text:
کولت. آذ اومود نجاری نین «ساری جنت» حکایهسینی تقدیم ائدیر:
قوناقلیقدان قاییدیردیم، گئجه ایدی، باشقا گونلردن فرقلی اولاراق اؤزومو یاخشی حیس ائدیردیم. مترونون «نفتچی لر» ایستانسییاسیندان چیخاندا اؤز-اؤزومه فیکیرلشدیم کی، نه زامان بیر ماشین آلیب، بو لعنته گلمیش باساباسدان قورتولاجام...
تلهم-تلسیک ده اؤزومو دانلادیم، ساغلام اولدوغوم اوچون، آیاقلاریمین اوستونده گزه بیلدییم اوچون اللها شوکور ائتمه یی و ناشوکور اولماماغی خاطیرلادیم.
پئنجه ییمین دؤش جیبیندن سیقارت چیخاردیم، یاندیرماق ایستییردیم کی، آغساققال بیر کیشیله قارشیلاشدیم. کاسیب گئییملی، نیمداش گؤرکهملی کیشینین باشیندا توخوما پاپاق واردی.
- قارداش اوغلو، لیمون ساتیرام، درمانسیز لیمون، بئش دنهسی بیر مانات.
- دوغرودان درمانسیزدی، عمی؟
- البته، قارداش اوغلو!
گولومسه دیم.
- بئش دنهسینی وئر یئییم، تضییقیم دوشسون، گئجهنی راحت یاتیم، - دئدیم.
تئز کؤهنه و قیریش پئنجه یینین جیبیندن بیر سئللوفان توربا چیخاردی، ایچینه بئش لیمون قویوب منه وئردی. یول بویو کیشینین «درمانسیز لیمون» تبلیغاتینی دوشوندوم. اینسان عؤمرونون قیسالماسی، طیببه معلوم اولمایان، موعالیجهسی هله ده تاپیلمایان بیر چوخ خستهلیکلرین دایانمادان آرتماسی، اینسانلارین طبیعی محصوللارا موختلیف کیمیوی قاتیشیقلار قاتیب ایستحصال ائتمهسی بارهده کیفایت قدر معلوماتی اولان بیری کیمی طبیعی کی، بو تبلیغاتا اینانمامیشدیم. بوتون یئدیکلریمیزین ایچینده «درمان» وار، بونو بیلمهین وارمی گؤرهسن؟!
ائوه چاتان کیمی اینیمی سویونمادان لیمونلاری ایچینده بیر قاب ایچمهلی سودان ساوایی هئچ نه اولمایان سویودوجویا قویدوم. پالتارلاریمی دییشیب اوزاندیم و تلفونومدا نرد اویناماغا باشلادیم، او قدر یورغون ایدیم کی، یوخویا نه زامان گئتدییمی بئله حیس ائتمدیم.
بیر نئچه گون سونرا، گئجه ساعت اون بیر اولاردی، دوستوم گیلدن چیخیب ائوه گلیردیم، هاوا چوخ سویوق، هم ده کولکلی ایدی، اوشویوردوم. آددیملاریمی ایری-ایری آتیردیم. مترونون چیخیشیندا قولاغیما همین آغساققالین سسی گلدی: «لیمون... لیمون... درمانسیز لیمون... بئش دنهسی بیر مانات!»
آغساققال داش پیللکهنین اوستونده چؤملیب اوتورموشدو، اللرینی پئنجه یینین جیبینه سالمیشدی، گؤرونور، اوشویوردو. قارشیسینداکی بالاجا کیسهده لیمونلاری سارالیردی... قوجا دوز اوزومه باخیردی.
تئز اونو قاباقلاییب دئدیم:
- سلام، عمی، یورولمایاسان!
- سلام، قارداش اوغلو، نئجهسن؟ درمانسیز لیمون وئریم سنه؟
- وئر، عمی، وئر. اما درمانسیز اولسون، ها! آپاریم یئییم، تضییقیم دوشسون، یاتیم، - دئدیم و گولومه سدیم.
آغساققال چئویک حرکتله کیسهدن بئش دنه لیمون گؤتوروب توربایا قویدو، منه اوزاتدی.
ائوه چاتیب قاپینی آچاندا ساعت تخمیناً اون ایکی ایدی، مترونون بو ساعتلاردا باغلاندیغینی، آغ ساققالین دا لیمونلارینی ییغیشدیریب ائوینه گئتدیینی دوشوندوم. ندنسه، منه ائله گلدی کی، اونون ائوی هارداسا بو یاخینلیقدادی. یقین ائوینه چاتمیش اولار...
ائوه گیردیم، سویودوجونو آچیب آلدیغیم لیمونلاری دوزدوم او بیری لیمونلارین یانینا…
پالتاریمی دییشدیم، اینترنتده لیمونون فایدالی خصوصیتلری بارهده معلومات آختارماغا باشلادیم، بو حاقدا چوخلو یازی وار ایدی. قیدالانما اوزره موتخصیص لرین فیکرینه گؤره، لیمون یولوخوجو خستهلیکلره، زهرلهنمهیه و آغیز قوخوسونون آرادان قالدیریلماسینا قارشی افکتیو سیتروس مئیوهسیدیر. لیموندان درینین پارلاق اولماسی، ائله جه ده بدندهکی سیزاناق و لکهلرین تمیزلهنمهسی اوچون ده ایستیفاده ائدیلدیین اؤیرندیم. سن دئمه، لیمون چوخ یوکسک تضییقه قارشی موباریزه آپارماق و قان تضییقینی قایدایا سالماقدان باشقا هم ده گوجلو آنتی-دپرئسانت ایمیش، ایسترسه و عصب پوزونتولارینا قارشی موثبت تأثیر گؤستریرمیش...
هر گون لیمون آلیردیم، سویودوجو لیمون باغی کیمی، گون به گون دولوردو لیمونلا...
بازار گونو، آخشام اوستو، تزه آلدیغیم قزئتی ورقلهیه-ورقلهیه مترونون پیللکهنلرینی قالخیردیم. لیمون ساتان امینین همیشه دایاندیغی یئره چاتاندا باشیمی قالدیردیم. گؤردوم، لیمونلار کیسهده یئردهدیر، اما آغ ساققال یوخدور.
قزئتی بوکوب، لیمونلارین کناریندا، داش پیللکهنین اوستونده اوتوروب گؤزلهمهیه باشلادیم.
۱۰ دقیقه ایدی کی، گؤزلییردیم، اما آغساققالدان خبر یوخ ایدی. یاواش-یاواش نیگارانچیلیق حیسسی کئچیریردیم، آغساققالین گلیب چیخماماسی منی ناراحات ائتمهیه باشلاییردی. «درمانسیز» لیمونلارا باخا-باخا دوشوندوم، نه یاخشی بورادا اوتورموشام، لیمونلارینی اوغورلایا بیلردیلر. عمییه آز دا اولسا، فایدام توخوندوغونو حیس ائتمک ایچیمی راحاتلاشدیریردی.
بیردن آرخادان عمی نین سسینی ائشیتدیم: «قارداش اوغلو، لیمون وئریم؟»
دؤنوب گئرییه باخدیم، منی تانیدی.
- سلام، عمی!
- سلام، قارداش اوغلو، نئجهسن؟
- یاخشییام، چوخ ساغ اولون!
- یئنه لیمون وئریم، تضییقین دوشسون، یاخشی یاتاسان؟
- بلی، عمی!
لیمونلاری توربایا ییغا-ییغا «گلین... درمانسیز لیمونا گلین... بئش دنهسی بیر مانات!» دئییردی.
- عمی، بونلار حقیقتن درمانسیزدی؟
- درمانسیز اولماسایدی، سن گونده آلاردین، بونلاری؟
اوزونه باخدیم، گولومسه دیم:
- دوغرو دئییرسن، عمی، اینانیرام!
آغساققالین گؤزلری دولدو، کؤورک سسله دیللهندی:
- کاش کی، تکجه لیمونلار درمانسیز اولایدی!
عمی مندن اینجیمیشدی دئیهسن، کؤنلونو آلماق اوچون ناتواندان بیر بیت سؤیلدیم:
- یا طبیب، آدینی ترک ائیله، طبابت ائتمه،
یا منیم دردیمی تاپ، گؤر نیه طوغیان ائتدیم؟
عمی نین گؤزلریندن یاش گیللنیب یاناقلارینا سوزولدو…
سؤیله دییمه کور-پشمان اولدوم، کاش کی، بو گون بورادا دورماسایدیم، بیرباشا ائوه گئتسه ایدیم. عمللی-باشلی پرت اولموشدوم.
- نه اولدو، عمی؟ اینجیدین مندن؟
- یوخ... نیه اینجییم؟..
عمی نین کؤنلونو آلماق و بو خوشاگلمز وضعیتی دییشمک اوچون تئز دیللندیم:
- هه… عمی، یادیما ایندی دوشدو، قونشویا دا لیمون آلاجاقدیم، ایکی ماناتلیق دا لیمون وئر.
- دوغرو دئییرسن؟
- هه، ایکی ماناتلیق دا وئر!
پئنجه یینین جیبیندن باشقا بیر توربا چیخاریب، اون دنه لیمون ساییب قویدو ایچینه و دئدی:
- بو درمانسیز لیمونلاری گؤرورسن؟ بونلار منیم دردیمین درمانیدیر! تک یاشاییرام، ام اس (داغینیق سکلئروز) خسته لییم وار، بو لیمونلاری ساتیب، هر گئجه آپتئکدن ایکی دنه حب آلیرام.
لیمونلاری الیمه وئرهنده علاوه ائتدی:
- قارداش اوغلو، درماندیر هر کسه بو درمانسیز لیمونلار!
آغزیمی عمی نین قولاغینا یاخینلاشدیریب یاواش سسله سوروشدوم:
- عمی، سیقارئتین وارمی؟
- وار...
- بیر گیله وئر او زامان...
- باش اوسته، اما حکیملر دئییر، هر سیقارئت عؤمروموزو ۲۰ دقیقه آزالدیر.
- او زامان ایکی گیله وئر...
عمی ایله ساغوللاشدیم، سیقارئتلردن بیرینی گؤتوروب داماغیما قویدوم و یاندیردیم.
آددیملاریما، داها دوغروسو، آیاقلاریما باخا-باخا یئرییردیم. هم ده دیلیمده زومزومه ائلییردیم «…طبابت ائتمه، یا منیم دردیمی تاپ، گؤر نیه طوغیان ائتدیم؟» ناحاق یئره امینی اینجیتدیم... هاردان یادیما دوشدو بو بیت آخی؟ آغساققالین محرمینی، سیررینی اؤیرنمیشدیم، اوره یینین حساس سیمینه توخونموشدوم…
ائوه چاتار-چاتماز تئز سویودوجونون یانینا گئتدیم، قاپیسینی آچاندا، لیمونلارین خوش عطری ائوه دولدو. جنت قوخوسو وئریردی… دریندن نفس آلدیم کی، بو بیهوش ائدیجی عطیر جییه رلریمه دولسون!
بو زامان بیر نئچه لیمون سویودوجودان دیغیرلانیب یئره دوشدو.
داها یئر قالمامیشدی سویودوجودا. اییلیب یئردن لیمونلاری گؤتوردوم و یئنیدن دوزمهیه باشلادیم، سو گرافینینی ده چیخاردیم، تزه آلدیغیم لیمونلاری دا اونون یئرینه قویدوم.
یاتاغیما اوزاندیم. چوخداندیر بیتیره بیلمه دییم «اؤلوم سحردن باشلاییر» کیتابینی یاستیغیمین آلتیندان گؤتوروب قاتلادیغیم صحیفهدن اوخوماغا باشلادیم. لیمونلاری آلاندان بری هر گئجه یاخشی یاتیردیم!
اما ندنسه، او گئجه سحره دک یوخوم گلمهدی.


c: text/html

text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
دوزلو اوغلان یاهو گروپ
دوزلو اوغلان وبلاگینین یاهو گروهوندا عضو اولون تا یئنی خبرلر ، گوزل مطالیب ، آذربایجانی و تورکیه موزیک لر ، تورکجه اس ام اس لر و تایسیز شکیل لر سیزین ایمیلیزه گلسین بونا گؤره آشاغی شکلین اوستونده کلیک ائدین و امنیتی کد کلمه لرینی یازین و سونرا جوین کلمه سینه تیکله یین تا عضو اولاسیز
join
Click to join DUZLU_OGHLAN
دوزلو اوغلان وبلاگینین خبرنامه سی
اگر دوزلو اوغلان وبلاگیندا یازیلان یئنی مطالیبی اوخوماق ایسته ییرسیز اوندا آشاغی لینک اوستونده کلیک ائدین و ایمیلیزی و امنیتی کد کلمه لرینی یازین و ثبتی وورون تا یئنی مطالیب سیزین ایمیلیزه اوتوماتیک یوللانسین
Subscribe to Duzlu oğlan دوزلو اوغلان by Email
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
القیشلاسین قوجا تاریخ غئرتینی اذربایجان
ال بیر اولوب ایگیدلرین باغیرمالی بسدیر تالان
سؤز بیر اولوب ایدینلارین سویله ملی یئتر یالان
وارلیغینی یوخ سایانلار اهانتی ائدیر عیان
چیرما قولون ساخلا اؤزون حورمتینی اذربایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
سن اؤزگه دن اوموب كوسمه سن سن اولسان سنه یئتر
اوغلانلارین قوخماز ستار هر بیر قیزین قوچاق هجر
حق سنله دیر حقین گوجو ظالیملری كسر بیچر
حق یولوندا حقه تاپشیر ملتینی اذربایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
ساتقین یوباز قولوقچولار وارلیغینی سایا سالماز
ائولادینی انسان بیلمز بیلسه دیلین باغلی قالماز
گوندن گونه یاد الینده جنت یوردون تالان اولماز
قیر زنجیری ازاد ائله تربتینی اذربایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
سن دؤزدوكجه دیلی اوزون یاد اوزله نیر لاپ قودورور
گؤز اؤنونده حقلرینی بیر بیر دانیر قارشی دورور
دوز سؤزونو بوغازیندا بوغور حقی ترسه یورور
گیر میدانا گئری قایتار عزتینی اذربایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
اؤز دردینین چاره سین قیل اؤز غمینین دردینه یان
بسدیر اؤزگه اوجاغیندا یانیب كول اولدوغون اویان
اپارتایدین ییخ زندانین ازاد اءللر وئرسین فرمان
دینله ده ده قورقودونو صحبتینی اذبایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
دیلی باغلی قولو باغلی تورک ائلیمین اوجاغیسان
گله جه گین دوغرو یولو ایدینلیغین چراغیسان
بابکلرین دویوشدویو قورتولوشون بایراغیسان
اوزون قورو میلتینی دولتینی اذربایجان
قالخ ایاغا گؤستر یئنه قدرتینی اذربایجان
شاعیر : اسماعیل جمیلی
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: قالخ آیاغا آذربایجان,وطنیم,یاشاسین آذربایجان,کوزل آذربایجانیم,آنا یوردوم,آنا یوردوم آذربایجان,آذربایجان,آذربایجان اوچون شعر,آذربایجان حاقدا شعر,آذربایجان شعرلری,آذربایجان شعری,آذربایجانیم,آزربایجان,اودلار یوردو,اسماعیل جمیلی,اسماعیل جمیلی نین شعرلری,تورکی شعر,تورکجه شعرلر,شعر ترکی آذربایجان |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1 واریم خیال گر ای دوست! اولسا بو قیش یاز،
سنین هوایه گنه قوش کیمی ائدهم پرواز.
کؤنول همیشه چکهر حسرتین گنه گلهسن،
نئجه ائدهر قازالاق آرزو یئتیشسین یاز.
بو گون بئله بو غریبی سیخیبدیر آیریلیغین،
بو قسم ایله دمیری باور ائتمه سیخسین گاز.
گؤزوم یولوندا قالیب تا هاچاغ گلیر پئیغام،
قولاق دوتوب قاپییا تا هاچاغ یئتهر آواز.
5 سنین سوراغیوا ائودن چیخیم چؤله کم ـ کم،
نهدیر علاج دوتوب بو یولو گئدیم آزـ آز.
سنه یئتهر ائدهسن ناز، ای عرب بالاسی!
بو گون مسلّم اولوبدور سنه عراق و حجاز.
منم کی دؤنمهدی بیر یول مورادیما ایام،
منم کی اولمادی بیر گون فلک منیملن ساز.
منی بو شهرده بیر آلاگوز شکار ائتدی،
نئجه گؤگرچینی گؤیده شیکار ائدهر شهباز؟
دوگون ـ دوگون تئلی هر یان اوزونده کسمهلری،
ائدیب ولایت تهرانی خطّهی اهواز.
10 اولار کی وصف ائلهییبلر صفادا شیرازی،
منه گومان یوخو ترجیح هیدهجه شیراز.


text:
تاج محمد ايلسيور: اوزلیگینی بیلمه گن انسان، بیلینگ انسان ایمس
محمدنعیم اوغلی تاج محمد ایلسیور1365 ییل فاریاب ولایتی نينگ خواجه سبزپوش ولسواللیگیگه قره شلی غذاری قیشلاغیده دنیا گه کیلگن. باشلنغیچ تعلیماتینی اوشه ییرده بیتيریب، طالبان حاكميتي دوريده مکتب لرده عصری تدريس قيلينيشي توسيلگني سبب، ایل سیورخصوصی تعلیم آلیشگه یوز کیلتیریب(صرف، نحو، عقاید و فقه نینگ) باشلنغیچ کتابلری نی اؤقیب اورگندی.
مذکور تیزیم حاكميتي اغده ریلگنيدن سونگ، دینی بيليملر نی آلدیندن اؤقیب اؤرگنگنی اؤچون، ابومسلم خراسانی مدرسه سی (حاضرگی میمنه داالعلومیده) اؤرته تعلیماتینی توگه تیب، کیین اؤزی اؤنیب اؤسگن یورتی خواجه سبزپوش ولسواللیگی نینگ ده نو لیسه سیده اوقيشگه كيردي. او مكتب ني 1385 ییلده بیتيریبف کانکور سیناویده اشتراك ايتدي و موفقیت لیک بیلن فاریاب بيليم يورتي نينگ تيل و ادبياتي بوييچه تحصيل ني دوام ايتديردي.
ایلسیورجنابلری 1388 ییلده بيليم يورت ني عالی درجه ده بتيريب، تحصیل چاغیده هم فارس و اؤزبیک تیلیده شعر یازیشگه باشله دي. او نقاشلیک وخطاط لیک هنرینی هم اؤگنیب تورلی خط لرنی چیرایلی قیلیب یازیشگه مهارت تاپیب، تجسم احساس نامیده گي فاریاب اخبارات و مدنيت اداره سيده یولگه قوییلگن کورگزمه ده اونينگ چيزمه اثرلري نمايش ايتيلدي.
شونينگ ديك، او فاریاب ییگیت لری آره سیده یولگه تشلنگن شعری مسابقه ده هم اؤچینچی اؤریننی ایگلله گن. ایلسیور جنابلری كيينگي ييللر بیرنیچه مدت بلخ ولایتی ده گي مولانا عنبر مدني بنيادي آیلیگی نینگ باش مدیری صفتیده ایش بجرگن. اوندن كيين خواجه سبزپوش تومنیگه قيتيب، معلم تربیه لش حمایوی مرکزیده استاد صفیده ایش بجریب، اونینگ یانیده میمنه نینگ شهری ایریم تومنلریده نشرات بیره دیگن تمنا رادویوسیگه هم بیرییل دن کوپراق اؤزبیکی برنامه لر واؤزبیکی خبرلر مسؤلی صفتیده ایش بجريب كيلگن.
ایلسیور (غزل، رباعی، مثنوی، مخمس، چارپاره، دوبیتی و ینگی شکللرده شعر یازه دی.اونينگ شعرلریدن نمونه:
اوزلیگینی بیلمه گن انسان، بیلینگ انسان ایمس
ایل- اولوس قیغوسیدن، اورتنمه گن جان، جان ایمس
اویله سه انسان انیق بوتنده گی قانی اگر
ننگ ایله غیرت اوچون جوش اورمسه اول قان ایمس
تورلی گللر ایسته سنگ باغ ایله بوستاننی قیدیر
درحقیقت نیچه گل بولگن اورین بوستان ایمس
تیل ایله فرهنگ ایرور تورلی ایلتلر بیلگی سی
ایککی سین ساتگن کیشی نی بیلکه با ایمان ایمس
تیل تاشینی کوسیگه اورگن کیشی لر اوییده
اوزگه تیلده سوزله سه بیلگنکه با وجدان ایمس
ایلسیور جانینگنی قربان قیل تیل و دینینگ اوچون
باشقه یولده بولسه قربان اصلیده قربان ایمس
محبت ايله گين
بیرمحبت ایله گین یاریم اولهی
مینگه بیرباق نازلی دلداریم اولهی
کیل قره کونگلیمنی بوزمه مونچه هم
سینگه مین آهویی تاتاریم اولهی
***
سرو نازیم باغینگه باغ بان بولهی
یاکه ییرو ملکینگه دهقان بولهی
اوشبوسوزیم قیلمه رد قیلگین قبول
ای قویاشیم سینگه مین قربان بولهی
***
اوزگه بیرله کیتمه زیبا دلبریم
سین ایرورسن یاوریم، تاج سریم
تا تیریک من سینگه بولگهیمن غلام
نازه قیلمه ای بهالی گوهریم
***
آه! اولهی قنچه شیرین دیر سوزلری
آوله دی کونگیل نی شهلا کوزلری
نازنینیم بیلمه دیم قیردن بولر
بیزگه ایتسین گوزهلیم نینگ اوزلری
***
دلبریم عشقینگده کوییب – یانه من
سین ایرورسن شمع، مین پروانه من
مست بولیب عشقینگده، ایسیم قالمه دی
عقل و هوشدن دلبریم بیگانه من
***
عاشقینگه بیرمه گین یاریم عذاب
بینوا یارینگه دلداریم عذاب
وصل اوچون کورسم عذاب مین قنچه لر
قنچه آغیر بولسه هم فاریم، عذاب
***
گل گینهام گل دیک آچیلیب گل بولر
ایلکه سیده ساچلری سنبل بولر
عندلب قورگی نوا گل عشقیدن
گل نی سیوگن ایلسیور بلبل بولر
***
-------------------------
ای صنم! کونگلیم بوزیب کیلگن زمانیم ییغلهمه
عاشق بیچاره نی کیپریک ایله سین تیغلهمه
مینگ امید و آرزو بیرله سیوینیب مین اگر
کورگهنی کیلسم گوزهل دوداغ بوریب اچچیغلهمه
بوموسیچه حالیگه رحم ایله ایندی نازنین
اوستیگه کیلیب مونینگ قیرغی کبی قی- قیغلهمه
بوقلندر- تیلبه نی قیناوولر آستیده آلیب
کونگلینی یاریب ینه اوستیگه سین نیغ- نیغلهمه
1389- ییل 12/26 سی پنجشنبه کیچه سی
مزارشریف مولاناعنبر فرهنگی بنیادی
--------------------------------
کیلمه دی چیرایلی قیز بیرقتله حالیمنی سورهب
تون و کون یاش آقه دی ایککی کوزیمدن مولدیرهب
باغ ارا گل خیمچه دیک، قیلگی نزاکت لر گلیم
قپقرا سنبل کبی او ساچ و زلفینی ترهب
سیوگیلی گلزار ارا کیلگنده باقمس مهر ایله
شو اوچون بوغزی تولیب عاشیقی ییغلر چیرقیرهب
باشقه پیت کوریشگه که امکانی یوق دیر هیچ قچان
کوچه دن اوتگینیچه کورسم نگاریمنی مرهب
مینگ امید بیرله کورهر من دیب توسیب تورگن ایدیم
شونچه قیلدیم قویمه دی کورگه نی، قرسی هیلپیرهب
ایرته سی اوتگینیچه کوردیم جمالینی، مگر
محو بولدیم کورگه نیمده قالدی جانیم قلتیرهب


text:
دانیشیق- 2 / گوناسکام سایتی مودورو سایین داوود توران ایله اوزه ل دانیشیق
● میللی حرکتین آماجی اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونماقدیر.
● ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز.
آذربایجان میللی حرکتی نین بو گونکو دورومو و یولوموزا چیخاجاق محتمل سورونلاری اله آلیب چوزمک و اونلارا اولدوقجا دوغرو ، درست یول آراماق آماجی ایله » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی قورماغا قرار وئردیک.
سئچیم سونراسی اولایلاری درنگین آچیق فعالیت ائتمه سینی انگلله دی ، بو دوروم بیزی دموکراسی نین اونملی فاکتورلاریندان ساییلان » شفافیت » دن یوخسون بوراخدی و میللی حرکتده چالیشان سایین پارتیالار ، درنک لر ، دوشونورلر و چالیشقان لار ایله ایلگی قورماغیمیزدا چتینلیک یاراندی. بونلارا رغما کئچن آیلاردا بعضی تانینمیش سایغی دیر انسانلاریمیزین یاردیمی ایله هم ایچریده و هم خارجده چالیشان چوخ ساییدا چالیشقان و درنک لریمیزین ماراق و گوونینی قازاندیق و سئوینج ایله و داها ایراده لی چالیشمامالاریمیزی سوردوروروک.
میللی حرکتین اوزه ل لیکله » تئوریک » یونده اولان آخساقلیقلارینی گوندمه گتیریب و چالیشقانلارین ماراغینی بو اونملی قونولارا چکیب و حرکتیمیزی گوجلندیره جک بیر مباحثه و فیکیر تنقیدی زمینی یاراتماق اوچون سئری دانیشیق لار باشلادیق.
بیرینجی مصاحبه سایین هدایت سلطانزاده ایله گئرچلشدی و عوموم چالیشقانلار و اوزه للیکله یازار و دوشونونورلریمیزین طرفیندن دیققت ایله قارشیلاندی و دانیشیق باره سینده چئشیدلی فیکیرلر اورتایا قویولدو.
ایندیسه و دانیشیقلاریمیزین آردیندا گوناسکام سیته سی مودورو سایین داوود توران ایله حاضیرلانان دانیشیغی تقدیم ائدیریک ، بو مصاحبه لر آردیجیل اولاراق داوام ائده جک ، سایین اوخوجولارین تنقیدلر و یئنی اونه ری لر ایله بو سوره جده اشتراک ائتمه لری ،چالیشمالاریمیزن داها گوجلو و اونملی اولاجاغینی ساغلایاجاق .
AZDEMO ( آذربایجان دموکراسی اوجاغی ) اولاراق بوتون دوشونجه لر و تنقیدلره مساوی فاصله میز وار و اولدوقجا حرکتده وار اولان چئشیتلی دوشونجه لری پایلاشماغا چالیشاجاییق.
سایغی ایله دانیشیغی اوخوماغا دعوت ائدیریک .
س– بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
سوزلریم باشیندا سایین سعید متین پور قارداشیما سایغیلاریمی سونورام و سیزدن ایسه بو سری دانیشیق لاری گنجلیگیمیزین محبوس سیمگه سی سعیده حصر ائتدیگینیز اوچون تشکر ائدیرم .
آذربايجان ميللي حرکتي نين بللي بير تاريخي باشلانقيجي يوخدور. بو حرکت تاريخي بير سوره جين نتيجه سي اولاراق سون 15 ايلده داها گئنيش بير شکيلده اورتايا چيخميشدير. بو حرکتين کؤکلريني و تاريخي تمللريني آختارديغيميزدا مشروطييت تاريخيندن گونوموزه قدر دوام ائتديگيني گؤره بيله ريک. البته کي مشروطييت اينقيلابي آذربايجان ميللي حرکتي ( بو گون بيزيم تعريف ائله ديگيميز حرکت ) دئييلدير آما او دؤنمده يئنه آذربايجانليلارين دموکراسي اوچون وئرديگي ساواش آذربايجان ميللي حرکتي نين بير تاريخي کؤکه ني اولاراق گؤرولمکده دير چونکو دموکراسي آذربايجان ميللي حرکتينين ايستکلري نين آيريلماز بير پارچاسيدير. بو تاريخي سوره ج ايچريسينده مشروطييت اينقيلابيندان سونرا، آزاديستان حرکتي، ميللي حکومت دؤنمي و خلق مسلمان حرکتي هاميسي بوگون بيزيم آذربايجان ميللي حرکتي نين گليشمه سينده
ان اؤنملي تاريخي و سياسي اولایلار سیراسیندادیر . ایسلامی اینقلابدان سونرا ایسه اؤزللیکله 70 اینجی ایللرده شوروی نین داغیلماسی سونوجو اورتایا چیخان آذربایجان جمهوریتی فاکتی و قاراباغ اولایلاری میلی حرکتین بیر دیگر سیاسی ساحایا داشینماسینی ساغلامیشدیر یعنی بو اولایلار میللی حرکتین سیاسی کؤکنی و ضرورتی حالینا گلمیشدیر.
س– بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منه گؤره آذربایجان میللی حرکتی نه ایسته ییر و نه یین آختاریشیندا اولما سوالی اونون وار اولوش فلسفه سینی ده تشکیل ائتمکده دیر. بو حرکت بللی بیر چاتی آلتیندا فعالیت ائتمه دیگی اوچون نه آختاردیغینی و آماجینین نه اولدوغونو آچیق و قاپساملی بیر شکیلده دیله گتیره مه مکده دیر. آما بو حرکتین ایسته کلری جامع اولماسادا آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتی نی آماج اولاراق اؤزونه سئچمیشدیر بو میللی سعادته و اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونولماقدادیر.
چالیشقانلار طرفیندن مختلف یوللار اورتایا قویولموشدور: باغیمیسزلیق (ایستقلال)، فئدرالیزم و یا ایران-ین هامیسینا حاکیم اولما کیمی یوللار اورتادا ،بودا حرکت سوره جینده اولان و سیاسی- اجتماعی آچیدان تئوریک لشمه ین بیر حرکت ایچریسینده نورمال اولقولاردیر. آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتینه قاووشماسی منه گؤره بو حرکتین اورتاق آماج یولو اولمالیدیر . بو آماج اوزرینده اورتاق بیر دوشونجه اورتایا چیخارسا او زامان آذربایجانین چیخارلاری دا بلیرگینلشه جکدیر.
س- حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟ یعنی بو حرکتین میللی وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
بو گون میللی حرکتی حمایت ائدن بللی بیر اقتصادی طبقه دن سؤز ائده بیلمه ریک اگر بئله بیر حمایتلر وارسادا اونلار فردی بیر حمایت اولدوغو اوچون، بیر طبقه اولاراق آدلاندیرماغیمیز دوغرو دئییل.
بو حرکتین آدی میللی اولسادا منه گوره تکجه ناسیونالیستی ایستکلره دایانمیر. بورداکی میللی لیک داها چوخ توپلومون بوتونونو اله آلدیغی اوچون بیر صفت دبر. میللی(national) و میللیت چیلیک (nationalism) کلمه لرین بیر بیری ایله آییرمامیز لازیمدیر. بو گون میللی حرکت ایچریسینده میللیت چیلیک آغیرلیق گؤسترسه ده بو حرکتی ساده جه بو آچیدان اله آلماغیمیز و دیرلندیرمه میز یانلیش اولابیلر آما میللی حرکت یوخاریدادا دئدیگیم کیمی ایستکلرینی بللی بیر چرچیوه ایچریسینده اورتایا قویمادیغی اوچون، میللیت چیلیک دیشینداکی ایستکلری ده آچیقلامامیشدیر اگر میللی حرکت بو چرچیوه ده اوزونو و ایستکلرینی تعریف ائدیب توپلوما سونارسا، او زامان حرکت ایچریسینده حمایه جی اولاراق اقتصادی بیر طبقه نین اولوشماسینادا شاهید اولابیله ریک. چونکو ایندی اؤرنک اولاراق بیر تاجیر و ایش آدامی اؤزوندن سوروشور کی بو حرکت منیم سرمایه م آچیسیندان نه آنلام ایفاده ائدیر. اگر میللی حرکت اونا سرمایه سینین آذربایجاندا گوونده اولاجاغی و داها رفاه دا یاشایاجاغینی قبول ائتدیریرسه ( هم اقتصادی هم اجتماعی اولاراق) او زامان بیزیم ده بیر حمایه جی، بیر میللی اقتصادی طبقه میزین اورتایا چیخاجاغینا دا شاهید اولا بیله جه ییک .
س- حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
آذربایجان میللی حرکتینین بیر دؤنمه قدر چکیردگینی دیل مسئله سی تشکیل ائدیردی. اؤزللیکله 90 اینجی ایللره قدر حرکت ادبی فازدا ایلری گئتدیگی اوچون دیل و ادبیات اؤنم داشیماقدایدی. آما 90 اینجی ایللردن سونرا حرکتین سیاساللاشماسی ایله بیرلیکده دیل و ادبیات یاواش- یاواش ایکینجی پلانا ایتیلمیشدیر. بو بیر سوره جدیر. بیر حرکتین ایچریسینده دئیشیک ساحه لرین اورتایا چیخماسی اونون گلیشمه سینه و احتیاجلارینا باغلی دیر. اورنک اولاراق اینسان حاقلاری مسئله سی سون ایللرده بیزیم حرکت ایچریسینده اؤنم داشیمایا باشلامیش و اینسان حاقلاری اورگوتلری تشکیل
اولموشدور. میللی فعاللارین گئنیش شکیلده توتوقلانماسی و آذربایجاندا اینسان حاقلارینین ازیلمه سی سونوجو بیزی اینسان حاقلاری چرچوسینده فعالیته باشلامایا مجبور ائتمیشدیر. ایندی قادین حاقلاری مسئله سی ده بونا بنزه ییر. بیزیم قادینلاریمیز بیر بیرلیک اولما احتیاجی ایچریسینه گیرسه لر او زامان دا آذربایجان-دا قادین حاقلاری چرچیوسینده بیر حرکتین اولوشماسینا شاهید اولاجاییق.
س- کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
بیزیم ان اونملی سورونلاریمیزدان بیریسی اوز تاریخی میزین اولماماسیدیر. یعنی بیز تاریخسل اولایلاریمیزی اوز باخیش آچیمیز ایله دیرلندیر مه میشیک. چونکو تاریخی یارادان بیز اولساق دا اونو یازان بیز اولمامیشیق. بو گون بیزیم تاریخی حافظه میزین اولماماسی بیزیم اولایلارا باخیشیمیزی دا دئییشدیرمکده دیر. تاریخیمیزی اؤز باخیش آچیمیز ایله اله آلابیلمه دیگیمیز اوچون تاریخی آسیمیلاسیون ایله قارشی قارشیا قالیریق. آما تاریخچیلیک ایله ایران-دا آذربایجان و تورک مسئله سی حل اولماز. تاریخچی لیک بیزیم حرکتین بیر بخشینی تشکیل ائده بیلر. اونون دیشیندا بیزیم ایستکلریمیز ده واردیر. منه گوره هئچ بیر شئیی بیر طرفه بوراخمامامیز لازیمدیر. آما ساده جه تاریخ ایله گونوموز اولایلارینا باخمامیز حرکتیمیزی ایسته نیلمه ین نوقطه لره گتیره بیلر. » بیز ایللردیر بوردا حاکیمدیک » سؤزلری ایله ایران-دا آذربایجان- تورک سورونو حل اولابیلمز.
س-هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتی ده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
یوخاریدادا دئدیگیم کیمی آذربایجان میللی حرکتی اؤزونو و ایستکلرینی قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائتمه دیگی اوچون هله ده گرکدیگی کیمی فورمالاشمامیشدیر. فورمالاشمایان بیر حرکت ایچریسینده ده ضعف نقطه لرین اولماسی قاچینیلمازدیر. حرکتیمیزین ائله باشدا گئدن ضعفلریندن بیریسی بودور کی اؤزونو قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائده بیلمیر. بونون هم تاریخسل هم ده گونوموز شرایطیندن قایناقلانان ندنلری واردیر . حرکتین بللی تاریخی بیر دایاناغی اولمادیغی اوچون اونون ایستکلرینین و آماجلارینین بللی چرچوه ایچریسینده تعریف اولونماسی چتینلیک یاراتماقدادیر. گونوموز ده ایسه چیخیش یولو اولاراق سونولان یوللارین فرقلی لیگی بیر باشقا ندن اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. دوروم بئله اولونجا دا تئوری آزلیغی دا بیر دیگر ضعف اولاراق اؤزونو گورسه دیر. بو گون میللی حرکتی دیرلندیرن بیر چوخ فیکیر صاحیبی آیدینلاریمیز واردیر. تئوری بیر ایکی گون ایچریسینده اورتایا چیخا بیلمیز. میللی حرکت بیچیملنمه آشاماسیندا اولدوغو اوچون بئله ضعفلر اورتایا چیقماقدادیر. آما بو سوره جی دوشوندویوموزده منه ائله گلیر کی تئوریک بوشلوقلاریمیزدا یاواش یاواش آزالاجاقدیر. سیاسی ساحه ده ایسه میللی حرکتین تشکیلاتی و سازمانی ضعفلری واردیر. بو ضعف تشکیلات سیزلیقدان دئییل، نئجه تشکیلات لانماقدان قایناقلانیر. منه گوره بو گون هله ایران- ین آغیر سیاسی فضاسینا باخمایاراق آذرباجانلی لارین بللی تشکیلاتلاری واردیر ، خاریجده بو تشکیلاتلار داها چوخدور. آما بیر یئرده گروهی چالیشما دویغوسو جیددی شکیلده سورونلودور . بودا البته ایران-ین اجتماعی فضاسیندان قایناقلانمیشدیر. بیر بیریمیزی تحمل ائتمه، بیر بیریمیزی دینله مه و دیالوق یوللارینی کسمه مک ایله بو ضعفلری اورتادان قالدیماق مومکوندور. بونلار بیزیم کلی ضعفلریمیزدیر. بونلارا قارشی چاره یارادا بیلسه ک دیگر ضعفلرین ده چؤزوله جگینی دوشونورم.
س- حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دمکراسی سؤیله می میللی حرکت ایچریسینده تئوریک آنلامدا یایقین اولماسادا حرکتین سوره جی و عملی داورانیشلاری اونون دمکراسی یولوندا ایلرله دیگی نی گؤسترمکده دیر. آذربایجان هم تاریخی اولاراق هم ده گونوموزده کی وضعیته باخدیغیمیزدا هر زامان دمکراسی اوچون اؤنم وئرمیشدیر. آذربایجان میللی حرکتی نی کیسمه آنتی دمکرات اولاراق گؤستره بیلمز. بو گون ایران-دا دیگر قومی حرکتلره باخدیغیمیزدا بو سؤیله مین دیشیندا حرکت ائتدیکلرینی گؤروروک. آما آذربایجان ، خرداد 1385 قیاملارایندا دا گؤستردیکی سیویل- مدنی بیر حرکت طرزینی اؤزو اوچون سئچمیشدیر. دیگر طرفدن باخدیغیمیزدا اذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اورتایا چیخان و گلیشه ن بیر حرکت دیر. یعنی بو حرکتین گلیشیم سوره جینی ایران شرایطی ده ایستر – ایستمز ائتکی لمکده دیر. اینسان حاقلاری چرچوسینده ده اولایا باخدیغیمیزدا، بیز بو مفهوم ایله چوخ گئج تانیش اولدوق. بو مفهومون میللی حرکته گلیشی ایله بیرلیکده آذربایجان میللی حرکتی دونیایا آچیلمایا باشلادی. بونلارین هامیسی بیزیم حرکتین یئنی اولماسی ایله علاقه داردیر. میللی حرکت اؤنجه لیکله بیر اؤز کیملیگی نی تانیملادیقدان سونرا ( منه گوره هله ده بو تانیم سوره جینی یاشاماقدادیر) اینسان حاقلاری، دئموکراسی چرچوسینده اؤز ایستکلرینی اورتایا قویمایا باشلامیشدیر. بو تکجه آذربایجان میللی حرکتی اوچون گئچرلی بیر ضعف دیئیل، ایران-ین عمومی وضعیتی ایله ایلیشکی لی اولان بیر موضودور.
س- مخالف لر آذربایجان حرکتی نی فاشییسم و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
بوردا گرک آذربایجان میللی حرکتینین گلیشیم سوره جینه باخاق. تورک میللیتچیلیگی بو حرکتین ایدئولوژیک طرفینی تمثیل ائدیر. آما حرکتین سوره جینه باخدیغیمیزدا دونیاداکی میللیت چیلیک و بولگه ده تورکچولوک آخیملاری ایله جیددی فرقلی لیکلر گؤروروک. بو حرکتین میللیت چیلیگی ساغ و محافظه کارلیق یئرینه سول و مدرن بیر ایماژ گؤستریر. تورکچولوک آچیسیندان ایسه تورکیه ده کی تورکچولوک ایله یئنه فرقلری واردیر. آذربایجان-داکی تورکچولوک ، دین یئرینه داها سئکولار بیر یاپی (ساختار) ایچرمکده دیر و عینی زاماندا دا بیر دئوریجی حرکتدیر. بیز حرکتین بو اؤزل لیکلرینی قورومامیز لازیمدیر. میللی حرکته قاتیلان یئنی نسیللر دیگر میللیتچی و تورکچو آخیملاردان تاثیر آلیب، حرکتی او یؤنه چکمک ایسته یه بیلرلر. بیز حرکتیمیزی و حرکت طرزیمیزی بو شکیلده آنلاتمامیز لازیمدیر.
س- ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار، قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکت ، باشقا میللتلرین حرکتی و …. آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اولان حرکت لر ایله اولان مناسیبتلرینی اؤز کیملیگی و داورانیش طرزی اولاراق اورتایا قویماقدادیر. بو مناسیبت ایران داکی عمومی حرکتلر ایله باشقا، دیگر میللتلرین حرکتلری ایله ده باشقادیر. میللی حرکت ایران عمومی حرکتلرینه و اؤزه لیکله مرکزیت چی حرکتلر قارشیسیندا داها دقتلی داورانماقدادیر. چونکو بو حرکتلره قاریشیب اونلار ایچریسینده یوخ اولماق ایسته میر. ایرانداکی دیگر میللتلرین حرکتلری ایله مناسیبتلره باخدیغیمیزدا ایسه فرقلی بیر تابلو قارشیمیزا چیخماقدادیر. دیگر میللتلر ایله مناسیبتلری، او میللتلرین آذربایجان-ا و میللی حرکته باخیشی ایله علاقه لیدیر اگر ایران ایچه ریسینده کی باشقا میللتین آذربایجانا و آذربایجان میللی حرکتینه باخیشی مثبت ایسه او زامان میللی حرکت ده اونا مثبت یاناشماقدادیر، اما اگر دئییلسه او زامان دوروم دئییشمکده دیر .
س- بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران » کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ایران آدینا باخدیغیمیزدا مسئله تکجه تاریخی دئییل «ایران» آدی بیر تک جغرافی آد دا ایفاده ائتمیر بلکه بو آد بیر کیملیک مسئله سی حالینا گلمیشدیر. » ایرانلیلیق » آدی آلتیندا فارس کیملیگی ایله دیگر میللتلری اریدیب و یوخ ائتمک ایستیرلر. حتی شیعه مذهبی بئله فارسلاشدیریلاراق بیر آسیمیلاسیون آراجی حالینا گلمیشدیر . بو گون بیزیم ساواشیمیز ایران ایله دئییل، ایرانلیلیق ایله دیر و بو ایرانلیلیق دا » ایران » آدی ایله قارشیمیزا چیخماقدادیر. ایران-دا تورک سورونو اؤزونو آذربایجان ایله ایچسللشدیرمیشدیر. تورکلوک آذربایجان ایله بیرلیکده عینی بیر وجود تاپماقدادیر. ایران-داکی دیگر میللتلرین حرکتلرینه ده باخدیغیمیزدا عینی بنزرلیکلر داشیدیغینی گؤروروک. بلوچستان، خوزستان و کردستان آرتیق بیر استان آدیندان چوخ، او منطقه نین میللی فعاللاری اوچون بیر قارشی دورما آدی حالینا گلیبدیر. بو گون آذربایجان میللی حرکتی آدینی قبول ائتمه ینلر و ایران تورک میللی حرکتی نی ساوونانلار منه گؤره جیددی بیر تاریخسل چیلیک ایچریسینده قالیبلار.
س- میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی » بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر، بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلرمی ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز. آما بو حرکتلر قارشیسندا نئجه مناسیبت گؤسترمه لییک؟ بیزیم هر شئیدن قاباق ایران-داکی بوتون دئییشیم و حرکتلر قارشیسندا بیر سیاستیمیز و پلانیمیز اولماسی لازیمدیر. بو سیاست ایجاب ائدر کی بیز او حرکتلر ایله بیرلیکده قاباغا گئدک یادا سس سیز بیر سیاست ایزله یک. مثال اولاراق اونونجو جمهور باشقانلیغی سئچیملری سونراسی اولایلاری وئره بیلریک. بو اولایلار قارشیسیندا آذربایجان و آذربایجان میللی حرکتی نین بؤیوک بیر بؤلومو سسیز قالمایی ترجیح ائتدیلر. بو سسیزلیگی بیزیم یاخشی اوخومامیز لازیمدیر . آذربایجان بیلینچلی بیر شکیلده می تهران اولایلارینا قارشی سسیز قالدی، یوخسا بیلینچسیز می؟ آذربایجان منه گؤره تاریخی و گونوموز شرایطی ندنی ایله سسیز داوراندی. بو ایران اولایلارینا قارشی مناسیبتسیزلیک آنلامینا گلمه مه لیدیر. بو سس سیزلیک تام اولاراق دا بیلینچلی اولماسا یئنه بیلینچلیک پایی واردیر. بیز ده بو بیلینچلیک مسئله سینی گئنیشلتمه میز لازیمدیر. هر شئیدن قاباق دا ایران-داکی بوتون اولایلارا قارشی بیر معین سیاستیمیزین اولماسی آرتیق قاچینیلمازدیر.
س- دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
سون اوتوز ایلدیر ایران-دا حاکیم اولان دینی حاکمیت اینسانلاریمیزین و اوزه للیکله میللی فعاللارین دینه قارشی باخیشینی دئییشدیرمیشدیر. بو البته کی ایران-داکی عمومی بیر سورون حالینا گلیبدیر ، بو حاکمیته قارشی بیر عکس العمل دیر. منه گؤره بو عکس العمل دیشیندا آذربایجان میللی حرکتی و میللی فعاللاری دینه قارشی دئییللر، تکجه دینین سیاست ساحه سینه داشینماسی قارشیسیندالار. یعنی دینی بیر حاکمیتی ایسته میرلر. بو دا میللی حرکتین عنعنوی میللیت چیلیک و تورکچولوکدن فرقلی اولاراق سئکولار بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولدوغونو گؤستریر. بیزیم حرکتین دین ایله بیر سورونو یوخدور آما دینین بیر آسیمیلاسون وسیله سی حالینا گلدیگینی گؤردوگو اوچون اونا قارشی بیر پوزیسیون ایچریسینه گیرمکده دیر.
ساغ اولون.
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


text:
آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری-این یئنی سئچیلمیش پرئزیدئنتی دونالد ترامپ حیات یولداشی مئلانیا ایله بیرلیکده پرئزیدئنت طییارهسی ایله نیو یورکدان واشینگتونا گئدیب.
آپا خبر وئریر کی، پرئزیدئنت طییارهسی عنعنوی اولاراق سئنت ائندریوس حربی بازادا ائنیش ائنیب. آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری-این یئنی سئچیلمیش پرئزیدئنتی بو واختا دک سفرلرینی اوزرینده «ترامپ» یازیلمیش طییاره ایله حیاتا کئچیریب.
قئید ائدک کی، یانوارین ۲۰-ده واشینگتوندا آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری-این ۴۵-جی پرئزیدئنتی دونالد ترامپین آن ادیچمه مراسیمی کئچیریلهجک.


text:
ایمام حسن عسکرینین (ع) علمی مقامی و شاگیردلری
ایمام حسن عسکری (ع) چتین و محدودیّتلرله دولو دؤوراندا یاشاماقلارینا باخمایاراق موختلیف ساحهلرده شاگیرد تربیت ائلهمک و دینی معاریف تبلیغیندن قالمادیلار. ایمام حسن عسکری (ع) چتین و حساس دؤوراندا یاشادیلار. او حضرتین بیرینجی درجهدهکی وظیفهسی ایسلام مکتبینی قوروماق و اونون حریمینده مودافیعه ائلهمک، بو حیات باغیشلایان دینه دعوت ائلهمک و اونون اصول و دَیَرلرینی گوستریش وئرمک ایدی.
اهل بیتین (ع) هامیسی شریعتین یاییلماسی، علمین تبلیغی، اونو آیریلارینا خصوصاً علم طالیبلرینه تانیتدیرماقدا و ایسلامی عقیده و تفکّورون حریمیندن مودافیعه ائلهماکده چوخلو فیکری و عملی چالیشمالار ائدیبلر. او عظمتلی اینسانلار، اومّت ایچینده نوخبه، عالیم و معریفت و عمل منبعی ساییلیردیلار.
ایمام حسن عسکری (ع) کرامتلی آتالاری کیمی اؤز دؤورانلاریندا عمل ساحهسینده موهیم نقشلری واریدی عین حالدا اهل بیت (ع) مکتبینین معاریفینی"کیتاب" و "سونّت" محورلیگی ایله تبلیغ ائلهمگی اؤز برنامهلرینده یئریدیردیلر.
ایمام حسن عسکرینین (ع) دؤورانی یعنی هیجری اوچونجو عصر، حادیثهلی دؤورانیدی. موختلیف فیکری مکتبلر "فلسفه"، "کلام"، "اصول"، "فیقه"، "تفسیر" و "حدیث" ساحهلرینده گوجلنمیشدیلر و موقابیله گوجلری چوخالمیشدی.
بو دؤورانین مکتبلری چوخیدی. بو آرادا اهل بیت (ع) فیقه، حدیث، تفسیر، سیاسی دوشونجه، علم، کلام، فلسفه و ایسلامی معریفتده مومتاز مکتبه صاحیب ایدیلر. ایمام حسن عسکری (ع) اؤز علمی فعالیتلرینی موختلیف شاگیردلرین تربیتی، موکاتیبه یولو ایله شوبههلره جواب وئرمک کیمی موختلیف حوزهلره بؤلموشدو.
ایمام حسن عسکرینین (ع) شاگیردلری
ایمام حسن عسکرینین (ع) محضرینده اولان شاگیردلرین چوخو بو حضرتین آتاسی و جدّینین دؤورانیندان اهل بیته(ع) ایرادتلری واریدی و بعضیلری ده ایمام (ع) زمانی اونلارا قوشولموشدولار. بو اینسانلار، علملری، معاریفی و حقیقتلری او حضرتدن آلیب آیریلارینا چاتدیریردیلار.
ابو عبدالله آدینا معروف اولان بؤیوک لوغت شوناس "احمد بن ابراهیم بن اسماعیل" ایمام حسن عسکری (ع) و ایمام هادینین (ع) مخصوص صحابهلریندن ساییلیردی. احمد ابن ابراهیم ایمام حسن عسکرینن (ع) مسألهلری و خبرلری واریدی کی نئچه جیلد کیتابدا مونتشیر ائدیب. ایمامین (ع) شاگیردلری موختلیف علمی و معرفتی ساحهلرین پیشرفتینده نقشلری اولوب.
هابئله دَیرلی اینسان "احمد بن اسحاق بن عبدالله بن سعد بن احوص اشعری" ایمام حسن عسکرینین (ع) خاص صحابهلریندن ساییلیردی و ایمام زمانیدا (عج) درک ائلهدی. او هابئله قوملولارین اوستادی و شئیخی ایدی. اونون دا تألیفاتی واردیر.
چوخلو کیتابلاری اولان "حسین بن شکیب مروزی" و "صالح بن ابی حماد" دا ایمام حسن عسکرینین (ع) شاگیردلریندن ایدیلر. هابئله "کتاب الرحمه" کیتابی کیمی چوخلو کیتاب مؤلیفی، شأن و منزیلت صاحیبی"سعد بن عبدالله قمی" ده ایمامین (ع) شاگیردلریندن ایدی.


text:
شکیده اوغورلا داوام ائدن «ایپک یولو» ۸-جی بین الخالق موسیقی فستیوالینین ایکینجی گونو پالیاک موغننیسی آنیا برودا و ماجاریستانین «گوئسسووس مئسی تریو» قروپونون شکی خان سارایینین حیطینده کنسرت پروگرامی ایله چیخیش ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، پالیاک موغننینین ایشتیراکی ایله کئچیریلن کنسرتین بیرینجی حیصهسینده فستیوالین تشکیلاتچی قوروملارینین رهبرلری، خاریجی اؤلکه سفیرلیکلرینین نمایندهلری، موسیقی سئورلر ایشتیراک ائدیبلر.
کنسرتین اولینده معلومات وئریلیب کی، آنیا برودا پالیاک موسیقی صحنهسینده نادیر سیمالاردان بیریدیر. اتنو، جاز، خالق موسیقیسی و پوپ اوصلوبوندا ایفا ائدن، عینی زاماندا، اوشاق موسیقی اثرلرینین مؤلفی اولان آنیا برودا سسینین درین تونو، مئلودییانین اسرارنگیز تأثیری ایله دینلییجینی والئه ائدیر. او، عینی زاماندا، «ویلنسک سینجلری» ضربلی، سیملی موسیقی آلتلرینده ده ایفا ائدیر. ۲۰۱۱-جی ایلدهن سولو ایفاچی کیمی فعالیت گؤسترن آنیا برودا ۴ موسیقی آلبومونون مؤلفیدیر. خالق عنعنهلریندن و معاصر یارادیجیلیقدان ایلهام آلان پالیاک موسیقیچی دفعهلرله خاریجی اؤلکهلرده کئچیریلن نفوذلو بین الخالق فستیواللاردا ایشتیراک ائدیب. آنیا برودا پولشانین مدنیت و میللی ارث ناظیرلیینین و اولشتیندهکی مارشالکووسکی آپاراتینین تقاعدچوسودور. پولشا موسیقی مدنیتینین تبلیغینه گؤره او، ۲۰۱۶-جی ایلده اولشتین شهرینین پرزیدنت موکافاتینا لاییق گؤرولوب.
کونسرتین ایکینجی حیصهسینده تاماشاچیلار «گوسسووس مئسی تریو» قروپونون چیخیشینی ایزلهییبلر.
قروپون ماجار و تورک خالق ماهنیلارینین قوووشماسیندان یارانان کومپوزیسییالاری ایفا ائتمهسی بارهده ایزلییجیلره معلومات وئریلیب. عینی زاماندا، قروپون سولیستی مسینین ایفاسیندا مراکئش موسیقی عنعنهلری ده اؤزونو گؤستریر. مئسی بو قروپلا ماجاریستاندا، ائلجه ده ایسپانییا، آمریکا، کانادا، تورکییه، بحرین و دیگر خاریجی اؤلکهلرده کنسرتلر وئریب. قروپون کنسرتلری تورکییهده ده چوخ سئویلیر. آنیا برودانین و «گوسووس مئسی تریو» قروپونون ایفا ائتدیکلری روح اوخشایان موسیقی نؤمرهلری تاماشاچیلار طرفیندن بؤیوک ماراقلا قارشیلانیب. سوندا تشکیلاتچیلار آدیندان آنیا برودا و ماجار موسیقی قروپونا فستیوالین رمزی سیموولو تقدیم اولونوب.
خاطیرلاداق کی، فستیوالین پروگرامینا اویغون اولاراق، ایونون ۲۹-دا موسیقی سئورلر گونورتا ساعتلاریندا آذربایجان تلویزییا و رادیوسونون ج. جهانگیروو آدینا خورونون، آخشام ساعتلاریندا ایسه ایران ایسلام رسپوبلیکاسیندان گلمیش «تبریز» رقص قروپونون کنسرتلرینی ایزلهیهجکلر.


text:
قازاخیستانین قیرغیزیستانلا سرحدده یئرلشن کوردای کندینده حربچیلرین نظارت ائتدیی بلوک پوستلار یئرلشدیریلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «آزادلیق» رادیوسو یاییب. حربچیلرین بورادا ۱۰ اوکتیابردان پوست قوردوغو بیلدیریلیب. سوسیال شبکهلرده ایسه آرتیق قازاخیستانین قیرغیزیستانلا سرحده اوردو یئریتدیی ادعا ائدیلیب.
قید ائدک کی، بوندان اؤنجه «کوردای» سرحد کئچید منطقهسینده قیرغیزیستانین سرحدی سرحدی باغلانماسی نتیجهسینده بؤیوک نؤوبه یارانیب. عینی نؤوبهلر قیرغیزیستانلا قازاخیستان آراسیندا یئرلشن چون کاپکا، آک-ژول و آک-تیلئک سرحد-کئچید منطقهلرینده ده میدانا گلیب. نؤوبهلرین یارانماسینا دیگر سبب قازاخیستان میللی تهلوکهسیزلیک کمیتهسینین سرحد قوشونلارینین قونشو اؤلکهدهکی سئچکی ایله علاقدار گوجلندیریلمهسی حاقیندا قرار وئرمهسی اولوب.
قازاخیستان آرتیق سرحد-کئچید منطقهلرینده قالان اونلارلا اینسانی قیدا و سیغیناجاقلارلا تعمین ائتمهیه باشلاییب.
قازاخیستان-قیرغیزیستان موناسیبتلری قیرغیزیستان پرزیدنتی آلمازبئک آتامبایئوین قازاخ لیدر نورسلطان نازاربایئوی اؤلکهنین داخیلی ایشلرینه قاریشماقدا گوناهلاندیرماسیندان سونرا باشلاییب. آتامبایئو نازاربایئوه خبردارلیق ائدرک، قیرغیز موخالیفتینین لیدرلریندن هئچ بیرینی قبول ائتمهمهیه چاغیریب. قازاخیستان ایسه اؤز نؤوبهسینده آتامبایئوین سؤزلرینی یالان و شایعه آدلاندیریب.


text:
آیدین شافاق 220
بو ایل تورونتو-نون ان اؤنملی و عظمتلی تیرگان فستیوالیندا آذربایجان-ین خالق آرتیستی و دولت طرفیندن «میللی شرف و شهرت» نیشانینی قازانان پروفسور «رامیز قلی یف» اؤز سئحیرلی بارماقلاریلا تاریندان حسرت و اومود سسی چیخارداراق اوره کلرده و یادلاردا اوتوردو. شنبه 29 ژوئیه 2017 گئجه ساعات (30/10- 9 ) دا بو ده یرلی اوستادین نستالژی آدلی کنسرتی تورنتو-نون هونر مرکزی «هاربرفرانت»دا گئچیریلدی. کنسرت دن اؤنجه نستالژی آدینین سئچیمی منه سؤال اولموشدو و اؤز اؤزومه دئییردیم آخی ندن نستالژی؟!
آمما یوخ! بیر ساعات یاریم سورن بو کنسرت اوره کیمی چیرپینتیا سالیب ایچینده بیر قریب حیس یاراتدی. تانیمادیغیم بیر حیس! شادلیق، قم، حسرت، اومود، یورد عشقی، قوربت، یوردداشلار و خاطیره لر ملغمه سی! «رامیز» مؤجز ائدیردی و من گؤزلریمی یوموب قملریم له، آرزیلاریم لا، اوموتلریم له و شادلیق لاریملا ال اله وئریب گؤیلرده اوچوردوم. الله بو قریب حیسّین آدی نه؟ ندن من بو حالدایام؟ کنسرت بیتیب من اؤزومه گلندن سونرا بو حیسّیمه آد تاپدیم. آهان،«نستالژی»! دوغرو! بو آد چوخ دوغرو وآنلاملی سئچیلمیشدی.
ایرانلی «مازیار حیدری» پیانونان و «علی مسعودی» پرکاشیننان بو کنسرت ده ایشتیراک ائدیب رامیزله ایشلیک ائتمیشلر. هامیسینین اللرینه ساغلیق!
بو نوع فستیواللار موردینده «رامیز قلی یف» تیرگان نشریه سینده یازیر:
«بین الخالق موسیقی فستیواللارینین اهمیتینی چوخ یوکسک قیمتلندیریرم. چونکو بونون کیمی لایحه لر موختلیف صنعت نوعلرینین موسیقی، رقص، تئاتر، رساملیق، و دیگر ایستیقامتلرین اینکیشافینا سبب اولور و عین زاماندا بیر چوخ اؤلکه لرین بو ساحه لرده الده ائتدییی اوغورلارین تانینماسی و اونون داها دا گئنیش یاییلماسینا شرایط یارادیر. داها دا واجیب اولان مقاملاردان بیری ایسه اینجه صنعت و موسیقی واسیطه سیله موختلیف اؤلکه لر آراسیندا، دوسلوق، آنلاییش، یارادیجیلیق و امکداشلیق کؤرپوسونون یارانماسینا نائل اولماق اولور. من چوخ شادام کی تیرگان بین الخالق فستیوالی بو مسئله لره خصوصی اؤنم وئریر و بو ایل کی فستیوالین پروقرامیندا آذربایجان موسیقی ایفاجیلیغینی تقدیم ائتمک اوچون منی دعوت ائدیبلر. بیلدییینیز کیمی آذربایجان قدیم تاریخی کئچمیشه مالیک اولان بیر اؤلکه کیمی موقام، خالق و کلاسیک موسیقی سی نوعلری، ادبیات، رساملیق، خالجاجیلیق، خطاطلیق و اینجه صنعتین موختلیف ساحه لرینده بؤیوک صنعت ایرثینه مالیک دیر. بو صنعت میراثی اوزون ایللردیر دوسلوق و امکداشلیق ائتدیییمیز ایرانلی صنعتکارلار طرفیندن هر زامان خوصوصی مراقلا قارشیلانمیشدیر. ایران-ین تانینمیش صنعت خادیملری و موسیقی جیلری ایله برابر گرچکلشدیردیییمیز لایحه لر، کنسرتلر، سمینارلار، موشترک فیلمه چیخاردان سی دی لر و دی وی دی لر خصوصی تاریخی اهمیته مالیک دیر. ایکی اؤلکه نین موسیقی و اینجه صنعت خادیملرینین تیرگان فستیوالیندا دوسلوق، صولح، بیرلیک و یارادیجیلیق نامینه یئنی دن گؤروشمه سینی شخصا یوکسک قیمتلندیریرم و بو فستیوال-دا چیخیشیمی صبیرسیزلیکله گؤزله ییرم.»
چوخ ساز چالدیغیمدان اللریمدن علاوه، ذهنیم ده قابار چالیب!
فجر فستیوالی زامانی رامیز قلی یف ایرانا گلدییینده، اعتماد روزنامه سینین موخبیری آذربایجانین ده یرلی تار اوستاسی و موسیقیچی سیندن سوروشور:
-اوستاد سیز آذربایجان اصیل موسیقی سیندن اوزاق دوشمه دن آذربایجان تارینین سسی نی دونیا یا تانیدیب؛ گلوبال ائتمیسیز. بو هر هونرمنده بیر آرزی دیر. ایران-دا دا هونرمندلر ایران موسیقی سی ایله غرب موسیقی سینین بیرلشمه سینه چالیشیرلار. سیزجه هر بیر هونرین یونیورسال اولماغینا هانسی اِلِمان لار لازیم دیر؟
-چالیشیب هونرلرینی یونیورسال ائدن بوتون بیز هونرمندلر بو ساحه ده بیر فیکیرلیییک. چونکو هونر ایشینده حتی بیر کیچیک ضعف ده اولورسا، بیزی سون و نهایی مقصدیمیزدن اوزاخلاشدیراجاقدیر. بو نون قاباغین آلماق ایچین زامانا و چوخ چالیشماغا احتیاجیمیز وار. آللاها شوکور ایران 40-30 ایل بوندان اؤنجه کیمی دئییل. ایندی ایران هونرمندلری موسیقی نی نتا چیخارمایا و اونو علمی ائتمه یه چوخ انرژی قویوب چالیشیرلار و ایفا ائتدیکلری قطعه لره نت لار و مکتوبلار موجود دور.
من همیشه چالیشمیشام بو موضوع دا ایران هونرمنلرینه کومک ائدم. مثلا 1991-جی ایلده من ایران تارچالانلاری ایچین فارسجا بیر کیتاب یازیب؛ چوخلو تصنیف و قطعه لری نتا چیخارتمیشام و ساز اوچون تنظیم ائدیب؛ سونوندا هئچ بیر شئی گؤزله مه دن اردبیل-ده، اورمیه-ده، زنجان-دا، تهران-دا و... ایران هونرمندلرینین ایختیاریندا قویموشام. ایندی ایران-دا «کیوان ساکت» کیمی تئکنیک ایمکاناتینّان فایدالانیب چالان، ده یرلی چالقیچیلاریمیز واردیر. من بو هنرمندینن تهران-دا، کرمانشاه-دا و تبریز-ده برنامه ایفا ائتدیییم ایچین چوخ سئوینیرم. پس گلوبال اولماق بیر «گرَک» دیر. شیراز تاری اؤزونون اؤزل بیر سسی وار؛ آمما اؤزونو غرب موسیقی سیله تطبیق وئرمه یی گرکیر. هر سازین بو قابلییتده اولماغینین ضرورتی وار؛ آمما بوندان علاوه چالیشماق دا لازیم دیر. بو یولدا منیم اللریم؛ حتی ذهنیم ده قابار چالیب من حتی بو حده قدر چالیشمیشام و تار چالمیشام!
اونون ده یرلی حیاتینا بیر کیچیک باخیش
موسیقیچی، تارچالان و اکتور «رامیز ایوب اوغلو قلی یف» 1947-جی ایل آوریل-ین 30-دا آغدام دا ایشچی عائله سینده آنادان اولوب. 1954-جو ایلده آغدام شهرینده یئدی ایللیک موسیقی مکتبینه تحصیل آلماغا باشلامیش ، 1960-جی ایلده «اوزئیر حاجی بیف» آدینا آغدام اورتا ایختیصاص موسیقی مکتبینه داخیل اولموش. 69-1964-جو ایللرده آذربایجان دوولت کنسرواتوریاسیندا تار و رهبرلیق تحصیلی آلیب. آغدام موسیقی مکتبی ایللرینده «شور» خالق چالقی آلتلری آنسامبلینین ترکیبینده بیر چوخ موسابقه و فستیواللاردا حاضیر اولوب. 1961-جی ایلده مسکووا دا کئچیریلن «خالق باشاریلاری سئرگی سی»نده ایشتیراک ائدیب. مدال و فخری نیشانلار آلیب. سونکی ایللر عرضینده، تار درنگینین مودورو، حق وئردی یف آدینا آغدام دوولت درام تئاتریندا موسیقی مودورو، موعلیم، باش موعلیم، پئدا قوژیک فعاللی و رهبرلیک وظیفه لرینده چالیشمیدیر. حال حاضیردا آذربایجان خالق موسیقی سینی سئونلر آراسیندا بئله بیر شخص تاپیلماز کی تارین اردملی ایفاجیسی، میللی موغاملاریمیزین ماهیر بیلیجی سی اولان رامیز قلی یوین یارادیجیلیغی ایله تانیش اولماسین. او گؤرگملی ایفاجی کیمی، فیلارمونیا دا، کنسرواتوریا دا، رادیو و تلویزیا دا، رسپوبلیکا زحمتکشلری قارشیسیندا فعال سولو کنسرتلری وئریر. اونون خاریجی اؤلکه لره تورلاری دا همیشه اوغورلو گئچرک، بؤیوک ایفتیخارلار دوغورموشدور. رامیز قلی یف-ین تاری، افغانیستان، سوریا، هلندیا، ایسویچره، پاکیستان، الجزایر، تونیس، هیندیستان، ژاپونیا، کانادا، پولشا، دانیمارک، ایران، عیراق، فرانسا، اینگیلتر، ایسرائیل، نروژ و دونیانین دیگر اؤلکه لرینده حئیرانلیق لا قارشیلانمیش، هارادا کنسرت وئرمیش سه همیشه مووفقییت قازانمیشدیر. بو سبب دن چوخلو جایزه لره و لقب و نیشانلارا لاییق گؤرونوب و آذربایجان موسیقی سینده میللی ایفتیخار یاراتماغینان چوخ مهم یئرده قرار تاپیب.
ابراهیم ساوالان
چاغداش آذربايجانلی شاعير، يازيچی، ژورناليست و آذربایجان میلّتینین حقوقلارینی ساوونان سیاسی چالیشقان، «ابراهیم ساوالان» تیرگان نشریه سینده بئله یازیر:
توجه: عینا اؤز یازیسی کؤچورولوب
«ائشیتدیکلریمه گؤره اینگلیسلی لرین گوندم یاشاملاریندا شعرین یئری یوخدور؛ آمما ایرلند ده هامی شعری بیلیر. بو باخیمدان سانکی بیزیم آذربایجان ایرلنده بنزه ییر. بیر گون اری اؤلموش بیر قادین یاشامینین چتینلییینی آناما سؤیله ییردی. دانیشدی-دانیشدی یاواش-یاواش *تومجه لر بیر-بیرینه قوووشدو. آخ وای چکیب، سؤزجوکلری بیر-بیرینه قوشدو. یئدی اوشاغینا هم آنا هم آتا اولدوغوندان سؤز آچدی. بوتون چتینلیکلر بیر یانا ائوینین سویوقلوغوندان و اریندن سونرا او ائوه اوره ک قیزدیرا بیلمه دیییندن گیلئی-گوزار ائتدی. او حزین دانیشیق آستا-آستا *قوشوقلاشدی.
یا کروانام یا دوه/ اووساریم یوخ یا دوه
بایرام گل گؤر کی سنسیز/ ازین اوخشار یادووه
آذربایجان باشقا بیر باخیمدان دا اسکی یونانا بنزه ییر. شعری، موسیقی ایله یاناشیدیر. اینسان دانیشیرسا شعر دوغور و شعر موسیقی سیز اوخونمور یعنی دانیشار اینسان موسیقی ایفا ائدیر. قولاق آسانلار موسیقی دینله ییر. قوزولارینی شایلایان چوبان بابا، کؤرپه سینی نازلایان آنا و اؤلوسونو اوخشاییب آغلایان آبا سؤزلرینی آمان آمان آمان عیبارتی ایله باشلاییب؛ بوغاز تئللرینی تیتره دیب؛ کلمه لری اوزادیب؛ آبالام- آبالام دئیه دئیه باشا چاتدیریر. بیلمیرم قاوال، تار و کامانین اینسانلا یولداشلیغی نئچه مین ایلدیر؛ آمما یاخشی بیلیرم داریخمیش ایلکین آدام، آمان آمان آمان دئیه موغامی یاراتمیشدیر. موغام همن یاشامدیر. گاه کدرلی، گاه لیریک، گاه ائپیک. محمد رسولزاده نین یادگاری آذر، 70 ایل موددتینده آنا یوردو گؤرمه سه ده تارلا دردلشیب وطن حسرتینی تارلا سیزلادی. قوربت و دیار دیار سورونمک اینسان حیاتینین سانکی قاچیلماز بیر پارچاسیدیر و تورکلر اورتا آسیا دان تا بالکانلارا قدر کؤچری یاشاماغی منیمسه ییبلر. بو بؤیوکلوکده قوربت دردی، تارسیز و موغامسیز کسینلیکله دؤزولمز اولاردی. آذربایجانین تایسیز گؤزل طبیعتی هر ذوقو اوخشاییب، ترنم-ه وادار ائدر. بو گؤزللیک نغمه لری یقین کی تارلا، موغاملا، قول بویون اولدوقدا ابدیلنیر و بونلارین هامیسی «رامیز قلی یف»ون بارماقلاریندا بیرلشیب؛ بیر خلقین جمعی و ابدی خاطیره سینه و یادداشینا چئوریلیر.»
*تومجه = جومله
*قوشوق = شعر


text:
تزیم خیطابهسی
نه گؤزل گونشسن، تا اوزاقلاردان
ائدیرسن بیزیمچین هر شئیی عیان.
ایشیق جینسیندندیر هرچند کی، چیراق،
ایشیقسیز چیراق دا گؤرونمز آنجاق.
اصیل تاجیدارلیق، دوشون، یاخشی بیل،
یوزلرجه تاج ییغیب ساخلاماق دئییل.
حؤکمودار اودور کی، هر باشا مودام
مرحمت گؤستریب، تاج ائده انام.
اینسانی آزدیران خیاللاری سن
باشلاردان قیلینجلا رد ائلهمیسن.
اوجالسا بیر شاهین فیکری، بایراغی،
شاد اولار اوردوسو، یوردو، تورپاغی.
سنین بایراغینا بزکدیر ظفر،
گوجونله یوخ اولدو دردلر، سیتملر.
کیانلار کؤچوبلر ایندی دونیادان،
یئرلری بوش دئییل، سنسن حؤکموران.
اؤلکهده بو خالقا رهبر اولدون سن،
فطرتین گؤزلدیر سنین ازلدن.
ایندی بو دونیادا سنسن تاجیدار،
الینله تاج قویار باشینا شاهلار.
چاتماز عدالتده سنه پیشداد،
کئیخوسروو، کئیکاووس، نه ده کئیقوباد!
یئددی فیروزهلی بو قصرده سن
حاقا، عدالته ووسعت وئرمیسن74.
بیر قدح مئی وئریر سنه نظامی،
گرک نوش ائدهسن کئیکاووس کیمی.
بو توسی قدحله محمودا بیلدیر
"شاهنامه"نین قدری-قیمتی نه دیر!75
ایکی خزینهنین واریثی، حؤکمن،
سخاوتده سنسن، سؤز دئمکده من76.
بورج اگر واختیندا اؤدهنیلمسه،
قایدادیر: واریثدن چاتار واریثه77.
من ائله سؤز دئدیم - دئمهمیش هئچ کس،
بیر ایش گؤر - اولماسین اونا هئچ عوض.
منه عقلیم چاتیب بو ایشده دادا،
مووفّق اولاسان سن اوخوماقدا.
یار ائتسک بو ایکی گؤزل نیّتی،
بیره اون آرتاجاق سؤزون قیمتی!
باغیمدا ریحاندیر منیم بو اثر،
سنین ائیوانینی قندیلتک بزر.
مجلیس قور، بو مئیله دولدور کاسانی،
شؤلهسی، نشهسی دورولتسون قانی.
سن مئی ایچ، گتیرمه هئچ بیر بهانه،
آغزیم مؤهورلودور اوز وورما منه.
داماغین چاغ اولسون، بختین ده جاوان،
جاهاندا اولاسان جاهان پهلوان.
بو دونیا، بو دؤوران سنه یار اولسون،
روزگارین همیشه خوش روزگار اولسون!
گؤیلر عولویّتدن دوشمز هئچ زامان،
سن ده گؤیلر کیمی اوجا اولاسان.
قیلینجین کسکیندیر گون شؤلهسیندن،
گؤیو ده یئر کیمی سن رام ائدیبسن.
پارلاق قیلینجیندان مهو اولسون یاغی،
سندن قودرت آلسین کیان بایراغی.
بؤیوک بیر ایش اوچون، بیل، ائی حؤکمودار،
گؤندردیم، دوغرودور، من بیر یادیگار،
سن اؤزون ابدی بیر یادیگار قال،
دئدیگیم بو سؤزو دایم یادا سال!


text:
دوستاق
آداملاری (۳۱ تير ۱۳۸۵)
رضا براهنی / ترجمه: عزیز محسنی
ائله کیشیلری
تانییرام کی،
تک بیر ایاق ایله دوستاقدان ائشییه سورونوب،
و ائله بیر قلبایلهکی،
اوندا ابدی اولاراق، روماتیسم یئر سالمیش... .
ائله آروادلاری تانییرام کی،
جلادلارین اورتاسیندا،
شرفلیجه ال به ال اولموشلار
و اونلارین بئینینده تجاوز یوخوسو
ابدی اولاراق سسلنیر.
آلتی یاشلی اوشاقلاری تانییرام کی،
تپیک، قامچی، شیللی آلتیندا بویونلارینا آلمیشلار کی،
آتا بیر شکلی آدامی ائوه گتیریب،
آنا بیر شبههلی کیشییه بیر ائوین یولونو گؤرستمیش.
چادرالی بیر قادین تانییرام کی،
یاراماز جلادلار اونو چیلپاق ائتمیش
و اونون گون گؤرمهین امجکلرینه الکتریکی باتون قویموشلار
و بیر ساعات سونرا، سلولدا قادین همان بو امجکلری
سود امر اوشاغینین آغزینا قویوردو.
اوندؤرت یاشلی بیر قیز تانییرام کی، شکنجهنین قورخوسوندان،
آیلیق قان گؤرمهسی پوزولموش، بعضا آلتی آیدا بیر دفعه
و بعضا دؤرت گونده بیر دفعه قان گؤروردو.
و اییرمیایکی یاشیندا بیر اوغلان تانییرام کی، اونون وزنی
34 کیلو ایدی
و اون ایکی ساعات دؤیولهرک، آغزینی آچمادان حیاتا گؤز یومدو
و هله بو، من تانیدیغیم جهنمین هامیسی دئییل.


text:
اوروگوای پارلامئنتی نین نمایندهلر پالاتاسینین بئین اَلخالق علاقهلر ایدارهسیندن آذربایجانین اوروگوایداکی دیپلوماتیک نوماینده لیینه داخیل اولموش معلوماتا اساساً، اوروگوای پارلامئنتینده هم سئناتین، هم ده نمایندهلر پالاتاسی نین عضولریندن عبارت اوروگوای-آذربایجان دوستلوق گروپونون یئنی ترکیبی تصدیق ائدیلیب.
خاریجی ایشلر ناظیرلیینین مطبوعات خیدمتیندن آخار . آذ-آ بیلدیریبلر کی، عمومیلیکده دوققوز میللت وکیلیندن عبارت دوستلوق گروپونون ترکیبینه اوروگوای پارلامئنتینده تمثیل اولونان بوتون سیاسی پارتییالارین نمایندهلری داخیل ائدیلیب.
دوستلوق گروپونون یئنی ترکیبی نین تصدیق ائدیلمهسی آذربایجان-اوروگوای پارلامئنتلرآراسی علاقهلری نین مؤحکمله ندیریلمهسینه، هابئله ایکیطرفلی موناسیبتلرین داها دا اینکیشاف ائتمهسینه تؤحفه وئرهجک.


text:
آذربایجان میللی حکومتینین قورولوشو
1945-1941 ایللرینی پهلوی دؤنمی چرچیوهسینده اله آلماق دوغرو اولمادیغی کیمی، 1945-ده قورولان "آذربایجان میلّی حکومتی" دؤنمیندن آییرماق دا دوغرو دئییلدیر. چونکو بیلیندیگی اوزره، آذربایجان میلّی حکومتینین کولتورل و توپلومسال تملی اصلینده بو ایللرده آتیلمیشدیر. دولاییسی ایله بو چالیشمادا 1941-1946-جی ایللر، آذربایجان میلّی حکومتی دؤنمی باشلیغی آلتیندا اینجهلنهجکدیر.
1941 ایلینده ایرانین متفیقلر طرفیندن اشغال ائدیلمهسیله 1-جی پهلوی دؤنمی ده سون بولموش اولدو. آلمانلارلا یاخین ایش بیرلیگی ایچینده اولان 1-جی پهلوی حکومتی هئچ بیر دیرهنیش گؤسترمهدن ایشغالجیلارا تسلیم اولدو و اؤلکهنی 20 ایل دیکتاتورلوقلا یؤنهتن رضا شاه یورد دیشینا سورگون ائدیلدی (مجیدی 216: 2003). مرکزی حکومتین ضعیفلهمهسیندن و سوویت اوردوسونون اشغالیندان دولایی قوزئیلی سویداشلاری ایله تکرار گؤروشمه و ایش بیرلیگی یاپابیلمه امکانیندان فایدالانان گونئی آذربایجان آیدینلاری هئچ گئجیکمهدن رضا شاهین تورکلویه و آذربایجانا قارشی باسقیجی و آیریمجی پولیتیکاسینین ایزلرینی سیلمک و گئچمیشدهکی حاقسیزلیقلاری تلافی ائتمک آماجی ایله تورکجه کیتاب و قزئت یایینلاماغا باشلادیلار. طبیعی کی، رضا شاه دؤنمینده یئتیشن، دؤلتین رسمی تبلیغاتلارینین ائتکیسی ایله ان آزیندان دوشونسل اولاراق اؤز منلیگینی اونوتان بیر نسله قیسا بیر زامان دیلیمینده تورکلوک و آذربایجانلیلیق بیلینجی قازاندیرماق اولدوقجا چتین بیر ایش ایدی. اؤنجه کؤنوللو، داها سونرا ایسه زورونلو اولاراق آسیمیلاسیونا معروض قالان تورکلر اوچون تورکجه، دانیشما آراجی اولماقدان باشقا بیر شئی ایفاده ائتمیردی. آذربایجان اکونومیک اولاراق ضعیف دورومدا ایدی. بیر یاندان رضا شاهین پولیتیکالاری سونوجوندا اسکی اقتصادی، سیاسی و کولتورل گوجونو ایتیرهرک گئریلهمه سورجی ایچینده یاشایان گونئی آذربایجان، دیگر یاندان دا 2-جی دونیا ساواشینین و اشغالچی سوویت اوردوسونون برابرینده گتیردیگی سیخینتیلارا قاتلانماق زوروندا قالدی (مرادی 315-310: 2003). بئله بیر دورومدا آذربایجانی فارس شوونیزمینین گتیردیگی فاجعهدن قورتاریب اونون میلّی دگرلرینه صاحیب چیخماسینی ساغلاماق ایستهین آیدینلارین سوویت رژیمینین دستگیندن یارارلاناراق فعالیت یاپمالاریندان باشقا چارهلری قالمامیشدی. مسئلهیه فرقلی بیر آچیدان باخیلدیغیندا، گونئی آذربایجان آیدینلارینین سوویت اوردوسونون اورانی ترک ائتمهسینی گؤزلهییب اوندان سونرا فعالیته باشلاماسی کیمی بیر شانسی سؤز قونوسو دئییلدی. بو گلیشمهلر ایستر ایستهمز آذربایجان آیدینلارینین بؤیوک بیر قیسمینین سوسیالیزمه یؤنلمهسینده ائتکیلی اولموشدور. دوروم او قدر قاریشیق ایدی کی، کیمین میلیتچی، کیمین کومونیست اولدوغونو سؤیلهمک مومکون دئییلدی. آنجاق، گؤرونن بو کی، گونئی آذربایجان آیدینلاری تاریخده ایلک کز اولاراق تورکجهنین رسمیلشدیریلمهسی و قورونماسی اوچون حرکته گئچمیشدیلر.
رضا شاهین حاکمیتدن دوشورولمهسیندن سونرا بیر چوخ سیاسی پارتی کیمی کومونیست توده پارتیسی ده فعالیته باشلادی. گلهجکده آذربایجان میللی حکومتینین باش ناظیری صفتی ایله ده گؤرهجگیمیز جعفر پیشهوری، توده پارتیسینین قورولوشوندا اؤنملی رول اوینادی. پیشهوری 1943 ایلینده 14-جو ایران مجلیس سئچیملرینه قاتیلاراق تبریزده 12 آدای آراسیندان 2-جی اولاراق سئچیلمیشدی. آنجاق، مجلیسدهکی گلیشمهلر پیشهورینین گوون اویو آلا بیلمهمهسیله سونوچلانینجا پیشهوری توده پارتیسیندن اونو دستکلهمهدیگی گرکچهسیله آیریلدیغینی اعلان ائتدی. داها اؤنجه تهراندا "آژیر" قزئتینی یایینلایان پیشهوری، 1945-ده تبریزه گئدهرک سوویت رژیمینین دستگی ایله "آذربایجان دموکرات فیرقهسی"نی قورماغی باشاردی. او، 3 سپتامبر 1945-ده یایینلادیغی بیر بیاناتلا آذربایجان دموکرات فیرقهسینین قورولوشونو رسماً آچیقلادی. توده پارتیسینین آذربایجان قولو، مرکز کومیتهسیندن خبرسیز آذربایجان دموکرات فیرقهسی ایله بیرلشدی. 1941 ایلیندن اعتبارا آذربایجان جمعیتینین یایین اورقانی اولاراق چیخان آذربایجان قزئتی آذربایجان دموکرات فیرقهسینین رسمی یایین اورقانینا چئوریلدی (فاوست 55: 1994).
آذربایجان دموکرات فیرقهسی، آذربایجان کومونیستلری و توده پارتیسینین مرکزی کومیتهسی آراسینداکی اختلافلار گئدهرک آرتماقدایدی. بو پروبلملرین ان اؤنملیلریندن بیری ده دیل مسئلهسی ایدی. 1941-ده اخگری، هلال ناصری، رحیمی، مرزبان، چاووشی، شبستری و شمس کیمی آذربایجانلیلار طرفیندن تبریزده قورولان آذربایجان جمعیتی و اونون همن آردیندان پادگان، ولایی، قادری، علم دوست، میزانی، نانکرانی، هامبارسونیان و حاجیزاده طرفیندن قورولان آذربایجان زحمتکشلری تشکیلاتی جیدّی بیر شکیلده ایالت و ولایت انجومنلرینین یئنیدن اولوشدورولماسی گرکدیگی فیکرینی ساوونوردولار. آذربایجان جمعیتینین یایین اورقانی اولاراق چیخان آذربایجان قزئتی ایلک ساییلاریندان اعتبارا (1941) دیل مسئلهسینی اله آلاراق بئله یازیردی:
"... آذربایجانلی، فارس دیللی دئییل و هئچ بیر زامان دا اولمامیشدتیر. آرتیق دؤلتین بونو قبول ائتمهسی گرکیر. بیزیم رسمی و آنا دیلیمیز "آذربایجان دیلی"دیر. بیز بوتون گوجوموزله آنا دیلیمیزین ایشلکلیگینین مکتبلرده و دؤلت ادارهلرینده آرتدیریلماسینا چالیشاجاغیق. بیزیم دیلیمیزی یوخ ائتمگه چالیشانلار فیکیرلرینی دگیشدیرمک زوروندادیر (مرادی 326: 2003)."
توده پارتیسینین ایلک ایالت کونقرهسیندهکی آذربایجانلی قاتیلیمجیلار تورکجهنین آذربایجاندا ایکینجی رسمی دیل اولماسی آرزوسوندا بولونموشدولار. بو پارتینین تهراندا دوزنلنن ایکینجی قورولتاییندا ایسه آذربایجاندان قاتیلان احمد حسینی آدلی بیرینین فارسجا دانیشماقدان امتناع ائتمهسی اوزرینه قورولتای باشقانی مترجم چاغیرماق زوروندا قالمیشتی (مرادی 327: 2003). آنجاق توده پارتیسی بو قونودا چوخ فرقلی دوشونوردو. اصلینده بو پارتینین دیل ساحهسیندهکی پولیتیکاسی پهلوی رژیمینین دیل پولیتیکاسی ایله اؤرتوشمکده ایدی. پارتینین اؤنده گلن شخصیتلریندن و اصلاً تورک اولان تقی ارانی گوجلو مرکزی بیر دؤلتین طرفداری اولاراق آزینلیقلارین دیللرینین یوخ ائدیلمهسی گرکدیگینی ساوونماقدا ایدی. آذربایجانی ایرانین اؤلوم و قالیم مسئلهسی اولاراق دگرلندیرن تقی ارانییه گؤره، آذربایجانلیلار موغوللارین داواملی سالدیریلاری سونوجوندا اونوتدوقلاری فارسجانی تکرار اؤیرنمک ایستهییرلر (فاوکت 71: 1994).
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین قوروجوسو جعفر پیشهوری ایسه آذربایجان قزئتینده بئله یازییردی:
"... بیزیم دیلیمیزه اهانت ائدن و اونون زورلا تحمیل ائدیلدیگینی سؤیلهینلر بیزیم آند ایچمیش دوشمنلریمیزدیر. گئچن عصرلرده آذربایجان دوشمنلری بیزیم گؤزل دیلیمیزی سوسدورماغا و یوخ ائتمگه چالیشدیلار. آنجاق، اونلار یئنیلدیلر و بیزیم دیلیمیز حیاتینا داوام ائتدی. تهرانین آیدینلاری بونو بیلمهلیدیر کی، "آذری" بسیط بیر لهجه دئییل، خالقین ایچینده درین کؤکلری اولان تمیز بیر دیلدیر... (مرادی 332: 2003)."
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین ایلک بیاننامهسینده ایران سینیرلاری چرچیوهسینده آذربایجانین مختاریتی، ایالت و ولایت انجومنلرینین تأسیسی، تورکجهنین ایلک مکتبلرده اگیتیمی و اوچونجو صینیفدان سونرا فارسجانین دا تورکجه ایله بیرلیکده اوخودولماسی، میللی اونیورسیتهنین تأسیسی، صنایع و فابریکالارین گئنیشلهدیلمهسی، ایشسیزلیکله مجادله، تیجارتین گئنیشلهدیلمهسی، اخراجات آماجی ایله تیجاری یوللارین آچیلماسی، آذربایجان شهرلرینین آبادلیغی، اکینچیلرین احتیاجلارینین قارشیلانماسی، بعضی یاسا دیشی وئرگیلرین اورتادان قالدیریلماسی، خالقا اوخوما-یازما اؤیرهدیلمهسی، ایران میللی مجلیسیندهکی آذربایجانلی میلت وکیللرینین ساییسینین 20 نفردن توپلام میللت وکیللری ساییسینین اوچده بیرینه یوکسلدیلمهسی، آلینان وئرگیلرین یاریسینین آذربایجانا تخصیص ائدیلمهسی کیمی چوخ اؤنملی هدفلر و طلبلر یئر آلماقدایدی (مرادی 332: 2003).
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین بو بیلدیریسی تهراندا بؤیوک یانقی بولدو. 14-جو مجلیسین بعضی وکیللری بو فیرقهنین قورولوشونو آنایاسایا مغایر گؤروب فیرقه قوروجولارینین توتوقلانماسینی طلب ائتدیلر. مرکزی حکومت ایسه درحال آذربایجانا والی گؤندرمه قراری آلدی. اؤنجه فرخ آدلی بیریسینی سئچن مرکزی حکومت، دموکرات فیرقهسینین اعتراضی اوزره احمد بیاتی گؤندردی. بیاتین آذربایجانا گئتمهسی هئچ بیر شئیی دگیشدیرمهدی. آذربایجان دموکرات فیرقهسی تمثیلچیلریله مرکزی حکومت تمثیلچیلری آراسینداکی ایلک مذاکره سونوجا وارمادان سونا چاتدی و بیات تهرانا قاییتماق زوروندا قالدی. تهراندا مذاکرهلردن سونوچ آلابیلمهین آذربایجان دموکرات فرقهسی ایسه آذربایجان خالق قورولتاییندا آذربایجان میلّی مجلیسینین تأسیسینه قرار وئردی. قوروجولار مجلیسی قورولتایین سونوندا حاضیرلادیغی بیلدیرینی محمدرضا پهلوی، میللی شورا مجلیسی و خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه گؤندردی. بیلدیریده آذربایجانین مختاریتی وورغولاناراق اونون ایراندان آیریلمایاجاغی، باشقا بیر اؤلکهیه الحاق ائدیلمهیهجگی ده بلیرتیلمیشدی. بیلدیرییه گؤره، آذربایجان خالقی مشروطیت آنایاساسینداکی ایالت انجومنی یاساسینی بیر آز گئنیشلهدهرک میللی حکومت قورماغی آماچلامیشدی. میللی مجلیس سئچیملری آپاریلیب میللی حکومت قورولونجایا قدر 39 نفردن اولوشان “میللی هیئت” آدلی بیر قروپ، آلینان قرارلاری حیاتا گئچیرمکله گؤرهولندیریلدی. بیلدیریده تورکجهنین بوتون مکتبلرده زورونلو اولاراق اوخودولماسی گؤرهوی ده میللی هیئته وئریلمیش، اونو انگللهمگه چالیشانلار ایسه آذربایجان خالقینین دوشمنی اولاراق بلیرتیلمیشدی (مرادی 347-345: 2003).
آذربایجان میللی مجلیسینین ایلک توپلانتیسیندا گیزلی اویلامایلا م. علی شبستری مجلیس باشقانلیغینا سئچیلدی. میلی مجلیس عینی زاماندا جعفر پیشهورینی باش ناظیر اولاراق اعلان ائتدی و دیگر ناظیرلرین ده اونون طرفیندن عینی گونده آتانماسی ایستندی. آتامالارا گؤره، دوکتور سلام الله جاوید ایچ ایشلری ناظیری، جعفر کاویانی خالق اوردولاری ناظیری، دوکتور مهتاش زراعت ناظیری، محمد بیریا معارف ناظیری، دوکتور حسین اورنگی ساغلیق ناظیری، غلامرضا الهامی مالیه ناظیری، یوسف آزما عدلیه ناظیری، کبیری یول-پوستا-تلگراف-تلفون ناظیری، رضا رسولی تیجارت و اقتصاد ناظیری اولاراق سئچیلدی. چالیشما ناظیرلیگینی گئچیجی اولاراق ج. پیشهوری اؤزو اوستلندی (مرادی 369: 2003). آذربایجان میلّی حکومتی بیر یاندان مرکزی حکومتله مذاکرهلره داوام ائدرکن، دیگر یاندان دا آذربایجانداکی کؤکلو رفوملار گرچکلشدیریردی. توپلام 11 آی داوام ائدن آذربایجان میلّی حکومتی دؤنمینده آذربایجان تورکجهسی آذربایجانین رسمی دیلی اولاراق مکتبلرده اوخودولماغا باشلادی. ابتدایی مکتبلر اوچون "آنا دیلی" آدلی آلتی جیلدلیک درس کیتابلاری ایله یاناشی، "اکابیر اوچون درس کیتابی" (64 صحیفه)، "جوغرافیا، 5-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (114 صحیفه)، "مختصر دونیا تاریخی، 5-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (64 صحیفه)، "وطن دیلی: ادبی قرائت کیتابی، 6-جی ابتدایی کیلاس اوچون" (300 صحیفه)[1] کیمی تورکجه درس کیتابلاری یایینلاندی. تبریز اونیورسیتهسی تأسیس ائدیلدی. تبریز رادیوسو قورولاراق تورکجه یایین یاپماغا باشلادی. آذربایجان دموکرات فیرقهسینین یایین اورقانی اولاراق نشرینی داوام ائتدیرن آذربایجان قزئتینده سیاسی، ادبی و توپلومسال یازیلار یئر آلدی. قزئتده آذربایجانداکی گلیشمهلرله بیرلیکده، آذربایجان خالقینین "زنگین دیلی، ادبیاتی و محتشم تاریخی" ایله ایلگیلی بیلگی وئریلهرک، میللی شعورون اویاندیریلماسینا چالیشیلیردی. گونئی و قوزئی آذربایجان شاعیر و یازارلاری اوزون بیر آیریلیقدان سونرا تکرار بیر آرایا گلهرک "شاعیرلر مجلیسی" آدی آلتیندا گونئی آذربایجان یازارلار بیرلیگینی قوردولار. ساهیر، سهند، بالاش آذر اوغلو، مدینه گولگون، ح. بلوری، یحیی شیدا و بیر چوخ شاعیر ایلک تورکجه شعرلرینی اورادا اوخودولار. بو توپلانتیلاردا اوخونان شعرلر توپلاناراق 1945-ده "شاعیرلر مجلیسی" آدلی 80-دن چوخ شاعیرین شعرینی ایچرن بیر آنتولوژی شکلینده یایینلاندی. او زامانا قدر داها چوخ هجو شعرلر یازان علی فطرت، م. بیریا، ح. صحاف و محزون کیمی شاعیرلر آرتیق میللی و توپلومسال قونولاردا شعرلر یازماغا باشلادیلار. اوزون ایللر یاساقلی و سیخینتیلی بیر اورتامدا یاشادیغیندان دولایی فارسجا شعر یازان حبیب ساهیرین تورکجه شعر یازماسی اوچون گؤزل بیر اورتام یارادلمیشدی. قسا حاتینا رغماً، گونئی آذربایجاندا ائشی بنزری گؤرولمهش خیدمتلر گؤسترن، بؤیوک خیاللاری گرچکلشدیرن آذربایجان میللی حکومتی کندلرده 2000-دن چوخ، شهرلرده ایسه 500-ه یاخین ایلک و اورتا مکتب تأسیس ائتدی. آذربایجانین اکینچیلیک سیستمینده اؤنملی دگیشیکلیکلر یاپیلدی. اونلارجا تورکجه قزئت و کیتاب یایینلانماغا باشلادی. آذربایجان تئاتری اولوشدورولدو. ستارخان و باقرخانین هیکللری یاپدیریلاراق تبریزین اؤنملی یئرلرینه قویولدو. ج. پیشهورینین شخصاً نظارتی ایله جادهلر آسفالت ائدیلدی. بیر دؤلتین بلکه 10 ایلده یاپابیلهجگی رفورملار خالقین ایرادهسیله و آذربایجان میللی حکومتی طرفیندن 11 آیدا حیاتا گئچیریلدی (هیئت 264: 2001؛ بایرامزاده 47: 1989؛ گؤکداغ 53: 2004) و ان اؤنملیسی ایللرجه ایراندا یاساقلانان تورکجه رسمی دؤلت دیلی ایستاتوسونا قدر یوکسلدی.
آذربایجان دؤلت بودجهسی اونایلانیرکن معارف و کولتور اوچون آیریلان 6020120 تومنه باش ناظیر پیشهورینین اؤنریسی ایله 4 میلیون تومنین علاوه ائدیلمهسی آذربایجان میلّی حکومتینین آذربایجان تورک کولتورونه وئردیگی اؤنمی گؤسترمکدهدیر. میلی حوکومت بو بودجهدن آذربایجان اونیورسیتهسینین تأسیسی اوچون ده یارارلانمیشدیر. تبریز اونیورسیتهسی رکتورو نصرت الله جاهانشاهلو افشار، خاطیرالاریندا بئله یازیر:
"سپتامبر آییندا سیناو (امتحان) یولویلا بیر قروپ اؤیرنجینی قبول ائتدیک. اونیورسیتهده اؤیرنجیلره یئمک و باشقا شهرلردن گلنلره یورد (یاتاقخانا) وئریلدی. یوردلاردا یئرلشدیریله بیلمهینلره ایسه ائو اجاره ائتمهلری اوچون پول تخصیص ائدیلدی. اونیورسیتهنین یئنی آچیلمیش کیتابخاناسینا ساتین آلینان و یا هدیه ائدیلن کیتابلار اؤیرنجیلرین استفادهسینه سونولدو."
آیریجا، 1947-1945 اگیتیم ایللری اوچون توپلام 200 اؤیرنجینین اونیورسیتهیه گیرمیش اولدوغو دا بیلینمکدهدیر (رحیملی 96: 2003).
آذربایجان میللی حکومتی نهایت 1946 ایلینده موسکووانین دستگینی چکمهسی و تهران اوردوسونون گونئی آذربایجانا سالدیریسی ایله دوشورولدو. حکومت باشقانلارینین چوخو قوزئی آذربایجانا سیغینماق زوروندا قالاراق جیددی بیر دیرهنیش گؤسترمهدن تبریزی ترک ائتدیلر. تهران اوردوسو آذربایجان میللی حکومتینین طرفدارلارینی آجیمادان اؤلدوردو. او سورهده چیخان تورکجه کیتاب و قزئتلر ائولردن توپلادیلاراق میدانلاردا یاندیریلدی؛ آذربایجانین معنویاتی بیر کز داها آیاقلار آلتیندا ازیلدی و تورکجه یئنیدن یاساقلاندی (مرادی 461-457: 2003).
آذربایجانین مشهور شاعیری صمد وورغون "یاندیریلان کیتابلار" آدی ایله پاریسده اولوسلار آراسی باریش قورولتاییندا (1952) اوخودوغو اعتراض شعرینده بو اولایی گؤزل بیر بیچیمده دونیایا آنلاتماغا چالیشمیشدیر:
... جلاد، منیم دیلیمدهدیر بایاتیلار، قوشمالار،
دئ، اونلاری هئچ دویدو مو سنین او داش اورهگین؟
هر گرایلی پردهسینده مین آنانین قلبی وار.
هر شیکستم اؤلادیدیر بیر مقدس دیلهگین،
دئ اونلاری هئچ دویدو مو سنین او داش اورهگین؟
***
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش انسانی،
هر اورهگین اؤز دونیاسی بیر سعادت آرزولار،
قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانی،
طبیعتین آنا قلبی قول دوغمامیش انسانی (هیئت 268-266: 2001).
آذربایجان میللی حکومتینین تورک دیلی سیاستی
آذربایجان دموکرات فیرقهسی قورولدوغو ایلک گوندن اعتباراً تورکجهنین آذربایجاندا رسمیلشدیریلمهسی گرکدیگی قونوسوندا آچیقلامالاردا بولونموشدور. بو پارتینی ایرانداکی دیگر پارتیلردن، حتی سوویئتلرین دستگی ایله قورولموش کومونیست توده پارتیسیندن فرقلی قیلان ان اؤنملی اؤزللیک ده بو اولسا گرک. آذربایجان دموکرات فیرقهسینین قوروجوسو و آذربایجان میللی حکومتینین باش ناظیری جعفر پیشهورییه گؤره، تورک دیلی (او آذربایجان دیلی دئییر) آذربایجانلیلار اوچون اؤلوم و قالیم مسئلهسیدیر. دولاییسی ایله، آذربایجان میللی حکومتینین آلدیغی ایلک قرارلاردان بیری ده تورکجهنین آذربایجانین رسمی دؤلت دیلی اولاراق اعلان ائدیلمهسی اولموشدور. بو مسئله یئنی قورولموش حکومت اوچون او قدر اؤنم داشیماقدایدی کی، 26 دسامبر 1946-دا، یعنی آذربایجان میللی حکومتینین قورولدوغو تاریخدن تام 25 گون سونرا دیلله ایلگیلی 10 مادهلی بیر یاسا یورورلویه گیرمیشدیر. مادهلر بئله دیر:
آذربایجان میللی حکومتینین دیلله ایلگیلی قرارلاری
خالقین دؤلت قوروملاری ایله داها یاخین ایلیشکیده اولابیلمهسی، خالقین احتیاجلارینین داها آسان تثبیت ائدیلمهسی و دیلیمیزین و میلی کولتوروموزون گلیشیمینین ساغلانماسی آماجی ایله آذربایجان میللی حکومتی 16 دی 1324 (26 دسامبر 1946) تاریخینده آشاغیداکی قرارلاری اونایلامیشدیر:
1- بوگوندن اعتباراً آذربایجان دیلی [تورکجه] آذربایجانین رسمی دؤلت دیلی اعلان ائدیلمیشدیر. دؤلت قرارلاری، رسمی بیلدیریلر، خالق اوردولارینا وئریلن امیرلر و یاسا تاساریلاری کسینلیکله آذربایجان دیلینده یازیلمالیدیر.
2- بوتون قوروملاردا (دؤلت، اؤزل، تیجاری و سوسیال) آذربایجان دیلینین ایشلهدیلمهسی زورونلودور. بو دیلده یازیلمایان دفترلر و بلگهلر رسمیت داشیمایاجاقدیر.
3- محکمهلردهکی بوتون ایشلملر آذربایجان دیلیله یاپیلاجاق، بو دیلی بیلمهینلر اوچون مترجیم وئریلهجکدیر.
4- بوتون آذربایجان ایدارهلری، قوروملاری و ناظیرلیکلری آراسینداکی مکتوبلاشمالار آذربایجان دیلینده اولمالیدیر.
5- توپلانتی و قورولتایلارداکی دانیشمالار و مذاکرهلر آذربایجان دیلینده یاپیلمالیدیر
6- دؤلت ایدارهلرینده چالیشان و باشقا دیلده دانیشان یابانجیلار، آذربایجان دیلینده یازما، اوخوما و دانیشمانی اؤیرنمک زوروندالار
7- باشقا بیر دیلده اوخوما یازماسی اولان دؤلت مأمورلاری اوچون معاریف ناظیرلیگی طرفیندن ایلگیلی قوروملاردا دیل کورسلاری آچیلاجاقدیر. بو شخصلرین چالیشما مساعیسیندن بیر ساعات آزالدیلاجاقدیر
8- آذربایجاندا یاشاماقدا اولان دیگر ائتنیکلر ایشلرینی اؤز دیللرینده یاپما حاقینا صاحیبدیرلر. آنجاق، یازیلار و رسمی بیلدیریلرده اؤز دیللری ایله یاناشی، رسمی دؤلت دیلی اولاراق آذربایجان دیلینی ده ایشلتمهلیدیرلر.
9- آذربایجاندا یاشایان اتنیک آزینلیقلار، اؤز مکتبلرینده اؤز دیللرینده تحصیل آلابیلرلر. آنجاق، بو مکتبلرده ده آذربایجان دیلینین اوخودولماسی زورونلودور.
10- آذربایجان میللی حکومتی، آذربایجان دیلینین مکتبلرده اگیتیمی ایله ایلگیلی قرارلاری اونایلامیشدیر. مکتب اؤیرتمنلرینین ده میللی دیلده اگیتیمی اؤزلرینه میللی وظیفه بیلمهلری گرکیر.
پیشهوری-آذربایجان میللی دؤلتینین باش ناظیری (آذربایجان، سایی 96).
بو مادهلرین حاضیرلانماسیندا آذربایجان معاریف ناظیرلیگینین قرارلاری اساس آلینمیشدیر. 12 دسامبر 1945-ده آذربایجان میلی قورولتاییندا آلینان و آذربایجان معاریف ناظیرلیگی طرفیندن آچیقلانان بو قرارلار بئلهدیر:
1- بوتون میللی و دؤلت مکتبلرینده آذربایجان دیلینین اؤیردیمی اوچون گرکن حاضیرلیقلار یاپیلسین.
2- بیرینجی مادهنین اویغولانماسی و گرکن میللی درس کیتابلارینین حاضیرلانامسی اوچون آذربایجان معاریف ناظیرلیگینین نزدینده "درس کیتابلاری" بؤلومو آچیلسین.
3- درس کیتابلارینی حاضیرلایان هیئت اویهلری اردملی و تجروبهلی اؤیرتمنلردن اولوشسون.
4- بو هیئت آذربایجان دیلینده یازیلان بوتون درس کیتابلارینی اینجهلهدیکدن سونرا سونوجو معاریف ناظیرلیگینه بیلدیرسین.
5- درس کیتابلاری بؤلومو؛ ادبیات، تاریخ، ریاضیات، فیزیک، جوغرافیا و دیگر آلانلاردا کیتاب حاضیرلاسین.
6- درس کیتابلاری بؤلومونه تجروبهلی و اردملی بیر شخص مودور سئچیلسین.
7- درس کیتابلاری بؤلومو بئش گون ایچینده پروقرامی و گرکن بودجهنی بلیرلهییب، اونای اوچون معاریف ناظیرلیگینه تسلیم ائتسین.
8- درس کیتابلاری بؤلومو یئتکیلیلری بیر آی ایچینده4-1-جی صینیفلار اوچون بوتون علمی فنی کیتابلاری حاضیرلاییب یایینلاتسین.
9- بوتون میلی و دؤلت مکتبلری مودورلرینه امیر وئریلمیشدیر کی، درس کیتابلاری یایینلاندیغی آندان اعتباراً، هر صینیفا مخصوص درسلیکلردن یارارلاناراق آنادیلینده تحصیله باشلادیلسین.
10- بوتون مودورلر، اؤیرتمنلر، معاریف مأمورلاری و کولتورسئور انسانلار میللی دیل و کولتوروموزون گلیشمهسینین تملینی اولوشدوران یوخاریداکی مادهلرین اویغولانماسی اوچون حرکته گئچمهلیدیرلر.
آذربایجان معاریف ناظیری م. بیریا (آذربایجان قزئتی، سایی84).
آذربایجان میلی حکومتینین ان اؤنملی فعالیتلریندن بیری ده تبریزده آذربایجان دؤلت اونیورسیتهسینین تأسیسی ایدی. آذربایجان دؤلت اونیورسیتهسی باشلانغیجدا طب، زراعت و پداقوژی فاکولتهلریله ایشه باشلامیشدیر. پداقوژی فاکولتهسی تاریخ، دیل و ادبیات، فلسفه، حقوق، فیزیک-ریاضی و طبیعی بؤلوملریندن اولوشماقدایدی. حکومت، معاریف ناظیرلیگینی اوستاد سئچیلمهسی و تورکجه کیتاب حاضیرلانماسی ایله گؤرهولندیرمیشدی (آذری درگیسی، سایی 1، سون باهار، 2003، ص.46).
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه مطبوعات: قزئت و درگیلر
رضا شاهین دئوریلمهسینین آردیندان میدانا گلن ارکینلیک (آزادلیق) سونوجوندا گونئی آذربایجاندا دا اونلارجا قزئت چیخماغا باشلادی. 1946-1941-دا گونئی آذربایجاندا یایینلانان 36 قزئتدن یاخلاشیق 15-ی تورکجه و یا تورکجه- فارسجا اولموشدور. فارسجا قزئتلر ده داخیل توپلام 26 قزئت آذربایجان دموکرات فیرقهسی، میللی حکومت، آذربایجانین مختاریتی و میللی شخصیتلرین تانیتیمی کیمی قونولاری اله آلمیشدیر (مجیدی 217: 2003).
آذربایجان قزئتی
دؤنمین ان اؤنملی قزئتی اولان آذربایجان، 1945 ایلینه قدر آذربایجان جمعیتینین، 1945-دن 1946 ایلینه قدر ایسه آذربایجان دموکرات فیرقهسینین یایین اورقانی اولاراق تبریزده یایینلانمیشدیر. آذربایجان دموکرات آدی ایله چیخدیغی بیرینجی دؤنمدن اعتبارا دیل مسئلهسی و آذربایجانین خالقین ارادهسیله یؤنتیلمهسی گرکدیگی؛ مرکزی حکومت، آمریکا و اینگیلترهنین اؤلکهدهکی پولیتیکالارینین الشدیریلمهسی؛ ایراندا و گونئی آذربایجاندا دموکراتیک بیر حکومته دستک وئریلمهسی کیمی موضوعلار یئر آلماقدادیر. قزئتین بیرینجی یایین دؤنمینین مودورلویونو ع. شبستری و باش یازارلیغینی اسماعیل شمس یاپمیشدیر. بو دؤنمده قزئت هفتهده ایکی کز یایینلانمیشدیر (روستمووا 1993: 7؛ مجیدی 2003: 31). م. مجیدی قزئتین ایلک دؤنمینین سادهجه فارسجا چیخدیغینی یازارکن، ودادی مصطفایف اونون تورک و فارس دیللرینده چیخمیش اولدوغونو بلیرتمکدهدیر. آذربایجان قزئتینین تورک دیلینه یؤنهلیک اولوملو توتومو، اونون ایلک دؤنمده ده ایکی دیلده چیخمیش اولدوغو احتیمالینی گوجلندیرمکدهدیر. نئجه کی، قزئتین 24 آذر 1320 (1941) تاریخلی ساییسیندا دیل مسئلهسی اوزرینه بئله بیر یازی یایینلانمیشدیر:
"... هر بیر میللت اؤز میللی دیلینی، عادت–عنعنهلرینی قورومالی، اؤز ایشلرینی و گلیشیمی ایله باغلی مسئلهلری اؤزو اداره ائتمهلیدیر. باشقا میللتلرین اونون دیلینه و دیگر ایشلرینه قاریشماسی یاسادیشی و حریته آیقیریدیر. بیز اعلان ائدیریک کی، اؤز دیلی، میللتی و گلهنگی اولان آذربایجان، آنا دیلینی ایشلتمه، بو دیلده مکتبلرده تحصیل آلما و کیتاب یایینلاما حاقینا صاحیبدیر (مصطفایف 113: 2000)."
قزئت عینی زاماندا آذربایجانلیلارین باغیمسیز بیر میللت اولدوغو، "ایران میلتی" اصطلاحینین ایسه دوغرو اولمادیغی فیکرینی ساوونماقدادیر. قزئت یازارلارینا گؤره، "میللت؛ دویغو، دیل، گلهنک و اراضی بیرلیگینه صاحیب اولان خالقا دئییلیر." بو اؤزللیکلر آذربایجاندا اولدوغو حالدا، ایراندا یوخدور. چونکو ایران چوخ میللتلی بیر اؤلکهدیر. دولاییسی ایله ده هئچ بیر دیل ایران باغیمسیزلیغینین سمبولو اولا بیلمز (مصطفایف 111-110: 2000).
آذربایجان دموکرات فیرقهسیندن سونرا بو پارتینین رسمی یایین اورقانینا چئوریلن آذربایجان قزئتی، ایکینجی دؤنمینه یئنه علی شبسترینین مودورلویو ایله باشلار. 97-30-جی ساییلار یایین قورولو، 151-98-جی ساییلار احمد موسوی، 246-152-جی ساییلار فتحی خشکنابی و 288-247-جی ساییلار ایسه اسماعیل شمسین ائدیتورلوغوندا یایینلانیر. قزئتین بو دؤنمدهکی دیلی اساسا تورکجهدیر. باش یازیلارین بؤیوک بیر قیسمینی "پ" امضاسی ایله ج. پیشهوری و "ج" امضاسی ایله سلامالله جاوید یازمیشدیر (آذربایجان قزئتی، سایی11، صص 2-1). قزئتین 2-جی دؤنمینین بیرینجی ساییسینداکی "فیرقهمیز ایشه باشلادی" آدلی باش یازیسی امضاسیزدیر. باش یازیدا آذربایجان دموکرات فیرقهسینین رسما فعالیته باشلاماسی بلیرتیلیرکن بو فیرقهنین ایرانین باغیمسیزلیغینا ایناندیقلاری حالدا آذربایجان خالقینین مقدراتینین اؤزو طرفیندن تعیین ائدیلمهسی گرکدیگی ده یازیلماقدادیر. عینی ساییدا "روزنامهمیزین دیلی" عنوانی آلتیندا تورکجهنین سون درجه زنگین بیر دیل اولدوغو و خالقین قانیندا و اورگینده کؤک سالدیغی یازیلدیقدان سونرا قزئتین بو دیله داها چوخ اؤنم وئرهجگی بلیرتیلمیشدیر. یازارا گؤره، "آذربایجان دیلی او قدر قووتلی و اونون صرف و نحو قایدالاری او قدر محکم و طبیعیدیر کی، حتی اونون ایچینه وارد ائدیلمیش فارس و عرب کلهمهلری اخراج ائدیلسه بئله اونونلا بؤیوک فیکیرلری، عالی مقصدلری یازیب شرح وئرمک مومکوندور." (آذربایجان قزئتی، سایی 1).
آذربایجان قزئتینین تقریباً بوتون ساییلاریندا ج. پیشهورینین دانیشمالارینین اؤزتی وئریلمکدهدیر. 6-جی ساییدا ج. پیشهوری "فیرقهمیزین تاریخی ایشی" باشلیقلی یازیسیندا آذربایجان دموکرات فیرقهسینه قیسا بیر سوره ایچینده اون مینلرجه یئنی اویهنین آد یازدیریب بؤیوک بیر گوج اولوشدوردوغونو و میللی آزادلیغین تأمین ائدیلمهسی اوچون اونلارین فداکارلیغینا احتیاج دویولدوغونو بلیرتمکدهدیر.
عینی ساییدا تبریزین تئاتر اویونچولاریندان جواد شفیع زاده امضالی بیر یازیدا تبریزده، خویدا و اورمیهده دفعهلرجه عزیر حاجیبگوفون مشهدی عباد، آرشین مال آلان، لیلی و مجنون، شاه عباس و خورشید بانو اوپرا-تئاترلارینین گؤسترییه سونولدوغونو و هر دفعهسینده ده خالقین بگنیسینی قازاندیغینی اؤیرنیریک (آذربایجان قزئتی، سایی 7).
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه تئاترلا ایلگیلی بیلگیلره اکرم رحیملینین اثرینده ده راستلاییریق. رحیملییه گؤره، آذربایجان میللی حکومتینین قورولوشوندان اؤنجه تبریزده ایلکل (ابتدایی) بیر شکیلده فعالیت گؤسترن "آذربایجان"، "فیردوسی"، "ایران"، "تبریز" و "حقیقت" تئاتر قروپلاری قوزئی آذربایجان تئاترچیلارینین یاردیمییلا آذربایجان میللی تئاترینین تملینی اولوشدوردولار. میلت و وطن سئوگیسی؛ جهالت و موهوماتلا مجادله؛ اخلاق، کولتور و قادینلارین توپلومداکی سورونلاری گونئی آذربایجان میللی تئاترینین اساس قونولارینی تشکیل ائتمکدهیدی. بو دؤنمده ان چوخ اوینانان تئاترلارین باشیندا ع. حاجیبگوفون "او اولماسین، بو اولسون" و یا باشقا آدییلا "مشهدی عباد"؛ "آرشین مال آلان"؛ جعفر جبارلینین "آیدین"، "اود گلینی"، "آلماس"؛ اوکتای ائل اوغلو و جلیل محمد قولیزادهنین بیر چوخ درام اثری گلیردی. 28 مارس 1946-دا ایسه آذربایجان میللی حکومتینین قراری ایله تبریزده آذربایجان دؤلت درام تئاتری قورولدو (رحیملی 99-100: 2003).
آذربایجان قزئتینده "فیرقهمیز ایرهلی گئدیر"، "بؤیوک بلالاردان بیری"، "ایالت انجمنی"، "هامی بیلمهلیدیر" (سایی 2)؛ "میللت بیزیملهدیر" (فارسجا) (سایی 4)؛ "لندن انجمنینه گؤندریلن تلگراف"، "میللی مطبوعات یاراتماق یولوندا" (سایی 10)؛ "ارتجاع باش قالدیردی"، "آذربایجانین بؤیوک خالق و معاریف خادیمی روشدیه"، "ایراندا فاشیزمین گؤسترگهلری" (فارسجا)، (سایی 11)؛ "فیرقهمیزین بیرینجی کونقرهسی مناسیبتیله"، "آذربایجان دموکرات فیرقهسی عضولری بیلمهلیدیر" (سایی 12)؛ "ارباب و رعیت مسئلهسینین حللی"، "یئنی حیاتا دوغرو" (سایی 13)؛ “بیزی اؤز حالیمیزا قویسونلار"، "آذربایجان دموکرات فیرقهسینین عموم ییغینجاغی" (سایی 14)؛ "آذربایجان بیر داها آلدانمایاجاقدیر" (فارسجا) (سایی 15)؛ "آذربایجان اؤز تاریخی وظیفهسینی اونوتماز"، “برلین فیلمی" (سایی 16)؛ "بیرینجی کونقرهمیز"، "بالکان مسئلهسینین حللی" (فارسجا) (سایی 17)؛ "مختاریت مسئلهسی و انجمنی ایالتی"، “"قزوینده یاشایان آذربایجان جاوانلارینین قراری" (سایی 18)؛ "فرخ-و نه اوچون گؤندریرلر"، "آذربایجانلیلاری تانییین" (فارسجا) (سایی 19) کیمی مقالهلر و "وطن سئوگیسی" (سایی 6)؛ "حق و آزادلیق" (سایی 7)؛ "یاشاماز" (سایی 10)؛ "گول آذربایجان" (سایی 11)؛ "همیشهلیک یاشا آذربایجان" (سایی 12)؛ "اویان ای آذریستان اهلی" (سایی 13)؛ "نییه" (سایی 14)؛ "اوغرولار ال-قول آچیب هر گئجه بیر یانا گئدیر" (سایی 16)؛ "شرفلی آذربایجانا" (سایی 17)؛ "گلین دوستلار، گلین" (سایی 18)؛ "وطن" (سایی 19) آدلی شعرلر یئر آلماقدادیر.
آزاد ملت قزئتی
"ارکین میلت" آنلامینا گلن آزاد ملت قزئتی آذربایجان میللی حکومتینین قورولوشوندان 73 گون سونرا 5 اسفند 1324 (24 فوریه 1946)-دن آذر 1325 (دسامبر 1946) تاریخینه قدر آذربایجان میللی مجلیسینین اورقانی اولاراق اسماعیل شمسین مودورلویونده تبریزده یایینلانمیشدیر. 4 صحیفهده، 4328xسانتیمتر بویوتلاریندا هفتهده اوچ کز تورکجه چیخان بو قزئتده آذربایجان میللی مجلیسینین قرارلاری، سیاسی و توپلومسال ارکینلیکلر، آذربایجانین مشهور شخصیتلرینین تانیتیمی، آذربایجانین اؤنملی مسئلهلری، ایچ و دیش خبرلر و یوروملار و دؤلت اعلانلارینا گئنیش یئر وئریلمیشدیر. قزئت رسیملی و آغ-قارا اولوب توپلام 116 سایی یایینلانمیش، 1946 ایلینده آذربایجان میللی حکومتینین دوشورولمسیندن سونرا قاپادیلمیشتیر (مجیدی 45: 2003؛ اوزون 47: 2002).
غلبه قزئتی
آذربایجان میللی حوکومتی تحصیل ناظیری محمد بیریانین مودورلویونده آذربایجان ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگینین اورقانی اولاراق چیخان غلبه قزئتینین ایلک ساییسی اسفند 1324 (مارس 1946)-دا تبریزده یایینلانمیشدیر. قزئتین دیلی تورکجهدیر. 4-2 صحیفهده، 3242xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب سوسیالیست پارتیلر و آذربایجان ایشچی و امکچیلریله ایلگیلی خبرلری ایچرمکدهدیر. قزئت، آذربایجان میللی حکومتینین دوشورولمهسیندن سونرا قاپانماق زوروندا قالمیشدیر (مجیدی 140: 2003؛ روستمووا 188: 1993؛ اوزون 73: 2002؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 152-153: 1996).
یئنی شرق قزئتی
یئنی شرق قزئتینین ایلک ساییسی اسفند 1322 (1943)-ده ایران توده پارتیسینین آذربایجان قولونون یایین اورقانی اولاراق محمود ترابینین مودورلویونده تبریزده یایینلانمیشدیر. باکیدا چیخان 21 آذر درگیسینده قزئتین ایلک ساییسینین 1941-ده چیخمیش اولابیلهجگی سؤیلنسه ده، دیگر قایناقلاردا بو تاریخ 1943 اولاراق گؤستریلمیشدیر. قزئت دسامبر 1945 تاریخینه قدر خاور نو آدی آلتیندا فارسجا؛ آذر 1324 (دسامبر1945)-دن دسامبر 1946 تاریخینه قدر یئنی شرق آدییلا تورکجه یایینلانمیشدیر. انور اوزون قزئتین بویوتلارینی 3447/5xاولاراق وئریرکن، موسی مجیدی ایلک ساییلارینین 32x 46 و داها سونراکی ساییلارین 4228xسانتیمتر بویوتلاریندا اولدوغونو یازار. قزئتین ایچریگینی آذربایجان میلی مجلیسینین قرارلاری، آذربایجان خبرلری و اعلانلار اولوشدورماقدادیر. یئنی شرق، میلی حکومتین دوشورولمهسینین آردیندان قاپادیلمیشدیر (مجیدی 103-104: 2003؛ اوزون 75: 2002؛ روستمووا 132-133: 1993؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 208-207: 1996).
آذربایجان اولدوزو قزئتی
آذربایجان اولدوزونون ایلک ساییسی 16 دسامبر 1944 ایلینده ستاره آذربایجان آدی ایله فارس و تورک دیللرینده تبریزده یایینلانمیشدیر. م. علی هلال ناصرینین مودورلویو و ادیتورلوغوندا ایران توده پارتیسینین ایشچیلر و امکچیلر بیرلیگینین یایین اورقانی اولاراق چیخان قزئت، 8-6 صحیفهده، 3424xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب ایللیک آبونهسی 180 و تک سایی قیمتی 5 ریالدیر. قزئتده هم مزاح، هم ده جیددی و الشتیرل (تنقیدی) یازیلار یئر آلماقدادیر. آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده آذربایجان اولدوزو آدی ایله یایینینی داوام ائتدیرن قزئتین یازارلاریندان بیری ده مشهور قزئتهجی اسماعیل شمسدیر. قزئتین ایکینجی دؤنمینین 4-جو ساییسیندا گوونلیک شوراسینین ایرانلا ایلگیلی مذاکرهلری، قادینلارین توپلومسال فعالیتلری، شاعیر قطران تبریزینین حیاتی و آذربایجانین قونشو اؤلکهلرله ایلیشکیلری کیمی قونولار اله آلینمیشدیر (مجیدی 36-35: 2003؛ اوزون 55: 2002؛ روستمووا 67، 19: 1993؛ جلیلی 31: 1996).
مدنیت قزئتی
سوویت کولتور ائوی طرفیندن تورکجه اولاراق تبریزده یایینلانان مدنیت قزئتینین ایلک ساییسی ابو ترابیانا گؤره فروردین (مارس-آوریل) 1946، مجیدییه گؤره ایسه عینی ایلین شهریور (آقوست-سپتامبر) آییندا چیخمیشدیر. قزئت 4 صحیفهده، 3628xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب سیاسی، ادبی و طنز قونولاری ایچرمکدهدیر. ایلک صحیفهسی رنگلی و رسیملی اولان مدنیت قزئتینین بیرینجی ساییسیندا آذربایجانین مشهور مزاح شاعیری معجز شبسترینین شعری یایینلانمیشدیر. قزئتین یایینی آذربایجان میللی حکومتینین دوشورولمهسیندن سونرا دوردورولموشدور (مجیدی 164: 2003؛ ابو ترابیان 1987؛ جلیلی 178: 1996؛ روستمووا 113: 1993).
اورمیه قزئتی
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اورمیه قولونون یایین اورقانی اولاراق اورمیهده تورکجه یایینلانمیشدیر. ابو ترابیان، قزئتین ایلک کز 4 بهمن (24 ژانویه) 1946-دا چیخدیغینی یازار. قزئت ایله ایلگیلی چوخ بیلگی بولونماماقدادیر. آنجاق، انور اوزونا گؤره، هفتهده ایکی کز و توپلام 25 سایی یایینلانمیشدیر. جلیلی ایسه قزئتین هفتهلیک اولدوغونو سؤیلر (مجیدی 74: 2003؛ روستمووا 150: 1993؛ ابو ترابیان 1987؛ اوزون 109: 2002؛ جلیلی 57: 1996).
آذر قزئتی
آذر قزئتی آذربایجان دموکرات فیرقهسینین زنجان قولونون یایین اورقانی اولاراق 30 ژانویه 1946-دا منوچهر سعید وزیری طرفیندن تورکجه اولاراق یایینلانمیشدیر. قزئتین سیاسی خبر آغیرلیقلی اولدوغو، آذربایجان میللی حکومتینین قرارلاری و فعالیتلرینی زنجانا یانسیتدیغی بیلینمکدهدیر. بو دؤنمده چیخان دیگر تورکجه قزئتلر کیمی آذربایجان میللی حکومتینین دوشورولمهسینین آردیندان قاپادیلمیشتیر (مجیدی 26: 2003؛ روستمووا 11: 1993؛ جلیلی 27: 1996؛ اوزون 48: 2002
وطن یولوندا قزئتی
2-جی دونیا ساواشی سیراسیندا سوویتلر بیرلیگینین گونئی آذربایجانی اشغالیندا قیزیل اوردونون دستگیله 1942-1946 ایللرینده تبریزده تورک دیلینده چیخاریلان وطن یولوندا قزئتینین رداکتورلوغونو قوزئی آذربایجانلی اژدر اوغلو؛ ح. شاهگلدی؛ جعفر خندان و رضا قولییف یاپمیشدیر. 4 صحیفهده، 4229xسانتیمتر بویوتلاریندا اولان قزئت، 2-جی دونیا ساواشی خبرلری، قیزیل اوردونون ظفرلری، قوزئی آذربایجان صنعت و بیلیم آداملارینین تانیتیمی، سوسیالیزم دونیاسینین ساواش قهرامانلارینین تانیتیمی، گونئی آذربایجان میللی مجلیسینین خبرلری و فاشیزم علیهینه شعارلاری ایچرمکدهدیر (مجیدی 186: 2003؛ جلیلی 205-204: 1996؛ روستمووا 128: 1993).
آلمان اشغالچیلارینا اؤلوم قزئتی
روستمووانین وئردیگی بیلگییه گؤره، 1944-1943 ایللرینده تبریزده واراقلار حالیندا یایینلانمیشدیر. آیدا اوچ کز یایینلانان بو قزئت واراقلارینین ایچریگی آدیندان دا گؤرولدویو اوزره آلمان اشغالچیلارینا و فاشیزمه قارشی یازیلاردان اولوشموشدور (روستمووا 31-30: 1993).
شفق درگیسی
سوویتلر بیرلیگی ایله کولتورل ایلیشکی ساغلایان ایران جمعیتینین تبریز قولونون یایین اورقانی اولاراق یایینلانان شفق درگیسینین ایلک ساییسی مرداد (جولای-آقوست) 1945-ده تبریزده چیخمیشدیر. داها چوخ ادبی-بدیعی ایچریکلی یازیلارین بولوندوغو بو درگیده آرا سیرا فارسجا یازیلارا دا یئر وئریلمیشدیر. درگی اورتالاما 60 صحیفهده و 1724xسانتیمتر بویوتلاریندا آیلیق اولاراق یایینلانمیشدیر (جلیلی 138: 1996؛ روستمووا 76: 1993؛ ابو ترابیان 1987). م. س. طباطبایی درگینین توپلام 12 سایی چیخدیغینی سؤیلر (طباطبایی 460: 1999).
ادبیات صحیفهسی قزئتی
محمد بیریانین مودورلویونده چیخان ادبیات صحیفهسینین چیخیش تاریخی ایله ایلگیلی کسین بیر بیلگی بولونماماقدادیر. انور اوزون قایناق گؤسترمهدن قزئتین چیخیش تاریخینی 1941 ایلی بلیرتیرکن، قزئتین 15-جی ساییسینی اینجهلهین، آنجاق او ساییدا تاریخین یازیلمامیش اولدوغونو سؤیلهین موسی مجیدی اونون 1946-1945 ایلینده، جلیلی ایسه 1945-ده چیخدیغینی سؤیلهمکدهدیر. روستمووا قزئتین بیرینجی ساییسینی الده ائتدیگینی و اورادا 1943 ایلینین بلیرتیلدیگینی سؤیلر. قزئت 2 صحیفهده، 2236xسانتیمتر بویوتلاریندا اولوب آذربایجان ادبیاتی، وطن شعرلری و بعضی سیاسی قونولارلا ایلگیلی بیلگیلری ایچرمکدهدیر (مجیدی 59: 2003؛ روستمووا 81-80: 1993؛ جلیلی 53: 1996؛ اوزون 62: 2002).
گونش درگیسی
گونش درگیسیله ایلگیلی سادهجه "آذربایجان دؤورو مطبوعاتی" کیتابیندا قیسا بیلگی بولونماقدادیر. درگی، سپتامبر 1946 ایلینده آذربایجان شاعیر و یازیچیلار جمعیتی طرفیندن تبریزده یایینلانمیش صنعت/هنر، توپلوم و تاریخ ایچریکلی بیر مجموعهدیر (روستمووا 214: 1993).
ندای گرگان قزئتی
توده پارتیسینین گرگان کومیتهسینین اورقانی اولاراق احمد قاسمی طرفیندن گرگان شهرینده فارسجا و تورکمن تورکجهسیله یایینلانمیشدیر. ندای گرگان او دؤنمده تورکمنلر طرفیندن اؤز دیللرینده چیخان آز ساییدا قزئتلردندیر. قزئتله ایلگیلی داها چوخ بیلگییه اولاشیلابیلمه میشدیر (ابو ترابیان 1987).
جودت قزئتی
ایلک ساییسی مرداد (جولای-آقوست) 1927-ده اردبیلده حسن جودتین مودورلویونده چیخان جودت قزئتی 1938-ده قاپاتیلمیش، بئش ایل سونرا غلامحسین حبیباللهینین مودورلویو و حسن جودتین باش یازارلیغیندا تکرار یایینا باشلامیشدیر. جودت قزئتی ایکینجی دؤنمده آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اردبیل اورقانی اولاراق تورک و فارس دیللرینده یایینلانمیشدیر. قزئتین صاحیبی حسن جودت دؤنمینین آیدین شخصیتلریندن اولموش، اردبیلده ایلک کز قرائتخانا، تئاتر سالونو و قورقوشون مطبعهسی تأسیس ائتمیشدیر. قزئت 1946 ایلینده قاپادیلمیشدیر (مجیدی 95: 2003؛ طباطبایی 252: 1999؛ جلیلی 93: 1996؛ روستمووا 46: 1993؛ اوزون 60-59: 2002).
جوانلار قزئتی
آذربایجان دموکرات فیرقهسینین گنجلر قولونون اورقانی اولاراق تبریزده تورکجه یایینلانمیشدیر. جوانلار هفتهلیک قزئتینین ایلک ساییسی 25 اردیبهشت (15 مای) و سون ساییسی آذر (دسامبر) 1946-دا چیخمیشدیر. انور اوزون یانلیش اولاراق قزئتین 1942-ده چیخدیغینی یازمیشدیر. قزئت آذربایجان میلی حکومتینین ییخیلماسیندان سونرا قاپادیلمیشدیر (جلیلی 93-92: 1996؛ مجیدی 95-94: 2003؛ ابو ترابیان 1987؛ اوزون 59: 2002).
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده کیتاب یایینی
آذربایجان میلی حکومتی دؤنمینده تورکجه قزئت و درگی یایینیندا اولدوغو کیمی تورکجه کیتاب یایینیندا دا پاتلاما اولموشدور. گونئی آدربایجاندا چیخان کیتابلارین بؤیوک قیسمی یا تاماماً تورکجه چیخمیش، یا دا فارس دیلینده آذربایجانلا ایلگیلی اولموشدور. داها اؤنجهکی دؤنملردن فرقلی اولاراق تورکجه نثر ده شعرله یاناشی گلیشمه سورجینه گیرمیشدیر. ان اؤنملیسی ایسه ایلک مکتبلر اوچون "وطن دیلی" آدلی آلتی جیلد درس کیتابینین یایینلانماسیدیر. بیرینجی صینیف اوچون حاضیرلانمیش بیرینجی جیلدین ایلک بؤلومو سس و حرفلرین اؤیرتیمی ایله ایلگیلیدیر. ایلک درس "آ" و "ت" حرفلرینین یازیلیشییلا باشلار، "آت" و "آتا" کلمهلری اؤرنک گؤستریلیر و اوشاق ایلک درسدن اعتبارا جومله قورماغی و یازماغی دا اؤیرنیر. بو بؤلوم کیتابین 47-جی صحیفهسینه قدر داوام ائدر. آذربایجان معاریف ناظیرلیگی طرفیندن حاضیرلانان بو کیتابدا ایشلهدیلن جوملهلرین سئچیمینده ده دویارلیلیق گؤستریلمیش، هم آتاسؤزلری و دئییملر، هم ده آذربایجانلا ایلگیلی بیلگی وئریلمیشدیر. اؤرنگین:
شهریمیزه هله چوخ مکتب لازیمدیر (ص. 33)؛ ائل گوجو، سئل گوجو (ص. 39)؛ چالیشقان آدام ضرر چکمز (ص. 42)؛ ذاکر آذربایجانین بؤیوک شاعیریدیر. (ص. 43)؛ من آذربایجاندا یاشاییرام. (ص. 43)؛ صبر ایله حلوا پیشر ای قورا سندن – بسلهسن آطلاس اولار توت یارپاغیندان (ص. 45)؛ دالیدان آتیلان داش توپوغا دگر (ص. 46)؛ ظلمله آباد اولان، عدل ایله برباد اولار (ص. 46).
کیتابین 2-جی بؤلومو متن اؤرنکلریندن عبارتدیر. متنلر شعر و نثر، قیسا حیکایهلر و یا تاپماجالار شکلینده وئریلمیشدیر. آتاسؤزلرینین سئچیمینده ده دقت گؤستریلدیگینی اؤرنکلردن آنلاماق مومکوندور:
نه تؤکرسن آشیوا او گلر قاشیغیوا؛ قونشویا اومود اولان شامسیز یاتار؛ اؤزو ییخیلان آغلاماز؛ آتیلان اوخ گئری قاییتماز؛ دوستون مین ایسه آز، دوشمنین بیر ایسه چوخدور (ص. 59)؛ تک الدن سس چیخماز؛ قورد توکونو دگیشر، خاصیتینی دگیشمز؛ وجدانی اولمایانین، ایمانی دا اولماز (ص. 65).
ایکینجی کیتاب "بیرینجی درس گونو" درسیله باشلار. 9-جو درسدن اعتبارا درسلرین سونوندا ایلگیلی سواللار یازیلیر. اوشاقلارا رسیم چیزمه و ال ایشلری اؤیرهدیلیر. آتاسؤزلری و دئییملر 2-جی کیتابدا دا اؤنملی یئره صاحیبدیر:
بیر میخ بیر نالی، بیر نال بیر آتی، بیر آت بیر مردی، بیر مرد بیر ائلی قورتارار. قارا گونون آغ گونو ده وار. قورخاق گونده یوز یول اؤلر، ایگیت عؤمرونده بیر یول (ص. 45).
"قوشلار" آدلی بیر شعرین سونوندا دؤرد کلمهنین آنلامی وئریلمیشدیر: نئچون: نه اوچون؛ یوقسا: مگر؛ یاووق: یاخین؛ ساووق: سویوق (ص. 38). کیتاب "21 آذر بایرامی" یازیسییلا سونا چاتیر. متنده آذربایجان میلی مجلیسینین قورولوش ایل دؤنومو آنلاتیلدیقدان سونرا بئله یازیلیر:
آذربایجان بیزیم عزیز وطنیمیزدیر. بیز وطنیمیزی سئویریک. آذربایجان میلی مجلیسی بیزیم اومید ائویمیزدیر. میلی مجلیسیمیز پایدار اولاجاق. آذربایجان خالقی اونون بایراغی کؤلگهسینده همیشهلیک خوشبخت یاشایاجاقدیر (ص. 86).
اوچونجو صینیف اوچون حاضیرلانمیش درس کیتابیندا نورمال متینلرله یاناشی حیوانلارین آدلاری و بعضی بلیرگین اؤزللیکلریله ایلگیلی بیلگی وئریلمکدهدیر. مشروطیت انقلابینین ایکی قهرمانی اولان ستارخان و باقرخان تانیتیلیر. وطنله ایلگیلی شعرلر یایینلانیر و "آز چوخا تابعدیر" دئییمیله اوشاقلارا دموکراسی درسی وئریلیر. 3-جو صینیف درس کیتابی توپلام 112 صحیفهدیر. کیتابین دؤردونجو جیلدی الده ائدیله بیلمهمیشدیر.
بئشینجی صینیف اوچون حاضیرلانان 244 صحیفهلی درس کیتابی آذربایجانین مشهور شاعیری علی اکبر صابرین تانیتیمییلا باشلار. کیتابین داوامیندا گونئیلی-قوزئیلی آذربایجانین بؤیوک شاعیر و یازارلاری تانیتیلماقدا، وطن و آنا دیلی سئوگیسیله یازیلمیش شعر و نثرلریندن اؤرنکلر وئریلمکدهدیر. کیتابین 164-جو صحیفهسیندن اعتبارا "قونشو خالقلارین معاصر ادبیاتی" باشلیقلی یئنی بیر بؤلوم باشلار. بو بؤلومده روس یازارلاریندان ماکسیم گورکی، فارس شاعیر و یازارلاریندان م.ت. ملکالشعرا، کورد شاعیرلریندن هژار شرفکندی، ارمنی شاعیرلریندن اوهانس گوگاسیانین تانیتیمی و اثرلریندن اؤرنکلر وئریلمیشتیر. کیتاب ناغیللار، تاپماجالار و سؤزلوکله سونا چاتیر.
داها اؤنجه ده سؤیلندیگی کیمی، وطن دیلی درسلیکلری ایله یاناشی آشاغیداکی درس کیتابلاری دا آذربایجان میللی حکومتینین معاریف ناظیرلیگی طرفیندن یایینلانمیشدیر:
اکابیر اوچون درس کیتابی. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 64 ص.
جوغرافیا، بئشینجی کلاس ابتدایی صینیف اوچون. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 114 ص.
مختصر دونیا تاریخی، بئشینجی ابتدایی کلاس اوچون. معاریف ناظیرلیگی، تبریز 1946، 64 ص.
وطن دیلی، ادبی قرائت کیتابی، آلتینجی ایبتیدایی کیلاس اوچون. معاریف ناظیرلیگی تبریز، 1946، 300 ص.
1941-1946 ایللرینده گونئی آذربایجاندا اؤزللیکله تورکجه چیخان کیتابلارین ان اؤنملیلری کرونولوژیک اولاراق بونلاردیر (موسوی 1994؛ حبیبی 1997؛ مشکور 1996).
ادبی اثرلر (شعر و نثر توپلوسو)، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1941.
اعتماد م. مهدی، ناهار وعدهسی، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1943.
ب. م.، اوباشدان خوروزو، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1943.
جلیل محمد قولیزاده، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1944.
عذاری، حسن (1945). تورکی تصنیفلر، به ضمیمه خودآموز و طرز کوک تار و دستگاهها، چمن آرا یایینلاری، تبریز.
شاعیرلر مجلیسی، شاعیرلر مجلیسی یایینلاری، تبریز، 1945.
دیوان حیران خانیم، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1945.
روستم، سلیمان (1945)، شاعیرین سسی، یابانجی دیللرده ادبیات نشری، باکی.
دیوان معجز شبستری، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز، 1945.
فدایی (1945). بختیارنامه، ایران-سوویتلر بیرلیگی کولتورل ایلیشکیلر جمعیتی یایینلاری.، تبریز.
افندییوا (1946). صحنه گریمی (جوان آکتیورلارا کؤمک)، مدنیت ائوی یایینلاری، تبریز.
رضا رسول (1946)، وفا، یابانجی دیللرده ادبیات نشری، باکی.
اساسنامه و نظامنامه انجمن ادبی آذربایجان، (ی.ی.ی.)، تبریز، 1946.
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمی تورکجهسینین اؤزللیکلری
داها اؤنجهکی بؤلوملرده ده گؤرولدویو اوزره گونئی آذربایجاندا مشروطیت دؤنمی و پهلوی اؤنجهسی تورکجهسینین دورومو چوخ دا ایچ آچیجی دئییل. تورکجهنین یاسال اولاراق تاماما سربست اولماسینا رغما، رسمی آلانلاردا فارسجا ایشلهدیلمیش و تورکجه حیاتینی داها چوخ دانیشما و شعر ساحهلرینده قورویابیلمیشدیر. او دؤنمده بارماق ساییسی قدر چیخان تورکجه و یا تورکجه-فارسجا قزئتلرین ده عؤمرو چوخ قیسا اولدوغوندان خالقین اوزرینده سورکلی بیر ائتکیسی اولمامیشدیر. آذربایجانلیلارین اؤز دیل و کولتورلرینه دویارسیزلیغی، قاجارلارین حاکیمیتی اینگیلیزلرین باسقیسی ایله رضا شاها دئور ائتمهسی و دولاییسییلا آشیری فارس میلیتچیلیگینین گوجلنمهسی سونوجوندا تورکجه یاساق بیر دیل حالینا گلدی. یاخلاشیق 15 ایل سورن بو یاساک دؤنمی 2-جی دونیا ساواشینین ایرانا سیچراماسی و ایرانین متفیقلر طرفیندن اشغال ائدیلمهسیله سونا چاتدی. گونئی آذربایجان آیدینلاری گئچمیشدهکی خطالارینی تلافی ائتمک آماجی ایله فعالیته باشلادیلار. تورکجهنین آذربایجان اوچون گرچکدن اؤلوم و قالیم مسئلهسی اولدوغونو آنلایان آیدینلار، وار گوجلریله تورکجهنین رسمیلشمهسی اوچون چابا گؤسترهرک، اونلارجا تورکجه قزئت، دئرگی و کیتاب یایینلاماغا باشلادیلار. مطبوعاتدا و نشریاتدا ایشلهدیلن تورکجه اصلینده مشروطیت دؤنمی تورکجهسینین داوامی دئییلدی. چونکو آذربایجان تورکجهسی ایراندا یاساقلاندیغی حالدا، قوزئی آذربایجاندا گلیشیمینی سوردورمکدهیدی و گونئی آذربایجان آیدینلاری تورکجهنی بوراخدیقلاری یئردن دئییل (1925)، قوزئی آذربایجاندا گلیندیگی نقطهدن باشلایاراق داوام ائتدیردیلر. بونا بنزر دوروما ایران اسلام انقلابیندان سونراکی دؤنمده ده راستلانماقدادیر.
گونئی آذربایجان آیدینلارینین بو ساحهدهکی باشاریلاری بئله آچیقلانابیلر:
1. آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده چیخان تورکجه کیتاب و قزئتلرین نشرینده قوزئی آذربایجان تورکلرینین یاخیندان و اوزاقدان رولو اولموش و قوزئی آذربایجان تورک ادبی دیلینین یایغینلاشماسیندا ائتکیلی اولموشدور.
2. آذربایجان دموکرات فیرقهسینین قوروجولاری و گونئی آذربایجاندا تورکجه قزئت یازارلارینین بیر چوخو بیر سوره قوزئی آذربایجاندا یاشامیش، آذربایجان ادبی دیلینی بللی بیر اؤلچوده اؤیرندیکدن سونرا گونئی آذربایجانا دؤنهرک قزئتهچیلیک و یایینجیلیق فعالیتینه باشلامیشلاردیر. بو خصوصدا آذربایجان میللی حکومتی باش ناظیری و آذربایجان قزئتینین باش یازاری ج. پیشهوری ان گؤزل اؤرنکدیر.
3. آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده تورکجه بیلینچلی بیر شکیلده اؤیرنیلمگه باشلامیش و اؤزللیکله قوزئی آذربایجان قایناقلاریندان فایدالانیلمیشدیر.
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمی یازیلی تورکجهسینده آغیز اؤزللیکلری اورتادان قالخماقدا، آنجاق گنل اولاراق گونئی آذربایجان تورکجهسینین بعضی اؤزللیکلری گؤرولمکدهدیر.
· عرب الیفباسی بعضی رفورملار یاپیلاراق تورکجهیه داها اویغون بیر حالا گتیریلمیشدیر.
· نازال /ن/ (ŋ) یئرینی نورمال /ن/یه بوراخمیشدیر.
· جوملهلرده نقطه، ویرگول اشارهلری ایشلهدیلمیش، اسکیدن ایشلنن فارسجا تاملامالار ان آز سویهیه دوشورولموشدور. اسکیدن /یـ/ حرفی ایله گؤستریلن‘é’ سسی اوچون /ئـ/ حرفی ایشلنمگه باشلامیش، آنجاق بعضا هر ایکیسینه ده (آلیشقانلیقدان اولسا گرک) راستلاماق مومکوندور.
· درس کیتابلاریندا /ئـ/ حرفینین ایشلهدیلمهسینه اهمیت وئریلدیگی گؤرولمکدهدیر.
· عرب- فارس کؤکنلی کلمهلرین اوریژینال املاسی قورونموشدور.
· /ؤ/ سسی اوچون کلمه باشیندا /ئو/، کلمه اورتاسیندا ایسه /ؤ/ حرفی سئچیلمیش و درس کیتابلاریندا اویغولانمیشدیر.
· ج. پیشهورینین یازیلاریندا گلهجک زامان 3-جو شخص چوخلوغوندا /-ایک/ اکی یئرینه اسکیدن آذربایجان تورکجهسینده و گونوموز تورکیه تورکجهسینده ایشلهدیلن /-ایز/ اکینین ایشلهدیلدیگینی گؤروروک: گؤرهجگیز (آذربایجان قزئتی، سایی 6)؛ ائدهجگیز (آذربایجان قزئتی، سایی 18).
آذربایجان میللی حکومتی دؤنمینده یالنیز کیتاب و قزئت دئییل، رسمی مکتوبلار و بلگهلر ده تورکجه یازیلمیشدیر. بورادا او دؤنم تورکجهسینین باسین، یایین و رسمی مکتوب و بلگهلردهکی ایشلهنیشینی گؤسترمک آماجی ایله بیر نئچه اؤرنک وئرمک ایستهییریک:
بیرینجی اؤرنک:
... دیلیمیز خلقین یاراتدیغی داستانلار، ضربالمثللر، حکایه و ناغیللار واسطهسیله دونیانین ان بؤیوک دیللری ایله رقابت ائده بیلر؛ شاعرلریمیز، ادیبلریمیز بو دیل واسطهسیله اؤز احساساتلارینی و اؤز هنر و صنعتلرینی وجودا گتیریب خلقین نظرینی جلب ائده بیلرلر.
بیزیم وظیفهمیز اونو گئنیشلندیرمک، اونو معاصر حالا سالماق، اونون گؤزللیکلرینی، اینجهلیکلرینی توز توپراق آراسیندان چیقاریب تمیز و عالی بیر ظرف ایچریسینده خلقه تقدیم ائتمکدن عبارتدیر (آذربایجان قزئتی، سایی 1).
ایکینجی اؤرنک:
بیر گون معلم شاگردلری شهردن کنارا گزمگه آپاردی. معلمین تاپشیریغی ایله شاگردلر مختلف جور داشلار ییغدیلار. معلم داشلارین برک-بوشلوغونو یوخلاتدیردی. داشلارین بعضیسی برک، بعضیسی بوش ایدی. داشلارین رنگینی سوروشدو. هره الیندهکی داشین رنگینی دئدی. شاگردلر داشلارین مختلف رنگده اولدوقلارینی دا اؤیرندی. معلم شاگردلردن داشین نهیه لازیم اولدوغونو سوروشدو... (وطن دیلی، 3-جو صینیف درسلیگی).
اوچونجو اؤرنک:
آقای محمد باقر حسینی اشهری، خیابانی مدرسهسینین معلمی،
بازرسی ادارهسینین وئردیگی گزارشه گؤره، سیز تدریس ایشیزی جدیتله باشا آپاریب کامل علاقه ایله انجام وظیفه ائدیرسیز. بونا گؤره وزارت سیزدن بو وسیله ایله قدردانلیق ائلیر.
آذربایجان معارف و اوقاف وزیری- بیریا
قایناقلار:
(1945). وطن دیلی درس کیتابی، 6-1-جی جیلد، تبریز.
(1945-1946). آذربایجان قزئتی مختلف ساییلار، تبریز.
(2003). آذری درگیسی، سایی 1، پاییز، تهران.
ابوتربیان، حسین (1987). مطبوعات ایران از شهریور 1320 تا 1326، اطلاعات یایینلاری، تهران.
اوزون، انور (2002). گونئی آذربایجان باسین تاریخی، تورک اوجاغی ترابزون شعبهسی یایینلاری، ترابزون.
بایرامزاده، ص. (1989). ایران حاکیم دایرهلرینین جنوبی آذربایجان معاریفی و مدنیتی ساحهسیندهکی سیاستی (1978-1947). جنوبی آذربایجان تاریخی مسئلهلری، علم یایینلاری، باکی.
جلیلی، سعید (1996). دانشنامه مطبوعات آذربایجان، مهد آزادی یایینلاری، تبریز.
رحیملی، اکرم (2003). گونئی آذربایجاندا میلّی دموکراتیک حرکات (1946-1941)، MEQA یایینلاری، باکی.
روستمووا، س. (1993). آذربایجان دؤوری مطبوعاتی، آذربایجان علملر آکادمیسی یایینلاری، باکی.
طباطبایی، م.س. (1999). راهنمای مطبوعات ایران (1978-1925). مرکز مطالعات و تحقیقات رسانهها، تهران.
فاوست، لوئیس (1994). ایران و جنگ سرد، چئویرن: کاوه بیات، مطالعات سیاسی و بینالمللی یایینلاری، تهران.
گؤکداغ، آدسیز ب.؛ هیئت، محمدرضا (2004). ایران تورکلرینده کیملیک مسئلهسی، بیلیگ درگیسی، سایی 84-51: 30، احمد یسوی اونیرسیتهسی یایینلاری، آنکارا.
مجیدی، موسی (2003). تاریخچه و تحلیل روزنامههای آذربایجان (1380-1230). کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران یایینلاری، تهران.
مرادی، علی (2003). از زندان رضا خان تا صدر فرقه دموکرات آذربایجان، اوحدی یایینلاری، تهران.
مصطفایف، ودادی (2000). جنوبی آذربایجان: میلّی شعور، مرتضوی مطبعهسی، کؤلن.
هیئت، جواد (2001). تاریخ زبان و لهجههای ترکی، پیکان یایینلاری، تهران.
[1] وطندیلی: ادبی قرائت کیتابی، 6-1-جیابتدایی کیلاس اوچون (سیرایلا 82، 87، 112، 183، 244، 300 صحیفه.


text:
آذربایجانین دؤولت بایراغی حاقیندا ایندییه قدر بیر چوخ معلوماتلار وئریلیب، یازیلیب. اونونون رنگلرینین نه معنایا گلدیینی، اوزریندهکی سیمووللارین آنلاملارینی بیلمهیهن اینسان چوخ آز اولار.
کولت. آذ چوخ آز آدامین بیلدیی معلوماتلاری سیزینله پایلاشاجاغیق:
۱. آذربایجانین دؤولت بایراغی ایلک دفعه آدر (آذربایجان دموکراتیک رسپوبلیکاسی) طرفیندن ایونون ۲۱-i ۱۹۱۸-جی ایلده شکیلده گؤردویونوز کیمی تاسیس اولونموشدو.
لاکین آذربایجانین بیر دؤولت کیمی تانینماسیندا رسمی راضیلیقلار الده ائتمک اوچون اؤلکه خاریجینه یوللانمیش دؤولت رسمیلریمیزه او واخت اینگیلیسلر بو بایراغین تورک بایراغینا چوخ اوخشادیغی ایرادینی بیلدیرمیش، بونونلا علاقدار اولاراق دا بایراقدا معین دییشیکلیکلر آپاریلاراق ایندیکی وضعیتینه سالینمیشدیر. اینگیلیسلرین ایراد توتدوغو بو بایراق حقیقتا ده عثمانلی ایمپراتورلوغونون ۱۸-جی عصرین سونوندان ۱۹-جو عصرین ۵۰-جی ایللریندک مؤوجود اولموش دؤولت بایراغی ایدی.
۲. یئنی بایراقدا یاشیل رنگ بیرینجی گلیردی، سونرا ایسه محمد امین رسولزاده تورکییهده اولدوغو مدتده بونو یئنیدن دیزاین ائدرک یاشیل رنگین یئرینی دییشدی.
۳. ۱۹۲۰-جی ایللرده آذربایجانا سوویت حاکمیتی گلندن سونرا بایراقلا باغلی قانونوئریجیلیکده دوز ۸ دفعه بعضی دییشیکلیک ائدیلهرک ۱۹۸۱-جی ایله قدر بو فورمادا اولموشدور:
۱۹۸۱-جی ایلده قبول اولونان یئنی قانونلا، بایراق حاقیندا اساسنامهیه علاوهده آذربایجان سسر دؤولت بایراغینین عکس طرفینین رسمی تصدیق اولونموشدو، بورادان اوراق، چکیج و اولدوز تصویرلری چیخاریلمیشدی.
۴. آتاتورکون محمد امین رسولزادنین قالدیردیغی بایراق حاقیندا دئدیکلری:
»محمد امین بی، من دونیایا سندن اوچ سنه ائرکن گؤز آچمیشام. آنجاق بوتون تورک عالمینده تورکون ایستیقلال بایراغینی سن قالدیرمیسان و بایراق ائنمهسین دئیه، من سنین الیندن آلیب تورکییه اوزرینده دالغالاندیرمیشام. ائنمز دئمیسن بو بایراق، ائنمهیهجکدیر!» - بو سؤزلر اصلینده هئچ واخت دئییلمهییب. قیدیاتا آلینمیش هئچ بیر آتاتورک نیطقینده بو سؤزلره راست گلینمیر.
آنجاق بو جملهلره راست گلینیر: »اینگیلیسلره نؤکرجیلیک ائتمکدن زؤوق آلان موساوات حکومتی و بو حکومتین آغالارینین تحریکی ایله شوبهه یوخدور کی، گورجولرین و ارمنیلرینده ایشتیراکییلا بولشویک اوردوسونون تامامی ایله گئریسینه دوشن گنجه بؤلگهسینده بیر ایرتیجا ووجودا گتیریلمیشدیر».
۵. خان شوشینسکینین سوویت دؤورونونون جدی رپرسییاسی شرایطینده بایراغا وئردیی گیزلی مئساژ:
"شوشانین داغلاری باشی دومانلی، شوشانین داغلاری باشی دومانلی، قیرمیزی قوفتالی، یاشیل تومانلی، دردیندن اؤلمهیه چوخدو گومانیم." ۲۰-جی عصرده یاشامیش آذربایجانین بؤیوک خانندهسی خان شوشینسکی شوشایا حصر ائتدیی بو ماهنیدا داغلارین باشی دومانلی دئمکله، ماوی سمایا، قیرمیزی قوفتالی دئمکله داغین دؤشونه، یاشیل تومانلی دئمکله ایسه داغین یاماجلارینا ایشاره ائدرک آذربایجان بایراغینین سیموولیک تصویرینی یارادیردی.


text:
سودان دا تۆرک دیلینه قیزیقلانما یۇقارلایار
یونس امره انستیتوسی نینگ خارطوم مرکزی نینگ مۆدیری ۵۲۰ طالیبا تۆرکچه اؤورِتجِکدیکلرینی بیلدیردی
سودان دا تۆرکچه اؤورهنمهک اۆچین یونس امره انستیتوسینا یۆز توتانلارینگ سانی ۳۰۰۰ آداما یتدی.
یونس امره انستیتوسی نینگ خارطوم اداراسی نینگ باشلیغی فیض الله باحچی برن بیاناتیندا بو ادارانینگ ایشینه باشلانینا تأزه ۱ ییل بۇلاندیغینی، تۆرک دیلینه سودان حالقی نینگ اولی قیزیقلانما گؤرکِزیأندیگینی آیتدی.
۱ ییلینگ ایچرسینده ۹۰۰ طالیبی قابول ادندیکلرینی آیدان باخچی،
"تۆرکچه سودانلیلارینگ اینگ حالایان دیللری نینگ آراسینا گیردی. رسمی قورامالاردان، بیلیم یورتلاریندان و حالقدان بو دیلی اؤورهنمِهک ایسله یأنلر بیزه یۆز توتیار. اؤزۆمیزی تاناتماغا پول آییرمادیق اِمما تۆرک دیلی ساپاقلارینا آدینیز یازدیرماق اۆچین ۳۰۰۰ طالاپ گلدی" دیدی.
باحچی ایلکینجی اِتاپدا هممه طالاپلارا جۇغاپ بریلیپ بیلینمهجِکدیگینی نیغتادی و کورسلار اۆچین ۶ موغاللیمینگ باردیغینی آیتدی.
خارطوم مرکزی نینگ مۆدیری ۵۲۰ طالیبا تۆرکچه اؤورِتجِکدیکلرینی بیلدیردی.


text:
"کؤسم سلطان" خاراکتریله عربلرین کؤنلونو فتح ائدن آکتریسا نورگول یاشیلچای دوبیدا تشکیل ائدیلهن بین الخالق عرب فستیوالی موکافاتلاندیرما مراسیمینده "ان یاخشی آکتریسا" موکافاتینا لاییق گؤرولوب.
موساوات. کوم خبر وئریر کی، عربلر مشهور آکتریسایا ایکی گون اوچون ۲۰۰ مین لیره خرجلهییب. اورادا ایکی گون کئچیرهن مشهور کرال دایرهسینده قوناق ائدیلیب. حتی نورگولون قالدیغی هوتل اوتاغین گئجهسینه ۱۰۰ مین لیره اؤدنیلیب.
قید ائدک کی، موکافاتلاندیرما مراسیمینه یاشیل لیباسی ایله دامغا ووران آکتریسا عربلره بئله تشککور ائدیب:
"ایلک دفعهدیر کی، دوبیه گلیرم. گؤردویوم دقت منی خوشبخت ائتدی. عرب دونیاسینین اهمیتلی آدلارییلا عینی کاتیگورییادا یاریشدیم. بو موکافاتی آلماقدان غرور دویورام".


text:
ائرمنیستان اقتصادیاتینین ایندیکی وضعیتی یئنی باش ناظرین تعیین اولوندوغو گوندن داها پیسدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «۱ین.آم» سایتینا آچیقلاماسیندا ائرمنی اقتصادچی آشوت یقیازاریان سؤیلهییب.
«بیزیم او زامان یئنی باش ناظر کارن کاراپتیاندان گؤزلنتیلریمیز چوخ ایدی. ۱۰۰ گون کئچیب و سیتواسییا داها دا پیسدیر. نایلیتلردن ایسه صحبت بئله گئده بیلمز. بیزیم روسییایا باغلی اولدوغوموز مدت عرضینده هئچ بیر اینکیشاف اولمایاجاق. بیز اؤزوموز-اؤزوموزو آلترناتیو اینکیشافدان محروم ائتدیک. ایندی ایسه هئچ بیر خاریجی اقتصادی سیاست یوروتمک گوجونده دئیلیک. بیز سئچیم ایمکانیندان محروموق، آوروپا بیرلییندن ایمتینا ائتمیشیک، ایراندان ایمتینا ائدیریک»، - اقتصادچی بیلدیریب.


text:
ویکیپئدیدهکی اولایلارا حسساس اولمالیییق – تورک بیرلیکلری ویکیپئدییه قارشی ائیلمه باشلادی
مارس 30, 2008 at 10:21 ب.ظ. بیان دیدگاه
تورکییهده ائرمنی ایددیعالارینا قارشی اینتئرنئت کامپانیاسینا استارت وئریلیب. اساسسیز سویقیریم ایددیعالارینا قارشی تورک بیرلیکلری مشهور اینتئرنئت سایتلاریندان بیری اولان ویکیپئدیده یئر آلمیش قوندارما «ائرمنی سویقیریمی»نی تبلیغ ائدن مقالهنین لغوینه چالیشیر.
بو سایتدا یئرلشدیریلن مقالهلرین اوخوجولار طرفیندن دوزلمهسینه باخمایاراق، سایتین اینگیلیس دیلیندهکی وئرسیونوندا ائرمنی دیاسپوراسینین یئرلشدیردیگی مقاله «یاریم قوروما» استاتوسو ایله دگیشیلمز قالیر.
تورک بیرلیگی مقالهنین سایتدان چیخاریلماسی طلبی ایله ایمئیل کامپانیاسینا باشلاییب. بو مقصدله سایتین اینضیباطچیسینین عونوانینا ائعتیراض مکتوبو گؤندریلیب.
قایناق: Türk Assosiasiyası «Wikipedia»ya qarşı aksiyaya başladı
ایلگیلی خبر:
Özgür Ansiklopedi’de çifte standart
Vikipedi’de soykırım yalanı hariç her bilgi değiştiriliyor…
Entry filed under: ائرمنی مظالیمی-تئرورو, تورکییه, تورکجه. Tags: ویکیپئدی.
پاسخی بگذارید
Trackback this post | Subscribe to the comments via RSS Feed