text:
ایبو، اورا تهراندی…
حسین واحدی
گونش باتییا ساری گئدرکن، گؤزو آرخاسیندا قالاراق بیزدن آیریلماق ایستهمهییردی. آخشامین لاپ شیرین چاغیندا، کندین قوزئینده اولان خرمنلیکده فوتبال اویناییردیق. اویونون شیرین یئرینده آلای-قولای باش تاپدیم اوزاقدان بیری آدیمی سسلهیه- سسلهیه بیزه دوغرو گلیر.
ـ ممد… ممد…. ممد….
خرمنه یاخینلاشاندا، لاپ کیچیک قارداشیم، بایرامدیر گؤردوم! تئز مئیداندان ائشییه چیخیب، بایراما دئدیم:
ـ نهدى بایرام؟ نه اولوب؟
نفس- نفس وورا-وورا، ممد! ایبو…
ـ آی اوغلان نفسینی آل، بیر آز دینجل سونرا دئ دا.
ـ ممد، ایبو گلیب! موشتولوغومو وئر!
ـ آی قادانی آلیم بایرام، خوش خبر اولاسان!
“یولداشلاریما ساری چؤنوب، آی اوشاقلار من گئدیرم ائوه، قارداشیم تهراندان گلیب”،- دئییب بایرام ایله بیرلیکده ائوه ساری گئتدیک. بایرامین ۱۲ یاشی وار ایدی. او ائویمیزین سونبئشییی ساییلیردی. ائوده ۵ اوشاق ایدیق. من ائوین اوچونجو اوشاقییدیم. بایرام هامیدان چوخ منله آراسی ساز ایدی، منیم ده بایراملا.
ایبو دا، ائوین ان بؤیوک اوشاغی ایدی. ۱۳۸۰ دان ایش اوچون اورمیهدن تهرانا گئتمیشدی. ایندی بئش ایل ایدی اوردا قالیردی. بو بئش ایلین ایچینده بیر دفعه ده اونو یاخیندا گؤرمهمیشدیک. فقط سسینی ائشیتمیشدیک.
یولو گئده- گئده مینلرجه فیکیر بئینیمه گلدی. رؤیالارا گیرمیشدیم. لاپ او اوشاقلیغیمین شیرین چاغلارینا. ۱۳۷۵ ایدی. منیم یئددی یاشیم وار ایدی و ایبونون اوندؤرد یاشی. کندین اوشاقلاری هرگون بالیق توتماق اوچون، قودوقبوغان چایینا گئدردیک. من سویا دوشمزدیم. ائشیکدن ایبو گیله باخاردیم. بالیق توتاندا اورکدن هارای چکیب، گؤیه آتیلاردیم:
– یاشاسین ایبو، یاشاسین ایبو!
– ممد سن ده یاشا، بو بالیقلاری سنه توتورام.
سونرا آپاریب اود اوستونده بیشیریب یئیردیک. بئله- بئله خاطیرهلرده یاشایا- یاشایا ائوه چاتدیم.
قاپی آچیق ایدی. قاپیدان ائیوان گؤرونوردو. ایبو آتا- آنام گیل ایله دانیشیردی. منی گؤروب گولومسهدی. من اؤزومو ساخلایانماییب اونا ساری قاچدیم. گؤز یاشلاریم آخیردی. ایبونو قوجاقلاییب اللریمی کورهیینه دویونلهدیم:
– نه جورسان ایبو؟
– ایبو نمنه دی؟ ابراهیم! یئکه کیشی اولوبسان!
– ایبو بو نه سؤزدو! ایبو یانی بو بئش ایلده پیس اولوب؟!
– بله! دا دوباره بو واژهنی ایشلهتمه ها!!
– هله بولاری بوراخ آی قارداش! تهراندان تعریفله؟ نه ائلیرسن؟ اورالاردا نه وار نه یوخ؟!
– هئچ، مشغولام شکر خدا!
آنام ایسه: ممد قارداشین یول یورغونودو داریخدیرما ال- آیاغین یوسون شامی گتیریم، ابراهیم ایکی گونهجن کنددهدی دویونجا دانیشارسیز. هله سنه ده ایش تاپیب! – دئیه دانیشیغیمیزا قوشولودو.
آتام دا، همشهکی کیمی سسسیز- صداسیز چیچئست رادیوسونو دینلهییردی. آخشاملار، آتام فقط رادیویا قولاق آساردی. هئچ کیمنن ایشی اولمازدی.
هؤوولسک آنامدان سوروشدوم: نه ایشی آنا جان؟
– محمد تهراندا بیر خارِجی شرکتنن همکاری ائلیرم. بیلدیم لیسانس آلیبسان دانیشمیشام سنی ده اورا آپارام! – دئیه، ایبو آنامین عوضینه آچیقلادی.
قاشقاباق ساللاییب چوخ جدی دئدیم: یوخ من اورمیه ده ایش تاپاجایام. بورادا دا چوخ ایش وار. یازیچیلیغادا تازا باشلامیشام.
– خب نمنه یازیرسان؟ هارالارا چاتیبسان؟ نهیین وار؟
– بیرزادلار یازیرام دا! کیتابیمی دا حاضیرلاییرام اینشاا …. اوچ آیا قورتولار…
بیلمیرم نییه قاپیدان گیرمک همین بو سؤزلر باشلاندی. ائودهکیلر ده قیراقدا نئچه گؤز ده بورج آلیب بیزی دینلهییردیلر.
آنام بیر داها دا سؤزوموزه قوشولدو: اوشاقلار سوفرا گلدی. دانیشیقلارینیزی ساخلایین شامدان سونرایا.
شاما قیزارتما ایله ساریمساقلیایدی. منیم ان چوخ سئودیییم یئمکلردن بیری. شامی یئییب ایبو ایله بالاخانایا گئتدیک.
ایبونون اوستو باشی دا دهییشمیشدی. خط باشیلاری قولاغینی کئچمیشدی. توکلرینین بیر آزی ساغا، بیر آزی دا سولا، بیر آزی آلینینا، بیر آزی دا گؤیه ساری دارانمیشدی. دارانمیشدی نه دئییم، یالانمیشدی!
اؤز عالمینده فشن ائلهمیشدی! هرهمیز باشیمیزین آلتینا بیر یاستیق قویوب اوزاندیق. او منله اهمیتلی دانیشیق آپاراجاغی اوچون هئچ کیمی اوتاغا قویماییب، سیزلرله صاباح گؤروشوب- دانیشاریق سؤز ایله باشلارین اکدی!
– خب محمد سن تعریف ائله؟! نه خبر؟
– من ده هئچ خبر یوخدو، دئدیییم کیمی داها چوخ یازماغا مشغولام. ایش ده آختاریرام ها. بیر ایکی مجلهدن سؤز وئریبلر یازی یازام اونلار، البته آللاه دئین اولسا. اینشاللاه علاقهمه گؤره ده بیر دوز- عمللی ایش تاپارام.
– بابا بیخیال! یازیرام کیلویی چنده؟!!
– اوجور دئمه، منه چوخ مهمدی…
– بابای من پول تهراندا، زندگی تهراندا، سنی ده آپاراجایام، مامان گیلی ده راضی سالمیشام. باور ائلهمیسن فقط بیر سئری گل…
او گئجه او قدر دئدی دانیشدی، بئینیمین دیبین قازیب مندن بیر دیل اوجو گلرم جاوابینی آلدی. صاباحیسی گون بیلمیرم کیملرله ایشی وار ایدی آخشاماجان شهرده قالدی، گئجهنی ده یورغون- آرغین قاییدیب، من شام یئمیرم، شهرده بیرزادلار یئمیشم دئییب یاتدی.
او گونون صاباحیسی، گئجه ساعات اونا منله اؤزونه تهرانا گئتمک اوچون بیلیت آلمیشدی، بیلمیرم نییه، آما قاییتماغا چوخ تلهسیردی.
گون اورتادان سونرا هامیمیز بیر یئره ییغیشدیق.
ایبو ایله دانیشیب، کئچمیشلریمیزی دیریتدیک. زامان بیزه آمان وئرمهدن توو ایله قاناد چالیب اوچوردو. آخشام ساعات ۸:۳۰ دا آژانس دان تاکسی چاغیریب هامی ایله ساغوللاشیب تئرمینالا گئتدیک.
تئرمینالدا بیر آز اویانا گئت- بویانا گل، ایبو ایسه یولداشلارینا، رئیسلرینه جویز حالواسی ایله اورمو نوغولو آلاندان سونرا اوتوبوسا میندیک.
ساعات ۱۰ اولوب اوتوبوس تهرانا ساری یولا دوشدو. یولدا من بیر آز فیلم ایله مشغول اولدوم، قالانین دا مین بیر مصیبت ایله یالاندان یاتدیم.
آنجاق ایبو قولاقلاریندان هندزفئرینی هئچ چیخارتمادی. ساعات ۸ حدودوندا تهرانا یئتیشدیک. اوشاقلیغیمدان بو اوچونجو دؤنه ایدی تهرانا گلیردیم. قاباقجا ایکی دفعه تهرانین اولوسلار کیتاب سرگیسینه گؤره گلمیشدیم. آما بو دفعه اورهییم هئچ خوش دئییلدی. یامان چیرپینیردی. تهرانین هرنهیی بیلهمه آلا-بولا گلیردی. آزادلیق مئیدانی گؤزومه ایری-اویرو گؤرونوردو؛ کلله-مایاللاق دورموشدو ائلهبیل. قوشلاری اوچماق یئرینه، سانکی بالیقدیلار دئیه اوزوردولر. آنجاق نئچه دقیقهیه کیمی من بو بولاندیریق حال- هاوادان آیریلا بیلمهدیم. بیر کیشینین منه توققوشماسی ایله اؤزومه گلدیم. بلی من تهراندایدیم.
یئنه ترافیک، یئنه باساراق، یئنه کیفیر هاوا، یئنه غریبه آداملار، و…!
– هارا گئدهجهییک ابراهیم؟!
– محمد تحمل ائله، بیلهجکسن!
ایبو آپاران یئرهجن تاکسیدان خییاوانلارا، اوجا تیکینتیلره و …. باخدیم. اورهییمده حسرت یئیییردیم. بیزیم گؤزهل، یام- یاشیل، صفالی شهریمیز او جور، بورا دا باشکنددیر دئیه بو جور!
– محمد گؤزلرین چوخ خواب آلوددی. صبر ائله سنی بهشته آپاریرام. اورادا دا دویونجا استراحت ائله.
– ساغول ابراهیم- اینشاللاه…..
ایکی ساعات خیاوانلاردان یایین ایستیسینده گزندن سونرا، یئتیشدیک ایبو آپاران یئره! تاکسیدان یئنیب اوزبهاوزوموزده اولان خییاوانا گئتدیک.
محمد بورا تهرانین بالا شهریدی، بیزگئدیریک او آسمانخراشا. گؤروسن؟
– هه گؤرورم.
– اورانین واحیدلرینین نصفی بیر شرکت خارجینین نمایندهلرینین الینده، من ده اورادا اولورام.
ایبو گؤرسهدن گؤیدلن تیکینتییه چاتاندا، ایبو، آیفونون ۱۱- جی قاتینین دویمهسین چالدی. آیفون گؤرونتولو و یئنی چیخان آیبفونلاردان ایدی.
– ابراهیم خوش اومدی بیا بالا!، دئیه، بیر قیرجانان سس ایله بیری دانیشدی.
قاپی آچیلدی. آسانسورا مینیب، ۱۱- جی مرتبهیه گئتدیک.
اورادا اوچونجو واحیدین زنگین چالدیق. بیر قیسا مانتولو- عالمین بزهیین اؤز- گؤزونه یاخیب آداما بنزهمهین- قادین بیزه خوش گلدین ائدیب، بیزی ایچهری آلدی.
بیز موبل اوسته اوتوراندان سونرا، قادین منه ساری باخیب دئدی:
– محمد جان خیلی خوش اومدی. خوب کاری کردی اومدی. ابراهیم جون، تعریف شما رو خیلی کرده!
من دانیشمامیش، ایبو دئدی: خانم عزیزی حالا کجاشو دیدی! برادرم کار نویسندگی رو هم شروع کرده. کتابشم ۳ ماه دیگه چاپ میشه.
– آفرین، از قیافش معلومه جوون با استعدادیه!
اورهییمده دئدیم: هن ائششک اؤزنسن، قارپیز وئرمه قولتوقلاریما…
بونلارین بو موفته تعریفلری منه خوش گلمیردی. میز اوستدهکی تاختانین یازیسیندان بیلدیم بو خانیم بورانین رئیسیدی. آنجاق هله بیلمیردیم نه ایش ائدهجهیم. قادینا باخیب دئدیم:
– ممنونم، شما لطف دارید… (البته بیلمیردیم دارین دئیهم یا دارید، خولاصه آغزیما دارید گلدی)
– خواهش عزیزم! امیدوارم همکارای خوبی برا همدیگه باشیم…
– ابراهیم کارتو برات شرح داده؟
ایبو اؤزونو ایتیرهرک دئدی:
آره خانم عزیزی، کم و بیش آشناس!
منده جینقیریمی چیخارتماییب، آلای- قولای باشیملا ایبونون سؤزونو تأیید ائلهدیم. سونرا قادین دئدی:
– پس بزار من تکمیلش کنم. آقا محمد! شرکت ما کارش بیزینسه، در کنار اون داره اعضا جمع میکنه تا با پول سهام اونا دست به انجام پروژههای بزرگی بزنه. از امروز شما هم مسئول ثبت اسناد این اعضا هستید. هر سوال یا مشکلی هم داشتی با من تماس بگیر. شما در طبقه دوم واحد ۲ مشغول میشی. امیدوارم موفق باشی…
ضعیف سس تونویلا، ایچیمده راضی اولمایا- اولمایا دئدیم: خیلی ممنونم خانم عزیزی، همچنین .
– آقا ابراهیم، بقیه کارها هم با شماس، حالا میتونید برید…
خانیم عزیزی ایله ساغوللاشیب. آسانسور ایله ۲-جی مرتبهیه گئتدیک. اوراداکی ۵ واحیددن بیری دفتر، قالانی ایسه بو تیکینتی ده چالیشانلارین استراحت یئرلرییدی.
ایبونون یاتاق یئری ده ۳-جو واحیدده اولدوغو اوچون، منی ده اورا آپاردی. قاپینی آچیب ایچهری کئچدیک. ایچهریده ۲۰ دنه یاتاق وار ایدی. فقط بئشی بوش ایدی. بیر آن عسگرلیییمی خاطیرلادیم.
اورادا اولانلار ایبو ایله اؤپوش- گؤروش ائدیب، ایبو ایسه منی اونلارا تانیتدیردی.
خئیلک دانیشاندان سونرا، یاتاغیمدا اوزانماغی مصلحت گؤردوم.
محمد، محمد… سسی ایله یوخودان اویاناندا، باش تاپدیم یورقونلوغومدان بیلمهدن یوخلامیشدیم.
– محمد پاشو- نهار اومده!
سونرا یاواشجا قولاغیما دئدی: « فارسی دانیش!» من ده هئچزادان خبریم اولمادان فارسجا اوندان تشککور ائلهییب آیاغا قالخدیم.
سوفرا باشیندا ایلهشیب ناهار یئدیک. زهرمار ایدی، ناهار دئییلدی کی! یئدیییم هر تیکهده سانکی بیر آغیر داشی قارنیما اودورام. نه ائده بیلهجهییمی هئچ بیلمیردیم. زامان منی اؤز ایچینده اوینادیردی. اللریمدن توتوب، اؤزونه مخصوص اولان دیوارینا میخلامیشدی. نه قورتولا بیلیردیم نه ده زامان ایچینده یوخ اولوردوم. من ایستهمهدن، بیلمهدن، آنلامادان یامان بیر یئرده دویونلنمیشدیم…
او گونو، داریخمالاریملا، استرسلریمله گوندوزو آخشاما باغلادیم. اورهییم کندیمیزه داریخدی، آنامین دئیینمهلرینه، آتامین ایکی یاستیغی بیر- بیرینین اوستونه قویوب بالاجا رادیوسونو قولاغینا توتوب رادیو دینلهمهسینه داریخدیم، خرمنلییه، فوتبالیمیزا، اورمونون گونباتانینا، مش اسماعیل عمینین کندین مسجیدینده دئدییی اذانلارا، اورمویا، اؤزومه داریخدیم.
ایلک آخشامدان باشیمی بالیشا قویوب یاتدیم. سحر چاغی یئنه ده ممدین سسی ایله یوخودان اویاندیم.
– محمد پاشو صورتتو بشور، ساعت ششونیم، صبحونه میدن. بعد ساعت ۷ میریم آفیس!
بیر نئچه قورو و دمیر آداملارنان قلیانآلتینی یئییب ساعات ۷ اولانا کیمی حاضیرلانیب، ایبو ایله ایش واحیدیمیزه گئتدیک. ایکی بالاجا اوتاق. بورادا فقط منله ایبو ایدیک.
– ایبو نه خبردی؟ بورا هارادی منی گتیریب آزدیردین؟!!
– یواش!! سسیمیزی ائشیدرلر. ائله دانیش بیلمهسینلر بیز فارس دئییلیک؟
– اوغلان قاچ آتیلماغییین دالیجا. بیرینجیسی هم سنین هم ده یولداشلاریین لهجهلری دئییر هارالیدیرلار. بو اوندان کیم اولدوغونو گیزلهدیر او دا بوندان! عجایب ایشه راست گلدیک ها…
– برو بابا!! سنی ده بلا گتیردیم!
– آی قاراش بورا هانسی جهنمدی؟ بونلار دوز آداما اوخشاماییرلار ها، مننن دئمک. اوندان قورخمالیسی سنین ایشلریندی، ایبو من سننن ده قورخورام…
– این حرفا کیلویی چنده!
– عیبی یوخ، سن دئین اولسون، ایندی ایشیمیزین آدی نهدی؟!
– برادر من، محمد صبرین اولسون. گؤرهجکسن. آره اصلاً سن دئیندی. ایشیمیزین آدی یوخدی. بیز بورادا نئچه گروهدان تشکیل تاپمیشیق تا کی نفر تاپاق اعضامیزی بیشتر و بیشتر اولا پولوموزا سود گله!
– اوغلان هانسی پولا؟ اولمایا آتام گؤتورن ۵ میلیون وامی سنه گؤندردییینده بو آج قوردلارا وئریبسن؟!
– محمد نه قوردو؟! هئچ بیلیرسن بو ایشده نه سود وار. گؤرهجکسن؟
– ایبو سن ده بیلیرسن بولار کیمدیلر، من ده!
– محمد هر کیم اولسالار دا من اعضامی ۲۰ نفره افزایش وئرمهسم سودومو وئرمزلر. ایندی هله ۵ نفر تاپمیشام. سن ده کمک ائلهسن درست اولار…
آی عزیز قارداشیم سن عاغلینی الدن وئریبسن هئچ دانیشیغین، پاتلئتین و… الدن گئدیب واللاه…
قاپینین دؤیولمهسی ایله، ایبو: «بسدی، سس سالما گؤرک کیمدی» – دئییب قاپینی آچدی.
ایکی نفر گنج اوغلان ۱۹-۲۰ یاشیندا ایچهری گیردیلر. شهروز آدلی بیری اونلاری تورا سالمیشدی. گتیردیلر من اونلارین آفیس ایشلرین باشلایام. من یولا دوشوم دئیه ایبو میز دالینا گئدیب، کاغاذ- قلم چیخاردیب یازی پوزویا باشلادی.
اونلارین ایشی قورتولاندان سونرا، ایبو حیرصله منه باخیب دئدی:
– باخ باشی داشلی بورادا سن دئین سؤزلری آلان یوخدی! فقط پول و پول!! احمق اولسان اؤلرسن.
داها حیرص باشیما وورموشدو. هم جهنمه دوشوب هم ده عاغیللیلارین اداسین چیخاردیر، اورهییمده آللاها یالواریردیم منی تئز بو جهنمدن قورتارا.
– بئش ایل ایدی اؤزومله دئییردیم ایندی ایبو تهران دا اوجا یئرلره چاتیب، آدلی-سانلی آدام اولوب، بئش ایل ایدی سنی گؤرمک حسرتینده ایدیم. نه اولوب سنه ایبراهیم! قارانلیقلار شهری سنین باشینا نه توی توتوب! سن کیمسن ایبراهیم؟ کیم اولوبسان؟ هارا گئدیرسن؟ بئش ایل ایدی سنین خاطیرهلرینله یاشامیشام. سن نه اولوبسان، من نه دوشونوردوم؟!
– بابا برو ببینم!
– نه تئز آنا دیلین دهییشدی. نه تئز اورمیهلی اولدوغونو اونوتدون. نه تئز تورک اولدوغونا یاد اولدون؟ نه تئز……؟!
هویت کیلویی چنده؟
سنین بئینینی هم یویوبلار هم ده بو اؤچ- دؤرد سؤز ایله دولدوروبلار. سن بیر گون بارماقلارینی ایکی گؤزونه سوخاجاقسان. اوندا گئج اولاجاق. بوسؤزلری دئییب چانتامی گؤتوروب اونلار دئین آفیسین قاپیسینی چیرپیب، تیکینتیدن چیخدیم.
ائشیکده، ایبونون سسینی پنجرهدن دالیمجا آخا-آخا گلیردی. آنجاق من ده اثرلری یوخ ایدی. هئچ اؤزوم ده بیلمهدیم نه جور اولدو، آللاه طرفی اورادان قاچماق فیکری بئینیمه گلدی.
– محمد جان برگرد، همه چیز درست میشه … دئیه- او هله ده باغیریردی!
بیر باشا تئرمینالا گئتدیم. ساعاتلارجا اوردا معطل اولاندان سونرا ایلک اوتوبوس ایله اورمویا دؤندوم.
یولدا مین بیر خیالا دالدیم. نهلر اولاجاق، نهلر اولمایاجاق، آتا- آناما نه دئیهجهیم، نهلری دئمهیهجهیم. بو نه ایش ایدی منی تاپدی آی آللاه. آما بو عذاب وئریجی خیاللارلا یاناشی زامانین زیندانیندان آزاد اولموشدوم سانکی، آزاد هاوادا نفس چکیردیم. حتی اوتوبوس یوللاناندا، آزادلیق مئیدانی دوم-دوز یئرینده اوتورموشدو. قوشلار دا قاناد چالیب اوچوردولار. یاشاییش نهدیر تازا بیلمیشدیم. من یئنیدن اوتوبوسدا دوغولدوم.
***
هئچ اؤزوم ده بیلمهدیم نئجه ایکی ایل منیم تهرانا گئدیب گئری قاییتماغیمدان سوووشدو. ایبودان بو ایکی ایلده هئچ خبریم اولمادی. آما قزئتهلرین بیرینده کئچن گونلر اوخوموشدوم کی، تهراندا نئچه بؤیوک خالقی چاپان باندی یاخالاییبلار. آللاه – آللاه ائلیردیم، ایبراهیما بیر شئی اولماسین. آما باشی داشا دهییب گئری قاییتسین. بو فیکیرلرده اولارکن امکداشیم دفتریمه گلیب دئدی:
– ممد قارداش بیر نفر سیزی گؤرمهیه گلیب!
اورهییم یئریندن چیخدی. آللاه ایبودو؟ گؤرهسن کیمدی؟
قورخولو سسله دئدیم:
– کیمدی؟
– دئییر تانیشلاریندانام..
– دئ گلسین…
آنجاق ایچهری گیرن آدامی گؤردوکده، اورهییم بیردن- بیره اوزولدو و یئنه اؤزونه قاییتدی.
– بویورون اهیلهشین آغا… خوش گلمیسیز…
سالام علیک ائدندن سونرا بیلدیم کندیمیزدهکی قونشوموزون اوغلو رسولون یولداشیدی. رسول دا کئچن ایل یایدا بیردن- بیره کنددن یوخ اولدو. آتا – آناسی دا بیلمیردی نه ائدیر و کیملرنن اوتوررو دورور. فقط بیر نئچه سئری تهراندان غریبه نؤمره ایله زنگ آچمیشدی.
– آقای محمدی بلی من رسولون یولداشییام. من ده تازا رسولگیله قوشولموشدوم. سیزین آغا ایبراهیمده اورادایدی. فقط، من طاقت گتیره بیلمهدیییم اوچون ایکی آیدان سونرا اورادان قاچدیم…
من دؤره بیلمهییب، سؤزونو کسهرک سوروشدوم:
– ایبراهیمدان نه خبر؟ سیز اوننان دا گؤروشوردوز؟ سن آللاه بیر سؤزلر دئیین، اورهییم یئریندن چیخیر آخی!
رسولون یولداشی، قیریق- قیریق جاواب وئریردی. گاه دانیشیردی گاه دا، دام دیوارا زیللهنیردی. ائله بیل رهدن بو دونیادان قوپوب یئنیدن قاییدیردی.
– جناب سیزدن سوروشدوم ها؟ ایبراهیمدان نه خبر؟ تئز دئیین سن آللاه…
– واللاه … کئچن گونلر، رسول تهراندان منه زنگ آچدی دئدی پولیس دفتره تؤکولوب هامینی توتوب، شانسدان بو دا ائشیکدن دفتره قاییدان دا گؤروب ماجرانی، بئیناوا ایندی فراری دوشوب…
من پولیس کلمهسینی بیلدیم فقط. قالانین ائشیتمیردیم. ایبو… پولیس… زیندان … یازیق آنام، یازیق آتام…!
کیتابلاریمین هامیسی قفسهدن چیخیب پنجرهدن قاچدیلار. قلم قابیداکی قلملریمین جؤوهرلری بیر آنین ایچینده یئره سوزدو… هر نه گؤزلریمده یوخ اولدو. من نازلی چایینین قیراغیندا یئره سرهلنمیشدیم، اوستومو قوملامیشدیم و فقط باشیم ائشیکده قالمیشدی. ایبو باشیم اوستده دایاندی و بیر دولو سطیلین سویونو باشیما بوشالتدی. من آیاغا قالخیب ایبونو قووالادیم. کؤرپو باشیندا اونو توتدوم، یعنی توتا بیلمز ایدیم، اؤزو دایاندی من اونو توتام. آخی من اوندان خیردا ایدیم و گوجوم چاتمیردی اونا چاتام. یئره ییخیلدی، سینهسینده اوتوردوم، ایبو گولمهیه باشلادی، اورکدن گولوردو. سونرا گولمهیینی کسیب دئدی:
– ممد بیلیسن نه وار، من ائله اوجا یئرلره چاتاجاغام، یعنی آرزومدو چاتام، رئیس اولاجاغام، سنی ده اؤزومه چایچی سئچهجهیم، دستور وئرهجهیم تئز- تئز منه ککلیک اوتو چایی دملهیهسن، من شیرکته گلمهمیش سن چایی حاضیرلایاسان…
سونرا قاهقاها ایله گولمهیه باشلادی و منی اوستوندن یئره ایتهلهییب، چایا آتیلدی، اوزه – اوزه یئنه باغیریردی: منه ککلیک اوتو چایی دمله، ککلیک اوتو چایی…! و ککلیک اوتو چایی دئیه- دئیه اوزه-اوزه چایی باش یوخاری گئتدی و زامان یئنه منی چارمیخا چکدی…


c: text/html

text:
بایرام قاباغی بیزیم ائوده ال قویساق بیر آز تعمیراتا، ایشیمیز هر طرفدن أییلر. یانی ایستهریک قاشین دوزلدک، وورار گؤزوده کور اولار. گؤزون جورلاساق، بورنو أییلر؛ بورنون جورلاساق آغزی. خیلاصه یئردن گؤیدن بیزه بلا یاغار. سانکی زیرکلیگ بیزه توشمهییر. اینانمیرسیز قولاق آسین:
اسفندین آغیر و قارا گلمیش قارلی گونلرینین بیری عائیلهلیک (۱+۵)دن مهم بیر نشست قورموشوق و بایرام قاباغی ائوه نه ائدهجهییمیزی دانیشیریق. بیزیم ائوده چیلخا دموکراسیدیر. یانی ممه یئیهندن پپه یئیهنه هامی نظر وئرر. حتا وتو ائلهسکده بیرگه وتو ائلهریک. قویدوغوموز قرار ائله محو اولار، سانکی یوخویموش ازلدن.
نه ائدهجکلریمی بیر بیر اولویتله تنظیم ائدیریک. اول کابینتلر یئره أندی، تزهلندی. اوندان ائو رنگلهمک قرارینا گلدیک؛ ووردی نودانیمیز دوندو؛ آغا سو وئردی بوتون هالین دووارلارینا. بیر شیکیل آدام گتیردیک نودانی آشدیردیق؛ سوبانی خودلاماقلا دوواری قوروتدیق. گازدادا کامیلن اسراف ائلهدیک. ائوی ده رنگلتدیک. نقاش بو دؤنه دئدی:
– افروز خانیم، ائوین گؤزللیگی آستانادان معلوم اولار؛ او سالن بو هالا یاراشمیر.
سالون دا رنگلندی.
– افروز خانیم باخین بو راه پیلله نردهلری سانکی یاماق گؤروکور بو رنگلنمیش سالونا.
نرده ده رنگلندی.
اوشاقلار: – آناجان بو پردهلر داها ائوه یاراشمیر.
پرده ده دئییشیلدی.
آغا: – خانیم فرشلریمیزده تای دئییشیک دی؛ پیلله فرشلرده یئییلیب.
اوشاقلار: – مبلوموزدا موددان توشوب.
– قاپیلار دا گرک رنگلهنه. لوسترده کی کؤهنهلیب.و..و…و…
آغا یئر گؤی بیزیم علیهیمیزه قالخدی.
لوله توتولدی، داشدی؛ شیر آتدی؛ بیری آچیلیب باغلانمادی؛ قاپی جیریلدادی؛ تئلویزیون گورولدهدی؛ لامپ آتدی؛ سیم یاندی؛ شیر دوندو؛ آبگرمکن خراب اولدو. خیلاصه ایش قالمادی بیزیم بلالی باشیمیزا گلمهسین. سانکی بیزیم ائوده کی میدان مغناطیسی قاپی قونشونوندا نه بلاسی وار چکیردی بیزه ساری. اوکو وار بورجا- خرجه توشدوک. ایندی الی یالین گئدیریک بایرام استقبالینا. هر دردیمیزدن ده چتین بو ترامپ کؤپک اوغلو آمئریکا ممالیکینین یولون ایرانلیلارا باغلاماسیدی. ائله باخ بو اویونلار باشیمیزا گلمهسیدی هااا؛ بو ایل بیر دیل گئدهجکدیک واشنگتونون اورتا گؤبگینه. یانی بیزیم اوشاقلار جیبیمیزین بتر پوللو اولدوغونا گؤره اوندان آشاغییا راضیلاشمازلار. صاباح دئمهیین افروز قییمادی بایرام سفرینه گئده. ترامپ بئی قویمادی. آداما اوخشاماز ساری سوسار کؤپکاوغلو. یوخسا چمدانلاریمیزاجا باغلامیشدیم اؤز جانیم ایچون.
بایرام قاباغی بیزیم ائوده ال قویساق بیر آز تعمیراتا، ایشیمیز هر طرفدن أییلر. یانی ایستهریک قاشین دوزلدک، وورار گؤزوده کور اولار. گؤزون جورلاساق، بورنو أییلر؛ بورنون جورلاساق آغزی. خیلاصه یئردن گؤیدن بیزه بلا یاغار. سانکی زیرکلیگ بیزه توشمهییر. اینانمیرسیز قولاق آسین:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
باتی کالیمانتان
{{Infobox settlement | name = باتی کالیمانتان | native_name ={{nobold|Provinsi Kalimantan Barat | native_name_lang = | settlement_type = | image_skyline = باتی کالیمانتان (اینگیلیسجه: West Kalimantan) اندونزی دا یئرلشیب. و ۱۴۷۳۰۷ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نفوس ساییمی اساسیندا ۴۵۴۶۴۳۹ نفر دیر.
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«West Kalimantan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده باتی کالیمانتان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
`حامی آکسوی` نتیجهلر
خبرلر [53]
- آکسوی: هئچ بیر دؤولت و یا هئچ کیم تورکیه محکمهلرینه امر وئره بیلمز
- تورکیهدن عقل سلیم چاغریسی
- تورکیه کوزوو-یا اعتراض ائدیب
- تورکیهدن قاراباغ آچیقلاماسی
- حامی آکسوی تورکیه-نین بلگراد-داکی سفیری تعیین اولوندو
- تورکیه-دن یونانیستانا چاغیریش
- تورکیه امریکا-یا رئاکسیا وئریب
- تورکیه مراکش-ین لیبی مسئله سینده موضعینی آلقیشلاییر
- تورکیه: اطریش-ین تورکیه-نی جاسوسلوقدا اتهام ائتمهسینی حیرتله قارشیلاییریق
- تورکیه "آغ دنیزینین تک صاحبی منم" دئینلره رئاکسیا وئردی
- "تورکیه لوبنان-ین بیرلیک و بوتؤولوگو ایله باریش و ثابتلیگینه بؤیوک اهمیت وئریر"
- تورکیه آوروپا-دان قرارینی دوزلدیلمهسینی گؤزلییر
- تورکیه:"عراق-ین پ.کا.کا ایله موباریزهمیزه دستک اولاجاغینا اومید ائدیریک"
- "هئچ کس شانلی بایراغیمیزا ال اوزادا بیلمز"
- آکسوی: "تورکیه-نین کوچ سیاستینده دییشیکلیک یوخدور"
- بعضی آوروپا اؤلکهلرینه تطبیق ائدیلن ویزا رژیمی لغو اولونوب
- تورکیه سوریه-یه سرت رئاکسیا وئردی
- تورکیه امریکا کنگره عضولرینه رئاکسیا گؤستردی
- "حاقیمیزی محفوظ توتوروق"
- هامی آکسوی: "ایکی اؤلکه حقوقسوز گؤرولن ایشلره ایجازه وئرمهیهجگینی اورتایا قویدو"


text:
بالتهاسار وان در پل
بالتهاسار وان در پل (اینگیلیسجه: Balthasar van der Pol) هولندلی بیلیم اینسانی. ۲۷ ژانویه ۱۸۸۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰ ایل عومر ائلهییب و ۶ اوکتوبر ۱۹۵۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. بالتهاسار وان در پل اوترخت بیلیمیوردودا درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Balthasar van der Pol»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بالتهاسار وان در پل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/مئی ۲۹
اکوادور دا: ایستیقلال گونو، نیجریه ده: دئموکراسی گونو، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ خرداد/مناسبتلر
- رویدادلار
- ۳۶۳ - روملی لژیونرلر و ایران سربازلارینین آراسینداکی تیسفون ساواشی بویوندا مرنا باشچیلیقیله، دجله چایینین قیراقیندا، ژولیان، روم ایمپراتورو اولدو.
- ۱۴۵۳ - عثمانلی ایمپیراتورلوغونون ارتشی فاتیح سولطان محمد باشچیلیقیله، قسطنطنیه شهرینه حمله ائدی (عکسده) و بو شهر و بیزانس ایمپیراتورلوغو سقوط ائیلهدی.
- ۱۹۱۹ - بوتون آی توتولان زامان، گونش جاذیبهسینین اثرینده اولدوزلارین ائشیقینین ائیریلماقین اولچماقیله، آینشتاینین عام نسبیت فرضیهسینین بیر بؤلومو (جاذیبهنین اثری انرژیه) ایثبات اولدو.
- ۱۹۴۰ - نوروژ ایکینجی دونیا ساواشیندا آلمان ارتشینین قاباقیندا سقوط ائیلهدی.
- ۱۹۵۳ - نیوزیلندلی ادموند هیلاری و تنزینق نورقای نپاللی، تاریخده بیرینجی آداملار اولدولارکی اورست داغینا صعود ائیلهدیلر.
- دوْغوم گونلری
- ۱۶۳۰ - ایکینجی چارلز (اینگیلیس) اینگیلیس، ایسکاتلند و ایرلندین پادشاهی ۱۶۶۰ دان ۱۶۸۵ ه
- ۱۸۶۰ - ایساک آلبنیس ایسپانیالی موسیقیچی و پیانو چالان
- ۱۸۸۰ - اسوالد اشپنقلر آلمانلی فیلسوف
- ۱۹۱۷ - جان اف. کندی، آمریکانین اوْتوزبئشینجی رئیسجومهور
- ۱۹۲۹ - پیتر هیگز اینگیلیسلی فیزیکچی ، نوبل فیزیک جایزهسین ۲۰۱۳ جو ایلده قازانان
- ۱۹۸۱ - آندری آرشاوین آرسنال فوتبول کولوبونون فوتبالچوسو و روسیه میلّی فوتبال تاخیمینین کاپیتانی
- اؤلوم گونلری
- ۱۸۲۹ - همفری دیوی بریتانیالی کیمیاچی
- ۱۸۹۲ - حسینعلی نوری بهاییلیک مسلکین باشچیسی
- ۱۹۵۸ - خوآن رامون خیمنس ایسپانیالی شاعیر، نوبل ادبیات اؤدولونو ۱۹۵۶ جی ایلده قازانان
- ۱۹۷۹ - مری پیکفورد کانادالی اویونچو
- ۱۹۹۴ - اریش هونکر رئیس حزب کمونیست آلمان دموکراتیک جومهوریتیده کومونیست حیزبینین باشچیسی و آلمان دموکراتیک جومهوریتینین رهبری ۱۹۷۱ دن ۱۹۸۹ ه
- ۲۰۱۰ -دنیس هاپر آمریکالی اویونچو، فیلمنامهیازیچیسی، فیلم یؤنئتمنی، عکاس و رسّام
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ خرداد/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ مئی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ شوّال/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ خرداد/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ مئی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ شوّال/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ خرداد/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۹ مئی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ شوّال/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
کارفور
کارفور (اینگیلیسجه: Carrefour) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت خیردا ساتیش ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. چالیشان ایشچیلرینین ساییسی ۳۸۴٬۱۵۱ نفر اوْلوب.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Carrefour.png
- Carrefour HQ.jpg
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Annual Report 2016 (PDF). Carrefour Group. یوْخلانیلیب27 April 2016.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carrefour»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کارفور گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
پاراقوئه ساواشی
پاراقوئه ساواشی — پاراقوئهنین موتفیق برزیل، اوروقوئه و آرژانتین-ه قارشی ساواشی. ۱۳ دسامبر ۱۸۶۴-نجو ایل تاریخینده باشلانمیش و ۱ مارس ۱۸۷۰-نجی ایله قدر داوام ائتمیش دی. بۇ ساواش اروگوئه و آرژانتینده اۆچلر بیرلیبینه قارشی ساواش، برزیلده پاراقوئه ساواشی، پاراقوئهده ایسه بؤیوک ساواش آدلانیر. ساواش ۱۸۶۴-نجی ایلین ۱۳ دسامبریندا برزیل ایله پاراقوئه آراسیندا باشلانسا دا، سوْنرادان – ۱۸۶۵-نجی ایلده، اروگوئه و آرژانتین ده اوْنا قوشولموشلار. ساواش عۆمومیلیکده ۴۰۰ مین اینسان ایتکیسی ایله نتیجهلنمیش، پاراقوئه ایسه اراضیسینین یاریدان چوْخونو و کیشی وطنداشلارینین ۹۰%–نی ایتیرمیشدی. اؤلکه اهالیسینین سایی ساواشدان اؤنجه ۱ ۳۳۷ ۴۳۷ نفر اوْلدوغو حالدا، ۱۸۷۱-نجی ایل سیاهییا آلماسینا گؤره ۲۲۱ ۷۰۹ نفره قدر آزالدی (حدی-بوللوغا چاتمیش جمعی ۲۸ ۷۴۶ کیشی قالمیش، یئرده قالانلاردان ۱۰۶ ۲۵۴-اۆ قادین و ۸۶ ۰۷۹-اۆ اۇشاق ایدی). اۆچلر بیرلیگینین پاراقوئهنین اساس قوهلری اۆزرینده غلبه الده ائتمهسیندن سوْنرا ساواش آرتیق پارتیزان ساواشی کاراکتری آلدی. بونون نتیجهسینده مولکی اهالی آراسیندا ایتکیلر داها دا چوْخالدی. تورپاق ایتکیسی (دئمک اوْلار کی، اراضیسینین یارییا قدری)، اهالیسینین بؤیوک قیسمینین محوی و اؤلکه تصرّفاتینین داغیلماسی پاراقوئه لاتین آمریکاسینین ان گئری قالمیش اؤلکهسینه چئویردی.
مۆناقیشهنین تاریخی[دَییشدیر]
پورتوقاللارین گونئی آمریکادا موستملکهسینی گنیشلندیرهرک پارانا و اروگوئه چایی حؤوزهسینه ایرلیلمهسی ایسپانیالارلا سرحد توققوشمالارینا گتیریب چیخارمیشدی. سرحدین معیّن لشمهسی اۆچون بیر چوْخ آنلاشمالار (اۇترخت صۆلح آنلاشماسی، مادرید آنلاشماسی، سان ایلدفونسو آنلاشماسی) ایمضالانسادا سرحدلرین تام دقیقلشدیریلمهسی مۆمکون اوْلمامیشدیر. بۇ آنلاشمالارا هر ایکی طرف اؤز ایستدیی کیمی یاناشیردی. پورتولالییا سرحدین ایقوری چاییندان کئچمهسینی دسهده ایسپانیا بۇ فیکیری قبول ائتمیردی. ایسپانیالار بۇ چایی کاراپا آدلاندیریردیلار. بۇ مۆباحیثهلره باخمایاراق همین اراضیلر پاراقوئه نین اراضیسینه داخیل ایدی. نه قدر کی، برزیل ایله پاراقوئه آراسیندا ایستی موناسیبتلر وار ایدی. مۆناقیشه سانکی یادا دوشموردو اما ایکی اؤلکه آراسیندا موناسیبتلر کورلاندیقدان سوْنرا سرحد پروبلمی آکتیولشیر. ۱۸۶۰-جی ایللرده برزیل مؤوجود وضعیتی پوزاراق ایقوری چایی ساحللرینده دورادوس قالاسینی تیکیر.
پاراقوئه ساواشدن اؤنجه[دَییشدیر]
پاراقوئه گونئی آمریکا بولگه نیندا فرقلی اوْلاراق (خوزه قاسپری رادریقس فرانسی و کارلوس آنتونیو لوپس دؤورونده) ایقتیصادی جهتدن قاپالی سیاست یریدیردی. حاکمیّت اساساً قاپالی ایقتصادیات کورسونو گؤتورموشدو. لوپسین حاکمیّتی دؤورونده (اوْغلو فرانسیسکو سولانو لوپس) آغیر مرکزلشدیرمه سیاستی یریتدییندن، وطنداش جمعیتینین اینکیشافینا ایمکان یوْخ ایدی. اؤلکه سانکی لوپس عائلهسینین شخصی مولکیتینده ایدی. بۇنونلا بئله ۱۸۴۴-جی ایلده اؤلکهده قولدارلیق و ایشگنجه وئرمه اۆصوللاری رسمی اوْلاراق لغو ائدیلیر.
تورپاقلارین بؤیوک حیصّه سی (۹۸%) دؤولتین الینده جمع لشمیشدی. اؤلکهده فعالیّت گؤسترن موسیسهلرین بؤیوک اکثریتیده دؤولتین الینده ایدی. ۶۴ سایداآدلی، دؤولت طرفیندن ایداره اوْلونان مولکیت فوْرماسی میدانا گلیر. اؤلکهیه ۲۰۰-دک موتخسیس اوْلان خاریچی وطنداش ایشلییردی. آنتونیو لوپس خاریچیلره هئچده ایستی موناسیبت بسلمهسهده اؤلکهنین مودرنلشدیریلمهسینی حیاتا کچیرمک اۆچون آوروپادان موتخسیسلر جلب ائتمهلی اوْلور. اؤلکهیه گلن موتخصیصلر تلقراف و دمیریول نقلیاتینین چکیلیشلرینده ایشلییردیلر. بۇ ساحهلرین اینکیشافی اؤز نؤوبهسینده اؤلکهده تیکینتی، توخوجولوق، کاغیذ و چاپ صنایعسی، گمیقاییرما و باریت هازیرلاما صنایعسینین اینکیشافینا تکان وئرمیشدی.
ایخراجاتا دؤولت تام نظارت ادیردی. اؤلکه اساساً قیمتلی آغاج (ماده) تۆره لرینین و ماته آدلاندیریلان پاراقوئه چایینین ایخراجاتی ایله مشقول ایدی. قونشو دؤولتلردن فرقلی اوْلاراق پاراقوئه هئچ واخت داخیلی ایستیقرازلاری آلمیردی. بۇ سیاست فرانسیسکو سولانو لوپسین حاکمیّتی دؤورونده ده داوام ائتمیش دیر. حکومت اوْردونون مودرنلشدیریلمهسینه خۆصوصی دقت یتیریردی.
۱۸۵۰-جی ایلده ایبوکوجدا ساواش امالاتخانا ایستیفادهیه وریلیر. بورادا دؤیوش توْپو و مورتیر صحرا توْپلاری اۆرتیم (تولید) ائدیلیردی. هابله موفتلیف کالیبیرلی گوللهلر ده بوراخیلیردی. آسونسوندا یئرلَشن گمیقاییرما فابریکالاریندا ساواش گمیلر هازیرلانیردی.
آوروپا و آمریکا دؤولتلری ایله دیپلوماتیک علاقهلر قۇرولسادا بۇ علاقهلر هئچده بیرمنالی اوْلمور. آمریکا بیرلشمیش ایالتلریلا مۆناقیشه حدینه گلینمیش، آرژانتیندا ۱۸۴۵-۱۸۴۶ جی ایللرده باش ورن وطنداش ساواشسینه ده موداخیله اوْلونموشدور. سبب ایسه آرژانتین باشکانی روساسین پاراقوئهنی موستقیل اؤلکه کیمی تانیماماسی ایدی. ایقتصادیاتین داواملی اینکیشافی بینلخاق بازارا چیخیشین اوْلماسینی طلب ادیردی. پاراقوئه ماتریک داخیلی اؤلکه اوْلماسی اوْنون اینکیشافینا اؤز منفی تأثیرینی گؤستریردی. دنیزه پارانا چایی و پاراقوئه چایی واسطهسی ایله آخین ایستیقامتینده چیخا بیلردی. لوپس آتلانتیک اوقیانوسینا چیخماق و اوْنون ساحیلینده لیمان اینشا ائتمک ایستییردی، آنجاق بۇ یالنیز برزیلنین تورپاقلارینین ایشغالی ایله مۆمکون اوْلا بیلردی. اوْردونون گوچلندیریلمهسینه خۆصوصی دقت وئریلیردی.
بونون راللاشماسی اۆچون حرب صنایعسی اینکیشاف اتدیریلیردی. اوْردویا چاغیریشلار آرتیریلیر و عسگرلره یاخشی تعلیم کچیلیردی. خاریجی اؤلکهلرده موتتفیقلر آختاریلیردی. بۇ مقصدله اوروقوئه ین اروگوئه میلّی پارتییاسی ایله علاقه یارائدیلیردی بۇنا قارشیلیق اروگوئه کولورادو پارتییاسی آرژانتین و برزیل ایله موتتفیقلیک دانیشیقلاری آپاریردیلار.
بؤلگه دؤولتلری[دَییشدیر]
برزیل و آرژانتین موستقیللیک قازاندیقدان سوْنرا بونوس-آیرس و ریو-ده-ژانیرو حکومتلری آراسیندا لا-پلاتا حؤوزهسینه صاحب اوْلماق اۇغروندا موباریزه باشلاییر. هگمونلوق اۇغروندا موباریزه بؤلگه دؤولتلرینین خاریچی و داخیلی سیاستلرینه اؤز تأثیرینی گؤستریردی. بۇ آددیملار ۱۸۲۵-۱۸۲۸ ایللرده بؤلگهده آرژانتین و برزیل ساواشینه سبب اوْلور. بونون نتیجهسینده اروگوئه موستقیل دؤولت اوْلور (برزیل اوْنو یالنیز ۱۸۲۸-جی ایلده تانیییر). بۇندان سوْنرا دوز ایکی دفعه بۇ سببدن ایکی اؤلکه آراسیندا آز قالا ساواشیه سبب اوْلور. آرژانتینین آماچ لا پلاتا ویتسه کراللیغینا داخیل اوْلان اراضیلری (اروگوئه و پاراقوئه) بیرلشدیرمک ایدی. XIX عصرین بیرینجی یاریسیندان بۇنا دوغرو ایرلیلییردی آنجاق بۆتون جدهلری هج بیر نتیجه ورمیردی. سبب ایسه برزیلین اوْنا مانیه اوْلماسی ایدی. مهس برزیل هله پورتوقال نین موستملکهسی اوْلارکن ۱۸۱۱-جی ایلده پاراقوئهنین موستقیللیینی تانیمیشدیر. برزیل آرژانتینین بؤلگهده آرتان مؤوقیینی زییفلتمک و بالانسی قوروماق اۆچون پاراقوئه و اروگوئه ین موستقیللیینی دستکلییردی. اوْنلارین ایستیقلالیتینین اساس قارانتی اوْلان اؤلکه ایدی. اۆستهلیک پاراقوئه اؤزوده دفعهلرله آرژانتینین سیاستینه قاریشیردی. ۱۸۴۵-۱۸۵۲ جی ایللرده بونوس-آیرس حکومتینه قارشی ووروشان کوررنتس و انتره- ریوس بؤلگهلرینی اؤز قوشونو ایله دستکلییردی.
بۇ ارفهده پاراقوئه و برزیل آراسیندا ایستی علاقهلر مؤچوجود ایدی. اۆستهلیک آرژانتین باشکانی خوان مانول روساسا قارشی دۆشمن موناسیبت بسلنیلیردی. اوْنون حاکمیّتده اوْلدوغو ۱۸۵۲-جی ایله قدر برزیل پاراقوئهیه ساواش-تکنیکی یاردیم گؤستریردی. پارانا چایی حؤوزهسینی گوچلندیرمهیه و اوْدویا یاردیم ائتمهیه خۆصوصی فیکیر وریردی. برزیلین ماتو قراسو ایله بیر باشا علاقهسی یاراتماق اۆچون پاراقوئهنین چایلاریندان ایستیفاده ائتمک مجبوریتینده ایدی. سبب ایسه بؤلگه ایله قۇرو علاقهسینین اوْلماماسی و یالنیز سۇ ایله علاقهنین یارادیلماسی ایدی. بۇ مسئلهده بعضاً ایجازهنین آلینماسینا پاراقوئهلیلر طرفیندن بللی مانیهلرین تؤردیلیردی. دیگر بیر پاراقوئه اۆچون خوشا گلینمین وضعیت ایسه برزیلین دمک اوْلار کی، اروگوئه ی ایقتیصادی جهتدن الینده ساخلاماسی ایدی. برزیلین بۇ مسئلهده ایقتیصادی ماراقلاری واردی. اۆستهلیک اروگوئه ین برازیلیالی مولکو اهالیسی ایقتیصادی و سیاسی جهتدن بؤیوک گوچه مالیک ایدیلر. برازیلیالی بیزنسمن ایرینو اوانقلیستا دی سوزا اصلینده اروگوئه ین دؤولت بانکی روْلونو اوْیناییردی. میللیتچه برزیللی اهالیدن تشکیل اوْلونموش ۴۰۰ یاشاییش منطقهسی واردی. هانسی کی، اؤلکه اهالیسینین ⅓ تشکیل ادیردیلر.
بۇ ارفهده برزیل اۆچ دفعه اروگوئه ا سیاسی و ساواش موداخیله ائتمیش دیر. ۱۸۶۴-جی ایلده کولورادو پارتییاسینین رهبری ونانسیو فلورس و حکومت نمایندهلرینین برزیلیا موراجیتی و بونون نتیجهسینده آتوماسیو آقیررنین حاکمیّتدن اۇزاقلاشدیریلماسی ساواشیه تکان ورن اساس سببلردن بیری ایدی. چوْخ بؤیوک احتیمال کی، بۇ آددیملاردا بؤیوک بریتانیانین بؤیوک تأثیری اوْلموشدور.
ساواشنین باشلاماسینا اساس سبب کیمی کولونیستلر دؤنمیندن قالان پروبلملر و لوپسین[۱] اکسپونسیونیست سیاستینده گؤرولور. بئله کی، اوْنون حاکمیّتی دؤورونده اروگوئه ، آرژانتین و برزیلین داخیلی ایشلرینه موداخیله ائدیلیردی. دیگر بیر موختلیف ایسه بؤیوک بریتانیانین بؤلگه داکی ماراقلاریندان یارانمیشدی. اوْ بؤلگهنین گوچلنمهسینی و واحید دؤولت آلتیندا بیرلشمهسینی ایستمیردی. سبب ایسه بؤلگه احتیاطلارینا آسان شکیلده ییلنمک ایستیی ایدی. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری وطنداش ساواشی نتیجهسینده بریتانیا احتیاجی اوْلان پامبیق احتیاجینی مهس بؤلگه حسابینا اؤدمک ایستییردی.
برزیلین اروگوئه ده موداخیلهسی[دَییشدیر]
برزیل ۱۸۶۴-جو ایلین آوریلینده اروگوئه ا ژوزه آنتونیو سارایوانی دیپلوماتیک نومایینده اوْلاراق گؤندریر. نومایهدهنین آماچ برزیل قاوجو-فرمرلرینه اروگوئه فرمرلری طرفیندن دیمیش ضررین اروگوئه طرفیندن اؤدنیلمهسینی تامین ائتمک ایدی. بئله کی، اروگوئه ساواشسینده برزیللی فرمرلره دیمیش ضرری اروگوئه اؤدمهلی ایدی.
اروگوئه باشکانی آتاناسیو آقیرره بۇ ایدیانی رد ادیر. سولانو لوپس دانیشیقلاردا اؤزونون واسطهچی روْلونو تکلیف اتسهده، برزیل بۇ تکلیفی قبول اتمیر. بۇندان سوْنرا لوپس برزیلین اروگوئه ا موداخیلهسی بؤلگهده بالانسی پوزاجاغینی بیلدیریر. بۇندان سوْنرا ۱۸۶۴-جو ایلده پاراگوئه برزیل ایله بۆتون سیاسی علاقهلری کسیر. ۱۲ اۇکتوبر دا برزیل اوْردوسو اروگوئه ا موداخیله ادیر. بۇ زامان ونانسیو پلورس و کولورادو پارتییاسی آرژانتینین دستیی سایهسینده برزیللیلارلا بیئرلشیر. نتیجهده ایسه آقیرره حاکمیّتدن اۇزاقلاشدیریلیر
ساواش[دَییشدیر]
برزیل اروگوئه ا هوجوم زامانی بلانکو پارتییاسی (میلّی پارتییا) لوپسدن یاردیم ایستییر. پاراقوئه بۇ چاغیریشا زامانیندا جواب وره بیلمیر. بونون عوضینه ۱۲ نوْامبر ۱۸۶۴-جو ایلده پاراقوئهلیلرا مخصوص "تاکواری" گمیسی برزیلین پاراقوئه چاییندا اۆزن "مارکیز اوْلیندا" گمیسینه هۆجوم تشکیل ائدیلیر. گمیده کوللو میقداردا قیزیل، سیلاح-سورسات و ریو-قراندی-دو-سول ایالتینین قوبرناتورو فدریک کارنیرو کانپوسدا واردی. ۱۳ دسامبر ۱۸۶۴-جو ایلده پاراقوئه برزیلیا ساواش اعلان ادیر. پاراقوئه اروگوئه ین "بلانکوس" پارتییاسینا زامانیندا یاردیم ائده بیلممهسینین اساس سببی پاراقوئه قوهلرینین بؤلگهیه گتمهسی اۆچون آرژانتین اراضیسیندن کئچمهسی ایدی. بۇ سببدن ف. س. لوپس ۱۸۶۵-جی ایلین مارسیندا آرژانتین باشکانی بارتولومه میتریه موراجیت ادیرهرک ۲۵،۰۰۰ عسگری ونسسلاو رابلسین باشچیلیغی ایله کوررنتس ویلییتیندن کچمکله اروگوئه ا گتمهسینه ایجازه ورمهسینی ایستییر. بارتولومه میتره برزیل و اروگوئه لا رازیلاشمادا اوْلدوغوندان بۇنا راضی اوْلمور. ۱۸۶۵-جی ایلین ۱۸ مارس پاراقوئه آرژانتین ساواش اعلان ادیر. اروگوئه ایسه آرتیق ونانسیو فلورسین باشچیلیغی آلتیندا برزیل و آرژانتین ایله بیرلییه قوشولور. بۇنونلا دا اۆچلر بیرلیگی میدانا گلیر.
ساواشنین اوّلینده پاراقوئه اوْردوسونون احتیاطیندا ۶۰،۰۰۰ قوه واردی کی، اوْنوندا ۳۸. ۰۰۰ یاخشی تعلیم گؤرموش عسگرلر ایدیلر. پاراقوئه دونانماسی ۲۳ بؤیوک اوْلمایان بوخار گمیسیدن و بیر سیرا کیچیک قاییقلاردان (تاکواری کانونری) عبارت ایدی. بونلاریندا چوْخو مولکی گمیلرین ساواش سیلاحلارلا تهجیز ائدیلهسی حسابینا ساواشچیلرین ایستیفادهسینه وریلمیشدی. آوروپادان گولله کچیرمز، زیرهلی گمیلر سیفاریش وریلیر اما ساواش باشلییانا قدر اوْلار گتیریله بیلینمیر. سوْنرادان بۇ گمیلری برزیل طرفیندن آلیر و اوْنون ساواش دونانماسینا قاتیلیر. پاراقوئه نین آرتیلرییا جهددن ۴۰۰ توْپو واردی. بۇ باخیمیندان اۆچلر بیرلیگی پاراقوئها اۇدوزوردو. موتتفیقلردن آرژانتینین دایمی ۸۵۰۰ عسگری، اسکادریلییاسیندا ۴ پاراخود و بیر شخون واردی. اروگوئه ا ایسه آرژانتین دونانماسیز گیرمیشدی، هۆجوم ۲۰۰۰ قۇرو قوشونو ایله تمثیل اوْلونور. برزیل ۱۶۰۰۰ قۇرو قوشونو واردی کی، اوْنوندا بؤیوک اکثریتی اؤلکهنین جنوبونا یرلشدیریلمیشدی.
بونولا برزیلین گۆجلو دونانماسی واردی. دونانما اساساً ۴۲ ساواش پاراخود، ۲۳۹ سیلاح و ۴۰۰۰ شخصی هییتدن عبارت ایدی. دونانمانین بؤیوک قیسمی مارکیز تاماندانین باشچیلیغی ایله لا-پلاتا حؤوزهسینده تمرکوزلشمیشدی. اوْنلار آگیررنین حاکمیّتدن اۇزاقلاشدیریلماسی اۆجون بؤلگهیه یرلشدیریلمیشدی. اوْردونون چوْخلوغونا باخمایاراق برزیل اوْردوسو ساواشیه حاضیر دییلدی. اوْردو یاخشی تهجیز اوْلونمامیشدی. اروگوئه دا دؤیوشن قوهلر اساساً بؤلگه سیاستچیلردن و میلّی قواردییادان تشکیل ائدیلمیشدی. بۇ سببدن پاراقوئه ساواشسینده ایشتیراک ادن برزیل قوهلری اساساً حرفه ایلار دییلدی. اوْنلارین بؤیوک قیسمینی کؤنوللولردن تشکیل ائدیلمیشدی. برزیلدا اوْنلاری "وطن کؤنوللولری" شابلون:لانگ-پت آدلاندیریردیلار. کؤنولولرین بؤیوک اکثریتی قوللار ایدی کی، اوْنلاریندا بیر قیسمینی فرمرلر گؤندریردی. کاوالرلر ایسه میلّی قواردیانین ریو-قراندی-دی-سول ویلاییتیندن توپلانمیش عسگرلری ایدی. ۱ مئی ۱۸۶۵-جی ایل بونوس آیرسده اۆچ اؤلکه آراسیندا اۆچلر بیرلیگی ساواش اتفاقینین یارادیلماسی حاقیندا سازیش ایمضالانیر. بۇ بیرلیگه برزیل، آرژانتین و اروگوئه داخیل ایدی. بیرلگین هدفی پاراقوئهیه قارشی بیرگه موباریزه آپارماق ایدی. بۇ بیرلیگه عالی باش کوماندان آرژانتین باشکانی باتولومه میتره[۲] تعیین ائدیلیر.
پاراقوئه نین هوجومو[دَییشدیر]
ساواشنین اوّلینده بؤیوک اۆستونلوک پاراقوئه نین الینده ایدی. ایلک دؤیوشلر ۱۸۶۴-جو ایلین دسامبریندا ماتو-قراسونون شیمالیندا، ۱۸۶۵-جی ایلین اوّلینده ایسه روی-قراندی-دی-سول ویلاییتینین جنوبوندا و آرژانتینین کوررنتس ویللایتینده باش وئریر. پاراقوئه ایکی قورپلا ماتو-قراسویا سوخولور. پاراقوئه اوْردوسو سای باخیمیندان چوْخ اوْلماسی اوْنون ایررلمهسینی و ایشغالینی سورتلندیریردی. ۵۰۰۰ اوْردو ویسنته بارریوسانین باشچیلیغی ایله پاراقوئه چایینین سیمالینا دوغرو ۱۰-لارلا گمی ایله ایستیقامتلنیرلر. نووا کویمبرا لیمانینا ائدیلن هۆجوم زامانی کیچیک قروپلا (۱۵۵ نفرلیک قوه) ارمنقیلدو دی آلبوکرکه پورت کارررو (سوْنرادان بارون پورت کویمبا تیتولو آلیر) ایستهکامین مۆدافیهسینی یالنیز اۆچ گون تشکیل ائتمک مۆمکون اوْلور.
سیلاحین بیتمهسی ایله مۆدافیهچیلر "آنیامبای کانونر قاییغیندا" لیمانی ترک ائتمهلی اوْلورلار. ترک ائدیلمیش لیمانی اله کچیرن پاراقوئهلیلار اوْرادان شیمالا دوغرو ایستیقامتلنیرلر. ۱۸۶۵-جی ایلین ژانویهیندا اوْردو آلبوکرکه و کورومبا شهرلرینی توتماغا موفّق اوْلور. بورادا پاراقوئهلیلار بیر نجه گمی، اوْ جملهدنده "آنیامبای" قاییغی اله کچیرلیر. ایکینجی کولوننا ۴،۰۰۰-لیک قوه ایله پولکوونیک فرانسیسکو ایسیدورو رسکینین باشچیلیغی ایله ماتو قراسو بؤلگهسینین جنوبونا ایررلیلییر. بۇ بیرلشمهنین بیر بؤلویو مایور مارسین اۇربت [[۲۹ دسامبر ]]دا ۱۸۶۴-جو ایلده برزیلین الده بؤیوک اوْلمایان، ۱۶ نفردن عبارت بؤلویونه هۆجوم تشکیل ائدیلیر. اوْنلارا آنتونیو ژوامه ریبیرو باشچیلیق ادیردی. اوْنلار تام محو ادیلدیکدن پاراقوئهلیلار یولونا داوام ائدیرلر. پولکوونیک ژوزه دیاز دا سیلویانین قوهلری مغلوب ادیلدیکدن سوْنرا اوْنلار نیواکوه و میراندا رایونلارینا ایستیقامتلنیر. ۱۸۶۵-جی ایلین آوریلینده کوسین رایونونا هۆجوم تشکیل ائدیرلر. پاراقوئهلیلارین بؤیوک اۇغورلارینا باخمایاراق کویابویا هوجومو دایاندیریرلار مقصد لا پلاتا حؤوزهسینی ایشغال ائتمک و برزیل اوْردوسونو جنوبدان یاییندیرماق ایدی. ایکینجی آددیم کوررینتس و برزیلین ریو قراندی دو سول اراضیسینه هوجوم ائتمک ایدی. لوپس آرژانتین هۆجوم زامانی کوررینتس و انتره ریوس بؤلگهلرینین قوبرناتورو خوستو خوزه ده اۇرکیسا موراجیت ادیر. اوْ میترنین، بونوس-آیرس حکومتینین الهداری و فدرالیستلرین باشچیسی ایدی.
اۇرکیس پاراقوئهلیلارا ایکیلی موناسیبت بسلییردی هانسیکی، ۲۰۰ km جنوبا ایرلیلدیکدن سوْنرا دایانمالی اوْلموشدولار. پاراقوئه اسکادراسی پارانا چایی ایله اۆزرک بورادا آرژانتین گمیسینی کوررینتس لیمانینا سیخیشدیریر. روبلسین قوهلری ایسه شهری اله کچیریر. عئینی زاماندا پولکوونیک آنتونیو ده لا کروز استیققیبینین باشچیلیغی ایله ۱۰،۰۰۰-لیک قوه ایله آرژانتین سرحددینی انکارنوسوندونون جنوبوندان کچیر. ۱۸۶۵-جی ایلین مئییندا اوْ برزیلین ریو-قاندی-دی-سول ویلاییتینه جاتیر. اوْرادانسا اروگوئه چایینا انیرلر، بۇندان سوْنرا ۱۸۶۵-جی ایلین ۱۲ ژۇئنوندا سان-بورژا شهری توتولور. جنوبدا یئرلَشن اۇروقواینا ۵ آگوستدا الده بؤیوک مقاومته راست گلینمهدن اله کچیریلیر.
ساواشین گدیشینده آرژانتیندا وضعیت[دَییشدیر]
آرژانتینلیلاری پاراقوئه ساواشینین اوّلینده بیرلشدیرمک مۆمکونسوز اوْلور. اوْنلار میترنین برزیل ایله مشترک فعالیّتینی هج ده بیر معنالی قارشیلامیردیلار. بیر چوْخلاری پاراقوالیلارا قارشی ساواشنی قارداشلارینا قارشی ساواش حساب ائدهرک اوْنا قارشی چیخیردیلار. اوْنلار ساواشنین سببینی پاراگقوئه نین ایشغالچی سیاستینده دییل، میترنین شخصی هدفلرینده گؤروروردولر. بۇ فیکیر طرفدارلاری دوشونوردولر کی، لوپس برزیلیا هۆجوم ائدرکن آرگنتینانی اؤزونه آرخا، حتی موتتفیق حساب ادیر. میترنین ایسه برزیل طرفه کئچمهسی پاراقوئه طرفی اۆچون گؤزلنیلمز اوْلموشدور.
کوررنتس ویلاییتینده قادینلارین اوْغورلانماسی خبری باشکندا چاتیر و بۇ خبر گؤزلنیلمز اوْلسادا ساواش طرفدارلاری اۆچون گؤیدن دوشمه اوْلور. حادیثه ساواش طرفدارلارینین لهینه اوْلور. آرژانتیندا بؤیوک عکس-سدایا سبب اوْلور. خالقین بؤیوک بیر قیسمی بۇ حادیثهنی میلّی تحقیر حساب ادیر. نتیجهده ایسه ساواش طرفدارلارینین سایی دورمادان آرتیر و ساواشنین گنیشلنمهسینه سبب اوْلور.
ساواشنین گدیشینده ساواش الهدارلارینین یوروشلری و چیخیشلاری ایله زنگین اوْلموش و ساواشیه قارشی چیخمیشلار. بۇنا مثال کیمی ۳ جۇلای ۱۸۶۵-جی ایلده باسوالدودا ۸،۰۰۰ ساواش قۇللوقچو انتره-ریوس ویلاییتینده پاراقوئهلیلرا قارشی ووروشماقدان ایمتیناع ائتمیش دیلر. بۇ حادیثهیه بونوس-آیرس الده چَتین تدبیر گؤرمهدیلر. نؤوبتی عۆصیان ۱۸۶۵-جی ایلین نوْامبریندا تولدودا باش وئریر. انتره-ریوسداکی عۆصیاندان فرقلی اوْلاراق عۆصیان برزیل قوهلرینین سایهسینده آمانسیزلیقلا یاتیریلیر. ۱۸۶۶-جی ایلین نوْامبریندا مندوسا ویلاییتینده عۆصیان باش وئریر. سوْنرادان عۆصیان سان-لویس، سان-خوان و لا-ریوخ ویلاییتلرینه کچیر. بۇ عۆصیانلارین یاتیریلماسی اۆچون آرژانتین اؤز قوهلرینین بیر حیصّه سینی اراضییه گؤندریر. حتی باشکان میتره پاراقوئهدهکی ایشینی یاریمچیق ساخلایاراق اوْردویا اداره اۆچون اوْرا گتمهلی اوْلور. ۱۸۶۷-جی ایلده سنتا-فه ویلاییتینده و ۱۸۶۸-جی ایلده ایسه کوررنتسده عۆصیانلار باشلاییر. ساواش بیتدیکدن سوْنرادا بئله عۆصیانلار سنگیمیردی. ۱۸۷۰-جی ایلین آوریلینده بونوس-آیرس حکومتینه قارشی انتره-ریوس ویلاییتینده عۆصیان باش وئریر. بۇ عۆصیانلار آمانسیزلیقلا یاتیریلسادا، آرژانتینین حقیقی معنادا قوهسینی توکندیرمیش و اوْنو چوخ زییفلتمیشدی.
برزیلین آددیملاری[دَییشدیر]
۱۸۶۵-جی ایلین آوریلینده برزیل قوشونلاری ۲۷۸۰ نفرلیک دستهسی پولکوونیک مانول پدرو دراقانون باشچیلیغی ایله میناس-ژرایس ویلایتینین اۇبرابا شهریندن چیخیرلار. هدف ایسه ماتو-قروسو ویلایتینه گلهرک بورا هۆجوم ادن پاراقوئهلیلرین قارشیسینی آلماق ایدی. ۱۸۶۵-جی ایلین دسامبر یندا دسته آغیر ایکیوز کیلومتر لیک (دؤرد ویلاییتی کئچندن سوْنرا) یوروشدن سوْنرا کوشینه چاتیرلار. آنجاق کوشینه دسته گلیب جاتانا قدر پاراقوئهلیلر اوْرانی آرتیق ترک ائتمیش دیر. ۱۸۶۶-جی ایلده پولکوونیک دراقونون قوشونو میراندا رایونونا گلیر. اوْرانیدا آرتیق پاراقوئهلیلر طرفیندن ترک ائدیلمیشدیر. ۱۸۶۷-جی ایلین ژانویه آییندا دسته ۱۶۸۰ نفره قدر آزالیر، سوْنرادان ینی کوماندیر کارلوس دی مورایس کامیسانونون باشچیلیغی ایله پاراقوئه اراضیلرینه یوروش تشکیل اتسهلرده اوْنلار پاراقوئه کاوالرلری (سوواریلری) طرفیندن گئری اوْتوزدورولور.
برزیللیلارین ۱۸۶۷-جی ایلین ژۇئن آییندا کوروتبوداکی اۇغورلارینا باخمایاراق، پاراقوئهلیلر ماتو-قروسو ویلایتینده مؤحکملنه بیلیرلر. اوْنلار بۇ اراضیلری آنجاق ۱۸۶۸-جی ایلده ترک ائتمهلی اوْلورلار. سبب ایسه ساواشنین اؤلکهنین جنوبونا کئچمهسی ایدی. اوْنلار قوهلری فقط جنوبا یرلشدیرمیشدیلر.
لا-پلاتا حؤوزهسینده بیر نجه قۇرو یول اوْلسادا اراضیلره اساس گدیش-گلیش اساساً چایلار واسطهسی ایله حیاتا کچیریلیردی. چایلارا نظارت ادن ساواشنین گدیشینه تأثیر گؤستره بیلردی.
۱۸۶۵-جی ایلین ۱۱ ژۇئندا دونانمالار آراسیندا ریاجولو دنیز دؤیوشو اوْلور. ف. س. لوپسین پلانینا اساساً پاراقوئه دونانماسی گؤزلنیلمهدن اؤزوندن دفعهلرله بؤیوک اوْلان برزیل دونانماسینا قفیل ضربه اندیرمهلی ایدی. آنجاق تکنیکی جهتدن گؤزلنیلمز ضربه اندیرمک پلانی مۆمکون اوْلمور. برزیل دونانماسی فرانسیسکو مانول بارروزو دو سیلوا باشچیلیغی آلتیندا پاراقوئهنین گوچلو دونانماسینی محو ادیر و پاراقوئهلیلرین آرژانتینین داخیلینه ایرلیلمهسینین قارشیسی آلینیر. بۇ دؤیوش فاکتیکی اوْلاراق ساواشنین گدیشاتینی اۆچلر بیرلیگینین لهینه دییشیر. پاراقوئه بۇندان سوْنرا فعّال اوْلاراق دونانمانی ایستیفاده ائده بیلمیردی. بۇ قالیبیاتدان سوْنرا اۆچلر بیرلیگی لا پلاتا حؤوزه سی چایلارینا نظارتی تام اله کچیریرلر[۳]. بۇ ارفهده لوپس کوررینتسی اله کچیرن قوهلری گئری چکیلمیی امر ادیر. جنوبا دوغرو ایسه قوهلر ایرلیلهیهرک ایتاکی و اۇروقوایانو اله کچیریرلر. ۱۷ آگوستدا دستهلردن بیری (۳۲۰۰ قوه پدرو دوارتنین کوماندانلیق اتدیی دسته) اروگوئه چایی ساحیلینده فلورسین اداره اتدیی قوهلر طرفیندن ژاتای دؤیوشونده دارماداغین ائدیلیر. ۱۶ ژۇئندا برزیل اوْردوسو ریو قراندی دو سول اۇروقوایانینی محاصرهیه آلیر. بیر مدت سوْنرا موتتفیق قوهلری اوْنلارا قوشولور. بیرلیین قوهلری کونکوردییا شهری یاخینلیغینداکی دوشرگهده توپلانمیشدی (آرژانتین، انتره-ریوس ویلاییتی). عۆمومی کوماندانلیق میتره، برزیل قوهلرینه ایسه فرد-مارشال مانول لویس اوْزوریو باشچیلیق ادیردی. قوهلرین بیر حیصّه سی گنرال-لیتنات مانول مارکیز دی سوزانین (بارون پورتو-آلقری) باشچیلیغی ایله اروگوئه داکی پاراقوئه قوهلرینی محو ائتمهیه گؤندریلیر. بونون نتیچهسینده ۱۸ سپتامبر ۱۸۶۵-جی ایلده پاراقوئه اوْردوسو تسلیم اوْلماغا مجبور اوْلور. نؤوبتی آیلاردا ایسه آرژانتین تورپاقلاری پاراقوئهلیلردن تمیزلنیر. پاراقوئهلیلر کوررینتس و سان کوسمنی ترک ائتمهلی اوْلور. ۱۸۶۵-جی ایلین سوْنلاریندا "اۆچلر بیرلیگی" طرفیندن آرتیق ۵۰،۰۰۰ عسگر توپلانیلیر و اوْنلار پاراقوئهیه هۆجوم ائتمهیه حاضیر ایدیلر.
موتتفیقلرین پاراقوئهیه هوجومو[دَییشدیر]
موتتفیقلر پاراقوئهیه اساساً پاراقوئه چایی ایستیقامتیندن داخیل اوْلور. ایلک هۆجوم پاسو-ده-لا-پارتییا قالاسینا تشکیل ائدیلیر. ۱۸۶۶ آوریل - ۱۸۶۸-جی ایللر عرضینده ساواش عملیّاتلار اساساً پاراقوئه و پارانا چایی حؤوزهسینده گدیردی. بۇنا سبب ایسه پاراقوئه قوهلری اوْرادا یئرلهشیردی.
اۆچلر بیرلیگی ایلک اۇغورلارا باخمایاراق بۇ ایستهکاملار اوْنلارین ایررلمهسینی ۲ ایل گچیکدیریر. ایلک اله کچیریلن ایستهکام ایتاپیرو اوْلور. پاسو ده لا پارتییا دؤیوشون (۲۵ آوریل ۱۸۶۶) و استرو-بلیاکودان سوْنرا موتتفیقلر تویوتی باتاقلیغیندا دوشرگه سالیرلار.
اوْنلارا ۲۴ مئی ۱۸۶۶ -جی ایلده پاراقوئهلیلر موتتفیقلره هۆجوم ادیرکر آنجاق مغلوب اوْلورلار. بیرینجی تویوتی دؤیوشو گونئی آمریکا تاریخینده ان بؤیوک دؤیوش اوْلور. جۇلای ۱۸۶۶-جی ایلده ۱ م برزیل کورپوس رهبری اوْزوریو پولیدور دا فونسک کینتاهیلیا ژوردانلا عوضلنیر. بۇ ارفهده دؤیوش بؤلگهسینه ریو-قراندی-دو-سول ۲ برزیل کورپوسو داخیل اوْلورکی، اوْنلارین سایی ۱۰،۰۰۰ نفر اوْلاراق بارون پورتو آلقری اداره ادیر. اوْنلار اۇمایته ایستهکامینی اله کچیرمک اۆچون ایلک نؤوبهده کوروسو و کوروپایتی چؤکمهلی ایدی. کوروسونو پورتو آلقری بیر همله ایله پاراقوئه مؤقعلرینی اله کچیریلیر. [[شکیل:باتتله اوْف پوتررو ساوجه ۰۱. ژپگ|تهومب|۲۵۰پخ|۱۲ جۇلای ۱۸۶۶]] کوروپایتیده ایسه گنرال خوزه ادوویخس دیاس گۆجلو دیرنیش گؤستریر. ۲۰،۰۰۰-لیک آرژانتین و برزیل قوهلری میتره و پورتو آلقری و آدمیرال تامانداره باشچیلیغی ایله ایررهلهسهده گئری اوْتوردولورلار. موتتفیقلر بیر نجه ساعت چکن دؤیوشده ۵،۰۰۰ ایتکی وریرلر. بۇ حادیثه موتتفیق اوْردوسوندا بحران یارادیر و هۆجوم عملیّاتلاری بللی مدته سنگیگیر.
هللدیجی دؤیوشلر[دَییشدیر]
۱۲ سپتامبردا ۱۸۶۶-جی ایلده سولانو لوپس آرژانتین پرزیدنتی میتره ایله گؤروشور اما دانیشیقلار باش توتمور. دانیشیقلارین موثبت نتیجلنممهسینین اساس سببی برزیلین بۇنا بؤیوک تپکی گؤسترمهسی ایدی. بئله کی، برزیل ساواشنین بۇ فوْرمادا بیتمهسینی ایستمیردی. ساواش عملیّاتلار سنگیمک بیلمیردی.
۱۰ اۇکتوبر ۱۸۶۶ برزیل اوْردواونا ینی کوماندان لویس آلویس دی لیما سیلوا، مارکیز کاشیاس (سوْنرادان هرسوق تیتولو آلیر) تعیین ائدیلیر. کاشیاس نوْامبردا پاراقوئهیه گلرکن، بورادا برزیل اوْردوسونون تامامن چؤکدویونه شاهید اوْلور. آرژانتین و برزیل اوْردوسو پراکنده شکیلده بیر-بیریندن آرالی یئرلرده دوشرگه سالمیشدیلار. میتره و فلورس اؤلکه داخیلی ایشلرله علاقه دار اؤلکهلرینه قاییتمالی اوْلورلار. تاماندارنی وظیفهدن کنارلاشدیریلیر و اوْنون یئرینه خواکین ژوزه ایقناسیو تعیین ائدیلیر. بۇ ارفهده ریو-قراندی-دو-سولدا برزیلین ۵۰۰۰-لیک اوْردوسو واردی. میترنین یوْخلوغو زامانی کاشیاس موتتفیق قوهلرینه رهبرلیگی اؤز اۆزرینه گؤتورور و اوْردونو یئنیدن تشکیل ادیر. ۱۸۶۶ نوْامبردان ۱۸۶۷-جی ایله قدر بیر چوْخ قاباقلاییجی تدبیرلر گؤرور. بئله کی، ساغلیق مرکزلری یارائدیلیر، اپیدمیایا قارشی تبیرلر گؤرولور (هدف ضرر چکمیش عسگرلره یاردیم ائتمک و وبا ایله موباریزه آپارماق ایدی)، اۆستهلیک اوْردونون تهجیزاتی آرتیلیر. بۇ ارفهده ساواش لوکال کاراکتر آلیر، یالنیز کیچیک توقوشمالار باش وئریر و کوروپایتی بومبالانیر. لوپس ایسه بۇ مدتدن ایستیفاده ائدهرک مۆدافیهنی گوجلندیریر اۇمایتینین مۆدافیهسی تهجیزاتی آرتیریلیر. کاشیاس اساس ضربهنی پاراقوئه ایستهکاملارینین سوْل جیناهینا اندیرمیی پلانلاشدیریر. هدف ایسه اۇمایتی ایله آسونسون آراسیندا علاقهنی کسمک ایدی. اوْ اوْردویا تویویا-کویه ایررلمیی امر ادیر. آنجاق آگوست ۱۸۶۷-جی ایلده میتره اوْردو کوماندانلیغینا قاییدیر. اوْ دؤیوشلری داوام اتدیرمیی و پاراقوئه نین ساغ ایستیقامتینده یئرلَشن ایستهکاملارا هۆجوم اتمیی طلب ادیر اما بۇندان اوّلکی بۇ ایستیقامتلردهکی دؤیوشلرده بؤیوک ایتکیلر وئرمیشدی. اوْنون امری ایله برزیل اسکادرونو ایرلیلییه دوغرو گتسهده اۇمایتی قالاسی اؤنونده دایانمالی اوْلور. موتتفیق اوْردو رهبرلیگی آراسیندا یئنیدن فیکیر آیریلیغی یارانیر.
میتره هوجومو داوام اتدیرمیی تکید ادیدی، برزیللیلار ایسه شیمالدا یئرلَشن سان-سولانو، پیکه و تایینی توتماغی و بۇنونلادا هومایتا ایله آسونسونون علاقهسینی کسمیی دوشونوردولر کی، بودا کاشیاسین ایلکین پلانلاری ایدی. بۇنا جواب اوْلاراق پاراقوئهلیلر تویویاتییه هۆجوم تشکیل ائدیرلر آنجاق بۇ اۇغورسوزلوغا دوجار اوْلورلار. ژانویه ۱۸۶۸-جی ایلده میتره یئنیدن آرژانتین قاییتمالی اوْلور و کاشیاس یئنیدن کوماندانلیغی اۆزرینه گؤتورور. اوْنون امرینه اساساً ۱۸ فوْریه ۱۸۶۸-جی ایلده برزیل گمیلری دلفین کارلوسا دی کاروالیونون (سوْنرادا بارون پاسساژما تیتولو آلیر) باشچیلیغی ایله کوروپایتی و اۇمایتی ایستهکالارینین آرخاسینا کچهرک اوْنلاری پاراقوئهنین دیگر اراضیلریندن تدریج ادیر. ۲۵ جۇلایدا هومایتا محاصرهسی قالانین فتحی ایله باشا چاتدلریلیر. ۲۴ آگوستدا لوپسه تسلیم اوْلماق تکلیفی ائدیلیر. موتتفیقلر آسونسونا دوغرو ایستیقامتلنیرلر و بورادا ۲۰۰ km-لیک مۆدافیه خطینی کچیرلر (پیکیسسیری چاییندان باشلایاراق آقوستورو و ایتا-ایباتیه قدر اۇزانیردی). لوپس بورادا ۱۸،۰۰۰ گوووه توْپلوایا بیلمیشدی. کاشیاس جبهه دؤیوشونه گیرمک ایستمهیهرک تاکتیکی گدیشلر ادیر. موتففیق دونانماسی گوچلندیریلمیش آنقوستورایا هۆجوم اتدیی آندا اوْردو چاکو باتاقلیغیندا ایرلیلهمک اۆچون یول اینشا ادیردی. بۇ ایستیقامتدن اوْردو چایین ساغ ساحیلینه کئچیرو بورادان ایسه شیمال-شرقه ایستیقامتلنیرلر. ویلتا شهری یاخینلیغیندا اوْردو یئنیدن چایین دیگر ساحیلینه کئچمهلی اوْلور. بۇ آددیملارین هدفی ایستهکاملارلا آسونسون آراسیندا علاقهنی کسمک اوْلور. اوْردونون بۇ جور حرکتی "پکیسسیری مانوری" آدینی آلیر. علاقه کسیلدیکدن سوْنرا کاشیاس کؤمکسیز قالان آسونسون اۆزرینه هۆجوم عوضینه جنوبا ایستیقامتلنهرک پاراقوالیلارین اساس ایستهکاملارینا ضربه اندیریر.
دسامبر
۱۸۶۸-جی ایلده کاشیاس محاصرهده اوْلان پاراقوئه قووهلری اۆزرینده بیر سیرا غلبهلر الده ادیر. دؤیوشلر: ایتورورو (۶ دسامبر)، آواری (۱۱ دسامبر و لوماس-والنتیناس و آنقوستوره (۳۰ دسامبر
). بۇ دؤیوشلرده پاراقوئه اوْردوسونون قالیقلاری تام اوْلاراق دارماداغین ائدیلیر. ۲۴ دسامبردا موتتفیق قوهلری کوماندانلاری (برزیلدان کاشیاس، آرژانتیندان ژللی و اوْبس، اروگوئه دان انریکه کاسترو) لوپسه تسلیم تکلیفی ائدیرلر. فرانسیسکو سولانو لوپس بۇ تکلیفی رد ائدهرک داغلیق اراضیسی اوْلان سررو لانا قاجیر. ۱ ژانویه ۱۸۶۹ دا پولکوونیک هرمس ارمستو دا فونسکا (برزیل مارشالی، ۸-جی باشکان ارمس رودریقس دا فونسکانین آتاسی) آسونسونا داخیل اوْلاراق شهری تۇتور. بورادا چوْخلو سایده سیلاح-سورسات قنیمت اوْلاراق اله کچیریلیر. بۇ ایسه دوردونون تهجیزاتینی آرتیریر و زفهلری برپا ائتمهیه ایمکان وئریر. ۵ گوندن سوْنرا فردمارشال کاشیاسین قوهلری شهره داخیل اوْلور. ۱۳ گوندن سوْنرا اوْ کوماندانلیغی تهویل وئریر و لویس فیلیپ قاستون دی اوْرلانسلا عوضلنیر.
سوْن دؤیوشلر[دَییشدیر]
ساواشنین سوْنونا یاخین ارفهده برزیل اوْردوسونا ایمپراتور II پدرونون کورکهنی لویس فیلیپ قاستون دی اوْرلانس تعیین ائدیلیر. اوْنون آماچ تکجه پاراقوئهیی چؤکدورمک دییل، همده برزیلین مؤوقیینی بؤلگهده گوجلندیرمک ایدی.
۱۸۶۹-جو ایلین آگوستوندا اۆچلر بیرلیگی آسونسوندا موووقتی حکومت تشکیل ائدیرلر. سیریلو آنتونیو ریوارولا آکوستا موووقتی حکومته باشچی تعیین ائدیلیر. بونولا بئله فرانسیسکو سولانو لوپس موباریزهنی داوام اتدیرهرک آسونسونون شیمال-شرقینده یئرلَشن داغلارا چکیلیر. ساواشنین سوْن بیر ایلینده قراف لویس فیلیپ ۲۱،۰۰۰-لیک قوشونلا پاراقوئهنین پارتیزان دستهلرینه قارشی ووروشور. پیریببوی و آکوستا-نیا دؤیوشلرینده پاراقوئه طرفیندن ۵۰۰۰ نفر ایتکی وریلیر. اوْنلارین بؤیوک اکثریتی اۇشاقلاردان ییغیلمیش عسگرلردن تشکیل ائدیلمیشدی. سولانو لوپس ۲۰۰ نفرلیک دسته ایله شیمال مشهلیکلرینده گیزلنیردی. موتتقیلر اوْنو تعقیب ادیردیلر. ۱ مارس ۱۸۷۰-جی ایلده گنرال ژوزه آنتونیو کورریا دو کومارو پاراقوئهلیلرین سوْن ایستینادگاهی اوْلان سررو-کورایانی اله کچیریرلر. فرانسیسکو سولانو لوپس تعقیب ائدیلیر و چایی کچمک ایسترکن اؤلدورولور. اوْنون سوْن سؤزلری "من وطن اۇغروندا اؤلورم اوْلور. بونولادا پاراوای ساواشسینه سوْن قویولور.
ساواشنین عۆمومی خۆصوصیتلری[دَییشدیر]
ساواش هر ایکی طرفدن قانلی کاراکتر داشیییردی. هج کسه رحم ادیلمیردی. لوپس حتی اؤز قارداشی پاراقوئه یپیکوپونا بئله رحم اتممیشدیر. ساواشده چوْخلو سایدا کیشی اهالیسینین ایتکیسی سببیندن اوْردویا حتی قادینلار و اۇشاقلاردا چاغریلیردی. ۱۶ آگوست ۱۸۶۹-جو ایلده آکوستا-نیو دؤیوشونده ۳۵۰۰ نفر اۇشاق ایشتیراک ائتمیش دیر. اوْنلار اساساً ۹-۱۵ یاشلی اۇشاقلار تشکیل ادیردیلر. عۆمومیلیکده دؤیوشلرده ۶۰۰۰ نفر اۆشاق ایشتیراک ائتمیش دیر. بۇ قهرمانلیغا گؤره گونوموزده پاراقوئهده ۱۶ آگوست اۇشاق گونو کیمی قئید ائدیلیر. هر ایکی طرفدن اسیرلره قارشی چوْخ قددار موناسیبت بسلنیلیردی. موتتفیقلره اسیر دوشن پاراقوئهلیلرین چوْخو قول کیمی ساتیلیردی. اۆستهلیک اسیر دوشن پاراقوئهلیلر یئنیدن تشکیل ائدیلن پاراقوئه لگیونونا تهکیم ائدیلهرک، اؤز اؤلکهلرینه قارشی ووروشماغا وادار ائدیلیردیلر. بۇ جور اؤز اؤلکهسینه قارشی ووروشماغا مجبور ائدیلن ۸۰۰ نفر پاراقوئهلی بۇ آقیبتی یاشامیشدیر.
ساواشنین عۆمومی نتیجهلری[دَییشدیر]
ایتکیلر[دَییشدیر]
پاراقوئه ساواشنین گدیشینده آغیر اینسان ایتکیلری وئریر. اوْنون میقیاسی مۆباحیثه کوْنوسو (موضوع سۇ) اوْلاراق قالیر آنجاق بؤیوک سایدا اهالی ایتکیسی فاکدیر. ۱۸۷۱-جی ایلدکی سیاهییا آلینمادا اؤلکهده ۲۲۱،۰۰۰ اینسانین یاشاماسی بللی ائدیلیر. بۇ ساواشدن اؤنجه ایسه اؤلکهده ۵۲۵،۰۰۰ نفر اینسان یاشامیشدیر. دمهلی ساواش ۳۰۰،۰۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قویدوغونو گؤستریر. بۇ چور بؤیوک ایتکیلرین سببی اؤلکه اهالیسینین لوپسه فاناتیک صداقتی ایله باغلانیلیر. اؤلکهنین باشکندی توتولدوقدان سوْنرا ساواش پارتیزان ساواشی کاراکتری داشیییر. بۇ دا ایتکیلرین میقدارینی داهادا آرتیریر. بۇ ساواشده ایکینجی ان آغیر ایتکی ورن اؤلکه برزیلدیر. برزیلدان ۱۲۳،۰۰۰ عسگر بۇ ساواشده ایشتیراک ائتمیش دیر. بۇندان ۵۰،۰۰۰ اؤلموشدور. بۇ اینسانلارین چوْخو ایسه اهالیدن توپلانان (ماتو قروسو ویلاییتیندن)، کؤنوللو عسگرلر و قوللار ایدیلر. آرژانتین ساواشیه ۳۰،۰۰۰ عسگر گؤندرمیش، اوْنوندا ۱۸،۰۰۰ دؤیوشلرده اؤلموشدور. بونون دا بؤیوک حیصّه سی کوررنتس ویلاییتیندن ییغیلان مولکی اهالی تشکیل ادیردی. اروگوئه ساواشیه ۵،۶۰۰ عسگر گؤندرمیشدیر کی، بونوندا ۳،۱۰۰ نفری آوروپادان گلن موزدلو عسگرلر ایدیلر. ساواش ایتکیلره نیسبتده مولکو ایتکیلر داها بؤیوک ایدی. ایتکیلرین بؤیوک اکثریتی نوخوشلوقلر، آجلیق و طیبی یاردیمین زییف اوْلماسیدان ایرلی گلیردی. بۇنا مثال کیمی برزیل دونانماسیندا ۱۷۰ نفر دؤیوشلرده اؤلموشدوسه ده ۱۰۷ نفر عادی وضعیتده، ۱۴۷۰ نفر ایسه نوخوشلوق نتیجهسینده وفات ائتمیش دیر. برزیل اوْردوسونون اساسینی اؤلکهنین شیمال، شیمال-شرق بؤلگهلریندن اوْردویا چاغریلان کندلیلر تشکیل ادیردیلر. اوْنلار جنوبا گلدیکلری زامان ایقلیم دییشیکلیکلری، بؤلگه یئیجکلاری و یئمکلریندهکی فرقلیلیکلر آغیر نتیجهلره گتیریب چیخاریردی. ساواشده ان چوْخ جان آلان ایسه ویروس نوخوشلوقلری ایدی.
نتیجهسی[دَییشدیر]
۱۸۷۰-جی ایلده ساواش سوْنا جاتدیقدان و پاراقوئه دارماداغین ادیلدیکدن سوْنرا آرژانتین برزیلیا گیزلی آنلاشما تکلیف ایرلی سورور کی، اوْرادا قران-جاکونو آرژانتین وئریلمهسینی ایستییر. اساس سبب ایسه اراضیلرده کبراسا آدلی بیر محصول واردی کی، اوْنو دا دریلرین آشیلانماسیندا ایستیفاده ادیردیلر. حتی پاراقوئه نین تام بؤلونمهسی مسئلهسی آکتوال ایدی. بۇنونلا برزیل حکومتی پاراقوئه دؤولتینین یئر اۆزوندن سیلینمهسینی ایستمیردی. سبب ایسه آرژانتین آراسیندا بوفر زوناسینی ساخلاماق ایستییردی. اوْنا گؤرهده تکلیف رد ائدیلیر. برزیل اوْردوسو اؤلکهنی ساواش بیتدیکدن سوْنرا بئله ترک اتمیر. ۱۸۷۶-جی ایلده اوْردو اؤلکهدن چیخاریلیر. فاکتیکی برزیلین سایهسینده پاراقوئه اؤز ایستیقلالیتینی و مؤوجودلوغونو قورویوب ساخلایا بیلیر. آرژانتین ایسه قران-چاکویا اوْلان ادعاسیندان ال چکمیر. بۇ ایسه موتتفیقلری ساواش حدینه گتیریر. ساواش بیتدیکدن سوْنرا هانسیسا صۆلح آنلاشماسی ایمزالانماسادا اۆچلر بیرلیینه داخیل اوْلان دؤولتلرله آیری-آیریلیقدا آنلاشمالار ایمزالانممیشدیر. آرژانتین و پاراقوئه آراسیندا سرحدلرین دقیقلشدیریلمهسی اۆچون اۇزون-اۇزادی دانیشیقلار باش وئریر. بۇندان سوْنرا سرحدلر مویینلشیر. ۳ فوْریه ۱۸۷۶-جی ایلده ایکی اؤلکه آراسیندا سرحد آنلاشماسی ایمضالانیر. میسونس بؤلگهسینین بؤیوک اکثریتی و قران-چاکونون بیر حیصّه سی (پیلکومایو چایی و ریو-برمخو چایلاری آراسینداکی اراضیلر) آرژانتین وریلیر. تهومب|لفت|پاراقوئهنین ایتیردیی اراضیلر بعضی اراضیلر ایسه (ورده و پیلکومایا چایینین اساس قوْللاری آراسینداکی اراضیلر) مۆباحیثه کوْنوسو (موضوع سۇ) اوْلاراق قالیر. بۇ مسئله بینلخاق محکمهیه قدر گدیب چیخیر. محکمهده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشکانی راترفورد هیس مثلاًی پاراقوئهنین لهینه حل ادیر. اوْنون شرفینه اؤلکه دپارتامنتلریندن بیری اوْنون آدی وریلیر. ۹ ژانویه ۱۸۷۲-جی ایلده برزیل ایله پاراقوئه آراسیندا سپارات مۆقاویله ایمضالانیر. مۆقاویلهنین شرطلرینه اساساً پاراقوئه چاییندا گمیلرین سربست اۆزمهسینه ایجازه وریلیر. ایکی اؤلکه آراسیندا سرحدلر ایسه ساواشدن اؤنجه برزیلین ادعا اتدیی اراضیلرین اوْنا وئریلمهسی اساسیندا حل ائدیلیر. برزیل اله کچیردیی اراضیلرین سایهسینده ماتو-قراسو بؤلگهسینین اراضیسینی چوخ گنیشلندیریر. پاراقوئه همجینین برزیلین ساواشیه صرف اتدیی یاردیمی اوْنا قایتاراجاغینی اۆزرینه گؤتورور. بۇ اؤدمه یالمیز ۱۹۴۳-جو ایلده برزیل باشکانی ژتولیو وارقاس طرفیندن بورچون سیلینهسی حاقیندا ژستی سایهسینده دایاندیریلیر. آرژانتین و برزیل عۆمومی اوْلاراق ۱۴۰. ۰۰۰ km² اراضی الده ائدیرلر کی، بودا اوْ واختکی پاراقوئه اراضیسینین یاریسیندان بیر قدر آز ایدی. ساواشدن سوْنرا بؤلگهده وضعیت دییشیر. بئله کی آرتیق پاراقوئه آرژانتینین داخیلی ایشینه موداخیله ائده بیلمیر. بۇنونلا بئله آرژانتین مانییهسیز اوْلاراق قران-جاکونون ایستیلاسینا باشلاییر. ۱۸۷۰-۱۹۱۷-جی ایللر عرضینده جاکونون ایستیلاسی باشا چاتدیریلیر. قران-چاکو ویلایتینین بیر حیصّه سی آرژانتینین الینه کچیر.
۱۹۷۵-جی ایلده برزیل باشکانی ارنتو بکمان و پاراقوئه باشقانی آلفردو ایسترسسنر آراسیندا ایمزالانان 'دوستلوق و ایشداشلیق' حاقیندا مۆقاویلهنین شرطلرینه اساساً برزیل ساواشده الده اتدیی قنیمتی پاراقوئهیه قایتاریر.
برزیل ساواشیه گؤره چوْخ اؤدمهلی اوْلور. ساواش فاکتیکی اوْلاراق لندن بانکی و بانکیر اوْلان برینق قارداشلاری طرفیندن مالیلشیردی. برزیل ساواشنین ۵ ایلینه داها چوْخ مالییه آییریردی نیین کی الده ادیردی. بودا اؤلکهده ایقتیصادی بحرانا یول آچیر. خاریچی اؤلکهلردن آلینان کوللو میقداردا بورج اؤلکه ایقتصادیاتینا اوْن ایللیکلره اؤز منفی تأثیرینی گؤستریردی. بیر چوْخلارینین فیکیرینه گؤره ساواش مونارخیانین دوئریلمهسینه، اۆستهلیک قولدارلیغین لغوینه اؤز تأثیرینی گؤسترمیشدی (۱۸۸۸-جی ایل). برزیل اوْردوسو آرتیق ینی گۆجه مالیک اوْلاراق، سیاسی روْل اوْیناماغا باشلاییر.
آرژانتیندا ساواش اؤلکه ایقتصادیاتینین مودرنلشمهسینه وسیله اوْلور. بیر نجه اوْن ایللیکلر عرضینده اوْ لاتین آمریکاسینین آردیجیل اینکیشاف ادمیش اؤلکهسینه چوریلیر. ینی تورپاقلارین اله کچیریلمهسی اوْنو لا پلاتا حؤوزه سینین گۆجلوسونه چوریلیر.
فاکتیکی بۇ ساواشده غالیب گلن بریتانیا اوْلور. آرژانتین و برزیل اوْندان چوْخلو میقداردا بورج آلیرلار. بورجون اؤدنیلمهسی گونوموزدهده داوام ادیر. برزیل بۇ بورجو ژتولیو وارقاسین دؤنمینده تام اؤلدنیلیر. بۇندان سوْنرا نه آرژانتین نده برزیل اروگوئه ین داخیلی ایشینه فعّال موداخیله اتمیرلر. اروگوئه دا کولورادو پارتییاسی حاکمیّته گلیر و اؤلکهنی ۱۹۵۸-جی ایله قدر ایداره ادیر.
پاراقوئهیه گلدیکده ایسه اوْنون اۇجقالاریندا یئرلَشن اراضیلر ساواش نتیجهسینده بوشالیر و آسونسون اتافینا کؤچورلر. اؤلکهنین چوخ بؤلگهلرینده اهالی ناتورال تصرّفاتا کچیرلر. اراضیلرین بؤیوک حیصّه سی بوشالیر. بۇ اراضیلرین چوْخو خاریچیلره، خۆصوصی ایله آرژانتین ایجارهیه وریلیر. اؤلکهده تصرّفاتی دارماداغین ادیلدیش، اؤلکه بازاری بریتانیا ماللاری اۆچون آچیق اعلان ائدیلمیشدی. اؤلکه تاریخینده ایلک دفعه اوْلاراق داخیلی بازارا عۆمومی دَیَری ۱ میلیون فونت ایسترلینق دَیَرینده ایستیقرازلار دؤورویهیه بوراخیلیر. ساواش پاراقوئهیه بؤیوک میقداردا بورج گتیریر. ۱۸۷۶-جی ایله قدر اؤلکه ایشغال آلتیندا قالیر.
ساواشنین اینجه صنعته تأثیری[دَییشدیر]
پاراقوئه ساواشی بؤلگه دؤولتلرینین اینچسنت ساحهلرینه تسیرسیز قالمیر. بۇ ساواشنین ساواش عملیّاتلار مؤوضوعسوندا چکیلمیش تابلولار اۆستونلوک تشکیل ادیر. بۇ مؤوضوعیا آرژانتینلی کاندیدو لوپس و ایقناسیو قارمندییا، برزیللی ویکتور میرلس، پدرو آمریکو، اروگوئه لی خوزه مانول بلانس موراجیت ائدیرلر. ساواش ادبیاتا دا اؤز تأثیرینی گؤستریر. بیر چوْخ اثرلر مؤلفلرینه دونیا شؤهرتی قازاندیریر. بۇنا مثال کیمی ایتالیا یازیچی سی امیلیو سالقارینین "پاراقوئه پرزیتنتینین خزینهسی" اثرینی گؤسترمک اوْلار. ساواشنین بعضی حادیثهلری آرتور کانن دویلین شرلوک هولمس حاقیندا یازدیغی "وسرریا لودژده باش وئرمیش حادیثهلر" آدلی پووستینده سان-پدرو آدلی اۇیدورولموش اؤلکهنین تیمسالیندا پاراقوئهیی گؤرمک اوْلار. سالقاری اگر پاراقوئهلیلرا بللی سئوگی ایله یاناشیر، اوْنلاری اۆستون تۇتورسا دا، بۇ پووسته کونان دویلیا دیکتاتورو سان-پدرو اؤلکهسینین قان تؤکهنی، ظالم بیریسی کیمی تصویر ادیر. بۇندان باشقا بۇ مؤوضوعدا بیر سیرا نووللالار یازیلمیشدیر.
ساواشیه مۆعاصیر باخیش[دَییشدیر]
ساواش ایندینه قدر مۆباحیثه کوْنوسو (موضوع سۇ) اوْلاراق قالیر. اساساً پاراقوئهده بۇ ساواش کیچیک بیر خالقین اؤز حۆقوقلارینی دیکته ائتمه جدهی کیمی قیمتلندیریلیر. آنجاق نتیجهده ایسه بیر خالقین محوی (سویقیریمی) ایله نتیجهلنیر. مۆعاصیر دونیامیزدا بۇ ساواش هئچده بیر معنالی قارشیلانمیر. بئله کی، بعضیلری مۆعاصیر دؤنمده اوْ زامان کی پاراقوئه دؤولت رهبرینی دیکتاتور، ساواشینی ایسه همین توتالیتار رژیمین عمللرینین نتیجهسی کیمی قیمتلندیریر.
حال-حاظیرکی وضعیت[دَییشدیر]
ساواشنین نتیجهلری پاراقوئه نین اینکیشافینا اؤز منفی تأثیرینی گؤستریر. بۇ ساواشین نتیجهسینده پاراقوئه دونیانین بینالخالق عالمده هر هانسی بیر سؤز صاحیبی اوْلان اؤلکهلری سیاهیسیندن بیردفعهلیک آدینی چیخاریر. اؤلکه بۇ خاوسدان چیخماق و دموقرافیک بالانسی برپا ائتمک اۆچون اۇزون زامان صرف ائتمهلی اوْلور. بۇنونلا بئله بۇ ساواشین فیسادلاری گونوموزده بئله تام آرادان قالدیریلماییب. بئله کی، پاراقوئه لاتین آمریکاسینین ان کاسیب و ایقتیصادی باخیمدان گئری قالمیش اؤلکهسیدیر.
قایناق[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
بؤلمه:پاراقوئه تاریخی
بؤلمه:گونئی آمریکا ساواشلری بؤلمه:پاراقوئهنین ساواشلری بؤلمه:برزیلین ساواشلری بؤلمه:آرژانتینین ساواشلری بؤلمه:اروگوئه ین ساواشلری بؤلمه:۱۳ دسامبرداکی حادیثهلر بؤلمه:۱۸۶۴-جو ایلدکی حادیثهلر بؤلمه:۱۸۶۴-جو ایلده پاراقوئه بؤلمه:پاراقوئه ساواشی بؤلمه:برزیل–اروگوئه موناسیبتلری بؤلمه:برزیل–پاراقوئه موناسیبتلری بؤلمه:آرژانتین–برزیل موناسیبتلری


text:
سویوق اورهییمدن بئینیمه یوکسهلیر
سید رضا حسینی مرند
قار یاغیردی. ماشین سسسیزجه خیاباندا ایرهلیلهییردی. سوروجو آتا اؤنده اوتوران اوغلویلا، دالی اوتوراجاقدا کی گلینینه گؤز گزدیریردی. اوغلانین سوسقون باخیشلاری اؤنوندن باشقاسینی سئزمیردی. دوشونجهلره اویوموشدو: – “منی بو قیزدان نیه آییردیلار؟ بو قیز حایات یولداشیم دئمیشدیلر. آمما آتام داها دئییل…داهااااا حایات یولداشین دئییل دئیه باغیردی! منمی حایات یولداشی سئچدیم؟ من ائولنمهیی بئله دوشونمهدیم. آرتیق ائولندیریلدیم. من کیمسهایله بئله یاخین اولمادیم. آتام موبایلیمدان اونون هر ایزینی سیلدی. ندن منی ایکی ایل باشقا بیر یاشاما یؤنهلتدیلر؟ ندن؟ من اؤز ایچیمده یاشاییردیم. یالنیز اؤز ایچیمده…”. اوغلان قانریلیب حسرت دولو باخیشلارینی قیزا تیکدی. آما قیز سرت بیر باخیشلا اوندان اوز چئویردی. – “من دلی دئییلم. من خستهیم. چوخ شئیلری باشا دوشه بیلمهرم. هر ایشیم آخساقدی. یئرسیز یئره گولورم، آغلاییرام. داورانیشلاریم باشقا اینسانلاردان فرقلیدیر. بو دونیادا منه بیر گؤرو وئریلمزدن اونا آیاق باسمیشام. دئییرلر آتامین پولو بونلارین هامیسینا اوستون گلیر. سانکی سو کیرلری یویوب آپاران کیمی، پول دا منی یویوب آپاریر.”
بیر داهادا قیزا باخدی، آنجاق قیز بونون فرقینده دئییلدی. اوزگون اوغلانین ترسینه او چوخ موتلو گؤرونوردو. – “من هارا سن دلی هارا؟ اوولدن بیلیردیم یانیلیرام، آنجاق پول آدلی بیر آت میدان چاپدیریرسا بونلار اؤز دَیهرینی ایتیرر. هله قایینآتام مندن آجیقلیدی! بو منه لاپ ایلگینج! عؤمور بویو دلی اوغلوایلا نئجه یاشامالی. یاتاغی دا بئله باشا دوشموردو. آآ…باخ من یازیغین شانسینا! یاریمچیلیق آغلینا سیغیشدیرا بیلمزدی بونلاری. ایکی ایل حسرتله یاشادیم. دوغال اولاراق باشقالاریلا ایلگیلهندیم. پئشمان دئییلم. بوشاندیمدا، آنجاق بو آرادا اودوزان اونلاردی. آلدیغیم کبین عؤمور بویو منی یئتر. بونلار قالسینلار اؤز هایلارینا. اؤلورسهلرده، بو دلییه منه تای بیر گؤزلی تاپیلماز.” بو آن قیزین موبایلی سسلهنهرک، یازیشماغا باشلادی.
آتا ماشینین گوزگوسوندن گؤزلرینی قیییب سینیرلی- سینیرلی قیزا باخیردی. – ” اوجقار یئردن بیر قیز آلیب یوخاریلارا گتیرسن بوندان آرتیق اولماز. منیم پولوم بونو قودورتدو. اؤزلویوندن اولوب، آبیریمی تؤکدو. منیم اوغلوم ساغلام اولسایدی سنی ایت یئرینه قویمازدیم. هله قالسین ائویمه گلین گلهسن. بیر گون بو یارامازی آلمیشدیمسا، ایندیسه ساتدیم. داها یانیلمارام. بوندان آرتیق قویمارام اوغلوم اوزولسون. بیر آیریسینی تاپمیشام…” آتا دؤنوب اوغلونون اوزگون گؤزلرینه باخدی. قار دورمادان یاغیردی. ماشینسا اؤز یولوندا. بیر آزدان بیر داریسقال کوچهنین آغزیندا دایاندی. قیز موبایلایلا یازیشارکن ماشیندان ائنیب کوچهیه ساری یورودو. اوغلان قار اوستونده آیاق ایزلرینه باییلمیشدی…
گئجه یاریسی قار سورکلی یاغیردی. اوغلان ایستی اوتاغیندا تیر-تیر اسهرک، باخیشی پنجرهدن آیریلماییردی. بئله بیر آنلاری یاشامامیشدی. ایللر اؤنجه، بئله بیر قیش گئجهسینده قیزدیرمادان آلوو توتوب یاناراق، بو گونهدک سؤنمهمیشدی. یانیب، یاخیلمیشدی. آما بو گئجه آجی بیر سویوق قیزدیرمانین یئرینه اورهیینه چؤکموشدو. -“من چوخ آغلارام، بوگئجه گؤز یاشلاری یاد اولوب منه. آغلاماق سسیمدن آنامین گلیشینی ایستهیهرم. گؤز یاشلاریمی سیلیب، منیم بو آجیناجاقلی طالئعیمه آغلاسین دئیه. حایات یولداشی ساندیغیم قیز سون گئدیشینده بیر دفهده اولسون بئله باخمادی منه. من دَلییم. ائله بوندان دولایی چیلغینجاسینا سئویردیم. سئومهیین آنلامی ندیر؟ بونلاری من باشا دوشه بیلمهرم. آنجاق اونو بیلیرم ایندی بوردا اولماسی چوخ یاخچیایدی. اوتوروب موبایلیایلا باشینی قاتمیشدی. منسه ایچدنلیکله اونا باخیردیم. هردن گولهردیم، دانیشاردیم، یئنه منی سایمازدی. بئله بیر دوروم ساعاتلارجا سورهردی. من موتلوایدیم، چوخ موتلو. او بوردایدی، چیزگیلی دونوایلا اوتورموشدو. آما گئتدی. حایاتیمدا سئویلمهدیم. آجیناجاقلی باخیشلار سئومک قاورامی داشیدی. بو قایغیلاردان، بو دویغولاردان یورولدوم. ایندیسه بو قارلی- قارانلیق گئجهده یالنیز بوراخیلمیشام.”
قار دورمادان شَهرین اوستونو قاپسادی آرتیق. سانکی اینسان یاشاماییرمیش کیمی. اوغلان آجی دوشلهره دالیب، سویوق اورهییندن بئینیمه ساری یوکسهلیردی…


text:
دؤكتور حميد نطقي (آیتان) آذربايجان چاغداش ادبياتيندا ده يرلي و گؤركملي سيمالارداندير كي رولونو معاصر شعريمیزده، هابئله ديليميزده اونوتماق اولماز. نطقي «آيتان» تخلوصوايله شعر يازميش و شعرلرينده بؤیوک شاعرلریمیز: رفعت و ساهرين ايزيني گئتميشدير. آيري بير سؤزله دئسك مدرن شعرده اوچ سيما بير خطي توتوب ايزله ميشلر: رفعت، ساهر، نطقي.
دؤكتور نطقيني شاعرليكدن آرتيق، ادبياتيميزدا آراشديرمالاري، يازي قايدالاريميزي ساهمانلاماق و ادبي نظريه لر اورتايا قويماق اوچون ده يرلنديرمك دوزگون اولار. دؤكتور نطقي ۱۲۹۹دا تبريزده آنادان اولدو، تبريزده تحصيليني دپيلوما قده ر داوام وئريب، همان چاغلاردا مقالهلر يازدي. سونرا توركيهيه گئديب حقوق دوكتوراسيني الده ائتدي. بو زامانلار دوكتور نطقي دوكتور هئيت ايله برابر ياشاييب، دوستلوق ائديرديلر. نطقي دوكتوراسيني آلاراق ايرانا دؤندو و آباداندا نفت شركتينده ايشه باشلادي. لياقتلري اساسيندا، دوكتور نطقي «عمومي علاقه لر» ساحه سينده دريندن تحقيق و تدقيقلر آپارماق اوچون انگيلیس و آمريكايا گؤنده ريلدي. ۱۳۴۱جي ايلدن تهرانا گليب، نفت شرکتینده ايشينه دوام وئرهرك، «دانشكده ي ارتباطات عمومي» ده تدريس اوچون دعوت اولوندو، ۲۵ ايل بورادا اوستادليق ائديب بو دانشکدهنين رئيسي اولدو.
۱۳۵۷دن سونرا ديليميزه آزادليق گله رك، دوكتور هئيت ايله برابر «وارليق» درگيسيني يولاساليب و نطقي جنابلاری اونون باشيازاري كيمي فعاليت گؤستردي و دهيرلي مقالهلرله چيخيش ائتدي. بورادا ديل قايدالاري و توركولوژي مسئله لرينه عايد مقاله لر مطرح ائدهرك يازيچيلار، عالملر، شاعرلر و علم آداملاري آراسيندا اؤزونه يئر آچدي. دؤكتور نطقي تورك ديلينه عاشيق اولاراق، چوخ اينجهروحلو، دموكرات، آزادليق سئوه ر و مستقل فكرلي بير انسانايدي. نهايت ۱۳۷۸جي ايلده تير آيينين ۲۵ده ناتينگهام خسته خاناسيندا وفات ائديب و جنازه سي استانبولدا قويلاندي.
علی اصلانی جنابلاری بو اثری کؤچوروب اوخوجولارا تقدیم ائتدیکده اؤز تمیز دویغوسونو و پاک دوشونجه سینی گؤسترمیش و گؤزل بیر صورتده ده بونو حاضرلامیشدیر. بورادا اؤز تشکورلریمی بیلدیریب، ادبیاتیمیز اوغروندا اونا باشاریلار دیله ییر، اثرینی ده ده یرلی بیر تحفه کیمی ادب سئور خالقیمیز طرفیندن قارشیلاندیغینی ایسته ییریک.


text:
زیرکونیوم (IV) برومید
زیرکونیوم (IV) برومید (اینگیلیسجه: Zirconium(IV) bromide، روسجا: БpoMид циpkoHия(IV)، عربجه: بروميد الزركونيوم الرباعي) بیر شیمیایی ماده. آغ، تۇز حالتینده تاپیلار. متال هالید کیمی تانینیر.زیرکونیوم (IV) برومید بروم بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Zirconium(IV) bromide»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده زیرکونیوم (IV) برومید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بوگون دونیادا دیللرین آراشدیرماسی و اونلارین دورومونو آچیقلاماق اوچون مختلف مؤسسه لر، اورگانلار یارانمیشدیر. بو اورگانلار یاخود مؤسسه لر اونیوئرسیته لر کناریندا و یا آکادئمیالارین اؤزونون طرفیندن دوزنلنمیشلر. بونلار دیللری آراشدیریب، هر بیر دیلده یارانان ده ییشیک لیک لر، گلیشمه لر و ماتئریاللارین یارانماسینی آراشدیریب و اونلاری علمی باخیملا امتیازلاییرلار. حتا بیر دیلده یازیلان مقاله لرین ساییسی، چاپ اولان کتابلارین علمی ده یه ری و ساییسی و هانسی قونو اوزه رینده اولدوغو اساسدا چالیشیب و حتا روتبه بندی ایشلرینی ایره لی آپاریرلار. مثلا بیر دیلده اولان علمی مقاله لرین تاپینتیلارینی توپلاییرلار و ایلین سونوندا هانسی دیلده نه لر تاپیلمیش اولدوغونو تدوین ائدیب و بیر گزارش کیمی باشقا علمی مؤسسه لرله پایلاشیرلار و لازیم اولان معلوماتی اونیوئرسیته لره وئریرلر. بورادا بو ساحه ده چالیشان نئچه مجله و اورگان یا مؤسسه نی تانیتدیرماق ایستردیم. آنجاق بورادا آدلارینی چکدیگیم مجله لر یا مؤسسه لر بین الخالق اورگانلار ساییلیرلار و ایشلرینه ده جاوابچی دیرلر.
بین الخالق مجله دن آد چکنده بونو آرتیرماق کره کیر کی بو مجله لر مختلف علم لر ساحه سینده چالیشیب و هر بیری نین اؤزل ساحه سی اولموش و بین الخالق علمی اورگانلار طرفیندن حیمایت اولونورلار. مثلا بیلیرسینیز کی نوبل جایزه سینی بیر مؤسسه وئریرسه، اونون آردیندا سوئدین اوپسالا اونیوئرسیته سی دایانیر. بو مؤسسه اؤز باشینا دئییل و علمی مئتودلارلا بو ایشی گؤرور. یا یونسکو بین الخالق اورگانینا باغلی اولاراق هر ایکی ایلدن بیر دونیانین فرهنگی دورومونا باغلی گزارشلر چاپ ائدر و دونیانین ۳۷ دیلینده مجله چاپ ائتدیریر. بورادا دؤرد مجله کی هر بیری بیر ساحه ده دونیا سویه سینده تانینمیش ساییلیرلار تانیتدیر یرام. بونلار عبارتدیرلر:
بوگون دونیانین علم لرینی الده ساخلاییر و هر بیر تاپینتی بورالاردا دیتا بئیس اولاراق ثبت و ضبط اولور.
تامسون رویترز بیر کمپانی، مؤسسه و اورگان اولاراق مجله لری و سایتلاری واردیر. مثلا: (ISI, WOS)
شرکت تامسون رویترز (Thomson Reuters) بیر نئچه ملیت لی شرکت دیر و معتبر دانشگاهلارلا ایلگیده دیر. اونون نظری آلتیندا نئچه – نئچه سایتلار دا فعالیت ائدیر مثلا (WOS) : Web of science ،
WOS بورا بیر علمی سایت دیر و تامام دونیادا علمی تئزلری توپلاییر، رده بندی ائدیر و عالیم لرین اختیاریندا قویور. همین سایتدا ISI مقاله لری ده ثبت اولور و هر بیر دوکتورا تئزینی یازان چالیشیر اؤز پایان نامه سینی بورادا ثبت ائتدیرسین. آنجاق بو ساده لیکده ده دئییلدیر. دانشگاهلار چالیشیرلار مقاله لر بورادا ثبت اولسون آنجاق بئله راحتلیکله اولماییر. یا آکادئمی اِجوکئیشن دا بئله بیر سایتدیر کی ایچینده یوزلرجه و مینلرجه باشقا تخصصی سایتلارا بؤلونور. تورک دیلی اوچون بورادا مینلرجه مقاله، کتاب و دوکتورا تئزلری موجوددور.
پابمِد (PubMed) عمومی اطلاعات اوچون یارانان بیر سایت دیر و بورادا طب و زیست شناسی مقاله لری ترتیب وئریلیر و رتبه بندی اولور.
دونیادا بیر سیرا علمی تحقیق لری مرکزی واردیر کی دیللرین گوجونو، گؤزه للیگی نی آراشدیریرلار. مثلا آرکوپوس مؤسسه سی دیل حاققیندا ایشله ین بیر مؤسسه دیر. بورادا دیللری توتوشدوروب و مختلف یؤنلردن اونلارین گؤزه للیک لری، اؤزه للیک لری عاییرد ائدیب و اونلارا امتیاز وئریرلر. عئینی حالدا دونیادا یاییلان کتابلار اوچون آمار توتوب و هر بیر دیلین موقعیتینی دونیادا آراشدیریرلار. دانیشانلاری نین ساییسی نی دا آراشدیریرلار. باخین همین کتاب حاققیندا بیر زمان : ۱۹۷۵ ایلینده دونیانین یوزه الی فایزی انگلیسجه ایدی، روسجا یوزده ۲۰ ایدی، سونرا آلمانجا، فرانسیزجا و باشقالاری دایانیردی و تورکجه نین یئری یوزه بیردن آز ایدی. آما همین آمار ۲۰۰۲جی ایلده گؤستردی روسجا یوزه ایرمی دن ائندی یوزه ۱۲ یه. عوضینده تورکجه کتابلارین فایزی چاتدی یوزده اوچه. بوگون بو آمار داها چوخالماقدادیر چونکی روسیه دن نئچه تورک دیللی اؤلکه لر آیریلدیلار و روسجانین یئرینه اؤز دیللرینده یازیب – یاییرلار.
فارسیجانی یئرینی ده بو آمارلاردا باخماق یاخشی دیر. بو آمار گؤسته ریر کی ۱۳۷۰ و ۸۰ ایللرینده فارسیجا کتابلار آمارا یاخینلاشیردی، آما ۱۳۹۰ ایللرینده دورومو او قدر خرابلاشیبدیر کی داها آمارا گلمه ییر. دولت آداملاری بونا فیکیرلشمه لی دیرلر.
آرکوپوس اورکانی دا دیل حاققیندا اولان بیر مؤسسه و سایت دیر. بونون دا مختلف اورگانلاری، مجله لری و سایتلاری واردیر و دیللرین آراشدیرماسی، حتا روتبه وئرمه سی اوزه رینده چالیشیر.
اسکوپوس Scopusدونیانین معتبر استناد ائدیلن مؤسسه لریندن و سایتلاریندان تانینیر. بورادا دونیانین علمی کتابلاری حاققیندا معلوماتلاری توپلاییر و اونلاری علمی باخیمدان آراشدیریر. عئینی حالداغ بوگونه قدر ۲۵ میلیوندان آرتیق کتابی آراشدیریب و علمی سویه ده رتبه بندی ائدیبدیر کی ۵۰۰۰ دن آرتیق ناشر – انتشارات ایله بیرگه ایشله ییر و اورادا ناشرلری ده رتبه بندی ائدیر. عئینی حالدا علمی – آراشدیریجی مجله لر ده بورادا علمی باخیمدان عیارلانیر و بوگونه قدر ۱۶۵۰۰ مجله نی رتبه بندی ائتمیشدیر.
مدلاین، دیتا بئیس اطلاعاتی آختارماق اوچون ان اؤنملی بیر ابزاردیر. بورادا تامام طب بؤلوملری اوچون گؤزل معلوماتی قازانماق مومکوندور. بو معلومات ۲۰۰۸ ایلینه قدر ۱۷ میلیون تارتئل (عنوان) پایلاشمیشدیر. جالب بوراسی دیر کی بونلاری ۱۸۶۵ دن بوگونه قدر چالیشیر و معلوماتلاری توپلاییر. عئینی حالدا الده ائده ن معلوماتی موفته اولاراق دونیادا ایسته ین لرین اختیاریندا قویور.
ISC مجله لری
(ISC) بیر علمی معلوماتی پایلایان بیر اورگاندیر کی اسلامی اؤلکه لرده علمی ژورناللارینی آراشدیریب و بیر سیرا عیارلانما اؤلچولریله اونلاری آییرد ائدیر و بیزیم دیلیمیزله امتیاز وئریر. بوگون (ISC) مؤسسه سی دونیادا بئله علمی اورگانلار ایچینده اوچونجو دورومدا دایانیر و ۵۷ اؤلکه نین یاردیمی و اشتراکی ایله دولاندیریلیر.
بورادا باشقا بیر مؤسسه نی تانیتدیرماق ایستردیم. ICAS آی کاس بیر علمی مؤسسه دیر کی یونسکونون جواریندا ایشله ییر و علمی مقاله لر و یا کتابلاری عیارلاندیریر. اونون اؤزل ائدیت فورملاری واردیر. مثلا بیر کتابی – هر نه بؤلومده اولورسا، یونسکو چاپ ائتمک ایسته سه، ایلک نوبه دن آی کاس اونون تائید ائتمه لی دیر. یعنی آی کاس کتابین ائدیتینه باخیر، علمی اولدوغو، قایناقلار دوزگون تانیتدیریلمالی دیر، قونولار بیری بیرینه باغلی اولدوغو و باشقا یؤنلری آراشدیریب و تائید ائدن دن سونرا یونسکو اونو یایماغا اجازه تاپیر. گاهدان یونسکو تامام بیلیم یوردلاریندان کتاب و مقاله لر ایسته ییر و مختلف اؤلکه لرده یونسکونون کمیته لری واردیر. دانشگاهلاردان پیشنهادلار کمیته یه گئدیر و تائید اولاندان سونرا اونا بودجه ده وئریلیر و سونرا آراشدیرما و حاضیرلاما ایشالری گؤرولور و لاپ سونوندا آی کاس اونو ائدیت ائدیب یونسکونون اخنیاریندا قویور.
بوگون بو مؤسسه لر و اورگانلار، دیللر حاققیندا معلوماتلاری پایلاشیرلار. آمارلار اله گلیر، علمی کتابلاری عیارلانیر و هر دیلده اولان کتابلار بو آمارلارین ایچینده یئر آلیر. و دونیایا اعلان اولور کی مثلا بو ایلده فلان قونودا ایراندا، تورکیه ده، آمریکادا و هر بیر اؤبکه ده نئچه کتاب و یا مقاله یاییلمیش و یا یازیلمیشدیر. بوگون کتابلاردا وورولان شابک لر بین الخالق بیر کد ساییلیر. بونلاری اساسیندا کتابلار دونیادا تانینیر. تاسوفلر اولسون کی دانشگاهلار بو کتابلارا نظارت ائتمک عوضینه اداره ارشاد – اصلا متخصصی اولمادیغی بیر حالدا بونلارا نظارت ائدیر.
اورهان پاموک ایراندا گلدیکده نئچه مصاحبه آپاردیو او جمله دن رودکی درگیسیله دانیشدی. سانسور حاققیندا سورو قارشیندا دایانیب دئدی بیزده اصلا سانسور یوخدور، اما مومکوندور کتاب چاپ اولاندان سونرا هر بیر کس باجارار یازارینی دادگاها چکسین و اوندان شکایت ائتسین.
البته شکایت ایراندا دا واردیر. مثلا رحین رئیس نیا تانینمیش بیر یازیچی، آراشدیرماجی و دیلماجدیر. تبریز مه آلود کتابینی ترجمه ائتمیش، باشقا بیریسی شکایت ائتمیشدیر کی رئیس نیا منیم ترجمه م دن اوغورلاییب و اؤز کتابیندا منیم ترجمه مدن استفاده ائتدیبدیرو البته دادگاه باشقا بیر عالیمی – دوکتور صدیقی بونون اوچون سئچیب و نظرینی ایسته میشدیر و دوکتور صدیق ده دادگاها اؤز نظرینی وئرندن سونرا، بیلیندی کی آقای رئیس نیا اصلا و ابدا بئله بیر ایش گؤرمه میشدیر.
ایندی کی سؤز بورایا چاتدی دونیادا دیللر نئچه بین الخالق دیلی کیمی سئچیلیر باره سینده ده دانیشاق. ۲۰۱۰ ایلینه قدر آلتی دیل بین الخالق دیلی کیمی بین الخالق اورگانلار آراسیندا رسمیت تاپمیشدیر. بونلار عبارتدیر:
اسپرانتو دا ۱۸۵۴ ده بین الخالق دیلی کیمی تائید اولدو.
بین الخالق سازمانی اطلاعاتی مرکزی
(UN Department of Public Information)، هر ایل بیر گونونو دیللر حاققیندا معلومات وئرمه یه سئچیب و هر دیل اوچون بیر گونو اعلان ائدیر. عئینی حالدا هر بیر دیل صاحابی باجارار اؤز دیلی حاققیندا معلومات وئره رک اونون رسمی اولدوغونا چابالار گؤسترسین. ۲۰۱۱ ایلینده اردوغان جنابلاری تورک دیللری طرفیندن بئله بیر معروضه وئردی کی تورک دیلی ده دونیانین رسمی دیللری آراسیندا استفاده یه وئریلسین. آنجاق بیر دیلین بین الخالق دیلی سئچیلمک اوچون بیر سیرا عیارلانما اؤلچولری وار. مثلا دونیادا او دیلین دانیشانلاری نین ساییسی. ان آزی گرکدیر ۱۰۰ میلیوندان آرتیق دانیشانی اولسون و ان آزی ۷ اؤلکه ده رسمیتی اولسون. تورک دیلینه بیر سیرا بامبول چیخارانلار اولدو. مثلا هله قزاق تورکجه سینی تکجه قزاق دیلی کیمی تانییردیلار. یا اؤزبک دیلینی تورک دیلی یوخ، بلکه تکجه اؤزبک دیلی بیلیردیلر. بونا گؤره چابالار باشلاندی و ۲۰۱۳جی ایلده بو دیللر هامیسی تورک دیللری قوروپوبدا توپلاندی. البته بین الخالق دیلی دئینده گرک بو دیل، دونیادا تجارت ایشلرینده، ترجمه ایشلرینده، سیاسی ایلگی لرده ایشلنسین. بونا گؤره تور دیلی بو دورومونا ال تاپمادادیر.
بونو دا آرتیریم کی فارس دیلی ده مطرح اولدو، آنجاق ابتدایی اؤزه للیکلره مالیک اولمادیغی اوچون راحاتلیقلا رد اولدو. بوگونه قدر بنگلادش دیلی، پرتغالی دیلی و هند دیلی بین الخالق دیلی کیمی مطرح اولماغا پیشنهادلار وئرمیشلر اما هله تائید اولمامیشدیر.
البته تازالیقدا ویکی پئدیا دا رتبه بندی مؤسسه لر ایچینده اؤزونه یئر آچمیش و هانسی دیللر بورادا داها چوخ استفاده اولوندوغو اوچون اعلان اولونور. بو اعلاناتا گؤره استانبولی تورکجه سی ۱۲ دیل ساییلیر و فارسیجا ۲۲ جی رتبه ده دایانمادادیر.
دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیللر بونلاردیر:
چینجه (ماندارین)، انگلیسجه، هندجه، اسپانیولجا، فرانسیزجا، عربجه، روسجا، بنگالجا و پرتغالجا. ایندی بو دیللره بالاجا بیر اشاره ائدیرم:
چینجه، ماندارین
چینجه یا ماندارین دیلی دونیادا تامام دیللردن آرتیق دانیشان واردیر و ان آزی بیر میلیارد دؤرد یوز میلیون بو دیلده دانیشیرلار و دونیانین ۱۵% تشکیل ائدیر. بوگون بو دیلی اؤیرنمه یه ماراق چوخالمادادیر. چین دن علاوه تایوان و سنگاپور خالقی بو دیلدن یارارلانیرلار.
انگلیسجه
شوبهه یوخدور کی بوگون انگلیس دیلی دونیانین ان سئویملی دیلی اولموش و بین الخالق دیلی عنوانییلا ایشله نیلیر. آنجاق چینجه ایله توتوشدوراندا بونا تای یئرلی دانیشانی یوخدور. انگلیس دیلی نین دونیایا سلطه سی بریتانیانین تاریخینه و بوگون آمریکانین کولتورل و اکونومیک دورومونادان یارانمیشدیر.
هند دیلی
هند اؤلکه سی نین توپلومونا باخاندا اینانیریق کی هند دیلی بیر چوخ انسانلارین آنادیلی دیر. البته هندوستاندان علاوه ۲۵۰ میلیون دا هندوستاندان ائشیکده بو دیلده دانیشان واردیر. بئله لیکله دونیا بیر میلیارد ۳۰۰ میلیون انسان بو دیلده دانیشیر. هند دیلی هندوستاندا رسمی دیل اولاراق، نپال، موریس و فیجی اؤلکه لری ده هند دیلینده دانیشیرلار.
بو دیل آمریکادا دا ایکینجی دیل کیمی سئویلیر و آمریکا اؤلکه سینده ۴۰ میلیون انسانین آنادیلی دیر. مکزیک اؤلکه سی نین ده رسمی دیلی اسپانیولجادیر.
فرانسیزجا
فرانسیزجا بوگون دونیانین ۲۷ اؤلکه سینده رسمی دیل کیمی ایشه آپاریلیر. فرانسادان علاوه های بلژیک , کانادا , سوئیس، مرکزی آفریقا و باشقا اؤلکه لرده دانیشالار واردیر.
عربجه
عرب دیلی ۲۶ اؤلکه ده رسمی دیل ساییلیر و ۴۰۰ میلیوندان آرتیق دانیشانی واردیر و ۱۳۰ میلیونون دا عرب اؤلکه لریندن ائشیکده دانیشانی واردیر.
تورکجه
تورک دیلی آسیانین دوغو طرفیندن توتوب آوروپانین اورتاسینا قدر ۴۰۰ میلیون انسانین آنادیلی دیر. آما بوگونه قدر بو دیل پارچالانمیش و قزاقجا، قیرغیزجا، آلتایجا، اؤزبکجه، تورکمنجه و بئله – بئله آدلارلا، عملده تورک اولمادیقلاری بیلینیردی و تورک دئییلنده تکجه تورکیه اؤلکه سی تورک دیللی تانینیردی. آما بوگون بونلار هامیسی تورک دیللری ساییسینا گله رک اؤنم قازانیر.
روسجه
بو دیلده دانیشانلار بوگون ۲۷۰ میلیون سایی دادیرلار. آنجاق تاریخینه گؤره – بلکه ده شوروی زامانیندا دونیانین سیاستینده اؤنملی رولونا گؤره، بوگون بین الخالق دیللر ایچینده سایییا گلیر.
بنگالی
بنگال دیلی دونیادا ۲۰۰ میلیوندان آرتیق و ۶۰ میلیون دا بنگلادش دن ائشیکده دانیشانی واردیر. هندوستاندا ایکینجی دیل ساییلیر و آشامی آدییلا تانینیر.
پرتغالی
پرتغالی دیلی ۲۴۰ نیلیون دانیشانی اولاراق لاتین دیلیندن آیریلمیش بیر دیل ساییلیر و اسپانیول دیلینه یاخیندیر.
بوگون دونیادا ۷۰۰۰ دیل دانیشیلیر، اما تکجه ۲۷۵۰ دیلین یازیسی واردیر. جالب بودور کی بوگون بو ساییدا دیللرین یوزده ۵۰سی آرادان گئتمه حالیندادیر. اینترنت ده تکجه ۱۵۰ دیل استفاده اولونور. بوگون بین الخالق مؤسسه لر چالیشیرلار باشقا دیللر ده اینترنتدن یارارلانسینلار. بلکه بئله لیکله بو دیللرین آرادان گئتمه سی نین قارشی آلینسین. یونسکو ۱۹۹۳ ایلینده بونون اوچون هشدارلیق ئردی و (FEL) عنوان آلتیندا بیر مؤسسه یاراتدی کی خطرده اولان دیللردن حیمایه ائتسین. ۱۹۹۶ ایلینده نابودلوق حالیندا اولان دیللر اوچون بیر اطلس چکدیردی. بورادا بئله دئییلیر کی ۸۰۰ دیل گلن ۵۰ ایلین عرضیده یوخ اولاجاق. چونکی حتا اؤیره تیم امکانلاری یوخدور و نئچه نسلدن سونرا داها دانیشانی اولمایاجاق.
اؤز دیلیمیزین گؤزه للیک لری:
آشاغیداکی معلومات آوروپادا چالیشان موسسه ی ائی. ام. تی و آ. ام. تی مؤسسه لریندن آلینمیشدیر. بو مؤسسه لر تامام دیللر حاققیندا راپورتلار وئره رک دیلچی لیک استانداردلارینا آرخالانارلار. بو معلوماتی اورادان گؤسته ریرم:
انگلیس دیلی نین سؤزجوکلری۱۹% تورک دیلیندن آلینمیشدیر.
– فارس دیلی نین ۹۲% سؤزجوکلری عربجه و تورکجه دن آلینمادیر.
– تورک دیلی نین ۲% سؤزجوکلری ایتالیان، فرانسیز و انگلیسجه دن آلینمیشدیر.
– ایتالیان دیلی نین سؤزجوکلری ۳۹%، آلمان دیلی نین ۱۷% و فرانسیزر دیلی نین ۹% تورک دیلیندن آلینمیشدیر.
– تورک دیلی نین ۱۰۰% سؤزجوکلری اساسلی کؤکلری واردیر.
– ۱۰۰% انگلیسجه، آلمانجا، فرانسیزجا و ترکجه نین سؤزجوکلری درین ریخت شناسی کؤکلری واردیر.
– انگلیس دیلی نین ۸۳% سؤزجوکلری کؤکو واردیر.
– تورکجه جمله لرین ۲% ابهام یارادیر. (یعنی بیر یاد انسان تورکجه نی کتابدان اؤیره نیرسه تورک دیللی بیر اؤلکه یه داخیل اولدوقدا هئچ بیر چتین لیکله اوز – اوزه گلمه یه جکدیر.)
– انگلیسجه ده یوزده یاریم فایز و فرانسیزجادا یوزده بیر فایز ابهام یارانیر.
– فارس دیلینده ابهام یارانماسی ۶۷% دیر. (یعنی بیر یاد آدام فارسیجانی کتابدان اؤیره نیرسه، فارس دیللی بیر اؤلکه یه داخیل اولدوقدا، فارسیجانی دانیشا بیلمه یه جکدیر).
– عرب دیلینده ابهام ۸ تا ۹% دیر.
تورک دیلی بیر شاه اثر و حتا معجزه کیمی تانیتدیریلیر. چونکی بو دیلین یارانماسیندا چوخ دقتلی و محکم قانونلار ایشله نیلمیشدیر. بونا گؤره تورک دیلیندن بین الخالق پروژه لرده استفاده اولونور. بو ساحه ده New science مجله سی آمریکادا چاپ اولاراق و آلماندا چاپ اولان International Languages مجله سینده بونلارا دقت بویورون:
– هواشناسی و نظامی ماهواره لر اؤز معلوماتلارینی فضادان یئره اوچ دیلده انگلیسجه، فرانسیزجا و تورکجه خبر وئریرلر.
– کامپیوترین ان بوروشوقلو عامل سیستمی اولان os2/8 و ان عادی سی اولان windows تورک دیلی نی فونوتیک اساسلارین استانداردی کیمی قبول ائتمیشدیر.
– کلیه ی سیسستم های ایونیک و الکترونیک سیستملری نین هامیسی آمریکادان دوزه لینن تجاری اوچاقلاردا ۱۹۹۶ ایلیندن بویانا اوچ دیلده انگلیسجه، فرانسیزجا و تورکجه دوزه لینیرلر.
– ۲۱جی یوزایلده جنگنده لرین سیستم لری جی – اس – اف ۷۰۰۰ فروند اولاراق تمامیله انگلیسجه و تورکجه دیللرینده تاسارلانمیشلار.
بونلارین هامیسی تورک دیلی نین بین الخالق دورومونو و ژئوپولیتیک اؤنمینی گؤسته ریر. آرزو ائدیرم خالقیمیز دیلیمیزین گؤزه للیک لرینی درک ائده رک، اونون داها چیچکلنمه سی و دوزگون اؤیرنمه سی اوچون چالیشمالارینی آرتیرسینلار.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/نوْوامبر ۱
۱ نوْوامبر: * ۱۶۰۴-جۆ ایل شکسپیرین "اوْتئللو" فاجعهسی ایلک دفعه لندن-ین "اۇایتهوْلل" ساراییندا صحنهیه قوْیولموشدور. *۱۹۵۰-جی ایل آذربایجان تکنیکی بیلیم یوردو آچیلمیشدیر. *۱۹۹۳-جۆ ایل اۇروپا بیرلیگی پئیمانی قۆهیه مینمیش و اۇروپا اقتصادی بیرلیگی رسمن اۇروپا بیرلیگی آدلاندیریلمیشدیر.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۱۸۰۰— آمریکا رئیس جومهورینین ایقامتگاهی - "آغ ائو" ایستیفادهیه وئریلمیشدیر. اوْنون ایلک ساکینی آبش-ێن ایکینجی پرئزیدئنتی جوْن آدامز اوْلموشدور.
- ۱۸۹۷— ایتالیا فۇتبوْل کلوبو یۇنتوس قۇرولموشدور.
- ۱۹۰۶— "فیوضات" ژۇرنالینین ایلک سایی چاپدان چێخمیشدیر.
- ۱۹۲۲— تۆرکیه بؤیوک میللت مجلیسینین قراری ایله ۶۲۳ ایل تاریخی اوْلان عوْثمانلی ایمپراتورلوغونون مؤوجودلوغونا سوْن قوْیولموشدور. سوْنونجو عوثمانلی حؤکمداری آلتی محمد تاختدان ائندیریلمیشدیر.
- ۱۹۲۵— ایراندا رضاخان پهلوی حاکمیته گلمیش و بۇنولا قاجارلارین حاکمیتینه سوْن قوْیولموشدور.
- ۱۹۳۹— صنعی دؤللهمه یوْلو ایله ایلک دوْشان دۆنیایا گلمیشدیر.
- ۱۹۹۸— اۇروپا اینسان حاقلاری محکمهسی تاسیس ائدیلمیشدیر.
- ۲۰۰۸— آذربایجان، ارمنیستان و رۇسیه رئیس جومهوری لری "موْسکو بَیاننامه"سینی ایمضالامیشلار.


text:
تورک دؤولتلری تشکیلاتی
تورک شوراسی یا دا تورک بیرلیگی شوراسی (آذربایجانجا: Türk Şurası، قازاخجا: Tүpik keңeci، قیرقیزجا: Tүpk keңeш، تورکمنجه: Türk Konseyi) یادا بوتون آدی ایله تورک دانیشان اؤلکهلرین امکداشلیق شوراسی، تورک اؤلکهلردن تشکیل تاپان بیر اولوسلارآراسی تشکیلاتدیر. بو تشکیلات، ۲۰۰۹ ایلین ۳ اوکتوبروندا ناخچیواندا یارانیبدیر. عمومی ایدارهچیلیغی تورکیهده ایستانبولدادیر. عوضولری آذربایجان، قازاخیستان، قیرقیزیستان و تورکیهدیر. قالان ایکی تورک اؤلکه، تورکمنیستان و اؤزبکیستان، یانسیز وضعلرینه گؤره، رسمی عوضو دئییللر، البته گلهجک اولاناقلی عوضولردیلر. بو تشکیلاتین یارانماسینین ایلک فیکیری، قازاخیستانین جومهورباشقانی نورسولطان نظربایئفدن ایدی و ۲۰۰۶ ایلینده وئریلدی.
تاریخ[دَییشدیر]
۱۹۹۲-جی ایلدن بویانا، تورک دیلی دانیشان اؤلکهلرین جلسهسی، تورک اؤلکهلرین آراسیندا تشکیل اولونوردو. ۲۰۰۹-جی ایلین ۳ اوکتوبروندا، بو اؤلکهلرین دؤردو، ناخچیوان قراردادینی ایمضالادیلار.
تورک شوراسینین اوچ مودیریتی واردیر: عمومی مودیریت، تورکیهده ایستانبولدا، تورک آکادمیسی، قازاخیستاندا آستانادا (البته بو ۱۹۹۲-جی ایلده قازاخیستانین قاباقکی باشکندی آلماآتیده یارانمیشدی و ۱۹۹۷-جی ایلده یئنی پایتخت آستانایا گتیریلمیشدی) و تورک اؤلکهلرین مجلیسی آذربایجاندا باکیدا کی ۱۹۹۸-جی ایلده قورولموشدور. بو ایکی تشکیلات تورک شوراسینین ایچینه گلیبلر.
عوضولر[دَییشدیر]
گلهجکده اولاناقلی عوضولر[دَییشدیر]
آلتیاپیلار[دَییشدیر]
تورک شوراسی بو آلتیاپیلاردان تشکیل تاپیر:
- عمومی مودیریت (ایستانبول)
- پرزیدنت شوراسی (ایستانبول)
- ائشیک باخان شوراسی (ایستانبول)
- باش بوروکراتلار شوراسی (ایستانبول)
- عاغیللی کیشیلر کومیسیونو (ایستانبول)
- مجلیس ییغیشماسی (تورکپا، باکی)
- تورک شوراسی آکادئمیسی (آستانا)
- تورک کولتورونون اولوسلارآراسی تشکیلاتی (تورکسؤی، آستانا)
پرزیدنتلر، ایلده ایکی دفعه قاباقجادان بیلیندیریلمیش تورک شهرینده گؤروشرلر. بوروکراتلار و عاغیللی کیشیلر مونظم اساسدا گؤروشمکلری اولار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ شابلون:Google maps
- ^ Turk Dili Konusan Ulkeler Isbirligi Konseyi'nin Kurulmasina Dair Nahcivan Anlasmasi. Turkkon.org. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-24. یوْخلانیلیب2021-02-09.
- ^ TURKSOY Official Web Site. Turkkon.org.
- ^ http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GDP_PPP.pdf
ائشیک باغلانتیلاری[دَییشدیر]
- تورک شوراسینین رسمی سایتی Archived 2011-11-06 at the Wayback Machine.


text:
اویان نیوز:
تورکان اورمولو
“ ۱۹۹۵ پئکین کونفرانسی و ایران اؤرنگی ”
گیریش
۲۵ نویابر ۱۹۹۹-جی ایلده، بیرلشمیش میللتلر طرفیندن دونیا قادینا قارشی زوراکیلیقلا موباریزه گونو اولاراق اعلان ائدیلدی. قادینا قارشی زوراکیلیق و بو ایشله موباریزه طبیعی کی بو تاریخدن باشلانمامیشدیر. ائله کی، ۱۹۴۵-جی ایلده قورولان بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی ۱۹۴۶-جی ایلده قادینین ستاتوسو آدلی کومیسیونو قوردو و اورادا قادینین اینسان حاقلارینین قورونماسی و گلیشتیریلمهسی اوچون اؤنملی آددیملار آتدی. بئلجه زوراکیلیقلا موباریزهنین و بو قونو اطرافیندا اولوسلاراراسی و اؤلکهلرین ایچیندهکی چالیشمالارین گوندن گونه چوخالدیغینا و قونونون داها آتریق جیددی اینجلنمهسینه شاهید اولوروق.
ماراقلی اولان خوصوص بوردادیر کی، قادینا قارشی زوراکیلیقلا موباریزه اؤزل اولاراق دونیانین بللی اؤلکهلرینه یا دا میلتلرینه عایید دئییل. سادجه زوراکیلیقلا موباریزه یوللاری و زوراکیلیغین نؤولری فرقلیدیر. تأسوفله قادینا قارشی اریل گوج یعنی ائرککلر طرفیندن ائدیلن باسقی و زوربالیق نه بللی بیر زامانا، نه ده بللی بیر یئره خاص دئییل. آنجاق مدنیت گرگی و بو گون گلیشمیش و سیویل اینسانین موکممل، ائشیت و اوستون بیر حیات یاشاما آرزوسو سببی ایله گونوموزون آییق اینسانی زوراکیلیق کیمی وحشی و ایلکل داورانیشلارین یوخ اولماسی اوچون جیدییتله چالیشماقدادیر.
قادینا قارشی زوراکیلیق چوخ بیلیندیگی کیمی سادجه فیزیکسل زوراکیلیق دئییل. بیرباشا وورماق و فیزیکی زوراکیلیغین یانیندا دویغوسال زوراکیلیق، ائکونومیک زوراکیلیق، جینسل زوراکیلیق، سیمگسل زوراکیلیق و اشیا زوراکیلیغی کیمی زوراکیلیقلارین هر بیری اؤز نؤعونده آیری- آیری اینجلنمهسی گرکن قونولاردیرلار.
بو گون قادینا قارشی زوراکیلیق قونوسو دونیا سویییهسینده ایستر دؤولتلر، ایسترسه ده فردلر طرفیندن فرقلی- فرقلی ساحه لرده آنالیز ائدیلیب، سورونا حل یولو تاپماق اوچون اینجلنمکدهدیر. آکادئمیک ساحه لرده پیسیخییاتریدن و طیببدن توتموش تاریخ و جوغرافییایا قدر فرقلی آلانلاردا اوزمانلار بو قونونون ندنلرینی و چؤزوم یوللارینی آختارماقدادیرلار.
شوبههسیز، قادینا قارشی زوراکیلیقلا موباریزهنین ان اؤنملی آلانلاریندان بیری ده حوقوق آلانلاردیر. ایستر اؤلکه ایچی، ایسترسه ده اولوسلاراراسی دوزنلمهلرده قادینا قارشی زوراکیلیقلا ایلگیلی یاسال و قانونی دوزنلمهلر، حوقوقی دوغاسی و پراتیک گوجلرینین وار اولماسی ندنی ایله توپلوملارین گوون و دینجلیگینی قازانماقدا گوجلو رول اویناییر.
فرقلی اؤلکهلر، عاییله ایچی زوراکیلیق و گئنل اولاراق توپلومدا قادینا قارشی زوراکیلیقلا ایلگیلی اؤلکهیه مخصوص و اؤلکه ایچریسینده کئچرلی اولان قانونلار قبول ائدیب یاسال دوزنلمهلری ایجرایا قویوبلار. بو کیمی دوزنلمهلرین البتته کی، بوتون سورونلارین چؤزولمهسینده فایدالاری اولماسا دا جیدی تاثیرلرینی دانماق اولماز. اؤلکه ایچریسینده قانونی دوزنلمهلرین اولماسی ایله بیرگه بیر ده اولوسلاراراسی اورقانلاردا و بیر چوخ اؤلکه طرفیندن وارلیقلاری و مشروعیتلری قبول ائدیلن قورولوشلار طرفیندن دوزنلنن و بیر چوخ اؤلکهلرین طرف اولدوغو و ایمضالارینی آتدیقلاری اولوسلاراراسی بلگهلر و سؤزلشمهلر واردیر. بیلیندیگی کیمی حوقوقی اولاراق بیر اؤلکه اولوسلاراراسی بیر سؤزلشمهیه طرف اولارسا او اؤلکهنین ایچ قانونلاریندان اؤنجه، ایمضالادیغی اولوسلاراراسی سؤزلشمهنین حؤکملری کئچرلی اواجاقدیر. بو اساسا دایاناراق و یاشادیغمیز دونیادا دؤولتلر اوچون اولوسلاراراسی یاشامدا دئموکراسی، باریش و اؤزگورلوک قاوراملارینین نه درجهده اؤنم داشیدیغینی نظرده آلاراق گونون ان اؤنملی دارتیشما قونولاریندان بیری، یعنی قادین سورونلاریندا دا اولوسلاراراسی دوزنلمهلرین نه درجه اؤنم داشیدیغینی آنلایا بیلریک.
بو یازیدا قادین حاقلاری ایله باغلی اولوسلاراراسی حوقوق دوزنلمهلرینی گؤزدن کئچیرهرک، قادینا قارشی زوراکیلیقلا ایلگیلی سئچمهلی اولاراق بو دوزنلمهلردن بیرینی اؤزللیکله بؤیودوجو آلتینا آلیب زوراکیلیقلا ایلگیلی بؤلوملرینی آنالیز ائدهجگیک. بورادان یولا چیخاراق دا سونوجدا ایران کیمی قاپالی و توتالیتئر رئژیملرین حاکیم اولدوغو اؤلکهلرده قادینا قارشی زوراکیلیغین نئجه ده اوزون سوره ایچینده قانون و گئنل کولتور طرفیندن نورمال حالا گلمگینی و اولوسلاراراسی دوزنلمهلرین نه درجده ائتکیلی اولدوغونو قیسا دا اولمو اولسا دارتیشاجاییق.
بیر. دؤردونجو دونیا قادین کونفرانسی- پئکین ۱۹۹۵
آ- بیرلشمیش میلتلر طرفیندن قادین حاقلاری و قادین سورونلاری حاقیندا ان اؤنملی چالیشمالاردان بیری ۱۹۹۵-جی ایلده چینین پئکین شهرینده ۱۸۹ اؤلکهنین ایشتیراکی ایله قورولان دؤردونجو دونیا قادین کونفرانسیدیر.
بو کونفرانسین اوزرینده دوردوغو ان اؤنملی قونولاردان بیری قادینا قارشی زوراکیلیق قونوسودور. بو اساسدا قادینا قارشی زوراکیلیغین اؤنلنمهسی اوچون دؤولتلرین سوروملولوق قبول ائتمهلرینین گرکدیگی وورغولانمیشدیر و قادینا قارشی زوراکیلیق قونوسوندا اوچ ستراتئژیک هدف سئچیلمیشدیر:
۱٫ قادینا قارشی زوراکیلیغین قارشیسینی آلماق و اورتادان قالدیرماق اوچون بوتونلنمیش تدبیرلر آلماق
۲٫ قادینا قارشی زوراکیلیغین ندنلری ایله سونوجلارینی و انگللگیجی تدبیرلرین تاثیرئدیجیلیگینی اینجلهمک
۳٫ قادین تیجارتینین قارشیسینی آلماق و فاحیشهلیکله قادین تیجارتینه باغلی اولاراق زوراکیلیغا معروض قالانلارا یاردیمچی اولماق
سؤزلشمهیه طرف اولان دؤولتلر کونفرانسدا آلینان قرارلارین ایجراسی ایله ده گؤرولندیردیلر و دؤولتلرین، بیرلشمیش میلتلرین قورولوشلاری، بؤلگسل و اولوسلاراراسی قورولوشلار، سیویل قورولوشلار و سیویل توپلومون بوتون قاتیلیمچیلاری ایله ایشبیرلیگی ائتمکلری مجبوری اولدو.
پئکین کونفرانسینین اوزرینده دوردوغو تمل مسلهلردن بیری قادینین اؤزل و ایجتیماعی آلانا تام و ائشیت قاتیلیمی اؤنوندهکی انگللرین قادینلارین ائکونومیک، ایجتیماعی، کولتورل و سیاسی قرار آلما قونوموندا و مئکانیزمالاریندا یئر آلمالاری یولو ایله زوراکیغین یوخ اولا بیلهجگی وورغولاندی.
کونفرانسدا ائشیتلیک، اینکیشاف و باریش هدفلرینه چاتا بیلمک اوچون تعجیلی تدبیر آلینماسی گرکن ۱۲ کریتیک آلان بلیرلنمیشدیر. بونلاردان بیری قادینا قارشی زوراکیلیغین اورتادان قالخما مسئلهسیدیر.
۱۲ کریتیک سورون آلانی بو شکیلده اورتایا چیخاریلمیشدیر:
- قادینلارین گئت- گئده داها چوخ آرتان یوخسوللوغو
- قادینلارن کئیفیییهتلی ائییتیم آلمالارینی انگللهین ائشیتسیز و یئترسیز شرطلر
- قادینلارین ساغلیق و بنزر خیدمتلرده یاشادیقلاری ائشیتسیزلیکلر
- قادینلارا قارشی هر چئشید زوراکیلیق
- یاد ایشغالی آلتیندا یاشایان قادینلار دا داخیل اولماق اوزره، ساواشلارین و سیلاحلی چاتیشمالارین ائتکی و سونوجلارینی اؤنجهلیکله قادینلارین یاشاماسی
- ائکونومیک قورولوشلارین و پولیتیکالارین تانیدیماسینا و ایستحصال سورجینه قادین قاتیلیمینداکی ائشیتسیزلیک
- ایقتیدار پایلاشیمیندا و هر سویییهدهکی قرار مؤوقئعینده ائرککلرین ایمتییازلی یئری
- قادینلارین گلیشمهلری اوچون گرکلی دستک مئکانیزمالارینین یئترسیزلیگی،
- قادین و مئدیا،
- قادین و چئوره،
- دونیاداکی قیز اوشاقلارینین دورومو.
پئکین کونفرانسیندا دؤولتلر قادینین اینسان حاقلارینین پوزماسیندان اوزاق دورمالاری گرکدیگی ایله بیرگه بو حاقلارین گلیشمهسی و ایرهلیلهمهسی اوچون ده اللریندن گلهنی ائتمهیه گؤرولندیریبلر.
ب- قادین و زوراکیلیق
پئکین کونفرانسی بلگهسینین، قادینا قارشی زوراکیلیقلا ایلگیلی بؤلومونده قادینا قارشی زوراکیلیغین، ائشیتلیک، گلیشمه و باریش هدفلری اؤنوندهکی ان اؤنملی انگللردن بیری اولدوغو بلیرلنمیشدیر و قادینا قارشی زوراکیلیق یعنی توپلومسال جینسیت تمللی زوراکیلیق، فیزیکسل، جینسل ویا پسیخولوژیک ضرر و سیخینتی چکمک ایله سونوجلاناجاق هر هانسی بیر عمل اولاراق تانیملانمیشدیر.
دؤولت طرفیندن ائدیلن فیزیکسل، جینسل و پسیخولوژیک زوراکیلیق دا زوراکیلیغین چئشیدلری آراسیندا ساییلمیشدیر. ساواش و سیلاحلی توققوشمالاردا، قادینین اینسان حاقلارینین پوزولماسیندان اوزاق دورولماسی گرکدیگی و حؤکومتلرین عادت عنعنه ویا دیندن قایناقلانان ندنلرله تطبیق ائدیلن زوراکیلیغی ردد ائتمهسی و سؤزلشمهنین تطبیقی اوچون گرکلی تدبیرلری آلماسی گرکدیگی وورغولامیشدیر.
ایکی. دؤولتلر و طرف اولدوقلاری اولوسلاراراسی سؤزلشمهلر
یوخاریدا بیرلشمیش میلتلر طرفیندن قادین حاقلاری و قادینا قارشی زوراکیلیق قونوسوندا اولان دوزنلمهلر و کونفرانسلارین (اؤرنک اولاراق: قادینلارا قارشی هر چشید آیری سئچکیلیگین قارشیسینین آلینماسی سؤزلشمهسی CEDAW -1981، آورووپا شوراسی ناظیرلر کومیتهسینین عوضوو اولان اؤلکهلره قادینلارین زوراکیلیغا قارشی قورونماسی ایله ایلگیلی تؤوصییه قراری-۲۰۰۲، قادینلارا قارشی هر چشید زوراکیلیغین اورتادان قالدیریلماسی قراری-۲۰۰۰، قادینا قارشی زوراکیلیقلا موباریزهنین گوجلندیریلمهسی قراری-۲۰۰۶… ) آراسیندان پئکین کونفرانسینین ایلگیلی بؤلومونو قیساجا اله آلدیق.
بو کونفرانسا ۱۹۹۵-جی ایلده ۱۸۹ اؤلکه قاتیلدی. ایران اؤلکهسینین رسمی تمثیلچیسی ده بو کونفرانسدا ایشتیراک ائتدی. بورادا دئمک ایستهدیگیم اؤزل بیر نؤقطه واردیر او دا کونفرانسین دفعه لرجه قادینا قارشی زوراکیلیقلا ایلگیلی دؤولتلرین گؤرولرینی و ائتمهلری گرکنلری اونلارا خاطیرلاتماقدیر. یازینین یوروجو اولماماسی اوچون اؤزللیکله آلینان قرار ماددهلرینی بورادا گتیرمک ایستمیرم، آنجاق گئنل اولاراق ایلک دانیشیقلاردا و سون قرارلاردا یوخاریدا دا دئدیگیمیز کیمی دؤولت طرفیندن ائدیلن فیزیکی، جینسی ویا پسیخولوژیک زوراکیلیق دا زوراکیلیق ساییلماقدادیر و حؤکومتلرین قادینلارا قارشی هر چشید زوراکیلیقدان دین ویا عادت عنعنه آدینا ائدیلن باسقی و جینایتلردن اوزاق دورمالاری گرکدیگی و طرف اولدوقلاری سؤزلشمه حؤکملرینه صادیق قالمالاری لازیمدیر.
دونیا سویییهسینده و دونیانین فرقلی یئرلریندن اونلارجا اؤلکهنین بللی بیر سؤزلشمهیه طرف اولماسی ویا بیر کونفرانسا قاتیلیب اورادا آلینان قرارلارا صادیق قالمسی حوقوقی و اولوسلاراراسی پرئسپئکتیودن باخیلدیغی زامان چوخ فایدالی گؤرونه بیلر، آما تسوفله ایش بئله راحاتلیقلا چؤزولمور و اساس سورون هر زامان قاتیلان ویا طرف اولان اؤلکهلرین و حؤکومتلرین اؤز ایچلرینده اولان سورونلاردان قایناقلانیر. مثلا ایران ایسلام جومهوریتی بیرلشمیش میلتلره طرف اولان بیر اؤلکه اولاراق ۱۹۹۵-جی ایلده اؤز رسمی تمثیلچیسی ایله پئکین کونفرانسینا قاتیلیب دارتیشمالاردا و آلیناجاق قرارلارلا باغلی دانیشیقلاردا ایشتیراک ائتدی، آنجاق ایرانین تمثیلچیسی کونفرانسدا سون چیخیشیندا رسمی شکیلده “ایران اسلام جومهوریتی
, آنایاساسینا و دینی دیرلرینه ترس اولان خوصوصلارین هئچ بیرینی یئرینه گتیرمیهجکدیر و کونفرانسدا باتی اؤلکهلری طرفیندن قادین اؤزگورلوگو حاقیندا اولان بعضی قونولاردا اؤزونو سوروملو بیلمیر” دئیه ائلان ائتمیش.
بو یازیدا ایران آنایاساسیندا و قانونلاریندا قادینا قارشی اولان رسمی حؤکملری آچیقلاماق گرکلی اولماسا دا بللی اولدوغو کیمی بئله توپلانتیلار و قرارلاردا دئمهلی قادین اؤزگورلوگو قونوسوندا ائله سونوجلار و قرارلار آلینیر کی، ایران کیمی شریعته اساسلانان قانونلارلا ایداره اولونان و قادینا اریل تففکور طرفیندن بیچیلن گؤرولر و عادت عنعنه لرین چوخ اولدوغو اؤلکهلر طرفیندن قبول ائدیله بیلمز. بو کیمی حؤکومتلر نه قدر ده اولوسلاراسی سؤزلشمهلره طرف اولوب ایمضالارینی آتسالار دا تأسوفله ایچریدهکی توتالیتئر سیستئم هئچ بیر زامان اونلارین ائتکیلی اولدوغونا ایزین وئرمیهجکدیر.
ایران میللی مجلیسینده گوندن گونه چوخالان و قادینا قارشی آلینان قرارلار و قبول ائدیلن قانونلار و اینسان حاقلارینا قارشی سایمازلیق حاقیندا اونلارجا اؤرنک گتیرمک اولار. اورنک اولاراق “امری به معروف و نهی از مونکر” کیمی دینی بیر اویارینی ایستهدیکلری کیمی تفسیر ائدیب کوچهلرده و خیابانلاردا قادینلارین گئییمینه و داورانیشینا موداخیله ائدن دؤولتین رسمی پولیسلری اینسانلاری دؤیوب توتوقلامالاری کیمی آچیق و دارتیشماسیز زوراکیلیق گؤرونتولری ایران کیمی اؤلکهلرین کوچه بازاریندا تاسوفله بیزه هئچ زوراکیلیغین باشقا چئشیدلرینه طرف باخماغا ماجال وئرمیر. قادینلارین قاپالی توپلوملاردا حیا و ناموس کیمی تعریفی بلیرسیز سؤزجوکلرین آلتیندا ازیلیب اؤلدورولمهلهری، آبورت حاقینین اولماماسی، قیز اوشاقلارینین اره وئریلمه ساییسینین چوخ اولماسی کیمی اونلارجا زوراکیلیق سورونو هر بیری بو یازییا سیغمایاجاق قدر گئنیش و آیریجا آراشدیرمالارین قونوسودور.
توپلوم ایچریسینده یوز ایللر بویو کؤک سالمیش کودلارین خاریجینده ایر ایلک اؤنجه بیر توپلومون ایداره سیستئمی و رسمی قانونی دوزهنی الینده اولان گوجلو ایمکانلارلا زوراکیلیق، باسقی و زوربالیق توخومونو توپلومون دامارینا آشیلارسا تاسوفله توپلوم زامان ایچریسینده ایستر ایستهمز دایانما گوجونو ایتیریب اوزون سوره ظرفینده دؤولتین تطبیق ائتدیگی سیاست نورمال گؤرونمهیه باشلار. زوراکیلیغین دا نورماللاشما سورجی بیر توپلومدا بو شکیلده یاواشجا یئرینه اوتورار و قادینی قیسیتلاماق گئنلده و حؤکومته باغلی اولان بعضی قروبلار طرفیندن اونلارین ایلاهی گؤروی ایمیش کیمی بویونلارینا دوشر. بونون اؤرنگی یاخین زاماندا ایرانین ایصفاهان شهرینده باش وئرن تورشو هوجوملاری ایدی. قادینین اؤرتوسونون تام اولمادیغی و بئله شیطانلارین توپلومدا فساد یاراداجاغینا اینانان بیر قروپ اویغون گؤرمهدیکلری قادینلارین اوزونه بللی بیر گونده فرقلی یئرلرده تورشو سپهرک گؤزللیکلرینی اللریندن آلماقلا توپلوما قورخولو مئساژلارینی چاتدیردیلار. بو کیمی ایشلره جسارت ائدنلرین بئله قورخماز داوراندیقلارینین اساس ندنی طبیعی کی، ایللر بویو حؤکومت طرفیندن قادینا قارشی اینسانلارین دوشونجهسینه آشیلانان جاهیلجه اینانجلادیر .
سونوج
قادینا قارشی ائدیلن هر چشید زوراکیلیق، ایستر عاییله ایچینده ایسترسه ده توپلوم طرفیندن دونیا سویییهسینده گونوموزون ان اؤنملی اینسانی سورونلاریندان بیریدیر. بو سورونون چؤزولمهدیگی زامانا قدر هر زامان راحات و ایدئال یاشامین بیر آیاغی آخسایاجاقدیر.
قادینا قارشی زوراکیلیقلا موباریزهنین ان ائتکیلی یوللاریندان بیری قانونلار و حؤکومتلر طرفیندن ائدیلن چالیشمالاردیر. اؤلکه ایچریسیندهکی دوزنلمهلرله بیرگه اولوسلاراراسی سؤزلشمهلر و کونفرانسلار بو قونودا جیددی رول اویناماقدادیرلار.
آنجاق بو چالیشمالار و دیدینمهلرین یانیندا گئرچک چؤزوم اؤلکهلرین ایچینده قانونی دوزنلمهلرین یانیندا اینسانی دیرلره سایغی دویماق یولوندان کئچر. بیر توپلومدا بللی بیر دوشونجهیه و اینانجا دایانان تفککور، دین، شرعیت ویا توخونولماز اولان هر هانسی بیر آدلا باشقا قروبلارین دوشونجهلری و اؤزگورلوک آنلاییشلارینی قددارجا قیسیتلادیقلاری زامان، اینسان حاقلاری، اولوسلاراراسی سؤزلشمهلر و قانونلار تمامن تاثیرسیز قالاجاقدیر.


text:
بالکان قاقاووز تورکجهسی
بالکان قاقاووز تۆرکجهسی (لاتین تورکجه: Balkan Qaqavuz Türkcəsi)، بالکان قاقاووزجاسی یوخسا روملی تۆرکجهسی (تورکیه تورکجهسی: Rumeli Türkçesi) تورکیه، بولغاریستان، کوزووو، یونان و قوزئی مقدونیه اؤلکهلرینده دانیشیلان بیر تورک دیلی دیر.[۲] بو دیل یونسکو طرفیندن جیدی درجهده تهلۆکه آلتیندا اوْلان دیللر آراسیندا گؤستریلمکدهدیر. [۳]
بالکان قاقاووز تۆرکجهسی، تۆرکیه تۆرکجهسی و قاقاووز تۆرکجهسینه اوْخشاسا دا، اوْنلاردان فرقلی ساییلیر و مۆستقیل بیر دیل اوْلاراق تانینیر.
سوْن زامانلاردا، 2019-جو ایلین اوْسکار اؤدولونه آدای اوْلان آری دیاری (اینگیلیسجه: Honeyland) فیلمی ایله دۆنیادا داها چوْخ تانیندی. بو فیلمین بیرینجی نقشینین اصالتی مقدونیه تۆرکلریندن دیر و فیلم سۆرهسینده چوخلو بالکان قاقاووز تۆرکجهسی ایله دانیشماقدادیر.
جمعیتدَییشدیر
بو دیلین دانیشانلاری 2019-جو ایلهدک تۆرکیهده 460.000 نفر[۱] و قوزئی مقدونیهده ایسه 2018-جی ایلهدک 4000 نفره یاخین تخمین ائدیلیر.[۴]
قایناقدَییشدیر
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ Balkan Gagauz at Ethnologue (24th ed., 2021)
- ^ Ethnologue entry for Balkan Gagauz Turkish
- ^ Endangered Languages: the full list. The Guardian (15 Nisan 2011). یوخلانیلیب 1 Ağustos 2020.
- ^ Macédoine (République de). یوْخلانیلیب2021-10-07.


text:
جان دالتون
جان دالتون (اینگیلیسجه: John Dalton، ۶ سپتامبر ۱۷۶۶، ایقلسفیلد، کامبرلند، اینگیلیس — ۲۷ ایول ۱۸۴۴، منچستر، اینگیلیس) — اینگیلیس فیزیکی و کیمیاچیسی.
حیاتی[دَییشدیر]
جان دالتون ۱۸۰۳-جو ایلده بیر سیرا المنتلرین نیسبی آتوم کوتلهلرینین بیرینجی جدولینی ترتیب ائتمیش، آتوم-موْلکول تعلیمینین اینکیشافیندا بؤیوک رول اوینامیشدیر. ائلجه ده دالتونون آدییلا گؤرمه قابیلیتیندهکی پروبلم - دالتونیزم آدلاندیریلمیشدیر. او اؤزو ده بو خستهلیکدن اذیّت چکمیشدیر و ۱۷۹۴-جو ایلده بو حاقدا یازمیشدیر.[۱]
دالتونون آتوم نظریهسی[دَییشدیر]
دالتونون آتوم نظریهسی آتوملار حاقیندا علمی نظریهدیر. دالتون بو تئوری ایله المنتلرین معین اۆصوللارلا بیرلشمهسی سببینی آیدینلاشدیردی.[۲] آتوملارین ایده سی همین واخت معلوم ایدی، لاکین گئنیش قبول ائدیلممیشدی. دالتونون بو تئوریسی حقیقی مۆشاهیده اۆزرینده قورولموشدو. بوندا قدر آتوملار حاقدا ایدئیالار داها چوخ فلسفه اۆزرینده قورولوردو.
اونون تئوریسی آشاغیداکی کیمیدیر:
- بوتون جیسیملر آتوملاردان تشکیل اولونوب.
- آتومدان داها ساده هیسسجیک یوخدور.
- آتوملار یارادیلا و یا داغیدیلا بیلمز.
- کیمیوی تئپکیلر آتوملارین حرکتی زامانی باش وئریر.
- عئینی المنتلرین آتوملارینین کوتلهسی عئینیدیر.
- آتوملار آنجاق خصوصی نیسبتلرده بیرلشه بیلیر.
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ Daltonizm nədir? (azərb.). İnfomed Azərbaycan Tibb Portalı. یوْخلانیلیب2014-04-23.
- ^ Latscha, Hans Peter (2011). Allgemeine Chemie - Chemie-Basiswissen I. Springer. p. 3. ISBN 978-3-642-17522-0.


text:
پکاکایا قندیلده نقطه عملیاتی
میت و تورک سلاحلی گوجلری طرفیندن تشکیل ائدیلهن اورتاق عملیاتدا تروریست یوواسیندا اوولاندی
عراقین قندیل بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکانین سؤزده کرکوک ساحه سوروملوسو ائتکیسیز حالا گتیریلدی.
میللی استخبارات تشکیلاتی (میت) و تورک سلاحلی گوجلری قندیلده اورتاق عملیات گرچکلشدیردی.
گوونلیک قایناقلاریندان آلینان بیلگییه گؤره، پکاکا/کاجکانین سؤزده کرکوک آلان مسئولو "دلیل سییرت" کد آدلی تروریستین قندیلده اولدوغو معین ائدیلدی.
میت و تورک سلاحلی گوجلری طرفیندن تشکیل ائدیلهن اورتاق عملیاتدا تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی.
۲۰۱۵ده پکاکا/کاجکانین سوریهنین عفرین شهریندهکی وطنداشلارا قارشی بیر چوخ ائیلمین تشکیلاتچیلیغیندا ایشتیراک ائتدیگی معین اولونان تروریست، ۲۰۱۶دا عراقین کرکوک شهرینده پکاکا/کاجکانین "دیگر اؤلکهلردن تامین ائتدیگی" و تورکیهیه قارشی ائیلملرده ایستیفاده ائدیلهن موشک/آغیر سلاح مهماتی تامینی فعالیتلرینده ایشتیراک ائتدیگی معین ائدیلدی.
هؤرگوتون استخبارات فعالیتلرینی ده تشکیل ائدن تروریستین، سؤزده قندیل ساحهسی ایدئولوژی آلان مسئولیتی وظیفهسینی ده یئریتدیگی اؤیرنیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
پکاکالی ۶ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"تروریستلر اوچون نه عراقین نه ده سوریهنین قوزئیی گۆونلی. ترورو قایناغیندا قوروتماقدا قرارلیییق"
سوریهده روس اوچاقلاری سیغینماچی دوشرگهسینی ووردو
روس ساواش اوچاقلارین ادلب اطرافیندا کفر لوسین بؤلگهسینهکی سیغینماچی دوشرگهسینی هدفه آلدی
محسنی اژهای عتراضلارا دستک وئرهنلرین یارغیلاناجاغینی بیلدیردی
ایراندا بعضی مشهور ایدمانچی و صنعتچیلر یایینلادیقلاری مئساژلارلا اعتراضچیلارا دستک اولوب، گۆونلیک گؤرهولیلرینین موداخیله شکلینه تپکی وئرمیشدی


text:
رسول خطیبی
رسول خطیبی (تبریز ۲۲ سپتامبر ۱۹۷۸ (۴۴ یاش) ۱٫۷۲ m (۵ ft ۷+۱⁄۲ in)) ایرانلی فۇتبولچو. اوْ تبریز شهرینده آنادان اوْلوب و فۇتبولو تراختوردا باشلاییب و هۆجومچو کیمی چیخیش ائدیب. اوْ هامبورق ایدمان کلوبونا گلندن اؤنجه پاس تهران فوتبول کولوبوندا اوْینامیشدیر
یاشاییشی[دَییشدیر]
باشاریلاری[دَییشدیر]
اوْینادیغی تیملر[دَییشدیر]
رسول خطیبی تراختور، پاس تهران فوتبول کولوبو، هامبورق ایدمان کلوبو، ایستیقلال فوتبول کولوبو، پاس تهران فوتبول کولوبو، ایستیقلال فوتبول کولوبو، سیپاهان-ایصفاهان فوتبول کولوبو، ایران ۲۳ یاش آلتی میلّی فوتبول تاخیمیندا مئیدانا گئدیب