text:
معاصر تاریخیمیزده شرف گونشی کیمی پارلایان بؤیوک اجتماعی و سیاسی دگیشیکلیکلر، آذربایجان خالقینین و ائلهجهده قهرمان تبریزین آدیلا باغلیدیر. مشروطه حرکاتی، شیخ محمد خیابانی نهضتی، 21 آذرده یارانان ملی- دموکراتیک قورولوش، 29 بهمن حماسهسی و 22 بهمن انقلابی کیمی اجتماعی سیاسی حرکتلرین اوزهرینده قویودوغو تعیین ائدیجی ایزلر اوچون، آذربایجان خالقی و قهرمان تبریز، ابدیلیک ملی غرور حیسی کئچیره بیلر.
Feb 25, 2015
تبریز نغمهلی سطرلر - 29 بهمن حماسهسینین ایل دؤنومو مناسبتیله
آیری آیری یازیچی لار و شاعیرلر
ائلدارموغانلی
تبریز نغمهلی سطرلر
آذربایجان خالقینین ایران تاریخینده قویدوغو قهرمانلیق ایزلری خالقلارین یادداشیندان پوزولماز ایزلر اولوبدور. آذربایجانین کئچمیش یوزایللیک ایران سیاسی، اجتماعی تاریخینده اونودولماز رولو اولوب و بیر سیرا تاریخی حادثهلرده اوینادیغی رول اعتباریله بوتون شرق اؤلکهلرینه اؤرنک کیمی اؤزون تانیتدیریبدیر.
معاصر تاریخیمیزده شرف گونشی کیمی پارلایان بؤیوک اجتماعی و سیاسی دگیشیکلیکلر، آذربایجان خالقینین و ائلهجهده قهرمان تبریزین آدیلا باغلیدیر. مشروطه حرکاتی، شیخ محمد خیابانی نهضتی، 21 آذرده یارانان ملی- دموکراتیک قورولوش، 29 بهمن حماسهسی و 22 بهمن انقلابی کیمی اجتماعی سیاسی حرکتلرین اوزهرینده قویودوغو تعیین ائدیجی ایزلر اوچون، آذربایجان خالقی و قهرمان تبریز، ابدیلیک ملی غرور حیسی کئچیره بیلر.
1356نجی ایل بهمن آیینین 29نجی گونو آذربایجانلیلارین ظولم و شاهلیق استبدادی علیهینه گؤستردیکلری قهرمانلیق یئنی بیر حماسهنین یارانماسینا سبب اولدو. بو حماسه ایران سویهسینده آزادلیق و باغیمسیزلیق شعارلاری آلتیندا یارانان خالق حرکاتینین ان قووه وئریجی عامیلینه چئوریلدی.
تبریز اهالیسی شاه مامورلارینین قم شهرینده اعتراض سسی قالدیران جاماعاتین علیهینه تؤرتدیکلری تضییقلره اعتراض اولاراق، شهرین مسجیدینه توپلاشماق ایستهییر، آنجاق شاهلیق قورولوشونون کئشیکچیلری یول وئرمهیهرک، بیر گنجی اؤلدورورلر. انقلابچی گنجین شهید اولماسی تبریز خالقینین عصیانینا سبب اولور. خیابانلاردا باشلانان نئچه مینلیک اعتراض نمایشی شاه رژیمی علیهینه اوجالان دئوریلمه شعارلاریلا داوام تاپیر. مامورلارین ائتدیگی جنایتلر ملتی قورخوتماییر، عکسینه خالق، انقلابین درینلشمهسی اوغروندا آپاراجاغی مبارزهنین داوامینا داهادا ایناملا یؤنهلیر.
29 بهمن حرکاتینین ان اؤنملی تاثیری، ایران سویهسینده گئدهن مبارزهنین دوز استقامته یؤنلمهسینه یول گؤسترمهسی اولور. شاه رژیمینین دئوریلمهسی و پهلوی خاندانینین آرادان قالدیریلماسی، اساس انقلابی مقصده چئوریلیر. شاهین سوسقون آداسینا ولوله دوشور؛ بیر یانداندا بو انقلابی حرکت، ایرانین باشقا شهرلرینده گئدهن مبارزه آخیمینین گوجلنمهسینه سبب اولور. ساواک، شهربانی و دیگر استبداد قوهلرینین ”شکست ناپذیر“لیک افسانهسینه بیر یوللوق سون قویولور.
تبریز حرکاتینین تاثیری آلتیندا ایستر انقلاب گونلری ایسترسهده اوندان سونراکی گونلرده خالقین دیلینه یاخین اولان یئنی مضمونلو ادبیات یارانیر. مختلف ادبی ژانرلاردا اؤز عکس صداسینی تاپان مبارزه روحلو، آزادلیق ایستکلی صنعت اثرلری، خالقین دیلینده ازبر اولور. دؤیوشچولرین سنگرلرینده هیمنلره و بیر سیرا یارانان نظم اثرلری خالقین اؤز آرتیرمالاریلا، نمایش شعارلارینا چئوریلیر. نئجه کی، شاه رژیمی طرفیندن 29 بهمن حرکاتینین آذربایجانلیلارا یوخ، اجنبی قوهلره منسوب ائدیلمهسی، ذولفقار کمالی آدیندا بیر شاعرین قلم محصولونا آرتیریلان خالق سؤزلریله، بئله جوابلانیر:
شنبه گونو سحرچاغی
ائل اله آلدی چوماغی،
تیترهدی قورخودان یاغی،
گؤرنتک برهلدی گؤزو،
بهمنین ییرمی دوققوزو.
دئدیلر یالاندی یالان،
خارجهلی دئییل اینان
تبریزلیایدی قویدو جان
وطنین اوغروندا اؤزو،
بهمنین ییرمی دوققوزو.
جام سیندیران غلامعلی،
اروجعلیایله پنجعلی
هاردان اولدو خارجهلی؟
تبریزلی اؤزویدو، اؤزو
بهمنین ییرمی دوققوزو.
29 بهمن حرکاتی تاثیری آلتیندا یارانان ادبیاتدا، خصوصیله شعر نمونهلرینده، هر بیر اجتماعی- سیاسی حرکتین قیزغین اتموسفرینده یارانان ادبی اثرلر کیمی، داها آرتیق رئال حادثهلرین صنعت دیلیایله اوخوجویا چاتدیریلماسی اساس گؤتورولوبدور. باخمایاراق کی، بو ادبی اثرلرین یارادانلارینین بیر چوخو ادبی جمعیتده سؤز اوستالاری سویهسینه یوکسلن و باشقا بیر زامان مؤوقعینده چوخ پوئتیک اثرلر یارادان صنعتکارلار اولموشلار.
آذربایجان خالقینین معاصرایران سیاسی- اجتماعی تاریخینده شرفله قویدوغو مبارزه ایزلری و آزادلیق اوغروندا ترسیم ائتدیگی دؤیوش لؤحهلری او جملهدن 29 بهمن حماسهسینی عزیزلهیهرک، بیر سیرا آذربایجان شاعرلرینین بو حرکتله باغلی یاراتدیغی صنعت اثرلرینی بیرگه اوخویوروق.
من تبریزدن گلمیشم
بولود قاراچورلو (سهند)
بیلمیرم آغلاییم، بیلمیرم گولوم،
بیلمیرم آچیلیب، یا سولوب گولوم!
دانیشماغا توتمور آغزیمدا دیلیم،
آخی دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
مندن سوروشمایین تویدان، بایرامدان،
نغمهدن، ماهنیدان، بادهدن، جامدان،
اوغول اوشاغیمدان، بالا ـ بولامدان،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
سؤز آچمایین منه یازدان، باهاردان،
یا ایستی اوركلی، ایستكلی یاردان،
سورمایین او عزیز آنا دیاردان،
آمان، دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
سورمایین، سورمایین یاشیل داغلاردان،
شاختا قارسیلایان بارلی باغلاردان،
یادا، باغریمداكی چارپاز داغلاردان،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
عاریفلر دردیمی آنلایار ـ قانار،
آلیشقانلار آلوولانار، اودلانار،
بعضیلر سؤزومو افسانه سانار،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
یارادان دیل وئریب انسان دانیشا،
ال ـ قول وئریب حیات اوچون ووروشا،
اورهك وئریب سئوه، كوسه، باریشا،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
گناهیم: ثروتیم دوشونجهم، دیلیم،
ال ـ قولوم زنجیرده، یورد، دیلیم ـ دیلیم،
اورهگیم شان ـ شاندیر، باغلیدیر دیلیم،
آمان، دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
شاعرین سیلاحی كلمهدیر، سؤزدور،
یاخان شاپالاقدیر، یاخیلان اوزدور،
گؤیرن یاناقدیر، قیزاران گؤزدور،
آمان، دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
قلم سونگو ایله قارشی دورا؟...هئی...
كاغاذ قالخان اولا، جان قورویا؟...هئی...
ناحاق قان قورویا، قورومایا؟...هئی...
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
سؤز دوستلارینا من دایانانمیرام،
بوش بوغاز سؤزونه اینانانمیرام،
جان قویماقلا، سؤزو، بیر سانانمیرام،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
باده مجلیسینده، ایستی اوتاقدا،
اؤیونمكده اولار، بلكه جوشماق دا،
ایش مرره باشینا یئتیشن واختدا،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
لالهنین توتولدو باغری قارالدی؟
بولبولون نه اولدو رنگی سارالدی؟
قان قارداشلاریم بس هایاندا قالدی؟
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
طالعیم بللیدیر دوستا، دوشمانا،
دئمیرم او باشی دومانلی آنا،
لالهیه بورونوب یا باتیب قانا،
آمان دوستلار من تبریزدن گلمیشم!
***
ساوالان اورهكلی تبریز آناسی،
اللری اوستونده قالیب بالاسی،
تویو چالیناركن باشلاییب یاسی،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
دیرناخلانیب گلینلرین یاناغی،
گردكلر اولوبدور ” قاسم ” اوتاغی،
قیرمیزی گئیینیب عینالی داغی،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
دومان چولقاییبدیر داغلاری، دوزو،
شهرین آغزیندا قالیبدیر سؤزو،
آنجاق، سحر ـ آخشام قیزاریر گؤزو،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
دؤنوم ـ دؤنگهلرده قوردلار اولاشیر،
سومسوكـسومسوك گزیر،گاه قودوزلاشیر
بعضاًده دیشلری قانا بولاشیر،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
درین دنیز كیمی ساكتدیر شهر،
سسسیز ییرقالانیر قالین لپهلر،
بو سكوتدا نهلر گیزلنیب، نهلر؟...
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
سهندین ایچینده كوپسونور وولقان،
باشیندا گاه دومان، گاهداكی، توفان،
بویلانیر شهره باخیر نگران،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
***
وطن دمیردهدیر، وطن داردادیر،
گؤزلری یول چكیر، انتظاردادیر،
”شهریار“ قارداشیم گؤرسن هاردادیر،
آمان دوستلار، من تبریزدن گلمیشم!
تهران، اسفند 1356
قهرمان تبریز!
مفتون امینی
ایکی گون قالاندا بؤیوک چلهدن،
آغ گونش چیخاندا قارلی قلهدن.
قیزارتدی عینالی اؤز یان- یؤورهسین،
اونون شؤوقو آلدی ارکین دؤورهسین.
اوجا بیر سس دوشدو ساعات زنگینه،
قیزیل شفق چؤکدو شهرین رنگینه.
تبریزین قلبینه ایشیق ساچیلدی،
آغیر بیر یوخودان گؤزو آچیلدی.
مینلر سماوارتک خلقین سینهسی
قاینادی، قاینادی داشدی کینهسی.
دورولدو رنگلری توتغون اومیدلر،
قول- قاناد آتدیلار یورغون ایگیدلر.
هر کوچهدن بیر سئل آخدی میدانا،
میدان دولدو سولار چیخدی ایوانا.
اوز گتیردی شهره داغلارین یئلی،
قاریشدی تبریزه کندلرین تئلی.
داشلار اله دوشدو میدان چاییندان،
داش ووران، داش یئین چیخدی ساییندان.
هرنه اله یاتیب ووروب ییخدیلار،
دویونجا دوشمندن آجیق چیخدیلار.
ییخیلمیش بوتلرین بوینو سیجیمده،
توزلو- توپورجکلی چوخ پیس لیجیمده.
ملت گئتدی نوزولچولار جنگینه،
آلوو تپدی یوز اوتوزدؤرد بانکینا.
×××
پولا حسرت کاسیب ال- ایاق یالین،
شق اسکیناسلارین آسدی تونقالین.
ملت نه ایستردی؟ - آزاد یاشاماق،
دولت نه ایستردی؟ - اونو تالاماق.
دوروب آیاق اوسته دردین باغیریب،
اؤز قارا گونونه شاهد چاغیریب.
یارالی- یارالی چکیب بایراغین،
آنجاق کی بیلدیریب دیری قالماغین.
خدمته باغلانیب اوجا همتین،
باشلاییب قورتاریب ایشی چوخ چتین.
هدفلری آیدین، گوجلری ییغجام،
بیر مرامدان آلمیش هامیسی الهام.
نظملی –نقشهلی دوزگون انقلاب،
تاریخده یازماییب بونو هئچ کتاب.
آی قوجامان تبریز اوزون آغ اولسون،
دوشمنی یومشالتدین الین ساغ اولسون.
ایرانا اؤیرتدین عصیان ائتمهگی،
آزادلیق یولوندا آییق گئتمهگی.
اولوردو هی سنه ییرتیجی قورتلار،
بیلیردیم کی، بیرگون دؤزومون پاتلار.
هی تاریخین چرخی چؤندو- دولاندی،
دئییردین کی هاچان بو ایش اولاندی؟
ییرمی دوققوز کئچمیش بهمن آییندان،
نشان گئتمیش اوخون چیخدی یاییندان.
بو ایش سنه چوخدا حؤرمت قازاندی،
اوندان بری دوشمن حقینی قاندی.
آسدیلار شوشقاسین یوغون بئلیندن،
چیرکین یامانلاری دوشدو دیلیندن.
ووردولار، ازدیلر یئللی بورنونو،
وئرمهسین قاباغا زیغلی قارنینی.
قویماسین حق سؤزو آیاق آلتینا،
دئمهسین مین یالان بیر یوزآلتینا.
حق دئییبدیر تبریز ناحق ائشیتمز،
حق یولوندا کیمسه اونا یئتیشمز.
خالص بیر سؤزوم وار ییرمی دؤرد عیار،
هامی دایاناندا تبریز باشلایار.
تبریز یئنه باشدیر، بو سؤز دوغرودور،
خلقی ستارخانین خلف اوغلودور.
هر یئنی بهمنین ییرمی دوققوزو
آرتیق تانییاجاق دونیا تبریزی.
قوی ایگیدلر بوگون چیخسین چاپاغا،
آتیلسین آلمالار، گوللر قاباغا.
قوی چالیب اویناسین بوگون قیز- گلین،
آرزوسو گؤیلونده قالسین دوشمنین.
بزهسینلر ارکی بایرام آدینا،
خوش گونونو تبریز سالسین یادینا.
قوی دئسینلر بوگون صمد یئرین بوش،
دئسینلر ”چایاوغلو“ اونون شعرین قوش.
بیر گؤزل ایش گؤرسون هرکیم باشارا،
قیزیل گول گؤندرسین اولدوز، یاشارا.
ائل شاعیری ”اوختای“ بوگون یاد اولسون،
ائلین شاد ایستردی ائلده شاد اولسون.
قوی بئله گون شهره چیخسین کارناوال،
ماراقلی پنجهلر توتسون تار- قاوال.
قوی بو گونو دئسین قوجا عاشیقلار،
ائل ایچینده باشی اوجا عاشیقلار.
ظفرلر قازانسین قوجامان تبریز،
یاشاسین. یاشاسین قهرمان تبریز!
ایکی گون قالاندا بؤیوک چلهدن،
آغ گونش چیخاندا قارلی قلهدن.
قیزارتدی عینالی اؤز یان- یؤورهسین،
اونون شؤوقو آلدی ارکین دؤورهسین.
اوجا بیر سس دوشدو ساعات زنگینه،
قیزیل شفق چؤکدو شهرین رنگینه.
تبریزین قلبینه ایشیق ساچیلدی،
آغیر بیر یوخودان گؤزو آچیلدی.
مینلر سماوارتک خلقین سینهسی
قاینادی، قاینادی داشدی کینهسی.
دورولدو رنگلری توتغون اومیدلر،
قول- قاناد آتدیلار یورغون ایگیدلر.
هر کوچهدن بیر سئل آخدی میدانا،
میدان دولدو سولار چیخدی ایوانا.
اوز گتیردی شهره داغلارین یئلی،
قاریشدی تبریزه کندلرین تئلی.
داشلار اله دوشدو میدان چاییندان،
داش ووران، داش یئین چیخدی ساییندان.
هرنه اله یاتیب ووروب ییخدیلار،
دویونجا دوشمندن آجیق چیخدیلار.
ییخیلمیش بوتلرین بوینو سیجیمده،
توزلو- توپورجکلی چوخ پیس لیجیمده.
ملت گئتدی نوزولچولار جنگینه،
آلوو تپدی یوز اوتوزدؤرد بانکینا.
×××
پولا حسرت کاسیب ال- ایاق یالین،
شق اسکیناسلارین آسدی تونقالین.
ملت نه ایستردی؟ - آزاد یاشاماق،
دولت نه ایستردی؟ - اونو تالاماق.
دوروب آیاق اوسته دردین باغیریب،
اؤز قارا گونونه شاهد چاغیریب.
یارالی- یارالی چکیب بایراغین،
آنجاق کی بیلدیریب دیری قالماغین.
خدمته باغلانیب اوجا همتین،
باشلاییب قورتاریب ایشی چوخ چتین.
هدفلری آیدین، گوجلری ییغجام،
بیر مرامدان آلمیش هامیسی الهام.
نظملی –نقشهلی دوزگون انقلاب،
تاریخده یازماییب بونو هئچ کتاب.
آی قوجامان تبریز اوزون آغ اولسون،
دوشمنی یومشالتدین الین ساغ اولسون.
ایرانا اؤیرتدین عصیان ائتمهگی،
آزادلیق یولوندا آییق گئتمهگی.
اولوردو هی سنه ییرتیجی قورتلار،
بیلیردیم کی، بیرگون دؤزومون پاتلار.
هی تاریخین چرخی چؤندو- دولاندی،
دئییردین کی هاچان بو ایش اولاندی؟
ییرمی دوققوز کئچمیش بهمن آییندان،
نشان گئتمیش اوخون چیخدی یاییندان.
بو ایش سنه چوخدا حؤرمت قازاندی،
اوندان بری دوشمن حقینی قاندی.
آسدیلار شوشقاسین یوغون بئلیندن،
چیرکین یامانلاری دوشدو دیلیندن.
ووردولار، ازدیلر یئللی بورنونو،
وئرمهسین قاباغا زیغلی قارنینی.
قویماسین حق سؤزو آیاق آلتینا،
دئمهسین مین یالان بیر یوزآلتینا.
حق دئییبدیر تبریز ناحق ائشیتمز،
حق یولوندا کیمسه اونا یئتیشمز.
خالص بیر سؤزوم وار ییرمی دؤرد عیار،
هامی دایاناندا تبریز باشلایار.
تبریز یئنه باشدیر، بو سؤز دوغرودور،
خلقی ستارخانین خلف اوغلودور.
هر یئنی بهمنین ییرمی دوققوزو
آرتیق تانییاجاق دونیا تبریزی.
قوی ایگیدلر بوگون چیخسین چاپاغا،
آتیلسین آلمالار، گوللر قاباغا.
قوی چالیب اویناسین بوگون قیز- گلین،
آرزوسو گؤیلونده قالسین دوشمنین.
بزهسینلر ارکی بایرام آدینا،
خوش گونونو تبریز سالسین یادینا.
قوی دئسینلر بوگون صمد یئرین بوش،
دئسینلر ”چایاوغلو“ اونون شعرین قوش.
بیر گؤزل ایش گؤرسون هرکیم باشارا،
قیزیل گول گؤندرسین اولدوز، یاشارا.
ائل شاعیری ”اوختای“ بوگون یاد اولسون،
ائلین شاد ایستردی ائلده شاد اولسون.
قوی بئله گون شهره چیخسین کارناوال،
ماراقلی پنجهلر توتسون تار- قاوال.
قوی بو گونو دئسین قوجا عاشیقلار،
ائل ایچینده باشی اوجا عاشیقلار.
ظفرلر قازانسین قوجامان تبریز،
یاشاسین. یاشاسین قهرمان تبریز!
دومانلی تبریز!
هاشم ترلان
ندیر آلنینداکی او قیریشیقلار
ای باشی بلالی دومانلی تبریز؟
ندیر کؤکسوندهکی کؤزرن یارا
ایگیدلر بئشیگی ایمانلی تبریز؟
هنرین قلمله گلمز تصویره،
دؤزمهدین بهتانا، نهده تحقیره،
باخمادین قولوندا پاسلی زنجیره،
دئدین: من تبریزم، طغیانلی تبریز!
چالدیغین ظفره ائللر گووندی،
اولدوزلار آلقیشا، تورپاغا ائندی،
بیلیرم هر زمان صبرین توکندی،
اولورسان دریاتک توفانلی، تبریز!
چوخداندیر گؤرموروک سنی بیز گولن،
فقط اؤز ائلیندیر دردینی بیلن،
سؤیله نه وقتهجن مرکزدن گلن-
حاکمین اولاجاق تهرانلی، تبریز!
جلادین نفسین کسدین دریندن،
آخدی قان بولاغی کوچهلریندن؛
بؤیوک ستارخانین فرمانیله سن
اولدون دؤیوشلرده فرمانلی تبریز.
اوغلون شهریاری سسله اویانسین،
الده حیدربابا، اؤنده دایانسین،
شعریمیز وطنین عشقیله یانسین،
سن ای شهریارلی، قطرانلی تبریز!
کاوهتک چکیلجک هر زمان آدین،
ضحاکین لرزیه سالیر بنیادین،
آزاد کؤنوللره انصافین،دادین
ظالمه غضبلی دیوانلی تبریز.
ای دوغما ائللریم، ای تبریزلیلر،
قربانی اولدوغوم امیرخیزلیلر،
وورون دامغالانسین ایکی اوزلولر،
دئسینلر آدینا داستانلی تبریز.
ضربهلر ائندیکجه جلاد اوستونه،
قان تؤکوب میندیلر عناد اوستونه،
یاد ائللی قویدولار بیر آد اوستونه،
اؤزونسه آذری عنوانلی تبریز.
سانما اوز چئویریب تبریزدن فلک،
سنین قلبین یانیر، تهرانین اتک،
هانسی بیر اؤلکهدیر سؤیله سنینتک
اولوبدور ائللری زیانلی تبریز.
دانسالاردا سنین دوغما دیلین وار،
اذربایجان آدلی بیر سئوگیلین وار،
ظلمتی بوغماغا جوشان سئلین وار،
اغ گونه بویلانان عصیانلی تبریز.
بیر یانین عینالی، بیر یانین سهند،
خائنلر بوینونا سالیبدیر کمند،
دوستلارا هر سؤزون، دیلین شکر- قند
یادلارین گؤزونه تیکانلی تبریز.
بیر سپر اولموسان سن استبدادا،
ائللرین دار گونده گلیب امدادا،
قارانلیق یوللاری قویوب آرخادا،
شرقه دوغرو گئدن کروانلی تبریز.
گئدیکجه بوغولان سسلر اوجالیر،
دشمن ائل گوجونه باخیب قوجالیر
سنین ساغلیغینا ایندی ال چالیر
سئوینیر هر یئتن ایرانلی، تبریز!
نبینین آتیدیر میندیگین کهر،
او دوشمان باشینی کؤکوندن اوزر،
بیلیرم قالخاجاق ائلین بیر سحر
اللری نیزهلی، قالخانلی تبریز.
بیلیرم اولماسان آچیلماز بو گون-
خلقین بوغازیندان آسیلان دوگون؛
عشق اولسون ای وطن سنین گئتدیگین-
مقدس یوللارا ای شانلی تبریز!
10/12/56
تبریز!
احمد شایا(آلاو)
آلوولاردان یارانیبسان،
زلفلرتک دارانیبسان،
ظلمه قارشی دایانیبسان،
گؤزل شهریم، آنام تبریز!
ستارخانین شهریسن،
قوجا شرقین سحریسن،
تاختدان سالدین قجری سن،
قویما اودا یانام تبریز!
باسغینچیلار سنده باتدی،
سنی گؤرجک تاجین آتدی،
سنده اؤز منلیگین ساتدی،
اولار سنی دانام تبریز؟!
قوچاقلارین قوچاغیسان،
ایستی آنا قوجاغیسان،
مدنیت اوجاغیسان،
دئدین ائله جانام تبریز!
مین ایگیددن نشانین وار،
دوز عهدین وار، پیمانین وار،
گولوستانین، ریحانین وار،
گؤلوم، چشمهم، سونام تبریز!
تبریز حماسهسی
مظفر درفشی
قالخیر اودلار وطنیندن یئنه اود شعلهلری
یئنه یوردوم آلیشیب؛
خالقیمین صبر و تحمل کاساسی لبریز اولوب
سانکی شدتله داشیب.
یئنه زرتشت اوجاغیندان اوجالیر شانلی آلوو
یوکسلیر نور حیات؛
یئنه بابک وطنینده یارانیر قانلی قیام
اویانیر شور نجات.
سس دوشوب عالمه: "تبریز یئنه دوردو ایاغا-
قانلی تورپاقلاردان؛
انقلاب بایراغی اللرده، بیر الده یوموروق
دیریلیب ستارخان.
یئنه قووزاندی خیابانی ائلینده عصیان
یئنه قوپدو توفان؛
یئنه غاصبلره، ظالیملره توتماق دیوان
یئنه عصیان، عصیان.
×××
بوغونوق سسله هارایلار اوجالیر، همهمهلر:
"غصبکار شاهه اؤلوم!"
تیترهدیر یئر- گؤیو بیر لحظهده مین سسلی ندا:
"قانلی دسگاهه اؤلوم!"
"سلطنت محو اولا، کؤکدن قازیلا استبداد
گرهک اعدام اولا شاه!"
"گرهک استعمارا، استثمارا سون قویماق اوچون
ائلهیک ظولمی تباه."
×××
بو شعارلار، بو هارایلار اوجالیر، عرشه چاتیر
خالق دورموش ایاغا؛
جلادین تاختینا تهراندا اودور لرزه دوشوب
باشلاییب تیترهمگه؛
"سؤندورون بو اودو!"- دستور یئنیشیر تهراندان
"یوخسا نابود اولارام"
"ژنرالار! منیم اوچ قوببالی سرکردهلریم،
ائدین اقدام، اقدام!"
×××
تانکلار، توپلو زرهلر، کامیونلار، جبپلر
صف چکیب قووزاندی؛
یوز سیلاحلارلا مسلح تپهدن دیرناغادک
قوشون حاضرلاندی؛
چیخدی تیمسار اوتاغیندان ایپک الجک الده
دؤشو بیر پارچا مدال؛
زرلی کاسکت پاپاغی، برق وورور چکمهلری
اؤزو لاکین بد حال؛
سؤیلهییر غیضیله سربازلارا: "لازیمدی تلاش،
سسلری سوسدوراسیز!
قورقوشونلارلا، باریتلا شاها پیس سؤیلهینین
دیلینه اود ووراسیز!
ماشانی چکمهده تردید ائلهسه هر سرباز
اؤزو اعدام اولاجاق؛
بو مداللار کی گؤرورسوز بیری بیر قان ایزیدیر
یوخدو رحمیم آنجاق"
×××
یولا سالدی بو جنایت، بو اؤلوم کاروانینی
او شرفسیز غسال؛
تؤکه قارداش قانینی قارداش الیله بلکه
آلا بیر تازه مدال.
چاتدی او لحظه کی دوردو اوز- اوزه سربازلار
قهرمان ملتایله؛
بیر داها دفعه مقابل دایانیب تاریخده
سونگو حریتایله.
قوشونا امر اولونور خالق اوزونه آتش آچین
ایلدیریم سانکی شاخیر؛
گولله، ال بومباسی بیر لحظهده خالقین اوزونه
بورلاغان سئلتک آخیر.
سریلیر تورپاغا اونلارلا مبارز انسان
سیچراییر هر یانا قان؛
ایستی قانلا بویانیر یئر، آسفالت، دیوار
یول آچیر میدانا قان.
قان توتوب گؤزلرینی خالق چکیلمیر دالییا
گؤتوروب ملتی شور؛
یئنه آتش آچیلیر اودلو مسلسللردن
یئنه بیر عده دوشور.
پوسکورن یئل کیمی شهری بورویور خالق سسی
نعرهلر اوج توتور؛
"قان ایچن شاهه اؤلوم، شاهه اؤلوم، شاهه اؤلوم"
سؤز بودور، ویرد بودور.
×××
یئنه حمله، یئنه گولله، یئنه سینه، یئنه قان
یوخ، بو اولماز ایشدیر؛
داها ایستکلری، نهضتلری قاندا بوغماق-
زامانی کئچمیشدیر.
کهنه قانلارلا بو گونده تزه قانلار قاریشیب-
قوجامان یوردومدا؛
جوجریب بوی آتاجاق قانلی قیزیل گول وئرهجک
قهرمان یوردومدا.
من امینم کی بوتون ایرانا شانلی وطنیم
یئنه سرمشق اولاجاق؛
تاپدالانمیشلارا: فارسا، بلوچا، کورده، لورا
او آزادلیق آلاجاق.
قیش 1356
تبریزیم!
قافلانتی
آنا یوردوم گؤزل وطن!
هر بوجاغین یاشیل چمن،
گؤزللیکده بیر دنهسن،
سنسن منیم ایکی گؤزوم،
آ تبریزیم، آ تبریزیم!
بسلدیگین آذر ائلی-
سنده آچدی شیرین دیلی،
ائولادلارین ائل بولبولو
سنینله اولدو آغ، اوزوم،
آ تبریزیم، آ تبریزیم!
گول- چیچکلی چؤللرینه،
آدلی- سانلی ائللرینه،
بالدان شیرین دیللرینه-
فرحلندیم نغمه دوزوم،
آ تبریزیم، آ تبریزیم!
ایگیدلرین عرصه یئتیر،
دوزلرینده لاله بیتیر،
حق یولوندا جاندان کئچیر،
غیرتینه قوربان اولوم،
آ تبریزیم، آ تبریزیم!
باشی قارلی داغلاریندا،
گول- چیچکلی باغلاریندا،
او بختیار چاغلاریندا
"قافلانتی"یام فالیب ایزیم،
آ تبریزیم، آ تبریزیم!
غیرتلی تبریز
حبیب فرشباف
گونش دان یئریندن بویلاندی سحر،
داغلار آل شفقه بویاندی سحر،
خالقیمیز یوخودان اویاندی سحر،
كئچدی ائللر آرا صحبتین سنین!
سن بیزیم ائل لرین پاك وجدانیسان!
قهرمان یوردومون قهرمانیسان!
صمدین، بهروزون جوشان قانیسان!
بابكدن چاتیبدیر غیرتین سنین!
خالقینین قدرتی دایاغین اولدو،
گونشلی بیر صاباح مایاغین اولدو،
عدالت بایراغی بایراغین اولدو،
یاییلدی عالمه شهرتین سنین.
آنا تبریز
ناصر داوران
سئوگیلی یورد، آنا تبریز!
سنسن منه جاندان عزیز.
حیاتیمین شیرینلیگی،
ایلقاریمین درینلیگی،
چیچکلی باغیم،
وقارلی داغیم،
شرفلی تورپاغیم.
ستارخانین بئشیگیسن،
ظفرلرین کئشیگیسن،
ائل- اوبانین گؤزو سنده،
شیرین دیلین سؤزو سنده.
گوللو باهاریم،
گؤزهل دیاریم،
ای مهربان یاری


c: text/html

text:
تورکییه ایچایشلری باخانی: تئروریستلره نفس آلدیرمایاجاغیق
تورکییه ایچایشلری باخانی سولیمان سویلو، تورکییه’دهکی تئروریست ساییسینین ۱۹۷’یه دوشدوگونو خاطیرلاداراق، “تک تک هامیسینی تعقیب ائدیریک. نفس آلدیرمایاجاغیق” دئدی.
ایچایشلری باخانی سولیمان سویلو، ۱۹ ائیلول غازیلر گونو دولاییسییلا سیواس’دا بیر توی سالونوندا دوزهنلهنن پروقرامدا، غازیلرین بولوندوغو ماسالاری تک تک گزهرک گونلرینی قوتلادی.
غازیلره (جانباز) و شهید عایلهلرینه خیطاب ائدهن سویلو، توم شهیدلره و ابدی دونیایا گؤچ ائدهن غازیلره، الله’دان رحمت دیلهدی.
تئرورلا موجادیلهنی کسینتیسیز سوردوردوکلرینی آنلاتان سویلو شونلاری قئید ائتدی: “تئرورلا دا اؤیله بیر موجادیله ائدیریک کی آرخاسیندا کیم اولورسا اولسون ایستر آوروپا اولسون، ایستر آمئریکا اولسون، ایستر باتی اولسون، ایستر دوغو اولسون هئچ اؤنملی دئگیل. باخین دونن آخشام سؤیلهدیم بوگون بورادا تکرار سؤیلهییرم. تورکیبه’دهکی تئروریست ساییسی ۲۰۰’ون آلتینا دوشدو، ۱۹۷ اولدو. تک تک هامیسینی تعقیب ائدیریک. نفس آلدیرمایاجاغیق.” / ت.ر.ت

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
هوُوا یولی اۆستی بیلن داشاساتوو یوُقارلایار
تۆرکیه سوُنگقی ۱۵ ییلدا داشاساتووینی ۳۶ میلیارد ۶۰ میلیون دلاردان ۴ اِسسه یوُقارلادیپ ۱۴۲.۵ میلیارد دلارا یتیردی
تۆرکیه ده هوُوا یولی بیلن داشاساتوو یوُقارلایار.
۲۰۰۲-۲۰۰۱۶ آرالیغیندا هوُوایولی اۆستی بیلن داشاری یورتلارا ساتیلان اؤنۆملرینگ موقداری ۲.۳ میلیارد دلاردان ۱۷.۷ میلیارد دلارا یتدی.
تۆرکیه سوُنگقی ۱۵ ییلدا داشاساتووینی ۳۶ میلیارد ۶۰ میلیون دلاردان ۴ اِسسه یوُقارلادیپ ۱۴۲.۵ میلیارد دلارا یتیردی.
هوُوا یوُلی اۆستی بیلن داشاساتوو موقداری دا ۱۵ ییلدا ۷.۵ اِسسه یوُقارلادی.
۲۰۰۲-نجی ییلدا قوری یردن داشاساتوو ۱۶.۴ میلیارد دلاردی، شول موقدار دا ۴۴.۸ میلیارد دلارا یتدی.
دنگیز یوُلی بیلن داشاساتتوو ۲۰۰۲-نجی ییلدا ۱۷ میلیارد دلاردی. شو موقدار دا ۲۰۱۶-نجی ییلینگ آحیریندا ۷۸ میلیارد دلارا بارابار بوُلدی.
دمیریوُلی بیلن داشاساتوو ۲۰۰۲-نجی ییلدا ۲۴۹.۴ میلیون دلاردی. شو موقدار ۲۰۰۸-نجی ییلدا ۱.۳ میلیارد دلارا یتدی اِمما اؤتن ییل ۶۴۱ میلیون دلار بوُلدی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیأنینگ مبلمان پوداغینداقی داشاساتوو موقداری 9 آیدا 3 میلیارد دلاردان گچدی
تۆرکیه مبلمان پوداغیندا اینگ کؤپ آمریکا، ایسرائیل، فرانسیا و انگلستانا اؤنۆم ساتدی
اینچه بورون سرحت گچلگهسی آچیلدی
ایران بیلن تۆرکمنیستان ینگ آراسیندا اینچه بورون سرحت گِچلگه سی آچیلدی
تۆرکیه 9 آیدا داشاری یورتلارا 69 میلیون دلار نار ساتدی
ایران، هیندیستان، حیتای و تۆرکیه دۆنیأده اینگ کؤپ نار اؤندۆریأن اۆلکهلر


text:
پائول رابینسون (فوتبالیست، دوغوم نوامبر ۱۹۷۸)
پائول رابینسون (فوتبالیست، دوغوم نوامبر ۱۹۷۸) (اینگیلیسجه: Paul Robinson (footballer, born November 1978)) (دوْغوم:۲۰ نوامبر ۱۹۷۸ (۴۲ یاش) ساندرلند) بیر فوتبالیست. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ پائول رابینسون. Barry Hugman's Footballers. یوْخلانیلیب4 April 2017.
- ↑ Whitley Bay Match Stats. Whitley Bay FC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2 March 2006. یوْخلانیلیب6 January 2012.
قارداش پروژهلرده پائول رابینسون (فوتبالیست، دوغوم نوامبر ۱۹۷۸) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- دارلینقتون کولوبونون اویونچولاری
- نیوکاسل یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- ویمبلدون کولوبونون اویونچولاری
- برنلی کولوبونون اویونچولاری
- داندی یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- قریمسبی تاون کولوبونون اویونچولاری
- کارلایل یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- بلکپول کولوبونون اویونچولاری
- هارتل پول یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- یورک سیتی کولوبونون اویونچولاری
- ویتلی بای کولوبونون اویونچولاری
- تورکی یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- هندون کولوبونون اویونچولاری
- دیدکات تاون کولوبونون اویونچولاری


text:
دوغان بؤیوک تورکجه سؤزلوک
دوغان بؤیوک تورکجه سؤزلوک (تورکچه: Doğan Büyük Türkçe Sözlük) د. مئحمئت دوغانین ایلک باسقیسی 1981 ایلینده یاپیلان و ایلک یایینلانیشیندان بری گئنیش ایلگی گؤرهن، ایکییوزمینین اوستونده باسقی ساییسینا اولاشان تمل مرجع اثری.
بؤیوک تورکجه سؤزلوک، تورکجهنین ان زنگین سؤزلوگو اولما اؤزللیگینی داشیر[۱]. بؤیوک تورکچه سؤزلوک پروگرام سی.دی.سی، د. محمت دوغانین ایز یایینجیلیق وریندان یایینلانان سؤزلوگونون 11. چاپی دیققته آلیناراق حاضیرلانمیشدیر.
بؤیوک تورکچه سؤزلوکده چوغونلوغو محمد عاکف ارسوی، یحیی کمال بیاتلی، رفیق خالد کارای، نجیب فاضیل قیساکورک، نورالدین توپجو، احمد حمدی تانپینار، پیامی صفادان اولماق اوزهره یونس امرهدن گونوموزه تورک ادبیاتینین یوزلرجه شاعیر و یازیچیسیندان سئچیلمیش اؤرنک جلمهلر یئر وئریلیر.
حقوق، ایقتیصاد، ادبیات، فلسفه، بیولوژی، جوغرافیا، دنیزچیلیک، عسکرلیک، دیلبیلگیسی، فیزیک، کیمیا، معدنچیلیک، منطیق، ریاضیات، میتولوژی، موسیقی، سینماچیلیق، سیاست، ایدمان، تاریخ، تصوف، طب و آیری آلانلارلا ایلگیلی کلمه و اصطلاحلار گئنیش اؤلچوده یئر آلیر.
اؤزبکیستان یازیجیلار اویومو (اؤزبئکیستان یازیچیلار بیرلیگی) بؤیوک تورکجه سؤزلوکدن اؤتورو حاضیرلاییجیسینی اولوسلاراراسی کاشغرلی محمود جایزهسینه لاییق گؤرموشتور.


text:
نادر مطر
نادر مطر (اینگیلیسجه: Nader Matar) (دوْغوم:۱۲ مهٔ ۱۹۹۲ (۲۹ یاش) Abidjan) بیر فوتبالیست. النجمه لبنان ایدمان کولوبو و لوبنان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۹ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده نادر مطر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- چئویرمک یانلیش سئچیملر
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۹۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- بیرامار کولوبونون اویونچولاری
- اتلتیکو مادرید سی کولوبونون اویونچولاری
- النجمه لبنان کولوبونون اویونچولاری
- آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۹ اویونچولار


text:
امیر اسپاهیچ
امیر اسپاهیچ (اینگیلیسجه: Emir Spahić) (دوْغوم:۱۸ اوت ۱۹۸۰ (۴۱ یاش) Dubrovnik) بیر فوتبالیست. بوسنی و هرزقووین میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده امیر اسپاهیچ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- زاقرب کولوبونون اویونچولاری
- شینیک یاروسلاول کولوبونون اویونچولاری
- تورپدو مسکو کولوبونون اویونچولاری
- لوکوموتیو مسکو کولوبونون اویونچولاری
- مونپلیه کولوبونون اویونچولاری
- سویا کولوبونون اویونچولاری
- انژی ماخاچقالا کولوبونون اویونچولاری
- بایر ۰۴ لورکوزن کولوبونون اویونچولاری
- هامبورق کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ایدماندا زوراکیلیق


text:
Apr 3, 2018
سیز «از جومله» ایستیرسیز بِله یازاسئز؟
ممدعلی
ایرهلی گون ادیب و ادبیات تاریخی آختارما ایشینده ده چالئشان بیر هم یرلیمیزله، دیلیمیزه و اُنا دخلی اُلان زادلارا گؤره دردلشیردیک. آشاغئدا گتیریلن یازئ بو دانئشئغئن بیر یانلئ دالئسئ، و بوتونلشدیریلمیشی، و بیر حسابا دا بیر آز یِتیشدیریلمیشی دیر.
حِییف کی، آذربایجانلئلار ایچینده دب دوشموش رأی آیرئلئغئ، و آز تاپئلان سؤز بیرلیگی، بیز ایکی همیِرلینین ده اِله بیل آلنئنا یازئلمئشدئ.
ادیب همیِرلیمین نظرینده بیزیم دیلین یوزده اللیسی فارس - هله آزئندان- سؤزلریندهن دوزهلیبدیر. من آمما اِلهسی دوشونمورهم و اُنا گؤره ده دیلداشئم یوزده اللی سؤزونو آرایا گتیرهنده من اُنو قبول اِتمهدیم. بیری بونا گؤره کی، بو سؤزو، و بو سایئ اُندان قاباق آیرئ آداملار دا دِمیش اُلدوغو ایله بِله، اُنو ریاضی بیر شکیلده سایئب گؤرسدهن اُلمایئبدئر. اُنا گؤره ده اؤزلویونده چُخ جدی توتمالئ سؤز دگیل. آمما بو دا وار کی، تکرار گوجونه چُخ غلط سؤزلر، دوز سؤزلرین یِرینی توتا بیلیبدیر.
سایماق اؤزو ده، اؤلکه رادیولارئندا یا تلویزیونلارئندا دانئشئلان سؤزلرین اوستونده اُلا بیلمهز. چون اُ تورکونو هچ کیم اردهملی بیر دانئشئق کیمی سایا گتیره بیلمهز، اُنا گؤره کی، اُ بیله بیله، زهله تؤکن بیر زادا دؤندهریلمیش دیل دی.
بو ایشی آنجاق لغت کیتابلارئنئ قاباغئنا قُیوب سایماقلا، قبول اُلونا بیلن شکله سالماق اُلار. هله یاخچئ دئر کی، بیر نِچه لغت کیتابئ الده وار، چاپ اُلونوب و بازاردا ساتئلئب. اُلاردان : بهزادئ، پیفون، جعفرزاده، شاهمرسی، لغت کیتابلارئنئ سایماق اُلار.
آنجاق ازبردهن دانئشماق ِیرینه، یاخچئ اُلاردئ بولاردان بیری چئرمالانئب، بیربه بیر بو کیتابلاردا تاپئلان فارس کؤکلو سؤزلری سایئب و بوتون لغتلرین سایئنا گؤره یوزدهسینی اله گتیره. بیز اُندا دییه بیلهردیک کی، بعلی بیزیم دیلیمیزده بیر بِله فارس سؤزو وار؛ و بو «آرقومنتی» ایرهلی سورهنلر ده اُخو آتئب، یایئ گیزلتمک یِرینه، شستله اُ سایئ قاباغا چکهردیلر؛ و اگر اُ سای، اُلار دِدیگی سایدان آز، یا چُخ آز اُلسایدئ، دِدیکلری سؤزوبیر داها دیله گتیرمزدیلر.
بس بو دِییشمهنین، یا دوکک دوککون قورتارماسئ اوچون دوزگون، راحات، چُخ یونگول، خرجسیز، زحمتسیز یُل، یوخارئدا دِدیگیمیز یُلدور. گونده بیر نِچه ساعات ایشله، بیر نِچه هفته یا نِچه آیدا بو ایش گؤرولوب قورتارا بیلهر. بونا گؤره اُ ایش گؤرولمهیینجه، اُنون بیر ده دیله گتیرمهسی هاوادان دانئشماق اُلار.
قالدئ یِتیشدی املا سؤزو.
دیلداشئمئن ایکینجی «آرقومنتی» سؤزلرین نِجه یازئلماسئ ایدی.
دوزو بودو کی، املانئن بیر دیلده، -هر بیر دیل اُلور اُلسون-، هر آیرئ دیلدن گلمه، -یوزده هر نِچه اُلور اُلسون،- سؤزونه دخلی اُلمادئغئ ایله بِله، بیزیم دیلداشئن و آیرئ بِله دوشونه بیلنلرین، یوخارئدا دِییلن یوزده اللی سایئنا آچدئغئ حساب اوچون، ایش بوتونلوکله دهییشهر. بو معنایا کی، یوزده اللی سایئ اهمیتلی بیر سای اُلدوغونا گؤره، دیکته یا املا یازماقدا - هر بیر اقتصادی شرکته تای-، پایئنا گؤره دانئشماق ایستهر.
دیله گتیرمهسه ده، گؤرمک ایستهدیگی ایش، یانئ فارسئدان و عربی دن آلئنان سؤزلری اؤز دیللرینده ده یُخ، داها دُغروسو فارسئدا یازئلدئغئ کیمی یازماق حتمیلیگی، بهیه بوندان آیرئ بیر سؤز دو؟
باخمایاراق کی، بِله بیر دهیر ایستهمکلر آنجاق بیزلرین آراسئندا دب دی. یُخسا یِر اوزونون لاپ ایشلک دیلی، یانئ کؤکو اینگلیس دیلی اُلان بیر دیلده، اؤز دیلچیلرینین دِدیگینه و یازدئغئنا گؤره، دیلین اؤز مایاسئ اُلان پایئ، یانئ قدیم اینگلیس دیلی، (کی اؤزو ده چُخو ساکسُنلارئن دیلی دی، نه آنقللارئن، آمما آدئ بولارئن آدئنا چئخئب)، ایندیکی دیلین یوزده اُن بِشی دیر. و بیزیم ادیبلرین دیلی ایله دانئشساق، یانئ یوزه هشتاددان یوخارئ «دخیل» سؤزو وار. بولار بیزیم کیمی عمل اِتمهلی اُلسایدئلار، و اُلارا دخیل دوشسهیدیلر، اُندا اینگلیس دیلینی دوز یازماق اوچون لاتین، فرانسه، نروژ دیللری قرامري ایشه سالئنمالئ اُلاردئ. آمما هِچ ده بِله دگیل و اینگلیس دیلی قرامری -نِجه کی گرهک- هر سؤز اوچون ایشلهنر؛ بو، آدئ چکیلن دیللرین هامئسئنئن ایشلتدیگی الیف بِی لاتین دی. بونونلا بِله اینگلیسلر بوتون آلئنان سؤزلرین هم تلفوظونو، هم ده املاسئنئ اؤز ایستهدیگی تهره سالئب، ایشلهدیر و اُلار اُلوب اینگلیس سؤزو.
بونو بیزیم بیر پارا ادیبلریمیزه سؤیلهینده چُخ احتمال وار دِسینلر کی، آخئ اینگلیسلرین بیر ایمپراتورلوغو وار ایدی؛ نِجه کی، اُلاردان بیری بیزیم اؤزوموز اوچون بو تهر سؤیلهمیشدی :
«« دنیادا بیر چوخ دیلچی عالملرین عقیدهسی ایله اویوشان بو استدلال،[یانئ هر دیل، اُنا گلمه اُلان سؤزو اؤز دیل قایدالارئ ایله یازئب ایشلتسین] یالنیز او خلقلرده، او ملتلرده صادق دیر کی، اونلارین آنادیللری، هم ده رسمی دیللری دیر؛و ایلک تحصیله ده همان دیلده باشلاییرلار، اؤزلری اوچون ده اؤزل الفبالاری، اؤزل رسمالخطلری وار. بو فکری قیاساً بیزیم ایران تورکلری حقینده تطبیق ائلهمک، قیاس معالفارق دیر. بیزده وضعیت بام-باشقادیر»». (کریم مشروطهچی- املامیز حقینده بیر نئچه سؤز- ص ۲۳-شهریور ۱۳۸۳)
آمما بیز یوخارئدا گؤردوک کی،اُ دیللرین هرهسینین اؤزونون آیرئجا اؤزهل الیفباسئ یُخدو، و اُ دیللرین هامئسئنئن بیرلیکده و اؤزهل اُرتاق الیفباسئ آنجاق بیر، و تک لاتین الیفباسئ دئر، و بو سؤزلری یازان، تورکوسو، بونو دِمک ایستهییر کی، دونیادا بیر چُخ دیلچی عالیملرین سؤزو اُلسا دا، بیزده علمی سؤزلرین اُلوب اُلماماسئ هِچ بیر زادئ دهییشمهز. اُنا گؤرهکی، بوردا وضعیت بام باشقادئر، یانئ هر بیر زاد سیاستچی دُغاناغئندان کِچهر، و یانئ اؤزونون دؤلتی اُلمایان بیر خلقه ده بو ایش یاراشماز !.
آمما، دیری بیر دیل، ایشلنمک اوچون دؤلتین قورولماسئنی گؤزلهمز کی. یِر اوزونده نِچه مین دیل ایشلهنیر آمما بیلدیگیمیز کیمی نِچه مین ایمپراتورلوق یُخدو.
اُندا، نییه بیر سؤز بیر دیلدهن آیرئ دیله گِدهنده کی، آنجاق معناسئ، یا آنلایئشئ، یا شعرین عروض اؤلچوسونده قافیه دوزهلتمک اوچون آلئنئب، گِتدیگی دیلین قرامريندهن اوزاق دورمالئ دئ؟
بیزیم بو آلدئغئمئز، یا بیز اُلمادئغئمئز زمانلار گتیریلن سؤزلره نِجه یِتیشمک اُلار. اُنلار بیزیم سؤزوموزدو یا گنه ده گلدیگی یِرین سؤزو کیمی قالمالئ دئ؟ اُ سؤزلر گلیب بیزیم شاعیرلریمیزین ایستهکلی قُشمالارئندا اُتوروب و یِرینی تاپئب، آمما بیزیم اُلارا یوزلر ایل ایچینده هِچ اثریمیز اُلا بیلمهییب؟ اینانمالئ دئر؟ بونا بیزیم ادیبلریمیز انقلابدان سُرا دخیل سؤز آدئ وِریبلر. یانئ تورکوسو گلمه سؤز. فارسئ دیلینده بیر بِله بیربیری اوسته قالانمئش عربی سؤز ایله، نه اوچون دخیل سؤزو ایشلهنمیر؟ آیا دخیل سؤزو آنجاق بیزیم بیر پارا ادیبلریمیزین یُندوغو سؤزدو؟.
بونلار اوچون البته، نه بو دیلداشئن، و نه اُنون کیمی دوشونن فیکیرداشلارئن هِچ بیر منطقی دلیلی یُخدور، و انقراض عالمه کیمی ده اُلا بیلمهز. اُنون اوچون کی، بو مستثنا بیر ایشدی، و تایئ حتی بیزیم قُنشولارئمئز افغانستان و پاکستان دا تاپئلماز. وسیاسی دلیللر اوزوندهن، فارسئ دیلینه گؤره، بیزیم دیلین قرامری، و بوتون آیرئ منطقی نُرملارا بِلهنچی اعتناسئزلئق اُلونور.
بو ایش بونا بنزهر کی، اوروپالئلار بیزدهن ایستهیهلر ماشئن، سیناما، هتل، کامپیوتر و باشقا…. اُلاردان آلدئغئمئز سؤزلری، اُلار یازان حروفلا، یانئ لاتینجه یازاق.-نِجه کی بیزدهن ایستیرلر آیرئ دیلدهن گلن سؤزلری اُلار یازان کیمی یازاق- ساغدان سُلا یازئلان بیر الیفبِیده، اصلده سُلدان ساغا یازئلان سؤزو بِلهسینه قبول اِلهردیلر؟ سیاست علم ایشینه گیرهنده، علمی ده سیاسته دؤندهرهر. بو تهرده سیاست، علمه فلاکت گتیرهر، و وضعیتی بام باشقا اِدهر.و اُندا دا اُلار استالینین ژنتیکده «لیسنکو» قضیهسی؛ اُنا گؤره کی، اُرادا دا اُندا وضعیت دُغرودان بام باشقا ایمیش. هله یاخچئ نیتله. قالسئن پیس نیتله.
بو فیکیرداشلار گلمه سؤزلرین اصلی دیلینده یازئلدئغئ کیمی یازماغا ثبوت، بیزیم اؤز قدیم ادبیاتئمئزا، و اُ جوملهدن مشروطهدن بویانا یازئلان متنلره ایشاره اِدیب و اُ تههر یازماغئ دوزگون بیلیب و هامئیا دا اُ یُلو توتماغئ تاپشئرئرلار.
بو ثبوتون آمما، آخساق یِری اُراسئ دئ کی، بو قدیم یازئلاردا املا بیرلیگی برکن برک گؤزلهنیلمهییب و بیر سؤزون نِچه جور یازماسئنئ- هم تلفوظ و هم املا باخئمئندان- اُ یازئلاردا تاپماق چتین دگیل.
بو دا، بونا آپارئب چئخاردار کی، تارئنئن گونلریندهن بیرینده، بیز ده املا یازماق اجازهسی تاپساق، قاباقجادان سینُو گِتدیگیمیز و ال برکیتدیگیمیز املا سیاغئنئ ایشلهدک کی، بیزدهن یِیلر ایشلهدیرلر.
بوندان دوز، و بیر باشا یُل اُلا بیلهرمی؟ هله منه باخ کی، بِله بیر سخاوهته دُداق بوزورهم، اُیون دا چئخاردئرام.
آمما بو یاندان دا بیلمیرهم نییه، بیزیم ادیب یُلداشئمئز و اُنون فیکیرداشلارئ بو فاکتئ اونودورلار کی، بیزیم دیلیمیزله فارسئ و عرب دیللری آیرئجا دیل قروپوندان دئلار. و اُنا گؤره بیربیری ایله آنجاق سؤز وِریب آلا بیلهرلر، نه آیرئ بیر ایش. بو دیللرین بیرینی اُ بیریسینه قیوم قُیماغا یِر اوزونده هِچ کیمین صلاحیتی یُخدور. یِر کورهسینده هامئنئن تایئ، بیزیم ده بیر دیلیمیز وار، و بیز بو دیلی سِویریک. اُنا گؤره ده ایستهمیریک اُنون اوزونه تُز قُنا. هر آیرئ بیر دیلدهن سؤز بُرج آلساق، یا قُناق گتیرسهک، اِویمیزین اوشاغئ کیمی اِوین گِدیش و یاشایئش سیاغئنئ گؤزلمهلی اُلار. بو اوشاق دخیل اوشاق دگیل. داها بیزیم اؤز اوشاغئمئزدئ. هاردا یِرینی سالساق اُردا یاتار. بو بویانا.
***
بوتون دیللرده وقت آشئرئ اصلاحلار، ایللاه دا املا و یازئ تهرینده یِرینه یِتیریلیب. چون دیلین سؤز فُندو تازا سؤزلر دوزهلدیب یا آیرئ دیللردهن قبول اِدیب، قاباقجا ایشلهتدیگی سؤزلرین بیر پاراسئنئ خومادا، ذخیرهده ساخلار و اؤز دیریلیگینی گؤزه چارپدئرار. اُنا گؤره بیر پارا بیزیم ادیبلرین فیکرینین ترسینه، املادا دهییشیکلیک ادابازلئق اوچون اُلماز، دیلین و زمانهنین ضرورتی اوزوندهن قاباغا گلهر، و دیلین دیریلیگینی و چالئشقانلئغئنئ دا گؤز قاباغئنا گتیرهر. اگر بولارئن بو دیرهنیشدن ایستهیی، دُغرودان دیلی قُروماق اُلسا، بو فیکیرداشلار بونونلا راضئلاشمالئ اُلارلار کی، املا دهییشمهسینین دیله هِچ صدمهسی دهیمهز کی، هِچ، اُنون دیریباشلئغئنئ دا گؤرسدهر. بِله اُلسایدئ آلمان دیلی و چین دیلی آکادِمیلری اؤز دیللرینه قارشئ املا دهییشکلیگی آپاراردئلار؟
هله بونو دا قئراقدا قُیوروق کی، عرب دیلینده دؤرد سسلی فُنم الدوغوندا، بیزیم دیلین دُققوز سسلی فُنمی وار کی، بیز عرب الیف بِیی ایله یازدئغئمئزا گؤره، اُنون دؤرد حرهکهسینه قئتناشمالئ اُلموشوق.
دِمیرهم به کی، بیر ادیب ده تاپئلا و دییه : هم ده دؤلتی اُلمایان بیر خلقین دیلینه دُققوز سسلی فُنِم یاراشماز !
عرب دیلینین کتاب سؤزونو کیتاب، محکم سؤزونو مؤحکم، حکم سؤزونو -کی، اوچ جور اُخونا بیلهر- حؤکم یازاندا ادیب و فیکیرداشئ اعصابئ دئ کي کُرلانار، قان باسقئسئ قالخار، و اُنو یازانئن اُلمازئن صفتلرینه بزهنمهسینه آپارئب چئخاردار. آیا بو، گِچمیشی گوللـهیه دُلاماق دئ یا اُخوماغئ دوزگون یُلا سالماق؟
آیرئ بیر یاندان، بیزیم قدیم املا قایداسئ، مین ایل قاباق ایشلهنیب و دوز دوننه کیمی ایشلنهنی گؤزه دهیمیر. هر کاتبین، هر ادیبین اؤزونه گؤره بیر شیوهسی و سلقهسی اُلوب. بو دا تک بیزیم دیلده بِله دگیل.
شکسپیر کیمی، اینگلیس دؤلتی یِر اوزونه سریلمهسی گوجونه تانئنمئش بیر دراماتورقون شخص اؤزونون بیر سؤزو اوچ صفحه آرا ایله و حتی هامان صفحهده آیرئ املا ایله یازماسئ انگلیس ادیبلرینه و دیلچیلرینه تانئش دئ. بیزیم اؤز قدیم الیازمالارئمئزدا دا بیر سؤزون اوچ دؤرد جور املاسئ آز دگیل. اُلدوقجا محافظهکار اینگلیسلر، نه اوچون شکسپیرین ایندییه گؤره غلط املاسئ اوستونده دیرهشمیرلر؟
املا ایشی اؤزلویونده اهمیتلی بیر مسئله اُلدوغو ایله بِله، دیلین تک مسئلهسی دگیل. من بونو باشا دوشه بیلمهمیشم کی، بیر بِله تورکیه نئولژوسو بیزیم دیلیمیزه داشئندئقلا - و چُخونون دا فارسئجا معناسئنئ هامان یِرده وِرهرهک- بونلارئن بیرینین ده توکو ترپنمیر، آمما بیر اؤز یازئمئزئ اُخومامئشدان، املاسئ داماغئمئزا یاتماماق هامان، یازئ ماشا ایله گؤتورمهلی بیر وراق کیمی بوراخئلئر و داها ایچینده نه یازئلئب و نه اوچون یازئلئب حسابا قُیولمور. یانئ یا من ایستهین تک یازئن، یا الیمی ده بِله احتیاطلئ یازئ ایله باتئرمارام. بونا گؤره دیر کی، بیزیم املا ایشینده ایندیکی بو فئرتانا، علمی باخئمدان و هر ایرئ بیر باخئمدان هله ده دوشونولمز قالئر.
***
بونونلا بِله بیز آشاغئدا، وقت آشئرئ استناد اُلونان قایناقلارئن بیرینه باش اوزالدئب، بیر نِچه ماراقلئ مقامی گؤرستمک ایستیریک.
بیز باخدئغئمئز قایناق قئزئل صحیفهلر کیتابئ دئ. بو کیتابئن ایچینده اُ زمان چئخان «آذربایجان» روزنامهسینده یازئلان و چُخو دا میرجعفر پیشهورینین یازئلارئ اُلان مقالهلرین تُپلوسو وِریلیب؛ و ۱۳۲۴نجی ایلده تبریزده علمیه مطبعهسینده چاپ اُلونوبدور. بو قایناق اُنون اوچون ده باخمالئ و گؤرمهلی دی کی، املا تهرینین نِجه کی وار قالدئغئنئ ایستهینلر، پیشهوری و اُندان دا قاباق میرزه جلیل محمدقولوزادهنین ماللانصرالدین مجموعهسینده یازدئغئ سایاغئ اؤزلری اوچون اولگو تانئتدئرماق ایستیرلر. بللی دی کی، بو ایکی تاریخی شخصیتین کؤلگهسینده اُلاندا سؤز کسهرلی اُلا بیلهر.
بیز بوردا بو ایکی سبکی بیربیرینه قاتماماق اوچون تک پیشهورینین بیر مقالهسینه ایشاره اِدیریک.
ایندی باخئب گؤرهک دانئشدئغئمئز مقالهدن اؤرگنمک اوچون نهلر چئخارتماق اُلار. بیز بو یازئدا پیشهورینین تاریخی شخصیتی و گؤردویو ایشلری و دیلیمیزه قوللوغونا گؤره دانئشمایاجاغئق. بیز آنجاق اُ یازئلان مقالهیه بو یازئدا گوددویوموز مقصد، یانئ بیری املا تهری، بیری ده اُ یازئدا نه قدهر فارس کؤکلو سؤزون اُلدوغونو آختاراجاغئق.
قاباقجا بونو دِمهلیییک کی، بو یازئ پیشهورینین قلمیندهن چئخئب و اُنون امضاسئن داشئماقلا بِله، چاپ اُلونموش شکلی اُنون اؤز الی ایله دوزدویو حروفون چاپ اُلونموشو دگیل و اُلا دا بیلمهزدی. هرهنین بیر ایشی وار. هر نه، چاپدا اهیری اسگیکلیک اُلسا قلم یییهسینه عاید اُلا بیلمهز، و اُخویان دا بیلیرکی، پیشهوری اؤزو، هامئدان قاباق ژورنالیست اُلدوغو اوچون مقاله یازماغئ کی باشارارمئش. آمما بو مقاله املا سهولری ایله، قئزئل صحیفهلر کیتابئندا اُلدوغو اوچون، و اُلارا استناد اُلونماسئنا گؤره، ماتریال سایئلا بیلهر.
بیز بو مقالهنی سِچیب گؤتورمهمیشیک. بلکه اُنو فال کیتابي کیمی آچئب و صفحه ۲۷۵ده چاپ اُلان مقالهیه راست گلمیشیک.
مقالهنین آدئ «کارلر ایشیتسین و کورلار گورسون» دی. بو، دؤردیوز کلمهسی اُلان بیر مقالهدی.
معلومدو کی، تورکو دیللرین سس اویقونلوغو، یا آهنگ قانونو ایله کارلار دِمک و یازماق گرهکدیر نه کارلر. بیر ده هاردان بللی دی کی، گورسون یازئسئ گؤرسون دِمک ایستیر و بِلهسی ده اُخوماق؟. پیشهوری کیمی سوموکلو بیر ژورنالیست بو سهوی اِده بیلمهز. بونونلا بِله بو بالاجا بیر مقالهده ۲۹ چاپ یازما سهوی وار. تازا اُخوماغا باشلایان بیر آدام بو یازئنئن دوز یازئلماسئنا سهودهن آرتئق اینانار، و گؤرسهکی هر نه جور گلدی یازا بیلهسن، و هر نِجه ده ایستهدین اُخویا بیلهسن و آدئنئ دا گِچمیشین املا تهری قُیاسان، کیمین چالدئغئ موغاما قولاق آسمالئ اُلار؟
بو مقالهده
آیئن اُلور آین
بیر // بر
گلمیشدیر // گلمیشدر
مأمورلارئنئن // مأمورلرینین
اِتدیکلری یا ائتدیکلری // ایتدیکلری
چُخ یا چوخ // چوق
ادارهلریمیزه // ادارهلریمزه
اِدیلیب // ایدیلیب
اؤلدورولموش // اولدیریلمیش
فیکرینده دیرلر // فیکریندهدرلر
شهریمیزده // شهرمزده
اُنو یا اونو // اونی
بس نه اوچون اُنو // بس نه ایچون اونی
آلتئندا // آلتنده
اُ بیری گون ژاندارم مأمورونون // اُوبری گون ژاندارم مأمورینین
حیاتئنا // حیاتنه
پول آلئب // پول آلوب
اؤتورموش // ئوتورمیش
اوشاقلارئن بودلارئنا // اوشاقلارین بودلارینه
خلقین گؤزونو // خلقین گوزینی
مجبوروق // مجبوریق
دهدارلار // دهدارلر
گؤرسونلر // گورسونلر
اثر یُخدور // اثر یوخدر
اؤزونون // ئوزینین
خلقیمیزی // خلقمزی
کِچهن // کیچن
بِله سهولری گؤرمهین، یا گؤروب گؤز یومان، یا حسابا قُیمایان ادیبلرین بیزی ده بو تهر املا یازماغا قورشالامالارئنا درین ممنونیتدن باشقا بیر جواب تاپماق اُلار؟
اِشیتمهلیسی بودو کی، املا قضیهسینده محافظهکارلئق گؤرسدهن فیکیرداشلار، اؤزلری یوخارئدا گتیریلمیش سؤزلرین تایئ یازمئرلار، آمما بونو دیله گتیرمیرلر، و اُ دا بو معنانئ وِره بیلیر کی، قدیم سیاق یازما، اُلارئن ایندی یازدئغئ سیاق آنلاشئلسئن، یُخسا قدیمه هِچ دخلی یُخدور. بیر ده مثل اوچون بیز ایش، دیش، ایت، ایلیک کیمی سؤزلری یازاندا گؤروندویو کیمی ای سسی وحرفی بوتونلوک له دِییلیر و یازئلئر، نِجه اُلا بیلهر کی، اینگلیس یا ایختیار سؤزلرینی یازاندا کی، اِلهسینه ده دیله گتیریریک، چون فارسئ یازئسئ ایله جور گلمیر، بو ادیبلرین ایشارهسی ایله، ای حرفی بیردهن یُخا چئخئر؟ بو، آیا بونلارئن گؤزونده، فارسئ دیکتهسینین بیزیم دیکتهمیزه قیوملوغو دگیل، بس نه دیر؟
بیر زادئ دا گؤزدهن قُاچئرتمامالئ دئرکی، بو کیتائن، یازئلئشئندا کسره حرهکهسی یِرینه قُیولموش همزه گؤزه دهیمیر. تک ده بو کیتاب دگیل، اُندان قدیم و لاپ قدیم یازئلاردا دا تاپئلماز. اُنا گؤره کی، همزهنین بو تهر گؤرونمهسینه، یا داها دوزو خروجونا، بو کیتاب چاپدان چئخاندان سُنرا اُتوز ایلدهن آرتئق گؤزلمهلی اُلاجاقمئشئق. اُنون اوچون کی، من بیلهلی بو «نئولژی» - بو دا بیزیم نئولژوموز دو دا- انقلابدان سُرانئن کشفیاتئندان سایئلئر، بیرینجی کاشفی بیلمیرهم کیم اُلوب. آمما اللری آغرئماسئن، اِله بیر داش قویویا سالئب کی، اُنون قویودان چئخارتماسئنا ساهلئ سوللو بیر دؤلت گوجو گرهک اُلاجاق. همزهنین ایندی گؤردویو ایشلری سیدحمزه ده یوخودا گؤره بیلمهزمیش. اُنا گؤره کی، همزه ایکی باشلئ ایش گؤرهن بیر علامت کیمی جُولان اِدیر. هم «دوزگون»، «کلاسیک»، «آدام بالاسئ» یازئلارئندا کسره یِرینه ایشلهنیر، و هر یِرده سؤزون اهمیتینه گؤره، بیر، ایکی یا گرهکلی اُلسا دا آرتئق سایدا قُیولور، یا گرهک قُیولا. مثلاً ژنرالدا [ژئنئرال] ایکی یُل قُیولور، آخئ روتبه سی یوخارئ دئ؛
و هم واو حرفینین اوستونه قُیولاندا اُندان «اؤ» سسی چئخاردئر. هِچ آیرئ بیر حرفین، فُنمین، علامتین بِله جسارهتی اُلمایئب. هِچ آیرئ بیر الیفبِیده ده بونو تاپماق اُلماز کی، بیر فُنم هم الیف اُلا و هم گیلیف !
حییف کی، بیزیم اوجا مرتبهلی شاعیرلریمیز، نسیمی، فضولی، واقف...لر بو علامتین «قانونی مزایا»سئندان فیض آپارا بیلمهییبلر. هر زاد هر آداما قیسمت اُلمور.
بِله بیر املا قارشئسئندا، اوتقونان اُلاندا، یا بیر آز دقتلی اُلماغا چاغئراندا دا بیرینی بدعتچی و آیرئ آدلارلا سسلمک نهیه گرهکدیر؟ هله سؤز اُردادئ کئ، بو یازئلار تبریزده چاپا وِریلیب. آیرئ بیر تورکو دیلی بیلمهین شهرده اُلسایمئش گؤر ایش هارا چکهرمیش.
یوزده اللی فارس کؤکلو سؤزلرین بیزیم دیلیمیزده ایزینی آختاراندا، دِمهلی دیر کی، بو مقالهده ایشلنمیش تورکو اُلمایان سؤزلرین سایئ ۶۰ کلمهدی. بو آلتمئش سؤزون یوزده دُخساندان چُخو عرب سؤزلری دیر. فارسئدا دا بو سؤزلری ایشلدهنده بیزیم تایئمئز عربدن آلئنئب. آمما نه اوچون بیزده دیییرلر فارس سؤزو؟ فارس کؤکلو سؤز بو یازئدا ذرهبینله آختارمالئ دئ.
بو سایئ یوزده حسابئنا سالاندا، بیر ۴۰۰ کلمهلی مقالهده ۶۰ سؤز، اُلور یوزده ۱۵٪. یانئ بو مقالهده ایشلنن سؤزلرین یوزده ۱۵ ی عرب سؤزو دور.
بو دور بیزیم دیلیمیزده یوزده اللی فارس سؤزونون ایشلنمه مستورهسی، نمونهسی؟
بو عرب سؤزلرینین بیر پاراسئ تهراندا ایشلهدیگی اوچون و سُل ادبیاتئندا دا ایمپریاليزمی زادئ تاپداماق دا ایشلندیگینه گؤره، اه نِینیم اوزوندهن ده اُلسا، ایشلهنیب، و یِرینه لاپ یاراشئقلئ تورکو سؤزلر قُیماق هر کیمسهنین الیندهن گلن بیر ایشدی.
حؤرمتله؛
ممدعلی


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/فوریه ۲۸
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/رویدادلار
- ۱۸۵۶ (میلادی) - عوْثمانلیدا ایصلاحات فرمانی اعلان ائدیلدی.
- ۱۹۱۸ (میلادی) - تۆرکیه اوْفو روسیه الیندن قۇرتاردی.
- ۱۹۲۲ (میلادی) - میصر٬ بیرلشمیش شاهلیقدان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۳۵ (میلادی) - والاس کاروترس٬ نایلوْنو کشف ائتدی.
- ۱۹۴۵ (میلادی) - تۆرکیه٬ بیرلشمیش میلّتلر بیاننامهسینی ایمضالادی.
- ۱۹۴۷ (میلادی) - تایواندا خلق آیاقلانماسی بؤیوک تلفات وئریلهرک باسدیریلدی.
- ۱۹۴۹ (میلادی) - ایستانبولدا اؤزل قزئتچیلیک مدرسهسی آچیلدی.
- ۱۹۹۴ (میلادی) - قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تاریخینین ایلک هۆجۇمونو صربلره قارشی گئرچکلشدیردی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۰ اسفند/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ فوریه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۶ رجب/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
عشقین منی، ای قیرمزی اوز، ائیله دی ساری
آی قیز! منه دوندر مه دالین گل منه ساری
قویما دوشه مجنون کیمی صحرایه بو عاشق
عشقین من زاری سورویه چؤل لره ساری
ایندیکی قوجالتدین منی ، ال چک بو یا خامدان
دور، بوقیزیلی تا یونوموز، اگریله ساری
گاهی چکه تهرانه گهی گؤنده ره کنده
گه رشته طرف توللایا گه ساری یه ساری
ایشوخ جوانلیقدان آپار بهره کی عاقل
فرصت گونو وقتینده ائده ر جمع زوماری
بیرگون گؤره رم قار کیمی رخساره زمانه
چین سالمیش اولوبسان اوزو چین چین ننه قاری
اوندا دئیه رم هرنه دئدیم سن ائله دین ناز
گئت ایندی بوناز ائیله مه یین یوخدو چیخاری
یادیندا اوگون وعده وئریب سن منی اکدین؟
چایلاقدا دئدین دور گلیرم منده یوخاری
منده اوگون آخشامه کیمی منتظر اولدوم
گون دؤندو غروب اولدو چوبان گتدی داواری
ناز ائیله مه، نازائیله مه، چمخیرما، چغیرما!
بالله بوقدر ناز ائله مک عؤمرو قوتاری
بیر واقت او شاقلیقدا گوتوردوم بیر اوزون بیز
اوز قویدوم اودم آریلارا فیکردن عاری
آری سبدین قوردالادیم تاکی ده لیندی
بیر کوهنه سبد بؤیرو داراشدی منه آری
القصه دوشوندوم اوزامان مــن بو عملدن
بیچاره آری نیندا منیم تک جانی واری
باری بیرینه دینمه، سنه دینمه یه بیر کس
رحـم ائیله منه رحـم ائله یه تا سنه تاری
سنده منی اینجیتمه خدا ائیله مه میشدن
ممکوندو تا پیلسین بیری اینجیتسین او یاری
هر نه تو که سن آشه گلر قاشوغا البت
بوغدا اکه سن بوغدا ده ررسن نه کی داری


text:
اویان نیوز : آلیش وئریشین اورگی یئنه آنکارادا آتاجاق. ۲۰۱۳ آنکارا آلیش وئریش فستیوالی ۷ ژوئنده باشلایاجاق. ائندیریمین و ساییسیز کونسرتین اولاجاغی فستیواللا، آنکارا ۱ آی بویونجا ایلنجهنین دادینی چیخاراجاق.
بو ایل ۲.جیسی تشکیل ائدیلهجک فستیوالین گالاسی دونن آخشام گرچکلشدیریلدی. آچیلیشدا صحنهیه چیخان جان آتیلا موسیقیسی ایله ایزلهینلره دویومسوز آنلار یاشاتدی. ائندیریملر و کونسرتلرله محدود قالمایان فستیوال، بو ایل ده سورپریزلرله گلیر.
۲۲۲ اتومبیلین داغیتیلاجاغی فستیوالدا چئشیدلی هدیهلر ده وئریلهجک. ۷ ژوئنده باشلایاجاق اولان آنکارا آلیش وئریش فستیوالی، ۳ جولایدا سونا چاتاجاق.
ت . ر . ت تورکی


text:
ژنو بیلیمیوردو
ژنو بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Geneva, فارسجا: دانشگاه ژنو ، عربجه: جامعة جنيف )سوئیسنین ژنو شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. ژنو بیلیمیوردو ۱۵۵۹ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ژنو بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- Dominique Levy. Dominique-levy.com. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-23. یوْخلانیلیب8 May 2014.


text:
۱۰ دسامبر
۱۰ دسامبر:
- ۱۸۱۷ - میسیسیپی٬ آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۲۰-جی اوستانی اوْلاراق بیرلیگه قاتیلیب.
- ۱۸۴۸ - اۆچونجو ناپلئون فرانسهده تخته چیخیب.
- ۱۸۹۸ - ایسپانیا-آمریکا ساواشی سوْنراسی کوبا ایسپانیادان باغیمسیزلیق قازانیب.
- ۱۹۰۱ - ایلک دفعه نوبل جاییزهلری تقدیم ائدیلیب. آلفرد نوبئلین وصیّتینه گؤره٬ بۇ جاییزه علم آداملاریندان یالنیز ریاضیاتچیلارا وئریلمهییر.
- ۱۹۴۴ - شوروی و فرانسه آراسیندا قارشیلیقلی کؤمک و امکداشلیق حاقّیندا آنلاشما ایمضالانیب.
- ۱۹۴۸ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی باش اسمبلیاسی «اینسان حۆقوقلاری بیاننامهسی»نی قبول ائدیب.
- ۱۹۵۸ - موسکودا محمد فضولینین ۴۰۰ ایللیگی کئچیریلیب.
- ۱۹۶۴ - مارتین لوتر کینگ نوبل باریش جاییزهسینی آلیب.
- ۱۹۹۶ - گۆنئی آفریقا جۆمهوریتی یئنی آنایاسا قبول ائدیب و بۇنونلا دا آپارتاید رژیمی باشا چاتیب.
- ۱۹۸۸ - تۆرکیهده ایلک قاراجیگر نقلی عملیاتی ائدیلدی.


text:
ویکتوریا گؤلو
ویکتوریا گؤلو (اینگیلیسجه:Lake Victoria) آفریقا قارّهسینین بؤیوک گؤللریندن بیری دیر، بۇ گؤل کنیا، اوقاندا و تانزانیا اؤلکهلری آراسیندا یئرلشیب. گؤلون آدی موکتشیف جان هنینق اسپک طرفیندن ملکه ویکتوریا اؤچون آدلانیب. اسپک ۱۸۵۸ ایلینده ریچارد فرانسیس برتون ایله بیرلیکده نیل چایینین قایناغینی تاپماق هدفیله ایکتیشافی بیر سفرده بۇ آدی گؤله قوْیدو. ۶۹٫۴۸۴ موربع کیلومتر اۆزاؤلچوسو ایله ویکتوریا گؤلو آفریقا قارّهسینین و دونیانین حارّه منطقهلرینین ان بؤیوک گؤلو اوْلور. بۇ گؤل شومالی آمریکا دا اوْلان سوپریو گؤلوندن سوْنرا دونیانین ایکینجی شیرین سویونا صاحیب دیر. ویکتوریا گؤلونون سویو عوموماٌ موستقیم یاغیش و مینلر کیچیک آرخدان تأمین اوْلور. گؤلون ان دیرین نوقطهسی ۸۴ متیر و اوْتالاما درینلیگی ۴۰ متیره یئتیشیر.


text:
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۱۰ اکتبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ۱۱۲ میلیون ۳۶۰ مین ۴۰۹ اولدو
تورکیهنین یئنی نسیل کوروناویروس (کووید-۱۹) ایله موباریزهسینده سون ۲۴ ساعاتداکی جان ایتکیسی ۱۹۶ اولدو.
بیر گونده ۳۴۴ مین ۲۸۰ نفره تست ائدیلدی، ۲۸ مین ۳۷۰ نفرین تستی مثبت چیخدی.
سون ۲۴ ساعاتدا ساغالانلارین ساییسی ایسه ۲۵ مین ۷۷۲.
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ایسه ۱۱۲ میلیون ۳۶۰ مین ۴۰۹ اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
سئل، ۳ جان آلدی
سئلده ۳ نفرین حیاتینی ایتیردیگی آچیقلانارکن، قاپالی قالان چوخ ساییدا اینسان قورتاریلدی
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۲۴ اکتبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ۱۱۵ میلیون ۲۵۵ مین ۷۱۲ اولدو
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۲۱ اکتبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ۱۱۴ میلیون ۸۰۷ مین ۷۷۴ اولدو


text:
71305
۲۳ اسفند ۱۳۹۸
تورکمن نیوز: بوتین دونیا ساغلیغی قوراییش قوراماسی کروناویروس ینگ پاندمیک یاغدایا گلندیگینی بیلدیردی.
بوتین دونیاساغلیغی قوراییش قوراماسی تازه گونوشلی کروناویروسینگ دونیاده پاندمی یاغدایینا گلندیگینی بیلدیردی.
قورامانینگ باشلیغی، ژئوده برن بیاناتیندا حیتای یینگ داشیندا کووید- ۱۹ کیللی نینگ ۱۳ اسسه یوقارلاندیغینی و یاراماز تاثی الان یورتلارینگ سانی نینگ ۳ اسسه یوقارلاندیغینی بیلدیردی.
گبیرسوس بو یوقانچ کسللی ۲۴ ساغات بارلایاندیقلارینی بیلدیردی و ویروسینگ اوران حووپ آباندیریاندیغینی حابار بردی.
بوتین دونیا ساغلیغی قوراییش قوراماسی موندان اوزال ۲۰۰۹- نجی ییلدا H1N1 ویروسی نینگ پاندمیک گورنوشه گلندیگینی ایغلان ادیپدی.
بوتین دونیا یایراپ بیلجک کسللر اوچین پاندمی (پاندمیا) یاغدایی ایغلان ادیلیار.
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰


text:
اؤلکه
اؤلکه معین سرحده و دؤولت سووئرئنلیگینه مالیک جوغرافی اراضی اوْلوب، سربست و یا باشقا دؤولتین حاکمیتی آلتیندا فعالیت گؤستره بیلیر.
چوخ واخت اؤلکه ایله دؤولت آنلاییشلاری بیر-بیرینه ترس کیمی ایشلدیلیر. آنجاق اونلارین آراسیندا معین فرق واردیر. اؤلکه داها چوخ مدنی، جوغرافی بیرلیک و باشقا عامللری نظره آلدیغی حالدا، دؤولت ایلک نؤوبهده معین اراضی داخیلینده حاکمیتین سیاسی سیستئمینی تصویر ائدیر.
مثلاً، بریتانیا ایمپئراتورلوغو بیر دؤولتدیر، اما بیر نئچه اؤلکهدن عبارتدیر. باشقا مثال، چاغداش آذربایجان و کوممونیست دؤنمینده آذربایجان - عئینی اؤلکه اولاراق قالمیش، اما دؤولت دییشیلمیشدیر.


text:
گادتب-نین مطبوعات مرکزینه داخیل اولان معلوماتا گؤره، آوسترالیا-آذربایجان آسوساسیاسی پرئزیدئنتی، گونئی آذربایجان دئموکراتیک تورک بیرلیگی (گادتب) بئین الخالق علاقهلر دئپارتامئنتینین صدری سایین میکاییل بی اویتا 27 سئنتیابر آنیم گونو و وطن محاربهسینین ایلدؤنومونده آوسترالیا خاریجی ایشلر ناظیری سایین ماریسه پاینه مکتوبلا مراجعت ائدهرک، خاطیرلاتمیشدیر کی، ائرمنیستان ایکینجی قاراباغ محاربهسینده جبهه خطیندن چوخ اوزاقلاردا گنجه، خیزی، مینگه چئویر و سایر آذربایجان شهرلرینده مولکی اهالینی باللئستیک راکئتلرله هدف آلماقلا حربی جینایت تؤرتمیشدیر.
سایین میکاییل بی ائرمنیستانین 30 ایل مدتینه آذربایجان تورپاقلارینی ایشغالدا ساخلاییب و تصووره گلمز وحشیلیک و واندالیزمه ال آتدیغینی دا خاطیرلادیب. میکاییل بی همچینین چوخ سایدا آذربایجانلی مولکی اهالینین ائرمنیستانین حربی جینایتلرینین قوربانی اولدوغونو قئید ائدیب…
سایین میکاییل بیین مکتوبونون اینگیلیسجه متنینی آشاغیدا تقدیم ائدیریک:


text:
اویان نیوز :
سعید متین پور
مینا کهربایی ایله ابراهیم جعفرزادهنین اوچماق مناسبتینه:
چاغیمیز ییرمی ایلدن چوخدور یئنی بیر نسله بزهنیبدیر. گونش ایللرین ۱۳۷۰- لریندن بو نسل ایله تانیشدیم. بونلار دیرک{مستقیم}علی تبریزلینین “دیل
و ادبیات” کیتابیندان چیخمیش اولماسایدیلار دا، سؤزه باشلایاندا اونون کیتابینین گیریشینده یازیلان سؤزه بنزر سؤزلر، دئییردیلر. تبریزلی،کیتابیندا یازیر تورک میللتی ایللر بویو چئشیدلی سیاسال و توپلومسال دوشونجهلره قاتیلارسادا، اؤز کیملیگینی اله آلماییب، دوشونمهدی. ۷۰لرین گنجلری بوتون دوشونجهلردن اؤنجه بو اولوسال کیملیگی اله آلماغا، دوشوندورمهگه چالیشیردیلار. “ابراهیم” بوگنجلرین بیریسی ایدی. بو گنجلرین ایچینده گؤزه گلنلرین بیریسی ایدی. گنجلر بو دوشونجهنی،اوخودوقلاری یئرلرده، ایشلهدیکلری یئرلرده، ایرهلی سوروردولر. گنجلر گئتدیکجه”تورکچو” دوشونجهسینی منیمسهییب، سونرا اولا بیلیردی سوسوردولار دا. ابراهیم سوسمایانلاردان ایدی. خویدا، خویون کندلرینده اؤنده دوروب بوتون آذربایجانلیلار ایله گرک اولان زامان ایش بیرلیگینه و منیمسهدیگی دوشونجهنی یاییب، یئریتمهگه دورموشدو.
چاغیمیز بو گنجلر ایله بزندی. ییرمی ایلدن چوخدور بونلار دایانمادان یئنی دوشونجهنی یاییب، یوروتمهگه چالیشدیلار. چاغیمیز بو دوشونجه ایله یئنیلهشیر. بوتون آذربایجان، اؤلکه تورکلرینده، اولوسال دوشونجهدن باشقا بیر یئنی دوشونجه اورتایا قویولماییبدیر. اونون اوچون بو چاغ ابراهیملارین رنگی ایله بویاندی، ابراهیملاشدی. ایلک اون ایلده، ایللرین چوخو، بو دوشونجهنی یورودن حرکت اونیورسیتهلرده و باشقا یئرلرده چوخلو اوغلانلار ایچینده دوشونولوب، ایرهلیگئدیردی. قیزلار درنکلره، کیلاسلارا، تؤرنلره، میتینگلره قاتیلیردیلار دا آما حرکتین یارادیجی و حرکتچی قوللاری دگیلدیلر. او ایللرین سونلاریندا، قیزلار گئتدیکجه چوخالیب،حرکته یاخینلاشدیلار.
۸۰-جی ایللر باشلانمیشدی. تورکچولر درنکلرده،درگیلرده توپلانیب، توپلومسال- کولتورل بیر حرکتی قورماقدایدیلار. زنگاندا “ایشیق ادبیات درنگی” باغلانمیش اولسایدی دا، درنکچیلر نئچه باشقا یئرده قوروجولوقدایدیلار.تورکچو اوجاقلارینین بیری “ایشیق” کیتابچیخاناسی ایدی. “مینا کهربایی”نی ایلک کز اورادا گؤردوم. یانینداکی اؤیرنجی اوغلانلاردان بیرآز فرقلنسَیدی ده، یانینداکی درس یولداشلاری قیزلاردان تام فرقلی ایدی. چاغینین دوشنجهسینه دولماق ایستهییردی. گؤزلری ایناملا دولموشدو، ایلک گؤردوگومو ایللردن سونرا اونوتمامیشام. بو قیز مدنی بیر اینسان کیمی اؤرگنمک دالیسیجایدی. گؤزلری یارادان اینسانلارین گؤزویدو.
بو قیزلار ایله بیز تاریخی یازدیق. یئنی دوشونجه قیزلارین ایچینده ده یاییلمیشدی. بو دوشونجه یاییلمالی ایدی. توپلومدان، اوندان گرچک ایستکلریندن قایناقلانمیشدی. اولا بیلمزدی توپلومون یاری بؤلومو اونو آنلاماسین، دوشونمهسین. آنلاییب، اونلار دا دوشوندولر. تاریخیمیز مینالار ایله دولوردو. تورکون یئنی ائلچیلری یئنی حواریلرینی ده تاپمیشدی. بو دوشونجه تاریخیمیز اولوردو؛ اولدودا. تاریخیمیز مینالار ایله بزندی. مینالاشدی تاریخیمیز.
مینا ایله ابراهیمین ائولنمهلریندن اؤنجه بو تاریخه اینانمیشدیم. “امانی” ایله “گونش” دویونجا سئویندیرمیشدیلر.امانی حرکتیمیزین ایلک قوربانلاریندان ایدی. گؤزوموز گؤرن دوشمنیمیزین ایلک اوولاماسی ایدی. ایللر اسیرلیکدن سونرا دوستاقدان باشی اوجا چیخدی. ائله بیل ایللر اوشاقسیزقالیب، اوشاق تاپان ایدی. ائشیتدیک بیر تورکچو قیز ایله ائولنمک ایستهییر. بیر-بیریمیز ایله قان آنلاشماسی کئچیردیردیک ائله بیل. اولدو. آنلاشدیق. تاریخ یازدیق. سونرا آزدگیلدی حرکتچیلرین تانیشیب، ائولنمک ایستهینلری. ابراهیم ایله مینا دا اونلارین بیریلری دیرلر. بونلاری تانیدیغیم اوچون ائولنمهلری بیرآز بئینیمده دولو معنالی اولدو. ابراهیم چاغیمیزین اؤرنکلریندن ایدی. مینا صداقت کانی، اینام قوخولو ایدی. بونلار بیزلری “بیز” اولدوغوموزا ایناندیردیلار. اونون اوچون یازدیم: ابراهیملاشان چاغ، مینالاشماق ایله تاریخ اولدو، اولور…
بئله اولور اونلارین یانیمیزدا اولوب – اولمالاری، اونلارین کیملیگی قارشیسیندا چوخ اؤنم داشیماییر. بیزه اونلارین آدلارینین دامغاسی وورولور. بو قوللوق دامغاسی دگیل بو گرهکیمیز اولان کیملیک دامغاسی دیر.
ائوین، ۳۵۰-جی بند، ۲۶ / ۲ /
قایناق : سعید متین پور سیته سی


text:
۱۹ دسامبر
۱۹ دسامبر:
- ۱۷۹۳ - فرانسه حؤکومتی پۇلسوز ایجباری ابیتیدایی تحصیله گؤره قرار وئرمیشدیر.
- ۱۸۰۵ - ناپلئون بوناپارتین باشچیلیق ائتدیگی فرانسه اوْردوسو وارشایا گیرمیشدیر.
- ۱۸۴۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هاوایینین باغیمسیزلیغینی تانیمیشدیر.
- ۱۹۱۹ - آتاتۆرک و هئیأت-تمثیلیّه٬ سیواسدان آنکارایا یوْلا دۆشموشدور.
- ۱۹۲۰ - تۆرکیه قۇرتولوش ساواشینی دستکلهین آنتالیادا آنادوْلو قزئتی یایینلانمایا باشلامیشدیر.
- ۱۹۳۴ - ایسپانیا حؤکومتی کاتالونیانین موختاریّت حۆقۇقونو لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹۳۹ - تی۳۴ تانکی شوروی اوْردوسوندا سیلاحلانمایا قبول ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۴۱ - هیتلر آلمان اوْردوسونا کوْماندانلیغی اله آلمیشدیر.
- ۱۹۴۶ - فرانسه هند-چین یاریمآداسیندا ساواشا باشلامیشدیر.
- ۱۹۶۵ - شارل دو قول تکرار فرانسه جومهورباشقانی سئچیلمیشدیر.
- ۱۹۹۲ - سومالیده «اومود عملیاتی» باشلانمیشدیر.
- ۱۹۹۳ - کانال د نوْرمال یاییما کئچمیشدیر.
- ۲۰۰۳ - لیبی لیدری معمر قذافی اؤلکهسینین اتوم و شیمیایی سیلاح الده ائتمک آماجیندان ال چکدیگینی سؤیلهمیشدیر.
- ۲۰۰۵ - ۱۹ فرانسهلی تاریخچی اۇیدورما «ائرمنی سوْیقیریمی»نی تانیان قانونا اعتیراض ائتمیشدیر.
- ۲۰۰۸ - ایقدیردا «ائرمنیلر تۆرک میلّتیندن عۆذر ایستهسینلر» آدلی اینترنت کمپئینی باشلامیشدیر.


text:
کئیخاتوخان
کئیخاتوخان : تورکجه تورکجه
[اؤزل آد] 13جو قرنین سونلاریندا آذربایجان، مُسلمان ایلخانلی خاقانی کئیخاتوخان‘ین اگه منلیگی آلتیندا ایدی و موغان دوٌزلوگو بو خاقانلیغین باشکندی¬ایدی، بو ایللرده قوراقلیق سبب ایله میلته بؤیوک چتینلیکلر وجودا گلدی، و کئیخاتوخان خزانهنین قیزیل گوموشونو مملکتین ضروری ارزاق و نیازلاری اوچون صرف ائتدی وبو اموال قورتولاندان سونرا اسکناس چاپ ائتمه¬گه باشلادی، اسکناسین آدین چاو قویاراق، چاپ یئرینه¬ده چاوخانا دئییردیلر، اسکناسین اوست طرفینده «اشهد» کلمهسی و آشاغیسیندا«ایرانکین تورکو/آرانکین تورکو» سؤزلرینی یازمیشدیلار، بو اسکناسلار 693هـ ده چاپ اولدو و البته آوروپادادا 147 ایل سونرا آلماندا گوتنبرگ ایلک آوروپا اسکناسینی چاپ ائله¬دی {کئیخاتو/ کئییک+قاتوُ،ایلخانلی¬آرقوُن¬خان اوْغلو7}


text:
لوکاویتسه (ریخنوف ناد کنیژنوو)
لوکاویتسه (ریخنوف ناد کنیژنوو) (چکجا: Lukavice (Rychnov nad Kněžnou District)) بیر یاشاییش منطقهسیدیر و هرادتس کرالووه اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چکدا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lukavice (Rychnov nad Kněžnou District)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لوکاویتسه (ریخنوف ناد کنیژنوو) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
جنوبی تورکستانلی (افغانستان) آنه تیلی شاعری محمدهاشم همدم (1)
مقاله یوباریلگن تاریخی/ 05-08-2019 Article Submission Date:
مقاله قبول اېتیلگن تاریخی/ 25-08-2019 Article Acceptance Date:
تحقیقی مقاله Research Article
خلقارا ایدیل- اورال و تورکستان مرکزی تحقیقات جریدهسی (IJVUTS) جلد 1، سایی 2، سان 136-157.
جنوبی تورکستانلی (افغانستان) آنه تیلی شاعری:
محمدهاشم همدم
تحقیقچی: *پروفیسور دکتور صلاحالدین تولقون
اۉزبېکچه گه اۉگیرگن: پوهیالی عبدالرحیم معصومی
خلاصه
شو حاضرگی افغانستان حدودلریده جایلشگن جنوبی تورکستانده کۉپچیلیکنی تشکیل بېرگن اۉزبېک و تورکمن تورکلری یشهماقده. اوزون عصرلر منطقهده حاکم بۉلگن تورکلر، حاکمیتلری دوامیده باشقه خلقلرنینگ تیللریگه حرمت کۉرستگنلر؛ حتی منطقهده قوریلگن تورک دولتلرینینگ حمایهسی اساسیده محلده حاکم اېتیلگن فارسچه بیلن اثرلر یازگن تورک آیدینلری بو تیلنی ثمرهلی و حاکمیتلیگینی قۉلّهگنلر. افسوس که حاکمیت تورکلردن پشتونلرگه اۉتگینچه نې تورکلر نې هم تورکچه اۉشه بغری کېنگلیک و دستکنی کۉرمهدیلر. اۉلکهده عجیب بیر طرزده اۉز آنه تیلیده گپیریلمس قرشیلیگی- فارس-دری تیلی پشتو تیلی یانیده رسمی تیل دېب تانیلگن. تورکلرگه یقین زمانگه قدر اۉرگهنیش و یایین حقی یا هېچ بېریلمسدی یا که بېریلسه هم چېکلب توتردیلر. بیر قنچه اۉلکه دهکی اقلیتلر حق مجادلهسیده وحشتگه قۉل اورگنده، اقلیت دېب قبول اېتیلگن بوتون تورک مجموعهسیده بۉلگنی کبی جنوبی تورکستان (افغانستان) تورکلری هم حق تیلشلرینی دایما اۉلکهنینگ ثباتی نظرده توتیلگن دیموکراتیک و تینچلیک یۉللری بیلن حرکت اېتگنلر. نیمه دیر حاکم کوچلر تورکلرگه حقلرینی بېرمهگنی کبی بیرار پیت تورکلرنی کمسیتیش افادهلر قۉللنمکدن وازکېچمهمیشلر. بو قبیل اۉلکهلرده تورکلیکنی مدافعهسی آیدینلرگه قالمیش دیر. منه جنوبی تورکستانلی یاش شاعر محمدهاشم همدم هم بولردن بیری بۉلگن. 2015 ده افغانستاندهکی کیمنی ادارهچی اېکنی توغریسیده تورکلرگه نسبتاَ نژاد پرستلیک بیلن حقارتلی سۉزلر شاعرگه (بو کیمنینگ تیلی) شعرینی یازیشیگه سبب بۉلگن. شاعر، بو شعریده اۉتمیشدن بوگونگه، شرقدن غربگه تورکلیک نینگ ارزشلرینی سَرهلهگن؛ بیراق بونی قرشی طرفگه اېمس، بلکه حیرتلنرلی درجهده حقارتلی تویغولر اېشیگی یاپیلیب و بو یۉل بیلن روحن اېچیم مقصدی بۉلگن اۉز خلقیگه خطابن یازیشگه حرکت قیلگن اېکن. شعرنی 2016 ده کابلده یایین بېرگن سېزدیم و سېودیم ناملی کتابیده یېر آلگن اۉزبېک تورکچهسی بیلن قلمگه آلگن شعرلری کۉریب اۉتیلگنده باشده آنه تیل- اۉز افادهسیده اۉزبېک-تورک تیلی بۉلیشی بیلن تورک تاریخی، ادبیاتی، یاشلرنی کورهشگه چقیریش، کورهشمسدن تسلیم بۉلمسلیک، اۉلکه دهگی ملیت پرستلیک سیاستی کبی مسلهلرنی موضوع اېکنی عکس اېتدیریلهدی.
کیلیدی کلمهلر: جنوبی تورکستان اۉزبېک ادبیاتی، افغانستانده تورک اقلیتلری، محمدهاشم همدم.
MOTHER TONGUE POET OF SOUTH TURKESTAN)
AFGHANISTAN): MOHAMMAD HASHIM HAMDAM
Abstract
In South Turkestan, which is currently within the borders of Afghanistan, mainly Uzbek and Turkmen Turks live. The Turks, who had been dominant in the region for many centuries, respected the languages of other peoples during their rule. The Turks even wrote works with Persian, the dominant language of the region, so that they maintained the effectiveness and sovereignty of Persian language. Unfortunately, when the state administration passed from the Turks to the Pashtuns, both Turks and Turkish did not see the same tolerance and support. The interesting part is that the Dari Persian language is the official language of the state, although it is not spoken as a native language. In Afghanistan, until recently, Turks have not been given the right to education and publication, or have been given extensive restrictions on the exercise of these rights. While minorities in many countries resort to terror in the struggle for rights, the Turks of South Turkestan (Afghanistan), like all other Turkish communities living as minorities, have sought their rights within the territorial integrity of the country in which they live. They have used only democratic and peaceful means in their rights struggle. The dominant forces did not give the Turks their rights. Moreover, they did not refrain from making statements that from time to time insulted the Turks. In such countries, the defence of Turkishness has been a duty of the intellectuals. The young poet Mohammed Hashim Hamdam from South Turkestan is one of them. In 2015, the humiliating and racist rhetoric of some government administrators in Afghanistan directed against the Turks led the poet to write the poem “Bu Kimning Tili!” (Whose language is this?). In this poem, the poet listed the values of Turkishness from East to West from past to present. This poem is not addressed to the government managers. On the contrary, the poet addresses the people who are tried to be condemned to cultural deprivation by the administrators of the state through the inferiority complex. The poet’s book Sézdim vä Sévdim, published in Kabul in 2016, consists of poems written in Uzbek Turkish. In this book, the poet especially focuses on mother tongue which he personally calls as Uzbek Turkish language. Turkish history, literature, inviting young people to struggle, non-deterrence from struggle, discriminatory politics in the country are the other important issues in the poet’s poems. Keywords: South Turkestan Uzbek Literature, Turkish Minority in Afghanistan, Mohammed Hashim Hamdam.
کیریش
حاضرگی افغانستان حدودلریده جایلشگن جنوبی تورکستانده کۉپچیلیکنی تشکیل بېرگن اۉزبېک و تورکمن تورکلری یشهماقده. اوزون عصرلر منطقهده حاکم بۉلگن تورکلر، حاکمیتلری دوامیده باشقه خلقلرنینگ تیللریگه حرمت کۉرستگنلر؛ حتی منطقهده قوریلگن تورک دولتلرینینگ حمایهسی اساسیده محلده حاکم اېتیلگن فارسچه بیلن اثرلر یازگن تورک آیدینلری بو تیلنی ثمرهلی و حاکمیتلیگینی قۉلّهگنلر. مثلأ تورکلیکنینگ بویوک شاعر و حامیسی علیشېر نوایی هم فانی تخلصی بیلن فارسچه دېوان یازگن اېدی. افسوس که حاکمیت تورکلردن پشتونلرگه اۉتگینچه نې تورکلر نې هم تورکچه اۉشه بغری کېینگلیک و دستکنی کۉرمهدیلر.
افغانستانده پشتونچه یانیده-عجیب بیر طرزده اۉز آنه تیلیده گپیریلمس قرشیلیگیده- فارس-دری تیلی پشتو تیلی یانیده رسمی تیل دېب تن آلینگن. تورکلرگه یقین زمانگه قدر اۉرگهنیش و یایین حقی یا هېچ بېریلمس اېدی یا که بېریلسه هم چېکلب توریش یۉللری بیلن محروم سقلش اوچون تلاش قیلینگن. بیر قنچه اۉلکه دهکی اقلیتلر حق مجادلهسیده وحشتگه قۉل اۉرگنده، اقلیت دېب قبول اېتیلگن بوتون تورک مجموعهسیده بۉلگنی کبی جنوبی تورکستان (افغانستان) تورکلری هم حق تیلشلرینی دایما اۉلکهنینگ ثباتی نظرده توتیلگن دیموکراتیک و تینچلیک یۉللری بیلن حرکت اېتگنلر. نیمه دیر حاکم کوچلر تورکلرگه حقلرینی بېرمهگنی کبی بیرار پیت تورکلرنی کمسیتیش افادهلر قۉللنماقدن وازکېچمهمیشلر.
مثلأ، ینه عصرلرچه تورک ادارهسیده کیملیگینی قۉلدن بېرمسدن یشهگن فارسلر، اېرانده حاکمیتگه کېلگونچه عینی چیدهم- بونگه قوشیمچه اقلیت اېمس، بلکه اۉلکهنینگ یریم نفوسینی تشکیل بېرگن تورکلرگه خۉش کۉریشلیک کۉرسهتیلمهگن. فارسلر، تورکلرگه مدنی حق بېرمهگنی کبی 2006 ده اېرانده یایینلنگن بیر کاریکاتور ویا 2015- ییلیده کۉرگزمهگه قۉییلگن بیر چیزگی فلم واسطهسی بیلن کمسیتیش سۉزلر ایتیشدن چېکیلمهدیلر، اویلمهدیلر. (ب ک. ایپک، 2016). بو کبی اۉلکهلرده تورکلیکنی مدافعهسی آیدینلرگه قالمیشدیر.
عینی وضعیتنی بیز جنوبی تورکستان آیدینلریده هم کۉرهمیز. منطقهده تورک آیدینلری ملی کیملیکلرینی هم تورکمنلیک و اۉزبېکلیک اۉلهراق ملیت، همده تورک صفتیده اۉزلرینی قۉریش و حمایه اېتیشده حرکت قیلماقدهلر.
بیرینچیدن تزار وقتیده باشلهنیب سابق شوری بیرلیگی تمانیدن دوام اېتدیریلگن اشغال جریانیده 1924 اخیریده غربی تورکستان پارچلهنیب؛ بېش جمهوریت و بېش فرقلی خلقگه اَیریلگن غربی تورکستان تورکلرینینگ تورکلیکدن خبردار بۉلیش حالی یۉق اېتیلیشده حرکت قیلینمیش. تورکلیکدن خبری بۉلگن آیدینلر اخیرگی ییللرده اۉلیم، بۉلمسه سورگونلرگه محکوم اېتیلمیشلر. بو تاریخدن اعتبارن تورکلیکدن خبری بۉلگن هرکیم پانتورکیست و پانتورانیست دېب عیبلنگن اېمیشلر. آرتیق بو سیستم ایچیده انسانلر بیراق اصیل اۉلهراق تورک، نسبتن هم بۉلسه اسلاملیگینی رد اېتیب حیاتگه قالیشگه امکان تاپگن اېکنلر.
منهشو جریانده تورکستاننینگ جنوبی منطقهسیده یشهگنلر، نفوسنینگ کتته قسمینی شهرلرده تشکیل بېرگن اېسکی چغتای تورکچهسی دوامی حساب اېتیلهدېگن لهجهلرده سۉزلشگنلرگه اۉزبېک آتی بېریلگن. بو آتدن آلدین مذکور منطقهلرده یشهگنلر اۉزلرینی تورک دېب اتهگنلرینی بیز کېرهک بۉلسه تاریخدن یا هم حاضرگی یازووچیلردن اۉرگهنیب آلهمیز. مثلا، آتینی اېبریل توران دېب اۉزگرتیرگن مامدعلی محمودوف، “کیملیگینگنی اونوتمه خلقیم!” ناملی اثریده بو وضعیتنی اورغولهماقده.
استالیننینگ یۉلگه قۉیگن سیاستی نتیجهسیده تورکستاننی اېنگ اۉنملی بایلیکلری تالان اېتیلدی. استالین اۉتمیشی بدولت تورکستاننی یوکسلهدېگن کېلهجگیدن قۉرقتی. بونینگ اوچون بیر بوتون بۉلگن تورکستاننی پارچهلرگه بۉلدی. بیر بوتون تورک ملتینی تورکمن، اۉزبېک، قزاق، قیرغیز، قرهقلپاق، تاجیک کبی ملتلرگه ایردی (محمودوف: 55.)
اۉزبېکلر، اۉزبېکستان و ساویت حاکمیتیدن قورتیلگن باشقه غربی تورکستان جمهوریتلریدن تشقری چین حاکمیتیدهگی شرقی تورکستان بیلن افغانستان حاکمیتیدهگی جنوبی تورکستانده هم منطقهنینگ طبیعی ساکینی اۉلهراق یشهماقدهلر. علاوتأ – اۉزبېکستان مستقللیگیدن سۉنگ چیقگنلر خارج – ساویتلر بیرلیگینینگ قورماق جریانیدهکی ظلملردن قاچیب پاکستان، سعودیه عربستان، تورکیه و امیریکه کبی مملکتلرگه سیغینیش مجبوریتیده قالگن اۉزبېکلر بارلر. ساویت تربیهسینی کۉرمهگن افغانستان و باشقه اۉلکهلر اۉزبېک ایلغارلرینینگ اۉزبېکلیک تویغوسینی، تورکلیک تویغوسی بیر پارچهسی اۉلهراق تصور اېتگن حقیقتلرینی یایین و باشقه تدبیرلریدن معلوم فرق اېتیب بۉلهدی.
بیز بو ایلغار کیشیلردن افغانستان حاکمیتیدهگی جنوبی تورکستانلی بویوک عالم و شاعر استاد متین اندخوییدهکی تورکلیک تویغوسینی آلدینکی ایشلریمیزده هم اۉرتهگه قۉیگن اېدیک (تولقون، 2019).
بو اثریمیزده اېسه جنوبی تورکستاندن بیر باشقه تورکلیک و اۉزبېک تورک تیلی عاشقی اما بو مرته بۉلیشیگه کۉره یاش بیر شاعر محمدهاشم همدم نی تانیتهمیز. (شاعرنینگ آتی بوندن سۉنگره محمدهاشم همدم دېب یازیلهدی.)
بیزنینگ محمدهاشم همدم اوچون آنه تیلی شاعری دېگنیمیزنی سببی، شاعرنینگ سېزدیم و سېودیم آتلی ایلک شعری کتابینینگ باشیده، صحیفه سانی بۉلمهگن بۉلیمده کتابنی کیمگه هدیه اېتگنی شعر طرزیدهکی بیلدیریلگن افاده اېتیشیدن کېلیب چیقهدی:
اۉزیمنی،
سۉزیمنی،
کۉزیمنی،
اېسیمنی،
سېسیمنی،
یاشیمنی،
باشیمنی،
باریمنی،
یاغیمنی،
قۉلیمنی،
یۉلیمنی،
سېزگیمنی،
سېوگیمنی… انه شو آنه تیلیمگه بغیشلهیمن.
بیزچه منطقهدهکی بوتون تورک شاعرلریده بۉلگنی کبی، هاشم همدمدهکی بو تویغونینگ کېلیشیده اجدادی و یورتداشی بۉلمیش تورکلیک عالمینینگ اولوغ شاعری علیشېر نوایینینگ اېتکیسی بویوک دیر. ذاتن شاعر، کتابینینگ کیریشیگه نوایینینگ حیرتالابرار آتلی مثنویسینینگ ایلک بیتینی یېرلشتیرمیش:
بسمِ اله الرحمان الرحیم
رشتغه چیېکتی نېچه دُرّ یتیم. (Eckmann, 1967, s. 17)
شونینگدېک شاعر شعرلریده فرقلی وسیلهلر بیلن نواییدن سۉز ایتر، حتی اونینگ غرایبالصغرده یېر آلگن قوییدهکی ایلک بیتی بېریلگن غزلدن فایدهلنیب مسمّن یازگن.
آلسه جانیمنی لبینگ دوران تۉکیب قان یاشینی
تانگ اېمس اول یاش ایله لعل اېتسه قبریم تاشینی ((Kut, 2003, s. 468
شاعر، بو یېرده قیزیق شکلده بیر ابتکار قیلگن و مسمننینگ هر قطعهسینینگ سۉنگ مصرعی اۉلهراق نوایینینگ غزلیدهکی هر بیتنینگ ایکینچی مصرعینی قۉللنگن. شونینگدېک نوایینینگ غزلی عروض وزنیده اېکن هاشم همدمنینگ مسمّنی میلّی وزن بۉلگن هجاده دیر. مسمننینگ ایلک قطعهسی شوندن عبارت:
نوت: هاشم همدمنینگ یایینلهگن شعر کتابیدن آلینگن شعرلرده عنوان بیلدیریلمسدن فقط صحیفه سانی کۉرستیلهدی.
کۉزلری اۉرتاندیریب اۉلدیرسه بو بې باشینی،
یا اۉلر چاغیمده کۉرسه بیر کېلیب سِرداشینی،
ایکی زلف ارقانی دستیدن کۉرالمهی قاشینی،
کۉرستر بۉلسه بېرهردیم فاریاب لولاشینی،
یوز چیرایی بیرله کېلگنده کۉریب قویاشنی،
یاردن ایری کیمسه گه آقوزمهگین کۉز یاشینی،
تانگ اېمس اول یاش ایله لعل اېتسه قبریم تاشینی (ص.77-80)
(محمدهاشم همدم فاریابی)
شاعر بیلن 06.07.2019 تاریخیده بیلهجیکده قیلگن صحبت اثناسیده اۉزیگه تېگیشلی بېریلگن بیلگیلرینی تۉغریدن تۉغری کېلتیرگنمیز.
کیملیک بیلگیلری
حاجی ملا محمداسلم (توپراختو) اۉغلی محمدهاشم همدم فاریابی، 13 مارچ 1990 تاریخیده افغانستاننینگ شمالیده یېرلشگن جنوبی تورکستان منطقهسینینگ فاریاب ولایتی مرکزی تومنی بۉلمیش میمنه شهریگه تېگیشلی توپراختو ناحیهسی ینگی قیشلاق محلهسیده توغیلگن.
هاشم همدمنینگ بیلدیرگنیگه کۉره، طالبان اشغالی وقتیده اصلی آتی تورکچه توپراختو (  *توپراق+لی) بۉلگن ناحیهنینگ آتی پشتو تیلیده “قرا پشتونلر” معنیسیده کېلگن تورپاختوگه اۉزگرتیریلگن. بو منطقهنینگ تورک کیملیگینی اۉچیریش اسمأ پشتونلشتیرماق عملیهسی دیر. همدم، ادعاسینی اثباتی اوچون منطقهدهگی چېچکتو، شیباقتو (<شوباقتو”شوبلگن) کۉی آتلرینی اۉرنک بېرماقده. قیپچاق اۉزبېکلرینینگ دوامی بۉلگن “ج” لاوچی اۉزبېک آغیزلریده اۉخشهگن سېس اۉزگرمهسلیگینی همدمنینگ بحثی حمایه قیلماقده. عینی شکلده اۉزبېکستان ادبی تیلیده توپراق کلمهسی همدمنینگ بیلدیریشیگه کۉره منطقهده هم توپراق اۉلهراق تلفظ اېتیلهدی.
شاعرنینگ توغیلگن تاریخی سېزدیم و سېودیم آتلی کتابینینگ باشیده یېر آلگن قیسقه بیوگرافی بۉلیمیده هجری شمسی 1365 دېب بېریلگن. اونده بۉلسه بو تاریخ میلادی 1986 گه تۉغری کېلهدی. بو بیلگی ناتۉغری. کتابنی نشریدن آلدین کۉرگن آدم خطاسی اېکنی ایتیلماقده.
شعر کتابینی باشیده شاعر اسمی “محمدهاشم همدم فاریابی” دېب یازیلگن. جنوبی تورکستانلی آیدینلرنینگ اسملرینی- ایچیده یشهگن یېرلری افغانستانده عنعنه گه ایلنگن هویت تثبیتی صفتیده قۉللنیلهدی.
شاعرنینگ اسم قسمیده یېر آلگن محمدهاشم اصیل اسمی، همدم تخلصی، فاریابی اېسه کېلگن شهرینی بیلدیرماقده دیر.
سۉنگ جملهده، شاعر اویلنگن امیریسوکای و امیرتورهغای “توماریس بېگیم1” ناملی ایکی اۉغلی بار.
تحصیلی حیاتی
هاشم همدم، ایلک اۉقولنی توپراختو قیشلاغیده اۉقیمیش؛ اۉرته اۉقولنی اېسه حاضرکی آتی بیلن عربخانه لېسهسیده اۉقیگن. لېسه دورینی مزارشریفدهکی دقیقی بلخی عالی لېسهسیده بیتدیریب 1387 (2008) ییلی بلخ بیلیم یورتینینگ تیل و بشری بیلیملر فاکولتهسی اۉزبېکچه بۉلیمیگه کیرمیش و بو یېردن 1390 ده (2011) فارغ بۉلگن.
ایش حیاتی و مدنی فعالتلری
1384-1388 (2005-2009) ارهسیده افغانستان جنبش یاشلری بلخ ولایتی کېنگشینینگ مدنی ایشلر بۉییچه بۉلیم مسوولی، بونی یانیده نېچه تیلگه نشرات بېرهدیگن نهاد رادیوسی ناملی شخصی رسانهنینگ اۉزبېک تورکچهسی بۉلیمیده پروگرام و خبر تیارلاوچی صفتیده هم ایش آلیب بارگن.
افغانستان معارف وزیرلیگیگه تیگیشلی 2007 ده مزارشریف معارف ریاستی یۉلگه قۉیگن تکسوارِ شعر ناملی شعری پروگرام اشتراکچیسی بۉلگن. بو شعر مسابقهسیده کاندیدلر 20 هفته بۉییچه هر هفته بیر موضوع بېریلیشی بیلن موضوعگه قرهته شاعرلردن شعر یازیش طلب قیلینرکن. تۉپلم 80 یاش شاعر ارهسیدن درجهگه کېلیشی بیلن 3نچی مقامنی آلگن.
جنوبی تورکستان ولایتلریدن کېلگن اۉقووچیلرگه 1388 ده (2009) همدم شامل 15-16 یاش طلبهلر تمانیدن نظرده توتیلگن خدمتلر اوچون جنوبی تورکستانلی بویوک ادبیاتچی مولاناعنبر نامیده مولاناعنبر فرهنگی بنیادی ایجاد اېتیلگن. همدم مذکور نهاد واسطهسی بیلن عینی ییل ایچیده، کۉپراق جنوبی تورکستان منطقهسیده نظرده توتیلگن یایینلی نېچه تیلده خدمت قیلهدېگن آرزو رادیو تیلویزیونیده اۉزبېکچه خبرلر مدیری و چاغداش آتلی ادبی برنامه پروگرام یوروتیچیسی صفتیده چمهسی بېش ییل بۉییچه خدمت قیلدی.
جنوبی تورکستانده اوزون ییللردیر فعالت قیلیب کېلگن فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان و اۉزبېک تورکچهسیده (افغانستان تورکلری مدنی جمغرمهسی) اسمینینگ قیسقه مخففی ففتانینگ 1390 ده (2011) هنوز توردینچی صنف طلبهسی اېکن مسوول ایتیب تعینلنهدی. بو دوامده آرزو تیلویزیونیدن ایریلیب 1392 ده (2013) اۉزبېک و تورکمن لهجهلریده یایین بېرهدېگن باتور تیلویزیونینینگ بلخ تمثیلچیسی اۉلهراق 14 آی ایش آلیب بارهدی.
2014 دسمبر آیینینگ ایلک کونی اعتباری بیلن سلامافغانستان رسانهیی تشکیلاتیده فارسچه، پشتونجه، انگلیسچه نشرات بېریب کېلهدېگن سلاموطندار رادیوسی و سایتیگه ایشگه باشلب اۉزبېک تورکچهسینینگ موسس مسوولی صفتیده 2017-ییل اخیریگه قدر ایشلهیدی.
شاعر اوندن سۉنگ 27 دسمبر 2017 تاریخیده افغانستاننی ترک اېتیب تورکیه کېلگن، بیر مدت انقرهده قالیب، سۉنگ بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتینینگ قاچقینلر بۉییچه گۉچ ادارهسیده ترجمان صفتیده 2018 ده بیلهجیک گۉچ ادارهسیده ایشگه باشلهگن. (06.07.2019 بیلهجیک).
یایینلری
محمدهاشم همدم، شعرلرینی اساسن هجا وزنی و کۉپینچه بیتلر حالیده یازماقده دیر. اۉزبېک تورکچهسی بیلن یازگن شعرلری سېزدیم و سېودیم آتلی کتابیده 1395 ده (2016) کابلده چاپ اېتیلگن. اۉزبېک تورکچهسی بیلن قلمگه آلگن شعرلری مخصوص فرقلی جریدهلر یانیده جنوبی تورکستانده اینیقسه اۉزبېک- تورک ادبیاتی اوستیگه اۉنملی یایینلری بۉلگن دکتور شفیقه یارقین تمانیدن حاضرلنیب کابلده نشر اېتیلگن یولدوزلر ایزیدن- افغانستان برکمال تورک یاشلر شعرلری آتلی انتالوژیسیده هم کیرگن.
شوحاضر یېری کېلگن اېکن بیر مسلهنی ایتیب اۉتیش کېرهک. ساویت و چین ادارهلری یانیده اینیقسه چمهسی یېللیک ییل دیر غربی بیلیم انسانلریچه تورکیه تشقریسیدهکی تورک جمعتلری اوچون فرقلشتیریلیشی، بولرنینگ تاثیریدهکی تورکیهلی بیلیم انسانلریچه تورکی کلمهسی قۉللنیلیشی یوکسلیشی کۉریلماقده.
اما اینیقسه ساویت و چین تربیهسینی کۉرمهگن افغانستان، اېران، عراق کبی اۉلکهلردهکی فرقلی بۉیلرگه منسوب تورکلر بۉی آتلری یانیده اۉزلرینی تورک اۉلهراق آتلهماقده دیرلر.
مثلا، یوقاریده ذکر اېتیلگن دکتور شفیقه یارقیننینگ حاضرلهگن یولدوزلر یوزیدن ناملی یاش شاعرلر انتالوژیسیدهکی و یا افغانستان تورکلری مدنی جمغرمهسی فارسچه آتی بیلن فدراسیون فرهنگی تورکان افغانستان ناملی نهاد دهگی تورک کلمهسی بیلن تورکیه تورکلری اېمس، تۉغریدن تۉغری اۉزبېک و تورکمنلر قصد اېتیلگن.
بیز عینی وضعیتنی اېرانده یشهگن آذربایجان و تورکمن جمعیتلریده کورهمیز. تورکیهلیک تورکلر اۉلهراق بیز جنوبی آذربایجانلیکلرگه آذری دېگنیمیزده اولر بیزنی بو آتگه توتگنیمیزده حق طرف بۉلیب اچینهدیلر و اۉزلرینی تورک دېب ایتهیدیلر.
بو بیلیم انسانلریدن شونی سۉرهماق کېرهک: تورکیه تشقریسیدهکی تورکلر اۉزلرینی تورک دېیه تصور اېتگنلریده نیمه دېیدیلر؟ مثلأ جنوبی تورکستانلی (افغانستان) دکتور شفیقه یارقینگه، هاشم همدمگه، استاد متینگه “یۉق، سیزلر تورک اېمسسیز! تورکسیز!” می دېیدیلر.؟ اۉزینی تورک دېب اتهگن آتهلرینی بو آتلندیرمهسینی رد اېتیب امپریالیستلرنی اویوشتیرگنلرینی قبولینی می ایستهسینلر؟
هاشم همدم کونیمیز اۉزبېک ادبیاتینینگ بویوک شاعرلریدن اېرکین واحدنی (1936-2016) وفات ییلی مناسبتی بیلن 2017 ده کابلده تاریخینگدیر مینگ عصرلر ایچره پنهان اۉزبېگیم (نوت: بو اصلیده اېرکین واحدنینگ اۉزبېگیم ناملی مشهور قصیدهسینینگ ایلک بیتی دیر.) آتلی انتالوژینی یایینلنتیرمیش. بو اثرده جنوبی تورکستانلی (افغانستان) اۉزبېک ادبیاتچیلرینینگ اېرکین واحد حقیده یازگن شعر و نثرلری سیغدیریلگن.
باشقه تماندن هاشم همدمنی حاضرلهگن جنوبی تورکستان (افغانستان) و اۉزبېکستاندن 60 یاش شاعر شعرلریدن اۉرته گه کېلگن ایکی باغدن بیر گل آتلی انتالوژیسی نشر اېتیلیشنی کوتماقده.
شاعر، اۉلکهدهکی رسمی تیل بۉلگن فارس-دری تیلیده هم شعر یازهدی. فارسچه شعرلریدن بیر نېچهسی مزارشریفده باسیلگن درنگ در رنگ آتلی گلدستهده باسیب چیقاریلگن. بو گلدستهده مزارشریفده یېتیشگن و فارسچه یازگن چمهسی ییگیرمه گه یقین باشقه یاش شاعرنینگ هم اثرلری یېر آلگن.
بولر تشقریسیده اۉزبېکستاندهکی موجود لاتین الفباسی بیلن هاشم همدمنینگ بو کیمنینگ تیلی، اېرکین واحدوف شاگردلریگه مکتوب و قان خصلتینگ آتلی شعرلری قیسقه بیر حیات حکایهسی بیلن بیرلیکده آذربایجانده باسیلگن تورک دنیاسی شاعرلری المنخ بوتا-2 کتابیده باسیلگن ((Türk Dünyası Şairlǝri Almanax, 2017, s. 156.
بو کیمنینگ تیلی آتلی شعری
محمدهاشم همدمنینگ بو کیمنینگ تیلی آتلی شعری هر حالده تیل اوچون اېنگ بویوک تورتکی بېرووچی دالضرب اثری دیر. بو شعر، شاعرنینگ سېزدیم و سېودیم آتلی کتابینینگ 5-8نچی صحیفهلریده و ایکینچی شعر اۉلهراق باسیلگن دیر. قوییده بوشعرنی اۉزگون و تورکیه تورکچهسیده اۉزگرتیریلگن شکلی بېریلگن؛ کېینیدن شاعرنینگ تیل و یازیش ویژهگیلری اوستیده قیسقچه توختهلیب اۉتهمیز. اما بیرینچیدن بو عجایب تورتووچی شعرنی نیمه سببلر بیلن یازیلگنیگه آچیقلیک کېلتیریش کېرهک دیر.
هاشم همدم بیلن یوقاریده ایتیلگن صحبتیمیزده موضوعلردن بیری هم شاعرنینگ اینیقسه بوشعری نیمه سببلر بیلن یازیلگنی و اوندن سۉنگرهکی بۉلگن تاثیری حقیده دیر. اېندی شاعرنینگ موضوع بیلن تېگیشلی ایتگن نرسهلرینی اۉز آغزیدن نقل قیلهمیز:
افغانستان تورکلری (اۉزبېک، تورکمن و…) تعصبنینگ آغیر یوکی و کمسیتیشلرنینگ قاره کییمینی باشلریدن آلیب آقتماق اوچون اوزون زماندن بېری کورهشیب کېلماقدهلر. مېن، بو شعرنینگ آی و کونینی انیق شکلده بیلمهگن حالده 2015-ییلنینگ ایلک آیلریده یازگن اېدیم. اۉشنده، هر زمانکی دېک ملتیمیز اینیقسه تاریخیمیزگه قرشی فکری هجوملر ترتیب قیلینگن اېدی. بیر قطار پشتون و تاجیک سیاستچیلری تمانیدن افغانستان دولتیده فرقلی اداری مقامده ایشلهیدېگن تورکلرگه جملهدن پارلمان ریاستی اوستیدهگی شخص و اونگه اۉخشهگن خاتین وزیرلر و هوا یۉللری وزیرلیگی باشیدهکی انساننینگ سیاسی و مدیریتی ضعیف بولگنیگه فاشیستلر تمانیدن حیثیتیمیزگه هجوم بۉلگنی تویویلردی. بو اره ده تورک اصیللی استاد رحمان اوغلی کبی بیر عالم و سیاستچینینگ وزیرلیک مقامیگه لایق اېمسلیگینی اساسلهگن بو متعصبلر تمانیدن احمقانه سۉزلر ایتیلیب بارماقده اېدی.
منه شوندهی بیر وقتده، بیر یازووچی و شاعر صفتیده ملتیمیزنینگ اۉتمیشیدهکی بارلیک و بایلیکلرینی باشقهلرگه اېمس، عکس حالده اۉز ملتیمیزگه بیلدیرماق مقصدیده “بوکیمنینگ تیلی؟” آتلی 22 بیتدن عبارت بوشعرنی یازگن اېدیم. بو شعر بیلن ملتیمیزنینگ تاریخیده قیسی اولوغوار کیشیلر بۉلگنی کۉرسهتیلیشی، تیلیمیز و تاریخیمیزنی قدریتینی بیلدیرماق، فاشیستلرنینگ الدهتووچی شیرین سۉزلریگه اوچونمسلیکلری کبی موضوعلرنی بیلدیریش افادهسی اساس قیلینیب مذکور شعرده فریاد اېتیلگن ملی روحیهمیزنینگ بیر بۉلیمی اېدیم. بو شعرنی، “تاریخی شخصیتلرنی و مدنیتیمیزنینگ آلتین یپراغی باشلیغی بولرمی” دېب یازگن اېدیم.
مذکور شعر، دسمبر 2016 ده تورکیهده ایلکبار سکریا بیلیم یورتیده افغانستاندهکی شخصی رشاد تحصیلی موسسهسی تمانیدن بۉلیب اۉتگن تانیتیم ییغینیده افغانستان پارلمانینینگ اېسکی اعضاسی سردارمحمد رحمان اۉغلی و بیبیسینینگ خبرنگاری ولی محمد حدید تمانلریدن اۉقیلدی. 2018 ده افغانستان دولتی تمانیدن تورک ملتیگه قرشی قصدی ینگی بیر عدالتسیزلیک و اۉتمیشدهکی جفالر دوامیگه توخته دېیش و حقلرینی آلیش مقصدیده جنوبی تورکستاننینگ 9 ولایتیدن کۉپیگه عادی خلق کۉچهلرگه چیقیشدیلر. منه شو وقتده جنوبی تورکستانلی خانملرنینگ نمایشلریده تبسم جسور اسملی یاش بیر قیزیمیز مېنینگ بو شعریمنی اۉقیگینچه شعر ینگیدن و اینیقسه اجتماعی ترماقلرده دنیا بۉیلب قۉلمه قۉل بۉلدی و دنیانینگ تۉرت چېککهسیده میلیونلرچه انساننی کۉریشیگه سبب بۉلدی.
شاعرنینگ سۉزلریگه کۉره، بیزهم تبسم جسورنینگ اۉقیشی بیلن بو شعرنی مجازی دنیاده بو کیمنینگ تیلی یانیده بو مېنینگ تیلیم دېب هم تانیلگنینی مجازی دنیادن قیدیرگنیمیزده تشقی و ایچکی بیر قنچه صحیفهلردن قرشیمیزگه چیقگنینی قۉشهمیز. قوییده شعر اۉزگون و تورکیه تورکچهسیده اۉزگریلگن حالی بیلن قۉییلگن. بویېرده اۉتمیش شخصلر، اثرلر و دولتلر آتی تورک تاریخی و مدنیتینی بیلگنلرنینگ توشینچهسی بیلن ماس اېکنی اوچون آچیقلمه کېلتیریشنی لازم کۉرمهدیک.
Short URL: https://www.turklar.com/turkic/?p=4021


text:
تکنوفست، ایستانبول آتاتورک هاوا لیمانیندا باشلادی
"بو گون دونیانین اؤنملی مئدیا قورولوشلاری تورک موسسهلرینین اوغورلاریندان بحث ائدیر"
تورکیهنین ان بؤیوک تکنولوژی ائتکینلیگی هاواچیلیق، اوزای و تکنولوژی فستیوالی (تکنوفست) ایستانبول آتاتورک هاوا لیمانیندا باشلادی.
تورکیه تکنولوژی تیمی وقفی (ت۳ وقفی) متولی هئیتی باشقانی و تکنوفست یؤنتیم قورولو باشقانی سلجوق بایراکتار، فستیوالین آچیلیشینداکی چیخیشیندا، دؤردونجو ایلینده گنجلرله بیر یئرده اولدوقلاریندان چوخ موتلو اولدوقلارینی ایفاده ائدرک،
"بو گون دونیانین اؤنملی مئدیا قورولوشلاری تورک موسسهلرینین اوغورلاریندان بحث ائدیر. باشاریلی موسسهلریمیز آلدیقلاری سرمایهلرله بؤیوک دگرلر قازانیر. چوخ دئییل تخمیناً ییرمی ایل اؤنجه سیزین کیمی گنجلرین گاراژلاردا قوردوقلاری شیرکتلر دونیانین ان گوجلو شیرکتلرینه چئوریلدی" دئدی.
بایراکتار، تکنوفستین اینسانلار آراسیندا قارداشلیق باغلارینی اینکیشاف ائتدیرهن بؤیوک بیر پلتفورم اولدوغونو وورغولایاراق،
"تورکیهنین هر یئریندن اولان گنجلر بیر بیری ایله گؤروشور، یاریشیر و عؤمور بویو داوام ائدجک دوستلوقلار قورور" دئدی.
بایراکتار،
"ملی تکنولوژی حملهسی ایدهآلیندان و تورکیهنی هر ساحهده لیدئر اؤلکه ائتمکدن هئچ واخت واز کئچمهیهجییک. بو یولدان دؤنمک یوخ. بو یولدا دورماق، دوراقساماق یوخ. تکنوفست وطنیمیزه، ملتیمیزه و توخوندوغو بوتون جغرافیالارا اوغورلو اولسون" دئدی.
بو گون باشلایان فستیوال ییرمی آلتی سپتامبرا قدر داوام ائدهجک.
ایلگیلیلی خبرلر
"دلتا واریانتینی ایزوله ائتدیک"
پروفسور دکتر مصطفی چالیش، اونیوئرسیتهده حاضرلانان تورکوواک واکسنینین کووید-۱۹ دلتا واریانتینا تأثیری حاقیندا دانیشدی
انسان اورگانی، انسانسیز هاوا آراجی ایله داشیندی
تورونتو شهریندهکی وسترن خستهخاناسیندا بیر خستهدن آلینان آغجییر ۶ دقیقهلیک اوچوشدان سونرا تورونتو جنرال هاسپیتالا چاتدی
دؤرد قیزیل گؤدهک اولدوزدا حیات سیگنالی
دونیادان ۱۶۵ ایشیق ایلی اوزاقلیغیندا اولان ۱۹ قیرمیزی گؤدهک اولدوز کشف ائدیلدی


text:
ماسایوکی وکانو
ماسایوکی وکانو (اینگیلیسجه: Masayuki Okano) (دوْغوم:۲۵ ژوئیهٔ ۱۹۷۲ (۴۹ یاش) یوکوهاما) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ژاپون میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ماسایوکی وکانو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- اوراوا رد دیاموندز کولوبونون اویونچولاری
- ویسل کوبه کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۹۶ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۱۹۹۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
دابودشت
دابودشت، ایرانین مازندران اوستانینین آمول بؤلگهسینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین ۱۳۹۵-جی ایلین آمارلارینا گؤره ۱٬۷۵۸ نفر جمعیتی واردیر.[۲]
گؤرمهلی یئرلر[دَییشدیر]
- کش قالاسی اسکی تپهسی
- بلیران کندی، تاریخی و گزمهلی بیر کند
- کندده ۲۰۰۰۰ دن آرتیق مقبره و ایمازاده وار.
- هشتل قوللـهسی، بئش مزارلیق قولله
- دابودشت - فریدونکنار دنیز یولو
- چلتیک اکینهجکلری
- قاجار ـ صفوی دؤنمینه عایید فیروزکلا کندی تکیهسی
- پهلوی دؤنمینه عاید فیروزکلا کؤرپوسو
- سقانفار هندوکلا و تکیه هندوکلا
- حاج مهدی سلطان ائوی
- دنگپیا کندی تاریخی حامامی
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
افغانستانلی ترکمنلرینینگ طــایفهلاری
- مشخصات
- مجموعه: مقالات
- منتشر شده در شنبه, 12 مرداد 1392 14:15
- تعداد بازدید: 3589
بوبیر آچیق مسئله دیر ، انسان وایل لرنینگ آره لرینه نفاقی آدمزاد ینگ ظالم نفسی گیترملی ، نه طایفه وتیره لر، هر مشغله ، هر اوبه وهر یوویرت لرینگ انسان لری اگرنفس لرینه حاکم بولسه لرآره لرینده آغیزدیل بیرلیگ بولملی ، اگر تاریخ لره سر ایتدسک بوباره ده کان حکایت لره گوز لرمیز دوشملی .
هاووه : آدم آتانینگ هابیل وقابیل اوغول لری نامه اوچین نفاق تاپدی لر؟ اوزمان لرده طایفه دان نشانه یوقتی ، شهزاده عبدالطیف ناشه اولوغ بیک یانی عالم ویوقاری اندیشه لی آته سینی اولدیرتدی ؟ سلطان حُسین میرزا نینگ غارشی سینه ناشه بدیع الزمان اوغلی توردی ؟ اورنگ زیب نامه اوچین دارا شکوه یانی عالم دوغان نی اولدیردی ؟ شویله شرملی حکایت لر تاریخ لرده اوران کان .
غیسغه سوز اوغوز خانینگ یایرو لرنینگ شاخه وعروقی غووانج خاطره لی تاریخ دیر، بوگون بوتاریخ نشانه لی آدلری یادلر دان چیقاریش لیق تورک خلق لرنینگ تاریخ لرینه ننگ لی وآزار لی درد دیر. غویبرینگ اوغوز خانینگ غووانج خاطره لی طایفه وتیره لرنینگ کاروان لری یوز مونگ ییل لره چنلی بونقش ونگار لر بیلن باشغه دا مونگ لرچه تیره لری تازه دان دوره دیب ایز لرینه تیرکاپ بواوزین و دویب سیز جهانینگ سفر یول لرینی بیر عالم سنسه لت لر بیلن اونگه آلیب بارسین لر.
اگربیز قایی ، بیات ، قزاق ، افشار، قرقین ، یایندر ، یازیر، اگدیر، چاودیر، قبچاق ، خلج ، آیماق، وقارلیق دیسک بیر دنیا معلومات لرینگ بارلیق لری بیزلره بللی بولیور، اگر بیزلرینگ محقق لرمیز هر بیر آدلرینگ حقنده تحقیق اتسه لر البته کتاب لر بارینی بیر دنیا افتخار بیلن تألیف اتسه گراک بوگون کی جهان ده رواج بولن ، یاغشی آدم لرینگ یادینه مکتب لرینگ اوبه لرینگ ، یول لرینگ ومسجدلرینگ آدلرینه غوی یور لر.
امّا ترکمن لرینگ یاغشی آدم لرنینگ آدلرینی طبیعت وزمانینگ سیری اوبه لره غویان لر. مثلاً : بوگون شبرغان ، آقچه ، بلخ ، و دولت آباد لرده تاغان ، غازان ، دالی ، قره بویون ، چکوش ، آرانجی اوگم ، چوپ باش ، چار شانگی ، غورچانگی ، چایی ، هارون ، غیزیل آیاق و باشغه ده لر تویس لی آدلی اوبه لربار ، شوآدلرینگ هممه لری اوغوز خانینگ یایرو لریندان ، باش گوتریب جهان ده آد غزه نان غوز لرینگ آد لری دیر، بوآدلرینگ هر بیرلری یالقوم آتیپ دورن تاریخ دیر، بوآدلری اهمیت سیز بیلیب دار گوز لربیلن باقیش لیق غیرت سیز لیق دیر.
ترکمن گورینشی تاریخ ده
۶۸-۶۹ لانجی صحیفه سی
کتابینگ یازوجی سی : عبدالکریم بهمن
http://yeget.blogfa.com/post-75.aspx


text:
فریدا (فیلم، ۲۰۰۲)
فریدا (اینگیلیسجه: Frida, فارسجا: فریدا ) ایسپانیا دیلی و فرانسه دیلی و اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثهیه دایانان دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی جفری راش، ادوارد نورتون، کورنبرق ریس، اشلی جاد، آلفرد مولینا جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین الیوت قلدنتال یارادیب. ۲۰۰۲ میلادی ایلینده ۶ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۲ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Frida. British Film Institute. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-01-14. یوْخلانیلیبNovember 6, 2012.
قارداش پروژهلرده فریدا (فیلم، ۲۰۰۲) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
جوبیلو ایواتا فوتبال کولوبو
جوبیلو ایواتا فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Júbilo Iwata) بیر فوتبال کولوبودور. J1 League دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۱۵٬۱۶۵ نفرلیک یاماها ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Club guide: Jubilo Iwata. J.League. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on January 9, 2015. یوْخلانیلیبJanuary 24, 2015.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Júbilo Iwata»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده جوبیلو ایواتا فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.