text:
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېرانلار: آیهان میانالې، علیرضا فرشی
اؤلن دۆنیام / ایسماعیل شېخلې
ایکینجی بؤلۆمۆن اؤزهتی…
شامیل چیڲنینی چَکدی. ایستهدی پاپاغېنې چېخاردېب فیکیردن آغرېیان باشېنې اۏوخالاسېن. آتاسېنېن یانېندا اۏتوردوغونو باشا دۆشنده ألینی چَکدی. عؤمَر کۏخا ظریف گۆمۆش زنجیردن ساللانان گۆمۆش میل’له قلیانېنېن کؤزۆنۆ دئشیب حریصلیک’له سۏموردو. اۏتاقدا یئنیدن تۆستۆ لایلاندې. کیشی گؤزۆنۆن آلتېندان بو لایلار آرخاسېندان صیفَتی گۆج’له گؤرۆنن اۏغلونا باخدې. اۏنون دۏداقلارې کیپ باغلانمېشدې. همیشه سېغاللې اۏلان دن دۆشمۆش بېغې جۏدلاشمېشدې. دیشینی-دیشینه سېخدېغېندان چنهسی کیلیدلَنمیش کیمی ایدی. آلېن قېرېشلارې سېخلاشمېشدې. چوخورا دۆشن گؤزلرینه قان ساغېلمېشدې. ألی خنجرین دستهڲینده ایدی. اؤزۆنۆن ده خبری اۏلمازدان تییهنی تئز-تئز قېنېندان چېخاردېردې. عؤمَر کۏخا باشا دۆشدۆ کی، اۏغلو بیر هیمه بنده دیر، أڲر اۏنا بیر بالاجا ایشاره إتسه، بۆتۆن چېراقلېلارې آیاغا قالدېرار و قان سو یئرینه آخار.
– قانې قان’لا یومازلار، اۏغول، بیر ده سَنین قېزېن اۏنلارېن اۏجاغېنېن باشېندادې، قان-قانا، سۆت-سۆته قارېشېب.
– مصلحَتین نهدی، آتا، اوشاغېن قانې باتسېن؟
– صبر إله، بالا، ناحاق قان یئرده قالماز. أڲر علاالدین بیر خطانېن قوربانېدېسا، آللاه حَسَن آغانېن گۆناهېندان کئچر. أڲر نامردلیک إلهییب’سه، آللاه اؤزۆ بَلاسېنې وئرهجک، سن آیرې فیکره دۆشمه. اۏ، ألینی قانا بولایېب، سن بولاما. گئج-تئز حاقّ اؤز یئرینی تاپاجاق.
بو سؤزلردن سۏنرا کیشی إله بیل یۆنگۆللَشدی. آما شامیل قورقوشون یۆکۆ داشېیېرمېش کیمی أڲیلدی. دۏداغې سَیریدی، أللری أسدی. بو، عؤمَر کۏخانېن گؤزۆندن یایېنمادې.
– بیردن دیوان-دره گلیب چېخسا؟
کیشی سرتلَشدی.
– دیوان-درهنین نه ایشی وار؟!
قلیانېنې تئز-تئز سۏموروب کؤزرتدی. سَسی یومشالدې.
– دور گئت. اوشاقلارې دا باشا سال، فاراغات اۏتورسونلار.
شامیل بئلی قېرېلمېش کیمی أللرینی دیزینه سؤیکهییب گۆج’له آیاغا قالخدې. آغېر-آغېر قاپېیا یاخېنلاشدې. اۏ، گئدندن خئیلَک سۏنرا عؤمَر کۏخانېن هؤنکۆرتۆسۆ إشیدیلدی.
اۏلن دۆنیام (اۆچۆنجۆ بؤلۆم)
3-نجۆ فصیل
– 1 –
سۏن واختلار عؤمَر کۏخانېن یوخوسو عرشه چکیلمیشدی. مال-قارا تؤولهیه، خالخالا سالېندېقدان، أل- آیاق یېغېشدېرېلېب کند جماعتی قاپې-باجاسېنا چکیلدیکدن سۏنرا إیواندا خئیلَک اۏتوراردې. قاپې-باجېلاردا لنگییَن مال-قارېنېن مَلَشمهسینه قولاق آسار، کۆرۆن بری اۆزۆندهکی تۆلکۆلرین، چاققاللارېن واققېلتېسېنې دینلهیردی. چاققال-تۆلکۆ یامان چۏخالمېشدې. گۆنۆن قولاغې یاخېب قارانلېق دۆشمهمیش جلهڲه یېغېشېر و کنده دۏلوشماغا حاضېرلاشېردېلار. عؤمَر کۏخا اۏنلارا ساکیتجه قولاق آسېر و گؤرۆردۆ کی، کند ایتلری نه’یسه قاباقلارېنا قاتېب جلهڲه قَدَر قۏووردولار. “بو قېرېلمېشلار یامان چۏخالېب. آز قالېرلار إولره دۏلوشسونلار. إح، زامانا یامان دَڲیشیب. أوّللر بیزیم کندین هندهورینده آغزې قانلې جاناوارلار دۏلاشاردې. ایندی ده چاققال-ماققال دۏلاشېر. بئله گئتسه، جماعت اؤزۆ ده چاققالا دؤنهجک”.
عؤمَر کۏخا قاراتیکان کۏلوندان دۆزَلدیلمیش گۆمۆش اؤرتۆکلۆ قلیانېنې کؤزَردیر، فیکرینده داغې آرانا، آرانې دا داغا کؤچۆرۆردۆ.
علاالدینین اؤلۆمۆ اۏنو یامان سارسېتمېشدې. اؤزۆنه نه قَدَر تسکینلیک وئرسه ده، اۆرهڲینده درد چکیردی. اۏنون دۆنیادا أن چۏخ قۏرخدوغو شئی آلدانماق ایدی. نوهسینین قفیل اؤلدۆرۆلمهسینده خیانتین اۏلوب-اۏلمادېغېنې بیلمهڲه چالېشېردې. هم ده قۏرخوردو کی، مسألهنین قصدَن اۏلوندوغو بیلینسه، آرایا قان دۆشَر و ایکی نسیل بیر-بیرینی قېرېب قورتاراردې.
بؤیۆک گلین آغزېندا یاشماق قایېنآتاسېنا یاخېنلاشدې و قالایلانمېش میس سینینی اۏرتالېغا قۏیدو. کیشی بوغلانان چایا، بال قاتېلمېش قایماغا، مۏتال پئندیرینه و ساجېن اۆستۆندن یئنیجه گؤتۆرۆلمۆش ایستی آغ فطیره گؤزاوجو نظر سالدې. بیر اۏتوروما قوزونون شاققاسېنې سارېمساقلې قاتېق’لا یئییب اۆستۆندن بیر جمع بال ایچن عؤمَر کۏخانېن ایشتیهاسې یۏخ ایدی. اۏ، جاندردی چؤرکدن بیر پارچا کسیب دۆرمک إلهدی، چایې بیر-ایکی هۏرتوما ایچیب گئری ایتهلَدی. گلین درحال یاخېنلاشېب سینینی گؤتۆردۆ.
کندین سَس-سَمیری آزالدې. گؤرۆنۆر، آداملار یاتماغا حاضېرلاشېردې. إله عؤمَر کۏخانېن دا حَیَطینه سۆکوت چؤکدۆ. مال-قارانې ساغېب قورتاردېلار، اینَکلری، جامېشلارې خالخالا دۏلدوردولار، اوشاقلارېن دا سَس-سَمیری کسیلدی. بیرجه گلینلر کؤلگه کیمی اۏرتادا هرلَنیر، قاپېلارې یاواشجا اؤرتۆب آچېردېلار.
عؤمَر کۏخا یاواشجا آیاغا دوردو. یاواش آددېملار’لا اؤز اۏتاغېنا گئتدی. اۏنون یئرینی سالمېشدېلار. تاواندان آسېلمېش اۏتوزلوق چېراغېن پیلتهسینی آشاغې چکمیشدیلر. اۏتاق یارېمقارانلېق ایدی. عؤمَر کۏخا چوخاسېنې، آرخالېغېنې سۏیوندو. بئلیندهکی گۆمۆش دستکلی خنجرینی یاستېغېن آلتېنا قۏیدو. یاتمازدان قاباق اۆزۆنۆ قیبلهیه چئویریب دوعا إلهدی. سۏنرا سَکسَکهلی حالدا، قۏرخا-قۏرخا یۏرقانې قالدېرېب آراسېنا گیردی.
دۆز اۏن گۆن ایدی کی، بیر سَس اۏنو یاتماغا قۏیموردو. عؤمَر کۏخا کند تام سۆکوتا باتاندان سۏنرا، کۆرۆن قېژېلتېسېنا قولاق آسماغې إله اوشاقلېقدان سئویردی. اۏنون گاه اوجالېب، گاه دا آلچالان سَسینده بیر مئهریبانلېق دویاردې. إله چۏخ واختې سویون قېژېلتېسې آلتېندا یوخویا گئدردی. آما سۏن گۆنلر کۆرۆن قېژېلتېسې اۏنا لایلا چالېب یوخویا آپاران واخت، کیشی گؤزۆنۆ یومار-یومماز قولاغېنا گلَن بیر سَس اۏنو دیکسیندیریب یئریندن قالدېراردې. عؤمَر کۏخا بو سَسین هارادان گلدیڲینی و کیمین اۏلدوغونو بیلمک ایستهییردی. اوشاقلارېندان گئجهلر قولاغېنا گلَن بو سَسین نه سَس اۏلدوغونو اؤرگنمک ایستهسه ده، فیکریندن داشېنمېشدې. قۏرخموشدو کی، “کیشی دئیهسن هاوالانېب” دئیه اۏندان شۆبههلهسینلر. آما هر گئجه سَس گلیردی. اؤزۆ ده آپ-آیدېن. عؤمَر کۏخا تخمین إتمیشدی کی، بو سَس قبریستانلېق طرفدن گلیر. کیشینی هم واهیمه باسمېش، هم ده مسألهنی اؤرگنمک ماراغې داها دا آرتمېشدې. اۏ، قرارا آلمېشدې کی، بو گئجه ده سَس گلسه، مۆطلَق اۏ طرفه گئدهجک و بو قبریستانلېقداکې سَسین صاحابېنېن نه جانلې-جینلی اۏلاجاغېنې بیلهجکدی. إله اۏنا گؤره ده آتېن یَهَرینی آلمامېش، تؤولهدهجه حاضېر ساخلامېشدې.
عؤمَر کۏخا یئرین ایچینده بیر خئیلَک قورجالاندې، گؤزۆنۆ تاوانا زیللهییب کۆرۆن قېژېلتېسېنا قولاق آسدې. ساکیتلیک ایدی. مئشهنین آغاجلارې دا سوسموشدو، مئشهدهکی چاققال-چوققال دا. کند سۆکوتا غرق اۏلموشدو. بیردن کندین یوخارې طرفیندن واختسېز بانلایان خۏروز سَسی گلدی. اۏنون آردېنجا باغېرتېیا اۏخشار همین سَس إشیدیلدی. عؤمَر کۏخا دیک آتېلدې. تلهسیک پالتارېنې گئییندی، خنجرینی باغلادې، تؤولهیه کئچیب آتې چېخارتدې. هئچ کسه سئزدیرمَزدن دروازادان کئچیب قبریستانلېغا دۏغرو یۏللاندې.
قبیر داشلارې باش-باشا وئرمیشدی. لاپ یوخارې طرفده علاالدینین قبریندن بیر آز آرخادا اۆچ اوجا قبیر داشې گؤرۆنۆردۆ. هۆندۆرلۆڲۆ آز قالا اۆچ مئتره چاتان بو قبیر داشلارېنا گؤزَل ناخېشلار وورولموشدو. جماعت آراسېندا نهدنسه بو قبیرلره اۏغوز قبیرلری دئییردیلر. آما عؤمَر کۏخانېن یادېندا دېر کی، اۏنون باباسې هردن-بیر اوشاقلارې باشېنا یېغېب بو قبیرلرین تاریخیندن دانېشاردې.
بیردن کیشینین گؤزلرینه آغ پالتاردا هرلهنن کؤلگه گؤرۆندۆ. بو کؤلگه قبرین باشېنا فېرلاندې. ألی ایله تۏرپاغې سېغاللادې. سۏنرا دا سینه داشېنې قوجاقلایېب خئیلَک ترپنمَز اۏلدو. عؤمَر کۏخا یئریندن ترپَنه بیلمهدی. ایستهدی آتېن جیلۏوونو چکسین. سۏنرا باشا دۆشدۆ کی، آت یئریندهدی، اۏنو هئچ مینمهمیشدی. کیشینین گؤزۆنه بیر قارالتې دا گؤرۆندۆ. بو قارالتې اینسانا بنزهمیردی. عؤمَر کۏخا دۏغرودان دا واهیمهلَندی، “آللاه سن ساخلا، بو نه ایش دیر منیم باشېما گلیر” دئدی و دیلینه کلمهیی-شهادت گتیردی، “بلکه بو عزرایېل دېر، منی قبریستانلېغا چکیب گتیریب”.
بیردن قبرین اۆستۆندهکی قارالتې عؤمَر کۏخایا دۏغرو یۆیۆردۆ. کیشی گلَن قارالتېنېن شئیطانمې، ایتمی اۏلدوغونو آیېرد إده بیلمهدی. آما ایت اۏنون قارشېسېندا گلیب دایاناندا، قویروغونو ترپهدیب شېرواناندا آنی اۏلاراق یاواشدان “آلان” دئیه پېچېلدادې. ایت اؤز آدېنې إشیدیب چؤمبَلتمه اۏتوردو. عؤمَر کۏخا اؤزۆنه گلیب قبره یاخېنلاشدې. بو دفعه قېز واهیمهیه دۆشۆب کنارا سېچرادې و قبریستانلېق اوزونو قاچماغا باشلادې. عؤمَر کۏخا نه قَدَر چاغېردېسا، دایانمادې.
– 2 –
قاراتئل نیشانلېسې علاالدینی بیرجه دفعه گؤرمۆشدۆ. بیرجه دفعه أللری ألینه تۏخانمېش، بارماقلارې بَدَنینه دَڲمیشدی. ایلین-آیېن سۏن چرشنبهسی ایدی. قېزلار قاراتئلگیله تۏپلاشمېشدېلار. ایلک اؤنجه حَیَطدهکی اۏتا، سامانا اۏد ووروب تۏنقال قالامېش، اۆستۆندن آتېلمېشدېلار. اۏغلانلار گؤرمَزدن دۆزَلتدیکلری لۏپایا اۏد وورموشدولار. حَیَط بیر آنلېغا ایشېغا غرق اۏلموشدو. قېزلار لۏپانېن ایشېغېندا هرلهنن اۏغلانلارا، اۏنلارېن گؤڲه آتدېغې فیشنگلره دۏیونجا تاماشا إتمیشدیلر. إله بیل کندین اۆستۆنه یارپېز بؤجکلری سپهلنمیشدی. ایشېغېن بیری یانېب بیری سؤنۆردۆ. سۏنرا قېزلار ایچهری کئچدیلر، پلۏو یئدیلر، شیرنی پایلارېنې گؤتۆرۆب قاغېلداشا-قاغېلداشا اۏرتایا سولو بیر قاب قۏیوب ایڲنهلیک سالدېلار. دۆز دان یئری قېزارانا قَدَر دئییب گۆلدۆلر. بو کندین قایداسې ایدی: ایلین- آیېن سۏن چرشنبهسینده کؤهنه ایلی یۏلا سالاندا، باهارېن گلدیڲینی خبر وئرَن بایرامېن ایلک گۆنۆنده دان یئری قېزارار-قېزارماز آخار سویا – کۆره تؤکۆلۆشَردیلر. سو بوم-بوز اۏلوب آدامې قېلېنج کیمی کسسه ده، چیمیشَر، آغېرلېقلارېنې-اوغورلوقلارېنې یویار، تزه ایله تر-تمیز گَلردیلر. بو دفعه ده إله اۏلدو. قېزلار کۆرۆن ساحیلینه گلنده آرتېق دان یئرینه صَدا دۆشمۆشدۆ. کند خۏروزلارې بانلایېردې. گؤڲۆن اۆزۆ یاواش-یاواش چهرایې رنگه بۏیانېردې. ساکیت هاوالې، تر-تمیز بیر سَحَر گلیردی. کۆرۆن اۆستۆنه تۆل کیمی نازیک دومان چؤکمۆشدۆ. بو دومان گاه سۆرۆنۆب ساحیله یاخېنلاشېر، گاه دا اۏ تایداکې مئشهیه طرف قاناد آچېردې. إله بیل کۆرۆن اۆستۆنۆ قصددن اؤرتمک، ملک کیمی اوچوب چیممهڲه گلَن قېزلارېن بدنلرینی یاد گؤزلردن قۏروماغا چالېشېردې.
قاراتئلگیلین دستهسی ساحیلدهکی ساچاقلې سؤیۆد آغاجېنېن یانېندا دایاندې. ایلک اؤنجه إحتیاط’لا یان-یؤورهیه بۏیلاندېلار، یاخېندا هئچ کسین اۏلمادېغېنې یَقین إتدیکدن سۏنرا پالتارلارېنې سۏیونوب کۆره آتېلدېلار. سو بوم-بوز ایدی. آما سَسلرینی چېخارتمادېلار. خېسېن-خېسېن دانېشېب گۆلدۆلر، بیر-بیرلرینی چیمدیکلَدیلر، دؤش-باشلارېنې أللَشدیردیلر.
سودا چۏخ قالماق اۏلمازدې. دیشلری دیشلرینه دَڲیردی. تئزجه ساحیله چېخېب پالتارلارېنې گئیینمهڲی قرارا آلدېلار. هره اؤز گئییمینی گؤتۆردۆ. تَلَم-تلهسیک دۏنلارېنې باشلارېندان کئچیرتدیلر. بدنلری آزاجېق ایستیلَندی. آما قاراتئل پالتارېنې قۏیدوغو یئرده تاپمادې. قېزلاردان سۏروشدو، گؤردۆم دئیَن اۏلمادې. قاراتئل آغاجلارېن دیبینی، یارغانلارېن قاشېنې نه قَدَر آختاردېسا، بیر شئی تاپمادې. قېزلار پالتارلارېنې گئیینیب گۆله-گۆله ساحیلدن اوزاقلاشدېلار:
– آی قېز، قاراتئل، داها سن بیزیم’له گئده بیلمَزسن. سَنین پالتارېنا بنی-اینسان ألی دَڲیب. سن اوچوب گلَن گؤڲرچین باجېلاردان بیری کیمی بوردا قالمالېسان.
قېزلار گۆله-گۆله ساحیلدن اوزاقلاشدېلار. قاراتئل هم سۏیوقدان، هم ده واهیمهدن تیترهمهڲه باشلادې. “منیم پالتارېم نئجه اۏلدو؟ اۏنو کیم گؤتۆردۆ؟ ایندی من إل ایچینه نئجه چېخاجام؟”. هئچ یئردن سَس گلمهدیڲینی گؤرۆنجه اۏتوروب هؤنکۆر-هؤنکۆر آغلادې. إله بو واخت یارغانېن قاش طرفیندن سَس گلدی.
– آغلاما، پالتارېن مندهدی.
بو سؤزلری دئیَن آدام سَسینه نه قَدَر مئهریبانلېق وئرسه ده، قاراتئلی إله بیل ایلدېرېم ووردو.
بۆزۆشۆب یوماغا دؤندۆ، بیلمهدی هارا گیرسین، هاردا گیزلنسین. اۏغلانېن قاباغېندا دیز چؤکۆب یالواردې:”سن قاغایېن جانې، کیمی چۏخ ایستهییرسَن اۏنون جانې، منه أل وورما. أڲر بیر شئی إلهسن، اؤزۆمۆ کۆره آتېب بۏغارام”.
– اؤزۆنۆ نییه بۏغورسان، آی دَلی. ناغېللاردان إشیتمهمیسنمی، اۆچ گؤڲرچین باجېنېن بیرینین پالتارېنا أل دَڲنده هئچ یانا گئده بیلمیر، قالېر اۏرداجا. ایندی سَنین پالتارېنا منیم ألیم دَڲیب، هئچ یانا گئده بیلمَزسن. قالاجاقسان منیم یانېمدا.
قاراتئل بو دفعه دۏغرودان قۏرخویا دۆشدۆ. دؤنۆب کۆره دۏغرو باخدې. اۏنون فیکریندن کئچنلری إله بیل اۏغلان باشا دۆشدۆ:
– ألینی منه وئر، – بو سؤزۆ دئمهڲی ایله قېزې دارتېب یارغاندان چېخارتماغې بیر اۏلدو. – من سَنین سۏراغېوې چۏخدان آلمېشدېم. ایندی ده راستلاشدېق. قۏرخما، بیزیم نسیلده نامرد آدام تاپېلماز.
قاراتئل پالتارې گؤتۆرۆب بیر گؤز قېرپېمېندا دۏنونو باشېنا کئچیرتدی. آما قۏرخوسو هله گئتمهمیشدی.
هم سۏیوقدان، هم ده حَیادان تیر-تیر أسیردی. علاالدین اۏنون قاشلارېنا سېغال چکیب اوزاقلاشدې.
– إلچیلریمی گؤزله.
قاراتئل دۏنوب قالمېشدې. بیلمیردی یوخو گؤرۆر، یۏخ’سا دۏغرودان دا اۏغلانا راست گلیب.
اۏ، خئیلَک علاالدینین آرخاسېنجا باخدې.
آرتېق دان یئری آغارمېشدې. اۆفۆقلر چهرایې رنگه بۏیانمېشدې. سَحَر تئزدن کۆرۆن اۆستۆنه چؤکۆب، گاه یارغانلارا، گاه دا مئشهیه دۏغرو سۆرۆنن دومان دا یۏخ اۏلموشدو. داشقېنې هله اؤتۆب کئچمهیَن کۆرۆن سولارې ایله چیلکنلردن آتلارېنې کۆره تؤکن کند جاوانلارې آیدېنجا گؤرۆنۆردۆ. یاقوت رنگلی بیر سَحَر باشلایېردې.
– 3 –
علاالدین سؤزۆنه دۆز چېخدې. اۏن گۆندن بری گئجهسی-گۆندۆزۆ بیر-بیرینه قارېشان، قۏرخوسوندان گؤزۆنه یوخو گئتمهین قاراتئلین هَیَجانلې گۆنلری قورتاردې. قېزلار اۏنا سۏن واختلار بیر جۆر باخېردېلار. اۏنو گؤرَن کیمی قاش-گؤزلرینی اۏینادېر، فۆرصَت دۆشنده بیر-بیرلرینه حیم-جیم إدیردیلر. اؤنجهکی کیمی اۏنون’لا آچېق دانېشمېردېلار. إله بیل نهیی ایسه گیزلَدیر، هانسې سیرّینسه آچېلاجاغېندان قۏرخوردولار. قاراتئل باشا دۆشۆردۆ کی، قېزلار اۏنا داها اؤنجهکی کیمی اینانمېر، اۏ بایرام گۆنۆ ساحیلده نهیین’سه باش وئردیڲینی دۆشۆنۆردۆلر. “آللاه، منه اؤلۆم وئر، عاغلېما گلَن داغلارا-داشلارا گئتسین. أڲر قېزلاردان بیری آغزېندان سؤز قاچېرتسا، کند آروادلارې، کند جماعتینین هانسېنې ایناندېراجاقسان کی، هئچ نه اۏلمایېب، من گۆل کیمی تر-تمیزَم”. قاراتئل بعضن اؤزۆ ده اؤزۆندن شۆبههلنیردی. گئجهلر یئرینه قۏر دۏلموش کیمی یاتا بیلمیر، سَحَره کیمی قېورېلېردې. آما بیر گۆن گؤردۆ کی، باشدا عؤمَر کۏخا بیر دسته کیشی ایله اۏنلارا گلدی. قېز اؤزۆنۆ ایتیردیڲیندن هر شئیی اونوداراق إیوانا چېخدې؛ اؤزۆ ده بیلمَزدن قاپېلارې آچېب-اؤرتدۆ، ساماوارا اۏد سالدې. سارې لۆلهلی آفتافانی سو ایله دۏلدوروب حاضېر قۏیدو. دۏنونون یاخاسېنداکې مونجوقلار، قېزېل پوللار جینگیلدهدی. أصلینه باخسان، قاراتئلین اۆرهڲی ده، قلبی ده، بۆتۆن بَدَنی ده جینگیلدهییردی. اۏ، حیسّ إتمیشدی کی، قۏناقلار خئییرلیڲه گلیبلر.
إلچیلر گئتدیلر. بیر هفتهدن سۏنرا قېزا نیشان گلدی. بونو إشیدن کند قېزلارې قاراتئلین باشېنا تۏپلاشدېلار، اۏندان شیرینلیک ایستهدیلر.
قاراتئل یئره-گؤڲه سېغمېردې، هر یئرده :دۏققازدا، چَپَرلرین تؤنگهسینده، کۆرۆن ساحیلینده، یارغانلارېن قاشېندا علاالدینی گؤرۆردۆ. إولرینین یانېندان بیر باشېپاپاقلې کئچنده إله بیلیردی کی، علاالدیندی، اۆرهڲی چېرپېنېردې. بۏش واختلاردا إوده اۏتوروب یانې ایشلهمهلی دستمال تیکیر، ناخېشلې جۏرابلار تۏخویوردو. خیالېندا بونلارې علاالدینه باغېشلایېر، جۏرابلارېن بزهڲینه اؤزۆ ده حئیران قالېردې. گئتدیکجه قېز علاالدینه داها چۏخ باغلانېر، اۏنون مردلیڲینه حئیران قالېردې. بیرجه کلمه سؤز دئمیش و سؤزۆنۆن اۆستۆنده ده کیشی کیمی دایانمېشدې.
قاراتئل بو جۆر شیرین خۆلیالارېن ایچینده خومارلاندېغې واخت، بو گۆن-صاباح تۏی اۏلاجاغېنې گؤزلهدیڲی آندا قفیل آجې خبر إشیتدی: علاالدین یۏخ ایدی، اۏنو وورموشدولار، اۏنو اؤلدۆرمۆشدۆلر. إله بیل گؤڲ شاققېلدادې، دۆنیانېن آلتې اۆستۆنه قارېشدې، هر یانا ظۆلمت قارانلېق چؤکدۆ. قاراتئل إوده ایکی گۆن بیلمهدی یئرین آلتېندادې، یا اۆستۆنده. ایچهریدن گؤینهدی، خېسېن-خېسېن آغلادې. دَفنه گئده بیلمهدی. بو یئرلرده عادت دَڲیلدی. نیشانلې قېزېن جماعت’له بیرلیکده قبریستانلېغا گئتمهڲی گؤرۆنمهمیش ایش ایدی.
اۏ، اوزاقدان چېراقلېلار طرفدن مئییتین گؤتۆرۆلمهسینه، دستهنین قبریستانلېغا یاخېنلاشماسېنا تاماشا إتدی. آغلایان آروادلارېن اۆز-باشلارېنې جېرېب، سینهلرینی دؤڲمهسینه، دیل دئییب سَس-سَسه وئرمهلرینه قولاق آسدې. خېسېن-خېسېن، هېچقېرا-هېچقېرا دووارا قېسېلېب آغلادې.
بیر گئجه، علاالدینین قېرخې چېخاندان سۏنرا، هامېنې یوخویا وئریب قبریستانلېغا یۏللاندې؛ قۏرخو ایچینده، واهیمهلهنه-واهیمهلهنه. اۏ، نهاینکی گئجه واختې، حتتا گۆنۆن-گۆناۏرتا چاغې قبریستانلېق طرفه هرلنمکدن قۏرخاردې، آما ایندی اۏنو بیر قۆوّه چکیب آپارېردې. قاراتئل چالا-چوخور قبیرلرین یانېندان إحتیاط’لا کئچدی، دیلینه کلمهیی-شهادت گتیردی. هر شېققېلتېدان دیکسینه- دیکسینه اوجقارداکې قبره یاخېنلاشدې. بیر نئچه کره “بسمالله” دئدی. سۏنرا باش داشېنا سؤیکَنیب هېچقېردې. أڲیلیب قبرین تۏرپاغېنې سېغاللادې. دۆز ایکی گۆن بئلهجه، گیزلینجه قبریستانلېغا گلدی. اۆچۆنجۆ گۆن باش داشېنا سؤیکَنیب هېچقېراندا گؤزلَنیلمَزدن یانېندا بیر هَنیرتی دویدو. دیکسیندی. قۏرخوسوندان یئریندن ترپَنه بیلمهدی. مات-معطَل یانېندا چؤمبَلتمه اۏتورموش ایته بنزَر مخلوقا باخدې. یقین إتدی کی، بو گلَن شئیطاندې. تیترهیه-تیترهیه بیر-ایکی دفعه ” بسمالله” دئدی. سۏنرا دیلی توتولدو. کلمهلری بیر-بیرینه قارېشدېردې. ایت بونلارې دویموش کیمی قېزا یاخېنلاشدې. یاواشدان زینگیلدهییب، سانکی نهسه دئمک ایستهدی. ایتین زینگیلتیسی قېزې اؤزۆنه گتیرَن کیمی اۏلدو. دیلی أسه-أسه “آلان، آلان” دئدی. ایت آدېنې إشیدن کیمی قولاقلارېنې شکلهدی و قېزېن ألینی یالاماغا باشلادې. قاراتئل إحتیاط’لا ألینی ایتین باشېنا چَکدی. “منیم آلانېم، منیم علاالدینیمین آلانې”، – دئیه هېچقېردې.
اۏ گۆندن آلان ایله دۏست اۏلدولار. قاراتئل قبریستانلېغا گلنده آلانې اۏردا گؤرۆردۆ. ایت قېزې گؤزلهییردی. بو سیرّی دۆنهنه کیمی هئچ کس بیلمیردی. دۆنَن ایسه عؤمَر کۏخا قبریستانلېقدا تاپېلمېشدې.
دۆز بیر هفته عؤمَر کۏخا قبریستانلېق طرفی دینشهدی. هر دفعه آجې-آجې اولایان آلانېن سَسینی إشیدیر و قۏوشورولوردو. آرادان بیر هفته ده کئچدی. بیر سَحَر اۏغلونو یانېنا چاغېردې. شامیل ایچهری گیردی. قاپېنېن آغزېندا آیاققابېلارېنې چېخاردېب جۆتلَدی. آتاسې اۏنا یانېندا یئر گؤرسَتدی. شامیل باغداش قوروب گَبهنین اۆستۆنده اۏتوردو.
عؤمَر کۏخا گۆمۆش دستکلی قلیانېنې تنبَکی ایله دۏلدوردو. کیبریت چکیب یاندېردې، اۏتاغا آغ تۆستۆ قاتلارې لایلاندې.
– گئجهلر قبریستانلېق طرفه فیکیر وئرمیسَنمی؟
– یۏخ، نئجه بَڲَم؟
کیشی اۏغلونون تشفیق دۏلو باخېشلارېنې اۆزۆنده حیسّ إتدی.
– قېز اوشاغېن قبرینین اۆستۆندن أل چکمیر.
آرالېغا سۆکوت چؤکدۆ. تۆستۆ لایلارې تاوانا قالخېب بۆرۆلۆب-بۆکۆلدۆ و بیردن آشاغې إنیب آچېق پنجرهدن سۆرۆنۆب بایېرا چېخدې.
– فیکرین نهدیر؟
– مصلحَت سنینکی دیر، آتا.
عؤمَر کۏخا یئنیدن سوسدو. هارایا’سا اوزاقلارا گئتمیش فیکیرلرینی جیلۏولایېب جمعلشدیردی. کیشینین سَسی تیترهدی.
– بیلمیرَم، قۏجالېقداندې، نهدندی، آی بالا، سۆمۆڲۆم یامان کؤیرهلیب هئچ اوزون ساچلېنېن آهېنا دؤزه بیلمیرَم.
– نئیلهمک اۏلار، آی آتا، آللاهېن ایشی دیر، بیزده نه تقسیر وار.
– إله اۏلماسېنا إلهدی، آما آهو-نالهیه اۆرهڲیم دؤزمۆر.
شامیل دینمهدی. آتاسې دا سوسدو. یئنه تۆستۆ لایلارې تاوانا قالخدې.
– گلسَنه سۏن بئشیڲیمیزی إولَندیرک!
شامیل صؤحبَتین بورا گلیب چېخماسېنې گؤزلهمیردی. دیکسینَن کیمی اۏلدو.
– چۏخ فیکیرلَشمیشَم، اۏغول، اۏ قېز تانرېنېن بیزه گؤندَردیڲی قیسمت دیر. بیزیم اۏجاغېن گلینی اۏلمالې دېر. علاالدیندن سۏنرا اۏنون باشقا قاپېدا گلین اۏلماسېنې اۆرهڲیم گؤتۆرمز.
شامیل باشېنې آشاغې سالدې. ألی ایله گَبهنین ایلگهلرینی دیدیشدیردی. علاالدینین نیشانلېسېنې کیچیک اۏغلونا آلماغې هئچ عاغلېنا بئله گتیرمهمیشدی. قۏنوم-قۏنشونون بونا نه دئیهجهڲینی، إله إوده آرواد- اوشاغېن بو ایشه نئجه باخاجاغېنې بئله فیکیرلَشمهمیشدی. هله قېز إوینین آداملارېنېن دا فیکیرلرینی بیلمک لازېم ایدی. قېز هئچ، اۏنو دیله توتماق اۏلاردې، بؤیۆکلرین سؤزۆندن چېخمازدې. إله گدهنین اؤزۆنۆ ده بو ایشه راضې سالماق لازېم ایدی. شامیل أصلینده بئله ایشلره بیر جۆر باخېردې. نه چۏخ ایدی کندده گؤزَل-گؤیچَک دورنا بۏغاز قېزلار. آما آتاسېنېن دا خاصيّتینی بیلیردی. بیر شئیی اؤلچۆب-بیچمهمیش اۏرتالېغا سؤز آتمازدې. سؤزۆ ده دئدیمی، گئری دورمازدې.
عؤمَر کۏخا إله بیل اۏغلونون فیکریندن کئچنلری دویدو.
– سن ایلک اؤنجه إودهکیلرین آغزېنې آرا. سۏنرا أل آلتېندان آروادلار گئدیب، قېزې سو یۏلوندا، کۆرده تاپېب فیکرینی اؤرگنسینلر. اؤزۆن ده کیشیلر’له صؤحبَت إله. ایشی داغ إلهیندن سۏنرا منه دئیَرسن.
أڲر خم-خۏم إلهسهلر، اۏنلارنان اؤزۆم دانېشارام. سَنین ایشین اۏلماسېن.
شامیل یئریندن آغېر دوردو. قاپېیا دا آغېر-آغېر یاخېنلاشدې. بونلار کیشینین گؤزۆندن یایېنمادې و باشا دۆشدۆ کی، اۏغلو اۏنا بیر شئی دئمهسه ده، بو ایش اۆرهڲیندن دَڲیل…
نئچه گۆندن سۏنرا آروادلار قاراتئلی قبرین اۆستۆنده تاپدېلار.
همیشهکی کیمی آخشامېن آلا-قارانلېغېندا آلان دا یانېندا، باش داشېنا سؤیکَنیب هېچقېرېردې. اۏنلارې گؤرَنده هۆرکدۆ. تئز آرالانماق ایستهدی. آما شامیلین آروادې قۏلوندان توتوب ساخلادې.
– اؤزۆنۆ اۆزمه، قېزېم، اۏلاجاغا چاره یۏخ دېر. گؤرۆنۆر قیسمت بو ایمیش. قېز هؤنکۆردۆ.
– من فلهڲه نه إتمیشدیم کی، مورازېمې گؤزۆمده قۏیدو.
– تکجه سَنین ها مورازېنې گؤزۆنده قۏیمادې. إله هامېمېزېن مورازې گؤزۆنده قالدې.
سنه نه اۏلوب جاوان قېزسان. قۏی بیز درد چَکَک کی، اۏغول ایتیردیک.
– منیم ده تانرې نیشانلېمې ألیمدن آلدې.
– سن منیم گلینیمسن. إله عؤمَر بابان دا بئله دئییر. سنی یاد قاپېسېنا قۏیمارېق. أوّل-سۏن اؤز قاپېمېزا گلهجکسن. شۆکۆر آللاها، نه اۏلوب، اۏغلوموزمو یۏخ دېر!!!
قېزېن گؤز یاشې قورودو. باشېنې قالدېرېب آلا-قارانلېقدا آروادېن اۆزۆنه باخدې. کلاغایېسېنې ایرهلی چَکدی. اۏنون فیکریندن کئچنلری باشا دۆشدۆ و بیر گؤز قېرپېمېندا قبریستانلېقدان اوزاقلاشدې. ایشه عؤمَر کۏخا اؤزۆ قارېشمالې اۏلدو. اۏنون سؤزۆنۆ یئره سالمادېلار.
عؤمَر کۏخا هامېنېن گؤزۆندن یایېناراق تؤولهیه گئتدی. آت اۏنو گؤرَن کیمی اۏخراندې. صاحابېنې ایمسیلهدی، آیاغېنې یاواشجا یئره دؤڲدۆ. کیشی ألینی آتېن ساغرېسېنا چَکدی، یالېنې سېغاللادې. سۏنرا گؤزۆندن اؤپدۆ. آت بو مئهریبانلېقدان ساکیتلَشیب لاپ قوزویا دؤندۆ. اۏ، هر زامان آتېن یانېندا، آخوردا ساخلادېغې یَهَری گؤتۆردۆ. قۏلو ایله تۏزونو سیلیب آتېن بئلینه قۏیدو. گۆمۆش سینهبندینی تاخدې، قارېنآلتې قایېشلارېنې باغلادې، یۆیهنی باشېنا کئچیرتدی. بیر ده آتېن یان-یؤورهسینه دۏلاندې. کهر إله بیل هارایا’سا گئدهجهڲینی باشا دۆشدۆ. کیشینین ألی یالېنا، ساغرېسېنا دَڲنده بَدَنی سَیریدی.
عؤمَر کیشی آتې ساکیتجه تؤولهدن چېخارتدې. تایالارېن آرخاسېنا کئچدی. اۏرادان دا چېغېر’لا کۆره دۏغرو إندی. هئچ کس اۏنو گؤرمهدی. جماعتین باشې تۏیا قارېشمېشدې. قارا زورنا زیله چکیردی. جاوانلار دیره-دؤڲمه اۏینایېردېلار.
بو کند جاوانلارېنېن غریبه خاصيَّتی واردې. آخشامدان آلا چاتېلارې ایستاغا قۏیوردولار. سَحَر، گۆن خئیلَک قالخاندان و زورناچېلار دامېن اۆستۆنه چېخېب سَحَر هاواسېنې چالاندان سۏنرا دسته-دسته گلیب خېرمان یئرینه تۏپلاشېردېلار. بؤیۆک داییره چکیردیلر. سۏنرا دا حالئی گلیب بئش-بئش ایکی یئره بؤلۆنۆردۆلر. یالاق دۆزَلدیب آلا چاتېلارې اۏرا قۏیوردولار. اۏینایانلاردان بئش نفری همین چاتېلارېن – داییرهنین اۆستۆنده دایانېردې، بئش نفری ایسه داییرهوی جېزېقدان کناردا دایانېردې. اۏیونون شرطی بئله ایدی: کناردا دایانان بئش نفر چالېشېردې کی، داییرهنین ایچینده دیرهلرین اۆستۆنده دایانانلاردان بیرینین آیاغېنېن آلتېندان چاتېنې گؤتۆرسۆن. گؤتۆره بیلسهلر، چاتېلارې آلېر، دیرهلرین اۆستۆنده دایانانلارې داییرهنین ایچینه سالېر و أللریندهکی چاتې ایله اۏنلارې دؤڲۆردۆلر. اۏ واختا قَدَر کی، دؤڲۆلنلردن بیری دؤڲنلردن بیرینی داییرهنین ایچینده تپیک’له وورا بیلسین. بئله اۏلاندا اۏیون تزهدن باشلایېردې. دؤڲنلر داییرهنین ایچینده دیرهلرین اۆستۆنده دایانېر، دؤڲۆلنلر ایسه اۏنلارا هۆجوما کئچیردیلـر. بو، عادیجه اۏیون دَڲیلدی، تاماشا ایدی. دۏغرودان دا کند جماعتی: قۏجالار، جاوانلار، گلینلر، قېزلار دؤوره ووروب تاماشا إدیردیلر. قارا زورنا زیله چکیردی. اۏیونچولارې هم قارا زورنانېن سَسی، هم ده قېز-گلین باخېشلارې پلنگه دؤندَریردی. بیر ده گؤرۆردۆن پاپاقلارېنې آستار اۆزۆنه چئویریب تۏزا بولایېر و ایکی نفر دیره اۆستۆنده دایانانلاردان بیرینین اۆستۆنه دۆشۆردۆ. پاپاق’لا آغزېنېن اۆستۆنه وورور، تپیک آتېر، آرخا طرفه کئچیر و اۏنو تنتیدیب چاتېنې ألیندن آلماق ایستهییردیلر. اۆستۆ کسیلن آدام هم اؤزۆنۆ قۏرومالې، هم ده آرخادان گلَن وار’سا، اۏنو حیسّ إتمهلی ایدی. اۏ بیری یۏلداشلار دا آغزې کسیلهنی گؤزدن قۏیموردولار. تپیک، قېشقېرېق، آغزېاۆسته دَڲَن و گؤزدن اۏد چېخاردان تۏزا بولانمېش آستار پاپاقلارېن شاپپېلتېسې بیر-بیرینه قارېشېردې. بیر ده گؤرۆردۆن هۆجوم إدَنلردندن بیری پیشیک جلدلیڲی ایله مئیدانېن اۏرتاسېنا گیریر و قوش کیم سېچرایېب آغزې کسیلن اۏیونچونون کۆرهڲینه تپیک ووروردو. اۏنو یا یۏلدا قاباقلایېب تپیک’له وورور، یا دا ألدن چېخېب “دۆشمنینه” جومولوردو. کۆرهڲینه تپیک دَڲَن تنگیلده’سه ده، یېخېلمېر، وورانسا اۏنون چیڲنینین اۆسته قالخېب کنارا سېچرایېردې. بو اۏیونا هر آدام گیریشه بیلمَزدی…
عؤمَر کۏخانېن حَیَطینده دۆز ایکی گۆن ایدی تۏی وورولوردو. آخشاملار ایسمار اۏلوردو، گۆندۆزلر جېدېر – دیره-دؤڲمه. عؤمَر کۏخا دۆز ایکی گۆن ایدی کی، بونلارا تاماشا إدیردی. هر یئرده ده گؤزلری ایله نوهسی علاالدینی آختارېردې. اۏنو جېدېرا چېخانلار، دیره-دؤڲمه اۏینایانلار آراسېندا گؤرمهیَنده کۏرون- کۏرون قۏوشورولوردو. نه قَدَر چالېشسا دا، ناکام بالاسېنې اونودا بیلمیردی.
درهیه إنَنده آتې ساخلادې. آیاغېنې اۆزَنگییه قۏیوب یَهَره قالخماق ایستهدی و عؤمرۆنده ایلک دفعه بَدَنی آغېرلېق إلهدی. آتا مینه بیلمهدی. کیشینی إله بیل ایلدېرېم ووردو. باشېنې آتېن بؤیرۆنه سؤیکهدی. آت اۏخراندې، سۏنرا قانرېلېب دۏداقلارېنې کیشینین بۏینوندا، صیفَتینده گزدیردی. إله بیل آتېن بو حرکتیندن کیشی اۆرَکلندی. باشېنې قالدېرېب آیاغېنې اۆزَنگییه قۏیدو و جاوانلېق ایللرینده اۏلدوغو کیمی سېچرایېب یَهَره قالخدې. صاحابېنې بئلینده حیسّ إدَن کهر کیشنهدی و جېغېر’لا بیرباش ساحیله إندی.
کۆر جۏشموشدو. بو طرفده یارغان’لا سیلهلنمیشدی، اۏ بیری طرفده ایسه مئشهنی آغزېنا آلمېشدې. عؤمَر کۏخا ساحیله چاتاندا اؤزۆنۆ سویا آتماق ایستهیَن آتېن جیلۏوونو دارتدې و بۏینونو قانېرېب یارغانېن قاشې بۏیو آغاران جېغېرا سالدې.
“إح، گیدی دۆنیا، – دئیه دۆشۆنمهڲه باشلادې. – دئیهسن کؤچۆمۆ سۆرۆرم. سۆمۆکلریم آغېرلاشېب. گؤر ایشین نه یئریدی کی، آتېن بئلینه قالخا بیلمیرَم. آتېن یالېندان یاپېشېب کۆرۆ بیر نفسه اۏ اۆزه کئچن عؤمَر کۏخا ایندی آیاغېنې اۆزَنگییه گۆج’له قۏیور. هانې آت اۏیناتدېغېم قاردا، بۏراندا؟”
گمی قایانېن دیکدیرینه چېخاندا آتېن جیلۏوونو دارتدې. گؤزۆنۆ اۏ تایا – قارایازېیا زیللهدی. مئشه قالېنلاشمېشدې. ایری قۏواقلار باش-باشا وئریب إله بیل ساحیل بۏیو چَپَر چکمیشدیلر. کۆر قۏل-بوداغا آیرېلمېشدې. بو قۏللارېن بعضیلری آدایا چئوریلمیش کیچیک جَلهلرین باشېنا دۏلانېر، بعضیلری بورولا- بورولا جَلهلرین اۆستۆندن آشېر، بعضیلری شۆتۆیۆب مئشهیه سۏن، بعضیلری ده یارغانلارا چېرپېلېردې. عؤمَر کۏخا خئیلَک اوزاقلارا، قارایازېنېن اۏ تایېندا بۏزاران جئیران چؤلۆن بۏز داغلارېنا، اۆفۆقده گؤڲۆن اۆزۆنه سپهلَنمیش تۏپا-تۏپا آغ بولودلارا باخدې. سۏنرا نظرلرینی هرلهییب کۆرۆن اۆستۆنه یئرییَن و ساحیلده سولار’لا أل به یاخا اۏلان مئشهیه باخدې. کۆر یاتاغېنې خئیلَک دَڲیشمیشدی. ایندی کۆرۆن وادیسینه چئوریلمیش یئرلرده چمنلیک واردې. همین یئرلرده مال-قارا اۏتلایار، آت کیشنهیَر، بوغا هئیکیرَردی. سَحَر تئزدن، یا دا آخشام اۆستۆ ماراللار مئشهدن چېخېب سۆرۆ ایله کۆره، سو ایچمهڲه گَلردیلر. نهدنسه اۏنلارېن آیاغې کسیلمیشدی. عؤمَر کۏخا چۏخداندې اۏنلارې گؤرمۆردۆ. گئجهلر ده اۏتوروب یان-یؤورهنی دینشهمیشدی. نه مارال بوغاسې هئیکیریردی، نه ده دۆیهلر ملهشیردی. آما چاققال-تۆلکۆ واققېلتېسېندان قولاق توتولوردو. مئشهدهکی جَلهدَن آزېب-تازېب گلَن بو موردارلار آز قالېردې کندین ایچینه دۏلسونلار. کیشینین خیالېندان چۏخ شئیلر گلیب کئچدی. قارایازېداکې بینهلر، یایلاغا قالخان اۆستۆ دۆیهلی کند آرابالارې، مال-قۏیون سۆرۆسۆ، ایلخېلار، آت چاپان، تۆفنگ آتان نئچه ایگیدی یادېنا سالدې. قارایازېدا بینهده اۏلان کند جماعتی یایلاغا قالخمازدان اؤنجه گمی قایا ایله اۆزبهاۆز مئشهده دایاناردېلار. بورادا گمی ایشلهیَردی. عؤمَر کۏخا یادېنا سالدې کی، همین گمی ایری، نهنگ قۏواق آغاجېندان دۆزَلدیلمیشدی. دۆزَلدیلمیشدی دئیَنده، آغاجې هاواختسا، کیمسه کسمیش، اۏنون ایچینی تکنه کیمی اۏوموش، بورون طرفینی نازیلتمیش، آرخا طرفینی ایسه إنلی إلهمیشدی. بو گمی بؤیۆک و توتوملو ایدی. اۏنون ایچینه ایکی-اۆچ آرابا سۆرۆر، قۏیون-قوزو دۏلدوروردولار. گمینی اۏن-اۏن بئش آدام دارتېب چای یوخارې آپارېر، اۏرادا گیرمهده گمیچی اوزون چپ’له گمینی آرخادان ایتهلهییردی. گمی نه قَدَر آغېر اۏلسا دا، شۆتۆیۆب سویون اۏرتاسېنا گلیردی. عؤمَر کۏخا اۏ گۆنلری یادا سالدې. اؤزۆ گمییه اۏتوروب آتېن یالېندان یاپېشدېغېنې و آتېنې گمینین بؤیرۆ ایله قارشې ساحیله چېخارتدېغېنې خاطېرلادې. کؤکسۆنۆ اؤتۆردۆ. ایللر کۆرۆن سولارې کیمی چۏخدان آخېب گئتمیشدی، لاپ چۏخدان.
اۏ تایدا کۆرۆن قۏلو تۏرپاغې یارېب اؤزۆنه یۏل آچمېشدې. ایری، قۏللو-بوداقلې، اوجا بیر قۏواق آغاجې تکلَنمیشدی. سولار اۏنون یان-یؤورهسینده بورولور، آیاق طرفدن قۏواغې یالایېردې. عؤمَر کۏخانېن گؤزۆ بونو آلدې. سولار ایلان کیمی قېورېلېر، آغاجېن یان-یؤورهسینده بورولور و آغاجېن کؤکۆ ایشلهمیش تۏرپاغې یویوردو. قۏواق بو حملهلردن واهیمهلَنمیش کیمی تیتره’سه ده، أڲیلمیردی. إله بیل بۏز-بولانېق سولار بوندان غضبلَنیب آغاجېن کؤکۆنۆ قورد کیمی إشیردی. آغاج تیترهدی، سیلکهلَندی و بیردن یئریندن اۏینامېش داغ کیمی نریلتی ایله سویا سریلدی. عؤمَر کۏخا دیکسیندی، آت دا آیاغې ایله یئری إشیب کیشنهدی. سولار قۏواغې بۆرۆب-بۆکۆب قاباغېنا آلدې، فېرلادا-فېرلادا اۏرتایا، کۆرۆن درین یئرینه گتیردیلر. عؤمَر کۏخا آتېن باشېنې قانېردې و گلدیڲی یۏل’لا گئری قایېتدې. هئچ یئره دؤنمهدی، هئچ یئره قانرېلمادې. بیرباش إولرینه گلدی. آتې تؤولهیه باغلادې، یَهَرینی آلدې.
آخشام سرینی دۆشمۆشدۆ. جاوانلار خېرمانې دؤورهلهمیشدیلر. زورناچېلار ایندی ده اۏیون هاواسې چالېردېلار. اۏینایانلار قۏشالاشمېشدېلار. عؤمَر کۏخا آیاق ساخلادې. بیر خئیلَک قۏل قالدېرېب سۆزَن کلاغایېلې قېزلارا، چرکزی پالتارلې اۏغلانلارا باخدې. تئز-تئز شاباش وئریردیلـر. دَفچینین آلنېنا پول یاپېشدېرېب قولاغېنا نهسه دئییردیلر. دفچی ایسه جوشا گلیب چۏماغې دفه داها بَرک ووروب اوجادان قېشقېرېردې:”یاشاسېن اۏینایان قارداشېینان”، “اۏینایانېن نیشانلېسې ساغ اۏلسون”.
عؤمَر کۏخا گۆلۆمسۆندۆ و نظره چارپمازدان إیوانا قالخېب اۏتاغېنا کئچدی. گلینی چاغېردې.
– آ بالا، تئز إله، تاختېن اۆستۆنده منیم یئریمی سال.
گلین سۆرۆشمۆش یاشماغېنې یوخارې قالدېردې و تعجّۆب’له قایېنآتاسېنا باخدې. گؤزلری کیشینین گؤزلرینه ساتاشاندا یئنه سَسسیزجه بایېرا چېخدې. یئنیجه یویولموش دۆماغ تومان-کؤینک’له گئری قایېتدې. عؤمَر کۏخا گؤزآلتې پالتارا باخدې.
– آفتافا-لهڲن، ایستی سو، بیر ده قایچې گتیر.
گلین بو دفعه ده هئچ نه دئمهدی. بایېرا چېخماغې ایله گئری قایېتماغې بیر اۏلدو. إله بیل هر شئی ایلک اؤنجهدن حاضېر ایمیش.
لهڲَنی ایلېق سو ایله دۏلدوردو. کیشینین آیاقلارېنې سۏیوندوردو. سویا سالېب صابېنلادې. بارماقلارېنې، تۏپوغونو اۏوخالادې. دیزینه قَدَر تر-تمیز یودو. سۏنرا قایچېنې گؤتۆرۆب قایېنآتاسېنېن دېرناقلارېنې توتدو. قورولادې. کیشینین فیکریندن کئچنلری باشا دۆشۆب، سارې، ایری لۆلهلی آفتافانې گؤتۆردۆ. عؤمَر کۏخا آشاغې أڲیلدی. دستهماز آلېرمېش کیمی قۏللارېنې دیرسهڲه قَدَر یودو. گلین سو تؤکدۆ. بۏینونو، اۆزۆنۆ، قېرخېق باشېنې دا تر-تمیز یودو. دستمال’لا قورولادې.
– گۆنۆن آغ اۏلسون، قېزېم. ایندی گئت پالتارېمې دَڲیشیم.
گلین آفتافا-لهڲَنی گؤتۆرۆب اۏتاقدان چېخدې. گئری قایېداندا گؤردۆ کی، قایېنآتاسې یۏرقان-دؤشکده اوزانېب.
– ایندی گئت، شامیلی یانېما چاغېر. آما إله إله کی، هئچ کس دویوق دۆشمهسین.
گلین یئنه آشاغې سۆرۆشمۆش یاشماغېنې یوخارې چَکدی. آما بو دفعه اۏتاقدان چېخمازدان اؤنجه قایېنآتاسېنېن اۆزۆنه باخدې. گؤردۆ کی، کیشی پنجرهدن بایېرا، چالېب-اۏینایانلارا باخېر.
شامیل ایچهری گیرَنده مات قالدې. کیشی دۆماغ کؤینکده، تمیز یۏرقان-دؤشکده اوزانمېشدې. سینهسینه یایېلمېش اوزون، آغ، پیله کیمی ساققالې کؤینهڲیندن سئچیلمیردی.
شامیل آتاسېنېن عؤمرۆنده گۆنۆن بو واختې یۏرقان-دؤشهڲه گیرمهسینی گؤرمهمیشدی.
دینمهدی. گؤزلهدی کی، آتاسې گؤزلرینی پنجرهدن چکسین.
عؤمَر کۏخا یاواش-یاواش یؤنۆنۆ اۏغلونا طرف چئویردی.
– گلدینمی، بالا، یاخېن اۏتور.
شامیل یۏرقانېن اوجونو قالدېرېب کیشینین بؤیرۆنده اۏتورماق ایستهدی.
– یۏخ، بالا، إله اۏتور کی، گؤزۆم سنی گؤرسۆن.
شامیل یئرینی دَڲیشدی و آتاسې ایله اۆزبهاۆز اۏتوردو.
عؤمَر کۏخا خئیلَک دینمهدی. گؤزۆنۆ تاواندا، دووارلاردا گزدیردی. سۏنرا اۏغلونون اۆزۆنه باخدې. شامیل عؤمرۆنده ایلک دفعه اۏنون گؤزۆنده یاش گؤردۆ. تنتیدی. کیشی اۏغلونون کؤورَلدیڲینی باشا دۆشدۆ.
– تۏختاق اۏل، بالا، من دؤورانېمې چۏخدان سۆرمۆشَم. تای-توشلار دا چۏخدان حاقّ دۆنیادادېلار. تک قالمېشام. أصلینه باخسان، من بو دۆنیادا لنگیمیشَم.
– تک نییه اۏلورسان، آتا!
– من نه دئدیڲیمی بیلیرم، اۏغول، کؤچۆمۆ سۆرمک واختې یئتیشیب.
– بو نه سؤزدۆ، ماشاللاه سنه نه اۏلوب؟
– سؤزۆمۆ کسمه. بیلیرم. یوخومو دا گؤرمۆشَم. من بیر آزدان، شر قارېشاندا حاقّ دۆنیاسېنا قارېشاجام. سنه ایکی وصيّتیم وار. بیری اۏ دېر کی، من اؤلندن سۏنرا چالېش، آرایا قان دۆشمهسین. اۏنسوز دا دۆنیا قانا چالخالانېر. بئله گئتسه، دئیهسن، آداملارې بیر-بیرینین اۆستۆنه قالدېرېب اۆز-گؤز إدهجکلر. آرایا قېرقېن سالاجاقلار. دیوان-درهیه لۏتو-پۏتولار یېغېلېب، بالا، إحتیاطلې اۏلون. بیر- بیرینیزدن گؤز-قولاق اۏلون. – کیشی نَفَسینی دردی. – ایکینجی وصيّتیم ده، اۏ دېر کی، تۏیو یارېمچېق قۏیمایېن. تا گلین إوه گلهنهجن هئچ کس بونو بیلمهمهلیدی. دۏست وار، دۆشمن وار. إله إله کی، منیم اؤلۆمۆمه نه سئوینن اۏلسون، نه آغلایان.
– آتا!
عؤمَر کۏخا ألینی یاواشجا یوخارې قالدېرېب اۏغلونون سؤزۆنۆ کَسدی.
– دی گئت، اوشاقلارې بیر-بیر چاغېر حلاللاشېم. واختېما آز قالېب. آما إله إله کی، هئچ کس هئچ نه باشا دۆشمهسین.
بیر آزدان کیشینین یاتدېغې اۏتاغېن قاپېسې آچېلېب-اؤرتۆلدۆ. عؤمَر کۏخانېن اؤولادلارې، گلینلری، نوه- سۏنوجلارې بابالارېنېن یانېنا گلدیلر، اۏنون ألینی اؤپسۆنلر. قۏجا ایسه کؤرپهلرین باشېنې تومارلادې. هامې گئدندن سۏنرا شامیله قاپېنې باغلاتدې:
– قارانلېق قارېشمامېشدان گئدین، گلینی گتیرین. اۏغول، ایندی ده زحمت اۏلماسا، یؤنۆمۆ قیبلهیه چئویر.
دۏغرودان دا قارانلېق قارېشاندا عؤمَر کۏخا اۏغلو شامیلین گؤزۆ قاباغېندا إله بیل یوخویا گئتدی. شامیل یۏرقان-دؤشکده یاتان بو پیله ساققاللې، بَیاض صیفَتلی کیشینین آتاسېمې، یۏخ’سا مۆقَدَّس بیر مخلوقمو اۏلدوغونو خئیلَک سۆرَج آیېرد إده بیلمهدی.
بایېردا، خېرماندا ایسه لۏپالارې یاندېرمېشدېلار. بو لۏپالارېن ایشېقلارې پنجره شۆشهلریندن سۆزۆلهرَک راحات یوخویا گئدن نورانی قۏجانېن صیفَتینده، ساققالېندا اۏینایېردې.
زورنا زیله چکمیشدی. کند گؤزَللری، کند جاوانلارې قۏشا-قۏشا اۏینایېردېلار.
دفچینین سَسی گلدی:” ساغ اۏلسون، اۏینایانلار نیشانلېلارې’ینان!”.
اۆچۆنجۆ بؤلۆمۆن سۏنو


c: text/html

text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲۳
۲۳ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۲۳/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/مناسبتلر
- رویدادلار
۱۵۵۶ تاریخین ان اؤلدوروجو دپرمی (یئر دبرمسی) یوخسا زلزله سی شانخی چین یوزمین اؤلومنن. ۱۹۴۲ ده ایکینجی دونیا ساواشیندا ژاپون گوجلری اوسترالیا نینیئنی بریتانیا آداسینا هجوم اتمیش. ۱۹۵۰ کینیست ایسرائیلین پارلومانی اورشلیم یوخسا بیت المقدسی ایسرائیلین باشکندی اولاراق تانیمیش.
- دوْغوم گونلری
۵۹۹تایزونق تانق ایمپراتورو دوغولموش. ۱۸۴۰ ائرنئست آبه آلمانلی فیزیکچی و موهندیس. ۱۹۰۷ هیدکی یوکاوا نوبل اؤدولو آلان ژاپونلی فیزیکچی و آکادمیست
- اؤلوم گونلری
۱۰۰۲ اوچونجو اوتو موقدس یوخسا قوتسال روم ایمپراتورون اؤلوم گونی ۱۶۲۲ ویلیام بافین اینگیلیسلی کاشیف و گمیچی . ۲۰۰۲ رابرت نوزیک آمریکالی فیلسوف یازار و آکادمیک.
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ جمادیالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ جمادیالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳ بهمن/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۳ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۹ جمادیالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
گؤرکملی آذربایجانلی انکولوژیست “دکتر عیسی بایبوردی” حیاتا گؤز یومدو!
چوخ تاسفله انسان سئور عالم و قان خستهلیگی اوزره یوکسک اختصاصلی آذربایجانلی انکولوژیست “دکتر عیسی بایبوردی” دی آیینین یئددینجی گونو اورهک انفاکتی نتیجهسینده تهرانین شریعنی خستهخاناسیندا وفات ائتدی. دکتر بایبوردی دبل و مدنیتیمیزه محبت بسلهین و اونا قایغی گؤسترن آذربایجانلی شخصیتلر سیراسیندا ایدی. بیز بو اینگینی مرحومون محترم عائلهسینه، دوست، تانیشلارینا و خصوصیله اوزون ایللر اونونلا یاخیندان امکداشلیق ائدن شاعر و ادبیاتشناس دوستوموز “حسن ایلدیریم” جنابلارینا باش ساغلیغی وئریریک. “ایشیق”
اوستاد دکتر عبسی بایبوردینین خاطره مجلیسی آشاغیداکی عنواندا کئچیرهلهجک:
پنجشنبه ۱۴/۱۰/۱۳۹۱
ساعت ۱۳ الی ۱۴:۳۰
مسجد امیرالمومنین – تقاطع مرزداران و ایثار- تهران


text:
اذنی اولماسی …
ک. توخولسکی- چئویرن: س. حاتملوی
کوتلهوی ایشسیزلییین قورخونج جهتلریندن بیری ده، ایشلهمک حاقینین بیر «لطف» کیمی گؤرونمهسیدیر. ساواشلاردا اولدوغو کیمی: هر کیمین کی یئمگه کرهسی وار، سیرتیق اولور.
ایشچیلرین و حتی بئله کارمندلرین بیر آرایا گلمه حاقی گونو- گوندن اریییب و او قدر آزالمیش کی، ایش صاحیبلری ایله معاش باغلاماق اوچون آپاردیقلاری دانیشیقلاردا، اونلارین مؤوقعی گونو- گوندن ضعیفلهدییینه گؤره، «امک حاقی» سؤزو ایش صاحیبلرینه بیر فیرتانا تهلکهسی آنلامیندا گلیر …
فابریکالاردا دا اتمسفر هئچ یاخشی دئییل. البته ایش صاحیبلری هر زامان اولدوغو کیمی نیققیلداییب دئییرلر: “قابلیتسیز ایشچیلری باشیمیزدان ائلهمهیه ایمکانیمیز یوخدور. آخی بو گون بئله ایستهدیییمیز آدامی ایشدن آتا بیلمیریک کی …”
نگران اولمایین: اودا اولاجاقدیر. سونوندا داهادا آز معاش ایله ایشلهمک، بئله ایش اؤزلویونده اینجیلردن و آلماسلاردان دوزهنیلمیش و ایشچیلرین باشینا قویولموش بیر تاج کیمی اولاجاقدیر.
“ایشدن آتدیغینیز او قاپیچی، آزی ۳۰ ایل سیزین قاپینین قاباغیندا دورموشدور …” ایشچیلرین نومایندهسی سون زامانلاردا کافه Josty نین صاحابینین گؤندردییی آداما دئمیشدیر.
کافه صاحابینین گؤندردییی آدام:
– “اؤزلویونده بو آز بیر شئی دئییل. ۳۰ ایل بیر آدامین کافه Josty نین قاباغیندا قاپیچی کیمی دورماغا …”
البته او جوملهسینی تاماملامامیشدیر. تاماملاسایدی، اوندا «اذنی اولماسی» سؤزونو ده قطعیاً دئیهجکدیر. یانی ” کافه Josty نین قاباغیندا قاپیچی کیمی دورماغا اذنی اولماسی …”
اونوتمایین:
معاش باغلاماق و امک حاقی اوچون آپاریلان دانیشیقلار زامانی، بیری سیزه «شرف»دن، «اخلاق»دان و «سنت لردن قاینایان وظیفه»لردن دانیشسا، بیلین کی او سیزین باشینیزا بؤرک قویماق ایستهییر.
ایضاح:
کورت توخولسکی میلادی ۱۸۹۰- جی ایلده برلین شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. شاعیر، یازیچی، ژورنالیست و ادبیات تنقیدچیسی توخولسکی، جمهوریت اوچون ساواشان و ائله جه ده وایمار جمهوریتینین باشاریلی ضیالیلریندن بیری اولموشدور.
معاصیر دؤرده آلمان اؤلکهسینده ۱۹۱۸دن ۱۹۳۳- جی ایله کیمی دوام ائدهن سیاسی دؤنم، وایمار (Weimar) جمهوریتی آدلانیر. بو دؤرده بیرینجی دفعه اولاراق اؤلکه ده پالامنته دایانان بیر دموکراتیک سیستم یارانمیشدیر. نوامبر انقلابی آدلانان خالق آیاقلانماسیندان سونرا، وایمار شهرینده چاغریلان بیر بؤیوک توپلانتیدان سونرا کی گلیشمهلرده، اساس قانون یازیلیب و اؤلکه، فدرال جمهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر. آدولف هیتلرین ۱۹۳۳- جی ایلده اقتدارا گلمه سی ایله بو جمهوریتین، عؤمری سونا چاتمیشدیر.
۱۹۲۴ جی ایلدن پاریسده و ۱۹۲۹جی ایلدن سونرا سوئدده یاشایان توخولسکی، ۱۹۳۵- جی ایلده بو اؤلکهده دونیایا گؤز یومموشدور. او آلماندا یاشادیغی ایللرده، یورولمادان میلیتاریزمی و دادگسترینین ناسیونال سوسیالیزم ایله گیزلی باغلانتیلارینی و بئلهلیکله فاشیزمه زمین حاضیرلامانی افشا ائدهن ایرهلیجی انسانلاریندان بیری اولموشدور.
ترجمه ائدیلمیش یازی ( zu dürfen) 2012- جی ایل فدرال آلماندا نشر اولونان و یازیچینین ساتیریک یازیلارینی احتوا ائدهن کتابیندان آلینمیشدیر (Kurt Tucholsky-Das Grosse Lesebuch- Herausgegeben von Axel Ruckaberle).یازی ۲۰- جی عصرین اوللرینده آلمان اؤلکهسینده حاکیم اولان شرطلری لاغا قویماق اوچون یازیلیبدی. س.ح
کورت توخولسکینین اثرلریندن، آشاغیداکیلار فارس دیلینه ترجمه و نشر ائدیلیبدیر:
۱۳۸۵ – بعضیها هیچوقت نمیفهمن، محمدحسین عضدانلو، نشر افراز.
۱۳۸۸ – خرده فرمایشهای جناب ِ پتر پانتز، علی عبداللهی، نشر افراز.
۱۳۸۹ – قصر گریپسهُلم، ترجمه: محمدرضا قلیچ خانی، نشرافراز.


text:
اباضیه
اباضیه[۱] یا اباضیچیلیک اسلام مذهبلریندن بیریدیر یا خارجیلر مذهبینه داخلدیر. خارجیه مذهبینین آیری مذهبلری آرادان گئتمیشسهده، اباضیه هلهده یاشاییشینا دوام ائدیر.
بو مذهب و قوروپ، آدلارینی عبدالله بن اباضدان آلمیشلار.
اباضیه شیعهچیلیکدن و سنیچیلیکدن باشقادیر و سایی بو ایکی مذهب یانیندا چوخ آزاراق اولارسادا تاریخ ساحهسینده اؤنملی بیر یئره صاحبدیر.
یاشاییشی[دَییشدیر]
- اباضیه آدینی 7یوزایل سونوندا یاشامیش عبدالله بن اباض دان آلمیش.
- 7یوزایلده قوزئی(شمالی) آفریقادا یایلدی
- 10یوزایلینده مُزاب-دا ساکن اولدولار.
ایندیجه، اباضیلر چوخراق قوزئی آفریقادا، دوغو آفریقادا مخصوصا زنگیبار آداسیندا و عوماندا یاشاییرلار. عومان چوخونلوغو اباضی اولان یالنیز اؤلکهدیر و شاهیدا بو مذهبدهدیر.
ایلک اماملاری[دَییشدیر]
- جابر بن زید تمیمی
- عبدالله بن اباض
- ابوعبیده مسلم بن ابی کریمه
- ربیع بن حبیب فراهیدی
- ابو بلال مرداس بن حدیر
رسمی دولت اماملاری[دَییشدیر]
- عبدالرحمن بن رستم
- افلح بن عبدالوهاب
اباضیه بؤیوکلری[دَییشدیر]
- شیخ علی یحی معمر
- دکتر عمرو خلیفه نامی
- شیخ ابراهیم بیوض
- شیخ ابوالیقضان ابراهیم
- مجاهد سلیمان بارونی
- شیخ احمد خلیلی
- شیخ ابواسحق ابراهیم اطفیش
استنادلار[دَییشدیر]
- ^ قوزئی آفریقادا «اِباضیه» آنجاق عوماندا «اَباضیه» اوخونور.


text:
تورک ادبیاتینین گئنیشلندیرمک و یئنی یازارلار گتیرمک و وار اولان یازارلاری اورَتدیکلری نیته لیکلی ادبیاتدان دولایی اؤدوللندیرمک ایچین هر ایل دوزنله نن یاریشمالار ادبیاتین گلیشمه سینی آماجلاییر.
ادبیات اؤدوللری
تورکیه ده اؤیکو، رومان، شعر آلانیندا بیرچوخ یاریشما دوزنلنمکده، اؤدول وئریلمکده دیر. آنجاق چوخ آزی، یاریشمایی دوزنله ینلر یا دا اؤدوللری وئرنلر طرفیندن دیژیتال اورتامدا لیسته لنمکده دیر. “ادبی–بلوگ”، آگوست ۲۰۱۸دن اعتیبارن تورکیه ده کی ادبیات اؤدوللرینی تارامایا و بونلارین دیژیتال آرشیوینی توتمایا باشلادی. هر ادبیات اؤدولو آیری آیری صحیفه لندیرمکده، اؤدوللرین ایلک صاحیبلریسه آشاغیدا آیریجا لیسته لنمکدهدیر. اؤدوللرین لیسته لندیغی رسمی قایناق وارسا اؤدول صحیفه سینین ان آلتیندا رسمی قایناغا باغلانتی وئریلمیشدیر. ادبیات اؤدوللری تارانیب آرشیولندیکجه آشاغیداکی لیسته گوجلنمکتده دیر.
سایت فایک حیکایه آرماغانی، ایلک اولاراک ۱۹۵۵ ایلیندا گازوز آغاجی آدلی اثریله صباحت الدین قدرت آکسالا و اون ایکیه بیر وار آدلی اثریله خالدون تانره وئریلدی.
تورکیه ادبیاتیندا لاپ چوخ فرقلی اؤنملی اثرلر بیراخمیش اولان سایغی-دیر ادبیاتچیلار آنیسینا وئریلن اؤدوللر بیر یاندان تورک ادبیاتینین دیرلرینی گنج قوشاقلارا آختاریرکن بیر یاندان دا ادبیاتین یئنی سسلرله گلیشیب گئنیشله مه سینی آماجلاییر. گنج یئته نکلری یازمایا و اویره تمه یه تشویق ائتمک ایچین دوزنله نن بیرچوخ یاریشمانین یعنی سیرا یازارلاری اونورلاندیرماق ایچین ده وئریلن بیرچوخ اؤدول وار.
تورکیه ده دوزنله نن ادبیات یاریشمالاری و اؤدوللری دؤرت آنا گروپا آییراراق لیسته له مک اولور. بورادا لیسته لر اولوشدورولورکن سیرالاما ۲۰۲۲ ایلی سون باشوورو تاریخلرینه گؤره کرونولوژیک دوزنلندی.
اوکتای آکبال ادبیات اؤدولو
اوکتای آکبال ادبیات اؤدولو، موغلا بؤیوک شهیر بلدیه سی طرفیندن ۲۰۲۱ ییلیندا دوزنلنمه یه باشلاندی. یاریشما، موغلا سئودالیسی، غزئته چی و یازار اوکتای آکبالین آنیسینا تورک ادبیاتینی دستکله مک و یازارلاری تشویق ائتمک آماجییلا دوزنله نیر. ۲۰۲۲ ایلینده گئچن سنه دن فرقلی اولاراق رومان تورونده کی بیر اثره ده وئریلدی.
وداد تورکالی اؤدوللری
هر ایل آتاکوم بلدیه سی طرفیندن تورک سناریست، شاعر و رومان یازاری اولان وداد تورکالی نین آنیسینا دوزنله نن اؤدوللر، “رومان”، “اؤیکو، “شعر”، “ایلک رومان” و “چئویری اثر” کاتئگوریلرینده وئریلیر.
یاشار نابی ناییر گنجلیک اؤدوللری
وارلیق درگیسی و یایینلارینین قوروجوسو اولان یاشار نابی ناییرین آنیسینا، وارلیق یایینلاری طرفیندن هر ایل “شعر” و “اؤیکو” تورونده “ادبیاتدا یئنی دیرلر قازاندیرما” آماجییلا دوزنله نیر.
ادبیاتیمیزا رومان، حیکایه، دنه مه، مقاله، آراشدیرما، اینجه له مه، شعر و مکتوب کیمی چوخ فرقلی تورده اثرلر بیراخان احمد حامدی تانپینار آنیسینا ۲۰۰۱ ایلیندن اعتبارن بورسا عثمان قاضی بلدیه سی طرفیندن دوزنله نیر. ۲۰۲۲ ایلینده “دئنه مه” تورونده یاپیلان یاریشما هر سنه، تانپینارین اثر وئردیگی تورلردن بیرینده دوزنله نیر.
آتیلا ایلهان ادبیات اؤدوللری
آتیلا ایلهان بیلیم، صنعت و کولتور وقفی، تورکیه ایش بانکاسی کولتور یایینلاری ایش بیرلیگیله دوزنله نن اؤدوللر، آتیلا ایلهانین آنیسینا و “اولوسال کولتور بیله شیمینی گئرچکلشدیرمه” میسیونونا اویقون یازیلمیش اثرلری اؤنه چیخارتماق آماجییلا “شعر” و “رومان” داللاریندا وئریلیر. آیریجا یازمایی تشویق ائتمک آماجییلا بیر “ایلک رومان” و بیر “ایلک شعر کیتابی” اولماق اوزه ره ایکی “واقیف اؤزل تشویق اؤدولو” ده وئریلیر.
اولوسال شعر و اؤیکو یاریشماسی
بو ایل ازمیر اؤده میش بلدیه سی طرفیندن “اشغالدان قورتولوشون ۱۰۰جو ایلینده قوایی میللیه” قونولو “شعر” و “اؤیکو” یاریشماسی دوزنلنمکده دیر. شعر یاریشماسی تورک ادبیاتیندا شاعر معمر لطفی باخشی آنیسینا یاپیلیرکن اؤیکو یاریشماسی دا یازار بهیچ دویغولو آنیسینا دوزنله نیر.
جودت قدرت ادبیات اؤدولو
اؤدول، ۱۹۹۲ ایلیندا حیاتینی غیب ائتمیش و تورک ادبیاتینا شعر، رومان، اؤیکو، دنه مه-الشتیری-اینجه له مه و تیاترو تورلرینده اثرلر قازاندیرمیش اولان جودت قدرت ین آنیسینا، ۱۹۹۳ ایلیندن بری عایله سی طرفیندن معمار سینان گوزل صنعتلر اونیوئرسیته سی و تویاپ ایش بیرلیغیله دوزنله نیر.
۲۰۲۲ ایلینده “تیاترو” دالیندا صاحبینی آرایان اؤدول، جودت قدرتین اثر وئردیگی تورلرده یاپیلان چالیشمالارین دیرلندیریلمه سینی آماجلایاراق ۵ ایلده تاماملانان بیر دؤنگویله “شعر”، “رومان”، “اؤیکو”، “دنه مه-الشتیری-اینجه له مه” و “تیاترو” داللاریندا وئریلیر.
هر کاتگوری ایچین آیری آیری سئچیجی قورول اولوشدورولویور.
تودم ادبیات اؤدوللری
۲۰۰۳ ایلیندن بری اوشاق و گنجلیک ادبیاتیندا چاغداش و اؤزگون اثرلر قازاندیرماق آماجییلا تودم یایین گروپو طرفیندن دوزنله نیر. هر ایل فرقلی تورده دیرلندیرمه یاپیلان تودم ادبیات اؤدوللری ۲۰۲۲ ایلینده “رومان” تورونده وئریلیر.
دیل درنگی بشیر گؤغوش تورک دیلینی و اوشاق ادبیاتینی گلیشدیرمه اؤدولو
اؤدول، دیل درنگی نین قوروجو اویه لریندن دیل بیلیمجی، اَییتیمجی و یازار بشیر گؤیوسون دیل دئوریمینه و تورکجه یه قاتغیلارینی اونوتدورماماق ایچین هر سنه دؤنوشوملو اولاراق تورکیه تورکجه سیله حاضرلانان بیر چالیشمایا و یا بیر اوشاق یاپیتینا وئریلمک اوزه ره گؤیوش عاییله سی و دیل درنگی طرفیندن دوزنله نیر. ۲۰۲۳ ایلیندا “چوجوق رومانی”نا وئریله جک.


text:
`روسیا` نتیجهلر
خبرلر [37]
- آوروپا بیرلیگی روسیادان کؤمور وارداتینا سون قویوب
- آوروپا بیرلیگی اؤلکهلری گاز مصرفینی 15 فایز آزالتماقلا باغلی راضیلیغا گلیبلر
- آوروپادا طبیعی گازین قیمتی رکورد حده چاتدی
- تورکیه و روسیا ساوونما ناظیرلری بیر آرایا گلیب
- روسیاداکی ماغازالارینی باغلایاجاغینی آچیقلایان IKEA-نین قارشیسیندا اوزون نؤوبهلر یارانیب
- آوروپا بیرلیگی، ناتو، آتت و امریکا نومایندهلری آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- آوروپا بیرلیگی: اوکراینانین تهلوکهسیزلیگی بیزیم ده تهلوکسیزلیگیمیزدیر
- حولوصی آکار: "تورکیه-نین یئری هم اراضیده، هم ده دانیشیقلار ماساسیندادیر"
- جیهون بایراموو و سرگئی لاوروو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- قیشدا قبول ائدیلمهسی مطلق ساییلان ویتامینلر – سیاهی
- روسیاداکی آمریکالی جاسوس ایتکی کیمی آختاریلیر
- روسیادان هیندیستانا موشک ساتیشی
- روسیادان آوروپایا تنقید ایرانا دستک
- مولود چاووش اوغلودان اس-400 آچیقلاماسی
- اردوغان، اس-400 هاوا ساوونما سیستملرینین اعادهسی مومکون اولمادیغینی سؤیلهدی
- تورکیه مطبوعاتی اؤزتی 12.06.2019
- تورکیه مطبوعات اؤزتی 06.05.2019
- روسیادان آمریکانین ایران قرارینا اعتراض
- اردوغان، روسیادان اس-400 آلماسی مسئلهسینده گئری دؤنوش اولمایاجاغینی بیلدیریب
- روسیادان پاکیستان و هیندیستانا تمکین چاغیریشی


text: أللریمیزده پلیس قالخانی، باشیمیزدا حربی دبیلقه ، قورویوجو بُویونلوق، گؤوده زرهی، دیز قورویوجوسو و بئللریمیزدن ساللانان باتوملاریمیزلا اقتدارلی روبوت لشکری کیمی خیابانین اورتاسیندا صف چکیب، فرماندهین امرینی گؤزلهییریک. یوموروقلارینی بیزه ساری توتوب، آغیزلارینی گؤیه آچیب، باغیریب، شعار وئرن جمعیت ایسه قارشیمیزدا دایانیب. جمعیته باخیرکن دبیلقهنین اوزقُورویوجو تلقینین اوزررینده نقطه بویدا بیر قیرمیزی لکه گؤزومه ساتاشیب، فیکریمی قاریشدیریر. اؤزومو گؤرمهمزلییه وورسام دا، نقطه گؤزومه سوخولور. چوخ یوکسک سویهده حاضیرلیق أمری آلدیغیمیز اوچون دقتیم پوزولمامالیدیر. آمما او…بیشتر بخوانید


text:
تورک دولتلر تشکیلاتی جلسه سی اوزبیکستان میزبانلیگیده بولیب اوته دی
جلسه سمرقند شهریده اوتکزیله دی
تورک دولتلر تشکیلاتی دولت باشلیغلری جلسه سی 11 نوامبر کونی اوزبیکستان نینگ سمرقند شهریده اوتکزیله دی.
تورک دولتلر تشکیلاتی تامانیدن بیریلگن بیاناتگه کوره، اوزبیکستان جمهور باشلیغی شوکت میرضیایف نینگ میزبانلیگیده اوتکزیله دیگن جلسه گه تورک دولتلر تشکیلاتی اعضاسی اولکه لر تورکیه، آذربایجان، قزاقستان و قرغزستان جمهور باشلیغلری قاله ویرسه کوزه تووچی دولت صفتیده ایسه هنگری باش وزیری قتنشه دی.
“تورک مدنیتی اوچون ینگی باسقیچ: مشترک رواجلنیش و تینچلیک سری” محتواسی بیلن بولیب اوته دیگن جلسه ده، تورک دولتلر تشکیلاتی نینگ کون ترتیبی تارتیشیله دی، رهبرلر بیر قطار قرار قبول قیلیب آله دی، اقتصاد، تجارت، ترانسپورت و باجخانه ساحه لریده گی تورک دولتلر تشکیلاتی پروژه لری بیلن تیگیشلی تورلی کیلیشوولر، رسمی حجتلر بوییچه قرار قبول قیلیب آلینه دی.
تورک دولتلر تشکیلاتی نینگ اینگ یوقاری پلاتفورمی بولمیش دولت باشلیغلری جلسه سیده رهبرلر، اعضا و کوزه تووچی دولتلر اورته سیده تورلی ساحه لرده گی همکارلیک نینگ مهم موضوعلرینی تیلگه آلیب منطقه و گلوبال مقیاسیده گی سیاسی و اقتصادی ینگیلیکلر حقیده فکر المه شووی عملگه آشیره دی.
خوددی جلسه بیلن تورک دولتلر تشکیلاتی باشقرووی تورکیه دن اوزبیکستان گه اوترکن، جلسه نینگ یاپیش پروگرامیده رهبرلر تورک دولتلر تشکیلاتی باشقروو ییتکچیلری تعیینلشی قاله ویرسه بیر قطار قرارلرنی اوز ایچی گه آلگن سمرقند بیلدیرووگه قول قویه دی.
تورک دولتلر تشکیلاتی تشقی ایشلر وزیرلری کینگشی، جلسه نینگ کون ترتیبیده گی مادده لر و دولت باشلیغلری قول قویه دیگن حجتلر اوستیده سونگگی فعالیتلرنی عملگه آشیریش اوچون ایرته گه سمرقندده اوچره شه دی.


text:
Audio-Video
Audio-Video
اوز آنا Dilimizdə Dua Oxuyaq
S ən ای مهربان الله! سِن بوتون بَشِری بیر کوکدن یاراتمیسان. سِن هوکم ورمیسِن کی، همی بیر ائله مِنسوب اولسون. سینین موقددس هوزوروندا اونلارین همیسی سئنین بئندلریندیر و بتون بئشیر سئنین چادرینین آلتیندا پناه تپیب; hamı Sənin Kəramət Süfrənin ətrafında toplaşıb; hamı Sənin inayətinin işığı ilənurlanıb.
ای الله! سین همیا مهربانسان، سین همیا روزی وریرسن، همیا سیغیناکاق ویررسن، همیا هیات بیخش ادیرسن. سِن هِر کَسَ و همِیا ایستاد و قَبیلیهِت ورمیسِن و هام سِنین مرهِمِت دیریانا قِرق اولوب.
سن ای مهربان الله! Bütün insanları birləşdir. قوی دینلر رازیلیغا میخ اولسونلار، میلتلری بیر میلث ایله، تا کی، اونلار بیر-بیرینه بیر ائله کیمی باکسینلار و بوتون یر وزونو بیر وتن سایزینلار. قوی اونلارین همیس ئن موکممل اویغونلوق ایچریسیند بیرگ یاشاسینلار.
ای الله! Bəşərin birlik bayrağını ucalt.
ای الله! Ən Böyük Sülhü bərqərar elə.
ای الله، ürəkləri bir-birinə möhkəm bağla.
سین ای مهربان عطا، اللهم! اُز مَهَهَبَتینین رایحِلِریل بیزیم وَرَکلِریمیزی سِویندیر. Sənin Hidayət Nurunla gözlərimizi işıqlandır. بیزیم قولاقلاریمیزی سئنین کلمنین تئرانه سیله اوکسا و بیزیم همیمیزا اوزونون اینایات قلاندا پناه ور.
سین قودرتلی و قوووتلیسئن، سین باغیشلایانسان و سین او کسان کی، بوتون بین قوسورلارینا گؤز یومور.
-ابدول-بهاء عباس
Bəşəriyyət üçün Dualar
Bəşəriyyət üçün


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
پرسکت شهرین نقشه اۆستونده یئری
پرسکت، اورقن (اینگیلیسجه: Prescott, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۱۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۵۵ نفر و اهالی سیخلیغی ۳۵۳٫۹ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۵٫۲ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشهلر ایحاطه ائدیب. بۇ مشهلرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور.
۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشهلرده واردیر.[۱]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده پرسکت، اورقن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Prescott, Oregon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
پییر سیمون لاپلاس
پییر سیمون لاپلاس (اینگیلیسجه: Pierre-Simon Laplace) فرانسهلی بیلیم اینسانی. ۲۳ مارس ۱۷۴۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۷ ایل عومر ائلهییب و ۵ مارس ۱۸۲۷ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اوْ ریاضیات، آسترونومی ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ S.W. Hawking and George F.R. Ellis, The Large Scale Structure of Space-Time, Cambridge University Press, 1973, p. 364.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Pierre-Simon Laplace»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پییر سیمون لاپلاس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز : اورتا آمریکا اؤلکهسی نیکاراگوادا یانارداغ آلارمی وئریلدی
اورتا آمریکا اؤلکهسی نیکاراگوادا یانارداغ آلارمی وئریلدی.
اؤلکهدکی ان بؤیوک یانارداغ اولان سان کریستوبالدا بیر مدتدیر جدی بیر حرکتلیلیک گؤزلنیر. یئتکیلیلر اؤنلم اوچون وولکان اطرافینداکیلارا تخلیه چاغریسی ائتدی. نیکاراگوادا سان کریستوبالداکی حرکتلیلیک، یئتکیلیلری ده حرکته گئچیردی.
دؤولت باشقانی دانیل اورتگانین ائشی و عینی زاماندا فدرال حکومت سؤزچوسو روساریو موریللو، ایستی گاز و کول پوسکوردن سان کریستوبال اطرافیندا ساری آلارما گئچیلدیگینی بیلدیردی. داغین اطرافیندا یاشایان ۳۰۰ عائلهدن ائولرینی تخلیه ائتمهلری ایستهندی. آنجاق بؤلگه خالقی، ائولریندن آیریلماغا ایستکلی دئییل. یئتکیلیلر ایسه، بو آنا قدر کیچیک ۱۵ پاتلانا قید ائدن یانارداغدا داها بؤیوکلرینین گؤزلنیلدیگینی ایفاده
ت.ر.ت. تورکی


text:
فریدون بیگ کؤچرلی
فریدون بیگ کؤچرلی (26 ژانویه 1863، شوشا، باکی قوبرنیاسی – 1920[۱]، گنجه) — آذربایجان معاریفچیسی، پداقوق، متودیست، ادبیاتشوناس، پوبلیسیست، آذربایجان ادبیات تاریخچیلیگی علمینین بانیسی.[۲][۳][۴]
یاشاییشی و تحصیلی[دَییشدیر]
فریدون بیگ کؤچرلی 26 ژانویه 1863-جو ایلده شوشا شهرینده آنادان اولوب. 1872–1876-جی ایللرده شوشادا میرزه کریم منشینین مدرسه مکتبینده تحصیل آلمیشدیر. داها سونرا 1876-جی ایلده شوشاداکی روس مکتبینه داخیل اولور[۵].1878-جی ایلده آلکسی چرنیایئوسکی زاقافقازیا موعلّیملر سمیناریاسینا طلبه توپلاماق مقصدی ایله بو مکتبه گلیر فریدون بیگی ده تحصیل آلماق اوچون قوْرییه آپاریر[۲]. 1879–1885-جی ایللر عرضینده او زاقافقازیا موعلّیملر سمیناریاسیندا تحصیل آلیر. تحصیل آلدیغی مودتده موعلّیملری آ.او.چرنیایئوسکی و م.کیپیانی ایله یاخین موناسیبت ساخلاییر[۶].
چالیشماسی[دَییشدیر]
1885-جی ایلده سمیناریانی بیتیردیکدن سونرا ایروان گیمنازیاسینا تعیینات آلیر.[۷]1885–1890-جی ایللرده ایرواندا فعالیت گؤستردیگی دؤورده گیمنازیادا آنا دیلی، حوسن-خط فنلرینی تدریس ائتمیش، پانسیون موربّیسینین کؤمکچیسی وظیفهسینی داشیمیشدیر[۸]. پداقوژی ساحهده مووفّقیتلرینه گؤره دفعهلرله موکافاتلاندیریلمیشدیر. اونا " Kollecski sekretar" ، " Titulyar sovetnik" و " Statski sovetnik" روتبهلری وئریلمیشدیر. 1893–1894-جو ایللرده یئنیدن ایروان گیمنازیاسیندا فعالیت گؤستریر. 1895-جی ایلده ایسه ایروان شهرینی ترک ائدیر. ائله همین ایلده قوری موعلّیملر سمیناریاسینین "تاتار شؤعبهسی "-نین آذربایجان دیلی و شریعت موعلیمی تعیین ائدیلیر. 1918-جی ایله قدر قوریده پداقوژی فعالیتینی داوام ائتدیریر. 1897-جی ایلده وکیلوفلار نسلیندن اولان بادیصبا خانیم کؤچرلی ایله عاییله حیاتی قورور[۹]. 1910-جو ایلده قوری سمیناریاسینین آذربایجان شؤعبهسینین کئچیجی تعلیماتچیسی سونرادان ایسه سمیناریانین آذربایجان شؤعبهسینین اینسپکتورو وظیفهسینه تعیین اولونموشدور. 1916–1917-جی ایللرده سمیناریانین آذربایجانا کؤچورولمهسی اوچون تشبوث گؤسترمیش، تکلیفلر ایرهلی سورموشدور. سیاسی پروسهلره قوشولاراق، "موساوات " پارتیاسینا عوضوو اولموشدور[۲].
1918-جی ایلده قوری موعلّیملر سمیناریاسینین آذربایجان شؤعبهسینی تدریس لوازیماتی و آوادانلیغی ایله بیرلیکده اؤز خرجینه قازاخ شهرینه کؤچورموش، بونون اساسیندا آذربایجان موعلّیملر سمیناریاسی یارادیلمیشدیر. فریدون بیگ کؤچرلی سمیناریانین دیرکتورو تعیین اولونور. 17 سپتامبر تاریخیندن قازاخ موعلّیملر سمیناریاسیندا ایلک درسلر باشلاییر. سونرادان قازاخدا ایلک اوشاق ائوی آچیر. 1918-جی ایل 28 مای تاریخینده آذربایجان میلّي شوراسینین عوضوو سئچیلیر، و ایستیقلال بیاننامهسینی ایمضالاییر[۱۰]. 1919-جو ایل فوریهنین 1-ده موساوات پارتیاسینین سیّار بوروسونون مرکزی کومیتهسینین تشبّوثو ایله تشکیل ائدیلمیش قازاخ شؤعبهسینه صدر سئچیلیر. شوروی ایشغالینا قدر قازاخ موعلّیملر سمیناریاسینا رهبرلیک ائدیر[۶].
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
1884-جو ایلده قوری موعلّیملر سمیناریاسیندا تحصیل آلارکن " تعلیمی-سوقراط " اثرینی یازیب. ایروان گیمنازیاسیندا چالیشدیغی ایللرده زؤهرابزاده ایله بیرلیکده " تعلیمی-لیسانی-تورکو " آدلی درسلیک ترتیب ائتمیشدیر. 1886-جی ایلده ایلک تئاتر تاماشاسینی قویموشدور. 1890-جی ایلده ایسه ایرواندا " موسیؤ ژوردان و درویش مستعلی شاه " کومدیسینی تاماشایا قویوب. 1891-جی ایلده "تعلیمی-سوقراط " آدلی کیتابی باغچاسارایدا " ترجومان " مطبعهسینده 1892-جی ایلده ایسه آ.س.پوشکیندن ترجومه ائتدیگی " تورچو و بالیق " منظوم ناغیلی ایروان شهرینده کیتاب حالیندا چاپدان چیخمیشدیر. م.ی.لرمونتوفون " اوچ خورما آغاجی " و آ.کولتسوفون " آ کیشی، نییه یاتیبسان؟ " شعیرلرینین ترجومهسیندن عیبارت کیتابی شوشادا چاپ ائدیلمیشدیر[۱۱]. " تاتار کومدیلری " آدلی ایلک علمی مقاله سی " Novoye obozreniye " قزئتینده درج اولونموشدور. 1898-جی ایلده " عرب الیفباسی و اونون قوصورلاری " سیلسیله مقالهسی " قافقاز " قزئتینده درج اولونور. 1900-جو ایلده موعلّیملر سمیناریاسینین عومومدونیا پاریس سرگیسینده قوری سمیناریاسیندان نوماییش ائتدیریلن اکسپوناتلار سیراسینا ف.کؤچرلینین کیتابلاری دا داخیل ائدیلیر. 1903-جو ایلده تیفلیسسده "آذربایجان تاتارلارینین ادبیاتی " کیتابی روس دیلینده چاپ ائدیلیر. ائله همین ایلده م.ف.آخوندوفون "آلدانمیش کواکیب " پووستینی روس دیلینه چئویریر. 1904-جو ایلده آ.پ.چخوفون " آت فامیلیاسی " حکایهسینی ترجومه ائدیب، کیچیک بیر موقدّیمه ایله " شرقی-روس " قزئتینده درج ائتدیریر[۶]. 1906-جی ایلده " موللا نصرالدین " درگیسینین نشره باشلاماسینی تقدیر ائدهرک، درگینین بیرینجی اوچ آیلیق فعالیتی باره ده ایجمال حاضیرلاییب، "Tiflisskiy listok" قزئتینده درج ائتدیریر. " ایرشاد " قزئتینده " بیر دارالموعلّیمین کیفایتدیر " آدلی مقاله ایله چیخیش ائدهرک، آذربایجاندا موستقیل موعلّیملر سمیناریاسی یارادیلماسی مسلهسینی قالدیریر. جلیل محمدقولوزادهنین " اوستا زئینال " کیتابچاسی حاقیندا عئینی آدلی مقالهنی "Znaniye" قزئتینده چاپ ائتدیریر. 1911-جی ایلده م.ف.آخوندزادهنین آنادان اولماسینین 100 ایللیک یوبیلئیی موناسیبتیله تیفلیسده کئچیریلن طنطنهلی ییغینجاقدا معروضه ایله چیخیش ائدیب. " میرزه فتحعلی آخوندوف" آدلی کیتابی چاپ اولونوب[۱۲]. 1912-جی ایلده اوشاقلار اوچون یازدیغی " بالالارا هدیه " کیتابی باکیدا " کاسپی " مطبعهسینده چاپ اولونور. 1913-جو ایلده یازدیغی " آذربایجان ادبیاتی تاریخی " آدلی اوچ جیلدلیک اثرینی تاماملامیشدیر[۱۳]. 1920-جی ایلده " وطن دیلی "نین 1. حیصهسینین یئنیدن ایشلنمهسینده خیدمتلری اولموشدور. اونلارلا درسلیگه دوزهلیش ائتمیش، نظری ماتریالی، حکایهلری آرتیرمیش، متودیکا و ستیلیستیکاسینی زنگینلشدیرمیشدیر. اؤلوموندن سونرا 1925-جی ایلده " آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری " کیتابینین 1. حیصه سی 1926-جی ایلده ایسه کیتابین ایکی حیصه سی چاپ ائدیلمیشدیر[۱۳]. اوشاقلار اوچون یازدیغی " بالالارا هدیه " کیتابی ایسه 1967،1972 و 2013-جو ایللرده چاپ ائدیلمیشدیر[۲].
اؤلومو[دَییشدیر]
1920-جی ایلین مئیینده قازاخ کومونیستلری کؤچرلینی و دیگر " موساوات " فونکسیونرلرینی "خالقا خیانتده " ، " میلّی نیفاق تؤرتمکده " ، " تورپاق و مولک ضبط ائتمکده " ، ژنرال-قوبرناتور ه.خویسکینین اعتیبارلی شخص لری اولماقدا ایتّیهام ائتدیلر[۲]. قازاخ اینقیلاب کومیتهسینین گنجه فؤوقالعاده کومیتهسینه تقدیماتینا اساساً، ادیب حبس اولونموش، 20-جی دیویزیانین 7-جی خوصوصی بؤلمهسی خوصوصی شؤعبهسینده شاهیدلر دیندیریلمهدن، وئریلمیش ایضاحاتلار نظره آلینمادان گوللـهلنمهسی حاقیندا قرار چیخاریلمیشدیر. قرار 7-جی خوصوصی بؤلمهنین ریسی لیبرمان و فؤوقالعاده کومیسار حمید سولطانوف طرفیندن تصدیق ائدیلمیش، حؤکم یئرینه یئتیریلمیشدیر.[۱۴][۱۵]
گولللنمه حاقیندا چیخاریلمیش قرار[۱۶]:
" من، یگیرمینجی دیویزیانین خوصوصی شؤعبهسینین حربی موستنطیقی بو گون فریدون بیگ کؤچرلینسکینین عکساینقیلابچی کیمی ایتتیهامنامهسی اوزره ایشینه باخاراق و قازاخ اینقیلاب کومیتهسینین اونا وئردیگی خاصیتنامهنی نظره آلاراق بیلدیریرم کی، موتهیم کؤچرلینسکی اؤزونون حاکیمیتیندن و بؤیوک صلاحیتیندن ایستیفاده ائدهرک زحمتکئش خالقا زوراکیلیق گؤسترمیشدیر. کؤچرلینسکی قازاخدا " موساوات " پارتیاسینین صدری اولارکن میلتچیلیک اهتیراسلارینی قیزیشدیرمیشدیر. نتیجهده قونشو میلتلر آراسیندا توققوشمالار باش وئرمیشدیر. اونون وئردیگی ایضاحات هئچ ده ایناندیریجی دئییلدیر... متّهیم کؤچرلینسکینین شاهیدلرین دیندیریلمهسی حاقیندا عریضهسینی نتیجهسیز قویماق (ردّ ائتمک) لازیمدیر. اونون گلهجکده آزادلیقدا قالماسی قازاخ قزاسیندا عکساینقیلابی حرکاتین باش وئرمهسینه، فهله و کندلیلرین گوناهسیز اولاراق قانلارینین تؤکولمهسینه سبب اولا بیلر.
قرارا آلینیر: موتّهیم کؤچرلینسکی گوللـهلنسین.
تصدیق ائدیرم: 7نؤمرهلی خوصوصی بؤلمهنین رئیسی لیبرمان
تصدیق ائدیرم: فؤوقالعاده کومیسسار ح.سولطانوف. "
موکافاتلاری[دَییشدیر]
1899-جو ایلده اوچ درجهلی " موقدس آننا " اوردنی ایله 1902-جی ایلده ایسه ایکی درجهلی " موقدس استانیسلاو " اوردنی ایله تلطیف ائدیلمیشدیر[۲]
ایرثی[دَییشدیر]
فریدون بیگین ایرثینین آراشدیریلماسی، آذربایجان میلّی حرکاتی ایله علاقهسینین اولماسینا گؤره شوروی دؤورونده خوصوصاً ده استالینین حاکیمیتی دؤورونده دئمک اولار کی مومکونسوز ایدی. ایلک دفعه 1957-جی ایلده بکیر نبییئف اونون ایرثینی آراشدیرمیشدیر. او، آرشیو ماتریاللاری توپلایاراق فریدون بیگین ساغ قالان طلبهلری ایله گؤروشهرک 1960-جی ایلده "ف.کؤچرلینین حیات و یارادیجیلیغی " مؤوضوسوندا نامیزدلیک ریسالهسینی مودافیعه ائتمیشدیر[۱۷]. 12 سپتامبر 1967-جی ایلدن جومهوریت اوشاق کیتابخاناسی فریدون بیگ کؤچرلینین آدینی داشیییر[۱۸]. 2013-جو ایلده فریدون بیگ کؤچرلینین آنادان اولماسینین 150 ایللیک یوبیلئیی کئچیریلمیشدیر.[۱۹].
فریدون بیگ کؤچرلینین فیکیرلری[دَییشدیر]
- "بیر میلتین مالینی، دؤولتینی و حتّی وطنینی الیندن آلسان اؤلوب ایتمز، آما دیلینی آلسان فوت اولار، اوندان بیر نیشان قالماز[۲]."
- " گر بیر خالقی محو ائتمک، اونو آدام توپلوسونا چئویرمک ایستهییرسینیزسه، موعلیمینی ساوادسیز، حکیمینی ایسه کمساواد ائلهیین. بیری اونون باشینی، او بیری جانینی زای ائلهسین. "
- " موعلّیملیک آغیردیر، آنجاق پاک و موقدس خیدمتدیر. سمیناریادا آلدیغینیز علم و تربیهنی ائله یوکسک و هوندور مقامدا ساخلایین کی، نورو اطرافی دا ایشیقلاندیرا بیلسین. "
- " هر بیر خالقین مادّی یوخسوللوغو، ایقتیصادی دوشکونلوگو اونون ذهنی یوخسوللوغونون، معنوی دوشکونلوگونون نتیجهسینده مئیدانا چیخیر. "
- " من، بالالارا هدیه اولماق اوچون خالقیمیزین یاراتدیغی ناغیل و حکایهلردن، مثل و تاپماجالاردان و بیر چوخ منظومهلری توپلاییب بو کیتابی ترتیب ائتدیم کی، اونلار اونودولوب خاطیرهلردن چیخماسین. "
- " هر میلتین اؤزونهمخصوس آنا دیلی وار کی، اونون مخصوصی مالیدیر. آنا دیلی میلتین معنوی دیریلیگیدیر، حیاتینین مایهسی منزیلهسیندهدیر. آنانین سودو بدنین مایهسی اولدوغو کیمی، آنانین دیلی ده روحون قیداسیدیر، هر کس اؤز آناسینی و وطنینی سئودیگی کیمی، آنا دیلینی ده سئویر. "
- "اصل ادبیات حیاتی حقیقتلری عکس ائتدیرمکله یاناشی جمعیتی، خالقی قاباقجیل ایدئیالارلا سیلاحلاندیرمالیدیر، اونون آزادلیق موباریزهسینه کؤمک ائتمهلیدیر: حقیقی شاعیر میلت و وطن یولوندا جانلار فدا ائتمک لازیم ایسه وطن اوغلانلارینین اورگینه یاندیریجی اود سالیب، اونلاری هر قیسیم فداکارلیغا و جاننیثارلیغا شؤوقمند ائتمهلیدیر. "
- " نه قدر بیر قؤوم و طایفا علمسیز و معریفتسیز اولسا، بیر او قدر اونون ادبیاتی ضعیف و بیمضمون اولاجاقدیر. حتّی چوخ طایفالار واردیر کی ادبیات نه اولدوغونو بیلمزلر. بونلار دونیا اوزونده چوخ مودت یاشاماییب پوچ و زای اولورلار. ترقّی و سعادت فیکرینده اولان و ادبی زیندگانلیق آرزوسونا دوشن قؤوم و میلت گرکدیر ان اول اؤز آنا دیلینین ووسعت و قووّت تاپماغینا سعی و حمیت گؤسترسین و ادبیاتی-میلّیهسینین آثاری-نفیسه و تصنیفاتی-ممدوحه ایله زنگینلشدیرسین. "
- "ائی قارداشلار، حیاتین قدرینی بیلینیز، اویانینیز، حرکت ائدینیز، قاپی-باجالارینیزی آچینیز، ائوینیزه ایشیق دوشسون، عوفونتلی و آغیر هاواسی دَییشیلسین. گؤزلرینیزین توزونو سیلیب دیقت ایله اطرافا باخینیز، هر کس ایشلهییر، چالیشیر، حیاتدان نفعبردار اولور. "
- " بیز دیلیمیزی بیلمیریک و بوندا تقصیر بیزده دیر، دیلیمیزده دئییل. فارس و عربه مئییل و رغبتیمیز او قدر چوخ اولوبدور کی، اؤز دیلیمیزده اولان سؤزلری آتیب عوضینه اجنبی دیللرین غلیظ عیبارهلرینی و سؤزلرینی گؤتورموشوک و گؤتوردوگوموز سؤزلری و عیبارهلری اؤز دیلیمیزین شیوهسینه اویدورماییب عئینی حالی ایله دیلیمیزه قاریشدیرمیشیق و نأقابیل پینهچیلر کیمی الیمیزه هر نه دوشوبسه، پالتاریمیزا یامامیشیق. بیزیم قزئتلرده چاپ اولونان مقالهلر، تلقرام ترجومهلری، حتّی اعلانلار او قدر دولاشیق و چتین دیلده یازیلیر کی، اوخویانلار باشا دوشمهییر و باشا دوشمهدیکلری حالدا قزئته اوخوماقدان رغبتلری کسیلیر. دیلین شیوهسینی ایتیرمک و اوسلوبونو پوزماق بؤیوک فساددیر. مرحوم حسنبیگ ملیکوفون " اکینچی " قزئتینین نؤمرهلری الینیزه دوشسه، اوخویوب بو مطلبین بارهسینده بیر آز فیکیر ائلهیین[۲]."
فریدون بیگ کؤچرلی حاقیندا فیکیرلر[دَییشدیر]
" فریدون بیگ کؤچرلی آذربایجان ادبیاتینین تدقیقییله یئگانه مشغول بولونان قییمتدار بیر موحریر، موعلیم و عالیم ایدی. محمد امین رسولزاده"
" فریدون بیگ کؤچرلی فولکلورو جامعدهکی اینسان لارین ترتربیهسی، آییلماسی و ساوادلانماسی اوچون موهوم واسیطهلردن حساب ائدیردی، اونا گؤره ده خالق ادبیاتینین توپلانماسی و نشری اوچون چالیشیردی. جاواد هئیت"
" فریدون بیگین تکجه بیر موعلیم کیمی دئییل، هم ده اؤز خالقینین ادبیاتینی سئون آلوولو وطنداش کیمی آذربایجان ادبیاتینی تبلیغ ائتمهسی منیم قلبیمده نجیب حیسّلر اویادیردی. فریدون بیگ حاقیندا هامی بئله فیکیرده ایدی کی، او سون درجه بؤیوک آدامدیر. بؤیوکلوگو ده اوندادیر کی، دوغولدوغو تورپاغا، منسوب اولدوغو خالقا – اونون ادبیاتینا ایدئال درجه ده صادیقدیر. علی صبری قاسیموف "
" فریدون بیگ کؤچرلی ان موقتدیر، ان سئوگیلی ادیبلریمیزدن بیریدیر. بو شخص ادبیات تاریخیمیزی یازماقلا بوتون کئچمیشیمیزی دیریلتدی. شاعیرلریمیزین عولوی روحلارینی جانلاندیردی و حیاتیفیکریهمیزی طبیعی یولونا سالدی. چوخ حئیف کی، فریدون بیگ حضرتلرینین چوخ آز اثرلری اوخوجولارا مال اولدو. ان گوزیدهسی " آذربایجان تورکلرینین ادبیات تاریخی" هله طبع اولونماییب قالیر. بو کیتابی شرقشوناس بیر اجنبی یازسا ایدی اوروپادا اونون ایله بؤیوک آد قازاناردی. گؤره سن بس بیزیم آرامیزدا فریدون بیگ کؤچرلی جنابلاری کیمی آداملارین عمله گلمهسینی نییه شوخ و هوس ایله قارشیلامیریق؟ یوسف وزیر چمنزمینلی"
"فریدون بیگین ادبیات تدقیقاتی آذربایجان ادبیاتشوناسلیغی اوچون چوخ قیمتلی و تاریخی خیدمتدیر. اونون سایهسینده قدیم دؤورون بیر چوخ شاعیرلری و اثرلری مئیدانا چیخاریلیب خالقا تانیدیلمیشدیر. یئنه اونون تدقیقاتی سایهسینده بؤیوک-کیچیک آذربایجان شاعیرلری حاقیندا، واختیندا ایلک تصوور حاصیل ائدیلمیشدیر. اونون اثرلری اوزون ایللر قدیم ادبیات تاریخچیلری اوچون منبع و وسایت اولموشدور. بیر اینستیتوتون گؤره بیلمهدیگی ایشی ف.ب.کؤچرلی تکباشینا گؤرموشدور. میر جلال"
" ادبی ایجتیماعیتیمیزین کؤچرلی یارادیجیلیغی ایله یاخیندان ماراقلانماسی تامامیله طبیعیدیر. چونکی 19. عصرین سونو، 20. عصرین بیرینجی روبعونده گئنیش ادبی، ایجتیماعی، علمی-پداقوژی فعالیت گؤسترمیش کؤچرلینین زنگین ایرثی ادبیاتیمیزین همین دؤورو حاقیندا گئنیش تصوور یارادا بیلن قییمتلی منبعلردندیر. فریدون بیگ کؤچرلی آذربایجان ادبیاتشوناسلیغی تاریخینده ایلک دفعه اولاراق ادیب و شاعیرلریمیزین بؤیوک بیر قیسمینی احاطه ائدن ادبیات تاریخینی یازمیشدیر. بو اثرده 129 شاعیرین ادبی ایرثی و اونلاردان بؤیوک بیر قیسمینین ترجومهیی-حالی وئریلمیش، اثرلری حاقیندا اوریژینال فیکیرلر سؤیلنمیشدیر. فریدون بیگ کؤچرلینین هم تنقیدی مقالهلرینده، هم ده تدقیقاتچیلیق فعالیتینده باریز شکیلده نظره چارپان خوصوصیتلردن بیری و دئمک اولار کی، ان باشلیجاسی، اونون موعاصیرلیک پروبلمینی همیشه دیقت مرکزینده ساخلاماسیدیر. بکیر نبییئف "
" فریدون بیگ کؤچرلینین گلهجک حاقیندا ساغلام بیر رومانتیکاسی واردی. او، بعضاً اوزونو صینفه توتاراق، اوشاقلارا یانیقلی بیر سسله دئیردی کی، سیزه باخارکن من آذربایجان خالقینین گونشلی گلهجگینی تأمین ائدهجک خوشبختلر نسلینی گؤرورم. اوخویون، بالالاریم، خالقیمیزین نیجات یوللاریندا اونا دایاق اولون. مهدیخان وکیلوف "
" فریدون بیگ کؤچرلی منیم قلبیمده حساس بیر اینسان، غرضسیز ادبیاتچی، یورولماز بیر معاریفچی کیمی ابدی ایز بوراخمیشدیر. بیزیم ائل ادبیاتیمیز او قدر ووسعتلیدیر کی، اونو یازماقلا قورتاراجاق شئیلردن دئییل. میلتیمیزین ایستعداد و مهارتی-فیطریلرینه و احوالی-روحیهسینه آشینا اولماق ایستهینلر مؤحترم فریدون بیگ کؤچرلینین " بالالارا هدیه " کیتابچاسیندا ایستیفاده ائده بیلرلر. او، جاماعاتیمیزین آراسیندان ناغیل، مثل، تاپماجا و شعیرلری بیر یئره توپلاماقلا کؤرپهلریمیزه بؤیوک هدیه ائتمیشدیر[۲][۷] عبدالله شایق "
کیتابلار[دَییشدیر]
اثرلرینین نشری[دَییشدیر]
- م.ف.آخوندوف حضرتلرینین تولّودوندن 100 ایل مورورائتمه موناسیبتیله یازیلمیش ریسالهیی-یادیگارانه دیر /فریدون بیگ کؤچرلی. - تیفلیسس، کولتورا، 1911. - 71 ص.
- بالالارا هدیه (میلّی ناغیل و حکایهلر، مثل و تاپماجا و نؤوعبهنؤوع منظومهلر مجموعهسی) /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی، 1912. - 101 ص. عرب الیفباسیندا.
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی: آذرنشر، 1925.- ج.1.ه.بیر.- 276 ص. عرب الیفباسیندا.
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی: آذرنشر، 1925.- ج.1. ه.2.- 345 ص. عرب الیفباسیندا.
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی: آذرنشر، 1926.- ج.2. ه.1.-278 ص. عرب الیفباسیندا.
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی ماتریاللاری /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی: آذرنشر، 1926.- ج.2. ه.1.- 283 ص. عرب الیفباسیندا.
- سئچیلمیش اثرلری /فریدون بیگ کؤچرلی؛ ترتیب و قئیدلر کمال طالبزاده و نادر محمدوف، رئد. ک.طالبزاده. - باکی: آذربایجان سسر ائا نشریاتی، 1963. - 341 ص.
- بالالارا هدیه /فریدون بیگ کؤچرلی؛ ترت. ائد. و رئد. بکیر نبییئف. - باکی: گنجلیک، 1967. - 88 ص. شک.
- بالالارا هدیه /فریدون بیگ کؤچرلی.- 2. نشر. - باکی: گنجلیک، 1972. - 88 ص. شک.
- آذربایجان ادبیاتی: 2 جیلدده /فریدون بیگ کؤچرلی؛ ترانلیتراسیا و ترت. ائد. موقد. ایضاحلار و قئیدلرین مؤلیفی ر.قنبر قیزی؛ رئد. ه.میرحمدوف؛ آذربایجان سسر ائا، نظامی آدینا ادبیات این-تو.- باکی: علم، 1978. - ج.1. - 599 ص.
- آذربایجان ادبیاتی: 2 جیلدده /فریدون بیگ کؤچرلی. - باکی: علم، 1981. - ج.2. - 460 ص.
- بالالارا هدیه /فریدون بیگ کؤچرلی، س.ع.شیروانی؛ فریدون بیگ کؤچرلی؛ س.س.آخوندوف، ع.شایق؛ ترت.ائد. س.حسینوف. - باکی: گنجلیک، 1985. – 424ص. دونیا اوشاق ادبیاتی کیتابخاناسی. کیتابدا فریدون بیگ کؤجرلی بؤلمهسی آیریلمیشدیر [ص.126-213].
- بالالارا هدیه /فریدون بیگ کؤچرلی؛ رئد. ت.جمیلووا. - باکی: گنجلیک، 1987. - 104 ص.
- 19.عصر آذربایجان ادبیاتی مونتخباتی: درس وسایتی /ترت.: ر.حسنووا، ت.احمدوو. - باکی: آدو-نون نشریاتی، 1992. – 771ص. کیتابدا فریدون بیگ کؤچرلینین " ایرواندان مکتوب " اثری وئریلمیشدیر [ص.597-598].
- آذربایجان ادبیاتی: 2 جیلدده /فریدون بیگ کؤچرلی؛ ترت.، موقد. ایضاح و قئید. مول. روقیه قنبرقیزی؛ رئد.: ه.میرحمدوف، ب.نبییئف.- تکرار نشر. - باکی: آوراسیا پرس، 2005. - ج.1. - 2005.- 557، [3] ص.؛ ج.2.- 2005. - 461، [3] ص. کلاسیک آذربایجان ادبیاتی.
- بالالارا هدیه: (ناغیللار، سایاچی سؤزلر، دوزگولر و س.) /ف.کؤچرلی؛ رئد. س.بئکتاشی؛ رس. آ.حسینوف؛ آذربایجان رسپوبلیکاسی مدنیت و توریزم ناظیرلیگی. - باکی: شرق-غرب، 2013. - 171 ص.ایل[۲].
ترجومهلری[دَییشدیر]
- " تعلیماتی-سوقراط " : احوالی-سوقراط کی، قدیم یونانلارین موعلیمی /باغچاسارای.- 1891.- 88 ص.
- پوشکین، آ.س. تورچو و بالیقچی /الئساندر سرگیویچ پوشکین / ایروان.- 1892.- 15 ص.
- م.لرمونتوف. " اوچ خورما آغاجی " و آ.کولتسوف " آ کیشی، نییه یاتیبسان؟ " / شوشا، 1895.
- چخوف، آ. آت فامیلیاسی /آنتون چخوف //شرقی-روس.- 1904.- 16-17 اییون.
- ترتیب ائتدیگی و اؤن سؤز یازدیغی کیتابلار[رئداکته | اساس رئداکت]
- جاوانشیر احمد بیگ آثاری-احمد بیگ /اؤن سؤز. فریدون بیگ کؤچرلی؛ نشر ائد. حمیده خانیم داواتدارووا.- تیفلیس، 1906.- 105 ص.
- " سایچی سؤزلری " و " والهین نغمهسی " روسجا ترجومهلری ایله بیرلیکده /توپلایانی ف.کؤچرلی //سمومپک.- تیفلیسس، 1910.- بور.41.
- موحریرین ایفادهیی-مرامی /اؤن سؤز. فریدون بیگ کؤچرلی.- بالالارا هدیه.- باکی، 1912.
- موقدس تاریخ /ترت.ائد.: م.افندیزاده، ف.کؤچرلی؛ ترج.ائد.ف.شیرینوف؛ تورک دیلینده یازانی حسین افندی غایبوف و عبدالسلام آخوندزاده تأسیس و تجهیز ائدیبلر؛ آذربایجان رئسپوبلیکاسی تحصیل جمعیتی.- باکی: تحصیل، 2007.- 72 ص.
حاقیندا یازیلان کیتابلار[دَییشدیر]
- نبییئف، ب. گؤرکملی تدقیقاتچی و ادبیاتشوناس (1863-1920) /بکیر نبییئف؛ رئد. شیخعلی قربانوف؛ آذربایجان سسر ائا، نظامی آد. ادبیات اینستیتوتو.- باکی: آزسسر ائا، 1963.- 164 ص
- نبییئف، ب. فریدون بیگ کؤچرلی: معنالی عؤموردن صحیفهلر /بکیر نبییئف.- باکی: گنجلیک، 1984.- 228 ص.
- بکتاشی، ای. فریدون بیگ کؤچرلینین یارادیجیلیق یولو /عنایت بکتاشی.- باکی: یازیچی، 1986.-183 ص.
- نظیرلی، ش. قوریدن گلن قاتار: [سندلی پووست] /شمیستان نظیرلی؛ رئد. ت.محمدوف؛ رسام ائ.اسماییلوف.- باکی: آذرنشر، 1993.- 207 ص.
- فریدون بیگ کؤچرلینین شخصی آرشیوی /ترت. محمد عادلوف؛ رئد.: آ.رامازانوف، ر.ولییئو؛ آمئا محمد فضولی آد. الیازمالار این-تو؛ شکی رگیونال علمی مرکزی.- باکی: نورلان، 2005.- 286ص
- زاقافقازیا (قوری) موعلّیملر سمیناریاسی آذربایجان شؤعبهسی-130 [فوتوالبوم] /ترت.: ه.احمدوف، ای.عیسییئف، م.الیاسوف، آ.رستموف؛ رئد.ه.بایراماوغلو.- باکی: آبو، 2009.- 59 ص.
- پیرعلییئف، و. ف.ب.کؤچرلینین پوبلیسیستیکاسی: مونوقرافیا /و. پیرعلییئف؛ علمی رئد. خ.ق.محمدوف.- باکی، 2010.- 335 ص.
- نظیرلی، ش. قوریدن گلن قاتار: [سندلی پووست] /شمیستان نظیرلی.- علاوه لرله ایکینجی نشری.- باکی: شرق-غرب، 2011.- 492 ص.
- احمدوف، ه. معاریف فداییلری: قوشا قاناد /حسین احمدوف.- باکی: آدپو، 2013.- 199 ص
- فریدون بیگ کؤچرلی: شیفاهی و یازیلی ادبیات /ترت.ائد. ک.علییئف، ف.قاسمووا؛ رئد. م.کاظماوغلو؛ آمئا، فولکلور این-تو.- باکی: نورلان، 2013.- 178 ص.
- گؤرکملی معاریف خادیمی /علمی رئد. ه.م.احمدوف.- باکی: آدپو، 2013.- 113ص
یازدیغی مقالهلر[دَییشدیر]
- ایرواندان مکتوب /فریدون بیگ کؤچرلی //کشکول.- 1890.- №104.- 20 آوریل[20].
- " موسیؤ ژوردان و مستعلی شاه " کومدیسینین تاماشایا قویولماسی حاقیندا /فریدون بیگ کؤچرلی //کشکول.- 1890.-20 آوریل.
- بیر آداما جاواب /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №42.- 9 ژوئیه.
- جاواب /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №23،24،25.- 25، 28، 30 مئی.
- حؤرمتلی " شرقی-روس " روزنامهسینه بیر نئچه سؤزلر/فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №17.- 9 مئی.
- قاراباغ (شوشا) موسلمان موعلّیملرینین هیمّتی:[شوشادا گنج موعلّیملرین حاضیرلادیقلاری " حاجی قارا " تاماشاسی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №52.- 3 آقوست.
- قاراباغدان (شوشا)، تیفلیسدن شهر مکتبلرینه درس وئرن موعلّیملرین ایجتیماعی رأیی ندی /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №38.- 29 ژوئن.
- قاراباغدان زاقافقازیا دارالموعلّیمینین تیفلیسه نقل اولونماسی /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №64.- 31 آقوست.
- موعلّیملر ایجتیماعی /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- 29 ژوئن.
- 17-جی نؤمرهنین مابعدی /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1903.- №18.- 11 مئی.
- جاوان موعلّیملر /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 11 ژوئن.
- جمعیتی-خئیریه /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 19 آقوست.
- ادبیات. آنتون چخوفون حکایهلریندن /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- №104،105.- 16،18 ژوئیه.
- ادبیاتیمیزا دایر مکتوب /فریدون بیگ کؤچرلی//شرقی-روس.- 1904.- №252.-18 دسامبر.
- گؤزل بیر کیتاب /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- №64.- 2 ژوئن.
- صولح و باریشیق /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 28 دسامبر.
- تبریکنامه لر /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 28 ژوئیه.
- تأسوف /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 9 دسامبر.
- تزه کیتاب: [مقاله " اوتللو " فاجیعهسینین یئنی نشری موناسیبتیله یازیلمیشدیر] /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- №108.- 20 ژوئیه.
- اوچ گونلوک سفر /فریدون بیگ کؤچرلی //شرقی-روس.- 1904.- 20 نوامبر.
- موحاریبه و صولح: روس-ژاپون دؤولتلری آراسیندا باغلانان صولح موقاویلهسی حاقیندا /فریدون بیگ کؤچرلی //حیات.- 1905.- №86.-18 اوکتوبر.
- بیر دارالموعلیمینین کیفایتمیدیر؟ /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №213.- 11 سپتامبر.
- بیر موعلیمین بیزه جوابی: [کند موعلّیملرینین اؤز وظیفهلرینی لاییقینجه یئرینه یئتیرمهمهلری حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №78.- 23 مارس.
- س.ا.نباتی /فریدون بیگ کؤچرلی //رهبر.- 1906.- №1.
- جاوانشیرده کازاکلارین رفتاری /فریدون بیگ کؤچرلی//ایرشاد.- 1906.- №87.- 27 مارس.
- احتیاطلی اولماق کیمه لازیمدیر؟: [تیفلیسده کئچیریلن ارمنی-موسلمان مجلیسی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //یرشاد.- 1906.- №52.- 2 فوریه.- ص.2.
- ادبیاتیمیزا دایر /فریدون بیگ کؤچرلی //رهبر درگیسی.- 1906.- №2.- ص.8–11.
- عقیل عقیلدن اؤتکم اولار /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №62.- 7 مارس.
- ایدارهیه مکتوب /فریدون بیگ کؤچرلی //آچیق سؤز.- 1906.- №289.- 22 سپتامبر.
- ایدارهیه مکتوب: [مقاله ارمنی-موسلمان قیرغینیندان بحث ائدیر] /فریدون بیگ کؤچرلی //دوت-قوچ.- 1906.- №13.- 17 ژوئیه.
- قاراباغدا جاوانشیر ماحالینین احوال و اؤوضاعسینا دایر: [شاعیر ذاکیر حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №43–44.- 10،12 فوریه.
- معیشتیمیزه دایر (بیر پارا بیانات) /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №108.- 9 مئی.
- معیشتیمیزه دایر: (بیرتای بوینوز اؤکوز): [مقاله ده چار مأمورلارینین عدالتسیزلیکلرینه قارشی چیخماغا چاغیریلیر] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №65.- 11 مارس[21].
- معیشتیمیزه دایر: موسلمانچیلیق /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №143.- 19 ژوئن.
- معیشتیمیزه دایر: (بیر پارا بیانات) /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №1.- 28 آوریل.
- معیشتیمیزه دایر: (قارانلیقدا قالانلاریمیز) [آذربایجان دؤولت مأمورلارینین خالقا اذیت وئرمهلری حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №55.- 2مارس[22].
- معیشتیمیزه دایر: (یاریمچیقلاریمیز): " آنلایانین نؤکری، آنلامازین قولویام، داد یاریمچیق الیندن " : [آذربایجان دؤولت مأمورلارینین اؤزباشینالیغی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.-1906. №63.-8مارس.
- معیشتیمیزه دایر: ائل اوچون آغلایان گؤزسوز قالار: [هاشم بیگ وزیروفون حبس اولونماسی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №86.- 10 آوریل.
- معیشتیمیزه دایر: اجلسیز اؤلنلریمیز: [ذولفقار بیگ حاجیبیگوفون دفنی و کندلرده حکیم قیتلیغی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №108.- 9 مئی.
- معیشتیمیزه دایر: تعلیم خئییر ائدنلریمیزین جزاسی: [ایرواندا روس-موسلمان مکتبینین مودیری هاشم بیگ وزیروفلا اورا جماعاتینین رنcیده لیگی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №129.- 2 ژوئن.
- موعلّیملر ایجتیماعینه دایر: ایشین ایبتیداسی: [باکیدا چاغیریلان موعلّیملر ایجلاسی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №202.- 23 آقوست.- ص.2.
- موعلّیملر نئچون باکییا قاییدیر /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №63.- 8 مارس؛ №87،88.- 12،13 آوریل.
- نییه موعلّیملر کندلردن قاچیرلار؟ /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №76.- 20 مارس.
- سید ابوالقاسم نباتی /فریدون بیگ کؤچرلی //رهبر.-1906.- №3.
- شوشا فاجیعهسینه دایر: [قاراباغین ارمنی-موسلمان ایغتیشاشی نتیجهسینده ویرانه قالماسی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- 31 ژوئیه.
- واقف و ودادی و بونلارین دوستلوغو /فریدون بیگ کؤچرلی //رهبر.-1906.- №3.
- وطن محبتی /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №77.- 22 مارس.
- یئنه موعلّیملر کندلردن قاچیرلار /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- №85.- 9 آوریل.
- واقف و ودادی و بونلارین دوستلوغو /فریدون بیگ کؤچرلی //دبیستان.- 1907.-№1.-26 ژانویه.-ص.7–11؛ رهبر.-1907.-№5.
- ادبیاتیمیزا دایر: [قازاخ شاعیری کاظم آغا سالک حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1908.- №29.- 8 مارس.
- گورجو شاعیری آکاکی سرتلینین یوبیلئیینه دایر: [شاعیرین 50 ایللیک یوبیلئیی موناسیبتیله] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1908.- №121،125.- 8–12 دسامبر.
- معیشتیمیزه دایر: آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1908.- 19 فوریه.
- معیشتیمیزه دایر: [بو سیلسیله مقالهلرده مؤلیف آذربایجان کلاسیکلرینین، خوصوصاً قاسم بیگ ذاکرین اثرلریندن ایستیفاده یولو ایله دؤورون بیر سیرا یارامازلیقلارینی، ایجتیماعی عدالتسیزلیکلری تنقید ائدیر] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1908.- №104،109.- 17، 23 نوامبر؛ №115.- 1 دسامبر
- معیشتیمیزه دایر: [مقاله ده بوتون منظوم پارچالار س.ع.شیروانینین " قافقاز موسلمانلارینا خطاب " آدلی شعیریندن گؤتورولموشدور] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1908.- №137.- 28 دسامبر.
- معیشتیمیزه دایر: [مقاله ده ادبی مسلهلر حاقیندا ماراقلی مولاحیظهلر وئریلمیشدیر] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1908.- №131.- 19 دسامبر.
- معیشتیمیزه دایر: [نوروز بایرامی حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.-1908.- №117.- 3دسامبر.
- بیزه یازییورلار. آخیسکادان /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №118.- 31 مئی.
- ادبیاتیمیزا دایر /فریدون بیگ کؤچرلی //صدا.- 1909.- №35.- 26 نوامبر؛ 3 دسامبر.
- ادبیاتیمیزا دایر: (میلّی شاعیریمیز عباس آغا غایبزاده یه نظیره) /فریدون بیگ کؤچرلی //صدا.- 1909.- 26 نوامبر؛ 2،3 دسامبر.- №45،46.
- معیشتیمیزه دایر آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №210.- 16 سپتامبر.
- معیشتیمیزه دایر: (بیزیم و خاریجیلرین اینتیلیگنت فیرقهسی) /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №224.- 5 اوکتوبر.
- معیشتیمیزه دایر آننوتاسییا /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- 27 ژانویه.
- معیشتیمیزه دایر: موعلّیملریمیز و اونلارین حالی /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №28،36،40.- 5،15،19 فوریه؛ №20.- 27 ژانویه.
- معیشتیمیزه دایر: حقیقی گؤزللیک و حرکتسیز نیصفیمیز /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- 26 آوریل، 29 ژوئیه- 4 آقوست.- ص.169،173.
- معیشتیمیزه دایر: کؤچریلرین اؤوضاع و احوالی /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- 1،8،14 نوامبر.- ص.203،208.
- معیشتیمیزه دایر: (دونیادا بلا ندن تؤرهییر؟) [ل.ن.تولستویون اوشاقلار اوچون یازدیغی " دونیادا بلا ندن تؤرهییر؟ " آدلی حکایهسی نظرده توتولور] /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №63.-26 مارس[23].
- معیشتیمیزه دایر: (فقیر طلبهلرین حالینا یانماق) /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- №210.- 16 سپتامبر.
- نیکولای واسیلییئویچ قوقول: آنادان اولماسینین یوزایللیک یوبیلئیی موناسیبتیله یازیلمیشدیر /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.-18، 19 مارس.
- صنعتی اوغورلوق اوچون /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- 18،19 مارس.
- زاقافقازیا سمیناریاسی /فریدون بیگ کؤچرلی //ترقّی.- 1909.- 14 آوریل.- ص.2–3.
- برادریم جلیلدن چاپ اولونماغینی ایلتیماس ائدیرم: [م.ع.صابر حاقیندا] /فریدون بیگ کؤچرلی //موللا نصرالدین.- 1911.- №19.- 22 مئی.
- حیاتا دعوت آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //حاق یولو.- 1911.- №1.- 14 دسامبر[24].
- هومّت لازیمدیر /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1911.- №41.- 18 اوکتوبر.
- وفاتی-شاعیر: [م.ع.صابرین وفاتی موناسیبتیله] /فریدون بیگ کؤچرلی //معلومات.- 1911.- №29.- 3 آقوست.
- یالانچی دوستلوق آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1906.- 5،11 اوکتوبر.
- باکی شهری روس-موسلمان مکتبینین 25 ایللیگی /فریدون بیگ کؤچرلی //مکتب.- 1912.- №21.- ص.323–327. ادبیاتدا یئنیلیک /فریدون بیگ کؤچرلی //نیجات.- 1912.- №26.
- ایظهاری-تأسوف آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //ایرشاد.- 1912.- №23.- 27 ژانویه.
- سید ابوالقاسم نباتی /فریدون بیگ کؤچرلی //مکتب.- 1912.- №13.
- سلطان مجید غنیزاده /فریدون بیگ کؤچرلی //مکتب .- 1912.- №21.- ص.327–330. 1913
- آنا دیلی: [مقالهده " موللا نصرالدین " درگیسینین ادبی دیل ساحهسینده آپاردیغی سیاستین بعضی مسلهلرینه توخونولموشدور] /فریدون بیگ کؤچرلی //موللا نصرالدین.- 1913.- №22،23.- 16 سپتامبر،12 اوکتوبر.
- بالالارا هدیه و یاخود قافقازدا بیرینجی کیتاب /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1913.- №391.- 23 مئی. 1914.
- اسماییل بیگ قاسپرینسکی /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1914.- №749.- 28 سپتامبر. 1915.
- آلمانلارین تعلیم و تربیهسی /فریدون بیگ کؤچرلی //یئنی ایقبال.- 1915.- №188.- 21 دسامبر.
- معیشتیمیزه دایر آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //یئنی ایقبال.- 1915.- №193.- 28 دسامبر.
- سید ابوالقاسم نباتی /فریدون بیگ کؤچرلی //مکتب.- 1915.- №13. 1916.
- آلمان لارین تعلیم و تربیه سی /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1916.- №231.- 11 فوریه.
- معیشتیمیزه دایر (احتیاج) /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1916.- №215.- 24 ژانویه.
- معیشتیمیزه دایر (خانیملاریمیز) /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1916.- №222.- 1 فوریه.
- معیشتیمیزه دایر (تزه ایل و مؤولودی-رسول) /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1916.- №208.- 15 ژانویه.
- تأسوف آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //ایقبال.- 1916.- №218.- 27 ژانویه. 1917.
- ایظهاری-تأسوف آننوتاسیا /فریدون بیگ کؤچرلی //آچیق سؤز.- 1917.- 15 ژوئن[۲].
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان ادبیاتی تاریخی. 3 جیلدده، 2. جیلد، باکی، 1960.
- ب.نبییئف. گؤرکملی تنقیدچی و ادبیاتشوناس. باکی، 1963.
- ک.طالبزاده. 20. عصر آذربایجان تنقیدی. باکی، 1966.
- ع.بکتاشی. " آذربایجان ادبیاتی تاریخینین ماتریاللاری " حاقیندا. باکی، 1978.
- " فریدون بیگ کؤچرلی " . آذربایجان اوشاق ادبیاتی مونتخباتی (19–20. عصرلر). اوچ جیلدده. 2. جیلد. باکی: ناثیر، 2002. — ص. 217–316.
- ش.نظیرلی، قوریدن گلن قاتار: [سندلی پووست] رئد. ت.محمدوف؛ رسام ائ.اسماییلوف.- باکی: آذرنشر، 1993.- 207 ص.
- فریدون بیگ کؤچرلینین شخصی آرشیوی /ترت. محمد عادیلوف؛ رئد.: آ.رامازانوف، ر.ولییئف؛ آمئا محمد فضولی آد. الیازمالار این-تو؛ شکی رئگیونال علمی مرکزی.- باکی: نورلان، 2005.- 286 س.
- زاقافقازیا موعلّیملر سمیناریاسی آذربایجان شؤعبهسی-130 [فوتوآلبوم] /ترت.: ه.احمدوف، ای.عیسییئف، م.الیاسوف، آ.رستموف؛ رئد.ه.بایرام اوغلو.- باکی: آبو، 2009.- 59 ص.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ MAK
- ^ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ Nazilə Tahirova, Lelya Qafarova (2014). Firidun bəy Köçərli (PDF). Bakı. ISBN 978 9952 460 47 6.
- ^ Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası. V. Bakı. 1981. səh. 554.
- ^ M.F.Axundov adına Azərbaycan Milli Kitabxanası (2007). Əlamətdar və tarixi günlər təqvimi (PDF). Bakı. K.M.Tahirov. 183.
- ^ Sevinc Əzimova (1977). Firidun bəy Köçərlinin pedaqoji fəaliyyəti və görüşləri. Bakı.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ "Firidun bəy Köçərli- ədəbiyyat tarixçiliyi elminin banisi". day.az. 2 mart 2013.
- ^ ۷٫۰ ۷٫۱ H. Əhmədov. Azərbaycan məktəb və pedaqoji fikir tarixi. Bakı: Elm və təhsil, 2014. — səh. 198–204.
- ^ Literaty Criticism Arxivləşdirilib 2008-05-04 at the Wayback Machine by Shams Rufullayeva
- ^ "ФиpyдиH бek Koчapли - 150 лeT: yчeHый-пepBoпpoxoдeц и yчиTeлb oT Бora" (rus. ). trend.az. 26 yanvar 2013.
- ^ "CeroдHя дeHb poждeHия изBecTHoro aзepбaйджaHckoro филoлora и пиcaTeля ФиpидyHa Koчapли" (rus. ). aztv.az. 26 yanvar 2016.[ölü keçid]
- ^ Fariz Yunisli (23 avqust 2013). "Ədəbiyyatşünaslıq tariximizdə Firidun bəy Köçərli imzası". medeniyyet.az.
- ^ "ФиpyдиH бek AxMeд бek orлy Koчapли-TeopeTиk poдHoй лиTepaTypы" (rus. ). gumilev-center.az. 28 iyun 2017. 2017-07-02 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
- ^ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ Yusif Vəzir Çəmənzəminli (1921). Azərbaycan ədəbiyyatına bir nəzər (PDF). İstanbul. səh. 116.ISBN 9952-421-07-7.
- ^ "AXC qurucuları".
- ^ "KoчapлиHckий ФиpидyH-бek AxMeд-бek orлы (1863)" (rus. ). openlist.wiki. 1 aprel 2019 tarixindəarxivləşdirilib.
- ^ "Firudin bəy Köçərli - 150 il". milli.az. 26 yanvar 2013.
- ^ "ФиpидyHбek Koчapли: HapoдHый yчиTeлb и зaMeчaTeлbHый лиTepaTypoBeд" (PDF) Archived 2015-03-31 at the Wayback Machine. (rus. ). AзepбaйджaHckиe изBecTия. 7 iyun 2008.
- ^ "Firidun bəy Köçərli adına Respublika Uşaq Kitabxanasının tarixi Archived 2021-05-19 at the Wayback Machine." (azərb. ). http://www.clb.az.
- ^ Firidun bəy Köçərlinin 150 illik yubileyi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı


text:
مرسین ده بیر پلیس شهیت بوُلدی
پ. ک. ک ترور قوراماسی ینه ترورچیلیغینی گؤرکِزدی
تۆرکیأنینگ ایچری ایشلر وزیری سلیمان سوُیلو، مرسین دأکی "پلیس اؤیۆنه" ترورچیلیقلی هۆجۆم قورالاندیغینی آیتدی.
ترورچیلیقلی هۆجۆمده 1 پلیس شهیت بوُلدی، بیر پلیس دا یارالاندی.
تۆرک وزیر پلیس مرکزینه باریپ یاقیندان ماغلومات آلدی.
ایچری ایشلر وزیرلیگی، پلیسلارا هۆجۆم قورانلارینگ بیری نینگ پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ زوزان تولان کد آدی بیلن بیلینیأن دیلشاه ارجان بوُلاندیغینی بیلدیردی.
ایکی زنانا ترورچی دۆین گیجه ساغات 22.45-ده مرسین دأکی پلیس مرکزینه هۆجۆم قوراپدی.
ترورچیلار تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
دِگیشلی حابارلار
فخرالدین آلتون تأزه تکنولوژیلارینگ دؤرهدِن دۆنیأقاراییشی حاقدا بیانات بردی
آراقاتناشیق اداراسی نینگ باشلیغی تۆرکیأنینگ دۆنیأدأکی أهمیتینه اۆنس چکدی
تۆرکیه ترورچیلاری تأثیرسیز یاغدایا گتیرمأگه دوُوام ادیأر
میت تاراپیندان ایزارلانان ترورچی سوریه دأکی حرکت بیلن تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
أردوُغان حالقارا مدیانینگ ایکییۆزلۆلیگینی تانقیت اتدی
تۆرک یوُلباشچی آراقاتناشیق اداراسی تاراپیندان ایستامبول دا گچیریلن 2-نجی حالقارا استراتژیک آراقاتناشیق ماصلاحاتینا ویدئو آرقالی بیانات بردی


text:
سئوگی ناغیلی
مهدی خالد قراملکی
غربتده یازدیغیم سون شعرین اوستوندن،
ایللر گئچیر ،
سنی خاطیرلایاراق یازمیشدیم او شعری
بیر اوتوبوس دوراقیندا.
ایکینجی غربتیمین سون چاغلاریدی،
سن قالاجاقدین او غربتده منسیز،
و من باش توتوب گئتمهلیدیم بیلینمز بیر گلهجکه ساری،
ایندیده او شهرین اوتوبوس دوراقیندان گلن
پیس قوخولار،
او گون او شعری یازدیغیم کاغاذدان قوخلانیر ،
اوز گؤزو یارا تؤکموش قوجا -قاریلاری ،
و قارالمیش دیشلرینن منیم یابانجی اولدوغوما گؤز تیکن افیونچولاری ،
و کؤرپه قوجاخلاریندا بؤیوک دؤشلریندن تر قوخوسو گلن دیلنچی آروادلاری ،
هله اونوتمامیشام من ،
اوناتمامیشام کی…
من هئچ بیر زامان او دوراقدان قالخمادیم سانکی ،
اوتوروب جذامیلره باخارکن سنی گؤزلهدیم ،
اؤزلهدیم ،
سیگار یاندیریب، شعر یازدیم و آغلادیم ،
هئچ زامان آغلاماقدان دویمادیم ،
گؤزلهمکدن یورولمادیم ،
سن گلمهدین من ده هئچ زامان گئتمهدیم ،
باشقا بیر دوراقدان قایتمیشدین شهریوه ،
سونرالار آنلادیم ،
آمما من او دوراقدان هئچ زامان قالخمادیم ،
سیگار یاندیریب افیونچولارا باخار کن سنی اؤزلهدیم ،
شعر یازیب قرهچی قیزلارین دیلنمک ماهنیلارینی ائشیتدیم ،
گؤزلریم آغیرلاشدیلار ،
کیپریکلریمی بیرداها آچارکن ،
باشقا بیر غربتده ایدیم ،
آنا یوردوم ،
قوجا تبریزده ،
دوز گوی مچیدین قاباغینداکی داش سککیلرین اوستونده ،
اوتورموش ،
سنی گوزلوردوم…!


text:
آیری- سئچگیلیگه قارشی مبارزه آپاران آفریقالی یازیچی سوسدو
جنوبی آفریقا یازیچیسی و ۱۹۹۱ینجی ایل ادبیاتدا نوبل موکافاتینی قازانان، عرقچیلیگه و آیری- سئچگیلیگه قارشی اوزون ایللر مبارزه ائدهن خانیم “نادین گوردیمئر” ژوهانسبورگ شهرینده ۹۰ یاشیندا ابدیلیک سوسدو.
دونیا شؤهرتلی یازیچی و جنوبی آفریقا حیاتیندا ضد آپارتاید رومان یازیچیسی کیمی تانینان و نلسون ماندلانین اوتوبیوگرافیاسینین یازیلماسیندا اونونلا یاخیندان امکداشلیق ائدهن خانیم گوردیمئر، ۱۹۷۴ینجی ایل “بوکر” ادبی موکافاتینیدا قازانمیشدی.
خانیم گوردیمئرین اثرلرینین اساس غایهسی، اون لار ایل جنوبی آفریقادا آپارتاید سلطهسینده یاشایان آفریقا خالقینین آرزولاری، امللری و عرقچیلیکدن اوزاق بیر حیات ترننومودور. او آفریقانین ملی کونگرهسینین تانینمیش عضوی ایدی کی یارادیجیلیق حیاتیندا قلم سیلاحیایله آغ دریلیلرین آپارتاید حاکمیتینه قارشی مبارزهیه قالخدی؛ بئله کی جنوبی آفریقا رومان تاریخینی و دونیا ادبیاتیندا ایگیرمینجی عصر سیاسی رومان تاریخینی “گوردیمئر”سیز تصوور ائتمک مومکون دئییل.
خانیم گؤردیمئردن ۱۳ رومان، ۱۰ جیلد قیسا حئکایهلر مجموعهسی، ۱۵۰ مقاله و اونلار مصاحبه و دانیشیق نشر ائدیلیبدیر. اونون اثرلریندن ایکی کیتابی «خانواده جولای» و «تاراج» آدلاریایله ایراندا فارس دیلینده یاییلیبدیر.


text:
سمرقند
سمرقند (اؤزبک تورکجهسی: Samarqand) تاشکند ایله نمنغان شهرلریندن سونرا ۵۹۶٬۳۰۰ نفر ایله اؤزبکیستانین اۆچونجو جمعیّتلی شهری دیر.[۱] سمرقندین آدلیملیغی ایپک یولو اوستونده اولماغی و اورتا آسیادا ایسلاما باشکندلیک ائتمک اۆچون دور. ۱۴-نجی میلادی ایلده سمرقند شهری تیموریلر دؤولتنین باشکندی ایدی و امیر تیمور مزارلیغی بو شهرده دیر. بیبی خانیم مسجیدی و ریگیستان سمرقندین گؤرولهجک یئرلریندن دیرلر.
۲۰۰۱-نجی میلادی ایلده یونسکو ساغیندان سمرقند مدنیّتلر دؤرد یولو آدی ایله دونیا میراثی تانینیب.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ "Uzbekistan: Provinces, Major Cities & Towns - Statistics & Maps on City Population". Citypopulation.de. Retrieved 2014-08-23.


text:
بهاییلیک
بهاییلیک حال-حاضیردا دونیانین 235 اؤلکهسینده 6 میلیوندان چوخ آردیجیلی اولان بیر دین. بهایی دینی 19نجو عصرین ایکینجی یاریسیندا ایراندان آذربایجان، تورکیه، اورتا آسییا، روسیه، اوروپا و شیمالی آمریکایا، 20نجی عصرین 30-50-جی ایللرینده ایسه جنوبی آمریکا، آفریقا، اوستورالیاو اوکئانییا آدالارینا یاییلمیشدیر. بو دینی قبول ائتمیش شخصلرین نوماینده سی اولدوغو میلتلرین، خالقلارین و ائتنیک قروپلارین سایی 2100 کئچمیش، بهای دینی ادبیاتی 802 دیله ترجومه ائدیلمیشدیر.
بهایلیک و آذربایجاندا بهای دینی نین تاریخی[دَییشدیر]
19نجو عصرین 40-50جی ایللرینده ایراندا یارانمیش بهای دینی دونیا دینلری آراسیندا ان سون یارانانلارداندیر. تام موستقیل دینی تعلیم اولماسینا باخمایاراق، اونو بعضا یالنیش اولاراق «ایسلام طریقتی» و یاخود «ایسلام داخیلینده رئفورماسییا حرکاتی» کیمی تقدیم ائدیرلر.
بهایلر واحید بینالخلق تشکیلاتدا – بهایلرین خلق آراسی بیرلیگینده بیرلشمیشدیر. بو خلق آراسی دین قورومون عالی روحانی و تشکیلاتی، " آللاهین اوجا عدالت ائوی" (بیت العدل اعظم الهی) و موقدس زیارتگاهلاری ایسرایلین حیفا و عکا شهرلرینده یئرلشمیشدیر.
بهایلرین خلق آراسی بیرلیگی– صولحو، جماعت اۆچون اینسان حاقلارینی قوروماق، خالقلارین ایقتیصادی، سوسیال و مدنی اینکیشافی نا نایل اولماق یوللاریندا بمت-نین بیر سیرا اورقانلاری– ئکوسوس(Ecosos)، یونیسئف(UNISEF)، یونئپ ایله امکداشلیق ائدیر. بیرلیک هر ایل دونیانین موختلیف یئرلرینده تحصیل، صحیییه، ائکولوگییا، اینسان حوقوقلاری ساحه سینده 1500-ه قدر لاییحه حیاتا کئچیریر. آمریکا، کانادا، اوستورالیاو بعضی اوروپا، آسیا و آفریقا اؤلکهلرینده بهای ایجماعلاری نفوسو آزلیق ساییلیرلار.
بهای دینینین تاریخی، علی محمد باب، حسینعلی نوری (بهاء الله) و عبدالبها دؤورونون دراماتیک ایشلرینه گوره چوخ کیتابلار یازیلمیشدیر. بو کیتابلاردان بعضیلرینین آذربایجان دیلینه ترجومهسی وار:
-نبیل زرندی. دان یئرینین شفقلری. -جون ائسسلئمونت. بهاالله و یئنی ائرا.
19نجو یوز ایلین باشلانیشیندا ایران اؤلکهسینین اینسانلاری مین ایل غیبت ائدمیش اون ایکینجیایمام مهدی (ایمام زمان) تئزلیکله گلماقین گوزلوردولر. اینانیردیلار ، او، اوّلکی گؤرکمینده قاییداجاق، اؤزونو عالی حؤکمدار ائلان ائده جک، یئرده ظولمون کؤکونو کسیب، عدالتی قوراجاق. مهدینین یاخین گونلرده گلماقینا اینام شیخیه طریقتینده داها گوجلو بیلینیردی. مسلکین لیدئری شیخ احمد احسائی نین نظرینجه، مهدینین حاکیمیتی تئزلیقجا اولاجاقدیر. مهدی دۆنیادا آدلیمدی، روحانی سجیییه داشییاجاقدیر. اونون غلبه لری اینسان قلبلرینین قالالارینی فتح ائتمکدن عیبارت اولاجاقدیر. موسلمانلار ایلاهی ظوهورون 1260-جی ایلده (یعنی1844-جو ایل) باش وئره جگینی گؤزله ییردیلر. چونکی ایمام علینین (ع.ص.) دیلیندن نقل اولونان حدیثده دئییلیردیکی، " آغاج ایلینده (1260) ایلاهینین دوغرو یول گؤسترن آغاجی دونیایا گله جکدیر " . ایمام جفر صادیق (ع.ص.) ده مئهدی باره ده دئمیشدیر: " 60-جی ایللرده اونون فعالیتی اوزه چیخاجاق و آدی تئز-تئز خاطیرلاناجاق " .
همین ایللر خریستیان دونیاسیندا دا اینسانلار هیاجان ایچینده ایدی: آسیادا یوزئف وولف، اینگلیس ده ائدوارد ایروینق، پئنسیلوانییادا ویلیام میللئر، آلمانییادا لئونارد کولبئر بیر-بیریلریندن خبرسیز – تؤورات و اینجیل یازیلارینین تدقیقیعصاسیندا 1844-جو ایلده (1260) عیسی ناصری ایکینجی گلماقین باش وئره جگینیسؤیله ییردیلر.
و. آ. سپایسئر «جویوتلر پئیغمبرلیکلر ایشیغیندا» کیتابیندا یازیردی: «موقددس یازیلارین تدقیقاتچیلاریعومومیبیر ره یه گلیبلر کی، دانییئل پئیغمبرین بشریت اۆچون تعیین ائتدیگی2300 ایل سونا چاتیر و اورادا 1844-جو ایل قییامت گونو کیمیگؤستریلمیشدیر».
1844-جو ایل 23 ماییندا باب (ربجه «قاپی» دئمکدیر) ایرانین شیراز شهرینده اؤز ایلاهیمیسسیاسینیائلان ائتدیگیگون بهایدینینین قورولوش تاریخیحساب اولونور. او بیلدیریر کی، گلیشینده عصاس مقصد اینسانلاریموقدس کیتابلاردا ود اولونموش و زامانین سونوندا زوهور ائده جک کسین گلیشیله موجدله مک و اونلاریبو فؤوقالاده حادیثه یه حاضیرلاماقدیر. او یازیردی: " من آنجاق بو قودرتلیکیتابین حرفییم و بو هودودسوز دریانین داملاسییام. او زوهور ائدنده منیم اسل طبیعتیم، منیم سیرلریم، مواممالاریم و ائیهاملاریم آشکار و آنلاشیلان اولاجاقدیر... "
شیخیه طریقتینین 18 نفر عوضوو باب مسلکینه چونوب، یئنیدینین موژده سینی اینسانلارا چاتدیرماق اۆچون ایرانین شهر و کندلرینه سپله نیرلر. بابین، اؤز گؤروشونه گؤره، معنوی دیرچه لیشه، خورافاتدان، مؤوهوماتدان اوزاقلاشماغا، عدالته و قارداشلیغا، قادینلارین عصارتدن آزاد ائدیلمه سینه دایر آلوولو چاغیریشلاری ایراندا یاخین و اورتا شرقی لرزه یه گتیرن بابیلر حرکاتینا سبب اولور (باخ: نبیل زرندی، دان یئرینین شفقلری). بیر سیرا قرب تدقیقاتچیلارینین فیکرینه گؤره بابین سوسیال ایدئیالاری اؤز قاباقچیللیغینا گؤره 19 نجو آوروپا ایجتیمای فیکرینی دفعه لرله آرخادا قویوردو (باخ: فرانسه سفیرلیگینین مأمورو ل. م. نیکولا و آوسترییانین حربی آتتئشئسی آلفرئد فون قومئنسین اثرلری). بابیلر حرکاتینین گئنیش ووسعت آلماسیندان قورخویا دوشموش شاه حؤکومتی و روحانیلر بابی محو ائتمک قرارینی وئریرلر. باب تبریزه گتیریلیر و 1850-جی ایل 9 اییولدا جاماعات قارشیسیندا اعدام ائدیلیر. حؤکومت قوشونلاری150 مین اینسانی اؤلدوردوکدن سونرا بابیلر هرکاتییاتیریلیر.
آذربایجاندا بو حرکاتا بابین ان یاخین آردیجیلی، آذربایجانلی شاعیره-قادین طاهیره قوررتولئین (طاهره قُرّت اُلعین) باشچیلیق ائدیردی. طاهیره خانیم بابین گتیردیگی " یئنی ایلاهی" قایدالارا اویغون اولاراق ایسلام شرقینده چادراسینی آتمیش ایلک موسلمان قادینی ایدی. (باخ: ه. جفرزاده «آذربایجانین عآشیق و شاعیر قادینلاری»، باکی، «گنجلیک» نشریاتی، 1991؛ ه. جفرزاده «زرین تاج طاهیر»، باکی، گؤی تورک، 1996). حرکات یاتیریلارکن طاهیره قوررتولئین اؤلدورولموشدور.
زنجاندا 1850-جی ایل بابی عوصیانی زامانی عوصیانچیلار آراسیندا زئینب آدلی گنج آذربایجانلی قیز دا اولموشدور. تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور ظولفعلی ایبراهیموو بو قیز حاقیندا یازمیشدیر: «سون درجه شوجاعتلی اولدوغونا گؤره زنجانلیلار بو قیزا «شاهنامه»نین قهرمانی روستمین آدینی وئرمیشدی. خالق اونا روستمه دئییردی». باشقا تدقیقاتچی، تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور صابیر گنجهلی یازیر: «شاه قوشونلاری دفعه لرله هوجوم ائدیب، روستمه نین مودافیعه ائتدیگی ایستحکامی توتماغا جهد گؤسترمیشدیلرسه ده بونا مووففق اولا بیلمه میشدیلر. روستمه دؤیوشده دئییل، یاتدیغی یئرده جاسوس الییله اؤلدورولموشدور».
همین واختلاردا بابیلیک حرکاتی شیمالی آذربایجاندا دا اؤز آردیجیللارینی تاپیردی. باب اؤز میسسیاسینی اعلان ائتدیگی واخت اونون شاگیردلریندن بیریموللا صادیق ونندلی اوردوبادین ونند کندینین و اطراف کندلرین آداملارینی اؤز اطرافینا توپلایاراق بو تعلیمی اونلارا چاتدیریر. قیسا واخت عرضینده بوتون ناخچیوان و زنگزور ماحالیندا اون مین نفره قدر اونون طرفداری یارانیر. روس حؤکومتی گئنئرال بئهبودووو بئش مین نفرلیک اوردو ایله موللا صادیق ونندلییه قارشی گؤندریر. او زامان آرتیق حکیمیتدن سالینمیش ناخچیوان خانی و اونون نایبی شئیخعلی بی ده بو تعلیمین طرفدارلاریندان ایدیلر (باخ: م. س. اوردوبادی«حیاتیم و موحیطیم»، آذرنشر، باکی، 1996).
ایراندا بابیلیک حرکاتی یاتیریلان زامان حرکاتین فعال عوضوی میرزه حسینعلی– بهاالله (عربجه – «اللاهین نورو») عثمانلی دؤولتی نین اراضیسینه سورگون اولونور. بهاالله 1863-جو ایل آپرئلین 21-ده بغداد شهرینده اؤزونو بابین اؤنجه دن موژده له دیگی " ایلاهی زوهور " ائلان ائدیر و بشریته آللاهدان " یئنی ایلاهی تعلیمین " (دینین) نازیل اولدوغونو بیلدیریر.
او، بیان ائدیر کی، اونون گلیشیله " یئرده ابدی صولح ائراسی" قورولاجاق. بو " یئنی ائرادا " بشریت واحید وطنده، دینلر واحید دینده بیرلشه جک، پلانئتیمیزده عدالت، امین-آمانلیق، قارداشلیق برقرار اولاجاق، مؤوهوماتلارین، خورافاتلارین، ظولمون کؤکو کسیله جک، قادین و کیشی حوقوقلاری برابرلشه جک، علمله دین هارمونییا الده ائده جک، بشریت یاخین مین ایلده قودرتلی اینکیشافا نایل اولاجاقدیر.
بهاوللاهین بغدادداکی فعالیتیندن ناراحات اولان ایران شاهیعثمانلی حؤکمدارینا موراجیعت ائدیر. سولطانین گؤستریشی ایله بهاوللاه باغداددان اوزاقلاشدیریلیراق ایستانبولا، اورادان ادیرنه یه، سونرا اککا شهرینه (فلستین) گتیریله جک حبسخانایا سالینیر. رسمن ایکیحؤکمدارین – تورکیه سولطانینین و ایران شاهینین محبوسو اولدوغو حالدا، او، حبسخانادان فرانسه ایمپیراتورو 3نجو ناپولئونا، روس ایمپیراتورو ایآلئکساندرا، آلمان کایزئریویلهئمه، آوسترییا ایمپیراتورو فرانس ایوسیفه، اینگلیس کرالیچاسیویکتورییایا، تورکیه سولطانینا و ایران شاهینا مکتوب گؤندره رک، اونلارا " میسسیاسینی" تانیماغیتؤوسییه ائدیر.
بهاالله خریستیان دینی روحانی باشچیلارینا، او جومله دن روما پاپاسی ایخ پییه موراجیعت ائده رک بیلدیریر کی، مسیح اونون شخصینده ظوهور ائتمیش و او، اینسانلارین معنوی جهتدن تمیزلنمه سی اۆچون قانونلار گتیرمیشدیر.
بهاالله 40 ایل محبس و سورگون حیاتینی یاشادیقدان سونرا 1892-جی ایلده دونیاسینی دییشیر. اؤلومدن اوّل بؤیوک اوغلو عبدالبها عابباسی(1844-1921) امرین مرکزی و بهایی یازیلارینین سحوسیز و قوصورسوز شرحچیسی تعیین ائدیر. عبدالبها عابباس رهبرلیگی دؤورونده بهایی دینی دونیانین 37 اؤلکهسینه یاییلیر و ایجماعلاردا بهای اینظیباطی قورولوشونون اؤزولو – یئرلیشورالارین (محفیللرین) یارادیلماسینا باشلانیلیر.
19نجی عصرین ایکینجی یاریسیندا بهای ایجماعلاری شیمالی آذربایجانین باکی، بالاخانی، گنج، برده، شه کی و دیگر یئرلرینده فالیت گؤستریردی. قئید ائدک باکی و بالاخانی ایجماعلاری، عومومیتله، دونیانین ان قدیم بهای ایجماعلاریندان حساب اولونورلار. 1860-70-جی ایللرده باکی ایجماعسینین یارادیلماسیندا آذربایجانین خالق شاعیری میکاییل موشفیقین باباسی خیزیلی میرزه ابدولقه دیر ایسماییلزاده بؤیوک رول اوینامیشدیر. آرتیق 80-جیایللرین اوللرینده بو ایجماعلاردا یوزلرله اینسان وار ایدی. باکی ایجماعسینین آرخیوینده همین ایجماعنین آدینا 1887-جی ایلده آلینمیش چادرووو کوچه سی(ایندیکی میرزاغا علییئو) 216 نؤمره لی ائوین مولکیت حوقوقونا دایر سند واردیر.
بهایی ایجماعلاری آذربایجاندا یارانان گوندن هر جور دینی فاناتیزمی، مؤوهومات و جهالتی پیسله میش، موعاریف چیلیگی، اوشاقلارا، خوصوصن ده قیزلارا دونیوی تحصیلین وئریلمه سینی، قادینلارین جمعیتده و عاییله ده حوقوقلارینین قورونماسینی تبلیغ ائتمیش، دینلر و خالقلار آراسیندا دیالوق و امکداشلیغا جان آتمیشلار. ایلک دفعه آذربایجانلی قیزلارا تحصیل وئریلمه سی بهایی لر طرفیندن ائدیلمیشدیر. بو جور فعالیتلر روحانیلرین خوشونا گلمه میش، نتیجه ده باکی، مردکان، بالاخانی، بردع و شاماخیدا بهایلره قارشی جیدی تزییقلر اولموشدور. مردکان مسجیدینین آخوندو ایبراهیم خلیل بیلنده کی، یئگانه اوغلو موللا صادیق بهای دینینی قبول ائدیب و اونون ان فعال تبلیغاتچیسی اولوب، غضبلنه رک اونون اؤلومونه فتوا وئریر. 1901-جی ایلده باکی قوچولاری موللا صادیقی نئفت قویوسونا آتاراق قتله یئتیریرلر. حاضیردا موللا صادیقین قبری مردکان قبیرستانلیغیندادیر (باخ: عزیزه جفرزاده، «یشیغا دورو»، باکی، شیرواننشر، 1998).
قوتسال کیتابلارینین دیلی[دَییشدیر]
بهاییلرین ایلک قوتسال کیتابلارینین هامیسی فارس و عرب دیلینده یازیلیب و قفقاز اهلینه بیله «اصیل پارس دیلی» ایله خطاب ائدیلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
-bahai.az Archived 2016-10-25 at the Wayback Machine. (آذربایجاندا بهایی دینی ایجماعسینین رسمی www.bahai.az اینترنت سایتینین متریاللاریندان ایستیفاده اولموشدور.) .)


text:
قادینلارین حیسلری گۆجلۆ اۏلار / پینار شاکر
اصلینده قادینلارین حیس لری گوجلو اولار ، دئیه بیلمه دیک لرینیزی داورانیشلارینیزدان حیس ائدرلر ..
اؤرنهیین سئوگینیزی،باخیشلارینیزدان، اونلاری گؤز اوجو گیزلیجه سوزمه نیزدن، بیری لریندن قیسقانمانیزدان ،بیردن بیره تَرلَدیگینیزدن، یا رنگینیزین آتدیغیندان یا اونلارین گؤزونه باخیب دانیشدیغینیز زامان سؤزون اوجونو ایتیردیینیزدن آنلایا بیلرلر.
آنجاق قادینلار سئوگینی آنلاماغی یوخ ،ائشیتمهیی سئورلر. بونون اوچون ده اؤزلرینی او یولا ووروب آنلادیقلارینی آنلامازلیقدان گلرلر ..
بونلاری اؤزومدن بیلیرم مثلا یاخشی بیلیردیم ندن قاری سئودیینی، ندن شعرله ایلگیلندیگینی، ندن قیرمیزی گئیدیگینی، ندن هابیل دینلهدیگینی یا ندن اطرافیمدا دولاشان بیریلرینی سئومه دیگینی. من بوتون بو ندنلری یانیتلاماغی یاخشی بیلیردیم.منی سئودییینی یاخشی بیلیردیم.
آنجاق بیلمکدن چوخ، ائشیتمک ایستیییردیم، و ائلهجه اونلاری حیس ائدیب بیلدیگیم کیمی بو گون گؤروشدویوموزده، الیمی توتوب سیخدیغیندا ندن بارماقلارینین بوشالدیغینی، ندن گؤزلرینین دولوب بیر یئرلره دالدیغینی، ندن تلهسیک بیر فینجان چای ایچدیگینی، ندن آرد_آردا سیقارئت آلیشدیریب دانیشمادیغینی، و آرا بیر اؤتَری، اوزومه باخیب بیر زامانلار قاه قاهالارلا گولدویون سؤزلریمه تبسّوم ائتدیگینی، و ندن سورَکلی قولونو چیرماییب گؤز اوجو عقربهلری گوددویونو یاخشی بیلیردیم.
آما ندن دئیه سوروشماقدان دیسکینیردیم. چونکی من قادینام، چونکی قادینلارین حیس لری گوجلو اولار.
چونکی قادینلار…
چونکی قادینلار بعضا بیر شئیلری آنلادیقلاری زامان ائشیتمک ایستهمزلر، یا ائشیددیکلری زامان آنلاماق ایستهمزلر. منیم آنلامادیغیم کیمی منیم حیس ائتدیکلریمی اؤزومه آنلادا بیلمهدیگیم کیمی، منیم ائلهبئلهسی ساچمالادیغیم کیمی. چونکی قادینلار سادجه سئوگینی آنلاماقدان چوخ ائشيتمک ایسترلر.
سئوگینین بیتدیگینی یوخ ،اونو نه آنلارلار، نه ائشیتمک ایسترلر، سادجه حیس ائدیب اؤلمک ایسترلر.
بونو اؤزومدن بیلیرم …
اؤرنهیین منیم بوگون بیر فینجان چای دا بوغولدوغوم کیمی، آرد آردا سیقارئت لرله کول اولدوغوم کیمی،عقربهلرین آراسیندا اَزیلدیگیم کیمی و تبسّومونون ایچینده اؤلدویوم کیمی.
یازار: پینار شاکر
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
دۆزنلهییب اویقونلاشدېران: آیناز بزرگان
قۏرخو / سحر خیاوی (حیکایه)
آخشام چاغې پایېز گۆنلرینین بیری’یدی. هر یئری چن دومان بۆرۆمۆشدۆ. اوزاقلار بیر رؤیا کیمین گؤرسهنیردی.قاباغا گئتدیکجه سانکې پردهلر قېراغا چکیلیب تصویرلر جانلانېردې. بۏیلو قادېن إولرینه یاخېنلاشېردې. إولرینین بؤیرۆنده اۏلان قبریستانې گئندن گؤرنده اۆشندی. اۆرهڲینه غریب بیر قۏرخو دۏلدو. قبریستانېن اۆستۆن چن بۆرۆمۆشدۆ. وهملی بیر منظره یارانمېشدې. دومانېن ایچینده إلئکتریک آغاجلاردا چېراقلار یانېردې. سانکې ألی فانوسلی روحلار اۏنا سارې گلیردیلر. قۏرخوسو یان کۆچهدن چېخان جنازه آپاران کیشی و قادېن دستهسی’له لاپ تکمیللشدی.کیشیلر “لااله الا الله” دئیرکن قارایا بۆرۆنمۆش بیر تابوتو أللری اۆسته آپارېردېلار. قادېنلار شۆوَن چکیب اۏخشاما دئییردیلر. قادېنېن قۏرخودان گؤزلری بَرَلدی.بیر شئی اۆرهڲینده ایستی-ایستی تؤکۆلدۆ. اۏ ایندییهجن اؤلۆمه بو قدر فیکیرلَشمهمیشدی! اؤلۆمۆ بو حدده یاخېن حیس إتمهمیشدی!
اۏنلارېن اؤنۆندن تئزجه سۏوشدو. آما بو منظرهلری گؤرمک اۏنون حساس حالدا اۏلدوغونا پیس تأثیر بوراخدې. ناخۏشلادې. اۏ گۆندن بری حیس إدیردی اؤلۆبدۆ و هئچ کیمسهیه بو حالېن سؤیلهیه بیلمیردی. سانېردې هرکسه سؤیلهسه بو ماجرانې اۏنو لاغا قۏیوب گۆلهجک. بئینینده سانکې قبریستان اۆستۆنه چؤکن دومان چؤکمۆشدۆ. بیر تهر یوخو-اۏیاقلېق حالېندا یاشایېردې اۏ گۆندن بری.
بو حالدا إوینین ایشینی گؤرمهڲه ده سېنېق سالخاق ناچار ایدی. دؤنهلر إحساسې اۏلماغې و دیری اۏلماغېنې سېناماغا ألین گاز اۆستۆنده اۏلان قاب-قازانا یاپېشدېرېردې.گاه قصدیجه آیاغېن آذر سۏیوغوندا گۆر یانان سۏبایا یاپېشدېرېردې. اؤزۆن یاندېرېردې بلکه بیلسین اؤلمهییب.گاه ألین پیچاق’لا کسیب یاراسېنا دوز سپیردی و گؤینَلتیسیندن لذت آلېردې. شۆکۆر دیرییم.آغرې آجېنې بیلیرم دئییردی!! اۏ گۆنۆ-گۆندن سویا گئدیردی آما یاشام یۏلداشې سانکې بو أریـیَن شامې اؤنۆنده گؤرمۆردۆ. هردن بونلاردان داها قۏرخولو ایشلره أل ووروردو. بیر گۆن آتاسې إویندن قایېداندا اؤزۆن قصدیجه ماشېن قاباغېنا آتدې بلکه سۆرۆجۆنۆن اۏنو گؤردۆڲۆن و دیری اۏلماسېنې دویسون. یئیین گلن ماشېن شیدتلی تۏرموز إلهدی. دالېجا طاس اۏرتا یاشلې سۆرۆجۆ دۆشۆب قادېنې یامانا باسدې. قادېن دینمَزدن مات-مات اۏنا باخېردې. سۆرۆجۆ ساندې اۏ لال-کاردې. باشېن تۏولایېب آی آللاهېن یازېغې، منی ده یازېق إلهمیشدین دئییب جیبیندن یزدی دستمالېن چېخاردېب اۆز-گؤزۆنۆن ترین سیلدی. اۏندان یۏلا دۆشۆب گئتدی. قادېن تصادۆفدن قۏرخماق و سۆرۆجۆدن یامان إشیتمهڲه رغمن اۆرهڲینده سئوینیردی. چۆنکۆ اۏ دیریـدی. اۏنو سۆرۆجۆ گؤرۆب یامانلامېشدې. بیر آخشامدا دیری اۏلماغېن سېناغا چکمهڲه گئجه یارېسېناجان دارېخماق بهانهسینه بالکۏن دا قالمېشدې. اۏ آخشام شهرین ایلک قارې یاغېردې. قادېن إلئکتیریک آغاجېن چېراغېنېن اؤنۆنده اوچوشان قار دنهلرینه باخېردې.اۏنلار یانان اولدوزلار کیمی ایشېقدا اوچوشوردولار. أل-آیاغې بوم-بوز اۏلوب. دیشی دیشینه دَڲیردی. آز قالېردې قار آدامېنا دؤنسۆن. ألین یاغان قارېن آلتېنا توتدو بیر اۏووج قارې کؤزلۆ اۆرهڲینین باشېنا قۏیدو اۏ اؤلمهمیشدی چۆنکۆ سۏیوغو حیس إدیردی. تیترک إوه گیردی. یاشام یۏلداشې خبرسیز نورسوز شب خواب آلتېندا پتویا بۆرۆنۆب یاتمېشدې. بؤیرۆنه تپیلدی. دۏنموش گؤودهسینی أرینین قوجاغېنا یئرلشدیردی.کیشی بیر آن اۏنون سۏیوق بدنین لمس إلهمَزدن دیکسیندی؛ مۆختصر آیېلدې. سۏنرا اۏنو سېخ باغرېنا باسدې. چۏخ چکدی بَدَنی قېزېشسېن آما اۆرهڲینده سئوینیردی اؤلمهییب و سۏیوغو حیس إدیب. بدنی یاواش-یاواش قېزېشارکن یوخو گؤزلرینه گلیردی یازېق قادېنېن.
بیرداها گۏن یاشام یۏلداشې چۏخ اۆزگۆن و دارېخان حالېن گؤرۆب ماشېنا میندیریب دۏلانماغا آپاردې اۏنو. یاشام یۏلداشې باغېن بیر گوشهسینده ایشلهییردی. قادېن دیلینین آلتېندا سئودیڲی بیر ماهنېنې مېزېلدانارکن باغېن ایچینده گزیردی. لاپدان اؤنۆنده اۏتلارې ترپهشن گؤردۆ. اؤنجه حیس إتدی یئل اۏنلارې أسدیریر آما ألیندهکی آغاج’لا اۏتلارې قېراغا ووراندا، اوزون بیر ایلان گؤردۆ. ایلک اؤنجه دیلی توتولدو. آما سۏنرا تامام قودرَتی’له قاچا-قاچا أرین هایلادې…ایسماعیل…ایسماعیل…ایسماعیل…..أری سسین إشیدیب اۏنا سارې قاچدې. دیلی توتار-توتماز ایلان-ایلان دئییب؛ أرینین قاباغېندا یئره یېخېلېب؛ هوشدان گئتدی. اۏ أرینین بئل’له گؤرستدیڲی سمته قاچدېغېنې و ایلانې اؤلدۆرمهڲینی گؤرمهدی. یازېق قادېن داها بۏیلو دڲیلدی. اوشاغېنې سالمېشدې. آما قۏرخموردو دای. پئسیکال ناخۏشلوغو دۆزلمیشدی. سانکې بو ناخۏشلوق تۏخداماغا بیر آغېر شۏک و قۏرخو گَرَکلییمیش و ایلان بو ایشی گؤرمۆشدۆ!!!