text:
«هاشم ترلان»ین خاطرهلریندن:
تبریزده «مهاجر»ایدیم، تهراندا «متجاسر»ده اولدوم
….. 1325نجي ايلين آذر آيینين اييرمی بيری آذربايجان، او جملهدن تبريز اؤز آغير و چتين گونلريني ياشاييردي. سينهسيندن چيخان نفس بوغازينداكي بوغونتولارين ايچينده ايتيردي. بو قوجامان شهر اؤز قارا طالعي بويو آپارديغي مبارزهلرده آغ گون دئيه آياغا قالخميشسا دا منحوس شاهلارين اسيري اولموشدو. ايندي يئنه ده ستارخانين بايراغي الينده اولا- اولا اورهيي دؤيونور، نفسي تؤيشهييردي؛ آمما تبريز مشروطه زامانينداكي كيمي باشيني ديك توتموشدو. او سانكي دؤرهسيندكي باش وئرن فيرتينالارا دوداق بوزهرك «بو منيم نه اوّليم، نه ده آخيريمدير»، دئييردي.
تبريز عادي حالدا دئييلدي. اكثر آداملار ائولرينده قاليب قاپيني دالدان باغلاميشديلار. فقط دربارين قيرينتي هديّهسي ايله دولانان اوباشلار اللرينده توفنگ كوچه- خيابانلاردا ملي حؤكومت ايله همکارليق ائدنلري اوولاييب يوخ ائديرديلر. ساعات ميدانينا طرف يولا دوشدوم. هله اورا چاتماميش سول طرفده يئني ساختمان عمليّاتي گئدن خرابه بير يئرده نئچه نفرين صؤحبتيني ائشيتديم. اونلارين بيري دئييردي:
– بستانآبادين صدري علياكبر فرديني ووروبلار، هله اؤلمهييب جان وئرير. من علياكبر فردينين آدين ائشيدن كيمي قورويوب قالديم. اونو ياخشي تانييرديم. «مهربان» حومهسي او زامانلار بوستانآبادا باغلي اولدوغو اوچون اونو «مهربان»دا چوخ گؤرموشدوم. ايندي اونو بوردا اوباشلار تانييب اؤلدورموشدولر. آرتيق يوخاري چيخيب اونون قانلي جنازهسيني گؤرمك ايستهمهديم. چونكي هیجان مني بوروموشدو. اورادان قاييديب گؤي مسجيدين كوچهسيندن کؤهنه بازارا گيرديم. ياشاديغيم مسافرخانا بو بازارين اوّلينده ايدي. مسافرخانادا نهلر باش وئرديگيني بيلمك ايستهييرديم. بازارين دوكانلاري باغلي ايدي. فقط چؤرك ساتان و باققاللار آچيق گؤرونوردو. مسافرخانانين قاباغيندان اؤتنده سيلاحلي اوباشلارين هله ده اورادا اولدوغونو حسّ ائتديم. اؤزومو لاقيد گؤستريب بازاري اوزو آشاغي يئريديم. بورانين آخيري کؤهنه خيابانا چيخيردي. بازار آغزيندا آداملار چوخ ايدي. من اونلارا يئتيشنده سيلاحلي اولدوقلاريني گؤردوم. اونا گؤره ده بورا گلديگيمه پشيمان اولدوم. نهایت ايش ايشدن كئچميشدي. من بورادان آيريلمالي ايديم. هله اونلار مني گؤرمهميشديلر، آمما کؤهنه خيابان خلوت ايدي. بير نفر ده اولسا خياباندا گؤرونموردو. اونلارين ائتديگي صؤحبتلره گؤره بازارلا روبرو ائوين داميندا ايكي مهاجر آتا، اوغول سنگر توتموشدولار. سيلاحلي اوباشلار جسارت ائديب خيابانا باش اوزادا بيلميرديلر. بئله دئييرديلر كي، مهاجر فداییلر دامين اوستونده مسلسل قويوب اؤزلريني مدافعه ائديرديلر. بازار باغلي اولدوغونا گؤره خلوت ايدي. مال ساتاندان مال آلاندان خبر يوخ ايدي. من وضعيّتي بئله گؤروب گئري قاييتماق قرارينا گلديم. ائلهجه ده گلديگيم يوللا گئرييه دوغرو يئريديم. هله اونلاردان اوتوز آدديم آرالانماميشديم كي، «ايست» سسي بازارين ديوارلاريني سارسيتدي. من دايانيب اونلارا باخديم. بازار آغزيندا جمع اولان اوباشلارين هامیسی منه طرف قاچيرديلار. اونلارين آتديقلاري هاوايي گوللهلر بازارين سقفلرينه توخونوب توزاناق سالميشدي. بير آزدان سونرا اونلار مني احاطه ائتميشديلر. قاپيسي باغلي بير دوكانا دايانميشديم. اونلار منه امر ائديرديلر:
– اللريني يوخاري قالدير!
اونلاردان سوروشوردوم:
– مندن نه ايستهييرسينيز؟
بيري، «سن فدایيسن»، او بيري «سن فرقهچيسن»، بير باشقاسي ايسه «سن مهاجرسن»، دئييردي.
من اونلارا دئييرديم:
– سيز دئيينلرين هئچ بيريسي دئييلم. كنددن گلميشم، تبريزده ايشيم وار ايدي.
مني احاطه ائدنلرين بيري يانينداكي بير نفره دئدي:
– احمدآغا سن اونون بدنيني، جيبلريني آختار!
احمدآغا دا باشقاسينا امر ائتدي. بئلهليكله اونلارين بيري سيلاحيني باشقاسينا وئريب منيم بدنيمي، جيبلريمي آختارماغا باشلادي. آختاريش قورتاراندان سونرا دئديلر:
– دوش قاباغا!
بو زامان بيرينجي توفنگ قونداغي كورهگيمه دهيدي. باشقالاري دا تپيك و توفنگ قونداغي ايله وورماغا باشلاديلار. من يئره يیخيلاندا اونلار تپيك ايله ووروب مني آياق اوسته قالديريب ايرهلیيه طرف ايتهلهييرديلر. بازار خلوت ايدي. گل-گئت چوخ آز ايدي. فقط اوباشلارين سسي بازاري بوروموشدو. اونلار منه ووردوقلاري توفنگ قونداغيندان لذت آپاريرديلار. شاققیلتي گولوش سسلري خلوت بازاري باشينا گؤتورموشدو. من ايسه اؤزومو ضربهلردن قوروماق اوچون هر تشبّوثه ال آتيرديم. اونلار منيم اعتراض سسلريمي ائشيتمك ايستهميرديلر. اونلار منيم كيمليگيمي، هانسی يووانين قوشو و هارالی اولدوغومو بيلميرديلر. يوخسا اؤزلرينه زحمت وئرمزديلر؛ آمما اللرينده مدرك اولماديغي اوچون ايندي قاباقلارينا قاتيلميش بير اسير ايديم. توفنگ، تپيك ضربهلرينين آلتيندا فيرفيرا كيمي ساغا-سولا فيرلانيرديم. اوباشلار مني اولدوغوم مسافرخانايا طرف آپاريرديلار. بو آرالاردا مني تانييان فقط بير نفر اولا بيلردي، او دا مسافرخانا صاحبي ايدي. اونون ملي حؤكومته مئيلي وار ايدي و منه احترام بسلهييردي. منيم راحاتليغيم اوچون اليندن گلني اسيرگهمزدي. قارشيدا سنگكچي وار ايدي. اونون قاپيسيندا پئندير، كره، قايماق و بعضي گؤيرتيلر ساتان جاوان بير اوغلان تاباق اوستونده آل-وئر ائديردي. مني اوزاقدان-اوزاغا تانيسا دا كيم و نه كاره اولدوغومو بيلميردي. آراميز ساز ايدي. اونون ساتديغي شئيلردن آلارديم. ايندي اوباشلار مني چؤركچي دوكانينا طرف آپاريرديلار. اميديم همین جاوان اوغلانا گليردي. اؤز-اؤزومه دوشونوردوم كي، بلكه ده تانيش اولدوغوم جاوان اوغلان مني بو ظالیملرين اليندن قورتارا بيلدي. او مني اوباشلارين الينده اسير گؤرنده نه اينكي كؤمكليك ائتمهدي، اوستهليك اؤزو اونلارا قوشولوب كؤتك وورماغا باشلادي.
هله مني هارا آپارماقلاريني بيلميرديم. چؤركچينين قاباغيندان كئچيب ياشاديغيم مسافرخانايا طرف گئديرديك. اونلار آرخادان توفنگ قونداغي ايله ووروب ايرهلیيه دوغرو ايتهلهييرديلر. مسافرخانايا آز قاليرديق. هر گون اونونلا سالاملاشيب و خريد ائلهديگيم قوجا باققال كيشي دوكانين آغزيندا گؤروندو. بير ايل تامام ايدي سحر چاغلاري اونونلا اوز به اوز اولوردوم. قوجا باققال مني گؤرن كيمي تانيدي، آمما اؤزونو گؤرمهمزليگه ووروب دوكانا قاييتدي. من اونو چؤركچي قاباغيندا پئندير كره ساتان جاوان اوغلان ايله اؤز فکريمده مقايسه ائديرديم. ايندي مسافرخانانين قاباغيندان اؤتوردوك. گؤز آلتي اورا باخا-باخا مسافرخاناني آرخادا قويدوق. من ياشاديغيم يئرين دالانداريندان احتياط ائديرديم. بئلهليكله بوراني خطرسيز آرخادا قويدوق. گؤي مسجيدين قارشيسيندان اؤتنده ايكي نفر اؤز كندليلريميزله اوز به اوز اولدوق. اونلارين تبريزده اولماقلاريني سونرادان بيلديم. اونلار تهران قوشونلاري ايله مبارزه ائتمك اوچون فرقهنين چاغيريشي ايله كؤنوللو فدایي دستهلرينه قوشولموشدولار. ايندي ايسه آوارا، سرگردان تبريز كؤچهلرينده دولانيرديلار. من اونلاري گؤرن كيمي آز اولسا دا يئريمده دايانديم. بوينومون آرديندان دهين توفنگ قونداغيندان يئره سریلدیم.
تبريزين هر طرفيندن گولله سسي ائشيديليردي. آرا-سيرا مسلسللردن آچيلان رگبار شهري تيترهديردي. پيس وضعيتده كريمخان ميدانينا يئتيشديك. ميداندا ازدهام وار ايدي. هامی بير يئره توپلاشميشدي. اونلار مني گتيرن اوباشلاري گؤرن كيمي هورا چكديلر. بو آندا جمعيت آرالاندي. اورتادا بير جنازه گؤروندو. اونو تازه شكار ائديب اؤلدورموشدولر. جنازه قان ايچينده ايدي. يانينا دوشموش كئپيسيندن مهاجره اوخشاييردي. مني جنازهنين يانينا ايتهلهديلر. جنازه آدلانديرديغيم آدام هله اؤلمهميشدي. من اونون قيرميزي قانلار آراسيندا بدنينين تيترهمهسيني گؤروردوم. اطرافينا جمع اولموش اوباشلار ايسه اؤز داش قلبي و قان چاناغينا دؤنموش گؤزلري ايله بو مدحش جان وئرمك منظرهسينه اشتياق ايله تاماشا ائديرديلر. دؤرهيه ييغيلميش آداملارين اكثريّتي سيلاحلي ايدي. من جنازهنين يانيندا آياق اوسته دايانميشديم. ايندي عؤمرومده ايللر، آيلار، گونلر، دقيقهلر يوخ، ثانيهلر حساب اولونمالي ايدي. قلبيم نفرتله دولو ايدي. دؤرهمي آلميش اوباشلار اللريندهكي توفنگين گلن گئدهنيني چكيب لولهسيني منه طرف توشلاميشديلار. من داها اؤلومومو گؤزومون قاباغيندا گؤروردوم. بو آندا اؤز- اؤزومه فيكيرلشديم: «من اؤلهجهيم. هئچ اولمازسا اؤز نفرتيمي بونلارا بيلديرمك اوچون قلبيمدهكي سؤزلري بو اوباشلارا دئمهلييم». بو فکرين ايچينده ايديم، دؤورهمدهكي آداملاردان بير سس گلدي:
– آند اولسون حضرت ابوالفضلين دوشن قوللارينا، هر كس اونو وورسا من ده اونو ووراجاغام دئييب، اليندهكي توفنگين چاخماغيني چكدي. سس گلن طرفه باخديم. اورتا ياشلي بير كيشي ايدي. اگنينده قيريشيقلي قديمكي پاسبانلارين پالتارلاري وار ايدي. بو ملي حؤكومتدن قاباق خدمت ائدن پاسبانلارا اوخشاييردي. منه طرف گليب بير قولونو بوينوما سالدي. او بيري ايله توفنگي اوباشلارين اوستونه توتوب «هئچ كسين بونو وورماغا حقي يوخدور، بو آدام گناهكارديرسا اونو كلانتريه تحويل وئرمليييك، دئدي. پاسبان مني قوجاقلاميشدي. او منه باخيب دئييردي:
– قورخما، سني گولله ايله وورسالار گرك مني ده وورسونلار.
او مني اوباشلارين ايچيندن چيخاريب كلانتريه آپارماق ايستهييردي، آمما پاسبانين قاباغين كسميشديلر. من اونو تانيميرديم. او دا مني تانيميردي. قانون پرستليك هاردان اونون قلبينه قونموشدوسا بيلميرديم. بو، اوباشلارين ايچينده نادر بير آداما اوخشاييردي. مني آرادان چيخارتماق ايستهييردي. باشقالاري ايسه بير اليمدن توتوب پاسبانين اليندن آلماق ايستهييرديلر. بو آندا او عصباني اولوب منيم اليمدن توتوب گئرييه چكنلرين اوستونه قيشقيردي. -«من گرك بو آدامي كلانتريه تحويل وئريم» دئييب، توفنگيني اونلارا طرف توتدو. نه ايسه منيم خلاصكاريم غالب چيخدي.
كلانتريده مني بوش كيچيك بير اوتاغا ساليب قاپيسيني باغلاديلار. اينديه قدر توفنگ، تپيك، يومروق ضربهلرينين آغريسيني حسّ ائتمهين جانيمين ايندي هر طرفي آغريماغا باشلاميشدي. بوينومون آردينا وورولان توفنگ قونداغينين آغريسي مني الدن سالميشدي. بوينوم هر طرفه دؤنوردوسه سانجيسي آمانيمي قيريردي. ياواش-ياواش بو سلولون ديوارينا سؤيكهنيب قورو يئرده اوزانديم. فکر ائديرديم. واختيندا اؤز جانيمي بو معركهدن قورتارماديغيم اوچون پئشمان دئييلديم. او زامان منيم اييرمی اوچ ياشيم اولسا دا مبارزه يوللاريني ياخشي تانييرديم. اؤزومو بئله گونلره حاضرلاميشديم. بو منيم بيرينجي امتحانيم ايدي….
نظميّه زندانيندا
….. من اييرمی اوچ گون نظميّه زندانيندا حركتسيز قالان بدنيمين، عصبلري آچيلسين دئيه ايري آدديملارلا حيطين بو باشيندان او باشينا آدديم آتيرديم. بوردا تانيديغيم آداملار چوخ ايدي. هله هئچ كيمله گؤروشمهميشديم. قارشيما چيخان بيرينجي آدام «صمد صباحي»ايدي. او ملي حؤكومتين ملي تئاترینين هم رهبري، هم ده رئژيسسورو اولموشدو. بيز گؤروشدوك. بيرليكده گزمهيه باشلاديق. بيرينجي سواليم بو اولدو:
– «بالاش آذر اوغلو»دان، «علي توده»دن خبرين وارمي؟
– علي تودهنين جولفايا طرف گئتديگيندن خبريم وار، آمما بالاش آذر اوغلوندان خبريم يوخدور.
– «گنجعلي صباحي»دن نئجه؟
– او هله گيره كئچمهييب.
صمد صباحي ده اوتايدان گلن مهاجرلردن ايدي. او گنجه شهرينده ياشاميش، آكتيورلوق مكتبيني قورتاريب اوردا دا صحنهيه چيخميشدي. استعدادلي آكتيور اولدوغونا گؤره ايرانا گلندن سونرا تبريز تئاتريندا رئژيسسورلوق وظيفهسينده ايشلهميشدي. ملي حؤكومت تشكيل اولاندا آذربايجان تئاترينين رهبري اولموشدو…
سورگون
….. 1326-نجي ايلين خورداد آيي ايدي. هاوالار قيزماغا باشلاميشدي. زندانين وضعيّتي گئتديكجه آغيرلاشيردي. زندانیلردن آزاد اولان يوخ ايدي. بلاتكليف قالانلار گئتديكجه داريخيرديلار. بونو هامینين قيافهسيندن اوخوماق اولوردو. هئچ كسين اؤز گلهجك طالعيندن خبري يوخ ايدي. ساعاتلار، گونلر اؤتدوكجه بلاتكليف قالان دوستاقلار گؤزلريني زندان قاپيسينا ديكيب، اؤز آدلارينين سسلنمهگيني گؤزلهييرديلر. زندانا ايسه سكوت چؤكموشدو. فقط دار آغاجينين آلتينا گئدنلري سئچيب دوستاقلاردان آييريرديلار. ايكي گون قاباق «اژدر» آدلي بير نفري ده اعدام ائتديلر. او ملي حؤكومتين انتظامي افسرلريندن ايدي. اودا «غلامرضا جاويدان» كيمي شهادتي قبول ائتدي.
گون اورتادان قاباق ايدي. دوستاقلارين اكثريّتي حيطده ايديلر. بعضيلري ديوارلارين كؤلگهسينده حلقه ووروب صؤحبت ائديرديلر. بعضيلري ايسه هاوانين ايستيسينه باخماياراق قدم ووروردولار. بو زامان حيطين او باشيندا اولان قاپي آچيلدي، بير نئچه نفر ايچهري داخل اولدولار. آدلاري چاغيران آدامين اونلارين آراسيندا اولدوغونا گؤره تزه بير خبرين اولدوغونو گؤزلهييرديلر. آدلار بير-بير اوخونماغا باشلادي. زندانين اوتاقلاريندا اولانلار دا حيطه گلديلر. ايندي هامی اوزونو قاپييا دؤندريب گؤزلري آدلاري چاغيرانين آغزيندا قالميشدي. آدلاري چاغيريلانلار چوخ ايدي. آدلار قورتاراندا دئديلر:
– شئيلرينيزي باغلاييب حاضر اولون. گون اورتادان سونرا بوردان آزاد اولاجاقسينيز.
بو مسئله آدلاري اوخونمايانلارين دا سئوينجينه سبب اولموشدو. چونكي اونلار دا بيليرديلر كي، بير تحول وجودا گلميشدير. اونلارين دا بو گون صاباح تكليفلري آيدينلاشاجاقدير. زنداندا بؤيوك بير همهمه وجودا گلميشدي. آدلاري چيخانلار گون اورتا اولماميشدان شئيلريني ساهمانا سالماغا باشلاميشديلار. آدي اوخونانلارين ايچينده من ده وار ايديم.
بير قايدا اولاراق آزاد اولان دوستاقلاري نظميّهيه آپاريب اوردا سخنرانليق ائديرديلر. دوستاقلارا دليل نصيحت دئييرديلر كي، داها دؤلتين قارشيسيندا جسارت ائتمهسينلر. بيز بونلاري ائشيديب بيليرديك. اؤزوموزو نطميّهيه گئتمگه حاضرلاييرديق، آمما ايندي وضعيت آيري بير موضوعدان خبر وئريردي. بو زامان ياخينداكي بینادان بير سروان چيخيب بيزه طرف گلمهيه باشلادي؛ آمما بيز سهو ائديرديك. سروان صفين اولينده دايانيب، هامینين حيرتي ايچينده بيرينجي دوستاغا بير سيلله ووروب دئدي:
– سن شاهنشاهين اوزونه عاق اولوب آذربايجاني ايراندان آييرماق ايستهييردين؟
سروان بو سؤزلري فارسجا دئييردي. اوزونه سيلله وورولان دوستاق سروانين ضربهسيندن غافل اولدوغو اوچون ايكي آدديم دالييا چكيلدي. سونرا اوزونو صفده دايانان دوستاقلارا توتوب اوجادان فرياد چكدي:
– من ايندي سيز «مهاجر»، «متجاسر»لره گؤسترهجهيم.
بيز هله ايندیيه قدر بو اللی اوچ نفرين هامیسینين مهاجر اولدوغونو بيلميرديك. بيز ائله بيليرديككي، بو گروهون ايچينده هر جور آدام وار. ايندي بونلارين سئچيلميش مهاجر اولدوقلاريني درك ائديرديك. سروان ايكينجي دوستاغين قارشيسيندا داياندي و «سن بيلميرسن كي، ايرانا شاهنشاه حؤكمرانليق ائدير؟»، دئييب، بير سيلله ده اونا ووروب، اوزونه توپوردو. صفده دايانان دوستاقلارين آراسيندا ولوله دوشموشدو. هامی ناراحات ايدي. سروان اوچونچو زندانينين قارشيسيندا داياناندا دوستاق بير آدديم قاباغا يئرييب يومروقلاريني ماهر بوكسورلار كيمي سروانين گؤزلري قاباغيندا توتوب اوجا سسله دئدي:
– من آذربايجانلي بالاسييام. اؤلمهگيمه حاضر اولارام، آمما تحقيري قبول ائتمهرم. كيشيسن اليني يوخاري آپار!
سروان دايانيب اورتا ياشلي بو مهاجرين اوزونه باخيردي. صفده دايانان مهاجرلرين گؤزلرينده تبسم اويناييردي. سروان نئچه ثانيه يئرينده قورويوب قالدي. نهایت آماده حاليندا دايانان سيلاحلي عسگرلره باشي ايله اشاره ائلهدي. عسگرلر گليب جسارتلي مهاجري قوللاريندان توتوب صفدن چيخاريب آپارديلار. دوستاقلارين دايانديقلاري صفدن بير آز آرالي ايكي بؤيوك اوتوبوس دايانميشدي. باياقدان هئچ كيمين نظريني جلب ائتمهين بو اوتوبوسلار ايندي هامینين نظريني جلب ائديردي. ايندي اونلار بيليرديلر كي، بو ماشينلار اونلاري گؤزلهيير، آمما مقصدي هئچ كيم بيلميردي. بير آز سونرا سروان بینادان خارج اولوب صفه دوغرو گلمهيه باشلادي. او تك تنها گليردي. يانيندا هئچ كيم يوخ ايدي. سروان عسگرلرين گروهبانينا اشاره ائديب اؤز طرفينه چاغيردي. گروهبان قاچا- قاچا اؤزونو اونا يئتيردي. اونون بير الي قولاغينين ديبينده ايدي. سروان اونا دستور وئريب اؤزو يئنه ده زندان ادارهسينه قاييتدي. گروهبان دوستاقلارا طرف گليب اونلاري بير آز آرالي دايانميش اوتوبوسلارا طرف هدايت ائتدي. اللی اوچ نفر دوستاق مهاجر بو منوال ايله ايكي يئره تقسيم اولوب، بو ايكي اوتوبوسا مينديلر. اون دقيقهدن سونرا اؤزو ايله آلتی يا يئددی ژاندارم گتيردي. بيزي بو ژاندارملارا تحويل وئرديلر. ياريم ساعاتدان سونرا اوتوبوسلار حركت ائلهديلر. هله بيزي هارا آپارديقلاريني بيلميرديك، آمما اونلارين بيزه وئرديكلري وعدلر دوز اولسايدي، ياخود آزاد ائتمك خياللاري اولسايدي، گرگ نظميّهيه آپاريب اوردان بير باشا آزاد ائدهيديلر. اوتوبوسلار زندان دروازاسيندان چيخيب شهره طرف يوخ، زندانين آرخاسينا طرف حركت ائتمهيه باشلادي. زندانين آرخاسي بيابان ايدي. دوستاقلار تعجب ائتمهيه باشلاميشديلار. بيزي هارا آپاريرلار؟ بو سؤال هامینين فيكريني مشغول ائتميشدي. نهایت دوستاقلار كارواني تبريزين قورتاران يولو ايله گئديب شرق طرفده تهران جادّهسينه چيخدي و تهرانا طرف يوللاندي….
دیدرگینلیک
….. آذربایجان کندلرینده وضعیت داهادا آغیرلاشیردی. ملی حؤکومتین آرادان گئتمهسی کند اربابلارینین ال- قوللارینی آچمیشدی. اونلار آج قوردلار کیمیکندلره سوخولوب، کندلیلری سویماغا باشلامیشدیلار. اربابلار، ملی حؤکومتین کندلیلره کئچدیگی مالکانه بهرهسینی یئنیدن نئچه برابر آلماغا جان آتیردیلار. دولت ژاندارملاری فداییلرین یئرینی توتوب، اربابلارین آرخاسیندا دایانیب، کندلیلری سویوردولار. «ساراب»ین «آلانبراغوش» ماحالینین اربابلاری: بهادریلر، اسکندریلر، حسینعلیخانلار، سردارخانلار، یئنهده قویون، قوزو، تویوق و س وئرگیلرینی بیر قانون کیمیکندلیلرین بوینونا قویوردولار. احوالاتی بئله گؤرهن کندلیلر جانلاریندان بئزیب، شهرلره، باشلیجا اولاراق تهرانا آخیشماغا باشلامیشدیلار. ایندیه قدهر اؤز آلین ترلری ایله اؤلکهنین اکین ایشلرینی قایدایا سالان کند زحتمکشلری، اؤز یورد- یووالارینی ترک ائتمهیه مجبور اولموشدولار…
تهراندا
….. البرز سیرا داغلارینین قوینوندا یئرلش تهران شهری، بوینو چیگنینده قالمیش موفلیس دیلنچیلره اوخشاییردی. تهران، ایکی ایل بوندان اول ترک ائتدیگیم همان شهر ایدی. خیابانلاردا آخیب گئدهن انسانلار ایستکلی بیر شئیینی ایتیریمیش آداملار کیمی اویان- بویانا قاچیردیلار. اونلارین آلینلاریندا اولان قیریشیقلاردان، گؤزلریندهکی وحشتی، باخیشلاریندانایسه بیر درده مبتلا اولدوقلارینی آنلاماق اولوردو؛ آمما بیر تزهلیکده نظریمیجلب ائدیردی؛ اودا بیر فرومدا اولان مینیک ماشینلارینین خیابانلاردا آخیشماسیایدی. بو ماشینلار تانیدیغیم تاکسیلر کیمیدئییردیلر. سونرا اؤیرندیم کی قاجار نسلیندن اولان فخرالدوله آدلی بیر خانم نئچه یوز عدد بو تزه تاکسیلاردان ایلک دفعه اولاراق خارجدن وارد ائتمیشدیر.
ایکی ایلدن سونرا یئنه تهران کوچهلرینده ایش آختاریردیم. فاشیزمین دونیادا یاراتدیغی محاربه یئنیجه قورتارمیشدی. بیر ایل ایدی دونیادا توپ، توفنگ سسی ائشیدیلمیردی. محاربهدن ضرر گؤرموش اؤلکهلر یئنیدن قوروجولوق ایشلرینه باشلامیشدیلار. ایراندادا باشیلجا اولاراق تهراندا قدیم دایر اولان کارخانالارین چوخو قاپیلارینی باغلامیش، صادرات و وارداتین اولمادیغیندان کسادلیق و ایشسیزلیک وجودا گلمیشدی. چؤرکچی دوکانلارینین اؤنونده صفلرین سایی گئتدیکجه آرتماقدا ایدی. هر بیر آذربایجانلی تهرانا وارد اولان کیمیچیگنینه بیر صاندیق پرتقال آلیب، اونو دنه- دنه ساتماغا مشغول اولوردو. تهران دوغروسو اوستو آچیق بیر مزارا بنزهییردی…
ایش آختاریشیندا
….. من ایش دالینجا دولانیردیم. او زامانلار تهراندا اولان «چیتسازی» کارخاناسی تازا تیکیلیب، ایشه باشلامیشدی. ائشیتدیگیمه گؤره اوردا کارگر قبول ائدیردیلر. اونا گؤرهده اؤزومو حاضیرلاییب، صاباحی گونو چیتسازی کارخاناسینا گئتدیم. اوردا منیم کیمی ایشسیز آداملارین سایی حددیندن آرتیق ایدی. بئله گؤردوکده بیر آز ال- آیاغیم سویودو، آمما چارهم یوخ ایدی. مجبور اولوب دؤزمهلی اولدوم. بیر آزدان سونرا کارگرلر آراسیندا انکئت پایلادیلار؛ هامیگرهک اونو دولدورمالی ایدی. من انکئتی دولدوراندا «آنادان اولدوغون یئر» سوالینا جواب یازمالیایدیم. سیجیللیمده «باکی» یازیلمیشدی، آمما باکی سؤزونو یازماغا الیم گلمیردی. بیلیردیم کی بو سؤز اونلاری ایلدیریم کیمی چالاجاق. اونا گؤره ده باکی سؤزونون یئرینی بوش قویدوم. انکئتین آلتینی امضالاییب آماده ائتدیم. ازدهام او قدهر چوخالمیشدی کی نؤوبهنین منه چاتماغینی گومان ائتمیردیم. ائله ده اولدو. او گون ساعت ۳ کیمیگؤزلهدیم. نؤوبه منه یئتیشمهدی. تصمیم توتدوم صاباح سحر تئزدن کارخانادا حاضیر اولام. ائرتهسی گون سحر تئزدن گلیب اؤزومه یئر توتدوم. گون اورتایا یاخین دفتره وارد اولدوم. دولدوردوغوم ورقهنی تقدیم ائتدیم. مسئول کارمند ورقهنی اوخویوب، باشینی قووزادی:
– نه اوچون دوغولدوغون یئرین آدینی یازمامیسان؟
او مندن جواب گؤزلهمهییب دئدی:
– سیجیللینی وئر منه!
من ناامید اولا- اولا دئدیم:
– بویورون.
او سیجیللینی مندن آلیب ورقلهدی:
– سن کی «بادکوبه» ده آنادان اولوبسان. بیز ایرانلی ایشه قبول ائدیریک.
– من ده ایرانلییام. آذربایجانلی.
او قاشلارینی دویونلهییب دئدی:
– سیز «مهاجر»سیز!
قاپیدا دایانان مامورا ایشاره ائتدی. مامور گلیب قولومدان توتوب ائشیگه چیخارتدی. بئلهلیکله بیر دونیا اومید بسلهدیگیم آروزلاریم هاوایا دؤندو. یئنهده دوننکی مبارزه یوللاریم گؤزلریمین اؤنونده جیلوهلندی. یولومون حق اولدوغونا بیر داها ایمان گتیردیم. دوشونوردوم، نه قدهر کوروشلارین، دارالارین، محمدرضا کیمیتؤر- تؤکونتولری وارسا، ایران و آذربایجان خالقلارینا شن حیات، رفاه امکانی اولمایاجاقدیر. یوللاری ایشیقلاندیران یالنیز مبارزهدیر…
یئنه تحقیر، یئنه اذیت
….. آذربایجان نهضتینین غروبوندان سونرا ایراندا خصوصاً تهراندا سیاسی، اجتماعی وضعیت آغیر و دؤزولمز اولموشدو. فارس شوونیستلری تورکلری گؤرنده اونلاری آجی گولوشلرله قارشیلاییردیلار. آذربایجانین شهر و کندلریندن آخیب گلنلر تهرانین جنوبونو – «جوادیه»نی، «نازیآباد»ی- دولدورموشدولار. باشقا دیلله دئسک آذربایجانلیلارین دیوارلاری آشاغی گلدیکده، شوونیستلرین دیوارلاری یوخاری قالخیب اوجالیردی. دربارین هوادارلاری کؤنوللری ایستهمهدیگی آداملاری «متجاسر» آدی ایله تحقیر ائدیردیلر.
هله یوز ایل بوندان اول اورتا شرقده، مثلی اولمایان مشروطه قیامینی یارادان، آذربایجانین قهرمان اوغلو ستارخانین قالدیردیغی بایراغین آلتیندا لیاقتسیز قاجار شاهلارینین تخت- تاجینی لرزیه سالان، شیخ محمد خیابانینین آزادستان شعارینین آلتیندا آپاریلان مبارزه نتیجهسینده ایران ارتجاع حؤکمرانلیغینین آیاغینی بیرایل تمام آذربایجاندان کسن، ۱۳۲۴- جی ایلین ۲۱ آذرینده س. ج پیشهورینین رهبرلیکی ایله یاراتدیغی ملی حؤکومت، آزادلیغین، اصلاحاتین نه اولدوغونو نه اینکی آذربایجانا، حتی بوتون دونیایا بیلدیرن بیر قهرمان خالقین ائولادلاری، ایندی تهران شوونیستلری طرفیندن مختلف شکیللرده تحقیرلره، اذیتلره معروض قالیردیلار.
آذربایجان نهضتیندن سونرا رضاخانین اوغلو محمدرضا آمریکادان آلدیغی غالبیت نشانین سینهسینه تاخاراق اؤزونو اسکندرکیمی فاتح حساب ائدیردی. یالتاق مطبوعاتچیلار «آریامهر» آدینی بیر مدال کیمی شاهین یاخاسینا یاپیشدیرماغا حاضیرلاشیردیلار. دربارین دؤرهسینده قارینلارینی پیی باسمیش لقب صاحبلری، سلطنتین پایهلرینی مؤحکملتمکدهایدیلر، آمما صاباحکی باشلارینا گلهجک قضا- قدردن خبرلری یوخ ایدی. ایران و آذربایجان خالقینین دؤزومو اولسادا، کؤهنه شاهلیق اصولونون عئیبجرلیکلرینه قارشی نیفرتینی اؤز قلبینده یاشادیردی…
قایناق: «گوموشو پئنجک» – نشر فیروزان – 1387 و چاپ اولونمامیش خاطرهلری(ائلدار موغانلی)


c: text/html

text:
نور الدین محمود زنگی
نور الدین ابوالقاسم محمود بن عماد الدین زنگی (دوغوم: ۵۱۱-جی ق.ه، اؤلوم: ۵۶۹-جو ق.ه) زنگیلر دؤولتینین قۇروجوسو اوْلان آتاسیندان سوْنرا حلب شهرینین زنگی حاکیمی و صلیبیلر یۆروشلری قارشیسیندا دایانان بؤیوک ساواشچیدیر.
نور الدین محمودون شخصیتی و ایجتیماعی ایشلریدَییشدیر
نور الدین محمود تاریخچیلر آراسیندا عدالتی اۆچون آدلیمدیر. بونا گؤره و باشقا یاخشیلیقلارینا گؤره ابن اثیرین کیتابلاریندا چوخلو سؤز یازیلیبدیر.[۱][۲] نور الدین محمود، امیرلیک چاغیندا چوخلو شفاخانالار و مدرسهلر تیکیب و بیلیم اۆچون اؤزل دگر وئررمیش.
ابن اثیر نور الدین محمودا گؤره دئییر:
خستهخانالاردَییشدیر
نور الدین محمود، اؤز حؤکمی آلتیندا اولان حلب ایله دمشق شهرلرینده، خستهخانالار قۇرموشدو. بو آرادا دمشقده یئرلشن نوری خستهخاناسی ایسلام دونیاسیندا طبّین گلیشمهسینده ائتدیگی ایشلر اۆچون داها آدلیمدیر. ایسلام دونیاسینین باشاباشیندان (ایران، عیراق، میصر و مغرب) اوستادلار بو خستهخانادا ییغیشیب و طبّی مسئلهلر اۆزره بحث ائدردیلر.[۴]
صلیبیلرله ساواشدَییشدیر
نور الدین محمود حلب شهرینین امیرلیگینه ایریشندن بیت المقدسی صلیبیلردن قورتارماق آماجی ایله اونلارلا اۆز اۆزه اولماغا حاضیرلاندی. امیرلیگی چاغیندا مسجد الاقصیدا ایشلنمک اۆچون بیر مینبرین دۆزدیلمهسینه بویورموشدو. بو مینبر نور الدین محمود اؤلندن سونرا، صلاح الدین ایوبی بیت المقدسی قورتاردیغی چاغدا مسجد الاقصییا آپاریلدی (بونا گؤره صلاح الدین مینبری آدینا تانیندی).[۵] ۱۹۶۹-جو میلادی ایلین ۸-جی آیینین ۲۱-ده جۆیوتلر ساغیندان مسجد الاقصینین اودا چکیلمهسینده بو مینبر یانیب آرادان گئتدی.[۶]
نور الدین محمود آتاسینین اؤلوموندن سونرا، باشچیلیغی قارداشی ایله بؤلوشوب، سیف الدین غازی موصلده داها اؤزو حلبده امیرلیگه باشلادی. حلب امیرلیگینه چاتغاچ اؤز یۆروشلرین صلیبیلره باشلاییب، انطاکیه پرنسلیگینه قوْشون چکیب، چوخلو قلعهلری بو گونکو سوریهنین قوزئیینده آچدی. انطاکیه ساواشلاری ایله بیر چاغدا نور الدین، ایکینجی ژوسلین اوردوسونو ادیسهدن (ریها، بوگونکو شانلیاورفا منطقهسی) گئری قایتاریب، آتاسی صلیبیلردن قورتاردیغی توپراقلارین گینه صلیبیلر الینه گئچمهسینین قاباغینی آلدی. مسیحی یازیچیلار دئدیگینه دایاناراق، بو اوْلایدا ادیسهده دین آزادلیقلاری اوْلان مسیحیلر، صلیبیلر اوردوسونو یاردیملاییب، نور الدین محمود ساغیندان، زنگیلره خیانت ائتمک اۆچون، آغیر جزالاندیلار.[۷]
نور الدینین امیرلیک چاغینین اولایلاریندان بیری شام منطقهسینده اولان بؤیوک یئر تیتیرهمهلری ایدی. ۵۵۲-جی ق.ه ایلده حماه، شیزر، کفر طاب، معره، افمیه، حمص، حصن الاکراد، عرقه، طرابلس، لاذقیه و انطاکیه بو حادیثه اثرینده پوْزولوب، توپراقلا بیر اوْلدولار. قلعهلر و شهر دۇوارلارینین یییخیلماسی فرانکلار یۆروشونون احتمالین آرتیریب، بو احتیمالدان قوْرخان نور الدین، فرانکلارا فۆرصت وئرمهدن اونلارا حمله ائدیب، ساواشدان قازاندیغی نسنهلرله ییخینتیلاری یئنیدن قالخیزماغا باشلادی.[۸]
قایناقلاردَییشدیر
- ابن الأثیر: الکامل فی التاریخ- دار صادر- بیروت 1399-1979 م.
- ^ "البداية والنهاية ابن كثير". اطلع عليه بتاريخ 2010-.
- ^ الدولة الزنكية ونجاح المشروع الإسلامي لمقاومة التغلغل الباطني والصليبي. د علي الصلابي. صفحة188
- ^ ابن الأثير (2003). الكامل في التاريخ الجزء الحادي عشر صفحة 903.
- ^
{{cite magazine}}: Empty citation (help)
- ^ محمد خطيب الكسواني وعمران الرشق. "القدس تاريخ من الألم النبيل". مجلة العربي ۵۱۸ (۱): ۱۸. اطلع عليه بتاريخ ۲۰۰۲.
- ^ http://www.dolatebahar.com/telex-133415.html[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Christopher Tyerman, God's War: A New History of the Crusades, (Harvard University Press, 2006), 330;"Yet after Nur al-Din had destroyed its fortifications and massacred its Christian inhabitants late in 1146, reconquest became impractical and futile".
- ^ الکامل فی التاریخ، ابن اثیر، ج27

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Audio-Video
Audio-Video
اوز آنا Dilimizdə Dua Oxuyaq
ای mənim Allahım! سِندِن خوبقا بیر کیمس یُوُکسدور کی، مَنِیم قَلَبِمین مُهُنِتینی آزالتسین. سین منیم ئن یوکسک ارزومسان، ای منم اللهیم. سِندِن و سِنین سِودیکلِریندِن خوبقا منیم ورهیم هچ کیم باغلانمایب. مِن تِنْتِنِ ایله بِیان ادیرِم کی، مَنِیم هَیَتِم دا، اُلُومُم دَسِنین وچُندور. Həqiqətən، Sən Bənzərsiz و Şəriksizsən.
ایلاهی، یالوارام، اوزومو سندکنار سالدیغیم وچون منی باغیشلا. سئنین سئلالینا و زیمتینه و اولسون، مِن سِنی سِنِه یاراشَن تَرُزْدِ تانیا و ایباد اد بیلمدیم، حلبوکی سِن اُزَنِی قَمَی سان. وای منیم حلیما، الهی، منیم ختالاریما و گوناهلاریما گؤره منی توتاسان. سِندِن خوبقا پَناه گِتیرَجِک بیر سیغیناکاغیم یوکسدور. سئنین یاراتدیقلارین آراسیندا سئنین ایزینین اولماسا، هچ کیس سئنین اوزونل واسیتئچی اولماغا کورت اد بیلمز. سئنین تاکستین قارشیسیندا سئنین مئهببتیندن موهکم یاپیشمیشم و سئنین اؤیغون اولاراق، سئنین چالالینا یاراشان تئرزد اینادلا سئدیرن. یالوارام سینه، چاغیرشیما دیققت ور، نچ کی اوزون من سؤز ورمیسئن. Həqiqətən، Sən Allahsan; Səndən başqa Allah yoxdur. تک و یردیم اولمادان، سِن بوتون یارانمیش شهیلئردن آسیلی دییلسن. نه سهنین سیویملیلرینین مومینلیینین سئن فایداسی وار، نه د ایمانسیزلارین شئر ئامللری سئنه زرهر وورار. هقیقتن، سین منیم اللهمسان، اوز ودینی هچ زمان پوزمایان اللهم.
ای منم اللهم! Sənin lütfünün əlamətlərinə و verirəm، mənə izn نسخه، Sənin müqəddəs hüzurunun ən yüksək zirvəsinə cəzb olunum və məni Səndən başqa hər şeyin sezilməyən cazibəsinə düşməkdən hifz eylə. منیم ادیملاریمی، ای منیم اللهیم، سئنین قبول ئتدییین و رازی قالدیغین شهیلر یونلت. Sənin qəzəbinin ərdətindənə Sənin cəzandan Öz qüdrətinlə məni qoru vənən arzu etmədiyin yerlərə daxil olmaqdan məni saxla.
-باب
الله یاخینلیق دوالار
الله یاخینلیق دوالار


text:
هر کس استعدادی قدر بو آخار چایدان اؤزونو دؤیوزدوروردو
اوستاد غلام حسین فرنود ایندی آرامیزدا دئییلدیر.
آذربایجان خالق یازیچیسی، اجتماعی خادیم، تواضعکار اینسان و علم خادیمی غلام حسین فرنودون اؤلوم خبری بیزی دریندن کدرلندیریب، سارسیتدی.
غلام حسین فرنودون یاخینلاریندان بیری اونون بارهسینده بئله سؤیلمیشدیر: "غلام حسین فرنود ایران و آذربایجانینین مدنیتینین چیچکلندیگی دؤورونده یوکسلدی. او، صمد بهرنگی، غلام حسین سایدی و ... کیمی ضیالی و سیاسی-اجتماعی خادیملر نسلینه منسوب اولموشدور. اونلار کیمی اؤز یئرلی و میللی مدنیتینی اینکیشاف ائتدیرمک، هابئله اونو باشقا مدنیت دونیاسینا تانیتدیرماق اوچون گئجه-گوندوز یورولمادان چالیشمیشدیر. فرنود نسلینین ضیالیلاری ائله بیر خصوصیتلره مالیکدیلر کی، تأسفله اونلاردان سونرا آذربایجان تاریخینده هئچ واخت تکرار اولمامیشدیر. اونلار اؤز دوشونجه و ایناملارینین تبلیغینده آچیق و جسارتلی اولموشلار و بو دا اونلارین خصوصی اؤزللیکلری اولاراق بو نسلی باشقا نسیللردن فرقلندیریر. دئمک اولار کی، فرنود بو ضیالیلار مکتبینین قورویوجوسو و داوامچیسی ایدی.
گؤزل دوشونجه و باخیش اونا ائله بیر دونیاگؤروشو ارمغان ائتمیشدیر کی، اطرافیندا اولان حقیقتلرین هرچند آجی دا اولسا بیان ائتمهسینی بیر هدف کیمی قارشییا مقصد قویموشدور. یعنی اطرافینداکی اینسانلاری گؤروندوکلری دئییل، اولدوقلاری کیمی قبول ائدیب بیان ائتمهسی اونون بو دونیاگؤروشوندن دوغوردو. بو اوزدن ده فرنودو تانییانلار اونون بو دونیاگروشوندن دوغان “ائستئتیکا” و ائستئتیکا شوناسلیق ائله بیر کاتئقوریا اولاراق اونون بوتون ووجودونا هوپموشدور. حتی، دوستلارینا نسبت بو اینسانلیق و ملاحتلی دویغو اؤزنهقاپانما دؤورونده ده اونونلا یولداشلیق ائتمیشدیر.
غلام حسین فرنود آدسیز و پاک یاشاماغی شؤهرتپرستلیک و مادی زنگینلییه اوستون توتاراق دایما بیر شففاف و دورو چای کیمی آخمیشدیر. دوستلارا دورر، لعل و دؤورونه طراوت بخش ائتمیشدیر.
غلام حسین فرنوددان اونلارلا کیتاب، دیسسئرتاسیا و یوزلرله دهیرلی مقالهلر یادیگار اولاراق قالمیشدیر. گنجلرین تعلیم-تربیهسینده اونون اؤنملی رولو اولموشدور. یاشاییشینین آغیر و مشققتلی اولماسینا باخمایاراق، هئچ نه اوممادان گنج نسلی تربییه ائتمکدن بیر آندا اولسا چکینمهمیشدیر. ادبیات، هنر و مدنیت ساحهسینده اونون تربیه ائتدیگی طلبهلرین بیر چوخو بو گون عالیملیک مقامینا یوکسلمیشلر.
آذربایجان دئموکرات فیرقهسی اوستاد غلام حسین فرنودون یوخلوغونو آذربایجان مدنی جمعیتینین بؤیوک ایتکیسی حساب ائدیر. بو اجتماعی خاتیمین دونیاسینی ترک ائتمهسی مناسیبتی ایله آذربایجان خالقینا، ایران مدنی جمعیتینه و خصوصیله مرحومون عائله عضولرینه درین هوزنله باشساغلیغی وئریر.
۱۴.اسفند.۱٣٩۸


text:
أردوُغان: مظلوملارا کؤمک برمهک باراسیندا تۆرکیه دۆنیأده بیرینجی یورت
رجب طیب أردوُغان تۆرکیأنینگ بۆتین دۆنیأده مظلوملارا کؤمِک ادیأن بیرینجی اۆلکه بوُلاندیغینی آیتدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان تۆرکیأنینگ مظلوملارا و کؤمِگه مأتأچ بوُلانلارا کؤمِک برمهک باراسیندا دۆنیأده بیرینجی بوُلاندیغینی آیتدی.
أردوُغان حاجی بایرام ولی بیلیم یوردونینگ کنگره و مدنیت مرکزینده برن بیاناتیندا،
"تۆرکیأنینگ آدی گچنده ایقدیصادیهت، قوُرانماق صناغاتی و قشون گۆیجی بیلن بیله لیکده، وجدان و انسانی دارتغینلیقلارا قارشی دوُغری گؤزیتیمی و توتومی عاقلا گلیأر" دیدی.
أردوُغان یونان دوُلانشیغینی دا تانقیت اتدی.
تۆرک یوُلباشچی "یونان ینگ باش وزیری آمریکادان کؤمِک ایسله یأر. نأمه اۆچین؟ تۆرکیأ قارشی کؤمِک ایسله یأر. نأمه اتسه اتسین، بیز گرهکلی بوُلان زادی همیشه ادیأریس و اتمأگه طایاردیرس" دیدی.
رجب طیب أردوُغان "فتؤ داعشدن گؤرنۆشده آیری گؤرنسه ده بیری بیلهکیسی نینگ روح اِکیزیدیر" دیدی.
دِگیشلی حابارلار
أردوَغان گۆن باتار یورتلارینی تانقیت اتدی
أردوُغان سوُنگقی دؤوۆرده بوُلان ترورچیلیقلی هۆجۆملره اۆسن چکدی و گۆن باتارینگ توتومینی یازغاردی
فیلیپین تۆرکیه دن ینه ایکی آتاق دیک اوچارینی ساتین آلار
تۆرکیه دن موندان اوُزال 2 آتاق دیک اوچاری فیلیپیها ایبریلیپدی.


text:
`پروفسور مورات یئشیل تاش` نتیجهلر
خبرلر [44]
- سلیمان سویلو و مورات کوروم پاکیستان-دا
- سلیمان سویلو و مورات کوروم بو گون پاکیستانا سفر ائده جکلر
- پروفسور پادبرگ: تورکیه ساغلیقدا سون درجه ایرهلیده
- تورکیه-نین 4-جو قازما گمیسی میین 19-دا تاش اوجو لیمانینا چاتاجاق
- اوغور شاهین و اؤزلم تورهجییه فخری دکترا وئریلدی
- "کوروناویروس، آنفلوانزا ویروسو ایستاتوسو قازاناجاق"
- دکتر اؤزلم تۆرهجی و پروفسور دکتر اوغور شاهینه بیر اؤدول داها
- پروفسور سانجارا، اؤزبکیستاندا فخری دکترا عنوانی وئریلدی
- طالبانین ایکینجی دؤورو
- دونیادا 35 میلیون اینسان آجلیق تهلوکهسیله اوز-اوزه قالیب
- تورک دونیاسیندا یئنی استراتژی: الیفبا
- پرفسور دکتر اوغور شاهین و دکتر اؤزلم تورهجییه اؤدول
- حالاچاوغلو: ارمنی مسئلهسی تورکیهیه قارشی حربه اولاراق قوللانیلیر
- امریکا گئری می قاییدیر؟
- ژئوسیاسی ناراحاتلیق
- پروفسور محمد تقی زهتابی وفاتینین ۲۲.جی ایل دؤنومو - حسن راشدی
- پروفسور محمدتقی زهتابی وفاتینین ۲۲.جی ایل دؤنومو - حسن راشدی
- پاشینیانین تاریخی حقیقتلری تحریف ائدن مکتوبونا سفیر اسنلی جاواب وئریب
- تورکیه-ده ماسک پولسوز پایلاناجاق، آتاتورک هاوا لیمانیندا خستهخانا تیکیلیر
- قاتیق و سویو اینسانی گریپدن قورویور


text:
ژنتیک
ژنتیک (اینگیلیسجه: Genetics) بیولوژی یوخسا جانلی بیلیمین بوداغی دیر . بو بیلیم ژن لری ، ژنتیک دئیشیک لیک لرینه (جانلی لارین آراسیندا)و اورقانیزم لرده ویراثت .
لابراتواردا ژن لر جوتلشمگه سچیلمیش اورقانیزم لرین سونوجو دور لار. اونلارین اوشاق لارین آنالیز ائتمک بیراز آچیق دئسک ژنتیک بونو آراشدیریر کی نجور آتا آنا لار اؤز اؤزللیک لرین اوشاقلارینا گؤندریرلر. جانلی بیلیمین اؤنملی بیر پارچاسی دیر و تکامولون یوخسا ائوریم ایبتیدائی قوراللاری پایلاشیر .
اینسانلار ویراثتی چوخدان بیلیرمیش لار و چوخ اوزاق چاغلاردان اکینچیلیک ده و حئیوان بئجرتمک ده جوتلشدیرمک ده دیقت ائدیر دی لر. مودرن ژنتیک بیلیمی گیریگور مندلین آراشدیرمالارینان باشلامیش ۱۹ یوز ایلین اورتاسیندا مندل آراشدیرمالاریندا اورقانیزم لارین جوتلشدیرمه یولوندا ویراثتین عامیلین آییرماق نان ایندی ژنه تانیلمیش[۱].
دی ان ای[دَییشدیر]
دی ان ای بدن ده چوخلی سایی دا سلوللار وار بو سلوللارین ایچین یوخسا چکیردکینده دی ان ای لر وار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ سیمپیل اینگیلیسجه ویکیپدیا


text:
اویان نیوز: تورک-آلمان اکونومی بولوشماسیندا آلمان و تورک فیرما یؤنهدیجیلری، گونجل مؤوضولاردا گؤروش آلیش وئریشی و یئنی ایلیشکیلر قورما ایمکانی تاپیر
تورک-آلمان اکونومی بولوشماسی آلمانیانین اشتوتگارت شهرینده دوزنلندی.
اشتوتگارت بلدیهسینین ائو صاحبلیگیده گرچکلشن پروگراما تخمینا ۱۸۰ ایش آدامی قاتیلدی. اوچونجوسو تشکیل ائدیلن تورک آلمان اکونومی بولوشماسینین آچیلیش دانیشماسینی اشتوتگارت بلدیه باشقانی فریتس کوون ائتدی. فیریتس کوون، تورکیهده، گوجلنن اکونومییه و گنج جمعیتینین اؤنمینه توخوندو. “تورکیه اؤزللیکله ایستانبول اقتصادی باخیمدان چوخ چوخ گوجلو بیر اؤلکه و شهر. بو سببدن تورکیه ایله تیجاری امکداشلیغا اؤنم وئریریک. چونکو تورکیه اکونومیسی ایله سرعتله بؤیوین بیر اؤلکه. اؤزللیکله دموکراسینین حاکم اولماسی و مکمل جغرافی قونومو اعتباریله اؤزل بیر موقعیته صاحب” دئدی.
اشتوتگارت باش کونسولو تورکار آری دا چیخیشیندا، بادئن وورتنبرگ ایالتی ایله تورکیه آراسینداکی تیجاری گلیشمهلره دقت چئکدی. آری، “اؤتن ایل بادئن وورتنبرگ ایالتی ایله تخمینا ۵ میلیارد یورویا چاتان بیر تیجارت حجمیمیز وار. بورادا اینسانیمیزین اؤن پلاندا اولماسی اؤنملیدیر. بو تیجارتین ائدیلمهسینده بؤیوک پای بوراداکی اینسانلاریمیزین” دئدی.
تورک-آلمان اکونومی بولوشماسیندا آلمان و تورک فیرما یؤنهدیجیلری، گونجل مؤوضولاردا گؤروش آلیش وئریشی و یئنی ایلیشکیلر قورما ایمکانی تاپیر.
ت رت


text:
ویلیام بی. واشبرن
ویلیام بی. واشبرن (اینگیلیسجه:William B Washburn) آمریکالی سیاستچی ، سناتور و جومهوری حزبینین عوضوو ایدی. اسپرینقفیلد شهرینده دۆنیاسین دَییشیب. ییل کالجی دا درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- SNAC-ID شناسهسیله مقالهلر
- USCongress شناسهسیله مقالهلر
- ماساچوست سناتورلار
- ماساچوست جومهوریتچیلر
- ۱۸۲۰-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۸۸۷-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- قرینفیلد، ماساچوست دوغوملولار
- ۱۹. یوز ایلده آمریکالی سیاستچیلر
- ماساچوست دوغوملو ایش آداملاری


text:
محمد قربانی
محمد قربانى ایران آذربایجان چاغداش فارسجا و تورکجه یازان شاعیر، يازيچی ،یونتمن و ایختیراعچی دیر.
حیاتی[دَییشدیر]
محمد قربانی ۱۳۶۲نجى گونش ایلی ، قیشین چیله چاغی ، بهمن آیی نین آیازلی بیر گئجه سینده زنجان شهريندهآنادان دوغولور. اوشاغلیق چاغی هرکیمسه نین کیمی شیرین آنلار ایله آتا آنا کؤلگه سینده کئچیر ، خالق ادبیاتی ، ایمانی لاری آناسیندان ائشیتدیکجه ازبرله ییر و بو باشلانیش محمدین ایچ دویغولارینی ادبیاتا قارشی چیچکلندیریر.
۱۸ یاشیندا ایلک شعرینی یازیر ، زنجانین ادبی درنک لرینده اؤزلجه اشراق ، فریاد ، شعرانه ده حضورو اولور و گئتدیکجه ساوادی آرتدیقجا دوشونجه فضاسی و چاغداش یازی لاری اؤزونه اؤرنك ائدير و دیرلی یازی لار فارسجا و تورکجه دیلینده خالقیمیزا اتحاف ائدیر. محمد قربانی اونجه بیداد زنگانلی تخلصیله یازماغا باشلامیشدی که تخلصون عوض ائیب و سورگون زنگانلیا چوئیریب .
علمی و هنری چالیشمالاری[دَییشدیر]
محمد قربانی تورک ادبیاتیندا بیر کتاب بیزیم دیل [۱] آدیندا انتشارا یئتیریب و ادبی فضا دا نئچه بویوک اوستادلارینان قیصا یازی لار تالیف حلقه سینده عضو اولوب[۲] نئچه مسابقات شعر و قیصا حیکایه ده اودوللار کسب ائدیب که اونلاردان بیرینجی مقام شعر رشته سینده [۳] قیصا یازیلار کریمان جسنواره سی[۴] ، و نئچه آیری جشنواره لرده مقاملاری اولوب ، محمد قربانی 86 ایلینده مستند داد و بیداد[۵] فیلمین یازیب و یونتمنی اولوب و بو ساحه ده چوخلو دئیرلی ایشلر گوروب کی مرگ گرم[۶] تئاترینین تدوینی ده بو هنرمندین ایشلرینندی، بونلاردان ساوای علمی پژوهشی و اختراعات زمینه سینده یونگول فیکیرلی اوچاقی [۷]طراحی ائدیب و ifia جهانی فدراسیون اختراعات ین تانینمیش اویه اولوب[۸] و سوئیس کشورینده اولان ایختراعات مسابقه سینده اوچونجو اولوب[۹] و بیرینج میدالی اله گتیریب علمی ساحه ده ایکی کتاب چاپا یئتیدیرلی چالیشماسی اولوب[۱۰] [۱۱]، اختراعلاری دونیانین دئیرلی مجله لرینده[۱۲] یاییملانیب ، نئچه فیلم کوتاه و مستندی یازیب ، کارگردانی و تدوین ائدیب و علمی فرهنگی زمینه سینده نئچه مقام قازانیب و سورگون داغلار آدلی بیر شعر کیتابی یاخینلیقدا چاپ آلتینا گئدجک .
اثرلرى[دَییشدیر]
چوخلو فارسجا و تورکجه کشوری درگی لرده اثرلری یایینلادیق دا ، آنجاق بیرینجی توک دیلینده کتابی بیزیم دیل عنوایلا 1401 ده انشارا یئتیب و ایکی علمی پژوهشی کتابی دا اشاغی دا گلن قرار دان دیر.
- بیزیم دیل
- اصول پایه ای asp.net core در یک پروژه عملی
- تحلیلی بر entity framework core2
یارادیجی لیغی[دَییشدیر]
•تؤكولوب
بو يول لارين سونون آختارمایین کی جان تؤكولوب
آزادلیغین آدینا تورپاق اوسته قان تؤكولوب
گليب داراشديلا بوردا قاريق قاريق زمى يه
آدام نه دير ايراق اوز دن دئيەن قابان تؤكولوب
قاييتديم آندا گورم كى نه گلدى بيتگی لره
ايلاهى دؤز گؤرورم من؟فقط سامان تؤكولوب!
لپير لپير ايزى توتدوم تاپام غنیم ایزینی
دئمک کی کدخدا آدلی بیزی چاپان تؤكولوب
عدالتين باشينا داش دوشوب کی سورگون اولام
نیه کی حاق آینا چوخ ناحاق قاپان تؤكولوب
اؤنومده كى بو يالان دوستلوغو گؤروب گؤرهلی
دئدیم کی دوست آدینا چوخ آدام ساتان تؤكولوب
ائشيت دئييم دئمهلی، لاپ سؤزون بو ايلكينده
بو يول لارين سونون آختارمايين كى جان تؤكولوب
اودول لار و چالیشمالار[دَییشدیر]
یازار و یونتمن مستند داد و بیداد
حلقه تالیف داستان کوتاهین عضوی
قابل تقدیر ، اوستانی جشنواره داستان کوتاه کریمان
بیرینجی مقام ، جشنواره مجازی شعر و داستان ایران کهن
فدراسیون جهانی مخترعین ین تایید اولونموش عضوو
مدال برنز ، اختراعات ژنو سوئیس 2021 مسابقه سی
مایکروسافیت تایید اولونموش اویرنجی سی
زنگین یول ، اینترنتی هنری خبری سایتی نین سر دبیری
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
• خبرگزاری اخبار رسمی "کتاب بیزیم دیل" منتشر شد
• یوتیوب - تریلر مستند داد و بیداد
• goodreads - کتاب اصول پایه ای asp.net core در یک پروژه عملی
• goodreads - کتاب تحلیلی بر Entity Framework Core2
• پایگاه خبری گفت نیوز - جشنواره ایران کهن
• mosavet.az Archived 2021-06-09 at the Wayback Machine.
• پایگاه خبری فرماندهی - مسابقات اختراعات ژنو سوئیس
• یوتیوب - اخبار زنجان و اخبار بیست و سی
• مجله ی بین المللی tele-satellite
• tele-satellite بین المللی مجله سی
• روزنامه مهد تمدن Archived 2021-09-04 at the Wayback Machine.
• goftnews کتاب بیزیم دیل منتشر شد
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ کتابخانه ملی. کتابخانه ملی - بیزیم دیل (فارسجا).
- ^ خبرگزاری کتاب ایران. خبرگزاری کتاب ایران (فارسجا).
- ^ فارس نیوز. فارس نیوز (فارسجا).
- ^ ایرنا. خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران (فارسجا).
- ^ خبرگزاری دانشجویان. ایسنا (فارسجا).
- ^ خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. خبرگزاری ایرنا (فارسجا).
- ^ خبرگزاری دانشجویان ایران. ایسنا (فارسجا).
- ^ جهانی مخترعین فدراسیونو. ifia.
- ^ مهد تمدن روزنامه سی. مهد تمدن (فارسجا).
- ^ ملی کتابخاناسی. اصول پایهای ASP.NET Core در یک پروژه عملی (فارسجا).
- ^ کتابخانه ملی. تحلیلی برEntity FrameWork Core 2 (فارسجا).
- ^ tele-satellite. tele-sattelite.


text:
بئله دئییرلر، اسکی زآممانلاردا گونلرین بیرینده بیر نفرین الی بتر بوشا چیخار. بو یازیق آدام اؤزون چوخ اویان – بویانا، اودا – کؤزه ویردیقدا معالاسف الینه پول توخدآمماییب، الی هر یئردن اوزولور. بئچاره کیشی بو فیکره دوشر کی اؤزون چؤل – باییرا ویرسین تا بلکه قورد – قوش داغیدیب، آجی یاشاییشدان الی اوزولسون.
کیشی اؤزون چؤله ویردیقدا فیکریندن مین – بیر ایکی فیکر و خیال کئچیردی. آخ نه ائدیم؟ نه تهر اولاجاق؟ آرواد – اوشاق نئجه اولاجاقلار؟ و… بو آرا بیردن بیره بیر اتلی کهلیک سسی یازیق کیشینین فیکرین اؤزونه جلب ائدر. بو دؤنه او تام فیکیرلرین اونودوب، یالنیز کهلییه فیکر ائدر. نه گؤزل کهلیکدیر؛ قلم قاشدیر؛ اتلیدیر؛ یئریشینه باخ و… بو دؤنه کیشینی تآمماح توولاییب اونو توتماق قرارینا گلر. او، حیله ایله، کلک ایله، فیشقا چالا- چالا دیلسیز آغیزسیز کهلییی خامسیدیب، بیردن بیره توتار. یازیق کهلیک ایسه کیشینین قوجاغیندا هئی قاققیلداییب، اونون قوجاغیندا قاناد چالیب اوچماغا چالیشار. آمما نه ائیلهمک، اولماز کی اولماز.
قارابخت کیشی ایسه “هه یاخشی اولدو، بو گونون خرجی چیخدی. اونو آپاریب شهره ساتارام”- دئیه شهره ساری یوللانیر. هله تزه شهرین دروازاسینا چاتمامیشدیر کی، گؤرر چال – چاتداسین سسی گلیر. بیر ایکی نفر اورادا اولانلاردان “آی بالا نه خبر دی”- دئیه “شاه گلیر” بیلهسینه دئیرلر. آوارا – سفیل دولانان کیشی کهلییی قییناغینا ویریب، شهره ساری یئنه یولا دوشر. بو دؤنه – سالام آی کیشی! سسی بونو دیسکیندیرر. سسه ساری دؤنوب بیر عسگر گؤرر. بختسیز کیشی تیترهمهیه دوشوب قورخوسوندان ال – آیاغی اسمهیه باشلار. آمما دولت آدامی (عسگر) اوزون اونا توتاراق “اده قورخما من سنین دوستونام؛ منی خاطیرلاییرسانمی ؟”- دئیه یازیق کیشینین قورخوسوندان بیر آز آزالار. اونلار خوش – بئش ائدیب، بیر آز سونرا یازیق کیشینین یادینا دوشر کی نئچه ایللر قاباق او عسکره بیر خدمت ائتمیشدیر؛ شانسدان او عسگر اونون یاخشیلیغین اونوتماییب، چالیشیردی بیر تهر اونو جبران ائلهسین. بو ایکی قدیمی دوست بیر آز خوسانلاشاندان سونرا بیر- بیرلرین یاخشی باشا دوشرلر. باختی قارا کیشی باشینین حال قضیهسین اونا دئدیکده عسگر اوزون اونا توتوب “عجب عجب اولسون، سن هئچ ده نایراحات اولما، من سنه ایندی بیر یاخشی یول گؤسترهرم” دئیه- او کیشییه اورک وئرر.
شاه ایندی بورایا گلهجک. سن بیر رول اوینا تا اوندان بیر پول بلکه قوپارتدیق. نایران اولما من سنه اونلا گؤروشمک ایمکانی دا یارادارام. هئچ قورخما! یازیق کیشینین ایکی الی اولار بیر تپهسی؛ آی میخی میسمارا دؤندرن آللاه! منه اؤزون یاردیمچی اول. سن گئچمه آللاهین ایشلریندن. بیر نئچه دیقه سونرا بو ایکی دوست حیم بیر اولوب بو قرارا گلرلر کی بیر جور بو کهلییی شاها ساتسینلار.
بو سؤز یا داها دوغروسو کلک، بونلارین آغیزلاریندان تازا چیخمیشدی کی سس قوپار- “شاه گلدی”! شهرین مئیدانینا حامی توپلاشیب شاهینان گؤروشمک ایستهییرلر. آمما دارغالار بو ایمکانی اونلاردان آلارلار. هامان عسگر قاباغا یئریییب، دارغالارین بؤیوگونه دئییر” – “اجازه وئرین بو آدام گلسین شاهین قوللوغونا. بونون بیر جور کهلییی وارکی دیل بیلر. اونو ایستهییر شاها پئشکش ائتسین.
اونلار ایسه بو سؤزو ائشیتجهیین تعجبلهنیب “بو اولان ایشدیر”- دئیه توموب اجازه وئررلر. بو کیشی الین باش گؤزونه چکیب و سؤزلرین ذهنینده حاضیرلاییب، دوستونون همتی و یاردیمی ایله شاهین قوللوغونا یئتر. اؤنجه سالام وئریب دانیشیق ایجازهسی آلیب دئیر:
- شاها سنه فدا اولوم من؛ بیر کهلیک توتموشام کی یالنیز سیزه لایقدیر. بو کهلیک عجیبه – غریبه ایشلر گؤرر. مثلا بونا اؤیرهدنده کی گئت اون دانا کهلیک گتیر، اون بئش دانا توولاییب گتیریر. ائله اونا گؤره من صلاح گؤرورم اونو آلیب آپاریب درباردا ساخلایاسینیز کی شوبههسیز لازیم اولار.
شاه بو کیشینین آغ یالانلارین دینلهدیکده گولومسهییب الین جیبینه آتیب، اونا بیر کیسه آلتون سیککه وئرهرک کهلییی اوندان آلیب و ائله هامان لحظه الین آتیب اونون بوینون اوزوب، باشین بیر طرفه، لشین ایسه بیر طرفه تولازلایار. بو ماجرانی گؤرنلر حویوخوب بیر سوکوت مجلیسه حاکیم اولار. بیر آز سونرا قوللوقچولارین بیری شاها “سنه فدا اولوم، اولمایا سنه لایق دئییلدیر کی بهینمهدینیز؟” دئیر.
- یوخ، یوخ هئچ ده ائله دئییل. باخین بیر کهلیک کی اوز یار – یولداشین گودازا وئره، اونلاری توولاییب مفتهسینه ساتا، جزاسی یالنیز اؤلوم دور.
بو سؤزو شاهین آغزیندان ائشیدنلر هامیسی یئنه توموب، یئنی بیر درس آلمالارین اؤیرهندیلر…..


text:
قئورق دو هوسی
قئورق دو هوسی (اینگیلیسجه: George de Hevesy) ماجاریستانلی بیلیم اینسانی. ۱ آقوست ۱۸۸۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عومر ائلهییب و ۵ ژوئیه ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. قئورق دو هوسی فرایبورق بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری خنت بیلیمیوردودیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George de Hevesy»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قئورق دو هوسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
امرسون دا کونسیسائو
امرسون دا کونسیسائو (اینگیلیسجه: Emerson (footballer, born 1986)) (دوْغوم:۲۳ فوریهٔ ۱۹۸۶ (۳۶ یاش) سائو پائولو) بیر فوتبالیست. کوریتیبا فوتبال کولوبوندا چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده امرسون دا کونسیسائو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- برزیل میلّی فوتبال تیمی
- اتلتیکو مینیرو کولوبونون اویونچولاری
- کوریتیبا کولوبونون اویونچولاری
- لیل کولوبونون اویونچولاری
- رن کولوبونون اویونچولاری
- بنفیکا کولوبونون اویونچولاری
- ترابوزاناسپور کولوبونون اویونچولاری


text:
مزه (یئمک)
مزه (یونان ueZές؛ بولقار، صربستان، و مقدونیه Meзe، مونتینیقرو دیلینده Meza) دوغو آغدنیزده و اؤزللیکله تورکیه مطبخینده یئر آلان بیر یئمک قروپودور. عومومیتله سویوق سرویس ائدیلر. اؤن یئمک اولاراق یئییلیر، چیلینگر سوفرهلری نین دوازگئچیلمز المنتیدیر.
مزهلر چوخ چئشیدلی نؤولرده اولا بیلر. پنیر، کالباس، قاتیق کیمی چوخ ساده اولا بیلهجگی کیمی، چئشیدلی ترهوزلردن یا دا دنیز محصوللاریندان حاضیرلانمیش نؤولری ده مؤوجوددور. مزه لر قارین دویورماقدان چوخ، هم الکوللو ایچکیلرینین یانیندا بیر لذت هم ده ماساداکی صؤحبتده بیر اَیلنجه لیک خوصوصیتینده دیر. بو سببله سوفره ده کیچیک بوشقابلاردا آما دییشیک بیر نئچه نؤو اولاراق قویولور.
اتیمولوژی[دَییشدیر]
بو سؤزه کئچمیش عثمانلی ایمپیراتورلوغونون بوتون مطبخلرینده راست گلینیر و تورکجه قلیانالتی و یا ایشتاهااچان سؤزوندن عمله گلیب. بو دا اؤز نؤوبهسینده فارسجا "مزه " و یا " مزّه " سؤزوندن یارانمیشدیر کی، بو دا " داد " و یا " لذت " معناسینی وئریر . [۱]


text:
تاسکیگی بیلیمیوردو
تاسکیگی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Tuskegee University) آمریکانین آلاباما اوستانی نین تاسکیقی شهرینده یئرلشن مخصوص بیر بیلیمیورد آدیدیر. بۇ بیلیم یورد ۱۹۶۴-جۆ ایلیندن قاباق، کئچمیش قارا دریلی اؤیرنجیلر بیلیمیوردلار ساییسیندا ایمیش. بۇ بیلیمیوردونون ۲۰۱۲ ایلی ایطلاعاتینا گؤره، ۶ فاکولتهسی و ۳.۱۱۸ اؤیرنجیسی واردیر. ۴۰ لیسانس ، ۱۷ فوق لیسانس، و ۴ دوْکتورلوق اؤیرتیم ساحهسینده درجه وئریر.
فاکولتهلر
- مۆهندیسچیلیک فاکولتهسی
- آلوئر و اینفورماسیون بیلیمرلری فاکولته سی
- اؤیرتیم فاکولتهسی
- اینجه صنعت و بیلیم فاکولتهسی
- طیب و ساغلیق فاکولتهسی
- اکینچیلیک، چئوره و یئمک بیلیملر فاکولتهسی
- ^ NAICU – Member Directory Archived 2015-11-09 at the Wayback Machine.
- ^ شابلون:Cite manual


text:
یاشام اؤزهتی / فائضه بزرگان (حیکایه)
-لاله…لاله… هارداسان بس؟ نییه جاواب وئرمیرسن؟
گل بو ایستیکانې یانېمدان گؤتۆر سو ایله دۏلدوروب حبلریمی ده گتیر.
هاوا نه سۏیوق دېر! باخ گؤر بیردنه ده آرتېق پتو تاپسان، گتیریب قېچلارېما سال.
آیهان اۏغلوم هله ایشدن گلمهییبمی؟
آیدا نه یوباندې؟ گؤرهسن قارا دۆشمهییبمی؟ آخېر کیلاسې ساعات آلتېدا قورتولوردومو؟
قۏی بیر زنگ إدیم، گؤزلۆڲۆم هاردا؟ آی آللاه بس بو آرواد نییه سس وئرمیر؟ لاله…لاله…گل گؤزلۆڲۆمۆ وئر… آهان تاپدېم صیفر، دۏققوز، بیر، دؤرد، ایکی، بئش… نه؟ زنگ إتدیڲینیز نؤمرهیه ایندیلیک قۏشولا بیلمک ایمکانېنېز یۏخ دېر! نئجه یانې؟ بو قېز گؤرهسن هاردا؟
لاله، آیدا نهواخت إوه گلهجک ایدی؟ قۏی بیر آیهانا زنگ إدیم… صیفر، دۏققوز، بیر…
زنگ إتدیڲینیز نؤمرهیه ایندیلیک قۏشولا بیلمک ایمکانېنېز یۏخ دېر! آخې نییه گؤرهسن؟ بونلار هاردا دېرلار؟
یئریمهڲه زۏرلانان طاقتسیز آیاقلارېنې یئرده سۆرۆیه-سۆرۆیه گئدیب ایستیکانې دۏلدوروب، اۆچ دنه حب آغزېنا قۏیوب، بیر قورتوم سو ایله اودماغا چالېشدې… بو حبلر ده زَهَر کیمی بیر شئی دیرلر
پالتۏوونو چیڲنینه سالېب، تۆکلۆ بؤرکۆنۆ باشېنا قۏیوب، یاواش-یاواش بالاجا آددېملار’لا پنجرهنین یانېنا گلدی.
نه بَتَر کۆلک دیر! نهواخت بیر بئله قار یئره اۏتوردو؟ مَڲَر نئچه ساعت دېر کی یاتمېشدېم؟ قارلارېن بیر-بیر نئجه اۏینایا-اۏینایا یئره دۆشمهسینی دۏنموش گؤزلری ایله ایزلهییردی…
لاله یادېندامې منی نهقَدَر بو قارلې هاوالاردا گؤزلَتمیسَن؟ هله سنین’له ایلک تانېش اۏلدوغوموز گۆنلرده، آناوېن قۏرخوسوندان قرار باشېنا گلمهمیشدین، من ایسه قار آلتېندا دورماقدان، قار آدامېنا اۏخشامېشدېم… دۏنموش دۏداقلارېوېن قېراغېندان، بیر بالاجا گۆلۆمسَندی…گۆلۆمسهمهسی دۏداغېندا دۏندو…
هله آیهان تزه دۆنیایا گلن واختلارې ایدی، بیر دفعه بَتَر خستهلَندیڲینده، اۏ گئجه هاوا بو قاردان دا بَتَرینی یاغېردې، اۏنو قوجاغېمدا یالېن قاچا-قاچا، فرمان فرماناجان آپاردېم.
لاله یادېوا گلیر آیهان ایله آیدا، بو حَیَطده نئچه دنه قار آدامی دۆزَلدیبلر؟
کۆچهنین اوشاقلارې ایله قار گۆللهسی اۏیناماقلارېنېن سسی، هله ده قولاغېمدا دېر.
لاله بیلیرسن، کئچمیش دئیه بیر شئی یۏخ دېر، من إله هر آن، قار آدامېنا دؤنمۆش حالدا، سنی گؤزلهییرم…
هر آن اۏ قارلې گئجهده، قوجاغېمدا آیهان وارکن، سایخاش خیابانلاردا قاچېرام…
هر آن اوشاقلار حَیَطده قار آدامې دۆزَلتمک’له باشلارې قارېشېب، هر آن قار آداملارې أریییب، یۏخ اۏلور…
هر آن کۆچهدهکی اوشاقلار، های-کۆی سالا-سالا، قار گۆللهسی’له اۏینایېرلار…
بیلیرسنمی؟ یاراتدېغېمېزلار ابدی یاشایېرلار!
لاله…لاله…نییه بس جاواب وئرمیرسن؟
دؤنۆب بیر آرخاسېنا باخېب، گؤزلری دوواردا آسېلان شکیلده دۏنوب قالدې… اوشاقلار’لا هاوا لیمانېندا، أن سۏن چکدیکلری رسیم، اۆرهڲینه بیر اۏخ کیمی سانجېلدې.
هله لالهنین گؤزلری… اۏنلارې گؤرمهدیڲیندن نه چۏخ زامان اؤتمۆشدۆ.
اۆرهڲینه بیر درین سېخېنتې اۏتوردو؛ لالهنین دۆنیاسېنې دَڲیشدیڲی گۆن گؤزۆنۆن قاباغېنا گلیب، اۆرهڲینه بیر سانجې گیردی. طاقتسیز آیاقلارېنې یئرده سۆرۆیه-سۆرۆیه، دؤشهڲینه گیریب، گؤزلرینی یومدو؛ بیر دامجې یاش، کیرپیکلرینی ایسلاتمېشدې… بو گئجه نه اوزون گئجه اۏلاجاق ایمیش…


text:
جاميش باغا گيردی (رقص)
جامیش باغا گیردی — آذربایجانین میلّی رقصی. بو رقصین آدی، گؤرونور، تصادوفی آددیر. لاکین اولا بیلر کی، رقصین آغیر، کوپپوش بیر رقاص طرفیندن ایفا ائدیلدیگی واخت اونون دوستلاری ظارافاتلا "جامیش باغا گیردی" دئییبلر. رقصین آدی بئله ده قالیب. هر حالدا گنجهده بو قدیم رقص اوینانیلاندا اونون کومیک کاراکتئری همین فرضیهیه دلالت ائدیردی. ناخچیواندا و شاهبوزدا ایسه رقصی مزهلی کاراکتئری بیر او قدر ده گؤزه چارپمیر. بورادا اونی، اساساً آهیل آداملار اویناییرلار. رقصین حرکتلری گئنیش، هم ده سیچراییشلی طرزدهدیر. رقص آذربایجانین بیر چوخ بؤلگهلرینده گئنیش یاییلمیشدیر.[۱]


text:
غزنویلر
غزنویلر یا دا غزنهلیلر و یا غزنوی ایمپیراتورلوغو، غزنویلر (۹۷۵-۱۱۸۷ م.) (۳۴۴ ه.ق. - ۵۸۳ ه.ق.) تورک سولطانلیق موسلمان دولت . اورتادوغو (ایندیکی ایران و تورکیستان ) یئرینده سولطانلیق یاراتدیلار. سامانیلر مغلوب اولمادا بیرینجی شاهی آلیپ تکین تخت اوسته گئچدی.
غزنوی دؤولتی (۹۶۲ (میلادی)-۱۱۸۶ (میلادی)) - بیر تۆرک دؤولتی. غزنوی دؤولتینین اساسیٛنیٛ آلپ تکین قوْیمۇشدۇر. اوْ، سامانیلر دؤولتینین گؤرکملی سرکردسی ایدی و سامانیلرین تۆرک غۇلاملاریٛندا خیدمت ائتمیشدی (غۇلاملار تۆرک اصیللی گنج قۇللاردان تشکیل ائدیلمیش دایمی سۆواری قواردیا ایدی). آلپتکین شخصی شۆجاعتینه گؤره حربی ایانلار سیٛراسیٛنا داخیل اوْلمۇشدۇ. آلپتکین سامانیلرین حاکیمییتینی تانیٛماقلا یاناشیٛ، غزنوی دؤولتینی یاراتدیٛ. اوْنۇن اؤلۆمۆندن سوْنرا حاکیمییته سبۇتکین (977-997) گلدی و اوْ، هیندوستانا دفلرله حربی سفر ائتدی. دؤولتین باشکندیٛ غزنی شهری ایدی.
تاریخ[دَییشدیر]
سبۇتکین اؤلندن سوْنرا اوْغلۇ سولطان ماحمۇد غزنوی (998-1030) حاکیمییته گلدی. تاریخده ایلک دفه «سولطان» تیتۇلۇ ماحمۇدا وئریلمیشدیر. سامانیلر دؤولتی 999-جۇ ایلده داغیٛلدیٛ، اوْنۇن اراضیسی غزنوی و قاراخانلیٛ دؤولتلری آراسیٛندا بؤلۆشدۆرۆلدۆ. نتیجده کئچمیش سامانی توْرپاقلاریٛ اوْلان خوراسان، خارزم، سیستان و ایندیکی افقانیستان غزنوی دؤولتینه قاتیٛلدیٛ.سولطان محمود غزنوینین دؤورۆنده اراضیلر آرتدیٛ. غربی ایران غزنوی دؤولتینین ترکیبینه کئچدی. هیندوستانیٛن شیمالیٛ و شیمال غربی 1026-جیٛ ایلده ایشغال ائدیلدی. دؤولت هیندوستاندان خزره قدر اراضینی ایحاطه ائدیردی .[۱][۲][۳] ماحمۇد غزنوی 1002-1026-جیٛ ایللرده 17 دفه هیندوستانا هۆجۇم ائتمیشدی. اوْنۇن شیمال و شیمال-شرق توْرپاقلاریٛنیٛ، ینی کشمیر، پنجاب، قۇجارات ویلایتلرینی غزنوی دؤولتینه قاتمیٛش، هیندوستاندان چوْخلۇ قنیمت الد ائتمیشدی. ماحمۇد حاکیمییتینی غربی ایراندا یایماق مقصدیله 1029-جۇ ایلده ری، همدان و ایصفاهان اوستانلرینی، آز سوْنرا گۇر اوستانینی تۇتدۇ. سولطان ماحمۇدۇن حاکیمییتینین سوْن دؤورۆنده غزنوی دؤولتی هیندوستاندان خارزمه و خزر ساحیلی توْرپاقلارا قدر اراضینی ایحاطه ائدیردی.
سولطان ماحمۇدۇن داخیلی سیاستی[دَییشدیر]
غزنوی دؤولتی فئوْدال موْنارخیاسیٛ ایدی. دؤولتی سولطان ایدار ائدیردی. سولطان ماحمۇد مرکزی حاکیمییتی مؤحکملندیریردی، بۇ مقصدله مۆلکی اصیلزاد، غۇلاملاردان عیبارت حربی ایانلارا، تۆرکلردن عیبارت حربی ایانلارا آرخالانیٛردیٛ. سولطان ماحمۇدۇن اوْردۇسۇندا یۆکسک حربی اینتیزام وار ایدی. اوْردۇنۇن اساسیٛنیٛ تۆرک اصیللی غۇلاملار (قواردیا) تشکیل ائدیردی. غزنوی اوْردۇسۇندا «قازیلر» دئیلن کؤنۆللۆ دؤیۆشچۆلر ایشتیراک ائدیردی. حربی یوْللا الد ائدیلن قنیمت اوْردۇ و دؤولت ممۇرلاریٛنیٛ تمین ائتمیردی. دؤولت ایلدن-یله وئرگینی آرتیٛریٛردیٛ. کندلیلر، صنعتکارلار، تاجیرلر وار-یوْخدان چیٛخیٛردیٛ. سولطان ماحمۇد غزنیه شهرینین اینکیشافیٛنا کؤمک ائدیردی.
غزنوی دؤولتینین ضعیفلهنمهسی[دَییشدیر]
آلتینجی عصرین بیرینجی یاریٛسیٛندا سولطان مسعودۇن دؤورۆنده دؤولت ضعیفلدی. وئرگینین چوْخلۇغۇنا گؤره داخیلی چکیشملر آرتدیٛ. غزنوی دؤولتینین ترققیسی زاحیری خاراکتئر داشایکینجیردیٛ. بۇنۇن آرخاسیٛندا خالقیٛن آغیٛر گۆزارانیٛ دۇرۇردۇ. سولطان ماحمۇدۇن اوْغلۇ مسعود (1030-1041) حاکیمییته گلدی و قارداشیٛ اوْنا مۆقاویمت گؤستردی. مسعود ایانلارا آرخالاناراق قارداشیٛنیٛ ضررسیزلشدیره بیلدی. مسعود ایانلاردان آسیٛلیٛ اوْلدۇ. اؤلکده رۆشوتخوْرلۇق باش آلیٛب گئدیردی. خارزم غزنویلردن آیریٛلدیٛ. غزنویلرده داخیلی ضیدیتلر کسکینلشدی، سلجۇقلاریٛن غزنوی دؤولتینی سیٛخیٛشدیٛرماسیٛ دا گۆجلندی. بۆتۆن بۇنلار دؤولتین ضعیفلیب ایفلاس ائتمسی ایله نتیجلندی.
1040-جیٛ ایلده دندنکن دؤیۆشۆنده سلجۇقلار غزنویلره قالیب گلدیلر. بۇندان سوْنرا غزنویلر دؤولتینین ترکیبینده آنجاق افقانیستانیٛن بیر هیسسی و پنجاب قالدیٛ. خایکینجی عصرین 70-جی ایللرینده گۇرلۇ طایفالاریٛ غزنویلری شیمالی هیندوستانا سیٛخیٛشدیٛردیٛ. پاکیستانیٛن لاهور شهری باشکند اوْلدۇ. 1186-جی ایلده گۇرلۇلار لاهورۇ تۇتدۇلار، خوْسروْو ملیک اسیر آلیٛندیٛ. غزنوی دؤولتی سۆقۇط ائتدی.
ایستینادلار[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Islamic Central Asia: an anthology of historical sources, Ed. Scott Cameron Levi and Ron Sela, (Indiana University Press, 2010), 83;The Ghaznavids were a dynasty of Turkic slave-soldiers...
- ^ "Ghaznavid Dynasty" Encyclopædia Britannica
- ^ Jonathan M. Bloom, Sheila Blair, The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture, Oxford University Press, 2009, Vol.2, p.163, Online Edition, Turkish dominated mamluk regiments...dynasty of mamluk origin (the GHAZNAVID line) carved out an empire...


text:
موغان خاقان
مۇغان خاقان — بومین خاقانین ایکینجی اوْغلو٬ گؤیتۆرکلرین اۆچونجو خاقانی.[۱] مۇغان خاقان دؤنمی گؤیتۆرکلرین یۆکسلمه دؤنمی اوْلاراق تانیلیر.[۲]
شرقده اوْلان گئنیشلهمهلر[دَییشدیر]
مۇغان خاقان٬ ایلک اوْلاراق ژوآن-ژوآن قالینتیلارینی مغلوب ائتدی. شرقده کیتانلاری (تونقوز بوْیو)٬ قۇزئیده ایسه قیرغیزلاری تابعیّت آلتینا آلدی. چینده غربی وئی دؤولتینین یئرینه کئچن چوْئۇ سۇلالهسی ایله شرقی وئیین یئرینی آلان تسی سۇلالهسی اۆزرینه ده نۆفۇذ ائتدی.[۱]
غربدهکی ساواشلار[دَییشدیر]
ساسانی شاهی انوشیروان٬ ائفتالیتلردن قۇرتورماق اۆچون ایستمی خانلا ایتّیفاق قۇراراق اوْنون قیزی ایله ائولندی. گؤیتۆرک-ساسانی ایتّیفاقی ائفتالیت دؤولتینی ییخدی. ائفتالیت توْرپاقلاری ایران ایله گؤیتۆرکلر آراسیندا بؤلوشهرک جئیحون چایینین قۇزئیی گؤیتۆرکلره٬ گۆنئیی ساسانیلره کئچمیش٬ دمیرقاپی کئچیدی ایکی دؤولتی آییران سرحد تعیین اوْلونموشدور. بئلهجه ماوراءالنهر٬ فرغانانین بیر بؤلومو٬ غربی تۆرکیستانین گۆنئیی٬ کاشغر و خوْتن گؤیتۆرکلره عایید اوْلدو.[۱]
گؤیتۆرک-ساسانی ساواشی[دَییشدیر]
بۇ ظفر ایله٬ ایپک تیجارت یوْلو دا گؤیتۆرکلرین حاکیمیّتی آلتینا دۆشدو. ایپک تیجارتینه باخان ماوراءالنّهر خالقی٬ ساسانیلردن ایپک ساتماق ایجازهسینی آلماق اۆچون٬ ایستمی خاندان ساسانی شاهینا واسیطه اوْلماقلارینی ایستهدیلر؛ ایستمی خانین قبول ائتمهسی ایله٬ مانیاخ آدلی بیر سوْغدلونون باشچیلیغینداکی بیر ائلچیلیک هئیأتی ایرانا گؤندریلدی. آنجاق هیندوستاندان دنیز یوْلویلا بیزانسا گئدن ایپک تیجارتینین کوْنترولونو اله گتیرمک ایله٬ ایپک تیجارتینین اینحیصارینی اؤز الینه آلماق ایستهیَن ساسانلی دؤولتی٬ بۇ هئیأته مۆساعیده گؤسترمهدی. ایستمی خان یئنه بیر هئیأت یوْللادی؛ آنجاق بۇ هئیأتین بیر قیسمی زهیرلهنهرک اؤلدو. بئلهجه ایستمیخان ساسانیلر ایله دوْست یاشاما ایمکانینین اوْلمادیغینی دۆشوندو.[۱]
مانیاخ٬ ایراندا تاپانمادیغی بازارلامانی بیزانسدا آختارماق اۆچون اؤزونون وظیفهلندیریلمهسینی ایستهدی. ۵۶۷-ده بیر ائلچیلیک هئیأتی بیزانسا گؤندریلدی. ۵۶۸-ده مانیاخ قاییدارکن٬ بیزانس ائلچیسی ده اوْنون یانینا قاتیلدی. بئلهجه بیزانس ایله گؤیتۆرکلر ساسانیلره قارشی ساواشا گیردیلر. ایستمی خان داها بیزانس ساواشا گیرمهمیشدن قاباق ساسانیلره هۆجوم ائدیب٬ بیر طرفدن جئیحونون باتیسیندا حرکته گئچرکن٬ بیر یاندان دا قۇزئیدن آذربایجانا یئنمیش ایدی. ۵۷۱ ایلینده ایسه ساسانیلرله بیزانس آراسیندا ساواش باشلاندی. ۲۰ ایل سۆرن ایران-بیزانس ساواشی ساسانیلری بیر گۆج اوْلماقدان چیخماسی ایله نتیجهلنهجک ایدی.[۱]
آنجاق بیزانسلیلارین گؤیتۆرکلردن ده قوْرخولاری وار ایدی؛ اؤزللیکله گؤیتۆرکلرین خزر قۇزئییندهکی حرکات بیزانسی شۆبههلندیردی٬ بۇ سببله گؤیتۆرکلرین دۆشمانی اوْلان آوارلارا کؤمکلیک ائدیردیلر. بیزانسین بۇ ایشی٬ گؤیتۆرکلری عصبیلشدیردی؛ بئلهجه ایستمی خان ساسانیلره قارشی اوْلان ساواشی دایاندیردی. بۇ دفعه بیزانس ایستمی خانی ساواشا قاندیرماق اۆچون چالیشماغا باشلامیشدی. آنجاق ۵۷۲ ایلینده مۆکان خاقان٬ ۵۷۶ ایلینده ایسه ایستمی خان اؤلدو.[۱]
مۇغان خاقانین اؤلومو[دَییشدیر]
۵۷۲ ایلینده مۇغان خاقان اؤلدو. خاقانا مؤحتشم بیر مراسیم تۇتولدو. اوْرخون یازیلارینا دایاناراق چین٬ تبّت٬ آوار٬ بیزانس٬ قیرغیز٬ اۆچ قۇریقان٬ اوْتوز تاتار٬ خیتای٬ تاتابی٬ بؤکلی چؤللۆ میلّتلریندن تمثیلچیلر گلمیشدیلر. مۇغان خاقاندان سوْنرا کیچیک قارداشی تاپوْ گؤیتۆرکلرین خاقانی اوْلدو.[۱]


text:
۱۹ اوْکتوبر
۱۷۸۱ — اینگیلیسلرین جورج واشینقتونا تسلیم اولمالاری ایله آمریکانین ایستیقلال موحاریبهسی باشا چاتدی.
۱۸۱۲ — ناپلئون موسکونی ترک ائتدی.
۱۸۶۷ — روسیه ایمپیراتوری ۶ میلیون دولارا آلاسکانی آمریکایا ساتدی.
۱۸۷۲ — اوسترالیانین یئنی جنوبی ولز اوستانینده دونیانین ان بؤیوک قیزیل شیمشی (۲۱۵ کیلوگرم) تاپیلدی.
۱۹۳۴ — آنادولو و تراکیادا یاشایان یونانلارین یوناندا یاشایان موسلمان-تورک اهالی ایله موبادیله ائدیلمهسی اۆچون یارادیلمیش تورکیه-یونانیستان بیرگه کومیسیونو اؤز فعالیتینی باشا چاتدیردی.
۱۹۵۱ — بؤیوک بریتانییا اوردوسو سوئز کانالینی اله کئچیردی.
۲۰۰۴ — موسکودا ایکینجی بوتون روسیه آذربایجانلیلاری کونگرهسی کئچیریلدی.
۲۰۰۶ — بان کی مون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینین باش کاتیبی سئچیلدی.


text:
بئیین قانسیزماسی
بئیین قانسیزماسی و یا هئمورراگیک اینسولت — غئیری-تراوماتیک بئیین قانسیزماسی داها چوخ (۶۰٪ حاللاردا) آرتئریال هیپئرتئنزییانین فسادی کیمی باش وئریر. هیپئرتئنزیو بئیینداخیلی قانسیزما باشلیجا اولاراق، بئینین پئرفوراسیائدیجی آرتئرییالاری هؤوزهسینده - بازال نووهلر – (۵۰٪)، تالاموس (۱۵٪)، بئینین آغ ماددهسی (۱۵٪)، کؤرپو (۱۰٪) و بئیینجیک (۱۰٪) هؤوزهسینده لوکاللاشیر. بئیین قانسیزماسینین باشقا بیر سببی آرئتریووئنوز مالفورماسییانین (آوم) ییرتیلماسی و یا کیسهلی آنئوریزمادیر. آوم زامانی هئماتومالار اساس باش بئیینین آغ ماددهسینده و یا بازال نووهلرده لوکاللاشیر. آهیل یاشلاردا اساس سبب ایسه آمیلوید آنگیوپاتییاسی حساب اولونور.[۱]


text:
۲۲ فوریه
۲۲ فوریه:
- ۱۶۳۲ - قالیلهنین «ایکی کائینات سیستمی اۆزرینه دانیشمالار» اثری یاییملاندی.
- ۱۷۳۲ - جورج واشینقتون - آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۱-جی جومهورباشقانی آنادان اوْلدو (اؤلوم ۱۷۹۹).
- ۱۸۱۹ - ایسپانیا فلوریدا اوستانینی آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینه ۵ میلیون دوْلارا ساتدی.
- ۱۸۵۵ - پنسیلوانیا دؤولت بیلیمیوردو قۇرولدو.
- ۱۹۷۴ - پاکیستان اؤزونون کئچمیش اوستانی اوْلان بنقلادشین باغیمسیزلیغینی تانیدی.
- ۱۹۹۸ - آذربایجان جومهوریتی جومهورباشقانی «اینسان و وطنداش حۆقۇقلاری و آزادلیقلارینین تأمین ائدیلمهسی ساحهسینده تدبیرلر حاقّیندا» فرمان ایمضالادی.


text:
مئتا-حیکایهنین دَڲیشیک دۆنیالارې / آیهان میانالې (مقاله)
- پۏستمۏدئرن مئتا-حیکایه
- سؤز أساسلې مئتا-حیکایه
اوزون ایللر دیر کی، أدبیات اؤنجۆللری ایله قلم صاحابلارې “آوانقاردې آشقېن دۏغاللېغا قایتارماق” یؤنۆمۆ ایله “مئتا-شعر و سؤز أساسلې مئتا-حیکایه” کیمی یئنی أدبی ژانرلاردان بحث إدیر؛ أصلینده، “شعر و حیکایه ایضاحې” واسیطهسی ایله جینسی “سؤزۆن” اۏریجینال و مۆقَدَّس اۏریجیناللېغېندان کئچمهڲه گلمیشلر، آما تأسّۆف کی، “مئتا-حیکایه” ساحهسینده یایېملانان أثرلر بعضن خۏشاگلمز و بعضن آشېرې سَویّهده آشاغې إدیجی دیر. آراشدېرمایېب، ایشلَنمَزدن، سؤزۆن أصل آنلامېندا “پۏستمۏدئرن مئتا-حیکایه” ایله اۏرتاق اۏلماقدان باشقا هئچ بیر بنزَرلیڲی اۏلمایان بو سؤز بیر سایېلېر و بو ساحهدهکی اۏرقالارېن أثرلری اینجه پۏستمۏدئرنیست، حتتا پۏستمۏدئرن، بعضن ده شعر حئسابلانېر !! بئله دۆشۆنۆرم کی، سؤزۆن اۏریجیناللېغېنېن أدبی مکتبیندهکی مئتا-حیکایه “سؤز أساسلې” دان پۏستمۏدئرنیست پۏوئستین مئتا-حیکایهسینه قَدَر بیر چۏخ فرق و فرق اۏلدوغونو قبول إدیرم و بونون آچېقلاماسېنداکې بو یۏلقانې (یۏل سۆرهجی) و دَڲیشیکلیکلری بَلیرلَتمک داها آرزې اۏلونان دېر ایکی چئشیدی داها یاخېندان گؤزدن کئچیردَک. بیزیم فیکریمیزجه، “سؤز مرکزلی مئتا-حیکایه” شعرین بۆتۆن گرچک توتوملارېندان قوللاناراق، سؤزۆن مرکزینه چئوریلیب، اؤلچۆلۆکدن “سؤزۆن” باشقا توتومونا، یانې “شعر قانونونا” کئچمک اۆچۆن، حیکایهنین جینسیندن اؤز یئرینین و چاغېنېن کیملیڲینی آشېر، ایکیسینی بیرگه آرتېرما حالېنا گتیریب و متندهکی بۆتۆن توتوم و گرچک توتوملاردان یارادېجېلېق’لا قوللانېر. أصلینده حیکایهنین اؤزۆ درین تَصَوّۆر و تَفَکّۆرۆن یاردېمې ایله گرچکلیکلر’له تانېشلېق چئشیدی دیر، لاکین ریوایت اؤتهسی (metanarratives) یئنی بیر یاناشما ایله حیکایهنین اؤزۆ و بۆتۆن توتومو ایله تانېش اۏلماق و “سؤز” ساحهسینه دیققت آیېرماق ایستهییر. ویللیام گیس-ین نظرینه گؤره ” پۏستمۏدئرن قورغو اؤتهسی” باشقا حیکایهنین آچېقلاماسېنا بیر حیکایه ایچینگهسی دیر، حیکایهنین ساختا اۏلدوغونو اۏخوجویا ایثبات إتمک اۆچۆن قوللاندېغې تئکنیکلردن سؤز آپارماق دېر!. بیزده پۏستمۏدئرن مئتا-حیکایه آدلانان، تۏپلومون گرهکنلری و مۏدئرنیزمین کئچمهسی نهدنیندن یارانان بؤیۆک بیر ژانرېن ردّ إدیلمهسی و یا اینکار إدیلمهسی یۏخ دېر، عکسینه مئتا-حیکایهنی “سؤز مرکزلی” آدلاندېران أدبیاتسئون جاهیللرین تۏپلو تحریفلری نهدنیندن یارانمېشدېر. پۏستمۏدئرنیستلر و یا پۏستمۏدئرنیزمه سؤیکهنَنلر، ایکیسی آراسېندا کؤکلۆ فرقلر اۏلدوغوموزون إعتیراف إدیلمهلی اۏلدوغونو بیلیرلر. بیر یؤنلۆ دۆشۆنۆب أدبی حؤکم وئرنلر و قېسېرلاشدېرېجې عاغېللارېن بیر آز داها بیلیکلی دۆشۆنمهلری اۆچۆن بو ژانرې بیر نئچه اؤرنک’له آراشدېردېق.
پۏستمۏدئرن مئتا حیکایه ایله “سؤز مرکزلی” مئتا حیکایه آراسېنداکې أن بؤیۆک و أساس دَڲیشیک اۏندان عیبارت دیر کی، پۏستمۏدئرن مئتا حیکایه حیکایه تانرېچاسېنېن بؤیۆک، لاکین قېسېر و تعریفلی دۆنیاسېنې بَلیرگی نؤقطهسی کیمی قبول إدیر، “سؤز مرکزلی” نین مئتا حیکایهسی چاتېر اۏقیانوسون درینلیڲینه، درین گرچکلری أن اؤزگه “شعر و حیکایه” دن ایچی سويّهلره و سؤزۆن قورولوش حیصّهسینه، یانې “آنلام-دانېشما-یازما-اۏلارقایا و اۏلارقا” لارا یؤنَلدن سؤز دیر. سؤزۆن ساده اۏلارقاسېنې کشف إدیب اۏرتایا چېخېن. ایستر-ایستهمَز بئله بیرباشا ایلگی سؤزۆن اۏلارقاسېنېن توتوم دۏغاسېنېن گؤرۆنگهسیندن باشقا بیر شئیه گتیریب چېخارتمایاجاق، بونا گؤره سؤز مرکزلی مئتا-حیکایه عیرفانچیلېق (epistemoloji) و متندهکی ساده و هر یؤنلۆ حرکت پرۏسئسی سۏنوجوندا یارانېر. یالنېز بیر و یا داها چۏخ فرقلی اؤلچۆلر’له یارانېر.
قاتقې سوژهلری یازاراق حیکایهلرده تاپماجالار یاراداراق گرچک دۆنیاداکې دۏروجانېن چۏخیؤنلۆ دۏغاسېنې و تۏپلوجالېقدا هر شئیین نیسبیلیڲینی بَلیرلهیَن و گرچکلری چاغ ایله یارانان یئره گؤره دَڲیشکن حئساب إدَن پۏستمۏدئرن مئتا-خیالچېلېق (fantastic) باشقا اۏلاراق سؤزه أساسلانان مئتا ژانر چالېشېر. متندهکی چئشیدلی دیل اۏیونلارېنېن سويّهسینی آشاراق گرچهڲی سؤزۆن روحونا نفس آلماق کیمی گلیر، چۆنکی سؤز أساسلې بیر مئتا-حیکایهدهکی گرچک چاغ و اۏلان یئردن آسېلې اۏلاراق دَڲیشمیر و ایکی بیرگه آرتېرما (synergy) اؤلچۆیه مالیک دیر: 1- درین گرچهڲین ثابیت اؤلچۆسۆ 2- گرچهڲین دَڲیشکن اؤلچۆسۆ تأسّۆف کی، مۆطلَقلرین ثابیت اؤلچۆنۆ هَدَف آلدېغې و یازېنې بیر و یا داها چۏخ قېسېر آنلاما مالیک حئساب إتدیکلری، نیسبیچیلر دَڲیشَن اؤلچۆنۆ هَدَف آلدېغې و یازېداکې آنلامېن کسگینلیڲینه کسگینلیک’له اینانمادېقلارې گؤرۆنۆر، حالبوکی سؤز یؤنۆملۆ یازې ثابیت اؤلچۆلۆ ساخلایارکن یازېدا درین گرچکلرین دَڲیشکن اؤلچۆلری گؤرۆنۆر. اۏ اۆزدن ده درین گرچکلره أل دَڲمَزدن بیر یئنیلگی أثر یارادا بیلمک ایمکانسېز گؤرۆنۆر.
“سؤزه أساسلانان” بیر مئتا-حیکایهده بیر حیکایه هئچ واخت بیر نئچه اؤلچۆدن آراشدېرېلمېر، آنجاق بیر حیکایهدهکی حرکت و یازې، پۏوئستین قلبینده دنگهسیز (asynchronous) اۏلاراق باش وئرَن دیسکورسلارېن سۏنوجو دېر، یانې یئر، دیالۏقلار و یازېنېن بۆتۆن قورولوشو. إله بیر شکیلده آردې-آردې’یلا دنگهسیز و بَلیرسیز سېرالاناراق دئدیڲیمیز قایدادا سېغېنېر. أصلینده سؤز یؤنۆملۆ بیر یازې، پۏستمۏدئرن بنزرگهدن (metaphor) داها دَڲیشیک اۏلاراق “چۏخسَسلی” بیر یازې دېر کی، بو دا تۏپلوجا سَس شکلینده اۏلان سَسلرین سۏنوجو دېر. یازېدا عئینی واختدا دیسکورسدان (دانېشېقدان) ایراق بیر دورومدا باش وئریر و یا نئچه سسلی (polifonik) اۏلور.
قئید اۏلوندوغو کیمی، پۏستمۏدئرن بیر مئتا-حیکایه، حیکایه ساحهسی ایله تنقید آراسېندا یئرلَشیر و بئله بیر یازې حیکایهنین اؤزۆ حاققېندا تام اؤزۆنۆدرک’له دانېشان و أصلینده حیکایهنین قارېشېق بیر یازېسې اۏلان گۆجلۆ اؤزۆنه شعورلو بیر ویجدانېن سۏنوجو دېر. یازېداکې آنلاتېجېنېن و تنقیدچینین اینجَر اۆزۆنۆ وورغولایان بیر تنقید، سۏنوندا قابارېق چئشیدلریمیزین دَڲیشیک قاتلارېنېن بیرگه آرتېرماسېنداکې سؤز مرکزلی بیر مئتا-حیکایهنی، یانې “فردی و تۏپلو (collective) اؤز شعورلو شعور، فردی شعورسوز شعور” آچېقلایېر، اینسانېن شعورآلتېنې فۏرمالاشدېران تۏپلو، باشقا شعورلو و … “یارادېر. أصلینده، هر شئیدن اؤنجه أدبیات اۆچۆن شعور چرچیوهسینده درین دَڲـَرلَندیرمه، درین خیال گۆجۆ و درین گرچهڲه درین سئوگی اۆزهرینده دایانان سؤز مرکزلی بیر مئتا حیکایه گرهکیر. سؤزۆن توتوموندا بیر و یا داها قېسېر توتوم دَڲیل، تام شعورلو و شعورلو ایشلهدیر. بئلهلیک’له، هئچ واخت بیر چېلپاق مئتا-حیکایه، شعر ایله حیکایهنین قارېشېغې دَڲیل، یالنېز سؤزۆن دَڲیشیک اؤلچۆلرینی حیکایه مرکزیندن سؤز مرکزینه دۏغرو بیرگه آرتېرېلان بیر أدبی مئتۏد دېر. تانېرلانما (Epistemology) پرۏسئسینده، پۏستمۏدئرن آچېقلاماسېزلېقلاردان (metanarrative) فرقلی اۏلاراق، سؤزجۆڲه دایاناراق بیر چېلپاق مئتا-حیکایه هئچ واخت بیر آدامېن هَدَفی دَڲیل، چۆنکی سۏنوجون یؤنۆ ساده بیر أدبی ژانر سويّهسینه دۆشمک دیر.
پۏستمۏدئرن مئتا-حیکایهلرین باشقا اؤزللیکلری قارشېلېق، یئردَڲیشمه، اویقونسوزلوق، قهرمانلارېن و یازېنېن واختې و یئریندهکی دۆزنسیزلیک، بعضن کیشی، بعضن قادېن اۏلان ایلکان (bisexual) قهرمانلارېن اۏلماسې، بیتیک یارپاقلارېنېن ترپهنیب دَڲیشمهلری و یا یازې اۏلایلارې پۏزونتولار و ایدّیعالارېن نهدَنی دیر. “سؤز مرکزلی” مئتا-حیکایهنی بیر آز داها دیققت’له آراشدېرماغا آپاران پۏستمۏدئرن بیر قایدا قاچېشې دېر؛ بئلهلیک’له پۏست-مۏدئرن مئتافیزیک ایلکان قهرمانلاردان فرقلی اۏلاراق، سؤز مرکزلی حیکایه اؤتهسی، کیشی یا قادېن اۏلورسا دا، کاراکتئرلرین جینسیندن قاچماسې مۆمکۆن دَڲیل. نهدن کی چېلپاق بیر یازې” اۆچۆنجۆ جینسی “، یانې قادېنلېق و یا کیشیلیڲین کؤکلری اۆزهرینده عمله گلَن اۆستۆن اینسانلېغې سرگیلهییر. ” کیشی و قادېن ” یۏللارې ایزلهیهرَک جینسيَّتلردن گۆندهلیکلره کئچیبلر. ” ایزدن اؤته (transsendental) و یا ایزدن اؤته اینسان ایزدن اؤته سؤز مرکزلی دۏغالار ألده إدهرَک بللیجه اینسانلېغې آختارېر.باشقا بیر مقام بو دېر کی، دؤرد اؤلچۆسۆ “اوزونلوق، گئنیشلیک، هۆندۆرلۆک و چاغ” اۏلان بلینگه قورولوشو وارلېغې کئچیجی و اۏیلاق اۏلاراق گؤرۆر، بونا گؤره بیر سؤز یازېسې کسگینلیک’له بَلیرمیش بیر یئر-چاغېن ایچینده باش وئریر.
بئشینجی حیصّهیه گؤره، سؤز مرکزلی مئتا-حیکایهنین تۏپلوسو، ترکیب حیصّهلرینین بیرگه آرتېرماسېنېن سۏنوجو دېر، بورادا یازېنېن آخېنتېسې فۏرما پرۏسئسینه گؤره ساده و إحاطهلی دیر، بونا گؤره یازېنېن بیر حیصّهسینی آیېرېب یا دا باشقا حیصّهلره بؤلمک هئچ واخت مۆمکۆن دَڲیل. یازېنېن تمل یاپېسېنداکې اۏلاناقلې عۆنصۆرلرین هر بیری “چاغ، یئر، فۏرما، مَضمون و بونلار کیمی.” باخېمېندان بۆتۆن یازېنې مۆمکۆن قَدَر سئچیجی اۏلاراق یئرلَشدیرمک اۆچۆن، یئرلَشدیریلدیڲی یازېلار کؤچۆرۆلدۆ. سؤز مرکزلی بیر یازېدا اۏلدوغو کیمی، ایچینجهلرین اویقونلوغو و بیرینلشمهسی إله دیر کی، یازېداکې “؟ -، -! -… و …” کیمی سیمگهلردن بئله یئرسیز ایشلهده بیلمَز و یا اۏلا بیلَر اۏنلارې حرکته گتیره، چۆنکی، بیزیم فیکریمیزجه، بو سؤز قورولوشلارې بئله سؤزۆن ساده داییرهسینین سلطنَتینده گؤرۆنۆر و هر بیری “آنلام داشېیان واراۏلوش” سؤزلرینین تاریخی یادداشېندا اۏلان دۏغالارېن واراۏلوشونا صاحاب اۏلان بَلیرمیش بیر آنلام ایفاده إدیر. “بونلار قئید إدیلدی و سیویل تۏپلومداکې وارلېقلارېنا بیرباشا آشاغېلاما چرچیوهسینده اۏردولارېن قارالماسې کیمی دالدالانېب سیلینمهسی، یئرلریندن گؤتۆرۆلۆب سیلینمهسی و یا سایېلماماسې چۏخ ایشلکلی (multi-function) بیر یازېنېن سؤزجۆک و قورولوشو دېر.”
“سؤز مرکزلی مئتا-حیکایه” نین بیر-بیرینه بنزَر، توتارلې و بنزَرسیز بیر بۆتؤو مئیدانا گتیرَن اۆچ چۏخ اۏخشار تاماملایېجې (component) وار، چۆنکی بو اۆچۆ بیرلیکده ایشلهیه بیلَر، اۏنلارېن بیرگه آرتېرماسېنا شعرین بلیرلهییجی تطبیقی بیزی شعر و حیکایه تاماملایېجېلارېن بیرگه آرتېرماسېنا، بدیعی أدبیاتدان اؤن ایزینتیلره، داها سۏنرا ایسه بۆتۆن ایدئۏلۏژیلرېن و أدبی اؤلچۆلرین اؤن ایزینتیلرینه سؤز یؤنۆملۆ و چېلپاق یازېسېنا داها دریندن آشماغېمېزا آپارېر. اۆچ دئیینگهمیز بونلار دېرلار:
قېسّانېلمامازلېق، بَلیرمیش إدیله بیلمهمهسی و أن اینکیشاف إتمیش بیلگیسایار إفّئکئتلری ایله بئله اۏینانېلمامازلېق.
بو اؤزللیکلرین اۆچۆنۆ ده نظره آلساق، پۏستمۏدئرن مئتا-حیکایهنی سؤزه أساسلانان مئتا-حیکایهدن آیېرماغېمېز بیر دؤنۆش نؤقطهسی دیر، چۆنکی هر گۆن پۏستمۏدئرن اۆسلوبدا و اۏنا باغلې یازېلاردا، سرگیلَنَن سئناریۏلار و پیئسلر گؤرۆرۆک. و یا اۏنلارې بَلیرمیش إدیله بیلهریک.


text:
`ایکینجی قاراباغ محاربهسی` نتیجهلر
خبرلر [266]
- ارمنیستاندا گئرچکلشدیریلن کولکتیو آنلاشما تشکیلاتی ذیروهسی و تشکیلاتین گلهجگی
- "تۆرک دۆنیاسی یئنیدن بیرلشیر"
- فخرالدین آلتون: "بوتون تورک دونیاسی آذربایجانین موباریزه سسی اولاجاق"
- 8 نوامبر آذربایجانین ظفر گونودور
- آلتون: تۆرکلوگه سالدیری ایدی
- علییئو: گونئی قافقازا باریش گلهجک
- بایراموو، لاوروو و میرزویان آستانادا گؤروشدو
- قاراباغ ۳ - ۰ نانت
- آمریکادان قاراباغداکی مینلری تمیزلمک اوچون مالی دستک
- آذربایجان جمهوریتی جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آوروپا سفری
- ایسلام امکداشلیق تشکیلاتی ائرمنیستانی قینایان بیانات یاییب
- چاووش اوغلو: "دوست دا، دوشمن ده بیلسین کی، جان آذربایجان تک دئییل"
- روسیا گوونلیک شوراسی آنلاین اولاراق توپلاندی
- آذربایجان اوردوسو، ارمنیستان مؤوضعلرینی ووردو
- شوشادا اولوسلارآراسی مئدیا فورومو تشکیل ائدیلدی
- شامپیونلار لیگی: ایکینجی مقدماتی مرحلهسینه ایستارت وئریلهجک
- علییئو: آذربایجان، آوراسیانین اؤنملی نقلیات مرکزلریندن بیریدیر
- ۹.جو کۆرهسل باکی فورومو
- علییئو، ارمنیستانی اویاردی
- چاووشاوغلو: ارمنیستان آذربایجانلا باغلی یاخشی نیتلی یاناشمالارا جاواب وئرمهلی
- قاراباغ کورهسل بیر مرکز اولماغا حاضیرلانیر
- باکی-نین آزادلیق میدانیندا وطن محاربهسینده غلبهیه حصر اولونموش ظفر پارادی کئچیریلدی
- داغلیق قاراباغ ایشغالینین حقیقی سببی
- داغ باشیندا قارتال وار
- قاراباغ پروبلئمی حلینی گؤزلییر
- قاراباغ-دا تاریخی آن: 28 ایلدن سونرا اذان سسی ائشیدیلدی
- آذربایجان رهبرلیگی داغلیق قاراباغ پروبلئمینی سیاسی یوللا حل ائتمهیه حاضیردیر
- ائرمنی لرین قاراباغ-دا مدنیت قتل عامی