text:
نیظامی جعفروو
آذربايجانتورک اساسلي آذربايجان خالقي نين تاريخي وطني، دونيانين قديم ائتنوکولتورولوژي مرکزلريندن بيريدير. آذربايجانليلار خالق، ياخود ميلت (سوپر ائتنوس) اولاراق محض آذربايجاندا فورمالاشميشلار.
آذربايجان خالقي نين تاريخي عومومتورک تاريخي نين عوضوي ترکيب حيصه سيدير، بونونلا بئله، هر بير تورک خالقي کيمي، آذربايجان خالقي نين دا اؤزونمخصوص فورمالاشما، اينکيشاف تاريخي واردير.اراشديرمالار گؤسترير کي، بو تاريخ اؤزونده ايکي مهم دؤورو: 1) ديفئرئنسياسييا و 2) اينتئقراسييا دؤورلريني بيرلشديرير. ديفئرئنسياسييا دؤورو دئديکده تورک ائتنوسونون موختليف خالقلارا (و سيرادان آذربايجان تورکلرينه، ياخود آذربايجان خالقينا) آيريلماسي پروسئسي نين اينتئنسيو دؤورو نظرده توتولور. اينتئقراسييا ايسه آذربايجان جمعيتي نين ائتنيک تاريخي نين سونراکي دؤورلرينه آيد اولوب، تورک (و بير سيرا غئيري-تورک ائتنوسلارينين) کونسوليداسيياسي، بوتؤو بير خالق تشکيل ائتمه سي پروسئسيندن عيبارتدير. آذربايجان خالقي نين ائتنوسوسيال خاراکتئري ديفئرئنسياسييا دؤورونده موعينلشسه ده، همين خاراکتئرين بير سيرا جيزگيلري محض اينتئقراسييا دؤورونده مئيدانا چيخميشدير. لاکين نظره آلماق لازيمدير کي، آذربايجان سوپئرئتنوسونون (ائلجه ده آذربايجان ديلينين) تشککولونده، تکامولونده ديفئرئنسياسييا-اينتئقراسييا موناسيبتلري کيفايت قدر مورککب طبيعته ماليکدير. آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) خالقين (و ديلين) فورمالاشديغي دؤورده باش وئرن رنگارنگ اجتماعی-سياسي حاديثه لر همين مورککبلشمه اوچون اساس شرط اولموش، اؤلکه ده " ناراحات " بير ائتنيک پروسئس گئتميشدير...
آذربايجان خالقي نين تاريخن مسکونلاشديغي (سوپئرئتنوس اولاراق فورمالاشديغي!) جوغرافييا موختليف دؤورلرده موختليف آدلارلا آدلانديريلسا دا، " آذربايجان " سؤزو داها گئنيش ياييلاراق 500 مين ک م-قدر اراضينين اساس آدينا چئوريلميشدير. آذربايجانشوناسليقدا بئله بير آيدين تصوور واردير کي، " آذربايجان " سؤزو " رئگيونون تاريخينده گؤرکملي رول اويناميش آتروپاتين آدي " (يقرار علییو) ايله باغليدير...بورادا صؤحبت او دؤوردن گئدير کي، " گونئی آذربايجانين بوتون اراضيسي و قوزئی آذربايجان تورپاقلاري نين خئيلي حيصه سي بو و يا ديگر درجه ده آتروپاتين حاکيميتي آلتيندا ايدي " (اي.علییو). و همين حؤکمدارين آدي تاريخي منبعلرده ايلک دفعه اا.ا. 331-جي ايلده چکيلسه ده، اونون (اتروپاتين) ائتنيک منسوبيتي باره ده هئچ بير معلومات وئريلمير.
آتروپاتين حاکيميتي دؤوروندن باشلاياراق ماننا-کيچيک مادا (ميدييا) اؤز سرحدلريني گئنيشلنديررک آتروپاتئنا (شرق منبعلرينده آتروپاتاکان) آدلانديريلميشدير... آکادئمیک اي.علییوين فيکرينجه، " همين دؤولتين مئيدانا گلمه سينه کؤمک ائدن اساس سببلردن بيريني بوتون قديم تاريخ عرضينده خئيلي درجه ده آپاريجي رئگيون اولان بو بؤلگه نين اؤزونون ايقتيصادي، سوسيال، مدني و سياسي سويييه سي نين چوخ يوکسک اولماسيندا آختارماق لازيمدير " .
آتروپاتئنانين ائتنولينقويستيک منظره سي باره ده موعين تصوور ياراداجاق تاريخي منبعلر، دئمک اولار کي، يوخدور. لاکين ا.ا. 1- مین ایللین اوللريندن باشلاياراق رئگيونون ايرانليلاشماسي پروسئسي بئله بير تکزيبي چتين نتيجه يه گلمه يه ايمکان وئرير کي، آتروپاتئنانين اساس اهاليسي ايرانلي اولموشدور.
"آتروپاتئنا " آد-توپونيمي نين آنتيک (ئتيمولوژي) معناسيني ايلک دفعه آتشپرست ايرانليلار، ياخود ايرانديللي موحيط اونوتدوردو. " آتروپاتئنا " (آتروپاتين يوردو) " آذربايجان " آ (اودلار يوردو، موقدس اودون قوروندوغو مکانا) چئوريلدي...و گؤرونور، ايرانليلار اوچون " آذربايجان " ين هانسي کونکرئت جوغرافيياني احاطه ائتمه سي او قدر ده ماراقلي دئييلدي، اونلار همين اراضييه وطن کيمي يوخ، ايلاهي بير مکان، حدودسوز موقدس بير يئر کيمي باخيرديلار. منبعلر گؤسترير کي، آتروپاتئنا-آذربايجاندا چوخلو اود معبدلري مؤوجود ايدي. آتشپرست ايرانليلار، حتّی داها اوزاقدان هيندليلر بورايا زيارته گليرديلر.
اعتيراف ائتمک لازيمدير کي، " آذربايجان " سؤزو تورکديللي موحيطده نينکي فورمالاشماميش، همين موحيطه چوخ سونرالار موسلمان اينتيباهي دؤورونده داخيل اولموشدور. ائراميزين ايلک عصرلريندن باشلاياراق آذربايجانا و هم حدود رئگيونلارا گلرک بورادا مسکونلاشان هون-قيپچاق تورکلري دونياگؤروشو اعتيباريله آتشپرستليکدن چوخ اوزاق اولدوقلارينا گؤره " آذربايجان " سؤزونون تاريخن قازانديغي ايدئولوژي سئمانتيکا اوزرينده، دئمک اولار کي، دوشونمه ميشلر. بونونلا بئله، ايرانلي تصوورونون ياراتديغي " موقدس آذربايجان " اوبرازي موسلمان اينتيباهي دؤوروندن اعتيبارن گئنيش ياييلماغا باشلادي. و قئيد ائتمک لازيمدير کي، همين تصوور رئگيونون رسمي دونياگؤروشو اولان ايسلاما بئله گوزشته گئتمه ديگينه گؤره آذربايجان موسلمان تاريخچيلري نين يادداشيندا ايسلاما قارشي ان چوخ موقاويمت گؤسترميش بير اؤلکه اولاراق قالميشدير. آذربايجان تاريخشوناسليغي نين بانيلريندن عا.باکيخانوو " آذربايجان " سؤزونو " آذرباباقان " (بابکين اودو) کيمي ايضاح ائدير... البتته، بورادا صؤحبت تاريخچي نين نه درجه ده سحو ائتمه سيندن گئتمير، اوندان گئدير کي، اورتا عصرلر موسلمان تاريخشوناسليغيندا آذربايجانين ايسلاما قده رکي دونياگؤ-روشلري ايله باغليليغي تصوورو اولدوقجا گوجلو اولموش، سون دؤورلره قدر ياشاميش، حتّی "موعاصير آذربايجان " آنلاييشي نين فورمالاشماسينا دا تاثير گؤسترميشدير.
"آذربايجان " ين يونان-ايران منشالي دئييل، محض تورک منشالي بير سؤز اولماسي باره ده ده موعين ملاحظه لر واردير، البتته، يونان سؤزونه ايرانلي " اينتئرپرئتاسييا " سي نه درجه ده طبيعي ايديسه، تورک " اينتئرپرئتاسييا " سي دا او درجه ده طبيعي ساييلا بيلردي، لاکين مسله بوراسيندادير کي، تورک " اينتئرپرئتاسييا " سي اورتا عصرلرده دئييل، 20 عصرین 70-80-جي ايللرينده مئيدانا گلميشدير...
پروفسور م.سيدوو يازير: " آذربايجان " يئر آدي حاقدا اورتا يوزيلليکلردن اوزو بري آيري-آيري خالقلارين عاليملري دورلو ملاحظه لر، فيکيرلر سؤيله ميشلر. آنجاق هله ده بو سؤز سيرريني آچماقدان ائله بيل چکينير و اونون علمي سؤز بیچيمي ائتيمولوژي تحلیلي اؤز دوغرو-دوزگون حلليني تاپماميشدير " . گؤرکملي آذربايجانشوناسين فيکرينجه، " آذربايجان-اوغورلو، ياخشييستر (آز)، ياخشييستر قيرميزي، يعني گونش (ازار//ازر)، وارلي آتا(دان) دئمکدير.و، واختيله ياخشييستر قيرميزي، يعني گونش آنتروپومورفيک تانريسي نين آدي ايميش. سونرالار آز قبيله سيندن اولان خان، اينسان معناسيندا ايشلنميشدير " ... همين فيکيرله راضيلاشماق چتيندير... هر شئيدن اول اونا گؤره کي، " آذربايجان " سؤزو تورکديللي موحيطده فورمالاشديغي اوچون بو قدر مورککب تاريخي اينکيشاف مرحله سيندن کئچه بيلمزدي. ايکينجيسي، مؤليفين تکليف ائتديگي ائتيمولوگييا نه آذربايجان تورکلري نين، نه ده عوموميتله، تورکلوگون تاريخي دونياگؤروشو ايله باغلي دئييل. و نهايت، اوچونجوسو، سؤزون " اولکي معناسي ايله " سونراکي معناسي " آراسيندا سئمانتيک واريثليک، دئمک اولار کي، يوخدور...
آذربايجان تورکلري، ايرانليلاردان فرقلي اولاراق، آذربايجاني " موقددس مکان " دئييل، محض وطن کيمي درک ائديب مسکونلاشميشلار. و " آذربايجان " سؤزو محض آذربايجان تورکلري نين تفککورونده فورمالاشان (کونکرئت!) اراضي نين موعاصير آدينا چئوريلميشدير کي، بونون دا اساسيندا اونلارين تدريجن مسکونلاشديغي جوغرافي ميقياس (اونون گئنيشلنمه سي سورعتي) دايانميشدير. قئيد ائتمک لازيمدير کي، آذربايجانين بير اؤلکه اولاراق حدودلاري نين موعينلشمه سينده آذربايجان خالقي نين تشککولونون حل ائدیجی تاثيري اولموشدور. بئله کي، خالق فورمالاشديقجا اؤلکه نين ائتنوجوغرافي حدودلاري دا موعينلشميشدير.
آذربايجان اراضيسينده تاريخن موختليف دؤولتلرين مؤوجودلوغو اؤلکه نين بوتؤو بير سياسي حاديثه کيمي قاورانيلماسينا مانع اولماقلا ياناشي، " آذربايجان " آنلاييشي نين فورمالاشماسي پروسئسيني ده لعنگيتميشدير. تصادوفي دئييلدير کي، همين آنلاييشين ائتنوقرافيک مضمونو اورتا عصرلرده سياسي مضمونوندان هميشه داها اوستون، آپاريجي اولموشدور...بورادا آذربايجاندا مسکونلاشميش تورکلرين دونياگؤروشو ده مهم رول اويناميشدير: تورکلر بو و يا ديگر ائتنوس-طايفا ايله همين ائتنوسون-طايفانين مسکونلاشديغي اراضي آراسيندا علاقه گؤرموشلر. مثلن، آذربايجان تورکلري نين ايلک مؤحتشم ائپوسو " دده قورقود " دا اوغوزلارين ياشاديقلاري مکان محض اوغوز آدلانير. تورکلر آذربايجانا گلنده، هئچ شوبهه سيز، اؤزلري نين ياراتديغي ائتنوتوپونيملرين ايشله ديلمه سينه اوستونلوک وئرميشلر، اولکي يئر آدلاري نين ايستيفاده ائديلمه سينه ايسه 11-13 عصرلردن سونرا باشلاميشلار کي، اونلاردان ان مهشورو " آذربايجان " اولموشدور...
"آذربايجان " آنلاييشي نين تاريخينده 19 عصرین سونو، 20 عصرین اوللري خوصوصي مرحله تشکيل ائدير. و محض بو دؤورده همين آنلاييشين ائتنوقرافيک، اجتماعی-سياسي، ايدئولوژي مضمونو باره ده گئنيش ميقياسدا دوشونولمه يه باشلانير. ميللي دوشونجه نين تضییق ايله ايلک موستقيل آذربايجان دؤولتي يارانير کي، اونون اراضيسي نين محدودلوغو در حال ديقتي چکير...معلوم اولدوغو کيمي، بو دؤولت چوخ ياشامير، لاکين داها اوزونؤمورلو آذربايجان س س ر-ين يارانماسي اوچون سوسيال-سياسي اساس وئرير کي، 20 عصرین سونلارينا دوغرو همين اساس اوزرينده موستقيل آذربايجان دؤولتي مئيدانا چيخاراق يوکسه لير.
عوموميتله، هم بيرينجي، هم ايکينجي، هم ده خوصوصيله، اوچونجو رئسپوبليکا دؤورونده " آذربايجان " آنلاييشي گئنيش سياسي مضمون کسب ائتمه يه باشلايير، آذربايجانين قوزئی و جنوبو باره ده صؤحبت داها فعال بير شکيلده گئدير. ايکييه (يالنيز ايکييه مي؟) بؤلونموش اولکه نین، خالقين تاريخي فاجيعه سي ميللي اجتماعی تفککورون ان موختليف ساحه لرينده تظاهور ائدير.
بئله ليکله، " آذربايجان " آنلاييشي زنگين بير تاريخه ماليکدير-همين تاريخي اينکيشاف پروسئسينده بو آنلاييش کونکرئتلشميش، سياسي-ايدئولوژي مضمونجا دقيقلشميش، آذربايجان خالقي نين ياشاديغي گئنيش اراضيني ايفاده ائتمک اوچون موتيولنميشدير... " آذربايجان " سؤزو تورکديللي موحيطده فورمالاشماسا دا، " آذربايجان " آنلاييشي نين سون مين ايلده کي تکامول فورمالاشما پروسئسي، اساسن، آذربايجان تورک تفککورونون محصولودور.
** *
...آذربایجانين ائتنيک تاريخي آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي تاريخيندن قديمدير. بو ايسه او دئمکدير کي، آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي پروسئسي باشلايانا قدر آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) کيفايت قدر مورککب ائتنيک حاديثه لر باش وئرميشدير. بونون بير سببي، حاقيندا صؤحبت گئدن جوغرافييانين ياشاييش اوچون موناسيب طبيعي شرایطيديرسه، ديگر چوخ مهم سببي موختليف ايستيقامتلره گئدن يوللار اوزرينده يئرلشمه سي، ائتنيک، سوسيال-سياسي فالليغي، قاينارليغيدير...و اعتيراف ائتمک لازيمدير کي، آذربايجانين ائتنيک تاريخي نين قديم دؤورو سونراکي دؤورلري ايله موقاييسه اولونماياجاق قدر مباحیثه ليدير مسله نين مورککبليگي ايسه بوراسيندادير کي، همين مباحیثه لر آرتيق اؤز علمي-مئتودولوژي اهميتيني (ائنئرژيسيني!) ايتيره رک " سياسيلشمسيش " ، باشقا سؤزله، ائتنو-سياسي آمبيسييالارين، سوبيئکتيو ماراقلارين موناقيشه اوبيئکتيوينه چئوريلميشدير. لاکين قديم دؤورلرده آذربايجاندا هانسي ائتنوسون، ياخود ائتنوسلارين (ايبئرقافقازليلارين، ايرانليلارين، ياخود آلتايليلارين، تورکلرين...) آپاريجي يئر توتماسيندان آسيلي اولماياراق آذربايجان خالقي قديم دؤورون سونو اورتا عصرلرين اوللريندن باشلاياراق محض تورک ائتنوسلاري اساسيندا فورمالاشميشدير کي، همين ائتنوسلار (تورکلر) بورايا عئيني دؤورده دئييل، موختليف دؤورلرده گلميشلر.
قديم دؤورلرده آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) محض تورک ائتنوسلاري نين مؤوجود اولماسي، حتّی تورکلرين دونيايا آذربايجاندان (عوموميتله اؤن آسیادان) ياييلماسي باره ده سون زامانلارا قدر موعين علمي-اجتماعی ماراق دوغوران نظريييه آرتيق اؤز " آزارکئش " لريني دئمک اولار کي، ايتيرميشدير.
... آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) ايلک سوسيال-سياسي بيرليکلرين ا.ا. 5- مينيلليکده فورمالاشماسيني گومان ائتمک اولار.بونونلا بئله، اونلارين ائتنيک منسوبيتي باره ده هئچ نه دئمک مومکون دئييل. آدلاري بيزه معلوم اولان ان قديم طايفالار ايسه کوتيلر، لوللوبيلر و هورريلردير کي، منبعلر اونلار باره سينده ائ.ه. اييي مین ایللین اورتالاريندان باشلاياراق صؤحبت آچيرلار. همين طايفالار آذربايجانين اساسن جنوبوندا مسکونلاشميشديلار. و شومئر-آککاد منبعلري نين وئرديگي معلوماتا گؤره، واختاشيري اؤن آسیانين گوجلو دؤولتلريني، خوصوصيله مئسوپوتاميياني ناراحات ائديرديلر. بو معلومات قديم آذربايجانليلارين رئگيوندا حربي-سياسي فالليغيني گؤسترسه ده، بو و يا ديگر درجه ده موکممل دؤولتچيليک تفککورونه ماليک اولوب-اولمامالاري باره ده اهميتلي بير شئي دئمير...
آکادئمیک اي.علییوين بئله بير مولاحيظه سيني موختليف خاراکتئرلي فاکتلار تصديق ائدير کي، کوتيلر، لوللوبيلر و هورريلر (اولا بيلسين کي، آدي قديم اؤن آسیا منبعلرينه دوشمه يهن باشقا بير سيرا سوسيال-سياسي بيرليکلر) " هر بيري قووم طايفالاردان-قونشو اراضيلرده ياشايان، بير ديلين موختليف لهجه لرينده دانيشان و عومومي مدنيتين بير چوخ خوصوصيتلرينه يييلنميش اهالي قروپلاريندان عيبارت ايدي. " و گؤرونور، گؤرکملي تدقيقاتچي نين ا.ا. 3- مین ایللین سونو ايي مین ایللین اوللرينده آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) مسکونلاشميش اهالي نين، او جومله دن کوتي، لوللوبي و هورريلرين قافقاز منشالي اولماسي باره ده کي فيکري ده ائله بير شوبهه دوغورمور. همين فيکري قديم اؤن آسیا ديللري موتخصيصلري اي.م.دياکونوو، ق.ا.مئليکيشويلي ده تصديق ائديرلر؛ اونلارين آراشديرمالاري گؤسترير کي، کوتي، لوللوبي، هورري، اورارتو، آلبان ديللري قافقاز ديللريدير...وموميتله ائ.ه. ايي مین ایللین سونو اي مین ایللین اوللرينه قدر آذربايجاندا، خوصوصيله اونون جنوبوندا قافقاز ائتنوسلاري آپاريجي رول اويناميشلار و بئله ليکله، ا.ا. و-3 مينيلليکلرده آدلاري و ائتنيک منسوبيتلري معلوم اولمايان آذربايجانليلاري نظره آلماساق، اؤلکه نين ا.ا. 3-2 مينيلليکلره آيد سونراکي اهاليسي محض قافقاز منشالي اولموشدور.
البتته، قافقاز ائتنوسلاري نين اؤن آسیانين قوزئیندا گئنيش ياييلديقلاري مينيلليکلرده " آذربايجان " آدلي بير اؤلکه، آذربايجانلي آدلي بير خالق يوخ ايدي...
ا.ا. 2- مین ایللین سونو اي مین ایللین اوللرينه آيد منبعلر آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) داها بير سيرا طايفالارين، ياخود طايفا بيرليکلري نين مسکونلاشديغي باره ده معلومات وئرير: بورايا ائتنيک منسوبيتي معلوم اولمايان توروککيلر، نيگيميخلر، اورواتريلر...ايددير کي، گؤرونور، اونلار آذربايجانين ائتنيک تاريخي نين، حاقيندا صؤحبت گئدن دؤورونده ائله بير سوسيال-سياسي نوفوذا ماليک اولماميشلار. بونونلا بئله، ائ.ه. 3-2 مينيلليکلرده آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا ) ائتنيک يئکجينسليگين پوزولماسي اوچون هر حالدا مونبيت شرایط اولدوغونو اينکار ائتمک مومکون دئييل...
آذربايجان اراضيسينده فورمالاشميش بيزه معلوم ايلک دؤولتين ماننانين (ا.ا. 12-9 عصرلر) ائتنيک ترکيبي ده گؤسترير کي، ا.ا. 1- مین ایللین اوللرينه قدر آذربايجاندا مسکونلاشميش اهالي نين اکثريتيني قافقاز ائتنوسلاري تشکيل ائتسه لر ده، " مباحیثه لي " ائتنوسلار دا مؤوجود اولموشلار.
...ا.ا.(میلادان قاباق) 2- مین ایللین سونو 1- مین ایللین اوللريندن اعتيبارن آذربايجان اراضيسينده ايران ائتنوسلاري مسکونلاشماغا باشلاديلار. و همين پروسئس يالنيز آذربايجانين دئييل، عوموما اؤن آسیانين ائتنيک منظره سيني اساسلي شکيلده دييشديردي. ايران ائتنوسلاري نين ايران يايلاسينا، اورادان دا آذربايجانا ياييلماسي تدريجن، بونونلا بئله، موتشککول گئديردي. اونا گؤره ده ا.ا. 1- مین ایللین اوللريندن اعتيبارن قافقاز ائتنوسلاري گئتديکجه داها آرديجيل بير شکيلده شيمالا دوغرو سيخيشديريلماغا باشلادي. جنوبدان گلن ايران " تضييق " ي او قدر گوجلو ايدي کي، آرتيق موعين دؤولت قوروجولوغو تجروبه سي قازانمالارينا باخماياراق قافقاز ائتنوسلاري همين " تضييق " ين قارشيسيندا داوام گتيره بيلمه ديلر.
اي.علییو ا.ا. 2- مین ایللین سونو اي مین ایللین اولينده آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) گئدن ائتنيک پروسئسلري نظرده توتاراق يازير: " آيري-آيري آبوريگئن قروپلارين ديل باخيميندان، سونرا ايسه مدني جهتدن تدريجن آسسيميلياسيياسي اونلاري سون نتيجه ده ائتنيک آسسيميلياسييايا آپاريب چيخاريردي " . و مؤليف سونرا علاو ائدير کي، " ديلين دييشمه سي نين نيسبتن تئز بير زاماندا (بعضا ايکينجي و ياخود اوچونجو نسيلده) اينسان قروپلاري نين ائتنيک منسوبيتي نين دييشمه سينه، يئني آسسيميلياسييايا سبب اولماسي حاللاري چوخ تصادوف اولونان حاديثه لردير. مثلن، هينديستاندا، اورتا آسیادا، اافقانیستاندا و ب.يئرلرده بو جور اولموشدور " ...نه جور اولموشدور؟.. گؤرکملي تدقيقاتچي نين فيکرينجه، آذربايجانا (و هم حدود رئگيونلارا) گلرک بورادا مسکونلاشان ايران ائتنوسلاري يئرلي اهاليني ايرانليلاشديرديلار، لاکين عئيني زاماندا " آبوريگئنلرين نينکي ماددي مدنيتيني و تصروفات نايليتلريني منيمسه ديلر، هابئله موعين درجه ده يئرلي اهالي نين آنتروپولوژي تيپلري نين ده واريثلري اولدولار " . البتته، اي.علییوين اؤزونون ده دؤنه-دؤنه اعتيراف ائتديگي کيمي، ائتنيک منسوبيتي بيلينمه ين (بلکه، اونلار دا ايران، ياخود پروتوايران ائتنوسلاري ايميشلر؟!) طايفالارين ا.ا. 2- مین ایللین سونو 1- مین ایللین اوللريندن " ايرانلاشماسي " باره ده بو جور جسارتله دانيشماق دوزگون دئييل. قافقاز منسوبيتي شوبهه دوغورمايان طايفالارين، يني آذربايجانين همين دؤوره قدرکي اساس اهاليسي نين " ايرانلاشما " سينا گلديکده ايسه، بو، او قدر ده گئنيش ميقياسلي ائتنيک پروسئس اولماميشدير. عکس حالدا، قافقازين هم قوزئیندا، هم ده جنوبوندا موعاصير قافقاز خالقلاري بو جور گئنيش ياييلماز، ديللرينده، دونياگؤروشلرينده، حيات طرزلرينده ايران ائلئمئنتلري بو قدر آز اولمازدي.
...قافقاز خالقلاري نين موختليف آزسايلي طايفا-ائتنوسلاردان عيبارت اولماسي گؤسترير کي، اونلار جنوبدان گلن " تضییق " ه قارشي او قدر ده موتشککيل موباريزه آپارا بيلمه ميش، حتّی گؤرونور، همين " تضییق " اونلاري داها دا آييرميش، موختليف حيصه لره بؤلموشدور کي، بو " حيصه لر " آراسيندا تدريجن ديالئکت ديل فرقلري عمله گليب درينلشميشدير...لاکين آذربايجانين قوزئینا (اورادان دا سونرالار قوزئی قافقازا) سيخيشديريلميش قافقاز ائتنوسلاري موختليف خاراکتئرلي منبعلرده حاقيندا گئنيش بحث ائديلن آلبان دؤولتيني ياراتديلار.
...ئراميزدان اولکي سون عصرلرده، ائلجه ده ائراميزين ايلک عصرلرينده آذربايجانين قوزئیندا اساسن اوتي، گيردمان، قارقاز طايفالاري ياشاييرديلار کي، بونلاري تاريخي منبعلر عومومي شکيلده " آلبانلار " ، ياخود " آغوانلار " آدلانديريرلار. اي.علییو يازير: " هئچ شوبهه سيزدير کي، اؤزونده 20-دن آرتيق طايفاني احتيوا ائتميش آلبان (آلبان-اوتي) آبوريگئن ائتنيک ماسسيوي قافقاز آلبانيياسي نين اراضيسينده اساس، اوستون ماسسيو اولموشدور...اولا بيلسين کي، آلبانلار بو ماسسيوده داها ايري طايفا ايدي. بلکه بونا گؤره بوتون اؤلکه آلبانييا آدلانماغا باشلاميشدي. لاکين بو دا تاماميله مومکوندور کي، بو طايفا اؤز آديني اولکه نین آديندان آلميشدير. " آلبانييا " آدي نين يوزولماسي ساحه سينده کي بير چوخ جهدلره باخماياراق هله ليک بير نتيجه حاصیل اولونماميشدير " ...
آلبانلارين مسکونلاشديقلاري رئگيونون طبیعی شرایطي ائله ايدي کي، نه ايران ائتنوسلاري، نه ده سونرالار آذربايجاني بوتونلوکله بوروموش تورکلر همين رئگيونا خوصوصي ماراق گؤستريب، اورادا دايمي مسکونلاشماق فيکرينه دوشمه ديلر. و تدريجن اويغونلاشديقلاري، ياشاماق اوچون غئيري موناسيب شرایط اونلاري يادئلليلرين هوجوملاريندان مودافيعه ائتدي.
ا.ا 1- مین ایللین اوللريندن باشلاياراق آذربايجانا (و هم حدود رئگيونلارا) ائتنيک منسوبيتلري تاريخشوناسليقدا مباحیثه لي اولان بير سيرا دؤيوشکن طايفالار، اولا بيلسين کي، موختليف منشالي ائتنوسلاردان عيبارت سوسيال-سياسي بيرليکلر-طايفا ايتتيفاقلاري (کيممئرلر، ساکلار، ايشکوزلار و س.) گلرک بوراداکي ائتنو-سياسي مورککبليگي (سيخليغي!) بير قدر ده آرتيريرلار. خوصوصيله ساکلار، ياخود سکيفلر رئگيوندا بير مودت داها بؤيوک حربي-سياسي نوفوذا صاحيب اولموشلار...گومان ائتمک اولار کي، آذربايجانين شيمال-قرب اوجقارلاريندا مسکونلاشميش ائرمنيلر ده بورايا حاقيندا صؤحبت گئدن دؤورده گليبلر. ياخين " قووملار " ايندان تاماميله آيري دوشموش همين ائتنوسون نه منشايي، نه ده پرووته ني معلوم دئييل.
يئري گلميشکن قئيد ائتمک لازيمدير کي، بير سيرا تدقيقاتچيلار کيممئرلري، ساکلاري، تورک، ياخود پروتوآذربایجانلي سايير، " ايشکوز " ، " اوغوز " ائتنونيمي ايله موقاييسه ائديرلر کي، همين ملاحظه لري اساسلانديرماق اولدوقجا چتين، حتّی دئمک اولار کي، غئيري مومکوندور.
ائتنيک مورککبليگي ايله سئچيلن ماننا مادا-ميدييا (ا.ا. 6-7 عصرلر) طرفيندن ايستيلا اولوندوقدان سونرا اونون ترکيبينده کيچيک مادا-ميدييا آدلانماغا، عئيني زاماندا ايمپئرييانين مدني-ايقتيصادي مرکزي فونکسيياسيني يئرينه يئتيرمه يه باشلادي (ي.علییو) کي، بو دا عوموميتله مادا-ميدييانين ائتنيک ترکيبي نين (منظره سينين) موعينلشمه سينه اهميتلي تاثير گؤستردي. لاکين ا.ا. 6 -عصرین اورتالاريندا فارسلار موختليف منشالي ائتنوسلارين ياشاديغي مادادا حاکيميتي اله آلديلار. اونلار ايو عصرین اورتالارينا، يني ماکئدونييالي ايسگندر همين اراضيني ايشغال ائدنه قدر داوام ائدن ايران-هاخامانيشلر دؤولتيني ياراتديلار. قئيد ائتمک لازيمدير کي، بو دؤولت موختليف منشالي ائتنوسلارين حربي-سياسي، ايقتيصادي-تصروفات و مدني-معنوي علاقه لره گيرمه سينه شرایط ياراتماقلا ياناشي، فارس ائتنوسونون فورمالاشماسي نين اساسلاريني قويدو.و محض همين دؤوردن اعتيبارن فارسلار ديگر ايران ائتنوسلاريندان آيريلماغا، دونياگؤروشلري نين، دؤولت قوروجولوغو ايمکانلاري نين گئنيشليگي ايله فرقلنمه يه باشلاديلار کي، همين پروسئس ساسانيلر دؤورونون سونلارينا قدر داوام ائتدي.
مادا-ميدييا ساتراپي آتروپات ماکئدونييالي ايسگندرين وفاتيندان (و اونون ياراتديغي ايمپئرييا داغيلديقدان ) سونرا آتروپاتئنا دؤولتيني قوردو کي، اونون اساسيني کيچيک مادا-ميدييا تشکيل ائديردي. منبعلرين وئرديگي معلوماتا گؤره، آتروپات يالنيز ماداليلاري دئييل، کادوسيلري، آلبانلاري، ساکاسئنلري ده اؤزونه تابع ائتميشدي.و گؤرونور، آذربايجان (و هم حدود رئگيونلاردا) مسکونلاشميش ديگر اساس ائتنوسلار، ياخود ائتنوسيياسي بيرليکلر ده بو و يا ديگر درجه ده اونون نظارتي آلتيندا ايديلر.ي.علییو آتروپاتئنا دؤولتي نين مئيدانا گلمه سي نين مهم سببلريندن بيريني دوغرو اولاراق اوندا گؤرور کي، " قديم تاريخي عرضينده خئيلي درجه ده آپاريجي رئگيون اولان بو بؤلگه نين اؤزونون ايقتيصادي، سوسيال، مدني و سياسي اينکيشاف سويييه سي ...چوخ يوکسک " ايدي. بئله کي، آتروپاتئنا ماننا-کيچيک مادا-ميدييانين بیلاواسطه واريثي ايدي. لاکين بئله بير مولاحيظه ايله راضيلاشماق چتيندير کي، گويا " گونئی آذربايجان طايفالاري نين و خالقلاري نين کوتي، لوللوبي، هورري، ماننالي و باشقالاري نين ماداليلارلا قايناييب-قاريشماسي نتيجه سينده يئني بير ائتنوس-هئللينيزم دؤورونده ماداليلارين اوستونلوک تشکيل ائتديگي آتروپاتئناليلار ائتنوسو تشککول تاپدي " (ي.علییو). بيرينجيسي، اونا گؤره کي، " هله هاخامانيشيلر دؤورونده ساقارتاليلار، موکلر، اوتيلر، پاريکانليلار، اورتوکوريبانتلار، کادوسيلر، دارئيتلر، پانتيماتلار، راوسيکلر، کاسپيلر، ماتيئنلر، ماردلار، پارسلار، آناريکالار و ب.، هابئله ماداليلار طرفيندن آسسيميلياسييا ائديلمه ميش باشقا طايفالار ياشاييرديلار " (ي.علییو). ايکينجيسي ايسه، حاقيندا صؤحبت گئدن ائتنيک پروسئس او قدر ده قديمده باش وئرمه ديگي اوچون همين پروسئسين نتيجه سي اولان ائتنوس، ياخود ائتنيک بيرليک اورتا عصرلرده هله اوزون مودت ياشامالي، دونيا مدنيتينه بؤيوک تؤهفه لر وئرمه لي ايدي... بيزيم فيکريميزجه، " آتروپاتئنانين اورتا مادا ديلي " ني (ي.علییو) گونئی آذربايجانين بعضي کندلرينده (کوري، پير، ايسهاد، خاررند، قاراگؤز، گلينقايا...) حال حاضيردا ايشلنن آذري ديلي-ديالئکتي نين بیلاواسطه سلفي سايماق (س.ا.کسروي) تاماميله يانليشدير. هر شئيدن اول اونا گؤره کي، " آتروپاتئنانين اورتا مادا ديلي " اگر مؤوجود اولموشسا دا يالنيز آذربايجان اراضيسيني دئييل، موعاصير ايرانين مدني جوغرافيياسيني بوتؤولوکده احاطه ائتميشدير.و اونو دا نظره آلساق کي، هاخامانيشيلر دؤورونده مادا-ميدييا سورعتله فارسلاشيردي، اوندا ايرانلاشمانين نه درجه ده ميقياسلي ديفئرئنسيال ائتنولينقويستيک پروسئس اولدوغونو تصوور ائتمک چتين دئييل.
ي.علییوين آذربايجان تاريخي، او جومله دن آذربايجان خالقي نين ائتنوگئنئزي باره ده کي ان مباحیثه لي (بيزيم فيکريميزجه ايسه، ان يانليش!) قناعتي بوندان عيبارتدير کي، " آذربايجان " آنلاييشي نين اؤزونون، هابئله اونونلا باغلي اولان ائتنو-مدني، اجتماعی و سياسي سجيييه لي حديسه لرين و حاللارين باشلانغيجي وطنيميزين تاريخي نين محض آتروپاتئنا دؤورونده قويولموشدور. قديم آذربايجان دؤولتچيليگي نين، قديم آذربايجان، داها دقيق آتروپاتئنا –مادا خالقي نين منشايي محض بوراداندير " .
... آذربايجان خالقي نين اساسيندا " آتروپاتئنا-مادا خالقي " ني گؤرمک تورک ائتنوسلاري نين آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسينداکي حل ائدیجی رولونو اينکار ائتمک دئمکدير کي، بو جيدي مئتودولوژي قوصوردور...
آذربايجانين موختليف رئگيونلاريندا تجريد اولونموش ايران (ائلجه ده قافقاز) منشالي ائتنوسلار بو گونه قدر مؤوجوددورلارسا، اوندا تورکلر کيمي (و نه زامان) آسسيميلياسييا ائتميشلر؟.. آتروپاتئنا مادا ائتنوسو، خالقي (داها دوغروسو، سوپئرئتنوسو) باره دهکي نظريييه، گؤرونور، پانيرانيزمين ايدئولوگيياسي نين تظاهوروندن باشقا بير شئي دئييل. اگر بئله اولماسايدي، ا.ا. 1- مينيلليکده اؤن آسیانين گئنيش چؤللرينه سپلنميش ايران ائتنوسلاري نين تمرکوزلشديگي يئر اولاراق محض آذربايجانين جنوبو سئچيلمزدي... همين جهدين معلوم تاريخي فاکتلارا دئييل، موعاصير ايدئولوگييالارا، تصوورلره، ماراقلارا اساسلانديغيني اي.علییوين بئله بير مولاحيظه سي ده تصديق ائدير: " بيز ...آذربایجان خالقي نين اجدادلاري سيراسيندا دييارين يالنيز ان قديم ساکينلري نين دئييل، هابئله گلمه ايرانديللي ماداليلارين دا آديني چکيريک. ماداليلارين بو تورپاغا گليشينه قدرکي تاريخ ده، موعين درجه ده بيزيم تاريخيميز، خالقيميزين تاريخيدير. حاظیردا تورک ديللريندن بيرينده دانيشان آذربايجانليلار ماداليلار واسيطه سيله هيند-ايران، داها گئنيش ميقياسدا ايسه هيند-آوروپا ععالمینه باغلانير، ايرانليلارلا، هيندليلرله، گئرمانلارلا، سلاويانلارلا و باشقا خالقلارلا قووملوغا يئتيرلر. آذربايجانليلار محض ماداليلار واسيطه سيله ايران مدنيتي نين ده واريثلرينه چئوريلير، ايرانديللي خالقلارلا بيرگه بو زنگين عالمه، ائپوسا، آوئستايا، زردوشتلوک تعليمينه و بير چوخ ديگر تاريخي-مدني ديرلره صاحيبليک حقوقو قازانيرلار " .
مسله بوراسيندادير کي، آذربايجانليلاري - آذربايجان خالقيني آوئستانين، زردوشتلوگون، عموميتله ايران مدنييتي نين، دوغرودان دا، " زنگين عالم " ي نين واريثي اعلان ائتمک اونو (آذربایجان خالقيني) حقیقتن منسوب اولدوغو باشقا بير زنگين عالمدن-قديم تورک ائپوسوندان، هون-تورک دؤولتچيليک عنعنه لريندن، تانريچيليق دونياگؤروشوندن اوزاقلاشديرماق، کؤکونه، اصلینه يادلاشديرماق مقصديندن ايره لي گلير کي، همين " مئتودولوگييا " آذربايجاندا 20 عصرین 30-جو ايللريندن اعتيبارن خوصوصي اولاراق ايشله نيب حاضيرلانميش، آرديجيل بير شکيلده حياتا کئچيريلميشدير...آذربایجان خالقي کوتيلر، لوللوبيلر، هورريلر، مانناليلار، آلبانلار واسيطه سيله قافقاز، ماداليلار-آتروپاتئناليلار واسيطجيله ايران(عومومن هيند-آوروپا)، قيپچاقلار، اوغوزلار واسيطه سيله تورک دونياسينا باغلانمالي اولسا، اوندا گرک آذربايجانليلاري، بير سيرا " آذربايجانشوناسلار " کيمي، کونقلامئرات، ائکلئکتيک بير " خالق " ، موختليف منشالي ائتنوسلارين تاريخي " ايتتيفاق " ي ائلان ائدک. همين منطيقله ياناشساق،ينگيليسلر ده، فرانسيزلار دا، آلمانلار دا، روسلار دا مورککب ائتنيک ترکيبه ماليکديرلر، عوموميتله، دونيادا موستقيل ائتنوکولتورولوژي سيستئملر مؤوجود دئييل، ائتنوسلار بير-بيرينه قاريشميشلار.
... " آتروپاتئنا-مادا خالقي " نين (ائلجه ده ديلي نين!) مؤوجودلوغونا شوبهه ائدن آکادئمیک س.سومباتزاده تاماميله دوغرو اولاراق گؤسترير کي، 3- عصرده ساسانيلر دؤولتي ترکيبينه داخيل اولانا قدر آتروپاتئنا موختليف ديللرده دانيشان طايفالاردان، ياخود خيردا خالقلاردان عيبارت ايدي.و عئيني زاماندا بوتون لاتين، يونان و سونراکي دؤوره آيد ائرمني منبعلرينده، بير قايدا اولاراق، " آتروپاتئنا " ، " آتروپاتاکان " اؤلکه آدينا تئز-تئز راست گلديگيميز حالدا، " آتروپاتانليلار " ، يعني خالق آدينا اولدوقجا آز تصادوف اولونور... بئله ليکله، ماننادا، ميدييادا اولدوغو کيمي، آتروپاتئنادا دا او درجه ده اهميتلي ائتنيک کونسوليداسييا پروسئسيندن صؤحبت گئده بيلمز کي، اونون نتيجه سينده آز-چوخ مرکزلشميش بير ائتنيک بيرليک-خالق يارانميش اولسون. " آتروپاتئنا-مادا خالقي " باره ده کي نظريييه نين تنقيده دؤزمه يه ن داها بير سيرا طرفلري واردير...ملوم اولدوغو کيمي، ائراميزين ايلک عصرلريندن (حتی بير سيرا اساسلانديريلماسي چتين اولان ملاحظه لره گؤره، ا.ا. 1- مین ایللین سونلاريندان!) اعتيبارن آذربايجانا (و هم حدود رئگيونلارا) ايلک هون-تورک طايفالاري آخيشماغا باشلاديلار-قافقازين قوزئیندان جنوبونا حرکت ائدن همين طايفالارين اساس مقصدلري بورادا مسکونلاشماق يوخ، سادجه، اؤن آسیاني، او جومله دن آذربايجاني ياغمالاييب يئنيدن قافقازين قوزئینا، قيپچاق چؤللرينه قاييتماق ايدي. موختليف خاراکتئرلي منبعلرين وئرديگي معلوماتا گؤره، هون تورکلرين قافقازين جنوبونا، حتّی اؤن آسیانين ايچريلرينه هوجوم ائتديکلري 1- مین ایللین بيرينجي ياريسيندا اونلارين قارشيسيندا دوراجاق بير ائتنوسيياسي قووو يوخ ايدي. عوموميتله، قديم دؤورون سونلارينا دوغرو آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) ائتنيک کونسوليداسييادان چوخ، ائتنوسيياسي داغيلما، پارچالانما پروسئسي گئديردي کي، همين پروسئس تدريجن بورادا مسکونلاشان هون-قيپچاقلار اوچون الوئريشلي سوسيال-سياسي شرایط ياراتدي.
بئله ليکله، آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي پروسئسي باشلايانا قدر آذربايجانين ائتنيک تاريخيني آشاغيداکي دؤورلره بؤلمک اولار:
1-. ا.ا. 5- مينيلليکدن ا.ا. 3 مین ایللین اورتالارينا قدر ائتنيک " غئيري موعينليک " دؤورو.
2-. ا.ا. 3- مین ایللین اورتالاريندان ا.ا. 2- مین ایللین سونو 1- مین ایللین اوللرينه قدر قافقاز ائتنوسلاري نين گئنيش ياييلديغي دؤور.
3-. ا.ا. 2- مین ایللین سونو 1- مین ایللین اوللريندن ائراميزين 1- مينيلليگي نين اورتالارينا قدر ايران ائتنوسلاري نين گئنيش ياييلديغي دؤور.
***
... آذربايجان خالقي نين تشککولونون بيرينجي مرحله سيني هون-قيپچاق تورکلري نين آذربايجاندا مسکونلاشماسي تشکيل ائدير.
هون-قيپچاقلار ائراميزين باشلانغيجيندا قافقازين قوزئیندا، عوموما بؤيوک چؤلده، ياخود قيپچاق چؤللرينده ياييلاراق بو يئرلرين اساس ساکينلرينه، حتّی بئله دئمک مومکونسه، صاحيبلرينه چئوريلديلر. و چوخ کئچمه دي کي، اونلار قافقازين جنوبوندا دا گؤروندولر... هون-قيپچاقلار موختليف سوسيال-سياسي بيرليکلردن عيبارت اولسالار دا، اونلارين ائتنيک ترکيبي، دئمک اولار کي، عئيني ايدي، عئيني ديلين بير-بيريندن آز فرقلنن ديالئکتلرينده دانيشيرديلار.
هون-قيپچاقلار ائراميزين ايلک عصرلرينده، اساسن، آذربايجانين قوزئیندا-آلبانييادا مسکونلاشميشديلار. جنوبا بير سيرا اوغورلو يوروشلري اولسا دا، گؤرونور، بؤيوک چؤلدن چوخ آرالانماق اونلاري تامین ائتميردي و بير مسله ني ده نظره آلماق لازيمدير کي، هون-قيپچاقلار همين چؤل بويو شرقدن قربه گئديرديلر. بو حرکت ايستيقامتي اونلارين حيات طرزينه هم اويغون ايدي، هم ده اؤن آسیاداکي ائتنوسوسيال سيخليق (مانعه!) بورادا مؤوجود دئييلدي.
آذربايجاندا (قافقازين جنوبوندا) مسکونلاشان هون-قيپچاقلار، اساسن، ساويرلردن، بولقارلاردان و خزرلردن عيبارت ايدي. و 1- مین ایللین اورتالاريندا اونلار آلبانييا اراضيسينده او قدر گئنيش ياييلميشديلار کي، آکادئمیک ض.بونيادووون وئرديگي معلوماتا گؤره، خليفه 1- معاوييه آذربايجانين عربلر طرفيندن ايشغالي زاماني بو اولکه نین نئجه بير اؤلکه اولماسي باره ده ماراقلانارکن قوشون کومانداني دئميشدي: " آذربايجان قديملردن تورک اؤلکه سيدير، اونلار طرفيندن مسکونلاشديريلميشدير " . يئري گلميشکن قئيد ائدک کي، آذربايجاندا محض " قديملردن " تورکلرين ياشاماسي حاقيندا فيکير 1- مین ایللین اورتالارينا آيد قافقاز منبعلرينده بو و يا ديگر درجه ده ياييلميشدير. بيزيم فيکريميزجه، همين آناخرونيزم تورکلرين رئگيوندا توتدوقلاري بؤيوک سوسيال-سياسي موقعيين تاثيري آلتيندا يارانميشدير.
هون-قيپچاقلار آذربايجانين جنوبوندا دا بو و يا ديگر درجه ده مسکونلاشميشديلار... لاکين شيمالدا سياسي حاکيميت بیلاواسطه اونلارين اللرينده ايدي. جنوبدا ايسه ايران ائتنوسلاري هله ده اوستونلوک تشکيل ائديرديلر.
3- عصرده آذربايجانين جنوبو آدورباداقان ساسانيلر دؤولتي نين ترکيب حيصه سينه چئوريلير. اوللر آدورباداقانين ائتنيک جوغرافيياسي آتروپاتئنانين ائتنيک جوغرافيياسي ايله، دئمک اولار کي، اساس پارامئترلري ايله اوست-اوسته دوشوردو. لاکين سونرالار بورادا هون-قيپچاقلار دا موعين موقع توتماغا باشلاديلار. قافقاز ائتنوسلاري ايسه، عکسينه، جنوبداکي ائتنوسيياسي موقعلريني تاماميله ايتيرميشديلر...ادورباداقان اهاليسي نين اکثريتيني تشکيل ائدن ايران ائتنوسلاري آتروپاتئنا دؤورونده اولدوغو کيمي، موختليف ديالئکت، ياخود طايفا ديللرينده دانيشيرديلار: بونلار ايندييه قدر آذربايجاندا ياشايان تاليش، تات، آذري و س. خالقلارين، طايفالارين بابالاري ايديلر. و اورتا عصرلرين اوللريندن اعتيبارن فورمالاشماغا باشلايان فارس ديلي (عيني زاماندا فارس ائتنيک عنصرلري) آدورباداقاندا گئنيش ياييلميشدي. عوموميتله، همين ديل سونرالار دا آذربايجانين هم جنوبوندا، هم ده قوزئیندا يالنيز يوکسک طبقه لرين، سارايلارين اونسيتينده ايستيفاده ائديلميش، خالق کوتله لري آراسيندا ياييلماميشدي...
...هون-قيپچاقلارين قافقازين جنوبوندا سوسيال-سياسي نوفوذلاري نين گوجلنديگي عصرلرده ائرمني کيلسه سي نين رولو يوکسه ليردي، گورجو طايفالاري دا تورکلرين ايلک گليشلري دؤورونده ياراتديقلاري هرج-مرجليکدن ايستيفاده ائديب اراضيلريني جنوب-شرقه دوغرو گئنيشلنديريرديلر...
عرب هوجوملاري دؤورونده ده آذربايجاندا تورکلوگون موقعييني يوکسلدن اساس منبع قوزئی قافقاز، بؤيوک چؤل اولاراق قاليردي.شيمالدان گلن خزر-تورک هوجوملاري نين قارشيسيني آلماق اوچون عربلر ده ساسانيلر کيمي سدد چکمه لي، خوصوصن سرحد قارنيزونلاري ساخلامالي اولوردولار. و گؤرونور، هون-قيپچاقلارين سربست حرکتينه مانع اولان بو جور تدبيرلر ائرمني کيلسه سينه، ائلجه ده گورجو طايفالارينا قافقازين جنوبوندا کيفايت قدر گئنيش فاليت ايمکاني وئريردي...لاکين ساسانيلر کيمي عربلر ده تورکلرين جنوبا ائنيشي نين قارشيسيني آلماق ايقتيداريندا دئييلديلر 7-8 عصرلرده خزر تورکلري عرب قوشونلاريني دفعه لرله دارماداغين ائديب، آذربايجانين قوزئیندا مسکونلاشميشديلار. ا.س.سومباتزاده گؤسترير کي، عربلرله خزرلرين اينتئنسيو بير شکيلده گئدن موحاريبه لري دؤورونده " آذربايجانين کؤکلو اهاليسي نين-آتروپاتئناليلارين، آلبانلارين... تؤرملري نين سايي اهميتلي درجه ده آزالمايا معروض قالدي " . شوبهه سيز کي، حربي-سياسي پاسسيونارليق دؤورو کئچيرن عربلرله خزرلرين، عوموما تورکلرين قارشيلاشديقلاري، چوعصرليک موحاريبه لر آپارديقلاري بير دؤورده غئيري پاسسيونار ائتنوسلارين مودافيعه اولونماق ايمکانلاري دئمک اولار کي، يوخ ايدي. و عربلرين ايستيلا ائتديکلري اراضيلري خوصوصيله ويلايتلرله بؤلمک، ائتنوسلارين حرکتيني محدودلاشديرماق جهدلري قافقازين جنوبونو آرتيق اؤزونونکو سايان تورکلري-خزرلري تامین ائتميردي. اونلار آذربايجانين چؤللرينده سربست دولاشماق ايسته ييرديلر... عربلره قارشي موباريزه ده، طبيعي کي، يالنيز شيمالدان-بؤيوک چؤلدن گلن تورکلر-خزرلر دئييل، موعين معنادا آرتيق " يئرلي " آدلانا بيلن تورکلر-ساويرلر، بولقارلار، خزرلر ده ايشتيراک ائديرديلر. گؤرونور، 9- عصرده کي مشهور بابک حرکاتيندا همين تورکلر ده بو و يا ديگر درجه ده رول اويناميشديلار. بو حرکاتين اساس ترکيبي، چوخ گومان کي، " قديم آذربايجانليلار " دان عيبارت ايدي. چونکي عربلرين تبليغ ائتديگي ايسلاملا باريشماياجاق دينلري محض اونلار داشيييرديلار.
هون-قيپچاقلارين آذربايجاندا، خوصوصيله، اونون قوزئیندا مسکون-لاشديقلاري تخمينن مين ايلليک دؤورده تورک ديلي اؤلکه ده کيفايت قدر گئنيش ياييلماغا باشلادي، 5-10 عصرلرين قافقاز منبعلرينده ايشلنن تورکيزملر ده بونو ثوبوت ائدير. لاکين همين ديل يالنيز دانيشيق ديلي ايدي. و عومومیتله، هون-قيپچاقلارين يازيسي اولماميشدي... آذربايجان ديلي تاريخي نين گؤرکملي تدقيقاتچيسي، پروفئسسور ع.دميرچيزاده نين (ائلجه ده اونون طلبه لرينين) عومومخالق آذربايجان ديلي نين
3-5 عصرلرده فورمالاشديغي باره ده کي مولاحيظه سينه گلديکده ايسه دئمک لازيمدير کي، آ) همين عصرلر هله قديم (-عوموم) تورک ديلي نين مؤوجود اولدوغو دؤوردور، بو دؤورده هر هانسي موستقيل تورک ديلي باره ده، عوموميتله، صؤحبت گئده بيلمز؛ ب) آذربايجانين، اساسن، قوزئیندا، باشقا سؤزله، قافقازين جنوبوندا (يعني خوصوصي ائتنيک مورککبليگي ايله فرقلنن بير رئگيوندا) مسکونلاشميش هون-قيپچاقلار نينکي 3-5 عصرلرده، حتّی بير نئچه عصر سونرا دا آذربايجان تورکلوگونون هله يالنيز اساسلاريني ياراديرديلار.
ائراميزين ايلک عصرلرينده قافقازين جنوبوندا خريستيانليق ياييلماغا باشلادي...و چوخ کئچمه دي کي، رئگيوندا مؤوجود اولان اساس ائتنوسلار (داها دوغروسو، سوپئرئتنوسلار!) – آلبانلار، گورجولر و ائرمنيلر خريستيان کيلسه سي نين اؤزلرينه مخصوص " واريانت " لاريني ياراتديلار. بير-بيري ايله موباريزه آپاران آلبان، گورجو و ائرمني کيلسه لري ائتنيک پروسئسلره ده بو و يا ديگر درجه ده تاثير گؤستريرديلر... آذربايجان تاريخشوناسليغيندا بئله بير اساسسيز فيکير مؤوجوددور کي، گويا ائرمنيستاندا ياشايان آلبانلارين بير حيصه سي ائرمنيلشميش، بير حيصه سي ايسه تورکلشميشدير (آکادئمیک ز.بونيادوو، پروفئسسور ن.و ليخانلي). هالبوکي آلبان کيلسه سي (و آلبانلار) سون دؤوره قدر ائرمني کيلسه سينه (و ائرمنيشلشمه يه) قارشي موباريزه آپارديقلاري کيمي، هون-قيپچاقلارلا نه قدر ياخين سوسيال-سياسي، مدني علاقه لره گيرسه لر ده، هئچ زامان کوتلوي صورتده تورکلشمه ميشلر.
آذربايجانين عرب خيلافتينه داخيل اولماسي اؤلکه ده (آذربایجان دا) گئدن ائتنيک پروسئسلره موختليف باخيملاردان اهميتلي تاثير گؤستريردي. مثلن، قافقازين جنوبونا اوزاق عربيستاندان خئيلي ميقداردا عرب کؤچورولدو کي، بونلار خيلافتين شيمال سرحدلريني قورومالي، ايشغالچيلارين سوسيال-سياسي داياغي اولمالي ايديلر. ياخود ايسلام ديني نين قبولو پروسئسينده موختليف ائتنوسلاردا اؤزونودرک (و ايفاده) اووقاتي گوجلندي... بونونلا بئله، ز.بونيادووون " اولا بيلسين کي، آرران اهاليسي نين بير حيصه سي (آلبانلار) چوخ تئز عربلشمه يه معروض قاليب، عربلرله قايناييب-قاريشميش، سونرالار ايسه سلجوق تورکلري گلديکدن سونرا عربلرله بيرليکده تورکلشمه يه معروض قالميشلار " مولاحيظه سيني اساسلانديرماق چتيندير. همين سؤزلري پروفئسسور آ.ق.شانيدزئ نين آشاغيداکي فيکري باره ده ده دئمک اولار: " قافقاز آلبانلاري اؤز ميللي سيماسيني ايتيره رک قونشولارلا (باشليجا اولاراق آذربايجانين تورکديللي اهاليسي و ائرمنيلرله، آز ميقداردا گورجولرله و قافقازين ديگر خالقلاري ايله) قايناييب-قاريشميشلار... " .
مسله بوراسيندادير کي، قافقازين تاريخينده کيفايت قدر مؤحتشم رول اويناميش بير جمعيتدن " سوپئرئتنوس " دان موعاصير دؤوره اوديلردن باشقا بیلاواسطه واريث-قاليق قالماميشدير. تدقيقاتچيلار ايسه هئچ جور اينانماق ايستميرلر کي، بؤيوک اينسان احتياطلارينا ماليک اولماسي ائله بير شوبهه دوغورمايان آلبانييادان قالان يالنيز بو آزسايلي خالق، ياخود ائتنيک قروپدور. اودور کي، پروبلئمدن چيخيش يولونو قديم آلبانلاري موعاصير گونئی قافقازين سوپئرئتنوسلاري آراسيندا بؤلوشدورمکده گؤرورلر...
بيزيم فيکريميزجه، آلبانييانين " ائتنيک ترکيبي " پروبلئميني داها دا مورککبلشديرن مسله بو و يا ديگر درجه ده بوتؤو، مرکزلشميش بير " آلبان ائتنوسو " نون مؤوجودلوغو قناعتدير. گؤرونور، " آلبان خالقي " ، " آلبان ديلي " ايفاده لريني آنجاق شرطي معنادا ايشلتمک مومکوندور. و گؤرونور، آلبان طايفالاري عرب ايشغالي دؤورونده موختليف ائتنوسلار طرفيندن اينتئنسيو سوسيال-سياسي " تضييق " ه معروض قالارکن اونلارين ائتنوکولتورولوژي باخيمدان فعال حيصه سي (اوديلر) آلبان کيلسه سي اطرافيندا سيخ بيرلشرک " موناقيشه لي " رئگيوندا بئله اؤزلريني کومپاکت شکيلده موحافيظه ائده بيلميش، ديگر طايفالار ايسه محض ديني دونياگؤروشلري نين آرخايکليگي، غئيري-کوتلويليگي اوجباتيندان شيمالا-قافقازين يوکسکليکلرينه دوغرو چکيلمه لي، ائتنيک منسوبيتلريني قوروماق اوچون غئيري-موناسيب يئرلرده ياشامالي (دالدالانمالي!) اولموشلار.
... هون-قيپچاقلارين، آرتيق قئيد ائديلديگي کيمي، بعضا اؤن آسیانين ايچريلرينه قدر گئدن يوروشلري آذربايجانين عومومي ائتنيک سيماسيندا پرينسيپيال دييشيکليگين اساسيني قويدو. بئله کي، همين يوروشلرين " تضييق " ي آلتيندا آتروپاتئنا-آذربايجانين ايرانديللي اهاليسي اؤلکه نين دوزنگاه اراضيلريني بوشالداراق ياشاييش اوچون او قدر ده موناسيب اولمايان، لاکين مودافيعه يه ايمکان وئرن يئني رئگيونلاري مسکونلاشديرير، يا دا جنوبا دوغرو چکيليرديلر. يالنيز بئله بير فاکتي قئيد ائتمک کيفايتدير کي، 11- عصرین اوللريندن اعتيبارن خزر دنيزي نين جنوبو ايله شيمال-شرقدن شيمال-قربه دوغرو بير قؤوس جيزاراق آذربايجانا يوروش ائدن اوغوز-سلجوقلارين قارشيسينا جيدي بير سوسيال-سياسي مانعه چيخمادي. بو، هون-قيپچاقلارين، خوصوصيله، خزرلرين اوغوز-سلجوق يوروشلري عرفه سينده اونلارا گؤسترديکلري بؤيوک حربي استراتئژي خيدمت ايدي.
بئله ليکله، 1- مينيلليکده آرديجيل هون-قيپچاق يوروشلري نتيجه سينده آذربايجانين قوزئی تدريجن تورکلشدي، جنوبونون آتروپاتئنا دؤورو موعينلشميش ائتنيک منظره سي (اصلينده ائکلئکتيکاسي!) شيمالدان گلن سياسي موداخيله لر نتيجه سينده دئفورماسييا اولوناراق داها غئيري-موتشککيل بير منظره آلدي. و بونونلا دا آذربايجان خالقي نين تشککول تاريخيني بيرينجي مرحله سي باشا چاتدي...
آذربايجان خالقي نين تشککولونون ايکينجي مرحله سي (اوغوز تورکلري نين آذربايجانا آخيني) 11- عصرین (و 2- مین ایللین!) اوللرينده باشلادي... اونلار آذربايجاني ائتنوسيياسي باخيمدان داغينيق، غئيري-موتشککيل جنوبونو چوخ قيسا بير مودتده توتوب، شيمالا-قافقازين جنوبونا دوغرو حرکت ائتديلر. لاکين بورادا اوغوزلاري کيفايت قدر جيدي موقاويمت گؤزله ييردي. آلپ آرسلان بو موقاويمتي ده تئزليکله قيرا (و قافقازين جنوبونو ايشغال ائد) بيلدي. و بئله ليکله، 11- عصرین سونلاريندا آذربايجانين هم قوزئی، هم ده جنوبو آرتيق اوغوز تورکلري نين ياراتديقلاري سلجوقلار ايمپئريياسي نين ترکيبينه داخيل اولدو...ايمپئرييانين آيدين سرحدلري اولماسا دا، ساحه سي هم کيفايت قدر بؤيوک ايدي، هم ده گئت-گئده گئنيشله نيردي. 11- عصرده، ائلجه ده 12- عصرین اوللرينده اوغوز تورکلري آذربايجانين (و هم حدود رئگيونلارين) ائتنيک سيماسيني تاماميله دييشديرديلر. ايستر تورک (قيپچاق)، ايستر ايران، ايسترسه ده قافقاز ائتنوسلاري نين، خالقلاري نين اوغوزلارا گؤسترديگي موقاويمتين هئچ بير اهميتي يوخ ايدي. چونکي عوموميتله 2- مین ایللین اوللريندن باشلايان تورک اوغوز فتوحاتي ائله بير حاديثه ايدي کي، اونون قارشيسيني آلماق سادجه اولاراق، مومکون دئييلدي.
اوغوز تورکلري، حاقيندا صؤحبت گئدن دؤورده آذربايجاني بوتونلوکله تورکلشديرديلر، داها دوغروسو، 1- مین ایللین ايلک عصرلريندن باشلايان همين پروسئس (آذربایجانين تورکلشمه سي!) 2- مین ایللین ايلک عصرلرينده مين ايلدن سونرا کئيفيتجه باشا چاتدي. اوغوزلار موختليف طايفالاردان عيبارت ايديلر. همين طايفالار خئيلي درجه ده ديفئرئنسيال خوصوصيتلر داشيييرديلار...لاکين سلجوقلارين باشچيليغي آلتيندا توپلاشميش اوغوزلار حربي-سياسي باخيمدان اولدوقجا همري ايديلر کي، بو دا اونلارين گئنيشميقياسلي قلبه سيني تامين ائدن اساس شرطلردن بيري ساييلا بيلر.
11-12 عصرلرده آذربايجاندا مسکونلاشان اوغوز طايفالاري آراسيندا بير-بيريني اينکار ائدن ايکي پروسئس گئديردي: آ) بير طرفدن عومومي-سوسيال سياسي مقصدلر نامينه طايفا موختليفليگي تدريجن آرادان قالخير؛ ب) ديگر طرفدن ديفئرئنسياسييا (موختليفليک) گوجله نيردي...بيرينجي حاديثه آذربايجانين داها چوخ جنوبوندا، ايکينجيسي ايسه داها چوخ قوزئیندا اؤزونو گؤستريردي... سببي او ايدي کي، آذربايجانين قوزئیندا اوغوز طايفالاري اولدوقجا مورککب ائتنيک شرایطه دوشموشدولر، همين شرایط اونلارين بيرلشمسيني، " ايدئولوژي " باخيمدان حاضيرليقلي (و حيله گر!) قونشولارا موقاويمت گؤستره بيلمه سيني طلب ائديردي. جنوبدا ايسه داخيلي چکيشمه لر داها گوجلو ايدي.
... 12- عصرین 30-جو ايللرينده آذربايجاندا آتابيلر دؤولتي ياراندي کي، آذربايجاني ائتنوکولتورولوژي تاريخينده اهميتلي رول اويناميش همين دؤولت مونقول-تاتار هوجوملارينا قدر مؤوجود اولدو.اتابيلر دؤورونده آذربايجان اراضيسي نين چوخ حصه سی بوتؤو بير دؤولتين ترکيبينده بيرلشميش، آذربايجان خالقي نين تشککولو تاريخينده يئني مرحله باشلاميشدي... حاکیميتده اولان سلجوقلار فارس ديلينه خوصوصي ديقت وئريب سارايدا، بير قايدا اولاراق، همين ديلده دانيشسالار دا، گئنيش خالق کوتله لري فارس ديليني بيلمير، يالنيز تورکجه دن ايستيفاده ائديرديلر. مسله نين محض بو جور اولدوغونو گؤسترن فاکتلاردان بيري آذربايجان تورکلري نين (اوغوزلارين) ياراتديقلاري مؤحتشم " دده قورقود " ائپوسودور. ائپوسدا گلمه موسلمان اوغوزلارلا يئرلي غئيري-موسلمان (بوتپرست، تانريچي، خريستيان و س.) قيپچاقلار، قافقاز، يونان ائتنوسلاري، خالقلاري آراسينداکي تاريخي موناقيشه، موحاريبه لر اؤز عکسيني تاپميشدير. " دده قورقود " اون بيزه گليب چيخميش اليازمالاري بير نئچه عصر سونراکي دؤورلره آيد اولسا دا، ائپوسون ديلي ايله " کيتاب " ين ( " کيتابي-دده قورقود " ين) ديلي، اوسلوبو آراسيندا ائله بير فرق يوخدور...
ائپوسدا جريان ائدن حاديثه لرين جوغرافيياسي اساسن قافقازين جنوبونو، موعين درجه ده ايسه آنادولونون شرقيني احاطه ائدير حیس اولونور کي، اوغوزلار قافقازين جنوبوندا آرتيق مؤحکملنميش، اونلارين قارشيسيندا قربه دوغرو يئني حرکت اوفوقلري آچيلميشدير...
ايسلامي قبول ائتميش اوغوزلارين آذربايجاندا، شرقي آنادولودا ياييلماسي اورتا عصرلر اوچون سجيييوي بير فورمادا-ايسلام بايراغي آلتيندا گئديردي. 7-9 عصرلرده کي ندن (يعني عربلردن!!) فرقلي اولاراق 11-12 عصرلرده اوغوز تورکلري " عربلرين ديني " ني داها ايصرارلا تبليغ ائدير، اونون بوتون دونيادا ياييلماسينا داها چوخ اينانيرديلار... و تصادوفي دئييل کي، تورکلر ايسلامي قافقازدا، کيچيک آسیادا، بالکانلاردا هم گئنيش تبليغ ائتديلر، هم ده حربي-سياسي يوللا قبول ائتديريب يايديلار.
آذربايجان خالقي نين تشککولونون ايکينجي مرحله سي، بير طرفدن، اولکه نین تاماميله تورکلشمه سي ايله سجيييله نيرسه، ديگر طرفدن ايسلامين قارشيسي آلينماز بير سورعتله اؤلکه ده مؤوجود اولموش بوتون ديني دونياگؤروشو فورمالاريني (او جومله دن ده تانريچيليغي) سيخيشديريب، آپاريجي موقعيه کئچمه سي ايله خاراکتئريزه اولونور. و خوصوصي اولاراق قئيد ائتمک لازيمدير کي، ايسلام ديني هم آذربايجان تورکلوگو اوچون موعين درجه ده ديفئرئنسيال کئيفيته چئوريلدي، هم ده اولکه یه سپلنميش (تجريد اولونموش) ايران، قافقاز منشالي ائتنوسلاري همين تورکلوک اطرافيندا بيرلشديرن گوجلو عاميللردن بيري (بلکه ده بيرينجيسي!) اولدو. خاطيرلاداق کي، 19 عصرین سونو 20 عصرین اوللرينه قدر آذربايجانليلار چوخ حاللاردا سادجه " موسلمان " آدلانيرديلار.
... مونقول-تاتارلارين 13- عصرین اورتالارينا دوغرو آذربايجاني ايستيلا ائتمه سي اؤلکه ده (و هم حدود رئگيونلاردا) گئدن فعال ائتنيک پروسئسلره بؤيوک تاثير گؤستردي...مونقول-تاتار يوروشو دؤورونده آذربايجانا موختليف تورک طايفالاري گلديلر کي، بو دا آذربايجاندا تورکلوگون سيخليغيني بير قدر ده آرتيردي. خوصوصيله اؤز ميللي-ائتنيک منليگيني ايتيرميش سارايلار، مدنيت مرکزلري داغيديلدي. و محض 13 عصرین سونلاريندان اعتيبارن آذربايجاندا تورکديللي يازيلي ادبياتين اينکيشافي اوچون ايدئولوژي شرایط ياراندي.
مونقول-تاتار اوردوسونون تام اکثريتي تورکلردن عيبارت ايدي. اونلارين قوردوقلاري دؤولتلر ده تورک دؤولتچيليک عنعنه لرينه اساسلانير، او قدر ده بؤيوک اولمايان " انظباطي قوووه " ايله بؤيوک بير ايمپئريياني ايداره ائتمک تجروبه سي وئريردي. و مونقول-تاتار خاقانلاري نين، حاکيميتي نين حيات طرزي اؤز ساده ليگينه گؤره سلجوق سارايلارينداکي دبدبه دن اساسلي شکيلده فرقله نيردي. بيرينجيلر مين ايللر بويو ياشاديقلاري کؤچري حياتي " رئاليزم " ني داوام ائتديرير، " رومانتيک " خوليالاردان (او جومله دن ده پوئزييادان) ائله بير ذؤوق آلميرديلار... اونلارين قونشولارا (دوشمنلره!) موناسيبتده ايستيفاده ائتديکلري " ديپلوماتييا " دا اولدوقجا آيدين ايدي: مونقول-تاتارلار " چئويک گوج " ه آرخالانيرديلار...
قاراقويونلولار، بونون آردينجا ايسه آغقويونلولار دؤورونده آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) اوغوز تورکلري نين ائتنوسيياسي موقعيي بير قدر ده گوجلندي...بونونلا بئله موختليف اوغوز-تورکمن طايفالاري نين بير-بيري نين آردينجا آذربايجانا گلمه سي اؤلکه ده گئدن ائتنوسيياسي مرکزلشمه-موتشککيللشمه پروسئسينه هر حالدا منفي تاثير گؤستريردي.
...وموميتله، 11- عصرین اوللريندن 10- عصرین سونو 16 عصرین اوللرينه قدرکي مرحله ده، يعني آذربايجان خالقي نين تشککولو تاريخي نين ايکينجي مرحله سينده آذربايجانا گلن اوغوز تورکلري فارسلاري داها دا جنوبا، قافقاز ائتنوسلاريني ايسه داها دا شيمالا سيخيشديرديلار. اونلارين آذربايجانداکي موقعيي قيسا بير مودتده او قدر گوجلندي کي، خيلافتي تئز-تئز ناراحات ائدن قيپچاقلار بئله اوغوز تورکلرينه موداخيله ائده بيلمه ديلر. ائرمنيلر، گورجولر، داغيستانليلار ايسه همين گوج (اوغوز تورکلوگو!) قارشيسيندا تاماميله عاجيز ايديلر...اوغوز تورکلري آذربايجاندان کئچيب آنادولويا يوروش ائتديلر. و بير نئچه عصر عرضينده يونانلاري ياريم آدادان تاماميله سيخيشديريب چيخارتديلار کي، همين دؤور، اصلینده تورکيه تورکلري نين بير خالق اولاراق تشککولو تاريخي نين ايلک مرحله سي ايدي.
هون-قيپچاق تورکلري کيمي اوغوز تورکلري ده اؤز عؤهده لرينه آذربايجانين قديم اهاليسي نين قاليقلاريني آسسيميلياسييا ائتمک و تورکلشديرمک ميسسيياسيني گؤتورمه ميشديلر. اصلینده، اونلارين بونا احتيياجلاري دا يوخ ايدي. خوصوصيله بؤيوک کوتله لر حاليندا آذربايجانا، عوموما اؤن آسیايا آخيشان اوغوز تورکلري نين سايي " آبوريگئنلر " اين ساييندان موقاييسه ائديلميه جک قدر چوخ، حربي قودرتلري ايسه اينتهاسيز ايدي... رئگيونا اوغوز تورکلري ايله ياناشي کارلوک تورکلري ده گلميشديلر کي، بو، اساسن امير تئيمورون يوروشلري دؤورونه تصادوف ائدير.
اوغوز تورکلري آذربايجانين يئرلي (تاريخي!) مدنيتينه خوصوصي قايغي ايله ياناشديلار. اونلارين خوصوصيله يوکسک طبقه سي ساسانيلر دؤوروندن قالميش دبدبه لي ساراي حياتيني ايلک عصرلردن حتّی ديرچلتديلر، آرتيق قئيد ائديلديگي کيمي، فارسجا دانيشيب-يازماغا، مدنيتجه فارسلاشماغا باشلاديلار کي، بئله بير ائتنوسون (اوغوز تورکلرينين) کيميسه تورکلشديره جگي باره ده دوشونمک تاماميله آبسورددور...11-13، ائلجه ده 14-15 عصرلرده اوغوز فتوحاتي گئنيش بير جوغرافيياني بورودويوندن آذربايجانين ائتنيک-ائتنوقرافيک سرحدلريني موعينلشديرمک چوخ چتيندير. همين دؤورده آذربايجان هر طرفدن اوغوز – تورک موحيطي ايله احاطه اولونموشدو. و اونون ائتنوکولتورولوژي يوکسه ليشينده بو موحيط حل ائدیجی رول اويناييردي. بئله کي، حاقيندا صؤحبت گئدن دؤورده ائتنيک تيپولوگييا باخيميندان آذربايجانين " داخيل " ي " خاريج " يندن او قدر ده سئچيلمير، دئمک اولار کي، خوصوصي علامتلر داشيميردي. لاکين دوشونمک اولماز کي، اوغوز تورکلري هر يئرده، بوتون سرحد بويو آذربايجان حدودلاريندان کنارا چيخميشديلار. مثلن، قافقازين جنوبوندا ائرمنيلر، گورجولر موختليف " ديپلوماتييا " اوسوللاريندان ايستيفاده ائده رک اراضيلريني گئنيشلنديرير، واختاشيري کيفايت قدر جيدي جزالانديريلمالارينا باخماياراق، خوصوصيله گورجولر (عادتن " يئرلي " تورکلرله-قيپچاقلارلا ايتتيفاقا گيره رک) گنجه يه قدرکي آذربايجان تورپاقلاريني ضبط ائتمه يه چاليشيرديلار.
آذربايجان خالقي نين تشککولو تاريخي نين ايکينجي مرحله سينده آذربايجان داخيلينده ياشايان غئيري-تورک منشالي ائتنوسلار پاسسيو وضعيييتده ايديلر کي، بونون دا اساسي هله بيرينجي مرحله ده قويولموشدو... همين ائتنوسلار آراسيندان چيخميش حؤکمدار سولاله لري نين (مسلن، شيروانشاهلارين) ايلک نسيللري نين اولماسي دا وضعيتي دييشه بيلميردي، چونکي اوغوز تورکلري نين موظفر يوروشلري (و مسکونلاشمالاري) آذربايجانين (و هم حدود رئگيونلارين) ائتنيک منظره سي نين اساسلاريني آرتيق تاماميله موعين ائتميش، کيچيک ميقياسلي ائتنيک پروسئسلرين همين منظره ده اهميتلي بير دييشيکليک ائتمه سينه ايمکان ياراتماميشدير.
آذربايجان خالقي نين تشککولو پروسئسي بيرنجي مرحله ده اولدوغو کيمي، ايکينجي مرحله ده ده فئودال داغينيقليغي شرایطينده گئديردي-2- مین ایللین بيرينجي ياريسيندا اؤلکه (عوموميتله رئگيون) اساسلي تورکلشمه دن سونرا مونقول-تاتارلارين، امير تئيمورون، قاراقويونلولارين و آغقويونلولارين هوجومونا معروض قالميشدي کي، همين هوجوملار آذربايجاندا تورک ائتنوسلاري نين سيخليغيني گوجلنديرسه ده، سوسيال، سياسي، مدني ستابيللشمه يه مانع اولور، آرتيق قئيد ائتديگيميز کيمي، خالقين تشککولو پروسئسيني لنگيديردي. بير-بيري نين آردينجا آذربايجانا آخيشان تورک طايفالاري اؤزلريله عصرلر بويو ياشاميش اولدوقلاري، ياخود تورکوستاندان آذربايجانا قدر کئچيب گلديکلري يئرلرين حيات طرزيني، ائتنوقرافيياسيني، آز-چوخ فرقلي مدنيتلريني، دونياگؤروشلريني، حتّی توپونيميياسيني گتيريرديلر. و اونلار يئني جوغرافي شرایطه نه قدر سورعتله اويغونلاشسالار دا، اؤزلرينه مخصوصلوقلاريني دا قورويوب ساخلاماغا چاليشيرديلار...
بئله ليکله، اورتا عصرلرين سونلارينا دوغرو-15 عصرین سونو 16 عصرین اوللرينده آذربايجان ارازيسينده تورکلرين چکيسي سورعتله آرتدي. و اونلار آذربايجان جمعيتي نين موطلق اکثريتيني تشکيل ائتمه يه، موختليف دؤولتلر قورماغا، مرکزلشمه يه (کونسئنتراسييايا) باشلاديلار. بونونلا دا آذربايجان خالقي نين تشککولو تاريخينده ايکينجي مرحله بيتيب، اوچونجو مرحله نين بير سيرا علامتلري مئيدانا چيخدي...
آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي تاريخينده اوچونجو سونونجو (حلل ائديجي!) مرحله 15 عصرین سونو 16 عصرین اوللريندن باشلايير. و محض همين تاريخين حؤکمودور کي، بو زامان آذربايجان صفويلر دؤولتي يارانير... صفويلر دؤولتيني، گؤرونور، بيرينجي نؤوبه ده آذربايجان تورکلري نين (عومومن جمعيتينين) ائتنوسيياسي، ايدئولوژي-معنوي بيرلشمه، مرکزلشمه احتيياجي دوغوردو.
صفوي دؤولتي نين بانيسي اي شاه ايسماييلين سوسيال بازاسيني، پروفئسسور اوقتاي افندييئوين گؤسترديگي کيمي، عئيني بير ميللي ماراق اطرافيندا بيرلشميش موختليف اوغوز طايفالاري (اوستاجلي، شاملي، افشار، تورکمن، بايات، تکه لي، ذالقدر ، قاجار، وارساق، روملو...) تشکيل ائديرديلر. طبیعی کي، همين طايفالار بير-بيريندن او قدر ده فرقلنميرديلر... اونلار صفويلردن اول ده بو و يا ديگر درجه ده سياسي ايتتيفاقدا اولموش، خوصوصيله قاراقويونلولارين، آغقويونلولارين دؤورونده داها سيخ بيرلشميشديلر. و بو باخيمدان صفويلري حتّی اؤزوندن اولکي آذربايجان دؤولتلري نين بیلاواسطه واريثي حساب ائتمک اولار. لاکين اونو دا اعتيراف ائتمک لازيمدير کي، 15- عصرده کي کيمي، صفويلر دؤورونده ده آذربايجان تورک طايفالاري حاکيميت اوغروندا موباريزه دن ال چکمه ميشديلر، يئرلي حاکيملر-طايفا باشچيلاري هم بير-بيرلري ايله موناقيشه يه گيرير، هم ده صفويلر سارايي نين اينتريقالاريندا فال ايشتيراک ائديرديلر.
1-جی شاه ايسماعيل (و اونون خلفلري) يالنيز حاکيميتلري نين اساس داياغي اولان تورک طايفالارينا دئييل، اؤلکه داخيلينده بو و يا ديگر درجه ده نوفوذا ماليک غئيري-تورکلره ده هم سارايدا، هم ده اوردودا موعين يئر وئريرديلر. بو باخيمدان تاليشلاري، کوردلري خوصوصي قئيد ائتمک لازيم گلير... البتته، صفويلرين همين سيياستي تصادوفي دئييلدي. آذربايجان جمعيتي نين ائتنوسيياسي تمرکوزلشمه احتيياجيندان ايره لي گليردي. و دؤولت قوروجولوغو ساحه سينده بؤيوک ايستعدادي اولان صفويلر بو احتيياجي نظره آلمايا بيلمزديلر...1-جی شاه ايسماييل (و اونون سلفلري!) طرفيندن اساسي قويولموش دؤولتين کيفايت قدر گوجلو ايدئولوگيياسي واردي، " قيزيلباشليق " آدلانديريلا بيلن همين ايدئولوگييا کؤچري تورک اصيلزاده لري آراسيندا گئنيش ياييلميشدي.اونا گؤره ده صفويلر بؤيوک بير جوغرافييادا -آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) ياراتديقلاري دؤولتي ايداره ائتمک اوچون تدريجن اوردودان داها آز ايستيفاده ائديرديلر. اصلینده، حاقيندا صؤحبت گئدن " قيزيلباشليق " ايدئولوگيياسي اوردونون اؤزونده ده بؤيوک بيرلشديريجي رولا ماليک ايدي.
صفويلر دؤولتي نين آذربايجان دؤولتي اولدوغونا شوبهه ائتمک، اونو عوموميتله (؟) ايران دؤولتي سايماق اؤزونو قطعييين دوغرولتمور ا.افندييئوين قئيد ائتديگي کيمي، دؤولتين اساسيني قويانلار دا، اونون يوکسه ليشيني تامين ائدنلر ده آذربايجاندا آرتيق مسکونلاشميش کؤچري تورک طايفالاري ايديلر؛ صفويلرين دؤولتچيليک دوشونجه سي، انظباطي ايداره سيستئمي بوتونلوکله قديم تورک دؤولتچيليک عنعنه لريندن ايره لي گليردي. و دؤولتين مرکزي اولان تبريزده (او جومله دن ده سارايدا)، اوردودا تورکجه دانيشيرديلار. 1-جی شاه ايسماييل (و اونون خلفلري) عنعنه ني " پوزاراق " بير سيرا فرمانلاريني فارسجا دئييل، محض تورکجه وئرميشديلر...
آذربايجان صفويلر دؤولتي بير عصردن سونرا – 16 عصرین سونو 13 عصرین اوللرينده اؤز تاريخي تيپولوگيياسيني ايتيرسه ده، آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسيندا، دئمک اولار کي، حل ائدیجی رول اوينادي. 13 عصرین اوللريندن باشلاياراق، عوموميتله رئگيوندا نه قدر بؤيوک سياسي هرجمرجليک اولسا دا، خالقين ائتنيک، سوسيال-سياسي مدني کونسئنتراسيياسي پروسئسي کسيلمه دي، بو و يا ديگر شکيلده داوام ائتدي. حتی آذربايجانين خانليقلارا پارچالانديغي 18 عصرین ايکينجي ياريسيندا دا آذربايجانين معنوي-روحي بوتؤولوگو گوجلنمکده ايدي.
... آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي گئنيش ميقياسلي ميللي اينتيباه حرکاتي ايله موشاييعت اولونوردو... يالنيز بئله بير فاکتي قئيد ائتمک لازيمدير کي، 16 عصرین اوللريندن باشلاياراق آذربايجان ادبييياتي نين شئدئورلري مئيدانا چيخدي: " کور اوغلو " ائپوسو، خوصوصي ياراديجيليق ائنئرژيسي نين محصولو اولان آشيق صنعتي، خالق داستانلاري...و همين اساسدا فورمالاشان ميللي يازيلي ادبيات، م.و.ويدادي، م.پ.واقيف... آذربايجان اينتيباهي يالنيز ديل، ادبيات و مدنيتي احاطه ائتميردي، بوتؤولوکده ميللي تفککورو، خالقين روحونو حرکته گتيرميشدي. ايتالييا، فرانسا، ايسپانييا... اينتيباهي کيمي، آذربايجان اينتيباهي دا خالقين ائتنوسوسيال، سياسي-ايدئولوژي مدني تمرکوزلشمه سي نين ان مهم گؤستريجيلريندن بيري ساييلا بيلر.
13-18 عصرلرده آذربايجان ديلي-آذربايجان تورکجه سي دئموکراتيک تفککورون ايفاده فورماسي اولاراق يالنيز آربايجانليلار آراسيندا دئييل، آذربايجاندا ياشايان ديگر خالقلار آراسيندا دا گئنيش ياييلميش اونسيت واسيطه سي ايدي. ائرمنيلر، گورجولر، داغيستانليلار... آذربايجان صنعتکارلاريني تقليد ائده رک آذربايجان تورکجه سينده يازيب-يارادير، مؤحتشم آذربايجان اينتيباهي نين تاثيريني اؤز اوزرلرينده حیس ائديرديلر. و اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، آذربايجان اينتيباهي نين بوتون گوجو ايله تظاهور ائتديگي 13-18 عصرلرده ايران مدنيتي، دئمک اولار کي، تنززول دؤورو کئچيريردي-بو دا ميللي فورمالاشما مرحله سينده آذربايجانليلارين ايرانليلاردان (فارسلاردان) تاماميله فرقلي بير ائتنوکولتورولوژي حيات ياشاديغيني گؤستريردي...
آذربايجان اينتيباهي، هر شئيدن اول، اولکه نین داخيلي اويانيشيني تامين ائدير موختليف ويلايتلر، رئگيونلار معنوي-مدني باخيمدان يوکسه ليردي. آذربايجان اينتيباهي ميللي خاراکتئري ائتنيک (ميفولوژي) تفککور اساسيندا تربييه ائدير، قديم (عومومي) تورک دوشونجه سي ياراديجيليغين ائتنوتيپولوژي اساسيندا دايانيردي. و " آرخايک " ژانرلار خالق شعري شکيللري يازيلي ادبياتين گئنيش ايستيفاده سينه وئريلمکله ياناشي، کلاسسيک (عومومشرق) شعر ژانرلاريندا دا فورمانين " دئموکراتيکلشديريلمه " سينه جهد ائديليردي.
آذربايجان ادبياتي نين (و ادبي ديلينين) دئموکراتيکلشمه سي، ياخود خلقيلشمه سي، همين ساحه ده کي ستاندارتلارين، نورمالارين پوزولماسي ايله موشاييعت اولونمور. عکسينه، ميللي (داها دوغروسو، ميلليلشميش!) تفککور اؤزونون داها موکممل فورمالاريني، مودئللريني يارادير. و ديلين، ادبياتين، مدنيتين دئموکراتيک اساسلار اوزرينده " يئنيدن تشکيل " ي خالقين ائتنوکولتورولوژي تمرکوزلشمه سي پروسئسينه اهميتلي تاثير گؤسترير.
... آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي، هئچ شوبهه سيز، ائتنوقرافيک، سوسيال-سياسي، معنوي، مدني... مسله لري اؤزونده احتيوا ائدن مورککب بير پروسئسدير. بورايا آنتروپولوژي مسله لر ده آيددير... .س.سومباتزاده ر.م.قاسيمووانين " تدقيقات " لارينا اساسلاناراق گؤسترير کي، تورک طايفالاري نين آذربايجانا تخمينن اون اوچ عصر داوام ائدن آخيني، يئرلي آوتوختون اهالي ايله قاريشماسي آذربايجانليلارين آنتروپولوژي سيماسي نين هر هانسي کؤکلو دييشمه سينه گتيريب چيخارمادي بونون عکسينه اولاراق، گلمه تورک طايفالاري نينکي اؤز ديللريني قورويوب ساخلاديلار، عئيني زاماندا اونو آوتوختون اهالي آراسيندا گئنيش يايماغي باجارديلار...
البتته، بو مولاحيظه تاماميله يانليشدير. هر شئيدن اول اونا گؤره کي، هله هون-قيپچاقلارين يوروشلري دؤورونده آذربايجانين قديم اهاليسي شيمال و جنوبا دوغرو سيخيشديريلميش، موعين حيصه سي ايسه ياشاييش اوچون غئيري-موناسيب يئرلرده دالدالانميشدي-بو ايسه او دئمک ايدي کي، گلمه تورک طايفالاري، خوصوصيله اوغوزلار هئچ بير " آوتوختون اهالي " ايله قايناييب-قاريشا، اونلارين آنتروپولوژي علامتلريني قبول ائده بيلمزديلر...يکينجيسي، نئجه اولور کي، 1- مین ایللین اورتالاريندا سايي سورعتله آزالان، ائتنوسوسيال پروسئسلرده گئت-گئده داها پاسسيو ايشتيراک ائدن قديم آذربايجانليلارين آنتروپولوژي خوصوصيتلري آذربايجانا، عوموميتله، اؤن آسیايا آخيشان اون، حتّی يوز مينلرله تورک طرفيندن قبول ائديلير؟
...و نهايت، نئجه تصوور ائتمک اولار کي، قديم دؤورلرده آذربايجاندا مؤوجود اولموش موختليف منشالي ديللرين هئچ بيري آذربايجاندا مسکونلاشان تورکلرين ديللرينه تاثير ائتمير، آنجاق اونلارين آنتروپولوگيياسيني اساسلي شکيلده دييشديرير؟..
مسله بوراسيندادير کي، تورکلرين آذربايجاندا (و هم حدود رئگيونلاردا) مسکونلاشديغي مين ايلدن آرتيق بير دؤورده، هون-قيپچاقلارين موعين علاقه لريني نظره آلماساق، آزسايلي آوتوختون اهالي ايله ائله بير ائتنوسوسيال موناسيبتي اولماميشدير. تورکلر تجريد اولونموش غئيري-تورک منشالي ائتنوسلارلا بو و يا ديگر شکيلده کونتاکتا گيرمه يه هئچ زامان خوصوصي احتيياج دويماميش، يالنيز همين تجريد اولونموش ائتنوسلار هر هانسي ساحه ده (مسلن، حربي ساحه ده) اؤز خيدمتلريني تکليف ائدرکن اونلاردان ايستيفاده ائديلميشدير. آذربايجانين قديم جمعيتي نين موختليف منشالي قاليقلاري ان گئجي 1- مین ایللین سونو ايي مین ایللین اوللريندن اعتيبارن اؤلکه ده دئمک اولار کي، هئچ بير ساحه ده نوفوذا ماليک دئييلديلر...لاکين صفويلر دؤورونده، ائلجه ده سونرالار آذربايجانين قربينده کؤچري حياتي ياشايان کوردلر مسکونلاشماغا باشلاديلار کي، اونلار دا اؤز ديللريني، عادت-عنعنه لريني ساخلاماقلا ياناشي، آذربايجان تورکلري نين سوسيال-سياسي، مدني تاثيري آلتيندا ايديلر. عوموميتله، 16-18 عصرلرده سورعتله فورمالاشان آذربايجان خالقي نين ائتنيک-کولتورولوژي اساسلاريني آذربايجاندا مسکونلاشميش تورکلر تشکيل ائديرديلر...
بيزيم فيکريميزجه، آذربايجانين موعاصير ائتنيک-ائتنوقرافيک منظره سي 13-18 عصرلرده موعينلشميش، اوندان سونرا اساسلي بير دييشيکلييه معروض قالماميشدير. گؤرونور، بورادا يالنيز ائرمنيلرين 19 عصرین اوللريندن باشلاياراق تجاووزکار سياسي مقصدلرله آذربايجانين موختليف يئرلرينده، او جومله دن ده، داغليق قاراباغدا مسکونلاشديريلماسي ايستيثنا تشکيل ائدير... لاکين محض همين دؤوردن سونرا اولکه نین سياسي منظره سي چوخ تئز-تئز دييشميش، آذربايجان موختليف دؤولتلرين ترکيبينه داخيل اولموشدور کي، بو دا خالقين فورمالاشماسينا، هئچ شوبهه سيز، کيفايت قدر منفي تاثيريني گؤسترميشدير.
آذربايجان خالقي نين تشککولو تاريخي نين ايکينجي مرحله سينده اولدوغو کيمي، اوچونجو مرحله سينده ده سوسيال-ايدئولوژي مسله لرله، اساسن، ايسلام ديني مشغول اولور، اؤزونه بو و يا ديگر درجه ده موقع قازانماق ايسته ين هر هانسي ديگر دونياگؤروشو فورماسيني قطعيتله سيخيشديريردي. حتی آذربايجان اينتيباهي نين يوکسک مرحله لرينده بئله سون سؤزو او (ايسلام ديني) دئميشدير. اونا گؤره ده دؤورون بؤيوک دوشونجه صاحيبلري بئله اؤزلريني آذربايجانلي، آذربايجان تورکو (حتی عومومن تورک!) دئييل، آرتيق قئيد ائتديگيميز کيمي، موسلمان (اهلي موسلمان) آدلانديرماقدا داوام ائتميشلر.
... آذربايجان خالقي نين فورمالاشماسي يالنيز موختليف تورک (و بير سيرا غئيري تورک) طايفالاري نين ائتنوکولتورولوژي مرکزلشمه سي نين نتيجه سي اولاراق بير اينتئقراسييا پروسئسي اولماقلا قالميردي، عئيني زاماندا مورککب بير ديفئرئنسياسييا پروسئسي ايدي. بئله کي، اوغوز تورکلري اورتا عصرلرين سونلارينا دوغرو اوچ اساس جوغرافييادا مسکونلاشاراق سوسيال-سياسي، کولتورولوژي باخيمدان فرقلنمه يه باشلاديلار. و نتيجه اعتيباريله، اوچ تورک-اوغوز خالقي فورمالاشدي: تورکمنلر، آذربايجان تورکلري (آذربایجانليلار) و آنادولو تورکلري... لاکين 13-18 عصرلرده همين خالقلار آراسيندا ائتنوقرافيک، مدني، سياسي سرحدلر او قدر ده موعين دئييلدي، حتّی بير سيرا تورک-اوغوز طايفالاري اؤز ميللي-سياسي منسوبيتلريني تعيين ائتمه ميشديلر.
بئله ليکله، 18 عصرده آذربايجان خالقي نين 1- مین ایللین اورتالاريندان باشلايان تشککول پروسئسي سونا چاتير همين پروسئسين نتيجه سي اولاراق تورک منشالي آذربايجان خالقي فورمالاشير کي، اونون ائتنيک ترکيبينه هون-قيپچاق، اوغوز تورکلري (و بير سيرا آزسايلي غئيري-تورک منشالي ائتنوسلار) داخيل اولورلار. عئيني زاماندا، آذربايجانليلارين يئرلشديکلري جوغرافييانين حدودلاري موعينلشير کي، همين جوغرافييا تدريجن موختليف دؤولتلرين اراضيسينه چئوريلسه ده، محض آذربايجانليلارا (آذربایجان سوپئرئتنوسونا) مخصوصدور.


c: text/html

text:
ایران داخیلینده ترورلار اؤلکهنی داخیلدن غیری-ثابیتلیه سوروکلهمیه جهدله باغلی وئریلن آیدین ایشارهدیر.
بو سؤزلری آخار. آذ-آ آچیقلاماسیندا روسییالی پولیتولوگ گریگوری تروفیمچوک سؤیلهییب. پولیتولوگ قید ائدیب کی، خاریجی تصییقلر تهرانین گئوسییاسی دوشمهنلرینه تئز و آغریسیز غلبه قازاندیرمیر.
او، همچینین ترورین سیموولیک و مقدس یئرده تؤردیلمهسینه دقت چکیب:
«سونونجو دفعه بورادا سیتواسییانی (وضیعتی ) داخیلدن پارچالاماقلا باغلی بؤیوک جهده ۲۰۰۹-جو ایلده جسارت ائدیلمیشدی. بو گون دونیادا چوخ شئی پیسه دوغرو دییشیب. اوستهلیک، دونیادا سورییا محاربهسی گئدیر. اساس مسئله اودور کی، آمریکانین یئنیحکومتی ایرانا قارشی مناسیبتی گؤزلنیلمدن پیسدن ان پیس سوییهسینه دوشدو.
اونا گؤره ده بو گون ایرانی داها سرت شکیلده بلوکادایا (تحریم) آلماغا یاردیم ائدجک بوتون آکسییالارا (حرکاتلار) ایزن وئریلیب. دولاییسی اولاراق، بو، ایراندان سونرا بوتون میدانین محو ائدیلمهسیدیر. بورایا خصوصی اولاراق، ایران حاقیندا اؤز فیکرینی سؤیلهین قطرین بلوکاداسی (تحریمی) دا عاییددیر. هر کسه آیدیندیر کی، ایران اوچون سیتواسییا (وضیعت) پیس طرفه دوغرو ریاضداکی بؤیوک سامیتدن (باشجیلارین گؤروشوندن) سونرا دییشمهیه باشلادی. اؤزباشینا سعودییه عربیستانی ایرانین اوزرینه دوشمهیه جسارت ائده بیلمزدی»، – دئیه او بیلدیریب.
روس اکسپرت هلهلیک ایرانین پارچالانماسی سناریسینین آکتیولشدیریلمدیینی سؤیلهییب:
«ایرانین دوشمهنلری طرفیندن ممکن پارچالانما واسطهلریندن بیری ده میللتلرآراسی فاکتوردور. حاضردا اؤلکهنین داخیلینده ائله ده ساده اولمایان ائتنیک خریطه (نقشه) مؤوجوددور. هلهلیک بو واسطه ایشه سالینماییب. گؤرونور، بونون اوچون شرایط یئتیشمهییب. بو واریانت (ورشیون) آیری-آیری ترورلاردان یوزلرله دفعه گوجلو ساییلیر.
اگر بیز جنوبی آذربایجاندان دانیشساق، او زامان «بازا» (پایگاه) اولان مستقیل آذربایجان اوچون بو، آرزولانماز سناری اولاردی. ایرانین پارچالانماسی جنوبی قافقاز کیمی رگیوندا آغریسیز باش توتمایاجاق. چونکی ایرانلا محاربه شرایطینده بو بؤلگهدهکی هر کسی پارچالایاجاقلار».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اچ تی ام ال
اچ تی ام ال HTML- en. Hypertext Markup Language- برووزرین اوخویا بیله جه ئی هرهانسی سندی و یا صحیفه نی یاراتماق اوچون خصوصی هیپرمتن دیلی دیر. HTML اینترنتین فوندامئنتال بازا تکنولوژیاسی دیر.
HTML وب صحیفه نین نؤونو (نوع) و فونکسیاسینی تعیین ائدن دیسکریپتورلار اساسیندا یارادیلمیش دیلی دیر.
دیسکریپتور – کدلاشدیریلمانین اساس الئمنتی کیمی HTML استاندارتیندا قبول اولونموش اشاره لردیر.
بوتون وب قووشاقلاردا توپلانمیش و اینترنته قوشولموش کامپیوترلرین اکرانلاریندا گؤستریلن سندلر HTML پروگرام کدوندا یازیلیرلار. HTML – صحیفه لرده متن بلوک لارینین ، تصویرلرین یئرلشدیریلمسینه ، جدول لرین قورولماسینا ، سندین و سنددکی متنین رنگ لرینین سئچیلمسینه ، مولتی مدیا ، الئمنت لرینین علاوه ائدیلمسینه ، هیپرایستیناد لارین (hyperlink) و بوتون بو الئمنت لر آراسیندا علاقه لرین یارادیلماسینا ایمکان وئریر.
هیپرمتن کدونا مالیک اولان فایل لار (.htm) و (.html) گئنیشلندیرمسی ایله گؤستریلیر.
- وب – سایت – بیر- بیری ایله علاقه لی ، معناجا یاخین اولان وب – صحیفه لرین و فایل لارین ییغیلدیغی قوولوقدور.
- وب – صحیفه – خصوصی فورمت اولونموش و اؤزنده متن (text) ، گرافیکا (grafik) ، هیپرایستیناد لاری (hyperlink) و آنیماسیالاری (animation) گؤسترن سنددیر.
- جننیفر آجکئرمان کتتل ، گای هارات-داویس ، جورت سیممونز "میکروسافت افیس 2003 ، The Complete Reference" McGraw-Hill Companies
لینکرلر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- عثمان گوندوز ، قورخماز افندیف ، ناظیم رستم اوا ، "کامپیوتر" ، " مولتی مدیا " ، مرکزی ، باکی ، 2006.
Category:


text:
ایشیندن ایستعفا ائدن آغ ائوین مطبوعات کاتیبی شون ایسپایسئر سویودوجو اوغورلوغوندا گوناهلاندیریلیر.
آخار. آذ "دیلی میل" قزئتینه ایستینادا خبر وئریر کی، شون ایسپایسئر آغ ائوی ترک ائدرکهن ایشچیلردن ایستیفاده ائتدیکلری مینی-سویودوجونو اونا باغیشلامالارینی خاهیش ائدیب، لاکین رد جاوابی آلیب.
ایسپایسئر ایسه ایشچیلر آغ ائوی ترک ائدندن سونرا آخشام ساعت ۲۰:۰۰ رادهلرینده سویودوجونو اؤزو ایله آپاریب. حادثهیه ایشی گئج ترک ائدن ایشچیلردن بیری شاهید اولوب.
حادثه سوسیال مئدیادا بؤیوک ماراغا سبب اولوب و اینسانلار کئچمیش مطبوعات کاتیبینی لاغا قویوبلار.
خاتیرلاداق کی، ایسپایسئر ۶ آی آغ ائوین مطبوعات کاتیبی کیمی چالیشمیش،پرئزیدئنت دونالد ترامپلا یارانان فیکیر آیریلیغینا گؤره ایشیندن ایستئفا وئرمیشدی.


text:
بیرلشمیش میللر تشکیلاتینین یوگسلاوییا اوزره بین الخالق جزا محکمهسی بوسنییا محاربهسی زامانی سرئبنیتسادا سویقیریم تشکیل ائدیلدیینه قرار وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، محکمه همچینین سویقیریمدا اتهام اولونان راتکو ملادیچ بارهده ده قرارینی آچیقلاییب. «بوسنییا قصابی" اولاراق تانینان بوسنییالی سئربلرین کوماندیری اولموش راتکو ملادیچ سویقیریم تؤرتمکده گوناهکار بیلینیب. سارایئوو شهرینین بومبالانماسی امرینی ده ملادیچین وئردیی قئید اولونوب.
تریبونال ملادیچی سربنیتسادا سویقیریم تؤرتمکله باغلی ۱۱ اتهامدان ۱۰-دا تقصیرکار بیلیب. او، عمورلوک حبس جزاسینا محکوم ائدیلیب.
هوللاندییانین حااقا شهرینده تشکیل اولونان بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین یوگسلاوییا اوزره بین الخالق جزا محکمهسی ملادیچ ایشینین سونا چاتماسی ایله بو ایلین سونوندا میسسییاسینی تاماملایاراق باغلاناجاغی بیلدیریلیب.
خاتیرلاداق کی، سربنیتسا قتل عامی ۱۹۹۱-۱۹۹۵-جی ایللرده کئچمیش یوگسلاوییادا باش وئرهن وطنداش محاربهسی زامانی صرب اوردوسونون ۱۹۹۵-جی ایلین ایولوندا ان آزی ۸۳۰۰ بوسنییالی موسلمانین سربرنیتسا شهرینده قتله یئتیرمهسی ایله حیاتا کئچیریلن سویقیریم آکتیدیر.
قتللر گنرال راتکو ملادیچین تابعچیلیینده اولان و آغیر سلاحلارلا تجهیز ائدیلمیش صرب اوردوسو طرفیندن تؤردیلیب. سویقیریم زامانی قادین و اوشاقلارین دا قتله یئتیریلدیی سندلرله ثبوتا یئتیریلیب. صرب اوردوسو ایله یاناشی "عقربلر" آدی ایله تانینان صربییا خصوصی تهلوکهسیزلیک دستهلری ده قتل عامین تؤردیلمهسینده ایشتیراک ائدیب. بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین سربرنیتسایا ۴۰۰ هوللاندییا صولح مراملیسی یئرلشدیرمهسینه باخمایاراق، سویقیریمین قارشیسینی آلماق مومکون اولماییب.


text:
پرئزیدئنتین یاخین آداملاری ایله آپاردیغیمیز دانیشیقلاردا هر ایکی لیدئرین ان قیسا زاماندا گؤروشونون تشکیلی بارهده همفیکیر اولدوق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو تورکییه خاریجی ایشلر ناظیری مؤولود چاووش اوغلو واشینگتوندا ژورنالیستلرین سواللارینی جاوابلاندیرارکهن دئییب.
ترامپین ایلک سفرینی تورکییهیه ائده جه یی ادعالارینا جاواب وئرهن چاووش اوغلو، "هله کی، ترامپین پروگرامی دقیق دئییل، آنجاق پرئزیدئنتین یاخین آداملاری ایله آپاردیغیمیز دانیشیقلاردا هر ایکی لیدئرین ان قیسا زاماندا گؤروشونون تشکیلی بارهده همفیکیر اولدوق. ایکی پرئزیدئنت بیر آرایا گلهجک، بیر یول خریطهسی معین ائده جه ییک. بیر چوخ رئگیونال پروبلئم وار. بوتون بو پروبلئملرین عؤهدهسیندن گلمک و ایش بیرلییمیزی آرتیرماق اوچون بیر یول خریطهسی اوزرینده چالیشیریق. ایکی پرئزیدئنتین بیر آرایا گلمهسیندن سونرا اونلارین آلدیغی قرارلار، وئردیی گؤستریشلر نتیجهسینده بیز ده بو یول خریطهسینین حیاتا کئچیریلمهسی اوچون چالیشماغا داوام ائده جه ییک"، - قئید ائدیب.


text:
تورکیه وطنداشلارینی اویاردی
سالدیریلارین، شهر مرکزلری، مترو دوراقلارینی، دؤولت بینالارینی، عبادت یئرلرینی حتی اوخول شهرجیکلرینی هدف آلماغا داوام ائتمهسینین محتمل اولدوغو ایفاده ائدیلدی
تورکیهدن آمریکایا گئدهجک تورک وطنداشلارینا سیاحت اویاریسی.
خاریجی ایشلر باخانلیغی آمریکایا سیاحت ائدجک تورک وطنداشلارینی بو اؤلکهده باش وئرن ترور، شدت حادثهلری و اؤزباشینا توتوقلامالار ندنی ایله اویاردی.
باخانلیق ائدیلن سیاجت اویاریسی گونجللمهسینده، آمریکادا باش وئرن ترور سالدیریلاری و شدت حادثهلرینده سون زامانلاردا آرتیش اولدوغونون گؤزلندیگی بیلدیریلهرک، بومبالی و سلاحلی ترور ائیلملرینین یانی سیرا، آراجلارین قالابالیق اوزرینه سورولمهسی صورتی ایله حیاتا گئچیریلن سالدیریلارین، شهر مرکزلری ایله مدهنی تدبیرلری، مترو دوراقلارینی، دؤولت بینالارینی، عبادت یئرلرینی حتی اوخول شهرجیکلرینی هدف آلماغا داوام ائتمهسینین محتمل اولدوغو ایفاده ائدیلدی.
آچیقلامادا،
"آیریجا، رسمی وظیفه اوچون آمریکایا سیاجت ائدن دؤولت گؤرهولیسی وطنداشلاریمیز داخیل تورک وطنداشلاری، معتبر اولمایان قایناقلارین ایفادهلرینه دایانیلاراق کیفی توتوقلامالارا معروض قالماقدا؛ وطنداشلاریمیزا قارشی آچیلان دعویلرده، فتحاللهچی تئررور هؤرگوتو منسوبو یا دا طرفداری شاهیدلرین اولدن قورغولانمیش اساسسیز ادعالارینا و بؤهتانلارینا اعتیماد ائدیلمک صورتی ایله وطنداشلاریمیز حاقیندا عدلی قرارلار وئریله بیلمکدهدیر" دئییلدی.


text:
عزیز آزربایجان تورک ملتی ؛ پان فارس و پان ایرانیست قوه لری، گئچن یوز ایلده اوٌز ضد تورک و ضد آزربایجان سیاستلرینی مختلف شئکیل لرده اورتایا آتیبدیرلار. او جمله دن: ۱- تورکیه تورکلرینه نفرت ۲- دارالسلطنه اولان تبریز تورکلرینه نفرت ۳- شمالی آزربایجانا نفرت ۴- آزربایجان تورک دیلنه نفرت ۵- آزربایجان تورک کیملیک و هویتینه نفرت ۶- آزربایجان استقلالیتینه نفرت ۷-آزربایجان بوتولیکینه نفرت ۸- آزربایجانین هرجور اینکیشاف و آبادلیقینا نفرت و سایره.
بو یاخینلاردا ایران تورکلری آدینا پان ایرانیستلرین قوْللوْغوندا چابا گوستئرن مهران بهاری ماسکاسی آرخاسیندا، ساپی اوٌزوموزدن اولان امما وزارت اطلاعات و ساوامانین خطتینی گئدن بیر چئته، یوخاریدا آد آپاردیغیم نفرت سیراسینا ایکی نفرت کونوسیدا علاوه ادیب و مجازی دوٌنیادا تبلیغات آپارماقدادیرلار. ۱- وطنیمیزین آدی آزربایجانا نفرت ۲- اولکه میز أزربایجانین اوٌره گی اولان و تاریخی پایتاخاتیمیز تبریزه نفرت.
ملی حرکتیمیز گوجلندیکجه، فارس فاشیست رژیمینین خفییه اورگانلارینین چابالاریدا چوخالماقدادیر. بیر طرفدن اوٌز ایچیمیزدن پارالل قوه یاراتماق ایسته ییرلر و اوبیری طرفدن فارس رژیمینین آدی باتمیش ایمام زمان عسکرلریندن اولان «مهران بهاری چئته سی» اصلینده آزربایجان دوشمانی امما مجازی شبکه لرده حیله کارلیقلا اوٌزوٌنی داها تورکچو گوسترمک له، فارس شهرلرینده یاشایان آزربایجان تورکلری و گوٌنئی آزربایجاندا یاشایان تورک میلتمیزین آراسیندا نفاق سلاماقا چالیشیرلار. مهران بهاری ماسکاینین آلتیندا گزیله نن چئته، بیر اویدوروجو تفکر اولاراق، آزربا،یجان تورک مرکزلی دوشونجه نین قارشیسیندا، ایران تورکلری نامینه تهران مرکزلی پان ایرانیسم دوشونجه سینی اورتایا آتماقدادیرلار. ایران تورکلری آدینا امما تام پان فارسیسمین فاشیستی سیاستلرینی قاباقا آپاران بو چئته، ، توپراغمیزین، وطنیمیزین مقدس” آزربایجان ” آدینی سیلمه سیینه جهد گوستریب. پان ایرانیست شاه و مولا رژیمی، شهرلر آدینا (همدان، زنجان، اردبیل و قزوین…) اوستان یاردما بهانه سیله آزربایجانی پارامپارچا ائدمه پروژه سینی آشکار صورتده و اورمو گوٌلونی قورودماسینی و خریطه لردن سیلمه سینین آردیندان، نهایت خفییه اورگانلاری گوٌنئی آزربایجانین آدینین تام سیلینمه سی اوچون، شمالغرب و تورک ائلی منطقه سی آدلاندیرماقا چالیشرلار. هابئله، وطنیمیز آزربایجانین تاریخی پایتختی و باش شهری تبریزین آدینی لکه لمه سینی (تاوریژ) و اونون سیاسی گوج مرکز اولماسینی اعتباردان سالماق ایسته ییرلر.
رژیم و انون اوزانتیلاری چیرکین حیله لرله مختلیف شهرلریمیزی قارشی قارشیا قویماق استه ییرلر. تبریزی ضعیف لندیرمک اوچون، تضادلی تعریف لمه لر و پیسلمه لر اورتایا آتیرلار. بیر یاندان تبریزی بیرینجی لر شهری، مشروطه سنگری و قهرمان، غیور… آدلاندیریب عرش اعلایه چیخاردیرلار و او بیری یاندان، تبریزی آشاغالاماقینان اونون آزربایجانا سیاسی گوج مرکز اولماسیندا شوبهه یارادماق ایسته ییرلر.
ایران آدلی جغرافیادا، تبریزه نفرتین آزیی ۱۰۰ ایلیک تاریخی وار و مظفرالدین شاه زامانیندان بوگونه دک تهران نین هیجوم لارینا قارشی، تبریز اوز قیرمیزی خطتینی دفعه لرجه چئکیب دیر. مشروطه اینقلابی، خیابانی، ملی حکومت،۲۹ بهمن، خلق مسلمان، بیر خرداد قیامیندا، فارس یاشیل چیلار اویونوندا و نهایت ۱۳۹۶ دی حرکاتیندا، تبریز گینه ده چیخدی اوٌز سوزونو دئدی، فارس مرکزلی دوشونجه نی کوکوندن رد ایله دی وآییق ساییق اوز قیرمیزی خطتینی بیرداها جیزدی . اوٌز ملی شعارلارینی وئردی و فارس شهرلرینده رضاشاه شعارلارینی فاشیستی حساب ائدره ک اوٌز تپکیسینی گوٌستردی. بو گئلیشمه لر فارس فاشیسنلرینی عصب لندیریب وهماهنگ اولاراق پان ایرانیسمین اوٌزوٌ قره سی اولان – تورک قولو، جمکرانین غیبی چئته سی ده چابایا دوشموش و تبریزه نفرت هیجومینی آرتیریب دیر. اول یوموشاق کلمه لرله باشالایب تبریزی قره لمه یه : تبریز نیه سوسوب، تبریز همان تبریز دئییر، سیاسی مغزلری کوچوب تهرانا، تبریزده تبریزلی قالمایب !!… و سونرا سوْیلئمی ده یشیب : تبریز نییه چیخمیر، ایران تورکلری تبریزی نئدن گوزله مه لیدیر. تبریز قورخاخدیر، بی عرضه، بی غیرت و …!!
بو یئخیجی سوزلر تام فارس رژیمینین مدیاسی ایله اوست اوسته دوٌشوٌر و تضادلی یازیمئددا« تبریز شهر اولین ها ، شهر ادب، حماسه، غیور، شهر بی گدا، تمیزترین شهر و تبریز ۲۰۱۸ پایتخت گردشگری، بهترین شهر ایران و گاهاّ جهان و…» گئچن آیلاردا تام تئرسینه فارس رژیمینین مئدیاسی خصوصیله تابناک و تسنیم قئزه ته لری بئله یازیرلار:« تبریز دیگر شهر بی گدا نیست، توفان نمک، هوای تبریر آلوده است، تا چند سال دیگر تبریز غیرقابل سکونت میشود. میلیونها نفر باید به فکر کوچ از تبریز باشند و تبریز در حال محو شدن است و…!! تبریز اهالیسینی روحدان سالما و اورومو گوٌولو محو اتمه، سناریوسونی آینی شیکیلده بو دفعه تبریز شهرینده پیاده اتمک یوخوسو گوٌرولر. فارس اپوزوسیونی داها شیددتلی و توهین و تحقیرلره ال آتیر« تبریز قوم گرا، تجزیه طلب ، وحشی و…» حتتا تبریزه رژیمین عامیلی دامغاسینی دا ورورلار. امما نئجه کی آزربایجان آدینی اوره کلردن سیله بیلمه دیرلر، همیشه تاریخلر یازان تبریزیمیزی ده ضعیف لندیره بیلمیه جئکلر. بونا ثیبوت فارس شهرلرینده یاشایان تورک لر استادیوملاردا هارای چئکیرلر ” آزربابجان بیر اولسون، مرکزی تبریز اولسون و آزربابجان واراولسون، ایسته میئن کور اولسون”.
عزیز هموطنلر
آزربایجان ملی حرکتیتین بیرکیچیک فعاللی اولاراق، تامام میلتیمیزی و خصوصیله ملی فعاللاریمیزی بو شانتاژلارین و هیجوملارین قارشیسندا محکم دایانماقا چاغیریرام. اورمویا، اردبیله و تبریزه هیجوم، همئن آزربایجانا هیجوم اتمئکدیر. مهران بهاری چئته سینین آزربایجان و تبریز دشمانچیلیقینی هر یئرده ایفشا اتمه لییک و آزربایجانیمیزین گوٌج مرکزی اولان تبریزیمیزی قورویوب داهادا گوٌجلندیرمه لییک.


text:
قامبیا چایی
قامبیا چایی (اینگیلیسجه: Gambia River، (فارسجا:رود گامبیا)، (آلمانجا:Gambia (Fluss))، (ایتالیاجا:Gambie (fleuve))، (عربجه:نهر غامبيا)، (آنادوْلو تۆرکجهسیجه:Gambiya Nehri)، (روسجا:ГaMбия (peka))) اۇزونلوغو۱۱۲۰ کیلومتر دیر. و اطلس اوقیانوسونا تؤکولور.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قامبیا چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gambia River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین کورکنی و مشاویری روسلارلا ۴ دفعه گؤروشدویونو اعتراف ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، کارد کوشنر سناتین کشفیات کمیتهسینه ایفاده وئرمزدن اول وئردیی یازیلی آچیقلامادا هئچ بیر گیزلی حرکت ائتمدیینی بیلدیریب.
"من هئچ بیر خاریجی حکومتله گیزلی ایش گؤرمدیم، نه ده بونو ائدن بیرینی تانیمیرام. روسییا فوندلاری بیزه هئچ بیر کؤمکلیک ائتمهییب، من هر شئیی اؤزل سکتوردا ایشلهییب قازانمیشام"، - کوشنر دئییب.
آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین کورکنی و آغ ائو مشاویری کارد کوشنر بو گون سناتین کشفیات کمیتهسی، صاباح دا نمایندهلر پالاتاسینین کشفیات کمیتهسی قارشیسیندا ایفاده وئرجک.


text:
مامورلرگه 18 آی کیین یریم آی لیک معاش حواله قیلیب بیریلدی
مامورلر اجتماعی ترماق ارقه لی 1،5 ییل کیین یریم آی لیک معاشلری نینگ تووله نگن لیگینی خبر بیردیلر.
یمنده حوثی لرنینگ کنترولی آستیده گی منطقه لرده گی مامورلرگه 18 آی کیین یریم آی لیک معاش بیریلدی.
مامورلر، مخابراتلر آرقه لی یریم معاشلرینی آلیش گه باشله دیلر.
بیرم آلدی یریم آی لیک معاش حوثی لرنینگ ایککینچی رهبری دیب اتلگن مهدی مشات نینگ امری بیلن حواله بولیب بیریلدی.
باشقه تاماندن، صنعاء ده گی مامورلر اجتماعی ترماق ارقه لی 1،5 ییل کیین یریم آی لیک معاشلری نینگ تووله نگن لیگینی خبر بیردیلر.
یمنده گی مشروع حکومت ایسه، حوثی لرنی مملکت منبع لری نینگ 60 فایزینی قولگه کیریتیب توقنه شوولرده استفاده قیلیش بیلن عیبله ماقده.
یمن حکومتی بو وضعیت نینگ حوثی لرنینگ کنترولی آستیده گی منطقه لرده ایشله یاتگن 1 ملیوندن آرتیق مامورنینگ معاشلری نینگ کیسیلیشی گه سبب بولگن لیگینی قید ایتماقده.


text:
سوموگو یوُغون و اوجا بوُی بیر کیشی ، کی دوروشوقی ورزیده و اوزو ایشیقلی ایدیر ، و دؤیوش مئیدانلاریندان صوراتلاریندا ایز قالمیشدیر و گؤزونون قیراغیندا قیلینج یئری بیلینیردی ، مؤحکم و آغیر آددیملاریله کوفه بازاریندان کئچیردی. بیر یاندادا بیر بازارچی دوکانیندا اوتورموشدور. او دؤربری گولدورمکدن اؤترو بیر سیخما زیبیل ، کیشی یه تولازلادی.
یول گئدن کیشی قاش قاباق ساللامادی و هئچ نه دئمه ییبن آغیردان قدملرین آتیب یولونا داوام وئردی . اوزاقلاشاندان سونرا بازارچی نین یولداشلاریندان بیری اونا دئدی: هئچ تانیدین کی او یول گئده ن کیشی کی اونا توخونوب دولاشدین ، کیم ایدیر؟!
– یوخ، تانیمادیم! گونده مین لر نفر بوردان کئچیر اودا بیری! مگر او کیشی کیم ایدیر؟!
– عجب!! پس تانیمادین؟ او کیشی تانینمیش فرمان وئره ن سپهسالار، مالک اشتر نخعی دیر .
– عجب! او کیشی مالک اشتر ایدیر؟ همان کیشی کی اونون قورخوسوندان اصلانلار تیتره ر دی و آدی دوشمانلارین جانینا زلزله سالاردی؟
– بلی، مالک اؤزو ئیدیر.
– وای اولسون منیم حالیما! بو نه ایش ایدیر گؤردوم! ایندیجه امر ائده ر کی منی اینجیتسینلر. ایندی دالیجا قاچیب ، اَته گیندن یاپیشیب یالوارارام ، دییه رم منی باغیشلاسین.
مالک اشترین دالیجا دوشدو ، گؤردو مسجده ساری دؤندو . اونون دالیجا مسجده گئتدی ، گؤردو نامازا دوروبدور . یئتیشیب اؤزون تانیتدیریب دئدی من همان آدامام کی سیزه حؤرمتسیزلیک ائتدیم.
مالک: آمما تانرییه آند اولسون من مسجده گلمه میشم ، مگر بونا گؤره کی سنی دوعا ائده م. چون بیلدیم چوخ جاهل و یولدان چیخمیشسان ، هئچ یئره آداملاری اینجیدیرسن! آنجاق اوره گیم سنه یاندی، گلدیم تانری دان سنین یولا گلمه گیوی ایسته ییم.
– یوخ، منیم اوجور کی سیز گمان ائدیر سیز، قصدیم یوخ ایدیر.
قایناق: داستان راستان
چئویره ن: الف. عظیمی بیلوردی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
دونیادا هر 9 قیز اوشاغیندان بیری 15 یاشیندان اوّل ائولنیر
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین (بمت) اهالی فوندو و قاچقینلار و کؤچکونلرله همرایلیک درنکینین آوروپا بیرلیگی دستکلری کئچیردیگی، "اوشاق یاشدا عائلهلره قارشی بیلگیلندیرمه پانلی"، ایستانبولدا کئچیریلیب
دونیادا هر 9 قیز اوشاغیندان بیری 15 یاشیندان اوّل ائولنیر.
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین (بمت) اهالی فوندو و قاچقینلار و کؤچکونلرله همرایلیک درنکینین آوروپا بیرلیگی دستکلری کئچیردیگی، "اوشاق یاشدا عائلهلره قارشی بیلگیلندیرمه پانلی"، ایستانبولدا کئچیریلیب.
پانله ایستانبولدا موقتی قوروما آلتیندا اولان سوریهلی تخمینن 250 قاچقین قادین قاتیلیب.
پانلین آچیلیشیندا دانیشان بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین اهالی فوندو اینسانی یاردیم پروقرامی بؤلگه مسئولو دویغو آریغ، اوشاق یاشدا ائولیلیگین بیر اینسان حاقلاری پوزونتوسو اولدوغونو ایفاده ائتدی.
کیمینله و نه زامان ائولنجگینی سئچیجینین، قورخو، تأثیر و یا تضییق اولمادان اولوناجاق آزاد بیر قرار اولماسی لازیم اولدوغونون وورغولایان آریغ،
ائولنمه" قراری یالنیز اؤزونوزو حاضیر حیس ائتدیگینیز دئییل، عینی زاماندا یئتکین اولدوقدا وئرجگینیز بیر قراردیر". دئیه دانیشدی.
اوشاق یاشدا ائولیلیکلرین هم قیز، هم ده اوغلان اوشاقلاری تأثیر ائتدیگینه توخونان آریغ، اوشاق یاشدا ائولیلیگین قلوبال بیر پروبلم اولدوغونو وورغولاییب.
دویغو آریغ،شؤیله داوام ائتدی:
دونیادا" هر 9 قیز اوشاغیندان بیری، 15 یاشیندان اوّل ائولنیر. تخمینلره گؤره ده قارشیداکی 5 ایلده 70 میلیون قیز اوشاغی، اوشاق یاشدا اره گئدهجکدیر. بو تشخیصلرین قارشیسینی آلماق هله ده مومکون. اوشاق یاشدا ائولیلیک، بیر عنعنهنین پارچاسی اولابیلیر، یا دا عائلهلر قیز اوشاقلارینین گلجگینی تأمینات آلتینا آلماق اوچون اونلاری ائولندیرر اولابیلیرلر. خصوصیله یوخسوللوق و اینسانی بحران وضعیتلری، عائلهلری اوشاقلارین خیرینه ائتدیکلری یانیلساماسینا ایتهبیلیر آنجاق اوشاق یاشدا ائولیلیک، بونون تام دا عکسینه سبب اولور، ساغلام و وئریملی حیات قارشیسیندا بؤیوک مانع یارادیر".
آریغ، قانونلارین بو بارهده معین بیر یئره قدر تأثیرلی اولدوغونو، اوشاق یاشدا عائلهلره قارشی اینسانلارین موضعلرینین دییشدیریلمهسی لازیم اولدوغونو بیلدیردی.


text:
یئنه بو شهرده اوز-اوزه گلدیك
نیئله یك آیریجا شهریمیز یوخ
بلكه ده بیز خوشبخت اولا بیلردیك
بلكه ده خوشبختیك خبریمیز یوخ
آرادان نه قدر ایل كئچیب گورن
تانیا بیلمه دیم، منی باغیشلا
من ائله بیلیردیم سن سیز اوله رم
من سن سیز اولمه دیم منی باغیشلا
اولمه دیم دئییرم نه بیلیم آخی
بلكه ده من سنسیز اولموشم ائله
قبیرسیز كفن سیز اولموشم ائله
بلكه بیز اوندا آیریلماسایدیق
نه من ایندی كی ایدیم نه سن ایندی كی
آیریلدیق شیطانی گولدوردوك اوندا
بو ایلین بو آیین بو گونونده كی
ائله بو كوچه نین بو تینینده كی
منیده سنیده اولدوردوك اوندا
ساغیمیز سولوموز آداملا دولدو
قول قولا كیشیلر قادینلا كئچیر
اوزوندن خبرسیز عومرونده مین یول
اوزونو اولدورن آداملار كئچیر
كئچیر اوز قانینا باتان آداملار
بیر ده كی قان هانی؟
قان آخی یوخدو
هامی گوناهكاردی دونیادا آمما...
دونیادا هئچ كسین گوناهی یوخدو
بیزسیز یازیلمیشدی بو طالع بو بخت
ساپاندان آتیلان بیر جوت داش ایدیك
بلكه ده دونیادا اون اون بئش ایل یوخ
مین ایل بوندان قاباق آیریلمیشق بیز
حالال یولوموز دئییشیب نه سه
چاشمیشیق بیر اوزگه یولدان گئتمیشیك
بلكه مین ایل قاباق سهو دوشوب نه سه
مین ایللیك بیر سهوه قوربان گئتمیشیك
دئییشیب یئرینی بلكه قیش باهار
قاریشیب دونیانین شهری كندی
بلكه اوز بطنینده اوگئی آنالار
اوگئی بالالار گزدیریر ایندی
عومروم باشدان باشا یالان دی بلكه
طالعیم باشقایمیش دوغوردان ائله
او یولدان اوتن قیز آنامدی بلكه
بلكه ده اوغلومدو بو اوغلان ائله
بو یالان عومرومده گورن سن نه سن؟
بلكه هئچ سئوگیلیم دئییل سن منیم
آنامسان باجیمسان ننه م سن نه سن؟
بیرجه الاه بیلیر نه ییم سن منیم
بیزی كیم آلدادار بو آیریلیخدان
چاتماز دادیمیزا نه یول نه كورپو
اولو سن دیری سن هر نه سن دایان
دایان هئچ اولماسا الیندن اوپوم
دئییرسن اولویم اولونو اوپمه
الیمین ایچینده سویویور الین
دئییرسن سن الاه الیمی اوپمه
الیمدن دئییرسن قان اییی گلیر...


text:
پکاکانین الیندهکی اوشاق ساییسی آچیقلاندی
پکاکا سون ۹ آیدا ۱۵ یاش آلتی ۴۷ اوشاغی یاخشی بیر حیات وعدی ایله آلداداراق، تهدید ائدرک و یا قاچیراراق زورلا تروریست ائتدی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکانین الینده، عائلهلریندن زورلا آلدیغی ۶۷۹ اوشاق وار.
مقصدینه چاتماق اوچون قادین-اوشاق، گنج-یاشلی آیریمی ائتمهدن اینسانلاری قتل ائدن، هر جور شدتی مباح گؤرهن پکاکا، وارلیغینی داوام ائتدیرهبیلمک اوچون قادینلارین و گنجلرین دستگینه بؤیوک اؤنم وئریر.
هؤرگوتلنمه ایشلرینده هله ارگنلیک چاغینا گیرمیش و شخصیت آختاریشیندا اولان بیر چوخ اوشاغی تورونا سالماقدان چکینمهیهن ترور هؤرگوتو، گنجلرین هؤرگوتلنمهسی و سیرالارینا قوشولماسی اوچون پسیکولوژیک یؤنتملره باش وورور.
پکاکانین ایستر کندلره گؤندردیگی ایسترسه ده شهر مرکزلرینده مختلیف سؤزده بیریم و کمیتهلرده گؤرهولندیردیکلرینین آراسیندا اوشاقلار یئر آلیر.
اوشاقلیقدان گنجلییه گئچمکده اولان اوغلان و قیزلار اوزرینده دوران، بو مقصدله ۱۴-۱۸ یاش آرالیغینی اؤزونه هدف سئچن پکاکانین الینده، عائلهلریندن قوپاریب زورلا ساواشدیردیغی ۱۸ یاش آلتی ۶۷۹ اوشاق وار.
پکاکا سون ۹ آیدا ۱۵ یاش آلتی ۴۷ اوشاغی یاخشی بیر حیات وعدی ایله آلداداراق، تهدید ائدرک و یا قاچیراراق زورلا تروریست ائتدی.
یاخالانان و یا هؤرگوتدن قاچان تروریستلرین ایفادهلری ده بو حقیقتی اورتایا قویدو.
بؤلوجو هؤرگوت، ۲۰۱۴ده ۳۰۵، ۲۰۱۵ده ۴۲۴، ۲۰۱۶دا ۲۲۲، اؤتن ایل ایسه ۸۸ اوشاغی تهدید و باسقی یولو ایله سیلاحلاندیردی.
ترور هؤرگوتونون، ۱۹۹۰-۲۰۱۸ ایللری آراسیندا عائلهسیندن قوپاریب هؤرگوتون فعالیتینه قاتیلمایا زورلادیغی ۱۵ یاش آلتی اوشاقلارین ساییسی مین ۴۶۶ اولاراق ثبت ائدیلدی.
گوونلیک گوجلرینین باشاریلی چالیشماسی ایله سون ۳ ایلده ایسه ترور هؤرگوتونه قاتیلان اوشاقلارین ساییسیندا جدی آزالما باش وئردی.


text:
۲۰۰۰ (میلادی)
میلادی ۲۰۰۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مینینجی ایل.
ایچیندهکیلر
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
ژانویه[دَییشدیر]
فئوریه[دَییشدیر]
مارس[دَییشدیر]
آوریل[دَییشدیر]
مئی[دَییشدیر]
ژوئن[دَییشدیر]
ژولای[دَییشدیر]
آقوست[دَییشدیر]
سپتامبر[دَییشدیر]
اوْکتوبر[دَییشدیر]
نوْوامبر[دَییشدیر]
دسامبر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ نوْوامبر - اۇروپا شۇراسی ناظیرلر کوْمیتهسینین ۱۰۷-جی جلسهسینده (۷-۹ نوْوامبر) "آذربایجانین اۇروپا شۇراسینا عضو اوْلماغا دعوت ائدیلمهسی" آدلی ۱۴ سايلی قطعنامه قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۶ مارس - روسیهده کئچیریلن سئچیملر سوْنوندا ولادیمیر پوتین باشقان اوْلدو.
- ۲۳ آقوست - بحرين ياخینلیغیندا، فارس خلیجینده طياره حادیثهسی نتیجهسینده ۱۴۳ نفر حیاتینی ایتیرمیشدیر.
- ۲۳ اوْکتوبر - پنسیلوانیا دانیشگاهی عالیملری یاشی ۲۵۰ مین ایل اولان باکتری آشکار ائتدیلر.
- ۲۲ اوْکتوبر - طالیبان حرکاتی افغانیستاندا آخشاملار ورزیشله مشغول اولماغی قاداغان ائتمیشدیر.
- ۲ نوْوامبر - ولادیمیر کرامنیک هاری کاسپاروف-و مغلوب ائدهرک اوْنون ۱۵ ایللیک دۆنيا چمپیونلوغونا سوْن قوْيموشدور.
- ۱۸ مارس - سوریه و تۆرکیهده یاشایان و اقربا اوْلان ۵۷۳ عائیله ایکی اؤلکهنین آنلاشماسی نتیجهسینده سرحدّی کئچهرک بایراملاشدیلار.
- ۱۶ ژانویه - ریچاردو لاقوس شیلینین سالوادور آلندهدن بۇ یانا ایلک سوسیالیست باشقانی اوْلدو.
- ۱۴ مارس - نعیم سلیماناوْغلو٬ قوْپارمادا ۱۴۵ کیلو قالدیراراق دۆنیا رکوردونو قیردی.
- ۱۴ ژانویه - بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین محکمهسی، بئش بوْسنیلی کوروواتی ۱۹۹۳-جی ایلده بیر بوْسنی کندینده ان آزی ۱۰۳ مۆسلمانین قتلینده اتهام ائدهرک اوْنلاری ۲۵ ایل حبسه محکوم ائتدی.
- ۱۳ دسامبر - جورج بوش آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۴۳-جۆ جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
- ۱۲ مارس - پاپ ایکینجی ژان پوْل٬ کیلسهنین کئچمیشده یهودیلرین٬ مۆخالیفلرین٬ قادینلارین و یئرلیلره قارشی ایشلتدیگی گۆناهلاردان اؤترو عفو دیلهدی.
- ۱۲ مارس - صربیستان باشوزیری زوران دیندیچ٬ بلقراددا اؤلدورولدو.


text:
غرب تورک دیپلماتلارین آوروپاداکی هم وطنلری ایله گؤروشمهسینه مانع اولاراق سؤز آزادلیغیندان قورخدوغونو گؤستریر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری تورکییه پرزیدنتی رجب طایییب اردوغان دئییب.
«هامبورگدا گ۲۰ سامیتی زامانی سویداشلاریمیزلا گؤروشمیی پلانلاشدیریردیم. آلمانییانین ایستنیلن شهرینده گؤروشمهیه حاضر اولساق دا، بیزه اعتراض ائتدیلر. بس هاردادیر دموکراتییا؟ غربین بو مؤوقعینین سببی آیدیندیر – اونلار سؤز آزادلیغیندان قورخورلار. بیز ایسه سؤز آزادلیغیندان قورخموروق و اؤزوموزه اینانیریق»، - دئیه اردوغان بیلدیریب.


text:
بختیار وهابزاده : سئوال وارسا، جواب وار
من اوزگوچو دئیلم ، نه ایشیم وار درینده
من اوزورم دنیزین آنجاق دایاز یئرینده
دنیزین درینلییی واهیمیله دولودور
تكجه بونو بیلیرم : درینلیك قورخولودور
من قورخورام كؤنلومون ایچینه باش وورماغا
اوردا دونوب داشلاشان لایلاری قالدیرماغا
قالدیردینمی بیر لایی، لای اوستوندن لای گلیر
سوكوت لایی پوزولسا دالینجا هارای گلیر
هارای ، درینلیكده كی ، مین - مین مجهولدان هارای
آنا یولدان آیریلان جیغیردان ، یولدان هارای !
بیر گولو درمك اوچون مین عذابا دؤزركن
قارشیندا گول یئرینه دیككیلن كولدان هارای !
قورخورام، خیالیم ، منی هر گون آلدادیب
سرخوش ائدن مئییندن
بیرده ... كونول دریامین دیبسیز درینلییندن .
نه دئمكدیر دویغومون بیرجه آنین ایچینده
یانیب جیلالانماسی ؟
صاباحكی فاجعه نین بو گون هاردانسا سیزیب
اوره ییمه دانماسی ؟
نه دامدی ، نییه دامدی؟
نییه آغلاداممادی ، آنجاق اوره یه دامدی؟
بیز داممانی بیلیریك دامدیراندان خبرسیز
گاه یانیب ، گاه سؤنوروك ، یاندیراندان خبرسیز
دامان كی ، معلوم ایدی
بس دامدیران كیم ایدی؟
نییه خبردار ائدیر ، طالع منی اؤنجه دن؟
یوخودا گوردویوموز ، گئرچك اولور ائرته سی،
بو گونون اولایلاری ، اونودولور ائرته سی
قیرخ ایل اول اولانلار ، ائله بیل بایاق اولموش!
نییه اوزاقلار یاخین ، یاخینلار اوزاق اولموش؟
نه دئمكدیر بو حاللار...
منی حئیرتلندیرن ، بو جوابسیز سواللار؟
هیكللره دوندریب هر دویغومو ، حیسسسمی
محراب كیمی ، بت كیمی
اونلارین قارشسیندا من دونماق ایسته ییرم ،
هر بیرینه الیمله توخونماق ایسته ییرم .
ائشیتمك ایسته ییرم فریادینی ، آهینی
من گؤرمك ایسته ییرم بیر دویغودان گؤیرن
اونون دورد جیناهینی.
دونیانین بیر سیغالی ، اما بول سیلله سی وار،
عؤمرون اوچ پیلله سی وار :
دونن – گوناه
بوگون – درد
گله جكسه – اؤلومدور
اوچو بیرگه – اینسانین اؤز اؤزونه وئردییی
ایضطیرابدیر ، ظولومدور .
گوناه – كؤهنه گوناهدیر ، اونودوروق آمما بیز
گونا هكاردیر جدیمیز ،
او زماندان بولانیب هئی آخسادا چوخ سولار ،
تانرینین جننتیندن جددیمیزی قودولار.
حاكیم اولا بیلمیریك نفسیمیزه او گوندن ،
خیلاص اولا بیلمیریك شیطانین حیله سیندن
بیز ال آچیب درگاها –
تزه آدلار وئریریك بو گون كؤهنه گوناها...
تانری هر شئیدن اول تورپاغی یاراتدی كی ،
یاراتماق ایسته دییی ، اینسان اوچون یئم اولسون ،
طبیعتده بیر آهنگ تارازلیق ، نیظام اولسون ،
آمما اینسان اؤلونجه
بو دفعه ده او اؤزو تورپاق اوچون یئم اولدو.
بو ، اونا تسلیم ایكن ،
او ، بونا تسلیم اولدو.
سن ائی بو نیظامدا كی ایلك قایدانی پوزانیم ،
سن ائی واختین الیله بیزه طالع یازانیم ،
نه دئمكدیر ، اؤزون دئ ،
یئمین دونوب یئنیدن یئمینه یئم اولماسی ؟
حاكیمین قول اولماسی ، قولون حاكیم اولماسی ؟
بیرجه گونون ایچینده ، مین بیر حالا دوشمه ییم –
اؤزگه سیله دیل تاپیب ، اؤزومله دؤیوشمه ییم
نه دئمكدیر ایلاهی ؟
من كی ، عاجیز بندنم ،
بو دویغو لار الینده
اوزو قارا ،
دیلی لال
گؤزو كور شرمنده نم .
منه وئردیین عاغیل ، نییه گلمیر كاریما ؟
او، جواب تاپا بیلمه ییر مین – مین سؤاللاریما؟
اؤزون دئ ، منیم عاقلیم عاجیز ایسه بوقدر،
هاردان دوغور بس سنین سیررینه ال اوزالدان ،
بو جاوابسیز سؤاللار؟
عینی گونده دوغولور هر قیفیلا بیر آچار،
قیفیل وارسا ، آچار وار ،
سؤال وارسا ، جاواب وار


text:
عیراقین سووئرئنلیگین (اراضی بوتؤولویو) دستک له ییریک. مستقیل کوردوستان فیکرینه موثبت یاناشمیریق.
آخار.آذ خبر وئریر کی، بونو ایران پارلامئنتینین سپیکئری علی لاریجانی ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا دئییب.
"بو مسئله یه عیراق خالقی قرار وئرملی دیر. عیراق خالقینین بولگه دکی مؤوجود شراییطی نظره آلاراق دوغرو قرار وئرجگینه اینانیریق. بیزه گؤره عیراقین سووئرئنلیگی (اراضی بوتؤولویو) قورونمالیدیر. موختلیف اویونلار قورماغا چالیشان قوه لر بیلمه لی دیر کی، بو مسئله لر اونلارین دا باشینی آغریداجاق"، لاریجانی بیلدیریب.
قئید ائدک کی، موصول عملییاتینین بیتمه سیندن سونرا کوردوستان موستقیللیگی ایله باغلی رئفئرئندوم کئچیریله جیی باره ده اینفورماسیالار یاییلیر.


text:
دوققوزونجو درس
اوزلاشما ایلگیسى (5)
"هم جینس خبرلرین مۆبتدا ایله اوزلاشماسى"
آنا دیلیمیزده بو اوزلاشمادا ایکى حال واردیر:
1. همجینس خبرلرین هامیسى مۆبتدا ایله اوزلاشیر:
"من اؤزۆم یاشاییرام، ایشه گئدیرم، ایشه قاییدیرام، آنجاق سن نه گلیرسن، نه ده سوراقلاشیرسان."
2. هم جینس خبرلردن یالنیز سونونجوسو مۆبتدا ایله اوزلاشیر، اوبیریسیلر ایسه اوزلاشمیر. بو وضعیتین آشاغیداکى حاللارى گؤرۆنۆر:
الف) سونونجو خبردن باشقا بیرینجیسى و یا بیر نئچهسینده شخص و کمیت شکیلچیلرینین دۆشمهسیله ایلگیلى سون خبر مۆبتدا ایله اوزلاشیر:
"بیز نه یاراماز ایش گؤرمۆش، نه خیانت ائتمیش و نه وطندن اۆز دؤندرمیشیک"
ب. سون خبردن باشقا، هم جینس خبرلرین بیرى و یا بیر نئچه سینین "یب 4" و یا "آراق 3" شکیلچیلى فعلى باغلامالارلا دییشیلدیگى زامان، سونونجو خبر مۆبتدا ایله اوزلاشیر:
"بیز بیر یئرده مکتبه گئدیب اویناییب گۆلۆردۆک."
ج. سون خبردن باشقا، خبرلردن بیرى و یا بیر نئچهسى "دئییل-یوخ" سؤزلریندن بیریله دییشیلمهسى نتیجهسینده، سونونجو خبر مۆبتدا ایله اوزلاشیر:
"بو سنین دئییل، اونون دا یوخ، منیمکیدیر."
د. هم جینس خبرلرین هامیسى مۆرکب اولسا، فعللرین بیرینجى طرفلرینى، آرالاریندا ویرگول قویاراق، سادالایار و عئینى اولان ایکینجى طرفى ایسه آنجاق، سون هم جینس خبرده یازارلار. یعنى یالنیز سون خبر مۆبتدا ایله، شخص و کمیتجه اوزلاشار:
"اوشاقلار یولدا دایانمالى و دوستلارینى گؤزلهمهلى اولدولار."
"من دایانمالى، گؤزلهمهلى اولدوم."
هم جینس خبرلر "ایدى" و یا "ایمیش" کؤمکچى فعللرى ایله اولاندا دا عئینى وضعیت اولور:
"او یازیق، بیچارا و سونسوز ایدى."


text:
آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین قودس قراری یاخین شرقه آتیلان یئنی بومبادیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا روسییا فدراسییا شوراسینین بین الخالق موناسیبتلر کمیتهسینین رهبری کونستانتین کوساچئو سؤیلهییب.
«ترامپین قودسو ایسرایلین پایتختی کیمی تانیماسی اونسوز دا سارسینتی ایچینده اولان یاخین شرقه آتیلان یئنی بومبادیر. تورکییه پرزیدنتی رجب طایییب اردوغان قودسو موسلمانلارین قیرمیزی خطی کیمی دیرلندیردی. ترامپ ایسه بونا عمل ائتمهییب، سئچکیدن اؤنجه وئردیی وعدی یئرینه یتیردی. ترامپ بونونلا یاخین شرقه صولح گتیریلمهسی پروسسینه ضربه ائندیرمهیه چالیشدی»، – دئیه او بیلدیریب.


text:
خلق ارا قیزیل عاچ تشکیلاتی، هرقندی شرایطده اوشبو تشکیلات نینگ افغانستانده گی فعالیت لریگه هیچ قندی اوزگریش کیلمه یشینی تاکیدلب اولگیدیک اوز ایشگه دوام بیریشینی معلوم قیلگن.
25 ییلدن بیری فعالیت قیلیب کیله یاتگن قیزیل عاچ تشکیلاتی نینگ اساسی فعالیتی ناگران لرگه یاردم بیریش اوروش لرده تن اعضالرینی قولدن بیرگن شخصلرگه مصنوعی اعضا توزه تیب بیریشدن عبارت بولگن.
هرییلی منگلب ناگران بو مرکز ارقه لی دوالنه دی حتی کی طالبان صفیگه اوروشگن شخصلرگه هم بو مرکز یاردم بیره دی.
قیز عاچ تشکیلاتی نینگ کابلده گی اورتوپیدی مرکزی اوروشلرده اعضای بدنینی قولدن بیرگن شخص لرگه یاردم یتکزیش اوچون یگانه مرکز حساب لنه دی. بو مرکزده کونده لیک یوزلب ناگرانلر مراجعه قیلیشه دی. مذکور مرکزده تن اعضالری ایشلب چیقاریله دی اوشبو مرکزده فعالیت آلیب باره یاتگن شفاکارلردن بیری حجره لردن بیریده آلیب باریله یاتگن فعالیت لر باره سیده شوندی معلومات بیردی:"بوییرده انسان نینگ مصنوعی تن اعضاسی ایشلب چیقاریله دی. ناگران لردن قالب آلینه دی، اوندن کیین چوکات توزه لب مخصوص ملایم ماده بیلن بیزه تیله دی. مونه کورینگ بوییرده هربیر مصنوعی اعضا ناگران لر اتیگه ثبت بولینگن. همه خذمت تیکین شکلده یتکزیله دی. بو مصنوعی اعضالر نی هم اوچ تورت ییل وقتی بار تورت ییلدن کیین مریض لرگه ینگی مصنوعی تن اعضاسی بیره میز. دیدی شفاکار .
قیزیل عاچ تشکیلاتی نینگ اورتوپیدی مرکز نینگ ایریم حجره لریده، ناگران شخصلر یاتقیزیلگن، اولرنینگ اکثریسی افغانستان جنوبی ولایت لردن بویلب، ماین پارتلیش اوروشلر جریانیده تن اعضاسینی قولدن بیرگن. شونینکدیک مجاهدلر دوریده هم ناگران بولگن شخصلر بومرکزده مراجعه قیلیشه دی اولردن بیری مذکور مرکز فعالیتی حقیده فکربیلدیردی:"اون بیش ییل الدین مجاهدلر دوریده ایاغیمنی قولدن بیردیم،بومرکز یخشی اعتبار بیره دی بیز راضی میز، بوندن بیرنیچه هفته الدین مراجعه قیلدیم ایاغیمنی قالبینی الدی، حاضر مینگه مصنوعی ایاغ بیرگن مین بو مرکز خدمتلریدن راضی من."
بومرکزنینگ ناگران لر اوچون بولگن خذمتلریدن بیر اولرگه مصنوعی تن اعضالری توزه تیب بیریش بولسه باشقه بیری هم اولرگه ایش زمینه لرینی یره تیش دیر. شو باعث هم بومرکزده ایشله یاتگن شخصلرنینگ اکثریتی ناگران شخصلردن عبارت. مرکزایشچیلردن بیری:"آتیم میر احمد شاه بیز ایاغ قالبینی توزه ته میز، تورلی سایز لرموجود هرکونی اون ایککی اون اوچ توزه تیارلیی میز ایشی میز باشقه مهم ایشلرنی قیله میز ،مین اوزیم ناگران من اما بوییرده ایشلی من یخشی درامد هم قولگه کیرته من ، همده اوزیم دیک ناگران شخصلرگه خذمت قیله من."
قیزیل عاچ تشکیلاتی آنه دن عیبدار دنیاگه کیلگن باله لراوچون هم خذمت کورسه ته دی کونده لیک اونلب عیبدار باله بومرکزگه کیلتریله دی. لیکن مرکز فعالیتیدن اونچه خبردار بولمه گن شخصلر همده سواد سیزلیک، عیبدار باله لرنی دوالش اوچون اساسی معما بولگن. بو عیال ایسه کیچ خبربولگنی اوچون باله سی تیزلیکده دوالنمه گنیدن شکایتده:"بالم نینگ ایککی قولی عیبدار، باشیگه سوو یغیلگن یوره گی هم نورمال ایمس،بیرهفته بوله دی کی بالم دوالنماقده، حاضر قولی ایش بیره دی اهسته سکین یخشی بولماقده، اولدن بو مرکز فعالیتدن خبردارایمس ایدیم. شوباعث هم بالمنی به وقت کیلتیره آلمه دیم."
قماقخانه لرنی نظارت ایتیش محبوسلرگه یاردم بیریش قیزیل ای تشکیلاتی نینگ فعالیت لریدن باشقه بیری، طالبان محبوسلری نینگ عایله لری بیلن علاقه قوریش اوچون هم بومرکز قولی لیک یره ته دی.حتی طالبان اوچون هم بوتشکیلات خذمت کورسه تگن. قیزیل ای تشکیلاتی نینگ افغانستانده گی سوزچیسی عبدالحسیب رحیمی بوحقده شوندی فکربیلدیردی:"یره لنگن هربیر شخص هرتیلده صحبت قیلسه یاهربیرگروه ده علاقدار بولسه، جراحت الگن پیتی یا کسل بولگنده صحی خذمت لردن بهرمند بولیشی لازم، بیز همه اوچون انیقسه اوروشده ایریم اعضای بدنینی قولدن بیرگن شخص لراوچون خذمت قیله میز.


text:
ناغیل شیرینلیگی، چؤرهک عطری
محمدرضا احمدی(آراز)
کندیمیزده گؤز آچدیم دونیایا؛ دیل آچدیم دانیشدیم و آنامین لای _ لایلاریندان موسیقی اؤیرهنیب، نغمهلر اوخودوم. گونلرین بیر گونونده تندیریمیزین تؤکولوب داغیلان بیر چاغیندا، آنام دئدی:
– آی منیم نازلی بالام، آرتیق داها تندیریمیز تؤکولوب، داغیلیبدیر. گل گئدهک تندیر تورپاغی گتیرهک و یئنیدن بیر تندیر قویاق!
دئدیم :
– آی آناجان، تندیر تورپاغی نهدیر؟
آنام دئدی:
– گول بالام، بیر قیرمیزی تورپاغدیر. یاخشی بیر پالچیغی اولار و اوندان گؤزهل تندیر قوروب، قویماق اولار. بونون اوچون ده بو تورپاغا تندیر تورپاغی دئییریک.
اوزون سؤزون قیساسی؛ یولا دوشدوک. کندین شمال تاییندا بیر تپه وارییدی. تپهیه دوغرو یوللاندیق؛ یئتیشدیک مقصده. تپهنین چوخلو یئرلری قازیق _ قازیق ایدی، من سوروشدوم:
– آناجان ! بو تپه نهدن بؤیله قازیلیبدیر؟
آنام سؤیلهدی:
– دوزلو بالام، بو تپهنین تورپاغی چوخ یاخشی قیرمیزی تورپاق اولدوغو اوچون کندینهامیسی بوردان تورپاق آپاریرلار.
آناملا بیرلیکده یئری قازیب، بیر اوزون قولاق ایله بیر قاتیر یوکی قدهر تورپاق گؤتوروب، ائوه قاییتدیق! باشلادیق پالچیق توتماغا و پالچیغی بوللو آیاقلاماغا. بیرگون پالچیق یئتیشدیکدن سونرا آنام باشلادی تندیری قویماغا. نهایت تندیریمیز دوزهلیب، بیتدی. سونرا آنام تندیرده اود یاندیریب، اونون پالچیغینی تام پیشیریب، ساخسیدک برکیتدی. بیر نئچه گون کئچدی. آنام خمیر دوزلدیب، یئنی قورولموش تندیریمیزده چؤرهک یاپدی.
آنام یئددی نؤوع چؤرهک پیشیرمهنی چوخ یاخشی باشاریردی: «ساج لاواشی»، «تندیر لاواشی» و بئش نؤوع قالین چؤرهک: «یالین قالین» (خمیرایله پیشیریلن قالین چؤرهک)، «یاغلی فتیر» (ساری یاغ ایله مایالانمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک) «سوت فتیری» (سوت ایله مایالانمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک)، «قاتیق فتیری» (اوزونه قاتیق یاخیلمیش خمیردن پیشیریلن چؤرهک. بو فتیرهامیسیندان آرتیق قیزاراردی)، «تهته» (یاز چاغیندا داغ ترهسی، او جوملهدن: یاغلیجا، قاز آیاغی، ماندا، سیغیردیلی و باشقا دادلی _ یئملی بیتگیلردن قاتیلمیش خمیردن پیشیریلن قالین چؤرهک. آنام بو بیتگیلری داغدان توپلایاردی.) بو چؤرهک نؤوعلری کندیمیزین دهییرمانیندا دارتیلان کپکلی اوندان حاضیرلاندیغی و تندیر یاناجاقلاری آغاج و تزهک (مال- داوار فضولاتی) اولدوغو اوچون چوخ دادلی اولاردی.
آنامین تندیرینده چوخلو شیرین آنلاریم اولوبدور. یاز ایله یای دا مکه، ات کابابی، یئرآلما کابابی پیشیرردیک؛ پاییز و قیشدا ایسه چؤرهک یاپاندان سونراهامیمیز بیرلیکده آیاقلاریمیزی تندیره ساللاییب، آنام ایسه بیزه ناغیل دئیردی! ناغیل شیرینلیگی چؤرهک عطرینه قاریشاردی. او گونلر بیرده قاییتسایدی… کاش!!!


text:
بلاروسون روسییانین ترکیبینه قاتیلماسی حاقیندا دانیشیقلار گولمهلیدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو روسییانین بلاروسداکی سفیری میخایل بابیچله گؤروشو زامانی بلاروس پرزیدنتی آلکساندر لوکاشنکو دئییب.
«بلاروسون موستقیللیینی تکجه یئرلی خالق یوخ، هم ده او زامانکی روسییا رهبرلیگی ایستهییب. ایندیکی روسییا حاکمیتی بو کورسا عمل ائدجیینی دئییب. ۲۱-جی عصرده بلاروسون روسییایا بیرلشدیریلمهسینی دئمک گولمهلیدیر. من ایندییه قدر نه ایندیکی، نه ده بیرینجی روسییا پرزیدنتیندن بو حاقدا هئچ نه ائشیتممیشم»، – دئیه او بیلدیریب.


text:
یازووچی: پروفیسور شرعی جوزجانی
پغمانده گی «مدرسهٔ علوم شرعیه» گه اوقیگنی کیلگنیمدن ایککی ییلدن کوپراق مدت اوتردی. توققیزینچی صنفده ایدیم. میمنه لیک مرحوم قربان نیاز مرید نهایت یقین دوست و سِرداشیم ایدی. شونینگدیک بهسوددن کیلگن ضامنعلی بهسودی، محراب علی و محمد ناصر صنفداشلریم و صمیمی اورتاقلریم ایدیلر. کوپینچه بیرجایده یورردیک. اوشه ییلی (1331 ییل) 7نچی صنفده قبول بولگن ینگی بیر ییگیت بیلن تنیشدیک. او هم هزاره جات بهسودیدن، آتی محمد اسماعیل وتخلصی مبلغ ایدی. شو یوسینده مین بیرینچی مرته کیلگوسی صمیمی دوستیم شهید محمد اسماعیل مبلغ بیلن تنیشدیم.
ضیالی و روشنگرعالم مرحوم شاه محمد رشاد تشبثی بیلن اساس سالینگن «مدرسهٔ علوم شرعیه»نینگ اوقو نصابی، دینی تعلیماتنی زمان طلبیگه موافق توشونه دیگن روشنفکر عالملرنی تربیه لش مقصدیده ، توزیلگن ایدی. اونینگ تعلیم نصابیده فقه، حدیث، کلام و عرب تیلیدن تشقری، کیمیا، فزیک، بیولوژی، الجبر، هندسه، تاریخ، جغرافیه، فارسی، پشتو و انگلیس تیل لری کیریتیلگن ایدی. لیکن بیر ایککی ییلدن کیین انگلیس تیلی نصابدن چیقریلدی.
مولانا رشاد حقیقتا بیرضیالی و منور انسان ایدی. یاشلرنی جامعه و حیاتنی توشونیشگه اورگه تردی. بچهٔ سقاو دوریده کویدیریلگن و سونگگی ییللرده ترمیم قیلینگن امان الله خاندن قالگن پغمان سینماسی سالونیده هر ایککی هفته ده بیر مرته طلبه لر اشتراکیده کنفرانس اوتکزیلیب، قیزیقرلی مناظره لر بولیب اوتردی. فکر قیلینگ اوشه دورده کنفرانسلردن بیری «ارتجاع و تجدد» عنوانی آستیده تشکیل قیلینیب، بو ایککی اتمه نی توشونتیریشگه حرکت قیلینگن ایدی. بو ایسه مرحوم نینگ روشنگرعالم ایکنلیگیدن دلالت بیرردی. او افغانستانده پرنجی تشلش (حجابنی کوتریش)بوییچه بیرینچی بولیب فتوا بیرگن ایدی.
فکریمچه داملانینگ حددن آرتیق تجدد خواهلیگی دولت اربابلریگه یاقمدی شیکیلی، اونی «تنویر افکار»دیگن مؤسسه رئیسی قیلیب، مدرسه ایشینی لغمانلیک اونینگ معاونیگه تاپشیردیلر.
مدرسه معاونی آلیب بارگن اداری سیاست نتیجه سیده ملی تبعیض و تحقیر کوچیدی، اوزبیک، تورکمن و هزاره لرگه نسبتا کم سیتیشلر یوز بیره باشله دی. مثلا پشتو تیلی معلمی عظیم خان اوز تیلداشلریگه قرب« خدای دی خوارکه، دغه اوزبک او دغه هزاره ته وگوره چه تل لس لس اخلی او ته په خپل مورنی ژبه نشی کولای دوی سره تینگ شی. دشرم زای نه دی چه اوزبک او هزاره له تانه مخ ته لار شی» و شو کبی باشقه کم سیتیشلر.
بیز بیرقتار یاشلر کابلده گی حبیبیه لیسه سی، دارالمعلمین و دارالعلوم دارالقضات ده اوقیدیگن وطنداشلر بیلن علاقه ده ایدیک، اولر بیزلردن کوره مملکت و دنیا احوالیدن کوپراق خبردار ایدیلر.
پارلمان نینگ 7نچی دوریده ایریم سیاسی حزبلر تشکیل تاپیب، یاشلرنی قیزیقتیرگن ایدی. 1330 ییل میمنه لیک عبدالعزیز ضیا سلطانی مین بیلن بیرایککی دوستیمنی تشویق ایتیب مرحوم داکتر محمودی نینگ حزبی «خلق» دفتریگه آلیب باریب اولر بیلن تنیشتیرگن ایدی.
مرکزده استبداد و تبعیضگه قرشی روحیه کون سایین کوچیماقده ایدی. دولت نینگ فاشیستیک سیاستی بعضا اهالی ایچیده هم اوز عکسینی تاپردی. مثلا یولده یورگونچه بیران گادی آرقنگیزدن کیلسه، هیداوچی زنگ چلیش بیلن بیرگه «پس شو او چپن!» دیب قیچقیرردی و شو کبی گپلر.
باره باره تورکستاندن کابلگه اوقیگنی کیلگن ضیالیلرآره سیده، تبعیض و ستم گه قرشی کورش آلیب باریش اوچون فکر المه شیب، بیران چاره تاپیش ایستگی تاپیلدی. تورلی اوچره شولردن کیین بابر باغیده ییغیلیشیب بیر مجلس اوتکزیشگه قرار قیلیندی.
1331 ییلی نینگ ثور آیی جمعه کونی اوزبیک، تورکمن، ایماق و هزاره یاش ضیالیلریدن 30 دن آرتیق کیشی، ایتیلگن عالی مقصد اوچون کابلده گی بابرشاه باغیده ییغیلیشیب، بیر مجلس اوتکزیش اوچون تصمیم آلیندی. همه نی خبرقیلیش، باغده مناسب جای تاپیش، آوقت تیارلش کبی پروگرام نینگ عملی تمانلری ضیا سلطانی و مرحوم رفیق عنبر ذمه سیگه یوکلنگن ایدی.
جمعه کونی ایرته لب، آدملر باغقه کیرمسدن توریب بابر باغی نینگ مرمر مسجدی بیش اون کیشی تمانیدن تصرف قیلینیب کمپل و گلمچه لر توشلگن ایدی. بیر ایککی ساعت ایچیده، بابرباغی، دم آلیش اوچون کیلگن آدملر بیلن تولیب تاشیب ، مسجد اطرافیده هم عایله لر جای آلدیلر. باغنی نظارت قیلیش اوچون پولیسلر سانی کوپیدی. بیز نیمه قیلیشیمیزنی بیلمی حیران قالدیک. ساعت 12 لرگه ییتیب بارگن ایدی. بعضیلر اولتیریشنی بشقه بیر کونگه قالدیریلیک دیگن فکرنی هم اورته گه تشله دیلر، لیکن کوپچیلیک هر حالده جلسه نی اوتکزیش ضرورلیگینی تآکیدلب توردی.
شو پیت بیردنیگه چقماق چاقیلیب مامه قلدیراق گومبیرلب کیتتی، کیتیدن شونداق بیر یاغمیر قویه باشله دی که برچه نی سراسیمه گه سالدی و توختاوسیز دوام ایتدی. آدملر محبورا ایدیش و توشکلرینی ییغیشتیریب، قاچه قاچ باشلندی. بیرساعت ایچیده باغده تفریح اوچون کیلگن کیشیلر و پولیسلردن هیچ کیم قالمه دی.
بیزلراوچون بو بیر آلتین شانس ایدی. بعضیلر بابر حضرتلری روحی بیزلرگه یاردم بیردی دیدیلر. یاغمیردن بیز کورگن ضرر شو بولدی که ضیا سلطانی دمله گن پلاونینگ تگی بیر آز کویگن ایدی.
مرحوم داکتر برنا قیسی بیر مجبوریت سببلی کیلالمگن ایدی. جلسه نی آلیب باریش ایشی رحمتلی محمد عظیم منشی زاده (کیین داکتر رضازاده) گه تاپشیریلدی.
جلسه اعضالری نینگ کوپچیلیگی سوزگه چیقیب تورکستان خلقی نینگ اچینرلی احوالینی بیان قیلیب دیدیلر: دولت حمایه سیده تورکستانگه یوباریلگن ناقلین نینگ ظلم و تعدی سی محلی خلق یعنی اوزبیک وتورکمنلرگه قرشی کون سایین آشیب بارماقده، اولر خلقیمیزنینگ مال و ملکینی زوروانلیک بیلن تارتیب آلیب اوزلرینی باسیم و ستم آستیده سقله ماقده لر، سرحددن کیلگن سوداگرلر بیچاره دهقانلرنی سودخورلیک یولیدن قرضدار قیلیب، بار و یوغینی ایگللب آلماقده لر. حاکملر و قاضیلرهم اولرنی حمایه قیلیب، تجاوزلریگه قانونی توس بیرماقده لر.
شمال ولایتلری نینگ تورلی شهرلریدن کیلگن اوزبیک و تورکمن و ایماق ضیالیلری، اوز منطقه لریده یوز بیره یاتگن ظلم و اجحاف حقیده معلومات بیریب، دولت نینگ بو غیر عادلانه سیاستینی قاره له دیلر.
بعضیلر شو مناسبت بیلن یازگن شعرلرینی اوقیدیلر. مین هم سوزگه چیقیب سرپل اسحاقزیلری نینگ غاصبلیک بیلن ایگللب آلگن مینگلب جریب زمینلری ایچیده یوزلب دهقان نینگ شرعی قباله لیک زمینلری بار، لیکن دولت اولرنی اوز حمایه سی آستیگه آلیب، هیچ کیمگه دعوا قیلیش حقینی بیرمیدی دیب گپیردیم. سونگره مسدس ژنریده یازگن بیر انقلابی شعریمنی اوقیدیم. شعرده افغانستان تورکلرینی ملی ظلم و ستمگه قرشی حرکت قیلیش غایه سی افاده لنگن ایدی. لیکن افسوس که اوشه شعر میندن یوقالگن و اوندن قوییده گی فقط بیربیت ایسیمده قالگن:
کیچه کوندوز دشمنینگ تینمی جانینگ گه قصد ایتر
تورکلیک نینگ قانی نی بولدی که جوش اورمی کیتر
مرحوم عنبر و باشقه لرهم شعر اوقیدیلر.
جلسه نینگ آخریده بیرقطعنامه شکلیده تأکیدلندی که: ملی ستم و تبعیض گه قرشی تورکستان خلقی، بیرله شیب کورش آلیب باریشی بیر تاریخی ضرورت و زمان طلبی. بو مفکوره نی ترقتیش برچه ضیالیلریمیزنینگ ملی وجیبه سی دیر. هرکیم اوزقیشلاغی، شهری و ولایتیده اهالی نینگ سیاسی آنگینی آشیریب، بو مقدس ارمان یولیده فعالیت قیلیشی کیرک. جلسه گه اشتراک ایتگن 30 کیشی بیر آواز بیلن بو قرارنی تصدیقلب، اونی عملگه آشیریش اوچون سوز بیردیلر.
بیرنچی قسم توگه دی.


text:
سون گونلرده میقرانتلارلا باغلی آوروپا بیرلیگی اؤلکهلرینین ایرلی سوردویو توصیهلری و طلبلری قبول ائتمیریک.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری ایتالییا باش ناظری پاولو جنتیلونی دئییب. جنتیلونی نیظامسیز میقرانت آخینی پروبلمینین لیوییادا حل اولونمالی اولدوغونو وورغولاییب.
قید ائدک کی، سون بیر نئچه ایل عرضینده آوروپا بیرلیینه سورییا و عراقدان ۱ میلیوندان چوخ میقرانت آخین ائدیب. میقرانتلارین چوخو ایتالییا و یونانیستاندا مسکونلاشیب. رسمی بروکسل ایکی اؤلکهنین یوکونو آزالتماق اوچون بو شخصلرین دیگر آوروپا بیرلییی اؤلکهلرینه پایلانیلماسی حاقیندا قرار قبول ائتسه ده، اونو ایندییه قدر تام ایجرا ائده بیلمهییب.