text:
دار آغاجی اونا باش ایدی
ائلیار پولاد
«فریدون ابراهیمی»نین عزیز خاطرهسینه
باهارین سون آیینین ایلک گونو تبریزین هاوالاری ایسینسهده، زندان زئرزمیده یئرلشدییی اوچون هله بندین دووارلاری قیش سویوغوندان آییلمامیشدی. ائنی اوچ، اوزونو دؤرد متر اولان یئر کهنه ادیاللا اؤرتولموشدو. دوارلاری کیر باسمیش، اَیری-اویری بللی اولمایان جیزیقلار دووارا عیبجر گؤرکم وئرمیشدی. تاواندا الچاتماز هوندورلوکده بالاجا بیر ایشیق لامپی اؤلَزییردی. بندین قاپیسیلا اوزبهاوز دوواریندا تاواندان بیر قاریش بویو آشاغی بالاجا بیر دمیر داراقلی پنجره واردی. گونش باتان چاغدا اورادان ساری قیرمیزی قات ایشیق ایچری دوشر. بو آز چکردی. محبوسلارین بورادا یگانه سئوینج و فرح واختی ائله گونشین باتان چاغی او نئچه دقیقه اولاردی. گونش سونرا زندانین اوجا دووارلاری آراسیندا گیزلهنرک غم-غصهنی بنده یئنیدن قایتاریردی. بندین نملی و سویوق هاواسی اورادا اوتوران دوستاقلاری بوزوشمهیه وادار ائتمیشدی. هرکس اؤز خیال عالمینه دالاراق، دیزلرینی قوجاقلاییب بللی اولمایان گلهجهیی دوشونوردولر.
ملی حکومت دؤورونده دادستان وظیفهسینده چالیشان زامان بوش واختلارینی بو دوستاقخانادا کئچیرردی. رضا شاه دؤورونون دوستاقلارینین پروندهلرینی اوخویوب گناهسیزلاری بوراخمیشدی. یئنه دوستاقخانایا گلدی. اوخوماغا پرونده قالمامیشدی. بندلری دولاشماغا باشلادی. دوستاقلارلا حال-احوال توتدو. وضعیتلرین اؤیرندی. شکایتلرین دینلهدی. گرفتارچیلیقلارین ائشیتدی. سالونون کونجونده یئرلشن بند، عؤمورلوک جزا آلمیشلارا مخصوص ایدی. قاپینین آچیلماسینی ایستهدی. ایچری گیردیلر. بند ایشیقسیز و اورک سیخیجی شراییطده اولدوغوندان داریخدی. اطرافا گؤز گزدیردی. گؤزلری قارانلیغا آلیشان زامان دؤرد نفرین بورادا اولدوغونو بیلدی. بیر-بیر اونلاری نظردن کئچیردی. نظری قوجا بیر دوستاغین اوزونده دایاندی. یاشی اللینی حاخلامیشدی. اوز-گؤزونون قیریشلاری، انگینین باتیغی اونو داها دا قوجا گؤستریردی. ساچی-ساققالی یاریآغ-یاریقارا اولدوغوندان معصوم بیر گؤرکم افادهسی آلمیشدی. آدینی و گناهینی سوروشدوقدا، قوجا اوتانجاق و کدرلی حالدا: «آدیم ایوب دیر. گناه دئیینده قیسمتیم بو ایمیش قادان آلیم. نه بیلیم، کاش او گون هئچ ائودن باییرا چیخمایایدیم. ایشدیر باشیما گلیب، کیشینین ده باشینا ایش گلر، قادان آلیم».
زندان رییسی اونونلا بیرلیکده ایدی. تاپشیریق وئردی: «ایوب دایینی یانیما گتیر». دئییب بنددن چیخدی. زندانین تمیزلینی و یئر اؤرتوکلرینی، دووار-قاپیلارینی نظردن کئچیردی. قاییدیب رییسین دفترینده اوتوردولار.
ایوبون پروندهسینی ایستهدی. ایوب هله ده آیاق اوسته دورموشدو. اونا صندلینی گؤستریب اورتورماغین ایستهدی. رییس متانتله پروندهنی اونون قاباغینا قویوب کنارا چکیلدی. پروندهنی واراقلاییب، اوخویاندان سونرا اوزونو قوجایا توتدو:
– ایوب دایی، بورادا اعتراف ائدیب و بارماق باسمیسان کی مرحوم زینالی قصداً، اؤلوم آماجی ایلا وورموسان و محکمهنین قرارینا اعتراض ائتمهدن گناهلارینی بوینونا آلمیسان.
ایوب اللرینی بیر-بیرینه سورترک، باشینی آشاغا سالیب:
– باشینا دؤنوم. من ساوادسیز بیر آدام نه بیلیم اورادا نه یازیلیب. منی هئچ دانیشدیران اولوب کی، بارماقدا باسام؟ بایاق دئدیم. ایندی ده دئییرم، کاش قیچیم سینایدی او گون ائودن باییرا چیخمایایدیم.
او فیکره دالاراق، پروندهنی واراقلاییب، بیرده اوخودو. چوخ سوساندان و دوشونندن سونرا:
– ایوب دایی، او گونو خاطرلاییرسان؟ یادیندا قالانی و نه حادثه باش وئردیینی دئیهبیلرسنمی؟
قوجا یئرینده بیرآز قوردالاندی. سانکی دانیشماغا سؤز آختاریردی. هارادان، نه یئردن باشلامیسیندان، یادداشینی الک-ولک ائدیردی. دریندن نفس آلیب کؤکس اؤتوردو:
– یازین اورتا آیینین ایلک اون گونلویو اولاردی بالا… سحر چاغی صبح نامازیندان سونرا منیم سو نوبهم ایدی. هاوا هله قارانلیق ایدی. یوخودان آییلدیم. دئدیم بئواختا قالماییم، نامازی دا ائله اؤروشده قیلارام. دوردوم آیاغا باغلامانی و بئلی گؤتوروب گئتدیم یونجالی باغا. هاوا هله آیازیمامیشدی. کوچهلر ساکتلیک ایدی. یونجالی باغ کنددن بیر آز آرالی ایدی. من باغا چاتار-چاتماز هاوا آیازییردی. باشلادیم ورگانلاری ساهمانلاییب، سو یولونو راحاتلادیم. یان-یوؤورهنی دولاندیم. دان یئری سؤکولموشدو. کندین ناخیرلاری و چوبانلارینین های-هاراییلاری ائشیدیلیردی. اذان سسی گلدی. قابدا گتیردییم سو ایلا دستماز آلیب، باشلادیم نامازیمی قیلدیم. نامازی قورتاراندان سونرا آرخا سو گلدیینی گؤردوم. باشلادیم سو یوللارینی یئنیدن تمیزلهمهیه، ورگانی محکملندیرمهیه. ائله بو زامان زینال پیدا اولدو و باشلادی منیمله دئدی-گودو ائلهمهیه: «سو نوبهسی منیمدیر. سن نییه باغینی سوواریرسان؟». من ده دئدیم: «سحر-سحر اووقاتیمی کورلاما، اوغول! بوتون کند اهلی بیلیر بو ساعات منیم نوبهمدیر». باش آغریسی وئرمهییم، سؤزوموز چپ گلدی. یاخامدان توتدو. من بیلهییندن یاپیشیب ایتهلهییب، اؤزومدن کنارلارشدیرماق ایستهدیکده، یئر سوروشکن اولدوغوندان او ترازلیغینی ساخلایا بیلمهییب، ورگانا طرف ییخیلدی. باشی ورگاندا اولان بؤیوک سال داشا دییب اویدو. من اونون قوللاریندان یاپیشیب سیلکهلهدیم. اویموشدو…
خبر سالدیم. های-هارای چکدیم. قونشو کندچیلر گلدیلر. اونون اؤلدوسونو بیلدیریب منی قینادیلار. بو زامان زینالین آتاسی کندین اربابینین مباشیری گلدی و منی دؤیه-دؤیه پاسگاها آپاریب وئردی. و بو گونهجن بوردایام.
آرایا سکوت چؤکدو. محبوسون آپاریلماسینی ایستهدی. سونرا اوزونو حبسخانا رییسینه توتوب، دئدی:
– بو پروندهنی یئنیدن استنطاقا قویون. کندده یئرلی آداملاردان تحقیق ائدین. اطرافلی موضوعونو اؤیرهنین. گناهسیز اولدوغو اثبات اولونارسا آزاد ائدین. نتیجهنی منه گزارش وئرمهیی اونوتمایین.
بندلرین تمیزلنیب بویانماسی باره ده، هزینه و خرجینی بیلمک ایستهدی. دوروب گئدنده، بندی بیر هفته ایچینده بویاتدیریب، تمیزلنمهسینی ایستهمیشدی. نوبتی گؤروشده رییسین ایشیندن راضی قالمیشدی. ایوب دایینین ایشینین نه یئرده اولدوغونو سوروشدوقدا، رییس: «استنطاق گئدیر. یقین ائدیرم بیر ایکی گونه یئکونلاشار. کندده هامی بو کیشینین ساده و قایغیکش اولدوغونو ووروغولاییرلار. گناهسیز اولدوغونا الیمیزده یئترلی دلیللر وار. سندلری توپلاییب سرانجام اوچون سیزینده قوللوغونوزا گؤندررم».-دئمیشدی. ایندی لال سکوت ایچینده او گؤنلری خاطرلاییب، گلهجهیین نه اولاجاغینین فرقینده دئییلدی.
بندین دمیر قاپیسی ات اورپهدیجی سسله آچیلدی. اوجا، قارنی یوغون گؤزلریندن شرارت تؤکولن گؤزتچی کوبود سسله چیغیردی:
– فریدون! سن اوچون باغلاما وار.
فریدون تمکینله آیاغا دوروب بندین قاپیسنا طرف گئتدی. باغلامانی آلیب گئری دؤندو. دوستاق یولداشلارینی تبسومله سوزهرک یئرینده اوتوروب، باغلامانی آچدی.
سلیقهیله اوتولنمیش قارا پئنجک-شالوار، دوم آغ یاخاسی و قوللاری نشاستالی ابریشم کؤینک، آل قیرمیزی رنگده کراوات، پارلاق قارا وئرنی باشماق، بیر جوت تزه جوراب و بیر مکتوب پاکتی. بو اشیالاری آییردیقدا بیر-بیر کنارا قویدو. پاکتی اهمال گؤتورب تلسمهدن آچدی. یازی خطی تانیش ایدی. فریده یازمیشدی:
«عزیزیم فریدون.
ایستهدیکلرینی گؤندریرم. چوخ اوزگونم. بو پالتارلاری اوتولهییب قورتارینجا یوز دفعه اؤلوب-دیریلمیشم. حقیقت نه قدر آجی اولسادا، اونو درک ائدیب و دوشونمک، اولدوقجا آغیردیر. بو شراییطده سنین نه فیکرده اولدوغونو و نه دوشوندویونو آغلیمادا بئله گتیره بیلمیرم.
دوستاقخانانین رییسیله چوخ دانیشدیم. یالواردیم، خواهش ائلهدیم. آنجاق گؤروش اجازهسی وئریلمهدی. بیلیرم سنین توتدوغون و چالیشدیغین حقیقت و انسانسئورلیک یول، داواملی اولاجاق. اینانیرام سن بو گؤنلره همیشه حاضر ایدین. اینام و ارادهیله بو یولا قدم قویموشدون. سنسیز یاشاماق منیمچون چوخ آغیر و دؤزولمز اولاجاق. من بوتون قوّهمله چالیشاجاغام، اوغلوموز آیدینی وطنپرور و انسانسئور روحدا بؤیودوب، تربیه ائدهم. بو دنیادا هرکس دوشونجهسی قدر ایز قویور. سنله منیم طالع یولوموز بو ایمیش. سن باجاردیغین قدر ایز قویا بیلدین. هر آددیمین گلهجک نامینه، وطنین آزادلیغی اوغروندا مبارزه یولونون مشعلینه چئوریلدی. اینانیرام بو ایشیقلی یول داوام ائدهجک. سنین دوشونجهلرین و فداکار اراده و اینامین گلهجک وطن اوغوللارینین یولونو ایشقلاندیراجاق. وطنیمیز، ابدی آزادلیق بایراغی آلتیندا، سنی و مبارز یولداشلارینی ابدی خاطرلایاجاق. امینم کی، بو یولدا بوتون وار گوجونله مبارزه آپاردین. نه قدر دنیا یاشاییر، سنین روحون، دوشونجه و فیکرلرین آذربایجان و وطنسئورلرین یولونا ایشیق ساچاجاق.
سنی سئویرم: فریده».
مکتوبو سلیقهیله قاتلاییب، پاکته قویدو. «آیدین» سؤزو اونو چوخ سارسیتدی. دوققوز آیدان آرتیق ایدی اوغلو بو دنیایا گؤز آچمیشدی. بیر دفعه ده اولسون اونو گؤرمهمیشدی. قوخولاییب باغرینا باسمامیشدی. «آتا»نین نه اولدوغونو دادمامیشدی.
«یقین ایندی ایمکلهییر. بلکهده الیندن یاپیشسان آیاغا دوروب بیر-ایکی آددیم دا آتار. بیرآز دجللهشیب ده. قیغیلدایا-قیغیلدایا، شیطانلیق دا ائدیر. نئچه آیدان سونرا سؤزلری اؤیرنمهیه باشلایاجاق. گؤرسن ایلک دئیهجهیی سؤز نه اولاجاق». یقین بیلیردی «آتا» سؤزجویونو او هله باشا دوشمهیهجک، بلکه ده عؤمرونون سونونا قدر هئچ آنلامایاجاقدا…
اوغلونون آجی طالعینی دوشوندو. آتا نوازشیندن اوزاق اولاجاغینی، آتاسیز بؤیومهسینی، روزگارین غدار پنجهسینده آرخاسیز و کمکسیز اولماسینی، روحی زدهلره معروض قالماسینا آجییردی.
فریده ایله بیرلیکده بو آدی سئچمیشدیلر. بیر گون آخشام شام یئمهییندن سونرا سؤزلری اوشاق حاقدا اولدو. اونو نئجه بؤیودوب باشا چاتدیرماسیندان، اوخودوب وطن قایغیسی چکمهسیندن دانیشدیلار. فریده اوغلان اوشاغی اولماسینی دئدیکده فریدون، اوشاغین جنسی حاقدا هئچ بیر سؤز دئمهدن ساغلام و سالم اولماسینی ایستهمیشدی. نئجه ده اونون گلمهسینی، بو دنیایا گؤز آچماسینی سئوینجله گؤزلهییردیلر. آنجاق بئله اولمادی. بو سعادتی یالنیز اونلارا یوخ بوتون آذربایجانا چوخ گؤردولر. شاه اصول ادارهسی بؤیوک امپریالیست آمریکا و انگلیس دولتلرینین بویوندورغو آلتیندا و اونلارین نظامی قوّهلری و ساواش تجهیزاتی ایلا آذربایجانا تجاوز ائتمیشدی. ملی حکومتی دارماداغین ائدرک، بؤیوک و عصرین آجیناجاقلی طالعینی آذربایجان خالقینا یاشادیب و سؤیقیریما معروض قویوب، تبریزین کوچهلریندهکی قنولاردا سو یئرینه قیزیل قان آخیتمیشدی.
شهرده گولله سسی بیر آن سنگیمیردی. هر گوللهیله بیر عایله باشسیز قالیردی. وای اوغول! وای قارداش! وای آتا سسی بوتون شهری بوروموشدو. تبریزه یاغان و یئره چؤکن آغ-آپپاق قار، ایگید و آصلان اوغولارین، آتالارین و قارداشلارین ایستی قانی ایله ارییب و قنولارا قرمیزی یول سالمیشدی…
پئنجک-شالواری الینه آلیب، ساغا-سولا چئویردی. بوتون وارلیغی ایلا یادداشینی ورقلهدی. گؤزلری یول چکرک، سیماسینی شوخ بیر تبسوم بورودو:
«ایکینجی دنیا ساواشی باشا چاتمیشدی. متفق دولتلرله آلمان فاشیزمی آراسیندا صلح مقاویلهسی باغلانمیشدی. فرانسهنین پاریس شهرینده صلح کنفرانسی آدیندان بوتون دنیا دولتلریندن نماینده ایستهنیلمیشدی. آذربایجان ملی مجلسی طرفیندن اونو فرانسه دیلینی مکمل بیلدیی و باجاریقلی سیاسی دیپلمات اولدوغو اوچون نماینده تعیین ائتمیشدیلر. کنفرانسین واختینا بیر آی فرصت وارایدی. عدلیه ادارهسینده تاپشیریقلارینی ایشچیلرین عهدهسینه بوراخیب حاضرلیق گؤروردو.
تبریزین مشهور درزیسینین دوکانینا گئدیب پارچانی بینمیشدی. درزی اونون اؤلچولرینی گؤتوردوکده اونون تیکهجهیی پئنجک-شالوارا اینامینی آرتیریب دئمیشدی:«ماشالله، گؤز دیمهسین. بو اؤلچولرله لاپ ناشی درزینین ده ایشی اعلا آلینار». فریدون ایسه گولومسیرک دئمیشدی: «گؤرک نه ائدیرسن. ائله بیر ایش گؤرمهلیسن، بوتون کنفرانس اشتراکچیلاری بیلمهلیدیرلرکی، آنجاق بو تبریز درزیسینین ایشی اولا بیلر». درزی اونون گؤزلرینین دیک ایچینه باخاراق: «ناراحات اولمایین. سیز هر نه گئیینسهنیز، سیزه گؤزل یاراشاجاق. بو قد-قامت و دوروشوق هر ناشی درزینین ایشینین قصورلارینی اؤرتر»-دئمیشدی».
پئنجک-شالواری بیر طرفه قویدو. کؤینهیی گؤتوروب بورنونون اوجونا توخوندوردو. گؤزلرینی یومدو. همیشه سحر ائودن چیخمامیش ووردوغو عطرین قوخوسو، بئینینی خمارلاندیردی. بیر آن اولسون بئله دوستاقدا اولدوغونو اونوتدو. سانکی سحر تئزدن ایشه گئتمهیه حاضرلاشدیغینی دوشوندو. بو خوش دویغو اونون بئینینین هوجرهلرینه قدر ایشلهدی.
«ایکی گون سفره قالمیش، فریده ایله تبریزین بوتون کؤینک و باشماق دوکانلارینی دولاشمیشدیلار. هر کؤینهیه ال قویدوقدا، فریده یوخ دئمیشدی. نهایت دوکانلارین بیرنده، فریده بو کؤینهیی گؤتوروب: «باخ! نئجه ده قار کیمی آغ-آپپاغدیر» -دئمیشدی. فریدون:«آخی بو کؤینهیی بیر دفعه گئیدین گرک یویوب و یاخاسی ایلا قوللارینی نشاستالاییب، اوتولهیهسن. بو سنینچون چتین اولار.» -دئییب یوخ فیکرینی بیلدیرمیشدی. فریده:«عیبی یوخدور. کنفرانسا گئی، سونراسینا دا باخاریق» -دئیه اونون راضیلیغینی آلمیشدی. پارلاق قارا باشماق و آل-قیرمیزی کراواتی دا فریده بینمیشدی».
بایاقدان دینمز-دانیشماز هامی اونو سوزوردو. فریدون خیالدان آیریلارکن دوستلارینین باخیشلارینی اوزهرینده حس ائتدی. اوتانجاق حالدا، تبسومله: «چوخ باغیشلایین، باشیم قاریشدی.» -دئدی.
اونا یاخین اوتوران، بو سون گؤنلر اونا محبتله یاناشان احمد، دریندن آه چکیب، کؤکس اوتوردو: «ائه… دنیانین ایشینی بیلمک اولمور. دونن حکم وئریب، قرار چیخاران حاکیم، بو گون محاکمه اولونوب، آغیر جزا آلیر.» -دئدی.
هئچ کیم دانیشمیردی. بندین هاواسی آغیرلاشمیدی. لال سکوت ایچینده دوستاقلار نامعلوم گلهجهیی دوشونوردولر خاطرهلره دالاراق، کئچمیش گونلری خیاللاریندا جانلاندیریب عؤمورلرینین یاددا قالان سئوینجلی و کدرلی آنلارینی خیال عالمیندن گؤز اؤنونه گتیررک، اؤز عالملرینده سیر ائدیردیلر. بیرده یئنیدن دوغولسایدیلار، یقین یئنه بو یولون یولچوسو اولاراق، کئچمیشده اولان نقصانلارینی و بیلمهدن ائتدیکلری سهولری آرادان قالدیریب اوغورلو گلهجک اوچون، ایناملی آددیملار آتاردیلار. بللی اولمایان صاباح اونلاری اؤز ایچینه قاپادیب، عزیزلرینین نامعلوم طالعینین نه اولاجاغینی فیکیرلرشیردیلر. نئچه گون یاشایاجاقلاری و بورادان نئجه قورتاراجاقلاری بللی دئییلدی.
گئجه یاریدان کئچمیشدی. دوستاقخانانی آغیر و داریخدیریجی بیر سکوت بوروموشدو. هره بیر طرفده اوزانیب اؤز ایچینه قاپاناراق گؤزلری یول چکیردی. باییردا جیرجیرامالارین کسیک-کسیک سسی ائشیدیلیردی. هارداسا اوزاقدا، ایت هوردو.
فریدون دوردو. گئدیب بارماقلارینین اوجو ایله قاپینین سویوق جانینی تاققیلداتدی. دوستاقخانا گؤزتچیسی بوغوق و یوخولو سسله: «ندیر؟ گئجهنین بو واختی نه ایستهییرسن؟» -دئیه اونا زهمیلی باخیشلاریلا ناراضیلیغینی بیلدیردی.
فریدون ساغ الینین بارماقلارینین اوجو ایله چنهسینین بیز توکلرینی تومارلایاراق: «اصلاح ائتمک ایستهییرم.»، -دئییب گولومسهدی.
گؤزتچی ایشیتدیکلرینه اینانماییب گؤزلرینی برهلدیب:«نئجه؟ اصلاح ائتمک! گئجهنین بو واختی؟»-دئییب، کؤنولسوزجهسینه قاپینی آچیب، اونو سالونا یول وئردی. یئنیدن قاپینی باغلاییب، اونونلا برابر گؤزتچی اوتاغینا گلدیلر.
بالاجا کیر باسمیش گوزگو، بیر تاس، فیرچا، صابون و اصلاح تیغینی دووارین کونجوندهکی بالاجا میزین اوستونه قویوب، اوتاغین او بیری کونجونده اولان اودون اوجاغینین اوستوندهکی چاینیکی گؤتوروب ، تاسی یارییا قدر ایستی سو ایله دولدوروب، یئنیدن چاینیکی یئرینه قویاراق، تختین اوستونده ایلشدی.
فریدون تشکر ائدیب صندلده اوتوردو. گؤزگونو دووارا سؤیکهییب، فیرچانی ایستی سودا دولاندیریب، ایسلاتدی. فیرچانی صابونلاییب اوزونده گزدیردی. ایستی صابونلو سو اوزونه توخوندوقجا خوش بیر حس اونو بورویوردو. نئچه واخت اولاردی بو تهر ایلیق سو حسرتینده ایدی. تلسمهدن اوزونون هر یئرینی صابونلاییب، صیفتینی صابون کؤپویونده گیزلتدی. اصلاح تیغین گؤتوروب آرام و سلیقهایله اوزونو قیرخماغا باشلادی.
کناردا تخت اوسته اوتوران گؤزتچی حیرانلیقلا اونو سوزور. هر بیر حرکتینی ایزلهییب، گؤز قویوردو. اؤز-اؤزونه:«والله آدام معطل قالیر. بونلار نه اورکلری بؤیوک انسانلاردیرلار. بونون عؤمروندن هئچ ایکی ساعاتدا قالمیر، آنجاق هر شئیی دوشونور، بیرجه اؤلومدن ساوایی. سانکی توی حجلهسینه حاضرلاشیر. ائله بیل ایکی ساعاتدان سونرا بونو یوخ، منی آساجاقلار» -میزیلداندی.
اصلاحی قورتاریب، قالخدی. کؤینهیینین اتهییله اوزونده قالان کؤپوکلری سیلیب: «چوخ ساغ اولون. شرایط یاراتدیغین اوچون تشکر ائدیرم»، -دئییب گئتمهیینی بیلدیردی. گؤزتچی ده قالخاراق اونولا بندین قاپیسینا قدر گلدی. قاپینی آچیب ایچری بوراخدی.
فریدون ایچری گیرنده هامینین اوزونده تعجب دولو سوال گؤردو. بیر سؤز دئمهدن، کئچیب یئرینده ایلشدی. باییردا بایقوش اولادی. اوزاقلاردان ایت هورمهسی گلیردی.
احمد گؤزلرینی اونا دیکرک: «من سنین بو اخلاقینین حیرانییام. جانیم بللی دئییل بیر ساعات یا نه قدر دیری قالاق، سنسه تویا حاضرلاشانلار کیمی اؤزونه یئتیشیرسن.» -دئییب، گؤزونو اوندان چکمهدی.
فریدون گولومسیرک آرام و حلیم سسله: «دوستلار! منیم ده حالیم سیزدن قالان دئییل. من ده انسانام. حسیاتیم وار. آنجاق مبارزه ائتمک یالنیز ووروشماق دئییل. بیزیم هر بیر حرکت و ایزیمیز مبارزه یولونون مشعلیدیر. بیز وطن و دوشونجهمیزین یولوندا اؤزوموزو فدا ائتمکله، گلهجهیین ایلک اوغورلو آددیملارینی آتیریق. قوی گلهجک نسیل و وطنین آزارکئشلری، بیزلری یاد ائدنده، غرور و فخرله خاطرلاسینلار. مبارز انسانلارین آلدیغی نفس و آتدیغی بوتون قدملری مبارزه یولوندا اولمالیدیر. اؤلوم فلسفهسی چوخ دا بوروشوق بیر فلسفه دئییل. انسانلارین هامیسی اؤلومه محکوم دور. گئج-تئز هامی بو دنیادان کؤچمهلیدیر. یالنیز، یاشاماق کیمی، اؤلمکده مبارزهدیر. نئجه یاشاماق کیمی، نئجه و نه تهر اؤلمکده سنین دوشونجه و فیکیریندن دوغمالیدیر. اولا بیلر یول گئدرکن قضا باش وئره و بو دنیانی ترک ائدهسن. اؤلوم-اؤلومدور. آنجاق نئجه اؤلمک و اؤلومله مبارزه مشعلینی گورلاندیرماق و یئنی نسیلین یولونو ایشیقلاندیران اؤلوم هرکسه قسمت اولمور. من بو نوع اؤلومو حیات کیمی یاشاییرام. بو اؤلوم دئییل، ابدی حیات دیر. هرکس بیر نوع و یولنان بو دونیانی ترک ائتمهلیدیر. اؤنملی اؤلوم اودور کی، ایز قویا و انسانلاری دوشوندورمهیه وادار ائده. بیزیم اؤلمهییمیزده گرک دیکتاتورلار اوچون بیر کابوس اولوب، اونلارین آسایشینی و راحاتلیقینی اللریندن آلیب، گلهجهیین آیدین یولونو ایشیقلاندیرسین.
من ده بو دنیانین شیرینلیینی دویورام. یاشاماق گؤزلدی. آنجاق نئجه یاشاماق! بیزیم اؤلمهییمیز یئنی یاشام اولاجاق. بیز اؤلومله سون سؤزوموزو دئییریک و دنیا دوردوقجا بیزلر بو دنیادا، بوتون آزاد دوشونجهلی انسانلارین اورکلرینده یاشایاجاغیق». –دئدی و دوستلاریندان عذر ایستهییب، اوزلرینی دؤندرمهلرینی خواهش ائتدی کی، پالتارینی دییشسین.
او دوستاق کؤینک و شالوارینی چیخاردیب، سلیقهایله بوکوب، کونجه قویدو. آغ ابریشم کوینهیی گئییب قارا شالواری آیاغینا چکدی. کؤینهیینین اتکلرینی شالوارین ایچینده سلیقهیه سالیب، کمری برکیتدی. آل-قیرمزی کراواتی بوینوندان سالیب دوگونلهییب، بوغازینین آلتیندا راحاتلادی. جورابلاری آیاغینا چکیب، برق ووران قارا وئرنی باشماغی گئیدی. قارا پئنجهیی اینینه آلدی. گولومسر حالدا دوستلارا باخیب: «نئجهدیر؟» -سوالینی وئردی.
هامی اونو سوزوردو. دوستلارین گؤزلرینده سئوینج و اورکلرینده کدر هیجان ایچینده ایدیلر. دانیشماغا سؤز تاپمیردیلار. او ایسه بارماقلاری ایلا قارا شوه کیمی تئلینی داراییب، ساهمانلاییردی. سانکی بیر تدبیر، یا بؤیوک بیر طنطنهلی زال اونو گؤزلهییردی.
بندین جینگیلتی ایله قاپیسی آچیلدی. سلیقهلی فرم لباسیندا بیر سرهنگ قاپی آغزیندا گؤروندو. فریدونو گؤرجک، تعجبونو گیزلده بیلمهییب، دریندن نفس آلدی. حیرانلیقلا اونو سوزوب نه ائدهجهیینی اونوتدو. بو ابهتلی و یاراشیقلی انسانین دوستاق اولدوغونون درکیندن اوزاقلاشدی. اؤزونو گوجله اله آلیب: «بو نه گؤرکم دیر؟ گؤروشه حاضرلاشیرسان؟» -دئییب. جواب گؤزلهمهدن گؤزتچییه اشاره ائتدی.
گؤزتچی ایچری گیریب، فریدونا یاخینلاشدی. اونون اللرینی قاباقدا قانداللاییب: «گئدک» -دئدی. فریدون ارادهلی و تمکینله، قاپییا یاخینلاشدی. سرهنگ سالوندا اولان یاراقلی افسرلره اشاره ائدیب، وظیفهلرینی خاطرلاتدی. ایکی افسر الی تفنگلی سرهنگین ساغ و سولونو قورویاراق فریدونو اؤندن نظر آلتینا آلدیلار. ایکیسیده فریدونون آرخاسیندا اللری سلاحین قبضهسینده آتش حالیندا حرکت ائدیردیلر.
سالوندان دوستاقخانین حیطینه دوشدولر. سحرین سرین یئلی اونلاری قارشیلادی. زندانین حیطیندهکی آغاجلاردا جیویلدشن سئرچهلر بیر آن سوسدولار. اونلار نظمله دوستاقخانانین دروازاسینا طرف حرکت ائدیب، دروازانین یاخینلیغیندا دوران حربی ماشینا یاخینلاشدیلار. سرهنگ کئچیب شوفرین یانیندا، فریدون و افسرلرده ماشینین آرخاسیندا ایکی اوتوراجاقدا، افسرلرین ایکیسی فریدونون ساغ و سولوندا، او بیریسیلر اوزبهاوز اوتوردولار. ماشینین قاپیلارینین اؤرتولمهسیله دروازانین آچیلماسی بیر اولدو. ماشین نریلدهییب دروازادان خیاوانا شوتودو.
تبریزین ستارخان خیاوانی اوباش-بوباش نظامی قوّهلرله احاطه اولونموشدو. گل-گئت کسیلیب، خیاوان خلوت ائدیلمیشدی. گلستان باغینین قاباغیندا ازدحام واردی. اهراب محلهسینده ملا حسین مسجدینین گلدستهسیندن صبح آذانی اوجالدی. آغاجلارین یارپاقلاری سحر مئهیندن تیترهشیردیلر. قوشجوغازلار جیویلدشه-جیویلدشه آغاجلارین قول-بوداقلاریندا حرکت ائدیردیلر. بو سحرین آچیلماسینی و دان یئرینین سؤکولمهسینی آندیریردی.
سیرهیله دوزولن افسرلر، یورولدوقلاریندان و نگرانچیلیقدان اؤز ایچرلرینه قاپانمیشدیلار. خیاوانین باغ طرفینی ایکی سیره افسر قورویوردو. هر سیره ده اییرمی افسر واردی. ایلک سیرهیله ایکنجی سیره کورک-کورهیه دایاناراق یاراقلارینی حاضر توتموشدولار. ایکینجی سیره باغا طرف حاضر دوراراق قاباقلارینداکی جاماعاتدان گؤزلرینی چکمیردیلر. ایکینجی سیره دن بئش-آلتی قدم آرالی سیخ جاماعات نامنظم شکیلده باغین ایچینده آیاق اوسته منتظر دایانمیشدیلار.
خیابانین کناریندا ایلک سیرهینن اوز-اوزه اون متر آرالیدا یئردن بیر متر هوندورلوکده ائنی اوچ و اوزونلوغو بئش متر اولان تاختادان بیر سکی قورولوب و آیری افسرلرله سکی احاطهیه آلینمیشدی. خیاوانین سطحی بئش پلهایله سکینین سطحینه بیرلشیردی. سکینین اورتاسیندا بیر دار آغاجی گؤزه چارپیردی. دار آغاجیندان آسیلان اعدام ایپی سحر یئلیندن ساعات پاندولو کیمی وار-گل ائدیردی.
ارکین اوجا دوواریندان بویلانان گونش، تبریزین سحرین ایشقلاندیریب، خیاوانین قونقا طرفیندن گلن ماشینین شیشهسینده عکس اولونوب، انسانلارین گؤزلرینی قاماشدیردی. ماشین سکینین یانیندا دایاندی. سرهنگ ماشیندان ائنن کیمی افسرلر نظامی گؤرکم آلیب، اودون کیمی قورودولار. سرهنگ آزاد دئییب، پلهلردن سکییه قالخدی. ماشینین دال قاپیسی آچیلدی. ایکی افسر جلد یئره آتیلیب حاضر دایاندیلار. فریدون اللری باغلی ماشیندان دوشدو. اونون آرخاسینجا ایکی افسرده ماشیندان دوشوب قاپینی اؤرتوب حاضر وضعیتده دایاندیلار. ماشین یئریندن حرکت ائدیب اللی مترگئدیب، خیاوانین کناریندا دایاندی.
فریدون آرام و تمکینله سکییه طرف یونلدی. عادی باخیشلارلا اطرافی نظردن کئچیردی. یاراقلی افسرلردن ساوایی گؤزونه هئچ کیم دیمهدی. پلهلری قالخدی ائلهبیل پاریس شهرینین صلح کنفرانسی بیناسینین پلهلرینی آدلاییردی. متانتله حرکت ائدیب بوتون اورادا اولانلاری اؤزونه جلب ائتدی. سکییه قالخاندان سونرا باغین ایچینده اولان انسانلاری گؤردو. دوداقلاریندا تبسم یاراندی.
جاماعاتین ایچینده بویوک همهمه یاراندی. حیرانلیقلارینی گیزلهتمهییب، «اوررا» دئینده اولدو. بوتون جاماعات اونون گؤرکمینین حیرانی اولموشدو. هر ثانیه سرهنگه بیر ایل کئچیردی. غضبیندن دیل-دوداغین گمیریب، یئرینده لاخلاییردی. اشاره ایله هر شئین تئز قورتارماسینی طلب ائتدی.
ایکی افسر گئدیب فریدونون اللرینین قاندالینی قاباق طرفدن آچیب، آرخادا باغلاماق ایستهدیکده ، او مانع اولدو. دار آغاجینی آلتیندا آسلاق ایپه یاخینلاشیب باشیندان بوینونا سالاراق اللرینی آرخا طرفده بیر بیرینه کئچیردیب حاضر دایاندی. بایاقکی افسر قوللاری بیلکدن قانداللاییب یئرینه چکیلدی.
فریدون باشینی دیک توتاراق، بوغازیندا قهری بوغدو. گونش ارک قالاسینین دوواریندان بیر قاریش اوجالمیشدی. اوزاقلاردا گؤیون سماسیندا بیر دسته گؤیرچین گؤروندو. او گؤزلرینین آچیسیندا تبریزی یادداشینا کؤچورور و کئچمیش گؤنلرینی خاطرلاییر. سانکی پاریسین صلح کنفرانس تریبونوندا دانیشماق اوچون حاضرلاشیردی. سرهنگین غضبلی و یوغون سسینی ائشیتدی. سرهنگ اعدامین اجراسینی طلب ائتدی. بو آن فریدونون اورک دولو سسی تبریزین بوتون کوچهلرینی دولاشیب و اونون اؤز قولاقلاریندا « یاشاسین آذربایجان…»عکس-صدا ائلهییب، آیاقلاری سکیدن اوزولدو.


c: text/html

text:
ولوو
ولوو دونیانین قاباقجیل TİR ، آوتوبوس ، اوتوموبیل ، ایش ماشینی ، دنیز مۆحریکی و صنایع مۆحریک لر ایستحصالی ائدن فیرماسی دیر. بونون خاریجینده ولوو قروپ اولاراق طیاره صنایع سیندن مالییه سکتورونا (sektoruna) قدر گئنیش ساحه ده فعالیت گؤستره ن هولدینق (holdinq) دیر. 1927- جی ایلده سوئیس گؤتئبرگادا () SKF مارکسینین ایستحصالچی اولاراق قورولدو. ولوو قوروپا باغلی مینیک اوتوموبیل ایستحصال چی ولوو کارس (Cars) شیرکتی ، 1999 – دان بری فورد موتور کومپانی یه باغلی اولاراق فعالیت گؤستره ریر. دنیز مۆحریک لری ایستحصال ائدن حیصّه ایسه ولوو پئنتا اولاراق آدلاندیریلماقدا دیر. بونون خاریجینده تهلوکه سیزلیک باخیمیندان ان قیمتلی اوتوموبیل لرین آراسیندا دیر. [۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ویکی پدیا

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
#خبر: سارسێلماز قارداشلێق-۲۰۲۱ مانوْورۇ، اؤزل قوّتلرین فرضی دشمنین قوْنۇشلاندێغی تپهلیکلره هجوم ائتمهسی و بؤلگهنی أله گئچیرمهسی ایله باشلادی تۆرکیه و آذربایجان سلاحلی گۆجلرینین نخجواندا ائتدیگی اوْرتاق عسگری مانوْوردا فرضی دشمن هدفلری محو ائدیلهرک، اشغال آلتێنداکی بؤلگهلر قۇرتارێل...
#خبر: #عراق، ملّی استخبارات سرویسی، سامی جاسمی یاخالاماق ایچون بیر عملیات گرچکلشدیردی. عراق باشباخانی مصطفی الکاظمی، هؤرگۆتۆ داعشین اؤلدۆرۆلن لیدئری ابوبکر بغدادینین کؤمکچیسی سامی جاسمی تۇتدۇقلارێنێ آچێقلادی. کاظمی، توئیتردن وئردیگی آچێقلامادا، ملّی استخبارات سرویسینین سامی جاسمی ی...
#خبر: بیرلشمیش ملّتلر سێغێنماجی (پناهنده) آژانسێ اؤلکهلره افغانستانا سؤز وئردیکلری یاردێمی یاپماسالار یئنی بیر سێغێنماجێ دالغاسێنین ایران- پاکستان سرحدینی گئچهجکلری بارهده اۇیاری وئردی. افغانستان مِدیالاری دوشنبه گۆنۆ بیرلشمیش ملّتلر تشکیلاتینین سێغێنماجێلار آژانسێندان نقل ائیلهدی، ا...
اوْ گۆنۆن مطبوعاتێنێن یازدێغێنا گؤره حسینخان باغبان «آذربایجان غیرتی»نین گؤرکملی بیر نمونهسێ ایدی. احمد کسروی یازێر: یکشنبه 19 خزل (15 شعبان) یارێ گئجهدن ساعت یارێم گئچمیش، بیردن بۆتۆن سنگرلردن آغێر گۆلـله آتێشی سسلرێ گلدێ، سوْنرا توْپلارین گۆرۆلتۆسۆ قالخدی. خیاوان آغزێندان امیرهقێزێن آخر...
#خبر: حجت الاسلام والمسلمین آل هاشم: ایران و آذربایجان جمهۇریسینین خلقی آراسێندا درین بیر ایلگی واردێر. ایکی اؤلکه آراسێنداکی دیل و کۆلتۆر کیمی بیر چوْخ اوْرتاق نقطه اوْنلارێن آیرێلمالارێنا اجازه وئرمز....
#خبر: بیرلشمیش ملّتلر تشکیلاتی (بمت) تۆرکیه-نین پاریس اقلیم آنلاشماسێنێ اوْنایلاماسێنێ آلقیشلایێر. بمت-نین باش کاتبی آنتوْنیوْ گوْترش تۇییتر حسابێندا تۆرکیه-نین آنلاشمانێ اوْنایلاماسی ایله باغلی آچێقلاما وئریپ....
#خبر: قندوزون سید آباد بؤلگهسیندهکی شیعهلره عاید مسجده جمعه نمازی سیراسیندا بومبالێ سالدێرێ تشکیل ائدیلدی. افغانستانین قندوز ولایتینین سید آباد بؤلگهسینده بیر مسجدده تشکیل ائدیلن بومبالی سالدێرێدا ۱۰۰دن چوْخ انسانێن حیاتێنێ ایتیردیگی بیلدیریلدی. طالبان سؤزچۆسۆ ذبیحالله مجاهد، ...
#خبر: اروپا بیرلیگینین خارجی سیاست و گۆوَنلیک مسئلهلری اۆزره عالی نمایندهسی جوزف بورل سعودی عربستان ایله امکداشلێق آنلاشماسێ امضالاندێغێنێ بیلدیریپ. اروپا بیرلیگینین خارجی سیاست و گۆوَنلیک مسئلهلری اۆزره عالی نمایندهسی جوزف بورل سعودی عربستان ایله امکداشلێق آنلاشماسی امضالاندێغێنێ ب...
#خبر: حجتالاسلام آل هاشم خیبر فاتحلری مانوْورۇنون سێراێندا دئدی: قوْنشۇ اؤلکهلرین سوْرۇملۇلارێنا (مسئوللارینا)، صهیونیست رژیمینین قۇرقۇ تۇزاغێنا دۆشمهمهلرینی توصیه ائیلیرم دنیا مسلمانلارێنێن بیرلیگی استعمار و اشغالچیلیغا قارشێ مبارزه ایچۆن اوْلمالێدێر....


text:
مارات سافین
مارات (موراد) موبین اوغلو سافین(تاتار تۆرکجه سی. Marat Mɵbin ulı Safin ، روسجا. ДиHapa MyбиHoBHa CaфиHa، دوغوم گونو. 27 ژانویه 1980، موسکو) روسیه نین تاتار وطنداشی اولان، دونیانین اؤنجه کی ان آدلیم تنیس اویونچولاریندان دیر و ایندی ایسه سیاستچی دیر.
1997نجی ده دونیانین اوچونجو کیشی تنیسچی سی اولماقلا آد و شؤهرت قازاندی. 2000 آمریکا آچیق قهرمانی اوْلوب بیرینجی قرَنداسلَم و دونیانین بیرینجی سایی تنیسچی عنوانینا صاحیب اوْلدو. دینارا سافینا دا باجی سی دیر. مارات و دینارا ، دونیادا بیرینجی سایی تنیسچی سی اوْلان تک باجی-قارداشدیرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ویکی پدیا انگلیزجه، تاتار و آنادولو تۆرکجه لری


text:
کالین آدیسون
کالین آدیسون (اینگیلیسجه: Colin Addison) (دوْغوم:۱۸ مهٔ ۱۹۴۰ (۸۱ یاش) تاونتون) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Golesworthyوارد نشدهاست
قارداش پروژهلرده کالین آدیسون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- قایناقلاما خطاسی اوْلان صفحهلر
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- AC with 0 elements
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۴۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- یورک سیتی کولوبونون اویونچولاری
- ناتینقهام فارست کولوبونون اویونچولاری
- آرسنال کولوبونون اویونچولاری
- شفیلد یونایتد کولوبونون اویونچولاری


text:
مایباخ
مایباخ - Maybach-Motorenbau GmbH و یا مایباخ – ویلیام مایباخ و اوْغلو کارل طرفیندن قورولان آلمان اوتوموبیل شیرکتی. Dirijabllar اۆچون مۆحریک ایستحصال ائتمک له فعالیته باشلامیش ، سوْنرادان بؤیوک و لوکس اوتوموبیل لر ایستحصالینا کئچمیشدیر. ایکینجی دونیا مۆحاریبه سی ایللرینده آلمان حربی زیره لی ماشین لاری اۆچون مۆحریک حاضیرلامیشدیر. حاضیردا شیرکتین مرکزی اشتوتگارت دا دیر و دایملر – کرایسلر آوتوکنسرنینین بیر پارچاسیدیر.
ایلک ایستحصالا کئچدییینده ایکی مدلی (مایباخ 75 ، مایباخ 62 ) وار ایدیسه ،سیلسیله یه علاوه اواونان 57 اس مدلی ایله محصول سایی اوچه چیخاردیلمیشدیر.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ویکی پدیا


text:
آنتونیو گوترش لیبیا کنفرانسینی دیرلندیردی
آنتونیو گوترش لیبیا-دا دایمی آتشکس و سیاسی پروسه باشلادماق اوچون آلمانیانین پایتاختی برلین-ده کئچیریلن کنفرانس دان سونرا ژورنالیستلره آچیقلاما وئردی.
بمت-نین باش کاتیبی آنتونیو گوترش لیبیا-داکی طرف لردن عبارت اولان حربی کومیته ایله باغلی یاخین گون لرده حربی کومیته نی ژنو-ده توپلاماق ایسته دیگینی بیلدیردی.
آنتونیو گوترش لیبیا-دا دایمی آتشکس و سیاسی پروسه باشلادماق اوچون آلمانیانین پایتاختی برلین-ده کئچیریلن کنفرانس دان سونرا ژورنالیستلره آچیقلاما وئرهرک بیلدیردی:
برلین کنفرانسینا قاتیلان بوتون لیدرلر لیبیا بحرانینین باریش و دیالوقلا حلی مسئله سینده قوتلی مئساژلار وئردیلر، حربی یوللارلا پروبلئمین حلینین مومکون اولمادیغینا دقت جلب ائتدیلر و اؤلکهنین ایچ ایشلرینه موداخیلهدن ایمتینا ائدهجکلری بارهده وعد وئردیلر و بوتون دؤولتلره موناقیشهنی آلوولاندیراجاق آدیملاردان ایمتینا ائتمهلری بارهده چاغیریش ائتدیلر".
ایلگیلیلی خبرلر
هیندوستان-دا داشقینلاردان اؤلنلرین سایی 26 نفره چاتیب
23 نفر کرالا ایالتینده، داها 3 نفر ایسه تامیل نادو ایالتینده حیاتینی ایتیریب.
کوروناویروسلا باغلی سون ایستاتیستیک
ویروسدان 4 میلیون 889 مین 433 خسته اؤلوب، 217 مین 297 مین 764 نفر ساغالیب.
فیلیپین-ده قاسیرغا نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب
فیلیپین-ین قوزیی ینده طغیان ائتمیش "کومپاسو" تروپیک قاسیرغاسی نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب.


text:
کاشغرلی محمود
کاشغرلی حسین اوْغلو محمود ـ بؤیوک تورک عالیمی و دیوان لغات الترک و جواهر النحو کیتابلارینین مؤلفیدیر.
یاشامیدَییشدیر
کاشغرلی محمود قاراخانلیلار ایمپئراطورلوغو دؤورونده، - دوغو تورکیستاندا، اون بیرینجی عصرین بیرینجی یاریسیندا دونیایا گلمیش، تورک دونیاسینین تمل اثرلریندن اوْلان "ددیوان لغات الترک"و - موختلیف تورک لهجهلری حاقیندا ائنسکلوپئدیک بیلیکلر توپلوسو اولان تورکجه-عربجه لوغتینی - ۱۰۷۰-نجی ایلده باشلاییب، ۱۰۷۶-۱۰۷۷-نجی ایللر آراسیندا بیتیرمیشدیر. "دیوان" ایکیدیللی، عئینی زاماندا ایضاحلی لوغتدیر، تخمیناً ۹٬۰۰۰سؤزدن و اونلارین ایضاحیندان عیبارتدیر. گتیردیگی سؤزلری ایضاح ائتمک اۆچون مؤلیف آتالار سؤزو و مثللردن، داستانلاردان، شعر و ماهنیلاردان اؤرنکلر گتیریر. بئلهلیکله، "دیوان" تورک سؤزلرینین عربجه معناسینی وئرن لوغت اولماقدان باشقا قدیم تورک ادبیاتینین و او سیرادان قدیم تورک شعرینین اؤرنکلرینی بیزه چاتدیران نادیر مأخذدیر. اثرده آدی چکیلن تورکدیللی شعرلرین مؤلیفی جوجو اورتاق تورک ادبیاتینین بیزه آدی بللی اوْلان ایلک شاعیریدیر. باشقا تورک لهجهلرییله بیر سیرادا محمود کاشغرلی بیزه اوغوز دیلینده یارانان ایلک شعر نومونهلرینی ده چاتدیرمیشدیر. تاریخده تورک دیلینین ایلک تعصوبکئشلریندن اوْلان بؤیوک عالیم اثرینین اساس غایهسینی آچیقلایارکن بونو خوصوصیله قئید ائدیر کی، "ان آچیق و دوغرو دیل، آنجاق بیر دیل بیلیب، فارسلارلا قاریشمایان و یابانچی اؤلکهلره گئدیب-گلمهیهنلرین دیلیدیر". اورخون یازیلاریندان و دده قورقود سؤیلمهلریندن سوْنراکی تورک شعرینین اینکیشاف مرحلهسینی عکس ائتدیرن نومونهلر - کاشغرلینین توپلادیغی شعرلر -تورک پوئزییاسینین هئجا و قافیه سیستئمینه اویغون گلن قوشما، گرایلی و بایاتی کیمی بیچیملردهدیر. بو جهتدن شعر تاریخیمیزی کاشغرلینین گتیردیگی نومونهلرسیز تصوور ائتمک اولماز.
یارادیجیلیغیدَییشدیر
کاشغرلی محمود، تورک لهجهلرینین لوغتی، دیوان لغات الترکو ۲۰ ایل مودتله ییغدیغی ماتئریاللار ایله ۲ ایل عرضینده قلمه وئرمیشدی. عالیم، مین ایل اول بوتون تورک دیارینی گزیب و تورک خالقلاری آراسیندا یاشایاراق تورک دیلی، تاریخی، جوغرافییاسی، فولکلورو و میفولوژیسیله باغلی آبیدوی بیلیک خزینهسینی بیزلره ارمغان ائتمیشدیر. کاشغرلی، خاقانی، اویغور، اوغوز، قیپچاق، تورکمن، قیرغیز، چیغیل، یاغما، آرقو و دیگر تورک سوْیلو خالقلاری تورک آدی آلتیندا جمعلشدیرن بیر تورکولوقدور. تورکلرین یاشادیقلاری اؤلکهلری، شهرلری، قصبهلری، کندلری تانیش ائدن، تفرروعاتلی معلومات چاتدیران قیمتلی اثری خریطه ایله ده تورک جوغرافییاشوناسی آدینا لاییق گؤرولموشدور. محمود کاشغری "تورکلرین بؤلگهلرینی، کندلرینی و چؤللرینی قاریش-قاریش گزمیشدیر. اوزون ایللر او، تورک، اوغوز، قیرغیز شهرلرینی، کندلرینی، دۆشرگهلرینی دولاشاراق اونلارین لوغتینی یازمیشدیر". نتیجهده م.کاشغری خزرین شرق ساحیللریندن باشلامیش لوبنور گؤلو مئریدیانینا و ایلی چایی ائنلیگیندن کاشغرین جنوب سرحدلرینه قدر اوْلان گئنیش اراضینی اؤیرنمیش، اوْرتا و مرکزی آسیانین بیر حیصهسینین ایلک رایونلاشدیریلماسینی آپارمیش و تورک خالقلاری و آبیدهلرینین مسکونلاشما سرحدلرینی و یئرلرینی بؤیوک دقیقلیکله موعین ائتمیشدیر. اونون مشهور "دیوان لغات الترک" (۱۰۷۲-۱۰۷۴) اثرینده تورک قبیلهلری، چوخلو داغ، چای، گؤل، اؤلکه و دؤولتلر حاقیندا گئنیش معلوماتلار توپلانمیشدیر. تیان-شان و یئددیگؤللوک، ایسسیک-کول گؤلو، بالاساغون داغلاری (قیرغیزیستاندا)، آلتای وادیسی و ایلی چایی و س. ان موفصل شکیلده سجییهلندیریلمیشدیر. او، نارینین یوخاری حؤوزهسینده اوْلموش، چاتیرگؤل و سیزیچ (سونگؤل) گؤلونو قئیده آلمیشدیر. "دیوان"ین سوْنونا علاوه اولونموش خریطه محمود کاشغری دؤورونده تورکدیللی خالقلارین یاشادیغی اراضیلرین تصویرینی وئرن ایلک خریطهدیر. او، بیر سیرا پارالئل فوْرمادا دۆزولموش غربی تیان-شان داغ سیستئمینی اؤز خریطهسینده داها دۆزگون عکس ائتدیرمیشدیر. کاشغری مانقیشلاق (مانقیستان) یاریمآداسی ایله ده تانیش ایدی – بۇ یاریمآدایا ایلک دفعه محض اونون خریطهسینده راست گلینیر.[۱]
اثرلریدَییشدیر
آیریجا باخدَییشدیر
قایناقدَییشدیر
- ↑ [ويکي پئديا]


text:
ای ظلم ائوی، تئز محو اولاجاقسان تملیندن
اؤلادِ بشر قوُرتاراجاق قانلی الیندن
آرخانجا سوئت سونگولری باش – باشا چاتمیش
گویا خبرین یوخدور هله اؤز اجلیندن؟
تاریخ گله جک نسله سنی گؤستره جکدیر
نفرت یاغاجاق نامینا ضرب المثلیندن
قان یاش تؤ کور آوروپا، بوتون ماتمه باتمیش
جئینندی جهان اهلی بو مردارعملیندن
مین لرجه بشر نسلی قالیب یوردونا حسرت
مین فاجعه باش وئردی بو جنگ و جدلیندن
نامردلیگینی خاقا ثبوت ائیله دین آخیر
ذاتاً، ائله سن خاین ایمیشسن ازلیندن
واحد، وطن اوغروندا محبتله غزل یاز
دؤیدوقجا کؤنول لذت آلا هر غزلیندن


text:
تورحان:" سلیمانیهیه اوچوشلاری باشلاییر"
نقلیات و آلت یاپی ناظیری جاهید تورحان عراق-ین قوزیی ینده یئرلشن سلیمانیه-یه قاداغان ائدیلن اوچوش قرارینین ژانویه نین 25-ده لغو اولوناجاغینی بیلدیردی.
نقلیات و آلت یاپی ناظیری جاهید تورحان عراق-ین قوزیی ینده یئرلشن سلیمانیه-یه قاداغان ائدیلن اوچوش قرارینین ژانویه نین 25-ده لغو اولوناجاغینی بیلدیردی.
تورحان آنادولو خبر آژانسینا آچیقلاماسیندا بیلدیریب: "عراق مرکزی حکومتینین یایدیغی بیلدیریش (نوتام) چرچیوهسینده 29 سپتامبر 2017-جی ایلده ساعات 18.00-دان توتموش عراق-ین قوزیی ینده کی اربیل و سلیمانیه هاوا لیمانلاری اولوسلار آراسی اوچوشلارا باغلانمیشدی. تورک هاوا یوللاری دا بو شهرلره سفرلری دایاندیرمیشدی. اؤلکهمیز ده 17 اوکتبر2017 –جی تاریخیندن توتموش تورک هاوا مکانیندان بورالارا ایستیقامتلی بوتون اوچوشلاری دایاندیراجاق شکیلده بیلدیریش یایدی".
اربیل و سلیمانیه هاوا لیمانلارینداکی نظارتین عراق حکومتینه تحویل وئریلمهسیله 15 مارس 2018-جی ایلده سفرلر ایله علاقهلی قاداغان قرارینین لغو اولوندوغونا دقت چکن تورهان "بئلهلیکله تورکیه-دن اربیله سفرلر یئنیدن باشلاندی، سلیمانیهیه ایسه قاداغان قراری داوام ائتدیریلدی. حکومت مسئلهنی قیمتلندیردی و سفرلرین ژانویه نین 25-دن باشلانماسینا قرار وئردی. تورک هاوا یوللاری طرفیندن ایستانبول-سلیمانیه خطینده هفتهلیک 7 سفر اولاجاق شکیلده اوچوشلارا یئنیدن باشلاناجاق".
ایلگیلیلی خبرلر
سوباجی: توپلوملارین و فردلرین سسی اولماغا چالیشیریق
"دونیامیزی تهدید ائدن بوتون بحرانلارا قارشی حساسیتمیزی، تلویزیون و رادیو کاناللاریمیز و دیجیتال پلتفورملاریمیز واسطهسیله دونیانین ۷ قارهسینه ۴۱ دیل و لهجهده چاتدیریریق"
آلتون: عاجل اصلاحاتلارا احتیاج وار
جمهورباشقانلیغی ایلهتیشیم باشقانی آلتون، "گوج و پارادوکس: ۲۱-جی عصرده بؤیوک استراتژینی آنلاماق" قونوسو ایله بو ایل ۵.جی دفعه کئچیریلهن "ترت دونیا فورومو ۲۰۲۱" تدبیرینه، ویدئو مئساژ گؤندردی
اردوغان، ترت وورلد فوروما ویدئو مئساژلا قاتیلدی
"بوتون مظلوملار و قوربانلار آدینا آپاردیغیمیز بو موباریزهنی داها یوکسک سویهیه قالدیرماق عزمیندهییک"


text:
باغلی دَییشیکلیکلر
آشاغیداکی ژورنال، قئيد اوْلونان صفحهيه (و يا قئيد اوْلونان بؤلمهدهکی صفحهلره) داخیلی کئچید وئرن صفحهلرده ائدیلمیش سوْن ديَیشیکلیکلرین لیستیدیر. ایزلهمه لیستینیزدهکی صفحهلر قالین شریفتله گؤستریلمیشدیر.
- د
- ویکیدئیتا دَییشیکلیگی
- ی
- بو دییشیک یئنی بیر صفحه یاراتدی (بیرده یئنی صفحهلرین لیستینه باخین)
- ک
- بو بیر کیچیک دَییشدیرمهدیر
- ب
- بۇ دَییشیک بیر روْبات طرفیندن ائدیلیبدیر
- (±۱۲۳)
- صفحهنین اؤلچوسو بایت میقداری ایله تعیین ائدیلیر
- صفحه موقتاً پیگیریشده
۴ مئی ۲۰۲۱
- ماژول:InfoboxImage ۲۲:۰۲ +۱۳۵ Ziraksima دانیشیق چالیشمالار
۱ مئی ۲۰۲۱
- شابلون:Br separated entries ۱۵:۱۲ −۱۱۱ Ziraksima دانیشیق چالیشمالار
- ماژول:Separated entries ۱۵:۱۲ +۲۳۸ Ziraksima دانیشیق چالیشمالار


text:
بیرلشیک کراللیک و شوروینین ایران ایشغالی
بیرلشیک کراللیک و شوروینین ایران ایشغالی (اینگیلیسجه: Anglo-Soviet invasion of Iran) پهلویلر و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.پهلویلر یئرینده اوز وئرمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Anglo-Soviet invasion of Iran»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بیرلشیک کراللیک و شوروینین ایران ایشغالی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
`ماهان هاوا یوللاری` نتیجهلر
خبرلر [327]
- لیبیا اوردوسو خفتر قوه لرینین هاوا هوجوموندان مودافعه سیستمینی محو ائدیب
- تورکیه-ده ماسک پولسوز پایلاناجاق، آتاتورک هاوا لیمانیندا خستهخانا تیکیلیر
- تورک هاوا یول لاری نیویورک-ایستانبول اوچوشلارینی دایاندیردی
- تورک هاوا یوللاری 5 شهر خاریج، بوتون اوچوشلاری دایاندیردی
- تورک هاوا یوللاری بلاروسا اوچوش سفرلرینی آرتیریر
- ادلیبه هاوا ضربه لری نتیجه سینده 17 سیویل حیاتینی ایتیریب
- خفتره صادق قوه لر معیتیقه هاوا لیمانینی بومبالادی
- گوجلو قار تهرانین مهرآباد هاوا لیمانینین فعالیتینی فلج ائدیب
- اؤزارسای: "پوا-لار گئچیدکاله هاوا لیمانینا هله چاتماییب"
- ادلیب-ا ائدیلن هاوا هوجوم لاریندا 6 نفر اؤلوب
- ایسرایل-دن غزه-یه هاوا هوجومو
- ایدلیبه ائدیلن هاوا سالدیریسیندا 3 سیویل اؤلدو
- امریکانین هاوا هوجوموندا 7 سیویل حیاتینی ایتیریب
- تورکیهنین اینسانسیز هاوا آراجی "آنکا" یئنی رکورد قیردی
- ایسرائیل، یئنی هاوا ساوونما سیستمی پروژهسی گلیشدیرمگی پلانلاشدیریر
- ایستانبول هاوا لیمانینداکی روبوت لار- واشنگتن پست آنلاتدی
- سلاحلی هاوا آراجلاری تحویل وئریلدی
- روسیا حمیمیم هاوا بازاسینداکی حربی گوجونو آرتیردی
- تورک اوچاقلاری سوریه هاوا ساحهسینده
- دؤیوش طیارهلرینین سوریه-نین هاوا مکانیندا اوچوشو


text:
امریکا ادلیب و شیمیایی هوجوملا باغلی خبردارلیق ائتدی
آغ ائوین مطبوعات کاتیبلیگی امریکانین ادلیبدکی سون پروسئسلرله باغلی موضعینی آچیقلادی.
امریکا رهبرلیگی سوریه-نین ادلیب شهریندکی پروسئسلری یاخیندان تعقیب ائتدیکلرینی وورغولایاراق: "اگر بشار اسد یئنیدن شیمیایی سلاحدان ایستیفاده ائتمگی سئچرسه، امریکا و متفیقلری عاجیل و اویغون شکیلده جاواب وئرهجک" دئیه بیلدیردی.
آغ ائوین مطبوعات کاتیبلیگی امریکانین ادلیبدکی سون پروسئسلرله باغلی موضعینی آچیقلادی.
آچیقلامادا دئییلیر:"امریکا روسیا و ایرانین دستکلهدیگی اسد رژیمینین هوجومونون تهلوکهسی آلتیندا اولان، میلیونلارلا گوناهسیز اینسانین یاشادیغی سوریه-نین ادلیب بؤلگهسیندکی پروسئسلری یاخیندان تعقیب ائدیر. پرزیدنت دونالد ترامپ بو نوع هوجومون اونسوز دا، فاجعه وی اولان قارشیدورمانی داها دا گرگینلشدیرجگی و یوز مینلرله اینسانین حیاتینی ریسکه آتاجاغی ایله باغلی خبردارلیق ائدیب. اگر بشار اسد یئنیدن شیمیایی سلاحدان ایستیفاده ائتمگی سئچرسه، امریکا و متفیقلری عاجیل و اویغون شکیلده جاواب وئرهجکلر. بو مسئله ایله باغلی موضعیمیز دقیقدیر. امریکا سوریه-ده کی دوشمنلیکلره سون قویولماسی اوچون بمت تهلوکهسیزلیک شوراسینین 2254 سایلی قرارینا اساسلاناراق، دیپلوماتیک حل تاپماق مقصدیله متفیقلری ایله بیرلیکده فعالیت گؤسترمهیه یورولمادان داوام ائدهجکدیر".
قئید ائدک کی، امریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ دونن تویتر واسیطهسیله یایدیغی آچیقلاماسیندا: "بشار اسد رژیمی سوریه-نین ادلیب شهرینه دوشونمهدن هوجوم ائتمهمهلیدیر. روسلار و ایرانلیلار بو تخمین ائدیلن اینسانی فاجعهده ایشتیراک ائدهرک، بؤیوک سهوه یول وئررلر. یوز مینلرله اینسان اؤله بیلر" دئییب.
امریکا خاریجی ایشلر ناظیرلیگی نین سؤزجوسو هدر ناوئرت ده مطبوعات بریفینقینده امریکانین پروسئسی یاخیندان تعقیب ائتدیگینی و شیمیایی سلاح هوجومونا رئاکسیا گؤسترهجکلرینی ایفاده ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
اؤلن اعتراضچیلارین ساییسی ۷۸۰ نفره یوکسلدی
عسگری چئوریلیشه قارشی اعتراضلاردا تأثیری اولدوغو بیلینهن و ۸ میده گؤزآلتینا آلینان میانمارلی شاعر خیت تینین، گؤزآلتیندا توتولدوغو مونیوا شهریندهکی اوردو مرکزینده حیاتینی ایتیردیگی آچیقلاندی
کلرادودا سیلاحلی سالدیریدا ۷ نفر اؤلدو
سالدیری شبههلیسنین، حیاتینی ایتیرهن قوربانلاردان بیرینین سئوگیلیسی اولدوغو ادعا ائدیلدی
لیبی ساحل لریندن ایتالیا-لی بالیقچیلارا آتیش ائدیلیب
حادثه نتیجهسینده “آلیسئو” آدلی بالیقچی گمیسینین کاپیتانی یارالانیب.


text:
اؤلومجول تله
اؤلومجول تله (اینگیلیسجه: The Hurt Locker, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Ölümcül Tuzak, فارسجا: مهلکه) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی قای پیرس، دیوید مورس (اویونچو)، رالف فاینز، اوانجلین لیلی، برایان قراتی، آنتونی مکی، جرمی رنر جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین مارکو بلترامی یارادیب. ۲۰۰۹ میلادی ایلینده ۹ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۶ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
bomوارد نشدهاست
قارداش پروژهلرده اؤلومجول تله گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- قایناقلاما خطاسی اوْلان صفحهلر
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- فیلملر ۲۰۰۸ (میلادی)
- English-language films
- ۲۰۰۸-جی ایلین فیلملری
- موستقیل آمریکا بیرلشمیش ایالتلری فیلملری
- آمریکا فیلملری
- اوسکار اؤدولی آلان فیلملر
- اینگیلیسجه فیلملر
- 2004 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- کاترین بیقلوونون فیلملری
- وارنر بروس فیلملری


text:
`عملیات` نتیجهلر
خبرلر [542]
- ترور هؤرگوتونه ضربه اوستونه ضربه وورولور
- پکاکالی ۳ تروریست ضررسیز حالا گتیریلدی
- بیر تورک عسگری ادلبده شهید اولدو
- عراقین قوزئیینده عملیاتلار داوام ائدیر
- "تروریستلر اوچون قاچیش یوخ!"
- بیر آیدا ۱۱۵ تروریست ضررسیز حالا گتیریلدی
- ترور یووالاری یئرله بیر ائدیلدی
- عراقین قوزئیینده تروریستلره عاید سیغیناق و مهمات یوخ ائدیلدی
- یوردایچینده ترورا قارشی عملیات باشلادیلدی
- اردوغاندان عراقین قوزئییندهکی عملیاتلارا باغلی آچیقلاما
- ۹ تروریست اؤلدورولدو
- بیر آیدا ۸۶ تروریست ضررسیز حالا گتیریلدی
- ترور هؤرگوتو داعشه بؤیوک ضربه
- ۳ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
- فرانسادا ۱۰ پکاکا عضوو گؤز آلتینا آلیندی
- تورکیهدن ترور هؤرگوتو داعشه ضربه
- اردوغان: بو عملیاتلار هم قانونی حاقیمیز، هم ده اینسانی وظیفهمیزدیر
- اردوغان: ای باتی هارداسینیز؟
- ۳۳ تروریست اؤلدورولدو
- "ارن-۱۰ گابار" عملیاتی باشلادی
- عراقین قوزئیینه هاوا عملیاتی
- وورولان ترور هدفلری گؤرونتولندی
- عملیاتدان ایلک گؤرونتولر
- سوریهیه هاوا عملیاتی
- عملیات سونراسی گؤرونتولر
- عراقین قوزئیی وورولدو
- آذربایجان قوشونلاری عملیات شرایطینه نظارت ائدیر


text:
بیر عسگریمیز شهید اولوب
سوریه-ده یارالانان عسگریمیز خستهخانادا شهید اولدو.
سوریه-ده "باهار قالخانی عملیاتی" بؤلگهسینده ترورچولارین هوجومو نتیجهسینده یارالانان بیر عسگریمیز شهید اولدو.
میللی ساوونما ناظیرلیگینین یازیلی شرحینده: "31 ژانویه 2021-جی ایلده باهار قالخانی عملیاتی بؤلگهسینده خاین قولدورلارین سلاحلی هوجومو نتیجهسینده یارالانان قهرمان سلاحداشلاریمیزدان بیری معالیجه اولوندوغو حاتای دؤولت خستهخاناسیندا حیاتا وداع ائتدی. شهیدیمیزین عائلهسینه، تورک سلاحلی قوهلرینه و تورک میللتینه باش ساغلیغی وئریریک".
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۱۱ می ۲۰۲۱
معالیجهسی تاماملانان ۲۲ مین ۲۵۳ نفرله ساغالانلارین ساییسی ۴ میلیون ۷۶۶ مین ۱۲۴ نفره یوکسلدی
بیر تورک عسگری ادلبده شهید اولدو
باهار قالخانی عملیات بؤلگهسینده یاناجاق داشییان آراج قافلهسینه راکتلی سالدیری ائدیلدی
ناتو مانورونا قاتیلاجاق تورک عسگری یولا چیخدی
دفندر یوروپ ۲۰۲۱ مانوروندا وظیفه آلان تورک عسگری، تکیرداغدان یولا چیخدی


text:
بالوین، میزوری
بالوین، میزوری (اینگیلیسجه: Ballwin, Missouri) آمریکانین میزوری ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۳٫۲۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۳۰۴۰۴ نفر دیر. بۇ شهر ۱۹۲ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بالوین، میزوری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ballwin, Missouri»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کتاب الإدراک للسان الأتراک
تورکلر دیلینی دوشونمک کیتابی (عربجه: کتاب الإدراك للسان الأتراك) یئددی یوز اون ایکینجی هیجری ایلین رمضان آیینین ۲۰-سینده یازیلیب قورتولان عربجه-تورکجه سؤزلوک و دیل بیلگیسی کیتابی دیر. بو کیتابین یازیچیسی غرناطالی ابو حیان (عربجه: أبو حيان الغرناطي) دیر.[۱] اندلسلی یازیچی اؤز کیتابیندا میصر مملوکلارینین سؤیلمی اولان قیپچاق تورکجهسی و اوغوز تورکجهسینده اولان سؤزجوکلری بیر یئره ییغیب، کیتابین سونوندا تورکجهنین دیل بیلگیسیندن قیسساجا سؤز آچیبدیر.
اثرین چاپیدَییشدیر
بو اثر ایلک دؤنه 1309نجو قمری ایلده ایستانبول شهرینده مطبعه عامره ده یاییملانیب دیر. سونرا 1931هـجری ایلی استانبولدا و 1403هـ ایلینده ده دمشقده یاییملانمیشدیر.[۲]
بیرده باخدَییشدیر
آرشیو سایتیندا کتاب الإدراک للسان الأتراک کیتابینین ۱۳۰۹-جو ایلده عثمانلی ایمپیراطولوغوندا باسیلمیش نوسخهسی (ائندیر)


text:
پل ولستون
پل ولستون (اینگیلیسجه:Paul Wellstone) آمریکالی سیاستچی و دموکرات حزبینین عوضوو ایدی. واشینقتون شهرینده دۆنیایا گؤز آچیب. ایولت شهرینده دۆنیاسین دَییشیب. قوزئی کارولینا چپل هیل بیلیمیوردو دا درس اوْخویوب.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- ایستنادی اولان مقالهلر
- ۱۹۴۴-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۰۲-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- واشینقتن، دی.سی. دوغولان یازیچیلار
- مینسوتا دموکراتلاری
- نورثفیلد، مینهسوتا دوغوملولار
- مینسوتا سناتورلار
- ۲۰. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
- ۲۱. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر


text:
۱۷ مارس
۱۷ مارس:
- ۱۷۷۶ - آمریکا اینقیلابی: جوْرج واشینقتون و هنری کناکس شهره باخان تپهلره توْپچو بیرلیکلرینی یئرلشدیرمهسینین آردیندان اینگیلیس گۆجلری بوْستونو بۇراخماغا مجبور قالدی.
- ۱۸۱۶ - ۳۸ توْنلوق «الیزه» بۇخارلی گمی٬ مانش دنیزینه آشان ایلک بۇخارلی گمی اوْلدو.
- ۱۸۴۵ - کیچیک پاکتلرده ایشلنن لاستیک باغ ثبت اوْلوندو.
- ۱۸۹۱ - احمد احسان توْخگؤز٬ ثروت-فۆنۇن درگیسینی قۇردو.
- ۱۹۱۵ - چاناققالا ساواشی: شاهلیق دنیز باشچیسی آدمیرال سکویل جاردن وظیفهسیندن آیریلدی.
- ۱۹۲۰ - اینگیلیس قوْشونلاری٬ تۆرکیهنین اسکیشهر و آیفوْنوندان چکیلدیلر.
- ۱۹۲۱ - لندنده ایلک دوْغوم کونترولو کلینیگی آچیلدی.
- ۱۹۲۶ - «دمیر صنایعین تأسیسینه دائیر قانون» تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینده قبول ائدیلدی.
- ۱۹۲۷ - ایتالیادا اۇزون مۆدّت سۇبای اوْلانلارین آغیر مالیات وئرمهلری اۆچون قانون چیخاریلدی.
- ۱۹۴۸ - بلژیک٬ فرانسه٬ هولند٬ بیرلشمیش شاهلیق٬ لوکزامبورق خاریجیایشلری آراسیندا٬ ۵۰ ایل سۆرهلری بروکسل آندلاشماسی ایمضالاندی.
- ۱۹۶۵ - ۳۰ میلیون دوْلارلیق حجمی اوْلان تۆرک-ایسرائیل تیجارت آندلاشماسی ایمضالاندی.
- ۱۹۹۵ - میخائیل جوردن بسکیتبالا گئری دؤنمه قراری آلدی.


text:
نیلی خاقان
نیلی — تاردۇ خاقانین نوهسی٬ غربی گؤیتۆرکلرین ایکینجی خاقانی. تاردۇ خاقان زامانیندا شرقی-غربی گؤیتۆرکلرین ساواشی سیراسیندا٬ ۵۸۷-ده تالوْپیئن اسیر دۆشونجه٬ تاردۇ اوْنون یئرینه اؤز نوهسینی نیلی خاقان عۆنوانی ایله شرقی گؤیتۆرک تاختینین حاق صاحیبی اوْلاراق تانیتدیریب ساواشی سۆردورمهیه داوام ائتمیشدی. ۶۰۳ ایلینده تاردۇ خاقانین قاچماسیندان قیسا بیر مۆدّت سوْنرا٬ نیلی خاقان دا اؤلدو.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ «ایسلامیتدن اؤنجه تۆرکلرین تاریخی»٬ یازان: گورون کامران٬ مۆترجیملر: جعفرزاده اسماعیل٬ حسینعلیزاده سیامک٬ سومر نشر٬ تبریز ۱۳۹۰، ص ۲۱۸-۲۱۵


text:
ویکیپدیا:آدلیملیق
بیلیملیکلیک دَیَر تاپشیریغی٬ هر هانسی بیر مؤوضوعون ویکیپدیادا مقالهسی آچیلاجاق قدر «بیلیملیکلیک» اوْلمادیغینی خیردالاییر. هر مؤوضوع٬ حاقّیندا بیر ویکیپدیا مقالهسینه صاحیب اوْلا بیلمک اۆچون مینیموم بیر تانینمیشلیق حدّینی اؤدهمهلیدیر. تانینمیشلیق٬ «تانینماغا و یا فرقینه وارماغا دَیر» و یا «دیقّت چکیجی» آنلاملارینا گلیر و «شؤهرت» و یا «اهمیت» ایله عئینی معنادا دئییل. تانینمیشلیغا داییر تاپشیرمالار مقاله مسألهلرینین اۇیغونلوغونا داییر اوْلسالار دا دوْغرودان مقالهلرین مؤحتوالارینی محدودلاشدیرمازلار.
گئنل اوْلاراق بیر مؤوضوع٬ مؤوضوعدان باغیمسیز٬ اعتیبارلی و ایستیناد ائدیله بیلر بیر شکیلده یازیلمیشسا بیلیملیکلیک دَیری وار ساییلیر. مضمونون درینلیگی و قایناقلارین کئیفیتی٬ مضمونون و احتیاج بیلینن قایناق ساییسینین بیلیملیکلیک دیری یارادیب یاراتمادیغی مۆعیّن ائدیلرکن نظرده آلینمالیدیر.
سوْلداکی تابلودا مؤوضوع ایله علاقهلی قبول گؤرموش و یا اۆزَرینده دۆشونولن٬ بیر مؤوضوعون بیلیملیکلیک اۇیغونلوغونو داها آچیق بیر بیچیمده مۆعیّن ائتمهنی هدف تۇتان بعضی تاپشیرمالار واردیر.


text:
دانیل پرودان
دانیل پرودان (اینگیلیسجه: Daniel Prodan) (دوْغوم:۲۳ مارس ۱۹۷۲ ستو ماره) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. رومانی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده دانیل پرودان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- Infobox football biography image param needs updating
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۱۶-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ایستوا بخارست کولوبونون اویونچولاری
- اتلتیکو مادرید کولوبونون اویونچولاری
- رنجرز کولوبونون اویونچولاری
- مسینا کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۹۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۱۹۹۶ اویونچولاری


text:
شابلون:Country data Eritrea
شابلون:Country data Eritrea بیر بوش داده قابیدیر که مستقیم ایستیفاده اولماقا گوره نظرده آلینمایب. بو شابلون
شابلون:بایراق ،
شابلون:بایراقچه و دیگرلریله واسیطهلی شیکلده ایستیفاده اولونور.
ایستاندارد پارامترلر
بایراق گونهلری
رسمی نیظامی علامتلر
این نشان رسمی نیروی دریایی کشور همانند پرچم ملیش است، بنابراین شابلون:Navy زیر را تولید میکند:
{{Navy|Eritrea}}→ Eritrean Navy
لقبلرین یؤنلندیرمهسیبو شابلون لقب ایلهده ایستیفاده ائدیله بیلر (بو شابلوندا یؤنلندیرمک کیمی تطبیق اولونور):
یؤنلندیرمهلرین تام صفحهسین گورماق اوچون بۇرایا(بۇ صفحهنین باغلانتیلارینا) باخین.
ایستیفاده اوچون میثاللار
{{بایراق|Eritrea}}← اریتره
{{بایراقچه|Eritrea}}←
بایراق گونهلرین ایستیفادهسی
{{بایراق|Eritrea|1952}}← اریتره
{{بایراقچه|Eritrea|1952}}←
تورکجه یازینن یولاندیرمانین قایداسی
موستعار آدینن یولاندیرمانین قایداسی
شابلون دادهلری
Country data Eritrea
بو شابلون موستقیم ایستفاده ائدیلمهمهلی دیر، '''شابلون:بایراق''' و '''شابلون:بایراقچه''' کیمی ایستیفاده اولونان بایراق شابلونلاری ایله علاقهلی ایستیفاده اولونار. '''بؤلمه:سامانه الگوی پرچم'''ی تام سیاهیسی اوچون و '''Wikipedia:WikiProject Flag Template''' ی علاوه توضیحلر اوچون باخین.


text:
`محمد اقبال` نتیجهلر
خبرلر [335]
- ظریف، مجلیسده میللت وکیللرینین سواللارینی جاوابلاندیراجاق
- مولود چاووش اوغلو افغانیستان-لی همکارینا کئچمیش اولسون دیلکلرینی چاتدیریب
- ظریف، سس فایلی ایله باغلی دانیشدی
- ظریفین گیزلی مصاحبهسینین سیزدیریلماسییلا باغلی سوروشدورما
- ایران تلویزیونوندا تورک شاعیر فضولییه سایغیسیزلیق
- اؤزبکیستان اکینچیلیک باخانینا تورکیهلی مشاویر
- مولود چاووش اوغلو کویت-لی همکاری ایله گوروشوب
- تورک هالترچی آوروپا بیرینجیسی اولدو
- جواد ظریف:"جو بایدن ترامپین یولو ایله گئدیر"
- محمد المنفی تورکیه-یه سفره گلهجک
- مولود چاووش اوغلو افغانیستان-لی همکاری ایله گوروشوب
- لیبی-ده یئنی حکومت وظیفهسینین ایجراسینا باشلاییب
- چاووش اوغلو قطرین خاریجی ایشلر ناظیری ایله گؤروشوب
- مولود چاووش اوغلو: "میصر ایله دیپلوماتیک سویهده تماسلار قورولماغا باشلاندی"
- حاقیدیر، حاقا تاپان میللتیمین ایستیقلال!
- اردوغان: تورکیه بیزیم اورتاق چاتیمیز، ایستیقلال مارشی اورتاق آندیمیزدیر
- بو گئجه معراج قندیلی
- تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا کولتورل ایلیشکیلر آرتیریلاجاق
- "ایرانین، تورکیهنین قارشیسیندا دئییل، یانیندا یئر آلماسینی گؤزلهییریک"
- ایران-دا زلزلهده خسارت آلانلارین سایی 60 نفری اؤتوب


text:
پیر مائوروی ایستادیومو
پیر مائوروی ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Stade Pierre-Mauroy) وینو دسک شهرینده بیر ایستادیومدور. 2012 ایلینده تاسیس اوْلونوب. لیل تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۵۰٬۱۸۶ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stade Pierre-Mauroy»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پیر مائوروی ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فورتوین، ایندیانا
{{Infobox settlement |official_name = فورتوین، ایندیانا |settlement_type = شهر |nickname = Summit City; |motto =Kekionga
|image_skyline =
فورتوین، ایندیانا (اینگیلیسجه: Fort Wayne, Indiana) آمریکانین ایندیانا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۸۷٫۰۵ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۵۳۶۹۱ نفر و اهالی سیخلیغی ۸۸۵٫۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۲۴۷ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده فورتوین، ایندیانا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Fort Wayne, Indiana»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
بار
بار – اساسا آلکوقوللو ایچکی لر (چوخ واخت کوکتیل شکلینده) تقدیم ائدیلن ، داخیلینده ایچکی وئرمک اۆچون هوندور ستولا و ستول لارا مالیک گوشه نظرده توتولان ایستیراحت یئری دیر. بار سؤزو اینگیلیس منشاءلی اوْلوب. باریئر سؤزوندن عمله گلمیش دیر. بورادا ایچکی لر ساخلانیلان شکافلار نظرده توتولور. مقصده آمریکانین مسکونلاشمادیریلماسی زامانی ایچکی لری قوروماق ایدی. بارلارین اکثریتی آخشام و یا گئجه آچیق دیر.
آرالیق دنیزی حوزه سینین اؤلکه لرینده بار بیر آز معنا داشیییر. مثلا ایتالیادا بوکافه یه اوخشایان کیچیک قاسترونومی یا شکلینده فعالیت گؤسته ریر و اونلارا هر کوچه ده راست گلمک اولور. بئله ائسپرسو (بیر قیسم قهوه) بارلارا آرتیق باشقا اؤلکه لرده راست گلینیر.


text:
کروناویروس: دۆنیأده ییتگیلر دوُوام ادیأر
اؤلِنلرینگ سانی 3 میلیون 230 مۆنگ آداما یتدی
بۆتین دۆنیأده کروناویروس یوُقاشانلارینگ سانی 154 میلیون 300 مۆنگ آدامدان گچدی.
اؤلِنلرینگ سانی 3 میلیون 230 مۆنگ آداما یتدی.
ساغلیغینا قوُوشانلارینگ سانی 132 میلیون آداما یتدی.
آمریکادا اؤلِنلرینگ سانی 591 مۆنگ 514 آدامدان گچدی.
برزیلیادا اؤلِنلرینگ سانی 408 مۆنگ 830.
هیندیستان دا ییتگی چکنلرینگ سانی 222 مۆنگ 408 آدام.
مکزیک ده شو واغتا چنلی 217 مۆنگ 345 آدام اؤلدی.
انگلستان دا اؤلِنلرینگ سانی 127 مۆنگ 539 آدام.
ایتالیا، روسیا، فرانسیا، آلمانیا، اسپانیا، کلمبیا و ایران دا شوُل یورتلاردان سوُنگرا دۆنیأده اینگ کؤپ ییتگی چکن یورتلار.
دِگیشلی حابارلار
کروناویروس یوُقاشان آداملارینگ سانی ۱۶۰ میلیون آداما قوُلایلادی
غزه ده هوُوا هۆجۆمینده کؤپ سانلی فلسطینلی شهیت بوُلدی
ایسرائیل ینگ گیجه کی هوُوا هۆجۆمینده اینگ آز 20 آدام شهیت بوُلدی


text:
شاطیر و شاطیرچیلیق سؤزجویونو آچیقلاساق ایندیکی آنلامدا کی چؤرکخانا شاطیرچیلیق مفهومونو داشیمیر. کئچمیش چاغلاردا شاطیرین اؤزونه عایید باشقا آنلامی و پئشهسی وارمیش. اصلی و کرم داستانلاریندا شاطیر سؤزجویوندن چوْخلو سؤزلر گئدیر. صفویلر دؤورونده شاطیر سئچمک آیینی یا دبی ده وارمیش. بو مینوالدا کی اسکی چاغلار بللی بیر مسافه نظرده آلینیرمیش و شهرین ان زیرنگ و سۆرعتلیلری آخشاما کیمی اوْ مسافهنی قاچیب قاییتمالی ایمیشلار. بو یاریشدا هامییا غالیب گلن و اوغور قازانان، پادیشاه دربارینین شاطیری سئچیلیرمیش. شاطیرلارین گؤرهولری اؤنملی خبرلری بللی اوْلان و ایستهنیلن یئرلره در حال چاتدیرماق ایمیش.
آدینی چکدیییمیز بو بینا مهر آیینین ۱۳۸۱-نجی ایلینده “۶۱۸۹” نومرهسی ایله میللی ثبته یئتیریلیب، آنجاق ایللردیر بیر اونودولموش تاریخ کیمی اردبیلین اطراف کؤوشنلرینده یییهسیز و کیمسهسیز بوراخیلیب، بو گؤزللیکده بینانی دینلهین یوْخدور بلکه ده اوْنو بیر تاریخ لکهسی کیمی گؤرورلر کی، ایللردیر سسسیز – سمیرسیز قیرمیزی کرپیجلرینه قار، یاغیش و شاختا آمانسیزجا یئریکلهییر. سانکی بو تیکینتی سرت دوْغا و آجیماز اینسانلارلا دؤیوشمکدهدیر.
#سون.


text:
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesinde əməklə əlqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir.
اینسانین ایلک سؤز صنعتی امک پروسئسینده امکله علاقهدار اولاراق یارانمیش نغمهلردن عیبارتدیر. اوللر بسیط اولان بو نغمهلر تدریجن اینکیشاف ائتمیش و تکمیللشمیشدیر. جمعیت اینکیشافینین ایبتیدایی دؤورونده یارانان نغمهلرده سؤزون معنا جهتیندن داها چوخ، ایشین ریتمیندن عمله گلن مئلودییایا اهمیت وئریلمیشدیر. بو نغمهلرین سورعتله اینکیشاف ائدیب تکمیللشمهسینین اساس سببی اونلارین ایشی ایشچییه سئودیرمهسی، سفربر ائتمهسی، ایشچینین زحمتینی یونگوللشدیرمهسی اولموشدور.
آذربایجان شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا امک نغمهلرینین داها اینکیشاف ائتمیش، تکمیللشمیش نومونهلریندن بیری هولاوارلاردیر. معلومدور کی، آذربایجان خالقینین تا قدیم زامانلاردان اساس مشغولیتی مالدارلیق و اکینچیلیک اولموشدور.
هولاوارلار اساسن اکینچنلیک، جوتچولوکله مشغول اولان بابالاریمیزین آغیر زحمتینی یونگوللشدیرمک اوچون یئر سورولدویو زامان اوخونان نغمهلردیر.
قارا کل ائلین واری،
دئ دردین بیلیم باری.
منی مغموم ائیلمه
آچیلسین دیلین باری.
مالدارلیق و قویونچولوقلا مشغول اولان کوتلهلر ایسه سایاچی سؤزلری آدلانان شعر نومونهلری یاراتمیشلار. هولاوارلار کیمی سایاچی سؤزلری ده بایاتیلاردان یالنیز مضمونلارینا گؤره فرقلنیرلر، فورما اعتیباری ایله اونلار بایاتیلارا چوخ اوخشاییرلار.
سایاچی سؤزلری مالدارلیغین اینکیشافی، چوبان و ساغیجیلارین قویونا اولان موناسیبتی، قویونچولوغون برکتلی و محصولدار اولماسینی ترننوم نتیجهسینده یارانیر:
ننم آ شیشک قویون.
یونو بیر دؤشک قویون.
بولامانی تئز یئتیر
قیریلدی اوشاق قویون.
ننم آ ساچاق قویون،
برهدن آشاق قویون.
سنه کج باخانلارین
گؤزونه بیچاق قویون.
سایاچی سؤزلرینین بعضیسی بایاتیلاردان فورما اعتیبا ری ایله ده فرقلنیر. بو لیریک پارچالارین موعین کومپوزیسییاسی اولور.
قویونلو ائللر گؤردوم
قورولو یایا بنزر.
قویونسوز ائللر گؤردوم
قوروموش چایا بنزر.
قویون وار کره قویون،
قویون وار کوره قویون.
گئدر داغلاری گزر،
گلر ائولری بزر.
بایاتیلار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا ان چوخ یاییلمیش، و معنا دولغونلوغو، فلسفی مضمونو و بدیعی تاثیر قوووهسی ایله فرقلنن ژانرلاردان بیری ده بایاتیدیر.
بایاتیلار فورما جهتدن خالق شعرینین باشقا نؤوعلریندن فرقلنیرلر. دؤرد میصراعدان عیبارت اولان بو لیریک شعر نومونهلری یئددی هئجالی، قافیه قورولوشو جهتدن 1، 2، 4- جو میصراعلار همقافیه، 3-جو میصراع ایسه سربست اولور. (ا، ا، ب، ا)
ائلهمی هاراییندان،
ائل یاتماز هاراییندان.
گونده بیر کرپیچ قوپور
عؤمرومون ساراییندان.
بایاتیلارین بیرینجی میصراعسی معناسینا گؤره چوخ واخت بندین قالان میصراعلاری ایله باغلانمیر. بایاتیلاردا اساس فیکیر اوچونجو و دؤردونجو میصراعلاردا وئریلیر.
بایاتیلار اساسن «من آشیق»، «عزیزینم» و «ائلهمی» سؤزلری ایله باشلانیر. تدقیقاتچیلار بئله قناعته گلیرلر کی، بونلار گلیشی گؤزل اولان سؤزلر دئییل، ایلک دفعه بایاتی سؤیلهین آشیقلارین آدلاریدیر. من آشیق- ساری آشیق.عزیزینم-عزیزی، ائلهمی-ائلهمی آدلی شاعیر اولموشدور. بو فیکری ساری آشیق حاققیندا اولان تدقیقات و روایتلر نیسبتن تاماملاییر.
بایاتیلارین احاطه دایرهسی چوخ گئنیشدیر. بو پارچالاردا خالقین ایجتیماعی- سیاسی ایدئیالاری، دونیاگؤروشو، گلهجگه موناسیبتی، وطن محبتی، آزاد سئوگی موتیولری، فلسفی دوشونجهلری اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر.
ائلهمی درده کرم،
دوشموشم درده، کرم!
قوشارام غم کوتانین،
اؤزومه درد اکرم.
من آشیق نؤکر جانیم
هر دردی چکر جانیم،
نه حاققیم وار، نه موزدوم.
بگلره نؤکر جانیم.
بایاتینین خالق آراسیندا چوخ گئینش یاییلماسینین باشلیجا سببی اونون ساده، ییغجام، هم ده وزن اعتیباری ایله اویناق اولماسیدیر. دیگر طرفدن، بایاتیلار آذربایجان موسیقیسی ایله هماهنگدیر. بو دا اونون اینکیشافینا، سلیسلشمهسینه و خالق آراسیندا داها سورعتله یاییلماسینا سبب اولموشدور. تصادوفی دئییلدیر کی، اون یئددینجی عصرین گؤرکملی آشیغی، بایاتی اوستالاریندان بیری اولان ساری آشیغین یاراتدیغی شعرلر زامان کئچدیکجه یئنی-یئنی علاوهلرله تکمیللشیر، حتا بیر شعرین نئچه-نئچه واریانتی یارانیر.
خالق شعرینین باشقا نؤوعلری کیمی بایاتیلار دا یوکسک صنعت اثریدیر. بو دؤرد میصراعلیق بدیعی پارچادا بعضاً چوخ درین فیکیر، فلسفی معنا اولور.
بدیعی صنعتکارلیق اعتیباری ایله ده بایاتیلار دیقتی جلب ائدیر. یوکسک شعریت، آخیجیلیق، بایاتینین اساس مزیتیدیر. زامانین داشلی- کسکلی یوللاریندا ایمتاحاندان موظفر چیخان و دؤوروموزه قدر گلیب چاتان بو صنعت اینجیلری آراسیندا جیناس قافیهلر دیقتی داها چوخ جلب ائدیر.
عزیزییم یوز للی،
صرراف چکر یوز لعلی.
نامرد اوغول مرد اولماز،
یوز آغیز آچ، یوز للی.
لایلالار. آنالارین بئشیک باشیندا موعین موسیقی آهنگی ایله اوخودوغو نغمهلردیر. بورادا آنانین اؤز کؤرپهسینه بسلهدیگی محبت، اونون گلهجکده خوشبخت گون گؤرمهسی اوچون آرزو و ایستکلری ترننوم اولونور. لایلالار فورما اعتیباری ایله قیسمن بایاتیلارا یاخین اولسالار دا مضمونجا اونلاردان فرقلنیرلر. حتا لایلالارین بعضیسینین اؤزونه مخصوص:
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای، -
نقاراتی دا واردیر کی، بو دا اونلارین فورماجا موستقیل اینکیشاف یولو کئچیرمهسینی گؤستریر.
لایلای دئییم دویونجا
باش یاسدیغا قویونجا.
پارداخلان قیزیل گولوم
بیر ایگلهییم دویونجا.
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای!
اوخشامالار. آنالار اورک سؤزلرینی، کؤنول نغمهلرینی، اؤز سئویملی اؤولادلارینا محبتینی بیر ده اوخشامالار واسیطهسی ایله ایفاده ائدیرلر.
اوخشامالار لایلالاردان هم فورما، هم ده مضمونجا فرقلنیرلر. لایلالار آنانین اؤز کؤرپهسینی یاتیرماق مقصدی ایله بئشیک باشیندا اوخودوغو نغمهلردن عیبارتدیر. بو نغمهلر بیر نؤوع یوخونون سورعتلنمهسینه خیدمت ائدن آهنگده اولمالیدیر. اوخشامالاردا ایسه اوشاق یا یوخودان اویالان زامان، یا دا باشقا اوزوگولر واختلاریندا آناسی اونون سئوینجینه شریک اولور. او، لیریک پارچالارلا کؤرپهسینی اوخشاییر. بو واخت اوشاغین وضعیتی ایله علاقهدار اولاراق شعرین آهننگی ده دییشیر. ایندی لایلالارداکی کیمی حزین نغمه طلب اولونمور، کؤرپهده روح یوکسکلیگی عمله گتیرمک، اونو آتیب- توتماق لازیمدیر. اودور کی، شعرین وزنی یونگول، هئجاسی ایسه مومکون قدر آز اولور.
آغاردی باشیم،
یوخدور سیرداشیم.
قوهوم-قارداشیم
بو بالاما قوربان.
توستوسوز داملار،
ساری باداملار،
تنبل آداملار
بو بالاما قوربان.
آغیلار. فولکلورون ان کؤهنه ژانرلاریندان بیری اولان، اؤلوم و ماتم نغمهلری ساییلان آغیلار لایلالارا نیسبتلی بایاتیلارا داها چوخ یاخیندیر. بو نغمهلر بایاتیلاردان یالنیز مضمونونا گؤره فرقلنیرلر. آغیلار اؤز یاخین آدامینی ایتیرمیش اولان آنانین و یا بیر قادینین فریادینی ایفاده ائدیر. آغیلار یالنیز فردی و شخصی کدرین ایفادهسی ایله محدودلاشمیر، بو نغمهلرده خالقین حیات و معیشتیندن دوغان غوصه و کدرله یاناشی، ایجتیماعی قورولوشون آغیر بویوندوروغو آلتیندا اینلهین زحمتکئش کوتلهسینین عذاب و ایشکنجهلری ده عکس اولونور.
ائلهمی دوشن یئری،
آتلانیب دوشن یئری،
گؤز یاشیم اودا دؤنوب
یاندیریر دوشن یئری.
صنم یاسامی گلدین،
دابان باسامی گلدین؟
ساغلیغیندا گولمهدین
اؤلدو، یاسامی گلدین؟!
اؤلونون اوستونده شعر دئیه- دئیه آغلاماق خالقیمیزین ان قدیم عادتیدیر. بو خوصوصیت باشقا خالقلاردا دا واردیر. آغیلار یالنیز ماتم مراسیملرینده دئییلمیر، بوندان باشقا اؤز سئویملی و یاخین آدامینی اوزاق سفره یولا سالان و بو سفردن اونون گئری قاییتماسینا گومان آز اولدوغو زامانلار دا آغیلاردان ایستیفاده اولونور. آغیلاری اساسن قادینلار ایفا ائدیر. چوخلو آغی بیلن، یاخشی سسه مالیک اولان قادینلار یاس یئرینه دعوت اولونورلار. اونلار اؤلن آدامین ایشی، وظیفهسی و کئچمیشی حاققیندا اولجهدن لازیمی معلومات توپلاییرلار. آغی اوخوندوقدان سونرا ماتمده ایشتیراک ائدنلر همین آهنگده سون میصراعنی تکرارلاییب آغینی اوخویان قادینین سسینه خورلا سس وئریرلر.
آتالار سؤزو، مثللر و تاپماجالار. خالق یارادیجیلیغینین ان ساده فورمالاریندان بیری اولان آتالار سؤزو و مثللر فولکلورون چوخ یاییلمیش ژانرلارینداندیر.
خالق ذکاسینین محصولو اولان بو نادیر اینجیلر تاریخین موختلیف دؤورلرینده یاراناراق، زامان کئچدیکجه تکمیللشمیش و سلیسلشمیشدیر. دونیا خالقلاری قیسا، لاکین یوکسک بدیعی دگره مالیک اولان بو صنعت اثرلرینه «عیبرت آمیز سؤز»، «قیزیل سؤز»، «قانادلی سؤز»، «دیلین گولزاری»، «ایپه- ساپا دوزولمهمیش اینجیلر» کیمی یوکسک بدیعی قییمت وئرمیشلر. م. قورکی دئمیشدیر کی، ان بؤیوک حیکمت سؤزون سادهلیگیندهدیر. آتالار سؤزو و نغمهلر همیشه قیسا اولور، لاکین اونلاردا کیتابلارا سیغمایان آغیل و حیسلر واردیر.
جانلی دانیشیق دیلینین ایفاده واسیطهسی اولان آتالار سؤزو و مثللر موختلیف دؤورلرده موشاهیده و سیناق نتیجهسینده یارانمیشدیر. آتالار سؤزو و مثللر قورولوش و مضمونلاری اعتیباری ایله بیر-بیرینه چوخ بنزهییر، حتا بیر چوخ تدقیقاتچیلار اونلاری بیر- بیریندن آییرمیرلار. لاکین آتالار سؤزو و مثللرین بدیعی طبیعتی نه قدر یاخین اولسا دا اونلاری فرقلندیرن جهتلر واردیر.
مشهور روس عالیمی و. دال آتالار سؤزونون مثللردن اساس فرقینی اونون تام بیر حؤکمو، فیکری عومومیلشمیش حالدا، بیتمیش شکیلده ایفاده ائتمهسینده گؤروردو. دوغرودان دا آتالار سؤزونون ایفاده ائتدیگی مضمونون احاطه دایرهسی اولدوقجا گئنیشدیر («الدن قالان اللی گون قالار»)، مثللر ایسه آتالار سؤزونه نیسبتن کونکرئت اولوب موعین تفصیلاتلا باغلیدیر («الین ووروب دیزینه، ایندی گلیب اؤزونه»).
آتالار سؤزو و مثللرین تاریخی چوخ قدیمدیر. اونلار قدیم دؤورون محصولو اولدوغوندان اؤز ایلک یارادیجیلارینی ایتیرمیش، کوللئکتیوین یارادیجیلیق محصولونا چئوریلمیشلر.
لاکین بیر آتالار سؤزو یازیلی ادبیات واسیطهسی ایله خالقین جانلی دانیشیق دیلینه داخیل اولدوغو اوچون اونلارین یارانما تاریخی، مؤلیفلری معلومدور. مثلا:
سالام وئردیم روشوت دئییل دئیه آلمادیلار؛ (فضولی)
آبباس بو سؤزلری دئیر سریندن،
آرخی قازین سویو گلسین دریندن،
ائل بیر اولسا داغ اوینادار یئریندن
سؤز بیر اولسا ضربی کرن سیندیرار. (آبباس توفارقانلی)
یئریدیر بیر مثل دئسم یادیگار،
دئمهسم اورگیم سیخیلاجاقدیر.
بیرینجی آددیمدا لووغالانانلار
ایکینجی آددیمدا ییخیلاجاقدیر. (ص. وورغون)
نظره آلماق لازیمدیر کی، آتالار سؤزو و مثللرین یارانما یوللاری اولدوقجا موختلیفدیر. هله ایبتیدایی امک نغمهلرینده آتالار سؤزونون موعین ایزلرینی گؤروروک. بونلار هم اکینچیلیک، هم ده اووچولوق و مالدارلیقلا باغلیدیر.
آذربایجان خالقینین یاراتدیغی آتالار سؤزونون بیر چوخو بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریر، بونلار طبیعت حاققیندا اساطیری فیکیرلرله علاقهداردیر. (مث.: «دریادا نه ایشیم وار کی، خیدیر ایلیاسی دا چاغیرام»)...
آذربایجان بایاتیلاریندا، خالق مراسیملرینده، لطیفه و ناغیللاریمیزدا، عئینی زاماندا، تاریخی شخصیتلریمیزین آدی ایله باغلی آتالار سؤزو و مثللر ده یارانمیشدیر. میثالن، «کئچل سویا گئتمز»، «کئچلین بختی یئیین اولار» مثللری اساسن معیشت ناغیللاریمیزین موثبت قهرمانی کئچل صورتی ایله باغلیدیرسا؛ «سن کی، اولدون دگیرمانچی، چاغیر گلسین دن کوروغلو» «کوروغلو» داستانی ایله، «هر اوخویان موللا پناه اولماز» مثلی شاعیر م. پ. واقیف ایله علاقهداردیر.
بالا دادی، بال دادی... آتالار سؤزو ایسه آشاغیداکی بایاتینین ترکیب حیصه سیدیر:
بالا دادی، بال دادی،
بالا آدام آلدادی.
شیرینی شیرین اولور
آجیسی دا بال دادی.
آتالار سؤزو چوخ بدیعی اولور. بو بدیعیلیک، هر شئیدن اول، اونلارین حیات حقیقتلرینی جانلی، رئال و دولغون عکس ائتمهلریندن عیبارتدیر. دیل نؤقطهیی نظریندن ده آتالار سؤزو اولدوقجا سلیسدیر.
آتالار سؤزو و مثللر هم منظوم، هم ده منثور اولور. منظوم آتالار سؤزونون ایکی هئجادان توتموش اون اوچ هئجایا قدر نومونهسی واردیر. مثلا:
یوز اؤلچ
بیر بیچ. (ایکی هئجالی)
قیز یوکو
دوز یوکو.. (اوچ هئجالی).
بالالی ائو بازاردی
بالاسیز ائو مزاردی (یئددی هئجالی) و س.
تاپماچالار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا تاپماجادان اینسانین بیلیک دایرهسینی، تفکورونو موعینلشدیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلیر. عومومیتله، تاپماجالارین اکثریتی سوال شکلینده قورولموش مئتافورالاردان عیبارتدیر.
آریستوتئله گؤره تاپماجا صنعتکارلیقلا دوزلمیش مئتافورادیر.
تاپماجالارین یالنیز مئتافورادان عیبارت اولماسی واجیب دئییلدیر. موستقیم معنالی سواللاردان عیبارت اولان تاپماجالار اولدوقجا چوخدور. بعضی تاپماجالار ایسه جبری حسابلامالارین سادهجه حلیندن عیبارتدیر.
حاضیردا تاپماجالار یالنیز اوشاقلارین ذهنی اینکیشافینا خیدمت ائتمک، اونلاری اَیلندیرمک اوچون بیر واسیطهدیر. لاکین قدیم دؤورلرده تاپماجالار موهوم رول اوینامیش، اینسانلارین مدنی حیاتینین آیری-آیری ساحه لرینه داخیل اولموشدور.
آذربایجان خالقینین ایجتیماعی- مدنی حیاتیندا تاپماجالارین رولو فولکلورون اؤزونده موعین ایزلر بوراخمیشدیر.
قدیم دؤوره عاید اولان تاپماجالارین بعضیسی دینی گؤروشلرله باغلی اولموشدور. آذربایجان فولکلوروندا آللاه و آیری-آیری شخصلر حاققیندا یارانان اساطیر و افسانهلر اوزرینده قورولان تاپماجالار اساسن دینی اویدورمالارین نه درجهده اؤیرهنیلمهسینی موعینلشدیرمگه خیدمت ائتمیشدیر. بئله تاپماجالارا آشیق شعرینین «قیفیلبند» یاخود «باغلاما» آدلانان حیصه سینده تصادوف ائدیریک.
دینی گؤروشلردن باشقا تاپماجا بیر چوخ خالقلاردا اولدوغو کیمی، آذربایجان خالقینین فولکلوروندا دا آداملارین دونیاگؤروشونو، بیلیگینی، آغلینی موعینلشدیرمیشدیر. چوخ حاللاردا تاپماجالار واسیطهسی ایله دؤولتلر آراسیندا دیپلوماتیک علاقه و عایله موناسیبتلری یارادیلمیشدیر. بیر چوخ ناغیللاریمیزدا موثبت قهرمانلار اؤلکهنی موحاریبه فلاکتیندن اؤز آغیللاری ایله خیلاص ائدیرلر. دوشمن گؤندردیگی سواللارین جاوابینی سارای اعیانلاری دئییل، همین قهرمانلار تاپیرلار.
ناغیللاریمیزی بعضیسینده گؤزللیگی عالمه مشهور اولان قیز، او آداما اره گئتمک ایستهییر کی، اونون وئردیگی اوچ سوالا جاواب وئرمیش اولسون. بو سوالین ماهیتینی تاپماجا تشکیل ائدیر. («درزی شاگیردی احمد» و «چیل مادیان» ناغیللارینی گؤسترمک اولار).
آذربایجان خالقینین حیاتی، مشغولیتی ایله علاقهدار اولاراق یارانان یوزلرله تاپماجا واردیر. بو تاپماچالارین بعضیسی بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریب چیخاریر. مالدارلیق، اووچولوق، اکینچیلیک ساحهلرینه عاید اولان بو تاپماچالارین اکثریتی چوخ اوستالیقلا دئییلمیش بدیعی صنعت نومونهلریدیر.
بو مئشه گول مئشهلی،
آلتی تر بنؤوشهلی
بیر کیشینین مین اوغلو
هامیسی بیر پئشهلی. (بال آریسی)
نه قولو وار، نه پری،
نه گؤزو وار، نه سری
دونن بیر تیکه یئدیم.
اوستو ات، ایچی دری (تویوق، قوش معدهسی).
گؤروندوگو کیمی، تاپماجالارین آفوریزم خاراکتئرینده اولماسی، میثال گؤستردیگیمیز بایاتیلارین اساسن عئینینی تشکیل ائتمهلری، اونلارین نسیلدن-نسیله کئچهرک، دؤوروموزه قدر گلیب چاتمالارینا سبب اولموشدور.
آشیق شعری. آذربایجان شیفاهی خالق شعرینین بؤیوک بیر قولونو تشکیل ائدن زنگین و ماراقلی نؤوعلریندن بیری آشیق پوئزییاسیدیر. آشیق شعرینین یازیلی و شیفاهی ادبیاتا داخیل اولوب-اولماماسی حاقدا بعضی فولکلورشوناسلار ماراقلی فیکیر سؤیلهییرلر. لاکین آذربایجان آشیق شعرینین بیر چوخ خوصوصیتلری اونو یالنیز شیفاهی خالق ادبیاتینا داخیل ائتمگه ایمکان وئریر.
آشیق ادبیاتینین چوخ قدیم و گؤرکملی نومایندهلری واردیر. قدیم آذربایجانلیلارین مجلیسلرینی زینتلندیرن اوزانلاردان توتموش، موعاصیر دؤوروموزه کیمی اوزون بیر اینکیشاف یولو کئچن آذربایجان آشیقلارینین قوربانی، آبباس توفارقانلی، ساری آشیق، دیلقم، خسته قاسیم، علسگر، بوزالقانلی حوسئین، اسد، میرزه و حوسئین جاوان کیمی گؤرکملی نومایندهلری واردیر.
آذربایجان آشیق پوئزییاسی مضمونجا گئنیش، شکیلجه زنگیندیر.
قوشما. آشیق پوئزییاسینین ان گئنیش یاییلمیش ژانرلاریندان بیری قوشمادیر. بو، بندلره بؤلونور و هر قوشما اساسن بئش بنددن عیبارت اولور. میصراعلاردا هئجانین سایی اونبیردیر. اگر هئجانین سایی آرتیب-آزالارسا او، قوشما ساییلماز. قافیه قورولوشو ایسه بئلهدیر: بیرینجی بندده چارپاز قافیه یارادیلیر - بیرینجی میصراع اوچونجو ایله ایکینجی میصراع ایسه دؤردونجو ایله همقافیه اولور (ا.ب.ا.ب.). بعضاً بیرینجی و اوچونجو میصراعلار قافیهلنمهییب سربست بوراخیلیر. سونراکی بندلرین ایلک اوچ میصراعسی بیر- بیری ایله همقافیه تشکیل ائدیر، دؤردونجو میصراع ایسه ایلک بندین آخیرینجی میصراعسی ایله قافیهلنیر (ا.ا.ا.ب.). بئله قافیه سیستئمی بندلرین داخیلی علاقهسی، کومپوزیسییا وحدتی اوچون واجیبدیر.
قوشما حاضیردا یازیلی پوئزییامیزدا دا موهوم یئر توتور.
آشیق شعرینده قوشمالارین مؤوضوع دایرهسی چوخ گئنیشدیر. گؤرکملی آذربایجان آشیقلاری دؤورون چیرکینلیکلرینی ایفشا ائدن، ایجتیماعی- سیاسی مضمونلو قوشمالارلا یاناشی، محبت و طبیعت لیریکاسینین ان گؤزل نومونهلرینی ده یاراتمیشلار.
حسرتیندان سارالیبان سولانام،
ایزین وئرسن یار، باشینا دولانام،
اللی یول چاپیلام، یوز یول تالانام
بیر شئی دئییل دؤولت، مال اینجیمرم.
علسگرم یاندیم عشق آتاشیندا،
گؤزوم قالدی سنین قلم قاشیندا،
قازدیر مزاریمی چئشمه باشیندا،
سال سینهم اوستوندن یول، اینجیمرم،
گرایلی. آشیق شعرینده چوخ ایستیفاده ائدیلیر. بو دا قوشما کیمی قافیهلنیر. لاکین قوشمادان یئگانه شکلی فرقی گرایلیلارین اساسن 8 هئجالی اولماسیدیر. هئجالارین نیسبتن آزلیغی شعره اویناقلیق گتیردیگیندن آشیقلار گرایلییا تئز-تئز موراجیعت ائدیرلر.
غم-غوصهم باشیمدان آشیب،
من تک درده دالان یوخدو.
آه چکمکدن باغریم بیشیب،
بیرجه یادا سالان یوخدو.
نئجه باخیم ائو-ائشیگه
یارالی کؤنلوم اوشویه،
توز بوروموش بوش بئشیگه
شیرین لایلا چالان یوخدو.
«کوروغلو» داستانینیی «ائیوازین چنلی بئله گتیریلمهسی قولوندان وئردیگیمیز بو میثالدا اؤولاد حسرتی ایله چیرپینان قادینین اورک دؤیونتولری، هیجانلاری نه قدر تاثیرلی ایفاده اولونموشدور. بو تاثیرین سببلریندن بیری ده شعرین گرایلی نؤوعونده دئییلمهسیدیر.
گرایلیدان یازیلی ادبیاتیمیزدا دا ایستیفاده اولونور. واختی ایله واقیفین، ویدادینین، ذاکیرین شعرلرینده گرایلییا تصادوف ائتدیگیمیز کیمی، موعاصیر شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دا راست گلیریک.
موخمس-آشیق شعرینه کلاسسیک ادبیاتدان کئچمیشدیر. آدیندان دا گؤروندوگو کیمی، هر بندی بئش میصراعدان عیبارت اولان شعره بئشلیک (موخمس) دئییلیر.
کلاسسیک شعریمیزده موخمسین بیرینجی بندینین بوتون میصراعلاری همقافیه اولور، سونراکی بندلرینین ایلک 4 میصراعسی اؤز-اؤزلوگونده قافیهلنیر، سونونجو میصراع ایسه اولکی بندین بئشینجی میصراعسی ایله همقافیه اولور. (ا.ا.ا.ا.ا، ب.ب.ب.ب.ا.، .و.و.و.و.ا .و.ای. ا.).
آشیق شعرینده کلاسسیک موخمس فورماسینا چوخ حاللاردا ریعایت اولونمور. حتا علاوهلر ده ائدیلیر. بونا میثال اولاراق جیغالی موخمسی قئید ائتمک اولار.
جیغالی موخمس دؤرد میصراعدان سونرا جیغا آدلانان بیر علاوه ایله یازیلیر. بئشینجی میصراع ایسه جیغادان سونرا گلیر و بندده وئریلن فیکره یئکون وورور.
جان آلان، گئتمه دایان، بیل منی جاندان ائلهدین!
طبیعت بزک ووروب شؤوکتی-شاندان ائلهدین!
کیرپیکلرین اوخ کیمیدیر، قاشی-کاماندان ائلهدین!
اوخویوردوم قومرو کیمی، منی لیساندان ائلهدین!
خوشدور لیسانین،
بؤیوکدور سانین،
یوخدور نؤقصانین،
گؤزلدیر جانین،
خوشدور دؤورانین
اولوم مهمانین،
خالیندیر قوشا،
سنی یوز یاشا!
دؤوران سور باشا.
بئله سوزوب، ساللانیشلا اینسانی حئیران ائلهدین. (آشیق اسد).
جیغالی موخمسین جیغاسینداکی میصراعلارین هامیسی همقافیه اولمور. عومومن بورادا قافیه قورولوشو رنگارنگدیر. یوخاریدا میثال گتیردیگیمیز جیغانین بیرینجی دؤرد میصراعسینین قافیهسی بیردیر، سونونجو اوچ میصراع ایسه باشقا جور قافیهلنمیشدیر. همین آشیغین دیگر بیر جیغاسیندا ایسه قافیه قورولوشو تامام باشقادیر. مثلا،
من سنه آشیق،
خالین یاراشیق،
قلبیمه ایشیق،
ایشیق جاهاندا
شیرین دهاندا
قویما آماندا.
دامینده قالدیم
اودونا یاندیم،
سنى گون ساندیم.
گؤروندوگو کیمی بورادا بیرینجی اوچ میصراع همقافیهدیر، سونرا یئنه اوچ میصراع همقافیهدیر، آخیرینجی اوچ میصراعنین قافیهسی ایسه باشقادیر. جیغا اکثر حالدا موخمسین دؤردونجو میصراعسیندا اولان همقافیه سؤزدن چیخیش ائدیلهرک دوزهلیر. بو دا جیغا ایله موخمس آراسیندا بیر آهنگ، رابیطه یارادیر.
تجنیس. آشیق پوئزییاسیندا قوشمانین خوصوصی بیر نؤوعو واردیر کی، بونا تجنیس دئییلیر. تجنیس جیناس قافیهلردن عیبارتدیر، یعنی هر بندده اولان همقافیه سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا موختلیف اولورلار. مثلا،
تیکدیریبسن قصر، ائیوان، اودا سن.
بو نؤکرین، او سئودیگین، او دا سن،
قییا باخدین، منی سالدین اودا سن.
اینصاف ائیله، گل کؤنلومون نارین اوز.
آشیق اولان سؤزون دئمز ترسینه
تر گزن دونیادا گئدر تر سینه.
تر سینهیه قیسمت اولسون تر سینه
نارین اوزه قوی سؤکنسین نارین اوز. (آشیق علسگر)
بیرینجی میصراعداکی «اودا» - اوتاق معناسیندا، ایکینجی میصراعدا «او» ایشاره عوضلیگی ایله «دا» باغلاییجیسی شکلینده ایشلهنیبسه، اوچونجوده «اودا» سؤزو «اود» معناسیندا ایشلنمیشدیر. آخیرینجی میصراعدا «نارین اوز» - آتشی سؤندور معناسینی وئریرسه، ایکینجی بندین دؤردونجو میصراعسینداکی «نارین اوز» - ظریف، اینجه اوز معناسیندادیر.
عومومیتله، آشیق علسگرین یارادیجیلیغیندا تجنیس اؤز یوکسک مرحله سینه چاتمیشدیر. علسگر عادی تجنیسدن علاوه دوداقدگمز و جیغالی تجنیسلر ده یاراتمیشدیر.
جیغالی تجنیسده بندین ایکی میصراعسیندان سونرا جیغا آدلانان پارچا گلیر، اوندان سونرا ایسه بندین اوچونجو، دؤردونجو میصراعلاری فیکری تاماملاییر.
عاریف اولان، بیر اود دوشوب جانیما،
اریدیب دؤندریر او یاغا منی.
آشیق دئیر، آی آغا،
یئتیش دادا، آی آغا!
ایللر خستهسی جانیم،
یار گلدی، قالخ آیاغا.
آغا اولان قولون سالماز نظردن،
سالما نظریندن، آیاغا، منی. (آشیق علسگر)
تجنیسین ان چتین نؤوعو دوداقدگمز تجنیسلریدیر. گرک آشیق ائله سؤزلر ایشلتسین کی، اورادا دوداقلانان سسلر اولماسین، هم ده سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا باشقا معنا داشیسین.
قئید ائتمک لازیمدیر کی، آشیق پوئزییاسیندا بئله یارادیجیلیق یاریشی فورمالیزمه گئتمهمیش، آشیق شعرینی صنعتکارلیق اعتیباری ایله داها دا زنگینلشدیرمیشدیر.
گلدی یاز آیلاری، حسرت چکیر خاک،
دئییر، نئیسان گل، آ یاغا-یاغا.
لعنت شئیطانا دئ، شر ایشدن ال چک،
شئیطان سنی سالار آیاغ-آیاغا.
آشیق شعرینده اوستادنامهلر، دئییشمهلر ده واردیر کی، اونلار اساسن مؤوضوعلارینا و ایستیفاده اولوندوقلاری یئرلرینه گؤره بئله آدلانیرلار. فورما جهتدن باشقا شعر شکیللریندن فرقلنمیرلر.
دئییشمهلرین خاراکتئری ده باشقا-باشقا اولموشدور. یعنی چوخ حالدا کونفلیکتین کسکینلشمهسی تدریجن اینکیشاف ائتمیشدیر. دئییشمهنین بیرینجی مرحله سی دعوت خاراکتئریندهدیر. بئله کی، آدی دیللرده داستان اولان بیر آشیغی باشقا بیریسی سؤز مئیدانینا چاغیریر. «اگر آشیق ایسن بو مئیدانا گل»،-دئیه اونو دئییشمهیه دعوت ائدیر.
دئییشمهنین ایکینجی مرحله سینده اونلار اوز-اوزه دئییشیرلر، لاکین بو دئییشمه هر آشیغین اؤزونون علمی، باجاریغی، آشیقلیق صنعتینی نئجه بیلمهسینی تعریف ائتمکدن عیبارت اولور. بونا حربه- زوربا دا دئییرلر. آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق آغاجانین دئییشمهسینی خاراکتئریک نومونه کیمی میثال گتیرمک اولار:
آغاجان
دئمهدیممی چیخما داغلار باشینا
توپو* اولار، بوران-قار اولار اوندا.
ال اوزاتما گؤزون گؤرن یووایا،
گورزه اولار، شاهمار، مار اولار اوندا،
آشیق حوسئین
ایستهمیرم سنه دگم، دولاشام،
باغیرسام قولاغین کار اولار اوندا،
الیندن آلارام تئللی سازینی
گئن دونیا باشینا دار اولار اوندا.
آغاجان
ایشین ندی بو روستم-زالینان.
گیرمیسن مئیدانا قئیل- قالینان.
دانانی قوشاسان قوچا کالینان
گؤرهسن هانسینا زور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من گزمیشم دریالاری، درینی،
آرامیشام گؤوهرینی، زرینی.
قوردالاما کؤهنه اوجاق یئرینی.
بیلمزسن سؤنمهمیش قور اولار اوندا.
آغاجان
بیل، نه ایش وار من شاعیرین جانیندا،
گلیبن دوروبسان مرد مئیدانیندا،
یوز ایل قالسان آغاجانین یانیندا
بیلمزسن نئچه جور تور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من بیلیرم جمى سؤزون اویونو
بوتون عالم تانیر آشیق سؤیونو
قیژیلداسا اونون دلی بئیینی،
زهمیندن گؤزلرین کور اولار اوندا.
حربه-زوربادان سونرا دئییشمهنین اوچونجو مرحله سی گلیر. بورادا آشیقلار شعر تئخنیکاسینی نوماییش ائتدیریرلر. ایلک سؤزو دئین آشیق هانسی ردیفده، هانسی هاوا اوستونده اوخوسا، ایکینجی آشیق دا او ردیفله، او هاوا اوستونده اوخومالیدیر. قاباقجا سؤزه باشلایان آشیق تجنیس و یاخود دا جیغالی تجنیس اوخوسا، او بیریسی ده بو جور اوخومالیدیر.
دئییشمهنین دؤردونجو مرحله سی کونفلیکتین کولمیناسییاسینی تشکیل ائدیر. بونا قیفیل-بند دئییلیر. بو، آیری- آیری سواللاردان عیبارت اولور. دئمک، آشیق دؤورون بیلیکلی آدامی اولمالیدیر. قیفیل-بندلر چوخ حاللاردا معیشتله علاقهدار مسلهلرله باغلی اولور.
قیفیل-بندلرده سوالین موستقیم معناسیندان داها چوخ مجازی معناسی، باشقا سؤزله، سؤزون قودرتی ایله اشیانی جانلاندیرماق هونری قییمتلندیریلیر. بونو ایثبات ائتمک اوچون آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق علسگرین دگیرمانی سوال- جاوابلا نئجه معنالاندیرمالارینا دیقت یئتیرک:
آشیق حوسئین
بو گون گؤردوم بیر حئیوانات،
سینهسیندن، قان وئریر.
نه دیلی وار، نه دهانی،
عالمه ایمان وئریر.
سینهسیندن آه چکنده،
صدا یئتیر آسیمانا
دولاندیریر اطرافیندا
کورهیی-دومان وئریر.
آشیق علسگر
گلنده اوستاد کلامی
کؤهنه یارام قان وئریر.
جوشا گلیر بحری-چشمیم،
قطرهیی-حئیوان وئریر.
دانهنی تورپاق ایچینده
گؤر نه ائدیب کرم کانی،
بیر ملک موقرربدی
بیزلره ازان وئریر.
آشیق حوسئین
باغیرساغی یوخدور اونون
قارنی، دیبی دوز دئییم،
گیزلن دئییل، آشیکاردیر،
ایندی اوزبهاوز دئییم
خؤرگی یوک ایله گلیر،
باتمان ایله یوز دئییم
نه یئردهدیر، نه گؤیدهدیر
صدری اوسته یان وئریر.
آشیق علسگر
شیندیریمداندان* *دن گلمهسه،
دوشر بیر غئیری حالا.
دهانیندان آتش چیخار
آه چکر ائیلر نالا
اؤز-اؤزوندن دومان ائیلر
هم قاباغا، هم دالا.
هر طرفه آلوو سپیب
دود قالخیر، دومان وئریر.
آشیق حوسئین
باشی یوخدور، بارشاغی چوخ،
پنجهسی آسلان الی
آبی-آتش نوش ائدنده
اولور دیوان، دلی.
آشیق حوسئین، عرض ائدیرم
سیزه من بو مثلی.
ایستهسه ده یوز مین آشیق
تاپماق اوچون جان وئریر.
آشیق علسگر
آنلاماز نادان یانیندا
دئیردیم حدیاندی بو سؤز،
اهلی عورفان مجلیسینده
لعلئیی-مرجاندی بو سؤز،
موختصری تورکی زبان
بیلین دگیرماندی بو سؤز.
آبی سجر، آهنگ سنگه
گؤر نئجه جؤولان وئریر.
آشیق پوئزییاسیندا اوستادنامهلر خوصوصیله دیقتی جلب ائدیر. اوستادنامهلر حیات و جمعیت حاققیندا پوئتیک، حکیمانه فیکیرلر، تربیهوی خاراکتئر داشییان موحاکیمهلرله زنگیندیر. بیر قایدا اولاراق محبت داستانلاریمیز اوستادنامهلرله باشلانیر، داستان سؤیلهین آشیق داستانین خاراکتئرینه اویغون اولان اوچ اوستادنامه اوخودوقدان سونرا داستانا کئچیر.
اوستادنامهلر اساسن قوشما و گرایلیلاردان عیبارت اولور. مثلا:
تاکی منه مدح ائیلهمه دونیانی.
ها بو دونیا بیر بئکارا دونیادی!
هله آدم ایله حوادان قاباق،
بیر اوزو آغ، بیری قارا دونیادی...
آلتین صفالیدی، معدن صفاسیز.
طبیب شفالیدی، خسته شفاسیز،
اینسان وفالیدی، دونیا وفاسیز،
عجب یاخشی باخبره دونیادی.
هئچ اوخشارمی گونه چیراق ایشیغی،
قارین دویماز یالاماقلا قاشیغی،
موللا جومعا سنین کیمی آشیغی،
کمند ایله چکن دارا دونیادی.
* - توفان
** - دگیرماندا تاخیل تؤکولن یئر.
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
XALQ ŞEİRİ JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesində əməklə əlaqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir. Əvvəllər bəsit olan bu nəğmələr tədricən inkişaf etmiş və təkmilləşmişdir. Cəmiyyət inkişafının ibtidai dövründə yaranan nəğmələrdə sözün məna cəhətindən daha çox, işin ritmindən əmələ gələn melodiyaya əhəmiyyət verilmişdir. Bu nəğmələrin sürətlə inkişaf edib təkmilləşməsinin əsas səbəbi onların işi işçiyə sevdirməsi, səfərbər etməsi, işçinin zəhmətini yüngülləşdirməsi olmuşdur.
Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında əmək nəğmələrinin daha inkişaf etmiş, təkmilləşmiş nümunələrindən biri holavarlardır. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının ta qədim zamanlardan əsas məşğuliyyəti maldarlıq və əkinçilik olmuşdur. Holavarlar əsasən əkinçnlik, cütçülüklə məşğul olan babalarımızın ağır zəhmətini yüngülləşdirmək üçün yer sürüldüyü zaman oxunan nəğmələrdir.
Qara kəl elin varı,
De dərdin bilim barı.
Məni məğmum eyləma
Açılsın dilin barı.
Maldarlıq və qoyunçuluqla məşğul olan kütlələr isə sayaçı sözləri adlanan şeir nümunələri yaratmışlar. Holavarlar kimi sayaçı sözləri də bayatılardan yalnız məzmunlarına görə fərqlənirlər, forma etibarı ilə onlar bayatılara çox oxşayırlar.
Sayaçı sözləri maldarlığın inkişafı, çoban və sağıcıların qoyuna olan münasibəti, qoyunçuluğun bərəkətli və məhsuldar olmasını tərənnüm nəticəsində yaranır:
Nənəm a şişək qoyun.
Yunu bir döşək qoyun.
Bulamanı tez yetir
Qırıldı uşaq qoyun.
Nənəm a saçaq qoyun,
Bərədən aşaq qoyun.
Sənə kəc baxanlarin
Gözünə bıçaq qoyun.
Sayaçı sözlərinin bəzisi bayatılardan forma etiba rı ilə də fərqlənir. Bu lirik parçaların müəyyən kompozisiyası olur.
Qoyunlu ellər gördüm
Qurulu yaya bənzər.
Qoyunsuz ellər gördüm
Qurumuş çaya bənzər.
Qoyun var kərə qoyun,
Qoyun var kürə qoyun.
Gedər dağları gəzər,
Gələr evləri bəzər.
Bayatılar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ən çox yayılmış, və məna dolğunluğu, fəlsəfi məzmunu və bədii təsir qüvvəsi ilə fərqlənən janrlardan biri də bayatıdır.
Bayatılar forma cəhətdən xalq şeirinin başqa növlərindən fərqlənirlər. Dörd misradan ibarət olan bu lirik şeir numunələri yeddi hecalı, qafiyə quruluşu cəhətdən 1, 2, 4-cü misralar həmqafiyə, 3-cü misra isə sərbəst olur. (a, a, b, a)
Eləmi harayından,
El yatmaz harayından.
Gündə bir kərpiç qopur
Ömrumun sarayından.
Bayatıların birinci misrası mənasına görə çox vaxt bəndin qalan misraları ilə bağlanmır. Bayatılarda əsas fikir üçüncü və dördüncü misralarda verilir.
Bayatılar əsasən «mən aşıq», «əzizinəm» və «eləmi» sözləri ilə başlanır. Tədqiqatçılar belə qənaətə gəlirlər ki, bunlar gəlişi gözəl olan sözlər deyil, ilk dəfə bayatı söyləyən aşıqların adlarıdır. Mən aşıq-Sarı aşıq.əzizinəm-Əzizi, eləmi-Eləmi adlı şair olmuşdur. Bu fikri Sarı aşıq haqqında olan tədqiqat və rəvayətlər nisbətən tamamlayır.
Bayatıların əhatə dairəsi çox genişdir. Bu parçalarda xalqın ictimai-siyasi ideyaları, dünyagörüşü, gələcəyə münasibəti, vətən məhəbbəti, azad sevgi motivləri, fəlsəfi düşüncələri öz bədii əksini tapmışdır.
Eləmi dərdə kərəm,
Düşmüşəm dərdə, kərəm!
Qoşaram qəm kotanın,
Özümə dərd əkərəm.
Mən aşıq nökər canım
Hər dərdi çəkər canım,
Nə haqqım var, nə muzdum.
Bəylərə nökər canım.
Bayatının xalq arasında çox geinş yayılmasının başlıca səbəbi onun sadə, yığcam, həm də vəzn etibarı ilə oynaq olmasıdır. Digər tərəfdən, bayatılar Azərbaycan musiqisi ilə həmahəngdir. Bu da onun inkişafına, səlisləşməsinə və xalq arasında daha sürətlə yayılmasına səbəb olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, XVII əsrin görkəmli aşığı, bayatı ustalarından biri olan Sarı aşığın yaratdığı şeirlər zaman keçdikcə yeni-yeni əlavələrlə təkmilləşir, hətta bir şeirin neçə-neçə variantı yaranır.
Xalq şeirinin başqa növləri kimi bayatılar da yüksək sənət əsəridir. Bu dörd misralıq bədii parçada bəzən çox dərin fikir, fəlsəfi məna olur.
Bədii sənətkarlıq etibarı ilə də bayatılar diqqəti cəlb edir. Yüksək şeriyyət, axıcılıq, bayatının əsas məziyyətidir. Zamanın daşlı-kəsəkli yollarında imtahandan müzəffər çıxan və dövrümüzə qədər gəlib çatan bu sənət inciləri arasında cinas qafiyələr diqqəti daha çox cəlb edir.
Əziziyəm yüz ləli,
Sərraf çəkər yüz ləəli.
Namərd oğul mərd olmaz,
Yüz ağız aç, yüz ləli.
Laylalar. Anaların beşik başında müəyyən musiqi ahəngi ilə oxuduğu nəğmələrdir. Burada ananın öz körpəsinə bəslədiyi məhəbbət, onun gələcəkdə xoşbəxt gün görməsi üçün arzu və istəkləri tərənnüm olunur. Laylalar forma etibarı ilə qismən bayatılara yaxın olsalar da məzmunca onlardan fərqlənirlər. Hətta laylaların bəzisinin özünə məxsus:
Balam laylay, a laylay,
Gülum laylay, a laylay, -
nəqaratı da vardır ki, bu da onların formaca müstəqil inkişaf yolu keçirməsini göstərir.
Laylay deyim doyunca
Baş yasdığa qoyunca.
Pardaxlan qızıl gülüm
Bir iyləyim doyunca.
Balam laylay, a laylay,
Gülüm laylay, a laylay!
Oxşamalar. Analar ürək sözlərini, könül nəğmələrini, öz sevimli övladlarına məhəbbətini bir də oxşamalar vasitəsi ilə ifadə edirlər.
Oxşamalar laylalardan həm forma, həm də məzmunca fərqlənirlər. Laylalar ananın öz körpəsini yatırmaq məqsədi ilə beşikbaşında oxuduğu nəğmələrdən ibarətdir. Bu nəğmələr bir növ yuxunun sürətlənməsinə xidmət edən ahəngdə olmalıdır. Oxşamalarda isə uşaq ya yuxudan oyalan zaman, ya da başqa üzügülər vaxtlarında anası onun sevincinə şərik olur. O, lirik parçalarla körpəsini oxşayır. Bu vaxt uşağın vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq şeirin ahənəngi də dəyişir. İndi laylalardakı kimi həzin nəğmə tələb olunmur, körpədə ruh yüksəkliyi əmələ gətirmək, onu atıb- tutmaq lazımdır. Odur ki, şeirin vəzni yüngül, hecası isə mümkün qədər az olur.
Ağardı başım,
Yoxdur sirdaşım.
Qohum-qardaşım
Bu balama qurban.
Tüstüsüz damlar,
Sarı badamlar,
Tənbəl adamlar
Bu balama qurban.
Ağılar. Folklorun ən köhnə janrlarından biri olan, ölüm və matəm nəğmələri sayılan ağılar laylalara nisbətli bayatılara daha çox yaxındır. Bu nəğmələr bayatılardan yalnız məzmununa görə fərqlənirlər. Ağılar öz yaxın adamını itirmiş olan ananın və ya bir qadının fəryadını ifadə edir. Ağılar yalnız fərdi və şəxsi kədərin ifadəsi ilə məhdudlaşmır, bu nəğmələrdə xalqın həyat və məişətindən doğan qüssə və kədərlə yanaşı, ictimai quruluşun ağır boyunduruğu altında inləyən zəhmətkeş kütləsinin əzab və işkəncələri də əks olunur.
Eləmi düşən yeri,
Atlanıb düşən yeri,
Göz yaşım oda dönüb
Yandırır düşən yeri.
Sənəm yasamı gəldin,
Daban basamı gəldin?
Sağlığında gülmədin
Öldü, yasamı gəldin?!
Ölünün üstündə şeir deyə-deyə ağlamaq xalqımızın ən qədim adətidir. Bu xüsusiyyət başqa xalqlarda da vardır. Ağılar yalnız matəm mərasimlərində deyilmir, bundan başqa öz sevimli və yaxın adamını uzaq səfərə yola salan və bu səfərdən onun geri qayıtmasına güman az olduğu zamanlar da ağılardan istifadə olunur. Ağıları əsasən qadınlar ifa edir. Çoxlu ağı bilən, yaxşı səsə malik olan qadınlar yas yerinə dəvət olunurlar. Onlar ölən adamın işi, vəzifəsi və keçmişi haqqında əvvəlcədən lazımi məlumat toplayırlar. Ağı oxunduqdan sonra matəmdə iştirak edənlər həmin ahəngdə son misranı təkrarlayıb ağını oxuyan qadının səsinə xorla səs verirlər.
Atalar sözü, məsəllər və tapmacalar. Xalq yaradıcılığının ən sadə formalarından biri olan atalar sözü və məsəllər folklorun çox yayılmış janrlarındandır.
Xalq zəkasının məhsulu olan bu nadir incilər tarixin müxtəlif dövrlərində yaranaraq, zaman keçdikcə təkmilləşmiş və səlisləşmişdir. Dünya xalqları qısa, lakin yüksək bədii dəyərə malik olan bu sənət əsərlərinə «ibrətamiz söz», «qızıl söz», «qanadlı söz», «dilin gülzarı», «ipə-sapa düzülməmiş incilər» kimi yüksək bədii qiymət vermişlər. M. Qorki demişdir ki, ən böyük hikmət sözün sadəliyindədir. Atalar sözü və nəğmələr həmişə qısa olur, lakin onlarda kitablara sığmayan ağıl və hisslər vardır.
Canlı danışıq dilinin ifadə vasitəsi olan atalar sözü və məsəllər müxtəlif dövrlərdə müşahidə və sınaq nəticəsində yaranmışdır. Atalar sözü və məsəllər quruluş və məzmunları etibarı ilə bir-birinə çox bənzəyir, hətta bir çox tədqiqatçılar onları bir-birindən ayırmırlar. Lakin atalar sözü və məsəllərin bədii təbiəti nə qədər yaxın olsa da onları fərqləndirən cəhətlər vardır.
Məşhur rus alimi V. Dal atalar sözünün məsəllərdən əsas fərqini onun tam bir hökmü, fikri ümumiləşmiş halda, bitmiş şəkildə ifadə etməsində görürdü. Doğrudan da atalar sözünün ifadə etdiyi məzmunun əhatə dairəsi olduqca genişdir («Əldən qalan əlli gün qalar»), Məsəllər isə atalar sözünə nisbətən konkret olub müəyyən təfsilatla bağlıdır («Əlin vurub dizinə, indi gəlib özünə»).
Atalar sözü və məsəllərin tarixi çox qədimdir. Onlar qədim dövrün məhsulu olduğundan öz ilk yaradıcılarını itirmiş, kollektivin yaradıcılıq məhsuluna çevrilmişlər.
Lakin bir atalar sözü yazılı ədəbiyyat vasitəsi ilə xalqın canlı danışıq dilinə daxil olduğu üçün onların yaranma tarixi, müəllifləri məlumdur. Məsələn:
Salam verdim rüşvət deyil deyə almadılar; (Füzuli)
Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı qazın suyu gəlsin dərindən,
El bir olsa dağ oynadar yerindən
Söz bir olsa zərbi kərən sındırar. (Abbas Tufarqanlı)
Yeridir bir məsəl desəm yadigar,
Deməsəm ürəyim sıxılacaqdır.
Birinci addımda lovğalananlar
İkinçi addımda yıxılaçaqdır. (S. Vurğun)
Nəzərə almaq lazımdır ki, atalar sözü və məsəllərin yaranma yolları olduqca müxtəlifdir. Hələ ibtidai əmək nəğmələrində atalar sözünün müəyyən izlərini görürük. Bunlar həm əkinçilik, həm də ovçuluq və maldarlıqla bağlıdır.
Azərbaycan xalqının yaratdığı atalar sözünün bir çoxu bizi lap qədim dövrlərə aparır, bunlar təbiət haqqında əsatiri fikirlərlə əlaqədardır. (məs.: «Dəryada nə işim var ki, Xıdır İlyası da çağıram»)...
Azərbaycan bayatılarında, xalq mərasimlərində, lətifə və nağıllarımızda, eyni zamanda, tarixi şəxsiyyətlərimizin adı ilə bağlı atalar sözu və məsəllər də yaranmışdır. Məsalən, «Keçəl suya getməz», «Keçəlin bəxti yeyin olar» məsəlləri əsasən məişət nağıllarımızın müsbət qəhrəmanı keçəl surəti ilə bağlıdırsa; «Sən ki, oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu» «Koroğlu» dastanı ilə, «hər oxuyan Molla Penəh olmaz» məsəli şair M. P. Vaqiflə əlaqədardır.
Bala dadı, bal dadı... atalar sözü isə aşağıdakı bayatının tərkib hissəsidir:
Bala dadı, bal dadı,
Bala adam aldadı.
Şirini şirin olur
Acısı da bal dadı.
Atalar sözü çox bədii olur. Bu bədiilik, hər şeydən əvvəl, onların həyat həqiqətlərini canlı, real və dolğun əks etmələrindən ibarətdir. Dil nöqteyi-nəzərindən də atalar sözü olduqca səlisdir.
Atalar sözü və məsəllər həm mənzum, həm də mənsur olur. Mənzum atalar sözünün iki hecadan tutmuş on üç hecaya qədər nümunəsi vardır. Məsələn:
Yüz ölç
Bir biç. (iki hecalı)
Qız yükü
Duz yükü.. (üç hecalı).
Balalı ev bazardı
Balasız ev məzardı (yeddi hecalı) və s.
Tapmaçalar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında tapmacadan insanın bilik dairəsini, təfəkkürünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Ümumiyyətlə, tapmacaların əksəriyyəti sual şəklində qurulmuş metaforalardan ibarətdir.
Aristotelə görə tapmaca sənətkarlıqla düzəlmiş metaforadır.
Tapmacaların yalnız metaforadan ibarət olması vacib deyildir. Müstəqim mənalı suallardan ibarət olan tapmacalar olduqca çoxdur. Bəzi tapmacalar isə cəbri hesablamaların sadəcə həllindən ibarətdir.
Hazırda tapmacalar yalnız uşaqların zehni inkişafına xidmət etmək, onları əyləndirmək üçün bir vasitədir. Lakin qədim dövrlərdə tapmacalar mühüm rol oynamış, insanların mədəni həyatının ayrı-ayrı sahələrinə daxil olmuşdur.
Azərbaycan xalqının ictimai-mədəni həyatında tapmacaların rolu folklorun özündə müəyyən izlər buraxmışdır.
Qədim dövrə aid olan tapmacaların bəzisi dini görüşlərlə bağlı olmuşdur. Azərbaycan folklorunda allah və ayrı-ayrı şəxslər haqqında yaranan əsatir və əfsanələr üzərində qurulan tapmacalar əsasən dini uydurmaların nə dərəcədə öyrənilməsini müəyyənləşdirməyə xidmət etmişdir. Belə tapmacalara aşıq şeirinin «qıfılbənd» yaxud «bağlama» adlanan hissəsində təsaduf edirik.
Dini görüşlərdən başqa tapmaca bir çox xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının folklorunda da adamların dünyagörüşünü, biliyini, ağlını müəyyənləşdirmişdir. Çox hallarda tapmacalar vasitəsi ilə dövlətlər arasında diplomatik əlaqə və ailə münasibətləri yaradılmışdır. Bir çox nağıllarımızda müsbət qəhrəmanlar ölkəni müharibə fəlakətindən öz ağılları ilə xilas edirlər. Düşmən göndərdiyi sualların cavabını saray əyanları deyil, həmin qəhrəmanlar tapırlar.
Nağıllarımızı bəzisində gözəlliyi aləmə məşhur olan qız, o adama ərə getmək istəyir ki, onun verdiyi üç suala cavab vermiş olsun. Bu sualın mahiyyətini tapmaca təşkil edir. («Dərzi şagirdi Əhməd» və «Çil madyan» nağıllarını göstərmək olar).
Azərbaycan xalqının həyatı, məşğuliyyəti ilə əlaqədar olaraq yaranan yüzlərlə tapmaca vardır. Bu tapmaçaların bəzisi bizi lap qədim dövrlərə aparıb çıxarır. Maldarlıq, ovçuluq, əkinçilik sahələrinə aid olan bu tapmaçaların əksəriyyəti çox ustalıqla deyilmiş bədii sənət nümunələridir.
Bu meşə gül meşəli,
Altı tər bənövşəli
Bir kişinin min oğlu
Hamısı bir peşəli. (bal arısı)
Nə qolu var, nə pəri,
Nə gözü var, nə səri
Dünən bir tikə yedim.
Üstü ət, içi dəri (toyuq, quş mədəsi).
Göründüyü kimi, tapmacaların aforizm xarakterində olması, misal göstərdiyimiz bayatıların əsasən eynini təşkil etmələri, onların nəsildən-nəsilə keçərək, dövrümüzə qədər gəlib çatmalarına səbəb olmuşdur.
Aşıq şeiri. Azərbaycan şifahi xalq şeirinin böyük bir qolunu təşkil edən zəngin və maraqlı növlərindən biri aşıq poeziyasıdır. Aşıq şeirinin yazılı və şifahi ədəbiyyata daxil olub-olmaması haqda bəzi folklorşünaslar maraqlı fikir söyləyirlər. Lakin Azərbaycan aşıq şeirinin bir çox xüsusiyyətləri onu yalnız şifahi xalq ədəbiyyatına daxil etməyə imkan verir.
Aşıq ədəbiyyatının çox qədim və görkəmli nümayəndələri vardır. Qədim azərbaycanlıların məclislərini zinətləndirən ozanlardan tutmuş, müasir dövrümüzə kimi uzun bir inkişaf yolu keçən Azərbaycan aşıqlarının Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Sarı aşıq, Dilqəm, Xəstə Qasım, Ələsgər, Bozalqanlı Hüseyn, Əsəd, Mirzə və Hüseyn Cavan kimi görkəmli nümayəndələri vardır.
Azərbaycan aşıq poeziyası məzmunca geniş, şəkilcə zəngindir.
Qoşma. Aşıq poeziyasının ən geniş yayılmış janrlarından biri qoşmadır. Bu, bəndlərə bölünür və hər qoşma əsasən beş bənddən ibarət olur. Misralarda hecanın sayı onbirdir. Əgər hecanın sayı artıb-azalarsa o, qoşma sayılmaz. Qafiyə quruluşu isə belədir: birinci bənddə çarpaz qafiyə yaradılır - birinci misra üçüncü ilə ikinci misra isə dördüncü ilə həmqafiyə olur (abab). Bəzən birinci və üçüncü misralar qafiyələnməyib sərbəst buraxılır. Sonrakı bəndlərin ilk üç misrası bir-biri ilə həmqafiyə təşkil edir, dördüncü misra isə ilk bəndin axırıncı misrası ilə qafiyələnir (aaab). Belə qafiyə sistemi bəndlərin daxili əlaqəsi, kompozisiya vəhdəti üçün vacibdir.
Qoşma hazırda yazılı poeziyamızda da mühüm yer tutur.
Aşıq şeirində qoşmaların mövzu dairəsi çox genişdir. Görkəmli Azərbaycan aşıqları dövrün çirkinliklərini ifşa edən, ictimai-siyasi məzmunlu qoşmalarla yanaşı, məhəbbət və təbiət lirikasının ən gözəl nümunələrini də yaratmışlar.
Həsrətindan saralıban solanam,
İzin versən yar, başına dolanam,
Əlli yol çapılam, yüz yol talanam
Bir şey deyil dövlət, mal incimərəm.
Ələsgərəm yandım eşq ataşında,
Gözüm qaldı sənin qələm qaşında,
Qazdır məzarımı çeşmə başında,
Sal sinəm üstündən yol, incimərəm,
Gəraylı. Aşıq şeirində çox istifadə edilir. Bu da qoşma kimi qafiyələnir. Lakin qoşmadan yeganə şəkli fərqi gəraylıların əsasən 8 hecalı olmasıdır. Hecaların nisbətən azlığı şeirə oynaqlıq gətirdiyindən aşıqlar gəraylıya tez-tez müraciət edirlər.
Qəm-qussəm başımdan aşıb,
Mən tək dərdə dalan yoxdu.
Ah çəkməkdən bağrım bişib,
Bircə yada salan yoxdu.
Necə baxım ev-eşiyə
Yaralı könlüm üşüyə,
Toz bürümüş boş beşiyə
Şirin layla çalan yoxdu.
«Koroğlu» dastanınıi «Eyvazın Çənlibelə gətirilməsi qolundan verdiyimiz bu misalda övlad həsrəti ilə çırpınan qadının urək döyüntüləri, həyəcanları nə qədər təsirli ifadə olunmuşdur. Bu təsirin səbəblərindən biri də şeirin gəraylı növündə deyilməsidir.
Gəraylıdan yazılı ədəbiyyatımızda da istifadə olunur. Vaxtı ilə Vaqifin, Vidadinin, Zakirin şeirlərində gəraylıya təsadüf etdiyimiz kimi, müasir şairlərimizin yaradıcılığında da rast gəlirik.
Müxəmməs-aşıq şeirinə klassik ədəbiyyatdan keçmişdir. Adından da göründüyü kimi, hər bəndi beş misradan ibarət olan şeirə beşlik (müxəmməs) deyilir.
Klassik şeirimizdə müxəmməsin birinci bəndinin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərinin ilk 4 misrası öz-özlüyündə qafiyələnir, sonuncu misra isə əvvəlki bəndin beşinci misrası ilə həmqafiyə olur. (aaaaa, bbbba, vvvva və i. a.).
Aşıq şeirində klassik müxəmməs formasına çox hallarda riayət olunmur. Hətta əlavələr də edilir. Buna misal olaraq cığalı müxəmməsi qeyd etmək olar.
Cığalı müxəmməs dörd misradan sonra cığa adlanan bir əlavə ilə yazılır. Beşinci misra isə cığadan sonra gəlir və bənddə verilən fikrə yekun vurur.
Can alan, getmə dayan, bil məni candan elədin!
Təbiət bəzək vurub şövkəti-şandan elədin!
Kirpiklərin ox kimidir, qaşı-kamandan elədin!
Oxuyurdum qumru kimi, məni lisandan elədin!
Xoşdur lisanın,
Böyükdür sanın,
Yoxdur nöqsanın,
Gözəldir canın,
Xoşdur dövranın
Olum mehmanın,
Xalındır qoşa,
Səni yüz yaşa!
Dövran sür başa.
Belə süzüb, sallanışla insanı heyran elədin. (Aşıq Əsəd).
Cığalı müxəmməsin cığasındakı misraların hamısı həmqafiyə olmur. Ümumən burada qafiyə quruluşu rəngarəngdir. Yuxarıda misal gətirdiyimiz cığanın birinci dörd misrasının qafiyəsi birdir, sonuncu üç misra isə başqa cür qafiyələnmişdir. Həmin aşığın digər bir cığasında isə qafiyə quruluşu tamam başqadır. Məsələn,
Mən sənə aşıq,
Xalın yaraşıq,
Qəlbimə işıq,
İşıq cahanda
Şirin dəhanda
Qoyma amanda.
Damındə qaldım
Oduna yandım,
Səni gün sandım.
Göründüyü kimi burada birinci üç misra həmqafiyədir, sonra yenə üç misra həmqafiyədir, axırıncı üç misranın qafiyəsi isə başqadır. Cığa əksər halda müxəmməsin dördüncü misrasında olan həmqafiyə sözdən çıxış edilərək düzəlir. Bu da cığa ilə müxəmməs arasinda bir ahəng, rabitə yaradır.
Təcnis. Aşıq poeziyasında qoşmanın xüsusi bir növü vardır ki, buna təcnis deyilir. Təcnis cinas qafiyələrdən ibarətdir, yəni hər bənddə olan həmqafiyə sözlər şəkilcə eyni, məzmunca müxtlif olurlar. Məsələn,
Tikdiribsən qəsr, eyvan, oda sən.
Bu nökərin, o sevdiyin, o da sən;
Qıya baxdın, məni saldın oda sən.
İnsaf eylə, gəl könlümün narın üz.
Aşıq olan sözün deməz tərsinə
Tər gəzən dünyada gedər tər sinə.
Tər sinəyə qismət olsun tər sinə
Narın üzə qoy sökənsin narın üz. (Aşıq Əkəsgər)
Birinci misradakı «oda» - otaq mənasında, ikinci misrada «o» işarə əvəzliyi ilə «da» bağlayıcısı şəklində işlənibsə, üçüncüdə «oda» sözü «od» mənasında işlənmişdir. Axırıncı misrada «narın üz» - atəşi söndür mənasını verirsə, ikinci bəndin dördüncü misrasındakı «narın üz» - zərif, incə üz mənasındadır.
Ümumiyyətlə, aşıq Əkəsgərin yaradıcılığında təcnis öz yüksək mərhələsinə çatmışdır. Əkəsgər adi təcnisdən əlavə dodaqdəyməz və cığalı təcnislər də yaratmışdır.
Cığalı təcnisdə bəndin iki misrasından sonra cığa adlanan parça gəlir, ondan sonra isə bəndin üçüncü, dördüncü misraları fikri tamamlayır.
Arif olan, bir od düşüb canıma,
Əridib döndərir o yağa məni.
Aşıq deyər, ay ağa,
Yetiş dada, ay ağa!
İllər xəstəsi canim,
Yar gəldi, qalx ayağa.
Ağa olan qulun salmaz nəzərdən,
Salma nəzərindən, ayağa, məni. (Aşıq Əkəsgər)
Təcnisin ən çətin növü dodaqdəyməz təcnisləridir. Gərək aşıq elə sözlər işlətsin ki, orada dodaqlanan səslər olmasın, həm də sözlər şəkilcə eyni, məzmunca başqa məna daşısın.
Qeyd etmək lazımdır ki, aşıq poeziyasında belə yaradıcılıq yarışı formalizmə getməmiş, aşıq şeirini sənətkarlıq etibarı ilə daha da zənginləşdirmişdir.
Gəldi yaz ayları, həsrət çəkir xak,
Deyir, neysan gələ, a yağa-yağa.
Lənət şeytana de, şər işdən əl çək,
Şeytan səni salar ayağ-ayağa.
Aşıq şeirində ustadnamələr, deyişmələr də vardır ki, onlar əsasən mövzularına və istifadə olunduqları yerlərinə görə belə adlanırlar. Forma cəhətdən başqa şeir şəkillərindən fərqlənmirlər.
Deyişmələrin xarakteri də başqa-başqa olmuşdur. Yəni çox halda konfliktin kəskinləşməsi tədricən inkişaf etmişdir. Deyişmənin birinci mərhələsi dəvət xarakterindədir. Belə ki, adı dillərdə dastan olan bir aşığı başqa birisi söz meydanına çağırır. «Əgər aşıq isən bu meydana gəl»,-deyə onu deyişməyə dəvət edir.
Deyişmənin ikinci mərhələsində onlar üz-üzə deyişirlər, lakin bu deyişmə hər aşığın özünün elmi, bacarığı, aşıqlıq sənətini necə bilməsini tərif etməkdən ibarət olur. Buna hərbə-zorba da deyirlər. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Ağacanın deyişməsini xarakterik nümunə kimi misal gətirmək olar:
Ağacan
Demədimmı çıxma dağlar başına
Tüpü* olar, boran-qar olar onda.
Əl uzatma gözün görən yuvaya,
Gürzə olar, şahmar, mar olar onda,
Bağırsam qulağın kar olar onda,
Əlindən alaram telli sazını
Gen dünya başına dar olar onda.
Ağacan
İşin nədi bu Rüstəmi-Zalınan.
Girmisən meydana qeyli-qalınan.
Dananı qoşasan qoça kalınan
Görəsən hansına zor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən gəzmişəm dəryaları, dərini,
Aramışam gövhərini, zərini.
Qurdalama köhnə ocaq yerini.
Bilməzsən sönməmiş qor olar onda.
Ağacan
Bil, nə iş var mən şairin canında,
Gəlibən durubsan mərd meydanında,
Yüz il qalsan Ağacanın yanında
Bilməzsən nsçə cür tor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən bilirəm cəmi sözün oyunu
Bütün aləm tanır aşıq Söyünü
Qıjıldasa onun dəli beyini,
Zəhmindən gözlərin kor olar onda.
Hərbə-zorbadan sonra deyişmənin üçüncü mərhələsi gəlir. Burada aşıqlar şeir texnikasını nümayiş etdirirlər. İlk sözü deyən aşıq hansı rədifdə, hansı hava üstündə oxusa, ikinci aşıq da o rədiflə, o hava üstündə oxumalıdır. Qabaqca sözə başlayan aşıq təcnis və yaxud da cığalı təcnis oxusa, o birisi də bu cür oxumalıdır.
Deyişmənin dördüncü mərhələsi konfliktin kulminasiyasını təşkil edir. Buna qıfıl-bənd deyilir. Bu, ayrı- ayrı suallardan ibarət olur. Demək, aşıq dövrün bilikli adamı olmalıdır. Qıfıl-bəndlər çox hallarda məişətlə əlaqədar məsələlərlə bağlı olur.
Qıfıl-bəndlərdə sualın müstəqim mənasından daha çox məcazi mənası, başqa sözlə, sözün qüdrəti ilə əşyanı canlandırmaq hünəri qiymətləndirilir. Bunu isbat etmək üçün Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Əkəsgərin dəyirmanı sual-cavabla necə mənalandırmalarına diqqət yetirək:
Aşıq Hüseyn
Bu gün gördüm bir heyvanat,
Sinəsindən, qan verir.
Nə dili var, nə dəhanı,
Aləmə iman verir.
Sinəsindən ah çəkəndə,
Səda yetir asimana
Dolandırır ətrafında
Kürreyi-duman verir.
Aşıq Ələsgər
Gələndə ustad kəlamı
Köhnə yaram qan verir.
Coşa gəlir bəhri-çeşmim,
Qətreyi-heyvan verir.
Danəni torpaq içində
Gör nə edib kərəm kanı,
Bir mələk müqərrəbdi
Bizlərə əzan verir.
Aşıq Hüseyn
Bağırsağı yoxdur onun
Qarnı, dibi düz deyim,
Gizln deyil, aşikardır,
İndi üzbəüz deyim
Xörəyi yük ilə gəlir,
Batman ilə yüz deyim
Nə yerdədir, nə göydədir
Sədri üstə yan verir.
Aşıq Ələsgər
Şındırımdandan* *dən gəlməsə,
Düşər bir qeyri hala.
Dəhanından atəş çıxar
Ah çəkər eylər nala
Öz-özündən duman eylər
Həm qabağa, həm dala.
Hər tərəfə alov səpib
Dud qalxır, duman verir.
Aşıq Hüseyn
Başı yoxdur, barşağı çox,
Pəncəsi aslan əli
Abı-atəş nuş edəndə
Olur divanə, dəli.
Aşıq Hüseyn, ərz edirəm
Sizə mən bu məsəli.
İstəsə də yüz min aşıq
Tapmaq üçün can verir.
Aşıq Ələsgər
Anlamaz nadan yanında
Deyərdim hədyandı bu söz,
Əhli ürfan məclisində
Ləleyi-mərcandı bu söz,
Muxtəsəri türki zəban
Bilin dəyirmandı bu söz.
Abı səcər, ahəng səngə
Gör necə cövlan verir.
Aşıq poeziyasında ustadnamələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Ustadnamələr həyat və cəmiyyət haqqında poetik, həkimanə fikirlər, tərbiyəvi xarakter daşıyan mühakimələrlə zəngindir. Bir qayda olaraq məhəbbət dastanlarımız ustadnamələrlə başlanır, dastan söyləyən aşıq dastanın xarakterinə uyğun olan üç ustadnamə oxuduqdan sonra dastana keçir.
Ustadnamələr əsasən qoşma və gəraylılardan ibarət olur. Məsələn:
Taki mənə mədh eyləmə dünyanı.
Ha bu dünya bir bekara dünyadı!
Hələ Adəm ilə Həvvadan qabaq,
Bir üzü ağ, biri qara dünyadı...
Altyn səfalıdı, məədən səfasız.
Təbib şəfalıdı, xəstə şəfasız,
İnsan vəfalıdı, dünya vəfasız,
Əcəb yaxşı baxəbərə dünyadı.
Heç oxşarmı günə çıraq işığı,
Qarın doymaz yalamaqla qaşığı,
Molla Cuma sənin kimi aşığı,
Kəmənd ilə çəkən dara dünyadı.
* - Tufan
** - Dəyirmanda taxıl tökülən yer