text:
اورخون داشیازمالاری
اورخون داشیازمالاری و یا گؤکتورک داشیازماری، تۆرکلرین بیلینن ایلک الیفباسی اوْلان اوْرخون الیفباسی ایله گؤی تۆرکلر طرفیندن يازیلمیش اثرلردیر. بۇ کتیبهلر تۆرکجهنین تاریخی مدتدهکی گرامر قۇرولوشو و بۇ قۇرولوشون ديَیشمهسیيله علاقه دار معلوماتلار وئردیگی کیمی تۆرکلرین دؤلت آنلايیشی ایله ایداره اوْلونماسی، مدنی ائلئمنتلری، قوْنشولاری ایله سوْيداشلاریيلا اوْلان علاقهلری و اجتماعی حیاتیيلا علاقه دار اهمیتلی معلوماتلارا عیبارتدیر.[۱]
بیلگه خاقان و کۆل تیگین يازیتلارینی يوْللیق تیگین يازمیشدیر. يوْللیق تیگین عئینی زاماندا مۆدریک خاقانین قارداشی اوْغلودور. يازیلاردا بۇ یازیتلارین سوْنسوزلوغا قدر قالماسی خواهیشی ایله "بنگو داشلار (ابدی داشلار)" دئيیلمیشدیر.
کتیبهلر، 1889-جی ایلده مغولوستاندا اوْرخون وادیسینده تاپیلمیشدیلار.[۲] بۇ کتیبهلر ایکی گؤک تورک خاقانلیغینا عاییددیر. يازیلیش تاریخلری م.س. 8. عصرین باشلارینا دایانماقدادیر. يازیلاردا کۆل تیگین یازیتی 732-جی ایلده، بیلگه خاقان یازیتی 735-جی ایلده يازیلمیشلار.[۲]
1893-جی ایلده دانمارکالی دیلچی ویلهلم تامسون طرفیندن، روس تۆرکولوق واسیلی رادلوفون دا کؤمه يیله حل و عئینی ایلین 15 دسامبر گۆنو دانمارکا کرال علملر آکادئمیياسیندا علم دۆنياسینا آچیقلانمیشدیر.
تاپیلماسی و اوستونده ائدیلن آراشدیرمالار[دَییشدیر]
اورخون حرفلریيله يازیلان يازیلاردا 13. عصر مغول تاریخچیسی علا الدین عطا ملیک جووئينی، تاریخ جهانگشا آدلی اثرینده سؤز ائتمیشدیر. چین قايناقلاری دا کتیبهلر دیکیلیشینی بیلدیریبلر. يئنه ده بو وضعیت 18. و 19. عصرلره قدر علم دونياسی بو یازیتلاردان خبرسیز قالمیشدیلار. ایلک اولاراق روس بیرینجی تئزاری ای. پئترونون امری ایله سیبیرین بیتگی اؤرتوسونو آراشدیرماق اۆچون وظیفهلندیریلن بیتکی عالیم Daniel Gottlieb Messerschmidt و اؤزونه رهبر اولاراق وئریلن ایسوئچلی محبوس ضابطJohan von Strahlenberg ایل 1721جی ایلده جنوبی سیبیرده، يئنی سئي چايینین يوخاری مجراسیندان بو يازی ایله يازیلمیش و قیرقیزلارا عاید اولدوقلاری دوشونولن مزار داشلارینی يئنی سئي يازیتلاریندان بیر دنهسینی کشف ائتدی. بیر ایل سونرا محبوسلوغو سون تاپان استراهلئنبئرگ، ایسوئچه دؤنوشونده بو آراشدیرما ایله باغلی ایزله نیملرینی کیتاب حالینا گتیریب 1730-جی ایلده استکهلم دا نشر ائتدی. بئلهجه اورخون عابدهلری علم دونياسینین دقتینی چکمیش اولدو.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ^ a b c اردم کونور,"ORHUN YAZITLARINDA SOSYAL VE SİYASİ MESAJLAR",ادبیات و صنعت آکادمیاسی
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ^ a b c d e Prof. Dr. Muharrem Ergin, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, İstanbul, 2002, s. XVI-XXII ISBN 975-451-017-4


c: text/html

text:
مندیزوروتسا ایستادیومو
مندیزوروتسا ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Mendizorrotza Stadium) بیتوریا شهرینده بیر ایستادیومدور. 1924 ایلینده تاسیس اوْلونوب. دپورتیوو الاوس تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۱۹٬۸۴۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر. صاحیبی بیتوریادیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Mendizorrotza Stadium»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده مندیزوروتسا ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۱۵ ژانویه
۱۵ ژانویه — قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۱۵-جی گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۳۵۰ گۆن واردیر (آرتیق ایللرده ۳۵۱).
حادیثهلر[دَییشدیر]
- میلاددان اؤنجه ۵۸۸ - بابیل حؤکومتی بیتالمقدسی مۆحاصیره ائتدی. مۆحاصیره ۱۵ ژوئیه م.اؤ ۵۸۶-یا کیمی سۆردو.
- ۱۵۵۹ - اینگیلیس ملکهسی بیرینجی الیزابت تاج تاخدی.
- ۱۸۸۹ - داها اؤنجه آدی پمپرتون عیلاج شیرکتی اوْلان کوکا-کولا شیرکتی٬ آتلانتا٬ جورجیادا رسماً قۇرولدو.
- ۱۸۹۲ - بسکیتبالین قۇراللاری ایلک دفعه٬ اوْیونون دوْغوم یئری ساییلان ایسپیرینقفیلد٬ ماساچوستده یاییملاندی.
- ۱۹۲۱ - تۆرکیه گۆموشخانانی روس ائرمنی ایشغالیندان قۇرتاردی.
- ۱۹۲۴ - ایزمیرده حرب اوْیونلاری کئچیریلدی.
- ۱۹۴۰ - آنکارا رادیوسو فرانسهجه٬ یۇنانجا٬ فارسجا و بۇلغارجا خبر یایینینا اینگیلیسجهنی ده آرتیردی.
- ۱۹۵۲ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری٬ تۆرکیهنین قۇزئی آتلانتیک آندلاشماسی تشکیلاتینا (ناتو) گیریشینی تأیید ائتدی.
- ۱۹۹۲ - یوقوسلاوی اؤلکهسی رسماً آرادان گئتدی.


text:
یوز ایل ساواشی
یوز ایل ساواش (۱۳۳۷ – ۱۴۵۳) — اینگیلیس و فرانسه آراسیندا یوز ایلدن آرتیق (فاصیلهلرله) داوام ائتمیش ساواش.
ساواشین سببلری[دَییشدیر]
یوز ایل ساواشنین باشلانماسینا اساس سبب اینگیلیسنین اله کچیردیی اراضیلر (۱۲ عصرین اوْرتالاریندان) و زنگین فلاندرییا اۇغروندا موباریزه ایدی. اینگیلیس کراللاری اؤزلرینین فرانسه دا ایتیردیکلری تورپاق مولکلرینی گئری قایتارماق ایستییردیلر. اینگیلیس و فرانسه آراسیندا چوْخدان بری داوام ادن بۇ دۆشمنچیلییه فلاندرییا و اوْنون زنگین شهرلرینی اله کئچیرمک اۇغروندا باشلایان رقابت ده علاوه اوْلوندو. فرانسه کراللاری دفعهلرله فلاندریانی اؤز تورپاقلارینا قاتماغا جهد گؤسترمیشدیلر. لاکین هر دفعه مغلوب اوْلوردولار. فلاندریانین شهرلرینی اینگیلیس مۆدافیه ادیردی. چونکی اینگیلیس ایله فلاندرییا آراسیندا قدیمدن بری سیخ تیجارت علاقهلری واردی. بۇندان باشقا هم ده، اینگیلیس کرالی فرانسه کرالینین قوهومو ایدی. فرانسه کرالی IV فیلیپین اوْغوللارینین اؤلوموندن سوْنرا اوْنون کیشی نسلی کسیلدی. بونو گؤره اینگیلیس کرالی اؤزونون فرانسه کرالی تاختینی اله کئچیرمک حۆقوقونا مالیک اوْلدوغونو بیلدیردی.
طرفلرین حاضیرلیغی[دَییشدیر]
فرانسه قوشونلارین آتلی جنگاور دستهلری اۆستون ایدی. لاکین جنگاورلر اینتیزامین نه اوْلدوغونو بیلمیردیلر. اوْنلارین هر بیری دؤیوش زامانی آیریجا ووروشور و شخصی هونر گؤستریب باشقالاریندان فرقلنمهیه چالیشیردیلار. پیادا قوشونلار موزدلا توتولموش اجنبی عسگرلردن عبارت ایدی. جنگاورلر پیادا دؤیوشچولره خور باخیردیلار.اینگیلیس قوشونلاری فرانسهلارا نیسبتاً داها یاخشی تشکیل اوْلونموشدولار. اینگیلیس لرین آتلی جنگاورلردن باشقا چوْخلو، هم ده دؤیوش اینتیزامینا مالیک اوْلان پیادا قوشونلاری واردی. اینگیلیس پیادا قوشونلاری تهکیملی اوْلمایان کندلیلردن عبارت ایدی. اوْ زامان اینگیلیسترهده تهکیم اوْلونمایان کندلیلر هله چوْخ ایدی. اینگیلیس پیادالاری اۇزون اوْخلارلا سیلاهلانمیشدیلار. اوْنلار ۶۰۰ آددیما قدر اۇزاغا اوْخ آتا بیلیردیلر. اینگیلیس اوْخچولارینین آتدیغی اوْخ ۲۰۰ آددیملیقدا فرانسه جنگاورلرینین زیرهلی گییمینی دشیب کئچیردی.
ساواشنین باشلانماسی[دَییشدیر]
اینگیلیس اوْردوسونون یاخشی دونانماسی واردی. اوْنلار بۇ دونانمانین کمکی ایله لامانش بوغازینی کچیب فرانسه اراضیسینده ساواش عملیّاتلارا باشلادیلار. ساواشنین اوّلینده فرانسهلار مغلوب اوْلماغا باشلادیلار. اینگیلیس لر نورماندینی توتدولار. اوْنلار ۱۳۴۶-جی ایلده کرسی دؤیوشونده فرانسه قوشونلارینی مغلوب ائتدیلر. کرسی ووروشماسیندان سوْنرا اینگیلیس لر آکویتانییا طرفدن هۆجوما کئچدیلر ۱۳۵۶-جی ایلده لاورا چاییندان جنوبدا یئرلَشن پواتیه شهری یاخینلیغیندا دؤیوش باش وردی. فرانسه لیلر سایجا چوْخ ایدیلر. لاکین اوْنلار داغینیق حرکت ادیردیلر. اؤن دستهدهکی فرانسه جنگاورلری اساس قوهلرین گلیب چیخماسینی گؤزلمهدن اینگیلیس لره هۆجوما کئچدیلر. ووروشا-ووروشا ایرلی چیخان فرانسه جنگاورلری دؤیوش جرگهلرینی پوزور، ووروشما زامانی بیر-بیرینه مانع اوْلوردولار. اینگیلیس اوْخچولارینین یاغیش کیمی یاغدیردیغی اوْخ ضربهلری آلتیندا فرانسه آتلی قوشونلارینین دؤیوش جرگهلرینه قاریشیقلیق دۆشدو. فرانسه اوْردوسونون دؤیوش یئرینه یتیشن اساس قوهلری ده دارماداغین ائدیلدی. فرانسه کرالی باشدا اوْلماقلا ان تانینمیش فرانسه فوداللاری اینگیلیس لره اسیر دۆشدولر. پواتیه دؤیوشوندن سوْنرا فرانسهنین جنوب و شیمال حیصّه لری اینگیلیس لرین الینه کئچدی.
فرانسه دا ژاکلار عۆصیانی[دَییشدیر]
شهرلرین آرتماسی و تیجارتین گنیشلنمهسی نتیجهسینده هله ساواشدن اوّل فرانسه کندلیلرینین ایستیسماری گوجلنمیشدی. بۇ ایسه صینفی موباریزهنین گوجلنمهسینه گتیریب چیخاریردی. ساواش ایسه سیراوی وطنداشلارا ینی فلاکتلر گتیردی. وئرگیلر آرامسیز اوْلاراق آرتیردی. هم فرانسه قوشونلاری، هم ده اینگیلیس ساواش قوهلری تئز-تئز کندلره هملهلر ادیب کندلیلری تالاییردیلار. پواتیه دؤیوشوندهکی مغلوبیتدن سوْنرا موزدلو عسگرلر فرانسهنین هر یئرینه سپلنمیشدیلر. اوْنلار مۆدافیهسیز کیندلره باسقینلار ادیر، کندلیلره ایشگنجه وئریر، اوْنلاری چاپیب-تالاییر و اولرینی یاندیراراق چخب گدیردیلر. خالقا رغبت بسلین سالنامهچی چیفتلیک (مزرعه)ین داغیلماسینی بئله تصویر ادیردی. خالق ایسه باشینا گلن بۆتون موسیبتلره گؤره، حاقلی اوْلاراق، فوداللاری باعیث حساب ادیردی. کندلیلرین دیلنچی کؤکونه دوشمهسینه باخمایاراق فوداللار اوْنلاردان ینی وئرگیلر طلب ادیردیلر. بۇ زامان اسیرلیکده اوْلان کرالی و فودال ایانلارینی اؤدنج وئریب خلاص اتمکدن اؤترو ینی وئرگی ییغیلماسینا باشلاندی. فودال آغالار بئله دییردیلر. سادلؤوه ژاکین انلی کوریی وار، نه یوکلسن گؤتورر. زادگانلار ساده خالق آراسیندا گئنیش یاییلمیش ژاک آدینی کندلیلر اۆچون حقارتلی بیر لقب کیمی ایشلدیردیلر.
۱۳۵۸-جی ایلین مئی آییندا فرانسهنین شیمال-شرقینده کندلی عۆصیانی باشلاندی. بۇ عۆصیان تاریخده ژاکلار عۆصیانی کیمی تانینمیشدیر. ژاکلار عۆصیانی کورتبیی عۆصیان ایدی. چونکی بۇ عۆصیان هئچ بیر حاضیرلیق گؤرولمهدن، بللی حرکت پلانی اوْلمادان باشلانمیشدی. عۆصیاندا ۱۰۰ مینه یاخین کندلی ایشتیراک ادیردی. کندلیلر اوْنلارین موسیبتلریندن کرالین خبری اوْلمادیغینا و کرالین اوْنلارا رغبت بسلدیینه اینانیردیلار. کندلیلر فوداللاری اؤز دۆشمنلری اعلان ائتمیش دیلر. زولمکارلارا نیفرت اوْ قدر گۆجلو ایدی کی، عۆصیانچیلار بۆتون زدگانلاری آخیرینجی نفرینه کیمی قیرماقلا هدلییردیلر. اللرینه نه کوچدی اوْنونلا سیلاهلانان ژاکلار فوداللاری اؤلدورور، اوْنلارین قسرلرینی داغیدیردیلار. ان بؤیوک عۆصیانچی دستهلریندن بیرینه کندلی گیلیوم کال باشچیلیق ادیردی. اوْ دؤورون سالنامهچیسی اوْنو دونیا گؤرموش، یاخشی دانیشیق باجاریغی اوْلان، بوی-بوخونلو و گؤزل سیفتلی بیر آدام کیمی تصویر ادیردی. کال ژاکلاری بیرلشدیرمهیه و کندلی قوشونوندا اینتیزام یاراتماغا چالیشیردی. لاکین داغینیق ایجمالار حالیندا یاشایان کندلیلر باشقا کندلردن اوْلان عۆصیانچیلارلا بیرلشمهیه هوس گؤسترمیردیلر. اوْنلار اۇزون مدت اۆچون اؤز چیفتلیک (مزرعه)لارینی بوراخیب گتمک ایستمیر و چوْخ واخت آنجاق آغالارینا قارشی موباریزه آپارماقلا کیفایتلنیردیلر. عۆصیان اوْنلارلا شهری اوْلان بؤیوک بیر ویلایتی ایحاطه ادیردی. بعضی شهرلرین یوخسول اهالیسی عۆصیانچیلارلا همریلیک نۆماییش اتدیرهرک شهر قاپیلارینی عۆصیانچیلارین اۆزونه آچدیلارسا، قالان شهرلرین وارلیلاری بۇنا ایمکان ورمهدیلر. فوداللار کندلیلرین عۆصیانا قالخدیغی یئرلردن قاچیب گدیردیلر. لاکین اوْنلار چوْخ کئچمهدن اؤزلرینی اله آلدیلار و بؤیوک قوشون توْپلادیلار. هللدیجی دؤیوش ارفهسینده گیلیوم کال اؤز دستهلرینی بیر تپهنین اۆستونده یرلشدیریب، دوشرگهنی آرابالارلا دؤورهیه آلدی. کندلیلرین مقاومت گؤسترمهیه هازیرلاشدیغینی گؤرن زدگانلار اوْنلاری آلداتماق قرارینا گلدیلر. اوْنلار عۆصیانچیلارلا باریشیق باغلاییب اوْنلارین باشچیسینی دانیشیغا دعوت ائتدیلر. بۇنا اینانان کال زدگانلارین دوشرگهسینه گتدی. زدگانلارین ایسه اوْنو توتوب قانداللادیلار. جنگاورلر عۆصیانچیلارین دوشرگهسینه شدتلی هۆجوملار ادیردیلر. باشچیسیز قالمیش و ساواش ایشی بیلمین ژاکلارین سیراسینا پوزغونلوق دۆشدو و اوْنلار دارماداغین اوْلدولار.
فوداللار اوْنلاری قورخویا سالمیش کندلیلردن آمانسیز قیساس آلدیلار. زدگانلار کالی اعدام اتمزدن اوّل اوْنون باشینا کؤزردیلمیش دمیر چنبر کچیردیلر. اوْنلار کالی لاغا قویوب بئله دییردیلر. "ژاکلار کرالینین باشینا بیز، باخ بئله تاج قویوروق." جنگاورلر کندلری و تاخیل زمیلرینی یاندیریر، کندلیلری آغاجدان، اؤز کومالارینین قاپیلاریندان آسیب گدیردیلر. عۆصیان سوْنراسی باش ورن قیرغینلاردا فوداللار ۲۰.۰۰۰ کندلینی اؤلدوردولر. ژاکلار عۆصیانی میغلوب اوْلسا دا، نتیجهسیز قالمادی. کندلی عۆصیانینین واهیمهسیندن قورخویا دوشن فوداللار موکللفیتلری آرتیرماغا جورت ائتمهدیلر و کندلیلرین شخصی وابستهلیقدان آزاد اوْلماسینی سورتلندیریردیلر. بۇنا گؤره آرتیق ۱۵-جی عصرده فرانسه دا چوْخ آز وابسته کندلی قالمیشدی.
ساواشنین داوامی[دَییشدیر]
۱۳۴۸-۴۹-جو ایللرده باش وئرمیش طاعون اپیدمیاسیندا فرانسه اهالیسینین تقریباً ۱/۳ حیصّه سینین هلاک اوْلماسی اؤلکهنی خۆصوصیله چتین وضعیته سالدی. فرانسه قوشونلارینین مغلوبیتی، ایقتیصادی وضعیتین آغیرلاشماسی، وئرگیلرین آغیرلیغی، خالقین نارازیلیغینین آرتماسینا سبب اوْلدو، پاریس عۆصیانی (۱۳۵۷-۵۸) و ژاکلار عۆصیانی (۱۳۵۸) ایله نتیجه لندی. فرانسه حکومتی آغیر شرطلی مۆقاویله باغلاماغا (۱۳۶۰) مجبور اوْلدو. ۶-جی کارل دؤورونده (۱۳۸۰-۱۴۲۲) فودال چکیشمهلری فرانسهنی زیفلتدی. بۇندان ایستیفاده ادن اینگیلیس لر ۱۴۱۵-جی ایلده یئنیدن ساواشیه باشلادیلار و آزنکور یاخینلیغیندا فرانسه اوْردوسونو مغلوبیته اۇغراتدیلار. فرانسه اراضیسینین چوْخ حیصّه سی اینگیلیس لر و بورقوندلار آراسیندا بؤلوشدورولدو، لوارادان چاییداکی اراضی VII کارلین حاکمیّتی آلتیندا قالدی. جنوبا دوغرو ایرلیلمهیه جهد ادن اینگیلیس لر و بورقوندلار اوْرلانی محاصرهیه آلدیقدا (۱۴۲۸) بۆتون فرانسه خالقی ژاننا د'آرکین باشچیلیغی آلتیندا ایشغالچیلارا قارشی موباریزهیه قالخدی. اوْرلانین آزاد اوْلونماسی ایله (۱۴۲۹) یوز ایل ساواشده دؤنوش باش وردی. فرانسه اوْردوسو بیر سیرا غلبهلر قازاندی. ۱۴۳۵-جی ایلده آرراسدا، بورقوندییا هرسوقو ایله ۷-جی کارل آراسیندا صۆلح باغلاندی. ۱۴۳۶ ایلده اینگیلیس لر پاریسدن قووولدولار، سوْنرا بیر سیرا ویلایتلر آزاد ائدیلدی. یوز ایل ساواش اینگیلیس لرین بوردودا تسلیم اوْلماسی ایله (۱۴۵۳، ۱۹ اۇکتوبر ) قورتاردی. فرانسه اراضیسیندن یالنیز کاله (۱۵۵۸-جی ایلدک) اینگیلیسنین الینده قالدی. ساواش فرانسه ایقتصادیاتینا بؤیوک زیان ووردو، اؤلکهنین مرکزلشدیرمهسی پروسسینی قیسمن لانگیتدی، اینگیلیسده ایسه فودال آریستوکراتییاسینین سیاسی نفوذونو موقتی یوکسلتدی.
قایناق[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- 0
- 0
- 0
- 0
- 0


text:
نوروز بایرامینین تاریخی مسئلهلری و مراسیملری
عبدالعلی مجازی(آسلان)
نوروز بایرامی مراسیملریندن اولدوغو قدهر فارس دیلینده چوخلو کیتابلار یازیلیبدیر. اونلارین هیچ بیرینده جهد اولونماییب کی، بو بایرامین نه زاماندان باشلاندیقینی آختارالار. یالنیز بایرامین نئجه اجرا اولونماسینی قید ائدیبلر، آمما بو ایل (۱۳۸۲) بیر ایکی روزنامه ده بیر آز تحقیقات آپاریلمیشدیر(۱) دکتر نوُرجان توٍرکسوُی یازیرکی،«بوُ بایرام ایندی تورکیه ده بیر رسم کیمی تانینیر، ولی توٍرک دوٍنیاسیندا بیر بؤیوک بایرام کیمی مخصوص احترامی واردیر» مختلف دؤولتلرده و اؤلکهلرده (جمهوری آذربایجاندا، قزاقستاندا، قیرقیزستاندا، اؤزبکستاندا، افغانستاندا،ترکستاندا، باش قورد، اویغور،چوواش و کیریم تورکلرینده و قاقاووز و باتی تورکیهده) نوروز بایرامی مراسیملری(۲۱ مارس دا) یوٍکسک سوییهده برپا اولونار. توٍرک ائللری و اوُلوسلاری هون امپراطورلوقو تشکیل اولاندان سونرا بو بایرامی بیر مبارک گوٍن حساب ائدردیلر. عثمانلی و سلجوقلو دؤولتلرده بایرام گوٍنلری خاص شنلیک مراسیمی قورولاردی. قدیم سوداندا نوروز بایرامی یوخایمیش، لیکن محاریبه اوٍستونده توٍرکلر اورایا گئدندن سونرا اورادا دا بایرام توتولوبدور. توٍرکلرین ایچینده مختلف حکایتلر واردیر. اونلارین بیری بوزقورد بایرامیدیرکی، نوروز آدینا ایشلهنر و بو بایراما طبیعت بایرامی دئیرلر. جمهوری آذربایجاندا (گؤی توٍرک)لرین اعتقادلارینا گؤره، نوروز بایرامینا ارگنه گوٍن یا بوز قوُرد بایرامی دا دئییلیر. قزاقستاندا بو بایرامی (گوٍن بایرامی و خالق بایرامی) آد دا, شنلیک مراسیمی توتارلار.
بعضیلری ده یازیرلارکی، «بو بایرام پیشدادیلر زامانی و جمشید شاهین تختده اوتورماقینی کی، فروردین آیینین بیرینجی گوٍنو ایمیش, نوروز آدلاندیریر و هخامنشلرده بو بایرام ایله تانیش ایدیلر و بو بایرامی بیر کهن و اسکی مراسیم سانیردیلار. ایراندا بیر افسانوی اولان داستان اوٍچون جمشید شاهین آذربایجانا گلن گوٍنو نوروز آدلانیبدیر، یئنه بیر افسانهیه گؤره جمشید شاهین زامانیندا کی اود تاپیلیب, اونا گؤره او زامان اودا سجده ائدیبلر و اودو مقدّس سانیبلار و اونا گؤره او اودون تاپیلدیقی گوٍنونو نوروز آدلاندیریبلار.(۲)
۱-زارع بیگ یازیر: «تقیزادهنین یازدیغینا گؤره میلادین ۶۲۲ینجی ایلی ژوئن آییندا یزدگردین تخته چیخماغینی ایل دؤنومونو بایرام توتوبلار» (۳) اونلارین دئدیکلرینه گؤره جمشیدین آدی (جم) ایمیش، آذربایجانا چاتاندا تختینی بیر هوٍندور یئرده قویور، او قیزیل تاختا، شفق دوٍشور و پاریلداییر، چوٍن کی، پهلوی دیلینده گونشین شفقینه(شید) دئیرلر، او مناسبته شید کلمهسینی جم آدینا آرتیریرلار و اوگوٍنکو گوٍنو طمطراقلی بایرام ائدیرلر
۲ -راشدی بیگ یازیر: «سینوهه ۳۵۰۰ ایل بوندان اسکی زاماندا یاشاییرمیش و ایران فلاتینا و ایلامیلر و سومئرلیلر آراسینا سفر ائدنده بو بایرامین مراسیملرینی ایران فلاتیندا یاشایان اولوسلار آراسیندا اجرا ائدیلمهسینی گؤروب و یازیبدیر(۴)
یوخاریدا گلن سؤزلره و نظریهلره باخاندا گؤرونور کی، هر قوم، هرائل، هردؤولت و هر شاه اؤزونون لازیمی اولدوغو عنوانلارا گؤره بو بایرامی جشن و شنلیک توتوب و بایرام آدلاندیریبدیر. مثلا سینوهه ایله یزدگردین یا جمشیدین(۲۱۰۰) ایل فاصلهسی واردیر؛ یا او بیری شاهلارین اوندان چوخ و آز مدت فاصلهلری اولاـ اولا هامیسی بو بایرامی اؤز آدلارینا بایرام آدلاندیریبلار، هر حالدا پیشدادیلر، جمشیدلر، ساسانیلر، یزدگردلر، سلجوقلار موٍمکوندوٍر کی، بو بایرامی طمطراقلی و طنطنهلی ائتمیش اولالار، آمما بیناسینی قویان اولا بیلمزلر.
۳-آقای تقیزاده یا آیریلاریدا ایستهییبلرکی، نوروز بایرامینین باشلانیشینی و بیناسینی، جمشید شاها، یزدگرده،زرتشته و … یاپیشدیرالار. آمما نئیلهییرم بو نوروزو بیر شاها یا خانا و غیرهیه یاپیشدیرا بیلمیرم چوٍنکی، یای قیشین و اودون تاپیلماسی میلیون ایللر اؤنجهیه چاتیر و بو بایرامین آرایا گلمهسی او زمانلارا یئتیشه بیلر کی، اوندا هئچ آوادانلیق یوخ ایمیش، هاردا قالسین کی شاه اولا….
قدیملرده خلقین اینامی بئله ایدی کی، دوٍنیا هر ایل بیر حئیوانین اوٍستونده دولانیر، بو حئیوانلارین سایی اون ایکییه قدهر یئتیشیردی و هر اون ایکی ایلده ایکی دفعه تکرار اولوردو، بو ایناما گؤره هر ایل بیر حئیوانین اوٍستونده دولانسایدی او حئیوانین طبع و خویی او ایل خلقین حالینا اثر قویاردی. او حئیوانلار بونلاردان عبارت ایدیلر: سیچان، اؤکوز، پلنگ، دووشان، نهنگ، ایلان،آت،قویون یا گئچی،میمون،ایت و دونقوز.
۴- شیعه عالیملرینین روایتینه و محمد باقر مجلسینین امام جعفر صادق(ع)دان نقل ائتمهسینه گؤره، نوروز بایرامینی بیر شاد و اوغورلو گوٍن تانیدیب و بویوروبدور کی،«بو گوٍنده حضرت آدم دوٍنیایا گلیبدیر و الله بو گوٍنده گوٍن ایشیغینی یئرین اوٍزونه ساچیب و یاییب و یئللره فرمان وئریب اسهلر و بولوتلارا دئییب یاغسینلار تا گوٍل چیمنلر گؤیرسینلر. بو گوٍنده حضرت ابراهیم پیغمبر بوٍتلری سیندیریب و بو گوٍنده حضرت محمد(ص) غدیر خومدا (خم) حضرت علی (ع) نی اؤز نایبی و امام عنوانیندا مسلمانلارا تانیدیبدیر. ایندی شیعهلر اؤز دینی اعتقاد و سنتلرینه گؤره بو گوٍنو مقدس، پاک و اوغورلو بیر گوٍن تانییرلار و اونا جلال و شکوه وئریرلر.» هر حالدا نوروز بایرامی مراسیملری چوخ معروف اولدوغونا و مرتب تکرار اولماسینا گؤره عوموم آذربایجانلیلار بو مراسیملری چوخ گؤزل و اولدوغو قدهر عظمتلی یئرینه یئتیریرلر.
۵- پروفسور آزاد نبییوف، مراسیملر کیتابیندا(۵) یازیر« خالقیمیزین بؤیوک مراسیملریندن بیری ده نوروز بایرامی مراسیمیدیر». بو مراسیم هر ایل مارس آیی نین ۲۰ـ۲۱ـ۲۲ سینده (اسفند آیی نین ۲۹ـ۳۰) و کؤهنه تقویمله (۷ـ۸ـ۹)دا کئچیریلیر. نوروز شرق خالقلارینین ائرکن اکینجیلیک، محصول بوللوغو اعتقادلاری ایله باغلی بو مراسیم ائل آراسیندا بؤیوک بایرام کیمی کئچیریلمیشدیر, خالق بو بایراما(نوروزا)۴۰ گوٍن قالمیشدان تمیزلیگه باشلامیشلار.
اوّل چرشنبهیه قدهر کی اون گوٍنده هر یئرده بؤیوک تمیزلیک ایشلری باشلانار، سایاچیلار گلن گوٍنلردن بایرام مراسیمینه تداروٍک گؤرونر و اول چرشنبهیه قدهر کی گوٍنلرده یای شومونا(شخم)، اکینینه حاضیرلیق گؤرولر، اؤکوزلر ناللانار، قاشوو (قشوو) لانار و تمیزلهنردی. اؤکوزو اولمایان اؤکوز آلار، جوٍتو سینان جؤٍتو دوٍزلدردی و سایر. اصلینده اوّل چرشنبه یه قدهر قارشیداکی اکینچیلیک ایشلرینه حاضیرلیق گؤرولردی. بو یئنی امک مؤسومونه اصل خالق باخیشی و ائل حاضیرلیقی ایدی.
چوخ ماراقلی ایدی کی سپین اوٍچون (توخوم) ساخلانان بوغدا آرپا قویولاری اوّل چرشنبه یه آچیلاردی.
محصول بول اولسون دئیه، آرپا ـ بوغدا قویولارینین باشیندان، قیشلیغی قورتارانلارا (دن) وئریلردی، بوغدا قویولارینین باشیندا سمنی قویماق، هدیک آشی بیشیرمک، قوورما قوورماق اوٍچون، فقیرـ فقرایا پای پایلاناردی.
خالقدا بئله اینام وارایدی کی اوّل چرشنبه ده بیر وئرهنین محصولو یوٍزقات آرتیمی ایله و آرتیقی ایله گلردی.
نوروزا قدهر چرشنبهلرین هامیسی اوغور، خوشبختلیک، سعادت، بوللوق و فراوانلیق رمزلری ایله بزنردی. بوٍتون بو رمزلر ایسه داها ائرکن تصوّوٍرلر، اینسانین طبیعت، محصول و امکله باغلی یاخجیلیق، خئیرخواهلیق، اعتقالاری ایله علاقهلندیریلردی.
نوروزا قدهرکی ایکینجی چرشنبه (چکر)، اوٍچونجو چرشنبه ایسه (خبر) چرشنبه یا (سوچرشنبه) آدلاناردی. هر چرشنبهنین اؤزونه مخصوص شنلیگی، آیینی و اعتقادی اولاردی.
آخیرچرشنبه ده ایسه نوروز شنلیکلری داها بؤیوک طنطنه ایله قئید ائدیلمگه باشلار، بیر ـ بیریندن رنگارنگ نغمهلر اوخونار، آئینلر اجرا ائدیلر، تاماشالار، اویونلار گؤستریلردی.
مختلیف تاریخی دؤور و مکانلاردا خالقین نوروز اعتقادلاری و آئینلری قارشیسیندا بیر سیرا دینلر عاجیز قالمیشلار. چیخیش یولونو، نوروزو اؤزونونکولشدیرمکده گؤرن مختلیف دین خادیملرینین بوٍتون جید ـ جهدلرینه باخمایاراق، نوروز اؤزونون ان مهم ایلکینلیک خصوصیتلرینی قورویوب بو گوٍنوموزه قدهر گتیریب چاتدیرمیشدیر. نوروز باشدان باشا روح یوٍکسکلیگی، امک جوشغونلوغو، تورپاغا، اینسانا محبت بایرامیدیر. نوروز یازین گلیشینه، تورپاغین یئنی اکینه، یئنی محصولا، بوللوغا، فراوان حیاتا چاغیریش بایرامیدیر.
داها قدیملرده طبیعتین اویانماسینا خوشبختلیک و سعادت رمزی کیمی باخان اینسانلار یازین گلیشی، هاوالارین ایستیلَشمهسی، یئنی اکینچیلیک مؤوسومونون باشلاماسی ایله باغلی مختلیف نغمهلر، اویونلار، مراسیملر یاراتمیشلار. بوٍتون بـو ایلکین، ابتدائی صنعت نمونهلری ایسه سونرالار نوروز اطرافیندا جمعلشمیشدیر.
نوروز مراسیمینی بعضیلری یانلیش اولاراق زرتشتلیکله، دیگرلری ایسه آیری دینلره باغلاماغلا جهد گؤسترمیشلر. لاکین بوٍتون جید ـ جهدلره باخمایاراق نوروز مراسیملرینده دینلردن قاباق کی تصوّوٍرلر بوٍتون آیدینلیغی ایله عکس اولونماقدادیر. بو بایرامین قدیم اینسانلارین بوللوق، برکت، قدسیّتله، امک، امکچیلیک و معیشت حیاتی ایله باغلی یاراندیغینی عکس ائتدیرن سولماز شفقلری زمان گئچدیکجه داها قدرتله شعلهلنمکدهدیر.بوٍتون دینلر اونو قبول ائدنلر آراسیندا اؤزوندن اوّلکی اعتیقاد و تصوّوٍرلری سارسیتماغا جهد گؤسترمیشلر. قدیم اکینچیلیک بایرامینین عاقبتی ده بئله اولموشدور.
زرتشتلیک بو مراسیمی خالقین حافظهسیندن چیخارماغین موٍمکون اولمادیغینی گؤردوکده اونا آتش پرست رنگین وورموشدور. تونقال یاندیرماق، اود اوٍستوندن آتدانماق و سایر … کیمی عنعنهلرله اونو اؤزونونکولشدیرمیشدیر. بو بایرامی رغبتله قارشیلایان زرتشتلر بوٍتؤلوکده اونو زرتشتین آدی ایله باغلی یاراندیغینی رسمیلشدیرمگه ده جهد گؤسترمیشلر. لاکین بو بوللوق و برکت بایرامینین سو پرستیشلیگی ایله باغلی گؤنشی، کوٍلگی، یاغیش چاغیرماق، سمنی گؤیرتمک، آخیرچرشنبهنین مقدسلیگی. سایر … ایله باغلی بیر چوخ ایلکین تصوّوٍرلر قورونوب ساخلانمیشدیر.
گؤی گؤیرتمک و ۷سین حاضیرلاماق دا بایرامین ان شیرین مراسیملریندندیر. هفت سؤزونو اورتا آسیا میللتلرینین چوخو بیلیرلر.( هفته یئدّی گوٍندور، یئدّی آیلیق، آنادان اولماغین یئدّینجی گوٍنو، اؤلنلرین هفتهسی، یئدّی یئرده، یئدّی گؤیده، گؤیون یئدّینجی مرتبهسینده و بئله بئله سؤزلرله، یئدّی سؤزو ایله هامی تانیشدیلار. اونا گؤره چوخ یئرلرده ۷سین کلمه سیله ده هامی تانیشدیلار. ۷سینین ان گرکلیسی گؤیرتیدیر کی بایراما بیر آی قالاندان آنالار، خانیملار، قیزلار ائولرده موٍختلیف توخوملاردان موٍختلیف قابلاردا و جوٍر به جوٍر کوٍزهلرده و گوٍلدانلاردا اکرلر کی بایراما و ایلین تحویل اولماسینا قدهر گؤیرسینلر و اونو ۷سین سوٍفرهسینه آرتیرسینلار، او توخوملاردان بعضیسی بونلاردیرلار(مرجی، بوغدا، زَیَرَک، و..) بو ۷سین سوٍفرهسینه (سووزی،سوٍنبوٍل، ساریمساق، سیرکه، سوماق، سمنی، سو) و آینا قرآن، اوٍزرریک بوغدا، دوٍگو، دوز و آیری- آیری شئیلرده دوٍزولردی. بو ۷سینی ایندی تهراندا(سبزه، سمنو، سنبل، سیب، سیر، سماق، سرکه، سنجد) وآینا، قرآن و اسفند ایله بزَییرلر و ایل تحویل اولاندا هامی او سوٍفره نین کناریندا اوتورارلارکی ایل دؤنسون و عائله تامامیله بیر، بیری ایله گؤروشوب و تبریک دئسینلر. آرتیرمالیام کی بو گؤیرتیلری بایرامین اون اوٍچونه قدهر ساخلایارلار و ۱۳نجو گوٍن او گؤیرتیلری و دیری بالیق اولورسا اونو دا بیر آخار سویا بوراخارلار. بو قونونون قالانی بو مقاله نین سونوندا گلیبدیر.
۶- اولو بابا لاریمیز بس بو بایرامی گؤره سن نه وقت دن کئچیریلمگه باشلامیشلار ؟
قدیم بیر توٍرک اساطیرینده بو سؤالا بئله جواب تاپماق اولور.(۶)
اوغوز اوغلو زاغادا یاشایاندا قیشدان یامان قورخاردی. اونا گؤره ده ایلین اوٍچ فصلینده قیشا تدارک گؤرر. دوٍنیانین ناز ـ نعمتینی زاغایا ییغیب گتیرردی، بیر ایل قیش اوزون چکدی، اوغوز اوغلونون آذوقهسی قوتاردی. چاره سیز قالان اوغوز اوغلو بؤیوک چیلّه نین (چیلله)۳۰ نجو گونو زاغادان باییرا چیخدی کی، یئمگه بیر شئی تاپیب گتیرسین. نه قدهر گزدی دولاندی هئچ نه تاپمادی. ساققالی بوز باغلادی الی ـ آیاغی دوندو. کور ـ پئشمان ائوه قاییداندا یولدا بیر قورد بالاسینا راست گلدی.
– اوغوز اوغلو بوقاردا هارادان گلیرسن و هارا گئدیرسن ؟ دئدی
– اوغوز اوغلو باشینا گلن احوالاتی دانیشدی. ایلین آیلاریندان گیلئیلندی. دئدی کی، ائله آی وار یاخشی دولانیریق، ائله آی وار آجیندان قیریلیریق. آیلاری تعریف لدی، آیلاری یامان لادی.
قورد بالاسی دئدی: ای اوغوز اوغلو، قاباقداکی یول آیریجیندا سنی بیر سوٍرو قویون، بیر قوجاق سوٍنبول، بیر جهره، بیرده ال دگیرمانی گؤزلهییر. اونلاری آلیب زاغانا آپارارسان. قویونو کسیب اتینی یئیرسن، یوٍنوندن جهره ده ایپ اگیرر، اؤزونه پالتار تیکرسن، دریسینی اگنینه گئیرسن. سوٍنبولون دنینی ده ال دگیرمانیندا چکر، اونوندان چؤرک بیشیررسن. یازا چیخارسان، آنجاق سنه وئردیگیم امانتلردن گرک موُغایات اولاسان. سوٍنبولو و قویونو اؤزون آرتیرارسان، قوزولاری الینین ایچینده ساخلاییب، بؤیودرسن. سوٍنبولون دنینی یئره سپیب، اونو آلنینین تری ایله سوواراسان. دئدیکلریمه عمل ائله یه بیلمه سن یاشاماق سنین اوٍچون چتین اولاجاق.
اوغوز اوغلو یول آیریجینا گلدی. قورد بالاسینین دئدیکلرینی گؤتوروب، زاغایا گتیردی. قیشی کئفی کؤک دولاندی. یازدا سوٍرونو داغلارا یایدی، سوٍنبولو تورپاغا سپدی، گئجه گوٍندوز سوٍرولرین، ساری سوٍنبولون قوللوغوندا دایاندی. اوغوز اوغلونا بیر بوللوق اوٍز وئردی کی، گل گؤره سن.
او گوٍندن اوغوز اوغلو بوٍتون ایلی ایشلدی قورد بالاسینا راست گلدیگی بؤیوک چیلهنین اوتوزونجو گوٍنوندن ایسه بایراما حاضیرلاشماغا باشلادی. ایلین آخیر بئش گوٍنونو یئدی، ایچدی،چالدی، چاغیردی، قوهوم قونشویا، بایراما گئتدی. دئییرلر اوغوزلار ائله او واقتدان همان گوٍنو ان عزیز بایراملاریندان حساب ائلهمیشلر. ائله او گوٍندن اوغوز اوغلونون حیاتیندا یئنی گوٍن باشلامیش، او گوٍنه نوروز آدینی وئرن اوغوز اوغلو اونو هر یاز، بایرام ائتمیشدیر. او گوٍندن نوروز خالق آراسیندا فراوان یاشاییشا، بوللوغا، برکته، یارادیجی امگه چاغیریش رمزینه چئوریلمیشدیر. ائله او گوٍندن خالق بایراما ۴۰ گوٍن قالمیش حاضیرلیق، تمیزلیک ایشلرینه باشلامیش، اؤزونون نوروز قاباغی نغمهلرینی یاراتمیشدیر. بو نغمهلرده بایراما قدهر شؤمون باشا چاتماسی، قویون ـ قوزونون یازا سلامت چیخاریلماسی، دولون اوغورلو کئچیریلمه سی، دَلمه نین، سوٍدون، اتین، یاغین، پندیرین بول اولما سی و سایر … آرزولانمیشدیر.
بایرام گوٍنلرینده قیزـ گلینه بایرام دونلوغو اوٍچون ایپ اییرن جهرهیه، ائوده گوٍزرانلیق رمزی اولان نئهره یه غونچا گوٍللو قالیلار توخویان خانایا نغمهلر قوشولموشدور.
نوروز نغمهلرینده ائرکن تصوّوٍرلر، طبیعت وارلیقلارینی اینسان جیلدینده تصوٍورلر ائتمک آنیمیست باخیشلار اؤز عکسینی تاپمیشدیر. (آنیمیزم: ابتدائی اینسانلارین هر بیر شئی نین روحو اولدوغونا اینانمالی و طبیعت قوهلرینه و حادثهلرینه روح ایسناد وئرمه سیندن عبارت اعتقادی).
نوروز نغمهلری ایچریسینده قیشین قورتارماسی، یازین گلمهسینی آرزولایان نغمهلر خصوصی یئرتوتور. قاری ایله مارسین دئییشمهسینده ایسه بوٍتؤولوکده ایکی رمز، قیشلا یاز قارشی ـ قارشییا دایانمیشدیر. قیش نه قدهر سرت، آمانسیز اولسادا،یازین اراده سی قارشیسیندا مغلوب اولور، قاری نین سئوینجی یئره گؤیه سیغمیر.
نوروز بایرامیندا، خلق آراسیندا بیرـ بیریندن رنگارنگ اویون و تاماشالار گؤستریلردی. بونلارین ایچریسینده آت چاپماق، اوخ آتما، قیلینج اویناتما، کمند آتما، زورخانا، اگلنجه، کندیر باز، سیم پهلوانی، مسخره، قاراچی و فردی تاماشالارـ خصوصی یئر توتوردو. همین تاماشالاردا اوخونان نغمهلر اؤزونه مخصوص اویناق وزنه مالیکدیر. خالق اؤزونون حیات، ساغلاملیق، تمیزلیک، امک رویشی و سایره… باغلی بیر چوخ آیین، اعتقاد و مراسیمینی نوروزلا باغلامیش، بئلهلیکله ده اونلارین ائل ایچریسینده گئنیش یاییلماسینا و کوٍتلویلشمهسینه نایل اولموشدور.
نوروز باشدان ـ باشا روح یوٍکسکلیگی، امک جوشقونلوقو، تورپاغا، اینسانا محبّت بایرامیدیر. بو بایرامدا هامی اؤزونه تازا پالتار آلار، تازا پالتار تیکدیرر، قیز گلینه تازا چکمه، قیرمیزی دون گئیدیرردیلر. نوروز بایرامینین داها شن و طنطنهلی کئچیریلمهسینده نوروز تاماشالاری و اویونلاری خصوصی یئر توُتور. (اکنده یوخ، بیچنده یوخ، یئینده اورتاق قارداش)، کوسا ـ کندیرباز و سیم پهلوانی، تاماشالاری و اونلارلا خالق اویونلاری نوروز شنلیکلری باره ده تصوّوٍرلریمیزی داهادا گئنیشلندیریر.
یازین گلیشینی صبیر سیزلیکله گؤزلهین خالق (کوس ـ کوسا) دا یاراتدیغی رمزلرده اؤز ایستهدیگینی دوُزلو بیر گوٍلوشله، محارتله ایفاده ائدیر.
نوروز شنلیکلری، دبدبه دن چوخ طبیعیلیگی، صمیمیلیگی ایله اؤزونه مخصوص بیر خوصوصیّتی واردیر.
نوروز آذربایجان کندلیسینین تورپاغا، اونو سئومهیه، عزیزلَمگه، تورپاقدان داها بول نعمت گؤتورمگه چاغیران امکچی خالقین بایرامیدیر، ائله اونا گؤره ده خالق آخیر چرشنبهده شام یاندیرار، خونچا دوٍزلدر، تونقال قالایار، هره باجاردیقی کیمی نوروزا حاضیرلیق گؤرردی. ائولرده حیطلرده تمیزلیک ایشلری گؤرولر، باغلار، باغچالارسهمانا سالینار، آغاجلارین، گوٍل کوللارینین آرتیق زوُقلاری کسیلر، خالچا- پالاز یویولاردی، آغاج دیبلری بئللَنَر، سو آرخلاری تمیزلَنر، باغلار سولاناردی. اوشاقلارا هئیوا، فیندیق آغاجیندان گؤز موُنجوغو دوٍزلدردیلر،حتی مال قارانین بوینوزوندان بئله مونجوقلار، قیرمیزی اسگی ایله آسیلاردی. حیط باجالاردا اوٍزرلیک یاندیریلار، اوغول اوُشاق اوٍزرلیک توٍستو- سونه وئریلردی، آنالار ـ ننهلر، اوخویاردیلار :
اوٍزرّیک سن هاواسـان جمعی درده داواســان
اوزرّیکلر چاتداسین یامان گؤزلر پارتداسین
آخیر چرشنبه داها طنطنهلی کئچریلردی. نوروز شیرینیلری بیشیرر، خونچالار بزهیردیلر. نوروز بایرامینین خالق گیگی و یئناسینی اؤیرنمک، ائل آراسیندا سلیقه، سهمان، تمیزلیک یاراتماق باخیمیندان خئیرلی رولو چوخ اولموشدور. آخیر چرشنبه یه قدهر ائو ائشیگین بوٍتون چیرکلی پالاز ـ خالچاسی تمیزلنمهلی، پال ـ پالتار یوُیولمالی، کئچهلی، دمیر اوو، ایل یاراسی اولانلار معالجه ائـدیلمهلی، هامی بایرامی ساغلام و گوٍمراه قارشیلامالی ایدی. (گیگی یئنا= خالقین ساغلاملیغینی قورویان عئلم)
آخیر چرشنبه و نوروز گؤٍنلرینه قدهر آپاریلان بوٍتون بو تمیزلیک ایشلرینین ساغلاملیغا بؤیوک مثبت تاثیری اولموشدور.
بازارلار قاباغینا یومورتا دؤیوشدورنلر ییغیشیر، سرین سووار،سروری دئینلر سو بارداقلارینا قیرمیزی باغلاییب، یئنه میدانا چیخاردیلار. ائولرده، میدانچالاردا، بازارلاردا یازین رمزی اولان سمنی گؤیردردیلر، تاخچالارا، رفلره دوٍزولردی، ایل همین گؤٍنلرین معین ساعاتیندا تحویل وئریلردی. کوٍهنه تقویمه گؤره هر ایل بیر حئیوان اوٍستونده اولاردی.
نوروز عرفهسینده ایلین هانسی حئیوان اوٍسته تحویل وئریلمهسی، اونون شرحی اطرافیندا، اوزون ـ اوزادی مباحثهلر اولاردی.
نوروزدا بایرام سوٍفرهسی آچیلاردی. بورایا اساسا” میللی یئمکلر، آش، میللی شیرینی یات، قوورقا، لپه و عدس و…. قویولار، سوٍفره ده شام یاندیریلاردی. (خوشگه بر میللی رایونلاردا محللرده یئتیشن محصول لاردان عبارت اولور): بادام ـ پوسته و سایر… سوٍفرهلری بَزه ییردی. رایونلاردا محللرده عومومیتله سوٍفره ده یئددی جوره مئیوه اولاردی.
بایرام سوٍفره سی نوروزون شاملاری یاندیریلدیقدان سونرا آچیلاردی. عائلهنین بوٍتون عوٍضولری سوٍفرهیه اوتورار، بایرام یئمکلریندن یئیردیلر. نوروز آخشامی توفنگ آتمادا دبدهایدی.
بایرام آخشامی باجالاردان توربالار ساللانار، قاپیلاردا پاپاق آتیلار، اوشاقلارین شن نغمه سسلری بیر ـ بیرینه قاریشاردی.
نوروز شنلیگی گئجه یاری سینا جن اوزاناردی. جاوانلار آشیق ـ آشیق اوینار، نینی گئدر، گوٍلَشر و خان ـ خان اوینایاردیلار.
نوروز گوٍنلرینده یاخین آداملار، قوهوم ـ قارداش، بیر ـ بیرینه قوناق گئدر، عزیز آداملارینا بیشیردیکلری بایرام شیرینیلریندن آپاراردیلار. نیشانلی قیزلارا نوروز پایی گؤندرمک ده دبده ایدی. اوغلان ائوینه ده نوروز سوٍفرهسی قایتاریلاردی. بوٍتون بونلار ایسه آداملار، قوهوملار آراسیندا مهربانلیق، خوش اوٍنسییت دوغورار و یاخشی احوال روحیّه یاراداردی.
نوروزون ایلک دؤرد گوٍنو ایلین فصیللری ایله علاقهلندیریلردی. بیرینجی گوٍن گوٍنشلی کئچهسی ایدی، دئمک یاز یاخشی گئچهجک ایدی ـ ایکینجی گوٍن یاغمورلو اولسایدی، یای یاغمورلویدو ـ اوٍچونجو و دؤردونجو گوٍنلر قیشین و پاییزین نئجه گئچهجگینی بیلدیرردی. اگر نوروزون اوٍچونجو و دؤردونجو گوٍنونده یاغیش اولسایدی، آداملار قودو دوٍزلدیب میدانلاردا گزر و گوٍنشی چاغیران نغمهلر اوخویاردیلار.
بایراما ۴۰ گوٍن قالمیش باشلایان نوروز شنلیکلری مارسین آخرینا (کؤهنه تقویمله اورتالارینا) قدهر داوام ائدردی.
نوروز سرحد بیلمهین، چوخ گئنیش منطقهده یاییلان، یازین گلمهسینی، یئنی امک مؤوسومونون باشلانماسینی وصف ائیلهین بؤیوک ائل بایرامیدیر. بو گوٍن اوتایلی بو تایلی آذربایجانلا یاناشی اورتا آسیا، ترکمنستان، قیرقیزیستان، اؤزبکستان، قزّاقستان، افغانستان، پاکستان، ایران، توٍرکیّه و باشقا اؤلکهلرده یاشایان نئچه یوٍز میلیونلارلا زحمتکش اینسان، نوروزو اؤزونون عزیز بایرامی کیمی قید ائدیرلر.
- نقد و نتیجه:
۱- بو مقاله ده گلن نوروز بایرامینین باشلانغیج تاریخی، اوغوز اوغلونون زاغالاردا لوٍت یاشاما زمانینا باغلانارسا، اینانمالی اولا بیلر، چوٍن، بو نظریه کی، اوغوز ائللری زاغالاردا یاشایان زمانلاردان سونرا و قویون بسله مگه باشلایاندا و اکین اکمک ایشلرینه ال تاپاندا و یای قیشی و ایلین دؤرت فصلینی تانیاندان سونرا بئله بیر شنلیک مراسیمی و بایرامی اجرا ائتمک، چوخ ـ چوخ عقله گلن و اینانمالی سؤزدوٍر، چوٍنکی بئله نظره گلیرکی، اینسانین اَن بیرینجی دؤنه اولاراق کائناتی و گئجه گوٍنوزو و یای قیشی تانییاندان و بئلهلیکله مال حئیوانی رام ائتدیکدن و اکین مسئلهسینی باشا دوٍشندن و معیشتی یاخشیلاشاندان سونرا و قویونون نه زامان قوچا گلمهسینی و نه زامان دولون گلمَگینی و گؤیرتینین گؤیرمهسینی باشا دوٍشندن سونرا اؤزونه مخصوص بیر بایرام توتوبدورکی مختلیف دؤورلرده و مختلیف قوملار و اؤلکهلر آراسیندا مختلیف آدلارلا آدلانیبدیرکی اونون سابقهسی نئچه میلیون ایللری گئچیری، آمما اوغوز اوغلونون بیر قورد بالاسی ایله راست گلمهسی واریانتی، اگر افسانهوی و اساطیری اولسادا بیر بالاجا یانلیش (ناهماهنگ لیک)گؤزه چارپیر: اونون بیری بودورکی، قورد بالاسین اینسان یاشاییشیندا اوغوز اوغلوندان اوٍستون و بیلیجی توتولوبدور. ایکینجیسی بودورکی، قورد بالاسی اوغوز اوغلونا بیر جهره و بیرده ال دییرمانی گؤستریبدیر، یعنی قورد بالاسی، اوغوز اوغلونا یول گؤسترنده جهره و دییرمان وارایمیش، یعنی مدنیّت و ال ایشلری صنعتی وار ایمیش، آمما اوغوز اوغلو اونو بیلمیرمیش، و خلاصهسی بودور کی او زامان قورد بالاسی اوغوز اوغلوندان چوخ بیلیرمیش. اگر بو قورد بالاسینین یئرینه بیر آغ ساققال آداما یا افسانهوی و گؤرونموین بیرزادا نسبت وئریلسه ایدی یا بو قوردو یوخودا گؤرسه ایدی یئنه ده اینانماق اولاردی کی شاید ده ائله اولموش اولا، آمما بو عوٍنوان کی قورد بالاسی اوغوز اوغلوندان بیلیجی ایمیش و اوغوز اوغلونا جهره دگیرمان گؤستریبدیر هئچ اینانمالی بیر سؤز منیم نظریمه گلمیر.
۲- اینسانین یا اوغوز اوغلونون زاغالاردا یاشایان زمانیندان نئچه مین ایل اسکی اولماغی قاییدیر نئچه میلیون ایله، بو نظریّهیه باخاندا، شاهلارین هیچ بیریسینین بئله بایراملاری بر پا ائتمکده نقشلری یوخدور؛ چوٍن کی بو بایرام او قدهر اسکی و قدیم و کهن دیرکی او زامان شاید هئچ بیر قبیله ده یوخوموش، هاردا قالسین کی خان یا حاکیم یا شاه اولا.
۳- اینسانین زاغالاردا یاشاماسی، اودون تاپیلماسی و فصیللرین و ایستی سویوقون مختلیف آیلاردا ثابتلشمهسی، دوغرو و علمی و اثباتـا یئتیشمیش بیـر عونواندیر، بونلارین هامیسی ائلهجهده بو بایرام گؤٍنلرینده اولابیلر اولسون. آمما اگر آیری گوٍنلرده تاپیلسایدی (کشف اولسایدی) لازیم ایدی کی آیری گوٍنلرده بو جوٍره بایراملار وجودا گله ایدی و مراسیم توتولایدی، لیکن بو فصیللرین وجودا گلمهسی و اودون تاپیلماسی و اوغوزون زاغادان بـایرا چیخیب قویون، اؤکوز و اکینی اؤز خدمتینه توتماسینا گؤره بیر بایرام قورماق طبیعی، ساده و یقین بیر ایشدیر. بس بو یوخاریدا گلن سؤزلره مناسیب اولان نظریهلرده هئچ بیر پادشاه و یا حاکیم یا خان بو بایرامین قورولماغیندا دخیل اولا بیلمز چوٍنکی بو شاهلارین عؤمورلری هئچ بیر میلیون ایله یئتیشمیر، هاردا قالسین کی نئچه میلیون ایل اوزونلوقو اولان تاریخده جمشیدین زرتوٍشتون و یزدگردین و سایرلرین بیر نقشی و رولو اولا بیلسین…
اتک یازی:
۱ـ نوید آذربایجان نوٍمره ۲۸۶ـ۲۸۵ـ ۲۸۴نجی مخصوص نوٍمره (۱۵مارس۲۰۰۳)
۲ـ نوید آذربایجان همان نومره صفحه ۲۳ مهندس راشدی.
۳ـ همشهری گوٍنده لیگی ۳۰۰۷تاریخ ۲۶/۳/۸۳ نوروز به قدمت ایران و ایرانیان.
۴ـ شیفاهی خالق ادبیاتی کیتابی آقای زارع.
۵ـ بو کیتابین ترتیب ائدنی پروفسور آزاد نبی یوو و رداکتور هئیأتی آقاموسی آخونداوو پاشا افندی یوو ,توفیق حاجی یوو, علیار سفرلی, حسین عارف, میرعلی سید اوو , و هدایت بیگلرین نظری آلتیندا ۱۹۹۳نجو ایلده باکیدا گنجلیک نشریاتیندا چاپ اولوبدور کی بوجوٍره مراسیملرده یوٍکسک سوییه ده تحقیق آپاریلیبدیر.
۶ـ مراسیملر و عادتلر کیتابی, آزاد نبی یوو
دئتال : ان خیردا تفرعات : ماشین و مکانیزمین خیردا و ایری حیصهلری.
ائتنوگرافیا : خالق لارین مادی و معنوی مدنیتلرینی و اونلارین مدنی تاریخی علاقهلرینی تدقیق ائدن علم. بیر خلقین ـ ائلین ـ یئرین، معیشت ـ عادت ـ مدنیت خصوصیتلری نین مجموعه سی.
سجیوی : بیرشخصه و شئیه خاص اولان بیرخصوصیّت و او شئیی باشقاسیندان فرقلندیرن.
گیگی یئنا : بعضی یئرلرده آنا نوازشی دئیلیر.
گیگی یئنا : خارجی محیطون مختلف عامللرین اینسان ارگانیزمینه تاثیرینی و ساغلاملیقی قوروما و تدبیرلر اؤیره نن علم.
آنیمیزم : ابتدائی اینسانلارین هر بیر شئی نین روحو اولدوغونا اینانمالی و طبیعت قوهلرینه و حادثهلرینه روح ایسناد وئرمه سیندن عبارت اعتقادی.


text:
شابلون:Country data Guinea
شابلون:Country data Guinea بیر بوش داده قابیدیر که مستقیم ایستیفاده اولماقا گوره نظرده آلینمایب. بو شابلون
شابلون:بایراق ،
شابلون:بایراقچه و دیگرلریله واسیطهلی شیکلده ایستیفاده اولونور.
ایستاندارد پارامترلر
لقبلرین یؤنلندیرمهسیبو شابلون لقب ایلهده ایستیفاده ائدیله بیلر (بو شابلوندا یؤنلندیرمک کیمی تطبیق اولونور):
یؤنلندیرمهلرین تام صفحهسین گورماق اوچون بۇرایا(بۇ صفحهنین باغلانتیلارینا) باخین.
ایستیفاده اوچون میثاللار
{{بایراق|Guinea}}← قینه
{{بایراقچه|Guinea}}←
تورکجه یازینن یولاندیرمانین قایداسی
موستعار آدینن یولاندیرمانین قایداسی
شابلون دادهلری
Country data Guinea
بو شابلون موستقیم ایستفاده ائدیلمهمهلی دیر، '''شابلون:بایراق''' و '''شابلون:بایراقچه''' کیمی ایستیفاده اولونان بایراق شابلونلاری ایله علاقهلی ایستیفاده اولونار. '''بؤلمه:سامانه الگوی پرچم'''ی تام سیاهیسی اوچون و '''Wikipedia:WikiProject Flag Template''' ی علاوه توضیحلر اوچون باخین.


text:
تورک دیل قورومو
تورک دیل قورومو، تورکیه تورکجهسینی آراشدیرماق، گلیشتیرمگی اۆچون چالیشماق مقصدیله قورولان قورومدور.
تاریخچه[دَییشدیر]
قوروم "تورک دیلی تدقیق جمعیتی" آدی ایله ۱۲ ایول ۱۹۳۲ده مصطفی کمال آتاتورکین تعلیماتیلا، بیر درنک اولاراق قورولموشدور. قورومون قوروجولاری، هامیسی دا میلت وکیلی و دؤورون تانینمیش ادبیاتچیلاری اولان سامیه ریفات، روشن اشرف، جلال ساهیر و یعقوپ کادریدیر. قورومون ایلک باشقانی سامیه ریفات بیدیر. تورک دیلی تدقیق جمعیتینین گرگی، "تورک دیلینین اؤز گوزللیگینی و وارسیللیغینی اورتایا چیخارتماق، اونو یئر اوزو دیللری آراسیندا دگرینی یاراشیر یوکسکلیگی اریشتیرمک" اولاراق بلیرلنمیشدیر. آتاتورکون ساغلیغیندا ۱۹۳۲، ۱۹۳۴ و ۱۹۳۶ ایللاریندا ائدیلن اوچ قورولتایدا هم قورومون رهبرلیک اورقانلاری سئچیلمیس، هم دیل سیاستی بلیرلنمیش، هم ده علمی بیلدیریلر تقدیم ائدیلیب تارتیشیلمیشدیر. ۲۶ سپتامبر-۵ اوْکتوبر ۱۹۳۲ تاریخلری آراسیندا دولماباخچا سارایییندا ائدیلن بیرینجی تورک دیلی قورولتایی سونوندا قورومون "لوغت-ایصطیلاح، قراماتیکا-سئنتاکس، ییغما، لئنگویستیک-فیلولوژی، ائتیمولوگییا، یایین" آدلاری ایله آلتی قول حالیندا چالیشمالارینی داوام ائتدیرمهسی قبول ائدیلمیستیر.[۱]
آتاتورکون اؤزو ده تورک دیلی اوزریندهکی یئرلی و چؤلچو آراشدیرمالاری آراشدیراراق، دؤوروندکی عالیملری تورک دیلی اوزرینده آراشتیرمالار ائتمگه یؤنلندیرمیشدیر. نئجه کی تورک دیلینین ان کؤهنه آنیتلاری اولان گؤکتورک یازیلی متنلرین ایلک ایکی جیلدی اونون ساغلیغیندا یاییملانمیشدیر؛ ۱۹۴۰لاردا یایین حیاتینه چیخابیلن دیوان لغات الترک، قوتادغو بیلیگ کیمی یاپیتلار اوزرینده ده یئنه اونون ساغلیغیندا چالیشیلمایا باشلانمیشدیر. داها سونرا بیر چوخ دری حالیندا اورتایا چیخاجاق اولان داراما و ییغما سؤزلوگویله الاقدار چالیشمالار دا آتاتورکون ساغلیغیندا باشلامیشدیر. داراما سؤزلوگو، ۱۳. یوزییلدا باسلایان باتی تورکجهسینین کؤهنه اثرلرینین تارانماسیلا؛ ییغما سؤزلوگو، آنادولو آغیزلاریندا ایستیفاده ائدیلن سؤزلرین ییغیلماسییلا اولوشتورولموش بؤیوک لوغتلردیر. چاغداش تورکجهنین قراماتیکا، سؤزلوگو، یاییمی و تئرمینلریله الاقدار چالیشمالار دا آتاتورک طرفیندن ماراق ایزلنمیشدیر.
تورک دیل قورومونون قورولوسویلا بیرلیکده چاغداش تورکجهده آتاتورکون اؤنجولوگونده اؤزلشتیرمه آغیمی باشلامیشدیر. آتاتورکون اؤلوموندن سونرا اؤز تورکجه آغیمی تورک آی ایدینلری آراسیندا داواملی تارتیشیلان بیر مؤوضوع اولموشتور. تورک دیل قورومو بو آخامین اؤنجولوگونو ائتمگی ۱۹۸۳ه قدر سوردورموشدور.
آتاتورک، اؤلوموندن قیسا بیر مدت اول یازدیغی وصیتنامه ایله مالوارلیغینین بیر حیسهسینی تورک دیل قورومو ایله تورک تاریخ قورومونا بیراخمیشدیر. لاکین آتاتورکون وصیتنامهسی ۱۹۸۳ده بو قوروملار دئولتلشدیریلهرک چییننمیشدیر.[۲][۳]
تورک دیل قورومونون یاپیسیلا علاقهدار ایلک اهمیتلی دگیشیکلیک ۱۹۵۱ ایلیندهکی اولاغاناوستو قورولتایدا یاپیلمیشدیر. آتاتورکون ساغلیغیندا میلّی اؤیرتیم ناظرینین قوروم باشقانی اولماسینی ساغلایان توزوک مادهسی ۱۹۵۱ده دگیشتیریلمیشدیر. ایکینجی اهمیتلی یاپی دگیشیکلیگی ۱۹۸۲-۱۹۸۳ ایللریندا گرچکلشدیریلمیشدیر. ۱۹۸۲ده قبول ائدیلن و بو آندا دا قوهده اولان آنایاسا ایله تورک دیل قورومو و تورک تاریخ قوروم، بیر کونستیتوسییا قورولوسو اولان آتاتورک مدنیت، دیل و تاریخ یوکسک قورومو چاتیسی آلتینا آلیناراک دئولتلشدیریلمیش و درنک توزلکیشیلیکلرینه سون وئریلمیشدیر.
آتاتورک، ۱ ازلم ۱۹۳۶دا تورکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین ۵. دؤور ۲. قانونوما ایلینین آچیلیش قونوشماسیندا تورک دیل قورومو و تورک تاریخ قورومونون گلجگی ایله علاقهدار دیلکلرینی بو سؤزلرله دیله گتیرمیشدی:
باشلاریندا دگرلی اگیتیم ناظریمیز اولان، تورک تاریخ قورومو ایله تورک دیل قورومونون هر گون یئنی گرچک اوفوقلر آچان، جدی و آرالیقسیز چالیaمالارینی تعریف ایله خاطیرلاماق ایستیرم. بو ایکی میلی قورومون، تاریخیمیزین و دیلیمیزین، قورونلوقلار ایچینده اونوتولموش درینلیکلرینی، دونیا مدنیتینده باشلانغیجی تمثیل ائتدیکلرینی، قبول ائدیله بیلر علمی سندلرله اورتایا قویدوقجا، یالنیز تورک خالقینین دئییر، بوتون علم دونیاسینین ماراقی و اویانماسینی ساغلایان، مقدس بیر وظیفه یئرینه یئتیرمکده اولدوقلارینی اعتبارلا سؤیلیه بیلرم. (آلقیشلار) تاریخ قورومونون آلاجاهؤیوکده ائتدیگی قاضیلار نتیجهسینده، اورتایا چیخارتدیغی بش مین بش یوز ایللیک مادی تورک تاریخ سندلری، دونیا مدنیت قهرمان تاریخینین یئنی باستان آراشدیریلماسینی و درینلشدیریلمهسینی طلب ائدهجک. بیر چوخ آوروپالی علم آدامینین قاتیلماسی ایله توپلانان سون دیل قورولتایینین آی ایدینلیک نتیجهلرینی گؤرمکله چوخ خوشبختم. بو میلی قوروملارین آز زامان ایچینده میلّی آکادئمییالارا دؤنوشمهسینی دیلهییرم. بونون اۆچون، چالیشقان تاریخ، دیل و علم آداملاریمیزین، علم دونیاسین طرفیندن تانیناجاق اوریژینال اثرلرینی گؤرمکله خوشبخت اولمانیزی دیلییرم.[۴]
مقصدلری[دَییشدیر]
بو گونکو تورک دیل قورومونون چالیشما مقصدی تورک دیلینی باغیمسیز بیر حالا گتیرمکدیر.. آتاتورکون ایفاده ائتمیش اولدوگو؛ میلی حیس ایله دیل آراسینداکی باغ چوخ قوتلیدیر. دیلین میلی و زنگین اولماسی، میلی حیس گلیشمهسینده باشلیجا فاکتوردور. تورک دیلی، دیللرین ان زنگینلریندندیر. یئتر کی، بو دیل شوعورلا ایشلنسین. اؤلکهسینی، یوکسک باغیمسیزلیغینی قوروماسینی بیلن تورک میلتی، دیلینی ده چؤلچو دیللر بویوندوروگوندان قورتارمالیدیر، سؤزو و دوشونجه یولو قورومون قانونودور.
موکافاتلار[دَییشدیر]
تورک دیل قورومو ۱۹۵۵دن باشلایاراق موختلیف بوداقلاردا موکافاتلار وئردی. موکافاتلار هر ایل ۲۶ سپتامبر دیل بایرامیندا آنکارادا ائدیلن مراسیمله صاحبلرینه وئریلر. موکافات وئریلن بوداقلار فرقلی مودیریتلره گؤره زامان زامان دییشیر. ۱۹۸۳ده آتاتورک مدنیت دیل و تاریخ یوکسک قوروم بونیهسینه آلیندیقدان سونرا تورک دیل قورومو موکافاتلاری قالدیریلدی. تورک دیل قورومو موکافاتلارینی ساحهلردن اساسیلاری تقدیم ائتلردیر:
- علم بوداغیندا
- ۱۹۵۵ موکافاتینی گوندوز آغینچی
- ۱۹۵۷ موکافاتینی جاوید اورخان توتنگیل
- ۱۹۵۹ موکافاتینی نرمی اویغور
- ۱۹۶۰ موکافاتینی حوسین باتوهان
- ۱۹۷۷ موکافاتینی امره کونگار
- صنعت بوداغیندا
- ۱۹۵۵ موکافاتینی جاهید کولبی
- ۱۹۶۴ موکافاتینی بهجت نجاتیگیل
- ۱۹۶۹ موکافاتینی نجاتی جومعهلی
- رومان بوداغیندا
- ۱۹۵۸ موکافاتینی اوختای آکبال
- ۱۹۶۲ موکافاتینی نزیهه مئریچ
- ۱۹۶۸ موکافاتینی کمال طاهیر
- ۱۹۷۱ موکافاتینی کاسیب بایقورت
- ۱۹۷۵ موکافاتینی فوروزان
- اهوالات بوداغیندا
- ۱۹۵۸ موکافاتینی تاهسین اوجال
- ۱۹۶۰ موکافاتینی اونات قئیدائدر
- ۱۹۶۸ موکافاتینی سامیم قوجاگؤز
- ۱۹۶۹ موکافاتینی اورخان کمال
- ۱۹۷۷ موکافاتینی هولکی آکتونچ
- اویون بوداغیندا
- ۱۹۶۰ موکافاتینی اورخان آسانا
- ۱۹۷۰ موکافاتینی عزیز نسین
- ۱۹۷۲ موکافاتینی هالدون تانر
- ۱۹۷۴ موکافاتینی عدالت آغااوغلو
- ۱۹۸۰ موکافاتینی رجب بیلگینر
- سیناق، الشدیری، گزینتی بوداغیندا؛
- ۱۹۶۲ موکافاتینی فیکرت اوتیام
- ۱۹۶۵ موکافاتینی جیهون آتیف قانسو
- ۱۹۷۸ موکافاتینی چتین آلتان
چالیشمالاری[دَییشدیر]
بو گون تورک دیل قورومو، ۲۰سی یوکسک اؤگرتیم قورومو؛ ۲۰ی آتاتورک مدنیت، دیل و تاریخ یوکسک قورومو طرفیندن سئچیلن ۴۰ اصیل عوضوه مالیکدیر. عوضولرین بؤیوک چوگونلوگو تورک اونیوئرسیتئتلرینده چالیشان تورکولوقلردیر. باشباخانین تکلیفیله جومهورباشقانینجا تعیین ائدیلیلن قوروم باشکانی و ۴۰ اصیل عوضو علم قورولونو اولوشتورور. قورومون علمی چالیشمالاری بو قورول طرفیندن پلانلاندیغی کیمی رهبرلیک ایشلرینی بوینونا گؤتورن ایجرا قورومو ایله علمی چالیشمالاری ایجرا ائدن قول و کومیسییالارین عضولری ده بو قورول طرفیندن سئچیلمیشدیر.
علمی چالیشمالاری ایجرا ائدن قوللار تقدیم ائتلردیر:
- لوغت علم و تطبیق قولو ،
- قراماتیکا علم و تطبیق قولو،
- لینقویستیکا علم و تطبیق قولو ،
- تئرمین علم و تطبیق قولو،
- آغیز آراشدیرمالاری علم و تطبیق قولو ،
- قایناق اثرلر علم و تطبیق قولو.
تورکیه تورکجهسینین چاغداش سؤزلوگونو داواملی گلیشدیرهرک یاییملایان تورک دیل قورومو، یازام قیلاووزونا دا سون توندلونو وئرهرک ۲۰۰۰ ایلینده یئنیدن یایینلامیشدیر. ۱۹۹۸ ایلی ایچینده ۹. باشقیسی چیخمیش اولان تورکجه لوغتده ۷۵.۰۰۰ اطرافیندا سؤز یئر آلمیشدیر.
سون دؤورده، ایلده ۳۰-۴۰ علمی اثری یایین دونیاسینا قازاندیران تورک دیل قورومونون اوچ داواملی یایینی دا اول/تاپیلماقدادیر. آکتوال دیل مؤوضولارینی و گئنیش کیلیدلنین آنلایاجاغی دیلده یازیلمیش آراشدیرمالاری ایچینه آلان تورک دیلی ژورنالی آیدا بیر یاییملانماقدادیر. آلتی آیدا بیر یاییملانان تورک دونیاسی دیل و ادبیات ژورنالی؛ قازاخ، قیرقیز، تاتار و سونرا تورک بیرلیکلرینین دیل و ادبیاتلاریلا علاقهدار آراشدیرمالارا یئر وئرر. تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی-بللتن ایسه تامامیله علمی آراشدیرمالاری ایچینه آل/گؤتورر و ایلده بیر سایی یایینلانار.
تورک دیل قورومو بو آندا، بو پروژهلری ایجرا ائتمکدهدیر:
- قارشیلاشتیرمالی تورک لهجه و شیوهلری سؤزلوگو و قراماتیکاسی ساحه آراشدیرماسی پروژهسی،
- تورکیه تورکجهسی لوغتلری پروژهسی،
- گؤکتورک (رونیک) یاییلی سند، یازیت و آنیتلارین آلبومو پروژهسی،
- تورکیه تورکجهسی و تاریخی آشیرتلار یایی دیللری قراماتیکالاری پروژهسی،
- تورک دونیاسی داستانلارینین تثبیتی، تورکیه تورکجهسینه آقتاریلماسی و یایینلانماسی پروژهسی.
تورک دیل قورومو ۸۰۰ه اولاشانسا یایینی، ۴۰ علم قورولو عوضوو، ۱۷ متخصصی، ۵۶ چالیشانی و وارسیل بیر آراشدیرما کیتابخاناسیلا چالیشمالارینی داوام ائتدیرمکدهدیر.
یایینلار[دَییشدیر]
داواملی یایینلار[دَییشدیر]
؛تورک دیلی ژورنالی ایلک ساییسی اوْکتوبر ۱۹۵۱ده یایینلانمیشدیر. آیلیق دیل و ادبیات ژورنالیدیر. ؛تورک دونیاسی دیل و ادبیات ژورنالی اولوسلارآراسی حاکملی بیر ژورنالدیر. آلتی آیدا بیر یاییملانار. ؛تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی بللهدن. ۱۹۵۳دن بری ایلده ایکی سایی اولاراق یایینلانار. حاکملی علمی بیر ژورنالدیر.
آیریجا باخینیز[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ت.د.ک رسمی عمومی آغ صحیفهسی، تاریخچه بؤلومو
- ↑ پروف. دؤکتور فلاکت اینان، یایینا حاضیرلایان آری اینان، رمزی نشریات، ایستانبول ۲۰۰۵، س. ۱۲۴: "۱۹۸۰ قیامیندان سونرا چیخاریلان بیر قانونلا ت.ت.ک و ت.د.کین (آتاتورکون وصیتی ده هئچه ساییلاراق) خصوصی ایستاتولئری دگیشدیریلمیشدیر."
- ↑ آیریجا باخینیز یارگیتای حقوق عمومی قورولونون اساس ۲۰۰۴/۴-۳۷۱، قرار ۲۰۰۴/۳۷۵ ساییلی ۲۳.۰۶.۲۰۰۴ گونلو قراری و قارشیاوی سببی.
- ↑ [۱]


text:
۳۱ جولای
اولایلار[دَییشدیر]
1907 – کوبادا انسانین اؤلومونه سبب اولان دوئللر قاداغان ائدیلدی.
1952 – محمد مصدق، ایرانین او زامانکی نخست وزیری انگلیستانا عاید اولان شاهی بانکی نی تعطیل ائتدی.
1971 – آپولو 15-ین فضانوردلری ایلک دفعه اولاراق آی گزیچی سین آی دا سوردولر.
1987 – 402 نفردن چوخ حاجی، 275-ی ایرانلی اولاراق، مشرکلردن برائت مراسمینده ایشتیراک ائدن زمان 1366-جی ه.ش ایلی سعودی عربستاندا پلیس توسط ایله اؤلدوروردولر.
1992 – گرجستان بیرلشمین میللتلر تشکیلاتینا عضو اولموشدور.
2006 – فیدل کاسترو باغیرساق جراحلیقیندان سونرا کوبانین رئیس جمهورلوقون قارداشی رائول کاسترویا تاپشیردی.
دوغوملار[دَییشدیر]
۱۸۰۰ - فریدریش وهلرِ آلمانلی کیمیاچی
۱۹۱۲ - میلتون فریدمن؛ آمریکالی ایقتیصادچی، ایقتیصاد ساحه سینده نوبل اؤدولونو قازانان
۱۹۱۴ - لوئی دوفونس؛ اسپانیالی کؤکلو اولاراق فرانسه لی آکتور و کمدین
۱۹۴۷ - ریچارد گریفیتس؛ بریتانیالی آکتور
۱۹۶۵ - جی. کی. رولینگ؛ بریتانیالی یازیچی، هری پاتر کیتابینین یازاری
۱۹۸۹ - ویکتوریا آزارنکا، بلاروسلو حرفه ای تنیسور
اؤلوملر[دَییشدیر]
۱۷۸۴ - دنی دیدرو، فرانسهلی یازیچی و فیلسوف
۱۸۷۵ - اندرو جانسون، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نین اون یئددینجی رئیس جمهورو
۱۸۸۶ - فرانتز لیست، آلمانلی بسته کار
۱۹۴۴ - آنتوان دو سنتاگزوپری، فرانسه لی یازار و خلبان، بالاجا شاهزاده نین یازاری
۲۰۱۲ - گور ویدال، آمریکالی رمانچی و نمایشنامهچی