلر و کۉرستمهلر بېریب باریشی کېرهک. عین حالده اۉزبېک تیلیده یایینلنهیدیگن عاموی اخبارات واسطهلری فعالیتینی یقیندن کوزهتیب اولرنینگ خطالرینی تۉغریلهش اوچون علمی ییغینلر اۉتکزیشی لازم، شونینگدېک اۉزبېک ژورنالیستلرنی متصل روشده اۉرگتیب باریش گه جدی احتیاج سېزیلهدی. بوندهی بیر مهم لایحهنی اۉزبېک تیلی و مدنیتینی حمایت اېتهدیگن خلق ارا تشکیلاتلر جملهدن اۉزبېکستان دولتی هر بیر جهتدن اینیقسه مالیوی تاماندن تأمینلب توریشی درکار.
افغانستان بیلیم یورتلری چارچوبهسیده فعالیت آلیب بارهدیگن اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلریده ملکهلی استادلر سانی آزلیگی هم موجود معمانینگ باشقه بیر عاملی سنهلهدی. چونکه، اوشبو دیپارتمنتلرنی بیتیریب چیقهدیگن طلبهلر اۉزبېک تیلی نی علمی روشده اۉرگنه آلمهیدیلر. اولرنینگ مکتب دوریده اۉزبېک تیلیده اۉقیتیلمهگنلیکلری هم عالی تعلیمات دوریده ملکه آشیرهآلمس لیکلرینینگ باشقه بیر عاملی سنهلهدی.
هر حالده سۉنگی چاغلرده افغانستانلیک اۉزبېک یاشلر آرهسیده اۉز آنه تیللریده اۉقیش و یازیشگه قیزیقیش درجهسی آرتیب بارماقده. بو نرسهنی اجتماعی ترماقلر اینیقسه فیس بوکده کوزهتیش ممکن. بیراق، ایتیب اۉتیلگن مشکلنی به تمام حل اېتیش اوچون قۉشنی اۉزبېکستاننینگ اوزاق مدتلی یاردمیگه جدی احتیاج سېزیلهدی. اۉزبېکستان دولتی افغانستان بیلیم یورتلریده فعالیت آلیب بارهدیگن اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلرینی هر تامانلَمه حمایت اېتیشی ضرور. اۉزبېک اۉقیتوچیلرنی اۉزبېک تیلی و ادبیاتی ساحهسیده اۉزبېکستان بیلیم درگاهلریده اۉقیتیش اوچون زمین یرهتیش همده اۉزبېکستانلیک تیلشناس و ادبیاتشناس استاذلرنی افغانستان بیلیم یورتلریده درس بېریشلری لازم. عین حالده افغانستان عاموی اخبارات واسطهلریده یایینلنهیدیگن اۉزبېک تیلیدهگی دستورلر همده گزیتهلر و ژورناللر تیلینی معیاریلشتیریش مقصدیده هم اۉزبېکستان یاردمیگه ضرورت بار.
افغانستان اۉزبېکچهسی بیلن اۉزبېکستان اۉزبېکچهسی اۉرتهسیده فرق بارمی؟
اۉتمیشده آمو دریانینگ ایکّی تامانیده حیات کېچیرهدیگن اۉزبېکستانلیکلر و افغانستان اۉزبیکلری تیللریده فرق بۉلمهگن. چونکه بو خلقلر آرهسیده سیاسی چېگرهلر و اولرنی بیربیریدن اَییرهدیگن دیوارلر یوق اېدی. ایلک جدالیک سابق ساویت اتفاقی تشکیل اېتیلیشیدن سۉنگ وجودگه کېلگن، مسکو بیلن کابل آمودریانینگ ایکّی تامانیدهگی اتینگ اۉزبیکلر، تاجیکلر همده تورکمنلرنی بیر بیرلری بیلن علاقهده بۉلمسلیکلری موضوعسی اوستیده کېلیشیب آلگنلر. انهشو مقصد اوچون حتا افغان (پشتون) حاکملر، پشتون قبیلهلردن بیر قسمینی افغانستان جنوبیدن کۉچیریب، اولرنی آمو دریانینگ سۉل قیرغاغیده جایلشتیرگنلر. یېرلیک اهالی مال- ملک لرینی تارتیب آلیب اولرگه تارتیق قیلگنلر. شوندن کېیین ناقللر نینگ جنوبی تورکستانگه آقیب کېلیشی کوچهیه باشلهدی. بو مجبوری جدالیک افغانستان و اۉزبېکستان اۉزبیکلری نی بوکونگه قدر بیربیرلریدن اجرهلیب یشهشلریگه سبب بۉلدی. ایکّی خلق تیلیده پیدا بۉلگن فرقلر هم انهشو مسأله گه باریب تقهلهدی. اۉزبېکستانلیک وطنداشلریمیز تیلیگه روسچه سۉزلر، تیرمین (اصطلاح) لر و عبارهلر کیریب کېلگن بۉلسه- ده، افغانستان اۉزبیکلری تیلیده فارسچه، عربچه سۉزلر و تیرمینلر چقور تأثیر قالدیردی.
بوگون و اېرته گه افغانستانلیک اۉزبیکلر، دنیا اۉزبیکلری جملهدن اۉزبېکستانلیکلر تیلیدهگی موجود فرقلرنی امکان قدر اۉرتهدن آلیب کېتیش اوچون معین ایشلرنی عملگه آشیریش ممکن. او هم بۉلسه افغانستان و اۉزبېکستان ارا مدنی همکارلیکلرنی اوزلوکسیز روشده یۉلگه قۉییش آرقلی میسر بۉلهآلهدی.
افغانستانده تشکیل اېتیلیش عرفهسیده تورگن اۉزبېک مطبوعاتی بو تۉغریده مهم رۉل اۉینهآلهدی.
افغانستانده تورکیه تورکچهسینینگ اۉزبېک تیلیگه تأثیری: معلوم که، سۉنگی ییللرده افغانستان و تورکیه ارا مناسباتلر مستحکملنماقده. تورکیه دولتی هر ییل یوزلب افغانستانلیک طلبهلرنی اۉز اونیورستیتلریده اۉقیشگه قبول قیلهدی. اولر آرهسیده افغانستانلیک اۉزبېک طلبهلر هم بارلر. ایلک بار 1993 ییلده تورکیه دولتی افغانستان شمال ولایتلریدن اکثریتی اۉزبېک و تورکمن بالهلردن عبارت بۉلگن 500 کیشی اطرافیده اۉقوچیلرنی تورکیه بیلیم یورتلریده تحصیل آلیشلری اوچون زمین یرهتگن اېدی. اولرنینگ معلوم قسمی ایریم ساحهلرده تحصیل آلیب افغانستانگه قَیتگنلر. عین حالده قطار افغانستانلیک اۉزبېک عایلهلر تورکیه شهرلریده یَشهب، تجارت همده باشقه ایش یوموشلر بیلن شغللنهدیلر. بو جریان بیر قطار افغانستانلیک اۉقیمیشلی اۉزبېک یاشلر تیلینینگ تورکیه تورکچهسیدن تأثیرلنیشی گه آلیب کېلگن. اوشبو یاشلر اۉزبېکچه سۉزلهگنلریده بعضن تورکچه سۉزلر و عبارهلرنی قۉللهیدیلر. گاهیده، اۉزارا تورکچه سۉزلشنی هم معقول کۉرهدیلر، عین حالده اولر اۉز آنه تیللری اۉزبېک تیلی قاعدهلری اساسیده گپلهیدیلر. بو نرسهنی تورک تیلیده تحصیل آلگن لیکلرینینگ ایجابی تأثیری صفتیده بهالش ممکن.
افغان- تورک لیسهلرینینگ افغانستان پایتختی و ایریم شهرلریده فعالیت آلیب باریشی هم تورک تیلی نی اۉرگتیشده مهم رۉل اۉینهماقده. مذکور لیسهلرنی بیتیرگن افغانستانلیکلر فرزندلری بی ملال تورک تیلیده گپلشهآلهدیلر همده تورکلر بیلن یقین علاقه قورهدیلر. اېندیلیده تورک تیلی افغانستانده کېنگ قولاچ یاییب، رواجلنماقده. بو جریان اۉزبیک تیلیگه چقور تأثیرینی اۉتکزمهی قۉیمهیدی.
افغانستان بیلن اۉزبېکستان ارا مناسباتلر، رسمی کابل بیلن انقره اۉرتهسیدهگی مناسبت درجهسیده مستحکم بۉلگنده اېدی، مملکتده اۉزبېک تیلینینگ موجود اینچلی احوالی یخشیلنیشی گه امید قیلسه بۉلردی.
یازوچی: محمد عالم کوهکن
____________________________________________
ـ(1) افغانستاننینگ پروان ولایتیده جایلشگن تاغلی حدود


text:
زنجان
زنجان یا دا زنگان — آذربایجان و ایرانین بؤیۆک شهرلریندندیر. بۇ شهر زنجان اوستانینین مركزیدیر. ۱۳۸۵-جی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بوُ شهرین ۳۴۹٬۷۱۳ نفر اهالیسی واریمیش.[۱] زنجان شهرینین اهالیسی آذربایجان تورکجهسیینده دانیشیرلار. زنجان هاوا دورومو باخیمیندان، یایدا مولاییم و قیشدا سوْیوق هاواسی اولار. یایدا مولاییم، قیشدا سوْیوق هاواسی اوْلان زنجان ایکی بؤیوک درهدن عبارتدیر: زنجان چای و قیزیل اؤزن؛ اوْنلارین آراسیندا قاراواس و آنقوران داغلاری(قافلان داغلاری) یئرلشیر. ۳۷۲-جی ایلده یازیلمیش «دۆنیانین سرحدلری» کیتابیندا چیچکلنن، زنگینلشن، نعمتلی شهر کیمی تصویر اوْلونوبدور.
زنجانین آدی[دَییشدیر]
زنجان آدی زنگان لفظینین معربی دیر، بۇ آنلام دا کی عربلر ایرانا مسلط اوْلان زامان نیه کی عربی الیفبا دا -گ- حرفی یوخدور زنگانی زنجان سسلیبلر.
زنگان آنلام دا زنگین و زنگینلشمکدن گلیر که آنلام دا -وارلی و آغیر- معناسیندا دیر.
تاریخ[دَییشدیر]
زنگان منطقهسیندن یونان حؤکومتینین دؤنمینده مدییا آدیندا سؤز آرایا گلیب کی تعریفینده یاخشی و دونیادا تایسیز سلاح یاپیلان بیر شهر دونیا دا تانیلینیب کی بۇ تعریف دوز کیشیلرین (قدمت:2800 ایل مسیح میلادینان قاباغ) چهرآوا معدنینده تاپیلان خنجر (نجاق) لا تأیید اولونور.
زنگانا موغوللارین هوجوموندان سولطان محمد خودابندهنین حاکیمیتی دؤورونده چوْخلو زیان دَیمیش، سولطانیه دَییشیب ایلخانی دؤولتینین و ایسلام یوُردونون بؤیوک پایتاخت شهری اوْلموشدور. اولجایتونون امری ایله فارتیفیکاسییا (قالا دیوارلار) چکیلمیشدیر. سولطانیهنین سرحدلرینده و اوْنون مرکزینده هوندور قالا تیکلیمیشدیر. اوْ، اؤزو اۆچون مسچید تیکدیرمیش و همین منبر خودابنده منبری کیمی تانینیب. سولطانیه تبریزدن سوْنرا رئگیوندا ان اهمیتلی شهرلریندن بیرینه چئوریلیر. شهر امیرتئیمور طرفیندن داغیدیلمیشدیر. ائرامیزین ۷۸۶-جی ایلینده ایلخانلار ییخیلدیقدان سوْنرا سولطانیه تنزّوله اوْغرادی. ۱-جی شاهطهماسیب صفوی دؤورونده بوُ شهرده فتحعلیشاه قاجار یای سارایی تیکدیرمیشدیر.
خالقی و دیللری[دَییشدیر]
زنجانین خالقین دیلی آذربایجان تورکجهسی [۲][۳][۴][۵][۶] و لهجه باخیمندان زنجان لهجه سی دیر.[۷][۸] دیل و کولتور باخیمیندان زنجان خالقی آذربایجانین او بیری شهرلرینه تای ساییلیر. فارس دیلی ایندیلیکده دؤولتین سیاستلرینه گؤره شهرده یایغینلاشیب.[۸]
اینانج[دَییشدیر]
زنجان خالقینین چوخونلوغو موسلمان اولاراق، شیعه مذهبینه اینانجلاری وار. زنجان خالقی شیعه اولاراق هر ایل حوسینه اعظمین خیابانی قورولدوغو مراسیملرده شیرکت ائدیرلر. بۇ مراسیملر زنجان شهرینین عزادارلیق و اینانجلارینین اؤنملی سیمگهلریندن دیر و زنجاندان و هابئله ایرانین اوبیری شهرلریندن و حتی خاریجی اؤلکهلردن ده بو مراسیملرده شیرکت ائدن وار، ائله کی عاشورا گۆنۆ بعضاً ایکی میلیوندان چوخ اینسان بۇ مراسیم ده شیرکت ائدیرلر.[۹]حوسینیه اعظم زنجان شیعه لیک جهانیندا اونملی مذهبی یئرلریندن دیر.[۱۰]
طبیعی دوروم[دَییشدیر]
جوغرافیا[دَییشدیر]
قونوم[دَییشدیر]
چایلار[دَییشدیر]
- زنجان چایی
- قزل اوزن
چای[دَییشدیر]
هاوا دورومو[دَییشدیر]
زنگانین هاواسی قیشدا چوخ سویوق و یایدا سرین اولور.
زلزله[دَییشدیر]
فرهنگ[دَییشدیر]
آشیقلار[دَییشدیر]
دبلر و رسملر[دَییشدیر]
سینما[دَییشدیر]
- سینما زنجان
- سینما روشا
کیتابائولری[دَییشدیر]
سیاست[دَییشدیر]
بلدیه[دَییشدیر]
کونسوللوقلار[دَییشدیر]
تفریحی یئرلر[دَییشدیر]
مکتبلر[دَییشدیر]
زنجانین بیرنجی مکتبی ۱۲۸۵ جی شمسی ایلده مهدی خان غفاری کاشانی زنجان حاکمی و علی محمد (فره وشی مترجم همایون) الیله تیکیلیب مکتبین یئری شهرین دارالحکومه سینده اولاراق شهرین اعیان و اشرافی اوندا تحصیل ائدرمیش لر.مکتبین موعلیم لری علوم دینی طلبه لریندن سئچیلیمیشدی هابئله یئنی اویرتیم یول لاری اونلارا اوریردیلمیشدی مکتب بیر ایل وزیر همایونون گئتمه سیندن سوْنرا باغلاندی.۱۳۲۷ جی قمری ایلد آقا میرزا احمد زنجانی بیر مکتب آچدی ۱۳۹۲ شمسی ایلده مترجم همایون یئنه زنجانا قاییدیب اسعدالدوله ذوالفقاری یاردیمی ایله یئنی بیر مکتب (اسعدیه) آدیلا آچدی. مترجم همایون زنجان شهرین اداره فرهنگ رئیس اوْلان وقتده (۱۲۹۵ تا ۱۳۰۱ خ) نئچه مکتب لر آچیلدی کی اونلاردان توفیقی مکتبی هله قالیر.[۱۱] زنجانین بیرنجی قیزلار مکتبی«دبستان بنات» آدلاناراق ۱۳۰۰ شمسی ایلده عالیه سنجیده الیله قورولدو و بیرنجی قیزلار دبیرستانی «دبیرستان آزرم» ۱۳۱۴ جی شمسی ایلده بانو مصداقی الیله آچیلدی[۱۱] وئریلمیش امارلار اساسیندا ایندیلیکده اوستاندا ۲۲۱۱ مکتب اولاراق ۸۳۷۵ دنه درس کیلاسی اونلاردا وار هابئله اوخوجولارین سایی ۱۷۴۰۵۳ نفر ایمیش بۇ آمارلاردان ۸۲۳۰۷ نقر قیز اوخوجوسو ۹۱۷۴۶ نفر اوغلان اوخوجوسو دیر.[۱۲]
یوخاری مکتبلر[دَییشدیر]
- زنجان بیلیم یوردو
- تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان بیلیم یوردو
- علوم پزشکی زنجان بیلیم یوردو
- آزاد اسلامی واحد زنجان بیلیم یوردو
- پیام نور زنجان بیلیم یوردو
- مرکز آموزش جهاد کشاورزی زنجان
- دانشکده فنی الغدیر زنجان
- مؤسسه آموزش عالی روزبه
- مؤسسه آموزش عالی عبدالرحمن صوفی رازی
- مؤسسه آموزش عالی میراث ایرانیان
- جامع علمی کاربردی زنجان بیلیم یوردو
- آموزشکده فنی و حرفهای قائم زنجان
- فرهنگیان بیلیم یوردو
دینی حوزوی مکتبلر[دَییشدیر]
شهر سورونلاری[دَییشدیر]
هاوانین باتماسی[دَییشدیر]
تیرافیک[دَییشدیر]
زنجان شهرینین تیرافیکی چوْخ آغیر اولار. زنجان بلدیهسی خیابانلاری عریض ائتسه بو سورون برطرف اولاجاقدیر.
زورآبادلار[دَییشدیر]
بؤلمهلر[دَییشدیر]
شهرین یئکلمهسی[دَییشدیر]
بلدیه بؤلوملری[دَییشدیر]
یام یاشیللیق فضالاری[دَییشدیر]
داشیماجیلیق[دَییشدیر]
زنجان ایله ایرانین آیری اوستان مرکزلرینین آراسی:[۱۳]
هاوا لیمانی[دَییشدیر]
زنجان هاوا لیمانی
دمیر یولو[دَییشدیر]
ترمینال[دَییشدیر]
یئیین اوتوبوس[دَییشدیر]
اتو تاکس[دَییشدیر]
ایدمان[دَییشدیر]
فوتبال[دَییشدیر]
والیبال[دَییشدیر]
درمانی مرکزلر[دَییشدیر]
مریضخانالارین دورمو[دَییشدیر]
مریضخانالار[دَییشدیر]
مدیالار[دَییشدیر]
TV و رادیو[دَییشدیر]
درگیلر[دَییشدیر]
بیلیمیوردولار[دَییشدیر]
گؤرمهلی و تاریخی یئرلر[دَییشدیر]
- گاوازنگ سوآنباری سئیرانگاهی
- تهم سوآنباری سئیرانگاهی
- حسن آبدال سوآنباری سئیرانگاهی
- میلّت پارکی
- گاوازنگ اَیلَنجه (تفریح) مرکزی
- نور آلیش-وئریش و اَیلَنجه مرکزی
- تهم سو آنباری
- زنگان اورمان (مئشه) پارکی
- اسکی شیلاندر (چیلاندره) کندی
- گلجیک ماغاراسی زنجان ۳۵کیلومترلیگینده
- زنگان ال ایشلری سرگیسی
- بینالمللی کاسپین سرگیسی ایللیک اولاراق، ۲۰دن چوخ سرگی بو یئرده کئچیریلیر.[۱۷]
- ایران و آذربایجانین اَن بؤیوک گونش ساعاتی زنگان بیلیم یوردونون مرکزی مئیدانیندا یئرلشیر.[۱۸]
تیکینتیلر[دَییشدیر]
- زنگان بازاری
- پالتاریوماق ائوی (رختشوی خانه)
- زنگان داش کاروانسارایی
- سولطانیه گونبزی سولطانیهده
- داش کسن معبدی سلطانیهده
- کتله خور ماغاراسی قیدار-گرمابدا
- حاجداداش حامامی -بازار
- بهیستان قالاسی ماهنیشاندا
- میربهاالدین کؤرپۆسۆ
مسجیدلر[دَییشدیر]
ائولر[دَییشدیر]
- ذوالفقاری سارایی دوزلو کیشیلرین ساخلاندیغی یئر
- دارائی سارایی
هوْتِللر[دَییشدیر]
- بویوک هوْتِل (4 اولدوزلو)
- هوْتِل پارک (3 اولدوزلو)
- هوْتِل سپهر (3 اولدوزلو)
- سپید هوْتِلی (2 اولدوزلو)
- جهانگردی هوْتِلی
سنّتی یئمکلر[دَییشدیر]
آرماغان و سوغات لاری[دَییشدیر]
ال ایشلری[دَییشدیر]
اکینچیلیک[دَییشدیر]
حمل و نقل[دَییشدیر]
قارداشلیق[دَییشدیر]
آدلیملار[دَییشدیر]
چاغداش شاعیر لری[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بوُ گۆن شهرده بؤیوک اهالی یاشاییر. زنگان شهرینین طبیعت، تاریخ و دینی باخیمدان ان اهمیتلی یئرلری آشاغیداکیلار دیر:
- بیر نئچه مینئرال سوُ بوُلاقلاری؛ - آندوران قوروغو؛ - مؤحتشم زولفاقاری بیناسی؛ - زنگان قالا دیوارلاری؛ - شامیران، سانسیز و ساتی قصرلری؛ - گۆلشن و مایسک کاراوانسارایلاری، قدیم حاماملار؛ - بیر نئچه کؤرپو؛ - قالیجاک و خارمانچسار تاریخی ماغارالار؛ - سید، میرزیی و قولایر جالی مسجیدلری؛ - ایمامزاده سید ایبراهیم.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ایرانین آمار مرکزی
- ^ http://countrystudies.us/iran/41.htm
- ^ &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CC8Q6AEwAA#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Iran Country Study Guide Volume 78 of World Country Study Guide Series Archived 2018-12-25 at the Wayback Machine., Authors IBP USA, USA International Business Publications, Editor IBP USA, Publisher Int'l Business Publications, 2005, ISBN 0-7397-1476-7, ISBN 978-0-7397-1476-8, Length 348 pages
- ^ &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CDoQ6AEwAg#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Iran A Country Study, Author Federal Research Division, Edition reprint, Publisher Kessinger Publishing, 2004, ISBN 1-4191-2670-9, ISBN 978-1-4191-2670-3, Length 340 pages
- ^ &hl=en&sa=X&ei=NOFNT-jKI8ibOsChwLYC&ved=۰CFkQ6AEwCA#v=onepage&q=majority%۲۰of%۲۰the%۲۰population%۲۰of%۲۰East%۲۰Azarbaijan%۲۰and%۲۰a%۲۰majority%۲۰of%۲۰West%۲۰Azarbaijan. &f=false Encyclopedia of the Stateless Nations: S-Z Volume 4 of Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World, James Minahan, ISBN 0-313-31617-1, ISBN 978-۰–۳۱۳–۳۱۶۱۷–۳, Author James Minahan, Publisher Greenwood Publishing Group, 2002, ISBN 0-313-32384-4, ISBN 978-0-313-32384-3, Length 2241 pages
- ^ http://www.ciaonet.org/pbei/winep/policy_2006/2006_1146/index.html
- ^ http://books.google.com/books?id=w7_e4qjR854C&pg=PA123&dq=majority+of+the+population+of+East+Azarbaijan+and+a+majority+of+West+Azarbaijan. #v=onepage&q=majority%20of%20the%20population%20of%20East%20Azarbaijan%20and%20a%20majority%20of%20West%20Azarbaijan. &f=false
- ^ ۸٫۰ ۸٫۱ آفتاب
- ^ اجتماع میلیونی در حسینیه اعظم زنجان (فارسجا). یوخلانیلیب دی ۱۳۸۶.
- ^ همشهری آنلاین / آشنایی با مسجد حسینیه اعظم - زنجان. یوْخلانیلیب13 Sep 2013.
- ^ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ نگاهی به تاریخچه آموزش و پرورش جدید در زنجان. هفته نامه پیام زنجان. سال بیستم، شماره ۶۲۶
- ^ سایت رشد http://roshd.ir/Default.aspx?tabid=388&SSOReturnPage=Check&Rand=0
- ^ [۱], بهراه
- ^ میراث فرهنگی زنجان. آثار ثبت شده زنجان در فهرست آثار ملی (فارسی). یوخلانیلیب ۱۲ اسفند ۱۳۸۹.
- ^ مسجد میرزایی زنجان،قکانون توجه مرمتگران.
- ^ پورتال استان زنجان. خانههای تاریخی زنجان (فارسی). یوخلانیلیب ۱۸ شهریور ۱۳۹۰.
- ^ خبرگزاری ایسنا Archived 2011-11-15 at the Wayback Machine.، سرویس: شهرستانها، کد خبر: ۸۷۰۶–۰۳۵۳۰: بازدید: اوت ۲۰۰۸.
- ^ از بزرگترین ساعت آفتابی ایران رونمایی شد. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-01-15. یوْخلانیلیب2015-10-24.
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- صفحههای حاوی پیوند جادویی آیاسبیان
- ویکیلشدیرمک لازیم اولان مقالهلر
- بۆتون ویکیلشدیرمک لازیم اولان مقالهلر
- گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- بوتون گئنیشلندیرماغا احتیاجی اولان مقالهلر
- Articles with WorldCat-VIAF identifiers
- زنجان بؤلگهسینین یاشاییش یئرلری
- زنجان اوستانینین شهرلری
- ایران اوستانلارینین مرکزلری


text:
کریستوف کیشلوفسکی
کریستوف کیشلوفسکی (دوغوم 27 ژوئن 1941 ـ ورشو) ـ تانینمیش یؤنتمن.
یاشامی[دَییشدیر]
کریستوف کیشلوفسکی ۱۹۴۱-جی میلادی ایلین ژوئن آیینین ایگیرمی یئددیسینده ورشودا دونیایا گؤز آچدی. میلادی ایلین یئتمیشلر اون ایللیگیندن دوخسانلارا قدهر تئلئویزیا و سیناما و بلگهسل (مستند) فیلم ساحهسینده أن آدلیم و تانینمیشلاردان بیریسی اولدوغونو وورغولاماق اولار. چاغداش دؤنهمین توپلومسال و اخلاقسل دوروملارینی اؤنمسیه رک گؤزهل بیچیمده سیناما و تئلئویزیا آلانلاریندا خاص باخیشلارلا جانلاندیرماق اونو موْدرن سیناماسینین اونلو و بؤیوک یؤنتمن کیمی تثبیت ائتدی. کیشلوفسکی لهئستانین او دؤنه آدلانان “اخلاق قایغیسی اولانلار سیناماسی”-نین أن آدلیم اینسانلاریندان بیریسی ایدی. او فیلملر کی سوسیالیستی سینامانین سانسورلارینین آخسارلیقلارین بیرئی (فرد) و حؤکومت آراسیندا اولان یارانمیش آیریشمالاری اؤنه چیخاردیردی. کیشلوفسکی ۱۹۶۸-جی ایل “لودز” آدلی فیلم دوزلتمک اوخولوندان (مدرسهسیندن) معضون اولوب و بئلهجه فیلم دوزلتمک ایشینه بلگهسل و قانونلو اینجهصنعت فیلملری (فیلم های مستند هنری و قانونی) یؤنهلتمهگینی توپلومسال بیلینجلرین یوکسلمهگی آماجیلا باشلادی. بلگهسل فیلملریندن”خستهخانا” آدلی فیلمینه توخونماق اولار، بیر حالدا کی یؤنهتمن بو ایشیله لهئستانین او دؤنه گئنل بئهداشتیندا اولان سورونلاری آنلاتماق ایستهییر. او ایلک سیناما فیلمینی تئلئویزیا اۆچون یؤنهتدی. اونون سیناما اثرلری ده بلگهسل گؤرسللردن (تصویر) اولاشیردی. بلگهسل فیلم چکمه تئکنیکی ایله قیسا فیلملرینه رئاللیغی آرتیردی. “یارانین یئری (۱۹۷۶)” ” کامئرایا وورغون(۱۹۷۹)” “کور شانس (۱۹۸۱)” کیمی موختلیف قونولاری قاپسیان فیلم لر یؤنهتدی.
۱۹۸۴-جی ایلدن کیشلوفسکی بوندان سونرا اوزون موددتلی ایشبیرلیگینی سئناریو یازان یولداشی کریستف پیسویچ ایله، لهئستانلی وکیل آدلی فیلمله باشلادی. فیلم لهئستانین ۱۹۸۲-جی ایلین نیظامی حؤکومتین دورمویلا بیرگه بیر اؤلموش وکیلین حئکایهسینی اؤز عاییلهسینین یاشامینی ایزلهمکده اولدوغونو گؤسترمکده دیر. اون امر فیلملرین کریستوف پیسویچین ایش بیرلیگی ایله اون دنه بیر ساعاتلیق فیلمین توپلوسودور کی موسی پئیغمبرین اون امرینین اوزوندن لهئستان تئلئویزیاسینا حاضیرلامیشدیر. فیلملرین بوتونو ورشودا بیر مسکونی مجتمعده کئچیریلیر. بو فیلملرین توپلوسونو وئنیز فیلم فئستیوالیندا ائکران ائدیلیر و مونتقیدلر اونو موْدرن سینامانین اولاغان اوستو اولان بیر اثری آدلاندیریرلار. کیشلوفسکی او چاغ کی لهئستاندان فیلملرینه حاضیرلاماغی اۆچون بودجا آلا بیلمهدی فیرانسا دا فیلم یؤنهتمهگی باشلادی. بو اوزدن ۱۹۹۲ ده ” وورونیکانین ایکیلی یاشامی” آدلی فیلمی یؤنهلتدیکدن سونرا أورنسل تانینماغا یییهلندی.
کیشلوفسکی سونرا آدلیم اوچلوک فیلمینی فیرانسانین بایراغینین بویالاری اساسیندا یؤنهتدی. گؤی (،۱۹۹۳ آزادلیق)، آغ (،۱۹۹۴ دنکلیک، برابرلیک) و قیرمیز (،۱۹۹۴ قارداشلیق). گؤی فیلمینده ژولیئت بینوش آفتامابیل(اتومبیل) قضاسیندا ائشی و اوشاغینی ألدن وئرمیش بیر قادینین رولونو اویناییر و یئنی یاشام و اونونلا بیرگه گلهن آزادلیق اودوزدوغو سئوگیسینین یئرینی دولدورا بیلمهییر. آغ-دا بیر لهئستانلی آراییشگر چالیشیر ألدن وئرمیش ائشینین سئوگیسینی بیرداها ألده ائده. اونون اؤنجهکی قادینی کی جولی دئلفی آدلی آکتور رولونو اویناییر بیر گؤزهل اوزلو فیرانسالیدیر کی بیر باشالی ایلیشکیلریندن دنکلیک(برابرلیک ) ایستهییر. قیرمیز دا ایسه ایرنه ژاکوب بیر مودئلین اویونون اویناییر کی گئت گئده بیر قوجا یاشلی کیشییه وورولور.
کیشلوفسکی دفعهلرجه اؤزونو سیناما دونیاسیندان أمهکلی (بازنشسته) اعلان ائتدیگینه رغمن هئچ زامان دوغروجاسینا سینامادان أل اوزه بیلمهدیر. اونون سونونجو سیناما پروژهسی بیر باشقا اوچلوک ” بئهئشت، جهنم، دوزخ” آدلی ایدی کی بو فیلملرین چهکیملرینین سونو یئتمهمیشدن معالاسف کیشلوفسکینین عؤمرونون سونو یئتیر. او کی بیر چوخ زامان دوداغیندا سیغاری واریدی ۵۴ یاشیندا بیر قلب جراحلیق اساسیندا دونیادان گؤز یومدور. “بئهئشت” یاریم قالمیش اوچلوگون ایلک فیلمی ۲۰۰۲-جی میلادی ایلده “تام تاکیرو” یؤنهتمنلیگی و “کئیت بلاپخت”-ین اویونچولوغو ایله دوزهدیلدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- بیلیم سسی Archived 2015-08-11 at the Wayback Machine.


text:
شَهَرلر / تبریز
تبریز ، بؤیوک آذربایجان اسکی باشکندی، و ایندیکی ایرانین بؤیوک شهرلریندن بیری و دوغو آذربایجان اوستانینین باشکندی دیر. بو شهرین نوفوسو، 2006-اينجی ایلين نوفوس ساییسی اساسيندا ۱٬۳۹۸٬۰۶۰ نفر ايميش و بونا اساسا آزربایجانین ان بؤیوک شهری و ایرانین دؤردونجو ان بؤیوک شهری حساب اولور.[۱] بو شهرده چوخلو کارخانالار یئرلشیبدیر و ایرانین ان بؤیوک صنعتی شهرلریندن بیری ساییلیر. بو شهر قوزئیدن عئینالی داغینا، گونئیدن سهند داغینا و باتیدان نربیز چؤلونه محدود دور. تبریز شهری نئچه بؤیوک سولالهنین او جوملهدن ائلخانلار و صفویلرین باشکندی و هابئله قاجارلارین ولیعهد اوتورموش شهریدیر.
تاریخ
تبریز شهری آزربایجانین قدیم شهرلریندن بیریدیر و اونون قیدمتی 4.500 ایل بوندان قاباغا یئتیشیر.
شاردئن، 7ینجی یوز ایلده تبریز حاققیندا یازیر کی: عالمده من بیر شهر تانیمیرام کی یارانماسی و ایلک آدی بارهده یئنی یازیچیلار بو قدر چوخ، بحث و جدل ائلهییبلر.[۲]
چوخلو اوروپالی توریستلر کی 17ینجی و حتتی 18ینجی و 19ونجو یوزایللیکلرده تبریزدن گئچیبلر، تبریزی همان قدیم ایکباتان سانیبلار. تاورانیییه کی شاردئندهن قاباق تبریزدهن گؤروش ائلهییب، یازیر کی: بعضیلرین عقیدهسی بودور کی تبریز همان قدیم ایکباتان ، ماد مملکتینین پایتختیدیر.[۳]
اولئآرییوس کی 17ینجی یورایللیگین ایلک یاریسیندا تبریز دن گئچیب، قدیم ایران شاهلارینین پایتختلریندن سوز ائدهن زامان، ایظهار-ی نظر ائلهيیر کی: اونلار یایدا ایکباتانا – کی ایندیجه اورانی تبریز آدلاندیریرلار – داشیناردیلار . . .[۴]
لابولای لو ْگوزدا کی 17ینجی یوزایللیگین آرالاریندا موددتلرجه ایراندا یاشاییب، بو اینامدا ایدی کی: تبریز اسکی ده اؤکباتان آدلانیردی، او یئر کی ماد شاهلارینین کیتاب ائوی ایدی.[۵] گاسپار دئ ويل کی 19ونجو یوزایللیگین ایلک ایللرینده تبریز ده ایدی، تردیدله یازیر کی: تبریز کی تصووور ائلهییرلر قدیم ایکباتاندی – باخمایاراق کی بعضی تاریخچیلر همدانی ایکباتان بیلیرلر. . .[۶] و نهایت بیزیم روزیگاردا سئیید ایسماییل وکیلیدیر کی اخی سعدالدین تپهسینی کی ولیان(بیلان) داغیدا آدلانیر و تبریزین قوزئیدوغوسوندا بیر تپهدیر، ایکباتان شهرینین یئری سانیر.
او زامان کی ایکینجی سارقون آشوردا شاهلیق ائلهییردی، ایندیکی آزربایجان اراضیسینین بیر بؤلومونده، ماننا دؤولتی و آیری بؤلومونده اورارتو دؤولتی حؤکومت ائلهییردیلر. او ناحییه کی تبریز اوندا قرار تاپیب، آدی چکیلن ایکی دؤولتین اراضیسینده نیسبی موستقیللیگی وار ایدی و دالییان قبیلهسی بو ناحیییهیه تسللوطلری وار ایدی و گاه ایکی یاد اولونان دؤولتلره ایطاعت ائدیب و تابع اولاردیلار، نئجه کی ایکینجی سارقونون قوشون چکمهسینده ائحتیمالاً” اورارتولار فرمانینین آلتیندایدیلار.
بو زاماندا سارقون، ماننانین حؤکمدارینین اؤلومو ایله یارانان هرج-و مرجدهن ایستیفاده ائدهرکن، 714ونجو میلاددان قاباق ایلده، همین اراضیدن اورارتویا لشکر چکیب و اؤز یولو اوستونده او یئردن کی تبریز اوردا بنا اولونوب، گئچیب و اورانین قالالارین تصرروفونه چیخاردیب و یئرله بیر ائدیب. بو ناحیییهنین قالالارینین بیرینین وصفی کی: ا . م . دياکونووون نظرینه گؤره تبریزین مووقئعینده ایدی، کتیبهده بو قرارلادیر:
” تارماکیس اؤنملی برکیتمهلره صاحیب ایدی. بورداکی دوزلمیش بندلر مؤحکم ایدی. همین بندلرین درین قویولار(خندقلر) دؤورهسین آلمیشدی. دؤولت قوشونلارینین قوروماق نیرولاری بوردا موستقرر ایدیلر. اونلارین آتلاری دا بو یئرده ساخلانیلیردی، اطرافداکی ساکینلر منیم(سارقون) قورخومدان بوردا سیغینمیشدیلار. منیم بورا قوشون چکمه مین زامانی، اهالی جانلارینی قورتارماق اوچون بورانی ترک ائتمهیه و سوسوز چؤللره قاچماغا مجبور اولدولار. من بو یئرلری تصرروفومه چیخارتدیم و او اوتوراق یئرلرینین آراسیندا کی دیفاع اوچون ایستئحکاماتا تبدیل اولونموشدولار، دؤیوشدوم. همین قالالارین دووارلارین یئرله بیر ائلهدیم، قالانین ایچینده کی مکانلارا اود ووردوم و قالا ساکینلرینین بؤیوک حجمده ارزاقلارینی اودا چکدیم. بؤیوک آنبارلارین قاپیسین کی آرپایلا دولویدولار، آچیب، سایسیز قوشونومون آراسیندا بؤلوشدوردوم. بو قالانین اطرافینداکی اوتوز کندی ده یانقینا وئردیم. بو کندلرین توستوسو گؤیه گئتدی.[۷] .
هئرتسفئلد اؤز اثرینده-“تاريخ باستانی ايران بر بنياد باستان شناسی” کی 1936 میلادی ایلینده ياييليب، آدی چکیلن کتیبه و اوندان اله گلهن بیلگیلر بارهسینده، بیزیم نظرده توتدوغوموز مؤوضوع رابیطهده بئله یازیر:
“. . . بیر تئعداد او مکانلاردان کی او کتیبهده آد آپاریلیب، ایندیجه هله ائلهمک اولار تشخیص وئریب و اونلارین یئری معلوم ائدیله. او ایبتیدایی جنگلرین جریانی اورمو گؤلونون اطرافیندا حتتی آزربایجان توپراغیناجا آچیق آیدیندیر. . .او جوملهدهن اوشکایا شهرین وصف ائلهییر کی سگگیز ذیراع قالینلیغی اولان بیر حیصاری وار ایدی و همده انیاس تانیا(ماد تاریخینده: آنیاشتانیا) آدلی بیر آیری شهری کی اوشکایا و تاوراکیسا(ماد تاریخینده: تارماکیس) آراسیندا واقئع اولان بیر محلده ایدی، ایکی حیصار و خندق صاحیبی و تواریر(ماد تاریخینده: تارویی) شهری، اؤزوده بیر خندق و ایکی حیصارا صاحیب ایدی.[۸]
آیدیندیر کی هئرتسفئلدین آنلاشماسینین اساسیندا تاوراکیسا و تواریر ایکی آیری-آیری شهر ایدیلر؛ او حالدا کی دیاکونوو بو ایکی آدی، تارویی _ تارماکیس شیکلینده یازیب و اونلاری بیر قالا سانیب.
سارقونون گوزاریشیندهن کی اوسته بیر بخشی نقل اولوندو، بئله آنلاشیلیر کی، تارماکیسین خالقی ایستیلاچی نیرولارین قاباغیندا دایانیب، کوچه به کوچه اونلارلا دؤیوشوبلر. اطرافین اهالیسینین سیغینماسی تارویی _ تارماکیسده و تاخیل آنبارلارینین وارلیغی _ کی وئرگی(مالییات) و خراج عونوانیندا قالانین ساکینلری و دؤوره نواحیدن ییغیلمیشدی _ و ایصطبللر و همده او عیمارتلر کی سقفلری سیدر آغاجیندان ایدی، و اورانین برکیتمهلری و ایستیراتئژیکی موقئعیییتی و اهمییتی کی گوزاریشده اونا وئریلیب، هامیسی اهمییتلی بیر شهرین وارلیغینین نیشانهسیدیر.
سئیيد آغا عون آللاهی، ا . م . دياکونووون گوزاریشلر و پژوهئشلرینده وئردیگی بیلگیلره گؤره، اورارتو و ماننانین ایقتیصادی و ایجتیماعی موختلیف یاشاییش درجهلر بارهسینده، تارویی _ تارماکیس ساکینلرینین میلاددان قاباق 8ینجی یوزایللیکده ایجتیماعی موناسیبتلریندهن بیر طرح الهچاتدیریر:
” تارماکیسین ساکینلری آزاد(پولسوز) دؤیوشچولردن و صنعتکارلاردان عیبارت ایدیلر، اکینچیلیک و مال-داوار ساخلاماق دا رونقلییدی. قول صاحیبلرینین املاکلاری، شاهین اراضیسیندن خاریجده ایدی. شهر اطرافینداکی سووارما کاناللاریندان _ کی ائحتیمالن شهرچایی(مئیدان چایی، قوروچای) و آجی چایدان فایدالانیردیلار _ شاه و خوصوصی اراضینین صاحیبلری(کی قول صاحیبلریایدیلر) ـنین املاکلارینین سووارماسی اوچون ایستیفاده اولونوردو. تارماکیسده سارقونون ایسارتینه چیخانلارین چوخو، اورارتو شاهینین باغلار و کارقاهلاریندا ایشه مشقول ایدیلر.[۹]
تأسسوف کی ایندییه قدر تبریز و اطرافیندا باستانشیناسلیق آختاریشی اولماییب، آمما زیوییه(ساققیز و حسنلینین یاخینلیغیندا) کیمی موجاویر محللردن اله گلمیش نتیجهلره گؤره _ هر ایکیسی ماننا دؤولتینین اراضیسینده ایدیلر، قدر اولا بیله بو ناحییهیه عومومییت وئرمک اولار. دییاکونووون مووجود بیلگیلردن نتیجهتوتماسی اساسیندا بو ناحیییه، ایقتیصادی باخیمدان باشقا موجاویر ناحیییهلردن قاباقجیلایدی(پیشرفتهیدی). م . ق 8ینجی یوزایللیکده، اکینچیلیک و مال-داوار ساخلاماق بو ناحییهده آرتیم تاپیب و صنعت اکینچیلیکدن آیریلمیشدی. فیلیزکارلیق بورونجله راییج ایدی و دمیردن ایستیفادهده تدریجاً عومومی اولوردو. آشور و اورارتو کولتورو و تمددونو ایجتیماعی زیندگانلیغین موختلیف درجهلرینده آز-چوخ تأثیری وار ایدی و جامیعه، بحثیمیز موریدینین دؤورهسینده، موناسیب طبقاتی ایستیقرار آستاناسیندا یئرلهشیردی.
زیویییهده تاپیلان گنج و حسنلی(حسنلو)دان اله گلمیش آثارلار، هامیسی ماننالی اوستالارینین اوستالیغین یئتیریر و بونلارین هامیسی باعیث اولدو کی باستانشیناسلار بو مطلبه ائعتیقاد تاپسینلار کی مییلاددان قاباق ایلک مینایللیگین اووللرینده ایران فلاتینین قوزئی ناحیییهلرینده امیرلیکلر وارییدی کی قاباقجیل هونر و تمددونه صاحیبییدی و بو نظردهن بئین-وننهرئین دوزو یا سوریییه و آنادولودا موستقر اولان میللتلردهن اسگیکلری یوخویدو.[۱۰] هر حالدا ایلک دفعه حاضیر یوزایللیگین اورتالاریندایدی کی ایکینجی سارقون و اونون سئیر خططی گوزاریشی بارهسینده ائدیلمیش تحقیقلر اوزهرینده بیر پارا نظرلر بو بارهده کی تارویی _ تارماکیس ایندیکی تبریز مووقئگینده قرار تاپیب، بعضی اورتاشرق(خاورمیانه) قدیم تاریخینین پژوهندهلرینین طرفیندهن ایبراز ائدیلدی و بو نظر زامانین گئچدیگیجه اوزونه چوخلو طرفدار تاپدی. او جوملهدهن مینورسکی که قاباقجا “ماده تبريز انسيکلوپدی اسلامی” نی بیرینجی ال ایستینادی منبعلر و مآخیذلر اساسیندا یازمیشدی، همان نظری قبول ائلهدی و بیر نامه کی 1345ینجی شمسی ایلینده، عبدولعلی کارنگ، همان مقلهنی فارس دیلینه چئویرن دیلمانجا یولادی، او یازینین ترجومهسی بودور :
“ائله کی بیلیرسینیز، تبریز آدیندان لاب قدیم ذیکر آشور پادیشاهینین(سارغونون) کتبهسینده تاپیلیر. ایکینجی سارغون(سارقون) مییلاددان قاباق 714ونجو ایلده اورارتو مملکتلرینین ضیددینه بیر سفر ائلهدی و اوز فتحلرین مملکتینین تانریسینا ذیکر ائلهدی. او ایندیکی سولئیمانیییهدهن(عراق کوردوستانیندا) موکری کوردوستانا گیردی و اورمو گولونون گونئیده کی ناحیییهلرین، تصرروف ائلهدی. پارسوا محللی کی منیم عقیدهمجه اونو پسوهنین خاراب قالاسینین یاخینلیغیندان گرک آختاراق. اوردان سفری اورمو گولونون دوغوسوندانیدی. اوشکایایا( کی منیم نظریمه گوره ایندیکی اوسکو اولا بیلر) چاتماقدان سونرا، گوزاریش اولونان فتح ائلهیهن قالالارین آراسیندا، تروی و تئرماکیسیونو ذیکر ائدیر. اوزاق دهگیر کی بیر یئرین آدییدی کی ایرانلیلارین گیریشیندهن سونرا ایرانلی شیکلینه تبدیل اولوب و آخیردهده ایندیکی تبریز اولوبدور . . .) .[۱۱]
عبدوللاه فاضیلی قطعی یقینله ایضهای-ی نظر ائلهگیر کی: “بوندا کی ذیکر اولونان تارماکیس سارقونون کتیبهسینده همان ایندیکی تبریز دی، هئچ شوبهه یئری یوخدور. و دیگر طرفدهنده یاد اولونموش کتیبهده اوشکایا و اوسکو سوزونون بیر منشاءدن اولونماسی و همده بو ایکی قالانین بیر-بیرینه یاخینلیغی ذیکر اولونان ایددیعایا تصدیق وئریر.[۱۲]
ایکینجی سارقون اوز کتیبهسینده بو منطقهده ایگیرمیبیر شهردهن آد آپاریر کی شهر دوزهلتمهنین آرتیمی اورمو گولونون اطرافیندا بیرینجی مییلاددان قاباق مینایللیکده گوستریر.
شهرلهشمه زیندگانلیغین یارانماسینین دقیق تاریخینین تعینی او دوزده کی تبریز اوندا قرار تاپیب، چتیندی. بیر بئله دئمک اولار کی بو برکتلی و حاصللی دوزون شراییطی کیشهرچایی و آجیچای اونو سوواریر و مولاییم بیر ایقلیمی وار و قوزئیلی _ گونئیلی و باتیلی _ دوغولو یولار اوردان گئچیرلر و زنگین یئرآلتی منبعلرین وارلیغی و موناسیب ایستیراتئژیکی مووقئعگی و . . . هامی و هامیسی شهرلی زیندگانلیغین یارانماسی و توسیعهسینه بیر موساعید زمینه عرضه ائدیرلر.
تارویی يا تارماکیس و يا تارویی _ تارماکیس شهری کی وصفی گئچدی، معلوم دهگیر نه تاریخده یارانیب. آمما هر حالدا بیر شهر، بیر گئجهده گوبهلک کیمی یئردن چیخماز و بلکهده شیکل تاپماسی و تاریخ صفحهلرینه یول تاپماسی اونایللیکلر و یوزایللیکلر واخت آلیر.
آختاریش جریانلاریندا کی اینگیلیسین باستانشیناسلیق شوراسی، چارلز بورنون رهبرلییغی توسسوطیله تبریزین گونئیباتیسینین 30 کیلومئترلیگینده،”قراتپه (يانیق تپه)”ده اوز تاپدی، داییره شکیللی ائولره کی چیر کرپیج و چینهدن دوزهلمیشدیلر و م . ق 2ینجی مینایللیگین آخیرلری و 3ونجو مینایللیگین اووللری، داش _ میس دوورونون آخیرلری و بورونج دوورونون اووللرینه عاییددیلر، اله چاتیب. بو ائولرده دهگیرمان داشلاری، حئیوانلار سوموگو، هندسی شکیللی نقشلر، قوشلار و حئیوانلار تصویرلریله بزنمیش سخسی(گیل) قابلار و ارزاق آنبارلاری و همده کارقاه کشف اولونوب. بو کشف اولونموشلاردان بئله آنلاشیلیر کی، او زاماندا ایندیکی تبریز یاخینلیقلاریندا بیر قوروه اینسانلار صنعتکارلیغا ایشتیغاللاری وارییدی و ایش بولمهنین ایشه آلینماسی، شهرلی زیندگانلیق و شهرلر ایجادینا بیر موساعید زمینه یاراتمیشدی.
هر حالدا، تبریزین(تارويی _تارماکيسین) وارلیغینا لاب قدیمی سند ایکینجی سارقونون کتیبهسیدی(م . ق 8ینیجی یوزایللیگین
آخیلرینده) . گوجلو ائحتیمالا گوره، شهر، آشورون ییخیچی نیرولارینین حملهسینین جریانیندا آرادان گئدیر و داها نئجه کی گئچدی، مییلاددان قاباق اوچونجو و دوردونجو یوزایللیکلردهن سوندایاجا، اوندان بیر آد و نیشان یوخدور، تا او کی ائرمنی تاریخچیلر تاوریژ آدلی بیر شهردهن دانیشیرلار و ساسانی دوورونده ایندیکی تبریز مووقئعگینده بیر شهرین وارلیغی وئریلمیش صوبوتلا اله گلیر. حدس وورماق اولار کی ویران اولونموش تارویی _ تارماکیس شهرینین دوور-و برینده و کندلر توپلوسو کی او حودوددا سپهلهنمیشدیلر کی سارقونون کتیبهسیندهده اولاردان سوز دئگیلیب، یئنه بیر شهر جانلانیر و آبادلیق و توسیعهیه اوز توتور. سونرا بیر سببه گوره، شهر یئنه تنززوله گئدیش آچیر. نئجه کی ساسانی دوورونون آخیرلرینده و عربلرین حمله و فتحلرینده و تا هیجری 2نجی یوزایللیگین اوول نیمهسینهجه اوندان بیر آد آپاریلمیر؛ و تا او واخت کی ایلک دفعه اوچون، و بو دفعه تبریز آدیلا تاپیلیر. اوولده بیر قالادان آرتیق دهگیر؛ بیر قالا کی سوندالار بیر بویوک شهره تبدیل اولور. بیر شهر کی اوزونون اخیر 12نجی _ 13ونجو یوزایللیک اوزون عومرونون عرضینده آزربایجانین لاب آدلیم شهری و غالیبأ” بو یوردون مرکزی و نئچه قودرتلی سولالهنین پایتختی اولوب و همده گاه تاریخی و طبیعی بلالارا گیریشب، رونق و جمعیییت الدهن وئریب و یاری-خارابالیغا تبدیل اولوب، تا او کی آیری دفعه اوچون قوقنوس کیمی کوللر آراسیندان باش چیخاردیب و رونق و توسیعه تاپیب.
جغرافیاسی
تبریز شهری دوغو آزربایجانین غربی طرفینده قرار تاپیبدیر. بو شهر شمال طرفیندن پکه چین و عینالی داغلارا شیمال شرق طرفیندن گوزنی و باباباغلار داغینا و شرقی طرفیندن پایان گردنه سینه و جنوب طرفیندن سهند داغلارینا محدود اولوبدور . تبریز قوزئی و گونئی و دوغو طرفدن تامام داغلارا و باتی طرفدن دوز یرلره و آجی چایین دوز باتلاغلارینا محدود اولوب کی بیر بویوک چوخورا بنزییر . تبریز شهرین بویو دریالاردان 1348 متیردی مرند سه راهیسیندا 1561 متیر و زعفرانیه محلسینده چوخلی دییشیر بو بوی .
فابریکالار
تبریز شهری، ایرانین ۲-جی بؤیوک صنعتی شهریدیر و چوخلو بؤیوک و صنعتی کارخانانی اؤزونده یئرلشدیریبدیر. بو کارخانالاردان تراکتورسازی، ماشین سازی، چرخشگر، ایدم، موتوژن،بلبرینگ سازی، پیستون سازی، پمپیران، آذربنیاد و صانع کارخانالارینا ایشاره ائتمک اولار.
ایدمان کلوبلاری
تیراختور کلوبو آزربایجانین ان بؤیوک کلوبو دور. ماشین و گؤستریش پولات و بلدیه ده تبریزین باشقا بؤیوک کلوبلاری دیرلار.
چایلار
تبریز شهرینین ایچیندن ایکی چای گئچیر: قورو چای و اسبهریز چایی. بو چایلار، سولارینا زیبیل (ائو زیبیلی و کارخانا زیبیلی) توکولدوگونه گؤره، نئچه ایللردیر باتیق اولوبدولار و شهرین چئهرهسین خاراب ائدیبلر. آما تازالیقدا تبریز شهرداریسی بیر طرحده بو چایلارین دورهسینده آغاج و چمن اکمگیله ایستگیر اونلاری گوزللتسین.
تحصیل اوجاقلاری
بیلیمیوردلار
بو شهرده چوخلو اونملی و مؤعتبر بیلیمیورد واردیر کی اونلارین ایچیندن تبریز بیلیمیوردو، سهند بیلیمیوردو، آزاد بیلیمیوردو، پیام-ی نور، هونر بیلیمیوردو، آزربایجاننین شهید مدنی بیلیمیوردو و خوجا رشید بیلیمیوردونا ایشاره ائتمک اولار.
مدرسهلر
- منصور مدرسهسی(طالیقانی مدرسهسی)
- فیردوسی مدرسهسی
بازارلار
تبریز شهرینین چوخلو گوزل و بویوک بازارلاری واردیر کی اونلارین لاپ اونملیسی تبریزین قدیم بازاریدیر کی دونیانین لاپ بویوک سوننتی بازاری آدلانیر. شمس-ی تبریزی، تربیت، امیر، گورجولر و دوهچی تبریز شهرینین آیری بازارلارینداندیرلار. ایندیسه تبریزین اوستو اورتولو بازار بیرلهشمیش میللتلرین یونئسكو سازمانینین طرفیندهن ثبت اولونوب كی بوندان سونرا اونون طرفیندهن داها یاخشی بیر شكیلده قوروناجاقدیر.
دیل
تبریز جماعاتینین دیلی آزربايجان توركجهسیدیر. آمما بو شهرین اهراب محلهسینده بیر عیدده ائرمنی یاشاییرلار کی اونلارین تعدادی چوخ آزدیر.
اتنیک
تبریز میللتی و آداملاری چوخلو تورک و بیر آراشدیرمادا کی شورای فرهنگ عمومی طرفیندن انجام تاپدیر معلوم اولدو کی تبریزده تورکی ۹۶٫۵٪ ، فارسی دیلی دانیشان ۲٫۹٪ و ۰٫۶٪ آیری اتنیکلردنیمیشلر.
اینانج
تبریز اهالیسی قدیم زمانلاردان موسلمان و اونیکی امامین شیعه سیدیلر لاکین بو شهرده هم ارمنی مسیحیلر ۱٬۰۹۷ نفر، آشوری لار با ۵۰۳ نفر، زرتشتی لار با ۲۶ نفر، آیری بیر مسیحیلر با ۱۷ نفر و کلیمی لر با ۵ نفر بو شهرده زندگانلیق الیلر. شاه اسماعیل اول تبریزه تاج گذاری زمانیندا تامام قلمروسینداکی آداملارین رسمی دینلرین شیعه اونیکی امامی اعلام الدی اودا او زامان کی تبریز اهالیسی سنی دیلر.
کولتور
شعردن، ادبییات، هنر، خطاطلیق، تاریخ، سیاست، فقه، تفسیر و فلسفه دن، چوخلی مشاهیرلر قالخیبلار . و ایران مملکتینده مینیاتور مکتبینده بیری تبریز مکتبیدی بو شهرده ایلخانلیلار، جلایرلیلر، قراقویونلو و آققویونلو تورکمانلار و صفویلر زامانی دوزلیبدی . بو مشاهیرلردن بیر تعدادی یوز اللیر قاباغلاردان الماخ اولار بولاردان آد آپاراخ کی : نظامالدین تبریزی فقیه شافعی سککیزیمنجی عصریده ، قطران تبریزی شاعیر بشیمینجی عصریده خطیب تبریزی عرب ادبییاتین عالیمی و حماسه دیوانین یازانی بشیمینجی عصریده و آلتیمینجی عصرین اوللرینده، تاجالدین تبریزی شافعی مفسیر سککیزیمینجی عصیرده ، ملا قاسم انوار عارف و شاعیر دوققوزیمنجی عصریده ، ملا رجبعلی تبریزی حکیم و عارف اونبیریمینجی عصریده، بدیعالزمان تبریزی خططات و شاعیر اونبیریمینجی عصریده تبریز مشاهیرلریندن بو اینی زاماندا الماخ اولار سید محمدحسین طباطبایی مفسر و فیلسوف، شیخ عبدالحسین امینی الغدیر کتابین یازانی ، سید حسن تقیزاده سیاستمدار و محقق، ، محسن هشترودی ریاضیدان ، حسین کاظمزادهٔ ایرانشهر نویسنده سی و سید محمدحسین شهریار شاعیر آد آپاراخ .
پارکلار
بو شهرین یوزدن آرتیق پارکی واردیر کی اونلارین لاب اونملیلری ائل گولو ، باغلارباغی و گولوستان باغی پارکلاریدیلار.
محللهلر
تبریز شهرینین ایکییوزه یاخین محللهسی واردیر کی اونلارین لاب اونملی و تاریخیلری مقصودیه، بازار، نوبار، خیاوان، منصور، باغمئشه، امیرهقیز،اهراب، دوهچی، مارالان، سئلاب،سورخاب، شیشگیلان، چرنداب و شامقازان محلهلریدیلر.
آدلیملار
- ثقة الاسلام تبریزی
- خواجه شهابالدین صیرفی تبریزی
- ستار خان
- باقر خان
- قطران تبریزی
- همام تبریزی
- شمس تبریزی
- پروین اعتصامی
- شهریار
- کلنل محمد تقی خان پسیان
- علامه جعفری
- علامه طباطبایی
- نصیر پایگذار
- محمدعلی تربیت
- میرزا تقی خان رفعت
- ایرج میرزا
- صمد بهرنگی
- فرهاد فخرالدینی
- کلنل محمد تقی خان پسیان
- غلامحسین بیگجه خانی
- محمود فرنام
- بابک رادمنش
تاریخی و گؤرمهلی یئرلر
بو شهر بیر تاریخی شهر اولدوغونا گؤره، چوخلو قدیمی و گؤرمهلی یئرلری واردیر کی اونلارین ایچیندن بو یئرلره ایشاره ائلهمک اولار:
- تبریز بلدیهسی
- تبریز ارگی
- مقبرةالشعرا (شاعیرلر مزاری)
- گوی مسجید
- تبریز بازاری
- ائلگولو
- مشروطه ائوی
- آزربایجان موزهسی
- سیدحمزه مزاری
- اولچو موزهسی
- قاجار موزهسی
- صاحبالامر مچیدی
- سیدابراهیم بوقعهسی
سوغاتلاری
سوننتی یئمکلری
- مو یرپاقین دولماسی
- تبریز کوفته سی
- کوکی
شیرنیلری
- آجیل
- اریس
- باسلوق
- پشمک
- قوری میوه لر
- قرابیه
- نوقا
- باقلوا تورکی
اَل ایشلری
- سخسی قابلار
- تیکیشلر
- خالچاچیلیق
- مس قابین اوستونده قلم وورماق
- باشماق دوزدماخ
- کندهکاری
- گولدوزی
- معرقکاری
- منبتکاری
- رسیم چکماخ سرامیک اوستونده
- نفره ایشلماخ
- رسیم
قایناقلار
- ایرانین آمار مرکزینین وبسایتی
- سياحتنامه شاردن، ج 2، ص 411
- سفرنامه تاورنيه، ص 66
- سفرنامه اولئاريوس، ص 247
- تبريز از ديدگاه سياحان خارجی در قرن هفدهم، ص 54
- سفر در ايران، ص 45
- تاريخ سده های قديم و ميانه مقدم آزربايجان در تاريخ شناسی ايران ، ص 60
- تاريخ باستانی ايران بر بنياد باستان شناسی ، صص 5 – 34
- تاريخ شهر تبريز در سده های 13 تا 17 م، ص 37.
- در هر گوشه از سرزمين ايران بخشی از تاريخ بسيار کهن ما نهفته است .” عيسی بهنام، مجله هنر و مردم، شماره 22 (آذر 1351)،ص 3.
- قديمی ترين مآخذ که نام تبريز در آن برده شده است “، نشريه دانشکده ادبيات تبريز، شماره 2، سال 18 ( تابستان 1345 )، صص 74 – 173.
- تاريخ سده های قديم و ميانه مقدم آزربايجان در تاريخ شناسی ايران، ص 62.


text:
خلیل ریضا اولوتۆرک (بیوقرافی)
بیز تۆرکلریز…وطنیمیز باشدان-باشا یئر کۆرهسی
بایراغېمېز آل گۆنَش دیر، چادېرېمېز گؤڲ قۆببهسی.
خلیل ریضا اولوتۆرک 1932-نجی ایل اۏکتۏبر آیېنېن 21-نده آذربایجانېن سالیان رایۏنونون پیرَببه کندینده آنادان اۏلموشدور. گلیشی ایله عائلهیه سئوینج بخش إتمیش، کؤرپهیه باباسې خلیل اؤز آدېنې وئرمیشدیر. کؤرپه قایغې و نوازیش’له بؤیۆدۆ. یئددی یاشې اۏلاندا اۏنو مکتبه گؤندَردیلر.
ایکی سایلې سالیان رایۏن اۏرتا مکتبینده تحصیل آلدېغې ایلک ایللردن خلیل اؤز چالېشقانلېغې، فراسَتی و داورانېشې ایله اؤرگتمنلرینین رغبتینی قازاندې. اۏ، سالیان شَهَر کیتابخاناسېنېن أدبیات درنهڲینین فعال عۆضوۆ ایدی. مکتب ایللری خلیل-ین بدیعی أدبیات عالَمینه، پۏئزییانېن عذابلې، رۏمانتیک یارادېجېلېق مئیدانېنا چېخماسې اۆچۆن بیر حاضېرلېق دؤورۆ اۏلدو. اۏنون شیفاهی خالق أدبیاتېنې، کلاسیک و چاغداش یازېچېلارېن أثرلرینی مۆطالیعه إتمهسی، ایستر-ایستهمَز اۏندا یازېب-یاراتماغا گۆجلۆ هَوَس اۏیاتمېشدېر. خلیل ریضا هله گنج یاشلارېندان اۏنو هیجانلاندېران، دۆشۆندۆرَن حادیثهلری بعضن پۏئتیک دیل’له ایفاده إتمهڲه چالېشېردې.
اۏنون ایلک مطبوع شعری 1948-نجی ایلده ”آذربایجان پیۏنئری” قزئتینده درج اۏلونموشدور. 1949-نجو ایلدهخلیل-ین آذربایجان دؤولت بیلیوردونون فیلۏلۏژی فاکۆلتهسینه کئچمهسی، باکې أدبی اۏرتامې اۏنون یارادېجېلېق ایمکانلارېنا گئنیش یۏل آچدې: بیلیورددا أدبیاتتانېیان عالیم جعفر خندانېن، سۏنرالار شاعیر بختیار واهابزادهنین رهبرلیک إتدیڲی أدبی دَرنکده، ایستر’سه ده آذربایجان یازېچېلار بیرلیڲینده خالق یازېچېسې میرزه ایبراهیماۏوون باشچېلېغې ایله کئچیریلن “گنجلر گۆنۆ”مشغلهلرینده فعال ایشتیراک إتمک خلیل ریضانېن شاعیر کیمی یئتیشمهسینه جیدّی إتکی گؤرسهدیردی.
1954 -نجۆ ایلده آذربایجان دؤولت بیلیوردونو بیتیرن خلیل ریضا أمک چالېشماسېنا “آذربایجان قادېنې” ژورنالې دۆزنلهمهسېنده باشلامېشدېر. اۏ، بورادا أدبی ایشچی گؤرهوینده چالېشدېغې ایلک ایلده دؤورۆ مطبوعاتدا چاپ إتدیردیڲی مقاله و شعرلر’له أدبی ایجتیماعییتین دیققتینی جلب إتمیشدیر.
1954 -نجۆ ایلده خلیل ریضا س.س.ری یازېچېلار ایتّیفاقېنېن عۆضوۆ سئچیلیر. اۏنون ایلک شعرلر تۏپلوسو – “باهار گلیر” کیتابې (1957) نشر اۏلونور. 1957-نجی ایلین آقوست آیېندا آذربایجان یازېچېلار ایتّیفاقې خلیل ریضانې مۏسکۏیا، م. قۏرکی آدېنا دۆنیا أدبیات أنستیتونو یانېندا اۏلان ایکی ایللیک عالی أدبیات کورسلارېنا گؤندرمهسی ده گنج شاعیرین گلهجهڲینه اینام’لا باغلې اۏلماسې ایدی.
خلیل ریضا أنستیتودا روس أدبیاتېنېن گؤرکَملی صنعتکارې پاوئل آنتۏکۏلسکینین رهبرلیک إتدیڲی بؤلمهده پۏئزییانېن نظری أساسلارېنې اؤرگنمک’له یاناشې، دۆنیا خالقلارېنېن مدَنی ایرثی ایله ده یاخېندان تانېش اۏلموشدور. مۏسکۏدا تحصیل آلدېغې ایللرده روس شاعیری ساموئل مارشاکېن إوینده و یاسنایا پۏلیانادا داهی لئو تۏلستۏیون خاطیره موزهسینده اۏلماسې، لئنینقرادا “إرمیتاژ” خزینهسینه کۏللئکتیو سفری، ناظیم حیکمت و شۏلۏخۏف’لا گؤرۆشلری گنج شاعیرین خاطیرهسینده درین ایزلر بوراخمېشدېر.
1959 -جو ایلده خلیل ریضا باکې’یا قایېتدېقدان سۏنرا آذربایجان دؤولت پئداقۏژی أنستیتونون آسپیرانتوراسېندا تحصیلینی داوام إتدیرمیشدیر.
1984-نجۆ ایلده شاعیرین “عؤمۆردن اوزون کۆچهلر” کیتابې و س.س.ری خالقلارېنېن دیللریندن ترجۆمه إدیلمیش پۏئتیک أثرلردن عیبارت “قارداشلېق چلنگی” آدلې تۏپلوسو جمعيّت طرفیندن آذربایجان س.س.ری دؤولت مۆکافاتېنا تقدیم اۏلونسا دا، بو فیکیر حاکیم داییرهلرین إعتیراضېنا نهدن اۏلموشدور. شاعیرین أن بؤیۆک گؤرهوی یازېب-یاراتماقدا گؤرَن خلیل ریضا یۏرولمازدان، وار قۆوّهسی ایله چالېشېر، یئنی شعرلری، عئلمی آراشدېرمالارې ایله تَسَلّی تاپېردې. یئتهنکلی شاعیر خلیل ریضا 1985-نجی ایلده “مقصود شئیخزادهنین بدیعی یارادېجېلېغې و آذربایجان اؤزبک أدبی-علاقهلرینین آکتوال سۏرونلارې” قۏنوسوندا دۏکتۏرلوق دیسئرتاسییاسې مۆدافیه إدیر.
1986 -نجی ایلده آذربایجان أدبیاتېنېن اینکیشافېنداکې خیدمتلرینه گؤره اۏنا “أمَکدار اینجهصنعَت خادیمی” آدې وئریلیر.
80 -نجی ایللرین سۏن گۆنلرینده خالق آزادلېق حرکاتې گئنیشلَندیڲی زامان خلیل ریضانېن گۆر سَسی آذربایجانېن هر یئریندن إشیدیلیردی. اۏ، بۆتۆن وارلېغې ایله خالق حرکاتېنا قۏشولموشدو، هر یئرده روس شۏوینیست سیاسَتینی، داغلېق قاراباغ تۏرپاغېنا تجاوۆز إدن إرمنی داشناکلارېنې اۏدلو-ألۏولو چېخېشلارې ایله ایفشا إدیر، لعنتلَندیریردی.
بیز تۆرکۆستان إللریییک
غئیرت، قۆدرت یئللریییک.
داشناکلارې قۏوان بیزیک،
دار گؤزلری اۏوان بیزیک.
یئتر مئیدان سولادېلار،
یوردوموزو تالادېلار.
باکېمېزې عزیزلیک ،
عقربلردن تمیزلهیک!
شؤعله وئرسین بو لعل، مرجان-
إرمنیسیــز آذربایجان.
آذربایجان ضییالېلارې زامان-زامان اؤز یارادېجېلېقلارېندا آذربایجانچېلېق ایدهسینه دؤنمۆشدۆلر. بو ساحهده مرحوم شاعیریمیز خلیل ریضا اولوتۆرکۆ اؤزل ایله قئید إتمک واجیب دیر. اؤز ایدهآلې اوغروندا مۆباریزه آپاران ضییالېلار اۏردوسو ایچهریسینده خلیل ریضا اولوتۆرک ایستیقلال شاعیرلری محمّد هادی، أحمد جاواد، محمّد بیریا کیمی تاریخی اؤنَم قازانمېشدېر. خلیل ریضانېن میللی ایدهآلېندا آذربایجانچېلېق – آذربایجانېن طالئعی و ایدهلری ایله مؤحکَم باغلېدېر. صنعتکارېن پۏئزییاسېندا وطنین، خالقېن عۆمومیلَشمیش اۏبرازې زنگین منبعلر’له، قایناقلار’لا مۆشاییعَت اۏلونموشدور.خلیل ریضا آزادلېق ایدهآلې ایله پۏئزییاسېنا بشری مَضمون گتیرمیشدیر. اۏ، آذربایجان أدبیاتېنېن گؤرکَملی نۆمایندهسی، أدبیاتتانېیان عالیم، ایجتیماعی-سیاسی خادیم، میللی دئمۏکراتیک حرکاتېمېزېن مۆجاهیدی، آذربایجان پۏئزییاسېندا گؤرکَملی أدبی سیمادېر.
اۏنون پۏئزییاسېنېن کؤکۆ، مایاسې وطن عئشقی تۏرپاق و دۆنیا ایله باغلېدېر. شاعیر یازېردې:
“بیزیم بیرینجی بۏرجوموز یئر کۆرهسینی قۏروماقدېر. یئر کۆرهسیندهکی سۏنسوز گؤزَللیکلری، فۆضولینین و شئکسپییئرین یاراتدېغې پۏئزییا کهکشانلارېنې، ایبنیسینانې قۏروماقدېر. بۆتۆن تَفَکّۆر کۏریفئیلرینین اۆرهڲیندن، گؤزلریندن سۆزۆلن أدبی ایشېغې قۏروماق بیزیم بۏرجوموزدور… بیز اؤز قۆدرتلی أللریمیزی سرحَدلر، اۏقیانوسلار اۆزهریندن اوزادېب بیر – بیریمیزی سلاملامالې، اؤز قلبیمیزین قرارېنې قطعی بیلدیرمهلیییک. یاشاسېن خالقلارېن آزادلېق ایدهآلې”.
ایلک آللاهېم، سۏن آللاهېم مۆباریزه! منه بنزه!
دۏغرانسام دا خېنجېم–خېنجېم، ذرّه-ذرّه، ریزه-ریزه،
مرامېم دېر مۆباریزه! منه بنزه!
خلیل ریضا “شۆبههلی شخص” کیمی تعقیب اۏلونموش، 1990-نجی ایل یانوارېن 26-سېندا س.س.ری دؤولت تهلۆکهسیزلیڲی أمکداشلارې طرفیندن حَبس إدیلهرک مۏسکۏیا – لئفۏرتۏوۏ حبسخاناسېنا گؤندَریلمیشدیر. آرامسېز سۏرغو-سوال، آغېر ایتّیهام شاعیرین ایرادهسینی قېرا بیلمیر، اۏ، زینداندا دا آزادلېق اوغروندا ساواشېنی داوام إتدیریر. 8 آی 13 گۆن اؤز مۆحیطیندن تجرید اۏلونموش شاعیر، اۏدلو-ألۏولو قلبینین ایشېغېندا “لئفۏرتۏوۏ گۆندهلیڲی”-نی، 200 دن چۏخ شعر، پۏئما و مکتوبونو قلَمه آلېر.
“لئفۏرتۏوۏ گۆندهلیڲی” شاعیرین قبول إتدیڲی اولوتۆرک تَخَلّۆصۆنۆن وثیقهسی دیر.
خلیل ریضا 1990-نجې ایلین یانوارېن ییرمیآلتېسېناجان 40 ایللیک أدبی یارادېجېلېغې دؤورۆنده اؤز أثرلرینی “خلیل خلیلاۏو”، “خلیل خلیلبَڲلیڲ، “خلیل اۏدسئور”، “خلیل ریضا” تَخَلّۆصۆ ایله چاپ إتدیرمیشدیر. “خلیل ریضا اولوتۆرک” تَخَلّۆصۆ ایسه شاعیرین کئچدیڲی مۆباریزه یۏلونون، أدبی-مَعنوی آختارېشلارېنېن مَنطیقی نتیجهسی ایدی. شاعیر، عؤمرۆنۆن سۏن ایللرینده، دؤرد ایل بئش آی 22 گۆن، دۆنیاسېنې دَڲیشهنه قَدَر یازدېغې شعرلرده و نشر إتدیردیڲی کیتابلاردا خلیل ریضا اولوتۆرک ایمضاسېنې قۏیموشدور. شاعیرین وفاتېندان سۏنرا اۏنون عؤمۆر-گۆن یۏلداشې، وفادارې فیرنگیز خانېم 20-نجی عصرین سۏن گۆنلریندن بو گۆنهجن خلیل ریضانېن شعرلرینی، گۆندهلیکلرینی و ترجۆمهلرینی ساهمانا سالاراق خلیل ریضا اولوتۆرک ایمضاسې ایله نشر إتدیرمکدهدیر. اۏ، خلیل ریضانېن یارېمچېق ایشلرینی – “ایشېق اۆزۆ گؤرمهڲن” أثرلرینی نشر إتدیرمک’له اۏنو یاشادېر، أبَدیيَّته، اؤلمزلیڲه قۏووشدورور.
من بیلیرم دۆنیایا إله بیر گۆن گلهجَک:
داغلارا سَس سالاجاق یالنېز اۏوچو گۆلـلهسی.
لاکین اۏ زامان بئله قلبیمده دیللهنهجک
باکې’دا یئره هۏپموش قانلارېن شلالهسی.
مۏسکۏ، لئفۏرتۏوۏ زیندانې، 10 فئورال 1990.
شکر خستهلیڲی اۏلان شاعیرین ساغلاملېق دورومو، دوستاقدا داها دا پۏزولموشدور. 1990-نجې ایل اۏکتۏبرون 9-ندا یاتاب قاطارېندا باکې’یا گتیریلن خلیل ریضا، بیر آی داوام إدن محکَمه پرۏسئسیندن سۏنرا آزادلېغا بوراخېلدې. چۏخ گۆجسۆزلَمیش، بنیزی سارالمېش شاعیر فیزیکی حالسېزلېغېنا، خستهلیڲینه باخمایاراق براعَت آلېب آزادلېغا بوراخېلدېغې ایلک گۆنلردن یئنه آذربایجانېن ایستیقلالییّتی اوغروندا ساواشا آتېلمېشدېر.
1991-نجی ایلین مایېن آلتېسېندا شاعیر “تۆرک میللتی مۆکافاتې لاورئاتې” فخری آدېنا لاییق گؤرۆلمۆشدۆر. بیر ایلدن سۏنرا اۏنا آذربایجان رئسپوبلیکاسېنېن خالق شاعیری فخری آدې وئریلمیشدیر.
أن آغېر،أن چتین فتح اۏلونان بیر زیروهدن بۏیلانماق سعادتی هلهم- هلهم کیشییـه نصیب اۏلمور. بئله اوجالېقلاردان بیری ده شهیدلیک زیروهسی دیر. ایستیقلالییّتی اوغروندا ساواش آپاران آذربایجانې کؤرپه ایکن بئشیڲینده بۏغماغا اوزانان أللری کسمک اۆچۆن اۏنو مۆدافیعهیه قالخان و بو مۆقَدَّس آمال اوغروندا اؤلۆمۆن شهیدلیک زیروهسینی فتح إدن ایگیدلردن بیری ده محض میللی ایستیقلال شاعیری خلیل ریضا اولوتۆرکۆن اۏغلو تبریز خلیلبَڲلی دیر. قهرمانلېق بیر نئچه آنېن، ثانییهنین ایشی دَڲیل، قهرمانلېق فردین، شخصییَّتین ایلیڲینده، قانېندا، سۆمۆڲۆنده دیر.
تبریز 1991-نجی ایلین اۏکتۏبروندان 1992-نجی ایلین یانوار آیېنېن 31-ینه کیمی قاراباغېن ناخچیوانیک جیوارېندا گئدن دؤڲۆشلرده قهرمان حؤکمۆ’یله دؤڲۆشۆب شهید اۏلدو. اۏلوم ایله اؤلۆم آراسېنداکې قاطارې یاشام کؤرپۆسۆنه، اؤلۆمسۆزلۆڲه چئویره بیلدی. آذربایجان رئسپوبلیکاسېنېن پرئزیدئنتی أبۆلفضل إلچیبَڲین 8 اۏکتۏبر 1992-نجی ایل تاریخلی فرمانې ایله تبریز خلیل ریضا اۏغلو خلیلبَڲلییه آذربایجانېن میللی قهرمانې آدې وئریلمیشدیر.
أن بؤیۆک سئوینجسَن، أن مۆقَدَّس غم،
منی اۏد ایچینه آتان تبریزیم.
اۆزۆنه باخاندا بالام دئییرَم،
آدېنې چَکَنده آتام تبریزیم!
بیر سَحَر، بیر گۆنَش وار منزیلیمده،
قۏی دۆنیالار بیلسین نهچیسَن کیمسَن.
کیچیک منزیلیمده، دار منزیلیمده،
سن اوجسوز-بوجاقسېز مملکتیمسَن.
بو میصراعلارې اۏخویارکن شاعیرین دۏغما بالاسېنا و وطنینه اۏلان بؤیۆک، سۏنسوز محبّتینی گؤرۆرۆک. وطنینی، میللتینی جانېندان آرتېق سئون خلیل ریضا اولوتۆرک 1994-نجۆ ایل اییونون 22-نده وفات إدیب، فخری خییابانېندا تۏرپاغا تاپشېرېلدې. آذربایجان خالقېنېن میللی ساواشېندا اؤزل خیدمتلرینه گؤره خالق شاعیری خلیل ریضا اولوتۆرک (اؤلۆمۆندن سۏنرا) “ایستیقلال” اۏردئنی ایله تلطیف إدیلمیشدیر.


text:
ایشلدن دانیشیغی:Mr fari
خوشگلدینیزدَییشدیر
سالام٬ Mr fari. بۆتونلوکله کؤنوللو ایشلدنلرین چالیشماسی ایله یارادیلان ویکیپدیا بیلیملیگینین تۆرکجه دیلینده اوْلان ورژنینه خوْش گلیبسینیز.
باشلامادان اؤنجه آشاغیداکی قایدالارلا تانیش اوْلمانیزی تؤوصیه ائدیریک:
- یارادیلان مقالهلری دَییشدیرمهیه و یا یئنی مقاله یاراتماغا تردید ائتمهیین، جسور اوْلون. بیر نئچه جۆملهلیک مقالهلر یاراتماقدان چکینمهیین.
- مقالهلرین بیلگیلیک، بیلیملیکلیک، طرفسیز و غرضسیز اوْلماسینا دیقّت ائدین.
- مقالهلری دَییشردیرمهدن اؤنجه دَییشدیرمه قایدالاری ایله تانیش اوْلون.
- سوْرغولارینیزا کؤمک صفحهلرینده جاواب آختارا بیلرسینیز. اوْردا جاواب تاپانماسانیز، ایلگیلی دانیشیق صفحهسینده سوْروشون.
- باشقا ایشلدنلردن یاردیم ایستهمکدن چکینمهیین، اوْنلارین دانیشیق صفحهلرینی دَییشدیرهرک سواللارینیزی آرتیرین.
- یئنی یاراتدیغینیز مقالهلرین تۆرکجه دیلینده اوْلماسینا دیقّت ائدین. کؤچورمه یازیلیملارینی ایشه آپاران زامان یازینین دیلینی یازی قۇراللاری ایله دقیقلشدیردیکدن سوْنرا مقالهیه آرتیرا بیلرسینیز.
- مقالهلرده و بۇنلارا ایلگیلی صفحهلرده (بؤلمهلر، شابلونلار و...) ایمضانیزی و آدینیزی یازمایین. عکسینه دانیشیق، سسوئرمه، سوال-جاواب و... فوْرمادا اوْلان یازیلارینیزین سوْنوندا ۴ تیله ~~~~ علاوه ائدهرک ایمضالایین.
- مؤضوع سئچیمینده چتینلیک چکیرسینیزسه، آشاغیداکی صفحهلر سیزه یاردیم ائدهجک:
- یاراتماق ایستهدیگینیز مقالهنین آدینی آشاغیداکی بوْش یئره یازین و "مقاله یارات" دۆیمهسینه باسین. ایلک مقالهنیزی یارادین.
ویکیپدیا ایشلدنلری بیلیملیکلیک شخصلر دئییللرسه، اؤزلری حاقدا مقاله یارادا بیلمزلر. بۇجور بیلگیلری یالنیز اؤز ایشلدن صفحهلرینده وئره بیلرلر!
Maxeeder (دانیشیق) ۴ مارس ۲۰۱۸، ساعت ۱۹:۵۳ (UTC)سالام لوطفا بو سس وئرمهده ایشتیراک ائدین. چوخ ساغ اولون. Rostamxani (دانیشیق) ۳۰ مئی ۲۰۱۷، ساعت ۰۹:۰۶ (UTC)
سلام من بیر آز یازدیم ساوه بولگهسی . آمما اؤیرهنین اؤزونوز یازین Rostamxani (دانیشیق) ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷، ساعت ۱۸:۴۸ (UTC)
باغیشلیین بیراز اطلاعاتیم ویکپدیا دان آزدی،بیرده کی موبایلینان چالیشیرام اونا گوره چتین گلیرMr fari (دانیشیق) ۱۹ ژوئن ۲۰۱۷، ساعت ۱۹:۵۸ (UTC) [[۱]] صفحهیه گئدین. ائدیت سورس دویمهسینه باسین. بو یازینی لاپ آشاغیدا یاپیشدیرین. او 127 یئرینه اونون آیپی سین یازین. کونسایس ریزن فور وندالایز پست وارنینگ ین یئرینه دلیل یازین پست ائله یین.
- شابلون:IPvandal concise reason e.g. vandalised past 4th warning.
سلام سیزدن ایستیرم کی ۱۳۹۵ ایلینین آمارگیری سینده کی شهرلرین نوفوسو بیلیندی منه کؤمگلیق وئره سینیز تا اؤنلارون نوفوسون ویکی پدیادا یازاق ، ساق اؤلون(مغارتل (دانیشیق) ۷ جولای ۲۰۱۷، ساعت ۰۰:۳۱ (UTC))


text:
ایران ینگ آبادان شهریندأکی پاجیغادا اؤلِنلرینگ سانی ۱۹ آدامدان گچدی
عباسپور بارلاغ حالاص ادیش توُپارلاری نینگ ایشلرینه دوُوام ادیأندیگینی آیتدی
ایران ینگ خوزستان ولایاتی نینگ آبادان شهرینده ییقیلان جایینگ ایچیندن ۱۹-نجی آدامینگ جسدی چیقاریلدی.
آبادان ینگ حأکیمی احسان عباسپور شو گۆن ارتیر بیلن اۆچ آدامینگ جسدی نینگ چیقاریلاندیغینی بیلدیردی.
عباسپور بارلاغ حالاص ادیش توُپارلاری نینگ ایشلرینه دوُوام ادیأندیگینی آیتدی.
آبادان اترابی نینگ یؤریته حأکیمی یارالانان 37 آدامینگ دا کسلحانالارا ایبریلندیگینی حابار بردی.
عباسپور بۆتین آرادان چیقانلارینگ جسدی چیقاریلیانچا بارلاغ حالاص ادیش توُپارلاری نینگ ایشینه دوُوام اتجکدیگینی آیتدی.


text:
چاناققالا کؤرپوسو بو گون آچیلیر
قیرمیزی-آغ رنکلی بورجلارین تورک بایراغینی تمثیل ائتدیگی پروژه، ۳۳۴ متره چاتان بورج یوکسکلیگی ایله دونیانین ان یوکسک بورجلارینا صاحب آسما کؤرپوسو
۱۹۱۵ چاناققالا کؤرپوسو، ۱۸ مارس چاناققالا دنیز ظفرینین ۱۰۷.جی ایل دؤنومونده جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان طرفیندن آچیلدی.
اؤزللیکلری اعتیبارییلا "سیمگهلرین کؤرپوسو" اولاراق بیلینن، مهندسلیگیندهکی آیرینتیلارلا اؤنه چیخان "دونیانین ان اوزون اورتا آچیقلیقلی کؤرپوسو" عنوانینا صاحب ۴ مین ۶۰۸ متر اوزونلوغونداکی ۱۹۱۵ چاناققالا کؤرپوسو ایله ایکی قاره آراسینداکی یولچولوق مدتی ۶ دقیقهیه دوشهجک.
چاناققالا ائلینین لاپسکی ایله گئلیبولو ائلچهلری آراسیندا اولان و "ان"لرین پروژهلری اولاراق آنیلان کؤرپونون آنا کابلیندا دونیانین اطرافینی ۴ دفعه دؤنهبیلهجک ۱۶۲ مین کیلومترلیک تئل ایستیفاده ائدیلدی.
کؤرپونون ۲ مین ۲۳ مترلیک اورتا آچیقلیغی جمهوریتینین ۱۰۰.جو قورولوش ایل دؤنومونو، ۳۱۸ مترلیک چئلیک بورجلاری دا چاناققالا دنیز ظفرینین قازانیلدیغی ۱۸ مارس ۱۹۱۵ی سمبلیزه ائدیر.
قیرمیزی-آغ رنگه صاحب بورجلارین تورک بایراغینی تمثیل ائتدیگی پروژه، ۳۳۴ متره چاتان بورج یوکسکلیگی ایله دونیانین ان یوکسک بورجلارینا صاحب آسما کؤرپوسو عنوانینا صاحب.
جمهورباشقانی اردوغان، ۱۹۱۵ چاناققالا کؤرپوسونون آچیلیشی اؤنجهسینده شهیدلر آنیدیندا تشکیل ائدیلن "۱۸ مارس شهیدلری آنما گونو و چاناققالا ظفرینین ۱۰۷.جی ایلی آنما تؤرهنی"نه قاتیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
دنیزلیده ۸ میلیون ایللیک فسیللر تاپیلدی
تاپیلان فسیللر آراسیندا؛ فیل، کرگدن، زرافه، آت، آنتیلوپ، جیران، سیرتلان و قاریشقا یئیهن کیمی حیوانلارا عاید اولدوغو دۆشونولن قالیقلار وار
چین اوزایا یئنی بیر اویدو گؤندردی
۳ عدد "یائوگان-۳۵" اویدوسو، سیچوان ایالتیندهکی شیچانگ مرکزیندن آتیلدی
تورک سیهاسی یئنی رکورد قیردی
آخینچی ب مودل سیها، ۱۳ مین ۷۱۶ متر یوکسکلیکده اوچاراق اوچونجو دفعه اولوسال هاواچیلیق رکوردونو قیردی


text:
افغانستانده ایچکی اوروش احتمالی بار می؟
اوشبو توغریده ملی خوفسیزلیک مشاوری حمدالله محب بیانات بیردی
ملی خوفسیزلیک مشاوری حمدالله محب, تینچلیک اورنه تیلمسدن چیت ایللیک کوچ لرنینگ چیقیشی تقدیرده افغانستانده ایچکی اوروش باشلشی نینگ ممکن ایکن لیگی نی معلوم قیلدی.
محب پایتخت کابلده ترتیب له گن مطبوعاتی کنفرانسده, چیت ایللیک کوچلرنینگ افغانستاندن چیقیشی بوییچه شاشمسلیک کیره ک ایکن لیگی نی بیلدیردی.
"تینچلیک اورنه تیلمسدن چیت ایللیک کوچلرنینگ چیقیشی تقدیرده ینه ایچکی اوریش باشلشی ممکن" دییه قید ایتگن محب, طالبان نینگ تینچلیک اوچون یره تیلگن فرصت نی یخشی بهالنتیریشی کیره ک ایکن لیگی نی بیلدیررایکن, اوروشدن وازکیچیب افغانستان نینگ چیت ایللیک ترورچیلرنینگ مرکزی گه ایله نیشی نینگ آلدینی آلیش اوچون طالبان نینگ هم سعی و حرکت قیلیشی نینگ ضروری ایکن لیگی نی ایسله تیب اوتدی.
برچه قیین چیلیکلرگه قره مسدن, خوفسیزلیک کوچلری نینگ زوروانلیک لرنینگ آلدینی آلیش اوچون تیار ایکن لیگی نی معلوم قیلگن محب, "طالبان نینگ اوروش بیلن موفق بولیشی و اقتدار نی قولگه کیریتیشی ممکن ایمس. بیراق تینچلیک آرقه لی خواهله گن نرسه لری نی قولگه کیریتیشی ممکن" دییه قید ایتدی.
افغانستان حکومتی بیلن طالبان اورته سیده استانبولده گی ییغیلیش نینگ کیلگوسی هفته لرده بولیب اوتیشی کوتیلماقده.
علاقه لی ینگی لیکلر
فرانسه ده مسلمان لر نی تهدید قیلگن بیر کیشی اوشلندی
اوشبو کیشی اجتماعی ترماق آرقه لی مسلمانلر نی تهدید قیلگن ایدی


text:
ایران: امریکا قوشمه ایالتلری نینگ جاسوسلرینی اوشله دیک
اوشبو مطلب نی ایران استخبارات وزیری بیلدیردی
ایران استخبارات وزیری محمود علوی, ایران ده, امریکا قوشمه ایالتلری و باشقه خارجی اولکه لر اوچون جاسوسلیک قیلیاتگن کیشی لرنی اوشله گن لیک لری نی معلوم قیلدی.
ایسنا خبر آژانسی نینگ خبری کوره, پایتخت تهران ده کابینه ییغیلیشی آرتیدن سئوال لر گه جواب قیترگن علوی, "فرقلی ساحه لرده و مهم مرکز لر ده امریکا قوشمه ایالتلری و باشقه خارجی اولکه لر اوچون جاسوسلیک قیلیاتگن کیشی لر نی انیقله دیک. اوشبو کیشی لرنی نظارت آستی گه آلیب محکمه گه تاپشیردیک" دییه قید ایتگن.
علوی, جاسوسلیک بیلن عیبلنگن لرنینگ سانی حقیده معلومات بیرمس ایکن, سی آی ای اوچون جاسوسلیک قیلیاتگن کیشی لرنینگ اسم لری نینگ بوگون اعلان قیلینه دیگن لیگی نی بیلدیردی.


text:
ایپئنیمالې قېز / هاروکی موراکامی (حیکایه)
باخ، قشنگ، اینجه قامتلی، گۆنَشده قارالمېش ایپئنیمالې قېز کئچیب گئدیر یۏلدان سامبا ریتمینده، یېرغالانا-یېرغالانا، گئدیر… آما…
نییه کَدَرلییم؟ آه… إعتیراف إتمک ایستهییرم اۏنا… بَلی!…
مۆطلَق اۆرهڲیمی آچمالېیام اۏنا… لاکین باخمېر منه، دَنیزه دیکیلیب باخېشلارې… ایپئنیمالې قېز آلتمېش اۆچۆنجۆ ایلده دَنیزه باخ بئله باخېردې. إله ایندی ده، سَکسَن ایکینجی ایلده، ایپئنیمالې قېز دَنیزه إله اۏ جۆر باخېر. اۏ هئچ یاشلانمایېب. اؤز قالیبینه مؤهۆرلَنمیش شکیلده زامان دَنیزی ایله ساکیتجه اۆزۆر… بلکه ده، یاشلانېب، إله ایسه یاشې قېرخا یاخېن اۏلمالې دېر. اۏلا بیلسین کی، منیم’له راضېلاشمایانلار دا وار، آما اۏنون قامتی، بلکه ده، اؤنجهکی کیمی دۆز، دریسی اۏنداکې کیمی قارالمېش دَڲیل. آرتېق اۆچ اوشاغې وار، گۆنَش شۆعاعلارې دا دریسینی یاندېرېر و آغرېدېر. بلکه ده، اۏ، یاراشېغېنې هله ده ایتیرمهییب، لاکین ییریمی ایل بوندان قاباقکېکیمی گنج دَڲیل، دۏغال کی… آنجاق والدا اۏ هئچ یاشلانمایېب، بونو دقیق بیلیرم. باخ ایندی اۏ، ایستئن قئتس-ـین تئنۏرساکسیفۏنونون مخمری ایچینده، همیشهلیک اۏلاراق اۏن آلتې یاشلې، اینجه و دۆز قامتلی ایپئنیمالې قېز دېر. من گرامافۏنو ایشه سالېر، ایڲنهنی بوراخېرام و إله اۏ دقیقه اۏنون خیالې اۆزه چېخېر. آه… إعتیراف إتمک ایستهییرم اۏنا… بَلی!… مۆطلَق اۆرهڲیمی آچمالېیام اۏنا…
بو ماهنېنې هر دینلهیَنده مکتبین دَهلیزی یادېما دۆشۆر. منیم مکتبیمین قارانلېق، آز قَدَر رۆطوبتلی دَهلیزی. بئتۏن دؤشهمه ایله یئریدیکجه آددېملار هۆندۆر تاواندا عکس-صَدا اۏلونور. بیر نئچه پنجره قوزئیه باخېر، آما اۏنلارېن قارشېسېنې یاخېن یئرلهشن داغلار کسیب، اۏنا گؤره ده دَهلیز هر زامان قارانلېق اۏلور.
قبیردهکی کیمی قارانلېق و ساکیت. هر حالدا، بو دَهلیز منیم یادداشېمدا دَهشَتلی درَجهده سَسسیزلیڲی ایله قالېب. نهیه گؤره ایپئنیمالې قېزې إشیدَر-إشیتمز مکتب دَهلیزینی خاطېرلاماغېم هئچ منیم اؤزۆمه ده آیدېن دَڲیل. آخې اۏنلارېن آراسېندا هئچ بیر ایلگی یۏخ دېر. چۏخ ماراقلې دېر، 63-نجۆ ایلین ایپئنیمالې قېزېنېن یادداشېمېن قویوسونا آتدېغې نه داشلار دېر إله؟ مکتبین دَهلیزی ده اؤز نؤوبهسینده منه ترهوَز سالادېنې خاطېرلادېر. خیار، پامادۏر، کاهې، آجې بیبَر، ایسپارژا، حالقا-حالقا دۏغرانمېش باش سۏغان و بونلارېن هامېسېنېن اۆزهرینه علاوه اۏلونموش چهرایې رنگلی ―مین آدا سۏسو. بو، دۏغال کی، اۏ دئمک دَڲیل کی، بیزیم مکتبین دَهلیزینین سۏنوندا سالاد ساتېردېلار.
دَهلیز قاپې ایله بیتیردی، اۏندان ییرمی بئش مئتر آرالېدا ایسه گؤرکَمسیز اۆزگۆچۆلۆک حۏووضو یئرلَشیردی. بس نهیه گؤره مکتب دَهلیزی منه ترهوَز سالادېنې خاطېرلادېر؟ إله بورادا دا، بئله باخاندا، هئچ بیر ایلگی یۏخ دېر. ترهوَز سالادې دا منه بیر زامانلار آزاجېق تانېدېغېم بیر قېزې یادېما سالېر. آما محض إله بو باغلانتې کیفایت قَدَر ایضاح اۏلونان دېر. اۏ قېز إله هر زامان ترهوَز سالادې یئیَردی. – سن، خېرت-خېرت، اینگیلیس دیلیندن اۏلان تاپشېرېغې، خېرت-خېرت، یئرینه یئتیرمیسَن؟ – خېرت-خېرت، هله یۏخ، خېرت-خېرت، لاپ آز، خېرت-خېرت، قالېب. إله من اؤزۆم ده ترهوَز هَوَسکارې ایدیم، اۏنا گؤره ده سالادې بیرلیکده یئییردیک. اۏ قېزېن اؤزۆنهمخصوص عقیدهسی واردې: بۆتۆن قلبی ایله اینانېردې کی، بالانسلاشدېرېلمېش ترهوَز رئژیمینه عمل اۏلونسا، اۏندا یاشامدا هر شئی أعلاء اۏلاجاق. بۆتۆن بشرییَّت یالنېز ترهوَز یئمهڲه باشلاسا، اۏندا گؤزَللیک و یاخشېلېق برقرار اۏلاجاق، دۆنیا ایسه ساغلاملېق و سئوگی ایله دۏلاجاق. لاپ چیلک تارلاسې یادېما دۆشدۆ… (اینقمار بئرقمانېن مشهور فیلمی نظرده توتولور. – س.ت.)
قدیم زامانلاردا، – بیر فیلسوف یازېر، – ماتئرییا و یادداش آراسېندا مئتافیزیک بۏشلوغون مؤوجود اۏلدوغو دؤور اۏلموشدور. آلتمېش اۆچ-سَکسَن ایکینجی ایللرین ایپئنیمالې قېزې مئتافیزیک قېزمار چیمَرلیک’له سَسسیزجه گئتمهڲه داوام إدیر. چیمَرلیک چۏخ اوزون دېر، ساکیت آغ لپهلر اۏنو یویور. کۆلَک أسمیر، اۆفۆق تر-تمیز. دَنیز اییی گلیر.
گۆنَش اینصافسېزجاسېنا یاندېرېر. من چیمَرلیک چَتیرینین آلتېندا اوزانېب قالمېشام. یانېمداکې بوز’لا دۏلو قابدان بیر بانکا پیوهنی چېخاردېب آچېرام. آرتېق نئچهسینی ایچمیشَم؟ بئش؟ آلتې؟ أششی، جهنَّم اۏلسون سایې. اۏنسوز دا، هر نه قَدَر ایچسن ده، تر’له چېخېر. اۏ ایسه إله هئی گئدیر اؤزۆ اۆچۆن. ساده بیکینی قارالمېش دۆز قامتلی بَدَنه کیپ اۏتوروب. – سلام، – دئیه اۏنو سَسلهییرم. – هر واختېن خئییر، – اۏ دئییر. – پیوه ایچیرسن؟ – اۏنا تکلیف إدیرم. – اۏلار، – دئیه راضېلاشېر. بیز چَتیرین آلتېندا بیرلیکده پیوه ایچیریک. – یئری گلمیشکن، – من دیللَنیرم، – دئیهسن، سنی بورادا بیر دفعه
گؤرمۆشَم – آلتمېش اۆچۆنجۆ ایلده. إله بوراداجا، گۆنۆن محض بو واختېندا… – یۏخ آ… إله چۏخدان؟ – هه… اۏ، بانکانېن یارېسېنې بیر دفعهیه باشېنا چکیر، سۏنرا دا بانکانېن ایچینه دئشیڲیندن باخېر.
– بلکه ده، گؤرمۆسن… دئییرسن آلتمېش اۆچۆنجۆ ایلده؟ هم، آلتمېش اۆچده… قارشېلاشا بیلَردیک. – سن هئچ دَڲیشیلمیرسَن، إله؟ – من آخې مئتافیزیک قېزام. – آما اۏ واختې سن منه هئچ باخمازدېن. گؤزۆن آنجاق دَنیزده’یدی… – هر شئی اۏلا بیلَر، – دئیه گۆلۆر. – قولاق آس، بلکه، بیر دَنهسینی ده ایچک؟ – هه، ألبتّه، – دئیه اۏنون اۆچۆن بانکانې آچېرام. – بس سن إله اۏ واختدان چیمَرلیک بۏیونجا گزیرسن؟
– هه ده. – بس دابانلارېن یانمېر؟ – قطعیَّن. منیم چۏخ مئتافیزیک دابانلارېم وار. باخماق ایستهییرسَن؟ – ألبتّه. اۏ دۆب به دۆز آیاقلارېنې ایرهلی اوزاداراق منه دابانلارېنې گؤرسهدیر. أعلاء مئتافیزیک دابانلاردېر. من بارماقلارېمې اۏنلارا یۆنگۆلجه تۏخاندېرېرام. نه ایستی دیر، نه سۏیوق. اۏنلارا تۏخانارکن دالغالارېن گۆج’له إشیدیلهجَک کۆیۆ گلیر. حتتا بو کۆی ده چۏخ مئتافیزیک دیر. بیز اۏنون’لا بیر کلمه ده کسمَزدن پیوه ایچیریک. گۆنَش اؤز یئریندن هئچ ترپنمیر ده. واخت دۏنوب قالېب. منده إله تأثّۆرات یارانېر، سانکې گۆزگۆنۆن ایچینه دۆشمۆشۆک. – سَنین بارهنـده نه واخت دۆشۆنسم، – دئییرَم، – یادېما مکتب دَهلیزی دۆشۆر. گؤرهسن، نییه؟
– اینسانېن مغزی اۏنون غلیظلیڲینده دیر، – اۏ جاواب وئریر. – اینسان حاققېندا عئلمین اؤنسؤزۆ اۏلان نَسنه دَڲیل، بَدَنین ایچیندهکی قۏنو دېر. – همم، – دئییرَم. – بیر سؤز’له، سن اؤزۆن اۆچۆن یاشا. یاشا، یاشا، یئنه ده یاشا، والسّلام. منسه، سادهجه، مئتافیزیک دابانلې بیر قېزام. بو سؤزلر’له آلتمېش اۆچ-سَکسَن ایکینجی ایللرین ایپئنیمالې قېزې دیزلرینین اۆستۆندهکی قومو چېرپېر و آیاغا قالخېر. – پیوه اۆچۆن تَشَکّۆر. – بویور. اۏلور کی، من اۏنا مئترۏ قاطارېندا راست گلیرَم. همین آن اۏ منه گۆلۆمسهیهرَک سانکی دئییر: ―ساغ اۏل کی، اۏندا منی قۏناق إلهدین. اۏ واختدان بری اۏنون’لا بیر کلمه ده اۏلسون کسمهمیشیک، آما منه إله گلیر کی، بیزیم روحلارېمېز آراسېندا هانسې’سا شکیلده باغلېلېق وار. نئجه باغلې دېرلار، بو دۆڲۆن هاردا دېر – چتین کی، آنلایام. یَقین کی، هانسې’سا سیرلی بیر یئرده، هانسې’سا اوزاق عالَمده. إله بو دۆڲۆندهجه هم مکتب دَهلیزی، هم ترهوَز سالادې، هم ده ترهوَزجېل قېز اؤز چیلک تارلاسې ایله بیر-بیرینه دۏلانېبلار… چۏخ بئله دۆشۆندۆکجه اۏلایلارې داها دا نیسگیل قارېشېق ایستیلیک’له قبول إدیرسن. منی اؤز-اؤزۆم’له باغلایان دۆڲۆن ده هارادا’سا اۏلمالې دېر! تانرې بیلن یاخشې دېر، من ده بیر گۆن اۏ اوزاق دۆنیایا، سیرلی مکانا دۆشۆب اؤز-اؤزۆم’له راستلاشاجاغام. مۆمکۆن دیر’سه، چۏخ ایستَردیم کی، اۏرادا ایستی اۏلسون. هله اۏرادا بیر نئچه بانکا پیوه ده اۏلسا، لاپ أعلاء اۏلار. اۏرادا من-اۏلدوغوم-کسه چئوریلهجهیم، من-اۏلدوغوم-کس ایسه منه چئوریلهجَک. بیزیم آرامېزدا کیچیجیک ده اۏلسا، مَسافه قالمایاجاق. بئله بیر مؤحتشَم یئر مۆطلَق هارادا’سا اۏلمالې دېر. آلتمېش اۆچ-سَکسَن ایکینجی ایللرین ایپئنیمالې قېزې ایسه هله ده ایستی چیمَرلیک بۏیو گئدیر. إله بو جۆر گئتمهڲه ده داوام إدهجک، دۆز بو سۏنونجو وال دئشیلهنهجن، چالېناناجان…


text:
آلکساندر فلمینق
آلکساندر فلمینق اینگیلیسجه: Sir Alexander Fleming، (دوغوم گونو: ۶ اوت ۱۸۸۱ اولوم گونی: ۱۱ مارس ۱۹۵۵ میلادی (۷۳ یاش)) پنسیلینی کشف ائدن ایسکاتلند اصیل بؤیوک بریتانیالی باکتریولوقو.
فعالیتیدَییشدیر
آلکساندر فلمینق ایسکاتلندنین لوکفایلد شهرینده آنادان اولوب. ایکی ایل کیلمرنوکداکی آکادمیدا تحصیل آلدیقدان سوْنرا بیرینجی دۆنیا ساواشی باشلایانا قدر مقدس مری خستخاناسیندا ایشلهدی. مۆحاریبه دؤورونده جبههلرده اوْلدو. جبههلرده قوللوق ائتدیی مدت عرضینده اسکرلرین عفونتلار سببیندن قورخونج شکیلده اؤلمهلرینه شاهید اولموشدو. مۆحاریبهدن سوْنرا مقدس مئری خستخاناسینا گئری دؤندو و آراشتیرمالارینی آنتی سپتیکلر مؤوضوسوندا گوجلندیردی. آلکساندر فلمینق هر ایکی کشفینی ده ۱۹۲۰-جی ایللرده تصادف نتیجهسینده ائتمیشدیر. ایلک کشفی اوْلان لیزوسوم آلکساندر فلمینقین ایچینده باکتریا شبکهسی اوْلان قابلارین ایچینه آسقیرماسی نتیجهسینده میدانا گلمیشدیر. بیر نئچه گوندن سوْنرا موشاهیده ائتدی کی، موکوسلا تماسدا اوْلان بؤلگهدهکی باکتریالار اؤلوب لندندا مقدس مری خستخاناسیندا پئیوند بؤلمهسینده ایشلدیی ۱۹۲۴-۱۹۴۸-جی ایللرده علمی آراشتیرمالار آپارمیشدی. ۱۹۲۷-جی ایلدهن پنسیلیوم نؤوندن اوْلان بیر کیفین خصوصیتلرینی تدقیق ائتمهیه باشلادی. چیبانلارا سبب اوْلان باکتریالارین چوخالدیلماسی زامانی هاوادان گلن بعضی ایسپورلارین اونو گؤی-یاشیل رنگلی بیر کیف لکهسی کیمی ایحاطه ائدرک باکتریالاری اؤلدوردویونو موشاهیده ائتدی. ۱۹۲۷-جی ایلده پنسیلیوملا باغلی باکتریولوژی آراشتیرمالارینی بیتیرمهسینه باخمایاراق مادی چاتیشمازلیقلار سببیندن ماددنین ایستئهسالی ۱۹۳۹-جو ایله قدر لنگیدی. سئر هووارد فلوری، ارنست چئین کیمی عالیملر اونا کؤمک ائتدیلر. بیرلیکده پنسیلینین فارماکولوژی و کلینیک آراشتیرمالارینی آکسفورددا بیتیردیلر. صنایع اۆصولو ایله پنسیلین ایستهصالینا ایلک دفعه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا باشلاندی. اونا کؤمک ائدن ایکی دوستو ایله بیرلیکده ۱۹۴۵-جی ایلده فیزیولوژی و طیب اوزره نوبل اؤدولی ایله تلتیف اولوندولار. آلکساندر فلمینقین یازمیش اوْلدوغو ان اساس اثری پنسیلینین پراکتیکادا ایستیفادهسی آدلی کیتابیدیر.
پنسیلیندَییشدیر
آلکساندر فلمینقین لابوراتوریاسی همیشه داغینیق اولوردو. ۱۹۲۸-جی ایلین سپتامبر آییندا بۇ وضعیت اونون اۆچون فایدالی اوْلدو. لابوراتوریاسینین موختلیف یئرلریندا اوْلان سیناقلارینی نیزاملاماغا چالیشیردی. اونلاری سیرالایارکهن هر بیرینی دقتله نظردن کئچیریردی. بۇ زامان غریبه گؤبلک کولونییاسی موشاهیده ائتدی. بۇ گؤبلک کولونییاسی قیزیلی ایستافیلوکوکک باکتریاسی اوْلان قابلاردا اینکیشاف ائتمیشدیلر. دقتله تدقیق ائتدیکدن سوْنرا آلکساندر فلمینق بۇ گؤبلکلرین زررلی باکتریالاری اؤلدوردویونو موشاهیده ائتدی. بونون اهمیتینی باشا دوشدو و ۱۹۲۹-جو ایلده پنسیلین آدلاندیردیغی ماددنین کشفی ایله باغلی مقالهسی درج اولوندو. آلکساندر فلمینق عادتاً باغچا تورپاغی ایله آراشتیرمالارینی آپاردیردی. بۇ کیمیاچی اۆچون اوْلدوقجا چتین ایش ایدی، چونکی باغچا تورپاغینی آنالیز ائتمک، المک، ایچینده دوزگون گؤبلکلری چوخالتماق اوزون و زحمت طلب ائدن پروسسدی. او، کشفینی داها دا تکمیللشدیره بیلمهدی. اونون کشفینین حال هازیرکی وضعیتینه گلمهسی ایکی عالیمین، هووارد فلوری و ارنست چئین آدی ایله باغلیدیر. اونلار پنسیلینی تکمیللشدیرهرک تأثیرلی حالا گلمهسینی حیاتا کئچیرتدیلر. بۇ آراشتیرمالار نتیجهسینده ایکینجی دۆنیا ساواشی و داها سوْنرالار چوخلو اینسانین حیاتی خلاص اوْلدو.
اؤدوللاریدَییشدیر
آلئکسانر فلمینق آراشتیرمالارینداکی اوغورلاری سببیندن ۱۹۴۴-جو ایلده جنگاور تیتولونا لایق گؤرولدو. فلمینق، فلوری و چین ۱۹۴۵-جی ایلده فیزیولوژی و طیب اوزره نوبل اؤدولی ایله تلتیف اولوندولار. ایکینجی دۆنیا ساواشینده کشفی نتیجهسینده میلیونلارلا اینسانین حیاتینین خلاص اولماسی فلمینق اۆچون داها اؤنملی ایدی. آلکساندر فلمینق مایکل هارتین یازدیغی تاریخین ان نفوذلو خادیملرینین سیاهیسی اینگیلیسجه: List of the Most Influential Figures in History اثرینده ۴۳-جو یئرده ایدی. او، همچینین رسسام جئیمس ماکنئیل اویستلئرین دعوتی نتیجهسینده ۱۸۹۱-جی ایلده قۇرولموش و هر ساحهدن عضولری اوْلان چئلسی اینجه صنعت کلوبونون عضوو اولموشدور. فلمینق میکروب رنگلهمهلری ایله کلوبا عضو قبول اولونموشدور. باکتریالار گؤرونمز ایدی. فلمینق اونلاری پارلاق رنگلرله بویایاراق گؤرونمهلرینی تامین ائتمیشدی. بۇ اۆصولدان هله ده لابوروتورییالاردا ایستیفاده اوْلونور.
اؤلومودَییشدیر
آلکساندر فلمینق ۱۱ مارس ۱۹۵۵-جی ایلده ۷۳ یاشیندا اولارکهن اورک توتماسی نتیجهسینده اؤلدو. کشفی ایله چاغداش طیبین آنتیبیوتیکلره یاناشماسینی دییشدیرمیش، میلیونلارلا اینسانین حیاتینی خلاص ائتمیشدیر.
همچینین باخدَییشدیر
خاریجی کئچیدلردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ (۱۹۵۶) «Alexander Fleming ۱۸۸۱-۱۹۵۵». Biographical Memoirs of Fellows of the Royal Society ۲: ۱۱۷–۱۲۶. DOI:۱۰.۱۰۹۸/rsbm.۱۹۵۶.۰۰۰۸.


text:
`قزاقستان` نتیجه لر
ینگی لیکلر [78]
- تورکیه – قزاقستان جمهور باشلیغلری مشترک مطبوعاتی کنفرانس اویوشتیردی
- تورکیه – قزاقستان مدافعه وزیرلری اوزارا اوچره شوو اوتکزدی
- تورکیه جمهوریتی جمهوررئیسی اورینباسری فواد اوکتای قزاقستان گه تشریف بویوردی
- تورکیه تشقی ایشلر وزیری قزاقستان گه تشریف بویوره دی
- قزاقستان نینگ سابق مدافعه وزیری اوشلندی
- نورسلطان نظربایف نینگ سیاسی صلاحیت لری قولیدن آلیندی
- ایران جمهوررئیسی قزاقستانلیک کسبداشی بیلن سوزله شدی
- قزاقستانده افغانستانگه آلیب باریله دیگن بوغدای یوکلنگن ریل نینگ کوپلب واگُنی اغدَریلدی
- قزاقستانده مجلس باشلیغی استعفا ایتدی
- قزاقستانده 40 میلیون تن گه یقین ذخیره گه ایگه پطرول کانلری تاپیلدی
- نورسلطان نظربایف نینگ قزاقستان خوفسیزلیک کینگشی دایمی رئیسلیگی حقی قولیدن آلیندی
- قزاقستانده 225 کیشی حیاتی نی یوقاتدی
- تورکیه بیلن قزاقستان اورته سیده گی اوچیش لر قیته تیکلندی
- ایرا ن- قزاقستان تشقی ایشلر وزیرلری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی
- علی خان اسماعیلوف قزاقستان نینگ ینگی باش وزیری ایتیب تعینلندی
- تورکیه تشقی ایش لر وزیری قزاقستانده گی وضعیت توغریسیده قزاقستانلیک کسبداشی بیلن سوزله شدی
- تورک دولتلری تشکیلاتی: قزاقستان حکومتی و خلقی بیلن هر خیل همکارلیککه تیارمیز
- قزاقستانده حکومت استعفا ایتدی
- تورکیه پارلمانی نینگ باشلیغی مستقللیک کونی مناسبتی بیلن قزاقستانگه تبریک بیلدیردی
- اوزبیکستان بیلن قزاقستان اورته سیده گی مناسبتلر مستحکمله شیب بارماقده


text:
نیوکاسل نوخوشلوقو
نیوکاسل نوخوشلوقو(گیج تویوخ نوخوشلوقو) قوشلاردا گوروشور. عامیلویروسدی و آغ جیگر و داشلیق و عصبلر ,تویوخ و قوشلاردا نوخوش اولور. سیرایت ائدندی.بیرینجی دفعه 1926جی میلادی ایلده نیوکاسل شهرینده بیلیندی.
چوخ یغینجاقلی و صنعتی تویوخ و قوشلاردا گوروشور.1329جی شمسی ایلده ایراندا بیلیندی.بو نوخوشلوق تویوخ خانادا و گؤیرچین خانادا یوخسا آیریجا صنعتی قوشلار ایچره چوخلو بیلینیر.واکسیناسیون ائیله اونون قاباغین آلماق گرکدی.
علامت[دَییشدیر]
قوشلارین یوخسا تویوخلارین گیج اولماسی قاناتلارین دوشماقی و اوسگورک و آغیر نفس و ایسهال چوخلو بیلینیر.قوشلارین یاشیدی و هر جوره قوشدا بیر علامتی اولا بیلر.ویروس عصبلری و ایشتهانی نوخوش ائدیر.باش گیجلماق و فیرلانماق یئره دوشماق و یاشیل بویاقدا ایسهال اولا بیلر.
اوچ جوره ویروس مزوژنیک ولوژنیک و لنتوژنیک چوخلو یئمکدن بو قوشلارا سرایت ائدیر.داشلیق و چینه داندا قانچیللیک و میکروب تومورو گوروشور.
ویروسی اولدوقونا داوا درمانی یوخدو و تکجه قاباغی آلینماق ائیله آرادان گئدیر.واکسیناسیون دئیرلی ایشدی.
سرطان[دَییشدیر]
سرطان یوخسا کانسر نوخوشلوقدا بو ویروس سرطانلی سلوللاری آرادان آپاریب و سالیم سللوللاردا اثرسیزدی.بونا گوره سرطان درمانیندا بو ویروس اولاریشدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
نیوکسال نوخوشلوقو اینگیلیسیجا ویکی پدیا -2016نوامبر