text:
یئنی گاموح باشقانی دکتر لطیف حسنی نین، تریبون سیته سی ایله دانیشیقی
- آخرین به روز رسانی 23 آذر 1391
- بازدید: 1589
. ايلك اٶنجه خواهيش ائديرم اٶزونوزو، ايسته ييميز كيميموخاطبلريميزه تقديم ائدين.
- گونئی آزربایجانین خالخال شهری نین کندلری نین بیرینده آنادان اولوب،خالقیمیزین بیر چوخ حیصه سی کیمی اقتصادی چتینلیک لر اوجباتیندان اولکهنین باشقا شهرلرینه اوجومله دن رامسر سونرا کرج شهرلرینه عآييلم ايلهبيرليكده کوچمک مجبورییتینده اولموشام. کرج ده لیسانسی آلدیقدان سونرابین الخالق حقوق ساحه سی اوزره یوکسک لیسانسی و دوکتورلوغو باکی دولت اونیورسیته سینده اوخوموشام. حال حاضیردا کرج ده یاشاییرام. سیاسیفعالییتیمه گلدیکده ایسه "گاموح" یاراندیغی گوندن بو تشکیلاتدا اولموشام وسون زامانلار تشكيلاتيميز يئني گاموح آدي ايله فعاليتيني داوامائتديرمكده دير.
2. يئني گاموح ون حاقيندا و خصوصيله اونون "گاموح"لا فرقي حاقيندا نهدئيرسینيز؟
- گاموح یاراندیغی گوندن، اونون مقصدلریندن بیری گونئیآزربایجانلیلاری میللی منافع اوغروندا بیر آرایا گتیرمک ایدی. میللیحاقلار اوغروندا، میللی ایدئولوژیمیزه دایاناراق سفربرلیک یاراتماق اوچون، قاباقکی ایللرین چاتیشمامازلیقلارین و آخسارلیقلارین آرادانقالدیرماق ایستییردیک. ایچریده اولان اؤرگوت مرکزیتی گلیشمهیه دوغروگئدن دییشمهلری اؤنده توتسا دا، بو حاقدا تشکیلاتین او واختکی باشقانیطرفیندن مانعهلر واریدی. دئموکراتیک دیرلره دایانان یئنی دوزنلمهلریقبول ائتمهین اؤرگوت باشقانی، نهایتده ایستئفا وئردی. آنجاق بوایستئفادان 6 آی کئچمهسینه باخمایاراق، تشکیلاتین رسمی امانتلرینیاؤرگوته تسلیم ائتمهییب، اونلاری گیروو توتاراق سویستیفاده ائتدیکدنسونرا، انرژیمیزی ایچ مسئله لرله توکتمه یک دئیه، مرکزی کومیتهنین سسبیرلیگی و قورولتای صلاحیتلی توپلانتی نین اونایلاماسی ایله، تشکیلاتینآدینی دییشیب “یئنی گاموح” اولاراق فعالیت وئرمهسینه قرار وئریلدی.
سیاسی حرکاتین گلیشمه پروسئسینده، تپکیسللیکدن، دویقوساللیقدان، شخصمئحورلیکدن بیر آشاما ایرهلی گئدیب، سیستئم مئحورلییه چاتماق اوزونزامان ایچینده قاچینیلمازدیر. حاضیردا، یئنی گاموح اؤلکه ایچینده فعالیتگؤسترن ، مدنی-سیاسی موباریزه یؤنتمین اؤنده توتان، آچیق تشکیلاتدیر.
مرکزی کومیتهمیز هوجوما معروض قالمادان آیلار اؤنجه آچیق فعالیت قراریناگلمیشدی. بو حاقدا او زامان آچیق بیر جبهه یاراتماق اوچون، بیر سیراسیاسی فعاللاریمیزلادا دانیشیقلاریمیز اولموشدو. آنجاق مرکزیکومیتهنین بیر چوخونون توتوقلانماسی بو ایشی لنگیتدی. آچیق موباریزنی میللی حرکتیمیزین اؤز هدفلرینه اولاشماسی دوغرولتوسوندا، چوخ گرکن بیرآددیم حساب ائدیریک. بیز آچیق آیدین اولاراق حاق ایستکلریمیز اوغروندابوتون مدنی –سیاسی یؤنتملردن ایستیفاده ائتمیی دوشونوروک. بونون آغیرهزینهلری اولاجاغینی دا گؤز اؤنونده توتان یولداشلاریمیزین، بئلهلیکله
داها مسولیتلی، داها رئال قرارلار وئرهجکلرینه اینانیریق.
3. آذربايجان ميللي قورتولوش حركاتي نين حاضيركي دٶورونوكوتلوي لشمه، سياسي يئتگين ليك و اٶز كادرلارييني يئتيرمك باخيملاريندانهانسي مرحله لرده گٶروسوز؟
- منجه بونلار بیر بیری ایله یاناشی گئدیرلر. باشقا سوزله دئسک، آزربایجانمیللی حرکاتی یاراندیغی گوندن کوتله ویلشمک لن یاناشی سیاسی یئتکینلیک واوز کادرلارینی یئتیرمه یه دوغرو ایره لی له ییر. اورنک اولاراق میللیموناسیبت لرده میدان حرکتلری ایله میللی شوعور یایقین لاشیر، دیگر طرفدنتشکیلاتلاریمیز دا، اونیورسیته لرده بیلگین کادر لار یئتیشمکده دیر.
4. كئچميشده سياسي مدني حركاتا قوشولان گنجلر، يوكسك تحصيلي باشا ووراركن،درحال كاريئريست و كونسرواتيو اولوردولار. سيزين جاوابدان ائله چيخير كيآرتيق بو باخيمدان يئني بير دٶورون شاهيدي ييك. سيزين جاوابدان بو يوزومدوزمي؟
- یوکسک تحصیلینی باشا وورماقلا کئچمیش اویرنجی لرده ایکی آچیدان ده ییشمه باش وئریر.بیرینجی سی اونلارین یاشلاری چوخالیرو بو اوزلویونده کانسئرواتیولییه دوغرو اینسانی آپاران عامیللردندیر. ایکینجی سی ایسه یوکسک تحصیلینی بیتیرمیش، ایش تاپمیش بیریسی نین موحیطین غالیب ده یرلری اساسیندا اوماجاقلارا جاواب وئرمه سیدیر. ائولنمک،ایش تاپماق،پول قازانماق، ده یر کیمی بو اینسانلارا باسقی گتیرمک ده دیر. الده اولان یئنی ایمکانلار یعنی ایش، پول و بونا بنزرلر، فردین اوزلویونده موحافظه کارلیغی آرتیریر. بو کانسئرواتیولیی اونله ین عامیل ، گوجلو موباریزه فلسفه سینه دایانان اورقانیک تشکیلاتین اولماسیدیر.
اورگانیک تشکیلاتلارین اولماماسی اوجباتیندان تحصیلاتینی باشا ووراناویره نجیلر نه ائده جک لرینی بیلمه یه رک پاسسیولشیمک مجبورییتیندهاولوردولار. عادی یاشاییشین گونده لیکی گئتدیکجه اونلاری موباریزه دناوزاقلاشدیریردی. حال حاضیردا گنجلریمیز تشکیلاتلانماغین ضرورتینی دویاراق بو استقامتده ایره لی له ییرلر. یعنی کئچمیشه گوره بو حاقداگلیشمه وار. اورنک اوچون یئنی گاموح بوتون چاتیشمازلیقلارینا رغما اوزاویه لرینی انقلابی روحییه ده ساخلاماغی باشاریبدیر. توتوقلاناندوستلاریمیزین دورومونا باخساق، بونو راحاتجا گورمک اولار
5. توپلومون كونسرواتيو زومره لري كيمي تانينان تكنوكراتلار و اورتاطبقه نين ميللي حركاتلا موناسيبتي نه يئرده دير؟
- آزربایجان میللی حرکاتی سیاسی، اجتمایی و مدنی بیر حرکاتدیر. مختلیفاجتمایی قاتا منسوب اولان اینسانلار، بو حرکاتا قوشولوب ایسته دیکلریقوللاردا چالیشیرلار. تکنوکراتلارین و اورتا طبقه نین میللی حرکاتلاموناسیبتینه گلدیکده ایسه، اونلارا منسوب اولان اورگانیک بیر سیستئمیناولمادیغیندان بو موناسیبتی اویره نمک چتیندیر. آنجاق اولکه مسئوللارینینسوسیال پروبلم لرین حللینده باجاریقسیزلیغی اورتا طبقه نی وتئکنوکراتلاری آزدا اولسا محافظه کارلیقدان چیخارتماغا سووق ائده جک وطبیعی اولاراق، اونلار محافظه کارلیقلاریندان دولایی اوستون جریاناقاتیلاجاقلار.
6. بوردا بير اٶنملي سوآل بودور كي، عجبا همن حاكيميتين باجاريقسيزليغينيتجروبه ائدن طبقه لر، ميللي حركاتي آلترناتيو كيمي يعني همن پروبلمريچٶزه بيلن بير قوه كيمي گٶره بيليرلر؟ اساسن سيزجه ميللتيميزين گٶزونده،ميللي حركات، يالنيز مٶجود وضعيتين تنقيدچي سي كيمي گٶرنونور يا مٶوجودوضعيتي ياخيشلاشديرا بيلن بير اثباتي قووه كيمي؟
- اجتمایی-سیاسی بیر حرکات،هم موجود دورومو سوآل آلتینا آپارمالی،همده اونا آلتئرناتیو اولماقدا گورونمه لیدیر. بئله اولمازسا گوج توپارلایانماز. اوسته لیک بو حرکاتین موخاطب لری ده، بو حاقدا ماراقلیدیرلار. اجتمایی-سیاسی بیر حرکات بو ماراقلارا جاواب وئرمک مجبورییتینده دیر. بو ایسه سوزو گئده ن حرکاتین ایدئولوژیسنده یانسییر. میللی حرکات گئت-گئده گوجله نرسه دئمه لی اونون تنقیدی یونو ایله یاناشی، اثباتی یونو ده میللتین ایستک لرینه اویغونلاشمالیدیر.
حال حاضیردا میللی حرکاتمیللتیمیزین گوزونده موجود دورومون تنقیدچیسی کیمی گورونور اونونمیللتیمیزین گوزونده مووجود وضعیتی یاخشیلاشدیرا بیلن بیر اثباتی قووه یهچئوریلمه سی اوچون گوجله نملی و میللتیمیزین اینامینی قازانماغی گرهکلیدیر. آیدین دیر کی بونا گرکن، ایچریده یعنی میللت ایچینده فعالیتگوسترن گوجلو تشکیلات اولمالیدیر.
7. آذربايجان ميللي قورتولوش حركاتي نین اينديكي مرحله سيني ماهيتاعتيباريله نه آدلانديرماق اولار؟
- گونئی آزربایجان میللی حرکتینین ایندیکی دورومونو موختلیف آچیلارداندیرلندیرمک اولار. عمومییتله میللی دئموکراتیک حرکاتیمیزین توتدوغوموباریزه ایستراتئژیسی، گوج قونومو، کوتلویلشمه سویهسی و اورتاداکیهدفلری آچیسیندان بو دورومو دیرلندیرمک گرکیر. اؤرنک اوچون گوجقونومو و ایرانداکی گوج دنگهسی باخیمیندان، میللی حرکاتیمیز مونفعیلاویونجو دوزییندن، ائتکین اویونجو مرحله یسنه کئچمکدهدیر. قاراداغزلزهلهسی زامانی و اورمو گؤلو اعتراضلاریندا بو گلیشمهیه شاهیداولدوق. و یا خود میللی حرکتین دینامیسمی باخیمیندان داها آرتیق کوتلویلشیب، بین الخالق آلاندا یئر آچماق اوچون اوزونو تنقید ائدیب، یئنییوللار و تشببوثلره جان آتماقدا دیر.
8. گٶزلنيلدي يي كيمي، قاراداغدا باش وئرميش فاجيعه بيرسيرا مسئله لره ايشيقساچدي. هم گونئي آذربايجانين سيويل توپلومو و هم ميللي فعال لارين سوسيالايشلرده پتانسيلي حاقيندا قضاوت ائتمه يه اساسلار وئردي. سيز اٶزموشاهيده لريز و الده ائتدي ييز معلومات اساسيندا بو ايكيمسئله(سوسيالتوپلوم و ميللي فعال لارين پتانسيلي) نه دييه بيلرسيز؟
-میللی فعاللاریمیزین بورادا اشتیراکی اونون گوجلو پوتانسیله مالیکاولدوغونو اورتایا قویدو. آیریجا آزربایجانین یاشیل حرکاتا اولانموناسیبتینده گوروندویو کیمی، قاراداغ زلزله سی بیر داها ثوبوت ائتدی کیآزربایجان میللی حرکاتی، سیویل توپلومونو تام ایچینه آلمیش دورومدادیر.
باشقا طرفدن ایسه هر نه دن اونملی میللی حرکات بو ایشده هم میللتیمیزیناعتمادینی قازاندی و هم اوز شبکه سی نین قابلیتینی اجتماعی بیر مقولهده ده سینادی کی، تام اوغورلو ایدی.
9. اگر شرطي اولاراق، قادينلارين مساوات طلب ائدن حركاتيني "قونشو"يا "ياناشي" حركات آدلانديرساق، ميللي قورتولوش حركاتيني، اونونلارموقاييسه ائتمك اولارمي؟ (هم آذربايجان و هم "ايران" قادينلار حركاتيلاموقاييسه ائده بيلرسيز).
گئنل اولاراق باخیلدیقدا، گونئی آزربایجان میللی حرکاتی ماهیت اعتباریایله ایران قادین حرکاتیندان فرقلی حرکتدیر. قادین حرکاتی اؤزلویوندهاجتماعی حرکت ساییلیر، میللی حرکت ایسه میللی و سیاسی حرکتدیر. دوغرودورکی، ایراندا قادین-کیشی برابرلیینی الده ائتمک قارشیسیندا سیاسی سیستمده دایانیر، بودا قادین ایستکلرینین بعضن باشقا سیاسی ایستکلرلهاوزلاشماسینا گتیریب چیخاریر. آنجاق بونا باخمایاراق ایران قادین حرکتیایسته دیی زامان موستقیل حرکتده ده بولونابیلیر. اونلار سیاسیباخیشلاریندان آسیلی اولمایاراق بیر بیرلری ایله امکداشلیقائده بیلیرلر. آزربایجان دا ایسه، قادین حاقلاری ایله یاناشی میللی حاقلاریمیزدانیوخسون اولدوغوموزا گؤره، (گونئی)آزربایجان قادین حرکاتی دئیه یئنی بیراولقو اورتایا گلمیشدیر. بو حرکت هله گنج حرکات ساییلیر و بیر سیرافعاللاری میللی حرکتله مشترک دیر. بو سببدن بعضا میللی حرکتین ایچینده
دیرلنیر. آنجاق گلهجکده بو ساحه نین اوزل فعاللارینین سایی سیچوخالدیقجا، بو دوروم دییشه بیلر و آزربایجان قادین حرکاتی زامان زامانسیاسی آخینلاردان موستقیل حرکت ائتمک دورومونا دا گله بیلر ویا خودبوگونکو ایران قادین حرکاتی کیمی، اونلار دا سیاسی باخیشلاریندان آسیلیاولمایاراق بیر آرایا گله بیلرلر. بیردکی گونئی آزربایجان میللی حرکاتیمودئرن بیر جریان اولدوغونا گؤره، قادین حقوقونون دا الده ائدیلمهسینیاؤز ایستکلری ایچینده یئرلشتیرمیشدیر، اؤزللیکله بیز یئنی گاموحاولاراق قادینلارین برابرلیک ایستکلرینی اؤز اساس ایستکلریمیزدن حسابائدیریک. بو مسئله ده، گونئ آذربایجان قادین حرکاتینی داهادا کوتلویلشمهیهگتیریب چیخاراجاقدیر.
10. "عموم ايران" (سراسري) سياسي آخينلاري و سياسي تشكيلاتلاري كيميتانينان قوه لرين سياسي و تشكيلاتي حاضيرليغي، بيزيم قورتولوش حركاتيلهموقاييسه اولا بيلرمي؟
- سیاسی یئتکینلیک و کادر یئتیشدیرمک اوسته لیک ماددی رئسورسلاری، مطبوعاورگانلاری و مئدیا باخیمیندان آزربایجان میللی حرکاتیندان قات-قات گوجلوو موقایسه اولونماز دره جه ده دیرلر. آنجاق آزربایجاندا میللی حرکاتینسؤیلم باخیمیندان گوندمده اولدوغو بیر طرفدن، او جریانلارین مییللیمسئله نی رسمیته تانیمادیقلاری و عینی حالدا میللتیمیزین کئچمیشده اولاناعتمادینین قارشیلیغینی وئرمدیکلری اوچون، بو ایمکانلار میللی حرکتلهموقاییسهده کؤلگهیه دوشوب.
11. ياديزا ساليرام كي، نئچه ايل اٶنجه "اصلاحات" دٶورونده، تهرانين لالهپاركيندا 8 مارت دونيا قادينلار گونو موناسيبتيله خانيم سيمينبهبهاني نين رهبرليك ائتدي يي تجمع، خاريجده فعال اولان بوتون فارسمئدياسي نين ساپورتيلا هفته لرله رئكلام آردينجا، جمعي ايكي-اوچ نفريبير يئره توپلايا بيلدي. هابئله باشقا موناسيبتلرده فارس اوپوزيسيونو نونتشبوثسيزلييي و حتي ياشيل حركاتين تئز سٶنمه سيني نظره آلساز،آذربايجان ميللي قورتولوش حركاتي حاقيندا، اوپتيميست اولماغا اساسگٶرمورسوز؟
- قید ائتدییم کیمی، فارسلار سیاسی یئتکینلیک، کادر یئتیشدیرمک، ماددیرئسورسلا، یازیلی اورگانلار و مئدیا باخیمیندان آزربایجان میللیحرکاتیندان قات-قات گوجلودورلر. آنجاق اونملی سی بوردادیر کی، بوتونبونلارا رغما میللت اونلاری سینادیغینا گوره - یاشیل حرکاتی لیدرلری نین حاکمییتده اولدوغو دورده و باشقا فارس اوپوزیسیونون سیاسیعملکردلری-اونلار میللتین اعتمادینی قازانا بیلمه ییب لر. بو ایسهاونلارین چاتیشمایان جهتی دیر. آزربایجان میللی حرکاتینا گلدیکده ایسه بوحرکات میللتیمیزین اعتمادینی قازانماقدا گوجلو پوتانسیله مالیک دیر و اوزفعاللییتلرینده –زلزله ده و اورمو گولو پرابلمینده- بو اعتمادی قازانماغادوغرو ایره لیله ییر. بو ایسه حرکاتیمیزین اوستون جهتی سایلمالیدیر. بوآرادا اونوتمایاق کی بیر اعتراضی فعالیت له، یاپیجی و مسئولیتلی وظیفهلرعهده لنمک آراسیندا فرق وار.
12. ايران رسمي اورقانلارينا كئچيريلن سئچگي لرده، خصوصيله سون 12 ايلعرضينده، آذربايجان بير طرفدن ضعيف ايشتيراك و باشقا طرفدن، صاندیقلارينباشينداكي سئچيملريله اٶزل بير دوارانيش گٶسترديلر. (يادينيز ساليرام،محسن مهرعلي زاده نين ايشتيراك ائتديي 1384-جي ايلين پريزيدنتسئچگي لرينه) بو پراسئس ين آردينجا، ايكي ايل اٶنجه 1388-جي ايلينسئچگي لري نين آردينجا "جنبش سبز" آدلي بير حركاتين شاهيدي اولدوق. بوحركاتين ايكي ليدريندن بيري نين آذربايجانلي اولماسينا باخماياراق،آذربايجان بو حركاتا بير معنالي ياناشيب و قاتيلمادي. بو رفتارین سببيسيزجه نه ايدي؟ آيا فرضي بير وضعيتده اگر "جنبش سبز" آدلي جريان دوامائتسه ايدي، آذربايجان قورتولوش حركاتي نين ايراده سيندن كنار، بو "جنبش"آذربايجاندا آياق توتا بيلردي مي؟
- وورغولادیغیم کیمی، گونئی آزربایجاندا میللی پروبلم موجوددور،ايران رسمياورقانلارينا كئچيريلن سئچگي لرده، آداي لارين ایستر تورک اولسون ایسترفارس، اولکه ده یاشایان میللت لرین اوزللیک له گونئی آزربایجاندا تورکمیللتی نین میللی حقوقلاری نین برپاسینا داییر آیدین یاناشمامالاری بیردهکی، سوزو گئدن آداي لارين کئچمیش فعالییت لری، سئچکی لرده گونئیآزربایجان تورک لری نین ضعیف ایشتیراکینا سبب اولوب. سئچکییه قاتیلاناینسانلارین، آزدا اولسا میللی حاقلاریمیزدان دانیشان آدایلارا سسوئرمهسی ، آزربایجاندا اساس پروبلئمین نه اولدوغونو گؤستریر.
13. منيم فرضي بير وضعيت حاقيندا وئردي¬ييم سوآلا جاوابينيزي آلماديم.باخمایاراق کی،“جونبئشئ سبز” تام اولاراق دایانماییب، و موختلیفمیدانلاردا فعالیتینی سورمکدهدیر. هله اونلارین لیدئرلری و بیر سیراائتکیلی اینسانلاری زیندانلاردادیلار ، مجازی دونیادا چالیشانلاریوار و...
- اگر یاشیل حرکت سونوج آلاجاق، اوغور قازاناجاق دورومدا اولسایدی،آزربایجان تورک میللتینی و رئال باخساق میللی حرکتی اؤز سوکوتونو دوامائتدیرمه یه جکدی. طبیعی کی بو مسئله میللی ایستکلری ده اؤنده توتاراقاولاجاق ایدی بئله اولمازدیسا، چوخ قیسسا مدتلی اولاجاقدی. بیر سیرا
شخصلریمیز و تشکیلاتلاریمیزین او زامانکی توتوملاری بو دئدیکلریمین ثوبوتودور.
14. عجبا "جنبش سبز" فارس ميللتي نين اتنيك حركاتي دير مي؟
- ائتنیک حرکتین ماهیتی و آنا ایستکلری ایله یاشیل حرکاتین اوخشارلیغییوخدور. باخمایاراق کی یاشیل حرکات فارس بؤلگهلرینین بؤیوک شهرلریندهاورتایا چیخمیشدی، اوستهلیک یؤنتیجیلرینین و فعاللارینین فارسشووینیستی و یا آسیمیله اولموش باشقا میللتلردن اولسا دا، بو حرکتائتنیک حرکت ساییلماز. ناقص آنلاییشلی دئموکراسی حرکتی ساییلیردی کییالنیز فارس میللتینین منافعینی رهبر توتوردو. اتنیک حرکتلرده داها چوخملیی عونصورلارا داییر ایستک لر سوز قونوسو اولور. یا شیل حرکت نقدر کی،اولکه ده یاشایان میللت لرین میللی حقوقلارینا داییر آیدینجا و عملدهموقعینی اورتایا قویماییب، یالنیز فارس میللتی نه مخصوص بیر حرکاتسایلیرلار.
15. ائله بيل اٶنجه كي سوآليم تام آيدن دئيلدي. فارسلارين اتنيك حركاتيدئيركن، اونلارين اٶز اتنيك قوروپلاري نين ميلل حاقلاريني طلب ائدن حركتيوخ، اتنيك باخيمدان اساسا فارس فعال لاري و فارس وطنداشلارا دايانان بيرحركت كيمي نظرده آليرام. ها بئله غيري فار س ميللترين ايستكلرينيه سويوخياناشماقدا بئله بير قناعته گلمه يه اساس وئره بيلر.
- اگر مسئله یه بو آچیدان یاناشساق، اولکه ده میللی آزینلیقلارینتشکیلاتینی چیخماق شرطیله بوتون تشکیلاتلار- جریانلار او جومله دن "جنبشسبز" فارسلارین ائتنیک تشکیلاتی- حرکاتی ساییلیر. بو جریانلاردا 20-جییوزایللیکده پهلوی لرین حاکمییتی قورولدوقدان سونرا بیر میللت و بیردیل-فارس میللتی و فارس دیلی- ایدئولوژوسو هه له ده سینماز بیر تابواولاراق، تبلیغ اولونماقدادیر. اولکه ده یارانان تشکیلاتلار بوایدئولوژیه دایاناراق فورمالاشیبلار. محض بونا گوره ده غیری فارس میللت لرین ایستکلرینه سویوق یاناشیرلار. اونا گوره کی، بونلارین اینانجیندافارس یعنی ایرانلی و ایرانلی یعنی فارس دئمک دیر. بونا تاریخی اورنک25-1324 جی ایللرده گونئی آزربایجاندا قورولان آزربایجان دئموکرات فرقهسی نین حاکمییتی دیر کی، توده پارتیاسی طرفیندن ائله ده مثبت
قارشیلانمادی. باخمایاراق کی، هر ایکیسی سوسیالیست ایدئولوژوسونون داشییجیلاریندان ایدیلار.
بو گون ایسه بو سویوق یاناشمالارین چوخونون شاهیدی اولموشوق. بونلار بوگون دئموکرات حتی دینی تشکیلات اولسالار دا غیری فارس میللت لرینایستکلرینه بو گونه دک سویوق یاناشیبلار.
16. آيا استاديوملاردا گئدن ميللي فعال ليغي، قورتولوش حركاتي نيناوندان قاباخكي فعاليتلري نين دوامي و تكامولو گٶرورسوز يا اونلارينكناريندا يئني مئيدانا چيخميش بير فعاليت نٶوعي؟
- میللی حرکاتین قاباخکی فعالیتلری نین داوامی دیر آنجاق تکامولو دئیلدیر.اونا گوره کی، 1381 –جی ایللرده بز قالاسیندا و باشقا یغینجاقلارداوئریلن شعارلار ایندکی استادیومدا وئریلن شعارلار دا سياسي باخيمدانایره لی له مه يوخدور. بیرده کی، قاباخکی یغینجاقلارین یئرینی و زامانینی میللی حرکت معینلشدیریردی آنجاق بو یغینجاق استادیوملاردا قورولدوغوناگوره یئری ده زامانی دا دولت طرفیندن معینلشدیریلیر. میللی حرکات ساده جهیارانان فرصت دن یارارلانیر و حرکاتی کوتله وی لشدیریر.
17. بو يكي مرحله¬ني موقاييسه ائدركن، بس بابك قالاس نين ايلده بير دفعهكئچيريلمه سي، شهرلردن و مئديا نظارتيندن اوزاق كئچيريلمه فاكتلاريني،اينديكي وضعيتله موقاييسه ده نئجه ديرلنديريرسيز؟
- بابک قالاسی حرکاتی تام انقلابی-سیاسی بیر حرکات ایدی. بو گون ایسهاستادیوملاردا باش وئره ن اولایلارین اوستون جهتی اوندان عبارت دیر کی،میللی ایستک لریمیز اولکه نین بوتون شهرلرینده سسله نیلیر. بو ایسهحرکاتیمیزی کوتله ایچینده یایلماسینا یاردیم ائدیر. باخمایاراق اورموگولونون قورودولماسی و قاراداغ زلزله سی ایله باغلی استادیوم لاردا میللیفعاللیغیمیز گوجلو نومایش ائتدیریلدی، آنجاق اوردا گوستریلن فعاللییت لربابک قالاسی یغینجاغی قده ر تام سیاسی-انقلابی فعالییت حساب ائدیلمز.اونا گوره کی،جمعییتی داها چوخ استادیوملاردا تراختور تیمی نین
اودوب-اودوزماسی ائتکی له ندیریر.
18. بعضي فارس فيكير صاحيبلري، فارس ميللتي نين ايستكلري نين فرديآزادليقلار اطرافيندا فيرلانديغي و سياسي آزادليقلاريين نخبه لره مخصوصبير ايستكلر آدلانديرانلار واردير. بو مودعالا راضياولوب-اولماديغينيزدان آسيلي اولماياراق، آذربايجان كوتله سي نينايستكلريله، آذربايجان ميللي قورتولوش حركاتي نين شعارلاري آراسيندااولان فرقلر نه لرديرلر؟
- شعارلارین بیر چوخ حیصه سی تاکتیکی دير. باخمایاراق کی، تاکتیکی شعارلارقیسا بیر زاماندا فایدالی اولورلار، آنجاق دقت ائتمه لییک کی، بو شعارلارچوخ آز سیاسی آنلام داشییدیغینا گوره اوزون مددت ده حرکات اوچون منفیتبلیغ لره چئوریلیب ضررلی اولا بیلرلر. بير سيرا شعارلار ايسه چوخ آشيرياولور. كوتله بئله شعارلاري قاورايا بيلمير. دیگر طرفدن، ميللي حركات كيمليك مسئله سینی اؤنده توتدوغو اوچون، عموم ايراندا گوندمده اولانكوتله نين ايستكلرين منيمسه يه بيلمير. اورنك اوچون کوتله اقتصادیدورومدان چوخ سیخینتیدادیر و میللی حرکاتدا اقتصادی خاراکتئر داشییانشعارلار یوخدور. میللی حرکتیمیزین بو ایستک لر و شوعارلاری تمثیل ائدن، هم ده میداندا اولان آلترناتیوی اولمالی دیر.
19. جاوابينيزين بيرينجي حيصه سيني بير نئچه اٶرنكله آرتيق ايضاح بيلرسيزمي؟
- وئریلن شوعارلارین بیر سیراسی عیرقچیلیغین گوستریجی سیدیر و حرکاتیمیزیباشقالاری نین گوزونده عیرقچی حرکات کیمی گوستریر. اوزون بیر موددتآسیمیلایا اوغرامیش هله اوز تاریخینی تانیمایان و دیلینی دوزگون دانیشابیلمه ین بیر میللته ائله جه تبلیغات واسیطه لریمیز یوخ حدینده اولدوغوحالدا آشیری شوعارلارین سسلندیریلمه سی میللتیمیزین بیزه یاخینلاشماسیندامانعه چیلیک توره ده جک. اولدوقجا چالیشیریق کی شوعارلاریمیز باشقا میللتلره حقارت ایچرمه یرک، دوولت چیلییمیزه دوغرو ملموس ایستکلره دایانسین.
20. يقين كي گونئي آذربايجان توپلومو، چوخ حوزه لردن تأثير آلير. ميثالاوچون تهران سياستي،داخيلده فعال اولان فارس موخاليفت، غربدن ياييلانفارس ديل لي مئديا، قوزئي آذربايجان، توركيه، عرب بهاري، ايراندا ياشايانباشقا ميللتلرين سياسي فعاليتلري. سيز بو تأثيرلري نئجه گٶرورسونوز؟
- ایندیکی دونیادا میللتلر کئچمیشدن داها چوخ، چئورهلرینده باش وئرناولایلاردان ، آخینلاردان و اویونجولاردان تأثیرلنیرلر. سایدیغینیزعامللرین ماهیتی، ایستکلری، ایمکانلاری و قازانیب-اودوزمالاریمیللتیمیزین گلهجک مئییل لرینه و اؤزل اولاراق میللی حرکتهیاخینلاشماسینا تأثیر ائدهجک. بيرده كي، معاصیر دووروده مئدیالار میللتلرین اویانیشیندا و سیاسی شعورلاری نین فورمالاشماسیندا ان اونملی رولوداشییرلار. گونئی آزربایجان تورک لری ده سوزو گئدن حوزه لردن تاثیرلهنییر و سیاسی شعورونو آرتیریر. آنجاق گونئی آزربایجان میللتی نین میللیشعورونون آرتماسی اوچون گوجلو میللی تئله کاناللارا احتیاجی وار. بونوناولماماسی میللی حرکاتین کوتله ویلشمه سینی لنگیدیر.
21. نورمال حالدا اينسانلارين ان ياييقين ديرلنديرمه متودي، "موقاييسه"اولور. بو باخيمدان قوزئي آذربايجان و توركيه جومهوريتي گونئي ده،گونئي ده و ايراندان حاكيم اولان وضعيتله موقاييسه اولورمو؟
- عمومیتله اینسانلاری اینکشاف ائتمیش دولتلر ائتکیلندیریر. اورنک اوچون بو گون اینکیشاف باخیمیندان گئریه قالمیش افغانستاندولتی هئچ ده اولکه ده یاشایان فارس لارین ماراغینی کسب ائتمیر. حتی فارسکوتله سی ایچینده افغانستاندا اولان دیلداشلارینا هئچ بیر ماراق یوخدور. اونلارلا دیل بیرلیی اولدوقلارینی بئله دانیرلار. طبیعی کی، تورک دولتلرینین اینکیشافی گونئی ده یاشایان میللتیمزه اولوملو تاثیر باغیشلایب وباغیشلاماقدادیر.
22. فارس ديل لي مئديا آراسيندا خصوصي رول اوينايان، فارس ديل لي بي بيسي نين اوزل بير يئري و رولو واردير. بو تله كانال، عمل لي- باشلي، مئديالبير "فارسيستان" كيمي عمل ائدير. سيزجه بو تلويزيونون كانالي تأثيرينيفارس و غيري فارس ميللترين سياسي شعورلارينا نه كيمي تأثيرلر بوراخير؟
- گئنل اولاراق دئمک اولار کی، سیاسی ماراقلارینا باخمایاراق، سوزو گئدنتئله کانال فارس دیلینی دوشونن میللت لرین سیاسی شعورونو آرتیریر. میللیشوعورا گلدیکده، بو تئلئویزیانین بو حاقدا جیددی بیر پروقرامینا شاهیداولمامیشیق. آنجاق نورمال حالدا اورادا چالیشان اینسانلار فارسلار و یاآسیمیله اولموش تورکلر اولورسا، طبیعی اولاراق ناقص دئموکراسیآنلاییشلی فارس میللتچیلیینی یانسیداجاقلار و بو تئلئکانال بیرفارسیستان کانالی کیمی گؤرونهجکدیر.
23. لوطفا بو مسئله ده بير مقاما ديقت ائدين: ايراندا "همكشوري بودن ازهمزباني بودن است" شعاري نين تبليغيله اوزون ايللر مشغول اولموش فارسميللتچي لييي ايندي اٶزو عكس يول گئدير يعني افغانستان، تاجيكستان و حتيتورك جومهوريتلرينده ياشايان "همزبان"لاريني، ايرانداكي "هم كشور"لرينهترجيح وئريرلر.بو ايسه بيزه اوخونان موعظه لرين ترسينه عمل ائتمك دير.
عجبا بيزيم اينسانلاريميز بو شبده بازليغي گٶريب اوردا ياتان مئساژيتحليل ائده بيليرلرمي؟
- اصلینده ده بئله اولمالیدیر. نورمال بیر اینسان هئچده باشقا اولکه لردهیاشایان دیلداشلارینا بیگانه قالمامالیدیر. نئجه کی، میللی فعاللاریمیزقاراباغدا باش وئرن اولایلارا بیگانه قالمایبلار. آنجاق فارس حاکمییتیاوزونه بو حاققی وئره رک، گونئی ده یاشایان سویداشلاریمیزا بو حاققیوئرمیر. بو ایسه چیرکین بیر سیاست دیر. و فارس حاکمییت لری ده بو سیاستیداواملی اولاراق یئریدیبلر. یعنی اونلار اوز منافعلرینی اولکه داخیلیندهبیر شوعار و اولکه خاریجینده تام باشقا بیر شوعاری تبلیغ ائتمک دهگورورلر. بورا دا نظرینیزی بیر مقاما جلب ائدیرم. تبریزده توخونان تبریزخالچاسی اولکه داخیلینده تبریز خالچاسی آدلانیر. آنجاق بو خالچا اولکه دن کنارا چیخدیقدا ایران خالچاسی یوخ" "فارس خالچاسی " PersianCarpet"آدلانیر. بو ایسه ایرقچیلیین ان باریز نومونه سیدیر. اونلار تبریزخالچاسینی اولکه داخیلینده "فارس خالچاسی" آدلاندیرا بیلمزلر. بو سیاستینباش توتا بیلمه یه جه یینی یاخشی بیلیرلر. آنجاق اولکه خاریجینده بوسیاست هله ده یئریدیلمک ده دیر. بیز فارس حاکمییتینه بو حاققی وئریریککی، باشقا دولتلرده حتی تورک جمهورییتلرینده اولان اوز دیلداشلارینابیگانه قالماسینلار. آنجاق اونلار نه اینکی بیزه بو حاققی وئرمیرلر، اوسته لیکبیزلری جاسوسلوقدا اتهاملایب تورمه لره آتیرلار.
24.شاه دٶورونده خاريجده فعال اولان اوپوزيسيون، داخيلده كي رئالليقلاردان چوخ اوزاق ايدي. ايندي سيزين آچيدان، خاريجده جرياندا اولانفعاليتلر نئجه گٶرسنيرلر؟
- اؤنجه لیک له وورغولامالیام کی میللی حرکاتدا ائشیک- ایچری آیریمی ایلهتام موخالیفم و اومید ائدیرم تئزلیکله بونا شاهید اولاق کی، ایچری ایلهائشیک داها اویوملو بیر شکیلده اؤز وظیفه لرینی یئرینه یئتیرسینلر.
سوالینیزا گلدیکده، خاریجده میللی زمینده فعالیت گوسترنلر اکثرا داهاچوخ آشیری رادیکالدیرلار. حتی اولکه دن خاریجه چیخانلاردان بیر چوخو خاریجدهاولانلارین تاثیرینه دوشره ک آشیری رادیکاللاشماغا دوغرو گئدیرلر. من اوزومنئچه ایللر خاریجده اولموشام و اورادا داها چوخ آشیری آددیملارآتیلماسی نین طرفداری ایدیم. آنجاق ایندی کی، اولکه ایچینده یم بونوننقدر رئاللیقدان اوزاق اولدوغونو دویورام.
25. بو اٶلكه خاريجينده "راديكال" اولماغين سببي خاريجده آزادليغين اولماسيساييلا بيلمزمي؟ ديقت ائدين كي بو اٶنملي بير اينديكاتوردور. يعنيآذربايجانلي اگر خاريجه چيخاندا مٶوقعي ايچري ده اولدوغوندان فرقلنير،اوندا، مسئله ني بئله ده باشا دوشمك اولار كي، خاريجده كي آذربايجانتوركلري نين مٶوقعي، تپگي سيز-باسقي سيز شراييطده،
- طبیعی اولاراق، خاریجده آزادلیغیناولماسی نتیجه سینده کیمسه هئچ بیر چتینلیک چکمه دن اوز فیکیرلرینی راحاتجاسینادیله گتیریره بیلر. باخمایاراق کی ، حرکاتدا رادیکال دوشونجه لرین اولماسیندا دافایدا وار اما سیاسی فعالیت معقول، سوروملو و الوریشلی عمل ائتمکدئمکدیر. دیققت ائتملی ییک کی ،خالقیمیزدان چوخ مسافه آچماق و یااولوسلارآراسی سؤیلمه بیگانه اولماق معقول ساییلماز. میللی حرکاتیمیز،میکرومحیطلرده سورومسوزجا دانیشیقلاردان داها جیددی و داها بویوک رئالبیر حرکتدیر. سئویندیریجی دیر کی خاریجده، بونلارا دیققت ائدرکچالیشانلارین سایی سی چوخالماقدادیر.
منجه ایچریده کیلرله ائشیکده کی لرین آراسیندا بیر اوچوروم وار. بواوچوروم اونلاری بیر-بیرینی باشا دوشمه یه ایمکان وئرمیر. اودور کی،سوز-صحبت لر ، توهمت لر و شانتاژلار باشلانیر. بو اوچوروم بیر منطیقیفضادا ایچرینین دورومونو نظره آلماقلا دانیشیق یوللاریلا آرادانقالدیریلمالیدیر. عکس حالدا میللی حرکاتین بیر چوخ انرژی سینی هدره وئرهجک دیر.
26. اگر من سيزه دئسم كي هله 1990-دان بري داخيلده اولان فيكيرلره خاريجدهمٶوجود اولانلارين آراسيندا ديقت ائديب، چوخ جيددي بير اوچوروم موشاهيدهائتمه ميشم، نه دئيرسيز؟ ميثال اوچون سيزجه بير مقاله نين مٶلفينيتانيمادان، اونون داخيلده يا خاريجده يازيلديغيني بيلمك راحاتمي؟ ياخودبير تاخما ايمضانين صاحيبي نين ايچريده، ديشاريدا يا هر ايكي حوزه دهياشاماسيني آرخايينليقلا بيلمك مومكونمو؟
-بورادا وورغولامالییام کی، میللی حرکت اؤزلویونده ، ماهییتینه باخاراق رادیکال بیر حرکت دیر.آنجاق اوچوروم دئدیکده، رادیکاللیقدا دئییل آشیریلیقدا عملی عقلانییت ده دیر. نظری عقلانییت باخیمیندان بلکه ایچری ایله ائشییین چوخ اوخشارلیغی اولا و هه له ایچریده کیلر داها رادیکال اولالار دا. آنجاق مسئله عملی عقلانییت ده دیر. تاخما آد ایله یازیلان عمل محورلی بیر مقاله ،اوزونو مئیداندا گوسترمیرسه،دئمه لی اونونلا ائشیکده اولانین هئچ فرقی یوخدور. همین تاخما آدلار او زامان گئرچک آنلامدا ایچری نین دورومون گوستره بیلر کی، عمل مئیدانیندا اوزلرین گوسترمیش اولسونلار. تاخما آدلارلا و یا خاریجده کی بللی آدلارلا وئریلن پلانلاری بیز نه استادیوملاردا، نه ایچریده کی نشراولان درگی لرده، نه محکمه ساوونمالاردا گورموروک.
میللی فعاللاریمیز ایستر ایچریده اولسون ایستر خاریجدهمیللتیمیزین قایغیسینی چکدیینه گوره هر ایکیسی ده تقدیره لایقدیر. میللی مجادله لرده فرقلییاناشمالار بیر-بیرینی تکمیللشدیرمک اوچون بیر-بیرینه دستکاولمالیدیرلار. او کی، ایمضاسیز و یاخود تاخما آدلارلا یازیلان مقالهلرین مولیفلرینین تانینیب – تانینمادیغینا گلدیکده ایسه دئمه لییم کی، بیرینه کی میللیمسئله ایله اوزون مدت دریندن ایلگیلنیر، هانسی یازینین ایچریدن، ائشیکدنو یاخود دوشمن لر طرفیندن یازیلدیغینی تخمین ائتمک هئچ ده چتین دئییل.


c: text/html

text:
القیصصه اوْ شیـره هیهجـان گتـدی بـ? سـؤزلهر
قلبینده اوْلان عئشقه دیـلالـهتـدی بـ? سـؤزلـهر
شیریندیل ا?شاقلارا دیل اؤرگهتدی ب? سؤزلـهر
سسلهندیله گئتمه باش?وا بیر دوْلاناق بیز
قوْی پرچهمیوین سایهسینه دالدالاناق بیـز
زینب گؤر?ب عباسیده وار یاخش? عقیده
حاضیـردی اؤلـه گئتمییـه دربــار-ی-یزیــده
ائیلیبــدی دوعــا ا?م-ی-بـنینــه اوْ حمیـده
سسلــهنــدی آنـا، بــهبــه ا?ز?ن آغ، ائـــوین آبــاد
شاد ائیلهدی اوْغل?ن بیزی، اوْلس?ن ا?رهگین شاد ادامه مطلب...
ابوالفضل حرمه قای?د?نجاق زینب (س) امان نامه سؤز?ن بیلیب قارداش? ایمام ح?سئینه بئله دئییر:
عبــاسیمــه گلیبــدی امـــان نامــه غـــم یئمـــه
گئدسه گئدیبدی روحیوه ی?ز وئرمهسین موْحـهن
بـــ? آز سیـپـــاهــی ده ائلــه آزاد قــالمـاس?ــــن
شمر?ن حضرهته ابوالفضله امان نامه گتیرمهسی
شمر?ن سسیکی تللیدهن اخیامه گلیبدیر
بیلـدی هامـ? عبـاسـه امـان نامـه گلیبـدیر
هئی باشل?ر امان نامه سؤزین باشدان اوْ ظال?م
شرمـهنده ائدیر، قارداش? قارداشـدان اوْ ظال?ـم
********************* ادامه مطلب...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سومین قسمت از مطالب ارسالی محقق و نویسنده توانا ، همشهری عزیزمان جناب آقای مهندس علی فتحعلیزاده علمداری از شهر تهران درج میگردد . لازم به توضیح است كه قسمت های یك و دو از این سلسله مطالب در قسمتهای پیشین همین وبلاگ درج گردیده است . با تشكر از ایشان
نام ها و واژه نامه 3
در بخش های 1 و 2 این سری مقاله گفتیم كه توپونیم های هر قوم و ملت و مكان چون یافته های باستان شناسی زیرخاكی ها، ارزشمند و گره گشای جواب خیلی از نامعلوم ها و سؤالات است و از بین بردن به عبارت دیگر تغییر و یا غلط نویسی دانسته و ندانسته آنها همان جرم و گناهی را كه برای از بین برندگان اشیاء گذشتگان وارد است برای از بین برندگان توپونیمی ها هم جاری است. پس از این مقدمه به بررسی چند توپونیم پرداخته میشود:
چَم كی ،چَم چی یا كَم كی:
اسمی است كه با آن اهالی منطقه كوهی را كه در جنوب شرقی هادی شهر (علمدار – گرگر) قرار دارد می نامند. این نام را نیز نظیر بسیاری از نام های دیگر به «كیامكی» قلب یا تغییر داده اند. علت و سبب این كار و معنی و مفهوم این نام، برای نگارنده این سطور نامعلوم است. حقیر از كودكی بیاد دارم كه این كوه ییلاق و به عبارت صحیح تر «یای لاخ» اَهالی منطقه بود كه در فصل یای (تابستان) كه علوفه درمنطقه رو به اتمام میگذاشت با چهارپایان خود بدانجا میرفتند زیر را كه پر از آب و علف بود. حال برخلاف عادت مالوف كه با آن نام ها را تعبیر و تفسیر میكنند، معنی این نامه بشرح تدقیق میگردد.
چَم: جائیكه پر است از علف های مضر، چمن، جائیكه درختان كوتاه وجود داشته باشد
بیشه – جنگل، آب جاری
چَم یِری: منطقه ای از كوه كه مه و ابرها در آنجا جمع میشود و در نتیجه رطوبت افزایش یافته و باعث رشد گیاهان در آن محل یا منطقه میگردد.
چَم كی، چَمكی: مُهری كه پس از تراشیدن پشم چهارپایان نظیر گوسفند بر بدن آنها می زنند.
كَمْ: طنابی كه با استفاده از علفهای بهم پیچیده جهت بستن باغ (بسته) گندم، یونجه و
نظایر آن درست میكنند . باغ مثل گؤلش باغی Küleş bağıیونجا باغیYonca bağı
چَم چی: نام كوهی است بلند كه در استان آغری تركیه قرار دارد.
نقطة جالبی كه توجه مرا در دیدار از مركز توریزم و فرهنگی شهر مركز این استان جلب كرد واژه هائی تركی اصیل بود كه در كتابچه ای موجود در آنجا نوشته شده بود. این واژه ها كه بشرح زیر از طرف من یادداشت برداری شد، با همان مفاهیم در منطقه علمدار گرگر رایج هستند.
خرت و پرت : (Ayın oyun) آئین اُیون
زن حامله : بوی لی(Boylu
كم عمق : Dayaz دایاز
دلّاك : دلّح (Dellek (
سفره : دستار (Destar )
برنج : ( (Düyü دؤیؤ
چادر شب : فارماش( (Farmaş
فَعله، عمله : فِحله Fehle
قلُمه(Qelome) درخت تبریزی :
كی ونی (Keyveni) ؟
لَچَح (Leçek)روسری :
شَپه(Şepe) مُوج:
نوعی حلوا: (Kuymax) كوی ماخ
سه ساران ، سیه سران
در باره وجه تسمیه توپونیم سیه سران نقل و قول هایی وجود دارد كه عینا" آنها را در اینجا می آ وریم و لازم به ذكر است در باره درست یا نادرست بودن این ها و یا اینكه در جای نقل شده یا نه سكوت می كنیم و قضاوت را به عهده ی خوانندگان عزیزمی گذاریم.
1- واژه ی سیه سران تر كیبی از سیسو آرانمی باشد كه در اثر مرور استعمال تبدیل به سه ساران و در كتـــــابت سیه سران شده است. سیس،در در تركی لهجه آذربایجان هیس، واژه ای است تركی و به معنای دود ، غبار و مه (دومان) و آران به معنای جلگه، دشت ، صحرا می باشد و معنای كلــی آن دشت مه آلود می باشد.
2- نام روستای سه ساران قبلا مأخوذ از اسم طایفه ای ترك ، قارا باشلار كندی بوده كه به بر سر خود دستمال سیاه می بستنند.
به نقل اختصار از سایت: sisaran.blogfa.com
قاراباش در تركی :
- نام پرنده ای است كه به لاتین به آن Sylvia aricapilla گفته شده واز از فامیل دسته (پرندگان خواننده) میباشد كه از اروپا، جنوب غربی آفریقا تا مركز آسیا زندگی میكنند.
-نوعی گندم سیاه مقاوم به سرما
نام گیاهی كه دارای گل های آبی و یا ارغوانی میباشد و نام علمی آن Aluodan Larosi Stochys میباشد.
* مردپیر تأهل اختیار و یا ازدواج نكرده
* راهب، كشیش
* نوعی انگل مرگ آور طیور
درتتی dertti( دَردلی) باش،
بی عقل
خدمتكار
نامی كه به غلامان و زنان صیغه میدهندنام اردكی سرسیاه
آدلاریمیز تاریخیمیز
توپونیمیك سؤزلوك
بیرینجی بوراخیلیش
نشر فیروزان
تهران صندوق پستی 1131-19615
فرهنگ اسامی جغرافیایی
فیروز رفاهی علمداری
نوبت چاپ: چاپ اول
حروفچینی: فیروزان
سال انتشار: 1384
شمارگان:1000نسخه
گیریش
اییریمینجی عصرین باشلانغیجیندان آذربایجان دیلچیلییینین یئنی حیاتی باشلاندی. بو یئنی حیاتدا بؤیوك آددیملار آتیلیبدیر. بو گون اییریمی بیرینجی عصرده دیلچیلیییمیز باشقا علم ساحه لرینه قووۇشاراق تزه موضولارلا مشغول اولور. بو ساحه لردن بیری تاریخدیر. او یئرده كی تاریخی سندلرین ألده اولونماسی ایمكانسیزدیر دیل بیر یاردیمچی آچار كیمی ایرلی یه گلیر.
موعاصیر آذربایجان دیلچیلیینده عومومیتله آنوماستیك و خوصوصیله توپونیمی ساحه سینده بؤیوك تدقیقی ایشلر گؤرولوبدور. توپونیمی جغرافی آدلار حاققیندا ائله بیر علم ساحه سی ساییلیر كی، تاریخ، جغرافیا و دیلچیلییین بیرلشدییی بیر نقطه ده بو اۆچ علمدن یارارلانیر. بیر آدلی- سانلی توپونیمیست-عالیم دئییر كی، هر بیر آد جغرافیا علمی اولمادان مكانسیز، تاریخ علمی اولمادان ایزسیز و دیلچیلیك علمی اولمادان دیلسیز بیر مؤوجود كیمیدیر. بو گون بیزیم توپوتونیمیامیزین قارشیسیندا أن اؤنملی مسأله لردن بیری ده سویداشلاریمیزین یاشادیغی یئرلرده جغرافی آدلاری آراشدیریب اونلارین سیرینی آچماقدان عیبارتدیر.
گۆنئی آذربایجاندا اوزون ایللر آدلاریمیز یا تحریف اولونوب یا دا ائله بیر شكیلده ایضاح اولونوبلار كی، گویا بو تورپاقلاردا هئچ زامان بیزیم آتا بابالاریمیز یاشاماییبلار. آنجاق آدلاریمیزین علمی أساسدا آراشدیرماسی و اونلارین سؤزآچیمی گؤستریر كی، بیز نه اینكی بو تورپاقلارا گلمه دئییریك،بلكه بئله ایدیعا ائدنلردن داها قاباق بو أراضیلرده یاشامیشیق و یاشایاجاییق.
اینسانلار یاشادیغلاری هر بیر یئره آد قویورلار. بو آد قویما یا بیر باشا اورادا یاشایانلارین واسیطه سیله باش وئریر ، یا دا باشقالاری همین جغرافی آبیئكته آد قویورلار. بوگون بیزیم میلاددان قاباق دیلیمیزین یازیلی سندلری هله لیك اورتادا یوخدورسا ، بو او دئمك دئییل كی، او دؤورلرده بیزیم آتا-آنالاریمیز باشقا بیر دیلده دانیشارمیشلار.
تۆرك دیللری دونیادا مووجود اولان سككیزمین تانیلان دیل آراسیندا چوخ گوجلو قورولوشا و گئنیش ایمكانا مالیكدیر. بو دیلین قراماتیك ائستروكتورونون دقیقلییی اونون داها اوزون كئچمیشه سؤیكنمه سینی گؤستریر.
بو گون باشقا تۆرك دیللرینده ده توپونیمیایا بؤیوك أهمیت وئریلیر. تۆركمنلر، قازاخلار، قیرقیزلار و باشقالاری (بیزیم قایناقلارا موراجیعت ائدین) آرتیق توپونیمیك سؤزلوكلرینی حاضیرلاییبلار. آنجاق آذربایجان دیلچیلیك علمینده بو ایش تام شكیلده یئرینه یئتیریلمه یبدیر. دوزدور موختلیف توپونیمیستلر و دیلچیلر طرفیندن آدلاریمیز یوزولوب و اونون دیل قورولوشو و معناسی آشكار اولونوب ، لاكین قئید اولوندوغو كیمی بو ییغجام شكیلده و سؤزلوك بیر حالدا اولماییبدیر.
بئله بیر ایشین گؤرولمه سی حؤرمتلی علمی رهبریمین تاپیشیریغی و ایدیاسی أساسیندا یاراندی. اؤنجه پروفسور توفیق حاجی یئف بئله تكلیف ائتدی كی، بیرگه ایراندا تۆرك آدلاری حاققیندا ایش گؤرك. آنجاق مكان اوزاقلیغی و باشقا مانئعلر بو ایشی تاخیره سالدی. بونا گؤره من بئله بیر قرارا گلدیم كی، آدلاریمیزین سؤزلویونو حاضیرلاییم. بیرینجی بوراخیلیشدا آذربایجان توپونیمیاسیندا ألده اولونان ناییلیتلردن یارارلانماق و اونون یاردیمی ایله تاریخیمیزه بیر نظر سالماق ذهنیمدن كئچدی.
بو اثری اوخویاندا گؤرجكسینیز كی، بیز نقدر آدلاریمیزین معناسیندان اوزاقلاشدیریلمیشیق. آدلاریمیز یا تحریف اولونوبدور، یا یازی قایدالاری أساسیندا قئید اولونماییبلار. بیر پارا آدلاریمیز ترجمه اولونوبلار. مثلن بیز آغ سؤزو «آق،آغ» یازی شكلینده گؤروروك. بیرپارا آدلاردا آغ قوووشوق یازیلیر، بیر پارا آدلاردا آیری یازیلیر. قارا سؤزو «قره،قرا» كیمی قئید ائدیرلر. دئمك هئچ بیر قایدا-قانون گؤزله نیلمییر. بورادا آدلاریمیز رسمی سندلرده اولدوغو كیمی یازیلیر. آنجاق كیتابین سونوندا گؤستریجیده اونلارین دۆزگون تلفوظو لاتین ألیفبا ایله یازیلیر كی، بودا آدلارین دوغرو اوخونوشونو گؤستریر. دیرناق آراسیندا آدین یئرلشدییی منطقه قئید اولونور.
بو ایشده أن أسكی طایفالارین ، شاهلارین آدلاریندان یارانان جغرافی آدلار و ائله جه ده همین ائتنونیم و خصوصی آدلارین تۆرك دیللری باخیمیندان ایضاحلانیب یوزومولانیر. كیتابین حجمی ایمكان دایره سینده بو آدلار یوزولور. سؤسوز كی، بورادا قئید اولونمایان آدلار سونراكی بوراخیلیشلاردا تدقیق اولوناجاقدیر.
آذربایجانین أسكی آدلاری حاققیندا أن بؤیوك ایشلردن بیری رحمتلیك غیاث الدین غیب اله یئفین علمی تدقیقاتیدیر. او، آذربایجانین ائتنیك تركیبی و اورادا ایشتیراك ائدن طایفالارین حاققیندا گئنیش تدقیقات آپاریبدیر. اونون فیكیرلری و یوزوملاریندان چوخ فایدالانمیشام. غیب اله یئف آذربایجانین نادر ائتنوقرافلاریندان بیریدیر. او، بو ایشه بیر گیریش یازمالی ایدی. آنجاق تأسوف اولسون كی أجل اونا موهلت وئرمه دی. اوندان علاوه آكادمیك ب.بوداقوف تهراندا اولاندا اونون گؤستریشلریندن خیلی فایدالاندیم. آذربایجانین موعاصیر توپونیمیستی و حؤرمتلی اوستادیم توفیق احمدوفون تدقیقاتی بو ایشین دایاغی اولدو. من او تایدا اولان بوتون اثرلردن یارارلاناراق بئله آددیم آتماغا جسارتلندیم. بورادا باكی دؤولت اونیوئرسیتیه سینین حؤرمتلی فیلولوقلاریندان، آذربایجان علملر آكادمیاسینین جغرافیاچی،دیلچی و تاریخچیلریندن منی تشویق ائتدیكلری اۆچۆن چوخ منتدارام . ائله بونا گؤره ، من بو ایشلری اونلارا اتحاف ائدیرم.
چۇلا (اویكونیم) Çula
ایندیكی جۇلفانین قدیم آدیدیر. توپونیم توركجه یۇل>جۇل«یول، كئچید» سؤزلریندندیر. بو گون جۇلفانین یئرلشدییی مؤوقع و تاریخی قئیدلری آدین معناسینی تصدیقله ییر. جولفانین یاخینلیغیندا یئلشن علمدار كندینین ده آدی آلئم و دار سؤزلزینین بیرلشمه سیندن عمله گلیب كی، آلئم قدیم تۆرك دیلینده چایین دایاز یئری دئمكدیر. آد چایین دایاز و كئچمكه یارارلی اولان یئری دئمكدیر.
گرگر (اویكونیم-اورونیم) Gərgər
توپونیمین آذربایجانین آلبان-آران ولایتیندكی قدیم قارقار طایفا آدینین قیسمن تحریف اولونموش واریانتنی [1] اؤزونده عكس ائتدیردییی ائحتیمال اولونور. یاشاییش منطقه سینه ایسه بو آد واختیله همین طایفا طرفیندن سالینمیش و خارابالیغینین سون دؤورلره قدر قالماسی قئید اولونموش قارقار آدلی مسكنین آدی ایله علاقه دار وئریلمیشدیر.
هله بیزیم ائرانین بیرینجی عصرینده ائسترابون قارقار طایفاسینین آدینی چكمیش و اونلارین شیمالی قافقازدا یاشامالارینی قئید ائتمیشدی[2]. ك. تروییئر 3-نجو عصر ده آلبانیادا قارقار دۆزۆ آدلی یئرین مؤوجود اولدوغونو گؤسترمیش[3]،س. تویئرئمیان ایسه همین دۆزۆن میل دۆزۆ اولماسی فیكرینی ایرلی سۆرمۆشدۆ[4]. موعین قایناق لاردا قارقار طایفاسینین قدیمده قاراباغ دۆزۆنده ده یاشامالاری و بونونلا علاقه دار همین دۆزۆن قارقار اؤلكه سی آدلانماسی فیكری ده قئید ائدیلمیشدیر[5].ائرمنی تاریخچیسی موسا خورنی(خورناتسی)یازیركی، آلبانیادا قارقار آدلی امیرلیق واردیر[6].
اورتا عصرلرده قازاخیستاندا[7]،كئچن عصرده گۆرجۆستان و داغیستان[8]، تۆركمنیستاندا[9] و سایر یئرلرده مؤوجود اولموش قارقار آدلی توپونیملر، شوبهه سیز كی، عینی آدلی قدیم تۆرك طایفا آدی ایله باغلی یارانمیشدیر. م.ولییئف ده ایقیلابدان أوول آذربایجاندا قارقار آدلی 5 اویكونیم و بیر هیدرونیمین اولدوغونو گؤسترمیشدیر[10]. حاضیردا آذربایجاندا بو طایفا آدینین ایلكین واریانتی یالنیز منبعینی قاراباغ سیلسیله سینین شیمال-شرق یاماجلارندان آلان قدیم قارقارچای هیدرونیمینده[11] موحافیظه اولونموشدور. ائرمنیستاندا آذربایجانلیلارین سیخ یاشادیغی كندلردن بیری گرگر آدلانیر. كندین قدیم آدی قارقار اولوب، سونرالار تحریف اولوناراق گرگر فورماسینا دۆشوب
.[1] ولییئف م.، آذربایجان أهالیسی.
.[2] ائسترابون،جغرافیای استرابو ،ترجمه صنعتی زاده، تهران،1382،ص.22-21
.[3] تروییئر و.، قافقاز آلبانیاسینین تاریخی و مدنیتی خلاصه لری 4بیزیم ائرادان قاباغ- 7 عصره قدر، م-ل، 1959،ص.48
.[4] 3-9 نجی عصرلرده آلبانیانین ایقتیصادی و ایجتیماعی حیاتی ، مسكو،1958،ص.304
.[5] غیب اله یف ، آذربایجانین بیر نئچه ائتنوتوپونیملرینین منشأیی حاققیندا، 1981
.[6] خورنی موسی، ائرمنیستان تاریخی، مسكو،1893،ص.58
.[7] بارتولد، بوتون اثرلری،4-نجو جیلد،ص.77
.[8] پاقیرئف د.،گؤستریلن اثری،ص.59
.[9] كوستئنكو ف.، توركمنیستان منطقه سی،ج1، سپب،1880، ص.14
.[10] ولییئف، آذربایجان أهالیسی.ص.20
.[11] ICAL،ص.71
علمدار (اورونیم) Ələmdar
ایلك دفعه آلبان آدلاری سیراسیندا آلام كیمی قئیده آلینمیشدیر. یونان جغرافیاچیسی پئتولئمه(بطلمیوس) اؤز اثرینده آدلاندیردیغی 29 آلبان یاشاییش یئری و 5 هیدرونیمدن بیری آلام اورنیمیدیر. بو آد اورتا عصر منشألی اولام- آلبانیانی شیمال شرقینده اییوری چایینین آلازان چایینا قووشدوغو یئرده ، ایله عینیلشدیریلیر( بو گون همین آد دار دوققاز آدلانیر. بو سؤز ایكی حیصه دن دار و دوققاز«كئچید»عیبارتدیر) [1]. منبعلرده آد اولام فورماسیندا «كئچید» معناسیندا مووجوددور. بو گون گۆنئی آذربایجاندا آلام//علم فورماسیندا موحافیظه اولونان بو آد باشقا تۆرك دیللرینده olam,olom,olum« چایین درین اولمایان یئری،موقتی اۆزن كؤرپو، قایق»[2] معناسینی داشیییر. بو آد ایله زنگیلاندا یئرلشن أسكیلوم – أسكی و اولوم سؤزبیرلشمه سیندن یارانان و «أسكی كئچید» معناسینی گؤسترن اورونیم علاقه داردیر.
http://yanlizbirqiz.blogfa.com http://azyurd.blogveb.com/


text:
شئیخ شعبان
شئیخ شعبان
عبدالرحیم بَی حاقوئردییئو
شئیخ شعبانی سیز تانیییرسینیزمی؟
- خئیر!
- حئیف، صد حئیف. من هامان او شئیخ شعبانی دئییرم کی، یولون قیراغینداکی محلّه مسجیدینین قاباغیندا اَیلشیب پینهچیلیک ائدیردی.
یاغیش یاغاندا سئل گتیرن کؤهنه باشماقلاری، چوستلاری، چکمهلری، چاریقلاری ییغیب، قالیبا ووروب، یاماییب اوجوز قییمتله: جوتونو بیر عابباسیدان، آلتی شاهیدان ساتاردی.
فقیر-فوقرانین آیاققابیلاری هامیسی آنجاق شئیخ شعبان عملی اولاردی. دئیهسن یاواش-یاواش یادینیزا دوشور؟ بیر توی، بیر احسان شئیخ شعبانسیز کئچمزدی. مئییت قاباغیندا شئیخ شعبان "لاحول و لا قوّة " دئینده سسی شهرین او بیری قاپیسیندا ائشیدیلیردی. هر صاباح تئزدن دوروب، ائنیب، صوبح نامازینی مسجیدده قیلیب، سونرا چیخیب، اؤز یئرینده اَیلشیب پئشهسینه مشغول اولاردی. گون اورتا و آخشام آذانینی دا وئرمگی اؤزونه فرض حساب ائدردی. گومان ائتمهیین کی، شئیخ شعبان آذان وئرمگینه موزد آلیردی. خئیر، استغفوروللاه! آذان وئرمگی محض ثاواب عمل حساب ائدردی و اجرینی قییامتده آللاهدان گؤزلهییردی.
شئیخ شعبان گؤدک بویلو، اوزون ساققاللی بیر کیشی ایدی. باهاردا، یایدا عابا بورونردی و قیش فصلینده چیگنینه بیر خوراسان کورکو سالاردی. بیر نفر دئیه بیلمزدی کی، من شئیخ شعبانین ساققالینین دیبینی ذرّهجه آغارمیش گؤرموشم. هئچ شئیخ شعبان ائله آدام دئییل ایدی. اوتوز ایل بیر عابادا گزمگی، قیرخ ایل بیر کورکه بورونمگی قبول ائدردی، آما ساققالینا رنگ و حنادان کورلوق وئرمزدی.
رنگ و حنانی دا همیشه عطّار کربلایی مقصوددان آلاردی. هر آدامین ساتدیغی حنانی بَینمزدی. دوشنده ده دئییردی کی، کربلایی مقصودون حناسی جمعی ایراندا تاپیلماز! گؤر ندیر کی، قاضی آغا اؤزو ده اونون حناسینی ایشلهدیر و دلیلینین ده کی، موقابیلینده هئچ بیر ایراد اولا بیلمز. یئمک طرفیندن، همچنین، شئیخ شعبان اؤزونه کورلوق وئرمزدی. ایلین چوخ حیصهسینی تویلاردا، احسانلاردا پلوو یئیردی. فقط پلوو اولمایان گونو ده حؤکمن گرک بیر عابباسیلیق ات آلیب گؤندریدی ائو، تا آرواد آخشام آبیگوشت بیشیرسین. اتی ده شئیخ شعبان قصابدان آلمازدی. قصابباشی ایمامعلی ایله موشتری ایدی. نیسیه ات آلیب الینه پول کئچدیکجه حسابلاشاردی. اوندان علاوه،دوشنده آخشاملار یئمیشدن، اوزومدن، قارپیزدان آلیب اؤزو عابانین آلتیندا ائوه گتیرردی.
شئیخ شعبان بئله شئیخ شعبان ایدی.
شئیخ شعبانین آروادی گولسوم خالا دا محلّهده مشهور ایدی؛ چونکی یاخشی روف توتاردی، چؤپ اؤتورردی، نوخود فالی آچاردی و حجمت قویاردی؛ بوغاز باساردی، نینکی شهردن، حتّی اطراف کندلردن ده بوغازلاریندا چؤپ قالان اوشاقلاری بیرباش گولسوم خالانین یانینا گتیرردیلر. گولسوم خالا اوشاغین آغزینی الی ایله اؤرتوب، اوزوندن اوفلردی؛ سونرا بارماغینی اوشاغین آغزینا سالیب، ازگیل چییردییندن، گاوالی چییردییندن، کؤمور قیریغیندان چیخاراردی. بیر دفعه شئیخ شعبانین چپرینین یانیندان اؤتوردوم، گؤردوم حَیَطده بیر نفر کیشینی اوزادیب یئر، بوغازینا بیر ایپ باغلاییب، ایپین بیر اوجونو دا آغاجا باغلاییبدیر. اوزانانین یانیندا نئچه نفر شخص و گولسوم خالا دا، اوزو اؤرتولو، دوروبدور. بیر ده گؤردوم کیشیلردن ایکیسی اوزانانین آیاقلاریندان یاپیشیب گوجلری گلدیکجه دارتیرلار؛ بونون بوینو بئله شاققیلدادی، گویا بیر بؤیوک آغاج شاخی سیندی. او ساعات ایپی بوغازیندان آچدیلار. دوردو آیاغا، الینی
جیبینه سالیب، سونرا جیبیندن چیخاردیب گولسوم خالایا طرف اوزاتدی. بیلدیم کی، پول وئردی. کیشیلر حَیَطدن چیخاندا بیرینه یاخینلاشیب دئدیم:
- بو نه کئیفیتدیر؟
دئدی:
- بو شخصین بوینونا قیییق گیرمیشدی. آللاه ایمانینی کامیل ائلهسین، گولسوم خالا ساغالتدی.
گولسوم خالا دا بئله گولسوم خالا ایدی.
شئیخ شعبانین یاشی آلتمیشدان آددامیشدی. گولسوم خالانین سیننی اللی بئشینه یاخینلاشیردی. بو ایکی ار-آروادین بیر-بیرینه اولان محبتی دیللرده دئییلیردی. هر صوبح گولسوم خالا شئیخ شعباندان تئز اویانیب، یئریندن قالخیب، ساماوار حاضیر ائدردی. ساماوار قاینایان تک اوتاغین اورتاسینا چهرایی رنگ، هر ایکی طرفینه - "مجلیس آراست" یازیلی چیتدن بیر سوفره سالیب، پئندیردن، چؤرکدن سوفرهیه دوزوب ارینی اویاداردی.
- آ کیشی، داها دورگینن، آذانین واختی کئچیر.
- بو ساعات دوررام، چای حاضیردیرمی؟
- البتّه حاضیردیر. مگر اؤزون بیلمیرسن کی، من چای دملهمهمیش سنی اویاتمارام؟
شئیخ شعبان آروادینین عادتینی بیله-بیله یئنه هر صوبح اونا بو سوالی وئرردی. چونکی آروادینین جاوابی اونا لذت وئریردی و اورگینده ده فخر ائدیردی کی، اونون بئله قئیدینه قالان آروادی وار. شئیخ شعبان جلد دوروب دستماز آلیب، ایکی استکان چای ایچیب قالخیردی آیاغا. آروادی ایسه تئز دوروب ارینین باشماقلارینی جوتلهییب عاباسینی، یا کورکونو چیگنینه سالیب داروازایادک اؤتوروب قاییداردی اوتاغا. هر جومه آخشامی شئیخین ساققالینا حنا قویوب، قوز یارپاغی یاپیشدیریب و آتاسی ائویندن گتیردیگی جئهیز حنابندی ایله باغلاردی و گئجه یاریسی اونو حاماما گؤندرردی. او ایدی کی، شئیخ شعبانین ساققالی همیشه شوه تک اولاردی. اؤزو ده جاوان اوغلانا بنزردی.
شئیخ شعبانین آتاسی باشماقچی ایدی. اؤزو ده بیر نئچه مودّت آتاسینین دوکانیندا باشماقچیلیق ائدیب آخیردا پئشهسینی اونودوب بیر نئچه آوارا یولداش تاپیب قورشاندی جاهیللیغا: تویلاردا، هامیدان یاخشی اوینایان کیم ایدی؟
- باشماقچی اوغلو شعبان.
قوماربازلار آراسیندا اورکلی آشیق آتان کیمی ایدی؟
- باشماقچی اوغلو شعبان.
شهر جاوانلاری آراسیندا هامیدان ایگید ساییلان کیم ایدی؟
- باشماقچی اوغلو شعبان.
هر ایل محرم آییندا محلّه دستهسینین باشینی کیم چکردی؟
- باشماقچی اوغلو شعبان.
باغیشلایین، من سیزین گؤزلرینیزده سوال نیشانهسی گؤرورم، گویا سیز سوال ائدیرسینیز: آیا، بو جاوان کی، آوارا ایدی، بس بو هارادان پول قازانیردی کی، تویلاردا، قوماردا، سیاحتلرده خرج ائدیردی؟
من ده سیزدن سوال ائدیرم: - "بس خوجا سرکیزین کی، ائوی یاریلدی، یوز پوت ایپگی گئتدی، او ایپگین پولو نئجه اولدو؟ حاجی قافارین دوکانی یاریلدی، اون بئش مین ماناتلیق مالی گئتدی، او مالین پولو کیمین جیبینه دولدو؟ بارون آراکئلین دوکانیندان گئدن اون مین ماناتلیق جاواهیرات نئجه اولدو؟.."
خولاصه، نه عرض ائدیم، مداخیل یولو بیر دئییل ایدی، بئش دئییل ایدی؛ بو ائولری، دوکانلاری یارانلارین هامیسینین باشچیسی باشماقچی اوغلو شعبان ایدی. شئیخ شعبان جاوانلیغیندا محلّه اوغلانلارینین آراسیندا چوخ گؤزل ساییلیردی. اؤزو ناغیل ائدردی کی، محرم آییندا باشی آچیق دسته باشیندا دوروب بازارلا گئدنده "حئیدر!" - دئییب باشیمی سیلکلهینده بیرچکلریم کی، اوزومه تؤکولوردو، جمعی داملاردان تاماشا ائدن آروادلارین، گلینلرین، قیزلارین عاغیللاری باشلاریندان چیخاردی. بو احوالاتی اونا قونشوسو آغیچی ملک ننه گلیب ناغیل ائدردی.
بیر گون شعبان ائوده اَیلشمیشدی. ملک ننه داخیل اولدو.
- سالام علئیک!
- علئیک اسسالام! ملک ننه، اَیلش گؤرک.
ملک ننه اَییلیب، اوّل اللرینی یئره دایاییب، سونرا "آخ، آی وای" ائدیب یانینی یئره قویدو. بیر آز نفسینی دریب اوزونو شعبانا چئویردی:
- قادان آلیم، منی نئیلهییردین؟
- دینجینی آل، دانیشاریق، دئیهسن اوزاقدان گلیرسن کی، بئله یورولموسان؟
- بلی، قادان آلیم! زئینال بگین ائوینده یاسدا ایدیم. ائوه گلنده نوهم دئدی کی، شعبان عمیم سنی چاغیریر. دینجیمی آلمامیش بورایا گلمیشم، نه وار، خئییر اولا؟
- دوغرودور، آغیچینی شره چاغیرارلار، آما من سنی حقیقت خئییر ایشه چاغیرمیشام. سنی بیر یئره گؤندرهجگم! گرک گئدیب مشهدی محمدولینین قیزینی منه ایستهیهسن.
- گئدرم، آیاغین آلتیندا اؤلوم، بلکه وئرمهدی؟
- آغزی ندیر، وئرمهیه؟ کیمین نه حدّی وار، منه قیز وئرمهسین؟ بیلمیر کی، بازارین ایچینده آتاسینا اود وورارام؟
شعبان بورادا دایانیب بیر قدر فیکیر ائدیب دئدی:
- هئچ سن قیزین آتاسینا سؤز دئمه، جانی چیخسین. دانیشارسان، او دا آرتیق-اسکیک سؤیلر، من ده، بیلیرسن کی، دیلیمین، آغزیمین صاحیبی دئییلم. آخیردا گؤررسن، بیر بیابیرچیلیق چیخدی. سن قیزین اؤزو ایله دانیش. ائله کی راضی اولدو، گل منه خبر گتیر. داها سنین ایشین یوخدور… خرجلیک ده ایستهییرسنمی؟
ملک ننه بیر اوچلوک آلیب جیبینه قویوب دئدی:
- قیزین نه سؤزو اولاجاقدیر؟ شهرده قیز یوخدور کی، سنه بند اولمایا. هله چوخ سئوینسین کی، سنین کیمی اوغلان اونو ایستهییر، قیزین هئچ سؤزو اولماز.
- ایندی کی سؤزو اولماز، ایش ده دوزهلر. سن دایانما، گئت.
ملک ننه اول دیز اوسته چؤکوب، سونرا آیاغا دایانیب اذیتله قالخیب یولا دوشدو.
***
باهارین آخیر آیینین گؤزل گئجهلرینین بیری ایدی. شرقدن اسن نسیم، گوللرین، چیچکلرین و آغاجلارین یارپاقلارینین آراسیندا عاشیق و معشوقلار اورکلرینی جوشا گتیرن بیر مقامت برپا ائتمیش ایدی. گؤیون اولدوزلاری دا گویا بیر-بیری ایله محبتدن دم ووروردولار. بدیرلنمیش آی بونلارین آراسیندا آهسته-آهسته مبهوت گزیب دونیایا تاماشا ائدیردی. بولبوللر یانیقلی نغمهلر ایله اورک دردلرینی گوللره سؤیلهییردیلر. شهر یاتمیشدی. تک بیر شهر پاسبانلیغی ائدن خوروزلار بیربیرلرینه اویاق اولدوقلارینی خبر وئریردیلر.
بو گئجه ایکی نفرین یوخوسو گلمیردی. بونلارین بیری باشماقچی مشدی محمدولینین جاوان قیزی گولسوم ایدی. او بیریسینین ده کیم اولدوغونو من دئمهسهم ده اوخوجولار آنلارلار. گوندوزدن شعبان اونا خبر گؤندرمیشدی کی، گئجه حاضیر اولسون کی، گلیب اونو آپاراجاغام. اونا گؤره گولسومون رختیخابینا گویا اود دولموشدو. ایلان وورموش تک قیوریلیر آچیلیردی و وعده اولونموش فیته مونتظیر ایدی.
اوخوجولار سوروشارلار کی: - آخیر گولسومو شعبان هارادا گؤرموشدو کی، اونا بئله وورولموشدو؟
یوخاریدا صؤحبت اولوندو کی، شعبانین آتاسی باشماقچی ایدی. گولسومون آتاسی ایله شریک اولدوغوندان، اوغلو شعبان اوشاقلیقدا تئز-تئز مشدی محمدولینین ائوینه گئدردی. گولسوم ده اوشاق اولماغینا گؤره قاچمازدی. مشدی محمدولی همیشه شعبانا دئیردی:
- یاخشی باشماقچی اول، من ده قیزیمی سنه وئریم!
شعبان قیزاریب باشینی آشاغی دیکیب، بیر سؤز دئمزدی. اوشاقلیقدان بیر محبت توخومو بونلارین قلبینه دوشوب، گلدیکجه کؤک آتیب گؤیرمکده ایدی. گولسوم اون یاشینا چاتاندان سونرا آتاسی اونا شعبان ایله گؤروشمگی قاداغان ائتدی. او گوندن شعبان اونو گؤرموردو؛ آما بیر آن - گئج، گوندوز یادیندان چیخاردا بیلمیردی. گولسومون آتاسینین اونو شعبانا وئرمک فیکری وار ایدی؛ آما او گوندن کی، شعبان باشماقچیلیغی اونودوب اوغورلوغا، قومارا و سایر بد عمللره قورشاندی، مشدی محمدولی فیکرینی دییشیب دئییردی: - "قیزیمی پارچا-پارچا ائدیب ایتلره آتارام، آما شعبانا وئرمرم". گولسومه آتاسینین بو قراری بئله تاثیر ائتمیشدی کی، یازیق قیز گوندنگونه موم کیمی اریمکده ایدی. مشدی محمدولی ده قیزینین ناخوشلوغونو سهل بیلیب اونا الیندن گلن موعالیجهنی ائدیردی. شعبان، آغیچی ملک ننهنی گولسومون یانینا گؤندرندن قاباق اؤزونه سؤز وئرمیشدی کی، اگر گولسوم بونون ائوینده آرواد اولسا، او دا بد عملدن ال چکیب، تیجارته یاپیشاجاق.
گئجه یاریدان آددامیشدی. وعده اولونموش فیت سسی گولسومون قولاغینا گلدی. گولسوم جلد باشینی یاستیقدان قالخیزیب دوردو آیاغا. بیر آتاسی یاتان طرفه قولاق وئردی، اوندان گلدی آناسینا قولاق وئردی، گؤردو هر ایکیسی درین یوخویا غرقدیرلر. گولسوم آناسینین اوستوندن آهسته یورغانی قالخیزیب اونون سینهسیندن اؤپدو. گولسومون گؤزلریندن ایکی قطره یاش آناسینین سینهسینه دوشدوسه ده، اوینامادی. یئنه آناسینین اوستونو اؤرتوب چارشابینی گؤتوردو (لیباسینی آخشامدان سویونمامیشدی). قاپییا طرف گئتدی. قاپینی آهسته آچیب چیخدی حَیَطه و سینهسینی سرین هاوا ایله دولدوروب بوشالتدی. دؤرد اطرافینا گؤز گزدیریب اول بیر آیریلدیغی ائولرینه باخدی. سونرا گؤزلرینی حَیَطه دؤندریب اؤز الی ایله اکیب بئجردیگی قیزیلگوللره قلبن ویداع ائتدی. شوکوفهلنمیش گوللر نسیمین دیمهسیندن ائنیب-قالخدیقجا گولسومون ویداسینا جاوابن "گئت، آللاه سنی خوشبخت ائلهسین!" - دئییردیلر. گولسوم داروازانی آچیب، داروازانین دالیندا دورموش شعبانلا قوجاقلاشیب، اوزون اؤپوشدن سونرا عاشیق و معشوق ال-اله وئریب یولا دوشدولر.
صاباحدان مئهدی بگین ائوینده بؤیوک ایزدیحام وار ایدی. چونکی شعبان گولسومو اونون ائوینه گتیرمیشدی. قونشولاردان نئچه آدام بیر یاندا اَیلشمیشدیلر. مشدی محمدولی، الینده بیر یئکه آغاج، قاپیدا دوروب دئییردی: "گرک بو ساعات منی بیناموس ائدن قیزی پارچالایام". ایکی نفر شخص اونو گوجله ساخلاییردیلار. گولسوم بیر کونجده اوزو اؤرتولو، باشیندا چارشاب اَیلشمیشدی. اونونلا اوز-اوزه قاضی و پولیس ناظیری اَیلشیب سوال وئریردیلر. قاضی دئییردی:
- قیزیم، سن هئچ کسدن احتیاط ائتمه. هئچ کسین جورأتی یوخدور سنه بیر چیرتما وورسون. اگر شعبان سنی گوجله گتیریب، دئگینن، تا اونا دیوان لازیمینجا تنبئه ائلهسین و سنی ده بو ساعات وئرک آتان آپارسین ائوینه!
پولیس ناظیری همچنین قاضینین سؤزونو تصدیق ائدیب دئییردی:
- حقیقت بئلهدیر. زورلا قیز آپارماغین زاکوْنا گؤره بؤیوک جزاسی وار.
گولسومو نه قدر دانیشدیرماق ایستهییردیلرسه ده جاواب وئرمهیه حیا ائدیب دینمیردی. آخیردا پولیس ناظیری دئدی:
- گؤرونور، بو قیز آتاسی ایله گئتمک ایستهییر و گوجله گتیریلمگینی ایقرار ائتمهیه قورخور.
گولسوم بو سؤزو ائشیدن تک سسینی چیخاردیب دئدی:
- هئچ کس منی گوجله گتیرمهییب. من اؤزوم اؤز خواهیشیمله گلمیشم.
بو سؤزو اوچ دفعه گولسوم تکرار ائدندن سونرا قاضینین و پولیس ناظیرینین چیخیب گئتمکدن سیوای بیر چارهلری قالمادی. مشدی محمدولینی ده گوجله اؤز ائوینه آپاردیلار. هامان گون کبین کسیب، گولسومو آپاریب شعبانین ائوینده قویدولار. شعبان نئجه کی، اؤزونه سؤز وئرمیشدی، گولسوم اونون ائوینه گلندن سونرا هر بیر بد عملدن ال چکیب بیر دوکان آچیب، باشماق دریسی آلیش-وئریشینه باشلادی و بیر-ایکی آیدان سونرا قایینآتاسی ایله باریشماق فیکرینه دوشدو. چونکی گولسومون ده کؤنلو آناسینی چوخ ایستهییردی. آما گؤروشمک مومکون اولموردو. شعبان گئدیب قاضیدان توقّئع ائتدی کی، اونو بیر نؤوع مشدی محمدولی ایله باریشدیرسین. قاضی ایسه جومه آخشامینا سؤز وئردی. چاهارشنبه گونو قاضی قصدن مشدی محمدولینین دوکانینا گئدیب قاباقجا اؤزو اوچون بیر جوت باشماق تاپشیردی و اثنایی-صؤحبتده دئدی:
- صاباح، آخشام آذانینا ایکی ساعات قالمیش گلهجگم. آما اؤزومله ده بیر نئچه قوناق گتیرهجگم.
- جمعی شهری گتیرسن، جناب قاضی، گؤزوم اوسته یئر ائلهرم. سؤز یوخ کی، مشدی محمدولی قاضینین خواهیشینی آنلادی و آرتیق دا فخر ائتدی کی، قاضی تک ووجود شعبانی اونون آیاغینا گتیرجک. اؤز اورگینده دئییردی: البتّه، بئش گون تئز، بئش گون گئج ایش اولاجاق ایدی. بیر قیز بیر اوغلانا قیسمتدیر. نه دوشوبدور قاضی تک شخصی اؤزومدن رنجیده خاطیر ائدیم؟
قاضی مشدی ایله خوداحافیظ ائدیب دئدی:
- مشدی، لومو (لیمون)، مورببه، البتّه، یادیندان چیخماسین. گرک صاباح چای هر بارهده شیرین اولسون.
- گؤزوم اوست، جانیم اوستونده، ایستهییرسن خاننده ده گتیریم.
قاضی بو سؤزه گولوب دئدی:
- بد اولماز! خاننده محض قاضیلار اوچون یارانیب. خولاصه، صاباح آخشام سنه قوناغیق، خوداحافیظ!
- موشرّف، گؤز اوسته گلدین.
جومه آخشامی، موعین واختدا مشدی محمدولی ساماواری آغاجین آلتیندا دملهییب، گؤی اوت اوستونده سریلمیش سوفرهده مورببه و دوغرانمیش لومو حاضیر ائدیب، اؤزو ده ساماوارین یانیندا دیزی اوستونده اَیلشیب استکانلاری تمیزلهمهیه مشغول ایدی. بو اثنادا قاضی، ایکی نفر موللا و نئچه نفر آغساققال تشریف گتیردیلر. گلن قوناقلارین آراسیندا شعبان دا گؤرونوردو. قوناقلار بیر-بیر سالام وئریب
اَیلشدیلر. آما شعبان هامیدان دالدا باشینی آشاغی سالمیش دایاندی. قاضی اوزونو مشدی محمدولییه توتوب بیر نؤوع نیطق سؤیلهدی:
- مشدی، موسلمان طایفهسینین گؤزل بیر عادتی وار. بیر شخص گؤرورسن گئدیب بیر آیری شخصی اؤلدورور. سونرا هامان قاتیل گلیب مقتولون ائوینه گیرنده، اونون تقصیریندن کئچیرلر. سن بئله گومان ائت کی، بو اوغلان سنه چوخ عزیز اولان بیر ووجودون قاتیلیدیر. ایندی بیز اونو سنین قوللوغونا گتیرمیشیک. گرک بیزیم خاطیریمیزی مولاحیظه ائدیب بونون تقصیریندن کئچهسن. دوغرودور، بو چوخ قبیح عمل توتوب. سنین نامینا توخونوب، آما سن اؤزون ده جاوان اولوبسان و یاخشی بیلیرسن کی، جاوان ناقیصول-عقل اولار؛ بوندان علاوه گرک بونون جاوانلیغینی مولاحیظه ائدیب تقصیریندن کئچهسن. تا بو، بو گوندن سنه اوغول اولسون. سنین قیزین دا بونون ائویندهدیر. سنین و آناسینین همیشه کورلوغونو چکیر. گرک اونا دا رحم ائلیهسن؛ مثلدیر: "اینسان، اؤولادینین اتینی یئسه ده سوموکلرینی چؤله آتماز".
قالان قوناقلار دا همچنین مشدی محمدولینی سس، کویه باسیب شعبانی چکدیلر اورتایا. شعبان ایسه ایرهلی گلیب قاییناتاسینین الیندن اؤپدو، قوناقلار دا مشدی محمدولینی شعبانین اوزوندن اؤپمهیه وادار ائتدیلر. باریشدیرماق رسمینی تامام ائدندن سونرا قوناقلار شوروع ائتدیلر چای ایچمهیه. چای اوستونده قاضی همچنین وعظ ائدیب بؤیویون کیچییه محبتی، کیچیگین بؤیویه ایطاعتی بارهسینده اوزون بیر صؤحبت ائلهدی. آذان دئییلنده قوناقلار قالخیب بیر-بیر مشدی محمدولییه ال وئریب، آللاه سیزین قوهوملوغونوزو باشادک ائله سین، دئییب گئتدیلر.
او بیری جومه آخشامی مشدی محمدولینین ائوینده بؤیوک ضییافت ایدی. مشدی اؤز قیزینی و کورکهنینی بیر جمعی-کسیر ایله آخشام چؤرگینه آیاق آچماغا چاغیرمیشدی. شعبان، کیشیلر مجلیسینه داخیل اولوب، سالام وئریب قاپی آغزیندا اَیلشدی. گولسوم آروادلار اوتاغینا کئچیب قاپیدا آناسی ایله اوزون اؤپوشدو. هم آنا، هم بالا شادلیقلاریندان آغلادیلار. جاوان قیزلار گولسومون اطرافینی آلیب هر بیری بیر نؤوع سواللار وئریردیلر. بینوا بیلمیردی هانسینین سوالینا جاواب وئرسین. آخشامدان نئچه ساعات کئچینجه بیر پادنوسدا بیر دنه قیزیل ساعات گتیریب شعبانین قاباغینا قویدولار. قوناقلار دوروب داغیلدیلار. نئچه گوندن سونرا رسمه گؤره بیر قوناقلیق دا شعبان ائدیب قاییناتاسینی و قاییناناسینی قوناق چاغیریب اللی ماناتادک خرج ائتدی. بو گوندن قوهوملار بیلا-ممانیعت بیر-بیرینین ائوینه گئدیب-گلمهیه باشلادیلار. شعبانین آلیش-وئریشی یاخشی گئتمکده ایدی. اونون کئچمیشده ایگید ساییلماغینا گؤره باشماقچیلار هامیسی گؤنو اوندان آلیردیلار. بو سببدن ده سایر گؤن ساتانلارین بازاری کاساد دوشموشدو. شعبانین تیجارتینین ترقّیسی هامیدان آرتیق گؤن ساتان سلمانا تاثیر ائدیردی. گئجه-گوندوز سلمانین فیکری شعبانی ییخماق ایدی. آما قورخودان بیر ایش گؤره بیلمیردی. آخیر داوام ائده بیلمهییب جاماعات بازاردان ائوینه چکیلندن سونرا دوکانی باغلاییب، بیرباش پولیس ناظیرینین ائوینه گئتدی. پولیس ناظیری بیر نئچه قوناغی ایله اَیلشیب، قومارا مشغول ایدی. نؤکر داخیل اولوب خبر وئردی کی، بیر نفر قاپیدا دوروب دئییر: گرک بو ساعات ناظیری گؤروم، واجیب عرضیم وار. ائله بیل ناظیرین باشیندان بیر قاب قاینار سو تؤکدولر.
- مگر بو نااینصافلار بیر دقیقه آداما راحاتلیق وئرمزلر. مگر پولیس قوللوقچوسو دا اینسان تک دینجله بیلمز؟ هر کیمدیر، چاغیر گلسین ایچری!
نؤکر چیخدی، بیر دقیقه دن سونرا قاپی آچیلیب اوزون بویلو، قاراساققال، باشینین اورتاسی قیرخیلمیش بیر آدام قاپیدا پئیدا اولدو. ناظیر یئریندن دورماییب اوزونو سلمانا توتوب حیرصله سوروشدو:
- نه وار، نه ایستهییرسن؟
- آغا، عرضیم تک سیزه مخصوصدور. توقّئع ائدیرم کی، منی خلوت دانیشدیراسینیز.
ناظیر بیر آیری اوتاغا کئچیب سلمانی دا اورایا چاغیردی:
- دئ گؤروم، نه وار؟
- ایستهییرسینیزمی، آغا، بارون آراکئلین دوکانیندان گئدن مالی بو گئجه توتاسینیز؟
- بو نه سؤزدور؟ مگر آراکئلین دوکانینین یاران سنه معلومدور؟
- بلی، معلومدور؛ توقّئع ائدیرم کی، بو گئجه گئدیب باشماقچی اوغلو شعبانین ائوینی آختاراسینیز. اگر آراکئلین شئیلریندن اونون ائوینده تاپیلماسا، جاوابدئهینده منم. ایستهییرسینیز سیز قاییدینجا من بورادان گئتمهییم؛ اگر عرضیم یالان چیخسا، منیم اؤزومو دوستاقخانایا گؤندره بیلرسینیز.
شعبان یاتمیشدی. گئجهنین یاریسی داروازانین دؤیولمک سسی اونو اویاتدی. دوروب چیگنینه بیر یاپینجی سالیب قاپییا چیخدی.
- داروازا دؤین، کیمسن؟
- پریستاودیر، گل آچ قاپینی!
شعبان قاپینی آچدی. نئچه نفر پولیس عملهسی و قازاقلار داخیل اولدولار. قازاقلار شعبانی احاطه ائتدیلر. پریستاو معلوم ائتدی کی، گرک اونون ائوی آختاریلا. گولسوم قورخوسوندان نانه یارپاغی تک اسیردی. بیر نؤوع اؤزونه جورأت وئردی. گئدیب پریستاوین اتگیندن یاپیشدی، ایستهدی اوندان ارینین بوراخیلماسینی توقّئع ائتسین. شعبان اونون اوستونه قیشقیردی:
- گئت یئرینده اوتور! سنین ایشین یوخدور، قوی نه بیلیرلر، ائلهسینلر! شعبانین ائوینی آلت-اوست ائتدیلر. حقیقت آراکئلین دوکانیندان گئتمیش شئیلردن ایکی دست گوموش چنگل-بیچاق، نئچه گوموش قندقابی و سایر شئیلر تاپیلدی. پریستاو شعبانا معلوم ائتدی کی، گرک اونونلا گئتسین پولیس ایدارهسینه. شعبان
ایطاعت ائدیب پالتارینی گئییب پریستاو ایله بیر یئرده گئتدی. گولسوم اره گئدندن بری، اولینجی دفعه ایدی کی، تک قالدی. بو تکلیک اونا ال وئریب او قدر آغلادی کی، آخیردا بیحال اولوب اورگی گئتدی، ییخیلدی.
صاباح شعبانین توتولماق خبری جمعی شهره یاییلدی.
"ییخیلان آغاجا بالتا چالان چوخ اولار". شیکایت شیکایت دالینجا دیوانین اوستونه تؤکولدو. شعبانین وار-یوخونو، ائوینین موخللفاتینین هاماسینی ساتیب خرج ائتدیلر، هئچ بیر علاج اولمادی. اوچ ایل حبسخانادا ساخلایاندان سونرا ایشه باخیب قطع ائتدیلر کی، اون ایکی ایل گئتسین سیبیره. و قطعنامهدن سونرا یئنه سایر محکمهلره ده شیکایت اولوندو ایسه ده، هئچ بیر نتیجه باغیشلامادی. آخیر
شعبانین گئتمک گونو موعین اولدو. شعبان گئدن گونو مشدی محمدولی، آروادی گولسوم، نئچه دوست-آشنا گئدیب ییغیلدیلار دوستاقخانانین قاپیسینا. شعبانین گئتمگینی ائشیدیب سایر بیکار تاماشاچیلار دا کناردان ییغیلمیشدیلار. شعبانین اوچ یاشیندا بیر بالاجا اوغلو دا گولسومون قوجاغیندا ایدی. صاباحدان جاماعات گون اورتایادک دوستاقخانانین قاباغیندا مونتظیر اولدو. آخیر دوستاقخانانین زنجیر سسی جاماعاتین قولاغینا گلدی. هامی بیر آدام تک یئرلریندن قالخیب گؤزلرینی قاپییا دیکدیلر. قاپی آچیلدی؛ قاباقجا اوچ نفر الی توفنگلی سولدات چیخدی. اونلارین دالینجا آلتی نفر دوستاق، کیمیسی زنجیرسیز، سولداتلارلا احاطه اولونموش چیخدیلار. دوستاقلارین بیری شعبان ایدی.
جاوانلیقدا شهرین قیزلارینین اورگینی جلب ائدن شعبانی ایندی تانیماق اولموردو. رنگی سارالمیش، باشینین توکلری آغارمیش شعبان آلتمیش یاشیندا نظره گلیردی. شعبان آروادینی، اوشاغینی گؤرن تک قوللارینی آچیب ایستهدی بالاسینی باغرینا باسسین، آما سولدات مانع اولوب دالدان بیر توفنگ دورتمهسی ووردو، یولداشلارین گؤزونون قاباغیندا دؤیولمک شعبانا او پایهده تاثیر ائتدی کی، اؤزونو ساخلایا بیلمهییب نئچه قطره یاش گؤزوندن آخیتدی. علاجی کسیلیب گئندن دوست-آشنایا ویداع ائدیب یولا دوشدو.
دوستاقلار گؤزدن غئیب اولاناجان، جاماعات داللارینجا باخیردی. گولسوم آغلاماقدان بیر پایهده بیتاب اولموشدو کی، یولو گئده بیلمیردی. آخیردا قولتوغونا گیریب بیر تؤور ائوه گتیردیلر. شعبان دوستاق اولان گوندن گولسوم گئدیب آتاسینین ائوینده اولوردو. گولسومون یوکو و دردی-غمی گون-گوندن آرتماقدا ایدی. شعبان گئدندن ایکی ایل سونرا بئش یاشیندا اوغلو چیچکدن اؤلدو. آتاسی دا او قدر قوجالدی کی، داها گؤزلری قووّتدن دوشوب، باشماق تیکمهیه قادیر اولماییب خانهنیشین اولدو. قیشدا گولسومون آناسی وفات ائتدی. بو گوندن گولسوم باشلادی الی ایله ایشلهییب هم اؤزونو، هم ده قوجا آتاسینی ساخلاماغا.
اون ایکی ایل بو مینوال ایله کئچدی و بو مودتده بیر یاندان غم غوصّه، بیر یاندان ایستکلی ارین فراغی، بیر یاندان گئجه-گوندوز ایشلهییب، آتاسیندان خلوته چکیلیب آغلاماق گولسومو بیر حالته سالمیشدی کی، اوشاقلار آدینا گولسوم ننه دئییردیلر.
شعبانین وعدهسی تامام اولدو. آما قاییتماغی اوچون گرک شهر اهلیندن ریضامندلیک آلینا ایدی. قوجا مشدی محمدولی قاپی-قاپی دوشوب بگلر، موللالارا، حاجیلارا، سؤودهگرلره یالواریب بیر نئچه گونون مودتینده هامان کاغیذی دوزلتدی. بیر ایل ده بوندان سونرا شعباندان کاغیذ گلدی. قورتاریب یولا دوشدو. بیچاره گولسوم نه نؤوع ارینین یولونو گؤزلهییردی، اونو قلم یازماقدان عاجیزدیر. اون اوچ ایل ایستکلی اریندن آیری دوشموش خانیملار اونون حالینی نظره گتیره بیلر. آما افسوس!.. صد افسوس! بو ماجرانی چوخ خانیملار اوخوماقدان محروم قالاجاقلار. جاوان واختیندان جاوان اریندن آیریلمیش، ارینین فراغیندان ساچی آغارمیش، مشغولیتی اولان بالاسینی ایتیرمیش گولسوم، گئجهلر صوبحهدک واقیعده ارینین سسینی ائشیدیب هؤولناک آییلیب صوبحهدک آغلاییردی.
آخیر بیر گون معلوم اولدو کی، بو آخشام شعبان شهره وارید اولاجاق. هامان بیر گون، گولسوم اوچون کئچمیش اون ایلدن اوزون گؤرونوردو. صوبح مشدی محمدولی آغاجینی گؤتوروب گئتدی بازارا. بیر آز دویودن، یاغدان، اتدن آلیب گتیریب وئردی گولسومه کی، آخشاما پلوو بیشیرسین. آخشام آذانینا پلوو حاضیر ایدی. یاتاغا تمیز فرش سالیب شعبانی گؤزلهییردیلر. گولسوم ده بیر دست چیت لیباس گئییب ارینین گلمگینه مونتظیر ایدی. گاه پنجرهدن باخیردی، گاه تئز-تئز داروازایا گئدیب قاییدیردی. بیر ده گؤردو قونشوسونون اوغلو قارانفس گلیر:
- گولسوم خالا، موشتولوغومو وئر! شعبان عمی گلدی!
گولسوم، اولان یاریم مانات پولونو چیخاریب اوشاغا وئریب گئتدی داروازایا. گولسوم بئله گومان ائدیردی کی، شعبان بو اون اوچ ایلین مودتینده اصلا دییشمهییب. یاریم ساعاتدان سونرا نئچه نفر کؤهنه رفیقلرله شعبان داخیل اولدو؛ بیلمرره قوجالمیش؛ باش، ساققال قار تک آغارمیشدی. گولسومون و مشدیمحمدوهلینین شادلیقلارینین اینتهاسی یوخ ایدی. شعبان گلیب اَیلشن تک قونشولاریندان بیر نئچه آدام گؤز آیدینلیغی وئریب، بیر آز دا صؤحبت ائدیب گئتدیلر. خالق چکیلندن سونرا پلووو اورتالیغا قویوب مشدی محمدولی، شعبان و گولسوم بیر قابدا یئییب "الحمدولیللاه" - دئییب چکیلدیلر. شعبانلا گولسوم او گئجه صوبحهدک یاتماییب قاباق-قاباغا صؤحبت ائتدیلر. بیر نئچه گون شعبانین یانینا دوست و آشنا گلدی؛ آخیردا شعبان آروادینی دا گؤتوروب اؤز ائوینه کؤچمهیه قرار قویدو.
مشدی محمدولی دئدی:
- بالا، شعبان، منیم سیننیم یئتمیشدن آدداییب. گؤزلریم چوخدان خاراب اولوب. ایش گؤره بیلمیرم. منی سن بو حالدا قویوب هارا گئدیرسن؟ من بیلیرم، سنین الینده مایان یوخدور. یاخشی اولار کی، هامیمیز بیر ائوه ییغیلاق. بو ائوی ده ساتاق، الینده مایا قاییر، دولاندیر. بئله ده ائلهدیلر. شعبان کؤچدو اؤز ائوینه و بیر نئچه گوندن سونرا مشدی محمدوهلینین ائوینی سککیز یوز ماناتا ساتدیلار. شعبان یئنه بیر دوکان آچیب
باشلادی گؤن آلیش-وئریشینه. آما بو دفعه شعبانین ایشی ترقّی ائده بیلمیردی. اولن، قوجالمیشدی، علاوه،تیجارتدن اون آلتی ایلین مودتینده یادیرغامیشدی و یئمگی، گئیمگی، قوناقلیغی چوخ دوست توتدوغوندان، گونده ایکی مانات قازاناندا اوچ مانات خرج ائدیردی. بو دا تیجارت قایداسی دئییلدیر:
"مرد بئباید گیریست،
کی هیجده مداخیل بود، خرج بیست"*.
ایکی، اوچ ایل سونرا مایا الدن چیخدی. مشدی محمدولی ده داوام ائتمهییب ناخوشلاییب وفات ائتدی. شعبانین مایاسی الدن گئتدی. اگر آروادی اولماسا ایدی، باشینا یقین هاوا گلردی. آرواد ایشلهمکله، فالا باخماقلا، چؤپچولوکله قازانیردی. شعبان دا همیشکی قایدادا یئییب، ایچیب، طراوت ایله دولانیردی. صوبح یئریندن قالخان تک شعبان گئدردی مسجیده، اوتوراردی قاضینین هوجرهسینده، گون اورتایادک قاضی ایله و قاضینین یانینا گلنلر ایله صؤحبت ائدردی. گون اورتا گلردی ائوه، ناهارینی یئییب گئدردی مسجیده. گونو آخشامادک مسجیدده کئچردی. او سببدن ده آدینی "شئیخ شعبان" قویموشدولار. بو نؤوع آخیردا عملهیی-مؤوتا جرگهسینه داخیل اولوب، قاضینین قوللوغونا هر بیر یئره گئدردی. تویلار، احسانلار شئیخ شعبانی موللالاردان آییرماییب دعوت ائدردیلر. آخیردا دا بیکارچیلیقدان تنگه گلیب باشلادی مسجیدین قاباغیندا پینهچیلیک ائتمهیه.
بیر صوبح شهر اهلی شئیخ شعبانین آذانینی ائشیتمهدی. هامی تعجوب ائتدی. دئدیلر "یقین اونا بیر حادیثه اوز وئریب". او گونو شئیخ شعبان هئچ مسجید قاباغیندا گؤرونمهدی. اوچ گوندن سونرا ائشیتدیلر کی، گولسوم خالا آللاهین رحمتینه گئدیب.
شئیخ شعبان تک قالدی. بازاردا موقووا تک گزیردی. ایشلهیه بیلمیردی. همیشه طراوتلی ساخلانمیش ساققال یاواش-یاواش باشلادی آغارماغا. آخیردا حنا بیلمرره گئدیب، ساققال تمیز آغاردی. حتّی سسی ده دییشیلیب دخی کئچمیش ملاحتینی ایتیرمیشدی. آخیردا آیاقلاری دا ضعیفلهشیب مینارهیه چیخا بیلمهدیگیندن آذان وئرمگی ده ترک ائتدی.
هر آخشام شعبان ائوه گلنده خیال ائدیردی کی، گولسوم همیشکی تک اونون قاباغینا چیخیب الینه سو تؤکهجک. اؤز الی ایله قبره قویدوغو گولسومون اؤلدویونه اینانماییردی. ائوه گلیب قاپیدا آسیلمیش قیفیلی گؤرنده اول اؤزوندن سوال ائدیردی کی، بو قاپینی کیم باغلاییب؟ سونرا یادینا دوشوردو کی، قاپینی اؤزو باغلاییب. آچار دا جیبیندهدیر. قاپینی آچیب داخیل اولوردو بوش اوتاغا. اؤزو چیراغینا نئفت تؤکوب یاندیریردی، مانقالا کؤمور قویوب قیزاردیب، سو قاینادیب اؤزونه چای قاییریردی. گولسوم خالانین وفاتیندان ایل یاریم کئچمیشدی. بیر گون شئیخ شعبان قبیریستاندان قاییدارکن بیر شیدّتلی یاغیشا دوشوب سوموکلرینهدک ایسلاندی. ائوه گلیب باشیندا، بدنینده و گؤزلرینی چاناغیندا برک آغری حیس ائتدیسه ده، اعتینا ائتمهییب یاتدی.
صوبح هرچی چالیشدی، باشینی یاسدیقدان قووزایا بیلمهدی. ناخوشلوق گئتدیکجه شیدّت ائتدی. آخیردا شعبان سرسم حالتینه گلدی. سرسملهین واختدا دیلیندن گولسوم آدی بیلمرره دوشموردو.
شئیخ شعبانین بو حالتیندن هئچ کس اونا متوجه اولموردو. شئیخ تک اوتاقدا، گولسومدن یادیگار قالان بیر پیشیگین موصاحیبتی ایله، طبیبسیز، درمانسیز عؤمرونون آخیر ساعاتینی گؤزلویوردو. بیر گئجه آزارین اینتهاسیز شدّیتیندن شئیخ گؤردو کی، قاپی آچیلدی و گولسوم داخیل اولوب قاپینین آراسیندا دایاندی. شئیخ نه قدر سسلهدیسه ده گولسومدن بیر سس ظاهیر اولمادی. آخیردا هؤولناک قالخیب اؤزونو قاپییا طرف آتیب توفان قوپارمیش آغاج تک ییخیلدی یئره!
صوبح قونشولار شئیخ شعبانین مئییتینی تاپدیلار.
_____________
*او کیشی گرک آغلاسین کی، اون سککیز مداخیلی اولا، آما ایییرمی خرجی.
کؤچورن: عباس ائلچین


text:
سهییه ناظیری طرفیندن کیمسهسیز شخصلرین هوسپیتالیزاسییاسی ایشینی داها دا یاخشیلاشدیرماق مقصدی ایله مووافیق گؤستریش وئریلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، حاضیردا معین یاشاییش یئری اولمایان کیمسهسیز شخصلره گؤره تعجیلی یاردیم خیدمتینه چاغیریش داخیل اولارکهن، خسته تعجیلی یاردیم طرفیندن مووافیق موعایینهلردن کئچیریلدیکدن سونرا پروفیل اوزره هوسپیتالیزاسییا اولونور. دیاگنوزون دقیقلشدیرلیمهسی مقصدی ایله علاوه موعایینهلره احتیاج اولدوغو حالدا خسته باکی شهرینده یئرلشهن کلینیکی خسته خانالاردان بیرینه آپاریلیر، موعایینهلردن کئچیریلیر، احتیاج اولارسا همین کلینیکایا هوسپیتالیزاسییا ائدیلیر.
کلینیکایا هوسپیتالیزاسییا احتیاج اولمادیغی حالدا خسته، نؤوبتچیلیک پرینسیپینه اویغون اولاراق، ۶، ۷، ۱۸، ۱۹، ۲۶ نؤمرهلی بیرلشمیش شهر خسته خانالاریندا بیرینه چاتدیریلیر. بو مقصدله همین خسته خانالاردا تجروبهلی حکیملردن عبارت نؤوبتچیلیک تشکیل ائدیلیر.
قئید اولونان طبب موسسیسهلرینده مووافیق موعالیجه کورسو کئچدیکدن و وضعیتی ایستابیللشدیکدن سونرا خسته، اراضی پرینسیپی گؤزلنیلمکله، تعجیلی یاردیم واسطهسیله باکی شهرینی دیگر بشخ-لاریندان بیرینه کؤچورولور.
بو گونلر هاوالارین خصوصیله سویوق کئچمهسی ایله علاقه دار اولاراق، سهییه ناظیرلیگی طرفیندن طبی موسسیسهلره بو ساحهده گوندهلیک اولاراق گؤرولهن ایشین داها دا گوجلندیریلمهسی گؤستریشی وئریلیب. سویوق هاوا شرایطی داوام ائتدیکجه کیمسهسیز شخصلر شهر خسته خانالاریندا ساخلانیلاجاق، ضروری قایغی ایله احاطه اولوناجاقلار.
قئید ائدک کی، کئچهن ایل آهیل و کیمسهسیز شخصلرین هوسپیتالیزاسییا ایشینی داها دا یاخشیلاشدیرماق مقصدی ایله مووافیق قرارلار قبول ائدیلیب.


text:
یاشیل آرزى ح. هریزلى قیشین سویوق نفسى، هوپدو مئشه نین جانینا. سازاغین بوز نغمه سیله، تیترشدى جویورلر. دوندو سولارین سسى، قوشلارین نغمه سى. دوندو آغاجلارین دامارلاریندا قان. دوندو مئشه ده هرزاد، دونمادى آنجاق حیات. مئشه نین کؤکسونده دویوندو اوره ک، یام-یاشیل آرزیلارلا. ۲۱آذر۱۳۷۸Read More »
داش آتمایاق گؤیرچینه / ح. هریزلی
داش آتمایاق گؤیرچینه ح. هریزلی آغ لهلک قانا بلهشر داش آتمایاق گؤیرچینه! آرزیلارى اودا دوشر داش آتمایاق گؤیرچینه! گؤیدن یئره یاغار قارقیش کوسر بولوت یاغماز یاغیش قالار قارا تامارزى قیش داش آتمایاق گؤیرچینه! چؤکمز داها داغا دومان توستویه بورونر زامان چاى-چشمهلر قوخویار قان داش آتمایاق گؤیرچینه! طبیعتدن انسان کوسر انسانلاردان وجدان کوسر تانرى دا انساندان کوسر داش آتمایاق گؤیرچینه! سوتون ...Read More »
عدالت ده وار…/ ح. هریزلی
عدالت ده وار… ح. هریزلی بو نههاى، نههاراى، نه واى خبرى؟ نه قدهر صنعت وار، صؤحبت وار، سازوار، عدالت ده وار…! نه قدهر دولانیر چرخین گردیشى فصیللر دهییشیر، پاییزوار، یاز وار، عدالت ده وار…! گئتدى غم-کدردن بیرآز دینجله، دؤنه نسیل-نسیل ائللره گله؛ نه قدهر بو تورپاق دیرىدیر هله خزر وار، اورمو وار، کور وار، آراز وار، عدالت ده وار…! هله ...Read More »
ایکی شعر / ح. هریزلی
ایکی شعر ح. هریزلی (۱) حیات من کى اوچماغا قاناد ایستهمیرم یاخود دؤرد نالا چاپماغا روزگار قانادلى بیر آت. نه قاناد نه آت یالنیز عؤمور پاییمدا اینسان شأنینه یاراشان بیرحیات ایستهییرم بیرحیات. باهار۱۳۷۹ (۲) یاشیل آرزى قیشین سویوق نفسى هوپدو مئشهنین جانینا سازاغین بوز نغمهسیله تیترهشدى جویورلر دوندو سولارین سسى قوشلارین نغمهسى دوندو آغاجلارین دامارلاریندا قان دوندو مئشهده هرزاد دونمادى ...Read More »
ماراغالى تارزن «بؤیوک آغا»یا اتحاف/ ح. هریزلی
ماراغالى تارزن «بؤیوک آغا»یا اتحاف ح. هریزلی دریاى جنون قاینادى فرزانهلییندن مئى مات قالیب نحوهى مستانهلییندن هرکیم دادا سئودا مئیینى تار چاناغیندان سرمست چکر عربده میخانهلییندن من مئى دیلهدیم سرخوش اولام بیر نئچه ساعت سن ده یانار اود سرخوشو پروانهلییندن گزدیکجه فوسونکار الین پردهلر اوسته تار پرده آچیر سیررى غریبانهلییندن تامسیندى کؤنول دوم-دورو دویغو بولاغیندان اومدوم دهلیلیک نعشهسى دیوانهلییندن چیخسان ...Read More »
مرکّبلیک / ح. هریزلی
مرکّبلیک ح. هریزلی مرکّبلشیر انسان: ایچ دونیاسى آیریلیر اونون چؤل دونیاسیندان. ایچریسى سئچیلمیر باخیشیندان گؤزوندن؛ اونو تانیماق اولمور صؤحبتیندن سؤزوندن. مرکّبلشیر انسان: او بعضاً قورد اولالى قویون گئییمیندهدیر. گاهدا قویون اولالى قورد گئییمى گئیینیر. مرکّبلشیر انسان: بعضاً اؤز اورهیینده نیفرت بسلهدییینه محبتله یاناشیر؛ بعضاً ده سئودییندن نیفرتله اوزاقلاشیر. مرکّبلشیر انسان: ماسکالى یاشاماغى اؤزونه گرهک سانیر، اؤز اینانمادیغینا بعضاً اؤزو اینانیر. ...Read More »
کرمی! / ح. هریزلی
کرمی! ح. هریزلی یورقون خیالیمییئنه بیر کره- نغمه قانادینا میندیر کرمی! دولاندیر داغ به داغ، دره به دره اصلیم دیاریندا اندیر کرمی! آرزیم دوستاق اولوب بدن ایچینده قورخورام چورویه کفن ایچینده سرحد اسیرییم وطن ایچینده شیغا سرحدلری سیندیر کرمی! هارای-هارای چکدیمهایا گلن یوخ آغلادیم گؤزومون یاشین سیلن یوخ سئودالی کؤنلومون دیلین بیلن یوخ دیندیر اورهگیمیدیندیر کرمی! چکمیشم چکهرم وطن غیرتى ...Read More »
حلال خوشون اولسون! / ح. هریزلی
حلال خوشون اولسون! ح. هریزلی اورهییمیآلان گؤزهل آل کی حلال خوشون اولسون! منی درده سالان گؤزهل سال کی حلال خوشون اولسون! نه قول قویدون نه ده قاناد ییخذین ائویم، ائوین آباد! اورهک سازین چالماسین یاد چال کی حلال خوشون اولسون! اینجید، هردن گؤیلومو آل آلا گؤزلو کؤرپه مارال! «هریزلی»نین قلبینده قال، قال کی حلال خوشون اولسون!Read More »
ارکه توخونما! / ح. هریزلی
ارکه توخونما! ح. هریزلی وطنیمه توخون، ائلیمه توخون آماندیر سن آلله ارکه توخونما! وارلیغیما توخون، دیلیمه توخون آماندیر سن آلله ارکه توخونما! قارتال یواسیدیر، قافلان یاتاغى عشقین، آزادلیغین یانار اوجاغى ارک آذربایجانین ظفر بایراغى آماندیر سن آلله ارکه توخونما! اویات وجودوندا شوعورو، درکى چیخیب تاریخ بویو هر بوشو- برکى اؤزونده آشارسان آشیرسان ارکى آماندیر سن آلله ارکه توخونما!Read More »
سندلی حیات حئکایهجیکلری(۱)/ ح. هریزلی
سندلی حیات حئکایهجیکلری(۱) ح. هریزلی (۱) عدالت قیزیم آرشیتئکتدیر. تهرانین زعفرانیهسینده بیر بؤیوک ائوین ایچ دیزاینین گؤتورموشدو. ائو صاحیبى خوراسانلى کارخانا صاحیبى مایالى بیر حاجى ایدى. حاجینین بوتون آل-وئرلرى تهراندا اولدوغو اوچون او ائوى آلیب، دیزاین ائلهییب، دؤشهییب اوردا یاشاماق ایستهییردى. قیزیم دیزاین اوچون حاجینین ایدهیالارینی بیلمک ایستهمیشدى. حاجى: – «قوناق سالونونو، اوتوراق اوتاغینى، میطبخی و سایرهنی نئجه صلاح بیلیرسینیز ...Read More »


text:
آنادیلدن درلمهلر-7
1. جَب/جاب(ceb/cab):سایین هادی بهیین
دیل دنیز ده(338.ص) یازدیغینا گؤره، قاراداغ دا "چاتلاق/ جیریق" (داش دا، داغ دا و..) دئمک دیر. سؤزجوک، خوی آغزیندا، جاب بیچیمی
ایله گؤرولور. هادی بهی کلمه نی عربجه، جَبّ فعلینه باغلار: عربجه ده، مجبوب
(دلیک/دلینمیش، کسیک/کسیلمیش)، جبّ ایسه "دلیک، چوخور" دئمک دیر. بو
آچیقلامادا سورونلار وار؛ کلمه آذربایجان دان باشقا-الیم دهکی قایناقلارا
گؤره-یئرده (فارسجادا، آنادولودا)گؤرونمز. اؤزللیکله جاب بیچیمی آچیقلانماز.
چونکو عربجه ده جابّ "دلیجی، کسیجی" دئمک دیر یعنی فاعل دیر. کلمه نین
دوغرودان عربجه دن دیلیمیزه گیرمهسی چتین آچیقلانیر.بیلدیییمه گؤره، بو سؤزجوک
عربجه ده ده، چوخ یایقین ساییلماز. قرآن کریم ده، ثمود ائلیندن بحث
ائدرکن، اونلارین قایالاری کسدیک لریندن(یونتادیقلاریندن؟) سؤز گئدیر. بو فعل
اوردا گئچیر و تفسیرلرده یئر آلیر. آنلام باخیمیندان دا چتینلیک یوخ دهییلدیر؛
هر حال دا "دلیک، کسیلمیش، قویو" کیمی معنالارلا، "جیریق،
چاتلاق" آراسیندا فرق وار. منجه کلمه موغولجادیر. موغولجادا جاب(cab)، جب(ceb) و جاو(cav) "چاتلاق، یاریق" دئمکدیر.
2. لاغ(lağ): دانیشیق دیلینده "مسخره" دئمک اولور و "لاغا
قویماق"، "لاغ ائتمک" یایقین دیر. هادی بهی (748.ص) "عربجه لغو دن
پوزونتو" دئمهسی دوغرو ساییلماز. چونکو لاغ یازیلی فارسجا متینلرده (اؤرنک
اوچون مولانادا) گئچر. سؤزجویون آنادولو آغیزلاریندان یالنیز آرپاچایی(قارص)دا
گؤرولمهسی دقت چکیجی دیر. عربجه لغو کؤکوندن "لاغی" سؤزلوکلرده
"مسخرهچی، مسخرهجیل، میرت ائدن" معنالاری وار. آنجاق بورداکی فاعللیک
آنلامی ایله لاغ داکی اسملیک معناسینین آیریلدیغی گؤرونور. سؤزجویون، ایلک دؤنم
فارسجا متینلرده و پهلویجه گئچمهمهسی، ایرانجا کؤکنلی اولما احتمالینی ضعیفلهدیر.
3. اوچور(uçur): کلمهنی
رحمتلیک بؤیوک بابامدان ائشیتمیشلیییم وار. بیر گون "گئدیب اوچورا دوروب
بئش سومو آلاجاقسان" دئمیشایدی. اوچوردان "صف، سیرا، نوبت"
آنلادیق. سؤزجوک باشقا یئرلرده وارمی؟ بیلمیرم. آنجاق عقلیمه گلن ایلک آچیقلاماسی
موغولجادان گلدییی یؤنوندهدیر؛ اورتا موغولجادا اوچیر(uçir)، "زامان،
سبب" دئمک دیر. باتی موغولجادا اوچیرا(uçira) و اوچرا(uçra) بیچیملری
وار(باخ. لسینگ سؤزلویونه). کلمه استاروستین گؤزتیمینده حاضیرلانان آلتای
دیللری کؤکنلی سؤزلویونده، تورکجه اوچون سؤزجویویله قارشیلاشدیریبلار. سنگلاخ دا،
سؤزجوک اوجور(ucur) آلتیندا وئریلیبدیر؛"به معنی وقت و زمان بود و با جیم
عجمی(uçur) هم مستعمل است و نیز عبارت است از راست آمدن فال و ظهور اثرِ
خواب و مؤلف رومی اجرو (uçra?) به معنی وقت و زمان نوشته، سهو کرده(39.ص). بلکه ده بوردا، روملو/عثمانلی یازاری یانیلمامیش و اوسته گتیردیییمیز
اولاسی(احتمالی) شکلی(uçra) بیچیمی و یا اونون یان بیچیمینی وئریبدیر. میرزا مهدی خان،
اوزون اوزادییا بو سؤزجوک دن تؤرهینلری یازییا آلیبدیر:
اوچراماق/غ(uçramaq): دچار شدن
اوچراغان(uçrağan): دچار شونده
اوچرامیش(uçramış): دچار شده
اوچراماسی(uçraması): دچار شدنش و
نشدنش
اوچراماق اولماس(uçramaq olmas): دچار نمیتوان شد
اوچراغوجی(uçrağuçı): دچار شونده
اوچراغولوق(uçrağuluq): دچار شدنی
اوچراشماق(uçraşmaq): مفاعله است
به یکدیگر دچار شدن
اوچراتماق(uçratmaq) و
اوچراشتورماق(uçraşturmaq): مصدر متعدّی است یعنی دچار شدن(کردن) (38.ص).
اوچور سؤزجویویله
اوستهکی کلمه لرین آنلام باغینی آنلاماق اوچون، تورکجه ده اوغور(=زامان، شانس)
کلمهسییله اوغراماق، اوغراشماق، اوغراشدیرماق و.. فعللرینین ایلیشگیسینه دقت
چکمک ده فایدا وار.
4. اؤککم(ökkem): "ادعالی،
غرورلو" آنلامیندا، دانیشیق دیلینده آرا-سیرا گؤرولور. ایلک باخیش دا، کلمه
ده بیر بنزشمه(آسیمیلاسیون) یاشاندیغی سئزیلیر. اسکی قایناقلاردا، کلمهنین
اؤکتم(öktem) اولدوغو آنلاشیلیر. تاریخی متین لرده یایقین اولان سؤزجوک، بوگون
داها چوخ اورتا آسیا و قوزئی تورکجهلرینده یاشار. تورکیهده، داها چوخ سوی
آدلاریندا وار. دیلدنیز ده سؤزجویه یئر وئریلمهمیش سانکی. منجه یازی دیلینه
اؤکتم و یا اؤککم بیچیمینده آلینابیلر. اسکی تورکجه ده اؤکتهمک(öktemek) "مغرورلاشماق"
فعلیندن گلدییی آنلاشیلیر. بوردا دا ـم اکینده فاعللیک آنلامی وار.
5. لووقا(lovqa):"یونگول آدام، اویناغان، هرزادی لاغا قویان، اویون چیخاردان
و.." یازی دیلینده صابیردن بری ایشلهنن لووقالاشما فعلی ده وار. هادی بهیین
"مترَّک لودۀ فارسی" دییه آچیقلاماسی(754.ص) قبول ائدیله بیلمز. چونکو
ان آزی کلمهدهکی ق/q سسی آچیقلانماز. لوده تورکجهلشیرسه *لؤوده(*lövde) و یا *لوودا(*lovda) بیچیملری گؤزلنیردی. لووقا، منجه عربجه کؤکنلی "لغو"دن
گلیر. آنجاق بعضی آچیقلامالار لازیم گلیر؛ آنادولو و بعضی آذربایجان آغیزلاریندا،
لاغوا(lağva) "تاخما آد" معناسیندادیر. آذربایجان دیالئکتولوژی
لوغتینه گؤره، لاغوا، "لاغلاغی" دئمکدیر. آنجاق آراشدیردیغیمیز
سؤزجویه معنا باخیمیندان سون درجه یاخین اولان لاوغارا (lavgara) "آلای،
کیچیمسهمه"، لاوغاراجی(lavgaracı) "آلایچی، مسخره" و لاواغارجینین آنلامداشی، لاوغار(lavgar)، کیمی سؤزجوکلرین
لاغوانین کؤچوشمهلی بیچیمی سایماق چتین گؤرونور. اؤزللیکله، "لاوغارا/لاوغار"داکی
ر/r سسینین تؤرهمهسی
راحات آچیقلانماز. نه ایسه، لووغا /لووقا(lovqa) بیچیمی، راحاتجا آنلاشیلیر و
آچیقلانیر. آ/a سسی، و/v سسی یانیندا یووارلاقلاشماسی گؤزلهنن و یایقین حادثهدیر.
6.اؤجهشمک/اییهشمک:هادی
بهیین یازدیغینا گؤره، تبریز-قاراداغ دا، ایکی بیچیمی وار ایلک سؤزجویون (ائجهشمک(ceşmeké)). ماراغادا، ایجهشمک(iceşmek) بیچیمینی ده ائشیتمیشم. آنلامی ایسه "یولا گئتمهمک،
اویوشماماق(فارسجاسی: سر ناسازگاری داشتن)". کلمه آنادولودا گؤرولسهده یازی
دیلینده یئر آلماز. کلمهنین کؤکنی آچیق دیر و اسکی تورکجهدن بوگونه بیر چوخ تورک
دیلینده یاشاماقدا اولان، اؤچ/اؤج(=کین، انتقام) سؤزجویوندن گلیر و قارشیلیقلی
اولما آنلامی قاتان ـشمه- اکی آلیبدیر.
آنجاق بو مادهنی
یازماقدا، اساس هدفیم، اییهشمک سؤزجویونو یازییا قازاندیرماقدیر. اییهشمک فعلینی
میانادا ائشیتمیشم. "ساتاشماق، دعوا آختارماق، اینجیتمک" کیمی معنالار
داشییان اییهشمک، اؤچهشمکدن باشقا اولدوغو و اونونلا بیرلشدیرمهسینین مومکون
اولمادیغی آچیقدیر. کلمه آنادولودا یایقین دیر. او دا یازی دیلینده یئر آلابیلمهمیشدیر.
مارسل اردال اسکی تورکجهده ـشمه-(-Xş-) اکینین تؤرهمهلری آراسیندا، ایکهشمک (ikeşmek) فعلینی ده
گتیریر. آنادولو و آذربایجانداکی بیچیم لره باخینجا، بلکه او سؤزجویو *ایگهشمک
اوخوماق گرهکیر دییه دوشونور انسان. اردال، ایکهشمک فعلینی، ایکیش(ikiş)"توتولماز، دیکباش حیوان"( دیوان لغات الترک´ون فارسجا ترجومهسینده: igiş اوخونوب
"اسب سرکش" دییه چئوریلیبدیر(133.ص)) آنلامینداکی کلمه ایله کؤکدش ساییر و ایکیسینی
ده دیوان دا گلن ایکهمک(ikemek) فعلینه باغلار(276. و 557.صص). ایکهمک دیوان دا "عناد
ائتمک، دیکباش اولماق" دئمک دیر. آیریجا اردال(353.ص) بیر عبارت ایچینده،
ایکینچسیز(ikinçsiz) بیچیمینده گئچن و "دایانماز، [دؤیوشدن]قاچان"
اولاراق آنلاشیلان سؤزجویو ده بورایا باغلار. شاهیدسیز *ایکینچ(*ikinç) "عنادلاشما، توققوشما" دئمک اولاجاقدیر.
دیلیمیزده و
تورکیه تورکجه سینده، یازییا آلینمایان بو سؤزجوکلر-دهییشگهلریله بیرلیکده-
دیلیمیزین، بیلینجسیزلیکدن آتیلان سؤز ثروتی دیر.
7. قاهارماق(qaharmaq):"بیر بؤیوک/آغیر
شئیی(قایانی، داشی، کؤتویو ..) یئریندن اویناتماق". کلمهنی میانادا
ائشیتمیشم، باشقا یئرلرده ده اولابیلر. قاهارماق ایلک باخیش دا، عثمانلیجا و
تورکیه تورکجه سینده یایقین اولان قاوراماق فعلی ایله بیر اولدوغو آنلاشیلیر.
قاوراماق "برکدن توتماق، سارماق، بیر زادی بوتون جهتلریله و آیرینتیلاریلا
آنلاماق" دئمک دیر و یئنی تورکجه ده مفهوم قارشیلیغی "قاورام"دان
بو فعل دن قورولوبدور. آنلاشیلان سؤزجوک ایلک باشدا "برک توتماق، احاطه
ائتمک" آنلامیندایمیش. قاوراماق، اسکی تورکجه ده قاوورماق(qawurmaq) "سیخماق،
برک-برک توتماق" فعلیندن گلدییی آچیق دیر.
8. کورهن(küren):بیر دئییم ایچینده ("کورهن آت") ائشیتمیشم. بیلدیییم قدریایله بو دئییمین مجازی معناسی یایقین دیر؛ "یوگورهن/تپیلن آدام" دئمک اولور. کلمهنین اساس آنلامی "قویو(غلیظ) قهوهرنگی" دیر و موغولجادان آلینتی دیر. موغولجادا کورنگ(ŋküre) و کورهن(küren) بیچیم لرینده گؤرولن سؤزجوک، اصلینده اسکی تورکجهدن، آلینج دیر. اسکی تورکجه ده، کوزهن(küzen)، سووسارا بنزر بیر حیوان آدیدیر (اینگیلزجهسی:polecat). تورکیه ده "قیر سانساری(چؤل سووساری)" اولاراق بیلینن حیوان. بو حیوانین بویاسی ایسه چوخ یول قویو قهوهرنگی دیر. کوزهن، سنگلاخ دا بئله آچیقلانیر:"جانوری است که آن را راسو گویند"(229.ص). هر حال دا بو آد، فرقلی جوغرافیالاردا و آیری-آیری دؤنملرده فرقلی حیوانلارا وئریلمیش اولاجاقدیر. فارسجادا کُرنگ و کُرند سؤزجوکلری ده بو موغولجا کلمه دن آلینج دیر. بو ایکی سؤزجوک، موغولجا کؤکنی گؤستریلمهدن، سخن سؤزلویونده بئله آچیقلانیر:"اسبی که رنگ آن میان زرد و بور است". شاهرود´ون داها چوخ تورکلردن اولوشان میامی بؤلگهسینده، "کُرنگ" آدلی بیر کند وار. گلستان دا، داشلی بورون´ا باغلی بیرده کُرند کندی وار.
9. اَپمک(epmek): "چؤرهک"
معناسیندا، یالنیز اوچ دئییم ایچینده ائشیتمیشم؛ اپمهیی بالا باتدی(=مرادینا
یئتدی، ایستهدییینی قازاندی/آلدی)، ایکینجیسی "چوبان اپمهیی"،
اوچونجو ایسه "قوش اپمهیی" دیر. سون ایکی دئییم، بیتگی آدی دیر. تورکیه
تورکجه سینده ده، اپمک یالنیز بیر-ایکی دئییم ده وار؛ میدان اپمگی (meydan epmeği) "قازانج" دئمکدیر. اما چوبان اپمهیی، یوخ "چوبان اکمهیی" وار. بعضی سؤزلوکچولر (تیتسه کیمی) اپمک بیچیمینی
یان-بیچیم ساییب و اساس بیچیمی اَتمک/اؤتمک بیلیرلر. بعضی لری ایسه اپمک´ین مستقل بیر سؤزجوک اولدوغونو
دوشونورلر(استاروستین ایله یولداشلاری، اونو تاتارجا ایپی(=پیشمیش چؤرهک) ایله
توتوشدوروب، اتمک دن باشقا اولدوغونو، اما سونرالاری آنلاملارینین قاریشدیغینی
یازارلار). اتمک/ اؤتمک اسکی و اورتا تورکجه میزده یایقین دیر. خاقانی بیر
طبریستان شاهینین مدحینده، تورک رقیبلرینه اوستونلویونو گؤسترمک اوچون "تن
گرچه سو اتمک ازیشان طلب کند/کی مهر شه به آتسیز و بُغرا برافکند" دییه
سؤیلر. سنگلاخ دا اوتماک(ötmek) مادهسینده "نان بیروغن را خوانند و آن را رومیه اتمک(etmek) گویند" و اوتماکچی(ötmekçi) مادهسینده "خبّاز را نامند"(36.ص) یازیلیر.
آیریجا، اتمک ماده سینده ده "به ترکی رومی نان را گویند"(18.ص)
آچیقلاماسی یئر آلیر. آنلاشیلان، اتک سون دؤنملرده، غرب تورکجه سینده (آذربایجانی
دا ایچینه آلان) اکمک اولموش و اتمک/اؤتمک اونودولموشدور. اونا بنزر، آذربایجان
دا، اکمک/اتمک یئرینه چؤرهک گئچیبدیر. چؤرهک
اسکی و اورتا تورکجه دن بو یانا "یومرو اکمک" ایمیش و بوگون تورکیه ده
بو آنلامینی قورویوبدور. چؤرهکلنمک "بورولوب یاتماق(فارسجاسی: چنبره
زدن)" ده بو معنانین قالینتیلاریندان دیر و چئویرمک فعلی ایله ایلگیسی
اولدوغون دوشونر نیشانیان(منجه قبولو چتین گلیر!). سنگلاخ دا " چؤرهک اوتی" وارسادا(141.ص)
چؤرهک´ی تک باشینا گؤرهبیلمهدیم. اپمک دانیشیق دیلینده، بنزشمه نتیجه سینده،
اپبک(epbek) اولاراق سؤیلهنیر.


text:
ارمنیلرین روسییاداکی اتفاقینین رهبری آرا آبرامیان ائرمنیستان باش ناظری کارن کاراپئتیانین موسکواداکی ائرمهنی ایش آداملاری ایله گؤروشونه قاتیلماییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «ژاماناک» قزئتی یاییب. قزئت آبرامیانین آرتیق آشکار شکیلده کئچمیش مدافعه ناظری سئیران اوهانیان و کئچمیش خاریجی ایشلر ناظری واردان اوسکانیانی دستکلدیینی بیلدیریب:
«آبرامیانین معاوینی ائرمنیستان دئموکراتیک پارتییاسینین لیدئری آرام سرکیسیانین دا اوهانیانین یانیندا اولماسی تصادفی دئییل. بیر مدت اؤنجه اوهانیان موسکوادا آبرامیانلا گؤروشوب. محض آبرامیان اونا هر جور مالییه دستیی وئرجیینی ود ائدیب» .
قئید ائدک کی، ائرمنیستان پرئزیدئنتی سئرژ سرکیسیان سئیران اوهانیانی ایستئفایا گؤندرهندن سونرا او، موخالیفته کئچیب. ائرمنیستان مطبوعاتینین ادعاسینا گؤره، ائکس-ناظرله پرئزیدئنت آراسیندا اینجیکلیک یاشانیب. اوستهلیک، اوهانیان ویکتور دللکیانین یاراتدیغی یئنی پارتییادا رهبر وظیفهیه گتیریلیب. بو پارتییا ایسه اؤزونون بوتون مالییهسینی روسییادان آلیر.
دئمک اولار کی، جمعیت داخیلینده بوتون سوتونلارینی ایتیرهن سرکیسیانین حاضردا اساس رقیبی کؤچریان ساییلیر. کؤچریان آرتیق بیر نئچه ایلدیر کی، هم قاراباغدا (هم کؤچریان، هم ده سرکیسیان قاراباغ کلانینین عضولری ساییلیر – رئد.)، هم ده ائرمنیستانین حاکم دایرهلرینده آکتیو فعالیت آپاریر. ائکس-پرئزیدئنت همچینین بیر نئچه دفعه موسکوایا سفر ائدیب. ائرمهنی مطبوعاتی کؤچریانا قارشی دایانماق اوچون سرکیسیانین ائرمهنی میللی کنگرسی پارتییاسینین رهبری لئوون تئر-پئتروسیانلا بیرلشمهیه چالیشدیغینی ادعا ائدیب.
آرا آبرامیان دا سرکیسیانی سئومهیهنلر سیراسیندا یئر آلیب. موسکوادا کؤچریانلا محض آبرامیان گؤروشلر کئچیریب. روسییاداکی ائرمهنیلرین لیدئری همچینین کرئمله یاخینلیغی ایله سئچیلیر و بیرباشا اونون دیکتهسی اساسیندا حرکت ائدیر.


text:
اؤلکه نین قرب زوناسيندا يئني کورد کندلري سالينير
پ ک ک-نين آذربايجاندا مؤحکم داياقلارا ماليک اولماسي هئچ کيمه سيرر دئييل. پ ک ک تئررور تشکيلاتي نين ليدئري عبدالله اوجالان بونو محکمه زاماني وئرديگي ايفاده سينده ده بيلديريب. تشکيلاتين حیمایه دارلاري بو تشکيلاتا ماليه جهتدن يارديم ائتمکله کيفايتلنميرلر. اونلار عئيني زاماندا خاريجده ياشايان قاتي پ ک ک-چيلارين اؤلکه ده کومپاکت شکيلده مسکونلاشماسينا دا شرايت ياراديرلار.اعتيبارلي منبع نين وئرديگي معلوماتا گؤره، کوردلرين آذربايجانين قرب بؤلگه سينده کوتلوي شکيلده مسکونلاشديريلماسي سون واختلار خئيلي اينتئنسيولشيب. اونلار اساسا قازاخ، توووز، شمکير، گنجه و خانلار زوناسيندا يئرلشديريلير. بو دا سبب سيز دئييل. چونکي آديچه کي لن اراضيده يئرلي اهالي نين اکثريتيني تورکلر تشکيل ائدير. بورادا کوردلرين ساييني سوني شکيلده آرتيرماقلا، يئرلي تورکلره اونلار واسيطه سيله تاثير ائتمک نيتي گودولور.آذربايجاندا کوردلرين سايي نين آرتيريلماسي پ ک ک-نين فعالیت پلانينا داخيلدير. حاکيميتده تمثيل اولونان کورده سيلليلر سويداشلاريني تاريخن تورکلره مخصوص اراضيلرده يئرلشديرمکله هم ده اؤز ماراقلاريني تامين ائتميش اولورلار. مقصد ايسه رئگيوندا کوردلرين ساييني آرتيرماقلا ائتنيک پروبلئم ياراتماق، يئرلي اهاليني سيخيشديراراق اونلاري اراضيلردن ديدرگين سالماق و بو تورپاقلارا صاحيب چيخماقدير.
بونونلا دا کوردلرين ياشاديغي اراضيلرين احاطه دايره سيني گئنيشلنديرمک و آرزولاديقلاري «کوردوستان» دؤولتيني ياراتماق نيتينده ديرلر. واختيله ائرمنيلرين تورکلرين باشينا گتيرديگي تجروبه ني ايندي ده پ ک ک-چيلار حياتا کئچيرمک نيتينده دير.
سون بير نئچه آيدا تورکييه نين ديياربکير و کوردلرين کومپاکت ياشاديغي ديگر ويلايتلردن 60 مين کوردون آذربايجانا کؤچورولدويو بيلديريلير. آذربايجانا کوردلرين کؤچورولمه سي اؤتن ايللر ده حياتا کئچيريليب. اونلار اؤلکه ميزين اراضيسينه اساسا گورجوستان واسيطه سيله داخيل اولوب. قيرميزي کؤرپو سرحد کئچيد منطقه سيندن کئچن کوردلره بير ايل اعتيبارليليق مودتي اولان شخصيتلريني تصديق ائدن وثيقه لرده وئريليب.
شمکير رايونوندا ايپک يولو آدلي يئني سالينميش قصبه قاراباغ قاچقينلاري اوچون نظرده توتولسا دا، اورا اؤلکه يه گتيريلن کوردلر يئرلشديريلير. قصبه دئمک اولار کي، تاماميله کوردلرين ايختييارينا وئريليب. بؤلگه ده حساب ائديرلر کي، " قوناق " لارين همين قصبه يه يئرلشديريلمه سي پروسئسي " قاچقينکوم " اون شمکير شؤعبه سي نين موديري، ميلليتجه کورد اولدوغو ايديعا ائديلن يونوس عبدالله يئوين حیمایه ه سي آلتيندا حياتا کئچيريلير.
قئيد ائدک کي، اصلا قربي آذربايجاندان اولان ي.عبدالله يئو يئرلي اهالي آراسيندا قاتي ميلتچي کيمي تانينيب. ائله بو سببدن ده ائرمنيلر طرفيندن باسارکئچرده (ادي ائرمنيلر طرفيندن دييشديريله رک سونرا واردئنيس رايونو اولوب) آذربايجان ديلينده درج اولونان «واردئنيس» قزئتي نين باش رئداکتورو تعيين اولونوب و کؤچهاکؤچه قدر همين وظيفه ده چاليشيب. او، قزئت رئداکتورو ايشله ديگي دؤورده ده پ ک ک ايدئيالاريني زامان-زامان تبليغ ائديب، اونلاري حتّی حياتا دا کئچيريب. هله سووئت دؤنمينده اصلا کورد اولان شاميل عسگروو (اونون اوغلو هاژار حاضيردا پ ک ک-نين مدب مکاني اوزره کوورديناسييا شوراسي نين صدريدير) و ديگرلري ايله باسارکئچرده کورد تبليغاتيني آپاريب. اونلار آذربايجانين ان مشهور دؤولت خاديملري نين، شاعيرلري نين، آشيقلاري نين کورد اولدوغونو ايديعا ائدير، بو فيکيرلري يئرلي اهالي آراسيندا يايماغا چاليشيرديلار.
بو گون ايسه اؤلکه نين قرب بؤلگه سينده يئرلشديريلمه سي مومکون اولمايان کوردلر يئرلي اهاليدن باها قييمته ائو کيرايله يير. حاضيردا شمکيرده صاحيبلري روسييادا اولان بوش ائولر کوردلره کيرايه يه وئريلير. يئرلي اهالي نين بيلديرديگينه گؤره، کؤچورولن کوردلرين اکثريتي ايمکانلي شخصلردير. گلنلر قوهوم-عقربالارينا کيرايه ده قالماق اوچون بوش ائولر سوراقلايير، تاپان کيمي بئه وئرير، يئرلي اهالي ايله صؤحبتلرينده يئني کؤچون اولاجاغي باره ده صؤحبتلر آپاريرلار. دانيشيقلاردان بللي اولور کي، بو ياخينلاردا آذربايجانا کوردلرين آخيني نين يئني دالغاسي باشلاياجاق. احتيمالا گؤره، يئني دالغادا کؤچوروله جک کوردلرين سايي 200 مين نفردن چوخ اولاجاق. اونلارين اؤلکه يه کؤچورولمه سينه دؤولت سرحد خيدمتينده ايشله ين بير صلاحيتلي شخصين رهبرليک ائتديگي ده بيلديريلير.
کوردلرين کوتلوي شکيلده کؤچوروله رک اؤلکه نین قرب زوناسيندا يئرلشديريلديگيني نه «قاچقينکوم»دان، نه ده دؤولت سرحد خيدمتيندن تصديق ائتمه ديلر. هر ايکي قورومدان بو باره ده معلوماتلي اولماديقلاريني بيلديرمکله کيفايتلنديلر.
ميقرانتلارا حوقوقي يارديم مرکزي نين رهبري الؤوست علي يئو ايسه چوخ سايلي تورکييه وطنداشلاري نين قرب زوناسيندا يئرلشديريلديگي باره ده معلوماتلي اولدوغونو بيلديردي: «کؤچورولنلرين کورده سيللي اولدوغو باره ده معلوماتيم يوخدور. آما رئگيوندا خئيلي اجنبي مسکونلاشيب و اونلاردان بعضيلري دئپورتاسييا اولونماق تهلوکه سي ايله اوزلشديگيندن حوقوقلاريني مودافيعه ائتمک مقصديله رهبرليک ائتديگيم قوروما موراجيعت ائديبلر. بيزه موراجيعت ائدنلرين اکثريتي ايسه محض تورکييه وطنداشلاريدير».
ه.لييئو همچينين اؤلکهي ه گلن و وطنداشليغي اولمايان اجنبيلره مؤوجود قانون وئريجيلييه گؤره 30 گون عرضينده وثيقه وئريلديگيني بيلديردي: «همين مودت بيتندن سونرا اجنبيلر اؤلکه اراضيسيندن چيخاريلماليدير. مؤوجود قانون وئريجيليک يول وئرمه ديگي اوچون اجنبيلره بير ايل مودتينه وثيقه وئريلمه سينه اينانميرام».
قابيل زيميستان اوغلو
قایناق : www.veten.be
کؤچورن : باتی آذربایجان میللی مودافیعه کمیته سی


text:
روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین ننچکو موختار ویلایتینین رهبری ایقور کوشینین ایستعفا عریضهسینی قبول ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی کرئملین مطبوعات خیدمتی یاییب.
قئید ائدک کی، سون گونلر روسییادا قوبئرناتورلارین یئنی ایستعفا دالغاسی باشلاییب. سون بیر هفته عرضینده ۳ قوبئرناتور و بیر رسپوبلیکا رهبری ایستعفایا گؤندریلیب. وظیفهسیندن اوزاقلاشدیریلانلار آراسیندا داغیستان رسپوبلیکاسینین رهبری ده وار.
بوندان اؤنجه «اینترفاکس» آگنتلیگی داها ۸ قوبرناتورون وظیفهسیندن کنارلاشدیریلاجاغی حاقیندا اینفورماسییا یایمیشدی.


text:
سرگئی مئلیکوو داغیستانا رهبر تعیین ائدیلسه، او زامان بو، یئنی مرحلهنین باشلانغیجی اولاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «سوبسدنیک» سایتینا آچیقلاماسیندا روسییالی پولیتولوگ کونستانتین کالاچئو سؤیلهییب.
«گنرال سرگئی مئلیکوو بوتون فیلترلردن کئچیب و لازیم اولان بوتون طلبلره جاواب وئریر. بو دقیقه ان چوخ موذاکیره اولونان مسئله مئلیکووون لزگی اولماسیدیر. داغیستاندا آرتیق چوخدان مؤوجود اولان پراکتیکا پرزیدنت وظیفهسینه آوارین گتیریلمهسیدیر. بو تعینات یئنی مرحلهنین باشلانغیجی اولاجاق.
داغیستاندا نیظام-اینتیظام یارادان اینسانا احتیاج وار. اونا کورروپسییا ایله موباریزنی تشکیل ائتمک، اینکیشاف اوچون شرایط یاراتماق آسان اولاجاق. اؤلکهنین اساس پروبلمی هله ده گنجلر آراسیندا ایشسیزلیکدیر. دیگر طرفدن خصوصی خیدمت اورقانلاریندان چیخان شخص رئگیونو آنارخیزمه ایتلمهیجک. دین بو رسپوبلیکادا هله ده بؤیوک رول اویناییر، اما گؤرونور، یوخاریلار اونون ایکینجی چچنیستانا چئوریلمهسینه ایزن وئرمک نیتینده دئییللر»، – دئیه او بیلدیریب.
قید ائدک کی، داغیستان لیدری رمضان عبدولاتیپوو ایستعفایا گؤندریلیب. اونون یئرینه روسییا میللی قواردییاسینین رهبرینین معاوینی سرگئی ملیکووون گتیریلجیی گؤزلنیلیر.


text:
آخار. آز جاوید زیناللینین «آتا» (۴۹۸ ایشاره) حکایهسینی تقدیم ائدیر:
ایشه گئدنده گوناشیری اونلارا راست دوشوردوم. آتا-بالا بختور-بختور یول گئدیردیلر. یولداشیم چانتاما میوه قویاندا، بیرینی مطلق اوشاغا وئرردیم. او، گولور، یولدا ایت گؤرنده اوستونه جوموب «هورور»، سوال وئریر، تک آیاق اوسته هوپپانیر. باخ، آتانین سسی اوزاقدان ائشیدیلیر: مراد، ییخیلارسان، موراد... اوشاق اؤز کئفیندیدی: بیر-ایکی، بیر-ایکی. هردن آتاسینی یامسیلاییردی: مراد، ییخیلارسان، مراد...
چوخداندی یوخویدولار. او گون آتایا راست دوشدوم. تک آیاق اوسته هوپپانیب اؤز-اؤزونه دئییردی: مراد ییخیلارسان، مراد، بیر-ایکی... سونرا منه نه دئسه یاخشیدیر: اوغلوم اؤلدو، منه آلما وئرمیرسن؟
حؤرمتله، اؤلومدن دؤنن.


text:
یانارداغ
یانارداغ (اینگیلیسجه – خاریجه لاوا، ولکانیک گازلار، داشلار (ولکانیک بومبالار) پوسکوردن، یئر کوره سینین اوست قاتیندا یارانان ژئولوژی ستروکتور دور. ولکان یئرین داخیلینده باش وئرن ژئولوژی دییشیک لیک نتیجه سینده ماگمانین خاریج ائدیلمسی ایله مشایعت اولونور.
ولکان سؤزو قدیم یونان اود اللهٔ ولکانین آدیندان گؤتورولموش دور.
ولکانلا مشغول اولان علمه ولکانولوژیا دئییلیر.
ولکان لار فورما (شیت و یا ستراتوولکانلار، آکتیو (حرکتده اولان، یاتان، سؤنموش)، یئرینه گؤره (یئراوستو، سوآلتی، بوزآلتی) و غیره. اولاراق تصنیف لشدیریلیرلر.
یئرین ۱۰۰ کیلومتر درین لییینده تخمینا ۱۰۰۰ و ۱۳۰۰۰ درجه سیلسیوس آراسیندا دما مؤوجود دور. بۇ ایستی لییین تاثیریندن اریمیش داش قاریشیغی اؤزولو پلاستیک فورمایا مالیک ماگمایا چئوریلیر. دامجی فورمالی ماگما ۵۰ کیلومتر درین لییینه ییغیلیر. تضییق چوْخالدیقجا ماگما یاریقلارلا حرکت ائدره ک لیتوسفرایا داخیل اولور. بۇ یوللا یئرین اوزونه چیخمیش ماگمایا لاوا دئییلیر.
ولکان پارتلاییشی زامانی تکجه کؤزه رنمیش مایع لر یوخ هم ده برک و گاز حالیندا اولان ماده لر خاریجه چیخیر. اکثر حاللاردا ولکان لار کونوس (مخروط) شکلینده اولورلار. ولکانین فورماسی باشقا شکیل لرده اولا بیلیر.
پوکورمه دن سونرا ولکانین آکتیولییی یا دایانیر؛ یا دا او مین ایللر بویو «مورگوله ییر» (mürgüləyir). بۇ زامان ولکانین اؤزونده و اطرافیندا اولان اراضی لرده ماگماتیک اؤزه یین سویوماسی ایله مشایعت اولونان آکتیولیک ساخلانیلیر. بئله آدلانان، پوست ولکانیک دؤور باش وئریر.
بورایا فومارول، ترم، قیزئرلری میثال گؤسترمک اولار.


text:
آیدین شافاق 193
سایتلار دا گزرکن، «اوجاق دات آی آر»* سایتیندا، 2016 میلادی ایلینین قوتلاما پیغامینا یئتیشدیم. بیر ایل بوندان اؤنجه بو سایت دا یازیر: «2015جی میلادی ایلی داها سونا چاتدی و یئنی ایل شاختا و سویوق ایله گلیب یولدان یئتیشدی. گئچن ایلی چوخلو اینسانلار دونیانین چوخلو یئرلرینده اولان ترور و ساواشلارلا برابر یاشادیلار و آغیر بیر گونلر سوردولر. اومیدیمیز وار 2016 جی ایل، باریش اوچون داواملی، اوشاقلار اوچون ائو-ائشیکلی، آتا-آنالی، یئنی اومیدلر، یئنی خیاللار و اینسانلیق اوغروندا یئنی بیر باشلانیش ایلی اولسون!»
بو آرزی چوخ اوره ییمه اوتوردو، بئله بیر اومودون و بئله بیر دونیانین دوغرولما آرزیسیندان چوخ سئویندیم. «باریش ایچین داواملی، اوشاقلار ایچین ائو-ائشیکلی آتا-آنالی .... و اینسانلیق اوغروندا یئنی بیر باشلانیش»، نه گؤزل! بو دوروم گرچک اولورسا دونیامیز جنت اولا بیلر دئییه چوخ آرزیلاندیم؛ آمما یوخ! نه یازیق کی بیر کیچیک باخیش 2016 ایلینده گئچن گونلره بو آرزی نین گرچک اولمادیغینی اورتایا قویور. گئچن 2016 ایلینده قونشوموز تورکیه ده یاشایان دیلداش باجی قارداشلاریمیزین دورومونو خاطیرلایاراق، اوره ییم چوخ سیخیلدی. بیزیم قونشو اؤلکه لر، سوریه ده و تورکیه ده یاشانان ساواشلار و ترورلارین نتیجه سینده چوخلو اینسانلار حیاتینی غاییب ائتدیلر. چوخ اینسانلارین ائولری داغیلدی، یووالاری ییخیلدی، سورگون دوشدولر اوندان داها اؤنملی سی دیلنجی اولاراق شرفلرین و حیثییتلرین الدن وئردیلر. سون سفریمده پاریس ده مترولاردا و خیابانلاردا آتا-آنا اوشاقلاریلا بیرلیکده عائیله وی دیلنن سوریه لی عائیله لره شاهید اولدوم. نه بیر ایکی بلکه آددیم به آددیم! بونلاری گؤرمک و اونلارین عائیله وی دیلنمک لرینه شاهید اولماق سفریمین چوخ آجی و قارانلیق خاطیره لریندن اولدو! اونلارین کیچیک اوشاقلاریلا برابر دووار قیراغیندا پتو آلتیندا سیغیناجاق هر یولدان گئچندن سؤال ائتمه لری و ال آچمالاری هله ده گؤزومون اؤنونده دیر. اینسانلاری تا بو حدده قدر آلچاقلاما، چاره سیز قویما و اونلارین شرفلری ایله، اعتبارلاریلا و جانلاریلا اویناماق هارایا قدر و هانسی ایله قدر؟! بو اینسانی فلاکتلر داها هارایا قدر سوره جکدیر؟! بؤیوک قودرتلرین شیطانی فیکیرلری، بو قودرتلری تشکیل ائدن قوه لرین و اینسانلارین سینیرسیز حئرص لاری، طاماح لاری، رحمت سیز و شفقت سیز اورک لری، یاتمیش وجدانلاری و سونوندا جاناوارا دؤنموش روحلاری نه زامان میللتلری راحات قویاجاقدیر؟! جاناوار دئدیم؛ آمما یوخ! حتی ییرتیجی جاناوارلار دا شیطان صفت انسانلارایله موقایسه ده، آلداتان، نئچه اوزلو، ماسکالی حیله کار اولمادیقلاریندان، دونیانین ان صاف، ان دورو و ان دوزگون یارادیلیشلاریندان و وارلیقلاریندان دیرلار.
سئویردیم، 2017 یئنی میلادی ایلینده، آیدین شافاق صایفاسینی، دونیانین بوتون میللتلرینه باریشیق، جان ساغلیغی، دینجه لیش و راحاتلیق آرزیسیلا باشلامیش اولایدیم؛ آمما نه یازیق کی هر ایل گئچن ایلدن داها آرتیق اینسانلار گوناهسیز یئره، جانلارین الدن وئریرلر. دونیانین پیس گوجلری حتی ایل دؤنومو گئجه سی ایستانبول دا بؤیوک بیر اینسانی فلاکت و قملی فاجعه
یاراتدیلار! بؤیوک اوستادیمیز شهریار دئمیشلی:
آخیر زماندی بیر قولاق آس عرشی تیتره دیـر
ملت لرین هــارای، مددی، الامـــان سسی
انسان خـزانی دیر تؤکولور جـان خزل کیمی
سازتک خزل یاغاندا سیزیلدار خزان سسی
بو سبب دن، بلکه ده شیطانا ساتقین روحلو اینسانلارین و اونلارین دالیسیندا گیزلنن ماسکالی چیرکین گوجلرین یاشادیغی زامانا قدر و اوندان داها اؤنملی سی دونیانین قولاغی ساغیر، گؤزو گؤرمز اولدوغونا گؤره، بشره قورتولوش اولا بیلمیه جک! سونوندا بئله بیر زاواللی دونیادا و بئله بیر چاره سیزلیکده یئنه ده اوستاد شهریارین اینجه و حساس روحوندان و درین دوشونجه سیندن قالخان شعرله بیرسس اولوب، یئنی ایل ده اوستاد ایسته دییی نجاتی اوره ییمیزین تکیندن بشره آرزیلاییریق!
«هر دعا شیطان ائدیر، دونیا اونا آمین دئییر
قوی دعا قالسین، بیزه سن وئر بو آمین دن نجات»
انس و جن
اوستاد شهریار:
بار الاها سن بیزه وئر بو شیاطین دن نجات
اینسانین نسلین کسیب، وئر اینسه بو جین دن نجات
بیزدن آنجاق بیر قالیرسا، شیطان آرتیب مین دوغوب
هانسی رؤیا ده گؤروم من، بیر تاپا مین دن نجات
بئش مین ایلدیر بو سلاطینه گرفتار اولموشوق
دین ده گلدی، تاپمادیق بیز بو سلاطین دن نجات
بیر یالانچی دین ده اولموش شیطانین بیر مهره سی
دوغرو بیر دین وئر بیزه وئر بو یالان دین دن نجات
هر دعا شیطان ائدیر، دنیا اونا آمین دئییر
قوی دعا قالسین، بیزه سن وئر بو آمین دن نجات
ارسینی تندیرلرین گودوشلاریلا اویناییر
کیمدی بو گودوشلارا وئرسین بو ارسیندن نجات
یا کرم قیل، کینلی شیطانین الیندن آل بیزی
یا کی شیطانین اؤزون وئر بیرجه بو کین دن نجات
اؤلدورور خلقی، سورا ختمین توتوب یاسین اوخور
بارالاها خلقه وئر بو حوققا یاسین دن نجات
دینه قارشی بابکی – افشینی بیر دکان ائدیب
بارالاها دینه، بو بابکدن، افشین دن نجات
ویس و رامین تک بیزی رسوای خاص و عام ائدیب
ویس ده اولساق، بیزه یارب بو رامین دن نجات
شوروی دن ده نجات اومدوق کی بیر خئیر اولمادی
اولماسا چای صاندیقیندا قوی گله چین دن نجات
من تویوق تک، اؤز نینیمده دوستاغام ایللر بویو
بیر خوروز یوللا تاپام من بلکی بو نین دن نجات
«شهریارین» دا عزیزیم بیر توتارلی آهی وار
دوشمنی اهریمن اولسون، تاپماز آهین دن نجات
http://www.ocaq.ir*
بیر خبر اورمودان:
اورمو بیلیم یوردونون اؤیرنجیلیک دنیز درگیسی باغلاتدیریلدی
«اورمودنیزی،آرزوبلاگ دات کام»ین یازدیغینا گؤره اؤیرنجیلیک«دنیز» درگیسینین یاییمی اورمو بیلیمیوردونون درگیلره نظارت ائدن کومیتهسینین قراری ایله یاساقلاندی. بوکومیته قورولوسو، 18/12/2016 تاریخینده کئچیردیگی اوتورومدا دنیز درگیسینی باغلامایا قرار وئردی.
دنیز درگیسی نه گؤندریلن رسمی مکتوبدا، بو درگی اؤنجهکی قرارلار اوستونده دورماماق و قومی آیریملارینی کؤروکلهمک، میللی بیرلیگی زدهلهمک و اون دوردونجو سایی سیندا لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائتمک کیمی اتهاملاری ایله متهم اولموشدور.
درگینین سوروملو مودورو، «یاسر رنجبری»، درگینین باغلاتیلماسی سببی نی، درگی لره ناظر کمیته اعضاسینین باغیمسیز اولمادیقلارینی و اونلارین بیلیمیوردونون ائشیکیندن ربط سیز ارگانلاردان تاثیر گؤتورمک لرینی بیلدی و درگی نین باغلانماسیندا گئچن عدالتسیزلیکدن خبر وئردی.
آیریجا، بو درگینین سون سایی سیندا، ایران آذربایجان تورکلرینین فارس سویچولوغونا قارشی، 18 آبان آیاقلانماسینین بیرینجی ایلدؤنومونه گؤره مطلب یازیلمیشدی بو مسئله بیلیمیوردون درگیلره باخان کمیته سینی، داها دا راحاتسیز ائتمیشدیر.
آرتیرمالیییق، دنیز درگیسی قاباقجادان دا 1394 ایلینین قیشیندان باشلایاراق 6 آی بویونجا یاییم یاساغینا محکوم اولونموشدو.
اورمو بیلیمیوردونون اؤیرنجیلیک تورکجه- فارسجا دنیز درگیسینین یاییملانما مجوزی 23/08/1389(14/11/2010) ایلینده آلینمیشدیر. دنیز درگیسی بونجا ایل، فرهنگ، جامعه، ادبیات، بیلیم و ورزش زمینه لرینده اوندؤرود (14) سایی یاییملایاراق آذربایجان اؤیرنجی توپلومونون تانینمیش درگیلریندن بیری اولموشدور.
یئدینجی حیدربابا خاطئره لری
ساوالان گئچیریر:
یکشنبه گونو 15 ژانویه 2017 یئدینجی شعر جلسه سی ساعات 6 دا گرین مرکزینده گئچیریله جکدیر. بیرلیکده آنایوردوموزون شاعیرلرین تانیییب، آنادیلیمیزده سؤیله نن شعرلریمیزی اوخویوب، آراشدیرماق ایچین، ساوالان قوروپو مونترال دا یاشایان تورک لری و اؤز فرهنگینه ده یر وئریب اونا باغلی اولانلاری بو اوتوروما دعوت ائدیر. تورکجه ده شعر سؤیله مک ذوقونا صاحیب اولان عزیزلری بوجلسه ده گؤرمک و اونلارین قوشدوغو شعرلری ائشیتمک هامیا چوخ جاذیبه لی اولاجاق. اؤز شعرلریزی گتیریب اوخوماق ایله بو جلسه نی داهادا آرتیق ده یرلندیریرسینیز.
گیریش=5 دلار
Adresse : 1090 Avenue Greene, Westmount, QC.
H3Z 1Z9
Metro, Atwater


text:
اینصاف دا یاخشی شئی دیر
بو قلبیمین سئورنجی ، سنین یادیگاریندی
یوخومو قاچیراندا ، سنین اینتیظاریندیر
سن دردیمدن خبرسیز ، سن مشعلی کدرسیز
گؤره ن دئییر بو گؤیچه ک ، هانسی به خده وریندیر
کؤنلوم نغمه نی نئینیر ، دیلیم دولو گیلئیدیر
اؤلدوردو نازین منی ، اینصافدا یاخشی شئی دیر
فرهاد اولسایدیم اگر ، قایالاری یاراردیم
مجنون اولسایدیم اگر ، مین فریاد قوپاراردیم
دئدیم سئویره م سنی ، دئدین گؤزلریم آیدین
بوردا نیطقین کسیلدی ، بوردا سؤزون قورتاردین
گؤزلرینین رنگینی ، داغلاردان آختارمیشام
ساچلارینین عطرینی ، باغلاردان آختارمیشام
قراریمی کسه ن یار ، سؤزو دئمه میش کوسه ن یار
نه دئدیم کی اینجیدین ، دئ بو منده ن کوسه ن یار
کؤنلوم نغمه نی نئینیر ، دیلیم دولو گیلئیدیر
اؤلدوردو نازنی منی ، اینصافدا یاخشی شئیدیر
نام شاعر : رسول رضا
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: آذربایجان شعرلری,تورکی شعر,تورکجه آذری شعر,شعرلر |


text:
تحمیل اولونموش ابیلی قاسیم
جمعه 29 اسفند 1393+0 به یه ن
ابوالقاسم تحمیلی
دوکتور جئری
بهمن آیینین اون یئددیسینده، بیر اینقلابی حرکتده، میللتین ایستهیی، سلماس شوراسینین قراری ایله، شهرین مرکزینده اولان ابوالقاسم فردوسینین هئیکلی (موجسسمه سی)نین بوینونا زنجیر سالیناراق آشاغی ائندیلیردی.
سلماسلیلارین بو حماسهسیندن داریلان (ناراحات) اوستاد کئشیرچییان ( بیر آد دیر)فارس دیلینین قوروجوسو (بنیانگذاری)- عادل خانا سیتقایا- سیتقایا ( زریلدیا زریلدیا)سسلندی:
- عادل کجایی که ابولو کشتند؟!
عادل خان بو خبر ائشیدجک باشینا تاپدایا-تاپدایا غربی آذربایجان اوستانین باشقانیا (اوستاندارینا)تئلفون آچیب دیللندی:
- ائی باشقان نه یاتمیسان اویان! فردوسینین سوموکلری لرزهیه گلدی هئیکلینین یئره دوشمهسیندن!
یوخودان داشلانان اوستان باشقانی تلم- تلهسیک تئلفونلا سلماس شهر شوراسینی آرایاراق (زنگ ائدرق)قیشقیردی:
- بهیم بو انرژیی هستهایدیر ، حق مسلّممیز بیلیب فارس دیلینین اورتا دیرهگی، بؤیوک فردوسینین هئیکلینی آشاغی ائندیرهسیز؟!...
بو توپارلامانین آردینجا(اینتیقادلارین داینجا)، شهر سوروملولاری (مسوللاری)توف- دابانا قاچیب فردوسینین هئیکلینی شهرداری کولوگوندن گؤتوروب بویاتدیراندان(رهلییندن) سونرا یئنه (تزه شدن)شهرین مرکزینه تیکیب اولایی(حادیثه نی)ختم به خئیر ائلهدیلر فیکیرلریجه. آنجاق اولای ختم به خئیر اولمامیشدی....
دونن شهرین مرکزینه یولوم دوشدو. شهرداریدا چالیشان قونشوموز اسفندیاری گؤردوم. فردوسینین هئیکلینین پایهسی دیبینه پئهین سپیب سو وئریردی.
قاباغا گئچیب دئدیم:
- آللاه قووّت وئرسین مشه اسفندیار! هئیکلین چئورهسینه (دؤره سیسنه)گول اکیرسن؟!
مشه اسفندیار گولدو:
- ائله بیل خبرین یوخدور خبردن دوکتور!!
ماراقلا (تعجوبله) سوروشدوم :
- نه خبردن مشه اسفندیار؟..
باشینی توولاییب دئدی:
- فردوسینین ایستکلیلری عادل خانا بیر طومار گوندریبلر!
سؤزونون اورتاسینا آتلاندیم؟
- نه طوماری؟
- طومار گؤندریبلر؛ شهرداری، ییخیلان بئش مئترلیک پایهنین یئرینه ایکی مئترلیک پایه تیکهرک فردوسینین مقامینی آشاغی گتیرمک ایستهییب... یعنی تورکوسو؛ فردوسی آتدان یئنیب ائششگه مینیبدیر!!
قاس- قاس گولدوم:
- اولمایا شهرداری بیر آیری اینقلابی حرکتده، یئنه هئیکلی گؤتوروب پایهنی اوجالداجاقدیر؟!
مشه اسفندیار باشی ایله "یوخ" دئیهرک آرتیردی :
- شهرداری دئییر: ایلین سونودور، بودجه میز یوخدور... بونا گؤره منی مامور ائلهییبلر، گونده پایهنین دبینه پئهین سپیب سو وئریم بلکه بایراماجان پایه اوچ مئتر اوجالیب بو موضوع دا ختم به خئیر اولسون!..