text:
“کیان خیاو” لا مصاحبه
ائلمین نوری
ایضاح:
۵ ایلدیر اییونون ۵ینده (خردادین ۱۵ینده) آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا، آذربایجان یازیچیلار بیرلییی طرفیندن بینالخالق شعر گونو قورولتایی کئچیریلیر. هر ایل بو قورولتایا دونیانین مختلف اؤلکهلریندن، او جملهدن، آمریکا، روسیه، اوکراین، تورکیه، گورجوستان، اؤزبکستان و باشقا بیر نئچه اؤلکهدن، آذربایجان دیلینده یازان شاعیر- یازیچیلاردان سئچیلیب دعوت ائدیلیر. بو گون، آذربایجان ادبیاتیندا بؤیوک ایمضاسی اولان میکاییل موشفقین آد گونو اولدوغونا گؤره، اونون اولو آدینا تلطیف اولونوب. هر ایل شعر- ادبیات دونیاسینین بیر چوخ تانینمیش اینسانلاری بو قورولتایین قوناغی اولورلار. هم ده بو گونده سئچیلیب دعوت اولان شاعیر- یازیچیلارا آذربایجان یازیچیلار اتفاقی طرفیندن میکاییل مشفق موکافاتی وئریلیر. بو ایل (۲۰۱۴- ۱۳۹۳) ایلک دفعه اولاراق ایراندان دا، کیان خیاو بو قورولتایا دعوت اولوب و قورولتایین کئچیریلدییی باکی بینالخالق موغام مرکزینده بو موکافاتا لاییق گؤرونموشدور. کیان خیاوین اوردا چیخیشی دا اولوب و دونیانین بیر چوخ تانینمیش ادبیاتچیلارینین آراسیندا مدرن شعر و ادبیاتلا باغلی اؤز دوشونجهلرینی اورتایا قویموشدور. سونونجو گون آذربایجان ادبی مطبوعات و سایتلاری کیان خیاولا دانیشیق آپارمیشلار کی بیز اونو بوردا تقدیم ائدیریک.
س. حؤرمتلی کیان بی. او تایدا نه وار نه یوخ؟ بورداکیلار اوچون داریخیرلارمی؟
ج. “او تای” دئییلن بیر سؤز ده “بو تای” کیمی بیر آنلاییشدیر. اوردا دا یاشام اؤز آخاریندادیر، بوردا دا. بورا اوچون داریخان اینسانلار دا وار. بوردا دا بئله اولمالیدیر کسین. نه اولور اولسون، او تای- بو تای هارداسا ۲۰۰ ایل بوندان اؤنجه قارداشجا بیر- بیرلرینین یانیندا، چئورهسینده بیر وطنداش کیمی یاشامیشلار. بو، تاریخین شهادت وئردیگی بیر سؤز و دانیلماز بیر مسئلهدیر. اوستهلیک هر یئرده باشقا سئویلن اینسانلار اوچون داریخانلار وار. من هاچانسا بو داریخقانلیغین بیتهجگینی اوما بیلرم سادهجه، و او تای- بو تایلی بوتون آذربایجانلیلار اوچون سعادتلی بؤیوک گونلر دیلهیه بیلرم. اونسوز دا بوتون اینسانلار بیر- بیرلریله قارداشدیرلار. فارس یازاری محمود دولتآبادینین کلیدر رومانیندا آفوریزمجه گؤزهل بیر سؤز وار. او دئییر، قرار دئییل بوتون قارداشلار بیر آنانین قارنیندان چیخسینلار. آرتیق هامی بیر- بیریله قارداش اولا بیلرلر.
س. او تایدا مودئرن ادبی پروسس نئجه اینکیشاف ائدیر؟ چوخلاری دئییر کی، او تای شاعرلری داها مودئرندیرلر…
ج. قالیب مودئرن ادبیاتا نئجه باخاق. بیز شعره یوخسا باشقا بیر ادبی ژانرا مودئرن دئییب، مودئرن صیفتی وئرنده نهلر دوشونوب دئییریک؟ منجه مودئرن سؤزو داها چوخ آرخاییک، کلاسیک و اسکی بیر سیرا دوشونجهلرله یاشایان بیر توپلوم، بیر اجتماعیتده ایشلهنیر. حال بو کی بئله توپلوملاردا مودئرن- مودئرن دئیه- دئیه اؤز اسکی ماتریاللارینی یئنیدن یئنیلهمهیه جان آتیرلار. اولا بیلسین دوغوردان دا مودئرن یاشام یییهسی اولان توپلوملاردا چوخ دا مودئرن سؤزو ایشلنمیر. اؤرنک اوچون آمئریکادا. آنجاق بیز آذربایجانلی اولاراق بؤیوک بیر کئچمیش، بؤیوک بیر تاریخ، دب و کولتور یییهسی اولدوغوموزا گؤره اولا بیلسین مودئرن و مودئرنیته سؤزونو باشقا بؤیوک و زنگین بیر کئچمیش یوخسا تاریخی اولمایان اؤلکهلردن، اؤرنک اوچون آمئریکادان چوخ قوللانیریق. بیزلرده کلاسیک ادبیاتین بؤیوک بیر یئری و قونومو اولدوغو اوچون، کلاسیک سؤزو و ایندی دوغالجا- طبیعیجه اونون قارشیسیندا یارانان مودئرن سؤزو داها چوخ ایشلکدیر. بیلدیگیمیز کیمی مودئرنیزم سؤزو ده باشقا بیر نئچه تئرمین کیمی، فلسفهدن ادبیاتا کئچمیش بیر تئرمیندیر. مودئرنیزم فلسفهسیایسه ۱۷- ۱۸ینجی یوز ایللیکدن آوروپادا تئوریزه اولماغا باشلاییب و اوندان یارانان آنلاییشلارین گئت- گئده گلیشمهسی بو گونوموزه کیمی سورمکدهدیر. بونا گؤره ده بیز ادبیاتا یوخسا باشقا بیر نسهیه مودئرن سؤزونو بیر صیفت کیمی ایشلهدنده داها چوخ اونون فونداسیونونا زیللنمهلی و دقت ائتمهلیییک. مودئرنیته قونوسونا سادهجه اینسان مدنیتینین بیر اؤزللیگی کیمی ده باخماق اولار. بیر ادبی اثرین بیچیمی، آنلاتی فورماسی، ایچیندهکی ایمگهلر، بتیملمهلر- تصویرلری کلاسیک شعردن فرقلیدیرسه، دئمهلی مودئرن بیر شعردیر دئینلر ده وار. آنجاق منجه بو مودئرن سؤزونده قارماقاریشیق بیر آنلاییش وار. ائورنسل- جهانشمول بویوتدا مودئرنلیک بوتون دوشونجهلرده یارانان دییشیم و گلیشیم دئمکدیر. قارماقاریشیق دئییرمسه مودئرنیتهده بوتون رئاللیق، سوررئاللیق، میفیک و پسیخولوژیک قونولارینین بیر- بیریله بیر چئشید باغلی اولماسینی دوشونرکن دئییرم. بیر مودئرن شعرده یئنی تئکنیکلر، یئنی ریتملر، یئنی چیزگیلر و یئنی- یئنی باشقا نسهلرین ده رولو وار. بیز ۴- ۵ یوز ایل اؤنجهنین توپلوملارینی، یاشام بیچملرینی، نئجه دوشونمهلرینی اوردان- بوردان اوخویوب سئزیب بیلسک ده، بو گون اونلاری شعره کؤچورمگی کولتورل و ادبی بیر گرکسینیم- ضرورت کیمی گؤرموروک و نسه یازدیغیمیزدا، ایچینده یاشادیغیمیز توپلومو و چاغی یئنی دوشونجهلرله دوشونوب یازیریق. بو یازماقدا سؤزسوز روایت فورماسی ان ایلکین رول یییهسیدیر. بیر سؤز ده دئییم بو قونودان سوووشاق. یانیلماسام ژان بودئریاردان بو سؤزو اوخوموشام. مودئرنین کلاسیکله هر زامان بیر چلیشکیلی- تضادلی داورانیشی اولوب. نه اونو اؤزونه یاماییب، نه ده اونو اؤزوندن قووالاییب. اونا گؤره ده مودئرنیستلیک بیر چئشید اوپورتونیستلیک دئمکدیر. من اؤز آدیمدان، مودئرن ادبیات آدی هارداسا گلنده، بو قوراملار- تئوریلری دوشونوب ندنسه اینجیییرم و نهایسه هارداسا ایتیرمیش، باتیرمیش اولدوغوموزو سانیرام. ایندی او تایدا مودئرن ادبی پروسسینین نئجه گلیشمهسینه گلدیکده منه بئله گلیر کی سیزین آماجینیز یئنی ادبیات اولور. منجه یئنی ادبیات یالنیز بیچیم و اؤزگور دئییم بیچیمی، یئنی آزاد و سربست روایت فورماسیلا کلاسیک ادبیاتدان آیریلیر. بو باخیمدان او تایدا دا، بو تایدا دا مودئرن شعر دوغوردان دا چوخ بؤیویوب و سئوینجله دئییم کی داها دا بؤیویوب گلیشمهیه ساری گئدیر. بیر ده سووالینیزین سون بؤلومو منی بیر آز باشقا دوشونجهلره ساری دا چکدی. سیز دئدیز کی چوخلاری دئییرلر او تای شاعرلری داها مودئرندیرلر. ایندی من گوله- گوله دئدیگیم بو سؤز سیزی ده گولدوره بیلر، دوستوم. منجه بیر شعرین مودئرنی وار، بیر شاعرین مودئرنی. من ائله مودئرن شعرلر گؤرموشم کی شاعرینین یاشام طرزی هئچ ده مودئرن اولماییب. یاخود یاشامینین طرزی بیر آز مودئرن اولان شاعرلر گؤرموشم کی شعرلرینی هئچ ده مودئرن آدلاندیرماق اولماز. (گولوشله!)
س. تبریز چوخمو گؤزهل یئردیر؟ آنجاق آدینی ائشیتمیشیک، اونا گؤره بئله سوروشوروق..
ج. بلی، چوخ گؤزهل یئردیر. یئددی ایله یاخین اوردا سئوه- سئوه یاشامیشام. چئشید آبیدوی یئرلری، گزمهلی پارکلاری، باغلاری، ارک قالاسی، ساعات قاباغی، گؤی مچیدی، اونیوئرسیتهسی، کیتاب نشر ائولری، مقبرهالشعرا- شاعرلر مزارلیغی، موزهیی، آجی چایی، عئینالی داغی، باغمئشهسی، قارتال پارکی، اییده بولوارلاری، شاه گؤلوسو. منیم بعضی یاخین دوستلاریملا گؤروش قراریم شاه گؤلو اولوب. بونلار او تایدا یارانان بیر سیرا شعر- حئکایهلرین تمل موتیولری اولوبلار. من هر زامان تبریزه گئتدیگیمده، نهایسه، کیمییسه بوتون وارلیغیملا اؤزلهییرم. اوردا ائله یئرلر وار کی من اؤز یاخین دوستلاریمین آراسیندا اونا اؤزلم باغچاسی آدینی وئرمیشم. هر گئتدیگیمده اورا بیر باش چکیب اوتورارام، آنجاق ندنسه اؤزلملریم هئچ بیتمز ده، قات- قات چوخالار. اوردا گؤروشدویوم گؤزهل اینسانلاری اؤلوم گونومه کیمی اونوتمایاجاغام. سؤزسوز تبریزلیلر آراسیندا بیر چئشید تبریزیسم ده وار. گئنللیکله تبریز یئرلیلری باشقا چئوره شهرلردن گلنلری بینمزلر دئییرلر. آنجاق تبریزده اولان بؤیوک بیر اویقارلیق- کولتور- مدنیتی بونونلا اؤلچمک یاخشی اولماز. تبریزین کولتورونو اؤرنک اوچون ماشین سوروجولری یوخسا آرتیق پول- پاراسینی قورویان توکانچیلاریلا یوخ، منجه چوخ دیرلی اینسانلاریلا، رضا براهنی، غلامحسین ساعدی، جاواد هئیت، صمد بهرنگی، حمید نطقی و بیر چوخ باشقا دونیا سویهلی اورژینال پئرسوناسی اولان اینسانلاریلا اؤلچمهلیییک. گون گلر سیزلر ده گلیب تبریز شهرینی یاخیندان گؤررسینیز اومورام.
س. بو گون باکیدا یاشایان بیر شاعرین تبریزی اورکدن سئوه بیلمهسینه اینانیرسینیزمی؟
ج. بلی، سؤزسوز. نییه اینانماییم کی؟ بیر شاعر هانکیسا گؤرمهدییی بیر شهری سئوه بیلمزمی؟ هله او شاعر باکیلی، و او شهر تبریز اولسا کی، بونا هئچ سؤز اولا بیلمز. سیزلر ده تبریزده یاشایان هانکیسا بیر شاعرین باکینی سئوه بیلمهسینه اینانا بیلرسینیز. شاعرلر یالنیز اؤز شهرلرینه عایید دئییللر. اولا بیلسین دونیادا هانکیسا بیر شاعری هئچ ده آنیب دوشونمهین شهرلر اولسون، آنجاق او شاعر اونلاری دا سئوه بیلیر. من اؤزوم “وین” شهرینه چوخدان بیر شعر یازماغی دوشونورم. نهدنسه زیقموند فرویدون، ساموئل بئککئتین و باشقا بیر نئچه دیرلی اینسانین اوزون سوره اوردا یاشاماسی منیم اوچون ماراقلی اولوب. حال بو کی “وین” شهری هارا، من هارا؟ نه ایسه اینانماماقدان، اینانماق داها یاخشیدیر. و من اینانیرام.
س.مودئرن دونیا ادبیاتیندان ان چوخ هانسی یازارلاری ایزلهییرسینیز؟
ج.ایزلهمک کی نه دئییم، آنجاق آردیجیل اولاراق یورولمادان اوخویورام. روماندا و حکایهده مارکئز، کافکا، کوندرا، بورخئس، داستایووسکی و سارتر ی باشقالاریندان داها چوخ اوخویورام. شعرده ایسه اوخودوقلاریم سایسیزدیر. تورکییه، آلمانیا، فرانسا، آمئریکا، روسیا و عرب شعری. اوخودوغوم شاعرلری سایسام، سایماقلا توکنمزلر. آنجاق بونلارین ایچیندن داها چوخ سئودیکلریم وار. اؤرنک اوچون روسیادا مارینا تسوه تایوا و اوسیپ ماندئلئشتام و باشقالاری…. آمئریکادان سیلویا پلات، آن سئکستون و باشقالاری…. فرانسادان رئنه شار، گیوم آپولینئر و باشقالاری…. تورکییهدن ناظیم حیکمت، آتیللا ایلهان و باشقالاری…. آلمانیادان ماریا ریلکه، پول سئلان و باشقالاری…. عربلردنسه آدونیس، محمود درویش و باشقالاری….
س.باکییا گلرکن ادبی جامعهده سیزی تعجبلندیرهجک نه گؤردونوز؟
ج.دوزونو دئسم، تعجب ائلهدیییم نهسه گئنلده آز اولار. آنجاق منده دوپ- دولو سئوینمکلر اولور. بونلا بئله عاغلیما بئله گلمزدی بیر گون باکینین بینالخالق موغام مرکزینده منه هانکیسا بیر موکافات وئریلهجک. اوستهلیک اوردا تریبون آرخاسیندا چیخیشیم اولاجاق و کیان خیاو اولاراق شعر- ادبیاتلا باغلی آنلاییشلاریمی چئشید اؤلکهلردن گلمیش اینسانلارین ایچینده اورتایا قویاجاغام. ایندی بوردا، آذربایجان یازیچیلار بیرلییینده نه گؤرورسم منی سئویندیریر. یازارلار بیرلییینه آیاغیمی قویار قویماز، یاریم ساعاتین ایچینده گؤزل اینسانلارلا گؤروشدوم. گنجلیک چاغیمدا شعرلرینی اوخویوب نهلرسه اؤیرندیییم فیکرت قوجا، علی صمید کور و باشقا بیر نئچهسینی گؤردویوم منیم اوچون دوغوردان دا سئویندیریجی حال اولدو. تعجب و سئوینجدن باشقا بیر آز دا اوتانج دویدوم. آذربایجانین چوخ سئویملی گؤزل دوشونر خانیمی اسمیرا خانیم فوآدین منیم گؤروشومه گلمهسی عؤمور بویو قیوانجیم و باش اوجالیغیم اولاجاق. اوستهلیک اسمیرا خانیم اؤزونو آغیر خرجه باتیریب منیم آدیما چوخلو شیرنی- مئیوه آلیب گتیریب شعبهیه قویدو. من بو خرجه موطلق راضی دئییلدیم. اونونلا بیر ماسا باشیندا اوتوروب دانیشماغیمیزدا بیلمهدیییم بیر چوخ شئیلر اؤیرندیم. گئرچکدن ده اونون مودئرن شعرله باغلی کشف ائتدییی، عینی حالدا اؤزونه اؤزل قوراملار اورهتدییی منیم اوچون چوخ ایلگینج ایدی. اسمیرا خانیمین چوخ سئویملیلییی و بؤیوک روحونون قارشیسیندا باش اییرم و اومورام بو تئزلییه اونون مودئرن شعر حاقیندا یازدیغی مقالهلری اوخویاق. و سئوگیلی سایمان آروزدان منه گؤره آغیر زحمتلره قاتلاشدیغی اوچون اؤزلجه تشککوروم وار. بونلاری هئچ زامان اونوتمایاجاغام. بوردا آذربایجانین گؤزل شاعری و یازارلاری، قشم نجفزاده و نورانه خانیم نورلا دا یاخیندان تانیش اولدوغومدان نئجه ایچدن سئویندیییمی گیزلهده بیلمهرم. سن سئوگیلی ائلمینله ده یاخیندان تانیشماق آز سئوینج دئییل دوستوم. هله منی لاپ چوخ سئویندیرن بو “کیتابچی” ژورنالیدیر. آشاغی شعبهده اوتورموشدوم کی سئوگیلی سلیم بابوللااوغلو ایچری گیردی. گؤروش- اؤپوشدن سونرا سلیم منی اؤزو دئمیشکن اوغورلادی و اوست قاتدا اؤز اوتاغینا آپاردی. اوردا سئوینج خانیم موروت قیزی، علی صمید کور و باشقالارینین یانیندا “کیتابچی” ژورنالینی منه وئردی. ژورنالی آچیب واراقلادیقدا، اوندا دونیا اونلو ادبی شخصیتلریله اوزلشدیم. بو، دوغوردان دا منده بؤیوک بیر سئوینج دوغوردو. چونکو اوردا مارکئزدن، بئککئتدن، هاروکی موراکامیدن، غلامحسین ساعدیدن و باشقالاریندان اولان یازیلاری گؤردوم و آذربایجان ادبی جامعهسینین بونجا بؤیوک یازارلارلا اوغراشماسی منی اولدوقجا سئویندیردی. گئرچکدن ده آذربایجاندا دونیا ادبیاتینین تانیتماسیندا سلیم بابوللااوغلونون بؤیوک امهیی، بؤیوک رولو وار. اونون قدری بیلینمهلیدیر.
س.بو تایداکیلار نئجه یازیرلار؟
ج.اوست- اوسته یاخشی و اومید وئریجیدیر. فورم و ایچهریک باخیمیندان چوخ گؤزل یازیرلار. بورداکیلاری آز دا اولسا اوخویورام. اولدوقجا دا اؤیرهنیرم. سون واختلار آفاق مسعودون “سو ایتی” رومانینی اوخویوردوم. قونوسو و آنلاتی- روایت فورماسی چوخ گؤزل، چوخ دوشوندوروجودور. آنجاق اینجیمهسهنیز، بیر سؤز ده دئمک ایستردیم. بورداکیلاردا گئنلده دیل پروبلئمی وار. بعضن ده اوخوجونون کوفرونو چیخارا بیلن بیر دیل پروبلئمی. من ایسماییل شیخلیدان توت گل بو گونکو سئوینج پروانهیه کیمی، هامیسینی آز- چوخ اوخوموشام، اوزگونلوکله هامیسیندا دا بیر آز دیل پروبلئمی وار. دئمک ایستهدیییم نهدیر بیلیرسیزمی؟ دیل، آذربایجان تورکجهسیدیر، آنجاق بوتون شعرلر و حکایهلردهکی قورولوش فارسجا- عربجه قورولوشدور. بو دئییم بیچهمی- اوسلوبو بیزده ده وار آنجاق اومورام بو دیلین گلیشمه پروسسینی داها چوخ دوشونک. اینانین آذربایجان دیل مسئلهسینده چوخ گئجیکیب. بو دیلین کؤکلو- کؤکنلی بیر وارلیغی وار. بونو بوندان آرتیق قوروماق گرک. آفاق مسعودون رومانی، بورا کیمی اوخودوغوم ان گؤزل رومانلارین بیریدیر. یانیلماسام بو روماندا هئچ بیر کاراکتئر آدینی گؤرمهدن، ایرمی نئچه صحیفه روایتدن سونرا “فاطمانیسه” دئیه ایلک کاراکتئر آدینا راست گلیریک. بو، آفاق مسعودون روماندا بؤیوک گوجونو بیزه آشیلاییر. آنجاق روماندا اولان دیل سورونو منی اینجیتدی. اؤزللیکله “کی” باغلاییجی حرفینین گرهکدیییندن آرتیق ایشلنمهسی منی یوردو. بو رومانی اوخوموش اولسانیز، بیر صحیفهده دؤنهلرجه “فیکیرلشدی کی، اولسون کی، دوشونوردو کی” سؤزلرینی گؤررسینیز. تک ده آفاق مسعود دئییل، نرمین کامال، گونئل مؤولود، سلیم بابوللااوغلو، قشم نجفزاده و باشقا شاعر- یازیچیلاردا دا بو دیل وار. باخسانیز، بونلارین شعرلرینده دوپ- دولو فارسجا، عربجه سؤزجوکلرله قارشیلاشارسینیز. من بیلمیرم بیز اؤز دوغما، اؤز کؤکلو- کؤکنلی سؤزجوکلریمیزدن نه پیسلیک گؤرموشوک کی بونجا ارادی اولاراق باشقا دیللردن آلینما سؤزجوکلری ایشلتمهیه ایصرارلیییق؟! اؤرنک اوچون “گؤی یوخسا گؤیاوزو” سؤزجویونون نهییدیر کی اونون یئرینه آردیجیل “سما” سؤزجویو ایشلهنیر؟! اومورام اینجیتمهدیم سیزی. بلی دوستوم، بو دیل وار و اوزگونلوکله سانکی آذربایجاندا بو دیل، بو دئییم بیچهمی آرتیق ائپیدئمی اولوب. بو گئرچکدن ده منی اوزور. منجه دیلین بیر آنلامی وار، بیر نئجه قوللانیمی. بیز دیلی نئجه قوللانماغی سانیرام داها چوخ دوشونمهلیییک. نئچه ایل قاباق راسیم قاراجانین آلاتوران درگیسی الیمه چاتاردی. اوردا گئدن بیر چوخ یازیلاری صحیفه- صحیفه اوخویاردیم. چوخ دیرلی یازیلار گئدردی اوندا. آنجاق یئنه اوندا دا دیل سورونلاری منی بیر تور اینجیدردی. بونا آذربایجاندا دوغوردان دا بیر فیکیر ائتمهلی، بیر چیخیش یولو تاپمالیدیرلار.
س.سیز هم ده دیلچی عالیمسینیز. بو تایین یازارلاری دیلی بیلیرلرمی؟
ج.یوخ دوستوم، من دیلچی عالیم دئییلم. دیل دئییلن سؤز، هئچ بیریمیز اوندا اولان اینجهلیکلرین و گؤرهولرین هامیسینی بیلمدیییمیزجه چوخ بؤیوک و گئنیش بیر وارلیقدیر. شعرده دیلین رولونون اوستونده مقالهلر یازماق اولار. دیل، شعرده بیر باشالا- ایشاره بارماغی کیمی اوخوجویا نهلریسه گؤسترمک ایستهییر. شعرده بوتون نهسهلر آچیق- ساچیق دئییلمیر. بیز اونلاری دیلین ایشارلریله کشف ائده بیلیریک. شعر سؤزدن اولوشور و سؤز دیلدن یارانیر. بیر شعری شعر ائدن، اونو گوجلندیرن یالنیز دیلدیر. باشقا سؤزله، شعر دیلین اؤزودور. بو تایین یازارلاری دا دیلی بیلیرلر سؤزسوز. آنجاق ایندی دئدیییم کیمی بوردا دیلی نئجه داها دا چوخ دوغمالاشدیریب داها دا چوخ گلیشدیرمهیی نهدنسه چوخ دوشونمورلر. البته آذربایجانین اوفیسال- رسمی دیلی ده بئلهدیر. شاعرلرین اوندان گؤتوره بیلهجک سؤز داغارجیغی چوخ کیچیکدیر. بورانین خبرلرینده، رئپورتاژلاریندا بئله گئنیش شکیلده یابانجی سؤزجوکلر ایشلهنیر. هم ده تومجه- جمله قورولوشلاری چوخونلوقلا باشقا دیللردن آلینما قورولوشدور. هم ده دیلین بعضی قایدا- قوراللارینی آلدیرمایاراق، اوندا پوزونتو یارادیرلار. اؤرنک اوچون سس اویوشومو قایداسی. بو دورومدا بورانین شاعر- یازیچیلاری نئیلمهلیدیرلر. باخ، بونو دوشونمهلیدیرلر منجه.
س.آذربایجان یازیچیلار بیرلییی سیزده هانسی تاثراتی یاراتدی؟
ج.بو سوالینیزی سانیرام ۵ اینجی یوخسا ۶ نجی سوالینیزدا جوابلادیم. بونلا بئله دوغوردان دا نئچه گون بوردا، آذربایجان یازیچیلار بیرلییینده اولماغیم، سانکی منده بؤیوک بیر دییشیم، بؤیوک بیر گلیشیم یاراتدی. بوردان آلدیغیم ائتگیلرین بیر گون هانکیسا بیر یازیما کئچهجهیینی ایندیدن کسین بیلیرم.
س.گؤزلرینیزدن گؤرورم کی، بوردان آیریلماق ایستهمیرسینیز. اگر بیزیم یازارلار تبریزه، یاخود سیزین یاشادیغیز مئشکینه گلسهلر اونلارین دا گؤزلری یاشارار؟
ج.منیم آنجاق گؤزلریم یاشارماییب هااا! (گوله- گوله!) آنجاق دوزونو ایستهسهنیز، بوردان، بو حال- هاوادان، بو اینسانلاردان آیریلماق چتیندیر. دئمک نه تورده اولور اولسون، آیریلیق هر زامان چتین اولوبدور. و ایندی من انایین و غریبه بیر دورومدایام. آنجاق هاچانسا آیریلاجاق بیر اینسانین تئز آیریلماسی داها یاخشیدیر. آرتیق گئتمک ایستهیهنی یولوندان دؤندرمزلر، دالینجا سو سپرلر. باکیدا چوخ گؤزل اینسانلارلا اولدوم. چوخ گؤزل آنلار یاشادیم. اورک دولو آنیلار- خاطرهلرله ده بوردان آیریلاجاغام. بو، آنجاق درین دوشونسک آیریلیق آنلامینا گلمیر. سیزین ده یازارلارین بیر گون تبریزه یاخود مئشکینه گلهجهیینی اورکدن دیلهییرم. اورادا اونلاردان سوروشاریق کی گؤزلری یاشاردیمی یوخسا یوخ! کسین یاشارماز، یاشارسا دا سئوینجدن یاشاراجاغینی اومورام.
س.بیزیم شاعرلرده ان چوخ دیل و مضمون خطاسی کیمین شعیرلرینده موشاهیده اولونور؟
ج.بو قونودا آد چکمک یاخشی اولماز. منجه موطلق یاخشی، یوخسا موطلق پیس شاعر یوخدور. بیزیم هئچ بیریمیز موطلق بیر اینسان دئییلیک. هامیمیزدا کسینلیکله چاتیشماز یئرلر وار. هامیمیزین گوجلو و گوجسوز شعرلریمیز اولوب. بونلار آنجاق اورژینال بیر متن کیمی الشدیریلمهلی- تنقید اولمالیدیر. ادبیات دئدییین نیسبی بیر آنلاییشدیر. بو آرادا هامیمیزین گؤرهویمیز داها یئنیلییه جان آتماق، داها یئنی آختاریشلاردا گؤرونمک، ادبیاتی دئموکراتیکلشدیرمهیه ساری آپارماق، و بیر سؤز، ادبیاتیمیزین داها بؤیوک گلیشمهسی اوغروندا یورولمادان صداقتله قوللوق ائتمکدیر.
س.نثریمیزدن دانیشمادیق بی. نثردن دانیشماغا احتیاج وارمی؟
ج.سؤزسوز کی احتیاج وار. من ده اؤز بیلدیییم و باشاریمجا سیزینله دانیشا بیلهرم. آنجاق قویاق بو قونودا دا باشقا یولداشلاریمیز دانیشسینلار. نهیسه مندن قات- قات چوخ نثرله اوغراشان دوستلاریمیز وار. اونلاری دا دانیشدیرسانیز پیس اولماز. هلهلیک منلیک بو قدر یئتر. ساغ اولون.


c: text/html

text:
اصولن سانالین اؤزللیکله تلگرامین بیزه چوخ فایدالاری وار. تانیمادیغیمیز، بیلمهدیگیمیز آداملاری سانالدا تانییریق؛ ایلگی قوروروق؛ همفکرلیک ائلیریک؛ مشورت آپاریریق؛ دردلشیریک؛ آغلاییریق؛ گولوروک و...و…و
یانی بو تلگرام چیخاردانین تانری یئددی نسیلدن دؤنمه جد و آبادینا کورور- کورور رحمت ائله سین. بیزلری بو تنهالیقدان قورتاریب. قول- قیچینی اوزالد، اوتور ائوینده، ائیییی یوزلر نفرله دانیش. سانکی همشه قوناقلیسان. اؤزوده نه گول قوناق…نه گول قوناق. چای ایستهمز؛ میوه ایستهمز. ائوینده لاپ تؤر-تؤکون اولسون. سیز دئیین بئله قوناقدان کیم اینجییر؟
بو تلگرامین برکتینه دیگر هیچ کس تنها نیست.
تلگرامدا بو ایشلردن علاوه بیر گؤزل طرح ده وار «کمپین»آدیندا.
بیرده گوشینی آچیرسان گؤرورسن بعععلیی، سنی اد ائلهییبلر بئش اون کمپینه. آی بالام منی کیم اد ائلهدی؟ بو کمپینین موضوعسو نه؟
آیدیسینه باخیرسان: کمپین دفاع از حقوق معلمان- دفاع از معلمان زندانی- دفاع از آثار باستانی شهریمیز. هله بونلار یاخشیدیر:
– کند گرک آسفالت اولا!
– گامیش گرک چوخ دوغا!
-چوبانا قویون وئرین!
– اوشاغا اویون وئرین!
جاوانا تویون وئرین!
ائششهگین ایپین وئرین!
فهلهیه گوپون وئرین!
-بو گون فلان گرگینلیکدن حمایت اوچون باشیمیزا بیر پارچ بوزلو سو تؤکهجهییک!
– بوگون قاینار سودا چیمهجهییک!
– بو گون اون دیقا سوکوت ائدهجهییک!
– بو گون باشیمیزی دووارا چیرپاجاغیق!
– بو گون دامدان آتیلاجاغیق!
-بو گون نمادین حالتده انتحار ائدهجهییک!
قادانیزی آلیم او قدهر کی دفاع ائلهدیم بدنیمین دفاعیهسی قورتاردی آخی. ایندی کیم مندن دفاع ائلهسین؟!
اوندان دا، او قدهر کی ایستی سویوق سویا سالدیز من یازیغی، ستلجم اولدوم. افروز شرخاطانین بیریدیرها!! یاخانیزدان ال چکمییهجک. دئیهجک من رویینتنایدیم، بونلار منی بو گونه سالدیلار. اؤزونوز بیلرسیز، امما مندن ائشیتسهنیز اونو خبرسیز بو کمپینلره اد ائتمهیین.
بو چوروک گوشیم هنگ ائلهییر واللاهی!!!
اصولن سانالین اؤزللیکله تلگرامین بیزه چوخ فایدالاری وار. تانیمادیغیمیز، بیلمهدیگیمیز آداملاری سانالدا تانییریق؛ ایلگی قوروروق؛ همفکرلیک ائلیریک؛ مشورت آپاریریق؛ دردلشیریک؛ آغلاییریق؛ گولوروک و...و…و

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
باتی اوکراین خالق جومهوریتی
باتی اوکراین خالق جومهوریتی (اینگیلیسجه: West Ukrainian People's Republic، عربجه: جمهورية غرب أوكرانيا الشعبية، فرانسهجه: République populaire d'Ukraine occidentale، ایتالیاجا: Repubblica Nazionale dell'Ucraina Occidentale، روسجا: ЗaпaдHo-ykpaиHckaя HapoдHaя pecпyблиka) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. و اوکراین دیلی رسمی دیلیدی. باتی اوکراین خالق جومهوریتی 1918 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1919 میلادی ایلینده داغیلدی.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
نیاقارا شلالهلری
نیاقارا شلاله لری (اینگیلیس دیلی: Niagara Falls) اوچ بؤیوک شلاله آمریکا و کانادا سینیریندا(مرزینده).کانادانین آنتاریو اوستانی و آمریکانین نیویورک اوستانی سینیریندا.نیاقارا چایینین گونئی چایلاقیندا آخیر.
بو اوچ شلاله بؤیوکدن بالا آدلاری سایی: آت نالی شلاله سی و آمریکالی شلاله و گلین یاشماقی شلاله سی آدلانیر.آت نالی شلاله کانادا اؤلکه سینده و آمیرکالی شلاله بیرلشمیش اوستانلر اؤلکه سینده اولور.بو ایکی شلاله نی قوت ایلند آداسی یا گئچی آداسی آراشدیریب.گلین یاشماقی کیچیک شلاله آمریکا یئرینده اولور.بو شلاله نی لونا آداسی اوبیری شلاله لردن آراشدیریب.
بو شلاله نیاقارا چایلاقیندا ایری گؤلوندن آنتاریو گؤلونه آخیر.لاب چوخ سۆرعتلی آخان شلاله دۆنیادا اولور و سویون آخیمی چوخ گئدیملی دی.اوجالیقی 50 متیر(165 ایاق) اولور .آت نالی شلاله سی چوخ سوسلو چاغدا 168 مین کؤب متیر سو بیر دقیقه ده جالیر و گونده لیق چاغدا 110 مین کؤب متیر سو بیر دقیقه ده آخیمی اولور.


text:
لطیفهلریمیزین اؤنملیلیگی طنز باخیمیندان
لطیفهلریمیزین اؤنملیلیگی طنز باخیمیندان
کاظم عباسی
اینسانی اینسان ائدن یگانه فاکتورون «کولتور» اولدوغونو دیله گتیرمک، هئچ ده سهو گؤرونمور. حتی طبیعتدن آلینان عنصرلر، کولتور دونو گئیدیکدن سونرا اینسان یاشامینین، کیچیک ده اولسا، بیر بؤلومونه چئوریلیر. سؤزو گئدن کولتورون بیر بؤیوک حیصهسی «فولکلور» آدی آلتیندا تانینماقدادیر. اینسان آنا بطنینه دوشمکدن اؤنجه، دیریلیگینی سوردویو بویو و اؤلدویوندن ده سونرالارا کیمی، آز-چوخ، فولکلوریک آتمسفرین ایچریسینده یئر آلمیش اولور. بونا گؤره فولکلورون آنلامی، یاشامین بوتون دیب-بوجاقلارینا یاییلمیش، هر یئرده گؤرونمکدهدیر. بو بؤیوک چئشیدلیلیگین چئشیدلریندن بیری «لطیفهلر» آدی آلتیندا تانینیر. بو مقالهده اؤنجه لطیفهلرین تانیتماغینا چالیشیلاجاق، سونرا دا طنز قونوسونا دایاناراق، اؤنملیلیکلری گؤستریلهجک.
فولکلوروموزون بوتون قوللاری و ژانرلاری ایچریسینده، بلکه ده بیر تک لطیفهلر، گولوش قایناقلارینی و مزهلی حاللاری قاباریق شکیلده قورویوب، آچیق-آشکار عکس ائتدیرمکدهدیرلر. لطیفهلر، فولکلورون ادبیات شکلینده چیخیش ائدن قوللاریندان اولاراق، بیر نثر اولان متن کیمی گرچکلشیب، ناغیللار جرگهسینده یئر آلیر. آنجاق بوتون بونلارا رغماً، لطیفهلری ناغیللاردان فرقلندیرن اؤزللیکلرین اولدوغو، اونلاری فولکلوروموزون فرقلی بیر ژانری کیمی تانیتدیرماقدادیر. بو اوچ اؤزللیک «قیسالیق»، «سادهلیک» و «گولدوروجو اولماق»دان عیبارتدیرلر. فولکلورون بو نثر اولان متنلری توپلومسال یاشامین آنورماللیقلارینا، چوخ ییغجام اولاراق، توخونور. لطیفهلرده، توپلومون دوشمنلری و پیسلیکلرینه قارشی کوتلهنین یارادیجیلیغی، هوشلولوغو و دیرَنیش سئور روحو، ساده و آنلاشیلیر بیچیمده گؤستریلیر. لطیفهلر، عمومیتله، بیر اؤیود ایله سونا چاتیرلار. بو کیمی بیر اؤیود، بیر جمله اولاراق، لطیفهنین سونوندا گتیریلیر و همین جمله، هردن، ایشلَنمکده اولان آتا سؤزونه دؤنوشور. اؤرنک اوچون «دوغان قازان بیر گون ده اؤلر» کیمی آتا سؤزو آذربایجان توپلوموندا یایقیندیر. بو آتا سؤزونون ماللانصرالدینه عاید بیر لطیفهدن آلیندیغینا شوبهه یوخدور. همین لطیفهنی ایلک اؤنجه سلماس شهرینده ائشیتسم ده، بؤیوک بیر جغرافیادا اونلا راستلاشماق اولار. لطیفهنین معیار دیلیمیزده اولان شکلی بئلهدیر:
«بیر گون ماللانصرالدین قونشوسونون بؤیوک قازانینی بورج آلیب، گئری قایتاردیغیندا بیر کیچیک قازانی دا بؤیوک قازانین یانیندا وئریر. قونشو، بونون نه اولدوغونو سوروشدوغوندا، ماللا «قازانیز بیزیم ائوده اولاندا بالالادی» -دئییر. همین ایش بیر کره داها باش وئریر. ماللا اوچونجو کز قونشوسونون بؤیوک قازانینی بورج آلدیغیندا گئری قایتارمیر. قونشو گونلر گؤزلهدیکدن سونرا ماللانین قاپیسینا گئدیب قازانینی ایستهییر، آنجاق ماللادان قازانین اؤلدویونو ائشیدیر. قونشو گیلئیلی حالدا «قازان اؤلمز!» -دئدیکده، ماللا «نییه دوغاندا بئله دئمیردین؟ دوغان قازان بیر گون ده اؤلر!» -دئیه، جاواب وئریر.»
آذربایجاندا یایقین اولان لطیفهلرین تاریخی چوخ اسکیلره دایانیر(روشن، ۱۳۵۸:۵۵). ظالیم شاهلار، سُلطان-لار و حاکیملرین قارشیسیندا آچیق-آشکار دیرنمَگین چتینلیکلرینی گؤز اؤنونه گتیردیکده، اعتراض اوچون اونلاری لاغا قویوب، اونلارا لطیفهلر سؤیلهمَگین ان دوغرو یول اولدوغونا شوبهه ائتمک اولماز. البته لطیفهلرین یارانیش نَدنی تکجه شاهلاری لاغا قویماق دئییل، اونلارین یارانماسیندا چئشید-چئشید قونولارین ایزلرینی گؤرمک اولار. آذربایجان لطیفهلری توپلومسال یاشامین کلکبازلیق، روشوَت، خرافه، یولچوطینتلیک، پینتی-لیک، عائله تربیهسی، پخمهلیک و… کیمی تنقید اولاجاق یؤنلرینی اله آلمیشلار. باشقا سؤزله، «لطیفهلرده خلقین طنز و مزاح استعدادی، ایتی عقلی، دؤیوشکن روحو، و منفیلیکلره قارشی باریشماز مناسبتی ساده و جانلی بیر ایفاده ایله عکس ائتمیشدیر»(هیئت، ۱۳۶۷:۱۳۵) دئمک اولار. لطیفهلر ناغیللارین سیراسیندا یئر آلیر دئمیشدیک؛ ناغیللار هامی دئییل، بیر سیرا حرفهای (پروفسیونل) شخصلر طرفیندن سؤیلَنیر، آمما اونلارین ترسینه لطیفهلر، آتالارسؤزو، تاپماجالار، بایاتیلار و… کیمی توپلومون عموم عضولری طرفیندن دیله گتیریلیر(Əfəndiyev، ۱۹۹۲:۱۹۱). بونا گؤره ده، لطیفهلری توپلاماق ایستهدیکده عموم کوتله، قایناق شخص کیمی آلقیلانا بیلر.
آذربایجان لطیفهلرینین تاریخ درینلیکلریندن بو گونوموزه گلیب چاتانلارینین چوخو ماللانصرالدین و بهلول آدلاری ایله باغلیلیق گؤسترمکدهدیر. بو ایکی شخص، اسکیلرده یاشامیش گرچک شخص کیمی آلقیلانماقدادیرلار. بهلول، هارونالرشید-ین قارداشی اولاراق تانیدیلیر، ماللانصرالدین ده سلجوقیلر دؤنمینده یاشامیش، حاجی ولی بکتاش و امیرتیمور ایله چاغداش اولوب، تورکیهنین قونیه شهرینده دونیاسینی دگیشمیشدیر. آذربایجاندا ان تانینمیشلاردان اولان همین تاریخی-کولتورل شخصین آدینین باشلانیشیندا اولان «ماللا» سؤزوجویو اونون «آخوند» اولوب، منبره چیخدیغی آنلامیندا دئییلدیر. کئچمیشلرده آذربایجاندا عالیم شخصلری «ماللا» دئییب، خطاب ائتمک چوخ یایقین دبلردن ایدی؛ اؤرنک اوچون ماللامحمد فضولی، ماللاپناه واقف، ماللاولی ودادی و… . آنادولو و بالکان بؤلگهلرینده ده «ماللا» سؤزجویونون قارشیلیغیندا «خوجا» و «افندی» سؤزجوکلری ایشلَنیردی(آیرملو، ۳۰- ۱۳۷۹:۲۷). البته بو ایکی شخص ایله یاناشی، باشقا شخصلر ده آذربایجان لطیفهلرینین قهرمانی اولاراق، اولابیلردیلر، آنجاق سونرالار اونلارا عاید لطیفهلر قالسا دا قهرمانلارینین آدی بو گونوموزه گلیب چاتانلارلا دگیشدیریلمیشدیر(Əfəndiyev، ۱۹۹۲:۱۹۲). آذربایجانلیلار طرفیندن ان چوخ بَگنیلن لطیفهلر ماللانصرالدین آدی ایله باغلیدیر. بو گون آذربایجان فولکلورو و ائل ادبیاتیندا ماللانصرالدین و بهلول لطیفهلری ایله یاناشی، بللی، تانینمیش و یایقین قهرمانلاری اولمایان لطیفهلر ده یاشاماقدادیر.
هر بیر متن، یازی، گؤرسل یوخسا ائشیتسل اولدوغونا باخمایاراق، گولدوره بیلمک باجاریغینا مالیک اولدوغوندا طنز آدی آلتیندا یئر آلا بیلر(پالمر، ۱۳۷۷:۱۹). بورادا «گولدورمک» قونوسونا آغیرلیق وئریلیبدیر، آنجاق هجو، هزل و فکاهه قونولارینین آنلاملارینی دا گؤز اؤنونه آلارساق، هر گولدورن متنین طنز آدی آلتینا کئچمَیهجَگی آیدین اولور. طنز، ادبیات و صنعت ساحهسینده اولان یارادیجیلیقلاردا اؤزل بیر مِتُد کیمی آلقیلانیر. بو مِتُد واسیطهسیله یاشامین چیرکین و بَگنیلمهین اوزو لاغا توتولاراق، توپلومسال یئترسیزلیکلر و خستهلیکلر و حایاتین آجی حقیقتلری داها قاباریق شکیلده و داها چیرکین و قورخونج اولاراق تصویر ائدیلیر، بئلهلیکله ده اونون وارلیغی داها آچیق-آشکار گؤز اؤنونه سَریلیب، عالی و اینسانا یاراشار دورومدان اولان اوزاقلیق داهاجا آیدینلاشیر(آرینپور، ۱۳۷۲:۳۶). لطیفهلره ساییلان اؤزللیکلر، اونلارین طنز جرگهسینده اولدوقلارینی گؤسترمکدهدیر. اؤنجه قید اولدوغو کیمی، طنز و لطیفه یاراتماق ظالیم حاکیملرین قارشیسیندا گؤستریلن یگانه دیرَنیش یولو ایمیش.
بوتون بونلارا رغماً لطیفهلرین یارانیش نَدنی تکجه شاهلاری لاغا قویماق اولمامیش، اونلارین یارانمالاریندا چئشیدلی قونولار ایز بوراخمیشدیر. بو قونولاری حکومت و سیاست ساحهسی ایله یاناشی، شخصی ساحهده، عایله عضولری علاقهلرینده، کولتورل ساحهده و توپلومون بوتون آلانلاریندا آختاریب تاپماق اولار. بونون یانینا طنزین و باشقا سؤزله دئییب-گولمگین اؤیرَتیم (آموزش)، تنقید، توپلوم، حتی فیزیولوژی و…ده اولان یئری و ائتگیلرینی ده قویارساق لطیفهلرین اؤنمی قات-قات آرتماقدا اولاجاقدیر.
اینسانی گولدوره بیلن هر شئی اؤنملیلیک داشیییر. گولمک، انسانی جیسم و روح باخیمیندان گوجلندیریب، چتینلیکلره قارشی دؤزومونو آرتیرار. بو ندن ده باشقا ندنلرین یانینا قویولدوقدا گولدورن اثرلرین دگرلری داها چوخالیب، بؤیومکده اولور. مارتین گاردنر گولمگین اؤنملرینی خاطیرلاتدیقدا «یاشامین دگرسیز بوشلوقلارینا گولمکله ساغلاملیغیمیزی قورویوروق» دئمیشدیر. اریک بنتلی فروید-دان بورج آلاراق «شوخلوق، تحریک ائدیجی دئییل، اصلینده ایچریمیزی آریندیریب راحاتلادیر» دئییبدیر(مرچنت، ۲۵-۲۶ : ۱۳۷۷). مخاطبلرینه شاد آنلار یاشاتماق هدفی ایله آرایا گلن طنزین ایلکین و قاچینیلماز نتیجهسی «دایانمیشکن قاچماق» صفتی ایله تانینان «گولمک»دیر(شریفی، ۱۳۸۵). آنجاق طنزین آماجی بیر تک گولدورمک دئییلدیر. طنز، شخصین فیزیولوژیک و پسیکولوژیک دورومونون گلیشمهسی ایله برابر، اونون توپلومسال گلیشمهسینه ده یاردیم ائدیر. باشقا سؤزله، طنزین تنقیدی-تربیهوی اؤنملیلیگی اونون اگلندیرمک و شنلندیرمک اؤنملیلیگیندن داها اوستون دورور.
سؤز، طنز بویاسی ایله اؤنه قویولدوقدا مخاطبین بوتون دقتینی اؤزونه آلیر. اسکیلرده ظارافتچیلیق هوشلولوق نشانهسی کیمی آلقیلاناردی؛ اؤرنک اوچون اینگیلیزجهده اولان Wit سؤزو ایکی آنلامدا ایشلهدیلیر: هوشلولوق و ظارافتچیلیق. گنجهلی نظامی اؤز «دؤرد مقاله» اثرینده شاعر اوچون بئله یازیر: «… شاعر، دانیشیقلاردا خوش سؤزلو، گؤروشلرده ده گولر اوزلو اولمالیدیر»(شمیسا، ۱۳۷۴). ادبیات تاریخینی واراقلادیقدا بؤیوک شاعرلرین طنزدن و ظارافاتچی اولماقدان هئچ زامان اوزاق دوشمهدیکلرینی گؤرمک اولار. اونلار طنز و هجودن فایدالاناراق بورونلارینین اوجوندان او طرفی گؤره بیلمهین حاکیملرین اخلاقسیزلیقلارینی اوزه چیخاراراق، اونلاری تنقید ائدیب، قینایاردیلار. اونلارین طنزدن بو کیمی فایدالانماقلاری کوتلهنین عدالت-سیزلیگه قارشی گؤزلرینی آچماق و اونو گؤرمک کیمی خوش نیّتلریندن قایناقلانیردی. ظلم ایله زوربالیق دولو بیر توپلومدا طنز دیلی داشییان اثرلر اؤزلریندن چیخمیش دانقاز حاکیملری اؤزلرینیه گتیریب، کوتلهنی آلداتماماق و عدالته گؤز یومماماقلارینی ایستهمیشلر(بهزادی اندرهجردی، ۱۳۸۳:۱۶). بونا گؤره ده دوزَنلهییب، اصلاح ائتمک طنزین ان اؤنملی بویوتلاریندان اولوب، اونون ماهیتینی تشکیل ائدیر.
طنز اصلینده یئرسیز آمما نظره یئرلی گؤرونن ساحهلری تصویر ائدیر و بئله بیر تصویردن دولایی دا گولدورور. طنز یارادیجیسینین صنعتکارلیغی یئرلی گؤرونن بو کیمی بیر یئرسیزلیکلری تاپیب، هنر و ائستِتیک دولو دیل ایله اونلاری اله آلیب، اونلاردان دانیشماقدیر. طنز، ذاتاً اینسانی دیرَنیشه چاغیریب، تردیدلرینه قول-قاناد وئریب، دونیانی چولغایان چئشیدلیلیگی و ضدّلیگی آشکارا چیخارماقلا ایناملاری سارسیلدیر. بوتون بونلار دگیشمَگه و گلیشمَگه گرکن قونولاردیر. جان درایدن «طنز هنری» آدلی مقالهسینده طنزین اینجهلیگینی کسگین قیلینجین سرعتله باشی بدندن آییرماسینا بَنزَدیر؛ دئمک باش بدندن آیریلمیش اولسا دا هله یئرینده دورور. گولمکدن فایدالانماق ایستهین بیر اثر، اصلینده بللی بیر قونویا گولمکله مخاطبینی او قونودا دوشونمَگه مجبور ائدیر(موسوی گرمارودی، ۱۳۸۹). مرچنت، میگل دو انامانو-نون (Miguel de Unamuna) «یاشامین تراژیک آنلامی» آدلی اثرینی گؤز اؤنونه قویاراق، دونیانین دون کیشوت-ون آرزولادیغی کیمی اولماغین گرکلی اولدوغونو خاطیرلادیر. بو کیمی بیر دونیادا کروانسارالار سارای اولمالی و دون کیشوت اونلا ساواشمالیدیر. بئله بیر ساواشدا او، اودوزموش گؤرونسه ده اؤزونو گولونج دورومدا قویدوغونا گؤره اودموش ساییلیر. دئمک دون کیشوت اؤزونه گولمکله و اؤزونو گولمک قونوسونا چئویرمکله اوداجاقدیر. سویفت-ین دوشوندویونه گؤره طنز یارادیجیلاری ایکی فرقلی آماجی قووورلار؛ بیرینجی، اؤزلرینین راضی دوشوب، لذّت آپارماق ایستهدیکلری اولدوغو اوچون آز دگر داشیییر، ایکینجیسی، اؤزلریندن ائشیگه باخیب، دوشونجه صاحبلرینی دونیانی یاخشیلاشدیرماغا چاغیرماقدیر. بؤیوک طنز یازیچیسی، هوراس، بوتون ادبیات-ین و دولاییسی ایله ده طنزین فونکسیونونو ایکی کلمه آدی آلتیندا قئیده آلیر: اؤیرتیم، باش قاتما(پلارد، ۹۸-۹۶ :۱۳۸۶). هر حالدا، طنز هر زامان تنقید ائتمکده اولدوغونا گؤره، اونون اولدوغو یئرده بیر قوربان دا اولمالیدیر.
طنزین اؤنملیلیگی و درین تأثیرلر صاحبی اولدوغونا دایر چئشیدلی قصار سؤزلر سؤیلَنیبدیر. اسلام پیغمبری «دانیشقدا گتیریلن طنز، یئمَگه آرتیریلان دوز کیمیدیر» دئمیشدیر. آرتور پلارد «بیرینی شوخلوغا سالیب، آلچاق آدلاندیرماق چوخ آساندیر» دئییبدیر. ها بئله چارلز چرچیل دیلیندن «قورخوب تیترَمَگه باشلا، طنزین سرت قامچیسی فیرلانماغا باشلادیغی زامان» سؤیلهنیر(صرفی، ۱۳۸۹). طنز، چئشیدلی ندنلردن دولایی کوتله طرفیندن خوش قارشیلانار. طنز، پیسلیکلری قاباریق شکیلده سرگیلَدیگینه گؤره، اونلارین اؤنمسیز دئییل، اؤنملی اولدوقلارینی وورقولاییر. طنز، ایلک باخیشدا گولدورمک آماجی ایله اؤنه سورولموش گؤرونسه ده، اصلینده دوشوندورمک دالیسیجادیر. طنز یارادیجیسی دونیا پیسلیکلرینین یاخشیلیغا چئوریلمهسینی ایستر. طنزین بینؤره-سینی گولمک تشکیل ائتسه ده، بو کیمی گولمک سئوینجدن یارانمیش دئییلدیر(آرینپور، ۱۳۵۰:۳۶). طنز یارادیجیسی پیسلیکلره گولدورمکله انسانین اولولوغا اولان دویغولارینی و خوش باخیشینی اویاندیریر.
«طنزین ان یایقین ایشلَنمه یئرلریندن بیری ده توپلومدا اولان گرگینلیکلری تنقید ائدیب، تاریخی گرچکلری ثبت ائتمکدیر»(قراگؤزلو، ۱۳۷۷). طنزده اولان اینجهلیک و صنعتکارلیق پتانسیللریندن دولایی طنز، توپلومون چئشیدلی صینیفلری طرفیندن خوش قارشیلانماقدادیر. ساده دیلدن فایدالانان طنز، مخاطبلرینده سرعتله تأثیر باغیشلاماقلا یارادیجیلارینین خوش نیّتدن قیدالانان آماجلارینین ان تئز گرچکلشمهسینه یاردیم ائدر. «طنز، گولدوردویو ایله یاناشی، اؤز مخاطبینی یاشام و توپلومسال علاقهلر اطرافیندا دوشونمَگه چاغیریر»(شهبازی، ۱۳۷۷). تنقید دولو بیر باخیشدان یارانمیش طنزین سون دیلَگی توپلومدا اولان ضعف نقطهلرینی تانیماقلا، توپلومسال علاقهلرین دوزنلی و منطقلی اولماسی اولوبدور. باشقا سؤزله طنز، گولدوروجو و شنلندیریجی یوللارلا توپلومون چئشیدلی آلانلاریندا وار اولان شخصی و توپلومسال آخساقلیقلاری تانیتدیران و هامییا گؤسترن بیر ابزاردیر. طنز چیرکینلیکلری و آخساقلیقلاری مخاطبلرینه گؤستریب، اونلاری بیلگیلندیریب، دوشونمَگه مجبور ائدیر. طنز اینجه، صنعتکارلیق داشییان و ظارافات دولو یوللارلا توپلومسال، کولتورل، سیاسی، شخصی و جمعی علاقهلری تنقید ائتمکدهدیر.
اؤنجه توخونولدوغو کیمی طنز، توپلومسال یئترسیزلیکلره، اداری-سیاسی فسادلارا، حتی فلسفی دوشونجهلره قارشی دیرَنیب، گولمک واسیطهسیله اونلارا مِیدان اوخویان ژانردیر. طنز، گولمک بینؤرهلرینین اوستونده دورسا دا، دوشوندورَندیر. طنز، گولمکدن یارارلاناراق، یئترسیرلیکلره دایر بیلگیلندیرمکله، آماجینا چاتماق ایستر. اوزده گولدورور، آنجاق بو گولوشلرین آرخاسیندا قورخونج آجیلار گیزلی ساخلانیر. الکساندر پوپ-ون دوشوندویونه گؤره طنز، هنر دونونا بورونموش غضبدن یارانیب. جان درایدن طنزین سون آماجینی یئترسیزلیکلره و پیسلیکلره قارشی چیخماق بیلیر. جاناتان سویفت، بؤیوک انگلیس یازیچیسی، طنز قونوسوندا بئله دوشونور: «بیر آینادیر، آنجاق باخانلار، عمومیتله اؤزلرینی دئییل، باشقالارینی اونون ایچینده گؤرورلر، ائله بو ندندن دولایی دا طنز، دونیانین هر یئرینده یاخشی قارشیلانیر و اوندان اینجییَن آز اولور». پیر اندلو اثرینین بیر یئرینده طنزه گؤره اولان باخیشینی بئله آچیقلاییبدیر: «طنزین قره پول کیمی ایکی اوزو وار؛ بیر اوزو گولور، او بیری اوزو ده آغلاماقدادیر»(مصاحب، ۱۳۷۴).
بوتون تنقیدی اثرلرده اولدوغو کیمی طنزده ده «اصلاح» آماجی بینؤره ساییلیر، آنجاق طنز ایله چیلخا تنقید آراسیندا فرق چوخدور. چیلخا تنقید غصهلی و قاشقاباقلیدیر، آمما طنز شوکولاتا باتیریلمیش آجی درماندیر(صرفی، ۱۳۸۹). تنقید، آپ-آچیق آرایا قویولدوغو حالدا، طنز اوستو اؤرتولو و کنایهلی دیل ایله سؤیلَنیر، اونا گؤره ده طنز هنری اثر کیمی، چکیجیلیگی یوکسک اولاراق آلقیلانیر.
بیر چوخ اؤلکهده طنز مرکزی ساییلان بیر شهری سئچیب، تانیتدیرماق، طنز قونوسونون اؤنملیلیگینه دایر بیر اؤرنک کیمی گؤستریله بیلر. بلغارستانین طنز مرکزی گابرود (Gabrovo) شهریدیر. بو شهرده، هر ایل بیر هفته بویو، طنزین بوتون ساحهلرینده فستیوال کئچیریلیر. تورکیهنین طنز مرکزی ساییلان و «نصرالدین حوجا» دئدیکلری «ماللانصرالدین»ین دوغوم یئری اولان «آق شهر»ده هر ایل کاریکاتور مسابقهلری کئچیریلر(صلاحی، ۱۳۸۹).
عمومیتله طنز و اؤزللیکله لطیفهلر، تنقید اولوناجاق ساحهلری هنر واسیطهسیله دیله گتیرمکله، کیچیمسَمک دئییل، اصلاح و دوزنلَمه آماجی ایله اورتایا قویورلار. لطیفهلر، فولکلورون چوخ یایقین و تانینمیش ژانری اولاراق، عمومیتله گولدورمکده اولموش، فکاهه شکلینده چیخیش ائدیرلر. فولکلورون گؤزه گلیم بیر بؤلومونو طنز مضمونلو ژانرلار تشکیل ائدیر و لطیفهلر، اصلینده، طنزین کوتله آراسیندا اولان شکلیدیر. کوتله آراسیندا نسیلدن نسیله کئچیب، داوام ائده بیلن طنز مضمونلو بیر متنین گوجلو قایناقلارا دایانمیش اولدوغونا شوبهه ایله یاناشماق چتیندیر. «اسکی یونان و روم آراشدیرمالاری کیتابینین طنز و کُمِدی بؤلومونده اسکی زامانین اینسانلارینی گولدورن قونولار بو گون ده گولدوره بیلر دئیه، قئید ائدیلیبدیر»(پالمر، ۱۳۷۷:۱۹). بونا گؤره ده طنز قایناقلارینین و گولدورمک تِکنیکلرینین ان اؤنملیلریندن بیری هر توپلومون کولتورونده و تاریخی کئچمیشینده ساخلانماقدا اولدوغونو سؤیلهمک هئچ ده یئرسیز ساییلماز. بَگنیلن و تأثیرلی طنز اثرلری یاراتماق اوچون یئرل دگرلر و سلیقهلری تانیماق بؤیوک اؤنم داشیماقدادیر. باشقا سؤزله، طنز شنلندیرمکله یاناشی، توپلوم کولتورونون دانیشمانی کیمی ده آلقیلانمالیدیر و بیر توپلوم کولتورونون ان اؤنملی و یایقین قایناقلاریندان بیری فولکلور آدی آلتیندا تانینیر. بوتون بونلاردان دولایی کوتله آراسیندا یاشاماقدا اولان فولکلوریک گولوش قایناقلارینی و اؤزللیکله ده فولکلوریک لطیفهلری اله آلیب، آراشدیرماق، تانیییب، تانیتدیرماق بؤیوک اؤنملیلیک داشیییر.
قایناقلار:
-آرین پور، یحیی(۱۳۷۲)، «از صبا تا نیما»، تهران: نشر زوار، چاپ چهارم.
-آیرملو، جمال(۱۳۷۹)، موللا نصرالدین کیمدیر، محل چاپ مقاله: کتاب «گؤروش (تورکجه-فارسجا مقالهلر توپلوسو)»، گردآورنده: کاظم عباسی، ناشر: گردآورنده، محل چاپ: تبریز، چاپ اول.
-بهزادی اندرهجردی، حسین(۱۳۸۳)، «طنزپردازان ایران(از آغاز تا پایان دوره قاجار)»، تهران: انتشارات دستان، چاپ اول.
-پالمر، جری(۱۳۷۷)، شوخی را جدی بگیریم؛ نگاهی به مفهوم طنز و کمدی، ترجمه بیژن متین، «مجله سروش»، شماره ۸۹۷، صص ۲۱-۱۹.
-پلارد، آرتور(۱۳۸۶)، «طنز»، سعید سعیدپور، تهران: نشر مرکز، چاپ چهارم.
-روشن، ح(۱۳۵۸)، «ادبیات شفاهی مردم آذربایجان»، تهران، انتشارات دنیا.
-شریفی(۱۳۸۸)، طنز راهی به روایی، «روزنامه خراسان»، شماره ۱۷۳۸۹، تاریخ انتشار ۱۳/۵/۱۳۸۸، تاریخ دریافت از سایت اینترنتیِ روزنامه ۲۳/۷/۱۳۸۸.
-شمیسا، سیروس(۱۳۷۴)، «انواع ادبی»، تهران: نشر فردوس، چاپ سوم.
-شهبازی، همت(۱۳۷۷)، قابلیتهای اصلاحگرانه طنز، «روزنامه اطلاعات»، تاریخ ۳۱/۴/۱۳۷۷.
-صرفی، حسین(۱۳۸۹)، واژه طنز، وبلاگ: «http://asadabiyatgroup.blogfa.com»، تاریخ مراجعه: شهریور ۱۳۸۹.
-صلاحی، عمران(۱۳۸۹)، طنز چیست؟، وبلاگ: «http://www.hmdk.mihanblog.com»، تاریخ مراجعه: شهریور ۱۳۸۹.
-قراگؤزلو، محمد(۱۳۷۷)، طنز فرهنگی متون کهن پارس، «روزنامه همشهری»، تاریخ ۵/۷/۱۳۷۷.
-مرچنت، ملوین(۱۳۷۷)، «کمدی»، فیروزه مهاجر، تهران: نشر مرکز، چاپ اول، ۱۳۷۷.
-مصاحب، غلامحسین(سرپرست مجموعه)، «دایرهالمعارف فارسی (دوره ۳ جلدی)»، تهران: انتشارات کتابهای جیبی، ۱۳۷۴-۱۳۴۵.
-موسوی گرمارودی، سیدعلی(۱۳۸۹)، دگر خند، وبسایت: «http://www.iichs.org»، تاریخ مراجعه: شهریور ۱۳۸۹.
-هیئت، جواد(۱۳۶۷)، «آذربایجان شیفاهی خلق ادبیاتی»، تهران: ضمیمه مجله وارلیق، چاپ اول.
-Əfəndiyev, Paşa(1992), “Azərbaycan Şifahi Xalq Ədəbiyyati”, Bakı: Elm Nəşriyyati, ikinci çap.


text:
دۇغرولارئ آنلاتماق قۇلایدئر آما قابول أتتیرمک زۇردور. دۇغرولاردان أن چۇق راحاتسئز اۇلانلار، منفاعات چەورەلریدیر. اۇنلار، هدفلرینە اولاشابیلمک ایچین دین آداملارئنئ وە عیلیم آداملارئنئ یانلارئنا چکمەیە چالئشئرلار.
گیریش
“دین وە دەین“، عاینئ کؤکتن تۆرەمیش اۇلوپ “بۇرچ” آنلامئنئ ایچرن ایکی کلیمەدیر. “دین”، آللاها اۇلان بۇرجو؛ “دەین” دە، باشقاسئنا اۇلان بۇرجو ایفادە أدر. بیز هر شەییمیزی آللاها بۇرچلویوز. دین، اۇ بۇرجا قارشئلئق بیزە یۆکلنن سۇروملولوقلاردئر. سۇروملولوقلارئمئزئ نە اؤلچۆدە یرینە گتیردییمیز، آحیرتتە؛ “دین گۆنۆندە” (یوم الدین) آچئقلاناجاقتئر.
باشقاسئنا اۇلان بۇرچ اؤدنەبیلیر آما آلدئغئمئز هر نفسی وە ایحتیاجئمئز اۇلان هر شەیی ورن آللاها اۇلان بۇرچ اؤدنەمز. بو سببلە، ایستەسک دە ایستەمەسک دە؛ حپیمیز اۇنون قولو وە کؤلەسیییز. یاپئلاجاق تک شەی، اۇنا تام گۆونمک وە گؤنۆلدن تسلیم اۇلماقتئر. هرحانگی بیر قۇنودا یانلئش یاپارساق، درحال یانلئشئمئزدان دؤنملی وە اۇندان عاف دیلەملیییز.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَالَّذِينَ إِذَا فَعَلُوا فَاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ وَمَنْ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ إِلَّا اللَّهُ وَلَمْ يُصِرُّوا عَلَى مَا فَعَلُوا وَهُمْ يَعْلَمُونَ ﴿۱۳۵﴾ (سورة آل عمران)
(یانلئشلاردان ساقئنانلار) یۆز قئزارتئجئ بیر سوچ ایشلەر وەیا کندیلرینی کؤتۆ دوروما دۆشۆرۆرلرسە همن آللاهئ حاطئرلار وە گۆناەلارئنئن باغئشلانماسئنئ ایستەرلر. گۆناەلارئ آللاەتان باشقا کیم باغئشلایابیلیر! بیر دە یاپتئقلارئ یانلئشتا، بیلە بیلە ائصرار أتمزلر. (آلی عیمران سورەسی؛ 135)
یانلئشلاردان ساقئنانا “مۆتتاقی” یاعنی “تاقوا صاحیبی” دەنیر. اۇنلار آللاها تام گۆونیپ تسلیم اۇلور وە قورئانئ کندیلرینە رهبر أدینیرلر. (باقارا سورەسی؛ 2) أگر صابئرلئ داورانئر دا دوروشلارئنئ بۇزمازلارسا، شۆکرەدن یاعنی گؤرەولرینی یرینە گتیرن قوللار اۇلورلار. (باقارا سورەسی؛ 243)، (ایبراهیم سورەسی؛ 5 وە 7) وە (ناحل سورەسی؛ 114)
چکتیگی سئقئنتئلار قارشئسئندا “صابرئم بیتتی” دیەنلر ایمتیحانئ قایبەدرلر. بو سببلە ایمتیحانئ باشارانلارئن سایئسئ پک آز اۇلور. (نیسا سورەسی؛ 147)، (آعراف سورەسی؛ 10)، (یونوس سورەسی؛ 60)، (مۆمینون سورەسی؛ 78) وە (نمل سورەسی؛ 73)
ایشلرینە گلینجە یانلئش یاپماقتان چکینمەینلر ایسە؛ آللاها تسلیم اۇلماقتا زۇرلانئرلار. بونلارئ گؤرن شەیطانلار حارەکتە گچەرک آللاە ایلە آرایا گیریپ، “کندیلرینی اۇنا قارشئ قۇرویاجاق ولیلرین اۇلدوغونو” سؤیلەرلر.
بو کیشیلر، بونون اۇلامایاجاغئنئ بیلیرلر آما ایشلرینە گلدیگی ایچین آللاە ایلە ایلیشکیلرینی، کندیلرینی قۇرویاجاغئ سؤیلنن کیشیلرلە سۆردۆرمەیی قابول أدر وە اۇ “حایالی آراجئلارئ” تمثیل أتتیگی ایددیعا أدیلن وارلئقلارئن قولو حالینە گلەرک “مۆشریک” اۇلورلار.
آللاە تعالا بو قۇنودا شؤیلە دەمیشتیر:
قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فَاطِرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ يُطْعِمُ وَلَا يُطْعَمُ قُلْ إِنِّي أُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ أَوَّلَ مَنْ أَسْلَمَ وَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿۱۴﴾ (سورة الأنعام)
دە کی: “گؤکلری وە یری بؤلۆنمە قانونو ایلە یاراتان، بسلەین آما کندیسی بسلنمەین آللاەتان باشقاسئنئ مئ ولی /اۆزریمدە یتکیلی سایاجاغئم!” دە کی: “بانا وریلن أمیر شودور: ‘اۇنا تسلیم اۇلان ایلک کیشی سن اۇل! ساقئن ها مۆشریکلردن /آللاهئ گری سئرایا قۇیانلاردان اۇلما!” (أنعام سورەسی؛ 14)
“اۇنا تسلیم اۇلان ایلک کیشی سن اۇل!” بویروغو چۇق اؤنملیدیر.
چۆنکۆ بو قۇنودا سؤزۆمۆز کندیمیزە گچر. باشقاسئنئ سادەجە اویارابیلیریز.
بونون اؤرنگی موسا نبیدیر:
وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِيَاءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكًا وَآتَاكُمْ مَا لَمْ يُؤْتِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ ﴿۲۰﴾ يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلَا تَرْتَدُّوا عَلَى أَدْبَارِكُمْ فَتَنْقَلِبُوا خَاسِرِينَ ﴿۲۱﴾ قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّ فِيهَا قَوْمًا جَبَّارِينَ وَإِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا حَتَّى يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنْ يَخْرُجُوا مِنْهَا فَإِنَّا دَاخِلُونَ ﴿۲۲﴾ قَالَ رَجُلَانِ مِنَ الَّذِينَ يَخَافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبَابَ فَإِذَا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غَالِبُونَ وَعَلَى اللَّهِ فَتَوَكَّلُوا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿۲۳﴾ قَالُوا يَا مُوسَى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَهَا أَبَدًا مَا دَامُوا فِيهَا فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقَاتِلَا إِنَّا هَاهُنَا قَاعِدُونَ ﴿۲۴﴾ قَالَ رَبِّ إِنِّي لَا أَمْلِكُ إِلَّا نَفْسِي وَأَخِي فَافْرُقْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿۲۵﴾ قَالَ فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ أَرْبَعِينَ سَنَةً يَتِيهُونَ فِي الْأَرْضِ فَلَا تَأْسَ عَلَى الْقَوْمِ الْفَاسِقِينَ ﴿۲۶﴾ (سورة المائدة)
(20) اۇ، بیر گۆن حالقئنا شؤیلە دەدی: “أی حالقئم! آللاهئن اۆزرینیزدەکی نیعمتینی حاطئرلایئن. حانی ایچینیزدن نبیلر چئقاردئ، سیزی کراللار یاپتئ وە چاغداشلارئنئزدان هیچ کیمسەیە ورمەدیگینی سیزە وردی.
(21) أی حالقئم! آللاهئن، سیزین اۇلسون دییە قایدا گچیردیگی شو ترتمیز وە دگرلی یرە گیرین؛ سئرتئنئزئ چەویرمەیین، یۇقسا قایبەدنلرە دؤنۆشۆرسۆنۆز.
(22) دەدیلر کی: “باق موسا! اۇرادا چۇق زۇربا بیر حالق وار. اۇنلار چئقمادئقچا بیز آصلا اۇرایا گیرمەیەجگیز. أگر اۇنلار چئقارلارسا اۇ زامان گیرریز.
(23) اۇ یرە گیرمەیە قۇرقانلارئن آراسئندان آللاهئن قئیمت وردیگی ایکی کیشی شؤیلە دەدی: “اۇنلارئن یانئنا شو قاپئدان گیرین؛ اۇرادان گیررسنیز حاکیم اۇلانلار سیز اۇلورسونوز. اینانئپ گۆونییۇرسانئز یالنئز آللاها دایانئن.”
(24) دەدیلر کی: “باق موسا! اۇنلار اۇرادا اۇلدوقچا بیز آصلا اۇرایا گیرمەییز. سن وە راببین گیدین، اۇنلارلا ایکینیز ساواشئن! بیز ایشتە شورادا اۇتوروپ بکلەیەجگیز.”
(25) موسا دەدی کی: “راببیم! بنیم کندیمدن وە قاردشیمدن باشقاسئنا گۆجۆم یتمییۇر. بیزی، یۇلدان چئقمئش بو تۇپلولوقتان آیئر!”
(26) آللاە دەدی کی: “آرتئق اۇراسئ اۇنلارا قئرق یئل یاساقتئر. اۇنلار بورادا شاشقئن شاشقئن دۇلاشئپ دوراجاقلار. یۇلدان چئقمئش بو تۇپلولوغا اۆزۆلمە!” (مائیدە سورەسی)
آللاها گؤنۆلدن تسلیم اۇلمایانئن دگیشمز اؤزللیگی، یالان سؤیلەمکتیر. موسا (ع) اۇنلارا: “شو ترتمیز وە دگرلی یرە گیرین!” دەدیگی حالدە اۇنلار سانکی: “شو اینسانلارلا ساواشئن!” دەمیش گیبی داوراندئلار.
بو سببلە کیشینین “دینی ترجیحینی” بلیرلەین أن اؤنملی شەی، “یانلئشلار قارشئسئنداکی طاورئدئر”.
آ- اینساندا آللاە اینانجئنئن اۇلوشماسئ
ینی دۇغان چۇجوقتا بیر بیلگی اۇلماز. (ناحل سورەسی؛ 78) آما دۆنیایا گؤزۆنۆ آچتئغئ آندان ایعتیبارن یاپتئغئ گؤزلملرلە، وارلئقلارئن بیر صاحیبینین اۇلدوغونو آنلامایا باشلار وە چەورەسینی سۇرو یاغمورونا توتار.
بۆلوغا أردیگیندە، آللاە اۇنا: “بن سنین صاحیبین دگیل میییم؟” سۇروسونو ایلهام أدر. اۇ دا تام بیر قارارلئلئقلا: “أوت، صاحیبیمسین، بن بونا شاهیدلیک أدییۇروم.” دەر.
بونو، شو آیتلردن اؤگرنییۇروز:
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ ﴿۱۷۲﴾ أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ﴿۱۷۳﴾ (سورة الأعراف)
(172) راببین /صاحیبین، آدمین أولادئندان، اۇنلارئن سئرتلارئندان نسیللرینی آلدئغئندا، اۇنلارئ کندیلرینە قارشئ شؤیلە شاهید توتار: “بن سیزین صاحبینیز دگیل میییم؟” اۇنلار دا: “أوت! صاحیبیمیزسین. بیز بونا شاهیدیز.” دەرلر. آرتئق قئیامت /مزاردان قالقئش گۆنۆ: “بیز بونون فارقئندا دگیلدیک.” دیەمزسینیز.
(173) شونو دا دیەمزسینیز: “سانا اۇرتاق قۇشانلار آتالارئمئزدئ. بیز ایسە اۇنلاردان سۇنرا گلن بیر نسیلدیک. حاققئ باطئل گؤسترنلرین یاپتئقلارئ یۆزۆندن بیزی هلاک مئ أدەجکسین؟” (آعراف سورەسی)
حالق آراسئندا “بزمی ألستتە آلئنان میثاق” وەیا “ألست بربکم” دەنن بو میثاق، یاعنی کیشییی باغلایان سؤز، آدمدن دگیل، آدمین أولادئندان، “اۇنلارئن سئرتلارئندان نسیللرینین آلئنماسئ” سئراسئندا آلئنمئشتئر. نسلین سئرتتان آلئنماسئ، نسلی دوام أتتیرەجک تۇحومون آلئنماسئدئر.
کیشی اۇنونلا أرگینلیک چاغئنا گیرر وە چۇجوغو اۇلاجاق یاشا گلیر. بو سببلە هر اینسان، آللاهئن وار وە بیر اۇلدوغونو، هر شەیی اۇنون یاراتتئغئنئ وە بیر بنزەرینین اۇلمادئغئنئ بۆلوغ چاغئندا اییجە قاورار. اؤلۆنجەیە قادار دوام أدن گؤزلملرییلە دە آللاەتان باشقا ایلاە اۇلامایاجاغئ حوصوصونداکی قاناعاتی سۆرکلی ینیلنیر.
آللاە تعالا، اینسانلار دۇغرو آنلاسئنلار دییە، قورئاندا هر شەیین اؤرنگینی ورمیشتیر. (زۆمر سورەسی؛ 27)
آللاە اینانجئنئن بۆلوغ چاغئ ایلە کسینلشتیگینین اؤرنگی ایبراهیم نبیدئر. اۇنون پوتلارا قارشئ وردیگی مۆجادلە، چۇجوقلوق چاغئندان چئقئپ دلیقانلئلئق چاغئنا گیردیگی سئرادا باشلامئشتئر. مۆجادلەیە بو یاشتا باشلادئغئنئ گؤسترن کلیمە، آشاغئداکی آیتلردە گچن “فتی = فتا” کلیمەسیدیر:
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ ﴿۵۲﴾ قَالُوا وَجَدْنَا آبَاءَنَا لَهَا عَابِدِينَ ﴿۵۳﴾ قَالَ لَقَدْ كُنْتُمْ أَنْتُمْ وَآبَاؤُكُمْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ ﴿۵۴﴾ قَالُوا أَجِئْتَنَا بِالْحَقِّ أَمْ أَنْتَ مِنَ اللَّاعِبِينَ ﴿۵۵﴾ قَالَ بَلْ رَبُّكُمْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الَّذِي فَطَرَهُنَّ وَأَنَا عَلَى ذَلِكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ ﴿۵۶﴾ وَتَاللَّهِ لَأَكِيدَنَّ أَصْنَامَكُمْ بَعْدَ أَنْ تُوَلُّوا مُدْبِرِينَ ﴿۵۷﴾ فَجَعَلَهُمْ جُذَاذًا إِلَّا كَبِيرًا لَهُمْ لَعَلَّهُمْ إِلَيْهِ يَرْجِعُونَ ﴿۵۸﴾ قَالُوا مَنْ فَعَلَ هَذَا بِآلِهَتِنَا إِنَّهُ لَمِنَ الظَّالِمِينَ ﴿۵۹﴾ قَالُوا سَمِعْنَا فَتًى يَذْكُرُهُمْ يُقَالُ لَهُ إِبْرَاهِيمُ ﴿۶۰﴾ قَالُوا فَأْتُوا بِهِ عَلَى أَعْيُنِ النَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَشْهَدُونَ ﴿۶۱﴾ قَالُوا أَأَنْتَ فَعَلْتَ هَذَا بِآلِهَتِنَا يَا إِبْرَاهِيمُ ﴿۶۲﴾ قَالَ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا فَاسْأَلُوهُمْ إِنْ كَانُوا يَنْطِقُونَ ﴿۶۳﴾ فَرَجَعُوا إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَقَالُوا إِنَّكُمْ أَنْتُمُ الظَّالِمُونَ ﴿۶۴﴾ ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ ﴿۶۵﴾ قَالَ أَفَتَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْئًا وَلَا يَضُرُّكُمْ ﴿۶۶﴾ أُفٍّ لَكُمْ وَلِمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَفَلَا تَعْقِلُونَ ﴿۶۷﴾ قَالُوا حَرِّقُوهُ وَانْصُرُوا آلِهَتَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ فَاعِلِينَ ﴿۶۸﴾ قُلْنَا يَا نَارُ كُونِي بَرْدًا وَسَلَامًا عَلَى إِبْرَاهِيمَ ﴿۶۹﴾ وَأَرَادُوا بِهِ كَيْدًا فَجَعَلْنَاهُمُ الْأَخْسَرِينَ ﴿۷۰﴾ (سورة الأنبیاء)
(52) بیر گۆن ایبراهیم، باباسئنا وە حالقئنا شؤیلە دەمیشتی:
(53) “قارشئلارئندا سایغئیلا دوردوغونوز شو هەیکللر نەدیر؟”
(54) “بیز بیلدیک بیلەلی آتالارئمئز اۇنلارا قوللوق أدرلر.” دەدیلر.
(55) “سیز دە سیزین آتالارئنئز دا گرچکتن آچئق بیر یانلئش ایچیندەسینیز.” دەدی.
(56)”سن جیددی میسین، یۇقسا بیزیملە أگلنییۇر موسون؟” دەدیلر.
(57) “سیزین راببینیز (صاحیبینیز) بونلار دگیل، گؤکلری وە یری یاراتمئش اۇلان وە اۇنلارئن دا راببی (صاحیبی) اۇلاندئر. بن بونو گؤزۆیلە گؤرمۆش گیبی بیلنلردنیم.” دەدی.
(58) (سۇنرا کندی کندینە شؤیلە سؤیلندی:) “واللاهی سیز چکیلیپ گیتتیکتن سۇنرا پوتلارئنئزا بیر اۇیون اۇینایاجاغئم.” حپسینی پارامپارچا أتتی آما “باشوورسونلار!” دییە بۆیۆک اۇلانئنا دۇقونمادئ.
(59) “بونو ایلاەلارئمئزا کیم یاپتئ؟ اۇ گرچکتن یانلئش یاپانلاردان بیریدیر.” دەدیلر.
(60) “بیر فتانئن /دلیقانلئنئن اۇنلارئ دیلینە دۇلادئغئنئ دویدوق، اۇنا ‘ایبراهیم’ دەنیر.” دەدیلر.
(61) گتیرین اۇنو حالقئن اؤنۆنە؛ بلکی بیر گؤرن اۇلموشتور.” دەدیلر.
(62) (ایبراهیم گتیریلینجە) “بونو ایلاەلارئمئزا سن می یاپتئن، ایبراهیم؟” دەدیلر.
(63) “بلکی اۇنلارئن بۆیۆگۆ اۇلان شو (پوت) یاپمئشتئر. قۇنوشابیلییۇرلارسا اۇنلارا سۇرون!” دەدی.
(64) همن کندیلرینە گلدیلر وە: “بیز گرچکتن کؤتۆ دورومدایئز.” دەدیلر.
(65) سۇنرا تکرار أسکی قافایا دؤندۆرۆلدۆلر وە (ایبراهیمە شؤیلە دەدیلر:) “سن دە ایی بیلییۇرسون کی بونلار قۇنوشاماز.”
(66) “یاعنی سیزە هیچبیر شکیلدە فایداسئ اۇلمایاجاق، ضارارئ دا دۇقونمایاجاق شەیلری آللاە ایلە آرانئزا قۇیاراق اۇنلارا مئ قوللوق أدییۇرسونوز؟..
(67) سیزدن دە آللاە ایلە آرانئزا قۇیاراق قوللوق أتتیکلرینیزدن دە بئقتئم. هیچ عاقلئنئزئ قوللانمایاجاق مئسئنئز؟” دەدی.
(68) “یاقئن شونو دا، تانرئلارئنئزا دستک اۇلون! یاپاجاقسانئز (اۇنو یاپئن!)” دەدیلر.
(69) (اۇنو آتشە آتتئلار.) “أی آتش! ایبراهیم ایچین سرین وە گۆونلی اۇل!” دەدیک.
(70) ایبراهیمدن قورتولماق ایستەدیلر آما ضارارئن أن بۆیۆگۆنۆ اۇنلارا وردیک.
(أنبیا سورەسی)
ایبلیس داحیل، آللاهئن وارلئغئنئ وە بیرلیگینی قابول أتمەین یۇقتور. اینسانا زۇر گلن، حایاتئنئ آللاهئن بویروقلارئنا گؤرە دۆزنلەمکتیر. آللاها ایناندئغئنئ سؤیلەین آما قورئانئ قابول أتمەین بیرییلە آرامئزدا شؤیلە بیر قۇنوشما گچتی:
– بنیم آللاهئما اینانجئم سۇنسوزدور.
– آللاها هرکس اینانئر، بو هر اینسان ایچین قاچئنئلمازدئر.
– بن زامان زامان آللاهئما سئغئنئر، اۇنون یاردئمئنئ ایستەریم. بؤیلە یاپئنجا راحاتلار، موتلو اۇلوروم.
– بونو هرکس یاپار. زۇر اۇلان آللاهئن بویروقلارئنا یاعنی ألچیسینین تبلیغینە اویماقتئر. سیز ألچییە اویماق یرینە گؤنلۆنۆزجە یاشاماق ایستییۇرسونوز، دگیل می؟
– ألبتتە. حایات بنیم حایاتئم؛ بونا کیم قارئشابیلیر!
– اۇ حایاتئ ورن آللاە قارئشاماز مئ؟
– … ؟!


text:
بوگۆنکۆ حئریستیانلار
آللاهئن ألچیسی (ع) شؤیلە دەمیشتیر: “سیزدن اؤنجەکیلرین ایزلرینی، قوشقوسوز قارئش قارئش، آرشئن آرشئن تاعقیب أدەجکسینیز. اۇنلار بیر کرتنکلە دلیگینە گیرمیش اۇلسالار، سیز دە گیرەجکسینیز. دەدیک کی: “یاهودی وە حئریستیانلار مئ؟” دەدی کی: “یا باشقا کیم اۇلابیلیر؟” (بوحاری)
حئریستیانلئقتا شیرک أن بۆیۆک گۆناەتئر. “بیرینجی بویروق شیرکی یاساقلار. آللاەتان باشقا تانرئلارا اینانئلماسئن. تک اۇلاندان باشقا ایلاەلارا سایغئ گؤستریلمەمەسینی ایستەر.”
عیسا شؤیلە دەمیشتیر:
“تانرئن اۇلان راببە تاپ! یالنئز اۇنا قوللوق أت!” (اینجیل؛ لوقا)
حاواریلر زامانئندا عیسا، گرچک آنلامدا اینسان سایئلئردئ. ذاتن ألیمیزدەکی اینجیللرین هیچبیریندە اۇنون تانرئلئغئندان باحثەدیلمز. بونون یۇلونو آچان پاولوستور. میلادتان سۇنرا 10-نجو یئلدا دۇغدوغو قابول أدیلن پاولوس، عیسا (ع) ایلە چاغداش اۇلماسئنا راغمن، تارتوستا یاشادئغئ ایچین اۇنو گؤرەمەمیشتی. آزئلئ بیر حئریستیان دۆشمانئ ایکن عیسانئن اؤلۆمۆندن قئسا بیر سۆرە سۇنرا حئریستیان اۇلدوغونو آچئقلادئ. حاواریلرین حایاتتا اۇلماسئنا وە بۆتۆن أنگللەمەلرە راغمن اۇ، شام یۇلوندا آنسئزئن گؤکتن پارلایان بیر نورون چەورەسینی ساردئغئنا، عیسانئن اۇنا سسلندیگینە، سۇنرا عیسایا ایناندئغئنا وە وافتیز أدیلدیگینە اینسانلارئ ایناندئرابیلدی. عیسانئن ألچیسی اۇلدوغونو دا قابول أتتیرەرک کندی سؤزلرینی اینجیلە سۇقمایئ باشاردئ. بوگۆنکۆ اینجیلین اؤنملی بیر بؤلۆمۆ پاولوسون مکتوبلارئندان اۇلوشور.
پاولوس، آللاهئن دئشئندا تانرئلارئن وارلئغئنئ قابول أتتی وە بونلار آراسئندا عیسایئ، کندیلرینین تک راببی سایدئ. اۇنون، بوگۆنکۆ اینجیلدە یر آلان ایفادەلری شؤیلەدیر:
“یردە یا دا گؤکتە ایلاە دییە آدلاندئرئلانلار وارسا دا نیتەکیم بیرچۇق ایلاەلار وە رابلر واردئر، بیزیم ایچین تک بیر تانرئ بابا واردئر. اۇ هر شەیین قایناغئدئر وە بیز اۇنون ایچین یاشئیۇروز. تک بیر راب وار، اۇ دا عیسا مسیحتیر. هر شەی اۇنون آراجئلئغئیلا یاراتئلدئ، بیز دە اۇنون آراجئلئغئیلا یاشئیۇروز.”
پاولوس، راب کلیمەسینی اوستاجا قوللانمئشتئر. “راب”؛ صاحیب دەمکتیر. عارابلار أسیرین صاحیبینە “راب” دەرلر. بیز دە “أفندی” دەریز. یوسوف (ع)، کؤلە اۇلاراق مئصئرئن بیر دەولت یتکیلیسینە ساتئلمئش، اۇ یتکیلینین قارئسئ زۆلەیح اۇنا عاشئق اۇلموش وە برابر اۇلماق ایستەمیشتی. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَرَاوَدَتْهُ الَّتِي هُوَ فِي بَيْتِهَا عَنْ نَفْسِهِ وَغَلَّقَتِ الْأَبْوَابَ وَقَالَتْ هَيْتَ لَكَ قَالَ مَعَاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۳﴾ (سورة یوسف)
بولوندوغو أوین قادئنئ، ائصرارلا اۇندان یارارلانماق ایستەدی. بۆتۆن قاپئلارئ قاپادئ وە: “حایدی، سنینیم!” دەدی. یوسوف: “آللاها سئغئنئرئم. اۇ بنیم صاحیبیمدیر. (إنە ربی) بانا ایی بیر ماقام وردی. یانلئش یاپانلار اومدوقلارئنا قاووشامازلار” دەدی. (یوسوف سورەسی؛ 23)
“راب” کلیمەسی داحا چۇق آللاە ایچین قوللانئلئر. آللاەتان باشقاسئنا کؤلە اۇلمایئ رددەدنلر، بیر باشقاسئنا “راب” دەمەیی قابول أتمزلر. کؤلە ایلە صاحیبی آراسئنداکی ایلیشکی زۇراکی ایلیشکیدیر. کؤلە، ایلک فئرصاتتا حۆرریەتینە قاووشماق ایستەر. قول ایلە آللاە آراسئنداکی ایلیشکی گؤنۆللۆ ایلیشکیدیر. یانلئشلار پشیندە قۇشانلار، بؤیلە ایکی آنلاما گلن کلیمەلر سچرلر کی، کندیلرینی قۇلای ساوونسونلار. بیر حئریستیان، عیسایئ راب قابول أدرسە آراداکی ایلیشکییی گؤنۆللۆ ایلیشکی حالینە گتیرەجگیندن اۇنو ایلاە ماقامئنا اۇتورتماسئ قۇلای اۇلور. پاولوسون بو طاورئ عیسایئ تانرئلاشتئرما سۆرجینین ایلک باساماغئنئ اۇلوشتورموشتور.
پاولوس کندیسینی، عیسا مسیحین قولو وە ألچیسی سایاراق شؤیلە دەدی:
“عیسا مسیحین قولو، تانرئنئن مۆژدەسینی یایماق ایچین سچیلیپ ألچی اۇلمایا چاغرئلان بن پاولوستان سلام! تانرئ، اؤز اۇغلو راببیمیز عیسا مسیح ایلە ایلگیلی اۇلان بو مۆژدەیی نبیلری آراجئلئغئیلا قوتسال یازئلاردا اؤنجەدن واعاد أتتی. بدنجە داوودون سۇیوندان دۇغان راببیمیز عیسا مسیحین، کندی قوتسال روحو سایەسیندە اؤلۆمدن دیریلیشییلە تانرئنئن اۇغلو اۇلدوغو قودرتلە ایعلان أدیلدی. هر اولوستان اینسانلارئن ایمان أدیپ سؤز دینلەمەسینی ساغلاماق ایچین مسیحین آراجئلئغئیلا وە اۇنون آدئ اوغرونا تانرئنئن لۆطفونا وە ألچیلیک گؤرەوینە صاحیب اۇلدوق… سؤیلەدیگینیز وە یاپتئغئنئز هر شەیی راب عیسانئن آدئیلا، اۇنون آراجئلئغئیلا بابا تانرئیا شۆکرەدەرک یاپئن!”
پاولوس، داحا ایلری گیدەرک شو سؤزۆیلە مسیح عیسایئ آللاها أشیت گیبی گؤستردی: “مسیح، تانرئ اؤزۆنە صاحیب اۇلدوغو حالدە، تانرئیا أشیتلیگی سئمسئقئ سارئلاجاق بیر حاق سایمادئ.
پاولوسون یۇلوندان گیدن حئریستیانلار، 325’تە اؤکۆمنیک ایزنیک کۇنسیلیندە عیسانئن یاراتئلمئش اۇلمادئغئنا، بابادان دۇغدوغونا وە اۇنونلا عاینئ اؤزدن اۇلدوغونا قارار وردیلر. 451’دە تۇپلانان دؤردۆنجۆ اؤکۆمنیک قادئکؤی کۇنسیلیندە ایسە اۇنون گرچک تانرئ اۇلدوغو شؤیلە ایعلان أدیلدی:
“راببیمیز مسیح عیسانئن مۆکممل تانرئلئغا وە مۆکممل اینسانلئغا صاحیب، گرچک تانرئ وە گرچک اینسان اۇلدوغونو، عاقئللئ بیر روحتان وە بدندن اۇلوشتوغونو، تانرئلئق آچئسئندان بابا ایلە، اینسانلئق آچئسئندان دا بیزیملە عاینئ اؤزدە اۇلدوغونو، گۆناە دئشئندا حپیمیزە هر شەیدە بنزەر اۇلدوغونو، تانرئلئق آچئسئندان یۆزیئللار اؤنجەسیندن بابادان دۇغدوغونو، اینسانلئق آچئسئندان بیزیم أسنلیگیمیز ایچین باکیرە مریمدن دۇغدوغونو اۇیبیرلیگی ایلە قابول أتتیگیمیزی رسمن بەیان أدریز.”
بوگۆنکۆ حئریستیانلار، شیرکی اییجە اؤزۆمسەدیکلری ایچین پاولوس اؤنجەسی حئریستیانلئغئ قابولە یاناشمازلار. آللاە تعالا قورئانئ کریمدە شؤیلە بویورور:
لَقَدْ كَفَرَ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَسِيحُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ إِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَأْوَاهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصَارٍ ﴿۷۲﴾ (سورة المائدة)
“مریم اۇغلو مسیح آللاەتئر” دیەنلر، کافیر اۇلورلار. اۇیسا مسیح شؤیلە دەمیشتی: “أی ایسرائیل اۇغوللارئ! هم بنیم هم دە سیزین راببینیز (صاحیبینیز) اۇلان آللاها قوللوق أدین. کیم آللاها اۇرتاق قۇشارسا، آللاە اۇنا جننتی یاساق (حارام) أدر. اۇنون گیدەجگی یر جهننمدیر. یانلئش یاپانئن یاردئمجئسئ اۇلماز. (مائیدە سورەسی؛ 72)


text:
ماریا اشمید:"تورکیه-نین بمت ایله تاخیل سازیشینه دایر دیپلماسیسی تقدیره لاییقدیر"
آوروپادا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی-نین باش کاتیبی هلگا ماریا اشمید آنکارادا کئچیریلن 13-جو سفیرلر کنفرانسیندا ایشتیراکچیلارا مراجعت ائدیب.
"تورکیه-نین بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی (بمت) ایله تاخیل سازیشی ایله باغلی دیپلماسی تقدیره لاییقدیر".
بونو آوروپادا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتینین (آتت) باش کاتیبی هلگا ماریا اشمید آنکارادا کئچیریلن 13-جو سفیرلر کنفرانسیندا ایشتیراکچیلارا مراجعتی زامانی دئییب.
اشمید تورکیه-نین سون دیپلوماتیک رولونا توخوناراق "تورکیه-نین تاخیل موقاویلهسی ایله باغلی بمت ایله آپاردیغی دیپلماسی تقدیره لاییقدیر. چونکی اوکراینادان دونیایا قیدا ماتریاللارینین و گوبرهلرین داشینماسی چوخ واجیبدیر" ایفادهسینی ایشلهدیب.
آوروپا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتینین اوکراینا-دا تورکیه-دن اولان نومایندهلرله ایشلهمک ایمکانی تاپدیغینی خاطیرلادان اشمید تورکیه-نین سعیلری نتیجهسینده اولوسلار آراسی موشاهیدچیلرین اوکراینا-دان تخلیه اولونا بیلدیگینی بیلدیریب.
اشمید اوکراینا محاربهسی ایله اورتایا چیخان مینلر، محاربهنین اوشاقلارا تأثیری، اینسان قاچاقمالچیلیغی کیمی مسئلهلرین حلینده تورکیه-نین دستکینه احتیاج دویدوقلارینی دا دیله گتیریب.
تورکیه دیپلماسیسینین دونیانین ان پئشکار دیپلوماتیک میسیون لاریندان بیری اولدوغونا دقت چکن باش کاتیب "تورکیه آوروپا ایله آسیا آراسیندا کؤرپو رولونو اویناییر. بو سایه ده تورکیه دونیانین بو چوغولجو آنلاییشینا ان اویغون اولان اؤلکهلردن بیریدیر. تورکیه-نین بو رولو آوروپا تهلوکهسیزلیک و امکداشلیق تشکیلاتی چرچیوهسینده آپاریلان ایشلرده ده دقت چکیر. تورکیه اؤزبکیستان-دان افقانیستانا ائدیلن یاردیمدا دا مهم لجستیک مرکزیدیر" دئییب.
تورکیه-نین ائرمنیستان و آذربایجان آراسیندا نورماللاشما پروسهسینه وئردیگی تحفه لرین و ماراقلی طرفلرله ایشلمهسینین اونلار اوچون چوخ واجیب اولدوغونو ایفاده ائدن آتت-ین باش کاتیبی تورکیه-نین "قادین لیدئرلیک پلاتفومو"نا وئردیگی تحفهنی ده یوکسک قیمتلندیردیکلرینی بیلدیریب.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغان ولادیمیر پوتین ایله تلفونلا دانیشاجاق
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان بو آخشام روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین ایله گؤروشهجک.
آکار: تورکیه هئچ کیمه تهدید و یا تهلوکه دئییل
باخان آکار، عراقین قوزئیینده ۱۴۰ کیلومتر درینلیکدهکی بؤلگهده حیاتا گئچیریلهن عملیاتدا ۱۶ ماغارانین وورولدوغونو آچیقلادی
مولود چاووش اوغلو: "یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملار آتیلاجاق"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اگه دنیزیندهکی آدالاری سیلاحلاندیران یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملارین آتیلاجاغینی بیلدیریب.


text:
پاییزا ایکی گون قالیر. نوبار قاپیسینین دروازاسینین طاغی آلتیندان کئچیرم. خوشوم گلیر تربیت آغزی دئمک عوضینه نوبار قاپیسی دئییم. ندنسه بو دروازانی مرمت ائلهیندن بری بورا یئتیشنده نه ساغدان کئچرم نه ده سولدان. همیشه طاغین آلتیندان کئچیرم. اؤزوم ده سببینی بیلمیرم. آنجاق طاغین آلتیندان کئچنده، دئییرم بس أسکی ایللردن ایندیکی زامانا قدم قویورام. مرمت اولونموش دروازا قوندارما بیر بینا کیمی اولسا دا، فیروزه رنگدهکی کاشیلاری خوشوما گلیر.
فیکریم قالیب اوردا کی، ساعات بیناسینا یئتیشنده باخیم گؤروم ساعات دوز ایشلهییر یوخسا یوخ. بیلمیرم تبریزین تورپاغینداندی یوخسا ساعاتین عیب- ایرادی وار کی همیشه دالی- قاباق ایشلهییر. بو مسئله بیر سؤزو یادیما سالدی. ظارافات اولسا دا آنجاق ائشیتمهلیدی. دئییر بیر نفر او هوندور ساعاتدان سوروشور بس سن نییه هئچ زامان دوز ایشلهمیسن؟… ساعات جاواب وئریر: باخ گؤر منیم آلتیمداکیلار دوز ایشلهییرلر، من ده دوز ایشلهییم!؟ آنجاق همیشه بورالارا گلنده یادیما ساللام ساعاتین یاتیب یاتمادیغینا، دالی- قاباق ایشلهدییینه فیکیر وئریم. بونونلا بئله چوخ واختلار باشیم خیاوانین قالماقالینا قاریشیب، یادیمدان چیخار. ایندی یوخ، ایللردیر بئلهیم. من و ساعاتا باخماق هوسی هر زامان باطیل بیر دؤور کیمی تکرار اولور.
کیشینین سسی گئری قایتاردی منی.
«نیقالایدی، نیقالای…»
گئری قاییتماق قصدیم یوخ ایدی، آمما قاییتدیم. مئهلنه- مئهلنه، ساعاتا باخماق فیکریله گؤزوم آچیق، أطرافا باخا- باخا آددیملاییردیم. باخیردیم، آمما گؤرموردوم. نه وئجیمهیدی گؤزلریمی زورا باسیب، باخدیغیم هر نهیی گؤروم، آددیم باشی دایانیب چیندن وارید اولموش باشماقلارا، تورکیهدن وارید اولموش بیر سویا بند اولان چرقدلره، تیشرتلره باخیم…؟ ایندی دونیا صنعت اوسته فیرلانیر. آمما دیکتاتورلارین عاغلینی گوج ایله پول- پارا باسان کیمی تبریزی ده، تبریزلیلری ده پالتار باسیب.
کیشینین سسی بیر آن ساعاتین یاتیب یاتمادیغینی ذهنیمدن سیلدی.
«نیقالایدی، نیقالای…گل آپار… نیقالایدی… نیقالای»
سسه ساری گئری دؤندوم. چرقد بوساطینین بؤیرونده بئش ساماوار یئره دوزولموشدو. ساماوار بوساطینین اؤنونده قورویوب قالدیم. یوخ کیریخمیرام. لاپ ائله بورایدی، دومبهلندوز بورایدی. اوندا دا چال باش کیشینین اؤنونده بئش ساماوار وار ایدی. آتام بیر ألینده ائویمیزین ساماواری، او بیری ألی ایله منیم ألیمدن یاپیشیب، من ده اؤزومدن اوچ یاش کیچیک باجیمین ألیندن یاپیشمیشدیم. آتام کیشیله چنه ویراندا بیز ایکیمیز ده داواخانا قاباغیندا دایانمیش ساپساری هئیوالارلا دولو ألآراباسینا باخیردیق. دومبهلندوز بورایدی.
آتام دئدی: «سکگیز مؤهوردی، اینانمیسان سای!»
باجیم دئدی: «آبجی، هئیوالارا باخ!»
آبجی سؤزو قولاغیمدا سسلهنیر. أطرافیما باخیرام. نه هئیوا ساتان وار نه ده آتامین ألیندن یاپیشمشیام. نئچه ایل اولاردی بو سسی ائشیتمهمیشدیم!؟
تانیمادیغیم آداملار کناریمدان اؤتوب، کئچیرلر. منه نه اولدو بیر آن؟ بو سس هاردان گلیب قولاغیما چاتدی؟ زامان گئری قاییتدی یوخسا من اؤزومو زامان ایچینده ایتیرمیشم؟!
کیشی بؤیروندهکی چرقد ساتانا دئدی: «مجید، چرقدلری بئله کاشی کیمی دوزمهدوزمه! ییغجام قوی کی بلدیه تاپیلیب گلنده، دؤرد بوجاغیندان یاپیش، آت چیینوه، قاچ!»»
«سن ساماوارلاریوین فیکرینده قال کی قاچیداندا أزیلمهسینلر…»
کیشی، اوستونه داش پارچاسی قویولموش بیر بوش تلیسی گؤستریب، دئدی: «قوخما، من همیشه آمادهباشام.»
سونرا ساماوار بوساطینین اؤنونده دونوخموش منه ساری دؤنوب، دئدی: «باجی آپار، پئشمان اولمازسان، نیقالایدی، نیقالای! چایینی ایشسن اوندا بولرسن کی ایندییهجن ایشدییین چایلارین هامیسی مای ایدی.»
آتام ساماوارین قاپاغینی گؤتوروب، چال باش کیشییه ساری توتوب، دئدی: «اصل نیقالایدی، اؤزو ده سکگیز مؤهوردی. باخ، بو ایکی مؤهور، دستهلرینین بؤیرونه ده بیر باخ، او دا ایکی…»
چال باش کیشی هوروت- هوروت آتاما باخیردی. آتام دئدی: «اولمویا سایماق باشارمیسان؟! کیشی یالانیم یوخدی کی، سکگیز مؤهوردی، یئددی مؤهور اولسا دییهرم دااا، بو یاشیما قدر حرام تیکه منیم بوغازیمدان گئشمیییب…»
چال باش کیشی ساماواری آتامین ألیندن آلیب، آلت- اوستونه، دستهلرینین اویان بویانینا باخدی. ایچینی اییلهدی. ساماوارین ایچی هله ده یاش ایدی. سحر یئمهیی یئینده آنام شیرین چایلاریمیزین سویونو ائله بو ساماواردان سوزموشدو بیزیم آرمودو ایستیکانلاریمیزا. ساری رنگدهکی نابات، داغ سویون آلتیندا چیرتاچیرت أریینده، هئچ عاغلیما دا گلمزدی بیر نئچه ساعات سونرا آتام ساماواری گتیریب بو کیشییه ساتاجاق. سحر یئمهیینی یئیندن سونرا آتام کرهنئیی ساماوارین باشیندان گؤتوروب، قئینر سویونو چالاسره بوشالداندا، آنام سسسیز- سسسیز پنجره قاباغیندان آسلانمیش حصیرین دالیسیندا دایانیب، گؤزلرینی سیلیردی. من ایسه چالاسردن قالخان قئینر سویون بوغونا باخیردیم.
آتام دئدی: «آججا دا گل اوستونه. عاغلیم آزماییب کی نیقالای ساماوارینی سویو قیمتینه ساتیم، ساماواردان دا واجیب شئیلر وار، اولارا گؤره ساتیرام دا.»
باجیم دئدی: «اییله!… بی اییله!… هئیوا اییسیدی با!.. اییله!»
هئیوالار آغزیمی سولاندیریر. اودقونوب دئدیم:
«ساریلیخلارینا باخما، ایشلری قوددودو، قوددو سریه کیمی»
باجیم گولدو، من ایسه اوغرونجا هئیوا اییسینی هاوادان قاپیب، بورنوما چکدیم.
آتام ساماواریمیزی یئردهکی ساماوارلارین یانینا قویوب، دئدی: «ایندی دستامام اولدی.»
«بیر ساعات چحمز، دستن دوشر.»، چال باش کیشی دئدی.
بیزیم ساماواریمیزین ایچی یاش اولماسایدی کیشینین ساماوارلاریلا دهییشیک دوشردی.
آتام دئدی: «ایکی گون سورا مدرسهلر آچیر. قیزلارین أیین باشلاری، دفتر کیتابلاری، نیقالایدان واجیبدی.»
چال باش کیشی جیبیندن بیر دسته أسکیناس چیخاردیب، سایا- سایا آتاملا دانیشیردی: «اولسون، آلـلاه کریمدی، گئنه تازاسین آلاسان. قوی سنه بیر سؤز دیییم عینین آچیلسین. او زامان کی جوان اییدیخ، قردهشیمنن من بیر نیقالای ساماواری آلمیشدیخ. هله او زامان کی هر ائوده چای قویمازدیلار بیز آتامیزدان گیزلین هردن بیر چای دملهییب، ایچردیخ. بیر گون آتام بیزیم گیزلین ایشیمیزین اوستونه چیخیب، دئدی اوْول بالالار، من دئیردیم کی سیز بولاری ایشمییین، آمما قوی بیر سؤز دیییم یادیزدا قالسین. بو ساماوارلاری نیقالای گؤزل- گؤیچک قیزلار اوچون دوزتلدیریب کی قیزلارین گول یارپاق دوداخلاری نعلبکییه یاپیشاندا آدام باخیب خوشونا گلسین. آمما سننن قردهشین نعلبکینی آغزیزا دایییب ایچینده ائله بیل لؤح قورباغا گؤله دوشور.»
آتام ایله چال باش کیشی اوجا سسله گولوشدولر.
ساماوار بوساطینا دالیب، قالمیشام. بیلمیرم اونودولموش، تاریخ صحیفهلرینده باسدیریلمیش سؤزلر بو گون هاردان گلیب یادداشیمی ائشهلهییرلر. ائوه یئتیشجک گرک سؤزلویه بیر باش چکیب گؤروم لؤح قورباغا یانی نمنه؟…
کیشی دئدی: «باجی، آپارسان بیر شئی ده چیخارام.»
ساماوارلارین بیرینی گؤتورب، اویان- بویانینا باخیب، دئدیم: «نئچه مؤهوردی؟»
ساماوار ساتان کیشی دئدی: «یانی نمنه؟»
«قیزیم، بولار بولمزلر مؤهور یانی نمنه. بو ساماوارلارین هامیسی تقلوبودی.»
سسه ساری دؤندوم. بیر آن نظریمه گلدی آتامین سسی گلیر. آمما دانیشان آدام، ألینده چلیک، بئلی بوکولموش بیر کیشی ایدی.
آتامین ألی بوشالمیشدی. بیر ألی ایله منیم، او بیری ألی ایله باجیمین ألیندن توتوب، نوبار قاپیسیندان تربیت خیاوانینا گیردیک. هله ده هئیوالارین اییسی بورنومدایدی. دؤنوب ألآراباسینا باخاندا، گؤردوم باجیم دا منه تای دؤنوب هئیوالارا باخیر. آتام دئدی: «ایندی گئداخ سیزه پالتارینان دفتر- کیتاب آلیم.»
کیشی دئدی: «حاج عمی، سن دئین نیقالای ایکی یوز ایل بوندان قاباغیدی، بولار تازا نیقالایدی، او نیقالایین نوه- نتیجهسیدی، آنجاق ائله ایندی او زامانین نیقالای ثوابینی وئرر.»
ساماواری یئرینه قویوب، ساعات بیناسینا ساری یولا دوشدوم. کرهنئیخانا آغزینا یئتیشنده یادیما دوشدو کی گئنه ده ساعات بیناسیندا ساعاتین أیری دوزونه، یاتیب یاتماماسینا باخماغی اونودموشام. گوناه منده دئییل. اینسانین ذهنی سو کیمیدیر، دائما آخینماقدادیر. منیم ده ذهنیم چوخلارینا تای دائما ساعاتلارین عقربهلرینین آخیشینا خیانت ائتمکدهدیر.
۱۹/۶/۹۶


text:
آذربایجان، ۹۵ ارمنی عسگرین جسدینی اؤلکهلرینه وئردی
ارمنی عسگرلرین جسدلرینین اؤلکهلرینه چاتدیریلماسی پروسهسینین داوام ائدهجگی ایفاده ائدیلدی
آذربایجان، سرحدده باش وئرهن چاتیشمالاردا اؤلن ۹۵ ارمنی عسگرینین داها جسدینی اؤلکهلرینه وئردی.
آذربایجان اسیر، ایتکین و گیروو وطنداشلار دؤولت کومیسیونوندان وئریلهن آچیقلامادا، ۱۲-۱۴ سپتامبرداکی چاتیشمالارین باش وئردیگی بؤلگهده حیاتینی ایتیرهن و اراضیده قالان ارمنی عسگرلرین جسدلرینین آختاریلدیغی قید ائدیلدی.
آچیقلامادا، ۹۵ ارمنی عسگرینین جسدلرینین آذربایجان حربی ساوچیلیغی امکداشلاری طرفیندن اینجهلندیگی و جیسدلرده هر هانسی بیر شدت ایزینه راستلانمادیغی معین ائدیلدیکدن سونرا بئینلخااولوسلارآراسی قیزیل خاج هؤرگوتو آراچیلیغی ایله ارمنیستانا وئریلدیگی بیلدیریلدی.
ارمنی عسگرلرین جسدلرینین اؤلکهلرینه چاتدیریلماسی پروسهسینین داوام ائدهجگی ایفاده ائدیلدی.
آذربایجان ۱۷ سپتامبردا ارمنیستانا ۳۲ جسد وئرمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
علییئو، عرب بیرلیگی ذیروهسینین فخری قوناغی اولاجاق
الجزایر جمهورباشقانی، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوی، اؤلکهسینده تشکیل ائدیلهجک عرب بیرلیگی ذیروهسینه شرف قوناغی اولاراق دعوت ائتدی
ارمنیستان آتیشکسی پوزماغا داوام ائدیر
ارمنی بیرلیکلرینین، آذربایجان اوردوسونون مؤوضعلرینی آرالیقلارلا آتیشا توتولدوغو بیلدیریلدی
جمهورباشقانی علییئو لاچین شهرینه گئتدی
"بو، اونلارا درس اولسون چونکو بیزی هئچ کیمین و هئچ بیر شئیین دوردورابیلمهجگینی گؤردولر


text:
بوریس جانسون
الکساندر بوریس د پیفل جانسون (اینگیلیسجه. Alexander Boris de Pfeffel Johnson) یا دا قیسا آدی ایله بوریس جانسون (دوغوم گونو. 19 ژوئن 1964، دوغوم یئری. نیویورک مانهاتان محله سی، آمریکا)، بریتانیالی مۆحافیظه کار سیاسیتچی، و ژورنالیست، و 2016 جولای آییندان بریتانیانین ائشیک ایشلر وزیری اولوب. 2008 دن 2016 مئی آیینا قدر لندن بلدیه رئیسی اولان جانسون، داها قاباق هنلی بؤلگه سی نین میلّت وکیلی ایدی. آیریجا ایسپکتاتور درگیسینده ادیتور اولاراق چالیشدی.
آکسفورد بیلیم یوردوندان ماذون اولدوقدان سونرا تایمز درگی سینده باشاری یولونو باشلادی. داها سونرا ادیتور کؤمکچیسی اولدوغو دیلی تلگرافا گئچدی. 1999دا ایسپکتاتور درگیسینده ادیتور اولدو. 2001 عمومی سئچیملرینده خالق ائوینه (عوام مجلیسی) سئچیلدی و اؤلکه نین ان یوخاری پروفیله صاحیب سیاستچیلری آراسیندا یئرینی آلدی. بوریس جانسون اینگیلیس کانسرواتیو حزبین هنلی میلّت وکیلی ایکن، گیردیگی یئرَلی سئچیملئرده، 2008 مئی آیی نین بیرینجی گونونده لندن بلدیه رئیسی سئچیلمیش، و 2016 یئرلی سئچیملرینه قدر بو وظیفه نی دوام وئرمیشدیر. بریتانیانین اوروپا بیرلیگیندن چیخما هن-یوخ سئچیمینین سونونا گؤره دیوید کامرون استعفاسی سونراسی ترزا می بریتانیانین باش وزیری اولاندان سونرا، 13 جولای 2016 تاریخینده، بریتانیانین ائشیک ایشلر بوزیری اولدو.
بوریس جانسونون کؤکنیدَییشدیر
بوریس جانسون چَرکَس - تورک کؤکنلی دیر، و عوثمانلیحکومتی نین سون دؤنمینده، ایچ ایشلری ویزارتی ائتمیش، و قورتولوش ساواشیندان سونرا، میلّی موجادله ایله موخالیفت ائتمک گوناهینا گؤره اعدام اولونموش علی کمالین نَوَه سی ایستانلی جانسوننون اوغلودور.
قایناقلاردَییشدیر
- آنادولو تورکجه سی ویکی پدیا صفحه سی
- ^ "Boris Johnson forced to share Foreign Office country residence with Cabinet colleagues David Davis and Liam Fox". Telegraph, Kate McCann, 18 July 2016


text:
فیملیکافلاخ هافنارفیوردور فوتبال کولوبو
فیملیکافلاخ هافنارفیوردور فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Fimleikafélag Hafnarfjarðar) بیر فوتبال کولوبودور. Úrvalsdeild karla دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۶٬۵۰۰ نفرلیک کابلاکریکی ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Fimleikafélag Hafnarfjarðar»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده فیملیکافلاخ هافنارفیوردور فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
8 مارت دونیا قادینلارین مبارزه همرأیلیگی گونو
مناسبتیله آذربایجان دئموکرات فیرقبهسینین بیاناتی
عزیز هموطلر، اؤلکهمیزین مبارز قادینلاری!
8 مارت( ایسفند آیینین 18-ی) قادینلارین بئینالخالق همرأیلیک گونو ساییلیر. بو گون دونیانین مختلیف اؤلکه لرینده قادینلارین قادین اولدوقلاری اوچونا اونلارا اولان هر جور آیریسئچکیلیگه و حقوق برابرسیزلیگینه قارشی آپاردیقلاری مبارزه نین آنیم گونونودور.
دونیا قادینلارین مبارزهلری اوچون بئینالخالق همرأیلیک گونونون فورمالاشماسی، قادینلارا مخصوص پئشه هدفلری کیشی و قادین فحله لرینین عمومی حرکاتی ایله پارالئل اولاراق برابر امک حاقی وئریلمهسی کیمی ایشچی قادینلارین حرکاتینین اورتایا چیخماسی و اینکشاف ائتمهسینین نتیجهسیدیر. دئمک اولار کی، XIX عصرین اورتالاریندان باشلایاراق آب ش، آلمانیا و دیگر صنایعلشمیش آوروپا اؤلکهلرینده قادینلارا کیشیلرله برابر امک حاقینین وئریلمهسی و ایشلهین آنالار اوچون ایمکانلارین یارانماسی مسئلهسی اورتایا چیخدی. سونرا، …


text:
تورکیه دن افغانستانگه قیغوداشلیک بیلدیریلدی
تورکیه، افغانستانده گی هجوم نی قتّیق قاره له دی
تورکیه، افغانستان نینگ پایتختی کابلده بیر مسجدده اویوشتیریلگن تروریستیک هجوم نی قتّیق قاره لب حیاتینی یوقاتگنلر اوچون قیغوداشلیک بیلدیردی.
تورکیه جمهوریتی تشقی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن بیریلگن یازمه بیاناتده، کابلده بیر مسجدده اویوشتیریلگن تروریستیک هجوم عاقبتیده انچه کیشی نینگ جان بیرگن لیگی و یره لنگن لیگی خبری ییتیب کیلگن لیگی بیلدیریلدی.
بیاناتده؛
"بو انسانی بولمه گن تروریستیک هجومینی قتّیق قاره له یمیز. حیاتینی یوقاتگنلرگه الله تعلی دن مغفرت، عایله لری بیلن دوست و قرداش افغانستان خلقی گه قیغوداشلیک، یره لیلرگه عاجل شفالر تیله یمیز" دییلدی.
کابلده توناون کونی شام نمازی پیتیده پارتلش یوز بیرگن لیگی شونده ی بولیب انچه انسان نینگ اولیب یره لنگن لیگی بیلدیریلگندی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ایردوغان یونان باش وزیرینی قاره له دی
تورکیه نینگ وجدانلی یاردم بیرووچی بیر اولکه ایکن لیگینی تاکییدله دی


text:
آدرین پوپا (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۸۸)
آدرین پوپا (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۸۸) (اینگیلیسجه: Adrian Popa (footballer, born 1988)) (دوْغوم:۲۴ ژوئیهٔ ۱۹۸۸ (۳۴ یاش) بوخارست) بیر فوتبالیست. لودوقورتس رازقراد فوتبال کولوبو و رومانی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. یورو ۲۰۱۶ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده آدرین پوپا (فوتبالیست، دوغوم ۱۹۸۸) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.


text:
مهدی صفتی، دوشونجه سی و تفکورونون اورتایا قویولماسی
"المهدی" دئیمی عربجه "هدی" کلمه سیندن آیریلمیش و مشتق اولموش بیر کلمه ساییلار. بو کلمه عوموم حالدا "الاهی رهبرلیک" آنلام و معناسینا گلر. بو کلمه قرآندا ایشلنمدیگیینه باخمایاراق مهدی آنلاییشی قرآن نین 17-اینجی سوره سی نین 97 اینجی آیه سینده عئینی کلمه کؤکوندن آیریلمیش و اونا بنزر "مهتدِ (هدایت اولونابیلر) کلمه سینه اساسلانار. اورادا اوخویوروق:
"وَمَن يَهْدِ اللَّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ ...
ترجمه: الله هر کسی هدایت ائتسه، او هدایت اولونار ... "[1].
اسلامیتین باشلانیشیندان مهدی صفتی بیر مذهبی و سیاسی عنوان اولاراق ایشلنمیش. اؤرنک اولاراق عرب شاعری و محمد پیغمبرین صحابه لریندن بیری اولان حسان ابن ثابت بو عبارتی بیرینجی دفعه محمد پیغمبر اوچون ایشلتمیش[2]. شاعر سلیمان ابن صرد[3] حسین ابن علی کربلادا شهید اولاندان سونرا اونو "مهدی و مهدی نین اوغلو دئیه قلمه آلمیش[4] . اموی خلیفه سی معاویه اؤلدوکدن سونرا "مهدی" آنلاییشی اؤزونه بیر سیاسی و مذهبی ماهیت قازانماغا باشلامیش. بئله لیکله مهدی بیر گؤزله نیلن و انتظاری چکیلن و حقیقی اسلامی برپا ائده بیله جک حاکیم بیر کسه نسبت وئریلمیش. بئله لیکله کوفه شهرینده المختار ابن ابی عبید (المختار بن أبي عبيد الثقفي) شخص محمد ابن الحنفية آدلینی مهدی اولاراق اجتماعیته اعلان ائتمیش. بئله لیکه مختار ثقفی، محمد ابن حنیفه آدینا متوسل اولاراق مکه-ده خلیفه اولان عبدالله ابن الزبیر[5] علیهینه باش قالدیرمیش[6] . محمد ابن حنیفه میلادین 700 اینجی ایلینده اؤلدوکدن سونرا بیر مذهبی فرقه اورتایا چیخاراق محمد حنیفه نین اؤلمدیگینی و غایب اولدوغونو و تئزلیکده بیر داها گئری گلجگینی و یئر اوزونه حاکیم اولاجاغینی ادعا ائتمیشلر[7]. بو شیعه فرقه سینی کوفه شهرینده ابو عَمرا کیسان باشچیلیق ائتدیگی اوچون بو فرقه اسلام تاریخینده کیسانیه (الکیسانیه) دئیه تانینمیش. ابو عَمرا کیسان آدلی شخص المختار ابن ابی عبید ثقفی نین محافظلریندن بیری اولموش. او محمد ابن الحنیفه نی امام و مهدی قلمه آلاراق اونا تکریم ائدرمیش. کیسانیه فرقه سی بیر چوخ کیچییک فرقه لره بؤلونموش. اونلاردان بعضیسی محمد ابن الحنیفه نی انتظار چکه رک اوندان سونرا باشقا بیر مهدی نین اولابیلمه یه جگینه اینانمازمیشلار. اونلارا گؤره ابو حنیفه نی آتاسی، علی ابن ابی طالب بئله بیر مقاما تعیین ائتمیش[8]. کیسانیه فرقه لریندن بیری ده حربیه فرقه سی ساییلار. حربیه فرقه سی مهدی آنلاییشینی ایلک اولاراق ابو هاشیمین اوغلو محمده و سونرا عبدالله ابن معاویه (ابو طلب عائیله سیندن تؤرنمیش بیریسینه) یه نسبت وئرمیشلر. محمد 746 اینجی ایل میلاد تاریخینده امویلر علیهینه باش قالدیرمیش 748- 749 اینجی ایلارینده توتساقدا اؤلدورولموش[9] .
عربچه یازیلمیش تئولوقی اثرلرین بیرینده ادعا اولدوغونا گؤره "حربیه فرقه سینی نین باشچیسی عبدالله ابن حرب آدلی ذات عبدالله ابن معاویه نین اؤلمدیگینی و اصفهان یاخینلیغیندا بیر داغدا گیزلندیگینی و اوسته لیک حربیه فرقه سی نین مهدی سی اولدوغونو ادعا ائتمیش. بو ادعایا اساسا بئله بیر روایتی پیغمبر بیلدیرمیش و اوندان خبر وئرمیش. او یئر اوزونو عدالت و اوجوزلوق و بوللوق ایله دولدوراجاق"[10]. کیسانیه فرقه سی طرفیندن 8 اینجی عصرین اوللرینده اورتایا قویولموش "غائب امام مودئلی" امامیه شیعه سی تاریخینده ده تیکرار اولموش. بو مفکوره زامان آخاریندا سنیلیک مذهبینه ده یول تاپاراق بعضی سنی عالیملرین او جمله-دن الترمذی و ابو داود کیمی سنی عالیملرین ده یازدیغی اثرلرده منعکس اولموش. HEND MUSTAFA EL-ZALITNÎآدلی تورکیه نین کاستامونو آدلی بیلیک یوردوندا پروفسور دوقتور آلاتان باشچیلیق ائتدیگی یوکسک لیسانس تئزی نین 20 اینجی صحیفه سینده بو دوغرولتودا بیلگی وئرمیش[11]. هند مصطفی یازدیغی اثرینده محمد پیغمبره سنی عالیملر طرفیندن نسبت وئریلمیش حدیثی آلینتینی سرگیلمیش، اوخویوروق:
"سیزلره مژده لر اولسون. مهدی، قرئیشدن، اهل بیتیمدن بیریسی، انسانلارین اختلاف و خطا ایچینه دوشدوگو بیر زاماندا، یئر اوزو ظلم و حاقسیزلیقلا دولدوقدان سونرا اونو عدالت و انصافلا دولدوراجاقدیر"[12].
گؤروندوگو کیمی مهدی صفتی بیرینجی دفعه عرب شاعری و پیغمبری صحابه سی ساییلان حسان ابن ثابت طرفیندن بیر دینی و سیاسی صفت اولاراق محمد پیغمبره نسبت وئریلمیش و سونرالار بیر سیاسی و مذهبی کیملیک مقامینا یوکسلمیش بیر آد اولموش.
امامی شیعه لیک ایسه مهدی آدی نین یانی سیرا امام مهدی، مهدی صاحب الزمان ایفاده لرینی ده بو آنلاییشا آرتیرمیش.
ایشیق سؤنمز، 11.04.2020
[1] قرآن مجید، سوره 17، آیه 97.
[2] حسان ابن ثابت، 563 میلاد ایلینده دوغولموش و 674 میلاد ایلینده مدینه شهرینده دونیاسینی دگیشمیش.
[3] سليمان بن صرد، امویلر زمانیندا کوفه شهرینده مهم عرب شاعرلریندن بیری اولموش و 774 میلاد تاریخینده اؤلموش.
1) [4] Wilferd Madelung, Mahdī. In: EI². Band V, S. 1231a
[5] عبدالله ابن الزبیر 683- 692 میلاد ایللرینده مکه شهرینده امویلر علیهینه ساواشان و اؤزونو خلیفه قلمه آلان بیر ذات اولموش. بو خلیفه لیک مکه خلیفه لیگی دئیه تانینار و طرفدارلاری دا زبیری لر قلمه آلینار.
[6] Wilferd Madelung، adı kecən əsər bax orada.
[7] Heiz Halm:: Die islamische Gnosis. Die extreme Schia und die Alawiten. Artemis, Zürich/München, 1982, S. 54.
[8] Heinz Halm, bax orada S. 70
[9] Heinz Halm, bax orada S. 70
[10] Heinz Halm, bax orada S. 70
[11] HEND MUSTAFA EL-ZALITNÎ, İSLAM AKÂİDİNDE MEHDİLİK FİKRİ, KASTAMONU –2017, S. 20: http://earsiv.kastamonu.edu.tr:8080/xmlui/bitstream/handle/123456789/260/HEND%20MUSTAFA%20EL-ZALITNÎ.pdf?sequence=1&isAllowed=y
[12] İmamı Ahmet, Müsned, c.4, s.142, 4098; Ebu Davud, Sünen, Kitabu’l-Mehdi, c.4, s.306, 4282; Tirmizi, Sünen, Kitabu’l Fiten, Ma Cae Fi’l-Mehdi Babı, c.4, s.84-85, 2230; Taberani, - elmu’camiu’l-Kebir, c.10, s.161-162, 10208; el-Bezzar, Musannef, c.5, s.204-207, No: 18041808; Ebu Amr ed-Dani, Sünen, s.1046-1047, NO: 562.


text:
ماجاریستان
مجاریستان یا دا ماجاریستان ((ماجارجا:Magyarország)) — آوروپادا بیر دؤولت. اۇرتا اوروپادا یئرلَشن بیر اوْلکه دیر. پایتختی بوداپست شهریدیر. اهالیسینین اساسینی تشکیل ائدن ماجارلار اؤزلرینی هونقاریان (یعنی هونلار اؤلکهسینین ساکینلری) آدلاندیریرلار . ماجاریستاندا ان سون سیاهییا آلما ۲۰۰۱-جی میلادی ایلده آپاریلمیشدیر. بۇ سیاهییا آلمایا اساساً، اؤلکهده یاشایان اهالینین ۹٬۶۲۷٬۰۵۷ نفرینی ماجارلار، ۲۰۵٬۷۲۰ نفرینی قاراچیلار، ۱۲۰٬۳۴۴ نفرینی آلمانلار، ۳۹٬۲۶۶ نفرینی ایسلوواکلار تشکیل ائدیر.
تاریخیدَییشدیر
ماجاریستان ۲۰-جی عصردهدَییشدیر
ماجاریستان ۱۹۱۸-جی ایله قدر اوتریش-ماجاریستان ایمپاریاسینین ترکیبینده ایدی. اوْ، اساساً آقرار اؤلکه ایدی. ۱۹۱۸-جی ایل نوْامبرین ۱۶-دا ماجاریستان جومهوریتی اعلان اوْلوندو. هابسبورقلارین ۴۰۰ ایللیک حاکمیّتینه سوْن قویولدو. کومونیستلرله سوسیال-دموکراتلارین بیرلشمیش قوهلری ۱۹۱۹-جو ایل مارسین ۲۱-ده اینقیلاب ائدهرک ماجاریستان سووت جومهوریتینین (MSR) یاراندیغینی اعلان ائتدیلر. لاکین همین ایلین آگوستون ۱-ده MSR سوقوط ائتدی. سووت حؤکومتی دوریلدیکدن سوْنرا اؤلکهده نایبلیک (ریجنت) سیستمی یارادیلدی. نایب وظیفهسینی کونتر-آدمیرال میکلوش خورتی توتدو. اوْ، تریانون باریش مۆقاویلهسینی تانیدیغینی بیلدیردی. بۇ باریشه اساساً ماجاریستان اؤز اراضیسینین ۲/۳-نی، اهالیسینین ایسه ۱/۳-نی و دنیزه چیخیش یوْلونو ایتیردی. لاکین سوْنرالار ماجاریستاندا قراف بتلنین حؤکومتی دؤورونده ایسلوواکی، گونئی کارپات اوکراینسی و ترانسیلوانیا توْرپاقلاریندا ماجار حؤکمرانلیغی یئنیدن برپا اوْلوندو. ۱۹۲۹-۱۹۳۳ ایللر دۆنیا ایقتیصادی بحرانی ماجاریستان ایقتصادیاتینا آغیر ائتکی گؤستردی. ۱۹۳۰-۱۹۳۲-جی ایللرده تاخیل ییغیمی ۵،۵ میلیون سنتر آزالدی. صنایع اۆرتیم (تولید)ی ۱۹۲۹-جو ایله نیسبتاً ۲۳،۱% آشاغی دۆشدو. ایقتیصادی بحران داخیلی دۇرومی ده گرگینلشدیردی. ۱۹۳۲-جی ایلین پاییزیندان اعتباراً ماجاریستانین آلمانیا گرایشی گۆجلندی. ماجاریستاندا حاکمیّتده اوْلان خورتی حؤکومتی آلمان و ایتالیا ایله سیخ ایشداشلیق ائتمهیه باشلادی. ماجاریستان ۱۹۳۹-جو ایلده آنتیکومینترن و ۱۹۴۰-جی ایلده برلین پاکتینا قوشولدو.
ایکینجی دونیا ساواشیندهکی مغلوبیت نتیجهسینده ۱۹۴۴-جو ایلده ماجاریستان سووت اوْردوسونون ایشغالینا معروض قالدی. نتیجهده ماجاریستان کومونیست حاکمیّتی قۇرولدو. سووت موْدلی رژیمه قارشی ۱۹۵۶-جی ایل اۇکتوبر ین ۲۳-ده ماجاریستاندا کۆتلوی(توده) نۆماییشلر باشلادی. اوْنلار پارتیانین سیاسی خطینین دییشدیریلمهسی، امره ناد باشدا اوْلماقلا یئنی حؤکومت یارادیلماسی، ماجاریستانلا شوروی آراسیندا برابرحوقوقلو موناسیبتلرین برقرار اوْلماسی طلبلرینی ایرلی سۆروردولر. حادیثهلر هیزله اینکیشاف ائدیر. اۇکتوبر ین ۲۹-دا امره ناد حؤکومت باشچیسی سئچیلدی. ماجاریستان زحمتکشلر پارتیاسینین (مزپ) بوراخیلماسی، بیرپارتیلی سیستمین لغو ائدیلمهسی، اوّللر مؤوجود اوْلان سیاسی پارتیلارین فعالیّتینین برپا اوْلونماسی بارهده قرار قبول ائدیلدی. اۇکتوبر ین ۳۰-دا شوروی حؤکومتی حرکاتا قارشی بیانات یایدی. ماجاریستاندا باشلانمیش اعتراض حرکاتی "اکسینقیلابی قیام" کیمی دیرلندیریلدی. بۇنا جواب اوْلاراق امره ناد نوْامبرین ۱-ده ماجاریستانین ورشو مۆقاویلهسی تشکیلاتیندان چیخدیغینی اعلان ائتدی. نوْامبرین ۴-ده سووت اوْردوسو بوداپشت شهرینه داخیل اوْلدو. دؤرد گۆن داوام ائدن دؤیوشلردن سوْنرا امره ناد حؤکومتی دئوریلدی. یانوش کادارین باشچیلیق ائتدیی مزپ ماجاریستان سوسیالیست فهله پارتیاسی آدی آلتیندا یئنیدن تشکیل اوْلوندو. امره ناد دؤولته خیانتده اتهام اوْلوناراق اعدام ائدیلدی. ۱۹۸۹-جو ایلده ماجاریستان عالی محکمهسی امره نادا و اوْنونلا بیرلیکده موهاکیمه ائدیلمیش شخصلره برات وئردی. ۲۳ اۇکتوبر ماجاریستاندا میلّی بایرام، سووت ایشغال رژیمینه قارشی میلّی عۆصیان گۆنو کیمی قیمتلندیریلدی. ۸۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا ماجاریستان ایقتصادیاتی آغیر دۇرومه دۆشدو. خاریجی بورجلارین آرتماسی دۇرومی داها دا گرگینلشدیردی. ۱۹۸۸-جی ایلین مئییندا ماجاریستان سوسیالیست فهله پارتیاسی کونفرانسیندا Y.Kadar کارویو قروسلا عوض ائدیلدی. لاکین ماجاریستاندا دۇروم ثابیتلشمهدی. ۱۹۸۹-جو ایلده چوخپارتیلی مجلیس سیستمینه اساسلانان قورولوشا کچمک قرارا آلیندی. ۱۹۹۰-جی ایل مجلیس سئچکیلرینده ماجاریستان دموکراتیک فورومو غلبه چالدی. اوْنون رهبری یوژف آنتالل خیردا کند صاحیبکارلار پارتیاسی ایله بیرلیکده کوالیسی حؤکومتی تشکیل ائتدی. ۱۹۹۰-جی ایلین آگوستوندا کچیریلمیش مجلیس سئچکیلرینده آزاد دموکراتلار اتفاقینین رهبری آرپاد گنتس باشکان سئچیلدی. ماجار حؤکومتینین هیزله اؤزللشدیرمه سیاستی یریتمهسی نتیجهسینده اؤلکهده آزاد رقابته اساسلانان تیجارت سیستمی فوْرمالاشدی. اؤلکهده صنایع و ارزاق ماللاری قیتلیغی(کمبود) آرادان قالخدی. لاکین اهالینین یوخسوللوغو ۱۹۹۰-جی ایللرده هله ده یۆکسک اوْلاراق قالماغا داوام ائتدی. .
اینضیباطی قورولوشودَییشدیر
جوغرافیاسیدَییشدیر
ماجاریستانین چؤللری داها چوخ دوزهنلیک خصوصیّته مالیکدیر. اورتا دونای اووالیغی گئنیش بیر ساحهنی ایحاطه ائدیر. شیمالدا داغلار آز بیر ساحهنی توتور. فایدالی قازینتی احتیاطلاری آزدیر. اساس طبیعی سروتی بوکسیت یاتاقلاریدیر. آز میقداردا داش کؤمور، نفت، طبیعی قاز، میس و اوران احتیاطلارینا مالیکدیر.
ایقلیمی مۆلاییم کونتیننتالدیر. بئله الوریشلی ایقلیمین اوْلماسی و بیرده گئنیش دوزنلیک ساحهلر و محصولدار توْرپاقلار بۇرادا کند چیفتلیک (مزرعه)نین اینکیشافی اۆچون الوریشلی ایمکان یارادیر. طبیعی بیتکی اؤرتویو اینسانلار طرفیندن چوْخ دییشدیریلمیشدیر. اراضینین ۱۶%-نی مشهلر تشکیل ائدیر. دونای، اوْنون قوْلو اوْلان تیسا و باشقا چایلاردان سۇوارما و نقلیات آماچله گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. منظرهلی بالاتون گؤلو و باشقا طبیعی ایمکانلار حسابینا توریزمین اینکیشافینا نایل اوْلونموشدور.
اقتصادیاتیدَییشدیر
آدامباشینا دوشهن اورتا ایللیک گلیر ۱۱.۲۱۲ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری.
اهالیسیدَییشدیر
ماجارلار - ۸۹،۹%، قاراچیلار - ۴%، آلمانلار، یهودیلر، ایسلوواکلار، کروْواتلار، صربلر، رومینلار.
مدنیتدَییشدیر
تحصیلدَییشدیر
ماجاریستاندا تحصیل — کئچمیش شرق بلوکونداکی تحصیل سیستمینین گئتدیکجه آوروپا بیرلیینه اینتئقراسییاسی شکلینده فورمالاشیب و حاضیردا آوروپا بیرلیگی ایستاندارلارینا اساساً فعالیّت گؤستریر.
>
قالریدَییشدیر
- Consecutive Fidesz SMCs.png
- Consecutive MSZP SMCs.png
ایستینادلاردَییشدیر
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Census2011وارد نشدهاست
- ^ Encyclopedia Americana, Volume 1, Scholastic Library Pub., 2006, p. 581
- ^ University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, Studies in medieval and renaissance history, Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159
- ^ Hungary. CIA The World Factbook. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-06-10. یوْخلانیلیب27 March 2014.
- ^ Population by type of settlement – annually. Hungarian Central Statistical Office (24 December 2015). یوْخلانیلیب24 December 2015.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ Hungary. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب6 September 2015.
- ^ Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC). Eurostat Data Explorer. یوْخلانیلیب4 December 2015.
- ^ Human Development Report 2015. United Nations (2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
گؤرونتولردَییشدیر
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg