text:
قاراباسما
نسرین شیرمحمدزاده
نسرین شیر محمد زاده
قاراباسما
نبی کسدی قوربانین باشینی. قویدو بیر توربا ایچینه. قوربانین گؤزلری برهلنمیشدی.
مریم: - قورخوبدور،- دئیه، آزجا فیکیرلشدی. اؤزونو اونون یئرینه قویدو.- آتام اونا بیر گیله سو دا وئرمهدی، من ده اولسایدیم قورخاردیم. مخصوصن ده ، بیچاغین کوت اولماسیندان. ایکی دفه دالبادال چکندن سونرا دا باش بدندن قوپموردو. من اولسایدیم، چوخدان اودوم چاتلامیشدی. بلکه اونون دا اودو چاتلاییبدیر. اؤیله اولسا یاخشی اولاردی، چونکی گؤرمزدی، آتام اللریایله قالانینی بیر- بیریندن آییردی.
نبی قوربانین باشینی بیر اوولانمیش سئرچه باشی کیمی اوزدو. ساکین احوالی وار ایدی. سانکی هئچ بیر شئی اولمامیشدی. یئره، دووارا، اطرافا، حتتا اوزونه سپهلهنن قان دا اونو سارسیتمامیشدی. توربانی زئرزمینین دیب بوجاغیندان تاپدی. آغزینی باغلامایا چالیشدی. ایپ تاپابیلمهیینجه، توربانین آغزینی اللری ایله بیر یئره ییغیب، گلین باشینین توری کیمین چوخلو چین وئریب، اوْوجونون ایچینده کیپ-کیپ توتدو و یولا دوشدو.
آتامین بو ایشینی آنلایا بیلمهدیم. نئجه کی، آنامین گئجه یاریسی کیچیک فاضیلی بیر ات تیکهسی کیمی چیینینه آتیب، های- کوی ایله، قیشقیرا- قیشقیرا و دهشت دولو گؤزلرله، آغلایا- آغلایا ائودن قاچماغینی. نهدن منی اؤزوینن آپارمادی؟ هارایا گئتدی؟
نبینین آددیملاری آغیر ایدی. ائله بیل دونیانین بوتون آغیر داشلارینی اونون قیچلارینا باغلامیشدیلار. فیکره دالمیشدی. اَن باشیندان آخشام ائوه گلدیییندن بری، ائلهدیکلرینی بیر فیلیم کیمی گؤزدن کئچیرمهیه باشلامیشدی. آمما نهدنسه فیلمی، قیریق-قیریق ایدی. بو ایتیفاقا بیر موقصییر آختاریردی. کیمین چوخ گوناهی وار بو آرادا بیلمیردی، اؤزومو، همنمی، مریممی، یا...
اؤزونه چوخلو حاقلار وئریردی. من کیشییم، بونلار آللاهین امریدیر، آللاه دئییبکی، یاخشی ایش گؤرون، جهاد ائلهیین. منده اونون یولوندا بو ایشلری گؤرورم. عاییلهمی جهننم اوودوندان قوروماق منیم وظیفهمدیر. چونکی اونلارین صاحیبییم. همن گرهک مندن ایطاعت ائلهیهیدی.همنین گوناهی مندن چوخدور، سؤزومه قولاغ آسسایدی، بوجور اولمازدی.
همن:- دیلییین دیشله کیشی،- دئدی،- صاباح بیر قریش یئرده یاتاجاقسان. بیر ده او جواب وئرن گونویهن فیکیرلش، سونرا آغزییین هاوایا آچ، هاداران- پاداران دانیش.
نبی مانقالینین اودونو پوفلهیه-پوفلهیه:- دیل چیخارتمیسان!- دئدی،- بو سؤزلری او قارداشین سنه اؤیرهدیر دئییلمی؟
همنین گؤزلری یاشلا دولدو:- ال چک بو ایشلریننن کیشی،- دئدی،- او هله کیچیک بیر اوشاقدیر. باشا سالما بیلهسینی. آییندیرما، بو سؤزلر اونونچون چوخ تئزدیر. نئچه ایلدیر یولدان کئچهنی، باققالدان توتدو چاققالاجان. قاپی-باجا دا کی، فامیلدهکی، کیشیلری منه تیکه توتوبسان، بابالیمی یویوبسان دینمهمیشم. سوسموشام، آمما بونا دؤزه بیلمهرم آرتیق. او بیریسی ده کی دئییرسن؛ منیم قارداشیمدیر. بونو آنلامالیسان! منیم اوندان سونرا هئچ کسیم یوخدور.
آتامین آیاغی آسفالتین چوخورلارینین ایچینه گیردی و دیزی اوستونده یئره ییخیلدی. چتینلیکله یئردن قالخدی. دیزلری اینجیمیشدی، قیرمیزی بیر شئی شالوارینین آلتیندان بیر دیزیندن آخمایا باشلامیشدی، آمما، سایمادی، یولونو داوام ائتدی. توربانین ایچینده کی، اتین قانی داملا-داملا آسفالتین اوستونده اهیری-بویرو بیر خطط سالمیشدی. گئجهنین یاریسی اولدوغونا گؤره هئچ گؤرونموردو. سانکی آتام نرهیه گئتدینی اؤزو ده بیلمیردی. هر یئره سسسیزلیک چؤکموشدو. سادهجه دریانین سسی گلیردی.
همن آغلاییردی. قویوب گئدهجهیم آرتیق،- دئییردی،- آمما اؤزو ده یاخشی بیلیردی کی، هئچ بیر یئره گئده بیلمز. یعنی قویوب گئتمهیه یئری یوخویدو. بو شهر ده اولدوغونا گؤره بو موصیبتدن قورتولمانین همیشه ایکی یولو واردی و او هر ایکیسیندن ده قورخوردو. همن بورنونون سویونو چکه-چکه داوام ائتدی:- داها جانا دویموشام. ایشلهمیرسن، ائوین خرجینی وئرمیرسن. کیشیلر کیمی گمیله سویا گئتمیرسن. هئچ اولمازسا بیر نئچه بالیق کی آخشامدان-آخشاما اؤزونله ائوه گتیره بیلردین. آمما اونو دا ائلهمیرسن. سن کی ائو-ائشیک بیلمیردین نهدیر. نهدن اوچ اوشاغی منیم باشیما قویدون؟
نبی بیر تپیک یاغ شورباسینین قابلاماسینا ووروب، یاغسیز، یئرالماسیز شوربانی یئرله- یئکسان ائلهدی: - منه، نه! دوغمویایدین اوچ اوشاغی،- دئدی.
همن یاواشجا:- دهدم ائویندن کی، گتیرمهمیشم. سنین ائوینده دوغموشام. کئفه باخان زامان، بو گونلرین ده فیکرینی ائلهیهیدین، نه ایندی کی، مانقال باشیندان قالخیبسان.
آتاملا- آنامین سؤزلریندن هئچ باش قورتارا بیلمیردیم. کیچیک فاضیل قورخموشدو و بیر قلمه آغلاییردی. اونو باغریما باسیب اوتاغین کونجونده تئلئویزیون ماساسینین آرخاسینا گیردیم. بوتون بو صحنهلری ماسانین دالیندا اولان بیر دهلیکدن گؤروردوم و قورخوردوم. همیشه بو داوالاردا اؤز قورخولاریمی گیزلتمهلی ایدیم. داوادان سونرا کی سسسیزلیکده آنام همیشه:- چیخین سنگرینیزدن ائشییه،- دئییهردی،- هلهلیک صولح برقراردیر.
مریم ماسانین دالیندا تئز- تئز دیرناقلارینی چئینهییردی و او های- کویون ایچینده تک بیر آرزوسو وارایدی، بو داوا تئز قورتولسون. تامام فیکیری آخشامچاغی داییسینین اونا آلدیغی دفتر- میدادین یانیندا قالمیشدی. دفتر- میدادینی اوشلاقلارا گؤسترمک ایستهییردی. «اونلارا بیر آزاجیق یاندی- قیندی وئرهجهیم. چوخدا یوخ! گوناهدیلار. اورهکلری یانار، سادهجه بیر آزاجیق، ایینه اوجوجان. مدرسهده هر کس بئله شئیلره راحاتلیقلا صاحاب اولا بیلمیر. » مریم بو فیکیردن گؤلومسوندو و اورهیینده «چوخ شوکور آللاه»،- دئییب،- بیر آن ساواشین اورتاسیندا اولدوغونو اونوتدو.
نبی توپ گولـلهسی کیمی یئردن قالخدی و همنی دؤیمهیه باشلادی. سیله، تپیک ایدی کی باش- گؤزونه یاغیردی. همنین سسی چیخمیردی. سادهجه یاواش-یاواش آغلاییردی. کیچیک فاضیل قیشقیردی. مریمین الینین آلتیندان قاچماق ایستهییردی. سانکی همنی قورتارمایا چالیشیردی. مریم، قوللاریندا اولان گوجله اونو مؤحکم توتدو. سسی چیخماسین دئییه،- بیر الینی ده آغزینا قویدو. بیلیردی کی، آرادا اولسالار اونلاردا ضربه یئییهجکلر.
همن همیشه ایکی مسلهیه چوخ تأکید ائدیردی:-بیر آتانیز منی دؤیهنده آرایا گیرمهیین، قورخورام سیزه بیر شئی اولا. ایکی، سسیمیزی قاپی- قونشو ائشیتمهسین. قویون آبیریمیز اؤرتولو قالسین،- دئییهردی،- قاپی- قونشو نییه بیلسین! بیلسهلر بئشینده اوستونه قویوب دونیایا یایارلار.
مریم یوخو گؤروردومو، یوخسا، قاراباسیردی اونو، بیلهنمهدی. همن هر گئجه یاتمامیشدان قاباق اونا، برک- برک تاپیشیراردی:- قیزیم دیققت ائله باشینیزین اوستونده قارا بیر شئی اولماسین، قاراباسار بیلهییزی.
گئجه یاتمامیشدان قاباق کیچیک فاضیله ناغیل دئییردیی. کیتاب اوخوما بیلمیردی. تزه- تزه اؤیرهنیردی. مدرسه ده «بابا نان داد.» 1 ، «سارا انار دارد.» 2 ، «آن مرد داس دارد» 3، «مادر در باران آمد.»ی 4 و... تزه اوخوموشدولار. ننهسیندن ائشیتدییی بیر
ناغیلی یاری دوز- یاری ترسینه فاضیله تعریف ائدیردی. کیچیک فاضیل چوخ تئز یوخلادی. مریمسه ذؤوقدان یاتا بیلمیردی. میداد- دفترین فیکری اونو راحات بوراخمیردی. «داها صاباحدان کؤثرین کؤهنه، یاری یازیلی دفترینده مشقلریمی یازمایاجاغام»، دئییه یاتا بیلمیردی. آمما یوخو اونو اوزویله آپاردی.
یوخودا آتاسی اونا بیر گیزلین سؤز سؤیلهییردی. نهدنسه چوخ مئهریبان اولموشدو. اونا یاواشجا:- سس سالما، هئچکیم بیلمهدن سنی ماشینلا بیر یئره آپارجاغام دئییردی. آمما مریم قورخوردو، آناسینا دئمک ایستهییردی، نهقدر چالیشیردی، یئنه ده سؤزونو دئیه بیلمیردی. بوغازیندان سس چیخمیردی.
آتام بیر تاکسیبارا ال ائلهدی. سوروجو یوخولو ایدی. آتامین غئیری-عادی اولماسینی باش تاپمادی: - هارایا؟- دئیه سوروشدو.
آتام مات- مات:- هارایا گئدیرسن،- دئدی.- شوفئر تعججوبله آتامین اوزونه باخدی.
-نه یعنی!، سن هارایا گئدیرسن؟
آتام اؤزونه گلدی و بیر آدرئس وئردی. شوفئر تعججوبله آتامین اوزونه باخدی. آمما دینمهدی. آیاغینی گازین اوستونه باسدی. بیردن آنلادیم ننهمگیلین ائولرینین آدرئسیدیر. بؤیوک باجیم کؤثر همیشه اورادا قالاردی. آخی ننهم، نئچه ایللرایدی کی خستهایدی. تعججوبوم او زامان آرتدی کی، آتام، ننهمگیله گئتمهیه تاکسییا مییندی. همیشه اورایا یئرده یویورورکن گئدردیک. بیزه چوخ یاخین ایدی.
تورباداکی اتین قانی تاکسیبارین صندلینین اوستونده ده ایز بوراخدی.
نبی دؤرد آی بوندان قاباق زینداندان چیخمیشدی. مریم، آتاسینین زیندانا دوشدویونو، آناسیلا، عمهسی دانیشارکن ائشیتمیشدی.
همن:- مواد توتوبلار بیلهسیندن،- دئمیشدی،- یئددی آی یاتاجاق اورادا. اینشاللاه گئدر- گلمزه گئدر. هئچ دونمز.
عمهسی:- دیلین دیشله، آرواد،- دئمیشدی.- نه ده اوسا، او منیم قارداشیمدیر.
نبی یئددی آی سونرا ائوه دؤندو. مریم اوچون اوزون سوردو گلمهسی. همن، نبینین دؤنمهسیندن ناراحات ایدی. اؤز- اؤزونه:- نهتئز باشا گلدی بو یئددی آی،- دئییردی. نبی دؤندویو گوندن یئنه ده سؤزلر، داوالار باشلانمیشدی. زینداندان قایداندان سونرا تزه باهانالار تاپمیشدی، تزه سؤزلر اؤیرهنمیشدی. همن تعججوب ائلهییردی. اونو آنلایا بیلمیردی. اونلارین یاشادیغی اؤلکهده بوشانماق دب دئییلدی. همنی هئچکس نبیدن آیریلاندان سونرا ساخلامازدی، قارداشی بئله. اورادا قادینلار، بو موصییبتدن قورتولماق اوچون اؤزلرینی یاندیریب، اودلایاردیلار. بو بیر دبه دونوشموشدو. همن یا گرک اؤزونو او بیریلر کیمین اودلایاردی، یا گرک اوتوروب چکردی. او بونلاری بیلیردی و آبریسینا قیسینیردی. نبینین اونون اوستونه آد قویوب، سونرا راحاتچلیقلا اونو اؤلدورمهسیندن ده قورخوردو. بو دا ایکیجی دب ایدی بو اؤلکهده. او بو اؤلکهده اوشاقلارینین صاحابسیز قالماسیندان دا قورخوردو.
نبی، زینداندان چیخاندان سونرا همنین قارداشی عبدوللایا ایلیشمیشدی. همنه:- نییه گلدی قارداشین بو ائوه؟ ،- دئییردی،- نییه گئتدی؟ سنه نه ائلهدی قارداشین؟ نه دن الیندن توتدو؟ نییه مریم ایله دانیشیر؟ نییه مریمی قوجاغینا آلیر؟ و....
او آخشام نبی ائوه دونمهمیشدن قاباق دایییسی عبدوللا یئنه همنه باش چکمهیه گلمیشدی. مریمه ده بیر دفتر و بیر میداد آلمیشدی. مریم سئوینجیندن بولودلاردا اوچوردو.
عبدوللا ائولی دئییلدی، یاشی بیر آز کئچدییندن دالیجا دئدی-قودو دا وار ایدی.
تاکسی ساخلادی. آتام بولانا - بولانا یئره دوشدو. سونرا ننهم گیلین کؤچهلرینه گیردی. قاپلارینین دالیندا بیر آز دایاندی. قان داملالاری تاکسیباردان دوشندن بری ، ننهم گیلین قاپیلارینین دالینا کیمین چکیلمیشدی. هر کس یاتمیشدی. آتام قاپی دالیندا بیر-بیرینین اوستونه ییغیلان، اودون و داش قالاغینین اوستونده اوتوردو. بئینینین ایچی قاریشمیشدی، هئچ تصمیم توتا بیلمیردی، الینده کی توربا اونو گیجهلتمیشدی.
یوخو گؤروردومو، یوخسا قاراباسیردی مریمی، بیلمیردی. بیردن-بیره چینینین اوستونده بیر شئی اولدوغونو حیسس ائتمهیه باشلادی. قورخدو. گؤزلرینی آچدیغیندا نبی یانیندا اهیلهشمیشدی. نبی، مریمین گؤزلرینین آچیلدیغینی آنلادییی زامان الینی اونون آغزینین اوستونه قویدو. یئردن دورماغینا بیر الی ایله کومک ائلهدی، و یولا دوشدو. مریم نهدنسه آتاسینین بیر الینده بیر شئی گیزلتدییینی حیسس ائلهدی،« نهدیر بو؟»، « آتامین منیمله نه ایشی وار؟»، « منه بیر شئی می آلیبدیر، فاضیل بیلمهسین دئییه بورادا وئرهجکدیر؟ آمما نه دن گئجه یاریسی، بو ایشی گوندوز ده ائلهیه بیلردی!»، « یئنه آنامین بارهسینده منی سورغویا چکهجکدیمی؟»، «آهان، بیلدییم! عبدوللاه داییم دان سوروشاجاق!، بو گون یئنه بورا گلیبدیر دئییه سوال وئرهجک؟ سنه بیر شئی یاپدیمی دئییهجک؟ همیشه سوروشدوغو سواللار! » و...
نبی، مریمی زئرزمییه آپاردی. نهدنسه چوخ مئهریبان اولموشدو. آمما مریم بونو حیسس ائده بیلمهییردی، چونکی قورخو دولو بیر ووجودا دؤنموشدو. آتاسی ایله اونلارین آراسیندا همیشه بیر فاصیله واریدی. مریم آتاسیندان همیشه قورخاردی. باخیشلاریندان، اوزون بویوندان، هئیکلی بدنیندن، یئکه و آغیر اللریندن. مریم جهد ائلهدی اؤزونه اورهک وئرسین:- نییه قورخورام،- دئدی،- هر نه اولسا او منیم آتامدیر.
نبی، مریمین آغ بالیشینی دا اؤزویله گتیرمیشدی. بالیشی زئرزمیده یئره قویدو و اونا: - اوتور اوستونده دئدی. مریم اؤز- اؤزونه: «آنام بیر بیلسه بالیشی زئرزمینین توز-تورپاغینا سورتموسن، حتمن ائوده بیر داوا دوشر،- دئدی».
آتام آیاغا قالخدی، توربانی هله ده الینده کیپ-کیپ توتموشدو. سانکی قورخوردو بیر آز بارماقلارینی بیر-بیریندن آچا و توربا آیاغ توتوب الیندن قاچا. یئنه یولا دوشدو. اونون هارایا گئتدییینی حدس وورا بیلمیردیم. کؤچهنین بوروغونو چؤندو. اوزاقدان چوخلو ایشیق گؤرونوردو. آتام ایشیقلارا طرف یورومهیه باشلادی.
نبی:- قیزیم سندن بیر سؤز سوروشاجاغام،- دئدی،- دوغرو جواب وئر. یاخشی ؟
مریم، باشییلا اونا یاخشی، دئدی.
- دایین بورا گلمیشدی دئییلمی؟
اونا بیر جاواب وئره بیلمهدی. آناسی برک-برک تاپیشیرمیشدی، آتان بیلمهسین. نه دئییهجهیینه قالمیشدیی. آتاسی ایکینجی سورونو سوروشدو:
- دایین بورایا گلنده سنی قوجاغینا آلارمی؟
- بلی، -دئدی.
- سنین اوز-گؤزوندن اؤپرمی؟
- بلی،- دئدی، و یئردن گؤیه اوچدو. نبینین تپییی دوز قارنیندان دهیمیشدی. بیر آز او طرفلیک یئره دوشدویونده، نبی باشینین اوستونده دورموشدو.
آتامین گؤزلری قان چاناغی کیمی اولموشدو، قیپ-قیرمیزی.
آیاقلاری یئرده سورونوردو. ایشیقلارا چوخ یاخینلاشمیشدی. اورا بیر ائوه بنزهییردی. بیری او ائوین قاپیسی قاباغیندا دورموشدو. آتام بیر آز اورایا قالان دایاندی. ائله بیل تصمیم توتا بیلمیردی کی، یاخینا گئتسین یوخسا قاییتسین.
نبی مریمین توکلریندن یاپیشدی، اونو یئردن قووزادی:- او سنه تجاووز ائتدیمی؟- دئییه، سوروشدو.
مریم حدقهدن چیخمیش گؤزلرله نبینین اوزونه باخیردی. «تجاووز نهدیر؟» بیلمیردی.«آتام مندن نه ایستهییر؟» دئییه اؤزوندن سوروشوردو. بئینینه فیشار گتیردی، «درسلریمیزده تجاووز دئیه بیر شئی اوخودوقمو؟، «خانیم موعللیم بو بارهده بیزله دانیشیبمی؟»، «یوخ دانیشماییب، نه دئیم آتاما، بلیمی، یوخمو؟»
مریم یئنه اؤزونو هاوایلا یئر آراسیندا تاپدیغیندا سسی چیخماسین دئیه یئره دوشنده دوداقلارینی مؤحکم دیشلرینین آراسیندا سیخدی. سونرا آنی بیر جرقه بئینینین ایچینده چیراغ کیمی یانمایا باشلادی؟« بلی دئسهم، بلکه منی وورمازدا، چوخ آغریر» یاواشجا آغزینین قانینی یئره توپوردو و زاریلادی. نبی بیر یئکه زوپا الینده اونا یاناشدی. مریمین قیچی بتر آغریردی. قیچینی هئچ ترپهده بیلمیردی. باشینی آستاجا قووزادی. اوز-گؤزو داغیلمیشدی. عاجیزجهسینه نبینین اوزونه باخدی. نبییه سسسیزجه یالواریردی سانکی.
نبی باشی اوستونده اوتوردو. غیظله مریمه :- ائتدیمی؟ ائتمهدیمی؟ دئیه،- سوروشدو.
مریم آغلایا- آغلایا کیچیک الی ایله آغزینین قانینی سیلدی و بیر درین آه چکیب:- ائتدی،- دئدی.
آتام بیر موددت اورادا دایاناندان سونرا ایشیقلارا طرف یویوردو. توربانین قانی هله یئرده ایز بوراخیردی. قاپی قاباغیندا دوران آدام بیر عسگر ایدی. چینینین اوستونده بیر توفنگ وار ایدی. آتامی گؤرمک همین:- دور! سن! کیمسن؟ نه ایستهییرسن؟- دئدی.
آتام هئچ دئمهدی. سادهجه الینده کی توربانی عسگرین گؤزو قاباغینا توتدو. توربانین اوستونده کی قان و قانین یئره توکولن داملالاری اونو سارسیتدی. عسگر ایختییارسیز بیر حالدا قیشقیردی: سرکار اوستووار!، سرکار اوستووار!
هر کس ایچریدن ائشییه چیخدی. هامیسی تومموشدولار و ایستر- ایستهمز فقط توربایا باخیردیلار. نبی اونلارین گؤزو قاباغیندا ایچرییه یورویوب. توربانی اوتاقداکی ماسانین اوستونه قویدو. ماسانین اوستونو قان گؤتوردو. نبی ماسانین یانیندا یئره اوتوردو.
نبی مریمین ساچلاریندان یاپیشدی و بو دفه برک سسله چیغیردی:- نه دئدین؟ او حریف سنه تجاووز ائتدی، دئییلمی؟- مریم جاواب وئرمه فورصتی تاپمادی.
نبی مریمی یئرین اوستونده سوروتدویه- سوروتدویه بالیشا طرف چکدی. مریمین باشینی بالیشین اوستونه قویدو . اؤزوده مریمین اوستونده اوتوردو. مریم بو فیشاری تحممول ائلهیه بیلمیردی. چابالامایا باشلادی. داها چوخ قورخموشدو. چیغیرماق ایستهدی، آمما نبی او یئکه الیله آغزینی توتدو. او بیریسی الی ایله بیچاغی سؤرعتله مریمین بوغازینا چکدی. قان هر یئره فیشقیردی. بیرده چکدی و...
همن سسه دیسکیندی و دیک یئرینین ایچینده اوتوردو. اطرافا باخدی. بیردن مریمین یئرینی بوش گؤردو. فنر کیمی یئردن قالخیب او بیریسی اوتاغا نبینین یئرینه باخدی. نبی ده یوخ ایدی. اؤرهیی آغرینین ایچینده چالینمایا باشلادی. اطرافا یئنه باخدیغیندا، زئرزمینین یانیق چیراغی نظرینی جلب ائتدی. یئیین-یئیین پیللهلره طرف قاچدی. بیر پیللهنی گؤرمهیینجه باشی اوستونده یئره چؤکدو. زئرزمینین قاپیسی قاباغیندا بیر آز دایاندی. یاواش-یاواش ایچری گیردی. مریم نبینین قاباغیندا اوزانمیشدی. آشپازخانانین آغ دسته یئکه بیچاغی قانلی اولاراق یئرده ایدی. مریمی کامیل اولاراق گؤرموردو. نبینین نه ائلهدییینی ده. نبینین دالی اونا ایدی. همن بوغازیندا ییغیشان سویو زورلا اودغوندو و سسی چیخار- چیخماز نبینی سسلهدی. نبی یاواشجا دؤندو. همن بیردن نبینین نه ایش گؤردویونو گؤردو. نبی ایکی اللی مریمین یارییا کیمین کسیلدیی بوغازینی بیر- بیریندن آییریردی. همن قیشقیردی. قیشقیردی، آغلادی. آغلادی و یوخاریا کیچیک فاضیله طرف قاچدی. سونرا....
عسگر ، سرکار اوستووارین امریایله توربانین آغزینی آچدی و گؤردویو منظرهدن چیلغینجا چیغیردی. اوتاقدا کی، هرکسین آغزی آچیق قالمیشدی. رنگی سارالمیشدی. سانکی بیر شوک ایچینه گیرمیشدیلر. هر کس سوسموشدو. مریمین توکلری قاندان بیر-بیرینه گیرمیشدی. چؤلدن دریانین سسی گلیردی. دریا هو دئیه باغیریردی سانکی.
نبی اؤز-اؤزونه صبر ائله همن سنینکین ده سنه وئرهجهیم،- دئییردی. لاپ اؤز باشینا اولموسان. من سنی ایللردیر چؤله چیخماقدان منع ائلهمیشم. سن گئجه یاریسی چؤله چیخیرسان. بیر قیچییین سیندیراندا اوندا بیلرسن کی، نبینین هئچ کسله ظارافاتی یوخدور. بو فیکیرلرله یئردن قالخدی و قاپییا طرف آددیملادی. قاپیدا دوران عسگر گؤزلرینین یاشینی سیله-سیله سیلاحینی اونا ساری توتدو:- اللرینیزی قالدیرین، سیزی توتمایا فرمانیمیز وار.
نبی تعججوب ائلهدی:- نهدن،- دئییه، سوروشدو؟
اوستووار اونا نیفرتله باخدی و جورملرینی سایدی.
نبی:- سیز منه هئچ بیر شئی ائلهیه بیلمزسینیز.- دئدی.- من اوز حاق و حوقوقومو ازبرم، من ناموسومو، شرفیمی قوروموشام. بو آللاهین بویوروغودور؛ یاخشی ایش گؤرون، جیهاد ائلهیین، یاخشیلیغا چاغیرین. من ده جیهاد ائلهمیشم. اگر منه بیر شئی ائلهسهنیز، من آللاهین بویوردوغو یولدا شهید ساییلاجاغام. بونو ایستهییرسینیز سه منی توتون.
اوستووار آغلادی. ماسانین اوستوندهکی باشین حدقهدن چیخمیش گؤزلرینین بیرینده ایکی داملا یاش دونموشدو.
17/8/87
اتک یازی:
1) آتا چؤرک وئردی.
2) سارانین ناری وار.
3) او کیشینین اوراغی وار.
4) آنا یاغیشدا گلدی.


c: text/html

text:
افغانستان بویلب رای لرنی سنش جریانی توگه دی
سیلاولر مستقل کمیسیونی گه کوره ؛ افغانستان نینگ اوتیز تورت ولایتیده آوزلرنی سه نش جریانی نهایه تاپگن، حاضرایسه رای مزلریدن رای صندوقلری وسیلاولرگه عاید کیره کلی ماده لرنی ولایات مرکزلریگه یتکیزیش جریانی باشلنگن.
رسمی معلومات لرگه کوره ، ییتتی میلیون دن آرتیق افغانستان لیک لر سیلاولرگه اشتراک ایتگن .عین حالده افغانستان مستقل سیلاولر کمیسیونی سیلاولرنینگ دستلبکی نتیجه سی ثور ای نینگ تورتینچی سی اعلان ایتیلیشی نی ایتگن. اما بوندن آلدین تخمین لرگه ماس نامزدلرنینگ نیچه فایز آواز آلگنلری اعلان ایتیلیشی کوتیله دی.
اوتگن کون بولیب اوتگن سیلاولر افغانستان اوچون تاریخی بیر سیلاولر بولگنی تاکیدلندی. چونکی خوف سیزلیک تهدیدلر و هوا وضعیتی یخشی بولمه گنی گه قره مسدن ییتتی میلیون دن آرتیق افغانلر سیلاو مرکزلریگه باریب رای بیریشدی. ایندی ایسه رای بیرگن شخص لر قچان نتیجه اعلان ایتیلیشینی کوتماقده لر. افغانستان سیلاولرمستقل کمیسیون سوزچیسی نور محمد نور بی بی سی بیلن بولگن صحبتیده برچه ولایت لرده رای لرنی سه نش جریانی یکون تاپگنینی ایتدی."سیلاولرگه عاید کیره کلی ماده لرنی رای مرکزلردن ولایتده گی دفتر لریمیزده کیلتیره میز، شونینگ دیک تیزلیک بیلن نتیجه قاغذلرینی ییگیرمه مینگ رای محلدن مرکزگه انتقال بیریشنی مقصد قیلگن میز. بو نتیجه لر ایسه مرکزده دیتا بیس سیستم گه کیریتیله دی". دییدی نورمحمد نور
نور جنابلری گه کوره رای مرکزلریده سنلگن آواز لر توغریدن توغری سیستم گه کیریتیلمه یدی، بلکه رای صندوقلری مرکزگه کیلتیریلگنیدن سونگ قیته حساب له نیب کینچه لیک دیتابیس سیستمی گه کیرتیله دی. سیلاولر کمیسیونی رای مرکزلریدن کیلگن نتیجه لر قیته کوریب چیقیلیشی وقت آلیشینی اورغولب شوباعث دستلبکی نتیجه ثور ایی نینگ تورتینچی سیگه اعلان ایتیلیشینی تیلگه آلدی. شونینگ دیک او ایرته دن باشلب ولایت لر رایی اساسیده قسمی نتیجه لراعلان ایتیلیشی باشله نیشی ممکن لیگینی ایتدی."قیسی بیر نامزد یوقاری اورینده تورگن بوخصوصده معلومات تکمیل بولمه گن مستقل سیلاولر کمیسیونیدن باشقه هیچ کیم هم بوباره ده معلومات بیره آلمیدی. حتی نامزدلرنی هم حقی یوق. لیکن بیز هرکونده کمیده ییگیرمه ولایت آوازیدن بیرقسمینی اعلان ایتیشگه قرار آلگن میز". دییدی سیلاولرمستقل کمیسیونی سوزچیسی.
مستقل سیلاولر کمیسیون نینگ دستلبکی تخمین لریگه کوره افغانستان بویلب بولیب اوتگن جمهوررئیس لیک و ولایت کینگاش سیلاولریده ییتتی میلیون کیشی رای بیرگن. سیلاولر جریانی خوف سیزلیک حادثه لریگه هم گواه بولدی.ایچکی ایشلروزیری محمد عمر داودزی نینگ ایتیشیچه اوتگن 24 ساعت دوامیده عصیانکارلر140 هجوم اویوشتیرگن و نتیجه ده ایسه 9 نفر پلیس و 7 نفر ملی اردو کوچلریدن هلاک بولگن. بو توقنه شو لرده طالبان عصیانکارلریدن 89 نفر هم هلاک بولگنی ایتیلدی. عادی اهالیدن هم تورت نفر روی بیرگن حادثه لرده جانلرینی قولدن بیرگن. و 43 کیشی ایسه یره لنگن.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کرکت جهان بیرینچی لیگی اویینیده افغانستان ایلک بار قتنشدی
کرکت جهان بیرینچی لیگی اویینی نینگ تورتینچی کونیده ایلک بار افغانستان بوگون بنگله دیش بیلن میدانگه توشدی. آسترالیا نینگ کانبرا شهریده اوتکزیلگن بو مسابقه ده حاضر بنگله دیش اویینچیلری 47 دورده 242 مرتبه یوگوریشگه موفق بولیشگن.
حاضرگچه بنگله دیش اویینچیلریدن 6 ته سی یوتقیزگن.
قرعه کشلیک اساسیده توپ نی بنگله دیش اویینچیلری باشله گن و افغانستان حاضرگه قدر توپ اوریش نی باشله مه گن.
افغانستان ایلک باردیر که کرکت جهان بیرینچی لیگی ده قتنه شماقده. افغانستان بو لیگ نی بیرینچی دوریده 6 اویین بجریشی ممکن و کیینگی دورگه ایریشیش اوچون کمیده 3 اویین ده غالب چیقیشی کیره ک.


text:
پرتغال اسانسینین استرسی آزالتماقدا تأثیری
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
آمریکانین جورج واشینگتون دانشگاهینین محققلری بیر تحقیق ضمنینده پرتغال اسانسینین قورخو و استرسین آزالماسیندا تأثیرلی اولدوغونو بیلدیلر. بو آزمایشده، محققلر پرتغال اسانسینین قورخو و استرسه اولان تأثیرینی آراشدیردیلار.
بو آزمایشده محققلر، سیچانلاری قورخودوب اونلاری یئرلرینده قورودان بیر سس یاراتدیلار. بو سیچانلار اوچ دستهیه بؤلونموشدولر. اونلارین بیر دستهسی فقط سس معرضینده اولدولار، بیر تعدادی سسدن اؤنجه و سونرا سو معرضینده اولدولار و بیر ساییسیدا سسدن اؤنجه و سونرا پرتغال اسانسی معرضینده اولدولار.
محققلر گؤردولر کی پرتغال اسانسینی اییلهین سیچانلار داها آز قورخوبلار.هابئله اونلارین امنیت سلوللاری بو اسانسی دادمایان سیچانلارا گؤره فرقلی ایدی.
مدیکال دیلینین یازدیغینا گؤره، پرتغال اسانسی داوالارا گؤره داها صرفهلی و داها آز عارضهلیدیر.
بو ترهوزلری پیشمیش یئیین
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
ترهوزلرین چیی یئییلمهسینه همیشه تأکید اولونور. بو مسأله ترهوزلرین چوخوندا صادق اولسا دا بعضیسینده اونلارین پیشمیش یئییلمهسی داها فایدالی اولور.
ترهوزلرده یوخاری مقداردا آنتی اوکسیدان وار. آنتی اوکسیدانلار، بدندهکی آزاد رادیکاللاری آرادن آپاریب خستهلیکلرین چوخونون قارشیسینی آلار. بونا گؤره ترهوزلرین مصرفی اورک دامار و سرطان ریسکینی آزالدار.
بامادور، یئرکؤکو و بروکلی کلمینین پیشیریلمهسی اونلارین ارزشینی آرتیرار. یعنی بو ترهوزلرده فیتوکمیکال ترکیبلری حرارت گؤرمزسهلر سلول جداریندا حبس قالارلار.
بامادور
بامادور، علمی لحاظدان میوهلر سیراسیندا یئر آلیر. آما پیشیریلدیگی زمان ترهوز ساییلیر. بامادور چوخ فایدالی و ث ویتامینی و لیکوپن ایله دولودور. لیکوپن اونون قیرمیزیلیغینا سبب اولان فیتوکمیکالدیر.
بامادورو سودا و یا بوخاردا پیشیرمک اوندا اولان لیکوپنین لاپ یاخشی فعال ائتمک یولودور. لیکوپن، سرطان ریسکینی آزالدار، اورگین ساغلیغینی آرتیرار و نورولوژیکی عکس العمللری گوجلندیرر.
بروکلی
بروکلی، کلملر عایلهسیندن ساییلیر و اونون آنتی اوکسیدان خاصیتی یوخاریدیر. هابئله بروکلی لوتئین و توکوفرول ایله دولودور. بو ترکیبلر قان دامارلارینین التهابینی آزالدیب سرطان ریسکینی آزالدیرلار.
بروکلینی پیشیرمک اوندا اولان کاروتنوئیدلری آزاد ائلر. بروکلینین لاپ گؤزل پیشیرمه یولو اونو سودا و یا بوخاردا پیشیرمکدیر. بو ایش ایله کاروتنوئید، لوتئین و فیتوئنلرین خاصیتی گوجلنر. فیتوئن پروستات سرطانین احتمالینی آزالدار.
یاخشی اولار بروکلی آز مدت قاینار سویون ایچینده قالا و سونرا گؤتوروله.
یئرکؤکو
یئرکؤکو، ویتامینلر، بتاکاروتن و چوخلو معدنی مادهلر ایله دولو ترهوزدیر. یئرکؤکو، ویتامین آ و بتاکاروتنین اوندا چوخ اولدوغونا گؤره، آنتی اوکسیدان خاصیتینه مالکدیر. آزمایشلر یئرکؤکونون سودا پیشیریلمهسیله کاروتنوئیدلرین یوزده 14 آرتیریلماسینا سبب اولدوغونو گؤستریر.
یئرکؤکونو آیری جور پیشیرمک اوندا اولان آنتی اوکسیدانلیق خاصیتینی آزادلیر. یئرکؤکونون پیشمهسینه لاپ مناسب حرارت 130 درجه 20 دقیقهدهدیر.
گؤیده تازا نوع ایشیق تاپیلدی
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : تكنولوژی+0 به یه ن
آماتور منجّملر گئجه گؤیونده تازا نوع ایشیق کشف ائلهدیلر. بو ایشیغین آدینی«استیو» قویوبلار.
ساینز الرتین وئردیگی خبره گؤره، مکانادانین کالگری دانشگاهیندان اریک داناوان بیرینجی مرتبه اولاراق بو ایشیغین تصویرینی بیر گروهون فیس بوک صفحهسینده گؤردو.
آزمایشلردن سونرا بو ایشیغین پارلاق و سرعتلی گازلارین جریانی اولدوغونو آشکارا چیخارتدی.
اروپانین فضایی سازمان الکتریکی حوزهنین ابزارلارینی یئردن 300 کیلومتر اوزاقلیغا گؤندردیلر کی بو ایشغی تحقیق ائلهسینلر. تحقیقلر بو جریانین ایچیندهکی حرارتین 3 مین درجه سانتیگراد ائشیگیندهکی محیطینده یوخاری اولدوغونو اورتایا چیخارتدی.
25 کیلومتر اولان بو جریانین ایچیندهکی گاز، ثانیهده 6 کیلومتر سرعت ایله حرکتدهدیر.
البته تصویرده اولان بنفش ایشیقدان الده اولان اطلاعات آزدیر چونکی نه شفقدیر نه ده گونشین یئر مغناطیسی ایله اولان فعل و انفعالاتینداندیر.
اروپانین فضایی سازمانینین دئدیگینه گؤره «استیو» ایشیغی چوخ شایعدیر آما ایندییه قدر منجملر اونا دقت ائلهمهمیشدیلر.
«تبریز 2018» حادثهسینین دولت هیأتینده تصویب اولماسی
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : خبرلر+0 به یه ن
میراث فرهنگینین مجلس معاونی اعلام ائلهدی: بو سازمانین چالیشماسی ایله تبریز 2018 حادثهسی دولت هیأتینده تصویب اولوب اجرایی بندلری شرقی آذربایجان اداره کلّونا ابلاغ اولدو.
شرقی آذربایجانین میراث فرهنگی عمومی رابطهلرینین وئردیگی خبره گؤره میر هادی قرهسید رومیانی دولتین بو حادثهنی تصویب ائلهمهسینه اشاره ائلهمکله آرتیردی: اسلامی کنفرانسین تصویبینه اساساً تبریز شهری 2018-جی ایلینده اسلام اؤلکهلرینین توریزم پایتختی کیمی سئچیلیب. او آرتیردی: اسلامی کنفرانس سازمانی دونیانین اوچونجو بؤیوک سازمانیدیر کی 2013-جو ایلینده، هر ایل بیر اؤلکهنین بیر شهرینی اسلام اؤلکهلرین توریزم پایتختی کیمی سئچمه قرارینا گلدی. 2015-ده قدس شهری و 2016 و 2017-جی ایللریده تورکیهنین قونیه و عربستانین مدینه شهری اسلام اؤلکهلرینین توریزم پایتختی کیمی سئچیلدی.
قره سید رومیان آرتیردی: تبریزین 2018 اسلام اؤلکهلری پایتختی کیمی سئچیلمهسی بو مصوبه میراث فرهنگی سازمانی طرفیندن شرقی آذربایجانا ابلاغ اولدو اونون اجرایی ایشلری گؤرولسون سونرا شرقی آذربایجان اوستانداری امضاسی ایله بیر نامه رئیس جمهورون بیرینجی معاونینه یازیلدی و دولتین فرهنگی کمسیونوندا آراشدیریلاندان سونرا، اسلامی کنفرانسین بو مصوبهسی دولتده مطرح اولوب تصویب اولدو.
اوکتوبر آییندا یئر داغیلاجاق
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : خبرلر+0 به یه ن
اسپوتنیکین وئردیگی خبره گؤره، 2017-جی ایلین اوکتوبر آیینین 2 –سینده یئر کورهسی بؤیوک فاجعهایله اوز اوزه گلهجک. بؤیوک گؤی داشینین بو ایلین پاییزینده یئره دَیمک احتمالی وار.
بو خبر ابتداءً 2015-ده مطرح اولموشدو آما او زمان هله ائله ده ایناندیریجی گلمیردی.
2012 TC4 آدلانان بو گؤی داشی 2012-جی ایلینده تاپیلدی و اونون مداری تقریبی حالتده مطالعه اولونوب. اونون قطری 12 دن 14 متره قدر تخمین وورولور.
بئلهلیکله بو داش روسیهنین چلیابینسک منطقهسینه دوشن داشدان داها بؤیوکدور. او داش 1613 نفره صدمه ووروب و 8 میلیارد دولاردان آرتیق خسارت وورموشدو. هله بو داش مسکونی یئره دوشسهیدی خسارتی چوخ داها آرتیق اولا بیلردی.
البته رسانهلر دونیانین سونونو گتیرمک کیمی خبرلری دئمکده بیر آز مبالغه ائلیرلر آما هر حالدا بو داشین یئره دَیمهسی جدی صدمهلره یول آچا بیلر.
متخصصلرین چوخو 2012 TC4 داشینین 2020-جی ایله قدر یئره دَیمک احتمالینی صفرله برابر بیلیرلر.


text:
شاماخیدا قتل حادثهسی باش وئریب.
آخار .آذ آرب تو-یه ایستینادن خبر وئریر کی، حادثه بو گون آخشام ساعتلاریندا شاماخی شهری، ولی مممدوو کوچهسی، ۵۲ سایلی منزیلده قئیده آلینیب.
رایون ساکینی، ۴۶ یاشلی جاهانگیروو قادیر عاریف اوغلو عائله موناقیشهسی زمینینده آرالاریندا باش وئرهن داوا زامانی آتاسی، ۷۰ یاشلی جاهانگیروو عاریف آغلی اوغلونو بالتالایاراق اؤلدوروب.
باشیندان و بدنیندن آغیر زربهلر آلان جاهاگیروو شاماخی رایون مرکزی خسته خاناسینین رئانیماسییا شعبهسینه یئرلشدیریلیب. حکیملرین سیلرینه باخمایاراق یارالی دونیاسینی دییشیب. جینایتی تؤرهدن جاهانگیروو آتاسینی آغیر وضعیتده گؤردوکده همین بالتا ایله اؤز باشینا ضربه ووروب.
او، خسته خانانین جراحییه شعبهسینه یئرلشدیرهرک عملیات اولونوب. آلکوقول آلودهچیسی اولان جاهانگیروون حادثه زامانی ایچکیلی وضعیتده اولدوغو بیلدیریلیر.
حادثه ایله علاقه دار شاماخی رایون پروکورورلوغوندا جینایت ایشی آچیلیب، آراشدیرما آپاریلیر.


text:
ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (1) / احمد یزدانی
گیریش
ایران تاریخینده حال حاضیرکی دؤوره قده ر اوچ دولت فورماسی موجود اولموشدور. بیرینجی فورما مطلق پادشاهچیلیق دیر کی ، 20 – نجی عصرین اوّللرینه قده ر دوام ائدیب. ایکینجی فورما 1906 – نجی ایلده ن 1979 – نجی ایله قده ر دوام ائده ن مشروطیت پادشاهچیلیغی و نهایت اوچونجو فورما اسلام جمهوروسو ولایت فقیه دؤورو دیر کی ، ایندیه دک دوام ائدیر.
دولت حقوقو باخیمدان ، ایران ئولکه سی 1906- ایلدن 1979- نجی ایله قدر پارلامنتار اساسلی مشروطه پادشاهچیلیغی ایدی. اونون اساسینی 1906- نجی ایل ایران آنایاساسی و 1907- نجی ایل «اساس قانونا علاوه» سی تشکیل ائدیردی.
غربین دموکراتیک اساس قانونلاری، خصوصیله 1831- نجی ایل بلژیک اساس قانونو اساسیندا حاضیرلانمیش ایران اساس قانونو ، حاکمیتین بؤلونمه سی پرنسیبی اساسیندا تشکیل ائدیلمیشدی. بو او دئمکدیر کی، شاهین 1906- نجی ایلدن اوّلکی مطلق حاکمیتی ، پارلامنتین موجود اولماسی نتیجه سینده محدودلاشدیریلمیشدیر. حکومت بوندان سونرا پارلامنت قارشیسیندا مسئولیت داشیان وزیرلر واسیطه سیله اداره اولونمالی ایدی.
دیگر حقوقلارلا یاناشی ایران اساس قانونو اهالیه آشاغیداکی اساس حقوقلاری وئریردی :
– قانون قارشیسیندا برابرلیک
– مطبوعات آزادلیغی
– سؤز و ییغینجاق آزادلیغی
بوتون بونلار:
عنعنه لریندن ، 1799- ایل انسان حقوقلاری بیاننامه سیندن و 1831-ایل (Magna Charta, Bill of Rights)
بلژیک اساس قانونون اساس حقوقلار کاتولوقوندان گؤتورولموشدور.
آنجاق انکار ائدیلمز بیر حقیقتدیر کی ، شاه دورونون سونونا قدر اساس قانونون نظریّه سی و اساس قانونون تطبیقی بیر- بیریله هئچ وجهده اویغون اولمایب و عکسینه ، لازیم تمیزلیکلردن سونرا اساس قانون داها چوخ کیچیک بیر حاکیم طبقه نین امتیاز و منافعی نین قانونلاشدیریلماسی اوچون بیر وسیله یه چئوریلمیشدیر.
غرب ئولکه لرینده پارلامنتاریزم اساسلی ، دموکراتیک دولتلرین عمله گلمه سی اوزون مدّتلی سوسیا ل-اقتصادی و مدنی انکشافین نتیجه سینده ممکون اولموشدور. مثال اوچون بو ئولکه لرده حیات سویّه سی وخالقین سیاسی یتگین لیی یوکسک بیر درجه یه چاتاندان سونرا عموم سئچکی حقوقونون کسرلی تطبیقی امکان پذیر اولموشدور.
1906- نجی ایلده پارلامنتاریزم اساسیندا مشروطه سیستمی تطبیق ائدیلدیکده ، بو شرطلر ایراندا هله یئنیدن عمله گلیردی. بو دؤوروده انگلستان و روسیه نین نفوذو آلتیندا ایراندا کهنه فئودال اجتماعی قورولوشون گئتد یکجه دئیشیلمه سی اؤزونو گوستریردی و بونونلا علاقه دار مختلف طبقه لرین اجتماعی قورولوش حاققیندا کی تصوّرلری ده دئیشیردی. بو او دئمکدیر کی ، مشروطه – پارلامنتاریزم سیستمی حاققیندا ایران اهالی سینین بویوک حصصه سینین اوّلجه دن هئچ بیر دقیق تصوّرو یوخ ایدی.بوندان علاوه مطبوعات واسطه لری چوخ جزئی ایدی و اهالی نین 90% – ای سوادسیز ایدی. اونلار آنجاق آغیر سوسیال وضعیتدن و ایالتلرده والی لرین اؤز باشینا حکمرانلیغیندان قورتولوشلاری اوچون مشروطه انقلابیندا اشتراک ائدیردیلر.
انگلستان و روسیه نین ایرانا سوخولماسی ، ایلک نوبه ده ایران ممتازلارینین یوکسک اجتماعی مووقع توتماسینا امکان
یاراتدی. بو قوروپلار اساسا، انگلستان و روسیه ایله آل – وئر سایه سینده تجارت بورژوازی نین یوکسک زیروه سینه قدر قالخان تاجرلرو ایری ملکه دارلاردان عبارت بیر قوروپو ایدی. اونلار فئودال- تجارت سیستمین (مرکانتیل) حکم سورمه سینی طلب ائدیب و بو مقصده چاتماق اوچون قدیمدن موجود اولان فئودال- مطلق سیستمین آرادان قالدیریلماسینی طلب ائدیردی . 1906 – نجی ایلده مشروطه پادشاهچیلیق سیستمی تشکیل ائدیلدیکدن سونرا تئزلیکله آیدین اولدو کی ، تجارت بورژوازیسی و ایری ملکه دارلار سرای و عنعنه وی قوّه لرله بیرلشمه یه گیریب وبئله لیکله ایراندا دموکراسینین حیاتا کئچیریلمه سینه منفی تاثیر بوراخدیلار. اونلار دولتده حقیقی حاکمیتی اله کئچیریب و اساس قانوندان فئودال- مرکانتیل سیستمی قوّه ده ساخلاماق مقصدیله استفاده ائدیردیلر. بونونلا یاناشی اونلار اؤلکه نین انکشافی و مستقل صنایع لشمه سیندن ده قورخوردورلار. چونکو عملده خارجی تضییق لر و همچنین داخیلی سیاسی عنعنه وی قوّه لر اونلارین مووقعینی تهلیکه آلتینا سالیردی.
دئمک اولار کی ، غرب اؤلکه لرین اساس قانونلاری نمونه لری اساسیندا قبول ائدیلمیش مشروطیت اساس قانونوندان گؤزله نیلن اومیدلرین دوغرولماماسی ، اگر معیّن معنادا اونون مضمونونون نتیجه سی ایدیسه ، دیگر طرفدن ده بو ، اساس قانونون حیاتا گئچیریلمه سینی نا ممکون ائد ه ن سیاسی – اجتماعی و تاریخی مناسبتلر ایدی. بورادا بو فاکتورلارا نظر سالیب و اونلارین اسلام جمهوروسو- ولایت فقیه سیستمی نین حاکمیته گله جه یینه زمین یارادان مناسبتلری گؤسترمه یه چالیشاجاغام.
پارلامنتاریزمین تاریخی انکشافی
1- ایران مشروطه انقلابی عرفه سینده
19- عصرده ایراندا هله مطلق اداره ائتمه فورماسی نین حکم سورمه سینه باخمایاراق ، بو عصر اوّلکی لردن اساسلی صورتده فرقلنیردی. چونکو فتح علیشاهین حاکمیتی دؤورونده ، کئچمیش تصادفی علاقه لردن سونرا ، اوروپا ایله ، اونون اقتصادی و حربی قدرتی ، اونون انکشافی و تکنیکی ایله آچیق رقابت و ضدّیتلر باشلاندی.
اوّللر ایرانین خارجی اؤلکه لرله علاقه سی محدود تجارت علاقه لری ایله کفایت لنیردیسه ، 19 – عصرده ایرانا اؤز تاثیرینی گؤستره ن اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری ائله محکم ایدی کی ، او ، ایراندا مشروطه حرکاتی نین حاضیرلانماسینا حل ائدیجی درجه ده زمین یاراتمیشدیر. بیر – بیریله رقابت آپاران انگلستان و روسیه حکومتلری آراسیندا کی مبارزه ، ایشی او یئره گتیریب چیخارمیشدی کی ، ایران فورمال مستقل لیی اولان بیر یاریم مستعمره وضعیتینه دوشموشدو. دیگر طرفدن ایسه اوروپانین ایرانا بؤیوک تاثیری نتیجه سینده ، کهنه فئودال اجتماعی قورولوش تدریجا دئیشیردی. بو او دئمکدیر کی ، اقتصادی و سوسیال مناسبتلر کئچمیش دؤوروله مقایسه ده یئنی بیر معنا کسب ائدیردی. بو دئیشیک لر نهایت ایراندا مشروطه حرکاتینین و پارلامنتاریزمین یارانماسینا گتیریب چیخاردی.
19- عصرده ایراندا مشروطه حرکاتی دؤلاییسیله حاضیرلاندیغی اوچون ، آشاغیدا بو دؤورون انقلاب اوچون حل ائدیجی اهمّیته مالیک اولان فاکتورلاری داها اطرافلی تحلیل ائدیله جک .
1.1. انگلستان و روسیه نین ایرانا نفوذو
انگلستان و روسیه نین ایرانا گئنیش نظارت ائتمک اوچون جد و جهدلری 1800 – نجو ایلدن ، یعنی بیرینجی ناپلئونون روسیه تزاری بیرینجی پاولPaul ایله بیرگه هندوستاندا انگلستان حاکمیتینه هجوم ائتمک پلانی نین حاضیرلانماسیندان
باشلاییر. ناپلئون ایرانین کومک ایله انگلتره نی هندوستاندا دنیز یولوندان محروم ائتمک ایسته ییردی.
انگلستان ایسه چالیشیردی کی ، هندوستاندا کی مستملکه لری اوچون تهلکه اولان ناپلئون و ایران شاهی آراسیندا کی راضیلاشمالارا مانع اولسون . بونا گؤره ده او هندوستاندان ایرانا صلاحیتلی بیر انگلیس ماموری گؤنده ریب و او دا اؤز نوبه سینده هدیّه لر و وعده لر وئرمک له ایران شاهینی انگلیس لرله بیرلیکده فرانسانین علیهینه یؤنه لمیش بیر مقاوله باغلاماغا تحریک ائدیر. (1)
مقاوله ده محاربه شرایطینده قارشیلیقلی حربی یاردیم نظرده توتولوردو.
روسیه ایرانین شمالیندا ایرانا عاید اولان اراضی لری اشغال ائتمک اوچون بیر باشا حربی عملیات باشلایاندا ، انگلیس لر 1800 – نجو ایلده باغلانمیش قارشیلیقلی مدافعه مقاوله یه باخمایاراق ، روسیا ایله فرانسایا قارشی متّحد اولدوقلارینا اساسلاناراق ، ایرانا هر هانسي بیر حربی کومک لیقدان امتناع ائدیر. بئله اولدوقدا ایران یئنیدن فرانسایا مراجعت ائدیب و ناپلئون ایرانا هر بیر جور مومکون کومکه وعده ائدیر.
او 1807 – نجی ایلده ایران اوردوسونو معاصر اوروپا سویه سینده حاضیرلاماق اوچون تهرانا 70 نفر ضابط گؤنده- ریر. سون نتیجه ده ایران انگلیس لرین تضییقی و اونون ایرانین جنوبیندا فارس ولایتینی اشغال ائتمک تهلکه سی ایله اوزله شه ره ک ، فرانسانین حربی هیاتینی گری قایتارمالی اولور. بو دؤورودن باشلایاراق ایراندا نظارت ائتمک اوغروندا بیر – بیریله رقابت آپاران بؤیوک دولتلر انگلستان و روسیه اولور. انگلیس لرین ماراغی هر شئیدن اول بوندان عبارت ایدی کی ، اؤزونون هندوستان مستملکه لرینه یولو آچیق ساخلاسین. روسیه نین ماراغی ایسه شمالدا بوز وورمایان لیمانلاری نین (بندرلرینین) چاتیشمازلیغیندان ایره لی گلیردی.
بو دؤوروده ایرانین گونئی حصصه سی انگلیس لرین گوجلو اقتصادی ، نظامی و سیاسی تاثیری آلتیندا ایدی . ایرانین شمالیندا ایسه رو سیه ایران ایالت لرینی اشغال ائتمک اوچون حربی عملیات لار گئچیریردی. 1813 و 1826 – نجی ایل محاربه لری ایرانین شمالیندا ایالت لرین ایتیریلمه سینه گتیریب چیخاردی. بو محاربه لرده او جمله دن گلستان و تورکمنچای مقاوله لری اوزه رینده آذربایجانین بیر حصصه سی روس امپریاسینا داخیل ائدیلدی.
هر ایکی محاربه ده کی مغلوبیت لر تکجه اراضی ایتگیسی ایله کفایت لنمیردی ، همده بو قاجارلار سلاسه سینین تزار رژیمیندن خصوصی آسیلیغینا سبب اولدو. چونکو 1828- نجی ایل تورکمنچای صلح مقاوله سینده ولیعهد عباس میرزا روسیه ایله راضیلیغا گلدی کی ، روسیه حکومتی اونون تخت – تاجا صاحیب اولماق حقوقونو تانییب و اونون ورثه لری آراسیندا ایران سلطنتی نین دوام تاپماسینا تامینات وئرسین . بو واختدان قاجارلار سلاسه سینین شاهلاری روس حمایه -سی و تاثیری آلتینا دوشوب و نئجه دئیرلر ، اؤز ماراقلارینی حیاتا کئچیرمک اوچون روس حکومتی نین الینده بیر آلته چئوریلدیلر. مثال اوچون روسلارین کومک ایله محمد علیشاه 1908 – نجی ایلده ایران پارلامنتینی توپا باغلایب و اونو باغلاددی .
یوخاریدا قید ائدیلدی کیمی ، اگر ایران سراییندا روسیه نین یاخین طرفدارلاری وار ایدیسه ، انگلیس لر ایرانین گونئ منطقه سینده کؤچه ری طایفالارلا سیخ علاقه ساخلایب و ایراندا اؤز پلانلارینین حیاتا کئچیریلمه سینده اونلاردان استفاده ائدیردیلر.
ایرانین 1826 – نجی ایل مغلوبیت اینه قده ر روسیه حربی اشغالچیلیق سیاستی یورودوردو. 19- نجو عصرین اورتالاریندان باشلایاراق ، روسیه بیر واختلار انگلیس لرین ائتدیی کیمی ایرانی همچنین اقتصادی و سیاسی جهتدن ده اؤز نظارتی آلتینا آلماغا باشلادی. بئله لیکله 19 – عصرین اورتاسیندان بری ایران اوچون هر ایکی دولت یعنی انگلستان و روسیه دولتلریندن «کؤنول لو آسیلی لیق» دؤورو باشلاندی. اونلار – انگلستان و روسیه – اؤزلرینین گئنیش- لنن صنایعسی اوچون خام مال الده ائمک و اؤز صنایع محصول لاری اوچون ایراندا یئنی بازارلار تامین ائتمک اوچون بیر- بیریله رقابت آپاریردی و بو زمان امتیازلار اله کئچیرمک و بیر طرفلی تجارت سازش لری واسطه سیله ایرانین انگلستان و روسیه طرفیندن کونوللو سیخیشدیریلماسی باشلاندی. تئزلیکله انگلستان و روسیه ، اؤلکه نی داها چوخ نظارت آلتیندا ساخلاماق اوچون ایرانا سرمایه خارج ائتمه یه باشلاد یلار. بو جور «کونوللو سیخیشدیرما» اصولو تئز- تئز حربی تضییق واسطه سیله مشایعت اولونوب و سرایا رشوت وئرمکله اونو اله آلماقلا حیاتا کئچیریلیردی.
انگلستان و روسیه یه وئریلن مختلف امتیازلار ایران اقتصادیاتینی تمامیله افلاج وضعیتینه سالیردی. چونکو انحصارلارین اجنبی لرین الینه گئچمه سیله ، دئمک اولار کی ، بوتون داخیلی بازار و حل ائدیجی اقتصادی ساحه لر انگلستان و روسیه نین نظارتی آلتینا گئچیردی. مثال اوچون 1870 – نجی ایلده ناصرالدین شاه ایل لیک گلیرین 15- % 20 – ای مقابیلینده دمیر یؤلونون ، کوچه لرین و داها سونرا نفت و دیگر مینرال لارین استثماری ، همچنین کارخانالارین ، کانال و دیگر سووارما تاسیساتلاری نین تیکیلمه سی انحصارینی 70 – ایل مددتینه انگلیسلی Baron Julius de Reuter وئرمیشدی . بوندان علاوه ایران گمرک خاناسی دا ایگیرمی مین فوند استرلینگ مقابیلینده 25 – ایل مددته اونا وئریلمیشدی.
او دؤورون سیاسی خادملریندن بیری اولان ، انگلیس Henri Ralson Sir او مناسبتله بئله یازیردی : » بو مقاوله ایله ایرانین و انگلستانین گله جه یی بیر – بیریله باغلاندی …. بو مقاوله چاپ اولاندان و نشر ائدیلن کیمی ، هامی باشا دوشدو کی ، اؤلکه نین بوتون وار – دولتیندن ایستر صنایعه ، ایسترسه کند تصرفاتی ساحه لرینده استفاده ائتمک حقوقو بیر دفعه انگلیسین الینه وئریلمیش و بللی دیر کی بوندان دا هانسی اوستونلوک لر میدانا چیخار. اوّللر هئچ کیم بئله بیر واجب مقاوله نین بیر انگلیسله باغلانا بیله جه یی نین مومکونلوغونو تصّوورونه بئله گتیره بیلمزدی» (2)
آنجاق ایکی ایل کئچندن سونرا بو مقاوله ایران خالقلارینین بعضی دایره لرینین گوجلو اعتراضی و روس رقیبلری نین طلبینه گؤره ایران حکومتی طرفیندن لغو ائدیلدی.
آرتیق 1889 – نجی ایلده همین بارون رویتره 1872 – نجی ایلده لغو ائدیلمیش سازشین زیانی نین ئوده نیلمه سی کیمی ایراندا Iran Imperial Bank امتیازینین اساسینین قؤیولماسینا اجازه آلماق میسّر اولدو. بونونلا بئله پول نشری نین حقوقو و بونون نتیجه سینده ده اؤلکه نین ارزی و همچنین پول سیاستی اوزه رینده حاکمیت یالنیز بیر بانکا یا مخصوص ائدیلدی. بانکین مدیریتی لندن ده یئرلشیردی و ایران قانونلارینا تابع دئییلدی. «ایران امپریال بانکی» ایرانین بوتون ایری شهرلرینده اؤز شعبه لرینی یاراتمیشدی و بوتون پول دؤرویه سی اونون نظارتی آلتیندا ایدی. بوتون بانک عملیاتلارینین خالص گلیریندن آنجاق 6% – ای سرایا چاتیردی. (3)
1871- نجی ایلده روسیه ده ، ایران سراییندان «روسیه انقراضی بانکاسی» نین یارادیلماسینا راضیلیق آلدی. بو بانک روسیه مالیّه وزارتی نین بیر شعبه سی ایدی و بونا گؤره ده ایران قانونلارینا تابع دئییلدی. 21 – مارس 1821- نجی
ایلده شاه ، توتون انحصارینی Major Mr. G. F. Talbort آدلی بیر انگلیسه وئردی. بو امتیازین اوزه رینده انگلیسلی مایورا تک باشینا 50 – ایل مدّتینه ایران توتونون بئجه ریلمه سی ، ساتیلماسی و اخراجی حقوقلاری وئریلدی. بونون عوضینه شاه ایل لیک گلیرین 25% طلب ائتدی . بیر ایل سونرا بو سازش بوتون اهالی نین اعتراضینا گؤره لغو ائدیلدی. آنجاق ایران حکومتی 1892- نجی ایلده ، لغو ائدیلمیش توتون انحصاری نین شرکتلرینه ده ین زیانی اؤده مک اوچون ایران امپریال بانکاسی نین واسطه چیلی ایله انگلستاندان 6% ربح ایله بئش یوز مین فوند استرلینگ بؤرج آلماغا مجبور اولدو. آلینان بؤرج اوچون تامینات کیمی ایران دولتی جنوبی ایرانین گمرک حقوقلارینی انگلستانا رهن وئردی.
هئچ بیر علاوه ایضاحا احتیاج یوخدور کی ، انگلستان و روسیه یه وئریلن مختلف امتیازلار و ائله جه ده روسیه و انگلستان طرفیندن شاها وئریلن بؤرج لارین نتیجه سی هر دفعه خارجدن داها بؤیوک بؤرج آلماغا و یئنی امتیازلارین وئریلمه سینه و آخیردا ایرانین انگلستان و روسیه اؤلکه لریندن داها آرتیق آسیلی اولماسینا سبب اولوردو.
نهایت مظفرالدین شاه 28-مای 1901 –نجی ایلده ایرانین تاریخینده ایلک دفعه اولاراق ، ایگیرمی مین فوند استرلینگه انگلیسلی William Knox d, Arcy – یه ایلک نفت امتیازینی ساتدی. بو سازشین مدّتی 60 – ایل ایدی. بو سازشده اساسا روس نفوذو آلتیندا اولان 5 شمالی ایالت – آذربایجان ، گیلان ، استرآباد ، مازندران و خراسان – استثثنا اولماقلا ، d, Arcy بوتون ایران اراضیسینده نفت یاتاقلارینی تدقیق و استثمار حقوقونا مالیک ایدی. ایل لیک خالص گلیرین 16% -ای ایران حکومتینه وئریلمه لیدی.
d, Arcy طرفیندن یارادیلان نفت شرکتی (Anglo-Iranian Oil- Company) آدلاندیریلدی. سونرالار یعنی 1908 – نجی ایلده یارادیلمیش انگلیس – ایران نفت شرکتی انگلیس حکومتینه تابع ایدی.
امتیازلاری اله گئچیرمک خارجی حکومتلره ایرانا نه اینکی اقتصادی ، همچنین سیاسی جهتدن ده آغالیق ائتمه یه امکان وئریردی. بئله لیکله 1862 – نجی ، 1865 – نجی و 1872 – نجی ایللرده هند – اوروپا تلگراف آژانتی لی یین انگلیس دپارتمانتی مظفرالدین شاهلا ایراندا تلگراف خطی نین تیکیلمه سی و استفاده سی حاققیندا سازش باغلادی. بو سازشه گؤره بوتون حقوقلار یالنیز انگلیسه مخصوص ایدی. بو تلگراف خطی ، ایرانین گونئی ایالتلرینی انگلستانین تاثیری آلتینا آلدی. انگلیس حکومتی بیر نئچه طایفا باشچیسی ایله علاقه یه گیره بیلدی و تلگراف خطینی قؤروماق بهانه سیله اؤلکه – نین سیاسی حیاتینا مداخیله ائتمه یه باشلادی. بوندان باشقا، انگلستان ایران دولتی نین تابع لیینده اولمایان تلگراف خطی –نین تیکیلمه سیله او دؤورون ان مهم خبرلر واسطه سیندن اؤز سیاستیلرینه اویغون استفاده ائتمک امکانینا مالیک اولدو. تلگراف اداره لری انگلیسلی لر ، هندوستانلی انگلیس تبعه لری و یا خود «معتبر» ایران قوللوقچولاری طرفیندن اداره اولونوردو.(4)
اجتماعي قورولوش
یوخاریدا قید ائتدییمیز کیمی ، 19 – عصرده ایراندا فئودال اجتماعی قورولوش اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری نتیجه سینده دئیشمکده ایدی.
19- عصرین اوّللرینده ، اوروپانین آرتیق انکشاف ائتمیش ، صنایع لشدیریلمیش اؤلکه لریله مقایسه ده ، اقتصادیات اساسینی کند تصرّفاتی و مال دارلیق تشکیل ائده ن ایران ، گری قالمیش بیر فئودالی اؤلکه ایدی.
بوتون اهالی نین 80% – دان چؤخو کندلرده یاشاییردی. بونوندا تخمینا 30% – ای طایفا قوروپلارینا منسوب ایدی . کندلیلر اکین ساحه لرده ایشله دیی ملکه دارلارین دؤزولمز ظولمو آلتیندا یاشاییردیلار. کندلیلرین بئجه ردی محصولون 5 – دن 3 تا 5 – دن 4 – او صاحبکارین پایینا دوشوردو. اگر توخومو صاحبکار وئریردیسه 10% – ای و اگر توخومو اؤزو الده ائتمه لی ایدیسه ، 20 % محصولدان اؤزونه قالیردی. (5)
کندلی لیلرین آسیلیغی همده اونونلا گوجله نیردی کی ، چوخ واخت مالیک اؤز کندلیلری اوزه رینده پلیس و محکمه حقوقونا دا مالیک ایدی. (6)
طایفا عضولری نین وضعیتی هئچ ده کندلی لرین وضعیتیندن فرقلنمیردی. طایفالار کند تصرفاتی ایله یاناشی اساسا مال دارلیقلا مشغول اؤلوردولار.
بیر قایدا اولاراق طایفا عضولری نین ایری تؤرپاق صاحبی اولان طایفا باشچیسیندان آسیلیقلاری ، کندلیلرین مولکه – دارلاردان اولان آسیلیغیندان هئچ ده ضعیف دئیلدی.
دئمک اولار کی ، او دؤوروده ایران مختلف قطب لرده دوران اجتماعی طبقه لرین بیر جمعیت ایدی. بیر قطبو تورپاقسیز کندلیلردن و ساده طایفا عضولریندن ، شهر صنعتکارلاریندان و خیردا آل – وئرچیلرین عبارت اولان اهالی- نین بؤیوک کؤتله سی تشکیل ائدیردی. بو قوروپون وضعیتی اونونلا سجیّه لنیردی کی ، اونلار چوخ کاسیب وضعیتده یاشاییر و هر هانسی سیاسی اراده سینی ایفاده ائتمک حقوقوندان محروم ایدیلر.
دیگر قطب شاه و سرایدان ، طایفا آریستوکراسیندان ، یوکسک آیت الله – حجت الاسلام لاردان ، ایری مولکه دارلاردان و یوکسک رتبه لی مامورلاردان عبارت ایدی. بوتون بو قوروپلار اوچون عمومی جهت بو ایدی کی ، اونلارین نماینده- لری ، بؤیوک تورپاق اراضیسینه قسما خصوصی مولکیت کیمی ، قسما دولت مولکیتی کیمی صاحب ایدیلر. (7)
بوتون بو قوروپلارلا مقایسه ده شاه حاکم رولا مالیک ایدی. تورپاقلارین حاکیم طبقه آراسیندا پایلانماسی حاققیندا اونو دئمک اولار کی ، شاه اؤلکه نین ان ایری مولکه داری ایدی. اکثر حال لاردا ایسه ، ایری مولکه دارلارا اونلارین تورپاق ساحه لری شاه طرفیندن اجاره یه (تیول) وئریلیردی.
یالنیز 19 – عصرین اؤرتالاریندان باشلایاراق شاهین تورپاق ساحه لری نظره چارپاجاق درجه ده اؤز معناسینی ایتیردی. شاهین سایسیز – حسابسیز شخصی خرجلری وضعیتی او درجه یه چاتدیردی کی ، شاهلیغا مخصوص تورپاق ساحه لری ساتیلدی و بئله لیکله بو تورپاق ساحه لری نین یئرینی گئتدیکجه خصوص مولک لر توتوردو.
شاهین رولو 19- عصرین اؤرتالارینا قده ر بؤیوک تورپاق ساحه لرینه صاحیب اولماسیندان علاوه بونونلا سجیّه لنیردی کی ، 1906 – نجی ایلده مشروطیت پادشاهچیلیغی یارانا قده ر ، او دولت حاکمیتی نین یگانه باشچیسی ایدی. مطلق حاکم کیمی ، قانون وئریجیلیک ، اجرا ائدیجی و عدلیه حاکمیتی نی او اؤزونده بیرلشدیرمیشدی . اؤز مطلق حاکمیتی نی شاه اونا تابع دولت اورقانلارینا «شاهلیق فرمانلاری» ایله حیاتا گئچیریر و بو زمان اوندان آسیلی ناظر و یوکسک مامورلار طرفیندن مدافعه اولونوردو. شاهین مطلق حاکمیتی نی اؤلکه نین بوتون ایالتلرینده حقیقتا حیاتا گئچیمک اوچون هر حالدا ، شاه ، سرای اداره اورقانلاری و مامورلارین آزلیغینا گؤره ، اکثر حال لاردااؤز یاخین قوهوملاریندان ، ایالت باشچیسی تعین ائدیر و اونلارا بیر وظیفه اولاراق تاپیشیلیردی کی ، ایالتلرده شاه حاکمیتینه عمل اولونماسینا نظارت ائتسینلر.
کیچیک شهرلری ایسه «حاکیم» لر ( بونلار اکثر حال لاردا شاهزاده و یا خود شاهین باشقا قوهوملاری ایدیلر) اداره ائدیردیلر. اکثر حال لاردا دولت وظیفه لری ، همچنین وئرگی لرین ییغیلماسی کیمی دؤلت گلیر منبع لری شاه طرفیندن اجاره یه وئریلیردی و والی لر اؤز وظیفه لرینی شاهدان ساتین آلیردیلار. وظیفه لرین ساتیلماسی اؤز نوبه سینده شاه و اونون سرایی اوچون هئچ بیرایتگی دئیلدی . چونکو وظیفه آلان ، آلدیغی وئرگی لرین معین بیر حصصه سینی سرایا وئرمه لی ایدی. ییغیلمیش وئرگیلرین دیگر حصصه سی ایسه اونون شخصی استفاده سینده قالیردی. بونوندا نتیجه سی بعضا ائله اؤلوردو کی ، والی لر اهالی دان مومکون قده ر داها چوخ ، حتّا بعضا سلاحلی دسته لرین کومک ایله وئرگی ییغماغا چالیشیردیلار.
آیدیندیر کی ، اجتماعی حاکمیتین بو جور خصوصی مولکیته چئوریلمه سی سیستمی ، روشوه خورلوق اوچون ال وئریشلی شرایط یارادیردی و بونون دا آغیرلیغی اهالی نین اوزه رینه دوشوردو. بو یوکو آغیرلاشدیران داها بیر فاکتور دا ناظر و ولایتلره تابع اولان مامورلارین عمومیتله مواجب آلماسی ایدی و اونلار جماعتین حسابینا یاشامالی اولوردولار. حکومت او جمله دن پلیس مامورلارینا دا جزئی معاش وئریردی. ایستر ناظیرلیک لره ، ایسترسه ده ولایتلره تابع اولان بوتون پلیس اداره لری اهالی نین وئردیی «چای پولو» ندان و یا خود حبس ائدیلن لردن آلینان پول حسابینا یاشاییردی. (8)
محکمه ده وکیل لیک ائتمک یوکسک رتبه لی حکومت مامورلاری اوچون علاوه بیر وارلانما منبعی ایدی. اؤز ولایتلری داخیلینده حقوق – محکمه ایشلری ده تاپیشیریلمیش والی لر ، اکثر حال لاردا «جریمه» و یا ضمانت پولو آز اولانی گناهکار اعلان ائدیردیلر . کیم والیه بؤیوک مبلغ ده آزاد اولما پولو وئره بیلیردیسه ، آزادلیغا بوراخیلیردی. (9)
گئریه نظر سالاندا دئمک اولار کی ، تخمینا 19 – عصرین اورتالاریندا ایراندا هله قدیمدن قالان جدّی مطلقیت پادشاهچیلیق ایله سجیّه لن اجتماعی قورولوش دوام ائدیردی . شاه مطلق حکمران کیمی دولتده حاکمیتی اؤز الینده بیرلشدیرمیشدی . عین زاماندا او ، اؤلکه نین تخمینا بوتون مولک و تورپاقلارینین صاحبی ایدی و اکثر حال لاردا اؤز ساحه لریندن استفاده حقوقونو یوکسک مامورلارا ، ظابطلره و طایفا باشچیلارینا حواله ائدیردی. شاهین مطلق حاکمیتی ایله اهالی نین ان بؤیوک عاجز و حقوقسوز حصصه سی قارشی – قارشیا دوروردو. خالق دولتین فورمالاشماسیندا اشتراک ائتمیردی. شاه طرفیندن بعضی حاکمیت حقوقلاری وئریلمیش و سرایدا قسما نفوذا مالیک یوکسک طبقه ، شاهین قوهوملاری ، یوکسک دین خادملری و یوکسک رتبه لی مامورلار مستثنی تشکیل ائدیردیلر.
آرتیق قید ائتدیمیز کیمی ، او واختا قدر ایران اجتماعی قورولوشو هئچ بیر دئیشیک لیه معروض قالمامیشدی. آنجاق 19- عصرین اورتالاریندان اوروپانین ، خصوصیله انگلستان و روسیه نین تاثیری اقتصادی و اجتماعی ساحه لرده دئیشییک لر میدانا گتیردی و بونلاردا مشروطه حرکاتی نین عمله گلمه سی اوچون شرایط یاراتدی .
یوخاریدا اشاره اولوندو کی، انگلستان و روسیه ایلک حربی اشغال ائتمه سیاستیندن سونرا 19 – عصرین اورتاسیندان ایرانی بوندان بئله اساسا «صلح» یولو و واسطه لریله ، همچنین اقتصادی و سیاسی جهتدن اؤز نظارتی آلتینا آلماغا باشلامیشدی. ایراندا «صلح مداخله سی» آدی آلتیندا اساسا امتیازلارین اله کئچیریلمه سی و تجارت سازشلری نین باغلانماسی حیاتا کئچیریلیردی. مختلف امتیازلار و تجارت سازشلری ایلک نوبه ده بونا خدمت ائتمه لی ایدی کی ، بیر طرفدن انگلستان و روسیه ده وسعت تاپان صنایع اوچون یئنی ساتین بازارلاری الده ائدیلسین. دیگر طرفدن ایسه ، قسما انگلستانین و روسیه نین صنایع سینده استفاده ائدیلن پامبیق ، شکر چوغوندورو کیمی کند تصرفات محصول لاری نین ، قسما ده چای ، توتون و قورودولموش میوه کیمی گونده لیک طلبات مال لارین اؤز اؤلکه لرینه ادخالی تامین ائدیلسین.
بو سیاست آخیردا اورایا گتیریب چیخاردی کی ، ایراندا بو واختا قده ر ایلک نوبه ده خیردا کند تصرفاتی و خیردا ائو صنعتکارلیغینا اساسلانان کهنه فئودال اقتصادی قورولوش دئیشیلدی. اوجوز و چوخ واخت داها کیفیّت لی انگلیس و روس مال لارینین ادخالی ، داخیلده کی صنعتکارلیق محصول لارینین استحصالینا و اونلارین ساتیشینا زیان ووردو.
بو او دئمکدیر کی ، خارجی مال لارین تاثیری نتیجه سینده کندلرده و شهرلرده صنعتکارلیق موسسه لری اؤز ایشینی دایاندیرماغا مجبور اولوردو. چونکو اونلارین مال لاری خارجی جنس لرله رقابتده دوام گتیرمیردی.
انگلستان و روسیه نین تاثیری کند محصولاتی ساحه سینده ده کؤک لو دئیشیک لره سبب اولموشدور. اؤلکه ده بو واختا قده ر کند محصولاتی سیستمی اساسا داخیلی احتیاجلارین بر طرف ائدیلمه سینه یؤنه لمیشدی . 19 – عصرین اورتالاریندا بئله عنعنه وی محصولات سیستمی دئیشیلدی و بوندان سونرا انگلستان و روسیه یه صادر ائتمک اوچون دویو ، توتون ، پامبیق کیمی کند تصرفاتی محصول لارینین استحصالی بؤیوک اهمّیت کسب ائتدی . استحصالین دئیشیلدیرمه سی امکانی اولمایان بیر چوخ عنعنه وی کند تصرفاتی ساحه لری اؤز معناسینی ایتیردی و بو دا کیچیک و اورتا فئودال لارین مفلس لشمه سینه سبب اولدو. (10)
اونلارین یئرینی آریستوکراتلار و بؤیوک ملکه دارلارلا یاناشی تجارتچی مولکه دارلارین (مرکانتیل بورژواسی) طبقه سی توتدو. تجارت ساحه لریله مشغول اولان ملکه دارلارین بئله سوّیه ده موجود اولماسی هر ایکی بؤیوک دولتین یعنی انگلستان و روسیه نین سایه سینده ممکون اولموشدو . چونکو اونلار گتیریلمیش خارجی مال لارین مثال اوچون پارچا ، قند ، چینی مال لاری ایراندا ساتیب و بوندان بؤیوک قازانج الده ائده بیلیردیلر. (11) لاکین بو قازانجی هر هانسی بیر یئرلی صنایعه ده قویماق اولموردو. چونکو داخیلده یئنی یارانان صنایعدن اوجوز اوروپا مال لاریله رقابتده مدافعه اولونموردو. بئله کی 1850-1860 – نجی ایل لرده ایراندا باشقا ساحه لرله یاناشی کاغیذ فابریکی ، چینی قابلار ، شوشه کارخانالاری ، توخوجولوق فابریک لری قورولدو . لاکین قیسا بیر مدّت عرضینده بو فابریک و کارخانالارین اکثریتی افلاس اولوب و آرادان گئتدی. چونکو اونلار آرتیق قید ائدیلدیی کیمی ، مدافعه ائدیجی گمروک قانونون اولمادیغی اوچون انگلیس و روس مال لارینین گوجلو تضییقی آلتیندا محکم لنه بیلمیردیلر. بو سببدن ایری تاجرلر خارجی مال لارین ساتیشیندان الده ائدیلن منفعتدن شاهدان تؤرپاق ساحه لری آلیب و بو یول لا دا هم تاجر و همده مولکه دار اولوردولار. اونلار بیر طرفدن اؤز تورپاق ساحه لرینده استحصال اولموش اساسا کند تصرفات محصول لارینین اخراجی یولوایله بؤیوک وار – دؤولت الده ائدیردیلر و دیگرطرفدن ایسه اؤزلرینین آرتیق آرتمیش اقتصادی اهمیت کسب ائتمه لرینه باخمایاراق ، اؤلکه ده دؤولتین اداره اولمونماسیندا هئچ بیر سیاسی نفوذا مالیک دئیلدیلر. بو اوچون ده اونلار دؤولتده سیاسی حاکمیتین اداره سینده اؤزلرینین لازیم سوّیه ده اشتراکینی طلب ائدیردیلر.
بو دؤوروده ، تاجرلرین شخصی مولک اله کئچیرمه سی پروسه سی ، هم یوکسک مامور و ضابط لرین دولت پولونو گیزلی خرج لمک و آلدیقلاری روشوت حسابینا مولک الده اتمه سی و همچنین شاها مخصوص تورپاق ساحه لرین ساتیلماسی پروسه سی ایله پارالل گئدیردی. سرایدا کی پول چاتیشمازلیغی و شاهین گنینه – بؤلونا شخصی خرج لری نتیجه سینده شاها مخصوص تؤرپاق ساحه لری نین بؤیوک بیر حصصه سی ساتیلیردی. شاهین خصوصی مولک لرینین ساتیلماسی ، اونون اقتصادی ضعیف لمه سی ایله یاناشی سیاسی ضعیف لمه سینه ده سببب اولوردو.
ایران جمعیتی نین اقتصادی و اجتماعی ساحه لرینده باش وئره ن دئیشیک لر، عین زاماندا یاواش اولورسا دا مدنی حیاتی دا دئیشدی. ….
***
یوخاریدا قید ائتدیک کی ، ایران جمعیتی نین اقتصادی و اجتماعی ساحه لرینده باش وئره ن دئیشیک لیک لر ، عین زاماندا یاواش اولورسا دا مدنی حیاتی دا دئیشدی . ایرانین انگلستان و روسیه ایله سیخ علاقه لری نتیجه سینده اوروپا یا یؤل آچیلدی و مختلف جور فیکیر و ایده آل لار ایرانا یؤل تاپدی . اوروپا نی تانیماق ، خصوصیله ایران آیدینلارینا ایلک دفعه اولاراق اؤزاؤلکه لری نین گری لیی و اوروپانین انکشافی آراسیندا کی فرقی گؤرمه یه امکان وئردی . بو اوچون بونلار آراسیندا داها تئز – تئز لازیم و اجباری رفورم لار طلب ائدیلیردی.
اوروپا سیاحت لرینده اورادا کی ترقی دن تاثیرلنن قاجارلار سلاسه سینین بیر نئچه شاهی حتا ، ایران اهالیسینی اوروپالاشدیران رفرم لارطرفداری اولدولار. 1848 – نجی ایلده تخت و تاج صاحبی اولموش ناصرالدین شاه ، مثال اوچون عنعنه وی اولاراق دین خادم لرینین نفوذو آلتیندا اولان کوتله وی تحصیل سیستمینده رفرما تدبیرلری حیاتا کئچیردی. قدیم دین – فلسفی مکتب لرله یاناشی 1851- نجی ایلده ضابط لر ، تکنیک لر و طبیعت شناسلارین تحصیل آلمالاری اوچون عالی مکتب «دارالفنون» یارادیلدی و بورایا همچنین اوروپادان دا اؤیره تمن (معلم ) قوّه لر جلب ائدیلدی. بوندان علاوه او ایران مطبوعاتی نین دا اساسینی قویدو . 1850- نجی ایلده ایراندا دولت پولونون حسابینا ماشین اصولو ایله چاپ ائدیلمیش ایکی غزه ت چیخدی. بو دؤروده ایلک دفعه اولاراق همچنین بؤیوک بیر طلبه (دانشجو) قوروپاسی خارجه گؤنده ریلدی.
ناصرالدین شاهین حیاتا کئچیردیی رفرم لار هئچ ده کؤک لو رفرم لار دئیلدی و اؤلکه نین مدرن لشدیریلمه سینده آنجاق جزئی موفقیّت قازانا بیلیردی . باشقا سؤزله ، اونون بو و یا دیگر رفرم لاری ، حکومتی نین بؤیوک منفی جهتلری آلتیندا تاثیرسیز قالیردی. مثال اوچون او اهالی نین بؤیوک حصصه سی نین دوچار اولدوغو یوخسوللوغو آرادان قالدیرا بیله جک اجتماعی رفرم لارا هئچ بیر ماراق گؤسترمیردی. بونون عوضینده او سلف لری کیمی ایران اهالیسینه قارشی اؤزباشینالیق سیاستی ایره لی سوروب و سرایی تنقید اتمه یه جسارت ائدن هر بیر شخصه قارشی آمانسیزلیق ائدیب و اؤز خیرینه اجنبی لره امتیازلار ساتیب و بونون عوضینده ایسه اؤزونون و سرای آداملاری نین جل – جلال ایچینده یاشامالاری اوچون خرج ائتمه یه بؤرج آلیردی.
دولت طرفیندن حیاتا کئچیریلن رفرم لارین فایداسی بوندان عبارت ایدی کی ، بو اوروپایا تدریجا آجیلان بیر یؤل ایدی و هر شئیدن اوّل ایرانلی طلبه لر و آیدینلار اوچون خارجده اوخوماق امکانی ایدی. بو طلبه و آیدینلارین بیر چؤخو اؤز وظیفه لرینی بوندا گؤروردور کی ، ایران خالقلارینی اوروپانین ترقی سیله تانیش ائتسین و اونلاردا بونا اوخشار بیر انکشافی مومکون اده بیله جک حاکمیت سیستمی نین یارادیلماسیندا ماراق اؤیاتسین.
اجمالی اولاراق دئمک اولار کی ، مشروطه انقلابی عرفه سینده انگلستان و روسیه نین تاثیری نتیجه سینده ایراندا بیر – بیریله باغلی اولان اقتصادی – اجتماعی عنصرلر میدانا گلمیشدی کی ، عنعنه وی اجتماعی قورولوشون دئیشیلمه سینه سبب اولدولار. کهنه اجاره سیستمی بو دؤوروده بحران وضعیته دوشموشدور و خارجله تجارت نتیجه سینده وارلانان ایری تاجرلرین یئنی یارانان طبقه سی (مرکانتیل بورژوا) بو واردان هم تؤرپاق ساحه لری نین ساتین آلماسی و همده سیاسی حاکمیتین اله کئچیریلمه سی یؤلوندا استفاده ائدیردی.
اؤز ماراقلارینی داها یاخشی بیر سیاسی سیستم ایله تمثیل ائتمک اوچون ایری تاجرلره ایران اهالی سینین کومه یی لازیم ایدی. اونلار بونون اوچون قاجارلار سرایینا قارشی ایران اهالیسی نین عمومی ناراضی لیغیندان استفاده ائدیب و نهایت اؤزلرینین اشتراکی ایله مشروطه حرکاتینین یارادیلماسی اوچون ان اون جرگه ده اؤزلرینینن ، روحانیلرین و آیدینلارین دوردوغو بیر انقلاب حاضیرلادیلار.
B– 1
1905 – 1909 – نجی ایل لرده مشروطیت انقلابی
ایران خالقلاری نین مطلق پادشاهچیلیقا قارشی تضییقی آلتیندا مظفرالدین شاه مچبور اولدو کی، 5 – آوقوست 1906 – نجی ایلده مشروطیت پادشاهچیلیغی حاققیندا قانون امضالاسین . مشروطیت انقلابی اؤز کاراکترینه گؤره شاهین و اونون حکومتی نین یالنیز آیری – آیری سهولرینه قارشی مانیفستا دئیلدی ، عکسینه ، ایران تاریخینده ایلک دفعه اولاراق شاهین تک باشینا حوکمدارلیق ادّعاسینا قارشی اعتراض ، پارلامنتین یارادیلماسی و شاه حاکمیتینه قارشی سیاسی قوّه کیمی اساس قانونون قبول ائدیلمه سی طلب ائدیلیردی.
آشاغیدا کی بؤلومده مشروطه انقلابی نین سبب لری و انقلابین گئدیشاتی تحلیل ادیله جکدیر.
مشروطه انقلابی نین سبب لری
19- نجو عصرده ایران اجتماعی استروکتوراسینی تحلیل ائده رکن ، بیز آرتیق قید ائتدیک کی، تخمینا 19- عصرین اورتالاریندان باشلایاراق ، انگلستان و روسیه نین تاثیری آلتیندا ایراندا اجتماعی- اقتصادی قورولوشدا باشلایان دئیشیک لر و بونونلا باغلی اجتماعی طبقه لرده اجتماعی قورولوش تصوّرلری نین دئیشمه سی پروسه سی مشروطیت سیستمی نین یارانماسیندا حل ائدیجی فاکتوردور.
اجتماعی- اقتصادی قورولوشون دئیشیلمه سی ایری تاجرلر طبقه سی کیمی یئنی طبقه لرین یارانماسینا سبب اولدو. بو ایری تاجرلر طبقه سی اؤزلرینین آرتان اقتصادی گوجو نتیجه سینده غدّار رژیمی اؤز ماراقلارینی داها یاخشی تمثیل ائده ن یئنی بیر سیاسی سیستم ایله عوض ائتمک ایسته ییردیلر.
یئنی طبقه لرین یارانماسی ایله یاناشی ، عنعنه وی طبقه لرین مثال اوچون صنعتکارلار طبقه سی نین وجودو خارجی مال لارین رقابتی نتیجه سینده نظره چارپاق درجه ده تهلکه آلتیندا ایدی. بونا گؤره ده بو طبقه لرده بیر سیاسی سیستم طلب ادیردیلر کی ، او ، اجنبی دولتلرین حدسیز– حسابسیز نفوذونو محدودلاشدیرا بیلسین و اونلارین موجودلوغونون اساسلارینا قطعی تامینات وئرسین.
مشروطه حرکاتیندا اشتراک ائده ن مختلف طبقه لردن هر بیری نین اؤز ، بعضا حتّا بیر- بیرینه ضد اولان مقصدلری وار ایدی. بوتون بو قوروپلاری واحد جبهه ده بیرلشدیرن عمومی مقصد بو ایدی کی ، اونلار شاهین مطلق حاکمیتینی آرادان قالدیرماق ایسته ییردیلر. بیر حاکمیت کی ، ایراندا تخمینا بوتون طبقه لرین زیانینا اولاراق داخیلده گوج و استثمار حیاتا کئچیریردی و خاریجه مناسبتده ایسه اؤلکه نی اوروپا دولتلرینه ، هر شئید ه ن اوّل انگلستان و روسیه یه امتیازلار فورماسیندا ساتیردی و آلدیغی پول لارلا تمامیله شاه و اونون سرای اعیانلاری نین جاه – جلالّلا یاشاماقلارینی تامین ائدیردی.
دئمه لی مشروطیت حرکاتیندا اشتراک ائده ن اساس اجتماعی قووّه لر یاخیندان تحلیل اولونمالیدیر. بو اوچونده اساس دیقّت بو طبقه لری مشروطه حرکاتیندا اشتراکا وادار اده ن سبب لره وئریلمه لیدیر.
مشروطه انقلابیندا اساسا ایری تاجرلر ، دین خادملری ، ضیالیلار و شهرلرده یاشایان خیردا صنعتکارلار و خیردا تاجرلر اشتراک ائدیردی. بو انقلاب آنجاق شهرلرده محدودلاشیردی و کندلیلر ایسه شهرلرده کی حادثه لردن تجرید ائدیلمیشدیر.
مشروطه انقلابینین رهبرلیی اساسا ایری تاجرلرین ، یوکسک رتبه لی دین خادملرینین و بعضی ضیالی لرین الینده ایدی.
ایری تاجرلرین مشروطه حرکاتیندا اشتراکی اؤزلری نین اقتصادی فعال لیغینی آزاد انکشاف ائتدیرمک مناسبتلری یارادا بیلمک آرزوسوندان ایره لی گلیردی. افسوس کی ، ایری تاجرلر طبقه سی لاپ اوّلدن هم انگلستان و روسیه ایله ، همده سرایلا کومپرومیسه حاضیر ایدی. اجنبی دولتلرله گذشته راضیلیق اوندان ایره لی گلیردی کی ، ایری تاجرلر محض انگلستان و روسیه نین نفوذو نتیجه سینده میدانا گلمیش ایدی. چونکو خارجله تجارت اتمکله یئنی اوروپا محصول – لارینین ادخالی و اؤز تارلالاریندا بئجه ریلن کند تصرفاتی محصول لاری نین اخراجی یولو ایله اونلار یوکسک گلیر الده ائده بیلیردیلر. سونرا داخیلده ده فئودال سیستمی نین تمامیله آرادان قالدیرماسینی ایسته میردیلر. چونکو اونلارین اؤزلری ده ملکه دار ایدیلر. آنجاق بونا باخمایاراق بعضا ایری تاجرلر انگلستان و روسیه ایله و داخیلده سرای لا ضدّیتده اولوردولار. مثلا : 22 – مارت 1891- نجی ایلده (28 رجب 1307) توتون امتیازی بیر انگلیس لی شرکتینه وئریلنده (بو مقاوله ده اساسا انگلستان 50 – ایل مدّتینه ایران توتونون بئجه ریلمه سی ، ساتماسی و اخراجی اوزه رینده یگانه نظارته مالیک ایدی) بو امتیازی خارجه وئره ن شاه ایله ایری تاجرلرطبقه سی آراسیندا ایلک جدّی ضدّیتلر یاراندی.
ایری تاجرلرین کاروانلاری یول کسنلر طرفیندن تالان ادیلنده ، یا خود والی لر اونلاردان اوزباشینا یوکسک وئرگی و دیگر پول لار طلب ائدنده ، اونلار اؤزلری نین مدافعه سی اوچون قانون طلب ائدیردیلر. اگر اجنبی شرکتلر اونلارین تجارت ساحه لرینه حددن آرتیق نفوذ ائتمه سی دیلر و فئودال سیستمی داخیلینده مثال اوچون تجارت یؤل لارینین تهلکه سیزلیینه تامینات وئره ن بیر اصول- اداره اولسایدی، یقین کی تاجرلر حکم سوره ن مناسبتلرله راضیلاشاردیلار. عکس تقدیرده اونلار اؤزلرینین ایری تاجرلر کیمی موجود اولمالارینا تامینات وئره بیله جک بیر ملی – آزادلیق انقلابی طلب ائدیردیلر. (12)
یکون ووراراق دئمک اولار کی ، ایری تاجرلر خارجی اؤلکه لرله علاقه ساحه سینده خارجین ایرانا حددیندن آرتیق گوجلو نفوذونون محدودلاشدیریلماسینی و داخیلده ایسه بئله بیر مرکزلشدیریلمیش اداره اصولو طلب ائدیردیلر کی ، تجارت یول لاری نین تهلکه سیزلیینی ، ایالتلرده والی لرین اکثر حال لاردا سویغونچولوق تدبیرلری نین آرادان قالدیریلماسینی و یا خود ایری تاجرلرین اقتصادی انکشافینا تامینات وئره ن عدالتلی وئرگی سیستمی نین یارادیلماسینا امکان وئرسین. بوندان علاوه اونلار اؤزلری نین مولک لرینه سرای هجوملاریندان تامینات وئریلمه سینی و حتّا بعضی یئرلرده یونگول صنایع ساحه سینین یارادیلماسینا اجازه وئریلمه سینی ده طلب ائدیردیلر.
مشروطه انقلابینا مناسبتده توتدوغو موقع لره گؤره دین خادملرینی ایکی قوروپا بؤلمک اولار:
1- یوکسک طبقه یه منسوب اولان وارلی دین خادملری کاسیب و آشاغی طبقه یه منسوب اولان روحانیلر -2
یوکسک دین خادملری ایله مقایسه ده کاسیب روحانیلر، اهالی نین ان آشاغی طبقه لری نین طرفینده دوروردو.
اونلار اخلاقی سبب لردن اهالی نین بؤیوک اکثریتی و اؤزلری اوچون یوخسوللوغون آرادان قالدیریلماسینی طلب ائدیردیلر. یوکسک دین خادملری ایسه ، حاکم یوخاری طبقه یه منسوب ایدیلر و اکثر حال لاردا اونلار بؤیوک گلیر آلدیقلاری تؤرپاقلاری اداره ائد ه نلر و یا خود خصوصی ملکیت صاحبی ایدیلر. اونلاردان بعضی لری حتّا شاه ایله قؤهوم و یا خود سرای ین ان سیخ متّفق لری ایدی . یوکسک دین خادم لرینین معین بیر قسمی شاهلا مناقشه ده ایدیلر. چونکو اونلارین قدرتلری ، مولک لرینین چوخلوغویلا و دیگر تورپاق ساحه لریندن آلدیقلاری گلیرلرله دورمادان آرتیردی. اونلارین وار- دولتی آرتدیقجا، اؤزلری نین آرتان حاکم موقعینی شاه و سرایدان محافظه ائتمه – یه مجبور اولوردولار (قاجار سلاسه سینین بیر نئچه شاهی دفعه لرله یوکسک دین خام لری نین تورپاقلاری نین بیر حصصه سینی مصادره ائدیب و دولت تورپاقلارینا چئویرمه یه جهد ائتمیشدیلر).
مشروطیت انقلابیندا اشتراک ائتمکله یوکسک دین خادملری ایلک نوبه ده چالیشیردیلار کی ، تکجه شاه طرفیندن دئیل ، همده خارجی دولتلرین ایرانا نفوذو نتیجه سینده تهلکه یه معروض قالا بیله جک حاکم موقعلرینی قؤرویوب ساخلاسینلار. بئله لیکله اونلار 1891 – نجی ایلده توتون امتیازینین انگلستانا وئریلمه سی نین قطعی علیهینه اولموشدولار . چونکو اونلارین اؤز تورپاق ساحه لرینده ده توتون بئجه ریلیردی. اونلار همده قؤرخوردولار کی ، اوروپا مدنیّتی نین ایرانا ادخالی نتیجه سینده ، اسلام دینی اهالی آراسیندا اؤز تاثیرینی ایتیره بیلسین . بو او دئمکدیر کی» اؤزونو تمامیله حاکم طبقه کیمی حسّ ائده ن یوکسک دین خادملری اؤزلری نین تمثیل ائتدیکلری دینه هر هانسی بیر اطاعت کارسیزلیغدا اؤزموقع لرینه قارشی تهلکه گؤروردورلر» (13)
19- عصرین اورتالاریندا یارانمیش غیر مذهبی آیدینلار دا مشروطه انقلابیندا مهم رول اوینامیشلار. بو ضیالی- لارین بیرحصصه سی افلاس لانما تهلکه سیندن چیخیش یؤلونو اؤز اوشاقلاری نین تحصیلینده گؤره ن خیردا و اورتا فئودال لارین اوغلانلاری ایدی. بونلار اوروپایا گؤنده ریلیردی و اوروپادا اونلار تحصیل آلیردیلار کی ، ایرانا قایتدیقدان سونرا یوکسک وظیفه آلیب و توتا بیلسین لر.
آنجاق افلاسا چکیلمه تهلکه سی آلتیندا اولان خیردا و اؤرتا فئودال لارین اومیدی پوچا جیخدی. چونکو هر هانسی بیر وظیفه نی الده ائتمک اوچون کؤروپچیا و رشوت وئرمه بیرینجی درجه لی اهمّیته کئچیردی. بو سببدن ده بئله ضیالیلار لازیم رفورم لار طلب ائدیردیلر.
آنجاق اوروپادا تحصیل آلمیش ضیالیلارین اله حصصه لری ده وار ایدی کی ، اونلاری یوکسک وظیفه توتمالاری- نین تامین ائدیلمه سی دئیل ، عکسینه ، اؤز ایده آل لارینین حیاتا کئچیریلمه سی داها چوخ ماراقلاندیریردی. بو آیدینلار غربی اوروپا اؤلکه لری نین حکومت سیستمی نین اوستونلوک لرینه اینانیر و بونونلا مقایسه ده ایران دسپوتیزمینی حدسیز درجه ده گری لیک کیمی قبول ائدیب و بونا گؤره ده ایراندا لازیم دئیشیک لیک لرین طرفداری کیمی چیخیش ائدیردیلر.
اونلار اؤزلری نین وظیفه سینی بوندا گؤروردولر کی ، ایران اهالیسینه ایراندا مثبت دئیشیک لیک لرین مومکون – لویونو امکان داخیلینده ایضاح ائتسینلر. بئله ضیالیلارین اؤلکه نین داخیلینده کی معارف لندیرمه فعالیت لری ، خارجده یاشایان و اکثریتی ایرانی سیاسی سببلردن ترک ائتمیش یازیچی و زورنالیست لر طرفیندن مدافعه ائدیلیردی ( بو ضیالیلارین چؤخو میرزا فتحعلی آخوندوف ، میرزا عبدالرحیم طاللب اوف و میرزا زین العابدین مراغه ای- نین چاغداش فیکیرلریندن تاثیر آلیردیلار).
بئله لیکله بیر دسته ژورنالیست و یازیچی استامبولدا اساسی 1875- نجی ایلده قؤیولموش «اختر» ژورنالی نین رئداکسیا سیندا چالیشیردی. قاهره ده معارف لشدیرمه ایشی ، اساسی 1898 – نجی ایلده قویولان «ثریّا» و «پرورش» غزه تی اطرافیندا مرکزلشمیشدی. 1893- نجو ایلدن کلکته ده چیخماغا باشلایان «حب المتین» غزه ته- نین ده یوکسک سویّه سی وار ایدی. خارجده نشر ائدیلن بو ژورنال لارین آراسیندا اساسی 1890- نجی ایلده ایرانین لندن ده کی کئچمیش سفیری میرزا ملکم خان ناظم الدوله طرفیندن قویولان «قانون» ژورنالینین بؤیوک اهمیتی وار ایدی.
ایری تاجرلرین ، یوکسک دین خادملری نین و ضیالیلارین رهبرلیی آلتیندا ، یوخاریدا قید ائدیلدیی کیمی ، صنعتکارلار و خیردا تاجرلر ده مشروطه حرکاتیندا اشتراک ائتمه یه جلب ائدیلدیلر. خیردا تاجرلرین ظولمکار رژیمیندن ایلک ناراضیلیقلاری 1891- نجی ایلده ، توتون امتیازی انگلستانا وئریلنده اؤزونو گوجلو گؤسترمیش ایدی. انگلستان توتون امتیازینی آلماقلا ، ایران توتونونون اخراجاتی و اونون ایراندا ساتیلماسی خقوقونا یگانه مالیک اولدوقدا ، خصوصیله ایران توتون تاجرلری اؤزلری نین یاشایش و دولاناشیق واسطه سیندن محروم اولدوقلارینی باشا دوشدولر. اعتراض علامتی اولاراق ، او واخت بیر چوخ توتون تاجرلری اؤز دوکانلارینی باغلادیلار.
ایراندا کی گمرک سیستمی طرفیندن ده خیردا تاجرلر اؤزلرینی گوجلو تضییق آلتیندا حسّ ائدیردیلر. مظفرالدین شاهنین حاکمیتی دؤورونه قده ر 1896-1906 – هر شهرین اؤزونون گمرک اداره سی وار ایدی و مال لارین ایستر داخیلدن ، ایسترسه ده خارجدن گتیریلمه سیندن آسیلی اولمایاراق ، اوندان گمرک حاققی آلینیردی. گمرک حقوقو اکثر حال لاردا والی لر طرفیندن اجاره یه گؤتورولوردو و بؤیوک نفوذا مالیک ایری تاجرلر اؤز مال –لارینی گمرک حاققی وئرمه دن داخیل و خارج ائده بیلیردیلر. بونوندا نتیجه سینده گمرک وئرگی سینین اساس آغیرلیغی خیردا تاجرلرین اوزه رینه دوشوردو.
ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (2)-احمد یزدانی
Alavi, Bozorg, kämpfendes Iran, Berlin 1955, Seite 111 -1
2-Satripi- Yahrahmadi, Fatollah, Das Problem der Grundbesitzprobleme in der wirtschaftlichen
und politischen Entwicklund des Irans, Diss. 1961, Seite 48
3- Lenczowski, Georg, Russia and the West in Iran 1918- 1948 Seite 76
4- Litten, Wilhelm, Persien von der Penetration pacifique zum Protektorat, Berlin 1920, Seite 5
-5باخ : رحییم رئیس نیا ، زمینه اقتصادی و اجتماعی مشروطیت ایران ، تبریز 1352 ، صفحه 11
6- Greenfield , James , Die Verfassung des Persischen Staates; Berlin 1924, S. 149
7- Bill, James, Politics of Iran, Groups, Class and Modernization, Ohio 1972, s. 9
8-Tschlinkirian, Arcahvir, Die wirtschaftlichen und sozialen Ursachen der persichen Revolution, in : Die Neue Zeit, II Bd. Nr. 33, Stuttgart, S. 203
9- Greenfiel, James, …… S. 261
10-Tschlinkrian, ….. S. 65
11-Cottam, Richard; Nationalism in Iran ; Pittsburg 1964, S. 43
باخ :باقر مومنی ، ایران در آستانه انقلاب مشروطیت ، تهران 1345 ، صفحه 58-59 -12
13 – Hossein Zia, Die Rolle der Religion bei der Entstehung und Entwicklung des Parlamentarismus im İran. Diss. 1970 Heidelberg
۱ دیدگاه »
-
[…] ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (1) / احمد یزدانی […]
بازتاب توسط ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (2)-احمد یزدانی « Azarbaijanis Democracy Institute | 4 آوریل 2011 |


text:
“افغانستانده گی امریکا لیکلرنینگ قاره زندانی”
امریکا لیک حربی لرتمانیدن قماق گه آلینگن افغانلر بیلن صحبت لر اساسیده تیارلنگن حسابات ده کیلیشچه ، محبوسلر مخفی قماق خانه لرده یمان شرایط آستیده سقلنگن.
افغانستانده گی اوروش میدانلریدن قولگه آلینگن محبوس لر مخفی قماق خانه لرده سقلنرایکن.
مرکزی امریکا ده جایلشگن “OPEN SOCIETY FOUNDATION” یا آچیق جمعیت جمغرمه سی تمانیدن چیقارلگن ینگی حساباتگه کوره ، افغان محبوس لری امریکا لیک لرنینگ افغانستان ده گی قماق خانه لریده قیناق لرگه توتیلماقده.
امریکا لیک حربی لرتمانیدن قماق گه آلینگن افغانلر بیلن صحبت لر اساسیده تیارلنگن حسابات ده کیلیشچه ، محبوسلر مخفی قماق خانه لرده یمان شرایط آستیده سقلنگن.
امریکا لیک حربی لر ایسه اولرگه قرشی اظهار ایتلگن عیبلاو لرنی رد ایتدی.
امریکاده جایلشگن آچیق جمعیت قورلمه سی چیقارگن بیانات گه کوره، امریکالیک حربی لری تمانیدن توتیب تورلگن محبوس لرگه کوپلب ناانسانی مناسبت لر بولگن ، ایرم سابق محبوس لر ، اشدی ساووقده سقلب تورلگن لیک لری، یترلی مقدارده آذوق -اوقت بیرلمه گن لیک لری ، اوزلرنی ایسیق سقلش اوچون یترلی سانده کمپل بیرلمه گن لیک لری، اویقوسیز قالیشگه مجبور بولگن لیک لری و اوز دینی اعتقادلرنی عملگه آشریشگه فرصت بیرلمه گن لیک لریدن شکایت ایتیشگن.
آچیق جمعیت قورلمه سی تمانیدن چیقاریلگن خبرنامه گه کوره، ایرم محبوس لر امریکانینگ افغانستانده گی اساسی قرارگاه لریدن بیری بولگن بگرام هوا قونالغه سیده گی “قاره قماق” خانه ده دیب اتلمیش ییرده بیر آیدن کوپراق مدت ایچده مشقت لی کونلرنی اوتکزیشگن.
آچیق جمعیت بیاناتده ، اوشبو مخصوص قماق خانه نی کوریشگه خلقرا قیزل هاچ جمعیتی خادم لریگه هم اذن بیرلمه گن لیگی تاکیدلنگن.
بیز توره دیگان ییر شونچه لیک ساووق ایدی کی اوزمیزنی یخچال یا موزلتگیچ ده کیدیک حس ایتردیک و یا هم بیزگه قارنمیز تویگودیک اوقات بیرلمسدی
آچیق جمعیت قورلمه سی، اوشبو خلاصه نی تیارلش اوچون ۲۰ کیشی سابق محبوسلر بیلن صحبت لر آلیب بارگن، ۲۰ کیشیدن ۱۸ کیشی سی بگرام هوا قونالغه سیده گی مخصوص زندانده بولگن لیک لری و اولردن یرمی ایسه ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ میلادی ییلرده بو مخصوص قماق خانه ده سقلنگن لیک لرنی اورغولشگن.
اما امریکا قوشمه ایالات لری رسمیلری ایسه، محبوسلرنی اساسی قماق خانه لرگه جایلشتریشگه قدر بیرنیچه ییرلرده سقلنگن لیک لرینی اعتراف ایتیشه دی ، اما اولر بگرام هوا قونالغه سیده مخصوص قاره قماق خانه تشکیل ایتلگن لیگی نی رد ایتیشه دی.
امریکا حربی لیگی نینگ تشقری مملکت لرده جایشلگن قماق خانه لری سوزچی سی، پامیلا کونزه، امریکا قوشمه ایالاتلری مدافعه وزیرلیگی هیچ بیر مخفی قماق خانه ده ایش آلمیدی دیدی. شونینگ دیک او، اگر افغانستانده منه شوندی بیر قماق خانه بولگنده افغانستان حکومتی و خلقرا قیزل هاش تشکیلاتی بوندن خبردار بولگن بولوردی دیب ایتدی.
اما آچیق جمعیت چیقارگن بیانات ده ، ایتلیشچه، قاره قماق خانه ده گی محبوس لر احوالی افغانستان نینگ باشقه حدودلریده سقله نه یاتگان محبوس لر احوالیدن یمانراق بولگن.
مثال صفتده، آچیق جمعیت قورلمه سی تمانیدن صحبت گه تارتیلگن ایرم محبوس لر، بیز توره دیگان ییر شونچه لیک ساووق ایدی کی اوزمیزنی یخچال یا موزلتگیچ ده کیدیک حس ایتردیک و یا هم بیزگه قارنمیز تویگودیک اوقات بیرلمسدی دیگن جمله لرنی کیلتریشگن.
شونینگ دیک محبوس لر، کون نینگ نه وقت لیگینی بیلمه گن لیک لری شو اوچون نماز وقتلرنی فرقلیه آلمه گن لیک لری همده نماز اوقیش اوچون طهارت قیلیشگه مجال بیرلمه گن لیک لرینی تاکیدلشگن.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
دده کاتیب بیرقوجامان تورک شاعیری
آصیل آدی عبدالرحمان طیار اولان شاعیر1925 ایلینده اورمیه نین شاعیر لر و آشیقلار اوجاقی قولونجو کؤیونده دونیایا گلمیشدیر باباسینین آدی جعفر طیاردیر،دوزگون بیرمکتب تحصیلینه تورکیه یه گئدرکن تورکجه وعربجه یه موسلط اولوب بعضا فارسجا کوردجه دیلینه شعیر و یازی یازاردی.
آیریجا تفسیر حدیث ،کلام و آسترونومی بیلیم داللاریندا اوزماندیر،آینی زاماندا واعظ حوجاسی اولاراق اورمیه نین چئشیدلی دینی مرکزلرینده واعظ وئرردی.تورک خالق شعیری یازاراق گرچک بیر دده یدی چون خالقین اؤز دیلیجه یازیب اؤز گرچک دردلرینده ن شعیر یازاردی،
شعیرلرینده دده کاتیب موخلصی قونیه تورک و کولتورادبیات دایره سینین اویه سی اولارکن اونا وئرمیشلر، تامامینی ازبر اولان یاقلاشیق 36000 بیت شعیری واردیر تورک خالق شعیرینین بوتون تورلرینده اثر وئرمیشدیر
دده کاتیب باتی آذربایجانین و دوغو آنادولو آشیقلاری ایچون بیر میهنگ داشی، کولتور،ادبیات و دوشونجه قایناقیدیر،کیچیکده ن بؤیوگه،شاگیرده ن اوستادا،بوتون آشیقلار اونون شعیرلریندن و یازیلاریندان گوج آلماقدا فایدالانماقدادیلار.
شبهه سیز دیر کی:تورک آشیقلارینین گله نه یی تورک دیلینی، ایسلام دینینین و تاریخی، تورک تاریخی و تورک دونیاسی و ادبیاتی، تورک موسیقی سینی چوخ دوزگون بیله ن اوستاد عصیرلیق بیر تورک چیناری کیمی بو محیطین آشیقلارینا، شاعیرلرینه یازارلارینا سایه سالماقدا، آیدین فیکری ایله بولگه نی آیدین لاقمادایدی.
او بیزیم اؤندریمیز ،؛سؤز ادبیات قایناقیمیزدیر او مجلیسلرده اولان زامان آشیقلارا، شاعیرلره ،عیرفان عالمینه قووت اولوب سؤز لری ایله مجلیس باشلاردی و اونون سؤزلری ایله بیتردی، امما تاسوف کی بو ایل بایرام آیینین ایکی سینده دونیا لی آنا دیل گونونده آرخاسیندا گؤز یاشلاری بوراخارکن بیزدن آیریلیب تانریا قووشدو، دده کاتیب خالق ایچینده یاشاماغی باجاردی حالا یاشییر و یاشییاجاقدیر،هله لیک اوچ کیتابی یاییلیب بو آدلارلا”اینجی لی صدف،اورمو گؤلو، گونوموز آیدین” امما هنوزیاییلمامیش مینلرجه شعیری واردیر.و اؤیود، چیخیش توپلومو کیتابلاری تئز لیکله یاییلاجاقدیر.مکانی نور ایله جننت اولسون.
بیر شعیری:
عاریفلردن سوردوم دونیا احوالیـــن
“آزاد قوشـا بـیـر قفسـدی” دئدیـلــر
عؤمرون اعتیبارین سوال ائیله دیــم
گئدی گلمـز،بیر نفســدی دئدیـلـــر
دئدیم بیـرسرمایه،بیــرده سعـــادت
دئدیلــر،خوش اخلاق، بیرده قناعـت
دئدیم شوهرت ایچون اولسـاعیبادت
“عاریف دئییــل بول هوسدیر”دئدیلــر
دئدیم دونیا مالی ،دئدیـــلر عیبــرت
دئدیم بس جوانلیــق، دئدیلرفورصـت
دئدیم بس قوجالیـق،دئدیـلر حسرت
عؤمــرون پاییز یئلی اسدی دئدیلـر
دده کاتیب غم نهالیــــن غم اکــــــه
غم خرمنین،غم آنباریــن غم اکــــه
عؤمرون سوفرسینن بیر نئچـه تیکـه
یئدیم دویمامیشدان بسدی دئدیـلـر
Filed under: تورک شخصیتلری Türk şəxsiyətlər,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: تورکی شعر,دده کاتیب,دده کاتب,زندگی نامه عبدالرحمن طیار,عبدالرحمن طیار |


text:
کویت نفت حاصیلاتی سوییهسینی ائندیرمهیه داوام ائدجک.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «سکای نیوز آرابیا» تلویزییاسیندا چیخیشی زامانی کویتین نفت ناظری آسام مرزوک سؤیلهییب. او، اؤلکهسینین اوپئک-له راضیلاشدیردیغی حاصیلاتین آزالدیلماسی ایله باغلی کووتانی داها ۱۷ مین بارل آرتیرا بیلجیینی سؤیلهییب:
«بیز ایختیصار سوییهسینی آرتیرماغی داوام ائتدیرمهیه قرار وئردیک. بونونلا اوپئک و اونا عضو اولمایان دیگر اؤلکهلره نمونه اولماق ایستییریک. ایندییه قدر حاصیلاتی ۱۳۳ مین بارل آزالتمیشیق. بو گون امر وئریلیب کی، داها ۶ مین بارل آزالداق. نتیجهده گونلوک حاصیلاتی ۱۴۸ مین بارله قدر آزالتماق ایستییریک».
قید ائدک کی، ویانادا اوپئک و اونا عضو اولمایان نفت ایستحصال ائدن اؤلکهلرین گؤروشونده حاصیلاتین آزالدیلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیب. قرارا اساساً اوپئک حاصیلاتی ۱،۱۶۴ میلیون بارله قدر آزالتمالیدیر. راضیلاشمایا قوشولان دیگر ۱۱ اؤلکه اوچون بو حجم ۵۵۸ مین بارل اولاجاق. بونونلا دا نفت حاصیلاتی عمومیلیکده ۱،۸ میلیون بارله قدر آزالدیلمالیدیر.
کویتین پایینا بو ایختیصاردان ۱۳۱ مین بارل دوشور.


text:
بئلاروس باش پروکورورونون معاوینی آلئکسئی ایستوک آذربایجان حقوق-محافظه اورگانلاری طرفیندن آختاریلان و اؤتن آی مینسکده ساخلانیلان روسییالی بلوققئر آلئکساندر لاپشینین باکییا ائکسترادیسییاسی حاقدا قرار ایمضالاییب.
ویرتوالاز. اورگ خبر وئریر کی، باش پروکورورون موعاوینینین ایمضالادیغی قراردا دئییلیر: «بئلاروس دین-این جزالارین ایجراسی دئپارتامئنتینه تاپشیریلسین کی، لاپشین آلئکساندر والئریئویچین ائکسترادیسییاسینا دایر قرار قوهیه میندیکدن سونرا اونون آذربایجانین مووافیق اورگانلارینا تحصیل وئریلمهسینی تامین ائتسین. قبول ائدیلمیش قرار بارهده آذربایجانین باش پروکورورلوغو معلوماتلاندیریلسین. بو قرارین بیر نوسخهسی لاپشین آلئکساندر والئریئویچین اؤزونه تقدیم اولونسون، اونا قراردان ۱۰ گون مدتینده محکمهیه شیکایت وئرمک حقوقونون اولدوغو ایضاح ائدیلسین».
خاطیرلاداق کی، لاپشین آذربایجان دؤولتینه قارشی چاغیریشلاردا، ایشغال آلتینداکی اراضیلره قانونسوز سفر ائدرک سرحد رئژیمینی پوزماقدا اتهام اولونور. ایسرائیل وطنداشلیغی داشییان قالماقاللی بلوققئرین مینسکده ساخلانیلماسی بؤیوک سیاسی های-کویه سبب اولوب. ائرمنیستان بوتون ایمکانلاری ایله بلوققئرین مدافعهسینه چالیشیر و اونون آذربایجانا وئریلمهمهسی اوچون موباریزه آپاریر.
بو گونلرده روسییا خاریجی ایشلر ناظیری سئرگئی لاوروو دا لاپشینین آذربایجانا ائکسترادیسییاسینین علیهینه چیخیب. آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری دؤولت دئپارتامئنتی اونون ساخلانیلماسینی «سؤز آزادلیغینین پوزولماسی» کیمی شرح ائدیب. ایسرایل ایسه بلوققئرین مسئلهسی ایله باغلی آذربایجانلا دانیشیقلار آپاریر.
معلوم اولوب کی، ایسرایل خاریجی ایشلر ناظیری بلوققئرین آذربایجاندان آچیق شکیلده عذر ایستهمهسینین اوزینده اونون تعقیب اولونماسینین دایاندیریلماسینی خواهیش ائدیب. لاکین رسمی باکی لاپشینین ائکسترادیسییاسیندا ایسرارلیدیر. چونکی ایلک دفعهدیر کی، آذربایجانین ایشغال آلتینداکی اراضیلرینه ائرمنیستان اوزریندن سفر ائدیب ائرمنی سئپاراتچیلارینی تبلیغ ائدن خاریجی وطنداشین ساخلانیلماسی باش وئریر.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
تبریزیم آغلاییر، جان وئریر باکیم
یوخ الیندن توتان گؤز یاشین سیله ن
قاتلانیب گنجه نین اورمونون بئلی
یوخ سؤزون دینله ین آغریسین بیله ن
قان ایچیر نخجوان، گون-گون اوره کدن
جولفانین دیزله رین دردی قاتلاییب
اوردوباد گؤز دیکیب قان قارا چایا
شککینین، گرگرین باغری پاتلاییب
آه چکیر فضولی، زنجان اوخشاییر
نفتچی نین حسر تین اردبیل چکیر
آغدامین قوشلارین گؤیده گؤره نده
موغانین اوولاری «آنام وای» دئییر
قوی دئییم سنینله، قارا باغ کیمی
اوره کدن یارالی ایگید اوبادان
سسله ییر یاردیما، توتقون سس ایله
قاراداغ قارداشین، «بابک » یارادان!
بیر بدن مین یارا هانسی وطندیر
ایگیدلر یوردودور آذربایجانیم
مین ایللر اوزاقلیق آییرماز بیزی
اونونلا اکیلمیش دوغولموش جانیم
ایسته میردیک بیزی آیری سالیبلار
یاد ائللر یوردومون جان دوشمن لری
آلیبلار بیرلیگی اللریمیزدن
آلت- اوستون قیریلمیش آجیق اللری
نئیله سین بابکین، ستتارین ائلی
بیر چایا بئل ایمیش یادلار الینده
هم اوتای هم بوتای تورک ائلیمیزدیر
تورک ایگید هئچ زامان دؤنمز ائلیندن !
کریمی
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: کریمی,آذربایجان شعرلری,باکو,باکیم,تورکی شعر,تورکجه شعرلر,تبریز,تبریزیم,شعر,شعر ترکی |


text:
فارماکولوژی
فارماکولوژی دواء بیر بیولوژی شاخهسیدیر . دواء سلولا اوزرینده بیوشیمی و یا فیزیولوژی تأثیر گؤستَرن هر هانسی بیر اینسان، طبیعی و یا اندوژن (اورقان ایچریسینده) ، توخوما، اورقان و یا اورقانیزم (بعضاً سؤزو فارماکون بو اندوژن و اکزوژن بیواکتیو نؤولری احاطه ائتمک اوچون ایستیفاده اولونور). فارماکولوژی و یا ائجزابیلیم (آنتیک یونانجا دا: فارماکون (ua) دواء؛ لوگوس (λY) علم دئمکدیر ایندیکی معنادا جانلی اورقانیزمدهکی (تجروبه حیوانی و اینسان) دواء تاثیریرلرینی و جانلی اورقانیزم یا آلینان دواء لارین ایستروکتورونو آراشدیران بیر علم بوداغیدیر. یئنی سنتز اولموش و یا بیتکیلردن آیریلمیش ماددهلرین تاثیرلرینی بیولوژی قورولوشونو لابوراتوریا ایشلری ایله تجروبه حیوانلاریندا، کلینیک تدقیقاتلار ایله اینسان لاردا تحلیل ائدرک دواء اینکیشاف ائتدیرمک ایشینه تؤهفه وئرن طیب و اجزاچیلیق علمیدیر. باشقا سؤزله، دواء لارین ایستئهسالیندان، ایستیفادهیه وئرمهسینه، دواء ایستک ایله بیولوژی سیستملر آراسینداکی قارشیلیقلی تأثیرلری آراشدیران علم بوداغیدیر. فارماکولوژی، تجروبهلری و جانلیلار اوزریندهکی آراشدیرمالاردان کلینیک پراکتیکایا توخون اوزانان بو مورکب و گرگین پروسسی بیر چوخ آلت بوداغی و کؤمکچی علم ساحهلری ایله یاخیندان علاقهلی یئریدیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- دواء کیرلیلیغی
- اؤن دواء
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
- تینیدازول
- سکنیدازول
- اورنیدازول
- آزانیدازول
- ساترانیدازول
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده فارماکولوژی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
جوزجان طبیعی آفت کمیته سی رییسی قاره لاوچیلیککه تنیشتیریلدی
جوزجان ولایتی طبیعی آفتلرگه قرشی کوره ش کمیته سی رییسی عزیزالله ایماق سیلدن ضررلنگنلراوچون قیلینگن یاردملردن بیرمقدارینی اوغیرله گنلیکده عیبلندی.جوزجان حاکیمی قضه سی یوزه سیدن اونی قاره لاوچیلیککه تنیشتیرگن.
جوزجان ولایتی حاکمی بایمراد قویینلی بو ولایت طبیی آفتلرگه قرشی کوره ش کمیته سی رییسی عزیزالله ایماق نی آذربایجان دولتی تمانیدن یوباریلگن 122 تون یاردملردن ایکی موترینی اوغیرله گنلیکده عیبله دی.
بایمراد قویینلی بوحقده ییترلی حجت ـ گواه لر قولده ایکنینی ایتیماقده.
اما طبیعی آفتلرگه قرشی کوره ش کمیته سی رییسی، بونی اوزیگه قوییلگن بیردعا دیه رد ایتماقده.
جوزجان حاکیمی مذکور یاردملر مزارشریفدن جوزجانگه تمان آلیب باریله یاتگن بیرچاغده، طبیعی آفتلر رییسی تمانیدن اوغیرلنگن دییدی. حاکیمگه کوره، او مسله آچیقلنیشی اوچون عیبدارنی قاره لاوچیلیککه تنیشتیرگن.
اما طبیعی آفت کمیته سی رییسی بونی اوزیگه قرشی بیر داعا دیه تاکیدله ماقده.
ایماق جنابلری، آذربایجان دن ییتکزیلگن آذیق آوقت، و کییم کییچک دن عبارت بولگن یاردملردن 11 قلمی نی ایکی موتر آرقه لی جوزجان گه ییتکزیب، رسمآ ولایت مسووللریگه تاپشیردیم، دییدی.
او شونینگدیک، بوخصوصده بیرار بیر کمچلیککه یول قویگن بولسه، جوابگرلیککه تیارایکنینی بیلدیرماقده.
عین حالده، جوزجان قاره لاوچیلیک اداره سی مسووللری هم ولایت حاکیمی تمانیدن اونینگ قولگه آلینیشی خصوصیده مکتوب ییتیب کیلگنینی دن خبر بیریشگن.
قاره لاوچیلیک اداره سیگه کوره، موضوع آچیقلنیشی اوچون عزیزالله ایماق نی حبسگه آلیش دستوری صادر قیلینگن.
شمالی جوزجان، سرپل وفاریاب ولایتلریده روی سونگی سوو تاشقینلریدن ضررلنگنلر اوچون ایچکی وتشقی خیریه تشکیلاتلرانسانپرورلیک یاردملرینی ییتکزیب بیریشگن. اما جبردیده لر، یاردملر تینگ وبرابر شکلده ترقه تیلمه ی، محلی زوره وان شخصلر و واسطه دارلرنینگ چونته گیگه توشه یاتگنیدن شکایتده لر.


text:
جمهوریت خالق پارتیاسینین لیدری کمال کیلیچدار اوغلو میللت وکیلی انیس بربر اوغلونون حبس اولونماسینا گؤره آنکارادا «عدالت یوروشو» باشلادیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، گوون پارکا گلن کیلیچدار اوغلو چیخیشیندا «بیزه هر شئیی دیکته ائدن بیر حکومتله اوز-اوزییک. بوتون آزاد، سیویل اؤلکهلرده اولدوغو کیمی بیز ده اؤز اؤلکهمیزده صولح ایچینده یاشاماق ایستییریک. آرتیق بیچاق سومویه دیرنیب. بسدیر داها! بو اؤلکه یا عدالتله ایداره اولوناجاق، یا دا عدالتله ایداره اولوناجاق - باشقا یولو یوخدور!» - دئییب.
کیلیچدار اوغلو تورکییهنین گلجیی اوچون عدالت اوغروندا بیرلیکده مباریزه آپارمالی اولدوقلارینی بیلدیریب.
یوروشون ۲۸ گون داوام ائتمهسی و کیلیچداروغلونون گونده ۱۸ کم مسافه قطع ائتمهسی گؤزلنیلیر.
قید ائدک کی، جمهوریت خالق پارتیاسی میللت وکیلی انیس بربراوغلو «دؤولت سیررینی جاسوسلوق مقصدیله یایماقدا» سوچلو بیلینهرک، ۲۵ ایل مدتینه آزادلیقدان مهحروم ائدیلیب.


text:
کلمبییادان دعوت ائدیلمیش ژاورانییا اونیورسیتتینین اینتقراتیو طبابت کافدراسینین پروفسورو، سگمنتار-متامر بیوپونکتورا اصولونون بانیسی، طب علملری دوکتورو آرتورو اوبیرنی دونن بیولوژی طبابت کلینیکاسیندا سمینار کئچیریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، سمیناردا طیبب علملری دوکتورو «بیوتنظیملییجی سیستملی طبابت و قادین ساغلاملیغی» مؤوضوعسوندا دانیشاراق اؤز تجروبهلرینی بیولوژی طبابت کلینیکاسینین حکیملری ایله بؤلوشوب.
پروفسور آرتورو اوبیرنی کلینیکانین حکیملری حاقیندا دا فیکیر سؤیلهییب. او، بیولوژی تبابت کلینیکاسی حکیملرینین مونتظم اولاراق علمله مشغول اولدوغونو و خستهلیکلرین آرادان قالدیریلماسی اوچون دایم آراشدیرما آپاردیقلارینی دئییب. تانینمیش پروفسور حکیملرین خستهلره مناسیبتینین تقدیرلاییق اولدوغونو وورغولاییب.
تدبیرین سونوندا بیولوژی طبابت کلینکاسینین پروفسورو، طبب علملری دوکتورو فیکرییه ایبراهیملی آرتورو اوبیرنئیه اؤز بیلیکلرینی و تجروبهلرینی کلینیکانین حکیملری ایله بؤلوشدویو اوچون تشکر ائدیب.
قید ائدک کی، بیولوژی تبابت کلینیکاسیندا پروفسور آرتورو اوبیرنی طرفیندن خسته قبولو و سمینار ایونون ۱۷-نه قدر داوام ائدجک. سئمیناردا بیوتنظیملییجی طبابت و قادین ساغلاملیغی، لیکورئیا، بارتولینیت، کاندیدوز، کیچیک چاناق اورقانلارینین ایلتیهابی خستهلیکلری، منوپاوزا حاقیندا دانیشیلاجاق.
خسته قبولو ایونون ۱۲-دن ۱۷-نه قدر (ساعت ۰۹:۰۰-دان ۱۳:۰۰-دک) آشاغیداکی خستهلیکلر اوزره آپاریلیر:
معده-باغیرساق تراکتی خستهلیکلری
تنفس سیستمی خستهلیکلری
آوتویمون خستهلیکلر
روماتولوژی خستهلیکلر
سیدیک-جینسیت سیستمی خستهلیکلری
آلرژیک خستهلیکلر


text:
تورکی سریال لرگه افغانستان خلقی نینگ قیزیقیشی
سونگی پیت لرده افغانستان تلویزیون لریده، خارجی سریال لر ترقه تیلیشی انچه کوپه یگن. مذکور سریال لرنینگ اکثریتی تورکیه ده تیارلنگن سریال لر دن عبارت. اما تورک سریال لرنینگ یانیده، امریکا، جنوبی کوریا و هندوستان سریال لری هم مملکت ده نمایش بیریله دی. افغانستان ده اوتگن نیچه ییل دن بیری خصوصی تلویزیون لر سانی کون سه یین کوپه ییب کیتیشی بیلن، مذکور تلویزیون لر نینگ اکثریتی خارجی سریال لرنی افغانستان ده گی تیل لریده دوبله قیلیب ترقه تیب کیلماقده. قدیم دن افغانستان ده هندوستان فلم لری و سریال لری کوزگه کورینرلی درجه ده رواجلنگن اما اوتگن بیش ییل دن بیری هندی سریال لر اورنینی ترکی سریال لر ایگلله گن. مردم گه کوره، تورک سریال لری نینگ موضوع و محتوا سی هندوستان یا ده باشقه مملکت لر سریال لریگه قره گنده افغانستان فرهنگ وعنعنه لری بیلن انچه یقین بولگن.
افغانستانده نمایش بیریله یاتگن تورکی سریال لر تورلی جهت دن فرقلی، بیر قنچه سی دینی مسئله لر توغری سیده کوز قره تگن بولسه ینه هم بیر قنچه سی ایسه، ایرکین راق شکلیده بیراز اچیق صحنه لر بیلن عایله وی مناسبت لر و انسان لرنینگ کون ترتیبی ده تورگن قینچلیک لری کبی موضوع لرنی عکس ایتیرگن. اما بوندن بیر نیچه آی مقدم افغانستان رسانه لری نینگ نظارت قیلوچی دولتی اداره مذکور تورکی سریال لر نینگ بیرینی انچه آچیق صحنه سی بولگنی اوچون ترقه تیلمس لیگیگه قرار چیقاردی. شونده ی بولسه هم مذکور سریال لر کینگ شکلده مملکت تلویزیون لر تمانیدن ترقه تیلیب کیلینماقده. اما بونگه قره مسدن، افغانستانده حیات کیچیره یاتگن تورک یشاوچی لری هم مذکور سریال لرنینگ افغانستان تلویزیون لریده تماشا قیلیشی دن انچه خرسند لیک بیلدیره دیلر. تورکی رسانه لرده فعالیت قیله یاتگن مصطفی دیوه جی، دینی مسئله لر توغری سیده بخشله نیب تیارلنگن تورک سریال لرگه افغان خلقی نینگ قیزیقیشی کوپ بولگنینی ایته دی. مصطفی دیوه جی، افغان مردمی باشقه مملکت لرنینگ سریال لریدن کوره تورک سریال لریگه قیزیقگن لریدن خرسند لیک بیلدیره دی.
تورکی سریال لرنی خصوصی تلویزیون لردن ترقه لیب کیلینه یاتگنی نه فقط عادی خلق بلکه دین عالم لری تمانیدن هم خوش قرشی لنگنی ایتیله دی. اوتگن اون ییل جریانیده افغانستانده سوز ایرکین لیگی و رسانه لر فعالیتی انچه کینگه ییب کیتگن. لیکن شوندی بولسه هم افغانستانده قطار سریال ایشلب چیقاریش ریجه لری اونچه لیک ایجابی توشمه گن شوباعث هم اکثری تلویزیون لر خارجی سریال لرنی ترقه تیب کیلماقده. بیر قنچه افغان صنعتچی لری ایسه اگرده دولت افغان سینما صنعتچی لریگه یاردم بیرسه، مردم خارجی سریال لرنی تماشا قیلیش اورنیده اوز سینماچیلری تمانیدن فرهنگ لریگه ماس تیارلنگن سریا لرگه کوپراق قیزیقیش لری ممکن لیگینی ایته دیلر.


text:
نوبل ادبیات اؤدولو
نوبل ادبیات اؤدولو؛ ادبیات ساحهسیندهکی نایلیتلره گؤره ایستوکهولمدا یئرلهشن نوبل کومیتهسینین هر ایل تقدیم ائتدیگی عالی اؤدول.
نوبل ادبیات اؤدولو اوچون نامیزدچیلیک سورهجی[دَییشدیر]
نوْبل فوْندونون نیظامنامهسینه گؤره نامیزدلری آشاغیداکی شخصلر تقدیم ائده بیلر:
1. سوئد آکادمیاسینین، ائلهجه ده آنالوْژی وظیفه و مقصدلری اوْلان دیگر آکادمیالارین، اینستیتوتلارین و بیرلیکلرین عضولری؛
2. بیلیمیوردلارین ادبیات و دیلچیلیک تاریخی فنلرینین پروْفسوْرلاری؛
3. ادبیات اۆزره نوْبل اؤدولو لاورئاتلاری (برندهلری)؛
4. اؤلکهلرده ادبی یارادیجیلیغی تمثیل ائدن مۆلیف بیرلیکلرینین صدرلری.
ماراقلی فاکتلار[دَییشدیر]
- ادبیات اۆزره نوْبل اؤدولو آلان ان یاشلی یازیچی دوریس لئسینگدیر. اوْ، 2007-جی ایلده، 87 یاشیندا بۇ مۆکافاتا لاییق گؤرولوب. 1919-جۇ ایلده آنادان اوْلان لئسینگ هم ده 2008-جی ایلده آلکساندر سولژنیتسینین اؤلوموندن سوْنرا حاضیردا بۇ اؤدولو آلمیش و حیاتدا اوْلان یازیچیلارین ان یاشلیسیدیر.
- ادبیات اۆزره نوْبل اؤدولو آلان ان گنج یازیچی رودیارد کیپلینگدیر. اوْ، 1907-جی ایلده، 42 یاشیندا بۇ مۆکافاتا لاییق گؤرولوب.
- ادبیات اۆزره نوْبل اؤدولو آلمیش یازیچیلارین ان اۇزون عؤمورلوسو برتراند راسلدیر. اوْ، 1970-جی ایل فئورال آیینین 2-ده، 97 یاشیندا وفات ائدیب.
- ادبیات اۆزره نوْبل اؤدولو آلمیش یازیچیلارین ان قێسا عؤمورلوسو آلبر کامودور. اوْ، 1960-جێ ایل یانوار آیینین 4-ده، 46 یاشیندا، آوتوْموْبیل قضاسیندا هلاک اوْلوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ Nobel Prize


text:
آمئریکا پرزیدنتینین میللی تهلوکهسیزلیک مسئلهلری اوزره مشاویری وظیفهسینه نامیزد گؤستریلن بوب هاروارد بو تکلیفی قبول ائتمهییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بوب هاروارد یالنیز اؤز کومانداسی ایله میللی تهلوکهسیزلیک مسئلهلری اوزره مشاویر وظیفهسینده چالیشماق ایستدیینی دئییب. پرزیدنت دونالد ترامپ ایسه بونونلا راضیلاشمایاراق، اونا یئنی کوماندا یاراتماغی تکلیف ائدیب. بئله اولان حالدا هاروارد سؤزوگئدن وظیفهنی ایجرا ائتمکدن بویون قاچیریب.
قید ائدک کی، ترامپین تهلوکسیزلیک مسئلهلری اوزره کئچمیش مشاویری مایکل فلینن روسییانین آمئریکاداکی سفیری سرگی کیسلیاکلا تلفون دانیشیغینی ترامپا چاتدیرمادیغی اوچون ایستفایا گؤندریلیب.


text:
گورباچف: افغانستانده غلبه قازانیش امکان سیز
بی بی سی بیلن صحبتده سابق شوروی جمهور رئیسی میخایل گوربا چف ناتو نی افغانستانده غلبه قازانیش امکان سیز ایکنی حقیده آگاه لنترگن.
20 ییل اول سابق شورا کوچلرینی افغانستاندن آلیب چیققن جناب گورباچف گه کوره امریکا نینگ هم ، اگر ایککینچی ویتنامنی ایسته –مه سه ، اوز کوچلرینی آلیب چیقیب کیتیشدن باشقه یولی یوق.
سابق شورا رهبری ناتو ایرشیشی ممکن بولگن اینگ کاتته نرسه افغانستان نینگ آیاققه توریشی و اوروشدن کیین اوزینی قیته قوریشده یاردم بیریش ایکنینی ایتدی.
جناب گورباچف جمهور رئیس باراک اوباما نی کیله سی ییلدن باشلب افغانستان قوشونلرنی آلیب چیقیب کیتیشنی باشلش قرارینی آلیقیشله دی .
اما او قوشمه امریکا ایالتلرینی 20 ییل اول منطقه ده گی رولی اوچون تنقید قیلدی.
"امریکا سعودر عربستان نینگ مالی یاردمی بیلن بوگون افغانستان و پاکستاننی ترور قیله یاتگن افغان جنگریلرینی تیارگرلیکدن اوتکزگن،"دیدی او.
جناب گورباچف نینگ بشارت قیلیشچه ، امریکا نینگ وضعیت دن چیقیشی قیین بوله دی ی.
"اما باشقه یول یول .یریم میلیون قوشوننی جونه تیب ، ایککینچی ویتنام یره تیش ایش بیرمیدی ،" دیب ایتدی میخایل گورباچف .


text:
بو گوندن کوللئکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتینین (ک.ت.م.ت) باش کاتیبینین وظیفهسینی باش کاتیبین معاوینی والری سئمئرنیکوو ایجرا ائده جک.
آپا-نین ایستینادن وئردیی معلوماتا گؤره، بو بارهده بو گون کتمت معلومات یاییب.
معلوماتدا قئید ائدیلیب کی، ۳۱ دئکابر ۲۰۱۶-جی ایل تاریخینده کتمت باش کاتیبی نیکولای بوردیوژانین صلاحیت مدتی باشا چاتیب و بو وظیفهنی ۵-جی سئمئرنیکوو ایجرا ائده جک.
قید ائدک کی، ن. بوردیوژا ۲۰۰۳-جو ایلدهن کتمت باش کاتیبی اولوب. کتمت-نین ۲۰۱۵-جی ایلین دکابریندا موسکوادا ئچیریلهن ساممیتینده بوردیوژانین صلاحیت مدتینین ۱ یانوار ۲۰۱۷-جی ایله قدر اوزادیلماسی بارهده قرار قبول ائدیلیب.
کتمت ۱۹۹۲-جی ایلین ماییندا یارادیلیب. روسییا، بئلاروس، قازاخیستان، قیرغیزیستان، تاجیکیستان و ائرمنیستان کتمت-نین عضوودور. ازبکیستان ۲۰۱۲-جی ایلین ایونوندا کتمت-ده فعالیتینی دایاندیردیغینی بیان ائدیب.


text:
ترجمه شعر کار بسیار مشکلی ست ولی از آنجایی که این داستان واقعی ست اصل ماجرا را به صورت نثر و برای هم وطنان فارسی زبان به زبان فارسی خواهم نوشت.
جهنمده بیتن گول
فلکین قانلی الیندن بیر آتیلمیش یئره اندی
بیر فلاکت آنانین جان شیره سندن سودون امدی
بوللو نیسگیل شله سین چیگنینه آلتدی
تای توشوندان دالی قالدی
ساری گول مثلی سارالدی
گونو تک باغری قارالدی
درد الیندن زارا گلدی
گونو گوندن قارا گلدی
خان چوبان سیز سئله تاپشیرسین اوزون
یوردوموزا بیر سارا گلدی
بیر وفاسیز یار الیندن سانا گلمز یارا گلدی
بیر یازیق قیز جان الیندن جانا گلمز جانا گلدی
گئچه جکده "الموت" دامنه سیندن بورایا درمانا گلدی
بیر آدامسیز "سوری" آدلی الی باغلی دیلی باغلی !؟
سوری کیم دیر ؟
سورو بیر گولدی جهننمده بیتیبدیر
سورو بیر دامجی دی گوزدن آخاراق ئوزده ایتیبدیر
سورو یول یولچوسودور اگری ده یوخ دوزده ایتیبدیر
سورو بیر مرثیه دیر اوخشایاراق سوزده ایتیبدیر
او کونول لرده کی ایتمیش دی ازلدن ادو گوزدن ده ایتبدیر
سوری بیر گوزلری باغلی اوزو داغلی سوزو داغلی
اولوب هاردان هارا باغلی !؟
بوشلایب دوغما دیارین اوموب البته یاریندان
ال ئوزوب هر نه واریندان
قورخمایب شهریمیزین قیشدا آمانسیز بورانیندان نه قاریندان
گزیر آواره تاپا یاندریجی دردینه چاره تاپا بیلمیر
چوخ سئویر عشقی باشیندان آتا آمما آتا بیلمیر
اوا باخ آوچی دالینجا قاچیر ! آمما چاتا بیلمیر
ایش دونوب لیلی توشوب چوللره مجنون سوراغیندا
شیرین الده تئشه داغ پارچالایر فرهاد اتورموش اوتاغیندا
تشنه لب قو نئجه گور جان وئری دریا قیراغیندا
واریغین سون اثری آز قالیر ایتسین یاناغیندا
سانکی بیر کوزدو بورونموش کوله وارلیق اوجاقیندا
کوزه ریر پیلته کیمین یاغ توکه نیب دیر چراغیندا
بوی آتیر رنج چاغیندا قوجالیر گنج چاغیندا
بیر آدامسیز "سوری آدلی" الی باغلی دیلی باغلی !
سوری جان ! اومما فلکدن فلکین یوخدی وفاسی
نه قدر یوخدی وفاسی او قدر چوخدی جفاسی
کوهنه رقاصه کیمین هر کسه بیر جوردی اداسی
او آیاقدان دوشه نی ایستر آیاقدان سالان اولسون
او تالانمیشلاری ایستر گونو گوندن تالان اولسون
او آتیلمیشلاری ایستر هامودان چوخ آتان اولسون
او ساتیلمیشلاری ایستر قول ائدرکن ساتان اولسون
نئیله مک قورقو بوجوردور
فلکین نظمی ازلدن اولوب اضدادیله باغلی
قاراسیز آغلار اولانمز
دره سیز داغلار اولانمز
اولوسوز ساغلار اولانمز
گره ک هر بیر گوزه له بیر دنه چیر کین ده یارانسین
بیری انسین یئره گویدن بیری عرشه اوجالانسین
بیری چالسین آیاق غم دنیزینده بیری ساحلده سئوینج ایله دایانسین
بیری ذلت پالازین باشه چکیب یاتسادا آنجاق بیری نین بختی اویانسین
بیری قویلانسادا نعمتلر ایچینده بیری ده قانه بویانسین
آی آدامسیز سوری آدلی ساچلاریندان دارا باغلی!
نئیله مک ایش بئله گلمیش "چور" گلنده گوله گلمیش
فلکین اگری کمانینده اولان اوخ آتیلاندا دوزه دگمیش
دیلسیزین باغری دلینمیش اگری قالمیش "دوز" اگیلمیش
اونو خوشلار بو فلک
ائل ساراسین سئللر آپارسین
بولبول حسرت چکه رک گول ثمرین یئللر آپارسین
"قیسی" چوللرده قویوب "لیلی" نی محملر آپارسین
"خسرو"ی "شیرین" ایلن ال اله وئرسین "فرهاد"ین قامتین اگسین
باخاراق چرخ زمان نشئه یه گلسین کئفه دولسون
سوری لار سولسادا سولسون
بیری باش یولسادا یولسون
سیتقا بیر اولدوز اگر اولماسا اولدوزلار ایچینده بو سما ظلمته باتماز
داش آتان کول باشی قویموش داشینی اوزگه یه آتماز
سن یئتیشسن هدفه اوندا فلک مقصده چاتماز
داها افسانه یارانماز
سوری آی باشی بلالی زامانین قانلی غزالی
سوری بیر قوشدی خزان آیری سالیبدیر یوواسیندان
ال اوزوبدور آتاسیندان
جوجه دیر حیف اولا سود گورمه ییب اصلا آناسیندان
او زلیخا کیمی یوسف ایین آلمیر لباسیندان
بونا قانع دی تنفس ائله ییر یار هاواسیندان
درد وئرن درده سالیب آمما خبریوخ داواسیندان
آغلاییب سیتقایاراق بهره آپارمیر دوعاسیندان
او بیر آئینه دیر رسام چکیب اوستونه زنگار
اوندا یوخ قدرت گفتار ئوزو چیرکین دیلی بیمار
گنج وقتینده دل آزار
گوره سن کیمدی خطاکار!؟!
گوره سن کیمدی خطاکار!؟!


text:
یول وئرین
یول وئرین یار یوردونا ، هیجران گؤلوندن گلمیشم
بیر دنیز مجنونویام ، نیسگیل گؤلوندن گلمیشم
قلبیم ایستیر گؤزلریمدن ، یول سالا یار یوردونا
باش جنون فئیضیله ، ایستیر اوز قویا یار یوردونا
عشقه یورد اولموش جانیمدا ، دؤزمه گه یئر قالمییب
بویلانیر جان جیسم ایچیندن یئتسین ایلقار یوردونا
قورتاریب تورپاق بویاقلی قایدالاردان قامتیم
یول توتوب روحوم بدندن چاتسین اسرار یوردونا
یول وئرین یار یوردونا هیجران چؤلوندن گلمیشم
بیر دنیز مجنونویام ، نیسگیل گؤلوندن گلمیشم
اولموشام جان خسته سی جانانین آخدارماقدایام
درده چولقانمیش غمین درمانین آختارماقدایام
چاتمیشام گیزلین دیلک جان چیگنینه یوللا نمیشام
بیر جانیم وار مسلخ قربانین آختارماقدایام
من دلی ، منطق اوشاق ، سایسیز دیلک لر داش کیمی
قصد جولان ائتمیشیک ، مئیدانین آختارماقدایام
یوردونا وارماقدایام ، هیجران چؤلوندن گلمیشم
بیر دنیز مجنونویام ، نیسگیل گؤلوندن گلمیشم
حمیده رئیس زاده (سحر )
Filed under: تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: یول وئرین,تورکی شعر,حمیده رئیس زاده,رییس زاده,سئوگی شعری,سحر |


text:
نیچیک زمان
دوغان دوغان بیر بیرینی گورمز می؟
انه آتا بالانگ جانینی یاقار می؟
نیچیک زمان بولدی بیلمه دیم دوستلار
یاش ییگیدلر اوز جانینا قییار می؟
***************
دوغان بولسا ! بیر یورغانینگ ایچینده کا دوغان میش !!
قارداش بولسا ! بیر سفره دا نان اییر کا قارداش میش !!
پولینگ اویی ییقیلیب ! آچ گوزلری دویسادی ؟!
مالینگ بولسا آتا اوغول آراسی نی آچار میش !!
/font>
+
نوشته شده در چهارشنبه سوم مهر 1387ساعت22:11توسط اجو | یک نظر
اوجا
غیز گلین بولوب کجاوه بیلن گیدنده یانیندان ناچه ینگه گیدیار و ینگه لر گلینینگ یانیندا بولیار لار تا قایتاریلیانچا !! ییگیت گلینینگ ینگه لری اوچین سوغات (باش اوج دا قویما ) آلیار و کجاوه نگ ارتی سی گونی ینگه لره بریلیار ! سونگ اوجا بیشیریلیار و اویلنیان ییگیت دوستلاری بیلن گلین و ینگه لرینگ یانینا گلیار و ساز آیدیریب ییگیدینگ دوستلاری اوینایارلر (رقص) و گلین و ینگه لری اوینایانا (رقص) پول اوزادیارلار و شول سوغات لارا بریلن پولینگ قیمتی چیقیانچا اویوناما دوام ادیار ! سونگ اوجا بیلن بیشیرلن یاغلی چکدیرمه گتیریلیار و ییگیت اوز الی بیلن گلینه آش اییدیریار و گلین ده ییگیده !! اوجا تمام بولاندان سونگ ییگیت طرافیندان غیزلار و گلین لر تازه گلینی گزمانا داشاریق چیقاریارلار و گلین اطرافیندا ال چارپیب آیدیم آیدیارلار !
من دونایین بویونگا
کان قاراشدین تویونگا
خدای جاندان منت دار
گلین گلیار اویوما
**************
هیوه هیوه سیز بولماز
آغاچ میوه سیز بولماز
بیزینگ آلیان گلینیمیز
بوینی آلما سیز بولماز
******************
آیاغیمدا باش آیلام
آیلان چاقلی یا الله
دیه جی لرینگ غیزلاری
بورن چکلی یا الله
******************
حاضیرکی تویلاردا شو مراسم لر بار می؟؟
/font>
+
نوشته شده در جمعه بیست و نهم شهریور 1387ساعت23:13توسط اجو | 11 نظر
دویش
گوزومی آچدیم ! تکیز بیر یولدا یوراب باریارین ! من اویمده اوتیردیم ناحیلی گلدیم کا دیب اطرافا سر اتدیم ! آسماندا گونش پارلاب دور هر یر گوگ باغلار تازه چتریین یالی هر یرده گل لر آچیلیب دور و ایسی همه یرا یایراب دیر ! و من باریارین گل لرینگ ایسینا مس بولوب ! آراسسا هوادان سر خوش بولوب ! چاغالام یانیمدا گولوشوب اویناب !
همه زاد آراسسا همه زاد اونگاد !
بیردن بیلمه دیم هیچ بیلمان قالدیم ! آیاغیم تایدی می ؟ یا تکیز یرده بیر چوقیر بار دی می؟ بیردن تایدیم دا ! ایچیمدن : ها ... یقیلدیم دییب قورقیم دان گوزومی یومدیم ! یالنگیز قالیب دیم قارانلیق بیر یرده ... ! گوگ لردن بیر ال توتدی قولومدان : خبر دار بولسانا ! خدای دیسه نه ! تیسگینیب بیردن گوزومی آچدیم ! گوزومدن ایکی دامجا یاش دوکولیب دی! اطرافا سر اتدیم ! چاغالام یانیمدا گولوشیب اویناب !
همه زاد آراسسا ! همه زاد اونگاد !
/font>
+
نوشته شده در چهارشنبه بیست و هفتم شهریور 1387ساعت1:18توسط اجو | 9 نظر
ناز محمد پقه
شو گون ناز محمد پقه نینگ ییلی ! من دینگه شو رحمتلینگ شعرلری بیلن تاناردیم . شو رحمتلی دن بیر ناچه رباعی آشاقدا یازیارین اوقیسانگیز سیز ده حزل آلارسینگیز .
الله رحمت ایله سین . روحی شاد بولسین .
تاییم سن
آسمانیمدا گؤریلمه دیک آییم سن
اوغورلانان،برلمه دیک پاییم سن
یکه،یالنگیر،چولده قالان عاشق من
جدا دوشن، یتیپ گیدن تاییم سن
بالام
اوزین گیجه چکن نالام دیر بولار
ایلیمه یایردان لألأم دیر بولار
بیری آی بولگیم بیر آی سودا
اؤز باغریمدان اؤنن بالام دیر بولار
یؤرگینگی گورسم
سؤیگلیم سن بیر ییلغریپ گولسه دینگ
بو عاشقینگ غاریپ گؤونین آلسادینگ
نه-ها چاغیریانگ سن، نه-ده قاویانگ سن
واخ بیر سنینگ یؤرگینگی گورسه دیم
توپراق
یرینگ گؤیا گیزلین غمی سیری بار
دیل لرینده آیدلمادیق سؤزی بار
هرگوزیندن مونگلاپ چشمه چوغیپ دو
عاشقلارا آغلاپ دوران گؤزی بار
حاسرات
بیر چووال درد بردی،درمان قویمادی
ارکیمه گزره فرمان قویمادی
گلنیم،گیدنیم قارنیما بولدی
خوش دؤویر سؤرجک دیم،دوران قویمادی!
/font>
+
نوشته شده در یکشنبه بیست و چهارم شهریور 1387ساعت10:29توسط اجو | 4 نظر
اللشدیرمه
تویلاردا منگ اینگ سوییان زادیم اللشدیرمه !! هر توی بولسا شو مراسمی گورجک بولیب گیدیارین و ترکمن گلین لر هر قایسی بیر حیلی اللشدیریار هر کیمینگ آیدیان زادی بیر بیریندن بیر آز فرقلی یونه شو اوویندن باشلانیشی "آلاجا کوینک گیدیرما آرفا چورگ ایدیرما" همه سینده بیر !! بیر یرده گلین بیلن ییگیدینگ الینینگ آراسیندا پول قوییارلار باشغا یرده سویجی قوییارلار و کا یرلرده هیچ زاد قویمانی یونه گلین بیلن ییگیدینگ الینی بیر بیرینه توتوشدیریب اللشدیریارلار یونه بتر قاوی داب باشغا یرلرده شولار یالی دابی من گورمه دیم .من اوزوم اللشدیرمانی کان بیله موق یونه انم دن اجکه م دن سوراب سوراشدیریب بیر زادلاری یازدیم یالنگیشم بولسا باخیشلانگ .
اللشدیرمه
آلاجا کوینگ گیدیرما آرفا چورگ ایدیرما
آغیزلا قابدیرما توینیقلا دبدیرما
یوزونی گوزلاب اوتیرسین الینا ساناب گترسین
مکه بیلن آیلاسین اگین باشین شایلاسین
مدام گولوب گوزله سین شیرین شیرین سوزله سین
اویوندا بال قایناسین دویوینگ دا اوغول اویناسین
گاوصندوقینگ اون بولسین اسکناسینگ کان بولسین
آغزی دیلی بیر بولسن یورگی سودن در بولسین
قاین اتاسی گلندا مسگه یاغین دان قویسین
قاین انه سی گلندا محبتندن دویسین
یگیت ایشلاب گترسن گلین یرینا یترسین
سین ادمانا گلن لر اقزنی آچیپ اوترسن
بازار بازار بارماسین بولور بولمز آلماسین
کووش جیگینگی شیرفیلدادیب اووا گزن بولماسین
یالی جیقینگی اولفیل لدیب گپ گزدیرن بولماسین
مانلی ساچینی سلفل لدب کینه توتیان بولمسین
یاشایش دا مس بولما کاس لر بیلن نحث بولما
سایلا یاخشی یامانی هر کم بلن دوست بولما
اویکن بولما باغیر بول گلین لردان آغیر بول
داوان بولما آیه بول ایل ایچیندا مایه بول
آقجا شکر سچرسینگ غمگین گونینگی آچارسنگ
اوز یارینگی گورنگدا کپتر بولوب اوچارسنیگ
بویگیت بابا بولسین گلین هم ماما بولسین
بونلاردان اونیپ اوسن اوزی بیر اووا بولسین
ارتی توریاندان بولسین طهرت قلیاندان بولسین
علیم یانق قاین انانگ گوونی گوریاندان بولسین
داقینانینگ آسیق بولسین دشمانلرن باسیق بولسین
زلیخانینگ بختندان سلیمانیگ تختندن
جمعیتی اویشردیگ آق کجاوه سیشردیک
آینگ ( اون دوردی ) گونی بیری بیرنا قاوشیردیق
گلینی ییگیدا تابشبردبق یگیدی الله تابشبردبق
/font>
+
نوشته شده در شنبه بیست و سوم شهریور 1387ساعت11:22توسط اجو | 4 نظر
مادر داغدار
بعد از ۲۰ روز اجساد برادران نیازی به دست خانواده داغدار رسید ! بعد از بیست روز خانواده نیازی دوباره داغدار تر از قبل با فرزندانشان دیدار کردند ! مادر داغدار بعد از دیدار با فرزندانش با صدای بلند گفت: ای جماعت من پسرانم رو به سربازی نفرستادم تا نکنه بلایی سرشون بیاد یا شهید بشن اما ببینید فرزندانم تو دیار غریب شهید شدند ! خدایا چطور میتونم تحمل کنم ؟ تو داغ فرزندانم رو دادی صبرش رو هم خودت بده خدا !!
گریه امان همه را بریده بود ! یک مادر چطور میتونه تحمل کنه ؟ شاهد مرگ فرزندان بودن چقدر سخته !! خدایا دعای همه ما :
" الله صبر برسین "
/font>
+
نوشته شده در پنجشنبه بیست و یکم شهریور 1387ساعت15:10توسط اجو | 4 نظر
سویگی
سویمک آدامینگ اقبالیندا اینگ اولی باخت دیر اینگ لذتلی دویغیدیر . دنیا سوییان آدامینگ گوزونه حاص آوادون و دورموش سوییان آداما حاص سویجی !!
مختوم قلی دان بیر شعر یازاسیم گلدی .
بویلارینگا
یوریسنگ یاریم قووانا من
سروی قامت بویلارینگا
گل دن پوشش یاراشیب دور
عجب راحت بویلارینگا
من بلبله ایلاب آزار
آلدینگ شیرین جانیم نثار
زلیخا دان قالان زوننار
بولسین حاجت بویلارینگا
گورسم بوینگ یوق آرمانیم
سن سیز خزان اورسین جانیم
اقبالیم دینیم ایمانیم
قیلسم حرمت بویلارینگا
عشقینگ بیلن من داد ایلاب
اوورنیب من عادت ایلاب
عمر ـ آخر پریاد ایلاب
یتمز حاجت بویلارینگا
گورن عاشق پدا بولار
ایل ـ گونوندن جیدا بولار
مختوم قلی گدا بولار
دین کرامت بویلارینگا
/font>
+
نوشته شده در سه شنبه نوزدهم شهریور 1387ساعت20:52توسط اجو | 5 نظر
آتالار ناقلی
آبرای دوکولسه تاپیب بولماز - یاغ دوکولسه اییب بولماز
***
انه آتانگ یوره گی اوغول غیزدا - اوغول غیزینگ یوره گی داغدا داشدا
***
آتانگ زاغ- انه نگ زاغ - نیردن دوغدونگ اوزونگ آق
***
آچ لیق نامه اییدیرمز - دوقلیق نامه دیدیرمز
***
آداملار سوراشا سوراشا - حیوانلار ایسغاشا ایسغاشا
***
مرده برسنگ آشینگی یا آیدار یا قایدار
ناماردا برسنگ آشینگی آیتماز -دا قایتماز دا
***
احمقا عقل اوورتمک دویب سیز قویا داش آتماق دیر
***
آلتین کوموشینگ کونه سی بولماز انه آتانگ بهاسی
/font>
+
نوشته شده در دوشنبه هجدهم شهریور 1387ساعت15:52توسط اجو | 5 نظر
اوتن آغشام آغلادیم
اوتن آغشام آغلادیم
آغلاب گوزوم باغلادیم
سویجی اوقی ایچینده
یاخشی آیدیم سازلادیم
آرقام دا قانات باردی
گوزوم ده خالق باردی
الیم یارینگ الینده
یورگ ده شادلیق باردی
پرواز اتدیم آسمانا
گیتدیم من بیر بوستانا
شول بوستانینگ ایچینده
اوچدیم مثل پروانا
آق ساققالی پیر گلدی
یانیب دوران نور گلدی
الینی باشیمدا قویدی
غمینگ بیتسین تیز دیدی !!
/font>
+
نوشته شده در دوشنبه هجدهم شهریور 1387ساعت15:7توسط اجو | نظر بدهید
قارا گوزلی
قارا گوزلی یاریم گلیار
نار یانگاقلی جانیم گلیار
یار خرامان گولوب گلسه!
گل آچیلیار بهار گلیار
************
قیش گیدر بهار گلر
ساز بیلن آواز گلر
غیزلار صحرا چیقارلار
لاله قاقیب اوینارلار
**************
آتام گلسه یانیما
قوجاق آچسا غیزینا
سوپورسه گوز یاشیمی
درمان بولسا دردیما
************
بهار گچدی منینگ اوچین
خزان گلدی منینگ اوچین
قیش دا یاقین وقتدا گلیار
آق قار یاغیار منینگ اوچین


text:
عراق حکومتی، عملیات ادعالارینی یالانلادی
حکومت سؤزچوسو سعد الحدیثی، عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی امنیت آژانسینین آپاردیغی "کرکوکه نیظامی سالدیری" ادعاسینی یالانلییاراق، "بو ایستیقامتده اراضیده هئچ بیر آچیق آددیم و یا پلانیمیز موجود دئییل" - دئدی
عراق حکومتی، "کرکوک ویلایتینه قارشی عملیات حاضیرلیغیندا اولدوغو" ایستیقامتیندکی ادعالاری یالانلادی.
حکومت سؤزچوسو سعد الحدیثی، عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی امنیت آژانسینین آپاردیغی "کرکوکه نیظامی سالدیری" ادعاسینی یالانلییاراق، "بو ایستیقامتده اراضیده هئچ بیر آچیق آددیم و یا پلانیمیز موجود دئییل" - دئدی.
عراق گوجلرینین کرکوکه باغلی تورپاقلارین فایز 40ینی ترور تشکیلاتی داعشدان گئری آلدیغینی قید ائدن حدیثی، "یاتمیش حوجیرهلرین فعال وضعیته کئچممهسی، امنیتین تامین اولونماسی و قاچقینلارین ائولرینه قاییتماسی اوچون بورانین امنیتینین مرکزی حاکمیته باغلی گوجلر طرفیندن تامین ائدجگینی" ایفاده ائتدی.
حدیثی همچینین موصولدا داعشه قارشی عملیاتلار سونراسی امنیتین مرکزی حاکمیته باغلی گوجلر طرفیندن تامین اولوندوغونو خاطیرلاداراق، همین گوجلرین ده بورادا قالماغا داوام ائدجگینی وورغولاییب.
عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی "25 سپتامبردا قانونسوز رفراندومو کئچیرمکله مسئولیتسیز داورانیب" دئین حدیثی، "بو رفراندوم ایله،عراق و عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگینی دالانا سوروکلهییبلر. بو گونلرده ده داها اوّل بنزرینه راستلانمایان شکیلده (عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی طرفیندن) حادثهلری آرتیرما گیرشیمیله اوزلشیریک. بو دا عراقداکی عامللر آراسیندا قورخو، تلاش و نیفرت یارادیر" قیمتلندیرمهسینده اولوب.
حکومت سؤزچوسو،
عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی دئکی" کوردلر کیمی دیگر قروپلار دا بیزیم وطنداشلاریمیز و اونلارین دا امنیت ایله ثابتلیگینی تامین ائتمکله اولمالیییق. عراقین مرکزی حاکمیتی، کرکوک باشدا اولماق عذره موباحیثهلی اراضیلر آدی وئریلن یئرلرده امنیتی تامین ائتمک مسئولیتی و وظیفهسینه مالیکدیر. حکومت، بو بؤلگهلرده امنیتی و نفوذو تامین ائدهجک، هئچ بیر قروپون جان و مال امنیتینه ضرر وئرممک اوچون ماکسیموم تلاش گؤسترهجک". ایفادهلرینی ایستیفاده ائتدی.
عراق کورد بؤلگهسل رهبرلیگی امنیت آژانسیدان ائدیلن یازیلی آچیقامادا، "عراق گوجلری، حشدی شعبی و فدرال پولیس گوجلرینین کرکوکون گونئی و غربی موصول شمالیندان سالدیرییا کئچجیینه دایر مساژلار آلیریق" دئییلمیشدی.