text:
چؤلون آراسیندا بیر اوغلان اوشاغی بویان اویانا قاچیردی. بیر جاناوار وار ایدی باشیندا؛ اوغلانین ایکی باشی یئکهلیکده، قاراـ قونور چیرکین توکلو بیر حئیوان. دؤرهیه توپلانانلار داش آتیرلار حئیوانا. چیغیریر: “آی، اوشاغا دهیـَر! او منیم اوغــلوم ـــ دی. آمان دی…” قاچیر اوغلونا ساری. قویودان چیخانمیر…
ائله گومـگوپ دوشمهمیشدی دونیانین تکینه کی… هر قولو بیر اؤلو آغیرلیقدا؛ هر قیچین بیری چکیر. اؤلولر داراشیبلار بونون قبیرینه. تزه اؤلوسونه داراشیبلار، کؤهنه اؤلنلر… هره بیر یانا چکیر جمدهگین؛ بیرقیچـقولوندان بهشته، بیر قیچـقولوندان جهنّمه.
قبیر سویوغو دی… قبیر هاواسی… قبیر داراشلیغی… قبیر داشی آغیرلیق ائلیر اوستونده. دوشوب اؤز باشینا. اؤزو اؤزونون قبیرداشی اولوب. اوزو قویلو دوشوب، قالخانمیر. کورَگینده زوو چکیر، قیپـقیرمیزی قامچی یئرلری. کورَگینده یازیلیب یا قبیرداشیندا: “مراد غیرتی فرزند حسن…” گؤزون آچماغا اؤزون زورلاییر. یوخ، اؤلوم تاریخی یوخدو! اؤلمهییب هله! قبیرلری آختاریر. سورونور؛ دؤرد الـ آیاقلی چکیر اؤزون، اللرین سورتهرک صوراتلارا. ددهسینین صوراتین تانیر. الیله اونون گؤزلرین یومور، ددهسی دوروب اونو بو حالدا گؤرمهسین، باری.
قویونون دووارلارین قوجاقلیر. آغیرلیغین سالیر دووارلارا، دؤره دولانیر. یوخ! قویونون دووارلاری بونو قوجاقلییب، هئی دؤره دولاندیریر. قویونون قوجاغی هئی دارالیر. هئی کیچیلیر. اوزایلارین قارا چوخورونا دوشوب، بلکه… دارتیلر، پارچالانیر. بؤلونوب آتیلر. “کیچیک تیکهن قولاغین اولاجاق”، سؤزو قولاغین تیکهلیر.
گوپ دوشور یئره؛ اوجا بیر یئردن ده دوشور -یوخودا دیکسینن کیمی. یاتمیشدی یانی، دوشور یئره؟ دونیانین هرزادی تؤکولور باشینا. دونیا بوتون اوزوندهکیلرله فیرلانیر…
بیر تاققیلتی قولاغینا چاتیر؛ چاتیر دا، چاتمیر دا. سسلنمک ایستیر. سسی چیخمیر؛ چیخانمیر. بوغازی باغلانیب. دیشلری قیفیللانیب… گؤزلری آلاقولای بیر چیراغ ایشیغین حس ائدیر. ایشیق دا فیرلانیر. گئجه گوندوزلوک بیلینمیر. او دونیادا نه گئجه، نه گوندوز؟
باشی اوسته مهتابی بیر چیراغ دیر یانیر؛ بوزارمیش ایشیغیله. سکّیلرده اؤلولر. ددهسین یووُر. ددهسینین جانی آغ دیر. تقینی یوور. تقینین جانی یانیقدیر. عسگری یووُر. عسگرین کورَگینده داغ یئری، شالّاق ایزی. قیوریلیب قارنینا او شستلیلیکده ایگید. قرار یئرینه نه قدر قالمیشدان، بویـبوخونو گؤزه گلردی اونون. نریمانین آیاقلارینین آلتی شیریمـ شهره دیر. شهینی یووا بیلمیر. نئجه یوسون اونو؟ اوجادان چیغیریر. سسی میردهشیرخانا دووارلاریندا عکس اولور. “دونیانین سونو دیر، میردهشیر زاد دا یوخدو؟!” بونون اؤلوسو دیر یووُر اؤلولری؟ دیری دیری گتیریرلر بو آرایا اؤلولری. بیردن صوراتین، یاش کاشیلاردا گؤرور. اؤزونه بنزهمیر. اؤزونون ساققاللی اؤلوسونه بنزیر. او دونیادا اوزون قیرخا بیلمز کی… شهینین قارا گؤزلری، اوزاندیغی یئردن اونا زیللهنیب. آغ دیر، جانی. بوزارمیش آغ. گئدیر اونون گؤزلرین باغلایا. دیری گؤزلرینه باخماق اولمازدی، اونون. آدامی توتاردی. قالسین اؤلو گؤزلرینه؛ اؤرتولمهین اؤلو گؤزلرینه. گؤزلرین باغلایاندا دیکسینیر. گؤزلری آچیلیر تزهدن. قرار باشیندا باخیشین اَکردی آدامدان ، اؤزو بیلردی باخیشی نئجه چکیجیدیر. ایندی اَکمیر، هوروت هوروت بونون اوزونه باخیر. بلکه هئیبتیندن قورخور بونون؛ بئله ساققاللی گؤرسلـلیگیندن.
آییلان کیمیدیر. سیمیت دووارلار اوستونه گلیر؛ بیر ده همن ایی. همن ایـیین داها قاتیسی، داها غلیظی. “دده وای” سسینه آییلمیشدی. “گئده، گئنه ده؟… یئکه دَوه!” ایستی بیر ایسلاقلیق حیس ائلیر آلتیندا. “دده وای بو آغیرلیقدا یورقانی یوماق اولماز، قیشین شختهسینده.” اوتانجدان آغیر کورسو یورقانین باشینا چکیر. ننهسی سیلکهلیر دورسون… ننهسی اوّل آپاریر بونو یوور، مطباغین چالاسرینده. قورولور، تمیز شالوار گئیدیریر. سونرا تشتی گتیریر قویور یورقانین ایسلاق یئرینین آلتینا. بونا دئییر، سو تؤکسون. آغیر میس آفتافانی ایکیاللی گؤتورور. بو زیققینا زیققینا تؤکور، ننهسی دئیینه دئیینه یووُر… کورسونون تووُندا گئنه یوخو آپاریر بیلهسین. یون ایی قاریشیر سودوک ایینه، دولور بورنونا. قویون ایشهییب سانکی. یوخونون شیرینلیگی زور گلیر او ایستیده. ایی اونودور. یاتیر.
سویوق، اوشوتمه گؤزون آچدیریر. همن اوشاقلیغیندان قالان ایی بورنوندا، بو سفر او بومـبوز اوتاقدا، سیمیت دووارلار آراسیندا. باش سوروجو ایشهمیشدی اوزونه، حالدان گئدنده. آییلمیشدی سودوک ایلیقلیغینا، ائله کی آییلمیشدی. اؤزون بلهمیشدی ده، گؤرهسن؟ ساققالیندان یون اییی گلیر. داها قاتی سادیر اییی. ایی بورنوندا یوخو توتور. اؤلولر قاریشیر دیریلره گئنه، دولوشورلار بونون او بیر دامچا سلّولونا. هره بیر یاندان دانلاشدیریر بیلهسین… “چیخارین یوخ ایدی …” “دؤزه بیلمهیهجاق ایدین…؟”
همن سس گلیر؛ همن تاققیلتی. داها یاخین دیر سس. سلولون دمیر قاپیسینین سورمهسی چکیلیر. قاپی جیییر آچیلیر. مئژمئیی سیمیت اوسته چکیلتی ایله ایتهنیر ایچری. آلتینداکی قوملارین جیغیلتیسی اورک جیزیر. سسلنمک ایستیر. جانآتیر سوروشسون گؤرسون اونلاری دا توتوبلار. اینیلتیه ده گوجو اولمور. قاپی تاققیلتی ایلا باغلاناندا دیکسینیر. قرار یادینا دوشور. هئچ یئری ترپنمیر، قالسین کی دیک دورا بیلسین. داشلانماق حیسّی، جانین لوت برق سیمی کیمی توتور. تکجه گؤزقاپاقلارین بیر آنلیق قالدیرا بیلیر، آنجاق کی. گؤرور سیمیت قازاماتیندا دیر. دووارلار اوستونه گلیر، بیر ده اورا دولوشانلار. قالیر دانلاق آلتیندا گئنه ده. “باریتین بیر آتیملیق ایمیش، بدبخت؟” بوینون ترپَدیر. “آی خلقی سعادته چاتدیراجاق ایمیش؟”
کیریییب قالیب دونندن یا ناواختدان. اوزو قویلو نئجه دوشوب، دوشوب. “آی قدرته مئیدان اوخوردون!” همن چیراغ یانیر باشی اوسته. چیراغ کی واختی گؤرستمز. “نه تئز تومانیوی باتیردین؟” قولو قالیب آلتیندا قورویوب. بیرقولای ترپَدیر الین، شالوارین اووجلور. یاش دئییل. بیلینه بیلینمهیه، نم دی. “نه تئز پوخ یئدیمه دوشدون؟”
“آچیلین اوستومدن، گلمهیین اوستومه ـ نه ایستیرسیز جانیمدان؟ گلمهیین اوستومه.” دئییر اورهگینده. “خفهلنین ـ”
“بلبل کیمی دانیشاندا خفهلنئیدین با.” “سعیدی قینادین تئز دیله گلدی؟” “ائشیکده نفس ایستی یئردن چیخار، ایستی ـ ! ” بیردن ایستی باسیر بیلهسین.
“قرارین واختین ترسه دئدیم.”
“یئرین کی دوز دئدین! ” “گونون کی دوز دئدین! دا نه قالدی؟”
“بیه گلمهدیلر بوگون” بَــ بیلدیلر توتول ـــ” “بیلللر، حتماً بیلللر… کاش بیلمیش ـــ”… عسگرین باغیرما سسی فیکرین کسیر. چتینلیکله دؤنه بیلیر آرخاسی اوسته. کورهگی گؤینور، زوو چکیر. جانی چیخیر…
منیژ باشینین اوستونده. الین آلنینا چکیر یا گؤزلرینه. ننهسی اؤزون دؤیور. منیژین گؤزو اونون قانچیل آیاقلارینا دوشنده، هوشدان گئدیر…
“جلسه بیزده. ائولی آداما شک ائلهمزلر،” سؤزون منیژـه دئمیر؛ اورگینده دئییر. بو سؤزو یولداشلار هامیسی دئیردی. اوغلونون ونقّه ونقی گلیر. منیژ اوشاغی ساکیتلدنمیر. جلسه اوتاغینا دا دولور سس. چیخیر، “آبیریم گئتدی، بیر ایش گؤر، منیژ” دئییر.
“گؤر کیم آبیریدان دانیشیر!”
“آبیری ساخلادین اؤزووه؟”
“هووَ به هووَ دیینده آبریوا فیکیرلشئیدین.”
“سانجیدی، نئینیم؟” دئییر منیژ. اوشاغین ونقّه ونقی قالیب قولاغیندا. او ونقیلتی اؤزوندن چیخیر بو یول. آیاقلارین باغلاییبلار تختین آشاغاسینا. کابلین ویژیلتیسی اوّل هاوانی یاریر، سونرا آیاقلارینین دریسین… ویـــــژّا ویژ…
ددهسی شوو الینده، حیطده دالیسیجا قاچیر. بو دا حووضون باشینا دولانیر. چلهسر اوستوندن آتیلیر. شووُ هردن هاوایا چالیر. کوشولتوسو قولاغین اسدیریر. “گئده، دئمهدیم آدام اول؟” بیری یانینا دَییر، بیری کورَگینه. آغریدان اورهگی کئچیر. ننهسی پیلّهلردن اؤزونون حیطه آتیر. “کیشی، دا بسدی! آدام اولار.”
“والّله آدام اوللام.” ددهسینه دئییر.
“بتر آدام اولدون.” “آدام لوُوا وئرن!”
ددهسی یورقانـدؤشکده خیریلتییا دوشوب. یوخودا خیریلدیر، آییقلیقدا دا. “اؤلمک راحات دئییل، هاااا، جانی چیخدی جان وئرینجه؛ جانی دوداغیندان چیخینجا.”
“اونون اؤز جانی دوداغیندان چیخ ـــ سنین دوداغیـــ اؤزگهلر جانی.” “تقی اوجا بوی ی ی. بیغلیــ؛ شهین چادیرالی ـــ قارا قاشگـ…؛ عسگر بیغلی، عینکلی ی ی ی” “دیلین آچیلدی؟”
“دیلیوی پیشیک یییب؟ بایاقدان ویر ویر سسین کسیلــمیردی، کلاسی گؤتورموشدون باشیوااااااـــ ایکی کلمــــ درسیوی ده دئـــ. گؤر نئچه یولدی، چاغیریرام، باشارمیــ …” خانیم اوزون چئویرنده، اونو یامسیلیر. شاییردلار گولور. خانیم معلیم ده بخارینین آیاغین اوجالدیر، بونو چؤنمبتمه اوتورتدورور بخارینین دیبینده. دئییر، “ایندی آدام اولاسان!” پؤرتوب، قیزیشیردی. جانینا اود دوشوردو…
برقی اوجاق سربازی تختین سیملرین قیزدیریب… ویرنیخیر. ترپنمک اولمور. قوللاری دا تختین اوستونه کیرکیپ باغلی. چیغیریر، “یاندیم، یانــــ ”
“هــن؟ ایستی کئچیر کورَییوه؟” باش سوروجونون سسی گلیر. “دئدیم داااا، بولار دیل آدامی دئییللر… بیز بولاری آدام ائلهریق.”
یانیب تؤکولور. کورَگیندن قالخان اود، سوموکلرینه کیمی گؤینهدیر؛ ایلیکلرین قاینادیر.
“قرار یئری…” قرار یئری، قاینار سو تؤکور باشینا. “گلمییئیدیلر، آماندی. گلمییـــ” عسگرین باغیرتیسی قولاغیندا اوولدور. شهینین چیغیرتیسی دا. “میه خانیملاری دا بورا گتیررلر؟” یوخ اولا بیلمز. قولاقلاری دا خولیالانیر…
الی اختیارسیزجاسینا گئدیر آلتپالتارینین کئش یئرینه. “اوّل گون اونو چیخارتدون دا،” اؤز اؤزونه دئییر. “دووارین هانسی چاتداغینا قویدون؟ یاخجی کی تاپمادیلار باشدان آیاغامی آختاراندا.” اونون کاغاذین سویمادان، یاری بؤلوب، قویموشدو آلتپالتارینین کئش یئرینه، تیکمیشدی. سونرا دا چیخاردیب، کاغاذین چئینهییب اوتموشدو، اؤزون ده قویموشدو دووار چاتداغینا. “آمما هایانا؟” اؤزون سورویوب چکیر تخته ساری. بیر آددیم یول، بیر عالمه دؤنور. “سوروننده نئجه آغیرلاشیر آدام.” تختدن یاپیشیر اؤزونون آغیر لئشین قالخیزیر سالیر تخت اوسته. آیاغینین تولوغو پارتلاییر یئره سورتولدوکده. سویو، قانی تؤکولور اوتاغین تکینه. کورَگینین ده دریسی سویولوب بلکه، زوققلتوسو بئله کئچیر جانینین ایچینه.
” نئجه ازبر اولموشدو دیلینده نسیمی؟” “دریسین سویدولار هااااا!”
“زولفون گؤرهلی، گؤزون نیگاراااااااا، منصور اولارام کی داااااار ائدرسن.”
“سنین نوبهندی! گولـّه یا دار؟”
“دار دار ائلهدین کی ایندی یئرین بوجور دار اولدو!”…
منیژ آوازامیش باخیر بونا. ننهسی پؤرتوب. ددهسینین اؤلوسو باخیر اوزونه -بونو گؤزلهیرک. اوغلون گؤرمور. “یازیق اوشاق! آخی نییه ائولندین گئده؟” او دا او آواراگورلوقدا بیر آروادلا؟ ننهسی دئییردی او سفر توتولاندا نئجه ماتیکلنیب چیخاردی. ائوده تاپیلمازدی. “سیلّه ایله اوز قیزاردیر.” دئمیشدی بو دا، جاوابیندا.
قیرخیق اوزونده سیلّه نئجه یئر سالمیشدی، سالمیشدی. آینا یوخ ایدی گؤرسون. شاراخ سسی اوزونده ایدی، او گوندن بری. ایلک دانیشدیران وورموشدو، ایلک دانیشمادیغیندا. بارماق یئرلری هله ده گؤینور. الین وورور. قوزا قوزا ساققالی ائله بیل پامبیق دیر یاپیشیب یارا اوستونه.
“کاش اونو گؤرستمهسینلر ننهسینه، منیژـه، قوهوم قارداشینا.” قاروولچونون آیاق سسلری اوزاقدان دؤیور باشینا، گوپون کیمی. “گلیب آپاراجاقلار اظهارنامهوی امضالایاسان.” دونن هوشدان گئتدی قالدی بوگونه. ایکی کیشی کئچدی قوللارینین آلتینا، سورویه سورویه گتیریب آتدیلار بو قازاماتا بیلهسین. “قوی باری امضان اولماسین، یازیوین آیاغیندا.”
ساققالین بوراخیر، الین چکیر دووار چاتداقلارینا. عینگین ایلک گون آلمیشدیلار. چوخ ایستردی دووارین یازیلارین اوخوسون. بارماقلارین سورتردی قازیلارا، کورلار یازیلاری سورتن کیمی. “بوراخ بونلاری، هارا قویدون اونو؟” “تئز اول!”
“تئز اول، تاپ!”
بارماغین چکیر دووارین چاتداق یئرلرینه. قاتی دیر دووار. ایکی الین ده دولاندیریر دوواردا. تلسمک، خورا کیمی دوشوب جانینا، فیکرین جایدیریر.
“تئز اول، ایندی گلللر.”
بیردن تیغهنین دندن اوزو دَیـیر بارماقلارینا. بارماغین بیر ده چکیر. “هن، اؤزو دی! ”
سئوینیر. دیرناغی لا چکیر چیخاردیر.
سیمیت کیمی سویوق دیر، تیغه. “ایندی قیزیشار.” دئییر. بونو اوجادان دئییر. تیغهنی دوداغینا یاخینلادیب، “ایندی جانین قیزیشار.” دئییر. دندن الینه باشبارماغین چکیر. او الی ایتی دیر آنجاق؛ دونیانین هر کسَـریندن داها ایتی…


c: text/html

text:
`کن فیلم فستیوالی` نتیجهلر
حابارلار [142]
- آلتین پرتقال فیلم فستیوالی اکتبر آیینینگ باشیندا باشلایار
- "تۆرکیه مدنیت یوُلی" فستیوالی باشلایار
- کاپادوکیادا حالقارا بالن فستیوالی باشلادی
- آلمانیادا تۆرک فیلم فستیوالی باشلادی
- دۆنیأنینگ اینگ اولی دنگیزچیلیک فستیوالی آلمانیادا گچیریلیأر
- آنکارادا مدنیت یوُلی فستیوالی باشلایار
- تکنوفست: دۆنیأنینگ اینگ اولی هوُواچیلیق و تکنولوژی فستیوالی باکودا آچیلدی
- اسکار ۲۰۲۲: کُدا "اینگ قوُوی فیلم" بایراغینی آلدی
- وان شهرینده سؤودا فستیوالی باشلادی
- برلین فیلم فستیوالی باشلادی
- برلیناله ده 18 فیلم آلتین آیی اۆچین یاریشار
- قوُرقوت آتا فیلم فستیوالی باشلایار
- تۆرکیه ده قوُرقوت آتا تۆرک دۆنیأسی فیلم فستیوالی گچیرلر
- داشکنت شهرینده تۆرک فیلم گۆنلری گچیریلیأر
- بیشکک ده حالقارا حالق دِستانلاری فستیوالی باشلادی
- اکتبر آییندا آنتالیا فیلم فستیوالی باشلار
- تۆرکیأنینگ درُون فستیوالی باشلایار
- حالقارا افس اپرا و باله فستیوالی باشلایار
- ایستامبول دا جاز فستیوالی گچیرلر
- سپتامبر آییندا آلتین قوُزا فیلم فستیوالی گچیریلر
- تکنوفست فستیوالی باشلادی
- اسپانیادا پۇمازۇر فستیوالی!
- میستیک موزیک فستیوالی
- گۆناۇرتا کرهده ایستامبول فستیوالی
- تکنوفست فستیوالی باشلادی
- ژاپن دا یوساکوئی تانس فستیوالی
- تۆرکیأنینگ تۆرکمنلری نینگ حالقارا فستیوالی باشلادی
- ایرانلی زنانا اۇیونچی ساره بیات کن فیلم فستیوالیندا
- زامبیلارینگ فستیوالی
- حالقارا چاروا فستیوالی- قیرغیزیستان

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
جنوبی آفریقا
جنوبی آفریقا(اینگیلیسجه:South Africa) یا رسمی اولاراق جنوبی آفریقا جمهوریتی آفریقا قاره سینین جنوبی اوجوندا یئرلشن اؤلکه دیر. اساسی قانونوندا اون بیر رسمی دیل تانینیر. جنوبی آفریقانین اوچ پایتاخت شهری وار:کئیپ تاون مجلیس اوتوراجاغی کیمی قانون وئریجیلیک باشکندی،پرئتورییا جمهوررییسی و وزیرلر کابینیه سینین اوتوراجاغی کیمی اینظیباطی باشکندی، و بلومفونتئین آپئللاسییا عالی محکمه نین اوتوراجاغی کیمی محکمه باشکندی دیر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- آفریقا اؤلکهلری
- اؤلکهلر
- اینگیلیسیجه دانیشان اؤلکهلر
- جی ۲۰ اؤلکهلر
- آفریقا بیرلیگی اؤلکهلری
- South Africa
- Afrikaans-speaking countries and territories
- Bantu countries and territories
- BRICS nations
- Commonwealth republics
- Countries in Africa
- اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- Member states of the Commonwealth of Nations
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- Southern African countries
- ۱۹۱۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر


text:
بوراک اؤزچیویت (آنادولو تورکجه سینده. Burak Özçivit) (دوغوم گونو. 24 دسامبر 1984، ایستانبول)، تورکیه لی اویونجو و اَسکی مانکن دیر. کاظیم ایشمن یوخاری کالجدن مأذوندور(2001). مارمارا بیلیم یوردو گوزَل صنعتلر فاکولته سی فوتوغرافچیلیق بؤلومونده اوخوماقدادیر. اصلیتی قازی آنتئپلیدیر.
2003 ایلی تورکیه ان یاخشی مودئلی ( Best Model of Turkey) موسابقهسینده گلجکلی سئچیلمیشدیر. موسابقهدن سونرا اوغورکان اَرَز آژانس ایله چالیشمایا باشلامیشدیر. ایندی ده مانکنلیغی بوراخمیشدیر.
داها سونرا 2005ده بئست مودئل آو تورکبه یاریشماسینا یئنیدن قاتیلمیش و تورکیه نین اوستون مودئلی سئچیلمیشتیر. بونا باغلی اولاراق دا دونیا اوستون مودئلینه قاتیلمیش و دونیانین ان یاخشی ایکینجی مانکنی سئچیلمیشدیر. فاروک ساراچ، آبباتئه، Tween و Network کیمی شخصلرین مودلاری و اؤلکه دن ائشیک سَرگی مودلاریندا چالیشمیشدیر.
بیرینجی اویونجولوق تجروبه سینی اَکسی 18 سریالیندا گَنج کومیسئر مورادین رولونو اوینامیشدیر. نووامبر 2007ده، سینمالاردا گؤستَریمه گیرَن موسللط ( Musallat) آدلی سینما فیلمینده رول آلمیشدیر. کانال دئ (Kanal D)ده یایینلانان و یؤنَتمَنلیگینی کارتال تیبئتین دوزلتدیگی زوراکی کوجا آدلی سریالدا اوینامیشدیر. 2008 یاز آیلاریندا ایسه بابا اوجاغی آدلی سریالدا گووَن(Güven) آدلی کاراکتئری جانلاندیرمیشدیر. داها سونرا قوسیپ قیرل (Gossip Girl)'دَن ایلهام آلان کوچوک سیرلار (Küçük Sırlar) آدلی سریالدا چَتینی اوینامیشدیر. 2011-2012 ایلینده مؤحتشم یوز ایل سریالیندا مالکوچوغلو کاراکتئرینی اوینامیشدی. مالکوچوغلو فیلمی اۆچون حاضیرلیقلارا باشلامیشدیر. 2013 ایلینده ایسه رَشات نوری گونتکینین عئینی آدلی رومانیندان اویغونلاشانن چالی قوشو (چالی کوشو) سریالیندا کاموران رولونو جانلاندیرمیشدیر. چالی قوشوندا باش رولو پایلاشدیغی فخریه ائوجئن (Fahriye Evcen) ایله یئنیدن، بو سَفر بیر سینما فیلمی عئشق سنه بَنزَر (Aşk Sana Benzer) ایله یاخیندا آغ پَرده یه دؤنموشدور. 2015 ایلینده باشلایان و ایندی ده دوام ائدَن قارا سئودا (Kara Sevda) سریالیندا رول اویناماقدادیر.


text:
تندیر
تندیر — ایستیلنمک اوچون ایستیفاده ائدیلن بیر نؤوع مانقال. یئره چوخور قازیلاراق ائدیلن خوصوصی بیر سوبایا دا داندیر دئییلیر.
تندیرده مانقال کؤمورو، اودون کیمی یاناجاقلار ایستیفاده ائدیلر. عومومیتله بورادا چؤرک بیشیریلر و ات قیزاردیلار.
تندیرقویما[دَییشدیر]
تندیر اوچون لازیم اولان ساری تورپاق قزیل، سامان، آت قیلی و س. قاریشدیریلیب علاوه اولوناندان سونرا یاخشی-یاخشی حاصیل ائدیلیر، سونرا تندیرین بادی (دیواری) قویولوردو. تندیرین دایرهسی یوخارییا گئتدیکجه کیچیلیر، بادین قالینلیغی، هامارلیغی تندیرقویانین اوستالیغیندان آسیلی ایدی. تندیر قویولوب باشا چاتاندان سونرا او، یاخشی قورومالی ایدی. تندیرین چاتلاماماسی، اوْووُلماماسی اوچون اونو اوستواؤرتولو یئرده، چوخ واخت سال داشلارین اوستونه قویوردولار. بئلهلیکله، تندیر نمدن، یاغیشدان قورونوردو. تندیرین بئلینده دمیر مفتیلله کمر ده قویولوردو. کمرین اوسته تندیرین ایچری طرفینده خئیلی چیخینتیلار قویولوردو. بو چیخینتیلار کاباب شیشینی ساخلاماق اوچون قویولوردو. چونکی تندیر کابابی کند آدام-لاری نین لذیذ یئمکلریندن ساییلیردی. یاخشی قورویان تندیری آلتیندان کندیر سالیب بیر نئچه نفرله لازیمی یئره آپاریر، اونو بوغازینا قدر تورپاق-داشلا دولدورور، آشاغیدا کولفه قویوردولار. اوّلجه تندیرین ایچینه آز-آز تزَک قویوب یاندیریردیلار. یاناجاغی تدریجاً آرتیریردیلار. چونکی تندیرین بادی هر آن چات وئره بیلردی. تندیرین ایستییه داواملیلیغینی تام یقینلشدیرندن سونرا اورادا چؤرک بیشیرمک اولاردی. تندیرین اوستونه ایکی بارماق ائنینده تخمیناً 1 م اوزونلوغوندا دمیر چوبوق قویوردولار. بونا ائل آراسیندا خچیرگت دئییردیلر. تندیرین آغزینا ساچ (قاپاق، دایرهوی اولوردو) قویوردولار. تندیرین باشیندا دؤرددایاق، اوخلوو، رفهته، تندیرین کوخاسینی قویوردولار. طبیعی کی، چؤرک-بیشیرمه زامانی ائو قادینی بونلاردان ایستیفاده ائدیردی.
کندده عادتاً ایکی نؤو تندیردن (بؤیوک تندیر، اوجاق تندیری) ایستیفاده ائدیردیلر. بیرینجیده تندیر چؤرگی، لاواش، فتیر، کته، قاتلاما بیشیریردیلر. ایکینجی نؤو تندیر (اوجاق تندیری) نیسبتاً بالاجا ایدی. اوندان اساساً یئمک بیشیرنده ایستیفاده ائدیردیلر.


text:
چاووش اوُغلی بلژیکلی ایشدشی بیلن دوشوشدی
چاووش اوُغلی بلژیگینگ داشاری ایشلر وزیری بیلن دوشوشدی
تۆرکیأنینگ داشاری ایشلر وزیری مولود چاووش اوُغلی، بلژیگینگ پایتاغتی بروکسل ده داشاری ایشلر وزیری سوفی ویلمز بیلن دوشوشیق گچیردی.
چاووشاوُغلی، اگمونت کؤشگۆندأکی دوشوشیقدان سوُنگرا، 2023-نجی ییلینگ تۆرکیه بیلن بلژیگینگ آراسینداقی دیپلماتیک قاتناشیقلارینگ 185-نجی ییلی بوُلاندیغینی بیلدیردی.
بلژیک ده بیله لیکده یاشاماق مدنیتی نینگ سمبولی بوُلان تۆرک رایاتلاری بارادا ویلمز بیلن گنگه شندیگینی آیدان چاووش اوُغلی،
"اؤزآرا قاتناشیقلاریمیزینگ پأسگِله اوغراماغینا روغصات برمه ریس. اوروپا بیله له شیگی بیلن قاتناشیقلاریمیزدا بلژیگینگ قوُلداوینا مینتدارلیق بیلدیرریس" دیدی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان: مظلوملارا کؤمک برمهک باراسیندا تۆرکیه دۆنیأده بیرینجی یورت
رجب طیب أردوُغان تۆرکیأنینگ بۆتین دۆنیأده مظلوملارا کؤمِک ادیأن بیرینجی اۆلکه بوُلاندیغینی آیتدی
تۆرکیه بیلن لیبی انرژی پوداغیندا بیله لیکده ایشلهشِر
تۆرک سیاسی توُپاری لیبی ده دۆرلی ایشدشلری بیلن دوشوشیق گچیردی
بأش ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیه ترورچیلارا قارشی توتان یرلی یاغدایدا ادن گؤرهشینه دوُوام ادیأر


text:
هموقلوبین
هموقلوبین، Hb (قدیم یونان دیلی: aἷua - قان و لاتینجه: globus - کوره) - اینسان داخیل اوْلماقلا اوْنورغالی و بعضی اوْنورغاسیز حئیوانلارین قانینین ترکیبینده دمیر اوْلان قیرمیزی پیقمنت. کیمیوی ترکیبینه گؤره مورکّب پروتئیندیر. اریتروسیتلرین اساس ترکیب حیصّه سی اوْلوب، تنفوس آنزیمیدیر و قانین تنففوس خۆصوصیتسینی تامین ادیر. هموقلوبین پلاسمادا دییل، اریتروسیتلرین داخیلینده یئرلشیر. بونونلا قانین قاتیلیغینی آزالدیر. اگر هموقلوبین بۇ میقداردا پلازمادا حل اوْلونسا ایدی قانین قاتیلیغی بیر نئچه دفعه آرتار و نتیجهده اۆریین ایشی و قان دؤورانی چتینلشردی. دیگر بیر طرفدن هموقلوبین اریتورسیتلرین ایچینده اوْلماقلا پلازمانین اوْنکوتیک تضییقینی آزالدیر، بونونلا دا توْخومالارین سوسوزلاشماسینین قارشیسینی آلیر.
هموقلوبین بیر همپروتید عضوودور. همپروتیدلره اؤز بیولوژی خۆصوصیتسینا گؤره آنزیم اوْلمایانلار هموقلوبین، میوقلوبین و آنزیم اوْلانلار (سیتوکروملار، کاتالازا، پروکسیدازا) داخیلدیر. همپروتیدلردن اوْلان هم دمیر دمیری ایله پروتوپورفیرینین عمله گتیردیی هموقلوبین دؤردونجولو قورولوشا مالیکدیر. اوْنون موْلکول کۆتلهسی ۶۶۰۰۰ – ۶۸۰۰۰ آراسیندا دییشیر. آدیندان گؤروندویو کیمی، هموقلوبین هم آدلانان Fe+2ایله قلوبین پروتئینینین بیرلشمهسینین محصولودور.
قلوبین + هم → هموقلوبین
هموقلوبینین اساس خۆصوصیتسی آغجیردن اوکسیژنی بدنین توْخومالارینا داشیماقدیر. هموقلوبینده اوکسیژن داشیییجیسی F۲+ یونودور. اوکسیژنین هموقلوبینله بیرلشمهسی اوْکسیموقلوبین آدلانیر. اوْ مۆختلیف لیقاندلارلا (جو، جن) قارشیلیقلی تأثیرده اوْلور. مثلاً، دم قازینین هموقلوبینه بیرلشمهسی اوکسیژندن ۳۰۰ دفعه گۆجلودور و بۇ بیرلشمه داها داواملیدیر:[۱]
هموقلوبینین تیپلری[دَییشدیر]
پروتئین ترکیبینه گؤره هموقلوبینلر بیر-بیریندن فرقلنیر و ایکی جور اوْلور: فیزیولوژی و آنومال هموقلوبین. اینسان اوْرقانیزمینین اینکیشافینین مۆختلیف مرحلهلرینده فیزیولوژی هموقلوبینلر اوْلور. پروتئین موْلکولوندا آمینتورشو آردیجیللیغی پوْزولدوقدا آنومال هموقلوبینه چوریلیر. فیزیولوژی هموقلوبین اینسان اوْرقانیزمینین اینکیشافینین مۆختلیف مرحلهلرینده پولیپپتید زنجیرینین ییغیمی ایله بیر-بیریندن فرقلنیر و محض بونا گؤره مۆختلیف هموقلوبینلر اوْلور:
۱) HbP – پریمیتیو هوجیرهدهکی هموقلوبین آدلانیر (روشیمده).
۲) HbF – فتال هموقلوبین. «فتوس» – سؤزوندن گؤتورولموشدور و میوه، دؤل معناسینی وریر.
۳) HbA1 و HbA2 – بؤیوکلوک، یاشلیلیق (آدولتوس) هموقلوبینی آدلانیر.
ایندییه کیمی یوزه قدر آنومال هموقلوبین تاپیلیبدیر. بۇ هموقلوبینلر پپتید زنجیریندهکی آمینتورشو قاللیغی ایله فرقلنیر. آنومال هموقلوبینلره hbs و HbH (بارتا) عاییددیر. hbs اوْراقشکیللی اریتروسیت هوجیرهلرینده مۆشاهیده اوْل اۇنور. بۇ تیپ هموقلوبینلرده B-زنجیرینده قلوتامین تورشوسو والینله عوض اوْلونور.


text:
ائل اوبا – صونرا امام حسین علیه السلام سعد اوغلونو چاغیریب گه لمه غینی ایسته دی. سعد اوغلو امام حسینین یانینا گلرکه ن امام علیه السلام اونا بویوردو :
« ای سعد اوغلو منی ئولدورمغینله بو حرام زادا اوغلو سنی ری و گرگان شهرینین والیسی ایده جه غینه هیچ اینانمارام.
ایندی الینده ن گله نی یاپ. شبهه سیز منده ن صونرا نه دنیادا و نه آخرت ته یوزون گولمویه جه غدیر ، کوفه اوشاغلارینین باشینلا اوینادیغلارینی و اونو داشا توتوغلارینی سانکی گوروره م »
سعد اوغلو امامین بو سوزلرینی ایشیدینجه غضبله گه ری دوندو.
حرین توبه سی
حر ابن یزید الریاحی امامدان بو ده ردلی ، و هر دیری وجدانی تیتره ده ن سوزلری ، ایشیدینجه ، سعد اوغلونون یانینا گلیب دیدی:
ای سعد اوغلو سن حسینله گه ر چه ک گده ن صاواشاجاغمیسین ؟
سعد اوغلو دیدی : آند اولسون اللها باشلاری و قوللاری بدنلرده ن آیریلدان بیر صاواش ایده جه غه م.
حر بو سوزو ایشیندینجه دوستلاریندان آیریلیب بیر یانا چه کیلدی ، او حالدا بدنینه تیتره تمه گیردی.
مهاجر بن اوس دیدی : ای حر سنین بوییگیتلیغینه گوره منی بدنینین یاپراغ گیبی تیتره مه سی شبهه یه سالدیردی.
حر دیدی : آند اولسون اللها ئوزومو جنتله جهنم آراسیندا گوروره م .
اللها آند اولسون بدنیم یاندیریلسادا جنت ته ن باشقا بیر شی سئچمه یه جه غیم.
بیر تورک گنجی اولان کوله سیله بیرلیغده آتینی اماما دوغرو سوره ر که ن چاغیردی :
« ای اللهیم سنه دونوره م توبه می قبول ائت ، چونکو پیغمبرینین اولادینی قورخوتدوم.
ای امام جانیم سنه قوربان اولسون سنی اینجیتدیم ایندی توبه م قبول اولورمو؟
امام دیدی : بلی الله سنین توبه نی قبول ایده ر.
صونرا دوشمان اوردوسویلا قونوشماغ ایچین امامدان اذن آلدی.
حر صاواش میدانینا انه نده ، یوکسک و حر بیر سه سله دیدی :
ای جماعت اننه نیز سیزه یاس قورسون. پیغمبرین اوغلونو چاغیردینیز و جانلارینیزی اونون یولوندا قربان ایده جه غینیزی بیلدیردینیز ، ایندی بورایا گلمیشکه ن آرانیزا آلیب اونا قیلیج چه کمیشسینیز. و فرات چایینین دا یولونو اونا باغلامیشسینیز حالبوکی اونون صویوندان یهودلر ، گاوورلار و مجوسیلر ایچیرلر ، و دویوزلاردا اوندا اوزورلر … بو صیرادا سعد اوغلونون اوردوسوندان بیر نچه نفر اونو اوخا توتدولار . بو حالدا حر گه ری دوندو.


text:
قاراباغ فوتبال توُپاری فرانسوز نانت توُپارینی ینگدی
آذربایجان ینگ قاراباغ توُپاری نینگ گللارینی 60-نجی داقیقادا اوسو کوابینا، 65-نجی داقیقادا عبدالله زبیر و 72-نجی داقیقادا مارکو یانکوویچ اوردی
آذربایجان ینگ یوفا- اوروپا لیگینده اوُینایان قاراباغ فوتبال توُپاری فرانسیانینگ مشهور نانت فوتبال توُپارینی 3-0 حاسابی بیلن ینگدی.
آذربایجان ینگ قاراباغ توُپاری نینگ گللارینی 60-نجی داقیقادا اوسو کوابینا، 65-نجی داقیقادا عبدالله زبیر و 72-نجی داقیقادا مارکو یانکوویچ اوردی.
قاراباغ بو نتیجه بیلن 6 بالا ایه فرایبورگ توُپاریندان سوُنگرا 3 بال بیلن ایکینجی اوُرنا ایه بوُلدی.
نانت 3 بال و المپیاکوس 0 بال بیلن اۆچۆنجی و دؤردۆنجی یرده.
قاراباغ فوتبال توُپاری نینگ بو ینگیشی یوردونگ یوُلباشچیسی الهام علی یووی دا بگندیردی.
علی یف توییتردا یازان سؤزلرینده "قاراباغ آذربایجاندیر" دییپ بِلله دی.
دِگیشلی حابارلار
اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیلاری تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری آذربایجان جمهوریتینده
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری فخرالدین قوُجا آذربایجان ینگ یوُلباشچیسی تاراپیندان قابول ادیلدی
أردوُغان بیلن میرضیایف دوشوشیق گچیردی
دوشوشیق سمرقندینگ کنگره مرکزینده مطبوغاتا یاپیق یاغدایدا گچیریلدی


text:
من تهراندا درس اوخویان زامان قولام دایی گاهدان منه باش چکردی. هر دفعه ده ” اولان پول – مول لازیم اولسا منه دئ هاا “جوملهسینی دئیردی. دوزدور کی قولام دایینین الی جیبینه گئتمزدی، آمما گئنه یاغماسادا گورولداییردی. سوبایلیغیمدا دا هردن بیر گلردی. بو دؤره ده باشقا بیر جوملهنی تکرارلاردی: ” عمللی باشلی آیلیق آلیرسان یا یوخ؟ منه باخ، پولووو داغیتمایاسان هاا، ییغ ! سنه لاپ بیر مامملی – ماتانین تاپیب آلاجام.”
گون او گون اولدو کی من ائولندیم. بیر اوتاقلی ائودن جانیمی قورتاریب آروادین عائلهسی یاشادیغی محلهده ایکی اوتاقلی، بالاجا مطبخلی بیر ائو توتدوم. البته ایکی اوتاغی آییران بویوک قاپی آچیلاندا اوتاقلار بیرلشیب بؤیوک بیر طنهبی اولوردو. بیز آشاغادا، ائو صاحابی یوخاری قاتدا یاشاییردی. آروادآغانین عائلهسی ماشالله وارلی کارلی ایدی. انصافا قیزلارینادا حسابی جئهیز قوشموشدولار. ائو دؤشهنن گوندن آرواد پروانه کیمی ائوین باشینا دولانیردی. سیلیر، تمیزلهییر. سوپورگنی قویور، دسمالی گؤتورور. هووخور ها هووخور، توزدی کی آلیر. وسایله باخاندا، پاریم – پاریم پاریلداییر. دئمیرم آرواد واسواسییدی، قورخورام اورهگینه دهیه، آمما دئمک اولار حددن آرتیق تمیز ایدی. من اؤزوم لاپ بیرینجی هفتهدن تکلیفیمی باشا دوشدوم، ادارهدن یئتیشجک آستانادا جورابلاریمی چیخاردیب شیر باشینا کئچردیم؛ الیمی، آیاغیمی، جورابلاریمی یوووب سونرا ایچری گیرردیم. مخصوصا موبللارا مطلق یاخین دوشمزدیم. او زامان موبل فقط پوللو فرنگیماآبلارین ائوینده اولاردی. دوزدور کی بیزیم قایناتا دا نیسگیل ائلهییب دؤردجه دنه موبل قیزینین جئهیزینه قوشموشدو، آنجاق بیز اونلاری تکجه گؤزه دوتمک اوچون اوتاغا قویموشدوق، یوخسا اؤزوموز کی هئچ، حتتا قوناقلارین دا اونلاردا اوتورماسینی سیندیره بیلمزدیک؛ خصوصا آرواد آغا، بیرجه دنه میلچگین بئله موبللارا قونماسینا دؤزه بیلمزدی، هاندا قالا آداما!
بیر نئچه ایل اولاردی کی قولام دایی تبریز خطینده ایشلهییردی. تهرانا چوخ آز گلیردی. بئش– آلتی آی تویدان سونرا، گئجه یاتماغا حاضیرلاندیغیمیز زامان قاپینین زنگی چالیندی.من آروادا، آرواد منه باخدی. گئجهنین بو واختی کیم اولابیلردی!؟ قاینانانین اهنزلیگیندن نئیران اولان آرواد رنگین آتیب “وآی…آنام”- دئیه حیطه قاچدی. من اؤزومو یئتیریب قاپینی آچدیم؛ قولام دایی ایدی، بیر یون پاپاقلی کیشی ایله برابر. بویور بویور، ایچری گلدیلر. آرواد آرا قاپینی باغلاییب دال اوتاغا کئچدی. قوناقلار پالتارلارین چیخاردیب موبللارین بیرینین اوستونه آتیب، هرهسی بیر موبلدا ایلشدیلر. من گئدیب چای سوزوب گتیرهجهیم ماجالدا جورابلارین قوخوسو اوتاغی بورودو. من یاواشجا سوزولوب پنجرهنین بیر تایین یاریا قدهر آچدیم. قولام دایی دئدی: “سن پینجی یاندیرما یئرینه پئنجرهنی آچیرسان!؟” من اؤزومو سیندیرمادیم: “باش اوسته پینجیدا یاندیررام ” دئدیم؛ سونرا آرایا سؤز قاتماق نییت ایله دئدیم: “قولام دایی شام یئمیسیز؟” قولام دایی: “دوزو سیزی گؤرمک اوچون اوردان بورا شاللاقلامیشام؛ دئدیم هر نه جور اولسا گرک اؤزومو یئتیرم. اونا گؤره ده دای شاما دایانمادیق” دئیه، سسینی مختصر ایچینه چکیب سوروشدو: “بیر شئی – میر شئی وار؟ “سوروشدوم” نهیه مئیلیز وار؟ ” دئدی: “بابام نه اولور اولسون داا، ات وارسا ایکی اوش شیش کاباب چکسن کیفایتدیر.” من مننی – مننا دوشدوم “ات…، ات ” قویمادی فشارا دوشم: “یاخشی، یاخشی، بئش اون دنه یومورتا قایقاناغ ائله گؤتور گتیر!” من اوتاغدان چیخاندا قولام دایینین سوزونون قالانین ائشیتدیم: “… یوووت کی وار ؟”
شامی حاضیرلادیق. سوفرهنی یئره سردیم. آرواد آغا آشپازخانادان قورتولوب اوتاغا گلدی. خوشگلدین دئییب سوفرهیه ایشاره ائدهرک، “بویورون”- دئدی. قوناقلار سوفره باشینا کئچنده آروادین گؤزلری بیردن بویودو. هله او ایندی موبللارین باشینا گلن فاجیعهنی باشا دوشوردو. بیر نئچه لحظه ماتیر – ماتیر باخدی، سونرا الین آغیزینا آلیب اوتاغدان چیخدی. دوغرودان دا موبللار دای موبل اولان دئییلدیلر. اونلارین آچیق چؤهرایی رنگینی بیر داها اؤزونه قایتارماق اورکده قالان آرزیلاردان ایدی.
او گئجه نه من یاتدیم، نه آرواد. قوناقلاریمیز سحر آچیلانا قدهر تریلی سوردولر. یوخو یوللاری ائله بیل یامان انیش یوققوشلی ایمیش. حئیران قالمیشدیم، “گؤرهسن آلله اوستده کی قونشولاریمیز یاتا بیلدیلر؟ ”
صاباح سحر قوناقلاری یولا سالاندا قاپینین آغیزیندا دئدیم: “آی دایی سن هئچ بو یولداشیوین آدین دا منه دئمهدین آخی! “قولام دایی شیرین – شیرین گولدو” هئش دوزونه باخسان من اؤزوم ده بیلمیرم بونون آدی نه دی. هم سرویس ایدیک، یوکو کی بوشاتدیق سوروشدوم یئرین وار ؟ دئدی یوخ، میسافیرخانیا گئدهجهیم؛ دئدیم بابا نه میسافیرخاناسی، لهلهشین باجی اوغلوسونون بوردا منزیلی وار، گئدهجاغ اورا.” سونرا الینی شارراپیلتیلا کیشینین آرخاسینا چالیب آرتیردی: “بو دا کیشی کیمی یوخ دئمهدی. دوغرودان دا دئ گؤرک ایندی سنین آدین نه دی؟”
من تهراندا درس اوخویان زامان قولام دایی گاهدان منه باش چکردی. هر دفعه ده ” اولان پول – مول لازیم اولسا منه دئ هاا “جوملهسینی دئیردی. دوزدور کی قولام دایینین الی جیبینه گئتمزدی، آمما گئنه یاغماسادا گورولداییردی. سوبایلیغیمدا دا هردن بیر گلردی. بو دؤره ده باشقا بیر جوملهنی تکرارلاردی: ” عمللی باشلی آیلیق آلیرسان یا یوخ؟ منه باخ، پولووو داغیتمایاسان هاا، ییغ ! سنه لاپ بیر مامملی – ماتانین تاپیب آلاجام.”


text:
کیتاب بیر عیلمە یاعنی بیر اوصولە گؤرە آللاە طارافئندان “تافصیل” أدیلییۇر. بیزە دۆشن بو اوصولە گؤرە، هرحانگی بیر قۇنودا موحکم اۇلاراق سچیلن آیتین مۆتشابیەلرینە اولاشمایا چالئشماقتئر.
هود سورەسینین ایلک آیتی شؤیلەدیر:
ألیف، لام، را! بو اؤیلە بیر کیتابتئر کی آیتلری هم موحکم قئلئنمئش، هم دە دۇغرو قارارلار ورن وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاە طارافئندان تافصیل أدیلمیشتیر. (هود سورەسی؛ )
هرحانگی بیر قۇنودا موحکم اۇلاراق سچیلن آیتتن، اۇ آیتین مۆتشابیەلرینە گیتمەمیز گرکیر. بونو یاپاراق اۇ قۇنویلا ایلگیلی آنلام کۆمەسی اۇلوشور کی، بؤیلەجە اۇ قۇنودا دتایلار اۇرتایا چئقار. آنلام کۆمەلری اۇلوشتورولورکن آیتلرین ایندیریلدیگی دیل یاعنی عارابچا دیققاتە آلئنئر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
بو بیر کیتابتئر کی آیتلری، بیلنلر تۇپلولوغو ایچین عارابچا قورئانلار (کۆمەلر) حالیندە آچئقلانمئشتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
“تافصیل”؛ آیتلر آراسئ ایلیشکیلر ایلە گرچکلشیر. ایلیشکیلر عارابچایا گؤرە قورولور.
تافصیل تۆم ایلاهی کیتابلاردا گچرلی اوصولدۆر
ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتیندە، قورئانئن اؤنجەکی کیتابلاردا اۇلانئ، مائیدە سورەسینین 15-نجی آیتیندە دە ساقلانانلارئ اۇرتایا چئقاردئغئ بیلدیریلیر. اؤنجەکی کیتابلاردا اۇلانئن اۇرتایا قۇنماسئ گیزلننلرین چئقارتئلماسئ، ایحتیلافلارئن چؤزۆلمەسی بللی بیر اوصوللە گرچکلشمیشتیر. تافصیل قاورامئ بو باغلامدا دا قوللانئلئر.
بو آیت شؤیلەدیر:
بو قورئان، باشقاسئ طارافئندان اویدورولوپ آللاها مال أدیلمیش دگیلدیر. چۆنکۆ بو قورئان کندیندن اؤنجەکینین تاصدیقی، اۇ کیتابلارئن تافصیلیدیر. بوندان دۇلایئ عالملرین راببیندن اۇلدوغو حوصوصوندا شۆبهەیە یر یۇقتور. (یونوس سورەسی؛ )
اؤنجەکی کیتابتا اۇلانلارن اۇرتایا قۇنماسئ، ایحتیلافلارئن چؤزۆلمەسی، تبیینین گرچکلشمەسی ایچین تاعقیب أدیلن اوصول “تافصیل” اۇلابیلیر.
بنزەر بیر آیت شؤیلەدیر:
بو (قورئان) اویدورولابیلەجک بیر سؤز دگیلدیر. چۆنکۆ کندیندن اؤنجەکینین تاصدیقی، هر شەیین تافصیلیدیر. بوندان دۇلایئ اینانان بیر تۇپلولوق ایچین یۇل گؤستریجی وە راحمتتیر. (یوسوف سورەسی؛ )
آیتتەکی “وتفصیل کل شیء” ایفادەسی هم کیتابتا اۇلانلارئن تاصدیقی هم دە ساقلانانلارئن تبیینی یاعنی اۇرتایا چئقما آشاماسئ اۇلابیلیر.
“تافصیل“، تۆم ایلاهی کیتابلارداکی بیر اوصول اۇلاراق قارشئمئزا چئقماقتادئر. موسایا (ع) وریلن کیتاب ایچین شو ایفادە قوللانئلئر:
موسایا دا اۇ کیتابئ ورمیشتیک کی ایی داورانانلارا نیعمتیمیزی تاماملایالئم. اۇ کیتاب هر شەی ایچین تافصیل، یۇل گؤستریجی بیر رهبر وە راحمتتی. راببییلە قارشئلاشاجاقلارئنا اینانسئنلار دییە. (أنعام سورەسی؛ )
بنزەر ایفادە یینە موسایا (ع) وریلن کیتابلا ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە گچر:
وردیگیمیز لوحالاردا اۇنون ایچین هر تۆرلۆ اؤگۆدۆ یازدئق وە هر شەی ایچین بیر تافصیلدی… (آعراف سورەسی؛ )
ایلاهی کیتابلار آراسئندا ایرتیباط اۇلدوغونو بیلییۇروز. حاتتا قاصاص سورەسینین آیتیندە بو شؤیلە ایفادە أدیلمکتەدیر:
کندیلریندە وار اۇلان بیلگییی قوللانسئنلار دییە قاولی بیربیرییلە ایرتیباطلئ یاپتئق. (قاصاص سورەسی؛ )
بو ایرتیباطئن بیر یؤنۆنۆ “تافصیل” قاورامئ ایفادەأتمکتەدیر. قورئانئن کندیندن اؤنجەکی کیتابلار ایچین بیر تافصیل اۇلدوغونو گؤرمۆشتۆک. موحتملن شو آیت دە بو دوروما دلالت أتمکتەدیر:
اۇ (قورئان)، قاولی فاصلدئر. (طارئق سورەسی؛ )
بورادا اؤنجەلیکلە موحاممدین (ع) تبلیغ أتتیگی شەیلری حافیفە آلانلارا حیطاب أدیلییۇر اۇلمالئدئر. اۇنلارا شو دەنمکتەدیر: “سیزە تبلیغ أتتیکلری، کندیسیندن اویدوردوغو شەیلر دگیل. اۇقودوقلارئنا دیققات أتملیسینیز. اؤنجەکی کیتابلاردا گیزلنن شەیلری آچئقلامئش اۇلویۇر.”
آیتین دوامئ دا اؤنملیدیر:
اۇ غایرئ جیددی؛ اؤنمسیز بیر شەی دگیل. (طارئق سورەسی؛ )
بنزەر اؤرگۆلر باشقا آیتلردە دە واردئر. مثەلا حاققا سورەسینین شو آیتلری دە قۇنویلا ایلگیلیدیر:
اۇ، دگرلی بیر رسولۆن سؤزۆدۆر. بیر شاعیرین شیعیری دگیلدیر؛ نە قادار آز گۆونینیز وار! بیر کاهینین کهانتی دە دگیلدیر، نە قادار آز تذککۆر أدییۇرسونوز! اۇ، عالملرین صاحیبینین ایندیردیگی بیر سۆزدۆر. (حاققا سورەسی؛ )
فوصصیلت سورەسینین آیتینین تافصیل ایلە ایلگیسی
فوصصیلت سورەسینین آیتی شؤیلەدیر:
اۇنو آنلاشئلماز آیت کۆمەلری (قرآنا أعجمیا) شکلیندە اۇلوشتورسایدئق دەرلردی کی: “آیتلری آچئقلانسا (تافصیل أدیلسە) یا!” ایستەدیگینیز شەی عاینئ آندا؛ هم آعجمی (آنلاشئلماز) هم دۆزگۆن بیر عارابچا اۇلماسئ مئ (بو ناسئل اۇلابیلیر کی)؟ دە کی: “اۇ، اینانئپ گۆوننلر ایچین دۇغرو یۇلو گؤسترن وە شیفا اۇلان بیر کیتابتئر. اینانمایانلارئن سانکی قولاقلارئ تئقالئ، مۆمینلرە قارشئ گؤزلری سانکی کؤردۆر. کندیلرینە اوزاق بیر یردن سسلنیلن کیشیلر گیبیدیرلر.” (فوصصیلت سورەسی؛ )
آیتتە گچن “أعجمی = آعجمی” ایفادەسی، عارابچانئن دئشئندا هرحانگی بیر باشقا دیل اۇلاراق آنلاشئلماقتا، آیتتە، شاید، قورئان موحاممدە (ع) عارابچانئن دئشئندا بیر دیللە ایندیریلسەیدی، اینسانلارئن بو کیتابئن آچئقلانماسئنئ طالب أدەجکلرینین آنلاتئلدئغئ سؤیلنیر. بو آیتە باشقا بیر آچئدان دا باقئلابیلیر.
ایلاهی کیتابلار مشروعیەتینی تاصدیق ایلیشکیسینە دایاندئرئر. تاصدیق ایلیشکیسی ایلاهی کیتابلارئن، ایندیگی زامان، مکان وە کۆلتۆرل اؤگەلرلە سئنئر اۇلامایاجاغئ آنلامئنا گلیر. تاریحسل بیر کیتاب کندیسیندن اؤنجەکی کیتابلارلا آراسئندا تاصدیق ایلیشکیسی قوراماز، بو سببلە دە کندیسینە تابیع اۇلونماز. بیر کیتابئ ایلاهی یاپان اۇنون أدبی یؤنۆ دگیل، ایچردیگی حاقیقاتلردیر. بو حاقیقاتلر فئطری، دۇلایئسئیلا أورنسلدیر. ایلاهی کیتابلارئن بو اؤزللیگینە دیققات أدیلمەدیگیندە ایلاهی کیتابلاردان فارقلئ بکلنتیلر ایچریسینە گیدیلیر. اۇقوندوغوندا آنلاشئلان وە اویغولانابیلن بیر کیتاب اینسانلارئن چۇغونو ممنون أتمز. اینسانلار تلاففوظ أدیلدیگیندە، آنلامئ اۇلماسا دا اۇلاغاناۆستۆ أتکیلری اۇلان کیتاب ایستەرلر.
طئبقئ شو آیتتە ایفادە أدیلدیگی گیبی:
قورئانلا داغلار یۆرۆتۆلسەیدی، یر یارئلسایدئ، یا دا اؤلۆلرلە قۇنوشولسایدئ… حایئر! هر ایش آللاهئن ألیندەدیر… (راعد سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیت قورئاندان بکلنتیلری فارقلئ اۇلان کیشیلردن باحثەتمکتەدیر. شو آیت دە قورئانا دائیر بنزەر بیر بکلنتییە صاحیب اۇلانلاردان باحثەتمکتەدیر:
“آلتئندان یاپئلمئش بیر أوین اۇلسا یاحود گؤکیۆزۆنە چئقسان! بیزە اۇقویاجاغئمئز بیر کیتاب ایندیرمەدیکچە چئقتئغئنا دا ایناناجاق دگیلیز یا!” دە کی: “راببیمە بۇیون أگریم؛ بن ألچی اۇلان بیر بشردن باشقا نەییم کی؟” (ایسرا سورەسی؛ )
دۆن اۇلدوغو گیبی بوگۆن دە باعضئلارئ آللاهئن کیتابئنئن دیلینی یاوان بولماقتالار. مثەلا قورئانداکی اۆسلوبو آللاها یاقئشتئرامایان، گل گؤر کی مجبور قالدئغئ ایچین بؤیلە بیر دیل قوللاندئغئنئ دۆشۆننلر واردئر. بونلارا گؤرە، آللاە بللی دؤنملردە مثەلا میلادی آلتئیۆزلۆ یئللاردا عاراب یارئمآداسئنداکیلرلە؛ مککە وە جیوارئنداکیلرلە ایلتیشیمە گچمک ایستەدیگی ایچین، اۇنلارئن دیلینی، داحاسئ اۇنلارئن اۆسلوبونو، دیلینی، عاقلئنئ، آلغئلارئنئ، ساپلانتئلارئنئ دیققاتە آلماق زۇروندا قالدئ. اۇیسا قورئانداکی اۆسلوب بیزیم ایلاە قابول أدیندیگیمیز آللاها یاقئشاجاق اۆسلوب دگیلدیر. نە وار کی، اۇ دؤنمدەکی موحاطاب بویدو. آداملار قارئلارئنئ دفعالارجا بۇشویۇر، دفعالارجا گری دؤنۆیۇر، اۇنلارئ رنجیدە أدییۇر، حاق حوقوق تانئمئیۇردو. آللاە دا مجبور قالدئ بۇشانمایا دائیر دتایلئ آیتلر ایندیرمەیە. یۇقسا آللاهئن مۆداحالە أدەجگی ایشلردن دگیلدی، بیر قولون قارئسئنئ ناسئل بۇشاماسئ گرکتیگینە دائیر دۆزنلەمەلر.
ذاتن اینسان گلیشتی، مدنیلشتی وە شیمدیلردە بۇشانما حوقوقونو قووتلە موحتملدیر کی، آللاهئن مورادئنا اویغون اۇلاراق شکلە سۇقتو. ذاتن بوندان دۇلایئدئر کی، آللاە شیمدیلردە بیر کیتاب گؤندرمەیی دۆشۆنسەیدی، بۇشانمایلا ایلگیلی تک بیر آیت ایندیرمز؛ “بیلدیگینیز گیبی یاپئن!” دەردی. یینە اۇ دؤنمدە تۇپلوم قادئنلارا میراث ورمییۇر، اۇنلارئ ماغدور أدییۇردو. آللاە دا مجبور قالدئ میراثلا ایلگیلی دتایلئ آیتلر ایندیریپ قئزلارا یارئم حیصصە ورین دەمەیە. بو دا اۇنون مورادئنا اویغون دگیلدی آما نە وار کی موحاطابلارئن سەویەسی بویدو. یۇقسا بوگۆنۆن اینسانئنا حیطاب أتسەیدی، میراثلا اوغراشماز، قادئن أرکک آراسئندا حیصصە فارقئ گؤزتمز؛ “سیز یاپئلماسئ گرکنی بیلەجک سەویەدەسینیز” دەردی. طالیحسیزلیک اۇ کی، حئرسئزلئق دا آلمئش باشئنئ گیدییۇردو اۇ دؤنمدە. “یاپمایئن، یازئقتئر، گۆناەتئر!” شکلیندەکی اویارئلارلا هیچبیر دگیشمەیەجگینی بیلدیگی ایچین آللاە یینە آصلئندا مورادئ وە اۆسلوبویلا اویوشماسا دا؛ “أللرینی کسین حئرسئزلئق یاپانلارئن!” دەدی. آنجاق بونو دا بیزیم اۆزریمیزە آلئنمامئزا گرک یۇقتو. چۆنکۆ بوگۆنۆن مۇدرن اینسانئ داحا اینسانی یۇللارلا ورمکتەیدی حئرسئزلئغئن جزاسئنئ.
بؤیلە دۆشۆننلرە گؤرە قورئانئن واحیینین اۆزریندن اۇندؤرت عاصرئن گچتیگی شو گۆنلردە بیر مۆسلۆمانئن هرحانگی بیر قۇنویو قۇنوشورکن یا دا تمللندیریرکن قورئانداکی بیر آیتە عاطئفتا بولونماسئ اۇلاجاق ایش دگیلدیر. بو، دۆپەدۆز آللاهئن ایماژئنئ یرلە بیر أتمکتیر. قورئانئ، دینی وە آللاهئن مورادئنئ آنلاماماقتئر. ألدەکی کیتاب -کیتاب بیلە دگیل، حیطاب- بوگۆنۆن مسئلەلرینە چؤزۆم گتیرەجک دورومدا دگیلدیر. ذاتن بو ایش ایچین ایندیریلمیش دە دگیلدیر. “آللاە بو قۇنودا کیتابئندا شؤیلە دەمکتەدیر” دیەرک سەویەیی دۆشۆرمەمک، ألدەکی واحیی ایستیثمار أتمەمک گرکیر. بونلارا گؤرە ذاتن بیر یۆز قاراسئ اۇلان آما قورئاندا یر آلان، یر آلماق زۇروندا اۇلان پک چۇق حۆکمۆ دە مۇدرن اینسان اۇرتادان قالدئرمئشتئر. بونلارا گؤرە گۆنۆمۆز اینسانئنئن آحلاقی گلیشمیشلیک سەویەسی وە ساغدویوسو اۇلماسایدئ، یاعنی قورئانا قالسایدئ، حالا کۆچۆکلر أولندیریلەبیلیر وە حالا کؤلەلیک دوام أتملیدیر دەمک زۇروندا قالئردئق. قورئانا چاغرئ یاپانلار، کۆچۆکلرلە أولیلیگە وە کؤلەلیگە بوگۆندە جواز ورمک دوروموندا قالئرلار کی، بو قابول أدیلەبیلیر دگیلدیر.
ولحاصئل بونلارا گؤرە قورئان بوگۆنۆن اینسانئنئن کندیسینی رفرانس گؤسترەجگی دۆزەیدە بیر متین دگیلدیر. قارماشئق، اینسیجامسئز، توتارسئز وە گرچک دئشئدئر. اۇ قادار اینسیجامسئزدئر کی، اۇنا متین موعاملەسی یاپانلارا شو آلئنتئیلا حاطئرلاتمادا بولونولور:
“شونو سؤیلەملیییم کی قورئان، بوگۆنە قادار اۇقونماقتا أن زۇر زۇرلاندئغئم، اۇقورکن یۇرولوپ اوساندئغئم بیر کیتابتئر. بزدیریجی بیر اینتیقامسئزلئق، قارماقارئشئق، حاملئق، بیتمز تۆکنمز تکرار، لاف قالابالئغئ، دۇلامباچلئلئق، قئساجاسئ، سۇن درەجە حام، یاوان وە قاهرئ چکیلمز بیر ساچمالئق… بیر باتئلئ اینسان طئبقئ دەولت آرشیولریندەکی اۇقوماسئ گۆچ أوراق یئغئنلارئندا اۇلدوغو گیبی قورئان متنینی دە آنجاق واظیفە حیسسینین باسقئسئ آلتئندا اۇقویوپ بیتیرمەیی باشارابیلیر…
بۆتۆن بونلارا راغمن قورئانئن ناسئل اۇلوپ دا سمادا یازئلمئش بیر کیتاب اۇلاراق قابول أدیلدیگینی آنلاماق گۆچتۆر. قورئانا ایی یازئلمئش بیر کیتاب دیەبیلمک، شؤیلە دورسون، هرحانگی بیر کیتاب دیەبیلمک داحی مسئلەدیر. قالدئ کی، اۇ داحا زیادە تغاننی ایلە اۇقونان مانظوم متینلرە بنزەر نیتەلیکتەدیر. سۇنوچتا قورئان آنجاق کؤتۆ یازئلئ بیر متین اۇلاراق نیتەلندیریلەبیلیر (…) قورئان سۆرکلی اۇلاراق حض. موحاممدین چاغئنداکی عارابلارئن حافئظاسئندا مەوجود اۇلان گچمیش پەیغامبرلرە عائید قئصصالارئ آقتارئر. ایبراهیم، هود، موسا، عیسا وە دیگر گرچک وە /وەیا أفسانوی پەیغامبرلرین بیربیری آردئنجا شو وەیا بو قاومە گلیپ گۆناەلارئندان اؤتۆرۆ اۇنلارئ ناسئل اویاردئقلارئنئ دفعالارجا آنلاتئر وە جان سئقئجئ بو تکرارلاردان بئقئپ اوسانماز.”
بو ذیهنیەتە گؤرە قورئاندا آنلاتئلان تاریحی قئصصالاردا گرچک دئشئدئر. اۇ قادار گرچک دئشئدئر کی، آدمدن موسایا، فیرعاووندان قارونا، ایبلیستن عیفریتە، قارئنجادان هۆدهۆدە همن هر شەی قورغودور، گرچک دئشئدئر. تک آماجئ واردئ بو قورغولارئن؛ واحیەدیلدیگی دؤنمدەکی موحاطابلارئن ایلگیسینی چکیپ اۇنلارا بیر چکیدۆزن ورمک. حاتتا واعادلر وە تهدیدلر بیلە قورغودور. چؤلدە یاشایانلارا یاعنی سئجاقلا باشئ بلادا اۇلانلارا حیطاب أتتیگی ایچین آتشلە تهدید أتمیش، قادئن وە ایچکی مۆبتلاسئ اۇلدوقلارئ ایچین جننتین حوریلریندن، شاراب آقان نهیرلریندن باحثەتمیشتیر.


text:
موحاممد (ص) سۇن نبیدیر؛ واحی قاپئسئ قاپالئدئر. اۇنا واریث اۇلان اۇنون گتیردیگی قورئانئ اینسانلارا آنلاتان وە اؤگرتتیگی یؤنتملە قورئانداکی حیکمتلرە، یاعنی دۇغرو حۆکۆملرە اولاشاراق چؤزۆم اۆرتنلردیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ﴿۱۸۷﴾ (سورة آل عمران)
آللاە، کندیلرینە کیتاب وریلنلردن کسین سؤز آلدئغئندا شونلارئ سؤیلەدی: “اۇ کیتابئ اینسانلارا کسینلیکلە آچئقلایاجاقسئنئز وە آصلا گیزلەمەیەجکسینیز!” آما اۇنلار کیتابئ آرقالارئنا آتتئلار وە قارشئلئغئندا گچیجی بیر بدل آلدئلار. آلدئقلارئ اۇ شەی نە کؤتۆدۆر! (آلی عیمران سورەسی؛ 187)
قورئانئ تبلیغ أتمە وە اۇنداکی حیکمتلرە اولاشاراق چؤزۆم اۆرتمە گؤرەوینی ایهمال أدنلرین دۆشەجگی کؤتۆ دوروم، شو شکیلدە آچئقلانمئشتئر:
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ﴿۱۵۹﴾ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿۱۶۰﴾ (سورة البقرة)
ایندیردیگیمیز آچئق آیتلری وە دۇغرو یۇلو (حیکمتی) کیتابتا اینسانلارا آچئقلامامئزدان سۇنرا گیزلەینلری آللاە دئشلایاجاقتئر. دئشلایاجاق اۇلانلار دا دئشلایاجاقتئر. تەوبە أدیپ کندینی دۆزلتن وە اۇنلارئ آچئقلایانلار باشقا. اۇنلارئن تەوبەسینی قابول أدریم. بن تەوبەلری قابول أدریم، ایکرامئم بۇلدور. (باقارا سورەسی؛ 160-159)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿۱۷۴﴾ (سورة البقرة)
آللاهئن ایندیردیگی کیتابتان بیر شەیی گیزلەینلر وە اۇنا قارشئلئق بیرآز چئقار ساغلایانلار وار یا، اۇنلار قارئنلارئنا سادەجە آتش دۇلدورورلار. آللاە، قئیامت گۆنۆ اۇنلارلا قۇنوشماز وە اۇنلارئ آقلاماز. اۇنلارا آجئقلئ بیر عاذاب واردئر. (باقارا سورەسی؛ 174)
موحاممد (ع) دە شؤیلە دەمیشتیر:
“بندن آلدئغئنئز بیر آیت دە اۇلسا، اۇنو تبلیغ أدین.” (بوحاری)
قورئانئ تبلیغ، هر مۆسلۆمانئن گؤرەویدیر. هرکس، قارشئسئنداکینین آنلادئغئ دیللە آیتلری آنلاتمالئدئر. حیکمتە آنجاق، بیلنلردن اۇلوشان بیر أکیپ اولاشابیلیر. اۇ أکیبین اۇلوشماسئنا قاتقئدا بولونماق دا، هر مۆسلۆمانئن گؤرەویدیر.
سیزە گلینجە؛ سیز آللاهئن بیر قئسئم آیتلرینی گیزلەمک وە دیندە اۇلمایان شەیلری دینە یاماماق ایچین اۇلاغان اۆستۆ غایرت گؤسترییۇرسونوز. کندینیزی قابول أتتیرەبیلمک ایچین دە، واحی آلدئغئنئزئ ایددیعا أدییۇرسونوز. کرامت گؤستردیگینیزی ایما أدەرک دە، کندینیزی قوتساللاشتئرئیۇرسونوز. هم آللاهئن دینینی تاحریف أدییۇر، هم اۇنون ولیسی اۇلدوغونوزو سؤیلۆیۇرسونوز: “آللاهئن ولی قوللارئ، نبیلرین واریثیدیر؛ اۇنلارا اۇلان شەیلر بونلارا دا اۇلور،” دیەرک، اییجە ساپئتئیۇرسونوز! لۆطفن تەوبە أدین وە یۇلا گلین!
(17)
موعجیزە
ألچیلرین موعجیزەلری واردئر. موعجیزە، بیر شاحئص ایچین آللاهئن نبیسی وە ألچیسی اۇلدوغونون ایثبات بلگەسیدیر. موحاممدین (ص) موعجیزەسی قورئانئ کریمدیر. قورئان ایلە تانئشان هرکس، اۇنو گتیرنین آللاهئن ألچیسی اۇلماسئ گرکتیگینی آنلار. چۆنکۆ اۇ، اینسانئن یازابیلەجگی بیر کیتاب دگیلدیر. بو، طئبقئ عیسانئن (ع)، آللاهئن ایذنییلە اؤلۆلری دیریلتمەسی، قوش هەیکلی یاپئپ آللاهئن ایذنییلە اۆفۆرۆنجە جانلئ حالە گلمەسی؛ صالیحین (ع)، آللاهئن ایذنییلە قایادان بیر دوە چئقارماسئ گیبی هیچبیر اینسانئن بنزەرینی یاپامایاجاغئ شەیدیر. آما اۇ قوش اوچوپ گیدر، دیریلن کیشی تکرار اؤلۆر وە دوە کسیلیرسە، بونلار اۇندان سۇنرا گلنلر ایچین موعجیزە اۇلما اؤزللیگینی ییتیرمیش اۇلور.
قورئانئن موعجیزەلیگی سۆرکلیدیر. اۇنو دۆنیانئن نەرەسیندە، کیم نە زامان اۇقور وە ماعناسئنئ آنلارسا، اۇنون آنجاق آللاهئن سؤزۆ، اۇنو گتیرنین دە آللاهئن ألچیسی اۇلدوغونو قاورار. آللاە تعالا، قورئانئ قۇرومایئ بیذذات اۆستلندیگی ایچین، اۇنون موعجیزەلیگی قئیامتە قادار دوام أدەجکتیر. قورئان وار اۇلدوقچا، موحاممدین (ص) آللاهئن نبیسی اۇلدوغونا اینانما مجبوریەتی دە وار اۇلاجاق وە ینی بیر نبییە ایحتیاج قالمایاجاقتئر.
موحاممدە (ص) واریث اۇلاجاق عالیملرین یاپمالارئ گرکن شەی، اینسانلارا قورئانئ وە حیکمتی اؤگرتمکتیر. باشقا بیر شەی اؤرتیرلرسە، یۇلدان چئقمئش اۇلورلار.
موحاممدە (ص) موعجیزە وریلمەمەسینین سببی شؤیلە آچئقلانئر:
وَمَا مَنَعَنَا أَنْ نُرْسِلَ بِالْآيَاتِ إِلَّا أَنْ كَذَّبَ بِهَا الْأَوَّلُونَ وَآتَيْنَا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً فَظَلَمُوا بِهَا وَمَا نُرْسِلُ بِالْآيَاتِ إِلَّا تَخْوِيفًا ﴿۵۹﴾ (سورة الإسراء)
سنی موعجیزەلرلە گؤندرمەمیزە أنگل اۇلان تک شەی، اؤنجەکیلرین اۇنلار قارشئسئندا یالانا سارئلمالارئدئر. ثمودا، گرچگی گؤسترن دیشی دوەیی ورمیشتیک آما اۇنا یانلئش یاپتئلار. بیز، موعجیزەلری سادەجە قۇرقوتماق ایچین گؤندریریز. (ایسرا سورەسی؛ 59)
(18)
کرامت
مۆرید: سن کرامتی اینکار أدییۇرسون دگیل می؟
بایئندئر: کرامتی دگیل دە، باعضئ راستلانتئلارئ وە اویدورما حیکایەلری کرامت آدئ آلتئندا موعجیزە گیبی قوللانمانئزئ یادئرغئیۇروم. اۇنلارئ، آللاهئن دۇستو اۇلمانئن دلیلی سایئیۇر، چەورەنیزدەکیلرلە بیرلیکتە باتئیۇرسونوز.
“کرامت”، دگرلی اۇلماق دەمکتیر. آللاە تعالا اینسانئ دگرلی (کرامتلی) یاراتتئغئنئ وە بیرچۇق شەیی اۇنون أمرینە وردیگینی آچئقلامئشتئر:
وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا ﴿۷۰﴾ (سورة الإسراء)
آدم اۇغوللارئنئ چۇق دگرلی (کرامتلی) یاپتئق، قارادا وە دنیزدە تاشئتتئق، گۆزل وە تمیز نیعمتلر وردیک، یاراتتئقلارئمئزئن بیرچۇغوندان دا اۆستۆن قئلدئق. (ایسرا سورەسی؛ 70)
أن بۆیۆک ایکرام، شیرکتن اوزاق بیر ایماندئر:
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ ﴿۸۲﴾ (سورة الأنعام)
اینانان وە ایمانلارئنا شیرک بولاشتئرمایانلار وار یا، ایشتە گۆون اۇنلارئن حاققئدئر؛ دۇغرو یۇلو توتتورانلار اۇنلاردئر. (أنعام سورەسی؛ 82)


text:
`ایسراییل` نتیجهلر
خبرلر [172]
- ایسراییل عسگرلری بیر فیلیسطین-لینی اؤلدوروب
- ایسراییل-دن تورکیه-یه اوچوشلار برپا ائدیلیر
- فیلیسطین قانونسوز مسکونلاشان یهودیلری قیناییب
- ایسراییل قوهلری 14 فیلیستطین-لینی حبس ائدیب
- آوروپا بیرلیگی: ایسراییل-ین فوندلارلا باغلی ایرهلی سوردوگو ادعالار تصدیقینی تاپمادی
- قطر امیری ایله میصر پرزیدنتی آراسیندا تلفون دانیشغی اولوب
- مولود چاووش اوغلو: "ایسراییل-ین تجاووزونو کسکین شکیلده قیناییریق"
- غزه-ده آتشکس اعلان ائدیلیب
- بنی گانتز: "روسیا اوچاق لاریمیزی هدف آلدی"
- ایسراییل-ین خاریجی ایشلر ناظیری تورکیه-یه سفر ائدهجک
- آوروپا کمیسیونونون صدری ایسراییله سفر ائدیب
- تورکیه مسجد الاقصی مسجیدینه باسقینلارا رئاکسیا وئریب
- مولود چاووش اوغلو ایسراییل-ده
- ایسراییل پولیسی 6 فیلیسطین-لینی حبس ائدیب
- ایسراییل لوبنان-دا بعضی هدفلر وورولدو
- اوردون چایینین باتی ساحلینده 13 فیلیسطینلی یارالانیب
- ایسراییل پولیسیندن فیلیسطین-لیلره مداخیله: 5 یارالی
- جمهور باشقانی اردوغان: "ایسراییل ایله بیرگه هدفیمیز سیاسی دیالوقون یئنیدن جانلاندیریلماسیدیر"
- ولادیمیر پوتین و نفتالی بنت آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- ایسراییل: ایران سپاه پاسدارانین ترور سیاهیسیندان چیخاریلماسینی طلب ائدیب
- اسراییلده قورخونج اولای
- ایسراییل-ین جنین شهرینی محاصرهیه سالماسی
- ایسراییل فیلیسطین-ده ژورنالیستلری هدفه آلماقدا داوام ائدیر
- ایسراییل قوهلری یهودی میللتچیلرینین یوروشو زامانی فیلیسطینلی گنجه هوجوم ائدیب


text:
تورکیه اوستانلاری
تورکیه ۸۱ اوستانا یوْخسا ایله (İl) بؤلونور. ایللر تورکیهنین ان بؤیوک ایداری بؤلومودور. بو ۸۱ ایل، نئچه ایلچهیه (İlçe) بؤلونور.[۱] هر ایل ایچ ایشلر ناظیرینین تکلیف ائتدیگی و ناظیرلر مجلیسینین تصدیقیندن سوْنرا تورکیه جومهور باشقانی طرفیندن تعیین اوْلونان والیلر طرفیندن ایداره اوْلونور.
اوستانلاردَییشدیر
آشاغیدا، تورکیهنین ۸۱ ایلینین لیستی، اوْنلارین پلاکاسی کوْدونا گؤره سیرالانیر. زونگولداک دان سونرا (۶۷) سیفاریش الیفبا اساسیندا دئییل، ایللرین یارانما سیراسینا گؤره بو ایللر داها یاخینلاردا یارادیلیب دیر و بوندان سوْنرا اوْنلارین پلاکا نومرهلری تعیین ائدیلیب.
والیلردَییشدیر
- سوْن یوْخلاما: ۴ سپتامبر ۲۰۲۱ [۳]
اسکی اوستانلاردَییشدیر
- چاتالجا، ایستانبول اوستانینا قوْشولدو
- گلی بولو، چاناققالا اوستانینا قوْشولدو
- ایچیل (سیلیفکه)، مئرسین اوستانینا قوْشولدو
- قوزان، آدانا اوستانینا قوْشولدو
- شبینقاراحیصار، گیرهسون اوستانینا قوْشولدو
- مادئن، الازیغ اوستانینا قوْشولدو
- گنج، بینگؤل اوستانینا قوْشولدو
- دوغوبایزید، آغری اوستانینا قوْشولدو
- سیورک، شانلیاورفا اوستانینا قوْشولدو
آیریجا باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ İller İdaresi Genel Müdürlüğü. İller İdaresi Genel Müdürlüğü.
- ^ İllerin aldığı, verdiği göç, net göç ve net göç hızı, 1980-2018 (اینگیلیسجه، تۆرکجه). Turkish Statistical Institute. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-03-16. یوْخلانیلیب2018-05-20.


text:
آوروپا اؤلکهلرینده میمون چیچگینه یولوخما حاللاری
آوروپا اؤلکهلرینده میمون چیچگینه یولوخانلارین سایی 17 مین 509 نفر اولوب.
آوروپا اؤلکهلرینده میمون چیچگینه یولوخانلارین سایی 17 مین 509 نفر اولوب.
آوروپا خستهلیکلرین قارشیسینین آلینماسی و نظارتی مرکزی (ECDC) و دونیا ساغلیق تشکیلاتینین (DSÖ) بیرگه آراشدیرماسینا گؤره، آوقوستون 9-دا آوروپانین 35 اؤلکهسینده آشکار ائدیلن 17 مین 509 میمون چیچگی خستهلیگینین 99 فایزی کیشیلرده گؤرولوب.
خستهلیکلرین 40 فایزی 31-40، 24 فایزی 41-50، 23 فایزی ایسه 18-30 یاش آراسی اینسانلاردا آشکار ائدیلیب.
ایسپانیا، آلمانیا، بؤیوک بریتانیا و فرانسا-دا 13 میندن چوخ یولوخما فاکتی باش وئریب. اکثر حاللار ایسپانیادا معین ائدیلیب. بو اؤلکهده میمون چیچگینه یولوخانلارین سایینین 5 مین 162، آلمانیادا 2 مین 982، اینگیلترهده 2 مین 973، فرانسادا ایسه 2 مین 423 اولدوغو قئید ائدیلیب.
خستهلرین اکثریتینده سپگی یاخود سپگی ایله یاناشی یوکسک حرارت، یورغونلوق، عضله و باش آغریسی موشاهیده ائدیلیب.
بیلدیریلیب کی، ویروسا یولوخموش 544 نفر خستهخانایا چاتدیریلیب، 163 نفر خستهخانادا معالیجه اولونوب، 3 نفر ایسه آی سی یودا ساخلانیلیب. آی سی یویا یئرلشدیریلنلردن 2-نین دونیاسینی دییشدیگی آچیقلانیب.
ایلگیلیلی خبرلر
۶۵ ساغلیق چالیشانی قرنطینهیه آلیندی
ساغلیق چالیشانلارینین ۲۱ گون بویونجا ائوده قرنطینهیه آلیندیغی و وضعیتین کنترل آلتیندا اولدوغو بیلدیریلدی
فلوریدادا قاسیرغا بؤیوک ییخیما سبب اولدو
ایان قاسیرغاسی بیر چوخ یئری سو آلتیندا قویدو و ایکی میلیوندان چوخ ائو و ایش یئرینین الکتریکلرینین کسیلمهسینه ندن اولدو


text:
۲۳ نوْوامبر :
- ۱۸۵۲ - اینگیلیسده ایلک دفعه پوْست قۇتولاری قۇراشدیریلیب.
- ۱۹۱۹ - آذربایجان و ائرمنیستان حؤکومتلرینین رهبرلری تیفلیسده گؤروشوب. اوْنلار بۆتون ضدیتلی مسئلهلری صولح کوْنفرانسیندا حل ائتميی قرارا آلیب. گؤروشدن سوْنرا آذربایجان اوْردوسو زنگزوردان گئری چاغیریلیب.
- ۱۹۲۹ - عۆمومی ایتیفاق کوْمونیست پارتیاسی زاقافقازیا اؤلکه کوْمیتهسی بیرگهلشمهنی سرعتلندیرمک بارهده قرار وئریب.
- ۱۹۸۰ - ایتاليادا زلزله ۵۰۰۰-ه قدر اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب.
- ۱۹۸۷ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی ایکینجی دۆنيا مۇحاریبهسی جانیلرینه دایر سندلرین اۆزریندن مخفیلیک مٶهورون گؤتوروب. بۇنونلا دا، تاریخچیلر زنگین منبع ائدیبلر.
- ۱۹۹۶ - تئرروْرچولار اتیوپی هاوا يوْللارینا مخصوص طیارهنی قاچیریب. لاکین ياناجاغی قۇرتاران طیارهنین هیند اوقیانوسینا دۆشمهسی نتیجهسینده ۱۲۳ نفر هلاک اوْلوب.
- ۲۰۰۹ - ماگوئیندانائو قتلی عامی


text:
تورکییهجهنی قولپلامیرام (دستکلهمیرم) - یازار: آغالار قوت- کؤچورن: وحید نریمان
- توضیحات
- منتشر شده در یکشنبه, 31 خرداد 1394 20:13
دستک فارسجا قولپ، دستکلهمک قولپلاماق دئمکدیر.
مقالهلریمه قارشی چیخماق اوچون اونلاری آز قالا لوپا ایله اوخویانلار، ندنسه یئنی بؤیوک قارداشین دیلینه–تورکییهجهنین بوتون یانلیشلارینا «دیلده بئله حاللار اولا بیلر» دئییبَن، یامان تولئرانت یاناشیرلار. تاریخن بو، همیشه بئله اولموشدور: قول اؤز آغاسینا یوخ، بو آغایا عصیان بایراغی قالدیرانا نیفرت ائتمیشدیر.
مقالهسینین آدینی دوزگون یازا بیلمین، آنجاق بونا باخمایاراق دیلچیلیک مسئلهلرینه گیریشیب، اؤزلویونده منه اعتراض ائتمک ایستیرک، تورکییهجهیه به-به دئیَن رامازان سیراج اوغلو آدلی بئله مؤلفلردن بیرینه ایلک سؤزوم بودور کی، مقالهسینین آدیندا «گئرچک» کیمی یازدیغی سؤزون کؤکو «گئر-» دئییلدیر، گرمک فعلینین ده کؤکو اولان «گر-»دیر؛ بونا گؤره ده بو سؤزون «گئرچک» کیمی یازیلیشی یانلیشدیر، «گرچک» یازمالی ایدی.
دوغا
سن دئمه، بو مؤلف هانسیسا بیر اینتئرنئت سایتیندا گؤروب کی، دوغا سؤزو طبیعت دئمکدیر. او، گئج ده اولسا گرک اؤیرنسین کی، علمی پولئمیکالاردا بئله فورمادا آنونیم، مؤلفسیز، قئیری-علمی کونتئنتلره ایستیناد وئریله بیلمز. علمیلیین ایلکین شرطلریندن و کریتئریلریندن بیری جدی قایناقلاردان ایستیفاده ائدیلمهسیدیر. بو بیر.
ایکینجیسی، دوغا اویغور دیالئکتینده اخلاق، قایدا، پرینس؛ جیغاتای (اؤزبک) دیالئکتینده قانون، گؤزتچی، صدر دئمکدیر. قایناق بئله اولور، آچین، باخین: پروفئسسور ه.وامبئری: « Etymologisches Wörterbuch der Turko-Tatarischen Sprachen» لئیپزیگ، ۱۸۷۸. ص. ۱۸۲. سؤز وارسا، دئمهلی، اونا توپونیملرده ده، شخص آدلاریندا دا توش گلمک اولار. آنجاق دوغا سؤزونه تورکییهجهده سونرادان وئریلمیش معنالاری «تورکییه تورکجهسینده دوغا سؤزونون معنالاری» دئیه سیریماغا چالیشماق بازاردا اؤز آلیجیلارینی آلدادانلاری خاطیرلاددی منه.
اینسانین آنادان گلمه، یعنی دوغولوشویلا بیرلیکده گتیردیی گئنئتیک خصوصیتلرینه (کاراکتئرینه، فطرتینه، خیلقتینه، مزاجینا و س.) دوغ- کؤکوندن دوزهلن «دوغا» آدی قویماق اولار پرینسیپجه. آنجاق بیز اینسانین کاراکتئرینه قیلیق و خوی دئمیشیک، دوغا یوخ. یئنی، اوچونجو بیر سؤزه احتیاج یوخدور. بو بیر. ایکینجیسی، اینسانین طبیعته، طبیعی مکانیزمه بنزدیلمهسی XVII-جی یوز ایللیکدن باشلانیر، کونکرئت دئسک، R.Descartes-دان (ماشین اینسان تئورییاسی). یعنی قدیمده اینسان ماهیتینه طبیعت کیمی باخیلمامیشدیر. «اینسان طبیعتی» معاریفچی فلسفهنین آنلاییشیدیر. اَسکی یونانجا طبیعت آنلاییشینی بیلدیرن، فوومای فعلیندن یارانمیش فوسیس سؤزونده ده اینسانین دوغولوشویلا بیرلیکده گتیردیی کاراکتئرینه عایید هانسیسا معنا یوخدور (باخ.: Hjalmar Frisk. Griechisches Wörterbuch. In 3 Baenden. Heidelberg، ۱۹۵۴-۱۹۷۲.، ص. ۱۰۵۲). لاتین دیلینده «ناتور»آ گلدیکده ایسه، او، فوسیسین یانلیش ترجومهسیدیر (M.Heidegger).
بونا گؤره ده، اینسانین آنادان گلمه کاراکتئرینی طبیعته بنزدیب اونا، «دوغا» سؤزونون اویغور و اؤزبکجهدهکی معنالارینی نظره آلمادان بو آدی یاپیشدیرماق، قیساجا، اینسانداکی طبیعته دوغا آدی وئرمک پرینسیپجه مومکون اولسا دا، آنجاق بورادان گئرییه هوپپانیب، بو دفعه اصل طبیعته (حیوانلار، میکرو اورقانیزمالار، بیتکیلر و س.) دوغا آدی قویماق فلسفی یانلیشلیقدیر. اؤزو ده «طبیعت» سؤزونون دیلیمیزین تاریخینده اولدوقجا دقیق بیر قارشیلیغی اولا-اولا.
من تکجه ائله بو دوغ- فعل کؤکوندن دیلیمیزده اولمایان بیر ییغین سؤز دوزلده بیلرم سیزین اوچون: دوغونج، دوغونتو، دوغوجو، دوغقو، دوغقون، دوغماز («قانماز» کیمی بیر صیفت)، دوغون («ساغین» کیمی بیر ایسیم)، دوغاغان («چالاغان» کیمی بیر ایسیم)، دوغورقا («قووورغا» کیمی بیر ایسیم)، دوغمالی («یئمهلی» کیمی بیر صیفت)، دوغالاق («یاتالاق» کیمی بیر ایسیم)، دوغقاج («سوزگج» کیمی بیر ایسیم)، دوغقوج («دالغیج» کیمی بیر ایسیم)، دوغاق («یاتاق» کیمی بیر ایسیم)، دوغوق («دونوق» کیمی بیر صیفت، «قاتیق» کیمی بیر ایسیم)، دوغقا (دؤنگه کیمی بیر ایسیم)، دوغولقان («چکینگن» کیمی بیر صیفت)، دوغود («اومود» کیمی بیر ایسیم)، دوغونجا («دوشونجه» کیمی بیر ایسیم)، دوغموش («کئچمیش» کیمی بیر ایسیم)... گؤرورسونوزمو، بیرنفَسه بیر فعل کؤکوندن ۲۰سؤز یاراتدیم.
معنالارینی دا اوریینیز نه ایستییر وئرک (سیفاریش قبول ائدیلیر). مثلاً، «توللود»ا دئیک دوغون؛ «مؤولود»آ دئیک دوغورقا؛ «والیده»یه دئیک دوغوق؛ «آبورت»آ دئیک دوغونتو، «حامیله»یه دئیک دوغالاق، «زاهی»یا دئیک دوغقون... بئله یوللا من بیر گئجهیه ایکی خالقین دیلینی دوزلدرم. یاریمجا گونه ایسه دیلیمیزی آری-دورو حالا گتیررم. بو، دیلیمیزین گوجوندندیر. اما دیلی آریندیرما (پوریزم) بودورمو؟! قانینیزی لاپ دا قارالداجاق بیر سوال دا: سیزین دیل تصووورونوز بودورمو؟!
سؤزکؤکلرینی و سونلوقلاری زَر آتما مئتودویلا بیر-بیرینه یاپیشدیریب، سونرا کئفین ایستین معنالاری اونلارا بیر-بیر توتوزدورورسان، اولور تورکییهجه! بودور سیزین اینکیشاف ائتمیش سایدیغینیز و آذربایجان دیلی اوزرینه کؤچورمک ایستدیینیز دیل؟!
«دوروم»
من دیلیمیزده دور- فعل کؤکونون و -اوم سونلوغونون وارلیغینی بیلمیرم می؟! «دوروم» سؤزونون دونیانین آز قالا بوتون دیللرینده ترجومهلرینی سادالاماق منه اعتراض ائتمکدیر می؟ («آغالارین یئرله-یئکسان ائدیلمهسی» آدی وئرجیینیز یئنی مقالهنیزده دوروم سؤزونون یوروبا، تئلوقا، زولو دیللرینده ده ترجومهلرینی google-دن تاپیب یازماغی اونوتمایین). اینجیمیین، سیز علمی موباحیثه آپارا بیلمیرسینیز.
دئمیشم، یئنه ده تکرار ائدیرم: ۱۱-جی عصرده یازیلمیش، تورک دیلینین اَن اَسکی سؤزلویونده «دوروم» سؤزونون معناسی بویون هوندورلویو، اوزونلوغو کیمی گؤستریلمیش دیر (باخ: دیوانی لوغاتی-ت-تورک، ۱-جی جیلد، ص. ۳۹۶). آذربایجان دیلینده ایندی ده دورماق دئدیکده بیرینجی باشا دوشولن معنا – آیاغا دورماق، آیاق اوسته دورماق دیر. دوروم سؤزو بیزیم توتوم، اوتوروم، آتیم(لیق)، یئییم(لیک)، بوروم و س. سؤزلریمیز کیمی، اؤلچو، میقدار، سای بیلدیرن سؤزلریمیزین قورولوشوندادیر. بیزیم بوگونکو دیلیمیزده ایسه، ائلهجه ده تورکمنلرده «دوروم» – قوت، تاب، ثبات، یعنی آیاق اوسته دورماق گوجو، آیاق اوسته دایانماق گوجو دئمکدیر. گؤرون، بو سؤز نئجه زورلانمالی دیر کی، او حال، وضعیت معناسینی بیلدیرسین. دئمهلی، تورکییهلیلر بیر سؤزون نه کئچمیشدهکی معناسینی، نه ده تورک دیلینین آذربایجانجا، تورکمهنجه کیمی دیالئکتیال قوللاریندا یاشایان معاصر معنالارینی وئجلرینه ده آلمادان اونا تصادفی، ایختیاری، کئفلری ایستین معنالاری (حال، وضعیت معنالارینی) یاپیشدیریبلار. ایندی سیز بونو هانسی اوزله مدافعه ائدیرسینیز؟!
دیلده ایندی ایشلنیلمین یوزلرله آرخاایزملری اونلارا بامباشقا معنالار وئررک دیریلتمیین هانسی حاقلیلیغی اولا بیلر؟ توتاق، نسیمی-نین دیلینده «شئی» معناسینی بیلدیرن «نسنه» سؤزونو بیز ایندی «موتوسیکلئت» معناسیندا دیریلتسک؛ «خسته» معناسینی بیلدیرن «سایرو» (سایری) سؤزونو «مئترو» معناسیندا دیلیمیزه قایتارساق؛ اَسکی آذربایجان دیللی داستانلاریمیزدا «خئیلی» معناسینی بیلدیرن «دَلیم» سؤزونو «رابطه» معناسیندا ایشلتمیه قرار وئرسک، بونا نه آد وئرردینیز؟! ائله ایسه دده قورقوت-اون دیلینده بیر نسنهنین آخیری، یئکونو، قوتاراجاغی معناسیندا ایشلنیلمیش «سونوج» سؤزونه ده نتیجه معناسی وئریله بیلمزدی، «دارتیشماق» سؤزونه ده موباحیثه ائتمک معناسی وئریلمملیدی و س.
آنجاق تورکییهلیلر بوردا منه بئله دئیه بیلرلر: «بو، بیزیم دیلیمیزدیر، اؤزوموز بیلریک! بیز صونعی دیل یاراتمیشیق، بونو ائدرکن ده نه کئچمیشی، نه سیزین سؤزلرینیزی، نه ده اونلارین معنالارینی نظره آلمیشیق، عجب ائلمیشیک! بس، سیز – قوزئیلی-گونئیلی آذربایجانلیلار، دیلینیزده مثلاً، دوروم سؤزونون داشیدیغی مین ایللیک معنالاری (قوت، تاب، ثبات) نیه آتیب، بیزیم بو سؤزه وئردییمیز صونعی و تصادفی معنالاری گؤتورورسونوز؟!» نه جاواب وئرریک اونلارا؟
یئری گلمیشکن، «موباحیثه» سؤزونون قارشیلیغی اولا بیلهجک سؤزلر دیلیمیزده چوخدور: دیللشمک، دئییشمک، سؤزلشمک، آغیزلاشماق، اؤجشمک و س. بونلاردان اَن اویغون اولانینی سئچیب، اونا تئرمینولوژی ایستاتوس وئریله بیلر. بیر-بیرینی دارتیشدیرماغین موباحیثه ائتمیه نه باغلیلیغی وار؟!
اویقار
اویقار سؤزونده اوی- کؤکونون معناسینی، یثریب شهرینه پیغمبرینیز محمدین مدینه آدینی وئرمهسینین و س. منیم قالدیردیغیم پروبلئمه نه ایستی-سویوغو وار؟
سیزین «کولتور» (کولتورا) تئرمینی ایله «سیویلیزاسییا» تئرمینینی سینونیم کیمی یاناشی یازماغینیزدان دا کولتورولوگییانی هانسی سوییهده بیلمیینیز منه آیدین اولدو...
مدنی معناسیندا اویقار سؤزو اویغور سؤزونه صرف بنزتمه یولویلا یارادیلمیشدیر. هئچ بیر کؤکو، هئچ بیر معناسی، هئچ بیر خاطرهسی یوخدور. «اویغور» سؤزونو بیر آز دییشدیریب «مدنی» معناسیندا «اویقار» سؤزونو یاراتماق اونا بنزییر کی، عینی منطیقله، مثلاً، اورتا عصرلرده «قافقازین آناسی» کیمی آد چیخارمیش برده شهرینین آدینی بیر آز دییشدیریب، ائلییرسن «بوردور» و بو «بوردور» سؤزویله فارسجانین «شهر» سؤزونو عوضلییرسن؛ اعتراض ائدن اولان دا دئییرسن کی، دیلیمیزده بور- کؤکو ده وار، -دور سونلوغو دا.
بیر دیلین تاریخی بویونجا آیری-آیری سؤزلرین معناسی، طبیعی یوللا البته، دارالا، سوروشه، گئنیشلنه بیلر، مثلاً، مین ایل بوندان قاباق «جوجوق» دونوز بالاسی دئمک ایدی؛ «ایشیق» ایستی دئمک ایدی؛ اوتورماق (اولتورماق) هم ده ایقامت ائتمک دئمک ایدی و س. دیلده باش وئرن بئله طبیعی حادثهلری اینکار ائتمک مومکوندور مو؟ من ایسه تورکییهده جاهیللیکله بیرلشن اینضیباطی زوراکیلیغین دیلین باشینا آچدیغی اویوندان و آذربایجانلیلارین دا بو اویونا کور کیمی قوشولماقلاریندان دانیشیرام. بو ساعت آذربایجان دیلینده گئدن تورکیهجهلشمه صیرف دیل داخیلی فاکتورلارین تاثیریله گئدن، طبیعی لینقویستیک پروسئس دئییلدیر.
قاتیلماق
دیلیمیزده قوشولماق سؤزو دورا-دورا نیه قاتیلماق دئمیه باشلامیسینیز؟ حالبوکی، قوش- کؤکو دیلیمیزین سومئرجه ایله اورتاق کؤکلریندن بیریدیر، آزی ۸مین ایل یاشی وار. تورکییهجهده قاتیلماق دئییرلر دئیه، نه اولدو ایندی قوشولماق سؤزو دَیَردن دوشدو؟! دیلیمیزده قاتیلماق فعلی کوتلهنین کوتلهیه، ماددهنین ماددهیه، حیوانین حیوانلارا قاریشماسی دئمکدیر. آذربایجان تورکجهسینین تورکیهجهلشدیریلمهسینی نظرده توتاراق، «بو ایشه هامیلیقلا قاتیلمالیییق» یازان آدامدان سوروشماق ایستردیم: سن مالسان قویونلارا قاتیلیرسان، یا سیرکهسن یاغا قاتیلیرسان؟
ایسماریج
۱۹-جو-۲۰-جی یوز ایللیکلرده آذربایجانجانی عثمانلیجانین آیاقلاری آلتینا چکنلرین، دئیهسن، بیرینجیسی ا.حسینزاده، سونرالار بونو اَن آردیجیل ائدن ایسه ح.جاوید اولدو. جاوید آنا دیلیمیزین «نئجه» سؤزو اوزینه یاریم تورکجه-یاریم عربجه «ناسیل»؛ آنا دیلیمیزین «اود» سؤزو اوزینه عثمانلیجا-فارسجا «آتش»؛ اؤزوموزون «ایل» سؤزوموز اوزینه عثمانلیجا-فارسجا «سنه»؛ «یوخ» سؤزونو «یوق»؛ «ائله»نی «اؤیله» یازماقلا اؤزونون، اَن یومشاق ایفادهیله دئسک، قولبئچَلیینی و دایازلیغینی ایفشا ائدیردی. واختیندا رئپرئسییا ائدیلمسهیدی، دیلیمیزی داها دا زیبیللهیهجکدی.
او، شعیرلرینده «ایسمارلاماق» سؤزونو ایشلتمکدن حظ آلیردی. ایسمارلاماق فارسجا سیفاریش سؤزونون دیلیمیزده پوزولموش تلفوظودور. ائله ایندی ده آذربایجاندا بیر چوخلاری «مئساژ» سؤزونون اوزینده «ایسماریج» (ایسماریش) سؤزونو ایشلدیرلر، بو سؤزون فارسجا «سیفاریش» سؤزو اولدوغونو بیلمیرلر. باشبوروت (پاسپورت)، اونبارماق (اونیوئرماق) سؤزلری نه قدر اصل تورکجهدیرسه، ایسمارلاماق، ایسماریج، ایسماریش سؤزلری ده بیر او قدر تورکجهدیر. بئله حاللار جاویدکیمیلردن تؤکولن زیبیللردیر، ایندی «گؤیریرلر». جاویدین عثمانلیجا دانیشیغینین آذربایجان دیلی اوزرینده تأثیرینی آزالدان فاکتورلاردان باشلیجاسی سووئت ایدئولوگییاسینین پانتورکیزمه دوشمنجهسینه یاناشماسی اولدو، عکس حالدا، ایندییه آذربایجان تورکجهسی عثمانلیجانین گونونه دوشموشدو.
«ایلگینج»
بوندان قاباقکی مقالهلریمین بیرینده «ایلگینج» سؤزونون یانلیش قورولدوغونو و نه اوچون یانلیش قورولدوغونو گئنیش آنلاتمیشدیم. بو آدام منه جاواب یازیب کی، یوخ، دوز سؤزدور بو. تورکییهجهنی داییم مدافعه ائتمهیه چالیشان تورکییهلی دیلچی، پروفئسسور ت.گولئنسوی ایسه یازیب: «ایلگینج فورمالی بیر سؤز یانلیشدیر!» (باخ.: Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü»، ص. ۴۳۱). سؤز ییهسی دئییر سؤزوم یانلیشدیر. بونا دا اعتراضینیز وارمی، پاپادان چوخ خریستیان اولماق ایستین(لر)؟
گولونج اولان– کوچهده بیر قیزین «ساپاچکی»، «ماروجنو» و س. دئمهسی دئییلدیر؛ سون واختلار بوش بئیین یالاقلارین «باخمایاراق» سؤزوموز اوزینه تورکییهجه-عربجه «رغمن»؛ «اونسوز دا» («بونسوز دا») سؤزوموز اوزینه تورکییهجه-عربجه «ذاتاً»؛ «دایاق دورماق (وئرمک)» سؤزوموز اوزینه تورکییهجه-فارسجا «دستکلهمک» و س. یازماقلاری دیر.
گئدین، اؤز چوروک ایدئولوگییانیزا، یئنی سیاسی عشق بازلیغینیزا شخصی نیینیز وارسا، اونو قوربان ائدین. دیل هئچ کیمین تؤولهسیندهکی شخصی اینهیی دئییل.
ایندی ندن ایکراه ائتدییمی، کیملره، نه اوچون آجیقلی اولدوغومو بیر آز باشا دوشه بیلدینیزمی؟
یازیداکی فیکیرلر مؤلفه مخصوصدور.
کؤچورن: وحید نریمان


text:
توربوفن
توربو فن بیرجور جت موتوردی .بو موتوردا هاوانین چوخو یانیش یئرینه گئدمیر و تکجه کومپرس اوْلوب و موتوردان چیخیر.بو موتور آشاغی و متوسط سۆرعتده ایشلئنیر و چوخ یوخاری گئدیم یارادمیر بۇ اساسدا چوخلو موسافیر داشیان اوچاقلاردا توربوفن موتورو اولاور.
بیر بؤیوک کمپروسورفن اولور.موتورون قاباق طرفینده بۇ بریوک و گوجلو فن هاوانی کومپرس ائدیر و یغیر.هاوانین آزجاسی یانیش یئرینه گئدیر و یانیر و آچیلیر و سۆرعت ائیله بوراخیب و کمپروسور پره لرین دولاندیریر هابئله هاوانین چوخو کومپرس اولاندان سوْنرا موتوردان سۆرعت ائیله چیخیر و ایستی قازلار ائیله قاریشیر و موتور گوجو چوخالیر.موتور چوخ آزجا هاوانی یاندیریر و فن دولانماسی ایله چوخ هاوانی چکیر و بوراخیر و گوج یارادیر.
یئر اوزونه یاخین گؤیده چوخ یاخشی اوچاشلاری اولور.بو موتور آز یانیش ایله چوخ گوج یارادیر و ایقتیصادی بیر موتوردو.یانیش آز اولماقدا چیخان هاوا چوخ ایتسی المور و ایستی تاپان رادار و موشکلر اونو توتماز.
ایندیکی تکنولوژیک ساواش اوچاقلاردا هابئله اف 22 ,اف 16 , اف 15 اوچاقلاردا ایشلئنیر.لاب ایقتیصادی گئدیم بۇ موتوردا 2 ماخدی
قایناق[دَییشدیر]
توربوفن اینگلیسیجا ویکی پدیا -یوخلاما نوامبر2016


text:
سون دؤنه مده بعضی قادین فعاللارینین فئمنیزم و جندر (جینسیت) بؤلومو ایله باغلی ایشله تدیگلری یئنی تئرمین و آذربایجان تورکجهسینده یاراتماق ایسته دیکلری ینی و یانلیش قاوراملار دقتیمی چکمیشدیر. بو مسئلده یانلیش بیر یول گئدیلدیغین دوشونورم . ائله بونا گؤرهده قیسادا اولموشسادا ، بو مسئلیه توخونماق ایستیرم.
Aug 24, 2014
قادینچی
سون دؤنه مده بعضی قادین فعاللارینین فئمنیزم و جندر (جینسیت) بؤلومو ایله باغلی ایشله تدیگلری یئنی تئرمین و آذربایجان تورکجهسینده یاراتماق ایسته دیکلری ینی و یانلیش قاوراملار دقتیمی چکمیشدیر. بو مسئلده یانلیش بیر یول گئدیلدیغین دوشونورم . ائله بونا گؤرهده قیسادا اولموشسادا ، بو مسئلیه توخونماق ایستیرم.
سوسیال بیلیملرده ایسه دیلین اهمیتی نچه قات آرتیر. بونون ندنی سوسیال بیلیملرین تمل آراجینین دیل، اوخوما، یازما و دانیشماق اولماسیدیر. سوسیال بیلیمین ایشی توپلومدا اورتایا چیخان یئنی دوروملار حاقیندا ویا اسکی یاشانمیشلیقلار حاققیندا دیلده آیارلامالار و دوزه نله مهلره ائدهرک، توپلومو بیلینجله ندیرمک و آیدینلانتماقدیر.اونا گؤرهده سوسیال بیلیملرده چالیشان هرکسین ایلک اولاراق دیلی بیلمهسی عوض اولونماز بیر شرطدیر. دیل بیلمک ایله یاناشی، چالیشدیغی سوسیال بیلیم ساحهسینده ده درین بیلگی و ایختیصاصا صاحب اولماسی دا اؤنملی دیر.
بیر مدتدیر کی، قادین میللی فعاللاریمیزین بعضی لری طرفیندن بیر یانلیش سؤز ویا تئرمین سوسیال شبکهلرده یازیلی، سؤزلو و گؤرونتولو اولاراق ایشله نمکدهدیر. بو سؤز "قادینچی" و "قادینچی حرکاتی" سؤزودور. بو سؤز سوسیال شبکهلرده قادینچی حرکاتی باشلیغی آلتیندا یا چیخیش و یاخود یازیلی شکیلده ایشلدیلمیشدیر. بو سؤزو یارادان دوستلاریمیزین نه قدر تورک دیلینی بیلدیکلرینی بیلمیرم. یالنیز بونو دییه بیلرم کی، بو سؤز آذربایجان تورکجهسی قیرامماتیکاسینا اویغون بیر تئرمین دئیلدیر. آذربایجان تورکجهسینده چي، چی، چو، چؤ (çi və çı,çu,çü ) شکیلچیلری ایله دوزهله ن سؤزلرین معناسی اولمالیدیر. یعنی معناسی اولمایان بیر تئرمین سؤز ساییلمیر. بونون اوچون بیر سیرا چي و چی،چو،چو شکیلچیلری ایله اسم دن دوزهله ن یئنی سؤزلری بورادا گؤستئرمک ایستیرم. مثال اوچون ( کؤمور) کؤمورچو، )،بالیق(بالیقچی، )،یازی(یازیچی،( چؤرک(چؤرکچی و ... ساده و عمومی اسملردن شکیل چیلر واسیتسی ایله دوزهلن معنالی سؤزلر بئله اولمالیدیر. ایندی باخاق گؤرک قادین سؤزونه چی شکیلچیسی آرتیریلارسا یئنی سؤزون معناسی نه اولاجاقدیر. یعنی قادینچی،بو سؤز نه آنلامی چاتیراجاقدیر؟ اؤرنگین کؤموردن، اسم ین ایشینی گؤستره ن کؤمورچو سؤزو دوزلمیشدیر یاخود چؤرکدن ایش صاحبی اولان چؤرکچی دوزلمیشدیر. یاخود دمیردن پئشه صاحبی اولان دمیرچی ایسمی یارانمیشدیر. ایندی قادیندان ، قادینچی سؤزونو یارادانلار هانسی مفهومو نظرده توتموشلار دییه سورماق لازیم؟ اگر بو سؤزو تورک دیلی منطیقینه گؤره تحلیل ائدرسک، اوندا قادینچی یعنی قادین ایشی ایله مشغول اولان شخص دئمکدیر. یعنی قادین چی سؤزونون بیزه چاتیردیغی آنلام قادین طرفداری اولان، قادینی بیر ایش ساحه سی اولاراق سئچه ن دیر.
گؤرونه ن او کی بعضی قادین حاقلاری چالیشانلاری فئمینیست کلمهسینی ایشلتمهمک اوچون بئله بیر یولا باشوورموشلار. اگر بو منطیقدن مسئلهیه باخیلمیش ایسه، دئمک کی بؤیوک بیر یانلیشلیغا یول وئریلیبدیر. بو سؤزو ایشلهدنلر منجه دیلین قرامماتیکاسینی بیلمدیکلری و سوسیال بؤلومده تئرمینلئرین رولونو اؤنمسیز گؤردوکلری اوچون بئله قوندارما تئرمینی ایشلتمیشلر. بودا آذربایجان تورکجهسینه وورولان بیر ضربه و قادین حاقلاری موجادیلهسینی جدییه آلماماقدیر. دیلی ارثی اولاراق دانیشان هرکسین تئرمین دوزلتمهیه حاقی یوخدور. سؤز دوزلتمک یالنیز دیلچیلرین ایشیدیر و او دا اینستیتوتلاردا یارانمالیدیر. حتی بیر سوسیال بیلیمجی بئله بیر تئریمینی یارادارکن، دیلچیلر ایله مشورت ائتمگی باجارمالیدیر . گه لیشه ن دونیا ایله آیاقلاشماق اوچون هر گون یئنی تئرمینلره احتیاج دویماقدایق. امما نه یازیق کی دیلیمیزین ایران دا نسبی اولاراق یاساق اولماسی و اونون دالیسیندا بیر ائکونومیک گوجون اولماماسی، بیزی گئرده قویماقدادیر. امما بو قاداغالارا همن قونشولوغوموزدا ایکی دؤولتین دیلینین تورکجه اولماسی بیزیم اوچون بؤیوک بیر فورصت و بسله نمه قایناغیدیر.
اومارام قادین حرکاتیندا اولان دوستلاریمیز منیم دیل و تئرمین مسلهسینده کی حساسیتیمی آنلار و خوش گؤرو ایله قارشیلارلار.سئویل سولئیمانی


text:
۱۳ نوْوامبر
۱۳ نوْوامبر :
- ۱۰۰۲ - سَن-برایس قیرغینی. اینگیلیس کرالی اتلرد اؤلکهده یاشایان بۆتون دانمارکلیلارین قیریلماسینا گؤستریش وئرمیشدیر.
- ۱۸۰۵ - ناپلئون اوْردوسو ویانایا گیرمیشدیر.
- ۱۹۱۸ - شوروی برست-لیتووسک صۆلح مۆقاویلهسینی ایمضالامیشدیر.
- ۱۹۲۰ - ژنوده ۴۵ اؤلکهدن ۵۰۰۰ نۆمایندهنین ایشتیراکی ایله میلّتلر جمعیتینین قۇرولوش توْپلانتیسی آچیلمیشدیر.
- ۱۹۶۸ - تۆرکیه ایشچی حزبی کوْنگرهسینده مهمت علی آیبار یئنیدن گئنل باشقان سئچیلمیشدیر.
- ۱۹۷۰ - پاکیستاندا سیکلون ۳۰۰٫۰۰۰ اینسانین جانینی آلدی. بۇ فاجیعه ییرمینجی یۆزایلین ان بؤیوک طبیعی فاجیعهسی حساب ائدیلیر.
- ۱۹۷۰ - حافظ اسد سوریهده دؤولت چئوریلیشی ائتمیشدیر.
- ۱۹۷۶ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی بۆتون خاریجی قوْشونلارین قیبریسدن چیخاریلماسینی ایستهین قطعنامه قبول ائتمیشدیر.
- ۱۹۹۴ - سوئد رفراندوم یوْلو ایله اۇروپا بیرلیگینه قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۰۰۱ - قۇزئی ائتیلافی قوْشونلاری کابول و جلالآبادی طالیبان قۆووهلریندن تمیزلهمیشدیر.
- ۲۰۰۲ - ایسپانیا سۇلاریندا ۷۷٫۰۰۰ توْن نفت داشیان تانکرین قضایا اۇغراشماسی اکولوژی فاجیعهیه سبب اوْلموشدور.


text:
بیر سَروِ خُرامانایدی، سیّار خیاباندا
ایندی اگیلیب قامتی من تک، گؤزو گؤرمور
الده عصا، گزمکدهدیر آخسار خیاباندا
اوندا دولاشاردیق کی، گؤرهک «تئریا» هایاندا؟
ایندی باخیریق، هاردا «مطب» وار خیاباندا؟!
چکدیک خیابانلارکی، جوانلار ائده جؤولان
جؤولان ائلهییر ایندی سیچانلار خیاباندا
مینلرله ماشین وار بو کیچیک – دار خیاباندا
لندن- نیویورک، اللی دنه «بورس» ساتانمیر
میلیونلا گزیر بوردا خریدار خیاباندا
«بورس» آل- وئرینی بوشلا، «سهام» داندا گؤزون اؤرت
عرضه ائله میلیون قوطو سیگار خیاباندا
کئچدی او زمانکی، لوطولار بوردا گزهردی
جؤولان ائدیری ایندی گؤزهل یار خیاباندا
دلبر، یانینا خارجی- خیردا «تولا» سالمیش
نازلا دولانیر، الدهده اووسار، خیاباندا
ایتلرده اولوب قرتی، بالا قولچاغا بنزهر
گاهداندا چکیر توکلره سشوار خیاباندا
بیردن گؤروروک جدّی- درین بحثلر اولدو
چوخ معنالی، حکمتلیدیر افکار خیاباندا
بیر عدّه سئویر یاز- یایی، مانتو یاشیل اولسون
بعضی سؤلهییر: «چک اوجا دیوار خیاباندا»!
یوزمین یولون اولسا، یانینا سال ایکی یوز «گارد»
چونکی، موتور اوستده گزیر اشرار خیاباندا
آچمیش بساطین دستفروشلار، نئچه مین جور
وار فرش ساتان، فالچی، هم عطار خیاباندا
«آرش»! سؤزو کس، تئزجه اکیل، اورتادا دورما
گؤردون یاخانی توتدو طلبکار خیاباندا
الفباسیندا متن وارسا بورادا یازین، یوخسا بو سطرلری سیلین


text:
تابانرا د بالدابیا
تابانرا د بالدابیا (ایسپانجا: Tabanera de Valdavia) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و پالنسیا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۲۱ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۴۸ نفر و اهالی سیخلیغی ۲٫۳ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tabanera de Valdavia»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تابانرا د بالدابیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دیلشاد خانیمین خستهلیگی، اونون درمان اولونما دؤرهسی جمی – جومی ایکی آی چکیر. بیردن بیره، بیر سادهجه سانجیلا باشلایان خستهلیک اونا آمان وئرمیر. قولامدایی اؤزونو اله آلینجا، آرواد الدن گئدیر. حکیملر دئمیشدیلر: «یوبادیبسیز، ایش ایشدن سوووشوب؛ سرطان ایچریدن آروادین بوتون اعضاسین قاپساییب…» قولام دایینین گؤزونون یاشی قورویور. دئییرلره گؤره کیشینین دانیشماغا آغیزیندا دیلی قالماییر. دفن – کفن ایشلرینی، یاس مجلیسلرینی قوروب یولا سالماسینی جلیل بیابانی یئر به یئر ائلهییر؛ بوتون خرجلری ده جیبیندن خشلهییر.
سولار دییرماندان دوشور. قور- قوناغین ال – آیاغی چکیلیر. قولامدایی اؤزونو تاپدیقدا «دوروم گئدیم جلیلین اغللیکم خشلهدییی پولون وئریم» دئیه، «سپرده دفترچه»سین گؤتوروب بانکا ساری یولا دوشور. بانکین کارمندی قولامدایییا باش ساغلیغی وئریب، دیل- آغیز ائلهیرک دئییر:
– حاجی، پولو گؤتورمهیه تلسمهیین! اجازه وئرین حاجی خانیمین اینحصار وئراثتی چیخسین، اوندان سورا خدمتیزده اولاق.
– اینحصار وئراثت نهیه لازیمدی؟!
– سیزین سپرده «دو امضایی»دی. رحمتلیک حاجی خانیمین دا امضاسی گرک اولسون.
– اؤزون دئییرسن «رحمتلیک»، آننان دا دئییرسن امضاسی اولسون ؟
– ائله اونا گؤره ده عرض ائلهدیم اینحصار وئراثت گرک چیخا، وئرثهسی…
قولامدایی دفترچهنی کیشینین الیندن چکیر؛ «وئرثه؟!»، «وئرثه؟!» دئیه- دئیه توواراخ بانکدان چیخیر. همن گون ایکیندی چاغی مینیک ماشینین آپاریر قویور ساتدیغا؛ آلدیغی پولدان بیر جلیلین حسابین، بیر ده قالمیش خیریم – خیردا بوش خشلرینی وئریب اؤدهییر.
او گوندن اعتبارن، قولام دایی گیریر ائوه، قاپینی اوزونه باغلاییر. آنام، خالالاریم دؤنه – دؤنه گئدیرلر، قاپینی آچماییر. سونرادا کی قاپینی ازیب رزهدن چیخاردیقلارینا گؤره ایچری گیرمگه اونلارا یول وئریر؛ اوز- گؤزونو تورشوتماسیلا اونلارین هامیسینی کور- پئشمان ائولرینه قایتاریر.
بیر ایکی آیدان سونرا، حسینقلی شقاقی شهرین آدلیم عدلیه وکیلی قولامدایینی دفترینه چاغیریر. دیل تعاروفدان سونرا دئییر :
– حاجی رحمتلیک دیلشاد خانیمین اوشاقلاری ایستهییرلر بؤلوشهلر. لابود بیلیرسن کی اوغلان اوشاقلاری خارجدهدیلر، قیزی دا تهراندا یاشاییر. منه وکالت وئریبلر ایشلرین یئر به یئر ائلییم. ایندی اجازه وئرسز سیز ایلشدیگینیز حیطه ده موشتری یوللاییم. البتده اینحصار وئراثتین چیخماسینین دا ائله بیر ایشی قالماییب. سیزین ده حقالارثیز قانونن محفوظ دور.
– بس اؤزلری نئیه قاباغا گلمیرلر؟…اوتانیرلار ؟
– اولا بیلر داا، اینساندی، اوز اوزدن اوتانار. قطعن مقیددیلر. هر حالدا پرده گؤتورولمهسه یاخشیدی
– دؤزسونلر من ده اؤلوم، اوندا گلسینلر منیمکی، اونونکو، هر نه کی وار، گؤتوروب آپارسینلار. یوخسا من دوس – دوشمان ایچینده، یئمیش هشتاد یاشیندا بیر آدام دده بابا ائو- ائشیگیمی بوراخیب ایندی هارا گئدیم؟ بونا سنین ویژدانین اجازه وئرر؟
– البتده کی منیم ویژدانیم اجازه وئرمز؛ آمما قانون بئله شئیلری باشا دوشمز. اونون نه ویژدانی وار، نه ده کی اورهگی بیرینه یانار. او اؤز ایشین گؤرر. «ددهم منه کؤر دئییب، هر گلنی ویر دئییب»، ها بئله، قانون بئلهدی!
– سن نئجه ؟
– من وکیلم. ایشیم، حرفهم بودو. من ده اولماسام باشقا بیر وکیل بو ایشی گؤرهجک. سؤزو اوزاتمایین حاجی قولام! سیز بؤیوکسیز، سیزین حؤرمتیز منه واجیبدیر، سؤزو اوزاتمایین!
قولام دایی اؤزوندن چیخیر:
– تکجه منیم جنازهم او ائودن چیخاجاق جناب شقاقی، بو دا سؤزون قیساسی!
ایکی – اوچ آی هیچ بیر خبر اولمور. آنجاق بیر گئجه جلیل بیابانی گلیر. اویاندان بویاندان سؤز صؤحبت آچیب، سؤزو گتیریب یئتیریر اوراکی گویا دادگاه حیطین ساتیلیشینا .حؤکم وئریب. قولامدایی دیسکینیب سؤروشور :
– نئجه کی حؤکم وئریبدی؟!
– دادگاه شقاقییه اجازه وئریب حیطی ساتا، وئرثهلرین بیر به بیر حاققین وئره، ایشی قورتارا. هر کیم ده محضره گئدیب سندی امضالاماسا، دادستانین نومایندهسی اونون یئرینه امضالایاجاق؛ او آدامین وئرثه حاققی دا تؤکولهجک دادگستری صاندیغینا، گئدر پولو آلار یا آلماز، اونو اؤزو بیلر. بئله!!
– به سن بولاری هاردان بیلیبسن؟!
– شقاقی دئدی. چاغیردی منی. مندن ایستهدی گلم بولاری سنه دئیهم کی صاباحکی گون گئلئیلی اولمویاسان.
– بس بئله! آمما من سؤزومون آخیرین شقاقییه دئمیشم. تکجه منیم اؤلوم بو ائودن چیخاجاق. وسسلام.
جلیلین رنگی بوغولور. یاری هیرسلی، یاری اینجیک باخیشینی قولام دایییا دیکیر :
– لاالهالاالله…، بابام اللهها خاطیر یولا گل. ائوی دیلشادین آدینا سالاندا دئدیم سالما! باخمادین؛ الله دان اؤتری بو یول گل سؤزه باخ! دیواننان دیوانلیق ائلهمک اولماز. حؤکم، حؤکمی دادگاهدی. ائوی وئریبسن قورتاریب. قانونن ائو او آروادیندی، اونون اوشاقلاری دا سنه بیگانه دیلر. نه اینتظارین وار سنین ؟
– آز زحمتلرین چکدیم اونلارین؟
– اونو دوز بویوروسان، چکیبسن، آمما دادگاهدا اونا بیر عابباسی پول سایان اولماز؛ اؤزووه گل کیشی! بو زمانهده دای ائله شئیلرین موشتریسی یوخدو.
قولامدایینین سون جوملهسی سانکی قویودان چیخیر:
– قوی اولماسین، الله کی وار…
قولام دایی ظاهیرده عناد ائدیرسه ده، ایچریدن بوشالمیشدی. بونو جلیل ده حیسس ائلهییر، آمما اوزونه گتیرمیر. سونراکی گئت – گللرینده هردن بیر اوخون آتیب، یایین گیزلتمهسیله، یاواش- یاواش حیطین ساتیلیشینی اونا دویدورور. قولام دایی ایسه ایچیندن آلیندیغی حالدا اوزده اؤزونو سیندیرمیر. سندین امضالانماسینین جورون دادستانین نومایندهسینه چکیردیرسه، حیطی نه تههر بوشالدیب تحویل وئرمه دردی اونون ایچینی اویوب دئشیردی. نهایت بیر گون آخشام چاغی جلیل بیابانی بیر نئچه شوفرایله برابرگلیرلر قولام دایینین ائوینه؛ صؤحبت سالیب، ییرمی نئچه نفر شوفرین بیرلیکده ییغیشیب سارابلی صادیقین اوتوبوسیلا اربعیینی مشهد زیارتینه گئتمهلرینین خبرین وئریر. سونرا قولام دایینی دا اونلارا قوشولماغا چاغیریر. قولامدایی درحال فئلی دویور. چونکو اؤتن بیر – ایکی آیدا جلیلین دؤنه – دؤنه اونو ائوی بوراخیب سفره چیخماغا چاغیرماسیندان شوبههلنمیشدی، آمما ائله بیل بو دؤنه قضیه داها دا جیددیدیر. چونکو جلیل، قولام دایینین همیشه وئردیگی «یوخ» جاوابینی ائشیتجک دئییر :
– بس ائله اولسا من ده گئده بیلمهرم.
– نهدن اوتری سن گئتمیرسن؟، دئیه، قولام سوروشور
– نییران اوللام. ایشدی، قضادی بیردن ماموردان زاتدان یوللارلار قاپییا، دئ یاللاه، شیپیللاخدی کی باشلانار؛ سورا دی گل اونون آلاغین ائله. یووخ، حاجی قولام گلمهسه، من ده بوردا اولمالییام.
شوفرلرین بیری قولام دایییا فرصت وئرمهدن سؤزه قاریشر :
– یانی سن بویورورسان حاجی قولام یئتمیش هشتاد یاش یاشییاندان سونرا گلیب جاهیللیق ائلهییب فیرتینا دبردهجک؟ آ کیشی بو کیمین عاغلینا سیغار، قانون…
باشقا بیریسی سؤزو اوندان آلیر: «اونو بورااخ، پوخ یئیر قاپییا مامور یوللییان قورومساق. اولارین هاممیسی هاوا سؤزدو. جلیل، منه باخ، هم سن گلهجهسن، هم ده حاجی قولام؛ یوخسا من بیلیم اللهیم قویمام ماشین یئریندن ترپنه. حاجی قولام، ساکیوی باغلا جومه صوبح گون چیخاندا قاپیدا اول، وسسلام! یوخسا قول – قیچیوی باغلاییب آتاجاغییق ماشینا،» دئیه، شوفرلره ساری دونوب گؤز گزدیریر: «ائله دی یا یوخ ؟ دئیین هووررا!!»
هامی ال چالیر، قولام دایی ایسه گولومسهییر.
قولام دایی جلیل بیابانی چکدیگی نقشهنین نئجهلیگینی سیزمیشدیرسه ناچارچیلیقدان اؤزون بیلمهمزلیگه ویریب، هئچ بیر سؤز دئییب دانیشمیر. جومه گونو سحر ائرکن پار- پالتارینی ییغیشدیرماسیلا برابر یئتمیش نئچه ایللیک خاطیرهلرینی ده بیر به بیر دوشوروب ساکا ییغیب ائودن چیخیر.
خالالاریم اوشاقلاریلا برابر قولام دایینین بئش – اون گونلوک مشهده گئتمهسینی فورصت سانیب ائوین بوتون وسایلینی داشییب آنامین ائوینه آپاریرلار؛ ائله همان گون ائوی خریدارا تحویل وئریلر.
جلیل بیابانی مشهددن قایدیش باشی یاواش- یاواش قضیهنین نئجهلیگینی قولام دایییا قاندیریر. قولام دایی بیر سیرا اسیب سوووراندان سونرا آستا- آستا واملاییب توختاییر. بیر هفته اون گونه یاخین قولام دایی جلیله قوناق اولور، بو مودتده سحردن آخشاما جلیل اونون باشین نرده قاتیر. اؤز مئیدان اوخومالاریلا اونون ذهننین ائوین الدن گئتمهسیندن چاشدیریر. سونرا من تهراندان دوروب گئتمیشم، یالوار- یاخاریلا اونو راضی ائلهمیشیک کی آنامین قوجالیغینا خاطیر باشقا ائو توتماسین، گلسین آناملا بیرلیکده یاشاسین.
او گوندن بری قولام دایی سووا گئدن پارچا کیمی گوندن گونه ییغیشیب قیسالیر، کیچیلیر. بیر ایلین ایچینده بوتون زندگانلیغی تپ- چئویر اولونموش بو آدام اؤز ایچینده جور به جور دویغولار داشییر. بو دویغولارین ان گوجلوسو «حقارت حیسسی» دیر. او حیس ائلهییرکی اونون بو گونه دوشمهسینین اصل سببی اونون السیز- آیاقسیزلیغی، عاجیزلیگیدی. بئله بیر حیسسی اؤزگهلرین ذهنیندن سیلمک هدفیله او هر یئرده فرصت تاپیر باشلاییر اؤیونوب، اؤزونو شیشرتمهیه. بو عمل گئت- گئده شیددتلهنیب عادته چئوریلیر. ایش گلیر چاتیر او یئره کی بیر پارا تفریحجیل آداملار گیرهوه تاپدیقدا اونو گوپلاماغا ثشویق ائدیرلر:
– آی حاجی قولام سنی الله او کوفتهنین جریانین بیر دفه ده بیزه تعریفلییهسن، خاهیش ائلیرم!
قولام دایی اللهدان ایستهمیش، باشینداکی دؤره بورکو یئر به یئر ائلهییب، بوغازین آریتلاییر:
– بابام چوخدانکی سؤزدی او،…دای نئینیم، دئییم دای…آغا یایین جیغلاماسیدی، گئتمیشم تبریزه، اؤز اؤزومه دئدیم گئدیم حاجی باغیرین بیر چایین ایچیم داا. آخی او دا قاباق ایللر بیزلرکیمین شوفریدی. سورالار ماشینی ساتدی گئتدی موخننیکلییه. ایندی ماشالله قاراژی وار،گتیر- گؤتور، نئچه شاییردی فیلان، ایشیم یوخ، گئتدیم. شیرین چای دئدی. قلیان گتیتدیردی، آمما گؤردوم کیشینین ائله بیل حوصلهسی یوخدو؛ فیکیری داغیناقدی. دئدیم : «حاجی نه اولوب ؟ گؤرورم اؤزونده دئییلسن.» دئدی: «بابام او گون بیر لیلان گتیردیلر تعمیره. گیربوکسی خارابایدی. آشدیق داغیتدیق دندهسینین بیر ایکیسین دییشدیک، ییغیشدیردیق،آ پاردی. بیر ایکی اوچ گوندن سورا قاییتدی، دئدی گیربوکس اووولداییز. دوباره آشدیق، آپاردی. اوش دفه ایندیهجان آچیلیب، گینه صوب گتیریب وئریب بورا، شررین بیریِدی؛ دئییر: «یا دوزلت یا پولومو وئر !» دئدیم: «اولار ماشینی چیخاردیب بیر دوور ویراخ؟» دئدی: «نئیه اولمویا!» چیخدیق بیر ایکی خیایان سوردیک، گؤردوم آی نامارد سسین گیربوکسا دخلی یوخدو، دیفیردن گلیر سس. گلدیک قاراژا دئدیم: «حاجی باغیر من ماشینین سسین آلاجام، آنجاق بیر شرطی وار.» دئدی: «نه دی ؟» دئدیم: «حاجی خانیمین کوفتهسینین دادی هلهده منیم داماغیمدادی. بو ایش بیر کوفتهیه باخار» دئدی: «بابا سن بو کوپویوغلونون شرررین منیم باشیمدان سوو،اوندا مندن باش ایسته!» آغا سن اولاسان، صاباح صوبح گئتدیم دیفیری آشدیم گؤردوم بعلی «پینییون»ون بیر ایکی دیشی چاپیلیب. «پینییون»و آچیب دییشدیک. سس قادا – بالا جانیزدان گئدن کیمی درحال کسیلدی. آغا ایندی ناهارا گئتمیشیک ائوه، گؤرودوم حاجی خانیم سیفرا سالیب نه سیفرا. شاهانه!! اورتادا سینیده بیر کوفته قویوب نه یئکتده؛ اینانین خلفه باغی قارپیزی یئکتده. دؤره ده چینی کاسالاردا کوفته سویو اوستونده یبر قاریش سوغان داغی. موخللفات، دای دئمه! او یئکتده سیفرادا بارماغ قویماغا یئر یوخدو! تورشو مورشو، هر شئی. مخلص باشیزی آغریتماییم کوفتهنین سویون دوغراییب یئمیشیک یئتیشمیشیک اتینه. دئمیشم: «حاجی باغیر کس!» دئیب: «یووخ، سن کسهجکسن!» آغا یئکه پیچاخ واریدی اونو گؤتورموشم قویموشام کوفتهنین اوستونه. سن اؤل یاری بئلهجن کسیب کسمهمیش بیردن بیرشئی دئدی «پیرررر!» نهیدی او؟ بئله باخاندا گؤرموشم اده گؤورچین دی توواراخ پئنجرهدن چیخدی!!»
قولام دایی عؤمرونون آخر ایللرینده گوپ دئمهنین لاپ شورون چیخاردیر. ائله اولور کی بیر یئره دعوت اولوناندا ظاهیرده اونون ییخیلماسینی قوروماق اوچون ولی اصلینده اونون گوپلاماسینین قاباغین آلماغا کیچیک خالا اوغلومو اونا قوشورلار کی بلکه گوپا باشلایاندا اونو دومسیکلهیه قویمویا جیزیخدان چیخا؛ بونونلا بئله بو ایش او قدر ده ایفاقه ائلهمیر. بیردن گؤرورسن مجلسین لاپ او شیرین یئرینده قولام دایی باشلاییر یوزلر خاطیرهدن بیرینه، میثال اوچون مکه یولونون خاطیرهسینه:
-«عاریضم خدمتیزه کی حاجی خانیملا گئدیریک مکهیه، طیاره ده اوتورموشوق، گؤردوم طیارهنین گئدیشی میزان دئییل؛ گاه والایلیر، گاه آلچاق اوجا گئدیر.حاجی خانیم دا قورخور. دئدیم دوروم گؤروم نه اولوب. گئتدیم کابینه، گؤردوم خلبان خومار، گؤزلر قیپ قیرمیزی قیزاریب، ایندی کی یوخو آغانی آپارا، هامینی وئره ددهسینین کؤهنه بورجونا. دئدیم بس هانی سنین کؤمهیین ؟ دئدی اونا سویوخ دییب حالی دوز دئییل. دئدیم دی چکیل او یانا قوی اؤزوم اوتوروم. دئدی آخی سوره بیلرسن؟ دئدیم اوغول من اللی ایلین شوفیرِییم. من بونو سورنمهسم بس کیم سورهجک؟ مخلص، اوتوردوم. سورورم آمما یولو تانیمیرام کی؛ نقشهنی ده اوخویا بیلمیرم. گئده ده کی ییخیلیب یاتیب خورراخور. ایشیم یوخ، گئتدیک چاتدیق بیر یئره کی بی سیرا چیراغ گؤرونوردو. دئدیم اینشالله ائله بورا اولاجاق. طیارهنی اوتورتدوم. ایندی انمیشیک. باخیرام هر یان گؤم- گؤی آغاج، چیمنزار. اؤز اؤزومه دئدیم باخ بورا عربستان اولا بیلمز. سوروشدوم بورا هارادی؟ دئدیلر فرانسهدی. الله اکبر! فرانسه نه فرانسه، تورپاغ، قینجی قینجی!!*
***
ایل دولانیر، آی دولانیر، آنجاق قولام دایی دا دونیاسین دهییشیر. قولام دایینین آیاغی مجلیسلردن کسیلیرسه ده اونون گوپلاری آغیزلاردان ییغیلماییر. ایللر بویودور کی اونون دئدیگی گوپلار یئنی یئنی ایفادهلرده ، جور به جور صورتلرده، چئشیدلی آرتیرما – اسکیلتمهلرله آغیزدان آغیزا جماعات ایچینده دولانیر؛ اونلارین اورهگین آچیب، ذهنین دورولدور.
سون
* قولام دایینین ” قینجی ” دان منظورو ” اینجی ” دی!


text:
قاجار شاهلیغی زامانیندا کئچمیشه دوغرو فارس حسرتچیلیگی (فارس آزارکِشلیگی) 3
میرزه فتحعلی آخوندوفون ایسلام دؤلتلری اوچون اورتاق و مشترک تکلیفی و الیفبا دگیشمک چابالاری
میرزه فتحعلی آخوندوف 1274 ه. ق. تقویم ایلینده هنردن ال چکه رک یئنی الیفبا مسئله سی اوزره 15 ایل دوشونجه یورماغا چالیشمیش[i]. بئله لیکله او ایلک اولاراق عرب الیفباسی حرفلرینده اولان نقطه لرین قالدیریلماسی اوزره دوشونجه یورماغا چالیشمیش. سونرا عرب حرفلرینده کی نقطه لی حرفلری او بیریلری ایله یاخینلاتماغا و بیری نین اوزرینه نقطه قویماغا چالیشمیش، اؤرنک اولاراق "ت" حرف ایله "ط" حرفلرینی بیرلشدیره رک بیرینی نقطه لی و او بیریسینی نقطه سیز ائتمگه چالیشمیش، و ساییره. یئری گلمیشکن بونو دا خاطیرلاتماق لازیم: ایسلامیتدن اؤنجه کی آرامی الیفباسیندا حرفلر اولدوغو کیمی قالمیش، آنجاق نقطه قویولمازمیش. بو گؤرونوم و فئنومئن قدیم عرب متینلرینده تثبیت اولموش. میرزه فتحعلی نین حرفلری بیرلشدیرمک چابالارینا سس باخیمیندان فراماسون میرزه ملکوم خانین ایراد توتدوغو ادعا ائدیلمیش. بئله لیکله میرزه فتحعلی بو گؤروشوندن ده اوزاقلاشمیش[ii]. میرزه ملکوم خان میرزه فتحعلی یه یازدیغی مکتوبدان اوخویوروق:
"روس دؤلتی داغیستانی اله کئچیردیکدن سونرا، ... ، آوار، چئچئن و چرکس دیللری اوچون یئنی الیفبا لاتین اساسیندا طرح ائتمیش، اورادا یئنی آچیلمیش مدرسه لرده یئنی لاتین خطی ایله درس وئریلر، بعضی اسلامی کتابلار دا لاتین خطینه چئوریلمیش. اونلار ساوادلی و علم صاحابی اولاجاقلار. آنجاق قافقاز ساکینلری، ایکی میلیونا یاخین انسان اسلامین قدیم ذلتلی خطی ایله حئیوان کیمی کؤر و ساوادسیز قالمیشلار"[iii].
اوسته گؤروندوگو کیمی میرزه ملکوم خان عرب الیفباسینی ایسلامیتین ذلتلی قدیم خطی دئیه ایسلامیتی ده پیسلمگه باشلامیش (از نکبت خط قدیم اسلام). بئله لیله "کئچمیشه دغرو فارس حسرتچیلری" آراسیندا عرب دوشمنلیگی یالنیز عرب دیلی ایله دئییل، ایسلامیت و عربلیگی ده هدف آلمیش بیر ایدئولوژی اولماغا باشلامیش. بو آنلاییش زامان آخاریندا رضاخان حاکیمیته گلمک عرفه سینده تورکلوگو ده ایران ممالیکی محروسه سینه دوشمن دئیه قلمه آلاجاق و فارس دیلی ایله تربیت اولونموشلار آراسیندا "کئچمیشه دوغرو فارس حسرتچیلگی" و فارس ایستعمارچیلیغینا یول آچاجاق بیر ایدئولوژی اولموش. دئمک، کئچمیش یوز ایلدن سوره گله تبریزده کی پان ایرانیستلیگین و فارس مدنیت راسیستلیگی نین کؤکلرینی ده میرزه فتحعلی آخوندوف و جلال الدین میرزه نین یالانلار اساسیندا یایدیقلاری فارس حسرتچیلیگی گؤروشلرینه اساسلانار. میرزه ملکوم خان میرزه فتحعلی نین اولوشدورماغا چالیشدیغی عرب الیفباسینا ایراد توتدوغوندان سونرا میرزه فتحعلی عرب الیفباسی یئرینه لاتین الیفباسی اوزره دوشونجه و فیکر یورماغا باشلامیش. میرزه فتحعلی الیفبا دگیشمک مسئله سینی جهل و خرافات ایله موباریزه آپارماق دئیه قلمه آلمیش[iv]. میرزه فتحعلی نین قاجار شاهلیغینا یازدیغی مکتوبدان اوخویوروق:
"باشقا ملتلرین خط و الیفبالاریندان خبری اولان شخصلر، هانکی اؤلچو و درجه-ده الیفبامیزین بیلیم و عئلیم اؤیرنمکده بیزه مانع اولاجاغینی گؤره جک و آنلایاجاقلار"[v].
میرزه فتحعلی آخوندوف 1280 ه. ق. تقویم ایلینده استانبولدا، ایران طرفیندن ائلچی اولموش میرزاحسین خان مشیر الدوله نین ایستگی و دعوتی اساسیندا استانبولا الیفبا دگیشمک تکلیفی ایله گئتمه سی بیلدیریلر[vi].
میرزه فتحعلی 1863 اونجو ایل استانبولا سفر ائده رک الیفبا مسئله سینی عثمانلی مقاملاریندان باش وزیر فوآد پاشایا مطرح ائتمیش. "جمعیت علمیه عثمانیه" بئله بیر حرکتدن راضی اولمالارینا باخمایاراق فوآد پاشا الیفبا مسئله سی نین دؤلت چاپیندا طرح اولماسینی صلاح بیلمه میش[vii]. میرزه فتحعلی استانبولدا میرزه حسین خان مشیر الدوله نین قوناغی اولارکن اورادا فراماسون میرزا ملکم خان ائرمنی ایله ده گؤروشموش و میرزه فتحعلی نین آنلاتدیغینا گؤره بو دوستلوق عؤمور بویو بو ایکی شخصین آراسیندا داوام ائتمیش[viii]. میرزه فتحعلی استانبولدان تیفلیسه گئری دؤندوکدن سونرا عثمانلی مقاملاری ایله یئنی الیفبا اوزره یازیشماغا داوام ائتمیش. میرزه فتحعلی نین عثمانلی مقاملارینا یازمیشماسی اوزره بیلگی و معلوماتی میرزه حسینخان مستشارالدله یه یازدیغی مکتوبوندان اوخویوروق:
"قلم الیمدن دوشمز. اسلامبولا یازدیغیم سؤزلر ائشیتمز برک داشا دگرسه، اونو دلیب کئچه جکدیر. الیفبا خیالیندان قاچینمام ایمکانسیزدیر. اؤلن بیر گونه دک اسلامبول وزیرلری ایله بو دوغرولتودا ساواشاجاغام".[ix] میرزه فتحعلی تهرانا بیر طرفلی الیفبا دگیشمک اوزره چوخ مکتوبلار یازدیغی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق ایران خاریجی ایشلر وزیری میرزه سعیدخان انصاری میرزه فتحعلی آخوندوفا بئله بیر جاواب یازمیش:
"الیفبا دگیشمه مسئله سینده میرزه فتحعلی اؤز خیاللارینی عثمانلی دؤلتینه عرض ائتمه سی داها دا یاخشیدیر. .. بیز ایران ملتی نین الیفبا دگیشمگه احتیاجی یوخدور. بیزیم اوچ تور خطیمیز وار: نستعلیق، سینیق (شکسته) و نسخ. بونلار گؤزللیک باخیمیندان یئر اوزونده کی بوتون ملتلرین خطلریندن گؤزلدیرلر. بیز هئچ زامان بو خطلریمیزدن اوزاقلاشاراق میرزه فتحعلی و میرزه مَلکوم خانین یئنی خطینی قبول ائتمه ریک و ائتمه یه جه ییک ده! یئنی خطین راحات اولماسینا اشاره اولونموش، بیز ایرانلیلارین اوشاقلاری، الله-ین کؤمگی ایله ذاتی قابیلیته مالیک اولدوقلاری اوچون یئنی خطین راحاتلیغی بیز ایران ملتینی اصلا ایلگیلندیرمز و ایندیکی خطین چتین اولماسی دا بیزیم گلیشمه میزه مانع اولابیلمز"[x]. اوسته گؤروندوگو کیمی میرزه مَلکوم خانین دا بو ایشده واسیطه اولماسی اورتایا چیخار. اسماعیل رائین "فراماسونری و فراموشخانه" آدلی یازدیغی کتابی نین ایکینجی جیلدینده یازدیغینا گؤره میرزه مَلکوم ایران ممالیکی محروسه سینده فراماسونلوق محفلی نین قوروجوسو اولموش[xi]. میرزه مَلکوم خان ناظم الدوله لقبی ایله 1859 میلاد ایلینده "فراموشخانه" آدلی فراماسون محفلینی قورموش. بیر چوخ شاهزاده لر، او جومله-دن جلال الدین میرزه قاجار دا بو محفلین عضوو اولموش. بئله لیکله میرزه مَلکوم بریتانیالی رویتئر شرکتی و انگلیسلر طرفیندن ناصر الدین شاها باش وزیر دئیه تحمیل اولموش میرزه حسینخان مشیر الدوله قزوینی آراسیندا واسیطه چیلیک رولو اوینامیش. بو آنلاشمایا اساسا ایکی یوز مین ایسترلینگ و ائله جه ده یوزده بئش بهره وئرمک قارشیلیغیندا خزر گؤلوندن فارس کؤرفزینه دک یول، دمیریول چکمک، ایران معدنلری نین استخراجی، سو کاناللاری نین چکیلمه سی، کاهریز قویولاری، گمیچیلیک و اکینچیلیک اوچون سو کاناللاری نین قازیلماسی، بانک، صنعتی شرکتلر، عمومی ایشلری بو شرکتین انحصارینا وئرمک، توتون و تانباکی آلیم ساتیمی، مئشه لردن یئتمیش ایل فایدالانماق، ییرمی بئش ایل ایران گؤمروکلریندن استفاده ائتمک امتیازی رویتر شرکتی نین اختیارینا قویولموش[xii]. بو آنلاشمانین ماهیتی اورتایا چیخدیقدان سونرا روسیه نین باسقیسی ایله ناصرالدین شاه بو آنلاشمانی باطل ائتمیش[xiii]. ناصرالدین شاه میرزه مَلکومون رویتر شرکتی ایله میرزه حسینخان مشیرالدوله آراسیندا اولان آنلاشما و مقاوله-ده رشوت آلدیغینی اؤیرندیکدن سونرا، اونو عراغا سورگون و تبعید ائتمه سینه باخمایاراق میرزه حسین مشیرالدوله واسیطه سی ایله میرزه مَلکوم خان باغیشلانمیش و مصرده ایران ائلچیلیگینده باش ائلچی صفتی ایله بیر دیپلومات اولاراق ایشلمیش. میرزه حسین خان مشیرالدوله قاجار حؤکومتی خارجه ایشلرینده ناظر و وزیر اولارکن میرزه مَلکوم خان انگلیستاندا ایران ائلچیلیگی نین باشقانی و رئیسی تعیین اولموش. اورادا میرزه مَلکوم خان قیرخ مین ایستئرلیک رشوت آلدیغی اوچون تهرانا چاغریلماسینا باخمایاراق میرزه مَلکوم خان تهرانا گئری گئتمکدن بویون قاچیرمیش. سونرا گیزلی اللر واسیطه سی ایله انگلیستاندا گئنه ده بئش ایل ایران سفیرلیگینده سفیر اولموش[xiv]. ناصرالدین شاه اؤلدوکدن سونرا میرزا مَلکوم خان ایران نماینده سی اولاراق رومداکی ایران سفیرلیگینده رئیس اولموش و عؤمرونون سونونا دک، 1908 اینجی ایله دک اورادا سفیر مقامیندا قالمیش[xv]. میرزه فتحعلی آخوندوف ایله تانیش اولموش باشقا شخصلردن بیری ده میرزه یوسف خان مستشار الدوله تبریزی اولموش[xvi]. بو شخص اوزره ده یئرینده بیلگی وئریله جکدیر.
میرزه فتحعلی آخوندوفون دؤلت ملتی آنلاییشی واونون فارس مدنیت راسیستلیگی
میرزه فتحعلی آخوندوفون "دؤلت ملتی" آنلاییشی فارس مدنیت راسیستلیگینه اساسلانمیش فارسلیغین کئچمیشینه دوغرو بیر حسرتچیلیک آنلاییشی ساییلار. میرزه فتحعلی آخوندوفدا یارانمیش بو فارس حسرتچیلیگی یالان دَساتیر ناغیل و داستانلارینا اساسلانمیش بیر فارس مدنیت راسیستلیگی ساییلار. یئری گلمیشکن راسیستلیک و مدنیت راسیستلیگی نین نه اولدوقلاری اوزره ایضاح ائتمه میز یئرلی اولار.
راسیستلیک: اؤز دیلی، مدنیتی و میللی کیملیگینی هر هانسی بیر میللی وارلیقلارا اوستون(برتر) توتان و قلمه آلانلار راسیست ساییلار. اؤرنک اولاراق بیر فارسین اؤزونو بیر تورکه اوستون توتماسی و تورکلره توهین ائتمه سی راسیست بیر شخصین داورانیشی ساییلار. بئله بیر یاناشمالار فارس ادبیاتیندا یالنیز شووئنیسم دئیه قلمه آلینار. شوونیسم و راسیسم ایسه ایکی بیربیرلریندن آیری آنلاییش ساییلار. دؤلت ملتچیلیگی تئوریسی آنلاییشینا اساسا باشقا مملکتلره و ملتلره قارشین اؤز مملکتی و ملتینی حددن آرتیق سئون بیریسی شوونیست ساییلار. دئمک، شوونیست اولماق مملکت و دؤلت ملتی آنلاییشینا اساسلانمیش بیر آنلاییش ساییلار.
راسیست: راسیست ایسه قان باغی و قوهوملوغا دایالی بیر آنلاییش ساییلار. راسیست بیر شخص انسانلارا انسان گؤزو ایله دئییل، قان باغی، قوهوملوق یوخسا اؤزگه لیک گؤزو ایله باخماغا چالیشار. تاریخده سرحدلرین اولمادیغی و مختلیف انسان توپلولوقلاری بیربیرینه یاخینلاشاراق قیز آلیب وئرمک و ائولنمک واسیطه سی قاریشیق ائتنیک توپلوملارین مئیدانا چیخماسینی نظره آلارساق، هر هانکی بیر راسیستلیک او جومله-دن فارس راسیستلیگی انسانیتین اوز قاراسی ساییلار.
مدنیت راسیستلیگی: اؤزو منسوب اولدوغو توپلومون دیلی، مدنیتی و میللی کیملیگینی کیچیمسه مک (تحقیر ائتمک)، اونو تاریخدن گوموزه گلمیش بیر مدنیت وارلیغی دئیه درک ائتمک ایسته مه یه رک هر هانکی حاکیم دیلی و مدنیتی اؤز دوغما دیلی و مدنیتینه اوستون توتماغا چالیشماق و اونو میللی کیملیک دئیه تبلیغ ائتمک مدنیت راسیستی ساییلار. اؤرنک اولاراق ایرانداکی فارسلیغی ملی کیملیک دئیه قبول ائتمیش تورک کؤکنلی "آذریها" محفلی. بو ذاتلارین اصلیتلری تورک اولدوقلارینا باخمایاراق اؤزلرینی فارس ایستعمارچیلیغی گؤزلوگو ایله گؤردوکلری و اؤزلرینی فارسلیقلا ایفاده ائتدیکلری اوچون فارس مدنیت راسیستی ساییلارلار".
بو باخیمدان ایران ملیتی آنلاییشی نین اساسینی فارسلیق اساسیندا قویموش میرزه فتحعلی آخوندوف دا فارس مدنیت راسیستی ساییلار. بو اساسدا میرزه فتحعلی آخوندزاده نین "ایرانیت و زبان پارسی" گؤروشلریندن یولا چیخاراق بوگون فارسلیغی اؤزلری اوچون بیر ملی کیملیک دئیه قبول ائتمیش، فارس ائتنوسونا باغلی و منسوب اولمایان بوتون تورک، عرب، بلوچ، لور، مازنی، گیلکی و باشقا ائتنیکلره منسوب اولان شخصلر ده فارس مدنیت راسیستی ساییلارلار. بو دانیشیقلارین اورتایا قویولماسینا یول آچان بیر سیرا انسانلار اولموش. بو شخصلر آذربایجان تورکلوگونده فارس شعوبیه چیلیگی آنلاییشی وار دئیه بو مسئله نی اؤزلرینه سیغدیرابیلمدیکلری اوچون منه مراجعت ائتمیش و بو مسئله نین ایضاحینی ایستمیشلر. سورقو و سؤآل دا بئله اورتایا قویولموش:
نه اوچون ایللر بویو پان ایرانیستلیک دوشونجه سی تبریزده بارینا بیلمیش؟ باشقا دئییشله تبریز ندن پان ایرانیستلیک اوچون یووا اولموش؟
جاواب: بو سورقویا جاواب وئرمک اوچون آذربایجان مشروطه حرکاتینا یول آچاجاق قیغیلجیملار (پاره آتش) اوزره گؤز گزدیرمک لازیم. بیلیندیگی کیمی فرانسه-ده 1789 اونجو ایل باش وئرمیش بورژوازی انقلابی نین نتیجه سی اولاراق اورادا قورولموش دؤلت، "ملی دؤلت" حاکیمیتی دئییل، "دؤلت ملتی" نین حاکیمیتی و "دؤلت ملتی" آنلاییشی اساسیندا قورولموش. "دؤلت ملتی" آنلاییشی اساسیندا هرهانکی حاکیم دیلده، یازیلی دیل بیلینجینه مالیک اولموشلار، باشقا ادبیاتلاردان اتکی و تأثیر آلمیشلار، حاکیم دیلی اساس گؤتوره رک حاکیم دؤلتی اؤزلری اوچون "ملی دؤلت" دئیه قلمه آلار. گونئی آذربایجاندا فارسچا اوخوموش و مدرسه لرده فارسچا تربیت اولموش کسیم، تورک دیلی بیلینجی و شعوروندان یوخسول اولدوغو، فارسچانی اؤزلری اوچون مدنیت، دؤلت و ملت دیلی دئیه قبول ائتدیکلری اوچون اونلارین آنلاییشلاری دا "ایران ملتی" دئیه "فارس دؤلتچیلیگی" منظور اولونار.
بو اساسدا گونئی آذربایجاندا فارس دیلی بیلینجی و شعورونو اؤزلری اوچون ملی کیملیک دئیه "ایرانیت" باشلیغی آلتیندا قبول ائتمیش شخصلرین ملت آنلاییشلاری دا میرزا فتحعلی آخوندوف و میرزا یوسف خان مشیر الدوله تبریزلی نین "ایران دؤلتی ملتی" گؤروشلرینه سؤیکندیگی و اساسلاندیغی اوچون بو ذاتلار ملی بیلینج و شعور باخیمیندان فارس مدنیت راسیستی ساییلارلار. "ایران دؤلتی ملتی" آنلاییشی نین آذربایجان مشروطه حرکاتی واسیطه سی ایله گونئی آذربایجانا، باشدا تبریز شهرینه نسبت وئریلدیگینی نظره آلارساق، بو آنلاییش واسیطه ایله آذربایجان تورکلوگونو، باشدا تبریزلیلر اولاراق فارس ایستعمارچیلیغی نین تحمیق ائتمه سی هئچ ده چتین بیر مسئله دئییل. دئمک، آذربایجان مشروطه حرکاتی واسیطه سی ایله یئرینه اوتورموش "ایران دؤلتی ملتی" آنلاییشی نی فارس ایستعمار قووه لری اؤزلرینه وسیله ائتمکله گونئی آذربایجان تورکونو و تبریزلی نی تحمیق ائتمه سی، اله سالماسی هئچ ده چتین بیر مسئله اولمایاجاغی آچیقلیغا قاویشار. مسئله بئله اولدوقدا میرزه فتحعلی آخوندوفون و میرزه یوسفخان نین نئجه فارسلیق دوشونجه سینه واردیقلارینی گؤتور قوی ائتمک لازیم گؤرونر.
ایشیق سؤنمز، 04.02.2019
[i] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، زندگی و آثار، ص. 28 – 29.
[ii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، زندگی و آثار، ص. 72 – 73.
[iii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349؛ ص. 75 – 56. النیمیش: نامه 2 ژوئن 1871، نامه، ص. 229
[iv] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، باخ اورادا.
[v] الفبای جدید و مکتوبات، ص. 105.
[vi] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، زندگی و آثار، ص. 27.
[vii] الفبای جدید و مکتوبات، «بیاغرافیای...»، ص. 354.
[viii] Algar, Hamid: “Malkum Khān, Ākhūndzāda and the Proposed Reform of the Arabic Alphabet”, in: Middle Eastern Studies, Vol. 5, No. 2 (1969), S. 116-130
[ix] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، زندگی و آثار، ص. 91؛ آلینمیش: میرزه فتحعلی به مستشارلدوله، 8 ژوئن 1871، نامه ها، ص. 239.
[x] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، زندگی و آثار، ص. 92 - 93. آلینمیش: نامه ها، 163.
[xi] اسماعیل رائین، فراموشخامه و فراماسونری در ایران ٫ تهران ۱۳۵۷ ٫ جلد دوم٫صفحه ۴۹۴ الی ۵۰۵
[xii] خاطرات سیاسی امین الدوله، ص ٢٢، ٣٤ ؛ اعتمادالسلطنه، کتاب خلسه، ص ٨٦ ؛ بامداد، رجال ایران، ص ٤٠٧، ٤١١ ؛ فرهاد معتمد، سپهسالار اعظم، ص 17
[xiii] ابراهیم صادقی نیا، فراماسونری و جمعیتهای سری در ایران، صفحه ۲۴ و ۲۵
[xiv] ابراهیم صادقی نیا، باخ اورادا.
[xv] ابراهیم صادقی نیا، باخ اورادا.
[xvi] تاريخ بيداری ايرانيان، چاپ دوم، ص. 179.


text:
نیجرده سوو تاشقین لری عاقبتیده اونلب کیشی حیاتی نی یوقاتدی
اوشبو مطلب نی نیجر خبر آژانسی بیلدیردی
نیجر ده جولای آیی نینگ باشیدن بیری دوام ایتیاتگن یامغیر لرنینگ سبب بولگن سوو تاشقین لری عاقبتیده 75 کیشی حیاتی نی یوقاتدی.
نیجر خبر آژانسی نینگ خبریده, اوشبو سوو تاشقین لریدن 12 مینگ 739 اویده 108 مینگ 346 کیشی نینگ تاثیرلنگن لیگی بیلدیریلدی.
سوو تاشقین لری عاقبتیده جولای آیی دن بیری 75 کیشی نینگ حیاتی نی یوقاتگن لیگی معلوم قیلیندی.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی راپوری کوره, اوتگن ییلده نیجرده 250 مینگ کیشی نینگ تاثیرلنگن سوو تاشقین لری عاقبتیده 77 کیشی حیاتی نی یوقاتدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
جو بایدن: کرونا ویروس پاندمی سی توگه دی
بایدن اوشبو مطلب نی سی بی اس بیلن قیلگن مصاحبه سیده بیلدیردی


text:
امریکانین بیر چوخ شهرینده پولیس علیهینه نوماییشلر سنگیمیر
امریکانین بیر چوخ شهرینده پولیس علیهینه نوماییشلر سنگیمیر.
بروکلین-سنتر شهرینده (مینیاپولیس ایالتی) قارادریلی وطنداش دانته رایتین گولهلنهرک اؤلدورولمهسینه اعتراضلار بیر هفتهدیر داوام ائدیر.
یوزلرله اینسان بروکلین پولیس مرکزینین قارشیسیندا، طلبهلر ایسه مینه سوتا بیلیم یوردوندا بیر آرایا گلهرک، اؤلکهدکی عیرقچی پولیس زوراکیلیغینا و پولیسین نوماییشچیلره قارشی زوراکیلیغینا اعتراض ائدیب.
پرتلند-ده نوماییشچیلر امریکا-دا پولیس طرفیندن اؤلدورولن افریقا اصیللی قارادریلی شخصلرین آدلارینی یوکسک سسله اوخویوب، رایت اوچون عدالت طلب ائدیبلر.
دنور-ده ایسه اعتیراضچیلار پولیس زوراکیلیغینا "قارادریلیلرین حیاتی واجیبدیر" شعارلاری یازیلمیش پلاکاتلارلا اعتراض ائدیبلر.
قوزیی کارولینا ایالتینین شارلوت شهرینده "قارادریلیلرین حیاتی دگرلیدیر" قروپونون عضولری پولیس زوراکیلیغینا قارشی آکسیا کئچیریبلر.
" First Ward " پارکینا توپلاشان نوماییشچیلر شهرین مرکزینه دوغرو ایرهلیلهییبلر.
دانته رایتی اؤلدورن پولیس ظابطی کیم پاتر ایکینجی درجهلی جینایتده اتهام اولونور. الکتروشوک سلاحی عوضینه سهون اودلو سلاحدان آتش آچدیغی ادعا ائدیلن پوتتره 10 ایل حبس جزاسی وئریلمهسی طلب ائدیلیر.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا بیرلیگیندن ایرانا چاغری
"ایرانین اعتراضلاری زوراکیلیقلا یاسدیرماغی عاجیل اولاراق دوردورماسینی و اینترنت ایله سربست بیلگی آخیشینی تامین ائتمهسینی گؤزلهییریک"
ترور سالدیریسیندا ۱۱ اکینچی اؤلدو
ترور هؤرگوتو باتی آفریقا ولایتینین تشکیل ائتدیگی سالدیریدا ۱۱ اکینچی حیاتینی ایتیردی
"ایکی نسیلدن سونرا ایلک دفعه اتم سلاحی قوللانما احتیمالی وار"
قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو: اتم گوجونه صاحیب اولانلارین آرتان رقابتی و سؤیلملریندن قایغیلیییق