text:
جان
جان، دین و فلسفهده، اینسان وارلیغینین مادی اولمایان طرفی یادا اؤزو اولاراق تعیین اولونار و عومومیتله بیرئیسللیکله (ذات) ائشآنلاملی (مترادف) اولاراق اله آلینار.[۱] الهیاتدا روح آدامین ایلاهیلیگه ایشتیراک ائدن قیسیمی اولاراق تعیین اولونار و عومومیتله بدنین اؤلوموندن سونرا آدامین وارلیغینی داوام ائتدیرن قیسیمی اولاراق اله آلینار.[۱] بیر چوخ مدنیت اینسان حیاتینین یا دا وارلیغینین جیسمانی اولمایان قایناغینی روح ایله عینی توتموش و بیر چوخ مدنیت بوتون جانلیلاری روحلارا سؤیکهمیشدیر. تاریخ-اؤنجهسی خالقلاردا بئله بدن ایله اونو جانلی ائدن آراسیندا بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلدیگی گؤرولمکدهدیر.[۱] بیر چوخ دینی و فلسفی آخیندا، هر جانلینین بیر عونصورو اولان، وار اولماسی اوچون فیزیکی ماددهیه احتیاج دویمایان، ماده-خاریجی، قبول ائدیله بیلمز، تظاهورلریله اؤزونو گؤسترن، آشان، حیاتا قابیلیتینه صاحیب، دَییشن و اینکیشاف ائدن، مقصدلی بیر پرینسیپ (قایناق) یا دا بیر قودرت اولاراق تعیین اولونان روح، بیر چوخ دینی و فلسفی آخیندا دا ابدی، قابیلیتلر صاحیبی، اینسان داورانیشلارینین موحرریکی، سهو ایله ثاواب ائتمه ایرادهسینه صاحیب بیر وارلیق یا دا وارلیغین گیزلی اوزو اولاراق قبول ائدیلیر.
بونونلا بیرلیکده روح آنلاییشینین مدنیتدن مدنیته، دیندن دینه، فلسفهدن فلسفهیه گئنیش اؤلچوده موختلیفلیک گؤستردیگی گؤرولمکدهدیر. موختلیف دینلر و فیلسوفلار، روحون طبیعتی (قورولوشو)، بدنایله علاقهسی، منشایی و اؤلوملو اولوب اولماییشی مؤوضوعلارینداکی فرقلی فیکیرلریله بیر چوخ نظریه اورتایا قویموشلار. بیر چوخ دینی و فلسفی عنعنهده روحون هر جانلی مئیدانا گلمهنین ایچدهکی اؤزونو احتیوا ائدن، اؤزونه خاص بیر وارلیق اولدوغو و اینسانین تمل عونصورونون -بئینیندن و یا اورقانیزمینین هر هانسی بیر قیسیمیندن چوخ- روح اولدوغو قبول ائدیلیر. بونا قارشیلیق دیگر بعضی دین و فلسفهلرده ایسه روحون بدن ایله اؤزو آراسیندا واسیطهچیلیک فونکسیاسی یئرینه یئتیرهجک مادی بیر ایشچیسی اولدوغو قبول ائدیلیر. روح ایله جان آنلاییشلاری آراسیندا کیمی مدنیت، دین و فلسفهلرده بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلمهمیش، کیمیلرینده ایسه بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلمیش اولماسینا و بو آنلاییشلاری ایفاده ائدن ایکی آیری یا دا بیر نئچه تئرمین اولماسینا باخمایاراق، حاقیندا دانیشیلان تئرمینلر، تئز-تئز عینی آنلاییشی ایفاده ائتمک اوزرینه بیر-بیرلرینین یئرینه ایستیفاده ائدیلمیشلر.
روحلار عومومیتله اؤلومسوز اولاراق قبول ائدیلیرلر. بیر چوخ اینانجا گؤره روح، موجسم اولمادان (اَته بورونمه، دوغما) اؤنجهده مؤوجود ایدی. ماتئریالیزمین رد ائتدیگی روح، ژان پول سارتر کیمی بعضی موعاصیر یازیچی و فیلوسوفلارا گؤره "اؤزدن اول گلن یارانما" دور. اؤلوم حادیثهسینده بدنین حرکت خوصوصیتلرینی ایتیرمهسی روحون بدن اوزریندهکی حاکمیتینی، یعنی بدنی تأثیر بوراخماسی اولاراق آچیقلانیر. روح آنلاییشی اؤلومدن سونرا حیات آنلاییشلاریلا یاخیندان علاقهلی اولماقلا بیرلیکده، بو مؤوضوعداکی فیکیرلر سون درجه موختلیفلیک گؤستریر، خوصوصیله بدنین اؤلوموندن سونرا نه اولوب بیتدیگی مؤوضوعسوندا. حال-حاضیردا علمی آراشدیرما، عومومی قبوله گؤره، مؤوضوعسو اولان مادی کایناتین خاریجینده قالدیغیندان، روحون وار اولدوغونو یا دا وار اولمادیغینی اورتایا قویاماماقدادیر. پسیکولوژی اوخوللاریندا روح مؤوضوعسونداکی گؤروش و اصوللاری بیر-بیریندن فرقلی اولوب، موختلیفلیک گؤسترمکدهدیر.
اسکی سیویلیزاسیالاردا روح آنلاییشی[دَییشدیر]
بعضی قدیم تمدونلردن روح آنلاییشی مؤوضوعسوندا بنزرلیکلر و روح ایله علاقهدار اورتاق بیر آنلاییش وار. بو اورتاق آنلاییش روحون یا دا "جانین اؤلومسوزلوگو" اولاراق آدلاندیریلا بیلر.[۲] فرقلی تمدونلردن راست گلینن حاقیندا دانیشیلان بنزرلیکلر، بو آنلاییشین جمعیتلرین بیر-بیرلریله قارلیلیقلی تأثیرلری (فعل و انفعالات) یولو ایله بیر-بیرلرینه کئچیب یاییلدیغی فیکیرینی دوغورماقدادیر. لاکین آنا قایناغین یئری حاقیندا فیکیرلر فرقلیدیر.
مئسوپوتامیا (بینالنهرین)[دَییشدیر]
مئسوپوتامیالیلارین (بینالنهرینده یاشایانلارین) اؤلموشلرینین مزارلارینا یئمک و موختلیف اشیالار بوراخدیقلاری بیلینمکدهدیر.[۳] بابیل دینینین کانار-عالمی و طبیعت-اوستو وارلیقلارینی ماراقلاندیران قیسمی تامامیله سومئرلردن آلینمیشدیر.[۴] سومئر میفولوژیاسینا گؤره، "اؤلولر اؤلکهسی" نه گئدیب دؤنه بیلن تک آدام ائنکیدو اولموشدور. بئلهجه ائنکیدو یئنیدن یاشایانلارین دونیاسینا دؤندوگونده، یئر اوزونده یاشایانلارا اؤلوم و "اؤلولر اؤلکهسی" حاقیندا موختلیف ایشیقلاندیریجی معلوماتلار وئرمیشدیر.[۵] مئسوپوتامیالیلار اؤلولرین روحلاریندان پیس اولانلارین یاشایانلارا موسلط اولدوغو و اونلارا ضرر وئردیکلری اینانجینا صاحیب ایدیلر.[۶] اؤلولرین روحلاری گؤروله بیلر و ائشیدیلهبیلیردی. بونونلا یاناشی هامی وارلیق آدییلا بیلینن کؤمکچی-قورویوجو روحلاردا وار ایدی. بابیلده هر اینسانین بیر قورویوجو مَلَکی یا دا قورویوجو روحو اولدوغونا اینانیلیردی.[۴]
اسکی میصر[دَییشدیر]
هرودوت کیمی قدیم یونانلی یازارلار قدیم میصرلیلرین اؤلومدن سونراکی حیاتا و روح کؤچونه ایناندیقلارینی یازمیشلار.[۷] قدیم میصر عنعنهسینه گؤره، اؤلن کیمسهنی بیر محکمه آراشدیرماسی گؤزلهییردی. بو محکمه آراشدیرماسی قدیم یونان دیلینده پسیکوستازی (psychostasis) یا دا پسیکوستاسیا (psychostasia) آدی وئریلمیشدیر. تئرمین psikhe (حیاتی عونصور، نَفَس) و statis (دارتیلما) سؤزلریندن تؤردیلمیشدیر. اؤلوم حادیثهسی ایله بدنینی ترک ائدنلرین موحاکیمه اولونماسی اولان پسیکوستازیده، کیمیلری اؤلومدن سونراکی ویجدانی حیسابلاشما فاکتینین سیموولیک المنتلرله ایضاحاتینی گؤررلر. [8] بو محکمه آراشدیرماسی صحنهسینین دئییلمش میصر اؤلولر کیتابیندا [۸] و بیر چوخ قدیم میصر سند و یازیتیندا راست گلینیر. قدیم میصر متنلرینه گؤره، هر اؤلو اوچون حاقیندا دانیشیلان اولاجاق "دارتیلما"، ایلاهه معادین "حقیقت سالونو" دئییلن سالونوندا باش وئریر. بو دارتیلما و محکمه آراشدیرماسی صحنهسی میصر شکیللرینده، بیر گؤزونه اؤلونون ویجدانی تمثیل ائدن اورهگی، دیگر گؤزونه بیر توکو اولدوغو طرزیایله تمثیل ائدیلر.[۹] یئرآلتی عالمینین مسولو و "را[۱۰] نین گؤزو" ساییلان معادین هیروگلیفلرده "حقیقت، عدالت و دوغرولوغو " ایشارهلهیَن توکدور. "توت" (Tot) آدلی تانری نتیجهلری قئیدائتمکدهدیر. اورک جینایتلرله آغیرلاشمامیش اولدوغو تقدیرده توکدن یونگول گلهجک. بعضی پسیکوستازی تئمثیللرینده اورهگین ایمتاحاندان موفقیتله گئچمهمهسی وضعیتینده موفقیتسیز اؤلونو اودماق اوزره طرزینین یانیندا گؤزلهیَن آممئمئت (Ammemet) آدلی "اؤلو یئییجی" بیر وارلیغین تصویر ائدیلمیش اولدوغو گؤرولر.
قدیم میصر عنعنهسینده اؤلوم حادیثهسی ایله بدنلرینی ترک ائدن روحلارین موختلیف اؤلوم-سونراسی حاللاری و کنار-عالم معناسی آمئنت (آمئنتئت) تئرمینی ایله ایفاده ائدیلیردی.[۱۱] میصرلیلر، اؤلهنین سونراکی حیاتی اوچون، اؤلو بدهنین یاخشی قورونماسی لازیم اولدوغونو دوشونوردولر. بو سببله کیمی جسدلری مومیالامیش و فیرعوونلارینین اؤلو بدنلرینی دیقتله گیزلتمیش.
قدیم میصرلیلرین عنعنهسینده آدامین روحی وارلیغی موختلیف قیسیملر حالیندا اله آلینمیش و موختلیف تئرمینلرله ایفاده ائدیلمیشدیر. بو تئرمینلرین ایفاده ائتدیکلری معنالاردان بعضیلری حاقیندا اژیپتولوگلار آراسیندا تام معناسییلا بیر فیکیر بیرلیگی مئیدانا گلمهمیشدیر. قدیم میصر عنعنهسینده اینسان وارلیغینین موختلیف قیسیملرینی ایفاده ائدن تئرمیندیر بعضیلری و ایفاده ائتدیکلری معنالار بونلاردیر:
- Ha (بعضا چوخلوغو haw): Jatاولاراق دا یازیلار. آدامین فیزیکی بدن (اتدن) حیصهسیدیر. داها چوخ مهمهلیلرین (پستانداران) بدنی اوچون ایستیفاده ائدیلن بیر تئرمیندیر.[۱۲]
- Ib: Ab اولاراق دا یازیلار. روحی آکتیوین دوشونجه و هَیَجانلارلا باغلی عونصورودور، اورک سیمبولویله ایشارهلهنیر.
- Ka: حیاتین اؤلومسوز و اۇنیوئرسال عۆنصورونون بیر حیصهسیدیر. سونتدهکی "اۇنیوئرسال حیات گۆجو" آنلايیشینا، عرفانداکی اسیر-آسترال بدن آنلايیشینا و تجروبی اسپیریتوالیزمده (روحو احضار ائتمهگه اعتیقاد) کی پئریسپری (روحلا بدنین بیر-بیرینه باغلایان بیر ایلگی) آنلايیشینا ياخین بیر معنا احتیوا ائدیر. آدام اینکیشاف ائتدیکجه Kaسی دا اینکیشاف ائدر. آدامین اؤلوم حادیثهسینده بدنینی ترک ائدن قیسیمدیر. شکیللرده اینسان باشلی بیر قۇش کیمی، هیيئروْگلیف يازیدا ایسه بیر معنا ایفاده ائدهجک شکیلده ایکی آچیق قوْل فوْرماسیندا ایفاده ائدیلر.
- Ba: غربدهکی "جان" (اینگ. soul) آنلايیشینا ياخین بیر معنا داشیيار. عینی زاماندا آدامی اؤزو ائدن عۆنصوردور، یعنی فردی شخصیتدیر. بدنین اؤلوموندن سوْنرا وارلیغینی داوام ائتدیرن بۇ عۆنصور، بضا اینسان باشلی شاهینله، بضا دۆز دیمدیکلی تپهسی (سوْرگوچسوز) بیر قۇش کیمی تصویر ائدیلیر.
- Ren: آدامین آدینی گؤسترن قیسمی يا دا عۆنصوردور.
- Sheut: Shuyt يا دا khaibit اوْلاراق دا يازیلار. آدامین دایم مؤوجود اوْلان "کؤلگه" سیدیر. قارايا بوْيانمیش کیچیک بیر اینسان فیگورويله تصویر ائدیلیر.
- Aj: ایشیغا باغلی اوْلان عۇنصوردور. تپهلی ایبیش (لکلک) قۇشويلا تصویر ائدیلیر.
- Sekem: آدامدا ایلاهی ایرادهنین و ایلاهی قۆدرتین تظاهورودور. اینیسیياسيوْنلا و بؤيوک غئیرت نتیجهسینده الده ائدیله بیلر. آنجاق تانریلارین قۆدرتینی يئر اۆزونده الده ائتمیش اوْلانلارا وئریلیر.
- Khu: Akh, akhu, ikhu يا دا sahu اوْلاراق دا يازیلار. اؤلن آدامین ka و ba سینین بیرلشمهسیدیر. وارلیغین کؤهنه حالینا دؤنوشو سؤز مؤوضوعسودور. Ka, khu و ba بیر بۆتوندور. Khu اؤلومدن سوْنرا ka سینین ایچینه گئری دؤنر. کایناتدا نیظامی تامین ائدن khuودور.
- Sekhu: Khat اوْلاراق دا يازیلار. آدامین فیزیکی قالیقلارینی بیلدیریر.
زرتوشتچولوق[دَییشدیر]
بونیهسینده گرک اورتا-آسیا، ایسترسه ده مئسوپوتامیادان آلینمیش مدنی المنتلری باخمیشدیر قدیم ایراندا بؤلگهنین عنعنهلرینه دامغاسینی وورموش ان اهمیتلی دینی تعلیم م. اؤ 7. عصرده اورتایا چیخان زرتوشتچولوق اولموشدور. قدیم زرتوشتچولوق عنعنهلرینده اینسان وارلیغی بو عونصورلردن عیبارت ایدی:
- تانو: فیزیکی بدن.
- آهو: جانلاندیریجی گوج.
- ویانا: حیات نفهسی.
- ماناه:ذهن یا دا روح.
- رووان (اوئستادا اوروان):جان.
- فراوارتی (اوئستادا فراواشی): قورویوجو روح یا دا قورویوجو ملک. بو، آدامین بیر عونصورو اولماقدان چوخ، آداما حیاتی بویونجا کؤمکچی اولان هومایونی وارلیقدیر.
- دیانا (اوئستادا دائنا): روحی ایکیقاتلیق.[۱۳]
اؤلوم سونراسی محکمه آراشدیرماسی اهمیت داشیدیغی زرتوشتچولوق اینانجیندا آدامین دونیا حیاتیندا ائتدیکلریندن مسئول توتولان روواندی، باشقا سؤزله گلهجک حیاتیندا موکافات و یا جزا ایله قارشیلاشاجاق اولان دا روحی وارلیغین بو عونصورو ایدی.[۱۴] زرتوشتچولوغون مقدس متنلرینده بئله دئییلیر: "عادیل آدامین جانی اؤلومسوزلوک ایچینده همیشه سئوینجلی اولاجاق، لاکین یالانچی جانی قطعیلیکله ایشگنجه گؤرهجک. آهورا مازدا (مودریک الله) بو قانونلاری اؤز قودرتی یئتکیسیله تقدیر ائتمیشدیر. "زرتوشتجولوق اونجهسی دؤورده ده ایندیکی ایران آدلانان یئرده قدیم قبیلهلر، اؤلموشلرینه ماراق گؤستریر، اونلارا احتیماللا یئرآلتی دونیاسیندا ایستیفاده اوچون موختلیف اشیالار سوناردیلار.[۱۵]
قدیم یونان و روم[دَییشدیر]
قدیم یونان عنعنهسینده ایلیادانین یازیلدیغی زامانلاردا، psyche لاتینجادا anima گیبی، "نَفَس" معناسینی وئریردی. روح آنلاییشیدا phrenes سؤزو ایله ایفاده ائدیلیردی. یونانلیلار زامانلا روح دئدیکلری فاکتین فرقلی قیسیملری، فرقلی پرینسیپلری و فرقلی گوج یا دا باجاریقلاری اولدوغونو دوشونهرک بونلار آراسیندا آیری-سئچکیلیک ائتمهیه و روحون بو معنوی خصوصیتلرینین فرقلی آدلارلا آدلاندیرماغا باشلادیلار. فیثاغورث (پیساگور) ین تعلیمینده پئسیشه (psyche) "حیاتی گوج" ا و دویومسالدیر حساسلیغا، nous ایسه ذهنسل(اینتئللئکتوال) قابیلیته تقابول ائدیردی. افلاطونون تعلیمینده ده بو آنلاییشا پارالئللیک گؤرولر. ارسطو ایسه بیر آیری-سئچکیلیک ائدهرک، nousو آکتیو ذهنین پاسسیو ذهنی اولاراق قبول ائتمیشدیر کی، بو آنلاییش سونرادان ائدیلن شرحلرده لوگوسا یا دا تانرییا عینی قبول ائدیلمیشدیر. [15]
"سماوی عالمدکی صاف نَفَس اولاراق ایفاده ائدیلن و تانریسال موحیطده (جنت) یاشاماغا چاغیریلاجاق" بیر روح آنلاییشینی (قاورامینی، مفهومونو) دیله گتیرن پنئوما (pneuma) آنلاییشی آنجاق دینی ادبیاتین گؤرونمهسیله باشلامیشدیر. پنئوما روملیلاردا ایسپیریتوستو(spiritus) پنئومانین طبیعتینده مؤوجود اولان آتش، دونیوی بیر یانماقلا علاقهدار اولمایان، اثیر صاف آتشی اولاراق قبول ائدیلردی. هاوا و حیاتی ایستیلیگین قاریشیغی کیمی گؤرولن پنئوما تئز-تئز اثیر صاف آتشی ایله عینی توتولموش و یا اونونلا علاقهدار گؤرولموشدور. مثلا ارسطونون قبول ائتدیگی سیستمدهکی "کایناتین جانی" بو صاف، اثیر (اتر aether) آتشدیر. لاکین کایناتین تک بیر جانلی وارلیغا سادهلشدیریلمهسی فیکیرینین قایناغی احتیماللا فیثاغورس-دیر. بو فیکیر افلاطون واسیطهسیله ایستواجیلارا (رواقیگری) دا کئچمیشدیر. [15] آنتیک چاغدا روحچو فلسفهنی ایشلمیش فیلسوفلار آراسیندا آناکسیماندر، فیثاغورس، امپدوکلس، هراکلیتوس، سوقراط، افلاطون ساییلا بیلر.
هومروس-ا گؤره اینسان وارلیغینین ایکی جانی وار ایدی؛ بونلار تهوموس (thumos) و پسیچه (psychè) ایدی.
تهوموس / Thumos («جان-نفس») هومروسون یازیلاریندا، قان و نفسله تانینمالیدیر. اینسان وارلیغینین حیاتی توتومونو، تام اولاراق آدامین خاریجی عالمله قارشیلیقلی تأثیر ایمکانلارینی ایفاده ائدر. آرزو ائتمهیه، داورانماغا، آدامین اؤزونو خاریجی عالمده ایفاده ائتمهسینه ایتهلهیَن عونصوردور. اینسان یاخشیجا بونالدیغی آنلاردا تهوموسو ایله دیالوق قورا بیلر. بعضی اورقانلاردا ایقامت ائدیر و اؤلومدن سونرا اورتادان ایتر (بدنی ترک ائدر). [16] "[17]. پسیچه / Psyche («جان-نفس») آنلاییشی ایسه، هومروسون یازیلاریندا، یوخو، هوشونو ایتیرمه و اؤلوم آنلاییشلارییلا تانینمالیدیر. اینسانداکی ایلاهی قیغیلجیم او اولماماقلا بیرلیکده، ایلاهی قیغیلجیمی کؤلگهسیدیر (skia)، حساس بیر قورولوشا مالیکدیر. اینسانلار ایله اؤلومسوز ایلاههلر آراسینداکی اهمیتلی بیر فرقدیر (قدیم یونان عنعنهسینه گؤره تانریلارین کؤلگهسی اولماز). هومروسا گؤره، اینسان باییلدیغیندا پسیچه بدندن آیریلیردی. اؤلوم حادیثهسینده ایسه پسیچه بدندن آیریلیب، بدهنین کؤلگهسی فورماسیندا یئرآلتی عالمینه (حادیث-یه) گئدیردی. اؤلومدن سونرا کیم اولدوغونو اونوتسادا، وارلیغینی حادیث-ده (قدیم یونان جهنمی) داوام ائتدیریردی. اؤلولرین پسیچهلری یاشایان اینسانلارا ائله چوخ بنزهییردی کی، آچیللئوس (Achilleus) اؤزونه گؤرونوب دانیشان اؤلو پاتروکلوسون پسیچهسینه ساریلماغی سینامیش اما باشارامامیشدی. [18] اورفئنین تلیمینده ایسه پسیجهئ اینسان وارلیغینین اوجا و ایلاهی حیسهسی اولان جاندیر، اؤلومسوزدور، فیزیکی بدنده اولدوقدا (جیسمانی دونیادا یاشایارکن) ایزتیراب چکیر و اؤزونو آزاد ائدهجک قورتولوش یولوندا ایرلیلیر. [19] م. اؤ 5. عصرده اورتایا چیخان، عنعنه میستئر اورفیزم اولاراق بیلینن دینی آخیندا روح کؤچونون قانون الده ائدیلدیگی گؤرولمکدهدیر. کیمیلرین اورفئنین قوروجوسو اولدوغو ایرهلی سورولن بو دینی آخیندا اینسانین هم ایلاهی و سماوی هم ده ائقویست یا شیطانی تأثیر آلتیندا اولدوغو قبول ائدیلیردی. بو دینده مقصد، تامامیله ایلاهی حالا گلمک؛ بو دا تیتانلارلا سیمگئلئنئن دونیوی، مادی ائهتیراسلاری، ائقویست آرزولاری مغلوب ائدهرک قورتولوشا چاتماق و دونیاداکی دوغوم-اؤلوم چئوریمیندئن خلاص دونیادا بیر داها دوغماماکلا مومکون ایدی. [20]
م. اؤ. 6. عصرده، مصر و بابیلده اول/تاپیلمیش پیساگور ایتالیيا و يونانیستاندا روحلا علاقه دار کؤهنه آنلايیشلاری اینکیشاف ائتدیرمیشدیر. پیساگور و تاماشاچیلاری روح کؤچو تعلیمینی مدافعه ائدیردیلر. [21] پیساگورون بو روح کؤچو فیکیرینی م. اؤ. 583 دوغولان سيروسلو پهئرئکيدئسدن يا دا مصرده آل/گؤتوردويو تحصیلدن الده ائتدیگی ایرهلی سورتولر. [22] بو روح کؤچو تعلیمینده روحا بیر آوتونوملوق عطف ائدیلمیشدی. بو تعلیمه گؤره مقصد، اؤلومسوز اولان روحو، روح اوچون بیر حبسخانا سايیلان بدنین اسیری اولماقدان قورتارماق ایدی. دونيادا بدنلنن روحلارین تکامول هدفی، نتیجهلری ياشانیلاجاق سهولردن تمیزلنهرک، ایلاهلار عالمینه گیرمهيه حاق قازانماق و بئلهجه ایلاهلار عالمینه چاتاراق يئنیدن ایلاهی قورولوشداکی ایلک وضعیتینه دؤنوشونو الده ائتمک ایدی. پیساگورون روح کؤچونه باغلی فیکیری، سونرادان، پیساگورجو جمعیتلردن و ائلئوسیس سیررلری [23][24] توپلولولوقلاریندان فیکیرلر الده ائتمیش اولدوغو بیلینن اولان مشهور فیلوسوف پلاتون طرفیندن ده ایفاده ائدیلمیشدیر. بونا قارشیلیق پلاتونون شاگیردی آریستو معلمینین روح و بدن ایکیلهمینه قارشی چیخمیش، روح و بدنین مادده کایناتیندا اصلا آيریشتیریلاماياجاغینی، ایکیسینین ده عینی وارلیغین ديَیشیک وئچهئلئری اولدوغو فیکیرینی مدافعه ائتمیشدیر.
ائمپئدوکلئس و هئراکلئیتوس روحو آتشه بنزتمیشلر. روح کؤچو فیکری بو فیلوسوفلاردا دا اول/تاپیلار. بونلار روح کؤچو فیکیرینی، تئناسوه آنلايیشینداکی کیمی دئيیل، روحون گئت-گئده داها اینکیشاف ائتمیش بدنلرده بدنلنمهسی (سیرا ایله بیتکی، حئیوان و اینسان پیللهلریندن کئچمهسی) شکلینده قبول ائتمیشلر.
ائپیکوره گؤره، جان مادیلشمیش و اؤلوملو حالا گلمیشدیر. او، بدندهکی بیر آتوم يايیلیدیرمی. پلاتون و آریستويا قارشی اولاراق، جانین اونیوئرسال بیر بوتونون، یعنی ایلاهی جانین بیر پارچاسی اولدوغونو قبول ائتمهين ائپیکوره گؤره، ایلاهلار بشری شئيلرله مشغول اولمازلار.
ستواجیلیکدا "بوتون عالمدن عبارت اولان/يارانان بوتون" بیر بدندیر. بو بدن آنلايیشی معاصر قبوللاریمیزدا وردیش ائتمهدیگیمیز بیر آنلايیشدیر. ستواجی قبولدا روح بیر نؤو نفس ("پنئوما") اولاراق ایفاده ائدیلر. روح بیر آلوو يا دا آتشدیر، داها دوغروسو اصلینده ایلاهی نفهسین بیر پارچاسی اولان، آتشدن بیر نفسدیر.
آریستوخئنوسا گؤره، جان، ماهنیداکی و لیرلئ يارادیلان موسیقیدهکی آرمونیگی خاتیرلادار شکیلده، بیر نؤو بئدئنسئل نبض آتیشلاریدیر. طبیعتی و نیزامی سببیيله بدندن، ماهنیلارداکی مؤوقئلره (تونلارا) بنزر بیر هارئکی قم نشر اولونماقدادیر. [25] بو گؤروش ایله پیساگورون تعلیمیندهکی "کورهلرین موسیقیس(ن)بیر " آدیيلا بیلینن "کورهلرین آرمونیسی" مولاهیزهسی آراسیندا بیر بنزرلیک يا دا پارالئللیک اولدوغو دئيیله بیلر. (پیساگورون بو مولاهیزهسینده دوققوز کوسمیک سیفئرین، حرکتلریيله، قبول ائده بیلمهدیگیمیز، اويغون بیر سس مئيدانا گتیردیگی قارشیيا قويولار.)
مئزوپوتامی[دَییشدیر]
سوقرات و پلاتون[دَییشدیر]
سوقراتا گؤره اینسان روحو گؤرونمز و اؤلومسوزدو، بدنی سؤوق و ایداره ائدن روح ایدی.[۱۶] دوشونجهلرینین ایلهام قايناغینین اؤز دایمونعو اولدوغونو بیلدیرن سوقرات، ویجدان يا دا ویجدان سسی معناسینی بیر باشقا تئرمینله، دایمونعون تظاهرو معناسینداکی دایمونیون تئرمینیيله ایفاده ائدردی.[۱۷] سوقراتا گؤره کاینات، تصادفی دئيیل، عاغیلی بیر نیزاما گؤره قورولموشدو.
معلمی سوقراتین سؤزلرینی قايناق اولاراق ایستیفاده ائدن پلاتون روحو آدامین اؤزو، نئجه داوراناجاغیمیزا قرار وئرن وارلیق اولاراق قبول ائتمیشدیر. او، بو اؤزو، وارلیغیمیزین جیسمانی اولمايان (جیسیملر عالمینده يئر/يئير ایشغال ائتمهين) و ابدی طرفی اولاراق اله آلمیشدیر. چونکی پلاتونا گؤره، بدنلر اؤلسه ده روح يئنی بدنلرده داواملی اولاراق تکرار دوغولماقدادیر (رئینکارناسیيا).[۱۸] پلاتون روحو اوچلو بیر قورولوشدا يا دا اوچ خصوصیتلی اولاراق اله آلمیشدیر:
- لوگوس يا دا نووس (دوشونجه، روحون ذهنی، عاغیلی چالیشما قیسیمی يا دا خصوصیتی). اؤلومسوز اولان، روحون بو قیسیمیدیر. پلاتون بو معلوماتی پهèدرئ آدلی اثرینین "سوروجو و حئیوانی قاچما" میتینده آچیقلايار.
- تهوموس يا دا تهيموس (روحون هيجانلارلا علاقه دار چالیشما قیسیمی يا دا هيجان خصوصیتی، ائریللیک)
- ائروس يا دا ائپیتهومیا (روحون آشاغی سویهيه خاس ایشتاه، ائهتیراس، ایستک و آرزولارلا علاقه دار چالیشما قیسیمی يا دا خصوصیتی، دیشیللیک) [۱۹]
بو اوچوندن هر بیرینین، روحون بالانسلی و دینج اولماسیندا بیر فونکسیياس(ن)ای واردیر. بو اوچلئمئدئ زئهین و آغلا عینی توتولان لوگوس، "ائهتیراس و روح آتلاری"نی بالانسلی بیر شکیلده سورن "ایکی آتلی آت آراباسی" سوروجوسونه بنزهدیلر؛ عاغیلین قالیب گلمهسینی و تارازلیغین ان اوست سویهده اولماسینی تعمین ائدر. تهيموس هيجان موتیولریمیزی ائهتیوا ائدر، بیزی جسارت ایله شان و شرف حرکتلرینه گؤندرن اودور. ایدارهسیز بوراخیلدیغیندا بیزی هوبریسه (ان/ائن تهلوکهلی سهولره) گؤندرر. ائروس ایسه اینسانلاری تمل بئدئنسئل احتیاجلارینین کنارینداکی آختاریشلارا ایتلهين ائهتیراسلارلا عینیدیر. ائهتیراسلاریمیز بیزه حؤکم ائتدیگی زامان بیزی هددیندن آرتیق ذؤوق توتقونو حالینا گتیرر کی، بو دا موختلیف فورمالار آلتیندا هددیندن آرتیق ذؤوقه دالمامیزلا نتیجهلنر. (کؤهنه يونان دوشونجهسینده بو، پریمیتیو بیر وحشیلیک حالی قبول ائدیلردی.)
پلاتونا گؤره اولدن "ایدئالار عالمی"نده ایلاهلارلا بیرلیکده اولان روح يا دا جان، يئر اوزونده دوغولماقلا او عالمدن فیزیکی عالمه دوشموش بیر وارلیق مؤوقئسیندندیر. پلاتونون روح کؤچو آنلايیشینا گؤره، روحلار، تکامول سویهلرینه باغلی اولاراق، بدنین اؤلوموندن سونرا يا ایدئالار عالمینه داخیل اولارلار يا دا لازیم اولان تکامول سویهسینی الده ائدنه قدر تکرار يئر اوزونده يئنی بدنلرده دوغولماغا داوام ائدرلر. پلاتونچولار روحلاری ایلاهلارا بنزتمکله بیرلیکده ديَیشمه گؤستردیگینی قبول ائدرلر.[۱]
هئرمئتیزمی آچیقلايان کیتابلاردان بیری اولان جورپوس هئرمئتیجوما گؤره، پسيجهئ بدن ایچینده، نووس پسيجهئ ایچینده، لوگوس دا نووس ایچینده اول/تاپیلار.[۲۰]
ارسطو[دَییشدیر]
پلاتوندان سونرا، آرسطو دا روحو وارلیغین اؤزو اولاراق تعیین ائتمیش اولماقلا بیرلیکده، پلاتوندان و دینی عنعنهلردن فرقلی اولاراق، جانین آيری بیر وارلیق (آندیدا، جؤوهر) اولوشونا قارشی چیخمیشدیر. [31] بیر چوخ فیلوسوفون يانیندا، معلمی پلاتونا دا قارشی چیخان ارسطويا گؤره روح و بدنی ایکی آيری حقیقت اولاراق دئيیل، تک بیر جؤوهر اولاراق اله آلماق لازیمدیر. بو جؤوهر، مادده اولاراق بدنه (-کی او انرژی حالیندادیر-)، فورما اولاراق روحا (-کی او حرکت حالیندادیر-) مالیکدیر. ارسطونون فیکیرینه گؤره، جان، آنجاق جانلی بیر بدنین حقیقتی اولدوغوندان، اؤلومسوز اولا بیلمزدی. ارسطو، لاتینجا آدی دا آنیمه اولان پئرì پسūجهêس ("جان اوزرینه") آدلی ایشینده جان آنلايیشی حاقینداکی فیکیرلرینی دئتاللی اولاراق آچیقلامیشدیر. لاکین ارسطونون اینسان روحونون اؤلوملو اولوب اولمادیغینا باغلی فیکیرلری حاقیندا موباهیسه/موزاکیره هله ده سورمکدهدیر. چونکی ارسطو بو اثرینین سونلاریندا اینسان روحونون بیر پارچاسی اولاراق قبول ائتدیگی "زکا"، "آکیل" يا دا "زئهین"این (ائن. اینتئللئجت) بدندن آيری توتولا بیلر و ابدی اولدوغونو آچیقلامیشدیر. [32]
ارسطو روحو ماددهدن آيریشتیریلاماز اولاراق گؤرمکله بیرلیکده، اورتايا قويدوغو روح آنلايیشی ایندیکی واختدا تام اولاراق آيدین اولموش دئيیل. [1] آيریجا، ارسطوچو عاغیل يا دا زئهین (ائن. اینتئللئجت) دوکتریناس(ن)ای آندیق چاغین کئچ دؤورلرینده پلاتونچولوق ایله اويغون گلدیریلمهيه ایشله/چالیشیلمیشدیر. [1] ارسطونون روح آنلايیشیندا روح، کیمی شرحلره گؤره، وئژئتاتیف، حیسسی و زئهینی اولاراق اوچ قیسیملی و مرحلهلی شکیلده اله آلینار، کیمی شرحلره گؤره ده روح، دؤرد قیسیملیدیر يا دا دؤرد گوجه مالیکدیر: بونلاردان "عاغیلی طرف"ده ایشتیراک ائدنلر حساب قیسیمی (گوجو) و علم قیسیمیدیر (گوجو) کی، قرار آلارکن بونلار ایستیفاده ائدیلر. "عاغیلی اولمايان طرف"ده ایشتیراک ائدنلر ایسه ایستک قیسیمی (گوجو) و ایراده-خاریجی قیسیمیدیر کی، احتیاجلاریمیزین تعیین اولونماسیندان بونلار مسئولدور.
ابنی سینا[دَییشدیر]
ارسطونو ایزلهين ایسلام فیلوسوف و حکیملریندن ابنی سینا و ابنی النفس (ابن آل/گؤتور-نافیس)، روح حاقیندا ارسطونونکیندان فرقلی بیر نظریه اورتايا قويموشلار، روح (ائن. سپیریت) و جان (ائن. سوول) آراسیندا بیر آيری-سئچکیلیک ائتمیشلر. [33] خصوصیله ابنی سینانین روحون طبیعتی حاقینداکی تعلیمی سکولاستیکلئر اوزرینده بیر خئيلی تأثیرلی اولموشدور. ابنی سینايا گؤره روح بدندن آيری بیر معنوی جؤوهردیر، بدنی بیر آلت اولاراق ایستیفاده ائدر. ابنی سینانین روحون مادی بدندن آيری، معنوی بیر جؤوهر اولدوغونو و آدامین اؤزونو ایدراکینی گؤسترمک عذره وئردیگی مشهور نومونه، "اینسانی تایر" (اوچان اینسان) آدیيلا بیلینمکده اولوب، اورتا عصرلرده بوتون قربده ایستیفاده ائدیلمیشدیر. بو نومونهده، اوخوجولاریندان، اؤزلرینی هئچ بیر دويومسال تماس اولمادان، بوتون دويغولاردان يالیتیلمیش حالدا، گؤيده (هاوادا) آسیلی اولاراق تسووور ائتمهلرینی ایستر: بو وضعیتدهکی آدام هئچ بیر مادی تماس اولمادیغی حالدا هله ده اؤزونو ایدراک ائتمکدهدیر. بو حالدا نفسین (شخص) ماددهيه، یعنی هر هانسی بیر فیزیکی اشيايا باغلی اولماسی فیکری منطیقلی دئيیل و روح تک باشینا بیر جؤوهردیر. (بورادا "من دونيانین سیخ-کوبود ماددهسینده اولماسام دا واریم" آنلايیشی ایشلنر.) ابنی سینانین ائتدیگی بو "دوشونمه يولويلا ثبوت ائتمه" [34] چالیشماسی داها سونرا رئنé دئکارت طرفیندن داها سادهلشدیریلهرک، ائپیستئمولوژیک تئرمینلرله بئله ایفاده ائدیلمیشدیر: "اؤزومو خاریجیمدهکی فرض ائدیلن بوتون اشيادان موجرردلهيه بیلهرم، لاکین اؤز شعورومدان اصلا (سويوتلايامام)." [35]
ابنی سینايا و اؤزونون ده داخیل اولدوغو نئو-پلاتونجولارا گؤره، روحون اؤلومسوز اولماسی بیر مقصد دئيیل، طبیعتینین بیر گرگی و نتیجهسیدیر] ابنی سینا، اون سئفیروتا [37] بنزر طرزدهکی، "اون زکا" (لئس دیخ اینتئللیگئنجئس) آدیيلا بیلینن فرضیهسینده يارادیلیشین اینتیشار (ائماناسيون) [38] طرزیندهکی رئاللاشماسینا و ملکلر ایيئرارخیياسینا توخونار. [39] وحيی دانیشمادان چوخ بیر حیسسی علاقه اولاراق گؤرن ابنی سینايا گؤره، وحي، ایلهام، "خبرچی يوخو" و "دوروگؤرو کهانتلری" ایلاهی حیکمتین جوزلریدیر. [40]
توماس آقویناس[دَییشدیر]
آریستوتئل و ابن سینانین ایزلهین خریستیان فیلوسوف و تئولوغو توماس آقویناس روحو بدهنین ایلک پرینسیپی (قایناغی) اولاراق قبول ائدر.ائپیستومولوژیک نظریهسی، زکا صاحبی روحون بوتون مادی شئیلری بیلیر اولماسی و اؤزونده هئچ بیر مادی اونسور اولمایان روحون قطعیلیکله جیسمانی اولماماسی اوزرینه قورولودور. بدندن آیری اولماسی سببیله ده، روحون وارلیغی بدنه باغلی دئییل، یعنی وارلیغی ائپیستومولوژیک نظریهسی، زکا صاحبی روحون بوتون مادی شئیلری بیلیر اولماسی و اؤزونده هئچ بیر مادی اونسور اولمایان روحون قطعیلیکله جیسمانی اولماماسی اوزرینه قورولودور. بدندن آیری اولماسی سببیله ده، روحون وارلیغی بدنه باغلی دئییل، یعنی وارلیغینی فیزیکی بدن اولماسا دا داوام ائتدیریر. اینسان وارلیغینین آغلا صاحب روحو وار اولدوغونا و ماددهدن میدانا گلمدیگینه گؤره، هئچ بیر طبیعی پروسس یوخ ائدیله بیلمز. توماس آقویناس اطرافلی آریستوجو نظریهسینی و روحون اؤلومسوزلوگونه دایر بوتون ادعالارینی "سومما تهئولوگیجا" آدینداکی مشهور ایشینین "قوئستیون 75" حیسهسینده آچیقلامیشدیر. [41] اینی فیزیکی بدن اولماسا دا داوام ائتدیریر. اینسان وارلیغینین آغلا صاحب روحو وار اولدوغونا و ماددهدن میدانا گلمدیگینه گؤره، هئچ بیر طبیعی پروسس یوخ ائدیله بیلمز. توماس آقویناس اطرافلی آریستوجو نظریهسینی و روحون اؤلومسوزلوگونه دایر بوتون ادعالارینی "سومما تهئولوگیجا" آدینداکی مشهور ایشینین "قوئستیون 75" حیسهسینده آچیقلامیشدیر. [41]توماس آقویناسا گؤره بیری مادی، دیگری قئیری-ایکی اونسوردن عبارت اولان اینسان وارلیغی، بیر طرفدن تامامیله ماددهیه دالمیش وضعیتده اولوب، زامان و مکانین قانونلارینا تابعدیر، بیر طرفدن ده هئچ مادی اولماییب، آغلی واسطهسیله زامان و مکانا حؤکم ائده بیلر. ایسکولاستیکلئرئ، خصوصیله توماس آقویناسین ایزلئییجیلئرینجئ قبول تهومیست دوشونجهیه گؤره، اینسان روحو فالیتی باخیمیندان اوچ قیسیمده اله آلینا بیلر: وئژئتاتیف قیسیم: آرتیما و قیدالانما فالیتلرینی سؤوق و ایداره ائدن، ان کوبود قیسیمدیر. دویغو اورقانلارینی تشکیل دویومسالدیر قیسیم. معلومات (اینتئللئجتوس) و سئوگیله باغلی یوکسک عملیاتلارا باغلی اولان اقلی قیسیم. [15]
غرب دوشونجهسینده روح آنلاییشی[دَییشدیر]
تاریخی مدت بویونجا روح آنلاییشینی شرح مؤوزوسوندا موختلیف جهدلر اولموشدور. فلسفی ایدئالیزمین دوالیست شرحی، قنوستیک شرح و وارولوشچو شرح بونلاردان یالنیز بعضیلریدیر. آنتیک دؤورون ماددئجیلئرینئ گؤره روح، جانین عقلی حیسهسیدیر. 17. و 18. عصر ماتئریالیستلرین (هوببئس، لوجکئ، لا مئتتریئ) ایسه روحو یالنیز دویومسالدیر معلوماتین بیر نؤوو اولاراق قبول ائتمیشلر. دیالئکتیک ماتئریالیزم روهیلیگین دویوملار بوتونو اولاراق دا گؤرممیش و ماددهدن موستقیل بیر روحو قبول ائتممیشدیر.قرب دوشونجهسینده روح آنلاییشی حاقیندا گؤروشلرده روح و بدن دوالیتئسینین وورغولاندیغی گؤرولر. پلوتینوسون فیکیرینده اولدوغو کیمی، کیمی گؤروشلرده روح آنجاق هیسسی اولاراق قاورانا بیلهجک عقل-سونراسی بیر پرینسیپدیر (قایناق). بیر چوخ دینی فیکیرده ده روح، فؤوقلتبیی، یعنی مادی طبیعتین کنارینداکی بیر اؤز اولاراق قبول ائدیلیر. کلاسسیک آلمان فلسفهسینده ده روحون آکتیو خصوصیتی فردی شعور فالیتی اولاراق قبول ائدیلیر. روحو ایلک پرینسیپ اولاراق قبول ائدن هئگئل ده، روحو زئهین اولاراق رئاللاشان فردی شعورلا علاقهدار گؤرموش و "موتلق معلومات" نین آرخاسیندا قاچان بیر وارلیق اولاراق قبول ائتمیشدیر. [42] روحو نظریه و پراکتیک فالیتی باخیمیندان دا اله آلان هئگئلین گؤره، روح اؤزونو بیلمه مدتینده مادی طبیعتی آشاراق اؤزونه (شخصینه) قدر یوکسلیر. آشاغیدا، قرب دوشونجهسینی بیچیملئندیرمیش، 16. عصر ایله 20. عصر آراسیندا یاشامیش، تانینمیش آدلاردان بعضیلرینین روح آنلاییشی حاقیندا فیکیرلری تک جملهیه سادهلشدیریلهرک وئریلمیشدیر:
- دئکارت روحو "اشیانین ضدی اولان دوشونن شئی" اولاراق تعریفلر.
- ایسپینوزا روحدان "ایلاهی جؤوهر خصوصیت و طرزی" اولاراق بحث ائدیر.
- لئیبنیتز روحا "اؤز ایچینه قاپالی موناد (تکلیک) آلئوی" آدینی وئریر.
- لئسسینگ روحو "سونسوز نفس" اولاراق ایفاده ائدیر.
- کانت روحو "موتلق اولانی درک ائتمهنین قئیری-مومکونلوگو" یلا خاراکتئریزه.
- فیجهتئ روحو "معلومات و حرکت" اولاراق ایفاده ائدیر.
- هئگئل روحو "فیکیرین (ایدئا) اینکیشافینین اؤزو" اولدوغونو سؤیلییر.
- سجهئللینگ روحو "میستیک قودرت" اولاراق تعریفلر.
- نیئتزسجهئ روحو "قودرتین ایرادهسی" اولاراق ایفاده ائدیر.
- فرئود روحو ائقو ایله سوپئرئگو آراسینداکی فرق کیمی بیلدیریر.
- ژاسپئرس روحو یارانما لا تعریفلر.
- هئیدئگگئر روحو "اورادا اولماق" اولاراق ایفاده ائدیر.
- بلوجه "گلجیین کؤکئنیندئکی رئاللاشما" اولاراق ایفاده ائدیر.
اینسانین اوچلو قورولوشو[دَییشدیر]
کؤهنه مصرلیلر و چینلیلر اینسانین روحی وارلیغینین، کیمی شامانیست بیرلیکلرده دا گؤرولدوگو کیمی، اساس اولاراق ایکی کیسیملی اولدوغونو قبول ائتمیشلر. [43] اینسانین روحی وارلیغینی ایکی کیسیملی (بیری دیگرینه واسطهچیلیک ائدر) اولاراق اله آلان مدنیتلرده، بو سببدن، بدن دا حاقیندا دانیشیلان اولدوغوندا، اینسان وارلیغینین اوچلو بیر قورولوشدا اله آلیندیغی گؤرولمکدهدیر. مسئلن بعضی کؤهنه یونان فیلوسوفلاری دا اینسان وارلیغینی بئله اوچلو بیر قورولوشدا اله آلمیشلار: نووس (روح، زئهین)، پسیکهئ ("نفس" معناسینی وئرن، ایندیکی واختدا پسیشئ تئرمینی ده گؤستریلن حیاتی اونسور، پسیکهوس یا دا پسیکهئ) و سوما (بدن). [44] بو اوچلمه لاتینجادا ایسپیریتوس، آنیموس (یا دا آنیما) [45] و جورپوس فورماسینی آلمیشدیر. [46] تجروبی ایسپیریتوالیزمدئ یا دا ایسپیریتیزمدئ ایسه اینسان وارلیغینین اوچلو قورولوشو روح (فر. ائسپریت)، پئریسپری (فر . پئریسپریت) و بدن (فر. جورپس) اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. [47] اینسان وارلیغینین اوچلو بیر قورولوشا صاحب اولدوغو قبول ائدیلن عنعنهلردن بعضیلری بونلاردیر:
- اوکولتیزم عنعنهسینده روح-آسترال بدن-فیزیکی بدن. [49]
- گرئک عنعنهسینده نووس-پسیکهئ (پسیکهوس / آنئموس)-سوما. [15] [50]
- روما عنعنهسینده ایسپیریتوس-آنیموس (آنیما)-جورپوس. [48] [51]
- شیمالی آفریکا عنعنهسینده روح-نفس-بدن. [15]
- چین عنعنهسینده جهی (قی) - سهئن (هون / پو) - جهینگ (ژینگ) [52]
- سâبیîلیک عنعنهسینده نیشیمتا-روحا-پاگریا. [53]
موختلیف عنعنهلر ده اینسان وارلیغینی میدانا گتیرن بو اوچ اونسورا برابر گلهجک شکیلده اوچ موهیت، عالم یا دا "پلان" فورماسیندا اوچلو بیر آیری-سئچکیلیگین ائدیلدیگی گؤرولمکدهدیر. بو اوچلو تسنیف عنعنهلردن بو نومونهلر وئریله بیلر:
- هیندی عنعنهسینده تریبووانا: بو (یئر اوزو)-بوواس (سوپتیل "پلان" ای تمسیل ائدن آتموسفئر)-سوار (تظاهر-سونراسی "پلان" ای تمسیل ائدن گؤی). [48] [54]
- شامانیزم عنعنهسینده یئر-یئرالتی-گؤی. [55]
- کئلت عنعنهسینده یئر اوزو-اؤلنلرین اولدوغو یئرالتی-زامانین و مکانین خاریجیندکی عالمی سید.
شیمالی آمریکا کیزیلدئریلیلئرینین عنعنهسینده اینسانلار عالمی-اؤلولر عالمی-یوخاری عالم.
- گرئک عنعنهسینده یئر اوزو-یئرالتی عالمی (هادئس)-اولیمپوس.
روح ایله جان[دَییشدیر]
روح ایله جان آنلاییشلاری آراسیندا کیمی مدنیت، دین و فلسفهنین بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلممیش، کیمیلرینده ایسه بیر آیری-سئچکیلیک ائدیلمیش اولماسینا و بو آنلاییشلاری ایفاده ائدن ایکی آیری یا دا بیر نئچه تئرمین اولماسینا باخمایاراق، حاقیندا دانیشیلان تئرمینلر، موختلیف سببلرله (آرالارینداکی فرقین باغلی بیر مسئله اولماسی و یا فرقی بیلمئیئنلئرجئ عینی معنادا ایستیفاده ائدیلمهسی و س) تئز-تئز عینی آنلاییشی ایفاده اوزرینه بیر-بیرلرینین یئرینه کوللانیلاگئلمیشلئردیر. جان تئرمینی کیمی گؤروشلرده یالنیز اینسانلار اوچون و آریستوتئلین فیکیرینده اولدوغو کیمی، زئهنی فالیتلرله (مسئلن دوشونجه) علاقهدار اولاراق ایستیفاده ائدیلرکن، کیمی گؤروشلرده ده بیر جانلینی جانسیزدان آییران خصوصیتلرله نیتئلئندیغیندئن، بوتون جانلیلار اوچون ایستیفاده اولونور. اینسان وارلیغینی اوچلو بیر قورولوشدا اله آلان کیمی گؤروشلرده ایسه روح ایله مادده (فیزیکی بدن) آراسیندا "یاری مادی" اوچونجو بیر اونسورون اولدوغو فرض ائدیلر. روح ایسه عمومیتله اؤزنئل (سوبیئکتیو) بیر وارلیق اولاراق اله آلینار، کیشیسئللیک، فردیلیک گؤستریر. پاولون روح (پنئوما)، جان (پسیجهئ) و بدن (سوما) شکلینده اوچلو بیر آیری-سئچکیلیک ائتدیگی گؤرولر. [56] پاوئلین سئلانیکلیلئرئ بیرینجی مئکتوپتا و کورینتوسلولارا بیرینجی مئکتوپتا (15/44) یازدیقلارینا باخیلسا، اینسان وارلیغینین ان اولوی، ان یوکسک حیسهسی روحدور، لاکین روحون بدن اوزریندکی تأثیری پسیجهئ واسطهسیله اولماقدادیر. ایلک کونسیل اولان ایزنیک مجلیسی (مس325) زامانی کیشینین جانی قدر ایلاهی بیر طبیعتی اولماماقلا بیرلیکده قادینین دا بیر جانی اولدوغو قبول ائدیلمیشدیر [57]. اوللر روح (فر. لئسپریت) دوشونجهیه، جان (فر. لامئ) دا هیسسلره باغلانیردی. 11. جانوندا [58] اینسانین ایکی جانی اولدوغوندان سؤزئدیلیوردو. 869-جی ایلده ایستانبولدا توپلانان مجلیسی 11. جانوندان روحون لغو ائدیلمهسی (چیخاریلماسی) قراری آلیندی؛ بونونلا بیرلیکده جانین روحی بیر قیسیمی اولدوغو قبول ائدیلمیشدی. روح ایله جان آراسینداکی آنلاییش قاریشیقلیغی دا بو دؤورده باشلامیشدیر. بئلهجه روح، جان و بدن اوچلئمئسی جان و بدن ایکیلئمینئ سادلشدیریلمیش اولدو و "روح ایله بدن آراسیندا تارازلاییجی و اویغونلاشما تعمین جان" آنلاییشی ترک ائدیلهرک، بدنله ضدلیک گؤسترن جان یا دا روح آنلاییشی ایله ایفاده ائدیلن دوالیست آنلاییشا کئچیلدی. [59] ایستانبول پاتریارخی فوتیوسا موخالیف اولانلار، اونو اینسانین ایکی جانی اولدوغونو ایرهلی سورمه مؤوزوسوندا یالانچیلیقلا گوناهلاندیردیلار. فوتیوس وظیفهدن آلیندی وه داها سونرا وظیفهسی تکرار اؤزونه قایتاریلدی. فوتیوس 879-880دئ ایستانبولدا بیر کونسیل تشکیل و بو کونسیل کونفرانسیندا 869دا آلینمیش قرارلار لغو ائدیلدی. روما، اوللر بو مجلیسی تانیمیش و پاپا، فوتیوسلا یاخشی علاقهلرینی سوردورموشسئ ده، کاتولیک و پراووسلاو کیلسهلرینین یول آیریمینی سونرا بو کونسیل روما طرفیندن تانینان مجلیسی سیاهیسیندا یئر آلمامیشدیر. [60] یئنه ده، حال-حاضردا بعضی خریستیانلار اینسانین بدن (کؤهنه یونان دیلینده سوما)، جان (پسیجهئ)، و روح (پنئوما) [61] شکلینده اوچلو بیر قورولوشدا اولدوغونو قبول ائدرلر. بونونلا بیرلیکده مقدس کیتاب اوزرینده ایشلرده اولان معاصر اولمانین چوخو کیتابدان ائتدیکلری بیر چوخ گؤتورمهده بو ایکی تئرمینی بیر-بیرینین یئرینه ایستیفاده و بئلهجه اوچلو قورولوشو روح و بدن شکلینده ایکیلی قورولوشا ایندیرگئمئکتئدیرلئر.
دینی گؤروش و اینانجلاردا روح آنلايیشی[دَییشدیر]
دینی گؤروش و اینانجلاردا عمومیتله، اینسانین بدهنینده اونو یاشادان بیر روحون اولدوغو قبول ائدیلیر. استثنالار اولماقلا بیرلیکده، عمومیتله، اینسانداکی بو روحون شعور داشیدیغی و اینسانین شخسیتیله علاقهدار هر شئیین بو روحدا اولدوغو قبول ائدیلیر. روح اینسانین ایچیندکی اؤز وارلیغینی میدانا گتیرهرک، دوشونر، هیسس ائدر، سئور، نیفرت ائدر، قرار وئرر. بو شکیلده، روح اینسانین اؤز شخصیتی اولوب، بدن یالنیز روحا گئیدیریلمیش بیر پالتار کیمیدیر. اینسانداکی بو روحون اؤلومسوز اولدوغونا و اینسان اؤلدوگونده بدهنیندن آیریلاراق موختلیف آدلارلا [62] گؤستریلن بیر باشقا عالمه کئچدیگی اینانیلار. بیر چوخ دینه گؤره بو کنار عالمده اینسان روحونو بیر محکمه آراشدیرماسی گؤزلییر. بو محکمه آراشدیرماسی بعضی دینلرده درهال اؤلوم سونراسیندا باشلار، بعضیلرینده ایسه روح موهاکیمه اولوناجاغی واختا قدر گؤزلیر؛ یارگیلانمادان سونرا دا یا ایزتیراب چکهجک یا دا حضور تاپاجاق. بو حاللار یا دا شرایطلر کیمی دینلرده جننت و جهنم آنلاییشلارییلا دیله گتیریلمیشدیر. کیمی دینلرده ایسه کنار عالمدکی آتش بیر تمیزلییجی فونکسیایا مالیکدیر، روحون اودلا گوناهلاریندان تمیزلنمهسی سؤز مؤوزوسودور؛ آکتیوین جهنم آتشیله تمیزلنمه عملیاتیندان سونرا جننته گئده بیلجیینی قبول ائدن اینانجلار دا مؤوجوددور. [63]
باهایلیک[دَییشدیر]
هیندی عنعنهسینده تریبووانا: بو (یئر اوزو)-بوواس (سوپتیل "پلان" ای تمسیل ائدن آتموسفئر)-سوار (تظاهر-سونراسی "پلان" ای تمسیل ائدن گؤی). [48] [54] شامانیزم عنعنهسینده یئر-یئرالتی-گؤی. [55] کئلت عنعنهسینده یئر اوزو-اؤلنلرین اولدوغو یئرالتی-زامانین و مکانین خاریجیندکی عالمی سید. شیمالی آمریکا کیزیلدئریلیلئرینین عنعنهسینده اینسانلار عالمی-اؤلولر عالمی-یوخاری عالم. گرئک عنعنهسینده یئر اوزو-یئرالتی عالمی (هادئس)-اولیمپوس.
بوددیزم[دَییشدیر]
خریستیانلیق[دَییشدیر]
کاتولیک اینانیشلار[دَییشدیر]
خریستیان تئولوژیسی و موختلیف گؤروشلر[دَییشدیر]
دیگر خریستیان اینانجلار[دَییشدیر]
هیندویزم و هیند تئوزوفیسی[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ Britannica/Soul[دائمی اولو باغلانتیلی] , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ http://74.125.39.104/search?q=cache:ATquu82NJdsJ:www.truthaboutdeath.com/ancient_civilizations.asp+babylonia+soul+death&hl=tr&ct=clnk&cd=9&gl=tr
- ^ http://www.britannica.com/EBchecked/topic/154412/death/22185/Mesopotamia#tab=active~checked%2Citems~checked&title=death%20%3A%3A%20Mesopotamia%20--%20Britannica%20Online%20Encyclopedia
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ http://74.125.39.104/search?q=cache:dkAuMPy5ggoJ:encarta.msn.com/encyclopedia_761557691/babylonian_religion.html+Babylonia+death&hl=tr&ct=clnk&cd=4&gl=tr[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ http://books.google.com.tr/books?id=MKMJnnpbYxAC&pg=PA112&lpg=PA112&dq=Enkidu+%22dead+world+%22&source=web&ots=7dROYSG_fP&sig=UkYEPdI3eA1YVMJLCqlk6CsXoPk&hl=tr&sa=X&oi=book_result&resnum=5&ct=result
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-06. یوْخلانیلیب2021-09-05.
- ^ Mythencyclopedia/reincarnation,Mystica/articles/reincarnation,“The Pythagorean concept of the migration of the soul was also taken over and was blended with the Egyptian belief in the reincarnation of the sun-god Horus in the reigning king.” (E. Britannica/Mystery religion),Mark Albrecht/A Short History of Reincarnation Teachings , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ Semboller Ansiklopedisi, SALT,Alparslan.Ruh ve Madde Yayınları,2006,İstanbul
- ^ Art Terms Glossary/Psychostasis painting,Neferrenpet, Egypt Tomb-178/e , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ اسکی میصر میفولوژیاسیندا گونش تانریسی
- ^ S. G. F. Brandon, The Judgment of the Dead: The Idea of Life after Death in the Major Religions, Weidenfeld & Nicolson, London 1967., Book of tehe Dead, Neters and Neterts, Goddes of Death , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ Wikipedia/Elementos del ser humano (Antiguo_Egipto) , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ بریتانیکا - روح
- ^ بیریتانیکا
- ^ Ancient Iranian art and Archaeology
- ^ Christian Neuroscience Society/Socrates and Human Soul[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Daemonion, Daimonion and Socrates: Philosophy of The Inner Voice[دائمی اولو باغلانتیلی], Daimonion, Daimon and Daimonion[دائمی اولو باغلانتیلی] , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ E. Britannica/Reincarnation , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ Epithumia , 22 Eylül 2008 tarihinde erişildi.
- ^ Astroloji ve Simya, BURCKHARDT. Verha Yayınları, İstanbul,1999, s.277
- ^ Semboller Ansiklopedisi, SALT,Alparslan.Ruh ve Madde Yayınları,2006,İstanbul.


c: text/html

text:
جمهور باشقانی اردوغان مالزیا کرالی ایله گؤروشوب
جمهور باشقانی اردوغان آوقوستون 16-دا تورکیه-یه رسمی سفره گلن مالزیا کرالی عبدالله رعایه الدین المصطفی بالله شاهی رسمی مراسیمله قارشیلاییب.
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغانین دعوتی ایله پایتاخت آنکارادا سفرده اولان مالزیانین کرالی سلطان عبدالله رعایه الدین المصطفی بالله شاه ایله گؤروشوب.
جمهور باشقانی اردوغان آوقوستون 16-دا تورکیه-یه رسمی سفره گلن مالزیا کرالی عبدالله رعایه الدین المصطفی بالله شاهی رسمی مراسیمله قارشیلاییب.
ایکی ساعت یاریم داوام ائدن باشا باش گؤروشدن سونرا جمهور باشقانی اردوغان مالزیا کرالی سلطان عبداللهین شرفینه رسمی ناهار وئریب.
داها سونرا کئچیریلن مراسیمده جمهور باشقانی اردوغان مالزیا کرالی سلطان عبدالله شاها تورکیه جمهوریتینین دؤولت مدالینی تقدیم ائدیب.
سلطان عبدالله شاه دا جمهور باشقانی اردوغانا مالزیانین ان عالی میللی تاج مدالینی تقدیم ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
`اولوسلار آراسی مودافعه و تهلوکهسیزلیک سرگیسی` نتیجهلر
خبرلر [1872]
- تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
- ایران-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
- دونیا بانکی تورکیه-یه 512،2 میلیون دولار وام آییردی
- تۆرکیه ب لیگینه یۆکسلدی
- تبریزده "دیوان لغات تورک اثرینده ادبی متنلر و تئرمینلر" کیتابی یاییملاندی
- اردوغان یوردا قاییتدی
- جمهور باشقانی اردوغان بوسنیا و هرزگوینا-دا سفردهدیر
- نورالدین نباتی: "معین شرایط یاراندیقدا قطرله گاز تیجارتی برپا اولونا بیلر"
- مولود چاووش اوغلو فرانسالی همکاری ایله گؤروشوب
- جمهور باشقانی اردوغان صاباح بالکان اؤلکهلرینه سفر ائدهجک
- تکنوفست قاردانیز بؤیوک ماراق گؤرور
- اردوغان: بؤیوک و گوجلو تورکیهنین قورولماسینا حاضیریق
- فاتح دؤنمز: "معدن محصوللارینین صادراتیندا یئنی رکورد قیریلاجاق"
- ایستانبول یول آییندا 1 میلیون 759 مین 506 خاریجی توریستی قوناق ائدیب
- بو ایل تورکیه-نی زیارت ائدن خاریجی توریستلرین سایی اهمیتلی درجهده آرتیب
- تورکیه: تورکیه-نین 1974-جو ایلده قیبریسا موداخیلهسی قانونی و حاقلیدیر
- اردوغان: بو میللته گتیرهجک داها چوخ خیدمتیمیز وار
- آکار:"اومید ائدیریک کی، اگه و آغ دنیزی باریش و ثابتلیک اوچون دوستلوق دنیزی اولاجاق"
- جمهور باشقانی اردوغان مصطفی کارادایینی قبول ائدیب
- تورکیه و روسیا ساوونما ناظیرلری بیر آرایا گلیب
- 17-جی اولوسلار آراسی بودروم رقص فستیوالی باشلادی
- میللی تهلوکهسیزلیک شوراسینین توپلانتیسی کئچیریلدی
- میللی مودافعه ناظیرلیگی باکی-دا کئچیریلهجک ظفر پارادی ایله باغلی پایلاشیم ائدیب
- آذربایجان مودافعه ناظیرلیگی: دوشمنین 550 نفردن آرتیق ایتکیسی وار
- تورکیه-نین میللی مودافعه ناظیرلیگی آذربایجانا دستک اوچون ویدئو حاضیرلاییب
- میللی مودافعه ناظیرلیگی"باریش چشمهسی" عملیاتینین بیرینجی ایلدؤنومو ایله باغلی ویدئوحاضیرلاییب
- میللی مودافعه ناظیری حولوصی آکار آذربایجان اوردوسونو تبریک ائتدی
- 18 اوکتبر دؤولت موستقیللیگی گونو موناسیبتیله تورکیه میللی مودافعه ناظیرلیگی کلیپ حاضیرلاییب
- ساواش اوچاغی دوشدو
- جنوبی و شیمالی کره لیدرلری آراسیندا تاریخی گؤروش
- 2016 خبرلر و اولایلارین اؤزتی
- سینابونگ یانارداغی کول پوسکورمهیه باشلادی
- 15 ژوئیه دموکراسی و میللی بیرلیک گونو
- تورک دنیز و هاوا گوجلری گئنیش مقیاسلی بیر مانور گئرچکلشدیردی
- عدالت و اینکیشاف پارتیسینین اوچونجو قورولتایی آنکارادا کئچیریلدی
- بینالی ییلدیریم دا کؤمکچی سوروجو اولوب
- اردوغان، عدالت و قالخینما پارتیسینه یئنیدن عضو اولدو
- طیب اردوغان: بؤلگهمیزده باریش و ثابیتلیک اوچون فیلیسطین مسئلهسی عاجیلن حل ائدیلمهلی
- سوریه ده اسد رژیمی و روسیانین، ایدلیب هاوا سالدیریلاریندا 17 نفر یارالانیب
- بؤیوک ایستانبول-یئنی کاپی دموکراسی و شهیدلر میتینگی باشلادی-07.08.2016
- پرنسس دیانا سرگیسی
- آنکارا-دا خوجالی سرگیسی و پانلی
- لندن تیت مودرن موزهسینده اینگیلیس رتروسپکتیو سرگیسی
- تراختور و طرفدارلاری تاریخ یازدی
- تراختور و طرفدارلاری تاریخ یازدی
- تراختور و طرفدارلاری تاریخ یازدی
- قیش میوه و سبزه لری
- تراختور تیمی و طرفدارلاری تاریخ یازدی
- تورکیه گؤیتورک 1 اویوسونو گؤیه فیرلاددی
- ایسکی و ترمال توریزم مرکزی ارضوروم
- 15 ژوئیه دموکراسی ظفری و شهیدلری آنما گونو
- باش قرارگاه آرشیولرینده مصطفی کمال آتاتورک و بؤیوک سالدیری


text:
ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر
ائل اوبا – بئله لیکله معاویه 60 – نجی ایلین رجب آییندا جهنمه واصیل اولدو.
قئیس فهری اوغلو ضحاک مسلمانلارین ییغینجاغیندا منبره چیخدی. معاویه نین کفنینی الینده توتوب دئدی :
معاویه عرب قومونون دیره گی ایدی . تانری اونون الی ایله بوتون فیتنه لری یاتیرتدی . اونو اؤز بنده لرینه سرور ائتدی.
اؤلکه لری اونون الی ایله آچدی . بوگون معاویه اؤلوب و بو کفن ایله ( ضحاک دمشق قاردینین امیری ایدی ) کفنله نیب باستیریلاجاقدیر.
شاهد اولماق ایسته ینلر گون اورتا چاغی حاضیر اولا بیلرلر.
بئله لیکله میندار یزید 60 نجی ایلین رجب آییندا خلافت تاختیندا اگلشدی.
او ، معاویه نین مدینه ده کی والیسی ولیده گؤندردیگی بیر مکتوبدا بئله یازمیشدیر:
« بسم الله الرحمن الرحیم : مؤمنلرین امیری یزیددن عتبه اوغلو ولیده . تانرینین بنده سی معاویه عؤمرو قدر یاشاییب و اؤز اجلی ایله اؤلموشدور.
تانری اونا رحمت ائتسین.»
او سونرا بیر آیری صحیفه ده بئله یازیر :
« ای ولید! علی اوغلو حسینی ، زوبئیر اوغلو عبداللانی و عؤمر اوغلو عبداللانی در حال و فرصت وئرمه دن یاخالاییب منیم اؤچون بیعت آل والسلام .»
یعقوبی بو روایتی اؤز تاریخ کتابینین ایکینجی جیلدینده 229 – جو صحیفه ده بئله یازیر :
« بو مکتوب سنه چاتماق همن علی اوغلو حسینی و زوبئیر اوغلو عبداللانی چاغیریب بیعتلرینی الده ائت . بیعت ائتمه سه لر بویونلارینی ووروب باشلارینی منه گؤندر. عمومیتله بیعت ائتمه ینین بوینونو وور. والسلام.»
معاویه نین اؤلوم خبری ولیده چاتدیقدا سارسیلیب آغلادی . او معاویه نین اؤلومونو بؤیوک بیر فاجعه بیلیب یزیدین مکتوبونداکی موضوع حاققیندا مصلحتلشمک اوچون حکم اوغلو مروانی چاغیرتدیردی.
محمد اوغلو هشام بو واقعه نی ابی موخنفدن روایت ائده رک بئله یازیر:
ولیدین مدینه یه والی اولماسی مروانی ناراحات ائتمیشدی . او مروان حاققیندا پیس سؤزلر دانیشمیشدی .
مروان ایسه اونون مجلسینه گلمیردی ، معاویه نین اؤلوم خبری گلدیکده ، ولید مروانی چاغیرماق مجبوریتینده قالمیشدی.
بئله لیکله مروان مجلسده حاضیر اولوب ، یزیدین گؤنده ردیگی مکتوبون مضمونونو ولیددن ائشیتدیکده «گئرچکده بیز تانریدانیق و اونا دوغرو قاییتمالی ییق (انا لله و انا الیه راجعون) و آللاه اونا رحمت ائتسین » دئیه آرتیردی :
نظریم بودور ؛ در حال بو اوچ نفری چاغیرتدیریب یزیده بیعت ائتمکلرینی ایسته یه سن اگر بیعت ائدرلر سنه یاخشی هر گاه بیعت ائتمه سه لر بویونلارینی ووردورارسان.
بو ایش ، اونلار معاویه نین اؤلوم خبرین بیلمده ن اول اولمالیدیر. یوخسا اونلار یزیدله مخالفت ائدیب مسلمانلاری اؤز طرفلرینه چکه جکلر.
ولید امام حسینی (ع) اؤز مجلسینه چاغیریر – نهایت ولید عؤمر اوغلو عبداللانی امام حسینی و زوبئیر اوغلو عبداللانی چاغیرماغا گؤندردی ابن عؤمر مسجیده گیریب امام حسینله ابن زوبئیره دئدی :
مدینه والیسی سیزی اؤز مجلسینه چاغیریر اجابت ائدین. اونلار سن گئت بیز گله جییک دئیه جواب وئردیلر.
ابن زوبئیر ، « بو واختلار ولید مجلسینده اوتورماز. بیزی نه اؤچؤن چاغیریر؟» دئیه امام حسیندن سوردو.
گئرچکده بو چاغیریش جمعه گونو اولموشدو. بوگون ایسه هفته نین تعطیل گونو اولدوغوندان والی مجلسده اولمازمیش.
امام حسین علیه السلام بویوردو: من بئله ظن ائدیرم کی اونلارین طاغیسی اؤلوب و خالق بو خبری بیلمه زدن اول بیزده ن بیعت آلماق ایسته ییر.
ابن زوبئیر: منده بئله دوشونورم. سن نه ائده جکسن؟ دئیه سوردو.
امام حسین (ع) بویوردو : گنجلریمی (جاوانلاریمی) توپلاییب مجلیسه گئده جه یم.
مجلیسه گئتمگیندن قورخورام.
چاغیریشلارینی رد ائتمک امکانیم اولمایینجا مجلیسه گیرمه رم.
بئله لیکله امام حسین (ع) اؤز کؤمکلرینی توپلاییب گئتدی . ولیدین قاپیسینا چاتدیقدا بویوردو : من ایچری گیریرم. سیزی چاغیرسام یاخود ولیدین سسی اوجالسا ایچری گیرین یوخسا گودون من ائودن چیخیم
امام حسین (ع) ولیدین مجلسینه گئدیر
امام مجلیسه داخل اولوب سالام وئردی . مروانی اورادا گؤروب ( سانکی معاویه نین اؤلوموندن بیر شئی بیلمیر) «صله رحم یاخشیدیر» دئیه سؤزونه داوام ائتدی « تانری آرانیزدا باریشیق یاراتسین».
اونلار بیر سؤز دئمدیلر. امام اگلشدی. ولید یزیدین مکتوبونو اوخویوب و مؤعاویه نین اؤلوم خبرینی وئردی . سونرا امامدان بیعت ایستدی.
امام حسین علیه السلام بویوردو : «گئرچکده بیز تانریدانیق و اونا دوغرو قایتمالی ییق (انا لله و انا الیه راجعون) بیعته گلدیکده منیم کیمی بیر آدام گیزلی بیعت ائتمز ، سن ده بو بیعتی اهالی آراسیندا اولماسا قبول ائتمیه جکسن ائله دئییل می ؟
ولید بلی دئیه جاواب وئردی .
امام حسین (ع) بویوردو : اهالینی بیعته چاغیراندا بیزیده چاغیر.
بو ایشدن جانینی قورتارماق ایسته ین ولید دئدی : گئت گیلن خالق ایله بیرلیکده بیعت ائدرسن.
مروان اؤزونو ولیده توتوب دئدی : « آند اولسون آللاها حسین ایندیجه یزیده بیعت ائتمسه چوخلو قان توکولمه دن اونا ال تاپا بیلمه یه جکسن. مجلیسدن چیخماغینا اذن وئرمه یا بیعت آل یوخسابوینونو وور .»
امام بو سؤزلری ائشیتمک همن یئریندن قالخیب
« ای زرقا اوغلو : ( وهب قیزی زرقا جاهلیت دؤورونده بایراقلیبیرقادین ایدی . بو سؤزون امام طرفیندن دئییلمه سی بهتان دئییل و قذف حساب اولونماز. قرآن کریمده ده موغئیره اوغلو ولید حاققیندا دئییلیر : « عتل بعد ذلک زنیم » زنیم ایسه لغتده نسبسیز دئمکدیر.)
ای زرقا اوغلو : سنمی منی اؤلدورجکسن یوخسا ولید؟
آللاها آند اولسون یالان دانیشیب گناهکار اولدون » دئیه اؤز کؤمکلری ایله بیرلیکده ائوینه قایتدی.
خوارزمی مقتلینده امام حسینین بو سؤزونو آیری حرفلرله روایت اولوتاندان سونرا آرتیریلیر:
« بیز رسالت معدنی ، پیغمبر اهل بیتی ، ملائکه لرین و تانرینین رحمتی نازل اولان یئریک. تانری بیزه گؤره اموراتی آچیب باغلار . یزید ایسه فاسق ، سرخوش ، ناحاق یئره قان تؤکن و آیدینجا فساد ایشلری گؤرن بیرآدامدیر . منیم کیمی بیر اینسان اونون کیمی بیر فاسده بیعت ائتمز. لاکین بونونلا بئله صاباح آچیلار و کیمین بیعته لایق اولدوغونو گؤره ریک» معلوم اولدوغونا گؤره بو اثنادا سس اوجالیر و امامین کؤمکلری مجلسه گیریب مروانین مراما چاتماغینا مانع اولورلار.
هشام تاریخ کیتابیندا ( بئشینجی جیلد 339 – جو صحیفه ) ابو مخنفدن و خوارزمی مقتل کتابیندا (184 – جو صحیفه ده ) بو روایتی عینی شکیلده بئله یازیرلار : مروان ولیده دئدی : سؤزومه باخمادین آند اولسون آللاها حسینه بیر داها بو آسانلیقلا ال تاپا بیلمه یه جکسن .
ولید اونون جاوابیندا دئدی :
اؤلوم اولسون سندن باشقالارینا ای مروان سن منه دینی مین آرادان گئتمه یولونو سئچدین . آند اولسون آللاها حسینی اؤلدورمک اؤچون شرقدن غربه کیمی دنیا مالی وئریلرسه سئومیرم. و اند اولسون آللاها بئله ظن ائدیرم کی ، حسینی ئولدورنین ترازوسو قیامت گونو یونگول اولاجاقدیر.
و شیخ مفید (ره) ین ارشادیندا (201 – جی صحیفه ده) نقل ائتدیگینه گؤره بورادا مروان ولیده دئییر: اگر نظرین بودورسا یاخجی بیر ایش گؤردون.
قایناق : کربلا ماجراسی ، روایت : ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر ، نشر ائدن : اسلامی تبلیغات تشکیلاتی ، تدقیقاتچی : شیخ محمد هادی یوسفی ، چئویرن : شیخ عباس امامی کرکوکلو ، دیجیتال یاییمجیلیک : ائل اوبا


text:
Nov 19, 2018
آلتمئشلاردا نه لر اُلدو، نه لر ده اُلمادئ؟
ممد علی
آذربایجان جمهوریتینین آدلئم تاریخچیسی جمیل حسنلینین «آذربایجاندا سُوِت لیبرالیزمی ، حاکمیت، ضیالئلار، خلق» (۱۹۵۹-۱۹۶۹) آدئندا، سُن، ماراقلئ، قالئن (۷۵۹ صفحه) کیتابئ ۲۰۱۸ده چاپدان چئخئب. ۱۴ فصلدن دوزهلمیش بو کیتابدا استالين اؤلندهن و دالئسئ بِِریا و میرجعفر باقئراُف اعدام اُلاندان سُنرا، ۱۹۵۴ ده ایمام مصطفایف آذربایجان کمونیست پارتیاسئنا بیرینجی کاتیب اُلوب، و یازئلانلارا گؤره اؤز دؤرانئندا جمهورودا آذربایجان دیلینین روس دیلیندهن اوستون توتولماسئ، و هابِله مسکودا شوروی کمونیست حزبی قورولتایئندا روس دیلینده یُخ، آذربایجان دیلینده نطق اِتمهسینه گؤره، ۱۹۵۹نجو ایلده، باشاراجاقسئزلئق عنوانی ایله، آمما کؤکونده ملتچیلیک اتهامي ایله، میرزه ابراهیماُفلا بیرلیکده، مالنکف دان سُرا ایش باشئنا گلمیش خروشف گیلین الی ایله ایشدهن چئخاردئلاندان سُراکئ اُن ایلین حادثهلریندهن دانئشئر.
و قضادان، خروشوفون اؤز ایش باشئندان گؤتورولمهسی ده، اِله بو دوراندا ُاُِلوبدو. بو ماراقلئ کیتابدا بو دؤراندان قاباق دانئشئلا بیلمهین سؤزلر و گؤروله بیلمهین ایشلردهن سؤز گِدیر کی، کیتابئن آدئندا گلمیش، و سُوِت صفتی ایله گؤرسدیلمیش لیبرالیزم ده بونا گؤره دیر.
اُ جوملهدن کاپیتالیزمین ان بؤیوک سیماسئ، آذربایجاندا انقلابدان قاباق نفت صنایعی یییهسی و عینی زماندا خیرخواه، خلق اوچون سایسئز حسابسئز ایشلر گؤرهن، و تئاتر و قئز مدرهسهلری آچان حاج زینالعابدین تقیاُف اوچون، اُلدوغو کیمی حق قازاندئرماغا، اُنون قئزئ سارا خانئمئن عؤمور بُیو سارسئلماز چالئشماسئ سایئلا بیلهر.
آذربایجان دمکرات فیرقهسینین ۲۱ آذر سئنماسئندان سُرا شومالی آذربایجاندا تبعید گِچیرتمکده دآوا دالاشلارئ؛ ایران کوردوستان دمکرات حزبینین اُردا گِچیرتدیگی دؤرانئن و اُلارا گؤره باکئ و مسکو آراسئندا تاپئلمایان نظر بیرلیگی ، خروشوفون آمریکا بیرلشمیش دؤلتلرینی قاباقلاماق اوچون چابالامالارئ وآز یاغئشلئ یِرلرده چُخ سو آپاران مکه اکینی و دُغوز اتی یِمهین موسلمان کلخوزلارا دُغوز بِجهرتمه هایکویو، و اُنون دالئسئ و نتیجهسی کیمی، شوروینین تاخئل و چؤرهک قئتلئغئنا اوغراماسی، قاراباغدا ارمنیلرین محکمهده حبسه محکوم اُلموش اوچ دوستاغئ پلیسین الیندهن چئخارتماسئ و اُنلارئ گؤز قاباغئندا لینچ اِدیب و اُت وئرئب یاندئرماسئ، ایمپریالیزمین گؤبهیی سایئلان آمریکانئن بُستُن شهرینده اَِرمنی دیاسپورانئن چئخارتدئغئ بیر روزنامهده اِرمنستان شوروی جمهوروسونون قئرخ ایللیگی مناسبتی ایله درج اِتدیگی بیر مقالهده آذربایجان شوروی جمهوروسو اؤز قارداشلئغئنئ اِرمنیلره ثابیت اِتمهسی اوچون نخجوان و داغلئق قرهباغئ اُلارا هدیه وِرمهسی خاهیشی، و بینالملل کمونیزم اُجاغئنئن گؤبهیی سایئلان مسکودان بو مقالهنین اوزونو باکئیا یُللایئب و اُنا گؤره آذربایجانئن نظرینی سُروماسئ، و اُلارئن حاضئرلادئغئ منطقی و دیش سئندئران تاریخی جوابئ، تاریخ درسی کیتابلارئندا تاریخین حکومتین گؤیلونه موافق تحریف اِتمهسی، گولوستان مقاولهسی اوچون منظومه یازان بختیار واهابزاده گِچیردهن چتینلیکلری و اُنو ملتچی آدلاندئرماسئ، نخجوان قضیهسی اوسته عباس زمانُفو هامان اتهاما تای بیر فُرموللا یونیورسیتهدن و حزبدن قُوماسئ، تازا یازئلمئش درسی تاریخ کیتابئندا بیر تاریخ معلمینین روزنامهده آشکارا سُروشماسی کی نه سببه موغوللارئن ، ایرانلئلارئن و تورکلرین هجومو آذربایجانا همیشه پیس نیتله، آمما روسلارئن هامان ایشی یاخچئ نیتله یازئلماسئنئ سُروشا بیلمک، اؤزو بو لیبرالیزمین گؤرونن بیر علامتی دیر.
آمما بیز بو ماراقلئ ایشلرین هامئسئ ایله ماراقلاندئغئمئزلا بِله، بو یازئدا گؤزوموزو کیتابئن سُن ایکی فصلینه آرتئق دقت یِتیرهجهییک. بونلارئن بیری ۶۰نجئ ایللرده آذربایجاندا تحصیل و علم، و اُ بیری ده ۶۰نجی ایللرده آذربایجاندا مدنیت بؤلوملری دی.
بو ایکی فصلده دانئشئلان سؤزلر بیر ملتین مدنیت و انتلکتوئل قورولوشو ایله بیر باشا ربطده اُلان عامللره باش قُشدوغوندان، بو سطرلری یازانا گِچمیش بیر ابتدایی مدرهسه اوشاغئ، اُخویوب دانشجو اُلدوغو و سُرالار معلم کیمی و داها سُرالار اؤز خلقینین و یوردونون نِجه اُلدوغونا ماراقلانان و هارا گِده بیلهجهیینی گودهن بیر یوردداش کیمی ماراقلئ اُلماسئنا هِچ بیر شوبهه یُخدور.
جمیل حسنلی بو کیتابدا یِربهیِر چالئشئبدئ بو مدنیت، کولتور و اُلارئن کؤکونده دوران بیر دیله، بیزیم دیلیمیزه، هر کیمین هر بیر شیوه ایله، هر هانسئ بیر مقامدا اُلاراق، اؤزو ده برک گودولن بیر شرایطده کؤمکلری اُلوب، آیئرد اِدیب، گؤزه چاتدئرسئن. رسول رضانئ آنسیکلوپدی چالئشئندا، عباس زمانفو نخجوان ماجراسئندا، بختیارواهابزادهنی گولوستان منظومهسینده، ، میرزه ابراهیماُفو خروشف ناسیونالیزمین عینی تانئماسئندا، شیخعلی قوربانفو نوروز بایرامئ دبینی قایتارماسئندا، جعفر حعفراُفون درین ساوادئنئ و یوکسک اینتلکتینی مدنیتین قوللوغوندا ایشه سالماسئ، و حتی ولی آخوندفو بولارا میدان وِریب اؤرتولو حمایهسینده ایزلهییب گؤرستسین.
دیله، یازئیا، مدهنیته قُل قاناد آچماغا فضانئ گنیشلدهن، و اُوچولارئ، چالاغانلارئ اُ فضایا چُخ یاخئنلاشمادان اوزاقلاتماق، بِله آداملارئن طالعینه دوشموشدو، اُلارا قیسمت اُلموشدو و اُلار دا بوندان اوز دؤندهرمهمیشلر.
حاج زینالعابدین مدرهسه آچماقلا، تئاتر دوزهلتدیرمکله، حسن بگ زردابئ ایلک روزنامه چئخارتماقلا، میرزه جلیلِ محمدقولوزاده، و میرزه علی اکبر صابر، ماللا نصرالدینله، نریمانف یازماقلا، میرزه علی معجز خرافاتا قارشئ نصیحتلری ایله، و یوزلرله تک باشئنا، یا سُرالار یازئچئلار اتفاقئندا بو دیلده یازماقلا، بو عمومی ساحهده، مدنیت، کولتورون کؤکونده دوران دیله تازا قان گتیریبلر، اُنا ورهُو وِریبلر.
بو تحصیل و مدنیت فصللرینده بیرینجی یِرده آدامئ برک دیندیرهن و داها دُغروسو، سُرا دیسگیندیرهن هامان بو کیتابدا دانئشئلان ایللرده، یانئ ۱۹۶۰لار، و بیزیم ۱۳۴۰لارئمئز کی بیر آیرئ حسابا اصلاحات ارضی ایللرینه دوشور؛ بیر نِچه یاوان یالقئز سایلارئن اُ تایلا بو تایدا گؤرونن اویوشمازلئغئ دئ.
بو سایلار، عدهدلر بو تایدا بیزیم هاردا قالدئغئمئزئ یُخ، بلکه دُغروسو، بیزیم هارداسا ایتیب باتدئغئمئزئ گؤزموزون قاباغئنا گتیریر.
تاریخیازان، کیتابئن ۶۲۷نجی صفحهسینده یازئرکی، ۱۹۶۲نجی ایلده یُخلامالار نتیجه سینده آیدئن اُلموشدو کی۱۶-۷ یاش آراسئ ۶۶۰۰ اوشاق تحصیلدهن کناردا قالمئشدئ و بونلارئن دا چُخو قئزلاردان عبارهت ایدی. گؤرونور کی بو قئزلارئ چُخو دا کند یِرلرینده آتا آنالار اره وِرمک، یا بونا تای استثمار اوزوندهن بو اوشاقلارئ عؤمور بُیو قره بخت اِتمهیه سوروتلهییبلر.
بونونلا بِله، بو سایئ بیزیم تایلا توتوشدوراندا، آلتئ مین یُخ، آلتمئش مین ده یُخ، آلتئ یوزمین و اُندان دا آرتئق اؤز دیلینده تحصیل دونیاسئنا یاد قالمئشلار. یانئ اصلینه دوراندا بوتون بیر خلق تحصیلدهن قئراقدا قالمئشدئ.
بیر زمانداکی اُ تایدا ۷۹۶۴۰۰ اوشاق ۳۹۶۷ مکتبده ، یانئ هر مدرهسهده اُرتا سایلا ۲۰۰ اوشاق اؤز دیلینده درس اُخویورموش و بو اوشاقلارئ اؤرگدهن و اُلارا درس وِرهن ۴۷۶۵۷ معلم کی، اُلارئن ۲۰۶۱۱ نفری، یانئ یوزده قئرخ اوچدهن چُخو عالی تحصیل آلمئش معلملر ایمیش. و بو حسابلا هر مدرهسهیه اوست اوسته۱۲ معلم چاتار، و بونو بِله ساده حسابلایا بیلسهک هر معلمه ۱۶ شایئرد یِتیشهر.
بو مکتبلرین ۱۳۴۱ی بیر نوبهلی-نِجه کی گرهک اُلا- ۲۵۷۳مکتب ایکی نوبهلی ایمیش کی، بللی دیر ایکی نوبهلی مکتب تحصیلینین کیفیتی آشاغئ اُلار.
بو ایشلر، بو سایلار چُخدان بری اشغال اُلونموش بیر اؤلکهده، مستبد، اؤزو ده بوروکراتیک تهرده متمرکز ایدهئولوژیک سیاسی بیر سیستیمین پنجهسی آلتئندا یِرینه یِتیریلمیش دیر. آمما اِله ماراقلئ دا بوراسئ دئر کئ، بِلهنچی بیر شرایطده بو جمهورونون خلقینین دیلی، اُنون رسمی دیلی ایمیش، و متمرکز و «مستبد» سُوِت حکومتی ده بونو بِلهنچئ تاِنئیئرمئش. و هر گون و هر آی مسکودان ، روزنامهلردهن، رادیولاردان تلویزیونلاردان اُلارئن دیلینین موغوللار یا هر بیر آیرئ ایمپریالیست گتیردیگی اُلدوغونو باغئران یُخ ایدی.
بو جمهورونون اُبیری جمهورولار کیمی اؤزونون درس کیتابلارئ، روزنامهلری، رادیو لارئ، تلویزیونو اؤز دیلینده ایمیش.
هامان بو لومه جمهورونون
علملر آکادمیاسی
آذربایجان دولت یونیورسیتهسی
پداقوژی اینستیتوتو
یازئچئلار اتفاقی وار ایمیش اُلارئن هامئسئ یِرلی دیبلی جمهورونون اؤز دیلینده، و بولارئن هامئسئنئن بینؤرهسینده دایانان ابتدایی مکتب یِرلشیردی.
آمما بیزیم تایدا دؤرد مینه یاخئن(۳۹۰۷) مدرهسه یِرینه صفر مدرهسه، و ۴۷میندهن آرتئق معلمین یِرینه حتی بیر معلم ده تاپئلمامئشدئ.
اگر «آزاد» دونیادا دا دیکتاتورلوقلار کیمی بیر دوز عمللی تحصیل سیستیمی قورولا بیلسهیدی، بیزیم تایدا یوخارئدا سایئلان سایلارئ ایکی اوچ یُل آرتئرمالئ اُلاردئق. اُنون ترسینه بو تایا باخاندا آمما، «آزاد» دونیانئن «اؤزباشئنالئق»لا دُلاندئرئلان بیر بوجاغئندا، هله سؤز گِدهن دؤراندان اللی ایل سُرا دا، بیر انقلاب اُلاندان سُرا دا، بو گونه کیمی، بیزیم ده بیر دیلیمیز اُلماسئ رسمی تانئنمایئبدئر. یانئ بللی دگیل بیزیم ده یِر اوزونده هامئیا تای، بیر دیلیمیز وار یا یُخ. وار اگر، بس نییه اُنو اُخویوب یازا بیلمیریک؟ یُخدو اگر، بس بو دانئشدئغئمئزی نه آدلاندئرماق اُلار؟ بس بو نِجه آزاد دونیا ایدی کی، آدامئن دیلی نین ده آدئنئ دوز دِمهیه حقی اُلموردو؟.
بِله لیکله دُخسان ایله یاخئندئر، بیز نِچه نسلین عؤمرونو هِچه وِرمیشیک کی، بیر زمان، آلماندا، بیر نِچه، فاشیسمه اویموش ایرانلئ ساوادلئنئن شاه واحید، دیل واحید اؤلکه واحید و هر زاد واحید و حتی شرکت واحید تئوروسو دُغرولسون. بللی دگیل بیر نظریه دُخسان ایل بوتون گوجلری، ایستهر پلیسی، ایستهر نظامی، ایستهرسه رژیمین بوتون انتلکتوئل باشاراجاغئنی ایشه سالاندان سُرا دا دُغرولماسا، یا داها دُغروسو دُغرولمالئ اُلماسا، بس نه اوچون بوراخئلمئر؟
یانئ دِمهلی، افسانهلر و خیاللار اوستونده قوراشدئرئلمئش بیر نطریهده، اِله بیر اُوسونلایان گوج وار کی، اُنا قاپئلانلارئ، اویدورما بیر اوزاق گِچمیشه گووهنه گووهنه، آنجاق بورنونون اوجونو گؤروب و اؤز گله جهیی اوچون ده اُلموشسا، بوتون ایرهلییه باخماق گوجونو ایتیریب، و هر زادئ، دُغرودان دا هر بیر زادئ اُنا فدا اِتمهیه ایتهلهسین؟. ایکی اوچ مین ایلدهن قاباغئ اؤزو اوچون گلهجک توتان بیر نظریه، نه دونیانئ تانئیار، و نه دونیاگؤروشو نه اُلدوغونو قانا بیلهر.
آخئ، بیر اوتانماق دییبلر، قئپچئنماق ديیبلر. گؤرهسن آلاشالئغئن، لهییرتیلیگین ده بیر حدی وار یا یُخ؟ میرزه علی اکبر صابر دِمیشکن نِجهسن قانمایام، قالاسان یانا یانا؟
ممدعلی


text:
`میت` نتیجهلر
خبرلر [17]
- میت، ایکی تروریستی عراقدان تورکیهیه گتیردی
- "میت"دن عراقدا عملیات
- میت، بیر تروریستی داها اورتادان قالدیردی
- پکاکا عضوو ایرانلی تروریست، میت عملیاتی ایله ضررسیزلشدیریلدی
- میت، بیر تروریستی اؤزل عملیاتلا اورتادان قالدیردی
- بیر تروریست داها میت طرفیندن ضررسیزلشدیریلدی
- میت، سلیمانیهده بیر تروریستی داها ضررسیزلشدیردی
- میت طرفیندن عراقدا عملیات تشکیل ائدیلدی
- میت، تروریست محمد اردوغانی موصولدا ائتکیسیز حالا گتیردی
- تورکیهده ایران اطلاعاتینا ایشلهین شیرکته میت عملیاتی
- "میت"دن عراقین قوزئیینده عملیات
- میت، وانداکی ایران جاسوسلوق شبکهسینی سوچ اوستو باسدی
- میت، ایکی تروریستی سلیمانیهده ائتکیسیز حالا گتیردی
- سویلو، میت و تورک سلاحلی گوجلرینی قوتلادی
- پکاکانین گیزلی توپلانتیسینا "میت" سورپرایزی
- میت، تروریستی یاخالاییب تورکیهیه گتیردی
- میت تریلیلرینین دایاندیریلماسی سوروشدورماسیندا 3 عسکره حبس


text:
۵ آقوست
آقوست بشینجی گونونکی ایتفاقلار:
۱۷۷۲ — لهیستاندا ایلک پارچالانما باش وئرمیشدیر.
۱۸۷۶ — ایسکندریهده ایلک عرب مجلهسی "الاهرام" نشره باشلامیشدیر.
۱۸۸۲ — نیوجرسیده ایستاندارد اویل شیرکتینین فیلیالی آچیلمیشدیر.
۱۸۹۰ — اینگیلیستان ماداقاسکارین فرانسایا عایید اولدوغونو تانیمیشدیر.
۱۹۲۴ — تورکیهده چوخ آرواد آلماق قاداغان ائدیلمیشدیر.
۱۹۴۹ — ائکوادوردا زلزله نتیجهسینده ۵۰ شهر داغیلمیش، ۶ میندن چوخ اینسان حیاتینی ایتیرمیشدیر.
۱۹۶۲ — نئلسون ماندئلا حبس ائدیلمیش و ۱۹۹۰-جی ایله کیمی آزاد ائدیلمهمیشدیر.


text:
دوکتورمحمدرضا کریمی
آذربایجان تورک ادبیاتی نه قدر زنگین، محتوالی، گؤزَل و دولغون اولورسا دا، هلهلیک نسیان اؤرتویو آلتیندا گیزلی قالمیشدیر. کئچن یوزایلده – پهلوی رژیمینین قانلی – قادالی استبدادی، یوردوموزا کؤلگه سالاراق دیلیمیز و ادبیاتیمیزین یاساق اولدوغو، خالقیمیزی بو ادبیاتدان محروم ائتمیش و همین یوزایلده – باشقا ملتلر دؤرد ناللی ایرهلی گئدهن بیر چاغدا، بیزیم آذربایجان خالقیمیز یئرینده دایانیب، تکجه بیر تاماشاچی کیمی باشقا خالقلارا باخمادان آیری بیر چاره تاپمادی. آنجاق بوگون دیلیمیزین آزادلیغی اومودویلا بؤیوک آددیملار ایرهلی آتیب، ادبیاتیمیزین اوزهرینه قونان غوباری اوستوندن سیلمهدهدیر. شُبهه یوخدور که حقیقت بیر گونش کیمی همیشهلیک بولود دالیندا قالماز. ادبیاتیمیز دا بو حقیقتلردن بیریدیر. بولودلار دالی چکیلدیکده، گونشین شعلهلری گؤزلری قاماشدیران کیمی، آذربایجان ادبیاتینین زنگینلیگی تانینمادا چوخلو گؤزلری قاماشدیریر. 6 و 7جی یوزایلده آذربایجان تورک ادبیاتی چین دووارینین یانیندان باشلاییب مصره قدر اوزانان اؤلکهلرده یاییلاراق، دهیرلی اثرلر یاراتمیش و یوزلرجه عالم، شاعر و صنعتکارلار میدانا گلمیشدیر. بوگون خراساندان توتوب آنادولونون باتیسینا قدر یارادیجی شاعرلر آذربایجان تورکجهسینده تانینیرلار. او جملهدن اسفراینلی حسن اوغلو، بابا الیاس، خواجه دهانی، مولوی، خواجه علی خوارزمی، حاجی بکتاش ولی، هامیسی خراساندان باش قووزاییب تورکجه یازیب یارادیبلار. یوزایللر بویو بو آخیمی داوام ائدیب بوگونه قدر ایرهلی سورموشلر. او بیری یؤندن، آنادولودان باش قالدیران شاعیرلر: خواجه احمد فقیه (نظامی ایله چاغداش و اوچ تورکجه مثنوی یازمیش بیر تبریزلی شاعیردیر و بوگون اونون قبری اسبوس کندینده – سردرینین ایکی کیلومترلیگینده اولاراق قبیر داشینین اوستونده اؤلوم تاریخی 618 قمری یازیلمیشدیر)، خواجه یوسف مداح، مصطفی ضریر، سلطان ولد و باشقالاری (آذربایجان ائللریندن آنادولویا گئده ن شاعیرلر اولموشلار)، حتا مصردن باش قووزاییب گلن سیف سرائی آذربایجان تورکجهسینده شعرلر یازیرلار. بو شاعرلر 7جی یوزایلده یاشاییب یاراتمیشلار. آذربایجانین اؤزوندن باش قالدیران شاعرلر و عالملر ده آز اولمامیشدیر؛ شیخ صفیالدین اردبیلی قارا مجموعه عنوانلی یوزلرجه بویروقلاری اولموش، حسام الدین خوئی تورکجه – فارسیجا سؤزلوکلری اورتایا گتیرمیش، یوزلرجه درویش مسلک شاعرلریمیز میدانا گلمیش و مثنویلر، دیوانلار اورتایا قویموشلار. بونلار کی بیردن بیره اولمامیش، بلکه بونلارین کؤکو – ریشه سی بوندان قاباقکی یوزایللرده کؤک سالمیشدیر. بونو دوزگون تانیماق اوچون اؤنجه یوزایللره گئدیب کؤکونو آختارماق گره کیر.
6جی یوزایلده آذربایجاندا زنگین بیر شفاهی ادبیاتلا اوز – اوزه گلیریک. بو زامان دده قورقود دستانلاری گئنیش بیر صورتده خالق ایچینده سؤیلهنیر؛ آشیقلار و اوزانلار مختلیف ائپیک و سئوگی ناغیللارینی خالق ایچینده یارادیرلار و سئویلیرلر. بو زنگین شفاهی ادبیاتلاردان، نهنگ شاعرلر بهره آلیرلار. خاقانی، نظامی، فلکی، بیلقانی، و باشقالاری بو زنگین ادبیاتدان یارارلانارکن اؤز فارسیجا یازدیقلاری اثرلره سپهلیرلر. اؤزهللیکله نظامی بوتون مثنویلرینده سؤیلهنن داستانلاری خالقین دیلیندن آلمیش، دده قورقود سیمالارینی بیر داها مثنویلرینده جانلاندیرمیش، اوزانلارین دئییشمهلرینی باربد و نکیسا دیلیله فارس ادبیاتینا یئرلشدیرمیش، آذربایجان ادبیاتیندان یئنیلیکلری فارس ادبیاتینا بورج وئرمیش و یوزلرجه آتالار سؤزو، دئییملر، عبارهلر آنادیلیندن پای وئرمیشدیر.[1] گؤردویوموز کیمی، نظامی حتا عربجه دستانلاریندا – لیلی و مجنوندا – عاشق و معشوقو تورک پالتاری گئیدیریر، اونلاری تورکانه روحیهسیله بزهییر. فارس شاهلاری ایراندان قاچاراق آذربایجان اؤلکهسینه پناه گتیریرلر. بهرام گور، قباد و . . . بئله بیر شاهلارداندیرلار. حتا مقدونیهلی اسکندر آذربایجانا گلدیکده بیر آذربایجانلی قادین قارشیندا دیزه چؤکور.
نظامینین اثرلری باشدان باشا تورک بیر شاعرین یارادیجیلیغی ساییلیر. نظامی اثرلرینین هامیسیندا تورک اولدوغونا، تورکانه گئدیشلره اشارهلر ائدیر و اؤزونون تورک اولدوغونو دفعهلرله دیله گتیریر:
پدر بر پدر مرمرا ترک بود
که هر یک به نیرو یکی گرگ بود
(دکتر معین فر، ص 78).
او، تورک کلمهسینی و تورک اولماغینی مقدس سایاراق، حتی پیغمبری بئله مدح ائدیر:
زهی ترکی که میر هفت خیل است
و یئنه پیغمبرین معراجا گئتمهیینی ده "ترکتازی" آدلاندیریر. (معین فر،1362، 502)
سلجوق شاهی اولان سلطان سنجره یازدیغی شعرده، عدالت، صداقت و گؤزه للیگی تورکلرین خصلتی بیلهرک یازیر:
دولت ترکان که بلندی گرفت
مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه که تو بیدادگری پروری
ترک نه ای، هندوی غارتگری
نظامی تورک اولدوغونا گووه نیر، اوغلونا دا ترکزاده اولدوغونو ایناندیری:
اگر شد ترکم از خرگه نهانی
خدایا ترکزاده ام را تو دانی
نظامی سئوگیلیسینی قیپچاق تورکلریندن اولاراق اؤیور و دئییر:
پرندش درع وز درع آهنینتر
قباش از پیرهن تنگ آستینتر
سران را گوش بر مالش نهاده
مرا در همسری بالش نهاده . . .
نظامی اؤز تورکجه اثرلرینه ده دفعه لرله اشاره ائدیر و دئییر:
ترکی ام را در این حبش نخورند
لاجرم دوغبای خوش نخورند
بئلهلیکله نظامینین دئدیگینه گؤره، شاعرین خوش دوغباسی شاعیرین آنادیلینده دیر کی سارایلار بگنمیرلر و لاجرم اوندان محروم قالیرلار، چونکی آخستان بیگ کیمی پادشاهلار شاعیردن فارسجا و عربجه شعر ایستهییرلر و شاعر آنادیلینده یازماغی ترجیح ائدیر. سعید نفیسی دیوان قصاید و غزلیات نظامی گنجوی کتابیندا، هم بو قونویا اشاره ائدیر و هم مصرده خدیویه کتابخاناسیندا نظامینین تورکجه دیوانینین الیازماسینا اشاره ائدهرک اونو قبول ائدیر[2].
تکجه نظامی یوخ، بلکه خاقانینین دیوانیندا دا ملمّعلر – ایکی دیلده و گاهدان اوچ دیلده اولان شعرلر واردیر. حتا خالق دیلینده خاقانینین ساوالانا یازدیغی بیر غزلی اوخونماقدادیر. خاقانی آذربایجانی سئویر، شروانی آنا بیلدیکده، تبریزی اؤزونه آتا کیمی بیلیر؛ بیر اوشاق کیمی آنادان اینجیینده آتا قوجاغینا پناه گتیریر و خاقانی شرواندان ایجیییب، تبریزه پناه گتیرمیش و عمرونو بورادا بیتیرمیشدیر. یاددان چیخارمایاق کی بو زامانلاردا، تبریز اؤزهل بیر دوروما مالک اولاراق، دنیانین باشا – باشیندان بوتون شاعرلر و عالملری اؤزونه چکمیش و یوزلرجه بیلگینلر تبریزده یاشاییر و مقبره الشعرا بو دورومون یادگاریدیر.
خاقانی دیوانیندا یوزلرجه، بلکه مینلرجه تورک سؤزجوکلری و آدلاری فارس دیلینه داخل اولور. بو سؤزجوکلرین فارس دیلینه داخیل اولماسی، تکجه آذربایجان شاعرلری طرفیندن یوخ، بلکه بوتون فارس شاعرلری ده بو دوروما بویون اگمیشلر. یوزلرجه تورک سؤزلری، یوزلرجه عبارهلر، دئییملر و آتالار سؤزلری فارس ادبیاتینا هدیه وئریلیر. بو سؤزجوکلردن بیر سیراسی بونلاردیر: خان، آق، قره، خاقان، وشاق، آلپ، تنگری، سنقر، پرچم، بیرق، سو، اکمک، قلندر، تتق، منجوق، بیدق، سن، یلواج، تگین، آلپ، طغرا، طغان، ارسلان، خزر، بلغار، قبچاق، اتاق، خانه، و یوزلرجه باشقا سؤزجوکلر.
خاقانی آذربایجان شاعیرلری باشیندا دایاناراق، مداح بیر شاعیر اولورسا دا، آذربایجان سبک و سایاغینین فارس ادبیاتیندا و شعرینده باش توتماسیندا اؤنملی رول اوینامیشدیر. اونون شعرلرینده تورک کلمهسی مقدس ساییلاراق، تورکانه روحیه دن دانیشیلیر، ترکتازی، ترکانه، ترکی و باشقا ترکیبلری اؤزه ل بیر یئر آلیر. عاشقانه شعرلرده معشوقون "خدنگ غمزهی ترکان"دان دانیشیر، تورکلری قان تؤکوجو، کؤچهری، و باشقا توصیفلرله بیلسه ده، عشق شحنهسینین ترکتازلیغیندان سؤز آچیر، تورکلری هر یئرده یوخاری یئرده قویور، او جمله دن بئله شعرلری چوخدور:
دل ازرق پوش و ترکان زرق پاشند
دلت را خرقه زایشان تازه گردان
ویا مکه ده تورکلری عربلره بئله ترجیح ائدیر:
همخدمت این حلقه بگوشان ختن به
از طاعت آن کعبه نشینان ریائی
عاشقانه شعرلرینده بو تعریفلر داها گؤزَلدیر. بورادا همیشه تورکلر گؤزل، دلربا، دل انگیز، کمانکش، ستمگر تانینیر:
تو ترک سیه چشمی، هندوی سپید من
خواهی کلهم سازی، خواهی کمرم بخشی
خاقانی ایلک اؤنجه حقایقی تخلوص ائدیردی، آنجاق گئت به گئت آنادیلینه محبت بسلهیهرک، تورک آدی اولان "خاقانی" تخلوصونو سئچیر. بیلیریک آذربایجانین دیلی بوتونلوکله تورک دیلی اولموشدور و فارس دیلی بو شاعرلره ایکینجی بیر دیل ساییلیردی. بو حقیقتی تکجه بیز دئمیریک، بلکه فارس عالملری ده بونا اشاره ائدیرلر. او جملهدن سعید نفیسی فارس عالیمی و ادیبی دوزگون اولاراق بئله یازیر:
"این نکته مسلم است که زبان شعر فارسی زبان طبیعی و رایج مغرب ایران مخصوصا آذربایجان و اران نبوده و زبان مشرق بوده است که از راه ادبیات وارد این سرزمین شده است. شعر دری در آذربایجان از قرن پنجم و زمان اسدی و قطران آغاز شده و در قرن ششم در زمان ابوالعلاء گنجوی و خاقانی و نظامی و فلکی و قوامی و مجیرالدین بیلقانی که بزرگترین سرایندگان این سرزمین در این دوره اند به اوج بلندی خود رسیده است.
ناچار شاعران بزرگ آذربایجان زبان دری را از مادر خود نمیآموخته و از آموزگار درمییافتهاند و اینکه گاهی در آثار ایشان مخصوصا در شعر خاقانی و نظامی ترکیبات و تلفیقات و تعبیراتی دیده میشود که در عرف شاعران خراسان و عراق یعنی جایی که زبان دری زبان طبیعی بوده است دیده نمیشود جزین دلیل دیگری ندارد"[3]
بورادا باشقا بیر نوکته ده بودور کی نفیسی مختلف فاکتلارلا گنجهنی آذربایجان بیلهرک، آذربایجانین باشکندی تانیییر[4]. ارانی دا آذربایجان تاریخیندن ساییر[5].
نفیسی حتا خدیویه الیازماسینا اشاره ائدهرک، نظامینین تورکجه شعرلرینی تائید ائدیر. آنجاق فلکی، بیلقانی و اونلارجا باشقا آذربایجان شاعرلری بو زامان آنادیللرینه لاقید قالمیرلار؛ اونون گؤزهللیکلرینی فارس ادبیاتینا هدیه و پای توتورلار. آذربایجان شیوهسی و سبکی آدلاناراق ادبی بیر شیوه ایران فارس ادبیاتیندا یارانیر.
آذربایجان تورکجهسی تکجه شاعرلر طرفیندن آلقیشلانمیر، بلکه بؤیوک فقیه، عالم و مفسرلر طرفیندن ده آلقیشلارلا اوز – اوزه گلیر. او جملهدن ابوالقاسم زمخشری بو یوزایلین ان بؤیوک عالملریندن اولاراق تورک دیلینه ماراق بسلهییب و اسلام دونیاسینین دهیرلی تفسیر کتابی اولان "الکشاف" اثریندن سونرا، "مقدمهالادب" اثریله دنیادا اؤلمز بیر شخصیت تانینیر. زمخشری مقدمهالادب اثرینده تورک دیللرینی آراشدیریب و تورکلرین تاریخیندن دهیرلی معلوماتلار وئریر و عربلره تورک دیلینی اؤیرتمهیه چالیشیر. بو کتابدا عربجهنی تورکلره اؤیرتمه اساس هدف اولورسا دا، تورک دیلی حقینده درین معلوماتلار وئریر. عربجه سؤزجوکلری سادا و گؤزهل تورکجه کلمهلرله آچیقلاییر.
زمخشری بو اثری 516جی ایلده سلجوق سلطانی اولان سلطان اتسز اوچون هدیه وئرمیشدیر. زمخشریدن بیر سیرا تورکجه شعرلر ده الده واردیر.
بو دوراندا تورک دنیاسینین بؤیوک بیر عالمی ده فخرالدین مبارکشاهدیر. اونون "شجرهالنساب" اثرینده تورک عالملرینین یاشاییشی و اثرلریله تانیش اولوروق. فخرالدین بو اثری قطبالدین آی بیگ اوچون تقدیم ائتمیشدیر. بورادا تورکانه روح ایله تاریخ و ادبیات دنیاسینا باخیلیر و تورکلرین ایگیدلیگی، بهادرلیغی تعریفلهنیر. بو اثر "تاریخ فخرالدین مبارکشاه" عنوانی ایله ده تانینیر. بورادا اورتا آسیادان توتوب مصره قدَر اوزانان اسلام اؤلکهلرینده تورکلرین امیرلیگی و حکومتلری تانیتدیریلیر. بو اثر بوگون دنیا دیللرینه چئوریلمیشدیر. تاسفله بو کتابدان تکجه 136 صحفهلیک قدر قالمیش و قالانی آرادان گئتمیشدیر.
گنجهلی نظامی
حكیم نظامی گنجوی ایران ادبیاتینـین ان گؤركملی شاعـرلریندن بیری، فارس ادبیاتینـین اساسلاریندان اولاراق، آذربایجان تورک ادبیاتینـین دا بـانیلرینـدن سایـیلیر.
حكیم نظامی "خمسه " آدلی اثرلری ایله دنیادا شهرت قازانمیش و یوز ایللـر بویو شاعـرلرین الهـام قاینـاغی اولاراق، چـوخلاری نظـامینـی یانسـیلاماغا چالیشمیشلار و هر زمان نظامی ادیبلرین و شاعـرلرین دقَت مركزینـده اولـوب، بو گون ده تازا تاپینتیلار اساسـیندا بوتـون دنیـا دقتـینـی اؤزونـه چكمیشـدیر.
نظامی نین توركجه دیوانینـین الیازما نسخهسی اله گلدیكده بو گون بـو الیازمـا نسخهنین یایـیلماسی، دیوانین تدقیقی ـ تنقیدی متنین چاپ اولماسی آذربایجـان تورک ادبیاتیندا بیر دؤنوش نقطهسینه چئوریلیر.
20جی یوزایلین اوّللریندن، نظامینین توركجه دیوانینـین وارلیغـی ادعـا اولونوردو. آمما الده بیر فاكت یوخ ایدی، الیمیزده اولان فاكتلار یـالنیز شاعــرین فارسجا اثرلرینده سپیلن بیتلر ایدی كی، اونـون توركجـه یازیـب ـ یاراتماسـینا اشارهلر اولونوردو. روس مستشرقلری، "برتلس" كیمی آذربایجان فولكلورونـون و كولتورونون، هابئله خلق دیلینین ائتگیلرینـی نظـامی اثرلرینـده گؤسـترمهیـه چالیشیردیلار. بو آرادا پروفسور حمید آراسلینین نظـامی دیوانینـدا آراشـدیردیغی آتالار سؤزلری و اونلارین تورک ـ آذربایجان كولتوروندن آلیـب فـارس ادبیاتینـا اتحاف ائتدییینی اورتایا چیخاریر و آیری ادیبلر اوچون فاكتلار الده ائـدیر. یئنـی آچـیلان بحـثلـرده بـو ملمعلـرین و دئییملـرین نظـامیدن اؤنجـه هـئچ فـارس شاعـرینین دیلینده اولمـادیغی و سـونراكی شاعــرلرین نظـامیدن آلـدیقلاری نظریهلر طرح اولونور. آراسلینین بو آراشدیرمالاری بوتون یازیچیلاردا نظامینین توركجه دیوانی اولدوغو بیر گوجلو اینام یاراتـدی و اونـدان سـونراكی ادیـبلـر و آراشدیریجیلار بو آراشدیرمالاری دوام وئرهرک، نظامینین توركجه دیـوانینـین دالیجا گزمهیه باشلادیلار. بو آراشدیرمالار آراسـیندا نظـامینـین خمسـهسـینده یـازیلان كیچیـك حــكایهلـره یـول آچیلـدی. بـونلارین خلـق آراسـیندا اولان حـكایهلره اوخشارلیغی یئنی بیر مرحلهیه دؤندو، سونرا دده قورقود بـویالاری ایلـه خمسهده گلن حكایهلرین بنـزرلییی آراشـدیرما موضـوعلارینـا چئوریلـدی و بـو داستانلارین دده قورقود كـتابیندان آلیندیغی فـكرلر ایرَلی سورولدو و تدقیقلر بـو اینامی گوجلندیریر و دده قورقود كـتابی نظامینـین الهـام قایناقلارینـدان بیـری اولدوغو فـكر اورتایا چیخدی. بورادا ایكی ایرهلیلمه بیرگه قاباغا سـورولدو: بیـری نظامیدن اؤنجه دده قورقود داستانلارینین یازیلیش مسئلهسی و نظامی چاغینـدا بو داستانلارین خلق ایچینده یایغین صورت تاپماسی؛ ایكینجی بو كی نظامی بیر تورک دیللی شاعـر اولاراق فارسلارین استفاده ائـدهجهیینـی نظـره آلیبـان بـو داستانلاری اؤز خلقیندن آلیب فارسلارا اتحاف ائتمهسیدیر.
ایراندا كئچن جریان، بوتون احتیاط ایله بو موضوعا توخونوردو. صمد بهرنگـی بو مسئلهنی دقیق دوشونَرک قـیسا و داغینیق مقالهلرینده اونـا اشـارهلر ائتـدی، دكتــر صــدیق، بــرتلسین كتابینی فارسـجایا چئویردیكــده بئلــه موضــوعا توخونموشدور.
بیز نظامینین توركجه دیوانینین اولدوغونو، ایلك اؤنجه فارسجا دیوانینـدان دوشونوروک. نظامی بیر تورک دیللی عایلهده دنیایا گلیب بوی آتـیب، یاشاییب و شاعـر اولموشدور. فارس ادیبلری ده بونو انكار ائـده بیلمـهییـبلـر. نظـامی فخـر ائدهرک اؤزونو تورک بیلیر و سسینی اوجالداراق دئییر:
پدر بـر پـدر مـر مـرا تـرک بـود
كه هریك به نیرو یكی گرگ بود
خسمه ده اؤزونون "اكدش" اولدوغونا اشاره ائدیر:
نظامی اكدشی خلـوت نشـین اسـت
كه نیمی سركه نیمش انگبین است
نظامینین اكدش اولدوغونا، آتاسینـین تـورک اولـدوغو یئتـر، نظـامینـین قادینی و حیات یولداشی دا تورکدور. آفاق یا آپباق. شاعـرین حیـات یولداشـی دربند حاكمی طرفیندن بیر كنیز كیمی اونا گؤندریلمیشدیر، آنجـاق نظـامی آفاقـا كنیز گؤزو ایله باخمامیش، بلكه اورهیین اونا تاپشیرمیش، نه یـازیق كـی تئـز ده الدن وئرمیشدیر. نظامی اؤز سئوگیلیسینی بئله تانیتدیریر:
سبك رو چون بت قبچـاق مـن بـود
گمـان افتـاد خـود كافـاق مـن بـود.
همـــایون پیكـــر نغـــز خردمنـــد
فرســـتاده بـــه مـــن دارای دربنـــد.
پرنـــدش درع وز درع آهنـــین تـــر
قبــاش از پیــرهن تنــگ آســتین تــر.
ســران را گــوش بــر مــالش نهــاده
مـــرا در همســـری بـــالش نهـــاده.
چو تركان گشته سوی كـوچ محتـاج
بــه تركــی داده رخــتم را بــه تــاراج.
اگــر شــد تــركم از خرگــه نهــانی
خـــدایا تـــرکزاده ام را تـــو دانـــی.
نظامینین فارسجا یازیلان خمسهسـینده "تـورک " سـؤزو و اونـدان یارانـان یوزلرجه تركیبلر و دئییملر ایشلنمیش، تـرک، تركـی، تركانـه، تركـان، تركتـاز، ترکوَش و... یوزلرجه ایشه آپاریلمیش و هامیسیندا شاعــرین هـدفی تـورکدن متانت، شجاعت، گؤزهللیك، یاخشیلیق، قورخمازلیق، اورهكلیلیـك و. . . اولموشـدور.
شاعـر حتّا مدح ائتدییی شاهلاری تورک اولدوقلارینا گؤره اؤیور و پیسـلیك لـری اونلاردان اوزاق بیلیر:
دولت تركان كه بلندی گرفـت
مملكت از داد پسـندی گرفـت
چونكه تـو بیـدادگری پـروری
ترک نه ای، هنـدوی غـارتگری
اما، تاسف یئریدیر کی بیر سیرا فارس ادیبلری آشاغیداکی نئچه بیتی الده توتوب، نظامینین تورک دیلینه قارشی اولدوغونو؟! ادعّا ائدیرلر:
تركی صفتی وفای مـا نیسـت
تركانه سخن سزای ما نیسـت.
اما گلین بیر دفعه بو بیتلری اؤزوموز اوخویاق. بو بیتلر، لیلی و مجنون اثرینین "سبب نظم کتاب" باشلیغی ایله قلمه آلمیشدیر. بورانی بیرگه اوخویالیم:
روزی به مبارکی و شادی،
بودم به نشاط کیقبادی.
ابروی هلالی ام گشاده
دیوان نظامیم نهاده.
آیینه بخت پیش رویم
اقبال بشانه کرده مویم....
در خاطرم اینکه وقت کار است
کاقبال رفیق و بخت یار است.
تا کی نفس تهی گزینم
وز شغل جهان تهی نشینم؟
دوران که نشاط فربهی کرد
پهلو ز تهی روان تهی کرد...
در حال رسید قاصد از راه
آورد مثال حضرت شاه.
بنوشته به خط خوب خویشم
ده پانزده سطر نغز بیشم.
کای محرم حلقه ی غلامی
جادو سخن جهان نظامی.
از چاشنی دم سحرخیز
سحری دگر از سخن برانگیز.
خواهم که بیاد عشق مجنون
رانی سخنی چو درّ مکنون.
چون لیلی بکر اگر توانی
بکری دو سه در سخن نشانی.
تا خوانم و گویم این شکر بین
جنبانم سر که تاج سر بین...
در زیور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی....
ترکی صفتی وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای ما نیست.
چون حلقه شـاه یافـت گوشـم
از دل بـه دمـاغ رفـت هوشـم...
آیدینجا گؤرونور كی حكیم نظامی بیر گون اوتورموش و بیر دهیرلی اثرلر یازماغا (تورکجه غزللری و . . .) همّت قورموشدور کی شاه قاصدی گلیب و نظامیدان لیلی و مجنون اثرینی فارسیجا یا عربجه یازماغینی دیلهییر. یئنه آینیجاسینا گؤرونور کی اوستده گتیردیگیمیز بیت، نظامی دیلیندن یوخ، بلكه آخستان دیلینـدن دئییلمیشدیر. شاه شاعـردن ایستهمیشدیر بو اثری فارسجا و عربجـه قوشسون و توركجه اولماسین. فارس ادیبلری بو اثری اؤزلری تصحیح و تدوین ائتدیگی حالدا بونو دوشونمورلر؟ یوخسا ریاکارلیقدان بئله دانیشیرلار؟! بیر سیرا تورک ادیبلری ده بئله دئییرلر كی، نظامی بو اثـری توركجـه یاراتماغـا جان آتـیرمیش آمما شاه بو ایشین قارشیسینی آلیر. اودور كی ناراحت اولور:
چون حلقه شاه یافت گوشـم
از دل به دماغ رفـت هوشـم.
آنجاق بیز نه بونو اینانیریق و نه اونو. بونلار، افراط تفریطدن باشقا بیر سؤز دئییلدیر؛ امّا بونو دا دئمهلییم کی فارس ادیبلرینین ایشی ریاکارلیقدان دا بیر آز او یانا، خیانت ساییلیر.
نظامی هفت پیكر "یئددی گؤزل" اثرینده ده توركلری تعریف ائدرک "تركانه اله قلم آلماق"دان اؤزونه اؤیونور. بو اثرده و "در ستایش سخن" عنوانی آلتــیندا بئله یازیر:
تركی ام را در این حـبش نخرنـد
لاجرم دوغبـای خـوش نخورنـد
همین بیت گؤستهریر كـی، نظـامینـین توركجـه اثرلـری ده اولمـوش و اؤز دئدیگینه گؤره اونون، دوغبای خوشو توركجه اثرلرینده دیر آمما نه یـازیق كـی، سارایلاردا بئله اثرلری خوشالمیرلار. اما نظامینین الیمیزه چاتان توركجه اثری میصرین خدیویه كـتابخاناسیندا ساخلانیلیر كی، خانیم دكتر فخر واعظی، نسـخهنـین اوزونـو دوسـتوم ائـل اوغلـو جنابلارینا گؤندرمیش و ائل اوغلو دا دایانمـادان آیـلار بویـو گئجـهنـی گوندوزه، گوندوزو گئجهیه باغلاییب بو الیازمـانی اوخویـوب، آراشـدیریب و نهایـت چـاپ اوچون حاضرلاییبدیر. شبههسیز بو اثرین یاییلماسی آذربایجان تـورک ادبیاتینـدا مهم بیرحادثه و بلكه ده دؤنوش نقطهسی اولدو.
گنجهلی نظامینین درین دوشونجهسی، بشر سئوهرلیگی، بوتون دنیا انسانلارینا بسلهدیگی محبت، قادینلارا قویدوغو سایغی و حؤرمت، هابئله انسان سئوهرلیک و ایدهآل بیر توپلومون اؤزهللیکلرینی یارادیب – گؤسترمهیی، بشرین سعادتی اوچون چالیشدیغینا گؤره، ابدی بیر سیما کیمی قالارقیدیر. بئله بیر گؤرکملی انسانی هامی اؤزوندن بیلمهیه حقلیدیر. فارسلار نظامینی اؤزلرینه باغلاسالار، قیناماق اولماز؛ آذربایجان دا بو بؤیوک شاعری باغرینا باسیب اونا فخر ائتسه ده حقلیدیر. نظامی تکجه بیر خلق و بیر ملت اوچون یوخ، بلکه بوتون بشریت اوچون یول گؤسترمیش و بوتون انسانلارین سعادتی اوچون چالیشمیشدیر. بئلهلیکله نظامی نه سنیندیر، نه منیم. او، بوتون یئر کورهسینین بؤیوک شاعری، عالمی، حکیمی و دیلچیسیدیر. هامی اونو اؤزونه باغلایا بیلر.
تاسفلر اولسون کی بیر سیرا گؤزو دار آداملار تکجه اونون فارسیجا اثرلرینین اولدوغونا گؤره بئله چالیشیرلار نظامینی باشقا ملتلردن قیریب، تکجه اؤزلرینه باغلاسینلار. نه گؤزل کی بوگون بو داهی شاعرین تورکجه اثرلری ده ایشیق اوزونه چیخمیش، دنیا انسانلاری اونون باشقا اثرلریله ده تانیش اولوب، داها آرتیق باغریلارینا باسیرلار.
نظامینین تورکجه دیوانی نئچه ایللر بویو تانینمیشدیر، آنجاق چاپ امکانی اولمامیشدیر. نهایت 1379جو ایلده مصرده خدیویه کتابخاناسیندا ساخلانیلان الیازماسی ایرانا چاتدی. بیر سیرا عالیملر اونو اله آلیب آراشدیراندان سونرا چاپینا حاضیرلاشدیردیلار و زحمتی ائل اوغلو آدینا دوشدو. او گوندن بیر سیرالار اونو آلقیشلاییب، بیر سیراسی دا قارقیشلادیلار. گؤزل علمی آراشدیرمالار اوزه چیخدی. اورتایا گلن موافق و مخالف نظرلر اولدو. بیر سیراسی باشدان دیبه قدهر بئله بیر اثرین نظامینین اولدوغونا کافر اولدولار و بیر سیرا سئوینج آتینا مینیب گؤزلرینی هر بیر مخالف نظرلره باغلادیلار. اما بوگون 20 ایل او زماندان کئچیر. بو ایللرده همین دیوان دیلچیلیک،
ادبی، تاریخی، سؤز خزینهسی و باشقا یؤنلردن مختلف ساحهلرین اوزمانلاری طرفیندن اینجهلهنیب و دوزگون و گؤزل سونونجلار اله گلیبدیر. بوگون بو سونوجلاردان یارارلانیب دوزگون آددیملار آتماق و دوزگون علمی باخیشلار سؤیلهمک لازیمدیر. شوبهه یوخدور کی اونون مخالف و موافقلری، هم دوز سؤزلر دئمیش و هم یانلیشلار و خطالارا دا قالمیشلار. آنجاق بو حرکت داوام ائدیلیب آیدین بیر نتیجهیه چاتمالیدیر.
یئنی الیمیزه چاتان خبرلر داها آرتیق سئویندیریجی دیر. چونکی بیر الیازما قم شهرینده آیت اله گلپایگانی کتابخاناسیندان تاپیسلیر، بیری مسکووادا موزه ده ساخلانیلیر و بیر الیازمانین خبرینی پاریسدن آلیریق. بیریندن استنساخ تاریخی 610 – نظامینین اؤلوموندن تکجه 10 – 15 ایل سونرا یازیلمیش اولور. بو تاریخده هله قارامانلی نظامی دونیایا گلمه میش! نئجه اولابیلر کی ایپکتن توپلاییب قارامانلی آدینا نشر ائتدیگی دیوانی قبول ائدهک؟ بو دیوان حاققیندا گؤزا آراشدیرمالار گؤستهریر کی قارامانلی آدینا باغلانان و نشر اولان دیوانا شک و شوبهه ایله یاناشماق داها دوغرو و دوزگون ساییلمالی دیر. آنجاق بونو دا آرتیرماق لازیمدیر کی آذربایجان و تورک ادبیاتی تاریخیندن باشقا نظامی تخلصلو شاعیرلر ده واریمیش. بئله اولدوقدا، بو دیوانا چوخ دقتله توخونماق گرهکیر. دیواندا ایشله نیلین شعرلرین دیل اؤزهللیکلری ادبی دیلیمیزین خصوصیتلرینی زامان به زمان آراشدیران و دیلیمیزین هر زماندا اینجهلیکلرینه آگاه اولان عالیملرین سونوجلارینا آرخالانماق لازیمدیر. آنجاق یئنی الیمیزه چاتان و یئنه ده صدیار وظیفه (ائل اوغلو) تاپدیغی الیازمانی آراشدیرماقلا یئنی سونوجلارا ال تاپیریق.
آیت اله گلپایگانی کتابخاناسیندا 199/5 نمره سی آلتیندا ساخلانیلان الیازما جمعا 75 ورقدن عبارت بیر دفتردیر کی 50 ورقی دیوان شیخ نظامی عنوانی دفترین باشیندا شمسهسینده یازیلمیشدیر. البته قالان 25 ورق ده عطایی تخلصلو باشقا شاعیرین شعرلرینی احتوا ائدیر. الیازمانین کاتبی بکتاشقلی آبدال رومی اولموشدور کی 942جی ایله یازمانی بیتیرمیشدیر. آما بورادا جالب نوکتهلر وار: بیری بودور کی شاعرین لقبی کامل اولاراق شیخ نظامی گلیر. ایکینجی بودور کی بو الیازما نظامینین فارسیجا معروف بیتی گلیر و بو بیت هامی اوچون تانینمیشدیر:
بسم الله الرحمن الرحیم هست گلید در گنج حکیم
هئچ کسده بو بیتین گنجهلی نظامیدان اولدوغوندا شوبهه یاراتماییر. بوندان علاوه همین الیازمادا بیر سیرا فارسیجا غزللر ده گلمهدهدیر و بو غزللر، گنجهلی نظامینین فارسیجا دیوانیندا موجوددور. او جوملهدن:
گذشت آنکه به دست من اختیاری بود
که سیل عشق تو همچون خَسَم ز جای بود
و یئنه باشقا غزل:
مرا هر گه خیال خال او در چشم تر گردد
بجای مردمک بنشیند و نور بصر گردد
مطلعلی اولاراق، گنجهلی نظامی نین اولدوغون یقین دیر و فارسیجا دیوانیندا دا نشر اولموشدور. بو جهتدن داها شوبههلر سیلینیر.
ایکینجی دلیل، شیخ عنوانی و لقبی یازیلماسیدیر. شیخ نظامی بیزجه تکجه گنجهلی نظامی یه دئییلمیشدیر. دوزدور کی نظامی تخلصو ایله نئچه شاعیر تانینیر، آما هئچ بیرینه شیخ دئمهمیشلر، اؤزه للیکله قارامانلی نظامی 28 یاشیندا دونیاسینی ده ییشدییی بیر حالدا باجارا بیلمزدی شیخلیک مقامینا چاتسین و اونا شیخ دئیهرک مریدلری اولسون. همین تورکجه دیواندا اوخویوروق کی نظامی اؤزونو شیخ اولاراق مریدلریی واردیر. بو نظامی، قارامانلی اولابیلمز. ایندی قایناقلاردا گنجهلی نظامینی شیخ نظامی آدلایاراق چوخلو اثرلره راست گلیریک:
محمد عوفی لباب الالباب دا شیخ نظامی عنوانی ایله یاد ائدیر، جمغر ابن محمدحسین جعفری تاریخ کبیرده شیخ نظامی آدلاییر، مجالس النفایس، زبده الافکار، مجمع الفضلا، هفت اقلیم، نظم گزیده، سیر الاولیا، تذکره حسینی، آتشکده، گلستان ارم و بیر چوخ باشقا اعتبارلی تذکره لر و تاریخی – ادبی قایناقلار گنجهلی نظامینی شیخ نظامی عنوانیلا آد چکیرلر. آنجاق باشقا نظامی تخلصلو بیر شاعیری بئله عوانلا گؤرموروک.
بو الیازمانین کاتبی اولان بکتاش قلی آبدال رومی، اؤزو دهیرلی بیر شعر تانییان اولاراق "بوستان خیال" آدی اثرینی 400 شاعرین شعرلریندن نمونهلر توپلایاراق یازمیشدیر و بو اثری 1376 ایلینده قم شهرینده نهاوندی یاییم ائوی طرفیندن محمدعلی کوشا طرفیندن یاییلمیشدیر. بونلاردان دئمکله ایستهییرم بونو آرتیرام کی آبدال فارس و تورک ادبیاتینا واقف اولان بیر شخصیت اولاراق گنجهلی نظامینی تانییر و اونا گؤره دیوان شیخ نظامی عنوانیله بو الیازمانی یازیر.
بو دیواندا اولان شعرلر گؤستهریر کی گنجهلی نظامی دن علاوه باشقا بیر نظامی آدلی شاعیردن اولا بیلمرز؛ او جومله دن آشاغیداکی بیته دقت بویورون:
فرقتینده گؤزون اوستونده گؤرهن قاشیمی دئیر
کؤپرو کیم یاپدی عجب اوستونه نیل و ارسین.
بللی دیر بو بیت بیر شاعیردن اولابیلر کی آرازلا تانیش اولموش و بلکه ده اونون کناریندا یاشاییر و بئله بیر دوروم قارامانلی نظامییه عایید اولابیلمز.
منجه تورکیه ادیبلری حقلی اولاراق چالیشیرلار هر بیر شعر دیوانینی اؤز شاعیرلرینه باغلاسینلار، بلکه ده حقلی دیرلر. آنجاق بیز بو دیوانین کیمدن اولدوغونو بیلمک اوچون آشاغیداکی سورونلارا جواب وئرمهلیییک:
گنجهلی نظامی و قارامانلی نظامینی دوزگون تانیماق
ایکی شاعرین شعر دیلی و شعر اؤزهللیکلرینی بیلمک
ایکی شاعیرین دوشونجه و سؤز دونیاسی و شعر مهارتی
240 ایل عرضینده دیلین دهییشیلمهسی و دیل فرقی
دیوانداکی شعرلرین بیر – بیر آراشدیرماسی و معیارلاماسی
شعرلرین هانسی زمانا و شاعره عاید اولدوغونون بللنمهسی
بو مرحلهلری کئچیرندن سونرا، دیوانین تکلیفی آیدینلاشار. البتده هر بیر آراشدیریجینین اؤز سبکی، علاقهسی و اونون سلیقهسی، هابئله معلومات دایرهسی و دهیرلری بو آلدیغی سونوجا اثر قویا بیلر. ادبیات ساحهسی ریاضیات و ایدمانلا فرقلهنیر. بورادا یاریش یوخدور کی بیر داور ایکی قهرمانین غلبه گلدیگینی بللندیرسین. یا ریاضیات دا دئییل کی 2*2 همیشه 4 اولسون. بورادا باخیش و گؤروش اؤز ائتکیسینی بوراخاجاقدیر. بوندا شبهه یوخدور.
گنجهلی نظامی ایله قارامانلی نظامی آراسیندا 200 ایل فاصله واردیر. گنجهلی سلجوقلار زمانی آذربایجاندا یاشامیش و تاریخی اولایلار اونون شعرینی باشقالاریندان فرقلندیره بیلر. قارامانلی نظامی 200 ایل سونرا یاشاییب، گرمیان سارایی ایله باغلی اولموش و 29 - 28یاشیندا دونیاسینی دهییشمیشدیر. بیر حالداکی گنجهلی نظامی قوجالیغینا قدهر سارایین حؤرمتینی قازانمیش، آذربایجان و فارس ادبیاتی ایله یاخیندان یاشامیشدیر. قارامانلی فارس ادبیاتینا علاقه بسلهیهرک بیر زمان ایرانا گلمیش، بورادا طب اوخوموش و آنادولویا دؤنموشدور. تاریخی اولایلار و جغرافیا اؤز تاثیرینی بو ایکی شاعرین اثرلرینده گؤرمک لازیمدیر. یاشادیقلاری محیطین کولتورو ده ائتکیسیز اولمایاجاقدیر.
ایندی دیوانا دؤندوکده تاریخی اولایلاری بیر نئچه شعرلرده گؤروروک. "نرگس" عنوانلی قصیدهسینده آذربایجان دیلینین اؤزهللیکلری، هابئله ایران و سلجوق شاهلارینین ائتکیسی دانیلماز شکیلده گؤز قاباغیندا جانلانیر. بورادا فارس ادبیاتینین دا تاثیری دانیلمازدیر:
علم و سنجاق زرکش نه سببدن گؤتورهر
گر سریر چمنه اولمادی سرور نرگس.
"علم و سنجاق" کلمهلری گنجهلی نظامینین فارسیجا دیوانیندا دا بوللو - بوللو ایشلنمیشدیر. بو سؤزلردن و بوتون شعردن فارس ادبیاتی و آذربایجان اییسی گلیر. آنادولو شاعیرلرینین هئچ بیرینین دیوانیندا "سنجاق" کلمهسی علم و بیرق معناسیندا ایشه گئتمهییبدیر.
دولدوروب چون جگریندن قدح زر نرگس
نوش ائدهر لعل لبین یادینا ساغر نرگس
بو قصیده ده چوخلو فارس ادبیاتینین اصطلاحلاری ایشه گئتمیش و گنجهلی نظامینین سؤزلرینه داها اویغوندور. بورادا ایشه آپاریلان ترکیبلر، اصطلاحلار، دئییم طرزی آذربایجان شعرینه باغلی و فارس ادبیاتیندا دا
نمونهلرینی تاپماق مومکوندور. حتا نجوم اصظلاحلاری، بنزهتمهلر تماما گنجهلی نظامینینکیدیر. بو قصیده ده خسرو آفاق – محمدخاندان آد چکیلیر، بوتون مورخلر، اونو جهان پهلوان - سلجوق شاهلاریندان و امیرلریندن بیلیرلر. جهان پهلوان همان سلطاندیر کی گنجهلی نظامی خسرو – شیرین مثنویسینی اونا پای وئرمیشدیر. پس شوبهه ائتمهدن بو قصیدهنی حقلی اولاراق گنجهلی نظامیه باغلاماغیمیز دوزگون اولا بیلر.
باشقا بیر قصیده بو دیواندا سلطان سنجر و ملک طغرل مدحینده یازیلمیشدیر. بللیدیر کی بو سلطانلار ایران سلجوقلاری اولموش و قارامانلی اوچون تانیش بیر سیما دئییللر. هابئله بو شاهلارلا قارامانلی آراسیندا فاصلهنی – 250 ایلی - نئجه دولدورماق اولار؟ شوبهه قالمیر کی بو قصیده گنجهلی نظامیه عایید اولمالیدیر. بو قصیده ده بو بیته دقت بویورون:
بو سنجر ایله طغرل وصفینی، ای نظامی،
جیزسان، مراد ائدهرسن شاه قاپیسینا دوغرول.
بو قصیده ده قافیه چوخ اؤنملیدیر و حتا بونو دا اثبات ائتمک اولار کی بو قصیده هئچ عنوانلا چئویرمه ده دئییلدیر. بیر سیرا عالم و ادیبلر بونو ادعا ائدیرلر کی بو دیوان گنجهلی نظامینین اولورسا دا، سونرالار تورکجهیه چئوریلمیشدیر و اصلی فارسیجا اولموشدور. آنجاق بو قصیدهنین قافیه بحثینه گیریشیرسک، اثبات ائتمک چتین دئییلدیر کی بو شعر چئورمه اولا بیلمز. باشقا شعرلره ترجمه یا چئویرمه عنوانی وئریلسه ده، بو قصیده اونلاردان استثنا ساییلیر. بو بیت اؤزو بو ادعایا شاهیددیر. عئینی حالدا شعرلرین ترجومه اولدوغونو دا اینماییریق، چونکی بئله مفهومدا غزللره فارسیجا دیواندا راست گلمهییریک. سلطان سنجر و سلطان طغرل دا گنجهلی نظامینین معاصرلریدیرلر و قارامانلییا هئچ باغلیلیغی یوخدور.
باشقا قصیده سلطان جمالین مدحیندهدیر. بو قصیده بئله باشلیر:
شکر کیم سلطان گردون، حشمت انجم حشم،
عز ایله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم.
روم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیلهییب،
قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم...
راحهالصدور و آیهالصدور کتابیندا بئله گؤستهریر کی جمالالدین آی بیگ، همدان امیرلریندن اولاراق، قیزیل ارسلانین اوغلو توغرلون وزیری ایمیش. بئلهلیکله قارامانلی چاغیندان 200 ایل اؤنجهیه باغلیدیرلار. بوندان علاوه، دیل و آدلاری چکیلنلر ایران شاهلارینین آدلاری اولاراق، گنجهلی نظامینین دیل و تاریخینه داها اویغوندور. بو قصیده ده آدلاری چکیلن اسطورهوی شاهلارینا بیر باخین:
آفرینلر ائیلرلر ایدی گؤرسهلردی ذرهنی
اردشیر و رستم و پورشنگ و گست هم.
و:
ارمهیه قدرین الینی اؤپمهیه دست خیال
گر دوققوز کرسینون افلاکین قویا تخته قدم.
بئله قصیدهلر گنجهلی نظامینین دورونه عایید اولان مدحیهلرده و فارس شعرینده داها چوخ واردیر. بو قصیده گنجهلی نظامینین اثری اولدوغونا شوبهه ائتمهییریک.
باشقا قصیده بئله باشلیر:
خسرو ملک مروت، داور عالم پناه،
آفتاب اوج دولت، سایه لطف اله...
بو قصیدهنین آردیجا اوخویوروق:
نئجه کیم فراش چاپین شیوهی لیل و نهار
گه دوشویه فرش عنبر، گه توتا چتر سیاه...
بو قصیده ده "چتر سیاه" اصطلاحی گنجهلی نظامی زمانیندا عباسی خلیفهلرینه عایددیر. نظامی فارسی شعری نین بیرینده بئله گتیریر:
"سبز بر تن و چتر سیاه بر سر".
بئلهلیکله بو قصیده ده قارامانلییا هئچ باغلیلیغی اولا بیلمز.
آشاغیداکی غزللره باخالیم. بو غزل چوخ گؤزل، آخیجیدیر:
یوزونه اهل نظر جنت اعلی دئدیلر
چنهنه پرتو انوار تجلی دئدیلر.
زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدجک
پرتو شمس نهدیر، دیده اعمی دئدیلر.
بو شعری ائل اوغلو قارامانلیدان بیلمیشدیر. او، قافیهلری بئله اوخوموشدور:
معلی دئدیلر/ طفیلی دئدیلر / معنی دئدیلر / حوری دئدیلر و نهایت، سون بیتی ده بئله اوخوموشدور: شیخی دئدیلر. و بئله دوشونموشدور کی بو قارامانلینین اولاراق، اؤزونو شاعر "شیخی" ایله مقایسه ائدیب و اؤزونو شیخی کیمی بؤیوک بیر شاعر بیلیر. بیر حالداکی بیز بو شعری دوزگون اوخویورساق، گرهک بئله اوخویاق:
معلا دئدیلر / طفیلا دئدیلر / معنا دئدیلر / حورا دئدیلر و سون بیت ده " شیخا دئدیلر" کیمی اوخونمالیدیر. ایندی سون بیتی کامیل صورتده اوخویالیم:
ای نظامی، گؤرجک نظمینی ارباب نظر
یاراشار سنه مرید اولماغا شیخا دئدیلر.
یعنی ای شیخ، سنه مرید اولماغا یاراشیرسان. بئلهلیکله "شیخی" شاعره هئچ بیر نسبتی یوخدور. بئله اولورسا، بو غزل گنجهلی نظامینین اولدوغو شوبههسیز اولور. چونکی قارامانلی تکجه 29 ایل یاشامیش و 29 یاشلی بیر مقلد شاعره شیخ دئمک اولماز. و یا 29 یاشیندا اؤلن بیر شاعر شیخ رتبهسینه چاتماسی داها چتیندیر.
باشقا بیر غزله نظر سالالیم:
مژده ای خاطر پژمرده کی دلبر گلهسر
جان سارایینا امیر اولماغا سرور گلهسر.
یئنه دیل بولبولو باشلادی فغان ائیلهمهیه
مگر اول سرو، گل اندام، سوسنبر گلهسر؟!...
بو غزل گنجهلی نظامینین باشقا غزللرینی یادا سالیر:
هر گئجهم اولدو کدر، غصه، فلاکت سنسیز. . .
ویا : گئجه خلوتده بیزه سئوگیلی یار گلمیش ایدی . . .
و باشقا غزللر. آنجاق بیر سیرا غزللر بوگون نظامینین اولاراق تورکجهیه چئویرمهدیرلر. بو ترجمهلر ده او قدهر گؤزلدیرلر کی اوخوجو تورکجهسینی، اصلی فارسیجا اولان غزللر داها آرتیق بگهنیر و اورهیینه یاتیر. بونون نهدنی ده اونلارین دیلماجیندان علاوه، شعرین اصالتینده و شاعیرین آنادیلینده اولدوغودور. شاعیر اؤزو ده بو شعری آنادیلینده یوخ، بلکه باشقا دیله ترجمه ائتمیشدیر. ایندی اؤز اصلینه قاییدیر. دیواندا بیر سیرا ملمعلر ده واردیر، یعنی ایکی دیلده شعرلر واردیر. بو شعرلر نظامینین اؤزه للیکلریندندیر.
باشقا غزلین باشلانیشی بئلهدیر:
دلبر گؤتوردو چونکی یوزوندن نقابینی
چرخین گؤتوردو چرخه مَه و آفتابینی.
بو غزلین سون بیتی بئلهدیر:
کویونده کئچدی هجریله عمری نظامینین
جنت ایچینده چکدی جهنم عذابینی.
بو بیت گنجهلی نظامینین فارسیجا دیوانیندا بیر نئچه غزلده گلمیشدیر؛ بئلهلیکله اونون شعری اولدوغوندا شوبهه ائتمک دوز دئییلدیر.


text:
اونۇ ایلک گؤرنده،اؤز_اؤزۆمه دئدیم بو یاخشی بیریدیر.
اوْنو سئو،اوْنو قوْرو،اونو اێتیرمه…
یارالاری وارمؽش کیمی گؤرۆنۆردۆ،دانؽشماغا احتیاجی وارایدی.
یاخشؽ بوْغولموشدو،یاخشؽ دوْلموشدو،اما یاغمامؽشدؽر.
هر زامان گؤزلری یاغاجاق کیمین باخؽردی،کدرلیایدی،آچؽقلاماق ایستهییردی اما سوسماغؽ اۆستهلیکلهییردی.
زامان کئچدی…اما سئودیم
بیر مدت هرشئی یوْلۇندا گئدیردی،اما هر گؤزل شئی کیمی سوْنا گلدی.
من گئدهجهیێنی حیس ائدیردیم،یاخشؽلاشمؽش بیر خسته کیمین ،یارالاری ساغالمؽشدؽر،سانکی گئتمهیه حاضؽرلاشمؽشدؽر،
اینجیدیم،کدرلندیم،اۆزۆلدۆم،اما نه فایدا،گئدهنی ساخلاماق اولمازکی.
اؤز_اؤزۆمه دئدیم بلکهده سئومهمیشدیر،یادا سئومیش کیمین گؤستهریردی…
نه ایسه من اونون گئدن یئریشینهده وورغونام،
عیبی یوْخ راضؽیام «گلسین…گلسین…یئنهده گئتسین»
س.جامعی


text: «دوْن» عنوانلی قێسا متراژلێ فیلم تبریزده چکیلیش مرحلهسینی گئچهرک موْنتاژ و سس مرحلهسینه قدم قوْیدۇ. بۇ فیلمین قێساجا حکایهسی بۇندان عبارتدیر کی، راحلهنین حیات یوْلداشێ کوْروْنا سایرۇلۇغۇندان اۇلۆر. اوْ، آناسێ و اوْغلۇ ایله شهرین حاشیهسینده چوْخ آغێر و چتین اقتصادی شرایط آلتێندا یاشیر و اوْلدۇقجا بؤیۆک و جدّی بیر مشکل ایله اۆز به اۆز قالێر… یازێچێ و یؤنَتمن: حامدموسوی حسینی اوْیۇنچۇلار: میناپناهی، کامران قربانی یاجلو، نرجس دلآرام، ابوالفضل جدیری، رقیه ولیپور، مقصود عباسنژاد، میر حسام…بیشتر بخوانید


text:
بییانوئبا د لا رینا
بییانوئبا د لا رینا (ایسپانجا: Villanueva de la Reina) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر بۇ شهرین مساحتی ۲۰۹ کیلومتر موربّع دیر. ۲۲۱ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۳۳۵۲ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۶ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Villanueva de la Reina»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بییانوئبا د لا رینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اورمو شاعری «محمود صادقپور» (شامی) عزیزلندی
خرداد آیینین سون گونو تانینمیش آذربایجان شاعری اورمولو «محمود صادقپور» (شامی)نین ادبی فعالیتیندن تجلیل مقصدیله غربی آذربایجانین ارشاد ادارهسی طرفیندن اورمو شهرینده تدبیر کئچیریلدی. بو مراسیمده گؤرکملی شاعرین حیات و یارادیجیلیغی بارهده دانیشیقلار اولوب و اورمو شاعرلری او جوملهدن: کریم گولاندام و اسماعیل مددی اولکر، «شامی» حاقیندا اؤز شعرلرینی اوخودولار. ۶۸ یاشلی شاعرین اثرلریندن «طبیعتین قوینوندا(۱۳۶۹) و «داشلی یول»(۱۳۸۴) عنوانلی ایکی شعر مجموعهسی ایندییهدک ایشیق اوزو گؤروبدور.
«ایشیق» سایتی امکداشلاری آدیندان حؤرمتلی شاعریمیزه جان ساغلیغی و داهادا یارادیجیلیق اوغورلاری آرزو ائدیریک.
«اروم نیوز»ون (uromnews.ir) تدبیردن یایدیغی شکیللری «ایشیق» اوخوجولاریلا دا پایلاشیریق:


text:
«ادبیات معلمی!!»نین ادبسیزلیگی
«ای فضولی متصل دوران مخالفدیر سنه / غالبا ارباب استعدادی دوران ایستهمز»
دونیا شؤهرتلی، اوچدیللی گؤرکملی آذربایجان شاعری «ملامحمد فضولی» ملی مئدیانین بیر معلمی طرفیندن تحقیر ائدیلمیشدیر.
اؤزونو «ادبیات معلمی!!» کیمی تقدیم ائدن بو شخص فضولینی دیگر آذربایجان شاعری «صائب تبریزی»له مقایسهده، چوخ تحقیر ائدیجی ایفادهلرله «صائبین شعرلرینین تورکو واریانتینی دوزلدن فضول بیر شخص» کیمی تانیتدیرمیشدیر. حال بو کی ملامحمد فضولی حدودا ۱۴۸۳نجی(م) ایل دونیایا گؤز آچیب، ۱۵۵۶نجی ایل(۷۳ یاشیندا) حیاتدان آیریلمیشدیر. «صائب تبریزی»ایسه ۱۵۹۲نجی(م) ایل آنادان اولموش و ۱۶۷۶نجی ایل (۸۴ یاشیندا) دونیادان کؤچموشدور. بو او دئمکدیر کی، «صائب تبریزی» «فضولی»نین اؤلوموندن ۳۶ ایل سونرا آنادان اولموشدور. نئجه اولا بیلر ۳۶ ایل اؤلوموندن کئچن «فضولی، «صائب»ین فارسجا شعرلرینین تورکجه تقلیدچیسی اولسون؟!
گؤرکملی آذربایجان شاعرینی ملی مئدیا واسیطهسیله اؤلکه مقیاسیندا تحقیر ائتمک ایستر تحقیر ائدهن شخصین ساوادسیزلیغیندان، ایسترسه اونون ادبسیزلیگیندن ایرهلی گلمیش اولسادا، ایرنج و پیس بیر داورانیشدیر.
ملی مئدیانین بو موضوعایله علاقهدار مسئوللاریندان و خصوصیله ده بو اوزدن ایراق «ادبیات معلمی!!»ندن گؤزلهنیلن ان آز ایش، اونلارین اؤز ایرنج داورانیشلاریندان عذور دیلهمکلریدیر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۰۵/۰۲/۱۴۰۰


text:
۲۱- بیز هارا گئدیریک؟!!
دوغوردان بیز هارا گئدیریک؟!! سیزی بیلمیرم آنجاق من ایستهییرم چوخ اوزاغا گئتمهیم، اوزاقلارا اینانمیرام، بلکه ان یاخین یئره گئتمک ایستهییرم، نه ایستانبولا، نه باکییا، نه لوس آنجئلئسه، نه وئنیزه، ته خالام گیله، نه بیبیم گیله، نه عمیم گیله نه ده کی داییم گیله گئتمک ایستهییرم. چوخ زور وئرسم ائله اؤز ایچیمه گئتمک ایستهییرم. اوففف! ایچیمده نه لر وارییمیش! سن دئمه مندن سونرا هر نه دئسن واریمیش.
۲۲- گاه
اوتور یئرینده گؤرک! هئچ دئییرسن بوندان دئییلسن، ائله هئی چویویور. گاه بورنونو قورتدالاییر، گاه آری یوواسینا چؤچ اوزادیر، گاه قاباغا گئدیر، گاه دالی قاییدیر، گاه گؤزلویونو سیلیر، گاه الینی قویور چنهسینه هاراسا باخیر، گاه باشینا سئلبه دهییر، گاه ورگانی سویا وئریر، گاه سارالیر، گاه بوزاریر، گاه مال کیمی ائله بیر یئره دونوخوب باخیر، گاه شیللاق آتیر، گاه دا اؤزونو و هامینی سارییب بیر آز یاخشی آدام اولور. قورخما سنینله دئییلم اؤزومو دئییرم.
۲۳- ایلک اؤنجه قاتیق قارا اولوب یا آیران؟!!
بو سوال ایچیمدن دوغولسا دا تأسوفله سیاسی سواللارا جاواب وئرمیرم داها. سیاست عالمیندن چوخداندیر چیخمیشام، ایندی من قویون اولوب، فلسفه توخویورام. ایکی ائششهیین آرپاسینی بؤله بیلمهسم ده، هئچ اولماسا آرپانین نه اولدوغونو آنلاییرام.
۲۴- اؤزونو توتماق
یئنه ده اؤزونو توتدو، دئدیم آی بالا سنکی بئله اؤزونو برک ـ برک توتوبسان، داها هئچ نه ایله سنی قوپارتماق اولماز. دینین ـ مصبین یانسین آدام دا اؤزونو بو کؤکه قویار. بو قدر اؤزونو توتوب بورنونو دونیانین او بیری طرفینه اهیینجک بیرینین الیندن توت قوی ییخیلماسین.
۲۵- اؤزوندن چیخماق
منه دئییرلر چوخ اؤزوندن چیخیرسان! واللاه دوز دئییرلر، آخی من نکوارسیز اؤز قاباغیمی آلا بیلمیرم، بو لامصب اؤزومده کی اؤزومون قاباغینی دا آلا بیلمیرم. آی قارداش، آی باجی! دین حاققی! پیغمبر حاققی! منیم داها اؤزوم آددا بیر کسیم یوخدور داها بونونلا من باجارا بیلمیرم.
۲۶- ۲۱- جی عصرده مؤعجوزه!
هردن گوزگویه باخیب، اؤز ـ اؤزومله اویناییرام، دیلیمی چیخاردیرام، دیلینی چیخاردیر، آغزینی اهییرم آغزیمی اهییر، آلا وئریرم، آلا وئریر، گالا دئییرم، گالا دئییر. دالیمی چئویریرم، دالینی چئویریر، بیردن عصبلریم پوزولور، من ائله بیلیرم گوزگوده کی آدام باشقا آدامدی، ائله دوغوردان باشقا آدامدیر، بیردن بیره، گوزگونون ایچیندن چیخیب، گئدیر، من مات قالیرام اونون بو ایشینه. ۲۱- جی عصرده مؤعجوزه نین نه اولدوغونو آنلاییرام، آنجاق بیر شئیی آنلایا بیلمیرم. گؤره سن او گوزگودن چیخان آدام بالاسی هارا باش گؤتوروب گئتدی. جره گئتدی جهنمه گئتدی.
۲۷- آدام اولماق
بو گئجه چالیشیرام آدام اولام، سونرا فیکیرلشیرم آدام اولماغین نه فایداسی وار. واز کئچیرم بو ایشیمدن، یاخشی دئییبلر گئجهنین خئییریندن گونوزون شرری یاخشیدیر. آخی آدام دا گئجهنین بو واختی آدام اولماغا چالیشار، لاپ من باشیمی ایتیرمیشم.
۲۸- نییه زور وئریریک یازماغا؟!!
سادهجه آدام بالاسی کیمی اوتورون یازین، داها زور وئرمهیه هئچ بیر سبب یوخدور. نه قدر یازماقدا زور وئرسک بیر او قدر راحاتسیز اولاجاییق. آدام باشقا یئرده زور وئرر، ایشینی قورتاراندان سونرا دا راحات اولار.
۲۹- ان گؤزل اویون
من سیزی اله سالمیشام، سیزی اوینادیرام،سیزینله اویناماق ایستهییرم، مهیر بونون هاراسی پیسدیر؟! موطروبلر بیر آز اوخویاندا هامینیزین سومویونه دوشور، ائله او آندا اویناییرسیز. من سادهجه یازیلاریملا سیزی اوینادیرام و بو ان گؤزل اویون و اویناماقدیر.
۳۰- ایستهمیرم
ایستهمیرم اؤلم، ایستهمیرم تورپاغا چئوریلم، ایستهمیرم مجهوللارا قوشولام. ایستهمیرم، ایستهمیرم، ایستهمیرم. نه اوچون تانرینی یاراتدیز، نه اوچون یاراتدیغینیز تانری ایستهمهدیکلریمی یاراتدی.


text:
امام حسین مدینه دن چیخیر
ائل اوبا – امام حسین (ع) بازار گونو گئجه سی 28 رجب ، 60 – جی ایلده اؤز قارداشلاری ، قوهوم اقرباسی و اهل بیتینین چوخو ایله بیرلیکده مدینه ده ن چیخدی .
اومدینه ده ن چیخارکن بو آیه نی اوخویوردو :
( فخرج منها خائفا یتقرب قال رب نجنی من القوم الظالمین )
یعنی قورخولو حالدا اطرافی سؤزه رک شهرده ن چیخدی دئییردی الهی منی ظالملردن قورتار.
امام گلیب مکه یه چاتدی شهره گیرنده بو آیه نی اوخودو :
( فلما توجه تلقاء مدین قال عسی ربی ان یهدینی سواء السبیل )
یعنی مدین سمتینه دؤندوکده دئدی : تانریمین دؤز یول گؤسترمگینی امید ائدیرم.
عؤمر اوغلو عبداللانین احوالاتی
دیگر طرفدن مدینه والیسی بیعت آلماق اوچون عبدالله بن عؤمره ائلچی گؤندردی. ائلچی مؤضونو اونا دئدیکده عبدالله خالق بیعت ائدرسه من ده بیعت ائده جه یم دئدی. مجلیسده کیلردن بیری عبدالله بن عؤمره دئدی :
بیعت ائتمکدن چکینمگینین سببی ندیر؟ بئله معلوم اولور کی ، خالق آراسیندا اختلاف تؤره دیب قیردیرماق ایسته ییرسن.
بئله لیکله ده هامی قیریلاندان سونرا ، خالق عبداللادان باشقا بیر کیمسه یوخدور دئیه سنه بیعت ائتملی اولاجاقلار.
عبدالله بن عؤمر بئله جواب وئردی :
من خالق آراسیندا اختلاف تؤره نیب باش کسیلمه گینی سئومیرم. هرگاه هامی بیعت ائده و مندن باشقا بیری قالمایا بیعت ائده جه یم.
ولیدین آداملاری اونون یزید خلافتینه مانعه چیلیک تؤرتمیه جگینی بیلیب اوندان ال چکدیلر.
قایناق : کربلا ماجراسی ، روایت : ابو مخنف لوط بن یحیاداندیر ، نشر ائدن : اسلامی تبلیغات تشکیلاتی ، تدقیقاتچی : شیخ محمد هادی یوسفی ، چئویرن : شیخ عباس امامی کرکوکلو ، دیجیتال یاییمجیلیک : ائل اوبا


text:
آیتالله
آیت الله و آیت الله العظمى ایکی دینی لقب اولاراق اون ایکی اماملی شیعه مذهبینه عایید و ایسلامی فیقه-ده اجتهاد مرتبه سینه چاتان کیمسهیه آیت الله، و مرجعیت مقامیندا اولان کیمسهیه ده آیت الله العظمی دئییلر.
آیت الله لقبی[دَییشدیر]
اؤزل و خاص اولاراق چاغداش شیعی حوزه لرده و عمومی اولاراق شیعه لر آراسیندا آیت الله لقبینه صاحب اولانین، اجتهاد ملکه سینه چاتمیش اولدوغو آنلانیلیر و بو آنلاییشین آردیندا، او دینی و شرعی احکام و حکم لری قایناق لاریندان چیخارتماغا گوجو اولان بیر «مجتهد»دیر و هابئله بو احکامین نئجه چیخارتماغینی اؤیرنجی لره اؤیرتمکده باجاریقلی دیر و شیعه حوزه لرینده «خارج بحثی»نده اؤیردیلن لر ائله بونلاردیر. و بو اؤیرتیمله اونون عمومی فتوا وئرمه منصبی نی ال آلماسی حاق اولاراق ثابت اولونور یادا سون مجتهدلرله بو منصب اۆچون سئچیلیر. آیت الله لقبی فخر و بؤیوکلوک لقبی اولمادان بیر علمی و بیلگی لقبی دیر و بو لقب عالم و بیلگینین چاتدیغی بیر بیلگی منصبی نه اشاره ائتمک اۆچون دور.
آیت الله العظمی لقبی[دَییشدیر]
شیعهلرده اجتهاددان علاوه، مرجعیت تقلید مقامینا اولاشان کیمسهنی آیت الله العظمی لقبی وئریلیر.