text:
دامینیک مانهن
دامینیک مانهن (اینگیلیسجه: Dominic Monaghan) بریتانیالی اوْیونچو. ۸ دسامبر ۱۹۷۶ ایلینده دۆنیایا گؤز آچیب. 1996–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MTV-kissingوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dominic Monaghan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دامینیک مانهن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


c: text/html

text:
اوشو
چاندرا موْهان راجنیش اوْشو - ۱۱ دسامبر ۱۹۳۱ - ۱۹ ژانویه ۱۹۹۰.
حیاتی[دَییشدیر]
اوْشو ۱۹۳۱-جی ایلین ۱۱ دسامبریندا هیندوستانین مادهیا پرادِش اوستانیندهکی کۇچوادا کندینده آنادان اوْلموشدور. اۇشاقلیق ایللریندن عیبارتاً٬ باشقالاری طرفیندن وئریلن معلوماتلار و اینانجیلاری الده ائتمکدنسه٬ حقیقتی اؤزو آختارماق قرارینا گلمیشدیر. ۲۱ یاشیندا بیلیم یۇرد تحصیلینی تاماملاییب جلالپور بیلیم یۇردوندا اۇزون ایللر فلسفه درسی دئدی.
عئینی زاماندا دا بۆتون هیندوستانی گزیب دانیشمالار ائتدی٬ ایجتیماعی بحثلرده مۆحافیظهکار دینی لیبِرلره مئیدان اوْخودو٬ سۆنّتی اینانجیلاری سوْرغولادی و حیاتین بۆتون صحنهلرینده اینسانلارلا بیر آرایا گلدی. اوْ٬ اؤزونو گرچک بیر واراوْلوشچو اوْلاراق آدلاندیرمیشدیر. اینانج سیستِملرینی و مۆعاصیر اینسان پسیکولوژیاسینی آنلاماق اۆچون اۆفۆقونو گئنیشلندیره بیلهجک تاپا بیلدیگی هر شئیی اوْخودو.
۱۹۶۰-جی ایللرین سوْنو اوْشو آرتیق اؤز دینامیک مِدیتئیشِنینی تکمیللشدیرمگه باشلامیشدی. مِدیتئیشنین اوْ راحات دۆشونجهلرسیز کشف ائده بیلمگی اۇمود ائده بیلمهسی اۆچون اوّلجه کئچمیشین موْداسی کئچمیش اۆصۇللارین و گۆنوموزون مۆعاصیر حیاتین گتیردیگی سیخینتیلارین آغیرلیغی آلتیندا ازیلن اینسانین چوْخ درین بیر روحی تمیزلنمه دؤورهسیندن کئچمهسینین شرط اوْلدوغو دئمیشدیر.
۱۹۷۰-جی ایللرین اوّللرینده ایلک اوْلاراق غربلی گنجلر اوْشودان خبردار اوْلماغا باشلادیلار. ۱۹۷۴-جۆ ایلده هیندوستانین پۇنه شهرینین اطرافیندا بیر «توْپلوم» قۇرولدو. باشلانغیجدا غربدن گلن تک-تۆک گنجلر گئتدیکجه چوْخالدی. اوْشو اینسان شۆعورونون قاباقلاماسینین بۆتون ایستیقامتلری حاقّیندا مۆحاضیرهلر دئدی. مۆعاصیر اینسانین روحی آختاریشلاری اۆچون واجیب اوْلان شئیلرین اساسینی فیکری آنلاییش ایچینده دئییل٬ شخصی واراوْلوش تجرۆبهسی ایله سۆزدو.
«من تمامی ایله یئپ-یئنی مذهبی شۆعورونون باشلانغیجییام»٬ «منی کئچمیشله ایلگیلندیرمهیین اوْنو خاطیرلاماغا حتّی دَیمز» دئمیش. یاخین اؤیرنجیلرینه و دۆنیانین هر یئریندهکی ایزلهیَنلرینه ائدیگی مۆحاضیرهلر ۳۰-دان چۆخ دیله ترجۆمه اوْلونوب٬ ۶۰۰-دن چوْخ کیتاب شکلینده یاییملانیبدیر.
خاریجی باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جومهوریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Oşo (Çandra Mohan Racniş)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. ( تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
عتبة الحقائق
عتبة الحقائق، ادیب احمد یوکنکینین 12-جی عصرده، قاراخانلی بهیلریندن محمد داد سیپهسالارا هدیه ائتدیگی، حدیث و عربجه بئیتلره اساسلاناراق یازدیغی شئیرلرله، اخلاقلی اینسان اولماغین یوللارینی، اخلاق پرینسیپلرینی آچیقلامیش، موختلیف اخلاقی اؤیود-نصیحت وئرمیش، ایسلامی ایدئیا و فیکیرلره یول گؤستریجی اوْلموشدور. خاقانیه لهجهسی ایله یازیلمیشدیر. اثرین آدی گونوموزده "حقیقتلرین آستاناسی" شکلینده معنالانا بیلیر.
موعاصیر زاماندا ایلک معلوم اولاندا "هبة الحقائق" و یا "عیبة الحقائق" اولاراق، سهو بیر شکیلده آدلاندیریلمیشدیر. اثرده دونیانی، آللاهی، اینسانی بیلمگین یالنیز علم یولو ایله اولا بیلهجگی بیلدیریلیر. بیلیگین فایداسی و نادانلیغین زییانی حاقیندا اولان مؤوضونو ایشلهییب.
نظم واحیدی بئیت و روباعیلردن عیبارت اولان بو اثرینی شاعیر، یوسف خاص حاجب-این قوتادغو بیلیگی کیمی عروض وزنیله و کاشغر تورکجهسی ایله یازمیشدیر. شاعیرین بو اثرینی هارادا و نه زامان یازدیغی قطعی اولاراق بیلینمیر. اثرین کاشغر شیوهسی، اویغور حرفلرییله یازیلمیش ایلک یازماسی ایستانبولدا ایاصوفیه مسجیدی کیتابخاناسیندا یئرلشیر.
اؤزللیکلری[دَییشدیر]
- ادیب احمد یوکنئکی طرفیندن 12 عصر. دا یازیلمیشدیر.
- مؤوضوسو دین و اخلاق دیر.
- دیداکتیک (معاریفلندیریجی) بیر اثردیر. بیر نصیحتنامه خوصوصیت اوندادیر.
- غزل و قصیده یه بنزر طرزده شعرلر واردیر.
- 46 بئیت و 101 دؤردلوکلردن عیبارتدیر.
- عروض معیاری یازیلمیشدیر.
- تلیمح (خاتیرلاتما) صنعتی ایستیفاده ائدیلمیشدیر.
- اثر 14 بؤلوم دن عیبارتدیر. باشداکی 5 بؤلوم گیریش، شاعیرین "نوی" آدینی وئردیگی 8 اصل موضوع، سونداکی 1 حیصهده بیتیریش بؤلومودور.
گیریش حیصه لری قصیده فورما (آا با جا دا)، اصل موضوع ایله باغلی حیصه لر و بیتیریش حیصه سی بندلرله (اا با) یازیلیب. گیریش حیصه سینده 40 بئیت، اصل مساله و بیتیریش حیصه لرینده 101 بند واردیر. اثرین هامیسی 484 میصراعدان عیبارتدیر.
- اثر کئچید دؤورو ادبیاتی محصولودور.
- عتبة الحقائقده اوزرینده دایانیلان باشقا بیر مساله ده، اینسانین دیلینه صاحیب اولماسیدیر.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
۱۷ دسامبر
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۷۹۳ - ناپلئون بوناپارت ایلک حربی اۇغورونو اینگیلیس طرفیندن آلینمیش تالونو تۇتماقلا قازانمیشدیر و بۇ ظفرینه گؤره بریگارد جنرالی اوْلموشدور.
- ۱۹۰۳ - تاریخده ایلک طیاره هاوایا قالخمیشدیر.
- ۱۹۲۵ - شوروی و تۆرکیه آراسیندا طرفسیزلیک آنلاشماسی ایمضالانمیشدیر.
- ۱۹۴۶ - پهلوی حؤکومتی گۆنئی آذربایجان میلّی حؤکومتینی ییخاراق تۆرکجه کیتابلاری یاندیرمیشدیر.
- ۱۹۸۹ - برزیلده ۲۵ ایللیک آرادان سوْنرا ایلک سئچکیلر کئچیریلمیشدیر.
- ۲۰۰۴ - اوروپا بیرلیگی تۆرکیه ایله مۆذاکیرهلره باشلاماغا قرار آلمیشدیر.
- ۲۰۰۸ - تایم قزئتی آمریکا جۆمهۇرباشقانی باراک اوبامانی «ایلین آدامی» اعلان ائتمیشدیر.


text:
آی
آی یئرین تک طبیعی اۇیدوسودور (قمر طبیعی). گۆنش سیستمی ایچینده بئشینجی بؤیوک طبیعی قمردیر. دۆنیاایله آی آراسیندا اوْرتا حیسابلا مرکزدن مرکزه مسافت ۳۸۴٫۴۰۳ کیلومتر، یانی دۆنیانین قوْطرونون تخمینا اوْتوز قاتی قدردیر.[۵] آیین قوْطرو ۳٫۴۷۴ کیلومتردیر، بۇدا دۆنیا قوْطروندان دؤردده بیریندن بیرآز چوْخدور. بۇ سببدن آیین حجمی دۆنیانین حجمینین ۲٪ایدیر. کۆتلهسی (جِرمی) دۆنیا کۆتلهسیندن ۸۱٬۳ قات داها آشاغیدیر. سطحینده کۆتله جاذبه تأثیری یئر جاذبهسینین تخمینا ۱۷٪ دیر. آی، دۆنیانین مداریندا بیر تۇرونو ۲۷ گۆن ۷ ساعاتدا تاماملاییر. دۆنیا، آی و گۆنش هندسهسینده گؤرولن پریودیک دَییشیکلیکلر نتیجه سینده هر ۲۹٬۵ گۆنده تکرار ائدن آیین مرحلهلری باشا چاتیر.
آی اینسانلار اۆستونده اَیلهشه بیلن تک گؤی جیسمیدیر. یئر جاذبه قوّهسیندن خیلاص اوْلوب کهکیشانا چیخان و آیین یاخینلیغیندان کئچن ایلک مصنوعی شی سوْوتلر بیرلیگینین لۇنا ۱ ماهوارهسیدیر. آی سطحینده ایلک اینسانی آپاران شئی لۇنا ۲ ماهوارهسیدیر. نوْرمالدا گؤرونمهین آیین اوبیری سطحینین ایلک فوْتوعکسلرینی ایسه لۇنا ۳ ماهوارهسی چکمیشدیر. بۇ اۆچ ماهوارهده ۱۹۵۹ ایلینده کهکیشانا بواخیلمیشدیر. آی سطحینین ایلک یۇموشاق اَیلهشه بیلن کهکیشان وسیلهسی لۇنا ۹ و آی مدارینا گیرن ایلک اینسانسیز کهکیشان وسیلهسی لۇنا ۱۰ دیر. بۇ ایکی ماهوارهده ۱۹۶۶دا کهکیشانا گؤندریلمیشدیرلر.[۵] آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین آپوللو برنامهسی ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ایللری آراسیندا ۶ باشاریلی اَیلهشمکله، گۆنوموزه قدر اینسانلی وظیفهلری باشاران تک کهکیشان برنامهسیدیر. آیین بلاواسیطه اینسانلار طرفیندن اؤیرهنیلمهسی آپوللو برنامهسی سوْناچاتماقلا سوْن وئریلمیشدیر.
آی سطحی
آیین ایکی اوزو
آی، دونیانین اوربیتینده عئینیواختلی اولاراق دونمکدهدیر، یعنی هر زامان عئینی اوزو دونیایا دونوکتور. آیین مئیدانا گلمهسینین اوللرینده دونوشو یاواشلادی و دونیانین کوتلهسی (جرم) سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه دئفورماسیونلارینا باغلی سورتونمه (اصطکاک) تأثیرلرینین نتیجهسی اولاراق گونوموزدکی مووقئعینده کیلیدلندی.[۶]
چوْخ اۇزون زامان اوللر آی داها سۆرعتلی دؤنرکن، قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیا-آی خطّینین قارشیسیندا دؤنوردو چۆنکی قابارما-چکیلمه تومسکلری (برجستگیها) کیفایت قدر سۆرعتلی اوْلاراق دۆنیا ایله عئینی خطّه یۇخاری قالخیردی.[۷] بۇ خطّین خاریجینه چیخان تومسک سببیایله عیبارت اوْلان تورک (گشتاور) آیین دؤنوشونو یاواشلاتدی. آیین دؤنوشو مدار سۆرعتینه برابر گلهجک قدر یاواشلادیغیندا قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیانین تام قارشیسینا گلدی و بۇ سببله تورک (گشتاور) اورتادان ایتدی. بۇ سببه گؤره آی، دۆنیا مداریندا دؤندوگو سۆرعتله اؤز اطرافیندا ده دؤنر و یئردن هر زامان آیین عئینی اۆزو گؤرونر.
آیین گؤروندوگو بۇجاغین کیچیک دَییشمهلری (آی ساللانتیسی) سببیله آی سطحینین% ۵۹-و گؤرونر.[۵]
آیین دونیایا قارشی اوْلان اوزونن آیین گورونن اوزو، دیگر طرفینه ده آیین او بیری اوزو دئییلیر. او بیری اوز آیین قارانلیق اوزو ایله قاریشدیریلمامالیدیر. آیین قارانلیق اوزو هر هانسی بیر آندا گونش طرفیندن آیدینلاتیلمایان یاریکورهسیدیر. آیدا بیر دفعه بۇ اوز یئنیآی مرحلهسینه آیین گورونن اوزو اولار. آیین او بیری اوزو ایلک اولاراق ۱۹۵۹-جو ایلده سووئت کوسموس سونداسی لونا ۳ طرفیندن فوتوشکلی چکیلدی. آیین او بیری اوزونون آییردائدیجی خوصوصیتلریندن بیری آی دنیزی (لاتینجا: (mare, چوخلوغو maria) آدی وئریلن دوزلوکلرین آز قالا هئچ اولماماسیدیر.
آی دنیزلری
چیلپاق گوزله راحتلیقلا گورونن آی سطحینده اوْلان قارانلیق آی دوزلوکلرینی آی دنیزی دئییلیر. چونکی آنتیک دوور گوی عالیملری بونلارین سویلا دولو اوْلدوقلارینی ظن ائدیردی. ایندیکی واختدا بونلارین قاتیلاشمیش بازالت اوْلدوغو بیلینمکدهدیر. بازالت تشکیل لاو، آی اوزونه مئتئوریتلر و قویروقلواولدوزلارین (ستارههای دنبالهدار) چارپماسی نتیجه سینده یارانان کراتئر (چالا/چاله) دوزلوکلرینی دولدورموش و قاتیلاشاراق بۇ بازالت مئیدانا گتیرمیشدیر (اوجئانوس پروجئللاروم کراتئر دوزلوگو دئییل و بۇ قایدایا اهمیتلی بیر استثنا تشکیل ائدیر) آی دنیزلری تکجه و یالنیز آیین گورونن اوزونده اولور. آیین او بیری اوزونون یالنیز% ۲سینی بیر نئچه داغیلمیش کیچیک دوزنلیک واردیر.[۸] آیین گورونن اوزونده ایسه بۇ نیسبت% ۳۱دیر.[۵] بۇ فرقلیلیگین ان آغلا اویغون شرحی، لونار پروسپئجتور کوسموس سونداسینین گامما شوعاسی ایسپئکترومترهسی (طیفسنجی) ایله الده ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطهلرده گوستریلدیگی اوزره آیین گورونن اوزونده ایستیلیک چیخاران ائلئمئنتلرین داها یوکسک کونسئنتراسیادا (غلظت) اولماسیدیر.[۹][۱۰] قالخان تیپی وولکانلار و کوببهمسیداغلار گورونن اوز اوزریندکی آی دنیزلرینده راست گلینن خوصوصیتلردیر.[۱۱]
آی داغلاری
آی سطحینده گورونن آچیق رنگلی بؤلگهلره آی داغلاری (لاتینجا: terrae (چوخلوق), terra)آی دنیزلرینده داها یوکسکدیر. آیین گورونن اوزونده، ایچلری بازالت ایله دولو اوْلان کراتئرلرین (چالالارین) اطرافیندا بیر چوخ داغ سیراسینا راست گلینر. بونلارین کراتئرلرین اطرافلاریندا عبارت اوْلان یوکسکلیکدن قالیقلاری اوْلدوغو دوشونولمکدهدیر.[۱۲] دونیادا قارشیلاشیلان مئیدانا گلمهنین عکسینه، باشلیجا آی داغلارینین هئچ بیرینین تئکتونیک تدبیرلر نتیجه سینده مئیدانا گلمدیگینه اینانیلماقدادیر.[۱۳]
۱۹۹۴-جو ایلده رئاللاشدیریلان کلئمئنتینه (Clementine) وظیفهسیندن آلینان ویزواللار آیین قوزئی قوطبونده اوْلان ۷۳ ک. م گئنیشلیگیندکی پئاری کراتئرینین اطرافینداکی دورد داغلیق بؤلگهنین بوتون آی گونو بویونجا گون ایشیغی آلدیغی گورولموشدور. گونایشیغینین داواملی آیدینلاتیغی بۇ بؤلگهلر، آیین حبسه موستویسینه اوْلان اوْلدوقجا کیچیک ائکسئنئل ائغیکلیغی سببیله مۆمکوندور. گونئی قوطبونده بنزر بؤلگهلره راست گلینمهمیشدیر، آنجاق شاکلئتون کراتئری (Shackleton) آی گونونون ۸۰٪-ی بویونجا گون ایشیغی آلتیندادیر. آیین کیچیک ائکسئنئل اییکلیگینین بیر باشقا نتیجهسی ده قوطب بؤلگهسینده کراتئرلرین دیبینده داواملی کولگهده قالان بؤلگهلر اولماسیدیر.[۱۴]
کراتئرلر (چالالار)
آیین سطحینده گوی جیسیملرینین چارپماسی نتیجه سینده یارانان بیر چوخ کراتئر (چالا) مووجوددور.[۱۵] دیامتری ۱ ک.م. 'دئییل بویوک تخمیناً یاریم میلیون کراتئر آی سطحینه مئتئوریتلرین (شهابسنگها) و قویروقلواولدوزلارین (ستارههای دنبالهدار) توققوشماسی نتیجه سینده مئیدانا گلمیشدیر. کراتئرلر تکجه ثابیت بیر نیسبتله مئیدانا گلدیگی اۆچون واحید ساحهده اوْلان کراتئر سایی سطحین یاشینی تخمین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. آتموسفرین، هاوا حادیثهلرینین و یاخین کئچمیشده گئولوژی تدبیرلرین اولماماسی سایهسینده بۇ کراتئرلر، دونیاداکیلرین عکسینه اوْلدوقجا یاخشی قورونموشدور.
آی سطحینین و گونش سیستمینین بیلینن ان بویوک کراتئری گونئی قوطب و - آیتکئن دوزلوغودور. بۇ چارپما حووزهسی آیین او بیری اوزونده گونئی قوطب و ایله ائکواتور آراسیندا ایشتیراک ائدر؛ ۲۲۴۰ ک.م. سویهسینده و ۱۳ ک.م. درینلیگیندهدیر.[۱۶] آیین گورونن اوزونده باشلیجا کراتئرلر مارئ ایمبریوم(Mare Imbrium)، ماری سئرئنیتاتیس(Mare Serenitatis)، ماری کریسیوم(Mare Crisium)، و مارئ نئکتاریس (Mare Nectaris)دیر.
رئگولیت
آیکابوغونون اوزرینده رئگولیت آدی وئریلن داش و توزدان عبارت اوْلان بیر طبقه اولور. سطحه دین گوی جیسیملری سببیله عبارت اوْلان رئگولیت کوهنه سطحلرده یئنی سطحلره نظرن داها قالیندیر. خوصوصی اولاراق رئگولیتین قالینلیغینین دنیزلرده ۳–۵ متر، داها کوهنه یایلا بؤلگهلرینده ایسه ۱۰–۲۰ متر آراسیندا دهایشدیگی تخمین ائدیلمکدهدیر.[۱۷] چوخ اینجه توز حالیندا اوْلان رئگولیت طبقهسینین آلتیندا اونلارلا کیلومتر قالینلیغیندا اوْلدوقجا پارچالانمیش قایالاردان عبارت مئگارئگولیت طبقهسی وار.[۱۸]
سو وارلیغی
آی سطحینه داواملی دهیهن گویداشلاری فارسجا: شهابسنگها و قویروقلواولدوزلار فارسجا: ستارههای دنبالهدار سببیله کیچیک میقدارلاردا سو بویوک احتیمال لا سطحه علاوه اوْلونموشدور. بۇ وضعیتده گون ایشیغی سویو ائلئمئنتلرینه یعنی هیدروژئن و اوکسیژئن آییراجاق، بونلار دا آیین ضعیف کوتلهچکیمی سببیله زامانلا سطحدن قاچاجاق. آنجاق آیین دونمه اوخونون حبسه موستویسینه یالنیز ۱٫۵ ° کیمی چوخ کیچیک بیر اییکلیک ائتمهسی سببیله قوطبلر یاخینیندا اوْلان بعضی درین کراتئرلر هئچ بیر زامان بیرباشا گون ایشیغی گوتورمدیگیندن و داواملی کولگهده قالدیغیندان بورا دوشن سو مولکوللاری اوزون زامان مۆدت لری بویونجا دایانیقلیلیغینی قورویاجاق.
کلئمئنتینه وظیفهسی گونئی قوطبونده کولگهده قالمیش بئله کراتئرلری خریطهلندیردی،[۱۹] و کومپوتئر (کامپیوتئر) سیمولیاسیالاری تخمیناً ۱۴٫۰۰۰ ک. م ² قدر بیر بؤلگهنین داواملی کولگهده قالدیغینی گوستریر.[۱۴] کلئمئنتینه وظیفهسینین بیستاتیک رادار تجروبهسی کیچیک دونموش سو جیبلرینه ایشاره ائدر و لونار پروسپئجتور وظیفهسیندن گلن معلوماتلار قوطب بؤلگهلری یاخینلاریندا رئگولیتین اوست حیسهلرینده حدیندن آرتیق درجهده یوکسک هیدروژئن کونسانتراسیونلارینی گوسترر.[۲۰] عومومی سو بوزو میقدارینین بیر کیلومتر کوپ اوْلدوغو تخمین ائدیلمکدهدیر.
سو بوزو قازیلاراق توپلانا بیلر و نووه ژئنئراتورلار یا دا گونش پانئللریله تجهیز ائدیلمیش ائلئکتریک ایستانسیالاری طرفیندن هیدروژئن و اوکسیژئنه آیریلا بیلر. آی اوزرینده ایستیفاده ائدیله بیلهجک میقداردا سو اولماسی، آیی یاشانیلابیلیر قیلماق اۆچون اهمیتلیدیر چونکی دونیادان سو داشیماق مۆمکون اولا بیلمهیهجک قدر باهالی اولاجاق. آنجاق سون زامانلاردا آرئجیبو پلانئت راداری ایله ائدیلن موشاهیدهلر، کلئمئنتینه رادارینین سو بوزو اوْلدوغونا دایر ایشاره ائتدیگی معلوماتلارین اصلینده نیسبیلیک یئنی کراتئرلرین مئیدانا گلمهسینده آتیلان قایالارین نتیجهسی اولا بیلجهاینی گوسترمیشدیر.[۲۱] آی اوزرینده نه قدر سو اوْلدوغو سوالینین جاوابی هله بیلینمهمکدهدیر.
فیزیکی خصوصیتلری
ایچ قورولوش
آی، قابیق، مانتو و نووه (گوشته و هسته) کیمی ژئوکیمیاسال اولاراق آیریملانا بیلن لایلاردان عیبارتدیر. بۇ قورولوشون تخمیناً ۴٬۵ میلیارد ایل اول، آیین مئیدانا گلمهسیندن درحال سوْنرا ماقما (ماگما) اوقیانوسوْنون پیللهلی اولاراق کریستاللشمهسیله مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر. آیین خاریجی سطحینی اریتمک اۆچون لازیم اوْلان انرژینین دونیا و آی سیستمینی مئیدانا گتیردیگی قارشییا قویولان نهنگ چارپما ایله الده ائدیلدیگی دوشونولمکدهدیر. بۇ ماقما اوقیانوسوْنون کریستاللشمهسی نتیجه سینده مافیک مانتو و پلاژیوکلاز زنگینی قابیق اورتایا چیخمیش اولا بیلر.
اوربیتدن ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطهلمه آیکابوغونون ماقما اوقیانوسو فرضیهسی ایله اویغون بیر شکیلده اوْلدوقجا آنورتوسیتیک بیر قورولوشدا اوْلدوغونو گوستریر.[۴] آیکابوغو اساس اوکسیژئن، سیلیکون، ماقنئزیوم (مگنزیوم)، دمیر، کلسیوم، و آلومینیوم ائلئمئنتلریندن مئیدانا گلمیشدیر. ژئوفیزیکسل تئکنیکالارا اساسلاناراق آیکابوغونون قالینلیغینین اوْرتا حسابلا ۵۰ ک.م. اطرافیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلمکدهدیر.[۱]
آیین مانتوسوندا عبارت اوْلان قیسمی اریمه آی دنیزلرینده اوْلان بازالتلارین سطحه پوسکورمهسینه سبب اوْلدو. بۇ بازالتلارین آنالیزی مانتونون اولیوین، اورتوپیروکسئن و کلینوپیروکسئن مینئراللریندئن مئیدانا گلدیگینی و آی مانتوسوْنون دونیا مانتوسوندان دمیر باخیمیندان داها زنگین اوْلدوغونو گوسترر. بعضی آی بازالتلاریندا ایلمئنیت مینئرالی ایچینده قارشیلاشیلان یوکسک نیسبتده تیتانیوم مضمونو مانتونون ترکیبینین اوْلدوقجا یوکسک هیدروژئن اوْلدوغونو گوستریر. آی سطحیندن تخمیناً ۱٫۰۰۰ ک. م درینده، مانتودا آی سارسینتیلاری اوْلدوغو تاپیلمیشدیر. آیدان عیبارت اوْلان بۇ سارسینتیلار آیین دونیا اطرافیندا خاریجی مرکزلی اوربیتده دونمهسی سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه ایسترئسلرینی باغلانمیشدیر.[۱]
آی ۳٫۳۴۶٬۴ ک. ق / م³-لیک اوْرتا سیخلیغییلا، گونش سیستمینین ایودان سوْنرا ایکینجی سیخ طبیعی پئیکیدیر. آنجاق بعضی دلیللر آی نووهسینین تخمیناً ۳۵۰ ک.م. 'لیک یاریچاپییلا اوْلدوقجا کیچیک اوْلدوغونا ایشاره ائدر.[۱] بۇ بویوکلوک آیین یالنیز% ۲۰اینه برابر گلیر، حالبوکی بیر چوخ گوکجیسمینده نووهنین نیسبتی% ۵۰ اطرافیندادیر. آی نووهسینین ترکیبی تام اولاراق موعهایهن اوْلونا بیلمهمیشدیر، اما آز بیر میقداردا کوکورد و نیکئل خلیتهلی مئتالیک دمیردن مئیدانا گلدیگی سانیلماقدادیر. آیین زامانلا دهایشنلیک گوسترن چئوریلینین آنالیزی نووهنین هئچ اولماسا قیسمن اریمیش اوْلدوغونو گوستریر.[۲۲]
توپوگرافیا
آیین توپوگرافیاسی خوصوصیله یاخین زاماندا ائدیلن جئلئمئنتینه وظیفهسینین تأمین ائتدیگی، لازئر آلتیمتری و ایستئرئو گورونوش آنالیزی اوصوللاریلا الده ائدیلن دئیتا سایهسینده اولچولموشدور. ان چوخ گورونن توپوگرافیک خوصوصیت او بیری طرفده مووجود اوْلان و آیین ان آلچاق نوقطهلرینی ساخلایان گونئی قوطبو - آیتکئن دوزلوغودور. ان یوکسک نوقطهلر بۇ دوزلوگون درحال قوزئی-شرقینده یئرلشیر. بورانین گونئی قوطبو - آیتکئن دوزلوغونون مئیدانا گلمهسینه سبب اوْلان گوی جیسمی چارپماسی نتیجه سینده یئر دهایشدیرمیش قالین لایلار سببایله مئیدانا گلدیگی تکلیف ائدیلمیشدیر. دیگر بویوک کراتئرلر مارئ ایمبریوم، مارئ سئرئنیتاتیس، مارئ جریسیوم، مارئ سمیتهیی، و مارئ اوریئنتال 'ده ده اوْلدوقجا آلچاق نوقطهلر و اطرافلاریندا یوکسک نوقطهلر وار. آی شکلینین دقت چکیجی بیر نوقطهسی ده اورتالاما یوکسکلیکلری او بیری یوزده، گورونن-اوزه گوره ۱٬۹ ک. م داها یوکسک اولماسیدیر.[۱]
کوتله چکیم ساحهسی
آیین کوتلهچکیم ساحهسی (مئیدان گرانشی)، اوربیتدکی کوسموس واسیطهلرینین یایدیغی رادیو دالغالارینین ایزلنیلمهسی نتیجه سینده تعیین اوْلونموشدور. ایستیفاده ائدیلن پرینسیپ دوپپلر ائتکیسینه باغلیدیر. کوسموس واسیطهسینین دونیاگوروشو ایستیقامتیندکی ایومئسی رادیو دالغالارینین ایستیقامتینی آز-آز دهایشدیرهرک و کوسموس واسیطهسیندن دونیا اوزریندکی ثابت بیر نوقطهیه اوْلان اوزاقلیغی ایستیفاده ائدهرک موعهایهن ائدیلیر. آنجاق آیین عئینیواختلی دونمهسی سببایله، کوسموس واسیطهسی کنار طرفدهایکن ایزلنمدیگیندن اوتری، او بیری طرفین کوتلهچکیمی ساحهسی چوخ یاخشی بللی اولماییب.[۲۳] آیین کوتلهچکیم ساحهسینین ان اهمیتلی خصوصیتلریندن بیری نهنگ کراتئر دوزلوکلر ایله علاقهلی اوْلان گئنیش موثبت کوتلهچکیمسل آنومالیالاری وارلیغیدیر.[۲۴] بۇ آنومالیلر کوسموس واسیطهلرینین اوربیتینی اهمیتلی اولچوده تأثیر ائدر بۇ سببله اینسانلی یا دا اینسانسیز اوچوشلارین پلانلاشدیریلماسی آیین دوغرو کوتلهچکیمسل مودئلی لازیملیدیر. کوتلهچکیمسل سیخلیغین اوْلدوغو بؤلگهلرین سببی قیسمن، کراتئر دوزلوکلرینی دولدوران سیخ بازالت تشکیل لاوا آخیشینین وارلیغینا باغلیدیر. آنجاق بۇ لاوا وساییطلرینین حرکتی تک باشینا کوتلهچکیمسل ایجازه هامیسینی آچیقلایا، آیکابوغو ایله مانتو آراسینداکی قارلیلیقلی تأثیره ده گرک واردیر. لونار پروسپئجتور 'ون کوتلهچکیمسل مودللهمهلری بازالتیک وولکانلارین تأثیری سببایله مئیدانا گلمهدیگی سانیلان بعضی کوتلهچکیمسل سیخلیقلاری وارلیغینی گوسترر.[۲۵] اوجئانوس پروجئللارومدا نهنگ وولکان قایناقلی بازالتلار اولماسینا باخمایاراق کوتلهچکیمسل آنومالی گوزلملنممکدهدیر.
ماقنیت ساحهسی
آیین خاریجی ماقنیت ساحهسی (مئیدان مغناطیسی) بیر ایله اوز نانوتئسلا آراسیندادیر یعنی ۳۰–۶۰ میکروتئسلا بویوکلوگوندکی یئرین ماقنیت ساحهسیندن یوز قات داها کیچیکدیر. دیگر اهمیتلی فرقلیلیکلر نووهسیندکی ژئودینامو طرفیندن چیخاریلمیش بیر دیپولار ماقنئتیک آلینی یوخدور و مووجود اوْلان ماقنئتیک ساحهلرین قایناغی تامامیله آیکابوغودور.[۲۶] بیر فرزیهیه گوره آیکابوغونداکی مانیئتیکلئشمئلرین آی داها گنجکن و نووهسینده بیر ژئودینامو اولارکن میدانا گلدیگیدیر. آنجاق آی نووهسینین کیچیکلیگی بۇ فرضیهنین دوغرولوغو قارشیسیندا بیر مانیعه مئیدانا گتیرمکدهدیر. آلترناتیو فرضیهلر آراسیندا، آی کیمی هاواسی اولمایان گوی جیسیملرینه سورکسیز ماقنئتیک ساحهلر بویوک گوی جیسیملرینین چارپماسی اولور. بۇ هیپوتئزی دستکلهیهجک شکیلده ان گئنیش آیکابوغو مانیئتیکلشمهلرینین نهنگ کراتئرلرین تام قارشیسیندا آی سطحینده گئرچکلشدییینین فرقینه واریلماسیدیر. بئله بیر فئنومئنین ووروشما نتیجه سینده یارانان پلازما بولودونون موحیطده بیر ماقنئتیک ساحه اولارکن سربست اولاراق یاییلماسیندان قایناقلانا تکلیف ائدیلمیشدیر.[۲۷]
آیین آتموسفری
آیین آتموسفری ائله اینجهدیر کی یوخ بئله ساییلا بیلر. عومومی آتموسفریک کوتلهسی ۱۰۴ ک.ق. دیر.[۲۸]
آتموسفرینین قایناقلاریندان بیری آیکابوغوندا و مانتودا عیبارت اوْلان رادیواکتیولیک نتیجه سینده اورتایا چیخان رادون کیمی قازلارین سالینیمیدیر. دیگر اهمیتلی بیر قایناق ایسه میکروگویداشلاری، گونش کولیی ایونلاری، الکترون و گونیشیغینین بومباردمانی نتیجه سینده یارانان پوسکوردون پروسسی باش وئریر.[۴] پوسکوردون یولو ایله سالینان قازلار یا تکرار رئگولیت ایچینده هاپسولور، یا دا گونش رادیاسیا تضییقی و یا یونیزه اوْلموشلارسا گونش کولیی ماقنئتیک ساحهسی سببایله کوسموسا قاچار. دونیا اوزریندن ائدیلن ایسپئکتروسکوپیک اصوللارلا ناتریوم (سدیوم) (Na) و کالیوم (پتاسیوم) (K) کیمی ائلئمئنتلرین وارلیغی تثبیت ائدیلمیشدیر. رادون-۲۲۲ (۲۲۲Rn) و پولونیوم-۲۱۰ (۲۱۰Po) کیمی ائلئمئنتلر ایسه لونار پروسپئجتور 'ون آلفا پارچاجیق ایسپئکترومترئسی ایله تثبیت ائدیلمیشدیر.[۲۹] آرقون-۴۰ (۴۰Ar)، هئلیوم-۴ (۴He)، اوکسیگئن (O۲) و / و یا مئتان (CH۴)، آزوت (N۲) و / و یا کاربون مونوکسیت (CO)، و کاربون دیوکسید (CO۲) آپوللو آستروناوتلاری طرفیندن یئرلشدیریلن دئتئکتورلاری طرفیندن موعهایهن ائدیلمیشدیر.[۳۰]
سطح ایستیلییی
آی گونو بویونجا سطح ایستیلییی اورتالاما ۱۰۷ °C، آی گئجهسی بویونجا دا اورتالاما -۱۵۳ °C اطرافیندادیر.[۳۱]
کوکهنی (منشأیی) و ژئولوژیک تکامولو
یارانما
آیین مئیدانا گلمهسینی آچیقلایان موختلیف فرضیهلر تکلیف ائدیلمیشدیر. آیین گونش سیستمینین مئیدانا گلمهسیندن ۳۰–۵۰ میلیون ایل سوْنرا، گونوموزدن ۴٬۵۲۷ ± ۰٫۰۱۰ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر.[۳۲]
- بؤلونمه قایداسی - آیین مئیدانا گلمهسی حاقیندا ایلک دوشونجهلر آیین مرکزدنقاچما (گریز از مرکز) قوهلر سببیله یئرقابوغوندان قوپاراق آیریلدیغی و گئریسینده بؤیوک اقیانوس (اقیانوس آرام) چوخورونو بوراخدیغینی تکلیف ائتمیشدیر.[۳۳] بۇ بؤلونمه آنلاییشی دونیانین باشلانغیج دؤنوشونو چوخ بؤیوک اولماسینی طلب ائدیر. آیریجا بۇ بؤلونمه نتیجه سینده یارانان اوربیت دونیانین ائکواتور موستویسینه ایزلمک وضعیتینده اولاجاقدی اما بئله دئییل.
- توتما قایداسی - دیگرلری آیین باشقا بیر یئرده مئیدانا گلدیگینی و دونیانین اوربیتینه توتولاراق گیردیگینی دوشونموشلر.[۳۴] آنجاق بۇ توتمانین رئاللاشا بیلمهسی اۆچون لازیملی اوْلان شرطلرین، مثلاً، انرژینی سؤنوملهیهبیلمک اۆچون دونیانین گئنیش بیر آتموسفرینین اولماسی کیمی، مئیدانا گلمهسی مۆمکون دئییلدی.
- بیرلیکده مئیدانا گلمه قایداسی – بیرلیکده مئیدانا گلمه فرضینی دونیا ایله آیین پلانئت اوولی بولوددان عئینی زاماندا و یئرده بیرلیکده مئیدانا گلدیکلرینی ائتمهای تؤوصیه ائدیر. بۇ مولاحیظهیه گؤره آی، دونیانین مئیدانا گلدیگی مادّهلرین اطرافینداکی مادّهلردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر. بعضیلری بۇ فرضیهنین آی اوزرینده مئتالیک دمیرین آزلیغینی آچیقلایا اۆچون دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائتمیشدیر.
بو فرضیهلرین اهمیتلی بیر آچیغی دونیا و آی سیستمینین یوکسک بوجاق مومئنتومونون آسانجا آچیقلایامامالاریدیر.[۳۵]
- نهنگ چارپما (انفجار بزرگ – Big Bang) قایداسی - ایندیکی واختدا، دونیا و آی سیستمینین مئیدانا گلمهسینی نهنگ چارپما قایداسینین آچیقلادیغی علم آداملاری طرفیندن گئنیش قبول گؤرموشدور. بۇ فرضیهیه گؤره دونیانین یارانماسیندان اول، مارس بؤیوکلوگونده بیر گؤی جیسمینین چارپاراق دونیا اوربیتینه آیی مئیدانا گتیرهجک قدر کافی میقداردا مادّه ساچمیش اولماسیدیر.[۵] پلانئتلرین، کیچیک یا دا بؤیوک پارچالارین ییغیلماسی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگینه اینانیلدیغی اۆچون بونون کیمی نهنگ چارپما حادیثهلرینین بیر چوخ پلانئتی تأثیر اینانیلماقدادیر. بۇ چارپما سیموله ائدن بیلگیسایار مودئللری هم دونیا و آی سیستمینین یوکسک بوجاق مومئنتومو (شتاب) و آی نووهسینین کیچیکلیگینی آچیقلایابیلمکدهدیر.[۳۶] بۇ قایدا ایله علاقهدار جاوابی داخیل ائتمهایب سواللار آراسیندا دونیا اوولی کوتله ایله بونا دهیهن گؤی جیسمینین نیسبی اؤلچولری ایله بونلاردان چیخان مادّهنین نه قدرینین آیی یاراتدیغیدیر.
آی ماقما اوقیانوسو
هم نهنگ چارپما حادیثهسی زامانی هم ده بونو ایزلهیهن دونیانین اوربیتینده مادّهنین ییغیلماسینا چوخ بؤیوک میقدارلاردا انرژی سالیندیغی اۆچون آیین اهمیتلی بیر قیسیمینین باشلانغیجدا اریمیش اوْلدوغو دوشونجهسی مشهوردور. آیین او سیرادا اریمیش خاریجی سطحینه آی ماقما اوقیانوسو آدی وئریلر و درینلیگینین ۵۰۰ ک. م ایله آیین رادیوسو آراسیندا دهایشدیگی تخمین ائدیلمکدهدیر.[۹]
ماگما اوقیانوسو سویودوکجا قیسمن کریستاللشدی و لایلارا آیریلاراق ژئوکیمیاسال اولاراق آیری اوْلان آیقابوغو و مانتو مئیدانا گلدی. مانتو اولیوین، کلینوپیروکسئن و اورتوپیروکسئن مینئراللارینین چؤکلمهسی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگی دوشونولمکدهدیر. ماگما اوقیانوسوْنون دؤردده اۆچونون کریستاللشمهسی تاماملاندیقدان سوْنرا آشاغی سیخلیغی (تراکم کم) سببیله آنورتیت مینئرالی چؤکلمیش و سطحه چیخیب آیقابوغونو مئیدانا گتیرمیشدیر.[۹]
ماگما اوقیانوسوْنون کریستاللاشان سون مایع حیسهسی آیقابوغو ایله مانتو آراسیندا سیخیشمیشدیر و ایستیلیک چیخاران، بیر-بیریله اویغون اولمایان ائلئمئنتلری ایحاطه ائدیر. بۇ ژئوکیمیاسال قاریشیغی کالیوم (پتاسیوم) (K)، سوی توْرپاق ائلئمئنتلری (عناصرلری) (اینگیلیسجه: rare earth elements - REE) و فوسفور (P) ایشارهلرینی عبارت اوْلان قیسالتما کرئئپ آدی وئریلر و گؤرونن اوزده اوجئانوس پروجئللاروم ایله مارئ ایمبریومون چوخونو ایحاطه ائدن کیچیک ژئولوژی بؤلگهده توپلانمیش گؤرونمکدهدیر.
ژئولوژی تکامولو
آیین ماقما اوقیانوسو سوْنراسی ژئولوژی تکامولو گؤی جیسیملرینین چارپماسی ایله مئیدانا گلمیشدیر. آیین ژئولوژی دؤورلری نئجتاریس، ایمبریوم، اوریئنتال کیمی بؤیوک کراتئرلرین (چالالارین) مئیدانا گلمهسینه سبب اوْلان چارپما حادیثهلرینه گؤره آیریلمیشدیر. چارپما نتیجه سینده یارانان بۇ یاپیلار (ایستروکتورلار/سازهلر) یوخاری آتیلان مادّهنین مئیدانا گتیردیگی چوخلو حالقالاری ایله موشاهیده ائدیلر. بۇ حالقالارین دیامتری عومومیتله یوزلرله کیلومتردن مینلرله کیلومتره قدر اوزانار. هر چوخلو خالقا دوزونده رئگیونال ایستراتیگرافیک اوفوغو تشکیل پوسکوردون لایلاری ایله علاقهلیدیر. یالنیز بیر نئچه چوخلو خالقا دوزلوگو قطعی اولاراق تاریخ لندیریلدیسه ده ایستراتیگرافیک لایلار سایهسینده نیسبی یاشلارین تثبیتینده فایدالیدیر. داواملی اولاراق گؤی جیسیملرینین چارپماسی نتیجه سینده رئگولیت مئیدانا گلر.
آی سطحینین مئیدانا گلمهسینی تأثیر ائدن دیگر اهمیتلی بیر ژئولوژی مۆدت ی آی دنیزلرینین مئیدانا گلمهسینین تملیندکی وولکانیک ائتکینلیکدیر. پروجئللاروم کرئئپ لاییندا ایستیلیک چیخاران ائلئمئنتلرین توپلانماسی نتیجه سینده آلتیندا قالان مانتونون ایستیلنیب سوْنوندا قیسمن اریدیگی دوشونولمکدهدیر. ارییهن ماگمانین بیر قیسیمی سطحه چیخاراق پوسکوردولدو و آیین گؤرونن اوزونده اوْلان آی دنیزی بازالتلارینی مئیدانا گتیردی.[۹] آیین بۇ ژئولوژی بؤلگهسینده اوْلان بازالتلارین چوخو ۳٬۰–۳٬۵ میلیارد ایل اول ایمبریان دؤورونده پوسکوردولدو. یئنه ده ان کؤهنه تاریخلنمیش نومونهلر ۴٬۲ میلیارد ایله اوزانارکن[۳۷] ان یئنی پوسکوردون یالنیز ۱٬۲ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیشدیر.[۳۸]
آی سطحینین زامانلا دهایشیکلیک گؤستریب گؤسترمهدیگی مؤوضوعسوندا بعضی آنلاشیلمازلیقلار وار. بعضی موشاهیدهچیلر کراتئرلرین (چالالارین) اورتایا چیخدیغینی یا دا اورتادان ایتدیگینی و یا دیگر کئچیجی فئنومئنلرین مئیدانا گلدیگینی ایددیعا ائتدی. ایندیکی واختدا بۇ ایددیعالارین چوخونون یانیلساما اوْلدوغو و فرقلی ایشیق شرطلری، ضعیف آسترونومیک موشاهیده، یا دا غئیری-کافی کؤهنه شکیللر سببیله مئیدانا گلدیگی دوشونولمکدهدیر. یئنه ده قاز چیخماسی کیمی فئنومئنلرین هردنبیر مئیدانا گلدیگی و بونلارین ایددیعا ائدیلن کئچیجی آی فئنومئنلریندن سبب وئرمیش معلومدور. بۇ یاخینلاردا، تخمیناً بیر میلیون ایل اول قازین سربست قالماسی سببیله کوبودجا ۳ ک. م چاپلی (دیامترلی / قطر) بیر بؤلگهنین سطح شکلینین دهایشمیش اولا بیلجهای تکلیف ائدیلمیشدیر.[۳۹][۴۰]
آیداشلاری
آیداشلاری ایکی آنا کاتئقوریادا آراشدیریلیر؛ آی دنیزلرینده و آی داغلاریندا اوْلان آیداشلاری. آی داغلاریندا اوْلان آیداشلاری اوچ تاخیمدان (کوماندادان / تیمدن) عبارتدیر: دمیر آنورتوسیت سیرا، ماقنئزیوم کومانداسی، و قلوی کومانداسی. دمیر آنورتوسیت تاخیمی داشلار آز قالا تامامیله آنورتیت مینئرالدان مئیدانا گلمیشدیر و آی ماقما اوقیانوسو اوزرینده اوزهرک توپلانان پلاژیوکلازدان گلدیگینه اینانیلماقدادیر. رادیومتریک اصوللارلا دمیر آنورتوسیتلرین تخمیناً ۴٬۴ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگی ائتمیشدیر.[۳۷][۳۸]
ماقنئزیوم و قلوی (آلکالی / قلیایی) کومانداسی آیداشلاری اصل اولاراق مافیک پلوتونیک کایاچلاردیر (داشلاردیر). تیپی اولاراق راست گلینن کایاچلاردیر دونیت، تروکتولیت، گاببرو، قلوی آنورتوسیت و نادیر اولاراق دا گرانیتدیر. دمیر آنورتوسیت کومانداسی آیداشلاریایلا قارشیلاشدیریلدیقلاریندا بۇ کوماندانین مافیک مینئراللرینده (مواد معدنی) نیسبیلیک داها یوکسک مگ / فئ (Mg/Fe) نیسبتلری اولور. عومومیتله بۇ کایاچلاردیر اولدن اوْلموش داغلیق ائدن آیقابوغونا سوْنرادان گیرمیشدیر و تخمیناً ۴٬۴–۳٬۹ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیشلر. بۇ آیداشلاریندا یوکسک نیسبتده کرئئپ (KREEP) کومپونئنتی (بیلشن / جزء) وار.
آی دنیزلرینده آز قالا یالنیز بازالت اولور. دونیا بازالتلارینا بنزهسه ده چوخ داها چوخ دمیر ساخلایارلار و سو اساسلی دهایشیکلیک محصوللاری باریندیرمازلار. آیریجا چوخ میقداردا تیتانیوم دا ائحتیوا ائدرلر.[۴۱][۴۲]
آستروناوتلار (فضانوردلر) سطحدکی توزون قار کیمی هیسس و یانیق باریتی وئردیگینی بیلدیرمیشدیر.[۴۳] توز اصل اولاراق آی سطحینه چارپان گویداشلاری سببیله مئیدانا گلمیش اوْلان سیلیکون دیوکسید شوشهسیندن (SiO۲) عبارتدیر. عئینی زاماندا کالسیوم و ماقنئزیوم دا ائحتیوا ائدر.
دونیا مداریله ایرتیباطی
آی ثابیت اوْلدوزلارا گوره دونیا مداریندا هر ۲۷٬۳ گونده بیر تام تور آتار. آنجاق دونیادا اوزو مداریندا گونشین چئورهسینده دوندویو اۆچون آیین ائورهلرینین دونوشومو اۆچون بیرآز داها اوزون بیر زامان، ۲۹٬۵ گون گرهکیر.[۵] دئیر گزگنلرین اویدولارینین آقسینه آی دونیانین ائکوادور دوزلهمی اوزرینده دئییل، توتولوم دوزلهمی یاخینلاریندا مداریندادیر. گزگهنینین بویوتلارینا گوره گونش سیستمی ایچینده ائن بویوک دوغال اویدودور. (جهارون جوجه گزگن پلوتوندان داها بویوکدور).
دونیا اوزرینده گورولن گلگئت ائتکیلرینین چوغو آیین کوتل چکیم آلانی نئدنییل اولوشماقدادیر، گونشین ائتکیسی چوق آزدیر. گلگئت ائتکیلری نئدنییل دونیایه آی آراسینداکی اورتالاما اوزاقلیق هر یوز ایده ۳٬۸ متر آرتماقدادیر.[۴۴] آچیسال مومنتومون قورونومو نئدنییل آیین یاری بویوک ائکسئنینین آرتماسیایله بیرلیکده دونیانین دونوشو یوز ایلده ۰٬۰۰۲ ثانییه قدر یاواشلاماقدادیر.[۴۵]
دونیا و آی سیستمی بعضاً گزگن-اویدو سیستمی اولاراق دئییل، چیفته گزگن سیستئی اولاراق دیرلندیریلیر. بونون نئدنی آیین چئورهسینده دوندویو گزگنه گوره اوْلدوقجا بویوک اوْلان بویوتلاریدیر. آیین چاپی دونیانین دوردده بیری، کوتلهسیده ۸۱ده بیریدیر. آنجاق سیستمین اورتقا کوتله مرکزی یئر اوزونون ۱٫۷۰۰ کیلومتر. یانی دونیا یاری چاپینین دوردده بیری قدر آلتیندا اولماسی نئدنییل بۇ گوروش بازیلاری طرفیندن ائلشتیریلمکدهدیر. آی اوزی دونیانین اوندا بیریندن آزدیر و دونیانین قارا آلانینین یاقلاشیق دوردده بیری قدادیر.
۱۹۹۷ده آسترویت ۳۷۵۳ جرویتهنهنین دونیاایله باغلانتیلی اولاغاندیشی بیر آتنالی مداری اوزرینده اوْلدوغو بولوندو. آنجاق گوکبیلیمجیلر بۇ آسترویتی دونیانین ایکینجی دوغال اویدوسو اولاراق قبول ائتمهمکدهدیر؛ چونکو مداری اوزون دونمد قارارلی دئییلدیر.[۴۶] داها سوْنرا جرویتهنهایله بنزر مداردا بولونان دونیایا یاخین اوچ آسترویت داها بولونموشدور: (۵۴۵۰۹) ۲۰۰۰ په۵، (۸۵۷۷۰) ۱۹۹۸ اوپ۱ و ۲۰۰۲ آا۲۹.[۴۷]
گلگئت
دونیا اوزرینده اوقیانوسلاردا گورولن گلگئت آی کوتل چکیمینین ائتکیسیایله اولوشور. کوتل چکیمسل گلگئت قوووتلرینین اولوشماسینین سببی دونیانین آی قارشیسیندا بولونان اوزونون مرکزین و آرقا اوزونه گوره آیین کوتل چکیمیندن داها چوخ ائتکیلنمهسیدیر. کوتل چکیمسل گلگئت، اوقیانوسلاری دونیانین مرکزینده اوْلدوغو بیر ائلیپس شکلین ائسندیر. بونون ائتکیسی بیریسی آیا دوغرو باخان اوزده، اوبیریسیده بونون زیت اوزونده اولوشان تومسک یانی دنیز سوییهسینین یوکسلمهسی اولاراق گورولور.
دونیا اوزو ائکسهنی اطرافیندا دونرکن، بۇ ایکی تومسکده دونیا چئورهسینده بیر گونده دوندویو اۆچون اوقیانوس سولاری سورکلی اولاراق حرکت ائدن بۇ ایکی تومسهیه دوغرو آخار. بۇ ایکی تومسکین و اونلارا دوغرو گئدن بویوک اوقیانوس آخینتیلارینین ائتکیسی؛ دونیانین دونوشو نئدنییل اوقیانوس تابانلاریندا اولوشان سویون سورتونمه ائتکیسی، سو حرکتینین اییلمهسیزلییی، قارایا یاقلاشتیقجا سیغلاشان اوقیانوس تابانلاری و دییشیک اوقیانوس تابانلاری آراسینداکی سالینیملار کیمی نئدنلرل داهادا بویور.
آیایله اوقیانوسلار آراسینداکی کوتل چکیمسل باغ آیین مداری ائتکیلر. آیدان باقیلدیغیندا گلگئت تومسکلری دونیانین دونوشویله ایلریی دوغرو تاشیندیغیندان دوغرودان آیین قارشیسیندا دئییلدیر. کوتل چکیمسل ائشلشمه دونیانین دونوشوندن کینتیک ائنرجی و آچیسال مومنتومو ائمر. بونا قارشین آیین مدارینا آچیسال مومنتوم ائکلهنیر. بودا آیی داها اوزون پئرییوتلو داها یوکسک بیر مداری ایتر. بونون سونوجوندادا هر ال ایکی گوک جیسمی آراسیندا کی اورتالاما اوزاقلیق ۳٬۸ جم. آرتار.[۴۴] دونیاایله آی آراسینداکی گلگئت ائتکیلرین اونمسیز حالا گلن قدر آی یاواش یاواش اوزاقلاشمایا دوام ائدجکدیر و بۇ دورومدا مداری قارارلی اولاجاقدیر.
گؤزلمسل (مشاهدهای) تأثیر و تاپینتیلار
آی و گونش توتولمالاری
۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی
گونش، دونیا و آی عئینی خطط اوزرینده سیرالانینجا، بۇ وضعیت دونیادا آی و گونش توتولماسی اولاراق موشاهیده ائدیلر. گونش توتولماسی یئنی آی مرحلهسینده، آی گونشایله دونیانین آراسیندا ایکن مئیدانا گلر. بونا قارشی آی توتولماسی بوتؤو آی مرحلهسینده دونیا گونشایله آیین آراسیندا اوْلدوغوندا مئیدانا گلر.
آیین اوربیتینین یئرین گونش اطرافینداکی اوربیتینه نظرن تخمیناً ۵ ° اهیری اولماسی سببیله هر یئنی آی و بوتؤو آیدان توتولمالار اولماز. بیر توتولمانین اولماسی اۆچون آیین هر ایکی اوربیت دوزلهمینین کئسیشیمینه (تقاطع) یاخین بیر یئرده اولماسی لازیمدیر.[۴۸]
آی و گونش توتولمالارینین زامانلامالاری تخمیناً ۶٫۵۸۵٬۳ گوندهلیک (۱۸ ایل ۱۱ گون ۸ ساعت) بیر پئریوتا صاحب اوْلان و بابیللیلر زامانیندا اوْلان ساروس چئوریمیایله تعیین اوْلونا بیلر[۴۹]
آیین و گونشین دونیادان گؤرولن بوجاق (زاویه) دیامترلری دهایشیکلیکلرله اوست-اوسته گلهبیلدیگی اۆچون هم تام، هم ده یاریم گونش توتولماسی عمله گله بیلر[۵۰] تام گونش توتولماسیندان آی گونش دیسکینی تامامیله باغلایار و گونش کوروناسی (تاجی) چیلپاق گؤزله گؤرونن حالا گلیر. آی ایله دونیا آراسینداکی مسافه زامانلا آز دا اولسا آرتدیغی اۆچون آیین بوجاق دیامتری آزالیر. بۇ یوزلرله میلیون ایل اول آیین توتولمالاردا گونشین بوجاق دیامتری دا دهایشمزسه آی آرتیق گونش دیسکینی تامامیله اؤرتمهیهجک و یالنیز یاریم توتولما مئیدانا گلهجک.[۴۸]
توتولما ایله علاقهدار بیر باشقا فئنومئن «اؤرتولمه» دیر. آی داواملی اولاراق سمادا ۱/۲ درجه گئنیشلیگینده دایروی بیر ساحهنی اؤرتر. پارلاق بیر اوْلدوز یا دا پلانئت آیین آرخاسیندان کئچسه اؤرتولر یعنی گؤزدن ایتر. گونش توتولماسی گونشین اؤرتولمهسینین. آی دونیایا یاخین اوْلدوغو اۆچون تک-تک اوْلدوزلارین اؤرتولمهسی عئینی زاماندا و هر یئردن گؤروله بیلمز. آی اوربیتینین یالپالاماسی (تلوتلوخوردن) نتیجه سینده هر ایل فرقلی اوْلدوزلار اؤرتولر.[۵۱]
ان سون آی توتولماسی ۲۰ فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده اوْلان تام توتولمانین. گونئی آمریکا و قوزئی آمریکانین چوخو یئریندن ۲۰ فئوریهده موشاهیده ائدیلن توتولما باتی آوروپا، آفریقا و باتی آسیادان ۲۱ فئوریهده موشاهیده ائدیلمیشدیر. گونئی آمریکا ایله آنتارکتیکانین (قطب گونئی) بعضی حیسهلریندن موشاهیده ائدیلن ۱ آوقوست ۲۰۰۸-جی ایلده سوْنراکی گونش توتولماسی ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰-جو ایلده.[۵۲]
گؤزلمسل تاپینتیلار
ان پارلاق اوْلدوغو بوتؤو آی مرحلهسینده آیین گؤرونر قدیر (قدر ظاهری apparent magnitud) درجهسی تخمیناً -۱۲٬۶ 'دیر. موقاییسه ائدیلهجک اولسا گونشین گؤرونن قدیر درجهسی -۲۶٬۸ 'دیر. آیین دؤردون مرحلهلرینده پارلاقلیغی بوتؤو آی ائورسیندهکی (فاز-مرحله) پارلاقلیغینین یاریسی دئییل آنجاق اوندا بیریدیر. بونون سببی آی سطحینین موکممل بیر لامبئرت یانسیتیجیسی (بازتابنده لامبرت) دئییل. دولونآی (ماه کامل) ایکن موشاهیدهچینین آرخاسیندان گلن ایشیق سببیله اوْلدوغوندان پارلاق گؤرونن آی دیگر مرحلهلرده سطحه دوشن کؤلگهلر سببیله تانینمیش ایشیغین میقداری آزالار.
آی اوفوقه یاخینکن داها بؤیوک اولاراق گؤرونر. لاکین بۇ تامامیله، آی ایلوزیونو (وهم) اولاراق بیلینن، پسیخولوژی بیر تأثیردیر.
آی آشاغی آلبئدوسونا باخمایاراق سمادا اوْلدوقجا پارلاق بیر گؤی جیسمی اولاراق گؤرونر. آی گونش سیستمینده اوْلان ان پیس یانسیتیجیدیر (انعکاس دهنده) و اوزرینه دوشن ایشیغین یالنیز% ۷ ینی عکس ائتدیرر. بۇ نیسبت بیر پارچا کؤمورون عکس ائتدیرمه نیسبتی ایله آز قالا عئینیدیر.[۵۳]
ویزوال سیستملرده رنگ ثابتلیگی بیر نسنهنین (اوبیئکتین/شیین) رنگیله اطرافینداکیلارین رنگی آراسینداکی علاقهنی نیظاملار، بۇ سببدن ده نیسبیلیک قارانلیق اوْلان سمادا گونشین ایشیقلاندیردیغی آی پارلاق بیر اوبیئکت حساب ائدیلیر.
آیین گون ایچینده چاتدیغی ان یوکسک نوقطه دهایشیکلیک گؤسترر و گونش ایله عئینی سرحدلرده گزر. آیریجا دونیا اوزریندکی مؤوسومه (فصله) و آیین مرحلهلرینی گؤره دهایشر. قیش مؤوسومونده بوتؤو آیدان ان یوکسک نوقطهیه چاتیر. آیریجا ۱۸٬۶ ایللیک دوگون چئوریمینینده تأثیری واردیر. آی اوربیتینین یوکسهلن دوگون نوقطهسی یاز نوقطهسیندهایسه آی یوکسلیمی ۲۸ ° قدر یوکسهله بیلر. بونون نتیجه سینده ۲۸ درجه پارالئللره قدر آی تپه نوقطهسینه چیخار. تخمیناً دوققوز ایل قدر سوْنرا یوکسلر یالنیز ۱۸ ° قوزئی و گونئی پارالئللره چاتاجاق. آیچا ایستیقامتیده موشاهیده نوقطهسینین پارالئلینه باغلیدیر. ائکواتورا (خط استوا) یاخین یئرلرده بیر موشاهیدهچی آیی صندل کیمی گؤره بیلر.[۵۴]
گونش کیمی آیدا بعضی آتموسفریک تأثیرلره سبب اولا بیلر. بونلارین آراسیندا ۲۲ ° 'لیک هاله حلقهسی و اینجه بولودلار آراسیندان گؤرونن داها کیچیک کورونا (تاج) حلقهلری ساییلا بیلر.
موشاهیده و کشفلرین تاریخی
ایلک دوور موشاهیدهلر
م. اؤ ۵. -اینجی عصرده اوْلان بابیل موشاهیدهچیلرین آیین دؤنگولرینی (چرخهسینی) آراشدیردیغینی، هیندیستاندا بنزر تاپینتیلارین وارلیغینی، چینلی شی شئنین (Shi Shen) م. اؤ ۴. -اینجی عصرده آی و گونش توتولمالارینین (خسوف و کسوف) تاریخلرینی حسابلاما اوصولو توسعه ائتدیردیگینی بیلیریک.
م. اؤ ۴. اینجی عصرده آریستو؛ سهو ده اولسا اوزون بیر مۆدت چوخ تأثیرلی اوْلان کایینات شرحینده، آیین دؤرد تمل ایشچی (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) (عناصر اربعه) آراسینداکی سرحد بؤلگهده ایشتیراک ائتدیگینی قارشییا قویدو. دیگر طرفدن، سئلئکوس (Seleucus) و آریستارجوس (Aristarchus) (م. اؤ ۲. عصر) ایله بطلمیوس (Ptolemy) (م. س ۹۰–۱۶۸) ارسطو (Aristocu) آنلاییشی چورودن موشاهیده و حسابلامالار تقدیم ائتدیلر.
اورتا چاغ آوروپاسی اۆچون «گؤی علم» دن سؤز ائتمک چتیندیر و دؤورون معلوماتی موشاهیدهدن چوخ دینی اینانجلارین تأثیری آلتیندا ایدی. آیین تام بیر یومرو و سطحینین هامار اوْلدوغو دا بۇ اینانجلار آراسیندا ایدی.
تئلئسکوپون کشفی و علملرده یاشانان تخمیناً عئینیواختلی پارادیقما (پارادایم) دهایشیکلیگی، آی گؤزلمینده (موشاهیدهسینده) بیر دؤنوش نوقطهسی اوْلموشدور. گالیلیو گالیله (Galileo Galilei) ۱۶۰۹دا نوماییش ائتدیگی کیتابی سیدئروس نونسیوس (Sidereus Nuncius)؛ آی اوزوندکی داغلاری و کراتئرلری (چالالاری) گؤسترن ایلک تئلئسکوپیک شکیللردن بعضیلرینی ائحتیوا ائدیردی. آردیندان آیین تئلئسکوپیک خریطهلنمهسی باشلادی: ۱۷. -اینجی عصرین داوامیندا گیوواننی باتتیستا ریککیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi)؛ آیین سطح عونصورلرینی بۇ گون آدلاندیریرکن ایستیفاده ائدیلن سیستمین تمللرینی آتدیلار. ویلهئم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئنریشه (Johann Heinrich Mädler) مادلئرین کیتابلاری Mappa Selenographica (۱۸۳۴–۶) (۱۸۳۴–۶) و Der Mond (۱۸۳۷) (۱۸۳۷)؛ میندن چوخ داغ داخیل اولماق اوزره آیداکی سطح عونصورلرینی، یئر اوزوندکی جوغرافیا اۆچون مۆمکون اوْلان حسساسلیقلا تعیین ائتدی.
قاباقجیل کشفلر دوورو (۱۹۵۸–۱۹۸۰)
سویوق ساواش (جنگ سرد) ایله قایناقلانان شوروی بیرلیگی ایله آمریکا آراسینداکی کوسموس یاریشی (جنگ ستارگان)؛ آی اوزریندکی ماراغین گئتدیکجه آرتماسینا سبب اوْلدو. فیرلاتیجی قابیلیتلری ایجازه وئرن کیمی هم آلچاق اوچوش هم ده چارپما / ائنیش وظیفهلری اۆچون اینسانسیز سوندالار (کاوشگر بدون سرنشین)، کوسموسا گؤندریلدی. سووئت اتفاقینین لونا پروقرامی آی اوزونه اینسانسیز کوسموس واسیطهلری (فضاپیماهای بدون سرنشین) ایله چاتماغی باجاران ایلک پروقرام اوْلموشدور. جاذیبهنی یئییلیب آیین یانیندان کئچمهای باجارا بیلن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۱ کوسموس سونداسی اوْلموشدور. ۱۹۵۹-جو ایلده آی اوزونه دهیهن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۲، و آیین او بیری اوزونون فوتو شکیللرینی چکن ایلک پئیکده لونا ۳ اوْلموشدور. ۱۹۶۶-جی ایلده آی سطحینه موفقیتلی بیر یومشاق ائنیش ائدن ایلک کوسموس واسیطهسی لونا ۹ و آی اوربیتینه گیرن ایلک کوسموس واسیطهسی ده لونا ۱۰ اوْلموشدور.[۵] آی سطحیندن نومونهلر اوچ لونا اوچوشو (لونا ۱۶، لونا ۲۰، و لونا ۲۴) ایله آپوللو ۱۱ ' دن آپوللو ۱۷یه قدر (آپوللو ۱۳ خاریج) آپوللو وظیفهلری ایله دونیایا گتیریلمیشدیر.
آی سطحینه ۱۹۶۹-جو ایلده ایلک اینسانلارینین ائنمهسی، کوسموس یاریشینین زیروه نوقطهسینی مئیدانا گتیرمیشدیر.[۵۵] نئیل آرمسترونگ، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوموتانی اولاراق آیدا یئریین ایلک اینسان اوْلدو. آیدا نئیل آرمسترونق (Neil Armstrong)، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوماندیری اولاراق آیدا گئدن ایلک اینسان اوْلدو. آیدا ایلک آددیمینی ۲۱ یول ۱۹۶۹ تاریخینده ساعت ۰۲:۵۶ 'دا (UTC) آتدی. ۱۹۶۰-جی ایللرین باشیندا خوصوصیله سطحی اریمه کیمیاسی و آتموسفره یئنیدن داخیل مؤوضولاریندا اوْلدوغو کیمی اهمیتلی تئکنولوژی توسعهلار؛ آی سطحینه ائنیش و گئری دؤنوشو مۆمکون ائتمیشدیر.
آپوللو اوچوشلارینین هامیسیندا علمی اؤلچوم آلتلری، آی سطحینه یئرلشدیریلدی. اوزون داواملی آلسئپ (ALSEP) (اینگیلیسجه: Apollo lunar surface experiment package - آپوللو آی سطحی تجروبه پاکئتی) ایستانسیالاری آپوللو ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶، و ۱۷ ائنیش ساحهلرینه یئرلشدیریلدی. آپوللو ۱۱ اوچوشویلا ائاسئپ (EASEP) (اینگیلیسجه: Early Apollo Scientific Experiments Package- ائرکن آپوللو علمی تجروبه پاکئتی) آدی وئریلن مووققتی ایستانسیا یئرلشدیریلمیشدیر. آلسئپ ایستانسیالاریندا ایستیلیک آخیش سوندالاری، سیسمومترهلر، مانیئتومترهلر، و کوپ بوجاقلی رئترورئفلئکتؤرلر وار ایدی. بودجه پروبلئملری سببیله ۳۰ سپتامبر ۱۹۷۷-جی ایلده دونیایا معلومات اؤتورولمهسی کسیلمیشدیر.[۵۶][۵۷] آی لیزر مسافه اؤلچوم واسیطهلری پاسسیو اکیبمیینلر (تجهیزات غیرفعال) اوْلدوغو اۆچون هله ایستیفاده ائدیلمکدهدیر. دونیا اوزریندکی ایستانسیالاردا ایداره اوْلونان اؤلچمهلر نتیجه سینده بیر نئچه سانتیمترلیک حسساسلیقلا آی نووهسینین اؤلچولری تعیین اوْلونا.[۵۸]
۱۴ دسامبر ۱۹۷۲-جی ایلده آپوللو ۱۷ اوچوشونون بیر پارچاسی اولاراق آی اوزرینده گئدن اوگئنه سئرناندان (Eugene Cernan) بری باشقا بیر اینسان آی اوزرینده یورومهمیشدیر. ۲۰ یول ۱۹۶۹دا ایلک آی اوزرینه ائنیش اسناسیندا نئیل آرمسترونق طرفیندن فوتوشکیلی چکیلن آستروناوت بوزز آلدرین.
۱۹۶۰-جی ایللرین اورتاسیندان ۱۹۷۰-جی ایللرین اورتاسینا قدر آی اوزونه چاتان تخمیناً ۶۵ فرقلی اوچوش وظیفهسی ائدیلمیشدیر. بونلارین سوْنونجوسو، ۱۹۷۶-جی ایلدکی لونا ۲۴دور. بونلاری یالنیز ۱۸-ی ایدارهلی اولاراق آی سطحینه ائنمیش، دوققوزو گئرییه دؤنهرک آی داشی نومونهلری گتیرمیشدیر. داها سوْنرا ایسه سووئتلر بیرلیگی، وئنئرا و کوسموس ایستانسیالارینا ماراغینی چئویررکن آبش، مارس و سوْنراسی ایله ماراقلانماغا باشلادی.
یاخین دؤور، ۱۹۸۰ سوْنراسی
خوصوصیله ۱۹۹۰-جی ایللردن اعتبارن آیا ایستیقامتلی ماراق تکرار جانلاندی و لاییحهلر آرتدی.
۱۹۹۰-جی ایلده یاپونیا هیتئن (Hiten) کوسموس واسیطهسینی آی اوربیتینه اوتورداراق بونو باجاران اۆچونجو اؤلکه اوْلدو. کوسمیک هاگورمو (Hagormo) آدلی کیچیک بیر سوندا اوربیتده بوراخدی اما وئریجینین قضا ائتمهسی سببیله اوچوش وظیفهسیندن علمی اولاراق داها چوخ یارارلانیلامادی.
آبش پروژهلری
۱۹۹۴-جو ایلده کلئمئنتینئ (Clementine) اوچوش وظیفهسینی گؤندرن آبش تکرار آی ایله ماراقلانماغا باشلادی. بۇ وظیفه ایله بیرلیکده آیین ایلک قلوبال توپوگرافیک خریطهسی و آی سطحینین ایلک مولتیاسپئکترال ویزواللار الده ائدیلدی. بونو ۱۹۹۸-جی ایلدکی لونار پروسپئکتور (Lunar Prospector) اوچوش وظیفهسی ایزلهدی. لونار پروسپئکتور 'دا اوْلان نئیترون ایسپئکترومترهسی آی قوطبلریندن هیدروژئن نیسبتینین نیسبیلیک یوکسکلیگینی گؤستردی. بونون سببی اولاراق داواملی اولاراق کؤلگه آلتیندا قالان کراتئرلردکی رئگولیتین اوست بیر نئچه آشناسینی سو بوزو وار اولا بیلهجهای دوشونولدو.
۱۴ ژانویه ۲۰۰۴-جو ایلده آبش باشچیسی جورج دابئلیو. بوش (George W. Bush) ۲۰۲۰-جی ایلدن اعتبارن آیا اینسانلی اوچوشلارین ائدیلمهسینی نظرده توتان بیر پلان ائدیلمهسینی ایستهدی.[۵۹] ناسا-نین آی آختاریشلاری (Lunar Quest) دامی آلتیندا ییغدیغی، آی اوربیتینده (مثلاً، یون ۲۰۰۹دا آتیلان LRC, Lunar Reconnaissance Orbiter) و سطحینده (مثلاً، آیین داواملی قارانلیق گونئی قوطبونده سو بوزو وارلیغینی آختاریشی مقصد قویان LCROSS) موختلیف پروقراملاری واردیر.[۶۰] ناسا، آی قوطبلریندن بیرینده قالیجی بیر اساسی قورولوشونو دا پلانلاماقدادیر.[۶۱]
آوروپا پروژهلری
آوروپا کوسموس واسیطهسی سمارت ۱ (Smart ۱) ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۳-جو ایلده آتیلدی و ۱۵ نووامبر ۲۰۰۴-جو ایلده ۳ سپتامبر ۲۰۰۶-یا قدر آی اوربیتینده قالدی.
یاپونییا پروژهلری
Japan Aerospace Exploration Agency (یاپون کوسموس آراشدیرما آگئنتلیگی) ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۷ده High Definition کامئرا و ایکی کیچیک پئیک ایله تجهیز ائدیلمیش اوْلان سئلئنئ (SELENE) آدلی کوسموس واسیطهسینی آتدی. اوچوشون بیر ایل داوام ائتمهسی گؤزلنیلیر.[۶۲]
چین پروژهلری
چین خالق جومهوریتی آی آراشدیرمالاری اۆچون ایستکلی اوْلدوقلارینی Chang پروقرامینی باشلاداراق گؤستردی. ایلک کوسموس واسیطهسی Chang-۱ ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۰۷-جی ایلده آتیلدی.[۶۳]
هیندوستان پروژهلری
هیندوستان، فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده چاندرایان I (Chandrayaan I) و بونو ایزلهین ائدهجک اوْلان ۲۰۱۰ یا دا ۲۰۱۱-جی ایلده چاندرایان II (Chandrayaan II) ایله دهایشیک اینسانسیز اوچوش ائتمه نییهتیندهدیر. بۇ ایکینجی اوچوشدا روبوتیک بیر آی واسیطهسیده پلانلاشدیریلیر. هیندوستان عئینی زاماندا ۲۰۳۰-جی ایلده آیا اینسانلی بیر اوچوش ائتمک ایستهدیگینیده ایفاده ائتمیشدیر[۶۴]
روسیه پروژهلری
روسیه دا دوندورولموش اوْلان لونا-گلوب (Luna-Glob) لاییحهسینه تکرار باشلاماغی و ۲۰۱۲ 'ده آی سطحینه ائنیش ائتمهای دوشونمکدهدیر.[۶۵]
اوزل چالیشمالار
۱۳ سپتامبر ۲۰۰۷-جی ایلده اعلان Google Lunar X Prize (قوقئل آی X موکافاتی) خوصوصی سئکتور طرفیندن مالیهیه ائدیلن آی آراشدیرمالارینی آرتیرماغی مقصد قویماقدادیر. X موکافاتی وقفی، آی اوزرینه روبوتیک بیر آی واسیطهسی گؤندره اوْلان و دیگر بعضی معیارلارا اویغون گلهجک اوْلان هر هانسی بیر آداما ۲۰ میلیون دوللار تکلیف ائدیر.
آی اینن کوسموس آلتلری
اینسان درکی
آی بیر چوخ سوننت و ادبییات اثرینه مؤوضوع اوْلموش و سایسیز باشقالارینا دا ایلهام قایناغی اوْلموشدور. ویزوال سوننتلر، صحنه سوننتلری، شعر، یازین و موسیقی اۆچون بیر موتیو مئیدانا گتیرر. ایرلاندیادا Knowthدا اوْلان ۵٫۰۰۰ ایللیک قایا اوزرینده قازیلی اوْلان و آیی تصویر ائتدیگی دوشونولن اثر کشف ائدیلن ان کؤهنه اثردیر.[۶۶] غرب سیویلیزاسیاسیندا (تمدونونده) آی حاقّیندا علمی شرح گتیرن ایلک آدام یونان فیلوسوف آناخاگوراس اوْلموشدور. آناخاگوراس گونش و آیین نهنگ قلوبال قایالار اوْلدوغونو و آیین گونشین ایشیغینی عکس ائتدیردیگینی قارشییا قویموشدور. سما حاقیندا تانریتانیماز فیکیرلری حبس اوْلونماسینا و سورگونه گؤندریلمهسینه سبب اوْلموشدور.[۶۷]
ارسطونون کایینات تعریفینده آی دهایشن ائلئمئنتلر (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) ساحهسی ایله ائفیره اؤلومسوز اوْلدوزلاری آراسینداکی سرحدی مئیدانا گتیرر. بۇ آیری-سئچکیلیک عصرلر بویونجا فیزیکانین بیر پارچاسینی مئیدانا گتیرمیشدیر.[۶۷]
اورتا چاغا گلیندیگینده، تئلئسکوپون کشفیندن اول بیر چوخ آدام آیین بیر کوره اوْلدوغونو قبول ائتدی آنجاق «تامامیله هامار» اوْلدوغونا اینانیلیردی.[۶۸] ۱۶۰۹دا، گالیلئو گالیله (Galileo Galilei)، سیدئروس نانسیوس (iderus Nuncius) آدلی کیتابیندا آیین ایلک تئلئسکوپیک شکیللرینی نوماییش ائتدی و آی سطحینین هامار اولمادیغینی، داغلار و کراتئرلردن مئیدانا گلدیگینی یازدی. داها سوْنرا ۱۷. عصرده گیوواننی باتتیستا ریکسیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi) آیین بیر خریطهسینی چکهرک بیر چوخ کراتئره ایندیکی واختدا بیلینن آدلارینی وئردی.
خریطهلرده آی سطحینین قارانلیق حیسهلری ماریا (maria) یا دا دنیزلر و آچیق حیسهلری تئررا (errae) یا دا قیطعهلر اولاراق ایفاده ائدیلمیشدیر.
آی اوزرینده بیتکی اؤرتوگونون وارلیغی و حیات اولا بیلهجهای دوشونجهسی ۱۹. عصرین اوللرینه قدر اهمیتلی عالیملر طرفیندن بئله نظره آلینمیشدیر. پارلاق یوکسک بؤلگهلر ایله توند دنیزلر آراسینداکی کونتراست دهایشیک مدنیّتلر طرفینده آیداکی آدام، دووشان، بوففالو و بونون کیمی موختلیف مودئللمهلره گتیریب چیخارمیشدیر.
۱۸۳۵ده بؤیوک آی آلداتماجاسی بیر چوخ اینسانی آی اوزرینده ائگزوتیک حئیوانلارین یاشادیغینا ایناندیرمیشدیر.[۶۸] دئمک اولار کی عئینی زامانلاردا (۱۸۳۴–۱۸۳۶ آراسیندا ویلیهئلم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئینریجه مادلئر(Johann Heinrich Mädler) دؤرد جیلدلیک Mappa Selenographica'یی و ۱۸۳۷ده دئر موند (Der Mond) آدلی کیتابی یاییملاماقدایدی. بۇ اثرلر آی اوزرینده سو و آتموسفر اولمادیغینی ایفاده ائدیردی.
آیین او بیری اوزو ۱۹۵۹-جو ایلده لونا ۳ کوسموس سونداسی فیرلاتیلانا قدر بیلینمیردی. ۱۹۶۰-جی ایللرده لونار اوربیتئر پروقرامی طرفیندن خریطهسی چیخاریلمیشدیر.
حوقوقی دورومو
هر نه قدر ۱۹۵۹-جو ایلده لونا ۲ و بونو ایزلهین دیگر ائنیشلر بیر چوخ سووئتلر بیرلیگی بایراغی ایله آبش بایراغی آی اوزونه سیموولیک اولاراق دیکیلمیشسه ده ایندیکی واختدا آی سطجینده هئچ بیر خالق حاق اددیعا ائتمهمکدهدیر. روسیا و آبش آیی میلتلرآراسی سولار ایله عئینی ایستاتوسا قویان (res communis) خاریجی کوسموس موقاویلهسینین طرفلرینین. بۇ موقاویله عئینی زاماندا آیین یالنیز صولح مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائتمهسی امر ائدر و حربی اساسلار ایله کوتلوی قیرغین سیلاحلارینی قاداغان ائدر.[۶۹]
آی قایناقلارینین هر هانسی بیر اؤلکه طرفیندن تک باشینا ایستیفاده محدودلاشدیران ایکینجی بیر راضیلاشما اولاراق آی موقاویلهسی تکلیف اما کوسموس سفرینه چیخا بیلن اؤلکهلردن هئچ بیری بۇ موقاویلنی ایمضالامامیشتیر. موختلیف کسلر آی اوزرینده تامامیله یا دا قیسمن حاق ایدیعا ائتسه ده بونلار نظره آلینمامیشدیر.[۷۰]
قایناقلار
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ ۱٫۹ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ (1 January 1997) «Topography of the Moon from the Clementine lidar». Journal of Geophysical Research 102 (E1). DOI:10.1029/96JE02940.
- ↑ Terry 2013, p. 226.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ ۵٫۶ Moon. World Book Online Reference Center, ناسا (۲۰۰۴). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-04-17. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ http://adsabs.harvard.edu/abs/1973Ap&SS..23..459A. Retrieved ۲۰۰۷-۰۴-۱۲. Unknown parameter
|سون=ignored (help); Unknown parameter
|jurnal=ignored (help); Unknown parameter
|səhifələr=ignored (help); Unknown parameter
|جیلد=ignored (help); Unknown parameter
|birinci=ignored (help); Unknown parameter
|tarix=ignored (help); Unknown parameter
|باشلیق=ignored (help); Cite magazine requires
|magazine=(help); Check date values in:
|accessdate=(help); Missing or empty
|title=(help)CS1 maint: discouraged parameter (link)
- ↑ Does the Moon rotate?
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ یازار (۲۰۰۰-۰۸-۳۱). (۲۰۰۰-۰۸-۳۱). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ Lunar Orbiter: Impact Basin Geology. Lunar and Planetary Institute (۲۰۰۰-۱۰-۰۳). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Majestic Mountains. Solar System Exploration. NASA (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-09-17. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ The Moon's Dark, Icy Poles. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۳-۰۶-۰۴). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Impact cratering: A geologic process. Oxford Univ. Press.
- ↑ The biggest hole in the Solar System. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۱۹۹۸-۰۷-۱۷). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ (۱۹۹۱) Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon. New York: Cambridge University Press, ۷۳۶.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Lunar Polar Composites. Lunar and Planetary Institute. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Eureka! Ice found at lunar poles. Lunar Prospector (NASA) (۲۰۰۱-۰۸-۳۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2006-12-09. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Ice on the Moon. The Space Review (۲۰۰۶-۱۱-۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Doppler Gravity Experiment Results. Lunar Prospector (NASA) (۲۰۰۱-۰۸-۳۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-08-06. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Magnetometer/ Electron Reflectometer Results. Lunar Prospector(ناسا) (۲۰۰۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-05-27. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Impact Upon Lunar Atmosphere (۲۰۰۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-10-13. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۹(ایلک:Ruth)سون=Globus.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Surface temperatures[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ Empty citation (help)
- ↑ Recent Gas Escape from the Moon. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۶-۱۱-۰۸). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ The Oldest Moon Rocks. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۴-۰۴-۲۱). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Inconstant Moon.
- ↑ The Smell of Moondust[دائمی اولو باغلانتیلی] ناسا
- ↑ ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ Apollo Laser Ranging Experiments Yield Results. NASA (۲۰۰۵-۰۷-۱۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-03-09. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۵-۳۰.
- ↑ Ocean Tides and the Earth's Rotation. IERS Special Bureau for Tides (۲۰۰۱-۰۵-۱۵). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-03-27. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ No, it's not our "second" moon!!!. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-01-19. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..160....1M. Unknown parameter
|ایلک=ignored (help); Unknown parameter
|جیلد=ignored (help); Unknown parameter
|صفحهلر=ignored (help); Unknown parameter
|درگی=ignored (help); Unknown parameter
|یوخلاما تاریخی=ignored (help); Unknown parameter
|یاردیمجی یازارلار=ignored (help); Unknown parameter
|سون=ignored (help); Unknown parameter
|باشلیق=ignored (help); Unknown parameter
|تاریخ=ignored (help); Cite magazine requires
|magazine=(help); Missing or empty
|title=(help)
- ↑ ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ Eclipse 99, Frequently Asked Questions. NASA (۲۰۰۶-۰۵-۰۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-02-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Saros Cycle. NASA. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-05-24. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Solar Eclipses for Beginners. MrEclipse (۲۰۰۰). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Total Lunar Occultations. Royal Astronomical Society of New Zealand. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ NASA Eclipse Home Page. NASA (۲۰۰۷). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-03-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Exploration: The Moon. NASA (۱۹۹۷-۱۱-۲۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-01-26. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۸.
- ↑ Is the Moon seen as a crescent (and not a "boat") all over the world?. Curious About Astronomy (۲۰۰۲-۱۰-۱۸). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ "'Giant leap' opens world of possibility". Unknown parameter
|سون=ignored (help); Unknown parameter
|erişimtarihi=ignored (
|access-date=suggested) (help); Unknown parameter
|ایلک=ignored (help); Unknown parameter
|tarih=ignored (
|date=suggested) (help); Unknown parameter
|yayımcı=ignored (
|publisher=suggested) (help)[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ یازار (۱۹۷۷-۰۹-۰۱). (اینگیلیسجه) NASA news release 77-47 page ۲۴۲ (۱۹۷۷-۰۹-۰۱). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۸-۲۹.
- ↑ یازار (۱۹۷۷). (اینگیلیسجه) Turns A Deaf Ear To The Moon. Charles Radley, John Deans, Simon Harvey, Paul Burt, Michael Haxell, Roy Adams, N Spooner and Wayne Brieske (۱۹۷۷). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۸-۲۹.
- ↑ Empty citation (help)
- ↑ یازار (۲۰۰۴-۱۲-۱۴). (۲۰۰۴-۱۲-۱۴). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ یازار. . یوخلانیلیب ۲۰۱۰-۲۱-۱۲.
- ↑ یازار (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). (اینگیلیسجه) NASA Unveils Global Exploration Strategy and Lunar Architecture (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Japan Embarks on the Largest Moon Mission Since Apollo
- ↑ “嫦娥一号”发射时间确定 但未到公布时机. XINHUA Online (۷ Temmuz 2007). یوْخلانیلیب۱۲ Temmuz ۲۰۰۷.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ Kalam visualises establishing space industry. The Hindu (۲۰۰۶-۰۹-۲۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-06-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۸.
- ↑ Russia Plans Ambitious Robotic Lunar Mission. Aviation Week (۲۰۰۶-۰۶-۰۴). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos. Space Today Online (۲۰۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ Anaxagoras of Clazomenae. University of St Andrews (Şubat ۱۹۹۹). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ The Moon. Galileo Project (۱۹۹۵). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ International Space Law. United Nations Office for Outer Space Affairs (۲۰۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ↑ theregister.co.uk[دائمی اولو باغلانتیلی] "NASA crushes lunar real estate industry"
- CS1 errors: unsupported parameter
- CS1 errors: missing periodical
- CS1 errors: dates
- CS1 errors: missing title
- CS1 errors: bare URL
- CS1 maint: discouraged parameter
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from August 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- CS1 errors: empty citation
- سئچیلمیش مقاله
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- BNE شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NDL شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NKC شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- FAST شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- NARA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- SUDOC شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقالهلر
- ویدئو کلیپلری اولان مقالهلر
- Astronomical objects known since antiquity
- آی
- Moons
- Planetary-mass satellites
- Planetary satellite systems


text:
تایلند
دؤولت رمزلریدَییشدیر
تایلند کراللیغینین دؤولت رمزلری: تایلند بایراغی، تایلند گئربی و تایلند هیمنیدیر.
اهالیسیدَییشدیر
تایلند چوْخ میللتلی اؤلکه اوْلوب اهالیسینین یاریدان چوْخونو تای خالقلاری تشکیل ائدیر. تایلند اراضیسینده بیرده لاولار، چینلیلر، ویئتناملیلار، خمرلر و باشقا خالقلار دا یاشاییر. اؤلکهده تای دیلی رسمی دیل کیمی قبول ائدیلمیشدیر. ۲۰۰۹ – جو ایلین آوریل آیینین اوّلینه اوْلان رسمی تخمینلره اساساً تایلندین ۶۶٬۸ میلیون نفر اهالیسی وار.[۱]
تاریخیدَییشدیر
تایلند اراضیسینده ایلک دؤولتلر ۱-جی – ۲-جی عصرلرده یارانماغا باشلامیشدیر. تایلرین اۆستونلوک تشکیل ائتدیی ایلک بؤیوک دؤولت ۱۲-جی عصرین سوْنو-۱۳-جو عصرین اوّللرینده یاراندی و سوکوتای دؤولتی آدلاندی. ۱۳-جو عصرین اوْرتالاریندان سوْنرا تایلند اراضیسینده سیام دؤولتی یاراندی. اؤلکه تایلند آدینی یالنیز ۱۹۳۲-جی ایلده باش وئرمیش دؤولت چئوریلیشیندن سوْنرا آلدی.[۲]
مدنیتیدَییشدیر
تایلند اینکیشاف ائتمیش آقرار – صنایع اؤلکهسیدیر. زنگین طبیعی سروتلره مالیکدیر. لاکین ایقتیصادی اینکیشافی خاریجی کاپیتالدان، اؤزلله ده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و ژاپون دان وابستهدیر. اؤلکهیه ائدیلن ایقتیصادی موداخیله ایستر – ایستمز اوْنون مدنیتی، موعاریفی و اینجه صنعتینه ده ائتکی گؤستریر.
موعاریفدَییشدیر
تایلنددا تعلیم ادبی تای دیلینده آپاریلیر. اساس تحصیل ۷ ایللیک اوْلوب بۆتون اهالی اۆچون مجبوریدیر. تایلندا اهالینین سوسیال دۇرومینی یاخشیلاشدیرماق آماچله ۴ – ۷ یاشلی اۇشاقلارین تربییهسی ایله مشغول اوْلان مکتبقدر تربییه موسّسهلری ده مؤوجوددور. اوْرتا تحصیلین مۆدّتی ۵ ایل، تکنیکی – پئشه تحصیلینین مۆدّتی ایسه ۱ – ۳ ایلدیر. بانقکوکدا ۵ بیلیم یوردو، میلّی کیتابخانا، میلّی موزه یی فعالیّت گؤستریر.
مطبوعاتدَییشدیر
تایلنددا چوْخسایلی گۆندهلیک قزئتلر نشر ائدیلیر. قزئتلر تای دیلینده چیخیر. «دئیلی نیوس»، «تای رات»، «سیام رات» و س. گۆندهلیک چیخان قزئتلر واردیر. تای دیلیندن باشقا اینگیلیس دیلینده ده «بانکوک پوست»، «نئیشن رئویو» کیمی قزئتلر نشر ائدیلیر. چین اهالیسی چوْخ اوْلدوغوندان چین دیلینده ده قزئتلر چیخیر، مثلاً، «سینسیان ژیباو» و س. ۱۹۳۰-جو ایلده تایلند میلّی رادیو وئرلیشلری ایستانسیاسی، ۱۹۵۵-جی ایلدن ایسه تایلند میلّی تئلئویزیاسی فعالیّت گؤستریر. تایلند خبرلر آگئنتلییی ایسه ۱۹۷۷-جی ایلده یارادیلمیشدیر.
ادبیاتدَییشدیر
تایلندین ایلک ادبی عابیدهلری سالنامه کاراکتری داش کیتابهلردیر. بۇ داش کیتابهلر ۱۳-جو عصرین سوْنو- ۱۴-جو عصرین اوّللرینه عاییددیر. «راما کام هنگین ایستلاسی» ان قدیم اپیقرافیک عابیدهدیر. قدیم تایلند ادبیاتینا هیند ادبیاتی گۆجلو ائتکی ائتمیشدیر. کلاسیک شعرلر اساساً دینی – مدهییه کاراکتری داشیییردی. اپیک پوئمالار و لیریکا ۱۵-جی – ۱۶-جی عصرلردن اینکیشاف ائتمهیه باشلامیشدی. «بؤیوک حیات»، «یونانلارین مغلوبیتی»، «پارلو» و س. اثرلر همین دؤورون محصوللاریدیر. ۱۸-جی عصرین مشهور لیریک شاعیرلریندن سیپارت، ماهاراتچاکرو، تامماتیبئتی گؤسترمک اوْلار. همین دؤورون ادبی یارادیجیلیغیندا «چرچیوهلی پووستلر» دئییلن ژانرلار مؤهوم یئر تۇتوردو. بۇ «چرچیوهلی پووئستلر» مۆختلیف مضمونلو حکایهلردن عبارت ایدی. دونیوی کۇنولارا ماراق ۱۸-جی عصرین سوْنوندان آرتماغا باشلادی، نشر ایشی اینکیشاف ائتدی. چاوپراییا پراکلانقین «راچاتیرات» تاریخی رومانی دا همین دؤورون ادبی نومونهسی ایدی. سونتون پونون «کون چانق و کون پئن»، «پرا آپایمانی»، کرال ۲-جی رامانین «سناو» پوئمالاری، پرا ماهامونترینین «شاهزاده لاندای» ساتیریک شعرلری ۱۹-جو عصر تایلند ادبیاتینین ان یۆکسک سوییهلی نومونهلریدیر. تایلندا رئالیست ادبیاتی ۲۰-جی عصرین ۳۰-جو ایللریندن اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. سیبوراپا، لاو کامهوم، آچین پانچاپان، سنی ساوواپونق، مانات تیانرایونق، ایتسارا آمانتانون رئالیزمین گؤرکملی نمایندهلری ایدی. قادین یازیچی تامایانتی سوسیال کۇنودا رومان و حکایهلر یازان مؤلف کیمی شؤهرت قازانمیشدیر
موسیقیدَییشدیر
تایلنددا قدیم زامانلاردان دینی و باشقا مراسیملر، کند بایراملاری موسیقی ایله موشایعت ائدیلمیشدیر. موسیقی اثرلری اساساً ساده ریتملی اوْلوب آیتی تئمپله ایفا اوْلونور.
دینی دۇرومدَییشدیر
تایلندا بوددیستلر اؤلکه اهالیسینین ۹۶ فایزینی تشکیل ائدیرلر. بیرمادا اوْلدوغو کیمی بۇرادا دا بوددیزم اؤزونون تخئراواد فورماسیندا اینکیشاف ادیب. بورا سیام، خمر، مون، لاو، کارئن، داغ خمرلرینین بیر قروپو، و دیگر اتنیک قروپلار داخیلدیر. بوددیزیمین شیمال مکتبی اوْلان ماخایانایا تایلنددا یاشایان چینلیلر، ویتناملیلار و بعضی لاولار عبادت ائدیر. اهالینین ۴ فایزی موسلمانلاردیر (مالایلار، تیاملار، بنقلادش و پاکیستاندان گلنلر)، اساساً سوننو-شافیی مذهبلیدیرلر. آز سایدا سوننو-حنفیلر و شیعهلر واردیر. چینللیرین بیر حیصّه سی کونفوسیانلیق و داوسیزمه اعتیقاد ائدیر. تایلندین اهالیسینین کیچیک بیر حیصّه سی کریستیاندیر. کریستیان میسیونرلری بورا ۱۶-جی عصردن چالیشسالار دا هئچ بیر اۇغور قازانا بیلمهایبلر. اهالینین ۰٬۵ فایزینی تشکیل ائدن کریستیانلار اساساً بانکوک دا و اؤلکهنین شیمال حیصّه سینده مسکونلاشیبلار. کاتولیکلره(۱۶۵ مین نفر) تایلنددا یاشایان ویئتناملیلار، و ده آورواسیلی متیسلر آراسیندا راست گلمک اوْلار. پروتستانلار ۳۰ مین نفردیرلر. بۇنونلا یاناشی باپتیستلر، یئددینجی گۆنون آدونتیستلری، لوترانلار و دیگر طریقتلره منسوب کریستیانلار دا واردیر. مرکزی رایونلاردا اساساً هیندوستاندان گلن هیندویستلر (۴ مین نفر)، بانکوکدا ایسه آز سایدا سیقخلر یاشاییر. تایلندین بعضی داغ قبیلهلری قدیمی کولتلارا عبادت ائدیرلر. تایلندین ۱۴ مین نفر اهالیسی هئچ بیر دینه اعتیقاد اتمیر.
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
منابعدَییشدیر
- ↑ Thailand, The World Factbook.
- ↑ Draper, John (2016). «The Thai Lao Question: The Reappearance of Thailand’s Ethnic Lao Community and Related Policy Questions». Asian Ethnicity. DOI:10.1080/14631369.2016.1258300.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ International Convention on the Elimination of All Forms of Racial Discrimination; Reports submitted by States parties under article 9 of the Convention: Thailand (PDF) (in English with appended Thai government translation). United Nations Committee on the Elimination of Racial Discrimination. 28 July 2011. Archived from the original (PDF) on 2016-10-09. Retrieved 8 October 2016. Unknown parameter
|dead-url=ignored (
|url-status=suggested) (help); CS1 maint: discouraged parameter (link) CS1 maint: unrecognized language (link)
- ↑ David Levinson (1998), Ethnic Groups Worldwide: A Ready Reference Handbook, Oryx Pres, p. 287, ISBN 1-57356-019-7
- ↑ خطای لوآ در ماژول:Citation/CS1/Date_validation در خط 354: attempt to compare nil with number.
- ↑ Barbara A. West (2009), Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania, Facts on File, p. 794, ISBN 1-4381-1913-5
- ↑ Thailand's new provisional constitution (22 July 2014). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-12-29. یوْخلانیلیب14 December 2014.
- ↑ World Population Prospects: The 2015 Revision, Key Findings and Advance Tables. United Nations Department of Economic and Social Affairs/Population Division. یوْخلانیلیب10 January 2016.
- ↑ شابلون:Th icon National Statistics Office, "100th anniversary of population censuses in Thailand: Population and housing census 2010: 11th census of Thailand" Archived 2012-07-12 at the Wayback Machine.. popcensus.nso.go.th.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ ۱۰٫۳ Thailand. اولوسلارآراسی پول صندوقو. یوْخلانیلیب16 April 2016.
- ↑ Gini Index. World Bank. یوْخلانیلیب2 June 2015.
- ↑ 2015 Human Development Report. United Nations Development Programme (2015). یوْخلانیلیب15 December 2015.


text:
پولا-پولا(اویون)
پۇلا-پۇلا - آذربایجاندا اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا گئنیش یاییلمیش قدیم اویونلاردان بیری.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
اویوندا بیر نئچه نفر اویونچو ایشتیراک ائدیر. هامار قومون اوستونده دایره اوزره "پۇلا"("مته") آدلانان چوخورلار قازیلیر. هر پۇلایا 7 عدد نوخود سالینیر. اویونچولار نوخودو جوت-جوت پۇلایا سالارکن دئییرلر:
تای جوتون (بیرینجی جوت)،
تایلار جوتون (ایکینجی جوت)،
آلاجا متک (اوچونجو جوت)،
دالینجا کؤتک (بیر تک).
اویونچولاردان بیری پایینا دوشن پۇلالاردان بیرینین نوخودلارینی ساعات عقربی ایستیقامتینده قونشو پۇلالارا بیر-بیر سالیر. نؤوبه ایله ایکینجی و اوچونجو اویونچو دا بونو تکرار ائدیر. کیمین آخیرینجی نوخودو تک سایدا (1، 3، 5) اولان نوخودلارین اوستونه دوشرسه او، اویونو اودور. اویون بئلجه داوام ائدیر.


text:
دیوید کامرون
دیوید کامرون (اینگیلیسجه. David William Donald Cameron، دوغوم گونو. 1966 اوکتوبر آیی نین 9جو گونو، لندن) اینگیلیسلی سیاستچی، مۆحافیظه کار حزبینین رئیسی، و 2010جو ایلدن بریتانیا شاهلیق بیرلیگی نین 75جی باش وزیری دیر.
یاشاییشی[دَییشدیر]
اوشاقلیق و اؤیرتیمی. سیاشی چالیشمالارینین باشلانغیجی[دَییشدیر]
کامرون آریستوکراتیک عاییلهدن اوْلان بروکر عاییلهسینده آنادان اولوب. عاییلهلری اؤز کؤکونو اینگیلیس کرالی 4جو ویلهلم و اونون رفیقهسی دوروتی جورداندان گؤتورور. ایتون کالجی و 1988-جی ایلده آکسفورد بیلیم یوردو قورتاریب. اورادا سیاست، فلسفه و ایقتیصاد اؤیرنیب. آکسفورددا لندنین ایندیکی مری، باباسی تورک اوْلان بوریس جونسونلا یاخیندان تانیش اولوب.
بیلیمیوردو قورتاراندان سونرا 1988-1993-جو ایللرده کانسرواتیو حزبینین تدقیقات شعبهسینده چالیشمایا باشلاییر. همده او واختکی باش وزیر جان میجرین چیخیشلارینی حاضیرلاییر و اقتصادی مسئلهلرله مشغول اولور.
1993-جو ایلده کئمئرون خاریجی ایشلر نازیرلیگینده چالیشیر. 1997-جی ایلده ایستاففورد دایرهسیندن مجلیس سئچکیلرینده ایشتیراک ائتسه ده مغلوب اولور.
2001-جی ایلده اویتنی دایرهسیندن (okسفوردشیر)مجلیس سئچکیلرینده ایشتیراک ائدهرک ایجمالار پالاتاسینین دئپوتاتی سئچیلیر و پارلانمئنتده سوسیال ایشلر کومیتهسینده فالیت گؤستریر. 2003-جو ایلده موهافیزکارلار پارتیاسی کؤلگه کابینئتینین عضوو اولور و پارتیا لیدئرینین مواوینی سئچیلیر. 2005-جی ایلده اونون پارتیاسی لیدر Maیکل قوواردین رهبرلیگی ایلهمجلیس سئچکیلرینی اودوزور و او ایستئفایا گئدیر. دئوید کئمئرون لیدر سئچکیلرینین اوچونجو توروندا قالیب گلیر. دئوید کئمئرونون و پارتیانین آپاردیغی فالیت نتیجهسینده اؤتن دؤورده موهافیزکارلار پارتیاسینین رئیتینقی آرتماغا باشلاییر.
2010-جو ایلینمجلیس سئچکیلری ارفهسینده او ایلک دؤورده بؤیوک بریتانیا لیبئرال دئموکراتلارینین لیدئری نیک کلئققه اودوزور، آنجاق سونرا اونو ری سورغولاریندا اوستلییر.
باش وزیرلیک[دَییشدیر]
6 Maی 2010-جو ایلده موهافیزکارلار پارتیاسیمجلیس سئچکیلرینده 307 مانداتلا قلبه چالسا دا، جوخلوق الده ائده بیلمر. 11 Maی 2010-جی ایلده لئیبوریست باش ناظر قوردون براون ایستئفایا گئدیر . همین گون کرالیچا II الیزابت قالیب گلمیش پارتیانین لیدئری کیمی د.کئمئرونا حکومتی تشکیل ائتمیی تاپشیریر. او سون 200 ایل تاریخینده ان گنج باش ناظر اولور. کئمئرونون پارتیاسیمجلیسده چوخلوق الده ائتمدیگینه گؤره 57 مانداتا مالیک اوْلان لیبئرال دئموکراتلارلا کوالیسیا قورماق قرارینا گلیر..
12 مaی 2010-جی ایلده بؤیوک بریتانیادا 1945-جی ایلدن بری ایلک دفعه کوالیسیا حکومتی قورماق مجبوریتینده قالیرلار؛ بؤیوک بریتانیا لیبئرال دئموکراتلارینین لیدئری نیک کلئقق باش ناظرین مواوینی پوستونا تعیین اولونور.
کامرونون ائتلاف دؤلتی[دَییشدیر]
6 مارس 2010-جو ایلمجلیس سئچکیسینین قالیبی، ایجمالار پالاتاسیندا 306 یئره مالیک موهافیزکارلار سئچکیده 57 ماندات قازانمیش لیبئرال دئموکراتلارین دانیشیقلاری مایین 12-ده گئجه باشا چاتیر و کوالیسیا حکومتینین هئیتی رسمن اعلان اولونور.
کوالیسیا کابینئتینین ترکیبینه موهافیزکارلار پارتیاسینین 18 نمایندهسی داخیل ائدیلیب. موهافیزکارلار خاریجی ایشلر، امک و پئنسیالار، مۆدافیعه، عدلیه، نقلیات، تحصیل، سهیه، مدنیت، اولیمپیا اویونلاری، کیو و ایدمان، بئینلخالق اینکیشاف، شیمالی ایرلاندیا، یئرلی ایدارئتمه و ایجما ناظرلری، همچینین باش پروکورور وظیفهسینی اؤزلرینه گؤتوروبلر. خاریجی ایشلر ناظری پوستونا موهافیزکارلارین کئچمیش لیدئری اویلیام هئیق گتیریلیب.
خزینهدارلیق کانسلئری (مالیه ناظری) وظیفهسی موهافیزکار جورج اوسبورن تعیین ائدیلیر. اونون بیرینجی مواوینی، خزیندارلیغین باش کاتیبی وظیفهسینه لیبئرال-دئموکرات دئوید لووس تعیین اولونور.
لیبئرال-دئموکراتلار حکومتده 5 یئر آلیبلار. کلئقق و لووسدان علاوه، بونلار پارتیانین وئتئرانی، بیزنئس، ایننوواسیالار و پئشکار تحصیل ناظری وینس کئیبل، انرژی و ایقلیم مسئلهلری ناظری کریس هیون، و شوتلاندیا مسئلهلری ناظری دئننی آلئکساندئردیر.
حکومتده 4 قادین ناظر وار. داخیلی ایشلر ناظری پوستونا تئرئزا مئی تعیین اولونور. او، همچینین قادین و برابرلیک مسئلهلری ناظری پوستوندادیر. اطراف موهیت ناظری وظیفهسینی کئرولاین ایسپئلمان، اوئلس مسئلهلری ناظری وظیفهسینی ایسه شئریل گیللان ایجرا ائدیر.
حکومتده اتنیک آزلیقلارین یئگانه نمایندهسی اوْلان پاکیستان منشألی بارونئسسا سائدا وارسیدیر. موهافیزکارلار پارتیاسینین همسدری اوْلان 39 یاشلی وارسی دؤولت (پورتفئلسیز) ناظردیر. وارسی بریتانیا حکومتینده یئر آلان ایلک موسلمان قادین اولوب.
حکومتین ان گنج ناظری 37 یاشلی دئننی آلئکساندردیر، ان یاشلی ایسه 69 یاشلی عدلیه ناظری کئننئت کلارکدیر.
کوالیسیون حکومت اساس دقتی اقتصادی پروبلئملرین هللینه یؤنلدهجک. یئنی خاریجی ایشلر ناظری اویلیام هئیق ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا دئییب کی، بؤیوک بریتانیا آوروزونایا داخیل اولماق فیکرینده دئییل و آوروپا بیرلیگینه علاوه سلاهیتلر وئریلمهسینین علیهینهدیر.
کلئق سئچکیقاباغی چیخیشلاریندا بریتانیانین آورومکانا گیرمهسینین واجیب اولدوغونو بیلدیرسه ده، حکومتده یئر آلدیقدان سونرا هلهلیک بۇ فیکریندن داشینیب.
باش ناظر دئوید کئمئرونون یئنی حکومتی آرتیق بیان ائتمیشدیر کی، بۇ ایل بودجه خرجلرینی 6 میلیارد فونت (9 میلیارد دوللار) آزالتماق نیتیندهدیر. کابینئتین سیاستینه گؤره هئچ بیر ساحه، او جملهدن 2012-جی ایلین اولیمپیا اویونلارینین بودجهسی ایختیسارلاردان سیغورتالانماییب.
حکومت ایلک ایجلاسیندا شخصیت وسیقهلری وئریلمهسیندن ایمتینا ائدیلمهسی، لوندونون هیتروو هاوا لیمانیندا اوچونجو اوچوش-ائنمه زولاغینین تیکینتیسینین تخیره سالینماسی و نؤوبتی بئش ایلده بؤیوک بریتانیانین یوروویژنا گیرمه سینی قرارا آلیب.
عاییله سی[دَییشدیر]
خانیمی 1971جی ایلده دوغولموش سامانتا شفیلد ائولنیبدیر. ایکی اوشاقلاری وار. دیوید کامرون جوت تَکَر (دوچرخه) سورمگی سئویر.


text:
۲۸ دسامبر
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۶۱۲ - قالیله نِپتون سیارهسینی کشف ائدیب، لاکین اوْنون اۇلدوز اوْلدوغونو ظن ائدیب.
- ۱۳۰۸ - هانازوْنونون باشچیلیغی آلتیندا ژاپون ایمپیراطورلوغو قۇرولوب.
- ۱۸۳۶ - ایسپانیا مکزیکین مۆستقیللیگینی تانیيیب.
- ۱۸۴۶ - آيوْوا آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۲۹-جۇ اوستانی اوْلوب.
- ۱۹۰۸ - سیسیلده زلزله ۷۸۰۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب.
- ۱۹۱۷ - بریتانيادا قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلیب.
- ۱۹۴۲ - ژاپون حربی هاوا قۆووهلری کلکوتتهنی بوْمباردمان ائدیب
- ۱۹۶۰ - تۆرک يازیچی رشاد نۇری گۆنتهکینین اؤلوموندن ۴ ایل سوْنرا اوْنون "سوْن سێغیناجاق" روْمانی تاپیلیب.
- ۱۹۶۸ - ایسرائیل خۆصوصی تعییناتلیلاری بيروت فرودگاهیندا ۱۴ مۆلکی طیارهنی محو ائدیب.
- ۱۹۹۱ - تۆرکيهده ایلک کۆرد دیللی قزئت "روْژنامئ" نشره باشلايیب.
- ۱۹۹۷ - آنکارا متروْسو ایستیفادهيه وئریلیب.
- ۱۹۹۹ - صفرموراد نيازوْو (تۆرکمنباشی) اؤزونو عؤمورلوک جومهورباشقانی اعلان ائدیب.
- ۲۰۰۷ - نپال دموْکراتیک فدرال جومهوریسینه چئوریلیب.


text:
آیدینلانما چاغی
آیدینلانما چاغی یا معاریفچیلیک دؤورو آدلانان تاریخی دؤور، آیدینلانما فلسفهسینین ۱۸-جی عصرده دوغولوب منیمسمهیه باشلادیغی دؤوردور. غرب جمعیتینده ۱۷-جی و ۱۸-جو عصرلرده اینکیشاف ائدن، راسیونال دۆشونجه کؤهنه، قدیمی، دَییشمز قبول ائدیلن فرضیهلردن، اؤن موحاکیمهلردن و ایدولوژیلاردان اوْنو سربست بوراخماغی و یئنی معلوماتا قارشی قبول اتدیرمیی هدفلین ایدولوژی اینکیشافی ایحاطه ائدن دؤورو کاراکتریزه ائدیر. آوروپا قارانلیق چاغ دؤورونده دینه ضد اوْلدوغو ایله علم و دوشونمیی قاداغان ائتمیش دی. آنجاق اوْ زامانلاردا دیلدن دیله ائدیلن ترجومهلرله بیر مدنیت قۇرموش اوْلان اندولوسه (ایسپانیا) کئچیریلن یوروشلرله اوْرانین خالقینین فیراوان حیاتی قارشیسیندا حئیران اوْلموشدولار. عربجه اثرلری اؤزلله ده ابن روشد کیمی عالیملرین اثرلرینی لاتین دیلینه چئویریب معاریفچیلیک دؤورونه یئر حاظیرلامیشلار.


text:
تۆرکیأنینگ بسکتبالچی قیزلاری روسیادا
تۆرک بسکتبالچی قیزلار گراندپریکسینگ فینالینا قاتناشماق ایسلهیأر
تۆرکیأنینگ زنانالار میللی بسکتبال تۇپاری یاریشینی روسیادا دۇوام اتدیریأر.
بسکتبالچی قیزلار بۆتیندۆنیأ گراندپریکس یاریشلارینینگ ۳-نجی و سۇنگقی اتابیندا آلمانیا (گِرمانیا)، روسیا و ایتالیا بیلن بأسلهشِر.
اؤز گروهیندا ۱۳ بال بیلن ۲-نجی یرده دوریان تۆرک بسکتبال تۇپارینینگ هِدِپی ۴ تۇپارینگ آراسینا گیریپ ژاپندا گچیریلجک گراندپریکس یاریشلارینینگ فینالیندا اۇیناماق...
دِگیشلی حابارلار
بنکسی نینگ بیر اثری 18.5 میلیون پوندا ساتیلدی
مارماریس دا فونیکس تاریحی شهرینده قازوو آغتاریش ایشلری باشلادیلار
بو قازوو آغتاریش ایشی پنسیلوانیا بیلیم یوردونینگ عالیملاریندان دکتر آصیل یامان ینگ یوُلباشچیلیغیندا باشلادیلار
قاراحان دپه ده نئولیتیک دؤورۆنه دگیشلی تاریحی اثرلر تاپیلدی
قاراحان دپه ده 3 ییلدان بأری قازوو آغتاریش ایشی دوُوام ادیأر


text:
حامیلهلیک
حامیلهلیک و یا بؤیلولوق ، اۇشاقلار اۆچون بالالیق، قادین لاردا و خۆصوصاً دیشی جینسلی مملی حئیوانلاردا قاریندا یئرلَشن بیر اوْرقاندیر. لاتین دیلینده اوْنا اۇتئروس دئیلیر. قادینلاردا اوْ، تخمیناً آرمۇد فوْرماسیندا و بؤیوکلویۆنده اوْلور اۇشاقلیق آدلانیر. اوْنون دیواری خۆصوصی بیر نؤو ازلدن تشکیل اوْلونموشدور. ایچریسینده بوْشلوق واردیر کی، بۇنا اۇشاقلیق یا بالالیق بوْشلوغو دئیلیر. بۇ بوْشلوق (عئینیله آغیز کیمی) سئلیکلی قیشا ایله اؤرتولو اوْلور. اۇشاقلیغین یا بالالیغین یان طرفلریندن قلم قالینلیغیندا بیر جۆت بوْرولار چیخر کی، بۇنلارا اۇشاقلیق یا بالالیق بوْرولاری دئیلیر. بۇ بوْرولار واسیطه سیله یۇمۇرتا هۆجئیره اۇشاقلیق یا بالالیق بوْشلوغونا دۆشه بیلیر. اوْرادا اوْ، بؤیویرک اۇشاغا یا بالایا چئوریلیر. اۇشاق و یا بالا بؤیودوکجه اوْنونلا برابر اۇشاقلیق یا بالالیق دا بؤیویور، اۇشاق یا بالا دوْغولماغا آز قالمیش اوْ، اۆفورولموش و سۇ ایله دوْلدورولموش بیر شارا بنزیر. همین بۇ سۇیا اۇشاقلیق سۇیو دئیلیر. اۇشاق یا بالا بۇ سۇیون ایچینده اۇزرک حرکت ائدیر. اۇشاق یا بالا بؤیومک اۆچون لازیم اوْلان قیدانی آنادان بارماق بؤیوکلویونده اوْلان بیر بوْرو واسیطه سیله آلیر. بۇ بوْرویا گؤبک جیفتی دئیلیر. چۆنکی اوْنون بیر اۇجو اۇشاغین یا بالانین گؤبین، دیگر اۇجۇ ایسه اۇشاقلیق یا بالالیغین دیوارینا بیتیشمیش اوْلور. بئله لیکله، اۇشاق یا بالا بۇ جیفت ایله آنانین قانی ایله بۆتون لازیم اوْلان قیدانی آلمیش اوْلور.
حامیللیک اینسانلاردا ۹ آی داوام ائدیر. حئیوانلاردا ایسه ۹ آیدان یا آز یا دا چوْخ اوْلا بیلیر. حامیللیک باشلایارکن اۇشاق یا بالا کیچیک اوْلدوغوندان آنانین قارنی بؤیوممیش اوْلور. اما حکیم هئچ اینجیتمدن اۇلتراس آدلانان جیحازلا اۇشاق یا بالانی مۆاینه و اوْنون شکلینی و فیلیمینی چکه بیلیر. اۇشاق یا بالا تام بؤیودۆکدن سوْنرا اۇشاقلیق یا بالالیق رئزین شار کیمی یغیلاراق اوْنو بایرا چیخاردیر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- Hamilələr yayda nəyə diqqət etməlidirlər[دائمی اولو باغلانتیلی]
- 40 həftə hamiləlik (həftə-həftə) Archived 2016-10-20 at the Wayback Machine.
- Hamiləlik həftəsi hesablayıcısı Archived 2016-07-19 at the Wayback Machine.
- Ana bətnində körpə inkişaf hesablayıcısı Archived 2016-03-07 at the Wayback Machine.
- Hamiləlik təqvimi Archived 2016-07-22 at the Wayback Machine.
- Hamiləliyin əlamətləri Archived 2011-09-03 at the Wayback Machine.
همچینین باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ 3D Pregnancy (Image from gestational age of 6 weeks). Retrieved 2007-08-28. A rotatable 3D version of this photo is available here, and a sketch is available here.
- ↑ 3D Pregnancy (Image from gestational age of 10 weeks). Retrieved 2007-08-28. A rotatable 3D version of this photo is available here, and a sketch is available here.
- ↑ 3D Pregnancy (Image from gestational age of 20 weeks). Retrieved 2007-08-28. A rotatable 3D version of this photo is available here, and a sketch is available here.
- ↑ 3D Pregnancy (Image from gestational age of 40 weeks). Retrieved 2007-08-28. A rotatable 3D version of this photo is available here, and a sketch is available here.
منابع[دَییشدیر]
- ویکیلشدیرمک لازیم اولان مقالهلر
- بۆتون ویکیلشدیرمک لازیم اولان مقالهلر
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from February 2021
- Articles with invalid date parameter in template
- Webarchive template wayback links
- حامیللیک
- Birth control
- Family
- Fertility
- Human female endocrine system
- Human pregnancy
- Obstetrics
- RTT
- Women's health


text:
اؤز یاریما، بیلمه م، نییه بیگانه یم ایندی
اونسوز، ائله بیل کی، ده لی دیوانه یم ایندی
زولفونده اسیر اولدوغوم اول نازلی نیگارین
شمعِ روخونون دؤرونه پروانه یم ایندی
قان اولسون او مئی، بیرده اونو من اله آلسام
صد شوکر اولا، ترکِ رهِ میخانه یم ایندی
گؤردوکجه بو گول اوزلولرین چشمِ سیاهین
مئی سیزده همین ذؤقله مستانه یم ایندی
نه حُسنونه، نه وصلینه محتاجم او شوخون
محتاج بیر اول زولفِ پریشانه یم ایندی
مجنونو منم ایندیکی عصرین، هانی مجنون؟
دیللرده من اوندان داها افسانه یم ایندی
دیوانه ایدیم عشقده خالقین نظرینده
شوکر ائیله، کؤنول، عاقلِ و فرزانه یم ایندی
واحد، منه کافر دئمه، من عشق پرستم
نه طالیبِ مسجید، نه ده بوتخانه یم ایندی


text:
گؤزۆمیزده یاش قالمادی
ترور قوراماسی پ. ک. ک تاراپیندان قاچیریلان چاغالارینگ انه آتاسی چاغالارینی ایسلِهیأر
۲۲-نجی آگوست دا دیاربکرده هاجیره آقار آدلی انه، اۇغلی محمت آقارینگ داغا قاچیریلماغینا حالقلارینگ دموکراتیک پارتیاسی (HDP) نینگ کؤمِکچی بۇلاندیغینی آیدیپ پارتیانینگ ولایاتداقی مرکز بیناسی نینگ اؤنگۆنده اۇتورما حرکتینی باشلادیپدی.
اۇغلی نینگ ترورچیلیغا قوربان ادیلمه گینی ایسله مأنی اۆچین باشلادان اۇتورما حرکتیندن نتیجه آلان آقار توتان یرلی گؤرهشی بیلن ۲۴-نجی آگوست دا اۇغلونا قۇویشیپدی. هاجیر انه نینگ اۇغلی اۆچین گؤرکِزهن گؤرهشی یاسلی بیله کی انه لره ده گؤرهلدِه بۇلدی.
ماشغالا سانی ۵۵-ِه یتدی
آقارینگ گؤرهشیندن گؤرهلدِه آلان فوزیه چتین قایا، رمزیه آق قویون و عایشه گۆل بیچر ده ۳-نجی سنتیابردا اۇتورما حرکتینه باشلادی و شو واغتا چنلی بو حرکته قۇشولان ماشغالالارینگ سانی ۵۵ ماشغالا یتدی.
پارتیانینگ ولایاتی نینگ مرکزیندأکی جایی نینگ اؤنگۆنده گۆن بۇیی چاغالارینا قۇویشماغا قاراشیان انه لرینگ اۇتورما حرکتینه کؤپ یردن قۇلداو بریلدی.
باشدا ایچری ایشلر وزیری سلیمان سۇیلو و ماشغالا وزیری زهرا زمرد سلجوق بۇلماق بیلن، شهیتلرینگ ماشغالالاری، سیاساتچیلار، صونغات اوسساتلاری، ژورنالیستلار، یازیجیلار، جمغیتچیلیک قورامالاری نینگ وکیللری یالی حالقینگ کؤپ سانلی قاتلاغی بو حرکته قۇلداو بریأندیکلرینی بیلدیردی.
اللرینده چاغالاری نینگ صوراتی بیلن اۇتروما حرکتینه دۇوام ادن انه لر، کۆیسأن چاغالارینا قۇویشماق اۆچین حرکتلرینه دۇوام ادیأرلر.
"یاشاییشیمیزی یۇق اتدیلر"
۴ ییل موندان اۇزال ایستامبولدان داغا قاچیریلان اۇغلی محمت اۆچین دیاربکره گلیپ اۇتورماغا باشلان عیممیحان نیلیفیرقا دا اؤز اۇغلونا قۇویشماق ایسلهیأندیگینی آیدان انه لردن بیری.
چاغاسی نینگ قاچیریلماغیندان ح. د. پ نینگ جۇغاپکأر بۇلاندیغینی آیدان نیلیفیرقا "ح. د. پ چاغامی قاچیردی، بیلیأرین. ماشغالا اؤلِن یالی یاغدایدا. چاغامی قایتارسینلار. اۇندان نه حابار آلیپ بیلیأرین نه تلفن ادیأر. چاغامی قاچیردیلار، یاشاییشیمیزی سؤندۆریلر. گؤزۆمیزده یاش قالمادی. چاغامدان نأمه ایسلهیأرلر؟ اۇغلوم قارینچا ضِلِل برمه یأن بیری، اۇقوو یاغدایی دا قۇویدی" دیدی.
نیلیفیرقا ۲ آیدان بأری اۇتورما حرکتینه باشلاندیقلارینی آیدیپ ح. د. پ. دن بیاناتا قاراشیاندیقلارینی دا نیغتادی.
"گلیپ بیزه ماغلومات برسینلر. اۇلار دا کۆرت بۇلسا گلیپ آرامیزا اۇتورسینلار. من شیله کۆرتلیگی ایسلهمهیأرین. من ده کۆرت. چاغامیزینگ اۆستی بیلن سیاسات یؤرهتمهسینلر. اۇغلومیزینگ ارکینلیگینی، گلجگینی الیندن آلدیلار" دیهن نیلیفیرقا، چکیأن قینچیلیغینی بیلدیردی.
نیلیفیرقا "بو حرکتیمیزی آحیرینا چنلی دۇوام اتدیرِریس" دییپ بِلله دی.
"چاغالاریمیزی آلمانی بو یردن گیتمهریس"
۵ ییل موندان اۇزال ۱۴ یاشینداقی اۇغلی تونجای یینگ ایستامبول دان داغا قاچیریلاندیغینی آیدان و شۇل سبأپلی اۇتورما حرکتینه باشلان فاطما بینگؤل ۵ چاغانینگ انه سی. فاطما انه ده چاغاسینی گؤرهسی گلیأندیگینی آیتدی و اۇنگا قۇویشماق ایسله یأندیگینی نیغتادی.
بین گؤل ۵ ییلدان بأری اۇغلونی گؤرمأندیگینی آیتدی و "چاغالاریمیزی گتیرسینلر. مونچا انه بو یرده قاراشدیریلماسین، انه لره اربت گۆنأ ایش ادیأرلر . مونچا انأنی آغلاتماغا، اۇلاری اذیت اتمأگه، قینچیلیق چکدیرمأگه حاقلاری یۇق. هممأمیز بیرهک بیرهگه بۇلدیق، چاغالاریمیزی آلمانی بو یردن گیتمهریس. گرهک بۇلسا بیزی اؤلدۆرسینلر. اؤلۆمدن قۇرقامایاریس" دید ی.
"پ. ک. ک نینگ کۆرتلره ادیأن بو ظلمینی گؤرسینلر"
قوللوق اۆچین باریارقا ۲۰۱۵-نجی ییلینگ ۲-نجی اکتبریندا تونجلی نینگ پۆلۆمۆر شهرینده ترورچیلار تاراپیندان قاچیریلان اۇغلی مسلم اۆچین اۇتورما حرکتینه باشلان سۇنگۆل آلتینتاش دا ۴ ییلدان بأری اۇغلیندان حابار آلیپ بیلمهیأندیگینی آیتدی.
"۶۰ گۆندن بأری شو یرده بیز، ۶۰ ییل دا گچسه ینه شو یرده دیرس. چاغامیز گلینچأ بو یردن گیتمه ریس" دیه ن آلتین تاش، چاغالاری داغا قاچیریلان انه لرینگ هِممه سی نینگ شو حرکته قاتناشماغینی ایسله دی.
آلتین تاش شیله دییأر:
"کۆرت انه لری موندان بیلأک اۇیانسین، چاغالاری گؤزلری نینگ اؤنگۆنده گیدیأر. اۇیانسینلار و پ. ک. ک نینگ کۆرتلره ادن بو ظلمینی گؤرسۆنلر. بولار نه انه لره، نه آتالارا نه ده چاغالارا رحم اتمه یأر. مونی دۆشۆنسینلر. بیزینگ یکه تأک دوشمانیمیز پ. ک. ک"
"قیزیم گلینچأ بو یردن گیتمهریس"
۴ ییل موندان اۇزال آغری دان ۱۷ یاشینداقا داغا قاچیریلان قیزی چیگدم اۆچین بو حرکته قاتناشان یاسین قایا دا چاغاسینا قاراشیاندیغینی آیتدی.
حرکته قاتناشان بۆتین انه و آتالارینگ قاردا قیشدا چاغالارینا قاراشماق اۆچین شو یرده اۇتورجاقدیغینی آیدان قایا،
"ماغلومات برمه کلرینه قاراشیاریس. قیزیم گلینچأ بو یردن قیمیلداماریس. اۇلار کۆرت بۇلاندیقلارینی آیدیار، اۇلار کۆرت دأل. آصیل کۆر بیزلر. بیزینگ چاغامیزی داغا قاچیران ح. د. پ. بو یره گلیپ "پ. ک. ک لعنت، بیز پ. ک. ک دان دأل" دیسینلر. بیز ده بو یردن گیدریس. بیز اۇلارینگ جۇغاپکأردیگینی آیدیاریس" دیدی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان شو گۆن آذربایجان دا ساپاردا بوُلار
أردوُغان علی یف بیلن، واطان اۆچین ادیلن ساواشدا آزات ادیلن فضولی شهریندأکی حالقارا قوُنالغانینگ آچیلیش داباراسینا قاتناشار
تۆرکیه ده کروناویروس بیلن گؤرهش بارادا حابار
آمریکا و بیله کی یورتلارینگ ایلچیحانالاری سؤزلریندن ایزا چکیلدی
آمریکا و بیله کی یورتلارینگ ایلچیحانالاری تۆرکیأنینگ ایچرکی ایشلرینه قاریشمالی دألدیگینی قابول اتدی


text:
فارست ویتاکر (اینگیلیسجه: Forest Whitaker) آمریکالی موغنی, فیلم یؤنئتمنی, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۱۵ ژولای ۱۹۶۱ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. اؤز تحصیلینی کالیفورنیادهکی پولیتکنیک ایالتی بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1982–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Forest Whitaker»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فایللار
قارداش پروژهلرده فارست ویتاکر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
چادویک بوزمن
چادویک بوزمن (اینگیلیسجه: Chadwick Boseman) آمریکالی اوْیونچو. ۲۹ نوْوامبر ۱۹۷۷ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. 2003–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
variety.comوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chadwick Boseman»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده چادویک بوزمن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قاراقالپاق تورکجهسی
قاراقالپاق تورکجهسی، قاراقالپاق دیلی یوخسا قاراقالپاقجا ، باشقالارینا گؤره داها آز دانیشانا صاحیب اولان موعاصیر تورک یازی دیللریندن بیریدیر. قیپچاق قروپونا باغلی اولان بو دیل بعضی تدقیقاتچیلار طرفیندن قازاق تورکجهسینین بیر دیالکتی حساب ائدیلیر. چونکو قازاق تورکجهسینه چوخ بنزهییر. الیفباسی، قازاق کیریل الیفباسینا چوخ بنزهییر. اؤزبکیستانین شیمالیندا قرهقالپاقلار طرفیندن دانیشیلیر. قرهقالپاق تورکجهسینی قازاق تورکجهسینین بیر دیالکتی اولاراق حساب ائدن تورکشوناسلار قاراقالپاق تورکجهسینه گونئی قازاق تورکجهسی ده دئییرلر.
الیفبادَییشدیر
قاراقالپاق تورکجهسی اۆچون اؤزبک-لاتین الیفباسی دا ایشلهنیر.
قازاق الیفباسی ایله فرقلریدَییشدیر
قازاق الیفباسیندا اولان "Ii" قرهقالپاق کیریلینده گؤرونمور. بوندان علاوه قرهقالپاقلارین اؤزبک لاتین الیفباسینا کئچمک تمایولو واردیر. قرهقالپاق تورکجهسینده "Ii" یئرینه "Ии" واردیر.
اؤزللیکلریدَییشدیر
- ی>ژ>(س) حادیثهسی بو دیلده ده موشاهیده اولونور. مثلا (жaзыўшы (jazıwşı : یازار، یازیچی.
- اسکی تورکجهدهکی غ لرین ی یه دؤنوشدوغونو دئمک مومکوندور. مثلا اسکی تورکجهدهکی مصدر شکیلچیسی اولان -ایغ (ığ-) قرهقالپاق تورکجهسینده ایو (ıw-) شکلیندهدیر.
- اؤزبک تورکجهسیندن عربجه - فارسجا سؤزلر آلمیشدیر.
- جمع شکیلچیلرینده قازاق تورکجهسیندهکی کیمی -لار، -لردن علاوه -دار/ -در، -تار/ -تر شکیللری یوخدور. یانی بو شکیلچی قرهقالپاق تورکجهسینده سادهجه -لار/-لر شکلیندهدیر. قازاقجا: اؤزدرینین، قرهقالپاقجا: اؤزلرینین.
- قرهقالپاق تورکجهسینده ش>س دییشمهسی ده واردیر. مثلا سؤیلهش> سؤیلهس کیمی.
- قرهقالپاق تورکجهسینده چ>ش دییشمهسی ده موشاهیده اولونور. مثلا قانچا> قانشا کیمی.
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
- اِتنولوگدا قرهقالپاق تورکجهسی
- قرهقالپاق تورکجهسی ویکیپدیا Archived 2017-09-26 at the Wayback Machine.
قایناقدَییشدیر
- ↑ Karakalpak at Ethnologue - 18th ed., 2015
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Kara-Kalpak". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.


text:
مودافع
مۆدافیعه (تورکجه: Savunma) - فوتبولدا وظیفهسی رقیب تاخیمین قاپییا گوْل وۇرماسینی انگللهمکدیر.
لیبرودَییشدیر
لیبرو، فۇتبولدا مۆدافیعه ایله قاپیچی آراسیندا ایشتیراک ائدن و سۆپوروجو وظیفهسی بوْینونا گؤتورن اوْیونچولارا وئریلن آد. آذربایجانجا مۆدافیعه ایله یاریم مۆدافیعهچی آراسیندا اوْینایان اوْیونچولار اۆچون ده اؤن لیبرو لوغتی ایستیفاده ائدیلمکدهدیر. بۇ اوْیونچولار اکثریتله بیر نؤع مۆدافیعهچی اؤزللیکلرینه مالیکدیلر. یۆکسک یاریم مۆدافیعه اوْیونچولاریندان یا دا توْپو اوْیونا داخیل ائده بیلهرک مۆدافیعه اوْیونچولاریندان سئچیلیر.
مرکز مۆدافیعهچیلردَییشدیر
مرکز مۆدافیعهچیلرینین وظیفهسی اساساً اوْرتا هۆجومچولارین گوْل وۇرماغینیم قارشیسینی کسمکدی. مرکزی مۆدافیعهچیلری تئز-تئز باش اوْیناماق و یۆکسک بوْیلاری اوْنلارا گوْل وۇرماق اۆچون ایمکان کیمی بیر کۆنجوندن ضربه و یا سربست وۇروشدا رقیبین جزا خطینه گلیرلر. بئله اوْیونچولاردان فابیو کاناوارونو، پاولو مالدینینی، و کارلس پویولو مثال گتیرمک اوْلار.
جیناح مۆدافیعهچیلریدَییشدیر
جیناح مۆدافیعهچیلری اساساً هۆجوما قاتیلماقلارییلا سئچیلیرلر. اوْنلارین اساس جهتلری هیز و دؤزوملوکلریله سئچیلیرلر. بئله اوْیونچولاردان روبرتو کارلوسو، پاول ندودی مثال گتیرمک اوْلار.


text:
خیلافت
عرب خیلافتی خیلافته باشچیلیق ائدن شخص خلیفه آدلانیر. محمدین وفاتیندان ۱۳. یوز ایل موغول یوروشونه قدر عرب دۆنیاسیندا رسمی دؤولتچیلیک ایداره اۆصولو کیمی ایشلهنمیش، داها سوْنرالار ایسه بیر سیرا موسلمان دؤولتلرینده سیاسی ایدولوژی معناسینی داشیمیشدیر.
خیلافت آنلاییشیدَییشدیر
خیلافت دۆشونجهسی داها چوْخ ایسلامین سونی قانادیندا قبول ائدیلمیشدیر. شیعه قانادی سونی قانادین قبول ائتدیی خیلافت ایداره اۆصولونو تانیمیر و اوْنا عکس اوْلاراق ایمامت دینی دؤولتچیلیک دۆشونجهسینی قبول ائدیر، باخمایاراق کی، بئله بیر دینی دؤولتچیلیک ایدارهسی تاریخده اوْلمامیشدیر. خلیفه ایلک اوّل سئچکی اساسیندا تعیین ائدیلسهده، امویلر حاکمیّته گلدیکدن سوْنرا سلطنت شکلینی آلمیشدیر. عباسیلر سولالهسینین ۱۰. یوز ایلده ضعیفلمهسینه قدر دؤولته باشچیلیق ائدن خلیفهلر داها سوْنرا ایسلام دۆنیاسیندا روحانی رهبر روْلونا مالیک اوْلموشلار.
تاریخیدَییشدیر
۶۳۲-جی ایلده محمد وفات ائتدی. اوْ وفات ائدندن سوْنرا عرب فتحلری گئنیشلندی. عربلرین ساواش فتحلرینین اۇغورلارینا سبب اوْلان عامیللر ایچریسینده بیزانس ایله ایران آراسیندا اۇزون ایللر گئدن ساواشلر هر ایکی طرفین ضعیفلمهسی، عرب قوشونلاریندا دؤیوشچولرین، اؤزل ایله هیزله حرکت ائدن سوواریلرین سایینین چوْخلوغو، اساساً ده بیزانس و ایران اهالیسینین آغیر وئرگیلردن آزاد اوْلماق اۆچون داها عدالتلی دؤولتچیلیک و سوسیال سیاست یورودن موسلمانلارا خیلاسکار کیمی باخاراق، اوْنلارین طرفینه کئچمهسی تاریخچیلرین دیقّتیندن یایینمامیشدیر.
خلیفه ابو بکر (۶۳۲-۶۳۴)، عمر بن خطاب (۶۳۴-۶۴۴)، عوثمان (۶۴۴-۶۵۶) دؤورونده فوتوحات ساواشلری گئنیشلندی. بیرینجی خلیفه و محمد پیغمبرین واریثی ابو-بکرین دؤورونده سوریه و ایرانین فتحینه باشلاندی. عمر سوریه، عیراق و میصریین فتحینی باشا چاتدیردی. ۶۳۶-جی ایلده باش وئرن یرموق دؤیوشونده بیزانس، ۶۳۸-جی ایلده قادیسیه یاخینلیغیندا ایران قوشونو مغلوب اوْلدو. خلیفه عمرین دؤورونده ایسلام دینی ایرانا، سوریهیا، میصره و لیویانین تاریخی ویلایتی بنقازییه یاییلدی. عمرین واختیندا تشکول تاپماغا باشلامیش عرب موسلمان ایمپراتورلوغونون بۆتون اساس اینضیباطی-حۆقوقی تسیساتلاری و ایلک نؤوبهده اوْنون وئرگی-روسوم سیستمی مویینلشدیریلهرک قانونیلشدیریلمیشدیر. ۶۳۸-جی ایلده قودس ایلحاق ائدیلهرک موسلمان شهرینه چئوریلدی. ۶۴۲-جی ایلده ناهاوند ووروشماسیندا موسلمانلار ساسانی ایمپراتورلوغوسینی چتین دۇرومه سالدیلار. ایرانین باشکندی مداین ۴ آی محاصرهده قالدی. مداین (کتسفون) ۶۵۲-جی ایلده توتولدو و ساسانیلر دؤولتینه سوْن قویولدو.
عرب خیلافتینین ۲-جی دؤورو ۶۶۱-۷۵۰-جی ایللری ایحاطه ائدیر. ۶۶۱-جی ایلده ۴-جو راشیدی خلیفه ساییلان علی ابن ابو طالب کوفهده ناماز قیلارکن خواریجیلر طرفیندن اؤلدورولدو. داها سوْنرا حاکمیّته اوْنون اوْغلو حسن گلدی. بیر نئچه سببه گؤره حسن ابن علی چوْخ کچممیش حاکمیّتی معاویه ابن ابو-سوفیانا تهفیل وئردی. بۇندان سوْنرا خیلافت ایداره اۆصولوندا سئچکی سیستمی آتادان اوْغولا واریثلیک سیستمینه دییشدی و مواوییه حاکمیّته اوْغلو یزید واریث تعیین ائتدی. بۇ سولاله امویلر سولالهسی آدلانیردی. بۇ سولالهنین دؤورونده خیلافتین باشکندی مدینهدن شام (دمشق) شهرینه کؤچورولدو.
اومویلر خیلافتیدَییشدیر
امویلر دؤورونده موسلمان فتحلری داها دا گئنیشلندی. ۸-جی عصرین اوّللرینده عربلر شیمالی آفریقانی توتدولار. ۷۱۱-جی ایلده عرب سرکردهسی تاریق اؤز اوْردوسو ایله آفریقا و آوروپا آراسینداکی بوغازی کچیب ایسپانیایا داخیل اوْلدو. بوراداکی اوْست-قوت کراللیغینی مغلوب ائتدی. بۇ بوغاز تاریقین آدی ایله جبللوتاریق آدلانیر. عربلر ۷۳۲-جی ایلده پواتیه شهری یاخینلیغیندا فرانکلارا مغلوب اوْلدولار و آوروپانین مرکزینه ایرلیلهیه بیلمهدیلر. ایسلام اوْردوسو قافقاز و مرکزی آسیانی ۸-جی عصرین اوّلینده توتدو، ۷۱۲-جی ایلده چینه و هیند چایینا گدیب چیخدی. بئلهلیکله، ۷-جی عصر و ۸-جی عصرین ۱-جی یاریسیندا آتلانتیک اوقیانوسیندان هیندوستان و چینه قدر اۇزانان گئنیش بیر اراضینی ایحاطه ائدن عرب دؤولتی یاراندی. بۇ دؤولت خیلافت آدلانیردی.
عرب خیلافتینین اراضیسی امیرلیکلردن (ویلایتلردن) عبارت ایدی. ویلایتلرین ایداره اوْلونماسی امیرلره (جانیشینلره) تاپشیریلیردی. دؤولت دیلی عرب دیلی ایدی. خیلافتده گوموش دیرهم و قیزیل دینارلارلا آلور ائتمک و وئرگی ورمک اوْلاردی. قانون قارشیسیندا بۆتون موسلمانلار برابر ایدی. آنجاق وارلیلار چوْخ، یوخسوللار آز وئرگی وریردیلر. عرب خیلافتینده فودالیزم قورولوشونون میدانا گلمهسینین خۆصیّتلری آشاغیداکیلاردیر: توْرپاق دؤولت مولکیتی ایدی، خلیفه تعیین ائتدیی جانیشینلره خیدمتلری عوضینده ایقتا وریردی، وابسته کندلیلر وئرگی اؤدییردیلر. بۇ وئرگی خلیفهنین خزینهسینه داخیل اوْلوردو.
عربلر آیری-آیری شخصلری، عائلهلری، بوتؤو طایفه لری ایشغال اتدیکلری اراضیلره کؤچوروردولر. بۇرادا اوْنلارین آماچلاری:
- دؤولت تقاود آلان آداملاری بورایا کؤچورمکله دؤولت خزینهسینی بۇ آداملاردان آزاد ائدیردیلر.
- اؤزلرینه بۇرادا اتنیک دایاق یارادیردیلار.
عباسی خلافتیدَییشدیر
عرب خیلافتینین عباسیلر دؤورو ۷۵۰-۱۲۵۸-جی ایللری ایحاطه ائدیر. عباسیلر ۷۵۰-جی ایلده کوفه مسجیدینده امویلرین سونونجو نمایندهسی مروانی قوهوملاری ایله اعدام ائتدیلر و حاکمیّته گلدیلر. اوْنلار ۷۶۲-جی ایلده بغداد شهرینین اساسینی قوْیدولار و باشکندی دمشقدن باغدادا کؤچوردولر. اله بۇنا گؤره ده بۇ دؤولت باغداد خیلافتی آدلانیر. آرتیق ۹-جو عصرین اوْرتالاریندا باغداد ۴ مین هکتار ساحهنی ایحاطه ائدیردی، دۆنیانین ان بؤیوک شهری ایدی. باغداددان ۱۲۰km شیمالدا خلیفه اۆچون ایقامتگاه تیکیلدی و بۇ ایقامتگاه سامیره آدلاندی. خیلافتده تیجارت چوْخ اینکیشاف ائتمیش دی. تکجه دمشقده ۴۰ بازار وار ایدی. بورا خیلافتین تیجارت مرکزلریندن بیری ایدی. ایپک یولو یئنیدن جانلاندی. هیندوستان و شرقی آفریقادان گلن ماللار سوویشه، اوْرادان دا الکزاندریا ، (رومانی)یه، داها سوْنرا اوروپایا آپاریلیردی.
ایشغال ائدیلمیش اؤلکهلرده عرب زولمو خالق عۆصیانلارینا سبب اوْلوردو. بۇ عۆصیانلارین سببلری بۇنلاردیر:
- ایری فوداللار اوْلان جانیشینلرین (امیرلرین) موستقیللییینین آرتماسی.
- خالقلارین آزادلیق موباریزهسی.
۸-جی عصرین ۷۰-۸۰-جی ایللرینده مرکزی آسیادا عرب ظلمونه و فودال اسارتینه قارشی موقننانین باشچیلیغی آلتیندا عۆصیان باش وئردی. اوْنون اصل آدی هاشیم ابن حاکم ایدی. عۆصیان ۷۸۳-۷۸۵-جی ایللرده یاتیریلدی. موقننا اله کچیب آلچالماماق اۆچون اؤزونو اؤلدوردو. بابکین باشچیلیغی آلتیندا اوْلان عۆصیان عرب خیلافتینی زیفلتدی. عرب اوْردوسوندا تورکلرین نفوذو گئتدیکجه آرتیردی. بۇنون بیر سببی خلیفه مؤتسیمین (۸۳۳-۸۴۲) آناسینین تورک قیزی اوْلماسی ایدی. اوْ، گنجلیینده تورکوستاندا اوْلموش و بۇرادا تورکلرین دؤیوش مهارتینین شاهیدی اوْلموشدو. گؤرکملی سرکرده آفشین، ابو ساج و باشقالاری تورک ایدیلر. تورکلرین اعتیبارلی اوْلماسی اوْنلارین نفوذونو یوکسلدیردی. مثلاً، تولون سولالهسینین اساسینی قوْیان تولون بوخارادا وئرگی عوضینه آلینان بیر دؤیوشچو ایدی. اوْنون اوْغلو احمد-ابن تولون میصرده اوّل جانیشین کؤمکچیسی، سوْنرا جانیشین اوْلموشدو. میصر تاریخچیلری اوْنون دؤورونو میصرین قیزیل دؤورو آدلاندیرمیشلار.
۸-جی عصردن باشلایاراق عرب خیلافتی تنززول ائتدی. ۸-جی عصرین اوْرتالاریندا ایسپانیادا کورداوفا خیلافتی یاراندی. عرب خیلافتی پارچالاندی. خلیفهنین الینده قالان توْرپاقلار باغداد خیلافتینه داخیل اوْلدو. ۹-جو عصرده باغداد خیلافتی داغیلدی. میصر، اورتا آسیا، ایران و افغانیستان اوْندان آیریلدی. باغداد خیلافتینین ترکیبینده آنجاق بینالنهرین قالدی. بئلهلیکله، ایری فوداللارین گوجلنمهسی و خالق عۆصیانلاری نتیجهسینده عرب خیلافتی سوقوطا اۇغرادی. موغوللارین ۱۲۵۸-جی ایلده بغدادی اله کئچیرمهلریندن سوْنرا، خیلافتین مرکزی میصرده مملوک سولالهسینین نظارتینه کئچمیشدیر.
کورداوفا خیلافتیدَییشدیر
فاطمی خلافتیدَییشدیر
عثمانلی ایمپیراتورلوغودَییشدیر
۱۶. یوز ایلده ایسه عثمانلی یاووز سلطان سلیمین مملوک دؤولتینه سوْن قویماسی ایله سونونجو عرب خلیفهسینی ۳-جو موتوککیلی ایستانبولا گتیردی و پیغمبرین خلیفهنین آنجاق قوریش طایفهسیندان بیرین اوْلا بیلجیی حاقیندا حدیثینه باخمایاراق اوْنو آیاسوفیا مسجیدینده سلیمی خلیفه اعلان ائتمهیه مجبور ائتدی. ۱۹۲۴-جو ایلین ۳ مارسیندا تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین قراری ایله خیلافت رسمی اوْلاراق لغو ائدیلمیشدیر.
خیلافتده ایقتصادیاتدَییشدیر
عباسیلرین حاکمیّتینین ایلک ایللرینده (۸-۹-جو عصرلر) ایران و اورتا آسیا فوداللاری اؤزل مؤقعیه مالیک ایدیلر. عرب زدگانلاری ایسه گئتدیکجه اؤز مؤقع و ایمتیازلارینی ایتیریردیلر. خیلافتین اساس محصولدار قوهلری وابسته کندلیلر، اساس اۆرتیم (تولید) ساحهسی صونعی سۇوارما یا اساسلانان اکینچیلیک ایدی. مالدارلیق دا مؤهوم اهمیت کسب ائدیردی. خیلافتده اساس توْرپاق مولکیت فوْرماسی مولک ایدی. عرب دیلینده "مولکیت" مالیکانه دمکدیر. مولک صاحیبی مرکزی حؤکومت قارشیسیندا ایجباری خیدمت و یا موکللفیت داشیمیردی. مولک شرطی توْرپاق دا ساییلمیردی. بۇنا گؤره ده سربست اوْلاراق ساتیلا، گیروو قویولا، باغیشلانا و یا ایرسن کچه بیلردی. ایقتا توْرپاق صاحیبلییی ده گئنیش یاییلمیشدی. بۇ، خیدمت موقابیلینده فوداللارا وئریلمیش شرطی اوْلاراق مولکیت ایدی. ایقتا توْرپاقلاری دؤولت توْرپاقلاری حساب ائدیلسه ده، ۹-جو یوزیللیکده فاکتیکی اوْلاراق فودال شخصی توْرپاق مولکیتینه چوریلمیشدی. ایقتا توْرپاقلاریندا وئرگیلرین توپلانماسی و اوْنلارین ایداره اوْلونماسی ایقتادارلارین الینده توپلانمیشدی. ایقتا دؤورونده میدانا گلن وقف، عربجه دینی و یا خیرییه آماچ ایله دؤولتین و یاخود آیری-آیری وطنداشلارین کؤنوللو باغیشلادیغی داشینان و داشینماز املاکا دییلیردی. وقف اوْلونموش توْرپاق ساتیلا و یا باغیشلانا بیلمزدی.
توْرپاق وئرگیسی اوْلان خراج دا گئنیش یاییلمیشدی. خراج پول و یا ناتورا شکلینده توپلانیردی. خراج بعضاً بۆتون توْرپاق وئرگیلرینین جمعی اوْلوردو. جیزیه وئرگیسی ده خیلافت دؤورونده یاییلمیشدی. بۇ وئرگی غیری-موسلمان اهالیدن اوْردودا خیدمت اتمدیکلرینین موقابیلیندن اوْنلاردان آلینان وئرگی نؤعو ایدی. جیزیه آنجاق نفرلردن آلینیردی و اساساً پول ایله اؤدنیلیردی. بۇندان باشقا خیلافتده دینی وئرگیلر اوْلان زکات، خومس و تیتره ده آلینیردی. زکات شریعت قانونو ایله املاک و گلیر اۆزرینه قویولان وئرگیدیر. بۇ وئرگی ایجمانین احتیاجلارینا صرف اوْلونور و یوخسول موسلمانلار آراسیندا بؤلوشدورولوردو. زکاتین عادی مبلغی ایللیک گلیرین ۲،۵%-نی تشکیل ائدیر. بونو عائله باشچیسی اؤدییردی. خومس (و یا خومس) مۆختلیف مولکیت و قنیمت نؤعلریندن (قازانجادان، دفینهلردن، ساواش قنیمتلردن) خزینهیه اؤدنیلیردی. فیتره ایسه عائلهنین هر بیر یاشلی عضووندن اوروجلوقندا اوْروجلوق اوْلان گۆن آلینیر و پایلانیردی. بۇ وئرگی نؤعو آنجاق وارلی شهرلیلردن آلینیردی. خیلافتده شهر اهالیسی خیردا تیجارتله علاقه دار اوْلان مۆختلیف پشهلرله مشغول ایدی. توخوجولوق، بزک و زرگرلیک ماللاری اۆرتیم (تولید)ی، دمیر امالی یۆکسک درجهده اینکیشاف ائتمیش دی. صنعتکارلیق و تیجارتین گئنیشلنمهسی شهرلرین اینکیشاف ائتمهسینه کؤمک ائدیردی. بغداد و قاهیره مؤهوم صنعتکارلیق و مدنیت مرکزلری ایدی. خاریجی تیجاارتی وارلی تاجیرلر آپاریردیلار. ۸-جی عصرین سوْنوندا عرب و ایران دنیز سییاهلاری اندونزی و مالاییا دنیز ساحللرینه، سوْنرا ایسه سینقاپور بوغازی ایله بؤیوک اوقیانوسا چیخاراق، چینله تیجارت ائدیردیلر. قوانشژوو (کانتون) شهرینده خیلافتدن گلن موسلمان تاجیرلرینین محلهسی وار ایدی. شرقی اوروپا خالقلاری ایله ده دایمی تیجارت علاقهلری یارادیلمیشدی. خیلافتده فودال جمعیتینین کاراکتریک جهتی بۇرادا گۆجلو قولدارلیق-پاتریارخال قایدالارین اۇزون مدت قالماسی ایدی. قول امییندن گئنیش ایستیفاده اوْلونوردو.
عرب خیلافتینده توْرپاق صاحیبلییینین آشاغیداکی فوْرمالاری واردی:
- خلیفه و دؤولته مخصوص مولکلر — بورادان گلن گلیر خزینهیه گدیردی.
- مولک — یئرلی فوداللارا مخصوص ایدی.
- ایقتا — خیدمت عوضینه وئریلن توْرپاقلار.
- وقف — دینی موسسیسهلره مخصوص توْرپاقلار.
- ایجما توْرپاقلاری — کندلرین اکین یئری، اوْتلاقلار، بیچنکلر، قبریستانلیق و س.
خیلافت دؤورونده آشاغیداکی وئرگیلر آلینیردی:
- خراج — توْرپاق وئرگیسی (محصوللا توْرپاغی اوْلانلاردان آلینیردی).
- جیزیه — جان وئرگیسی. غیری-موسلمان نفرلردن آلینیردی.
آشاغیداکی دینی وئرگیلر آلینیردی.
خیلافتده مدنیتدَییشدیر
اوّللر مدنیتین اینکیشاف سوییهسینه گؤره عربلر اسارت آلتینا آلینمیش خالقلارین اکثریتیندن چوْخ-چوْخ آشاغیدا دوروردولار. لاکین عربلر یاواش-یاواش بۇ خالقلارین علم و اینجه صنعت ساحهسیندهکی موفقیّتلرینی منیمسهدیلر. خیلافتین ترکیبینده یۆکسک اینکیشاف ائتمیش قدیم مدنیتی اوْلان میصر، سوریه، فیلیسطین، مسوپوتومییا، اورتا آسیا کیمی چوْخ اؤلکهلر داخیل ایدی. عرب دیلی بۇ اؤلکهلرده گئنیش یاییلدی. محکمه ایشلری بۇ دیلده آپاریلیر، مکتبلرده بۇ دیل اؤیردیلیردی. عرب دیلی ادبیات و علم دیلینه چوریلمیشدی. سوریه، ایران و اوْرتا آسیانین بیر چوْخ عالیم و یازیچیلاری اؤز اثرلرینی بۇ دیلده یازیردیلار. بئلهلیکله، خیلافتین مدنیتینی تکجه عربلر دییل، خیلافتین ترکیبینه داخیل اوْلان بۆتون خالقلار یارادیردیلار. چیفتلیک (مزرعه) ساحهسیندهکی اۇغورلار مدنیتین اینکیشافینا کؤمک ائدیردی. سوواریلان توْرپاقلارا آرپا و بۇغدا سپیر، اوْرادا خورما و شکر قامیشی یتیشدیریردیلر. آسیانین باشقا اؤلکهلریندن عربلر پامبیق و چلتیک، پورتاغال و لیمون گتیریب اکدیلر. ماهیر صنعتکارلار پامبیق و یوندان یونگول و داواملی پارچالار توخویوردولار. ایران اؤز خالچالاری ایله مشهور ایدی. سوریهدا ایپک پارچالار توخونور، شوشه قابلار هازیرلانیردی.سوریانین سیلاح اۇستالاری بۆتون دۆنیادا شؤهرت قازانمیشدیلار. دمشق پولادیندان حاضیرلانمیش قیلینجلاری و زیرهلی گییملری بۆتون اؤلکهلرین جنگاورلری یۆکسک قیمتلندیریردیلر. عرب تاجیرلری چوْخ گئنیش اراضیده تیجارت ائدیردیلر. اوْنلار بورکولو صحرالاری و اۇجا داغلاری آشاراق چیندن ایپک و قاب-قاجاق گتیریردیلر. دنیز یوْلو ایله هیندوستاندان مۆختلیف پارچالار و قیمتلی داش-قاشلار گتیریلیردی. عرب تاجیرلری تئز-تئز آوروپایا دا گدیردیلر.
خیلافتده ریاضیات، نوجوم، جوغرافیا کیمی علملر اۇغورلا اینکیشاف ائدیردی. بؤیوک شهرلرده عالی مکتبلر آچیلیردی. باغداددا یونان عالیملرینین الیازیلاریندان عبارت کیتابخانا آچیلمیشدی. بۇ کیتابخانانی "مودرویکلیک خزینهسی" آدلاندیریردیلار. اقلیدسین هندسهیه عایید اثرلری، هیند آسترونوملاری و ریاضیاتچیلارینین آراشدیرمالاری عرب ریاضیاتچیلارینا معلوم ایدی. اوْنلار جبر (عربجه "الجبر" – حساب) علمینین اساسینی قوْیدولار، هیند رقملریندن ایستیفاده ائتمهیه باشلادیلار. سوْنرادا بۇ رقملری عربلردن آوروپالیلار اؤیرندیلر. ایندیدک آوروپادا بۇ رقملری "عرب رقملری" آدلاندیریرلار. باغداد و دمشق شهرلرینده رصدخانالار آچیلدی. آسترونوملار مورکّب آلتلردن ایستیفاده ائدهرک یئر کورهسینین تخمینی بؤیوکلویونو حسابلایا بیلدیلر. اوْنلار سمادا گؤزله اؤرونن اۇلدوزلارین دۇرومینی تصویر ائدیردیلر. اوْرتا آسیا عالیمی بیرونی یئرین گونش اطرافیندا فیرلانماسی ادّعاسینی ایرلی سورموشدو، اوْ زامان اۆچون بۇ داهیانه فرضیه حساب اوْلونوردو. عربلر جوغرافیایا بؤیوک شرافت گؤستریردیلر. بونو بئله بیر آتالار سؤزو ثبوت ائدیر "کیم علم نامینه سیاهته چیخیرسا، جننت قاپیلاری اوْنون اۆزونه آچیقدیر." جوغرافیاشوناسلار یالنیز باشقا اؤلکهلر حاقیندا کیتابلار اوْخوماقلا کیفایتلنمیر، اؤزلری همین اؤلکهلرده اوْلماغا جان آتیر، حیاتلارینی تهلوکه قارشیسیندا قویاراق اۇزاق اؤلکهلره سیاهته چیخیردیلار. عرب سییاهلاری خیلافت اؤلکهلرینی، هیندوستانی، چینی تصویر ائتمیش ، آفریقانین و شرقی اوروپانین لاپ ایچریلرینه گدیب چیخمیشدیلار. اوْنلار اؤزلرینه معلوم اوْلان اؤلکهلرین و دنیزلرین خریطهلرینی چکمیشدیلر. خیلافتده طبابت اۇغورلا اینکیشاف ائدیردی. اوْرتا آسیادا بؤیوک عالیم ابن سینا (۹۸۰-۱۰۳۷) یاشاییردی. آوروپادا اوْنو آویسننا آدلاندیریردیلار. ابن سینا تبیب کیمی اؤزلله بؤیوک شؤهرت قازانمیشدی. اوْ، اؤزوندن اوّل هئچ کسین آییرد ائده بیلمدیی بیر چوْخ نوخوشلوقلرین علامتلرینی تصویر ائتمیش دی. اوْنو یوزدن چوْخ علمی اثری واردی. شرقده اوْنو "عالیملرین باشچیسی" آدلاندیریردیلار.
خیلافتده ادبیاتدَییشدیر
تاجیرلر و ساربانلار باشقا اؤلکهلردن قیمتلی ماللار گتیرمکله یاناشی، همین اؤلکهلر بارهده قریبه ناغیللار دا دانیشیردیلار. بۇ ناغیللار خلیفه و ایانلارین سارایلاریندا، بازارلاردا، کوچهلرده، باغدادین اولرینده دانیشیلیردی. وارلیلار معجزهلی سیاهتلر و ماجرالار بارهده ناغیللار دینلمیی خوشلاییردیلار. بۇ ناغیللار اساسیندا سوْنرالار بۆتون دۆنیادا مشهور اوْلان ناغیل توْپلوسو – مین بیر گئجه ناغیللاری یارادیلدی. عرب شاعرلری اؤز شعرلرینده کؤچریلرین معیشتینی و ساواش قهرمانلیق هونرلرینی ترننوم ائدیردیلر. شعر ساحهسینده ایراندا و اوْرتا آسیادا اؤزلله بؤیوک اۇغورلار قازانیلمیشدی. بۇرادا شاعرلر اؤز اثرلرینی آدیتین تاجیک-فارس دیللرینده یازیردیلار. ان مشهور شاعرلردن بیری فردوسی ایدی. اوْ، شاهنامه شعرلری اۆزرینده ۳۰ ایلدن چوْخ ایشلمیشدی. بۇ پومادا ایران خالقینین ایشغالچیلارا قارشی موباریزهسی تصویر اوْلونور، افسانوی قهرمانلارین ایگیدلیکلری ترننوم ائدیلیردی.
خیلافتده اینجه صنعتدَییشدیر
خیلافتده اینجه صنعتین بۆتون نؤعلریندن ان چوْخ اینکیشاف ائدنی معمارلیق ایدی. معمارلار خلیفهلر اۆچون گؤزل سارایلار، توربهلر و قالالار تیکیردیلر. قرانادادا (ایسپانیا) یئرلشن عرب حاکملرینین سارایی الهامبرا بۆتون دۆنیادا مشهوردور. خیلافت معمارلاری هم ده مسجیدلر تیکیردیلر. مسجید بیناسی عادتاً دؤردکونج اوْلور، اۆزرینده گۆنبز اۇجالیردی. مسجیدین هاسارلاری ایچریسینده بؤیوک هئیأتی، هئیأتده ایسه حوووضو اوْلوردو. حوووضون دؤورهسینده چوْخلو سوتونلاری اوْلان ایوان، اوْنا یاپیشیق ایسه بؤیوک سالون تیکیلیردی. موسلمانلار بۇ سالونا ناماز اۆچون توْپلاشیرلار. مسجیدین یانیندا اۇجا قولله اوْلان میناره اۇجالدیلیردی. بۇ مینارهدن دیندارلاری نامازا دعوت ائتمک اۆچون اذان اوْخویورلار. خیلافت دؤورونده تیکیلیلرده داش اؤزرینده اوْیما ناخیشلارلا، کاشی ایله، دیوارلاردا و دؤشمهلرده موزایکلار یاراتماقلا زنگین بزک وورولوردو. بینالارین دیوارلاری ایسه مورکّب شبکه ناخیشلارلا بزدیلیردی. اوْیما شبکه ناخیش و الوان تصویرلر اله حیس اوْیادیردی کی، سانکی همین دیوارلار آغیر داشلاردان هؤرولممیشدیر. ایسلام دینی اینسان و حئیوانلارین شکلینی چکمیی قاداغان ائدیردی. بۇنا گؤره ده خیلافت اؤلکهلرینده اوْرتا عصرلرین ایلک یوز ایللرینده هیکلتاراشلیق و رسّاملیق، دئمک اوْلار اینکیشاف ائتمهدی. سوْنرالار ایسه کیتابلاردا خالق حیاتیندان گؤتورولموش صحنهلری، خلیفه سارایینداکی حادیثهلری، معجزهلی حئیوانلاری و قوشلاری اوْلان اۇزاق اؤلکهلری تصویر ائدن مینیاتورلر وئریلمهیه باشلاندی.


text:
گونئی کالیفورنیا بیلیمیوردو
گونئی کالیفورنیا بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Southern California, فارسجا: دانشگاه کالیفرنیای جنوبی ، عربجه: جامعة كاليفورنيا الجنوبية )آمریکانین لوسآنجلس شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر؛ و ۳۵٬۸۳۳ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. خوصوصی و اؤزل اؤیرهتیم قۇرومودیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده گونئی کالیفورنیا بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
[[File:USC-Bovard-1921.jpg|