text:
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
Feb 22, 2015
آذربایجانین تورکلشمه سی و آذری تورکجه سی نین تشکولو
یازان: دوکتور جواد هیئت یئنی دن نشر اوچون حاضیرلایان: علی قره جه لو
آذری تورکجه سی و یا آذربایجان تورکجه سی اوغوز تورک دیللری گروبونون مرکزی قولو اولوب آذربایجاندان باشقا ایرانین بیر چوخ یئرلرینده، عراق دا ( کرکوک تورکلری و یا تورکمنلری ) و شرقی آنادولودا ( قارص، اردهان، وان و ایغدیر ) یئرلی خلقین آنا دیلی دیر.
آذری تورکجه سی نین ده دیگر دیللر کیمی بیر چوخ دانیشیق لهجه و یا آغیزلاری بیرده ادبی دیلی واردیر کی آذربایجانین عموم خلق دیلی اساسیندا فورمالاشمیشدیر ( تشکول ) و بوگون اونا یازی دیلی ده دئیلیر و مقاله میزین ده موضوعسونو تشکیل ائدیر.
آذری تورکجه سی نین تشکول تاریخی و یا واحد عموم خلق دیلی شکلینی آلماسی ( فورمالاشماسی ) آذربایجانین تورکلشمه سیله علاقه داردیر.لاکن اونونلا همزمان و چاغداش دگیلدیر. بو دیلین نه زامان عموم خلق دیلی شکلینده واحد بیر دیل شکلینی آلماغی بارده ده مولفلر آراسیندا اختلاف واردیر. غرب تورکولوگلاری، تورکیه و بعضی آذربایجان یازیچی و دیلچیلری ( زکی ولیدی توغان، محرم ارگین، ع. ص. سومبات زاده و س ). آذربایجانین میلادی 13- 11 عصرلرده تورکلشدیگینی و تورک دیلی نین ده بو عصرلرده عموم خلق دیلی اولوب فورمالاشدیغینی قبول ائدیرلر، لاکن شمالی آذربایجان و روس مؤلفلری نین بیر چوخلاری آذربایجاندا تورکلرین حتی میلاددان اول یاشادیقلارینی و آذربایجان خلقی نین 7- 3 – اینجی عصرلرده تورکلشدیگینی و دیلیمیزین ده 8 – اینجی عصرده فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. ( دمیرچی زاده، توفیق حاجی یف، نظامی خودی یف، محمود اسماعیلوف و .. ).
بیز بوبارده هر ایکی طرفده یازیلان کتاب، مونوگرافی و مقاله لری اوخویاندان سونرا بو مقاله نی یازماق قرارینا گلدیک. بورادا هر ایکی طرفین فکرلرینی قیساجا ایضاح ائتدیکدن سونرا اؤز دوشونجه میزی بیان ائده جگیک.
1365 ( 1986) دا نشر ائتدیگیمیز " تاریخ زبان و لهجه های ترکی" کتابیمیزدا بو خوصوصدا ییغجام معلومات وئرمیشدیک. بو مقاله ده مسئله نی بیر آز داها آچماق ایسته ییریک.
آذربایجانین تورکلشمه سی :
آذربایجانین تورکلشمه سی تورک ائللری نین بو اؤلکه ده گلیب یئرلشمه سیله مومکون اولموشدور. تورکلرین آذربایجانا گلیب یوردسالماقلاری چوخ قدیم دن باشلامیش و میلادی 16 – اینجی عصره قده ر دوام ائتمیشدیر.
شمالی آذربایجان مؤلفلری نین بعضی لری، هله سون زامانلاردا، بو قناعته گلمیشلرکی آذربایجان لاب قدیمدن تورکلرین یوردو اولموش و سونرا دان گلن تورکلرده بونلارا قاریشیب یئرلی لشمیشلر. حتا بعضی لری ( محمود اسماعیلوف و س ) قدیم تورکلرین و یا پروتو تورکلرین اولا اؤن آسیادا اوتوردوقلارینی و شاید اورادان اورتا آسیایا کؤچدوکلرینی یازیرلار. مثلا رحمتلی آیدین محمداوف (1) و همچنین توفیق حاجی یف (2) اؤز کتابلایندا بعضی سومر – تورک سؤزلرینین بنزرلیگینه اشاره ائده رک سومر مدنیتی نین تشکولونده تورک ائتنوسو ( قوم ) نون بلاواسیطه و یا دولای سیله ( واسیطه ایله ) اشتراک ائتمیش اولدوغونو یازیرلار. بو بارده تورکیه عالملریندن پروفسور عثمان ندیم تونا (3) اوزون مدت آراشدیرمالاردان سونرا 150 دن چوخ سومر سؤزونو سیستملی شکیلده فونه تیک دگیشمه لری و عوضلنمه لری ایرله مکله تورک سؤزلری ایله مقایسه ائتمیش و ان قدیم دؤورده سومر– تورک دیللری نین آراسیندا اونسیت اولدوغونو گؤسدرمیشدیر. 20 – اینجی عصرین باشلاریندا ف . هومل سومر– تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب سومر دیلی نین ده آلتای دیللریندن اولدوغو قناعته گلمیشدیر.
مشهور چاغداش قازان عالیمی اولجاس سلیمان دا سومر – تورک دیللرینی مقایسه لی شکیلده تدقیق ائدیب 60 کلمه ده یاخینلیق اولدوغونو تثبیت ائتمیش و نتیجه ده سومر دیلی ایله قدیم تورک دیلی آراسیندا مدنی باغلیلیق و مناسبت اولدوغو قناعته گلمیشدیر. (N.Seferoğlu: Türk Dünyası, Istanbul, 1992)
بیر چوخ مولفلر هیرودوت، بیزانس مولفلری مئناندر فئونان و فئوفیلا سیموکاتتا دان نقلا ساکالارین حاکم طبقه سی نین تورک اولدوقلارینی یازیرلار. ( ی. ب. یوسفوف، ذکی ولیدی توغان)
ساکالار میلاددان اول ( 7- 6 ) شرق دن غربه گئدره ک آذربایجان و قافقازدا ساکا امپراطورلوغونو قورموشلار و افراسیاب دا اونلارین خاقانی اولموشدور. کوروش دا جیحون نهری کناریندا ساکالارلا ساواشاندا تومروس اونلارین پادشاهی ( ملکه) اولموشدور. ( 4- 5 – هرودت، گزنفون)
ساکالاردان سونرا تورک ائللری مختلف آدلارلا اورتا آسیادان غربه، قافقاز و آذربایجانا گلمیشلر. بونلاردان هونلار، بولغارلار، سابیر ( ساویر)، پئچه نکلر، خزرلر و کنگرلر، آغاچئری لر، اون اوغورلار، ساری اوغورلار میلادین ایلک عصرلرینده بو منطقه یه گلیب یئرلشمیشلر. بو ائللرین مهاجرت تاریخلری حقینده ده مولفلرین قئیدلری مختلف دیر. مثلا میلادی 5 – اینجی عصرده یاشایان ارمنی مولفی موسی خورن و آباس کاتینا ( ارمنی مولفی) یازیرلارکی بولغارلار میلاددان اول ایکی نجی عصرده قافقازدا یاشاییردیلار و اونلارا اون اوغوز دا دئیلیردی.
غرب مولفلری نین یازدیقلارینا گؤره ( رنه گروسه R.Grousset: L,Empire Des Steppe ) هونلار 5- 4 – اینجی عصرده اورتا آسیادان غربه و آذربایجانا گلیب حکومت قورموشلار. بالاساغون شهری ( آرازین جنوب ساحیلینده موغاندا) اونلارین مرکزی اولموش.
بوگون هونلاری بوتون اوروپا مولفلری تورک ساییرلار. هونلار شمالی آذربایجاندا ( آلبان ) دیگر تورک طایفالاری ایله بیرلیکده کونفدراسیون قورموشلار. قوقاسیان، واراشیلی ( اودین لردن) قدیم ارمنی قایناقلارینا دایاناراق یازیرکی 5- اینجی عصرین سونلاریندا و 6- اینجی عصرین اول ینده تورکلر آذربایجانین هر طرفینده یئرلشمیشدیلر و هون – ساویر بیرلیگینه اون اوغورلاری، اوغور و کنگرلر ده داخل اولموشلار.
خزرلر میلادی 350 – اینجی ایلده قافقازیا یا گلمیشلر. آلبان مولفی موسی کالانکایتوکلونون یازدیغینا گؤره میلادی 6- اینجی عصرده آلبانیا ( اران) دا تورک دیلی او قده ر یاییلمیشدی کی 520- اینجی ایل ده اران کشیشی سابیرلر آراسیندا تورک دیلینده مسیحیت تبلیغی آپاریردی ( محمود اسماعیل، آذربایجان تاریخی . باکی – 1992)
آلبانیادا میلادی اوچونجو عصردن باشلایاراق تورک طایفالاری ( هونلار، بولغارلار، خزرلر، ساویرلر، کنگرلر، پئچه نکلر و س ) و طایفا بیرلیکلری آلبان خلقی نین تورکلشمه سینه سبب اولموشدر ( 8- 3 عصرلر) ( نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو. باکی 1991).
خزرلر قافقازدا یئرلشه ندن سونرا اؤنجه گؤک تورک امپراطورلوغونا تابع اولموشلار. 7- اینجی عصرده گؤک تورک امپراطورلوغو چؤکدوکدن سونرا مستقل اولوب، اؤزلری امپراطورلوق قورموشلار و رسمی دیللری ده خزر تورکجه سی اولموشدور. ساسانی لردن قبادین ( 531- 486 میلادی) سلطنتی نین سونونا قده ر اران، گرجستان، و اسپوراقان و سیسئجان خزرلر و تورک ائللری نین الینده قالمیش اونا گؤره ده بوتون آذربایجانا خزر اؤلکه سی دئیرلر. ( طبری، بلاذری، ابن خردادبه، یعقوبی)
انوشیروان بو منطقه نی دربنده کیمی تورکلردن آلدی و اورادا دربند قلعه سینی تیکدیردی.
یوخاریداکی حادثه لری نظرده توتاندا وهب ابن منبه ین ابن هشام ین کتاب التیجان دا معاویه دن ائله دیگی روایت طبیعی نظره گلیر: بیر گون معاویه آذربایجانا قوشون گؤنده رمه دن قاباخ مشاوری عبید ابن ساریه دن سوروشدی آذربایجان ندیر ؟ عبید دئدی کی بورا قدیم دن تورکلرین اؤلکه سی دیر.
میلادی اونونجوعصرده روسلار قوتلندیلر و خزرلره هجوم ائدیب و اونلاری مغلوب ائتدیلر ( 965 میلادی) بو شرایط ده خزرلرین بیر قسمی آذربایجانا و بیر قسمی ده شرقی آوروپا یا کؤچدولر. قیپچاقلاردا 9- اینجی عصرین سونلاریندان خزرین شمالیندان غربه طرف کؤچدولر. بونلارین بیر قسمی آذربایجانا گلیب مسلمان اولدولار. بیر قسمی ده مسیحیتی قبول ائدیب گرجستنا گئتدیلر و گورجی لر آراسیندا گورجیلشدیلر.
بعضی قایناقلاردا قبچاقلارین میلادین اول عصرلریندن قافقاز و آذربایجانا گلدیکلری یازیلمیشدیر.
بیزیم فکریمیزجه شمالی آذربایجان مولفلری و روسلار بو تاریخی حادثه لری نظرده توتاراق آذربایجانین 7- اینجی عصرده تماما تورکلشدیگینی و آذربایجان تورکجه سی نین 9- 8 – اینجی عصرلرده واحد بیر دیل کیمی فورمالاشدیغینی ایره لی سورورلر. لاکین آشاغیدا ایضاح ائده جگیمیز کیمی بو عصرده تورکلشمه آنجاق شمالی آذربایجانا شامیل اولابیلیر، چونکی تاریخی سندلر گؤستریرکی جنوبی آذربایجاندا سلجوقلار و مغول لار گلنده داخی بوتو خلقین دیلی تورکجه اولماییب مختلف بؤلگه لرده مختلف دیل و لهجه لر یاشاییرمیش.
اسلام تاریخچی لری نین یازدیقلارینا گؤره آذربایجان عرب – اسلام قوشونی طرفیندن فتح اولوناندا بورادا نه دین نه ده دیل بیرلیگی وارمیش و بیر چوخ شهرلرده آذری دئییلن ( تاتی ) دیل لهجه لری رایج ایمیش.
مقدسی نین یازدیغینا گؤره اونونجو عصرین سونوندا اردبیلین اطرافیندا، سبلان بؤلگه سینده اهالی 70 دن چوخ دیلده دانیشیرمیشلار.
ابن حوقل یازیرکی بو بؤلگه نین کندلرینده فارس تات دیلیندن باشقا دیللرده رایج ایمیش و بونلار بیر– بیرلری نین دیللرینی باشادوشمورموشلر. عربلرین ایکی یوز ایله یاخین حاکم الدوغو دؤورده ده تورکلر آذربایجانا گلمیشلر. بو دؤورده ده اسلام دینی ایله بیرگه عرب دیلی و حتی آز چوخ فارس دیلی ده یاییلماغا باشلامیشدیر. بو دؤورده دین و مدنیت بیرلیگی تشکول ائتمیش و آذربایجان قاباغا گئتمیشدیر.
آذربایجان سلجوقلولار زامانیندا:
آذربایجانین بؤتوولوکله تورکلشمه سی 11- اینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا سلجوقلو ( اوغوز) تورکلرین ایرانا و خصوصیله آذربایجانا گلیب یئرلشمه لریله باشلامیشدیر.
سلجوقلار گلنده آذربایجاندا خزرلر و اونلارا یاخین اولان بولغارلار، آغاچری لر، پئلئچرلر، بورچالی لار و خصوصیله کنگرلیلر یاشاییردیلار. قیبچاقلاردا شمال دان گلیب آذربایجاندا یئرلشمیشدیلر. بو تورک ائللری نین اکثریتی قباله، بورچالی، قازاخ، آساسوغی آراز ساحللری و موغان دا اوتوروردولار.
آلپ ارسلان 1064- میلادی ده گنجه نی آلدی. اوغلو ملکشاه زامانیندا شاوتکین نین سرکرده لیگینده بوتون اران و گرجستان آلیندی و اوندان سونرا گنجه تورکمن (اوغوز) شهری آدلاندی. ( ابن ازرق، تاریخ میافارقین و سیره جلال الدین، نسوی)
خوارزمشاه لار زامانیندا اران، موغان و خوی تورکمنلرین ( اوغوز) مرکزی اولدی. یاقوت حموی نین یازدیغینا گؤره اردبیل و تبریز آراسیندا کی بوتون داغلیق یوللار توکمنلرله دولموشدو. بونلارین امیرلری بیشکین ( مشکین) آدلانیردی. بو ائللرین آراسیندا بیگدلی، اینالو آغاچریلرده واردی.
خوارزمشاهلار دؤورونده قبچاق لار ( 50 مین ائو ) دربند دن کئچیب آذربایجانا کؤچدولر.
آذربایجان ایلخانلار دؤورونده:
سلجوق ( اوغوز) تورکلری نین گلمه سیله سرعتله نن تورکلشمه جریانی ( پروسه ) ایلخانلار زامانیندا تکمیللشدی. مغوللارلا برابر تورکلرده ایرانا و آذربایجانا گلمیشلر. بؤیوک اسلام تاریخچیسی ابن اثیرین یازدیغینا گؤره مغول اوردولاری نین یاریسی ندان چوخونو تورکلر تشکیل وئرمیشدیلر. مغوللارلا بیرلیکده اویغور تورکلری حکومت و اوردونو اداره ائدیردیلر. اویغور تورکلری مغول خانلاری نین معلیمی و کاتیبلری اولوب اونلارا اؤز الفبالارینی ( اویغور الفباسی) و اوخوماق – یازماق اؤگره دیردیلر. ایلک مغول ایلخانی هلاکوخان ایرانا گلنده بؤیوک خان منگوقاآن طرفیندن چنگیزخانین وارثلرینه امر اولوندی کی، هر اولوس اوردوسونون بئش ده بیرینی هلاکو ایله برابر ایرانا گؤندرسین. خاقانین بو امرینین یئرینه یئتیریلدیگینی یازان تاریخلر ( تاریخ جهنگشای جوینی، جامع التواریخ رشیدی، وصاف تاریخی و Histoire Des Mongols) هلاکو ایله ایرانا ایکی میلیون تورکون کؤچدوگونو یازیرلار. مغوللار زامانیندا خراسان دان دا بیر چوخ تورکمن ( اوغوز) آذربایجانا کؤچدولر. هابئله آغ قویونلو، قاراقویونلولاردا بو دؤوروده ده تورکستاندان آنادولونون شرقینه ( وان دریاچه سی نین قوزئی ساحلی، دیاربکر ) و 15- اینجی عصرده ده اورالاردان آذربایجانا گلدیلر.
مغوللار گلنده اونلارا تسلیم اولمایان شهرلرین اهالیسینی اؤلدوروپ شهرلرینی ده خراب ائدیلر. اونلار قالماق ایسته دیکلری یئرلرین خلقینی کؤچدوروب ماللارینی مصادره ائتدیلر. اردبیل، سراب خلقینی قتل عام ائتدیلر ( یاقوت حموی) ایلخانلار زامانیندا آذربایجاندا یئرلی ( تات – تاجیک) خلقین کؤچورولمه سی اوچون سیستملی بیر شکیلده تبعیض (Discrimination ) سیاستی تطبیق اولونوردی.
ایلک گلنده اونلاری یئرلرینی ترک ائتمگه مجبور ائدیردیلر، سونرا اونلارا آغیر وئرگی ( مالیات) قویوردولار. تجارت ایشلری و بوتون دولت اعتبار ) Credit ( و امکانلاری اورتاق دئیله ن شرکتلره وئریلمیشدی. اورتاقلار مغول شاهزاده و خانلاری و اویغور تورکلریندن قورولموشدی. تات تاجرلری تجارت ایشلری آپاراندا اورتاقلارا بورجلو دوشوردی و بورجونو وئره بیلمه ین تاجر عائله سیله برابر قول اولماغا مجبور اولوردی. تات لاری اوردو خدمتینه قبول ائتمیردیلر، ائدنده ده خصوصی دامغا ( علامت) ایله بللندیریب تحقیر ائدیردیلر.
مغول خانلاری یئرلری اوردو سرکرده لرینه باغیشلاییب بونا اقطاع دئیردیلر. بو یئرلرین اکینجی لری اونلارا رعیت اولوردولار.
بو تحقیر و تبعیض لرین نتیجه سینده، قالان تاتلار کؤچمه گی قالماغا ترجیح وئردیلر و چوخلاری عراقا کؤچدولر. او زامان آباقان و اونون وزیری جوینی و غازان خان – ین فرمانی ایله عراقدا فرات چاییندان کانا للار آچیلیب بؤیوک اراضی اکین اوچون مساعد بیر دوروما گتیریلمیشدی. آذربایجان و اراک عجم دن کؤچن تاتلار اورادا یئرلمه گی مناسیب گؤروب عراقا کؤچدولر. قالان آز حصه ده مغوللارلا برابر زامانلا تورکلرین ایچینده ارییب تورکلشدیلر. ائله بوندان سونرا دیرکی آذربایجاندا (جنوبی) تورک دیلی عموم خلق دیلی اولموش و آذربایجان تورکجه سی واحد بیر دیل کیمی فومالاشمیشدیر.
مغول ایلخانلاری نین بو غیرانسانی سیاستی اونلارین مسلمان اولماقلاریندان قاباخکی دؤوره یه عاید دیر نئجه کی غازان خان مسلمان اولاندان سونرا تاجیک لرین وضعینی اصلاح ائتمک اوچون آشاغیداکی فرمانی چیخارمیشدیر:
بوندان سونرا بیزیم عسگرلریمیز تاجیکلره دئمه مه لی دیرکی اونلار اقطاع ایله برابر بیزه وئریلمیش قوللاریمیزدیلار. تانری تاجیکلرین حیاتینی دا بیزه تاپیشیرمیشدیر. اونلارا انسان گؤزو ایله باخمالییق، یوخسا آلله قارشی سیندا مسئول اولاجاغیق. ( مناقب شیخ صفی الدین). تورکلرین آذربایجانا یئرلشمه گه ترجیح وئرمه لری نین بیر سببی ده بو اؤلکه ده اوتلاق، باغ – باغاتین چوخ اولماغی و مالدارلیغا داها مناسب اولماغی اولموشدور.
بوتون یوخاریدا یازدیقلاریمیزا باخمیاراق 14 – اونجو عصرده داخی آز- چوخ تاتلارین قالیقلاری بعضی یئرلرده قالمیشدی ، حتی ایندی ده تک- توک اوجقار یئرلرده ( خلخالین اطرافینداکی کندلرده و گلین قیه ده ) هابئله باکی و قوبا طرفلرینده ( قوناخ کند، سیه زن) تاتلار یاشاییرلار.
تورکلشمه و اوغوزلاشما جریانی 14 – اونجو عصرده امیر تیمورون گلمه سیله داها گوجلندی. خصوصا امیر تیمور آنادولو سفریندن غالب شکیلده قایداندا بیر چوخ تورک (اوغوز) ائللرینی سوریه و آنادولودان آذربایجانا گتیردی. ( بونلار: شاملو، موصوللو، روملو، قاجار، افشار، ذولقدر، قاوانلو ( قووانلو)، قوزانلو، تکه لو، باهارلو، وارساقلو، بیگدلی ائللری اولوب آذربایجاندا قالدیلار و بیر چوخلاری اردبیل و اطرافیندا صفوی شیخی ( شیخ علی) نین اطرافیندا توپلانیب اونون و اوغوللاری نین مرید لری اولدولار. بوعصرده تبریزه گلن عرب سیاح لاری ابن بطوطه و ابن فضل اله العمری سیاحتنامه لرینده تبریزی تورک شهری وصفلندیرمیشلر.
امیر تیمور و آغ قویونلو حکومتی بیر چوخ تورکمنلری او جمله دن اونلارا تابع اولمایان و جلاییری لره خدمت ائدن قاراقویونلو تورکمنلری آذربایجانین داها چوخ شمال حصه لرینه سوردولر.
بو سورولن ائللر آراسیندا طایفا رئیس لری و اوتوراق ائله دیکلری یئرلرین آدلارینا گؤره یئنی ائل – طایفا آدلاری تؤره دی و آذربایجانین هر طرفینده اوغوزلار حاکیم اولماغا و اکثریتی تشکیل وئرمگه موفق اولدولار.
یوخاریدا یازدیقلاریمیزی خلاصه ائتمک ایسته رسک بئله دئمه لی ییک: موختلیف تورک ائللری ( هون، بولغار، سابیر، پئچه نک، کنگرلی، خزر، آغاچری، اون اوغوز، و ساری اوغوز و قبچاق ) نین میلادین ایلک عصرلریندن و خزرین شمالیندن گله رک اران – شروان و داها شمال بؤلگه ده و ارازین اوتای – بوتاییندا یئرلشمه لری ایله آذربایجانین شمال حصه سی میللادی 8 – 7 اینجی عصرلرینده تورکلشمیش لاکن آذربایجانین جنوب حصه سی بوتوولوکله خزرین جنوبوندانگلن سلجوق تورکلری و اوغوز – اویغورلارین ( ایلخانلیلار زامانیندا مغوللارلا بیرگه ) گلمه لری ایله تورکلشه بیلمیش و بو تورکلشمه امیر تیمور زامانیندا غربدن سوریه – آناطولی تورکلرینین هابئله قاراقویونلو – آق قویونلولارین آذربایجانا گلمه لری ایله تاماملانیب هم ده اوغوز رنگینی آلمیشدیر.
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو:
آذربایجان تورکجه سی نین تشکولو البته کی تورک ائللری نین آذربایجانا گلیب یئرلشمه لری ایله باغلی اولموشدور. لاکن بودیلین فورمالاشماسی و آذری تورکجه سی خصوصیتلرینی قازاناراق عموم خلق دیلی اولماسی و ادبی دیل کیمی گئنیش ساحده ده ایشلنمه سی برینجی جریان و پروسس دن چوخ سونرا اولموشدور.
آذری تورکجه سی اوغوز گروبونا داخل اولوب اونون مرکزی قولونو تشکیل وئردیگی حالده بو دیلین ترکیبینده قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی ) و بیر آز دا مغول سؤزلری واردیر. حتی قدیم ده ن قالما یئرلی خلقلرین او جمله دن تات سؤزلری و ایزلری ده اوندا تک – توک گؤرولمکده دیر. آیریجا عربجه و فارسجا سؤزلر و اصطلاحلاری دا دینی و اجتماعی – سیاسی شرایط دن آسیلی اولاراق دیلیمیزه گیرمیشدیر.
بیر آز اول داها میلادین ایلک – اورتا عصرلریندن و خزرین شمالیندان مختلیف تورک ائللری نین ( هون، بولغار، خزر، سابیر، آغاچری ... ) آذربایجانا ( خصوصا شمال حصه یه) گلیب یئرلشدیکلرینی و بونلارین بیر– بیریله قایناییب قاریشماسیندان آرازین اوتایی نین هله 7 – اینجی عصرلرده تورکلشدیکلرینه اشاره ائتمیشدیک. بونو دا اونوتمامالییق کی خزرین شمالیندن گلن تورک ائللری نین دیل – لهجه لری ، قبچاق دان باشقا، بولغار – هون – خزر دیللری گروبونا داخل اولوب آذری تورکجه سیندن بارز شکیلده فرقله نیرلر. هم ده بوگونه قد ه ر بیزده بو دیل و یا لهجه لرده هئچ بیر یازی – آبیده گؤرولمه میشدیر. بوندان علاوه الیمیزده اولان آذربایجان تورکجه سیله یازیلمیش آبیده و اثرلرین تاریخی 13 – اونجو میلادی عصردن داها قدیمه گئتمیر.
شفاهی ادبیاتیمیزین قیمتلی و مثلسیز آبیده سی سایدیغیمیز دده قورقوددا اوغوز دیلینده یازیلمیش و اوغوز لارین گئچمیش حیاتینا و فولکلورونا عایددیر. اونا گؤره ده آنادولو تورکلری نین و حتی تورکمن لرین ده آبیده لری ساییلیر.
تورکیه نین گؤرکملی تاریخچیسی حؤرمتلی پروفسور فاروق سومر تاریخ درگی سینده ( صایی 67- 1992) یازدیغی بیر مقاله ده دده قورقودو بیزلردن آلیب یالنیز آنادولو تورکلری نین مالی حساب ائتمیش سه ده بو تاریخی گرچگی دگیشدیره بیلمز. بوتون دونیا عالیملری ( بارتولد و .. ) نین او جمله دن تورکیه نین پروفسور محرم ارگین کیمی تانینمیش عالیملری دده قورقود داستانلاریندا گئچن حادثه لرین آذربایجانادا گئچدیگینی یازمیشلار. بیز وارلیق دا و کتابیمیزدا (1) دده قورقود دا گئچن حادثه لره و او زامانکی شهرلرین ( ماردین، بایبورد و طرابوزان: کافر شهرلری) دینی و ائتنیک ( قومی) دوروملارینی نظره توتاراق بو نتیجه یه گلمیشدیک کی بو حادثه لر 12- اینجی عصرده و آذربایجانین غرب حصه سینده و آنادولونون شرقی بؤلگه سینده جریان ائتمیشدیر.
بوندان علاوه دده قورقودون دیلی آذری و آنادولو تورکجه سی نین داها بیر- بیریندن آیریلمادیغی زامانا عایدیر، و آذربایجان تورکجه سینه داها دا یاخین دیر. آشاغیدا گتیردیگیمیز نمونه لر دیلیمیزین ان اسکی نمونه لرینی گؤسترمکله برابر سؤیله دیکلریمیزی ده ثبوت ائتمکده دیر:
بابام آت سگیردیشمه باقسین قوانسین، اوخ آتیشیما باقسین گووه نسین، قیلیچ چالیشیما باقسین سوینسین، دئرایدی( دیرسه خان اوغلو بوغاج خان بویو ). یومرو- یومرو آغلادی یانوق جگریمی تاغلادی ( سالور قازان بویو).
و یا منظوم پارچالاردان:
یوجه لردن یوجه سن کیمسه بیلمز نئجه سن
یا وارام یا وارمایام یا گله م یا گلمه یم
و یا آتالار سؤزلریندن:
اولن آدام دیریلمز، اسکی پاموق بئز اولماز، قارشی دوشمن دوست اولماز، آتیلان اوخ گئری قاییتماز.
دده قورقود دا قوشا ایشله نن سؤزلر چوخدور، بیر قسمتینده هر ایکی سؤز تورکجه دیر. آما آیری – آیری لهجه لره عاید دیر. مثلا قیل- ائت، دی - آییت، اسن - ساغ، قیزیل – آلتون، گئتمک – وارماق، ییگیت – آلپ، جیلاسون – اره ن- اؤوره ن، یاقشی – یاخشی، ائیو – ییک، دوگون – توی و سایره.
بیر حصه قوشا سؤزلرین بیری تورکجه اوبیری عربجه و یا فارسجا دیر. مثلا آغیر – عزیز، یازی – یایان، اوچماق – بهشت، ایاق – صراحی، ساواش – جنگ و تانری – الله و سایره.
بو کیمی قوشا سؤزلر گؤستریرکی دده قورقود اوغوز لهجه سینده یاراندیغی حالدا، قبچاق، اویغور ( شرق تورکجه سی) لهجه لریندن ده قاریشیغی واردیر. بودا آذربایجان تورکلوگو و تورکجه سی نین قدیم شکلینی تمثیل ائله دیگینی گؤستریر.
دده قورقود کتابینی شمالی آذربایجان مولفلری داها قدیم دؤوره لره ( 4 – 2 اینجی) میلادی عصرلره : (محمود اسماعیلوف) مال ائتمک ایسته سه لرده، اوغوزلارین کوتله حالیندا آذربایجانا و شرقی آنادولویا گلمه لری و اورالاردا یاشاییب داستان یاراتمالاری میلادی 12 – 11 – اینجی عصرلرده واقع اولموشدور. آنجاق داستانلارین کؤکو البته کی داها قدیملره هم ده تورکستانا چاتا بیلر.
دده قورقودو گئچندن سونرا ان اسکی یازیلی اثرلریمیز میلادی 13 – اونجو عصره عاید دیر. بونون سببی ایران – آذربایجان و آنادولویا گلن اوغوز تورکلری نین حاکیم طبقه سی فارس دیل و ادبیاتینا اؤز دیللریندن آرتیق باغلی اولمالاری و حکومت ائله دیکلری هر یئرده فارس دیلینی یازی دیلی و رسمی دولت دیلی سئچیب فارس دیلینده یازیب یاراتمالاری دیر.
بو خصوصدا بوتون غرب – اوغوز گروبو یعنی آنادولو، آذری – تورکمن و خراسان تورکجه لری نین طالعی عینی اولموشدور، و آنادولو – عثمانلی تورکجه سینده ده یازیلی اثرلرین تاریخی 13 – اونجو عصره قده ر گئجیکمیشدیر.
دیلیمیزین کؤکونو تشکیل وئره ن اسکی تورکجه ( گؤک تورکجه سی ) نده ده ایلک یازیلی آبیده لرین ( اورخون ) تاریخی میلادی 8 – اینجی عصره ( 735 – 731 ) عاید دیر. آنجاق یئنی سئی آبیده لری ایکی عصر داها اووله عاید اولدوغو محتمل دیر. بو آبیده لردن، بارلیق چایی نین کناریندا تاپیلان و 13 یاشیندا وفات ائده ن اؤرییگن آلپ توران آدیندا بیر اوغوز بیگی ( خانزاده ) نین قبرداشی اولان بارلیق ( وارلیق ) آبیده سی بیزیم ان اسکی یازیلی آبیده میز ساییلا بیلیر. اونا گؤره ده اونون متنینی بوردا نقل ائتمگی فایدالی گؤروروک:
1- ار اردمی آتیم تابدیم اردمی
2- اؤرییگن آلپ توران آلتی اوغوز بودوندا اوچ ییگیرمی ( یاشیمکا ) آدیریلدیم.
3- بگ اریکیمه سیزیمه آدیریلدیم.
بو گونکو تورکجه میزله:
ار اردمی آدیمی تاپدیم. اؤز ییگن آلپ توران آلتی اوغوز ایلیندن 13 یاشیندا آیریلدیم. بیگلیک قدرتیمدن ( ارک )، سیزدن آیریلدیم.
گؤروندوگو کیمی وارلیق آبیده سی نین دیلی اسکی اوغوز اولماقلا برابر دده قورقود و آذربایجان تورکجه سیندن و میلادی 13 – اونجو عصره عاید اولان ایلک یازیلی اثرلردن ( حسن اوغلونون شعر دیلی و هندو شاه نخجوانی نین نثر دیلی ) فرقلی دیر، مثلا : بو یازیلی داشدا، "ی" یئرینه "د" ایشله نیر و ساییلار ( اون اوچ یئرینه اوچ ییگرمی ) قدیم تورک دیلینه مخصوص شکیلده دیر. مفعول منه اکی ( شکیلجیسی ) داها تشکول ائتمه میشدیر و مفعول به اکی نین عینی دیر.
آذری تورکجه سینده یازیلمیش ایلک اثرلر آنادولوداکی چاغداش اثرلرله دیل باخیمیندان اوقده ر ده فرقلی دگیل. بو ایکی اوغوز دیلی و یا لهجه سی نین فرقلنمه سی بیر- ایکی عصر سونرا ( 15- اینجی عصر) آچیق شکیلده ظهور ائتمیشدیر. ایندی ایلک آذری شاعریمیز ساییلان اسفراینلی حسن اوغلوندان و ایلک ادبی نثریمیزی احتوا ائده ن صحاح العجم دن بیرر نمونه لر وئریریک:
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز جانفزا دلبر
نه دلبر دلبر شاهد نه شاهد شاهد سرور
من اؤلسم سن بت شنگول صراحی ائیله مه غول غول ( غلغل)
نه غول غول، غولغول باده ، نه باده باده احمر
باشیمدان گئتمدی هرگز سنینلن ایچدیگیم باده
نه باده باده مستی، نه مستی مستی ساغر
شها شیرین سؤزون قیلور مصرده بیر زمان کاسد
نه کاسد، کاسد قیمت، نه قیمت قیمت شکر
توتوشمایینجا در آتش بلورمز خصلت عنبر
نه عنبر عنبر سوزش، نه سوزش سوزش مجمر
ازلده جانوم ایچینده یازیلدی صورت معنی
نه معنی معنی صورت، نه صورت صورت دفتر
حسن اوغلو سنه گرچه دعاجی دور ولی صادق
نه صادق صادق بنده نه بنده بنده چاکر.
هندو شاه نخجوانی نین صحاح العجم یندن بیر نمونه :
بیل گیل مصادر عربی نئجه کیم اصل دور، اوندان صادر اولور اسماء و افعال آنجیلن مصادر پارسی اصل دور. اوندان منشعب اولور قالان اوزان و امثال و غیره. اول مصادر پارسی ایکی دورلودور. اما بیری لازم بیری متعدی دور. اول ایکی دن هر بیریسی یا مفرد دور یا جمع دور. بو مجموعه دن هر بیری سی یا مثبت دور یا منفی دور. مصادر لازمین مثالی که هم مفرد و هم مثبت دور دانستن و غیره ها ...
قاعده: بیل گیل مصادر پارسی نین علامتی اولدی کی آخرینده " نون" اولا ساکن اولدوغو حالده، مثال دانستن قاچان اول نونون ما قبلینی ساکن قیلسان ماضی غایب اولور . مثال دانست.
بو کتاب دؤرد دیلده یازیلمیش لغت و گرامر کتابی دیر ( فارسجا، تورکجه، عربجه و پهلویجه) . کتاب آذربایجان تورکلرینه فارسجانی اؤیرتمک اوچون نخجوانلی هندو شاه ( ابن سنجر) طرفیندن یازیلمیشدیر. هندو شاه 13- اونجو عصرین سونلاریندا و 14 اونجو عصرین اوللرینده یاشامیش و 1330 میلادی ( 709 هجری) وفات ائتمیشدیر. بو کتاب چکوسلاواکیا دا براتیسلاو کتابخاناسیندا رحتمتلی دوقتور حسن زرینه زاده طرفیندن تاپیلمیش و پروفسور غلامحسین بیگدلی اونو نستعلیق یازیسی ایله یازیب تهراندا چاپ ائتدیرمیشدیر. ( 1361)
مقاله میزین سونوندا دیلیمیزین تشکولو حقینده، دیلیمیزی و ادبیاتیمیزی دانانلار و اونو یاد – تحمیلی دیل سایانلارین دا فیکرینی سؤیله ییب اونلارین غیر علمی ادعالارینا علمی جوابیمیزی ییغجام شکیلده یازماق ایسته ییریک.
بیلدیگیمیز کیمی یاریم عصردن چوخ سوره ن پهلوی لرین رژیمینده اؤلکه میز ایران دا تورک دیلی نین اوخونوب یازیلماغی حکومت طرفیندن قدغن اولموش و بونا سبب اولاراق بو دیلین مغوللارلا ایرانا گلیب زورلا آذربایجان خلقینه تحمیل اولدوغونو و بوگون ده تورکلوگون ایرانین وحدت و استقلالینا تهلکه ساییلدیغی گؤستریلمیشدیر. بو سیاستی مشروع و حتی لزوملو گؤسترمک اوچون حکومت تئوریسین لری و تبلیغاتچیلاری بئله بیر فیکری اورتایا قویموشلارکی بو دیل خلقین دوغما دیلی اولماییب، زردشت پیغمبرین و آریا عرقی نین اؤلکه سی اولان آذربایجانین قدیم دن، دیلی آریائی دیللردن آذری دیلی اولموشدور. مغوللارین حکومتی اثناسیندا آذری دیلی قدغن اولوب و اونون یئرینه تورکلرین دیلی زورلا هامییا اؤگره تیلیب، آنا دیللری اونوتدورلموشدور ! اونا گؤره ده بو دیل یاد دیلی دیر و آذربایجان لیلار ایرانلی ( آریا عرقیندان ) دیر و تورکی ساری عرقدان اولان تورک – مغوللارین دیلی دیر و ایراندان طرد اولونماسی لازیمدیر !
حکومتین بو غیر انسانی – غیر اسلامی فاشیستیک سیاستی سایه سینده میلیونلار خلقیمیز اؤز دیلیندن محروم قالدی و .. بوغیر علمی نظریه نی مدافعه ائدنلرین باشیندا تبریزلی ! احمد کسروی و اونو ایزله ینلر گئدیردی. البته حکومت و فارس شوونیزمی و اونون تبلیغاتچیلاری دا ایشلرینه یارادیغی اوچون بوفیکری یایماغا چالیشیردیلار. بو مسئله حقینده بوندان اول یازدیغیم ( فارسجا ) کتاب و مقاله لریمیزده کافی قده ر ایضاحات وئریب بو فیکرین نه قده ر چوروک و غیر علمی و اویدورما اولدوغونو علمی و تاریخی سندلره دایاناراق اثبات ائمیشیک. بورادا داها چوخ ایرانلی اوخوجولاریمیزی نظرده توتاراق بیر نئچه سطرده بو سیاسی ادعایا جاواب وئره جه ییک.
1- بیرینجی نؤبه ده نه آریا، نه ده تورک سؤزو عرقی افاده ائده ن مفهوملار دگیل لر. هر ایکیسی مدنی ( فرهنگی – کولتوره ل، دیل گروپلاری ) معناسینی افاده ائده ن سؤزلردیر و تورکلرده آریالیلار کیمی آغ عرق ( نژاد ) داندیر.
ایران اؤلکه – وطن آدی دیر. عصرلردن بری بوردا یاشایان و اؤز طالعینی ایرانین طالعینه باغلایان بوتون ایران خلقلری هله مسلمان خلقی ایرانلی دیر. ایرانین اساسی قانونوندا ( آنا یاسا ) دا هم ایندی و هم پهلوی دؤورونده بئله یازیلمیشدیر.
2- کسروی نین کشفی ساییلان آذری دیلی هئچ بیر زامان دیل سویه سینده اولماییب، قدیم زامانلاردا آذربایجانده دانیشیلان آریا گروبونا داخیل لهجه لردن اولموش و هر بؤلگه نین لهجه سی ( آغزی ) دیگر بؤلگه لردن آنلاشیلماز قده ر آیری اولموشدور، ائله کی اسلام مولفلریندن مقدسی نین یازدیغینا گؤره یالنیز اردبیلین اطرافیندا 70 دن چوخ مختلیف دیللرده دانیشیلارمیش ! بوگون ده بو یاریم دیل ( کسروی نین اؤز تعبیری ) دن بیر نئچه جمله و دؤردلوکدن باشقا ( هم ده آیری – آیری آغیزلاردا )یازیلی بیر اثر قالمامیشدیر.
البته تک – توک اوزاق و سون زامانلاره قده ر ال چاتماز بیر نئچه کندده بو آغیزلاردا ( تات دیلی ) دانیشانلار واردیر.
3- بیر دیلین بیر اؤلکه و یا گئنیش بیر بؤلگه ده یاییلیب خلقین عموم دیلی حالینه گلمه سی اوچون بیر نئچه شرطین بیر آرادا توپلانماسی لازیم دیر.
اولا: بو دیل حکومتین رسمی دیلی اولوب حکومت طرفیندن حاضیرلانمیش قیسا و اوزون مدتلی برنامه لرله خلقه اؤگره دیلمه سی لازم دیر. حکومتین بو برنامه لری حیاتا کئچیرمک اوچون گلیشمیش ( کامل ) امکانلاری و عمومی ارتباط واسطه لره ( رادیو، تلویزیون، روزنامه، مدرسه، اوشاق باغچاسی ...) صاحیب اولماسی لازیم دیر. بئله بیر دیلین اوخوما – یازما کتابلارینی بؤیوک مقیاسدا چاپ ائتدیریب عموم خلق آراسیندا، شهرده، کندلرده و کؤچری حیات یاشایان ائللر آراسیندا یایماسی و اؤلکه نین هر یئرینده بو دیلی یاخشی بیلن معلم لر گؤندرمه سی لازیم دیر. بو دیلده مدنیتین ( فرهنگ – کولتور ) سویه سی یئرلی خلقین فرهنگیندن داها اوستون و انکشاف ائتمیش اولمالی دیر.
بو دیل ایله خلقین قبول ائله دیگی دین و یا جاذبه لی بیر ایدئولوژی گتیریب خلق آراسیندا تبلیغ اولونمالی دیر.
بوتون بونلار اولاندان سونرا گینه ده قان عنصری قاریشما سا یعنی بو ایکی دیلده دانیشانلار آراسیندا چوخلو مقداردا ائولنمه اولماسا، یعنی نسل حاکم دیلی اؤگرنمکله برابر اؤز آنادیلینی ده ساخلایاجاقدیر.
بیر بئله دیلین تاثیر دایره سی مرکزده داها چوخ و حاکمیت و مدنیت مرکزیندن اوزاقلاشدیقجا تاثیری ده آزالاجاقدیر. یعنی شهرده کندلردن و کندلرده ائلات اوبالاریندان داها چوخ یاییلاجاقدیر.
ایندی کسرویچیلردن و بو اویدورما نظریه نی مدافعه ائدنلردن سوروشماق ایسته ییرم : یوخاریدا سایدیغیم شرایطین هانگیسی مغوللار دؤورونده یعنی 700 ایل قاباخ آذربایجاندا اولموشدور ؟
ایراندا فارس دیلینی تورک و مغول حکومتلری ( غزنه لیلر، سلجوقلولار، ایلخانلیلار، قره قویونلو و آق قویونلولار، صفوی لر، افشارلار و بالاخره قاجارلار ) رسمی اعلان ائتمیشلر و اونو هر یئرده یایمیشلار. هر زامان حکومتین اؤزوده تورک اولسا رسمی دیلی فارسی اولموش و فارس دیلی تبلیغ اولونموشدور.
مغول حکومتی نین بوتون ملتی اوخوتماق و اونا دیلینی اؤگرتمک اوچون عمومی مقیاسدا امکان – واسیطه لری وار دی می، میلیونلار کتاب چاپ ائتدیره بیلدی می. او کتابلاردان هئچ قالانی وار می ؟ یوز مینلرله معلم کندلرده و اوبالارا گؤندردی می ؟
مغوللارین یئرلی خلقدن مدنیتی داها اوستون دومو، یئنی دین می گئتیردیلر یوخسا اؤزلری ده مسلمان اولوب خلق ایچینده اریییب گئتدیلر ؟
مغوللارین بئله فوق العاده امکانلاری واردیسا نیه اؤز دیللرین بیزه اؤگرتمه دیلر، هم ده اؤزلری تورک جماعتین ایچینده تورکلشدیلر.
نتیجه: آذربایجان چوخ قدیم دن تورک ائل – طایفالاری نین یوردو اولموش، شمال حصه سی میلادین 7- اینجی عصرینده و جنوب حصه سی ده 13 - 11 میلادی عصرلرده یئنی گلن تورک ائللری نین بو اؤلکه ده یئرلشمه لریله بوتوولوکله تورکلشمیش و تورک دیلی عموم خلق دیلی حالینه گلمیشدیر.
آذربایجان ادبی دیلی نین تشکولو و فورملاشماسی , عموم خلق دیلی اوزرینده و اوغوز دیلی اساسیندا آنجاق دیگر تورک لهجه لریندن ( قبچاق، اویغور ) ده تاثیر قبول ائده رک 13- 12 اینجی عصرده تاماملانمیش و ایلک یازیلی اثرلرینی 13- اونجو عصرده ن وئرمگه باشلامیشدیر.
سون
1- پروفسور آیدین محمدوف. آذربایجان دیلی نین ائرکن تاریخینه دایر ماتریاللار- آذربایجان فیلولوگیاسی مسئله لری. باکی 1989 . نظامی خودی یف. آذربایجان ادبی دیلی نین تاریخی باکی. 1990
2- پروفسور توفیق حاجی یف. آذربایجان ادبی دیلی و تاریخی ص 23
3- عثمان ندیم تونا. سومر– تورک دیللری نین تاریخی ایلگیسی ایله تورک دیلی نین یاشی مسئله سی. آنکارا. 1990 ص 25-
4- زکی ولیدی توغان. اسلام انسیکلوپدیسی جیلد 2 – آذربایجان ماده سی
5- ابراهیم قفس اوغلو. تورک ملی کولتورو 1984
* یوخایداکی یازی - وارلیق: قیش 1371- صایی 4 - 87 - دان، اولدوغو کیمی آلیناراق، یئنی فورماتدا تکرار نشر اوچون حاضیرلانمیشدیر.


c: text/html

text:
فئمینیستی نقدده چوخلو بیزیم قایناغیمیز آمریکالی ادبیات تنقیدچیسی«الاین شوالترShowalter Elaine »دیر، ایلک اودور کی علمیبیر باخیشلا، قادین ادبیاتینی، تاریخسل دؤورلرینی آچیقلاییب و قادین یازیسی و ادبیاتین اورتایا قویوب.
«شوالتر» قادین ادبیاتینی اوچ دؤوردن عبارت بیلیر:
– ایلک دؤور؛ زنانه یا قادینسل ادبیاتدیر. بو دؤورده قادین یازیچییا اوخوجو اولاراق ائرککسل دوشونجه و ادبیاتینا معروض قالیب، او ادبیاتی داواملاییر.
– ایکینجی دؤور؛ یعنی فئمینیستی و انتقادی دؤورده، قادین چوخلو مصرفچیدیر؛ یعنی هله قادین متنی و ادبیاتی یارانماییب؛ آنجاق قادینا ائرککسل باخیش دیلده و ادبیاتدا انتقادلا اؤزلشیر.
– اوچونجو دؤور؛ قادین مرکزلی ادبیات دؤورو یارانیر. بو دؤورده قادین مصرفچی دئییل، بلکه متن و ادبیات یارادیجیسیدیر؛ قادینین مستقل و اؤزهل دیلی و ادبیاتی بو دؤورده یارانیر.
آنجاق اؤز ادبیاتیمیزا گلنده بیز هله بیرینجی و ایکینجی دؤورده آوارا قالمیشیق؛ یعنی هله ادبیاتیمیز تام ایکینجی دؤوره داخیل اولماییب؛ بونا باخمایاراق کی بیزیم کیمیائرککسل توپلومدا هله نقد و اعتراض دؤورونه آددیم آتماق دا جسارت ایستهییر.
کیتابین آدی«… و قادین دانیشیر» (قادین) و (دانیشیق)دان عبارتدیر؛ ائله بیل کی بو آدلا کیتابین ایچیندهکیلره یئتیشمک اولار؛ بیر قادینین دانیشیغی یوخ، بلکه قادین بیر جینس اولاراق دانیشاجاق. البت اؤن سؤزو اوخویارکن ناشیرین بو همشهلیک سؤزویله کی«شاعر هئچ ایسمه باغلی دئییل و انسانلیقدان دانیشیر» ادعاسیلا و شاعرین تاکیدله فئمینیست اولمادیغیلا دا راستلاشیرام. بو ادعانین عکسینه، فئمینیزم بیر دوشونجه اولاراق باشلانیشدان ایندییه قدهر قادینی انسان اولاراق گؤرونمهسیندن و انسان حاقلاریندان مدافعه ائدیبدیر. آنجاق منجه اؤن سؤزده بئله بیر ادعانی بوراخیب کیتابین ایچینی گؤز اؤنونه آلمالیییق. اؤنجه شاعر اؤزونو وطنی ایله ایلگیلی آذربایجان قادینی تانیتدیریر:
«یاشماقلی گرکدیر
سئوگیمده!
من آذربایجان قادینییام»
منه بئله گلیر کی بو شعر کیتابیندا آددیم- آددیم شاعرین دویغو دوشونجهلری گئنیشلنیر. بعضاً «وولف»ون رومانلاریندا کی پارادوکسلو قادین دورومویلا دا اؤزلشیریک، شاعر بیر یاندان ائرککسل بیر توپلومدا یاشادیغی و اونونلا باغلی اولدوغو اوچون ایستر- ایستهمز او توپلومو یاشادان سؤزجوکلر و آنلاملاری داواملاییر، دیگر طرفدن ایسه اعتراض روحو، اطرافلی باخیشیندا باش قالدیریر. شاعرین شعری بعضا اونون تنقیدلی و اعتراضلی دوشونجهسین ده داشییر؛ او زامان کی شاعر میللی دویغولو بیر شعرده یاشماقدان کولتوروموزده نجابت سیمبولو اولاراق فایدالانیر و تمیز سئوگیسینین یاشماقلی اولدوغونا تاکید اولاراق اونون نهدنین آذربایجانلی اولدوغوندا بیلیر، بو اسکی سؤزجوک واسیطهسیله قادینین نجابتینی بیزیم کولتوروموزده اؤرپکده گیزلنن تنینده خولاصه ائدیر:
«یوخ کیشیلیگین
قادینلیغیمین قارشیندا
تر تؤکور»
بورا یئتیشنده شاعرین دیلی بیر آز فرقلنیر؛ قادینلیغینی مدافیعه ائدیر. بلکه او «یوخ کیشیلیگین» یئرینه تکجه کیشیلیک ایشلتسهیدی سئکسیزمدن اوزاق اولاردی؛ «یوخ کیشیلیک» کیشیلیگی تام فضیلتی بیلیب و اونون یوخلوغوندا قادینلیغین گوجلندیریر.
کیتابی اوخویارکن من شاعرین سئوگیسل، حوزونلو، حسرتله دولو و البت میللی دویغولارینی گؤرورم، سئوگیسل بیر شعرینده:
«اوخویایدین منی
سطیر – سطیر
دقتله»
بوردا توپلومداکی سئوگیسل دوروم آچیقلانیر؛ قادین همیشه ایستهنیلیر؛ سئویلیر؛ معشوقهدیر؛ انفعالدادیر. واراقلاییرکن یاواش-
یاواش شاعرین اؤز دورومونو یا قادین حاقدا دوشونجهلرینی ده دویوروق:
«بو ائوده
بیر قادین یاشاییر
گؤرموشم
قلمله، واراقلا، کیتابلا
سیرداشلیغین»
بوردا من شاعرین اؤزونو دوشونمهیین گؤرورم. البت دوشوندویو قادین قلملی، کیتابلیدیر؛ آنجاق نیسگیلله بیرگه: «دن دوشن ساچلارینی، اوزونون جیزگیلرینی روژلا، ماتیکله گیزلهدن قادین و البت باتی کومپانیالارینی پوللاندیران.» ائله بیز قلملی اولسامیزدا توپلوم بیزی تنده، جیسم گؤزهللیگینده قضاوت ائدیر. بو شاعر «قارانلیق گئجهلری گیجللنیر، اؤرپکلری، اوزونون بزکلری سیلینیر و آینادا اؤزونو گؤرور. ایللر بیر جانلی کؤلگه کیمییاشادیغیندان قورخور، اؤزوندن هورکور» و نه گؤزهل دئییلیر بو توپلومدا قادین همیشه کؤلگهدیر.
آنجاق شاعر اؤرتوکسوز، بزکسیز دویغولاریندا آددیملاییر و گوندوزلر وورغونلوغوندان دانیشیر. یعنی هله ده اومودله یاشاییر. «قیزلیغی یالقیزلیغیلا بیرگه اولان» شاعر بیر قیز اوشاغینی نوستالژی اولاراق حسرت چکیر. «گئجهلر اولدوزلاری درمک آرزوسویلا یاتان قیز» یئنه تکرارلی اؤزونو بیر قادین اولاراق «توزلو گوزگو»ده گؤرور. «آغیرلیقلار»، حتی «آنا آغیرلیغی» چیگنینه یوک اولان قادین شاعر بئله بیر اعتراضلا اورهگیندهکی«معصوم گوناه»دان دانیشیر و چوخ یئرلی؛ چونکو قادین همیشه یاساقلارا معروض قالیر، سوچلانیر، معصومجاسینا سوچلانیر. «یالقیز بیر قادین یاشامیندان نه داد آلیب نه تام،» آنجاق یئنی بیر باخیشلا اؤزو اؤز ایچینده باهار یاراتماغی تکلیف ائدیر. یعنی یاواش- یاواش قادین انفعالدان چیخیر.
ائرککسل دوشونجه کیشی منفعتلی دوشونجه اولسادا بیر دوشونجهدیر و نه چوخ زامانلار کی قادینلار کیشیلردن چوخ بو دوشونجهنی مدافعه ائدیبلر. قادینین قادینا قارشیلیغی شاعرین «یاساق سئوگیسینین کوچه قادینلارینین سؤزبازلیغی» ایله آچیقلانیر. آنجاق هله ده اینانمیر قارانلیغینا:
«و بویلو فلق
گونش آدلی قیز دوغاجاق»
«تکلیگی ایله حیطده آددیملایان» قادین یارادیجی اولور.
«بارماقلاریندان شعر یاغیر»
یئنه توپلومداکی قادین و اؤلوم:
«آخ -آخ
سئوینمهیین چوخدا
بو اؤلو
ایللر اؤلمزدن قاباغ اؤلموشدو»
گوزگولر همیشه یالانچی شاهید اولورلار اونون دیری اولدوغونا. بو توپلومدا البت کی بو «بویاتیمیش خورهک» همیشه کؤلگهدیر؛ اؤلودور. شاعرین هیجانلی دویغولاری بعضاً گئرچک چیرکینلیکلردن سولور، بعضنده ایشیقلی بیر اومود ایچینده سئودالی دوشونجهلریندن جوشور:
«کیم دئییر
پاییز غملی مؤوسیمدیر
او اورتا یاشلی
ووقارلی بیر قادیندیر»
شاعر پوشک شعرینده سئوگیسل بیر فضادا اینانیر کی،
«من قادین اولموشدوم
سن کیشی
شوبههمیز هئچ واقت آلینمادی»
پاییزی مؤحتشم بیر قادین گؤرهن، قوجالیر، «قیرخ یئددینجی تقویمده تؤکولور یارپاقلاری.» بیر کینایه ده وورور اقتصادی دوروموموزا؛ یعنی«آز قالیر میللی اولسون نفت» و سوروشور: «نئچه تقویمله واراقلاناجاقمی!» قادین اتفاقینا دوشونن بیر شاعرین
«رژه گئدیر بئینیمده
تاخ تاخلی دیک دابانلار
چالینیر قاب، قاشیقلار
سیندیریلیر آینالار
آیاقلانیر روژ – میداد»
بئله ایسه شاعر عصیرلر بویو قادینین، مطبخله، جینسللیکله تعریف اولونماسینا عصیان ائدیر، اونوندا «بیر رؤیاسی وار فالاچینین شعاریلا، غادهنین علمیایله و سعادین یاردیمجیل اللریله، نیگارین یوموروقویلا»، حتی گنج قادین شاعرلرین کاراکتریله، بئینینده کی همشه مظلوم بو منفعل قویونون عدالتسیزلییه هوجوم چکن بیر قورد اولماغیندان دانیشیر. بونونلا بئله هله ده بیلمهیه، دوشونمهیه احتیاج دویور. «نه چوخدور بیلدیکلریم قارشیندا بیلمهدیکلریم!» بو اوغورلو گئدیشده بعضا نوقصان دا یارانیر؛ سئوگیده یالنیز قادینی پاخیللیغا محکوم ائدهن ائرککسل دوشونجه دومانلار آلتیندان اوزه چیخیر:
«سئوگیده پاخیل اولمایان
قادین دئییل»
یئنه حسرته دولماق، یئنه اؤز دوروموندان، یعنی قادین دوروموندان شکایت:
«هردن دوشونورم
کئشگه کیشی شاعری اولایدیم
داریخمالاریمیتؤکمکچین
سیقارا، قهوهخانایا، تپهیه
گؤیله قووشماقچین»
نه یازیق کی قادین بوتون بو مکانلارا قریبهدیر؛ حتی شاعر، یازار اولسادا ائوده محبوسدور:
«حئییف حئییف منه
کیشی شاعری دئییلم
گونئیلی آلچاق دووار قادینییام
سوغان سویماق بهانهسیله آغلاماق وورغونو.»
حسرت چکمک، بو گئرچکلری گؤرمک، اونلاری یازماق اؤزو اعتراضدیر و البت جسارت طلب ائدیر. حتی بئله تام سئکسیستی بیر فضانی شاعر اولدوغونون نهدنی اولاراق آچیقلاماق!
«یالان دئدیلر
گول درمهیه گئتمهمیشدیم
گولابدا گتیرمهدیم
یالنیز بؤیوکلرین ایستهیینه وکیل سن! دئدیم»
بو شاعر قادین، شعری بئیده گؤرور، کنشگر، ایستهین.
«یالوارا- یالوارا
اورهییمین زنگینی چالیب
ائلچی گلمهسن منه
من ایسه نازلانا- نازلانا
هه دئییب
یازان دئییلم سنی
قادینلیق غروروم
باشیمدادیر هله»
دئملی بوردا بیر گؤرونتو ائرککسل توپلومدان گؤرسنیر. قادینین دورغونلوغون، انفعالین غرور آدلاندیرماق یعنی؛ چونکی قادین ایستهییب چالیشاندا آلچاق اولور، غرورسوز اولور. بونون دالیجا شعر قادینلاشیر. بودا ائله همن دئدیگیم پارادوکسلو بیر دورومدان عبارتدیر:
«شعرلریم بیر قادیندیر، اوشویور اللری
نئجه کی قادینین اللری»
نییه کی گونش روحوندان ،پنجرهسیندن کوسموش و شعرلری قارانلیغینا معروض قالمیش. یئنه ده قادینا عنعنوی باخیش جانلانیر:
«کئشگه بیرده دؤنئیدیک دوننه
و من تیترک الده چای
اؤرکک باخایدیم سنه
نئجه اولدو اوتانقاجاق یاناقلاریم؟»
و حسرت، ایشیق حسرتی
«ایچیمده کی بو قادین
الی قوینوندا
حسرتلی باخیشلا
بویلانیر پنجرهدن.»
و سئکسیستی بیر آنلاما قاییدیش، اوخونماق ایستهمک، کشف اولماق ایستهمک! اؤزو اوخوماغا چالیشمادان.
«مغرور قادینلار آچماز کی اورهیینی
اوخو گؤزلریمی!»
البت شاعر قادینی مبتذل گؤرمهیه، قادینی تکجه تن گؤرمهیه ده اوزولور؛ اعتراض ائدیر:
«من بو اؤسکورکلی
مسلول خیاوانلارین
قیزمالی شهوت گؤزلری
گؤودهسینین درین دایازیندا سوزن مانکن دئییلم
نه اینجه بیر قادین سسی
نه نازیک بیر پری گؤودهسی
آختارما بو سؤزجوکلرده»
بو شعر گؤزهل قورتاریر. شاعرجه «یانیب – یانیب کول اولوب، یئنیدن دوغولماقدا وار» قادینا. نسه سئوگییه قاییدیشدا ائرککسل دوشونجه ائله بیل تاریخسل ذهنیتیمیز اولاراق بیزدن ال چکن دئییل:
«من ناز
سن نیاز، آرت منی
چوخ آرت منی»
نیگار خانیما یازیلان شعرده یئنه قادین اتفاقی گؤزه دهییر. «چونکو اؤلمهییب سارا» و قادین قادینی قورتارا بیلر. سونرا باشقا شعرده دئییر کی «گولوشلرینی قورو خاتین،/ قارقالارلا ال بیردی بو تولکو کیشی،/ قاپ قارا قارقالار دیلهییرلر گولوشلرینی» البت کی بوردا قادین گوجلو اولماغا، چالیشماغا دعوت اولونور
«بو آینادا کی قادینی دینهدیر
بورو اونو ایستی شعرینین کورکونه»
بوردا شاعر اؤزو اؤزونه یاردیمجیدیر؛ نجات یولودور. او منلیگینده آختاریر و دوشونور کی «گاه آنا، یاشام یولداشی، گاه اؤیرتمن.» اصلینده توپلوم تحمیل ائتدییی بو یئرلر، نقشلر او دئییل و کیملیگینی بیلمک ایستهییر. شاعر گوندهلیکلردن یورولور؛ حبس اولدوغو ائودن، مطبخدن. «بیلیکلری تاوانی آشیب داشسادا» سونوندا توپلوم اونو کیشی ایله تعریف ائدیر. بو دوروما اوزولور؛ شاعر اکسیژن آز گتیریر؛ آنجاق بو «یالنیزلیق خیاواندا، قادین دؤنگهسینده» کینی قورتارماقچین آغالاردان یاردیم اومور. شعرده لاپ سئکسیستی سؤزجوک باکیره اکسیژندیر. تمیزهاوا دیلهنن قادین، باکیره، ال دهییلمهمیش قادینین باکیرهلیک افسانهسینی خاطیرلادان، اوندان تؤرهنن ظولملری ائرککسل توپلومدا ایستر- ایستهمز اوخوجونون ذهنینه گتیریر:
«دوغوردان نهیین آجیدیر!
بو گونلر روحوم»
شاعر گرگین و پارادوکسلو دویغولارین سرگردانیدیر:
«ایللردیر کولکلردن
یوردسوز اوچورام
سفیل، سرگردان
حواسسیز،هاواسیز
و دؤرد فصیلیم همشه پاییز»
و البت بو سرگردانلیغین نهدنی شاعرین حساس دوشونجهلیگیندن، بو عدالتسیزلیکلره اعتناسیز اولمادیغیندان آسیلیدیر.
«قویون کیمییاشاماق
بؤیوک نعمتدیر یولداش!
ایچیرسن بیلیکلر زهرین
سیغیشمیرسان دونیایا»
بو بیلیکلردن و اوندان تؤرهنن مسئولیتلردن ده اوزولور:
«کئشگه اوجقاردا کی
کندلی قادین سایاق
آیین شایین، آرخایین
یاشایا بیلئیدیم»
دئمهلی بیر قادینین حزین کولکلی سسین بو سؤزجوکلردن ائشیدیرسیزمی؟ سونرا شاعر گؤزل سونوجلاییر:
«گئدیرم اؤزومو تاپام
اؤزومو سئوم
ال چکین
بو یالانچی عشق آدلانمیش
افسانهلردن!»
البت کی بوردا عشق افسانهسی بو ائرککسل توپلومدان تؤرهنن افسانهدیر. منجه شاعرین عصیان نوقطهسی بوردادیر، حتی سئوگیسل بیر شعر مکتوبو اولسادا:
«گئدیرم آدمسیز حووا اولام»
عرب الفباسیندا متن وارسا بورادا یازین، یوخسا بو سطرلری سیلین

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
عائیله (بیولوژیک)
عائیله و یا فصیله، اورتاق اؤزللیکلری عئینی اولان یاخین جینسلرین توپلودوغو. فامیلیا(فصیله) آدلاری اؤزلرینه داخیل اولان بیر جینس آدیندان یولا چیخاریلاراق سونونا -aceae یا دا-ae علاوه ائدیلرک بلیرلنیر. تورکجه آدلاندیرمه تورکجه جینس آدی و "گیل" ائکی بیرلشتیریلرک اولوشتورولور. اورنگین پینوس جینسینه چام آدی وئریلیر، پینا-سئای و چام+گیللر کیمی. بعضاً بو کورالین دیشینا چیخیلدیغی دا گؤرولور. فصیله آدلاری تک کلمه دیر و هئچبیر زامان ایتالیق یازیلماز. صینفلاندیرمایی قولایلاشدیرمک آماجئیله بعضاً اوست فصیله و آلت فصیله کیمی تاکسونومیک باساماقلار ترجیح ائدیلیر.


text:
جم ییلماز
جَم ییلماز (تورکیه تورکجهسی: Cem Yılmaz)— تورکیهلی ایستندآپ شومنی، کوْمِدی اۇستاسی، آرتیست، کاریکاتورچو، نقاش، یؤنتمن و سِناریستدیر.
جم ییلماز ۱۹۷۳-جۆ ایلین آوریل آیینین ۲۳-جۆ گۆنونده ایستانبولدا آنادان اوْلموشدور. اصلیتی سیواسلیدیر. صنعت یاشامینا ۱۹۹۲-جی ایلده "لئمان کۆلتور مرکزی"نده باشلامیش، لئمان کاریکاتورا ژورنالیندا کاریکاتورچو رسّام اوْلاراق چالیشمیشدیر. "لئمان کولتور مرکزی"نده یوموریستیک چیخیشلاری ایله آدلیملاشدیقدان سوْنرا باشاری یوْلونون "بئشیکتاش کولتور مرکزی"نده داوام ائتدیرمیشدیر. ایندی ده تورکیهنین ان مشهور کومِدی اوستالاریندان بیریدیر.
فیلملری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادوْلو و آذربایجان تۆرکجهلری ویکیپدیا صفحهلری


text:
سۇنوچ اۇلاراق 44-نجۆ آیت چرچوەسیندە دۆشۆنۆلدۆگۆندە، رسولوللاها ذیکرین یاعنی قورئانئن ایندیریلمەسیندەکی آماچ؛ أهلی کیتابئن أللریندەکی کیتابلاردا نەلر اۇلدوغونو رسولوللاە طارافئندان اۇرتایا قۇنماسئدئر. پک چۇق آیتتە قورئانئن، اؤنجەکی کیتابلاردا اۇلانئ تاصدیق أتتیگیندن، بو کیتابلاردا ایحتیلاف أدیلنلری وە گیزلننلری تبیین أتتیگیندن باحثەدیلیر. یاعنی رسولوللاە، أهلی کیتابئن أللریندەکی کیتابلاردا اۇلانئ تاصدیق، کیتابتا ایحتیلاف أتتیکلری وە گیزلەدیکلری باعضئ حوصوصلارئ تبیین، بیرتاقئم حۆکۆملری دە داحا حایئرلئسئیلا نسحەتمک ایچین گؤندریلمیشتیر.
ایمام ماتوریدی دە آیتە عاینئ آنلامئ وریر. رسولوللاها ایماندا ترددۆد یاشایان یا دا اۇندان موعجیزە ایستەیەرک اۇنا ایمان أتمەمک ایچین باهانە آرایان أهلی کیتاب ایچین یتر دلیل دە بو اۇلاجاقتئر. بؤیلەلیکلە أهلی کیتاب، هم أللریندەکی کیتابلا قورئانئ قارشئلاشتئرئپ قورئانئن، أللریندەکی کیتابلارئ تاصدیق أتتیگینی گؤرەجکلر، هم دە قورئان، اۇنلارئن ساقلادئقلارئ وە اۆزریندە ایحتیلاف أتتیکلری باعضئ قۇنولارئ آچئقلئغا قاووشتورموش اۇلاجاقتئر.
اؤتە یاندان داحا اؤنجە تانئدئقلارئ وە اۇقوما یازما بیلمەین، کیتاب وە ایمانی قۇنولاردا آیرئنتئلئ بیلگییە صاحیب اۇلمایان، کندیسینە بیر کیتاب ایندیریلەجگینە دائیر بیر بکلنتیسی دە بولونمایان بیرینین بو آیتلری اۇقوماسئ، اۇنلار ایچین بیر موعجیزە أتکیسیندە اۇلاجاق، بؤیلەلیکلە اۇنلار دا عاقلەدیپ اۇنا ایناناجاقلاردئ. رسولوللاە تۆم بونلارئ أهلی کیتابا قارشئ قورئانلا یاپماقتادئر. اۇ حالدە ایلریدە دە گلەجگی اۆزرە، آیتتە گچن تبیین (لتبین)؛ “اۇرتایا قۇیما” آنلامئنا گلیر.
أنبیا سورەسینین آشاغئداکی آیتلری دە یوقارئدا آنلاتئلانلارلا اؤرتۆشمکتەدیر.
وَمَا أَرْسَلْنَا قَبْلَكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿۷﴾ وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ ﴿۸﴾ ثُمَّ صَدَقْنَاهُمُ الْوَعْدَ فَأَنْجَيْنَاهُمْ وَمَنْ نَشَاءُ وَأَهْلَكْنَا الْمُسْرِفِينَ ﴿۹﴾ لَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ كِتَابًا فِيهِ ذِكْرُكُمْ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿۱۰﴾ (سورة الأنبیاء)
7- سندن اؤنجە دە آنجاق کندیلرینە واحیەتتیگیمیز بیرتاقئم أرککلری رسول اۇلاراق گؤندردیک. أگر بیلمییۇرسانئز أهلی ذیکرە سۇرون.
8- بیز اۇنلارئ یەمک یەمز بیر بدن یاپئسئندا یاراتمادئق. اۇنلار اؤلۆمسۆز دە دگیللردی.
9- سۇنرا اۇنلارا وردیگیمیز سؤزۆ یرینە گتیردیک. کندیلرینی وە دیلەدیگیمیز کیمسەلری قورتاردئق. حاددی آشانلارئ ایسە هلاک أتتیک.
10- آند اۇلسون سیزە، ایچیندە سیزین ذیکرینیز بولونان بیر کیتاب ایندیردیک. حالا عاقلئنئزئ قوللانمایاجاق مئسئنئز؟ (أنبیا سورەسی)
سورەنین 3-نجۆ آیتیندە، رسولوللاهئ قاصدەدەرک “هل هذا إلا بشر مثلکم = بو دا سیزین گیبی بیر بشر دگیل می؟” شکلیندە ایعتیراضدا بولونانلاردان باحثەدیلمکتەدیر. ایشتە سورەنین 7-نجی آیتیندە، ناحل سورەسینین 43-نجۆ آیتیندە اۇلدوغو گیبی (وما أرسلنا من قبلک إلا رجالا نوحی إلیهم)، نەرەدەیسە عاینئ ایفادەلرلە، رسول اۇلاراق بیر اینسانئن گؤندریلمەسینە یاپئلان ایعتیراضا جواب واردئر (وما أرسلنا قبلک إلا رجالا نوحی إلیهم). طئبقئ ناحل سورەسینین 43-نجۆ آیتیندەکی گیبی، بو تۆر شۆبهەسی اۇلانلارئن ذیکیر أهلینە دانئشمالارئ تاوصیە أدیلمکتەدیر (فسئلوا أهل الذکر إن کنتم لاتعلمون).
8-نجی آیتتە، رسوللرین بشر اۇلدوغو وورغولانئپ مککەلی مۆشریکلرە جواب وریلدیکتن سۇنرا، یینە ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتیندە اۇلدوغو گیبی 9 وە 10-نجو آیتلردە حیطاب أهلی کیتابا یؤنلتیلمکتە وە رسوللرە تابیع اۇلانلارئن قازاناجاغئنا، دیگرلرینین دە قایبەدەجگینە دائیر آللاهئن قورالئنا عاطئفتا بولونولماقتا، بو قورالئ أهلی کیتابئن بیلدیگی ایما أدیلمکتە، آردئندان دا أهلی کیتابئن دیققاتی قورئانا چکیلمکتە (لقد أنزلنا إلیکم کتابا بیە ذکرکم) وە 10-نجو آیت ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتینە بنزەر بیر شکیلدە “أفلا تعقلون = عاقلئنئزئ قوللانمایاجاق مئسئنئز؟” ایفادەسییلە سۇنا أرمکتەدیر. 10-نجو آیتتە، کیتابئن صئفاتئ اۇلاراق “فیە ذکرکم” ایفادەسی گچمکتەدیر. بو ایفادە ایلە قاصدەدیلنین نە اۇلدوغو اۆزریندە قئساجا دورماق ایستییۇروز.
آیتتە گچن “فیە ذکرکم” ایفادەسی ایلە ایلگیلی اۇلاراق تفسیر أثرلریندە؛ “سیزین حابرینیز”، “شرفینیز”، “قورەیشتن ایمان أدنلرین شرفی”، “حایاتئنئزدا یاپئپ أتتیکلرینیز”، “سیزین ایچین بیر تذکیرە”، “دینینیز”، “دۆنیا وە آحیرت ایشلرینیز”، “گۆزل آحلاق وە عامللرینیز”، “دینی ایشلردە ایحتیاج دویدوغونوز شەیلر” شکلیندە ایفادەلر قوللانئلئر.
قورطوبی (اؤلۆم؛ 463/1071)، ایفادەنین تفسیرینە دائیر گؤرۆشلری وردیکتن سۇنرا “سیزین شرفینیز” ایفادەسینین حپسینی قاپسادئغئنئ سؤیلەر وە بو آنلاما دائیر زوحروف سورەسینین 44-نجۆ وە صاد سورەسینین 1-نجی آیتینە عاطئفتا بولونور. طابری (اؤلۆم؛ 310/923)، ایفادەنین تفسیرییلە ایلگیلی اۇلاراق مۆجاهیدین (اؤلۆم؛ 103/721)، مۆمینون سورەسینین 71-نجی آیتینی ذیکرەتتیگینی سؤیلەر. ناحل سورەسینین 43 وە 44-نجۆ آیتلریندە اۇلدوغو گیبی أنبیا سورەسینین یوقارئدا یر وردیگیمیز آیتلریندە دە اؤنجە مککەلی مۆشریکلرە حیطاب أدیلمکتە، آردئندان دا أهلی کیتابا، موحاممدە (ع) ایندیریلن قورئانئن ایچیندە، اۇنلارا ایندیریلن دە اۇلدوغو یاعنی قورئانئن، أللریندەکی کیتابلارئ تاصدیق أتتیگی بیلدیریلمکتەدیر.
بو دورومدا 10-نجو آیتتە گچن “فیە کرکم” ایفادەسی “ألینیزدەکی کیتابئ تاصدیق أدن، ألینیزدەکی کیتابتاکیلری ایچرن” شکلیندە آنلاشئلمالئدئر. بو آنلام، ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتی باشتا اۇلماق اۆزرە دیگر باعضئ آیتلرلە دە اؤرتۆشمکتەدیر. مثەلا أنبیا سورەسینین 24-نجۆ آیتیندە آللاە، کندیسینە اۇرتاقلار أدیننلر ایچین رسولوللاەتان شؤیلە دەمەسینی ایستەمکتەدیر:
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ آلِهَةً قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ هَذَا ذِكْرُ مَنْ مَعِيَ وَذِكْرُ مَنْ قَبْلِي بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ الْحَقَّ فَهُمْ مُعْرِضُونَ ﴿۲۴﴾ (سورة الأنبیاء)
یینە دە آللاەتان اؤنجە بیرتاقئم تانرئلارا مئ توتوندولار؟ دە کی: “دلیلینیزی گتیرین. بنیملە بیرلیکتە بیرلیکتە اۇلانلارئن کیتابئ بودور. بو بندن اؤنجەکیلرین دە کیتابئدئر.” اۇنلارئن چۇغو بو گرچگی بیلمز دە اۇنون ایچین یۆز چەویریرلر. (أنبیا سورەسی؛ 24)
25-نجی آیتتە تۆم رسوللرین تەوحید ایلکەسی اۆزرە گؤندردیکلری بیلدیریلیر:
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا نُوحِي إِلَيْهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ ﴿۲۵﴾ (سورة الأنبیاء)
سندن اؤنجە گؤندردیگیمیز هر ألچییە موطلاقا شونو بیلدیرمیشیزدیر: “بندن باشقا تانرئ یۇقتور، قوللوغو بانا یاپئن”. (أنبیا سورەسی؛ 25)
24-نجۆ آیتتە گچن “هذا ذکر من معی” ایفادەسی ایلە قاصدەدیلن قورئان، “وذکر من قبلی” ایفادەسی ایلە دە اؤنجەکی کیتابلار اۇلمالئدئر. أهلی کیتابا تکلیف أدیلن بو قارشئلاشتئرما یونوس سورەسینین 94-نجۆ آیتیندە، کندیسینە ایندیریلنە قارشئ بیر شۆبهە دویماسئ حالیندە رسولوللاها دا تکلیف أدیلیر:
فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿۹۴﴾ (سورة یونس)
سانا ایندیردیگیمیز شەیدن شۆبهە أدییۇرسان، سندن اؤنجە ایندیریلمیش کیتابئ اۇقویانلارا سۇر. (یونوس سورەسی؛ 94)
قورئان، اؤنجەکی کیتابلارئن عارابچا اۇلاراق ایندیریلمیش شکلیدیر. عارابچا اۇلاراق ایندیریلن قورئانداکی آیتلر، اؤنجەکی کیتابلاردا دا واردئ.
شوعارا سورەسینین شو آیتلری قۇنویلا ایلگیلیدیر:
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۹۲﴾ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ ﴿۱۹۳﴾ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ ﴿۱۹۴﴾ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ ﴿۱۹۵﴾ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ ﴿۱۹۶﴾ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ﴿۱۹۷﴾ (سورة الشعراء)
192- اۇ قورئان، ألبتتە عالملرین راببی طارافئندان ایندیریلمیشتیر.
193- اۇنو گۆونیلیر روح (جبرائیل) ایندیرمیشتیر.
194- سنین قالبینە ایندیرمیشتیر کی، اویارئجئلاردان اۇلاسئن.
195- آپآچئق عاراب دیلییلەدیر.
196- قورئان، ألبتتە اؤنجەکیلرین کیتابلارئندا دا واردئ.
197- ایسرائیل اۇغوللارئ بیلگینلرینین بونو بیلمەسی، اۇنلار ایچین بیر بلگە دگیل میدیر؟ (شوعارا سورەسی)
شوعارا سورەسینین 192 ایلا 195-نجی آیتلریندە قورئانئن، آللاە کلامئ اۇلدوغو، اویارئجئلاردان اۇلسون دییە رسولوللاها عارابچا اۇلاراق جیبریل طارافئندان ایندیریلدیگی بلیرتیلدیکتن سۇنرا، 196-نجئ آیتتە قورئانئن، اؤنجەکیلرین کیتابلارئندا دا اۇلدوغو حاطئرلاتئلماقتا وە 197-نجی آیتتە بونون ایسرائیل اۇغوللارئنئن عالیملری ایچین یترلی دلیل اۇلدوغونا دیققات چکیلمکتەدیر.


text:
ائشیک فضاسی
ائشیک فضاسی یا دا اۇزای (اینگیلیسجه: Outer Space، عربجه: فضاء خارجی، فارسجا: فضای بیرونی) — گَزَگَنلر، اولدوزلار و قالاکسیلار آراسیندا اولان بوشلوغا دئیلیر. یئر اوزوندن هاوادان ائشیگه چیخان یئر اوزای اولور. اولدوزلارین قازلاری اولمایان یئرلره دئیلیر.
یئرین هاواسی بیردن قورتارمیر هابئله یئرین هواسی یئردن اوزاقلاشمادا سیخلیغی آزالیر و بیلینمیر کی هانسی یئردن اوزای باشلانیر. آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینده هر کیمسه ۸۰کیلومتیر(۵۰ مایل) یئر اوزوندن گؤیه گئدسه اونا اوزای اوچان آد وئریلر. ۴۰۰٬۰۰۰ فوت یا ۱۲۰ کیلومتیر یئر اوزوندن هاوانین سیخلیغی بیلینیر. چوخلو ۱۰۰کیلومتیر یئر اوزوندن آچیلیشما اوزای آد وئریلر.


text:
چاره میز-حمید منافی نادارلی
- توضیحات
- منتشر شده در دوشنبه, 28 بهمن 1392 03:54
دره دن دانیشیرام قورخورسان ” دره نین دومانی وار ، سئلی وار ” داغدان دانیشیرام قورخورسان “داغین اوچورومو وار ، قاری وار ” دره بیر یانا ، داغ بیر یانا ، یاشاییشدان دا دانیشیرام قورخورسان ، اؤزون بیل قارداش ! آمما آغیر درد دیر قورخوب یاشاماق…!
بلی , بو گونلر دردیمیز حتی یاشاییشدان دا قورخانلاردیر. یاشاییشدان قورخان دره دن ده قورخار , داغدان دا قورخار .
آما گؤرن بو قورخو دئیه بیر شئی هاردان قایناق لانیری !؟ .
منجه قورخو قارانلیقلارین ایچینده ن باشقالدیران بیر شئی دیر . یوخسا یولو و هدفی بللی اولان لارین دوردورولما ندنی نه اولا بیلر ؟! بیزیم یولوموزدا بللی دیر , هدفیمیزده .
بیز خوشبخت میللت لرین ایچینده اولماق ایسته ییریک . دونیادا خوشبخت میللت لرین همیشه اؤز اللری دئییلر , اؤز باشلاری . آما بو آرادا خوشبخت لیک , اویانان میللت لرین دیر و میللتیمیز اویانمایاجاق مگر میللت چی لریمیزین اویانسین. بو گون میللت چی لریمیز آغیر بیر یوخودا سئیر ائتمک ده دیرلر . ایشلر یا تعطیل اولوب یادا ایشله ین لر ی ایشلمه مزلیگه چاغیریرلار . بو گون منملیک میللت چی لریمیزی ائله باسیبدیر کی شرق روزنامه سینین تورک ژورنالیستی نیده دیله گتیریب دیر.
الیمیزده ذره جه شمع اولسادا منملیگیمیز اوچون ایشیق وئریر . دئیه ن یوخدور آی قارداش بو قارانلیقلاری قالدیرماق اوچون سن و من بیرلیکده نییه شمع اولوب اریمه یک گره ک ! ” سن یانماسان من یانماسام هانسی آلوولار ایشیق سالاجاق بو یول لارا . گلین بیز قارانلیقلاری قالدیرماغا جان آتاق ؛ اون دا گؤره ریک میللتیمیز سسیمیزه نئجه سس وئره جک.
مگر میللتیمیز بابک قالاسیندا – 85 اولایلاریندا – تیراختور مسئله سینده – قاراداغ دئپرمینده و اورمو گؤلونون اعتیراض لاریندا سسیمیزه سس وئرمه دیلر ؟ مگر بو میللت 88 ده سن و منه تای اؤزلرینی تئهران دان آیری تعریف لمه دیلر ؟
حسن دمیرچی دئمیشکن هر زامان میللت گوجه گلسه , تئهران دا دالی اوتوراجاق.
بو گون تورپاقلاریمیزی بیر طرفدن کوردلر باسیب گئدیری بیر طرفدن ده فارس لار و بو آچیق سوفرامیزدان حتی ارمنی لرده پایسیز قالمالاییب لار. ایندی بو گون گلین دوشک تورپاقلاریمیزی قورتارماغا . یوخ قارداش ! بختیار وهاب زاده دئمیشکن ” زورا تسلیم اولان تورپاق قایتاریلماز سؤز گوجونه ” . تاسف له بیزلر زورا تسلیم اولان لاردانیق و هئچ بعید ده دئییل اورتادوغونون بو گونکو فیرتیناسیندا باشقا بیر زورلادا اوزلشمه ییمیز اولسون . اؤزوموزو غورورلا گؤره رک کوردلره ده منطقه ده بیر گؤز دولاندیراق . سوریه ده خودمختار اولدولار – عیراق دا ( آذربایجانین تاریخی تورپاقلارینین اوستونده ) خودمختار اولدولار و تورکیه ده خودمختارلیق دان دا بیرآزجادا اویانا ! آذربایجانین تورپاقلارینا صاحاب دوراراق بیر تورک دئولتینی ده اؤزلری ایله یول بیر ائله دیلر . ایندی بو آرادا اورا بس دئییل کی هئچ باتی آذربایجانیمیزیدا آماج لاییب لار . تورکیه دن باتی آذربایجانیمیزی کوردوستان آدلاندیریرلار آما اوردا اولان یوزلرجه میللت چی لریمیزدن حتی بیر کیچیک اعتیراض سسی ده چیخماییر ( اولاری قیناماق ایسته میرم آما اولاردان اینتیضارسیزدا دئییلم ) . اعتیراض لار اینتئرنئتدن تکجه بیزه چاتدیریلیر . ائله بو اوزدن دیر کی ایران پارلئمانین دادا جرات تاپیب قوزئی کوردوستانین یارانما هوه سین اورتایا چیخاردیرلار . سانکی بو یوکون هامیسین ایچریده اولان لار تاشامالی دیرلار . تاشاماق دا ایسته ین زامان دئموکراتیک سیز لیگه موتتهم اولورلار . آماندیر ائله یوخ , بئله یوخ ایله اوزله شیرلر . گؤرن گلجک نسلیمیز بیزلر اوچون نئجه قیضاوته اوتوراجاق ؟ نییه منملیک آتیندان یئنمه یه دوشونمه ییرک نییه ؟.
قارداشیم ایندی اویانیش چاغی دیر . گلین اویانیش اوچون آتدیم لاریمیزی مؤحکم گؤتورک . اویانیش میللتییمیزی خییاوانلارا چکن بیر یول دور .اگر خییاوانلارا چیخماق و مئیدانی حرکت لردن قوللانماق یالنیش دیرسا , ندن اوکراینییادا خییاوانلارا چیخانلاردان حیمایت اولونور . جیسارتین آدینی حیماقت آدلاندیرانلار نییه اؤز نوسخه لرین اورتایا قویماییرلار . عئیبی یوخ اولار اولسون لار ارباب , بیزلر همیشه کیمی رعیت . واللاه بیز, وطن یولوندا رعیت اولماغی دا تپه دن دیرناغا سئویریک
. بونلاردان قیراق هئچ کیم نورمال یاشاییشینین لذت لرین بوراخیب زیندان لارا گئتمک ایستمز . حتی بیر گون زیندان چکن لرده یاخشی بیلیرلر نه دئییرم . آما بوندان باشقا نئیلمک ؟! . ائله بوردادیر کی ابراهیم جعفرزاده رحمتلیگین سون دانیشیغی اؤزون گؤسته ره بیلیر . ” موباریزه مئیدان لارینین اساس یئرلری خییاوان لاردادیر ” .
بلی! موباریزه مئیدان لارینین اساس یئرلری خییاوان لاردا اولماسا , قلم وورانلاریمیزین قلملری کسرلی اولماز , موسیقی اوجاقلاریمیزین اوجاقلاری همیشه لیک یانار اولماز , آذربایجانا قونداریلان مسئول لارین آغیزلاری جاواب وئریجی اولماز . دیشاریدا اولان فعال لاریمیزین لوبیلیک پوروسه لری دوز یئرینه یئتیرلمه ز.
اگرمئیدانی فضالاری بیزایستی ساخلایا بیلسک ؛ “گؤره ک نئجه دیلیمیز یاساق قالاجاق ؟ . گؤره ک نئجه معدن لریمیز تاراج اولاجاق ؟ . گؤره ک اورمو گؤلوموز نئجه نیجات تاپمایاجاق ؟ گؤره ک قاراباغین مسئله سی حل اولمامیش نئجه ارمنی مسئول لارینی آذربایجان گردیییه گتیره بیله جک لر ؟.
یقین بو مئیدان لارین چتین لیگی ده اولاجاق دیر هله بوندان باشقا جان وئرمگی ده اولاجاق دیر . ائله تورپاق اوچون دونیانین باشا باشیندا جان وئرمک طبیعی بیر شئی دیر . تاسف له بو گون بیر عیدده تورپاق مسئله سین چوخدا اؤنملی گؤرمه ییرلر !.
اولار اینسانییتی اوستون توتان لاردیرلار . اولارا حاق وئریرم آما یئر کوره سینده گلین بیر میللت تاپاق اینسانییت اوچون باشقا بیر میللتین آدینا بیر قاریش تورپاق قیراغا قویا بیلسین . ندن چین اؤز تورپاق لارین دان باشقا آیری میللت لرین تورپاق لارینی زورلاییب و بو قونودا هر اعتیراض سسینی بوغمادا ساخلاییر . ندن آمریکا دا قیزیل دریلرین باشینا ایتین اویونون گتیریب لر ؟ ( تورپاق مسئله سیندن قیراق نه اولا بیلر؟! ) . نده¬ ن روسیه اؤلکه سی اورتا آسیادان نفسینی چکمک ایستیینده سانکی جانی چیخماق ایسته ییر . ندن ؟
سؤزومون سونونو بیر سورون و بیر جاوابلا بیتیرمک ایسته ییرم :
گؤره ک چاره میز اورتادا اولان فیرتینالار اوچون نه اولا بیلر ؟
منجه چاره میز اویانیش دان کئچیر . اویانیش بیزیم سیلاحیمیزدیر . نه قدر اویانیش چوخالسا او قدرده سیلاح لاناجاییق بیز . اویانان هر بیر میللت الینه وورولان زنجیرلری پرستیش ائتمه یجک کی هئچ اولاری قیرماغادا هر آن جان دا آتاجاق . اویانمیش میللت تورپاقلارینین قاریش – قاریشنا بیله ¬رک و کؤنوللو اولاراق قوروقچودا اولاجاقدیر


text:
آذربایجان موغاملاری دؤدونجو بؤلوم: «راست موغامی (2)» | فرهاد جعفری
- توضیحات
- منتشر شده در دوشنبه, 12 آبان 1393 04:16
دیلکش(Dilkeş) : دیلکش شور موغامینا منسوبدور. بو شؤعبه یه راست موغامیندا 19 –ینجی عصیرین موغام جدوللرینده و هم ده م 1925 – ینجی ایلده عوزئییر حاجی بیگلی نین رهبرلیگی آلتیندا کئچیریلن موسیقی چی لر توپلانتی سیندا قرارا آلینان موغام لار پروقرامیندا راست گلمیریک. سونرالار احمد باکیخانووون تدریس پروقرامیندا دا بو شؤعبه راست ترکیبینده گتیریلمه میشدیر. 20 –ینجی عصیرده دیلکش راست موغامیندا او جومله دن تارزن بهرام منصوروون ایفاسیندا مؤوجود اولموش اولسا دا ، یالنیز م 1984 ده پئداقوق ، سالیم آغایئو اونو تدریس پروقرامینا داخیل ائتدی.
دیلکش فارس سؤزو اولموش و «دل»(اورک) ایله «کش»(جلب ائدیجی ، چکن) سؤزلری نین بیرلشمه سیندن ووجودا گلمیشدیر و اوست اوسته اورگی جلب ائدن آنلامینی داشیییر. بعضی موسیقی شوناس لار دیلکش و کوردونون راست ترکیبینده ایفا اولونماسینا قارشی چیخاراق ، راستین بونلارسیز ایفاسینی تؤرصیه ائدیرلر. آنجاق دیلکشین ولایتی دن سونرا ایفا اولونماسی نین گؤزل آلیندیغینا و موغام هوسکارلاری و دینله ییجی لری نین اونو یاخشی قارشیلادیغینا گؤره بوتون موغام ایفاچی لاری اؤز موغام رئپئرتووارلاریندا دؤنه دؤنه دیلکشی راستدا ایفا ائدیرلر. بو گون بو شؤعبه نین ان مهارتلی و یانیقلی اوخویانی ، خواننده عاریف بابایئو دیر. دیلکش راست موغامیندان علاوه شور عاییله سینه باغلی اولان و قیسا موغام لاردان بیری سی اولان شاهناز موغامی نین بیر شؤعبه سی کیمی ایفا اولونموش و ها بئله موستقیل بیر قیسا موغام شکلینده ده ایفا اولونماقدادیر. میثال اوچون دیلکش موغامی آذربایجانین ان گؤرکملی و ان بؤیوک کامانچا ایفاچی سی هابیل علی یئوین ایفا سیندا اینسترومئنتال شکلیده ایفا اولونموشدور.
کوردو(Kürdü) : کوردو بیر گوشه اولاراق راست موغامیندا دیلکشدن سونرا ایفا اولونان نؤوبتی موغام گوشه سی دیر. کوردو بوندان اؤنجه شاهناز موغامیندا ایفا اولونوردو و بونا گؤره ده بو قیسا موغاما کوردو شاهناز دئییلیردی. کوردو ده دیلکش کیمی 20 – ینجی عصیرده راست موغامینا داخیل ائدیلمیشدی ، بهرام منصوروون نوتا کؤچورولموش راست موغامیندا کوردو-یه ده راست گلیریک. دیلکش و کوردونون ایفاسی نتیجه سینده مؤوقتی اولاراق راست موغامیندان شور موغامینا کئچید آلینیر. ایفاچی کوردونون ایفاسیندان سونرا ولایتی ده ایاق ائدرک راستا قاییتمالی دیر.
شیکسته فارس(Şikəstə Fars) : ایفاچی کوردودن سونرا شیکسته فارس شؤعبه سی نین ایفاسی ایله راستدان بو دفعه سئگاه موغامینا کئچیر. بوتون شیکسته لر ، سئگاه لادی اساسیندا یارانمیش دیر. شیکسته لر ایلک دفعه اولاراق آشیق موسیقی سینده یاییلمیش و سونرالار ضربی موغام لار شکلینده ایفا اولونموش و نهایتده بونلارلا یاناشی سربست بحرده ده ایفا اولونموشلار.
شیکسته ؛ فارس سؤزو اولموش و سینیق ، سینمیش ، اورگی سینمیش آنلامی داشیییر. بو مفهوم شیکسته لرین احوال و روحیه سی ایله اویغون گلیر ، بئله کی شیکسته لر حوزنلو اولورلار. شیکسته فارس دا کئچمیشده ضربی موغام لار سیراسیندا اولموش آنجاق زمان کئچدیکجه بو موغام شؤعبه سی سربست بحرلی موغاملار شکلینه دوشموشدور. شیکسته فارس شؤعبه سی راست موغامیندان علاوه بیر چوخ موغام لاردا او جومله دن سئگاه ، شور ، ماهور هیندی ، اورتا ماهور ، بایاتی قاجار ، راهاب و… ده ایفا اولونماقدادیر آنجاق شکسته فارس ؛ سئگاهین دوغما شؤعبه سی دیر. بو شؤعبه آدلارینی چکدیگیمیز موغاملاردا عینی صورتده ایفا اولونمور. بلکه اونون بو موغاملاردا ایفا ائدیلدیگی یئری / پرده سی فرقلی دیر. هم ده هر بیر موغامین احوال و روحیه سینه اویغون اولاراق ایفا ائدیلیر. بؤتوولوکده بو موغاملارین هر بیری اؤزونه مخصوص شیکسته فارس واریانتینا مالیک دیر. واخت ایله زولفو آدی گوزلوو ان گوزل شیکسته فارس ایفاچی سی اولموشدور. اونون راست و ماهور هیندی موغاملاریندا ایفا ائتدیگی یانیقلی شیکسته فارس آذربایجان موغام ایفاچیلغی تاریخینده تکرار اولونمایان حادثه لرکیمی قئید اولونموشدور.
گاهدان بعضی لری شیکسته فارس ایله یاخین مئلودی لره مالیک اولان خوجسته(Xocəstə) شؤعبه سینی آییرماق ایسته میرلر حال بو کی بونلارین مئلودیک باخیمیندان اوخشارلیق لارینا باخمایاراق هر بیری موستقیل بیر شؤعبه دیر. خوجسته ؛ خوشبخت ، اوغورلو دئمکدیر. خوجسته بعضی واختلار شیکسته فارس یئرینه ایفا اولونور.
موبرّیقه/ موبرّیغه (Mübərriqə) : شیکسته فارس و عیراق شؤعبه لری آراسیندا ایفا اولونان گوشه لردن دن بیری سی موبریقه دیر. بو گوشه اصلینده مبرقع اولموش و قدیم 12 موغامدان بیری سی اولان ، راست موغامی نین بیر شؤعبه سی اولموشدور. آنجاق بوگونلوکده راست موغامی ، اورتا ماهور دا و س موغاملار دا شیکسته فارسدان سونرا بیر گوشه کیمی ایفا اولونور و داها دوغروسو سئگاه لادی ایله بیرلشمیش و شیکسته فارس شؤعبه سی نین ایاغی ساییلیر.
موبریقه اصلینده عربجه مُبَرقَع(Mobərqə) دن آلینمیشدیر و نیقابلی ، اوزو اؤرتولو آنلامی نی داشیییر ، آنجاق زمان کئچدیکجه تورکلشمیش و آذربایجان تورکجه سی نین قایدالارینا اویغون دگیشیک لره معروض قالاراق ، موبریغه شکلینه دوشموشدو. آنجاق بونلارا باخمایاراق چوخ لاری اونو عربجه برق ، ایشیق و پارلاقلیق مفهومونا باغلاماق ایسته ییرلر. اونلارین فیکریجه بو سؤزجوک اصلینده موبریقه اولموش و مبرقع سؤزجوگونون تورکلشمیشی دگیل دیر.
خاوران (Xavəran) : شیکسته فارسدان سونرا ایفا اولونان ایکینجی گوشه خاوران آدلانیر. خاوران گوشه سی ده قدیم موسیقی ده گوشه لر سیراسیندا اولموشدور. 19 – ینجی و 20 –ینجی عصیرلرین موسیقی جدوللرینده خاوران راست موغامی داخیلینده گتیریلیردی. بوندان علاوه خاوران بوگون بایاتی شیراز موغامیندا دا ایفا اولونماقدادیر.
خاوران سؤزجوگونون منشایی حاققیندا ایکی فیکیر سؤیله نیلمیشدیر. بیری سی دؤرد جوغرافی جهتدن بیری سی اولان شرق ، دوغو دئمک دیر. ایکینجی سی ده «موغامات و ابراهیم پیغمبر» آدلی کیتابا اساسلاناراق خوارن (Xəvarən) = خواریق (خاریقه لر = اعجازکار ، فوق طبیعی ایش لر، پارا نورمال) اولموشدور.
عیراق/عراق (Əraq/İraq) : موبریقه و خاوراندان سونرا راستین نؤوبتی حیصه لری ، اونون زیل شؤعبه لری : عیراق ، پنجگاه و راک دیر. بو گون راستین بیر شؤعبه سی اولان عیراق ، واخت ایله قدیم 12 موغامدان بیری سی اولموشدور. عیراق یا عراق سؤزو جور به جور آنلاملاری داشیییر. او جومله دن آسیانین غربینده یئرلشن عیراق مملکتی نین آدی اولوبدور. واخت ایله ایکی عیراق – عیراق عجم و عیراق عرب مملکتلری– مؤوجود اولموشدور. عیراق یا ایراق تورک دیللرینده او جومله دن آذربایجان تورکجه سینده اوزاق دئمکدیر. میثال : «جاندان ایراق» تعبیرینده اوزاق آنلامیندا ایشلنمیشدیر. عیراقین باشقا آنلامی عربجه تار دئمکدیر.
عیراق شؤعبه سی جوشقونلوق ، مردلیک ، ایگیدلیک احوال و روحیه سینی داشییر. ایفاچی عیراقین ایفاسینا باشلادیقداآواز یا داها دقیقلشسک زنگوله لر له باشلامالی دیر. بوندان سونرا موسیقی نی سؤز ایله ایفا داوام ائتدیریر. عیراق شؤعبه سی نین راست موغامیندا اؤنملی یئری اولدوق ایله برابر باشقا موغاملاردا او جومله دن ماهور هیندی و راهابدا دا ایفا اولونور.
پنجگاه(Pəncgah) : پنجگاه ان قدیم دؤورلردن بوگونه قدر راست موغامی نین بیر شؤعبه سی اولموش ، ائله بونا گؤره ده بعضی خالقلارین موسیقی سینده راست موغامی ، راست پنجگاه آدلانیر. پنجگاه ایکی سؤزدن پنج ؛ فارسجا بئش و گاه ( یئر و مکان) دان عمله گلن سؤزجوکدور. بوتؤولوکده پنجگاه ؛ بئشینجی یئر یا مؤوقئع دئمکدیر. بونلارا باخمایاراق بو مفهومون بو شؤعبه ایله هئچ ایلگی سی اولمامیش و اونون یالنیز آدی پنجگاه (بئشینجی مؤوقع) دیر. بعضی لری نین فیکریجه بو بئشینجی یئر ایفاده سی پنجگاهین راستدا بئشینجی شؤعبه اولدوغونو یئتیریر. حال بوکی بوندان اؤنجه ایشاره اولوندوغو کیمی پنجگاه ان قدیم چاغلاردان موبریقه ایله بیرلیکده راستین بیر شؤعبه سی اولموشدور. بورادا بیر سورغویا راست گلیریک ، ائله ده راست موغامی نین قدیم دؤورلرده وور – توت ایکی شؤعبه یه مالیک اولدوغو زماندا ، پنجگاه نئجه بئشینجی یئری توتمالی دیر ؟
پنجگاه دا راستین زیل شؤعبه لریندن بیری سی دیر آنجاق عیراق لا قیاس اولوندوقدا ، پنجگاه اولدوقجا حوزنلو و کؤورَک سجیه له نیر. پنجگاهین مئلودی سی راست-ین تملی/ مایه سی ، عوشاق و حسینی شؤعبه لر و گوشه لرینه بنزه ییر ، آنجاق پنجگاه بونلارین عکسینه اولاراق ، زیلده ایفا اولونور.
راک (Rak): عیراق و پنجگاه شؤعبه لریندن علاوه راست موغامی نین زیل حیصه لریندن بیری سی و داها دوغروسو ان زیل حیصه سی راک گوشه سی دیر. بو گوشه پنجگاهدان سونرا گلن نؤوبتی گوشه دیر. راک سؤزو عربجه اساس ، دیرک و دایاق آنلامینی ایفاده ائدیر. کئچمیشده موختلیف راک شوعبه لری اولموشدور. 1970 – ینجی ایللرده بهرام منصوروون ایفاسیندان نوتا کؤچورلن ماهور هیندی موغامیندا کشمیر راکی ، عبدالله راکی و هیندی راکی و ها بئله راست موغامیندا خوسروانی راک-ینا راست گلیریک. بو گوشه 1925 – ینجی ایلده کئچیریلن موسیقیچی لر توپلانتی سیندا خوراسانی راک آدی ایله قبول اولونموشدور. آنجاق بوگون راست موغامیندا تکجه راک آدلانیر. راک گوشه سینی بو آد ایله تار ایفاچی سی ، کامیل احمدوو راست موغامیندا یئرلشدیرمیشدی.
قرایی (Qərayi)– راستا اَیاق : راستین زیل شؤعبه لری و گوشه لری نین ایفاسیندان سونرا ، موغامی زیلدین بمه ائندیرمک و اوندان سونرا تمله (مایه) قاییتماق لازیمدیر. بو پروسئس قرایی شؤعبه سی نین ایفاسی واسیطه سی ایله اولمالی دیر . بونا گؤره کی قرایی بم پرده لرده اوخونور. قرایی راستین سون شؤعبه سی دیر.
قرایی سؤزونون حاققیندا ایندی یه قدر هئچ موسیقی شوناس یا عالیم معین فیکیر سؤیلمه میشدیر. بئله کی بونون آدیندان بئله بللی اولور، تورک سؤزو اولموش و قارا یا قره سؤزجوک ایله علاقه دار دیر و اونون عربلشدیریلمه سی و یا فارسلاشدیرماسی احتمالی چوخ دا تصادوفی دگیل ، کئچمیشده قاراباغ و قاراجاداغ سؤزلری ده بو کیمی دگیشیک لره معروض قالاراق قراباغ و قراجه داغ شکلینده ایشلنیلیردی. آذربایجان تورکجه سینده قرا سؤزجوکو واسیطه سی ایله قارا رنگی ، بؤیوکلوک و موحتششملیک ایفاده اولونور. بونلاردان علاوه قارا سؤزو اوغوز تایفالاری نین عنعنه لرینده جوغرافی جهت لری و داها دقیق دئسک قوزئی یا شیمال یئرینه ایشلنیلیردی. آنجاق بو شؤعبه نین هانسی علته گؤره قارا ایله ایلگی ده اولماسی هله ده بللی دگیل.
قرایی شؤعبه سی نین اؤنملی خاصیتی اونون ایفاسیندا موسیقی آخینی نین گئتدیکجه زیلدن بمه دوغرو گئتمگینده دیر. نهایتده بئله لیکله تمله (مایه) کئچید آلینیر و تمله ایاق ائتمکله راست موغامی نین ایفاسی سونا چاتیر. قرایی شؤعبه سی راستدان علاوه بیر نئچه موغامدا او جمله دن ماهور هیندی و راهابدا مؤوجود دور.
راست موغامی شؤعبه لری نین تحلیلینده ایکی مساله قاباریق شکیلده اؤزونو گؤستریر : 1- بو موغامین شؤعبه لری نین آدلاری لوغت باخیمیندان یاری عرب منشالی و یاری تورک منشالی یا فارس منشالی سؤزلردن عیبارت دیر. بو دا عرب ، تورک و فارس دیل لری نین تاریخده بیری بیری ایله یاناشی یاشاماسی و بیری سی نین باشقاسینا اوستونلوگو اولماماسی دئمک دیر. 2- لاد باخیمیندان دا بو شؤعبه لر و گوشه لردن : ویلایتی ، دیلکش و کوردو شور لادیندان ، شیکسته فارس و موبریقه سئگاه لادیندان اولموش ، تکجه پنجگاه و راستین تملی راست لادینا باغلی دیرلار و ها بئله اؤنجه ایشاره اولوندوغو کیمی عیراق ، عوشاق و حسینی ده کئچمیشده موستقیل موغام اولموش اولسالاردا ، بو گون راست موغامیندا شؤعبه و گوشه اهمیتینی داشییرلار. قرایی و راک سونرادان بو موغاما قاریشمیشلار و داها دوغروسو سونرادان «راست»لاشمیشلار. بوتون بونلاری نظرده آلماقلا نئجه دئمک اولار کی راست موغامی ان قدیم چاغلاردان بو گونه قدر دگیشیلمز قالیر ؟! بو سووال اوندا یئرسیز اولا بیلردی کی باشقا موغاملار دا تاریخ بویو بو دگیشیک لیک لره معروض قالماسین. آنجاق خاطیرلاتماق لازیم دیر کی بوتون موغام لاریمیزین بو دگیشیکلیک لردن اوزاق قالا بیلمدیگی نی نظرده آلاراق دئمک اولار کی راست موغامی دا باشقا موغاملار لا قیاس اولوندوقدا راست موغامی اونلارا نیسبت تاریخی دؤورلرین حادیثه لریندن اؤزونو چوخراق قورویوب ساخلایا بیلمیشدیر. حال بو کی بوگون بوتون موغاملار – اساس موغا ملاردان توتموش ، قیسا و ضربی موغاملارا قدر- کئچمیشده موغام شؤعبه و گوشه اهمیتینی داشیمیشلار و تکجه راست و نوا موغامی ان قدیمدن بو گونه دک اوز موغاملیغینی قورویوب ساخلایا بیلمیشلر. بئله کی شور ، بایاتی شیراز ، هومایون ، چاهارگاه ، سئگاه و باشقا موغاملار تاریخ بویو موغام شؤعبه لری و یا گوشه لری اولموشلار. ایندی ایسه آرتیق موغام شکلینه دوشموشلر.
راست کئچمیشده 12 موغامدان بیری سی اولموشسا دا ، بو گون ده یئتدی اساس موغامدان بیری سی دیر. او نئچه یوز ایل بوندان اؤنجه موغاملار سیراسیندا بیرینجی اولسا دا ، ایندی ده بیرینجی یئری توتماقدادیر. بونلاردان علاوه راست ؛ قدیم موسیقی نین بیر نئچه شؤعبه سی نی اوز ترکیبینه داخیل ائدرک ، اونلاری قورویوب ساخلاییب. او جومله دن پنجگاه شؤعبه سی و هم ده موختلیف موغاملاری ، شؤعبه لری و گوشه لری او جومله دن عیراق ، حسینی ، عوشاق و… اؤز ایچینده اریتمیشدیر و اونلارا راست لادینا مخصوص اولان احوال و روحیه نی وئرمیشدیر. بؤتوولوکده راست موغامی کیشیلیک ، مردانه لیک ، ایگیدلیک سجیه لرینی اؤزونده جمعلشدیریر. بو احوال و روحیه هر زامان آذربایجانین موختلیف خواننده لری ایستر کیشیلر و ایسترسه ده قادین لارین سسینده تمثیل اولونور. باخمایاراق کی آذربایجان خواننده لری دؤنه – دؤنه بو موغاما موراجیعت ائتمیشلر و ائدیرلر آنجاق آذربایجان موغام تاریخینده راست موغامی نین ان ماهیر ایفاچی لاری زولفی آدی گؤزلوو ، حاجی بابا حسینوو و یعقوب محمدوو اولموشدور.آذربایجاندا زولفی آدی گؤزلوو بو موغامین ان مهارتلی ایفاچی سی اولموش و اونون ایفاسی بیرینجی یئری توتور. حاجی بابا حسینوو زولفو مکتبی نین داوامچی سی اولاراق زولفو دن سونرا بو موغامین ایفاسیندا ان شهرتلی مغنی ایدی. حاجی بابا حسینوو و یعقوب محمدوو ؛ دفعه لرله بو موغاما موراجیعت ائتمیشلر و هر بیری فرقلی یول ایله اؤز مؤهورلرینی بو موغاما وورموشلار. خاطیرلاتماق لازیمدیر کی راست موغامی بوتون موغاملارین آناسی ساییلیر ، بو موغام بوتون شرق خالق لاری نین موسیقی سینده مؤوجوددور.بو موغام عرب مملکتلری موسیقی سینده «رست» و فارس (ایران) موسیقی سینده «راست پنجگاه» کیمی تانینمیشدیر.
قایناقلار
زهراب اوو، رامیز (1388) موغامات آذربایجان ، تبریز.
بابایئو عاریف (1994) راست دستگاهي و اوْنون خواننده ياراديجيليغيندا ايفاسينا داير مئتوديك تؤوصييهلر ، باکی.
میرزایئو ، ذاکیر (2010) راست موغامی (موغام فنی اوزره مئتودیک وساییط) ، باکی.
موسازاده ، رافیق (-) راست موغامی ، باکی.
قابیسسانلی ، شاکیر (2010 ) موغامات و ابراهیم پیغمبر ، باکی.
نواب ، میر محسن (1989) کشف الحقایق مثنوی ، باکی.
Read more at http://www.anlam.biz/?p=17530#EwgZQfloaqDFfh5H.99


text:
محمد عبده
محمد عبده (ه.ق ۱۲۶۶-جی ایلدن ۱۳۲۳-جو ایلهجه) آدلیم میصرلی دین عالیمی و ایصلاحچیسی. محمد عبده اؤز اۇستادی جمالالدین اسدآبادی کیمی میلادی ۱۹-جو یۆز ایللرین سوْنوندا باشلانان ایصلاحچی دینی حرکتلره بؤیوک اثر قوْیموشدور.
یاشاییشی[دَییشدیر]
محمد بن عبده بن حسن خیرالله ه.ق ۱۲۶۶-جی ایلده بحیره ولایتینده شبراخیت شهرینه باغلی اوْلان محلة نصر کندینده، تۆرک (قایناقلاردا تۆرکمن) آتا و عرب آنادان دوْغولموشدور. طنطا شهرینده ۱۳ یاشاجا تحصیل ائتمهدن سونرا جامع احمدییه گئتمیشدیر. جامع احمدیدن سوْنرا جامع الأزهرده تحصیلین ایدامه وئرمیشدیر.[۱]
اثرلری[دَییشدیر]
محمد عبدهنین آرتیقراق تانینمیش اثرلری:
- رسالة التوحید
- شرح نهج البلاغة للإمام علی بن أبی طالب (ع)
- العروة الوثقی (جمالالدین اسدآبادییله بیرلیکده)
- الإسلام والنصرانیة بین العلم والمدنیة
- إصلاح المحاکم الشرعیة
- ...


text:
اتنیک قوروپ
ائتنیکلیک یا دا ائتنیک قوروپ _ منسوبلارینین بیربیرلرینی گئرچک و یا فرضی بیر اورتاق گئچمیشه دایاناراق اؤتکیلشدیردیکلری اینسان توپلولوغو.[۱] ائتنیک قوروپلار هر تورلو کولتور فرقلیلیقلاری ایله دیگرلریندن آیریلان سوسیال (ایجتیماعی) قوروپلار دیر. بعضی اؤلکهلرده اونلارجا، بعضیلرینده ایسه یوزلرجه ائتنیک قوروپ بولونا بیلمکدهدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Marcus Banks, Ethnicity: Anthropological Constructions (1996), s. 151 "'ethnic groups' invariably stress common ancestry or endogamy". (İngilizce)


text:
چته عملیاتیندا ۱۳ نفر حیاتینی ایتیردی
چاتیشمانین سونوندا پلیسین کنترلو تامامیله اله آلدیغی، زورلا ساخلانیلان ۲ نفرین قورتاریلدیغی بیلدیریلدی
مکزیکین خالیسکو ایالتینده گوونلیک گوجلرینین بیر چتهیه قارشی گئچیردیگی عملیاتدا دؤردو پلیس اولماقلا ۱۳ نفر حیاتینی ایتیردی.
مکزیک مطبوعاتیندا یئر آلان خبره گؤره، ال سالتو شهرینین سن لورنزو سمتینده پلیس ایله عملیات تشکیل ائتدیگی چته عضولری آراسیندا چاتیشما چیخدی.
چاتیشمادا ۴ پلیس حیاتینی ایتیردی، ۹ چته عضوو اؤلدورولدو.
تسلیم اولان ۸ چته عضوو گؤزآلتینا آلیندی، اوچو ایسه آغیر یارالاندی.
ایالت ساوچیلیغیندان وئریلهن آچیقلامادا چاتیشمانین سونوندا پلیسین کنترلو تامامیله اله آلدیغی، زورلا ساخلانیلان ۲ نفرین قورتاریلدیغی بیلدیریلدی.
رایوندا پولیس طرفیندن گئنیش تدبیرلرین داوام ائتدیی پایلاشیلیب.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا بیرلیگیندن ایرانا چاغری
"ایرانین اعتراضلاری زوراکیلیقلا یاسدیرماغی عاجیل اولاراق دوردورماسینی و اینترنت ایله سربست بیلگی آخیشینی تامین ائتمهسینی گؤزلهییریک"
ترور سالدیریسیندا ۱۱ اکینچی اؤلدو
ترور هؤرگوتو باتی آفریقا ولایتینین تشکیل ائتدیگی سالدیریدا ۱۱ اکینچی حیاتینی ایتیردی
"ایکی نسیلدن سونرا ایلک دفعه اتم سلاحی قوللانما احتیمالی وار"
قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو: اتم گوجونه صاحیب اولانلارین آرتان رقابتی و سؤیلملریندن قایغیلیییق


text:
گوجلو یاغیش داشقینا سبب اولدو - 16 اؤلو
داشقین زامانی 16 نفر اؤلوب، 36 نفر ایتکین دوشوب.
چین-ین قوزیی- باتی سینداکی چینگهای ایالتینده گوجلو یاغیش نتیجهسینده داشقین باش وئریب.
داشقین زامانی 16 نفر اؤلوب، 36 نفر ایتکین دوشوب.
داغلیق بؤلگهده یئرلشن مختار بولگهده باش وئرن داشقین ایله علاقهدار ایکینجی درجهلی آژیر طبلی چالینیب.
چینگهای یانغین و قورتارما ایدارهسی آختاریش- قورتارما عملیاتلاری اوچون بؤلگهیه تخمینن 600 نفردن عبارت بیر قروپ گؤندریب.
ایلگیلیلی خبرلر
ایلدیریملار آدانی ایشیقلاندیریر
ایسپانیانین منورکا آداسیندا باش وئرهن فیرتینا سیراسیندا گؤی اۆزو آردیجیل ایلدیریم چاخمالاری ایله ایشیقلاندی
ساغلیق باخانی قوجا باکیدا
۲۰ یانوار شهیدلرینین دفن اولوندوغو شهیدلر خیابانینی زیارت ائدن قوجا، بوراداکی "ابدی مشعل" عابیدهسینین اؤنونه چلنگ بوراخدی