text:
قورئانی قاوراملار
اؤن سؤز
يۆجە آللاە آدەمی یاراتما قارارئ آلدئغئندا ملکلر بو قۇنوداکی چکینجەلرینی دیلە گتیرمیشلر، یریۆزۆندە دۆزنین بـۇزولاجاغئنئ، قان دؤکۆلەجگینی سؤیلەمیشلردی.
راببیمیزین ملکلرە جواب ورمە شکلی أتکیلەییجی ایدی:
آدەمە ایسیملری اؤگرتمک…
ایسیملر ایچەریکتن یـۇقسون اۇلامایـاجاغئنا گؤرە آدەمە أشیانئن حاقیقاتی، نەیە یارادئقلارئ، ایفاده بیچیملری، ایلیشکیلری اؤگرتیلمیش اۇلمالئیدئ.
ملکلرین اۇنا سایغئ دویماسئنئ گرکتیرن واصئف دا، موحتملن بو اۇلموشتو. بو واصفئ ایله اینسان گؤردۆکلرینی، اؤگرندیکلرینی وه دۆشۆندۆکلرینی ایفادە أدەجک، بونلارئ قایدا دا گچیرەبیلرجکتی.
چۆنکۆ راببی اۇنا بەیانئ وه قایدئ (قالمی) اؤگرتمیشتی. یاعنی ریسالتلە ایلگیلی بیلدیریملرین کندیسینە کلیمەلرلە ایلەتیلمەسینە، حاضئر اۇلاراق یاراتئلمئشتئ اینسان.
اۇنا دگر قازاندئران بو اؤزەللیگین، اۇنون فلاکتی ده اۇلابیلەجگینی اؤگرنمەسی، چۇق اوزون سۆرمەدی آدەمین. ایبلیس اۇنو کلیمەلرلە بۆیۆلەدی؛ سۇنسوزلوق وه بیتمز تۆکنمز سالطانات واعاد أتتی.
آدەم یاراتئجئسئنئن وە اۇنا کلیمەلری اؤگرتنین سؤزۆنۆ اونوتموش، باشقا سؤزلرین بۆیۆسۆنه قاپئلمئش، بۆیۆک یانلئش یاپمئشتئ. یینه کلیمەلرلە اویارئلان آدەم صاحیب اۇلدوغو دگری حاطئرلادئ، راببینە کلیمەلرلە یالواردئ، عاف دیله¬دی، باغئشلاندئ.
بؤیلە باشلادئ کلیمەلرله بیرلیکتەلیگی اینسانئن. اؤنجه سؤز مۆ واردئ بیلمییۇروز آما، هر نه زامان اینسان وارسا سؤز ده واردئ… بو کسین!
حاصئلئ، اینسان ایچین یاراتئجئیلا ایرتیباطئندا کلیمەلرین اؤنمی بۆیۆکتۆر. یۆجه یاراتئجئ بیرچۇق آیەتتە، گؤندردیگی واحیە “کیتاب” اۇلاراق عاطئفتا بولونماقتا، واحیلر آراسئ ایرتیباطا دیققات چکرکن “قاول” قاورامئنئ قوللانماقتا، هرحانگی بیر قۇنویا دائیر آچـئـقلامالارئن “قورئان” شکلیندە اۇلوشتورولدوغونو بیلدیرمکتەدیر.
تۆم بونلار آللاهئن کیتابئنئ آنلاماق ایچین کلیمەلرە بۆیۆک بیر حاسساسیەتلە یاقلاشمامئز گرکتیگینی گؤسترمک¬تەدیر. قورئان بیزه یاهودیلرین، کیتابئ تاحریف أدرکن کلیمەلرلە اۇینادئقلارئنئ حابر ورمکتەدیر. بو، آنلامانئن دا، قارارتمانئن دا کلیمەلر ماعریفتی ایله اۇلدوغونو گؤسترمەسی آچئسئندان دیققات چکیجیدیر.
قورئاندا ایلاهی کیتابلارئن دیلینە وورغولار یاپئلماسئ، آنلاما فاعالیەتینین لافئظ مرکزلی اۇلماسئ گرکتیگینی گؤستریر. بو، آتالاردان توارۆث أدن مۆکتەسباتئ قۇروما وه ایضاح أتمه قایغئسئیلا یاحود یـانلئش اوصـول سببییلە لافظئ کۆچۆمسەمە تمایۆللرینە راغمن بؤیلـەدیر. کلیمەلرین کیتابتا قاصدەدیلن آنلاملارئنئن تثبیت أدیلەمەمەسی، مساژئن آنلاشئلاماماسئ سۇنوجونو دۇغورور.
قورئان مرکزلی تانئم اۇلوشتورما گلەنگینە صاحیـب اۇلـمـادئغئمئـز ایچیـن، أن حایاتی قاوراملارئمئز حالا تانئما موحتاج دورومدادئر. طابیعی اۇلاراق کلیمە وە قاوراملارلا دۆشۆنۆپ آنلاما فاعالیەتیندە بولونویۇروز آما تانئملارئمئز یانلئش اۇلدوغو ایچین آیەتلری دۇغرو آنلایامئیۇروز.
مثەلا “نبی” وە “رسول” کلیمەلرینە دائیر دۇغرو بیر تانئما صاحیب اۇلمادئغئمئز ایچین، بو ایکی کلـیـمەنین گچتیگی یـۆزلرجه آیەتین آنـلامئ بوحارلاشمئش اۇلویۇر. یینه مۆتشابیە آیەتین نه اۇلدوغونا دائیر قافا قارئشئقلئغئ قورئانئ آنلاما باغلامئندا اۆزۆنتۆ وریجی سۇنوچلار دۇغورویۇر.
اؤرنکلری چۇغالتابیلیریز؛ دین، کیتاب، تاصدیق، تبیین، آیەت، سورە، ذیکیر، تاصریف، تافصیل گیبی پک چۇق قاورامئن تانئمئنئ قورئاندان حارەکتلە ینیدن گؤزدن گچیرملیییز.
حاصئلئ کلیمەلری وه قاوراملارئ اؤنمسەملیییز.
آللاهئن دینی
گیریش
“دین قاورامئنئن” قورئان آچئسئندان دۇغرو بیر شکیلده اۇرتایا قۇنولماسئ، قورئانئن آنلاشئلماسئندا بۆیۆک اؤنمه صاحیبتیر.
گۆنلۆک حایاتتا چۇقچا قوللاندئغئمئز کلیمەلردن بیری اۇلسا دا، هرکسین اۆزەرینده فیکیر بیرلیگی أتتیگی بیر “دین” تانئمئندان سؤز أتمک پک مۆمکۆن دگیلدیر.
قایناقلارئمئزدا، باقئش آچئلارئنا گؤره دگیشەبیلن دین تانئملارئنا راستلاماقتایئز. باتئ منشەلی قایناقلارئ دا داحیل أتتیگیمیزده، دین قاورامئ اۆزەریندەکی تانئم قارغاشاسئ داحا دا ایچیندن چئقئلماز بیر حال آلماقتادئر.
گنەل آنلامدا دین، بیر اینسان تۇپلولوغونون صاحیب اۇلدوغو اینانچلار، دوام أتتیردیکلری تاپئنمالار وه آحلاقی قوراللارئن بۆتۆنۆدۆر، شکلینده تانئملانابیلیر.
مۆسلۆمان بیلگینلر قورئانئ کریم وه ایسلام ایعتیقادئنئ رفەرانس آلاراق دینی شؤیله تانئملامئشلاردئر:
دین، آللاه طارافئندان واحی یۇلویلا وه نبی آراجئلئغئیلا اینسانلارا اولاشتئرئلان، عاقئل وه ایراده صاحیبی کیمسەلرین آرزو وه ترجیحلرییله قابول أتتیکلری، دۆنیا وه آحیرتته کندیلرینی موتلولوغا اولاشتئران ایعتیقادی وه عاملی سیستمدیر، ایلاهی قوراللارئن بۆتۆنۆدۆر.
دینین تاریحی، اینسانلئق تاریحی قادار أسکیدیر. تاریحه مال اۇلموش بۆتۆن میللتلرین ماعنوی دۆنیالارئ بللی بیر دینی اینانچ ایله شکیللنمیشتیر. بو قۇنودا باشتا سۇسیال آنترۇپۇلۇژی، آرکەئۇلۇژی گیبی دیسیپلینلر وه ماغارا رسیملری بیزه یۇل گؤستریر.
دینسیزلیک اینسان طابیعاتئنا آیقئرئ، سئرا دئشئ وه أندر راستلانان بیر دورومدور. تاریحته دینسیز بیر تۇپلوما هیچ راستلانمامئشتئر. گۆنۆمۆزده اۇلدوغو گیبی آتەئیزمین یایغئنلاشماسئ وەیا بیرەیلرده دین دئشئ یا دا دین قارشئتئ یاشام بیچیمینین گؤرۆلۆیۇر اۇلماسئ بو گرچگی دگیشتیرمز.
دیندن اوزاق بیر حایات سۆرن کیمسەلر بیله، چارەسیز وه سئقئنتئلئ آنلارئندا، کندیسینە دایانئپ گۆونەجکلری یۆجه بیر گۆجۆن وارلئغئنا شیددتلە ایحتیاج دویارلار.
اینکارجئ یا دا دینسیز اۇلدوقلارئنئ سؤیلەین کیشیلرین حایاتلارئنئن أن گرگین وه کریتیک آنلارئندا، آللاها دوعا أدیپ اۇندان یاردئم ایستەدیکلری، چۇق گؤرۆلن بیر اۇلایدئر.
« دین قاورامئ »
قورئاندا چۇقچا گچن وه گنیش بیر آنلام یلپازەسینه صاحیب اۇلان “دین” قاورامئنئن تملینده “بۇرچ” ایلیشکیسی واردئر.
بو تمل آنلام، کلیمەنین تۆم قوللانئم آلانلارئنئ شکیللندیرمیش گیبی گؤزۆکمکتەدیر. مثەلا آحیرتتەکی حسابتان باحثەدن آیەتلرده “حساب گۆنۆ” آنلامئندا قوللانئلان “یَومُ الّدِینَ” بونون بیر اؤرنگیدیر. “بۇرچ” ایلیشکیسینین أن اؤنملی عونصورلارئندان بیرینین “حساب” اۇلدوغو هرکسین ماعلومودور.
اینسانا هر شەیی وردیگی ایچین، آللاه ایله قول آراسئندا بۇرچ ایلیشکیسی واردئر. آلاجاقلئ اۇلدوغو ایچین، دۆزنینە اویولماسئنئ وه تـسلیم اۇلونماسئنئ ایستەر. “آللاهئـن دینینین” آدئنئن “ایسلام” اۇلماسئ وه اۇنون دینینین دیندارلارئنا دا “مۆسلیم” دەنمەسی بونداندئر.
دینین “دۆزن” آنلامئنا دا گلمەسی سببییله، اینسانلارئن کندی قورغولادئقلارئ دۆزنلر ده “دین” دەنیلمیشتیر. باعضئ آیەتلرده دینین آللاهئن یانئ سئرا اینسانلارا دا نیسبت أدیلمەسینین تملینده بو واردئر.
جانلئ جانسئز تۆم وارلئقلارئن یاپئسئنا اویغون اۇلان “یاشام طارزئ”، آللاهئن قوردوغو “دۆزندیر”.
اینسان وه جینلرین دئشئنداکی وارلئقلار، ایستەر ایستەمز آللاهئن أمرینی یرینه گتیرمک زۇروندا اۇلدوقلارئ ایچین، کائیناتتاکی تۆم ایـشلەییش “آللاهئن دینی”، یاعنی “اوُنون قانونلارئ” اۆزەره یۆرۆر. بونلار بو ایشلەییشه قارشئ قۇیاماز. “ایلاهی اؤلچۆلره” اویغون اۇلاراق گؤرەولرینی یاپارلار.
اینسان ذاتن اۇنو چەورەلەین “زۇرونلو اؤلچۆیه” گؤره یاشار. عاکسی تاقدیرده حایاتئنئ دوام أتتیرەمز. عاینئ داورانئشئ آللاهئن اۇنا یؤنەلتتیگی بویروق وه یاساقلار حوصوصوندا دا، “گؤنۆللۆ اۇلاراق” یاپماسئ بکلنیر.
اویوپ اویماما قوُنوسوندا ترجیح حاققئ وریلن آما یینه اؤلچۆ ایچەرن وه دین دەنیلن “دۆزنه” اویدوغوندا، تسلیم اۇلموش وه “مۆسلیم” واصفئنئ قازانمئش اۇلور.
دین وه بۇرچ آنلاملارئ:
“دین” کلیمەسی، عارابچادا “بۇرچ ایلیشکیسینه گیرمه؛ بۇیون أگمه؛ ایطاعات؛ قارشئلئغئنئ ورمک؛ عادت أدینمه” آنلاملارئنا گلن “د-ی-ن” کؤکۆندن ماصداردئر (ایسیم). بو کؤکۆن بیر دیگر ماصدارئ دا “بۇرچ” آنلامئنا گلن “دەین”دیر.
بۇیون أگمه، باغلانما، قارشئلئغئنئ ورمه وه ایطاعاتین؛ بۇرچلونون آلاجاقلئیا قارشئ قوُنومونو یانسئتماسئ سببییله بو آنلاملارئن، عاینئ کؤکتن گلن وه بۇرچ آلما-ورمه آنلامئنا گلن “دەین” کلیمەسی ایله ایرتیباطلئ اۇلدوغو دۆشۆنۆلەبیلیر. “بۇرچ آلما-ورمه” آنلامئنئن “دین” کلیمەسینه وریلن آنلاملارئن شکیللنمەسینده أتکین اۇلدوغو سؤیلنەبیلیر.
کلیمەنین قورئاندا فیعیل حالده قوللانئمئنا، ایکی یرده راستلانئر.
ایلکینده، تەوبه سورەسینین 29-نجو آیەتینده، “آللاهئن دینینی دین أدینمەمک” (وَلا یَدینُونَ دینَ الحَقِّ) آنلامئندا گچر.
ایکینجی گچتیگی یر، باقارا سورەسینین 282-نجی آیەتیدیر کی فیعیل بورادا “قارشئلئقلئ بۇرچ ایلیشکیسینه گیرمک” (إذا تَدایَنتُم بِدَینٍ) آنلامئندا قوللانئلمئشتئر.
“دەین” کلیمەسی قورئاندا “بۇرچ” آنلامئندا چشیتلی آیەتلرده گچر. مثەلا بلیرلی بیر سۆرەیه قادار بۇرچلانئلماسئ دوروموندا، طارافلارجا بو بۇرجئن آیرئنتئلارئیلا قایدا گچیریلـمەسینین اؤنمی اۆزەرینده دتایلئ شکیلده دورولان باقارا سـورەسینین 282-نجی آیەتینده “دەین” بۇرچ آنلامئندادئر.
بو کلیمه عاینئ آنلامدا، میراث پایلاشئمئنئن، اؤلنین بۇرچلارئنئن اؤدەنمەسیندن سۇنرا یاپئلاجاغئنئ حۆکمه باغلایان نیسا سورەسینین 11 وه 12-نجی آیەتلرینده گچر. (مِن بَعدِ وَصيةٍ یُوصِي بِها أو دَینٍ)
دین وه حساب آنلاملارئ:
شو آیەتته دین کلیمەسی “حساب” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر:
إِنَّ عِدَّةَ الشُّهُورِ عِنْدَ اللَّهِ اثْنَا عَشَرَ شَهْرًا فِي كِتَابِ اللَّهِ يَوْمَ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ مِنْهَا أَرْبَعَةٌ حُرُمٌ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فَلَا تَظْلِمُوا فِيهِنَّ أَنْفُسَكُمْ وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِينَ ﴿۳۶﴾ (سورة التوبة)
گؤکلری وه یری یاراتتئغئ گۆن، آللاهئن کیتابئندا اۇلان شودور: “آللاه قاتئندا آیلارئن سایئسئ اۇن ایکیدیر؛ بونلاردان دؤردۆ حارام آیلاردئر.” ایشته دۇغرو حساب (دین) بودور. (تەوبه سورەسی؛ 36)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەره، آیەتته؛ آللاهئن قوردوغو سیستمده آیلارئن سایئسئنئن اۇن ایکی اۇلدوغو، بونلاردان دؤردۆنۆن ده حارام آیلار اۇلدوغو بیلدیریلمکته، سۇنراسئندا دا “ساغلام دینین” بو اۇلدوغونا وورغو یاپئلماقتادئر. (ذَلِکَ الدّینُ القَیّمُ)
آیەتته سایئسال باعضئ ایفادەلردن سۇنرا، “ساغلام دین بودور” شکلینده بیر ایفادەنین قوللانئلمئش اۇلماسئ، بو ایفاده ایله قاصدەدیلەن “دۇغرو اؤلچۆ وه حساب” آنلامئنا گلدیگینی گؤستریر.
باعضئ آیەتلرده عاینئ أورەلرینین حسابلا ایلیشکیلندیریلمەسی، یوقارئداکی آیەتته گچن “دین” کلیمەسینین “حساب” آنلامئنا گلدیگینی تەیید أتمکتەدیر. بیر آیەت شؤیلەدیر:
هُوَ الَّذِي جَعَلَ الشَّمْسَ ضِيَاءً وَالْقَمَرَ نُورًا وَقَدَّرَهُ مَنَازِلَ لِتَعْلَمُوا عَدَدَ السِّنِينَ وَالْحِسَابَ … ﴿۵﴾ (سورة یونس)
گۆنشی ضیا، آیئ نور یاپان “اۇدور”. یئللارئن سایئسئنئ وه حسابئ بیلەسینیز دییه اۇنو منزیل منزیل اؤلچۆلندیرمیشتیر … (یونوس سورەسی؛ 5)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەره آیەتته، آیئن منزیل منزیل اؤلچۆلندیریلمەسینین سببی اۇلاراق “یئللارئن سایئسئنئن وه حسابئن بیلینمەسیندن” باحثەدیلییـوُر. اۇ حالده آیەتته گچن “دیـن” کلـیـمەسی “حساب” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر.
دین کلیمەسینین “حساب” آنلامئیلا ایرتیباطلئ اۇلدوغونو گۆچلندیرن آیەتلر قورئاندا چۇقتور. شو آیەتته گچن “دین” کلیمەسی ده “حساب” آنلامئنا گلمکتەدیر:
مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ﴿۴﴾ (سورة الفاتحة)
اۇ، حساب ورمه گۆنۆنۆن تک ایەسیدیر. (فاتیحا سورەسی؛ 4)
آحیرتته هرکس حسابا چکیلەجگی ایچین، اۇ گۆنه “حساب گۆنۆ” دەنیر وه حساب گۆنۆنۆن “تک حاکیمی” آللاەتئر.
باعضئ آیەتلرده، “یَوم = گۆن” قایدئ اۇلمادان قوللانئلان “دین” کلیمەسی ده دۇغرودان “حساب ورمه گۆنۆ” آنلامئنا گلیر. “دینی یالانلامالار” (کَلّا بَل تُکَذّبُونَ بِالدّینِ) وه “دینین موطلاقا ووقوع بولاجاغئ” (وَإنَّ الدِینَ لَواقِعُ) گیبی ایفادەلر ایچەرن آیەتلرده گچن “دین” کلیمەسی “حساب گۆنۆ” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر.
حساب گۆنۆنده آللاه هرکسه حاق أتتیگینی ورەجکتیر. یاعنی اۇ گۆن اۇرادا بیر حسابلاشما اۇلاجاقتئر. شو آیەتته “دین” کلیمەسی قوللانئلاراق بو دوروم شؤیله ایفاده أدیلیر:
يَوْمَئِذٍ يُوَفِّيهِمُ اللَّهُ دِينَهُمُ الْحَقَّ وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ ﴿۲۵﴾ (سورة النور)
ایشته اۇ گۆنده آللاه اۇنلارا، حاق أتتیکلری قارشئلئغئ تام اۇلاراق ورەجک وه اۇنلار، آللاهئن حاق اۇلدوغونو وه حاققئ اۇرتایا چئقاردئغئنئ اؤگرنەجکلردیر. (نور سورەسی؛ 25)
“د-ی-ن” کؤکۆندن تۆرەین وه “بۇرچلو” آنلامئنا گلن “مدین” کلیمەسی ده قورئاندا “حسابلاشما” باغلامئندا شؤیله قوللانئلئر:
أَإِذَا مِتْنَا وَكُنَّا تُرَابًا وَعِظَامًا أَإِنَّا لَمَدِينُونَ ﴿۵۳﴾ (سورة الصافات)
بیز اؤلۆپ گیتتیکتن، تۇپراغا قارئشمئش بیر کمیک یئغئنئ حالینی آلدئقتان سۇنرا، (دیریلیپ) حسابا چکیلەجگیز؛ اؤیله می؟ (دەردی) (صاففات سورەسی؛ 53)
“دین”، آللاهئن دۆزنی اۇلدوغو ایچین، “حساب” دا، بو دۆزنه گؤره اۇلاجاقتئر. دۆزنین ده، حسابئن دا “دین” اۇلاراق آنئلماسئنئن سببی بو اۇلمالئدئر.
دین وه دۆزن آنلاملارئ:
“آللاهئن دینی” فئطراتتئر. تۆم جانلئ وه جانسئز وارلئقلار آللاها تام بیر شکیلده “تسلیم” اۇلموشلاردئر. اینسان وه جینلرین دئشئندا، آللاهئن قانونلارئ قارشئسئندا، کندی ایـرادەسییله حارەکت أدەبیلن باشقا بیر وارلئق یۇقتور.
اینسان وه جینلر “ایمتیحان” ایچین یاراتئلدئغئندان، اۇنلارا بؤیله بیر “سچمه حاققئ” وریلمیشتیر. بونلار دئشئنداکی هیچبیر وارلئق، آللاهئن “قانونلارئ” دئشئندا بیر “یاشامئ” نه سچەبیلیر، نه ده بؤیله بیر شەیه آنلام ورەبیلیر.


c: text/html

text:
خلجلر
خلجلر و یا خلج تورکلری — تورک خالقلاریندان بیریدیلار. خلج تورکلری ایرانین مرکزینده، قوم شهرینین چئورهسینده خلجیستاندا یاشایان بیر خالق دیلار. خلجلر خلج تورکجهسینده دانیشیرلار.
خلجلر حاقّیندا علی اصغر جمراسی آراشدیرمالار آپاریر.
خلج آدیندا یزد بیلیمیوردوندا ایکی دیلده تورکجه ـ فارسجا اؤیرنجیسل بیر درگی چیخیردی کی ایکی سایدان سونرا 1387 ـ ده توقیف ائدیلدی.
خلجلرین یاشاییش یئرلری عموماً قوم اوستانی و مرکزی اوستانینین آراسی دیر کی قوم اوستانینین سلفچگان، خلجیستان، جعفرآباد و کهک بؤلوملاری، همچنین مرکزی اوستانینین تفرش و آشتیان بؤلگهلرینین بوتونلوغونا شامیل اولور و هابئله ساوه و زرندیه بؤلگهلرینین ده بیر قیسمتلرینه شامیل اولور. بو بؤیوک منطقیه خلجیستان دییرلر.
خلجیستان منطقهسیندن سونرا، خلجلر ایرانین آیری اوستانلاریندا دا یاشاماقدا دیلار، او جوملهدن تهران اوستانی، البورز اوستانی، گیلان اوستانی، شرقی آذربایجان اوستانی، ایصفاهان اوستانی، رضوی خوراسان اوستانی و.... آد آپارا بیلریک، همچنین خلجلرین بیر قیسمیده افغانیستان، پاکیستان و هیندوستان اؤلکهلرینده اقلیّتده یاشاماقدا دیلار.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
جانلیلار
جانلیلار
جانلی یا دا اورقانیزم؛ بیولوژی و اکولوژی ده، وظیفه لرینی حیاتا مۆمکون اولدوغونجا اویغونلاشدیراراق دوام ائتدیرن ساده قورولوشلو مولکوللارین ویا کمپلکس اورقانلار سیستملرینین بیر آرایا گلمه سیله یارانان وارلیقلار اۆچون ایشله نیلن بیر آنلامدیر. جانلیلار چئوره یه اویغونلاشما و چوْخالما خصوصیت لره مالیک طبیعی وارلیقلار قوروپونون و حیاتین تَمَل عضولریدیر. دونیادا بیر چوْخ جانلی واردیر و بیلیم اینسانلارینین بونلارین هر بیرینی تک تک اینجه لمه سی مۆمکون دئییلدیر. بۇ اووزدن جانلیلارین بَلیرلی خصوصیت لرینی گؤز اؤنونه آلاراق اونلاری قوروپلاندیریرلار. بۇ قوروپلاندیرماغا، سینیف لاندیرما ویا بیوسیستماتیک دئییلیر.
جانلیلارین موشترک خصوصیت لری[دَییشدیر]
- ۱- حوجره سل قورولوش
- ۲- بسلنمه
- ۳- تنفس
- ۴- چوْخالما
- ۵- حرکت
- ۶- متابولیزم
- ۷- سیندیریم (هضم)
- ۸- بوشالتما
بوتون جانلیلاردا بۇ خصوصیت لرین هامیسی گؤرسه نمه کده دیر


text:
شلبی، قوزئی کارولینا
شلبی، قوزئی کارولینا (اینگیلیسجه: Shelby, North Carolina) آمریکانین قوزئی کارولینا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۵۴٫۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۰۳۲۳ نفر دیر. بۇ شهر ۲۶۵ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده شلبی، قوزئی کارولینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Shelby, North Carolina»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
چاغداش تاریخیمیزده اؤز دؤوروندن ایرلی گئدن اینسانلاریمیز آز اولماسا دا آراسیرا اؤزگه اولوسلارین بویوندوروغو آلتینا گیریب چیخماغیمیز بو دوشونجه لرین سوره جلی اولماسینا یول وئرمه میش. بو دوشونجه کسینتیلری اونلارین بوتونلشمه سینه هابئله عمل ساحه سینه یئتمه مه سینه ندن اولموش. 20-1905- جی ایللر آراسی یارانمیش دوشونجه لرین ایزین یئتمیش ایل سونراسی توتماغا ایمکان یارانیر هله ده ستارخانا پیشه وری یه حسرت قالمیشیق.
اوزونتولرله اولوسوموزون دوشمنلری ستارخانی بیلگین و دوشونجه لی قهرمان کیمی یوخ یالنیز بیر ساواش قهرمانی کیمی تانیتدیر ماغا چالیشدیغیندان آسیلی اولاراق اؤز یازارلاریمیزدا بو قورغونون ضررلی سونوجلارینا باخمایاراق اونون داوامچی سی اولموشلار. اونلار دوشونجه ایله ایشی بیر بیریندن آییرماغا جان آتیب بیزی بو ایکیز قارداشین بیرلشمه سینه حسرت قویماق ایسته میشلر. بو یازینین آنا جیزگیسی ستارخانین ابدی قهرمانلیغی ایله یاناشی درین دوشونجه لی و بیلیکلی کیملیگین آچیقلاماقدیر.
ستارخان عؤمرونون گنج چاغلارین عیصیانلا کئچیرمیش نئچه یول حؤکومتین قولدورلاریلا ساواشدیقدا شهردن چیخیب سونرا ایش مقصدینه شهره دؤنموش. آما بیرداها آلچاقلارین اؤز باشینالیغین گؤردوکده اؤزونو ساخلاماییب اونلارلا قارشیلاشیب شهردن گئتمیش.
ستارخانی یالنیز ساواش قهرمانی تانیتماق ایسته ینلر اونون یاشامیندا باش وئرن سفرلری هابئله سفرلرده قازاندیغی بیلیکلر و تجروبه لرینه گؤز یومموشلار. ستارخانین گنجلیکده تئهران، مشهد، عیراق سفرلری اولموشدور. نئچه ایل، او زامان آذربایجان شهری اولان ایروانین دمیر یول دوراغیندا سونرالار نئچه ایللر باکی دا ایشله میشدی. یقین اونون ایروان دمیر یول دوراغیندا یئرینه یئتیردیگی مودورلوک و تنظیمات ایشی گله جکده آذربایجانین باش قادیرماسی نین دوزنلمه سینده ائتکیلی اولموش.
باکی او چاغلاردا یئنی دوشونجه لرین گلیشمه چاخناشما شهری اولموشدور. ستارخان بو دوشونجه لرله ایلگی له نیب، تبریزه دؤندو...
ستارخانین تدبیرینه یالنیز بیر سند یئترلی دیر:
کودتادان سونرا ستارخانلا باغیرخان کؤنوللو اولاراق مجلیسه یاردیم ائتمه یه تئهرانا دوغرو گئتدیلر. هله تبریزدن اوزاقلاشمادان میللی انجمن بیر یازیدا ستارخانا بئله یازدی: شهر قاریشمیش بلا یاغیشی یاغماقدادیر.اوچ آی سورسینده، بیرلشمیش میللتلر له بیر عیاردا اولان بئله نظملی شهر قاریشیقدیر. اؤزرونوزو یئتیرین.
بو یازینی یازان انجمن ین اویه لرینین هر بیرینین بؤیوک کیمسه اولدوقلارین دوشوننده هله بو یازی نین آغیرلیغین اؤیرنه جه ییک یانی میللی انجمن کیمی باجاریقلی درنه یین اینسانلاری شهرین دوزنلمه سیندن قالاندا ستارخانا اوز توتورلار. ستارخانی هر نه دن آرتیق، چتین آشامالار دا توتدوغو توتوملاری، اونون چوخ ایش بیلن، ها بئله دورومو دوشونن اینسان کیمی گؤز اؤنونده قویور. توتوملاری یئرینه یئتیرمه سی ده اونو تایسیز ایجرا آدامی کیمی گؤستریر. بو یالنیز دوشونجه ایله عملین یاناشی لیغیندان آسیلیدیر.
میر احمد کسروی اسارت سیمگه لری کیمی قالدیریلان آغ بایراقلاری یئندیرمه یی ستارخانین ایش بیلنلیک هابئله قورخمازلیغینین سونوجو گؤستریب مشروطه تاریخینین لاپ بؤیوک، لاپ شانلی ایشی کیمی دیرلندیریر.
سهراب طاهیر نه گؤزل سؤیله میش:
آغ بایراغی نیشان آلین
وورون بیر بیر یئره سالین
بودور حؤکمو ایستیقلالین
تبریز تسلیم اولا بیلمز
دونیا بئله قالا بیلمز
گئدین دئیین رحیم خانا
چاتیب اونون عؤمرو سونا
نه شجاعا، نه تئهرانا
تبریز تسلیم اولا بیلمز
دونیا بئله قالا بیلمز
بو شعر ستارخانین قازاندیغی سایغییا کیچیک اؤرنکدیر.
دؤنه لرله ستارخانلا اؤلوم آراسیندا توز قدر آرا اولمادیغینا باخمایاریق اؤلومدن قورتاریب شعرلرین، ناغیللارین هابئله دینی اینانجلارلا باغلانمیش افسانه لرین قونوسونا چئوریلیب همه شه بو یازیلاردا اونون اوزاق گؤرنلگیندنده سؤز گئتمیشدی.
ستارخانین گؤروشونده میللی قالخیم هئچ کیمسه یه، صینیفه، طبقه یه عایید اولماییب بیر مللتین بوتون کسیملرینین اونون اوغرونداجان آتماغی هابئله گؤستردیگی چابالاری قدر یئر قازانماسی اساس یئر توتور.
میللتیمیزین یوخسولوندان کسبه سینه قدر، دین خادیمیندن ایشچیسینه قدربو بؤیوک قالخیمدا ایشه بیرلیک ائتمیشلر. یئنه سهراب طاهیر "قیز موجاهید پالتاریندا" آدلی شعرینده قهرمان قادینلارین ستارخان گؤروشونده بؤیوک یئر توتماسینا قول چکیر.
دوشمنین یوروشلرین قایتاردیقدان ایلک ایشی انجمن ین یئنیدن دوزنلمه سی اولور. ساواش سورجینده بیر سیرا موجاهید قیراغا چکمیشدی. او گونلر سئچگی قورماق ایمکانی اولمادیغیندان قاچقینلارین یئرین کؤنوللو عسگرلره وئردی...
سون سؤزوم او بؤیوک اینسانین دوشونجه سینده اوزمانلیقلا ، عؤهده لیک آیرینتی سینا توخونماقدادیر.
ستارخانا خبر گؤنده ریلیر مرند موجاهیدلریندن اولان فرج آغا چاخیر ایچیر. ستارخان بئله یانیتلاییر: من بو فرج آغانی اورا جاماعات ایمامی(پیشنماز) گؤندرمه میشم، اوندان اونا تاپشیریلان ایشلر حاققیندا سورمالیسینیز.
یوز ایل ستارخاندان کئچسه ده هله چوخلاری اینسانلارین کیشیسل یاشامینین توپلومسال گؤره ولرینی ایلگی لندیرمه دیگینی دوشونمه ییب دوشونمه یه جکلر.هله ده فیزیک اؤیرتمه نیندن اؤز بیلگیسی حاقدا یوخ، مئییت قوسولو حاقدا سؤز سورولور.
هله ده ستارخانین خالق ایچینده اؤیرنیب دوشوندوکلرینی دوشونمه ینلر وار...


text:
او قادین منم!
سولماز جمالی
چیینینه تؤکولموش داغینیق ساری ساچلاری، باشدان آیاغا قادینی بوروموش قاپ- قارا پالتاری، دیرناقلارینین قیرمیزی بویالاری، دیدرگین بیر قادین تابلوسونو گؤزومده جانلاندیریر. قادینلارا اؤزل اولان سسسیز گؤز یاشلاری یومولو گؤزلریندن یول تاپیب یاغیش دامجیلاریلا بیرگه اوزونو یووور؛ آجیلاردان دوغولان، روحون ان درینلیگیندن قایناقلانان داملالار. یئل داغینیق ساچلارین گؤیه قالدیریب اوزونه چیرپیر؛ اونون تیترهین گؤیرمیش دوداقلاری گلرکن گؤردوگوم گؤیرمیش بولودلاری خاطیرلادیر منه. دیم دیک دوروشو، سسسیزلیگی، کیپریک قیرپمادان باشینین گؤیه ساری اولماسی انساندا درد ،کدر دویغوسونو گئت- گئده اویاندیریب، اورهیینین کؤزونو هارلاییر. آغ- آپباق اوزونده قیزارمیش یاناقلاری، بورنونون اوجونون قیزارتیسی خیاوانین ساری ایشیقلاری آلتیندا داها دا گؤزه چارپیردی.
یولومون آغزیندا یاغیش بیرآز دینسین دئیه اؤزومو بیر کافهیه آتدیم؛ ایکینجی تورک قهوهمی ایچرکن یاغیشین آستاجا شئحلهمسینه گؤز تیکیرم. فینجاندان قالخان بوغلا برابر قهوهنین آجی قوخوسو بورنومو دولدورور. باشیمی چئویریب پیادا یولونون اورتاسیندا دوران قادینا باخیرام. اللریله باشین توتوب، بوتون بدنینی ساغا سولا ترپهدیر.
گئت-گئده گل-گئت، سس-صدا، ییغینجاق چوخالیردی. اوردان کئچنلر شاشقین گؤزلرین قادینا زیللهییب، سووشانادک دفعهلرجه قادینی باشدان آیاغا سوزورلر. گؤزلریمله اونو قورویان گؤزلری گزیرم.
جوبلاردان آشیب داشان سولارین شیریلتی سسلریله بیرگه ییغیشان انسانلارین پیچیلتی سسلری کافهنین آچیق قاپیسیندان ایچری سیزیر.
کیمیسی چتیر اللرینده، کیمیسی الی قوینوندا سارماشیق کیمی قادینین یان- یؤورهسینه ساریریرلار و هیجان دولو خیاوان گؤستریسینین سونونو ماراقلا گؤزلهییرلر.
ییغینجاق ائدن قادینلار، کیشیلر باشلارین تاسوفله بوللاییرلار؛ اوردان- بوردان بویلانیب اوجالان سسلری قولاقلار ائشیدیرلر: بیآبیر… اوتانماز…
بیری چیغیریر: «بونون اری، ددهسی یوخدووو؟»
ائشیتدیگیم سؤزلرین ائتگیسی آلتیندا قالاراق بیر داها قادینا دقتله باخیرام. یئل چیینینه دوشموش لئچگینین اوجلارین ساری ساچلاریلا برابر هاوادا اوینادیر، باشدان آیاغا گئیدیگی قاپ- قارا پالتاری جوم- جولوق سو اولوب بدنینه یاپیشیب.
یئنه بیر اوجا سس: «بئله آروادین باشین کسیب سینهسی اوسته قویاسان!»
ساغ الین قالدیریب کؤکسونون اوسته قویوب اللریله سیخیر. بلکه ده اووجونا آلیر اورهیین. او اورهک سینمیشدی، برک سینمیشدی.
اللریله اوزونو توتوب، ایکی قات بوکولدو؛ هؤنکوردو اوجادان. او آغلاییردی یانا-یانا، تیترهیه- تیترهیه. او هؤنکورتوده باشقا سسلر ده ائشیدیلیردی. بلکه بیر اوشاغین چیغیرتیسی، بیر کیشینین باغیرمالاری، بیر قارداشین آجی سؤزلری، بیر آتانین یاندیریب کول ائدن داورانیشلاری، بیر سئوگیلینین سایمامازلیقلاری، بیر ارین آلداتماسی… اورهیینی دیدیکلهییردیلر.
بدنینین بیر بوجاغیندا تام قایناغین تاپا بیلمهدیگی بیر یئرده آجیلاری حیس ائدیردی. روحون داغیدیب جسمینی ایشکنجه ائدیردی.
سوسور،بیر مدت اؤزونون هارادا اولدوغونو آییرد ائله یه بیلمیر،اللریله گؤز قاپاقلارینی سیغاللاییر.دوداقلارینین تیترهمه یینی اونا زیلله نن گؤزلردن گیزلهتمهیه چالیشیر تام عؤمور بویو گیزلتدیگی کیمی.
هر ایکی الین آچیب یاغیش آلتیندا توتدو،تیترک بارماقلاری آراسیندان داملا داملا سو سوزولوردو.دوداق لاری ترپه نیردی،بلکه ده دانیشیردی،دردینی دئییردی…گؤزله ریمیز کؤر،قولاقلاریمیز کار ایدی…
بلکه ده بیر داها دانیشمایاجاقدی،گولمه یه جک دی،بو خیابان لارا آیاق باسمایاجاقدی،سئودیک لرین گؤرمه یه جک دی،بیر داها هئچ کیم «اوْ»اولمایاجاقدی،بوندان دهشتلی بیر شئی وار می!!!
سه رین یئل اوز گؤزونو،اللرینی،بوتون بدنینی سیغاللاییر.
بیردن های_کوی قالخیر،قادینلار چیغیریشیرلار
اوتوراجاغیمی گئری چکیب آیاغا قالخیرام، کافه دن چیخیب،اینسانلارین آراسیندان یول تاپیب قادینا ساری گئدیب اونو گؤرمک ایسته ییرم.داغینیق ساری ساچلارین یئرده آخان قیرمیزی بویالی سو ایچینده رقص ائدرک گؤرورم.
اوْ قادین منم
سنسن
بیزیک.


text:
ائمیل سیورانین آنا دیلی حاقدا دوشونجهلری
رامین جبارلییا سونولور
ائمیل سیوران Emil Michel Cioran رومانیا کؤکنلی فیرانسیزجا یازان بیر دوشونور و فیلسوفدور. اونون باشدا گئدن سؤزلریندن یازارلیغین چتینلیییدیر. تنقیدچیلرجه امیل سیوران یازیر دئیه: «هر شئی عبثدیر، یازماقدا بیله عبثدیر.» بئلهدیرسه سایین دوشونور نییه یازیرسیز کی؟ -: «یازماق اونوتماقدیر».
سیوران آنلاملاری گؤسترمهیه دئییل آنلامسیزلیغی گؤسترمک اوچون یازیردی: بیز شرری تحمل ائده بیلریک اما اونو دوشونه بیلمهریک. بئش حیسدن سونرا دویماغا باشقا یولوموز یوخدور.»
«تاریخ اینسانی زامان ایچینه توللاییب و ابدیتدن دیشلانیب، تاریخدن سونرا ایکینجی سوقوط دؤنهسیدیر، زامان دیشینا دیشلانماق»
او ۱۹۱۱ ده رومانیادا دوغولدو. اورادا فلسفه لیسانسی آلدی. سونرا آلمانیا سونرا دا پاریسه گئتدی. ۱۹۴۶ دا آنا دیلی ایله ایلگیلرینی کسیب فیرانسیز دیلینده یازماغا باشلادی. فیرانسیز دیلینده یازدیغی بیرینجی کتاب « فیرانسیز دیلینده یازان یابانجی یازارلار اؤدولو»نو آلدی. سیوران بوندان سونرا بئله بیر اؤدوللری قبول ائتمهدی . ندهنی بو اؤدوللری آلماماغا نهایدی؟ او اؤزونو بیر فیرانسیز یازار تانیردی آخی.
رومانیا دیلینده یازدیغی «قیددیسلر و گؤزیاشلاری» کیتابینا دا بئله رحم ائلهمهدی اونو یئنیدن قیسالدیب فیرانسیزجایا چئویردی.
فیرانسیز اوخوجولارینا گؤره، سیوران ۲۰ -جی قرنین ایکینجی یاریسینین باشدا گئدن یازارلاریندان بیریسیدیر.
رومانیالی بو یازار فیرانسیز “دیل”ینه گؤره نه دوشونور؟
او رومانیالی بیر دوستونا مکتوبوندا یازیر: «ایستیرمیسن بیلهسن بیر گون دیلیمیزه دؤنمهیه فیکیرلشیرم می یوخسا بو باشقا دیلده قالماغا کؤنوللویم؟ دئییلنلره گؤره بو دیلده من راحاتام اما راحات دئییلم ده، هئچ زامان دا اولمایاجام.»
بئلهلیکله ائمیل سیوران ایکینجی بیر دیلده اوستون باجاریلار قازاناراق راحات دئییل بونلا بئله اؤز دیلینه ده دؤنمهدی.
گئت گئده فیرانسیز دیلی سیورانی یئندیریب سوکوتا اوغراتدی. آخی اوتوز ایل بو دیلده یازماغا چالیشسا دا آنجاق اینسانین ایچریسی و ذاتی باشقا دیلده یازماقلا دهییشمز. اؤزونه قاییتماسان سوساجاقسان. یا براهنی دئمیشکن «بیز لالیق، ساعدی لاللاردان یازدی.»
سیوران سونرالار یازماییب یازماقدان ال چکدی. ۱۹۹۵ ده ۸۴ یاشیندا پاریسده اؤلدو.
او سون کیتابی ساییلان اعترافاتلار و لعنتلر* کیتابیندا بئله اعتراف ائلهدی:
«یابانجی دیلده بیز کلمهلرین ظرفی و قابی ساییلیریق، کلمهلر ایچیمیزده دئییل بلکه بیزدن ائشیکده دایانیرلار. سن ایله بو تعبیر و چیخیشا آراج اولان نسنهنین آراسیندا اولان آرالیق (فاصیله)، بیر چتینلییی، بلکه ماحالی آچیقلاییر: یابانجی دیلده اینسانین شاعیر اولماغینین چتینلیک و ماحاللیغینی. سنده کؤکو اولمایان سؤزجوکلرین جؤوهرینی نئجه ائشییه چکهجکسن؟ یولدان گلن (باشقا دیل ده یازان) کلمهلرین اوزونده (ایچینده دئییل) یاشاییر. او سونرا اؤیرندییی دیلده، اؤز ایچریسینده یاریلیب شعر جوشان یئری، عکس ائتدیره بیلمهیهجک.»
* - فیرانسیزجا اولان Anathèmes سؤزجویونو هر کس بیر چئشیت چئویریبدیر. بیریسی حاراملار، بیریسی لعنتلر، بیریسی آفروزلار ( قوومالار). نظره گلن بیزیم کولتوروموزده یئرینه دوشن “لعنت” داها یئترلی اولاجاقدیر، اؤزلجه لعنتده بیر چئشیت قوولماق دا واردیر. اونا گؤره الیوسفینین ترجومهسینی تورکیه ترجومهلری و ایمن حسن-ین ترجومهسینه ترجیح ائتدیم.
—
قایناقلار
۲. أیمن حسن-ین سیورانین تاریخ و اوتوپیا کیتابینین عربجه ترجومهسینه یازدیغی اؤن سؤز. ۱. سیورانین بوتون اثرلریندن بیر قیسالتما ساییلان ۴۷ صحیفهلیک «لو کان ادم سعید، محمدعلی الیوسفی» باشلیقلی کیتابدان ( بو کیتابدا نیتده وار)
بیات
-
- 13/10/28


text:
سن قرقوریو دا ساسولا
سن قرقوریو دا ساسولا (ایتالیاجا: San Gregorio da Sassola) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۶۲۳ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۴۲۰ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و لاتیوم اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«San Gregorio da Sassola»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سن قرقوریو دا ساسولا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فرد چیزمر
فرد چیزمر (اینگیلیسجه: Fred Cheesmur) (دوْغوم:2938 وانزوورث) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ Triggs, Roger (2001). The Men Who Made Gillingham Football Club. Tempus Publishing Ltd. p. 14. ISBN 0-7524-2243-X.
قارداش پروژهلرده فرد چیزمر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۰۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۸۷-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- آرسنال کولوبونون اویونچولاری
- چارلتون اتلتیک کولوبونون اویونچولاری
- قیلینقام کولوبونون اویونچولاری
- شفیلد یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- ساوتند یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- دارتفورد کولوبونون اویونچولاری
- وانزوورث دوغوملولار


text:
بریتانیا ایمپیراتورلوغو
بریتانیا ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: British Empire) — تاریخده ان بؤیوک ایمپیراتورلوغو، بؤیوک بریتانیا طرفیندن ایداره اوْلونان دومینیونلار، موستملکهلر، پروتکتورالار و مانداتلاری و دیگر وابسته بؤلگهلردن عبارت اوْلان ایمپیراتورلوق ایدی. ۱۶-جی و ۱۷-جی یوز ایللرده بیرلشمیش کراللیق طرفیندن قۇرولان دنیز حَددیندن آرتیق موستملکهلر و تیجارت مرکزلری کیمی باشلامیشدیر. ان گۆجلو دؤورونده دۆنیا تاریخینده ان گئنیش توْرپاقلارا صاحیب اوْلموش ایمپئراتورلوق ایدی، بیر یوز ایل بویونجا دۆنیانین ان اؤنده گلن کۆره سل گۆجو ایدی. ۱۹۲۲-جی ایلده ۴۵۸ میلیون آدام، یعنی دۆنیا اهالیسینین دؤردده بیری، بریتانیا ایمپئراتورلوغونون حاکمیّتی آلتیندا ایدی نتیجه اعتباریله سیاسی، دیل و مدنی کئیفیت مشهوردور. گۆجون زیروهلرینده اوْلارکن، تئز-تئز «بریتانیا ایمپئراتورلوغوندا گۆنشین باتمادیغی» دئییلیردی، چونکی دۆنیا عۆمومیسیندهکی گئنیشلییی سببیله هر زامان ان آز بیر دنه توْرپاغیندا گۆن ایشیغی وار ایدی.
۱۵-جی و ۱۶-جی یوز ایللردهکی جوغرافی کشفلر بویونجا ایسپانیا و پورتوقال آوروپانین دۆنیانین کشف ائتمهسینین قاباقجیللاری ایدی و مدتده بؤیوک دنیزاشیری ایمپئراتورلوقلار قوردولار. بۇ ایمپئراتورلوقلاردا اوْلان بؤیوک سروتدن قیسقانان اینگیلیس، فرانسه و هولند، آمریکا و آسیادا اؤز موستملکهلری و تیجارت شبکهلرینی قورماغا باشلادیلار. ۱۷-جی و ۱۸-جی یوز ایللرده هولند و فرانسه ایله داوام ائتدیردیی بیر نئچه دنه دؤیوشون نتیجهسی اعتباریله اینگیلیس (ایسکاتلند ایله ائدیلن ۱۷۰۷ بیرلشمه قانونو'ندان سوْنرا بریتانیا)، شیمالی آمریکا و هیندوستانداکی اۆستون گۆج اوْلدو. بۇنونلا یاناشی، ۱۷۸۳-جو ایلده بیر موستقیللیک ساواشیندان سوْنرا شیمالی آمریکادا اوْن اۆچ کولونییا'نین ایتیریلمهسی بریتانیا اۆچون بؤیوک بیر زیان ایدی و ان سیخ اهالیسی اوْلان اوْلان کولونییاسینی ایتیردی. بۇ گئریلمهیه قارشی بریتانیانین دیقّتی سوْنرادان آفریقا، آسیا و بؤیوک اوقیانوسا چکیلدی. ۱۸۱۵-ده ناپالئون فرانسه سینین مغلوب اوْلماسینی سوْنرا بریتانیا، بیر یوز ایل بویونجا خاریجدن هر هانسی بیر مقاومتین ایشتیراک آلینمایان بیر رهبرلییی وار ایدی، و دۆنیا داخیلینده توْرپاقلارینی گئنیشلندیرمهیه داوام ائتدی. آغ مسکونلاشماچی موستملکهدن داها چوْخ موختاریت وئریلیردی؛ بعضی موستملکهلر ده حاکمیّت اوْلاراق یئنیدن تصنیف ائدیلدی.
۱۹-جو یوز ایلین سوْنونا دۇغرو آلمان و آمریکا بیرلشمیش ایالتلارینین اینکیشافی بریتانیانین ایقتیصادی لیدئرلیینی آشیندیردی. بریتانیا و آلمان آراسینداکی سوْنرا ساواش و ایقتیصادی گرگینلیکلر، بیرینجی دۆنیا دؤیوشونون ان بؤیوک سببلریندن ایدی و بریتانیا، ایمپراتورلوغونا چوْخ یۆکسک بیر سوییهده وابسته اوْلاراق بۇ دؤیوشو کئچدی. مالییه بیر باخیمدان بۇ قارشیدورما بریتانیا اۆچون چوْخ گرگین بیر ائتکیسی وار ایدی و دؤیوشدن فوری سوْنرا ایمپئراتورلوق ان بؤیوک گئنیشلیینی قازانماسینا قارشی آرتیق بنزرسیز بیر صنایع و یا ساواش بیر گۆج دییلدی. ایکینجی دۆنیا ساواشسیندن غالیب چیخماسینا قارشی بریتانیا، دؤیوش بویونجا گونئی-شرقی آسیاداکی توْرپاقلاری ژاپون طرفیندن ایشغال ائدیلدی و بۇ بئلهجه بریتانیانین پرئستیژینه ضرر وئریب ایمپئراتورلوغونون داغیلماسینا هیز وئردی. دؤیوشون بیتمهسیندن ایکی ایل سوْنرا بریتانیا، ان سیخ اهالیسی اوْلان و ان قیمتلی موستملکهسی اوْلان هیندوستانا موستقیللیینی وئردی.
۲۰-جی یوز ایلین گئری قالانیندا آوروپا گۆجلری طرفیندن ائدیلن داها بؤیوک بیر کۆره سل دئکولونیزاسییا حرکتی مضمونوندا ایمپئریانین توْرپاقلارینین چوْخو موستقیللیینی قازاندی؛ بۇ مدت ۱۹۹۷-جی ایلده هونگ کونگون چینه گئری وئریلمسیله سوْنا چاتدی. موستقیللیکدن سوْنرا بیر چوْخ کؤهنه بریتانیا موستملکهسی اینگیلیس میللتلر بیرلیگی عضوو اوْلدو. حال-حاضیردا ایسه ۱۴ بؤلگه هله بریتانیانین سووئرئنلییی آلتیندادیر؛ بۇنلار بریتانیانین دنیزاشیری توْرپاقلاریدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
گادتب: هله کئچمیشلری دئمیرم ، کئچه ن بیر ایل یاریمدا عباس بی لیسانی بیر چوْخ چتینلیکلره ، مصیبتلره دؤزوب ، اوْنلاری باشدان سوْوماغا مجبور اوْلموشدور :
_تقریباً بیر ایل یاریم دیر ناحاق یئره یاخالانیلیب ، حبس سالینیبدیر و 15 ایل حبس چکمه یه و سورگونه محکوم ائدیلمیشدیر.
بو بیر ایل یاریمدا لیسانی عاییله سینی مالی ومعیشت باخیمیندان سیخینتییا سالماق اوچون گنج اوْغلونون ایش یئرینی پوْلومپ ائدیب باغلامیشدیلار.
– حؤرمتلی حیات یوْلداشی رقیه خانیمین آتاسی رحمته گئتدی ، اجازه وئرمه دیلر یامان گونده ، گلیب مصیبتلی یوْلداشینا تسکین اوْلسون …
_آلتی آی دیر کوْروْنا ویروسو اؤلکه نی گؤتوروب ، اردبیل شهرینین دورومو آیلاردیر قیرمیزی دیر.
بو آرادا بیر چوْخ محبوسلارا مرخصلیک وئردیلر هم خسته لنمه دن آماندا قالسینلار ، هم عاییله لرینه دایاق اوْلسونلار.
حتی اوْغرویا ، ایرییه ، قاچاقچییا مرخصلیک وئردیلر ؛ آنجاق عباس بی یه مرخصلیک وئرمه دیلر … قوْیمادیلار بو بلالی گونلرده اؤز عاییله سی نین یانیندا اوْلسون.
_نئچه گون دور بؤیوک قارداشی نین وای خبری هر یانا یاییلیبدیر ؛ ائشیدن ، بیله ن اوزاقدان
_یاخیندان تسلیت دئییب ، باش ساغلیغی وئریر … آنجاق عباس بی زینداندا یالقیز باشینا قالیبدیر و بوتون بو مصیبتلره تک باشینا دؤزمه لیدیر.
یار_یولداشی یانیندا دئییل قوْلتوغونا گیره ، بیری یوْخ دور قارداش اؤلومونون خبری گلنده یانیندا دوروب سنه تسلّی وئره …
هامی مجبوروق اوزاقدان_اوزاغا سنه تسلیت دئییب باش ساغلیغی وئرک
سنه و عزیز قارداشیوین باشقا قالانلارینا آیدین گله جک آرزو ائده ک ….
بیلیرم ، قارداش اؤلومو آجی و آغیردیر …
مشهور دور دئییرلر قارداش اؤلومو ، قارداشین بئلینی ایه ر !
آنجاق سن اییلمه قارداش ؛ اخی سن صبیر داغیسان !
داغ کی ، اییلمز …
یقین ائدیرم عباس بی بو تضییقلر قارشیسیندا سارسیلمایاجاق ، اؤز حاقلی مبارزه سینه داوام ائده جک.
وطن اوغروندا ، ملت اوغروندا مبارزه داوام ائدیر و عباس بی بو مبارزه نین اؤن سیراسیندا ایره لی گئدیر.


text:
Jun 28, 2016
اسير ائللرين شعرينه قيسا باخيش
"حاج آقا گلابى" و "خودان شرابى"
قهرمان قنبرى
حاج آقا گلابى سولدوزن اسكى موللالاريندان دير، اونون آتاسى دا سولدوزون كندلرينده مولاليخخ ائديب و ايندى اونون ٥٠ ياشى وار و آتاسينين يولون ايدامه وئرير. او خالقين ايچينده درين سايغى و احتراما صاحيب دير. اونا باخماياراق كى حكومت مولالارين اَلينه توشوب، اما او هئچ زامان قدرته ياخينلاشميب و هر زامان موللالار ياراتديغى ظولوم و عدالتسيزليغين قاباغيندا دوروب و يا اَن آزى هئچ بير ايش گورمه سه ده، حاكيم لرين ظولوم و ياراتديغى جنايتلره اَلين باتيرمييب و بودا خالقين ايچين ده اونا درين سايغى و محبتَه سبب اولوب دور.
روح بیلیمی باخیشیندان فاناتیزم - 2
درویش اوغلو
بو یازینی آنلایابیلمک اوچون یازینین اؤنجه کی بؤلومونو اوخوموش اولماغینیز گرکیر.فاناتیک مسلمان توپلومدا قادین و ارکک آراسینداکی ارتباط ان سیخی شکیلده دین قایدا قوراللارینا تابع توتولور و قایدا قانونا قارشی حرکت ائدن بیرئی ان شیدتلی شکیلده جزالاندیریلیر. جوان اوشاقلار آراسیندا یئددی سکگیز یاشلاردان باشلایاراق قیز – اوغلان آییریلیر، مدرسه ده، اویون ساحه لرینده، اجتماعی ییغینجاقلاردا و یاشامین بوتون ساحه لرینده اوغلان اوشاقلاری ایله قیز اوشاقلاری آراسیندا گئت – گئده قالینلاشان و سیخیلاشان بیر دووار هورولور.
Jun 9, 2016
یدالله (مفتون) امینینین آنادان اولماسینین 90 ایللیگی
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی
آذربایجان بؤیوک شاعیری یدالله (مفتون) امینینین آنادان اولماسینین 90 ایللیگینی (21 خرداد 1305) اورکدن تبریک دئیب شاعیره جان ساغلیغی و شادلیق آرزولاییریق.
سهندین اوستی قاردیر، آلتی قاندیر،
بو جوشقون درددن بیر گون یانار داغ.
90مین زادروز شاعر بزرگ آذربایجانی یدالله (مفتون) امینی را (21 خرداد 1305) صمیمانه تبریک میگوییم و برای ایشان تندرستی و شادی آرزو میکنیم.
فتح کوتاه حسودانه، شکستیست بلند
شیوا فرهمند راد
پيش از اين خواندهبودی و باور نداشتی
فتح کوتاه حسودانه، شکستیست بلند
حقيقت، يک رود بلند است
با شعر مفتون امينی، به بهانهی انتشار تازهترين دفتر او "شب ۱۰۰۲"
مرا با شعر و شاعری و شعرخوانی، جز آنچه در کتابهای دبستانی و دبيرستانی میخوانديم، کاری نبود، تا آنکه در سالهای دانشجوئی "سازمين سؤزو" اثر ب.ق. سهند و "کولاک" اثر مفتون امينی را کشف کردم. "کولاک" دومين مجموعهی شعر مفتون بود که در سال ۱۳۴۴ منتشر شدهبود. اين دو در خوابگاه دانشجويی کتابهای بالينی ما بودند. مفتون بهجای پيشگفتار "کولاک"، فضای زمانه را چنين سرودهبود:
Jun 7, 2016
احمد امید یزدانینین « آلمانجا- آزربایجانجا سؤزلوک» کتابینین جنوبی آذربایجانلیلارا فایداسی وارمی؟
محّمد علی حسینی
درین تأسّف و اورک آغریسی ایله اعتراف ائتمک لازمدیر کی، چوخ میلیونلو جنوبی آذربایجان اهالیسنین چوخ آز حصّهسی اؤز آنا دیلینده اوخوماغا قادردیر. بئله اولدوغو حالدا، طبیعی اولاراق بئله بیر سئوال میدانا چیخیر: احمد امید یزدانینین 2004- جو ایلده آلمانیانین کُلن شهرینده نشر ائتدیردیگی « آلمانجا- آزربایجانجا» سؤزلوک جنوبی آذربایجانلیلارین هانسی دردینه یارایا بیلر؟
Jun 6, 2016
رنگ به رنگ
روحانگیز پورناصح
یئنه دوداقلاری یئری سوپوروردو. داها دانیشدیرماق اولموردو اونو. قاشلاری آز قالیردی یاپیشا بیر بیرینه. گؤزلرینی قیییردی. رنگ به رنگ اولوردو. گاه سارالیردی، گاهدا قیزاریردی. اوزونه باخدیقدا گؤزلری تیکان اولوردو باتیردی آدامین گؤز باشینا.
بیلیردیم ائشیتمک ده اؤزونو ایتیرهجک، بلکه ده بو زامانلار اؤزونو تاپیردی. آخی چوخ بوجور اولوردو. خروس بئوعده بانلاییردی، اونون حالی دهییشیلیردی.
بیلیردیم ائشیتمک ده اؤزونو ایتیرهجک، بلکه ده بو زامانلار اؤزونو تاپیردی. آخی چوخ بوجور اولوردو. خروس بئوعده بانلاییردی، اونون حالی دهییشیلیردی.
آذربایجان "چاغداش شاعرلری" کیتابی یاییلدی
ایشیق سایتی
تورکمن شاعری «سمیر کهیهاوغلو»نون ادبی تنقید زمینینده مختلف قیدلرینی احتوا ائدهن «آذربایجان چاغداش شاعرلری» عنوانلی کیتابی تبریزین «یاشارقلم» نشریاتی طرفیندن یاییلدی.
«سمیر کهیهاوغلو» ایران آذربایجانی شعری ایله ماراقلانان عراق تورکمنلریندندیر و بیر چوخ آذربایجان شاعر و یازیچیلاری ایله یاخیندان ادبی علاقهلری واردیر.
«آذربایجان چاغداش شاعرلری» کیتابیندا ۲۶ نفر آذربایجان شاعرلرینین اثرلریندن سؤز گئدیر و اونلارین اثرلرینه دایر ادبی فیکیرلر ایرهلی سورولوبدور.
«سمیر کهیهاوغلو» ایران آذربایجانی شعری ایله ماراقلانان عراق تورکمنلریندندیر و بیر چوخ آذربایجان شاعر و یازیچیلاری ایله یاخیندان ادبی علاقهلری واردیر.
«آذربایجان چاغداش شاعرلری» کیتابیندا ۲۶ نفر آذربایجان شاعرلرینین اثرلریندن سؤز گئدیر و اونلارین اثرلرینه دایر ادبی فیکیرلر ایرهلی سورولوبدور.
روح بیلیمی باخیشیندان فاناتیزم
درویش اوغلو
فاناتیزم، چاغیمیزدا خسته اولاراق تانینان "اجبار شخصیت تیپی" نه یاخین، آیری بیر شخصیت تیپینین دوشونجه سیستمی دیر. آدیندان دا آنلاشیلدیغی کیمی "اجبار شخصیت تیپینین" فیکیر، دوشونجه و ترپنیشی دویغولاریندان یوخ، بللی اجبارلاردان قایناقلانیر. "فاناتیک شخصیت تیپی" ایسه "اجبار شخصیت تیپی"ندن داها دا آغیر و دویغودان یوخسول شرطلر آلتیندا گلیشدیگی اوچون، دویغولارینین بؤیوک بؤلومو یوخ ائدیلدیگی کیمی، آینا سلولارینین دا چوخونلوغو ائلمینی (عملکردینی) ایتیریب و یوخ اولدوغوندان، اؤز وارلیغینا قارشی هئچ بیر دویغوسو اولمادیغینین یانیندا آیری انسان و یا حیوانلار قارشیسیندا دا دویغوسوزدور.
اولین شماره «غروب» منتشر شد
ایشیق سایتیندان


text:
شیرک وه فائیض، فئطراتا ترس دۆشن وه اینسانلار آراسئندا أن یایغئن ایکی سیستمدیر. بیری اینسانئن ایمان فئطراتئنئ بۇزار، دیگری ایسه تۇپلومون حوقوق وه دۆزن فئطراتئنئ بۇزار. هر ایکیسی دە فلاکتتیر.
بیلیندیگی اۆزره تاریحته، باعضئ تۇپلوملارئن کندی منفاعاتلری دۇغرولتوسوندا قوردوقلارئ سیستم، اۇ تۇپلوملارا گلن نبیلر طارافئندان، آللاهئن یاردئمئ ایله بۇزغونا اوغراتئلمئشتئر. مثەلا، ایبراهیمین (ع) شیرک ایله مۆجادلەسی وه کندی تۇپلومونو تک تانرئ اینانجئنا داعوت أتمەسی دورومو گیبی.
موسانئن (ع) قاومی ایچریسینده بوزاغئ اینانجئ ایله مۆجادلەسی وه سۇن نبی اۇلان موحاممدین (ع) دە مککه مۆشریکلرییله مۆجادله أتمەسی بنزەر اؤرنکلردیر. بو مۆجادلەلرین وه ساواشلارئن تک غایەسی، آللاهئن حالیص دینینی یریۆزۆنه یایماق وه سادەجه اۇنون حاکیمیەتی آلتئندا یاشاماقتئر. بو دوروما اویانلار دۇغرو یۇلو سچمیش اۇلورلار. عاکسی حالده، دۆنیا وه آحیرتینی قایبەتمیش وه دالالته دۆشمۆش اۇلورلار.
شیرک ایله مۆجادله
همن همن هر بیر نبی، گؤرەولری سۆرەسینجه، گؤندریلن تۇپلوملارداکی اینسانلارئن شیرک اینانچلارئ ایله مۆجادله أتمیشلردیر. آللاه، شیرکه دایالئ اینانچ سیستملرینین هیچ بیرینی قابول أتمەمیش وه بونو گؤندردیگی کیتابئ؛ قورئاندا آچئق اۇلاراق ایفاده أتمیشتیر. چۆنکۆ شیرک قۇشان اینسانلار، آللاهئ ایکینجی پلانا آتماقتادئرلار.
اۇیسا آللاه، نه ایکینجی پلاندا اۇلمایئ، نه ده آراجئلئغئ قابول أدر. آللاه گؤرن، ایشیتن وه بیلن بیر وارلئقتئر! ایطاعات سادەجه اۇنا اۇلور! نه ایستنییۇرسا، سادەجه اۇندان ایستنیر. پوتلاردا گؤرمه، ایشیتمه وه بیلمه قابیلیەتی اۇلمادئغئ ایچین اۇنلاردان وه حاتتا حایاتئندا قوتسانان وه اؤلمۆش اینسانلارئن روحلارئندان دا آصلا هیچبیر شەی ایستنمز. آللاه قوللوق، عیبادت وه یاردئمئن کیمدن ایستنەجگی قۇنوسونو، قورئاندا آیرئنتئلارئیلا آچئقلامئشتئر.
آللاه شؤیله بویورویۇر:
إِنَّمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا وَتَخْلُقُونَ إِفْكًا إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقًا فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَاعْبُدُوهُ وَاشْكُرُوا لَهُ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ ﴿۱۷﴾ (سورة العنکبوت)
سیز، آللاهئ بئراقاراق پوتلارا تاپئیۇرسونوز وه یالان اویدورویۇرسونوز. آللاهئ بئراقاراق تاپتئقلارئنئزئن سیزه هیچبیر رئزئق ورمەیه گۆچلری یتمز. اؤیله ایسه رئزقئ آللاهئن قاتئندا آرایئن. اۇنا قوللوق أدین وه اۇنا شۆکرەدین. سیز یالنئز اۇنا دؤندۆرۆلەجکسینیز. (عانکبوت سورەسی؛ 17)
وَقَالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثَانًا مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَمَأْوَاكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُمْ مِنْ نَاصِرِينَ ﴿۲۵﴾ (سورة العنکبوت)
ایبراهیم، اۇنلارا دەدی کی: “صئرف آرانئزدا دۆنیا حایاتئنا ماحصوص بیر سەوگی (وه چئقار) اوغرونا آللاهئ بئراقئپ، بیرتاقئم پوتلار أدیندینیز. سۇنرا قئیامت گۆنۆنده کیمینیز کیمینیزی اینکار أدیپ تانئمایاجاق، کیمینیز کیمینیزه لاعنت أدەجکتیر. بارئناغئنئز جهننم اۇلاجاقتئر. یاردئمجئلارئنئز دا اۇلمایاجاقتئر.” (عانکبوت سورەسی؛ 25)
أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى ﴿۱۹﴾ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَى ﴿۲۰﴾ أَلَكُمُ الذَّكَرُ وَلَهُ الْأُنْثَى ﴿۲۱﴾ تِلْكَ إِذًا قِسْمَةٌ ضِيزَى ﴿۲۲﴾ إِنْ هِيَ إِلَّا أَسْمَاءٌ سَمَّيْتُمُوهَا أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِهَا مِنْ سُلْطَانٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَى الْأَنْفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُمْ مِنْ رَبِّهِمُ الْهُدَى﴿۲۳﴾ (سورة النجم)
لات وه عوززایا وه دیگر اۆچۆنجۆسۆ مناتا نه دەرسینیز؟ أرکک سیزه ده، دیشی اۇنا مئ؟ اؤیله ایسه بو چۇق اینصافسئزجا بیر پایلاشتئرمادئر. اۇنلار آنجاق سیزین وه آتالارئنئزئن (ایلاه أدینیپ) تاقتئغئ ایسیملردیر. آللاه، اۇنلار حاققئندا هیچبیر دلیل ایندیرمەمیشتیر. اۇنلار یالنئزجا ظاننا وه نفیسلرینین آرزوسونا تابیع اۇلویۇرلار. آند اۇلسون کی، کندیلرینه راببی قاتئندان یۇل گؤستریجی گلمیشتیر. (نجم سورەسی؛ 23-19)
شیرک سؤز قۇنوسو اۇلونجا، آللاهئن سؤزۆ بو قۇنودا کسیندیر. آللاه، شیرکله مۆجادله رسولوللاها شؤیله بەیاندا بولوندو:
وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ ﴿۱۹۳﴾ (سورة البقرة)
اۇنلارلا (مۆشریکلرله) ساواشئن کی، فیتنه اۇرتادان قالقسئن وه آللاهئن دینی حاکیم اۇلسون. ساواشا سۇن وریرلرسه، سوچلولاردان باشقاسئنا دۆشمانلئق أدیلەمز. (باقارا سورەسی؛ 193)
وَإِذْ يَعِدُكُمُ اللَّهُ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ أَنَّهَا لَكُمْ وَتَوَدُّونَ أَنَّ غَيْرَ ذَاتِ الشَّوْكَةِ تَكُونُ لَكُمْ وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِمَاتِهِ وَيَقْطَعَ دَابِرَ الْكَافِرِينَ ﴿۷﴾ لِيُحِقَّ الْحَقَّ وَيُبْطِلَ الْبَاطِلَ وَلَوْ كَرِهَ الْمُجْرِمُونَ ﴿۸﴾ (سورة الأنفال)
حانی آللاه سیزه ایکی طائیفەدن بیرینی، اۇ سیزیندیر دییه واعاد أدییۇردو. سیز ده گۆچسۆز اۇلانئن سیزین اۇلماسئنئ ایستییۇردونوز. اۇیسا آللاه، سؤزلرییله حاققئ مەیدانا چئقارماق وه کافیرلرین آردئنئ کسمک ایستییۇردو. بو، سوچلولار حۇشلانماسا دا آللاهئن حاققئ اۇرتایا چئقارماسئ وه باطئلئ اۇرتادان قالدئرماسئ ایچیندی. (أنفال سورەسی؛ 8-7)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزره، بو آیتلرە یوُروم دا یاپمایا گرک قالمئیوُر، چۆنکۆ نت وه آچئقتئرلار. آللاهئن غایەسی، اینسانلارا، دوُغرو یوُلون سادەجه اوُنا باغلانماقتان گچتیگینی آنلاتماقتئر. أگر اینسانلار بونو آنلامئیوُرلارسا، اوُ زامان آللاه بونو اوُنلارا آنلاتماق ایچین هر یوُلو دنەر. گـؤندریلن ألـچیلر وه کیتابلار، بو یوُلا داعوت أتمەنین أن تمل عونصورلارئدئر.
آللاه شؤیله بویورویوُر:
هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ ﴿۱۳۸﴾ وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿۱۳۹﴾ (سورة آل عمران)
« بو (قورئان) اینسانلار ایچین بیر آچئقلاما، آللاها قارشئ گلمکتن ساقئنانلار ایچین بیر هیدایت وه بیر اؤگۆتتۆر. گەوشەمەیین، حۆزۆنلنمەیین. أگر (گرچکتن) ایمان أتمیش کیمسەلر ایسەنیز اۆستۆن اۇلان سیزلرسینیز. » (آلی عیمران سورەسی؛ 139-138)
فائیض ایله مۆجادله
آللاهئن مۆجادله أتتیگی بیر باشقا قۇنو ایسه، فائیضدیر. شیرکته اۇلدوغو گیبی، فائیضده ده تۇپلومون چؤکمەسینە نەدن اۇلان، چۇق یئقئجئ وه بۇزوجو عونصورلار واردئر…
زکات، صاداقا وه بۇرچ ورمک، مۆسلۆمان تۇپلومون بیربیرینه قارشئ تمل ایحتیاج وه گؤرەولریدیر. بونلار اوصولۆنه گؤره یاپئلئرسا، آللاهئن أمری یرینه گلمیش اۇلور. آنجاق فـائیض، آللاهئن اوُنایلامادئغئ بیر ایشلم اۇلدوغو ایچین، مۆسلۆمانلارئن تمل ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماماقتادئر.
زکات وه صاداقا یرینه، اۆزریندن بیر میقدار پارا قازانماق شارطئ ایله وریلن فائیضلی بۇرچ، تۇپلومون دۆزنینی وه آحلاقی دگرلرینی بۇزار وه اینسانلارئ باشقالارئنا قول-کؤله یاپار. بلکی سؤیلەیەجگیمیز بیلینن بیر شەیدیر، آما فائیض اۆزرینه وریلن بۇرچ، بیر فلاکتتیر! ایشته بو نەدنله ده آللاه وه رسولۆ، قورئانئن اینیش یئللارئندا، فائیضجیلره قارشئ مۆجادله أتمیشلردیر.
آللاه قورئاندا فائیضه دالانلارا قارشئ سرت اویارئلاردا بولونویۇر وە شؤیله بویورویۇر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴿۲۷۸﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿۲۷۹﴾ (سورة البقرة)
« أی اینانئپ گۆوننلر، آللاەتان چکینەرک قۇرونون! گرچکتن گۆونییۇرسانئز، قالان فائیض آلاجاقلارئنئزدان وازگچین! أگر وازگچمزسنیز آللاها وه ألچیسینه قارشئ ساواش ایچینده اۇلدوغونوزو بیلین. دؤنۆش یاپارسانئز آنا ماللارئنئز سیزیندیر. بؤیلەجه نه حاقسئزلئق أدرسینیز، نه ده حاقسئزلئغا اوغرارسئنئز. » (باقارا سورەسی؛ 279-278)
أوت، شیرک وه فائیض، فئطراتا ترس دۆشن وه اینسانلار آراسئندا أن یایغئن ایکی سیستمدیر. بیری اینسانئن ایمان فئطراتئنئ بۇزار، دیگری ایسه تۇپلومون حوقوق وه دۆزن فئطراتئنئ بۇزار. هر ایکیسی ده فلاکتتیر وه آللاهئن قۇیدوغو فئطراتا (دینه، قانونا) آیقئرئدئر. هر ایکیسینین ده جزاسئ آغئردئر وه آللاها عائیدتیر. فائیضی آلئشوریش گیبی گؤسترن وه اویغولایانلار، شەیطانئن عاقلئنئ چلدیگی کیمسەنین داورانئشئندان فارقلئ داورانئش گؤسترمزلر. بو اۇنلارئن دۆنیاداکی حاللریدیر. فاقاط بوندان وازگچمەینلرین دورومو، اؤلدۆکتن سۇنرا آللاها قالمئشتئر.
آللاه شؤیله بویورویۇر:
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿۲۷۵﴾ (سورة البقرة)
فائیض ییەنلر، آنجاق شەیطانئن عاقلئنئ چلدیگی کیمسەنین داورانئشئندان فارقلئ داورانئش گؤسترمزلر. بو اۇنلارئن “آلئشوریش ده فائیض گیبیدیر” دەمەلریندن دۇلایئدئر. اۇیسا آللاه، آلئشوریشی حلال، فائیضی حارام قئلمئشتئر. بوندان بؤیله کیمه راببیندن بیر اؤگۆت گلیر ده (اۇنا اویاراق) فائیضدن وازگچرسه، آرتئق اؤنجەدن آلدئغئ اۇنون اۇلور. دورومو دا آللاها قالمئشتئر. (آللاه اۇنو عاففەدر) کیم تکرار (فائیضه) دؤنرسه، ایشته اۇنلار جهننملیکلردیر. اۇرادا أبدی قالاجاقلاردئر. (باقارا سورەسی؛ 275)
سۇنوچ اۇلاراق شونلارئ سؤیلەیەبیلیریز. قورئاندا دین؛ فئطرات (قانون، دۆزن) اۇلاراق تانئتئلئیۇر. آللاه، هر شەیی اۇ فئطراتا گؤره یاراتئیۇر. اینسان دا فئطراتا گؤره یاراتئلمئشتئر. اۇنون ایچین “أن گۆزل شکیلده یاراتئلمئش” دەنیلییۇر. دیگر یاندان دا، اینسانئن فئطراتئ بۇزولدوغوندا، “آشاغئلارئن أن آشاغئسئنا دۆشۆیۇر” دەنیلییۇر. بو نەدنله اینسان، فئطراتئنا اویغون داورانمالئدئر. فئطراتا اویغون داورانماق ایچین ده، اینسان “قورئان اۇقومالئدئر.”
شیرکه بولاشماق وه فائیضی اویغولاماق، اینسانئن فئطراتئنئ تامامن بۇزار. دۇلایئسئیلا اینسان، آللاها قوللوق أدەجگی یرده، شەیطانئ تاعقیب أتمەیه باشلار. آما بو یۇلدان هر زامان بیر دؤنۆش واردئر. نه قادار أرکن وه چابوق دؤنۆلۆرسه، اینسان ایچین اۇ قادار کارلئدئر.
رۆستم واسیپ


text:
سلطان تکهشینگ کوممهتی
- مشخصات
- مجموعه: مقالات
- منتشر شده در شنبه, 02 فروردين 1393 09:53
- تعداد بازدید: 2726
سلطان تکهشینگ کوممهتی (گنبدی)
Soltan Tekeşyň Kümmeti
ترجمه ادیپ تاییارلان: یاشار نیازی /
دونیا تورکمنلرینگ ماغلومات قوللانماسی مارقوش تورکمن صحرا
سلطان تکهشینگ کوممهتی کؤنه اورگنچ تاریخی – مدنی قوراغانانینگ چأگینده یرلشیأر. بینا ۲۹ × ۳۹ × ۶۶٫۵ مترمربع اؤلچِگدأکی بیشن کرپیچدن قالدیریلیپدیر.
اول قاپداللاری ۱۱٫۴۵ متر، وه بلندلیگی ۱۲٫۵ متر بولان اینهدؤردول گنبدلی زالی عمله گتیریأر. بینا جهانینگ چار کونجونه باقیپ دورار یالی ادیپ سالنیپدیر، اونونگ اساسی گیرلگهسی دمیرقازیق طاراپدا یرلشیأر.
عصرلارینگ دوامیندا طبیغی حادثهلارینگ، اوروشلارینگ هم-ده بجرگی ایشلرینینگ نتیجهسینده کوممهتینگ اوزولباشداقی کشبی بیراز اؤیتگأپدیر.
چشمهسی:
مارقوش ترکمن صحرا
www.margush.ir
شرکت گردشگری و سیاحتی ترکمن صحرا (گلستان)
چشمه آدینی یازیپ ماغلوماتدان پیدالانیپ بیلرسینگیز.
استفاده از مطالب سایت با ذکر نام منبع مانعی ندارد.


text:
یازار: فریدن لی حسین مسلمی، مونترال
ایناندیقلارین شئیلر، بیرگون دیلیندن گئچیب او بیریسی گون، گؤزلرین قاباقیندا یاشاناجاقلار. لاپ ایلک لحظه لرده، بیری نین ایناندیقلاریندان خبردار اولماق، امکان سیزدیر. زمان گئچر و انسان اؤزونو گؤسترر و بو گؤستریشلردندیرکی بیرینی قضاوته قالخابیلریک. بللیدیرکی قضاوتین ده بیر تملی و کؤکو اولمالی؛ یوخسا آد قویدوغوموز بو قضاوتدن ده، بیر نتیجه چیخماز.
ایندی بو کؤچوک باشلانقیج ایله، قصه میزی باشلیاق! من اؤزومو حقلی گؤرورم کی رحیم شهریاری جنابلاری نین مونترال کونکوردیا اونیورسیته سی نین اوسکار پیترسون سالونوندا وئردیگی کنسرتین باره سینده، آچیلیشیندان قورتاریشینادک سؤزلر یازام نه بیر لحظه اوندان قاباقینا و نه بیر لحظه ده اوندان سونراسینا. قازاندیغیم بو حق، ایلک اؤنجه اؤده دیگیم او بلیط پولوندان گلیر! من شهریاری جنابلاری نین هارالاردا نه ائتمه سیندن هئچ بیر زاد دئمه رم (البته من اؤزومو دئیرم کی شهریاری جنابلاریندان بیر زاد ائشیتمه میش بیر زاد دا بیلمیرم) و دئمه گینه ده حقیم یوخ. من اونون وئردیگی سرویسه مشتری اولوب ایندی ده اونون بو سرویسینی قضاوته اوتورموشام.
اوخوجولاریمیز هامیسی بیلیرلرکی مونترال-دا چوخو گلیب کنسرت وئرر. هر کیم اؤز بگندیگینی آختاریب اونا مشتری اولار. طبیعی کی، شهریاری جنابلاری نین آنادیلیمین آناتوپراغی اولان آذربایجان آدینا مونترالا آددیم آتمیشلارینا گؤره، بو آددیم منیم گؤزومون اوستونه قویمالی ایدی. دوستلار بیلیرلر کی من آذربایجانلی دگیلم. آمما آذربایجانین قاراداغینا و قاراباغینا، چالدرانینا و موغانینا، آرازینا و تبریزینه، بیله سووارینا و ساووق بولاغینا، اردبیلینه اورموسونا تا زنگانینا و ساوه سینه دک عاشیقم. بو عشق بوشو بوشونا سینه میزه گیرمه میش کی بوشو بوشونا دا چیخسین. آتالاریمیزین باغیشلادیغی جانلاری و قارداشلاریمیزین تؤکولدوگو قیزیل قانلاری و آنالار و باجیلاریمیزین اوخودوغو قملی قملی اوخشامالاری آذربایجانین ذره ذره توپراقلاریندا ایزلری قالمیش و منه و منیم کیمی ایراندا یاشایان غیر آذربایجانلی تورکلره، صلا وئریب اؤزونه چاغیرمیش هر زامان و نه گؤزل کی غربتده منه یئتیشمیش بو سس! او دا آذربایجانین تورکو ماهنیلاری و ترانه لری ایله. دئه یین گؤروم سیز منیم یئریمده اولسایدینیز نئیلردینیز؟
ها! بیز ده ائله ائیله دیک! آذربایجانین هاواسینا قاریشدیق و «قاراداغلی یا سؤز دئمک اولماز» ماهنیسی بیزی او زامانلارا آپاردی کی تورکلره ده سؤز دئمک اولمازدی! آمما حییف کی زاماندا ائیله دیگیمیز بو خیالی سفر، شهریاری جنابلاری طرفیندن قیسیلدی و قیریلدی! کیم بیزی بو گونه سالدی کی آذربایجانین توپراغیندان جان، آد و سان آلان صنعتکاریمیز، هئچ بیر دلیل آختارمادان، قول قانادینی سیندیرسین کی تورکجه دانیشماسین! نه بیر دفعه، نه ایکی دفعه، کی دفعه لرجه و بو دلیله گؤره کی اوچ دؤرد فارسجا دانیشان دوستلاریمیز یوزلرجه تورکون آراسیندا بوغولماسینلار! بو هاوالیق، بیزی آذربایجانین تاریخینه ائتدیگیمیز خیالی سفردن کی هئچ، مونترال-دان دا چیخاردیب بیر سیرا موشکوللره سبب اولدو. بیز ائله بیر ماهنی نین هاواسینا گیریب گیرمه دن، ماهنی بیتینجه بیتمه یینجه شهریاری جنابلاری: یه چیزی بگم این اریک راشانه ها (یانی روسدور)! دالدا و یاندا اوتوران تماشاچیلاری عکس العمله وادار ائتدی: بابا تورکو دانیش لامصب!
قارداشیم شهریاری جنابلاری! او سن دیه ن فارس دوستلاریمیز، بو ایفالارین تورکجه اولدوغونو بیله رک و سئوه رک بورا گلمیشدیلر! سندن ده هئچ ایستمه دیلر کی دیلین فارسجایا چئویره سن و دموکراتیک قوراللاری دا سندن داها چوخ یاخجی دوشونوردولر!
بیز هابئله ماهنیلارین قیریم قیریم پرده لرینه باخاراق، دوشه قالخا، برنامه نین آنتراکتینا قدر، چالیشدیق کی ذوق آلیب کئفیمیزی چیقارداق. آنتراکتدا بئله دوشوندوق کی بو بیزیم حؤرمتلی صنعتچیمیز رحیم بئیگ بلکی مشتریلریندن سسلنه ن اعتراضلاری ائشیتمه میش، دئدیک بیر کاغیذ یازیب الینه یئتیرک کی کاغیذ دا تاپانمادیق! بیر نئچه آداما تاپشیردیق کی باشارسالار اگر شهریاری جنابلارینی اویاندیرسینلار کی اؤز آنادیلینده دانیشسین تا بو کنسرت آغیر سنگین باشا چاتسین! گؤردوک کی هامیسی دا بیزیم تکین ائله بئله دوشونور! من، بیر عزیز دوست ایله برابر بو قرارا گلدیک کی گئدیب پرده آرخاسیندا رحیم بئیگ ایله گؤروشک کی قاپیچی دا حاقلی اولاراق اذن وئرمه دی! ائله سانکی بیزدن اؤنجه گئدنلر وارمیش! بیز ده اونا حؤرمت قویوب قاییدیب گلیب اومیدوارلیق ایله یئریمیزده اوتوردوق. بیر دن گؤردوک کی برنامه نین مجریسی یوخ اولان، اصلینده بیزی داها چوخ شاشیرتماق اوچون برنامه نین اورتاسیندان چیخیش ائتمک ایسته میش! لذا گلیب یان دوراراق بوینونو میکروفونا اوزادیب هؤیله سک بیر حالده، فارسجا اعلان ائتدی کی ساوالان رقص گروپو هؤنرینی سیز عزیز تاماشاچیلارا سونماق ایسته ییر!
بیز ده هامیمیز او حؤرمتلی هؤیل مجری ایله یولداشلیق و امکداشلیق ائیلیه رک، ساوالانین ایکی کیشیلیک رقص گروپونو آلقیشلایا آلقیشلایا صحنه یه آلدیق! سونرا شهریاری جنابلاری و باشاریلی موسیقیچیلری صحنه یه گلدیلر. بیز بئله ظن ائتمیشدیک کی بو ایکینجی یاریدا، شهریاری جنابلاری بیزی آذربایجانین ساوالانینا و سهندینه گؤتوره جک و اوردان دا مغانا گئده جگیک کی:
«گئدین دئیین خان چوبانا!
گلمه سین بو یاز موغانا!
گلسه باتار ناحاق قانا!
آپاردی سئللر سارانی
بیر آلاگؤزلو بالانی»
و بیزی داها بو هاوالاردان چیخارتمایاجاق! آمما زهی کی اومدوغوموز خیال نه قدر واهی و نه قدر بوش خیال ایدی! شهریاری جنابلاری قیلیجی اوستدن باغلامیش بو سفر تورکجه فارسجا دانیشماغین تعارفینی ده قیراغا قویاراق، صحنه نی بئله بیر جومله لر ایله باشلادیلارکی: یه نفر اومد پشت صحنه به ما گفت آقا چند نفری دارن میرنا! گفتم چرا؟! گفت که چون شما دارید فارسی حرف میزنید! خوب برن! خوب برن! چه ربطی داره! بابا ما ایرانی هستیم! … من به خاطر چند درصد فارس زبان ایرانی دارم فارسی حرف می زنم!…
دئدیک یوخ! یوخ! شهریاری جنابلاری، بو کیمی دوشونجه لر ایله، آذربایجان هاوالیقلارینی بیزه اسدیره بیلمز و ایرانین تورک میلّتی نین چالارنماینده سی اولاماز! بو آقا، بیزیم دویدوغوموز دویغولاری آنلامیر! چونکو آناسی دانیشدیغی دیلده، متینلیک، قووت، جسارت، قورخمازلیق و سارسیلمازلیغین زیروه سینه حالا یئتیشمه میش! بلکی بیر گون یئتیشدی! ایندیلیک باشقا زادلار آختاریر! بیلمیرکی میلّتینه دال چئویرن، یولونو قازانماز گئدر و اوتوزار هر گون!
خانیما دئدیم خانیم قالماق ایسترسن قالاق ایسته مزسن سالونو ترک ائدنلر وار گئدک بیز ده! دئدی بیزیم آغیر یولوموز گئتمکده دیر! شهریاری جنابلاری بیزه اوخومور اوخوماق دا ایسته میر! نه اوچون قالاق! بیز ده بیر سؤز دئمه دن، شهریاری جنابلارینی او یوزده نئچه کیشیلیک سئودیگی، بیز گؤرمیه ن یولداشلارینا و آلقیشلایان جمعیته بیراخیب اوتوبوس دوراغینادک گئتدیک! سونرا اؤز اؤزوموزه دئدیک بو نه اولدو! شهریاری جنابلاری اوره گی سؤزونو دئدی، بیزدن ده جوابینی آلسین گئتسین! او ایدی کی اتوبوس دوراغیندان سالونون قاپیسینا دؤنوب ایچری یه گیرمه دن، قاپیچی لارین یانیندا اوتوردوق! گؤردوک کی سالونو ترک ائتمک تجربه سینده لاپ دا یالنیز دگیلمیشیک و چوخونلوغا باخمایاراق، بیزیم کیمی، یاری اغیارلا گؤزو گؤتورمیه ن آداملار چوخ وار! کی همیشه ده وار اولسونلار!
بکچی لر کیمی کشیکده دوردوق. میلّت سازینی ائشیدیب حاشیه یه باخمادان و بلکی ده باخماق ایستمه دن (دئمک کی بونو هر کیم باشارماز!)، اوشاغی الیندن توتوب ائوینه دؤندو! خانیما دئدیم نه اولوردو بیز ده اوستاد شهریارین دئدیگی کیمی بو میلّت تکین قمسیز قمسیز یاشیاق! خانیم فورا جواب وئردی: اوشاقلیغا دؤن! سنین ده یاشامین قمسیز اولاجاق! انتظار چوخ چکمه دی! گؤردوک کی رحیم بئیگ ساللانا ساللانا اؤزل چیخیش قاپیسیندان بیزه ساری گلیر! بیر گولومسه ده دوداقلاریندا قوروموش!
چالیشدیق رحیم بئیگه آنلاتاق کی بیزیم بگندیگیمیز صنعتکار، آنا دیلینه و او دیلده دانیشانلارا حؤرمتی داها چوخ اولمالیدیر و «بیچاق اؤز قینینی کسمز» و رحیمین ده جوابی بیزه بو اولدو: «یئر برک اولاندا، اؤکوز اؤکوز گؤزوندن گؤرور!»
ایندی بلکی گئچمیشیمیزدن ایشیقلار ساچدی گله جگیمیزه، بیرلیکده، گلجه ک بیزیمدیر رحیم بئیگ! یئترکی دیالوقلار آچیق قالسین آرامیزدا!
اوستاد شهریار-دان قیسسالمیش بیر شاهید
تورکون دیلی تک سئوگیلی ایستکلی دیل اولماز
اؤزگه دیله قاتسان بو اصیل دیل اصیل اولماز
اؤز شعرینی فارسا-عربه قاتماسا شاعیر
شعری اوخویانلار، ائشیدنلر کسیل اولماز
فارس شاعری چوخ سؤزلرینی بیزدن آپارمیش
«صابیر» کیمی بیر سفره لی شاعیر پخیل اولماز
تورکون مثلی، فولکلوری دونیادا تک دیر
خان یورقانی، کند ایچره مثل دیر، میتیل اولماز
آذر قوشونو، قیصر رومی اسیر ائتمیش
کسری سؤزودور بیر بئله تاریخ ناغیل اولماز
پیشمیش کیمی شعرین ده گرک داد دوزو اولسون
کند اهلی بیلرلر کی دوشابسیز خشیل اولماز
سؤزلرده جواهیر کیمی دیر، اصلی بدلدن
تشخیص وئره ن اولسا بو قدر زیر- زیبیل اولماز


text:
إنسانلیق باش بلاسى
إنسانلیق باش بلاسى
صادق بشیری – کرکوک عراق
دؤنر أن صوندا بیر آز دوستلوغا دوشمانلیغیمیز
جاناوارلار صارییور گون - گونه هر یانیمیزى
جاناوارخانه یه دؤنمکته دى هر یانلیغیمیز
باش اوزاتدیغ حیاتا باش داها توش گلدى داشا
آرتیریر باشتاکى باش آغریسى پئشمانلیغیمیز
دومانى دفع ایده بیلسغ، ییرى اودلارلا دولوب
گؤزه کؤزدهن سپهلیر آتشى خارمانلیغیمیز
بیزى إنسان گؤرهرهک خنـچرینى آلدى أله
آرقاداش! گؤر نه بلادیر بیزه إنسانلیغیمیز
دوشمانیم بیزلرى حیوانلیغا دعوت ایدییور
نیجه کافیرلیگـه دؤنسون بو مسلمانلیغیمیز
داعشین إبلیسه ایتدیغلرى خدمتله وفا،
چوغالیر بونجا چوغالدیقجا دا ویرانلیغیمیز
ائل بیزیم، یورد دا بیزیمدیر، نولو دولت ده بیزیم
بیر قارینجا قادار اولماز دا سلیمانلیغیمیز
قومشو دولت صینیریندان دؤکولور ییرتیجیلار
إییلیغ یاپتیغیمیزداندى بو نقصانلیغیمیز
أردوغان شردوغانیمیش بداوا شر ویریییور
تورهنیر تورکیهدهن چوق دا پریشانلیغیمیز


text:
شینقای خان
شینقای خان - تۆرک و آلتای میفوْلوْژیسینده قاریشیقلیق ایلاههسی. چێنگای خان و يا "سێنزای خان" اوْلاراق دا بیلینیر. يئر اۆزونده قاریشیقلیق چێخارار. ائرلیک خانین اوْغلودور. هر يئری آلت-اۆست ائدن اوْلاراق تعیین اوْلونار. سؤز، (شێن/چێن) کؤکوندن تؤرهمیشدیر. "چێنگار" (سس-کۆی) سؤزويله عئینی کؤکدن گلیر. "چێن" سؤزو حقیقت معناسیدا داشیيیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qara oğlanlar»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
- Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)
بیرده باخین[دَییشدیر]
- دمیر خان: دمیر ایلاههسی.
- قاراش خان: قارانلیق ایلاههسی.
- ماتیر خان: جسارت تانریسی.
- کؤمور خان: شر تانریسی.
- بادیش خان: فلاکت تانریسی.
- ياباش خان: تخریبات ایلاههسی.
- اۇچار خان: خبر تانریسی.
- کئری خان: آرا-پوْزما ایلاههسی.
- آغ اوْغلانلار
- قارا قێزلار
- آغ قێزلار
- قارا اوْغلانلار


text:
سامیت ویو، واشینقتون
سامیت ویو، واشینقتون (اینگیلیسجه:Summit View, Washington ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۷۲۳۶ نفر ایمیش و ۸٫۴ کیلومتر موربّع ساحهسی وار دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۱۴۶ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و واشینقتون ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Summit View, Washington»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سامیت ویو، واشینقتون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
چئویرن: س. حاتملوی
بیرینجی دونیا ساواشیندا اؤلنلرین سایی 17 میلیون، ایکینجی سینده ایسه 56 میلیون اولموشدور. بو ایکی ساواشدان سونرا یئر کوره سینده اونلار ساواش باش وئرمیش و بو ساواشلاردا دا یئنه میلیونلار انسان حیاتینی ایتیرمیشدیلر. ائله ایران- عراق ساواشیندا، ایکی اؤلکه ده ن بیر میلیونا یاخین انسان اؤلموشدور. بو ساواش بیتمه ده ن آمریکالیلارین هجومی نتیجه سینده افغانستاندا و یئنی ده ن عراقدا ساواش باشلامیش و یئله لیکله یوز مینلر انسان اؤلدورولموش و یارالانمیشدیلار.
سونرا سوریه ایچ ساواشیندا یوز مین ده ن آرتیق انسان حیاتینی ایتیریب و بو ساواش بیتمه ده ن یئنه ده عراق دا و بو دفعه اسلام آدینا یئنی بیر ساواش باشلامیشدی. بو یئنی ساواشدا، آللاهین آدی ایله ملی و دینی آزینلیقلاردان- او جمله ده ن تورکمنلرده ن- مینلر انسان غدارجاسینا اؤلدورولوب، قادینلار تجاوزه اوغرامیش و بازارلاردا ساتیلمیشدیلار. بوتون بو اؤلکه لرده آنالارین بئلی بوکولوب، آتالار چاره سیز و اوشاقلار تراومایلا یاشاماغا محکوم دیلار. بو مظلوملارین قانی نین حسابینی کیم وئره جک دیر؟ بو ساواشلاردان کیم غالیب چیخاجاقدیر؟ بو ساواشلارین سونو یوخ می؟.....
*****
ساواش لاردان سونراکی عبادت
دوعا اوچون... باشی...ی...ی.... وئرررر...!(1)
تانریم! بیز اسگی چوروموش سوموک لر
سنین قارشیندا عبادن اوچون
آهک ده قویلاندیغیمیز خندق لرده ن
یئنی ده ن
ایمک لیییب چیخیریق.
داها سس سیز قالماق ایسته میریک.
سنده ن سوروشماق ایسته ییریک:
نه اوچون-؟
نه اوچون آخیتدیق قیپ- قیرمیزی قانیمیزی؟
آخی قیصریمیزین(2) آلتی اوشاغیندان بیری ده اؤلمه دی.
بیز اینانمیشیدیق... بیز عاغیل سیز ایدیق...!
بیزی بئله سرخوش ائتدیلر...
نه اوچون-؟
بیزلرده ن بیری جبهه خسته خاناسیندا
آلتی آی چیغیردی.
سونوندا ایکی حکیم و بیرده جبهه یئمکلری
اونون ایشینی بیتیردی.
بیریسی کور اولوب، گیزلیجه تریاک اوددو.
اوچ نفریمیزین وار- یوخ بیر الی وار...
نه اوچون-؟
بیز اینانجیمیزی، ساواشی، حیاتیمیزی
و بیرده هر شئی یمیزی اودوزدوق.
سینامادا اولدوغو کیمی، گلادیاتورلارا بنزه ر
بیزی میدانا گؤنده ردیلر.
تاماشاچیلاریمیز اولدوقجا یاخشی دیلار.
فقط اونلار بیزیمله بیر یئرده اؤلمه دیلر...
نه اوچون-؟ نه اوچون-؟
تانریم!
سنین حاقیندا اؤره ندیکلریمیز
ایه ر دوزسه:
اوندا بویور گؤی لرده کی ملکوتدان یئره گل!
اؤزونده گلمه سن، باری اوغلانی(3) گؤنده ر!
پارچالا بایراقلاری، ییرت دمیر بورک لری،
و بیرده او بزه نیلمیش شاققاتالاری(4)!
بیلدیر یئر اوزونده بوتون اؤلکه لره
چکدیییمیز فلاکتلری:
نئجه گؤیده میزی پارام- پارچا ائله دیلر
بیت لر، شراپنل لر، آجلیق و بیرده یالانلار!
سنین آدین لا قاضی عسگرلر
بیزلری مزارا قویدولار.
اونلارین یالان سویله دیکلرینی آنلات!
بونلاری سنه سویله مه یه اذن وئریر سن می؟
قوو! قایتار بیزی مزارلاریمیزا، آمما اؤنجه جاواب وئر!
قالان گوجوموزله قارشیندا دیزه چؤکوروک-
نه اولور، آمما بیزه قولاق وئر!
بیزیم اؤلمه ییمیزین بیر فایداسی وارسا،
قورو اوندا انسانلاری 1914- جی کیمی بیر ایل ده ن(5)!
سویله انسانلارا! بوراخسینلار سیلاحی، قاچسینلار!
ایندی دایانمیشیق سنین قارشیندا: بیز اؤلولر باتالیونی(6).
و سنه گلیب دوعا ائتمک ده ن باشقا چاره میز یوخ!
و ایندی چکیله بیلریک!
(1) آلمان اؤلکه سینین لوبک شهرینده یئرلشن حربی بیرلیک ین بیرینجی دونیا ساواشیندا حیاتلارینی ایتیره ن عسگرلر اوچون میلادی 1925- جی ایلده برپا اولونان هیکل ین آدی "دوعا اوچون بؤرکی گوتور!" دیر. بو عسگر هیکلی، سایقی دوروشو اوچون، اؤلنلرین آنیسینا دمیر بؤرکینی باشیندان گؤتوروب سینه سینه دایاییب. هله ده فدرال آلمانین قوشونوندا مهم مراسملرده ن بیری "دوعا اوچون بؤرکی گوتور!" آدلانیر.
توخولسکی بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا یازدیغی بو شعرینده، باشلانقیجدا استعاره اولاراق بورک یئرینه، «باش» سؤزینی ایشلتمیشدیر.
(2) بیرینجی دونیا ساواشیندا آلمان اؤلکه سینین پادشاهی قیصر (Kaiser) ایکینجی ویلهلم ین بئش اوغلو و بیر قیزی واریدی.
(3) خریستانلارین اینانجلارینا گؤزه، مسیح حضرتلری آللاهین اوغلودور.
(4) قوشوندا ضابط لرین چییین و بئل لرینده ن آسلادیقلاری زینتلر.
(5) بیرینجی دونیا ساواشینین باشلانقیج ایلی دیر.
(6) باتالیون، معین اؤلکه لرین قوشونوندا بیر بیرلیک آدی دیر. ایران قوشونوندا بو بیرلیگ «گردان» آدلانیر.


text:
گونئی چین دنیزی
گونئی چین دنیزی (شابلون:Lang-ms, شابلون:Lang-vi, (چینجه:南海), Indonesian: Laut Cina Selatan)—بؤیوک اوقیانوسیندا شرقی آسیا، هیندچین یاریماداسی ایله پولاوان ، لوسون ،کالیمانتان و تایوان آدالاری آراسیندا یئرلشیر. ساحهسی ۳،۵۳۷،۲۸۹ km² ،ان درین یئری ۵۵۶۰ متر، اوْرتا درینلی ایسه ۱۰۲۴ متر تشکیل ادیر. تِمپراتورو فوْریه آییندا شیمال حیصّه ده ۲۰،۵ س،جنوبدا ۲۷،۵ س -دیر. آگوست آییندا ایسه هم شیمال و جنوبدا ۲۸-۲۹ س تشمیل ادیر. یای و پاییز آیلاریندا بؤلگه موسسونلارین تأثیرینه معروض قاللیر. موسسونلار دؤنهمینده گۆجلو تایفونلار باش وریر. بودا گمیلرین اۆزمهسینه اؤز منفی تأثیرینی گؤستریر. عموماً گؤتوردوکده ایسه دنیز چین،روسیه و ژاپون گمیلری اساس مشروطلارینداندیر. دنیزدن کچهن یول اؤزونون قیسالیغی و تهلومهسیزلیگی ایله فرقلنیر. سینقاپور بوغازی ایله حرکت ادن و شرقی آسیا ایستیقامتینده یؤنهلهن گمیلرین اکثریتی دقیقاً بۇ دنیزین اراضیسیندن کچیر. دنیز داخیلینده یئرلشن آدالار اساساً مرجان مششهلی ریفلر،آتوللارلا زنگیندیر. سویون دۇزلوغو ۳۲-۳۴ ‰ آراسی تشکیل آدیر.
ایری کؤرفزلری بوکبو،سیام و خاینان و ... دنیز بیولوژی رسورسلارلا زنگیندیر. بورادا تونچ ،ساردینیا و سلد بالیقلاری داها چوْخ یاییلمیشدیر. اساس لیمانلاری بانقکوک (تایلاند)،خایفون ،خوشیمین (ویتنام)، سیوقان ،قوانجژوو (چین)، مانیلا (فیلیپین).
قایناق[دَییشدیر]
بؤلمه:دنیزلر بؤلمه:ساکیت اوقیانوسین دنیزلری بؤلمه:چین دنیزلری


text:
اود
اود، یۆکسک ایستیلیک و معمول اولاراق آلئو وئرن سۆرعتلی یانما اولاییدیر.
اولوشومو[دَییشدیر]
اود ایجاد اولماسی اۆچون یانا بیلن بیر مادهنین یانما ایستیلیگینده اوکسیژن ایله تماس ائتمهسی گرکیر. یانان ماده(یاخیت) و اوکسیژنین سۆرکلی تماسی اودون یانماسینا دوام ائدیر. اود طبیعتین دورد موقددس ساییلان عونصورلریندن بیری دیر . کی تورک میلّت لرده اوزللیکله آذربایجان اؤلکه سینده اونا باشقا باخیلیب او قدر کی وار اولان حایات لاریندا اودلا ایلگیلی چوْخلو افسانه لر ناغیللار اینانچلار فولکولورلار یارانیب و حایات لاری اودا باغلی اولدوقلارینا گؤره موقدس ساییلیب آما اساس اولان اود قوتسال سانیلمؽشسادا بۇ اؤلکه ده هئچ بیر زامان اود، تانری سانؽلاراق تاپیلماییب.
اود(سومریلر تانریچاسی)[دَییشدیر]
سومریلر گونش تانریچاسین اود چاغیردیلار.سومر دونوشونده اود گونش ,ایشیق, یاشایش تانریچاسی اولوردو.
بو اینانچ قوتی لر لولوبای و مانا اؤلکه سینده گوروشور.اود یوخسا اوتو گونش تانریسی و آتش ،ایشیق ،گونش، ایستی سمبولو سانؽلؽردی.اوتور بۇ تانریچا آدیندان گلیب اوتور قوتی لر ایچره معبد و آتش خانا اولوردو.
اود و میترائیسم[دَییشدیر]
میترا هیتی لرین گونش تانریچاسی اود یا اوتور تانریچادیر.سومریلر و هیتی لر بیر کؤکده و میترا یا گونش تانریچاسین قوللوق ائدردیلر.میترا یونانیجا همان اوتور(آتشخانا) اولااراق بیلینیب.


text:
کر (قفقاز) چایی
کر (قفقاز) چایی (اینگیلیسجه: Kura (Caspian Sea)، فارسجا: رود کر (قفقاز)، آلمانجا: Kura، ایتالیاجا: Koura (fleuve)، عربجه: كورا (بحر قزوين)، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Kura Nehri، روسجا: Kypa) تورکیه اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۱۵۱۵ کیلومتر دیر. بۇ گۆن کر (قفقاز) چاییندان ثانییهده ۴۴۳ متر مکعب سۇ آخیر. و خزر دنیزینا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کر (قفقاز) چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Kura (Caspian Sea)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
نارینجی چایی
نارینجی چایی (اینگیلیسجه: Orange River، فارسجا: رود اورنج، آلمانجا: Oranje (Fluss)، ایتالیاجا: Orange (fleuve)، عربجه: نهر أورانج، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Turuncu Nehir، روسجا: OpaHжeBaя) لئسوتو اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۲۲۰۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن نارینجی چاییندان ثانییهده ۳۶۵ متر مکعب سۇ آخیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده نارینجی چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Orange River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
چنگیز آیتماتوو
چنگیز تؤرهقولوویچ آیتماتوو ـ دونیا شؤهرتلی قرقیزستانلی تورک یازیچی.
یاشام[دَییشدیر]
چنگیز تؤرهقولوویچ آیتماتوو 1928-ده قیرقیزیستان’ین قوزئی باتیسیندا یئرلشن تالاس اوستانینده دونیایا گؤز آچدی. اوشاقلیغی و گنجلییی، سیاسی سیستئمین یئنی یئنی یئرلشمهیه باشلادیغی و ایکینجی دونیا ساواشینین جریان ائتدییی چوخ سیخینتیلی ایللره راست گلدی. یئتیشکینلرین ساواشا قاتیلماسی ندنی ایله بوتون یاشیتلاری کیمی گنج چنگیز ده کندده و کالخوز تارلالاریندا بؤیوک سوروملولوقلار اوستلنمک زوروندا قالدی. 8.جی صینیفی بیتیردیکدن سونرا قازاقیستان’دا بایتارلیق تئکنیک اوخولونا گیریب، داها سونرا بیشکک تاریم انستیتوسوندا اوخومایا دوام ائتدی. آلدیغی ائییدیم و الده ائتدییی دئنهییملر سایهسینده بوتون اؤلکهنی اؤزللیکله قازاقیستانی دولانما فورصتینی بولدو. عئینی حالدا قازئتهچیلییه باشلادی. یاواش یاواش اؤزونو یئتیشدیررک بؤیوک آدیملارلا ادبییات دونیاسینا گیردی. 1957-ده سوویئت یازارلار بیرلیگینه قبول ائدیلدی. آردیندان 1963 ایلینده لئنین اؤدولونو، 1968، 1977 و 1983-ده ایسه سوویئت دؤولت اؤدولونو قازاندی. سوویئتلر بیرلیگی داغیلدیقدان سونرا قیرقیزیستان خالق یازیچیسی عونوانینی آلان آیتماتوو، بیر چوخ ائورهنسل ادبی درنک و قورولوشا اویه اولماقلا برابر، اوزون ایللر بؤیوک ائلچیلیک یاپمیش و اؤلکهسینی آوروپا بیرلیگی و یونئسکو کیمی قوروملاردا تمثیل ائدرک باشاریلی بیر سییاستچی اولدوغونو دا قانیتلامیشدیر. چنگیز آیتماتوو مای 2008-ده «گون اولار عصره بدل» رومانینین فیلم چکیملری اۆچون بولوندوغو تاتاریستان’ین قازان شهرینده بؤیرک یئتمزلییی ندنی ایله راحاتسیزلانیب، تداوی اۆچون آپاریلدیغی آلمانیانین نورنبئرگ شهرینده، یاخلاشیق بیر آی سونرا دونیایا گؤز یومدو.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
بوتون یاشامی بویونجا میللتینه یاخینلاشمایا چالیشان یازار، اثرلرینده فولکلور و خالق حیکایهلریندن ایلهام آلیب، افسانهلره و میتولوژییه چاغداش بیر یوروم قاتاراق، چنگیز آیتماتوو آدینی دونیا ادبییاتینا آلتین حرفلرله یازمیشدیر سونوجونا وارماق چوخ دا زور اولماسا گرک… لویی آراقون، آیتماتوو’ون ایلک کیتابلاریندان اولان «جمیله»نی «دونیانین ان گؤزل عشق حیکایهسی» اولاراق قبول ائدر. بونونلا بیرلیکده، داغلار دئوریلدییینده (2007)، دار آغاجی- دیشی قوردون دوشلری (1988)، گون اولار عصره بدل (1980)، فوجی-یاما (1973)، آغ گمی (1970)، داغلار و بوزقیرلاردان ناغیللار (1963) باشدا اولماق اوزره بیر چوخ کیتاب و ادبی شاه اثر، چنگیز آیتماتوو ایمضاسینی داشیماقدادیر.
اونون یازدیغی اؤیکولر و رمانلاری 130 دیلده و 40 میلیون نسخهدن آرتیق یاییلمیشدیر.
گون اولار عصره بدل[دَییشدیر]
روماندا، کومونیزمین دایانیلماز باسقیلاری آلتیندا یاشایان و گلهنکلرینی قورومایا چالیشان اینسانلارین حیکایهسی آنلادیلماقدادیر. رومانین باش قهرمانی یئدیگئی جانگلدین، ایکینجی دونیا ساواشیندان دؤندوکدن سونرا قازاق بوزقیرلاریندا کیچیک بیر ترن دوراغیندا چالیشماقدادیر. یئدیگئی’ین یاخین دوستو قازانآلپ اؤلدویونده، وصییتی اوزرینه اونون جنازهسینی ساری اؤزک بؤلگهسینده قوتسال ساییلان آنابئییت مزارلیغینا قویلاماق اۆچون بیر یولجولوق باشلار. بو سیرادا جنازه کروانینین باشینی چکن یئدیگئی اؤز بیلینجینده، میللتینین کئچمیشینه بیر یولجولوق یاپار و او گون بیر عصره بدل اولار اونون اۆچون. بو یولجولوغا قازانآلپ’ین اوغلو ثابیتجان دا ایستکسیز بیر بیچیمده قاتیلمیشدیر. او بیر آن اؤنجه جنازه تؤرهنینی بیتیرهرک شهره دؤنمهنی بکلهمکدهدیر. ثابیتجان بوزقیر’ا و قیرقیزیستان’ا قارشی حاکیم سیستئمین دهیرلرینی تمثیل ائدن و توپلومسال یابانجیلاشمانی (مانقورتلاشمانی) سیمگهلهین بیر کاراکتئردیر. آیتماتوو اثرلرینده بؤیله کاراکتئرلرین یاردیمی ایله سیاسی سیستئمی، اؤزونه خاص بیر دیلله الشدیرمیشدیر. آنابئییت مزارلیغینا سوویئت یؤنهدیمی طرفیندن بیر اوزای دوشرگهسی قورولدوغوندان قازانآلپ’ین جنازهسینین قویلانماسینا ایذین وئریلمز. جنازه کروانینین آنابئییت’ه گیرمهسینه انگل اولان قیرقیز گؤرهولی’نین قونوشما سیراسیندا یئدیگئی’ه «یولداش روسجا قونوش» سؤیلهمهسی رومانین ان چارپیجی صحنهلریندن دیر. یئدیگئی آرخاداشینین جنازهسینی باشقا بیر یئرده، قیرقیز گلهنکلرینه اویغون اولمایاراق قویلاماقدان چوخ راحاتسیز اولموشدور… آیتماتوو’ون «گون اولار عصره بدل» رومانینین دونیادا بیر چوخ دیله چئویریلمهسی سونوجو «مانقورت»، «مانقورتلاشما» و «مانقورتلاشدیرما» کیمی قاوراملار ادبییات چئورهلرینجه قبول گؤرهرک، یایقینلاشمیشدیر. اؤزللیکله «توپلومسال کیملیکسیزلشمه و کؤکسوزلشمه» اولاراق بیلینن «مانقورتیزم» باتیدا توپلومسال پسیکولوژیک ادبییاتدا یئرینه اوتورموش بیر تئریمدیر. مانقورت سؤزجویو، تورکجه و آلتای عاییلهسینه عاید بعضی دیللرده، عاغیل یوخسونلوغو آنلامینا گلن و بیلینجسیزلییی چاغریشدیران «بون/ بان/ مان» کؤکوندن تؤرهدیلمیشدیر. اسکی اورتا آسیا افسانهلرینه گؤره «مانقورت»، بیر اینسانین بللی ایشلملر سونوجو کیملیکسیز، بیلینجسیز و افندیسینین هر ایستهیینی قوصورسوز یئرینه گتیرن بیر یارادیغا دؤنوشدورولموش حالیدیر. چنگیز آیتماتوو، گون اولار عصره بدل رومانینین باسیلمایا ایذین وئریلمهدییی بؤلومونو، سونرالار «چنگیزخانا کوسن بولود» آدی ایله یاییملامیشدیر. بو کیتاب اوخونمادان گون اولار عصره بدل رومانینین بوسبوتون اوخونمادیغینین بیر گرچک اولدوغونو بلیرتمک گرکیر. او اوزدن گون اولار عصره بدل کیتابینی اوخوماق ایستهینلره «چنگیزخانا کوسن بولود» رومانینی دا اوخومالاری اؤنریلیر.


text:
ساوث بند، ایندیانا
ساوث بند، ایندیانا (اینگیلیسجه: South Bend, Indiana) آمریکانین ایندیانا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۰۸٫۴۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۱۱۶۶ نفر و اهالی سیخلیغی ۹۴۲٫۱ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۱۱ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده ساوث بند، ایندیانا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«South Bend, Indiana»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
مهدی کارسلا-قونسالس
مهدی کارسلا-قونسالس (اینگیلیسجه: Mehdi Carcela) (دوْغوم:۱ ژوئیهٔ ۱۹۸۹ (۳۱ یاش) Liège) بیر فوتبالیست. ایستاندارد لیژ فوتبال کولوبو و بلژیک میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مهدی کارسلا-قونسالس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- Pages with non-numeric formatnum arguments
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ایسپانیاداکی بلژیکلی غوربتچیلر
- ایستاندارد لیژ کولوبونون اویونچولاری
- انژی ماخاچقالا کولوبونون اویونچولاری
- بنفیکا کولوبونون اویونچولاری
- قرانادا کولوبونون اویونچولاری
- المپیاکوس کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۲ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۷ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار


text:
حمید آراسلی
حمید آراسلی، تام آدی ایله آراسلی حمید حاجی محمدتاغی اوْغلو – آذربایجانلی ادبیاتشوناس، آکادمیک، پروْفسور، امکدار علم خادیمی.
یاشاییش[دَییشدیر]
حمید آراسلی ۱۹۰۹-جۇ ایلده فئوریه آيینین ۲۳-ده گنجهده دۆنيايا گؤز آچمیشدیر. آتاسی حاجی محمّدتاغی ارسزاده زمانهسینین مۆکمل تحصیللی عالیم-رۇحانیلریندن اوْلموشدور. آتاسی قزتلرده چێخیش ائدر، شریعت مسئلهلری ایله باغلی مۆلاحیظهلر سؤيلردی. عرب دیلیندن ائتدیگی بعضی ترجومهلری و يازدیغی "وشرح فرایض" آدلی کیتاب عالیمین کیتابخاناسیندا ساخلانیلیر. ح.آراسلی ایکی ياشینا چاتمامیش آتاسی وفات ائتمیشدیر. آناسی دۆرروبَيیم خانیم ساوادلی قادین اوْلموش، اوْغلوندا خالق يارادیجیلیغینا درین ماراق آشیلايا بیلمیشدی.
ح.آراسلی ۱۹۱۵-جی ایلده گنجهنین شاه عباس مسجیدی یانینداکی مدرسهده تحصیل آلماغا باشلايیر. چوْخ کئچمیر کی، اوْ، آناسینی دا ایتیریر و قوْهوملارینین حمایهسینده ياشامالی اوْلور. ۱۹۲۲-جی ایلده گنجه دارالمعلم ی سمیناریندا تحصیلینی داوام ائتدیریر. ۱۹۲۶-جێ ایلده سمیناری بیتیریب نبیآغالی کند مکتبینده اولجه معلم، سوْنرا ایسه دیرکتوْر وظیفهسینده ایشلهيیر. اوْ، بۇ ایللرده فوْلکلور نۆمونهلرینی توْپلاماقلا مشغول اوْلور، طلبهلرینیده بۇ ایشه جلب ائدیر. ۱۹۲۹-جۇ ایلده باکیيا گلیب آذربایجان دؤولت پئداقوْژی اینستیتوتونون دیل و ادبیات فاکولتهسینه داخیل اوْلور. اینستیتوتو واختیندان اول بیتیریب ۱۹۳۱-جی ایلده گنجهيه قايیداراق موعاریف شعبه سینده مۆدیر معاوینی وظیفهسینه تعیین اوْلونور. ۱۹۳۲-جی ایلده باکیيا گلیب آسپیرانتورادا تحصیل آلیر. همین ایللرده شرق اليازمالارینی توْپلاياراق اليازمالار فوْندونو ياراتماق کیمی مۆهوم بیر ایشه باشلايیر و تئزلیکله ياراتدیغی فوْندون دیرکتورو اوْلور. ۱۹۳۵-جی ایلدن علمی يارادیجیلیغا باشلايیر. بیر ایل سوْنرا (۱۹۳۶) آذربایجان يازیچیلار اتفاقینا عضو قبول ائدیلیر. ۱۹۳۸-جی ایلده فوْنددا ساخلانیلان اليازمالار ایچریسینده سوْوئت ایدئولوژیسینه اۇيغون اوْلمايان نۆمونهلر آشکار ائدیب اوْنو ایشدن آزاد ائدیرلر. ۱۹۳۸-۱۹۳۹-جۇ ایللرده آذرنشرین بدیعی ادبیات شعبه سینده رداکتور وظیفهسینه قبول اوْلونور. ۱۹۳۸-جی ایلده آذربایجان دؤولت اۇنیوئرسیتتینین فیلوْلوْژی فاکولتهسینده اوْرتا عصرلر آذربایجان ادبیاتی تاریخیندن درس دئمهيه باشلايیر. ۱۹۳۹-جۇ ایلده نظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی و دیلی اینستیتوتوندا اوْرتا عصرلر ادبیاتی، ۱۹۵۷-جی ایلده ایسه متنشوناسلیق شعبهلرینه رهبرلیک ائدیر. ۱۹۴۳-جۆ ایلده "اوْن اۆچ-اوْن آلتی عصرلرده آذربایجان ادبیاتی" مؤوضوع سوندا ریساله مۆدافیعه ائدهرک فیلوْلوْژی علملری نامیزهدی علمی آدینی آلیر. ۱۹۴۴-جۆ ایلده آذربایجان دؤلت اۇنیوئرسیتتینده ياخین شرق ادبیاتی کافدراسینین مۆدیری وظیفهسینه تعیین اوْلونور. ۱۹۵۴-جۆ ایلده "اوْن يئددی-اوْن سککیز عصرلر آذربایجان ادبیاتی تاریخی" مؤوضوع سوندا دوْکتوْرلوق ریساله سین مۆدافعه ائدیر. بیر ایل سوْنرا اوْنا پروْفسوْر آدی وئریلیر.
ح.آراسلی ۱۹۵۸-جی ایلده آذربایجان ائ.آ-نێن مۆخبیر عضوو، ۱۹۶۸-جی ایلده حقیقی عضوو سئچیلیر. ۱۹۶۸-جی ایلده اؤزبکیستانین، ۱۹۷۹-جۇ ایلده آذربایجانین امکدار علم خادیمی آدینا لايیق گؤرولوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان تورکجهسی (لاتین) ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Həmid Araslı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۵ اوکتوبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
باستر کیتون
باستر کیتون (اینگیلیسجه: Buster Keaton) آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, فیلم یؤنئتمنی, کومدین, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۴ اوْکتوبر ۱۸۹۵ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰ ایل عؤمر ائلهییب و ۱ فوریه ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1898–1966 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Buster Keaton»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده باستر کیتون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۱۶ آقوست
۱۶ آقوست: پرودا طبیعی فلاکتلر، قیبریسده موستقیللیک.
۱۸۶۸ — پرودا زلزله و دالیسیجا گلن سونامی ۷۰ مین اینسانین حیاتینا سون قویدو.
۱۹۶۰ — قیبریس جومهوریتی اینگیلیستاندان موستقیللیک قازاندی.
۱۹۷۴ — آندراس پاپاندرو ۷ ایللیک تبعیددن سونرا یونانا گئری دؤندو.
۱۹۷۷ — الویس پرسلی قریسلندده وفات ائتدی.
۱۹۸۷ — دترویت فورودقاهیندا ۱۵۵ نفرین اؤلومو ایله نتیجهلنن طیاره قضاسیندا ۴ یاشلی سسیلیا سیچن ساغ قالدی.
۲۰۰۹ — قهرمان اوسین بولت برلینده کئچیریلن دونیا سورعت قاچما موسابیقهسینده ۱۰۰ متره قاچیشدا دونیا رکوردونو یئنیلهدی.
۲۰۱۲ — جنوبی آفریقا پولیسینین اعتراضچیلارا آتش آچماسی نتیجهسینده ۳۴ نفر اؤلدو و ۷۸ نفر یارالاندی.


text:
وزراوبونق عملیاتی
وزراوبونق عملیاتی (اینگیلیسجه: Operation Weserübung) آلمان و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.ایکینجی دونیا ساواشینین بیر قیسمیدیر. دانمارک و نوروژ یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو آلمان غلبهسیله بیتمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Hooton 2007, p. 43.
- ↑ Zabecki 2014, p. 323.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Operation Weserübung»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده وزراوبونق عملیاتی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قارا یاخماق
بیر قارا یاخماق کمپئینی (smear campaign)، یا بیر قارا یاخماق تاکتیکی (smear tactic)، و یا تکجه قارا یاخماق (smear)، بیر منفی سیاسی تاکتیک دیر. بو ایشی بیر اینصافسیز یا یانلیش سیاسی حمله ایله بیر موخالیف و قارشیداکی رقیب کاندیدانین علیهینه ایستفاده ائدرلر. بیر منطیقی تکنیک ایله آیری آیری مفهوملار و شئیلر و یا شخصی و یا قروپ شؤهرتلری بیربیرینه قاتیب ، و سونوندا بیر سؤز چیخاردیب، و آیری مفهوملار و فرقلری سیلیب و هدف حمله اولونور.
اورتاق هدفلر دولت مقاملاری، سیاستچیلر، و سیاسی کاندیدلردیرلر. قارا یاخما کمپینلر چوخ واختلار، سیاسی موشاوریلر موخالیفلر آراسیندان ییغان ایطلاعاتدان قایناقلانیر.
قارایاخماق کمپینلری پروپاقاندا، مدیا تبعیضی، ساری ژورنالیسم، و آیری یالانا باغلی عیبارتلر و آشاغیلایییج مانعلرله باغلی دیر. شیددتلی موقعیتلرده، قارایاخما کمپینلری بیر قروپون فیزیکی اینجیتمه سینه ختم اولار!


text:
لوکاویل
پیجیاسسی لوکاویل نفت شیرکتی (اینگیلیسجه: Lukoil، روسجا: Лykoйл) روسیه نین ان بؤیوک نفت شیرکتلریندن ساییلیر. دونیانین چوخ اؤلکه لرینده نفت و قاز صنعت بؤلومونده چالیشیر. بو شیرکت 2012جی ایلینده هر گون 89.856 میلیون تون نفت (۱٫۸۱۳ میلیون بؤشگه) نفت تولید ائدیب.
باش دولاندیران تیکینیلری روسیه نین پایتختی موسکو دا یئرلشیر. قوروجو و ایندیکی باشچیسی آذربایجان کؤکنلی ایش آدامی واحید علیاکبروف دور. واحید علیاکبروف1991-جی ایلین سونوندا پرم، وولقوقراد و ماژیسکی فابریکالاری ایله لانقنپاسنفتقاز (Lanqenpasneftqaz) ، اوراینفتقاز( Urayneftqaz) و کوقالیمنفتقاز (Koqalımneftqaz) آراسیندا موقاویلهنین ایمضالانماسینا ناییل اولاراق، روسیه ده ایلک نفت کونسرسیومو یارادیب، و سونرادان بو اوچ شیرکتین باش حرفلری "لوک اویل، LUKoyl" شیرکتینین آدینا چئوریلدی.
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ Error on call to شابلون:وب قایناقلاماسی: Parameters باغلانتی and باشلیق must be specified .
- ↑ Annual Report 2014 Archived 2015-09-15 at the Wayback Machine.


text:
لیتیوم آلومینیوم هیدرید
لیتیوم آلومینیوم هیدرید (اینگیلیسجه: Lithium aluminium hydride، روسجا: AлюMorидpид лиTия، عربجه: هيدريد ألومنيوم الليثيوم) بیر شیمیایی ماده. آغ، کریستال حالتینده تاپیلار.لیتیوم آلومینیوم هیدرید آلومینیوم بیلشیکلری و لیتیوم بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Lithium aluminium hydride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لیتیوم آلومینیوم هیدرید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اردبیل خانلیغی
اردبیل خانلیغی — جنوبی آذربایجان اراضیسینده (ایندیکی ایران دؤولتی اراضیسی)، بدیرخان توسوط ایله اردبیل شهرینده قورولموش بیر خانلیقایمیش. بو خانلیغین اراضیسی خالخال، تالیش، قاراداغ، گیلان و سراب خانلیقلاری ایله حدودلانیردی. بو خانلیغین مرکزیّتی اردبیل شهریایمیش.
خانلاری[دَییشدیر]
- بدر خان شاهسون (۱۷۴۷-۱۷۶۴)
- نظرعلی خان شاهسون (۱۷۶۳-۱۷۹۳)
- نصیر خان شاهسون (۱۷۹۳-۱۸۰۸)
خانلیغین بانیسی شاهسئونلی بدیر خان ایدی. او، خانلیغی سیاسی جهتدن مؤحکملندیرمهیه نایل اوْلدو. اونون اوْغلو نظرعلی خانین دؤورونده خانلیق اوغروندا موباریزه کسکینلشدی. زندیه، قاجارلار و شاهسئونلر آراسیندا موناسیبتلر گرگینلشدی. قوبالی فتحعلی خان ۱۷۸۴-جو ایلین ماییندا اردبیلی و مئشکینی توتدو. نظرعلی خان قاراباغلی ایبراهیم خانین یانینا قاچدی. فتحعلی خانا قارشی اردبیل، قاراباغ و خوی خانلیغینین اتفاقی یاراندیغیندان او، اردبیلی ترک ائتمهلی اوْلدو. نظرعلی خان اردبیله قاییتدی و قاراباغ خانلیغیندان آسیلیلیغی قبول ائتدی. نصیر خانین زامانیندا اردبیل خانلیغی مرکزی حاکمیتدن آسیلی حالا دوشدو. نصیر خانین اؤلوموندن سوْنرا خانلیغین قاجار دؤولتینه بیرلشدیریلمهسیله شاهسئون طایفه بیرلیگی داغیلدی.


text:
تروریزم
ترور یوخسا تروریزم یا دا ایلدیریجیلیق[۱]، سیاسی، دینی یوخسا ایقتیصادی هدفلره چاتماق هدفی ایله غئیرنیظامیلره، بللی هدف گروپلارا و یا رسمی ، یئرلی و عومومی یؤنه تیملره یؤنهلیک باسقی، ایلدیرما و هر نوع شدتلی یولون فایدالانماسینی ایفاده ائدن کلمه.
حوکومتلره و یا قورولوشلارا گؤره دئییشمکله بیرلیکده، ترور ائدن اورقانیزه موختلیف گروپلارا ترور تشکیلاتی؛ ترور ائدن شخص لره ده تروریست یا دا ایلدیریجی[۲] دئییلیر. بونونلا بیرلیکده بو ایفاده اولدوقجا چیرپیشمالی بیر ایصطلاح اولوب اوستونده آکادمیک یا دا میلتلرآراسی فیکیر بیرلیگی یوخدور. گوجونو و یئتکیلرینی بو یؤنده ایشلدن دوولتلر ده دؤولت تروریزمی ایچریسنده، ساواش جورملری یا دا اینسان حاقلاری پوزولما ندنیله بو ایصطلاحلا قیضاوت اولونابیلمکدهدیر. بونا بنزر اولاراق؛ دؤولت اورقانلارینی مستقیم اولاراق فایدالانماییب، ایقتیدارلارداکی گروبون و یا پارتینین ساپورتلادیغی تشکیلاتلارا وئریلن کؤمگی تانیملایان دؤولت ساپورتونو تروریزم سونوجو دا بنزر قیضاوتلر اولابیلمکدهدیر.
تروریزم ایصطلاحین قانونی فرق لیکلرینده کی گئچرلیلیگینه راغما، ایندیکی زامانا قدرکی تانیمی بلیرسیزلیگینی هله ده قوروماقدادیر. بو تانیملاماداکی موشکول، تروریزم تانیمینین ان چوخ کیشی، تشکیلات و یا اؤلکه طرفیندن آزادلیق ساواشچیلاری اولاراق تانیملانان گروپلارین فعللری ایله نئجه محدود اولاجاغیدیر.[۳]
کؤک بیلیمی[دَییشدیر]
تورکجه یه، فرانسیزجا "terreur" سؤزجویوندن گئچمیش اولان[۴] ترور سؤزجویو لاتینجه کؤکنلیدیر (لاتینجه terror).[۵] لاتینجه " terreق" سؤزجوغو، " terreo" فعلیندن توره میشدیر. " terreo" فعلینین آنلامی "قورخودورام"دیر. بورادان توره ین تئررور ایسه "بویوک قورخو، دهشتت و یا قورخو اوبژهسی" کیمی آنلاملارا گلیر.[۶]
فرانسیزجا Petit Robert سؤزلوغونده بیر توپلومدا بیر گروبون خالقین دیره نیشینی قیرماق اۆچون یاراتدیغی اورتاق قورخو" اولاراق تانیملانیر. Oxford اینگیلیسجه سؤزلوک'ده "گئنللیکله سیاسی ندنلرله، خالقین گؤزونو قورخوتماق و خالقی ایلدیرماق اۆچون دهشت اؤیهسینی قوللانماق" اولاراق تانیملانیر. تورک دیل قورومو سؤزلویو'نده، "ایلدیرما، جانا قییما و مالی یاخیب ییخماق، قورخوتما، تدهیش" اولاراق تانیملانیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ^ Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük
- ↑ TDK Güncel Türkçe Sözlük
- ↑ ДaHиэлb Пaйпc, TpyдHocTи oпpeдeлeHия TeppopизMa (Rusça), 24 Ekim 2014.
- ↑ a b Türk Dil Kurumu Sözlüğü, "terör" maddesi
- ↑ a b Oxford Dictionary of English 2e, Oxford University Press, 2003, "terror" maddesi
- ↑ Harper's Latin Dictionary, (ed.) Lewis&Short, s.v. terror


text:
۲۰۰۳ (میلادی)
میلادی ۲۰۰۳-جۆ ایل گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
ژانویهدَییشدیر
فئوریهدَییشدیر
مارسدَییشدیر
آوریلدَییشدیر
مئیدَییشدیر
ژوئندَییشدیر
ژولایدَییشدیر
آقوستدَییشدیر
سپتامبردَییشدیر
اوْکتوبردَییشدیر
نوْوامبردَییشدیر
دسامبردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۹ نوْوامبر - القاعدهنین صعودیه عربیستانیندا کرال سارایینا تررور هۆجومو نتیجهسینده ۲۰-یه یاخین اینسان هلاک اوْلموشدور.
- ۸ ژانویه - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری افغانیستاندا حربی بازالار قۇرماغا باشلادی.
- ۷ آوریل - باغداد٬ بۆتونلوکله آمریکا بیرلیکلرینین الینه کئچدی.
- ۷ اوْکتوبر - فیلم اوینایان آرنولد شوارتسنقر کالیفورنیانین فرمانداری سئچیلمیشدیر.
- ۲۶ دسامبر - بم شهرینده ۶.۶ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی.
- ۲۳ آوریل - سارس ویروسو سببی ایله چین خالق جۆمهۇریتینده مدرسهلر ایکی هفته باغلاندی.
- ۲۲ نوْوامبر - ائدوارد شئواردنادزه علئيهدارلاری گۆرجوستان مجلیسینه باسقین ائتمیشدیر. شئواردنادزه اؤلکهده وضعیتین گرگین اوْلدوغونو نظره آلاراق فوق العاده وضعیت اعلان ائتمیشدیر.
- ۲۰ مارس - عیراق ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عیراقی ایستیلا ائتمهیه باشلادی. باغداد بوْمبالاندی.
- ۱۹ مارس - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین قوْشونلاری عیراقا گیردی؛ اۇچاقلاری دا عیراقین غربینی بوْمبالامایا باشلادی.
- ۱۹ دسامبر - لیبی لیدری معمر قذافی اؤلکهسینین اتوم و شیمیایی سیلاح الده ائتمک آماجیندان ال چکدیگینی سؤیلهمیشدیر.
- ۱۵ مارس - هۇ ژینتائوْ چین خلق جۆمهۇریتینین ۴-جۆ دؤولت باشقانی اوْلدو.
- ۱۴ مارس - تۆرکیه جۆمهۇریتینین ۵۹-جۇ دؤولتی٬ رجب طیب اردوْغان باشوزیرلیگینده قۇرولدو.
- ۱۳ دسامبر - صدام حسین گیزلندیگی تکریت شهرینده تۇتولموشدور.
- ۱۰ آقوست - يوری مالنچنکو کوسموسدا ائولنن ایلک اینسان اولدو.
- ۱ مئی - آمریکا باشقانی جوْرج بوش عیراقداکی دؤیوشلرین سوْنا چاتدیغینی آچیقلادی.


text:
کابل ده زلزله یوز بیردی
اوشبو حادثه توناون آقشام یوز بیرگن
افغانستان پایتختی کابل ده 4,6 ریشترلیک ییر قیمیرلش حادثه سی یوز بیردی.
افغانستان نشراتی اورگان لری توناون (دوشنبه) آقشام پایتخت کابل ده 4,6 ریشترلیک ییر سیلکینیشی نینگ کوزه تیلگن لیگی نی بیلدیردی.
زلزله دن قورققن کیشی لر کوچه لر گه چیقیشگن لر.
اوشبو ییر قیمیرلش حادثه سی نینگ 7,5 کیلومتر ییر نینگ تگیده یوز بیرگن لیگی بیلدیریلدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
عمران خان: هندوستان نینگ پاکستان گه قرشی افغانستان توپراق لری دن فایده له نیشی بوییچه خواطرده من
خان اوشبو مطلب نی پاکستان-افغانستان تجارت و سرمایه گذارلیک ییغیلیشی ده قیلگن معروضه سیده بیلدیردی
افغانستانده القاعده نینگ مهم بیر باشقرووچیسی اولدیریلدی
غزنیده اویوشتیریلگن عملیات آرقه لی اولدیریلگن لیگی بیلدیریلدی


text:
روما تری بیلیمیوردو
روما تری بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Roma Tre University, [undefined] error: {{lang-xx}}: no text (help)، عربجه: جامعة روما تري)ایتالیانین روم شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. و ۳۲٬۰۶۹ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. روما تری بیلیمیوردو ۱۹۹۲ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده روما تری بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
نورت لینبروک، نیویورک
نورت لینبروک، نیویورک (اینگیلیسجه:North Lynbrook, New York ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۷۹۳ نفر ایمیش و ۰٫۲ کیلومتر موربّع ساحهسی وار دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۰ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و نیویورک ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«North Lynbrook, New York»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده نورت لینبروک، نیویورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایردوغان: ایران هم قوشنی میز همده ستراتیژیک اورتاغیمیزدیر
بو موضوعنی بوندن آلدین هم تکرار قیلیب ایتگن ایدیک
جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، ایران اوچون تورکیه نینگ هم قوشنیسی همده ستراتیژیک اورتاغی ایکنینی ایتدی.
جمهور باشلیغی ایردوغان، BRIC (برازیل، چین، هندوستان و جنوبی افریقا) جلسه سی اوچون جنوبی افرقاگه حرکت قیله یاتگن پیتده پیاتخت انقره ایسن بوغه قونلغه سیده بیانات بیردی.
تورکیه نینگ ایرانگه قره ته آلینگن تحریم گه قرشی یانداشووی اوچون " ایران هم قوشنیمیز همده ستراتیژیک اورتاغیمیز دیر" دیب ایتدی.
ایردوغان؛
چیکلاولر بیلن تیگیشلی اوله راق شونی بیلیشیمیز کیره ک. امریکا قوشمه ایالتلری قنداغ بیر ستراتیژیک اورتاغیمیز بولسه، قنداغ بیر مودل اورتاغیمیز بولسه، بیزنینگ ایریم ستراتیژیک اورتاقلریمیز بیلن مناسبتنی کیسیب تشلش، اولکه لر اورته سیده گی مستقل لیک مفکوره میزگه ضد بوله دی. هم قوشنی میز همده ستراتیژیک اورتاغیمیز دیر. بیز اولردن شونداغ محصولات آلیب تورگنمیز کی آلمه گنده مینینگ اولکم نینگ تشقی سیاستیده نیمه لر بوله دی؟ بیز بولرنی حرمتلی امریکا قوشمه ایالتلری ایسکی دولت باشلیغی بارک أوباما زمانیده هم ایتگن ایدیک. ینه هم تکرار قیله میز. ایندی بولرنی تکرار ایتیش بیزنی متاثر قیلماقده. شو وقتگچه حرمتلی دولت باشلیغی یخشی یانداشوو ایچیده بولگن دیر. مین بونینگ بو شکلده دوام ایته جگینی اویله یمن. دوستلر ییترلی توشونچه لریمیزنی آلیب قیتگن دیر. ینگلیش آدیملر آتیلمه گن دیب اویله تمنی قیله من"


text:
قار آغاجیارپاق قوشقونماز
قار آغاجیارپاق قوشقونماز (اینگیلیسجه: Filipendula ulmaria، فارسجا: عروس چمنزار اروپایی، لاتین تورکجه: Qarağacyarpaq quşqonmaz، عربجه: إكليلية المروج، فرانسهجه: Echtes Mädesüß، آلمانجا: Echtes Mädesüß) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Filipendula ulmaria»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قار آغاجیارپاق قوشقونماز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تأچ مأمِّت سوخانقولی
- مشخصات
- مجموعه: مشاهیر
- منتشر شده در پنج شنبه, 21 فروردين 1393 18:35
- تعداد بازدید: 3126
Täçmämet suhanguly
تأچ مأمِّت سوخانقولی
(1942 – 1865)
عرب خطینا اؤووریپ یازان: یاشار نیازی
/ مارقوش ترکمن صحرا
مشهور سازاندا, تورکمنستانینگ ایلکینجی موقامچی – کامپازیتورلارینینگ بیری تأچمأمِّت سوخانقولی سازیمیزینگ اولی وکیللریندندیر.
تورکمن خلق سازیمیزینگ پاجارلاپ اؤسمهگینده اونونگ خیذماتی چأکسیزدیر.
تأچ مأمِّت سوخان قولی 1865 – نجی ییلدا آخال ولایتینینگ گوکدپه اطرافینینگ یانگقالا اوباسیندا دونیأ اینیأر. آخال إطراپلارینینگ آمانگلدی گؤنی (Amangeldi Göni) ینه شولار یالی حالیپالاریندان هؤرپ باغلان تأچمأمِّت سوخانقولی واغتینگ گچمهگی بیلن زماناسینینگ اوسسات سازانداسی بولوپ یتیشیأر.
تأچمأمِّت سوخانقولی ایلکی-ایلکیلر زمانداش باغشیلارینینگ یانیندا ساز چالیپ گزیأر. سونگ-سونگلار بولسا اوسساتلارینگ صونغاتینا ایهریپ, اونونگ اؤزم موقامچیلارینگ حاطارینا قوشولیپ گیدیأر.
ییگریمینجی ییللارینگ آیاقلاریندا آشغابات شهرینده جملهنن باغشی-سازاندالارینگ آراسیندا تأچمأمِّت سوخانقولام باردی. شوندا اول گونشلی اولکأمیزینگ چار کونجوندن گلن باغشی – سازاندالارینگ باشتوتانلارینینگ بیری بولیار. آیدیم – ساز آنسامبیلینینگ ایلکی باشیندا باشلاماقلیق تأچمأمِّت سوخانقولینینگ پایینا دوشیأر.
تورکمنستان رادیوسیندا, سازلی دراما تئاترلاریندا, تورکمن دولت فیلارمونیاسیندا کؤپلری اؤزونینگ صونغاتینینگ ایزینا ایهردیپ, ساز چالیپ گزیأر.
اول اؤز اوغوللاری حوجا مأمِّتی, چارینی اؤکده سازاندالار ادیپ یتیشدیریأر. اؤزونینگ اولی صونغاتینی شول بییکلیگی بیلن اوغوللارینا اؤورتمأگه هؤتدهسیندن گلیأر.
اوتوزینجی ییللارینگ باشلاریندا بولسا خلق ساز قوراللاری آنسامبلینینگ اؤروسی گینگأپ باشلایار. شول ییللار اول بیلهکی باغشی – سازاندالار بیلن بیله موسکوا شهرینه گیدیپ، اوبا خوحالیغینینگ قازانانلارینینگ سرگیسینه قاتناشیار. سرگیده ساز چالیپ تورکمن دوتارینینگ قُدرَتینی گؤرکزیأر. اول اوتوزینجی ییللارینگ دَوامیندا تورکمن ایلیمیزینگ دورلی یرلریندن گلن باغشیلارا سازاندارلیق ادیأر.
1936 – ییلدا مسکوا شهرینه آیدیم – ساز یازغیسینا گیدیلیأر. شول یازغا گیدنلرینگ آراسیندا تأچمأمِّت سوخانقولام بولوپ، اول تورکمنستانینگ خلق باغشیسی سخی جبَارینگ, گیچگلدی آمانینگ, اوراز سالیرینگ, نورصحت باغشینینگ آیدان آیدیملارینا سازاندارلیق ادیپدیر.
تأچمأمِّت سوخانقولی دینگه مشهور موقامچی بولمان, اول موقامچی کامپازیتورلارینگام بیریدی. «آزادلیق»، «باغ ایچینده»، «تورکمنستانیم» آتلی سازلاری دؤرهدیپدی. شوندا اونونگ اؤز دؤرهدن «آزادلیق» آدلی سازی هم گرامپلاستینکا اوچین یازغا آلینیار.
تأچمأمِّت سوخانقولی «داغ آرمان», «قیز دوردی» یالی انه هنگلردن باشلاپ, موقام کروِنینگ حقیقی ایهسیدیر.
مشهور سازاندا 1940-نجی ییلدا تورکمنستانینگ آیدیم – ساز دؤرهدیجیلر بیرلشیگینینگ آغضالیغینا قبول ادیلیأر. تأ عمرونینگ آخرنا چنلی اول یاشلارا آیدیم – ساز اؤورهدیپ گزیأر. اونونگ تؤورهگیندأکی باغشی – سازاندالارینگ همهسی اونگا – حالیپام – دیییپ یوز توتار اکنلر. اوندان سازینگ اینچه سیرلارینی, اولارینگ تاقیق حسابلارینی سوْرارمیشلار. اول تورکمن خلقیمیزینگ ساز میراثینینگ قیزیقلی تاریخیندا گینگ صُحبت آچار یالی اولی نوسغالاری قویوپ گیدیپدیر.
تأچمأمِّت سوخانقولی 1942 – نجی ییلدا آرادان چیقیار. مشهور سازاندانینگ سونغات دأبینی اوغوللاری خوجامأمِّت تأچمأمِّت, چاری تأچمأمِّت, آغتیغی آتا تأچمأمِّت داغی دَوام اتدیلر.
سازاندانینگ قَوملاری حأضیر آشغابات شهرینده یاشایارلار.
چشمه: آقمحمّد آشیر, «قیرقلار» کتابیندان - 1993.
مارقوش ترکمن صحرا/ www.margush.ir


text:
دارت
دارت- بیربیرینین ایچینده رنگلی حلقهلردن و اوْنلاری قطع ائدن مۆثلث دیلیملردن تشکیل اوْلان بیر هدفه کیچیک اوْخلاری (دارتلاری) الله آتیب هدفه باتماسی صورتینده اوْینانان بیر ایدمان دیر. دۆنیادا ان یایغین اوْینان شکیلینده موعین بیر ایمتیازدان باشلاناراق دالا گئدیلیر و تام اولاراق صیفر ایمتیازا ایلک چاتان شخص اوْ اَلی قازانیر. تورک دیل قورومو اینگیلیسجه کؤکلو "دارت" کلمهسینه یئرینه «اوْخلاما» سؤزونو سئچیبدیر.[۱] دارت ایلک دفعه اورتا عصرلرده اینگیلیسلی اوْخچولارین بیر تعلیمی اوْیونو اوْلاراق اوْرتایا چیخمیشدیر.


text:
سالاد
سالاد، چوخلو بیتگی لر و میوه لرین ساده قاریشماسیندان یا اۆستونه سوْس و یوقورت تؤکمکله اولوشان یئمکدیر. سالاد چوخلو سویوق سرو اولار.سالاد ایچینده چوخلو سویوق یئمکلر و یئمه لی بیتگیلر وار .پیشمیش یومورتا,خیار,قیرمیز مامادور,یئرکوکو ,قیزارمیش یئرآلما و... سالادین ایچینده اولا بیلر.هابئله پیشمیش اَت,تویوق اَتی,پنیر و یوقورت قاتیلا بیلر.چوخلو سالاد سوزلری ,باغ سالادینا دئیلیر .باغ سالادی چوخلو بیتگیلردن هابئله خیار یئرکوکو ,کاهی,گول کلم ,کلم , یاپراق کلم و قیرمیز مامادور اولور.سالدلار نئچه جوره دی لوبیه سالادی .تون بالیقی سالادی,فاتوش, یونانی سالاد ,تورک سالادی,شیراز سالاد و...اولور.
بیرجور سالاددا میوه ایشلئنیر و اونا میوه سالادی دئیلیر .تویوق سالادی یا اولویه سالادی ومینلر آدا(Thousand Island) و گؤی سالادی یئمک اۆچون اولار.
چوخلو سالاد سرین سرو اولور .گونی آلمان یئرآلما سالادی ایستی سرو اولور.بیر جور سالاد ایستی قابدا اولور و سالاد شکلینده بیر جور ساندویچ ائیله سرو اولور.
بیر جور سالاد خورکدن قاباق سرو اولور کی مئیلی چوخادسین
- مئیل گتیرن سالاد.ایشیق سالاد آدلانیر اونی خورکدن قاباق سرو ائدیللر مئیلی چوخاتماق اۆچون.
- یئمک قیراغی سالاد:بو سالاد خورکیننقیرلیقدا سرو اولور و خورک قیراغیندا بیر آیری قابدا قویلور.
- کوک سالاد:بو سالاد خورک کیمی اولور و بیر قیسمت خورکدن هابئله تویوخ بودی یا قیرمیز ات اوندا اولور.
- چوغوندور سالادی :بوسالاد شیرین الور یا اوندا خاما یا شیرنی و میوه و ژلاتین ایشلئنیر.
سالاد سوزلری فرانسه دیلیندن گلیر.
قایناق[دَییشدیر]
[۱] اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
مکه
مکّه عربجه: مكة — سعودیه عربیستانیندا بیر شهریدیر. مکّه – دونیا موسلمانلارینین اساس موقدس شهریدیر.
ایسلامدا مکّهنین یئری[دَییشدیر]
ایسلام دینینین بانیسی محمد قدیم تیجارت مرکزی اوْلان بۇ شهرده دوْغۇلمۇش، یاشامیش و اؤز تبلیغاتینا باشلامیشدیر. اوْ، اللهآ ایمان گتیرمکدن بوْیۇن قاچیران هموطنلرینین تعقیبیندن یاخا قۇرتارماق اۆچۆن 622-جی ایلده بیر دسته طرفداری ایله بیرلیکته یثربه (سوْنرادان مدینه آدلاندیریلمیشدیر) کؤچمۆش، اورادان مکّهلیلره قارشی موباریزه آپارمیش، نتیجه اعتیباری ایله اونلاری اؤزۆنه تابع ائتدیرمیشدیر.
محمد مکّهنین قدیم بۆت پرست زیارتگاهی اوْلان کعبهنی ایسلامین باشلیجا موقدس اوْجاغی اعلان ائتمیش و بۆتۆن موسلمانلارا اوْرانی زیارت ائتمهیی (حجه گئتمهیی) امر ائتمیشدیر. کعبه مکّهنین المسجید الحرام آدلانان اساس مسجیدینده یئرلهشیبدیر.
اوْرتا عصرلرده مکّه حیجازین (عربیستانین) ایداری مرکزی ایدی، شهرده دین علملری ترقی ائدیردی. XX عصرین اوللرینده مکّه شهر شریفلرینین تۆرک حؤکمرانلیغینا قارشی قالدیردیقلاری عصیانین سیاسی مرکزینه چئوریلمیشدی.
مکّهده دؤرد سونّی مذهبینین و جعفری شیعهلرینین تدریس مۆسیسهلری یئرلهشیبدیر.
مکّهنین تاریخی[دَییشدیر]
تام آدی مکّه المکرّمه اوْلان شهر سعودیه عربیستانی کیراللیغینین غربینده مدینه و طائیف شهرلری آراسیندا یئرلشمیشدیر. عرب دیلینده مرکز معناسینی داشییان شهر امالقوراء، بئیت اۇل-امین، بککه کیمی ده قئید اولونۇر.
مکّه ایلک اول سۇسۇز صحرا اوْلموش سوْنرادان ایبراهیم پئیغمبرین حیات یوْلداشی هجر خانیم اوْغلۇ ایسماعیل پئیغمبر ایله بۇرایا گلمیش و اللهآ دوعا ائدرک اوْنا سۇ وئریلمسینی ایستمیشدی. الله تعالی دا دوعاسینی قبول ائدیب و بۇگۆن زمزم آدلانان بۇلاغ صحرادا یوْخدان وار ائتمیشدی. مکّهیه سوْنرادان باشقا عرب قبیلهلری ده آخیشماغا باشلامیشدی. مکّه ایلک اوْرتا عصرلرده موختلیف دؤلت اراضیلرینه تابع اوْلسا دا سوْنرادان الله تعالی طرفیندن ائلچی اوْلاراق محمد علیهالسلامی گؤندرمیش و ایسلام دینینین غالیب گلمسیندن سوْنرا یارانان ایلک موسلمان خیلافتینین پایتختی اوْلموشدور. مکّهنی داها چوْخ مشهور ائدن اورادا یئرلشمیش کعبه ائویدیر. قرآنی کریمده الله تلانین ائوی آدلاندیریلان کعبه ایبراهیم پئیغمبر طرفیندن ایلک دفعه تیکیلدییی بیلدیریلیر. بۇ گۆن بۆتۆن دونیادا ناماز قیلان و دوعا تۇتان موسلمانلار اۆزلرینی محض قیبلیه یعنی مکّه شهرینده یئرلشمیش کعبه ائوینه(بککه) طرف تۇتۇرلار.
مکّه شهریینده ۱٬۷۰۰٬۰۰۰ اینسان یاشاییر. حج زیارتی زامانی شهرین اهالیسی دفعه لرله آرتیر. سعودیه عربیستانی کیرالی مکّه و مدینه شهرلرینین مودافیعهجیسی سایایلیر.
غئیری-موسلمانلارین شهره دخیل اوْلماسی قدغندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Mecca Municipality Archived 29 May 2007 at the Wayback Machine.. Holymakkah.gov.sa. Retrieved 3 February 2013.
- ↑ Population. Statistical Yearbook 47 (2011). Central Department Of Statistics & Information. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 1 December 2013. یوْخلانیلیب15 November 2013.
- Pages with non-numeric formatnum arguments
- Webarchive template wayback links
- Coordinates on Wikidata
- شابلونلار
- ایستنادی اولان مقالهلر
- مقدس شهرلر
- سعودی عربیستان
- ایسلامین موقدس شهرلری
- مکه
- Burial sites of the House of Saud
- Capitals of caliphates
- Closed cities
- Hajj
- موقدس شهرلر
- Islamic holy places
- Populated places in Makkah Province
- Provincial capitals of Saudi Arabia
- قیزیل دنیز


text:
رنیوم هقزافلورید
رنیوم هقزافلورید (اینگیلیسجه: Rhenium hexafluoride، روسجا: ФTopид peHия(VI)، عربجه: فلوريد الرينيوم السداسي) بیر شیمیایی ماده. ساریٛ رنگلی کریستال و برک جیسم حالتینده تاپیلار.رنیوم هقزافلورید فلوئور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rhenium hexafluoride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رنیوم هقزافلورید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
امیلیو استیوز
امیلیو استیوز (اینگیلیسجه: Emilio Estevez) آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, فیلم یؤنئتمنی, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۱۲ مئی ۱۹۶۲ ایلینده نیویورک ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. 1979–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
autogenerated1وارد نشدهاست
- ↑ "Movies: Filmography for Emilio Estevez". The New York Times.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Emilio Estevez»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده امیلیو استیوز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.