text:
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان! بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان. قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین! اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین. *** بئلی بوکولموشدو؛ گؤزلری یاخشی گؤرمهییردی؛ کوچهده گـئدیردی… یاواش- یاواش گـئدیردی، ائله یاواش کی، اونو گؤروب گؤرن کیمی، اؤز- اؤزومه دئدیم: بو ظالـیم فلک آنالارین چییینلرینه نه آغـیر یوک چاتـیر؟ سونرا ...Read More »
منيم بالام هاردادیر/ محمد قاضي
منيم بالامهاردادیر محمد قاضي بئلي بوكولموشدو؛ گؤزلري ياخشی گؤرمهييردي؛ كوچهده گـئديردي… ياواش- ياواش گـئديردي، ائله ياواش كي، اونو گؤروب گؤرن كيمي، اؤز- اؤزومه دئديم: بو ظالـیم فلك آنالارین چييينلرينه نه آغـیر يوك چاتـیر؟ سونرا اونا ياخـینلاشـیب دئديم: ـ سلام لئـيلا ننه!. ـ سلام بالا!. ـ لئـيلا ننه ياخشی سانمی؟. ـ ياخشی؟ هه بالام ياخشیيام… سن نـئجهسن؟ آمما بيليرسن من سني ...Read More »


c: text/html

text:
ارمنی مظالیمینین.100ایلینده تاریخی حقیقتلر:ایرانین باتی آذربایجان ایالتینده ارمنی مظالیمی سمپوزمو
رضا هئیت، ایرانین غربی آذربایجان ایالتیندکی ارمنی ظلمونون 100-جی ایلی موناسیبتیله تشکیل اولونان سمپوزیومداکی چیخیشیندا، "ارمنیلر، بو گون هله ده مظلوملوق ادبیاتینی ایستیفاده ائدهرک، تؤرتدیکلری جینایتلری گیزلتمه لیر بیر یانا، بیزی بو وضعیتین گوناهکار
آنادودو آژانسینین خبرینه گؤره- تبریز آراشدیرمالاری اینستیتوسونون (TEBAREN) باشقانی جناب رضا هئیت، ایرانین غربی آذربایجان ایالتیندکی ارمنی ظلمونون 100-جی ایلی موناسیبتیله تشکیل اولونان سیمپوزیومداکی چیخیشیندا، "ارمنیلر، بو گون هله ده مظلوملوق ادبیاتینی ایستیفاده ائدهرک، تؤرتدیکلری جینایتلری گیزلتمه لیر بیر یانا، بیزی بو وضعیتین گوناهکاری کیمی گؤسترمک تلاشلارینی داوام ائتدیریر." دئدی.
تبریز آراشدیرمالاری اینستیتوسونون، باش ناظیرلیک دیش تورکلر و آقرابا توپلولوقلار باشقانلیغینین (YTB) قاتقیلاری ایله آنکارادا برا اوتلده، ایرانین غربی آذربایجان ایالتینده ارمنی ظلمونون 100-جی ایلی موناسیبتیله "ارمنی مظالمینین 100-جی ایلده تاریخی گرچکلر" موضوعسوندا اولوسلار آراسی سمپوزیوم کئچیریلیب.
سمپوزیومدا تورکیه، آذربایجان و ایراندان قاتیلان متخصصلر، آرشیو سندلری، ارمنیجه قایناقلارا گؤره ارمنی ظلمو، داغلیق قاراباغ پروبلمی و ایشغال ائدیلن تورپاقلار، لوبیچیلیک فعالیتلری، قافقازین ژئو پولیتیک ایله قافقازدا ایستراتژی قیریلمالارینا یاناشی، ارمنیجه و روسجا اثرلرده ارمنی ایمگهسی کیمی مسئلهلری مذاکیره ائدیب.
تبریز آراشدیرمالاری اینستیتوسونون باشقانی هئیت، سمپوزیومدا چیخیشیندا، بؤیوک بیر فاجیعه و اینسانلیق درامی اولان ارمنی ظلمونون بو ایل 100-جی ایلی اولدوغونو خاطیرلاداراق، "بو ائله بیر فاجیعه کی تکجه غربی آذربایجان ایالتینده، اورمیّه، خوی، سالماس و اطراف کندلرینده سیلاحلی ارمنی دستهلری طرفیندن قتله یئتیریلن تورکلرین ساییسی 130 مینین اوستونده قید ائدیلمیشدیر." ایفادهسینی ایستیفاده ائتدی.
بو رقمین، او دؤوردکی بؤلگه اهالیسینین تخمینن اوچده بیرینه تشکیل ائتدیگینه دقتی چکن هئیت، او "جملهدن، 1918ده" بؤیوک ارمنیستان خیالی حیاتا کئچیرمهیه چالیشانلار طرفیندن بؤیوک بیر سویقیریم ائدیلمیشدیر. دئیه دانیشدی.
هئیت، "ارمنیلر، بو گون هله ده مظلوملوق ادبیاتینی ایستیفاده ائدهرک، تؤرتدیکلری جینایتلری گیزلتمه لیر بیر یانا، بیزی بو وضعیتین گوناهکاری کیمی گؤسترمک تلاشلارینی داوام ائتدیریر." قیمتلندیرمهسینی ائتدی.
"بیزه قارشی ائدیلن ظلملری تئز اونوتموشوق"
ایستانبول آیوانسارای اونیورسیتهسینین پروفسور دوکتور جلال الدین یاووز، داغلیق قاراباغ موناقیشهسینه دایر چیخیشیندا، بو مسئلهنین، ارمنیستاندا دولتین و میللتین بوتون تشکیلات و فردلری طرفیندن ان حیاتی میللی منافع اولاراق منیمسدیگینه ایشاره ائتدی.
داغلیق قاراباغ پروبلمینین نیظامی عملیات یولو ایله مسئلهنین حلّی بارهده قیمتلندیرمهلر ائدن یاووز، "موجود شرایطده آذربایجان، اوزون و گرگین چاتیشمالار سونوندا داغلیق قاراباغی گئری آلابیلهجک فیزیکی ایمکان و قابیلیتلره مالیکدیر. بونو، سیلاح و نیظامی گوج کیمی ائده بیلیریک." دئیه دانیشدی.
یاووز، دیگر طرفدن سؤز موضوعسو آذربایجان و داغلیق قاراباغ مسئلهلری اولاندا، بیر آرایا گلمهین بؤیوک قلوبال گوجلرین بو مسئلهلرده اورتاق موقعیت توتدوغونا دقتی چکدی.
غازی اونیورسیتهسی ایقتیصادی و ایداری علملر فاکولتهسینین پروفسورو دکتور دوران بولبول، تاریخین، تورکلره قارشی ائدیلن سویقیریملارلا دولو اولدوغونو بیلدیرهرک، "بیز تورکلر، آغی دئمگی بیلمدیگیمیز و بونو ائتمدیگیمیز اوچون هئچ بیر زامان بیزه قارشی تؤرهدیلن سویقیریملاری، ظلملری تاریخ صحیفهلرینه قاشیمامیش، تئز اونوتموشوق". ایفادهلرینی ایستیفاده ائتدی.
بولبول، ارمنی دستهلرین بو جینایتلری آپارماسینداکی اساس مقصدین، "بؤیوک ارمنیستان" خیالینی حیاتا کئچیرمک اوچون تورکلری یوخ ائتمک اولدوغونو دئدی.
ایمپریالیزمین اثاسیندا دوران ایقتیصادی گرچکلیگین، خصوصیله نفت باشدا اولماقلا انرژی منبعلرینه صاحب اولما آرزوسو اولدوغونا وورغو ائدن بولبول، "آذربایجان خالقینا بو ظلمو، بو سویقیریمی یاشادان دا اصلینده ارمنی پروبلمینین آرخاسیندا، نفت پروبلمیدیر." دئدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
منی آگورادا یاندیرین! ۱
رقیه کبیری
برگهلری میزین اوستونه قویوب، دئدیم: «بویورون، بو دا ۲۷ برگ وصیتنامهنین ترجمهسی. لاپ بئله معتبر دارالترجمهده ترجمه ائلتدیرمیشم. آنجاق پورتاغال، مالت، بیر ده لوکزامبورگ دیلینه دیلمانج تاپمادیم. دئدیلر اینگلیس دیلی بینالمللی اولدوغو اوچون اونلار دا ائله بو دیلی قبول ائلیرلر. لطفاً بو دفه ویزا تقاضاسینی اوروپا بیرلییینین بوتون اؤلکهلرینه یوللایین!»
باشینی قالدیریب، هویوخموش کیمیمنی سوزرکن میزیلداندی: «ایشمیز چیخدی دا…». سونرا اومودو کسیلمیش آداملار کیمیاوزومه زیللندی. من ده اوزدن گئتمهییب، اونون گؤزونون ایچینه زیللندیم. اورهییمده یالواردیم: «سنی او ایناندیغین، دا بو دفه داش دیغیرلاتما. یورقونلوخدان اؤلورم!»
گؤزلرینین لئنزی، باشینداکی یاشیل چرقدله همرنگ ایدی. گویا گؤز لئنزی ده بو مؤسسه کارمندلرینین یونیفورمونو کامیل ائلهییر. کئچن دفه گلنده قهوهای چرقدینی قهوهای لئنزله همرنگ ائلهمیشدی. البته کارمند بیر خانیمین چرقدیله گؤز لئنزینین همرنگ اوْلوب اوْلماماسینین منه هئچ دخلی یوخدو. آنجاق پولچوک بند ائلهمهمیش ویزا تقاضالارینی سفیرلیکلره یوللاسا، قیرمیزی چرقدینی قیرمیزی لئنزله همرنگ ائلهمهسی بئله وئجیمه دئییل. بدن اؤزونوندور، اؤزو بیلر. نئجه سوسسلندیرمهسی ده یالنیز اونا دخلی وار.
«سیز مگر اؤلونوزو…»
«اؤلونوز» کلمهسی آغزیندان چیخدیقدا بیر آن سوسدو. اونون سوسدوغو آن سردخانانین دوْلابیندا جانی بوزلامیش آنام گئنه گلیب تیکیلدی گؤزومون اؤنونه. آنام ساغ ایکن، هر زامان ائوده اؤلودن سؤز گئدنده، کفنه بورونموش، اوتاغین اورتاسیندا اوزادیلمیش قونشوموز یادیما دوشردی. آمما آنام عؤمرونو سیزه وئرن گوندن بری اؤلو سؤزویله باغلی، بوتون ذهنی تصویرلریمینهامیسی دهییشیلیبدیر.
نظریمه ائله گلدی کی کارمند خانیم اؤز یانیندا اؤلویه کماحتراملیق ائلهدییینی دوشونوب، سؤزونو یاریمچیلیق قویدو. ثانیه قدر سوسدوقدان سونرا دئدی: «باغیشلایین سیز مَهیه رحمتلیخ آنازا یونان ویزاسی ایستهمیسیز؟»
منسه غوصّهلی لحنله دئدیم: «بعلی، آگورا، یونان اؤلکهسینده اولدوغونا گؤره یونان ویزاسی ایستیریخ. مرحومه وصیت ائلهییب کی اونو آگورادا یاندیراخ!»
«یاندیراخ» سؤزونو ائشیجک، دیسکیندی. بللییدی کی جهد ائدیر گوجونن اؤزونه غالیب اولوب، یاندیرماغا گؤره بیر سوال سوروشماسین.
«یاخچی… به اوندا سیز نییه ایستیسیز اوروپا بیرلییی اؤلکهلرینینهامیسیدان ویزا آلاسیز؟ بولارین بیر- بیرینه نه دخلی وار؟»
آنلادیم کی منیم دئدیییمیباشا دوشمهییب. یاس ساخلاماغا دئییل کی، غیرارادی بیر تبسوم دوداغیما قوندو.
«بونا دئیرلر دؤور ویرماخ. یئتر کی سیز بو اؤلکهلرین بیریندن ویزا آلاسیز. اوندا آنامین وصیتینی یئرینه گتیره بیللم.»
«خانیم قاباقجا سیزه عرض ائلهمیشم کی اؤلویه ویزا وئرمزلر!»
«بولوسوز نه وار؟ باشیم دا گئتسه آنامین وصیتینی یئرینه گتیرمهلییم. بیزیم عایلهده وصیتین تقدّوسو وار. وصیتنامهده یازیلمیش هر نه وارسا، ورثهلره تکلیفدی، اجباردی. آتام اؤلمهمیش وصیت ائلهمیشدی اؤلوسونو آشتؤکن قبریستانیندا قویلاسینلار. هر کیمدن سوروشدوق، بو آددا بیر قبریستان تانیمادی. آنام دئدی اؤلسم ده بو قبریستانی تاپمالییام. اؤلوسو بیر هفته سردخانادا قالدی. آخیرده آنامین تاریخچی دوستلاریندان بیری آشتؤکن قبریستانین آدرسینی تاپدی. دئمه بَه لاپ بئله قولاغیمیزین دیبیندهیدی؛ آمما سونرالار قبریستانلیق یئرینده مدرسه تیکیلمیشدی. آنامین بیر آیاغی شهرداریده بیر آیاغی دا…»
کارمند خانیم سؤزلریمدن یورولموش گؤرونن بیر حالدا سؤزومو کسدی.
«رحمتلیخ آتازین وصیت ناغیلینی ساخلایین آیری واختا، سیزین ایشیزدن علاوه منیم آیری ایشلریم ده وار! من سیزه عرض ائلیرم یونان سفیرلییی سیزین رحمتلیخ اؤلوزون ویزاسینی ردّ ائلهییب، آمما سیز منه حسین کورد نغیلی دییسیز!»
هئچ ایستهمیردیم کارمند خانیمیحیرصلندیریم یا اونونلا لَج ائشیم، یاسلی اولاندا نه اولار، دوداغیمین بوجاغینا بیر بالاجا تبسوم یاراشدیرماق منی اؤلدورمزدی کی! خوشخوشانلیقلا دئدیم:
«یونان سفیرلییینین ردّ ائلهمهسینه باخمایین، بو گونلر اورانین سیاسی- ایقتصادی دورمو خرابدی. دئییرلر اؤلو سهلدی، هئش دیرییه ده ویزا وئرمیر.»
«بولمورم من سیزی نئجه دوشوندوروم کی سفیرلیکلرین هئش بیری اؤلویه ویزا وئرمز. چونکی اؤلو قئید حیاتدا دئییل، نفس چکمیر، برگهلری امضالایا بیلمز، بانک حسابینی آلیب گتیره بیلمز، ویزا اوچون گئدیب تمامرخ عکس سالدیرا بیلمز و… باشا دوشدوز؟!»
سؤزو باشا چاتاندا، چؤهرهسی پؤرتموشدو. آز قالیردی نفسی دایانسین.
دئدیم: «سیزین خبریز یوخدی. ایندی اؤلولر ده تغییر وضعیت وئریبلر. نیشان بو نیشان کی نئچه گون قاباق گؤردوم آدلیم آداملاردان بیریسی رحمتلیخ خانیمیسینین کفنه بورونموش عکسینی ایکی حالتده، فیسبوکدا پروفایل عکسی کیمیپایلاشمیشدی. بیرینجی عکسده گؤزلری آچیق ایدی، ایکینجیسینده گؤزلری یومولو. ایندی آنام یادیما دوشنده دئییرم کاشکی او دا وصیت یازاندا عاغیل ائلهییب، یونانین بو ایقتصادی دورموندا، ویزا مشکلاتینا فیکیر وئرردی. یوخسا استاتوس قویماق بیر شئی دئییل کی! اونون اؤلوم وضعیتیندن یازیلی- شکیللی ائله استاتوسلار قویاردیم کی هربیری یئددی یوز لایک یئسین. آمما منیم ائله اوّل بیرگوندن شانسیم یوخدی. ناتاراز ایشلرینهامیسی گلیب منی تاپار. آنام منی دوغاندا، بیر آیاغی پیللهنین آشاغیسیندا، او بیری….»
«خانیم، بو سؤزلرین یئری بورا دئییل، ناتاراز ایشلریزی لطفاً آیری یئرده تعریفلهیین.»
چارهسیزلیکدن نئجه دوغولدوغومون ماجراسینی یاریمچیلیق قویدوم. ندنسه من دانیشدیقجا کارمند خانیمین پؤرتوشمهسی بترلهشیردی. نه بیلیم… بلکه ده تانسیونو یوخاری قالخمیشدی. آللاهدان اؤتور میز اوسته بیر لیوان سو دا یوخ ایدی کی دئییم بویور بیر قورتوم ایچ، سورا من سنی باشا سالیم.
هاردانسا بیردن- بیره عاغلیما گلدی کی بلکه کارمند خانیم منیم سؤزومو جیدّی توتوب، آنامین دیریلیک عکسلرین قبول ائلهمهدی! بلکه دئدی اونون دا اؤلولوک عکسینی سالیب، گتیرین. چونکی سفیرلیکلر ویزا اوچون جوهری قورومامیش عکس ایستهییرلر. بو فیکیرلر عاغلیما چاتینجا منی ده بتردن هؤوشنه باسدی. اؤز- اؤزومه دئدیم: «دیلین شیشسین! آخی بو دا سؤز ایدی تاپیب دئدین؟! سنه نه کیم اؤلوسونون عکسینی پروفایلیندا پایلاشیر..! سن اؤز قوْتورووی قاشی دا..! گئت اؤزهاییوا قال کی بو أنهشوش وصیتنامه سنین وار- یوخووا هولا قوشاجاخ! اگر ایندی دئسه کی گئت رحمتلیک اؤلوزون لاپ بئله تازا بیر عکسینی گتیر، اونداهانسی عکاسا یالواراجاخسان کی گئدیب سردخانانین دولابینی ائشییه چکیب، عکس سالسین؟!»
عاغلیما گلن فیکرلر سببیندن ائله حالا قالمیشدیم کی، حتی آیناسیز دا صیفتیمین سارالیب بوزاردیغینی حیس ائلهییردیم.
کارمند خانیم عصبی بیر حالدا دئدی: «پروفایل عکسیندن منه نه خانیم؟! بولاری دیری آدامیزا اؤلمهمیشدن دییهجک ایدیز وصیت یازاندا ائلهسینی یازسین کی، بیر مؤسسهنین بوتون کارمندلرینی ایشدن قویوب، اسیر- سرگردان ائلهمهسین!»
یالاندان فایدا یوخ، ایندییهجن گؤرمهمیشدیم عصبانیتله پؤرتوشمه، ایکیسی بیر یئرده، بو قدر بیریسینه یاراشسین. پؤرتوشمه آرتدیقجا کارمند خانیمین گؤزللییی بیر ایدی اگر، یوز اولوردو. یاشیل چرقدله یاشیل لئنز ده کی… دئمه!
«خانیم، لطفاً سیز بیر قورتوم سو ایچین، بیر آن نفس آلین، سورا من سیزه عرض ائلهییم کی ردّ اولمونموش ویزانی نئجه دؤور ویرماخ اولار.»
«منه سو- زاد لازیم دئییل. سیز باشا دوشموسوز! بیر ده بونو بولمهلیسیز کی بو مؤسسه دؤور ویرماخ یئری دئییل!»
«من بیر سؤز دئییرم، سیز ده لطفاً بیر سؤز ائشیدین دا… خرج- مخاریجنن ده ایشیز اولماسین. بو اؤلکهلرین بیری ویزا وئرسه، والـلاه خجالتیزدن چیخارام. سیز فقط تقاضالاری سفیرلیکلره گؤندرین. هرهانسی ویزا وئرسه، آنامیاو اؤلکهدن آتن شهرینه چاتدیریب، وصیتینه عمل ائلهریخ.»
«ائله آتن شهرینه چاتدیرارام دئییرسیزکی، دییهسن اؤلونو تبریزدن مرنده آپاریسیز!»
«سن آللاه مرند اؤلوسونو یادیما سالما. اونسوز دا بیر هفتهدی اؤلو سردخانادا قالیب.»
«بولوسوز من سیزین یئریزه اولسام نه ایش گؤرهرم..؟»
منسه ساکیتجه اونون پؤرتوشموش گؤزل سیماسینا دالمیشام. گؤرهسن منیم یئریمه اولسا نه ایش گؤرر..!؟
«من سیزین یئریزه اولسام، آپاریب اؤلونو وادی رحمتده تورپاغا تاپشیرارام. یونان ویزاسینا خرشلهدیییز پوللاری دا احتیاجی اولان بیر یئره باغیشلارام. نه اؤزومو زحمته ساللام نه ده باعث اوللام بو مؤسسهنین کارمندلری امکانسیز ایشلرنن واختلارینی تلف ائلهسینلر. بیر ده کی، مهیه سیزین اؤلوز مسلمان دئییل وصیت ائلهییب اونو یاندیرسینلار؟»
کارمند خانیمین بوغازیندا قالمیش سؤز سونوندا آغزیندان چیخمیشدی. سؤزلری قورتولاندان سونرا، توالتده اؤزونو راحاتلایان آدام کیمیآسوده بیر نفس چکدی. معلوم ایدی ایچیندهکی سؤزلردن اؤزونو راحاتلامیشدی.
«بورا باخین گؤروم،هاردا یازیب مسلمان اولوب- اولماماغین ویزا آلماغا دخلی وار؟ آمما ایندی کی سیز هر ایشی بوراخیب، بو مسئلهنین اوستونه أل قویوبسوز، دئمهلییم کی، آنام دا دونیایا گلنده بوتون کؤرپهلر کیمیبؤیوک دهدهسی ساغ قولاغینا اذان، سوْل قولاغینا ایقامه اوخوموشدی.»
«آخی بیزلرده یاندیرماق دهب دئییل کی! اؤلونون ده اؤزونه گؤره تدفین یول- یؤندمیوار یا یوخ..؟»
«دهب اولا- اولمویا من حلال سود أممیش بیر ورثه کیمیوصیتی یئرینه گتیرمهلییم. سیزه دئدیم کی، بیزیم عایلهده وصیت، گؤیدن نازیل اولونموش آیه کیمیارزشلیدی.»
«دئیرم یانی آدام اؤلندن سورا بیلمیر کی اوننان سورا نه اولور! ایستر وادی رحمت، ایستر آگورا؛ ایکیسی ده آللاهین یئریدی دااا. آدام اؤلندن سوراهاردان بولهجاخ اونو یاندیریبلار یوخسا قویلاییبلار؟ هله هر زاد بیر یانا، یاندیریلمیش اؤلو قبرین اوّل گئجهسینده نئجه احوالات گئچیرهجاخ؟ بغیشلهیینهااا… ربّون کیست سوالینا نئجه جواب وئرهجاخ؟»
حیرص باغیرساغیمیکسیر. بیری یوخدو بو فضول خانیما دئسین سن کارمندسن یوخسا أنکیر منکیر..؟ بیر ساعاتدی ویزا آلماغین قاباغینا داش دیغیرلادیر. ایندی او لئنزلی گؤزونو منه تیکیب، خجّهباجیلار کیمی«ربّون کیست» سوروشور. آز قالیرام دئییم سن اؤز ایشیوه یئتیش! مایا قوی ویزا تقاضالارینی سؤزسوز- صؤحبتسیز گؤندر. «ربّون کسیت»ین جوابینی منیم آنام وئرهجک، سن کی یوخ! آمما ایستهمیرم خانیمین اورهیینه توخونام. آخی بو کارمندلرنن بیر آز یکبهدو ائلهسن داش دیغیرلاتماق سهلدی دووار تکیرلر. بونونلا بئله خانیمیبتر ساشماغیم گلیر. دئییرم: «اگر اؤلو گئدیب بانک حسابینین پرینتینی آلا بیلمهسه، امضا وورماغا قادیر اولماسا، لابید سوالا دا جواب وئره بیلمز دا.»
دئیهسن منیم جوابیمدان اونا فلسفی بیر یأس اوز وئریب. بیر آز فیکره جوماندان سونرا دئییر: «دوز دییسیزهااا… بوراسینا هئچ فیکیر وئرمهمیشدیم!»
«ذهنیزی یوْرمایین. توْرپاق آلتداکیلارین هئش بیرینین دوداغی ذاتاً ترپنمز کی سواللارا جواب وئرسین. اگر روح آدیندا بیر شئی وارسا، یقین کی جیسم عوضینه او جواب وئرهجاخ.»
ألینی أنگینه دیرسکلهییب، دیک- دیک اوزمه باخیر. ائلهبیل اوزومده آی بیتیب! یادیما گلن سحر أل- اوزومو یوموشام. یولدا گلنده سئرچهلرین لوطفونه مشمول اوْلسام اگر، اونو دا بیلمیرم! اونون بئله دقتلی باخماغی منیم اؤزومو ده شوبههلندیریر. ألیمیاوزومه چکیرم. بئله ده جسارتله باخماق اولار آخی..!؟ بلکه سحردن بویانا خبریم اولمادان آغیز- گؤزوم أییلیب!؟
خئیلک کئچندن سونرا دئییر: «مهیه سیز قبرین اوّل گئجهسین گؤروبسوز کی بئله یقین دانیشیسیز؟»
سوروشورام: «سیزجه من قبیردن خورتلایان آداما بنزیرم؟»
بیر آن منی ده فلسفی بیر یأس بورویور. دوغوردان دا قبرین اوّل گئجهسی نئجه بیر گئجهدی؟ آنام نئجه بو گئجهنی کئچیرهجک؟ یانی بیر هفتهدی سردخانانین دولابیندا قبرین اوّل گئجهسینی گؤزلهییر؟! ایندییهجن کیمسه گلیب اوندان سوال- جواب ائلهمهییب؟ گرکدی کی یالنیز تورپاق آلتیندا سوال- جواب اولسون؟
کارمند خانیم سوروشور: «اؤلو فیلسوفدی؟»
«یوخ! آنامدی!» دئییرم.
نهقدر ادبلی یامان یوْوز باشاریرام، اورهییمده آنامین دیری قالمیش ائل- طایفاسینا سوخوشدورورام. ویزا دالیسیجا قاچماقدان یورولموشام. هرچند آنامین تعصوبونو کارمند خانیما وئرمیرم آمما اورهییمده دئییرم: «یئر قیتلیغییدی آرواد..؟ آخی آگورادا یاندیرماق دا اولدو وصیت؟! واللاه ساعات قاباغیندا یاندیرماق یوز دفه ویزا دالیسیجا قاچماقدان راحاتدی.»
کارمند خانیم عصبی بیر صیفتله آنامین ویزاسی اوچون بیر نئچه یئره زنگ ائلهییب، یول- یؤندم آختاریر. من ایسه اؤزومو اونون آتماجا سؤزلرینین آغیرلیغی آلتدا أزیلمیش کیمی حیسّ ائدیرم. فیکیرلهشیرم نئجه جواب وئریم کی هم اونون سؤزلرینین آلتیندا أزیلمهییم، هم ده ایشلری قاریشدیرماییم. هر باخیمدان باخدیقدا روزومو کوْر ملک ألینده گؤرورم. اؤزو ده گؤزلرینه یاشیل لئنز تاخمیش کوْر ملک!
او آن قاپی آچیلیر، باشی داز، ألینده عصا، دیم- دیک یئریین بیر کیشی ایچری گیریر. ائله یئریییر، دییهسن ألیندهکی عصانین بیرینی ده قاباقجا اوُدموش. بدنینی بیر آز بوش بوراخسا عصا أنگیندن ائشییه چیخار. کارمند خانیم اونو گؤرجک عصبانیتی پررررّ… اوچوب گئدیر. پؤرتوشمهسی سؤنور. منیم سؤزومو آغزیمدا قویوب، گولومسهیرکن آیاغا قالخیب ایش میزینین دالیسیندان ائشییه چیخیب، کیشیله خوش- بئش ائدیب، میزینین قیراغینا بیر صندل چکیر.
«بویورن أیلهشین پروفسور!»
اورهییمده دئییرم: «پروفسوردی اؤزونه. صندل چکمهییوه دئییل، خانیماخانیم!.. من اوندان قاباق گلمیشم. اوّل منیم ایشیمییولا سالمالیسان.»
کارمند خانیم یئرینه گئری دؤنوب، أیلشنده هیجانلا پیچیلداییر: «فلسفه اوستادیدی. پروازی اوستاددی. اصلی- کؤکو تبریزلیدی، آلماننان گلر.»
فلسفه اوستادینین اوزونه باخارکن، تاخما بیر تبسوم قوندورورام دوداغیمین بوجاغینا. آنامین یاسلیسییام. اوندان آرتیق دوداغیمیقاچیردا بیلمهرم. اوستاد ایسه منیم قوندارما تبسومومه ادب اوزوندن باشینی ترپهدیر.
کارمند خانیم پرفسورو گؤروب، اورهکلهنیر. بیر پروفسورا، بیر ده منه باخیب، دئییر: «اولماز وصیّتدن واز کئچهسیز؟»
منسه قاشلاریمیییغیب دئییرم: «یوخ، اولماز! اولسایدی عاغلیم قاچمیشدی دارالترجمهلری دولانیم؟ خانیم، ۲۷ دیله ویزا تقاضاسی یازدیرینجا دهدم یانیب.»
او ایسه عاجیز قالمیش آداملار کیمیدئییر: «اولماسا عالیم یا بیلیجی بیرآدامنان مشورت- مصلحت ائلهیین، فرض ائلهیین وصیت نذیر کیمیبیر شئیدی. گؤروسن آدام هردن ائله نذیر دییر کی، یئرینه قویا بولمور. عالیملرین یول- یؤندملری ده ائله بئلنچی واختلار کارا گلر دااا.»
اونون سؤزنه حئیران قالیب، مات- مات اوزونه باخیرام. او ایسه دئدییی سؤزو گئنه تکرار ائلهییر:
«آخی بو دا اولدو وصیّت؟»
سؤزلریندن توهین اییسی دوُیورام. عصبلریمه توخونور. کاش میزینین اوستونده بیر لیوان سو اولاردی، اجازه آلمازدان اونو گؤتوروب بیرنفسه ایچردیم.
پروفسور قولاقلارین شوشلهییب، بیزیم تارتیشمامیزا قولاق آسیر. کارمند خانیم منیم صیفتیمدن عصبی حالیمیدوُیوب، دارالترجمهدن آلدیغیم ۲۷ واراق ویزا تقاضاسی ألینده، یومشاق لحنله سوروشور: «دوغوردان هله دئه گؤراخ آگوراهارادی؟ نمنهدی؟ قبریستاندی؟»
من آغزیمیآچمامیش پروفسور منیم یئریمه جواب وئریر: «قیزیم! آگورا فلسفهنین دوغولدوغو یئردی!»
کارمند خانیم جانا گلمیش بیر حالدا دئییر: «بئله ده اؤلوم فلسفهسی اولار آخی؟!»
من ده یورقونام. اؤلو آنام اولماسایدی، آللاه بیلیر آغزیمدان نهلر چیخمازدی! آمما دار- دونیادا یالنیز بیر آنام وار ایدی. اؤلندن بری قاچاقاچدایام. ویزا دالیسیجا قاچماق باشیمیائله قاتیب کی، بیر قیز ورثهسی کیمیهله اؤلوسونه دویونجا آغلایا بیلمهمیشم. گؤزلریم دولوخوب. بو یاشیما چاتماغا دئییل، نه آنامین یاشام فلسفهسیندن باشیم چیخدی، نه ده اؤلوم فلسفهسیندن. یالنیز بونو بیلیرم کی، وفالی بیر قیز ائولادی تک اونون وصیتینی یئرینه گتیرمک منیم بورجومدو.
«سیز غیرمومکون بیر ایشین دالیسینجاسیز. یوز ایل قالسا دا، اؤلویه ویزا وئرمزلر. والـلاه، بیلـلاه، من چوخلارینی تانیرام کی عزیزلری اؤلندن سورا وصیتیی امکانسیز اولدوغونا گؤره ورثهلرین اؤزو اؤلونون تکلیفینی معلوم ائلهییبلر.»
پروفسورون باخیشیندان بللیدیر کی وصیتین نه اولدوغونو بیلمهیه جان آتیر. سونوندا اؤزونو ساخلایا بیلمهییب، کارمند خانیمدان سوروشور: «قیزیم! بیردن- بیرههاردان آگورا عاغلیوا چاتدی؟!»
او ایسه منه باخیب، سوروشور: «پروفسورا دییه بیللم؟»
اذن آلدیغینا گؤره، بلی دئمک یئرینه باشیمیترپهدیرم. یوخسا اذن وئرمزدیم تانیمادیغیم آداما بیر کلمه مندن سؤز دئسین.
کارمند خانیم منیم ویزا تقاضالاریمی، آنامین وصیتینی، اؤلوسونون بیر هفته سردخانادا قالماغینی ناغیل کیمیپروفسورا سؤیلهییر.
پروفسور ماجرانی ائشیدندن سونرا آنامین وصیتنامهسینی اوخوماغا ماراق گؤستهریر. منسه ألیم هر یئردن اوزولموش آداملار کیمیوصیتنامهنین کپیسینی کیفیمدن چیخاریب، اونا وئریرم.
پروفسور باشینی وصیتنامهدن قالدیراندا گؤزلری پاریلداییر. مندن سوروشور: «قیزیم! سن بیلیرسن آگورانین معناسی ندی؟»
«من بیلهسی آگورا آتن شهرینده بیر مئیداندی.»
«هئچ بولوسن بو تبریزین اؤزونده نئچه آگورا وار؟»
گؤزلریم چیخیر تپهمه. کارمند خانیم تعجوبلنمکده مندن قالیجی دئییل.
«ساعات مئیدانی، شاهگؤلو مئیدانی، چوپور مئیدانی، کریمخان مئیدانی، آبرسان مئیدانی، فهمیده مئیدانی و… گئنه ساییم؟»
حئیرتله پروفسورا باخیرام. قالمیشام نه دئییم!
«قیزیم! آگورا یانی شهرین مرکزینده جاماعاتین ییغینجاق مئیدانی. بیرینجی دفه یونانلیلار بو آدی آتن شهرینین اؤزل مئیدانینین اوستونه قویوبلار. آتندهکی آگورا هم بحث- دانیشیق یئرییدی، هم ده شهرین اؤنملی قرارلاری، قانونلاری بو مئیداندا گئچیریلردی. بونو بیلمهلیسن کی ساعات مئیدانی تبریزین لاپ بئله اؤنملی آگوراسی ساییلیر.»
پروفسور دانیشدیقجا منیم ایچیم راحاتلاشیر. دونیانین آغیر یوکو آستا- آستا چیینیمدن یئره قویولور. دئیهسن پروفسور منیم قورتولوش ملهییمدیر.
«اگر وصیتنامهنی دقتنن اوْخوساز، باشا دوشرسیز کی رحمتلی مرحومه نیشانهباز بیر آدام ایدی. وئردییی نیشانلارا گؤره اونون منظورو آگورادان ساعات مئیدانیدی.»
اورهییمده دئییرم: «حتما وصیتنامهنی یازدیراندا گئنه ده آنامین أنایینلیغی توتموشدو…»
آنامین عادتی ایدی ساده بیر سؤزو عجیبه- غریبه نیشانهلر ایله پیرتلاشدیریب، دئسین. پروفسور آرتیریر: «نظریوه نییه بو وصیتنامهده یازیب، منی یاندیراندان سونرا، تورپاغا تاپشیرمایین، بیر اووج کولومدن بیر شوشهیه تؤکوب، بئشینجی کیلاسین درسلیکلریله بیرگه بیر ویترین ایچینده ساخلایین؟»
گیجلمیشم. پروفسورون سوالی تاپماجا کیمی گلیر. آمما یاخچی بیلیرم کی آنام بئشینجی کیلاسی آنا دیلینده درس اوخوموشدور. اونا گؤره بئش عددی و بو عددله باغلی هر نه وار ایدی، اؤزللیکله بئشینجی کیلاسین کیتابلارینا عجیبه بیر علاقهسی وار ایدی. کؤهنهلیکدن ساپساری اولموش کیتابلار آنامین اؤزل اشیالاریندان ساییلیردی.
«مهیه شهرداری اجازه وئرر ساعات مئیدانیندا بیر واراق کاغیذ یاندیراسان؛هاندا قالسین آنامین اؤلوسو..؟!»
پروفسور سویوققانلیلیقلا منه باخیب، دئییر: «وصیتنامهنی گؤرستسن بلکه سیموولیک اولاراق قبول ائلهدیلر. منه گؤره مرحومهنین یئرینه بیر سیموول نظرده توتون. سونرا اونون آدینی سیموولون اوستونده یازیب،های- کویسوز ساکیت بیر واختدا اوردا یاندیرین. بئلهسی وصیتی یئرینه گتیررسیز. فیکر ائلهمیرم بو ایش اؤلموش بیر آداما ویزا آلماقدان چتین اولسون!»
دئییرم: «یانی ایندی دولودان قورتولدوم دامجییا راست گلدیم؟»
پروفسور دئییر: «مرحومه عجب هوشولو- باشلی اینسان ایمیش! بونا دئیرلر فلسفی اؤلوم. کاشکی مرحوم اؤلمهمیشدن اونو یاخیندان تانییاردیم.»
آنامین وصیتنامهسینی آلیب، قاپیدان چیخا- چیخدا اؤز- اؤزومه دئییرم: «بویور! بو ساعاتدان شهرداری مصیبتنامهسی باشلاندی! گل ایندی اورداکیلارا دوشوندور کی، ساعات مئیدانی ائله همان آگورادی!»
۹/۵/۱۳۹۵
۱: بو حئکایه کاشغارلی محمود مسابیقه سینده ایران بؤلومونده اوچونجو یئری قازانیب.


text:
کوللئکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتی هئچ واخت بیزیم تهلوکسیزلییمیزی قوروماییب.
آخار. آز خبر وئریر کی، بونو «1in.am» سایتینا آچیقلاماسیندا ائرمنی میلت وکیلی زاروی پوستانجان سؤیلهییب.
«اصلینده، بیزیم کوللئکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتیندا هئچ بیر موتتفیقیمیز و طرفداشیمیز یوخدور. بیزیم کوللئکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتیعضولری ایله فیکیر آیریلیغیمیز مؤوجوددور. بو ستروکتورون بعضی عضولری آذربایجانلا طرفداش موناسیبتلره مالیکدیرلر. کوللئکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتی ائرمنیستان اوچون تهلوکهسیزلیک زمانتچیسی اولا بیلمز و بیز درحال اؤز میللی سووئرئنلییمیزی برپا ائتملیگیک. سرکیسیان کؤله لیین سیماسیدیر. او بیزیم میللی حاکمیتی تمثیل ائتمیر»، – میلت وکیلی بیلدیریب.


text:
"اینسان اوغلونون سونو اوزاق دئییل"
بیلیمچیلر، دونیاداکی حیات شرطلرینین اینسانلار و دیگر ممهلیلر اوچون الوئریشسیز حالا گلهجیی زامانلارین یاخین اولدوغونو بیلدیردی
"آمریکالی و اینگیلیس بیلیمچیلر، آمریکا اولوسال بیلیملر آکادمیسی اوچون حاضیرلادیقلاری راپوردا دونیاداکی حیات شرطلرینین اینسانلار و دیگر ممهلیلر اوچون الوئریشسیز حالا گلهجیی زامانلارین یاخین اولدوغونو بیلدیردی.
بیلیم اینسانلاری، ائتدیکلری چالیشمادا انرژی مصرفینین آرتماسیندان قایناقلانان و گلهجکده قاچینیلمایاجاق بیر حال آلاجاق اولان ایقلیم دییشیکلیکلرینه دقت چکهرک بونلارین قارشیسینی آلماق بارهده اویاردی.
متخصصلرین اورتایا قویدوغو بیلگیلرله، دونیاداکی هاوا ایستیلیگینین، ۲۱۰۰.جو ایله قدر دونیا اهالیسینین ساییسیندا باش وئرهجک آزالمایا باخمایاراق، ۲۲۰۰ – ۲۴۰۰.جو ایللرده حیوانلارین یاشاماسی اوچون آرتیق الوئریشلی اولمایاجاغی ایفاده ائدیلدی.
بیلیمچیلر، اینسان اویقارلیغینی تهدید ائدن دیگر ریسکلره ده توخوناراق، بونلاردان بعضیلرینی "نوکلئر گلیشمهلر، سالقین خستهلیکلر،دونیانین آسترویتلرله توققوشماسی، صونعی ذکانین یارادیلماسینین یول آچابیلهجگی گؤزلهنمهیهن سونوچلار" اولاراق سیرالادی.


text:
قافقاز
قافقاز — جوغرافی بؤلگه .
ایچیندهکیلر
اتیمولوژی(دیلین کؤکلرینی آراشتیرما بیلیم)[دَییشدیر]
روم تاریخچیسی قای قولی سوْلین اؤزونون "دۆنیا معجزهلری حاقدا" اثرینده یازیر کی، ساکالار قافقاز داغلارینی "کرووکاس" آدلاندیریر، و بۇ، سکیفجه "قاردان آغاران" دئمکدیر.
عۆمومی معلومات[دَییشدیر]
قافقازین شرق سرحددینین خزر دنیزی، غربینین ایسه قارا دنیز اوْلدوغو قبول ائدیلیر آنجاق شیمالی و گونئی سرحدلری حاقیندا کونسنسوس یوْخدور. شیمالدا فیزیکی-جوغرافی سرحد کوما-مانیچ چؤککلییی، حاضیرکی اینضیباطی بؤلگویه گؤره ایسه کراسنودار و ایستاوروپول ویلایتلرینین و داغیستانین شیمال سرحدلری حساب ائدیلیر. بعضاً قافقازا شرطی اوْلاراق کالمیکیا دا داخیل ائدیلیر.
شیمالی قافقازین بؤیوک حیصّه سینین تاریخی-ائتنوقرافیک اوْلاراق روس چؤللرینه و آشاغی وولقابویونا داها یاخین اوْلدوغو نظره آلیندیقدا ایسه قافقازین شیمال سرحددینی کوبان چایی بویونجا، کوما، مالکئ و تئرئکا تپریندن کئچیرمک اوْلار. بئلهلیکله کراسنودار ویلایتینین جنوبو، آدیگئی، قاراچای-چرکز، کاباردین-بالکار،و داغیستانین بؤیوک بیر بؤلومو بۇ بؤلگهیه داخیل اوْلور.
جنوب سرحدلرینی سیاسی اوْلاراق آذربایجان جومهوریتی، ائرمنیستان و گورجیستان ایله ایران و تورکیهنین سرحدلری تشکیل ائدیر.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
قافقازین چاغداش اراضیسی ۴۴۰.۴ مین km² تشکیل ائدیر. اهالیسی ۳۰ میلیون. نفردیر.
قافقازین فیزیکی-جوغرافی مؤقیعتی[دَییشدیر]
فیزیکی-جوغرافی بؤلگویه گؤره آسیایا عایید ائدیلیر، لاکین بۇرادا یئرلشن اؤلکهلر آوروپانی سئچیم ائتمیش لر و اوْنون قۇروملارینا داخیل ائدیلمیشدیر. قافقاز مۆلاییم و سوبتروپیک ائنلیکلرین تماس زوناسیندا یئرلشیر.
ژئوسیاسی اهمیتی[دَییشدیر]
تا قدیمدن قافقاز بیزانس ایمپیراتورلوغو، ساسانیلر، عرب خیلافتی، آلتین اوردو، روسیه ایمپیراتورلوغو و اوروپا کیمی قوهلرین سیاسی و مدنی توققوشماسینا شاهیدلیک ائتمیشدیر، آنجاق هئچ بیری بۇ اراضییه تماماً حؤکم ائتمهیه نایل اوْلمامیشدیر. بؤلگه زنگین یئرآلتی خام ماده احتیاطینا صاحیبدیر و تاریخی اوْلاراق تیجارت یوْللارینین کسیشمه نقطهسی اوْلموشدور. تاریخی ایپک یولو بورادان کئچمیشدیر.
بۇرادا دا بؤیوک کۆتلهلرین حرکتینه الوئریشلی کئچید یوْخدور. بئلهجه غرب و اوْرتا قافقازلار دیک، سوْن درجه کله-کؤتور و کئچید وئرمین خۆصیّتلری سببیله روسیهیا قارشی مقاومت گؤسترن قافقازلیلارین سوْن سیغیناجاقلارینی تشکیل ائتمیشدیر. شرق قافقازلار ایسه، داریال کئچیدیندن آبشئرون یاریماداسینا قدر اۇزانار.
داریال کئچیدی[دَییشدیر]
قافقازین ایکی اهمیتلی و هر واخت آچیق اوْلان کئچیدی واردیر. بۇنلاردان بیری داریال کئچیدیدیر. کئچیدین دنیز سوییهسیندن یۆکسکلییی ۲۳۷۹ متردیر. ولادیکافکاسی تفلیسه باغلایان و روسلارین "گورجو عسگری یوْلو" دئییلن یوْل دا بۇ کئچیددن کئچیر. یوْل عینی کئچیدده آخماقدا اوْلان تئرئک چایینین آنا قوْلونو ایزلییر. اوْرتا و جنوب سئقمئنتلری اۆزرینده اوْسئتلئر (اوْسئتینلئر) یاشاییرلار. بۇ کئچید قافقازی سیاسی، عسگری و حتی اجتماعی ایستیقامتلردن ایکی آنا پارچایا آییریر. گورجوستانین باغلانماسیندان سوْنرا بۇ کئچیدین اهمیتی داها دا بؤیوموشدور. کئچید قافقازی اله کئچرمک ایستین روسیه اۆچون هم گورجوستانلا علاقهنی داواملی آچیق ساخلاماق و هم ده غرب قافقازداکی چرکز-آبخازلار ایله شرق قافقازداکی چئچئنلر و داغیستانلیلار آراسینداکی ایشداشلیغی کسمک باخیمیندان حیاتی بیر اهمیت داشیماقدا ایدی.
دمیرقاپی کئچیدی[دَییشدیر]
داریالدان باشقا ایکینجی اهمیتلی کئچید دربندیر. بو کئچید خزر دنیزی ساحلی بویونجا اۇزانیر و گئنیشلییی ۱.۵ ایله ۳۰ km آراسیندا دییشیر.
اتنیک و دینی قۇرولوش[دَییشدیر]
بۇرادا یاشایان خالقلار دیللرینه گؤره ۳ قروپا بؤلونور:
- تورک خالقلاری: آذربایجان تورکلری، قاراچایلیلار، بالکارلار، کومیکلار، نوغایلار، قوموقلار.
- هیند-آوروپا خالقلاری: ائرمنیلر، تاتلار، داغ یهودیلری، اوستینلر و روسلار.
- قافقاز دیللی خالقلار: آبخازلار، آدیگئیلر، چرکزلر، کاباردینلر، چئچئنلر، اینقوشلار، لزگیلر، آوارلار، دارگینلر، لاکلار، گورجولر و باشقلاری.
ایسلام (شیعه و سوننیلیک) و مسیحیت دینلری اساس دینلردیر. موسویلیک دینینین نمایندهلری ده مؤوجوددور. تاریخی اوْلاراق قافقاز مزدیسنا دینینین مرکزلریندن ساییلیر.
ایقتصادیاتی[دَییشدیر]
طبیعی شرایطی، زنگین طبیعی احتیاطلارا مالیک اوْلان قافقاز بؤلگه و چیفتلیک (مزرعه) صنایع-آقرار کاراکتری داشیییر. اۆستون یئری صنایع توتسا دا قافقاز بولگه نیندا کند چیفتلیک (مزرعه) دا گۆجلو اینکیشاف ائتمیشدیر. بؤلگه اراضیسینده اۆستون یئری تولید صنایع ساحهلری تۇتور. نفت-قاز ، فیلیز ، هیدروئنئرژی، رئکرئاسییا احتیاطلارینین ایستیفادهسی اساسیندا قافقازدا نفت-قاز صنایعسی گۆجلو اینکیشاف ائتمیشدیر. اوْنون ایری مرکزی آذربایجانین باکی صنایع رایونوندا بۇرادا ایلده ۵۰ میلیون. تونا قدر نفت ، ۲۶ میلیون م³ قاز (۲۰۱۰-جو ایلده) حاصیل اوْلونموشدور. شیمالی قافقازدا نفت-قاز تولیدی اساساً چئچئنیستان، داغیستان، کراسنودار و ایستاوروپولدا اینکیشاف ائتدیریلیر. اوّللر نفت و قازی روسیه نین دیگر رایونلارینا گؤندریردیلر، حاضیردا همین یئرلرده ایستیفاده ائدیلیر. باکی، کراسنودار، مایکوپدا نفت ائمالی فابریکالاری یئرلشیر.
الکتریک انرژیسی اساساً یئرلی یاناجاق و سئس-لر حسابینا اینکیشاف ائتدیریرلیر. آذربایجاندا و ائرمنیستاندا ایستیلیک الکتریک مرکزلاری اۆستونلوک تشکیل ائدیر. علاوه اوْلاراق ائرمنیستاندا متسامور آئس فعالیّت گؤستریر. بؤلگه اۆچون تهلوکه یارادیر. آذربایجاندا درئس-لر مینگچئویر، شیروان، باکیدا فعالیّت گؤستریرلر. ایئم-لر گنجه، سومقاییت شهرلریندهدیر. سوْن ایللر اؤلکهنین مۆختلیف رایونلاریندا مودول الکتریک مرکزلار تیکیلمیشدیر (آستارا، قوبا و س.). ان ایری سئس-لر کاسکاد شکلینده کور چایی اۆزرینده سالینمیشدیر. مینگچئویر، شمکیر، یئنی کند، ترتر چاییندا سرسنگ سس، آراز چایینین نخچیوان ایران سرهددینده بیرگه سئس سالینمیشدیر. سوْن ایللرده آذربایجاندا آلتئرناتیو انرژی قایناقلریندن ایستیفاده آرتیر. گورجوستاندا ایستیلیک مرکزلاری ایله یاناشی هم ده چوْخ سایدا سئس فعالیّت گؤستریر. اوْنون اینقوری، ریونی، کور چای اۆزرینده سئسلر واردیر. شیمالی قافقازدا الکتریک انرژیسینین اساس حیصّه سینی ایئس-لر وئریر. ترک، سولاک و ب.چایلار اۆزرینده سس-لر تیکیلیبدیر.


text:
اوخقای(ناغیل) / قنبر سیفی
سؤیلهین: یوسف سیفی (۸۶ یاشیندا- خدآفرین- حیدرکانلی¬کندی)
گونلرین بیر گونونده، بیر ولایتده بیر قوجا و یوخسول کیشی یاشاییردی. گلیری یاشاییشینی اؤدهمهین او قوجا و یوخسول کیشینین بیر اوغلو واریدی. قوجا و یوخسول کیشی بیر گون اوغلونا دئدی:
– اوغول، دای گلیریم یوخدو، قوجالمیشام، الیمدن بیر ایش گلمیر. ایسته¬ییرم سنی اؤزومله آپارام آیری ماحالدا بیر ایمکانلی کیمسهیه نؤکر و یا چوبان وئرم و کئچینهجییم اوچون پارا آلیب گتیرم، سن بو سؤزهراضیسان یا یوخ¬¬؟
اوغلو دئدی:
– راضیام، حتا منی ساتیب خرجلهسن دهراضیام و اینجیمرم.
آتادئدی:
– اوغول، بس حاضیر اول صاباح سنی بیر آیری کنده آپاراجاغام.
صاباح اولور. آتا اوشاغینی دا گؤتورور و آیری بیر ماحالا گئتمک اوچون یولا دوشورلر. اونلار یول آراسیندا بیر بولاق باشینا چاتیرلار. آتا دئییر:
– اوغول بورادا بیر آز دینجلک.
ال- اوزلرینی یویورلار. آتا بیر اووج سو ایچیب، دئییر: «یزیده لعنت.» اوغلان دا بیر اووج سو ایچیب دئییر: «اوخقای!» بو آندا بولاق پارچالانیر و ایچیندن بیر کیشی چیخیر و دئییر:
– امر بویورون قوربان! منسیزین قوللوغونوزدایام.
آتا بالا کیریخ قالیرلار و اورکلرینده «آللاه بو نه ایشدی؟!» دئییب مات قالیرلار. بولاقدان چیخان آدام سؤزون بیر داهادا تیکرار ائدیر. آتا – بالا بیر-بیریلرینین اوزلرینه باخیر و حئیرتلنیرلر. آتا دئییر: «آغا، بیزیم سیزینله ایشیمیز یوخدو.» سودان چیخان آدام دئییر: «سیز منی سسلهدینیز و من ده گلدیم.» آتا دئدی: «یوخ بیز سنی سسلهمدیک. من سو ایچندن سونرا دئدیم یزیده لعنت و اوغلوم دئدی اوخقای. هر ایکیمیز ایستهدیک آللاهدان تشکور ائدک. کیشی دئدی:
– سیز دئدینیز اوخقای، منیم ده آدیم اوخقایدی، من ده گلدیم ائشیگه کی گؤروم منیمله نه ایشینیز وار؟
آتا دئدی:
– بیز بیلمهدن سیزین آدینیزی دیله گتیرمیشیک.
سودان چیخان کیشی دئییر:
– ایندی دئه گؤرومهارا گئدیرسیر؟
آتا دئییر:
– بیز اوغلوما ایش تاپماق اوچون آیری ماحالا گئدیریک.
سودان چیخان کیشی دئییر:
– ایندی دئه گؤروم اوغلون نه ایش باجاریر؟
آتا دئییر:
– هر ایش باجاریر، چوبانچیلیق، نؤکرچیلیک و…
سودان چیخان کیشی دئییر:
– آللاه سیزی منه یاخشی یئتیردی. من ایش گؤردورمگه بیر نفر ایش آدامیآختاریردیم، وئر من آپاریم ایشه.
آتا دئییر:
– یوخ من ایستهییرم کی هر زامان گؤیلومه دوشنده گئدیب اوغلومو تاپیم، اونا باش ووروم. سیزیهارادن تاپا بیلرم؟
سودان چیخان کیشی دئییر:
– خیالنیزراحت اولسون، هر واخت ایستهسز گلیب بورادا منی سسلرسیز من و سنین اوغلون بیرلیکده گلیب بورادا خدمتیزده حاضیر اولاریق. ایندی دئه گؤروم اوغلونو نئچهیه قوللوقچو وئرهجکسن؟
آتا بیر آغیر پول ایستهییر کی سودان چیخان آدام اوزاقلاشسین. اوخقای ایسه اونون دئدیگینین ایکی برابرینی اؤدهمک ایستهییر. الینی سالیر جیبینه و پوللاری قوجا کیشییه وئریر. قوجا کیشی گؤردوگونه مات قالیر و او قدر پولو گؤروب حیرانلیقدان بیر سؤز دئیه بیلمیر. اوغلوندان وداعلاشیب آیریلیر و ائوینه ساری یولا دوشور. اوخقای دا اوغلانین الیندن توتور، بولاق آرادان پارچالانیر و اوخقایلا اوغلان غیبه چکیلیرلر.
اوخقای اوغلانی قیزینین یانینا آپاریر. اوغلانا دئییر:
– بوندان سونرا سنین ایشین منیم بو قیزیمدان گؤزتچیلیک ائتمکدیر. او هر نه امر ائتسه گرک سن اطاعت ائدهسن.
اوغلان الینی گؤزونون اوستونه قویوب، «گؤزوم اوسته» – دئییر. اوخقای گئدیر آیری ایشلرینین دالیسیجا و اوغلان قالیر قیزین یانیندا. اوغلان چوخ دا گؤزل ایدی. او اؤز گؤزللیگینی گیزلتمک اوچون باشینا بیر دری پاپاق قویوردو. قیز ایلک باخیشدا اونون دری پاپاغینی گؤروب، دئییر کی دری پاپاغی باشیندان گؤتور. اوغلان دری پاپاغی باشیندان گؤتورور و قیز اوغلانین سون درجه ده گؤزللیگینی گؤروب، حیرانلیقلا دئییر:
– نییه بو بؤرکو قویورسان؟
اوغلان دئییر:
– ایکی دلیلی وار، بیر بو کی ایستهمیرم منیم گؤزللیگیمیبیری بیلسین. بیرده بو کی بو گؤزللیکده بیر آدامینوکر آپارمازلار.
قیز اورکدن اوغلانا وورغون اولور و اوغلانا دئییر:
– سن دوز دئییرسن، بو گؤزللیکده بیر انسانی قییب، نوکر ائلهمزلر.
اوغلان دری پاپاغینی بیر داها باشینا قویوب، گؤزتچیلیگی ایله مشغول اولور. اوغلان بیلیجی ایدی. او بونو تئزلیکله اؤیرندی کی اوخقای غیر عادی ایشلر باجاریر. مثلا«اسمهجین» اوخویور و اووساری هر شکیله ایستهسه سالا بیلیر. مثلا اووساری، آت، دوه، ال – حئیوانلارین شکلینه سالا بیلیر و آپاریر بازاردا ساتیر، ولی ساتاندا دئییر: «من بو حئیوانی اووسارسیز ساتیرام. بونا گؤره کی بوتون سحر- دادیلار او اووساردا ایدی کی حیوانلار اونون اختیاریندا اولوردولار و اونلاری آپاریب بازاردا ساتا بیلیردی. میثالن دوهنی ساتیردی؛ گئجه سحر و جادو ائیلیردی کی غیب اولسون. دوهنی آلان شخص ده بئله دوشونوردو کی حتما گئجه یاریسی اونو اوغورلاییبلار. هر گون ده بیر تزه قیافهایله بازارا گلیردی کی تانینماسین. بو مدت ده اوغلان اوخقایین ایشیندن باش چیخارمیشدی و یواش یواش اونون فندلرین اؤرگشمیشدی. بیر گون اوخقایین قیزی اوغلاندان سوروشور:
– سن آتامین ایشلریندن باش چیخاردمیسان یا یوخ؟
اوغلان دئییر:
– بلی، بیر شئیلری الیمه گلیب.
قیز اوغلانا دئییر:
– ایندی کی باش چیخارمیسان، من سنه گرهک بیر شئیلری گؤرسدم.
اوغلانین الیندن یاپیشیب، اؤزویله آپاریب و بیر قیفیللی قاپینی آچیر. اوردا قیرخ اوتاق واریدی. او اوتاقلاردان اوچ دؤردونون قاپیسین آچیب و اوغلانین الیندن توتوب اوردا اولانلاری اونا گؤرسدیر. اوغلان گؤرور کی بوردا چوخلی جنازه واردی. قیز اوغلانا دئییر:
– من سنی چوخ سئویرم و ایستهمیرم کی بونلارین سرنوشتلرینه دوچار اولاسان. بولار کی بوردا اؤلوبلر آتامین سئحریندن باش چیخارتمیشدیلار. آتام منیم اوچون چوخلی نؤکر گتیریب بورا؛ تا زمانی کی بیر شئی اورگئشمهییبلر آتامین اونلارینان ایشی یوخدی. او زمانکی بیر شئیدن باش چیخاردیبلار، آتام اونلاری بیر بیر اؤلدوروب و جنازهلری ده بوردادیر. مندن سنه امانت، اگر ایستیرسن بوردان ساغ سلامت قورتاراسان، حقیقتی بوینووا آلما. آتام بیر مدتدن سونرا سوراغیوا گلهجک و سندن سووال آلاجاق بو مدتده کی بوردا ایشلیرسن آیا بیر شئیلری اورگئشمیسن یا یوخ. سنی ایشیکنجه ائلییهجک؛ کؤتک و شاللاق ویراجاق؛ مبادا بوینووا آلاسان. اگر بوینووا آلسان سنی ده بولار کیمیاؤلدورهجک. او بو ایشلری گؤرور کی سیرری معلوم اولماسین. من سندن آیری یاشایا بیلمهرم. بونا خاطیر ایستیرم سنه کؤمک ائلییم.»
بوردا اوغلانین حواسی جمع اولور. هئچ زاد بوروزا وئرمیر تا کی بیر گون اوخقای گلیر اوغلانین خدمتینه. هر نه جور سووال سوروشور، جاواب ایستیر، اوغلان مونکیر اولور کی «من بیر نؤکرم و سنین قیزیوا خدمت ائیلهرم؛ هئچ زاد بیلمیرم. من همیشه سنین قیزیوین خدمتیندهیم. تمام کمال هوش و حواسیم جمعدی کی خانیمین فرمایشاتی یئره دوشمهسین.» هر نه قدر سینجین ائیلر اوغلان بوینونا آلمازکی آلماز. بس بوردا اوخقایین خیالیراحات اولار و سونرادان اوننان ایشی اولماز و دئیر کی سن ائله ایشیووه ادامه وئر.
بیرگون اوغلان اونون یانینا گئدهر؛ عرض ادبدن سونرا تقاضا ائیلرکی «قوربان، من داریخیرام. آتام آنام گؤیلیمه دوشوب؛ اجازه وئر گئدیم بیر نئجه گون آتام آنامیگؤریم.» اوخقای قبول ائیلر. اوغلانی گتیرر بولاق باشینا، دئیر «گئت، مرخصین قورتاردی گل!» اوغلان گئدهر آتا آناسینین یانینا. اولار دا چوخ خوشحال اولارلار و بیر نئچه گوندن سونرا اوغلان آتاسینا دئیرکی «آتا جان من بیر سری سئحر و جادو اؤرگشمیشم. من اؤزومیاؤکوز و یا دوه و یا آت جیلدینه سالاجاغام؛ سن منی آپاریب بازاردا ساتاجاقسان؛ اما اووساریمیساتمییاجاقسان و گئجه یاری من اؤز جیلدیمه گیریب، قاییدیب ائوه گلهجییم. سیز نیگران اولمایین.»
بئلهده اولور. اوغلانین ددهسی اونون اووسارینی توتور، آپاریر بازاردا ساتیر؛ آنجاق اووسارین ساتمیر. اوغلان اووساردان آدام جیلدینه دوشور، گلیر ائولرینه. اولار بو ایشله چوخلی پول چیخاردیرلار. اوغلان دا آتاسینا تاپشیریر کی مبادا منیم اووساریمیساتاسان. اگر منیم اووساریمیساتسان، داهی من ائلیه بیلمهرم قاییدام ائوه. داهی سن اوغلووی گؤرمزسن. او موقع آتاسی بونا چوخ اطمینان وئرمیشدی کی «سن نیگران اولما». اوغلان داهی اوخقایین یانینا قاییدمیر. بو یولنان چوخلی ثروت قازانیرلار و تصمیم توتورلار کتدن شهره ییغیشدیرسینلار. شهرده مغازه، یئر، ائو آلیرلار و گئنه ده دوباره کنده قاییدیرلار.
اما سیزه کیمنن دئییم اوخقایدان. بو چوخ گؤزلر، اما اوغلاننان خبر اولماز. اورا بورا باش چکر، گؤرر بعلی، آقا سئحر و جادونی اؤرگشیب، بازارلاری چوخ داغدی. آقالار موکنت، ثروت صاحابی اولوبلار. بولاری تعقیب ائیلر. شهرده ده بئله بیر شایعه اولوب کی بیر نفر مال- حیوان ساتیر؛ گئجهلر غیب اولور. اوخقای مطمئن اولور کی بو اوغلان سئحر و جادونی کاملا اؤرگشیب. گلیر شهرین بیر طرفینه، بولاری گؤز آلتینا آلیر و اؤزینی بیر آلاهی قیافییه سالیر. گؤرور کی بعلی بو کیشی الینده بیر دوه گتیریر بازارا. اوخقای گئدیر یاخینلاشیر او دوهیه. اوخقایی تانییر و بو حالدا اوخقای اوغلانین آتاسیندان ایستیر دوهنی آلسین. دوهنین بهاسین سوروشور. اوغلانین آتاسی بیر قیمت وئریر و دئییر «اووسارین ساتمیرام، اؤزیمه لازیمدی.» آما اوخقای اصرار ائلیر کی من اووسارین دا آلیرام. بو دئییر، او دئییر؛ دوه ده هی باخیر آتاسینین گؤزونه کی اووسارین ساتماسین. بو زاماندا اوخقای کئچیر دوهنین او طرفینه، بو طرفینه قییخنان ویریر و قولاغینا دئییر «اولسون، بس سن هئچ نه اؤرگشمهمیسن. ایندی سنین کورهگیندن بیر زاوال چیخاردارام بیلرسن کی دونیا کیمین الیندهدیر.» بلاخره اوخقای چوخ پول وئریر دوهنی قاریشیق آلیر؛ آما او موقع دوه گؤزونی تیکمیشدی آتاسینین گؤزونه آغلیردی. آنجاق آتاسی هئچ هوش ائلهمیردی، اؤز اؤزینه دئییردی کی «بیر اووسارنمنهدی کی بو چوخلی پولون برابرینده» دوهنی و اووساری قاریشیق ساتیر. اوغلو گؤرورکی داها چاره یوخدی. اووسار آتاسینین الینده. تئز سئحر و جادو ائلیر، اؤزونی بیر کهلیک جیلدینه سالیر. اوخقای کی غافیلگیر اولموشدی تئز اؤزونی سئحر ائلیر، بیر قرهقوش اولور، شیغییر کهلیکی توتسین. کهلیک تئز اؤزونی بیر دسته قیزیل گول ائلیر، سالیر پادشاهین سارایینین پنجرهسینه. پادشاه چوخ حیرتده قالیر و آللاها چوخلی شوکور ائلیر کی اونی عزیزلهییب و بو قیشین گونی اونا قیزیل گول گؤندریب.
همان زامان اوخقای بیر درویش لباسیندا سارایین قاباغیندا باشلاییر قصیده اوخوماغا. او زامان پادشاه درویشین بو سسیندن عصبانی اولور، امر ائلیر کی او درویشین سسینی کسین؛ بیر پول وئرین قویون گئدسین! سارایین نگهبانی بیر مقدار پول وئریر، اما درویش گؤتومور. شاها خبر آپاریرلار کی «قبله عالم، درویش پول گؤتومور، دئییر کی گرهک دسته قیزیل گولی منه وئرهسیز.» شاه عصبانی اولور، دئییر «ایکی برابر وئرین.» ایکی برابر وئریرلر گئنه درویش قبول ائیلهمیر. گئنه شاها خبر آپاریرلار کی «قبله عالم ساغ اولسون. درویش قبول ائیلهمیر. فقط دئییر کی من او دسته گولی ایستیرم.» شاهین کی درویشین سسیندن آجیغی گلیر، دسته قیزیل گولی اونون طرفینه آتیر، دئییر «بو گولی وئرین اونا، سسی باتسین.» او واخت کی گول آتیلیر اونون طرفینه، قیزیل گول اولور بیر آووج داری، داغیلیر. همان موقع ده درویش اولور بیر جوجهلی تویوغ، باشلاییرلار داریلاری دنناماغا، اما دارینین بیر داناسی دوشموشدی پادشاهین باشماغینا. همان زمان او بیر دانا داری اولور بیر تولکی، باشلاییر تمام تویوغ جوجهلری یئییر. بو اتفاق دا شاهی و تمام طرفدارلارینی حیرتلندیریر، اما تولکی کی تویوغ و جوجهلرینهامیسین یئمیشدی، خیالی چوخراحات اولدی. او جیلدیدن چیخدی، دوشدی اینسان جیلدینه، اولدی همان گؤزل بیر جوان اوغلان. پادشاهین قاباغیندا دیز اوسته ادای احترام ائلهدی کی پادشاه و سارایین آداملاری بو اتفاقدانهامیاؤز یئرینده قوروموشدو. پادشاه جریانی سوروشدو. اوغلان تمام حال قضیهنی، ماجرانی سؤیلهدی. پادشاهین بو اوغلانین جسارتیندن و شجاعتیندن خوشی گلدی. تختیندن دوشدی دئدی کی «من داها قوجالمیشام. گرک یواش- یواش داها پادشاهلیغی واگذار ائیلهیم. فیکر ائیلیرم کی سن برازندهسن بو تاج و تخته. سنین لیاقتین واردی کی بو مملکتده پادشاه اولاسان، اما بونو دا دئییم کی سن او قیزنان کی چوخ ایستیرسن ائولنهجکسن. او سنین اول آروادین اولاجاق ملکه بو ولایته و منیم ده بیر قیزیم واردی اودا سنین ایکیمینجی آروادین اولاجاق. اوغلان کی بو وضعی اصلا یوخودادا گؤرمیردی، بیلمیردی کی نه جور آللاهدان قدردانلیق ائلهسین. اوغلان پادشاهلیقی قبول ائیلهدی و سونرادا تاجگذاری اولدو. اوغلان شاهین قیزین و اوخقایین قیزین دا آلدی و او مملکتین پادشاهی اولدی. سونرادان پادشاهدان اجازه آلیب کی «منیم یاریمچیق ایشیم واردی، اگر قبله عالم ایزن وئرسه اونو گرک انجام وئرم.» پادشاه دئییر «هر ایش کی سن صلاح بیلیرسن انجام وئر؛ چونکی سن پادشاه مملکتسن. هر تصمیم توتا بیلرسن پادشاه جاوان.»
پادشاه جاوان امر ائلهدی کی «منیم آتامیبورا گتیرین.» فیل فور امریندن اطاعت اولوندی. اوغلانین آتاسین سارایا گتیردیلر. پادشاه جوان امر ائلهدی کی «بیر قازان قاینار سو گتیرین». امر اجرا اولوندی. پادشاه جوان اول اؤزونی آتاسینا معرفی ائلهدی و اونا دئدی:
– مگر من سنه دئمهمیشدیم کی منیم اووساریمیالدن وئرمه.
آتاسی خجالت چکدی. پادشاه گئنه سوال ائلهدی:
– بس نییه اووساری او کیشییه وئردین. مگر منیم آغلاماغیمیگؤرمدین؟ مگر من سنین گؤزلریوه باخمادیم کی اووساری الدن وئرمه؟ مگر من سنه آز ایشلهمیشدیم؟ مگر آز قازانج گتیرمیشدیم؟ مگر منی نؤکر ساتمامیشدین؟ نییه پولا خاطیر منی ساتدین و منیم اووساریمیاو کیشییه وئردین؟ منه ظولم ائلهدین؟
بونا خاطیر امر ائلهدی آتاسینین بئلینی سیندیردیلار و اؤزون ده آتدیلار قازانین ایچینده قاینار سو ایچینه. فیل فور پادشاهین امری اجرا اولدو. بؤیوک پادشاه الین جوان پادشاهین بئلینه چالدی دئدی:
– من سنی تحسین ائیلیرم و اؤزومه ده افتخار ائلیرم کی انتخابیمدا اشتباه ائلهمهمیشم. بوردا سنین جسارتووه و عدالتووه تبریک دئییرم. بوردا باخمادین کی بو سنین آتاندی. عدالتی اجرا ائیلهدین.


text:
ایمپیراتورلوق
ایمپیراتورلوغو ((لاتینجه:imperium) — حاکمیّت):
- بیر مرکزدن ایداره ائدیلن بؤیوک چوْخ میللتلی دؤولت.
- موستملکه دؤولتی، اوْندان وابسته اوْلان و اوْنون ماراقلارینا خیدمت ائدن بؤیوک اراضی بیرلیگی.
- بیر قروپ میللتلر و یا خالقلارین ایمپراتور (ایمپراتریچا) و یا باشقا گۆجلو سوورن و یا حؤکومت طرفیندن ایدارهسی.[۱]
- بیر ایمپیراتورلوق بیر دؤولتین باشقا بیر دؤولت و یا دؤولتلرین اۆزرینده حاکم اوْلدوغو سیاسی بیر قورولوشدور.[۲]
ایمپراتورلوغویا ایمپراتور اداره ائدیر. حال-حاضیردا یگانه رسمی ایمپراتور ژاپون ایمپراتورودور. آنجاق اوْنون آدی داها چوْخ سیموولیک کاراکتر داشیییر.
قالری[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- مدنیت
- دیکتاتورلوق
- دئموکراسی
- دؤولت
- ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار
- هخامنشلر
- هخامنشلر
- اشکانیلر
- ساسانیلر
- روم ایمپیراتورلوغو
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغو
- بیزانس ایمپیراتورلوغو
- مقدس روم ژرمن ایمپیراتورلوغو
- بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو
- روسیه ایمپیراتورلوغو
- بریتانیا ایمپیراتورلوغو


text:
اویان نیوز:
ابراهیم رشیدی (ساوالان)
تپه گؤز باساتدان، کیملردن اولدوغونو سوروشدوقدا باسات بئله جاواب وئریر:
آنام آدین سورار اولسان، قابا آغاج
آتام آدین دئییرسن، قاغان آسلان
منیم آدیم سورارسان، آروز اوغلو باسات دیر
ندن آروز اوغلو باسات، قابا آغاجی اؤز آناسی کیمی تقدیم ائدیر؟
کیتاب-ی دده قورقودون ایکینجی بویوندا، آروز بی آسیلاجاغی آغاجلا دانیشیر. هله ده بیزلرده آغاجلا دانیشما عنعنهسی وار. آغاج جانلیدیر. ائشیدیر، دویور. بار وئرمهین آغاجی قورخودوب هدهلهمک عنعنهسی وار.
بایرام آخشامی، یاسلی آغاجین بوداقلارینی خینالاییب یاسدان چیخارتما عنعنهسی وار. آخی بیزده تزه ایلی یاسلی قارشیلایان آغاج قورویار.
اصلی-کرم داستانیندا، کرم سئوگیسینی سرو آغاجیندان خبر آلیر:
دور، سرو، دور سندن خبر سوراییم
سرو آغاجی سنین مارالین هانی؟
گؤزومدن آخیتما قانلی یاشلاری
سرو آغاجی سنین مارالین هانی؟
آلچاقلی-اوجالی قارشیدا داغلار
کؤنلوم انتظاردا، گؤزوم قان آغلار
خستهنین حالیندان نه بیلیر ساغلار؟
سرو آغاجی سنین مارالین هانی؟
دوغرو سؤیلهمهسن قددین اَییلسین
قارغارام مؤولادان، بئلین بوکولسون
بیر آه چکیم یارپاقلارین تؤکولسون
سرو آغاجی سنین مارالین هانی؟
فارسجا سرو دئییلن، آردیج آغاجینی، محمود کاشغرلی آرتوچ یازمیش. یاشیللیغی همهشهلیک و داغلارین چوخ دؤزوملو و دایاناتلی سیرداشیدیر.
«حکیم نباتی» مزارینین یان-یؤرهسینده نئچه آردیج آغاجی وار. بو آغاجلارین یاشلاری نئچه یوز ایلدن آرتیقدیر. اوچ یوز ایل اؤنجه، او آردیج آغاجلارینا «پیر» دئییب؛ اونلاری مقدس ساییرمیشلار. ائله محض بونا گؤره، حکیم نباتی اونلارین آیاغینی اؤزونه مزار سئچمیش. بیرحالدا کی او آغاجلار کنددن آرالی و اوجا بیر تپهده یئرلشیبلر. کند اهلی آردیجلارا ضرر یئتیرمهیی گوناه سانیب دئییرلر:
«بیز گؤزوموزو آچاندان بو آغاجلاری بئله گؤرموشوک.»
او آردیجلارین بیر چوخ بوداقلاریندان نذیر مقصدییله باغلانمیش قیرمیزی و یاشیل پارچالار آسلانیر.
بو اینامین میفیک قایناغینی اؤیرنمک اوچون میرعلی سیدوفدان ائشیتمهلیییک. سیدوفا گؤره: آغاجا- دونیا آغاجینا اینام، بوتون تورک دیللی خلقلرده وارمیش و بو اینامین اؤزو یادا ایزلری بو و یا باشقا شکیلده سون وقتلره قدر یاشامیشدی.
سیداوف، بو اینام ندنلرینی بئله آچیقلاییر: اسکی تورکلر آغاجا تاپینارمیشلار، علم عالمینده تاپینیلان آغاجلارا «دونیا آغاجی»- «ابدیت آغاجی» دئیرلر.
آغاجا تاپینما، طبیعته اینام و اونون آیریلماز حیصهسی آغاجا اینام، ایلکیندیر. چونکو آغاج، ائلهجه ده یاشیللیق انسان اوچون اوزون زامان اساس قیدا منبعی اولموشدور. اسکی انسان ایلکین معیشتی ایله سیخ باغلی اولان، احاطهسیندهکی طبیعتی و اونداکی بو و یا باشقا شئیلری آنیمسیتلشدیرمیش، اونلارا تاپینمیشدیر. آغاج- یاشیللیق اسکی انسانین یاشاییشی اوچون ایلکین ارزاق منبعی اولدوغوندان اونو داها الهیلشدیرمیشدیر. ائله بونا گؤره ده اسکی تورک دیللی انسان آغاجا داغ کیمی، اولو اجداد- اولو آنا کیمی باخمیشدیر.
میرعلی سیدوف-ون سون جملهسینی اوخویاندا، باساتین قابا آغاجی اؤز آناسی کیمی تقدیم ائتمه سیرری آیدینلاشیر. او آغاجا یارادیب-یاشادان بیر ایلاهه کیمی- آنا کیمی باخیرمیش. هله اونونجو عصر، عرب سَیاح عالیمی ابن فضلان، آغاج پارچاسینی، بویونلاریندان آسمیش باشقیردلاردان، قیپچاقلاردان، بونون سببینی سوروشدوقدا بئله جاواب آلیر: من آغاجدان دوغولموشام. من آغاجدان باشقا اؤزگه یارادان یارادیجی تانیمیرام.
«مورات اوراز»ین یازدیقلارینا گؤره آلتایلیلاردا یئنی اؤلموش شخصین ائوینی پیس روحلاردان آریتماق اوچون اونون قیرخیندا شامان گلیب او ائوده آردیج توستوسو دوزلدَردی. بو حادثه آردیج آغاجینی، قورویوجو ایلاهه کیمی آنلادیر. بو اینام بو گونکو یاشاما باشقا شکیلده گلیب چاتمیش. بیر چوخ وحشیدنلی بیتگیلرین توستوسو، او جملهدن اوزرلیک توستوسو انسانی پیس روحلاردان آریدیب قورویور.
«تووین»لر «بؤیوک آیی» بورجونه تؤرن کئچیررکن، قوربانلیق قویونو اوبانین یانینا گتیریب؛ بولاغین سویوندان آغزینا تؤکوب، آردیج آغاجینین توستوسونه وئریب، سونرا دا قیلدان هؤرولموش بویونباغینا رنگلی پارچا باغلاییب حیوانی یئنیدن سورویه بوراخیردیلار. هله ۱۸٫جی عصرده، اوزَن قالا و اونون اطرافیندا یاشایان آذربایجانلیلار آغاجا تاپینیرمیشلار. اونلار آراز چایینین ساحیلینده تاپیندیقلاری آغاجین اطرافیندا قوربانلار کسیب بایرام ائدیرمیشلر.
آغاجا، دونیا آغاجینا، آردیج آغاجینا اینامی بو گون گؤردویوموزده، بو اینامین نه قدر گوجلو اولدوغونو دوشونهرک دیندن دینه گیرمیش تورک خلقلری، بونو ایلکین و تمل اینام کیمی ساخلاماسی یئرسیز دئییل. نئجه کی “مورات اوراز” بونو وورغولاییب یازیر:
ایسلامییت گیرهنه کیمی اوغوز اؤلکهلرینده ده شامانیزم یایقین ایدی. بونونلا یاناشی سونراکی یوز ایللرده بئله، ایسلامیتین گوجلو کولتورو قارشیسیندا شامانلیغین ایزلری سیلینمهمیش؛ دینی گلهنکلر آراسیندا گیزلهنیب؛ قالمیشدیر.
اوشتوبین کندینده، آردیج آغاجینا تاپینیب نذیر باغلایان انسانلار، “مورات اوراز”ین سؤزلرینه جانلی شاهیدلردیرلر. هله ده قیرقیزیستانین مختلیف سکونت واحدلرینده، هر ایل اجرا ائدیلن بیر تؤرن گونونده، خلقین کئچهجهیی یول اوزهرینده، اویغون بیر یئرده اود یاندیریلیر. تؤرهنه گلنلر اوددان آتلاناراق تؤرن یئرینه گلیر. اوددان کئچدیکدن سونرا آردیج آغاجینین خوللاریندان سیمگهسل بیر کؤرپو قورولور. بو کؤرپونون آلتیندان کئچنلرین اوزهرینه آردیج آغاجینین خوللاری سویا باتیریلاراق، سو سَپیلیر.
سون وقتلره قدر، آذربایجانین بعضی یئرلرینده اوشاقلاری، حتتا قوزولاری شر روحدان قوروماق اوچون بویونلاریندان داغداغان آغاجینین پارچاسینی آساردیلار.


text:
آی لولو
آی لولو ، قیزیل اوزوک فیروزه
آی لولو ، گئدین دیین خوروزه
آی لولو ، بو گئجه بانلاماسین
آی لولو ، یار گله جکدیر بیزه
آی لولو ، یار دویمه لری مرجان
آی لولو ، بو داغدا مارالیم وار
آی لولو ، اووچویام یاراغیم وار
آی لولو ، نه گئجه یوخوم گلیر
آی لولو ، نه گوندوز قراریم وار
آی لولو ، یار دویمه لری مرجان
آی لولو ، یونومو داغا وئررم
آی لولو ، داغا قاداغا وئررم
آی لولو ، اگر وصالا یئتسم
آی لولو ، جانیم صاداغا وئررم
آی لولو ، یار دویمه لری مرجان
Filed under: آذربایجان ادبیاتی Azərbaycan ədəbiyati | Tagged: ماهنی سوزلری,ماهنی سوزو |


text:
اویان نیوز : سایقیلی قلم انجومنی نین عوضولری و سوروملولاری
نه یازیق کی چوخلو اومودلار و آرزولارلا یاراتدیغیمیز، قلم انجومنینین سیرالارینی ترک ائتمک قراریمی بیلدیرمک ایسته ییرم. بو آجیناجاقلی قراره من بیر گونده گلمه میشم.
من اوولدن بو انجومنین، بوتون گونئی آذربایجانلی قلم صاحیبلرینین وطن دیشیندا یاشایانلاری اوچون بیر دموکراتیک، آچیق و صینفی-سیاسی قوروم کیمی فورمالاشماسی اومودیله بو انجومنه قوشولدوم ، نه یازیق کی انجومنین رهبرلییینده هئچ بیر عوضوه جاوابده اولمایان مرکزین عمله گلمه سی، بو انجومنی، بیر قاپالی، غیری دموکراتیک وسیاسی ایدئولوژیک محفیل حالینا گتیریب چیخارتمیشدیر.
انجومنی بیر محفیله چئوریمکده اولان بو مرکز، بیر اورتا عصیرلره منسوب اولان فئودال ایقتیداریلا، ایسته دییینی ائدیب، عوضولرین نئچه سینین استعفاسینا و اوولدن انجومنه ماراخلی اولانلارین انجومندن ایلگیلرینی قیرماسینا لاقید قالیب، عوضولوکلرینه دوام ائدنلرین حتی سوآللارینی جاوابلاندیرماق ایسته میر. خوشلارینا گلمه ین سوآللاری قورولتایا حواله ائدیب، و قورولتایدا بو سوآللارین آلتیندان قاچماق اوچون، ایندیدن هم مسلکلرینی انجومنه دولدورور. بیر سٶزله، اینقیلابدان سونرا تهراندا دوقتور هیئت و دوستلارینین قوردوغو “انجومن آذربایجان” کیمی، بیر ایدئولوژینین ایشغالینا گتیرمک آددیم آددیم و دوشونولموش شکیلده قاباغا گئدیر. بیرطرفدن غیری دموکراتیک داورانیش، اساسنامه نی پوزماق، انجومنی ایدئولوژی وورغونلاریلا اٶز “حق” اولمالارینا بیر قارانت تشکیل ائتمک و بیر طرفدن ده بوتون بونلار حاقیندا بیر سس اوجالدیغی یا بیر سوآل وئریلدییی حالدا، فئودال ایقتیدارینه بنزر بیر نخوتایله، جاواب وئرمکدن آچیق آیدین ایمتیناع ائتمک. بو مرکزین باخیمیندا “عوضو” بیر رعیتدیر، سوآل وئرمه سینین قاباغینی آلا بیلمه سه ده، جاواب وئرمک، قیامته (قورولتایا) حواله اولونور. انجومنه حاکیم اولموش بو مرکزین، یالنیز مجازی فضادا بیر ایکی ایش گٶرموش اولسادا، پرده آرخاسیندا اصلینده فاجیعه حئساب اولمالی اولان، بیر سیرا مضحکهیه بنزر ایشلریده آز اولمامیشلار. بو مرکز اٶز مسلکداشلارینی انجومنه داخیل ائمک عملیاتینی سپتامبر آییندا باشلادی. ایک کاندیدین عوضولویو ۲۰۱۲ دوققوز سپتامبر تاریخینده کئچیریلن ایجلاسدا تارتیشیلدی. بو شخصین انجومنه عوضو اولماسینی موناسیب حئساب ائتمه ین بیر عوضو، دبیرلر هئتینه بو ایشه باخمادان اٶنجه بو “ایلک کاندید” حاقدا اولان سندلرله تانیش اولمانی تکلیف ائتدی. چوخ ایلگینج بیر رفتار کیمی، بو مرکز بئله بیر سندلرله حتی تانیش اولماغی لازیم گٶرمه دی!
آیلار اٶتدوکجه، اٶز مسلکداشلاریندان اولمایان عوضولرین سوآللاری جاوابسیز قالدی، بیر محفیل کیمی ییغیشیب پالتاکدا تکراری سٶزلر دانیشماغا چوخ هوسلی اولسالاردا، اونلارا تنقیدی یاناشماسینی ظن ائتدیکلری مئدیا طرفیندن مصاحیبه دعوتینی جاوابسیز قویدولار و سون زامانلار منیم ده یازیلی ایسته ییمه بئله جاواب وئرمه دیلر. چوخ تاماشالیدیر کی بو مرکزدن سوروشدوغو سوآلینا، آیلارلا جاواب آلا بیلمه ین انجومن عوضوی، چوخ قیسا بیر زاماندا یاشادیغی اٶلکه نین ناظیرلر کابینتیندن، اٶلکه رهبرینین سفری حاقدا معلومات آلماقدا هئج بیر چتینلیک اولمادان موفق اولموشدور!
دیرلی دوستلار!
ایشاره ائتدیییم انجمونده ایکی گئدیشات بیرلیکده دوام ائتمه ده دیر
بیر طرفدن انجومنین ایلک یارانماسیندا اونا اومود بسله ینلرین بیر چوخو یا یازیلی استعفا وئریرلر یا عملده انجمنله موناسیبتلرینی قیرماقلا، بو قورومدان اوزاقلاشیرلار. بونلاردان ۱۱ نفرینین آدلاری منه معلومدور و سیزلر یقین کی، دوکتور هادی بی خسروشاهی، دوکتور محمد رضا بی هیئت، علی رضا بی جوانبخت و ناصر بی مرقاتینین استعفاسیندان خبریز واردیر.
یوخاریداکی گئدیشاتلا موازی اولاراق، انجومنه، میللی حرکاتلا دوشمنلیکده “آد” قازانمیش معیین ایدئولوژی منسوبلاری دوشونولموش بیر پلان اساسیندا جذب اولورلار. بو شخصلرین سایینا آرخایین اولان “مرکز”، هر منتقد سسین صاحیبنی، ایندیدن قورولتایدا میدانا چیخماغا حواله وئریر.
مسئله نین باشقا فاجیعه لی یٶنلری چوخ اولسادا، دئییلنلرین هر بیری بو غیری ساغلام، غیری دموکراتیک، جاوابده اولمایان سیاسی ایدئولوژیک محفلی ترک ائتمه یه یئتری قدر آغیر بیر سببدیر.
سون سٶز اولاراق دئمه لییم کی ، بیز قلم انجومنی قورارکن، بو انجومنی باغیلی محفیله چئویرمک چابالارینا تانیش ایدیق. او زامان، بو انجومنی بیر ایدئولوژیک تشکیلاتی محفیل حالینده اله آلماغا آچیق-آیدین پلانلار واریدی. او زامان بو پلانلارین قاباغیندا دورانلار، انجومنین ایداره سیندن کناردا قالمالاریلا، همان پلانلار ایندی بیر آز گئجیشسه ده حیاته کئچیر.
چوخ آرزولالا یاراتدیغیمیز انجومنین سیرالراینی ترک ائتمک آجیناجاقلی اولسادا، یارانمیش دوروم دا ، یالنیز ساغلام آددیم کیمی گٶرونور.
قوروجولار هیئتینین عوضوو
دبیرلر هیئتینین عوضوو
اسماعیل جمیلی
۲۸ دسامبر ۲۰۱۲
کالیفرنیا
آذربایجان ایشچیلری


text:
تورکیه پنجره سیندن اورتادوغو(50)
لبناندا بیرلیک ایستیقامتیندکی آختاریشلاری ایفلاسا اوغرادان دیگر اهمیتلی فاکتور ده لبنان سیاسی قروپلاری حل ماساسینا اوتورتماغا چالیشان لبنان خاریجی آکتورلارین لبنان سیاستینین بیر-بیرلریله اوزلاشمیر اولماسی
تورکیه پنجره سیندن اورتادوغو(50)
لبنان بحرانی اوزرینه یوغونلاشدیغیمیز داها اوّلکی پروگراملاریمیزدا لبنان دیالوق قروبونجا اوزرینده آیدین لبنان سیاسی آنلاشماسیندان بحث ائتدیک. بو راضیلاشما گریی میلی راضیلاشما حکومتینین (اومه) آوریل 2016دا اعتباراً پایتخت ترابلوسدا ایشلرینه باشلادیغینی ایفاده ائتدیک. میلی راضیلاشما حکومتینی تانییان میلیتان گوجلرین داعش سیرت شهریندن و بوتون لبناندان چیخارماق اوچون عملیاتا باشلامیش اولماسینا باخمایاراق اومهنین هله نفوذونو تعمین چوخ جدی پروبلملرله قارشیلاشدیغینا دا توخوندوق. لیستهسی اولدوقجا اوزون اولان بو پروبلملرین باشیندا آرتیق مسئولیت مدتی بیتمیش اولماسینا باخمایاراق وارلیغینی داوام ائتدیرن توبروقداکی نمایندهلر مجلیسی (تم) وار. توبروقداکی نمایندهلر مجلیسینه باغلی بیر حکومت و اونون نیظامی گوجلرینین باشینداکی ژنرال خلیفه حفتر، میلی راضیلاشما حکومتینین و میللی اوزلاشمانین اؤنوندکی ان بؤیوک مانع دوروموندالار. حتی اؤلکهنین شرقینده گئدهرک گوجونو گوجلندیرن حفتر بؤلگهده بیر حربی رهبرلیک قورماغا یؤنلمیش وضعیتده.
لبناندا بیرلیک ایستیقامتیندکی آختاریشلاری ایفلاسا اوغرادان دیگر اهمیتلی فاکتور ده لبنان سیاسی قروپلاری حل ماساسینا اوتورتماغا چالیشان لبنان خاریجی آکتورلارین لبنان سیاستینین بیر-بیرلریله اوزلاشمیر اولماسی. بو گون لیبیدکی اینکیشافلار اوزرینده سؤز صاحبی اولماغا چالیشان آمریکا، بریتانیا، فرانسا، ایتالیا، میصر، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری، سعودی عربیستانی و حتی تورکیهنین بیر-بیرلرینه اویغون بیر لبنان سیاستلری یوخدور. بو وضعیت، هر بیری عینی حکومتی رسمی نفوذ قبول ائتمهلرینه باخمایاراق، فرقلی لبنان آکتورلارا دستک اولمالاری کیمی بیر نتیجه دوغورور. بو سببدن بو دا میلی بیرلیک آختارمالارینین ایفلاسا اوغراماسینی اؤزو ایله گتیریر.
لبنانین شرقینده هر کئچن گوجونو پکیشدیرمسینی باخمایاراق حفترین موجود وضعیتدن ممنون دئییل. میصر و به طرفیندن تامین ائدیلن آچیق، فرانسا و سعودی عربیستانی طرفیندن تامین ائدیلن اؤرتولو دستک حفتری بیر آن اوّل اؤزونون ایستدیگی شکیلده بیر حلّ آپارماغا چاتمیر.
حفتر روسیانین لبنان پروبلمینه آکتیو مداخیلهسینین تامین ائدیلمهسی وضعیتینده، عینیله سوریهده اولدوغو کیمی، اویون دییشدیریجی بیر رول اوینایاجاغینا اینانیر. بو سببله ده آچیق بیر روس دستگی قازانماق اوچون بو ایل ایچینده ایکینجی دفعه روسیا سفر ائتدی.
بو سون زیارتی حرکته گئچیرن فاکتور ایسه، آمریکا پرزیدنت سئچیملرینی دونالد ترامپین قازانماسی اولدو. ترامپین یئنی یاخین شرق سیاستی موضوعسوندا ائتمیش اولدوغو آچیقلامالار، بوتون ایسلامچیلارین توپدان تروریست کاتقوریسینده گؤرمهسی و سیسی و پوتینی اولوملایان دانیشمالاری حفتری موتیواسیون ائدن عنصورلار آراسیندا یئر آلیر. حفتر، ترامپ دؤورونده آمریکا، میصر و روسیا آراسیندا یاخین شرقده یئنی بیر امکداشلیق موحیطینین دوغابیلهجگینی دوشونور. هالییلا ده حفتر بئله بیر اتفاقین لیبیاکی سئچیمینین طوبروق حکومتی اولاجاغی نتیجهسینه وارمیش وضعیتده. بو سببله ده ژنرال، روسلاردان سیلاح و تحصیلی احاطه ائدهجک شکیلده نیظامی دستک ایستمک اوچون موسکوایا گئتدی.
اگر موسکوا، لیبی پروبلمینه طرفلردن بیری لئهینه آغیرلیغینی کورسا، بونون حقیقتن اویون دییشدیریجی بیر تأثیر یاراداجاغینا شوبهه یوخدور. یاخشی موسکوا بئله بیر سئچیمده اولاجاق می؟
سوریهدکی رفتاریندان فرقلی اولاراق روسیا بو گونه قدر لبنان پروبلمینه داخیل اولماقدان ایمتیناع ائتدی و بو زامانا قدر ده بمت امنیت شوراسیندا لبنانیا باغلی هئچ بیر قراری وئتو ائتمهدی. آیریجا سون ایکی ایل ایچینده داوام ائتدیریلن لبنان سیاسی دیالوقو دانیشیقلارینی و اورتایا چیخان موقاویلهنی روسیا دستکلهدی. حتی میلی راضیلاشما حکومتینی ده تانیدی. بونونلا برابر، اصلینده روسیانین سمپاتیسینین حفتر و طوبروق حکومتینه یؤنلیک اولدوغو بیلینمکده. لبنان موناقیشهسینده روسیانین موقعیتی فرانسا، میصر و بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینه یاخین دورور.
روسیا خاریجی ایشلر ناظیری لاوروولا اولان گؤروشمهسینده ایستدیگی نیظامی دستگی آلا بیلمک اوچون حفتر اورتاق دوشمن تروریزم کارتینی ایستیفاده چالیشدی. آنجاق کرملین رسمی ایسپیکریندن روسیانین بو دستیی وئرجگینه دایر بیر آچیقلاما گلمهدی بو زامانا قدر. بونا قارشیلیق، ایسپیکر روسیانین لبناندا فرقلی سیاسی قروپلارلا تماسلاری اولدوغونو و حفترله ائدیلن دانیشیقلارین ده بو پروسسین بیر پارچاسی اولدوغونو ایفاده ائتدی. آیریجا روسیانین رسمی خبر آژانسینین لاوروو-حفتر دانیشیقلاری موضوعسونداکی خبری ده ایستنیلن دستیگن وئریلدیگینی گؤسترمیردی. لاوروو، حفتره روسیانین بمت امنیت شوراسینین قرارلارینا گؤره لبناندا میللی راضیلاشما آختاریشلارینین دستکچیسی اولدوغونو بیلدیرمیشدی.
ترامپ سئچیم کامپانیاسی اثناسیندا تئز-تئز اوباما رهبرلیگینی و هیلاری کلینتونو لبنان سیاستی سببیله تنقید ائتمیشدی. آیریجا پوتینیندن داواملی مثبت سؤز ائدن ترامپ، باشقان اولدوغوندا اورتا شرقده روسیا ایله چاتیشما دئییل امکداشلیق آختاریشیندا اولاجاغینی بیلدیرمیشدی. ایشده بو سببلردن اؤتورو، حفتر دستکچیلری، ترامپین ظفرینی اؤزلری اوچون یاخشی بیر اینکیشاف اولاراق گؤردولر و قید ائتدیلر. اونلارا گؤره، ترامپ، لیبی موضوعسوندا السیسی ایله اوزلاشاجاق، بؤلگهده روسیا ایله امکداشلیق ائدهجک و لبنان چاتیشماسیندا روسیانین آکتیو بیر رولونا قارشی چیکمایاجاقدی. بو آکتیو رول ده طبیعی کی، طوبروق حکومتینه و حفترین نیظامی بیرلیکلرینه حربی و سیاسی دستگین تامین ائدیلمهسی فورماسیندا اولاجاقدی.
روسیانین رسمی آچیقلامالاریندان آنلادیغیمیز قدریله، روسیا هلهلیک لبناندا میللی راضیلاشمانین تامین ائدیلمهسی ایستیقامتیندکی بمت لیدرلیگیندکی اولوسلارارسی تلاشلاری دستکلییر. آنجاق، سوریهدکی اینکیشافلاردان بیلیریک کی، روسیا بین الخالق جمعیتله کونسنسوس ایچینده اولما قایغیسینی داشیمیر. لازیم اولسا، اؤز حلینی، اوزرینده دانیشیلماسی لازیم اولان آلترناتیو اولاراق باشقالارینین اؤنونه قویماقدان چکینمیهجگینی اوکرایندا و سوریهده یاشانانلار گؤستردی.
بو گون شمالی آفریقانین وضعیتی و غرب اؤلکهلرینین بیر-بیرلریله اویغون سیاست گئلیشتیرمدکی ضعیفلیکلری اصلینده لیبیده ده روسیایا اویغون بیز زمین تامین ائدیر. لاکین روسیا ایمکانلارینین و گوجونون کناریندا یاییلماق ایستمیر. قیساجا، روسیا، دیمیات-ا دوگویه گئدرکن ائودکی بولگوردان اولماما قایغیسی ایله حرکت ائدیر.


text:
یاشاسین بو ائلین مرد اوغوللاری!
بسم الله الرحمن الرحیم
یاشاسین بو ائلین مرد اوغوللاری!
گونلرین بیر گونو بابک قالاسینداکی ییغیناجاغین فیلمینه باخیردیم؛ اردبیل اوشاقلارینین گؤرتوروب و گتیردیيی فیلمه. دئییردیم گؤروم نه خبر!؟! دئییلنلرین هانکیسی دوزدور؛ او طرف دئیهن یا بو طرف دئیهن. باخدیغیم فیلملرین مؤحتواسی بیر یانا٬ آنجاق اوزوندن صداقت یاغیردی. اما فیلمین مؤحتواسیندا هر ایکی طرفین سؤزلرینه صيدق ائدهن منظرهلر و لحظهلر گؤردوم. ائلهسینى گؤردوم کی نه آذربایجان´ی تانییاندیر و نه آنادیلینین حؤرمتین قانان، آنجاق چالیب اویناماق و اونا تای ایشلرینه یئر آختاریرمیش!. ائلهسینى گؤردوم آذربایجان´ین دردلرینى دوشونوب لاکين چالیب اویانایانلارا و اونلارا تای خاصيیتسیز قوشون قارالتیسينا سئوینیب و گووهنیر؛ گومان ائدیر اونلاردان بونلارا یارـ یولداش چیخابیله ر. آمما بو جمعین ایچینده اوغوللار دا گؤردوم کی شيددتلی زورنا ـ بالابان سسی٬ کی چوخو حاکيميیت طرفیندن یاییلیردی٬ اونلاری اؤزونه مشغول ائتمهیییب. بو اوغوللار میللتلرینین ناله و سیزیلتیلارینى هرزه سسلرین موقابيلینده اونوتمامیشلار!
بو سسلرین هامیسیندان گوجلو بیر پيلاکارد گؤردوم بئله یازیلمیشدی: «هانی بو ائلین مرد اوغوللاری!؟!» اؤز اؤزومه دئدیم ناگران اولما قارداشیم؛ بیزیک بو ائلین مرد اوغوللاری! چوخ زامانلاردان سونرا اردبیل´ین قاراباغ مسجیدینین حماسهسیندن سونرا «یاشیل موغان» قزئتینه بیر رجز یازمالىیدیم٬ نئیه کی قارداش یاخشی دئمیش «بیز ازیله ـ ازیله اوجالابیلهریک؛ بيزى دؤیهنلر آلچالاجاقلار!» رجزین عونوانینا بیر سؤز یازدیم کی قالاداکی یازییا (پيلاکاردا) جاواب وئرمیش اولا. یازدیم «بیزیک بو ائلین مرد اوغوللاری!» آمما بوگون او زامانکی آزادلیق یوخدور. نه قالایا پيلاکارد آپارماق آساندیر، نه ده قزئتلرده رجز یازماق. آلللاهین سایتینى دا بیزیم اوزوموزه باغلاییبلارּ
آمما اورهییم دئییر بیزیم حرکتیمیز سورعتله اينکيشاف ائدیب. نيیه دؤرد ایل بوندان قاباق سایتلاری باغلامیردیلار!؟ نيیه قزئتلری بوگونکو تکین سیخینتییا سالمیردیلار؟! بو نيیهلر بیر طرفدن و آذربایجان´ین ایگید اوغوللارینین سئچگی کاندیدالارینا گتیردیيی فيشارلار و اونلاری غئیر-ى فارس ميللتلرین حاققیندا دانیشدیرماق- کی او جوملهدن دوکتور معین´ی تبریز´ده ادب ائتمک، حجتالاسلام کروبی´دن 15ـ نجی اصلین ايجراسینین سؤزونو آلماق و اونو بو بارهده جيددی شکیلده دانیشدیرماق- بونلار دا بیر طرفدن هامیسی اومودلار یارادیرلار. بو سیخینتیلارین چوخالماسی و بو سؤزلرین (15ـ نجی اصلین ايجراسی) یالنیز آغیزا گتیریلیب دئییلمهسی بیزیم اوجالماغیمیزین یولوندا موهيم علامت ساییلابیلهر.
آمما سون سؤزو یئنه ده اؤزوموز دئمهلیییک، نئجه کی بو زامانا قده ر فداکارانه موباريزهلریمیزدن جاواب آلمیشیق٬ گلهجکده ده اوخ کیمی دوشمانلارین اورهیینه تاخیلمالیییق. هر بیر حماسی ایش یالنیز بئش نفرین حوضوری ایله ده گؤرولسه٬ بومبا کیمی آچیلیب بونلارین یوخولارینى پریشان ائدهجک. بونلار بیزدن بئله قورخورلار کی سویون دامجیلتی سسیندن گئجهنی صوبحه تک یاتانماییرلارּ دئییرلر بس کی بیزیم آیاقلاریمیزین سسیدیر٬ نيیه کی بیلیرلر بیز یولداییق، بونلاری موحاصيره ائتمیشیک. داها بوگون دئیهنمیرهم هانی بو ائلین مرد اوغوللارى٬ نييه کی مرد اوغوللار دوکتر معین´ین ایکی اوزلو سؤزلرینه جاواب وئرهنده اؤزلرینى گؤسته ردیلر. مرد اوغوللار بعضی ميللتلرین خطا گئتدیيی یولدان اوزاق گزدیلر و معین کیمیلره و لاریجانی کیمیلره یوخ جاوابی وئردیلر. ایندی یالنیز آذربایجان اوغوللارینا بیر سؤز دئمک اولار: «یاشاسین بو ائلین مرد اوغوللاری»!
والسلام علیکم و رحمةالله
عبدالعزیز عظیمی قدیم
قوم شهری


text:
بیلیم یوردو
بیلیم یوردو — آلی مکتب اوْلوب بتون تمل و تطبیقی ساحهلر اوزره متخصصلرین حاضرلانماسی ایله مشغولدور. بوندان علاوه بیلیم یوردولرده علمی ایشلر ده آپاریلیر. مۆعاصیر بیلیم یوردولر علمی پئداقوژی وحدت کیمی فعالیت گؤستریرلر، اونلارین نزدینده بیر نئچه ایختیساس اوزره تدریس ایشلرینی حیاتا کئچیرهن فاکولتهلر اولور. بیلیم یوردولر تدریس پلانلارینین حاضرلانماسیندا و حیاتا کئچیریلمهسینده، علمی ایشلرین آپاریلماسیندا آزادلییه و آکادئمیک درجهلرین (دیپلوم و دوکتور درجهلرینین) وئریلمهسینده اوستونلوکلره مالیکدیرلر. آذربایجاندا بیلیم یوردولرین ایستروکتورو کئچمیش سسری-ده یارادیلمیش و بۇ گونه کیمی قالماقدادیر. بۇ خاریجی اؤلکهلرده اولانلاردان نیسبتهن فرقلیدیر.


text:
آزربایجانین میللی-مدنی فعالی “موسی سودی” پانفارسلارین تورک انتشاراتلارینا ائتدیکلری سایغی سیزلیغی آچیق مکتوبلا تبریز دوستاغیندان قیناییب.
اولو تانرینین آدی ایله
راسیستی و شوونیستی فارس سیستئمی ۱۳۰۴-جی ایلینده قورلان زاماندان بو چاغادک ایللر بویو یالان و قوندارما تاریخ لرینده، غیر فارس میللتلره غالیب اولما و تورک میللتین آسیمیله ائتمه آماجی ایله فارس اولمایان میللتلری تحقیر آلتیندا ساخلاییبلار ٬بو آرادا رسانه لر٬ روزنامه لر و …یاردیمیلا فارس میللتینی اوستون گؤسترمکله ، آنتی تورک و آنتی عرب پروسه سین داوام ائتدیریب لر .
تاسوفله آزربایجانین غنی تاریخی و ادبیاتینی گؤسترگه سی اولان سندلرین آرادان آپارماق و بایکوت ائتمک ایچین اللریندن گلنی اسیرگه مه ییبلر . بو آرادا آزربایجان تورک گنج لری گونو گونده ن علم ٬تکنولوژی٬ ورزش٬ ادبیات و… ساحه لرینده گلیشمه سی وایفتیخار یاراتماقلارینا شماتت ائدیب لر.
خاطیرلاتمالیام ۲۱ آذر ۱۳۲۵ فاجعه سینده میللتیمیزین بیر چوخ قهرمان اوغول-قیزلارین سوی قیریم ائده ندن سونرا جینایت لرینه دور دئمه دن آذرین ۲۶-ینجی گونو آزربایجان فرهنگینی ، دوشونجه و وارلیقلارینا تهلوکه سایاراق بوتون آزربایجان تورکجه سینده اولان کیتاب،مکاتبه و سند لری یاندیریب لار…
ایسلام دؤوروندن بویانا مین ایل تورک حکومت لری و مفاخیر لری ایش اوستونده اولوب و اونلارین حاکمیتده اولدوغو زامان هئچ بیر اقلیتده اولان میللت تحقیر اولونماییب و بو بیزیم غنی فرهنگیمزین گؤسترگه سیدیر . ایللر بویو ستارخانلار ٬باقرخان لار و خیابانی لر ایرانین تمامیت ارضی سین قورویوبلار وبؤیوک جوغرافیامیزدا اولان غنی معادین و ثروت لریمیز ایراندان یاشایان بوتون میللتلرین گلیشمه سی یولوندا استفاده اولونوبدور. آنجاق بونلارا رغمن تحقیر پروسه سی دایاندیریلماییب.
ایسلام اینقیلاب اولایلاریندا آزربایجان تورک اولوسونا برابرلیک و میللتلرین قارداشلیق وعده سیله یارانان فضادا آزربایجان میللتی یئنه اینسانی وظیفه سین یئرینه یئتیریب ،حق و باطل نبردینه گئتمکده تورک میللتی اؤنده اولاراق مین لر جه شهید ،جانباز،مفقودالاثر و آزاده بو توپراغا تقدیم ائله ییب واجانیب لری سینیرلاردان چیخاردیب ایفتیخارلار یارادیبلار .
ایندیسه بو گونلر تهران سرگیسینده بیر عده پان فارس ،نژادپرست و کلمه نین حقیقی معنی سینده لومپنلری ساپورت ائده نلر ، آزربایجانین فرهنگی ،اینسانی و قانونی ایستک لرینین سرگیله مه سی گوزلرینده تیکان گوروب ، آذر تورک غرفه سینه گیریب قاریشیقلیق سالیبلار.
ایللربویو میندار ایشلری بو قونونو یئنیده ن بوتون اینسانلارا خاطیرلادیر کی هر زامان آزربایجان تورک میللتی اوز تاریخ و فرهنگ و گوجونه اینانسا ، پانفارس لارین یالانلاری و بیزیم وارلیقلاریمیزا صاحیب چیخانلارین چیرکین اوزلری اوزه چیخاجاق و بواولایلار بونلارین سونودو…
من بیر میللی-مدنی فعال و آزربایجان میللتینین بیر اولادی اولاراق اوز نؤوبمده پانفارس لارین غیر فرهنگی و غیر اینسانی ایشلرین شیددتله قیناییب بو ایشلرینه دور دئییرم.
:موسی سودی”
۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۷
تبریز مرکزی زیندانی


text:
میوهلری شیشه چکمهیین !
میوهلری شیشه چکمهیین !
میوه یئمگین لاپ گؤزل فورمو اونلاری تازا-تازا یئمکدیر. سیز، قوناقلار گلمهدن میوهلری سویاندا اونلارین باتما احتیمالینی چوخالدیرسیز. اوزون سؤزون قیساسی میوهده هر جور دخالت ائلهمک خاریجی میکروبلارین اونا بولانماسینین احتیمالینی چوخالدار.
میوهنین باتماسیندان علاوه غذایی دَیَرینین آزالماسیدا مطرحدیر. مثلاً C ویتامینی میوهلرده بول اولان ویتامیندیر. بو ویتامین؛ ایشیق، حرارت و اوکسیداسیون قاباغیندا درحال آرادان گئدر. دئمک اولار سیز قوناغین میوهسینی سویاندا اونا لوطف ائتمیش اولمورسوز بلکه میوهسینین ویتامینلرینی آرادان آپاریرسیز و اونو ناخوشلوق معرضینده قویورسوز.
یاخشیسی بودور میوهلری تازا و سویولمامیش قوناق قاباغینا قویولا کی هر کس اؤز سلیقهسی ایله سئودیگی میوهنی یئیه.


text:
آلمان دیل و مدنیتی نین گلجه گینه اؤزن گؤسترن اینسانلار قونشو توپلوملاری اؤزلرینه اؤرنک آلاراق؛ اؤرنک اوچون ایتالیانین Accademia della Crusca قورومونو اؤزلرینه اولگو ائده رک دیل قوروملاری نی یاراتماغا باشلامیشلار. بو دیل قوروملاری آلمان میللی دیلینی و ادبیاتینی گلیشدیرمگی هدف آلمیشلار. بو قوروملاردان آدلیمی و تانینمیشی 1617 اینجی Weimer-ده قورولموش قوروم ساییلارمیش. بو قورومون اؤیه و عضولری باشدا قوشماچیلار و شاعرلر اولاراق اؤزگه دیللرین آلمان دیلی اوزره اتکی و تأثیری علیهینه ساواش آچاراق آلمان دیلینده کی اؤزگه سؤزجوکلری آلمانلاشدیرماغا باشلامیشلار. بو تکلیف اولموش سؤزجوکلرین بیر چوخو دیل قوروملاری طرفیندن هر هانکی بیر سؤزجوگون یئرینه ایشلدیلمه سی اوچون قبول اولموش، بعضیلری ایسه اؤزگه سؤزجوگه توخونمادان آلمان دیلی نین وارلیغی ساییلاراق ساخلانمیش. قبول اولونمامیش سؤزجوکلردن آشاغیداکیلاری اؤرنک اولاراق گؤسترمک اولار: "گونوز ایشیقلادانTagesleuchter" لاتینجه Fenster(پنجره) و "آغری تیترتمه سی Zitterweh" لاتینجه Fieber (تب) سؤزجوکلری نین یئرینه اوتورمالی ایمیشلر. بو دیل قوروملاری نین چاباسی نین سونوجو اولاراق بیر چوخ آلمانجا یئنی قرامئر دئییملری یارادیلاراق لاتینجه اولان قرامئر دئییملرینی دیشلاماقدا دا باشاریلی اولموشلار. اؤرنک اولاراق Hauptwort لاتینجه Substantiv (آد) و "Rechtschreibung لاتینجه Orthographie (دوزگون یازما) سؤزجوکلری نین یئرینه قبول ائدیلمیشلر. بو آرادا "دوزگون یازما" باخیمیندان آدلاری بؤیوک یازماق داها دا اؤنملی و اهمیتلی ساییلمیش. بو قونو (موضوع) 18 اینجی یوز ایلین اورتالاریندا آلمان چاپیندا قبوللوق قازانمیش[1]. زامانلا جومله نین سونوندا ایزگی (نقطه) قویما مسئله سی ده اورتایا قویولموش. بونلارا باخمایاراق بؤیوک جومله لری راحات اوخوماق اوچون نفس آلماق گرکن آشامالاردا اگری جیزقی (خط) قویولارمیش. بو جیزقی نین یئرینه 17- اینجی یوز ایلین سونلاریندا ویرگول (،) قویما قبول ائدیلمیش. بونون یانی سیرا اونلم (!)، سورقو (؟) و ایزگیلی ویرگول (؛) دا متینلرده ایشلنمگه باشلامیش. 16- اینجی یوز ایلین باشلانقیجیندا آلمانیادا مختلیف فورمالاشمیش آلمان آغیزلاری نین یازی و ادبیات دیللری وار ایمیش. آلمان دوشونولری، قوشماچیلاری (شاعرلری) نین وئردیگی امگه دایاراق بو آغیز و لهجه لر بیربیرلرینی بوتونلشدیرمگه دوغرو گئده رک یالنیز ایکی یازی و ادبیات دیلی اورتادا قالمیش. بئله لیکله Wettiner ادبیات دیلی آلمان تورپاقلاری نین گونچیخان و اورتالاریندا[2] و Habsburger ادبیات دیلی آلمان تورپاقلاری نین گونئی گونچیخانیندا[3] و ساییره تانینارمیشلار. بو ایکی آلمان ادبیات دیلی پارالئل آلمان تورپاقلاریندا تانینیب ایشلندیکلرینه باخمایاراق مارتین لوتئرین اینجیل کیتابینی Wettiner ادبیات دیلینه لاتینجه دن چئویردیکدن سونرا 17- اینجی یوز ایلین سونلاریندا بو دیل داها اوستونلوق قازانماغا باشلایاراق آلمانیانین گؤنئ و قوزئیینده کی کاتولیک بؤلگه لری ده اؤز اتکی سینین آلتینا آلاراق اؤیرنیم و ادبیات دیلی اولموش. بئله لیکله ده چوخ زامان کئچمه دن بو دیل سوئیسین ده ادبیات دیلی اولموش. بیر سیرا آلمان دیل بیلگینلری و عالیملری مارتین لوتئری یئنی آلمان دیلی نین یارادیجی سی کیمی قلمه آلمیشلار. Wolfgang Jungabndreas 1947 اینجی ایل بو دوغرولتودا یازمیش: -"مارتین لوتئر یئنی آلمان دیلی اوزره باشاریلی آددیملار گؤتوردوگو اوچون بیز اونو گئرچک آنلامدا یئنی آلمان ادبیات دیلی نین یارادیجیسی دئیه قبول ائده بیله ریک[4].
مارتین لوتئر اینجیل کیتابینی لاتینجه دن آلمانجایا چئویررکن بیر چوخ آلمان سؤزجوکلرینه یئنی آنلام و معنی لر یوکلمگه چالیشمیش، اؤرنک اولاراق fromm "ماهر، تجربه لی" آنلامنیداکی بیر سؤزجوک و کلمه نی gläubig "مؤمن" آنلامیندا ایشلتمیش. آلمان دیلی آلمانیادا رسمی و ادبیات دیلی اولدوقدان سونرا سس و مورفولوژی باخیمیندان چوخلو دگیشیمه اوغرامادیغینا باخمایاراق آلمان توپلوموندا سیاسی و اجتماعی باخیمدان دورمادان دگیشیکلیک اولدوغو اوچون بیلیم و تئکنیک ساحه لرینده سؤز داغارجیغی باخیمیندان آلمان دیلی زنگینلشمگه باشلامیش. بئله لیکله یئنی سؤزلر یارانماسی نین یانی سیرا سؤزجوکلرده آنلام دگیشیمی ده باش وئره رک دیل گونون احتیاجلارینی قارشیلاما باشاریغینی یاخالایابیلمیش. بو آرادا اؤزگه دیللر ده آلمان دیلی اوزره اتکی بوراخمامیش دئییللر.
سؤزداغارجیغیندا (گنجینه لغاتدا) دگیشیکلیک
آیدینلاتما دؤنمی (18- اینجی یوز ایل) یئنی بیلیم و عئلمین باشلانیشی اولموش. بو یئنیلیک آلمان دیلینه ده اؤز اتکی و تأثیرینی بوراخمیش. بئله لیکله یئنی سؤزجوکلر اؤرنک اولاراق Sauerstoffفرانسه جه oxygègne (اکسیژن) سؤزجوگونون یئرینه تؤرنمیش و ایشلدیلمیش. بیلیم دیلی نین یارادیلماسی ایله آیری آیری بیلیم و علمی بؤلوملرده بیلیک یوردو پروفسورلاری و فلسفه چیلر واسیطه سی ایله یئنی دوزلمیش سؤزجوکلر، گئنل و عموم خالق دیلینه داشیناراق خالق دیلینه ده اؤز اتکی و تأثیری نی قویماغا باشلامیش، اؤرنک اولاراق فلسفه بؤلومونده Bedeutung "آنلام"، Bewusstsein "بیلینج، شعور"، Verhältnis "دوروم، وضعیت" و ریاضی بؤلوموندن Abstand "آرا، آچیقلیق"، Schwerpunkt "آغیرلیق" و Spielraum "آرا وئرمه، حرکت آزادلیغی" و باشقا سؤزجوکلر تؤرنمیش و عموم خالق دیلینه داشینمیشلار. یئنیلیک (مودئرنلیک) و قوهوملوک بیلدیرمه دئیه چوخلو سؤزجوکلر فرانسه دیلیندن بیلیم دیلینه آلینمیش، اؤرنک اولاراق Onkel "عمی، دایی"، Tante "عمه، خالا"، Cousin "عمی اوغلو، عمه اوغلو، دایی اوغلو، خالا اوغلو" و Cousine "عمی قیزی، عمه قیزی، دایی قیزی، خالا قیزی" فرانسه دیلیندن آلمان دیلینه آلینمیشلار. چوخلو قوشماچی و بیلگینلر فرانسه دیلی نین اتگی و تأثیرینه قارشی قویماغا چالیشمیشلار. اونلارین اؤنده گلنی دیل آریندیریجی سی کیمی تانینان Joachim Heinrich Campe اولموش. او "دیلیمیزی آچیقلاما و دیلیمیزه گیرمیش اؤزگه سؤزجوکلری آلمانلاتما" آدلی سؤزلوک کتابینی یازمیش[5]. Campe فرانسیزجا Parterre یئرینه آلمانجا Erdgeschoss "یئرقاتی، طبقه هم کف زمین" Universität یئرینه Hochschule "یوکسک اوخول"، Rendezvous یئرینه آلمانجا Stelldichein "بولوشما" کیمی سؤزجوکلری تکلیف ائتمیش و بو سؤزجوکلرین بیر چوخو دا قبول اولونموش. آلمان قوشماچیلاری و شاعیرلری ده یئنی سؤزجوکلر تؤرتمک و اونلاری یئنی قوشمالاریندا اؤزگه سؤزجوکلر یئرینه ایشلتمکله آلمان دیلی نین زنگینلشمه سینده قاتقیلاری اولموش. بو قوشماچیلاردان Johann Christoph Gottsched، Friedrich Gottlieb Klopstock و Johann Wolfgang von Goethe و Friedrich Schiller و باشقالاری نین آدلاری نی چکمک اولار. یئری گلمیشکن او سؤزجوکلردن اؤرنک وئریلمه لیدیر: اونلار فرانسیزچا adäquat یئرینه angemessen "متناسب"، Enthusiasmus یئرینه Begeisterung "جوشقو"، Harmonie یئرینه Einklang "دوزن، هماهنگ"، borniert یئرینه beschränkt "محدود، سیخیشیق"، arrogant یئرینه hochfahrend "بورنو یوخاری، متکبر"، phantom یئرینه Gaukelbild "اویوق (شبح، مترسک)" و باشقا ...
آلمان دیلی ایله اوزره تئوریک اوغراشمالار
17- اینجی و 18 – اینجی یوز ایلده آلمان دیلی اوزره بیلیم آچیسیندان ایلگی آرتماغا باشلایاراق سؤزلوکلر یایینلاشماغا باشلامیش. بو سؤزلوکلردن "Grosses Teutsch-Italienisches Dictonarium" یوخسا "Wort- und Red-Arten-Schatz der unvergleichlichen Hochteutsch Grund und Haupsprache (یازار: Matthias Kramer)، Teutsch-Lateinisches Wörterbuch (یازار: Johann Leonhard Frisch)، Versuch eines vollständig grammatisch-kritischen Wörterbuch der Hochteutsch Munart (یازار: Johann Christoph Adelung).
Johann Christoph Adelung بیر نئچه قرامئر کتابی دا یازمیش. اونلاردان آشاغیداکیلارین آدینی چکمک اولار: Grundlegung einer Deutschen Sprachkunst (1748)، Deutsche Sprachlehre (1781)، Umständliches Lehrgebäude der Deutschen Sprache (1782). 19- اونجو یوز ایل آلمان ایالتلرینده صنعت دئوریمی ایللری و سیاسی باخیمدان قالخینما ایللری اولدوغو اوچون 1871 – اینجی ایل آلمان ایالتلری Otto von Bismarck باشچیلیغی آلتیندا بیرلشمیش[6]. بیلیم و صنعتین ایلریلمه سی یئنی سؤزجوکلر و یئنی آنلاملارین تؤرنمه سینه یول آچاراق آلمان دیلی نین ده گلیشمه سینه قاتقی سی اولموش.
بو آرادا یئنی دیلچیلیک اورتایا چیخماغا باشلامیش. یئنی دیلچیلیگه گریم قارداشلاری (Wilhelm Grimm, Jacob Grimm) باشچیلیق ائتمیشلر. گریم قارداشلاری نین ایزلمچیلری (یولونون داوامچیلاری) گنج قرامئرچیلر (Junggramatiker) اولموشلار. اونلار آلمان دیلی نین تاریخی گلیشمه سی و ائله جه ده ایندوگئرمان Indogerman دیللری ایله اوغراشماغا باشلامیشلار. 19- اونجو یوز ایلده بیلیم و صنعت آچیسیندان ایلریله ییش سورعتلی اولدوغو اوچون آلمان سؤزجوک داغارجیغی دا قیسا زاماندا بؤیوموش. یئنی تاپینتیلار (اختراعات) اوچون یئنی آدلار وئرمک گرکدیگی اوچون elektrisch (ایلیکتیریکلی) و Elektrizität (ایلیکتیریک) و چوخلو بیرلشیک سؤزجوکلر تؤرنمه لی اولموش، اؤرنک اولاراق: Waschmaschine (یوماماشینی، ماشین لباسشوئی)، Nähmaschine (تیکیشماشینی)، Gasanstalt (قازائوی، قازفیرماسی)، Eisenbahn (دمیریول) کیمی بیرلشیک سؤزجوک و کلمه لر تؤرنمیشلر. یئنی سؤزجوکلر سیاسی و اجتماعی یاشاییشدان یئنی گؤرونوملر اورتایا قویموش، اؤرنک اولاراق Reichgesetz (دؤلت یاساسی)، Streik (گیرئو، اعتصاب). 19- اونجو یوز ایلده اینگلیس و فرانسه دؤلتلری اقتصاد باخیمیندان گوجلو اولدوقلاری اوچون صنعت آلانیندا یارانمیش سؤزجوکلرین بیر چوخو اؤرنک اولاراق Lokomotive, Perron, Coupè, Billet و باشقالاری آدی چکیلن دؤلتلرین دیللریندن آلمان دیلینه داشینمیش ایمیش. 20- اینجی یوز ایلین باشلاریندا آلمانیادا میللی دویقو و دویارلیلیق یوکسک اولدوغو اوچون بو سؤزجوکلرین بیر چوخو آلمانلاشمیش و یئرینه آلمان سؤزجوکلری ایشلدیلمگه باشلامیش .
آلمان دیلینی بیر بیچیمده یازیب و بیر تور اوخوماق
19- اونجو یوز ایلین سونونا دک آلمان یازی و ادبیات دیلی بیچیملنمیش و ایستاندارد دئییلمیش. بئله لیکله خالق آغیزلارینا گؤره ü, i و لاتیجه دن گلمیش y حرفلری اوست اوسته دوشورموش، اؤرنک اولاراق: Hilfe (کؤمک) یئرینه Hülfe، Silbe (سیلاب) یئرینه Sylbe یازاردان یازارا فرقلی ایفاده اولونار و یازیلارمیش. آیریجا studieren (تحصیل آلماق) یئرینه studiren یازیلارمیش. لاتینجه دن گلمیش سؤزجوکلرده کی c حرفی یئرینه گؤره k و z یازیلارمیش، اؤرنک اولاراق: Medicin/Medizin، Canal/ Kanal و باشقا. 1880 – اینجی ایل Konrad Duden آلمان دیلینی بیر بیچیمده یازما قونوسونو اله آلاراق اونو دوزنلمگه چالیشاراق "آلمان دیلی نین دوزگون یازما سؤزلوگونو Vollständiges orthographisches Wörterbuch der deutschen Sprache" آدی آلتیندا کیتاب یایینلامیش. Konrad Duden – نین اؤنرمه لری 1901- اینجی ایل دوزگون یازما ییغینجاغیندا (کونفرانسیندا) قبول اولموش. بئله لیکله آلمان تاریخینده آلمان دیلی نین دوزگون یازیلماسی رسمی اولموش.
قایناقلار
[1] Maria Wagner, Historische Entwicklung der Großschreibung (GS) in der deutschen Sprache, S. 1-3.: Historische Entwicklung der Großschreibung (GS) in der deutschen Sprache (pdf).
[2] Wettiner یا وئتینلیلر بیر آلمان شاهلیق سیلسیله سی اولاراق بونوگکو Sachsen، Thüringen و Lausitz بؤلگه لرینه 800 یوز ایلدن آرتیق حؤکوم سورموشلر. Wettin یوخسا Wettin Burg یئر آدی اولاراق گون ده آلمانیانین Sachsen-Anhalt ایالتی نین Halle شهری نین یانیندا یئر آلار، باخ: http://de.wikipedia.org/wiki/Wettiner.
[3] Habsburger یوخسا هابسبورگلولار بیر آلمان شاهلیق سیلسیله سی اولاراق بوگونکو سوئیس مملکتی نین Aare یوخسا Kanton Aargau ولایتی نین Schinznach بؤلگه سینده بیر یئر کیچیک یئردن آلینمیش آد ساییلار. Habsburger شاهلاری اؤتریش و مجاریستان و چئورسینده کی ولایتلره حؤکوم سورموشلر. سونونجو آلمان روم شاهی ایکینجی فرانچ 1804- اینجی ایل اؤتریش شاهلیغینی یاراتمیش و سونرا بو شاهلیق اؤتریش و مجاریستان آدی آلتیندا 1918- اینجی ایله دک حؤکوم سورمه سینه باخمایاراق حاکیمیتدن یئنیلگه یه و یوخلوغا اوغرامیش، باخ: http://de.wikipedia.org/wiki/Habsburg.
[4] Wolfgang Jungandreas, Geschichte der deutschen und der englischen Sprache, Band 2, Göttingen, 1947, S. 71.
[5] Joachim Heinrich Campe, Wörterbuch zur Erklärung und Verdeutschung der unserer Sprache aufgedrungenen fremden Wörter Braunschweig 1801- 1804.
[6] Otto von Bismarck: http://de.wikipedia.org/wiki/Otto_von_Bismarck
7 Frühneuhochdeutsch: http://de.wikipedia.org/wiki/Fr%C3%BChneuhochdeutsch


text:
وربّما منع ذلك بعض المعاصرین قائلاً انّ دعوی الاجماع علی كون المدار هنا علی زمانه علی الوجه المذكور غریبة
بعضی موعاصیرلر (صاحب جواهر) بو سؤزو منع ائدیبلر. (بورداكی معیار غررین و جهالتین دفع ائتمهسیدیر شرع زامانینا دخلی یوخدور.) بئله دئییبلر: « بیری ایدّعا ائلهسه ایكی عوضین شرطلرینین معیاری پیغمبر زمانینین اولماسیندا، قئید اولان ویجههده ایجماع وار (پیغمبر شهرینده اولانلار اورداكی چكی و اؤلچو ایله و اولمایانلار هر شهرین اؤز عؤرفو ایله)، بئله اولماق چوخ بعیددیر. من بؤیوكلرین هئچ بیرینین كلامیندا بئله سؤز گؤرمهمیشم هله قالسین كی سیز ایجماع ایدّعاسی ائلیرسیز. بلی، بؤیوكلر بو مسألهنی (پیغمبر زمانی معیار اولماق) ریبانین حؤكمونده قئید ائدیبلر. (هر بیر شئیی اؤز جینسی ایله موبادیله ائتسز آرتیق اسكیك آلمایین.) بو مسأله غرر و جهالت اوچون دئییل. ایندی ایستیریك بیر موعامیلهده جهل و غرر اولماسین، معلوم اولانی شارع زامانی جهالت و غررین رفعینه دخلی یوخدور». بیتدی.
من دئییرم [اوستادیم] صاحب جواهرین سؤزونون بیر بؤلومو حاقّدیر. بو بؤلومو: فقیهلرین سؤزو (چكی و اؤلچوده پیغمبر زامانینین معیار اولماسی) بورداا یعنی ایكی عوضین شرطلرینده قئید اولونماییب و یالنیز ریبا بابیندا او مسألهیه توخونوبلار. آما ریبانین اولوب اولماماسی، چكی و اؤلچو ایله صحیح اولان بئیعلرده دارتیشیلیر. (ساییلمالیلاردا ریبا اولماز) یعنی او مسألهده حتماً چكی و اؤلچونون معیارینی بللی ائتمهلی ایدیلر. اوردا قئید ائتمك بو معنادا اولماز كی یالنیز اورا مخصوص اولسون و ایكی عوضین شرطلرینده جریان تاپماسین. فقیهلرین اكثری بو شرطی و اونون معیارینی ایكی عوضین شرطلرینده قئید ائتمهییبلر آما اونو _كی هم بوردا و هم ریبادا معیاردیر_ ریبا بابیندا ذیكر ائدیبلر.
آما صاحب جواهرین ائلهدیگی كیمی بو مسألهنی ریبا بابینا موختص ائتمك و ایكی عوضین شرطلرینده جاری ائتمهمك، واقعیتین ضیدّینه اولار. بونون اوچون اوچ دلیلیمیز وار:
بیرینجیسی: اصحابین سؤزلرینی دارتیشدیراندا بئله بیر شئیین اولماماسینی گؤروروك. شئیخ طوسی مبسوطدا ریبا بابیندا بئله دئییب: « بیر شئیین پیغمبر زامانی حجازدا اؤلچو ایله ساتیلماسی عؤرف اولسایدی اونو آیری شهرلرده ده چكیدن باشقا جور ساتماق جاییز دئییل. بیر شئیدهده چكی عؤرف اولسایدی اونو دا آیری شهرلرده چكیدن باشقا جور ساتماق اولماز. اؤلچولرده مدینه اهلی معیاردیر، چكیلرده مكه اهلی معیاردیر. بونلارین هئچ بیرینده ایختیلاف یوخدور. آما بیر شئی اولسا كی پیغمبر زامانی اونون عؤرفو بللی اولمایا، اولدوغو شهرین عؤرفونه موراجیعه اولونار. بیر شئی اؤلچو ایله ساتیلیرسا آیری جور ساتیلمامالیدیر. بیر شئیده چكی ایله ساتیلماسی عؤرف اولورسا آیری جور ساتیلاماز». بیتدی.
شئیخ طوسینین سؤزونون عام اولماسی و بوتون بئیعلره شامیل اولماسی گیزلی دئییل. بو سؤز یالنیز ایكی هم جینسین موعامیلهسینه موختص اولماییب كی فقط ریبانی توتسون. بو بوتون چكی و اؤلچو ایله اولان موعامیلهلری بیان ائدیلیر. علامهنین سؤزو «التذكره» كیتابیندا دا بونا تایدیر.
وربما منع ذلك بعض المعاصرین، قائلا: إن دعوى الإجماع على كون المدار هنا على زمانه صلى الله علیه وآله وسلم على الوجه المذكور، غریبة! فإنی لم أجد ذلك فی كلام أحد من الأساطین، فضلا عن أن یكون إجماعا.
نعم، قد ذكروا ذلك بالنسبة إلى حكم الربا، لا أنه كذلك بالنظر إلى الجهالة والغرر الذی من المعلوم عدم المدخلیة لزمانه صلى الله علیه وآله وسلم فی رفع شئ من ذلك وإثباته ، انتهى.
أقول: ما ذكره - دام ظله -: من عدم تعرض جل الفقهاء لذلك هنا - یعنی فی شروط العوضین - وأن ما ذكروه فی باب الربا، حق، إلا أن المدار وجودا
وعدما فی الربا
على اشتراط الكیل والوزن فی صحة بیع جنس ذلك الشئ، وأكثر الفقهاء لم یذكروا تحدید هذا الشرط والمعیار فیه هنا - یعنی فی شروط العوضین - إلا أن الأكثر ذكروا فی باب الربا ما هو المعیار هنا وفی ذلك الباب.
وأما اختصاص هذا المعیار بمسألة الربا وعدم جریانه فی شروط
العوضین - كما ذكره - فهو خلاف الواقع: أما أولا، فلشهادة تتبع كلمات الأصحاب بخلافه.
قال فی المبسوط فی باب الربا: إذا كانت عادة الحجاز على عهده صلى الله علیه وآله وسلم فی شئ الكیل، لم یجز إلا كیلا فی سائر البلاد، وما كانت فیه وزنا لم یجز إلا وزنا فی سائر البلاد، والمكیال مكیال أهل المدینة، والمیزان میزان أهل مكة ، هذا كله بلا خلاف.
فإن كان مما لا یعرف عادته فی عهده صلى الله علیه وآله حمل على عادة البلد الذی فیه ذلك الشئ، فما عرف بالكیل لا یباع إلا كیلا، وما عرف فیه الوزن لا یباع إلا وزنا ، انتهى.
ولا یخفى عموم ما ذكره من التحدید لمطلق البیع، لا لخصوص مبایعة المتماثلین.ونحوه كلام العلامة فی التذكرة
بؤلوم :
یازار : صمد كامران قراملكي


text:
هیچقچان آته سالارلیک برابریده تینچ تورمهیمن
خانولی عادل، عایله اعضاسینینگ زورهوانلیگیگه قرشی توریب و نتیجهده اویی و عایله اعضاسینی ترک ایتیب کابلگه کیلگن. او، تحصن خیمه تیکیب کیچه و کوندوزنی اوشه ییرده اوتکزهدی. کمیده بیر آی آلدین، عادلنینگ سینگلیلرینینگ یمان حالتی اوچون آیاق اوستیگه توریب، نا توغری رسمو رواجلرگه قرشی کورهشگن و نتیجهده شهرنی ترک ایتیشگه مجبور بولگن. اونینگ ادعا قیلیشیچه، […]
خانولی عادل، عایله اعضاسینینگ زورهوانلیگیگه قرشی توریب و نتیجهده اویی و عایله اعضاسینی ترک ایتیب کابلگه کیلگن. او، تحصن خیمه تیکیب کیچه و کوندوزنی اوشه ییرده اوتکزهدی.
کمیده بیر آی آلدین، عادلنینگ سینگلیلرینینگ یمان حالتی اوچون آیاق اوستیگه توریب، نا توغری رسمو رواجلرگه قرشی کورهشگن و نتیجهده شهرنی ترک ایتیشگه مجبور بولگن.
اونینگ ادعا قیلیشیچه، آتهسی ایسکی و سنتی ارزشلرگه جدی شکلده ایشانیب باغلهنیب قالگن و هیچ قچان اوزینی اوزگرتیرهآلمهیدی. تورموش اورتاغیگه اوییدن چیقیشگه رخصت بیرمهیدی؛ اونینگ ایتیشیچه: «عیال اوی ده یا گور ده» بولیشی لازم. بوندن کوره یمان، قیزلرینینگ درس اوقیشگه رخصت بیرمهیدی. عادلنینگ سینگلیلری سوادسیز قالگن.
عادل آتهسیگه قرشی ایشانچی بیلن هر بیر عیال انسان صفتیده بیلیم اورگهنیب، ایرکین یشهب و کیلهجکی اوچون اوزی قرار قیلیشینی ایتهدی. عادلنینگ ایتیشیچه، آتهسی بیلن آنهسینی جوده هم سیوهدی، بیراق آته و آنهسیگه بولگن سیوگی سینگلیلریگه قرشی بولهدیگن ظلمدن اوستون بولهآلمهیدی.
عادل نیچه مرته عایلهوی مسئلهلر و آتهسی بیلن ایناغهلرینینگ ظلم و ستمینی امنیه قومندانلیگی، باش قارهلاوچیلیک ادارهسی، آق سقاللر و قوم بویوکلری بیلن شریک قیلگن؛ بیراق، بو ایشلرنی برچهسی نتیجهسیز قالگن. انه شو سبب، بو مرته اوزی ایشگه کیریب، پایتختده تحصن خیمه قورگن.
عادلگه کوره، آته سالارلیک تیزیمی و اونگه قرشی کورهشگن حکایهسی سلاموطندارنینگ سایتیدن نشر بولگنیدن کیین، خلقنینگ فکری اوزگریب و بیرقطار کیشیلر همدردلیک بیلدیریش اوچون اونینگ تحصن خیمهسیگه کیلگن؛ خلقنینگ همدردلیگی، اونینگ کیلهجککه امیدوار قیلیب و کورهشیش اوچون ارادهسینی مستحکملشتیرگن.


text:
مکه نین غذا ده یه ری چوخدور. اونو چوخلو اود اوسته قیزاردیب دوزلو سویا باسیب ییه رلر و یا سودا پیشیریب و غذالاردا -سالادلاردا فایدالانارلار. مکه نین کاکولونون دا چوخلو خاصیت لری واردیر. مکه او یئمه لی لردن دیر کی بوللو ویتامین لری واردیر آمما اونون بوتون اونوندان چؤره ک پیشیرمه ک اولماز. ایسته سه ک مکه نین اونوندان چؤره ک پیشیره ک گره کدیر آیری اونلاریله قاتاق.
مکه نین ده یه رلی خاصیت لری بونلاردان عبارتدیر:
– مکه نین طبعی قورو و سویوقدور.
– بو یئمه لی سرطان ناخوشلوغونون قاباغین آلماق اوچون لاپ یاخشی یئمه لی دیر.
– دال با دال مکه یئمه ک دیشین قورد یئمه سی نین و چورومه گی نین قاباغین آلار.
– مکه نین یاغی قانین قولای یاغی نین آزالماسیندا یاردیمدیر.
– مکه نین یاغی ده ری حساسلیغینا و ده ری ناخوشلوغونا فایدادیر.
– مکه قانین قندین آزالدار.
– قانین فیشارین آزالدار.
– اؤره ک اوچون فایدادیر.
– باغارسیقلاری ایشه سالار.
– « ایدز » ناخوشلوغونون قاباغین آلماقدا چوخ یاردیمدیر.
– پروستات ناخوشلوغونون قاباغین آلماقدا یاردیمدیر.
– قانی آز اولان آداملار آخشاملار بیر دانا مکه قوووروب یئسینلر.
– مکه نین کاکولونون دملنمه سی مثانه اوچون یاخشیدیر و ادرار یولون آچیب آغری سین آلار.
– مکه کاکولونون دملنمه سی مثانه داشی نین و مثانه شیشی نین درمانیندا یاردیمدیر و کبد و روماتیسم اوچونده فایدادیر.
– مکه خوره گی ، « یبوست » ناخوشلونا فایدادیر.
– مکه نین کاکولونون دملنمه سی بؤیره گین شیشین و چیرکین آلماقدا یاردیمدیر.
– کؤک آداملار غذالاری نین یاغین تکجه مکه یاغی ائتسینلر.
قایناق: اینترنت /
چئویره ن: الف. عظیمی بیلوردی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
« آهار » چوخلو باغچالارا بزه ک وئره ن گوللردن دیر و دسته گوللریندن بؤیوک شادلیق یغینجاقلاریندا فایدالانارلار.
گوللری نین رنگی چوخلو آل قیرمیزی ، آچیق قیرمیزی ، توخ ساری و حنایی دیر. تیر آیی نین باشلانیشیندان پاییزین سونونادک گولده اولار. آنجاق آهار گولو داواملی گولدور.
بو گولو توخوم سه پمه ک یولو ایله بئجه ر دیرلر. بونو اکمه ک اوچون بئله ایشله یین:
یازین ایلک چاغیندا هاوا قیزیشاندان سونرا یئری بئلله ییب تورپاغین یوموشالدان سونرا ، هامارلایین.
توخومو سئیره کدن سه پین سونرا اوزونه ایکی سانت قالین لیغیندا چوروموش پئهئن وئرین سونرا سو سَپه نیله سووارین. سوواراندا آییق اولون پئهئنی یودورتمایین. گونده آخشام چاغلاری ( گونش باتاندا ) بیر دؤنه سو سه پین.
باغچانین آلا بولا یئرلرینده ، توخومون چوخ تؤکولدوگونه گؤره ، گول توم چیخسا، توم چیخان یئرلردن کیچیک کوللاری آرا بیر ، تورپاغی ایله چیخاردیب آیری بوش یئرلره اکه بیله رسیز.
بو گول هر جوره تورپاقدا بیته ر آمما یاخشی دیر تورپاغی گوجلو ساخلایاق. بیز معمولی باغچا تورپاغینا بیر آز چوروموش پئهن قاتماقلا اونو گوجله ندیره ریک.
پاییزدا آهار گولونون توخومون دوتوب یاز چاغینا ساخلاییب، گئنه همان یؤنده مده اَکیب بئجه ر ده بیلرسیز.
الف. عظیمی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
خود سانسوری
"خود سانسوری"
یا " ایچ اؤرت باسدیری"-نین نهدنلری؟ / حامید مورسلی
************************************************
سیز سانال اورتاملاردا، هارا کیمی اؤز دوشوندوکلرینیزدن دیفاع ائدهرسینیز ؟
اؤز ماراقلارینیزلا کیمسهنین یوروملارینا قارشی اولوب دارتیشمایا گیرمهیه کؤنوللو اولارسینیز یوخسا یوخ ؟
بئلنچی بیر دارتیشمالاردا اؤزوونوزه ساووندوغونوز قونودان قیراقدا، قیرمیزی سینیرلار تانیملایارسینیز یوخسا یوخ ؟
یوروملارینیزی اؤز دوشوندوکلرینیزین اساسیلا یازارسینیز
یوخسا باشقا نهدنلردنده ائتکیلهنهرهک ؛ اونلارین زوروندا قالیبان یورومونوزو
اؤزونوز ایستهمهدیگینیز کیمی بَلیرترسینیز ؟
و بیر سورو بونلارا تای سورولار ! . . .
اینگیلترهنین ایندیپئندئنت آدلی، آدلیم گوندهلیک درگیسینده چاپ اولموش بیر راپورا گؤره بوتون سانال اورتاملاردا آکتیو اولان اویهلر، اؤزلری بیلهرهک، اؤزلرین و دوشونجهلرین اؤرت باسدیر ائدیرلر؛ باشقا آنلامدا دئدیکده بیر چوخو اؤزلرین سانسور ائدیب، دئمک "خود سانسوری"یه معروض قالیرلار!
2013-جی ایلده آمریکادا ائدوارد اسنودئن-ین حاقیندا بیر آراشدیرماجی مرکزین آراشدیردیغی یوروملاماسینا گؤره، بیرحالدا کی اوندا 1801 نفر 18 یاشیندان یوخاری ایشتیراک ائتمیشدیرلر؛ آلینمیش یوروملارادا ، 44 فاییز اسنودئن-ین ایشینین آمریکا اؤلکهسینه قارشی اولدوغو بیر ایش اولدوغون وورغولامیشدیرلار؛ آنجاق قارشی طرفدن ایسه 49 فاییزین وریندن بو ایشین آمریکانین خئیرینه اولدوغون بیلیندیرمیشدیر. دئمهک اولار بو سونوجلار تام بیر قوطوبلاشمیش دوروم و آتموسفئردن خبر وئریر!
بو اساسدا بیر اؤتری باخیشدا بوتونده اولماسا بیله یوروملارین
بیر چوخو اورتاقلیق اوزره یوروملانیرلار، ائلهجه کی یوروم یازان بیرئی(فرد)، اورتاق
دوشونجهده اولدوغون دویاندان سونرا ماراغی یوروم یازماغا 91 دفعه آرتیر !
" حؤوصلهم یوخدو؛ بوشلا بابا؛ گووهنلی اولماز بئله یازسام؛ ائششک گتیر معرکه داشیرا باشیم آغریمیر؛ کسینلیکله آیری آماجی وار بونو سورماقدان؛ قورخولو باش سلامت اولار" و ... لره تای نهدنلری بئینینه گتیریب دارتیشابیلهجهک، ساوونا بیلهجهیی قونولارین اوستوندن راحاتجاسینا کئچیب اؤنمسهمهییر!
بوگونکو یوزومسال و هرمونوتیکال آراشدیرمالار و اینجهلهمهلرده
،هله باشقا باشقا آلینتیلاری نظره آلماییب بیر قیراغا بیراخساق یئنه بو قونو آغیر و
حاشیهلی بیر قونودور. هله بیر آتدیم گئریه گؤتوروب اؤز میللی مسئلهلر و قونولاریمیزا
گلدیغیمیزده بو خود سانسوری بللی ندن و آخسارلیقلاریمیزا گؤره داها آرتیق گؤزه چارپیر،
چوخلاری اؤز کؤنوللرینه رغمن باشقا جوره داورانماق زوروندا قالیرلار ، چوخلاری اؤزلرین
باشقا اؤرتولر آلتیندا گیزلهدیرلر ؛ هر بیر مسئله ده " گووهن، دوغرولوق، باشقا
آنلاملاردا آلینماماسین، کیمسهیه توخونماسین، سؤز ایستهدیگی آنلامین چاتدیرا بیلسین
" و بونلارا تای باشقا یوروملاری نظره آلدیقدا، دئمهک سؤزو گئدن بیرئی (فرد)
داها آرتیق خود سانسوری قویوسونا دوشمهک زوروندا قالیر !
20 شهریور 93
-
- ۹۳/۰۶/۲۰


text:
اویله سرمستم کی ادراک ائتمزم دونیا نه دیر ؟
من کیمم ، ساقی اولان کیم دیر می وصهبا نه دیر؟
گرچه جاناندان دل شیدا اوچون کام ایسترم
سورسا جانان بیلمزم کام دل شیدا نه دیر؟
وورما زاهد وعدۀ باغ ِ جناندان دم ، کی من
بیخودِ دشت جنونم ، بیلمرم عقبا نه دیر؟
جلوۀ حسنی منی سرمست و بیتاب ائیله دی
حیرتم بو خلقته کیم اوندا نا زیبا نه دیر؟
ائیله دی عشق آتشی ، مسحور حسنین گؤزلرین
گؤرمز اولدوم غیری نین رعنا نه دیر، شهلا نه دیر؟
گر خطا اولدو دیلیمدن عذرومو ائیله قبول
ایندی حالیم بیلمرم یوخو نه دیر ، رویا نه دیر؟
ائیله دی عشق نوری ایله ، گؤزلریم اعما مینیم
آنلامادیم ایندی کیم ، خوشگل نه دیر، زیبا نه دیر؟
بیلمرم قارشیسینا نئجه خطا سوز سؤیله دیم
باخما دی وسورمادی حالیم کی ای رسوا! نه دیر ؟
نه سببدن داد ائدردین بؤیله فریاد ا ئیله دین
کیم؟ سنی ترک ائیله دی ، کیمدن غرض، ایما نه دیر؟
بیر نظر گر آتسا یاریم ، بیر دها گوللر آچار
اول شیرین سوزون یانیندا بولبول گویا نه دیر ؟


text:
بنا ایچینده قاتار دوراغی
بینانین اوچ قاتی، بینا ایچریسیندن گئچن لیزیبائی دوراغی اولاراق خیدمت وئریر
چینین چونگچینگ شهرینده ۱۹ قاتلی بیر بینانین ایچریسینه اینشا ائدیلن یونگول ریللی توپلو داشیما دوراغی، گؤرهنلرین ایلگیسینی چکیر.
یونگول ریللی سیستم پروژهسی ایله بیرلیکده اینشا ائدیلهن ۱۹ قاتلی بینانین اوچ قاتی، بینا ایچریسیندن گئچن لیزیبائی دوراغی اولاراق خیدمت وئریر.
بینادان آیری اولاراق اینشا ائدیلن قاتار دوراغی،بینادا یاشایانلارین سسدن اذیت چکمهمهلری اوچون ۶ سوتون ایله دستکلنیر.
حتی قاتارلاردا لاستیک تکرلر یئر آلیر.


text:
او وفاسیز منه بوندان بئله یار اولما دئدی
سئومه هر بیر گؤزلی ، عاشیقی – زار اولما دئدی
بیر گؤزل عشقینه وئر کؤنلونو ، ثابیت قدم اول
جوشما دریا کیمی ، خَزری ۔ گیلاوار اولما دئدی
بو قارا زولف له یوزلرله اسیریم واردیر
احتیاط ائیله ، بو زنجیره دوچار اولما دئدی
چکمه ، گؤز یاشی توکوب گؤزلریمین حسرتینی
گئجه – گوندوز بو خیال ایله خومار اولما دئدی
سنی من سئومیرم آردیمجا دوشوب یالوارما
ائل ایچینده دوشون اؤز قَدرینی، خوار اولما دئدی
وئرمرم اذن ، سری کوییمه جنت دئیه سن
بوش تمنا ایله بی صبر و قرار اولما ، دئدی
عکسی – رو خساریمه عالم اولوب حیران ، شاعیر
سن بو آیینه یه چوخ باخما ، غبار اولما دئدی
واحیدم، من دئدیم، ای گول ، قوجالیق دؤورو گلیر
عشق ذؤوقوندن اوزاق لاشما ، کنار اولما ، دئدی


text:
قیسا شعرلر(۲۳) فریبا مرتضایی (۱) قار یاغیر آغیر- آغیر، سئرچهلری شاختا چالیر؛ چؤرهک دولو اتهییم سیلکهلنیر، آغلاییر. (۲) بو قیسا دونیادا نئجه من اوزون- اوزون اؤلموشم؟! (۳) کؤنلوم آددیم آتماق ایستهییر کوچهنین او تاییندان بو تایینا؛ قورخما سانا ساری دئییل! (۴) آچ قاشلارینین دویونون! باخیشین توتولور آییمیایتیریرم. (۵) یول وئر گؤزل گؤزلریندن کئچیم! بو یولدا اؤلسیم وار (۶) سن گلسن ...Read More »
بیر آبسورد… غزل/ کامیل قهرمان اوغلو
بیر آبسورد… غزل کامیل قهرمان اوغلو قالدیم سوسوزلوق آردینا یارپاقلا کندیمی سورغوم سولوقلامیش سولومو ساغلا کندیمی بیردن سایایخلایار اؤلومو ساخسی کؤرپهجیک آخسار بو کلمهجیکلری قانداقلا کندیمی دالغین یالیقلارین یالینا یاللی لزگیلر شاشقینلاشیب خایاللارا یایلاقلا کندیمی قیندیرقا کوللارینداکی بیر سودلو یانلیقام قانقاللیغام منیم آدیما ساخلا کندیمی یوللار جادارلانیرسادا آددیملانیر قانی مین بئشیوز اللی دردینه شاللاقلا کندیمی شعیریم ایمکلهییر سونالی سئرچهلیکلری باغریمدا ...Read More »
خاطیرلانان ایل کیمیییک! / ائلدار موغانلی
خاطیرلانان ایل کیمیییک! ائلدار موغانلی پاییز یاغیر گؤزوموزده، یاشیلباشسیز گؤل کیمیییک! حسرت بیتیر ایزیمیزده، غریب دوشموش یول کیمیییک! کیرشانلانیر اوفوقده دان، انیر چیسگین، قالخیر دومان؛ یاری یولدا کؤچو قالان- کؤچری بیر ائل کیمیییک! بعضا اینجیک، بعضا کؤورک، یاغیش وورموش بیر کپهنک؛ واختسیز چووغون، واختسیز کولک!! سووورولموش کول کیمیییک. گاه سئوینج، گاه غم ییغینی؛ چوخلوغونو، آزلیغینی, بیر سئودانین یازلیغینی- توتار- توتماز ...Read More »
یاد ائت منی… / بهروز دولتآبادی(چای اوغلو)
یاد ائت منی… بهروز دولتآبادی(چای اوغلو) هر یئرده قرنفیل چیچگی، لاله گؤرنده، ظولمات گئجهده، گؤیده آییهاله گؤرنده، شام و سحر آرخاندا گولوم! سایه گؤرنده، «یاد ائت منی ای سئوگیلی جانان منی یاد ائت!» آل رنگه بویانمیش شفقی صبح آچیلاندا، دان اولدوزو سیرغا کیمیآیدان آسیلاندا، منهاردا اولام، شهرده یا داغدا، آراندا، «یاد ائت منی ای سئوگیلی جانان منی یاد ائت!» هر ...Read More »
غوشغولار/ ابراهیم بدخشان(تورکمن شاعری- هلند)
غوشغولار ابراهیم بدخشان(تورکمن شاعری- هلند) ۱) یئل لار هوُوا توتوق، توتوق هوُوام. سؤیوٌپدیم اوزاق. داغ یالئ آغراس، یاغئش دِی دورئ سؤیگیمینگ روحئ. سؤیوٌپدیم اوزاق. یئلدئرئم سؤیگی غوتارنئق سئز سِس، توٌکه نیک سیز نور رؤوشِن، آیدئنگ گوٌندیزلِر یالئ. سؤیوٌپدیم اوزاق. سؤیگینینگ چابغاسئ گوٌنوٌنگ نوروندا گؤزِللِش دییأر گوٌندیزینگ گؤگوٌن، گؤیا آغشامقئ یئلدئزلار یالئ. سؤیوٌپدیم اوزاق، سؤیوٌپدیم اوزاق، سؤیمأن اکِنی سؤیگیمه دِرِک. بو ...Read More »
شعرلر / ع.ن.چاپار
شعرلر ع.ن.چاپار (۱) اؤلدورولن دویغولاریم – اؤلدورولن کؤرپهجهلیییمدن ایندییهدکلیییمین آن با آن کئچیریلدییی وارلیغی!. اؤلدورولن یالنیز و یالنیز … تکی، منمیشم دئمه!. – اؤزوم – و سادهجه شاعیرلیییم و پولتیکالی هئیوهرم!!! . (۲) اللرینی آلاجاغام الیمده، گرزلرینه باخاجاغام دریندن؛ دریندن سئزهجهین – منه ساری دویغولارینی! گؤزلرینده جوماجاغام بئلهجه اوزمک باجارمادان بیر سوزمان کیمی… بوغولماق ایستهییرم؛ نئجه دئییم؟… بوغولماق!! بودا تکی ...Read More »
«هاشیم ترلان»ین ایتگیسینین اوچونجو ایل دؤنومو(اؤزهل سسلی صحیفه- دینلهیین!)
«هاشیم ترلان»ین ایتگیسینین اوچونجو ایل دؤنومو(اؤزهل سسلی صحیفه) آبان آیینین ۲۵ ادبی جمعیتیمیزده میللی و موباریز شاعر سیماسیلا تانینان و حیاتی بویو بؤیوک حؤرمت قازانان اونودولماز صنعتکاریمیز اوستادهاشیم ترلانین آغیر ایتگیسیندن اوچ ایل کئچیر. هاشیم ترلان، آذربایجانین بؤیوک شاعری صمد ورغونون خئیر دوعاسی ایله شعر دونیاسینا قدم قویدو و ۸۰ ایله یاخین آنادیللی شعرمیزین سئویملی سیماسی کیمیقلم چالدی؛ خالقمیزین ائنیشلی-یوخوشلو ...Read More »
جغرافیادا بوغولان تاریخ!! / کریم گولاندام
جغرافیادا بوغولان تاریخ!! کریم گولاندام پایلارا باخ پایلارا قارا ایللر ،آیلارا قارا اللر اوزاندی سد باغلادی چایلارا اورمو گؤلو قورودو ملت قالدی وایلارا! *** هرگلنه حیکایت هر بیلهنه شیکایت کیمسه چاره قیلمادی بو موشکوله نهایت اورمو گولو سؤیلهدیک آد قویدولار سیاست!! قییدیلار جاوانلارا سالدیلار زیندانلارا *** هر دولت بو ملته بیر جور ناغیل سؤیلهدی دئدی دارقورساق اولما ! دؤنوب عاغیل ...Read More »
ایکی شعر/ ناصر شهبازی(عاشیق اوغلو)
ایکی شعر ناصر شهبازی(عاشیق اوغلو) ۱) اورمو گؤلو اورمو گؤلوم قانا دؤنوب، قان آغلاییر ائلیم منیم! دونیا هله یوخودادیر باغلانیبدیر اَلیم منیم! رنگی دؤندو بنزیر قانا باعثلر گؤروب اوتانا؛ ائللر داها گلیب جانا، سوسوز قالیب گؤلوم منیم! حاقی دئینلر اوغولور، هارای سالانلار بوغولور، ائلیم ائللیکدن داغیلیر، داها یوخدو یولوم منیم! «عاشیق اوغلو» اوزوم قارا، بیر گولایدیم دؤندوم خارا، اومود قالیب ...Read More »
شام آغاجی / محمد خلیلی
شام آغاجی محمد خلیلی آدینی مئشهیه دئدیم، باشین ایدی حزین-حزین خزل شعرین اوخشادی. آدینی دنیزه دئدیم، چالخالاندی جانی یاندی گؤز دولوسو آغلادی. آدینی ذیروهیه دئدیم، هارای… چکدی دالین غمه سؤیکهدی غم یاراسین اورهگینده ساخلادی. آدینی گونشه دئدیم، آلوو توتدو غضبلندی سمالاری اوخلادی. آدینی تاریخه یازدیم، هئجالاری شعله چکدی واراقلاری اودلادی. قانلی کؤینک قانلی بایراق قهرمان! آدینی کؤنوله یازدیم، گؤزل آدین ...Read More »


text:
در گفتگو با استاد حميد آرش آزاد: من هماني هستم كه در سرودهها و نوشتههايم ديده ميشوم گفتگو از: مقصود سامع سردرودی مثلاً مقدمه: آذربایجان را باید زادگاه و خاستگاه طنز نویسان بزرگ در یکی دو قرن گذشته ایران نامید. ظهور شعراء و نویسندگان بزرگ طنز پرداز نظیر : میرزاعلیاکبر طاهرزاده «صابر»، «محمد جلیل قلیزاده»، «معجز» و… گواه این واقعیت ...Read More »
بورا هارا دیر؟! / مرتضی مجدفر
بایرام آخشامیگونلریایدی. ماشینیم خراب اولموشدو، ماشینسیز ایدیم. خیاوانلار، بایرام گونلری قاباقدا اولدوغو اوچون چوخ- چوخ شولوغ ایدیلر؛ ائله اونا گؤره اوتوبوسلا اویان- بویانا گئتمک لاپدا آدامیبئزیکدیریردی. آخشام باشی اوتوبوسلا ایشدن قاییدیردیم. اوتوبوس زیمبهزیم جمعیتله دولو ایدی. آنجاق اَن بیرینجی ایستگاهدا میندیگیم اوچون، آیاغ اوسته یوخ، صندلیده ایدیم. هردن بیر مورگولهییب، یوخلاییردیمدا. اوتوبوس خیاوانلاری یارا-یارا، کریمخاندان ستارخانا چاتدی. بو منیم گوندهلیک ...Read More »
رودخانهاي كه جاري نميشود… غلامحسين فرنود كه من ديدهام/ غلامرضا طباطبايي مجد
رودخانهاي كه جاري نميشود… غلامحسين فرنود كه من ديدهام غلامرضا طباطبايي مجد photo by: roshan norouzi راز ماندگاري و محبوبيت بعضيها در چيست؟ چرا آنهايي كه مدام سعي ميكنند مشهور باشند و هميشه بر سر زبانها، هرگز به سرچشمهي محبوبيت نميرسند و همين كه دورشان تمام شد و از سكه افتادند، به راهي ميكشند كه به جاي عقاب ناصرخسرو كه ...Read More »
“کؤوشن”ین مقدمهسی / حبیب ساهر
“کؤوشن”ین مقدمهسی حبیب ساهر (بو یازی، اوستاد حبیب ساهرین کؤوشن آدلی شعر مجموعهسینین مقدمهسیدیر) … اکینلر گؤورنده، آغاجلار گوللهننده مرموز دونیادان ایشیقلی عالمه گلدیم. بئشیک منی سیخارکن، ائو منی بوغارکن، آنام منه لای لای دئدی… آنامین سوتی منه جان وئردی. او منی اؤپرکن دوداقلاریم، اوزوم، گؤزوم آل رنگه بویاندی! ایچیم یاندی! بئلهلیکله بختیم، طالعیم اویاندی. بوی آتدیم… بئش یاشا چاتدیم. ...Read More »
حبيب ساهر؛ پدر شعر نوي ايران / مرتضی مجدفر
حبيب ساهر؛ پدر شعر نوي ايران مرتضی مجدفر مرحوم استاد مير حبيب ساهر، شاعر، اديب و محقق ايراني كه گنجينه گرانبهايي را در حوزه ادبيات فارسي و تركي آذربايجاني به يادگار گذاشته است، در26 آذر ماه 1364 در تهران ديده از جهان فروبست. از آن تاريخ تا كنون در محافل دانشگاهي ايران و جهان ، مرده ريگ فرهنگي ادبي ساهر ...Read More »
هاشم ترلانین “آذردن آذره” خاطیرهلریندن پارچالار/ هاشم ترلان
هاشم ترلانین “آذردن آذره” خاطیرهلریندن پارچالار هاشم ترلان (1)…. … آذر آيينين اون آلتيسيندا وطن يولوندا قزئتيندن مكتوب آلديم. اونلار منى ايشه دعوت ائديرديلر. من او گوندن تبريزه قايتماق فيكرينه دوشدوم. لازم اولان تداركلرى گؤروردوم. آذر آيينين اييرمیبيرینده تبريزده قيام گونو باشلانميشدى. تبريز پادگانى تسليم اولوب سيلاحلارى يئره قويموشدولار. ملى مجلس تشكيل تاپميشدى. بو مجلسده فرقه رهبرى آغاى پيشهورى ملى ...Read More »
ثقهالاسلام صاباح دارا چکیلهجک!/ رقيه كبيري
ثقهالاسلام صاباح دارا چکیلهجک! رقيه كبيري آذر آیینین دؤردونجو گونو، عادی بیر یاشامین اوچورومو… (یازدیغیم آنیلار توپلوسوندان بیر یازی) گؤزلرینی آچیرسان. شافاق گؤزلرینی قاماشدیریر. یومورسان. یوخویلا اویاقلیق آراسی بیر آنی دا یاشاییرسان. فیکیر هله بئینینین سللولارینی، عصبلرینی چالیشدیرماییب. یالنیزلیغینی یورقانینا بورگهلهییب، باغرینا باسیرسان، ساغینا دؤنورسن. شافاقین ایشیغی کیپریکلرینین اوجوندا دایانیب. گؤز قاپاقلارینی بیر- بیریندن آییرماق ایستهییر. گؤز قاپاقلارین اوکیانلارین صدفلریدی، ...Read More »
آذربایجان روزنامهسي و اونون باش مديري/ مجيد امين مؤيد
آذربایجان روزنامهسي و اونون باش مديري مجيد امين مؤيد ایضاح: اوتوزینجی اون ایللیکین اوللرینده چوغ آغیر و گیزلی بیر شرایطده “آذربایجان” روزنامهسینین یئنی نشر دؤرو باشلاییر. چوخ تاسفله بو ایشین گئدیشاتی و نئجه اولماسی حقده، اونون نشرینده اشتراک ائدنلرین بیر تعدادینین قید حیاتدا اولماغینا رغما، هله ده گئنیش معلومات الده یوخدور. 142 نومرهده نشر اولونان بو روزنامهدن یالنیز بیر نومره ...Read More »
باغبان قیزینین ماهنیسی بارهده/ حسین واحدی
باغبان قیزینین ماهنیسی بارهده حسین واحدی اوستاد علی نشانی 1305-نجی گونش ایلینده آذربایجان جمهوریتینین قازاق شهرینده دونیایا گؤز آچیبدیر. سونرالار 1312-ینجی ایلده اورمیه شهرینه گلیب بورادا یاشاما داوام ائدیبدیر. بو دَیرلی شاعیر ایندی اورمیهده یاشاییر و اورمو بازاریندا پارچا ساتماق ایله مشغول دور… دَیرلی اوستاد علی نشانیبی، 1332-ینجی گونش ایلینده بیر قالارقی شعر دئییبدیر. سونرالار بو شعر خالق ماهنیسی ایله ...Read More »
آكواريوم/ عليرضا ذيحق
آكواريوم عليرضا ذيحق دوشونمكدن قورخوردوم و هئچ نه يه فيكر ائتمه دن تكجه اؤزومو دانليرديم : “باشيم كي منيم آكواريوم دئييل ايچينده نه وارسا گؤرونه پس نه دن قورخورام ؟ بيرده لاپ بئينيمي باشيمدان چيخاريب اَلكُللي بير شوشه ايچره آتسالاردا، فيكيرلريمي و دويغولاريمي كي كيمسه گؤرمهيهجك، بو قورخونون نَدَني نه اولا بيلر؟ “ بو سؤزلره جواب وئرمك اوچون كي سورغو ...Read More »


text:
زلفون کیمی قارالدی گونوم دود آه ایله، عشقینده ادعا ائدیرم بو گواه ایله.
باهار شیروانی
فخرایله کیم، غلامینام، ای خوب لر شهی
دئردیم او مست گؤزلروون چوخ بلاسی وار. گؤردوم او قاره زلفو، اونون دا خطاسی وار.
نه لاله داغدن چیخا، نه غنچه باغدن
هر کیم کی هیجر یاره دوشسه دماغدن، هئچ آچیلارمی کؤنلو اونون سئیر باغدن؟!
میخانه یه باهار شعورایله میل ائدر
مئی نوری جلوه ائیله دی جامی بولوردن، جام بولوری گور کی، لبالبدی نوردن.
مین رنگیله باهاری سالیبدیر بلالره
گر زلفون ایله بئیله اولا آشنا گؤزون، آخردا باشیما گتیر مین بلا گؤزون.
ائتمک باهار کؤنلونو آشفته ایسته سن
شادم، گل، ای صنم، منی عشقینده قانه چک، گر باور ائتمه سن، سؤزومو امتحانه چک.
دئدیم کی، شهددیر لبین، ای جانی جسمیمین
توتسام شرابی گر لبووه تای، حرام دیر، گر سیم سؤیله سم تنووه، حرف خام دیر.
دئرلر کی، هیجر غایتی هیجران دیر، باهار
یئتمز تامامه زلف سیاهین حکایتی، بیر قصه دیر اوزون، اونون یوخ نهایتی.
یالوارا-یالوارا زلفون نه اولور توتسا باهار
آچ قرا زلفونو تا صفحۀ روخسان توتا، خوش اولور سونبول اگر آچیلا، گولزاری توتا.
زاهد کی عشق کفرونو انکار ائدر، باهار
لعل لبین کی، خلق دئیرلر شراب اونا، خاصیت شراب تاپار یئتسه آب اونا.