text:
۱۹۹۷ (میلادی)
میلادی ۱۹۹۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز دوْخسان یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۵ ژانویه - روس قووهلری چئچئندن چیخیلدی.
- ۴ جولای - ناسانین گؤندردیگی آراشدیرما روباتی مریخده ائندی.
- ۳۱ آقوست - شاهزاده دیانا پاریسده اوتوموبیل قضاسیندا هلاک اوْلموشدور.
- ۲۸ دسامبر - آنکارا متروْسو ایستیفادهيه وئریلیب.
- ۲۵ مئی - افغانیستاندان قاچان جنرال رشید دوْستۇم٬ تۆرکیهیه سیغیندی.
- ۲۱ آقوست - آذربایجان جومهوریتی صربیستان و مونتنگرو ایله دیپلوماتیک علاقهلر قوردو.
- ۲۰ اوْکتوبر - «مایکروسافت» شیرکتی ضیداینحیصار قانونونو پوزدوغو اۆچون جریمهلندی.
- ۲ اوْکتوبر - اوروپا بیرلیگی اؤلکهلری آراسیندا آمستئردام سازیشی ایمضالانمیشدیر.
- ۱۲ اوْکتوبر - آذربایجاندا «ایسپیس» تلویزیون کانالی یاییما باشلادی.
- ۱۱ دسامبر - آتموسفره بۇراخیلان گازلارینین آزالدیلماسینا داییر کیوتو پروتکولو ایمضالاندی.
- ۱۱ اوْکتوبر - آذربایجان اوروپا مدنیت قراردادینا قوشولدو.
- ۱۰ اوْکتوبر - داریو فو نوبل ادبیات جاییزهسینه لاییق گؤرولموشدور.
- ۱ مارس - قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائدیلن ایرانین ارزروم باشکوْنسولو سعید زارع ایرانا گئری دؤندو. ایران دا عوض آچاراق تۆرکیهنین تهران بؤیوککوْنسولو عثمان کوْراتۆرک ایله اورمیه باشکوْنسولو افق اؤزسانجاکی قبول اوْلونمایان شخصیت اعلان ائتدی.


c: text/html

text:
گنجهلی نظامی آذربایجان ادبیاتیندا بؤیوک متفکرلر سیراسیندا دایاناراق، درین و یئنی دوشونجه لر اورتایا قویماقلا، انسانسئورلیگی تبلیغ ائتمک اوچون گؤزل اثرلر یارادیر. انسان نظامی نین یارادیجیلیغیندا مرکزده دایانیر، اؤزه للیکله قادین یوکسک بیر یئرده دایانمیش و اونون مدینه ی فاضله سینده اساسلی رول اویناییر. خسرو و شیرین بو آچیدان دقتلری اؤزونه چکمیش و دوغرودان دا انسانسئورلیگین ذیروهسینی تصویره آلمیشدیر. خسرو – شیرین باشدان – باشا قادین سیماسینین تام اؤزه للیکلرینی و گؤزه للیکلرینی قلمه آلیر. بورادا انسان – داها دورگون دئسک – قادین، اونون گؤزه للیگی، عقل و دوشونجه سی، وفالی اولدوغو، اوزاغی گؤره نلیگی و باشقا مثبت خصلتلری جانلانیر. نظامی نین بوتون اثرلرینده قادین سیماسی ان گؤزل صورتده قلمه آلینمیشدیر و داها آچیق دئمک ایسترسک قادینلار شهری انسانسئورلیک و مدینهی فاضله بشریتین ایدهآل جامعهسینده یاشاماقدیر. بورادا قادین شرف یارادان، عزتگتیرهن و حیاتا معنا بخش ائده ن اساسلی موجوددور.
“یئددی گؤزل”، “لیلی و مجنون”، “خسرو و شیرین” حتا “اسکندرنامه”نین هر ایکی بؤلومونده:” اقبالنامه” و “شرفنامه”ده، قادیندیر کی اساسلی رول اویناییر و اسکندر کیمی بؤیوک جهانگیری، خسرو کیمی کیان شاهلارینین ان یاخشیسینی، بهرام گور – ساسانی شاهنشاهی اولاراق قادین قارشیندا دیزه چؤکوب، قادیندان اؤیره نیرلر، قادینا باش اَییب سعادت یولونو گئتمکده، یاخشی آدا مالک اولورلار. قادینلار حکومتی سیستئمینده زوراکیلیق، ظلم، برابرسیزلیک حتا دوستاق دا یوخدور، بورادا باشدان – باشا گؤزهللیک، وفادارلیق، عزت و شرف اساسیندا حیات کئچیریلیر. هامی آزاد یاشاییر، سئویب – سئویلمک حرمتله قارشیلانیر.
مدینه فاضله، خیالی دنیادا اولورسا دا، شاعرین دوشونجه سی آچیقلانیر. بورادا اؤلکه نی دولاندیران قادینلاردیر؛ آنجاق هامیسی عقللی و دوشونجه لیدیرلر؛ شیرین دنیادان ال اوزموش و شاهلیق تاجینی الدن وئرمیش خسروو اؤز حقینی آلماغا و شاهلیق تاجینی اله گتیرمه یه تشویق ائدیر، قادیندیر کی بهرام گورو ایکی آسلان آراسیندان تاجی آلماغا یؤنلدیر، اسکندره اوتوپیا یاراتمادا ان گؤزل بیر اؤرنک اولاراق قادینلار شهرینی گؤسته ریر.
نظامی فمینیست دئییلدیر، نظامی ارله – قادینین، چیگین – چیگینه چالیشدیغینی تصویره چکیر، هر بیرینه بیر تکلیف آییریر، بورادا قادین جسمی جهتدن ضعیف اولورسا دا عقل، دوشونجه و اورک باخیشییلا گوجلودور؛ شیرین یارادان اؤلکهده، اونون سیستئمینده برابرلیک، آزادلیقلا اساس ساییلیر؛ هر بیر آدام اؤز یئرینده اوتورموش، ظلمدن خبر یوخ، بلکه هر بیر انسان اؤز لیاقتی اساسیندا یئر توتموشدور.
نظامی، یارادیجیلیق اوچون، الینده اوچ قایناق واردیر:
-“خالق یارادیجیلیغی” – “قارداشلیق طریقتینین دوشونجه سی”
-“قوتادغو بیلیک”
-“شان قیزی داستانی” ایله ائشی اولان “آفاق”.
نظامی بو اوچ قایناقدان باجاریلیقلا فایدالانمیشدیر. بیرینجی نؤبه ده، نظامی یئرلی فرهنگدن – تورک دیللی خالقلارین دیل خصوصیتلری، داستانلاری، آتالار سؤزلری و دئییملریندن بهره آلمیشدیر. بیلدیگیمیز کیمی نظامینین حیاتی زمانیندا تورک دیلی و ادبیاتی، خالق ایچینده گئنیش صورتده گلیشمه ده دیر. نظامینین بو فرهنگدن آلدیغی چوخ آغیر و ده یرلیدیر. یوزلرجه آتالار سؤزو، یوزلرجه دئییملر و یوزلرجه قیسا حکایه لر بوندان بالاجا بیر اؤرنک ساییلیر. بو زمان هله فارس دیلی آذربایجاندا یاییلمامیش و نظامی دیلییله دئسک هله تازا بیر گلین کیمی آذربایجانا گلمیشدیر و شاعرلر تازا – تازا اونون منیمسه مه یه باشلامیشلار؛ آنجاق خالق کوتله لری هله اؤز آنادیللرینده یاراتماغا جان آتیرلار. سعید نفیسی ده بو سؤزه قوّت وئره رک یازیر: نظامی و باشقا آذربایجان شاعرلری فارس دیلینی آنالاریندان یوخ، بلکه مکتبده معلملردن اؤیرنمیشلر! نظامی تمام اثرلرینده تورک وارلیغینا مقدس پالتار گئیدیریر و اونون دیلینده حتا پیغمبرین تعریفینده نعت یازاراق، اونو تورک صفتییله مدح ائدیر و معراجا گئتدیگینی تورکتازی عنوانییلا قلمه آلیر.
بو آتالار سؤزو و دئییملر حقینده علمی ایشلر چوخ اولموش، حتا صرفا بو قونو اساسیندا قورولتایلار قورولموش و بؤیوک ادیبلر بو ساحهنی گؤزلجه سینه آراشدیرمیشلار. آنجاق نظامینین اثرلرینده تورک و یئرلی فرهنگ، ایلک صفده دایانیر.
نظامی اخیلیک – قارداشلیق طریقتینه باغلی بیر متصوف شاعردیر. قارداشلیق طریقتی تکجه و تکجه آذربایجان خلقینین ایچینده یاییلمیش و بوتون انسانلار آراسیندا برابرلیک، انسانسئورلیک و اسلام احکامینا اساسلاناراق انسانلار آراسیندا قاراداشلیغی تبلیغ ائتمه یه چالیشیر. قارداشلیق طریقتینین بیناسینی قوران اخی فرج زنجانی(اؤلومو ۴۵۷قمری)دیر و تمام قایناقلار نظامینی اخی فرج زنجانینین پیرولاریندان سایمیشلار. قارداشلیق، برابرلیک و انسانسئورلیک بو طریقتدن آلینان و اثرلرینده یاییلان دوشونجه لردندیر.
ایکینجی قایناق قوتادغو بیلیک اثریدیر. آذربایجان ادبیاتیندا – عربجه، فارسیجا و تورکجه اولاراق – شرق دنیاسی نین ایلک مدینه فاضله لری یارانمیشدیر. فارابی ایلک باشدا دایاناراق بیر اسلامی – تورک مدینه ی فاضله نی تصویره آلیر؛ اونون آردیجا یوسف بالاساغونلو (خاص حاجب) قوتادغو بیلیک اثرینده تورک اوتوپیاسی نین اساسلارینی قورور. بو اثرده یوزلرجه فیلسوفلارین حکمتلی سؤزلری، آتالار سؤزو و گؤزل تورک دئییم لرینی ایشه آپارمیش و بو جهتدن تورک دنیاسینین ان دیرلی و ادبی اثری ساییلیر. نظامی بو اثری البده ائتمیش او جمله دن خسرو – شیرین اثرینین سونلاریندا کتابینی تقدیم ائتدیگی بؤلومده “خاص حاجب”دن دانیشیر و حتا سلجوقلو سارایینی قدیرخان سارایی ایله توتوشدورور و جهان پهلوان وزیرینی خاص حاجبله برابر بیلمکله اونو مدح ائدیر. آل افراسیاب و یا قاراخانیلار، بئیین و اورکلریندن استفاده ائتمیش گؤزل ادبیات یاراتمیشلار، آما سلجوقلولار اللریندن استفاده ائدهرک بینالار، عمارتلر دوزلتمیشلر. قاراخانلیلارلا سلجوقلولارین فرقینی نظامی بئله بیلیر؛ آنجاق قاراخانلیلارین طرفینی توتور و شاهی اونلار کیمی سؤزه، داستانا و ادبیاتا ماراقلاندیرماغا چالیشیر. بیلیریک خاص حاجب قوتادغو بیلیک اثرینی یازمیش و نظامی نین اثرلرینده خاص حاجب ین سؤزلری گلمیشدیر. بو ایکی اثری توتوشدوراندا بؤیوک بیر فرهنگ ایله اوز – اوزه گلیریک.
نظامی نین اوچونجو قایناغی “آفاق”دان آلدیغی فرهنگ، صنعت و ادبیاتدیر. آفاق بیر قاراواش اولاراق، گنجهیه گتیریلیر. قول-ساتان اؤز قول و قاراواشلارینی بازاردا مشتریلره ساتماق ایسته دیکده هر بیر قول و قاراواش اؤز گوجونو، ساغلاملیغینی و صنعتینی تاماشاچیلار قارشیندا نمایشه قویور. نظامی بو ییغینجاقدا حضور تاپمیش و آفاقی اورادا گؤرموش و بَینمیشدیر. دربند حاکمی اورادا نظامینین حضوروندا اولموش و نظامینین ماراقلاندیغینی گؤره رک آفاقی آلیر و بیر هدیه کیمی نظامی یه باغیشلاییر. نظامی نین اؤزونون بو حادثه یه گؤزل موراجعتلری واردیر. آفاق بو نمایشده شان قیزی داستانینی روایت ائتمیش و داستانی صحنه یه چکمیشدیر. بو اثری یازان مکایل باشتو (۱۶۵ – ۲۳۴ قمری / ۷۸۹ – ۸۴۹ م) بولقار – آذربایجان شاعریدیر. بو ایللرده بولقارلار، تاتارستاندان آذربایجانا گلمیش و اون ایللرجه آذربایجاندا یاشامیشلار و سونرالار خزر امپریاسی طرفیندن ولقا چایینین قیراقلارینا کؤچورولموشلر. ۷جی عصرین بؤیوک بولغار مورّخی اولان “قاضی بردج” اؤز کتابی “بولغار تاریخی”نده بو اثردن آد چکه رک اثری آذربایجان ادبیاتیندان ساییر. چونکی آذربایجان تورک دیلیندن بو اثرده جانلی صورتده یارارلانمیشدیر. همین مورخ نظامی ایله چاغداش اولموش و اؤز اثرینده یازیر کی نظامی نین اوغلو – محمد بو اثرین الیازما نسخه سینی قاضی بردجه گتیرمیشدیر. بو تاریخی یازی گؤستهریر کی نظامی نین الینده “شان قیزی داستانی”نین الیازماسی واریدی. بو داستاندا ایشه آپاریلان سیمالار نظامینین اثرلرینده باشدان یارانیر.
نظامی بو اوچ قایناقدان باجاریلیقلا بهره آپاریر. آفاق سیماسی بو اثرلرده داها قاباریق شکیلده گؤز قارشیندا جیلوه له نیر. تمام اثرلریندن اؤزه للیکله “خسرو – شیرین”ده شیرین سیماسی حقیقتده آفاق سیماسیدیر. اسکندرنامه نی یازان زماندا شاعر آفاقی تازالیقدا الدن وئرمیشدیر، آنجاق اونون یاد و خاطره سینی بو اثرینده دیریلدیر و نوشابه نین سیماسیندا یازییا آلیر و اسکندری اونون قارشیندا دیزه چؤکدورور. نظامی اوتوپیاسیندا، قادینلارین اؤنملی رولو اولاراق، شاعر آفاقی نظرده توتموشدور.
نظامینین صنعتی چوخ گؤزل و ابدی قالان بیر هنردیر. عینی حالدا نظامی اثرلرینی یازاندا خالق کوتله سینی نظرده آلیر. نظامی اثرینی باها ساتماق ایسته مه ییر. اوخوجوسونا گؤزل داستان سؤیله ییر، گؤزل صحنه لر یاراتماقلا اونون اورهیینی آلماق ایسته ییر، اوخوجودا هیجان یاراتماق، اونو دوشونمه یه سالماغا چالیشیر؛ دهیرلی معلومات وئریر، گؤزل صحنهلر یاراتاماقلا اوخوجونون لذت آلماغینا فکرلهشیر. ان گؤزل سئوگی صحنهلرینی یارادیر: باربد ایله نکیسا – ایکی آذربایجان عاشیقلاری کیمی ساز اله آلیب دئییشیرلر؛ بیری خسرو رولونو ایفا ائدیر و بیری شیرین نقشینی اوینور. ایکی عاشق – معشوقون رولونو – هیجانلارینی، آرزی – دیلکلرینی و اورک سؤزلرینی بونلار ایفاده ائدیرلر.
خسرو ساواش میدانیندا – اووچولوقدا رزم و بزم مجلسلری قورور. نظامی، قهرمانینی ایستر خسرو اولسون، ایسترسه ده بهرام یا حتا اسکندر، گاهدان اوو میدانیندا آسلانلا اوز – اوزه گتیریر، ساواش میدانینی سولاریر و گاهدان بزک مجلسی قوراراق سئوگیلیلرله چالیب – اویناماق، قدح – قدحه وورماق، اوخوجونو سرخوش ائتمکدیر. آنجاق ایش بورادا بیتمهییر. کتابین سونوندا “بزرگاومید”ی خسرو ایله اوز – اوزه قویور. خسرو بیر عمر دوشوندویونو و بیلمه دیگینی سوروشور و بزرگاومید بیر فیلسوف کیمی اونلاری جوابلاییر. خسرو بورادا جسم، روح، یوخو، آخرت و باشقا – باشقا سورغولاری سورور و بزرگاومید اونلاری جوابلاییر. بورادا دا قوتادغو بیلیکدن آلدیغی تاثیراتی گؤرورور. بورادا نظامیدیر کی بزرگاومید دیلی ایله دانیشیر. بیلیک پایلاشاراق اوخوجوسوندا علم و بیلیک اؤیرنمه یه هوس یارادیر. نظامی ائله باجاریقلی بیر شاعردیر کی ان قیسا جمله لرله درین دوشونجهلری یایا بیلیر. حتا داستانلارینا باخاندا اونون داستان سؤیله مه مهارتی اوخوجونو حیرتده قویور. ایندی بیر داستانی نئجه سؤیلهدیگینه باخالیم:
قضا گلدی ایکی قوچاق باشینا
گلیب چاتدیلار بیر بولاق باشینا.
بیری آز ایچدی کی، چوخ زیان وئرر
بیری چوخ ایچدی کی، منه جان وئرر.
یاشامادی، اؤلدو هر ایکی انسان
بیری آجلیقدان، بیری توخلوقدان.
بئله ساده و قیسا حکایه لر آذربایجان خالقی ایچینده بوللو – بوللو واردیر و نظامی بو حکایهلرله خالقینی اویاتماغا چالیشیر. باشقا یئرینده – او بیری اثرلری کیمی فلسفه و حکمتدن یارارلانیر. بورادا “کلیله و دمنه” کتابیندان استفاده ائدهرک ۴۰ داستانین نتیجهسینی و هر بیرینی تکجه بیر بیتده یئرلشدیریر. ۴۰ کلیله و دمنه داستانینی ۴۰ بیتده توپلاماق هر بیر شاعرین ایشی دئییلدیر.
دئدیگیمیز کیمی نظامی بیر حکیمدیر، بیر طریقت آدامیدیر. او قارداشلیق طریقتینه باغلی اولاراق، فلسفه و حکمتدن بهره لر آلیر. قیسا داستانلاریندا خالق فرهنگیندن یارالانیر و اؤز فلسفه سینی ده جانلاندیریر. باخین بیر بیتده نه گؤزل دئییر:
فلکلر نورونون سنده عکسی وار
ایکی عالم سنده توتموشدور قرار.
بو بیتده سانکی نسیمینین درین دوشونجه سینی بورادا اوخویوروق کی عالمی دوشونمه یه چکمیشدیر و دئییر:
منده سیغار ایکی جهان، من بو جهانه سیغمازام!
نظامی بیر دوشونر کیمی دنیا ادبیاتییلا تانیشدیر. او یونان فلسفه سییله یاخیندان تانیشدیر، هابئله فارس و عرب ادبیاتییلا دا؛ هامیدان ده یرلی خالق فرهنگییله آشنادیر و هر بیرینی اؤز یئرینده استفاده ائدیر. نظامی بو هنری و استعدادی ایله دنیا سویه سینده تانینیر و یوزایللری آرخادا قویاراق دیری قالمادادیر.
سئوگی نظامی نین اثرلرینده اجتماعی – اخلاقی دهی رله دولو و شاعرین فلسفی باخیشییلا باغلیدیر. سئوگی، انسانی ابدیته قووشدورور، یارادیجیدیر و انسان سئورلیگین بیرینجی پیلله سیدیر. سئوگی بیرینجی مرحلهده بیر شخص اوزه رینده دویولور و گئت – گئده گئنیشلهنیب انسان سئورلیگه قووشور. شرق دنیاسیندا بلکه ده ایلک شاعر نظامی دیر کی قادینی مثبت سیمادا، گؤزه للیگی ایله برابر اونون عقل، درّاکه و تدبیرینی ده آلقیشلاییر. نظامی نین اثرلرینده قادین مستقل بیر شخصیت کیمی گؤسته ریلیر، آردیجا ارله ده اولغونلاشیر. آنجاق یالقیز نظرده توتولورسا دا ناقصالعقل دئییلدیر، بلکه قادیندیر کی کیشیلره یول گؤسته ریر او دا دوزگون یول. شیرین، خسروو بیلیک قازانماغا، دوشونجه الده ائتمهیه سوق وئریر. تمام داستانلارینین هر بیرینده قادین سیماسینین بیر بوجاغینی آچیقلاییر و بونلاری بیر یئره توپلایاندا نظامی نین کامل دوشونجهسی بو حقده آیدینلاشیر. لیلی کهنه دبلر و چوروموش عنعنه لره باغلی اولان بیر توپلومدا اسیر اولموش و یاشاییشین معناسیندان بوشالمیشدیر؛ بونا گؤره ده سئویب – سئویلمه حقی یوخوموش! یئنه ده بو نظامی دیر کی بئله بیر بوغونتولو توپلومدا اونا اؤز سئوگیسینی بیان ائتمک جرأتی وئریر. نظامی بئله جامعه یه اؤز نفرتینی بللندیریر و گئری قالمیش دبلر و عنعنه لره نسبت نفرت یاغدیریر. لیلی نین قارشیندا “نوشابه” کیمی قادین سیمالارینی دا قاباردیر. بورادا نوشابه دنیا شاهی اولان اسکندر قارشیندا دایانیر و اونو دیزه چؤکدورور. تکجه نوشابه یوخ، بلکه شاعرین وطنینده مینلرجه بئله قادینلار اولدوغونو بیلدیریر. نظامی یارادان قادین سیمالاریندا ایگیدلیک، وقار، متانت، عفت و گؤزللیکلر واردیر. لازم گلنده، قادینلارا ساواش پالتاری گئییندیریب جنگ میدانانا یوللاییر؛ قادینلار بو میداندا شاهلار قارشیندا اؤزلریندن هنر گؤسته ره بیلیرلر. بو قادینلاردا تورک روحیه سی دالغالانیر. نظامینین اثرلرینده اولان قادین سیمالاری دده قورقوددا یاشایان بورلا خاتون، بانو چیچک و سالجان کیمی قادینلاردیر. هر بیرینده بیر هنر وار، داستانلاردا اولان قادینلارا دقت بویورسانیز، حتا قاراواشلاردا، بؤیوک بیر متانت، ووقار و تدبیر نشانه لرینی گؤره جکسینیز. داستانلار سئوگی داستانی اولورسالار دا، سیمالار مکمل انسانلارین داستانیدیر؛ هئچ یاندا قادینلار ارککلردن دال یوخ، بلکه اساسلی یئرلرده ارلرینه دوزگون یول گؤستهرن اولورلار. شیرین خسرووا یول گؤسته ریر، اونو اؤز تاج و تختینی آلماغی ایسته ییر، سونرا دا اونون بیلیکلی اولدوغونو ایبسته یه رک فیلسوفلار یانیندا علم اؤیرنمه یه گؤنده ریر. بهرام گور داستانلاریندا اولان قادینلار دا بئله دیرلر. تمام قادینلارین مثبت سیماسی تبلیغ اولونور و بیر منفی سیما قادینلاردان تصویره آلینمامیشدیر. هر یاندا بیر ایگید و قهرمان واردیرسا، یانیندا عقللی و تدبیرلی بیر خانیم دایانمیش! نجیبلیک، ایگیدلیک، عصمتلی، آبیرلی، ارادهلی خانیملار تصویره آلینمیشدیر. عینی حالدا تمیز دویغو، اینجه رفتار، مهربانلیقلا دانیشیق نظامی نین قادین قهرمانلارینین اساس خصوصیتلریدیر. حتا ارسطو کیمی یونانین بؤیوک متفکرینی قادیندیر کی حیرتده قویور. بو قادین – ماریا – یونانلی یوخ، بلکه نظامی نین یارادیجیلیغیندا اولان قادیندیر. بورادا قادین اینجه روحو، تمیز دویغوسو و درین دوشونجه سییله دنیانین ان بؤیوک متفکرینی حیرتده قویور. نظامی بو صحنه لری یاراداندان سونرادیر کی انسانلیغین هله قادینلارا بورجلو اولدوغو مسالهن ی اورتایا قویور. بو بورج هله ده اؤده نیلمه ییبدیر! بو نظامی نین کشفیدیر.
الینیزده اولان اثرده، خسرو بیر عیاش و خوش کئچیرهن بیر شاهلیغینی دا الده وئرمیش عاطل – باطل بیر کیمسه دیر؛ اما شیرین اؤز پاک سئوگیسییله اوندان بیر شاه یارادیر؛ اؤز حقینی الده ائدیر و شاهلیق تاجینی اله گتیریر. هر زمان شاه عیاشلیق گردابیندا اسیر اولور دوشمن وطنین بیر بوجاغینی تالاییر و خالقی اذیته اوغرادیر. اما شیرین سئوگی ایله اونو عقله گتیریر، اوندا عشق یارادیر و شرافتلی بیر یاشاییشا طرف یؤنلدیر. سئوگی بیر انسانی باتلاقدان چیخاریب گؤیلره یوکسلده بیلیر. تمام قادینلار خمسه ده بئله دوروما صاحبدیرلر. قهرمانین تکامل پروسهسینده رول اوینایان قادینلار اولموشلار. نظامی نتیجه آلیر:
هزار آفرين بر زن خوب رأي كه ما را به مردي شود رهنماي
او، قادینی چوخ یئرلرده یوکسک بیر دورومدا تصویر ائدیر و دئییر:
بسا زن نام، كانجا مرد يابي بسا مردي كه رويش زرد يابي.
نظامینین دوشونجه، استعداد و صنعتینی گؤرمک و تانیماق اوچون، اونون داستانلارینی اوخوماق یئتر، آرتیق دانیشماق لازم دئییلدیر! . . .
آردی وار. . .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
گنجعلی صباحی
گنجعلی صباحی (دوْغوم: ۱۲۸۵ ه.ش دوْندوران آیی مرند، اؤلوم: ۱۳۶۸ ه.ش زوْمار آیی تهران) مرندلی یازیچی. گنجعلی صباحی چاغداش آذربایجان تۆرکجهسینین نثرینین آتاسی ساییلیر.[۱][۲][۳] گنجعلی صباحی ۷ یاشیندا بۇگۆنکو آذربایجان جۇمهوریتینه کؤچور، گنجه شهرینده اوْرتا مکتبی بیتیردیکدن سوْنرا باکی شهرینین دیل و ادبیات دانیشکدهسینده دوْکتوراسینی آلیر. اوْرتا مکتب مۆدورو و اۇستادی کیمی نئچه واخت چالیشاندان سوْنرا سککیز ایل مۆدتینده سیبریهده سۆرگون کیمی یاشاییر. ۱۳۲۴-جۆ گۆنش ایلینده آذربایجانا قاییدارکن تبریز شهرینده یاشاییر. ساواکین اذیتلری اساسیندا نئچه واخت سۆرگونده یاشایاندان سوْنرا تهران شهرینه کؤچور. حیات فاجعهلریندن، قارتال (حیکایه توپلوسو)، شعریمیز زمانلا آدیملاییر و اؤتن گونلریم گنجعلینین یاراتدیغی اثرلردندیر.[۴]
یاشاییش[دَییشدیر]
گنجعلی صباحی ۱۲۸۵-جی گۆنش ایلینین دوْندوران آییندا، "مرند" شهرینین یاخینلیغیندا "قانلی داغ" اتگینده یئرلشن "میاب" (میاپ) کندینده دۆنیایا گؤز آچمیشدیر. آتاسینین آدی یونُس اوْلوبدور.[۱]
قۇزئیه کؤچمک[دَییشدیر]
۱۲۹۲-جی گۆنش ایلینده، ۷ یاشیندا ایکن، یوْخسوللوق سیخینتیسی تاثیری آلتیندا عاییلهسی ایله بیرلیکده آرازین قوزئیینه کؤچور و "گدهبَی" ناحیهسینده ساکین اوْلور. گنجعلینین آتاسی گدهبَیین میس معدنلرینین[۳] بیرینده ایشلهمهگه مشغول اوْلور. ۱۹۱۴-جۆ ایلده بیرینجی دۆنیا ساواشینین باشلانماسییلا، گنجعلینین عاییلهسی ده یاشادیقلاری یئردن شامخور منطقهسینه کؤچوب و بۇ بؤلگهده آتاسی ایله بیرلیکده چؤرکچیلیک ایشیله مشغول اوْلور.
گنجعلی صباحی ۱۵ یاشیندایکن، آتا ـ آناسینین سؤزونه قۇلوق آساراق، قوْنشولارینین ۱۵ یاشلی قیزی "حبیبه" ایله ائولهنیر و چوْخ اۇشاقلی بیر عاییله قورور.
گنجعلی یئددینجی صینیفی بیتیردیکدن سوْنرا، اوْرتا مکتبده تحصیلینی داوام ائتدیرمک اۆچون گنجه شهرینه گئتمهلی اوْلور. نهایت ۱۹۲۴-جی ایلده گنجه شهرینده یئنی آچیلمیش عمله فاکولتهسینه گیریب[۱] و همین شهرده دبیریستانین باشا وورور[۳].
۱۹۲۸-جی ایلده، گنجعلی اوْرتا مکتبی بیتیردیکدن سوْنرا، عالی تحصیللی بیر مۆعلّیم اوْلاراق گدهبَیـه یوْللانیلیر. اوْ مکتب ایشلری ایله مشغول اوْلان زامان، ایجتیماعی فعالیتلرده ده چالیشیر، گنجعلی تئاتر و صحنه ایشلرینده جیددی چالیشیر و کیچیک اینتیقادی پیئسلر یازاراق، تاماشایا قوْیور.
۱۹۲۹-جی ایلده اوْرتا مکتبی بیتیریب، باکیدا پداگوژی انیستوتوسونون دیل و ادبیات ریشتهسینده تحصیل آلیر. سوْنرالار اوْرادا آذربایجان تۆرکجهسی و ادبیاتی ساحهسینده فعالیت ائدهرک، حمید آراسلی، دمیرچیزاده، محمد راحیم و احمد احمدزاده کیمی تانینمیش علمی و هنری شخصیتلرله بیر کیلاسدا اَیلهشیر[۱].
۱۹۳۲-جی ایلده باکی بیلیمیۇردوندا ادبیات ریشتهسینده دوْکتوراسینی قورتاریب همین بیلیمیورددا تدریس ایله مشغول اولور[۳]. بۇ ایلده گدهبَیده اوْرتا مکتب مۆدورو اوْلور و بیر ایل بۇ وظیفهده چالیشاندان سوْنرا، شامخوردا مکتب مۆدورو سئچیلیر. گنجعلینین دَیَرلی چالیشمالاری نتیجهسینده، معارف شؤعبهسی طرفیندن، بۇ مکتب نۇمونه مکتب سئچیلیر.[۱]
قازاغیستاندا سۆرگونلوک دؤنمی[دَییشدیر]
۱۹۳۷-جی ایلینین زوْمار آییندا، شامخور منطقهسینده یاشایان کؤچگونلرین وضعیتی دَییشیر. سوْوئت وطنداشلیغی پاسپورتو اولمایان شخصلر، خۇصوصییله ایران وطنداشلاری، جمعی صورتده توتولوب، دوْستاغا یوْللانیلیردیلار. گنجعلی ده آتاسییلا بیرلیکده یاخالاناراق گنجه شهرینه گؤندهریلیر.
نهایت ۲۲ آی زیندانداندان سونرا، گنجعلی حاقّیندا وئریلمیش قرار اوْنا بیلدیریلیر. اوْ، ۵ ایل عاییلهسییله بیرلیکده قوزئی قازاغیستانا سۆرگون دۆشهرک ۱۹۳۸ اوْکتوبر آیینین ۲۴-نده قازاغیستانین سیبیرییه قوْووشان شیمال حیصهسینه یوْلا سالینیر.[۱]
گۆنئیه قاییدیش[دَییشدیر]
ایکینجی دۆنیا ساواشینین داوام ائتمهسی سببی ایله یارانان قاتـقاریشیقلیق وضعیته گؤره، گنجعلینین سۆرگونلوک زامانی ۵ ایلدن ۸ ایله قدر اۇزانیر. نهایت ۱۹۴۵- جی ایل مئی آییندا ایکینجی دۆنیا ساواشی سوْنا چاتیر. ساواشین بیتمهسی بۆتون سۆرگونده یاشایانلارا وطنه قاییتماق یوْلو آچیلیر. ۱۹۴۶-جی ایلین ژانویه آییندا، گنجعلی و عاییلهسینین پاسپورتلاریدا، ویزا ایله بیرگه، اللرینه چاتاندان سوْنرا آوریل آیینین ۱۵-ده باکییا گلیرلر. گنجعلی اوْردا یاشایان تانیش و دوْستلار واسیطهسی ایله، گونئی آذربایجاندا باش وئرن حادیثهلر و میلّی حوکومتین یارانماسیندان خبردار اوْلور.
یئددی یاشیندا گۆنئیی ترک ائدیب، آرازین اوْتایینا گئدن گنجعلی، نهایت 40 یاشیندا ایکن، آنا وطنه قاییدیر. ۱۳۲۴-جۆ ایلده، میلّی حۇکومت زامانی، تبریز رادیوسونون ادبی بۇراخیلیش قیسمتینده خالق شاعیری بالاش آذراوغلو ایله امکداشلیق ائدیر و تبریز بیلیمیوردونون دیل و ادبیات ریشتهسیندهده تدریس ائتمهگه باشلاییر.[۱][۵]
۱۳۲۵-جۆ ایل، آذرین ۲۳-ده تۇتولور و مینلرجه آذربایجانلی کیمی ایشکنجهیه معروض قالیر. نهایت "مۇهاجیر" و "متجاسر" آدییلا نئچه آی زینداندا قالدیقدان سوْنرا، لوْریستانین بدرآباد منطقهسینده یئرلشن "قلعه مظفر"ه سۆرگون ائدیلیر و ایکی ایل اوْرادا یاشاماغا مجبور اوْلور.[۱]
تهرانا کؤچمک[دَییشدیر]
۱۳۲۷-جی ایلده محمدرضا پهلوی عومومی عفو اعلان ائدیر و بئلهلیکله گنجعلی سۆرگوندن تبریزه قاییدیر. آنجاق اوْدا ظاهیرده عفو اوْلسادا اصلینده چتینلیکله اۆزبهاۆز اوْلدو. تبریزده هئچ بیر ایش تاپا بیلمهیهرک موختلیف ایتّیهاملارلا قارشیلانیر. بۇ دؤزولمز دۇروم بیر یاندان، آغیر ایتقیصادی وضعیت ایسه باشقا بیر یاندان، گنجعلینی تبریزدن کؤچمهگه مجبور ائدیر و نهایت ۱۳۲۹-جۇ ایلین یازیندا عاییلهسیله بیرلیکده، تهرانا کؤچور و قارداشی، آدلیم و گؤرکملی فیلم یؤنتمنی صمد صباحینین یاردیمی ایله ایشه باشلاییر.[۱] گنجعلی صباحی بولود قاراچولو ایله بیرلیکده ۱۵ ایل تجاری بیر شیرکتده ایشلهییرلر[۳].
“۲۸ مرداد” کۇدتاسیندان سوْنرا گنجعلی صباحی یئنیدن تعقیبه، آزار–اذیتلره معروض قالاراق بیر چوْخ ایجتیماعی حاقلاریندان محروم اوْلور. بۇ محرومیتلر، سوْنرالار ساواکین تئز- تئز اوْنو سوْرغو-سۇالا چکمهسی ایله داها دا آغیر بیر وضعیت یارائدیلیر. بۇ چتین شراییط ۱۳۵۷-جی ایل بهمن انقلابینین غلبهسینه قدر اۇزانیر.[۱]
اؤلوم[دَییشدیر]
چاغداش تۆرکجهنین دموکراتیک نثرینین آتاسی آدیلا آنیلان، اۇستاد گنجعلی صباحی ۱۳۶۸-جی ایل زوْمار آیینین ۱۵-ده، ۸۳ یاشیندایکن تهران شهرینده دۆنیاسینی دَییشیر و ابدیته قوْووشور.[۲][۳]
یارادیجیلیق[دَییشدیر]
گنجعلی صباحینین تهرانداکی یاشاییشیدا چوْخ آغیر اوْلماغا باخمایاراق اوْ اؤز ایجتیماعی و ادبی فعالییتلرینه داوام ائدیر. نفتین میلّیلشمه حرکاتی تاثیری آلتیندا، ایراندا سیاسی آتموسفر آچیلیر، گنجعلی بۇ آچیق فضادان یارارلاناراق محمدعلی فرزانه، غلامحسین ساعدی، رضا براهنی، فرهاد ابراهیمی، عزیز محسنی، محمود دستپیش، علینقی کاتبی و احمد صادقی اشرافی (الف. نورانلی) [۶] ایله بیرلیکده آذربایجانلیلار انجومنی و بۇ انجومنین یانیندا " آذربایجان یازیچیلار و شاعیرلر مجلیسی"نی ۱۳۳۱ ایلینده قۇرورلار. گنجعلی تهراندا یاییملانان "بشریت" و "بشیر آینده" گۆندهلیکلری و چوْخ تیراژلی "چلنگر" درگیسینده اؤز یازیلارینی یایماغا باشلاییر. گنجعلینین "خائین" آدیندا اوْلان حیکایهسی ایلک دفعه چلنگر درگیسینین سوْن اۆچ ساییندا یاییلیر.
۱۳۵۷ بهمن انقیلابیندان سوْنرا، تهراندا قۇرولان "آذربایجان یازیچیلار و شاعیرلر جمعییتی" و " آذربایجان انجمنی"نین یارانماسیندا جیددی ایشتراک ائدیر، "یوْلداش"، "وارلیق"، "اینقیلاب یوْلوندا"، "اۆلکر" و ... مجلهلرینده اؤز حیکایه و ادبی- تنقیدی یازیلارین یاییر، ادبی محفیللرده بیر آقساققال کیمی چالیشیر، تهراندا یاشایان شاعیرلر و یازیچیلار جمعییتینین اوْرگانی عۇنوانی ایله نشر اوْلونان "گۆنش" مجللهسینین بانیسی و آپاریجیلاریندان اوْلور، ایللر بوْیو ایشیق اۆزو گؤرمهیَن اثرلرینی چاپا حاضیرلاییر و آذربایجانین مۆختلیف شهرلرینده قۇرولان ادبی مراسیملرده ایشتراک ائدیر.[۱]
یاییملانمیش کیتابلار[دَییشدیر]
- حیات فاجعه لریندن - گنجعلی صباحی، دۆنیا یایین ائوی، تهران۱۳۵۹٫
- قارتال (حیکایه توپلوسو) - گنجعلی صباحی، فرزانه یایین ائوی، تهران ۱۳۵۷٫
- شعریمیز زمانلا آدیملاییر - گنجعلی صباحی، دۆنیا یایین ائوی، تهران ۱۳۶۰٫
- اؤتن گونلریم - گنجعلی صباحی، دۆنیا یایین ائوی، تهران ۱۳۷۲٫[۲][۷]
فارسجایا چئویرمه[دَییشدیر]
اؤتن گونلریم روْمانی اۆچ فرقلی چئویرمن و یایین ائوی واسیطهسی ایله فارسجایا چئوریلیبدیر:
- آن روزها، چئویرن: بهزاد هنری، پورشاد یایین ائوی، ۱۳۸۱[۸]
- روزهای سپری شده، چئویرن: پریسا برازنده، اندیشه نو یایین ائوی، ۱۳۸۶[۹][۱۰]
- روزهای سپری شده من، چئویرن: بهروز مطلبزاده، نشر دنیای نو، ۱۳۹۳[۱۱][۱۲]
عکاسلیق[دَییشدیر]
گنجعلی صباحی عکاسلیغا ماراقلی ایمیش. او سیبری، تبریز و تهراندا یاشایان زامانلار بۇ ایشله مشغول اوْلورموش. اوْنون عکاسلیق توکانی ۱۵ ایل مودتینده تبریزده ایشلهییرمیش[۳].
گنجعلی صباحی باره ده آراشدیرمالار و آغیرلاما[دَییشدیر]
گنجعلی صباحی باره ده آراشدیرمالار[دَییشدیر]
- متن انعکاسی از زمان و فضا (جامعه شناسی ژرفانگر نثرهای داستانی گنجعلی صباحی)، پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی دانشگاه تبریز، ۱۳۹۱، استاد راهنما: حسین بنی فاطمه، استاد مشاور: مینو امیرقاسمی، دانشجو: توحید راعی دیزج[۱۳][۱۴]
آغیرلاما[دَییشدیر]
اۇستادین دیریلیک زامانیندان پلانلاشمیش آغیرلاما، اوْنون وفاتی ندنیایله باش تۇتمور. نهایت ۱۷/۷/۱۳۸۳ ده تهرانین بهمن مدنیت ساراییندا گنجعلی صباحی آدینا طنطنهلی بیر آخشام گئچیریلدی. بۇ مراسمده بیر چوْخ آذربایجان یازیچی، شاعیر، ضیالی، ژۇرنالیست، ادبی درنک و قلم اؤیهسی ماراقلا ایشتراک ائدیب اوْ داهینین عزیز خاطیرهسینی داها عزیرلندیرمیشلر. ساهر، صابر و نباتی ادبی انجومنلری، آذری مجلهسی و خانه فرزندان آذربایجان بۇ آغیرلامانی قؤرانلارداندیرلار.[۱][۲]
صباحی آدینا قیسا حکایه اؤدولو[دَییشدیر]
۱۳۹۲-جی ایلدن باشلایاراق گنجعلی صباحی آدینا ادبی اؤدول وئریلمکدهدیر. “ابوذر جعفری” و “آتابای تیکان تپهلی” بۇ اؤدولون ایجرایی هئیتینین عضولریندندیرلر. ۱۳۹۴-جۆ ایلده بۇ اؤدول اۆچونجو ایل اوْلاراق کئچیریلیر.[۱۵][۱۶]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ۱٫۰۰ ۱٫۰۱ ۱٫۰۲ ۱٫۰۳ ۱٫۰۴ ۱٫۰۵ ۱٫۰۶ ۱٫۰۷ ۱٫۰۸ ۱٫۰۹ ۱٫۱۰ ۱٫۱۱ رضا همراز (۲۹ مرداد ۱۳۹۱). گنجعلی صباحی گونئی آذربایجانین چاغداش نثری نین آتاسی (تورکجه). رضا همرازین رسمی وبسایتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن ۷ سپتامبر ۲۰۱۵ ده. یوخلانیلیب ۱۱-۰۲-۲۰۱۳.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ائلدار موغانلی (۲۱ دی ۱۳۹۰). گنجعلی صباحینین حیات و یارادیجیلیغینا دایر (تورکجه). ایشیق؛ ادبیات و اینجه صنعت سایتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن ۷ سپتامبر ۲۰۱۵ ده. یوخلانیلیب ۱۱-۰۲-۲۰۱۳.
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ ۳٫۳ ۳٫۴ ۳٫۵ ۳٫۶ حسین جوادی (به نقل از ایران نامه) (۷/۴/۱۳۹۴). سرگذشت نـامههای آذریها (فارسجا). آذریها. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ محسنی, عزیز (۱۳۶۹). اؤتن گۆنلریم (کیتابین باشلانغیجی) (تۆرکجه), ۷-۹.
- ^ (فارسجا) تبریز بیلیمیوردونون تاریخی. رضا همراز. رضا همرازین رسمی وئبسایتی (2012). یوخلانیلیب ۲۰۱۲-۱۰-۰۹.
- ^ ونوس بهنود (دوشنبه ۲۹ مهر ۱۳۹۲). گمنامی اولین داستان نویس اردبیل/ "نورانلی" راوی رازهای زندگی در گنجینه معنوی (فارسجا). خبرگزاری مهر. یوخلانیلیب ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ 110book.ir. (فارسجا) گنجعلی صباحی. 110book.ir. یوخلانیلیب ۱۱-۰۲-۲۰۱۳.
- ^ معرفی کتاب (فاسجا). کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. یوخلانیلیب ۲۱ سپتامبر۲۰۱۵.
- ^ روزهای سپری شده (فارسجا). پایگاه اطلاع رسانی کتابخانه های ایران. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ پریسا عباس زاده برازنده (فارسجا). انتشارات سایه سخن. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ آیناز محمدی (۴/۱۰/۱۳۹۳). پیشخوان کتابفروشیها (فارسجا). ایران گۆندهلیگی. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ روزهای سپری شده من (فارسجا). من و کتاب. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ متن انعکاسی از رمان و فضا (جامعه شناسی ژرفانگر نثرهای داستانی گنجعلی صباحی) (فارسجا). ایران داک. یوخلانیلیب ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۵.
- ^ پایان نامه نین قیساسی (فارسجا):نتیجه به دست آمده نشان داد که داستان «قارتال» روند مهاجرفرستی و افول جمعیتی، افول اقتصادی و صنعتی، فرار سرمایه و روند واپس گرایی فرهنگی در جامعه مورد بررسی را نشان می دهد. داستان های «ئوز آرامیزدا قالسین» و «قوجالیقدا یورقالیق» فروپاشی ارزش های سنتی تعدد زوجات و نظام فرهنگی – اجتماعی حامی اش را تصویر کرده است. داستان «آنا قلبی» نشانگر تحول در بینش زنان شهری و بالا رفتن حس مسئولیت پذیری شان در اداره زندگی خانوادگی و ایفای نقش های اجتماعی است. «گول دسته سی» انتقادی است از نظام ارباب – رعیتی و روابط اجتماعی حاکم بر آن. «عارسیز غافار» فروپاشی سیستم تجارت سنتی داخلی و قدرت گیری بورژوازی کمپرادور در کشور را مورد توجه قرار می دهد. در کنار این موضوع فروپاشی نظام ارباب – رعیتی و دیوانسالاری سنتی را نیز تصویر کرده است. در نهایت «کئفلی» سر در گمی بوروکراسی جدید در اداره امور جامعه را تصویر کرده است. در نهایت جهان نگری نویسنده در داستان هایش، جهان نگری انتقاد از وضع موجود است. ساختار معنادار موجود در داستان ها «افول مضاعف» جامعه و ساختار اقتصادی – فرهنگی است. در شئون مۆختلیف جامعه نیز این همخوانی ساختاری با توجه به مدارک و شواهد موجود است. یعنی «افول مضاعف» در بطن خود جامعه نیز وجود دارد.
- ^ ایشیق سایتی (۳۰ اردیبهشت ۱۳۹۲). “صباحي” ايلليك اؤيكو اؤدولو(بيرينجي ايل-1392) (تۆرکجه). ایشیق سایتی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن ۸ اوْکتوبر ۲۰۱۵ ده. یوخلانیلیب ۸ اوْکتوبر ۲۰۱۵.
- ^ حامید مورسلی (مهر ۲, ۱۳۹۴). صباحی قیسا حئکایه اؤدولو (تۆرکجه). بیلیم سسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن ۸ اوْکتوبر ۲۰۱۵ ده. یوخلانیلیب ۸ اوْکتوبر ۲۰۱۵.


text:
محمد کاظم خوئینی زنگانین ۱۵۰ ایل بوندان اؤنجه اوچ دیللی عالیم، شاعیر و ماهیر خطاطی دیر کی ایلک دفعه اولاراق دیوانی بو عالیمین اؤز خطی ایله یازیلان نسخه سی اساسیندا چاپ اولدو. بو دیوان م. کریمی توسطی ایله ۱۳۷۶جی ایلده حاضیرلانسا دا، ۱۳۹۴جو ایلده تبریزده مجوزر آلیب، چاپ اولور. جاذب بیر عالیم کیمی هر اوچ دیله دریندن واقف اولاراق، دیوانیندا بو اوچ دیلی بیر – بیرینه قاتیب و ان گؤزه ل بیر دیوان یارادیر. بورادا اوچ دیللی ملمع لر هر اوخوجونو اؤزونه چکیر. او، بو یولدا باشقا همولایتلی لری اولان شهاب الدین سهروردی، مولانا عتیقی و مولانا همتی انگورانی نین داوامچیلاری کیمی تانینیر او اونون یولونو دا حکیم هیدجی چوخ مهارتله داوام ائتدیریر.
جاذب دینی بیر معلم اولاراق زنگانین حوزه ی علمیه سینده تدریس ائدیر و چوخلو طلبه لر تربیت ائدیر. او، زمانین علم لریله تانیش اولاراق، دیوانیندا چئشیدلی علملردن مطلب لر توپلاییر. اونون آدلیم اثری جنگ المهمات دیر کی اونلارجا علم لردن اؤرنک لر توپلامیش و اونلارجا شاعیرلرین اثرلریندن نمونه لر گتیرمیشدیر، او جمله دن زنگانین ۷۰۰ ایل بوندان اؤنجه ایکی دیللی شاعیری اولان مولانا عتیقی نین غزللیندن ۵۰۰ بیتدن آرتیق اورادا توپلامیشدیر. جنگ المهمات اثرینی اؤز خطی ایله بزه میش و یوزلرجه قونو اوندا یازمیشدیر. نجومدان توتوب جفره قدَر، ریاضیاتدان توتوب طب، فقه، حکمت، شعر و لطیفه لر اوندا یازیبدیر.
الیمیزده اولان جاذب دیوانی، خوئینی نین شعرلرینی احتوا ائدیر و بورادا ان چوخ شعرلری ایکی دیللی غزللردیر. بو کتاب ۱۵۲ صفحه ده، رقعی قطعده چاپ اولموشدور.


text:
بیر دوزگینده و منظم شکلینده سپورت ادلمگی انسانینگ بوتین بدنینه اوران فایده لی تاثیر غوییور.
سونگقی دورلرده صنعت اؤسمگی بیلن انسانلارا ایش تایدان اوران انگسادلیق گلمگی سببلی و یا آدم لار اوچین اییم و ایچیم تایدان کان نارسه لر اؤندیریلن دیر. بو اؤندیریلن و دوره دیلن زاتلار بولسا انسان اوچین غووی دیر یؤنه ینه بیر تایدان بولسا آدم زاد ساغلیغینه اربت تاثیرینی هم غویون دیر.
عالم لارا گؤرأ: صنعت ینگ اؤسمگی انسانلار اوچین اولی اوتوق و باشارلیق دیر یؤنه بو راحتلیق آدملارینگ گوره سینده شکر، بورک، یورک، دامر و غان باسیشی و دورلی سرطان کسل لیکلری نینگ دوره مگی اوچین ممکن چیلیگی کان ادن دیر.
بو دوره مکچی بولیون کسل لیک لرینگ اؤنگینی آلماق اوچین بولسا بیر دوزگینده سپورت اتمک لیگی مصلحت بریورلار.
بیر دوزگینده منظم سپورت ادیلمگی انسانینگ بدنیندأکی غان آیلانیشی، وغوروجی دوزگینلرینی اؤنگکی دن هم غووی یاغدای دا ایشلمگینه کمک ادیپ انسان بدنینداکی غوروجیلیق دوزگینی (سوخت و ساز بدن) تیزلش دیرمگی بیلن انسان ساغلیغینه اولی کمک یتیریور. سپورت انسانینگ عضلات لارینی گویچلن دیریپ فایده سیز یاغلارینگ کوی مگینه کمک ادیپ غان دا بار بولان تریگلیسیرید(triglcfride) آز ادیپ ینه انسان بدنینده یاغشی کلسترول لار کوپ بولماغینا ممکن چیلیک دورتیور.


text:
کاراتئ
کاراتئ یا کاراتا (تام آدی کاراتئ – دو ، ژاپون دیلینده : کارا- بوش ، تئ – ال ، دو – یول – بوش الین یولو ) – ژاپون سیلاح سیز دوْیۆش صنعتی. 1929 – جو ایلده فوناکوسی گیتین دزئن-بوددیزمین (Funakosi Gitin dzen-buddizmin) تاثیری ایله یاراتمیشدیر.
کاراتئ XX عصرین اول لرینده ژاپونیانین اوکیناوا آداسیندا گئنیش یاییلماغا باشلاییر. عصرین اول لرینده آدادا یارانمیش آغیر ایقتیصادی وضعیت اوکیناوا لی لارین دیگر ژاپون آدالارینا کؤچمهسی اورالاردا بو ایدمانین یاییلماسی ایله نتیجه له نیر . کاراتئ اولیمپییا اویونلاری پروگرامینا داخیل ائدیلمه نامیزد اولونان ایدمان نؤوعلریندندیر.
فوناکوسی گیتین طرفیندن بودیسمین تاثیری آلتیندا یارادیلمیشدیر.
کاراتئ المپیا اویونارینا داخیل ائدیلمیه آدلانان ایدمانلاردان بیریدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
برایان استین نیلسن
برایان استین نیلسن (اینگیلیسجه: Brian Steen Nielsen) (دوْغوم:۲۸ دسامبر ۱۹۶۸ (۵۳ یاش) Vejle) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. دانمارک میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده برایان استین نیلسن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۶۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰۰۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ارهوس کولوبونون اویونچولاری
- وایله بلدکلوب کولوبونون اویونچولاری
- مالمو کولوبونون اویونچولاری
- اوراوا رد دیاموندز کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۱۹۹۶ اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۰ اویونچولاری


text:
اویان نیوز:
یازان: دوقتور حسین محمدخانی (گونئیلی)
سونان: مهدی نعیمی
دونیایا هر گلن گئدر آنجــــاق وطـــن یاشار میلّییتین، ائلیـن و دییـارین سئون یاشـار
یوردون، ائلین یاشارسا، گولوم سن ده زیندهسن خلقین سئویب، اوجالدان آدام دائیمَن یاشار
پروفئسور دوکتور زهتابی
اونودولماز، دونیا شؤهرتلی بؤیوک عالیملردن بیری ده، آدلیم یازیچی و شاعیر، پروفئسور دوکتور محمدتقی زهتابیدیرکی، بوتون آزربایجانلی و ایران تورکلری و حتی تورک دیللی دونیا خلقلری ایچینده بؤیوک حؤرمته مالیکدیر. او، صفالی میشوو داغینین اتگینده یئرلشن، شئیخ محمود شبسترینین، دوْغما یوردو اوْلان شهرده آذر آیینین ۲۲ سینده، هیجری شمسی۱۳۰۲- جی ایلده آنادان اوْلدو. ۱۳۰۹-جو ایلده شبسترده یئنی آچیلمیش دؤولتی مدرسهده، ایلک تحصیلینی باشلادی، ۱۳۲۰-جی ایلده شهریور آیینین اوچونده قیزیل اوْردو ایرانا گلن زامان تبریزده، دانیشسرایا داخیل اوْلوب، ۱۳۲۲-جی ایلده فیردوسی آدینا اوْرتا مکتبده ۱۲-جی کلاسی فارس دیلی- ادبییاتی اوزره بیتیردیکدن سوْنرا، «روشدییّه» و «ادب» اوْرتا مکتبلرینده موعلّیملیک ائتمهیه باشلادی.
۱۳۲۰-۱۳۲۴-جو ایللرده تبریزده «حاج یوسف شعار»ین کلاسلاریندا عرب دیلینی، همین شهرده کاتولیکلرین کلیساسیندا «میسیو ژوْزِف» آدلی اؤیرتمندن فرانسه دیلینی اؤیرنیر.
۱۳۲۴- جو ایلده ساوئتلر بیرلییی(اتحاد جماهیر شوروی) دؤلتی باکی بیلیم یوردوندا اوْخوتماق اوچون ایراندان ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجگینی، تورکییه دؤولتیایسه ایستانبولدا اوْخوتماغا ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجهیینی، فرانسه دؤولتی بیروت بیلیم یوردوندا اوْخوتماغا ۷ نفر طلبه قبول ائدهجهیینی بیلدیریر.
عئلمینی درینلتمک ایستهین زهتابی بو بیلدیریلره گؤره سئوینیر، بو بیلیم یوردلاریندا اوْخوماغا عریضهلر یازیر؛ آمما تبریزین «مدنیت و معاریف ایدارهسی»:- سن دانیشسرانی دؤولت خرجیایله اوْخوموشسان، بورادا قالیب درس وئرمکله خیدمت ائتمهلیسن،- دئیه، اوْنا ائشیکده تحصیل آلماق ایجازهسی وئرمیر. بئلهلیکله اوْنیوئرسیتهده اوْخوماق و بیلگین عالیم اوْلماق بیر درین آرزو کیمی اوْنون اورَیینده قالیر.
یاخین قوهوملارینین دئدیگینه گؤره، زهتابینین اوشاقلیق دؤورانیندا دا، کیتاب الیندن دوشمزدی. ۱۳ یاشی وارکن، شئعر دئمهیه باشلاییر، ایلک شئعرلری فارسجا اوْلور، سوْنرالار، تورک شاعیرلرینین شئعرلرینی اوْخودوقجا، خوصوصن میرزاعلی مؤعجوزون شئعرلری اوْندا چوْخ تأثیر قوْیور، او مرحوم اؤزو بئله یازیر:
«اوشاقلیقدا میرزاعلی مؤعجوزون شبستر حیاتینین سون ۶-۵ ایلینده هفته ده اوچ- دؤرد دفعه اوْنو بازاردا، کوچهده گؤروب و مشهور شاعیر کیمی ائحتیرام گؤزو ایله اوْنو سئیر ائدر، شئعرلریندن الده ائدهرک خوصوصی دفتریمه کؤچورردیم، بو ایللرده موشاهیدهلریم نتیجهسینده میرزا علی مؤعجوزدن بیر نئچه خاطیرهم واردیرکی، قئیده آلمیشام. مؤعجوزله علاقهدار بو مسئلهلر شئعر هوسیمین ایلک تمَل داشلارینی قوْیموشدور.
ایبتیدایی دؤولتی مدرسهده اوْخویارکن، آنا دیلینده اوْخوماغی اونوتدوم، چونکی مدرسهده یالنیز فارس دیلینده اوْخویوب- یازماق تبلیغ اوْلونوردو. ۱۳۲۰- جی ایل حاجی میرزا علی شبستری تبریزده آنا دیلینده، آزربایجان قزئتینی بوراخدی و ۴۸ شوماره یایینلادی، بو قزئت واسیطهسیله ایکینجی دفعه آنا دیلیمی اوْخوماغی اؤیرندیم و بیر نئچه شئعریمی اوْندا چاپ ائتدیردیم.»
۱۳۲۲-۱۳۲۴- جو ایللرده «فریاد» و «خاور نو» نشریهلری حسینعلی کاتبی و محمود ترابینین هیمتیایله یاییلیر. گنج شاعیر و یازیچی زهتابینین بیر سیرا شئعرلری و فرانسهدن ترجومهلری بو نشریهلرده یاییلیر. ۱۳۲۴- جو ایلده فیرقه جوانلارینین نشرییهسی ساییلان «جوانلار» نشریهسینده بیر سیرا شئعرلری و مقالهلری چاپ ائدیلیر.
او، ۲۳- یاشیندا تبریزده موعلّیم ایشلهدیگی زماندا آذربایجان دئموقرات فرقهسینه قوْشولور، فرقهنین جوانلار تشکیلاتیندا وار گوجویله چالیشیر، حتی همین تشکیلاتا باشجی سئچیلیر.
آزربایجان دئموکرات فیرقهسینین قوُردوغو دؤولتین تبریزده تیکمیش دانیشگاهینین ایلک دؤوره طلبهلریندن اوْلدوغو حالدا، آزربایجانین بیر سیرا شهرلر، قصبهلر و کندلرینده حاضیر اوْلور، اوْدلو چیخیشلاریلا شاه رژیمینین یاراماز و لیاقتسیز اوْلدوغونو هامییا آچیقلاییردی. بونو، ایندی ده گونئی منطقهسینده یاشایان قوْجالارین چوْخلاری اونوتمامیشلار.
۱۳۲۵- جی ایلین آذر آیینین ۲۱- ینده آمئریکا طرفیندن دستکلهنن محمد رضا شاهین قوشون چکمهسیایله فرقهنین حاکیمییّتی پوْزولور. پهلوی رئژیمی موزدورلاری طرفیندن دیلیمیزه، مدنیتیمیزه و کیملیییمیزه گئنیش باسقی باشلانیر. بیر چوْخ آداملاری توتماقلا برابر، تورکجه کیتابلار دا توْپلانیب یاندیریلیر.
اوستاد، برکتلی عؤمرونون سون گونلرینه کیمی، او گونلرین آجی خاطیرهلریندن دانیشارکن بئله دئیردی:
- «من آذر آیینین سوْن گونلرینده تبریزده ساعات قاباغینا گلدیم. بیر چوْخ تورکجه درسلیک کیتابلارینی گتیریب اوْرادا اوْدلاییردیلار. من بو آجی و دؤزولمز حادیثهنی گؤرنده داها آرتیق کؤورهلدیم، آمما اؤزومو ایتیرمهدیم و ائله او حالدا بو مصرعلری قلمه آلدیم»:
«سـوُ» دئییبدیـر منـه اوّلده آنام، آب کی، یــوْخ «یوُخو» اؤیرَتدی اوُشاقلیقدا منه، خواب کی، یوْخ
ایلک دفعهکی،«چؤرک» وئردی منه نان دئمهدی ازَلینــــدن منـه «دوُزدانــه» ، نمکدان دئمهدی
آنام، اَختر دئمهییبدیر منـه،«اوُلـدوز» دئییـب او سوُ دوْناندا، دئمهییب یخدی بالا، «بوُز» دئییب او
قار دئییب، برف دئمهییب، دست دئمهییب، ال دئییب او منه هئچواخت بیا سؤیلهمهییب، «گل» دئییب او
یاخشی خاطیرلاییرام، یاز گـونو آخشام چاغیلار باغچانین گون باتانینـــدا کی، ایلیق گون یاییلار
گل:- دئیردی،- داراییم باشیـوی ای نازلـی بالام! گلمــهسن گر، باجیوین آستاجا زولفــون دارارام
اوْ دئمـزدی کـی،- بیـا شـانـه زنـم بـر سـر تـو گـــر نیــایـــی بـزنـم شـانـه سـر خــواهـر تو
بلی،داش یاغسادا گؤیدن،سن اوْسان،منده بوُیام! وار سنیـن باشقـا آنـان، واردی منیم باشقــا آنام
اؤزومه مخصوص اوْلان باشقا ائلیـم واردی منیـم ائلیمه مخصوص اوْلان باشقا دیلیــم واردی منیم
ایستهسن قارداشاوْلاق،بیر یاشایاق،بیرلیک ائدک وئریبن قوْل- قوْلا، بوندان سوْرا بیر یوْلـدا گئدک
اوّلاّ ، اؤزگــه کـولـکلــرله گـرَک آخمایـاسـان ثـانیـاّ ، وارلیغیمـا، خالقیمـا خـوْر باخمـایاسـان
یوْخسا گر زوْر دئیهسن، میلّتیمی خــوار ائدهسن گونگَلر، صفحه چؤنر،مجبور اوْلارسان گئدهسن!
بو شئعر بیر ایکی گونون ایچینده دیللره، آغیزلارا دوشور. گیزلیجه آرتیریلیر؛ حتی بعضی تجارت ماللارینین ایچینده گیزلهدیلهرک اوزاق – اوزاق شهرلره، کندلره گؤندریلیر. مغازالارین متاعلارینین ایچینده، پاکتلرینده چوخلو ائولره یئریدیلیر.
پروفئسور زهتابی دیلیمیز و ادبیاتیمیزی تبریز دانشگاهیندا عئلمی شکلده اؤیرنمهیه باشلامیشدیرسا، بو ایمکان آز زماندان سوْنرا اوْنون الیندن آلینیر. او، توتدوغو یوْلو باشا وئریم، – دئیه، ۱۳۲۷- جی ایلده اوْ زامانکی اتحاد جماهیر شوروییه گئدیر. آمما اوْرادا بیلیم یوردلارینا گیرمک یئرینه بورادان قاباقجا اوْرایا گئدنلردن اوْلان بیر نئچه ساتقینین گؤستریشیایله یاخالانیر، اوچ ایل زیندانا محکوم اوْلور، سیبرییه گؤندریلیر.
ایشه باخ گؤر کیم- کیمی زیندانا سالیر، کیملر- کیمهلره رهبرلیک ائدیرمیشلر. اوْ بیر شئعرینده اورادان بئله یازیر:
من!
جان وئرمهیه حاضیر وطن اوغروندا بیر عسگر
گر دوْغرودو سؤزلر و صمیمیدی بو سسلر-
بس سؤیله بو زنجیر و بو زیندان نه دئمکدیر؟!
یوْخ- یوْخ حرکت واردی دئمک بوردا عبثدیر
هر شئی داش اوْلوب بوردا بلی، وارسا قالان گر،
بیر، هر یئره حاکیم کسیلن، اینجه او سسدیر،
بیر ده بو قفسدیر!!!
جوان زهتابی یوزلرجه گوناهسیز جوانلار کیمی، گنج یاشلاریندا، اوچ ایل سیبری دوستاقخانالاریندا قالیر. آزادلیق اؤلکهسی آدلانان سئویتلر اؤلکهسینده چوْخلو سیرّلری باشا دوشور، نهلر واریمیش و نهلره گنجلر اینانارمیشلار؟! بو حادیثهلری و گؤردوکلرینی سوْنرالار اؤز شاه اثرلریندن اوْلان” شاهین زنجیرده” منظومهسینده بئله قلمه آلمیشدیر:
آزاد دوْغولان اینسانا قاندال نه گرکدیر؟
قانداللاری قیرمیشلارا زیندان نه دئمکدیر؟
دونیا، نهلرین وار؟!
افسانهلرین وار!
بیچاره بشر، اؤلچویه گلمز کدرین وار
قانلار تؤکهرک قاندالی قیردین آیاغیندان
قانداللاری ییغدین و قاییردین یئکه زیندان
دائیم باشین اوستونده گزیر قَم و فلاکت
بیر گون سنی زنجیرلهدی سلطان
بیر گون ده ” آزادلیق” و “عدالت”!!!
اوچ ایلدن سوْنرا اوْ «بوُزلو جهنّم»دن جان قورتاریر و باکیدا اوْخوماغا قاییتماق ایستهدیکده اوْنا دئییرلر:
- روس دیلی دیپلومو اولمایان کیمسه بیلیم یوردونا داخیل اولابیلمز. بوتون تحصیل مدرکلرینی اؤز یوردوندا قویوب گئتمیش زهتابی مجبور اولاراق دوشنبه شهرینه گئدیر. اورادا اوخویور، ایمتحان وئریر و نهایتده باکییا گلیب بیلیم یوردونا کئچهبیلیر. بو شهرده دیلیمیزی اوْخوماغا باشلاییر.
بئش ایل- گئجه- گوندوزو بیر- بیرینه قاتیب، آنا دیلیمیز اوزره تحصیل آلدیقدان سوْنرا، اوْخودوغو بیلیم یوردوندا عرب دیلینده درس وئرمهیه چاغیریلیر. نئچه ایل تدریس و تدقیقدن سوْنرا عرب دیلی- ادبیاتیندا و عرب شاعیری «ابو نَواس»-ین یاشاییش و یارادیجیلیغی اوزره دوکتورا درجهسی آلابیلیر. نئچه ایل سونرا دوچئنتلیک درجهسینه نائیل اوْلور.
۱۹۷۱- (۱۳۵۰ شمسی) ده باکی شهریندن اوْلان حیات یوْلداشی و فیکیرداشی خانیم دوکتور«خاور اسلان قیزی»ایله او اؤلکهدن ده عراق اؤلکهسینه و باغدادا قاچماغا موفّق اولور. البته سؤزون اوُزانماسیندان چکیندیییمیز اوچون نئجه قاچدیغینی سؤیلهمکدن واز کئچیریک. او سکگیز ایل باغداد بیلیم یوردلاریندا تدریس ائتدیکدن سوْنرا باغداد بیلیم یوردونون عئلمی شوراسی طرفیندن پروفئسورلوق درجهسی الده ائدهبیلیر.
همین ایللرده بعضاّ تورکیه و آلمانیایا ائتگیلی موسافیرتلری اوْلور. اوستادین گؤستریشلریایله آلمانیادا درس اوخوماقدا اوْلان آزربایجانلی اؤیرنجیلر «ارک» مجلهسینی آزربایجان تورکجهسینده چیخارماغا باشلاییرلار. بئش سایی بوراخیلان بو مجلّهده اوستادین چوْخلو یازیلاری باسیلیر. ۲۵- ۱۳۲۴- جی ایللرده آزربایجان دئموکرات فیرقهسی و میلی حؤکومتین ایشه باشلاماسی و گؤردویو ایشلری بیلدیرن «شهریورین اونایکیسی» عونوانلی کیتاب بیر داها دا اوستادین ایمضاسیز اولان اؤنسؤزو و رهبرلیییایله آلمانیادا یاییلیر.
او، ساوئتلر اؤلکهسینده هئچ بیر شئعر و مقالهسینی چاپ ائتدیره بیلمهمیشدیسه، باغداددا اولدوغو سکگیز ایلده بیر سیرا اثرلری باسیلیب یاییلیر.
باغداددا یاییلان اثرلری:
۱- تورکجه، فارسجا، عربجه، کوردجه و بلوچجا مقالهلری ایچینه آلان «اتحاد یولو» آدلی آیلیق بیر نشریه. ۲- پروانهنین سرگذشتی. ۳- بختی یاتمیش. ۴- چیریک افسانهسی. ۵- باغبان ائل اوغلو. ۶- بذ قالاسیندا. ۷- هستی نسیم(فارسجا شعرلر توْپلوسو). ۸ – جانایات ۲۵۰۰ ساله شاهان ایران(بو اثری یازماقدا باشقا دوستلارینین دا یاردیمی اولموشدو). ۹- آیا زبان فارسی به زبانهای ملل دیگر ایران برتری دارد؟ ۱۰- قواعدالفارسیه(فارس دیلینین عربجه یازیلمیش قرامئری).
***
وطنیمیزده شاهلیق رئژیمی دئوریلندن سونرا اوستاد، اسلامی اینقیلاب دؤلتینین باش وزیری مهندس مهدی بازرگانا مکتوب یازاراق اؤزونو تانیتدیریر، وطنه قاییتماقلا، عئلمی- مدنی خیدمت ائلهمک آرزوسوندا اوْلدوغونو بیلدیریر. بازرگان دؤولتینین دعوتیایله ۱۳۵۸- جی ایلین تیر آیینین اوچونده یعنی۳۱- ۳۲ ایلدن سوْنرا بیر داها وطنه قاییدیر. و آتا- بابا یوُردو اوْلان شبسترده «چای کوچهسی»-نده ساکن اوْلور. همان ایلین بهمن آییندان تبریز بیلیم یوردوندا عرب دیلینی درس وئررکن، کؤنوللو اؤیرنجیلره تورکجهمیزی ده درس وئرمهیه باشلاییر. ایکی ایل تدریسدن سوْنرا اؤزونون دئدییینه گؤره توده حیزبینین دوْسییا(پرونده)دوزَلتمهسی نتیجهسینده ائتمهدییی گوناها گؤره یاخالانیب دؤرد ایل دوستاق ائدیلیر. دؤرد ایلدن سوْنرا بوراخیلسا دا هئچ بیر بیلیم یوردوندا تدریس ایجازهسی الده ائدهبیلمیر. اؤز ائوینده یاشایاراق عئلمی ایشلر و تحقیقله مشغول اولور. آنجاق نئچه ایللره کیمی هئچ بیر کیتابینی چاپ ائتدیره بیلمیر، یالنیز بعضی شئعر و مقالهلرینی مطبوعاتدا نشر ائلهتدیریر.
وطنه قاییداندان سوْنرا ایسه اؤزو ساغایکن آشاغیدا عونوانلاری وئریلن کیتابلاری باسیلیب یاییلمیشلار:
۱- زبان ادبی آزربایجانی معاصر(آواشناسی و قواعد نگارش). ۲- زبان ادبی آزری(سس- صرف) . ۳ علمالمعانی(لئکسیکوْلوْژی). ۴- قوْی اولسون اوْن. ۵- معاصر ادبی- آزری دیلینین نحوی(این اثر در زوزنامة فجر آذربایجان در هر شماره یک ستون چاپ می شد.) ۶- باغبان ائل اوغلو(دوزَلیشلر و آرتیرمالاری ایله). ۷- ایران تورکلرینین اسکی تاریخی بیرینجی جیلد اسلاما قدر. ۸- قشقایی یایلاغا کؤچور و بیر سیرا مقالهلر و شئعرلری کی، مطبوعاتدا چاپ ائدیلمیشدیر.
دونیاسینی دَییشدیکدن سونرا «پروفئسور زهتابی اثرلرینین یاییم ستادی» طرفیندن نشر ائدیلن اثرلری:
۱- ایران تورکلری اسکی تاریخی ایکینجی جیلد (اسکندردن اسلاما قدر). ۲- شاهین زنجیرده(شئعر توْپلوسو).۳- دوستوم علی آغا واحیدین غزیز خاطیرهسینه. ۴- تیلیم خانین یاشاییش و یارادیجیلیغی. ۵ – علی آغا واحدین شئعرلری. ۶- دیل و ادبیات اسلاما قدر. ۷- شیخ محمد خیابانی منظومهسی، ۸ سارا و محمد داستانی. ۹- آزربایجان تورکجهسینین نحوی و …
بو گونه کیمی (۱۳۹۱- جی ایلین دی آیینا کیمی) چاپ اولمامیش اثرلری:
۱- گؤز یاشیندا قهقههلر(منظومه). ۲- قرآن کریم و اقوام. ۳- بیر جوت گؤز(منظومه).. ۴- گنجلر چلنگی. ۵ بیر اوخدا نئچه نیشان. ۶- تورک فولکلوروندا عروضون کؤکلری. ۷ – وطن اونودولمور(غربتده یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۸- وطنده ده غربت حیسّی(وطنه قاییتدیقدان سونرا یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۹- قوهوم- اقربابا حصر ائتدییی شئعرلر توْپلوسو. ۱۰ – تنقیدی شئعرلر توپلوسو. ۱۱- مؤعجوزله باغلی خاطیرهلر. ۱۲- عباس واثقی شانجانین شئعرلری و بیر سیرا باشقا شاعیرلرین اثرلری و یاشاییشلاری اوزره الیازمالار. بونلاردان علاوه سؤزسوز کی قلمدن دوشموش باشقا اثرلری ده واردیر کی، آللاه قوْیسا اونلار دا تانیناراق نشر اولمامیش اثرلریایله نشر ائدیلهجکدیر.
پروفئسور تورک، فارس، عرب، فرانسه و روس دیللرینه عئلمی و آکادئمیک سوییّهده مسلط اوْلدوغو اوچون، هابئله میخی، اوْرخون، یئنی سئی خطلرینی اوْخویابیلدییی و چالیشقانلیغینین اوُجوندان تاریخمیزی ده اوْلدوغو کیمی یازدی و اؤیرتدی. دئیهبیلریک: ایران تاریخینی اؤیرنمک ایستهینلر پروفئسور زهتابینین یازدیغی ایکی جیلدلیک «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» عونوانلی زنگین اثری اوْخوماقلا ایران و اوْرتا شرقین کئچمیشینی داها یاخشی و دوْغرو اؤیرَنه بیلرلر. هر کیم سؤزو گئدین اثرین قایناقلارینی گؤزدن کئچیرمکله، اوْنون نه قدر درین و عئلمی اوْلدوغونو باشا دوشر و حتی قبول ائدر کی، پروفئسور محمدتقی زهتابی ایران تاریخی و حتی اوْرتا شرقین تاریخینین آتاسیدیر.
آرخادا قویدوغوموز صحیفهلرده گؤردویونوز کیمی او، اوشاقلیقدان شئعر سؤیلهمهیه باشلامیشدیر. شئعرلرینده اوّللر داها چوخ «گولشن» تخلّوص ائدرمیش، آنجاق سونرالار هم شئعرلرینده، هم ده نثر یازیلاریندا «م. ت. زهتابی»، «م. ت. شبسترلی»، «م. ت. میشوولو»، «م. شبسترلی»، «م. ت. کیریشجی» و … ایمضالارینی داها چوخ گؤرمک اولور.
زهتابی خاطیراتیندا بئله تعریف ائدیردی کی، سووئتلر اؤلکهسینده ان یاخشی گونلریم، باکی دانیشگاهیندا آزربایجان تورکجهسی دیل و ادبییات شؤعبهسینده اوْخودوغوم گونلر ایدی. چونکی اوشاقلیقدان بو دیلی اوْخویوب- یازماغینی آرزولاردیم.
***
اوستادین سیبری خاطیرهلریندن بیرینی اؤز دیلیندن اوخویوروق:
- سیبری وضعییتی اوْلدوقجا آغیر و یوروجو ایدی.۱۰ ساعاتدان آرتیق ایجباری ایشه مشغول اوْلاردیق، آزربایجانلی دوْستلار ایله چوْخ واخت دوستاقدا برابر اوْلاردیق، البته دوستاقدا باشقا آوروپالیلار دا، اوْ جوملهدن آلمانلی، لئهیستانلی، اوتریشلیلردن ده چوْخ واریدی. بو آوروپالیلار هر زامان اؤزلریایله اوْلوب و بیزلره هئچ بیر زامان قوْووشمازدیلار. همیشه بیز شرقلیلره، خوْر گؤز ایله باخیب، بیزلری مدنییتسیز بیلردیلر.
دوستاق اوْلان یئرده هفته شنبه صاباحی گونو بیر فیلم ده گؤسترردیلر. دوستاقدا اوْلانلار، بو فیلملری سئیر ائدیب، بعضن اوْنون بارهسینده، ساعاتلار بحث اوْلاردی. گونلرین بیر گونونده «گلن هفتهنین فیلمی» یازیلمیش بیر ائعلان، بیزلری برک سئویندیردی. او فیلم “آرشین مال آلان” فیلمیایدی. هفتهنی بوتون بیز آزربایجانلیلار اوْلدوقجا سئوینیردیک. گون گلیب شنبه صاباحی اوْلدو. هامی بیر سالونا، فیلم گؤسترن یئره توْپلاشدیق. بوتون آزربایجانلی و تورک دیللی خالقلاردان اوْلان دوستاقلار هامیسی گلمیشدیلر. باهار گونلری آخشام ساعات ۷ دهایدی کی، فیلم باشلاندی. البتّه فیلم اورژینال تورک دیلینده گئدیردی، اتک یازیلاری روسجا وئریلمیشدی. او گون بیزلرده آرتیق سئوینج دویوْلوردو. لاکین آوروپالیلار، ایستر- ایستهمز یاواش- یاواش گلیردیلر، و چوْخ دا ماراق گؤسترمیردیلر. فیلمده اوْلان موسیقی او قدهر اورهیه یاتانایدی کی، تاماشا ائدنلردن هئچ بیر سس چیخمیردی، آوروپالیلار بیزلردن آرتیق ماراقایله بو فیلمی سئیر ائدیردیلر. فیلم قورتاراندان سوْنرا، هامی داغیلیب، هرکس اؤز اوْداسینا گئتمک ایستردی. آوروپالیلار اوْ گونه دک آزربایجانلیلاردان اوزاق گزیب و اوْنلارا یاخین اوْلمازدیلار. بو فیلمین تأثیری او قدهر گوجلو اوْلموشدور کی، بیزلره یاخینلاشیب، فیلمین بارهسینده خوصوصن بو اثری یارادان «اوزئییر حاجیبهیوفون» حاقّیندا چوْخلو بیلمک ایستیردیلر. بیز آزربایجانلیلار، روس دیلینه تزهجه آلیشمیشدیق. اؤز تاریخ، عنعنه و فوْلکلورموز بارهسینده اوْرادا اوْلان آوروپالیلارا معلومات وئریردیک. بو تاریخدن بری آوروپالیلارین دوشونجهلری بیزلره گؤره، یوزه- یوز دَییشیلدی. اوْنلار بیزلریله اوْلان زامان بئله سؤیلردیلر:
“سیزین اؤزونوزون ده بو درین وارلیغینیزدان خبرینیز یوْخدور. بو بیر اثر بیزیم اوچون- چوْخ بؤیوک درسایدی. بیزلر، سیز آزربایجانلیلارین حاقّیندا چوْخ سهو ائدیب و ترسینه باشا دوشموشدوک. بیزی باغیشلاین”.
***
اوستادین ایکی پارچا شئعرینی سایین اوخوجولارا سونوروق:
عینادلی یاهی
وئریب سعادتیمی، آلمیشـــــام فلاکتــی مــن بوتون جهانه دَییشمم اینـــــان بو حالتـی من
سئوینمه دردیمه، قــوْودوم چیخاندا یوُردومدان قاپیمدانایت تک اؤزوم،عیشی،ایستیراحتی من
اوُشاقدا سانمـــــــا منـی، آنلیرام الیفبــــانی بو قدر بیل، قانیرام هر کیچیک ایشـــارتی من
باجارسا دوشمن الی، قوْی سینهمده اوْد قالاسین بوتون جهانی گزیب، سسلــــرم عدالتــی من
گؤزوم ائلیمدهدی دوشمن سئوینمهسین بو قـدر سهند داغـــــلاری تک گــؤزلورم نهایتی من
وطن پرستلیگیمده عینادلی بیر یاهـــــــییام کی بیر دقیقه دَییشمــــم یوُوامـلا جنّتی من
سنیندی مئیدان، آتین چاپ نه قدر وار قـوُوّهن تضرّع اوُمما کی ایرث آلمیشــــام مناعتی من
همیشه لایلالارینـدان یادیمـــــدادیر آنامیــن کی ساتمــــایام قیـــزیلا، خلقله، شرافتی من
اجلـــــدن اوْلسا آمــان سؤیلرم یقین بیر گون وفالــــی خلقیمه آخــــرده بـو حئکایتی من.
باکـی- ۱۹۵۸/۲/۲۸
۱۳۳۷/۱۲/۹
شرفلی حیات آختارانلار!
وئرمیش خدا بو قلبی کـــــی، دیلـداره تاپشیرام، منصور تک گرک بو باشی داره تاپشیــــرام.
اؤیرتمهمیش آنام منـه ساتقینلیـــــق علمینــی، حاشا کی، من وطن گولونو خاره تاپشیـــرام.
قیش صف چکیب گول اوستونه،سوُس،سوُس دئییرسه،من مومکونمودور کی، گولشنی اشراره تاپشیرام؟
منصور تک اؤلوب یاشارام، لئیـک اوْلان دئییـــل، جلاّد الیله اؤز ائلیمـــــی داره تاپشیــــرام.
من بابک و ختایـی و ستّارخـــــــان اوْغلـــویام مومکونمودورکی، خلقیمی اغیاره تاپشیرام؟!
بیز، میلّته شرفلی حیــــــات آختــــارانـلاریق، حاشاکی ایختیـــــاری مئی و یاره تاپشیرام.
من اؤلمــــــرم جهانــــدا، ائلیم اوْلسـا گر آزاد، بیر نوقطهیم گرک اوْنو پرگاره تاپشیـــــرام.
ائل گولشنیم چیچکلنه گر، من ده بیر گولم.
گر سوْلسا، منده شئعری گرک ناره تاپشیرام.
تبریز- ۱۳۵۹/۷/۲
پروفئسور زهتابیدن خاطیرهلر
۱. پروفئسور زهتابی – آد- سان اهلی دئییلدی، آدینین دئییلمهیینی و بوْیونون اوْخشانماسینی سئومزدی. بوناگؤره ده ۱۳۷۴- نجو ایلده اوْروجلوق بایرامی گونونده اؤزونون خبری اوْلمادان، اوْنون اوچون تبریزده حاضیرلانمیش عزیزلهمه تؤرهنینده نه تکجه اشتراک ائتمهییر، بلکه دوستلار اصرار ائدهرک اوْرایا آپارماسینلار دئیه، او گون تبریزده ده قالماییر و شبستره قاییتماغی اوُیغون بیلیر.
۲. او، من عالیمم، آکادئمیک تحصیلاتیم وار دئیه، بعضی مدرک خستهلیگینه دوشنلر کیمی دئییلدی. هامیایله گؤروشور، هامییا تئلفون آچیر و تهران، تبریز و باشقا یئرلره گئدنده، هله بیزلر کیمی کیچیک اؤیرهنجیلرینه تئلفون آچیب، گؤروش قراری قوْیوردو. بونلاردان علاوه اوُشاق ایله اوُشاق، بؤیوک ایله بؤیوکایدی. یادیمدادیر کی ۱۳۷۷- نجی ایل اردیبهشت آییندا یعنی اؤلوموندن یئدی- سکگیز آی قاباق بیرلیکده و بیر سیرا باشقا دوستلار و قوهوملار ایله بیرگه میشوْو سیرا داغلاریندا «کؤسه بابا» ذیروهسینه گئتدیکده گؤردوم کی، بیزایله گلن اکینچی اوْلان آتام و عمیم ایله ده بیر اکینچی کیمی و بیر اکینچی دیلیله دانیشیر، ایگیرمی بئش ایل سیبیرده، دوشنبهده باکیدا اوْلدوغو دؤورده بعضاّ ده اجباری ایشلهدیگی اکینچیلیک ساحهسینده اوْ جوملهدن پامبیق درمه، و آغاج اکمه باره ده گؤروب- گؤتوردوکلرینی اوْنلارا آچیقلاییردی.
۳. پروفئسور زهتابی دئیردی:
- بیزیم (ادبیاتچیلار و مدنیتچیلرین ایشلری اوْندا دوزهلهجکدیر کی، بوتون «من» لر و «منم» لر ییغیشیب «بیز» و «بیزلره» چئوریلهلر. هر نه وار بیرلیکده دیر.
۴. اوْنون یانیندا بیری یوْرغونلوقدان و خستهلیکدن دانیشسایدی، اومودسوزلوقدان دانیشماق اوْلمازدی. او دئیردی: یوْرغونلوق، خستهلیک، اومودسوزلوق بیزه یاراشماز.
۵. شبسترده اوْلاندا یای اوْلا، قیش اوْلا، سحر چاغی یئریندن تئز دورار، ایت – قورد قاباغینا چیخماسین،- دئیه، ال آغاجیسی الینده شهردن یوخارییا یوْلا دوشر، نئچه کیلومتر گئدیب- قاییدار، یازماق اوْخوماغینا باشلایار، ساعت دوققوزدا سحر یئمهیی یئیردی. اؤز ایختیارینا اوْلدوقدا آخشام چاغی ساعت بئش- آلتیدا بیر یئمک ده یئییب، گئجه ساعت دوْققوز- اوْندا یاتاردی. بوناگؤره ده گئجه ساعت دوْققوزدان سوْنرا کیمسهیه تئلفون آچماز، سحر ده آلتی- یئددیدن سوْنرا هامینی اوْیاق سانیب، ایستهسهیدی اوْنا زنگ ائدردی. تهرانا گلدیکده هر ساعت باجیسی اوْغلو مهندس «عباس رستمزادهنین» ائوینه چاتسایدی هر نهدن اوْل منه تئلفون آچیب، – من تهراندایام، گل بیر گؤروم دئیردی. دؤنه- دؤنه سحر چاغی ساعت آلتیدا منه تئلفون آچمیشدی. بوناگؤره ده همین ساعتلرده بیزیم ائوده تئلفونون سسی قووزانان کیمی هامیمیز بیلردیک کی، اوستاد تهرانا گلیبلر. بئله بیر واختدا منیم سسیمدن یوخولو اوْلدوغومو آنلاسایدی دئیردی:- بالام نه یاتماقدیر، ساعات آلتیدیر، ساعات . . . دیر، دورون آیاغا ایشیمیز وار. . .
۶. بو سؤزو نئچه دؤنه پروفئسور زهتابیدان ائشیتمیشدیم کی:
- باشقا خالقلار میلیونلارجا پوُللار خرج ائدیب، زحمتلره قاتلاشاراق اؤز دیللرینی ساخلاییرلارسا، بیزیم دیلمیز هئچ بیر خرج گؤتورمهدن، اؤزونو قوْرویوب ساخلامیش و حتی بیزی ده قوْرویوب ساخلایییر.
۷. او دئیردی: بیلگینین گوجوندن دم ووُرانین باشیندا (بئینینده) بیر شئی اوْلماز و بئینی گوجلو اوْلان هئچ واخت قوُل گوجوندن دم ووُرماز.
۸. بیر گون اوْنون ائوینده بویان- اویاندان سؤز گئدیردی، او اوْغلانلاریندان سؤز آچدی، و بؤیوک اوْغلو آذرین انگلیس دیلی اوْخویاراق، تاریخیمیزه آرتیق ماراق گؤستردیگیندن دانیشدی. (بو او واختایدی کی، (اوْ زامان) ۱۸- ایل سورهسنده ییرمی آلتی یاشلی بؤیوک اوْغلو آزَری بیر دؤنه سرحدلردن ائشیکده گؤرموشدوسه، ییرمی دؤرد یاشلی کیچیک اوْغلو بابکی همین مودتده بیر یوْل دا گؤرمهمیشدی.) سؤز آراسی من اوْندان سوْروشدوم:
- اوستاد، اوْنلار اوچون داریخماییرسانمی؟
او بئله بیر جواب وئردی:
- نییه داریخیم؟ ایندی دانیشگاهلاریمیزدا یوزلرجه اوْغلوم- قیزیم واردیر. هله ایکیسیده اوُزاقدا اوْلسون، نه اوْلار؟
۹- دوْغرودان دا او گنجلری، خصوصیله ده اؤیرهنجیلری اؤز اوُشاقلاری قدر سئویردی. الیندن گلن قدر اوْنلارین سوْرغولارینا جواب وئرمهیی، اوْنلارایله اوْتور- دوُر ائلهمهیی اؤزونه بوْرج بیلیردی و نئچه دؤنه منه و بعضی دوستلارا دئمیشدی کی اون- اون بئش نفر موعیّن گونلرده و موعیّن بیر یئره توْپلاشا بیلسهلر، من حاضیرام بو یئددی یوز کیلومتر یولو (شبستر- تهران یولونو) گلیب، تمنّاسیز اوْلاراق اوْنلارا دیلیمیزدن و تاریخیمیزدن دانیشام (درس وئرم).
۱۰. بیر گون شبستر ده اوْنون ائویندهایدیک؛ بیر یاشلی و آغساققال کیشی قاپینی دؤیوب ایچری گلدی و خوش- بئشدن سوْنرا یئنی قوْشدوغو شعری اوستاد اوْخویوب دئدی:
آقای دوْکتور، بو شعری منیم اوچون دوزهلت، هاردا ایشکالی وار، ایصلاح ائله!
اوستاد شعری بیر بیر دؤنه گؤزدن کئچیریب و بیر نئچه ایرادا ایشاره ائدیب او کیشییه قایتاردی. او کیشی گئدندن سوْنرا، من ده کی شعری گؤرموشدوم اوُستادا دئدیم:
- اوستاد، شعر اوندان آرتیق دوزهلیش طلب ائتمهییردی؟
اوستاد بویوردو:
نییه، آنجاق نه بو اؤیرهنندیر، نه ده بیزیم بوُندان آرتیق واختیمیز واردیر.
بیز سرمایانی گنجلره ایشلتمهلییک، ایندیلیکده بوتون گوجوموزو گنجلره صرف ائتمهلییک، اوْنلار هم تئز اؤیرَنیرلر، هم ده گلهجکده اؤیرَتمهلیدیرلر.
۱۱- بیرگون ساوئتلر بیرلیگیندن(شمسی ۱۳۴۹- جو ایلده) عیراقا قاچماسی باره ده دانیشدیقدا دئدی:- اوْرادان قاچماقدا منه آرتیق یاردیمجی اولان و منی موْسکووادا عیراق سفیرلیگینه تانیتدیران «الجزایر تورکلری»-ندن اولان بیر شاعیر ایدی.
بو تعجوب دوغوران سؤزه گؤره اوستادا بئله بیر سورغو وئردیم.
- اوستاد، الجزایر تورکلری نه دئمکدیر، هانسی شاعیردن دانیشیرسینیز؟
اوستاد بئله جواب وئردی:- اونونلا موْسکووادا بیر شئعر مجلیسینده تانیش اولدوم، او الجزایرین سوْلچو و ناراضی شاعیرلریندنایمیش کی، اؤز اؤلکهسیندن قاچیب ساوئتلر بیرلییینه سیغینمیشدی. اونون تورکجه شئعر اوخوماسی منی اونونلا دانیشماغا، بو آزربایجان تورکجهسینه چوخ یاخین اولان تورکجهنی هارادان اؤیرندیگینی سوروشماغا ماراقلاندیردی. فورصت ال وئردیکده اونونلا دانیشیغا کئچدیم. او، اؤزونو الجزایر تورکلریندن اولدوغونو سؤیلهدی و علاوه ائلهدی ایندی(شمسی تاریخله ۱۳۴۹- جو ایل) بیزیم ساییمیز الجزایرده بئش یوز مین نفر حودودوندادیر[۱]. . .
سونرا اوستاد علاوه ائلهدی:- من ساوئتلر بیرلیگینده چیخاندان نئچه ایللر سونرا سیاسی چالیشمالارینا گؤره اعدام ائدیلن «بوُمودییَن[۲]» اونلارین اؤندریایدی.
حسین محمدخانی «گونئیلی»
[۱] – همین سؤزه اساساٌّ ایندی اونلارین سایلاری بیر میلیوندان آرتیق اولمالیدیر.«ح. م. گوٍنئیلی»
[۲] – منه بئله گلیر کی، الجزایر توٍرکلریندن الیمیزده اولان ان اؤنملی سند « بومودییَن»-ین آدیدیر؛ بو کلمه توٍرکجه اولاراق « بو: یاخینا ایشاره عوضلییی، مو: سورغو عیبارتی، دییَن: سؤیلهین اولمالیدیر. نتیجهده بو+ مو+ دئیَن= آیا بودورسؤیلهین ، سؤیلهین بودورمو؟ و . . . «ح. م. گوٍنئیلی»
بو مقاله، آنکارادا کئچیرییلن “۲۰۱۳ پروفسور دوقتور زهتابی ایلی” کونفرانسیندا سونولموشدور.
بو یازیدا پایلاشیلان شکیل، دوقتور انور اوزون جنابلارینین آرشیویندندیر.


text:
تورکیهده جومهوریت بایرامی
تورکیهده جومهوریت بایرامی — 1925-جی ایلدن اعتیباراً هر ایل 29 اوکتوبر تاریخینده تورکیه ده قئید اولونان دؤولت بایرامی
1922-جی ایلده سلطنتین قالدیریلماسیندان سونرا تورکیه دؤولتینین سیاسی قورولوشونون یئکون تثبیتی مسئلهسی 1923-جو ایلین اوکتوبروندا جومهوریتین اعلانی ایله حلّ ائدیلدی. 6 عصر عرضینده چوخمیلّتلی تورک-ایسلام مونارشیسی شکلینده حیات سورن تورکیه دؤولتی TBMM-این 29 اوکتوبر تاریخلی قراری ایله حیاتینا جومهوریت کیمی داوام ائتمیشدیر. جومهوریتین اعلانیندان سونرا ایلک پرزیدنت سئچیلن مصطفی کمال پاشا تورکیهنین عوثمانلی ایمپراتورلوغوندان یئنی سیاسی رژیمه فاکتیکی کئچیدینی شرطلندیرن گئنیش میقیاسلی ایصلاحاتلارین بانیسیدیر. 1925-جی ایلدن اعتیباراً کئچیریلمگه باشلایان بایرام تورکیهنین بوتون شهرلرینده، قوزئی قیبریس تورک جومهوریتینده و دونیانین بوتون اؤلکهلریندهکی تورکیه سفیرلیکلرینده قئید ائدیلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
دوه قوشو!- محمد احمدی زاده
- توضیحات
- منتشر شده در پنج شنبه, 05 تیر 1393 12:52
دوه قوشو، بیر جور قوشدورکی، یوخ اوزور دیله ییرم، بیر جور دوه دیر کی اومم م م م م م . منجه بو قونو دان واز گئچسک یاخشی اولار، چونکی هئچ من ده، دوه قوشونون نه اولدوغونو بیلمیرم. آمما یومورتادان چیخدیغندان دولایی، ان آزیندان کیچیک یاشلاریندا بیر قوش اولدوغونا داییر هر کسده بیلگیلر وار.
هر حالدا دوه قوشو ایرانین گونئی آذربایجانیندا یاشایان بیر جانلیدیرکی بو بؤلگه ده یاواش یاواش بؤیویوب و اؤزونو بیر دوه کیمی گؤسترمه جان آتار و اؤزونون نه اولدوغو هئچ بئجینه اولماز، یالنیز آماجی دوه اولماقدیر والسسلام، آمما گئنه، نه قدرده چالیشسا دوه قوشو اولماق دان اؤتری گئده بیلمز و بو ندنله، داها دا چوخ دوه لنمه یی اوچون و یاغلی دوه یئمکلره صاحابلانماغا گؤره، ایرانین دیگر یئرلرینه کؤچ ائدر.
بو جانلینین بعضیلری کوچه بازاردا بؤیویر، اونا گؤره ده کیتاب و مدرسه دن بیر شئی قانماز و بؤیودوکدن سونرا اؤزونو گؤسترمک اوچون قلم، کاغیذ قوللانا بیلمز و بو سببله باشقا بیر شئیلرله اؤزونو مشقول ائدر، مثلن گئدر فوتبول اوینار و دوه لرین میللی تاخیمیندا، "ایفتیخار دوه" گؤسترجه سی اولار و دوه لرین داهادا بویونلارینین دیکلمه سینه یاردیم ائدر. نه ائدسین یازیق بو دوه قوشو، ساوادی یوخ، کوچه ده بؤیوموش، هئچ بیر شئیدن خبری یوخ، خبری اولسادا بئله آنلاماز گلیب گئدنلردن، بیزیم بو ساوادسیز دوه قوشو. سیزلرده اونو چوخ قینامایین.
آمما بعضی دوه قوشلاریدا واردیلارکی، یامان درس اوخویارلار و بؤیویوب سونوندا دوه دیلینده کیتابلار یازارلار و بو دیلین اینکیشافیندا و گلیشمه سینده دیرلی بیر رول اوینارلار و تازا یومورتادان چیخان قوش بالالارینین دوه لنمه لرینده یاردیمجی اولارلار. بو نوع دوه قوشلاری یاشلاناندان سونرا و قارینلاری دوه یئمه ییندن دویاندان سونرا، تازا او زامان اؤزلرینین او اونودولموش قوش دیللری یادلارینا دوشر، و ایش ایشدن گئچیب و سسلری باتاندان سونرا هارای سالارلار: آی منیم قوش دیلیم، هانی منیم قوش دیلیم.
یامان بیر جانلیدیر دوه قوشو ، بتردن قاچار، گؤزل یازار و حتتا اوجادان اوخویار هم ده قوشلار دییاریندا کونسئرت صحنه سینده: ای دوه لر اؤلکه سی ای مرز پر کهن


text: لیو نیکولاویچ گومیلیوو (۱۹۱۲ – ۱۹۹۲) گومیليوف شوروی اؤلکهلرینین تاریخچیسی، دوغال علملر فرهنگستانینین اویهسی و قومشناسی علمینین مؤسسیدیر. او ۱۹۱۲ ایلینده بیر مبارز و ادبیاتسئوهن عائیلهده دُنیایا گلدی. آتاسی نیکولای گومیلیوف و آناسی معروف شاعر آنا آخماتووا ایدی. لیو ۶ یاشیندایدی کی آتاسی ضدانقلاب ساییلاراق اعدام اولدو. آناسی آنا آخماتووا، عمر بویو زوراکیلیق، استبداد و ظلمه قارشی مبارزه آپاریب و ایتی قلمی ایله دُنیا سویهسینده تانینمیشدیر. گومیلیوف اؤزو ده دوستاقلار چکمیش، ۱۰ ایل سورگونده یاشامیش،…بیشتر بخوانید


text:
ایستعمار
ایستعمار ، کولونیزم، سؤمورگه چیلیک یوخسا کولونیچیلیک (اینگیلیسجه: Colonialism)، گئنللیکله بیر دولتین باشقا میلتلری، دولتلری، توپلولوقلاری، سیاسی و ایقتیصادی حاکمیت آلتینا آلاراق یاییلماسی و یا یاییلماغی ایسته مهسیدیر.
ایستعمار گئنللیکله سؤموردوکلری بؤلگه لرین قایناقلارینا، ایش گوجونه، بازارلارینا ال قویار و عئینی زاماندا سؤمورگه لری آلتینداکی خالقین سوسیو-کولتورل، دینی دیرلرینه باسقی اویغولارلار. سؤمورگه چیلیک ایله ائمپئریالیزم کیمی زامان بیربیرلری یئرینه قوللانیلان تئریملر اولماقلا بیرلیکده ائمپئریالیزم، شکلی اولدوغو قدر شکلی اولمایان آلانلاردا دا کونترولون حاکم گوجون الینده بولوندوغونو دوروملاردا قوللانیلماقدادیر. سؤمورگه چیلیک تئرمی عئینی زاماندا بو سیستمی مشروع لاشدیرماق و یا یایماق اۆچون قوللانیلان بیر دیزی اینانجا دا ایشارت ائتمکده دیر، زیرا سؤمورگه چیلر اوزلرینین سؤموردوکلری اینسانلاردان داها اوستون اولدوقلارینا اینانیرلار. سؤموردوکلری اینسانلاری گلیشمه میش توپلوملاردان سئچرلر. دونیا بو سؤمورگه چیلری، گلیشمه میش توپلوملاری رفاها یئتیشدیرمک و گلیشمه لرینده قاتقیدا اولماق آماجییلا باسقی آلتیندا توتدوقلاری شکلینده آلغیلار و یا آلغینلانماسی ساغلانیر. بیر باخیما ایییمسرلیک هاواسی اسدیریلیر. سؤزده علمی تئوریلرله ده دستکله نمه یه چالیشیلان بو تیپ اینانجلار داها چوخ ۱۹. یوزایلده آوروپا'دا یاییلمیش و آوروپالیلارین توم دونیادا سؤمورگه چی گوچ اولاراق یاییلماسینین دا سؤزده مشروع دایاناغی اولموشدور.
آوروپا سؤمورگه چیلیگی ایکی بویوک دالغایا آیریلابیلیر. ایلکی کشیفلرله باشلامیش ایکینجیسی ده ۱۹.یوزایلین ایکینجی یاریسیندا باشلایان دؤنمیدیر.


text:
روبات
روْبات یا روْبوْت بیر الکترو مکانیک ماشینی یا بیر بیلگی سایار برنامه سی اولور.روبات بیر ایشلری یارادماق اوچون قوشولور یا بیر ایشلری دایندیرماق اوچون ماشیندا دوزئلینیر.روبات اینسان ایشلرین یا چوخ اونملی و گوجلو ایشلری قوللانیدیرماق اوچون و یا نئچه اینسانلارین ایشلرین یارادماق اوچون بیر ایش یئرینده یا بیر سیستمده قوشولار.هابئله جوشکار روبات بیر ساعتده اون یا یوز نفرین ایشلرین گورور.
گوجلو روبات ایش سیستمینده چوخ دئیرلی و اونمی ایشلر یارادیر و نئچه اینسانین ایشلرین بیر روبات یولا سالیر.
ساده یا گوجلو روبات[دَییشدیر]
ساده روبات قولچاق یا اویونچاق اوچون قوشولوب و یا بیر سیستمده تکجه کیچیک و بالاجا ایشلری یارادماق اوچون قوشولور .هابئله گوجلو و تکنولوژیک ایشلرده بؤیوک و سیستماتیک روباتلار قوشولار.اوچاقلاردا یا هاوا ایشلرینده و بیلگی سایاردا یا قوشما اویدولاردا و ماشینلاردا و.... هابئله چوخلو روباتلار دوزئلینیب.
گئچمیشی[دَییشدیر]
اوتوماتیک دۆشۆنجه سی ایلک قدیم چین ده قدیم یونان و میصرین سلوکی اولان تولومی دؤنمینده وارمیش کی اؤز باشینا ایشین گؤرن یاپیم لار. ۱۰۶۶ دا سوسوْنق چینلی ایختیراع چی بیر سو ساعاتی دۆزلتدی.
قایناق[دَییشدیر]
https://en.wikipedia.org/wiki/Robot یوخلاما 2017 مئی


text:
1- اوزون قیزلار اوزانار ، اوزونه کوینک قازانار
2- اوزون اوزون اوزانار ، هفته ده بیر بزه نر
3- اوزون اوزون اوزانار ، یاشیل کوینه ک قازانار
4- اوزون اوزون اوبالار ، آغ ساققاللی بابالار ، اوزونو گیره ر ایچری ، گیرده لری چابالار
5- اوزون اوزون عبالار ، آغ ساققال لار تاپالار ، توکو باشی ات دن دیر ، آیاق لاری چابالار
6- اوزون اوزون قمیش لر ، گئجه بیزه گلمیش لر ، آتیلیب اویناشدیلار ، خوردی خمیر دوشدولر
7- اوزون اوزون اوزانمیش ، اوزانمیش کن دایانمیش ، دایانمیشدا بئش قامیش ، بئش قامیش دان قان داممیش.
8- اوزون آغاجی اویموشلار ، ایچینده سس قویموشلار ، یانیلمیش یالان سویله میش ، قولاغینی بورموش لار
9- اوزون قلینجی ، بامبولو بورکو ، هابودور گلدی!
10- اوزون ایلیجییم ، قیسا قلینجییم ، باجا باجا بورکوم ، مرندی کورکوم.
جاوابلار
1- اوخلوق – چوره ک پیشیرنده ایشله نن ، اوزون ال تاختاسی
2- پالتار شریتی ، پالتار سرمه ایپی
3- قلمه آغاجی
4- اون دییر مانی – ال ایله ایشله نن دییرمان
5- خوروز – اونون پیپه یی و ساققالی
6- یاغیش
7- ال ، بارماق ، حنالی دیرناق لار
8- تار و اونون آشیق لاری
9- اینه و اوسکوک
10- ساپ، اینه ، اوسکوک ، تیکیش


text:
اوْراسیا
آوراسیا، آوروپا ایله آسیانی قاپسایان جوغرافی بؤلگهیه وئریلن آد. آوراسییا – یئرین ان بؤیوک قارّهسیدیر. آوروپا و آسيا قارّهلریندن عیبارتدیر. آوراسیا کلیمهسی، آوروپا ایله آسیا (یانی آور ایله آسیا) سؤزجوکلرینین بیرلشمسیندن اولوشور.
آدالارلا بیرلیکده ساحهسی 53 893 کم²-دیر، دونیا قورو اراضیسینین 36%-نی تشکیل ائدیر[1]. اهالیسی 4،3 میلیارددان چوخدور و دونیا اهالیسینین 3/4 بؤلومونی تشکیل ائدیر[2]. ان اوجقار نؤقطهلری: قوزئیده چئلیوسکین بورنو (77°43 شم.ائ.)، گونئیدا پیای بورنو (1°16 شم.ائ.)، باتیدا روکا بورنو (9°34 ق.او.)، دوغودا دئژنیوو بورنو (169°40 ق.او.). یئر کورهسینین ان یوکسک زیروهسی ائوئرئست داغی و قورودا ان آلچاق موطلق نوقطهسی اؤلو دنیز (سویییهسی -395 م)، ان درین گؤلو بایکال و ان روطوبتلی ساحهسی چئراپونجی آوراسییادادیر. آوراسییانی باتیدان آتلانتیک اوقیانوس، قوزئیدن قوزئی بوزلو اوقیانوس، گونئیدن هیند اوقیانوسی، دوغودان ساکیت اوقیانوس ایحاطه ائدیر.
آدینین یارانماسی[دَییشدیر]
قارّهیه بیر چوخ آدلار وئریلمیشدیر. آلئکساندر قومبولدت اراضییه "آسيا" آدینی وئرمیشدیر. کارل قوستاو رویشلئ 1858-جی ایلده "هاندبوجه دئر ژئوگراپهیئ" کیتابیندا "ائلئردتهئیل عاصیئن-ائوروپا" تئرمینی ایشلتمیشدیر. "آوراسییا" آدینی ایلک دفعه1883-جو ایلده ژئولوق ائدوارد زوسس وئرمیشدیر.
ژئولوژی کاراکتئریستیکاسی[دَییشدیر]
قارّه قوزئی یاریمکورهسینده تخمیناً 9° ق. او. و 169° ق. او. آراسیندا یئرلشیر. عئینی زاماندا آوراسییا آدالارینین بیر بؤلومو گونئی یاریمکورهسیندهدیر. آوراسییانین بیر بؤلومو دوغو یاریمکورهسینده، سون باتی و دوغو بؤلومو ایسه باتی یاریمکورهسیندهدیر. دونیانین ایکی بؤلومو: آوروپا و آسيانی اؤزونده بیرلشدیریر. اونلار آراسیندا سرحد آشاغیداکی ختله گئدیر: اورال داغلارینین دوغو یاماجی، اورال چایی، ائمبا چایی، خزر دنیزینین باتی ساهیلی، کوما چایی، کوما–مانیج شلالهسی، مانیچ چایی، قارا دنیزین دوغو ساهیلی، قارا دنیزین گونئی ساهیلی، بوسفور بوغازی، مرمره دنیزی، داردانئل بوغازی، ائگئی دنیزی و آرالیق دنیزی، همچنین هیبرالتار بوغازی. بۇ سرحد تاریخی اولاراق یارانیبدیر، طبیعتده اونلار آراسیندا طبیعی سرحد یوخدور. قارّه بیر قرونت لایینین اوستوندهدیر و واحید طبیعته مالیکدیر.
آوراسییا یئر کورهسینین دؤرد اوقیانوسی ایله ایحاطه اولونوب[دَییشدیر]
قارّه باتیدان دوغویا 16 مین کیلومتر، قوزئیدن گونئیا 8 مین کیلومتر اوزانیب. ساحهسی 53،4 میلیون کم²-دیر. بۇ قورو بؤلومون اوچده بیریدیر. آوراسییانین آدالارینین عومومی ساحهسی 2،75 میلیون کم²-دیر.
ایقلیمی[دَییشدیر]
آوراسییا ان مورککب ایقلیم شراییطینه مالیک قارّهدیر. بونون سببلری قارهنین چوخ نهنگ اولماسی (باتیدن-دوغویا، قوزئیدن-گونئیا بؤیوک مسافهده اوزانماسی)، رئلیئفین مورککبلیگی، قارهنین مرکزینین اوقیانوسلاردان آرالی اولماسی، بؤیوک داغ سیستئملرینین یئرلشمهسیدیر. قارهنین قوزئیدن گونئیا بؤیوک مسافهده اوزانماسی اونون سطحینده گونشدن گلن ایستیلیگین غئیری-برابر پایلانماسینا سبب اولور. گونئی ائنلیلیکلرینده گونش شوعالاری یئر سطحینه داها بؤیوک بوجاق آلتیندا دوشدویونه گؤره بورا داها چوخ ایستیلیک آلیر. قوزئیا دوغرو گونش شوعالارینین دوشمه بوجاغی آزالیر و سطحین آلدیغی ایستیلیگین میقداری دا آشاغی دوشور. نتیجهده قارهنین گونئیو ایله قوزئیی آراسیندا کسکین تئمپئراتور فرقی یارانیر. بؤیوک ایقلیم فرقلری قارهنین کنار باتی و دوغو، ائلجه ده داخیلی بؤلوملری آراسیندا دا مؤوجوددور. بونون سببی قارهنین داخیلی بؤلوملرینین ایقلیمینه اوقیانوسلارین تاثیرینین زیفلهمهسیدیر. نتیجهده قارهنین مرکزینین اوقیانوسلاردان اوزاقلیغی کونتینئنتال ایقلیم شراییطی یارادیر. بئله کی، آتلانتیک اوقیانوسی اوزریندن گلن مولاییم و روطوبتلی هاوا کوتلهلری باتیه - آوروپایا بول یاغینتی گتیریر، ایقلیمی یومشالدیر. دوغویا حرکت ائتدیکجه بۇ هاوا کوتلهلرینین روطوبتلیگی و ایقلیمین کونتینئنتاللیغی آزالیر. قارهنین ایقلیمینه قوزئی بوزلو اوقیانوسینین دا تاثیری بؤیوکدور. بۇ اوقیانوسین اوزرینده یارانان قورو و سویوق هاوا کوتلهلری قارهنین گئنیش قوزئی اراضیلرینه داخیل اولاراق قیشدا شاختالی، یایدا سرین هاوا شراییطی یارادیر. قارهنین دوغو و گونئی بؤلوملرینین ایقلیمی ایسه ایلین ایستی دؤورونده ساکیت و هیند اوقیانوسلاریندان گلن موسسون کولکلرینین تاثیری آلتیندا فورمالاشیر. یای موسسونلاری قارهنین کنار زونالارینا بول یاغینتی گتیردیگی حالدا، قیش موسسونلاری قارّهدن اوقیانوسا اسدیگیندن قیشدا بورادا قورو، آیدین هاوالار حاکیم اولور. هیند اوقیانوسیندان گلن ایستی و روطوبتلی هاوا کوتلهلری یالنیز گونئیی آسيانین ایقلیمینه تاثیر ائدیر. هوندورلوگو 7-8 کم-دن آرتیق اوْلان هیمالای داغلاری روطوبتلی موسسونلاری قارهنین داخیلی بؤلوملرینه بوراخمیر. نتیجهده هیمالای داغلارینین گونئی یاماجلارینا چوخ، قوزئی یاماجلارینا – تیبئت و مرکزی آسيایا اولدوقجا آز یاغینتی دوشور.
ایقلیم خریتهسی قارّهده تئمپئراتور و یاغینتیلارین پایلانماسی خوصوصیتلرینی آیدینلاشدیرماغا ایمکان وئریر. قیشدا قارهنین چوخ بؤلومونده اورتا تئمپئراتور 0 درجهدن آشاغی اولور. یالنیز آتلانتیک اوقیانوسی، آرالیق و قارا دنیز ساهیللرینده قیشدا تئمپئراتور 0 درجهدن یوخاری اولور. گونئیی آسيادا ایسه قیش آیلاری مولاییم، حتّی ایستی اولور. قیشدا ژانویه آیینین اورتا تئمپئراتورونو گؤسترن ایزوتئرملر باتیدن دوغویا مئریدیان ایستیقامتینده دییشیر و قوزئی-دوغویا دوغرو آزالدیغی موشاهیده اولونور. آوراسییانین، ائلجه ده بوتون قوزئی یاریمکورهسینین "سویوقلوق قوتبونون" (ویمیاکون -71 درج) بورادا اولماسی تصادوفی دئییل.
یای تئمپئراتورو قارّهده بیر قدر یوکسکدیر. جولای ایزوتئرملری ائنلیک ایستیقامتینده گئدیر و یالنیز داخیلی بؤلوملرده بیر قدر قوزئی-دوغویا دوغرو مئیل ائدیر. جولای آیینین اورتا تئمپئراتورو قوزئی و قوزئی-دوغو ساهیللری ایستیثنا اولماقلا هر یئرده 10 درجهدن یوکسکدیر. قارّهده ان یوکسک تئمپئراتور عربیستان یاریماداسیندا +54 درجه موشاهیده اولونموشدور.
ایقلیم خریتهسینده یاغینتیلارین دا غئیری-برابر پایلاندیغینی موشاهیده ائدیلیر. آتلانتیک اوقیانوسی ساهیللری ایل بویو برابر میقداردا بول یاغینتی آلیر. قارهنین ساکیت و هیند اوقیانوسلارینین تاثیری آلتیندا قالان دوغو و گونئی بؤلوملری ده بول یاغینتی ایله تمین اولونور. دونیادا ایکینجی ان چوخ یاغینتی دوشن یئر، هیمالای داغلارینین گونئی-دوغو یاماجی – چئراپونجا (12000 مم) محض بۇ قارّه اراضیسیندهدیر. لاکین بورادا یاغینتیلار اساساً یای آیلاریندا دوشور. قارهنین چوخ بؤیوک بؤلومو ایلده 500 مم-دن آز یاغینتی آلیر. داخیلی بؤلوملره – مرکزی آسيایا، عربیستان یاریماداسینا، ایران یایلاسینین بعضی یئرلرینه حتّی 50 مم-دن ده آز یاغینتی دوشور. بونون سببی اوقیانوسدان اوزاقلاشدیقجا هاوا کوتلهلرینین اؤز روطوبتینی ایتیرمهسی، سیرا داغلارین روطوبتلی هاوا کوتلهلرینین قارشیسینی کسمسی ایله ایضاح ائدیلیر. قارهنین اراضیسینده ان آز یاغینتی روبع الخالی صحراسیندا (10 مم-ه قدر) قئیده آلینیب.
آوراسییا یئگانه قارّهدیر کی، بوتون ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر. اوفوقی زوناللیق قانوناویغونلوغونا مووافیق اولاراق بورادا ائکواتوریال قورشاقدان قوتب قورشاغینا قدر بوتون قورشاقلار نؤوبلشیر: قوزئی بوزلو اوقیانوسینداکی آدالار و قوزئی ساهیلبویو آرکتیک، ایسلاندییا آداسیندان باشلامیش دوغویا دوغرو زولاق شکلینده سوبارکتیک ایقلیم قورشاقلاری یئرلشیر. آوراسییانین ان گئنیش بؤلومو مولاییم قورشاقدا یئرلشیر و مورککبلیگی ایله سئچیلیر. باتیدا، آتلانتیک اوقیانوسی ساهیللرینده مولاییم دنیز ایقلیمی، دوغویا دوغرو آردیجیل اولاراق مولاییم کونتینئنتال، کسکین کونتینئنتال، ساکیت اوقیانوس ساهیللرینده ایسه موسسون و مولاییم دنیز ایقلیم تیپلری حاکیمدیر. باتیدا، پرینئی یاریماداسیندان دوغود، ساکیت اوقیانوسین ساهیللرینه قدر زولاق شکلینده سوبتروپیک ایقلیم قورشاغی یئرلشیر و آرالیق دنیز ایقلیمی، کونتینئنتال، موسسون ایقلیم تیپلری آیریلیر. عربیستان یاریماداسی، فارس کؤرفزی اطرافی، ایران یایلاسینین گونئی بؤلومو، هیند-قانق اووالیغینین باتی تروپیک کونتینئنتال، هیندیستان و هیند-چین یاریمادالاری، شری-لانکا آداسی سوبئکواتوریال ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر. مالاککا یاریماداسی و زوند آدالاریندا ائکواتوریال ایقلیم قورشاغی حاکیمدیر.
چایلاری و گؤللری[دَییشدیر]
داخیلی سولارین حجمینه گؤره آوراسییا ان زنگین قارّه حساب اولونور. داخیلی سولارین ایستر اراضی اوزره پایلانماسینا، ایسترسه ده قیدالانماسینا و رئژیمینه گؤره قارهنین آیری-آیری بؤلوملری آراسیندا خئیلی فرق وار. دونیادا اوزونلوغو 4000 کم-دن چوخ اوْلان 14 چایدان 7-سی محض بۇ قارّهده یئرلشیر. ان بؤیوک گؤلو خزر، ان اوزون چایی یانتسزیدیر – 5800 کم. دونیانین ان درین شیرینسولو گؤلو بایکال ،ن دوزلو گؤلو اؤلو دنیز محض آوراسییا قارهنیندهدیر. پامیر داغلاریندا ایسه اوزون داغ-دره بوزلاغی – فئدچئنکو بوزلاغی یئرلشیر. آوراسییانین چایلارینین فیزیکی خریتهنی نظردن کئچیرسک، قارهنین کنارلاریندا چای شبکهسینین داها سیخ، گونئی-باتی بؤلومونده و داخیلی رایونلاریندا ایسه سئیرک اولدوغونو موشاهیده ائدریک. چایلار قارهنین داخیلیندهکیداغلاردان، یوکسکلیک و یایلاردان باشلایاراق موختلیف ایستیقامتلرده آخیر. تؤکولدویو یئردن آسیلی اولاراق، آوراسییانین چایلاری 5 حوزهیه بؤلونور. بورادا دؤرد بؤیوک اوقیانوس حوزهسی ایله یاناشی دونیا اوقیانوسینا چیخیشی اولمایان داخیلی (اخارسیز) حوزه ده گئنیش ساحهتوتور. داخیلی حوزه قارهنین 1/3 بؤلومونی ایحاطه ائدیر. ایقلیم شراییطیندن آسیلی اولاراق، قیدالانماسینا و رئژیمینه گؤره چایلار بیر-بیریندن خئیلی فرقلهنیر. موختلیف حوزه لره مخصوص چایلارین قیدالانماسیندا و سو رئژیمیندهکیفرقلرین اساس سببی یاغینتیلارین ایللیک میقداری، اونون فصیللر اوزره پایلانماسی و بوخارلانمادیر. آوراسییانین قوزئی بوزلو اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاری – اوب، یئنیسئی، لئنا،پئچورا و س. بۇ چایلاردان اوب ان اوزون، یئنیسئی ایسه ان بول سولو چای حساب اولونور. حوزهنین چایلاری یوخاری آخاردا داغ چایلاری، اورتا و آشاغی آخارلاردا ایسه تیپیک دوزنلیک چایلاریدیر. چایلارین بؤیوک مسافهده گونئیدان قوزئیا و موختلیف ایقلیمه مالیک اوْلان اراضیلردن کئچمهسی اونلارین رئژیمینین مورککبلیگینه سبب اولموشدور. بۇ چایلارین اکثریتینین قیدالانماسیندا قار و یاغیش سولاری اوستونلوک تشکیل ائدیر. ایلین چوخ بؤلومونی بۇ چایلار دونور. یازدا بوزدان آزاد اوْلان چایلاردا گوجلو داشقینلار عمله گلیر. آتلانتیک اوقیانوسی حوزهسینین چایلاری آوروپانین یوکسکلیکلریندن، داغلاردان باشلاییر. بورادا چای شبکهسی داها سیخ اولسا دا، اوزون چایلار یوخدور. ان بؤیوک چای دونای چاییدیر. بۇ چای اوزونلوغونا گؤره آوروپادا ایکینجی چایدیر. دونای چایی بیر نئچه داغی، یوکسکلیگی، اووالیغی کئچهرک قارا دنیزه تؤکولور و منصبینده دئلتا عمله گتیریر. دونای یوخاری آخاردا تیپیک داغ چاییدیر، خیردا قوللار قبول ائدیر. اورتا آخاردا اونا ایری قوللار – دراوا، تیسا، ساوا و س. بیرلشیر. دونای بؤیوک مسافهده گمیچیلیک اۆچون چوخ یارارلیدیر. چونکی او، بیر نئچه دؤولتلرین اراضیسیندن کئچیر و اونلارین چوخو اۆچون دنیزه یئگانه چیخیش یولودور. دیگر موهوم چایلاری قوزئی و بالتیک دنیزینه تؤکولن – رئین، ائلبا، ویسلا، اودئر چایلاریدیر. بۇ چایلار بول سولو اولماقلا ایل بویو گمیچیلیک اۆچون یارارلیدیر. بۇ چایلاری بیرلشدیرن کاناللارین چکیلمهسی اونلارین نقلیات اهمیتینی خئیلی آرتیرمیشدیر. گونئیی آوروپادا آرالیق دنیزینه (رونا، پو) و بیرباشا آتلانتیک اوقیانوسینا (تاخو، قوادیانا، لاورا) تؤکولن چایلارین اکثریتی قیسا و آزسولو، گمیچیلیک اۆچون او قدر ده یارارلی اولمایان چایلاردیر. بۇ چایلار قیشدا بولسولو اولور، یایدا ایسه اولدوقجا دایازلاشیر، بعضیلری ایسه حتّی قورویور. لاکین بۇ چایلارین سووارما اهمیتی بؤیوکدور. ساکیت اوقیانوس حوزهسینه عایید چایلاری – یانتسزی، خوانخئ، مئکونق آمور و س. چایلاریدیر. بۇ چایلار منبعلرینی یوکسک داغلاردان و یایلالاردان گؤتورمکله دوغویا آخیر. یوخاری آخاردا چایلار داغ چایلاریدیر. سورعتلی آخینا مالیک اولدوقلاری اۆچون دوزنلییه چیخدیقدا اؤزلری ایله بیرلیکده گتیردیکلری چوخلو میقداردا قیرینتی و آسیلی ماتئریاللاری چؤکدورور. اکثر چایلاری دئلتا عمله گتیریر. بۇ حوزهیه عایید اوْلان چایلارین قیدالانماسیندا یاغیش سولاری اوستونلوک تشکیل ائدیر. قیدالانمادا موسسون رئژیمی اؤزونو گؤستریر. یای موسسونلارینین یاراتدیغی گوجلو یاغیشلار نتیجهسینده تئز-تئز داشقینلار عمله گتیریر. باشلانغیجینی یوکسک داغلارداکی بوزلاقلاردان گؤتورن چایلاردا یای داشقینلاری بوزلاقلارین اریمهسی ایله داها دا گوجلهنیر. مولاییم قورشاقدا آخان چایلار قیشدا دونور. بونا گؤره اونلاردا قار و بوزلارین اریمهسی نتیجهسینده یازدا داشقینلار باش وئریر. یانتسزی چایی دوغو چین دنیزینه تؤکولرکن بؤیوک دئلتا یاراتمیشدیر. بۇ چای آوراسییانین ان اوزون چاییدیر. بؤیوک مسافهده گمیچیلیک اۆچون یارارلیدیر، سووارمادا گئنیش ایستیفاده اولونور. چین اهالیسینین دؤردده بیر بؤلومو یانتسزی چایینین حوزهسینده یاشاییر. آوراسییانین هیند، قانق، براهماپوترا چایلاری هیند اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاردیر. بۇ چایلارین قیدالانماسیندا و سو رئژیمینده ده موسسون یاغیلاری بؤیوک رول اویناییر. قانق چایی سولولوغونا گؤره یالنیز آمازونکا و کونقو چایلاریندان گئری قالیر. اؤز منبعیینی هیمالای داغلاریندان گؤتورن قانق و اونون قوللاری قارهنین ان بول یاغینتیلی اراضیسیندن آخیر و بئنقال کؤرفزینده بؤیوک دئلتا یارادیر. گونئی و گونئی-دوغو بؤلومده چایلار داها سیخ شبکه عمله گتیریر. بۇ زونادا دا باش وئرن داشقینلار و تایفونلار رئگیونون تصروفاتینا گوجلو زییان وورور. گونئی-باتیدا هیند اوقیانوسینا آخان چایلاری – دجله و فرات چایلاریدیر. بۇ اراضی سوبتروپیک و تروپیک ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشیر و قوراق ایقلیمه مالیکدیر. بونا گؤره چایلار آزسولودور. داخیلی حوزهنین چایلاری قارهنین گونئی-باتی و داخیلی بؤلوملرینده گئنیش اراضی ایحاطه ائدیر. دوغو آوروپا دوزنلیگیندن خزر دنیزینه آخان چایلارین قیدالانماسیندا قار سولاری داها اوستوندور. صحرا و یاریمسهرالاردان کئچن آمودریا، سیردریا، تاریم و س. چایلاری اؤز باشلانغیجینی قارلی-بوزلو داغلاردان گؤتوردویونه گؤره یایدا بولسولو اولورلار. وولقا چایی اوزونلوغونا گؤره آوروپانین ان بؤیوک چاییدیر. اونون اوزونلوغو 3630 کم-دیر. بیر چوخ قوللاری وار. اونلاردان اوکا و کاما ان بؤیوک قوللاریدیر. وولقا خزر دنیزینه تؤکولرکن بؤیوک دئلتا عمله گتیریر. وولقا چایی اوزرینده بیر چوخ سو آنبارلاری، هیدروتئخنیکی قورغولار یارادیلیب و سئس-لر تیکیلمیشدیر. وولقانین بؤیوک نقلیات اهمیتی واردیر. آوراسییا قارهنینده گؤللر چوخدور، لاکین اونلارین جوغرافی یاییلماسینا گؤره قارهنین آیری-آیری بؤلوملری آراسیندا بؤیوک فرقلر واردیر. قوزئی- باتیدا گؤللر داها چوخدور. آوروپانین ان ایری گؤللری – لادوقا، اونئقا، بالاتون، سایما، وانئرن، وئتتئرن بورادا یئرلشیر. گؤللرین چوخو دؤرد دؤور بوزلاشمالارین عمله گتیردیگی سایسیز میقداردا چؤککلیکلرده یارانمیشدیر. ایقلیمین قوراق و ایستی اولدوغو داخیلی آخارسیز حوزهده گؤللر آزدیر و اونلارین اکثریتی دوزلو گؤللردیر. بۇ اراضیده یئرلشن ایری گؤللر – خزر، بالخاش، آرال واختیله مؤوجود اولموش تئتیس اوقیانوسونون قالیغی حساب ائدیلیر. خزر دونیادا ساحهسینه گؤره ان بؤیوک گؤلدور. اونون سطحی دنیز سویییهسیندن -27 متر آشاغیدا یئرلشیر. خزرین ماکسیمال درینلیگی 1025 متردیر. سویون اورتا دوزلولوغو 11-13 پرومیلدیر. خزرین شئلف ساحهسینده و دیبینین تکینده زنگین نفت و قاز احتیاطی وار. باکی نفت رایونو کیمی دونیادا مشهوردور. بورادا دنیزدن یوکسک کئیفیتلی نفت و گاز چیخاریلیر. داغلیق اراضیلرده یئرلشن ایری گؤللرین بیر چوخ ایسه تئکتونیک منشالیدیر. اونلار یئر قابیغینین قیریلدیغی قاتلاردا یارانمیشدیر. بایکال، جئنئور، بودئن، اورمییا، ایسسیک-کول و س. محض تئکتونیک منشالی گؤللره عاییددیرلر. بایکال گؤلو 6000 کم-دن آرتیق مسافهده اوزانان چؤککلیگی توتور. گؤلون ائنی 25 کم-دن 80 کم-ه قدردیر. دونیانین ان درین گؤلو حساب اولونان بایکالین درینلیگی 1620 متردیر. بۇ گؤل آوراسییانین ان بؤیوک شیرین سو آنباریدیر. بایکالا 360-آ قدر چای تؤکولور. آوراسییا قارهنینده گؤللرین بؤیوک تصروفات اهمیتی واردیر. اونلار موهوم ایستیراحت، توریزم، کورورت اهمیتینه مالیک اولماقلا سووارمادا، معیشتد، گمیچیلیگین اینکیشافیندا بؤیوک رول اویناییر.
آوراسییانین قوزئی بوزلو اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان باشلیجا چایلار: اوب، لئنا، یئنیسئی، پئچوره، کولیما، ایندیگیرکا و.
آوراسییانین آتلانتیک اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلار: دونای، سئنا، رئین، دنئپر، ویسلا، اودئر، تئمزا، قیزیل ایرماق، یئشیلیرماک، پو، ائلبا
آوراسییانین ساکیت اوقیانوسا تؤکولن ان بؤیوک چایلاری: آمور، خوانخه، یانتسیزی، مئکونق و اورخون آوراسییانین هیند اوقیانوسی حوزهسینه عایید اوْلان چایلاری:هیند، قانق، براهماپوترا، ایراوادی، دجله-فرات، سالوین و س
آوراسییادا داخیلی آخارسیز حوزهیه عایید اوْلان چایلار:
- خزره تؤکولنلر: وولقا، آستاراچای، اورال، قیزیل اؤزن، ائمبا، تئرئک، کور، اتراک.
- آرالا تؤکولنلر: آمودریا، سیردریا و س.
- بالخاشا تؤکولنلر: ایلیوه و س.
طبیعی زونالاری[دَییشدیر]
آوراسییا قارهنینده یئر کورهسینده مؤوجود اوْلان بوتون طبیعی زونالارا راست گلمک مومکوندور. بونون اساس سببی قارهنین بوتون ایقلیم قورشاقلاریندا یئرلشمهسیدیر. طبیعی زونالار خریتهسینه نظر یئتیرسک گؤرریک کی، قارّهده قوزئی یاریمکورهسی اۆچون کاراکتئریک اوْلان طبیعی زونالارین هامیسینی گؤره بیلریک. بۇ دا اونون ائکواتوردان قوتب، دوغودان باتییا دوغرو گئنیش مسافهده اوزانماسینین نتیجهسی حساب اولونا بیلر. آوراسییادا طبیعی شراییطین حددن چوخ زنگینلیگی و ایقلیم قورشاقلارینین یئرلشمهسی، باتیدان-دوغویا ایقلیم تیپلرینین کونتینئنتاللیغینین آرتماسی و مورککب رئلیئف قورولوشونون اولماسی طبیعی زونالارین آشاغیداکی شکیلده یئرلشمهسینه گتیریب چیخارمیشدیر. آرکتیکا صحرالار زوناسی قوزئی بوزلو اوقیانوسدا یئرلشن آدالاری ایحاطه ائدیر. بوتؤولوکله آرکتیکا ایقلیم قورشاغیندا یئرلشیر. اوندان گونئیا دوغرو توندرا و مئشه توندرا زونالاری اوزانیر. طبیعی زونالار خریتهسینی نظردن کئچیرسک گؤرریک کی، باتیدان دوغویا دوغرو توندرا داها دا گئنیشلهنیر. آوروپا ساهیللرینده توندرا زوناسی ائنسیز دار زولاق شکلینده باشلاییر و دوغویا طرف اونون سرحدی خئیلی گونئیا مئیل ائدیر. بۇ خوصوصیت باتیدان دوغویا گئتدیکجه ایقلیمده کونتینئنتاللیغین آرتماسی ایله علاقه داردیر. گؤستریلن طبیعی زونالارین هامیسی اوزون سورن شاختالی قیش، چوخ قیسا یای، دایمی دونوشلوغو، بوزلاق و باتاقلیقلارین گئنیش یاییلماسی ایله سجیییلهنیر. تورپاق اؤرتویو یاخشی اینکیشاف ائتمهمیشدیر، بیتکی اؤرتویو نؤوجه کاساددیر. بورا کاراکتئریک تورپاقلار قلئیلی، تورفلو، باتاقلیق تورپاقلاریدیر. آرکتیکا صحرالاری و توندرا زونالارینین طبیعتی آنتروپوگئن تاثیر نتیجهسینده آز دییشیلیب. بونونلا بئله بعضی هئیوانلارین آزالماسی موشاهیده اولونور، بعضی یئرلر، خوصوصیله نفت و گاز چیخاریلان یئرلر چیرکلنمهیه معروض قالمیشدیر. آوراسییادا مئشه زوناسی گئنیش ساحهتوتور. مئشه زوناسی بورادا اوچ یاریمزونادان عیبارتدیر. قوزئیده ساحه جه داها بؤیوک اراضینی ایحاطه ائدن تایقا مئشهلری زوناسی اوزانیر. توندرا و مئشه-توندرا زوناسینا نیسبتن بۇ زونادا یای داها ایستی و داواملی اولدوغوندان، آغاج بیتکیلری گئنیش ساحهتوتور. تایقا زوناسی دا توندرا زوناسی کیمی دوغویا دوغرو گئتدیکجه چوخ گئنیشلهنیر. دوغویا دوغرو ایقلیمین کونتینئنتاللیغینین آرتدیغی اۆچون آوروپانین ائنسیز تایقا مئشهلری دوغویا طرف گئنیشلهنیر و بؤیوک بیر اراضی توتور. تایقا زوناسیندا سویوغاداواملی – کسکین کونتینئنتال ایقلیمینده بئله یاخشی اینکیشاف ائدن آغاج نؤولری، کوکنار و شام آغاجی بیتیر. تایقادا پودزول تورپاقلار یاخشی اینکیشاف ائتمیشدیر. آوروپا اراضیسینده گئنیش ساحهتوتان قاریشیق و ائنلییارپاقلی مئشهلر زوناسی دوغویا گئتدیکجه ائنسیزلشیر و تامامیله یوخا چیخیر. اونلار یئنیدن یالنیز دوغودا – ساکیت اوقیانوس ساهیللرینده ائنلییارپاقلی و قاریشیق مئشهلر زوناسی یارادیر. قاریشیق مئشهلرده چیملی-پودزول تورپاقلار یاییلمیشدیر. ائنلییارپاقلی و قاریشیق مئشهلر زوناسی اینسانلار طرفیندن خئیلی قیریلمیشدیر. اینسان فعالیتینین تاثیری آز اوْلان تایقا مئشهلری قارهنین دوغو بؤلومونده و داغلیق اراضیلرده گئنیش ساحهتوتور. چؤل و مئشه-چؤل زونالاری اینسان فعالیتی نتیجهسینده داها چوخ دییشیکلره معروض قالمیشدیر. بۇ زونالار دا قارهنین داخیلینده تام زولاق عمله گتیرمیر. چؤللر باتیدا کارپات داغلاری اتکلریندن و قارا دنیز ساهیللریندن باشلایاراق، دوغودا آلتای و بؤیوک خینقان داغلارینا قدر گئنیش بیر اراضیده یارانمیشدیر. محصولدار قارا تورپاقلار بۇ زونادا اکینچیلیگین اینکیشاف ائتمهسینه سبب اولموشدور. زونادا یای اوزون و ایستی کئچیر. صحرا و یاریمسهرا طبیعی زونالاری قارّهده هم مولاییم قورشاقدا هم ده تروپیک و سوبتروپیک قورشاقلاردا یاییلمیشدیر. بیتکی و هئیوانلار عالمینین کاسادلیغی آز محصولدار تورپاقلارین، بعضی حاللاردا ایسه شورانلیقلارین اینکیشافی بۇ زونالارین قورو کونتینئنتال ایقلیمی ایله باغلیدیر. اوقیانوسلاردان قارّهیه داخیل اوْلان مولاییم و روطوبتلی هاوا کوتلهلری داخیلی رئگیونلارا ایرهلیلهدیکجه اؤز روطوبتلیگینی ایتیریر. بونا گؤره داخیلی صحرا و یاریمسهرالار آز میقداردا یاغینتی آلیر. سوبتروپیک جودیارپاقلی همیشیاشیل مئشه و کوللوقلار زوناسی آرالیق دنیزی ساهیللرینی ایحاطه ائدیر. بۇ زونادا قیش آیلاری مولاییم یای آیلاری قورو و ایستی کئچیر. محصولدار قهوگی تورپاقلار اینکیشاف ائتمیشدیر. زونانین بیتکی اؤرتویو اینسانین تصروفات فعالیتینین تاثیری ایله خئیلی دییشمیشدیر. مئشهلر قیریلمیش، یئرینده اکین ساحه لری و پلانتاسییالار سالینمیشدیر. چینین و یاپونییانین گونئیونو ایحاطه ائدن سوبتروپیک قورشاغین دوغوسوندا موسسون مئشهلری گئنیش ساحهتوتور. ساواننا، سوبئکواتوریال و ائکواتوریال مئشه زونالاری قارهنین گونئی، گونئی-دوغو بؤلوملرینی و بوراداکی آدالاری ایحاطه ائدیر. ساواننا زوناسی سوبئکواتوریال قورشاغین دوزنلیک ساحه لریند، مؤوسومی روطوبتلی مئشهلر زوناسی ایسه هیندیستان و هیند-چین یاریمادالارینین ساهیلبویو بؤلوملرینده و داغلیق اراضیلرده یاییلمیشدیر. ائکواتوریال مئشهلر باشلیجا اولاراق بؤیوک و کیچیک زوند آدلارینین ائکواتوربویو قورشاغیندا یئرلشیر. بۇ مئشهلر دایم روطوبتلی، همیشه یاشیل و چوخ زنگین ترکیبلی اولماسی ایله سئچیلیر. هر ایکی زونانین هئیوانلار عالمی اؤز زنگینلیگی ایله سئچیلیر.
آوراسییانین ان اوجقار نوقطهلری[دَییشدیر]
قارّه نوقطهلری
- چئلیوسکین بورنو (روسیه)، 77°43 ش. ائ. — ان اوجقار قوزئی نوقطهسی.
- پیای بورنو (مالایزییا) 1°16 ش. ائ. — ان اوجقار گونئی نوقطهسی.
- روک بورنو (پورتوقالییا)، 9º31 ق. او. — ان اوجقار باتی نوقطهسی.
- دئژنیوو بورنو (روسیه)، 169°42 ق. او. — ان اوجقار دوغو نوقطهسی.
آدا نوقطهلری[دَییشدیر]
- فلیقئل بورنو (روسیه)، 81°52 ش. ائ. — ان اوجقار قوزئی آدا نوقطهسی.
- گونئی آداسی (کوکوس آدالاری) 12°4 ج. ائ. — ان اوجقار گونئی آدا نوقطهسی.
- مونشیک قایاسی (ازور آدالاری) 31º16 ق. او. — ان اوجقار باتی آدا نوقطهسی.
- راتمانوو آداسی (روسیه) 169°0 з. او. — ان اوجقار دوغو آدا نوقطهسی.
بؤیوک یاریمادالاری[دَییشدیر]
ژئولوژی کاراکتئریستیکاسی[دَییشدیر]
آوراسییا ستروکتورونون اساس ائلئمئنتلری بئش پلاتفورما حساب ائدیلیر:
- دوغو آوروپا پلاتفورماسی — بالتیک قالخانی و اوکراینا قالخانی ایله بیرلیکده.
- سیبیر پلاتفورماسی — آلدان قالخانی ایله بیرلیکده.
- چین–کورئیا پلاتفورماسی.
- گونئیی چین پلاتفورماسی.
- هیند پلاتفورماسی
- نوبی–رب قالخانینین بیر بؤلومو ده قارّهیه عایید ائدیلیر.
رئلیئفی[دَییشدیر]
دوغو آسيا و آلپ–هیمالای ژئوسیکلینال کمری موعاصیر دؤورده داها چوخ حرکتدهدیر. قیسسارو–الایدان چوکوتکایادک اوْلان موختلیف دؤورلو ستروکتورلار داها چوخ نئوتوکتونیک حرکتدهدیرلر. یوکسک سئیسمیک آکتیولیک داها چوخ مرکزی آسيا، اورتا آسيا و دوغو آسيا، مالای آرخیپئلاقی اۆچون کاراکتئریکدیر. فعالیتده اوْلان وولکانلار کامچاتکا یاریماداسیندا، دوغو آسيا آدالاریندا و گونئی–دوغو آسيا، ایسلاندییا و آرالیق دنیزی اراضیسیندهدیر.
کونتینئنتین اورتا هوندورلوگو 830 متردیر، داغ و داغتگی زونالار اونون اراضیسینین 65 % تشکیل ائدیر.


text:
تورکیه-نین چای صادراتیندا آرتیم قئیده آلینیب
ژانویه – جولای دؤورونده تورکیه-دن چای صارداتی 18 فایز آرتاراق 13 میلیون 173 مین 736 دولارا چاتیب.
ژانویه – جولای دؤورونده تورکیه-دن چای صارداتی 18 فایز آرتاراق 13 میلیون 173 مین 736 دولارا چاتیب.
دوغو قارا دنیز صادراتچیلار بیرلیگینین ایداره هئیتینین صدر معاوینی احمد حمدی گوردوغانین معلوماتینا گؤره جاری ایلین ایلک 7 آییندا 100 اؤلکهیه چای صادر ائدیلیب.
2022-جی ایلده 4 مین 94 تون چای صادر ائدیلهرک 13 میلیون 173 مین 736 دولار گلیر الده ائدیلدیگینی ایفاده ائدن گوردوغانین، 2021-جی ایلین مووافیق دؤورونده چای صادراتی 2 مین 820 تون اولدوغونا دقت چکیب." چای صادراتی اوولکی ایلین عینی دؤورونه گؤره میقداردا 45 فایز، ارزش باخیمیندان ایسه یوزده 18 فایز آرتیب. ان چوخ چای صادر ائدیلن 3 اؤلکه بلژیک، اینگیلتره و آلمانیا اولوب. بلژیکه 3 میلیون 206 مین 206، بؤیوک بریتانیایا 1 میلیون 704 مین 697، آلمانیایا ایسه 1 میلیون 622 مین 582 دوللار چای ساتیلیب". دئیه ووغولاییب.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرکیهنین صادرات رقملری آچیقلاندی
صادرات، آگوست آییندا گئچن ایلین عینی آیینا گؤره یوزده ۱۳،۱ آرتاراق ۲۱ میلیارد ۳۳۷ میلیون دلارا چاتدی
دونیا بانکی تورکیه-یه 512،2 میلیون دولار وام آییردی
بانکدان وئریلن آچیقلامادا بیلدیریلیر: "مالیه ایقلیم و فلاکته دؤزوملو شهرلر لاییحهسی اوچون نظرده توتولوب.
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی


text:
ویکیپدیا:قارالاما مقاله
قارالاما مقالهلر — مؤوضونو تام احاطه ائتمهين، يالنيز بير و يا بير-نئچه جومله دن عيبارت اولان مقاله لردير. بو جور مقالهلره ايستيفادهچیلر طرفيندن مؤوضو ايله باغلی " قارالاما " شابلونلاری قويولور.
قارالاما شابلونلارينا ميثال اولاراق:
- {{قارالاما}}
- {{کیمسه-قارالاما}}
- {{شهر-قارالاما}}
مقاله يه هرهانسی " قارالاما " شابلونو قويولدوقدا همين مقاله اوتوماتيک اولاراق بؤلمه:ويکیپدیا:قارالاما حاليندا اولان مقالهلر بؤلمهسینه داخيل ائديلير. بو بؤلمهیه داخيل اولان ايستيفادهچی ايستدیگی ياريمچيق مقاله نی تکميللشديره بيلر. دییشدیرلیمیش مقاله دن " قارالاما " شابلونو چيخاريلير. قارالاما شابلونو اساساً مقاله نين آشاغيسيندا، بؤلمهدن قاباق قويولور.


text:
موسیقی ژانری
موسیقی ژانرلاری - موسیقی ژانرلارینین نؤعلرینی مُعین ائدن چوخ معنالی آنلاییش.
بؤلمهلردَییشدیر
دؤوردَییشدیر
موسیقی بعضاً عایید اوْلدوغو دؤوره گؤره بؤلمهلندیریلا بیلر. مثلاً؛ ۱۷. یوز ایل موسیقیسی، ۱۹۵۰-جی ایللرین "راک و رول" موسیقیسی، و ...
بؤلگه و میلّی موسیقیدَییشدیر
موسیقینی جوغرافیاسینا گؤره بؤلمهلندیرماق مۆمکوندور. مثلاً؛ آمریکا موسیقیسی؛ آمریکا راک موسیقیسی، آمریکانین قدیمی موسیقیسی، آمریکانین کلاسیک موسیقیسی و ...
تکنیکیدَییشدیر
موسیقی تکنیکی جهتدن، ایستیفاده ائدیلن چالغیلارا گؤره بؤلمهلاندیریلا بیلر.
اجتماعیدَییشدیر
موسیقی طرزلری اجتماعی طرزلرینه گؤره تعیین اوْلونا بیلر. مثلاً؛ میلاد موسیقیسی و ...


text:
`اؤزبگیستان` نتیجهلر
حابارلار [202]
- قیرغیزیستان بیلن اؤزبگیستان سرحتلری اۆچین پروتکل ایلالاشیغینا قوُل چکدیلر
- اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیلاری تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
- أردوُغان بیلن میرضیایف دوشوشیق گچیردی
- أردوُغان شانگهای حیذماتداشلیغی قوراماسی نینگ یوُلباشچیلارینینگ ماصلاحاتیندا
- أردوُغان بیلن علی یف سمرقندده دوشوشدی
- اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ جمهورباشلیقلاری دوشوشدی
- تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیسی اؤزبگیستان دا
- أردوُغان اؤزبگیستاندا
- پوتین اؤزبگیستانا گلدی
- شانگهای حیذماتداشلیق قوراماسی نینگ یوُلباشچیلاری سمرقندده دوشوشیار
- أردوُغان اؤزبگیستانا گیدر
- اؤزبگیستان تۆرکمنیستان بیلن پارلمان آرا قاتناشیقلارینگ أهمیتینه اۆنس چکدی
- اؤزبگیستان بیلن قازاغیستان ینگ یوُلباشچیلاری دوشوشیق گچیردی
- اؤزبک یۆکلری تۆرکمنیستان ینگ اۆستۆندن اوروپا ایبریلدی
- اؤزبگیستان قاراشسیزلیق گۆنۆنی قوتلایار
- أردوُغان شانگهای حیذماتداشلیق قوراماسینینگ ماصلاحاتینا قاتناشار
- سمرقندده حالقارا توریسم مرکزی آچیلدی
- اؤزبگیستان سلمان بن عبدالعزیز اۆچین یوُقاری درجهلی امام بخاری نیشانینی بردی
- اؤزبگیستان ینگ یوُلباشچیسی عربیستان دا ساپاردا بوُلدی
- خلوصی آقار اؤزبک ایشدشی بیلن تلفن آرقالی گۆررۆنگدِش بوُلدی
- اؤزبگیستان دان تۆرکیأ ۲۰ ییل سۇنگ جمهورباشلیق درجه سینده ایلکینجی ساپار
- أردوُغان ینگ تاریحی حیوه شهرینه ساپاری
- أردۇغان اؤزبگیستان دا


text:
جین پیترز
جین پیترز (اینگیلیسجه: Jean Peters) آمریکالی اوْیونچو ۷۳ ایل عؤمر ائلهییب و ۱۳ اوکتبر ۲۰۰۰ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. جین پیترز اوهایو ایالتی بیلیمیوردو دا درس اوْخویوب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Better Radio Programs for the Weekوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jean Peters»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۱ دسامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده جین پیترز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
گونون اورتا چاغیدیر. یاز یاغیشی شیدیریغی یاغیر. تلهسرک ائوه گلیرم. اوست-باشیم تامام ایسلانیب. ایچری گیردیکده، ائله گیرهجکده اوست پالتاریمی سویونورام. عایلهم بیرلیکده ائودهدیرلر. من ایچری گیرر _گیرمز، اوغلوم قاچیر قاباغا:
– سالام آتا، آخشام سؤز وئرمیسن بو گون منله توپ اوینایاسان.
من ده جاواب وئریرم:
-اوغلوم باییردا یاغیش یاغیر ، ایندی اولماز. نئینک، یاغیش کسسین گئدیب حیهتده سنیله توپ اوینارام.
زامان اؤتور و یاغیش کسیر. اوغلوم دا مندن ال چکمیر. نهایت بیر یئرده حیهته چیخیریق. هاوا چوخ اورهیه یاتیملیدیر. یاز یاغیشیندان سونرا هر نه تمیز و گؤیچک گؤرونور. اورکلره سئوینج پایلانیر. کوچهدن اوشاقلارین و یئنییئتمهلرین های–کویو گلیر. اونلاردا یازین ایلیق هاواسیندان ذوق آلیرلار. ائله بو آن اوغلوم هیجانلا، بارماغیلا گؤی عالمین منه گؤسترهرک سئوینجله قیشقیریر:
– آتا، آتا . باخ «رنگین کمانا» باخ! نئجهده گؤزلدیر؛
من ده گوی قورشاغینا باخدیقدا، اوز توتدوب اوغلوما دئییرم:
– هه چوخ قشنگدیر، آما او «رنگین کمان» دئییل. او «گؤی قورشاغی»دیر.
اوغلومون چؤهرهسینده اولان تعجبلی حیسی دویورام. او زامان اوغلوم سؤزه گلیر:
-آتا. او «رنگین کمان»دیر. ائله آنام دا، کوچهدهکی اوشاقلار دا و حتا باخچامیزداکی معلیمه ده اونا «رنگین کمان» دئییر. سن منه یالان دئمزدین، بو دؤنه منی نییه آلدادیرسان؟
منی فیکیر گؤتورور. بو صؤحبتلر منی بیر آز سارسیدیردا. اوغلوم دا بو حیسی دویاراق منه دئییر:
– آتا نه اولدو . نییه کئفسیز اولدون؟
بو دؤنه من اوغلوما یالان دانیشیرام:
– اوغلوم بیر آز باشیم آغرییر. سن بو دفه گئت کوچه ده یاشیدلارینلا اوینا. سؤز وئریرم، بیر آزدان گلیب من ده سنلن اوینارام.
اوغلوم کؤنولسوز مندن آیریلیب، کوچهیه گئدیر. من ده حیهتین پیللهسینده اوتوروب خیالا دالیرام. ائله او زامانی دوشونورم کی اوغلوم یاشیندا اولاردیم. گونلرین بیر گونو آنام حیهتده دولاشیر و سیل-سوپورله مشغول ایدی. من ده اؤز- اؤزومه نسه حیهتده آختاریردیم. بیردن گؤزوم گؤیدهکی گؤزل بیر منظرهیه دوشدو. سئوینرک آنامدان سوروشدوم:
– آنا. او نه دیر؟ گؤر نه قدهر گؤزلدیر .
آنام گولومسهیرک دئدی:
– هه اوغلوم ،او فاطما خالانین حاناسیدیر.
نئچه گون اوستوندن کئچدی. بیر گون آخشام اوستو آناملا قونشو حیهتینه گئتدیک. ائله آستانادان ایچری گیردیکده حیهتده بیر منظره گؤردوم. من گؤیده اولان فاطما خالانین حاناسینی، یئرده گؤروردوم. ائله بو آن سئوینرک هیجانلا قیشقیردیم:
– آنا _آنا ،باخ. فاطما خالانین حاناسی. نه قدرده قشنگدیر.
ائله بو آن حانانین یاخینلیغینا چاتمیشدیم . الیمی حانایا سورترک گؤزوم حانانین ایلک و آخریندا اولان یئره باسدیریلمیش آغاجلارا دوشدو. منجه حانانی آغاجلارا باغلامیشدیلار. یئنه آناما دئدیم :
– آنا باخ . آغاجلارا باغلاییبلار کی گؤیه اوچماسین. هه؟
ائله بو آن قونشو قادینی ائودن حیهته چیخیب و آناملا ساغولاشاندان سونرا من یئنه آنامدان سوروشدوم:
-آنا فاطما خالا بودور؟ نه یاخشی. ائله بیزیلن قونشویمش کی.
آنام اوجادان گولرک دئدی:
– یوخ اوغلوم بو اسمر خالادیر. بو حانا دا گؤیه اوچماز. اسمر خالا اونو آغاجا باغلاییب کی اوزهرینده گویچک ناخیشلار سالا بیلسین. او کی قالدی گؤیدهکینه، او دا گؤی قورشاغیدیر. ائله بئله جاماعات آراسیندا اونا فاطما خالانین حاناسی دا دئیلیر.
من داها دینمهدیم. اسمر خالا گلدی اوتوردو و ایشلهمهیه باشلادی. من اونون بارماقلاری و اللرینین حرکتینی ایزلهییردیم. او هر حرکتده بیر بویا ناخیشا آرتیریردی. گؤز اوخشایان ناخیشلار هر آن اؤتدوکجه ،بیر رنگه دوشور و گؤزللشیردی. اسمر خالا ایشلهیه–ایشلهیه حزین ماهنیلار زومزومه ائدیردی. اونون ماهنیلاری ندنسه منده بیر نیسگیل و یا حسرت اویادیردی. ائله ناخیشلاردا اولان اینجهلیک و ماهنینین ملاحتلیلیی منه سئوینج دولو – کدرده باغیشلاییردی.
ایندی یئنهده او ماهنیلار و ناخیشلار گؤزوم اونونده جانلانیر و قولاغیمدا عکس – صدا یارادیر. ومن دوشونورم کی:
– گؤره سن اوغلومون اوشاغی «گؤی قورشاغین» اوندان سوروشاندا هانسی دیلده آدلاندیراجاق؟.
اسفند/۱۳۸۵