text:
داها صونرا امام حسین(علیه سلام) سعد اوغلونون اوردوسونا بویله بویوردو:
(ای انسانلار منی دینله یین اوزه ریمه دوشه ن ئوگوتومو دینله مه یینجه و بو ییره گلیشیمین سببینی بیلمه یینجه منیمله صاواشماغا ته له سمه یین.
اگر عذریمی قبول ایده ر سه نیز و سوزومه اینانارسانیز موتلولوغ یولونو بولارسینیز و صاواش ایتمه غه ده بیر سبب قالماز.
اگر عذریمی قبول ایتمه ز سه نیز،اورتاغلارینیزی توپلایین نه یاپاجاغینیزی قرارلاشتیرین.
صونرادان یاپتیغینیز ایش سیزی غمله نتیر مه سین صونرا قرارنیزی بیلدیرین منه.
و هیچ مهلت ده ویرمه یین).
امام حسین(علیه سلام)ده ن بوسوزلری آروادلار ایشیدینجه آغلادیلار،یوزلرینه چالدیلار و آغلاماغ سه سلری یوکسه لدی،امام حسین(علیه سلام)قارداشی عباسی و اوغلو علی اکبری اولارین یانینا گونده ردیغینده بویوردو:(اولاری اوخشایین جانیما آند اولسون بوندان داها چوخ آغلایاجاغلار).
صونرا سوزونه بویله دوام ایتدی.
ای جماعت سوله یین من کیمه م؟ صونرا ئوزونوزه گلین و نفسینیزی قینه یین باخین منی ئولدورمه غینیز و آرواد اوشاغیما قورخو اورکو سالماغینیزسیزه جایزمیدیر؟
منیم و قارداشیم حقیندا پیغمبرین(بو ایکیسیی جنت گنجلرینین افندیلردیر)سوزونو ایشیتمه میشسینیز؟
الله سیزی و دیله دیغنیزی ئولدورسون(انا الله و انا الیه راجعون).
بولار ایناندیغدان صونرا کافر اولانلاردیلار بو ظالم قوم اللهین رحمتینده ن اوزاغ اولسون.
داها صونرا امام حسین (علیه سلام)قیلیجینه دایاندی ئوزونو تانیتماغ ایچین سانکی بویله بویوردو:
من حسینم،بابام علی،قارداشیم جنت بگی
محمد ته آتامدیر شن زهرانین اوغلویام
عمیمدیر حمزه جعفر،خدیجه بویوک آنام
کعبه ده گوزون آچان،مرتضی نین اوغلویام
آیدینلاتدی نوروموز،او قارانلیغ دنیانی
یوره گلره نور ساچان،مصطفی نین اوغلویام
ییرله گوگ صودور منه،ایسته ر سه م یاغار گوگلر
داشتان گوزلر جوشتوران انبیانین اوغلویام
باشیمی یاران قیلیج منه سجده ایده جه غ
سیزی حقه چاغیران حق طاهانین اوغلویام
شرقله غرب آراسیندا مند ه ن باشقا حسین یوخ
چیپلاغلارین چارداغی جان علیانین اوغلویام
ئولوم منه اگیلیر صولاردا دالغالانیر
دوشگونلره روح ویره ن کربلانین اوغلویام
ئولومومله بو ئولو،دنیانی دیریلدیرم
ئولولری دیریلده ن،انبیانین اوغلویام
من جنت گنجلرینین،بگییم،قارداشیم ده
بدر احد اصلانی،لافتی نین اوغلویام
داها صونرا بویوردو:او دیدیغیم سوزلر بیرگرچه گدیر،اللها آند اولسون،الله یالانچی یا غضب ایتدیغینی بیلدیغیم گونده ن به ری یالان دیمه میشه م، اگر منی یالانلیرسینیز،ایندی پیغمبرین اصحابیندان آرانیزدا بولونان کیمسه لر وار،بونو اولاردان صورا بیلیرسینیر،ایشیدین سیزه نه دییه رلر منیم و قارداشیمین حقیندا.
جابر بن عبدالله الانصاری ، ابا سعید الخدری ، سهیل بن سعد الساعدی ، زید بن ارقم ، و انس بن مالکته ن صورون منی ، شبهه سیز اولارین هپسی منیم و قارداشیم حسنین حقیندا پیغمبر افندیمیزین بویوردوغو سوزو ایشیتمیشلر.
بوسوزلر قانیمی توکمه غده ن الینیزی چه کتیرمه زمی ، عجبا ئولدوردوغوم بیر کیمسه ویا ازدیغیم بیر مال یوزونده ن منی ئولدور مه غ ایستیرسینیز؟
صونرا امام حسین علیه السلام دوشمان اوردوسوندان بیر نچه کیمسه یه یوکسه ک سه سله دیدی:
« ای شبث بن ربعی ، ای حجار ابن ابجر ، ای قیس ابن اشعث ، ای زید ابن الحارث ، میوه لریمیز ییتیشمیش ، باغلاریمیز یه شه ر میش ، و سنین امرینده بیر اوردو حاضیرلانمیش ، بیزه دوغرو تئز گل ، بومکتوبو یازان سیز ده گیلدینیز؟»
اولار دیدیلر بیز بویله بیر مکتوب یازمامیشیغ.
امام علیه السلام دئدی: بلی اللها آنداولسون بو مکتوبو یازان سیزلرسینیز.
صونرا دئدی: اگر منی ایسته میرسینیز قویون منی سیزی ترک ایدیب باشقا بیر ییره گیده یم.
بو آرادا قیس ابن الاشعث یوکسه ک بیر سه سله اماما دئدی:
نه ایچین عمین اوغلو یزیده بیعت ایتمیرسین؟
امام حسین علیه السلام اونا دئدی:
« یوخ اللها آند اولسون من سیزه ذلیل گیبی الیمی ویرمه یه جه غه م و کوله لر گیبی ده قاچمایاجاغام».
او آندا امام سانکی بویله دئدی:
من علینین اوغلویام ذللته باشیم ده گمه ز
من ولی نین اوغلویام بوینومو قیلیچ اگمه ز
قانیم خسته مللتی هر زماندا اویادیر
بو قانین ته مه لینی ده نیزلرجه قان سوکمه ز
بیز مللتین ایچینده غیرت باغین صاغلاریغ
ئولوله ر دیارینا قیلیجلر منی چه کمه ز


c: text/html

text:
چالئشمالارئمئزئ اینجەلەینلر، بونون اۇنلارجا اؤرنگینی گؤرەبیلیرلر. صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی اؤرنگینی ورەرک حیکمتی قاورایامامانئن فاقیەلری نە حالە گتیردیگینی گؤرمەیە چالئشالئم.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللَّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ ﴿۱۵۸﴾ (سورة البقرة)
صافا ایلە مروە آللاهئن قۇیدوغو ایشارتلردندیر. هر کیم حاج وەیا عومرە نیەتییلە کاعبەیی طاواف أدرسە، بو ایکیسی آراسئندا ساعی أتمەسیندە بیر گۆناە یۇقتور. کیم ایچیندن گلەرک بیر اییلیک یاپارسا، آللاە اۇنون قارشئلئغئنئ وریر. اۇ هر شەیی بیلیر. (باقارا سورەسی؛ 158)
آیتتە گچن؛ “ساعی أتمەسیندە بیر گۆناە یۇقتور.” سؤزۆ، کیمسەیە ساعی گؤرەوی یۆکلەمز آما آللاهئن ألچیسینین شؤیلە دەدیگی ریوایت أدیلمیشتیر:
ساعی أدین، چۆنکۆ آللاە سیزە ساعیی فارض قئلمئشتئر. (آحمد بین حانبل)
ایمام نوەوی، مۆسلیم شرحیندە قۇنو ایلە ایلگیلی اۇلاراق شونلارئ سؤیلەر:
صاحابەدن، تابیعیندن وە سۇنراکی عولمادان بۆیۆک بیر کسیمە گؤرە صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی، حاججئن رۆکۆنلریندندیر؛ اۇ اۇلمادان حاج اۇلماز. اۇنون أکسیکلیگی دملە (قۇیون وەیا کچی کسمکلە) وەیا باشقا بیر شەیلە گیدریلەمز. مالیک، شافیعی، آحمد، ایسحاق وە أبو ثەور بو گؤرۆشتە اۇلانلارداندئر. سلفتن باعضئلارئ ایسە بونون نافیلە (تاطاووع) اۇلدوغونو سؤیلەمیشلردیر. أبو حانیفەیە گؤرە ایسە ساعی واجیبتیر؛ ترک أدن گۆناهکار اۇلور آما یرینە بیر دم (قۇیون وەیا کچی) کسرسە حاججئ صاحیح اۇلور.
نوەوی “ألمجموع” کیتابئندا؛ شو عیلاوەلری یاپماقتادئر:
ایبن مسعود، اۆبەی بین کاعب، ایبن عابباس، ایبنۆز-زۆبەیر، أنس وە ایبن سیرین؛ ساعیین “تاطاووع” اۇلدوغونو، رۆکن وەیا واجیب اۇلمادئغئنئ، ترک أدنە دم گرکمەدیگینی سؤیلەمیشلردیر. مذهبیمیزە گؤرە ساعی، حاج وە عومرەنین رۆکۆنلریندندیر. اۇ اۇلمادان بونلار تامام اۇلماز. دم (قۇیون وەیا کچی کسمک) اۇنون أکسیکلیگینی گیدرمز. بیر آدئم أکسیک اۇلسا حاج تامام اۇلماز وە ایحرامدان چئقاماز. عائیشە، مالیک، ایسحاق، أبو ثەور، داوود وە بیر ریوایتە گؤرە آحمد بو گؤرۆشتەدیر.
ایبنول-مونذیر دەدی کی: أبو تیجراحئن قئزئنئن ریوایت أتتیگی حادیث ثابیتسە ساعی رۆکۆندۆر. حادیث شودور: “ساعی أدین! چۆنکۆ آللاە سیزە ساعیی یازدئ.” شافیعی دەدی کی؛ بو حادیث اۇلماسایدئ ساعی نافیلە اۇلوردو. اۇنا نافیلە دیەنلر، آیتە دایانمئشلاردئر. چۆنکۆ “ساعیین گۆناە اۇلماماسئ” فارض اۇلدوغونو دگیل، موباح اۇلدوغونو گؤستریر.
حانفیلرین گؤرۆشۆنۆ سراحسی شؤیلە آنلاتئیۇر:
شافیعییە گؤرە ساعی حاج وە عومرەنین رۆکۆنلریندندیر؛ ساعی اۇلمادان، کیمسەنین حاججئ وە عومرەسی تامام اۇلماز. اۇنون دلیلی نبینین (ص) صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی أتتیکتن سۇنرا آصحابئنا سؤیلەدیگی شو سؤزدۆر: ” إن اللە کتب علیکم فاسعوا = آللاە سیزە ساعیی یازدئ؛ ساعی أدین.” یازئلان شەی رۆکۆندۆر. نبیمیز بیر دە شؤیلە دەمیشتیر: “ما أتم اللە تعالی لامری حجة ولا عمرة لا یطوف لها بین الصفا والمروة = آللاە، صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی أتمەین کیشینین نە حاججئنئ تام سایار، نە عومرەسینی.”
دلیلیمیز آللاە تعالانئن شو سؤزۆدۆر: “کیم حاج وەیا عومرە نیەتییلە کاعبەیی طاواف أدرسە، اۇ ایکیسی آراسئندا ساعی أتمەسیندە بیر گۆناە یۇقتور.” بؤیلە بیر سؤز واجیب ایچین دگیل، موباح ایچیندیر. بو سببلە آیتین ظاهیری ساعیین واجیب اۇلماماسئنئ گرکتیریر. آما بیز ساعیین واجیب اۇلدوغو حۆکمۆندە آیتین ظاهیرینی ترک أدەرک ایجماع دلیلینە دایاندئق. (سراحسی)
اؤرنگیمیزدە گؤرۆلدۆگۆ گیبی دؤرت مذهب؛ ساعی قۇنوسوندا آیتلە حادیثلر آراسئندا ضئدلئق گؤرمۆشتۆر. شافیعی وە مالیکی مذهبلری؛ بیر ریوایتە گؤرە دە حانبلیلر؛ قورئانئ بئراقئپ حادیثی آلمئشلاردئر. حانفیلر ایسە حادیثی بئراقئپ آیتە اویدوقلارئنئ سؤیلەمیشلر آما اۇ نۇقطادا دورمایئپ آیتی دە بئراقمئشلار وە اۇلمایان بیر ایجمایا دایاناراق ساعیی واجیب سایمئشلاردئر. حانفیلرین واجیب قاورامئنا وردیکلری آنلام، باشقاسئ طارافئندان وریلمەدیگی ایچین بؤیلە بیر قۇنودا ایجماع ایددیعاسئ اۇلاماز. دەمک کی، سانئلانئن عاکسینە بو مذهبلرین اویغولادئغئ هرحانگی بیر اوصول وە یؤنتم یۇقتور.
قۇنویا قورئان-سۆننت بۆتۆنلۆگۆ آچئسئندان باقئنجا گؤرۆلۆر کی؛ جاهیلیە دؤنمیندە صافا ایلە مروە تپەلریندە قورەیشە عائید “ایساف” وە “نائیلە” آدئندا ایکی پوت واردئ، اۇنلارئن آراسئندا ساعی أدرلردی. “جاهیلیە حالقئ ساعیی پوتلارئ ایچین یاپئیۇرلار.” دیەرک مۆسلۆمانلار ساعیی ترک أتتیلر. یوقارئداکی آیت، ساعیین پوتلار ایچین آللاە ایچین یاپئلدئغئنئ، صافا ایلە مروەنین، آللاها عیبادتین سیمگەلریندن اۇلدوغونو بیلدیردی.
“ساعی أدین چۆنکۆ آللاە سیزە ساعیی فارض قئلمئشتئر.” حادیثینین، قورئاندان بیر حیکمت اۇلدوغونو آنلاماق ایچین یوقارئدا گچن آیتی آچئقلایان ایکینجی آیتی بولماق گرکیر. چۆنکۆ حیکمتە اولاشمانئن تک یۇلو بودور.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿۱﴾ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿۲﴾ وَأَنِ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوا إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُمْ مَتَاعًا حَسَنًا إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِي فَضْلٍ فَضْلَهُ وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ كَبِيرٍ ﴿۳﴾ (سورة هود)
الیف، لام، را. بو اؤیلە بیر کیتابتئر کی، آیتلری موحکم قئلئنمئش، وە دە حاکیم اۇلان وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاە طارافئندان آچئقلانمئشتئر. بو، آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایاسئنئز دییەدیر. (دە کی:) “بن اۇنون طارافئندان بیر اویارئجئ وە مۆژدەجیییم.” (هود سورەسی؛ 1-3)
بو آماچلا قورئانا باقتئغئمئزدا شو آیتین دە قۇنو ایلە ایلگیلی اۇلدوغونو گؤرۆرۆز:
حاج وە عومرەیی آللاە ایچین تاماملایئن. (باقارا سورەسی؛ 196)
حاج وە عومرە عیبادتلرینین اۇرتاق رۆکۆنلری طاواف وە ساعیدئر. آیتتە؛ “هر کیم حاج وەیا عومرە نیەتییلە کاعبەیی طاواف أدرسە…” بویرولدوغونا گؤرە طاواف آچئسئندان بیر أکسیک اۇلمادئغئ آنلاشئلئر. اؤیلەیسە تک أکسیک، گۆناها گیرمەمک ایچین ترک أدیلن ساعیدئر. اۇ أکسیگین تاماملانماسئ أمرەدیلدیگی ایچین پەیغامبریمیزین شو سؤزۆ، اۇ أمرین گرگیدیر:
“آللاە، صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی أتمەین کیشینین نە حاججئنئ تام سایار، نە عومرەسینی.”
“آللاە سیزە ساعیی فارض قئلدئ. ساعی أدین.”
عائیشە والیدەمیزین شو سؤزۆ، بو قۇنونون اۇنلار طارافئندان قاوراندئغئنئ گؤستریر:
“حایاتئما یمین أدریم، صافا ایلە مروە آراسئندا ساعی أتمەینین نە حاججئ تامام اۇلور، نە دە عومرەسی.”
بؤیلەجە قورئان ایلە سۆننت آراسئندا، قورئان ایلە صاحابی سؤزۆ آراسئندا تام بیر بۆتۆنلۆگۆن اۇلدوغو اۇرتایا چئقار. ایشتە قورئاندا اۇلان وە پەیغامبریمیزین صاحابەیە اؤگرتتیگی حیکمتین بیر اؤرنگی بودور.
قورئانئ، قورئانئن گؤستردیگی یۇللا حیکمتە اولاشما یؤنتمی صاحابەدن سۇنرا اونوتولدوغو ایچین تفسیرلردە باقارا سورەسینین 196-نجئ آیتین؛ “وأتموا الحج والعمرة للە = حاججئ وە عومرەیی آللاە ایچین تاماملایئن.” بؤلۆمۆ آچئقلانامامئشتئر.
کیتاب ایلە سۆننت آراسئنداکی بۆتۆنلۆگۆن گؤرۆلەمەمەسی؛ دینی آنلاما وە اویغولامادا آردئ آرقاسئ کسیلمز یانلئشلارا وە سئقئنتئلارا سبب اۇلموشتور. سۆننتین؛ “واحیی غایرئ متلوو” سایئلماسئ، کیتاب ایلە سۆننتین ایکی آیرئ قایناق قابول أدیلمەسی وە سۆننتین کیتاب اۆزرینە حاکیم گؤرۆلمەسی (السنة قاضیة علی الکتاب)، بو یانلئشلارئن أن اؤنملیلریندندیر.
نبینین چئقاردئغئ حیکمتی ایلە
اینسانلارئن چئقاردئغئ حیکمتین فارقئ
بدیر ساواشئ ایلە ایلگیلی آیتلردە گؤرۆلدۆگۆ گیبی پەیغامبریمیزین وردیگی حۆکۆملرین دۇغرولوغو آللاە طارافئندان دنتلنمکتە، یانلئش بیر شەی اۇلورسا آیتلە مۆداحالە أدیلمکتەدیر.
اؤیلەیسە اۇنون قۇیدوغو وە آللاهئن مۆداحالە أتمەدیگی ثابیت اۇلان حۆکۆملرین تامامئ حیکمتتیر؛ مۆسلۆمانلار اۇنلارا اویماق زۇروندادئرلار.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْلِيمًا ﴿۶۵﴾ (سورة النساء)
حایئر؛ راببینە آند اۇلسون کی، بونلار اینانمازلار. آما آرالارئندا چکیشتیکلری شەیلردە سنی حاکم یاپار، سۇنرا وردیگین قارارئ، ایچلریندە بیر سئقئنتئ دویمادان قابول أدر وە تام اۇلاراق تسلیم اۇلورلارسا باشقا. (نیسا سورەسی؛ 65)
مۆسلۆمانلاردا بؤیلە بیر دنتیم اۇلمادئغئ ایچین، مۆسلۆمانلارئن وردیکلری حۆکۆملرین کیتاب وە سۆننت آچئسئندان دنتیمە تابیع توتولماسئ گرکیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا ﴿۵۹﴾ (سورة النساء)
أی مۆمینلر! آللاها ایطاعات أدین، بو ألچییە ایطاعات أدین؛ سیزدن اۇلان یتکی صاحیبلرینە دە. أگر بیر شەیدە آنلاشمازلئغا دۆشرسنیز اۇنو آللاها وە ألچیسینە گؤتۆرۆن. آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانئیۇرسانئز بؤیلە یاپارسئنئز. بؤیلەسی حایئرلئ اۇلور وە چۇق گۆزل سۇنوچ وریر. (نیسا سورەسی؛ 59)
دەمک کی، مۆسلۆمانلارئن یؤنتیملە اۇلان ایحتیلافلارئنئ قورئان وە سۆننتە گؤرە قارارا باغلایان یتکیلی قوروملارئن اۇلوشماسئ بو آیتین گرگیدیر.
آما تاریحیمیزدە بؤیلە بیر قورومون وارلئغئنئ هنۆز بیلمییۇروز.
سۇنوچ اۇلاراق مۆسلۆمانلارئن، قورئان وە سۆننت بۆتۆنلۆگۆنۆ قوراراق هر شەیی ینی باشتان ألە آلما مجبوریەتلری واردئر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر
ایستانبول اۆنیورسیتەسی اؤگرتیم اۆیەسی،
سۆلەیمانیە واقفئ باشقانئ

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آللاە، حاطالارئندان وازگچمک ایستەینلرین اؤنلرینی آچار. یانلئشا دوام أدنلرین دە ایچلرینی اییجە دارالتئر کی، تەوبە أدیپ حاطالارئندان دؤنسۆنلر.
ایلگیلی آیتلردن ایکیسی شؤیلەدیر:
فَمَنْ يُرِدِ اللَّهُ أَنْ يَهْدِيَهُ يَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلَامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّهُ يَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَيِّقًا حَرَجًا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي السَّمَاءِ كَذَلِكَ يَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ ﴿۱۲۵﴾ وَهَذَا صِرَاطُ رَبِّكَ مُسْتَقِيمًا قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَذَّكَّرُونَ ﴿۱۲۶﴾ (سورة الأنعام)
آللاە، (دۇغرو داورانئشلارئندان دۇلایئ) یۇلا گلدیگینی اۇنایلاماق ایستەدیگی کیشینین گؤنلۆنۆ ایسلاما آچار. (یانلئش داورانئشلارئندان دۇلایئ) یۇلدان ساپتئغئنئ اۇنایلاماق ایستەدیگی کیشینین ایسە ایچیندە سانکی یۆکسکلرە چئقئیۇرموش گیبی بونالما وە سئقئنتئ اۇلوشتورور. آللاە، کندیسینە اینانئپ گۆونمەینلرین اۆستۆندە پیسلیگی ایشتە بؤیلە اۇلوشتورور. بو، راببینین ایزلەدیگی شاشماز یۇلدور. گرکلی بیلگییە صاحیب اۇلان بیر تۇپلولوق ایچین آیتلری آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلامئشئزدئر. (أنعام سورەسی؛ 126-125)
گؤرۆلدۆگۆ گیبی هرکس کندینی دیندار سانئر. آما دۇغرو دیندارلئق، عاقلئ قوللانمایئ وە آللاهئن کیتابئنا اویمایئ گرکتیریر. ایشتە تام بورادا عیلیم آداملارئ وە دین آداملارئ دەورەیە گیرر. بونلارئن بیر منفاعات پشیندە اۇلمایانلارئ چۇق فایدالئ اۇلور وە چؤزۆم یۇللارئنئ گؤستریرلر. آما دینی وە بیلیمی، منفاعاتلری ایچین قوللانانلار، أن تهلیکەلی اینسانلار حالینە گلیرلر.
ف- عیلیم آداملارئ وە دین آداملارئ
عیلیم قارئن دۇیورماز آما قوللوغو یالنئز آللاها یاپان وە یاردئمئ یالنئز اۇندان ایستەین (فاتیحا سورەسی؛ 5) عیلیم آدامئنئن وە دین آدامئنئن باشقاسئندان بیر بکلنتیسی اۇلماز. اۇنلار قارشئلاشتئقلارئ زۇرلوقلارا آللاە ایچین گؤگۆس گررلرسە آللاە اۇنلارئ دستکلەر وە هدفلرینە اولاشتئرئر. بیر آیت شؤیلەدیر:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ ﴿۶۹﴾ (سورة العنکبوت)
اوغروموزدا جیهاد أدنلری /ألیندن گلنی یاپانلارئ ألبتتە یۇللارئمئزا یؤنلندیریریز. آللاە ألبتتە گۆزل داورانانلارلا برابردیر. (عانکبوت سورەسی؛ 69)
آللاە تعالا اۇنلارا دستک اۇلمامئز ایچین بیزلرە شو أمری ورمیشتیر:
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿۲۷۳﴾ (سورة البقرة)
یاردئمئ اؤزللیکلە، بۆتۆن واقتینی آللاە یۇلونا آدایان ایحتیاج صاحیبلرینە یاپئن. اۇنلار دئشاردا دۇلاشئپ چالئشامازلار. اۇنورلو اۇلدوقلارئ ایچین دە دوروملارئنئ بیلمەین اۇنلارئ زنگین سانئر. اۇنلارئ بلیرتیلریندن تانئرسئن. کیمسەدن ائصرارلا بیر شەی ایستەمزلر. حایرا یاپتئغئنئز هر حارجامایئ بیلن آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 273)
“بۆتۆن واقتینی آللاە یۇلونا آدایان”، دۇغرولوقتان شاشماز. دۇغرو سؤیلەینی دۇقوز کؤیدن قۇودوقلارئ ایچین بونلارئن ایمتیحانئ چۇق آغئر اۇلور. آما بؤیلە بیر ایمتیحانئ گؤزە آلامایانئن آللاەتان بیر بکلنتیسی اۇلاماز.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تُتْرَكُوا وَلَمَّا يَعْلَمِ اللَّهُ الَّذِينَ جَاهَدُوا مِنْكُمْ وَلَمْ يَتَّخِذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَا رَسُولِهِ وَلَا الْمُؤْمِنِينَ وَلِيجَةً وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ ﴿۱۶﴾ (سورة التوبة)
آللاە، ایچینیزدن جیهاد أدنلری /ألیندن گلنی یاپانلارئ بیلمەدن بیر دە آللاهئن، ألچیسینین وە مۆمینلرین دئشئندا بیرینی سئرداش أدینمەینلری بیلمەدن کندی حالینیزە بئراقئلاجاغئنئزئ مئ ساندئنئز؟ آللاە، یاپتئغئنئز هر شەیین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (تەوبە سورەسی؛ 16)
دۇغرولارئ آنلاتماق قۇلایدئر آما قابول أتتیرمک زۇردور. دۇغرولاردان أن چۇق راحاتسئز اۇلانلار، منفاعات چەورەلریدیر. اۇنلار، هدفلرینە اولاشابیلمک ایچین دین آداملارئنئ وە عیلیم آداملارئنئ یانلارئنا چکمەیە چالئشئرلار. بونلاردان حانگیسی اۇنلارا بۇیون أگرسە أن تهلیکەلی اینسان حالینە گلیر.
آللاە تعالا بو قۇنودا شو اویارئدا بولونموشتور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ﴿۳۴﴾ يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ ﴿۳۵﴾ (سورة التوبة)
(34) أی اینانئپ گۆوننلر! عیلیم آداملارئنئن وە دین آداملارئنئن چۇغو اینسانلارئن ماللارئنئ حاقسئز یۇللا یەر وە اۇنلارئ آللاهئن یۇلوندان چەویریرلر. آلتئنئ وە گۆمۆشۆ بیریکتیریپ دە آللاە یۇلوندا حارجامایانلارا آجئقلئ بیر عاذابئ مۆژدەلە!
(35) بیر گۆن اۇ آلتئن وە گۆمۆشلر جهننم آتشیندە قئزدئرئلاجاق؛ اۇنلارلا آلئنلارئ، یانلارئ وە سئرتلارئ داغلاناجاق وە اۇنلارا شؤیلە دەنیلەجکتیر: “ایشتە کندینیز ایچین بیریکتیردیکلرینیز! تادئن باقالئم بیریکتیردیکلرینیزی!”
(تەوبە سورەسی)
باعضئ یاهودی بیلگینلری، نبیمیز حایاتتا ایکن، مۆسلۆمان قئلئغئنا بۆرۆنەرک بو یۇلا گیرمیش وە دینیمیزی بۇزمایا چالئشمئشلاردئر.
بونو آنلاتان چۇق سایئداکی آیتتن بیر بؤلۆمۆ شؤیلەدیر:
أَفَتَطْمَعُونَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَكُمْ وَقَدْ كَانَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَسْمَعُونَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ يُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ مَا عَقَلُوهُ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿۷۵﴾ وَإِذَا لَقُوا الَّذِينَ آمَنُوا قَالُوا آمَنَّا وَإِذَا خَلَا بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ قَالُوا أَتُحَدِّثُونَهُمْ بِمَا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ لِيُحَاجُّوكُمْ بِهِ عِنْدَ رَبِّكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿۷۶﴾ أَوَلَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَمَا يُعْلِنُونَ ﴿۷۷﴾ وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لَا يَعْلَمُونَ الْكِتَابَ إِلَّا أَمَانِيَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَظُنُّونَ ﴿۷۸﴾ فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ يَكْتُبُونَ الْكِتَابَ بِأَيْدِيهِمْ ثُمَّ يَقُولُونَ هَذَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ ﴿۷۹﴾ (سورة البقرة)
(75) شیمدی بونلارئن (بو یاهودیلرین) سیزە اینانئپ گۆونمەلرینی می بکلییۇرسونوز؟ ایچلریندن بیرطاقئمئ آللاهئن سؤزۆنۆ (قورئانئ) دینلییۇر، دۇغرو باغلانتئیئ قوردوقتان سۇنرا اۇنو تاحریف أدییۇرلار (آنلامئنئ قایدئرئیۇرلار). بونو بیلە بیلە یاپئیۇرلار.
(76) آللاهئن کیتابئنا اینانئپ گۆوننلرلە قارشئلاشئنجا: “بیز دە اۇنا اینانئپ گۆوندیک!” دییۇر، بیربیرلرییلە باش باشا قالئنجا دا شؤیلە دییۇرلار: “آللاهئن سیزە گؤستردیگی شەیی (قورئانئن حاق کیتاب اۇلدوغونو) راببینیزین قاتئندا سیزە قارشئ دلیل اۇلاراق قوللانسئنلار دییە می اۇنلارا سؤیلۆیۇرسونوز؟ بو باغئ قورامئیۇر موسونوز؟
(77) بونلار بیلمزلر می کی، آللاە اۇنلارئن گیزلەدیکلرینی دە آچئغا ووردوقلارئنئ دا بیلیر.
(78) اۇنلارئن بیر قئسمئ اۆممیدیر؛ کیتابئ دگیل، اۇنونلا ایلگیلی بکلنتیلری بیلیر وە سادەجە تاحمین یۆرۆتۆرلر.
(79) فاقاط أللرییلە کیتاب یازان، سۇنرا اۇنونلا گچیجی بیر چئقار ساغلاماق ایچین: “بو آللاە قاتئنداندئر!” دیەنلرین چکەجگی وار. هم یازدئقلارئندان دۇلایئ چکەجکلری وار، هم دە قازاندئقلارئندان دۇلایئ چکەجکلری وار!
(باقارا سورەسی)
وَإِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِيقًا يَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْكِتَابِ لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْكِتَابِ وَمَا هُوَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَيَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿۷۸﴾ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَهُ اللَّهُ الْكِتَابَ وَالْحُكْمَ وَالنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُوا عِبَادًا لِي مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلَكِنْ كُونُوا رَبَّانِيِّينَ بِمَا كُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْكِتَابَ وَبِمَا كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ﴿۷۹﴾ (سورة آل عمران)
(78) أهلی کیتابتان بیرطاقئمئ کیتابتان اۇقور گیبی دیللرینی أگیپ بۆکرلر کی، کیتابتان ساناسئنئز. آما کیتابتان دگیلدیر. “اۇ آللاە قاتئنداندئر،” دەرلر؛ آما آللاە قاتئندان دگیلدیر. آللاها قارشئ بیلە بیلە یالان سؤیلەرلر.
(79) آللاهئن کندیسینە کیتاب وە نبیلیک وردیگی بیر بشرین قالقئپ دا اینسانلارا: “آللاەتان اؤنجە بانا قول اۇل!” دەمە حاققئ یۇقتور. اۇنون دیەجگی شودور: “کیتابئ بیلمەنیز وە اۆزریندە چالئشمانئز سببییلە کندینیزی راببینیزی راببینیزین یۇلانا آدایان کیشیلر اۇلون!”
(آلی عیمران سورەسی)
بو یاهودیلر، یاپتئقلارئنئن یانلئش اۇلدوغونو چۇق ایی بیلدیکلری ایچین کندیلرینی شؤیلە تسللی أدییۇرلاردئ:
وَقَالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً قُلْ أَتَّخَذْتُمْ عِنْدَ اللَّهِ عَهْدًا فَلَنْ يُخْلِفَ اللَّهُ عَهْدَهُ أَمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ مَا لَا تَعْلَمُونَ ﴿۸۰﴾ بَلَى مَنْ كَسَبَ سَيِّئَةً وَأَحَاطَتْ بِهِ خَطِيئَتُهُ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿۸۱﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿۸۲﴾ (سورة البقرة)
(80) “آتش بیزە سایئلئ بیرقاچ گۆندن فاضلا دۇقونماز!” دەرلر. دە کی: “آللاە قاتئندان سؤز مۆ آلدئنئز؟ أگر اؤیلەیسە آللاە سؤزۆندن دؤنمز. یۇقسا آللاە حاققئندا بیلمەدیگینیز شەیلر می سؤیلۆیۇرسونوز؟”
(81) حایئر! کؤتۆلۆک یاپان وە گۆناها اییجە باتانلار جهننم آهالیسیدیر، اۇنلار اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالئرلار.
(82) آللاها اینانئپ گۆەنن وە ایی ایشلر یاپانلار ایسە جننت آهالیسیدیر. اۇنلار دا اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالئرلار.
(باقارا سورەسی)
یاهودیلر تەوراتئ سادەجە عیبادتتە اۇقونان بیر کیتاب حالینە گتیرمیش، اۇنون یرینە “سؤزلۆ تەورات” دەدیکلری “تالمودو” قۇیموشلار وە اۇنو تک قایناق یاپمئشلاردئر. بونون بیر بنزەرینی مۆسلۆمانلارا قارشئ یاپئپ اۇنلارئ قورئاندان اوزاقلاشتئرماق ایستەدیکلری ایچین نبیمیز، شو سؤزۆ سؤیلەمیش اۇلمالئدئر:
“بندن بیر شەی یازمایئن. کیم بندن، قورئان دئشئندا بیر شەی یازمئشسا اۇنو یۇق أتسین. بنیم سؤزلریمی آنلاتابیلیرسینیز، اۇندا بیر سئقئنتئ یۇقتور.” (مۆسلیم)
حالیفە عؤمرین، نبیمیزین سؤزلرینی بیر کیتابتا تۇپلامایئ دۆشۆندۆگۆ، صاحابیلرلە ایستیشارەدن سۇنرا شؤیلە سؤیلەدیگی ریوایت أدیلیر:
“بیر سۆنن کیتابئ یازماق ایستەمیشتیم. فاقاط سیزدن اؤنجەکی بیر تۇپلولوغو حاطئرلادئم، کیتابلار یازدئلار وە اۇنلارئن اۆزرینە یۇغونلاشاراق آللاهئن کیتابئنئ هرحانگی بیر شەیلە آصلا اؤرتمم.”
مۆسلۆمانلارئ قورئاندان اوزاقلاشتئرماق ایچین چالئشان یاهودیلری آنلاتان آیتلردن بیر قئسمئ شؤیلەدیر:
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ ﴿۹۸﴾ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿۹۹﴾ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تُطِيعُوا فَرِيقًا مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ يَرُدُّوكُمْ بَعْدَ إِيمَانِكُمْ كَافِرِينَ ﴿۱۰۰﴾ وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿۱۰۱﴾ (سورة آل عمران)
(98) دە کی: “أی أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان کیشیلر)! نەدن آللاهئن آیتلرینی گؤرمزلیکتە دیرنییۇرسونوز؟ نەلر یاپتئغئنئزا آللاە شاهیدتیر.”
(99) دە کی: “أی أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان کیشیلر)! گرچکلیگینە بیذذات شاهید اۇلدوغونوز حالدە نەدن آللاهئن یۇلونو چارپئتما آرایئشئنا گیرەرک اینانمئش کیمسەلری اۇ یۇلدان اوزاقلاشتئرمایا چالئشئیۇرسونوز؟ یاپتئغئنئز هیچبیر شەی، آللاها گیزلی قالماز.”
(100) أی اینانئپ گۆوننلر! کندیلرینە کیتاب وریلنلرین بیر کسیمینە گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگرسنیز، اینانئپ گۆوندیکتن سۇنرا سیزی آیتلری گؤرمز حالە گتیریرلر. (کافیر یاپارلار)
(101) سیزە آللاهئن آیتلری باغلانتئلارئ ایلە بیرلیکتە اۇقونورکن وە آللاهئن گؤندردیگی رسولۆ /اۇنون ألچی اۇلاراق گتیردیکلری ایچینیزدەیکن ناسئل اۇلور دا آیتلری گؤرمزلیکتە دیرنیرسینیز؟ کیم آللاها (اۇنون کیتابئنا) سئقئ سارئلئرسا کسین اۇلاراق دۇغرو یۇلا قابول أدیلیر.
(آلی عیمران سورەسی)
بو آچئق اویارئلارئ دیققاتە آلمایان مۆسلۆمانلار، أهلی کیتابئن تاحریفلرینی، قورئانئن بیر أمری گیبی اویغولاماقتادئرلار. بو تاحریفلرین أن بۆیۆگۆ حیکمت وە سۆننت قاوراملارئ اۆزریندە یاپئلمئشتئر. آللاە، بۆتۆن نبیلرینە کیتاب وە حیکمت وردیگینی آچئقچا بیلدیردیگی حالدە (آلی عیمران سورەسی؛ 81) وە (أنعام سورەسی؛ 89) حیکمت تامامن اونوتتورولموش، کیتاب سایئسئ دا دؤردە ایندیریلمیشتیر. نبیلرە کیتاب ایندیریلمەدیگی قۇنوسوندا دا بیر گؤرۆش بیرلیگی اۇلوشتورموشلار وە مۆسلۆمانلارئ شو آیتلرین قاپسامئنا سۇقمایئ باشارمئشلاردئر:
قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَمَا أُوتِيَ مُوسَى وَعِيسَى وَمَا أُوتِيَ النَّبِيُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ لَا نُفَرِّقُ بَيْنَ أَحَدٍ مِنْهُمْ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ ﴿۱۳۶﴾ فَإِنْ آمَنُوا بِمِثْلِ مَا آمَنْتُمْ بِهِ فَقَدِ اهْتَدَوْا وَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّمَا هُمْ فِي شِقَاقٍ فَسَيَكْفِيكَهُمُ اللَّهُ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ ﴿۱۳۷﴾ (سورة البقرة)
(136) سیز شؤیلە سؤیلەیین: “بیز آللاها اینانئپ گۆوندیک؛ بیزە ایندیریلنە، ایبراهیمە، ایسماعیلە، ایسحاقا، یاعقوبا وە تۇرونلارئنا ایندیریلنە، موسایا وە عیسایا وریلنە، راببی (صاحیبی) طارافئندان بۆتۆن نبیلرە وریلنلرە ایناندئق. اۇنلاردان بیرینی دیگریندن آیئرمایئز. بیز سادەجە آللاها تسلیم اۇلموش کیمسەلریز.
(137) اۇنلار دا (أهلی کیتاب دا) سیزین ایناندئغئنئز گیبی اینانئرلارسا دۇغرو یۇلا گیرمیش اۇلورلار. آما یۆز چەویریرلرسە، آنلایئن کی فارقلئ طارافتادئرلار. اۇنلارا قارشئ سانا آللاە یتەجکتیر. دائیما دینلەین وە بیلن اۇدور.
(باقارا سورەسی)
مذهبلر، آللاهئن کیتابلارئنا بو شکیلدە اینانان بیر مۆسلۆمان بئراقمامئشلاردئر.
أن بۆیۆک تاحریفین، حیکمت وە سۆننت قاوراملارئندا یاپئلدئغئنئ ایفادە أتمیشتیک. حیکمت، آللاهئن ایندیردیگی کیتابلاردا آچئقلادئغئ چؤزۆم اۆرتمە یؤنتمیدیر. هر نبی گیبی موحاممد (ع) دە کندیسینە ایندیریلن کیتابئ وە حیکمتی (نیسا سورەسی؛ 113) اۆممتینە اؤگرتمیش (باقارا سورەسی؛ 151)، (آلی عیمران سورەسی؛ 164) وە (جومعا سورەسی؛ 2)؛ وە بۆتۆن سئقئنتئلارئ حیکمتە گؤرە چؤزمۆشتۆر. نبیمیزین بیزە قادار اولاشان سؤز وە اویغولامالارئنئن تامامئ، بیرر حیکمتتیر. اۇنلارئ، ایلگیلی آیتلرلە بیرلیکتە اۇقورساق بیزیم ایچین اؤرنک چؤزۆملر اۇلدوقلارئنئ گؤرۆر وە حیکمتی، اۇنلار ائشئغئندا قۇلایجا قاورارئز. نبیمیزین سؤز وە اویغولامالارئنا قارئشتئرئلان یانلئشلارئ دا آنجاق بو یؤنتم ایلە اۇرتایا چئقارابیلیریز.
تاحریف أدیلن أن اؤنملی قاوراملاردان سۆننت ایسە آللاهئن بۆتۆن رسوللری وە اۇنلارا اویانلار ایچین چیزدیگی دۇغرو یۇلدور. اۇنا سۆننتوللاە /آللاهئن سۆننتی دەندیگی گیبی آللاهئن رسوللرینین سۆننتی دە دەنیر. (ایسرا سورەسی؛ 77-76) آللاە، هرکسین اۇ یۇلا گیرمەسینی ایستەر. (نیسا سورەسی؛ 26) چۆنکۆ دۇغرو یۇلدا اۇلماق ایستەینلر ایچین باشقا بیر سچەنک یۇقتور. (آحزاب سورەسی؛ 62) وە (فتیح سورەسی؛ 23)
سۆننت قاورامئ دا تاحریف أدیلمیش، آللاهئن سۆننتینە، اۇنون طابیعاتئ یاراتئپ دوام أتتیرمک وە تۇپلوم حایاتئنئ دۆزنلەمک اۆزرە قۇیدوغو قانونلار دەنمیشتیر. سۆننت قاورامئنئن گچتیگی آیتلری اۇقویان هرکس، بو تانئمئن قابول أدیلەمەیەجگینی قۇلایجا آنلار. آللاهئن سۆننتینین، رسوللرینین دە سۆننتی اۇلدوغونو گؤسترن آچئق آیتە راغمن (ایسرا سورەسی؛ 77) آللاهئن سۆننتینین یانئنا “سۆننتی رسولیللاە = آللاهئن رسولۆنۆن سۆننتی” قاورامئ أکلنمیشتیر.
حالبوکی رسول، کندیندن بیر شەی قاتمادان بیرینین سؤزۆنۆ دیگرینە بیلدیرمکلە گؤرەولی کیشییە دەنیر. موحاممد (ع) أگر کندینە وریلن کیتابا بیر أکلەمە وەیا چئقارما یاپسایدئ جزاسئنئن چۇق آغئر اۇلاجاغئنئ شو آیتلردن اؤگرنییۇروز:
فَلَا أُقْسِمُ بِمَا تُبْصِرُونَ ﴿۳۸﴾ وَمَا لَا تُبْصِرُونَ ﴿۳۹﴾ إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ ﴿۴۰﴾ وَمَا هُوَ بِقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ ﴿۴۱﴾ وَلَا بِقَوْلِ كَاهِنٍ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۴۲﴾ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۴۳﴾ وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ ﴿۴۴﴾ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ﴿۴۵﴾ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ ﴿۴۶﴾ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ ﴿۴۷﴾ (سورة الحاقة)
حایئر! گؤرمکتە اۇلدوقلارئنئزا یمین أدریم. گؤرمەدیکلرینیزە دە یمین أدریم کی، قورئان دگرلی بیر ألچینین سؤزۆدۆر. اۇ بیر شاعیرین سؤزۆ دگیلدیر. نە قادار آز اینانئپ گۆونییۇرسونوز! بیر کاهینین سؤزۆ دە دگیلدیر. بیلگینیزی نە قادار آز قوللانئیۇرسونوز! بۆتۆن وارلئقلارئن راببی (صاحیبی) طارافئندان ایندیریلمیشتیر. (ألچیمیز موحاممد) بیزیملە ایلیشکیلی بیرطاقئم سؤزلر اویدورسایدئ، اۇنو قئسقئوراق یاقالار، شاە دامارئنئ قۇپارئردئق. ایچینیزدن هیچبیری دە بونون اؤنۆنە گچەمزدی. (حاققا سورەسی؛ 47-38)


text:
Jul 26, 2015
روح ساغالتیجیلیقدا(پسیکوتراپی ده) اینجه لیکلر
ابوالفضل جورابچی (درویش اوغلو)
1- عمومی باخیش
روح بیلیمی (پسیکولوژی) انسان استروکتورونون (ساختار) و انسانلار آراسی ارتباطلارین بیلیمی اولدوغو اوچون، هر انسانین بو بیلیمدن آنلادیقلاری وار. روح بیلیمی باره سینده تک بیر کلمه اوخومامیش بیر انسان بئله روح بیلیمچی دیر. بو فیکری آیدینلاشدیرماق اوچون روح بیلیمینی موسیقی ایله قارشلاشدیریرساق، دئمک اولار کی، موسیقی سس و سس بولاشیمی صنعتی اولدوغو اوچون، و هر انسانین (آنادان دوغما کارلاردان سیوای) سسلری آلقیلاییب، بو سسلره بنزرلر یاراتماق گوجو اولدوغوندان، هر انسانین موسیقی صنعتیندن بللی اؤلچوده آنلادیقلاری اولدوغونو ادعا ائتمک اولار. بیریسی بیر ماهنی نی، بیر نغمه نی دیل دوداغی آراسیندا میزیلداناجاق قدر، بیریسی بیر نغمه نی فیشقیراق ایله چالاجاق قدر، بیریسی بیر نغمه نی بیرموسیقی یاراغی ایله سسلندیره بیلجک قدر، بیریسی ایکی – اوچ موسیقی یاراغینی اوستاجا چالابیلدیگی قدر و بیریسی ایسه بیر سنفونی یارادیب اللی- آلتمیش چالقیچینین بیر- بیرینه اویغون چالمالارینی دوزنله یه بیلجک قدر موسیقی صنعتیندن آنلایابیلر. بو آنلامدا، هر انسانین موسیقی صنعتیندن آنلادیغی کیمی، هر انسانین دا روح بیلیمیندن آنلادیغینین بللی اؤلچولرده اولدوغونا دققت ائتملی ییک. بیریسی بیر انسانین مهربان، الی آچیق، خوش گؤرولو، یاخود اتی آجی، قیسقانج، یوخسا دوشمانجا اولدوغونو آنلایابیلجک قدر، بیریسی اؤزونون مهربان، یوخسا اتی آجی بیر انسان قارشیسیندا نئجه ترپنه جگینی بیله جک قدر، بیریسی مهربان، یوخسا اتی آجی بیر انسانین ندن مهربان، یوخسا اتی آجی اولدوغونو آنلایابیدگیندن بو انسانا قارشی نه تهر یاخینلاشاجاغینی بیلجک قدر و بیریسی ده، بیر انسانین اتی آجیلیغینی آرادان گؤتوره بیلمه سینه یاردیمجی اولابیلجک قدر روح بیلیمچیلیکدن آنلایابیلر.
روح ساغالتیجیلیق (پسیکوتراپی) ایسه بو اؤلچولرین اوستونده دیر. روح ساغالتیجی (پسیکوتراپویت)، موسیقی صنعتچیسی ایله قارشیلاشدیردیغیمیزدا، بیر سنفونی ده چالینان سازلارین هانسی سازلار اولدوقلارینی، بوسازلارین تک تکینین، تک باشینا نه جور چالیندیغینی، هانسی کؤکلرده کؤکلنمه سی گرکدیگینی بیلمه سینین یانیندا، بیر سنفونی ده اورتایا چیخمیش اویومسوزلوغون هانسی و نئچه سازین کؤک اویومسوزلوغو اولدوغوندان، یوخسا او سازین اؤزونده، جسمینده، بیر سینیقلیق، آقساقلیق اولدوغوندان ایرلی گلدیگینی آنلاییب، او سازین سینیق - سالخاقلیغینی ساغالدیب، سنفونیه اویغون شکیلده کؤکله یه بیلمه گؤجونه صاحب اولابیله جک بیر انسان اولمالی دیر. هر پروفسیونل موسیقی صنعتچیسینین بتهوون، یوخسا چایکوفسکی نین یاراتدیغی سنفونیلر قدر گوجلو سنفونی یارادابیلمه دیگینین آیدین اولدوغو کمی، هر روح ساغالتیجینین دا روح ساغاتلیجیلیق صنعتینین بوتون ساحه لرینده تبحره صاحب اولابیلمه دیگی آیدین دیر.
آنجاق روح ساغالتیجی هر زامان آقساق و اویومسوز بیر سنفونی ایله قارشی قارشیا دیر. دئلمی اؤز ایچیند، یاخود انسانلار آراسی ارتباطلاریندا بیر آقساقلیق، بیر اویومسوزلوق اولان بیر انسان ایله قارشی قارشیا دیر. اونون بو آقساق و اویومسوز سنفونی نی دوزن و اویوما گتیره بیلمه گوجو، اونون تئوریده اؤیرندیکلریندن اؤته یه، پراتیک اولاراق سنفونی نی آقسادان و اویومسوزلاشدیران سازلاری تاپیب، بو سازلارین آقساقلیقلارینین سازین جسمیندن می، یوخسا کؤکوندن می اولدوغونو آیدینلاشدیریب و اونا گؤره آقساقلیغی ساغالتما گوجونه باغلی دیر.
انسان استروکتورونو بیر سنفونی ارکسترینه بنزرلیکده اله آلیرساق، بیر سنفونی ارکتسرینین ایکی بویوتوندان، بیرینجیسینین گوبوت ماددی بویوتو، دئملی سازلار، بئش تار، اوچ کمانچا، بیر کلاویه، دؤرد ویولون، ایکی ویولون سل و .....ایکینجی بویوتونون ایسه بو ماددی بویوتون ایشله ییشیندن عمله گلن اینجه ماددی بویوتو، دئملی سازلارین چالیشیندان عمله گلن سسلر، اولدوغونو آنلاماق چوخ چتین دگیل. انسان روحونون استروکتورونو آچیقلاماق و آنلاتماق اوچون انسان استروکتورونو بیر بیلگی سایار سیستمی ایله بنزلیگینده گؤزلملرسک، بیر سنفونی اورکسترینده اولدوغو کیمی، بیلگی سایار سیستمینده ایکی بویوتون اولدوغونو آنلایابیلریک؛ گوبوت ماددی بویوت، و گوبوت ماددی بوتون ایشله ییشیندن عمله گلن اینجه ماددی بویوت. اینگلیسجه اینفورماتیک ترمینولوژیسینده، بو ایکی بویوت هاردوئر و سوفت وئر اولاراق تانیملانمیشدیر.
انسان استروکتوروندا دا بو ایکی بویوتو جسم و روح اولاراق گؤرمک اولار. انسان استروکتوروندا جسم و روح آراسیندا، سنفونی ارکسترینده و بیلگی سایار سیستمینده اولمایان، قارشیلیقلی بیر ائتگیلشیم وار. روح جسمین ایشله ییشیندن عمله گلن سوفت وئر اولدوغونون یاینیندا، اؤزو جسمی ائتگیلین بیر سوفت وئر دیر. روحون بیلگی سایار سیستمینده اولان سوفت وئر ایله ایکینجی فرقی ایسه روح ائشیک دنیا ایله جسمین ایلیشکیلرینی ده دوزنله ین و کنترل ائدن بیر سفت وئر دیر. جسم دونیانی روح آراجیلیغی ایله آنلاییر. داها دوغروسو روح ائشیک دونیایی آنلاییر و بو آنلادیغینین سونوجونا گؤره جسمی ائتگیله ییر، جسمین هاردا و نه جور بیر عکس العمل گؤسترمه سینین دستورلارینی وئریر.
روح ساغالتیجیلیغین اوبژه سی انسان روحو، دئملی انسان سوفت وئری دیر. روح ساغالتیجی انسانین سوفت وئرینده میدانا گلمیش اسگیکلیکلری بوتونله ییب، آخساقلیقلاری و دوزنیسیزلیکلری دوزنه گتیریب و بو سوفت وئرین ایشله ییشینی اکسکسیز و آقساقسیز سوردوره بیلمه سی یولوندا یاردیمجی اولماق وظیفه سنی یوکنمیشدیر.
2- روح استروکتورونا قیسسا بیر باخیش
انسان روحونون بیلگی سایار سیستمینده کی سوفت وئر ایله بنزلیگی، بو هر ایکی سیستمین ایشله ییشینین "بیلگی ایشله مه" (ساخت و پرداخت اطلاعات) اولدوغودور. بیلگی سایار سیستمینین ترمینولوژسینده "بیلگی" سؤزو الکتریسیته آخیمی شکلینده تانیملانیر. الکتریسته نین بیر نقطه دن ایکینجی نقطه یه آخماسی، دئملی الکتریسیته نین بیر لحظه اؤنجه بیر نقطه ده اولدوغو و بیر لحظه سونرا ایکینجی نقطه یه یئتیشدیگی، بیر "بیلگی" بیریمی اولاراق تانیملانیر. انسان روحو استروکتوروندا ایسه (نویرولوژی دن سؤز گئتمیر، پسیکولوژی ده) "بیلگی" آلقیلانان (ادراک اولونان) هر شئی دیر. هاوانین سویوق، یوخسا ایستیلیگینین آلقیلانماسی، آغزیمیزا قویدوغومز آلچانین دادی، بارماغیمزا باتان بیر ایگنه نین آلقیلانماسی، دوستوموزون اوزونده کی دوستجا آنلاتیم، دوشمانیمیزین گؤزونده کی دوشمانجا باخیش، بیر یارپاغین آغاجدان قوپوب یئره دوشمه سینی آلقیلادیمیز، بیر قوشون اوخوماسنی ائشیتدیگیمز، قونشودا پیشیریلن یئمگین ایی، باشیمیزا دوشن ایلک یاغیش داملاسی. معلمین گلجک هفته امتاحان آلماق ایسته دیگینی اعلان ائتمه سی، خیاواندا گلن بیر ماشینی آلقیلادیغیمز، بیر آلمانین رنگی، محکمه دن آلدیغیمیز بیر مکتوبون هر کلمه سی، ترافیک چیراغینین یاشیل، ساری یوخسا قیرمیزی اولدوغونو آلقیلادیغیمیز، بیر اؤلکه ده ساواش چیخدیغینی ائشیتدیگیمیز، بیر موسیقی پارچاسی،......... آنامیزدان امدیگیمیز سوت و دوقتوروموزدان بیر هفته سونرا اؤلجگیمیزیین خبرینی ائشیتدیگیمیز......بیر، یوخسا بیر چوخ بیلگینین قارشیغی دیر. دوغولدوغوموز گوندن اؤلجگیمیز گونه دک هر لحظه یوزمینلرجه بیلگی آخیمینین آتینداییق.
بئیین (هاردوئر) بو بیلگیلری ایشله مک اوچون، هر لحظه آخان یوزمینلرجه بیلگیدن آنجاق کیچیک بیر ساییدا و ان اؤنملی اولانلارینی سئچیب، بیلینچلی اولاراق ایشله ییر. دئملی آلقیلادیغیمیز بیلگیلردن بؤیوک بیر بؤلومو بیلینجسیز اولاراق ایشلنیر و بیز بو ایشله ییشه واقف دگیلیک. سحر هاوا آیدینلانانداندا، هاوانین آیدینللانماسینی بیلینجلی اولاراق آلقیلاساق دا، گون بویو ایشیق آلتیندا اولدوغوموزو چوخ زامان بیلینجلی اولاراق یاشامیریق. اوزون بیر یولدا یئریدیگیمیز زامان، بو یولون بؤیوک بیر بؤلومونو آددیم آتدیغیمیزی بیلینجلی اولاراق تجربه ائتمه دن گئدیریک. نفس آلدیغیمیزین بئله چوخ زامان بیلینجینده دگیلیک. اوتوباندا ماشین ایله اوزون بیر یولون بؤیوک بیر بؤلومونو، ماشین سوردوگوموزو بیلینجلی اولاراق تجربه ائتمه دن گئدیریک. بیر چوخ انسان سحر اویاندیغیندا تلویزویونو، یوخسا رادیونو آچار، گئجه یاتاندا باغلار. آنجاق گون بویو تلویزوندان گلن سس و تصویرلری بیلینجلی اولارق تجربه ائتمز. بیلینجسیز تجربه ائدیگیمیز اوبژه لر و اولایلار بیلینجلی تجربه ائتدیکلریمیزین نئچه یوز قاتی اولابیلر. بو باخیش آچیسیندان بئینین ایشله ییشینی یئنه بیلگی سایار ایله قارشیلاشدیردیغیمزدا، بیلینجلی یاشانان اولایلار و اوبژه لرین مونیتوردا گؤرونن بیلگیلر قدر، بیلینج آلیندا ایشله نن بیلگیلرین ایسه بیلگی سایارین بئنینده اولان پروگراملار و داتای لار اولچوسونده اولدوغونا بنزده بیلریک.
دئملی روح استروکتورو عمومی اولاراق ایکی بؤلومه آییریلابیلر: بیلینج کیچیک بیر بؤلومدن و بیلینج آلتی چوخ داها بؤیوک بیر بؤلومدن اولوشموشدور.
بو یازینین دوامی اولاجاق


text:
آخیسقا
آخالتسیخه و یا آخیسخا — گورجوستاندا شهر.
آخالتسیخه[دَییشدیر]
آک ساکا آدی دده قورقود داستانلاریندا بحث اولونان قدیم یئر آدلارینداندیر: مگر باشی آچوق تاتیان قلعهسیندن، آق سقا قلعهسیندن کافرین جاسوسو واردی... داها سونراکی تاریخ صحیفهلرینده اوندان 10-11. عصرلره عایید قالا کیمی بحث اولونور. 1. بیر ده یئری گلمیشکن قئید ائدک کی، متنده آدی چکیلن " باشی آچوق " ایندیکی کوتایسی اراضیسی نین شرق منبعلرینده راست گلینن آدیدیر. بودور، 11. یوزایللیکده آک ساکا-جیلدیر ماحالی بؤیوک سلجوقلو دؤولتینین ترکیبینده دیر. 13-جو عصرده ایسه جنوب-غربی قافقازلا بیرگه چینگیز خان و ایلخانیلر دؤولتینه مخصوصدور؛ 14-جو عصردن بو یئرلرده چوبانیلر، جلاییریلر، قاراقویونلولار حاکیمیت سورور. 15-جی عصرین آخیرلاریندان آک ساکا عوثمانلی دؤولتی نین ترکیبینده دیر؛ بو زاماندان اعتیباراً آزقور، آلتونقالا، ایده، کوبلییان، قوزئی، گونئی و س. کیمی 14 سانجاقدان عیبارت اولان آک ساکا پاشالیغی گوجلو ویلایته چئوریلیر؛ مؤحکم قالالار، مسجیدلر تیکیلیر. 2. سیاحتی اسناسیندا آک ساکادان کئچن اولیا چلبی یالچین قایا اوزرینده داشدان یونولموش " آهیسکا قالاسی " ندان دانیشیر. آک ساکا (یئرلی تورکلر اؤز شهرلرینده آهیسکا (اکیسکا دئییرلر) ادیرنه صولحونون (1829) شرطلرینه گؤره روسیهیه کئچن تورپاقلارلا بیرلیکده عوثمانلیلاردان آلیندی. ویلایت مرکزی آک ساکا اولان جیلدیر ایالتینه داخیل اولان آردانیج، آرتوین، شاوشات، بورچکا، یوسف ائلی ایسه میلّی حودودلار ایچریسینده قالدی. 1828-جی ایلین آقوست آیی نین 16-دا سرسگر محمد پاشانین کوماندانلیغی آلتیندا تورکلرین ایگیدجه سینه موقاویمتینه باخمایاراق پاسکویچ قالانی آلیر. روسلارین الینه کئچدیکده اوستوندن دومانلار یوکسلن بیر خارابا حالینا گلمیشدیر. بو هوجومدا پولکوونیک بورودی نین باشچیلیغی آلتیندا ووروشان شیروان آلایی خوصوصاً فرقلهنیر. قالانین ایداره سی ژنرال بئبوتووا تاپشیریلیر. لاکین مشهور آجارلی احمد بیگ قالانین ایتیریلمهسی ایله باریشا بیلمیر و قالایا هوجوما کئچیر. ژنرال بورتسف تلهسیک کؤمگه گلیر. قالا موحاصیره دن یالنیز مارسدا چیخا بیلیر. بو واختدان باشلایاراق تورکیه ایله معنوی باغلاری قیرماق مقصدیله بو شهره ارمنیلر کؤچورولور؛ بونونلا درحال اهالی نین ترکیبی ارمنیلرین خئیرینه دَییشیر. تئزلیکله ساکینلرین 10-دان 8-نی ارمنیلر تشکیل ائدیر. بئله کی، بوندان 25 ایل سونرا قیریم موحاریبهسی زامانی قالانین مودافیعهسی ژنرال آندرونیکووا حواله اولونور. آک ساکانین گؤزل طبیعتی واردیر؛ باغلاری-باغچالاری ایله مشهوردور. شهرین یاخینلیغیندا آباز توبان کورورتو (ایندی آباستومانی)، سفر یایلاغی یئرلشیر. سفر یایلاغیندا واختیله شهرین حاکیملری اولان آتابیگلرین باغلاری و سارایلاری وار ایدی. بو یایلاقلار اورابال چایی (کور حؤوضه سی) اوستونده دیر. ایندی بو صفالی یایلاقلارا جان وئرن اورابال چایی نین آدی دییشدیریلمیشدیر، چایین یئنی گورجو آدی پوتسکووی-سکالی آدلانیر. آک ساکا اراضیلریندن عقیق چیخاریلیر. آذربایجان میلّی مطبوعات تاریخینده موهوم یئری اولان " ملا نصرالدین " درگیسینی میرزه جلیلله بیرلیکده نشر ائدن عمر فایق نعمانزاده نین وطنیدیر. او هم ده 1918-جی ایلین مارسیندا " ایستیقلال کومیتس "-ی نین عوضوو اولموش، ناغی شئیخزامانلی ایله محض او تورکیه یه دیپلوماتیک گؤروشه گؤندریلمیشدیر.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- БCЭ T.2. c. 458
- Dr. M. Fahrettin Kırzıoğlu. Osmanlıların Kafkaz ellerinin fethi (1451-1590), Ankara, 1998, s. 209
- ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb Бpokrayз и EфpoHa, CП-б, 1898, T.2, c.527
قایناق[دَییشدیر]
- Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, 20-22
- Georgian Post — 1805.


text:
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی
اولوسلارآراسی کرئدی درجهلندیرمه قورولوشو فیچ ریتینگز، قلوبال اقتصادا دایر ۲۰۲۲ ایلی بؤیومه گؤزلنتیسینی دۆشورورکن، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی.
فیچ، قلوبال اقتصادی گؤرونومو راپورونون سپتامبر ساییسینی یاییملادی.
راپوردا، آوروپاداکی گاز بحرانینین، یوکسک تورم و کۆرهسل پول سیاستینین سرتلشمهسیندهکی کسکین سرعتلهنمهنین اقتصادی گؤزلنتیلره آغیر ضربه ووردوغو قید ائدیلدی.
قلوبال اقتصادا دایر بؤیومه تخمینلرینین آشاغی سالیندیغی راپوردا، دونیا اقتصادینین بو ایل یۆزده ۲،۴، ۲۰۲۳.جو ایلده یۆزده ۱،۷، ۲۰۲۴.جو ایلده ایسه یۆزده ۲،۸ آرتاجاغینین گؤزلنیلدیگی بیلدیریلدی.
راپوردا، تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی.
فیچ، ژوئن آیی تخمیتلرینده تورکیهنین بو ایل یۆزده ۴،۵، ۲۰۲۳.جو ایلده یۆزد ۳، ۲۰۲۴.جو ایلده ایسه یۆزد ۲،۹ بؤیویهجگینی اؤن گؤرموشدو.
ایلگیلیلی خبرلر
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی
نورالدین نباتی: "معین شرایط یاراندیقدا قطرله گاز تیجارتی برپا اولونا بیلر"
خزینه و مالیه ناظیری نورالدین نباتی، شرطلر موناسیب اولدوقدا قطرله طبیعی گاز تیجارتینه باشلانیلاجاغینی بیلدیریب.
مودیز، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورک اقتصادینین بو ایل یوزده ۴،۵، گلن ایل ایسه یوزده ۲ بؤیومهسی گؤزلنیلیر


text:
تۆرکیه ده کروناویروس بارادا ماغلومات
ساغلیغینا قوُوشانلارینگ سانی 2 میلیون 290 مۆنگ 32 آداما یتدی
تۆرکیه ده سوُنگقی 24 ساغاتدا 153 آدام کروناویروس سبأپلی آرادان چیقدی.
آرادان چیقانلارینگ سانی 24 مۆنگ 640 آداما یتدی.
دۆین 165 مۆنگ 109 آدام تست بردی.
شوُلاردان 743-ی نینگ کروناویروس سبأپلی کسل بوُلاندیغی حابار بریلدی.
کروناویروس یوُقاشانلارینگ سانی بوُۀسا 6 مۆنگ 289 آدام.
دۆین 6 مۆنگ 113 آدام ساغلیغینا قوُوشدی.
ساغلیغینا قوُوشانلارینگ سانی 2 میلیون 290 مۆنگ 32 آداما یتدی.
دِگیشلی حابارلار
چاووش اوُغلی: غاللا ایلالاشیغی گلوبال ایمیت قیتچیلیغی نینگ اؤنگۆنه گچدی
چاووش اوُغلی تۆرک اؤیۆنده میکتا بیرلشیگی نینگ داشاری ایشلر وزیرلری نینگ ماصلاحاتیندا بیانات بردی
دمیرقازیق سوریه ده اۆچ ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
أردوُغان بیرلشن میللتلر قوراماسیندا یوُلباشچیلارا بیانات بردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی بیرلشن میللتلر قوراماسیندا بیانات بردی


text:
مقاله نین قونوسو “اسلام اؤنجه سی آذربایجان تورک دولتلری”دیر. آنجاق بو قونویا گیرمه دن اوّل، ایکی مقدمه لازیمدیر: بیرینجیسی تورک عنوانلی دولت لریمیزی تانیماق و ایکینجیسی پروتوتورک توپلولوقلار و یا حتا دولتلری دوشونمک. یئنه ده بونلاردان اؤنجه تورکلرین دونیادا یاییلمالاری و ایندیکی دورومونو بیلمک گره کیر.
تورک توپلوقلاری بوگون یئر کوره سینین باشا باشینا یاییلمیشدیر. دئمک اولار بوگون هئچ بیر خالق تورک لر کیمی دونیادا یاییلمامیشدیر. شوبههسیز بو یاییلما چوخلو کؤچلردن حاصیل اولموش و بیر سیرا نهدنلره گؤره اؤز آنایوردلاریندا کؤچوب و باشقا یئرلری ده اؤزلرینه وطن سئچمیشلر. بو کؤچلری نهدنی هم اقتصادی – اکونومیک و هم سیاسی اولموشدور. سیاسی نه دنلری بئله سیرالاماق اولا:
بوی آراسی مجادله لر
چین باسقیسی
موغول باسقیسی
او بیری طرفدن اقتصادی نهدنلری ده بئله سایماق اولار:
اوتلاقلارین دارالماسی
حیوانلارین چوخالماسی و چوخلو اوتلاقلارا احتیاج دویولماسی
نفوسون آرتیشی
قوراقلیق
اوچونجو طرفدن نئچه عامل ده تورکلرین یئنی یئرلرده قبول اولونماسینین دا نهدنلری واردیر بو نه دنلردن: تورکلرین ایگیدلیگی: آت سورمه ده و اوخ آتمادا مهارتلری، چتینلیکلره دؤزوملو اولدوقلاری
گؤیچک اولدوقلاری دا سبب اولوردو هر یانا گئتدیکده محبتله قارشیلانیردیلار
باغیمسیزلیق روحیه سی، هر یئری وطن بیلمه سی، بو اؤزه للیکلر بورادان یارانیر کی تورکلر اؤزولریمه محیط ایله وفق وئره بیلیرلر و محیط ایله اویغونلاشیرلار.
تورکلر بؤیوک بیر جغرافیادا داغیلمیشلار، هر یانا گئتمیشلرسه ده اؤز کولتورلرینی آپارمیشلار، گاهدان دا همین کولتورو اونودوب و حل اولموشلار، آما چوخلوق اونلارین ائتکی بوراخمالاریندا اولموشدور.
تورکلرین کؤچلری بوگون دونیانین هر یئرینه داغیلماقلارینی و یاییلماقلارینی گؤستهریر او جمله دن تورکلر سیبری یه کؤچموشلر (سیبری سؤزجویو تورکجه اولموش)، چین، هندوستانا کؤچموشلر؛ آمریکایا گئتمیشلر و بوگون اورادا یاشایان قیزیل دریلی لر دوغو آسیادان بوزلوقلار اوستوندن کؤچوب ةآمریکایا چاتانلاردیر.
آنادولو و ایران آدلانان توپراقلارینا دا تورکلر چوخلوق قازانمیشلار، بوندان علاوه تورکلر مصر، سوریه، یمن و آفریقانین چوخ اؤلکهلرینه ان اسکی زمانلاردان یورد قورموشلار. آفریقادان علاوه اروپایا دا کؤچلری اولموش و بوگون دوغو اروپادا وارلیقلاری چوخلوقلا بیلینمه ده دیر.
بو کؤچلر تاریخ بویو زمان – زمان داوام ائتمیش و عئینی حالدا گوجو دولتلر ده یاراتمیشلار. بوگون بیز بیر تورک اولاراق ایراندا یاشایاراق، تورک تاریخی اوچون چوخلو اؤلکه لرده قایناق تاپا بیلهریک. چین، بیزانس، عرب و فارس قایناقلاری و آرشیولرینه درین بیلگیلر الده ائده بیله ریک. آنجاق بوگونون تاریخ آراشدیریجیلاری بو بیلگیلری گاهدان اؤز منافعلرینه گؤره ده ییشیرلر و گاهدان تحریف ده ائدیرلر او جملهدن ایراندا فارس شوونیستلری تورک تاریخینی حتا آرشیولری آرادان آپارماقلا دا تحریفینه چالیشیرلار.
بیر قونویو دا آچیقلامالییام: تورکلرین کؤچلری زمان زمان داوام ائتمیش و نئچه مین ایللر بویوندا بو کؤچلر اوز وئرمیشدیر و گاهدان ائله اوزون بیر تاریخه باغلی اولور کی کؤچ زمانی داها اؤنم بسله میر، او جمله دن بوگون ایران آدلانان بؤلگه ده یاشایان تورکلرین بو توپراقلارا گلمه سی تامام بورادا یاشایان بویلاردان اسکی زمانلارا عایید اولدوغو اوچون یئرلی تورکلر تانینماغا حقلیدیرلر. هر دؤوره نین کؤچلری نین نه دنلرینی آراشدیرماق اولار. من بورادا ایکی قونو اوزهرینده دانیشاجاغام:
پروتوتورکلر
تورکلر
اورتا آسیادا تورک آدلی توپلولوقلار و دولتلر بونلاردیر:
هون
آوار
گؤک تورکلر – ۲ دورهدیر
اویغورلار
قارلوقلار
قیرقیزلار
تورکیشلر
کیمرلر
باشقوردلار
پچنکلر
خزرلر
اوغوزلار
آما آسیایا گلنده تورک توپلولوقلاری و دولتلری ده بونلاردان عبارتدیر:
هون
آوار
بولقارلار
مجارلار
سابیرلر
کومانلار – قپچاقلار
خزرلر
ایلک اؤنجه آسیا تورکلریندن دانیشاق. اورتا آسیادا یاشایان تورک توپلولوقلار هامیسی تورک دولتلرینی ده قورموشلار. یعنی هونلار، آوارلار، گؤگ تورکلر، اویغورلار، قارلوقلار، قیرقیزلار، تورگیشلر، کیمرلر و باشقوردلار اؤز دولت لرینی قورموش و بیر سیرا نئچه یوزایللر حکومتلرینی ساخلامیشلار. بو آرادا تکجه پچنکلر دولت قورمامیشلار و توپلولوقلار شکلینده قالمیشلار. بونلار بیر سیراسی اسلامدان سونرا داوام تاپمیشدیر مثلا اویغورلار اسلامندان سونرا داها گوجلو اولموشلار ، البتده اوغوزلارین حکومتلری اسلامدان سونرا تشکیل تاپمیشدیر.
آنجاق اروپایا گلدیکده هونلار و آوارلار هر ایکی قاره ده اؤز دولتلرینی قورموشلار. اوندان علاوه بولقارلار اسلام اؤنجه سی آذربایجان یولو ایله اروپایا چاتیب و اوروپادا اؤز دولتلرینی تشکیل وئرمیشلر. بولقارلار حاققیندا دئمک اولار کی بیر اوزون زمان دا آذربایجاندا قالمیشلار، آما دولتلرینی اروپادا قورموشلار و بوگون ده بولقارستان اؤلکه سینده اؤز وارلیقلارینا داوام ائدیب و کیملیکلرینی ساخلاییرلار. بونو دا آرتیرمالی یام کی بولقارلار آذربایجاندا یاشادیقلاری زمان تورکجه ادبیات یاراتمیشلار و ادیبلری بو ادبیاتی بولقار – آذربایجان ادبیاتی بؤلومو کیمی ده یرلندیریرلر.
مجار بویلاری دا آسیادان اروپایا کؤچهرک اروپادا اؤز دولتلرینی قوروب و بوگون مجارستان آدلی اؤلکه لرینی ساخلاییرلار. بونلاردان اؤنجه فین – اوقورلار اروپایا چاتیب و بوگونکو فنلاند اؤلکه لری فینلری دولت و اؤلکه لری ساییلیر و مدرن تورک دولتلرینی قوروب – ساخلامیشلار.
سابیرلر، کومانلار اروپا دا دولت قورا بیلمه میشلر، آما توپلولوقلارینی قوروموشلار و بوگون ده توپلولوق فورموندا یاشاییرلار.
آذربایجا گلدیکده خزرلر گوجلو دولتلرینی اسلام اؤنجه سی یارادیب و ۴ یوزایل اؤز حکومتلرینه داوام ائتدیرمیشلار. خزرلردن بوگون الیمیزده تورکجه اثرلر موجوددور. خزرلر هم تاریخده و هم ادبیاتدا بؤیوک ائتکی لری اولموش و سونرا آسیادان کؤچوب و اروپادا دا بؤیوک ائتکی بوراخمیشلار.
بونلار آراسیندا اوغوزلار اسلام اؤنجه سی دولت قورموشلار، آنجاق آذربایجانا عایید اولان دولتلری اسلام سونراسینا عایید اولور .
ایندی قیسا صورتده بو دولتلری تانییاق. آسیا هون دولتی
تورک آدیلا تانینان ایلک هون امپریاسی ۲۲۰ ایل میلاددان اؤنجه اورتا آسیادا یارانیب و ۲۱۶ میلاددان سونرایا قدر سورموشدور. یعنی بو حکومت ۴۴۰ ایل تامام گوجلو بیر امپریا اولموش و چین قارشیندا دایانمیش، حتا چینی اؤز توپراقلارینا قاتمیش و حکومتلرینی الی آلتیندا آلمیشدیر. هونلارین ایلک خاقانی تئومان یا تومان اولموشدور کی ۲۲۰ میلاددان قاباق حکومت یاراتمیش و ۲۰۹جو ایل میلاددان اؤنجه یه قدر خاقاننلیق تختینده اوتورموشدور. ۱۱ ایل حکومتینده چینه دال اوتورتموش و گوجلو امپراتورلوغونو ساخلامیشدیر. اونون آدی تئومان یا تومان دیر. بو آد قوشون تشکیلاتیندا ایشله نیلن بیر آد دیر و معناسی اون مین کیشیلیک قوشونا باشچیلیق ائدن بیر کیشی یه دئییلیر. تورک قوشونو ان، یوز، مین و اون مین لیک بؤلوملره بؤلونه رک اون باشی، یوزباشی، مین باشی و تومان آدلاناراق قوشون تشکیلاتیندا کوماندارلارین عنوانلاری آدلانیردی، نئجه کی بوگون همین ایراندا خوجه، گروهان، گردان، هنگ، تیپ، لشکر، سپاه و ارتش اولاراق باشچیلاری سرجوخه، سرگرهبان، سرگرد، سرهنگ، سیزتیپ، سرلشکر، سپهبد و ارتشبد آدلانیر. تومان دئدیکده اون مین لیک بیر قوشونون باشچیسی دئییلیردی. تومان دا بئله بیر مقام صاحبی اولاراق خاقانلیغا چاتیر و تومان آدی ایله تاریخده تانینیر.
تومان بیر دموکراتیک حکومت یارادیر و اؤزو شانکو عنوانلی یورلی حکمدارلار سئچه رک مرکزی حکومته باغلی ایشلری گؤرورموشلر. او ائله گوجلو-ایدی کی چین دولتی مشهور چین دووارلارینی اونون قارشیندا چکدیردی و یوزایللر بویو تورکلره سد اولسون دئیه رک هر ایل تعمیر ائدیب اوزالدیردی، آما یئنه تورکلر قارشیندا بیر کئچیلمز سد اولامادی. تومان چین ایالت لرینه الده ائدیب و چین حکومتیندن باج آلیردی.
۲۰۹ ایل میلاددان قاباق تومانین اوغلو مئته خاقان ایش اوستونه گلدی. مئته خاقان آتاسیندان دا داها آرتیق لیاقت گؤسته ریب و هون امپریاسینی داها گوجلندیردی و گئنیشلندیردی. مئته خاقان ۲۰۹ دان ۱۷۶ ایل میلاددان قاباغا کیمی – یعنی ۳۳ ایل حکومت سوردو و تاریخده اؤزوندن بؤیوک ائتکیلر قویدو. اونون تاریخده قالان ایشلری بونلار اولدو:
امپریانین گئنیشلیگی
تورک تشکیلاتی نین قورولماسی
دموکراتیک سیستمین یاراتماسی
تقویم یاراما
ایندی بونلاری بالاجا ایضاح ائتمک گره کیر:
مئته خاقان هون – تورک امپریاسینین هم گوجلندیردی و هم گئنیشلندیردی. اونون زمانیندا هون توپراقلاری آسیانین چوخ توپراقلارینی احاطه ائدیردی.
مئته خاقان قوشون تشکیلاتی ایله برابر حکومت تشکیلاتینی دا منحکمنلندیردی و دولت ایشلرینی بیر مرکزه باغلی اولاراق نظام وئردی. اونون زمانیندا بئله تشکیلاتین یاراتماسی اونلارین تدبیر و فیکیر صاحبی اولدوقلارینی گؤسته ریر. بونلاردان قالان یازیلار هله لازیمی قدر آراشدیریلمامیش و علمی تکلیفلر بو حاقدا یئرده قالمیشدیر.
دموکراسیا یاراتماق اوچون، حتا پروتوتورک لر زمانیندا آغ ساققاللار شوراسینی داها گوجلندیرمک دولت اوچون ده یاردیمچی اولموش و شانکو سیستمی گوجلنمیش و بئله لیک خالق کوتله لری اؤلکه نین تقدیراتیندا سهیم اولموشلار.
تقویم علمی بیر شکیل تاپمیشدیر. بیلیرسینیز بوگون ده هله ایراندا هر اون ایکی ایل ده هر بیر ایل بیر حیوان آدی ایله باغلی آدلانیر مثلا سیچان، قویون، دونقوز، تویوغ و . . .
بو تقویم مئته خاقان طرفیندن یاراتمیشدیر. هر ۱۲ ایل بیر دوره ساییلاراق، عئینی حالدا هر دوره انسان یاشاییشیندا و عمرونده ده بیر دؤره آدلاندی: ایلک ۱۲ ایل – اوشاقلیق دؤره سی، ایکینجی ۱۲ ایل – گنجلیک دؤره سی، اوچونجو ۱۲ ایل – کیشیلیک دؤره سی، دؤردونجو ۱۲ ایل – پیشمیشلیک دؤره سی، بئشینجی ۱۲ ایل – تجربه دؤره سی و آلتینجی ۱۲ ایل قوجالیق دؤره سی.
مئته خاقاندان سونرا اونون اوغلو “کی اوک” خاقان اولدو. اونون دا امپراتورلوق دؤره سی هون دولتی نین عظمتلی دورانی ساییلیر. “کی اوک”دان سونرا اونون اوغلو چیچی خاقان اولدو. اونون زمانیندا چین توطئه لری گوجلندی. ۵۸ دن ۵۴ ایل میلاددان اؤنجه ایللری آراسیندا چین هون امپریاسیندا رخنه سالا بیلدی و هون دولتینین توپراقلاریندا تفرقه سالدی و بیر سیرا توپراقلاری اؤز الینه آلدی. بو زمان چینه باغلیلیق و باغیمسیزلیق آراسیندا قالیر. یاواش – یاواش هون امپریاسی ایکی بؤلومه: دوغو و باتی هونلارینا بؤلونور. چین گوجله نه رک هون ضعیفله ییر. چین جاسوسلاری بؤیوک ضربه لر وورا بیلیرلر. نهایت هون دولتی ۲۱۶ ایلینده پوزولور.


text:
`صدر حرکاتی` نتیجهلر
خبرلر [54]
- ایراندان عراقا اربعین اوچون زیارتچی آخینی
- عراق-داکی سیاسی لیدئرلر ائرکن سئچکیلرین کئچیریلمهسی بارهده راضیلاشیبلار
- مقتدی الصدر هنیس پلاسشارت ایله گوروشوب
- مقتدی الصدر ائرکن سئچکی کئچیریلمهسینی طلب ائدیب
- صدر حرکاتی عراق-دا حاکمیتین دییشدیریلمهسینی طلب ائدیر
- عراق-دا پارلامئنت بیناسینا باسقین اولوب
- مولود چاووش اوغلو بلگراد-دا همکارلاری ایله گؤروشلر کئچیریر
- عراقدا سئچیم
- مولود چاووش اوغلو بلگراد-دا بیر سیرا گوروشلر کئچیریب
- خالق بازاریندا پاتلاما
- بغداددا پاتلاما
- کاظمینین نمایندهسی ایرانا گئتدی
- آمریکانین بغداد ائلچیلیگینه سالدیری
- عراق-دا مقتدا الصدر طرفدارلاری ایله اعتراض چیلار آراسیندا قارشیدورما باش وئریب
- ایسرایل اردوسونون غزه-یه هوجومو نتیجه اولن لرین سایی 11 نفره چاتیب
- مقتدی الصدر خبردارلیق ائتدی
- تورکییه، شیدتله قینادی
- باغداد-دا اؤلنلرین سایی 7-یه چیخیب
- روحانی، سیستانی ایله گؤروشدو
- ایران بمت-نین قرارینی قینادی


text:
سونوندا واکسن سایتینین پنجرهسی منیم یاشیدلاریمین دا اوزونه آچیلدی. خبری ائشیتمکده سایتدا آد یازدیریب، مدنیتلی بیر وطنداش کیمی واکسن ویردیرماغا مراجعه ائدهجهییم گونو اعلان ائدهجکلرینی گؤزلرکن، آنباشی موبایلیمی کنترل ائدیب، حتی دیابت سایهسینده گئجه یاریسی ایکی سفر توالته گئتدییمده بئله سلامت سایتیندان اس. ام. اس گلیب- گلمهدیینه باخدیم. صاباحیسی گون خبر گلمهیینجه یئنه بیر مدنیتلی وطنداش کیمی واکسن ویرماق اوچون سایتدا سئچدیییم بهداشت مرکزینه تلفن آچیب، اس. ام. اس گلمهدیینی سؤیلهدیم. تئلفونا جواب وئرن خانیم، او مرکزده واکسن ویریلمادیغینی، اوستهلیک منطقهنین بهداشت مرکزلریندن ایکیسینی آد آپاریب، او مرکزلرده واکسن ویردیرا بیلهجهییمی دئدی. من ایسه یئنه مدنیتلی بیر وطنداش کیمی یول- یؤندم گؤرستدییی اوچون خانیمدان تشکر ائدیب، دانیشغی باشا چاتدیردیغیم آن اؤز- اؤزومه دئدیم: «آخی بو قویون صفتلیک نه زامان باشیندان چیخاجاق؟ بو مرکزده واکسن ویریلمایان حالدا، سایتدا آدی واکسن ویران مرکزلرین ایچینده اعلان اولدوغو بارهده ندن خانیمی سورغو- سوالا چکیب، اوندان جواب ایستهمهدین!»
آنجاق بئله پئشمانلیقلار تویدان سونرا حنا ماجراسینا بنزهر. سلامت سایتیندان گؤندریلهجک اس. ام. اسی گؤزلمکدن باشقا چاره اولمادیغینی دوشونوب، یئنه بیر مدت اؤز ایشمه مشغول اولوب، آنجاق دفعهلرجه موبایلیمی کنترل ائتدیم. سلامت سایتینین اس. ام. اسی خان گلدیدن ده اویانا کئچمیشدی.[بو سؤزون دوغروسونو یازسایدیم گرک یازایدیم شاه گلدیدن ده اویانا گئچمیشدی، سلطنتچی ائتیکتینی ده پانتورک ائتیکینین یانینا یاپیشدیرماسینلار دئیه، بیلرک خان گلدی یازدیم.]
سایتدا آد یازدیراندا واکسن ویریلمایان بیر مرکزی سئچدیییم اوچون بلکه هئچ اس. ام. اس گلمییهجک دئیه دوشوندوم. بلکه ده سلامت مرکزی کهف یوخوسوندان آییلاندان سونرا اس. ام. اس یوللاماق بارهده دوشونهجک! او زامان یئنه ده تویدان سونراکی حنا ماجراسی و…
سونرا اؤزلویومده دئدیم بوشلا بو مدنی داورانماق اویون بازلیقلارینی، در حال دور آیاغا، گئت خانیم آدلارینی دئدییی بهداشت مرکزلرینین بیرینه.
بهداشت مرکزینه یئتیشدییمده حیطه توپلانمیش جماعتی گؤرونجه اومودوموم کسیلیب، آز قالدی گلدیییم یولو گئری دؤنوم. آنجاق نوبت اوچون نومره آلاجاغیمی باشا دوشوب، من ده باشقالاری کیمی نومرهمی آلیب، نوبتیم یئتیشسین دئیه حیطین بیر گوشهسینده دایاندیم.
حیط، نه حیط! آددیم باشی آغاج و گول کوللاری، آنجاق آغاجلارین دیبی ایله گول کوللارینین دیبی زیبیل ایله دولو ایدی، رنگ به رنگ نایلونلار ایله پلاستیک لیوان، نوشابه قابی، معدنی سو قابلاری، پفکدن بوشالمیش پاکاتلار، سیگاردان بوشالمیش قوطولار و… اؤزلویومده دوشوندوم: مثلا کی بهداشت مرکزی دی!!!
کؤلگهده بیر نیمکت بوشالینجا تلهسیک گئدیب، اوردا أیلشیب، نوبتیمی گؤزلهدیم. أیلشدیغیم نیمکتین آلتی دا آغاجلار و گول کوللارینین دیبیندن قالیجی دئیلدی، رنگ به رنگ نایلون و باشقا زیبیللر دولموشدو نیمکت آلتینا.
بیراز سونرا زیبیللری ییغماق عاغلیمدان کئچئدی. زیبیللرین کرونا کیمی پیس ویروسا بولاشماق احتمالی اولدوغونا گؤره ألجکسیز زیبیل ییغماغین دوغرو بیر ایش اولمادیغینی دوشونوب، اؤزومو راضی ائلهییب، قویون صفت بیر وطنداش کیمی دینمز دانیشماز زیبیللری گؤرمزدن گلدیم. آنجاق او آن ارادی قویون صفتلیک و غیرارادی قویون صفتلیک فرقلرینی بوتون ایلیک- سومویومله آنلاییب، اوتانجیمدان کیمسهنین اوزونه باخمادیم. باخسایدیم، بیلرکدن بیر قویون صفت انسانا چئوریلدییمی باشا دوشرلر دئیه، دوشوندوم.
بیر آن، قویون صفتلیکدن مسئولیتلی بیر وطن داشا چئوریلمک اوچون ساده بیر چیخیش یولو عاغلیما گلدی. در حال وطنداش- خبرنگار قیلیغینا گیریب، موبایلیم ایله گول کوللارینین دیبیندن، نارین داش دؤشهمه اوزره توکولموش زیبیللردن عکس سالیب، خبر سایتلارینین بیرینه یوللاماغی دوشونورکن باشیمی قالدیریب، دیم- دیک آددیملارلا گئری دؤنوب، یئنه نیمکت اوزره أیلشیب، نوبتیمی گؤزلهدیم.
دؤرد نفر ایله بیرلیکده منی ده ایچری چاغیردیلار. اوچ اتاقدا واکسن ویریلیردی، بیر اتاقدا وطن مالی دئییلن واکسن، اوبیری اتاقلاردا ایسه چین مالی دئییلن واکسن.
آتا- آنالاریمیز قونشونون تویوغو قاز اولار دئییبلر، آنجاق تحریم، کرونا و انسانلارین اینانجلاری یارالاندیغی گونلرده چین تویوغو قرقاوول دادی وئرر دئیینلر ده وار. ائشیتدییمه گؤره قرقاوول حافظه، جنسی گوج و فشاری یوخاری اولانلار اوچون فایدالی ایمیش. سیزجه دیابت و هیپیرتانسیونا مبتلا اولان، اوستهلیک یائسهلیک دؤورانینی یاشایان بیر یازیچی بو دورومدا نه ائتمهلیدیر؟
هانسی اوتاغین سمتینه گئتدییمی اؤزونوز تخمین ویرین. اتاغین قاپیسی آچیق ایدی، بیزلر ایسه نوبتیمیز یئتیشسین دئیه قاپی قاباغیندا صف چکدیک. منیم نوبتیمه بیر نفر قالیردی، بیردن بیره من یاشدا بیر جفت اؤسگورمهدن، آسقیرمادان گؤبلک کیمی اؤنومده گؤیردیلر. نوبت اوچون آرخامدا دورماقلارینی اونلارا دئدییمده، خانیم آستا سس ایله پیچیلدادی: «بو کیشی دلیسُوو بیریدی، بیراز قاریشیغی وار، گوجنن راضی ائلهمیشم واکسن ویرسین، نوبته دورسا پئشمانلار، بیردن گؤردون بورانی آلت- اوست ائلهدی، سن بیزیم کیشیدن سورا واکسن ویرسان قیامت قوپار!»
خانیمین سؤزو منه آغیر گلدی. دئدیم: «تک سیزین کیشی دئییل، بیر ایکی کلمه اویان بویان اولاندا روزوسو کور ملک ألینه دوشموش جماعتین چوخونون دلی اولماق قابلیتی وار، من ده او جماعتدن بیریام، کئچین دورون آرخادا، نوبتیز یئتیشنده ایچری گئدرسیز.»
خانیم داش کیمی دوشدویو یئرده قالسا دا دیلی ساکین قالمادی، دالبادال نوبتسیز ایچری کئچمک اوچون ماهانا گتیریب، اصرار ائدیردی. کیشی ایسه طوفان لاخلاتدیغی بیر آغاج کیمی گاه ساغا، گاه سولا مایل اولوب، گاه دا چیینلرینی آشاغی- یوخاری اوینادیردی، سانکی چیینلرینه ویبره سیستمی یئرلشدیرمیشدیلر. منه ائله گلدی کی کیشینین ایچینده پوسگورمهیه حاضیر اولان بیر انرژی قاینایغی وار.
نئچه دقیقه اؤنجه قویونصفت بیر وطنداش قیلیغینا گیریب، زیبیللری گؤرمزدن گلدیییم یادیما دوشدو. آنجاق کیشینین احوالاتینی گؤرمزدن گله بیلمزدیم. مدنیتلی بیر وطنداش کیمی وجدان عذابی ایچینده بوغولماییم دئیه، خانیما دئدیم: «اؤزونوزو یوروب، رنگ به رنگ ماهانالار توخوماغا چالیشمایین، کیشینیز مندن اؤنجه ایچری گئچیب، واکسن ویرا بیلر.»
کیشی صندل اوزره أیلشیب، کؤینهیینین قولونو چیرمالادی. کؤینک قولو دیرسهییندن یوخاری قالخمایینجا پرستار کؤینهیین قولونو چیخارتماغی سؤیلهدی. کیشی ایسه طوفاندا تیترهین آغاجا تای ثابت دورماغا چالیشیرکن دویمهلرینی آچیب، کؤینهیینی بوتونلوکله چیخاریب، بئلدن یوخاری عریان، بوداق- یارپاغی تؤکولموش آغاج کیمی یئنه صندل اوزره أیلشدی. پرستارین قیافهسی پوزولسا دا بیر سؤز دئمهدی.
من ایسه در حال برابر وطنداشلیق حاقلاری طلب ائدن قیلیغا گیریب، ذهنیمده کیشینین یئرینه بیر قادینی تصوور ائدیب، کیشینین ناتاراز حرکتی قارشیسیندا ساکیت قالان همین بو پرستاری دوشوندوم. بیلمیرسیز بیر ثانیه ایچینده ذهنیمده نه قیامتلر قوپدو، پرستار قادینین ناتاراز حرکتینه حیرصلهنیب، تحقیر دولو صفتلری ائتیکت کیمی اؤز جینسیندن اولان بیر انسانین وارلیغینا یاپیشدیردی. ذهنیمده پرستار ایله خیالیمدا یارانمیش خانیمین تارتیشمالارینی تصور ائتدیییم آن پرستار منی ایچری چاغیردی. کیشی صندلدن قالخیب، کؤینهیینی گئیینمهدن اتاغین گوشهسیندهکی شیری آچیب، أللرینی یویاندان سونرا کؤینهیینی گئییب، دویمهلرینی دویمهلمهمیش پرستارا ساری گلیب دئدی: «خانیم، من چکرم، ایندی کی واکسن ویردیردیم، بویون چکیم یا چکمهییم؟!»
پرستار تعجب ایله بیر آددیم گئری چکیلیب، دئدی: «بیلمیرم، منیم باشیم چیخماز بئله ایشلردن.»
کیشی قاپییا ساری گئدیرکن آستاجا میزیلداندیم: «گئت چک بالا لای لای… یات قال دالا لای لای»
پرستار ایله کیشی بیر آندا منه ساری دؤنوب دئدیلر: «نمنه؟»
مدنیتلی بیر وطنداش قیلیغینا گیریب، دئدیم: «خانم پرستار منیم هم دیابتیم وار، هم ده هیپرتانسیونوم. واکسن ویراندان سونرا داوالاریمی همیشهکی کیمی آتیم یوخسا… » ایینه عضلهمه تاخیلاندا سؤزوم یاریدا قالدی.
صابیرین شعریندن خاطیرلادیغیم مصراعلاری میزیلدارکن بهداشتین زیبیل دولو حیطیندن خیابانا چیخدیم.
آچسان گوزونو رنج، مشقت گورهجکسن
ملتده غم، امتده کدورت گورهجکسن
قیلدیقجا نظر ملته حیرت گورهجکسن
چک باشینا یورغانینی، نکبتدن آییلما!
لای لای، بالا، لای لای
یات، قال دالا، لای لای!
بیر لحظه آییلدینسا قوتار جانینی، یوخلا
آت تریاکینی، چک، بابا قلیانینی، یوخلا
اینجیسه ساغین، وئر یئره سول یانینی، یوخلا
ایللرجه شعار ائتدییین عادتدن آییلما
لای لای، بالا، لای لای
یات، قال دالا، لای لای!
آچاری قاپییا سالیب، ائوه گیرنده اؤز- اؤزومه دئدیم: «گؤرهسن بهداشت حیطینین زیبیللریندن سالدیغیم عکسلری خبر سایتلارینین بیرینه یوللاییم یوخسا یوللاماییم؟ بهداشت دا یاشادیغیم ماجرانی نئجه؟ یازیم یوخسا یازماییم؟»
۱۴۰۰.۵.۵


text:
تورکیه اقتصادی بؤیومهیه داوام ائدیر
تورکیه اقتصادی ایکینجی دؤرددهبیرده گؤزلنتیلری آشاراق، بیر اؤنجهکی ایلین عینی دؤرددهبیرینه گؤره یوزده ۷،۶ بؤیودو
تورکیه اقتصادی ایلین ایکینجی دؤرددهبیرینده یوزده ۷،۶ بؤیودو.
تورکیه استاتیستیک قورومو (تویک)، بو ایلین ایکینجی دؤرددهبیرینه (آوریل-ژوئن) باغلی داخلی محصول نتیجهلرینی آچیقلادی.
بونا گؤره، تورکیه اقتصادی ایکینجی دؤرددهبیرده گؤزلنتیلری آشاراق، بیر اؤنجهکی ایلین عینی دؤرددهبیرینه گؤره یوزده ۷،۶ بؤیودو.
ان چوخ آرتیش یوزده ۲۶،۶ ایله مالی و بیمه فعالیتلرینده قیده آلیندی.
خیدمت بؤلومونده بؤیومه یوزده ۱۸،۱%، مسلکی، اداری و دستک خیدمت فعالیتلرینده بؤیومه ایسه یوزده ۱۱ اولدو.
صنایعده بؤیومه یوزده ۷،۸ اولاراق قید ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی
نورالدین نباتی: "معین شرایط یاراندیقدا قطرله گاز تیجارتی برپا اولونا بیلر"
خزینه و مالیه ناظیری نورالدین نباتی، شرطلر موناسیب اولدوقدا قطرله طبیعی گاز تیجارتینه باشلانیلاجاغینی بیلدیریب.
مودیز، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورک اقتصادینین بو ایل یوزده ۴،۵، گلن ایل ایسه یوزده ۲ بؤیومهسی گؤزلنیلیر


text:
معبد، شهر حؤومهسینین لاپ اوجا یئرینده تیکیلمیش ایدی. اوندان بئله اورادا دا ایلاهییت هئـیکلی، بوینونا قدهر سو ایچینده ایدی. سو هر یئری بوروموشدو. اورادا یاشایانلار قورو یئر آختارماغا گئـتمیشدیلر. هر ائوده کی، قایـیق وار ایدی، شئـی- شویلرینی قوروماق اوچون بیر کیمسه قایـیقدا قالمیشدی. معبدین اوچ اوتاقلـی اوست مرتبهسینده آتمیش یئددی اوشاق و اوچ یوز اللی آلتـی قاری، هابئله ایتلر، کئچیلر، تویوق- خوروزلار بیر- بیرینه قاریشیب قایناشیردیلار.
«چنان پاریا» بیر گئجه- گوندوز سودا قالمیشدی. اونون قایـیغـی یوخ ایدی. اربابی اوچ گون بوندان قاباق جانـینـی گؤتوروب قاچمیشدی. سویون ایلک دامجیلاری دامان کیمی تئز آغاج بوداقلاری ایله نارگیل یارپاقلارینـی بیر- بیرینه چیتییهرک بیر شیروانی آلتـی دوزهلتمیشدیر. او، قاسیرغانـین، تئزلیکله یونگوللشمهیی اومیدیله، ایکی گون بورادا کئچیندی. بورادا بئش سالخـیم نارگیل بیر باغ دا یونجا وار ایدی. قورخوردو ائوی بوش گؤروب اونلاری آپارالار.
ایندیسه شیروانی آلتـیندا سو دیزه قدهر یوخاری قالخمیشدی. تاوانا یاپیشمیش ایکی چرگه نارگیل یارپاقلارینـی داها سو باسمیشدی «چنان» کومانـین ایچینده باغـیرسا دا آنجاق اونون سسینی ائشیدن یوخ ایدی. اونون وار- یوخو بویلو بیر قادین، دؤرد کیچیک اوشاق، بیر پیشیک، بیر ده ایت ایدی. او ایناندی کی، اون ایکی ساعاتا کیمی سو تاوانا قالخاجاق. بو او دئمکدیر اونلارین آخـیری چاتاجاقدیر. اوچ گونون ایچینده یاغـیش کسمهمیشدیر.
او، کولشدن قایریلمیش تاوانـین بیر آزینـی دئشهرک بیر باجا قایـیریب، اورادان باشینـی ائشییه اوزادیب، اویان- بویانا بویلاندی. بؤیوک بیر قایـیق شیمالا ساری گئدیردی. باجاراجاغـی قدهر اوجا سسله قایـیقچـیلاری سسلهدی. بخت اونا یاردیم اولدو. اونلار احوالاتـی باشا دوشوب کومایا ساری سوردولر. چنان، آروادینـی، اوشاقلارینـی، ایتی و پیشییی بیر- بیر باجادان ائشییه چکدی. اوشاقلار دیرماشیب قایـیغا مینهنده چنان بیر قـیشقـیرتـی ائشیتدی: «آهای چنان»- دئه بیر کیمسه گونباتان طرفیندن اونو سسلهییردی. چنان، سسه ساری دؤندو. «کونچییان»ین سسی ایدی، او ائوین دامیندا قـیشقـیریردی. چنان، چوخ تلهسیک حیات یولداشینـی قایـیغا چاتدیردی. پیشیک ده الوئریشلی فورصتده قایـیغا آتـیلدی.
کیمسه ایتین قئـیدینده دئـییلدی. او کومانـین گونباتان طرفینده شئـی- شویلری آرایاراق ایی چکیردی. قایـیق یولا دوشوب کومادان آرا آچدی. ایت عاییلهنی گؤزلهدییی یئره قایـیدیب گؤردو کی، قایـیق داها اوزاقلاشیبدیر. سانکی قایـیق اوچوردو. تهلوکهنی حیس ائدهرک هورمهیه باشلادی. ایت، تهلوکهیه اوغرامیش بیر اینسان کیمی اؤزوندن قریبه سسلر چـیخاریردی. آمما اونون سسینی ائشیدهسی بیر کیمسه یوخ ایدی. او دامین اوستونده دؤرد طرفه یویوروک ایی چکیب هوروردو. بیر قورباغا کومادا، ایتین سسینی ائشیدیب، قورخوب شاپپیلتـی ایله اؤزونو سویا آتدی. ایت قورخا- قورخا قورباغانـین آتـیلدیغـی یئرده سویون یاریلدیغـی نؤقطهسینه باخدی. او یئمک ایستهییردی، اونا گؤره ده کومانـی دؤور ووروب نهسه آختاریردی. او ایی چکدیکده بیر قورباغا اونون بورنونا ایلیشیب اؤزونو سویا آتدی. ایت وورنوخارکن آسقـیریب، اؤسگوردو. بیر آیاغـی ایله اؤزونو تمیزلهدی. بیر داها یاغـیش یاغماغا باشلادی، ایت اؤز توکلرینین ایچینده بوزوشدو. بو زامان اونون صاحیبی «آسیالامپوز» دا ساغ- سالامات قایـیقدان ائندی.
گئجه ایدی، بیر هوندور تیمساح آستا- آستا اوزهنده کومایا توخوندو. ایت وحشتله هوردو و قویروغو ساللاندی. آمما سانکی تیمساحین اونونلا ایشی یوخ ایدی. یازیق حئـیوان کومانـین لاپ اوجا یئرینده اوتوردو، قارانلـیق گؤیه باخـیب هوردو، اونون غملی هورمهسی اوزاقلاردا ائشیدیلیردی.
سسلرین مهربان تانریسی نالهنین سسینی باشقا ساحیللره آپاردی. بیر عیدده اونو ائشیدیب و اولا بیلسین کی، یاواشجاسینا اؤزلریله دانـیشدیلار: «وای، بیر یازیق ایتی دامدا قویوب اونو ترک ائـتدیلر. لاپ روسواچـیلـیقدیر». بلکه ده ایندی اونون صاحیبی قورولوقدا شام یئـییردی؛ بلکه ده یئمک یئـیهرک حئـیوانـی دا یاد ائلهییر. ایتین اوزون اولاشمالاری ضعیف نالهیه چئوریلدی. کیمسه «رامایانا»دان بیر نئچه بئـیت اوخویوردو. ایت او سسه قولاق شاخلایاراق بیر مودت ساکیت دایاندی. سونرا ائله بیل کی، اورهیی سینان کیمی اولوب سیزیلدادی قارانلـیق گئجهنین سوکوتوندا «رامایانا» ماهنـیسی هاوانـی دولدوردو. ایت یئنه قولاقلارینـی شاخلایـیب قولاق آسدی، حرکتسیز دایاندی. ماهنـینـین شیرین لحنی، داوام ائلهین سویوق یئل ایله قاریشیردی. باشقا بیر سس یالنـیز یئل سسی ایدی. ایت حیس ائـتدی کی، یومشاق بورنو قـیزاریب شیشیبدیر.
ایکیندی چاغـی ایکی کیشی بیر کیچیک قایـیقدا اورادان کئچدیلر. ایت هوروب اومیدله قویروغونو ترپتدی. چالـیشیردی، اؤزونون پیس وضعییتینی مومکون قدهر اینسان باشا دوشه بیلهجهیی یوللارلا بیلدیرسین. سویون ایچینده دال آیاقلارینـین اوستونه قالخاراق قایـیغا آتـیلماق حالتی توتدو.
اونلارین بیری قـیشقـیردی: «باخ، اورادا بیر ایت وار. او قویروغونو بوللایاراق، اؤزهل بیر سس چـیخارماقدا سانکی قدیر بیلنلیک ائدیب و شفقت دیلهییردی».
ایکینجی کیشی دئدی: «قوی اولسون». ایت گؤزلری ایله یالواریردی. ایکی دؤنه چالـیشدی قایـیغـین ایچینه آتـیلسین، آنجاق قایـیق گئـتبهگئـت اوزاقلاشدی. ایت بیر داها سیزیلتـییا باشلادی؛ قایـیقچـیلارین بیری دؤنوب دالـییا باخدی. او، اؤز یانلـیشینـی باشا دوشدو. سس قایـیقچـی سسی یوخ، بلکه ایتین اینسان سایاغـی ناله چکدییی ایدی. یورغون، نییاران سیزیلتـی کولهیین سسی الیه قاریشمیش، سویوق دالغالار ایچینده بیر داها ائشیدیلدی.
قایـیق گؤزدن ایتهنه قدهر اونا گؤز زیللهدی. سانکی دونیادان زهلهسی گئدیر و اوندان ویدالاشماق اوچون کومانـین لاپ اوجا یئرینه قالخدی. بلکه اؤز- اؤزونه دئـییرمیش کی، بیر داها اینسانـی سئومهیهجکدیر. سویوق سودان یالایـیب ایچدی. باشی اوسته اوچان قوشلارا و سونرا دا دالغالارین اوزهرینده اوینایان بیر ایلان بالـیغـینا باخدی. ایلان بالـیغـی «چنان» آچدیغـی باجادان ایچری گیردی. ایت گؤز- قولاقدا ایدی. آجلـیق تحریکیندن و اؤلوم قورخوسونون تأثیریندن اوجادان هوردو. هامی او سسی باشا دوشه بیلردی. اونا گؤره کی، او سس بوتون دونیا آنلادیغـی بیر دیلده ایدی.
توفان ایله یاغـیش یئنه ده باشلادی. دالغالارین اوغرایـیش نتیجهسینده تاوان داها داوامینـی الدن وئرمیشدی. ایت یئنه ده اینسان سسی ائشیتدی: «ایت سسی هاردان گلیر؟ اولمایا کومانـین یییهلری یوخدور؟» ایت، قوز آغاجینـین یاخـینلـیغـیندا آغاجا باغلانمیش بیر قایـیق گؤردو. قایـیغـین ایچریسی موز، قامیش و نارگیل بوداغلاری ایله دولو ایدی.
ایت قایـیقچـیلارا ساری دؤنوب، هوره- هوره سویا یاخـینلاشدی، آداملارین بیری موز آغاجینا چاتدی. باشقا بیریسی تهلوکهنی آندیراراق دئدی: «گؤزله، ایت ائله بیل جوماجاقدیر».
ایت جوموب آتـیلدی و کیشی الیندهکیلری بوراخاراق سویا دوشدو. ایکینجی یولداشینـین یاردیمیایله قایـیغا چاتـیب میندی. ایت ده اوزهرک سودان چـیخدی. کوما باشینا چاتدی اوغرولار، بوتون موز سالخـیملارینـی کسیب غارت ائـتدیلر.
ایتین آجی هورمهسینی ائشیدهرک دئدیلر: «دایان سنه گؤسترهریک» سونرا قایـیغا خئـیلک کولش یـیغدیلار. آخـیردا اونلارین بیری کومانـین دامینا دیرماشدی. ایتین نه گوجو وار ایدی دیشلرینی اونون قـیچـینا باسیب و آغزی دولوسو اونون قـیچـینـین اتیندن قوپارتدی. کیشی آغریدان قـیشقـیریب اؤزونو قایـیغا سالدی. باشقا بیریسی بئله گؤردوکده آغـیر ضربه ائندیردی. ایت بیر ناله سسی چـیخاریب، سونرا دا سسی کسیلدی. یارالانمیش کیشی قایـیقدا اوزانـیب، اوجا سسله هارای چکیردی. ایکینجی کیشی اوندان ایستهییردی کی سسینی کسسین، یوخسا تانـینارلار. اوزون زامان ایت، اوزاقلاشان قایـیغا ساری هوردو.
داها گئجه یاریسی ایدی. دالغالاردا هرلهنن هوندور بیر اؤکوزون اؤلوسو کومانـین یاخـینلـیغـیندا ایلیشیب دایاندی. ایت، اؤکوزون اؤلوسونه یاخـینلاشاراق، اونا باخدی. آیریلـیب آشاغـییا سورولدو. ایت اونا ساری داشلاندی. قویروغونو شاخلایاراق دیشلرینی جمدهیه باتـیردی و اونون بول اتینی چوخ لذّتله یئدی.
بیردن- بیره اؤکوزون جمدهیی سو آلتـینا گئدهرک ایت ده گؤزدن ایتدی. اوندان سونرا آنجاق توفانـین گورولتوسو، قورباغالارین قورولتوسو و بیر ده چایـین اوزهرینده تؤرهنن دالغالارین سسی ائشیدیلیردی. ایت ساکیت ایدی.
اونون، اورهکسیخـیجی نالهلری، یانـیقلـی سیزیلتـیلاری داها کسیلمیشدی. اپریییب شیشمیش جمدهکلر چایـین دالغالاری ایله اوزو آشاغـی گئدیردیلر. قارغالار آرخایـینلـیقلا اونلاری دیمدیکلهییردیلر. کیمسه یوخ ایدی. اوغرولار مانئعسیز اولاراق راحاتجاسینا اؤز ایشلرینی گؤروردولر.
بیر آز سونرا کوما اوچوب داغـیلدی. اوجو- بوجاغـی گؤرونمهین سودا هئچ بیر شئـی گؤرسنمیردی. ایت اؤلنهدک اؤز صاحابینـین وار- یوخونو گؤزتلهدی. ایندی ایسه او تیمساحلار ایختییاریندا ایدی و کوما ایسه اوچوب آرادان گئـتمیشدیر.
سو چکیلمکده ایدی. چنان، اوزه- اوزه کومایا چاتدی. ایتین باشینا نه گلدییینی بیلدی. نارگیل آغاجینـین آلتـیندا دالغالانان سویون اوزهرینده بیر ایتین اؤلوسو هرلنیردی. چنان بارماقلاری ایله ایتین اؤلوسونو چئویریب باخدی. ایتی گؤرن کیمی حئـیرتلندی. اونون قولاغـی قوپاریلمیش دریسی سویولموشدو. رنگی چوخ چتین بللنیردی.
[۱] اینگیلیس دیلینه چئویرن: ساموئل مانایی


text:
(26)
اییلیک
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ وَآتَى الْمَالَ عَلَى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَالسَّائِلِينَ وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ ﴿۱۷۷﴾ (سورة البقرة)
اییلیک، یۆزۆنۆزۆ دۇغو وە باتئ طارافئنا چەویرمەنیز دگیلدیر. اییلیک؛ آللاها، آحیرت گۆنۆنە، ملکلرە، کیتابلارا وە نبیلرە اینانان کیشینین یاپتئغئدئر. بؤیلە بیر کیشی، سەومەسینە راغمن مالئنئ، کندینە یاقئنلئغئ اۇلانلارا، یتیملرە، چارەسیزلرە، یۇلدا قالانلارا، ایستەینلرە وە بۇیوندوروق آلتئنداکیلرە وریر. نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلار وە زکاتئ وریر. بونلار آنلاشما یاپتئقلارئ زامان دا یۆکۆملۆلۆکلرینی یرینە گتیریرلر. باسقئلارا، زۇرلوقلارا، بیر دە باسقئن آنئندا اۇلاجاقلارا قارشئ دیرنچلی اۇلورلار. اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو اۇلانلار بونلاردئر. آللاەتان چکینەرک قۇرونانلار دا بونلاردئر. (باقارا سورەسی؛ 177)
“اییلیک گۆزل آحلاقتئر، کؤتۆلۆک ویجدانئنئ راحاتسئز أدن، اینسانلارئن سنینلە ایلگیلی دویماسئنئ ایستەمەدیگین شەیدیر. (تیرمیذی وە آحمد بین حانبل)
دگرلی گنچلر،
“اییلیک نەدیر؟” دییە سۇرارساق حپینیزین ورەجک بیر جوابئ موطلاقا واردئر؛ چۆنکۆ اییلیگین تانئملانمایا ایحتیاجئ یۇقتور. هرکس فئطراتئنا یازئلمئش بیلگی سایەسیندە ایینین وە اییلیگین نە اۇلدوغونو بیلیر. فئطرات، اینسانئن یاراتئلئش عایارلارئدئر. یۆجە آللاە، اینسانئ یاراتئرکن اۇنا بیر روح اۆفلەر. بو روح، عادتا بیر بیلگیسایارا تمل ایشلتیم سیستمینین یۆکلنمەسی گیبی، هر اینسانا بللی بیلگیلری یۆکلەمیش اۇلور. اینسان بو بیلگی یاعنی فئطرات گرگی دینلەمەیی بیلیر، یاشادئغئ وە گؤردۆگۆ شەیلردن ایلرییە دؤنۆک چئقارئملار یاپابیلیر وە اۇلایلارئ، اۇلایلار آراسئنداکی ایلیشکیلری آنلار.
یینە فئطراتئ سایەسیندە راببینین تک اۇلدوغونو وە ایینین کؤتۆنۆن نە اۇلدوغونو بیلیر، عاقلئنئ دا بو دۇغرولارا گؤرە قوللاناراق قارارلار ورەبیلیر. قئساجا “ایینین وە کؤتۆنۆن” تۆم دۆنیادا تۆم اینسانلار آراسئندا عاینئ شکیلدە بیلینمەسی اینسانئن فئطراتئ سایەسیندەدیر. یینە دە اییلیگین گنل بیر تانئمئنئ یاپماق ایستەرسک، بونو قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز حادیثی شریفتە بولابیلیریز.
رسولوللاە (ص) شؤیلە بویورموشتور:
“اییلیک گۆزل آحلاقتئر، کؤتۆلۆک ویجدانئنئ راحاتسئز أدن، باشقالارئنئن سنینلە ایلگیلی دویماسئنئ ایستەمەدیگین شەیدیر.”
بو تانئم، هرکسین قۇلایجا آنلایابیلەجگی شکیلدە اییلیک وە کؤتۆلۆگۆ تاعریف أدر. سیز دە بیر شەیین ایی می کؤتۆ مۆ اۇلدوغو قۇنوسوندا قارارسئز قالئرسانئز، بو حادیثی شریفی دۆشۆنەرک قارار ورەبیلیرسینیز.
دگرلی گنچلر،
گۆزل آحلاقلا ایلگیلی بیلگیلر، قورئانئ کریمین پک چۇق آیتیندە تکرار أدیلیر. کؤتۆلۆک وە قاچئنئلماسئ گرکن داورانئشلار دا آچئق سچیک ایفادە أدیلیر. باشتا اۇقودوغوموز باقارا سورەسی؛ 177-نجی آیت دە اییلیگی تانئملایان آیتلردن بیریدیر:
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالْكِتَابِ وَالنَّبِيِّينَ … ﴿۱۷۷﴾ (سورة البقرة)
اییلیک، یۆزۆنۆزۆ دۇغو وە باتئ طارافئنا چەویرمەنیز دگیلدیر. اییلیک؛ آللاها، آحیرت گۆنۆنە، ملکلرە، کیتابلارا وە نبیلرە اینانان کیشینین یاپتئغئدئر … (باقارا سورەسی؛ 177)
بورادا آللاە تعالا، اییلیگین یالنئزجا گؤرۆنن داورانئشلاردا اۇلمادئغئنئ، گرچک اییلیگین، ایمان أساسلارئنئ قابول أدەرک باشلایاجاغئنئ بلیرتمیشتیر. بو أساسلارا ایمان أدن کیشیدن بکلنن دیگر داورانئشلار دا آیتین دوامئندا بلیرتیلمیشتیر:
بؤیلە بیر کیشی، سەومەسینە راغمن مالئنئ، کندینە یاقئنلئغئ اۇلانلارا، یتیملرە، چارەسیزلرە، یۇلدا قالانلارا، ایستەینلرە وە بۇیوندوروق آلتئنداکیلرە وریر.
آیتتە گچن دیگر اینسان گروپلارئنئن کیملر اۇلدوغو آچئقتئر؛ آنجاق “بۇیوندوروق آلتئنداکیلر” ایفادەسینی بیرآز آچالئم:
بونلار، ساواشتا دۆشمانلارئن ألینە دۆشمۆش أسیرلر اۇلابیلەجگی گیبی، هرحانگی بیر نەدندن دۇلایئ اؤزگۆر ایرادەسینی قوللانامایان یاعنی بیر مجبوریەت یا دا باغئملئلئقتان دۇلایئ اؤزگۆرجە سچیم یاپامایان دیگر اینسانلار دا اۇلابیلیر. اۇنلارا یاردئم أتمک دە اییلیکتیر.
دگرلی گنچلر،
آیتین دوامئندا، اییلیک یاپان کیشیلرین اؤزللیکلری سئرالانمایا دوام أدر:
… وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا … ﴿۱۷۷﴾ (سورة البقرة)
… نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلار وە زکاتئ وریر. بونلار آنلاشما یاپتئقلارئ زامان دا یۆکۆملۆلۆکلرینی یرینە گتیریرلر … (باقارا سورەسی؛ 177)
آیتتە یالنئزجا ناماز قئلارلار دەنمەمیش، “نامازئ دۆزگۆن وە سۆرکلی قئلارلار” دییە بویرولموشتور. دەمک کی، گرچک بیر مۆمین یاعنی آللاها تام آنلامئیلا گۆونن بیر کیشی، نامازئ هیچ ایهمال أتمز. هر زامان دۆزگۆن اۇلاراق قئلار. بونون اییلیگین بیر پارچاسئ اۇلاراق تانئملانماسئ دا چۇق دۆشۆندۆرۆجۆدۆر. بورادا سیزلرین دە کندی ناماز قئلئشئنئز اۆزریندە بیرآز دۆشۆنمەنیزی وە اؤز ألشتیری یاپمانئزئ ریجا أدییۇروم؛ چۆنکۆ اینسانئ أن ایی کندیسی بیلیر.
هنۆز کندی قازانچلارئنئز اۇلمایابیلیر؛ آنجاق گلیر صاحیبی اۇلاجاق دوروما گلدیگینیزدە، اییلردن اۇلماق ایستییۇرسانئز، زکاتئنئزئ دا گرکتیگی قادار ورملیسینیز.
آیتین سۇنراکی قئسمئ، بیر آنلاشما یاپئلدئغئندا، اۇنا اویمانئن وە آنلاشمانئن گرکلرینی یرینە گتیرمەنین دە اییلیگینین پارچاسئ اۇلدوغونو وورغولاماقتادئر. داحا اؤنجە سؤزۆندە دورماق حاققئنداکی قۇنوشمامئزدا بونو ألە آلدئغئمئز ایچین، آنلاشمالار اۆزریندە اوزون اوزون دورمایاجاغئز.
دگرلی گنچلر،
آیتین دوامئندا:
… وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ … ﴿۱۷۷﴾ (سورة البقرة)
“باسقئلارا، زۇرلوقلارا، بیر دە باسقئن آنئندا اۇلاجاقلارا قارشئ دیرنچلی اۇلورلار.”
ایفادەسی گچمکتەدیر.
دەمک کی، اینسانلار آیتتە تانئملانان اییلیکلری یاپمایا چالئشئرکن، چشیتلی باسقئ وە زۇرلوقلارا ماعروض قالابیلیرلر. حاتتا هیچ بکلنمەدیک زامانلاردا هیچ بکلنمەدیک اۇلومسوزلوقلارلا قارشئلاشابیلیرلر. بو دوروملاردا بیلە، دوروشلارئنئ بۇزمامالارئ یاعنی بو اییلیکلردن تاعویض ورمەمەلری اییلرین بلیرگین اؤزللیگیدیر.
بۆتۆن بونلار آنلاتئلدئقتان سۇنرا آیت:
“اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو اۇلانلار بونلاردئر. آللاەتان چکینەرک قۇرونانلار دا بونلاردئر.”
دییە بیتمکتەدیر.
أگر بیز دە اییلردن اۇلماق ایستییۇرساق، بو آیتتە آنلاتئلانلارا اویغون داورانمالئیئز.
بؤیلەجە اومولور کی، قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.


text:
تورک ساوونما صنایعی شیرکتلری مسپو سرگیسینه قاتیلاجاق
مسپویا ۲۰۱۳.جو ایلده "لیدئر اؤلکه" اولاراق قاتیلان تورکیه سرگیده ایکینجی دفعه بو ایستاتوسلا یئر آلاجاق
تورک ساوونما صنایعی شیرکتلری اورتا و دوغو آوروپانین ان بؤیوک حربی سرگیسی اولان مسپو ۲۰۲۲ده ایشتیراک ائدجکلر.
بو ایل ۳۰.جوسو تشکیل ائدیلهجک اولوسلارآراسی ساوونما صنایعی سرگیسی مسپویا ۶-۹ سپتامبر تاریخلرینده لهستانین کیلتس شهری ائو صاحبلیگی ائدجک.
مسپویا ۲۰۱۳.جو ایلده "لیدئر اؤلکه" اولاراق قاتیلان تورکیه سرگیده ایکینجی دفعه بو ایستاتوسلا یئر آلاجاق.
تورکیه، ساوونما صنایعی باشقانلیغینین ایشبیرلیگینده و ساوونما و هاواچیلیق صنایعی صادراتچیلاری بیرلیگینین دستگی ایله ۲۶ شیرکتله مسپو ۲۰۲۲ده ایشتیراک ائدجک. سرگیده تورکیهنین ساوونما صنایعی شیرکتلرینین اۆرهتدیگی مختلیف اینسانسیز قورو و هاوا آراجلاری، زرهلی آراج پلتفورملاری، سلاح سیستملری، دنیز سیستملری، الکترونیک سیستملر، مهماتلار، سیمولاتورلار و لجستیک دستک محصوللاری باشدا آوروپا اولماقلا بوتون سرگیلهنهجک.
سرگی زامانی تورکیه هیئتی، ائو صاحبی اؤلکه مقاملاری و اشتراکچی دیگر اؤلکهلرین هیئتلری ایله گؤروشهجک.
ایلگیلیلی خبرلر
چین آیا، سیچرایان بیر کشف آراجی گؤندرهجک
گونش انرژیسی ایله ایشلهیهبیلهن آراجین، کراترلرین گونش گؤرن یاماجلاریندا اؤزونو شارژ ائتدیکدن سونرا قارانلیق بؤلگهلره دالاراق تورپاق آراشدیرمالاری ائدهجک
چین، بیر رابطه اویدوسو داها اوزایا گؤندردی
پلانلانان اوربیته یئرلشدیگی بیلدیریلن اویدونون، یوکسک کیفیتلی سس، بیلگی، رادیو و تلویزیون سیگنالی گؤندرمه خیدمتلرینی تامین ائدجک
تورک ساوونما صنایعی شیرکتلری مسپو سرگیسینه قاتیلاجاق
مسپویا ۲۰۱۳.جو ایلده "لیدئر اؤلکه" اولاراق قاتیلان تورکیه سرگیده ایکینجی دفعه بو ایستاتوسلا یئر آلاجاق


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/فوریه ۲۴
، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/رویدادلار
- ۳۰۳ (میلادی) - روم ایمپراتورو دیوکلتیان مسئحیلیگی قاداغان ائدن فرمان وئردی.
- ۱۵۲۵ (میلادی) - پاویا دؤیوشونده ایسپانیا ایمپراتورلوق اوْردوسو فرانسه قوْشونلارینی مغلوب ائتدی.
- ۱۹۱۸ (میلادی) - استونی، روسیهدن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۴۲ (میلادی) - آمریکا سسی رادیوسو ایلک دفعه یایینا چیخدی.
- ۱۹۵۵ (میلادی) - عیراق و تۆرکیه آراسیندا «باغداد پاکتی» ایمضالانیب، سوْنرادان بۇنا ایران، پاکیستان و بریتانیا دا قوْشولدو.
- ۱۹۹۱ (میلادی) - عیراقا هۆجۇمون بیر پارچاسی اوْلان «صحرادا قیلینج» عملیاتی باشا چاتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/دوغوملار
- ۱۹۴۴ - دوغوم گونو: دیوید واینلند، آمریکالی فیزیک بیلیم آدامی.
- ۱۹۵۵ - دوغوم گونو: استیو جابز، آمریکالی مخترع و ایش یارادان و اپل شیرکتینین قوروسوجو.
- ۱۹۶۷ - دوغوم گونو: برایان اشمیت، آمریکالی فیزیک بیلیم آدامی.
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/اولوملر
- ۱۸۱۰ - اولوم گونو: هنری کاوندیش، اینگیلیسلی؛ فیزیک بیلیم آدامی.
- ۱۸۵۶ - اولوم گونو: نیکلای لوباچفسکی (عکسدهکی)، روس ریاضیاتچی.
- ۱۹۹۳ - اولوم گونو: بابی مور، اینگیلیسلی فوتبال اویونچوسو.
- ۲۰۰۱ - اولوم گونو: کلود شانون، آمریکالی ریاضیاتچی.
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ اسفند/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ اسفند/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۵ اسفند/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۲ رجب/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
`مولود چاووش اوُغلی` نتیجهلر
حابارلار [251]
- چاووش اوُغلی: غاللا ایلالاشیغی گلوبال ایمیت قیتچیلیغی نینگ اؤنگۆنه گچدی
- چاووش اوُغلی بایراموف بیلن دوشوشدی
- چاووش اوُغلی یونانا دویدوریش بردی
- چاووش اوُغلی صربیستان دا
- چاووش اوُغلی سوریه لی محالیفلارینگ یوُلباشچیلاری بیلن دوشوشدی
- چاووش اوُغلی: ایسرائیل-ی برک یازغاریاریس
- چاووش اوُغلی گوترش بیلن گۆررۆنگدِش بوُلدی
- چاووش اوُغلی بلینکن بیلن گۆررۆنگدِش بوُلدی
- چاووش اوُغلی آسهآن- تۆرکیه ماصلاحاتینا قاتناشار
- اؤزبگیستان ینگ یوُلباشچیسی تۆرک وزیرلری قابول اتدی
- تۆرکیه- آذربایجان و اؤزبگیستان ینگ اۆچ تاراپلی ماصلاحاتی گچیریلدی
- غاللا گأمیسی اوکراینانینگ اودسا شهریندن یوُلا چیقدی
- چاووش اوُغلی کوزوولی و صربیستانلی ایشدشلری بیلن دوشوشدی
- چاووش اوُغلی: بیز عیراقدا و سوریه ده ترور قوراماسی بیلن اورشیاریس
- چاووش اوُغلی کولبا بیلن دوشوشدی
- أردوُغان ایران ینگ داشاری ایشلر وزیرینی قابول اتدی
- تۆرکیه، قازاغیستان و آذربایجان ینگ داشاری ایشلر و قاتناو وزیرلری ماصلاحات گچیردی
- چاووش اوُغلی: ایسرائیل – تۆرکیه آراسیندا ایلچی بِللهمهک اۆچین ایش باشلاتدیق
- یائیر لاپید آنکارا گلدی
- چاووش اوُغلی دمیرقازیق قبرس تۆرک جمهوریتینده


text:
دئدی: من پوشک آتاجاغام. قالیب گؤیدن دوشنده، کیمین پایی اولسون!…
پای اوسته چیخماغین دوشر- دوشمزی وار. بو سؤز آتا- بابالاریمیزدان قالماسادا، خورتدان بانونون اکیز تاییسیندان سیزه یادیگارلیق قالسین. قوی بیر قالاق دا قالانسین، آتابابالاریمیزدان قالمیش قالاق- قالاق سؤزلرین اوستونه. بیر گون اولار الین هر یئردن اوزولر. قارنین بئلینه یاپیشار. سن یول- یؤندم بیلدیینه گؤره، زرنگ لیک ائدرسن. باشقالاری قول چیرمالاییب، حاضیرلادیغی سوفرهنین باشیندا ایلهشرسن. سوفرا صاحیبلرین قووارسان، بوغارسان، اوتورب جانا سینر یئیرسن، ایچرسن، بئلینه پاپیشمیش قارنین اؤزونو ایتیرر؛ یولونو آزار. گونو- گوندن سنی قارین باسار. داها اوتوردوغون یئردن بئله قالخا بیلمزسن. گون گلر سنین اوستونه دُوو گؤتوررلر. سنی یئریندن قالدیرماغا بولدوزرلر ایشه دوشر. کؤکونو قیرا بیلیمهسهلرده، چکیب بیر قیراغا قویارلار سنی.
آی دولانار. ایل دولانار. یئر فیرلانار. سنین یادینا دوشر کی آچیلمیش سوفرادا پایین وار. گئته ده پای اوستونه چیخماغا هوسلهنرسن. اما بو دؤنه، او دؤنهیه بنزهمز. سوفرانین باشیندا هامی یا یئر یوخدور. دئییرلر پوشک آدینا چیخسا سوفرانین باشیندا اَیلهشه بیلرسن. او دا قالیب شانسیوا، قلمین جوهری آدینی یازماغی باجارا بیلسین یا یوخ!
سیزی بیلمیرم اما من، اکیزتاییلیغیمدا بیلیرم کی پوشک دئدییین، گؤیه آتیلان آلمادی. گاهدان اولار، فیرلانار، فیرلانار، گلیب بیر درویشین اوووجونا دوشر. درویش آلمانی یاری بؤلر. یاریسی اصلی، بیر یاریسیندان دا، کرمین کؤکو دوغولار. سئوگی خالقیمیزین یاشامینین کؤکونه ایشلهیر.
آی دولانار، یئر فیرلانار، گون او گون اولار کی پوشک نیوتونون آدینا چیخار. گؤیدن دوشن آلما اونون باشینی یارار. جاذیبه قانونو، یاشامین اؤلمز قانونونا چئوریلر.
ایل دولانار، آی دولانار، یئر فیرلانار، فیریلداق قانونو یئر- گؤیو آلار. گون گلر… گلر… گلر… بو گونه یئتیشر. سئوگی قانونو، جاذیبه قانونو بئله ایشه یاراماز. گؤیه آتیلماغا نه گلاب آلماسی تاپیلار نه ده عاشیقی آلما. ساده جه بشقابی آلما الده اولار. بشقابی آلما گؤیده فیرلانماغی چوخ سئور. حتی اوزایا دوغرو اوزانار. اما هاردانسا بیر ال، بشقابی آلمانی گؤیده توتوب، طاقچانین یوخاری باشیندا اوتوردار. پوشک آتماغین زحمتی ده جیبلرده قالار. سن سه راحات راحات یاسدیغا سؤیکهنیب، گؤزونو طاقچایا تیکرسن…
۹۲.۲.۳۱