text:
چک جومهوریتی
چک جۆمهۇریتی — اوروپانین مرکزینده یئرلَشن بیر اؤلکهدیر.پراقا چک جومهوریتینین باشکندی و اؤلکله ده ان بؤیۆک شهر[۱۱]
اؤلکه تاریخاً ۲ ویلایتدن - بوهمیا و موراویدان عبارتدیر. سیلزی توْرپاقلارینین دا بیر حیصّه سی چکلرین اراضیسینه دۆشور. چک جومهوریتی اهالیسینین سایی ۲۰۱۰-جو ایلین مارسین ۳۱-نه اوْلان معلوماتا اساساً ۱۰ ۵۰۹ ۳۷۷ نفردیر[۱۲]. اؤلکهنین باشکندی پراقا شهریدیر. پراقا - ۱ ۲۱۲ ۰۹۷ نفر[۱۳] و برنو - ۷۱۹ ۵۵۵ نفر[۱۴] اهالی ایله چک جومهوریتی ان بؤیوک شهرلریدیر.
تاریخ[دَییشدیر]
بوهمیا بؤلگهسینده یاشایان سلتلر اؤلکهنین تاریخده معلوم اوْلان ایلک یئرلی اهالیسیدیر. V عصرده شرقدن ایسلاو قبیلهلری گلهرک البا چایینین وادیسینده یئرلهشمیشلر. آلتی عصر عرضینده مۆنتظم اوْلاراق ایسلاو، آلمان و ماجارلارین ایشغاللارینا معروض قالمیشدیر. XIV عصرده قۇرولان آلمان ایمپیراتورلوغو اۇزون ایللر اؤلکهیه حاکم اوْلموش، ۱۷-جی عصرین اوّللرینده اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورلوغونا مغلوب اوْلاراق بۇ توْرپاقلاری ایتیرمیشدیر. اوتریش، بوهمیا و موراوییایا، ماجاریستان ایسه ایسلوواکییا حؤکم ائتمکده ایدی. بیرینجی دونیا ساواشی نتیجهسینده اوتریش-ماجاریستان ایمپراتورلوغونون ییخیلماسی ایله ۱۹۱۸-جی ایلین اۇکتوبر یندا چک ایسلواکی جومهوریتی آدییلا موستقیللیکلرینی اعلان ائتدیلر. اؤلکهدهکی اتنیک قروپلاردان آلمانلارین قیاملاری و آلمانین تضییقی ایله بوهمیا بؤلگهسی آلمانلارا وئریلدی (۱۹۳۸). بیر ایل سوْنرا هیتلرین امری ایله آلمان اوْردوسو چخوسلوواکیانی ایشغال ائتدی.
ایکینجی دۆنیا ساواشی نتیجهسینده ۱۹۴۵-جی ایلده اؤلکه بۇ سفر ده روسیه طرفیندن ایشغال ائدیلدی. چخوسلوواکیانین شرقدهکی روتنیا ایالتینی اؤز توْرپاقلارینا قاتان روسیه، تضییق نتیجهسینده چک کومونیست پارتییاسینی اقتدارا کئچیرهرک سوسیالیست بیر رژیم قوردوردو. یئنی اداره اؤز آنلاییشی گریی آزادلیقلاری محدودلاشدیردی. آزادلیق طرفداری اوْلان کسلری حبسخانا و عقل خسته خانالارینا دولدوراراق اؤلکهنی روسیه نین پیکی دۇرومینه گتیردی. ۱۹۵۵-جی ایلده ورشو مۆقاویلهسی تشکیلاتی نا داخیل اوْلدو. ۱۹۶۰ دان سوْنرا اکینچیلیک کولکتیفلشتیریلدی. نقلیات تیجارت و آغیر صنایع دؤولتلشدیریلدی. مدنیت و دینی اینانجلارا تضییق آلتینا آلیندی. ۱۹۶۸-جی ایلده ایستالین طرفدارلارینین یئرینه کئچن آلکساندر دوبجک و لودویک سووبودا اؤلکهده لیبرال بیر سیاست ایزلهیهرک ایقتصادیاتدا خاریجه آچیلما ایستیقامتینده مۆختلیف اصلاحاتلار ائتدیلر. مطبوعات و نشر قورولوشلارینا آزادلیق وئریلدی. کوممونیزمین دیکتاتورلوق رژیمیندن خلاص اوْلوب اینسانجا یاشاماق اۆچون سی صرف ائدن رهبرلر روسیه ایدارهچیلری طرفیندن شدتله تنقید ائدیلدی. چک ایسلواکیداکی بۇ لیبرال اصلاحاتلار نتیجهسینده بیر پیکینی ایتیرمه قوْرخوسو اشیدن روسیه اؤلکهنی ایشغال ائتدی. اؤلکهلره موستقیللیک شوعارلاری اؤیرهدن روسیه اؤزونون ائتدیی ایشغالا قارشی گلن خالقی اینسافسیزجا تانکلارین پالیترالاری آلتیندا ازدی و اؤلکه ایدارهچیلرینی شدتله جزالاندیردی. یوز مینلرله چک ایسلواکیلی، روس ظلمونه دؤزه بیلمهیهرک اوتریش و آلمان قاچدی.۱۹۸۹ دا بۆتون شرق بلوکو اؤلکهلرینده اوْلدوغو کیمی، چک ایسلواکیدا دا یومشالما سیاستی باشلادی. چوْخ پارتییالی سیستمه کئچیلدی و ۱۹۹۰ دا ایلک سربست سئچکی کجیریلدی. کومونیستلر قازانا بیلمهدیلر. میللیتچی پارتییالار اقتدار اوْلدولار. ۱۹۹۲ ژۇئنوندا چک وسلوواکی میدانا گتیرن چک و ایسلوواکی جومهوریتیلاریندا آیری-آیری ائدیلن سئچکیلردن سوْنرا ایکی جومهوریتین بیر-بیریندن آیریلماسی گوندمه گلدی. ائدیلن گؤروشمهلر نتیجهسینده ۲۵ نوْامبر ۱۹۹۲ گۆنو ائدیلن آندلاشما ایله ۳۱ دسامبر ۱۹۹۲ تاریخینده ایکی جومهوریتی بیر-بیریندن آیریلدی.
رنسانس دؤورو[دَییشدیر]
چکیانین اساسینی قوْیان چک و اوْنون قیزی لیبوشنین نسلینین بیرباشا داوامچیسی — چک حؤکمدارلاریندان بیری، XIII عصرین سوْنلاریندا حؤکمدارلیق ائدن IV کارلدیر. اوْنون دؤورونو چکیانین رنسانس دؤورو حساب ائتمک اوْلار. کارلین حؤکمدارلیغی ارفهسینده مقدس ویتا معبدی، کارلاوف کؤرپوسو، سایسیز-حسابسیز سارایلار، قصرلر تیکیلیب. محض بۇ ارفهده چکدا آوروپانین ان یاشلی بیلیم یوردولریندن بیری آچیلیر. چک تاریخینده تبلیغاتچی و اصلاحاتچی یان قوسون امه یی دانیلمازدیر. اوْ، کاتولیک کلیساسینین عدالتسیز مؤوقیینی، کاسیبلارا قارشی موناسیبتینی آچیق-آشکار گؤسترمیشدیر. بۇ موقعیت گؤره، اوْنو تونقالدا یاندیرمیشدیلار.
چک ایسلواکی[دَییشدیر]
ایکینجی دۆنیا ساواشینین باشا چاتماسیندان سوْنرا سوسیالیست بلوکونا قاتیلان چک ایسلواکی ۱۹۶۸-جی ایلده سووت قوْشونلارینین پراقا باهاری آدی ایله تاریخه دوشن، سوسیالیزمدن اۇزاقلاشما مئیللرینین قارشیسینی ساواش موداخیله یوْلو ایله آلماسیندان سوْنرا ۱۹۹۰-جی ایله قدر کومونیست رژیمی ایله ایداره اوْلونموشدور. چک و ایسلوواکی جومهوریتی اوْلماقلا ایکی فدراسییا سوبیکتینین بیرلشمهسیندن یارانان چک ایسلواکی ۳۵۰ عضولو فدرال مجلیس طرفیندن ایداره اوْلونوردو. فدرال مجلیس بۆتون اؤلکهدن سئچیلن ۲۰۰ دپوتاتلی خالق مجلیسیندن و هر فدراسییا سوبیکتیندن ۷۵ عضو اوْلماقلا ۱۵۰ دپوتاتلی میلّت مجلیسیندن عبارت ایدی. دؤولت باشچیسی، باش ناظیر و نازیرلر فدرال مجلیس طرفیندن اؤز عضولری آراسیندان سئچیلیردی. ۱۹۸۹-جو ایلده شرقی آوروپانین سوسیالیست بلوکو اؤلکهلرینده باش قالدیران دموکراتیکلشمه و چوخپارتییالی سیستمه کئچید، چکدا دا مۆشاهیده اوْلوندو. ۱۹۹۰-جی ایلده ایلک چوخپارتییالی سئچکیلر کچیریلدی. ۱۹۹۲-جی ایلین ژۇئنوندا چک ایسلواکی تشکیل ائدن چک و ایسلوواکی جومهوریتیلاریندا آیری-آیری سئچکی کچیریلدی. چکداکی سئچکیلرده غالیب گلن واتسلاو کلاوس باش ناظیر اوْلدو. بۇ سئچکیلردن سوْنرا آپاریلان دانیشیقلاردان سوْنرا [[۳۱ دسامبر ]] ۱۹۹۲-جی ایلده ایکی جومهوریتی بیر-بیریندن آیریلدی.
ایقلیم و طبیعی احتیاطلار[دَییشدیر]
دنیزدن اۇزاق مرکزی آوروپا اؤلکهسی اوْلان چک، دیگر مرکزی آوروپا اؤلکهلرینده اوْلدوغو کیمی قیشی چَتین کئچن قۇرو ایقلیمه مالیکدیر. یایی سرین کئچن اؤلکهده، ایللیک اوْرتا تِمپراتور ایلدن ایله فرقلنیر. قیشدا اؤلکهده هاوا هر زامان صیفیر درجهدن آشاغی اوْلور. ایللیک اوْرتا یاغینتی بؤلگهلره گؤره ۱۰۰۰-۱۵۰۰ مم آراسیندا دییشیر. یۆکسکلییی چوْخ اوْلمایان دوزنلیک بؤلگهلرده یاغینتی میقداری ۱۰۰۰ مم اطرافیندا اوْلور، یۆکسک داغلیق اراضیلرده داغلارین یاغیش بۇلودلارینی توتماسی و سیخلاشدیریجیلیق وظیفهسی گؤرمهسی، ایللیک یاغینتی میقدارینین اوْرتا حسابلا ۱۵۰۰ مم اطرافیندا اوْلماسینی تامین ائدیر. یاغینتیلار قیشدا عومومیتله قار شکلینده اوْلور.
چکیانین ۳۰%-i مشهلرله اهاتلنمیشدیر. اؤزلله بوهمیا داغلاری و کارپاتلارین یۆکسک بؤلگهلرینده اینیارپاقلی مشه بؤلگهلری، یۆکسکلییی چوْخ اوْلمایان یئرلرده قایین، پالید و گورژن مشهلری اۆستونلوک تشکیل ائدیر. مشهلیک بؤلگهلرده یاشایان وحشی حئیوانلار - چؤل دونوزو، چؤل پیشیی و داغ کچیسیدیر. یئرآلتی احتیاطلاری محدوددور. آوروپانین ان چوْخ اورانوس چیخاران اؤلکهسی اوْلان چکدا کؤمور، ایستیبیوم، ماقنزیت، جیوه، قرافیت، کاولین و آز میقداردا نفت ده چیخاریلیر. چیخاریلان اورانوسین میقداری، بۇ ماده نین ایستراتژی اهمیتی باخیمیندان آچیقلانمیر.
ایقتصادیات[دَییشدیر]
چک صنایعیه آرخالانان ایقتصادیاتا مالیکدیر. سوسیالیزم ایدارتمه اۆصولو زامانی توْرپاقلار دؤولتینکیلشدیریلهرک کوللکتیو اکینچیلییه کچیلدی. بۇ سمرهلیلییی آشاغی سالدی و اؤلکه اوولکیندن داها چوْخ ارزاق محصولو ایدخال ائتمک مجبوریتینده قالدی. ان اهمیتلی اکینچیلیک محصوللاری بۇغدا، آرپا، یولاف، چوودار، قارغیدالی، چوغوندور، کارتوف و بالقاباقدیر. حئیواندارلیق گئنیش تشکول تاپمیشدیر. ان چوْخ ائو حئیوانلارینین یتیشدیریلدیی اؤلکهده بؤیوک باش حئیوانلارین سایی کیچیک باش حئیوانلارین ساییندان چوْخدور. مشهلردن الده ائدیلن محصوللار احتیاجی اؤدمکله یاناشی، ایخراج دا ائدیلیر. یئرآلتی احتیاطلاری اؤلکهنین احتیاجینی اؤدمدیی اۆچون بۇ ماللاری ایدخال ائتمک مجبوریتیندهدیر. دمیر کوندنساتینین اهمیتلی قیسیمینی ایدخال ائتمهسینه باخمایاراق دۆنیادا پولاد ایستهصالیندا ایلک اوْن اؤلکه ایچینه گیره بیلمکدهدیر. شرق بلوکو اؤلکهلرین ماشین، کیمیوی ماده، سیلاح، تکستیل محصولو احتیاجلارینین بؤیوک بیر کیمینی چک جومهوریتی قارشیلاماقدادیر.
اهالی[دَییشدیر]
چک جومهوریتی اهالیسینین %۹۴.۲ سی چکلردن عبارتدیر. کیچیک آزلیقلار اوْلاراق ایسلوواک (%۱.۹) و آلمانلار(%۰.۴) واردیر. آیریجا اؤلکهده لهیستانلیلاردا یاشاییر. اهالیسینین بؤیوک اکثریتی شهرلرده یاشاییر. اهالینین ان سیخ اوْلدوغو یئرلر باشکند پراقا ایله پیلسن، برنو و اوْستراوادیر.
نقلیات[دَییشدیر]
چک اینکیشاف ائتمیش اوتوموبیل و دمیر یوْلو شبکهسینه مالیکدیر. دمیریوللارینین دؤردده بیرینده الکتریکلی قاتارلار چالیشماقدادیر. پراقا و اؤلکهنین دیگر بؤیوک شهرلری هاوا نقلیاتی ایله بیر-بیرینه باغلیدیر.
کؤپوکلو ایچکیلر دیاری[دَییشدیر]
چکدا پیوه چکمه صنعتی گئنیش یاییلیب. چکلرده پیوه نسیللری بیرلشدیرن دَیَر کیمی قیمتلندیریلیر. پیوهنین مشهور بودوار نؤعو بیر چوْخ ویتامینلرله زنگیندیر. بۇ پیوهنین سویو ۳۰۰ متر درینلییی اوْلان آرتزیان قویوسوندان چیخاردیلیر.
چک سوونیرلری(سوغات)[دَییشدیر]
خانیملار اۆچون ان سئویملی و دَیَرلی هدیّه کیمی تانینان چک سوونیرلری دۆنیادا مشهوردور. "موزِر" فیرماسینین سوونیر - بولور قابلاری آدیندان سؤز ائتدیرمیی باجاریر. چکدا مشهور اوْلان داها بیر آکسِسوار - دۇزلارا هوپدورولان گۆلدور. بئله گۆل اۇزون مودّتلی قالیر.
یئمک[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ Czech language. Czech Republic – Official website. Ministry of Foreign Affairs of the Czech Republic. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-11-06. یوْخلانیلیب14 November 2011.
- ^ Citizens belonging to minorities, which traditionally and on a long-term basis live within the territory of the Czech Republic, enjoy the right to use their language in communication with authorities and in courts of law (for the list of recognized minorities see National Minorities Policy of the Government of the Czech Republic, Belorussian and Vietnamese since 4 July 2013, see Česko má nové oficiální národnostní menšiny. Vietnamce a Bělorusy). Article 25 of the Czech Charter of Fundamental Rights and Basic Freedoms ensures the right of the national and ethnic minorities to education and communication with the authorities in their own language. Act No. 500/2004 Coll. (The Administrative Rule) in its paragraph 16 (4) (Procedural Language) ensures that a citizen of the Czech Republic who belongs to a national or an ethnic minority, which traditionally and on a long-term basis lives within the territory of the Czech Republic, has the right to address an administrative agency and proceed before it in the language of the minority. If the administrative agency has no employee with knowledge of the language, the agency is bound to obtain a translator at the agency's own expense. According to Act No. 273/2001 (Concerning the Rights of Members of Minorities) paragraph 9 (The right to use language of a national minority in dealing with authorities and in front of the courts of law) the same also applies to members of national minorities in the courts of law.
- ^ The Slovak language may be considered an official language in the Czech Republic under certain circumstances, as defined by several laws – e.g. law 500/2004, 337/1992. Source: http://portal.gov.cz. Cited: "Například Správní řád (zákon č. 500/2004 Sb.) stanovuje: "V řízení se jedná a písemnosti se vyhotovují v českém jazyce. Účastníci řízení mohou jednat a písemnosti mohou být předkládány i v jazyce slovenském ..." (§16, odstavec 1). Zákon o správě daní a poplatků (337/1992 Sb.) "Úřední jazyk: Před správcem daně se jedná v jazyce českém nebo slovenském. Veškerá písemná podání se předkládají v češtině nebo slovenštině ..." (§ 3, odstavec 1). http://portal.gov.cz
- ^ Czech Republic Population 2014. World Population Review. یوْخلانیلیب14 April 2014.
- ^ Czech Republic Demographics Profile 2014. Index Mundi. یوْخلانیلیب14 December 2014.
- ^ Population change – 1st – 2nd quarter of 2015. Czech Statistical Office (21 March 2016). یوْخلانیلیب21 March 2016.
- ^ Census of Population and Housing 2011: Basic final results Archived 2013-01-16 at the Wayback Machine.. Czech Statistical Office Archived 2011-01-29 at the Wayback Machine.. Retrieved on 19 December 2012.
- ^ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ Czech Republic. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب31 December 2015.
- ^ Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC). Eurostat Data Explorer. یوْخلانیلیب4 December 2015.
- ^ Human Development Report 2015. United Nations (2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ^ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-03-31. یوْخلانیلیب2016-12-01.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-09-18. یوْخلانیلیب2016-12-01.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-06-08. یوْخلانیلیب2016-12-01.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
شابلون:چک کۇنولاردا شابلون:آوروپا اؤلکهلری شابلون:آوروپا بیرلیگی شابلون:ناتو
قایناقلار[دَییشدیر]
- Pages using collapsible list with both background and text-align in titlestyle
- اؤلکهلر
- مرکزی اوروپا
- اوروپا اؤلکهلری
- دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکهلر
- ناتو اؤلکهلری
- چک جومهوریتی
- مرکزی اوروپا اؤلکهلری
- اوروپادا اؤلکهلر
- Czech-speaking countries and territories
- شرقی اوروپا اؤلکهلری
- اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
- اوروپا بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- جومهوریتلر
- ایسلاو اؤلکهلر و اراضیلر
- ۱۹۹۳ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر


c: text/html

text:
ایران: سالدیری ایله هر هانسی بیر باغلانتیمیز یوخ
"هئچ کیمین ایران اسلام جمهوریتینی سوچلاماغا حاقی یوخدور"
ایران، یازار سلمان رشدییه سالدیران شخصله باغلانتیسی اولدوغونو قطعی شکیلده رد ائتدی.
"شیطان آیهلری" کیتابینا گؤره اوزون ایللردیر هدفده اولان و جمعه گونو آمریکانین نیویورک شهرینده وئردیگی کنفرانس سیراسیندا بیچاقلی سالدیرییا اوغرایان، هیند کؤکنلی یازار سلمان رشدی ایله باغلی ایلک آچیقلاما گلدی.
خاریجی ایشلر باخانلیغی آچیقلاماسیندا،
"سالدیری ایله هر هانسی بیر باغلانتیمیز اولدوغونو قطعی شکیلده رد ائدیریک. هئچ کیمین ایران اسلام جمهوریتینی سوچلاماغا حاقی یوخدور" ایفادهلری قوللانیلدی.
سالدیریدان سونرا خستهخانایا آپاریلان رشدینین ساغلیق دورومونون یاخشی اولدوغو آچیقلاندی.
ایلگیلیلی خبرلر
پ.کا.کا/ی.پ.گ منسوبو 18 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب
تورکیه میللی ساوونما ناظیرلیگینین سوسیال مئدیا حسابیندان ائدیلن پایلاشیمدا دئییلیر:
آذربایجان و ائرمنیستان بیر-بیرینین اراضی بوتؤولوگونو تانیییب
ائرمنیستان و آذربایجان بمت نیظامنامهسینه و 1991-جی آلماآتا بیاننامهسینه صادقلیگینی بیر داها نوماییش ائتدیرهرک بیر-بیرینین اراضی بوتؤولوگو و اگمنلیگینی تانیییر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بوتون عمومی ژورناللار
ویکیپدیا اوچون بوتون مؤوجود ژورناللارین بیر یئرده گؤستریشی. ژورنال نوعو، ایشلدن آدی یوخسا دییشدیریلمیش صفحه لری سئچمکله داها محدودلاشدیرا بیلرسینیز.
- ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۰۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بؤلمه:۲۰۱۳–جو میلادی ایلده باشلایان آمریکا بیرلشمیش ایالتلری تلویزیون سریاللاری را ایجاد کرد (بوش صفحه یاراندی)
- ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۵۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:لیو و مدی را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)
- ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۵۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ لیو و مدی را ایجاد کرد (صفحهنی ' '''لیو و مدی''' بیر دیزنی چنل اورجینال دیزیسی. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری'نده ۱۹ جولای ۲۰۱۳–جو میلادی ایلده اؤن گؤستریمی یاپیلان دیزی، ۱۵ سپتامبر ۲۰۱۳ ده یایینلانمایا باشلادی. دیزینین تورکیهدکی ایلک گؤستریمی ۷ ژوئن ۲۰۱۴ دیزنی چنل (تورکیه)|د...' ایله ياراتدی)
- ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۱:۳۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:مهسا امینی را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)
- ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۲۹ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ذکاوت را ایجاد کرد (ذکا صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۲۷ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ هوش را ایجاد کرد (ذکا صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۴ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۲۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، ذکاء صفحهسینی ذکا-ه آپاردی
- ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۵۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بؤلمه:کورد قادینلار را ایجاد کرد (بوش صفحه یاراندی)
- ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۴۹ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بؤلمه:ساققیز اهالیسی را ایجاد کرد (بوش صفحه یاراندی)
- ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۲۱:۲۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ژینا امینی را ایجاد کرد (مهسا امینی صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۹ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ اسماعيل عليه السلام را ایجاد کرد (اسماعیل صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ إسماعيل را ایجاد کرد (اسماعیل صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ حضرت ایسماعیل را ایجاد کرد (اسماعیل صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۳ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ییشمائل را ایجاد کرد (اسماعیل صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۶ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۲ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ایسماعیل را ایجاد کرد (اسماعیل صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۱۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ تورکمان ائلی را ایجاد کرد (تورکمنائلی صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۵:۱۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ آذربایجانلی لار را ایجاد کرد (آذربایجان تورکلری صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۰۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، Riverdance: The Animated Adventure صفحهسینی ریوردنس: حرکتلی ماجرا-ه آپاردی
- ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۵۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، كلهضرب صفحهسینی کلهضرب-ه آپاردی
- ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۵۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، كله ضرب(ایذه) صفحهسینی كلهضرب-ه آپاردی
- ۷ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۳۸ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، قاسیم قاسیموو (رئپرئسسییا قوربانی) صفحهسینی قاسیم قاسیموو (باسقی قوربانی)-ه آپاردی
- ۴ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:فوتبولچو را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)
- ۴ سپتامبر ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، اوْنونجو یوحنا صفحهسینی اونونجو یوحنا یازیجی-ه آپاردی
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۲۳ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، مراد بوز صفحهسینی مورات بوز-ه آپاردی
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۲۳ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، دانیشیق:مراد بوز صفحهسینی دانیشیق:مورات بوز-ه آپاردی
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۳۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بیق بنق را ایجاد کرد (بؤیوک پارتلاییش صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۳۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بیگ بنگ را ایجاد کرد (بؤیوک پارتلاییش صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:یئر قابیغی را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۳۹ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:خاطیره را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۹:۴۲ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ خاطیره را ایجاد کرد (حافیظه (جانلیلار) صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۳۰ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۳۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، یادداش صفحهسینی حافیظه (جانلیلار)-ه آپاردی
- ۲۹ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۵۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ایمپراتورلوق را ایجاد کرد (ایمپیراتورلوق صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۹ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۸:۵۳ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ایمپراتور را ایجاد کرد (ایمپیراتور صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۸ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۴:۱۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ ایشلدن دانیشیغی:دومان اور را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{خوش گلدینیز}} ~~~~' ایله ياراتدی)
- ۲۸ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۵۸ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، دوغال حقلر و یاسال حقلر صفحهسینی طبیعی و قانونی حقلر-ه آپاردی
- ۲۷ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۲۰:۵۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ انجومن آزادلیغی را ایجاد کرد (بیرلشمک اؤزگورلوگو صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۷ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۲۰:۴۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، بیرلشمک اؤزگۆرلوگو صفحهسینی بیرلشمک اؤزگورلوگو-ه آپاردی (دیاکریتیک علامتین گؤتورولمهسی)
- ۲۷ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۳:۲۷ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، خوارزم ویلایت صفحهسینی خوارزم ویلایتی-ه آپاردی
- ۲۷ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۲۰ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ خارزمی را ایجاد کرد (خوارزمی صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۷ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۹ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ خوارزم را ایجاد کرد (خارزم صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۶ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۳۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ شابلون:Country data ترکمنستان را ایجاد کرد (شابلون:Country data تورکمنیستان صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۵ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۰:۵۶ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، یئر قابیغی صفحهسینی قابیق (ژئولوژی)-ه آپاردی
- ۲۳ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۲۲ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ سینیر را ایجاد کرد (مرز صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۲۱ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۵۲ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، شهید قویدل استادیومو صفحهسینی شهید قویدل ایستادیومو-ه آپاردی
- ۲۱ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۵۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، شهید قویدول استادیوم صفحهسینی شهید قویدل استادیومو-ه آپاردی
- ۲۱ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۰۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، بین النهرین صفحهسینی بینالنهرین-ه آپاردی
- ۲۱ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۸:۰۱ Trkgs دانیشیق چالیشمالار، دانیشیق:بین النهرین صفحهسینی دانیشیق:بینالنهرین-ه آپاردی
- ۲۱ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۰۷:۲۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ کوروش گونو را ایجاد کرد (کوروشون گونو صفحهسینه یوْللاندیریلیر) اِتیکِت: یئنی یوْللاندیرما
- ۱۹ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۲:۲۴ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ بؤلمه:١٠-جو میلادی یوز ایلین جوغرافیاچیلاری را ایجاد کرد (بوش صفحه یاراندی)
- ۱۹ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۵۵ Trkgs دانیشیق چالیشمالار صفحهٔ دانیشیق:ابن حوقل را ایجاد کرد (صفحهنی ' {{دانیشیق}}' ایله ياراتدی)


text:
ال یازما
الیازما ـ تاریخی و ادبی دَیَری اولان ال ایله یازیلمیش کیتاب، سند، نامه و باشقا یازی شَکیللری.
اورتاآسیا تورکلری اَلیازما اصطلاحی یئرینه، گئنللیکله قوْلیازما عنوانینی قوللانیرلار.
تۆرکجه ال یازمالار[دَییشدیر]
تۆرکلرین اۆچ قارهده حاکمیتلری اۆچون تۆرکجه ال یازمالار آسیا، آفریقا و اوروپا کیتابخانالاریندا و ال یازما مجموعهلرینده ساخلانیر. بو ال یازمالارین بیر قیسمی ایران کیتابخانالاریندا (ملّی کیتابخانا، مجلیس کیتابخاناسی، آستان قدس رضوی کیتابخاناسی و ...) موجود دور. ایراندا تۆرکجه الیازمالارین تانیماغیندا بؤیوک مۆشکوللرین بیری، بو یازمالارا کاتالوق یازانلارین تۆرکجه باشارمایانلارا تاپشیریلماسی ساییلیر.[۱]
ایران کیتابخانالاریندا تۆرکجه الیازمالارین سایی[دَییشدیر]
ایران کیتابخانالاریندا ساخلانیلان تۆرکجه اَلیازمالارین سایی ۵۰۰۰ اَلیازمادان آرتیق تخمین ائدیلیر.[قایناق گؤسترین] بو اَلیازمالارین بیر بؤلوْمۆ شادی آیدینین یازدیغی[۲] ایران کیتابخانالاری تۆرکجه یازمالار کاتالوْغوندا[۳] تانیتدیریلمیش. بیر بؤلوْمۆنون ده دئتایلاری یوسف بیگباباپورون یازدیغی، دونیا کیتابخانالاریندا تورکجه یازمالار کاتالوغوندا[۴] وئریلمیش[۵].
ایراندا ساخلانان تۆرکجه ال یازمالارین موضوعلاری[دَییشدیر]
ایراندا ساخلانان تۆرکجه ال یازمالار موضوع اساسیندا بو بؤلوملرده دیرلر:
ائشیگه باغلانتی[دَییشدیر]
- تۆرکیه بؤیوک ملّت مجلیسی، کیتابخانا و آرشیو باخانلیغی
- ایران مجلیس کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی Archived 2016-11-21 at the Wayback Machine.
- آستان قدس رضوی کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی
- ایران ملّی کیتابخاناسینین دیجیتال ال یازمالار آرشیوی
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^
{{cite magazine}}: Empty citation (help)
- ^ ایران کیتابخانالاریندا تورکجه یازمالار کاتالوغو
- ^ Aydın, Şadi (2008), İran Kütüphaneleri Türkçe Yazmalar Kataloğu, İstanbul: Timaş Yayınları. Çınarcı, Mehmet Nurî (2009)
- ^ یوسف بیگباباپور، جلال جلالشکوهی؛ فهرست دستنویسهای ترکی در کتابخانههای جهان (۶جلد): تهران: منشور سمیر، 1394
- ^ فهرست دستنویسهای ترکی در کتابخانههای جهان[دائمی اولو باغلانتیلی]


text:
اطهاری جنابلاری بو مصاحبه ده، حاکیم صینف ین ادعاسینا گؤره " ام
القرا" اسلام اولان بو اؤلکه ده یاشایان انسانلارین یاشاییشی حاقدا حیرت آور
سؤزلر دانیشیر.
اطهاری جنابلاری نین سؤزلرینین اساس و چرده یی بونلاردان عبارت
دیر:
- 80 میلیون ایران نفوسونون 54 میلیونو شهرلرده یاشاییرلار. بونلاردان یوزده
اللی سینه یاخین، یانی 25 میلیون نفری «چوخ یوخسول» حسابلانماقدادیلار.
- «چوخ یوخسول» دئییله ن بو
انسانلارین یاشادیقلاری ائولری، استاندارد نرم لارا گؤره ائو آدلاندیرماق اولماز.
- بونلارین اوشاقلارینین اوخودوقلاری مدرسه لر، اوچ شیفت ده چالیشیرلار.
- بو انسانلارا هئچ بانک بورج وئرمیر.
- اونلارین یاشادیقلاری محله لرده، اوزون زامانلار سو و الکتریک یوخدور و
شهرلرین بلدیه لری، بو محله لری رسمیته تانیمیرلار. «حلبی آباد» آدلانان بو محله
لرده، دونیایا گؤز آچان اوشاقلار، عمور بویو بو محله لرده یاشاماغا محکوم دیلار.
بو اوشاقلارین محکوم اولدوقلاری سفالت ده ن قورتولماق امکانی، اولدوقجا آزدیر.
- ایران الیت ینین سؤزده مدافعه
ائتدیکلری " وطنداش" حاقلاریندا، بو 25 میلیون انسانین یاشام حاقلاری
یوخ کیمی دیر.
*****
بو مصاحبه نی اوخومادان اول، تبریزین بلدیه رئیسی نین بیر دانیشیغینا راست
گلمیشدیم. او بو دانیشیقدا، تبریز شهرینده یوخسول لارین سایی سینی یاریم میلیون
نفر دئمیشدی. بو یاریم میلیون انسان، تبریزین احمد آباد، یوسف آباد، خلیل آباد،
حیدر آباد، شمس آباد، زوراباد، ایده لی،
سئلاب، قوشخانا، ماللازینال،آخماقیه، زمزم، امامیه و قازان داغی محله
لرینده یاشاماقدادیلار.
*****
بو مصاحبه نی اوخویارکن، ته نیکه ده ن، تاختادان دوزلمیش بو سوواخلی ائولرده
یاشایان اوشاقلارین طالعی عاغلیما گلیب و آدی هر زامان یاشار بویوک شاعیریمیز بختیار
وهاب زاده نین دئدییی کیمی "اوجالمادان،
آلچالان بو کؤرپه لری" دوشونوب «قفس شعری» نی یازدیم:
قفس
"سنت"
لرده
ن هؤرولموش
بیر
قفس ده،
و
"بویوک"، "کیچیک" آدلی
سینیرلار
ایچری سینده ...
یاشادیق.
او
"دونیادا" یانارسان
چاتی
سیله ایله آسیلدیق.
بویویوب،
بویا- باشا چاتدیق
آمما
"بویوک" اولمادیق.
تیکانلی
مفتیل لرده ن
چکیلمیش
"وارلی"، "یوخسول" سینیری،
او
تایا کئچمه یه اذن وئرمه دی.


text:
توللاییر انسانی، آی آ، اولدوزآ !
بعضا ده بیر چَپَر، بیر سینیق قفس
سورویوب آپاریرررر … قوشور آرازآ !
بیر چیچک نفسی، آیدین بیر سحر.
بوتون کئچهجکله، گلیریک اورجاه !
حسرتدن غم دوغار، آرزیدان کَدَر.
دیرچَلدی ذهنیمده، اوشاقلیق بیردن.
دونن بیر سس منی یاندیریب یاخدی
اولدو یاغی، اولدو یولومو کَسَن !
قایالار باغریندا، داغلار باغریندا !
بوتون چول – باییرا، بایاتی قوشدو
باغچالار باغریندا، باغلار باغریندا !
آپاردی ساوالان، سهنده منی.
اَسریمیش گونشین سرخوش چاغیندا
یئتیردی شَهَردن، آه کنده منی !
اوشاقلیق قوللارین سالدی بوینوما !
اوخشادی گوز ائوین بنؤوشه، نرگیز
خاطیرهلر بیر _ بیر گیردی قوینوما !
سئویب، سئویلمهیی بیزه اویرهدیر !
یورغون باخیشلاری دؤنور بولاغا
اورهیین پایلاییر،هامییا بیر _ بیر !
دره دن یوکسهلیب داغا یئنیریک !
بورویور کؤوشنی کولک، دومان، چن
کوراوغلو اولوروق، قیرآت مینیریک !
ظالیمین اؤنونده جوشوب کوکرمک.
یالتاغا مین قارقیش، آلچاغا نیفرت
مشقیمیز یاسمن، یارپیز، گول چیچک !
نانالی، مرزهلی، ریحانلی داغلار !
عدالت، آزادلیق، بیرلیک، قورتولوش
چنلیبئل یوردونا آخان بولاقلار !
بئش قوزو، بئش قویون، قوجاقلاشیرلار.
بیر بیر تانییریق، یوزلویو، مینی
سورولر یاماجدان آشیب، داشیرلار !
تزه دن بؤلوروک بؤلوشدوروروک.
سونرا بیرده قاتیب اونلاری باشدان
ساتیریق، سوویریق، قاه قاه گولوروک !
سینیق اورکلرده آرایین دئییر !
گؤیلرده گزمهیین، ائنین یئره سیز
او دوزلوکده، دوزده، عدالتدهدیر !
بیر کیچیک چیچهیین تبسّومونده !
آنا لایلاسیندا، اوشاق نازیندا
گؤرسهدیر ایشیقدا، گورسهدیر گونده !
باش قویوب چینینه بیر یارپیز کولو !
دویونجا دولاندیق تانری باغیندا
ایندی قاییتمیشیق گلیریک یولو … !
شنبهیه چاتماغا تلهسیر اورَک !
بیر گون بیر ایل کئچیر شنبه یئتیشیر
جادّهیه قاچیریق اَلده گول چیچک !
معللیم آغامیز نه دن گلمهدی !؟
کنده گلنلردن دوتوروق سوراق
نییه گلمهدییین کیمسه بیلمهدی !!
بیر اَلی چانتالی ماشیندان اَندی !
_ آغانیز سفرده، دورمایین یولدا
او، تازا معللیم … تانیمیر کندی !
هرگون سوروشوردوق، خانیم معللیم
سوزوردو گوز آلتی بیزی مارال تک
دئییردی بیلمیرم، بیلمهییر هئچ کیم !
زَمیلر بیچیلدی کؤچدو دورنالار.
او گوندن دویغوموز، ایلمه- ایلمه دی
اولاشدی داغلاردا، یئنه کولک _ قار !
بیر صاندیق آلمیشدی، سول بوجاغیندا .
معللیم آغانین شکلینی بیردن
گؤردوم بیر درگیؤنین ایلک واراغیندا!
اورهییم یئریندن آز قالدی چیخسین.
کؤنول کومهسینده چلچراغ یاندی
آغلادیم شووقدن، آه خیسین، خیسین!
سنسیزلیک بئزدیریب بیزی دونیادان !
یولونو گؤزلهمک بیر عادت اولوب
آیریلیق یاماندیر، یاماندیر، یامان !
مهربان گؤزونه، گؤزلریم قوربان.
یامان سنسیزلهییب سورغوم سوآلیم
مردلیک اؤلکهسینه کؤرپولر سالان!
کؤکسومه چیچکلر گوللر اَکیلدی !
اوخودوم درگی ده، اوخودوم بئله:
“امنیَّت دوشمانی دارا چکیلدی !”


text:
آزادگان لیگی ۹۹-۱۳۹۸
آزادگان لیگی ۹۹-۱۳۹۸ ایرانین فوتبال لیگلرینین آراسیندا بیرینجی لیگ آدلانیر و بو دؤور ۲۹-نجی دؤورو اولور. بو دؤورده ۱۸ تیم واردیر. ۱۳ تیم گئچن دؤوردن و ۲ تیم ایرانین سوپر لیگی ۹۷-۱۳۹۶ موسومونن بو لیگه دوشوبلر و ۳ تیم ایکینجی لیگدن قالخانلار اولوللار.
تیملر[دَییشدیر]
ایستادیوملار و ئرلر[دَییشدیر]
تیملرین ساییسی هر اوستاندا[دَییشدیر]
لیگین جدولی[دَییشدیر]
(P) Promoted; (R) Relegated.
نتیجهلر[دَییشدیر]
رنگلر:گؤی= ائو تیمینین اودماسی; ساریٛ= برابرلیک; قیٛرمیزی= قوناق تیمینین اودماسی.
آمارلار[دَییشدیر]
ان چوخ قول ووران[دَییشدیر]
Updated to match(es) played on 23 September 2020.


text:
فیفا دونیا کاپی
فیفا دۆنیا کاپی (اینگیلیسجه: FIFA World Cup) فۇتبول اۆزره ان اهمیتلی تورنمنت. ۱۹۳۰-جو ایلدن بری هر دؤرد ایلدن بیر تشکیل اوْلونور. (ایکینجی دونیا ساواشی ایله علاقه دار ۱۹۴۲ و ۱۹۴۶-جی ایللر استثنا اوْلماقلا.)
تاریخی[دَییشدیر]
دۆنیانین بیرینجی کاپی و یا اوْ واخت رسمی اوْلاراق آدلاندیریلدیغی کیمی، "ژول ریمه اؤدولو" اۇغروندا یاریشلار ۱۹۳۰-جو ایلین جۇلایوندا مونتویدودا کئچیریلمیشدیر. لاکین دۆنیا بیرینجیلیگی یاریشلارینین پرینسیپی داها اوّل، ۱۹۲۰-جی ایلین آوریلینده فیفا-نین آنتورپندهکی کوْنقره سینده راضیلاشدیریلمیشدی. بۇ یاریشین تشکیلاتچیسی، اوْنون ادّعالارینین مؤلفی فرانسه فوتبول فدراسیاسینین رئیسی، و ده اوْ زامان آنتورپنده فیفا رئیسی سئچیلمیش ژول ریمه ایدی. تورنمنته اوْنون آدی وئریلمیشدی.
فۇتبول اۆزره دۆنیانین بیرینجی چمپیوناتین ین کئچیریلمهسی حاقیندا سوْن قرار ۱۹۲۸-جی ایلده فیفا-نین آمستردامداکی کوْنقره سینده قبول ائدیلمیشدی. اولمپیک اوْیونلاریندا، دمک اوْلار کی، بۆتون تاخیملار گیزلی حرفه ایلیق نۆماییش اتدیردییندن دۆنیانین بۆتون ییغما تاخیملارینین آماتور دۇروم تام فورمال کاراکتر داشیماغا باشلامیشدی. حرفه ایلارین و آماتورلارین برابر اوْلدوقلاری مۆنتظم دۆنیا چمپیوناتلارینین کچیریلمهسی بۇ پروبلمی حل ائتدی. اوْ واختدان میلّی آسسوسیاسیلارینین رهبرلری داها یۆکسک یاریشدا – دۆنیا چمپیوناتیندا چیخیش ائتمکده ماراقلی اوْلدولار و حرفه ای اوْیونچولاری ییغما اولمپیک تاخیملارینا "ایتلمهدیلر". حرفه ای و آماتور فۇتبولچولار اۆچون آچیق اوْلان بئله چمپیوناتلارین تشکیلی اوْ واختلار ریسکلی ایش ایدی. هم ده فیفا ائله بیر اؤلکه آختاریردی کی، بۇ ایشه تاماهکارلیق آماچ ایله گیریشمهسین. اولمپیک تورنمنتلری اوْنا، دمک اوْلار کی، گلیر گتیرمیردی. دۆنیا چمپیونتلارینین کچیریلمهسینه اداره ائتمکله اۇلوسلار آراسی فۇتبول فدراسییاسی گلیرین بؤلوشدورولمهسینده ایشتیراک ائده بیلردی و بورجا دوشمزدی.


text:
قوتادغو بیلیک، تورک دونیاسینین بیرینجی پوئماسی ساییلیر. یازاری «یوسوف خان حاجب اوغلو بالاساغونلو»دور. یوسف خان، میلادی تاریخله نظرده آلساق 11- جی عصر و قمری تاریخله نظرده آلساق، 462 ه.ق ایلینده بالاساغوندا دونیایا گؤز آچمیش. بالاساغوندا یازماغا باشلادیغی «قوتادغو بیلیک» کتابینی 1069.م ایلینده کاشغار شهرینده تماملایاراق، قاراخانلی خاقانلاریندان «تابقاچ بوغرا خان»ا تقدیم ائتمیشدیر. اثرین تملینده کامل انسان مفهومو یاتماقدادیر. هم ده انسانی گلیشتیرن و گوجلندیرن فضیلتلر دقتی چکیر: بیلگی قازانماق، اوخوماق، گؤزل یازماق، مختلف علم و بیلیملره صاحب اولماق، سئویلن ملّی ورزشلره و باجاریقلارا دَیَر وئرمک باشدا گلیر. بیر جهتدن باخساق، «نصیحتنامه» کیمی قبول ائده بیلیریک، آنجاق باشقا بیر جهتدن باخاندا دا بیر «سیاستنامه» کاراکتِریندهدیر.
قوتادغوبیلیگی، باشقا کتابلاردان فرقلندیرن بونلاردیر:
قوتادغو بیلیک، خاقانیّه لهجهسیله یازیلمیش، دیداکتیک بیر اثردیر. «سعادت وئرن بیلگی» آنلامینا گلمکدهدیر. انسانا هر ایکی دونیا حقیقتاً قوتلو اولماق، خوشبخت یاشاماق اوچون گرکلی یولو گؤسترمهیی آماجلایان بو کتاب، عروض وزنی ایله یازیلمیشدیر و مثنویدیر. آنجاق ایچریسینده چوخ آز مقداردا دؤردلوکلر ده وار.
ادبیاتیمیزدا عروض اؤلچوسونده یازیلان ایلک اثردیر. قوتادغو بیلیکده عدالتی، عاغیلی، سعادتی و دؤلتی تمثیل ائدن دؤرد قهرمانین چئورهسینده گَلیشَن اولایلارا یازار، دؤلت ادارهسینین و سوسیال نظمین نئجه اولماغی گرکلییینی باشا سالیر. قوتادغو بیلیک، قاراخانلیلار چاغینین سیاسی و فرهنگی باخیمیندان اؤنملی بیر دؤرونو تمثیل ائدیر. قوتادغو بیلیک، آللقوریک بیر مناظره کاراکتریندهدیر.
900 ایللیک بؤیوک تورک اثریمیز، 6645 بئیتدن عبارتدیر و «فعولٌ فعولٌ فعولٌ فعولْ» وزنینده یازیلمیشدیر. تورک تیگینلره (شاه اوغوللارینا) عاغیللا حکومت ائتمک و سیاست و عدالت اؤیرهدن کتاب اولموشدور. بونلاری یازدیقدا افلاطون و ارسطودان دا فایدالانیبدیر. دئمک اولارکی باتینین فلسفهنین اسلام فلسفهسی ایله بیرلشدیریب، بیرینجی دفعه اسلام دونیاسینا گتیرن اولموشدور. البته باشقا تورک فیلسوف «ابونصر فارابی»نین ده فلسفهسیندن بارلانیبدیر. یوسفخان حاجب اثرینده دؤرد مجرد مفهوم، انسانلاشدیریلمیش و بو انسانلارا دا اویغون آدلار وئریلمیشدیر. بو انسانلار و تمثیل ائتدیکلری مفهوملار بونلاردیر:
گون توغدی: (حکمدار.) دوغان گونش. عدالتی تمثیل ائدن.
آی تولدی: (وزیر) دولون آی. بخت، طالع و اقبالی تمثیل ائدن.
اؤگدولموش: (وزیرین اوغلو). عاغیل و آنلاییشی تمثیل ائدن.
اؤدگونموش: (وزیرین قارداشی) دونیا ایشلرینین سونونو تمثیل ائدیر.
بو دؤرد آنا کاراکتردن سونرا، اوچ باشقا کاراکتر ده وار:
۱- کوسَمیش. ۲- اِرسیگ و ۳- کومارو.
شعریّت و لیریزم باخیمیندان، یوکسک رتبهده اولان قوتادغو بیلیک (باهار قصیدهسی تایسیز بیتلردیر)، یوسف حاجب اوغلونون دویغولو و اوستاکار شاعیر اولدوغونا ثبوتدور. کتاب، آتا- بابا مثللری و بیلگهلیک ایفادهسی داشییان سؤزلرله بزهدیلمیشدیر. قاراخانلیلار دؤرونده یازیلمیش ایکی اؤنملی اثر (قوتادغو بیلیک و دیوان لغاتالتورک)، بو دؤرده تورک شعرینین گلیشدییینی گؤستریر. دیواندا خالق شعرلری چوخ گؤزه دَیمکدهدیر، آنجاق قوتادغو بیلیک اثری آیدینلادان و اؤیرهدیجی شعرلرله دولودور.
یوسف.خان حاجبین اثرینی بوتون تورک خالقلار باشا دوشور؛ نییهکی خالقین دیلی ایله یازیلان اثردیر.
شاهین مرادی


text:
تبریز سسی خبر ـ یوروم سیتهسی نین باخیشی: دونیا آنا دیلی گونونون ایل دؤنومو
- توضیحات
- منتشر شده در سه شنبه, 05 اسفند 1393 08:54
دونیامیزدا آنا دیلینین گونونون ایل دؤنومونون گلیب چاتماسینی، بوتون بو نعمتدن هلهلیک محروم اولانلارا، هم تک- تک انسانلارا ،هم قوملار- اولوسلارا قوتلو-اوغورلو اولسون دئییریک. گلسین او گون کی، بو ظولمدن داهی ایلیشیک قالماسین.
بو دونیا گونو هاردان، ندن یاراندی، یاییلدی؟ هاچاندان دیر وئریلدی؟ هیندوستان ایستیقلالینی آلاندا اونون بیر بؤلومو پاکیستان آدییلا(آنلامی هیندولاردان آرینمیش، تمیزلنمیش یئرین آنلامیندا) اوندان آیریلدی. آنا دیلی ـ تبریز سسیاونون بیر بؤلومو هیندین دوغوسوندا، بیر بؤلومو باتیسیندایدی. بو ایکی پاکیستانین یئر اوزو یوللاری هیندیستاندان کئچیردی. او چاغدا هیندین دوغوسوندا اولان پاکیستانا “شرقیپاکیستان” دئییلیردی کی، اولوسونون آدی “بنگال”ایدی، دیللریده ائله بو آد ایله دئییلیب، تانینیردی. ایندیکی پاکیستانین دیلینه اوردو دیلی دئییلیردی و فارس(دوغروسو دری، درباری) دیلی تک اولوس دیلی یوخ دؤولت دیلی ایدی. پاکیستان (یا او چاغ دیلییله قربی پاکیستان) اؤزونون “اوردو” دیلینی اونلارا زورلا یازیب-اوخودماغا و بنگال دیلینی اورتادان قالدیرماغا بوتون گوجو ایله چالیشیردی. بئلهلیکله بنگال(شرقیپاکیستان) لیلار اؤز اولوسال- میللی دیللرینی اوندان یاخشی بیلمکله(دوغرودان دا بئلهدیر)، اونو اونودوب، اوردو دیلینی یئرینه قویمادان چکیندیلر. بو ایشدپاکیستان حربی یوروشه ال آتدی، قانلار تؤکدو، بنگاللیلار باش اَیمک یئرینه ایستکلرینی آرتیرماقلا ایستیقلال دا ایستهدیلر. بو هاقسیز قان تؤکمهده هیندیستان بنگلادئشین ایستگی ایله دؤیوشه گیریب بنگلادئشین ایستیقلالینا یاردیم ائتدی. او گوندن بنگاللیلار اؤلکهلرینین آدینی بنگلادئش(بنگال اؤلکهسی) قویدولار. بو دؤیوشده ان آزی میلیون یاریم آدام یاشاییشینی ایتیردی (۱۹۷۱م.-۱۳۴۹گ.). او زامانلار دونیا یئنیجه نازیسم(هیتلئری) سویچولوغوندان قورتولموشدو، باشداهیندین یاردیمی دا اولماقلا بی ام ت.طرفیندن بو گون دونیا دا آنا دیلی گونو تانیندی.
دیل ندیر؟ تکجه باغلانتی(ارتباط)اراجیدیرمی یوخسا یوخ،باشقا ائتکیلری ده وارمی، یوخ مو؟ دیلین ذاتی- سوتو-ایچی (ماهییتی) نهدیر؟ قیساجا دئسک، دیل بئیین اورگانینین منطیقه-عاغیلا اویقون فیکیر اورونونون ائشییه چیخما یولودور، باشقا جور دئمکله بئیین(مغز) اؤز اله گتیردیگی حاصیلی(اورونو)- سونوجو(نتیجهنی)- فیکیری تکجه-بیرگه بیر یوللا ائشییه وئره بیلیر. بئلهلیکله دیلین بیرینجی رولو فیکیری بئییندن دیشاری چیخامادیر، ایکینجیسی ایسه باغلانتی قوروب باشقالارینا یایماسیدیر و… .[۱] بئیین اورگانی، اوچ یؤنلو “منطیق-عاغیل-فیکیر”ایستهدیگینی یاراداندان سونرا دیل یولو ایله گؤسترمهیه باشلاییر. بو گون فارس حاکیمیتینده اولان گونئی آز.دا سویداشلاریمیزی اؤز دیللری(از.تورکجهسی) ایله یازیب-اوخوماق اؤیرنمهیه چاغیراندا، بعضیلری دئییرکی دیل بیر باغلانتیلیق وسیلهسی-آراجیدیر بو دیل اولماز، باشقا بیر دیلله (اؤرنک فارسجا)سؤزومو چاتدیرارام. بو دوشونجه دیلین ایلک(بلکهده نئچه) گؤروینی(نقشینی) دانیر، یوخ حسابلاییر، حال بوکی، دانیلمازدیر. دیللرین ده بو نوقطهدن بیر- بیرلریله بینؤورهلی فرقلری واردیر. بیر اؤرنکله اونو آچیقلایاق: فارسجا دئییلیر: (کلید درمنزل) تورکجه دئییلیر: ائوین قاپیسینین آچاری گؤروروک کی، او دیلده آنلاتما کیچیکدن(جوز) دن بؤیوکه(کوللا) ساری، بو دیلده بؤیوکدن(کوللدان) کیچییه(جوزه) ساریدیر. ائله بونا گؤرهدیرکی ایندی علمی باخیمدان دییرلر، هر کیمسه ایلک نؤوبهده اؤز دیلینین دئییب، یازیب- اوخوماسینی اؤیرنمهلی، سونرا باشقا دیللری، ایسترسه بیلمهلیدیر، بؤیله اولمایاندا منطیقسیز و یوروجو اولور، آرتیق یئری اولمایان چتینلییه دوشوب، ادامین گوجو حدره گئدیر. ارتیباط وظیفهسی دیلین ایکینجی یا نئچنجی گؤرویدیر. هرکیمسه اؤز دیلی ایله یاخشی دوشونوب فیکیر یارادیب، دیشاری چیخاریب، باغلانتییا قویا بیلر. بو قونوداهاتتا بیزیم یازیچیلاریمیز، سؤیچولاریمیز آراسیندا دا چوخلو بحثلر اولوب یازیلیب قالیبدیر. بونون ان آدلیم اؤرنگی، سهندین (بولود قاراچورلو) “شهریارا مکتوب” ایله شهریارین، اونا یانیتی(جاوابی) “سهندییه” سؤیونده گؤزلجهسینه گلیبدیر.
دیلین ائتکیلرینی هاردا گؤرمک، ایزلهمک اولار؟ [۲]
آ) دیلین سوسیال(مدنی) ائتکیسی: اؤز دیللرینده مدرسه اولمایان اؤیرنجیلر، اوخولا گئدنده اوچ ایشی یاناشی و بیرباشا گؤرورلر “بیر دیلی(انا دیلینی) اونوتما/بیر دیلین اؤزونو صیفیردان اؤیرنم/هامان دیلین یازیسینی اؤیرنم، اما اوخولو اولان دیللرده اؤیرنجی تکجه دیلین یازیسینی اؤیرهنیر (دیلی اصلینده ائوده اؤیرنرلر، اوخول، یازییا گؤرهدیر). دیلچیلیک- پئسیخولوگی(روانسوناسی)- توپلومچولوق(جامیسوناسی)- قاورام(فلسفه)- یاشام تانیمی”بییولوگی” (زیستشوناسی) وباشقا ائلملرین اوزمانلارینین نظرینجه بو مسئله یاشاییشین سونونا دک آداملارین تکل(فردی) باخیمدان اوستونده ترس ائتکی(منفی اثر) بوراخیر. بیرده آرتیق اوتانجاغلیغا، سیخیلیب –قیسیلما دویقوسونو، ائلجهده آنا-آتانین اوغول گؤزونده آلچالماسی-اسکیلمهسینی یارادیر(بونلارین دیلی درده دین دئییل و…)، دوکتورا، ایدارهیه،هرهانسی بیر یئره گئدنده سؤز- سووونو یاخشی- بوتون یئتیره بیلمیر. توپلوم باخیمیندان دا بله قووملار-اولوسلار باشقا میلتلرله یوخلاشدیرمادا گئری قالیرلار. دیلمانجیلیق ایشیده ایلک دستهیه یوروجو(چتین) اولور. داها آرتیق قانونلاری اؤز دیللرینده اولمایانلار یاخشی دوشونوب، منیمسهیه بیلمیرلر و یابانجی گؤزو ایله باخیرلار.
ب) دیلین ایقتیصاد ائتکیسی: قیساجا دئسک وئرگیده(مالیاتدا) اؤزونو آرتیق گؤستریر. اؤرنکجه تورکیهده- قوزئی آز. دا تاجیرلر وئرگیلرینی ایلین ایلک گونلرینده وئریب سونرا ایلآخیری آز-چوخلوغونا باش وورورلار.
ج) سییاسال دورومدا: سییاست وارلیق، اولماق ـ قالماق، گلهجگه چاتماق دئمکدیر. تاریخ بویو گؤرونورکی، تمددونلرین دورومو- داوامی-ائتکیسی اوزون سورهده چوخ دیل و اونون اورونو( محصولو) ادبیات ـ کولتورله اولوبدور. نئجهکی،تاریخین باشلانماسینی دیلین یازییا کئچمهسی(خطین یارانماسی) ایله بیلیرلر. ائله بو گونچو چاغدا دا هر بیر سییسی گوج(حکومت)دیل حوزهسینه باغلیدیر یا ترسینه اینسان توپلوملاری اؤز دیللری اولان گوجو سئویرلر، اؤرنک اولاراق “کیریم یاریم آداسینین” روسییایا قاتیلماسینی گؤروروک. یئنه ده بو قونویا قاییداجاییک.
چ) دیل-ادبیات- کولتور(فرهنگ) باخیمیندان: هر بیر اولوسون دیلی اونون ایچ دن گلن(ماهیتی)، هوویتی(کیملیگی) وارلیغیدیر. سؤز- سوو گؤزللیگی(ادبیات)،عنعنه – کولتور بیر اولوسون معنوی مالی، ثروتی، میراثیدیر. دیلینی اونودان بیر آدام یا بیر میلت کچمیشدن قالمیش (معنوی) مالینی ـ ثروتینی- وارلیغینی الدن وئریر. باشقا وارلیغا گیریب اوندا اریگیب- چورویوب، لیینه اولوب، آسیمیلاسیونا واراندا یئنی وارلیغیندا اسکیدن قالانلار ایچینده یئنه ده ائیرتی(مصنوعی)،اصیلسیز(قئری اصیل)- بد اصیل-اکسیک(الچاق) مرتبهده اولان سانیلیر، گؤرونور.
دیللرین بؤلومو: دیللر بو باخیمدانکی هامیسی اینسان دیلیدیر، بیر سیرا شریکلیکلری واردیر، مثلا بوتون دیللرده آغیزدان چیخان تک سسلر (فونلار) ایکی یئره بؤلونورلر، یا هامیسیندا بیر نظم وارکی، اونا تورکجه دیل(یاساسی-تؤرهسی- بیلگیسی)،فاسجا دستور، گرامئر(اینگیلتئرجه)دئییلیر. دیل بیلگیسی دیللرین اؤز ایچیندن اولان بیر خاصییت- ذات-سوتدور و اونلاری بیر-بیریندن آییراندلر. اسکی چاغلاردا دیللرین بؤلوملرینین آدینی اولدوغو یئرلر یادا ایشلتدیگی میلتلر آدییلا دئیردیلر: اؤرنک، اورال-آلتای(یئرآدی)،هیند-آوروپا(یئرآدی)،چین(یئریا میلت)، قیزل دریلیرر(میللت آدی) دیلی. ایندیکی دورومدا دیلچیلیک علمینه دایاناراق دیللرین بیر-بیرلرینه یاخینلیغینی اونلاردا اولان دیل بیلگیلری ایله گوروپلاشدیریرلار. بو باخیمدان بو گونکو دیللر ۴- گوروپا بؤلونور: ۱-هیجایی دیللر(اؤرنک چین دیللری)،۲-قالیبی دیللر(اؤرنک عربجه دیلی)،۳- تحلیلی(عربجه) ینجلهمهلی(تورکجه) دیللر(اؤرنک فارسی)،۴- اکلملی(تورکجه) یا ایلتیصاقی(عربجه) یا پئیوندی(فارسجا) یا آگلوتیناتیو(اینگیلیزجه)دیللر کی، بوگونکو تورکجه دیللریدیر.[۳] باشدا سایدیغیمیز۲-جی گوروپلو دیللرده چوخلو قایدا سیز چوغوللوق (جمع مکسسر،دوشوک یا سینیق جمع باغلاما) و جمع باغلاما علامتلری واردیر. اؤرنک(ات،ان،ین،سیین،سان و…) ،۳- جونده ائیلملر(فعللر) کؤکو صرفده دییشیر و قایداسیزلیق گؤرونور، اونا گؤرهده چوخلو قایداسیز فعللره توتوشوروق و ازبرلهمهدن سونرا باشقا چاره یوخدور (اینگیلیزجه و فارسجادیلی کیمی) عئینی حالدا قایداسیز جمعلرده (عربجه دیلی تک)چوخدور، اؤرنک” مووسئ(سیچان )”این جمعی اولور”میجئ”(سیچانلار) ۴- جو دستهده بو ایکی چتینلیکدن هئچ بیری گؤرونمور. اؤرنک تورکجه دیلینین قایداسیز ائیلمی(فعلی) یوخدور و جمع علامتی ده تکجه بیردانادیر(لار-لر)و موکسسر(سینیق-قایداسیز) جمع یوخدور.
دیللر بیرلشیب بیردیل اولابیلرمی(یا دونیا بیر دیله چاتابیلرمی یا بیر دیل قالیب یا یارانیب باشقالارینین یئرینی توتا بیلرمی)؟ تاریخ بویو چوخ گؤرونوب کی بیر دیل،باشقالارینا گؤره بیر چاغدا چوخ-چوخ ایرهلیلهییب بیر دونیا دیلینه یاخینلاشیبدیر. بو گونده بیلیریک کی، ایلک تمددون سومئرلر الیله ایکی دیجله-فیرات چایلاری آراسیندا یارانیب، یایینیبدیر. اونلارین دیلی اکلملی(ایلتیساقی- پئیوندی)دیللری گوروپوندا یئر توتوردو. سومر دیلی او زامانلاردا دونیا دیلی حسابلانیردی،اما باشقا دیللرده اولوب یاشادیلار. بیر زامانلار اسکی تورک دیلی اولموش ایلام دیلی ،۳۰۰۰ ایله یاخین دونیا دیلی اولموشدو، بیر دؤنه یونان دیلی بئلیدی، بیر دؤنمده ده عربجه دیلی بئله اولدو. …. ایندی اینگیلیزجه دیلی بئلهدیر.آما عئینی سایدیغیمیز تاریخی دؤورلری تک، یئنه ده باشقا دیللر ده واردیر و چوخ احتیماللا اولاجاقلار دا، قالاجاقلار دا. بیر زامانلار دونیادا بیر دیل اولما، یا بیر دیل یارانماق ائشغی-ایستگی چوخالمیش و عاغیللاری بو یؤنه ایشه چکمیشدی، هاتتا بیر مصنوعی دیل ده یاراندی کی، اؤیرنمگی ده، یازیب-اوخوماغی دا دوغال دیللردن چوخ-چوخ آسانیدی، اونلارین ان گوجلوسو “ایسپیراتو“دیلییدی. بو گوجلو یییهسیز دیل ۱۹علامتله یازیلیب-اوخونوردو، اما ایندی او دیلدن هئچنه خبر یوخدور. آوروپا دا ایقتیصادی بیرلیک یاراتماغدا بیر ماستریخت آدییلا آنلاشمایا (قراردادا) چاتدیلارکی اولون سونوجو آوروپانین واحید پولو یارانماسی اولدو(یوروو). او چاغدا دیل بیرلشمهسی، اوروپا بیر دیلله ایشلهمهسی قونوسو دا اورتایا آتیلدی، اما ان آزی بیردانا دا اوی آلابیلمهدی، دئدیلر دیل ایچدن گلمهدیر، هوویت(کیملیک)دیر، ورادا چئشیدلیک گرهکیر، اونو بیرلشدیرمک اولماز و داها ایندییه دک اویا(ری)قویماییبلار یا باشقا سؤزله دئسک،۱۵-۱۶ ایلدیر او آنلاشماندانسوروشور و یئنیدن اورتایا قویماقدان هئچ نه خبر یوخدور.دئییرلر اینگیلیزجه دیلی ایستیثنادیر،و،صنعت،علم،تئکنولوژیی،بیلگیسایارا، اینتئرنئته و… باغلیدیر،چارهسیزدیر. یادیمیزا سالاق کی، بیر دؤنه بیلگیسایار دا بئلئیدی، اوندا بیر (یا ایکی )دیلدن چوخ یازماق اولمازدیر، بو اینحیصار بو گونده یوخدور، اینترنت ده بیر گون بئله اولابیلرمی؟ باشقا بیر نظر ده وار کی، دیللر او قدر بیر-بیرلریله سؤز آل-وئر ائدهجکلر کی سونوندا بیرلشیب بیردیله چئوریلهجکلر. اوندا بو سورغویا یانیت تاپمالیییق کی، بس اونلارین دیل بیلگیلری نه اولاجاکدیر؟ نئجه بیرلشهجکدیر؟ بیرگون سئچکیلر اؤنجهسی بیر کیرمانشاه لیدان سوروشدوم کی، سیزین مجلیس وکیللرینیز نه وعده لر وئررلر، او دئدی هچن، اونلار دئییرلر گئدیب مجلیسده اَیلشیب اصفهانین نومایندهلرینین آغزینا باخاجاییق، اونلار دؤولتدن اؤز اوستانینا نه ایستسهلر تئزلیکلبیز ده اونو اؤز اوستانیمیزا “کیرمانشاها ایستیهجگیک. آی گونئی آز.لی سویداشلاریم گلین بیز ده اؤز دیلیمیزی بوگونکو علمی یوللارلا یازیب-اوخوماسینی اؤیرهنیب، ایشلهدهک، گؤزوموز ده آلمانلیلارین، فیرانسالیلارین، ایتالییالیلارین آغزیندا اولسون، هر زامان اونلار اینگیلیز دیلینه گؤره اؤز دیللریندن ال چکسهلر، اینگیلیزجهیه اوز گتیرسهلر، بیز دفیلفور هم تورکجهمیزدن هم فارسجادان ال چکیب اینگیلیزجهیه اوز گتیرک. گلین او زامانا دک بیز ده هامیلار کیمی، ایلک نؤوبهده اؤز دیلیمیزی اؤیرهنیب، یازیب-اوخوماغین اؤیرنندن و اوشاقلاریمیزا دا اؤیرهدندن سونرا(مثلن بوگونچو فارسلار کیمی)، باشقا دیلری، نئچهدنه اولور-اولسون اؤیرنمهیه گئدک. یاهودیلرین بیر”بابیل بورجو افسانهسی وار، بو افسانهده دئییلیر، بیر زامانلار دونیادا تکجه –بیرگه بیر دیل واریدی، اودا بابیل دیلییدی. نمرود بی آدلی بیر حاکیم اؤزونه بیر بورج سالدیریردی، کی، اورادان آللاها اوخ آتیب اونو یئره سالسین. بورج اوچور و اورادا ایشلهینلر هرهسی بیردیلده دانیشیب باشقاسینین دیلینی دوشونه بیلمیر و او گوندن چئشیدلی دیللر اوزه چیخیر، قالیر.[۴]تورک افسانهلرینده ده بونون ترسینه دئییلیرکی آللاه بیرگون دیللرین چوخلوغوندان جانا گلیر، اونلارین هامیسین چاتیر ائششهیه آپاریر بیرلشدیرسین، قافقاز داغلاریندان کئچنده ائششک ییخیلر، یوک داغیلیر، دیللر یئر یوزونه سپلهنیر، داها آللاه دا بیر یئره ییغابیلمیر، بیرلشدیره بیلمیر، چئشیدلی قالیر کی، قالیر.
دیل ایله آلفابا(الیفبا): دیل یازیدا الفبایا،الفبا دیله باغلیدیر. گئچمیشده نئچه، نجور الفبالار واریمیش، بوگونه تکجه اوچ چئشید الفبا گلیب چاتیبدیر.عرب آلفابئسی،لاتین آلفابئسی،شکیل(تصویر) خطینه یاخین الفبا(چین و گونئی-دوغو آسیا بؤلگهسینده. چین آدینا آدلانمیش آلفابه زاماندان داهی آرتلک گئری قالمیش اولوب و گئریلهمکدهدیر.عرب آلفابئسی ده اصلینده ال یازما و یئیین (سورتلی )بیر الفبا اولاراق ایشلنمکدهدیر. بو الفبادا اونلو سسلر (فارسجادا هوروفئ سدادار) یازیلمیر و بو ال یازمالاردا آز زامان آپارمادا ایشه گلیر، اما ایندی دوروم دییشیلیب هرنه ال ایله یوخ آراجلا گؤرونور. ماشینین یازیدا دا ال ایشلری یئرینی توتماسی بو آلفابئنی مخمسهیه سالیبدیر. بو دییشیکلیک ده اولماسایدی یئنه ده عرب آلفابهسینین بیر دیبلی،کؤکلو عئیبی-ایرادی واردیر. او دا بیر تاریخی حادیثه یه باغلانیر و بئلهدیر: فینیقیلر(ایندیکی فلسطینلیلرین بابالاری، بشرییته چوخلو قالارلی خیدمتلر ائدیبلرسه آما آلفابئ ایشینده بیر یانلیشلیق یاپدیلار کی بوگونهدهک ائتکیسی عرب آلفابئسی ایله یازیلان دیللرده اؤزونو گؤستریر. فینیقیلرین یاشاییش فلسفهسینده وارلیق ایکی یئر، گؤرونن و گؤرونمینه بؤلونوردو. بو فیکیری آلفابئیه ده گتیردیلر و اونلو (عربجه مصوت، فارسجا صدادار) سسلری گؤرونمز وارلیق بیلهرک یازیدا گتیرمهدیلر. بو ایش دئمکله یازماق آراسیندا ایکیجهلیک سالدی، و هوزوالیش سورونونو یاراتدی، یونانلیلار فینیقیلردن آلفابهنی اؤیرننده بو ایشی آلفابئدن گؤتوردولر و اسکی یئرینه قایتاردیلار، بئلهلیکله یونان و لاتین آلفابئسیده سؤزلر دئییلن کیمی یازیلدی، بو منطیقله اویغون اولان رول گونوموزده ماشیندونیاسینا دا آرتیق اویغوندور.ائلجه ده لاتین آلفا بئسینین سسلیکلرینی(هیروفلارینی) تک-تک یازما اؤزللیگی ده اونو ماشین دونیاسینا یاراشیقلی ائدیر.بو هامیلیغجا (عمومی)یوخلاشدیرمادیر. تورکجه دیلینه گلنده عربجه دیلی اوزون سسلی دیللرین بیرینجیسی ساییلاراق، تورکجه دیلی قیسا سسلیلرین بیرینجیسینده یئر توتور. عرب آلفابهسی او دیله اویغوندور و اورادا اونسون(صامیت) سسلره چوخ دیر وئریلیبدیر. ب ائلهلیکله اوزون سؤزون قیساسی عربجه آلفابئسی تورکجه دیللرینه اویغون دئییل، ترسینه لاتین الفابهسی چوخ دا یاراشیقلدیر و بیزیم بو قایدالی ریاضیوار دیلیمیزین نظمینی اورتایا چیخاریب ماراغ یارادیر.
دیله گوج(سیاست-حوکومت): دیل بیر دیری وارلیق(ائکوسیستیم)کیمیدیر، اونا یئتیشیب- قوروسون دیرچهلیب، یاخشیلیقلاری، گؤزللیکلری، باجاریلیقلاری داهی نهلر- نهلری آرتار، دیرلهنیب گوجلنهبیلر. بیر یاخشی مئیوه آغاجینی نظرده توتاق، اونا سو یئتیرمهسهن، توپراغینی گوجلندیرمهسهن ایستر-ایستهمز گئریلهیهر، اؤلوشکهییب یئمیشینیده یئتیشدیره بیلمز. بوتون دیللرده بئلهدیر. تورکجه دیلیده بئلهدیر. حوکومتین بیر دیله تبعیضی، اونو اوخوللارا، بیلیمیوردلارینا یول وئرمهمهسی، ائله بیل آغاجین سویا چاتماسینین اؤنونو آلماقدیر، یا اونون دیبینه شور سو تؤکمکدیر. دیل باغلی، ادبیات، کولتور، بیلیم، تاریخده بئلهدیر، دیل ضاعیفلادیغجا او دیلین چئورهسیندهکی اینسانلارین عاغلی دونار، فیکیری قیسالار، یازی یاپیتلاری(سرلری) کمیت، کئیفیت باخیمیندان دیرسیزلشر، نهایت دیل اؤزو ده یاخشی، گؤزل ادبی سؤزلرینی، ایصطیلاحلارینی، چئشیدلی ادبی صنایعسینی، باجاریغلارینی الدن وئرر. ادبیات تئرمینلرینده بونا قارقا دیلینه دؤنمه دئیرلر. بو قونودا دئمهلیگیک ایلک تمددونلری دونیادا تورک دیلینه باغلی اولوسلار یاراتدیلار(سومرلر، ایلاملار، هیت یا هیتیتلر، هوریلر، سوبارلار، کاسسیلر، ازلار(ازرلر)، لولوبیلر، توروکلار، قوتتیلر، کاسپیلر، ماننالار و ب.) . بونلارین هامیسی اکلملی(ایلتیصاقی، پئیوندی، اگلوتیناتیو) دیللی، دئولتلر، حوکومتلر، سولالهلر، تمددونلر اولوبلار. بونلار، داها چاغداش زامانیمیزدا منطیقله-علمه ایثبات اولموش قونودورلار. سونراکی تورک سیاسی وارلیقلاری سایدیقلاریمیزجادیللرینه دیر وئرمهدیلر و بو دیل (تورکجه دیلی) یاواش- یاواش یئرینی باشقا دیللره دونیا ساحه سینده وئریب بیرینجی دورومدان آشاغیلادی، یئنیلدی. او بؤیوکلوکده قازنوی، سلجوق، خارزمشاهلار،…هابئله قاجار امپراطورلوقلاری دیللرینی حوکومت حیمایهسینه آلمادان و باشقا دیللری کؤکلدیب- شیشیردن،آزربایجان چئورهسینده دیلیمیزی بو گونه سالدیلار(البتته تکجه بو دئییل آما ایسلامدان سونراکی دؤولت گوجلری چوخ اؤنم داشیییبدیر).
دیل ایله ائتنیک(اولوس-میلت) باغلیلیغی: ائلهکی آغاج توپراقدا گؤیرر، دیل ده اولوس (خلق) دا کؤک سالیب قول- بوداق آچیب، چیچکلنر. هر اولوسون بیر دیلی وار، هر بیر دیل اولوسونا باغلیدیر، هم توپلومسال، اولوسال باخیمدان هم تکیل، فردی باخیمدان دیل وارلیغین، هووییتین(کیملیگین)، ماهیتین(ایچین) بیر بؤلومودور. اوزون سورهده دیل آرتیق اؤنم داشیییر، بونا اؤرنک(البتته میلتچیلیک باخیمیندان) یهودیلردیلرکی ۴۰۰۰ ایل آوارالیقدا یاشایاندان سونرا، گیزلیجه اؤز آرالاریندا دیللریله دانیشیب، یازیب-اوخوماقلا بیرلیکلرینی، ائتنیکلیکلرینی، ساخلاییب بیرینجی فورصت یارانماغلا یئنی دونیا صنعت- سرمایا دؤورو اوصولویلا دئولت- میلت حاکیمیتلرینی یارادیب ساخلادیلار، ایکینجی اؤرنگی یئنه ده اونلارین قارشیسیندا دایانان،کئچمیشین،بیرینجی بؤیوک دنیز امپراطورلارینین(فینیقیلرین) اوغوللاری فیلیسطینلیلردیرکی دیللرینی ساخلاماقلا الدن گئتمیش وطنلرینی آلیب میللی دئولتلرینی قورماقدادیرلار. بو هر ایکی اولوسون گؤردویو میللی چابا- چالیشمالاری، بوگونده فارس ایستیمارینین حاکیمیتی آلتیندا ال آیاق چالان، اوزون سوره سیاسی ـ کولتورل(فرهنگی) آسیمیلاسیوندا اریگیب-چوروین، باشی دین بیرلیگی شیرهسیله سریلمیش، بیز آزربایجان تورکلرین، بؤیوک”اؤرنک ـ اولگو” دور. باشدا آد آپاردیغیمیز علم اوزرینده یارانیب، یولا سالینمیش، نظمده، منطیقده، ساده- راحات اؤیرهنیب، یازیلیب-اوخونان ایسپیراتو دیلی ندن اینسان ایچینده اؤزونه یئر آچابیلمیدی، اوروپادا گوجلو روما امپراطورونون یئرینی توتان کیلیسانین دینسل حوکومتینین دیلی اولان لاتین دیلی(لاتین آلفابئسی ایله ایشتیباه توتمایاق)نهدن داوام گتیره بیلمهدی؟ بونا گؤرهکی اونلار اولوس دیلی دئییل دیلر،لاتین دیلی بیر امپراطورلوق دیلییدی.او امپاراطورلوقدا یاشایان میلتلر، او گوندن کی تصمیم توتدولار اؤز میللی (ایتالیان، المانییا، فیرانسیز، ایسپانییول،…) دیللریله یازسینلار، لاتین دیلی ایستر-ایستهمز اورتادان یوخ اولدو، بیر اؤلو دیله چئولیردی. ایسپیرانتو دیلیده هاکزا بیر اولوسال دیل دئییلدی، میللی یییهسی یوخودو، یییلنه بیلمهدی. بو گون بولقاریستاندا یاشایان اولوس اؤز دیلینی ساخلایا بیلمهییب (تورکجهنی ) اوسلاو دیلینی آلماقلا تورکلوک ائتکیسینیده الدن وئریب، اوسلاویان دونیاسینین- دؤولتلرینین ان آشاغی دورومدا دایانیبدیر.
فارس ایستیمارینین دیللره باخیشی و فارس دیلی: ایران دیللر کانیدیر(معدنیدیر)، اؤزو ده چوخ عؤمورلو و اسکیدن قالمیش دیللر. ایراندا باشدا دیلچیلیک آنلامیندا سایدیغیمیز دیل قورپلارینین بیر (هیجاییلر)ین دن سونرا هامیسیندان واردیر. قالیبی لردن عربجه دیلی، تحلیلیلردن فارسجا(گیلهکی، ماز، لور، لک، لر اونا داخیل اولماقلا) دیلی ، کوردجه دیلی، اکلملی(ایلتیصاقی-آگلوتیناتیو)لردن آزربایجان تورکجهسی دیلی(قاشقای ایله اووشار تورکجهسیده داخیل اولماقلا) تورکمن تورکجهسی دیلینی آد آپارماق اولار. یاهودیلر (کلدانیلر)، ارمنیلر(هایلار)، آشوریلر ایراندا اولوس حسابلانمیر بلکه قوومی اقللییت اوستوندهدیرلر. تورکجه دیلی ایراندا “ایلاملار”دان و اونلارین چئشیدلی ائتنیک – قوومی قوملارین(باشدا سایدیغیمیزلار) دان قالیر. اینگیلیز برنامهسی ایله رضاشاهین نیظامی کودتاسی الیله ایرانداحاکیم اولان فارس نیژاد پرستلیگی، بونلارین هامیسینی داناراق ایرانی تک اولوسلو و تک دیللی سایاراق، فارسجا اولمایان دیللری اریدیب، چورودوب، فارسلاشدیرماغا باشلادی، بو ایشین اوستونده ده وارلیغینی الدن وئردی. ایسلامی اینقلاب ایلک نؤوبهده اؤلکهنین قیراقلاریندان باشلایاراق ایچریی، مرکزه دوغرو گئدیردی بو اومودلهکی میللی- مرکزی ظولوم دینی بیر حوکومت کؤلگهسینده قالدیریلسین. اینقیلاب نیظامی اوغوروندان سونرا، گؤروروک کی، یئنه ده قیراق لاردان میللی ایستکلر باشلانیر، تورکمنلر بیر یؤندن، آز.لیلار بیر یؤندن (خلق موسلمان دیرچهلیشی)، عربلر، بلوچلار دا بیریاندان. ایندی جمهوری ایسلامی رئژیمی بونلاری تام بیردینسل(شیعی،سوننو) ایکیجللیگی گئدیشلری بیلدیریر آما هامیسی دا بئله و بوندان دئییل، ان آزی آز.لیلاردا کی، هامیدان تئز اؤزوده نیظامی- سیلاحلی یوخ، مدنی یوللارلا باشلامیشدیلار تام بیر نمونهدیر. ایندی ۳۶ ایل بو دینسل اینقیلابدان اؤتندن سونرا ایران دا یاشایان اولوسلار بیر دین مراملی حوکومتده اینسانی، مدنی، میللی ایستکلرینی گؤرمهدن، تاپمادان اولوسال ایستکلره اوز گتیریب، فارس ایستیماریندان آیریلیب ایستیقلالا مئیللری چوخالیر. فارس ایستیمارینین دینسل قولو ۳۶ ایلدیر ایراندا یاشایان میلتلری اینتیظاردا قویماقدان، اونلارا میللی حاقلاریندان هئچ نه وئرمهدن هاتتا یوزده دوخسان دوققوز(۹۹%) اوی آلان آنا یاساسینی دا اونلار اوچون ایجرایا قویمادی، ۱۵-ای اصلینی کی،حقیقتده ائله ده بیر ایمتییاز اؤدمیر ایجرایا گتیرمکدن چکینیری. یاندیران یئری بوراسیدیرکی موحاجیر یئرلییه دئییر، من یئرلییم سن موحاجیر(گلمه-کؤچری)سن !بیر یؤندن قولاغیمیزی کار ائدیرلرکی آریایی قوملار آنا وطنلری(وئستادا دا یازیلمیش) آلتی آی گئجه، التی آی گونشلی چوخ سویوغ”ایرانویچ”دن گلیبلر، و یئنی گلمیش یئرلرینه ده او اسکی آدلارینی قویموش” ایران “دئییبلر، باشقا یؤندن دئییرلر”تورکلر” ایرانا گلمه(موهاجیر)دیرلر و گرک اؤزلرینی(سل- کؤک) لرینی، دیللرینی دانالار یا اونودالار، یوخسا بیزیم وطنیمیزده هاتتا ۲۱-جی قرنده ده قالماغا و تورکجه دیللرینه اوخول آچماغا حاقلاری یوخدور.هئچ دئمیرلر اؤزلری آخینلا ایرانا گلیب یئرلشند، ایندیکی ایران آدینا تانینان یئرلرده کیملر و نه درجهسینده تمددونلری واریدیر، بونا یئنه ده باخاجاییک. آزجا دا اولموش اولسا، فارسجا دیلینی ده ترپهدیب،سیلکلهیهک گؤرک نهیی واردیر. فارسجا دیلی دیلچیلیک باخیمیندان تحلیلی(عربجه سؤزدور) دیللردندیر، یانی اوندا نظمسیزلیک(قات = قاریشیقلیق) چوخدور، شیکست(قایداسیز)جمعلر چوخدور و یئنه ده قایداسیز(بیقایده) ائیلملر(فعللر)چوخدور. فارسجا دیلی بو ذاتی- سوتونده اولانلاردان آرتلق، ایسلامیته اینانمیش عربلرله قارشیلاشاندا هرنگینی الدن وئردی، آنجاق بیراز یئرلی سؤزلرله سامانیلر درباریندا تشریفاتی عیبارتلری اونلارا قاتاراق، عربجه دیلینین قایدا قانونلاریندان کسیک- کوسوک، یاریمچیلیق بیر گیرامیر دوزلدهرک آدینی دربار دیلی، سونرالار اونون قیسدالمیشینی”دری دیلی” آدی قویاراق، اؤزلرینه دیل سانیب آدلاندیردیلار. بو دیل ائل دیلی یوخ دربار دیلی اولاراق یالتاق شاعیرلرله، بوتون عربجه عروض وضعنلی”شعیر” اؤلچوسونده شاهلارا سؤز سؤیلهمهیه باشلادیلار، دری دیلی، اولدو دربارین زیرنا- دؤهولو، شئیپورو، تبلیقات آلتی. باشقا ائللرشاهلاری سیلسیلهسی ده، اؤرنک اولاراق اوغوز تورکلری(عربجهده قزنوی)بو تبلیقات آلتیندن خوشلاری گلیب اؤز دربارلاریندا یالتاق فارس(اصلیند،دری- وری دئین)شاعیرلری ییغاراق شاهلیقلارینی شیشیرتمه یولوندا اونلارا عاغیلا گلمز بیر حیمایتله او دیلی دونیانین هر یئرینه یایدیلار. بئله اولدو و فارسجا دیلی دری- وری –تشریفاتی دیلی کیمی جماعتین بئینینه زورلا سوخماقا باشلادیلار. بو ایش او قدر تیکرار اولدو کی، شیرازلی شاعیر و یازار سعدینین گولوستان کیتابی ایله (نئچه یوز ایلدنسونرا) یاواش- یاواش ائل دیلینه چئوریلمهیه باشلادی و یئتیردی بوگونه. ایندی بو دیل فارس ایستیمارین علیله بیر قاتیل دیله دؤنوبدور و دئییر ایران ایچریسینده من اولان یئرده هئچ بیر دیل اولمامالیدیر. عرب آلفابئسیندن ده اؤزونه ناشی- ناشی بیر الیفبا سئچیب حوکومتلر گوجو ایله یولا دوشور. فارسجا دیلی تکجه دیلدیر کی اوندا سس علامتی(حرف)سسدن (سووتدان) چوخدور. بئلهلیکله فارسجا دیلی، میلت دیلی یوخ دربار دیلی، یاشاییش دیلی یوخ تشریفات دیلی، بیلیم(علم) – سانات دیلی یوخ، تعریف، تمجید، یالتاقلیق دیلیدیر. مییلی دیل یوخ، لاتین دیلیتک، امپراطورلوق دیلیدیر. فارسجا دیلی سونسوز، قیم، یایسه اولموش بیر دیلدیر.[۵] آلفابئت باخیمیندان دا فارسجا دیلی ان گئری قالمیشلارداندیر. اونلار عربجه آلفابئسینیدیللرینه اویغونلاشدرما یوخ، فوتوکوپی کیمی دیللرینه آلیبلار، اؤرنکجه فارسجادا، تکجه بیردانا “س- س” “ز- ز”سسی وار، آما اونلار بوتون علامتلری گؤتوروب ایشلهدیرلر. بئله اولورسا، بس بو فارسجا دیلی نتور، نئجه داوام گتیریبدیر و بوگونهدهک قالیبدیر؟ بورادا بو یازینین توتامیجا. قیسا جاواب وئریریک: ایران اؤلکهسی هخامنیشلر حوکومته گلندن، ایندییهتک آزادلیق و میللی حوکومت اوزونه حسرت قالیب و بیرباشا ایستیبداد،ایستیثمار،ایستیمار ایچینده ال-آیاق چالیبدیر کی، هلهده، ایندی ده، بو گونده ده بئلهدیر.
…فارسجا دیلی ایسلامدان سونرا تدریجله دوغودان باتییا بیر دؤولتی دیل و اونون کاتیبلری و بیر ده شعیر ایله عرفان دیلی آنلامیندا ایرهلیلهدی و یئرلی دیللریدین- دؤولت مرکز و دایرهلری ایچینده ائریدیب ـ چوروتدو، آسیمیله(فارسیزهده) ائتدی. باشقا بیر دئمکله ایندیکی فارسجا دیلی، ایندیکی ایراندا هئش بیر قوومون ایرانا گلمهسیندن یارانمیش دیل دئییل. بیرباشقا نیشانا دا بو دیلین عربجه و تورکجه دیللریندن سس(سؤزله قاریشدیرمایاق) آلماسیدیر کی دیل عالمینده بیر نادیر ایتتیفاق دیر. او سسلرین بیری “قق-ق” سسیدیرکی فارسجادا یوخدور و بوتون بو سسله یازیلان سؤزلر یا عربجهدن یا تورکجهدن آلینیبدیر. اؤؤ-او (کوتاه مثل اردک )”سسی ده تورکجهدن آلینیبدیر. [۶] مرحوم حسن امید اؤز آدینا اولان “امید سؤزلوگونده بو آلینما سسلرین سایینی ۸ دانا بیلیروه کی سا اؤؤ سسینی گتیرمهییبدیر.[۷] ایندی فارسلار بیزه دئییرلهکی “سیز تورکلر “ق” سسینی دوز دیهبیلمیرسینیز و لهجه وارینیزدیر.
تورکلر ایرانا گلمه (موهاجیر)، یوخسا ایلکین یئرلیلری(ساکینلری)دیر؟ دونیانین بیریجی(زامان باخیمیندان) امپراطورونو، آکاد(کد-قالیبی دییللی لردن)بیلیرلر کی ۵۰۰۰-۴۴۰۰ میلاددان اؤنجهدن امپراطورلوقلارینی یاراتدیلار، بو دؤنهده اونلار هرطرفدن، داها آرتیق قوزئی ایله دوغودان اکلملی دیللی “سوبار-سوبر”لرله قونشویدولار و آکادلارین شومالا دوغرو یوروشونون قاباقینی آلیردیلار. سوبارلار بو دؤیوشلرده ضاعیفلاییب، بو یوروشلرین عؤهدهسیندن گلهبیلمیردیلر، بو ضاعیفلامیش دئولتین ایچریسیندن و شومال قونشولاریندان۱۷ طایفا بیرلشهرک اؤزلرینه “توروککی(-توروککی-توروککو-توروککو)ادینی قویماقلا یئنی دئولت یاراداراق، اؤز سویداشلاری سوبارلاری دا ایچلرینده هل ائدهرک اونون یئرینی توتوب آکاد امپراطورلوغونون قارشیسیندا دایاناراق تاریخده ایزلرینی بوراخدیلار. توروکلار دا سومئرلر، ایلاملار، سوبارلار، کاسسیلر، قوتتیلر، هیتلر، هوریلر، لوللوبیلر،ماننالار، مادلار، ساکالار، کیمئرلر تک اکلم(ایلتیصاقی،اگلوتیناتیو)لی دیللییدیلر. تورک آدی بورادان(میلاددان۴۲۰۰ ایل، بوگوندن ۶۲۰۰یل) اؤنجهدن اورتایا چیخیب یارانیب تاریخده ایز قویوبلار. بو توروک- توروک ائللری بیرلشمهسینین سایهسینده آکاد امپراطورلوقو اؤز پایتاختینا یاخین( ایندیکی باغداددان آزجا شومالدا) آزربایجانا هئچ بیر زامان قیربیلمهدیلر،عئینی بو دایاناغی(موقاویمتی)سونلالار آشور-آسور(قالیبلی دیللی) امپراطورلوغوندا دا گؤروروک. آشورلارین نیظامی ـ حربی سندلری و آرشیوی چوخ دقیق اولموشدور و دئمک الدیمز و صاف-سالیم سونرالار باستان شوناسلارین الینه دوشدو و ساخلاندی. اونلار هر یئرده نیظامی هم آشکار-آیدین، هم قیزلی صورتده مامورلار قویوردولار و اونلاردان مرکزه داییما جنگی گزاریش ایستهییردیلر. بو گزاریشلری دنه -دنه بایگانیده نومره(شوماره) ووروب ساخلاییردیلار. نئچه اونلارجا، بلکه ده یوزلرجه دؤیوش گزاریشی توروک لارا واردیر کی بورادا تکجه دؤردونو آد آپاریریق:۲۲-۲۳-۶۹-۸۷-جی نومرهلی توروککو لرین مرزلرده نئجه اولدوغونو بیلدیریر. بو تورورککو- توروککی،توروککو- توروککی(و باشقا دئییملری) سونرالار “تورک-تورک-تورک(بوگون فارسجادا-عربجهده) سؤزلرینه قیسادیلاراق دؤندولر. بو توروککو آدی ایله بیرلشمیش۱۷تایفانین ایچینده بیری ده آز طایفاسی ایدی کی آراز ـ کور چایلاری آراسیندا( ایندیکی موغان کؤلو اونون بیربؤلومو اولور) یارانیب ـ گهلیشمیشدیر و چوخالان نیفوسونون بیر بؤلومو ده گونئیه ساری آخیندایدی(ازیق ماغاراسی،ازوف دنیزی، آسیا ـ ازیا ،آزربایجان…) اونون ایز لریدیر و آدیندان آلینیبدیر). اَیر آزربایجان “تورک”لری و بوتون”تورک”قونوسو یئرینه سایدیغیمیز دیل قوروپلارین نظرده توتساق، اوندا تورک دیلی کی اکلملی(ایلتیصاقی-آگلوتیناتیو )دیللر ایچیندهدیر بوگونکو ایراندا تاریخی –تمددونو ،سابیقهسی ۶۰۰۰یله یوخ ان آدی ۸۰۰۰ ایله (و دا گلمهسی یا اولماسی یوخ بلکه یاراتدیغی تمددونون پارلاماسیندان بویانا حسابلانیر. آریایی لعنین بو گونکو ایرانا گلمهلرینین ان چوخونو ۹ یوز ایل میلاددان قاباق بیلیرلر. ایندی اؤلچو- بیچی ائدین کی، کیم ایرانا گلمه، کیم یئرلی حسابلانابیلر. رضا شاهین نیظامی کودئتاسی ایله ایراندا حاکیمیتی الینه آلان فارس راسیسمی بونلارا گؤز یوماراق، گهلیب سلجوقلارین ایرانا گلمهسیندن یاپیشیر، کی بو کؤچری تورکلر فارس اصیللی و فارس دیللی آزربایجانلیلاری تورک دیللی ائتدیلر.[۸]
روحانی دؤولتینین ایراندا اولان میللتلر، دیللره سییاستی- باخیشی: باشدا آچیقلادیغیمیز کیمی فارس شوونیزمی- راسیسمی رضاخان کودئتاسیندان بری “ایرانی، آریاییلر یوردو، ایرانلینی فاراسجا دیللیلر آداملاری، میلتی منا ائدیب تبلیغ، جایدیرماغا، دوشوندورمهیه باشلادیلار، بو گونکو ظاهیرده ایسلامی آدینی یورودهرک ایلکده اه نئیلگیم، منه بئلیئتیشیب، سونرا تامامن بو نیژادپرست سییاستی تامامیله منیمسیهرک اونلاردان دا بیر آز آرتیق ایشلتمهیه باشلادیلار. میللی اویانیشلارین آرتماسی بو دین آلتیندا سویچولوق یوروتمه سیاستینی اولوسلارا تانیتدیریر و رئژیمی بیراز دیکسیندیریر، اونا گؤرؤ ده تازا جیناحلاری ایشه گتیرمکله بیراز باشبند ائلمه ایستیر یاراتسین و زامان قازانسین. بونلار فارس اولمایان ایرانداکی اولوسلارا، داها آرتیق” تورک”اولوسونا اؤلومدن سونرا هئچ نه ایستمیرلر. کئچن ایل بئلنچی بیر گونده ۲۰۰ یه یاخین آدام توتدولار، هلهده کامیل بوراخماییبلار. روحانی ده بو تعریفدن ائشییه آیاغین اوازدابیلمز، اوندا “ویلایت موطلقه فقیه لیگی(وقیه لیگی)پوزولار و نهلرکی یازیمیز اوزانمادان دها دئمهدیم-یازمادیم. آشاغی باشلیقدا بونو دؤولتین اؤز مطبوعاتیندان سئچین، قضاوته قویون.
الیمیزه چاتان دیللرین اؤیرنمگی ایچین دؤولتی مطبوعاتدان خبرلر:
۱) ره گشا هفتهلیگی/اونونجو ایل/نو.۲۷۴/سا.۶/۱۴-۸-۱۳۹۲ آز.شرقینین یئنی اوستانداری(والیسی): احیای دریاچه اورمیه و ایجاد فرهنگستان تورکی اولویته اول من است (اورمو گؤلون دیریتمه ایله تورکجه دیلینه دیل فرهنگیستانی(دیل قورومو) یاراتما منیم بیرینجی ایشیمدیر). ایسماییل بی جاببارزاده دئییر؛ بو ایشی بیتیرمک روحانی باشقانی وئردیگی قوولا گؤره منیم آز. شرقییه وئردیگیم سؤزدور.۲۵/۸/۹۳ ده “گونش هفتهلیگینده سا.۲ نو.۱۳۳ ده بله یازیلیر” اوستاندارقب نئشست”ایجاد بنیاد فرهنگ و هنر آذربایجان به جای فرهنگستان تورکی در تبریز(والی قئری قاییتدی؛ آز.نین اینجهسنت ایله کولتور تمهلینی قورما تورکجه دیل قورومو یئرینه.او بو ایشینین ندنلیگینی بئله سؤیلهییر؛ ایر باشقان بیزه بئله بیر سؤز وئریبدیرسه ،ندن تکجه” دیله”اولسون !؟ او کی اؤنملیدیر، “تورک” سؤزونون گؤتورولمهسیدیر، هرنه اولور اولسون آما تورک آدی و تورکجه دیلی ایله اولماسین.
۲) شرق روزنامهسی،سا۲،۱-۱۱-۱۳۹۲،مقاله باشلیغی: یونسی؛ آموزش به زبان مادری در دستور کار(انا دیللرینین اؤیرنمگی ایش باشیندا):
علی یونسی” مهر”خبرگوزاریشینه دئییر باشقا دیللرین آنا دیلیجه اؤیرنمهسینه دستور وئریلیبدیر، اؤیرنجلیک ناظیری(سرپرستی)جناب فانی ده قول لییه اولان دئییل.
هامان گونده” ابتکار “قزئتهسی ده بو باشلیقلا یازیسینین۱۰ دوزویونو بئله یازیر. باشقا سطیرلرینده وئریر، اونون نئجه گؤرولمهسینی حاضیرلاسین. مقاله بئله باشا چاتیر کی، اونا بودجا (پای) آیریلماییبدیر، یانی بوتز آلاهی قونولاردان یازیبدیر، شرقین کی اوندان آرتیق قونویا گیریشیبدیر.
۳)شرق قزئتهسی/سا.۳نو.۱۹۴۰/۹-۱۱-۱۳۹۲باشلیق “اسلئ ۱۵ قانون اساسی؛ فرصت یا تهدید؟(انا یاسانین۱۵-جی اصلی؛ فورصت یا قورخو؟)بو آچیقلاییییجی یازی فارس دیلی و ادبیاتی فرهگیستانینین اویهلرینین بو اصلین ایجرا اولماسینا پروتئست اولماسی اوزرینده یازیلیبدیر. بحثلر بو ایشاره ایله کی، فارسجا دیلینی گوجلندیرهجک یا یوخ، باخیشی ایله داوام ائدیر. بوردا آز.تورکجهسی دیلینی، آذری آدلاندیریبلار، مقالهنین سونوندا ۵-سطیرده دئییلیرکی، عربجه دیلیندن سونرا، قالان دیللرین هامیسی فارسجا دیلی ایله بیر کؤکدندیرلر و بو نیشان وئریرکی “آذری”سؤزوندن نظرلری تورکجه دیلی یوخ بلکه کسروی آچیقلایان کیمی، فارسجا دیلینین بیر قولو کیمی سانیلیر.
هامان گون بو روزنامهده باشقا بیر یازیدا: باشلیقی:تدریس زبان مادری،حق یا توطعه؟(انادیلینی درس وئرمه هاقدیرمی، تؤوتییهدیرمی”؟) بورادا دئییلیر کی فارسجا اولمایان دیللرین اؤیرهنیلمهسی، اونون قارشیسیندا یوخ، یاناشیندادیر”مووازیسی”.
۴)شرق قزئتهسی/نو.۲۰۰۳/سا.۶/هلی یونیسی ایله دانیشیقدا/باشلیق: آموزش زبان مادری برای زبان فارسی نیز خیر است(“آنا دیلیجه اؤیرنم، فارسجا دیلینین ده خئیرینهدیر”.) بو موصاحیبهنین ۲-ای سون سوروسو ائتنیک آزینلیقلارینادیر، اوندان ۱۵-جی آنایاسا اصلینین ایشه حاضیرلانماسیندان سوروشورلار. رییس جومهورون ائتنیک، دیل، دین آزینلیقلاری دستیاری آخوند علی یونئسی دئییر؛ آنادیلی اؤیرنمهسی یوخ ،انا دیلیجه اؤیرنمه (نظردهدیر)،هاردا ایستک اولسا، اؤیرتیم-ائییتیم ناظیرلیگی اونون آرخاسیندادیر و نئجه ایش آپارمانی گؤسترهجک. البتده آز.لا کوردوستاندا بیلگی الده ائتمهلر چوخ اولوبدور. عربجه دیلی (ایندی) اؤیرهنیلیر. بلوچ دیلینه بیلمیرم نئجه ایستک واردیر؟ اولورسا او ناظیرلیک ایشلری قاباقا آپارمالیدیر، منجه بیزیم میللی دیلیمیز “فارسجانی” گوجلندیرمهیه بو ایشلر هئچ ده بیزیم میللی و رسمی دیلیمیز “فارسجایا”زییانلی دئییل،خئیری ده وار(و فارسجا دیلینی،هم میللی دیل و هم رسمی دیل آدلاندیریر، حالکی بو تکجه فارسلارا میللی دیل اولا بیلر). ایکینجی سورودا “آما اوزده فارسجا دیلینین فرهنگیستان اویهلری بو ایشه قارشیدیرلار؟ او دئییر بیلمیرم خبریم یوخدور. اینانمیرام اونلار بو ایشه قارشی دورالار، بو آنا یاساسینین ۱۵-جی اصلینه اویقوندور و اینانمیرام بونا موخالیف اولالار (البتده تام یالان سؤیلهییر)
۵)شرق قزئتهسی نو.۲۲۲۹ /سا.۲/ ۱۵-۱۱-۱۳۹۳٫باشلیق: روحانی دونبال ناسیونالیسم عظمت طلب نیست. (روحانی شیشیرمه اولوسچولوق دالیسیجا دئییل). جلایی پورلا “فوکوهی”نین علی یونیسی بیله اوتورومودور. شرق رونامهسینین سوروسونون یانیتیندا کی، هاچان ائتنیک له دینسل آزینلیقلار معاوینتی تکمیللشهجکدیر؟ یونیسی گولومسیلنهرک دئییر؛”سیز ایندی ایستگینیز بو معاوینتین یارانماسیدیر (دستیارلیغین معاوینته یوکسلمهسی)اما بو ایش بیتنده سیز دئولتدن هرنگی ایستیهجکسینیز، نئجه کی، سئچکیلیکدن اؤنجه ائتنیک آزینلیکلاربیزدن تکجه احمدینیژاد پرئزیدئنتین گئتمهسینی ایستهییردیلر، اما ایندی دئییرلر بیز اونلاری مملکتین هرنه ایشینه قویمالیییق. ائتنیک آزینلیقلاردا چتینلیکلر واردیر آما “بؤهران” یوخدور .او بونو دئمکله کی،”اقوام طرفیندن ایران بوتؤولیگینه خطر یوخدور. بیز بو ایشه زمینه یارادیریق. بو ماسا آرخاسی، فوکوهی سؤزلریله کی، ایراندا (میلل یوخ) اقوام ۱۵- جی اصلین ایجراسی ایله، دیر تاپماق دورومونا چاتمالیدیرلار باشا چاتیر. ایل یاریمدان سونرا کشف اولونور کی، ائتنیک آزینلیقلار و قوملار آنا دیللری، تاریخلری، کیملیکلری دالیسیجان یوخ، تکجه – بیرگه کئچمیشدهکی پئرزیدنتی تاختدان یئندیرمک ایستهییرمیشلر و بوندان آرتیق ایستکلر، بیز ایرانی پارچالاماق آدی قویوب، ددنیزی یاندیراریق.
۶) اطلاعات قزئتهسی نو.۲۶۰۸۸/سا.۵/۱۹-۱۱-۱۳۹۳/باشلیق: نگاهی به ضرورت حفظ تنوع زبانی در ایران” گویشهای محلی ریشه های درخت تنومند زبان فارسی”(ایراندا دیللرین چئشیدلیگینی ساخلاما گرکلیگی”یئرلی دئییملر گوجلو فارسجا دیلینین داواملی کؤکلریدیر). بو مقالهده ده بیز آزربایجان تورکلرینین دیلی تورکجه دیلی یوخ بلکه” آذری”دئییمی(لهجهسی و کسروی باخیشلی فارسجانین بیر بوداغیتک)ساییلیر. سیید سادتییان لا،(دیلچیلیکد) دوک. حسن بشیرنیژاد نظرلرینی اورتایا قویورلار. اوزون سؤزون قیساسی کی ایراندا میلتلر یوخ قوملار،دیللر یوخ فارسجا دیلی گویئشلری(لهجهلری، دئییملری) واردیر. بورا دا آنا یاسانین ۱۵-جی اصلینی ایشلتمک عئیب دئییل هئچ هونردیر ده ،نییه کی، فارسجانی شیشیردیرلر، بو دا ائله بیزیم ایستگیمیزدیر. بئله اولاندا دؤولت اونلاری دؤرد اللی ساخلامالیدیر و ایندییهده ک ایشتیباه ائدیبدیر. بیر دؤولت گزئتهلرینده یازیلابیلمهیهن خبری ده دئیک: علی بی یونسی ۶-۱۰-۱۳۹۳ ده تهراندا اؤز دفترینده “جبهه متحد کورد”(کورد بیرلیگی جیبههسی)سییاسی گوروهو ایله گؤروشونده “اونلارا دییر ” اورمو شهری اترفی و اؤزو ایلکده “کورد”اوموشلار، سونرا زامان اوزرینده تورکلشیبلر”. بو سؤزو سونرا کوردلر داندیلار آما رییس جومهورون ائتنیکلر دستیاری هلهدهکی وار بو سؤزونو گئری آلماییبدیر. بوگونکو رییس جومهور(جومهور باشقانی) حسن روحانی، سئچکیلردن اؤنجه دئمیشدیر ۱۵-جی اصلی ایجرایا آپارماغا بیر گوجلو معاوین دیکهجگم کی ایشلری گوجلو و هیزلا ایرهلی آپارسین، او ایندی معاوین یئرینه بیر ایختییارسیز دستیار قویوبدور کی، نه یئری بوش قالسین نه ده ایش گؤرولسون.
تبریز سسی خبر ـ یوروم سیته سی
۲ایسفند۹۳ (۲۱ فوریه ۲۰۱۵)
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
[۱] ـ کتاب مجموعه مقالاتی پیرامون زبان و زبان شناسی چاپ دوم انتشارات امیرکبیر۱۳۷۶ص ۹ تا ۱۵ـ محمد رضا باطنی
[۲] ـ بورادا یازیمیزین توتامی قدر بیر نئچه عامیلدن قیساجا آد آپاریریق
[۳] ـ کتاب کثرت قومی وهویت ملی ایرانیان ص ۸ زیرنویس شماره ۲
[۴] ـ علاقهمندان می توانند به کتاب زبانهای مردم جهان (اصل فرانسوی) نویسنده میشل مالرب با ترجمه به فارسی توسط عفت ملانظر/انتشارات علمی وفرهنگی /چاپ اول ۱۳۸۲مراجعه نمایند.
[۵] ـ پیرامون زبان و زبان شناسی ـ محمد رضا باطنی شماره ۴۵-۶۲
[۶] ـ کثرت قومی وهویت ملی ایرانیان ـ دکتر ضیا صدر شماره ۲
[۷] ـ فرهنگ فارسی عمید ص۳۵ چاپ ۱۲-انتشارات امیرکبیر سال۱۳۷۷
[۸] ـ تورکجه – فارسجا “آغری” نشریهسی الف)نو.۱۵۶/ سا.۱۳/ ۲۶-۵-۹۳، تاریخ حضور تورکان در ایران مقالهسی، ب) نو.۱۴۹/سا.۱۵/۱۵-۱۰-۱۳۹۲تورکهای باستان مقالهسی، و باشقا


text:
اۏروجلوق آنېلارې / ذکیه ذولفقاری (حیکایه)
بالاجا رادیودان سحر دوعاسی اوخونور: آللهم انی اسئلک…
ائوین ساغ طرفینـده بیرتیرمه سوزنی’له اورتولموش میزین اوستونـده ، نفتلی ساماوار سیزیلداییر. اؤنونده آلمیوندان اولان بیر مژمئیده دؤرد دانا اینجه بئل ایستکان-نعلبکی تمیز دستمالا اؤرتولوب. آنا مطبخـده یئمکلری اوجاق اوسته قیزدیریر.
آتا سسلهنیر:
خانیم او قیزی اویات گلسین بئواختیـا اذانا بیر شئی قالمادی.
-قیزیم بابان دئییر دور گل بئواختی.
قیز گؤزون آچدی
– أه أه …آی آنا بیلیرسن منیم آی باشیمـدی اوروج اولمویاجام. سانجیدان گئجهنی یاتمامیشام قوی یاتییم دا…
– منلیک اولسا یات .آما من باباوا نه دئییم آخی دئییم قیزین پریوددو؟
-هن دئـنه نولار؟ بونون هاراسی پیسدی؟ طبیعی بیر شئیدی.
– قیز آبیر-حیان اولسون اوزون سویو لاپ تؤکولوب ها… هئی دئیرم او ماندانایلا گزمه ! کیمدی سوزه باخان!آری ویزیلدیر قولاندا…من دئیه بیلمرم اصلا. أل-آیاغیم دگمهمیش سنده دیک قالخ گل.
آنا حیرصیله قاپینی چیرپدی گئتدی.قیزین بئینینـده طوفان قوپدو. یووووخ بابا بیلسه اونون اوزونه نئجه باخارام…
– یاتاقـدان قالخیب حالسیز-حالسیز أل اوزون یومامیش سفره باشینا گلیب سلام وئریب اوتوردو.آغیری کسیجینین أثری گئتمیشدی سانجیلار اونو آماندان سالیردی. ایلان تکین قیوریلیب آچیلیردی.گاه باغداشی قوروب گاهدان دیزه کؤچوردو…
آتاسی بو حالی گؤرونجه :
قیزیم نولوب؟
– آناسی درهول جواب وئردی:
بیر شئی دگیل سویوخ وروب قولونج اولوب.
بلی بابا قولونجام احتمالا.
– تئز یئ گئت یات اوستووو باستیر دوزلرسن! گوناه بو مامانـدادی با قیزیشیر هر یئری آچیق قویور.
نئچه قاشیق دویونو هؤرپولدتدی دوردو آیاغا. أذان باشلامیشدی دای.گئدیب دستماز آلیب آتاسی نین گؤزون قاباندا چادرانی باشینا آتیب أگیل-دوزل ائلییب ،تئز قاچیب گیردی یئرینه…
ناهار واختیدی آتاسی ایشـدن گلن زامانیدی .قانامادان ضعف گلیردی و سانجیـدان دا معدهسی آجیشیردی. گئدیب سویودوجونو آچدی. خامالی شیرنیلر بونا گؤز آغاردیردی بیرین گؤتوردو ائله بوتونلوک’له باسدی آغزینا .سویودوجون قاپیسینی اورتدو چؤندویونده آتاسی دورموشدو مطبخین قاپیسنـدا گولومسهیرک اونا باخیردی…
ذکیه ذولفقاری
حاضیرلایان: نفیس سینافر
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
بورکینافاسو
بورکینافاسو آفریقا دا بیر اؤلکه باشکندی (پایتختی) اوآگادوگو دور. ۱۳٬۲۲۸٬۰۰۰نفوسا صاحیب دیر.رسمی دیلی فرانسه دیلی دیر. [۱]بورکینا-فاسو — باتی آفریقادا دؤولت. ۱۹۸۴-جو ایلین آگوستونا قدر یۇخاری وولتا آدلانیردی. قوزئیدا مالی، دوغوده نیجر، گونئی-دوغوده بنین، گونئیدا توقو و غنا، گونئی-باتیده کوت-د-ایووار ایله همسرحددیر. بورکینا فاسونون دنیزه چیخیشی یوْخدور. بورکینا فاسونون آدی ترجومهده "ویجدانلی آداملارین وطنی" دئمکدیر. (موورئ دیلینده "بورکینا" -""ویجدانلی آداملار"، دیولا دیلینده "فاسو" - "وطن"). دیگر ترجومهیه گؤره بورکینا فاسو - "لیاقتلی آداملارین اؤلکهسی" دئمکدیر.
سیاسی قۇرولوشودَییشدیر
دؤولت باشچیسی - عۆمومی سس وئرمهنین نتیجهلرینه اساساً سئچیلن باشکاندیر. (۱ نوْوامبر - ۲۰۱۴ (میلادی)-جو ایل تاریخدن بۇ وظیفهنی موقتی اوْلاراق ایسااک ضیدا ایجرا ائدیر).
حؤکومت باشچیسی - باشکان طرفیندن تعیین ائدیلن باش ناظیردیر. (۱ نوْوامبر ۲۰۱۴ (میلادی)-جو ایل تاریخدن ایسااک ضیدا)
قانونوئریجیلیک اوْرقانی ایکیپالاتالی مجلیسدن - میلّی آسسامبلئیادان (عۆمومی سس وئرمه ایله ۵ ایل مدتینه سئشیلن ۱۱۱ دئپوتات) و نمایندهلر پالاتاسیندان (۳ ایل مدتینه سئچیلن ۱۷۸ دئپوتات) عبارتدیر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Central Intelligence Agency - CIA - The World Factbook


text:
بالبوئنا د پیسوئرقا
بالبوئنا د پیسوئرقا (ایسپانجا: Valbuena de Pisuerga) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و پالنسیا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۲۸ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۶۸ نفر و اهالی سیخلیغی ۲٫۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Valbuena de Pisuerga»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بالبوئنا د پیسوئرقا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە ألیندەکی کمیگی اؤرنک گؤسترەرک ینیدن دیریلمەیی سۇرغولایانا آللاە، ایلک وار أدنین اۇ کمیکلری دیریلتەجگی شکلیندە بیر اؤرنک گتیرییۇر. بؤیلەلیکلە بیر اؤرنکتن حارەکتلە باغلانتئیئ قورمالارئنا یاردئمجئ اۇلونویۇر.
ناحل سورەسینین آیتیندە، اینسانلارئن کندی ایددیعالارئنئ ایثباتلاماق ایچین آللاها اؤرنکلر ورمەیە قالقمامالارئ (فلا تضربوا للە الأمثال) سؤیلندیکتن سۇنرا، مۆشریک ایلە سادەجە آللاها قول اۇلان ایکی کیشی آراسئنداکی فارقا دائیر اؤرنکلر وریلمکتەدیر.
ملکلردن دیشی اۇلانلارئ آللاها نیسبت أتمەلرینە دائیر وردیکلری مثل مککەلیلرە حاطئرلاتئلاراق بو قۇنوداکی توتارسئزلئقلارئ شؤیلە ایفادە أدیلمکتەدیر:
یۇقسا آللاە، یاراتتئقلارئ ایچیندن قئزلارئ کندیندە توتتو دا اۇغلانلارئ سیزە می اؤزل قئلدئ؟ اۇنلاردان بیری، کندی ایددیعاسئنئ قانئتلاماق ایچین راحمانا گتیردیگی اؤرنکلە مۆژدەلندیگیندە یوتقونور؛ اؤفکەسینی ایچینە گؤمرکن یۆزۆ مۇسمۇر اۇلور. (زوحروف سورەسی؛ )
عاینئ قۇنو بیر باشقا آیتتە ألە آلئندئقتان سۇنرا آحیرتە اینانجئ اۇلمایانلارلا آللاهئن وردیگی اؤرنک آراسئنداکی فارقا تماس أدیلمکتەدیر:
آللاە ایچین قئزلار اۇلوشتورویۇرلار؛ اۇ بوندان اوزاقتئر. اؤزلەدیکلری اۇغلانلار دا کندیلرینە قالئیۇر. اۇنلاردان بیرینە؛ “قئزئن اۇلدو!” دییە مۆژدە وریلینجە یوتقونور وە یۆزۆ قاپقارا کسیلیر، مۆژدەلندیگی شەیین کؤتۆلۆگۆندن دۇلایئ حالقئنئن قارشئسئنا چئقاماز اۇلور. آشاغئلانمایئ گؤزە آلاراق اۇنو توتسون مو، یۇقسا تۇپراغا مئ گؤمسۆن؟ باقئن، نە کؤتۆ قارار ورییۇرلار! آحیرتە اینانمایانلار کؤتۆ اؤرنک وریرلر. أن ایی اؤرنک، آللاهئن وردیگی اؤرنکتیر. اۆستۆن اۇلان وە دۇغرو قارارلار ورن اۇدور. (ناحل سورەسی؛ )
تۆم بونلاردان، اؤرنکلر اۆزریندن هرحانگی بیر قۇنونون باغلانتئلارئنئ تثبیت أتمەنین تفسیر آنلامئنا گلەبیلەجگینی دۆشۆنەبیلیر، تەویلین تمثیلی اۇلانئنا تفسیر دەنیر دیەبیلیریز.
ج- عیلیم
آلی عیمران سورەسینین آیتیندە، کیتابئن آیتلرینین تەویلینی سادەجە آللاهئن بیلدیگی بیلدیریلیر (وما یعلم تأویلە إلا اللە). بو، تەویلین اؤلچۆلرینی قۇیانئن آللاە اۇلدوغو آنلامئنا گلمکتەدیر. آیتین دوامئندا، آللاهئن قۇیدوغو بو عیلمی یاعنی اوصولۆ قاورایانلارئن، بو عیلمە یاعنی موحکم وە مۆتشابیە آیتلردن اۇلوشان تەویللرە گۆونلرینین تام اۇلدوغو بیلدیریلیر (وراسخون فی العلم یقولون آمنا بە کل من عند ربنا). بو ایعتیرافئن فیعیلی تظاهۆرۆ، زۆمر سورەسینین آیتیندە شؤیلە ایفادە أدیلیر:
آللاە سؤزلرین أن گۆزلینی، بیربیرینە بنزەر، ایکیشرلی (آیتلر ایچرن) بیر کیتاب اۇلاراق ایندیرمیشتیر. راببیندن قۇرقانلارئن تۆیلرینی اۆرپرتیر؛ سۇنرا اۇنلارئن قالبلری وە وۆجودلارئ آللاهئن بیلگیسییلە یوموشار… (زۆمر سورەسی؛ )
آیتلر آراسئنداکی ایرتیباطا دیققات أتمەدن قورئانا یاقلاشانلار، اوصول حاطاسئ یاپمئش اۇلورلار. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
اۇنلارا آیتلرین تەویلی گلمەدیگی ایچین کیتابئن اوصولۆنۆ قاورایامامالارئ سببییلە آیتلر قارشئسئندا یالانا سارئلدئلار. (یونوس سورەسی؛ )
آیتلر قارشئسئندا یالانا سارئلانلار، آیتلرین ایرتیباطئنا دیققات أتمەینلردیر. یوقارئداکی آیتین اؤنجەسیندەکی آیتلرە باقئلدئغئندا، کندیلرینە تبلیغ أدیلنلرین واحی اۇلمادئغئنئ، آللاها نیسبت أدیلن ایفتیرا اۆرۆنۆ سؤزلر اۇلدوغونو ایددیعا أدنلرە، بنزەر بیر سورە گتیرمەلری تکلیف أدیلمکتەدیر. اۇنلارئن بونو یاپمایا گۆچلرینین یتمەمەسینین سببی آیتلر آللاە طارافئندان قورولموش اۇلماسئدئر. نیتەکیم بو ایعتیراضلارا یؤنەلیک اۇلاراق اۇن سورە گتیرمەلرینە دائیر تکلیف اۆزرینە، بونو یاپامایاجاق اۇلمالارئ شؤیلە گرکچەلندیریلمکتەدیر:
چاغئردئغئنئز کیمسەلر سیزە جواب ورمزلرسە شونو ایی بیلسینلر کی؛ قورئان آللاهئن عیلمی ایلە ایندیریلمکتەدیر. آللاەتان باشقا بیر ایلاهئن اۇلمادئغئنئ دا بیلملیلر. آرتئق اۇنا تسلیم اۇلویۇر موسونوز؟ (هود سورەسی؛ )
د- قورئان
قورئان: “تۇپلاماق، بیر آرایا گتیرمک” آنلامئنا گلن؛ “ق-ر-أ” کؤکۆندن گلمکتەدیر. تریم اۇلاراق قورئان، اوصولۆنە اویغون اۇلاراق، آنلام کۆمەلرینی تاعقیب أدەرک آیتلری ایشلمە قۇیماق، بیر آرایا گتیرمک اۇلاراق تانئملانابیلیر. کیتابتاکی قوللانئمئ دیققاتە آلئندئغئندا، قورئان کلیمەسی، حارفلرین وە کلیمەلرین آرد آردا سئرالانئشئندان اۇلوشان باسیط بیر اۇقوما ایشلمی دگیلدیر. قورئان، بیربیرینی آچئقلایان آیتلرین اۇلوشتوردوغو کۆمە آنلامئنا گلیر. یۆجە آللاە شؤیلە بویورور:
اۇنو قورئان حالیندە (کۆمە کۆمە) آیئردئق کی، اینسانلارا آرالئقلارلا اۇقویاسئن. اۇنو قئسئم قئسئم ایندیردیک. (ایسرا سورەسی؛ )
کۆمەلری اۇلوشتوران آیتلر فارقلئ زامانلاردا اینەبیلیر. بو سببلە آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
بؤیلەجە اۇنو عارابچا قورئان (آنلام کۆمەسی) حالیندە ایندیردیک وە دگیشیک شکیللردە گؤزداغئ وردیک کی، چکینسینلر یا دا اۇنلار ایچین بیر بیلگی (ذیکیر) اۇلوشتورسون. گرچک حاکیم اۇلان آللاە، پک یۆجەدیر. اۇ قورئانئن (آنلام کۆمەسینین) واحیی تاماملانمادان عاجلە أتمە؛ “راببیم عیلمیمی آرتئر” دە! (طاها سورەسی؛ )
قورئان ایچیندەکی بنزەر آیتلری بولوپ، آنلام کۆمەلرینی تثبیت أتمک وە آللاهئن آچئقلاماسئنا اولاشماق أکیپ چالئشمالارئیلا مۆمکۆن اۇلابیلیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
بو، آیتلری بیلن بیر قاویم (تۇپلولوق) ایچین عارابچا قورئان (کۆمەلشمیش) حالدە آچئقلانمئش کیتابتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
قورئان، ایلاهی کیتابلارئن واصفی اۇلمالئدئر. هر ایلاهی کیتاب “قورئان” شکلیندەدیر.
سانا ایندیردیگیمیز شەیدن شۆبهە أدییۇرسان سندن اؤنجە ایندیریلمیش کیتابئ اۇقویانلارا سۇر! دۇغروسو راببیندن سانا عاینئ گرچک گلمیشتیر. ساقئن شۆبهەلننلردن اۇلما! (یونوس سورەسی؛ )
رسولوللاها ایندیریلن سۇن کیتاب عارابچا قورئاندئر. یۆجە آللاە شؤیلە بویورور:
ألیف، لام، را! بونلار بو آچئق کیتابئن آیتلریدیر. بلکی عاقلئنئزئ قوللانئرسئنئز دییە، بیز بونو عارابچا قورئان شکلیندە ایندیردیک. (یوسوف سورەسی؛ )
داحا اؤنجەکیلرە ایندیریلن، عارابچا قورئان شکلیندە سۇن پەیغامبر موحاممدە (ع) ایندیریلمیشتیر.
اۇندان اؤنجە دە بیر راحمت وە رهبر اۇلاراق موسانئن کیتابئ واردئر. بو دا، ظولمەدنلری اویارماق وە اییلیک یاپانلارا مۆژدە اۇلماق اۆزرە عاراب لیسانئیلا ایندیریلمیش، دۇغرولایئجئ بیر کیتابتئر. (آحقاف سورەسی؛ )
اۇنون آیتلرینین تافصیلی عارابچا اۇلاراق یاپئلمئشتئر.
بیلن بیر قاویم ایچین آیتلری عارابچا قورئان اۇلاراق تافصیل أدیلن بیر کیتاب. (فوصصیلت سورەسی؛ )
“تافصیل”؛ آچئقلاما یاپماقتئر وە بونو یۆجە آللاە یاپمئشتئر. اۇ شؤیلە بویورور:
ألف، لام، را! بو، آیتلری حاکیم وە حابیر اۇلان آللاە تارافئندان موحکم قئلئنمئش وە دە آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. بؤیلە اۇلماسئ آللاەتان باشقاسئنا قوللوق أتمەمەنیز ایچیندیر. (دە کی:) “بن دە اۇنون طارافئندان سیزە اویارئ یاپان وە مۆژدە ورن بیریییم.” (هود سورەسی؛ )
بو آچئقلاما بللی بیر اوصولە گؤرە یاپئلمئشتئر.
ایمان أدەجکلرە دۇغرو یۇلو گؤسترسین وە ایکرام اۇلسون دییە عیلیم اۆزرە آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گؤندردیک. (آعراف سورەسی؛ )
یۆجە آللاهئن ایندیردیگی اوصولە اویماق گرکمکتەدیر. اۇ شؤیلە بویورور:
گرچک حۆکۆمدار اۇلان آللاە، یۆجەدیر. سانا اۇنون واحیی (آنلام کۆمەلری) تاماملانمازدان اؤنجە قورئانلا حۆکۆم ورمکتە عاجلە أتمە وە؛ “راببیم، بنیم عیلمیمی آرتئر” دە! (طاها سورەسی؛ )
آنلام کۆمەلرینە اویماماق کیتابئن قورئانئنا یاعنی اۇنون اوصولونە اویماماق آنلامئنا گلیر. کیتابئن موعجیزوی یؤنۆ قورئان اۇلماسئدئر.
دە کی: “بو قورئانئن بنزەرینی گتیرمک ایچین اینسانلار وە جینلر بیر آرایا گلسەلر اۇنون بیر بنزەرینی گتیرەمزلر؛ ایستەرسە سئرت سئرتا ورمیش اۇلسونلار.” (ایسرا سورەسی؛ )


text:
نعمت مسگری
حبیب ساهر چاغداش دورده بلکه ده آذربایجانین ان بؤیوک، ان گوجلو، ان دویغولو، ان دوشونجهلی شاعری اولموشدور. اونون شعرلری دیل باخیمیندان اولدوقجا گوجلو اولاراق دوشونجه قایناغی، دویغو کانیدیر. آنجاق ساهرین شعرلری چاپ اولمامیش، اؤزو ایسه آدسیز- سانسیز قالمیشدیر. بونون چئشیدلی نهدنلری اولموشدور. بیرینجیسی اونون دیلینین آرینمیش اولماسی، ایکینجیسی ایسه شعرلرینین درین دوشونجه داشیماسیدیر. او گئنیش کوتلهیه، ساده ائله یوخ، اوخوموش، بیلیجی، دویغولو، دوشونجهلی انسانلارا شعر یازمیشدیر. بونا گؤره ده ائلین بؤیوک فاییزینین سئوگیسین قازانا بیلمهییب، آدا- سانا چاتا بیلمهمیشدیر. بونلاردان علاوه او یالتاق شاعر اولمادیغی اوچون، وارلی- گوجلولری اؤیمهمیشدیر. ترسینه ظالملری، ائل- اؤلکه دوشمنلرین سؤیموشدور. او، شعر یاراغی ایله اونلارلا سونسوز ساواشا گیرمیشدیر. بونا گؤره چئشیدلی چتینلیکلره دوشموش، آغری- آجی چکمیشدیر. آنجاق هئچ بیر آن سارسیلیب، اؤز اینانج- آماجیندان ال چکیب، گئتدیگی یولدان گئری دؤنمهمیشدیر. ساهرین بو اؤزللیکلری اونو اؤرنهگه- اولگویه چئویرمیش، قایغیلی- دویغولو، بیلگیلی- دوشونجهلی انسانلارین اورهگینده اؤزونه یئر آچمیشدیر. ساهرین سؤزونه- اؤزونه اویوب، اینانمیش بؤیوک انسانلاردان بیری دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون) اولموشدور. او ساهرین شعرلریندن داد آلمیش، اؤیرنمیش، قایغیلانمیش، دویغولانمیشدیر. او دؤنهلرجه اؤز شعرلرینده ساهردن آد آپارمیش، اونو اؤز اوستادی، اؤرنهگی، اؤندری، دویغو- دوشونجه قایناغی تانیتدیرمیشدیر. دوزگون ساهری اؤیمکدن اونونلا اؤیونمکدن بئزمهمیشدیر.
«بیزیم سؤزلریمیز یادا آجیدیر
چون کی ائل قوتی، خلقین گوجودور
من یاخشی بیلیرم سنین الیندن
کاغذا دامان هر شعر اینجیدیر
ان گؤزلدیر منیم وطنیم ساهر
سن اولان یئرده دای نه غمیم ساهر!
آرازین مسیرین دؤندرهجهییک
بو سؤزومه قوت وئر منیم ساهر»
دوزگونون باخیشیندا ساهرین یازدیغی شعرلر اینجی تک دگرلیدیر. دوزگون اوندان گوج آلمیش، بوتون غم- کدری اونوتموشدور. اونون باخیشیندا:
«سینادیم، هر یانا گئتدیم، گؤردوم،
یوخدو ساهر تکی دوزگون انسان.»
سئون سئوگیلینین قاشینا- باشینا وورولاندا، اوندان باشقاسین گؤره بیلمهیهنده، دوزگون ده ساهرین دویغو- دوشونجهسینه وورولوب، اونو بوتون اؤلکهده تایسیز سانمیشدیر.
«گزدیم هر بیر یئری من ایراندا
تاپمادیم ساهر تبریزییه تای»
عاشق شاعرلر اینجه بئللی، قارا تئللی، قارا گؤزلو گؤزللره غزل یازاندا، دوزگون ایسه حبیب ساهره غزل یازمیش، اونو سئوگیلی کیمی اؤیموشدور.
«باهاردیر، سیره چیخ، گلزاره گل، یاتما قارا یئرده،
بو داغلاردا سالیبلار شاققاشاق سئللر، حبیب ساهر.
عاشق باغرینا باسمییش سازینی سندن اوخور بیر شعر،
یانیقلی قلبی اوزره سیزلاییر تئللر، حبیب ساهر.
نه قدری ظالمین تانگی، توفنگی برقرار اولسا،
سن اؤیرتدین بیزه کیم سوسماسین دیللر، حبیب ساهر.»
ساهر دوزگونه، دوزگون کیمیلره گوج وئرمیش، قورخمازلیق باغیشلامیشدیر. اونون شعری دیرهنیش شعری اولموشدور. او ظلمه، ظالملره قارشی دیللنمیش، دیرنمیشدیر. اونون قورخمازلیغی، باشقا دوشونجهلی انسانلارین دا قورخوسون تؤکموش، اونلاری سوسغونلوقدان چیخارمیش، دیلین آچمیش دیللندیرمیشدیر. بو اوزدن ده دوزگون اونو اؤزونه اولگو- اؤرنک سانیب، اؤزون اونا بورجلو بیلمیش، هر آن اونو آنمیش، اؤیموش، اونا اولان بورجون اؤدهمهیه چالیشمیشدیر.
«اؤپور دوزگون الیندن، یوخدو کفران نعمته بیزده
سنی یاد ائیلهییر هر دم بیزیم ائللر، حبیب ساهر»
دوزگون هئچ بیر آن ساهری سئومکدن، سئچمکدن، اؤیمکدن پشیمان اولمامیشدیر. چون او، گؤزل سؤزلرینده- سؤیلرینده دوزلوگه دگر وئرمیش، دوغما مدنیتی قوروماغا چالیشمیش، گئتدیگی یولدان گئری دؤنمهمیش، گؤردویو ایشدن بئزمهمیشدیر. بو یولدا جاندان- مالدان کئچمیش، عمرون قویموشدور. او درین ایناملا، آرخایین آتدیملا، توکنمز سئوگی ایله ایرهلی گئتمیش، آد- سانی، پول- پارانی آتمیش، هئچ بیر شاها، گوجلویه، وارلییا یالتاقلانمامیشدیر. بو اوزدن ده آغیر گونلره دوشموش، چتین ایشکنجهلره دؤزموش، آنجاق دوغرونو سئومکدن، سؤیلهمکدن، ائل اوغروندا چالیشماقدان ال چکمهمیشدیر.
«سئوگی سئچمکده من اینان چاشمارام
کؤنلوم قاپیسین هر کیمه آچمارام
سنی من سئویرم صحبتین اوچون
سن منیم آنامی یاددان قورودون
بو یولدا اوساندین جاندان، چورودون
خلقیمه بسلهدین درین بیر اینام
محبت دفترین ائیلهدین تمام
مقاما، شهرته سن آلدانمادین
یالتاقلار تکی اؤز ائلین دانمادین
سارایا، شاهلارا قوشما قوشمادین
آغیر گونلرینده یولدان آزمادین
یاد ایشکنجهسیندن دیزه چؤکمهدین
حقی سئومکدن سن الین چکمهدین
خلقیوین اوغروندا اؤز وظیفهوی
یئرینه یئتیردین بیر اوغول کیمی»
شاعرلر پهلوی رئژیمینین توپ- توفنگیندن، گوجوندن قورخوب یولون، سؤزون، اؤزون آزاندا، یا دا آدا- سانا، پول- پارایا آلدانیب- توولاناندا ساهر یولوندان دؤنمهدی، سؤزون آزمادی، اؤزون ایتیرمهدی. او داغ کیمی دایاندی، آغیر گونه دؤزدو، ائلیله دویغولانیب، آغلاییب، گولدو. ائلی اویدورماغا یوخ اویالتماغا چالیشدی. قاباقجیل سؤزلر سؤیلهمکله ائلی قاباغا آپاریب، قارانلیقدان چیخاردیب، ایشیقلیغا چاتدیرماق ایستهدی.
«او زماندان، بئلهسن وطنیمده
دایاندین، یورد سالدین اؤز چمنینده
آغیر گونه، سینیق لامپایا دؤزدون
ائلیوه، خلقیوه شعرلر یازدین
دوزگون دویغولاری گؤستردین ائله
مترقی سؤزلر گتیردین دیله
کؤوشن شاعرینی نه یاد بیدادی
نه سارای، نه دربار آلدانمادی
انکشافیمیزا چالیشدین بیزیم
سن آچدیغین ایزدیر منیم ده ایزیم
ایندی ده من سنی نئجه سئومهییم؟
نه اوچون یازماییم، نئچین اؤیمهییم؟
ازلی محبت اودو سؤنرمی؟
گئرییه تاریخین چرخی دؤنرمی؟»
ساهرین اوستونلویو، اولولوغو، انسانلیغی، قایغی- دویغوسو، بیلگی- دوشونجهسی، ایگیدلیگی، قورخمازلیغی دوزگونو اونون وورغونونا چئویرمیش، اونو سئومهگه، اؤیمهگه، اونون اوچون یازماغا، یانماغا چکمیشدیر. دوزگون اؤز اورک یانغیسینا، آغری- آجیسینا، بوتون دردلرینه ساهرین سؤزلری- سؤیلری ایله دوا قیلیب، چاره ائتمیشدیر.
«ائشیت دوزگون، سنه تبریزدن بیر خوش خبر گلمیش
کی هجران دردینه ساهر کلامی تک دوا یوخدور»
دوزگونو ترپدن، جوشدوران، آدلاندیران ساهر اولموشدور.
«ساهر اولادینی جوشه گتیریب ترپتدین،
دوزگونو تاریخینه یوردومون عنوان قیلدین.»
دوزگون ساهرین عشقیله اؤز آنا دیلینده، آذربایجان تورکجهسینده یازیب، یاراتماغا باشلامیشدیر.
«ساهر عشقیلهدی من تورکجه دیوان یازیرام
اؤلمهرم، دوزگون! اینان، وار بئله بیر شاه اثریم»
دوزگون ساهر اولا بیلمهسه ده، اونا چاتا بیلمهسه ده اونون کیمی، او دئیهن کیمی اولماغا چالیشمیشدیر. گؤزل یازماغی، گؤزللیک یاراتماغی، اوندان اؤیرنمیش، آیاغین اونون آیاق ایزلرینه قویوب، اونون گئتدیگی یولدا یئریمک ایستهمیشدیر.
«فضلیاب اول بابالاردان گئجه- گوندوز دوزگون!
سن ده ساهر سایاغی لطف بیانی حفظ ائت.»
دوزگون اؤزون ساهرین دوامچیسی، اونون گؤستردیگی یولون یولچوسو بیلدیگی اوچون اؤزون حقلی هابئله گوجلو سانمیشدیر.
«تورک تازی ائلهسم ملک سخنده یاراشیر
چون کی ساهر کیمی فریادرسیم وار منیم»
دوزگون، ساهرین یولون دوز، اینانجین دوشونجهسین، سؤزون ایسه دوغرو بیلدیگی اوچون، اؤزون ساهرین یولوندا گؤردویو اوچون، ساهر ده اؤلدویو اوچون، دوغما ائله یول گؤسترمهگی اؤزونه بورج بیلدیگی اوچون، اؤزون ساهرین یئرینده گؤرموش اونون ایشلرینین دالیسین توتماق ایستهمیشدیر. او ائله دایاق اولماغی اؤزونه بورج بیلمیش، بو یولدا چالیشمیشدیر.
«کوچ ائتدی ساهر، دوزگون، جهان فانیدن،
سن ایندی هاردا قالیبسان یئتیش بو جمعه دایاق اول!»
بونا گؤره ده دوزگون ساهرین اینانجین- دوشونجهسین داشییان بیر خلف اولاد ساییلمیشدیر:
«ساهرین بیر خلف اولادی ساییرلار سنی، بیل
یاز مقدس سؤزونو، دوزگون الین وار اولسون»
دوزگون باشقا یئرده اؤزون ساهرین اوغلو سایمیشدیر.
«ساهرین اوغلو دئییرلر منه، دوزگوندور آدیم،
توولاما، دینله سؤزوم، درده سالارام باشینی.»
«ساهر اوغلو ساییلیرسان، دوزگون
قورخما سؤیله سؤزونو اوزلرینه»
دوزگون اؤزون ساهرین اوغلو، یئرینده اوتورموش بالاسی گؤردویو اوچون، اونون سؤزلری کیمی اؤز سؤزلرین ده مقدس سانیب، اؤزون حقلی بیلیب، قورخمادان دوغرونو سؤیلهمهیه چالیشمیشدیر. ساهر اولدوقجا اولو بیر انسان اولموشدور. اونون دوشونجهسی کوتله دوشونجهسیندن اولدوقجا یوخاری اولموشدور. بونا گؤره چوخ چاغلار ائل اونو باشا دوشمهمیشدیر. او دولتی اؤیمهدیگی اوچون دولت ده اونو ایستهمهمیشدیر. بئلهلیکله نه ملت اونو باشا دوشموش نه دولت. بونا گؤره دنیا اونا دار اولموش، یاشام اونو سیخمیش، بو دنیایا سیغمامیشدیر.
«باشقا دنیا وارسا دوزگون، کؤچ قوتار، تئز وار، گئت
ساهرین وارلیغینا ائتدی بو دنیا دارلیق»
ساهر کوتلهدن اولسا دا کوتله کیمی اولمامیش، ائلیله اولسا دا ائل کیمی اولمامیشدیر. بونا گؤره بیر ائل ایچره تک قالمیش، یالقیز یاشامیشدیر.
«زمانین چرخی دؤنسون، روزگارین دورو چئوریلسین،
سنی یالقیز و تنها قویدو بو ایللر، حبیب ساهر!»
دوزگون باشقا دئییمله بیر داها ساهرین یالقیزلیغیندان سؤیلهمیشدیر:
«حبیب ساهرلریم، جوشغونلاریمچین،
یالقیزلیق اؤلکهسی اولموشدور مکان.»
ائله بونا گؤره ده دوزگون دنیانی قینامیش، اوندان قورتولماق ایستهمیش، زمانین چرخینین دؤنمهسین، روزگارین چئوریلمهسین دیلهمیشدیر. ساهره وفا قیلمایان دنیا، سؤزسوز دوزگونه ده وفا قیلماز. ساهری سیخان دنیا، دوزگونو ده سیخار. ساهرین یالقیزلیقلا، آغری- آجی ایله، نیسگیل دولو اورکله، آرزو دولو گؤزله دنیادان کؤچمهسی دوغرودان دا دوزگونو سیخدی. اونون غمی اورهگیندن چیخمادی.
«دادمامیشدیر دنی انسانلیغین ایگیسین اصلا،
دربهدر سالدی منی یوردومو الدن آلدی.
یاشادارام غمینی عمر بویو دوزگون اینان،
کؤچدو ساهر، اورهگیمده سیزی آنجاق قالدی.»
ساهرین کؤچ خبری دوزگونو سیزلادیب، سیزیلداتدی.
«ساهرین کؤچ خبرین دیلده دولاندیردیم آمان،
صبح چرشنبه چاغی دوزگونو نالان ائتدیم.»
ساهر دنیادان، مادی یاشامدان قورتولسا دا گئتسه ده اؤز اوغلو معنوی بالاسی دوزگونو بو دنیادا یالقیز بوراخیب گئتدی. بو ایسه دوزگونون اورهگین سیخدی.
«لامکان وسعتینه باسدی حبیب ساهر آیاق،
قید خاکه بوراخیب دوزگونو دلتنگ ائتدی.»
دوزگونون گؤزونده ساهرسیز دنیا گؤزللیگین، آنلامین ایتیریب، ییخیلیب- داغیلدی.
«ترک ائدندن یانیمی ساهر کوسگون بالله،
یوخدو دای لطف و صفا گوشهی ویرانهمده.»
ساهرین آیاقدان دوشمهسی، دنیادان کؤچمهسی دوزگونو سارسیدیب آیاقدان سالدی.
«برک دوشدوم آیاغا، ساهر آیاقدان دوشهلی،
یوخسا بیر بولبول قدسیوش، عدنده من ایدیم.»
دوزگون ساهرین یاسیندا آغلاسا دا، یاسا باتسا دا، اوزده ساهردن دئییب، دالدادا اونون قویوسون قازیب، کؤلگهسین قیلینجلایانلار، آغلاییب، سیخیلمادیلار.
«دوزگون اوتوردو ساهر عزاسیندا، آغلادی،
اولاد ناخلف ایچینده عزاداری گؤرمهدیم.»
اونلار ساهرین اؤلوموندن سیخیلمادیلار هئچ، بلکه اونون آدین دا، ایزین ده، سؤزون ده اؤزو کیمی اؤلدوروب، ایتیریب باتیرماق ایستهدیلر.
«ناخلف اولاد بوکدو ساهرین آثارینی،
یار ساندی یارینا اؤز یارینین اغیارینی.»
آنجاق حق باتان دئگیل، دوغرو یول ایتن دئگیل، دوغرو یولچولار یول گؤسترنی آتان دئگیل. بونا گؤره ساهرین یازیلاری، اینجیدن دگرلی شعرلری، دویغو- دوشونجه قایناغی اولان سؤزلری بیر گون گونش کیمی اوزه چیخیب هر یانی ایشیقلاندیراجاقدیر.
قید ائتمک لازمدیر کی، ساهر بارهسینده ایلک کتابی دوزگون یازمیشدیر. کتابین آدی: «دیدی از نوآوریهای حبیب ساهر» کی تبریزده 1355- نجی ایلده تبریزده چاپ اولموشدور. ایکی جلد «کتاب شعر ساهر – 1» و «کتاب شعر ساهر – 2» و «نمونه هایی از ادبیات ترک» کتابلارینی دا دوزگون 1351- 1354 ایللری آراسیندا چاپ ائتدیرمیش، اونون «آرزی و قمبر» منظومهسینی فارسجایا چئویرمیش 1353- اونجو ایلده گئنیش اؤن سؤز ایله نشره بوراخمیشدیر و 1358- ینجی ایلده سحر ایشیقلانیر اثرینین نشرینده اساس رول صاحبی اولموشدور.
1347ـ نجی ایلده تبریزده نشر ائتدیگی اون بئش گونلوک «هنر و اجتماع» نشریهسینین 7ـ نجی سایینی ساهره اختصاص وئرمیشدیر. مختلف نشریهلرده ساهر حقیندا چیخیش ائتمیشدیر و هامیسیندان اؤنملی ایسه او، اؤلکهمیزده بیر نئچه ساهرشناس تربیت ائتمیشدیر کی هله ده اونون ایشینی دوام ائدیرلر.


text:
دوه (اویون)
دوه - آذربايجاندا ان چوخ يازقاباغي (بایرام قاباغی) گونلرده، ائلجه ده ديگر واختلاردا، اساساً اوشاق و گنجلر آراسيندا، گئنيش شکيلده اوينانيلان قديم اويونلاريندان بيريدير.
عومومي معلومات[دَییشدیر]
دوه اويونو ايلآخير چرشنبهلرده، نوروز بايرامي گونلرينده، ائلجه ده ديگر شنليکلرده مئيدان تاماشاچيلاري سيراسينا داخيل اولان مضحکهلي اويونلاردان بيريدير.
اويونون قايدالاري[دَییشدیر]
اؤزونو دوه گؤرکمينه سالميش مضحکهچي بوينوندان زينقيروو آسير. ال-آياغيني هيسه وئريب قارالدير، بئلينه سوپورگه باغلاييب مئيدانا چيخير. او، لاغلاغي سؤزلرله، حيم-جيمله، جوربَجور مزهلي حرکتلرله تاماشاچيلاري اَيلنديرير.
قایناق[دَییشدیر]
- نوروز بايرامي ائنسیکلوپئدياسي. باکي-2008 (شرق-غرب). ص.60.


text:
لا پوئبلا د منتالبان
لا پوئبلا د منتالبان (ایسپانجا: La Puebla de Montalbán) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و تولدو اوستانینده یئرلشیب. ۴۵۳ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۱۴۱٫۱۶ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۸۲۱۶ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«La Puebla de Montalbán»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لا پوئبلا د منتالبان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.