text:
چیچک ماغازاسینین جامینین دالیسیندا دایانیر. آذر آییدیر، آنجاق هلهده نرگیزدن بیر خبر یوخدور. باخیشلاری هوسله چیچکلرین اوزهرینده قاچیر. – «یوخ، نرگیز گلمهییب. اؤز گوناهیمدی؛ نرگیز گولونه اؤیرتمیشدیم”.
“یوخ. منیم گوناهیمایدی کی دئییردیم… ”
“دئییردین کی نه اولسون؟”
“دئییردیم کی اون ایکی آی ایل بویو پاییزین سونوندا نرگیزین گلمهسینی گؤزلهییرم. و من ایسه اوندان سونرا هر ایل سنه اؤزونه بنزهر و آداشین اولان نرگیز گولو آلاردیم.”
قوجا، هلهده نرگیزین گلمهمهسینه اینانمیر. چیچک ماغازاسینا داخیل اولور: «نرگیز گلمهییبمی آقا؟»
چیچک ساتان قوجانی آد- سانیلا یوخ، یالنیز اون ایللیک بیر موشتری کیمی تانییردی. اون ایلدیر کی دوز پاییزین سونوندا ماغازاسینا گلیب و قیش چیخانادک هر “هفته اوچو” سحر ساعات دوققوزدان تئز، ایکی دسته نرگیز گولو آلیب گئتمیشدیر.
“نرگیز گلیبمی آقا؟”
“هه، ائله ایندیجه گتیریبدیلر جناب! نوبارلیقدیر و بیر آز دا باهادیر.”
“عیب ائتمز، هر نه تهر اولوبدورسا نرگیز گولو الده ائتمهلییم.”
چیچکلری آلیب و بوتون وارلیغیلا اییلهییر. یالقیزلیغیندا مینلر دفعه بئینینده دولاندیردیغی او اون ایللیک یولدا، گئتمهیه باشلاییر. ایندی او “هفته اوچو”ندن اون ایل کئچمیشدیر. او گوندن کی سحر ساعات دوققوزدا اونا زنگ آچیب، “گلین نرگیزین چمدانین آپارین!” دئمیشدیلر.
بو سؤزو ائشیدینجه بیردن اؤز ایچینه دالیب، سونسوز بوشلوغا باتدی. کؤکسونده یارالی گؤورچین کیمی بیر شئی قاناد چالدی. بیر آن اؤزوندن گئدیب دوشدو؛ سونرا اهمالجا آیاغا قالخدی: “گرهک گئدیب نرگیزین یادگارلارینی آلام.”
چمدانی آچدیقدا، اونون ایچیندن قیزیل ایشیق ائشییه آخدی. قان. فیکیرلشدی کی، اولمایا چمداندان قانلی سئل یولا دوشوب هر یانی توتا. چمدانی تئز قاپاتدی.
مامور دئدی: “قوجا، چمدانی آپار ائوینده آچ. بوردا قاداغاندیر.”
مامورا باخمادان دئدی: “اؤزونو … ایستیرم … گؤرهم.”
“اؤزو داها گؤرمهیه دهیمز. بئله شئیلر کی گؤرمهلی دئییل. تئز بوردان اوزاقلاش! سسسیز- سمیرسیز. آغلاییب زاریمادان. یاللاه ترپن قوجا.”
اون ایل اؤنجه ساچلاریم آغارمامیشدی؛ آنجاق چمدانی گؤتوررکن مامور یئنهده دئدی: “قوجا دور گئت، آرخانادا باخما.!”
اولسون کی من ائله او آندا قوجالمیشدیم. چمدانی گؤتوردوکده بئلیم بوکولدی، دیزلریم طاقتینی الدن وئریب، تیترهدی. آخی نرگیزله منیم نه قدهر یاش فرقیمیز واریدی کی؟ هامیسی اون سککیز ایل. اون سککیز ایل مندن اوشاقایدی و من چمدانی گؤتوردوگوم آن، اوتوز سککیز یاشیندایدیم.
آغیر بیر چمدان دئییلدی؛ آنجاق نه ایسه قورخوردوم کی قان داشلانیب اونون تیکیش یئرلریندن تؤکولسون خیاوانا و یول آلیب گئتسین، اؤزونو چاتدیرسین آناسینین مزارینا و اونو خبردار ائدیب، دئسین: “آنا، گؤردون کی نهایت گلدیم یانینا. ایندی داها یالقیز دئییلسن آنا.”
آرخادان آیاق سسلرینی دویدوم. چمدانلی بیر کیشی ایله قادین. چمدان کیشینین الینده ایدی؛ قادین ایسه آغلاییردی. کیشی منه چاتدیقدا سوروشدو: “کیمسهسیز ایدی؟ آناسی، باجیسی یوخیدی کی اونون ایچون آغلایا؟ ”
دئدیم: “یوخ. منیم نرگیزیم کیمسهسیز ایدی. دوزو کیمسهسیز ایدیک. یالنیز منیمله او. بو دونیادان تکجه او واریم ایدی. اونا وورغون ایدیم. ایندیهدک بیر آتانین اؤز قیزینا وورغون اولدوغونو ائشیدیبسنمی؟
منیمله کؤلگه کؤلگهیه گلیردیلر. چمدانلاری ایله. قادین دئدی: “چمدانداکیلار اوغلوموزون اشیاسیدیر. بو گون بیزه وئردیلر”
چمدانا باخدیقدا، دویار- دویماز دورو و گنج قانین اوندان سوزمهسینی گؤردوم. دئدیم: “تئز ائوه چاتدیرین؛ مومکوندور کی خیاوانی دولدورا.
کیشی منیم چمدانیمی گؤستردی: “آناسی هاردادیر؟ بئله واختلاردا آنا اولمالیدیر آغلاماق اوچون”.
دئدیم: “دئدیم کی کیمسهسیزیک.”
گؤردوم مندن آرتیق شئیلری سوروشماق ایستهییر. سانکی اؤز دردلری آز ایدی کی باشقاسینیندا دردلرینی ائولرینه آپارماق ایستهییردیلر.
بیر پارکا یئتیشدیک. گؤیلره باش قالدیران بیر سرو آغاجینین آلتیندا اوتوردوق. چمدانلاری آغاجین گؤودهسینین کناریندا یان- یانا قویدوق و اوتوردوق صندلین اوستونده. دئدیم: “آناسی اوشاق اوسته گئتدی. قانا دوشموشدو. قان لازیم ایدی کی اودا یوخیدی. آختاریب تاپینجا حیاتینی ایتیردی. بیر نرگیز قالدی، بیرده من. اؤزوم بؤیوتدوم. اؤز قوجاغیمدا. سوت شوشهسیله. هر یئرده منیمله ایدی. یولداشلاریملا مباحثهده دیزلریم اوسته اوتوراردی و قولاقلاری بیر سسییغان سایاغی آغزیمدان چیخانلاری قاپاردی. بعضاده اوشاق دئییمیله اعتراض ائدهردی: ” یورولدوم دای آتاجان. آز دانیش.” ساچلارین دووشان قولاغینا بنزهر باغلاردیم. بؤیودوکده، اؤزومله عمومی حاماما آپارمالی اولدوغومدان ساچلارینی دیبدن قیرخاردیم. کیمسه اونون قیز اولدوغونو بیلمزدی. آریغ و اینجه ایدی. هر یئرده منیمله اولماق و یولداشلاریملا آرامیزدا کئچن مباحثهلری ائشیتمک مجبوریتینده قالیردی. کیتابا ماراق گؤستردی؛ و ائله بیر زامان اولدو کی مندن گیزلین، سئودیگی کیتابلاری کؤینگی آلتیندا گیزلهدیب، ائوه گتیریردی. من او سایاق مبارزه ایله موافق دئییلدیم. نئیلهمک، هر زامان بئله اولموش. اینسانین یاشی آرتدیقجا یئنی گؤروننلری رد ائدیر و یاخود چوخ چتینلیکله اونلارا بویون اهییر. اؤز گنجلیگینی و هیجانلارینی اونودور. یئنی کیتابلار، ماهنیلار و دوشونجهلر اونا غریبه و آنلاشیلماز گلیر. نئجه کی اونوندا کیتابلاری، دوشونجهلری و سئودیگی ماهنیلاری آتاسینا غریبه و آنلاشیلماز ایدی.
کیشی سوروشدو: “گؤروشونه گئتمیشدینمی؟”
“گئتمیشدیم. ایکی دؤنه. آپاردیقلاریندان سونرا ایکی دؤنه گؤروشونه گئتدیم. ساچلارینی دووشان قولاغینا بنزهتمیشدی و خالچا ساپینا اوخشار چوروک بیر ساپلا باغلامیشدی. گیزلینجه منه گؤستردی. سئودیگیمی بیلیردی. بلکهده اوشاقلیق زامانینین خاطیرهلرینی منده اویاتماق ایستهییردی. قورتولاجاغینا چوخ اومید بسلهمیشدی. مندن بویالی قلملر ایستهدی. “رسیم چکیرم آتا!”- دئدی. نوبتی گؤروشده بیر نئچه بویالی قلم و بیر دسته نرگیز گولو آپاردیم اونا. گوللری گؤرن کیمی دئدی: “ائشیکده پاییزدیر آتا؟” دئدیم: “قیشدیر گؤزهلیم؛ تاریخی بیر قیش.” گولهرک دئدی: “اوندا ایناناق سویوق فصیلین باشلانیشینا.” سونرا سؤزونو دهییشیب، سنین اوچون گول رسم ائتمک ایستهییرم؛ سئودیگین گولو.”- دئدی. ایکینجی گؤروشوموزده یئنهده یاواشجاسینا دووشان قولاغینا بنزهر ساچلارینی منه گؤسترهرک، “رسیمی قورتارمیشام. دوشونورم آزاد اولاجاغام و اؤزومله گتیرهجهیم. ایکی قیزیل گول چکمیشم و بیر دسته نرگیز گولو یانیندا. بیلیرم، چوخ سئوهجکسن.” قورتولاجاغینا چوخ اومید بسلهمیشدی. اومیدلریندن، آرزولاریندان و گلهجک اوچون پیلانلاشدیردیغی ایشلردن دانیشیردی کی گؤروش زامانی سونا چاتدی.”
قالخیب، چمدانلاریمیزا ساری گئتدیک. چمدانیمی گؤتورمک ایستهدیم باجارمادیم. سانکی یئره یاپیشمیشدی. او کیشی ده چمدانینی گؤتورنده بیر آن دایانیب، دئدی: “عجب! چمدانلار یئره یاپیشیبلار!”
“آه! کؤکلره باخ!! ائله بو تئزلیکده سروین کؤکلری چمدانلارین جانینا یئرییب؟ آغاج بو قدهر سوسوز ایمیش؟
کیشی دئدی: “بیز ایللردیر بوردا اوتوروب دانیشمیشیق. زامان نه ده تئز اؤتور.”
دئدیم: “اولا بیلر”
چمدانلاری کؤکلردن آییریب، یوللاندیق. قادین وداعلاشاندا دئدی: “کاش اونونچون آغلاماغا آناسی یا باجیسی اولایدی.”
ائوه یئتیشدیکده، چمدانی یئره قویور و اهمالجا قاپیسینی آچیر. هر نهدهن اؤنجه، رسیم تابلوسونو گؤرور. تابلونون بوتونلوگونو ایکی قیزیل گول توتموش. تابلونون کناریندا قوروموش بیر دسته نرگیز گولو و ایکی پارچا چوروموش خالچا ساپی دوشموش. قوجا تابلونو گؤتورور. بیردن بیر دنیز قیزیل گول تؤکولور تابلودان و دولدورو اوتاغی. قوجا چیچک دالغالارینا باش قویور و یورقونلوقدان اویویور.
پاییزین سونودور. آذر آیی. قوجا ایکی دسته نرگیز گولو آلمیش. آغاجلارین سولغون و یاریجان یارپاقلاری، پیادا یوللارینی باشاباش بورویوبدور. اویان بویاندا، قورو یاپراقلار توپالاریندان، رنگی سولموش و سرگردان توستو گؤیه اوجالیر.
قوجا ائوین بوز نردهلرینین یانیندا دورور. قاپینین زنگینی چالیر. یوخاریدان، پیللهلرین اوستوندن بیر قادین قاپینی آچیر. قوجانی گورجک دئییر: “آه! پاییز چاتیب؟ نهده تئز!”
حؤوصلهسیزجه داوام ائدیر: “بو اونونجو ایلدیر کی سنه دئییرم اونلار بوردان گئدیبلر. اون ایل اؤنجه قیزی نرگیزه بیر اتفاق اوز وئردیکدن سونرا، او دا اشیاءلارین ییغیشدیریب، بوردان کؤچدو.”
قادین ایچری گیریب قاپینی باغلاییر.
قوجا، نرگیز گوللرینی نردهلرین کنارینا قویور. هر ایل اولدوغو کیمی پاییز کولگیندن قاچماق اوچون، اوزونو پالتوسونون یاخاسی ایچینه چکیر و بوکوک بئلی ایله اوزاقلاشیر.


c: text/html

text:
گوگوک قوشو (فیلم)
گوگوک قوشو (اینگیلیسجه: One Flew Over the Cuckoo's Nest, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Guguk Kuşu , فارسجا: دیوانه از قفس پرید ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک کومدی فیلم. فیلمین باش روْللارینی ویلیام ردفیلد (اویونچو)، لوئیز فلچر، جک نیکلسون جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین جک نیچه یارادیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ One Flew Over the Cuckoo's Nest, Box Office Information. Box Office Mojo. یوْخلانیلیبDecember 1, 2019.
قارداش پروژهلرده گوگوک قوشو (فیلم) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- فیلملر ۱۹۷۵ (میلادی)
- English-language films
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- ۱۹۷۵-جی ایل فیلملری
- آمریکا فیلملری
- آمریکانین کومدی-درام فیلملری
- موستقیل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری فیلملری
- اوسکار اؤدولی آلان فیلملر
- اینگیلیسجه فیلملر
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلری رومانلارینا اساسلانان فیلملر
- 1963 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- آمریکانین آرشیو فیلملری

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بیر مای بایرامی،
ایران فهله و زحمتکشلرینین شعارلاری
بو یازی 70 ایل اول بیر مای بایرامی ایله باغلی س.ج.پیشه وری¬نین آژیر قزئتینده نشر اولونموش یازیسیدیر.
بو گون بیر مای گونودور. دونیانین هاراسیندا کی، تشکیلاتلانمیش بیر زحمتکش و فهله وارسا، هارادا کی، فهله اؤزونو صینیفی شخصیت کیمی تانیییبسا، ایشینی بوراخاراق بو گونو بایرام ائدیر. او، بو گونده بیرلیک و همرایلیک نمایش ائتدیریر.
بیر مای بایرامی شنلیک و ایلهنجه اوچون دئییل، بو گون ایلهنمک اوچون بایرام ائدیلمیر. بو گون بیر مبارزه بایرامیدیر. بو گون ائله بیر بایرامدیر کی، فهله صینیفی بو واسیطه ایله اؤز گوجونو و قدرتینی سیناییر. او، اؤز شعارلارینی بوتون زحمتکشلره چاتدیرماق ایسته ییر و اونلارین هر بیری¬سینی مبارزهیه سسلییر. بو جهتدن بیر مای عموم زحمتکشلرین سیاسی مانئور گونودور.
۷۵ ایلدهن آرتیقدیر کی، دونیا زحمتکشلری طرفیندن بو بایرام قئید ائدیلیر. چئشیدلی شرایطلردن آسیلی اولمایاراق دونیانین قاباقجیل و دئموکراتیک اؤلکهلرینده بو گون بایرام ائدیلیر. حتی، بیر چوخ اؤلکهلرده همین گونده مناقیشه نتیجهسینده مختلیف نؤو حادثهلر باش وئریر، او جملهدن حبسه سالینانلار، سورگونه گؤندریلهنلر و جانینی فدا ائدنلر ده چوخ اولور.
۲۵ ایلدیر کی، ایران زحمتکشلری ده بو بؤیوک و دونیه وی بایرامی قئید ائدیرلر. ۱۲۹۹-جو ه،ش(گونش) ایلینده بو گون ایله باغلی تهراندا عظمتلی نمایش کئچیریلدی. فهلهلر سیپهسالار مسجیدینده چوخ جدی چیخیشلار تشکیل ائدرک، اؤز ایستک و آرزولاری اولان «سکّیز ساعت ایش واختی» و «مشروطه آنایاساسینین(کونستیتوسیا)» قورونماسینی اساس طلب کیمی ایرلی سوردولر. بو تاریخدن باشلایاراق هر ایل حتی، پهلوی رژیمی دؤورونون قارانلیق و قورخولو گونلرینده بئله ایران زحمتکشلری طرفیندن بو گون بایرام کیمی قئید اولونوردو. مختاری پولیسی(زندانین رئیسی- ی-ن) بو گونو خصوصی گون کیمی اؤز تقویم دفترینده قئید ائتمیشدی. او، بیلیردی کی، بو گون سیاسی اوو گونودور. او، تجروبه اساسیندا آنلامیشدی کی، نه یین باهاسینا اولورسا-اولسون فهلهلر بیر مای گونونو قئید ائتمکله یاناشی، هم ده نمایش و کوچه یوروشلری تشکیل ائدجکلر. بئلهلیکله ده بو نماییش بیر قروپ اینسانی تلهیه سالماق اوچون پولیسه ایمکان یاراداجاق.
اگر سیاسی ادارهیه(پولیسه) مراجعت ائدیلرسه، توتولانلارین اکثریتی همین گونه و یا بیر نئچه گون اوندان سونرایا تصاد ائدیلدی یی معلوم اولاجاق.
بوتون تضییق و اشکنجهلره باخمایاراق، زحمتکش و آزادلیق سئورلر اینسانلار طرفیندن بیر مای بایرامی قصر-قاجار حبسخاناسیندا دا قئید اولونوردو. اونلار همین گون زیندان مأمورلاری قارشیسیندا اؤز طلبلرینی ایره لی سوروردولر. دونیا زحمتکشلری اوچون بو گونو بایرام کیمی قئید ائتمهیه چوخلو بهانهلر مؤوجوددور.
دونیا زحمتکشلری فاشیزم علیهینه مبارزهده قالیب گلمیشلر. ایتالیا زحمتکشلری آزادلیق دوشمهنی اولان موسولینینی اعدام ائتمکله آزدلیغا دوغرو ایلک آدیمی آتمیشلار. بئله¬لیکله، اونلار زیندانلاردا قانیچن فاشیزیمین قولدورلارینین اشکنجهسی آلتیندا اولان مینلرله مبارز فهله و فداکار سوسیالیستلرین انتقامینی آلمیشلار. بو گون ایتالیانین مرکزینده عظمتلی سووئت دؤولتینین بایراغی دالغالانیر. بو قیرمیزی بایراغین اوزرینده فهله-کندلی بیرلیگینین رمزی اولان اوراق و چکیج علامتلری زحمتکشلرین حقوقلارینی تاپدالایان آزادلیق دوشمهنلرینین گؤزلرینی قاماشدیریر.
کئچن ایل اینگیلتره و سووئتدن باشقا بوتون آوروپا اؤلکهلری فاشیزم بایراغی آلتینا کئچدی. او اؤلکهلرین فهلهلری قارانلیقدا، یئر آلتیندا، زاوودلاردا ایشلیرکن یئنه ده بو گونو قئید ائدیردیلر. آرتیق بو گون بو اؤلکهلر تمامی ایله فاشیزم ظلموندن آزاد اولموشلار. آوروپانین هر یئرینده فهله صینیفین گوجو چوخالمیش، اینکیشاف ائتمیش، بیرلیگی محکملنمیش و بوتون زحمتکئش صینیفلرینی اؤز بایراغی آلتینا آلمیشدیر.
حقیقتاَ بو ایل بیر مای بایرامی آردیچیل و مختلف غلبه شنلیکلری ایله قاریشاراق، دونیا زحمتکشلرین حسلرینی ریقّته گتیرمیش و جوشدورموشدور.
دونیا فهلهلرینین شعارلاری صلحو برقرار ائتمک، فاشیزمین بوتون ایزلرینی سیلمک، دیکتاتورلوغا و ظلمه سون قویماقدان عبارتدیر.
بیز ایران زحمتکشلری ده سئوینیریک کی، آزادلیق بخش ائدن دونیا فهله صینفیله همیشه اولدوغو کیمی امکداشلیق ائدرک، بو دونیه وی بؤیوک بایرامدا همرایلیک گؤسترمکله، اونلارین آغیر مبارزهسینه قاتیلیریق.
یوخاریدا قئید ائتدیگیمیز کیمی مای بایرامی باشقا شنلیکلرله فرقله¬نیر. بو گون مبارزه گونودور. سیناق و سیاسی مانئور گونودور. بیرلیک و همرایلیگین تمهلی قویولان گوندور. بو گون حاکم و ظلمکار صینیفه «آیاغینی فهله آیاققابیسیندان چیخارتمالیسان! اونون قارشیسیندا باش ایمهلیسهن! اونلارین طلبلرینی یئرینه یئتیرمهلیسهن!» - دئییلهن گوندور.
بو بایرامدا بیزیم شعارلاریمیز آچیق و آیدیندیر.
۱- بیز ظلمون، عدالتسیزلیگین کؤکونو کسمک ایسته ییریک!
۲- کونستیتوسیا و آزادلیق پرینسیپلری تأمین اولمالیدیر. دئمکراتیا رژیمی- قلم آزادلیغی- دیل آزادلیغی- جمعیت آزادلیغی- وجدان آزادلیغی- عقیده و مسلک آزادلیغی شعارلاری تمامی ایله برپا اولونمالیدیر! ۳
- دیکتاتور دؤورونون یاراماز(منهوس) قانونلاری، خصوصیله ملی شورا مجلیسلرینده کونستیتوسیا علیهینه چیخاریلان قانونلار لغو اولونمالیدیر! داور و مختارینین قارا قانون(آلدادیجی تهلوکه سیزیلیگی قوروماق و حقیقت ده آزادلیغی بوغماق اوچون چیخاریلان قانون) تئزلیکله لغو اولونمالیدیر.
دوغوردان دا، دئموکراتیا و آزادلیق ادعاسیندا اولان اؤلکه اوچون ۱۳۱۰ ایلده چیخاریلان قارا قانونون هله ده لغو اولونماماسی بیابیرچیلیقدیر.
بو گون بوتون دونیادا ان رادیکال سول پارتیالار دؤولت کوالیسیاسیندا اشتراک ائدیرلر. اما بیزیم اؤلکهده مختاری قانونو پارتیا و جمعیتلرین اولماسینی جنایت سایاراق، گویا کی، اؤلکهنین امنیتینه تهلوکه دیر دئیه¬رک، سیاسی فعالیتله مشغول اولانلاری اعدام و عؤمورلوک حبس ائتمکله قورخودور.
بیز بوتون دونیایا اعلان ائدیریک کی، اؤلکهمیزده آزادلیق و دئموکراتیادان اثر-علامت یوخدور. اگر بیزیم حاکملریمیزین اللرینه کیچیک بیر فرصت دوشرسه، بوتون آزادلیق¬سئور اینسانلاری محو ائدرلر. اجتماعیتده آزادلیق اوچون مبارزه ائدن یالنیز فهله و زحمتکش صینیفیدیر. لاکین حاکم صینیف، خصوصیله صاحبکارلار آزادلیغی تاپدالاماق و زحمتکشلر تشکیلاتلارینی داغیتماق اوچون قانلی جنایتلر تؤردمیشلر. فهلهنین شعاری ایشسیزلیگی آرادان قالدیرماق و فهلهلری سغورتا(بیمه) ائتمکدیر. بیزیم شعاریمیز معاشین آزالتماسینا و ایش ساعتینین آرتیریرماسینا قارشی جدی مبارزه آپارماق اولاجاق. بیر داها تکرار ائدیریک- آنجاق و آنجاق بیرلیک و همرایلیک نتیجهسینده بونلاری الده ائتمک اولار. دئمهلی، بو ایل بیر مای بایرامینین اساس هدفی بیرلیگه و همرایلیگه نایل اولماقدیر. قولدور دستهلرینی فهله تشکیلاتلاریندان اوزاقلاشدیرماق لازیمدیر. تعجیلی صورتده ایکی اوزلو، فتنه کار عنصرلر فهله تشکیلاتلاریندان چیخاریلمالیدیر. غلبه آزادلیق جبههسیلهدیر. دونیانین بوتون آزادلیق¬سئور اینسانلارینین سؤیکهنهسی یئر زحمتکشلر صینیفیدیر.
یاشاسین دونیا فهلهلرینین بیرلیگی!
سید جعفر پیشه وری - آژیر قزئتی. ۱۱ اوردیبئهئش ۱۳۲۴( ۱. مای. ۱۹۴۵)


text:
اسپیس ایکس، دؤرت یوُلاغچینی گؤنگه ایبردی
بو یوُلاغچیلار 3 گۆن گؤنگده یرینگ داشیندا آیلانار
اسکیس ایکس دراگون کپسولی بیلن 4 یوُلاغچینی گؤنگه ایبردی.
بو یوُلاغچیلار 3 گۆن گؤنگده یرینگ داشیندا آیلانار.
جارد ایزاکمن، هیلی آرسنو، سیان پراکتور و کریس سمبروسکی گؤنگه گیتمه ک اۆچین 6 آیدان بأری اسپیس ایکس تاراپیندان طایارلانیاردی.
یوُلاغچیلار 575 کیلومتر گؤنگه چیقار.
دِگیشلی حابارلار
بنکسی نینگ بیر اثری 18.5 میلیون پوندا ساتیلدی
مارماریس دا فونیکس تاریحی شهرینده قازوو آغتاریش ایشلری باشلادیلار
بو قازوو آغتاریش ایشی پنسیلوانیا بیلیم یوردونینگ عالیملاریندان دکتر آصیل یامان ینگ یوُلباشچیلیغیندا باشلادیلار
قاراحان دپه ده نئولیتیک دؤورۆنه دگیشلی تاریحی اثرلر تاپیلدی
قاراحان دپه ده 3 ییلدان بأری قازوو آغتاریش ایشی دوُوام ادیأر


text:
تۆرکیه ده ایشسیزلرینگ سانی 12.4 گؤتریم
اؤتن ییلینگ شوُل دؤورۆنه گؤرأ ایشسیزلیک موقداری 1 گؤتریم آزالدی
تۆرکیه ده ایشسیزلیک موقداری 2021-نجی ییلینگ ایکینجی اۆچ آیلیق دؤورینده شو ییلینگ ایلکینجی اۆچ آیلیق دؤورۆنه گؤرأ 0.6 گؤتریم آزالدی و 12.4 گؤتریمه یتدی.
ییلینگ ایکینچی چأریِگینده ایشسیزلرینگ سانی 184 مۆنگ آدام آزالدی و 3 میلیون 989 مۆنگ آداما یتدی.
اؤتن ییلینگ شوُل دؤورۆنه گؤرأ ایشسیزلیک موقداری 1 گؤتریم آزالدی.
بو دؤوۆرده ایشه باشلانلارینگ سانی 379 مۆنگ آدام یوُقارلادی و 28 میلیون 234 مۆنگ آدام ایشله یأر.
ایشله یأنلرینگ سانی دا 0.4 گؤتریم یوُقارلادی و 44.4 گؤتریمه یتدی.
ژوئن آییندا تؤلِهگلی ایشله یأنلرینگ سانی ییللیق دؤوۆرده 13.5 گؤتریم یوُقارلاپ 13.7 میلیون آداما یتدی.
دِگیشلی حابارلار
اینچه بورون سرحت گچلگهسی آچیلدی
ایران بیلن تۆرکمنیستان ینگ آراسیندا اینچه بورون سرحت گِچلگه سی آچیلدی
تۆرکیه 9 آیدا داشاری یورتلارا 69 میلیون دلار نار ساتدی
ایران، هیندیستان، حیتای و تۆرکیه دۆنیأده اینگ کؤپ نار اؤندۆریأن اۆلکهلر


text:
اویان نیوز :
دومان رادمهر
“قاراباغدا ساواشان عسگرلره دستک، هم ده شهیدلریمیزی آنماق” هدفی ایله ایسوئچین پایتختی ایستوکهولمون تام مرکزینده ۱۰۰ نفره یاخین ایسوئچده یاشایان تورکلردن (تورکییهلی، آذربایجانلی، ایرانلی و سایره) توپلانیب. ۱۳۹۵ فروردین-ین ۲۱-دا کئچیریلهن بیر ساعتلیق میتینقده موختلیف تورک بایراقلاری دالغالاندیریلیب، بیر نئچه نفر دانیشیب، شوعارلار سسلندیریلیب.
باشقا واخت کئچیریلن میتینقلردن فرقلی اولاراق، بو دفعه نه اینکی ایسوئچ قزئتلری، تئلئویزیون کاناللاری دا بو میتینق حاقدا خبر یاییب، اؤزو ده “ایستوکهولمون مرکزینده عیرقچیلیک” باشلیغی آلتیندا. عادی وطنداشدان تا رسمیلره قدر اولایی قیناییب، بئله میتینقلرین قارشیسی آلینمالیدیر، دئییرلر. بو آرادا ائرمنیستان سفیرلیگی ده آچیقلاییب کی، مسئله ایله باغلی محکمهیه باش ووراجاقلار.
میتینقده چیخیشلار تورکجه اولسا دا، ایسوئچده چوخ پوپولار اولا تی -وی۴ کانالی، آلتیازی ایله بیر حیصهسینی یایینلادی. نئچه گوندور خبرلرین باشلیقلاریندا میتینقده سؤیلهنیلهنلردن سیتاتلار وئریلیر:”…سویداشلار، تورکلر اؤزلرینی آوروپایا گؤسترمهلیدی”، “ائرمنی کؤپکلرینه اؤلوم، اؤلوم، اؤلوم!”، “تورک اویانیر، قارداشلار!”، “بیز قان سئومیریک، اما قان تؤکریک”.
بو سؤزلری دیله گتیرن ایسوئچدهکی تورک فئدراسیونلارینیندان بیرینین باشقانیدی. ایش بورا چاتیب کی، ایشید (داعش) خبرلری ایله برابر، ایسوئچین مئدییاسی، بو میتینقی اؤرنک گؤستریب، ایفراطچی قروپلارلا موجادیله بارهده دانیشیر. قاراباغ، ایشغال، داشناکلار یئرینه، کیمین “بوزقوردچو” اولوب اولمادیغی اساس سوالا چئوریلیب. میتینقده او سؤزلری دئیهن “سویداشیمیز” بو خبرلردن سونرا ایستعفا ائدیب چکیلسه ده، اولایلار هله ده سنگیمک بیلمیر. سؤیلنن لره تپکیلر گئتدیکجه بؤیویور.
بیر نئچه گون سونرا ایسوئچین دؤولت کانالی خبر وئردی کی، بؤیوک احتیماللا همین فئدئراسیونا دؤولت طرفیندن مادی یاردیم وئریلمهیهجک. سؤز قونوسو اولان فئدئراسیون مسئوللاری، گرگینلیگی ساکیتلشدیرمک اوچون او چیخیشی قیناییب، دفعهلرجه ائرمهنیلردن عذر دیلهییبلر. اما اولان اولوب آرتیق! آتالار دئمیشکهن، دالدان آتیلان داش توپوغا دیر! تورپاغی ایشغال اولان تورک، سویقیریما معروض قالان تورک، اما اؤزونو باغیشلاتماق اوچون عذر ایستهیهن یئنه ده تورک! نییه؟! نییه بئله اولور؟!
یانلیش سؤیلهم!
اوردا دئییلهن سلوقانلارا باخدیغیمیزدا، یقین بیر چوخوموز تعجب ائتمیریک. چونکو آلیشقانلیق حالینا گلن سؤزلردیلر. بوندان داها بئترینی دوستلاریمیزدان هر گون ائشیدیریک. اعتراض ائدنه ده دئییلیرکی، یوخ، بو عیرقچیلیک دئییل. حالبوکی ایستهنیلهن بیر ائتنیک و یا دینی قروپون آدینی چکیب، اونا قارشی سؤز دئمک، گونوموزده عیرقچیلیک (راسیزم) کیمی آلقیلانیر. هانسیسا بیر میللته اؤلوم ایستهمک، بیز قبول ائتسک ده، ائتمسک ده، کلمهنین تام آنلامینداعیرقچیلیکدی. ایستر اورمیه ده ایستادیومدا سسلهنسین، ایستر ایستوکهولمون مرکزینده.
پاپاغیمیزی قویوب قاباغیمیزا، گلین بیر ده دوشونک؟ آوروپایا اؤزوموزو بئله گؤسترمکدنسه، گؤسترمهمک داها یاخشی اولمازمی؟! جبههده حاق یولوندا ساواشان عسگرلریمیز، بو جور “دستک”له دونیا گؤزونده حاقسیز دوروما دوشمورمو؟ بونا تای عیرقچی سؤیلهمله (دیسکورسییا)، شووینیزمله ساواشیریق، یوخسا ایران رئژیمینین آسیب-کسمهسینه مشروعیت قازاندیریریق!؟
بو سفر مسئله نین اوستو آچیلماغی سبب اولماز کی، اؤزوموزو کنارا چکیب کاسا-کوسانی سادهجه او دانیشانین باشیندا سیندیراق. چونکو تکجه بو میتینق دئییل. عمومیتله، طلبلریمیز نه قدر مدهنی اولسا دا، سؤیلهمیمیز بللی درجهده قئیری-مدهنیدیر. تهدید، نیفرت، زوراکیلیق، سویچولوق ایچرهن شوعارلار سسلنیر بعضا. عقللی دوشمنله عقلسیز دوستون اورتاق محصولو اولان بو تیپ نوماییشلر، تأسف کی، گئتدیکجه ده چوخالماقدادی. دوشمنلرین، رقیبلرین دیققتلی گؤزوندن اوزاق قالمایان بو تیپ داورانیشلار گئج-تئز اؤز تأثیرین گؤستریر. طرفسیز بیر مئدیانین بیزیم خبری یایمادیغیندا، یا بیر رسمینین بیزه گؤروش واختی وئرمه دیینه سبب آختاریریقسا، ایلک باشدا بو نوماییشلری دوشونملیگیک.
هر هانسی بیر ائتکیلی، یا یئتکیلی شخص، هئچ بیر مسئول، یاخود ژورنالیست، ایفراطچیلیغا شوبههلی اولان جریانین (حرکاتین) یانیندا اولماغی ایستمز. مثال اوچون، ایسوئچ پارلامئنتینده اولان تورک نمایندهسینین بو گونلر تکجه بیر دردی وار: او میتینقی تشکیل ائدنلرله ایلگیسینین اولمادیغیینی ثبوت ائله مک. باشقا سؤزله دئسک، “بوزقوردچو” اولمادیغینی ایسوئچ مئدیاسینا قبول ائلهتدیرمکدی.
بیلمه یینیزده فایدا وار کی، بو گونلر سوریه کوردلرینین نماینده هئیتی (اوخویون پ ی د) ایسوئچه سفر ائدیب. تصووور ائدین، سوریه، یا قاراباغی بهانه ائدیب، بیر ایسوئچلی ژورنالیست پ ی د، یاخود داشناکلار بارهده موخالیف بیر شئی یازماق ایسته سیدی ده، بؤیوک احتیماللا یازماز. چونکو بو وضعیتده “بوزقوردچو”لاری دستکلییر کیمی آلقیلانماقدان قورخاجاق. ایسوئچلی ژورنالیست کی سهلدی، سانیرام تورکییه سفیری ده بئله “خینانین یئری دئییل” دئییب، پ ی د سفرینه اعتراض ائتمکدن چکینهجک.
اویغون سؤیلهم
دونیادا هر کسین، هر دؤولتین اؤزونه مخصوص منفعتلری وار. بونا باخمایاراق، ساییلان دؤولتلرین هامیسی آشاغی-یوخاری بیر “دیر سیستئمی”نه تابع دیرلر. ان آزیندان اؤزلرینی بئله آپاریرلار. منفعتلر اوست-اوسته گلمه دییی زامان هر کس حاقلی اولدوغونو او دیرلردن یولا چیخاراق ثبوت ائتمهیه چالیشیر. هانسی دیرلردن دانیشیب، نئجه آرقومئنت گتیرمک، “سؤیلهم” (دیسکورسییا) دئمکدیر. گونوموزون سؤیلهمی ایسه اینسان حاقلاری، دئموکراتییا، تئرروریزمه قارشی اولماقدی. ایران و روسیه کیمی قولدورلوق ائدن اؤلکهلر ده بئله، کیمسه اینانماسا دا، اؤزلرینین بو پرینسیپلره باغلی اولدوقلاری ادعا ائدیرلر.
“نییه بو پرینسیپلر گوندمده؟”، “کیم بونو تعیین ائدیر؟” کیمی سواللار باشقا موباحیثهنین مؤوضوعسودو. بیلمه یی گرکن بودور کی، دونیانین سؤیلهمینی دییشمک هئچ ده آسان دئییل. خصوصاً بیزیم سوویه ده اولان میللتلر اوچون (سیاسی، اقتیصادی, نیظامی و مئدیا باخیمیندان) فاکتیکی اولاراق ایمکانسیزدی.
اصلینده بونلاردان داها یاخشیسی دا یوخدور. اینسان اوغلو ناسیونالیزم، کومونیزم، ایسلامیزم و سایرهنی تجروبه ائدیب، بوگونه قدر بونلاردان یاخشیسین تاپا بیلمهییب. یوخاریدا سادالادیغیم دیرلرین دونیادا دومینانت سؤیلهم اولدوغونو گؤرمک او قدر ده چتین دئییل. یالنیز سوریه اؤرنه یینده طرفلرین ادعالاریندا بو کلمهلره دقت ائتسک، یئترلیدیر. داها دقتلی باخماغیمیز گرکن، داعش-ه قارشی دونیادا اولان باخیشدی. بیر حالداکی، سوریه ده کی طرفلر عمل اعتیباری ایله آز-چوخ عینی وحشی لیگی اورتایا قویورلار، آنجاق باشقالاریندان فرقلی اولاراق، هئچ کس داعش-ین یانیندا آدی نین چکیلمه سینی ایسته میر. چونکو داعش او بیریلردن فرقلی اولاراق، اؤز شعارلاریندا دونیانین ایستاندراد سؤیلمی یئرینه رادیکال ایسلام سؤیلمی قوللانماقدادی.
»سؤیلهم» زمانهنین سلاحیدی. سادجه ساواشلار یوخ، ایستهنیلهن دییشیکلیک اوچون اویغون سؤیلهم گرکیر. سؤیلم هر بیر موجادیلهنین اؤنجهسی، اوزه ری و سونراسی قوللانیلان باشلیجا سیلاحلاردان بیریدی. اما مدهنی حرکات اوچون تکجه و تکجه سلاح، اونون اورتایا قویدوغو سؤیلهمیدیر.
یازیلان هر جمله، سسلنن هر شوعارین بدلینی میللی موجادیلهمیزین بوتونو اؤدمکدهدی. ایللر بویو بو یولدا فدا اولان جانلار، دوستاقلانان گنجلرین امه یی کیمسهنین جهالتی اوجباتیندان بوشا چیخمامالیدی. ایسوئچ اولایی سویون اوزونده گؤرسهنن بوزداغینین کیچیک حیصهسی اولسا دا، درس آلماق اوچون یئترینجه بؤیوکدور.
گوتئنبورگ، ایسوئچ
آپرئل ۲۰۱۶


text:
ژرژ-لوئی لکرک کنت دو بوفون
ژرژ-لوئی لکرک کنت دو بوفون (اینگیلیسجه: Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon) فرانسهلی بیلیم اینسانی. ۷ سپتامبر ۱۷۰۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عومر ائلهییب و ۱۶ آوریل ۱۷۸۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ژرژ-لوئی لکرک کنت دو بوفون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
مریخ
مارس یا مریخ دوردونجو سیاره گونش سیستمینده. یئردن اۇزاق یورونقودا(مدار)، یئردن آز گئدیمده گونش دورهسینه دولانیر. هر بیر دولانیشی ۶۸۷ گون (یئر گونو) اولور و هر برک اورام گئجه گوندوزو، یئر گونوندن بیر آز اوزون اولور. اسکی یازیلاردا آدی بئشینجی سایس راواق یازیلیب.
یئرکورهسینین یاریسیجا اولور و قوطر ۶۷۹۰ کیلومتیر اولور (یئر چاپی ۱۲٬۷۵۶ کیلومتیر). گونش ایشیقی کی مریخ اوزونه دوشور یئره دوشن ایشیقین یاریسیجا اولور. آمّا اونون گونو ۴۰ دقیقه یئر گونوندن اوزوندی. برک اورام گوندن آلان ایشیقی یئرده قیش کیمی اولور. اونا گوره گولخانا قورماقا یاخشی اولار.
مریخ گئجه گونلری ۲۴ ساعات ۳۷ دقیقه اولور. یئره تای ۲۴ درجه یورونقوسو کج اولور و بۇ کجلیق و ایریلیق قیش ویای فصلین یارادیر. اونون بیر ایلی یئرین ایکی برابری اولور و ۶۸۷ گون اولور. اتوموسفری قیرمیز اولور گئجه اونون قیرمیز بویاقی بیلینیر.ایکی اویدوسی وار فوبوس ودیموس آدیندا.بو اویدولار قاریشیق اوزلری وار.بئله بیلینیر کی بۇ اویدولار باشدا گوک داشلار اولوردو کی اونون چکمه سینه دوشوبلر.بیر کیمسه مارس اوزونده اولسا بیرگونده فوبوس اوچ دفعه باتیب و دوغولار.دیموس ,فوبوسون یاریسیجا اولور و مارس اوزوندن بیر اوْلدوز کیمی گوروشئر.فوبوس ۷ ساعت و ۳۹ دقیقه و۲۷ ثانیه ده بیر دوره مریخ باشینا فیرلانیر.ان بؤیوک داغ گونش سیتمینده اولمپوس داغی آدیندا و ان درین دره بۇ گزگنده اولور.بو گزگن اوزو چوپور اولور و بیلینیر چوخلو گوک داشلار بۇ گزگنده دوشوب.
فیزیکی خصوصیّتلریدَییشدیر
مریخین دیامتری تقریباً یئراینکینین یاریسیدیر. اوْ، یئردن داها آز سیخدیر، حجمی تقریباً یئرین حجمینین ۱۵%-i و کۆتلهسی تقریباً یئرین کۆتلهسینین ۱۱%- قدردیر. اوْنون سطحینین اراضیسی یئرین قۇرو اراضیسینین تام ساحهسیندن بیر آز داها آزدیر /> مریخین مرکوریدن داها بؤیوک و داها آغیر اوْلماسینا باخمایاراق، مرکورینین سیخلیغی داها چوْخدور. بۇ هر ایکی گزگنین سطحه دۇغرو جاذیبه قوهسینین تقریباً عئینی اوْلماسی ایله نتیجهلنیر؛ مریخین جاذیبه قوهسی مرکورینین جاذیبه قوهسیندن گۆجلودور (۱%-دن آز اوْلماقلا). مریخ سطحینین قیرمیزی-نارینجی گؤرونوشونون سببی دمیر(III) اوْکسید و یا داها چوْخ بیلینن آدی ایله هماتیت و یا پاسدیر. و مینراللاردان وابسته اوْلاراق دیگر عۆمومی سطح رنگلرینه قیزیل رنگی، قهوهای، ساری-دارچینی و یاشیلایمتیل داخیلدیر.
داخیلی قۇرولوشودَییشدیر
یئر کیمی بۇ گزگن ده طبقهلره آیریلمایا معروض قالیب و بۇ دا سیخ، دمیرلیک نۆوه سفراسینین داها آز سیخ ماده لرلا اؤرتولمهسینه سبب اوْلوب گزگنین اینتریئرینین چاغداش موْدللری نۆوه سفراسینین رادیوسونو تقریباً ۱،۷۹۴ ± ۶۵ کیلومتر اوْلاراق گومان ائدیر و اوْنو تقریباً ۱۶–۱۷% کوکوردله بیرلیکده، اساساً، دمیر و نیکلدن تشکیل ائدیلمیش حساب ائدیر. بۇ دمیر سولفید نۆوهسی قیسمن مایع دیر و اوْندا مؤوجود اوْلان یونگول المنتلرینین غلظتی یئرین نۆوهسینده اوْلاندان ایکی دفعه چوْخدور. نۆوه گزگندهکی تختونیک و یانارداغایک جهتلرین چوْخونو فورمالاشدیران سیلیکات مانتییا طبقهسی ایله کاپسام ائدیلمیشدیر، آنجاق ایندی حرکتسیزدیر. سیلیکون و اوکسیژندن باشقا مریخین قابیغیندا ان چوْخ یاییلان المنتلر دمیر، منیزیوم، آلومینیوم، کلسیوم و پوتاسیومدور. گزگنین قابیغینین اوْرتا قالینلیغی تقریباً ۵۰ کیلومتردیر، ماکسیموم قالینلیق ۱۲۵ کیلومتردیر. اوْرتالاماسی ۴۰ کیلومتر اوْلان یئرین قابیغی ایکی گزگنین اؤلچولرینه باغلی اوْلاراق مریخین قابیغینین قالینلیغینین اۆچده بیری قدردیر. ۲۰۱۶-جی ایل اۆچون پلانلاشدیریلان ınsight انمه آپاراتی مریخین اینتریئرینین موْدللرینی محدودلاشدیرماق اۆچون سئیسموقرافدان ایستیفاده ائدهجک.
سطح ژئولوژی سیدَییشدیر
مریخ یئر کیمی گزگندیر، یعنی سیلیکون و اوکسیژندن تشکیل اوْلونان مینراللار، دمیرلار و عادتاً داش عمله گتیرن باشقا کیمیاسال المنتلرلردن تشکیل اوْلونموشدور. مریخین سطحی باشلیجا اوْلاراق تولییتیک بازالتدان تشکیل اوْلونموشدور، آنجاق بعضی حیصّه لر بازالتدان داها چوْخ سیلیکون اوْکسیدله زنگیندیر. بۇ دا یئرده و یا سیلیکون اوْکسید شوشهسینده اوْلان آندزیتیک داشلارلارا اوْخشاردیر. آشاغی آلبدولو بؤلگه لاردا پلاقیوکلاز فلدیسپات واردیر. قوزئی آشاغی آلبدولو بؤلگه لار ایسه طبقه سیلیکاتلاری و یۆکسک سیلیکونلو شوشهنین نورمال میقداریندان داها چوْخونا صاحیبدیر. گونئی داغلیق حیصّه لره یۆکسک کلسیوملو پیروکسن داخیلدیر. بیرده، بللی اراضیلرده خاص هماتیت و اوْلیوین ده تاپیلمیشدیر. سطحین چوْخ حیصّه سی نارین دنهلی دمیر(III) اوْکسید تۇزو ایله اؤرتولموشدور.
مریخین یاپیسال(ساختار)لاشمیش کۆره سل ماقنیت ساحهسینین اوْلماسی بارهده هئچ بیر ثبوت اوْلماسا دا، مۆشاهیدهلر گؤستریر کی، گزگن قابیغینین حیصّه لری مغناطیس اوْلوب و کئچمیشده اوْنون ایکی قوطبلو ساحهسینین دالغالی قۆطبلوک فاصیلهلری باش وئریب. مغناطیس جهتدن حسّاس مینراللارین بۇ پالوماقنتیزمی یئرین اوقیانوس دیبیندهکیلره اوْخشاردیر. ۱۹۹۹-جو ایلده چاپ ائدیلن و ۲۰۰۵-جی ایلین اۇکتوبر یندا یئنیدن نظر سالینان بیر نظریه بۇدور کی، بۇ دالغالار مریخدا ۴ میلیارد ایل اوّل گزگن دینامونون خۆصوصیتینی دایاندیرماسی و گزگنین ماقنیت ساحهسینین ضعیفلمهسیندن اوّل پلیتهلرین تکتونیکاسینی عکس ائتدیریر.
گۆنش سیستمینین فوْرمالاشماسی زامانی مریخ گۆنش اطرافیندا فیرلانان پروتوپلانتار دیسکدن کناردا هیزلی بؤیومهنین ایستوکاستیک(اتّفاقی) پروسسی نتیجهسینده یارانمیشدیر. مریخین گۆنش سیستمیندهکی یئرینه اۇیغون چوْخلو کاراکتریستیک کیمیوی خۆصیّتلری وار. نیسبتاً آشاغی قایناما تِمپراتورو اوْلان المنتلری (کولور، فوْسفور و کوکورد) یئردن داها چوْخ مریخدا عۆمومیدیر؛ بۇ المنتلر جاوان اۇلدوزون انرژتیک گۆنش کولیی طرفیندن گۆنشه یاخین اراضیلردن گتیریلیب.
گزگنلرین فوْرمالاشماسیندان سوْنرا اوْنلارین هامیسی سوْن آغیر بومباردمانا معروض قالدی. مریخین سطحینین تقریباً ۶۰%-i بۇ ارانین توْققوشمالارینی گؤستریر، آنجاق بۇ حادیثهلرین سبب اوْلدوغو چارپیشمادان سوْنرا یارانان گئنیش حؤوزهلر بلکه ده سطحین قالان حیصّه سینین تملینی تشکیل ائدیر. مریخین شیمال یاریمکورهسینده ۱۰۶۰۰×۸۵۰۰ کیلومتر لیک اراضینی کاپسام ائدن بؤیوک ائتکی حؤوزهسینین ایزی وار. اوْ، آیین جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسیندن تقریباً ۴ دفعه بؤیوکدور و ایندییه قدر کشف ائدیلمیش ان بؤیوک ائتکی حؤوزه سیدیر. بۇ نظریه تکلیف ائدیر کی، مریخ تقریباً ۴ میلیارد ایل اوّل پلوتون ایله عئینی اؤلچولو جیسیمله توْققوشوب. مریخین یاریمکوره دیخوتومییاسینا سبب اوْلدوغو فیکیرلشیلن حادیثه گزگنین ۴۰%-i کاپسام ائدن هامار بورالیس حؤوزهسینی یارادیب.
مریخین ژئولوژی تاریخی بیر چوْخ دؤورلره بؤلونه بیلر آنجاق آشاغیداکی اۆچ دؤور ان اساسلاریدیر:
- نوح دؤورو (آدینی نوح اراضیسیندن آلیب): ۴.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّله قدر مریخین ان قدیم سطحینین فوْرمالاشماسی. چوْخ سایدا بؤیوک چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلری نوح دؤورونون سطحینده ایزینی بوراخیب. تارسیس قاباریقلیغینین - وولکانیک داغلیق حیصّه نین دؤورون سوْنلارینداکی مایع سۇیون گئنیش بیر شکیلده داشماسی ایله بۇ دؤور زامانی عمله گلدیی فیکیرلشیلیر.
- هسپریان دؤور (آدینی هسپریا یایلاسیندان آلیب): ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّله قدر. هسپریان دؤور گئنیش لاوا دوزنلیکلرینین فوْرمالاشماسی ایله قئید اوْلونور.
- آمازونیان دؤور (آدینی آمازونیس دوزنلییندن آلیب): ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّلدن ایندییه قدر. آمازونیان بؤلگه لارینین آز متوریتله چارپیشمادان یارانان کراترلری وار، آنجاق دیگرلری چوْخ فرقلیدیر. اوْلیمپ داغی مریخین باشقا یئریندهکی لاوا آخینلاری ایله یاناشی اوْلاراق بۇ دؤورده یارانیب.
مریخدا هله ده بعضی ژئولوژی فعالیّتلر باش وئریر. آتاباسکا درهسی تقریباً ۲۰۰ میلیون ایله قدر لاوا آخینلارینین اوْلدوغو یئردیر. سربروس چوخورلاری آدلانان قرابنلردهکی سۇ آخینلاری ۲۰ میلیون ایلدن آز بیر مدتده باش وئریر و بۇ دا حال-حاضیرکی اینتروزییالاری (ماقمانین یئر قابیغی آراسینا دولماسی) گؤستریر. ۱۹ فوْریه ۲۰۰۸-جی ایلده مریخ کشفیّات اوْربیتردن گلن شکیللر ۷۰۰ مترلیک هۆندور سیلدیریمدان گلن قار اۇچقونونون دلیلینی گؤستردی.
توْرپاغیدَییشدیر
فونیکس انمه آپاراتی مریخین توْرپاغینین بیر آز قلیایی اوْلدوغونو و ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور کیمی المنتلرین اوْلدوغونو گؤسترن معلومات وئردی. بۇ مادهلر یئر گزگنینده باغلاردا تاپیلیر و اوْنلار بیتکیلرین بؤیومهسی اۆچون واجیبدیر.
مریخدا بیر چوْخ ایزلر تاپیلیر و یئنی ایزلر تئز-تئز کراترلرین، چؤککلیکلرین و درهلرین دیک یاماجلاریندا اوْرتایا چیخیر. ایزلر اوّل قارا اوْلور و واخت کئچدیکجه آغاریر. بعضاً ایزلر بالاجا اراضیلرده یارانیر و یوزلرله متر اراضییه قدر یاییلیر. اوْنلار هم ده آشینمیش داش پارچالارینین کنارلارینی و یوْللارینداکی دیگر مانع لری کئچرکن گؤرولور. عموماً قبول ائدیلن نظریهلره ایزلرین تۇز و یا تۇز بۇرولغانی اۇچقونلاریندان سوْنرا یارانماسی و توْرپاغین قارانلیق آلت طبقهلری اوْلماسی داخیلدیر. بیر چوْخ ایضاحلار ایرلی سۆرور کی، اوْنلاردان بعضیلری سۇ ایله و حتی اوْرقانیزملرین بؤیومهسی ایله علاقه دار.
هیدرولوژیسیدَییشدیر
قیسا دؤورلار عرضینده آشاغی یۆکسکلیکلر استثنا اوْلماقلا، مایع سۇ آشاغی آتموسفر تضییقینه گؤره (یئردکیندن ۱۰۰ دفعه ضعیف) مریخین سطحینده مؤوجود اوْلا بیلمز. بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین مریخین قالین کریوسفرینده قالدیغی فیکیرلشیلیر. مریخ اکسپرس و مریخ کشفیّات اوْربیترایندن گلن رادار معلوماتی هر ایکی قۆطبده (جۇلای ۲۰۰۵-جی ایل) و اوْرتا ان دایرهلرینده (نوْامبر ۲۰۰۸-جی ایل) بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین اوْلماسینی گؤستریر. فونیکس انمه آپاراتی ۳۱ جۇلای ۲۰۰۸-جی ایلده سطحی مریخ توْرپاغیندا اوْلان بۇز سویو نومونه کیمی گؤتوردو.
مریخدا گؤرونن سطح خۆصیّتلری مایع سۇیون ان آزیندان بعضاً گزگنین سطحینده مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. تمیزلنمیش اراضینین بؤیوک خطی زولاقلاری (آخین کاناللاری اوْلاراق بیلینیر) سطحی تقریباً ۲۵ یئرده کسیر. بعضی قورولوشلارین بوزلاقلارا و یا لاوایا گؤره یاراندیغی فیکیرلشیلسه ده، بۇنلارین یئرآلتی سۆکئچیریجی داشلارلاردان سۇیون چیخماسی زامانی باش وئرن اروزییایا گؤره عمله گلدیکلری فیکیرلشیلیر. ان بؤیوک نومونهلردن بیری - ما'آدیم والیس ۷۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندادیر و ۲۰ کیلومتر انی و ۲ کیلومتر درینلییی ایله بؤیوک کانیوندان داها بؤیوکدور. اوْنون مریخ تاریخینین ارکن واختیندا آخان سۇ ایله اراضییه قازیندیغی فیکیرلشیلیر. بۇ کاناللارین ان گنجلرینین یالنیز بیر نئچه میلیون ایل بۇندان اوّل فورمالاشدیغی فیکیرلشیلیر. باشقا یئرلرده، اؤزلله مریخ سطحینین ان قدیم اراضیلرینده درهلرین اینجه، دنتریتیک شبکهلری لاندشافتین مؤهوم حیصّه لرینه یاییلیب. بۇ درهلرین خۆصیّتلری و یاییلماسی گؤستریر کی، اوْنلار ارکن مریخ تاریخینده یاغیش و یا قار یاغماسینین سبب اوْلدوغو آخینتی ایله یارانیبلار. یئرآلتی سۇ آخینی و قرونت سولارینین تپه مایلینه گلهرک توْرپاغی مایلدن یویوب آپارماسی بعضی شبکهلرده واجیب کؤمکچی روْل اوْینایا بیلر، آنجاق چؤکمه دمک اوْلار کی، بۆتون حاللاردا کسیلمهنین اساس سببیدیر.
کراتر و کانیون سدلری بویونجا یئر کیمی یارغانلارا اوْخشار مینلرله اؤزللیکلر وار. یارغانلار، اساساً، جنوب یاریمکورهسینین یۆکسک اراضیلرینده و اکوادورا طرف اوْلور، هامیسی ۳۰° قۆطبه طرف یؤنلیر. بیر چوْخ مؤلفلر تکلیف ائدیب کی، اوْنلارین فوْرمالاشما پروسسی مایع سۇ (بؤیوک احتیماللا ارین بۇزدان) ایله علاقه دار، آنجاق باشقالاری کربون دیوکسید قیرووو و یا قۇرو تۇزون حرکتی ایله علاقه دار فوْرمالاشما مخانیزملرینی دستکلییر. قیسمن خاراب اوْلموش یارغانلار آشینما ایله یارانماییب و یئنی خاصهلر علاوه ائدیلمیش، چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلر مۆشاهیده ائدیلمهییب. بۇ ایکی حقایق گؤستریر کی، بۇنلار جاوان اؤزللیکلردیر و بؤیوک احتیماللا حال-حاضیردا دا فعّالدیر.
دلتالار و آللوویال کونوسلار کیمی باشقا ژئولوژی اؤزللیکلر ارکن مریخ تاریخیندهکی بعضی اینتروال و یا اینترواللاردا ایستی، نم شرطلرین اوْلدوغونو گؤستریر. بئله دۇروملر سطحین بؤیوک حیصّه سی بویونجا کراتر گؤللرینین اوْلماسینی طلب ائدیر. بعضی مؤلفلر اۇزاغا گدهرک ادعا ائدیرلر کی، مریخ کئچمیشینین بعضی واختلاریندا گزگنین آشاغی قوزئی دوزنلیکلرینین چوْخو یوز مینلرله درینلییه مالیک اوقیانوسلا اؤرتولموشدور، آنجاق بۇ ادعا مۆباحیثهلی اوْلاراق قالیر.
مریخین سطحینده سۇیون مؤوجود اوْلماسی ایله باغلی باشقا بیر دلیل ایسه بعضاً سۇ مؤوجود اوْلاندا فورمالاشان هماتیت و قوتیت کیمی خاص مینراللارین بللی ائدیلمهسیدیر. قدیم سۇ حؤوزهلری و آخینلارینی تعیین اتدیینه اینانیلان بعضی دلیللر مریخ کشفیّات اوْربیترین آپاریلدیغی دقیق آراشدیرمالار طرفیندن اینکار ائدیلیب.-جو ایلده شانس یاروسیت مینرالینی بللی ائدیب. بۇ یالنیز اسیدی سۇیون مؤوجودلوغو زامانی فورمالاشیر و بۇ دا سۇیون نه واختسا مریخدا مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. مایع سۇ اۆچون یئنی ثبوتلار ۲۰۱۱-جی ایلین دسامبر یندا ناسا-این مریخ رووری طرفیندن سطحده مینرال گیپسین تاپیلماسیندان گلیر. علاوه اوْلاراق، تقیقات رهبری فرانسیس ماککابین (آلبوکرکهدهکی نیو-مکسیکو بیلیم یوردونون عالیمی) مریخین کریستال مینراللارینین هیدروکسیللرینه باخاراق دییر کی، مریخین یۇخاری مانتییاسینداکی سۇیون میقداری یئردکینه برابردیر و یا چوْخدور (بیر میلیون سۇ اۆچون ۵۰-۳۰۰ حیصّه ) و بۇ بۆتون گزگنی ۲۰۰-۱۰۰۰ متر درینلیینه قدر اؤرتمک اۆچون کیفایتدیر. ۱۸ مارس ۲۰۱۳-جو ایلده ناسا ماراق رووریندهکی آلتلردن "تینتینا" داشلارونون و "سوتتون اینلیر" داشلارونون پارچالانمیش حیصّه لرینین داخیل اوْلدوغو بیر سیرا داشلار نومونهلرینده و "کنورر" داش آند "Wernicke" داش کیمی باشقا داشلارلارداکی دامارلاردا و پارچالاردا هیدراتلاشمانین، چوْخ گومان کی، هیدراتلاشمیش کلسیوم سولفاتین ثبوتو حاقیندا معلومات وئردی.
۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵-جی ایلده ناسا آچیقلاماسیندا مریخدا مایع حالیندا سۇ تاپدیغینی بیلدیردی
قۆطب اؤرتوکلریدَییشدیر
مریخین ایکی دایمی قۆطب بۇز اؤرتویو وار. قۆطب قیشی عرضینده اوْ، سطحی سویوداراق و آتموسفرین ۲۵–۳۰%-ین جو۲ بۇزو پارچالاری شکلینده (قۇرو بۇز) چؤکمهسینه سبب اوْلاراق دایمی قارانلیقدا اۇزانیر.قۆطبلر تزهدن گۆنش شواسینا معروض قالاندا دوْنموش جو۲ سوبلیماسییا ائدیر (مایع حالینا کئچمهدن بیرباشا بوخارلانیر). بۇ ساعتدا ۴۰ کیلومتر هیزله قۆطبلری سوپورن بؤیوک کولکلره سبب اوْلور. بۇ مؤوسومی حادیثهلر بؤیوک میقداردا تۇز و سۇ بوخارینی حرکت ائتدیریر و یئره بنزر شاختا و بؤیوک للکلی بۇلودلارین یارانماسینا سبب اوْلور. ۲۰۰۴-جو ایلده سۇ-بۇز بۇلودلارینین شکیللری شانس رووری طرفیندن چکیلیب.
هر ایکی قۆطبده قۆطب اؤرتوکلری باشلیجا اوْلاراق بۇز سۇدان تشکیل اوْلونوب. دوْنموش کربون دیوکسید شیمال یاریمکورهسی قیشیندا شیمال اؤرتویونده تقریباً ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان نیسبتاً اینجه طبقه شکلینده ییغیلیر، هالبوکی جنوب اؤرتویونون تقریباً ۸ متر قالینلیغیندا اوْلان دایمی قۇرو بۇز اؤرتویو وار. جنوب قۆطبونو اؤرتن بۇ دایمی بۇزلارین اۆزرینده هامار سطحلی، دایاز، تخمیناً دایروی چوخورلار سپلنیب. بۇ چوخورلار هر ایل مترلرله آرتان گؤرونتولری تکرارلاییر؛ بۇ حقایق گؤستریر کی، جنوب قۆطبونون بۇز سۇ قاتینی اؤرتن دایمی جو۲ اؤرتویو واخت کئچدیکجه کیچیلیر. شیمال قۆطب اؤرتویونون دیامتری قوزئی مریخ یایی عرضینده تقریباً ۱۰۰۰ کیلومتر اوْلور و تقریباً ۱.۶ میلیون km۳ بۇز ساخلاییر. بۇ بۇز اؤرتوک بوْیو برابر شکیلده یاییلسا، ۲ کیلومتر قالینلیغیندا اوْلار. (بۇزون حجمی قرنلاندیانین بۇز حجمی ۲.۸۵ میلیون km۳ اوْلان بۇز طبقهسی ایله مؤ قایسه ائدیله بیلر.) جنوب قۆطب اؤرتویونون دیامتری ۳۵۰ کیلومتردیر و ۳ کیلومتر قالینلیغیندادیر. جنوب قۆطب اؤرتویوندهکی بۇزون و یاخین لایلی یاتاقلارین تام حجمی ۱.۶ میلیون km۳ کیمی دیرلندیریلیر. هر ایکی قۆطب اؤرتویونده ایسپیرال تروقلار وار. سهاراد رادارینین آنالیزی گؤستردی کی، تروقلار کوریولیس اثرینه گؤره ایسپیرال اوْلان کاتاباتیک کولکلرین ایشینین نتیجهسیدیر. گونئی بۇز اؤرتویونه یاخین بعضی اراضیلرین مؤوسومی اوْلاراق دونماسی توْرپاق اۆزرینده شفاف، ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان قۇرو بۇز لؤوههلرینین فوْرمالاشماسینا سبب اوْلور. یازین گلمهسی ایله گۆنش ایشیغی یرالتینی ایسیدیر، سوبلیماسییایا اۇغرایان جو۲-ین تضییقی لؤوهه آلتیندا گۆجلنیر، اوْنو قالدیریر و آخیردا سیندیریر. بۇ بازالتیک قوم و یا تۇزلا قاریشمیش جو۲ قازینین قیزره بنزر پارتلاییشلارینا سبب اوْلور. پروسس هیزله باش وئریر و بیر نئچه گۆن، هفته و یا آی آرالیغیندا مۆشاهیده ائدیلیر. لؤوههنین آلتیندان قیزرین اوْلدوغو یئره قاچان قاز بۇز آلتیندا رادیال کاناللار (هؤرومچیین اتدیینه بنزر) اوْیور. پروسس سۇ آخیب گئتمهسی اۆچون ایستیفاده ائدیلن دلیک ایچریسیندن سۇیون گئتمهسی ایله فورمالاشان اروزییا شبکهسینین ترس مُعادلیدیر.
جوغرافیاسی و سطحینین خۆصیّتلرینین آدلاندیریلماسیدَییشدیر
ایوهان هنریخ مدلر و ویلهلم بر آیین خریطه چکمهسی ایله خاطیرلانسالار دا، اوْنلار ایلک "آروقرافلار" ایدیلر. اوْنلار مریخین سطح خۆصیّتلرینین دییشمز اوْلدوغونو بللی ائتمکله و گزگنین فیرلانما دؤورونو دقیقلیکله بللی ائتمکله ایشلرینه باشلادیلار. ۱۸۴۰-جی ایلده مدلر ۱۰ ایلین مۆشاهیدهلرینی بیرلشدیردی و مریخین ایلک خریطهسینی چکدی. بر و مدلر آد وئرمکدنسه، قئیدلری حرفلرله گؤستردیلر؛ مریدیان بای اؤزللیک "آ" ایدی.
ایندیکی زاماندا مریخداکی اؤزللیکلر مۆختلیف قایناقلره گؤره آدلاندیریلیب. آلبدو خۆصیّتلری کلاسیک میفولوژی گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن بؤیوک کراترلر مرهوم عالیملر، مؤلفلر و مریخین آراشدیرمای ایله علاقهسی اوْلان باشقا شخصلره گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن کیچیک کراترلر ایسه دۆنیانین ۱۰۰ میندن آز اهالیسی اوْلان شهر و کندلرینه گؤره آدلاندیریلیب. بؤیوک درهلر مۆختلیف دیللردهکی "مریخ" و "اۇلدوز" سؤزلری ایله آدلاندیریلیب؛ کیچیک درهلر ایسه چایلارا گؤره آدلاندیریلیب.
بؤیوک آلبدو خۆصیّتلری کؤهنه آدلارین بیر چوْخونو ساخلاییر، آنجاق اؤزللیکلرین طبیعتی حاقیندا یئنی معلوماتلاری عکس اتدیرمک اۆچون تئز-تئز تزهلنیر. مثلاً، نیخ اوْلیمپیجا (اوْلیمپین قارلاری) اوْلیمپوس مونس (اوْلیمپ داغی) اوْلوب. مریخین سطحی یئردن گؤروندویو کیمی فرقلی آلبدولارلا ایکی نؤع اراضییه بؤلونور. تۇز و قیرمیزی دمیر اوْکسیدلری ایله زنگین قوملا اؤرتولموش آغ دوزنلیکلر مریخ "قیطعهلری" اوْلاراق حساب ائدیلمیشدی و آرابیا تررا (عربیستان توْرپاغی) و یا آمازونیس پلانیتیا (آمازون دوزنلیی) کیمی آدلار آلمیشدی. توند جیزگیلر دنیز حساب ائدیلمیشدی و آدلاری ماره اریتهراوم، ماره سیرنوم و آوروراه سینوس ایدی. یئردن گؤرولن ان توند جیزگی سیرتیس ماژور پلانوم ایدی. دایمی قوزئی قۆطب بۇز اؤرتویو پلانوم بوروم، جنوب بۇز اؤرتویو ایسه پلانوم آوستراله آدلاندیریلیر.
مریخین اکوادورو فیرلانماسینا گؤره بللی ائدیلمیشدی. آنواق ۰اوْ-لی مریدیان یئردهکی کیمی صونعی اوْلاراق سئچیلمیشدی؛ مدلر و بر ۱۸۳۰-جو ایلده مریخین ایلک خریطهسی اۆچون خط سچدیلر. مارینر ۹ کوسمیک گمیسی ۱۹۷۲-جی ایلده مریخین گئنیش تصویرینی وردیکدن سوْنرا سینوس مریدیانیده یئرلشن بالاجا کراتر (سوْنرا آیری-۰ آدلاندیریلدی) اوْریژینال سچیمله اۆست دوشمهسی اۆچون ۰اوْ اوْلاراق سئچیلدی.
مریخین اوقیانوسلاری اوْلمادیغیندان (دنیز سوییهسی ده یوْخدور) یئر سطحی ایستیناد سوییهسی کیمی سئچیلمهلیدیر؛ بۇ هم ده یئر کیمی گویده اوْخشار اوْلاراق آروید آدلاندیریلیر. صیفیر هوندورلویو آتموسفر تضییقینین ۶۱۰.۵ پا (۶.۱۰۵ مبار) اوْلدوغو هوندورلوکله بللی ائدیلیر. بۇ تضییق سۇیون اۆچلوک نقطهسینه اۇیغون گلیر و تقریباً یئردهکی دنیز سوییهسی سطحینین تضییقینین ۰.۶%-دیر (۰.۰۰۶ آتم).حال-حاضیردا عملده بۇ سطح پیک یئرچه کیمی(گرانش) اؤلچمهلریندن بللی ائدیلیر.
دؤردبوجاقلارین خریطهسیدَییشدیر
مریخ گزگنینین آشاغیداکی خریطهسی بیرلشمیش ایالتلار ژئولوژی آراشدیرمالار قۇرومو طرفیندن بللی ائدیلمیش ۳۰ دؤردبوجاغا بؤلونور.
ائتکی توپوقرافیاسیدَییشدیر
مریخین توپوقرافییاسینین دیخوتومیاسی قریبهدیر؛ قوزئی دوزنلیکلری لاوا آخینلارینا گؤره دوزلشیب، گونئی یۆکسک اراضیلر ایسه قدیم ائتکیلره گؤره چؤکوک اوْلوب. ۲۰۰۸-جی ایل آراشدیرماسی ۱۸۹۰-جی ایلده ایرلی سورولن نظریه ایله علاقه دار ثبوتو تقدیم ائتدی؛ نظریهیه گؤره، مریخین شیمال یاریمکورهسی یئرین آیینین اؤلچوسونون اوْندا بیریندن اۆچده ایکیسینه قدر اوْلان شئیله توْققوشوب. بۇ حقیقتدیرسه، مریخین شیمال یاریمکورهسی ۱۰۶۰۰ کیلومتر اۇزونلوغو و ۸۵۰۰ انی اوْلان ائتکی کراترینین یئری اوْلاجاق. بۇ دا تخمینی اوْلاراق آوروپا، آسیا و اوتریشنین بیرلیکده صاحیب اوْلدوغو اراضیدیر و بۇ کراتر گۆنش سیستمینده ان بؤیوک توققوشمادان سوْنرا یارانمیش کراتر اوْلان جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسینی اۆستلییر.
مریخین اۆزرینده بیر چوْخ ضربه کراترلری وار: دیامتری ۵ کیلومتر و یا چوْخ اوْلان ۴۳ مین کراتر تاپیلیب.بۇنلاردان تصدیق اوْلونموش ان بؤیویو هللاس ائتکی کراتریدیر، هانسی کی، یئردن راحت گؤرونن پارلاق آلبدو اؤزللیکیدیر. مریخین کیچیک اؤلچوسونه گؤره اوْنون شئیله توققوشماسینین احتیمالی یئرینکینین یاریسیدیر. مریخ آستروید قورشاغینا یاخین یئرلشیر، بئلهلیکله بۇ قایناقدن اوْلان ماده لرلا توققوشما احتیمالی آرتیر. مریخین بیرده قیسا مدتلی کومتلرله توققوشما احتیمالی بؤیوکدور، مثلاً، بۇنا موشتریین یؤرونگه(مدار)یندهکیلر عاییددیر. بۇندان باشقا مریخین آیلا مؤ قایسهده داها آز کراتری وار، اوْنا گؤره کی، مریخین آتموسفری کیچیک متوریتلره قارشی مۆدافیه تشکیل ائدیر. بعضی کراترلرین مورفولوگیاسی گؤستریر کی، متوریتلر دیندن سوْنرا توْرپاق نم اوْلوب.
یانارداغلاردَییشدیر
قالخان یانارداغی اوْلیمپ گئنیش داغلیق بؤلگهسی فارسیسدهکی سؤنموش یانارداغدیر. بۇ بؤلگهده دیگر بؤیوک یانارداغلار دا وار. اوْلیمپ داغینین هوندورلویو اورست داغینین هوندورلویوندن تقریباً اۆچ دفعه بؤیوکدور، بۇ دا دمکدیر کی، مؤ قایسهده ۸.۸ کیلومتر دن هۆندوردور. اؤلچولمهسیندن وابسته اوْلاراق، اوْ، گۆنش سیستمینده ان اۇزون و یا ایکینجی ان اۇزون داغدیر. مۆختلیف قایناقلر اوْنون هوندورلویونو ۲۱ کیلومتر دن ۲۷ کیلومتر ه قدر گئدن اوْبلاستدا وئریر.
تکتونیک یئرلردَییشدیر
بؤیوک کانیون والس مارینریس ۴۰۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندا و ۷ کیلومتر ه قدر درینلیکدهدیر. والس مارینریسین اۇزونلوغو آوروپانین اۇزونلوغونا برابردیر و مریخ چئورهسینین بشده بیری بویونجا اۇزانیر. مؤ قایسه اۆچون یئرین ۴۴۶ کیلومتر اۇزونلوغوندا و تقریباً ۲ کیلومتر درینلییی اوْلان بؤیوک کانیون گؤستریله بیلر. والس مارینریس فارسیس اراضیسیندهکی شیشکینلییه گؤره فورمالاشیب، هانسی کی، والس مارینریس اراضیسینده یئر قابیغینین داغیلماسینا سبب اوْلوب. ۲۰۱۲-جی ایلده تکلیف ائدیلدی کی، والس مارینریس یالنیزجا قرابن دییل، هم ده ۱۵۰ کیلومتر انینه حرکتین باش وئردیی پلیته سرحدیدیر و بۇ مریخی بؤیوک احتیماللا ایکی پلیتهلی تختونیک قورولوش ائدیر.
ماغارالاردَییشدیر
ناسا-این مریخ اوْدیسسی اوْربیترایندکی ترمال امیسسییا گؤرونتولمه سیستمینین شکیللری آرسیا یانارداغینین دؤشونده ۷ ماغارا گیریشی آشکار ائدیب. ماغارالار کوللکتیو شکیلده "یددی باجی" آدلاندیریلیب. ماغارا گیریشلری ۱۰۰ متردن ۲۵۲ متره قدردیر و ان آزی ۷۳ متردن ۹۶ متره قدر درینلییی اوْلدوغو فیکیرلشیلیر. ایشیق ماغارالارین چوْخونون دیبینه چاتمادیغینا گؤره، اوْلا بیلسین کی، اوْنلار بۇ قیمتلردن داها بؤیوک درینلییه مالیکدیر و سطحدن آشاغییا گئنیشلنیب. "دنا" استثنادیر، اوْنون دیبی گؤرونور و ۱۳۰ متر درینلیک اؤلچولوب. بۇ بؤیوک ماغارالارین اینتریئرلری گزگنین سطحینی بومباردمان ائدن میکرومتوریتلردن، اۇلترابنفش شۆالانمادان، گۆنشدهکی پارتلاییشلاردان و یۆکسک انرژیلی ذراتدن قوْرونموش اوْلا بیلر.
آتموسفریدَییشدیر
مریخ ۴ میلیارد ایل اوّل بؤیوک احتیماللا چوخسایلی آستورید ضربهلرینه گؤره ماقنیتوسفرینی ایتیریب، بئلهلیکله گۆنش کولیی مریخ ایونوسفری ایله بیرباشا علاقهده اوْلور و بۇ خاریجی طبقهدن آتوملاری قوْپاراراق آتموسفر سیخلیغینی آزالدیر. هم مریخ گلوبال سورویور، هم ده مریخ اکسپرس مریخدان اوزایا گدهرک یوْخ اوْلان یونلاشمیش آتموسفریک ذراتی قئیده آلیب و بۇ آتموسفریک ایتکی گلهجک ماون اوْربیتر طرفیندن تدقیق ائدیلهجک. یئرله مؤ قایسهده مریخین آتموسفری آشاغی تضییقلیدیر. سطحده آتموسفر تضییقی آشاغی قیمتی اوْلیمپ داغیندا ۳۰ پا-دان (۰.۰۳۰ کپا) یۇخاری قیمتی هللاس ضربه کراترینده ۱،۱۵۵ پا-دان آرتیق (۱.۱۵۵ کپا) اوْلور. مریخداکی یۆکسک آتموسفر سیخلیغی یئر سطحینده ۳۵ کیلومتر ه قدر مسافهده آشکار ائدیلنه برابردیر.اوْرتایا چیخان اوْرتا سطح تضییقی یئردهکینین (۱۰۱.۳ کپا) ۰.۶%-دیر. آتموسفرین ایشکالا هوندورلویو تقریباً ۱۰.۸ کیلومتردیر و یئرین ایشکالا هوندورلویوندن یۆکسکدیر. (۶ کیلومتر ) بۇ فرقین سببی اوْدور کی، مریخین سطح قراویتاسیاسی یئرینکینین تقریباً ۳۸%-دیر. بۇ اثر آشاغی تِمپراتور و مریخین آتموسفرینین ۵۰% یۆکسک اوْرتا مولکولیار کۆتلهسی ایله بالانلاشدیریلیر.
مریخین آتموسفری جزعی اوکسیژن و سۇ ایله بیرلیکده تقریباً ۹۶% کربون دیوکسید، ۱.۹۳% آرقون آند ۱.۸۹% آزوتدان تشکیل اوْلونموشدور.
متان مریخ آتموسفرینده بیر میلیارددا ۳۰ حیصّه شکلیندهکی مول فراکسیاسی ایله بللی ائدیلمیشدیر. اوْ، گئنیش بۇلودلاردا مؤوجود اوْلور. تسویرلر گؤستریر کی، متان اۇزاق اراضیلردن یاییلیر. شیمال یایینین اوْرتاسیندا بۇلود ۱۹۰۰۰ تون متان ساخلاییر. بۇلودون قایناق گۆجو سانییهده ۰.۶ کیلوگرم اوْلاراق قیمتلندیریلیر. تصویرلر تکلیف ائدیر کی، بۇرادا ایکی یئرلی قایناق بؤلگه و وار: بیرینجیسی ۳۰°شم ۲۶۰°ق یاخینلیغیندا، ایکینجیسی ۰°شم ۳۱۰°ق یاخینلیغیندا مرکزلشیب.مریخین ایلده ۲۷۰ تون متان اۆرتیم (تولید) ائتدیی فیکیرلشیلیر.
فیکیرلشیلن متان دستروکسیاسی مۆدّتی تقریباً ۴ یئر ایلی قدر اۇزون و تقریباً ۰.۶ یئر ایلی قدر قیسا اوْلا بیلر. بۇ هیزلی دؤورییه گزگنده قازین فعّال منبعی اوْلدوغونو گؤستریر. یانارداغایک فعالیّت، کومتلرین ائتکیسی و متانوژن میکرو اوْرقانیزم حیات فوْرمالارینین مؤوجودلوغو مۆمکون قایناقلر آراسیندا دیر. متان سۇ، کربون دیوکسید و مریخدا یاییلمیش اوْلیوینله علاقه دار غیری-بیولوژی سرپانتینیتی پروسسی ایله ده اۆرتیم (تولید) ائدیله بیلر.
۱۶ دسامبر 2014-جو ایلده ناسا معلومات وئردی کی، ماراق رووری مریخ آتموسفرینده متانین میقداریندا "اوْن قات آرتیش" قئیده آلیب. (چوْخ گومان کی بللی بیر اراضیده) "۲۰ آی عرضینده ۱۲ دفعه" ائدیلن نومونه اؤلچمهلر ۲۰۱۳-جو ایلین آخیرلاریندا و ۲۰۱۴-جو ایلین اوّللرینده آرتیش گؤستریب. اوْرتالاما آتموسفرده میلیارددا ۷ حیصّه متان ایدی. بۇندان اوّل و سوْنرا اؤلچمهلرین اوْرتا قیمتی بۇ سوییهنین اوْندا بیری اطرافیندا اوْلوردو.
آمونیاک دا مریخ اکسپرس پیکی طرفیندن مریخدا آشکار ائدیلیب، آنجاق نیسبتاً قیسا مؤوجودلوغونا گؤره اوْنون نئجه عمله گلمهسی آیدین دییل. آمونیاک مریخ آتموسفرینده ایستابیل دییل و بیر نئچه ساعت سوْنرا پارچالانیر. آمونیاک اۆچون قایناق یانارداغایک فعالیّت اوْلا بیلر.
ایقلیمیدَییشدیر
یئر و مریخین فیرلانما اوْخلارینین اوْخشار مایللیکلرینه گؤره گۆنش سیستمی گزگنلری آراسیندا مریخین فصللری ان چوْخ یئرینکینه بنزیندیر. مریخ فصللری یئر فصللریندن ایکی دفعه اۇزوندور. بۇنون سببی اوْدور کی، مریخین گۆنشدن بؤیوک مسافهده یئرلشمهسی مریخ ایلینین تقریباً ایکی یئر ایلینه برابر اوْلماسینا گتیریب چیخاریر. مریخین سطح تِمپراتورو آشاغیسی قیشدا قۆطب اؤرتوکلرینده تقریباً −۱۴۳°سی-دن. تِمپراتوردا گئنیش فرقلیلیک گۆنش ایستیسی ساخلایا بیلمه یَن نازیک آتموسفر، آشاغی آتموسفر تضییقی و مریخ توْرپاغینین آشاغی ترمیک اینرسییاسینا گؤرهدیر. گزگنین گۆنشدن اوْلان مسافهسی یرینکیندن ۱.۵۲ دفعه چوْخدور و بۇ دا گۆنش ایشیغی میقدارینین یالنیز ۴۳% ایله نتیجهلنیر.
اگر مریخین یؤرونگه سی(مدار) یئرینکینه اوْخشاسایدی، اوْنون فصللری ده یئرینکینه بنزر اوْلاردی، چونکی اوْنون اوْخونون مایللییی یئرینکینه اوْخشاردیر. مریخ یؤرونگه سی(مدار)نین نیسبتاً بؤیوک اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز)نین اهمیتلی ائتکیسی وار. جنوب یاریمکورهسینده یای و شیمال یاریمکورهسینده قیش اوْلاندا مریخ پریگلیسه یاخین، جنوب یاریمکورهسینده قیش و شیمال یاریمکورهسینده یای اوْلاندا ایسه آفلیسه یاخین اوْلور. نتیجه اوْلاراق، جنوب یاریمکورهسینده فصللر داها سرت، شیمال یاریمکورهسینده ایسه داها مۆلاییمدیر. جنوبدا یای تِمپراتورلاری شیمالداکی مُعادل یای تِمپراتورلاریندان ۳۰ ک (۳۰°سی؛ ۵۴°ف) داها چوْخ ایستیدیر.
مریخ گۆنش سیستمینده ان بؤیوک تۇز فیرتینالارینا صاحیبدیر. بۇ کیچیک اراضیلردهکی فیرتینالاردان بۆتون گزگنی کاپسام ائدن قیقانت فیرتینالارا قدر دییشه بیلر. فیرتینالار مریخ گۆنشه ان یاخین اوْلاندا باش وره بیلیر و کۆره سل تِمپراتورو آرتیردیغی نۆماییش ائتدیریلیب.
یؤرونگه سی(مدار) و فیرلانماسیدَییشدیر
مریخین گۆنشدن اوْرتا مسافهسی تقریباً ۲۳۰ میلیون کیلومتردیر و اوْنون اوْربیتال پریودو ۶۸۷ یئر گۆنودور. مریخدا گۆنش گۆنو یئرینکیندن بیر آز اۇزوندور: ۲۴ ساعت، ۳۹ دقیقه و ۳۵.۲۴۴ ثانیه. مریخ ایلی ۱.۸۸۰۹ یئر ایلینه برابردیر و یا ۱ ایل، ۳۲۰ گۆن و ۱۸.۲ ساعت.
اوْخونون مایللییی اوْنون اوْربیتال موستوینه گؤره ۲۵.۱۹ درجهدیر و بۇ یئرین اوْخونون مایللیینه اوْخشاردیر. نتیجه کیمی اوْنون فصللری یئرین فصللرینه اوْخشاییر، آنجاق اوْربیتال پریودو داها اۇزون اوْلدوغو اۆچون مریخین فسیللری تقریباً ایکی دفعه اۇزوندور. حال-حاضیردا مریخین شیمال قۆطبونون اوْرینتاسیاسی اۇلدوز دنبه یاخیندیر. مریخ آفلیسی ۲۰۱۰-جو ایلین مارسیندا و پریگلیسی۲۰۱۱-جی ایلین مارسیندا کئچیب. نؤوبتی آفلیس ۲۰۱۲-جی ایلین فوْریه ده و نؤوبتی پریگلیس ۲۰۱۳-جو ایلین ژانویه ده دیر
مریخین اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) تقریباً ۰.۰۹-دور؛ گۆنش سیستمیندهکی دیگر یددی گزگندن یالنیز مرکورینین داها بؤیوک اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) وار. معلومدور کی، کئچمیشده مریخین ایندیکیندن داها بؤیوک دؤوری یؤرونگه سی(مدار) وار ایدی. بیر واخت، ۱.۳۵ میلیون یئر ایلی اوّل مریخین اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) یئرین حال-حاضیردا مؤوجود اوْلدوغوندان داها کیچیک ایدی، تقریباً ۲۰.۰۰. مریخین اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو ۹۶۰۰۰ یئر ایلیدیر. (یئرین دؤورهسی ۱۰۰۰۰۰ ایلدیر) مریخین بیرده ۲.۲ یئر ایلی پریودو ایله داها اۇزون اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو وار و بۇ اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) قرافیکلرینده ۹۶۰۰۰ ایل دؤورونو قاباقلاییر. آخیرینجی ۳۵۰۰۰ ایل اۆچون مریخین یؤرونگه سی(مدار) باشقا گزگنلرین یئرچه کیمی(گرانش) تسیرلرینه گؤره بیر آز داها اکسنتریک اوْلور. یئر و مریخ آراسیندا ان یاخین مسافه نؤوبتی ۲۵۰۰۰ ایل اۆچون یاواشجا آزالماغا داوام ائدهجک
حیات آختاریشیدَییشدیر
گزگنلرین حال-حاضیرکی یاشاییش اۆچون یارارلیلیغی - گزگنده حیاتین اینکیشاف ائتمهسی و گزگنین حیاتین داواملیلیغینی تامین ائتمهسی اوْنلارین سطحینده مایع سۇیون اوْلماسی ایله علاقه لندیریلیر. بۇ دا چوْخ واخت طلب ائدیر کی، گزگنین یؤرونگه سی(مدار) مسکونلاشما زوناسی حدودوندا اوْلسون. گۆنش اۆچون مسکونلاشما زوناسی ونوسین اوْ تاییندان تقریباً مریخین بؤیوک یاریموخونا قدر اۇزانیر. پریگلیس عرضینده مریخ بۇ بؤلگه ا میل ائدیر، آنجاق گزگنین آشاغی تضییقلی آتموسفری مایع سۇیون اۇزون دؤورلر اۆچون بؤیوک بؤلگه لاردا مؤوجود اوْلماسینین قارشیسینی آلیر. کئچمیشده مایع سۇیون آخینی گزگنین حیات اۆچون آچیغا چیکمامیشینی گؤستریر. بعضی سوْن آراشدیرمالار تکلیف ائدیر کی، مریخ سطحیندهکی سۇ داواملی یئر کیمی حیاتی تامین ائتمک اۆچون حَددیندن آرتیق دۇزلو و اسیدیدیر.
ماقنیتوسفرین چاتیشمازلیغی و مریخین آتموسفرینین حَددیندن آرتیق آشاغی تضییقلی اوْلماسی پروبلمدیر: گزگنین سطحی بویونجا کیچیک میقداردا ایستیلیک داشینماسی، گۆنش کولیی بومباردمانینا قارشی ضعیف ایزولیاسیاسی و سویو مایع فورماسیندا ساخلاماق اۆچون قناتبخش اوْلمایان تضییقی وار. (قاز حالینا سوبلیماسییا ائدیر) بیرده مریخ تقریباً و یا بلکه ده تماماً گولوژیک اوْلاراق اؤلودور. وولکانیک فعالیّتین سوْنو کیمیوی مادهلرین و مینراللارین گزگنین سطحینده و داخیلینده دؤور ائتمهسینی دایاندیریب.
ثبوتلار گؤستریر کی گزگنده بیر واخت حیات مؤوجود اوْلوب، آنجاق بۇرادا هانسی اوْرقانیزملرین یاشاماسی سیرر اوْلاراق قالیر. ۷۰-جی ایللرین اوْرتالارینین ویکینگ مرکزلاری اندیکلری یئرلرده مریخ توْرپاغینداکی میکرو اوْرقانیزملری بللی ائتمک اۆچون تجروبهلر حیاتا کئچیریبلر و تجروبهلرین موثبت نتیجهلری وار. موثبت نتیجهلره سویا و حیات اۆچون اؤنملی مادهلره گؤره کربون قازینین موقتی اوْلاراق آرتماسی داخیلدیر. بۇ حیات ایشارهسی داها سوْنرا عالیملرین موذاکیرهسینه سبب اوْلدو و بۇ داوام ائدن دباتا چئوریلدی. ناسا عالیمی قیلبرت لوین مۆدافیه ائتدی کی، ویکینگ حیات تاپمیش اوْلا بیلر. حیاتین اکسترموفیل فوْرمالاری حاقیندا چاغداش معلوماتلارین ایشیغیندا ویکینگ معلوماتینین یئنیدن آنالیز ائدیلمهسی گؤستردی کی، ویکینگ تستلری حیاتین بۇ فوْرمالارینی بللی ائتمک اۆچون مورکّب دییل. حتی تستلر (هیپوتتیک) حیات فوْرمالارینی اؤلدورموش اوْلا بیلر. فونیکس مریخ انمه آپاراتی ایله آپاریلان تستلر گؤستردی کی، توْرپاغین قلیایی په-ı وار و اوْ، ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور ساخلاییر. توْرپاق قیدالاندیریجیلاری حیاتین عمله گلمهسینه کؤمک ائده بیلر، آنجاق حیاتین گرگین اۇلترابنفش ایشیقدان قورونماغا احتیاجی وار. مریخ متوریتی اتا۷۹۰۰۱-ین آنالیزی میلیوندا ۰.۶ حیصّه جلو۴−، میلیوندا ۱.۴ حیصّه جلو۳−، میلیوندا ۱۶ حیصّه نو۳− آشکار ائتدی. جلو۳− گؤستریر کی، کولورون اۇلترابنفش اوْکسیدلشمهسی و جلو۴− بیرلشمهسینین رونتگن شوالاری رادیولیزیسیندن اۆرتیم (تولید) اوْلونان جلو۲− و یا جلو کیمی یۆکسک درجهده اوْکسیدلشمیش اوْکسیخلورینلر مؤوجود اوْلا بیلر. بئلهلیکله، یۆکسک سوییهده اوْداداواملی و یا یاخشی قوْرونموش اوْرقانیکلر و حیات فوْرمالاری بۇرادا یاشایا بیلر. بۇندان باشقا فونیکس WCL-ین سوْن آنالیزی گؤستردی کی، فونیکس توْرپاغینداکی جا(جلو۴)۲ بلکه ده ۶۰۰ میلیون ایل عرضینده هر هانسی فوْرماداکی مایع سۇ ایله علاقهده اوْلماییب. اگر بۇ باش وئرسه ایدی، تئز چؤکونتو وئرن جا(جلو۴)۲ مایع سۇ ایله تئپکیدا جاسو۴ عمله گتیرمهلی ایدی. بۇ مریخ مۆحیطینین قۇرو اوْلدوغونو، بوردا سۇ ایله قارشیلیقلی ائتکیین مینیمال و یا آز اوْلدوغونو گؤستریر.
جونسون کوسمیک مرکز لابوراتوریاسیندا متوریت آله ۸۴۰۰۱-ده مریخدا عمله گلدیی فیکیرلشیلن بعضی والهدیجی فوْرمالار تاپیلیب. بعضی عالیملر تکلیف ائدیر کی، بۇ هندهسی فوْرمالار متوریتین ضربه ایله اوزایا داغیلماسیندان و ۱۵ میلیون ایللیک سیاهتله یئره گؤندریلمهسیندن اوّل مریخدا مؤوجود اوْلموش داشلاشمیش میکروبلاردیر. فوْرمالار اۆچون غیری-اورقانیک منشأ ده تکلیف ائدیلیب.
فورمالدهید و متانین کیچیک میقداری مریخ اوْربیترلری طرفیندن بللی ائدیلیب. هر ایکیسی مریخدا حیات اوْلماسینین ثبوتو حساب ائدیلیر. چونکی بۇ کیمیوی بیرلشمهلر مریخ آتموسفرینده هیزله داغیلمالی ایدیلر. آلترناتیو اوْلاراق بۇ بیرلشمهلر وولکانیک و یا باشقا ژئولوژی یوْللارلا ( سرپانتینیتی کیمی) یئنیدن یارادیلمالی ایدی.
مسکونلاشما آچیغا چیکمامیشیدَییشدیر
آلمان آویاسییا مرکزی کشف ائدیب کی، یئر شیبیهلری صونعی مریخ شرایطینده یاشایا بیلیر. بۇ حقایق تیلمان ایسپوهنا گؤره مریخدا حیاتین وارلیغینی مۆمکون ائدیر.سیمولیاسییا مریخ مرکزلاریندان الده ائدیلن تِمپراتور، آتموسفر تضییقی، مینراللار و ایشیق حاقیندا معلوماتا اساسلانیر. رمس آدلاندیریلان جیهاز مریخین عۆمومی دؤورانی، میکروؤلچولو هاوا سیستملری، لوکال هیدرولوژیک دؤوران، اۇلترابنفش رادیاسیانین داغیدیجی آچیغا چیکمامیشی و توْرپاق-آتموسفر قارشیلیقلی علاقهسینه اساسلانان یئرآلتی حیات شرایطی حاقیندا یئنی معلوماتلار ورمک اۆچون ترتیب ائدیلیب. ۲۰۱۲-جی ایلین آگوستوندا ماراق-ین بیر حیصّه سی اوْلاراق مریخه انیش ائدیب.
کشفیات ماموریتلریدَییشدیر
یئردن ائدیلن مۆشاهیدهلردن باشقا مریخ حاقیندا الده ائدیلن سوْنراکی بیلیشیم مریخ اطرافینداکی یؤرونگه سی(مدار)نین اۆستوندهکی و یا ایچیندهکی بش فعّال کوسمیک گمیدن (اۆچ اوْربیتر و ایکی روور) گلیر: ۲۰۰۱ مریخ اوْدیسسی. مریخ اکسپرس، مریخ کشفیّات اوْربیتر، شانس روور و ماراق روور.
دوژونلرله اینسانسیز کوسمیک گمی (اوْربیتر، انمه آپاراتی و روور) شوروی سوسیالیست جومهوریتلر بیرلیگی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، آوروپا و ژاپون طرفیندن گزگنین سطحینین، ایقلیمینین و ژئولوژیسینین اؤیرنیلمهسی اۆچون گؤندریلیب. هیویش پروقرامی واسطهسیله ایجتیمایت مریخین شکیللرینی طلب ائده بیلر.
مریخ سجینجه لابوراتوری ۲۶ نوْامبر ۲۰۱۱-جی ایلده باشلادی و ۶ آگوست ۲۰۱۲-جی ایل عوموم دونیا واختیندا ماراق مریخه اندی. اوْ، مریخ اخپلوراتیون روورسدن داها بؤیوک و قاباقجیل ایدی. اوْنون حرکت هیزی ساعتدا ۹۰ متره قدر ایدی. فوْریه نین ۱۰-دا ماراق رووری اؤز اۆزریندهکی قازما قورغوسونو ایستیفاده ائدهرک ایلک درین داشلار نومونهلری الده ائدیب ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴-جو ایلده هیندوستان کوسمیک آراشدیرما تشکیلاتی طرفیندن ایشه سالینان مریخ اوْربیتر ماموریت (موم) مریخ یؤرونگه(مدار)ینه چاتدی. هیندوستان کوسمیک آراشدیرما تشکیلاتی مریخ آتموسفرینی و توپوقرافییاسینی تحلیل ائتمک آماچله اوْنو ۵ نوْامبر ۲۰۱۳-جو ایلده بوراخمیشدی. مریخ اوْربیتر ماموریت یئرین یئرچه کیمی(گرانش) ائتکییندن قاچماق و مریخه دۇغرو دوققوز آیلیق سیاهته فیرلادیلماق اۆچون هوهمان یولوندان ایستیفاده ائتدی. بۇ ماموریت آسیا تاریخنده ایلک گزگنلر آراسی ماموریت ایدی.
مریخه اینسانین گئتمهسی اۆچون ۲۰-جی عصر بویونجا و ۲۱-جی عصرده بیر چوْخ پلانلار ایرلی سورولموشدور. آنجاق هئچ بیر فعّال پلانین چاتما تاریخی ۲۰۲۵-جی ایلدن تئز دییل.
مریخدا نوجومدَییشدیر
مۆختلیف اوْربیترلرین، انمه آپاراتلارینین و روورلرین مؤوجودلوغو مریخ سمالاریندان آسترونومیانی اؤیرنمیی مۆمکون ائدیر. مریخین پیکی [[فوبوس]] یئردن گؤرونن تام آیین بوجاق دیامترینین تقریباً اۆچده بیری اوْلاراق گؤرونسه ده، دیموس داها چوْخ و یا آز اۇلدوزا بنزردیر و ونوسین یئردن گؤروندویوندن بیر آز داها پارلاقدیر.
یئر گزگنینده یاخشی بیلینن مۆختلیف فنومنلر مریخدا مۆشاهیده ائدیلیب، مثلاً متوریتلر و قۆطب پاریلتیسی. یئرین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی (ترانزیتی) ۱۰ نوْامبر ۲۰۸۴-جو ایلده باش ورهجک. بیرده، مرکوری و ونوسنین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی باش وئریر. مریخین پیکلری فوبوس و دیموسون کیچیک بوجاق دیامتری وار و بۇنا گؤره ده گۆنشین اۆزرینین اوْنلار طرفیندن قیسمن "توتولماسی" ان چوْخ دیقّته آلینمیش ترانزیتلردیر
۱۹
مۆشاهیدهسیدَییشدیر
مریخین یؤرونگه سی(مدار) اکسنتریک اوْلدوغوندان اوْنون گؤرونمه بؤیوکلویو مریخ گۆنشین عکس طرفینده اوْلدوغو زامان −۳.۰-دن −۱.۴-ا قدر دییشه بیلر. گزگن گۆنشله عئینی توشلامادا اوْلاندا مینوموم پارلاقلیق +۱.۶-دیر. مریخ، عادتاً، ساری، نارینجی و یا قیرمیزی اوْلور. مریخین حقیقی رنگی ایریس رنگینه یاخیندیر و گؤرولن قیرمیزیلیق سادهجه مریخین آتموسفریندهکی تۇزدور. ناسا-این ایسپیریت رووری ماوی-بوز داشلاری و آچیق-قیرمیزی قوم ساحهلری ایله یاشیل-قهوهای، پالچیق رنگلی لاندشافتین شکیللرینی چکیب. مریخ یئردن ان اۇزاق اوْلاندا یاخین اوْلدوغو زامان آرالاریندا اوْلان مسافهدن یددی دفعهدن چوْخ اۇزاقدیر. موناسیب اوْلمایان یئرده اوْلاندا مریخ گۆنشین پاریلتیسیندا بیر دفعه اۆچون آیلارجا یوْخ اوْلا بیلر. ان موناسیب واختلاردا - ۱۵ و یا ۱۷ ایللیک اینترواللاردا و همیشه جۇلایین آخیری و سپتامبرین اوّلی تلسکوپلا مریخین بیر چوْخ سطح جزئیاتی گؤرونه بیلر. حتی آشاغی بؤیودولمهده (تلسکوپدا) اؤزلله گؤزچارپان اؤزللیک قۆطب بۇز اؤرتوکلریدیر.
مریخ گۆنشین عکس طرفیندن دایاناندا رتروقراد حرکتی دؤورونا باشلاییر. بۇ اوْ معنایا گلیر کی، مریخ آرخا فونداکی اۇلدوزلارا گؤره حلقوی حرکتله گئرییه گدهجک. رتروقراد حرکتین مۆدّتی تقریباً ۷۲ گۆندور. مریخ بۇ حرکتین اوْرتاسیندا اؤز ماکسیموم پارلاقلیغینا چاتیر.
ان یاخین یاناشمالاردَییشدیر
نیسبیدَییشدیر
مریخین گوسنتریک اۇزونلوق دایرهسینین گونشینکیندن ۱۸۰°فرقلی اوْلدوغو نقطه قارشیدورما آدلانیر و بۇ هم ده اوْنون یئره ان یاخین اوْلدوغو واختا یاخیندیر. قارشیدورمانین واختی ان یاخین یاناشمادان ۸ گۆن یاریم قدر اۇزاقدیر. گزگنلرین اللیپتیک یؤرونگه(مدار)لرینه گؤره یاخین یاناشما زامانی مسافه تقریباً ۵۴میلیون کیلومتر دن ۱۰۳ میلیون کیلومتر ه قدر فرقلنیر و بۇ دا بوجاق اؤلچوسونده مؤ قایسه ائدیله بیلن مۆختلیف لیکلره سبب اوْلور. آخیرینجی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۹۳ میلیون کیلومتر مسافهده آوریلین ۸-i ۲۰۱۴-جو ایلده باش وئریب.نؤوبتی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۷۶ میلیون کیلومتر مسافهده مئیین ۲۲-i ۲۰۱۶-جی ایلده باش وئریر. باش وئرن قارشیدورمالار آراسینداکی اوْرتا واخت ۷۸۰ گۆندور، آنجاق بۇ ۷۶۴ گۆندن ۸۱۲ گۆنه کیمی دییشه بیلر.
موطلقدَییشدیر
مریخین ۲۷ آگوست ۲۰۰۳-جو ایلده عوموم دونیا واختی ایله ساعت ۹:۵۱:۱۳-ده تقریباً ۶۰ مین ایلده باش وئرن یئره ان یاخین یاناشماسی و ماکسیموم گؤرونن پارلاقلیغی باش وئردی. (۵۵،۷۵۸،۰۰۶km، درجه −۲.۸۸) بۇ قارشیدورمادان بیر گۆن و پریگلیسدن اۆچ گۆن سوْنرا اوْلدوغونا گؤره یئردن داها یاخشی گؤرونوردو. مریخین یئره چوْخ یاخین اوْلدوغو سوْن زامان میلاددان اوّل ۵۷۶۱۷-جی ایل سپتامبرین ۱۲-i و نؤوبتی زامان ایسه ۲۲۸۷-جی ایل اوْلاراق قیمتلندیریلیر. بۇ رکورد یاناشما باشقا یاخین یاناشمالاردان یالنیز بیر آز داها یاخیندیر. مثلاً، ۲۲ آگوست ۱۹۲۴-جو ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۸۵ نجومی واحیددیر و ۲۴ آگوست ۲۰۰۸-جی ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۷۹ نجومی واحیددیر.
تاریخی مۆشاهیدهلریدَییشدیر
مریخین مۆشاهیدهسینین تاریخی مریخین قارشیدورمالاری ایله علاقهلیدیر. بۇ واخت گزگن یئره ان یاخین مسافهده اوْلور و بۇ، ایکی ایلدن بیر باش وئرمکله اوْنون ان یاخشی گؤروندویو زاماندیر. حتی داها چوْخ دیققتلاییق اوْلان مریخین پریگلیک قارشیدورمالاریدیر. بۇ هر ۱۵ و یا ۱۷ ایلدن بیر باش وئریر و مریخین پریگلیسه ان یاخین اوْلماسینین اوْنو یئره داها یاخین ائتمهسی ایله فرقلنیر.
قدیم دؤور و اوْرتا عصرلر دؤورونون مۆشاهیدهلریدَییشدیر
گئجه سماسیندا سیّار شئی کیمی مریخین مؤوجودلوغو قدیم میصر آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی و میلاددان اوّل ۱۵۳۴-جو ایله قدر اوْنلار گزگنین رتروقراد (عکس ایستیقامتلی) حرکتی ایله تانیش ایدیلر. یئنی بابیل ایمپیراتورلوغونین واختینا قدر بابیللی آسترونوملار مۆنتظم اوْلاراق گزگنلرین دۇروملرینین و اوْنلارین داورانیشلارینین سیستماتیک مۆشاهیدهلرینی قئیده آلیردیلار. مریخ اۆچون اوْنلار بیلیردیلر کی، گزگن هر ۷۹ ایلدن بیر ۳۷ سینودیک دؤور و یا ۴۲ زودیاک دؤورو ائدیر. اوْنلار بیرده گزگنلرین پروقنوزلاشدیریلان دۇروملرینه کیچیک دوزلیشلر ائتمک اۆچون حسابلاما اۆصوللاری کشف ائتمیش دیلر.
میلاددان اوّل ۴-جو عصرده ارسطو مریخین چوْخ اۇزاقدا اوْلدوغونو بیلدیرهرک مریخ آیین آرخاسیندا یوْخ اوْلدوغونو قئید ائتدی.ایسکندریه ده یاشایان پتولومی مریخین اوْربیتال حرکتی مسئله حاقیندا مۆلاحیضه یوروتمهیه چالیشدی. پتولومیین موْدلی و اوْنون نوجوم اۆزرینده کوللکتیو ایشی آلماگست کوللکسیاسیندا تقدیم ائدیلدی. آلماگست نؤوبتی ۱۴ عصر اۆچون غرب آسترونومیاسیندا اعتیبارلی تراکتات اوْلدوقدیم چین دهکی ادبیات تصدیقلییر کی، مریخ میلاددان اوّل ۴-جو عصردن گئج اوْلماماقلا چین آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی. چاغمیزین V عصرینده هیند نجومی متنی سوریا سیددهانتا مریخین دیامتراینی حسابلاییردی. شرقی آسیا مدنیتلرینده مریخ قدیمی شکیلده بش المنته اساسلاناراق "اوْد اۇلدوزو" (火星) اوْلاراق آدلاندیریلیردی.
XVII عصر عرضینده تیخو براهه مریخین گونلوک پاراللاکسینی اؤلچوب و ایوهانن کپلر بۇندان ایستیفاده ائدهرک گزگنه قدر نیسبی مسافهنین ایلکین حسابلاما سینی ائدیب.تلسکوپ ایشلتمک مۆمکون اوْلاندا مریخین گونلوک پاراللاکسی گۆنش-یئر مسافهسینین تعیین ائدیلمهسی اۆچون یئنیدن اؤلچولوب. بۇ ایلک دفعه ۱۶۷۲-جی ایلده جوواننی دومنیکو کاسسینی طرفیندن یئرینه یتیریلیب. ایلک پاراللاکس اؤلچمهلری اینسترومنتلرین کیفیتینه گؤره لنگیدی. مریخین ونوس ایله اؤرتونمهسی هیدلبرقده مایکل مستلین طرفیندن ۱۳ اۇکتوبر ۱۵۹۰-جی ایلده مۆشاهیده ائدیلیب. ۱۶۱۰-جو ایلده مریخ قالیلئو قالیلئ طرفیندن گؤرولوب و قالیلو قالیلی تلسکوپ ایله مریخی گؤرن ایلک شخص اوْلوب. مریخین خریطهسینی چکن ایلک شخص هوللاند آسترونوم کریستیان هویگنسدیر. بۇ خریطه مریخین اراضی اؤزللیکلرینی ده گؤستریردی.
مریخ کاناللاریدَییشدیر
۱۹-جو عصره قدر تلسکوپلارین ایمکانی سطح خۆصیّتلرینین بللی ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان سوییهیه چاتدی. مریخین پریگلیک قارشیدورماسی ۵ سپتامبر ۱۸۷۷-جی ایلده باش وئردی. همین ایل ایتالیا آسترونوم قیوواننی سکیاپارللی میلاندا مریخین ایلک موفسسل خریطهسینی چکمک اۆچون ۲۲ سانتیمترلیک تلسکوپدان ایستیفاده ائتدی. بۇ خریطهلر دیققتلاییق شکیلده کاناللار (جانالی) آدلانان خۆصیّتلری گؤستریردی. داها سوْنرا بۇ اؤزللیکلرین اوْپتیک ایللوزییا اوْلدوغو گؤستریلدی. کاناللار مریخین سطحینده اۇزون، دۆز خطلر ایدی و اوْ، همین کاناللارا یئرین مشهور چایلارینین آدینی وئرمیشدی. اوْنون لوغتی - جانالی "کاناللار" و یا "اۇزون، دار چوخورلار" معناسینی وئریردی.
مۆشاهیدهلردن ائتکیلهنن اوْرینتالیست پرسیوال لوول اؤلچولری ۳۰ سانتیمتر و ۴۰ سانتیمتر اوْلان تلسکوپا صاحیب رسدخانانین اساسینی قوْیدو. رصدخانا مریخین آراشدیرمای اۆچون ۱۹۸۴-جو ایلدکی آخیرینجی یاخشی فورصت زامانی و نؤوبتی آز الوریشلی قارشیدورمالار زامانی ایستیفاده ائدیلدی. اوْ، مریخه و گزگندهکی حیاتا عایید ایجتیمایته بؤیوک ائتکیسی اوْلان بیر سیرا کیتابلار درج ائتدی. کاناللار (جانالی) باشقا آسترونوملار طرفیندن، مثلاً، هنری جوسف پرروتین و لویس تهوللون طرفیندن نیسده همین واختین ان بؤیوک تلسکوپلاریندان بیری ایستیفاده ائدیلهرک تاپیلدی.< مؤوسومی دییشیکلیکلر (مریخدا یای زامانی فورمالاشان قارانلیق اراضیلرین و قۆطب بۇز اؤرتوکلرینین کیچیلمهسی) کاناللارلا بیرلیکده مریخدا حیات اوْلماسی بارهده فرضیهیه سبب اوْلدو و مریخین گئنیش دنیزلره و نباتاتا مالیک اوْلماسی بارهده اۇزون مدت اۆزرینده دورولان فیکیر وار ایدی. تلسکوپ هئچ واخت فرضیهلرین ثبوت ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان حل یوْلونو گؤسترمهدی. بؤیوک تلسکوپلار ایستیفاده ادیلدیکجه داها آز اۇزون، دۆز کاناللار مۆشاهیده ائدیلدی. ۱۹۰۹-جو ایلده کامیل فلآمّاریون طرفیندن ۸۴ سانتیمترلیک تلسکوپلا ائدیلن مۆشاهیده زامانی نیظامسیز مونونهلر مۆشاهیده ائدیلدی، آنجاق کاناللار گؤرولمهدی.
حتی ۱۹۶۰-جی ایللرده مریخ بیولوژیسینا عایید مقالهلر درج ائدیلدی و بۇ مقالهلر مریخدا مؤوسومی دییشیکلیکلره گؤره حیات اوْلماسیندان باشقا دیگر ایضاحلاری بیر کنارا قویوردو. فونسیونال اکوسیستم اۆچون مادهلر مۆبادیلهسی و کیمیوی دؤورهلر حاقیندا موفسسل سسناریلر درج ائدیلیردی.
کوسمیک گمیلرین سیاحتیدَییشدیر
۱۹۶۰-جی و ۱۹۷۰-جی ایللرده ناسا-این مارینر ماموریتلری زامانی کوسمیک گمیلر گزگنه سیاحت ائتمهیه باشلایاندا بۇ مفهوملار کؤکوندن سارسیلدی. علاوه اوْلاراق حیات آشکار ائتمه آماچله ائدیلن ویکینگ تجروبهلرینین نتیجهلری عموماً دۆشمن، اؤلو گزگن فرضیهسینین قبول ادیلدیی دؤوره سبب اوْلدو.
مارینر ۹ و ویکینگ بۇ ماموریتلاردان توپلانان بیلیشیمدان ایستیفاده ائدیلهرک داها یاخشی خریطهلرین دوزلدیلمهسینه سبب اوْلدو و ایرلی سورولن باشقا بیر پرویکت مریخ گلوبال سورویور ماموریت ایدی، ۱۹۹۶-جی ایلده باشلادیلدی و ۲۰۰۶-جی ایلین آخیرینا قدر ایداره ائدیلدی. بۇ پرویکت مریخین توپوقرافیسینین، ماقنیت ساحهسینین و سطح مینراللارینین تاماملانمیش موفسسل خریطهلرینین هازیرلانماسینا کؤمک ائتدی. بۇ خریطهلر حال-حاضیردا اوْنلاین شکیلده مؤوجوددور، مثلاً گوگل مریخدا. مریخ کشفیّات اوْربیتر و مریخ اکسپرس یئنی آلتلرله آراشدیرما آپارماغا و انمه آپاراتی ماموریتلارینی دستکلمهیه داوام ائتدی.
مدنیتدهدَییشدیر
مریخ روم میفولوگیاسینداکی ساواش تانریسینین آدی ایله آدلاندیریلیب. مۆختلیف مدنیتلرده مریخ نفرلییی و گنجلییی تمثیل ائدیر. مریخین سمبولو ایسه (۲۵پخ) یۇخاری ساغ حیصّه دن چیخان اوْخو اوْلان دایرهدیر. بۇ سیموول هم ده نفر جینسینین سمبولو اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر.
مریخ آراشدیرما گمیلرینده باش وئرن باشاریسیزلیکلر ساتیریک عکس-مدنیتله نتیجلنیب، هانسی کی مووففقیتسیزلیین سببی کیمی یئر-مریخ "برمود اۆچبوجاغی"، "مریخ لعنتی" و یا کوسمیک گمیلری یئین "بؤیوک قالاکتیک قولیابانی"نی گوناهلاندیریردی.
مریخلیلردَییشدیر
مریخدا عقله صاحیب مریخلیلارین یاشاماسی ایله باغلی فیکیر ۱۹-جو عصرین سوْنلاریندا پارتلادی. سکیاپارللینین "کاناللار"ı مۆشاهیده ائتمهسی و پرسیوال لوولین بۇ کۇنوداکی کیتابلاری گزگن اۆچون ایستاندارد آنلاییشی ایرلی سۆردو. بۇ آنلاییشا گؤره مریخ قۇرو، سرین، جانسیز دۆنیا ایدی و قدیم مدنییتلار بۇرادا سۇوارما اۆچون قورغولار تیکیردیلر.
مشهور شخصیتلر طرفیندن ائدیلن بیر چوْخ مۆشاهیدهلر و آچیقلامالار "مریخ هیاجانی"نا علاوه ائدیلدی. ۱۸۹۹-جو ایلده جولورادو ایسپرینگس لابوراتوریاسیندا ایختیراعچی نیکولا تسلا اؤز رادیوقبولدیجیلرینی ایستیفاده ائدهرک آتموسفریک رادیو سسینی آراشدیرارکن تکرارلانان سیقناللاری مۆشاهیده ائتدی. داها سوْنرا اوْ، بۇنلارین باشقا گزگندن، بلکه ده مریخدان گلن رادیو مساژلار اوْلدوغونو گومان ائتدی. ۱۹۰۱-جی ایلده نیکولا تسلا ددی:
بیر مدت سوْنرا منیم آغلیما گلدی کی، مۆشاهیده اتدییم آتموسفریک سسلر عقلی ایداره سایهسینده باش وئرمیش اوْلا بیلر. اوْنلارین معناسینی شرح ائده بیلمسم ده، اوْنلارین تماماً تصادوفی اوْلاراق باش وردیینه اینانماق منیم اۆچون غیری-مۆمکوندور. داواملی اوْلاراق من ده اوْ فیکیر یارانیر کی، من بیر گزگنین دیگرینی سالاملادیغینی اشیدن ایلک شخسم. ویلیام کلوین تسلانین نظریهلرینی دستکلهدی و ویلیام کلوینین ۱۹۰۲-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینا سیاهت ائدرکن بئله ددیی قئیده آلینیر کی، اوْ، تسلانین بیرلشمیش ایالتلارا گؤندریلن مریخ سیقناللارینی قبول اتدیینی فیکیئرلشیر. کلوین آمریکادان گتمزدن بیر آز اوّل بۇ معلوماتی "تکیدله" رد ائتدی: "منیم ددییم اوْ ایدی کی، مریخین ساکینلری، اگر مؤوجوددورلارسا، شوبههسیز، نیو-یورکو، اؤزلله اوْنون الکتریکینین پارلاقلیغینی گؤره بیلردیلر.
۱۹۰۰-جو ایلین دسامبر ینین اوّللرینده بیز آریزوناداکی لوول رصدخاناسیندان تلقرام قبول اتدیک کی، ۷۰ دقیقه داوام ائدن ایشیق شواسی مریخدان عکس اوْلونوب. (لوول رصدخاناسی اؤزلله مریخ اۆزرینده ایشلییردی.) من بۇ حقایقلار حاقیندا آوروپایا تلقرام ووردوم و اؤلکه بویونجا یئنی اۆسلوبلو نوسخهلری گؤندردیم. اوْرداکی مۆشاهیدهچی دیقّتلی، اعتیبارلی آدامدیر و ایشیغین مؤوجود اوْلماسی حاقیندا شوبهلنمهیه هئچ بیر سبب یوْخدور. مریخداکی یاخشی بیلینن جوغرافی نقطهدن قبول ادیلدیی بللی ائدیلیب. هامیسی بۇدور. ایندی حکایه بۆتون دۆنیادا دولاشیر. آوروپادا دییلیر کی، من مریخلا علاقهده اوْلموشام و شیشیرتمهنین بۆتون تۆره لری اوْرتایا چیخیر. ایشیق هر ندیرسه، بیزیم اوْنو اؤیرنمک اۆچون یاردیمیمیز یوْخدور. بۇ، درراکهنین نتیجهسی اوْلسون، یا دا اوْلماسین، هئچ کس دیه بیلمز. بۇ تماماً ایضاح اوْلونمازدیر.
پیکرینق داها سوْنرا مریخلیلارا سیقنال گؤندرمک اۆچون تگزاسدا گوزگو کومپلکتی قورماغی تکلیف ائتدی
آخیرینجی اوْن ایللیکلرده مریخ گلوبال سورویور ایله ان یۆکسک نقطهیه چاتان مریخ سطحینین یۆکسک کیفیتلی خریطه چکمهسی "درراکهلی" حیاتین مسکونلاشما ایزلرینی آشکار ائتمهدی. آنجاق ریچارد هوقلند کیمی شرحچیلر درراکهلی حیات حاقیندا پسودو-علمی فرضیهلر ایرلی سۆرمهیه داوام ائتدیلر. "کاناللار" حاقیندا مۆباحیثهیه بنزر بعضی فرضیهلر "پیرامیدلر" و "مریخدا اۆز" کیمی کوسمیک گمیلرین چکدیی شکیللرده گؤرولن کیچیک میقیاسلی اؤزللیکلره اساسلانیر. عالیم کارل ساقان یازیر: مارس بیزیم یئرله علاقه دار اۆمیدلریمیزی و قوْرخولاریمیزی یاتیردیغیمیز میفیک آرنانین بیر نؤعونه چوریلیب.
مریخین دراماتیک درجهده قیرمیزی رنگی و ۱۹-جو عصر علمی نظریهلرینین اوْنون سطح دۇرومینین نَینکی حیاتین، حتی درراکهلی حیاتین مؤوجودلوغونو دستکلهیه بیلجیینی دمهسی مریخین بدیعی ادبیاتدا تصویری اۆچون تکان اوْلدو. بئلهلیکله، بیر چوْخ علمی فانتاستیکا سسناریلری یاراندی. اوْنلارین آراسیندا هربرت اۇللسین ۱۸۹۸-جی ایلده چاپ ائدیلن "دۆنیالارین ساواشی" ده وار. بۇ روماندا مریخلیلار یئری ایشغال ائدهرک اؤز جانسیز گزگنلری مریخدان قورتولماغا چالیشیرلار. روماندان سوْنرا اوْنون بیرلشمیش ایالتلار رادیو آداپتاسیاسی - "دۆنیالارین ساواشی" ۳۰ اۇکتوبر ۱۹۳۸-جی ایلده یاییملاندی. آداپتاسییا جانلی خبرلر بوراخیلیشی کیمی اوْرسون اۇللس طرفیندن تقدیم ائدیلیردی و بیر چوْخ دینلییجیلر بونو حقیقت حساب اتدیکلری اۆچون اجتماعی پانیکایا سبب اوْلماسی ایله مشهور اوْلدو.
مریخ حاقیندا ائتکیلی اثرلره ری بردبرینین یئر گزگنیندن اوْلان آراشدیرماچیلارین تسادوفن مریخ مدنییتسینی محو ائتدیی "مریخ سلنامهلری"، ادقار رایس بوررووزون بارسوم سریالاری، ک.س. لویسین رومانی اوْلان "ساکیت گزگندن کناردا" (۱۹۳۸) و روبرت هاینلاینین بیر سیرا حکایهلری داخیلدیر.
یازیچی جوناتان سویفت قوللیورین سیاهتی رومانینین ۱۹-جو فسلینده مریخین پیکلرینه اوْنلارین آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلمهسیندن تقریباً ۱۵۰ ایل اوّل ایستیناد ائدیر و پیکلرین یؤرونگه(مدار)لرینین اوْلدوقجا دوزگون تصویرلری حاقیندا معلومات وئریر.
مارینر و ویکینگ کوسمیک گمیلری مریخین جانسیز و کاناللار اوْلمایان شکیللری ایله قاییداندان سوْنرا مریخ حاقینداکی بۇ فیکیرلردن واز کچیریلمهلی ایدی و بۇنون یئرینه مریخدا اینسان کولونییالارینین دقیق، رالیست تصویرلری دبه میندی. بۇ دبین ان مشهور نومونهسی کیم ایستنلی روبینسونون مریخ تریلوگیاسیدیر. کوسمیک گمیلر طرفیندن چکیلن "مریخدا اۆز" و باشقا موممالی ایشارهلر حاقینداکی پسودو-علمی نظریهلر قدیم مدنییتلارین علمی فانتاستیکادا، اؤزلله کینماتوقرافییادا مشهور کۇنو اوْلماغا داوام ائتمهسی دمک ایدی.
موستقیللیک اۆچون یئرله ساواش ائدن مریخ کولونیاسی کۇنوسو قرق بیرین رومانلارینین، "هر شئیی خاطیرلا" فیلمینین (فیلیپ دیکین قیسا حکایهسینه اساسلانیر) و تلویزیون سریالی "بابیلون-۵"-ین اساس کۇنوسودور. رد فاجتیون و زونه اوْف تهه اندرس ویدو اوْیونو سریالاری دا بۇ المنتی ایستیفاده ائدیردی. مریخ و اوْنون پیکلری مشهور دووم و مارتیان گوتهیج ویدو اوْیونلارینین دا اساس مۆحیطی ایدی.
پیکلریدَییشدیر
مریخین ایکی، نیسبتاً کیچیک طبیعی پیکی وار: فوبوس (دیامتری تقریباً ۲۲km) و دیموس (دیامتری تقریباً ۱۲km). اوْنلارین گزگنه یاخینلاشاراق اوْنون یؤرونگه(مدار)ینده فیرلانماغا باشلایان آسترویدلر اوْلماسی اۇزون مدت دستکلهنن نظریهدیر، آنجاق اوْنلارین منشیی ناملوم اوْلاراق قالیر. ایکی پیک ۱۸۷۷-جی ایلده آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلیب و اوْنلار یونان میفولوگیاسیندا آتالاری اوْلان ساواش اللهی آرسی دؤیوشده مۆشایعت ائدن فوبوس (پانیکا/قوْرخو) و دیموس (دهشت/قوْرخو) کاراکترلریندن آدلارینی آلیب. مریخ آرسین روم میفولوگیاسیندا قارشیلیغیدیر. چاغداش یونان دیلینده گزگن قدیم آدی اوْلان آرسی (آریس: Άpnς) ساخلاییر. مریخین سطحیندن فوبوس و دیموسون حرکتلری آیینکیندان فرقلی گؤرونور. فوبوس غربدن چیخیر، شرقده دایانیر و ۱۱ ساعت سوْنرا یئنیدن چیخیر. سینخرون یؤرونگه(مدار)دن ( بۇرادا اوْربیتال دؤور گزگنین فیرلانما دؤورونا اۇیغون گلیر) کناردا اوْلان دیموس گؤزلنیلدیی کیمی شرقدن آنجاق یاواش-یاواش قالخیر. دیموسون ۳۰ ساعتلیق یؤرونگه(مدار)ینه باخمایاراق، اوْنون چیخماسی و اکوادورداکی مۆشاهیدهچی اۆچون حاضیر اوْلماسی ۲.۷ گۆن چکیر، چونکی اوْ، یاواش-یاواش مریخین فیرلانماسیندان گئری قالیر.
فوبوسون یؤرونگه سی(مدار) سینخرون هوندورلوکدن آشاغی اوْلدوغوندان مریخ گزگنیندن اوْلان قابارما قوهلری اوْنون یؤرونگه(مدار)ینی تقریجن کیچیلدیر. تقریباً ۵۰ میلیون ایل سوْنرا فوبوس مریخین سطحینه دیه و یا گزگن اطرافیندا هالقا قورولوشونا پارچالانا بیلر.
هر ایکی پیکین منشیی یاخشی درک ائدیلمهییب. اوْنلارین آشاغی آلبدوسو و کربونلو کوندریت ترکیبلری آسترویدلرینکینه اوْخشار حساب ائدیلیب و بۇ اوْنلارین مریخه یاخینلاشیب اوْنون اطرافیندا فیرلانماغا باشلامیش آسترویدلر اوْلماسینی دستکلییر. فوبوسون غیری-ثابت یؤرونگه سی(مدار) اوْنون دیموسا نیسبتاً داها یاخین واختدا مریخ طرفیندن توتولماسینی گؤستریر. آنجاق هر ایکیسینین اکوادور یاخینلیغیندا دایروی یؤرونگه(مدار)لری وار، هانسی کی، بۇ گزگن طرفیندن توتولان شئیلر اۆچون تصادوف ادیلمین اؤزللیکدیر و طلب اوْلونان توتولما دینامیکالاری مورکّبدیر. مریخین ارکن تاریخینده باش وئرن بؤیومه ده مۆمکوندور، آنجاق اگر بۇ اثبات ائدیلسه، مریخین اؤزوندن چوْخ آسترویدلرین ترکیبینه بنزر ترکیب ایضاح ائدیله بیلمز.
اۆچونجو احتیمال اۆچونجو شئیین پروسسه داخیل اوْلماسی و یا توققوشما پارچالانماسینین باشقا نؤعودور. فوبوس اۆچون ان یئنی ثبوتلار اوْنون یۆکسک درجهده مسامهلی اینتریئره مالیک اوْلماسی و اساساً مریخدا مؤوجود اوْلان فیلوسیلیکاتلار و باشقا مینراللارین اوْنون ترکیبینده اوْلماسی فوبوسون منشیینین مریخلا توققوشما ایله بوراخیلان و مریخ یؤرونگه(مدار)ینده یئنیدن توپلانان مادهدان عمله گلمهسینی گؤستریر. بۇ گئنیش یاییلمیش یئرین طبیعی پیکینین منشیی اۆچون ایرلی سورولن بؤیوک ضربه نظریهسینه اوْخشاردیر. مریخین پیکلرینین گؤرونن و یاخین-اینفراقیرمیزی ایسپکترومونون خاریخی زونا آسترویدلرینکینه اوْخشار اوْلماسینا باخمایاراق فوبوسون ترمیک اینفراقیرمیزی ایسپکترومو هر هانسی بیر کوندریت صینیفی ایله ضدیت تشکیل ائدیر.
مریخین دیامترده ۵۰-۱۰۰ متردن کیچیک اوْلان علاوه پیکلری ده اوْلا بیلر و فوبوس و دیموس آراسیندان تۇزدان تشکیل اوْلونموش هالقا اوْلماسی احتیمال ائدیلیر.
قایناقلردَییشدیر
قئیدلردَییشدیر
ایستینادلاردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
خاریجی کئچیدلردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
meanplaneوارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
VSOP87وارد نشدهاست
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Seidelmann2007وارد نشدهاست
- ↑ Grego, Peter (June 6, 2012). Mars and How to Observe It. Springer Science+Business Media. ISBN 9781461423027 – via Google Books.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
lodders1998وارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
konopliv2011وارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Folkner1997وارد نشدهاست
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
nssdcوارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MallamaMarsوارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MallamaSkyوارد نشدهاست
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
coldوارد نشدهاست
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
hotوارد نشدهاست
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
barlow08وارد نشدهاست


text:
اجتماعی-سیاسی خادم ایراندا (خصوصیله جنوبی آذربایجاندا) انقلابی حرکاتین گؤرکملی خادملریندن بیری، پوبلیسیست.
۱۲ ایون ۱۸۹۲- ایل تاریخینده جنوبی آذربایجان، خالخال محله سینین زاویه کندینده، یوخسول روحانی عائلهسینده آنادان اولموشدور. ایلک تحصیلینی دوغولدوغو کند ده آلان سید جعفر ۱۲ یاشیندا عائلهسی ایله بیرلیکده باکییا (بولبوله کندینه) کؤچموشدور. ۱۹۱۳-جو ایلده خیردالان کندینده مکتب آچمیشدی. ایلده پیشه وری “عدالت” پارتییاسینا داخل اولموش، نریمان نریمان اوولا سیخ امکداشلیق ائتمیشدیر. بو دؤورده او، هم ده باکیداکی “اتحاد” مدرهسهسینده درس دئمیشدیر.
۱۹۱۸-جی ایلده ایران “عدالت” پارتیاسی مرکزی کومیتهسینین عضوو سئچیلمیش و پارتییانین رسمی اورقانی اولان “حریت” قزئتینین مسئول رئداکتورو تعیین اولونموشدور. بونونلا یاناشی، “آذربایجان فقراسی”، “زحمت صداسی”، “فقرا صداسی”، “باکی فهله کنفرانسی نین اخباری” قزئتلرینده مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر. پیشه وری بو دؤورده گنج ایشچیلر اتفاقینین اورقانی اولان “یولداش” ژورنالینین مسئول رئداکتورو وظیفهسینده ده چالیشیردی. ۲۰-۱۹۱۸ –جی ایللرده ایرانین بیر سیرا شهرلرینده “عدالت” این یئرلی تشکیلاتلارینین یارادیلماسیندا یاخیندان اشتراک ائتمیشدیر. او، ارتجاع و امپریالیزم، مستملکهچیلیک و دسپوتیزم علیهینه مبارزه ده ایران خالقلاری نین اتحاد و اتفاقینین تامین اولونماسی نی باشلیجا شرط حساب ائدیردی.
۱۹۲۰-جی ایلین یانواریندا، عینی زاماندا، ” یولداش” ژورنالینین رئداکتورو اولان پیشه وری “یاشاسین مستقل آذربایجان شورا حکومتی” آدلی مقاله ایله چیخیش ائتمیشدیر. پیشه وری شورا حکومتی اوغروندا چیخیش ائتسه ده او، آذربایجانین مستقل لیگی نین طرفداری ایدی.
پیشه وری “عدالت” پارتییاسینین گیلان رسپوبلیکاسی حکومتینین صدری کیچیک خانلا دانیشیقلار آپارماق اوچون ۱۹۲۰-جی ایل مایین ۲۳-ده رشته گؤندردیگی نماینده هئیتینه باشچیلیق ائتمیشدیر. اوغورلا کئچن دانیشیقلاردان سونرا پیشه وری کیچیک خان حکومتینده خارجی ایشلر کومیسساری وظیفهسینه تعیین اولونموشدور. همین ایلین اییونودا ایران کمونیست پارتییاسینین (ای ک پ) انزهلی ده کئچیریلن ۱-جی قورولتاییندا ای ک پ م ک-نین ۱۵ عضوندن بیری سئچیلن پیشه وری ۱۹۲۲-جی ایلده ای ک پ م ک جنوب بوروسونون رهبری تعیین ائدیلهرک، ۱۹۲۳-جی ایلده ک اصفهاندا چالیشمیشدیر. ۱۹۳۰-جو ایلین دکابریندا حبس ائدیلمیش، ۱۹۴۰-جی ایلده آزادلیغا بوراخیلاراق، کاشانا سورگون اولونموش، لاکین آز سونرا بورادا یئنیدن توتولموش، ۱۹۴۱-جی ایلین سونلاریندا آزادلیغا بوراخیلمیشدیر.
۱۹۴۵-۴۱- جی ایللرده جنوبی آذربایجاندا دموکراتیک حرکاتین اؤنجوللریندن بیری اولموش و آذربایجان خالقی نین مختار حقوقلاری اوغروندا مبارزهده فعال اشتراک ائتمیشدیر. ۴۵-۱۹۴۳-جی ایللرده تهراندا مارکسیست مفکورهلی “آژیر” قزئتینی بوراخمیشدیر. ۱۹۴۴-جو ایلده ایران مجلیسینه سئچیلن پیشه ورینین دپوتاتلیق مانداتی مجلیسین مرتجع چوخلوغو طرفیندن رد ائدیلمیشدی.
۱۹۴۵-جی ایلده پیشه ورینین رهبرلیگی ایله آذربایجان دموکرات فرقهسی (آدف) تشکیل اولوندو. جنوبی آذربایجاندا میللی آزادلیق حرکاتینین غلبهسی نتیجهسینده ۱۹۴۵-جی ایل دکابرین ۱۲-ده (۲۱ آذر) تبریز شهرینده آذربایجان ملی مجلیسینین اجلاسی آچیلدی. میللی مجلس آذربایجان ملی حکومتینین تشکیلینی پیشه ورییه تاپشیردی. مجلیس ۱۰ ناظردن عبارت حکومتین ترکیبینی تصدیق ائتدی. آذربایجان ملی حکومتی بیر ایل یاشادی و ایران شاهلیق رئژیمینین حربی تجاوزو نتیجهسینده ۱۹۴۶-جی ایل دکابرین ۱۲-ده سقوط ائتدی. پیشه ورینین سیاسی مؤقعی ایران داخیلینده آذربایجانین مختاریتی اوغروندا مباریزهدن اونون تام مستقللیگی ایدئیاسیناده ک یوکسلمیشدیر. “۱۲ شهریور”، “قیزیل صحیفهلر” آدلی بدیعی اثرلرین مؤلفی و ناشیری ایدی. آنا دیلی و ادبیاتینا، پداگوژی یا و س. مسئلهلره دایر مقالهلرین مؤلفیدیر.
۱۹۴۷-جی ایل ایول آیینین ۱۱-ده گنجه شهریندن قاییدارکن یئولاخ یاخینلیغیندا پیشه وری معمالی شکیلده ماشین قزاسینا دوشموش و هلاک اولموشدور. پیشه ورینین مزاری باکی شهرینده فخری خیاباندادیر.
ادبیات:
- سئچیلمیش اثرلری، ب.، ۱۹۸۴.
- ابراهیموو (شاهین) ت.آ.، ایران کوممونیست پارتییاسینین یارانماسی، ب.، ۱۹۶۳
- جنوبی آذربایجانین ادبیاتی آنتولوگییاسی، ۳ جلد ده، ج.۲-۳، ب.، ۱۹۸۸
- ووقار احمد.س . ج . پیشه وری: حیاتی، محیطی و یارادیجیلیغی ، ب.، ۱۹۹۸.
- «سید جعفر پیشه وری »//آذربایجان خالق جمهوریتی ائنسکلوپدیاسی. ۲-جی جلد، باکی: لیدر، ۲۰۰۵، ص.۲۸۹


text:
اویان نیوز: بیر چوخ اینسانلار،ضبط اولونموش سسلرینین فرقینی،گئرچک (واقعی) سسلریندن اینانیرلار.
اویان نیوزون بیلیم سسی سیته سیندن آلدیغی معلومتا گؤره، بو فرق؛اؤز سسیمیزی چئشیدلی یوللار ایله دینلهمکدن آسیلیدیر،”بن هورنزبی”،وندربیلت بیلیم یوردونون(دانشگاه)، سس بیلیمینین (صداشناسی) اوستادی،بو فرقلیگی(تفاوت) بئله آچیقلاییر(توضیح):دانیشارکن،بوغازین،سس تللری(تار) تیتیرهشیر(مرتعشه اولور)،بو تیتیرهشیم(ارتعاش)؛دری، قافا و آغیز بوشلوغونو(حفرات دهانی) ایسه(نیز) تیتیرهشدیریر؛بونلارین تام دالغالانماسی(نوسانات) سس اولاراق اینسان وریندن دینلهنیر(ائشیدیلینیر).بو دئدیگیمیز سسی، سیزدن سونرا بو کئیفیتده باشقاسسی(دیگری) ائشیتمهز.
سسینیزی، اسپیکردن(بلندگو)، ائشیدن ده؛یعنی اسپیکردن چیخان سسی، هوا یولو ایله درک ائدیرسینیز،یعنی هاوا واسیطهسی له بو تیترهشیملری دینلهییرسینیز!اما دانیشارکن،ائشیتدیگینیز سسلر،بیرباشا(مستقیم) قولاق پردهسینه یئتیشیر. هوا یولو ایله قولاغینیزا یئتیشن سس، آشاغی فرکانسلارا صاحیبدیر.اینسانلار دوغال(طبیعی) و واسیطهسیز سسلری داها چوخ سئویرلر،نییهکی دوغال سس، زنگین و داها گوجلودور. بو اوزدن دوغال(طبیعی) سسینیزی، ضبط اولونموش سسینیزدن داها چوخ سئویرسینیز.


text:
اویان نیوز:
بئل هوکس
آذربایجان تورکجهسینه اویغونلاشدیران: تورکان اورمولو
۱۳ -نجو بؤلوم
فمینیست والیدئینلیک
اوشاقلارین اوستوندهکی فمینیست اوداقلانما، گونوموزون رادیکال فمینیست حرکتینین مرکزی بؤلوملریندن بیری ایدی. قادینلار، اوشاقلارینی جینسیتچیلیک اولمادان یئتیشدیرهرک جینسیتچیلییه قارشی بیر حرکته احتییاج دویمایاجاق بیر دونیا یاراتماغی اومدولار. اوشاقلارا دیققت یئتیرن، جینسیتچی جینسیت روللارینا و بونلارین اوشاقلارا، دوغولدوقلاری آندان اعتیبارن اساسلاندیرما یوللارینا تاکید ائتدی. اوشاقلار سؤز قونوسو اولدوغوندا، فمینیستلرین دیققتی دئمک اولار کی هر زامان قیز اوشاقلارینا ایدی. جینسییتچی اؤن یارقیلارا سالدیریلیب آلتئرناتیو ایمگهلر اؤنریلیردی. بعضاً، اوغلان اوشاقلارین جینسییتچی اولمایان بیر بیچیمده یئتیشدیریلمهسی احتییاجینا تاکید ائدیلیردی. آنجاق بیر چوخ زامان گئنل اولاراق ائرکک آتااَرکیللیگی تنقیدی، ائرککلرین بوتون قادینلاردان داها یاخشی بیر دورومدا اولدوغو شکلیندهکی ایصراردان قایناقلانیردی. اوغلان اوشاقلارینین هر زامان قیز اوشاقلاریندان داها چوخ ایمتییاز و گوجه صاحیب اولدوغو وارساییمی(احتیمال)، فمینیستلری قیز اوشاقلارینا اؤنجهلیکلی اولاراق دیققت یئتیرمهیه یؤنلتدی.
فمینیست دوشونرلرین عاییلهلرین ایچیندهکی جینسییتچیلیکله مشغول اولارکن قارشیلاشدیقلاری ایلک چتینلیکلردن بیری، جینسییتچی دوشونجهنین داشیییجیلارینین یاریسینی قادینلارین اولوشدورماسی ایدی. اوشاقلارا باخان یئتکین بیر ائرکیین مؤوجود اولمادیغی ائولرده بئله قادینلار اوشاقلارینا جینسییتچی دوشونجهنی اؤیرتدیلر و اؤیرتمهیه داوام ائدیرلر. ایرونیک بیر بیچیمده، بیر چوخ اینسان، قادینلارین رئیسلیک ائتدیگی ائولرین آوتوماتیک اولاراق آنارکیل اولاجاغینی وار سایان، گئرچکده، آتااَرکیل توپلومدا ائو ریسی اولان قادینلار، بیر ائرکک فیقورونون یوخلوغوندان دولایی اؤزلرینی سوچلو حیسئتمکده و اؤزللیکله ده اوغلان اوشاقلارا جینسیتچی دیرلری آختارما قونوسوندا آشیری بیر دیقت سرگیلهمکتهدیر. یاخین زامانلاردا، توپلومدا یایقین اولان موحافیظهکار آپاریجی مئدیا اورقانلاری “عالیملری” ،بوتون سینیف و عیرقلردن گنج ائرککلرین گئرچکلشدیردیگی زوراکیلیقلارین قایناغینی، ائولی اولمایان قادینلارین ساغلیقلی بیر اوغلان اوشاغی بؤیوتمهلرینین مومکون اولماماسی ایله آچیقلادیلار. طبیعی کی، بو دوغرو دئییل. فاکتلار، توپلوموموزدا ان سئوگی دولو و ان گوجلو ائرککلردن بعضیلرینی ارسیز آنالار طرفیندن بؤیودولدویونو گؤسترمکتهدیر. یئنه بیر چوخ اینسانین، تک باشینا اوشاق بؤیودن، اؤزللیکله ده ائرکک اوشاق بؤیودن قادینلارین اونلارا آتااَرکیل ائرککلر اولما یوللارینی اؤیرتمیهجکلری شکلیندهکی وارساییمینا دیققت چکمک گرهکیر. بو دا دوغرو دئییل.
آغ دریلی اوستونلوکچو، کاپیتالیست، آتاارکیل حاکیم کولتورده اوشاقلارین حاقلاری یوخدور. فمینیست حرکت، بیزیم بو توپلومداکی کولتوروموزون، اوشاقلاری سئومهین، اونلاری بیر مولک اولاراق گؤرن و والیدئینلرین اوشاقلارا نه ایسترسه ائده بیلهجگینه اینانماغی سوردورن بیر کولتور اولدوغونا دیققت چکن ایلک توپلومسال عدالت حرکتی ایدی. اوشاقلارا یؤنهلیک یئتکین زوراکیلیغی، توپلوموموزدا بیر نورمدور.پروبلئم بودور کی، فمینیست دوشونرلر، صیرف اوشاقلارین باخیمینین اساس سوروملوسو اولمالاری اوچون قادینلارین گئنللیکله اوشاقلارا قارشی زوراکیلیغین اصیل عامیللری اولدوغو گئرچگینه اصلا دیققت چکمک ایستمهدیلر. فمینیست حرکتین، ائو ایچیندهکی ائرکک حؤکم سورمگی ائرککلرین اوشاقلاری جینسل اولاراق اذیت ائتدیکلری بیر اوتوکراسی(هؤکومدارین بوتون قودرتی الینه کئچیردیگی دوروم) یاراتدیغی فاکتینا سیخلیقلا دیققت چکمهسی چوخ اؤنملی و دئوریمچی بیر توتومدور. آنجاق باشقا بیر گئرچک ده بودور: اوشاقلار هر گون قادینلارین و ائرککلرین سؤزلو و فیزیکی قیسنامالارینا معروض قالیرلار. آنالیق سادیزمی، قادینلاری سیخلیقلا اوشاقلاری دویغوسال آنلامدا سؤمورگهیه سوروکلر و فمینیست تئوری، اوشاقلارا یؤنهلیک یئتکین قادین زوراکیلیغی قونوسوندا، هله نه بیر فمینیست تنقید نه ده فمینیست بیر موداخیله ائتمیشلر.
اوشاقلارین وطنداشلیق حاقلاریندان محروم اولدوغو بیر حؤکمرانلیق کولتورونده، گوجلو اولانلار یعنی یئتکین ائرکک و قادینلار، اوشاقلارا قارشی اوتوکراتیک بیر یؤنتیم تطبیق ائتمه گوجونه صاحیبدیرلر. بوتون طیببی فاکتلار، بو توپلومدا اوشاقلارین هر گون زوراکیلیق ایچرن ایشلرله ایستیثمار ائدیلدیگینی گؤسترمکدهدیر. بونلارین چوخو، یاشامی تهدید ائدن دورومدادیر. بیر چوخ اوشاق اؤلمکدهدیر. قادینلار بو زوراکیلیغی ائرککلردن چوخ اولماسا دا اونلار قدر چوخ ائتمکدهدیرلر. حرکتین اوشاقلارا قارشی قادین زوراکیلیغی ایله بیر باشا اوزلشمهگی ردد ائتمهسی، فمینیست دوشونجه و پراتیکاداکی جیددی بیر بوشلوقدور. هامیمیز، آتاارکیل دوشونجهنی، گوجلو اولانین گوجسوز اولانی یؤنتمهیه حاققی اولدوغونو و اونو یؤنتمک اوچون هر یولدان ایستیفاده ائده بیلهجگینی سؤیلهین بیر حؤکمرانلیق ائتدیگینی منیمسیهجک شکیلده توپلومساللاشدیق. بو اوزدن ائرکک حؤکمدارلیغینی وورغولاماق، فمینیست دوشونرلر ده داخیل اولماق اوزره قادینلار آچیسیندان، قادینلاری اوشاقلاری اذیت ائتدیگینی گؤرمزدن گلمهیی راحاتلاشدیرماقدیر. آغدریلی اوستونلوکچو کاپیتالیست آتاارکیل هییئرآرشیده، ائرککلرین قادینلار اوزریندهکی حؤکم سورمکلری گؤرمزدن گلینیر؛ یئتکینلرین اوشاقلار اوزریندهکی حؤکم سورمهلری اوچون ده عئینی شئی کئچرلیدیر. هئچ کیمسه، اوشاقلارینی ایستیثمار ائدن آنالارا دیققت چکمگی گئرچکدن ایستهمز.
لوکس بیر آخشام یئمهیینده بیر قادین، کیچیک اوغلونو اینتیظام آلتینا آلماق اوچون اونو چیمدیکلهدییینی، کونترول آلتینا آلانا قدر اتینی بوراخمادیغینی سؤیلهمیشدی. بو هیکایهنی و یئمکدهکی باشقا اینسانلارین قادینین بو اینتیظاملاندیرما ایستگینی نئجه آلقیشلادیقلارینی هر زامان آنلادارام. بو داورانیشینین قیسناما اولدوغونو و پوتانسییئل اولاراق بو اوغلان اوشاغی بؤیودویونده قادینلارا قارشی قیسنادان داورانیشلارینین توخومونو اکدیگینی سؤیلهمیشدیم. بیر ائرکگین بیر قادینی، اونون داورانیشینی کونترول ائتمک و اونا گؤز آچدیرماماق اوچون برک چیمدیکلهدیگینی آنلاتدیغینی بیلسک، بونو همن قیسنادان بیر داورانیش اولاراق قبول ائدهجگیمیزی ایفاده ائتمیشدی. آنجاق بیر اوشاغا ضرر وئریلدیگینده، بو منفی حؤکم ائتمک بیچیمی گؤرمزدن گلینیر. بو مونفرید بیر حادیثه دئییل، آنالار و آتالار اوشاقلارا هر گون چوخ داها چوخ زوراکیلیق ائتمکدهدیرلر.
بو اؤلکهنین اوشاقلارینین اوزلشدیگی بؤحران، آتاارکیل دوشونجه ایله فمینیزمین گتیردیگی دییشیملر آراسینداکی چاتیشمانین عاییلهنی، ائرکک حؤکمرانلیغیندان هر ائوده بیر نورم اولدوغو زامانکیندان چوخ داها بؤیوک بیر ساواش آلانی حالینا گتیرمیش اولماسیدیر. فئمییست حرکت، آتاارکیل عاییله ایچینده ائرککلرین اوشاقلارا قارشی جینسل ایستیثمارینین کئچمیشده و بو گون نئجه گئرچکلشدیگینی بؤیوک اؤلچوده اورتایا چیخاران و گؤسترن بیر کاتالیزور ایشلوینی(فونکسییاسینی) داشیمیشدیر. بو فمینیست حرکت ایچیندهکی یئتکین قادینلارین اؤزلرینین قیسناما ضرر چکمیشی اولدوقلارینی قبول ائدهرک تئراپی موعالیجه گؤرمهسی ایله و بو قبولو تئراپینین اؤزل آلانیندان ایجتیماعی سؤیلهمه داشیماسی ایله باشلادی. بو ایفشالار، اوشاقلارین، بو گون گئرچکلشن قیسنامایا قارشی دورا بیلهجگی اولوملو(موثبت) بیر ائتیک و اخلاقی باغلام(کونتئکست) یاراتدی. یئنه ده سادهجه ائرککلرین اوشاقلارا قارشی جینسل ایستیثمارینا دیققت چکمک، خالق کوتلهلرینین بو قیسناماسینین ائرکک حؤکمرانلیغینا باغلی اولدوغونو و آنجاق آتاارکی اورتادان قالدیردیغیندا سونا چاتاجاغینی قاورادیقلاری بیر ایقلیم یارادا بیلمهدی. ائرککلرین، اوشاقلارا قارشی جینسل ایستیثماری، قادینلارین اوشاقلارا قارشی ایستیثماریندان چوخ داها آرتیقدیر و داها چوخ راپور ائدیلمکدهدیر. آنجاق قادینلارین اوشاقلاری جینسل اولاراق زورلامالاری دا ان آز ائرککلرین جینسل ایستیثماری قدر قورخونج گؤرولمهلیدیر. فمینیست حرکت ایستیثمار ائدن قادینلاری، ایستیثمار ائدن ائرککلر قدر آجیماسیزجا ائلشدیرمهلیدیر. اوشاقلارا قارشی زوراکیلیق، جینسل قیسنامادان باشقا بیر چوخ شکیلده گئرچکلشیر؛ ان چوخ راستلانان، سؤزلو و پسیخولوژیک قیسناما عمللریدیر.
بیرینی قیسنایان بیر بیچیمده اوتاندیرماق، باشقا قیسناما بیچیملرینه تمل تشکیل ائدر. ائرکک اوشاقلار، داورانیشلاری ائرککلییه دایر جینسییتچی قاوراملارا اویمادیغیندا تئز- تئز قیسناییرلار. بو اوشاقلار، ایستر جینسییتچی یئتکینلر (ؤزللیکله آنالار) ایسترسه باشقا اوشاقلار طرفیندن تئز- تئز اوتاندیریلیرلار. اوشاغین باخیمینا داخیل اولان ائرکک والئدئینلر جینسیتچیلییه قارشی دوشونجهنی منیمسهدیکلرینده ایسه، هم ائرکک هم ده قیز اوشاقلاری فمینیزمی پراتیکده گؤرمه فورصتینه صاحیب اولور. فمینیست دوشونر و آکتیویستلر، اوشاقلارا، جینسیتچی اؤنیارقیلارین داورانیشلاری یارقیلاماقدا بیر ستاندارد کیمی قوللانیلمادیغی ائییتیم آلانلاری تامین ائتدیگینده، هم قیز هم ده ائرکک اوشاقلار ساغلیقلی بیر اؤزونه اینام گلیشدیرمه ایمکانینا قوووشور.
فمینیست حرکتین اوشاقلارین یارارینا ان اولوملو(موثبت) موداخیلهلریندن بیر ، ائرککلرین اوشاق باخیمینا قاتیلمالارینا سادجه توپلومسال جینسییت ائشیتلیگین تامین ائتمک اوچون دئییل، اوشاقلارلا داها یاخشی ایلیشگیلر قورماق اوچون ده احتییاج دویولدوغونون فرقینه واریلماسینی تامین ائتمهسی ایدی. گلهجکدهکی فمینیست چالیشمالار، جینسیتچیلییه قارشی ائرکک والیدئینلیگین اوشاقلارین حیاتینی نئجه زنگینلشدیردیگینی بلگهلهیهجکدیر. عئینی زاماندا، گئنل اولاراق فمینیست والئدئینلیک حاققیندا، بیر اوشاغین جینسییتچیلییه قارشی بیر اورتامدا یئتیشدیریلمهسینین پراتیک یوللاری حاققیندا داها چوخ شئی بیلمهیه مجبوروق. ان اؤنملیسی ده بو ائولرده بؤیوین اوشاقلارین نئجه اینسانلار حالینا گلدیگینی بیلمهگیمیز گرهکیر.
ویزیونئر فمینیست آکتیویستلر، آنالیغین و آنالیق ائدن قادینلارین ائتدیکلری ایشین کولتورل اولاراق داها چوخ تقدیر ائدیلمهسی اوچون داییمی چالیشارکن بئله ائرکک والئدئینلرین دیر و اؤنمینی اصلا دانمادیلار. آمما ائرککلرین اوشاق بؤیئتمهیه قاتیلیمینی اؤیمک، قادینلارین اولوملو بیر ایش اولاراق ائتدیکلری آنالیغین پیسلنمهسینه و دیرسیزلشدیریلمهسینه یول آچدیغیندا بو دوروم بوتون قادینلارا ضرر وئریر. فمینیست حرکتین باشلانغیجیندا فمینیستلر، آنالیغی داها اؤزگورلشدیریجی ویا وارلیقلارینی داها اولوملاییجی(موثبتلشدیریجی) سایدیقلاری کارییئر فاکتینین قارشیسیندا مؤوقئعلندیرهرک کسکین شکیلده ائلشدیریردیلر. آنجاق ۱۹۸۰-جی اون ایللیگین اورتاسی کیمی ائرکن بیر دؤنمده، بعضی فمینیست دوشونرلر، آنالیغین فمینیستلر طرفیندن دیرسیزلشدیریلمهسینه و ائو خاریجیندهکی ایشه گرهییندن چوخ دیر وئریلمهسینه مئیدان اوخودولار. فمینیست تئوری: From Margin to Center کیتابیندا (فمینیست تئوری: چپردن مرکزه) بو قونو حاققیندا یازارکن، مسئلهنی بو شکیلده اورتایا قویدوم:
جینسیتچیلیگین هله بیر نورم اولدوغو، شخصلر آراسینداکی قیسقانجلیغی، گوونسیزلیگی، آجیق و پیس نییتی دستکلهین بیر توپلومسال باغلامدا چالیشماق؛ ایشی سترئسلی، عصبلشدیریجی بیر شکیلده و داها چوخ دویوروجو اولماقدان اوزاق بیر حالا گتیریر… اوجرتلی ایشدن راضی اولان و بوندان ذؤوق آلان بیر چوخ قادین، اؤدنیشلی ایشین زامانین چوخ بؤیوک بیر بؤلومونو آلدیغینی و دیگر دویوروجو ایشلر اوچون چوخ آز آلان بوراخدیغینی حیس ائدیر. چالیشماق، قادینلارین بیر آز ماددی باغیمسیزلیق قازانمالارینا ویا ماددی اولاراق اؤزلرینه یئتمهلرینه یاردیم ائتسه ده، بو گونه قدر بیر چوخ قادینین اینسانی احتییاجلارینی یئترینجه دویورمادی. بونون بیر سونوجو اولاراق، قادینلارین اینسانا دیر وئرن بیر اورتامدا قانع ادیجی امک آراییشلاری، عاییلهنین اؤنمینین و آنالیغین اولوملو طرفلرینین تکرار وورغولانماسینا یول آچدی.
فمینیست دوشونرلر آنالیغین داها دنگهلی(بالانسلی) بیر دوشونولمهسینه چالیشارکن، آتاارکیل حاکیم کولتورون تک والیدئینلی، قادینلارین رئیسلیک ائتدیکلری ائولره یؤنهلیک سالدیرقان بیر تنقیدی گوندمه گتیرمهسی ده ایرونیکدیر. بو تنقیدین ان کسکین نؤقطهسی، سوسیال یاردیم مسالهس اید . آتاارکیل ائلشدیریلر، سئوگی دولو ائولی اولمایان آنالارین، دؤولتدن یاردیم آلسینلار ویا اؤدنیشلی بیر ایشده چالیشسینلار چوخ آز بیر گلیره باخمایاراق نئجه باجاریقلا والیدئینلیک ائتدیکلرینی گؤسترن بوتون وئریلری یوخ ساییر و بونون یئرینه، قادینلارین رئیسلیک ائتدیگی سورونلو ائولره دقیقت چکیب بونلار بیر نورم ایمیش کیمی داورانیرلار. سونرا دا، ائرککلر آتاارکیل آنلامدا ائوی کئچیندیرن اولورسا و ائوین رئیسی اولاراق تابلودا یئر آلیرسا پروبلئمین چؤزوله بیلهجگینی اؤنه سورورلر. آنتی-فمینیست هئچ بیر رئاکسییا، اوشاقلارین یاخشیلیغی آچیسیندان، ائولی اولمایان آنالارین توپلومسال اولاراق تحقیر ائدیلمهلری قدر پیس سونوجلار دوغورمامیشدیر. ایکی والیدئینلی آتاارکیل عاییلهیه دیگر بوتون تنظیملمهلردن داها چوخ سایغی گؤسترن بیر کولتورده، عاییلهلری ستانداردا اویمایان بوتون اوشاقلار، دویغوسال آنلامدا اؤزلرینی گوونسیز حیس ائدر. ائرککلرین رئیسلیک ائتدیگی سورونلو ائولرده، اوشاقلارین موتلولوغونون قادینلارین ریسلیک ائتدیگی سورونلو ائولردهکیندن داها چوخ تامین ائدیلمهدیگینی ایثباتلایان بوتون دئیتالارا باخمایاراق، آتاارکیل عاییلهیه داییر اوتوپییاچی تصووره توخونولماماقدادیر. اوشاقلار سئوگی دولو اورتاملاردا بؤیومهیه احتییاج دویارلار. حؤکمدارلیق اولدوغو سورجه سئوگی اکسیکدیر. سئوگی دولو والیدئینلر اؤزلرینه گووهنی ساغلام، ساغلیقلی و خوشبخت اوشاقلار بؤیوتمهیه داها یاتقیندیر؛ والیدئینلرین سوبای یا دا ائولی اولماسی، ائشجینسل اولماسی ویا اولماماسی، ائو رئیسینین قادین ویا ائرکک اولماسی بیر شئیی دییشدیرمز. گلهجکده فمینیست حرکت اولاراق جینسییتچیلییه سون وئردیرمهنین عاییله حیاتینی اولوملو یؤنده دییشدیردیگینی والیدئینلره گؤسترمک اوچون چوخ چالیشمامیز گرهکیر. فمینیست حرکت عاییلهدن یانادیر. اوشاقلارین ائرککلر ویا قادینلار طرفیندن آتاارکیل بیر چرچیوهده حؤکمدارلیق آلتینا آلینماسینین سونا چاتددیریلماسینی، عاییلهنی اوشاقلارین ساغلیقلی و اؤزگور اولا بیلهجکلری، سئوگینی تانییا بیلهجکلری بیر یئر حالینا گتیرمهنین تک یولودور.


text:
لیتوانی شوروی سوسیالیست جومهوریتی
لیتوانی شوروی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Lithuanian Soviet Socialist Republic، فارسجا: جمهوری سوسیالیستی لیتوانی شوروی ، عربجه: الجمهورية الليتوانية السوفيتية الاشتراكية ، فرانسهجه: République socialiste soviétique de Lituanie ، آلمانجا: Litauische Sozialistische Sowjetrepublik ، ایتالیاجا: Repubblica Socialista Sovietica Lituana ، روسجا: ЛиToBckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. لیتوانی شوروی سوسیالیست جومهوریتی 1940 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1990 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Romas Kalanta.jpg
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
`هیندیستان` نتیجهلر
خبرلر [116]
- بی، گلینین ریاضیات سوروسونا جاواب وئرهبیلمهدی، توی لغو اولدو
- هیندیستاندا باهار بایرامی ایزدحامی: ۴۱ اؤلو
- ۱۰۰دن چوخ اینسان یارالاندی
- هیندیستان: پاتلامانین آرخاسیندا ایران وار
- چین، هیندیستان عسگرلری ایله سرحد آتیشما ویدئوسونو یاییملادی
- روسیا هیندیستانا اس-400-و گلن ایل تسلیم ائدهجک
- جامو کشمیر بؤلگه سینده قارشیدورما، اوچ نفر اؤلوب
- هیندیستاندا ماوجو عصیانجیلار ایش ماشینلرینی هدف آلیر
- هیندیستاندا شدتلی یاغیش: 12 اؤلو
- هیندیستاندا موسون یاغیشلاری نتیجهسینده 134 نفر اؤلوب
- ترامپ و مودی گؤروشوب
- پاکیستان کشمیر پروبلئمی اؤز حلینی تاپانادک هیندیستان ایله گؤروش کئچیرمهیهجک
- دونالد ترامپ هیندیستانین باش ناظیری ایله گؤروشهجک
- هیندیستاندا کشمیر محدودیتلری آزالدیلدی
- پاکیستانین بمت اینسان حاقلاری شوراسینا چاغیریشی
- بمت هیندیستانا چاغیریش ائتدی
- آوروپا بیرلیگیندن جامو کشمیرده سیاسی حلّ یولو چاغریسی
- پاکیستاندان اردوغانا تشککور
- هیندیستاندان موخالیف پارتی لیدرلرینه جاموکشمیر قاداغانی
- ماکرون: "هیندیستان و پاکیستان پروبلئمی قارشیلیقلی شکیلده حل ائتمهلیدیرلر"


text:
ایرانین نوکلئر مسئولیتلرینی آزالدماسی ایله باغلی یئنی آددیملاری یولدا
ایران آتوم انرژیسی قورومونون سؤزچوسو بهروز کمالوندی، نوکلئرانلاشماداکی مسئولتلری آزالدمایلا باغلی یئنی آددیملارین یولدا اولدوغونو دئدی
ایران آتوم انرژیسی قورومونون سؤزچوسو بهروز کمالوندی، نوکلئر آنلاشماداکی مسئولتلری آزالدمایلا باغلی یئنی آددیملارین یولدا اولدوغونو دئدی.
کمالوندی، ایران دولت مئدیاسیندا یئر آلان آچیقلاماسیندا تهران رهبرلیگینین نوکلئر آنلاشما ایله مسئولیتلرینی آزالتماغا داوام ائدجگینی بیلدیریب.
قارشی طرفین ودلرینی یئرینه یئتیرممهسی حالیندا نوکلئر آنلاشمانین آزالدیلماسی ایله باغلی یئنی آددیملارین یولدا اولدوغونا دقتی چکن کمالوندی، همین اؤلکهلرین مسئولیتلرینه رعایت ائتمهسی وضعیتینده ایرانین آتدیغی آددیملاردان گئری دؤنه تکرارلادی.
ایران پرزیدنتی حسن روحانی، 8 میده وئردیگی آچیقلامادا، نوکلئر آنلاشما چرچیوهسیندکی مسئولیتلرینین بیر قیسمینی دایاندیردیقلارینی و آنلاشمایا طرف اؤلکهلره ایرانین ماراقلارینی قورویاجاق تدبیرلر آلماسی اوچون 60 گون زامان وئردیکلرینی سؤیلمیشدی.
تهرانین وئردیگی ایلک 60 گونلوک مدتین بیتمهسینین آردیندان 7 ژوئیهده حکومت سؤزچوسو علی ربیعی و آتوم انرژیسی قورومونون سؤزچوسو بهروز کمالوندی ایله بیرگه مطبوعات کونفرانسی کئچیرن ایران خین باخان معاوینی عباس عراقچی،
نوکلئر آنلاشمادان آیریلماق دا مومکون. 60 گونلوک (یئنی) مدت طرفلره ایستیفاده ائده بیلهجکلری فورصتلر وئریر. اوچونجو آددیمی دا قیمتلندیریریک. 60 گون سونرا اوچونجو آددیمیمیزی دا آچیقلایاجاغیق". ایفادهسینی ایشلتمیشدی.
ایران پرزیدنتی حسن روحانی، سپتامبرین 4-ده وئردیگی بیاناتدا، ایران آتوم انرژیسی قورومونون اؤلکهنین نوکلئر انرژی ساحهسینده آراشدیرما و اینکیشاف ائتدیرمک اوچون احتیاج دویدوغو آددیملاری آتاجاغینی و بو یئردکی محدودیتلرین قالخاجاغینی و نوکلئر آنلاشمایا مسئولیتلرین آزالدیلماسی ایله باغلی اوچونجو آددیمین جمعه گونو حیاتا کئچهجگینی قئید ائتمیش و آوروپا بیرلیگی اؤلکهلرینه بیر 60 گونلوک مدت داها. تانیدیقلارینی سؤیلمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا زنجیرواری قضا اولوب، 20-دن چوخ شخص یارالانیب
بونو ایرانین عاجیل یاردیم تشکیلاتینین سؤزچوسو مجتبی خالدی دئییب.
عراقین قوزئیینده بؤیوک عملیات
«تسلیم اول» چاغریلارینا آتیشلا قارشیلیق وئرهن چوخ ساییدا تروریست ضررسیزلشدیریلدی
ایران و پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیرلری افغانیستان-داکی وضعیتی موذاکیره ائدیبلر
ایرانین خاریجی ایشلر ناظیری حسین امیر عبداللهیان و اؤلکهده سفرده اولان پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیری شاه محمود قریشی آراسیندا گؤروش کئچیریلیب.


text:
درگه ارسخان
آرازخان دورگه سی[دَییشدیر]
(فارسجا: درگه ارسخان) سولدوز بؤلگهسینین محمدیار شهرینه تابع اولان کند دیر.
دورگه آدینین آنلامی[دَییشدیر]
دده آشیق قوربانی نین بیر شعرینده "دورگه" سؤزونون آنلامی "درین" و "دایاز" آنلاملارینین آراسی دئمک دیر. دئمک دورگه کندی آزاجیق چوخور یئرده یئرلشدیگی اۆچون بو آد اونا وئریلمیش دیر.
شعر: گئجه-گوندوز بولود کئچر هاوالار
بئله گئتمز البت گلر بیر ده یاز
اوخویور بولبوللر موغام، هاوالار
سیزیلداشیر یارام، آمان بیر ده یاز
بولود اولان قالخار هاوادا گزر
عاشق اولان یارین باغرینی ازر
غواص اولان گیرر درینده گزر
بیر درین وار بیر دورگه وار بیر دایاز
قوربانی گولدسته باغلار اوخونا
سینه م بوتا، یارین مژگان اوخونا
بیر نامه یاز هر دیواندا اوخونا
گؤرن دئیه وار اللرین بیر ده یاز.[۱]
اهالی[دَییشدیر]
بو کند المهدی قصبه سی نه تابئعدیر و 1385 نجی ایلین نفوس سایینا گؤره 319(83عائیله) نفر اهالیسی واردیر[۲].
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
اهالی چوخو مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولورلار.
دیل و مذهب[دَییشدیر]
بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ http://bahramasadi.blogfa.com/post-85.aspx
- ↑ «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادیها بر حسب سواد» (فارسی). مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانیشده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲.


text:
جامالا
جامالا یا جماله ، اصل آدی سوساننا جمالددینووا (اوکراینجا. CycaHa ДжaMaлaдиHoBa، تاتار قیریم تۆرکجه سی. Susana Camaladinova) 1983جو ایلی آوقوستونون 27جی گونونده گئچمیش شوروی بیرلیگی نین قیرغیزیستان جومهوریتی نین اوش شهرینده آنادان اوْلوب. اوکراینلی اوخویان و موسیقی چی دیر. آتاسی ایستالین زامانیندا قیریم (کریمه) یاریم آداسیندان اورتا آسیایا کؤچورولموش تاتار تورکلریندن، و آناسی دا ائرمنی دیر.
جامالا 2016جی ایلین مئی آییندا سوئد ده قورولان اوروپا یورو ویژن آدلانان موسیقی موسابقهلرینده اوکراین تمثیلچی سی اولاراق، 1944 آدلی ماهنی سی ایله 534 امتیاز ایله اوروپا بیرینجی سی اوْلدو. ۱۹۴۴ماهنیسی قیریم تاتارلاری نین دپورت اولماسی و اساساً اوْرتا آسیایا کؤچورولمک زامانی موغنّی نین بؤیوک آناسی نین ایتیردیگی قیزی حاقّیندا دیر و جامالانین اؤزو طرفیندن بسته لنیب.
۱۹۴۴ماهنیسی[دَییشدیر]
۱۹۴۴ماهنیسی نین یاریدان چوخو اینگیلیسجه و کیچیک بؤلومو ده تاتار تۆرکجه سینده دیر، آنجاق 4 دؤنه تیکرار اوْلونور. شوروی قیزیل اوردوسو و ایستالین گوجلریندن موستقیم آد چکیلمه ییب، آنجاق مضمونو روسیه نین اعتراضینا سبب اوْلوبدور.
Yaşlığıma toyalmadım
Mən bu yerdə yaşalmadım
...
Vatanıma toyalmadım
یاشلیغیم: اوشاقلیغیم، جاوانلیغیم
تویالمادیم: دویاممادیم
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجه ویکی پدیاسی
- 1944 ماهنیسینین متنی (باغلانتی)


text:
`اورانیوم غنیلشدیرمه تاسیسی` نتیجهلر
خبرلر [10]
- ایران اورانیوم زنگینلشدیریلمهسینین حجمینی آرتیردیغینی آچیقلادی
- ایران اورانیوم رزرو حدینی آشدی
- آمریکادن ایرانا اورانیوم اویاردی
- ایران غنیلشدیریلمیش اورانیوم حجمینی دؤرد دفعه آرتیریب
- ایران اورانیوم غنیلشدیرمهیه داوام ائدهجک
- علی لاریجانی: ایران اورانیوم غنیلشدیرمه تاسیسینده 3 ایله 4 مین سانتریفوژون چالیشر
- تورکیهنین ایلک زلی اورهتیمی تاسیسی
- قازاقیستاندا اورانیوم بانکی قورولماسینا تصدیق
- اردوغان: یمنده استقرارین تاسیسی بؤیوک اهمیت داشیییر
- سوریه گیزلی 4 شیمیایی سیلاح تاسیسی اولدوغونو آچیقلادی


text:
ییخیلیب شعره دوشوب قافیه قاپسین سنی قیز
دوداغیندان یاپیشیب کلمهلر اؤپسون سنی قیز
سن سیزاسیون گئچیریب داندی دینی یوردوم دا
تانری اول تانریچا اول، گل سنی تاپسین سنی قیز
بو اورهک اؤفکه سنین سنده سندلندیردیم
مؤهرونو آل دوداغیندان، نئجه قوپسون سنی قیز
آفریقانی یاشاییر دار داماغیم دارما داغین
دادینی توپلا گتیر، ایستهییر هوپسون سنی قیز
یاریم اولدون نه یارار توم منیم اول بوس-بوتونوم
گؤزوم اول من گؤز اولوم جیسمیمه قیپسین سنی قیز
آی ایتیک جان جان آلان شئعره جالاندا ردیف اول
سنی هئی هئی ایتیریب بیر داها تاپسین سنی قیز


text:
71364
۲۴ اسفند ۱۳۹۸
تورکمن نیوز: چؤرک خانالار، ایلدشلریمیزینگ ایشلری دوشوپ، کؤپ باریلیان یرلرینگ بیریدیر.
چؤرک بیشیرلیان یرلر ایزوله بولمانی، اولارینگ سلاماتلیق قوراغچیلیقلاری گؤز اؤنگونه توتولماسا، کؤپ آداملارینگ، کرونا ویروسینینگ یوقوشماغینی، سبأپ بولجاق یرلرینگ بیریدیر.
شو گونلر یورتدا و گلستان ولایاتیندا کرونا کسلینینگ یایراماغی، کوپ آراستاچیلیق مسئلهلرین سبأپ بولدی. اونونگ اوچین ایلدشلریمیز، حأکمیت مدیرلاریندان، جمغیتچیلیگینگ، ساغلیغی مسئلهلرینه، کوپ اونس بریلمهگینی طالاپ ادیأرلر.
چؤرک خانالارینگ، چؤره گینگ اوستی بیلن، کرونا ویروسینگ یایراماغینی سبأپ بولجاغینی گؤز اؤنگونده توتوپ، چؤرک خانالاردا ایشکأرلرینگ ساغلیغینی، یاغشی سیندان گچیریلمگی گرکلی دیر.
یاشار نیازی
کانالیمیزا آغضا بولونگ
صاحیپامیزی ایزارلانگ
دگیشلی یازغیلار
سیزینگ نظرینگیز
سونگقی خبرلار
۲۴ مهر ۱۴۰۰
۱۳ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۲ مهر ۱۴۰۰
۱۰ مهر ۱۴۰۰