text:
احمد شایا (آلاو)؛ آذربایجان مفتونو و اینسانلیق وورغونو
ائلدار موغانلی
گیریش
آذربایجان ادبیات تاریخینین کئچن یوز ایلینی واراقلادیقدا، اونون معین تاریخی دؤورده اؤزونه مخصوص اجتماعی- سیاسی آب و هاواسیلا عرصهیه گلن ادبی مدنی بیر نسیلین پرنسیپال داواملیلیغینی و معین بیر ادبی آخیم پرنسیپلرینه دایانماسی و ادبیاتین جمعیتدن آیریلماز بیر وارلیق کیمی تعریفلنمهسینین عیانی شاهدی اولوروق. بو اجتماعی گئرچکلیک تفکورونه دایانان ادبی نسیلین ایستر یارادیجیلیق داوامی، ایسترسهده اونلارین بیر ادبی عنعنهیه چئوریلمیش ادبیات شخصیتی پرنسیپلری بو گونده یئنی نسیلین قارشیسیندا دوران دانیلماز بیر حقیقت کیمی اؤزونو نوماییش ائتدیریر.
معاصر دؤروموزون ایلک یاریسینا منسوب اولان بو ادبی نسیلین عؤمور یوللاری خالقین، جمعیتین و خصوصیله زحمت آداملارینین سعادتی، معیشت طرزی، آزادلیق ایستکلری و قورتولوش آماللاری کیمی موضوعلارلا یوغرولموشدور. ادبیات بو نسیلین الینده اودو، ایشیغی سؤنمهین و قارانلیقلاری ایشیقلاندیران و اجتماعی مبارزه یوللارینی آیدینلاشدیران بیر مشعله و خئیرله شر آراسیندا، ظولمتله نور آراسیندا حاکیم کسیلمیش بیر وارلیغا چئوریلمیشدیر و ائله بو اوجباتدان صنعتکارین عؤمور یوللاری چوخلو عذاب- اذیتلی اولموش و صنعتکار داها آرتیق موباریز بیر اینسان سیماسیندا جمعیتین حیاتیندا باش وئرن آغلی قارالی حادثهلره اؤز موناسیبتینی بیلدیرمیشدیر.
جمعیتین چوخ گرگین بیر اجتماعی سیاسی دؤورونده ادبی شخصیتلری بئجهریلن بو تیپ صنعتکارلاریمیز تکجه او دؤرون پرنسیپال صنعتکارلیق محصولو کیمی یوخ، عینی حالدا صنعتکارین اؤزونون دونیا گؤروشو و فلسفی تفکورو زمینینده فورمالاشان ادبی بیر آخیمین یؤنونده بیر چوخ مشقتلر و محرومیتلره رغمن بوتون اجتماعی پرنسیپلری عؤمورلرینین سونونا قدهر داشیمالاری اولموشدور. نهدیر بو سیرر؟ هانسی رموزاتا واردیقدا بئله شخصیتلرده وفادارلیق، دؤنمزلیک، اؤزونه، صنعتینه صداقت، چالیشقانلیق، سارسیلمازلیق و ان اساسی اینام و عقیده اؤلچولریندن قاچماماق سجیهلری اونلارین ادبی اجتماعی شخصیتلرینده عؤمورلشیبدیر؟
ادبیات تاریخیمیزده حبیب ساهر، گنجعلی صباحی، بالاش آذراوغلو، مدینه گولگون، محمدعلی محزون، بهزاد بهزادی، هاشیم ترلان، مظفر درفشی، یحیی شیدا، عباس صابری، عباس بارز، کریم سؤنمز، عزیز محسنی، محمدعلی فرزانه، بولود قرهچورلو سهند، کریم خجیر باریش، حلاجاوغلو، سلیمان ثالث، بهمن زمانی، اشرف نورانلی، قافلانتی، ستار گولمحمدی، تورکاوغلو، احمد شایا(آلاو) و … بیر آز ایرهلی گلدیکده؛ علیرضا نابدل، مرضیه احمدی اوسکویی، حبیب فرشباف، خیرالله ساپلاق، حمیده رئیسزاده سحر، رقیه کبیری، نیگار خیاوی، ناصر داوران، حسن ایلدیریم، کریم گولاندام، عزیز سلامی، هریسلی، میانالی علیرضا و …س کیمی امضاءلاری بو گونکو نسیلیمیزه آز چوخ تانیش اولان ادبی شخصیتلریمیزی اجتماعی گئرچکلیک پرنسیپلرینه اساسلاندیقلاری اوچون نئجه گوناهلاندیرماق اولار؟ هله قالسین کی یئنی میدانا آتیلمیش و چوخ تاسفله گئرچکلیگین ائستئتیک درکیندن عاجیز اولان اوزدن ایراق “مدرن منتقد”لر طرفیندن “کؤهنهچیلیک” دامغاسیلادا تخریب ائدیلسینلر؟
بو نسیل اؤز یارادیجیلیغینین و ادبیات شخصیتی پرنسیپلرینین اوزون عؤمورلولوگی ایله بیر داها یئنی یئنی آغیز دولدوروجو ادبی آخیملارا واران و بو فانتزیک آخیملارلا بعضا هئچ اؤزوده فلسفی نقطهی نظریندن اؤزلشمهین و ائله بونا گؤره ده یارادیجیلیق یوللاریندا تکرار تکرار والایلایان کیمسهلرین اینام، فیکیر، جمعیت، وطن، تورپاق، باریشیق، انسانلیق، عدالت، بشر آزادلیغی و بو کیمی اجتماعی موتیولری “کؤهنهلیک” دامغاسیلا تحقیر ائتمهلری نه قدهر عبث و اویدوروجو اولدوغونو ثبوتا یئتیریر.
نسیللر آیریلیشی ضرورتلرینی بایراق ائدیب، نوواتورلوغو هئچ اؤزلشدیرمهین و یالنیز آلینما و بایاغی ادبی ائلئمئنتلره و جمعیتین بوتون تاریخی شخصیتینه، اخلاقی- فلسفی آنلاملارینا، میللی ائستئتیک ذؤوقونا یاد اولان فضالاردا سئیر ائدن و دونیاسینی یالنیز جیلیز شخصی حیسلرین چرچیوهسینده محدودلاشدیران و ادبیاتی فیکیر، اینام و گئرچکلیکدن اوزاقلاشدیرماغا جهد ائدن کیمسهلر، آذربایجان واحد ادبیات تاریخینین بؤیوک بیر قولونو، اجتماعی گئرچکلیک تفکورونه دایانان اساسلارینی نئجه پوزا بیلهجکلرینی باشا دوشمک چوخ چتین اولور.
بو یازیدا حیات و یارادیجیلیغی بارهده قیساجا سؤز آچاجاغیمیز بو ادبی نسیلین ان گؤرکملی نومایندهلریندن اولان و عؤمرونون سون گونلرینهدک اینامینا، عقیدهسینه و صنعت پرنسیپلرینه صادق قالان اوستاد احمد شایا (آلاو) اولاجاقدیر. یازیدا اوستاد احمد شایا (آلاو) کیمدیر؟ اونون اجتماعی مبارزه یوللارینی ایشیقلاندیران حیات سالنامهسی نئجهدیر؟، ایشیق اوزو گؤرموش اثرلری و یارادیجیلیغینین اساس موتیولری هانسیلاردیر؟ و … س کیمی سورغولاری جاوابلاندیرماغا چالیشاجاغیق.
اجتماعی مبارزه یوللارینی ایشیقلاندیران حیات
ادبیاتیمیزین فخری ساییلانلاردان احمد علیاصغر اوغلو اوردوخانی(سونرالار اورتانی- شایا)، ۱۳۰۴ینجی ایلین آذر آیینین سون گونلرینده یئنیجه خوی شهرینده مسکونلاشمیش ائلات بیر عائلهده دونیایا گؤز آچمیشدیر. عائلهنین مدنیت داورانیشی یئنیجه آلیشدیقلاری شهرچیلییه اویغون داورانیشلارلا فورمالاشدیقدا، بالاجا احمدینده اوشاقلیق ایللری شهر مدنیتی پروسسینده کئچیر. او رسمی تعلیم یاشینا چاتدیقدا مکتبه گؤندریلیر و چوخ جیددی صورتده یئنی اوصولدا تعلیم تربیه آلماسی عائیله طرفیندن ایزلهنیلیر. بو قایغی نتیجهسیندهدیر کی احمد بئش و آلتینجی صینیفده اوخویارکن «اصلی و کرم»، «مختارنامه»، «امیر ارسلان»، «نسیم عیار» کیمی کلاسیک روایتلری اؤز آنا دیلینده اوخویا بیلیر و بو واسیطهایله آنا دیلینین اینجهلیکلریله تانیش اولور، اونا رغبت بسلهییر و اونو منیمسهمهیه جهد گؤستریر. بو باجاریق سونرالار اونون اؤز آنا دیلینده چوخ آسانلیقلا مختلف متنلری اوخوماغینا یاردیمچی اولور. اؤزو یازیر:«… بئله کی ۱۳۲۰ینجی ایلده طیارهلردن تؤکولن نوتالاری آسانلیقلا اوخویا بیلیردیم»
دوققوزونجو صینیفهدک خوی شهرینده تحصیل آلان احمد، ۱۳۲۲ینجی ایل تبریز شهرینده اوغلانلار دانشسراسیندا تحصیله باشلاییر. بو ایللر شهریور حادیثهسی نتیجهسینده (۱۳۲۰ینجی ایلین شهریور آییندا رضاشاهین اؤلکهدن چیخماسی و دیکتاتورانین موقتی اولموش اولسادا دئوریلمهسی) اؤلکهده یارانان عمومی سیاسی آتموسفرین آچیلماسی و بو سیاسی آچیلیش زمینینده نشره باشلانان بیر چوخ قزئت و روزنامهلر، خصوصیله گنجلرین سیاسی و اجتماعی فعالیتلره جلب ائدیلمهسینده جیددی رول اویناییر. بو پروسسله یاناشی شوروی آذربایجانی جومهوریسی مطبوعات اورگانلارینین «قیزیل اوردو» و تبریزدهکی «شوروی مدنیت ائوی» واسیطهسیله کوتله آراسیندا یاییلماسیدا گنجلری سیاسی و اجتماعی فعالیتلره، ائلهجهده آنا دیلی و میللی ادبیاتا سوق وئرمکده اساس سببلردن اولور. بو گنجلر آراسیندا اونسکگیز یاشلی احمدینده تحصیلله یاناشی گونو گوندن آذربایجان دیل و ادبیاتینا و خصوصیلهده جمعیتده باش وئرهن مختلف سیاسی و اجتماعی حادیثهلره ماراغی آرتیر و اونلارلا یاناشی کوتلهنین آغیر معیشت دورومونا چیخیش یولو آختارماق هوهسی اونون گنجلیک ایدهیاللاریندا فورمالاشماغا باشلاییر.
اجتماعی مسئلهلرله باغلی ادبیات نومونهلریله ایلک دؤنه تبریز شهرینین تحصیل اوجاقلاریندا پولسوز پایلانان «وطن یولوندا» قزئتی واسیطهسیله تانیش اولور. شوروی قوشونو طرفیندن یاییلان بو قزئت بوتون گونئی آذربایجان ادبیاتینین او ایللردهکی اینکیشافیندا رول اوینایان ان مهم عامیللردن بیریسی اولموشدور. آنجاق گنج احمدین ادبیات دونیاسینا جیددی تاثیر بوراخان دانشسرادا اوخودوغو ایللر یالنیز بیر ایل (۱۳۲۲- ۱۳۲۳) نشر عؤمرو اولان تانینمیش آذربایجان شاعری «محمد بیریا»نین تشبثیایله ایکی صحیفهده تبریز شهرینده یاییلان، آنجاق گئنیش کوتله رغبتینی قازانان «ادبیات صحیفهسی» اولور. «ادبیات صحیفهسی»له گنج احمد ده ادبیات عالمینه قاتیلیر؛ شعر یازماغا باشلاییر و چوخ آز بیر مدتده دوستلاری و همکلاسلاری آراسیندا بیر شاعر کیمی تانینماغا باشلاییر. اؤزو یازیر: «۱۳۲۲ده تبریز شهرینده اوغلانلار دانشسراسیندا تحصیله باشلادیقدا خیابانلاردا ساتیلان «بیریا»نین سیاسی- طنز شعرلریله تانیش اولدوم. بئلهلیکله آذربایجان دیلیایله باغلاندیم. همان زامانلار آذربایجان دیلینده یاییلان «وطن یولوندا» روزنامهسی و «آذربایجان» مجلهسی مجانی اولاراق دانشسرا طلبهلرینه وئریلیردی.»
۱۳۲۴ینجی ایلین آذر آییندا آذربایجاندا قورولان میللی حکومت گنج احمدینده حیاتیندا مینلر آذربایجان گنجی کیمی جیددی دهییشیکلیکلر یارادیر. ادبیات ساحهسینده فعالیتی داهادا گئنیشلهنیر؛ اجتماعی موضوعلاردا یازماغا داهادا مئیل گؤستریر؛ یازدیقلارینی دؤرو مطبوعاتدا یایماغا جان آتیر و یئنهده شاعر «بیریا»نین شعرلری تاثیری آلتیندا اجتماعی مضمونلو شعرلر یازیر. اونون ادبیات و خصوصیله شعر ساحهسینده گونو گوندن چیچکلهنن استعدادی میللی حکومتین مدنیت ایشچیلری طرفیندن جاوابسیز قالمیر. ۱۳۲۴ینجی ایلین قیش آییندان نشره باشلایان (۱۲ اسفند ۱۳۲۴) و ایکینجی ۲۱ آذرهدک نشری داوام تاپان «غلبه» هفتهلیگینین(ناشر افکار زحمتکشان آذربایجان) یازیچیلار هئیتی سیرالاریندا فعالیت گؤسترمهیه دعوت آلیر. محمد بیریانین تشبثی و حسین جدی، حمید صفری، سهراب زمانی، عباسعلی زنوزی و مظفر درفشینین امکداشلیغی ایله نشر اولان بو هفتهلیکله امکداشلیغا باشلاییر. اؤزو بئله یازیر:«… تدریجله فارس و آذربایجان دیلینده شعر یازماغا باشلادیم و ۱۳۲۴ینجی ایلین آخرلرینده «غلبه» روزنامهسینین یازیچیلار هئیاتینه سئچیلدیم.»
آذربایجاندا قورولان بیر ایللیک میللی حکومت تکجه جمعیتین اجتماعی و سیاسی حیاتیندا یوخ، معارف و مدنیتین بوتون ساحهلرینهده اؤز بلاواسیطه تاثیرینی بوراخمیشدی. نهضتین حیاتا کئچیردیگی دهییشیکلیک پروسسینده ملی مدنیتیمیزین چیچکلنمهسینه بؤیوک دقت یئتیریلیردی و ادبیات ایشچیلرینه، شاعر و یازیچیلارینا خصوصی قایغی گؤستریلیردی. اونلارین تشکیلاتلانماسیندا ایلک اؤنجه تبریز شهرینده “وطن یولوندا” قزئتینین نزدینده فعالیت گؤسترن “شاعرلر مجلسی” درنهیینین بؤیوک رولو وارایدی.
گنج احمدین استعدادی و اونون یازیچیلیق قابلیتی خصوصیله شاعر «بیریا»نین گؤزوندن یایینمامیشدیر. بیر گون «بیریا» آذربایجانین تانینمیش اجتماعی شخصیتی و او ایللر قیزیل اوردویلا تبریزه گلن و «وطن یولوندا» قزئتینین رهبرلری سیراسیندا ادبی ایشلرله مشغول اولان ادبیاتشناس عالم «جعفر خندان»لا بیرلیکده اون گؤرمک مقصدیله اوخودوغو دانشسرایا گلیرلر. بو حادثهنی اوستاد آلاو بئله خاطیرلاییر: «۱۳۲۵ینجی ایل اردیبهشت آییایدی. معرفی امتحانی اوچون شیفاهی فرانسه دیلی امتحانی وئریردیم. دئدیلر وزیر چاغیریر. گئتدیم. وزیردن باشقا دؤرد نفرده کوریدوردان مئیدانا دوشن پیللهلرین اوزهرینده دایانمیشدیلار. وزیر دئدی: اوغول گئت شعرلریندن گتیر اوخو. اوخودوقدان سونرا اونلارین بیری شعرلریمی مثبت دهیرلندیریب دئدی: استعدادین یاخشیدیر. گل سنی باکییا آپاریم. سنی بؤیوک شاعر ائدهرم. من قبول ائتمهدیم. او آزاجیق سرت لحنیله دئدی: منی تانیرسان؟ دئدیم: یوخ. دئدی: من جعفر خندانام. من یئنه قبول ائتمهدیم و او اینجیک سیما ایله منه باخدی…»
آذربایجان نهضتینین قانا چکیلمهسی گنج احمدیده بیر چوخ آذربایجان گنجلری کیمی اجتماعی و ادبی فعالیتدن اوزاقلاشدیریر و دیدرگین سالیر. جمعیتده حؤکوم سورن هده قورخو، حیاتا کئچیریلن میثلی گؤرونمهین جینایتلر و استبداد تؤر تؤکونتولرینین غدارجاسینا خالقین بوتون اموال و ناموسونا ائتدیکلری تجاوز، آذربایجانین گؤیلرینه قارا پرده چکیر. آنجاق بو ظولمتین چوخ عؤمور سورمهمهسینه و بیر داهادا گونشین قارا بولودلاری یاریب چیخماسینا اینام، مینلر آذربایجان گنجینی یاواش- یاواش گیزلی صورتده موباریزه مئیدانینا آتیر. جمعیتده آچیلان هر بیر سیاسی آتموسفر اونلارین یئنیدن روحلانمالارینا سبب اولور و یئنیدن آذربایجان مدنیت بایراغینی قالدیرماغا یؤنلدیر. احمد بیر نئچه ایل مراغه، عجبشیر و یئنیدن تبریز شهرلرینده یاشامالی اولور و نهایت ۱۳۳۰ینجی ایل یولداشی نین باجیسی «مخمل» خانیملا عائیله قورور.
اوتوزونجو ایللرین اوللرینده باشلایان اجتماعی سیاسی حرکات یئنیدن گنج احمدی ادبی اجتماعی فعالیتلره چکیر. ۱۳۳۰دن ۱۳۳۳ینجی ایلین سونونادک اونون بیر چوخ مقاله و شعرلری ایستر گیزلیجه، ایسترسهده آشکارجاسینا یاییلان آنا دیللی مطبوعاتدا یاییلیر. اوستاد شهریارین «حیدر بابایا سالام» منظومهسینه یازدیغی «حیدربابادان شهریارا مکتوب» نظیرهسینین بؤیوک بیر قیسمی ائله بو ایللره عایددیر. بو منظومه سونرالار ۱۳۴۵ینجی ایل قلمه آلینان «بابک منظومهسی»ایله برابر بهمن اینقلابینین غلبهسیندن سونرا چاپ اولور. آنجاق احمدین بو دؤور ان مهم فعالیتلریندن اونودولماز آذربایجان اجتماعی و ادبی شخصیتی بهزاد بهزادینین تشکیلاتچیلیغی ایله گیزلی صورتده نشر اولونان «آذربایجان» روزنامهسینین یازیچیلار هئیتی ترکیبینده اولماسینی و یئنیدن تشکیل اولونموش “آذربایجان شاعرلر و یازیچیلار جمعیتی”ندهکی فعالیتینی آد چکمک اولار. «آذربایجان» روزنامهسی آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اورگانی کیمی ۱۳۳۰ینجی ایلین آذر آییندان ۱۳۳۳ینجی ایلین شهریور آیینادک ۱۴۲ نومرهده گیزلی صورتده اوللر تهراندا و سونرالار تبریزده نشر ائدیلیردی. روزنامهنین چاپ یئرینین کودتا رژیمی طرفیندن تاپیلماسی اونون ایستر داخیلینده و ایسترسهده اطرافیندا جمعلشن بیر چوخ آذربایجان ضیالیسینین یاخالانماسینا سبب اولور. احمدده یاخالانیر و حبس ائدیلیر. بیر ایلدن آرتیق حبسده اولور و مختلف عذاب و اذیتلره قاتلاشدیقدان سونرا، نهایت ۱۳۳۵ینجی ایل آزادلیغا بوراخیلیر.
احمدین آزادلیغا بوراخیلماسی باخمایاراق کی اونون گنج عائیلهسینه سئوینج بخش ائدیر، آنجاق اجتماعی حقوقدان محرومیتلر و دیدرگینلیکلر یئنیدن اونو و عائیلهسینی اؤز جایناغیندا سیخیر. بیر چوخ شاه رژیمی استبدادی علیهینه موباریزه ائدیب و حبسه آلینمیش و سونرالار بو اوجباتدان عذاب و تحقیرلره معروض قالمیش اینسانلار کیمی احمدده اولکی ایشینی الده ائده بیلمیر؛ بیر مدت مختلف ایشلرله مشغول اولور و عائیلهسینین معیشت طرزینی یاخشیلاتماق اوچون الیندن گلنی اسیرگهمیر؛ نهایت او یئنیدن معللیمچیلیک پئشهسینه قاییدیر.
اوزون ایللر معللیملیک ائدهن و جمعیتین خصوصیله زحمتکش صینیفلرینین نئجه عذابدا یاشاماسی و مینلر یوخسول عائیله اوشاقلارینین رسمی تعلیم و تربیهدن محرومیتی احمدین بو ایللرده قلمه آلدیغی ادبی اثرلریندهده اؤز تاثیرینی بوراخیر. اینقلابدان سونرا ایشیق اوزو گؤرهن شعرلرینی اوخودوقدا اونون خلقیلیک و زحمتکش صینیفلرینین آزادلیغی سنگرینده سارسیلمادان دؤیوشمهسینی آچیق آیدین گؤرمک اولور. باخمایاراق کی اوتوز یاشینی آرخادا قویموش احمد حبسدن آزاد ائدیلدیکدن سونرا منسوب اولدوغو سیاسی تشکیلاتا بیر داها دؤنمور؛ آنجاق بیر موباریز شاعر سیماسیندا ملی وارلیق اینکیشافی، آزادلیق عشقی و عدالتلی بیر جمعیتین قورولماسی اونون حیات فلسفهسینده عؤمورلوک یاشاییر؛ قارانلیقلارا قارشی آپاردیغی موباریزهنین شعلهلری بیر آندا اولسون بئله سؤنمور؛ یازیر، یارادیر و مدنیت عسگری کیمی مقدس دؤیوشون خیدمتینده دورور. تربیه ائتدیگی طلبهلرینین بیر چوخو اؤز معللیملریندن گؤتوردویو اجتماعی داورانیش طرزینی اینسان یاشاماق اوصوللاری کیمی عؤمورلوک قبول ائدیرلر و ملی مدنیت کئشیکچیسی کیمی بیر آندا بئله موباریزهدن ال چکمیرلر.
احمد شایانین معللیملیک پئشهسی اللینجی ایللرین سونونا قدهر داوام تاپیر، نهایت تقاعده چیخیر. آنجاق بیر شاعر و یازیچی کیمی اؤزونو آذربایجان ادبیاتیندان و اجتماعی موباریزهدن اوزاق گؤره بیلمیر. ایراندا اسمهیه باشلایان اینقیلاب طوفانی اللی یاشلی شاعریده اؤز قوینونا آلیر؛ اینقیلاب صفلرینده شعرلریله چیخیش ائدیر؛ استبداد دؤورو یاراتدیغی اثرلرینی ساهمانلاماغا باشلاییر و تبریز ادبی محیطینین چالیشقانلاریندان اولور. بهمن اینقیلابینین غلبهسی شاعرین بیر عؤمور ناکام قالمیش آرزولارینین چیچکلنمهسینه الوئریشلی شراییط یارادیر؛ تبریزده یئنیجه تشکیل ائدیلمیش «تبریز ادبی انجومنی»نین فعال اشتراکچیلاریندان اولور؛ مدنیت فضاسیندان اوزاق قالماسین دئیه تبریز شهرینده «اورین» نشریاتینی قورور و آذربایجان دیلینده یازیب یارادیلان اثرلری و ترقیخواه اجتماعی قوهلر طرفیندن یازیلمیش باشقا اثرلری یایماغا باشلاییر.
۱۳۶۰ینجی ایله قدهر دؤرد شعر مجموعهسی ایشیق اوزو گؤرور. «آیسیز گئجهلر»، «دومانلی گونلر»، «حیدربابادان شهریارا مکتوب و بابک منظومهسی» و «گونشلی سحر» کیتابلاری اؤز عنوانلاریندان گؤروندویو کیمی شاعرین شاه استبدادی دؤورو و اینقلاب عرفهسینده یازدیغی آنجاق هئچ واخت بیر شعر مجموعهسی کیمی ایشیق اوزو گؤرمهین اثرلرینی احتوا ائدیر.
«آیسیزگئجهلر» و «دومانلی گونلر» شعر مجموعهلری شاعرین اؤزو دئمیشکن: «آیسیز، ایشیقسیز، قارانلیق استبداد گئجهلرینی و او گئجهلرین چیسگینلی، دومانلی، قارلی، طوفانلی گونشسیز گونلرینی ایفاده ائدیر.» شاعر بو ایکی کیتابی «اینقلاب یولوندا چالیشان بوتون شریف اینسانلارا تعظیم ائدهرک، خالقیمیزین سعادتی یولوندا شهیدلرین نجیب روحلارینا، دوستاقلارین، ایشکنجه گؤرنلرین صبر و استقامتلرینه» تقدیم ائدیر و دئییر «قوی ائلیمیزین موباریزلری شاعر و یازیچیلاریمیزین ایلهامچیسی اولسونلار.»
شاعر ۱۳۶۰ینجی ایل یاییلان دؤردونجو شعر مجموعهسی «گونشلی سحر» کیتابینیایسه «چنلی، بورانلی، دومانلی گونلری، قارا ظولمتلی آیسیز گئجهلری عمومی ظفر عرفهسی، گونشلی سحره چاتدیران قهرمان خلقینه» تقدیم ائدیر و کیتابینین ایلک صحیفهسینده یازیر: «منیم ایلهام منبعیم، شعریمین دادی، سؤزومون دوزو، وطنیم و ائلیمدیر. نه قدهر الیمین یازماق، باشیمین فیکیر و یارادیجیلیق قدرتی وارسا ائلیمین دردین، غمین، کدرین، شادلیغین، فرحین، گؤز یاشلارین، شیرین گولوشلرین، دؤیوشون، ظفرین، ییخیلیب دورماسین، دوشمانلا ووروشماسین، سارسیلماز ایرادهسین، توکنمز باجاریقین شعریمین عنوانی ائدهجهیم و یئنهده سؤز وئریرم نه قدهر وار بدنده جان / سارسیلمادان یازاجاغام.»
بئلهده اولور. اوستاد احمد شایا(آلاو) عؤمرونون سون گونلرینهدک بیر آندا اولسون یازماقدان و یاراتماقدان دایانمیر. عؤمرونون اونبئش ایلدن آرتیغینی یالنیز «آذربایجانجا فارسجا و فارسجا آذربایجانجا» اون مینلرجه لوغت احتوا ائدهن سؤزلوک یازماغا حصر ائدیر. نشرینه بؤیوک آرزو بسلهدیگی بو سامباللی اثرین طالعی بو گونده ادبی جمعیتیمیزی دوشوندورمهلیدیر. نه یازیق کی بو اثر و اونون کناریندا اوستادین عؤمور بهرهسی اولان بیر چوخ باشقا ادبی اثرلری هئچ واخت ایشیق اوزو گؤرمهدی و یالنیز اوستادین اؤز الیایله ترتیب ائدیلمیش بو اثرلر بو گونده صاندیقچالاردا دوستاق یاشاییرلار و نه زامانادک دوستاق اولدوقلاریدا هلهده بللی دئییل.
۱۳۶۰ینجی ایلدن بو یانا اوستاد آلاووین اساس ادبی اثرلری ایشیق اوزو گؤرمهییبدیر. اونون «آذربایجان دیلینین فونیتیکاسی- آغاموسی آخوندوف» و «رستنیهای درمانی در پزشکی معاصر(ترجمه)» اثرلریندن باشقا بیر چوخ اثرلری ال یازما دفترلرینده یاییلماق انتظاریندا قالیر. نئچه دفترلیک «شعر مجموعهلری»، اوچ جیلددن عبارت «ادبی- تنقیدی آراشدیرمالار»، «آذربایجان –ارمنیستان محاربهسی-گوندهلیک یادداشتلار»، «یئددی نوع لوغتنامه»، «فضولی شعرینه تضمینلر مجموعهسی»، «قادینلار شههری منظومهسی»، «میللی سردار ستارخان منظومهسی»، «جبههدن جبههیه» و «آیلی گئجهلر» و …. اثرلری هلهده یاییلما انتظاریندادیرلار.
اوستاد احمد شایا(آلاو) آلتمیشینجی ایللرین اوللریندن تبریزدن عائلوی کؤچوب تهرانین کرج شههرینده مسکونلاشیر. کرج شههرینده اوستاد اوزون ایللر یازیب یارادیر؛ خصوصیله آذربایجان سؤزلویو حاضیرلاماقدا عؤمرونون ۱۵ ایلدن آرتیغینی صرف ائدیر؛ ادبی مدنی درنکلرده اشتراک ائدیر و ۱۳۶۶ینجی ایلدن «ساهر ادبی- مدنی درنهیی»نین قورولماسیندا جیددی چالیشیر و عؤمرونون سونونادک بو درنهیین ادبی مدنی فعالیتلرینده بیر آغ ساققالی کیمی فعالجاسینا رهبرلیک ائدیر.
سون سؤز
عؤمرونون ۶۰ ایلینی آذربایجان ادبیاتینین اوغروندا صرف ائدهن شاعر، یازیچی و آذربایجان آراشدیریجیسی اوستاد احمد شایا(آلاو) وئردیگی سؤزه وفالی قالدی. نه قدهر کی الینین قووهسی، گؤزونون گؤرمهسی و بئینینین دوشونمهسی واریدیسا یازدی، یاراتدی و سارسیلمادان آذربایجان خالقینین ادبی مدنی گنجینهسینه اینجیلر بخش ائتدی. قیسا بیر خستهلیکدن سونرا چوخ تاسفله ۱۳۸۳ینجی ایلین مهر آیینین ییرمی اوچونده آرامیزدان آیریلاراق ابدیت کاروانینا قوشولدو. وداع مراسیمینده دوستلاری و شاگیردلری طرفیندن حیاتی و یارادیجیلیغی و اینسانی سجیهلری بارهده دانیشیقلار گئتدی: هاشیم ترلان، حبیب فرشباف، علیایی، سؤنمز، حسین صدیق (دوزگون)، روشن خیاوی، ناظر شرفخانهای، آذرمازندرانی، حسن ایلدیریم، رحیم کاویان، ع. چاپار، ائلدار موغانلی و حیات یولداشی شاعره ایشیق خانیم اوستادا حصر ائتدیکلری اثرلرینی اوخویوب، خالقیمیزا باش ساغلیغی وئردیلر. آذربایجان ادبی مدنی درنکلرینین بیاننامهسی اوخوندو. بو بیاننامه اوستادین بیر شعرینین اوچ بندیله باشلانمیشدی:
سادهجه شاعرم شعیر دفتریم
قهرمان ائلیمین قوجاغیندادیر.
خالقیما یازدیغیم نغمهلی سؤزلر
دائیما ائلیمین دوداغیندادیر.
اورهییم باغلیدیر آنا وطنه،
وطنین عشقیدیر روح وئریر منه.
نعشیمی بوکنده بیر گون کفنه
ابدی یاتاغیم تورپاغیندادیر.
دئمیرم باشیمی اولدوزا یئتیر،
یادا کی اونودوب، آدیمی ایتیر.
مومکونسه شعریمدن بیر چیچک بیتیر،
گووهنیم بیر گولوم ائل باغیندادیر.
«ائلیمیزین غئیرتلی، شرفلی اوغلو، یوردوموزون آدلی- سانلی ائل دردین چکن و وطن اوچون بوتون وارلیغینی اسیرگهمهین شاعر، یازیچی، ادبیاتشناس و دیلچی عالیمیمیز اوستاد احمد شایا (آلاو)ون دونیادان کؤچمهسی بیز دوستلارینی و شاگیردلرینیده سارسیلتدی. بو نیسگیللی ایتگی یالنیز ادبی جمعیتلریمیز اوچون یوخ، بوتون آذربایجان مدنیتینه ایتگی حساب اولونور. آذربایجان خالقینین بو زحمتکش صنعتکاری و بیر اینسان عؤمرونو یالنیز آذربایجان سؤزلویونو یاراتماقدا صرف ائدهن دیلچی عالیمینین شرفلی خاطیرهسی همیشهلیک یاشایاجاقدیر. صنعتکارین دیلچیلیک حیصهسینده یازیب یاراتدیغی اثرلرینین ایشیق اوزو گؤرمهمهیینه باخمایاراق، یاییلان اون جیلده یاخین شعر و ادبییاتشوناسلیق مقالهلری، آذربایجان ادبی- بدیعی خزینهسینه بخش اولونان چوخ دیرلی اینجیلردیرلر. بیز ادبی انجومنلر و مطبوعات اورگانلاری ایشچی و مودورلری بو نیسگیللی ایتگینی آذربایجان خالقینا، دیلیمیز، ادبیاتیمیز و مدنیتیمیزین اوغروندا چالیشان اینسالارا ، بوتون ادبی و مدنی جمعیتلره ، خصوصیله اوستاد آلاوون مؤحترم عائیلهسینه باش ساغلیغی وئریب، اونلارا صبیر دیلهییریک.» ….. سون
اثرلری:
- حیدربابادان شهریارا مکتوبلار (پوئما)- ۱۳۳۳- نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۷
- در بــاره مـــولانا و فضــــولی- ۱۳۳۹، آمــــاده چـــاپ
- مصلوبین مشهور از صدر اسلام تا انقلاب مشروطه ایران (پایان نامه)- چاپ دانشگاه تبریز، ۱۳۴۳
- بابـک منظومه سی (پوئما)- ۱۳۴۵، نشراورین، تبریز، ۱۳۵۷
- آیسیزگئجه لر( شعرمجموعه سی)- ۱۳۴۵، نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۸
- دومانلی گونلر( شعر مجموعه سی)- ۱۳۵، نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۹
- گونشلی سحر( شعرمجموعه سی)- ۱۳۵۷، نشر اورین، تبریز، ۱۳۶۰
- رستنـــی های داروئـــی در پزشکــــی معاصر (ترجمه)، «ی – دمیر اوف ، ج شکروف »،۱۳۶۰، نشر گوتنبرگ، ۱۳۶۸
- خواجه محمد نصیرالدین طوسی( ترجمه)، اثر: «حبیب محمد بیگلی»، ، ۱۳۷۰آماده چاپ
- آذربایجان ـ ائرمنستان محاربه سی حاقیندا دوشونجه لریم و گونده لیکلریم (مجموعه مقاله ) ۱۳۷۷ – آماده چاپ
- از جبهه به جبهه (رمان )- ترجمه. اثر (حسن سید به یلی) ۱۳۸۰ – آماده چا پ
- شعر و شاعر، ادبی تنقیدی آراشدیرمالار اوچ جیلد، مولف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- قـــادینلار شههری (پوئما ) مؤلف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- اومیــــد سرداری ( پـوئما) مؤلف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- فضـــولی شعرلرینه تضمین مؤلف ۱۳۸۱ – آماده چاپ
- فرهنگ واصطلاحات الکترو تکنیک (آذربا یجانی ـ فارسی) ترجمه – آماده چاپ ۱۳۸۱
- آسترونومییا تئرمینلری ( فرهنگ نجوم ) انگلیسی–آذربایجان فارسی ترجمه ۱۳۸۱- آماده چاپ
- شبهای مهتابی ــ (رمان ) ترجمه، اثر: الیاس افندیئو ۱۳۸۲ – آماده چاپ
- معاصر آذربایجان ادبی دیلینین اومونیملر لغتی – ترجمه، اثر حسرت علی اوغلو حسنوف ۱۳۸۲ – آماده چاپ
- آذربایجانی ـ فارسی لغت (۸۴۰۰۰) دن آرتیق لغت و اصطلاح ۱۳۵۷ـ ۱۳۸۰- آماده چاپ
- آذربایجان دیلینین فونوتیکاسی، ترجمه، اثر:آغاموسی آخوندوو ۱۳۸۳
- یئدی دفتر شعـــر مجمـــوعه ســـی ۱۳۵۷ ـ ۱۳۸۳ – آماده چاپ
- یکدسته گل هدیه به دوستان ۱۳۵۷ ــ۱۳۸۳ ( فارسیجا شعرلر) نشر افلاک ۱۳۸۴
ایضاح و قایناقلار:
- مقالهده اوستاد آلاوین سؤزلرینه استناد ائدیلن جوملهلر، اوستادین موجود اولان الیازما بیوگرافیاسی و نشر اولان کیتابلاری اساسیندادیر.
- میللی حکومت دؤرونده نشر اولان قزئت و روزنامهلره دایر وئریلن معلومات بو قایناق اساسیندادیر: «مطبوعات تبریز از شهریور ۱۳۲۰ شمسی تا ۲۱ آذر ۱۳۲۴ شمسی با تاکید بر روزنامه جوانلار»، سیروس برادران شکوهی، سایت رضا همراز»
- آذربایجان ادبی- مدنی درنکلرینین اوستاد احمد شایا(آلاو)وین اینگیسی موناسیبتیله یایدیغی بیاننامهنین متنی


c: text/html

text:
اویان نیوز اختصاصی: محمود فضلی و مهدی نوری نین محکمه ایجلاسی بو گون دوغو(شرقی) آذربایجان آپللیاسییا محکمهسینین ۴-جو شعبهسینده کئچیریلیب.
اویان نیوز موخبیرینین وردیی معلوماتا گؤره، بو گون ۲۰۱۳ فئورالین ۱۹-او مهدی نوری و محمود فضلینین محکمه ایجلاسی دوغو(شرقی) آذربایجان آپللیاسییا محکمهسینین ۴-جو شعبهسینده دملییک کی محمود فضلی ایکی نفر تبریز کشفیات بوروسونون مأمورلارینین موشاییتی و مهدی نورینین آتا آناسی اوردا اولماقلا محکمه ایجلاسیندا حاضیرلانیبلار. محمود فضلینین حیات یولداشی بیر نئچه هفتهدن سونرا محکمه زالیندا اونو گؤرمیی باشارا بیلیب. آزرباجانین بو ایکی میللی مدهنی فعالینین وکیلیکلرین عباس فقیهی و فاطمه ستاری اؤز اوزرینه آلییبلار. بیلدیریه گؤره بو ایجلاس میللی مدهنی فعاللارینلارین اتهاملارینا باخمانین سونونجو ایجلاسی ایدی، اؤنوموزدهکی گونلرده سون سس وئریلهجک.
بونو دئملیگیک کی آذربایجانین بو ایکی میللی مدهنی فعالی ۲۷ نفر مدهنی فعالی ایله بیرلیکده ۲۰۱۱ ایل آوقوستون ۲۴-او اورمو گؤلو حاقیندا دانیشیقلار آپاردیقلاری واخت توتولوب و تبریزین(دئوریم)اینقیلاب محکمهسینین ۱-جی شعبهسینده «میللی تحلوکهسیزلییه قارشی حرکت» ده اتهام ائدیلهرک ۲۴ آی حبس جزاسینا محکوم اولموشدولار.
آپللیاسییا محکمهسینده بو حؤکم قوهده ساخلانیلدیقدان سونرا بونلارین اعتراضی ایله اؤلکهنین یوکسک محکمهسی ۳۲-جی شعبهسیندن یئنیدن باشوورو اوچون دوغو(شرقی) آذربایجان ویلایتینین ۴-جو شعبه، آپللیاسییا محکمهسینه سؤوق ائدیلمیشدی.
بو خبرین یایین حاققی اویان نیوز سیته سینیندیر وآنجاق قایناق وئررک یایینلانابیلیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۱۹۳۴ (میلادی)
میلادی ۱۹۳۴-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز دؤردونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ دسامبر - تۆرک قادینلار بیرلیگی٬ ایستانبولدا بیر میتینگله قادینلارین میلّتوکیلی سئچیب-سئچیلمه حاقّینی قۇتلادی.
- ۵ دسامبر - ایستالینه قارشی سۇی-قصدده گۆناهلاندیریلان ۷۰ نفر گۆللهلنمیشدیر.
- ۵ دسامبر - تۆرکیهده قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلمیشدیر.
- ۴ مارس - آنکارا رادیوسو یایینا باشلادی.
- ۴ جولای - ماجار فیزیکچی لئو زیلارد٬ داها سوْنرا اتوم بوْمباسیندا ایشلنهجک اوْلان «زنجیرلهمه عکسالعمل» مودلینی ثبت ائتدی.
- ۳ ژانویه - شورویده طیّارهلرین رادیولوژیسی ایله یئرینین مۆعیّنلشدیریلمهسی اۆچون اۇغورلو سیناق کئچیریلدی.
- ۲۶ مارس - بیرلشمیش شاهلیقدا ایلک دفعه موْتورلو آرابا سۆرهجکلره سۆروجولوک ایمتیحانیندان کئچمه شرطی گتیریلدی.
- ۲۴ نوْوامبر - سوْیآد قانونو قبول ائدیلدیکدن سوْنرا تۆرکیه جۆمهور باشقانی مصطفی کمالا «آتاتۆرک» آدی وئریلیب.
- ۲ آقوست - آدولف هیتلر آلمان فورئری اوْلموشدور.
- ۱۹ دسامبر - ایسپانیا حؤکومتی کاتالونیانین موختاریّت حۆقۇقونو لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹ اوْکتوبر - آنادولو و تراکیادا یاشایان یونانلارین یوناندا یاشایان موسلمان-تورک اهالی ایله موبادیله ائدیلمهسی اۆچون یارادیلمیش تورکیه-یونانیستان بیرگه کومیسیونو اؤز فعالیتینی باشا چاتدیردی.
- ۱۸ سپتامبر - شوروی میللتلر جامعهسینین ترکیبینه داخیل اوْلموشدور.


text:
رقیه کبیری ; سؤز واختینا چکر
«ایتیریلمیش زامانین آختاریشیندا» رمانینی ایللر اؤنجه اوخوسام دا، یئنی ایلی مارسل پروست حاقیندا یازیلمیش کتابلار ایله باشلامیشدیم. اوخومالی اولدوغوم سیرا کتابلاردان نوبه اوچونجو کتابا، شهلا حایرینین یازدیغی «مارسل پروست-ون کؤلگهسینده» آدلی اثره چاتمیشدی. بیر ساعاتدان آرتیق ایدی شیرین- شیرین اوخویورکن شحایرینین یوروملاریندان لذت آلیردیم. اوچونجو فصلین باشلانیشیندا پروست-ون تجسس جنونو حاقیندا یازیلمیش بیر جملهیه چاتینجا نوت دفتریمده یازدیم: سادهجه پروست دئییل، بوتون رمان یازارالاری بیرنوع تجسس جنونا مبتلادیلار، آنجاق فرقلی یازارلاردا بو جنونون شدتلی و ضعیف طرفی وار، پروست اؤزو دئمیشکن تجسس جنونو شدتلی اولدوغو اوچون محتشم بیر اثر یاراتماغی باشارا بیلدی.
جملهنین سونونا نقطه قویدوغوم آن موبایلیم سسلندی. نابلد بیر نومرهایدی. تئلفونو آچدیغیمدا بیر خانیم سلاملاشاندان سونرا سوروشدو: «منی تانیمادین؟»
اؤزونو تانیتدیرمادیغی حالدا هاردان تانییاجاق ایدیم! یوخ دئمهمیش اؤزو سوالینا جواب وئردی: «من قدیمی همکارینام دا، مفتیشی یادیندا دئییل؟ من جراحی بخشینده ایشلردیم سن آزمایشگاهدا، منیم سونبئشیک قیزیم سنین بالاجا اوغلوننان یاشید ایدی، ایکیمیز ده اوشاقلاریمیزی ایش یئریمیزین اوشاق باخچاسینا قویاردیق. چوخ آختاراندان سونرا تلفون نومرهوی اورتاق بیر تانیشدان تاپمیشام.»
سؤز واختینا چکر دئییبلر. اونون سؤزونه سانکی ایتیریلمیش زامانیمی بیردن بیره تولازلادیلار ایندیکی زامانیمین اورتاسینا، مندن اون ایل اؤنجه تقاعد اولموش مفتیشی خانیمی خاطیرلادیم، منیم تقاعد اولدوغومدان ایسه سکگیز ایل کئچیردی. ایش یئریمده ساده بیر سلاملاشماق قدر تانیشلیغیم اولان بو خانیم اون سکگیز ایلدن سونرا سحرچاغی توکان- بازار آچمامیش منه ندن زنگ ائدیب دئیه اؤزومدن سوروشدوم. من هارا، مفتیشی خانیم هارا؟
او ایسه اولادلاریمین نه ائتدیکلرینی، نه اوخودوقلارینی، ائولی- سوبای اولدوقلارینی بیربه بیر سوروشوب، دیل اوجو وئردیییم جوابلاری ائشیدندن سونرا دقیقهلرجه اؤز اولادلارینین موفقیتلریندن، تحصیلاتیندان، ایشلریندن، ائولرینین متراژلاریندان و اونون کیمی سؤزلردن دانیشیاندان سونرا آرتیردی: «من کتاب اوخوماغی سئورم، کتابلاریوی هاردا ساتیرلار آدرس وئر گئدیب آلارام.»
اونون تعاروف اوزوندن سؤیلهدییی جملهنی ایندیه کیمی کتاب اوخومایانلارین بیر چوخوندان ائشیتمیشدیم. ندنسه یئنه دیل اوجو ناشیرلرین ایکیسینین آدینی دئدیم. مفتیشی خانیم ایسه اوزون اوزادی کتابین فایدالاریندان و اونون کیمی سؤزلردن نطق ائتدی. او تلفوندا نطق ائدیرکن گؤزوم ساتاشدی بیر آز اؤنجه اوخودوم تجسس جنونو سؤزونه. منه تلفون ائتدینین سببینی آچیق- آیدین سوروشماق ایستهدییمده بیردن بیره سوروشدو: «پرستو خانیم نئجهدی؟ یادیمدادی او زامان سنین یاخین یولداشین ایدی.»
پرستو خانیمین اؤلکهدن کؤچدویونو دئدیییم آن سؤزومو یاری کسیب، آرتیردی: «آی بالا، ائله من ده بو سؤزون دوغرو- یالان اولدوغونو بیلمک اوچون تلفون نومرهوی تاپیب سنه زنگ ویرمیشام دا، هله ائشیتمیشم اؤزو ده أریندن بوشانیبدی!»
او آن مفتیشی خانیمین تجسس جنونونون نه قدر شدتلی اولدوغونو و تئلفون ائتدیینین واقعی سببینی باشا دوشوب، دئدیم: «من باشقا انسانلارین اؤزل حیاتلاری باره ده دانیشماقدان خوشلانمارام، بو بارهده پرستو خانیمین اؤزویله دانیشین.»
در حال اونون نومرهسینی ایستهدی. اذنسیز تلفون نومرهسی وئرمکدن یانا دئیلم، اونون نومرهسینی پرستو خانیما چاتدیراجاغمی دئییب، دانیشیغا سون وئریب، اؤزلویومده دئدیم: گؤرهسن منیم بارهمده تجسس ائتمک اوچون کیمین تلفون نومرهسینی آختاریب تاپاجاق!
پروست-ون تجسس جنونو اونون ایتیریلمیش زمانینین ألده ائتدیینه سبب اولوب و «ایتیریلمیش زامانین آختاریشیندا» آدلی بیر شاهکاریارادیب، مفتیشی خانیم کیمیلرین تجسس جنونو ایسه انسانلارین روحونو زدهلهییب، ساغ آدامی بئله یارالار.
اوخوماغا دوام ائتمک اوچون کتابی ألیمه آلدیم ندنسه مفتیشی خانیم اوخوماق لذتیمی ده زدهلهمیشدی.


text:
`ترور هؤرگوتو پکاکا` نتیجهلر
خبرلر [2603]
- ناتودان تورکیهیه دایانیشما مئساژی
- "عملیات ائتمهسیدیک، سوریهنین تورپاق بوتؤولوگو اولمازدی"
- پکاکالی ۵ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- "ترور هؤرگوتونو دستکلهیهنلرین ایکی اۆزلولوگونه دؤزمریک"
- یارالی تۆرک عسگری شهید اولدو
- تروریست گۆلتن ماتور ایستانبولدا یاخالاندی
- پکاکالی ۱۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- اردوغان: بؤیوک و گوجلو تورکیهنی انشا ائدنه قدر موباریزه داوام ائدهجک
- "اؤیرتمنیمیزه ال قالدیرانین هر شئیینی دارماداغین ائدریک"
- پاشینیان، کولکتیو گوونلیک آنلاشماسی بیلدیریسینی ایمضالامادی
- ترور هدفلرینین وورولدوغو آنلارین گؤرونتولری پایلاشیلدی
- پنجه-قیلینج عملیاتی ایله ۲۵۴ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- امریکا تورکیه-نین حیاتا کئچیردیگی عملیاتا موناسیبت بیلدیریب
- جمهور باشقانی اردوغانین ترورچولاری دستکلهینلره خبردارلیغی
- سوریهده پکاکا سالدیریسی
- پکاکالی ۳ تروریست داها تسلیم اولدو
- سرحدده ۶ تروریست یاخالاندی
- سوئدین آنکارا ائلچیسی باخانلیغا چاغریلدی
- امریکانین آنکاراداکی سفیرلیگی قانلی ترور هوجومونو پیسلهییب
- ترور سالدیریلارینا قارشیلیق وئریلدی
- ترور هؤرگوتو یپگ/پکاکا یانداشلاریندان سوئدده تورکیه قارشیدی گؤستری
- تروریستلرین وورولما آنی
- پکاکانین، قازدیغی تونللر گؤرونتولندی
- ترور یانداشلاری اولای چیخارتدی
- پکاکانین سالدیرقان اوزو
- سوئد: پکاکادان اعتراض گؤستریسی
- پکاکا، اورمان یانغینلارینی اوستلندی
- "دیارباکیردا گنج بوراخمادینیز"
- پکاکانین گرچک اوزو بیر داها گؤرولدو
- سنتکومدان پکاکا تروریستی اوچون باشساغلیغی مئساژی
- بیر قازئتچی می یوخسا پکاکایا منسوب تروریست می؟
- کلینتون عایلهسیندن یپگ/پکاکا یانلیشی
- اردوغان: فنلاند وسوئد پکاکا-یپگ ترور هؤرگوتلرینی دستکلهییر
- "ترورسوز بیر دونیا"
- تروریستلر گؤرونتولندی
- 39 اولکهنین باش کونسولو ایستانبولدا تؤردیلن ترور آکتینی قینادی
- ایسلامی ترورلا عینیلشدیرنلره ان گؤزل جاواب
- یوروپل، ترور تشکیلاتی پ.کا.کا-نین آلمانیادا حیاتا کئچیردیگی فعالیت لری، درج ائتدیگی ترور راپوروندا آچیقلاییب
- ترور تشکیلاتینا آغیر ضربه
- رپورتاژ: آمریکانین ترور تشکیلاتلارینا یاردیمی
- کانادا یاشایان تورکلر تورکیهده فتحاللهچی ترور تشکیلاتینین چئویریلیش جهدینه قارشی چیخدی.
- عفرین: تورکیه نین یانی باشینداکی ترور یوواسی
- یئنی زئلاندادا ایکی مسجیده اولونان ترور سالدیرسیندان فوتولار


text:
ائششک بئلی سينديردی (اویون)
ائششک بئلی سیندیردی - آذربایجاندا اساساً یازقاباغی (بایرام قاباغی) گونلرده اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش شکیلده یاییلان ان قدیم اویونلاردان بیری. بو اویون موعین معنادا "انزهلی"یه بنزهییر، اونون داوامی کیمیدیر.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
اویونو کئچیرمک اۆچون ایکی دستهیه آیریلماق گرکدیر. دستهلر هالای گئتمک یولو ایله آیریلیر. پوشک ایله اودوزان دسته بیر-بیرینین آرخاسیندان یاپیشاراق اَییلیر، او بیری دسته ایسه اونلارین بئلینه توللانیب اوتورورلار. اگر بو آرادا دستهدن بیری ییخیلیرسا، دستهلر یئرلرینی دییشدیریر.


text:
تورکییه ایله ارمنیستان آراسینداکى ۳-جو گؤروشمه وییانا’دا یاپیلدی
تورکییه و ارمنیستان نورماللاشما سورهجى اؤزهل تمثیلچیلرى بؤیوکائلچى سردار کیلیچ ایله ارمنیستان مجلیس باشقان یاردیمچیسى روبن روبینیان آراسینداکى اوچونجو گؤروشمه وییانا’دا (وین) گرچئکلشدیریلدی.
طرفلر داها اؤنجه موسکوا و وییانادا گؤروشموشدو.
ایکى اؤلکه خاریجی ایشلرى باخانلارى دا آنتالیا دیپلوماسى فورومو مارژیندا (حاشیهسینده) بیر آرایا گلمیشدی.
تورکییه و ارمنیستان آراسینداکى سورهج تام نورماللاشما هدفى ایله و [قوزئی] آزربایجان ایله کووردینهلى (هماهنگ) بیر شکیلده یورودولور.


text:
ترت وورلد، ۶ یاشینی قوتلاییر
«ترت وورلد» قورولدوغو گوندن بو یانا دونیانین بوتون بؤلگهلرینده و ان قاینار نقطهلرده یاشانانلاری اینسان فاکتورونو مرکزه آلماقلا ایزلهییچیسینه چاتدیریر
تورکیهنین سسینی دونیایا دویوران تورکیه رادیو و تلویزیون قورومونون «ترت وورلد» ۶ یاشینی قوتلاییر.
ترت تکجه اؤلکه ایچینده دئییل، اولوسلارآراسی ساحهده ده طرفسیز و اوغورلو خبرچیلیک آنلاییشی ایله ایرلیلهییر. بو دوشونجهنین باشاریسی، «ترت وورلد» قورولدوغو گوندن بو یانا دونیانین بوتون بؤلگهلرینده و ان قاینار نقطهلرده یاشانانلاری اینسان فاکتورونو مرکزه آلماقلا ایزلهییچیسینه چاتدیریر، کورهسل خیرچیلیکده فرق یارادان بیر سس اولماغی باشارماسیندادیر.
ترتنین باش مودورو محمد زاهد سوباجی سوسیال مئدیا حسابیندان بیر تبریک مئساژی پایلاشاراق: "تورکیهنین ایلک اینگیلیزجه تلویزیون کانالی «ترت وورلد» ۶ یاشیندادیر. دونیانین هر یئریندهکی مظلوملارین گور سسی اولماغی و دییشمهیه ایلهام وئرمهیی داوام ائتدیرجییک. نئچه-نئچه یاشلارا، ترت وورلد".
ایلگیلیلی خبرلر
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکایا قارشی عملیات
ترور هؤرگوتو پکاکانی اؤلکه گوندمیندن چیخارماق و بؤلگهده اولدوغو دگرلندیریلن تروریستلرین ضررسیزلشدیریلمهسی اوچون سییرتده یئنی بیر عملیات باشلادیلدی
جمهور باشقانی اردوغان: تورکیه عصری اوچون داها چوخ گنجلره آرخالانیریق
شانلی اورفانین حلیلیه قصبهسینده کئچیریلن "گنجلیک گؤروشلری" پروقرامینین آچیلیشیندا چیخیش ائدن جمهور باشقانی اردوغان بیلدیریب.
جمهورباشقانلیغی سؤزچوسو قالین الجزیرهیه دانیشدی
"سوریهنین قوزئیینده، دوغوسوندا، باتیسیندا و یا تۆرکیه سرحدینه یاخین بؤلگهلردهکی تروریست عنصورلار، نقطهلر، آنکارا اوچون مشروع هدفدیر"


text:
`یونسکو` نتیجهلر
خبرلر [52]
- کاپادوکیایا توریست آخینی
- دونیادا ۷۷۱ میلیون اینسان اوخوما یازما بیلمیر
- ۴۵۰۰ ایللیک دووارلارین بیر بؤلومو ییخیلدی
- نمرود داغینا توریست آخینی
- پاموککالهنی، ۴ آیدا ۲۴۰ مین قوناق گزدی
- بالونلارین باشکندی: کاپادوکیا
- 'تاریخین صیفیر نقطهسی'نه توریست آخینی
- اردوغان: تورکیه، ان چوخ مدنی دگر ثبت ائتدیرهن اؤلکهلر آراسیندا
- تورکیهدن ایکی کولتور وارلیغی داها دونیا میراثی لیستینده
- یونسکونون ۲۰۲۱ ایلینی "یونوس امره ایلی" اعلان ائتدیگینی بیلیرسینیز می؟
- «اؤگرهنیمه و توْپلوما قاتیلیم اۆچون چوْخدیللیلیگین اؤزندیریلمهسی»
- تورک دونیاسینین معنوی باشکندی، 'دونیا میراثی شهرلری' لیستینه گیردی
- "۲۰۲۱ین دیارباکیر ایلی اولماسینی ایستهییریک"
- یونسکو-نون سیاهیسینا تورکیه-دن 19-جو عنصر داخیل اولدو
- تورکیه-ده عالی تحصیل آلان خاریجی اویرنجی سایی
- ۵۷۰۰ ایللیک اوشاق اسکلتی تاپیلدی
- ۸ آیدا ۱ میلیون توریست
- بابل دونیا میراث لیستینه گیردی
- بولاری بیلیرسینیزمی؟ (20)
- بولاری بیلیرسینیزمی؟ (20)


text:
دواء کیرلیلیغی
دواء کیرلیلیغی یا ایلاچ کیرلیلیغی ، دواءلار و داواء متابولیت لری طرفیندان سویا و دنیز مۆحیطینه (یئرآلتی سولار، چایلار، گؤللر و اوقیانوسلار) چاتا بیلَن چئوره (مۆحیط) کیرلیلیغیدیر. دواء کیرلیلیغی بۇ ندنله باشتا سۇ کیرلیلیغی شکلینده دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- اؤن دواء
- فارماکولوژی
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده دواء کیرلیلیغی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قوطبگؤسترن
قۇطبگؤسترن (Qutbgöstərən) ویا کوْمپاس (اینگیلیسجه: Compass) - فضادا یؤنو تعیین ائتمک اوچون تطبیق اولونان اؤلچو وسیلهسیدیر. قۇطبگؤسترنده اؤزونو مغناطیس شومالا یؤنلشدیرن مغناطیسلشدیریلمیش ایینه و یا بنزرلریندن قوللانیلیر. ایلک عملی قۇطبگؤسترن ۱۱-جی میلادی عصرده ایجاد اولوندو. ۱۳-جو میلادی عصرده مۆسلمانلار قیبلهنی چؤللرده تاپماق اوچون عقربهلی قۇطبگؤسترنی ایبداع ائتدیلر، چونکو قورو قۇطبگؤسترنلرین چؤللرده چتین تاپیلان سویا احتیاجلاری یوخدور. [۱]
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Schmidl, Petra G. (1996–97). "Two Early Arabic Sources On The Magnetic Compass". Journal of Arabic and Islamic Studies. 1: 81–132.


text:
یانارداغ
یانارداغ (اینگیلیسجه – خاریجه لاوا، ولکانیک گازلار، داشلار (ولکانیک بومبالار) پوسکوردن، یئر کوره سینین اوست قاتیندا یارانان ژئولوژی ستروکتور دور. ولکان یئرین داخیلینده باش وئرن ژئولوژی دییشیک لیک نتیجه سینده ماگمانین خاریج ائدیلمسی ایله مشایعت اولونور.
ولکان سؤزو قدیم یونان اود اللهٔ ولکانین آدیندان گؤتورولموش دور.
ولکانلا مشغول اولان علمه ولکانولوژیا دئییلیر.
ولکان لار فورما (شیت و یا ستراتوولکانلار، آکتیو (حرکتده اولان، یاتان، سؤنموش)، یئرینه گؤره (یئراوستو، سوآلتی، بوزآلتی) و غیره. اولاراق تصنیف لشدیریلیرلر.
یئرین ۱۰۰ کیلومتر درین لییینده تخمینا ۱۰۰۰ و ۱۳۰۰۰ درجه سیلسیوس آراسیندا دما مؤوجود دور. بۇ ایستی لییین تاثیریندن اریمیش داش قاریشیغی اؤزولو پلاستیک فورمایا مالیک ماگمایا چئوریلیر. دامجی فورمالی ماگما ۵۰ کیلومتر درین لییینه ییغیلیر. تضییق چوْخالدیقجا ماگما یاریقلارلا حرکت ائدره ک لیتوسفرایا داخیل اولور. بۇ یوللا یئرین اوزونه چیخمیش ماگمایا لاوا دئییلیر.
ولکان پارتلاییشی زامانی تکجه کؤزه رنمیش مایع لر یوخ هم ده برک و گاز حالیندا اولان ماده لر خاریجه چیخیر. اکثر حاللاردا ولکان لار کونوس (مخروط) شکلینده اولورلار. ولکانین فورماسی باشقا شکیل لرده اولا بیلیر.
پوکورمه دن سونرا ولکانین آکتیولییی یا دایانیر؛ یا دا او مین ایللر بویو «مورگوله ییر» (mürgüləyir). بۇ زامان ولکانین اؤزونده و اطرافیندا اولان اراضی لرده ماگماتیک اؤزه یین سویوماسی ایله مشایعت اولونان آکتیولیک ساخلانیلیر. بئله آدلانان، پوست ولکانیک دؤور باش وئریر.
بورایا فومارول، ترم، قیزئرلری میثال گؤسترمک اولار.


text:
گؤی رنگینین اوستونده یاشیل رنگ
یازیچی: طاهره علوی
فارسجادان ترجومه ائدن: حلیمه مردانه
قادینینمی شَپیتلری گئیدیگینی، یوخسا شَپیتلرینمی قادینین آیاغینا کئچدیگینی دئمک اولموردو. بیری گئدیردی، او بیریسی ده آردینجا. بیر اوتاقدان او بیری اوتاغا، هالدان آشپازخانایا، اوردان دا ایش اوتاغینا.
قاپی بیر الین ایتهلهمهسی ایله جیریلداییب آچیلدی. اوتاغین اورتاسیندا بیر نئچه صاندالیه و بیر بؤیوک یازی ماساسی وار ایدی. هر یئر بؤیوک-کیچیک کیتابلارلا دولویدو. هر کیتاب اؤزونه اۇیغون بیر جیلده بۆکولوب، یان-یانا قفسهلره دۆزولموشدو.
بۇ اوتاغا چوخ آز گلیردی. ناهاردان سونرالار هئچ واخت، سحرلر ایسه چوخ آز. سون زامانلار بۇ اوتاغا گلمهسی داها دا آزالمیشدی، آیدا بیر-ایکی دؤنه.
قاپینی آچیب اطرافا باخیندی. اوتاغین اونا همیشه یئنیلیگی وار ایدی و اونو همیشه بو حالا سالیردی، اۆرک دؤیونمهسینه! ائلهبیل اَری اۇجا بویو ایله، بۇغدایی ساچلاری و چاتما قاشی ایله اوردا ایدی. ماسانین آرخاسیندا اوتوروب، کاغیذلارین اۆستونه اَییلمیشدی. ایندی، تک ائشیدیلن سس دیوار ساعاتینین تیک-تاکی ایدی، بیر ده قلمین کاغیذ اۆستونده گاهدان یئیینلهیییب، گاهدان دا یاواشلاییب ایرهللمهسینین سسی.
ساعات اونو ایگیرمی دقیقه کئچیردی. اَری درسده ایدی و اقتدارلا اوستادلار سککیسینین اۆستونده بیر طرفدن او بیری طرفه آددیملاییردی. اونونلا برابر اونلارلا گؤز اویان-بۇیانا گئدیب-گلهرک بۆتون حرکتلرینی ایزلهییردیلر. او دا ائله ایلک جلسهده هر شئیی بیر طرفلیک ائلهییردی: «من اللی اؤیرنجی یوخ، اللی هئیکل ایستهییرم. باشا دۆشدوز؟» سونرا دا جاوابینی آلماق اۆچون گؤزونو دۆزلتدیگی هئیکللرین آغیزلارینا تیکیردی.
نملی دسمالی بیر قات داها قاتلادی. بۇ ایشی گؤروب بیتیرمهلیدی؛ بۇ اوتاغین توزو آلینمالیدی. سون تمیزلیگی نه واخت یاپدیغی یادینا گلمیردی. خاطیرلادیغی قدر، اَری اَن سون اونا «بۇندان سونرا منیم ایش-ماساما توخونمایاجاقسان،» دئمیشدی. سونرا دا اؤزونه بیر ایستکان چای تؤکمک اۆچون آرخاسینی اونا چئویریب آرتیرمیشدی: «هر شئیی قاریشدیریرسان. سن گئدندن سونرا آرتیق هئچ نه اؤز یئرینده اولمور»
قاپینی یاواشجا اؤرتوب، ساللانا-ساللانا ماسایا ساری گئتدی. کاغیذ دستهلرینی آغیر-آغیر گؤتوردو، آلتلارینا دسمال چکیب، دقتله اؤز یئرلرینه قویدو. سونرا یئنه ده آیری بیر دستهنی گؤتوردو. ماسانین ساغ طرفینده رنگی و بویو فرقلی بیر آز کاغیذ وار ایدی. اونلار اینجه-اۇزون ایدیلر، رنگلری ده گؤی ایدی. بۇ گۆنه قدر بۇ کاغیذلاری گؤرمهمیشدی. اۆستلرینده قیسا سطیرلر حالیندا، بعضا صحیفهنین اورتاسینا قدر اۇزانان بیر شئیلر یازیلیب، سونلارینا تاریخ قویولموشدو؛ ۱۳۷۷ تیر آیینین اونو، ۱۳۷۷ مۇرداد آیینین اوچو، ۱۳۷۸ فروردین آیینین بیری و… . بیرینین ده تاریخی ائله بۇ دونن ایدی؛ ۱۳۷۸ خۇردادین ایگیرمی بئشی. عنوانین قاباغیندا ایسه بۇ جومله اوخونوردو: «سوسن قبول ائتسین!» اَرینین اونو آلداتدیغینی بیلیردی، اما شعر یازدیغینی دئییل.
بیرآن، ماسانین آرخاسینداکی فیرلانان صاندالیهیه اوتوردو. بویونون قیسا اولمادیغینا باخمایاراق آیاقلاری ندنسه یئره چاتمیردی. الینی اۇزادیب، قلم قابیندان جۆهرلی قلمی گؤتوردو. قلم یاشیل ایدی. شعرلر ده بو رنگله یازیلمیشدیلار. بلکه ده کؤنلونه بیر شئیلر یازماق دۆشموشدو. اما جۆهرلی قلمین قاپاغینی گؤتورمهدی.
ساللانا-ساللانا آشپازخانایا قاییدیب، دسمالی حامامین قاباغیندا یئره آتاندا اللرینده بیر شئیلر هله ده آغیرلیق ائدیردی.
سون
قایناق: «زندگی من در سهشنبهها اتفاق میافتد»
یازیچی: طاهره علوی
ناشر: قصیدهسرا
داستانین آدی: «سبز روی آبی»
ترجومه ائدن: حلیمه مردانه


text:
تورکمنچای
تورکمانچای ایرانین دوغو آذربایجان اوستانی'ندا یئرلشن بیر شهردیر. بو شهر میانه بؤلگهسینده یئرلشیبدیر.
تورکمنچای گونئی آذربایجاندا واقع اولوب. تورکمانچای بیر کیچیک شهر سایيلیر کی بوزقوش داغلارین گونئی طرفینده دن میانا-تبریز یولونون ایکینجی تونلینه قدر وسعتی واردیر.
بو شهرده دبلر و مراسیملرین ایندیه دک یئرینه گتیریلمگی اونون اوزون قیدمتیندن خبر ویریر. اهالی سی زراعت و اکینچی لیک و مال حیوان ساخلاماغینان یاشایشلاین گئچیندیریرلر. یئر یورد و مال حیوان ایشینه باخمیانلاردا وار که قوربتلری دولانیب کارگرچیلیک، فهله لیک، مهندیس لیک و دوهتور لیک و بعضا راننده و تونل و باراژ و یول ایشلرینده کی شکلینده داوام ائدیللر.
تورکمانچای هاوا دورومی سرین اولدوغا گؤره یاز و یای زامانلاری گورملی و تمیز هاوایا صاحیبدیر. آمما پاییز و قیش زامانلاری شاختا اولوب و قار یاغیش چوخ گؤرسنیر.
تورکمنچایلیلار و اطراف کندلری عینا ایرانین تورک میلتی کیمین تورک دیلینده دانیشیرلار و لهجه لری سرت و اوغوز لهجه سی اولور و بیر آز دا تورکمن لهجه سینه یاخیندیر
بو شهرین مشهور اولماسینا سبب ترکمنچای مقاولهسی (عهد نامهسی)دیر. ۱۸۲۸-اینجی ایلده بۇ مقاوله قاجار حکومتی و روس حکومتینی آراسیندا باغلانیب. بۇ مقاولهدن سوْنرا ایروان خانلیقی، روسیهنین ترکیبینه گیردی. چار حوکومتی بورادا ارمنیستان آدلی بیر انظیباتی بولگه یاراددی.
ترکمنچای مقاولهسی امضالادیقی عمارت بۇ شهرده ایندیه کیمی قالیبدیر و عابباس میرزا کوچه سیندهدیر. ترکمنچای، میانانین اینظیباتی منطقه سینده دیر.
جمعیت و سوی دیل[دَییشدیر]
بو شهر ۱۳۹۰ ایلینده ۷٬۰۹۴ نفر نوفوسی واریمیش کی ایندیلکده ۱۰٬۰۰۰نفره یئتیشیب دیر. بۇ شهرین بوتون اهالیسی آذربایجان تورکجهسی ایله دانیشیرلار[۲] و اونلارین دیلچهلری (لهجهلری) میانا و بستانآباد تورکجهسینین آراسیندا دیر.
گزملی و گؤرملی یئرلر[دَییشدیر]
تورکمانچایون گؤرملی یئلریندن بؤیوک آلمالی و اریکلی باغلار ، تورکمانچایون جومعه مسجیدی، دؤولت کؤرپوسو(خاجا غیاث کندی)، تاریخی تپه سی و تورکمانچایین ایمام زاده توربهسینین آدینی چکه بیلریک.
تورکمانچای مدرسه و اوخوللاری


text:
هاینریش هاینه
هاینریش هاینه (اینگیلیسجه: Heinrich Heine) شاعیر ادبیات تنقیدچی، ژورنالیست و یازیچی - ۱۳ دسامبر ۱۷۹۷ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۸ ایل عومر ائلهییب و ۱۷ فوریه ۱۸۵۶ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی آلمان دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Heinrich Heine»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده هاینریش هاینه گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۲۰۰۵ (میلادی)
میلادی ۲۰۰۵-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین بئشینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
ژانویهدَییشدیر
فئوریهدَییشدیر
مارسدَییشدیر
آوریلدَییشدیر
مئیدَییشدیر
ژوئندَییشدیر
ژولایدَییشدیر
آقوستدَییشدیر
سپتامبردَییشدیر
اوْکتوبردَییشدیر
نوْوامبردَییشدیر
دسامبردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۹ ژانویه - محمود عباس فیلیسطین مۇختاریتینین باشچیسی سئچیلیب.
- ۶ ژانویه - کامیل علییئفین یاراتدیغی شخصی خالچا موزهسینین آچیلیش مراسیمی کئچیریلدی.
- ۶ آوریل - کۆردیستان وطنسئورلر بیرلیگی باشچیسی جلال طالبانی٬ عیراق جۆمهۇرباشقانلیغینا گتیریلدی.
- ۵ نوْوامبر - آذربایجاندا پارلمان سئچکیلری کئچیریلمیشدیر.
- ۳۱ آقوست - بغداددا دیجله چايی سطحیندهکی کؤرپوده يارانمیش باسیریق نتیجهسینده ۱۱۹۹ اینسان هلاک اوْلموشدور.
- ۲۹ آوریل - سوریه٬ ۲۹ ایل سۆرن ایشغالین آردیندان لۆبناندان بۆتونلوکله چکیلدی.
- ۲۷ اوْکتوبر - اسلوونیده مئهدی حوسینزادهنین عابیدهسی آچیلدی.
- ۲۵ مئی - آذربایجان نفتینی تۆرکیه اۆزَریندن دۆنیا بازارینا یئتیرمک اۆچون باکو-تیفلیس-جئیهان لۆله خطّینه ایلک نفت وئریلدی.
- ۲۲ نوْوامبر - آنگئلا مئرکئل آلمانین ایلک قادین صدری اعظمی سئچیلمیشدیر.
- ۱۹ دسامبر - ۱۹ فرانسهلی تاریخچی اۇیدورما «ائرمنی سوْیقیریمی»نی تانیان قانونا اعتیراض ائتمیشدیر.
- ۱۸ مارس - ایسلام تاریخینده بیر ایلک اوْلاراق٬ نیویورکداکی بیر مسجیدده جۆمعه نامازینی ایلک دفعه بیر قادین قیلدیردی.
- ۱۶ دسامبر - تۆرک يازیچیسی اوْرخان پاموک "تۆرک شخصیتینی تحقیر ائتدیگینه گؤره" محکمهيه وئریلمیشدیر.
- ۱۰ مارس - گری کاسپاروف شطرنج تورنومنتلرینه قاتیلمایاجاغینی آچیقلادی.


text:
سریه مؤته دؤیوشو
سریه مؤته دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of Mutah) بیزانس ایمپیراتورلوغو و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بیزانس - عرب ساواشلارینین بیر قیسمیدیر. اوردون یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو بیزانس ایمپیراتورلوغو غلبهسیله بیتمیشدیر
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Kaegi 1992, p. 72.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ Kaegi 1992, p. 67.
- ^ Tucker 2010, p. 200.
- ^ Powers 2009, p. 86.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Mutah»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سریه مؤته دؤیوشو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
غزل
مقصود تقی زاده هریس (نیسگیل)
آغ اؤرپه یین سویونور داغ، یاشیل باهار گؤیهریر
سینمده داغ چوخالیر، ساچلاریمدا قار گؤیهریر
قیروولو پنجرهمه قونمامیش قارانقوشلار
مینم گؤزومده سیم اوستونده قارغالار گؤیهریر
خیالیما دولاشیرکن اوزون- اوزون یوللار
باخیشلاریمدا درین کؤکلو انتظار گؤیهریر
یاشیل دیلکلره دوغرو ایمکلهییرسه اورهک
تیکان- تیکان یئنه دؤرد چئورهده حاصار گؤیهریر
توزا دؤنور خیاوانلار، خیاللاشیر کوچهلر
هارا باخیر گؤزوم ائو یوخ، سویوق مزار گؤیهریر
یاخینلاشیر دئیهسن دورنالارلا کؤچمهییمه
داریخما چوخ اورهییم گؤیده بیر قاتار گؤیهریر…
۱۳/۱/۱۳۹۱


text:
۱۳ ژانویه
۱۳ ژانویه:
- ۱۸۲۲ - یونان بایراغینین طراحلیغی ایلک میلّی مجلیسده قبول ائدیلدی.
- ۱۸۳۰ - نیو-اوْرلِان، لۇیزیانادا دهشتلی یانغین باشلادی.
- ۱۹۰۸ - پنسیلوانیادا یئرلشن روْدس اوْپرا ساراییندا یانغین نتیجهسینده ۱۷۱ نفر حیاتینی ایتیردی.
- ۱۹۱۵ - ایتالیانین شهری آوززانوْدا باش وئرمیش زلزله نتیجهسینده ۲۹۸۰۰ اینسان حیاتینی ایتیردی.
- ۱۹۴۲ - هنری فوْرد پیلاستیک کۆتلهدن اوتوموبیل حاضیرلادی، بۇ اوتوموبیل دیگر اوتوموبیللردن ۳۰٪ داها یۆنگول ایدی.
- ۱۹۹۱ - ویلنوسده سوْوئت اتفاقینین گۆج قۆووهلری مۆستقیللیک ایستهین لیتوا وطنداشلارینا هۆجوم ائدیر.
- ۲۰۰۱ - سالوادوْردا زلزله ۸۰۰-دن چوْخ اینسانین حیاتینا سوْن قوْیور.


text:
بودا
بۇدا٬ سانسکریت دیلینده «اوْیانماق٬ ایدراک ائتمک٬ بیلینجلنمک» آنلامیندا گلن «بۇده» ائیلمینین کئچمیش زامان تیپیدیر. «اوْیانمیش٬ ایدراک ائتمیش٬ بیلینجلنمیش آنلامیندا گلر.
«سیدارتا قۇتاما»٬ تاریخده «بۇدا» سؤزجوگونو اؤزونه گؤره ده٬ اوْنا اینانان و بیر یوْل گؤرسدیجی اوْلمادان اؤزوندن «اوْیانان» هرکس اۆچون ده ایشلتمیشدیر. بۇدیزمده «بۇدا» آنلاییشی ایله ایفاده ائدیلن: شخصین رۇحونون صافلیق٬ معصومیت و مۆکمّللیگینین گۆجونه٬ اؤزلوگوندن چاتماسی و بؤیلهجه داها اؤنجه اوْرتایا چیخارمادیغی آیدینلاشمیش (مۆکمّل) بیلگیه چاتمیش (پراژنا)٬ آیریجا شفقت و مرحمتدن اۇزاق سوْنسوز یاشامی سینیرسیزجا گلیشدیرمکدیر.
بۇدا٬ اؤزونو دۆنیاسال شئیلره آرتیق باغلی اوْلمایاجاق درجهده هر شئیدن آریندیرماغی باجارمیشدیر (نیروانا). بئلهجه بۇدیست اینانجینا گؤره آرتیق یئنیدن دوْغوش دؤنگوسونه باغلی قالمامیش اوْلاجاقدیر. بۇدیزم٬ شخصین اؤز بئینی ایله (عقلی ایله) دانیشامایاجاغی اۆچون٬ آیری بیر وارلیق اوْلاراق «منلیک» دۆشونجهسینی رد ائدیبدیر.
اوْیانیش: بیلینجلنمهمیش (اوْیانمامیش)٬ اؤزونو دۆنیایا باغلاتمیش اینسانلاردان اۇزاق بیر آنلاییشدا٬ اوقیانوس کیمی درین و آنلاشیلماسی چتین٬ دۆنیاسال دۇیغولاردان آرینمیش بیر طبیعتدیر (ماهیتدیر٬ یارادیلیشدیر٬ کاراکتِردیر). بۇ سببله٬ بۇ تجرۆبهلری سیرادان بیر دیلله یا دا بیلیمسل گؤروشلرله آچیقلاماق ایمکانسیزدیر. بۇ تجرۆبهلرین (بیلگیلرین) دَیَرینی٬ شخص اؤزو یاشامادیقجا آنلایانماز. بۇ بۇدا تجرۆبهسی٬ عئینی بۇدا گلنکلری ایله داوام ائتمهیه بیلر٬ بۇدانین اوْرتایا چیخدیغی مۇتلو٬ گؤزل زامانلاردان سوْنرا؛ بۇدانین اوْلمادیغی چوخ آرتیق قارانلیق٬ پیس دؤنملر یاشاندیغی اۆچون٬ هئچبیر دوْکترانین سوْن قۇرتولوش تعلیمی آنلامینا گلمز.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Buda»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. ( تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
دۆنیأده کروناویروس یوُقاشانلارینگ سانی یوُقارلاماغا دوُوام ادیأر
کروناویروس یوُقانچ کسلی بۆتین دۆنیأده یایراماغا دوُوام ادیأر
کروناویروس یوُقانچ کسلی بۆتین دۆنیأده یایراماغا دوُوام ادیأر.
شو واغتا چنلی کروناویروس یوُقاشانلارینگ رسمی سانی 179 میلیون 500 مۆنگ آدامدان گچدی.
اؤلِنلرینگ سانی 3 میلیون 883 مۆنگ آداما قوُلایلادی.
ساغلیغینا قوُوشانلارینگ سانی 164 میلیون آدام.
آمریکا دۆنیأنینگ اینگ کؤپ ییتگی چکن اۆلکهسی.
آمریکادا کروناویروس سبأپلی اؤلِنلرینگ سانی 617 مۆنگ 166 آدامدان گچدی.
برزیلیادا اؤلِنلرینگ سانی 501 مۆنگ 918 آداما یتدی.
هیندیستان دا ییتگی سانی 388 مۆنگ 164 آدام.
مکزیک ده آرادان چیقانلارینگ سانی 231 مۆنگ 200 آداما قوُلایلادی.
پرودا اؤلِنلرینگ سانی 190 مۆنگ 425 آدام.
روسیادا اؤلِنلرینگ سانی یوُقارلادی و 129 مۆنگ 361 آداما یتدی.
انگلستان دا ییتگی سانی 127 مۆنگ 976 آدام.
ایتالیادا بوُلسا شو واغتا چنلی 127 مۆنگ 270 آدام اؤلدی.
فرانسیادا 110 مۆنگ 738 آدام اؤلدی.
کلمبیا، آلمانیا، آرژانتین، ایران و اسپانیا دا دۆنیأده اینگ کؤپ ییتگی چکن یورتلارینگ ساناویندا.
دِگیشلی حابارلار
ایتالیادا یر سۆیشدی، 7 آدام اؤلدی
کاسامیچولا شهرینده آشاکؤپ یاغان یاغیشلار یر سۆیشمه گینه سبأپ بوُلدی
اندونزیاداقی یر تیتره مه سی نینگ ییتگیسی 310 آداما یتدی
اندونزیالی ماقاملار یر تیتره مه سینده اؤلِنلرینگ سانی نینگ دا 310 آداما یتندیگینی بیلدیردی


text:
عربیستان یاریم آداسی
عربیستان یاریم آداسی (عربجه: شبه الجزيرة العربية)- جنوب-غربی آسیادا یاریمآدا. ساحهسینه گؤره دۆنیادا ان بؤیوک یاریم آدادیر.
شرقده فارس خلیجی و عومان کؤرفزی، جنوبدا عرب دنیزی و عدن کؤرفزی، غربده قیزیل دنیز ایله ایحاطه اوْلونوب.
ژئولوژی جهت دن یاریمادا یئرین عرب طبقهسینی تشکیل ائدیر. واختی ایله اوْ آفریقا کونتیننتال کۆتلهنین بیر قیسمه تینی تشکیل ائدیب. عربیستان یاریم آداسی تماماً صحرالارلا اؤرتولوب. اوْنون شیمال حیصّه سینده نفود، جنوب حیصّه سینده ایسه روب ال-خالی صحرالاری یئرلشیر.
عربیستان یاریماداسیندا و اطرافینداکی آدالاردا عربیستان، یمن،عومان، ایمارات، بحرئین، قطر، کویت یئرلشیر. یاریم آدایا یاخین اراضیده میصر، ايسرائيل، اوردون و عراق یئرلشیر.
جوغرافی خۆصیّتلری[دَییشدیر]
عربیستان یاریم آداسی آسیا قارهسینین جنوب-غربینده بؤیوک یاریم آدا اوْلماقلا آسیادان ایران کؤرفزی واسطهسیله آیریلیر. بۇ یاریم آدا هیند اوقیانوسینین بیر حیصّه سینی و اوْنونلا علاقه دار سوریه-عربیستان صحراسینی بیرلشدیریر. عربیستان یاریم آداسی، عربیستان دنیزی، قیرمیزی دنیز و ایران کؤرفزی ایله اۆچ طرفدن ایحاطه اوْلونوب. عربیستانین ساحهسی سینای یاریماداسی و سوریه سرحدلرینین داخیل ائتمکله ۳.۱۵۸.۰۰۰ km²-دیر. بۇ دا آوروپا قارهسینین اراضیسینین ۲۵%-نه برابردیر. یاریمادانین بؤیوک حیصّه سی صحرادیر. یاشیل واههلر و محصولدار توْرپاقلار چوْخ آزدیر. عربیستاندا هئچ بیر بؤیوک چای یوْخدور.چونکی حَددیندن آرتیق قیزان قوم سولاری تئز قۇرودور. عربیستاندا ائله ایللر اوْلور کی، هئچ یاغیش یاغمیر. عربیستاندا ان محصولدار توْرپاق ساحهلری یمنده، قیرمیزی دنیزین جنوب-غرب ساحللرینده یئرلشیر. اوْنا گؤره بۇ ویلایت همیشه محصولدار و اهالیسی چوْخ اوْلموشدور.


text:
چاغداش آذربایجاندا یئرلی ادبیات سوسیولوژیسی نئجه اولمالی دیر؟
بولود مرادی
هر بیچیمده اولورسا اولسون، ادبیاتیمیزین تاریخینده آنجاق کی سوسیولوژیک مولاحیظهلرین منیمسنیلدییی و یا یوخلوغونو آراشدیرمالییق. طبیعی کی چاغداش ادبیاتیمیزین سوسیولوژی بیلیمینه تاریخی اؤرنکلر عمومی بیر اولگولر، یؤنتملر و داها گئنیش آتموسفئرده متنلر آراسیلیق باغلامینین بیر اوجونو گئرچکلشدیره جکدیر.
یوخاریداکی سؤالا جاواب وئرمک اوچون، بیر یاندان ادبیاتیمیزین تاریخی تنقید گئدیشینه باخمالیییق؛ باشقا یاندان دا ادبیاتیمیزین اؤزل و عمومی حالدا تاریخی- ائستاتیک بیچیمینه. یعنی ادبیاتیمیز گونوموزده اولدوغو کیمی اسکیلرده ایسه توپلوملا گئنیش ایرتیباط قورماغا ماراقلی اولدوغونو، یوخسا ماراقسیزلیغینی بیر تاریخی- ائستاتیک بَیَنیسی( ذوق زیباییشناسیک) کیمی ایزلهمهلییک. همده بو هر ایکی احتیمالین نئجهلییی ایله نَدنلیینی بیلمهلییک. ادبیاتیمیز اؤز توکدیجیسییله سوسیولوژیک- تاریخی و دوشونسَل ایلیگیلره بیلرکدن کئچدیینین ندنی ایله نئجهلییی؛ یوخسا بئله بیر ایلگیدن قاچیندیغینین ندنی ایله نئجهلییی، ان یول آچیجی بیر سوسیولوژیک سؤالدیر. بونون جاوابی یئرلی چاغداش ادبیاتیمیزین سوسیولوژی بیلیمینین نئجهلیینی کسینلیکله ائتکیلندیرهجکدیر.
بیلدیمیزجه اسکی ادبیاتیمیزدا و تورکجه اولاراق یئرلی بیر باخیشلاری ایچرلهین تاریخه گؤره پئرفئسیوناللیغی اولان ادبی تنقید متنلری یازیلمامیشدیر. بونا باخمایاراق دا گؤرورک ان آزی غزل- مرکزلی ادبیاتیمیز، فارس دیلینده بو حاقّدا یازیلانلاردان ائتکیلنیب، اورتایا قویولان عربلیییه بویانمیش ایسلامی- ایرانلی ائستاتیک قوراللارینی ایسه رعایت ائتمیشدیر.
ادبیات تنقیدی آخاریندا فارسجادا یازیلانلار عرب ادبیاتینین ائستاتیکاسینی فارس ادبیاتینین ایسلام سونراسیندادا ساخلانیلمیش ادبی گَلنکلرییله بیرلیکده اورتایا قویموشدورلار. موتیو و قونو باخیمدان سامی- عرب اوسطورهلرییله اسکی ایران اوسطورهسی آدلانان فئنومئنلرین یانیندا باغیمسیز حالدا و یا بعضاً ده اونلارا قاتمیشدیر. مثلاً باغیمسیز حالدا خسرو و شیرین، شیرین و فرهاد، روستم، جمشید و بو کیمی موستقیل بیچیمده ادبی موتیو اولان اوسطورهوی کیملیکلری لئیلی- مجنون، ایمام علی، سولئیمان، آدم- حوّا و…کیمیلرین یانیندا ایشلتمیشدیر. بیر چوخ یئرلرده ده بنزرلی یئرلی اوسطورهوی- ادبی موتیولری ایسلامی یا عرب- سامی اوسطورهلره قاتمیشدیر. مثلاً قوراندا و توراتداکی ذوالقرنین کاراکتئری و اونونلا آنیلان هر بیر میتولوژیک ایش- ائیلمی. دئمک سوسیولوژیک ادبی بَیَنی باخیمیندان اسکی ایران اوسطورهلرییله ایسلام دینین یانیندا گلن باشقا اوسطورهلری قاتماق یا آیری- آیری متنده گؤسترمک دؤنمی ایسلامدان اوچ عصیر سونرا، یئددینجی عصیره قدر داوام ائتمیشدیر. یئددینجی عصیرده داها عیرفان سؤیلمی و اونونلا بئله عرب- ایسلام اوسطورهلری آغیرلیق ائدیر.
ادبی تئکنیکلر باخیمیندان دا دئمهلییک فارس ادبیاتی مثلاً عرب- ایسلام ائستاتیکاسیندا سئویلمهییب فصاحت ایله بلاغته قارشی گؤرونن موضاف- موضافالیه سیرالانماسینی بوللوقلا ایشلتمیشدیر. فارسجا دیلینده یئرلی بیر اؤزللیک اولاراق موضاف- موضافالیه ایله تشکیل اولونان هارمونی، عربجهنین یئرلی اؤزلیکلرینه گؤره چیرکین گؤرونور. بو اوزدن ده عرب- ایسلام ادبی ایدهآللار آخاریندا ائله ترکیبلردن چکینمهیی ائستاتیک بویوروغو کیمی سؤز قونوسو اولور.
یوخاریدا ادبیات ائستاتیکاسینین ایکی قولو اولان قونوسال- تئکنیکسل باخیملاردان فارس ادبیاتینین عرب ادبی گؤروشو یانیندا تمامیله اینفیعاللی اولمادیغینی گؤسترمکدن اومدوغوموز هدف، فارس ادبیاتینین سوسیولوژیک مولاحیظهلرینین اؤنمسنیلدیی ایله متنلره یئرلیلیک وئرمهنین بیر گلنکسل- سیاسی و ایجتیماعی- کولتورل و یا خود قیساجاسی سوسیولوژیک- میلّی ایستک کیمی جانلیلیغینی ثوبوت ائتمکدیر. همین اؤزللیک اوچون ده ایران سرحدلرینده باش توتان تورک ادبیاتیندا ندن یئرلیلیین اؤنمسنیلمهدیینی بیر سوسیولوژیک جیدّی سورون کیمی دوشونولمهیه گرکلی بیلدییمیزی وورغولامالییق.
دیلیمیزده تنقید حاقّدا موستقیل کیتابلارین یوخلوغوندان اؤترو بعضی تاریخی کیتابلارلا ادبیات تاریخینه حصر اولونموش کیتابلار، یا خود موحاکیمه اللغتین کیمی علمی کیتابلار، کشکوللار، تذکره لر و… ایپ اوجو اولابیلن هر بیر اثره موراجیعت ائتمهلییک.
قئید ائدیلن متنلردن دیلیمیزده وار اولانینا چاغداش دونیامیزلا اویغون یئرلی سوسیولوژی تنقید یؤنتمینی اورتایا قویماغیمیز اوچون ایزلمهلییک. بونونلا بیرلیکده ایسه ادبیاتیمیزین جامیعهیه داییر نئجه دوشوندویونو و اونونلا قوردوغو ایرتیباطین نئجهلیینی ده آراشدیرمالییق. سوسیولوژیک یؤنلری اولان ادبیاتین طبیعی کی کؤکلو و گلنکسل بیر یئرلی سوسیولوژیک تنقید آخاری دا اولا بیلر. بو باخیمدان ایکی جیدّی فرقلی سونوجا واریریق:
اعتیبار ایله امیر تئیمور و اوندان سونراکی دؤنملرده غزل- مرکزلی رسمی کیلاسیک ادبیاتیمیز داها راییجلیک قازانمیش، یازیلیب اوخونولموشدور. دئمک تورکجهیه گئنیشلیکله یازدیغیمیز، ایراندا ادبیاتین حؤکومت سارایلاری ایله یاواش- یاواش آییریلدیغی واختلارا قاییدیر. بونا باخمایاراق دا تورکجه ادبیاتینی باشلاییب گوجلندیرنلرینین بیر ائتکین قوروپو حؤکومت آداملارینین اؤزو اولموشدور.
بیر سوسیولوژیک ایبهام: ایراندا تورک حاکیملرینین ندن تورکجه یوخ فارسجا یازدیرمیشلار؟ او واختداکی آذربایجانلیلار تورکجهیهمی دانیشیرمیشلار؟ ندن بو قدر سوسیولوژی باخیش آچیسیندان اؤنملی قونویا ایشارت ائدن اولمامیشدیر؟ ندن کیمسه تورک دیللی شاعیرلرین فارسجا یازدیغینی بیر سوسیولوژیک زوراکیلیق کیمی اورتایا قویمامیشدیر؟ تورکجهیه دانیشمیرمیشلار بس نه دیله دانیشیرمیشلار؟ او دیله ندن یازماییبلار؟
صفویلر و… باشقا سایی آز حؤکومتلر ایسه ندن تورکجه یازماغا باشلاییب آراجیلی حالدا اولسا دا بو دیله گئنیشلیکله یازماغی باشلاتدیرمیشلار؟ سون واختداکی تورک حؤکومتلر ندن یئنه فارسجا یازماغی آلقیشلامیشدیرلار؟ بو نَدنلری آختارماق ادبیاتیمیزین سوسیولوژی یؤنتملرله ایلگیلی قارانلیق یؤنلرینه ایشیق توتوب چوخلو ایبهاملاری چؤزه بیلر. بونونلا بئله یئرلی سوسیولوژی یؤنتمیمیزین بیر بؤلومونو ده تاپمیش اولاریق.
قونو، باخیش و تئکنیک باخیمیندان اسکی ادبیاتین سوسیولوژیک یؤنلرینین قاباریلمایاجاغینی راحاتلیقلا سؤیلهیه ببیلریک.
آنجاق همین دلیلدن اؤترو ده تمامیله سوسیولوژیک- سیاسی اولدوغونو دا سؤیلهیه بیلریک: چونکو اسکی ادبیات بو اؤلکهده سیاسی اولاراق ایستر شاه سارایی یعنی ایدئولوژیک اولسون ایسترسه ده کیچیک خانلیقلار، وارلیلار یا چئشیدلی عیرفانی دَرنکلر او جوملهدنده رسمی خانقاهلار کیمی هرحالدا توپلومدا قاباریق هئزئمونیک قایناقلارینا دایانمیشدیر. بو اوزدن غزل- مرکزلی ادبیاتیمیز عادی شهرداشلارین آراجیلیغییلا و اوخوجولوغویلا یوخ، توپلومون اوستون صینیفلرینین آراسیندا ایجاد ائدیلمیشدیر. ادبیات گئدیشینده رولو اولان صینیفلرین آزلیغا عاییدلیییایله سیاسی یؤنلره مالیکلیی، بو ادبیاتین سوسیولوژیک اورتامینی داها اؤزل بیر بیچیمه چئویریر.
چاغداش سوسیولوژیده ایزلهنیلن بیرچوخ قونولاری اسکی و رسمی ادبیاتیمیزدا آختارا بیلمریک. بو ادبیاتین اؤزل اورتامی، داها اؤزل بیر سوسیولوژیک صینیفین ائستاتیک سلیقهسینه دایانیر. ایچینده نه صینیفلر آراسی چکیش- بکیشدن، عدالتسیزلیکدن و عدالت اختاریشیندان، ائکونومیک دورومدان و باعیثلریندن و…بو کیمی سوسیولوژیسته چَکیجی گلن قونولاردان خبر وار، نه او گونکو جامیعهنی داها دریندن تانییب تانیتدیرماق اوچون قاباریق بیچیمده رئال حیاتدان و تاریخی اولایلاردان. حتّی چوخلو اسکی شاعیرلریمیزین دوغوم- اؤلوم تاریخیندن بئله امین دئییلیک. بو اورتامین سوسیولوژیک دلیلی ندیر؟
باشقا سوسیولوژیک تنقیدی اوچون ماراقلی سؤاللار: ندن غزل- مرکزلی ادبیاتیمیز مئتافورایا و یا سیمبولا بو قدر ماراق گؤسترمیشدیر؟ ندن عرب- فارس ادبیاتینین ژانرلاری ایله موسیقیسی و ادبی گلنکلریندن بو قدر فایدالانمیشدیر؟ تورک دیلی، میتولوژیسی یا یئرلی ادبی گلنکلریینه ندن ایستهنیلن سویّهده ماراقلانمامیشدیر؟ دین ایله حاکیملرین فارس سویلو اولمادیقلاریینین بو آردا بیر رولو وارمی؟ ندن میلّی کیملییمیزی ادبیاتیمیزا قاتمادیق؟ و…بئله بیر سؤاللارا سوسیولوژی باخیملاریندان جاواب وئرمهیینجه یئرلی بیر ادبی سوسیولوژی بیلیمیندن دانیشماق اولماز.
غزل- مرکزلی ادبیاتیمیزین صیرف بللی بیر سوسیولوژیک صینیفین ائستاتیک سلیقهسینی ایرضاء ائتدیینه گؤره ده، عادی صینیفین سئودیی ادبیات اولمامیشدیر. اسکی ادبیاتیمیزین غیر- رسمی بؤلومو اولان شیفاهی خالق ادبیاتی یا – سونرالار- یازیلی شکیلده ده اولان آشیق ادبیاتیمیز نئجه؟
دئمهلی بو ادبیات بؤلومونده غزل- مرکزلی ادبیاتا گؤره سوسیولوژیک اؤزللیکلری داها چوخ گؤره بیلریک. آنجاق بو ادبیاتین دا بیر سیرا گلنکلر، یئمک- ایچمک ، گئیینیب ایشلتمک و…بو کیمی باخیملاردان تاریخی بیلگیلری واردیر. همده بعضی تورک اوسطورهلرینین اوسطورهوی بیچیمده یوخ افسانهوی بیچیمده اولسا بئله روایتینی گؤرورک بو بؤلومده. آنجاق ادبیاتیمیزین آشیق بؤلوم ایسه سوسیولوژیک یؤنلری گؤسترمکده بوندان یوخاری چیخماز. دلیلی ندیر؟
منجه بوتون دلیللر یانیندا، ادبیاتین شئعره حصر ائدیلمیش اولدوغو دا اؤنملی بیر قونودور. شئعرین روایت ایمکانلاری، روایت کیلیشهلری و اؤزللیکلری باشقا ائستاتیک نَدنلر یانیندا هر حالدا حئکایه و رومانا گؤره سوسیولوژیک آچیلاری سولغون اولور. بوندان اؤترودور آشیق ادبیاتیمیزین قوپوز ایله باش توتان ناغیل- شئعیر بؤلومونده سوسیولوژیک بویالار بیرآز قاتیلاشیر. غزل- مرکزلی ادبیاتدا یازیلان مثنویلرین یئرلیلییی اولسایمیش دا بلکه قوپوزلو یئرلی ناغیللاریمیز قدر سوسیولوژیک یؤنلری آغیرلیق ائدرمیش.
یوخاریداکی مولاحیظهلره گؤره چاغداش ادبیاتیمیزین سوسیولوژیک یؤنونو ده سورغولایا بیلریک: چاغداش ادبیاتیمیز کئچمیش ادبیاتیمیزین داوامی دیر؟ ائله ایسه آشیق ادبیاتیمیزا داها یاخیندیر یوخسا غزل- مرکزلی ادبیاتیمیزین ائستاتیک- فلسفی روحیّهسینه؟ و یا خود بو باخیمدان هانسیسینا باغلانمالیدیر؟ ندن؟ باغلانمالی دئییلسه ده، بو باغیمسیزلیغین منفی و موثبت یؤنلری یا وئردیی وئرهجهیی عمومی اؤزللیکلری نهدیر؟ نه اولاجاقدیر؟


text:
Oct 12, 2014
بیزه نه! – ساتیریک شعر
ﺧﻴﺮاﻟﻠﻪ ﺣﻖ ﺑﻴﮕﻲ (ﺳﺎﭘﻼﻕ)
یاشاییش میللته زیندان اولور اولسون بیزه نه،
یوخسولون حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه.
بیز کی اوز قصدیمیزی میللته اعلان ائلهدیک
اونلارا وعده وئریب جنته مهمان ائلهدیک
یوخسولون قیسمتینی حوری و غیلمان ائلهدیک
ایندی بیر عده پشیمان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
انقلاب ائتمهمیشیک کار-کاسیبین قارنی دویا
شئنلهنیب آج- یالواج بورکونو قیقاجی قویا
بیزه نه دخلی جانیم کیم سویولا، کیمسه سویا
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
اولمایان ایشلری بیز قابیل امکان ائلهدیک
بیر پارا سؤزلریله عالمی حئیران ائلهدیک
هوشدوله قوم شههرین مرکز استان ائلهدیک
بابکین باغری قیزیل قان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
کیم دئدی کتدلییه، زحمتکشه کؤچسون شههره
اوردا بیکار دولانیب باشینی سالسین خطره
بیز رضا اولماریق اعیانی دوشه دردسره
یوخسولون دیدهسی گریان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
گرچه یوخسوللارین احوالی کؤکوندن دولاشیر
وارلینین گون گلیری مین قات اولور باشدان آشیر
دئ گؤروم بیر پارا دانقاز بیزه نیچون ساتاشیر
ایشلری ناله و افغان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
بیرینین آغلی چاتیر قاندا سورور، بؤرک ده قویور
بیری دللاللیق ائدیر پول قازانیر، خلقی سورور
بیریده روشوت آلیر ایش آشیریر، قارنی دویور
وارلینین آلچاسی تووخان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
نه زمان بیز دئمیشیک یاغ دوگو ارزان اولاجاق
یاشاییش میللته هر یئرده فراوان اولاجاق
بیز دئدیک بس بئله بو خلقده ایمان اولاجاق
مملکت لاپ بئله ویران اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه
گؤرموسوز بیز نئجه بو خلقی مسلمان ائلهدیک
جومله دیندارلاری بیز شاد و خورامان ائلهدیک
موسیو وارتانلاری دا قائیل قرآن ائلهدیک
دولانیب ولیقلی وارتان اولور اولسون بیزه نه
میللتین حالی پریشان اولور اولسون بیزه نه


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
سامسونگ آی۹۰۰ اینگیلیسجه: Samsung SGH-i900 کورهلی سامسونگ شیرکتی طرفیندن تولید اوْلونان موبایل تلفون. بۇ جیهاز سامسونگ آی۸۰۰۰ موبایلین خلف و جدی حساب اوْلونور. حافیظه کارتی اۆچون چیخیش نظرده تۇتولوب. ویندوز فون ایشلهدیم سیستمینده ایشلییر.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Samsung SGH-i900»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده سامسونگ آی۹۰۰ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
محمد امانی
محمد امانی 16نجی میلادی عصرین سونو و 17نجی عصرین باشلانیشیندا یاشایان بؤیۈک تۈرک شاعیری دیر . امانی اؤز یارادیجیلیغی ایله ادبیاتیمیزا یئنی ایدهلر و فیکیرلر گتیریپ و شعریمیزین مضمونون و فرمون زنگینلشدیریپدیر .
یاشاییش[دَییشدیر]
1536نجی میلادی ایلده آذربایجانین قدیم و گؤزل بایبورت محلّینده محمد آدلی بیر اوغلان آنادان اولدی . ایگیت قوچاق بایبورت سویوندان چیخان بو اوشاق بؤیۈیۈپ بویا باشا چاتدی . اؤز عقلی و ذکاسی ایله چوخ تئز چاغدا پارلایاراق دیللره تۈشدۈ . امانی تخلّصی ایله اینجه ، ظریف شعرلر یازاراق دوغما خالقینین روحونو ، ذوقونو اوخشادی ، اۈرکلرده یووا قوردو . آذربایجانین ادبیات خزینهسینه یئنی یئنی اینجیلر بخش ائدرک آنا دیلیمیزین شهرتینی آرتیردی . غزل و رباعیلرینده بؤیۈک فضولینین قوشما و قاراییلیلاریندا ایسه ختایینین یولونو توتدو .
امانی اؤز دئدیغیندا صفوی قیزیل باشلاریندان ایدی :
بو سعادت امانییه بیزه بس - جعفری مذهب و قیزیل باشیز
شعرلریندن[دَییشدیر]
احباب گؤزۈمدن آخیلان قانی گؤرۈن - هر دمده کؤنۈل ائیلهگهن افغانی گؤرۈن
امر اؤتدۈوۈ گؤرمدۈک ویصالین اثرین - پایانسیز اولان محنتی هیجراینی گؤرۈن
ای کؤنۈل اینجیمه درویشلیگین وضعیدن - بو صفا لذتینی قیصر و خاقان بیلمز
عشق اودونا یانان سؤنمز - گئدن گۈنلر گئری دؤنمز
عمرۈن قوشی اوشتو قونماز - غنیمت دیر صفا سۈرمک[۱]
قايناق[دَییشدیر]
- ^ [ويکي پئديا]


text:
نیلس روبرق فینزن
نیلس روبرق فینزن Niels Ryberg Finsen؛ ۱۵ دکابر ۱۸۶۰ – ۲۴ سنتیابر ۱۹۰۴) — دانمارکلی فیزیولوژی و عالیم. ۱۹۰۳-جو ایل فیزیولوژی فیزیولوژی و طیب اوزره نوبل اؤدولی
حیاتی[دَییشدیر]
نیلس فینزن ۱۸۶۰-جی ایلده فارئر آدالاریندا دوغولموشدور. ایلک تحصیلینی اورادا آلدیقدان سونرا، دانمارکین هرلوفهولم شهر مکتبینه قبول ائدیلمیشدیر. لاکین درسه داوامیتی ضعیف اولدوغوندان والیدئینلری اونو ایسلندیا گؤندرمیشلر. بورادا درسلرینی یاخشی اوخویان فینزن، هم ده الا آتیجی کیمی تانینمیشدیر. لاکین گلهجک عالیم فیزیکی جهتدن ضعیف اولدوغوندان تئز-تئز خستلنرمیش. بونا گؤره ده او، همین زاماندان اعتباراً گونش شوالارینین اینسان اورقانیزمینه موثبت تأثیرینی موشاهیده ائتمهیه باشلامیشدیر. فینزن آچیق هاوادا داها چوخ واخت کئچیرهنده اؤزونو یاخشی حیس ائتمهسی بارهده سونرالار یازیردی: "بولودلو هاوادا گونشین چیخماسی ایله اطراف عالمین نئجه جانلاندیغینا فیکیر وئرین. یاتمیش هشراتلار اویاناجاق، کرتنکهله و ایلانلار یووالاریندان چیخیب اؤزلرینی گونه وئرهجک، قوشلار جیویلدشهجکلر. ائله اینسانلار دا اؤزلرینی چیینلریندن آغیر یوک آتمیش کیمی حیس ائدجکلر". ۱۸۸۲-جی ایلده کوپنهاگ بیلیم یوردونه داخیل اولان فینزن همین دؤوردن اعتباراً طیبی آراشدیرمالارا باشلامیشدیر. لاکین ائله بو واختلار اونون جدی خسته اولدوغو آشکار ائدیلمیشدیر. حکیملرین ایلکین قناعتینه گؤره او، اورک چاتیشمازلیغیندان اذیت چکیرمیش. لاکین داها سونرا فینزنین قارا جیر سیرروزو خستهسی اولدوغو مویینلشمیشدیر. آغیر خستهلییه رغمهن او، اونیوئرسیتئت تحصیلینی باشا ووراراق جراحییا کافئدراسینین پرورئکتورو وظیفهسینه تعیین ائدیلمیشدیر. تسوف کی، اینکیشاف ائدن خستهلیک اونو علیل آراباسینا محکوم ائتمیشدیر. فینزن بو وضعیتده ده خستهلییه اوستون گلهرک، علمی آراشدیرمالارینی داوام ائتدیرمیشدیر. اونون اساس آراشتیرمالاری ایشیغین تئراپئوتیک خصوصیتلرینه حصر اولونموشدور. عالیم داها اؤنجکی آراشدیرمالار نتیجهسینده آشکارلانمیشدیر کی، ایشیق بعضی باکتریالارین اینکیشافینی دایاندیرا، حتی اونلاری محو ائده بیلر. آراشتیرمالاری آپارارکهن گونش شوالارینین موختلیف حیوانلار اوزرینده تأثیرینی قئیده آلمیش، سوندا بو شوالارین تئراپئوتیک خصوصیتلری حاقیندا مولاهیزهلر ایرلی سورموشدور. عالیم آراشتیرمالار نتیجهسینده "قیرمیزی فیلتر"دن کئچیریلمیش گونش ایشیغینین دری یارالارینین موالیجهسینده موثبت نتیجهلر وئردیینی موشاهیده ائتمیش و بونو علمی دایرهلره بیلدیرمیشدیر. بو آراشتیرمالارین نتیجهسی تسدیقلندیکدن سونرا فینزن جرراهییه کافئدراسینداکی ایشیندن اوزاقلاشاراق حیاتینی تامامیله شوالانمانین طیبی کاراکتئرلرینی اؤیرهنمهیه حصر ائتمیشدی. اؤز آراشتیرمالارینین سرحدلرینی گئنیشلهندیرهن عالیم، صونعی ایشیق قایناقلرینین، اساساً ده کؤمور لامپالارینین اورقانیزمه تسیرلرینی آراشدیرماغا باشلامیش و بو ایستیقامتده ایشیغین قوردئشنیی خستلیینه (اینسانین خاریجی گؤرونوشونو ائیبجرلشدیرهن دری خستهلیگی) یولوخموش شخصلره تأثیرینی موشاهیده ائتمک قرارینا گلمیشدیر. فینزن بو خستهلری هر گون ۲۵ آمپئرلیک کؤمور لامپالارینین اولترابنؤوشیی شوالاری ایله ۲ ساعت شوالاندیرمیش و بیر نئچه آیدان سونرا اونلارین وضعیتینین یاخشیلاشدیغینی تسدیقلمیشدیر. ۱۸۹۶-جی ایلده کوپنهاگ شهرینده فینزنین آدینی داشییان ایشیقلا موالیجه اینستیتوتو یارادیلمیشدیر. بو اینستیتوتدا اولترابنؤوشیی شوالارلا موالیجه یوللاری اؤیرنیلیردی. سونراکی بئش ایل عرضینده ۸۰۰ نفر اوزرینده آپاریلان موشاهیدهلر اونلارین ۵۰%-نین تام، ۴۵%-نین ایسه قیسمهن ساغالدیغینی آشکارا چیخارمیشدیر. ۱۹۰۳-جو ایلده فینزنین نایلیتلری نوبل کومیتهسی طرفیندن قیمتلهندیریلهرک، "ایشیق شوالارینین کمکی ایله خستهلیکلرین، خصوصیله قوردئشنیی خستلیینین موالیجهسی ساحهلریندهکی خیدمتلرینه گؤره" طیب اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدور. اؤدوللاندیرما مراسیمینده چیخیش ائدن کارولین اینستیتوتونون پروْفسورو مئرنئر اونون آراشتیرمالارینین علمی یئنی زیروهلره قالدیردیغینی قئید ائدرک، اونلارین علم عالمینده هئچ واخت اونودولمایاجاغینی بیلدیرمیشدیر. فینزن اؤزو ایسه آغیر خسته اولدوغونا گؤره مراسیمده ایشتیراک ائده بیلممیشدیر. عالیم اؤزونو موالیجه ائتمک اۆچون موختلیف اۆصوللارا ال آتمیش، پهریزلردن ایستیفاده ائتمیشدیر. بونلارین هئچ بیر نتیجه وئرمدیینی حیس ائدنده ایسه اؤز ائوینین دامیندا خصوصی اوتاق تیکدیرمیش و اورادا گونش واننالاری قبول ائتمهیه باشلامیشدیر. لاکین بو تدبیرلر ده موثبت نتیجه وئرممیشدیر. نیلس فینزن ۱۹۰۴-جو ایل سپتامبر آیینین ۲۴-ده، علمی فعالیتینین قیزغین شاغیندا وفات ائتمیشدی. او، بیر سیرا علمی جمعیتلره و اونیورسیتتلره فخری دوکتور سئچیلمیش، دانبورق اوردئنینه لایق گؤرولموش و ادینبورق اونیورسیئتینین کامرون اؤدوللاری ایله تلتیف ائدیلمیشدی.


text:
جک لندن
جک لندن (اینگیلیسجه: Jack London) روْمانچی، قیسا حکایه یازیچی -، موْسیقیچی وْ یازیچی - ۱۲ ژانوْیه ۱۸۷۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۴۰ ایل عوْمر ائلهایب و °۲۲ نوْامبر ۱۹۱۶ میلادی تاریخیندا وْفات ائدیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه وْیکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Jack London»، مقالهسیندن گؤتوْروْلوْبدوْر. (۲۲ آقوْست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده جک لندن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
کیتابلار ویکیکیتابدا
سؤزلر ویکیسؤزده
قایناق متنلر ویکیقایناقدا
فایللار ویکیآمباردا
خبرلر ویکیخبرده


text:
خلوصی آقار، پنچه- قیلیچ هوُوا حرکتی بارادا ماغلومات بردی
"پنچه قیلیچ حرکتینده شو واغتا چنلی 254 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی"
دمیرقازیق سوریه و عیراغا قورالان هوُوا حرکتلرینده پ. ک. ک/ ی. پ. گ نینگ 254 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیری خلوصی آقار آنکاراداقی قوری یر گۆیچلری نینگ باش توتانلیق مرکزینه باردی.
آقار سرحتدأکی قشون باشلیقلاری بیلن ویدئوکنفرانس آرقالی دوشوشدی.
سوریه بیلن عیراغینگ دمیرقازیغینداقی پنچه- قیلیچ هوُوا حرکتی بارادا ماغلومات برن تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیری شیله دیدی:
"شو واغتا چنلی 471 یر اورولدی. 254 ترورچی دا تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی. ترورچیلارینگ قاباناندیغی بس بِللی چۆنکی عسگر- یؤنه کی یورتداش دیمأنی ساغا سوُلا اوُد آچمانا باشلادیلار. شونونگ اۆچین اوُلارینگ سسینی اینگ چالت یاغدایدا کِسمِهلیدیرس"
تۆرک عسگرلرینه یۆزلِهنیپ "تۆرکیه و تۆرکیأنینگ یاراغلی گۆیچلری بیلن اوُیونالماز، مونونگ حاسابی سوُرالار" دیه ن خلوصی آقار "حاساپلاشماق واغتی. یؤنه کی رایاتیمیز، عسگریمیز، آرادان چیقان شهیتلریمیزی، شوُل چاغاجیقلار، زنانالار، قیزلار، اوُقووچیلار و موغاللیملارینگ قانلاری نینگ هر بیر دامجاسی نینگ حاسابینی سوُراریس" دییپ بیلدیردی.
تۆرک وزیر "بیزینگ یکه جه ماقصادیمیز بار. ترورچیلار. اوُلار کیم: پ. ک. ک، ی. پ. گ، پ. ی. د و داعش" دیدی.
تۆرکیأنینگ یاراغلی گۆیچلری 19-نجی نوُیابردا سوریه بیلن عیراغینگ دمیرقازیغیندا پ. ک. ک / ی. پ. گ ترور قوراماسینا قارشی پنچه- قیلیچ حرکتینی باشلادیپدی.
دِگیشلی حابارلار
محمت زاهد سوُباجی: تۆرکیه دۆنیأدأکی دۆرلی گؤزیِتیملره یر ایهچیلیگینی ادیأر
ت. ر. ت نینگ باشلیغی، تۆرکیأنینگ حاص عادالاتلی بیر دۆنیأ اۆچین ایش آلیپ باریاندیغینا اۆنس چکدی
أردوُغان ادی راما-نی قابول اتدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان آلبانیانینگ باش وزیری ادی راما-نی قابول اتدی
فخرالدین آلتون: دۆنیأ تۆرکیأنی دورنوقلاشدیریجی گۆیچ حؤکمۆنده قابول ادیأر
آلتون "یوردومیز بیلن بیرلیکده بؤلگأمیزدن باشلاپ دۆنیأنینگ هر یرینه دموکراسی، اؤسۆش، پاراحاتچیلیق و آبادانچیلیق گتیرمه ک ایسله یأریس" دیدی


text:
هوموساپین(ایگیتلردن)
بوگونکی اینسانلارین کؤکلری هوموساپینس لره یتیشیر .هموساپینسلر ۲۰۰ مین ایلدن اونجه یئرکوره سینده گوروشدولر.
یئرلری[دَییشدیر]
بیزیم کؤکوموز هموساپینلردی .هموساپینس آفریقادن گلیب ویئرکوره سینده قالیبلارو قالارلی اولوبلار ایندیکی اینسان لار اولارین نسلیندن دیلر ۲۰۰۷جی میلادی ایل سایی اساسیندا ۷ میلیارد باشا یتیشیب لر و مممه لی لرین لاب چوخ اولان بؤلومودو.
ممه لی لردن[دَییشدیر]
ممه لیلر ۲۰ میلیون ایل قاباخ یئر کوره سینده گوروشدولر. ممه لی لر دایناسورلارینان بیر یاشیردیلار هابئله دایناسورلار آرادان گئدن چاغدا ممه لی لر یئرکوره سین توتدولار ممه لیلر دوغوب اوشاقلارینا سوت وئرر هابئله دایناسورلار یومورتا ائدردیلر اونا گوره ممه لیلر چوخ تئز دایناسورلارین یئرین توتدولار. ۲۰ میلیون ایلده ممه لی لر باش تاپدیلار و آخیرده هوموساپین لر یرکوره سنده گوروشدولر کی اولار ممه لی لرین لاب دیرلی گونه سیدیلر.
هاردان گلدیلر[دَییشدیر]
هوموساپینس لر(بیزیم کؤکوموز) آفریقاده یاشاردی و ۲۰۰ مین ایل قاباق آفریقا ده گوروشدولر بعضی مۆحقیق لر اولاری اتیوپی اؤلکه سیندن بولور یوخسا بعضی سی اولاری سودان یا نیجریه اؤلکه سیندن بولور. ایلکن اتیوپی اؤلکه سینین طرفداری چوخدی.
اولار ۲۰۰ مین ایل قاباق آفریقاداگوروشدولر آمّا ۳۰ مین ایل قاباخ کوچماقا باشلادیلار و چوخالدیلار و آسیا و اوروپایه گوروشدولر.
هوموساپینس لر و نئاندرتال لار[دَییشدیر]
۳۰ مین ایل قاباق هوموساپینس لر آفریقادن کوچدولر و نئاندرتال لار اولاردان قاباخ اوروپا وآسیاده یاشیردی. اولارین قارشیلاری و رقیبلری اولدولار بو قارشیدا هوموساپینسلر هیکللی اولدوقلارینا گوره نئاندرتاللاری آرادان آپاردیلار .بعضی مۆحقیق لر نظریه سینه گوره هوموساپینسلر نئاندرتاللاری یه دیلر و نسل لرین قیردیلار.
نئاندرتال لارآرادان گئددی و یه یلدیلر .هموساپنسلر اولاری خورک ائددیلر و ۱۵ مین ایل قاباخ نسل لری آرادان گئتدی و یئرلرین هوموساپینسلر(بیزلر) توتدوق. آمّا هوموساپینسلر بعضی یئرلرده نئاندرتال لارینان قاریشدیلار.
ایندیکی اینسانلارین ژن لرنین یوزه ۸۰ دی هموساپینسلردن دی آمّا یوزه ۱۵ یا ۱۸ ی نئاندرتال لرداندی.
بیر نظریهده ۲۰۱۲ جی ایلده طرح اولدی نئاندرتال لار گوزل اولدوقلارینا گوره آرادان گئددیلر. بو نظریهده نئاندرتال چون گوزلیدی مایالاری هموساپینسلرین الینه دوشدی و اولار ارکک لری اولدوروب ومایالاری ساخلادیلار.
هابئله تاپیلمیش سوموکلر نیشان وئریر هوموساپینلر نئاندرتال لاری یه یردیلر.
هیکللری[دَییشدیر]
هوموساپینسلرین ۱٫۸ دان ۱٫۶ ارککلرینین بؤیودی و ۱٫۶ دان ۱٫۵ مایالارینین بؤیودی. اولار نئاندرتاللاردان اوجا وبؤیلویدولار و یئر کوره سینده قالارلی اولدولار. ایندیکی اینسانلار شکیسیز هوموساپینس لردن قالیبلار.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Global Mammal Assessment Team (2008). "Homo sapiens". The IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 2008: e.T136584A4313662. doi:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T136584A4313662.en. Retrieved 12 January 2018.


text:
منیم گۆنۆم-کئچینیشیم / گاوین بئل
ساکیتجه وانېن قېراغېندا اۏتورموشدوم. سیقار چکه-چکه ألاۆز یویانېن اۆستۆندهکی اۆلگۆجه باخېردېم. فیکیرلَشیردیم کی، ییرمی بیرینجی عصردی، آمّا هۏتئللرده هله ده اۆز قېرخماق اۆچۆن بو قدیم آلتدن ایستیفاده إدیرلر.
منیم آتامېن دا بئله ایتی اۆلگۆجۆ واردې. اۏ، هر گۆن اۆزۆنۆ اۆلگۆج’له قېرخاردې، هر گۆن، إحتیاط’لا و صبر’له قېرخاردې اۆزۆنۆ، أحوالېنېن نئجه اۏلماسېندان آسېلې اۏلمایاراق…
منیم یادېمدادې، آتام عؤمرۆ بۏیو بیرجه دفعه بو عادتینی پۏزموشدو. اۏ واخت آتام ایشینی ایتیرمیشدی، اۆچ گۆن دالبادال، عئینی واختدا و عئینی پالتاردا إودن چېخېب، ویسکیدن دۏیونجا ووروب سرخۏش حالدا آوارا-آوارا گزمیشدی. بیر سؤز’له، اۆز قېرخماق دا یاددان چېخمېشدې. یادېمدادېر کی، آتام همیشه دده-بابادان قالمېش ایتی اۆلگۆجۆنۆ ژیلئتدن اۆستۆن توتاردې…
نه ایسه، آتام یاخشې کیشی ایدی. یاخشې یۏخ إــــئ، لاپ بئله أعلاء کیشی ایدی. من اۏنا اۏخشامادېم، حئیف کی…
“سَنین باشېندا عاغېلدان باشقا هر شئی وار!” – دئیَردی منه.
من اۏندان فرقلی اۏلاراق عادتیم اۆزره اۆزۆ تۆکلۆ گزیرَم همیشه…
سۏنونجو قوللابې ووردوم و سیقارېن کؤتۆڲۆنۆ توالئته آتېب سویو چکدیم.
ایلک دفعه اۏن دؤرد یاشېمدا سیقارې دادمېشام. بیر پارتېیا گئتمیشدیم، اۏردا بیر قېزې گؤزۆم توتموشدو. اۏ گؤزل قېز منه بیر دَنه “مارلبۏرۏ” اوزاتدې. فیکیرلَشدیم کی، ایندی بونو چکسَم اؤسکۆرَک توتاجاق منی، قېزېن یانېندا آبرېسېز اۏلاجام. اوشاقلار دئییردی کی، ایلک دفعه سیقار چَکَنده آدامې گیج اؤسکۆرَک توتور. یۏۏخ، من اؤسکۆرمهدیم، آمّا سینهمده قریبه بیر آغېرلېق قالدې. اوجوز قهوه ایچندن سۏنرا قالان بیر حیسّ کیمی… اۏ جۆر…
اۏ قېز’لا هئچ بیر شئی آلېنمادې، آمّا همین گئجه یاشامېم بۏیو منه أن یاخېن اۏلان بیر دۏست قازاندېم. أڲر سیقارا دۏست دئمک مۆمکۆن’سه. آتامېن بیر سؤزۆ واردې، دئییر: “إله دۏستو اۏلانا، هئچ دۆشمن لازېم دَڲیل.”
اۏن آلتې یاشېم واردې، آبیقال آدلې بیر قېز’لا تانېش اۏلموشدوم. بؤیۆک بیر شکیل سرگیسینده گؤرۆشمهلی ایدیک. إله باشلانقېجدان هر شئی ترسه گلدی. من پولقابېمې ایتیردیم، سۏنرا، اۏ، بیلمَزدن کۏلانې اۆستۆمه داغېتدې . من اۏنو اوتوبوس دایاناجاغېنا قدر اؤتۆردۆم. گئجه ایدی. ایکیمیز ده بو گئجهنین بیتمهسینی ایستهمیردیک. قریبهدیر، هله ده یئدیڲیمیز اۏ یانمېش همبئرگئرین اییی بورنومدا، اۏ دیرینگی موسیقی ایسه قولاقلارېمدا ایلیشیب قالمېشدې…. دایاناجاقدا اۏتورقادا اۏتوروب اوزون-اوزادې اؤپۆشدۆک .
من اۏنو بیر داها گؤرمهدیم. من اۏنو هئچ اونوتمادېمدا. آمّا اۏ ایستی، سئوگیلی حیسّلر هله ده یادېمدادېر. نه ایسه…
ساعاتا باخدېم. 11:47 ایدی. آز قالدې.
من حاماما گؤز گزدیردیم. پار-پار پارېلدایان اۏ ایتی اۆلگۆجۆ نظره آلماساق، بو اۏتاق دۆنیانېن هر یانېندا اۏلان دؤرد اولدوز هۏتئللردهکی عادی حامام اۏتاغېندان هئچ نه ایله فرقلَنمیردی. آغ پیلهتهلی دؤشهمه. آغآپپاق سئرامیک وان، أل-اۆز یویان و توالئت. کرۏملو آسېلقاندان ساللانان دستمال’لار. دوواردان آسېلمېش آخماق شکیللر. سولو بۏیا ایله چکیلمیش بیر شکیلده چېلپاق قادېن آرخاسې منه طرف اۏتوروب ماوی سما آلتېندا ایشېلدایان گؤله باخېردې…
منجه پیس شکیل دَڲیلدی. واختې’یلا، یئنییئتمه واختلارېمدا من ده یاخشې شکیللر چکردیم. إکسپرئسیۏنیزم’له ماراقلانېردېم. شکیللریم’له أحوال-روحیّهمی، نه فیکیرلَشدیڲیمی گؤرسَتمک ایستهییردیم. رسم اؤرگتمَنیم دئییردی کی، چکمهڲینی داوام إلهتدیر، تنبللیک إلهمه.
آمّا ماراغېم اؤلمۆشدۆ. داها بؤیۆمۆشدۆم. منی داها چۏخ ایش-گۆج، پول-پارا، قېزلار، ماشېنلار ماراقلاندېرېردې. یقین هامېدا بئله اۏلور.
آمّا اۏ شکیللر بو گۆن ده منی ماراقلاندېرېر. هردن اوغورسوز شکیللر گؤرنده منیم آنلامسېز یاشامېمېن اۏ دؤورۆ یادېما دۆشۆردۆ و من بیردن – بیره اۆزۆلۆردۆم.
نه بیلیم، أششی…
دئیهسن واختدېر. آیاغا قالخدېم، اۆست-باشېمې دۆزلتدیم. گۆزگۆیه طرف گئتدیم، بارماقلارېم’لا ساچېما، ساققالېما سېغال وئردیم. هردن اۆزۆمۆ قېرخماق ایستهییرم، آمّا اۆلگۆج’له یۏخ… چۏخ تهلۆکهلیدیر…
بیرآزدان من اۏتاغېن قاپېسېنېن آچار’لا آچېلدېغېنې إشیتدیم. تئز وان اۏتاغېنېن ایشېغېنې سؤندۆردۆم. وان اۏتاغېنېن قاپېسېنې آزجا آرالې قۏیدوم کی، باخا بیلیم. اۏتاغېن قاپېسې آچېلدې و ایشېق یاندې. اۏتاغا کۏت-شالوارلې بیر کیشی گیردی. اۏ، چۏخ یۏرقون گؤرۆنۆردۆ. کۏت-شالوارې چۏخ باهالې ایدی، هم ده اۏنا أعلاء یاراشېردې.
من تاپانچامې قۏبوروندان چېخارتدېم و سسبۏغانې لۆلهنین اوجونا تاخدېم. وانېن قاپېسېنې آچدېم.
کیشی معطَل-معطَل منه باخېردې. من اۆچ دفعه اۏنون سینهسیندن، بیر دفعه ده باشېندان ووردوم. کیشی تاپپېلتې ایله یئره یېخېلدې. اۆزۆنده حئیرَت-قارېشېق بیر تعجّۆب ایفادهسی واردې.
سسبۏغانې آچا-آچا کیشییه باخدېم. قان لکهلری خالچانې پیس گۆنه سالمېشدې.
من هئچ بیلمیردیم کی، بو کیشینی هانسې گۆناهېنا گؤره اؤلۆمه مَحکوم إلهمیشدیلر؟ اۏنون کیم اۏلدوغونو، نهچی اۏلدوغونو دا بیلمیردیم. آرواد-اوشاغې واردې، یا یۏخ؟ آتاسې-آناسې کیمدیر؟
بیلمیردیم کی، ایلک محبّتی کیم اۏلوب؟ یادېندایدې، یا یادېندا دَڲیلدی؟
تکجه اۏنو دقیق بیلیردیم کی، صاباح سَحَر آلا-قارانلېقدا پول’لا دۏلو سارې بیر پاکئتی چؤل قاپېمېن آلتېندان ایچهری آتاجاقلار. بونو لاپ دقیق بیلیردیم…
بو دا منیم گۆنۆم – ساعاتېم!!!
من نیفرت إدیرم بئله یاشاما!..
نئیلهییم إئ، بو دا منیم یاشامېمدېر دا…
گۆناهلارا بولاشا-بولاشا یاشایېرام اؤزۆم اۆچۆن.
أششی، إئ، تۆپۆرۆم بئله گۆنه-کئچینیشه…
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ