text:
(22)
قورئاندا؛ اینسان تیپلری
وَكُنْتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَةً ﴿۷﴾ فَأَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَيْمَنَةِ ﴿۸﴾ وَأَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ مَا أَصْحَابُ الْمَشْأَمَةِ ﴿۹﴾ وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ ﴿۱۰﴾ أُولَئِكَ الْمُقَرَّبُونَ ﴿۱۱﴾ فِي جَنَّاتِ النَّعِيمِ ﴿۱۲﴾ (سورة الواقعة)
(اۇ زامان) سیز، اۆچ صئنئف اۇلورسونوز: (بیرینجیسی) اوغورلولار صئنئفئدئر. نە موتلو اۇ اوغورلو اۇلانلارا! (ایکینجی صئنئف) اوغورسوزلاردئر. نە یازئق اۇ اوغورسوزلارا! بیر دە اؤندە گیدنلر (صئنئفئ) وار؛ حپ اؤندە گیدنلر! اۇنلار، هر تۆرلۆ ایکرامئن یاقئنئنا آلئنئرلار. نیعمتلرلە دۇلو باحچەلر ایچیندە اۇلورلار. (واقئعا سورەسی؛ 12-7)
“اینانانلار ایچیندە ایمانئ مۆکممل اۇلانلار، آحلاقئ أن گۆزل اۇلان وە عائیلەسینە أن حۇش داورانانلاردئر. (تیرمیذی)
دگرلی گنچلر،
اۇقودوغوموز آیتلر، آحیرتتەکی بیر تابلۇدان بیزلرە حابر ورمکتەدیر. تۆم اینسانلارئن دۆنیادا فارقلئ فارقلئ صئنئفلاندئرابیلەجگینی حپیمیز بیلیریز. مثەلا زنگین، یۇقسول؛ اوزون بۇیلو، قئسا بۇیلو؛ گۆچلۆ، ضایئف، گیبی… آما بو دۆنیانئن سۇنوندا واراجاغئمئز یر اۇلان آحیرتتە بۆتۆن بو صئنئفلاندئرمالار اۇرتادان قالقاجاقتئر. آللاە تعالانئن واقئعا سورەسی؛ 12-7-نجی آیتلریندە حابر وردیگینە گؤرە سادەجە اۆچ صئنئف قالاجاقتئر. بو اۆچ صئنئفئن اؤزللیکلری نەلردیر مراق أدییۇر موسونوز؟
دگرلی گنچلر،
اۇقودوغوموز آیتتە “أَصحَابُ المَیمَنَةِ” دییە گچن ایفادە، دیلیمیزە اوغورلولار یا دا کیتابئ ساغدان وریلنلر دییە چەویریلەبیلیر. پکی آحیرتتە بو صئنئفتان اۇلابیلمک ایچین دۆنیادا ناسئل داورانمامئز گرکیر؟ ألبتتە مۆمینجە وە مۆتتاقیجە یاعنی تاقوالئ داورانمامئز گرکیر.
پکی کیمدیر مۆمین، کیمدیر مۆتتاقی؟ مۆمین گنل اۇلاراق اینانان دییە تۆرکچەیە ترجۆمە أدیلسە دە، آصلئندا “اینانئپ گۆونن” دەمکتیر؛ چۆنکۆ یانئندا گۆونی گتیرمەین اینانچ، آصلئندا قورو سؤزدن عیبارتتیر.
قورئان، نیسا سورەسی؛ 136-نجئ آیتتە اینانئپ گۆوننلری تاعریف أدرکن اۇنلارئن آللاها، ألچیسینە، اۇ ألچییە ایندیردیگی کیتابا وە داحا اؤنجە ایندیردیگی کیتابلارا اینانئپ گۆونمەسی گرکتیگینی سؤیلەر. بورادا سایئلانلارئن تامامئ، تملدە عاینئ یۇلو گؤستریر وە هیچبیری بیربیرییلە چلیشمز.
آللاها، ألچیسینە وە کیتابلارا گۆونمک دەمک، اۇنلارئن گؤستردیگی یۇل دئشئندا حارەکت أتمەمک؛ قارشئمئزا چئقان زۇرلوقلارا یا دا بیزە آنلئق اۇلاراق جاذیب گلن کؤتۆ شەیلرە راغمن آللاهئن بلیرتتیگی یۇلو ایزلەمک دەمکتیر. هر زامان بونون بیزیم ایچین أن اییسی اۇلدوغونو بیلمک وە بونا گؤرە داورانماق، گۆونیمیزین گؤسترگەسیدیر. ذاتن بو شکیلدە داوراندئغئمئزدا، اۇقودوغوموز حادیثی شریفتە دە بلیرتیلدیگی گیبی أن گۆزل آحلاقئ سرگیلەمیش اۇلوروز.
دگرلی گنچلر،
تاقوا، اینسانئن آللاها سایغئ دویدوغو ایچین “اۇندان” چکینەرک، یاساقلادئغئ شەیلردن اوزاق دورماسئ وە بؤیلەجە کؤتۆلۆکلردن کندینی قۇروماسئدئر. بونلارئ یاپابیلن اینسانلارا قورئاندا “مۆتتاقی” دەنیر.
آللاە مۆتتاقیلر ایچین، ایچیندن ائرماقلار آقان، ییەجکلری وە گؤلگەلری بیتمز تۆکنمز بیر جننت مۆژدەلەمیشتیر؛ آنجاق قۇنوشمانئن باشئندا اۇقودوغوموز آیتتەکی اؤندە گیدنلردن اۇلماق ایستییۇرساق، سادەجە مۆتتاقی اۇلماقلا یتینمەمەمیز، داحا آکتیف اۇلوپ کؤتۆلۆکلرە قارشئ مۆجادلەدە وە اییلیکلری یایمادا اؤندرلیک أتمەمیز گرکمکتەدیر.
دگرلی گنچلر،
نیسا سورەسی؛ 136-نجئ آیتتە، آللاهئ، ملکلرینی، کیتابلارئنئ، ألچیلرینی وە آحیرت گۆنۆنۆ گؤرمزلیکتن گلنلرین کافیر اۇلاجاقلارئ بلیرتیلیر.
پکی، کافیرلرین اؤزللیکلری نەلردیر؟
کافیرلر، فورقان سورەسی؛ 55-نجی آیتە گؤرە آللاها وە أمیرلرینە آرقاسئنئ دؤنن، اۇنلارا قارشئ شەیطانا وە دستکچیلرینە آرقا چئقان کیمسەلردیر. بو یۆزدن تۆرکچەیە، آللاهئن آیتلرینی گؤرمزلیکتن گلن، گؤرمەمکتە دیرنن کیشی اۇلاراق ترجۆمە أدیلەبیلیر. کلاسیک ماعنادا آنلاشئلدئغئ گیبی کافیر، “آللاە یۇقتور” دیەن کیشی دگیلدیر؛ چۆنکۆ آصلئندا دۆنیادا آللاهئن وارلئغئنئ حیسسەتمەین اینسان یۇقتور. آنجاق بو حیسلرینین اۆستۆنۆ اؤرتنلر واردئر. ذاتن “کافیر” کلیمەسینین کؤکۆ دە “اؤرتمک” آنلامئندادئر.
بیر دە باعضئ اینسانلار واردئر کی، آللاها اینانئر آما “اۇنون” باعضئ یتکیلرینی باشقا وارلئقلارئن دا قوللانابیلەجگینی دۆشۆنۆر. فانتاستیک فیلملردەکی دۆنیانئن یؤنتیمینە قارئشان اینسانلارئن یا دا دیگر وارلئقلارئن گرچک اۇلدوغونو دۆشۆنمک گیبی… بؤیلە دۆشۆنن اینسانلار کافیردیر؛ آما عاینئ زاماندا مۆشریکتیر. چۆنکۆ آللاهئن یتکیسیندە اۇرتاقلارئ اۇلدوغونو دۆشۆنۆرلر.
نیسا سورەسی؛ 116-نجئ آیتتە دە شؤیلە دەنیر:
“آللاە، کندیسینە اۇرتاق قۇشولماسئنئ باغئشلاماز.”
آیتتە، دیگر گۆناەلار، شیرکین آشاغئسئنداکی گۆناەلار اۇلاراق تانئملانئر. یاعنی شیرک، گۆناەلارئن أن بۆیۆگۆدۆر.
آللاهئن أمیرلرینین عاکسینی سؤیلەین بیر کیشییە اویماق دا اۇ کیشییی آللاەتان اۆستۆن توتماق، بؤیلەجە آللاها اۇرتاق قۇشماق اۇلور. بۆتۆن حایاتئمئزدا قارارلارئمئزئ آللاهئن بویروق وە یاساقلارئنا گؤرە ورملیییز. هرحانگی بیر قۇنودا چلیشکیدە قالئرساق، موطلاقا آللاهئن بویروق وە یاساقلارئنا اویمایئ سچملیییز.
دگرلی گنچلر،
قورئاندا سؤزۆ أدیلن بیر اینسان تیپی دە مۆنافئقلاردئر. مۆنافئق دیلیمیزە “ایکییۆزلۆ” اۇلاراق چەوریلەبیلیر. ایکییۆزلۆلرین أن بلیرگین اؤزللیگی اینانانلارئن یانئندا، اینانمئش گیبی؛ کافیرلرین یانئندا ایسە اۇنلاردان بیرییمیش گیبی داورانمالارئ وە اۇنلارلا برابر اینانانلارئن آردئندان ایش چەویرمەلریدیر. بو نەدنلە چۇق تهلیکەلیدیرلر.
بیر دە فاسئقلار واردئر. ایشلەدیگی گۆناەلارئ سۆرکلی تکرارلایان، بو یۆزدن اۇنلاردان آرتئق راحاتسئز اۇلمامایا باشلایان کیشیلرسە؛ دۇغرو یۇلدان چئقمئش، یاعنی فاسئق اۇلموشلاردئر.
بو اینسان تیپلرینین اؤزللیکلرینین فارقئندا اۇلورساق وە قورئانا اویاراق یاشارساق قورتولوشا أرنلردن اۇلاجاغئمئز اومولور.


c: text/html

text:
بؤلمه:شهر ایله ایشلرینه گؤره کیمسهلر
آلتبؤلمهلر
بۇ بؤلمهده، جمعی ۵۰-دن، آشاغیداکی ۵۰ آلتبؤلمه واردیر.
ا
- ایشلرینه گؤره آنکارالیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره ابوکاتالیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره احمدآبادلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره امریتسارلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره ایبادانلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره ایروانلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره ایستانبوللولار (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره ایندورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره باکیلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره بروکسللیلر (۱ ب)
- ایشلرینه گؤره بمبئیلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره بنارسلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره بنقلورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره بیتالمقدسلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره تریسورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره توکیولولار (۱ ب)
- ایشلرینه گؤره تیانجینلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره جایپورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره دهرادونلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره دهلیلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره روملولار (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره سانتیاقولولار (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره شانقهایلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره لاقوسلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره لاهورلولار (۱ ب)
- ایشلرینه گؤره مادریدلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره مانیللیلر (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره منقلورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره موسکولولار (۱ ب)
- ایشلرینه گؤره میسورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره میلانلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره ناقپورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره نیشاپورلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره هلسینکیلیلر (۳ ب)
- ایشلرینه گؤره ویلنیوسلولار (بوش)
- ایشلرینه گؤره وینلیلر (۳ ب)
- ایشلرینه گؤره پاریسلیلر (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره پتنالیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره پراقلیلار (۳ ب)
- ایشلرینه گؤره پونهلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره پکنلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره چنایلیلار (بوش)
- ایشلرینه گؤره کاراکاسلیلار (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره کراچیلیلر (۲ ب)
- ایشلرینه گؤره کلکتهلیلر (۱ ب)
- ایشلرینه گؤره کوپنهاقلیلار (۳ ب)
- ایشلرینه گؤره کوچیلیلر (بوش)
- ایشلرینه گؤره کیئفلیلر (۱ ب)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
مارک قونزالز
مارک قونزالز (اینگیلیسجه: Mark González) (دوْغوم:۱۰ ژوئیهٔ ۱۹۸۴ (۳۸ یاش) Durban) بیر فوتبالیست. شیلی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مارک قونزالز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- Articles using Template:Medal with Winner
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۴-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- لیورپول کولوبونون اویونچولاری
- رئال سوسیداد کولوبونون اویونچولاری
- رئال بتیس کولوبونون اویونچولاری
- زسکا موسکو کولوبونون اویونچولاری
- کولو-کولو کولوبونون اویونچولاری


text:
مهاباد جومهوریتی
مهاباد جومهوریّتی — ایرانین قوزئیباتیسیندا بیر جومهوری اولاراق ۱۳۲۴–جی بهمن آیینین ۲–سینده آذربایجان اراضیسینده قورولموشدور. بو جومهوریّتین عؤمرو بیر ایلدن آرتیق چکمهیب و ۱۳۲۵–جی گۆنش هیجری ایلینین آذر آیینین ۱۶–سیندا سونونا چاتدی و داغیلدی. بۇ جومهوریّتین باشکندی مهاباد شهریایمیش و جومهوریتین باشچیسی دا قاضی محمد ایمیش.
آذربایجانین بیر بؤلومو
آرشی روزولت آمریکانین معاون نظامی وابسته سی قاضی محمد له گوروش ائدیب و چوخلو دانیشق لار آپارندان سونرا قاضی محمد مهاباد دا اونا چاپ اولونان ( کردستان) آدلی گونده لیک و از یایلان درگی لری گوستریب اونلارین نئچه سینده کوردستانین انجمن اوستانی تیترین گوستریب و بئله دئمشکن بو بیر یانلیش ایش دیر ائله کی منی هیسلندیریب اوستان کوردستان آدیندا بیر شئی یوخدور بیز آذربایجانین بیر بولومو اولاراق من ایستمیرم بو یانلش نوسخه لر یایلسین. 1377 جی ایلین بهمن آییندا تورکیه نین حزب کارگران کرد تلویزیونی قاضی محمدین جومهوری کوردستان قورولوش ایل دونومونده قسم نامه سین یایب بئله دئیرکن من آند ایچیرم اوز بیرلیگیمی آذربایجان جومهوری سی ایله حیفظ و ساخلییام....[۱]
گؤرونتولر
قایناق
- ^ ژنرال احسان نوری پاشا - رحیم اشنویی محمودزاده - انتشارات حسینی اصل - 1388 صفحه لر 80 - 81


text:
ایندییهدک دؤرد کتاب شعرینی اوخویا بیلمیشیک. گونئی آذربایجان قادین شعریمیزی تمثیل ائدیر. شعرلرینه بعضا آچیقلامالار، تنقیدی مقالهلر ایسه یازیلیب. بونونلا بئله دئییلمهمیش سؤزلر ده وار هله. نیگار خیاوینین دفترلری ائله جمعیتیمیزین یاشادیغی چالپاشیق حیاتی عکس ائتدیریر. بیر یاندان عنعنوی باغلیلیقلار، کئچمیشه وفالی قالماق، بیر یاندان مدرن دوشونجهلره آرخالاناراق گلهجهیی منیمسهمک، یئنی نظام قورماغا چالیشماق. «منیم شعریم» و «کؤلگهده کی سس»ده عنعنه و اسکی داورانیشین اوستون مؤوقعی وار. قافیهلی دوشونجه گئت- گئده میدانی بوشالتماقدا گؤرونسهده، هله دوام ائدیر. خیال چوخ یئرده بایاغی و یوروجودور. بو ایکی کتابین، اؤزهللیکله «منیم شعریم»ین دیلی ده جیلیزدیر. «منیم شعریم»ده مدرن حیاتین نشانهلرینی چوخ آز گؤرمک اولور. اوچونجو کتابدا، نیگار اؤزونو تاپیر و دیلینه، خیالینا، شعرینین اشیالارینا اویغونلوق وئرمهیه چالیشیر. آمما کتابین سونوندا گلن قوشما و اؤزهللیکله «شعریمه تشککور» شعرلری ایشینی زای ائدیر. منجه «شعریمه تشککور» بایاغی بیر فخریهدیر کی شاعر اونو بیاننامه کیمی اورهیی ایله کئچیردییی اوتورومون خاتمهسینده بوراخیر. «الیمده اللی بارماق» نیگارین سونونجو شعر دفتریدیر. بو دفترده دیلین و معنانین اوستون مؤوقعی وار. شاعر سربست دیلی بو کتابدا نمایش ائتدیریر و … .
شعرین دیلی بو گون لاپ اؤن پلاندا دورور. شاعرین دیل ایله قوردوغو مناسبتین نئجهلییی تنقیدچینین اساس مسألهسیدیر. بو گون شاعر دیل ایله اویناماغی، دیله قاباریق مؤوقعی وئرمهیی باجارماسا، یوکسک سویهلی شعر یاراتماغین بیر امکانین اودوزماقدادیر یقین. هردن ـ هردن دیلی قابارتماق اوچون اونون سینتاکسیسینه ال آپارماق، معین حرفلری تکراراَ ایشلتمکله اؤزهل موسیقییه یول آچماق، سؤزجوکلرین ترکیبیندن یاخود سیندیریلماسیندان، اویغون اولاراق باشقا معنالار داشییان سؤزجوکلر دوزلتمک، فعللرین تصریفی نورماسینی سیندیرماق و … دیلین اؤن پلانا چیخماسینا امکان وئریر. شاعر بونو باجاریرسا اوغور قازانماسی قولایلاشیر، باجارمیرسا چتینلیک چکمهلی. بوندان علاوه، اسکی سؤزجوکلر و بایاغی ایفادهلر ایسه شعرین گؤزهللییینه آفتدیر، دیلین هیجانلی داورانیشینا انگل تؤرهدیر. نیگارین ایلک دفترینده اسکی و دورقون دیل اوخوجونو داریخدیریر:
آداملار آراسیندا داریخیرام
بیلمیرم احساسلار نه بیچیمدهدی منیم … . ص. ۱۵
یاخود:
نیسگیل دنیری آغ بنیزی پوزدو سارالتدی
سئوگیدن پؤرتموش
آلما یاناقلی قیزلار
هارداسینیز؟ کؤلگه … . ص. ۴۱
سؤزجوکلر بعضاَ یانلیش آنلام داشیییرلار. بو یاراماز سهولر نیگارین ایکینجی و اوچونجو دفترلرینده ده وار:
اوزالمیر / اوزانمیر، منیم … . ص. ۴۸ ـ اوستونهلمک / اوستون گلمک، همان. ص. ۷۷ ـ زویویور / زویولدهییر، همان. ص. ۸۶ـ یانغین / یانغی، کؤلگه … . ص. ۵ و … . بو یانلیش لاپ آزی اون دؤنه یالنیز بو کتابدا گؤرسهنیرـ اوچاراغیندا / اوچاریندا و بلکه ده اوچماغیندا، همان. ص. ۴۴ ـ دالغینیر / دالغین اولور، دالغینلاشیر، همان. ص. ۹۲ ـ دؤنوشردیم / دؤنردیم، شهرین … . ص. ۲۸ ـ سولهلنمیش / سولانماقدانمی، سولنمکدنمی؟ هر هانسی اولورسا یانلیشدیر. همان. ص. ۱۲۱٫
یانلیش سؤزجوکلرین شعره یول تاپماسی بعضاَ ده قافیه سیخینتیسیندان تؤرهنیر. آشاغیداکی بندده «دؤنوشردیم» سؤزجوکو «یئرلشردیم» و «ائولشردیم» سؤزجوکلری ایله برابر قافیه دوزلتمک اوچون ایشلهنیب:
شاعر اولسایدیم …
داملایا دؤنوشردیم
یئرلشردیم
ائولشردیم
داملا دونیاسیندا! شهرین … . ص. ۲۸
قافیه و عروض باشقا نقصانلارا دا سبب اولا بیلیر. شاعر بعضاَ شعرین وزنینی قوروماق اوچون بوش یئرلری ایستهمهدییی سؤزجوکلرله دولدورماغا مجبور اولور:
گؤزون آلدین گؤزومدن، مهربانلیقدان نه تئز دویدون!
منی قوودون او قلبیندن قوناقلیقدان نه تئز دویدون منیم … ص. ۱۳
بو بیتده «او» سؤزجوکو هزج بحرینه عاید اولان مفاعیلن رکنونون ایلک هجاسی ناقص اولماسین دئیه، مجبوراَ ایشلهنیب و چوخ دا یئرسیزدیر. هجا بؤلگولو شعرلرده ده بو کیمی گرهکمز ایشلر گؤرسهنیر:
دئیرم اؤزومه، اؤیرن دنیزدن
دایانیب دورماقدان چکین سن، چکین
تالاشدان قورولوب حیاتین داشی
حیاتدا دالغالان دنیزلر تکین همان. ص. ۶۵
ایکینجی مصراعدا گلن «سن» سؤزجوکو گرهکسیزدیر و یالنیز هجا ناقصلییینی آرادان قالدیرماق وظیفهسینی داشیییر. نیگارین ایلک دفتری دولودور بئله ـ بئله یارامازلیقلارلا. آرا ـ سیرا یانلیش مفهوملار گؤزه چارپیر؛ عوامیانا ایفادهلر ده، ایستر ایستهمز، شعرین سویهسینین آشاغیلاشماسینا سبب اولور، فارسجا ایفادهلرین گولونج شکیلده تورکولشمهسی شعرین جدی و اؤجشکن اوبرازینی یئنیلدیر:
قانادلاریم قارتال ایله پهله وورور / فارسجادا پهلو زدن، منیم … . ص. ۲۴٫
نیگارین ایکینجی دفترینده دیل بیر آز یومشالیر، تاریخه قوشولموش ایفادهلرین سایی آزالیر، کند معیشتینی آنلادان سؤزجوکلرله برابر مدرن حیاتی ایزلهین سؤزجوکلرله ده راستلاشیریق؛ آنجاق سؤزجوکلرین اسکی تلفظلریندن دیرهنیشله فایدالانماق اوخوجونو داها دا شعردن اوزاقلاشدیریر. «شهرین جیریغیندا» نیگار …دا باشقا بیر نقصان دا اورتایا چیخیر. یعنی استانبول تورکوسوندن آلینمیش سؤزجوکلر اوخوجونون ذؤوقونه توخونور. منجه شاعرین بو سؤزجوکلردن فایدالانماسی هئچ ده گرهکلی دئییل. بو سؤزجوکلر شعری بیر آز دا یونگوللشدیریر. یقین کی بو یاراماز داورانیشلار نیگار خیاوینین الی بوشلوغوندان دئییل، بلکه سون واختلار بعضی گنج آیدینلار آراسیندا یایقینلاشان اؤگئی ماراقدان قیدالانیر! نیگارین سونونجو دفترینه گلدیکده، ادبسیز سؤزلر، سؤیوشلر، اخلاقسیز قروپلارا عاید اولان ایفادهلر بول ـ بول گؤزه تاخیلیر. شاعرین دکادان چیخیشی اوخوجونون سامباللی سؤز اومولارینا سایمازیانا یاناشیر بوردا. نیگار بعضی تابولاری، اؤزهللیکله پاتریارخات دیلین قادین حیاتینا، اونون فیزیولوژیک دورومونا یاراتدیغی تابولاری سیندیرماقدا، همچنین قادینلارین اجتماعیلشمهسینه، اجتماعی حقوقلارینی الده ائتمهسینه انگل تؤرهدن تابولارین آرادان قالدیریلماسینا، قالدیریلماسا دا، جیلیزلاشماسینا، لاییقینجه ایز بوراخانلاردان بیریدیر. آمما پرنسیبسیزلیک و ادبدن اوزاق دوشمک، فرقلی بیر داورانیش اولسا بئله، تابو سیندیرماق دئییل. نیگار بو سهوی ائتمهمهلیدیر. بونونلا برابر، اونون دؤردونجو دفتری دیلین جولانگاهیدیر. شاعر بو دفترده دیل ایله اویناماغی باجاریر، اونا دورلو ـ دورلو بیچیملر وئرهرک، سؤزجوکلرین دوزولوشونده آخار دیله وفالی قالیر:
آنجاق بو گونهدک گؤردویوم ان قورباغا ان قورقور قاغامیز «الیمده … . ص. ۲۰
یاخود:
بیر چَتور آراق یاریم متیر دؤنر کاباب دؤنر منی
دؤندهرر منی
او یانا دؤندرر منی یار بو یانا دؤندرر منی همان. ص. ۲۱
جملهنین سینتاکسیسینه قایغیسیزجا یاناشاراق، شعرین دیلینه یئنی جاذبهلر باغیشلاییر:
آذربایجانیمیزگیلین اؤز قاپیمیزلاریندا
…آذربایجانیمیز گیل دیلیمیز گیل بیز گیل همان … . ص. ۲۴
بو اؤزهللیکلر و سؤزجوکلرده اولان «ظرافت»لر، همت شهبازینین:
«همین ظرافت و مدارای کلمات و تصاویر ما را گاه بر آن میدارد که این اثر[کؤلگهده کی سس] را به عنوان یک اثر «پست مدرنیستی» قلمداد کنیم»،۱
ادعاسینا رغماَ، نیگارین پست مدرن شاعر و شعرلرینین، اؤزهللیکله ایکینجی کتابیندا گلن شعرلرین «پست مدرنیستی» شعرلر اولماسینا دلیل اولا بیلمز. نیگارین شعرلری عمومیتله عهدهچیلیک داشیییرلار؛ حالبو کی پست مدرن شعرین ذاتیندا بئله بیر شئی یوخدور. بوندان علاوه، پست مدرن شاعرلر عقله منسوب اولان باخیشدان، همچنین منتظم قورولوشدان قاچینیرلار:
«آنان [پسامدرنیستها] در ضدیت با خردابزاری و نتایج آن، از خرد ارتباطی و کنش متقابل روی برمیگردانند، و به بیخردی، آشوب، بیمعنایی، حس، و «به گونهای بینش عتیقه» پناه میبرند. مهمترین آنان ار ژرژ باتای تا میشل فوکو و ژاک دریدا ناگزیر «حوزهی مسئولیت اجتماعی» را رها میکنند و آزادی و اخلاق نو را در گسترهی زندگی گروههایی بسیار کوچک جستجو میکنند.» ۲
همچنین:
«مدرنیسم، ساخت ظاهری شعر را پریشان میکند، اما در روابط درون متن به انسجام و انتظام میاندیشد. در پستمدرنیسم تلاش بر این است که روابط درونی هم گسیخته شوند؛ و حتی کلماتی که باید کنار هم قرار گیرند، چنان «ناغافل» باشند که بتوان گفت آنها نیز بیارتباط با هماند.»۳
آمما نیگارین شعرینده هم عقیلچیلیک وار، هم، ضعیف اولسا دا، نظام وار، هم ده فردیتچیلییه یئر یوخدور.
خیالین دا دیل کیمی، شعره شعرلیک باغیشلاماقدا اوستون مؤوقعی وار. خیالین گوجو اونون یئنیلیییندن آسیلیدیر. اصلینه دورسان، بایاغی خیالا هئچ خیال دئمک اولماز. زامان ـ زامان تکرارلا ایشلهنیب، جمعیتین سؤزلوک خزینهسینه داخل اولان ایماژلار، داها خیال کیمی دئییل، سؤزجوک کیمی ایشلنمهلیدیرلر. بو گون شاعر سئوگیلیسینین اوزون آیا، بویون سرو آغاجینا اوخشادیرسا اگر، اؤزون یورور. لب لعلین داها هئچ ماراغی یوخدور اوخوجویا. شاعر یئنی استعارهلر، یئنی تصویرلر یاراداراق، مخاطبی ال چاتماز انگینلیکلره قوناق ائلهمهلیدیر. قارتال اوچارینا یول آچماق یالنیز یئنیلیکدن دوغا بیلر. شاعر اوخوجونو ایشه چکمهلی و بئلهلیکله اونون ذؤوقونو درینلشدیرمهلیدیر. شعرین ابهامی دا بوردان باشلانیر ائله. اوخوجو شعرین دولانباج کوچهلرینده دفعهلرله دولاشمالی، اؤنجهدن قازاندیغی بیلگیلره سؤیکنهرک گیزلی خیاللاری، دیل چالارلارین کشف ائتمهلی، بلکه ده یاراتمالیدیر. نیگارین ایلک دفتری دولودور کهنه بنزتمهلر و استعارهلرله. ائله او قدر کی دیل بایات و یوروجودور، او قدر ده مین ایللیک تصویرلر، دویغولار وار. نیگار بو دفترده چوخ واخت شاعر کیمی دئییل، بیر خطیب کیمی چیخیش ائدیر. نطق ائلهمک و شعار بوراخماق ایکینجی و اوچونجو کتابلاریندا دا آز دئییل. شاعر هاردا کی دونیانین خلیتهسین بئینینده دهییشدیره بیلمهییب، اوز قویوب شعارا.
سئل کیمی کوکرهییب آخانلاردانام «منیم … . ص. ۱۷ ـ کؤتویوم تاریخده باشیم هاوادا همان. ص. ۷۲ ـ ریاکارلیق ییغینجاغی / باخیشلارین پردهسینده / چالخالانیر، چالخالانیر … . «کؤلگه . ص. ۲۰ ـ قارانلیغی قورویان قوروقچولار همان. ص. ۷۷ ـ دیبی گؤرولمهین بورولغانلاریم وار «شهرین … . ص. ۲۲ ـ سئل قاباغیندا سینماز همان. ص. ۳۹
نیگارین ایکینجی و اوچونجو کتابیندا گئت گئده خیال گئنیشلهنیر، ایماژلار بایات دادی وئرمیر. بنزتمهلر آزالاراق، استعارهلر چوخالیر. چوخ واخت شاعرین اؤزهل خیالی تجربهلری ایله اوز به اوز اولوروق. دئمک اولار شهرین جیریغیندا نیگار … نیگارا عاید خیالین لاپ زیروهسیدیر. شاعر بو کتابدا بعضاَ اوخوجونو باشقا بیر تهر گؤرمهیه دعوت ائلهییر.
… سانجیلاریما بنزر
ایری ـ بوروق جیزیغلارلا
نهیی دوشونوب،
نهیی یازیرااام…؟ «شهرین … . ص. ۲۶
بو بنزهتمه یالنیز نیگارا عایددیر. اؤزو ده قادین نیگارا و اونون یاشادیغی دوغوم سانجیسینا. همچنین:
هاااااای …!
سیزینلهیم قورباغالار …!
نهیه گولورسونوز؟
باخیشلارینیزین قاشینماسینا
گؤزلریم قوسور! همان. ص. ۱۶
تانیق گتیردیییم مصراعلاردا هر شئی یئنیدیر. خیال دا، معنا دا، سؤیوش ده. خیال بنزهتمهیه دئییل، استعارهیه سؤیکهنیب. سونوجدا شعر هم ابهاما اوغراییر، هم ده بایاغیلیق تهلکهسینه دوشمور:
«در تشبیه سهم ذهنی شعر کم است، چرا که همه چیز ظاهری است و آنقدر روشن که دیگر ابهامی وجود ندارد.» ۴
بو سایاق گؤزهللیکلر «شهرین جیریغیندا» نیگار …دا چوخدور. «الیمده اللی بارماق»دا، شعاردان آرتیق دیلین رنگارنگلییی قاباریر. بو کتاب دیلین هل مِن مبارز اوخویان یئری اولسا بئله، اؤزهل و بدیعی خیالدان دا فایدالانماقدادیر. بو کتابدا خیال و دیل بیر ـ بیرینی تماملاییر. شاعر، عین حالدا کی دیلین قدرتینه سؤیکهنهرک قاباریق لؤوحهلر یارادیر، یئنی تصویرلرین یئکونلاشدیریجی اؤزهللییین ده نمایش ائتدیریر:
مصبسیز دیلیم دیشیمین آرالاریندا بیر یئرلره ایلیشیب
الیمه اللی بارماق گئیسم ده دولاشیغینی آشا بیلمیرم «الیمده … . ص. ۲۴
یاخود:
گؤردونمو کیپریکلریمه آسیلمیش سئوگیمی همان . ص. ۵۱
شعرین باشقا بیر ائلمانی دا موسیقیدیر. موسیقی شعرین گؤزهللیک، لذت و تامینی آرتیرار. موسیقیسیز شعر چتینلیکله اوخوجودا ماراق دوغورا بیلیر. عین حالدا شعرین موسیقیسی اونون یاددا قالماسیندا اساس رول اویناییر. قدیم ادبیاتشناسلیقلاردا موسیقی شعرین گرهیی کیمی تانینیر. سون واختلار ایسه شفیعی کدکنی شعرین تعریفینده دئییر:
«اگر شعر را «گره خوردگی عاطفه و خیال که در زبانی آهنگین شکل گرفته باشد» تعریف کنیم عناصر سازندۀ آن عبارت خواهد بود از: عاطفه، تخیل، زبان، موسیقی، تشکل. ۵
یعنی شعرین بئش ائلمانی وار: عاطفه، خیال، دیل، فورما و موسیقی. موسیقینی شعره گرهکلی تانیمایانلار دا وار. آنجاق موسیقی شعرین گرهیی اولماسا دا، اونون یاخین یولداشیدیر یقین.
نیگار خیاوینین شعرینده موسیقینین تمام چالارلارینی گؤرمک اولار. هم عروض اؤلچوسو وار، هم هجا بؤلگوسو، هم ده سؤزجوکلرین همنشینلیییندن تؤرهنن سربست شعر موسیقیسی. آنجاق اونون دوز یازیدان سئچیلمهین موسیقیسیز شعرلری ده وار. نیگارین بو سایاق شعرلری ایلک دفترلرینده چوخدور. آمما «الیمده اللی بارماق» دفتری، نثر ـ شعرلر بؤلومونو نظرده توتماساق، تقریبله بو نقصاندان اوزاقدیر.
موسیقینی انگللهین خوشا گلمزلرین بیری تنافردور. تنافر (ایستر حرفده، ایستر کلمهده) شعرین ریتمینی و آخارلیغینی الیندن آلیر، سؤزون افادهسینی چتینلشدیرهرک، گؤزهللییینی کؤلگهلندیریر. شاعر بونو بیلمهلی و شعرینی بو کیمی ذؤوقسوز نشانهلردن قورومالیدیر. تنافر اوخوجونون روحوندا اوساندیریجی ایز بوراخیر. اصلینه دورسان، تنافر مطلقیتی تمثل ائدیر بیر آز. نیگارین کتابلاریندا بو آخسارلیغی، اؤزهللیکله بیرینجی و ایکینجی کتابلاریندا چوخ گؤروروک:
اوندا کیمسه اؤزونو باشقالادا بیلمزدی «منیم … . ص. ۵۵ / یومشاق ـ یومشاق پامبیقلادیرسان همان … . ص. ۶۱ / قاپازلانمیش قیپیقلارینا ـ «کؤلگه … . ص. ۵۵ / قارا آغینی (آغینی) همان. ص. ۷۷ / قوملارا قاپسانمیش بیر دالغا همان. ص. ۸۷ / اوچا اوچا آل دیمدیینه! «شهرین … . ص. ۸۸ / پنجرهلر لامپا آلمیش اله همان. ص. ۱۲۰ / گؤزونو اووا ـ اووا الیمده … . ص. ۲۷٫
بونونلا بئله اونون اورهک اوخشایان، آخار سو کیمی خوش زومزومهلی شعری ده آز دئییل:
من بویدا
بوزقیر شورانلیق …
من بویدا
چوروک قارانلیق …!
سن بویدا
بولود پیالاسی …
سن بویدا
گونش داملاسی …!
دی داملا! دام … دام …!
دام م م …لا دام م م …لا …داملا!
دَنه دولورام …
سنه دولورام …
سنله دولورام …
زَمی زَمی،
بیره مین اولورام … شهرین … . ص. ۱۱۸
شعرین موسیقیسی، چالارلی دیلی، یئنی تصویرلری و اشیالارین وصف ائدیلمک یئرینه گؤستریلمهسی (شاعر اوچونجو بندده یاغیشین داملالارینی گؤسترمکده و سسینی عکس ائتدیرمکدهدیر)، اونون ماراق دوغوران فورماسینی سونوجلاییر.
نیگارین شعری معنا و عهدهچیلیک باخیمیندان دا اؤنملیدیر. شاعر بونو «منیم شعریم»ده یاخشی باجارا بیلمهییب. اونون ایلک دفتری دولودور دوشگون رمانتیک دویغولارلا. بو دوشگون دویغولار هم شاعرین سئوگی دونیاسینی قاپساییر، هم قادین حیاتینا عاید اولان سوسیال پروبلئملری، هم ده اونون یالقیزلیغینی. «کؤلگهدهکی سس»ده شاعرین رمانتیک چیخیشی آزالیر. شعارلا برابر، شعریت داشییان اجتماعی طلبلر ده تئز ـ تئز گؤزه گؤرونور. عین حالدا بو طلبلر دایازلیقدان قورتارماقدادیر. یالنیز ایکی سونونجو کتابلاریندادیر کی نیگارین شعری فورمالاشماغا یؤنهلیر. یعنی شعرین محتواسی ایله قورولوشو چییین چییینه ایرهلیلهییر. بو فورمالاشما هر شئی-دن آرتیق فمینیست دوشونجهسینی وورغولایان شعرلرده قاباریر. دئمک اولار کی نیگارین اوخوجویلا پایلاشدیغی مضمونلارین ان صمیمی و تمامیله منیمسهدییی مضمون، قادین حیاتینین چاتیشمازلیغی، قادینلارین آلچاق مؤوقعی و بو کیمی یارامازلیقلاردیر. نیگار هاردا کی بو تئمانی آراشدیریب، باجاریقلاری قلمه فرمان وئره بیلیب. سؤزون اونون جانینین لاپ درین یئرلریندن قاینادیغی اوچون، زنگین موسیقیسی، اویغون دیلی، اؤتکم جسورلوغو وار:
بو سوپورگهنی کیم مندن آلمالی؟
منیم یئریمه،
کیم سانجیلانیب دوغمالی؟ «شهرین … . ص. ۱۲
یاخود:
آیهاااای …!
منی سئون کیشیلر …!
دردیمدن اؤلن کیشیلر …!
قیرخ مین ایلدیر بو قادین،
بنزین سپیر اوستونه!
عطیر ـ آدکولون یئرینه …
و کیبریت چکیر اؤزونه … . همان. صص. ۵۷ و ۵۸
«الیمده اللی بارماق» همچنین قادین حیاتینا عاید اولان یاساق دوشونجهلری و یاساق سؤزلری، بیلرکدن، تئز ـ تئز وورغولایاراق، پاتریارخات جمعیتی مبارزهیه دعوت ائدیر:
هئچ یئریمده یئر قالمادی
یاماجلاریم یامان سئیرانگاهین اولدو «الیمده … . ص. ۱۵
یاخود:
ایچیلمهیه حاضیر چاینیکده دملنمکدهیم همان. ص.۳۱
نیگارین شعرینده باشقالارینا عاید اولان ایزلری ده گؤرمک ممکندور:
داها پستیلرین اینامی،
کتابلاری، کیشیلری یادیرغاییب،
و آراغا، افیونا، توستویه
دوغما داغارجیق اولموشلار «کؤلگه … . ص. ۱۱
یوخاریداکی مصراعلار فروغ فرخزادین:
مردابهای الکل
با آن بخارهای گس مسموم
انبوه بیتحرک روشنفکران را
به ژرفنای خویش کشیدند
و موشهای موذی
اوراق زرنگار کتب را
در گنجههای کهنه جویدند ۶
مصراعلارینی یادا سالیر. همچنین «شهرین جیریغیندا» نیگار … دفترینده گلن «آدرس» شعری، سهراب سپهرینین خانهی دوست کجاست شعرینی و
بو ورملی مور سکوت شهرین … . ص. ۲۵
فارس شعرینین انکشاف پروسئسینده معین یئر توتان جیغ بنفشی خاطیرلادیر.
«شهرین جیریغیندا» نیگار … و الیمده اللی بارماقا یومورون دا آیاغی آچیلیر. جدی دانیشیق شاعرین اؤفکهسینی، آجیلارینی نمایش ائتدیرمکدن عاجز اولدوغو زامان، شاعر یومور دیلینه سیغینمالیدیر. یومور جمعیتین ساغلام گئدیشاتینا انگل تؤرهدن ایرینلری، یارامازلیقلاری وورغویلا عکس ائتدیرمکده عادی دیلدن قات ـ قات باجاریقلیدیر. شاعر هاردا کی نفرتینی گؤسترمک اوچون ایلان کیمی سانجماق ایستهمیش، یوموردان فایدالانیب. نیگار سون کتابلاریندا بو حربهنی تانیییر و یئری گلدیکده اوندان یاردیم دیلهییر:
بیرآز،
آجیغیمین خودونو چکمم گرک!
یوخسا
بو قدر بوللوق بوغاجاق منی …! «شهرین … . ص. ۸۴
یاخود:
ساغلام
ساغمال قیزیمیز …
قیشیمیز … قاریمیز،
قاریمیز … ووقاریمیز …
باش قاخینجیمیز …! همان. ص. ۹۴
شاعرین اورهیی وطنینین پارچالانیب ساتیلماسیندان، لاییقینجه قورونماماسیندان، ساغالماز آغرییا معروض قالیر. بو آغرینی یالنیز یومور دیلیله یولوخدورماق اولار:
عزیزینم آآآآ…ی گؤدن یاخشی
بیر فینجان آرادا گؤبک یاخشی
دئییرم وطن بیرآز ییغجام بیرآز گؤدک یاخشی
پای وئرمهیه آآآ…ی باااالام
یئنه ده وطن یاخشی … الیمده … ص. ۲۱
شعره عاید دانیشیقلارین اؤنملی بؤلوملریندن بیری شعرین قورولوشو حاقدا گئدن سؤزلردیر. قورولوش، دیگر ائلمانلارلا برابر، شعره شعرلیک بخش ائتمکده بؤیوک رول اویناییر. سؤزجوکلری، جملهلری پریشانلیقدان قورویور. شاعر سؤزونو ائله هؤرمهلیدیر کی، شعرین هر هانکی مصراعسین، حتی سؤزجوکون لغو ائتسن، شعرین شعرلییی پوزولا. اوردا گرهکسیز هئچ نه تاپا بیلمییهسن، سؤزجوکلرینی عینی معنا داشییان باشقا سؤزجوکلرله ده دهییشه بیلمییهسن. شعرین بئله بیر قورولوشو اولمالیدیر. اگر شعرین دیلی ایله خیالی دا بو قورولوشا اویغون اولا، ماراق دوغوران بیر هارمونی باش قالدیراجاق بو مبارک اتفاقدان. نیگارین شعرینده هردن ـ هردن بئله حادثهلرله راستلاشیریق. اونون شعرینین چوخ فاییزی قورولوش باخیمیندان لنگیییر. اوخوجو ائلییه بیلر بیر مصراع، حتی بیر بندی لغو ائلییه، شعرین معناسی آمما دهییشمییه. بو آخساقلیق ایستر ـ ایستهمز اوزون شعرلرده لاپ قاباریر. ائله اوزون شعرین قاچینیلماز اؤزهللیکلریندندیر بو. «منی باغیشلا» شعرینده اگر آشاغیدا گلن مصراعلاری لغو ائتسک، نه شعرین معناسیندا دهییشیکلیک اوز وئرر، نه ده شعری ایلک دفعه اوخویانلار بیر شئیین یئرین بوش گؤررلر:
رویالار بئشیکینده سایاقلاماقدیر بو
ساوالانین سرین چارداقلاریندا
آرخایینلیق بالینجیندا
اویوماقدیر بو. «کؤلگه … ص. ۸
بو شعرده لغو ائده بیلهجهییمیز مصراعلار چوخدور. همچنین اگر
خومار باخیشلاریم قان چاناغینا دولوخسونورسا دیکسینمهیین «الیمده … ص. ۲۳
مصراعسینی گؤتورسک، سؤزون عادیجه گئدیشاتی چتینلییه اوغراماز. یعنی شاعر بو مصراعنی شعرینده گتیرمهسهیدی ده اولا بیلردی، هئچ بیر نقصان دا شعری هدهلهمزدی. اوندا کی همت شهبازی کؤلگهدهکی سس حاققیندا «یکی از تصویریترین شعرهای موفق معاصر» حکمی وئریر، یقین کی ایماژلاری متندن آیری دوشونور و شعرین هارمونیسینه قایغی گؤسترمهییر. بو کتابدا البته کی گؤزهل تصویرلر چوخدور، البته کی اؤزباشینا تصویرلر ماراق دوغوراندیر، آمما بونلارین چوخو شعرین اساس یوکونو داشیماقدا هئچ رول اویناماییر. آشاغیداکی شعرده:
یاشات!
یاشات سئوگی امانیندا، شعرینی
کسکین پیچاق کیمی
سال قایالارا دیرماشان
یارالی آددیملارین گرهکی کیمی
یاپیش!
یاپیش اونودولموش سایغیلارین،
باکیره اتهییندن. «کؤلگه … ص. ۷۳
«شعر»ی «کسکین پیچاق»ا بنزهدیرسه ده، هم بنزتمهنین اؤزو بایاغیدیر و اوخوجودا ماراق دوغورا بیلمز، هم «کسکین»لییین «یاشات»ماقدان باش قالدیرماسی غریبدیر، هم ده بو «شعر»ین، «آددیملارین گرهکی» اولماسی، ادبی دوشونجهمیزه سیغماییر. عین حالدا سؤزو گئدهن بنزهتمهنین «سایغیلارین باکیره اتهیی»ایله مناسبتی یوخدور و اورتاق وظیفه داشیماییرلار. بو ایضاحلارا اساساً، یاشات شعرینه «تصویری» شعر دئمک یانلیشدیر و اصلینه باخسان، بیری بیرینه اویمایان مجرد تصویرلر توپلوسودور؛ بونونچون ده قورولوشو آخساییر. آمما نیگارین شعرینده کمپوزیسیونلو اؤرنکلر ده وار. اونون بعضی شعرلری بدیعی خیال جولانگاهیدیر. تصویرلرین یئنیلییی، ایجاز، موسیقی و دیلین یکدیللییی ال ـ اله وئرنده، ماراق دوغوران سمفونیا یارانیر شعرده:
توپراغینا
توخوم سپیلمک ایستهییرم
زَمی زَمی، دن دن …
بولودونون آلتینا سریلمک …
یاغیشیندان تیکه آلماق …
قوردوندان اوشاغا قالماق …!
سونرا شاعر …
و شاعر …
و شاعر اولماق ایستهییرم
سیلدیریم سسیندن … «شهرین … ص. ۱۱
اوزون توتوب وطنه، آرزیلارینی دانیشیر، اؤز انکشاف پروسئسینی ترسیم ائدیر: توخوم کیمی وطن تورپاغینا سپیلهجک، یاغیشیندان قیدالاناراق یئتکینلشهجک، تورک ائلینین میفیک قیلاووزونو آنلادان قورددان بویلو اولوب، شاعرلیک مقامینا چاتاجاق. شاعر، شاعر اولماق اوچون بو تکامل آشیریملاریندان کئچمهلیدیر. شعرین لغو ائدیله بیلهجک هئچ بیر مصراعسی یا سؤزجوکو یوخدور. هر هانسی مصراعنی لغو ائتسن شعرین نظامی پوزولاجاق، اونون شاقولی باغلیلیغی ائله بئلهلیییندن آسیلیدیر. اوچونجو بندده تکرارلا ایشلهنن «شاعر» سؤزجوکو یالنیز و یالنیز تأکید اوچون تکرارلانیب. شعرین دیلی ده محتوانی داشییا بیلن زنگین سؤزجوکلردن فورمالاشیبدیر. همچنین آشاغیداکی شعرده عینی شرایطی گؤرمک اولار:
بو ویترینلرین هاراسیندان هاراسینا
سوخولور شورگؤز گؤزلریمیز
اوستوموزدن باشیمیزا دیرماشان سیرتیق بو آیین ـ اویونلار
بیتمک بیلمهین بو شئی ـ شویلر
گونده نئچه رکعت قیلمالیییق بو قیلدیریم قاش رئکلاملاری
کی برکتین ایپ اوجونو دوُیومسوز قارنیمیزین اوجونا
دویوملهیه بیلک
یامان چوخ یؤنلو بورجودور بو هر نه قوخولو نئونلار
بیبر دوغراییر عصبلره جیبلره یالوارا یالوارا
من گئدیرم داشلارا خبر وئرم
زاواللی نئونلار سیز قاش گؤز اوینادین هله
بیر یول دا توپورون یئره
ایندیجه گلیرم بودور … «الیمده … ص. ۳۹
بورژوازی سیستمینه عاید اولان تبلیغاتلار، رئکلاملار، بزهکلی ـ دوزهکلی آلیش ـ وئریش یئرلری، شاعری ده آلداتماغا، جیبلرینی بوشالتماغا چالیشیر. شاعر آمما بیلیر بونو. اونلارین عطیرلی ـ پودورلو جلوهلرینه اینانمیر. بیر داش گؤتوروب، نئونلاری، ویترینلری سیندیرماق قرارینا گلیر. شعرین قورولوشو محکم و نقصانسیزدیر. مصراعلار بیر ـ بیرینی تماملاییر. سؤزون ایماژی دا، یومورو دا، اشیالاری دا، معنا و داها دوغروسو فورما ایله آیاقلاشیر. شاعرین داش آتیب ویترینلری سیندیرماق قراری و اگر بیر آز دقیقلهشدیرسک، بورژوازی نظامینا پوسکورمهسی، طبیعی بیر پروسئسین سونوجودور. بو پروسئسین هئچ پیللهسینی لغو ائتمک اولاسی دئییل. گرهک بو سیاسی قورولوش اونون جیبینه ال اوزادا، بوش وعدهلری اونون آج قارنینی دویورا بیلمهیه، شاعرین عصبلرینی قیجیقلایا و نهایتده عصیان یارانا.
۱ . نقد شعر معاصر آذربایجان، همت شهبازی، چ. اول، ص. ۳۲
۲ . مدرنیته و اندیشهی انتقادی، بابک احمدی، چ. چهارم، ص. ۲۰۲
۳٫ گزارههایی در ادبیات معاصر ایران، علی تسلیمی، چ. سوم، ص. ۲۰۸
۴٫ طلا در مس، رضا براهنی، چ. اول، ص. ۱۱۶
۵ . گزیدهی غزلیات شمس، محمدرضا شفیعی کدکنی، چ. سوم، ص. ۱۵ از پیشگفتار
۶ . تولدی دیگر، فروغ فرخزاد، چ. اول، ص. ۹۲
۷٫ نقد شعر معاصر آذربایجان، همت شهبازی، چ. اول، ص. ۳۱


text:
دبیرخانه ریاستی
سیلاو شکایت لرینی تیکشیریش ایرکین کمیسیونی، ۱۳۹۷۱۱/۲۳ وزیرلر کینگشی ده تصویب بولیب، جمهورباشلیغ توشیح سیگه بارگن سیلاو قانون نینگ 32 – ماده سی گه اساس دبیرخانه گه ایگه دیر بولیب باشی ده دبیرخانه باشلیغی قرار تاپکن.
رتبه دن تشقی بولگن دبیرخانه باشقیروچیلیگی اوز ایش لرینی سیلاو شکایت لرینی تیکشیریش ایرکین کمیسیون تمانیدن تصویب بولینگن قاعده لرنی عملگه آشیریب سیلاو شکایت لرینی تیکشیریش مرکزی کمیسیون نینگ یانی ده مسئول دیر.
سیلاو شکایت لرینی تیکشیریش ایرکین کمیسیون نینگ دبیرخانه باشلیغی سیلاو قانون نینگ 13 ماده سی گه اساس جمهور باشلیغ تمانیدن تعین ایتیلگن.
سیلاو شکایت لرینی تیکشیریش ایرکین کمیسیون نینگ تشکیلی گه اساس دبیرخانه باشقیروچیلیگی قوییدهگی اوچ اورین باسرلیک ده ایگه دیر.
- مالی و اداری اورین باسرلیگی
- سیلاو شکایت لری و اعتراض لری گه ییتیشیش اورین باسرلیگی
- پالیسی و هماهنگی اورین باسری


text:
صفیالدین اورموی
صفیالدین اورموی – منشأجه آذربایجان تورکلریندن اوْلان، شرق عالمینده ایستعدادلی موسیقیچی و ماهیر خطاط کیمی بؤیوک شؤهرت قازانمیش عالیم.[۱]
حیاتیدَییشدیر
شرق دونیاسینین ان مشهور موسیقیچی و موسیقیشوناسلاریندان ساییلان سفی اد-دین ابدولمؤمین ابن یوسیف ابن فاخیر اورموی آذربایجانین قدیم مدنیت مرکزی اورمیا شهرینده ۱۲۱۶-جی ایلده آنادان اولموشدور. ایبتیدای تحصیلینی اؤز وتهنینده آلمیش، موسیقی ساوادینین الیفباسینی و اوددا چالماغی دا بورادا اؤیرنمیشدیر. سونرادان عرب خیلافتینین پایتاختینا، بوتون یاخین و اورتا شرقین علم و مدنیت مرکزی اوْلان افسانوی باغداد شهرینه گلهرک، دورونون ان یاخشی اونیوئرسیتئتلریندن ساییلان "موستنسریه"ده تحصیلینی داوام ائتدیرمیشدیر. او، بورادا فلسفهنین، منتیقین، تیببین، ریاضیاتین، آسترونومیانین و دیللرین اساسلاری ایله تانیش اولور. موسیقی صنعتینی اؤیرنمکده داوام ائدن سفیددین خطاطلیقدا دا بؤیوک اوغور قازانیر. تصادۆفی دئییل کی، اولجه او، موسیقی ساحهسینده دئییل، خطاط کیمی شؤهرت تاپیر و عباسیلر سولالهسینین سون نمایندهسی خلیفه ال-موستسیمین سارایینا دعوت اولونور. آز واختدا خلیفهنین یاخین اهاتهسینه داخیل اوْلان صنعتکار بیر مدتدن سوْنرا سارای کیتابخاناسینین رهبری و باش خطاط تعیین اولونور. کیتابلارین اوزونو کؤچورمک و کیتابخانا رهبرلیگی سفیددینی موسیقی تحصیلینی داوام ائتدیرمکدن یاییندیرمیر، عکسینه زنگین کیتاب خزینهسینده او، اؤز بیلیگینی آرتیریر، ائلهجه ده سارایداکی قبوللار زامانی اود چالماسی ایله هامینین رغبتینی قازانیر. اونون اود چالغیسی بارهده بیر نئچه افسانه وار. بیر افسانهده دئییلیر کی، قیرخ گون سوسوز قالان دونی آرخا بوراخیرلار. بۇ زامان تصادفن سفیددین اورالاردا اود چالیرمیش. دوه آرخا چاتهاچاتدا اودون سسینی ائشیدیب آیاق ساخلاییر. سفیددین چالغیسینا آرا وئردیکجه، دوه سویا دوغرو دارتینیر، او، چالغیسینی داوام ائدینجه، دایانیر. آرتیق اۆچونجو موسیقی پارچاسی چالیناندا دوهنین گؤزلریندن یاش آخیردی. دانیشیلان باشقا بیر اهوالات سفیددینین مشهور باغداد باغلاریندان بیرینده اود چالماغی حاقیندادیر. او، چالدیقجا باغدا اوچان بولبول قاناد ساخلاییر. یاخینلیقداکی بوداقلاردان بیرینه قونوب اودون باغریندان قوپان سئهرلی سسلره سانکی قولاق کسیلیر. موسیقی بولبولو ائله تسیرلندیریر کی، او داها دا یاخینلاشاراق اوخوماغا، قانادلارینی موسیقینین هاواسینا اویغون چیرپماغا باشلاییر. بیر آز سوْنرا ایسه بولبول قورخوسوز-هورکوسوز آداملارین آراسیندا جه-جه وورماغا باشلاییر. سفیددین اؤزونو هم ده ایستعدادلی پئدوقوق کیمی تانیتمیشدی. بوتون شرق عالمینده اونلو سنتچیلر کیمی آد چیخارمیش بیر چوخ موسیقیشوناسلار اونون شاگیردلری اولموشلار. مشهور آذربایجان موسیقیشوناسی (XIII-XIV عصرلر) ابدولقادیر ماراغایی اؤزونون "مقاسیدول-الهان" اثرینده یازیردی کی، ابدولمؤمین سفیددین اورموی بیر چوخ گؤرکملی شخصیتلرین معلمی اولموشدور. بونلارین سیراسیندا شمس اد-دین سؤهروردی، علی سیتان، حسن ظفر و هوسام اد-دین قوتلوق بوغا کیمی تانینمیش موسیقیشوناسلارین آدلاری چکیلیر. سفیهدان ایکی یئنی موسیقی آلتی یاراتمیشدی-"نوزهه" و "موغنی". نوزهه مۆعاصیر آرفا (چنگ) و کانونا بنزییردی. بۇ آلتین ۸۱ سیمی واردی. سؤیود، سرو و یا شومشاددان دؤردبوجاق شکلینده دوزلدیلیردی. موغنینین ۳۳ سیمی واردی و خاریجی اوخشارلیق باخیمیندان روبابا بنزییردی. سادهجه چاناغی ایری ایدی. موغنی اریک آغاجیندان دوزلدیلیردی. بوندان باشقا سفیددین هم ده ایستعدادلی بستکار ایدی. اونون صنعتینین بۇ جهتی حاقدا دا افسانه دولاشماقدادیر. دئییرلر کی، باغداددا لیززهخان آدیندا بیر موغنّی یاشاییرمیش. او، تئز-تئز سفیددینله گؤروشر، بیرلیکده چالیب-اوخویارمیشلار. سفیددین اونا موسیقی درسی کئچرمیش. بیر گون، سارای قبوللارینین بیرینده لیززهخان گؤزل بیر ماهنی اوخویور. ماهنی هامییا خوش گلیر و خلیفه اونون مؤلفینین آدینی سوروشور. بستچینین سفیددین اولدوغونو بیلنده اونو قبولا دعوت ائدیر و بوتون قوناقلار صنعتکارین اوددا چالدیغی موسیقیلردن فئیزیاب اولورلار. ۱۲۵۸-جی ایلده چینگیز خانین نوهسی هولاکو خانین سرکردهلیک ائتدیگی مونقول قوشونلاری باغدادی توتور. خلیفنی عائلهسی ایله بیرلیکده اعدام ائدیرلر و بونونلا دا ۶۰۰ ایللیک عرب خیلافتینه سون قویولور. خلیفهنین یاخین آداملاری آختاریلیردی و سفیددینین ده آدی بونلارین سیراسیندا ایدی. اونو شخصاً تانیمیش تاریخچیلردن حسن اربهلنی همین حادثهلری بئله تصویر ائدیر: سفیددینین یاشادیغی محله هولاکو خانین قوشونلاری ایله اهاته اولونموشدو. محله جامااتی، خصوصیله ده سفیددین اؤلوم تهلوکهسی آلتیندا ایدیلر. قوشون سرکردهلریندن بیری اوتوز نفرلیک دسته ایله سفیددینین یاشادیغی مولکون قاپیسینی سیندیرماغا باشلادی. ائو ییهسی جسارتله دؤیوشچولرین قارشیسینا چیخاراق، اونلاری ادب-ارکانلا ائوه دعوت ائدیر. سارایدا یاخشی دیپلوماتیا مکتبی کئچمیش سفیددین "قوناقلار"لا اومومی دیل تاپا بیلیر. چوخ سؤز-صحبتدن سوْنرا دسته باشچیسی محله جامااتینا توخونمادان، سفیددینی گؤتوروب، هولاکو خانین حضورونا گتیریر. صنعتکار اودونو کؤکلهایب، هزین بیر مئلودیا چالیر، ضیا آدلی موغنّی ایسه اوخوماغا باشلاییر. خانین یانینداکیلارین هامیسی سفیددینین اوستالیغینا و آغلینا اهسن دئییرلر. هولاکو خان اونا اؤز ساراییندا ایش تکلیف ائدیر، محله جامااتی ایسه تهلوکهدن قورتولور. هولاکو خانین وزیری شمس اد-دین جووئینی (تانینمیش تاریخچی الاددین جووئینینین قارداشی) سفیددینی اؤز حمایهسی آلتینا آلیر. اوغلانلاری بهاددینله شرفددینین تربییهسینی اونا هواله ائدیر. سفیددین اونلارا هرترفلی تحصیل وئرمهیه چالیشیر. لاکین طبیعی کی، موسیقی درسلرینه خصوصی فیکیر وئریر. شرافددین تحصیلدکی اوغورلاری ایله معلمینین هوسن-رغبتینی قازانیر و اورموی تبریزده قلمه آلدیغی بئش حیسهلیک مشهور "ریسالئیی-شرفی" آدلی موسیقی ریسالهسینی اونا اتحاف ائدیر. جووئینیلر عائلهسی حؤکمدارین نظریندن دوشدوکدن سوْنرا سفیددین اؤمرونون سون ایللرینی یوخسوللوق ایچینده کئچیریر و ۱۲۹۴ -جو ایلده باغدادداکی بورجلولار هبسخاناسیندا دونیاسینی دییشیر.
یارادیجیلیغیدَییشدیر
صفی الدین هله باغداددا سارایدا ایکن ۱۲۵۲-جی ایلده "کیتاب-ال ادوار" آدی ایله مشهور اوْلان موسیقی ریسالهسینی تاماملاییر. کیتاب عرب دیلینده یازیلمیش و اون بئش فسیلدن عبارت ایدی. ماراقلیدیر کی، بۇ اثرده قالدیریلان موسیقی نظریهسی مسئلهلری بۇ گون ده آکتواللیغینی ایتیرمهایب. موغاملاردان بحث ائدن دوققوزونجو فسیل چاغداش اوخوجونو داها چوخ ماراقلاندیرا بیلر. بورادا عومومیتله، ۱۲ موغام دستگاهینین آدی چکیلیر کی، بونلارین دا چوخوسو بیزه معلومدور: اوششاق، نوا، ابو سالیک ("بوسالیک")، راست، ایراق، اصفهان، زیرافکند، بوزورق، زنگوله، رهاوی، حسینی و هیجاز. اون بیرینجی و اون ایکینجی فسیللرده سفیددین اؤز سئویملی اودونو تصویر ائدیر. موسیقینین نوت یازیسینا هسر ائدیلن اون بئشینجی فسیل موسیقیچی و موسیقیشوناسلارین سونراکی نسیللری اۆچون خصوصیله ماراقلیدیر.
صفی الدینین تکلیف ائتدیگی سیستم اوزره، موسیقی هرفی-ادهدی اصوللا یازیلیردی. عربلره مخصوص "ابجد" سیستمینین هرفلری سسلرین شرطی یوکسکلیگینی، رقملر ایسه اونلارین اوزونلوغونو بیلدیریردی. مثال اۆچون، یاریمتونلاردان آز اینتئرواللارین ایشارهسی کیمی ت، ج، ب و س. هرفلردن ایستیفاده اولونوردو. لادلارین آدی، مئلودیانین قورولوشو و ریتمی اؤزل اولاراق رقملرله قئیده آلینیردی. ماراقلیدیر کی،"مۆعاصیر غرب نوت سیستمی یاریمتونلاردان کیچیک اینتئرواللارین یازییا آلینماسی اۆچون ایمکان وئرمیر و ائله بونا گؤره ده موغاملارین، ائلهجه ده اومومن شرق موسیقیسینین بوتون سس اینجهلیکلرینی چاتدیرماقدا چتینلیک تؤرهدیر. بلکه ده ائله بونا گؤره شرقده XIX عصرین سونلارینا قدر اورموی سیستمیندن گئنیش ایستیفاده اولونموشدور.
آوروپانین ایکی مشهور موسیقیشوناسی ر. ائرلانژو و ج. فئرمئر بیر -بیرلریندن خبرسیز اولاراق اورموینین بیر روبای اوزریندکی نوت یازیسینی مۆعاصیر نوت یازیسینا کؤچوره بیلمیشلر. یئددی یوز ایلدن بری سوسان مئلودیالار یئنیدن سسلنمیشدیر.
صفی الدین اورموی «کیتاب ال-ادوار» ریسالهسینین اولینده یازیردی کی، عمللرینه تابع اولدوغو و قلبلرینین ایستکلرینه عمل ائتمکده خوش الامت گؤردوگو، اونا تاپشیردی کی، «نغامه» نین تعریفی، «بود» و «داور» لارین نیسبتلری، «ایقا» و اونلارین نؤولری حاقیندا قیسا معلومات یازسین کی، بۇ علمه و تجروبهیه بیر خئییر وئرسین. بۇ تاپشیریغا ایتاتکارلیقلا عمل ائدهرک، اورموی هافیزهسینده اوْلانلاری یازدی و قئید ائتدی کی، «بو سنتی دقتله اؤیرنن، اوللر بیلمدیگی و چوخسونو زامانین مهو ائتدیگی بیر سیرا شئیلره واقیف اولار».
آرتیق ۷–۸ عصردیر کی، شرقین و قربین بیر سیرا عالیملری بؤیوک موسیقیشوناس سفیددین اورموینین «کیتاب ال ادوار»، ائلهجه ده «شرفیه» ریسالهسینده وئریلن چوخ قیمتلی، عالیمین اؤزونون بؤیوک توازؤکارلیقلا قئید ائتدیگی «بیر سیرا شئیلره واقیف اولورلار» و اورموینین اؤلمز عنعنهلرینی داوام ائتدیریرلر.
اینگیلیس عالیمی جورج فارمئرین دئدیگینه گؤره، سفیددیندن سوْنرا گلن بوتون عرب، فارس، تورک دیللی مۆلّیفلرین هامیسی اونون نظریهسینین داوامچیلاری اولموشلار. بۇ عالیملردن بیز محمد جورجانینی، ابدولقادیر ماراغاینی، قوتبددین شیرازینی، ماهمود آمولینی، ابدوررهمان جامینی، زئینلابدین حسینینی، کاوکابی بوخارینی، درویش علینی، میرزه بیی، میر مؤهسون نووابی و XX عصرده بؤیوک عالیم و بستکار اوزئییر هاجیبیووو گؤستره بیلریک.
اورموینین ریسالهلری اورتا عصرین قارانلیقلارینی یاراراق، اونیکال علمی اثرلر کیمی بۇ گون ده یاشاییر و دونیانین بیر سیرا شهرلرینین کیتابخانالاریندا قیمتلی الیازمالار کیمی ساخلانیلیر: نیو-یورکون، پاریسین، بئرلینین، ویانانین، قاهیرهنین، ایستانبولون، سانکت-پئتئربورقون، تئهرانین، باکینین و سایر.
مشهور آوروپا عالیمی رافائل گئورق کیزئوئتتئر اورموینی «شرقین زارلینوسو» آدلاندیرمیشدیر. بؤیوک اینگیلیس عالیمی چارلز پارری سفیددینین جدولینی او واختا قدر یارانمیش جدوللرین ان موکممهلی حساب ائدیردی. جورج فارمئر ایسه سفیددینی پارلایان اولدوزلا موقاییسه ائدیب، اونو «سیستمچیلیک مکتبینین» بانیسی آدلاندیرمیشدیر.
صفی الدین اورموینین اثرلری شرق موسیقی نظریهسینین، علمینین اینکیشافیندا یئنی دؤوردور. او، موسیقی علمینه «سیستمچیلیک» مکتبینین یارادیجیسی کیمی، تابولاتورانین بانیسی کیمی داخیل اولموشدور. اورموینین بؤیوک نایلیتی، اومومن شرقین سس سیستمینین قایدایا سالینماسیندان عبارت ایدی. اونون سیستمینین اساسینی تشکیل ائدن اون یئددی پیللهلی قامما ال کیندینین ۱۲ تونلو خروماتیک قامماسیندان، هم ده ال فرابینین ۲۲ تونلو قامماسیندان فرقلنیر. او، شرق موسیقیسینین ۱۲ موغام دایرهسینین و ۶ آوازینین سس قاتارینی دیاتونیک قاممانین چرچیوهسینده وئرمیشدیر.
اورموی «ابجد نوتویلا» موسیقینین ان قدیم مئلودیالارینی ریسالهلرینده یازیب یاشادا بیلمیشدیر. اوندان سوْنرا گلن عالیملر، تا XVI عصره قدر بۇ نوت یازی سیستمیندن گئنیش ایستیفاده ائتمیشلر. اورموی هم ده «موغنی» و «نوزهه» کیمی موسیقی آلتلرینین ایختیراچیسی و اودون ماهیر ایفاچیسی اولموشدور. اونون ائجازکار ایفاسی و همچینین خطاطلیق، نققاشلیق باجاریغی و مهارتی حاقیندا شرقده موختلیف روایتلر گزیردی.
یئددی عصر سوْنرا، یعنی XX عصرین اورتالاریندا اوزئییر هاجیبیوو اؤزونون "آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری" کیتابیندا یازیردی: "یاخین شرق خالقلاری موسیقیسینین نظری و عملی اینکیشافی تاریخینده باشلیجا یئری دونیادا مشهور اولان ایکی نفر آذربایجان عالیمی، نظریهچی، موسیقیشوناس توتور: سفیددین ادبولمؤمین ابن یوسیف ال اورموی (XIII عصر) و ابدولقادیر ماراغای (XIV عصر)".
او. هاجیبیوو اؤز اثری اوزرینده ایشلرکن بؤیوک میقداردا کیتابلار آراسیندا محض «کیتاب ال-ادوار» این خصوصی اهمیت کسب ائتدیگینی آنلایاراق، اونون فوتو صورتینی نوروسمانییه کیتابخاناسیندان گتیردیب بۇ اثری آراشدیرمیشدیر. هاجیبیووون یازدیغی «آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری» اثری اوندا قالدیریلان و هلل ائدیلن مسئلهلره، هم ده قورولوشونا، اوسلوبونا گؤره «کیتاب ال-ادوارا» چوخ یاخیندیر. خصوصیله ده لاد سیستمی نظریهسینده «کیتاب ال-ادوار» این اونا تأثیری بؤیوکدور. بۇ اثر اورموینین ریسالهسینین علمی موددهالارینی مۆعاصیر آذربایجان موسیقی علمینین طلبلرینه جاواب وئرن سویهده داوام ائتدیرمیشدیر. اونا گؤره ده «آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری» نی یئنی دؤورون ریسالهسی آدلاندیرماق اولار.
عومومیتله، بۇ علمی اثرلری تدقیق و تحلیل ائتدیکجه اونلار آراسیندا اوخشارلیقلارین، اومومیلیکلرین چوخ اولدوغونو گؤرورسن. دئمهلی، XX عصرده آذربایجاندا سفیددین اورموینین عنعنهلری یاشاییردی و اونون بۇ ساحهده خلفی، داوامچیسی اوزئییر هاجیبیوو اولموشدور. او، اثرینین "تاریخی معلومات" حیسهسینده یازیردی: "یاخین شرق خالقلارینین موسیقی مدنیتی XIV عصره دوغرو اؤزونون یوکسک سویهسینه چاتمیش و اون ایکی سوتونلو، آلتی بورجلو "بینا" (دستگاه) شکلینده ایفتیخارلا اوجالمیش و اونون زیروهسیندن دونیانین بوتون دؤرد طرفی: اندلیسدن چینه و اورتا آفریکادان قافقازا قدر گئنیش بیر منزره گؤرونموشدور… موسیقی بیناسینین مؤحکم تملینی تشکیل ائدن ۱۲ سوتون ۱۲ اساس موغامی و ۶ بورج ایسه ۶ آوازاتی تمسیل ائدیردی".
هاجیبیووا گؤره آذربایجان خالقینین موسیقی سنتی ده چوخ موتناسیب و جدی بیر سیستمه اساسلانیر. آذربایجان خالق موسیقیسینین بوتون علمی نظری مسئلهلری ده اؤز اساسینی بۇ سیستمدن آلیر. هاجیبیوو XX عصرده نینکی خالق موسیقیمیزین اساسلارینی مویین ائتمیش، اونون جدی قانونلارا تابع اولدوغونو گؤسترمیش، هم ده شرقده ایلک موغام اوپئراسی «لئیلی و مجنون» اون یارادیجیسی اولموشدور. حال-حاضردا آذربایجاندا ائله موسیقی ژانری و موسیقی فورماسی تاپماق چتیندیر کی، بۇ و یا دیگر شکیلده موسیقیمیزین کلاسسیکی اوزئییر هاجیبیووون آدییلا باغلی اولماسین. اونون یارادیجیلیغینا بؤیوک قیمت وئرن اولو اؤندر حیدر الیئو ۱۹۹۵-جی ایلده چوخ اؤنملی بیر فرمان ایمزالامیشدیر. بۇ فرمانا گؤره اوزئییر هاجیبیووون دوغوم گونو ۱۸ سپتامبر آذربایجاندا «موسیقی گونو» کیمی بایرام ائدیلیر.
هر ایکی اثرین – «کیتاب ال-ادوار» و «آذربایجان خالق موسیقیسینین اساسلاری» نین بیرینجی فسلی سسه، اونون اساس خصوصیتلرینه هسر ائدیلیر. قئید ائدک کی، اورموینین ائله «شرفیه» ریسالهسینین ده ایلک فسلی سسه هسر ائدیلمیشدیر. عالیم «کیتاب ال-ادوار» دا «نغامه» تئرمینینی سس و تون معناسیندا ایشلهدهرک اونون مویین واخت عرضینده هانسیسا زیللیک و بملیک سویهسینده داوام ائدن سس اولدوغونو و اونا طبیعی مئیل دویولدوغونو گؤسترمیشدیر. هر تونون زیللیک و بملیک جهتدن اؤز نزیرهسی، ائکویوالئنتی واردیر. اورموی گؤستریردی کی، «نغامه» نی یالنیز باشقاسییلا موقاییسه ائتدیکده اونون یوکسکلیگی و آشاغی اولماسی بارهده دانیشماق اولار. هم ده زیل و بم سسلرین سببلرینی عالیم گریلمیش و یا گریلممیش اوزون، یوغون و یا قیسا، نازیک سیملرله باغلاییردی۴. اورموی سسین موسیقی و فیزیکی خصوصیتلرینی شرح ائتمیش و بۇ بارهده داها گئنیش «شرفیه» ریسالهسینده دانیشمیشدیر.
هاجیبیوو ایسه کیتابینین "سس سیستمی" حیسهسینده یازیردی کی، موسیقیشوناسلارین ریینه گؤره "شرق موسیقیسینده ("آذربایجان موسیقیسی ده بورایا داخیلدیر) بوتؤو و یاریم توندان باشقا ۱/۳ و ۱/۴ تون دا واردیر. لاکین او، قئید ائدیردی کی، بۇ ادعا ان کیچیک اینتئروالی یاریم تون اوْلان آذربایجان خالق موسیقیسینه عاید اولا بیلمز. آوروپا موسیقیسینده اولدوغو کیمی، آذربایجان موسیقیسینده ده اوکتاوا ۷ دیاتونیک و ۱۲ خروماتیک پردهدن عبارتدیر. فرق آنجاق تئمپئراسیا مسئلهسیندهدیر کی، او دا بیر کومما قدردیر.
ایستئدادلی عالیم، هم ده ماهیر اود چالان سفیددین اورموی «کیتاب ال-ادوار» اثرینین چوخ اهمیتلی ایکینجی فسلینده اوخوجولاری اود آلتینین پردهلری ایله، دؤورون تئرمینولوگیاسی ایله دئسک، اودون سیمینین «دستان» لارا بؤلونمهسی ایله تانیش ائدیر. بۇ فسیلده عالیم شرق تونلار سیستمینین اساس سس قاتاری اوْلان اون یئددی پردهلی قامماسینی اوخوجولارا تقدیم ائدیر. اورموی اونون ائکویوالئنتلیگینی (نزیر) گؤستریر و یازیر کی، بۇ قاممانی او بیری اوکتاوالاردا دا، دیگر یوکسکلیکده عینیله سسلندیرمک مومکوندور. (بیز اونون قامماسینی نوتا کؤچورهرک سئنت اؤلچولریله تقدیم ائدیریک).
اونلو تورک موسیقیچیسی شوکروللا اهمدوغلو XV عصرده اونون «کیتاب ال-ادوار» اثرینی تورک دیلینه چئویرمیشدیر. سوْنرا بۇ کیتاب فرانسیز دیلینه ده چئوریلمیشدیر. سفیددین اورموینین یارادیجیلیغی آذربایجانداکی تدقیقاتچیلاریندان ا. بدلبیلینین، آ. بئقدئلینین، ت. بونیادووون و ب. آدلارینی چکمک اولار.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Azərbaycan diasporunun görkəmli simaları. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-05-13. یوْخلانیلیب2012-09-02.
Azərbaycan Tarixi Portalı :Kaджap ЧиHrиз. Bыдaющиecя cыHы дpeBHero и cpeдHeBekoBoro AзepбaйджaHa. — Бaky, издaTeлbcTBo «AзepбaйджaH» - ۳۷۰۱۴۶, MeTбyaT пpocпekTи, ۵۲۰-й kBapTaл. , издaTeлbcTBo "ЭprюH", ۱۹۹۵. - ۳۹۲ c.(rus.) Səfiəddin Urməvi. "Kitab əl-Ədvar", Istanbul, Nurosmaniyə. №3653, v. ۲. Üzeyir Hacıbəyov. "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları". Bakı, 1950, s. ۱۴. "Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları", s. 14. "Kitab əl-Ədvar", v. 4.
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
- musicologie.org – Full score (French)
- al-Urmawi's manuscript, Adilnor Collection


text:
حبسخانادا اولای؛ ایکی محکوم اؤلدورولدو
رقیب چتهلر آراسیندا چیخان اولایلاردا ۲ محکومون حیاتینی ایتیردیگی، ۴ محکومون یارالاندیغی قید ائدیلدی
مکزیکین سیوداد خوارس ایالتینده بیر حبسخانادا باش وئرهن حادثهلرده ۲ محبوس اؤلدو، ۴ محبوس یارالاندی.
چیواوا خوارس ساوچیلیغی، حبسخانادا باش وئرهن حادثهلردن سونرا حبسخانا یؤنتیمینین ژاندارما بیرلیکلرینی چاغیردیغینی آچیقلادی.
ساوچیلیق، رقیب چتهلر آراسیندا چیخان اولایلاردا ۲ محکومون حیاتینی ایتیردیگینی، ۴ محکومون یارالاندیغینی قید ائتدی.
چیواوا خوارس ایالتی مختلیف سوچ هؤرگوتلری و چتهلرین ساحه حؤکمرانلیغی اوغروندا موباریزه آپاردیغی بؤلگهلر آراسیندا یئر آلیر.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا بیرلیگی روسیایا قارشی سککیزینجی تحریم لر پاکتینی آچیقلاییب
آوروپا بیرلیگی لیدئرلری بیلدیریب کی، "روسیانین ایشغال ائتدیگی اراضیلرده ساختا رفرندوملار کئچیرمهسی غیری-قانونی تورپاق قوپارماق و اولوسلار آراسی سویهده تانینمیش سرحدلری گوج یولو ایله دییشدیرمک جهدیدیر".
فیلیپو گراندی یئنیدن بمت-نین قاچقینلار عالی کمیساری وظیفهسینه سئچیلیب
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین (بمت) قاچقینلار عالی کمیساری فیلیپو گراندی بمت عمومی مجلیسینین قراری ایله وظیفهسینه یئنیدن تعیین ائدیلیب.
یولچو اوچاغیندا بومبا تهدیدی
بیر یولچو چامادانیندا بومبا اولدوغونو ادعا ائدرک کابین چالیشانلارینا سالدیردیقدان سونرا اوچاغا مشایعت ائتمک اوچون ساواش اوچاقلاری هاوالاندی


text:
۱۸ مارس
۱۸ مارس:
- ۱۲۹۹ - مۆقدّس روم ایمپیراتورو ایکینجی فردریک اؤزونو قودس شاهی اعلان ائتدی.
- ۱۴۳۸ - ایکینجی آلبرت٬ آلمان شاهی اوْلدو.
- ۱۷۹۹ - ناپلئون بوْناپارت٬ عثمانلی دؤولتینین الیندهکی عکا قالاسینین اؤنلرینه گلدی.
- ۱۸۵۰ - هنری ولز و ویلیام فارقو٬ آمریکن ایکسپرسی قۇردو.
- ۱۹۱۳ - یۇنان شاهی ایکینجی جوْرج بیر سوءقصد نتیجهسینده اؤلدو.
- ۱۹۱۵ - چاناققالا دنیز حرکتلری: بیرلشمیش دنیز قووّتلری چاناققالا بوْغازیندا آغیر خسارت گؤروب گئری چکیلدی.
- ۱۹۱۸ - تۆرکیه٬ قارایازی٬ نارمان و تکمانی آزاد ائتدی.
- ۱۹۲۰ - عثمانلی مجلیس-مبعوثانی ایستانبلونون ایشغالی اۆزرینه سوْن توْپلانتیسینی کئچیریب چالیشمالارینا آرا وئرمه قراری آلدی.
- ۱۹۲۶ - باغیمسیز تۆرک اوْرتودوکس پاتریکخاناسی قۇرولدو.
- ۱۹۳۸ - مکزیک توْرپاقلارینداکی بۆتون یابانچی نفت شیرکتلرینی میلّیلشدیردی.
- ۱۹۴۰ - هیتلر و موسولینی گؤروشدو. ایتالیا٬ آلمان یانیندا ساواشا گیرمه قراری آلدی.
- ۱۹۴۹ - ناتو قۇرولدو.
- ۱۹۵۶ - فرانسه٬ الجزاییردن عسگر چیخارمایا باشلادی.
- ۱۹۶۲ - الجزاییر باغیمسیزلیق ساواشی: فرانسه الجزاییرلی مۆقاویمتچیلرله آنلاشدی.
- ۱۹۸۵ - تۆرکیهده بانکلارین تلویزیوندا رکلام ائتمهلری قاداغان اوْلدو.
- ۱۹۸۹ - میصرده ۴۴۰۰ ایللیک بیر مومیا تاپیلدی.
- ۱۹۹۰ - آلمان یئنیدن بیرلشمهسی: آلمان دموکراتیک جۆمهۇریتینین کئچیرتدیگی سئچیملردن سوْنرا٬ آلمان دموْکراتیک جۆمهۇریتی و آلمان فدرال جۆمهۇریتی بیرلشدی.
- ۲۰۰۰ - سوریه و تۆرکیهده یاشایان و اقربا اوْلان ۵۷۳ عائیله ایکی اؤلکهنین آنلاشماسی نتیجهسینده سرحدّی کئچهرک بایراملاشدیلار.
- ۲۰۰۵ - ایسلام تاریخینده بیر ایلک اوْلاراق٬ نیویورکداکی بیر مسجیدده جۆمعه نامازینی ایلک دفعه بیر قادین قیلدیردی.
- ۲۰۱۰ - ت.ر.ت خبر یایینا باشلادی.


text:
(لیلی و مجنون اثری نین اؤن سؤزو)
انسان دوهاسینین الچاتمازلیق نمونهسی بؤیوک شاعر و متفکّری نظامی گنجوی دنیا ادبيّاتینین نادر ادبی سیمالاریندان بیریدیر. اونون ادبیاتیندا هر بیر موضوع و حادثه متفکّر شاعر قلبیندن کئچهرک، درین اجتماعی و فلسفی مضمون آلمیشدیر. “سیرلر خزینهسی”، “خسرو و شیرین” پوئمالاریندان سونرا “لیلی و مجنون” موضوعسوندا اثر یازان شاعر بو موضوعدان استفاده ائدهرک، انسان و زامان، طبیعت و جمعيّت حادثهلری اطرافیندا رنگارنگ دوشونجهلرینی عکس ائتدیرمیشدیر. بئله بیر موضوعدا اثر یازماغی اوندان شیروان شاهی آخسیتان خواهش ائتمیشسه ده، نظامی هئچ ده آنجاق دورون شاهلارینی تأمین ائدهجک اثر یاراتمامیش، داها چوخ اؤز ناراحات دوشونجهلرینی قلمه آلمیشدیر. . .
نظامی گنجوی ۱۱۸۸-جی ایلده دؤرد آی مدتینه یازیب باشا چاتدیردیغی “لیلی و مجنون” پوئماسینی ایشلهیرکن بو موضوع اطرافیندا جدّی آختاریشلار آپارمیش، منبعلرله تانیش اولموشدور. آخسیتان اوندان بو “گلینی” فارس و عرب بزهیی ایله بزهمهیی طلب ائدرکن ده محض لیلی و مجنون موضوعسو ایله علاقه دار فارسلار، عربلر آراسیندا گئنیش یاییلان افسانه و روایتلری نظرده توتموشدور. افسانهلر، روایتلر ایسه هر هانسی بیر حادثه، فاکت اساسیندا یارادیلمیش بدیعی سؤزدور.
نظامی آخسیتانی دوزگون باشا دوشهرک، منبعلری دقتله اؤیرهنیر.
اؤیرندیکلرینی صداقتله عمومی پوئتیک آخینا یؤنلدیر، یئنی قالیبه، یئنی فورمایا سالیر. شاعر “او فارسدان دوغولان افسانه یارادان عربین حالیندان بئله خبر وئریر” و باشقا بو کیمی قیدلرله آخسیتانین “عرب و فارس بزهیی” طلبینه رعایت ائتدیگینی نظره چاتدیریر. بورادا عربلره و فارسلارا مخصوص باخیشلار، گؤروشلر، پوئتیک ذوق، شاعرانه دئییملر ده نظره آلینا بیلردی.
نظامینین “فارس و عرب بزهیی” آنلاییشینی محض گؤستریلن معنادا آنلادیغینی اونون پوئماسی و عرب منبعلرینین بو افسانه ایله علاقه دار قیدلرینین مقایسهسی ده تصدیق ائدیر.
ابن قتیبه، ابولفرج اصفهانی، الوالیبَی کیمی مولفلرین اثرلری ایله نظامی پوئماسینی مقایسه ائدن عالملر بو قناعتدهدیرلر کی، نظامی بو اؤلمز اثرینی یازارکن همین مولفلرین اثرلریندن فایدالانمیشدیر. شاعر ایران و آذربایجاندا دا گئنیش یاییلان افسانهلردن بهرهلنمهمیش دئییلدیر.
۱۱ عصر آذربایجان شاعری قطران تبریزینین تئز-تئز صادق، ناکام سئوگیلیلر کیمی لیلی و مجنونو خاطیرلاماسی گؤستریر کی، لیلی و مجنون حاقینداکی افسانه ادبی دائرهلرده نظامی اثری یازیلاندان چوخ-چوخ اوّل معلوم و مشهور ایمیش. قطرانین اؤزونون ده مجنون حاقیندا عرب منبعلریندن معلومات آلماسی مومکوندور. اونون بو مسئلهده سربست حرکت ائتمهسی، اوخوجویا معلوم، مشهور حادثه کیمی لیلی و مجنونو خاطیرلاماسی ایسه افسانهنین عرب منبعلریندن علاوه ادبی اجتماعیّت آراسیندا دا گئنیش یاییلدیغینی تصدیق ائدیر. ۱۱ عصر ایران شاعر و ناصری ناصر خسرو دا بو افسانهنین ماراقلی اولدوغونو قید ائدیر، لاکن اونو داها چوخ بدوی عربلرین محیطی ایله علاقهلندیریر، طائفده لیلینین یاشادیغی قصرین خرابهلرینی گؤستردیکلرینی، ماراقلی حِکایهلر دانیشدیقلارینی یازیر.
نظامینین پوئماسیندا موضوعنون بللی، مشهور اولماسی دقیق گؤستریلیر.
اونو آخسیتان دا، نظامینین اوغلو محمّد ده یاخشی بیلیر، آنلاییرلار.
آخسیتان مجنونون بؤیوک عشقینی، بو موضوعنون بوتون سؤزلرین شاهی اولدوغونو یازیر. شاعرین اوغلو ۱۴ یاشلی محمّدین قیدی داها ماراقلیدیر. اونون فکرینجه، “بو گؤزل موضوعدا بؤیوک صنعت وار”. نظامی اؤزو ایسه اونو “عالمه بللی بیر آیه” ساییر، باشقا سؤزله، افسانهنین یازیلی و شفاهی شکلده چوخ گئنیش یاییلدیغینی اعتراف ائدیر. نظامی گاه اوغلو محمّدین دیلیله، گاه اؤز سؤزلری ایله بو مشهور افسانهنین بدیعی اثر کیمی ایشلنمهدیگینی، چیلپاق قالدیغینی دا یازیر:
هاردا کی عشق الی بیر سوفره آچار،
بو گؤزل حِکایه اونا دوز ساچار.
بو قدر نازنده، اینجه بیر دلبر،
نهدن چیلپاق قالسین بو واختا قدر؟
اونو بزهمهمیش عارف اللری،
اودور کی، چیلپاقدیر او گؤزل پری.
ماراقلیدیر کی، هم آخسیتان، هم ده شاعرین اوغلو محمّد بو موضوعنو نظامینین هنرینه لاییق، اونا محرم حِساب ائدیرلر. بئله چیخیر کی، آخسیتانین بو موضوعدا نظامیدن اثر خواهش ائتمهسی اؤزو ده نظامی یارادیجیلیغینا بلد اولماغیندان، داهی شاعرین روحاً بو موضوعیا یاخینلیغیندان ایرهلی گلیر. سؤزون صرّافی اولان آخسیتان نظامی ارثی ایله “لیلی و مجنون” موضوعسو آراسیندا یاخینلیق، دوغمالیق حسّ ائتدیگیندن اوندان محض بو موضوعدا اثر یازماغی ایستهییر. آنلاشیلیر کی، پوئما سفارشله یازیلسا دا، اونون مشهورلوغو و محض نظامی دوهاسینا یاخینلیغی بئله بیر اثرین میدانا چیخماسینا سبب اولموشدور.
نظامینین بو موضوعنو ایشلرکن یئرلی فولکلور منبعلردن باشقا، یازیلی قایناقلاردان دا گئنیش استفاده ائتمهسی اثر بویو اؤزونو آیدین حسّ ائتدیریر.
پوئمانی عرب منبعلری ایله مقایسه ائتدیکده گؤروروک کی، نظامی لیلی و مجنون حاقینداکی خیردا و پراکنده، قورو و بدیعی جهتدن سؤنوک اولان مختلف روایتلری بؤیوک اوستالیقلا بیرلشدیرمیش، دئمک اولار کی، هئچ نَیی آتمامیش، لاکن صنعتین سرت قانونو اساسیندا اونو سیستمه سالیب، کدرلی و عظمتلی بیر سؤز عابدهسی یاراتمیشدیر. بؤیوک سؤز اوستاسی
موضوعنون امکانلاریندان استفاده ائدهرک حیات، انسانلار، اونلارین اخلاقی، رفتاری، عمللری بارهده ناراحات دوشونجهلرینی قلهمه آلمیشدیر.
نظامی انسان و زامان موشکولونه، بو مشکولون آیری-آیری جهتلرینه پوئمادا دؤنه-دؤنه توخونور. داهی شاعر دوغرو قید ائدیر کی، انساندا هله نقصانلار واردیر. بونونلا برابر، او، انسانی یاخشیلیغا، گؤزللییه سسلهییر.
یاخشی سؤزو یامان سؤزدن اوستون توتان شاعر زامانین عییبلرینی ده چکینمهدن رومانتیک بیر فورمودا دیله گتیریر.
بیر چوخ صفتلر وار انساندا هله،
آلماسان یاخشیدیر اونلاری دیله.
پیس سؤزو آغزینا آلینجا انسان،
قارنیندا اؤلدورسه یاخشیدیر، اینان.
بو دنیا دولانیب دؤندوکجه روزگار،
قوی سندن یاخشی سؤز قالسین یادگار.
نظامینین پوئماسی بو حقیقتی ثبوت ائدیر کی، زامان انسانا ضدیر. لاکن انسان زامانا غالب گلهجک. قربانلار، فاجعهلر حِسابینا اولسا دا، انسان دنیانی انسانیلشدیرهجک، زامانی ديَیشدیرهجک، زامان اؤزو ده ديَیشهجکدیر.
حیاتین و طبیعتین اؤز دیالئکتیکاسی وار؛ خرابه اولان آباد اولاجاق، پیس اولان یاخشیلاشاجاق.
دائم خارابا دا اولسا بیر دیار،
بیل کی، آبادلیقدان اوندا نشان وار.
ایستر خاراب اولسون، ایسترسه آباد،
دائمی بینؤوره قویمامیش حیات.
بو دیالئکتیک دوشونجهلر گؤستریر کی، نظامی انسانین زامان اوزرینده غلبهسینه، ایندی آغا اولانین صاباح محو اولاجاغینا، بو گون فاجعه قربانی اولانین صاباح وصالا و سئوینجه یئتیشهجهیینه اینانمیشدیر.
“لیلی و مجنون” پوئماسی انسان و زامان موضوعسو اطرافیندا شاعرین دوشونجهلریندن عبارت محتشم بیر ادبیات عمّانیدیر. نظامینین “لیلی و مجنون” پوئماسی آنجاق ناکام بیر عشق ماجراسینین نظمه چکیلمهسی دئییل، بلکه داها چوخ بو موضوعدان استفاده ائدهرک دنیا و انسان حاقیندا یارادیلمیش بدیعی- فلسفی بیر اثردیر. انسان دوشونه بیلر کی، بوتون بو صحبتلرین “لیلی و مجنون” موضوعسو ایله نه علاقهسی وار.
آنجاق شاعرین اثرینی دقتله اوخوساق، آنلایاریق کی، بو رنگارنگ دوشونجهلر بیرباشا “لیلی و مجنون” موضوعسو ایله باغلیدیر. شاعر اثرین هم اوّلینده، هم ده اثر بویو مختلف یئرلرده مختلف اصوللارلا حیات، دنیا، دورون انسانلاری، اونلارین آماللاری، سويّهلری، عمللری حاقیندا صحبت آچیر، بو صحبتلری ده موضوعیا یاد، کنار بیلمیر.
ای وارلیق نقشینین ناظری اولان،
قالدیر انگللری ادراک یولوندان.
بوش طبلی دؤیرک های-هارای سالما،
هئچ کسین سسینه بیگانه قالما.
بیر توز گؤرونسه ده هر ذرّه اگر،
دنیا پردهسینده او دا ایش گؤرر.
ادراک یولونداکی انگللر دئییلمی لیلینین، مجنونون فاجعهسینین سببی؟
دنیا پردهسینده هر ذرّهنین بیر ایش گؤردویونه بیگانهلیک دئییلمی بو فاجعهنی تؤرهدن؟ شاعر بو فکردهدیر کی، غفلت، نادانلیق، بیگانهلیک، انسانین اؤز وظیفهسینی بیلمهمهسی اونون حیاتینی زهرلهییر، اونو دوزگون حرکت ائتمهیه قویمور. نظامییه گؤره، انسان دنیایا دنیانین ماهیّتینی آنلاماق، اؤیرنمک اوچون گلمیشدیر.
قیسا سؤز؛ دنیادا نه سن، نه ده من
اویونجاق دئییلیک خلقتیمیزدن.
نه شهوت، نه یوخو، نه ده کی یئمئک
حیاتین معناسی اولماسین گرک.
یاتماغی، یئمهیی بو عالمده سن
ائششک، اؤکوزده ده گؤره بیلرسن.
طبیعت قوراندا خلقتیمیزی، باشقا صحیفهده یازمیشدیر بیزی.
نظامی انساندان آییق اولماغی، اؤز انسانلیق وظیفهسینی یاخشی باشا دوشمهیی، یئرلرین، گؤیلرین سیرلرینی اؤیرنمهیی طلب ائدیر؛ انسان دنیایا نه اوچون گلمیشدیر؟ اونون بورادا وظیفهسی نهدن عبارتدیر؟ پیغمبره مراجعتله دئییلن آشاغیداکی ایکی میصراع بلکه ده پوئمادا قالدیریلان مطلبلرین آنا خطّینی تشکیل ائدیر:
بیز کیمیک، نهچییک، آچ گؤستر آرتیق،
بوت قاییرانمییق، بوت قیرانمیییق.
اللها یالواریشلاریندا دا شاعر دنیا و انسان حاقینداکی دوشونجهلریندن آیریلا بیلمیر. دوروندن، بو دورون مطلبلریندن دانیشان زامان آلوو پوسکورور.
ایلاهی، دار گونده سن اول همدمیم،
ایستهدیگین یئره چاتسین قدمیم،
سؤیله نه واختادک بیر تیکه اوچون
شاها و گدایا یالواریم هر گون…
وفاسیز یارانمیش بوتون قاپیلار،
بیر سنین قاپیندا وفا تاپیلار.
بو سطرلر تکجه اللها محبتین افادهسی دئییل، همچینین ده شاعرین دورو، اونو احاطه ائدن محیط، انسانلار حاقیندا ناراضیلیق دولو ناراحات دوشونجهلریدیر.. مجنونو، لیلینی، اونلاری احاطه ائدن آداملاری دا بدبخت ائدن، کدر و گؤز یاشلاری ایله اوزلشدیرن محض همین محیط و انسانلاردیر.
حیات ائله قورولموشدور کی، انسانلارین ایچی دردله، کدرله دولودور. بوردا ایسه هم ده بیر اختیارسیزلیق واردیر. مجنونون آتاسینا وئردیگی جاوابلاردان آشاغیداکی میصراعلارا دقت ائدک:
داشلاری اریدر چکدیگیم کدر،
کیم اؤز اورگینه سیخینتی ایستر؟!.
منی پیس طالعییم تعقیب ائدیر، بیل،
هئچ کس بدبختلیکدن قورتاران دئییل.
یاخود:
مظلوم من دئییلم یالنیز بو یئرده،
یوزلری دوشموشدور من دوشن درده.
فیلین وجودوندان میلچهیه قدر،
بو ظلمو چکمهین وارمیدیر مگر؟
“لیلی و مجنون” پوئماسیندا نظامی اثردهکی حادثهلرله باغلی ایکی مستقل حِکایه ده وئرمیشدیر کی، بو حِکایهلر پوئمانین اساس ادئیاسی ایله بیرباشا باغلیدیر. بونلاردان ان مشهورو “ایت ساخلایان پادشاه” حِکایهسیدیر.
چوخ واخت بو حِکایه اثرین اساس موضوعسو ایله او قدر ده باغلی اولمایان بیر علاوه کیمی شرح اولونور. اصلینده ایسه همین حِکایه اثرین ادئیاسی ایله بیرباشا علاقهلیدیر و آنجاق دورون شاهلارینین ظلمکارلیغینی تنقید ائتمک اوچون قلهمه آلینمیش بیر حِکایه دئییل؛ اون ایل شاها صداقتله خدمت ائلهین، آنجاق سونرا شاه طرفیندن قودوز و ییرتیجی ایتلره آتدیریلان گنج اصلینده مجنوندور. چؤلده مجنونلا دوست اولان، اونا توخونمایان، عکسینه، اونو قورویان وحشیلر ایسه همین قودوز ایتلردیر.
نظامی بو فکردهدیر کی، موجود جمعيّت، اونون انسانلاری همین ییرتیجی ایتلر ساخلایان و خوشو گلمهین آداملاری او ایتلره آتیب پارچالادان پادشاها بنزهییر، نینکی بنزهییر، ائله اونون اؤزودور. بو باخیمدان حِکایهنین سونوندا نظامینین دئدیگی آشاغیداکی سؤزلر تصادفی دئییلدیر:
بونو سؤیلهمکده بیر مقصدیم وار،
سخاوت قلهدیر، او، جان قورویار.
مجنون بسلهدیکجه او حیوانلاری،
چکدی دورهسینه بیر جان حصاری.
حصار اطرافیندا گزن هر حیوان
مجنونون ایشینه یارادی هر آن.
مجنونا بنزهسن انسانلیقدا سن،
دنیادا نه غصّه، نه غم چکرسن.
نظامینین تصویرینده ظلمکار شاهین ییرتیجی ایتلره آتدیغی گنجه نسبتاً مجنون داها یوکسک انسانی صفتلره مالک اولدوغو کیمی اونو دلی، مجنون آدلاندیریب چؤللره سالان، محوینه سبب اولان جمعيّت ده همین ظالم پادشاهدان داها ظالم، داها عیبهجردیر. قودوز ایتلر ساخلایان پادشاه
طرفیندن ایتلره آتیلان گنج شاهین خاصيّتینی بیلدیگینه گؤره ایتلره باخانلا دوست اولور، چونکی شاهین بیر گون اونو دا ایتلره آتاجاغینا شبهه ائلمیر.
آنجاق مجنونون حیوانلارا قایغی گؤسترمهسینده، اونلارا یئم وئرمهسینده، یا دا آهو و مارالی اووچولارین توروندان خلاص ائتمهسینده هئچ بیر تمنّا و مقصد یوخدور. اونون بو حرکتلری بؤیوک سئوگینین، انسانلیغین تظاهرودور. نوفلین لیلینی آلماق اوچون آپاردیغی محاربه اوغورسوزلوقلا قورتاراندان سونرا یئنه چؤللره اوز توتان مجنون اووچولارین تورونا دوشن آهو
و مارالی آزاد ائلهییر، اونلارلا دردلشیر:
آتا اؤز اوغلونو عزیزلهین تک
مجنون دا مارالی عزیزلهیرک،
توتوب سیغاللادی او دلدارینی،
باغلادی حیوانین یارالارینی…
دئدی: “حسرت چکن داغلار مارالی،
سن ده می یاریندان دوشدون آرالی؟
ای چؤل قوشونونون گؤزل ساربانی،
داغلار دؤشوندهکی چادیرین هانی؟
خوش عطرین جاناندان گتیریر خبر،
گؤزون سئوگیلیمین گؤزونه بنزر.
نظامی مجنونداکی انسانلیغین، ادراکین، سئوگینین نه قدر گوجلو، فداکار، تمنّاسیز اولدوغونو، اونون “ادراک یولونداکی انگللری” نئجه قطعیّت و جسارتله قالدیریب کنارا آتدیغینی اؤز اعجازکار صنعتینین الوان بویالارییلا آچیب گؤستریر.
اورتا عصرلر شرائطینده قادینلارین اویانماسی، انسانلیغینی درک ائتمهسی و فاجعهسی لیلی صورتینده عکس ائتدیریلمیشدیر. مجنون کیمی سئون، یانان، دویان، اونون کیمی شهید اولان لیلی مجنونون قادین تاییدیر. لیلینین ده فاجعهسی کهنهلیگین اؤز یئرینی یئنیلییه کؤنوللو وئرمک ایستهمهمهسی اوزوندن، اونون یئنیلییه قارشی غدّار و آمانسیز اولماسیندان یارانیر. اورتا عصر فئودالینین مطلق حاکميّتینین هله گوجلو اولدوغو، لاکن سارسیلماغا باشلادیغی بیر دورده لیلینین فاجعهسی طبیعی ایدی. زامان اونون انسانلیغینی، حسّلرینی، معنوی سربستلیگینی هله قبول ائتمیر، بو بارهده ائشیتمک بئله ایستمیردی: هله اونا اشیا کیمی باخیر، اونو بازارا چیخاریر، کیم چوخ قیزیل وئرسه، اونا دا ساتیردی. زامان بئله قانون قویموشدو کی، قادینین دوشونمهیه، دویماغا، سئومهیه، سئچمهیه اختیاری یوخدور، اگر او، مستقل دوشونجهیه مالک اولسا، ناموسسوز حِساب ائدیلر، باشی کسیلیب ایته آتیلاردی، آنجاق قانوندان کنار ایستهیینه چاتماغا امکان
وئریلمزدی. او، ابدی دوستاق – ابدی زنداندا کدر و گؤز یاشلاری ایچینده بوغولان، دردلریندن دانیشماغا، حسّلرینی سؤیلهمهیه اختیاری اولمایان بیر کؤله ایدی. لیلی ظاهراً زمانهسینین طلبلرینه باش این، اصلینده ایسه اونا مغرور بیر سکوتلا میدان اوخویان، اونون ایستهدیگی، دئدیگی کیمی اولمایان، شرّین ظلمت گئجهسینده گونش کیمی پارلایان، ایچینده انسانلیغین ابدی مشعلینی گزدیرن بیر انسان کیمی یاشاییر. هامیدان، هر کسدن عشقینی گیزلتمهیه
چالیشان لیلی حسّلرین گوجلو طوفانینی اؤزوندن گیزلتمهیه، اونو تمام سوسدورماغا، اؤلدورمهیه قادر دئییلدی و بونو لیلی اؤزو ده ایستمیردی. لیلی ایستمیردی کی، کؤله وضعيّتی ایله باریشان باشقا قادینلار کیمی اولسون، دشمن دنیانین اویونجاغینا چئوریلسین. او، ظاهراً بئله یوللا گئتسه ده، حقیقتده عصرینین قادینلاریندان سئچیلیر.
اگر مجنون محیطله باریشمادیغینی بیلدیرهرک چؤللره دوشور، حیوانلار آراسیندا یاشاییرسا، دشمندن مجنون، دیوانه آدی آلماقدان چکینمیرسه، لیلی ده ابن سلاما حقیقی آرواد اولماماقلا، اؤز عشقینه صداقتینی قوروماقلا اؤزونو تصدیق ائدیر. پوئمانین ایلک صحیفهلریندن باشلامیش اؤلومونه قدر لیلی سونسوز بیر حسرتله مجنونو آختاریر، اونو گؤرمک، اونون شعرلرینی ائشیتمک
ایستهییر. دریا-دریا غملی گؤز یاشلاری تؤکن لیلینین دائم گؤزو یوللاردا، قولاغی سسدهدیر. دام اوسته چیخیب اوغرون-اوغرون یوللارا باخماسی، دشمن طعنهسیندن قورخوب گئجهلر اودلو آهلار چکمهسی، شام کیمی یانماسی، آجی-آجی آغلاماسی، توستوسوز اوجاق کیمی آلوولانماسی اونون محبتینین گوجلو اولماسیندان خبر وئریر. مجنونلا برابر لیلینین ده آدی دیللره دوشور، بازاردان گلن اوشاقلار بئله لیلی ایله مجنونون محبت غزللرینی اوخویور، اونلارین شعرلرینی بیربیرینه چاتدیریرلار.
لیلی شعر یازماقدا، اودلو، صمیمی دویغولارینی صنعتکارلیقلا افاده ائتمکده ده مجنوندان گئری قالمیر. لیلی مجنونو اؤلنه قدر بیر آن بئله اونوتمور. یاز واختی قیزلارلا گزمهیه چیخان لیلی بیر کونجه چکیلیب مجنون اوچون گؤز یاشی تؤکور. لیلی مجنونا نسبتاً عشقینی دلیجهسینه، جوشغون
بروزه وئرمیر، او بعضاً اؤزونو مجنوندان داها آرتیق مجنون آدلاندیرسا، قادین اولدوغونو دا اعتراف ائدیر. او، دردلرینی اورکده چکمیی، ظاهرده ایسه اؤزونو باشقا قادینلار کیمی آپارماغی باجاریر.
مجنون باشقا قیزلا ائولنمک تکلیفینی قبول ائلمیر، بو تکلیفی ائدنلره آجیغی، غضبی توتور. لاکن لیلی بئله دئییل. او اؤزونو او درجهده توختاق، تمکینلی آپاریر کی، باشقاسینی سئودیگینی آتا-آناسینا دئمیر، اونو ابن سلاما اره وئرنده اعتراض ائتمیر. لیلینین آرخاسینجا بیر چوخ آداملار دوشوب وار-دولت حِسابینا اونو ساتین آلماغا جان آتیردیلار. نظامی لیلینی بو شکلده آلماغا
چالیشانلاری دلّال آدلاندیریر. بئله دلّاللاردان بیری ده قیزیلی قوم کیمی سپن ابن سلام ایدی. لیلی ابن سلاما گئتمهیه اونا گؤره اعتراض ائتمیر کی، قادین عصمتینی، آدینی قورویا بیلسین. قادینا مناسبت اورتا عصرلرده او قدر جدّی، سرت، او قدر آغیر ایدی کی، مجنونا لاییق بیر قیز اولماق اوچون ده لیلینین اساس چیخیش یولو بو ایدی. لیلی اؤزونو مجنوندان آرتیق دیوانه سایسا دا، زامان اونون قانادلارینی داها قیسا کسمیشدیر:
بختینین اولدوزو باتان عاشقدن
مین دفعه شدّتلی دیوانهیم من.
او هدف اولدوسا بو درده، یاسا،
بیر قادین دئییلدیر او هئچ اولماسا.
سئودا یوللاریندا گؤستریر هنر،
کیمسهدن نه قورخار، نه ده چکینر.
زاواللی منم کی، اورگیمده غم،
دردیمی هئچ کسه آچا بیلمیرم.
قورخورام احوالیم پریشان اولا،
یاخشی آدیم بئله چوخ یامان اولا.
بو پارچادا لیلینین عشقی ده، فاجعهسی ده چوخ دقیق شرح ائدیلمیشدیر. قادین اولماق، قورخوب چکینمک، یامان آد قیدینه قالماق، دردی هئچ کسه آچا بیلمهمک اونو مجنونلا آیاقلاشماغا قویمور.
بعضاً لیلی قادینی مین ایللردیر کؤلهیه، حقوقسوز اشیایا چئویرن قانونلار زنجیرینی قیریب پارچالاماق، داها آزاد نفس آلماق حاقیندا دوشونورسه، بونلار ایلک دوشونجهلر اولاراق قالیر. آتا و ار قورخوسو اونو قاناد آچماغا قویمور.
عشق اورک وئریر کی، سن ده قاناد آچ،
بو قارغا-قوزغوندان ککلیک کیمی قاچ.
آد ایله ناموسسا: “ترپنمه”- دئیر،
تک اوچان ککلیگی قیزیلقوش یئیر.
بیر قادین نه قدر جسور اولسا دا،
یئنه ده قادیندیر آدی دنیادا.
لیلی اوچون بو ایلک دوشونجهلرین اؤزو ده بؤیوک نائلیّتدیر. لیلی دوشدویو وضعيّتله باریشیب غملره بویون ایسه بئله، دشمنه تسلیم اولمور.
نظامی بو پوئمادا یاراتدیغی صورتلر، تصویر و تحلیل ائتدیگی حادثهلر، مطلبلر واسطهسیله دورونون زنگین معنویّاتلی انسان اوبرازینی، فکر، دوشونجه و اخلاق منظرهسینی یاراتمیشدیر. حتی هر بیر ذرّهنین معيّن بیر ایش گؤردویونو سؤیلهین اؤلمز صنعتکارین بو اثرینده ده ان ائپیزودیک صورت بئله مهم ادئیا یوکو داشییر، دورون انسان خصوصیاتی داها دولغون گؤسترمهیه خدمت ائدیر. شاعرین اوّلکی اثرلری کیمی بو پوئما دا حیاتین اؤزوندن گلن زنگین فکر خزینهسیدیر.
داهی شاعرین “لیلی و مجنون” پوئماسینی بؤیوک صنعتکاریمیز صمد وورغون ترجمه ائتمیشدیر. بو ترجمه حاقلی اولاراق نظامی اثرلرینین ترجمهلری آراسیندا ان یاخشیلاریندان بیری، بلکه ده بیرینجیسی ساییلیر.
ترجمهنین دیلیندهکی طبیعیلیک، یوکسک بدیعیلیک و آخیجیلیق اونو اوخوجولارا سئودیرن اساس کیفيّتلردیر. نظامی اثریندهکی ان رنگا-رنگ پوئتیک فکرلر وورغون طرفیندن او قدر مهارتله ترجمه اولونموشدور کی، اوخوجو بیر ترجمه اثری اوخودوغونو اصلا حسّ ائتمیر.
خلیل یوسفلی


text:
کئچن گونلرین بیرینده آلمانیانین کؤلن شهرینده قاطار ایله ایشه گئدرکن مندن ایکی ردیف قاباقدا اوتوران بیر جوان اوغلان ایله بیر جوان خانیم آلمانجا یوخ، آنجاق یاخچی بیلدیگیم بیر دیلده دانیشیردیلار. دانیشیردیلار دئمک اصلینده دوغرو دگیل، چیغیریشیردیلار، یوخسا ساواشیردیلار دئمک داها دوغرو اولور. سسلرینین اوجالیغی قاطاردا اوتوران هرکسی راحاتسیز ائدیر و دققتینی چکیردی. آنجاق اونلارین دانیشدیقلارینین آنلامینی بیلن بلکه تک من وار ایدیم. دانیشیلان موضوع خانیمین اوشاقلارینی تایایا وئرمک ایسده دیگی و جوانین دا، آیری ایشی اولمایان بیر آنانین اوشاغینی نئیه تایایا وئرمک ایسده دیگینی بیلمه دیگی ایدی.
Sep 19, 2014
گؤزلیم ساغلیغیمین قدرینی بیل
درویش اوغلو
حؤرمتلی دیلداشلار و قلمداشلار،
آشاغیدا اوخویاجاغینیز قوشقو(شعر) خاص بیر مناسبت ده ذهنیمه گلدی.اونلارین آراسیندا کئچن دگئیشمه او گوندن سونراکی ایکی ـ اوچ گونده ذهنیمی مشغول ائتمکده ایدی. بئنیمده دؤنن بو فیکیرلری کاغاذا گئتیرمک ایله ائشیگه آتماسا ایدیم، بلکه ده خسته اولاجاق ایدیم.
کئچن گونلرین بیرینده آلمانیانین کؤلن شهرینده قاطار ایله ایشه گئدرکن مندن ایکی ردیف قاباقدا اوتوران بیر جوان اوغلان ایله بیر جوان خانیم آلمانجا یوخ، آنجاق یاخچی بیلدیگیم بیر دیلده دانیشیردیلار. دانیشیردیلار دئمک اصلینده دوغرو دگیل، چیغیریشیردیلار، یوخسا ساواشیردیلار دئمک داها دوغرو اولور. سسلرینین اوجالیغی قاطاردا اوتوران هرکسی راحاتسیز ائدیر و دققتینی چکیردی. آنجاق اونلارین دانیشدیقلارینین آنلامینی بیلن بلکه تک من وار ایدیم. دانیشیلان موضوع خانیمین اوشاقلارینی تایایا وئرمک ایسده دیگی و جوانین دا، آیری ایشی اولمایان بیر آنانین اوشاغینی نئیه تایایا وئرمک ایسده دیگینی بیلمه دیگی ایدی.
کئچن گونلرین بیرینده آلمانیانین کؤلن شهرینده قاطار ایله ایشه گئدرکن مندن ایکی ردیف قاباقدا اوتوران بیر جوان اوغلان ایله بیر جوان خانیم آلمانجا یوخ، آنجاق یاخچی بیلدیگیم بیر دیلده دانیشیردیلار. دانیشیردیلار دئمک اصلینده دوغرو دگیل، چیغیریشیردیلار، یوخسا ساواشیردیلار دئمک داها دوغرو اولور. سسلرینین اوجالیغی قاطاردا اوتوران هرکسی راحاتسیز ائدیر و دققتینی چکیردی. آنجاق اونلارین دانیشدیقلارینین آنلامینی بیلن بلکه تک من وار ایدیم. دانیشیلان موضوع خانیمین اوشاقلارینی تایایا وئرمک ایسده دیگی و جوانین دا، آیری ایشی اولمایان بیر آنانین اوشاغینی نئیه تایایا وئرمک ایسده دیگینی بیلمه دیگی ایدی.
بو قوشقودا کئچن سؤووش و یامانلاردان بیر پاراسی دوغرودان دا قاطاردا اوتوران جوانین یانینداکی خانیمین اوزونه دئدیگی کلمه لرین تکراری دیر.
بئیله قوشقولار ائسگی و یئنی ادبیاتیمیزدا دا آز دگیلدیر. شبسترلی میرزه معجزین، علی اکبر صابرین، یوخسا چاغداش شاعریمیز مراغالی کریمی نین قوشقولاریندا بئیله کلمه لر چوخ کئچر.
بو قوشقونو اوخویانلارین چتینلیک چکمه مک لری اوچون قوشقودا کئچن آلمانجا دیلیندن آلینمیش بیر پارا کلمه لری اؤنجه لیکله ایضاح ائدیرم:
آرگه: آلمانیادا ایش اداره سینین ایشسیزلره مالی یاردیم ائدن بؤلومو
سوسیال آمت: ایشله مک قابلیتلری اولمایان یوخسوللارا یاردیم ائدن اجتماعی یاردیملار اداره سی
راین: آلمانیادا آخان بؤیوک بیر چای دیر
سامسون: سیغار کاغاذینا ساریلیب سیغار کیمی چکیلن بیر توتون مارکی دیر
میلیون: خانیملارین ایشلتدیگی باهالی بیر پوماد دیر
دیور: خانیملارین ایشلتدیگی باهالی بیر پارفوم دور
تاقس موتر: کلمه کلمه سینه ترجمه ائدیلیرسه "گوندوز آناسی" دئملی تایا دیر
لزبیش: آرواد همجنس باز
شوول: کیشی همجنس باز
اینتگراتسیون کورس: آلمانیادا خاریجی لر اوچون دؤلت طرفیندن قویولموش دیل و کولتور درسی دیر
گؤزلیم ساغلیغیمین قدرینی بیل
منی دیندیر، گؤزومون یاشینی سیل
من اؤلندن سونرا سن دول قالارسان
گؤزو یاش، باغری یانیق کن الی یوخسول قالارسان
دوشرسن آرگه یه، سوسیال آمتا
بیر میتیل، جیندا پالاز چول قالارسان
گؤز یاشین آخسا داشیرتسا قوجامان چای، راین ای
گئنه منسیز دولانان دؤر فلک دیر عینی
قبریم اوسده دؤشه سن آ...غینین قیللارینی
قالخماز اؤلموش قازانا خرچلیه سن پوللارینی
آغلاسان، وورسان اؤزون یئرلره، ییرتسان گؤ..نو
آلامازسان او سحر چکدیگین سامسون توتونو
"فاطما، نرگس ائو آلیب، بیزده آلاخ، ممد حسن!"
اوتوز ایلدیر چالیشیر اونلار، آی آرواد بیلیرسن؟
داها پست ایله دونن گلدیگین بو اؤلکه ده سن
پاسوون دامغاسی یاش کن ائوه یئریکله یه یسن؟
یئتمه میش آلدین ائوین مالی اموراتینن اله
قیّیم اولدون منه، ساندین کی صغیمرم می هله؟
بانکیمین نمره سینی باغلادیب آچدین تازاسین
گئجه خنجرله گلن اوغرونون آلّلام قاداسین
اوزالدارکن آیاغین باخ اؤزوون یورقانووا
"ائو آلاخ" سؤیلر ایکن یاخ قاراسیندا جانووا
نئچه طاووس قوشونون رنگی چیخیب ساچلارووا
کوی وبرزنده گؤرن حیران اولور قیچلارووا
اؤلچوسوندن چیخاریبسان ائتگین قیسسالیغین
آشکارا گؤرونور هر کسه آغزی بالیغین
علم و صنعت اوخویور آلمانا هرکس گلسه
آم تماشایا چیخارتماق می سنین اوستالیغین؟
یاخاوون چاکی آچیلمیش یئتیشیب دیر گؤبه گه
بنزه دیرسن اؤزوو سن نیه قانجیق کؤپه گه
بو شماییل ده چیخیرسان هله ائودن ائشیگه
کی دئسینلر بو دؤنوب میرّروا گلمیش پیشیگه
پومادین میلیون اولوبدور پارفومون ایسه دیور
س...کی قالخیر جوانین هرنه قدر اولسا غیور
بیلمیرم هانسی وزارتخانادا ناظرسن
که اوشاق وئرمه گه تاقس موتر ه حاضرسن
دوغدوغوندور بو اوشاق، باغریوا باس هر پوخسا
وئرمه تاقس موتره، ایبنه چیخار ها یوخسا
نه بیلیرسن او"آنا" هانسی جهنم قوشودور
اولابیلسین کی او لزبیش، یا شوول بایقوشو دور؟
کئچن اوچ ایلده کی اؤگرنمه میسن اوچ کلمه!
اؤگرن، اؤگرن، دئیه قیل چیخدی منیم بو دیلیمه
گئت سن اینتگراتسیون کورسونا آلمانجا اوچون!
ائشگه آرپا توکوبلر، او قاچیر یونجا اوچون
اوشاغین دان خبر آل بیلمه دیگین کلمه لری
سؤیله یازسین سنه دفترده گؤزل جمله لری
ائوه گلدیکده گؤرور شام و ناهاری یوخدور
بس کی اینترنت و اسکایپ دا دوستون چوخدور
هاردان اؤگرنسین آنا سئوگیسی بیچاره طیفیل؟
ووروسان ذهنینه هرگون نئجه یوزلرجه قیفیل
چیغیریرسان باشینا "دینمه، سسین سال ایچیوه"
فیس بوک دا چِئت ائدیرسن، نه دیر دونیا وئجوه
فیس بوک، اووویا، اسکایپا آلیشما بوقدر
بالامین دردینه بیگانه یاناشما بوقدر
منه بیگانه گؤزویله باخان اولسان سؤز یوخ
اوشاغی یاد اَله وئرمک اوچون چالیشما بو قدر


text:
اویان نیوز: بیرینه ایمیل گؤندهریرسینیز،نئچه ثانیه سونرا گؤندهریلمیش ایمیلده دگیشکلیک(تغییرات) یارتماق ایستهییرسینیز ویا آلیجییا(گیرنده) ایمیل گؤندرمکدن پئشمان اولورسونوز و ایمیلی قایتارماق ایسته ییرسینیز.
گؤندرهریلمیش ایمیلی گئری دؤندرمک(بازگرداندن) اوچون؛ نه ائتمهلی سینیز. جیمیل سئرویسینده،گؤندهریلمیش ایمیلی قایتارماق ایستهییرسیز سه،جیمیلین ساغالینده اولان چرخین اوستونده کلیک ائدین، سونرا Settings سئچهنهیینی(گزینه) سئچین وLabبؤلوموندن، Undo Send ی Enable ائدهرک دگیشیکلیکلری Save ائدین.
ایمیلی گؤندهردیگینیزدن سونرا،Undo نون اوزهرینده کلیک ائدین وگؤندهریلمیش ایمیلی قایتارین،دئمهلیدیر گؤندهریلمیش ایمیل، آلیجی طرفیندن اوخونولسا، گؤندهریلمیش ایمیلی قایتارماق اولماز، بو اوزدن بیرآز قیوراق اولماغینیز گرکیر.
قایناق : بیلیم سسی


text:
آمریکادا پاتلاما؛ ان آز ۳ نفر اؤلدو
ایلک بیلگیلره گؤره پارتلامادا ۳ نفرین اؤلدوگو و بو رقمین آرتابیلهجگی آچیقلاندی
آمریکانین ایندیانا ایالتینین اوانسویل شهرینده بیر ائوده باش وئرهن پاتلاما نتیجهسینده ۳ نفر اؤلدو.
یانغینسؤندورمه ادارهسی مسئولو مایک کونلی وئردیگی آچیقلامادا، سببی هلهلیک بیلینمهین پاتلامانین ۴۰ دولاییندا ائوه زیان ووردوغونو بیلدیردی.
کونلی، ایلک بیلگیلره گؤره پارتلامادا ۳ نفرین اؤلدوگونو و بو رقمین آرتابیلهجگینی آچیقلادی.
خسارت آلان بینالارا گیرمهنین گوونلی اولمادیغی پایلاشیلارکن، پاتلامایلا باغلی سوروشدورما باشلادیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپادا میمون چیچگی ویروسونا یولوخما سایی آرتیب
دونیا ساغلیق تشکیلاتینین آوروپا بؤلگهسینین انترنت سایتیندا درج ائدیلن میمون چیچگی ایله باغلی یئنیلنمه راپوروندا بوتون قارهده اپیدمی ایله باغلی سون معلوماتلار پایلاشیلیب.
روسیا بمت-یه چاغیریش ائدیب
روسیا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتیندان (بمت) روسیا گوبرهسینین و تاخیلینین صادراتینا مانعهلرین آرادان قالدیریلماسی اوچون تدبیر گؤرمهسینی ایستهییب.


text:
آمانتادین
آمانتادین (آیوپاک آدی: Adamantan-1-amine, اینگیلیسجه: Amantadine, (چینجه:金刚烷胺)، عربجه: أمانتادين، روسجا: AMaHTaдиH) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۱۵۱٫۲۴۹ دیر. نیمه عمر یا یاریلانما سۆرعتی ۱۰–۳۱ ساعات زامان آپاریر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- دواء کیرلیلیغی
- اؤن دواء
- فارماکولوژی
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آمانتادین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دؤردونجو فرانسه جومهوریتی
دؤردونجو فرانسه جومهوریتی (اینگیلیسجه: French Fourth Republic, فارسجا: جمهوری چهارم فرانسه، عربجه: الجمهورية الفرنسية الرابعة، فرانسهجه: Quatrième République (France), آلمانجا: Vierte Französische Republik, ایتالیاجا: Quarta Repubblica francese, روسجا: ЧeTBëpTaя фpaHцyзckaя pecпyблиka) آفریقا اوروپادا بیر اسکی دؤولت؛ و فرانسه دیلی رسمی دیلیدی. دؤردونجو فرانسه جومهوریتی ۱۹۴۶ میلادی ایلینده قۇرولدو و ۱۹۵۸ میلادی ایلینده داغیلدی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکیپدیا


text:
زلمی خلیلزاد نینگ وظیفه سی دوام ایته دی
اوشبو مطلب نی امریکا قوشمه ایالتلری نینگ ینگی تشقی ایش لر وزیری بلینکن بیلدیردی
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ افغانستان بوییچه خاص نماینده سی بولگن زلمی خلیلزاد نینگ اوشبو وظیفه سی ینگی جمهوررئیس جو بایدن رهبریتی ده هم دوام ایته دی.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ ینگی تشقی ایش لر وزیری انتونی بلینکن, ترتیب له گن مطبوعاتی کنفرانسی جریانیده, خلیلزاد نینگ وظیفه سی نینگ دوام ایتیشی نی خواهلیاتگن لیک لری نی معلوم قیلدی.
بلینکن, خلیلزاد نینگ افغانستان ده تینچلیک نینگ اورنه تیلیشی بوییچه سعی و حرکت لری نینگ مهم ایکن لیگی نی بیلدیردی.
میلادی 2020- ییل فبروری آیی ده امریکا قوشمه ایالتلری بیلن طالبان اورته سیده امضالنگن تینچلیک کیلیشووی نی کوریب چیقه دیگن لیک لری نی بیلدیرگن بلینکن, کیلیشووده قیسی موضوع لر و وعده لرنینگ اورین آلگن لیگی نینگ تیکشیریله دیگن لیگی نی معلوم قیلدی.
خلیلزاد, 2018- ییلده امریکا قوشمه ایالتلری نینگ سابق دولت رهبری دونالد ترامپ رهبریتی تامانیدن امریکا نینگ افغانستان بوییچه خاص نماینده سی اوله راق تعین ایتیلگن ایدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ارمنستان اردوسی آذربایجان موضع لری گه قره ته اوق اوزدی
اوشبو حقده آذربایجان مدافعه وزیرلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی


text:
باشین ساغ اولسون آذربایجان!
قاراداغ ماحالیندا باش وئرن زلزله یوزلر عائله نی ماتمه باتیردی. ۶/۳ ریشتر گوجونده فلاکت تؤرهدن بو زلزله، ایلک ساعاتلاردا یوزلر یارالی و یوز نفردن آرتیق اؤلونو آیدینلاشدیرمیشدیر. رسمی نظرلره گوره تخریب اولموش یئرلره- خصوصیله اهر، ورزقان و هریس بؤلگهلرینه- لاییقینجه یاردیملار چاتدیریلماسا, فاجعه بونداندان آرتیق اولاجاقدیر. بو حادثهدن ضرر چکنلره یاردیم ائتمک هامیمیزین قارشیسیندا دوران عموم بشری و انسانی بیر وظیفه دیر. بو یولدا هئچ بیر سعیدن چکینمهمهلییک.
ایشیق سایتی اؤز امکداشلاری آدیندان بو فاجعهنی بوتون ایران و آذربایجان خالقلارینا باش ساغلیغی وئرمکله برابر، اؤزونو بو عموم ملی ماتمده اورتاق بیلیر. بیز بوتون یاخینلارینی ایتیرن عائلهلره باش ساغلیغی وئریریک و انسانلیق نامینه بو گون آذربایجانا باش ساغلیغی وئرن بوتون ملتلرله برابر، باشین ساغ اولسون آذربایجان! دئییریک.


text:
اسکی شعرده، لیریک شعر، سئوگیسل و صوفیستی آنلامدا گلیشمیشدیر. بو آنلامدا، ایچسل(درونی) صمیمیت، توپلومسال آجی-آغریلاری اؤزونده گیزلی ساخلامیشدیر. اسکی شعر لیریکاسیندا، شاعیر بوتونلوکله اؤزونو تسلیم ائدهرک، اومید و اومیدسیزلیینی باشقاسینین دوشونجه و دویغوسوندا آختاریر. داها دوغروسو اسکی لیریکانین قبول ائتدییی بیرجه قانونو واردیر: «من یاخشی دویغولاریمدا یاشاماق ایستهییرم». بونا گؤره، سیدعمادالدین نسیمی کیمی اؤز لیریکاسینی انسان سئوگیسینه حصر ائدن شاعیرلرین سایی چوخ آزدیر. آنجاق، سحرین «یاشیل ماهنی» اثرینده، بیز لیریک شعرین باشقا جهتی ایله تانیش اولوروق. بو دا توپلومسال لیریکادیر. بو اثرده او، بو گونگو اینسانین سجییهسینی(سرشت و طبیعت)، توپلومدا هئچ بیر ائتکی بوراخمایان اسکی اینسانین دوشونجه و سجییهسینه زورلا باغلاماق {جالاشدیرماق} اولمادیغینا اینانیر. زامان و مکان تجروبهلری دورغون دئییل. ترسینه هر زامان دَییشیکلیکلری منیمسهیهرک حرکت ائدیر. توپلومسال دوروم(موقعیت) و آنلاییشلار(مفاهیم)، صنعتکاری صنعت یارادیجیلیغینین درینلیینه دالماغا یؤنَلدیر.
بو اثرده، بیز سحرین «ماویلر»ده اولدوغو اودلو دوشونجهنین یوموشالماسینی و توپلومسال موتیولری(بنمایه) منیمسهین لیریکانین شاهیدی اولوروق. بو دوغرودان دا چوخ صمیمیت، آرخایینلیق و تسکینلیک یارادان بیر لیریکادیر. سحرین «ماویلر»ینده توپلوم و مدنیتین آجیلارینین بیر گوشهسینه اشاره ائدهرک تام توپلومسال بیر مضمونلا راستلاشیریق. بو دا، یاش دا قورونون اودونا یانماق آنلامیندا اولاراق، اوخوجو هیجانینی یالنیز یاشاما نیفرت کیمی اؤزونو گؤستریر. باشقا سؤزله ماویلرده سئویندیریجی دویغوساللیق گؤرمک اولمور، یاشاییشی قارا دومانلار اؤرتور. البتده بو «ماویلر» اوچون ایراد دئییل. آذریایجانین مادی و معنوی دونیاسی «ماویلر»ین توپلومسال رئالیزمینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. مسئله بوراسیندادیرکی «یاشیل ماهنی»دا «ماویلر»ده اولان توپلومسال عصیانجیللیق اودو سؤنموش و یاشامین گؤزل باغلاملاری اؤز گؤرونتوسونو گؤستریر. اؤرنک اوچون، آشاغیداکی شعرده اولان لیریکا، اوخوجو هیجانین یوکسلتمیر؛ ترسینه اوخوجونو، باجاریقلا اؤزونون دویغوسال صمیمیتی ایله یولداش ائلهییر:
بیر دویغو تومورجوغو / گولوش دالغالاریندا دولانماقدا
سحر گؤللرینده یووولموش گونش / سئودا ساچماقدا
بیر سئوینج آخماقدادیر / هاوانین ساچلاریندان.
یارپاقلار / پاریلـ پاریل / یاشیل تؤشگولرین سئوداسیندا
دیله سیغماز سؤزلری / الی آچیق یئللر پایلاییر / حیصارسیز هاوالاردا
اینسان و توپلومون معنوی کؤکؤ، توپلومون یوموشاق سجییهسی و اینسانین دویغوساللیغی ایله باغلیدیر. توپلومون کوبودلوق و قابالیقلاری، انسانلارین ایچسل گیزَملرینی(رازوارههای درونی) اَلده ائتمک اوچون اینسانین دویوقلوغونو (doyuqluğunu، آگاهیسینی) سینیرلاییر(محدودلاشدیریر). توپلومون گوج ماهیتی اینسانین دویغوسال حیمایهسیندهدیر. بو دویغوساللیق انسانین پیسلیکلرینی اؤرت-باسدیر ائدهرک یاشاماغا ایمکان یارادیر. چونکو توپلوم، یالنیز پیس طبیعتلره غلبه چالاندادیر کی کیچیلیر؛ آمما اونون وارلیغی یوموشاقلیق و خوش آنلارلا دولو اولاندا اؤیونور. اونون بو اؤیونمهسی رومانتیک حسادتله یوخ، ترسینه اونون وارلیغینین بؤیوکلویو ایله صمیمیلییینین پارالئللییی اوزره اولاجاقدیر. توپلومو دَیَرلندیرمک ایسه، یاخشی عمللرین چوخالماسی انسانی اَردمین دویغوسال و یوموشاق یوکسلمهسییله سونوجلاناجاقدیر.
یاشیل ماهنینین قاباریق(برجسته) اؤزللیکلریندن بیری ده ائله بو توپلومسال-دویغوسال صداقتدیر. زوراکیلیغا گوونمک، اینسانین سجییهسینی ده کوبودلاشدیریر. بو کیمی ایشلرین تپکیلری ایسه، اینسانین ساختا و جانسیز دویغوساللیغینا گتیریب چیخاراجاقدیر. صداقتین تاملیق(جامعیت) داشییان یارادیجیلیغینا اوغراماق اوچون، دوشونجه و دویغونون زوراکیلیق و باسقیلارینی قیراغا قویماق گرکدیر. شوبههسیز یاشیل ماهنینین بَیهنیلهسی اؤزللیکلریندن بیری، فورم و مضمونون ساختا اوزایلاریندان(فضالار) اوزاقلاشماسیدیر. مضمونون صداقتی، فورمون صداقتییله سونوجلانیر. بو اثرده توپلومون گؤرونتولری بعضن دراماتیک لیریزمله و بعضن ده تراژیک اولاراق اؤزونو گؤستریر. توپلومسال لیریزم ایسه بو ایکی اؤزللیین یوْغرولماسیندان(ترکیب) یارانیر:
سونرا گونش گلدی
گئنیش هاوالاردا / سئودا ماراقلانیردی / ساچلاریمدا طراوت
آتوشگهسیز باخیشلارین محلهسینده
کوچهلر کوسگون / قاپیلار بویله قدهر کیچیک دئییردیلر…
… سونرا گونش گئتدی
سونرا اؤزومدن آیریلدیم
سونرا / تک قالدیم تورپاق قالیبینده
سونرا / سؤز باشلاندی باغیرتیلاریمدان
کانکرئت ایلگیلر، مجرد دوشونجه ایله دویونلهنیب، زوراکی یارادیجیلیغی، آخیشقان(روان و سیال) دویغوسال گؤرونتولر چرچیوهسینده آربالاشدیریر. بئله شخصی دئیینگَنلیک (واگویی) او قدر صنعتسل صداقتله دویونلنمیش کی، اوخوجو، اونو اؤزونون صداقتی ایله چؤزوملهییر. باشقا یؤندن، اونون صنعتسل صداقتینی یاشامین باشقا باغلامیندا یعنی توپلومسال آجی-آغریلاردا گؤروروک. توپلوم، یالنیز خوش آنلاری چئورهمیر، اوندا قبول اولونمایان پیسلیک و تضادلار دا گؤرونور، بونا گؤره، سحرین باجاریغی بو آنلاری گؤزل و صداقتلی چؤزوملرکن بدیعیلشیر.
عمومییتله سحرین شعری، انسان آغریلارینی یانسیتماقدان حظ آلیر، بو اثرده عکس اولونان آغریلار دا ائله عمومی آغریلاردی. («آیلی باخیش» اثرینده بونون عکسینه اولاراق، قارشییا قویولان آجی-آغریلار ساختادیر) بو اثرده، گئرچکلیکلر، اؤزونون دوغرو آنلامیندا اؤز عکسینی تاپیر و اوندا اولان لیریکا، انسانی بیر فاجعهدن خبر وئریر. بو زامان اونون لیریکاسی انسان و اونون طالعی چئورهسینده فیرلانیر:
دوداقلاردا / سیگار توستوسونه بنزهین / سون دومان
باشلاردا پاپاق / اللرده اؤلوم
باخیشلاریندا بلکهده / اَن باشقا سئودیگی انسانلارین شکیلی
اورهکلرده قورقوشوم
قان دامیر لحظهلر کؤکسوندن / قان دامیر
شاعیر یاشامین خوش آنلارینا اشاره ائدهرک، سوندا انسان توپلومونون سونونو بیر فاجعهوی اولای یعنی «اؤلوم»له ایلگیلندیریر، بئله بیر اوزایدا، زامانین دا وارلیغی سورغو آلتینا گئدیر. چونکو اونون هر بیر لحظهسینده بیر اینسانی فاجعه یاتیر، و سحرخانیم بو وارلیغی یاشایان و بو حیاتدا اولان بیر وارلیق کیمی بو ننگین لکهلری اؤزونون گؤز یاشلارییلا سیلمک ایستهییر:
دیلک قوخوسو گلیر هاوالاردان
دووارلاری آشاـ آشا / قوْی داشا چارپیلسین یاشاییشیم
قوی آلقانلارین ایزین حیاتیمدان / گؤز یاشلاریم یووار اولسون
بئله بیر قورخولو دونیا گؤرونتولرینی یانسیدان شاعیر، دونیانی دَییشمک و باشقا بیر دونیا یاراتماق ایستهییر. او فاجعهوی دونیانین قورولوشونو سیندیرماق فیکرینده اولاراق اَلوئریشلی (ایدهآل) دونیا یاراتماق قصدیندهدیر:
یئنیدن بیر انسان یاراداردیم / آللاه اولسایدیم ایهر
بؤیلهکی یالقیز قالدیم سئودا قوْلتوغوندا
یئنیدن بیر شیطان یاراداردیم
بؤیلهکی فراغت باغرینا سیغینیب انسان
بؤیلهکی سئودانی اونودوب
یئنیدن بیر دونیا یاراداردیم
«یاشیل ماهنی»دا اولان دویغوسال باغیمسیزلیق گئرچکلیکلرین ارادهسینی اَله آلاراق اونا اینسانی دَیر باغیشلاییر. بئله کی، بوتون آجی گئرچکلیکلر و اونو توپلومسال تجروبه چرچیوهسینده یانسیتماق اینسانین پیسلیینه جان باغیشلایاراق یاشیل ماهنیدا دویغوسال تعلیمات قابیغیندا کانکرئتلَشیر. باشقا سؤزله دئسک، کوبود گئرچکلیکلر، اؤجشکن و چیمخیراقلی (پرخاشگرانه) دویغوساللیقلا گؤستریلیر و بو دا، توپلومون پیس اوزونو، صداقتله انسانی دویغوساللیقلا گؤز اؤنونه آلماقدیر:
ایستـیرم سئـودانـی قانیـما قاتـام ایستیرم واریـمی یوخوما سـاتام
دار پالتار ائینیم، جانیـمی سیخـیر ایستیرم ائینیمی چیخاردام، آتام
آی سئوگی یاییندان یاییلان اوخلار آییقلیق سئـویرم، قویمایین یاتام
سیـغماییر باغریما، باغیـرتیـلاریما هاچاناجان گرهک باغیرتی اوتام
ساحیـلی سـاخلایین عاغیـللیلارا من گئـتدیم دنیـزدن دنیزه باتام
ایلک اؤنجه، بیر شخصین(شاعیرین) ایچ عالمینده توپلومسال بیر سورون، دویغوسال جانلانیر، سونرا او جانلی شخص، اؤزونون شخصی حیسلرینی توپلومون داورانیشلارینا کؤچورور. بونا گؤره ده شعر توپلومسال گئرچکلیکلرینی، پیسلیینی و طبیعت عامیللرینین قانداللارینی گؤسترَرکن اؤزونون فردی بوغونتولارینی عمومیلشدیریر. بونا گؤره شعر گئرچکلیکلرین کوبودلوغونو و توپلوم وطبیعت عامیللرینین یاراتدیغی کؤلهلیکلری افشا ائدهرک جهد ائدیر شاعیر تمثالیندا بیر فردین دؤزونولمز هیجانلارینی دویغوسال یوموشاقلیقلارلا گؤسترسین؛ همی ده بیر کوتلهوی آکسییا کیمی اؤزونون فردی بوغونتولارینی عمومیلشدیرسین. بونا گؤره ده، بوردا انسانی دویغوساللیق، اورک یانغیسی و قایغیکئشلیک آنلامیندا چؤزولور. یعنی شاعیر کوبود گئرچکلیکلری ایفاده ائتمکله کوبولوغون اؤزونو گؤستریر.
شاعیر، بعضن نسنل دونیانی اؤزنلشدیریر. بونونلا او، نسنل دونیانی اؤز ایچینده محدودلاشدیراراق و توپلوم، طبیعت و انسانلارا عاید اولان بوتون کانکرئت سیمگهلری، اؤزونون داخیلی سیمگهلری ایله یولداش ائدهرک، اونلاری توپلومسال کیملییه طرف آشیلاییر. «یاشیل ماهنی» اوستالیقلا بو مقصده نائیل اولور. بوتون طبیعت، چئوره و انسانلار فردی تیپیک بیچیمینده چؤزولمکله یاناشی، عینی حالدا اؤزلرینی یاشیل ماهنینین هر بیر مصراعسیندا گؤرور. بو دا، سحرین صنعتسل کیملیینی چئشیدلی اوخوجو کیملییی ایله جالاشدیریر؛
نه بیرکسی چاغیرماق ایستهییرم
نه باغلی باجالاردان باغیرماق.
سئویمسیز بیر هاوادا / سوْلغون یارپاق کیمی
سوسوزام / یاغیش طراوتینه / سوسوز
نه توتقون ماویلیکلره کؤچمک ایستهییرم
نه بولودلار آرخاسیندان / اوچماق
یئلکنسیز بیر گمی کیمی
سوسوزام / دنیز طراوتینه / سوسوز
بوردا دا، بیر فردی تجروبهنین ایفادهسینین شاهیدی اولاراق عینی حالدا بو تجروبهلر بوتون انسانلارا عایید اولدوغونو دویوروق. شاعیرین چین اولماق ایستهدییی آرزوسو، هر بیر انسانین ایستهییدیر. اصلینده شعر بیر یاندان اؤزونون دویغوسال سوسوزلوغونون آرادان قالدیرماسی فیکریندهدیر؛ بیر یاندان دا باشقا همجنس (همنوع) انسانلارین دویغوسونا دا اعتناسیز دئییل. ساکیت و سویوق بیر توتقون هاوادا، سولغون یارپاق کیمی یاغیشین لطافتینی ایستهییر. بونونلا او، یاغیشین طراوتینی دویماقلا تمیز بیر دنیز طراوتینیه چاتماق ایستهییر.
بعضن دویغوساللیق، یوموشاق و صمیمی بیر دویغو و تصوورلرله دَیَر قازانیر. بئله اولان حالدا دا دویغوساللیغین چئورهسینی، توپلومون خوش اورَکلی باغلاملاری چئورهییر. اگر توپلوم و وارلیق گؤرونتولرینی مقصد توتماقدان توپلومسال وانسانی دَیرلری دیری ساخلاماقدیرسا، اوندا فردی و اجتماعی روح اؤزگورلویو، اینسانین دویغوسال اوخونو (محور) اولوشدوراجاقدیر. انسانین موتلولوغو، یوکسکلیکلری و موطلق گؤزهللیینی سئچیب منیمسهمکدیر:
گیزلین بیر گولوش طرحی وار گؤزلرینده
یاغیش ماهنیسینا بنزهر / دنیز پاریلتیسی کیمی
گئنیش سئویم سؤزلرینده
انتظار دملرینده کی آیاق سسی
یاخینلاشیر / باخیشلارینین سمتیندن
بایرام هاوالاریندا کی
قرارسیزلیغین ایزی تک / یاشیل موشتولوقلار کیمی
سئویم یقینیدیر سانکی
اؤنجهکی شعرده، شاعیر ایچسل یوموشاقلیقدان توپلومسال قابالیغا(خشونت) یئتیشمکدهدیر. آنجاق بو شعرده، ان اینجه اینسانی دویغوساللیقلا اوزلهشیریک. اؤنجهکی شعرده، شاعیر فردی معنوی اؤزگورلویه سؤیکهنهرک توپلومسال روحون خبیثلیینی مقصد توتور. (البتده، بوتون بو قونولارین هامیسی دویغوساللیغین موتیولرینی چئورهییر، آمما بیرینده کوبود، باشقاسیندا ایسه اینجه بیر دویغوساللیقلا اوزلهشیریک) آمما بوردا انسانین معنوی سیستئمی، اثر بوتونلویونده آخیر و شاعیر باشدان سوناجاق دویغوساللیغین اینجه و یوموشاقلیغینی رعایت ائدهرک؛ توپلومون سجییهسینی، توپلومسال گئرچکلییی اَن اینجهلییی ایله گؤسترمیشدیر. بو باخیمدان، یاشیل ماهنیدا «دویغوساللیق، توپلوم و انسانین» قارشیلیقلی ایلییشکیلرینین شاهیدی اولوروق. انسان و توپلوم دانیلماز وارلیقدیر. آمما بونلارا یاخشی و پیس وارلیق و کیملیک قازاندیران دویغوساللیقدیر. دویغوساللیغین باغیمسیزلیغی، اینسانی دَیرلرین(حتتا بو دَیرلر پیس دَیرلر ده اولسا بئله) ثابیتلشمهسینین فیکریندهدیر. چونکو دئدییمیز کیمی گئرچکلیین پیسلییی گؤستریلیرسه، دویغوسال ایدارک و شعورون نتیجهسینده اولور. بونا گؤره یاشیل ماهنیدا، گئرچکلرین پیس دوروم و سجییهسینی چؤزوملهمهیه «توپلومسال صداقت» و یا «قایغیکئش دویغوسال» دئییریک و معنوی هیجان و دویغولاری توپلومون صمیمیت و یوموشاقلیغیندا گؤرن آنی دا «یوموشاق و صمیمی دویغوساللیق» آدلاندیریریق.
بعضن سحرین لیریزمی یاشامین سینیخدیریجی اوزایلارینی وصف ائدرکن، دینلهییجینین روحی هیجانلارینی دیسکیندیریر، دَییشدیریر، آمما بو دورومداکی دَیشییکلیک، «ماویلر»ده اولدوغو کیمی نیفرته چئوریلمیر. بورادا اولان دَیشیکلیک، اوخوجودا اورَک یانغیسی یارادیر:
گئجهنین قارانلیق سوکوتوندا
یاشاییشی آغلاییر بیر کؤرپه
ترمز اییلتیسی تک
ایری بیر خط قالیر آسفالتین اوستونده / سوووشار دونیادان
دوغرودو اونون لیریکاسیندا بعضن ده صمیمی دانیشیقلار، دانیشیقدا اشتراک ائدنلرین دیلیندن دئییلیر؛ آمما اوخوجو اونلاری بوتونلشدیریر و اؤزلرینی ده بو صمیمی دانیشیقدا اورتاق بیلیر.
«یاشیل ماهنی»نین بدیعیلیینه آرتیران اؤزللیکلردن، فورملا ایچهریین(محتوا) اویوملوغودور. شعرین یارانیشیندا اونون ظاهیری بیچیمی و داخیلی ماهیتی اؤز گوجونو گؤستریر. شعر سؤیلَنمهیه باشلامادان اؤنجه آنلامسیز بیر قالیبدیر. اونون قیغیلجیمی اودلاندیقدا، بیچیمینده کی بدیعی تئکنیکلر اؤز بویاسینی آلیر.
«ماویلر»ین چوخ یئرلرینده، ائستئتیک فاکتورلاری(جنبههای جمالشناسی) تصدیقلهمهدن چیلپاق و چیلخا دوشونجه یارادیر. آمما یاشیل ماهنیدا، دویغوسال تخیل و تصویرلر، اثرین ایچهریک قابالیقلارینی و عمومی اوزایلارینی یوموشالدیر. بوردا دویغونون آخیشقان(سیال) مکانیزمی، دورومون ناکؤندم مکانیزمینی اؤز سلیقهسییله ساهمانلایاراق، دویغو و دئییم آراسیندا برابر هارمونی یارادیر.
شعردهکی تصویر و تخیل، اوخوجودا بیر نوع همرایلییی دیرچلدیر. سانکی بو تصویرلر، دویغو ایله نسنهلری بیر بیرینه جالاشدیریر. همیشه آخارلی اولان تخیل آیدیندیر کی توپلومون گیزَملرینی آیدینلاتماق اوچون اؤزونده بؤیوک قووه تاپیر. یئنی بیر شئیلر آختاران دینلهییجی، یاشیل ماهنیدا گؤرونن بدیعی تخیل و تصویرلرین سیخلیغینی گؤردوکده، اؤزونون شخصی تجروبهلری ایله توتوشدوراراق بؤلوشدورور. بو اثرده اولان بدیعی تصویرلر، دینلهییجینین معنوی و مادی تجروبهلرینی دَییشدیرهرک، اؤزونون بدیعی و صنعتسل ایفادهسییله، اوخوجونون ذئهنینده اؤزل دویغوسال چرچیوه یارادیر. بو صنعتسل تصویرلر هر بیریسی وئریملی و مختصرلیک داشییان داورانیش و دوشونجهلری چاغریشدیریر (تداعی). «یاشیل ماهنی»نین باجاریغی دا ائله بو آندادیر. بورادا شاعیر اؤزونون عصیانجیل هایقیریقلارینی، اؤفکهلی قیشقیرتی ایله گؤسترمیر، ترسینه اونو سینیرلایاراق، هر بیر آنلاییشا، اؤزگون بیر ایفاده چرچیوهسی سئچمکله، اؤزونه مخصوص منطیقی حساسلیق یارادیر. بو باخیمدان بو اثرین گؤزل شعرلریندن اولان «ایتگی» شعری بونا اَن یاخشی اؤرنکدیر:
گئجهنین قارانلیق سوکوتوندا / یاشاییشی آغلاییر بیر کؤرپه
ترمز اییلتیسی تک
ایری بیر خط قالیر آسفالتین اوستونده / سوووشار دونیادان
گیزلین نفسلردن / ساعات سسی گلیر
آتوشگهلر آغیر بیر سؤیوش تک
کار قولاقلارا بنزهییر / باغیرتی دونیالاریندا
سریشلی بیر زامان سوواشیب اللریمه
شیطان توْرو دالیندان منی گؤزلهییر هلهده
کئچمیش باخیشا بنزهر / بیر قورخو
یاسمین باخیشلی قوشلارین قانادیندان سوورولان سئویم تک
اوچوشو کفاف ائتمهییر
اویغو یوردوندان گتیردیگیم / دویغولار
بورادا شاعیرین ماویلرده اولان عینادکارلیغی و هر شئیین اوستونو آچان ایفادهسی آرخادا قالیر. اونون عنادکارلیغی، سانباللی بیر حرکته چئوریلهرک صنعتسل دَیرلرین قابلیتلرینی آچیق-ساچیق و چیلغا ایفاده ایله دئییل، اؤزگون بیر منطیق و ایمگهسل بیر ایفاده ایله گؤستریلیر. اونون قابلیتلری، فورمانین آخیشقان تئکنیکلرینین گئدیشینده اؤزونو گؤستریر. آخشیقان دونیا گؤروشو، آخیشیقان ایفاده یؤندمی طلب ائدیر. بو باغلامدا سحرین صنعتسل ایفادهسینین هیجانی گلهنکسللییه ضید بیر سجییه ایله یوغرولور؛ و کوتلهنین منطیقله یاناشی ساده ائستئتیکاسییلا یاشاما دوغرو صمیمی بیر حرکت دویغوسونو گئرچکلشدیرهرک آنلاملاشیر. او وارلیغی، ایمگه و تصویرلرین قابینا تؤکهرک، کانکرئتلیینی شعرسللیکله ایفاده ائدیر. بو مسئله، سحرین شعرینین شعرسللیینه، شعرسل منطیق باغیشلاییر و اونو بوتونجول دوشونجهلردن قورویاراق اوزاقلاشدیریر.
*قایناق: نقد شعرمعاصر آذربایجان، همت شهبازی، صص ۲۶۶-۲۷۴
یازی ایلک دفعه “آنا وطن” قزئتینده ۱۳۹۴٫جو ایلین آبان آیی ساییندا چاپ اولموشدور.


text:
۱۸۸۲ (میلادی)
میلادی ۱۸۸۲-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین سککیز یۆز سکسن ایکینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ سپتامبر - نیویورکدا بیر محله الکتریکله تجهیز اولونور.
- ۵ آقوست - نیوجرسیده ایستاندارد اویل شیرکتینین فیلیالی آچیلمیشدیر.
- ۴ مارس - اینگیلیسده ایلک الکتیریکلی ترموا یوْلا دۆشدو.
- ۴ سپتامبر - توماس ادیسون ایلک الکتریک لامپینی تقدیم ائتمیشدیر.
- ۳۰ سپتامبر - دونیادا ایلک هیدروالکتریک ایستگاهی آمریکانین ویسکانسین اوستانینده قورولموشدور.
- ۲۴ مارس - رابرت کوْچ٬ ورم ناخوشلوغونا سبب اوْلان باکترینی تاپدیغینی بیلدیردی. بۇنا گؤره ۱۹۰۵ ایلینده نوبل اؤدولونو قازاناجاقدیر.


text:
ایراندا ۶۲ نفره وبا تشخیصی قویولدو
ایراند ایندیه دک وبا خستهلیگیندن جان ایتکیسی اولمایدیغی ایفاده ائدیلدی
ایراندا ۶۲ نفرین وبایا یولوخدوغو بیلدیریلدی.
ایرانین گنج ژورنالیستلر کلوبونا دانیشان ساغلیق باخانلیغی غذا و سودان یولخان خستهلیکلر ادارهسی رئیسی مریم مسعودیفر، ایراندا ایندیه دک ۶۲ نفره وبا تشخیصی قویولدوغونو ایفاده ائتدی.
خستهلیکلرین هارداسا هامیسینین اؤلکهنین باتیسینداکی ایالتلرده گؤرولدوگونو بیلدیرهن مسعودیفر، خستهلرین یاریسینین قونشو اؤلکهلره سیاحتدن یئنی قاییتدیغینی بیلدیردی.
مسعودیفر، اؤلکهده ایندیه دک وبا خستهلیگیندن جان ایتکیسی اولمایدیغینی ایفاده ائتدی.
سون زامانلار عراقین قوزئییندهکی اربیل، سلیمانیه و کرکۆک شهرلرینده وبا خستهلیگینه راستلانمیش، ۲۱ ژوئنده کرکۆکده بیر نفرین بو خستهلیکدن اؤلدوگو آچیقلانمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا اعتراض لار 17-جی گونده ده داوام ائدیب
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر.
ایران-دا گون عرضینده کوروناویروسدان 9 نفر اؤلوب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگی اعلان ائدیب.
پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب
سوریه-نین قوزیی ینده "فرات قالخانی" عملیاتی بؤلگهسینه هوجوم ائتمهیه حاضیرلاشدیقلاری معین ائدیلن بؤلوجو ترور تشکیلاتی پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب.