text:
فاریاب ولایتی ایریم حدود دن طالبان تهدید لری بیلن یوزمه یوز بولگن
فاریاب نینگ اندخوی اولوسوالیگی دن میمنه تمانیده چیقیشی بیلن هیداوچی لر همده یولاوچی لر، قورقو گه توشه دیلر. سببی، اوتگن ایکی ییل جریانیده، خود شو بولگه ده اونلب موتر طالبان گروهی تمانیدن هجوم گه توتیلگن.
هرچند فاریاب ملازم لری، مذکور ولایت خوف سیزلیک وضعیتی اوتگن ییل دن کوره انچه یخشی بولگنی نی ادعا قیله دیلر بیراق، مذکور ولایت یشاوچی لری، طالبان گروهی نینگ فعالیتی کوپه یگنی دن سوز یوریتماقده لر.
معلومات لرگه کوره، سونگی پیت لرده فاریاب نینگ، غورماچ، المار، دولت آباد، لولاش و پشتون کوت تومن لریده، طالبان نینگ دولت گه قرشی فعالیت لری کوزه تیلماقده.
فاریاب لیک لرگه کوره، مذکور گروه، یول لرگه چیقیب اوتیب قیته یاتگن موتر لرنی تیکشیریب، دولت گه ایشله یاتگن انسان لرنی بیرگه لری بیلن نامعلوم ییرلرده ایلته دیلر.
میمنه قیصار دن قتنه یاتگن هیداوچی لردن خلیفه واسع نینگ معلوم قیلیشیچه، طالبان گروهی بیر امنیتی پوسته ده هجوم اوییشتیرگن پیتیده، مذکور پوسته نینگ یقینیده جایلشگن باشقه خوف سیزلیک کوچلر ایریم دلیل لر سببلی یاردم بیریشمه یدی.
باشقه تماندن فاریاب نینگ اولوسی جرگه ده گی وکیل لریدن فتح الله قیصاری گه کوره، خارجی کوچلر طالبان گه قرشی کیچه تمانده گی حربی عملیات لری نینگ توخته تگنی دن بیری طالبان گروهی قیته دن کوچله نیب مذکور ولایتنی نا تینچ قیلماقده لر .
فاریاب حاکمی عبدالحق شفق مذکور ولایت خوف سیزلیگی اوتگن ییل دن کوره یخشی بولگنی یانیده، طالبان فعالیت لری نینگ توخته تیش اوچون بو ولایت بیر قنچه حدود لری ده محلی پولیس کوچلری تشکیل ایتیلگنینی معلوم قیلیسه ده بیراق، مردم ایسه محلی پولیس کوچلر اوزلری خوف سیزلیک نینگ یمانلشگه قول لری باردیب ادعا قیله دیلر.
بو حالتده قرگنده، فاریاب تینچلیک کینگاشی نینگ باشلیغی مولوی اسدالله جمالی نینگ معلوم قیلیشیچه، تینچ لیک عالی کینگاشی فاریاب ولایتی ده فعالیتی باشله گنی دن بیری 150 قوراللی طالب لر تینچ لیک جریانیگه قوشیلگن لر. جمالی جنابلری مذکور قوراللی طالب لر دولت گه تسلیم بولگن لری فاریاب خوف سیزلیک وضعیتی یخشی بولیشیده انچه تأثیر قویگن دیب ایتدی.
اما او نینگ معلوم قیلیشیچه، طالبان گروهی حاضر هم فاریاب نینگ ایریم حدود لریده فعال بولیب، خارجی لرتمانیدن حمایت بولماقده.
مردم گه کوره،خوف سیزلیک کوچلر فاریاب ولایتی نینگ ایریم حدود لریده نیچه مرته حربی عملیات یولگه قویگن لیکن اوشبو عملیات لر یخشی نتیجه قولگه کیلتیرمه گن. اولر نینگ معلوم قیلیشلریچه، حاضر اگربیر کیشی میمنه دن بیش کیلومتراوزاقگه سفر قیلردیک بولسه خوف سیزلیک نقطه نظریدن انچه خطرلر بیلن یوزمه یوز بولیشی ممکن.
اوتگن نیچه ییل دن بیری فاریاب ولایتی، تینچ ولایت لر قطاریده حسابلنیب کیلگن ایدی اما سونگی پیت لرده دولت مخالف گروه لری اینیقسه طالبان گروهی مذکور ولایت نینگ ایریم حدود لریده فعالیت لری کوچه یگن.


c: text/html

text:
اوشاق اولوب آغلیییردی؛ بؤیویوب مکتبه گئدیردی؛ بیردن الینه چلیک آلیب، آستادان یئریییردی؛ چوخ کئچمهدن گلین دوروردو. زامانین یؤنونو ایتیررک، فصیللر کیمی اولدوغونو دوشونوردو. یایدا قاپی پنجرهنی باغلاییب، پئنجک گیییردی؛ قیشدا قاپی پنجرهنی تاواز قویوب، بیر تیشرتایله دولانیردی. بو دورومو قوراقلیغین باشلاماسیندان بیر نیشانه سانیردی. اؤیون بیر کتابدا اوخوموشدو، سحرلر یای اولاجاق، ناهاردان سونرالار قیش، نه گؤی گؤیرنتی بیتهجک نه ده مئیوه. یییهجکلریمیزین یئرینه کاپسول آتاجاییق.
گاهدان هئچ قورخموردو، سؤزلرینی دئییبـ دئییب بوشالیردی؛ گاهدان دا سؤز ائشیدیبـ ائشیدیب سوسوردو. آج اولوردو بیر نه یئییبـ یئمهدن دویوردو. داریخیب، ائشییه چیخیبـ چیخمادان اورهیی آچیلیردی. دیشلرینی بیرـ بیرینه سیخیب، نفس چکمهیی یادیندان چیخاردیردی. اورهییندن آغری قالخماقدا، کؤکس دولوسو نفس آلیردی. اورهیی دوزلیبـ دوزلمهدن بیر دؤشک اینهسی باشینین بیر یانیندان گیریب او بیری یانیندان چیخیردی.
آیاقلارینین آلتی سیزیلداییردی، بارماقلاری کئیییردی. بیر یئرده اوتوروب، هئچ نه دئمهسینلر منه، دئیه قاشـ قاباغینی تؤکوردی. کیمسهنین جینقیری چیخمیردی. گئتـ گئده یئرینی آییردی. بالاـ بالا بیر مئتیر، ایکی مئتیر، اوچ مئتیر، چوخ آغاجلار اوزاقلاشدی. داها قاییتماییم دئیه، کؤرپولرین هامیسینی بیربهبیر دالیسیجا داغیدیب گئدیردی.
دوداقلارینی چئینییردی، یارا اولموشدو. یارالارین اوستو کؤزمه باغلامیشدی. یئنه دوداقلارینی چئنییر، کؤزمهیی قوپور، قان آخیر، نئچه آیدی. دلی شئیطان دئییر آناسی، کورسومون آغزیندان چالان ترسه سیللهنین تایین، بونون دا آغزینین ایچیندهن چالسین، بلکه بونون دا قادابالاسی جانیندان چیخسین.
کورسوم اوتوروبـ اوتوروب بیردن آغزین آدامین اوستونه ائله آچاردی، آدام دئییردی ایندیجه بوتونلوکله اوتولاجاق. کورسومون قادا بالاسی گئدندن سونرا بیلمیشدی یازیق قیزین گؤجهلری یارا اولموشوموش، یاپیشیرمیش بیرـ بیرینه. آغزینی اوجور آچماغینین دا ندنی اوایمیش.
تلویزیون کاناللارینی تاققاتاق دییشیر. نه تورکجهیه، نه فارسجایا، نه انگلیزجهیه باخماقی گلمیر. بیر دیقه ده بیرینده قالاندا، کؤکلوقدان اوتانیرسیز، ورزش نهدی، داوا یییین، داوا نهدی،هارانی آریقلاتماق ایسته-ییرسیز اورایا کرم یاخین، سونرا دا البته کرم یاخماقدان یورولموسوز بیر دویمهنی باسین بؤتوو ایشلری گؤرسون سیزه. کانالی تاق دییشدی، آریخلیقدان بئزیشمیسیز... تلویزیونو باغلادی.
بیر بادام گؤتوروب دیشلدی، یاریمچیق باداما باخدی. دولوایدی بالاجا باجالارلا؛ هر باجا دا دولوایدی نارین بؤجکلرله. تولازلادی؛ بادام فیرلاناـ فیرلانا بیر قویویا دوشدو. ایستهییردی قویویا باخسین، بو قویو هر نهیی اؤزونه چکر دئیه، بیریسی الیندن یاپیشیب، گئری چکدی.
تریبون آرخاسیندا دایانیب؛ هئچ نه یادینا دوشمور. هامی باخیر بونا. بالاـ بالا هر بوجاقدان سس اوجالیر. سسلری بیرـ بیریندن آییرد ائده بیلمیر. قارالار گئتـ گئده چوخالیر. سرعتله قویونون دیبینه یاخینلاشیر.
روحانگیز پورناصح
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۱۹۸۴ (رومان)
۱۹۸۴ مین دوققوزیوز سکسن دؤرد یوخسا اون دوققوز سکسن دؤرد (انگلیسجه. Nineteen Eighty-Four یا 1984 ) جورج اورولین 1948جی یازمیش و 1949جو ایلده یایمیش، دونیا دا تانینمیش سیاسی آنتی اوتوپیا رومان ناغیلی دیر. دونیانین ان اوخومالی رومانلاردان ساییلیر و 25 میلیون جیلدی ساتیلمیشدیر. تایم درگیسینین 2009 باخشیندا، سون 60 ایل عرضینده یارائدیلمیش ان یاخشی 60 کیتاب ایچینده یئر آلیب. نیوزویک ژورنالی دا بو کیتابی، بشریت تاریخینده ایکینجی ان یاخشی کیتاب آدلاندیرمیشدیر.
یونسکو-نۇن قراری ایله 1984-جۆ ایل یازیچینین خاطیرهسینه احتیرام اوْلاراق "جوْرج اوْرول ایلی" اعلان ائدیلمیشدیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ رومانین اؤزتی (خلاصه سی)
- ۲ ۱۹۸۴ کیتابیندان دیللره دوشَن یئنی سؤزجوکلر و افاده لر
- ۳ کیتابین تورک دیلینه چئویرمه سی (ترجمه سی)
- ۴ رومانین فیلمی
- ۵ قایناقلار
- ۶ بیرده باخ
رومانین اؤزتی (خلاصه سی)[دَییشدیر]
اولایلار 1984جو ایلده باش وئریر. دونیالیق ایکینجی ساواشدان سونرا، دونیا اوچ بؤیوک گوجلو (سوپر پاور) دیکتاتورلوق رقیب اؤلکه آراسیندا و بیر یئیه سیز بؤیوک بؤلگه یه بؤلونموشدور:
- اوشئنیا (اوقیانوسیه، آمریکا، گونئی آفریقا و بریتانیا)
- اوراسیا (اوروپا و قوزئی آسیا)
- ائست آسیا (دوغو و اورتا آسیا)
قوزئی آفریقا، اورتا دوغونون یاریسی، و گونئی هیند، و هیندوچین صاحیبسیز اولاراق، گوجلرین آراسیندا الدن اله اولور. اوچ اؤلکه لر آراسیندا باریش - ساواش آراسیندا بیر دوروم وار، و نئچه دؤنه بیربیرلرینه آتوم بومبو ووروبلار.
اوشئنیا حکومتی اینگسوک (اینگلیس سوسیالیسمی، اینگلیسجه. English Socialism قیساجا Ingsoc) ایدئولوژی سی ایله دولانیر، و خالقی اوچ دسته یه بؤلونوب: عوام ساوادسیزلار و ایشچیلر، ائشیک پارتی (حزب)، و ایچ پارتی.
اؤلکه نین باشچی سینا بؤیوک قارداش (Big Brother) دئییلیر و گؤرونتولری هر یئرده، ایسنانلاری کونترول ائدن بیر جانلی کامئرا اوستونده واردیر. توپلومون 100 ده 85ی اولان عوام میللت ساواش دورومونا گؤره حددن آرتیق یوخسولدولار و سیاسته گیرمک اجازه لری یوخدور. ائشیک پارتی حکومتین ایشچیلری دیلر ولی ایچری سیاستلردن خبرسیزدیلر، و بوتون یاشاملاری حتی ائو ایچینده کامئرالار گؤزو آلتیندا دیر، آما اصلی گوج ایچ پارتی الینده دیر کی سایی لاری چوخ آزدیر (2%). اوشئنیا دؤولتی دؤرد وزارت (باخانلیق) دن قورولور:
- باریش(Peace) باخانلیغی، آنجاق آدی نین ترسینه ایشی ساواش و مدافعه (ساوونما) دیر.
- بوللوق(Plenty) باخانلیغی، ایشی اقتصاد، مالیه ، صنعت و اکینچیلیک دیر آنجاق قیتلیق یاراتتماق و میللتی یازیق ساخلاماغا چالیشیر.
- سئوگی(Love) باخانلیغی، ایشی جامعه ده عدالت یاراتماق دیر، آنجاق آدی نین ترسینه گؤرَوی خالق آراسیندا قورخو سالماق دیر.
- گرچک(Truth) باخانلیغی، ایشی خبر یایماق، اؤیرتیم(تحصیل)، اینجه صنعت و اَیلنجه (تفریح) یاراتماق دیر، آنجاق آماجی پروپاقاندا دیر.
ناغیلین قهرمانی وینستون اسمیت 40 یاشیندا ، اوشئنیانین باشکندی، لندنده یاشاییر و اوشاقلیقدا ساواش زامانی، آتا آناسی نی الدن وئریب و ائشیک پارتی نین ایشچیلرین دیر، حکومت کامئرالاری آلتیندا یاشاماقدان ، سیاستلردن، یالانلاردان، و عجیب غریب ایشلریندن بئزیب ، ایچ پارتی دا ایشلیَن ژولیا آدلی بیر قیز لا ایلیشکی قورور، ایستیرلر سیستمه قارشی چالیشسینلار و بونا گؤره گیزلی بیر قوروما قوشولماق ایستیرلر ، و سونوجدا اوبرئین آدلی بیر باشقا ایچ پارتی آدامی ایله تانیش اولورلار ، حالبوکی ...
۱۹۸۴ کیتابیندان دیللره دوشَن یئنی سؤزجوکلر و افاده لر[دَییشدیر]
جورج اورول ۱۹۸۴ کیتابیندا، اوشئنیا حکومتی نین اؤزل و تایسیز سیاستلری و گؤردوگو سیستماتیک ایشلر و داورانیشلارینا یئنی آدلار وئریب؛ و گرچک دونیادا دا چوخلو اؤرنکلری و اوخشارلاری نین اولدوغونا گؤره ، دیللره دوشوب.
بؤیوک قارداش (Big Brother)[دَییشدیر]
دئمک اولار بوتون کومونیست و توتالیتر حکومتلر ده، حتی سؤز ده دموکراتیک حکومتلرده همشه اؤندرلر و باشچیلارین گؤرونتولری و آدلاری هر یئرده گؤرونور و دئییلیر، و خالق آراسیندا استبداد و قورخو سیمگه سی اولور. چوخلو آداملار ۱۹۸۴ کیتابیندان تقلید ائدیب، بئله دیکتاتور باشچیلارا کنایه اولاراق بؤیوک قارداش قیساجا بی بی (BB) دئییرلر
ایکیلی دوشونمک (Doublethink)[دَییشدیر]
بوتون سیاسی سیستملرده اؤزللیکله کومونیست و توتالیتر حکومتلرده، و حتی دموکراسی ایله دولانان توپلوملاردا ، ایکیلی دوشونمک دانیلماز بیر گرچکدیر. زمان مقتضیاتی ایله 180 درجه دئییشیلن سیاستلر و استراتژیلر ایکیلی سیاست دیر. اؤرنک ایچین، ۱۹۸۴ ده، دوننکی دوشمان اؤلکه، بوگون دوست اؤلکه اولور و ترسینه! بیریسی حکومت قوللوغوندا اولسا، بؤیوک قارداشین ان یاخین یاردیمچی سی اولسا بیله، اولابیلر گلجکده بیر خائن تانینیب و آدی تاریخدن سیلینسین.
۱۹۸۴ ده بوتون اینسانلارین بئینی خبر اورقانلاری ایله ائله حاضیرلانیر کی لازیم زاماندا دوشونجه لرینی حکومت سیاستلری ایله منطبق و اوست اوسته اولسون. اینسانلار دا اؤزلری بونو باشا دوشورلر کی باخیشلارینی حکومتین سیاستلری ایله دَییشمَسَلر اؤزلرینه آغیر باشا گلر.
دوشونجه گوناهی (thoughtcrime)[دَییشدیر]
چوخلو باغلی سیاسی سیستملرده، حکومت ایستیر بوتون اینسانلارین دوشونجه لری حکومتین ایدئولوژی سی ایله اؤرتوشسون. مخالف و باشقا بیر دوشونجه یه صاحیب اولماق واز گئچیلمز بیر سوچ (گوناه) و سوچ ساییلیر.
یئنی دانیشیق (Newspeak)[دَییشدیر]
جورج اورولین کیتابینداکی اوشئنیا حکومتی ایستیر رسمی دیلی (انگلیس دیلی) نی اولدوقجا ساده لشدیرسین و مترادف سؤزجوکلری آرادان آپارماق ایستیر. بونا گؤره یئنی و بسیز بیر دیلی یاراتماق ایستیر. بونون دا نَدَنی اوستو اؤرتولو سیاسی ادبی یازیلار و فیکیرلرین قارشی سینی آلماق و البته یالانلاری توپلوم آراسیندا یئرینه سالماق و اسکی سؤزلری یئنی آنلاملارلا جایدیرماق دیر. ۱۹۸۴ دا بو قونو دا افراط اولونسا دا، حکومتلر آز مقیاس دا بو ایشی گؤرورلر.
اوزاق گؤرن (Telescreen)[دَییشدیر]
۱۹۸۴ ناغیلیندا اوشئنیا حکومتی اؤلکه نین هر بیر یئرینده حتی ائولرین ایچینده جانلی کامئرالار لا، اؤزللیکله پارتی (حیزب) یه باغلی اولان اینسانلاری حتی ائولرینده گودور. بو ۱۹۸۴ کیتابی یازیلان زامان امکانسیز اولسایدی دا، تکنولوژی و اینترنتین گلیشمه سی اولابیلن بیر ایش نظره گلدی.
ایکی ایکی بئش اولار (2+2 = 5)[دَییشدیر]
۱۹۸۴ دا بوتون اینسانلارین بئیینلرین بئله حاضیرلاییرلار کی بیر شئیی یالان بیلسه لر ده، اؤز منفعتلرینه خاطیر اونو دوغرو قبول ائدیرلر. بونا ایکی ایکی دؤرد اولماز، بئش اولار دئییلیر.
101 اوتاغی (Room 101)[دَییشدیر]
۱۹۸۴ کیتابیندا ان دهشتلی یئر دیر. ایکی ایکی دؤرد اولار دوشونجه سیندن ال چکمییَنلر، و "دوشونجه گوناهی"ندا اولانلار، حتی آند ایچسَلَر ده بیز مخالیف دئییلیک، اؤز دوشونجه لرینی بو قورخولو اوتاق ایچینده دَییشیب، بیر خطرسیز اینسانا دَییشیلمک زوروندا قالیرلار. چوخلو غیر دموکراتیک جامیعه لرده بئله یئرلر وار، و جورج اورولین رومانیندان اقتباس ائدیب، ائله مکانلارا 101 اوتاغی دئییلیر.
کیتابین تورک دیلینه چئویرمه سی (ترجمه سی)[دَییشدیر]
مین دوققوزیوز سکسن دؤرد کیتابی نی، آذربایجان جمهوریتینده، ویلایت قولییئو آذربایجان تورکجهسینه چئویرمیشدیر.
رومانین فیلمی[دَییشدیر]
20نجی یوزایل فاکس و آتلانتیک بوراخیشلاری فیلم شیرکتلری، مایکل رادفورد یؤنتیجیلیگی ایله ، بو رومانین ناغیلیندان بیر فیلم ده دوزلدیب و 1984 ایلینده اکرانا آپارمیشلار. بو فیلمده جان هارت وینستون ، ریچارد برتون اوبرئین، و سوزانا همیلتون ژولیا روللارینی اوینامیشلار.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
ال ساخلا دونیا
تله سیر قاچیرسان زاماندان بتر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلا دونیا
ایچدیرمه الیندن سن منه زه هر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلا دونیا
الیمدن قوپاردین سئوگى بارداغین
یئللرله سووردون سئوگى یارپاغین
سیندیریب آشیردین سئوگى چارداغین
هر سؤزونله سوزور دیلیندن قه هر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلا دونیا
قاچیرسان سنینله قاچیر سئوگیلیم
آغزیمدا چیرپینیر جان وئریر دیلیم
سن چاپیرسان آتى قاتلانیر بئلیم
آت یئره آتینین بئلیندن یه هر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلا دونیا
من اؤلسم الینه نه گلیر سنین
اولماسام دیه رین کیم بیلیر سنین
کوسورسه شوهرتین انیلیر سنین
کوسدورمه سئوگیمى مندن بیر ته هر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلادونیا
نئیله دیم دویدوردون مندن سئوگیمى
گؤستریب قاچیردین گئندن سئوگیمى
اوره ییم ایسته ییر سندن سئوگیمى
یولومو گؤزله ییر هله ده شهر
ال ساخلاآماندیرال ساخلا دونیا
یایلانیر اوستومه گئجه نین توزو
یاندیریر یارامى آیریلیق دوزو
سینسیدیر کؤنلومو «گئدیرم» سؤزو
دؤزورسن، کؤنلومه آچیلیر سحر
ال ساخلا آماندیر ال ساخلا دونیا!
کریمی
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: کریمی,آذربایجان شعرلری,تورکی شعر,سئوگی شعرلری,سئوگی شعری,شعر ترکی,شعر ترکی آذربایجانی,شعرهای ترکی |


text:
اویان نیوز: آتموسفردکی گولخانا گازی سالیمی یئنی بیر رکورد قیردی.
اویان نیوزون TRT تورکی دن آلدیغی معلوماتا گؤره، دونیا مئترولوژی هؤرگوتو، آتموسفردکی ایستیخانا گازینین گئچن ایل ایقلیم دییشیکلیگینه یول آچابیلهجک سویهیه چاتدیغینی آچیقلادی. هؤرگوت، گولخانا گازینداکی رکورد آرتیشلا یاخینلاشان تهلوکهنی، “ایندی حرکته گئچمهلیییک، عکس حالدا اوشاقلاریمیزین، تورونلاریمیزین و گلهجک قوشاقلاریمیزین یارینلارینی تهلوکهیه آتاجاییق. زامان بیزیم لهیمیزه ایشلهمیر” سؤزلریله آچیقلادی.
تشکیلاتین باش مودورو میشئل ژارو، ایللیک گولخانا گازی راپورویلا ایلگیلی بیر مطبوعات کنفرانسی تشکیل ائتدی. ژارو، ایستیخانا گازلارینین ۱۹۹۰-۲۰۱۲ ایللرینده کورهسل ایستیلشمهیه ائتکیسینین یوزده ۳۲ نیسبتینده آرتدیغینا ایشاره ائتدی، ۲۰۱۲ده یئنی بیر رکورد قیریلدیغینی ایفاده ائتدی.
راپوردا، کربندیاوکسیدین آتموسفره ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲.جی ایللرده سون اون ایلدهکی اورتالاماسیندان داها چوخ سالیندیغی ایفاده ائدیلدی. راپورا گؤره، ایقلیم دییشیکلیگینه سبب اولان ایکینجی اؤنملی گولخانا گازی متان و بو گازین سالیمینین یوزده ۶۰ی یئنه انسان فعالیتلری سببیندن گرچکلشیر. راپوردا، آتموسفردکی متانین و اوچونجو اؤنملی گولخانا گازی اولان نیتروز اوکسیدین ده ۲۰۱۲.جی ایلده رکورد سویهیه چاتدیغی بیلدیریلدی.


text:
کلینتون مذاکره مسله سینی دوام بیریشینی تکلیف قیلماچی
امریکا تشقی ایشلر وزیری هیلاری کلینتون افغانستان گه سفرقیلگن او، اوشبو سفریده کرزی بیلن اوچره شیب طالبان بیلن مذاکره قیلیش مسله سینی دوام بیریش اوچون کرزی نینگ ترغیب ایتماقچی.
اماجمهوررییس کرزی عالی تینچلیک قوریلتای باشلغی برها ن الدین ربانی ترور ایتلیشدن سونگ طالبان بیلن مذاکره قیلیش مسله سینی قیته کوریب چیقیشینی تاکیدله گندی.
شونینگ دیک خانم کیلینتون اوشبو سفری جریانیده امریکا نینگ افغانستان بیلن اوزون مدت علاقه سی بولیشی اوچون هم افغانستان خلقی گه ایشانچ بیلدریشی کوتیله دی.
امریکا قوشمه ایالت لری خوف سیزلیک مسوولیت لرینی افغان لرگه تاپشریش برنامه سینی تیزلشتریب افغانستانده کی کوچلرینی کمیترماقچی.
امریکا تشقی ایشلروزیری بیلن سفر قیلگن امریکا لیک مقاملریدن بیری خبرنگار لرگه شوندی دیگن:" او شونی ایتماقچی کی امریکا قوشمه ایالت لری تینچلیک برنامه سینی یولگه قویش اوچون بیرگن وعده لریگه توخته گن، جمهورریس کرزی نینگ بو خصوصده کی ریجه لریدن حمایت بیلدره دی، ربانی تروری طفیلی بو پروسه گه کیلگن معمانی انیق لیدی." دیب ایتگن امریکا مقاملریدن بیری.
برهان الدین ربانی عالی تینچلیک قوریالتای باشلیغی صفتیده طالبان بیلن مذاکره قیلیش برنامه سینی رهبرلیک قیلرایدی.او اوتگن آی اوزینی طالبان وکیلی دیب تانشترگن بیر انتحارچی تمانیدن هجوم گه توتیلیب هلاک بولدی.
سونگی پیتلرده طالبان عصیانچیلری مهم مرکزلر و دولت نینگ یوقاری مرتبه لی خادملرینی نشانگه آلیب کیلماقده.
حقانی ترماغی ایسه اویشتریلگن هجوملردن اکثریسینی اوزبوینگه آلگن. حقانی ترماغی نینگ اساسی مرکزی پاکتسانده بولگنی اوچون امریکا نینگ پاکستان بیلن بولگن علاقه سیگه منفی تاثیر قویگن.
عینی حالده امریکا قوشمه ایالت لری حقانی ترماغی نینگ پاکستان جاسوس لیک خدمتی بیلن علاقه سی بارلیگینی ادعا قیله دی اما پاکستان بومسله نی رد ایتماقده.
باشقه تماندن افغانستان جمهوررییسی حامدکرزی برهان الدین ربانی ترور ایتیلگنیدن سونگ، طالبان بیلن ایمس بلکه پاکستان بیلن مذاکره الیب باریش ثمره بیریشی ممکن لیگینی ایتگندی.


text:
ناتو حساباتی : پاکستان توغریدن توغری طالبان گه یاردم بیره دی
ناتو حساباتیده، افغانستان لیک طالبان عصیانچیلری توغریدن توغری پاکستان جاسوس لیک اداره سی تماندن حمایه بولیب کیلینه یاتگنی تاکیدلنگن، اوشبو حسابات قماققه الینگن طالبان عصیانچیلری اوستیدن اوتکزیلگن تیکشرولرگه ماس تیارلنگن.
شونینگ دیک سری شکلده ناتو تماندن تیارلنگن، حساباتده پاکستان دولتی منبع لری طالبان رهبرلری نینگ قیرده استقامت قیلیب کیله یاتگنیدن هم تولیق آگاه ایکنی ادعا قیلینگن.
بوندن آلدین امریکالیک مقاملر هم پاکستان نینگ طالباندن حمایت قیلیب کیله یاتگنی گه عیبلب حتی القاعده ترماغی بیلن علاقه دار لیکده بولگنینی ادعا قیلگن ایدی.حال بوکی پاکستان دولتی بوکبی ادعالرنی هردایم رد ایتیب کیلماقده.
امریکا مدافعه وزیرلیگی سوزچیسی جان کربی سونگی حسابات خصوصیده فکربیلدریب، پاکستان نینگ افغان عصیانچیلری بیلن علاقه داربولگنینی تصدیق لب ، بوحقده شوندی دیگن " مدافعه وزیرلیگی پاکستان جاسوس لیک اداره سی نینگ ایریم مقاملرینی افغانستان لیک عصیانچیلر بیلن علاقه ده بولگنیدن خواطر بیلدرگندی ."
عینی حالده ناتو کوچلری اوشبو حساباتده افغان لر نینگ طالبان دن بولگن حمایت هلی هم کمیمه گنینی ایتگن.
پاکستان جاسوسلیک اداره سی اوشبو اولکه نینگ اینگ مهم تشکیلاتی بولیب، فعالیتیدن اساسی مقصد پاکستان نینگ ملی امنیتینی سقلش دیه اعلان قیله دی ، بیراق ایریم غرب منبع لر بو تشکیلات عصیانچی گروه لردن حمایت کوره سه تیش فعالیت لرینی توخته تیش نیتیده ایمس لیگینی ایتماقده.
بو حسابات قماققه آلینگن تورت مینگ دن آرتیق طالبان عصیانچیلری اوستیدن اوتکزیلگن تحقیقات نتیجه لریگه ماس تیارلنگن.
حسابات نینگ تیارله گن لر حاضرگه قدر طالبان رهبرلریدن پاکستان فایده له نیب کیله یاتگنی اورغوله نیب اولرنینگ قییرده بولگنیدن پاکستان دولتی اگاه ایکنینی ایتگن.
خوف سیزلیک مسوولیت لرینی افغان لرگه تاپشریش برنامه سی دوام تارتیب کیله یاتگن بیر پیت ناتو نینگ ینگی حساباتی ترقه تیلگن.
شونینگدیک اوشبو حساباتده اوتگن ییل ، طالبان طرفدارلریگه افغان لرنینگ قوشیلیش حاللری هم کوپلب کوزه تیلگنی اورغولنگن. حسابات یازوچیلریگه کوره بیرقنچه افغانستان لیک طالبان اداره سینی افغان دولتی اداره سیگه کوره افضل بیله دی.
شونگه قوشیمچه طالبان عصیانچیلری ناتو نینگ بعضی حدودلردن چیقیب کیتیشی گه ترغیب قیلیش اوچون اوز فعالیت لرینی قیسقرتیرگن دیه یازیلگن؛ اوشبو گزارشده.
شونینگ دیک بی بی سی خبرنگاری نینگ ایتیشچه ینگی چیقاریلگن حساباتده ناتو کوچلری ترک ایتگن منطقه لرده طالبان فعالیتی ارتگنی تاکیدله نیب، دولت کوچلری نینگ عصیانچیلرگه قرشی کوره شیشی جدی بولمه گنی ادعا قیلینگن همده ایریم حالت لرده طالبان پلیس و ملی اردو کوچلری حمایتی دن بهره مند ایکن لیگی ایتیلگن.


text:
ایچکی ایشلر وزیرلیگی: سرپل ولغمانده اونلب آوازبیریش مرکزی امنیتی تامینلندی
افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی امنیتی تهدیدلر سبب مملکت بویلب آچیلمه گن 390آواز بیریش مرکزیدن ینه 24مرکزنی امنیتی تامین لنگن لیگی دن خبر بیرگن.
بومرکزلردن 16مرکزسرپل ولایتیده و8 آواز بیریش مرکزی هم لغمان ولایتیده جایلشگن.
بووزیرلیککه کوره بو 24مرکزایسه اوتگن بیرهفته ده یولگه قوییلگن قطارحربی عملیات لرنتیجه سیده اونلب قوراللی هلاک ایتیلیب وتوتقونگه آلینگدن کیین امنیتی تامینلنگن.
اوتگن بیر هفته ده افغانستان خوف سیزلیک کوچلری بولیب اوتیشی کوتیله یاتگن سیلاو امنیتی تامین لش وسیلاوتهدیدلری نی برطرف ایتیش مقصدیده 60حربی عملیات اوتکزیلیب نتیجه ده 24سیلاومرکزی امنیتی تامینله نیب وقوراللی لرگه آغیر تلفات ییتکزیلگن.
افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی سوزچیسی صدیق صدیقی گه کوره اوتکزیلگن اوشبو عمیات لرنتیجه سیده85قوراللی هلاک ایتیلیب و49 کیشی هم توتقونگه آلینیب و اونلب ماین وقورال هم دولت کوچلری قولیگه توشکن.
"اوتگن هفته یولگه قوییلگن حربی عملیات واهالی یاردمی بیلن سرپل ولایتی دن کوپلب مرکزلرنی فعال قیلدیک، بو ولایتده باشقه ولایت لرگه نسبتن آچیلمه گن آوازبیریش مرکزلرسانی آز ایدی. سرپل ولایتی ده امنیت تامین لر بومرکزلرگوسفندی، سنگچارک، سوزمه قلعه وکوهستان اولوسوالیک لری بولگن، عین پیتده باشقه8مرکزهم لغمان ولایتی نینگ علیشینگ ودولت شاهی تومن لری ده فعال ایتیلدی" دییدی افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی سوزچیسی صدیق صدیقی
شونینگ دیک افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی قالگن 366مرکزنی فعال قیلیش اوچون هم قطار سعی وحرکت لر یولگه قوییلیشی نی معلوم قیله دی.
بوندن بیرهفته آلدین هم ایچکی ایشلروزیرلیگی تمانیدن 24آوازبیریش مرکزامنیتی تامین لنگنی اعلان ایتیلگن ایدی.
عین پیتده افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی سوزچیسی صدیق صدیقی بوندن آلدین ایریم نامزدلر منفعتی گه فعالیت قیلیش باره سیده عیبلنگن 12پلیس دن 8ته سی گه قوییلگن عیبلاولرحقیقت بولگنی سبب بوگون اسم لرینی اعلان ایتیب واوز وظیفه لریدن برطرف ایتیلگنلری نی خبر بیردی.
کیلگوسی جمهور رئیس لیک اوچون سیلاو ترغیبات ایشلری باشلنگنیدن 3هفته اوتماقده، نامزدلردن هر بیری اهالی حمایتی نی کوپراق اوزلریگه جلب ایتیش مقصدیده کمپاین لرینی مملکت نینگ هربیر حدودیده یولگه قوییب بارماقده لر.
کیلگوسی جمهور رئیس و ولایت کینگش سیلاولری 1393ییل 16حملده بولیب اوتیشی کوتیله دی.


text:
فیلیپپینین ماراوی شهرینده ایشید-ا باغلی ماوتئ قروپلاشماسی ایله یاشانان سلاحلی قارشیدورمالاردا ۲ میندن چوخ مولکی شخص هلاک اولوب.
آخار. آز خبر وئریر کی، بو بارهده «دئیلی تریبون» معلومات یاییب.
مسئله ایله باغلی آچیقلاما وئرهن اؤلکهنین مدافعه ناظری دئلفین لورئنزانو ایسه معلوماتلارین یوخلانیلمامیش اولدوغونو بیلدیریب:
«عملیاتلار هله داوام ائدیر. رسمیلر ماراوی شهریندن گلن معلوماتلاری دقیقلشدیردیکدن سونرا جمعیته چاتدیریرلار".
اؤلکه باشچیسی رودریگئ دوتئرتئ ماراویده محاصرهنین ۱۰-۱۵ گون عرضینده سونا چاتاجاغینی بیلدیریب.
قئید ائدک کی، سؤزوگئدن شهرده آنتی-تئررور عملیاتلاری مایین ۲۳-ده باشلادیلیب.


text:
ولایتی کینگاش (شورای ولایتی )اعضالریدن راضی می سیز؟
ولایتی کینگاش ( شورای ولایتی ) سیلاو لریده نامزد قیلگنلردن 661 بیر کیشی نینگ صلاحیتی رد ایتلگن.سیزچه ولایتی کینگاش اعضالری قنچه لیک اوز مسئولیتلرینی توغری بیرشکلده عملگه آشیریشگه قادر بولگن؟ ولایتی شورا لرده کی خلق وکیللری قنچه لیک محلی مشکللرنی حل ایتیشگه قادر بولگن؟ کینگاش وکیللری ترقیات دستورلرینی اوز شهر و منطقه لریگه کیلتریشگه قادر بولگن می؟ سیزچه ولایتی کینگاش وکیللری نینگ بولگنی یخشی می یا کی بولمه گنی؟ اوز ولایتلرینگیزده کی ولایتی کینگاش اعضالریدن قنچه راضی سیز؟ قیسی وکیلدن نمه سوال سوره گن بولردینگیز؟ بو حقده سوز سیزگه رکنیگه اشتراک ایتیش اوچون بیز بیلن علاقه قورینگ. فکر بیلدرینگ و تیلفون رقملرینگیزنی قالدرینگ.
*قوییده کی فورم آرقه لی بیزگه فکرو تیلفون رقملرینگیزنی یوبارشینگیز ممکن


text:
علم السیاست
علم السیاست
/یازار: حامید مورسلی
خئیلَک قدیم چاغلاردا، دین و شریعت درسی اوخویان بیر طلبه (موللا) واریمیش. بو طلبه نئچه ایل فقه درسی اوخویاندان سونرا درسینی بیتیردییی علمیه حوزهدن چیخماق ایستهیَر. چوخ گنج و تام ایدهآلیست بیریسی اولدوغو اوچون اؤز بوینوندا آغیر یوکلری حیس ائدیردی. او بئله ظن ائدیردی اونسوز ائشیکده فیسق و فساد دونیانی بورویهجک دیر. داها دؤزومو قورتارمیشدیر. اؤزونو علمیه حوزهیه سیغیشدیرا بیلمهییردیر. بیر تههر جهادا اینانیردی. ایستهییردی اینسانلاری هیدایت ائلهسین.
بیر گون اوستادلارینی بیریسینین قولوغونا گئدیب حوزهدن چیخماسی اوچون ایزین آلماق ایسته دیر. اوستادینا دئدی من شریعت، فقه، حقوق، حدیث و کلام کیمی درسلری بیتیرمیشم، اؤزومه بیر گؤرهو بیلیرم توپلوما گیریب تبلیغ ساحهسینده چالیشماغا باشلایام. بوندان بئله هر بیر دیقه گئج قالماغیمی اؤزومه بؤیوک و باغیشلانماز سوچ بیلیرم.
اوستادی گولومسهیهرک "چوخ گؤزهل سونوجا چاتیبسان" دئییب آرتیردی آنجاق سانیرام هله سنه تئزدی. سن بیر ایللیک ده بوردا قالیب "علم السیاست" درسلرین بیتیرمهلیسن. ائشیکده سنه هر نهدن چوخ سیاست یاریاجاق. یوخسا سونو بللی اولمایان سورونلارلا اوزلهشه بیلهجکسن. آنجاق بیزیم بو باشی هاوالی طلبهمیز اوستادیلا راضیلاشماییب دئدی اوستاد من نه سیاست نه؛ ائشیکده منه، تقوام، ادبیم، صداقتیم و صالح عملیم یئترلی اولار. میللت منده اولان فضیلتلری گؤروب کسینلیکله منه ساری گلهجکلر، بئلهلیکله من ده اؤز ایستهدییم آماجا چاتمیش اولاجایام.
اوستادی بوسؤزلری ائشیتدیکدن سونرا داها بوشونا برکیمهدن، حوزهدن چیخا بیلمهسی ایزنینی وئریب طلبهسینه اوغورلار دیلهدی. سئوینجلرله دولو اولان طلبه زامانی ألدن وئرمهسین دئیه خیریم خیردا وساییللارین هیزلیجاسینا توپلاییب حوزهدن ائشیگه چیخدی. بئلهلیکله آتا بابا کندلرینه دوغرو یولا دوشدو. ایستهییردی اؤنجه اؤز کندلریندن باشلاسین. کندلرینه چاتدیقدا کندین مچیدینه ساری گئدیب گؤردو نئچه ایل اؤنجهکی کیمی کندلیلرینین بیریسی کی اؤزونو موللالیق درسی اوخومادان موللا آدلاندیرمیشدیر منبره چیخیب و اوجا سس ایله دانیشیق آپارماقدا دیر. مچیدین قاپیسیندان ایچهری گیریب، قاپینین آغزیندا بیر قولاقدا أیلهشیب منبرده اولان موللانین سؤزلرینه قولاق آسیب، اونلاری اینجهلهمهیه باشلادی. نهقدهر چوخ قولاق آسیردی بیر اوقدهر دؤزومسوزلهنیردی. منبر اوستونده اولان آدامین دئدیکلرینی نئچه ایل حوزه ده اوخودوقلارینا تام آیغیری اولدوغونو بیلیردی. ایلک گون دؤزومو پوزولوب اوجا سس ایله منبرده دئییلن سؤزلره اعتیراضینی بیلدیردی. آنجاق منبرده اولان آدام دئدی سن شیادین بیری سن، میللتی آللاه یولوندان اوزاق سالماق آماجین وار، سن شئیطان آدامی سان؛ کهنه کنده تازا دب قویا بیلمزسن. میللت منی نئچه ایلدی تانییرلار و منیم نه دئدیکلریمی یاخشی آنلاییرلار. بو اوزدن اوردا اولان جماعت گنج یاشلی طلبهنی تانیمادیقلاری اوچون اؤز موللالارینین دالیسینی بوشالتماییب اونون اوستوندن گلدیلر. بو آرادا منبرده اولان (اؤزونو موللا تانیملایان) بیر اؤنهری وئردی: أیهر سن بیلنجلی و ساوادلی بیریسیسن و چیرکین آماجلارین یوخدور گل بیر اویون دا اؤز بیلگینلیینی و دوغرو اوزونو بیزه گؤستر. من ده اؤزومو یوخلویارام؛ میللت هانکیمیزی حاقلاسالار او بیریسی بو کنددن گئتمهلی اولاجاق. هرحالدا گنج طلبه فیکیرلشمهدن قبول ائلهدی.
بئله قرارا گلدی لر هر کس اؤز ساوادی و بیلگیسینه دایاناراق بیر "ایلان" یازیب میللتدن اونون دوغرو یا یانلیش اولدوغونو سوروشالار. بو اوزدن طلبه ایلان سؤزونو نئچه دیلده یازیب ایضاحلار وئرمیشدیر آنجاق قارشی طرفینده اولان آدام سادجه بیر ایلان شکیلی چکمیشدیر. کندین آغ ساققاللارینین بیریسی ایکیسینین ده حاضیرلادیقلارین میللتین گؤزلرینین اؤنونه ساری توتوب هانسینین دوغرو اولدوغونون وورغولاماسینی میللتدن ایستهدی. مچیدین ایچهریسینده اولان اینسانلار هامیلیقجا اؤز موللالارینین چیزدیگی ایلانی دوغرولاییب گنج طلبهنی بو جسارتی و سایغیسیزلیغی اوچون اؤلمه-دیریل قدهر دؤیوب کنددن ائشیگه اؤتوردولر.
گنج طلبه سویو سوزولموش، پار-پالتاری جیریق اینجارسیزجاسینا علمیه حوزهیه دؤنوب اوستادینین قوللوغونا چاتار. اولونموشلاری اوستادینا دئییب اوستادیلا مصلحتلهشر؛ اوستادی " بو دفعه سیاست بیلگیسینین نهقدهر اؤنملی اولدوغونو بیلرسن" دئیهر. بئلهجه گنج طلبه سیاست بیلگیلرینین اؤیرنمهیه باشلایار. آیلار ایللر اؤتوب، گئج طلبه تام سامان آلتیندا سو یئریدن بیریسینه چئوریلر. داها دانیشیقلاری نئچه قاتلی، پاکاتلی اولان بیریسینه چئوریلمیشدیر. بئلهجه داورانیشلاری اوزره اونون تانینا بیلمهسی هامیا چتین گلیردی. بو اوزدن بو دفعه اوستادی دئیهر سنین ایندی گئتمک واختین دیر. داها کامیل و بیلینجلی بیریسینه چئوریلیبسن، سن داها باشینی ساخلیا بیلرسن. بو اوزدن بو دؤنه یئنه گنج طلبه باشقا دوشونجه ایله، کئچن دؤنه وورولاراق قووولدوغو کنده ساری یوللانار. بو دفعه سسسیزجه مچیده گیریب بیر قولاقدا دالدالانار. اؤزونو منبره چیخان موللایا تانیتدیریب، نئجه یانیلدیغیندان سؤز آچیب منبره چیخان موللانین نهدرجه ده بؤیوک بیریسی اولدوغونو دؤنه-دؤنه تیکرارلایار. هر هانسی یوللا اولموش اولسایدی اؤز یئرینی او مچیتده برکیتمهیه باشلایار. گونلرجه، آیلارجا باشین آشاغایا سالیب اؤزونو منبره چیخان آدامین وورغونو کیمی گؤسترَر. منبره چیخانا بهبه چهچه دئمکدن فراغتی اولماز. مچیدین باشماق جوتلهمهسیندن توتدو چای پایلاماسی کیمی ایشلرینه کؤنوللو اولاراق قاتیلار. داها دئمک اولار هم کندین میللتی، هم ده منبره چیخان موللانین باخشیلارین اؤزونه گؤره دهییشدیرمیشدیر.
بیر گون منبره چیخان موللادان ایزین آلاراق گؤردویو بیر یوخوسونو بوتون مچید جماعتینه آچیقلاماق ایستهیَر. بو اوزدن ایزین آلیب، آیاغا قالخار، اصلینده هئچ گؤرمهدیی یوخونو، بوتون تم-تراغیلا، یاغلی دیلینین گوجویله میللته سؤیلهمهیه باشلار.
دئیهر دونن گئجه رحمتلیک آتامین یوخوسونو بیر حالدا گؤردوم کی جنتین ریضوان باغیندا بوتون ناز-نعمتلرین ایچینده ایدی. بو گؤرونتونو گؤرمک منی چوخ سئویندیردی. رحمتلیک آتامدان نئجه اولدو جننتده بئلنچی بیر یئرده یئرلشمهسینی سوروشدوم، او ایسه اوردا اولماغینین تکجه ندهنینی بیزیم بو حاج آغانین بیر توکونون کؤلگهسینده اورا آپاریلدیغینی آچیقلادی. او دئدی کی ایندی بیزیم کندیمیزده منبرلریمیزه چیخان چوخ متدین حاج آغانین هر بیر توکو بیر مؤمن-نین ایزین بلگهسی دیر جننته گیره بیلسینلر.
بو سؤزلری ائشیدن میللت داها دایانمادان منبره چیخان موللانین دؤرهلهییب هرهسی بیر چیمدیک توکوندن قوپارتماغا باشلادیلار، او دونیادا أمان نامهلری اولسون دئیه!. بیر نئچه دهیقه ده أسکی موللادا نه پالتار قالدی نه ده بیرجهدنه توک.دَریدَن چیخاردیلمیش حاج آغا اؤلوم آیاغیندایکن گنج طلبه گولومسهیهرک، مولانین قولاغینا دئدی "هه، ایندی بیلدیم علم السیاست یانی نمنه"
آنجاق بونو ائشیدن، اؤلوم آیاغیندا اولان موللا، داها دانیشماغا بیله اینجاری قالمامیشدیر. حسرت دولوسو کدرله بیر روحانی سیمگهسینده چوخ عزیز ساییلاراق دونیاسینی دهییشدی. کند اهلی ایسه گنج طلبهنی اؤزلرینه موللا سئچدیلر.
{سون}
(بو حئکایه ائل ایچینده دئییلن بیر مثل دن آلینمیشدیر)
-
- ۹۳/۱۱/۲۶


text:
عزیز حرمتلی اؤقوچیلر! آلدین خبر بیرگه نیمیزدیک ،جاری ییل نینگ دوامیده، علوم دوکتوری، پروفیسورعبدالحکیم شرعی جوزجانی جنابلری نینگ « یوره ک سرلری» عنوانی آستیده گی اؤزبیک ودری تیللریده گی شعرلر تؤپلَمی ، دکتور شفیقه یارقین اهتمامی ایله، کابلده باسیلیب چیقدی. بو مجموعه ده ، اتاقلی شاعریمیز نینگ اؤتتیز ایککی پرچه اؤزبیک تیلیده ایجاد ایتگن شعرلری، ییگیرمه بیرته تؤرتلیکلری، همده ییتتی ته دریچه شعرلری اؤرین آلگن.
شو نینگ دیک، مذکور کتابگه، تؤپلم مولفی تامانیدن ۱۲ صحیفه دن عبارت عجایب بیر علمی و تدقیقی کیریش سؤزی یازیلگن.
عزیزلر!
حاضر«یوره ک سرلری» نامیده گی اثر باره سیده یازیلگن داکتر جوزجانی نینگ مقدمه سی اعتبارلرینگیزگه تقدیم بؤله دی. یقین کیله جکده، مذکور کتابده چاپ ایتیلگن شعرلردن نمونه لر کیلتیره میز، خدا خواهله سه. داکتر فیض الله ایماق
سۉز باشی
تورکی تیللر قطاریده اۉزبیک تیلی اۉزیگه خاص اۉرین توته دی. تیل هر بیر ملت بیلگیسی و هر بیر خلق ملی غروری نینگ رمزی حسابلنه دی. اۉزینی حـرمت قیلیب اعـزازلگـن هر بیر قوم، آنه تیلی نی هم اعزازلیدی و اونی رواجلنتیره دی. عین حـالده تیل برچه ملت اعضـالرینی اۉز ارا باغلب توروچی و بیر- بیرینی توشونیش واسطه سی صفتیده، علم و معرفت نی اۉزلشتیریب ترقه¬ تیش وسیله سی هم دیر.
عصـرلر دوامـیده خـلقیمیزگه اعتبـارسیزلیک نتیجه سیده آنه تیلیمیز هم اعتباردن توشیب قراوسیز بۉلیب کیلگن اېدی. لیکن زمان اۉتیشی بیلن اجـتماعی و سـیاسی شـرایط اۉزگریشی عـاقبتیده ۱۳۸۲ ییل اۉتکزیلگن لویه جرگه ده تصدیق لنگن افغانستان اساسی قانونی نینگ ۱۶ نچی ماده سیگه کۉره اۉزبیک تیلی رسمی تیل درجه سـیگه کۉته ¬ریلیب، اولوسـیمیزنینگ اېزگو ایستکـلریدن بیری قسماٌ عملگه آشـیریلدی و تیلیمیزنی قانون حـمایه سـی آستیده رواجلنتیریش اوچون امکانیت یره¬ تیب بیریلدی.
اۉتمیشگه باقه دیگن بۉلسک، جهان تیللری قطاری اۉزیگه مناسب اۉرین توتیب کیلـگن تورکی تیللر جمله دن اۉزبیک تیلی، اۉزی نینگ دقیق گرامر قاعده لری، بای ادبی خزینه سی بیلن هر دایم تدقیقا تچیلر وشرقشناس عالملر دقت مرکزیده توریب، علمی تیکشیریشلر موضوعی بۉلیب کیلگن. تورکی اولوسلر دولتچیلیگی تاریخیده کۉک تورکلر همده کوشانلر دوریدن باشلب بوگونگه قدرتیلیمیز تورلی باسقیچلردن اۉتیب، تورلی اۉزگریشلرنینگ گواهی بۉلیب کیلگن. کوشان شاهلری تنگه لریده ضرب اوریلگن «یبغو» (جبغو – خاقان، شاهزاده مـعنـی سـیده گی تورکـچه سۉز) دن تارتیب، اورخـون – ینیسی قیمتلی یازمه یادگارلیکلری، اۉزبیکستان و اۉرته آسیا حدودلریده تاپیلگن باستانشناسلیک یادگارلیکلریده گی تورکی یازولر، تیلیمیز قنچه اوزاق اۉتمیشگه اېگه اېکن لیگیدن دلالت بیره دی.
اۉن بیرینچی عصـرده یره تیلگن یوسف خـاص حـاجب نینگ «قوتادغو بیلیک» کتابی، احمد یوگناکی نینگ «عتبة الحقایق» کتابی و باشقه بیر قطار یازمه اثـرلر تیلیمیز قنچه عـلمی، فلسـفی غـایه لرنـی افاده اېتیشـگه قادر اېکنلیگی نینگ انکار اېتیب بۉلمه یدیگن دلیلی در.
اسلام دینی کیریب کیلگندن کیین مرکزی آسیاده تیلیمیزنینگ ایکی بویوک حامیسی موجود بۉلیب، اونینگ رواجی و انکشافیده اونوتیلمس حصه قۉشیب کیلگنلر. قاره خانیلر دوریده بیرینچی حامی اتاقلی فیلولوگ عالم محمود کاشغری اۉزی نینگ منگو اثری «دېوان لغات التورک» ده اونینگ فیلولوژیک خصوصیتلرینی یاریتیب بیریب، اسلامدن آلدینگی دورلردن قالگن ادبی یـادگارلیکلرنی هم قید اېتگن. او، اۉرته آسـیا خلقلری بیلن عباسـیلر
مناسبتلرنی دولتی آره سیده رواجلنیب باره یاتگن دوستانه
مستحکملش مقصدیده اۉز کتابینی عـرب تیلیده یازیب، عباسـیلر خـلیفه سـی «المقتدر بامـر الله» گه تقدیم اېته دی. اسلام دائرة المعارفی¬ده «قاره خانیلر» آرتیکلی نینگ مؤلفی اوملژان پرتساک نینگ یازیشیچه اوندن عباسیلر خلیفه سی اوشبو بینظیر کتابنی تألیف اېتیشنی ایسته¬ گن اېکن.
تورکی تیللر تکاملی اوچون «دېوان» نینگ توتگن اۉرنی نـهایت مهم اېدی. کاشغری اوشبو اثری بیلن آنه تیلیده علمی تیل شناسلیککه اساس سالیب، اونینگ مرکب قیرره لرینی آچیب بیردی.
تیموریلر دوریده تیلیمیزنینگ ایکینچی بویوک حـامیسـی ییریک دولت و سیاست اربابی، اقتدارلی ذواللسانین شاعر، منتقد، متفکر، تصوف و عرفان فلسفه سینینگ اولوغ بیلیمدانی امیر علیشیر نوایی اېدی.
تورکی تیل، اونینگ همتی و ایجادی، معرفتپرور پادشاه سلطان حسین میرزا بایقرا حمایه سی بیلن گللب، یشنه دی و دولت تیلی درجه سیگه کۉته¬ریلدی. نوایی اۉزبیک تورکی تیلیده ادبی، بدیعی افاده امکانیتلری نینگ کینگ کۉلمده موجود اېکن لیگینی انکار اېتووچیلر و اوشبو تیلده اصیل (اورژینل) بدیعی اثرلر یره تیش قابلیتی یۉق دېب، دعوا قیلووچیلرگه جوابا «مـحاکمة اللغتین» کـتابینی یازیب، نه فقط انکار اېتیب بۉلمه¬ یدیگن دلیللر بیلن اولرنینگ اساسسیز ادعـا و سفسطه لرینی رد اېتدی؛ بلکه عملده اوشبو امکانیتلرنی کۉرستیش مقصدیده تورکی تیلده خمسه چیلیک عنعنه سیگه اساس سالدی و اۉزی یره ¬تگن 30 دن آرتیق اثرلری بیلن اۉزبیک کلاسیک ادبیاتینی کۉکلرگه کۉتردی. اولر آراسیده ”خزائن المعانی“ غزل ژانری بۉییچه آنه تیلیمیزده ییریک شاه اثر حسابلنه دی. نوایی تامانیدن کۉرسه¬ تیلگن تشبث و تشویقات کۉپدن- کۉپ تورکی گوی شاعرلرگه ادبی ایجاد و یره تیش اوچون یۉل آچیب بیردی. اونینگ دوری آنه تیلیمیز ترقیاتی تاریخیده آلتین دور حسابلنه دی.
تیموریلر و اولردن کیین بابریلر نه فقط اۉزبیک تیلی رواجیگه کته حصه قۉشدیلر، بلکه عین حالده دری تیلی حامیلری صفتیده هم اونوتیلمس خدمت قیلدیلر. ایرانلیک عالم دکتور ذبیح الله صفا «ایرانده ادبیات تاریخی» ناملی کتابیده تیموریلر و بابریلر، هم اۉز حمایه لری و هم ایجادلری بیلن فارس تیلینی انقراضدن نجات بیردیلر، دېیدی.
شونینگدیک صایب تبریزی، جلال الدین رومی بلخی، نوایی، حسینی، لطفی، شیخیم سهیلی، بابرشاه، کامران میرزا، عبید الله خان عبیدی، امیری، نادره بیگیم کبی کۉپ شاعرلر هم تورکی و هم دری تیلیده اثرلر یازگنلر. اولردن ایریم لری؛ مثلا نظامی گنجوی 1 میرزا عبد القادر بیدل، امیر خسرو دهلوی، هلالی چغتایی، زیب النساء بیگیم، میرزا غالب و احمد شاه ظفر تورک بۉلسه لر هم، اساساً دری تیلیده شاه اثرلر ایجادکارلری بۉلیب کیلگنلر. اولرنینگ ایریم لری اساسا اردو تیلیده یازگن شعرلری بیلن مشهور دیرلر.
اسلام دینی کینگ کۉلمده ترقلگندن کیین شرق تیللریدن دری تیلی اۉز رواجـلنیش جریانیده عـمومی تیلـگه ایلنگن عرب تیلی و ادبیاتیدن ثمره لی فایده لنیب کېلدی . زمان اۉتیشی بیلن تورلی خلقلر مدنیتی ملاقاتی جریانیده کۉپ عربچه سۉزلر و اتـمه لر اوشبو تیلگه اۉتیب جایلشدی.
مشهور عالم علامه قزوینی تأکیدلگنیدېک، فارس تیلی نینگ اوچدن ایکی قسمینی عربچه سۉزلر تشکیل اېته دی. البته بو حادثه فارس تیلی نینگ اۉسیشی، علمی، ادبی و بدیعی افاده یۉللری نینگ کینگه ییشینی آشیریب، باییشیگه سبب بۉلدی.
رواجلنیش جریانیده اۉزبیک تیلی هم هر ایکی تیل بیلن ملاقات نتیجه سیده اولردن تأثیرلنیب، علمی، ادبی و فلسفی اتمه لر هر ایکی تیلدن تیلیمیزگه کیریب کیلیب، اونگه بایلیک و غنا بغیشله دی.
مثال طریقه سیده ایتیش ممکن که قدیمی تورکی تیللرده فقط برماق وزنلریده شعر یازیلردی و عروض وزنلری کیریب کیلمه گن اېدی.
برمـاق وزنـلری تورکـی شعرلرنینگ قدیـمی قالبلری و تورکچه سۉزلر و عباره لرنینگ طبیعی توزیلیشیگه ماس و اویغون وزنلردن عبارت بۉلیب، تاریخ جریانیده برچه تورکی خلقلر تامانیدن ایشله تیلیب کیلگن. محمود کاشغری نینگ «دېوان لغات الترک» ییریک اثرینی نـهایت دقت و امانتدارلیک بیلن فارس تیلیگه ترجمه قیلگن اقتدارلی عالم دکتور حسین محمد زاده صدیق، اثرگه یازگن عالمانه مقدمه سیده تأکیدلگنیدېک، تورکی تیلگه خاص بۉلگن اوشبو وزنلرتاپیلیشی بوندن یتتی مینگ ییل آلدینلرگه ییتیب باره دی.
کاشغری دېوانده برماق وزنلری یا که هجایی وزنلرنینگ اۉن توری و هر بیر توریده شعرلر نـمونه لری و هجالر سانینی کۉرسه¬تیب بیرگن. نتن ملله یف «اۉزبیک ادبیـاتی تاریـخی» بیرینچی جلدیده تأکیدلگنیدیک دیوانده بیریلگن قۉشیقلرو لیریک شعرلرنینگ کۉپچیلیگی ۷-۸ هجالی و تۉرت مصرعلی دور. بو خصوصیتنی اۉزبیک خلق قۉشیقلریده کۉریشیمیز ممکن.
افغانستان اۉزبیک قۉشیقلری هم کۉپینچه اوشبو وزنده بۉلیب، برچه شهر و قیشلاقلرده ایتیله دی.
اولردن بیر ایکی مثال:
تام اوستیگه گل خیری
یاله سی ایری- ایری
بیرگینه موچی بیرگین
آته-آنه¬ نگنی خیری
تام اوستیگه گل حوض
گل تیرگنی باره بیز
گل دی بهانه قیلیب
میده جاندی کۉره بیز
بوگون برماق وزنلری برچه تورکی خلقلر شعریتیده اساسی وزنلرنی تشکیل اېته دی. اۉزبیکستان، قیرغیزستان، قزاقستان و تورکمنستان شاعرلری عموماً، تورکیه، آذربایجان جمهوریتی و ایران آذربایجانی شاعرلری کۉپینچه هجالی وزنلرده ایجاد قیله دیلر. تورکی و فارسی تیل بویوک شاعری دکتور محمد حسین شهریارنینگ کۉپ شعرلری اینیقسه اونینگ شاه اثری «حیدر بابایه سلام»، اۉزبیکستان خلق شـاعرلری اېرکین واحدوف و عبد الله عارپوف لرنینگ اکثریت شعرلری، گویته شاه اثری «فاوست» نینگ اېرکین واحدوف ترجمه سی، دانته « الهی کمیدیه» سی نینگ عبد الله عارپوف ترجمه سی، «شاهنامه» نینگ اۉزبیک تیلیگه ش. شاه مـحمدوف و ع. نیازوفلر ترجمه سی برماق وزنلریده عملگه آشیریلگن.
عارف شاعر خواجه احمد یسوی نینگ «دېوان حکمت» شعرلری همه- سی برماق وزنلریده دنیاگه کیلکن. شیبانیلر پادشاهی عبید الله خان عبیدی اونینگ ایزیدن باریب، دېوان حکمت اسلوبیده جوده کۉپ شعرلر یازگن.
برماق وزنی بدیعی ایجاد اوچون یخشی قوله یلیکلر یره تیب بیره دی. اۉزبیک تیلیده تصور و خیالنی انیق افاده لش، اوپرا و دراماتیک اثرلر یازیش اوچون اونده کینگ امکانیتلر موجود. بیزلر، اینیقسه یاشلریمیز آنه تیلده شعریتیمیزنی رواجلنتیریش اوچـون عروض وزنلری بیلن بیرگه برماق وزنلری (هجایی وزنلر) و آق شعر ژانرلریدن هم ییترلی درجه ده فایده لنشیمیز لازم.
زمان اۉتیشی بیلن یوکسلیش و رواجلنیش جریانیده عرب و دری تیلیدن کیریب کیلگن سۉزلر و اتـمه لر یاردمیده تورکی تیللرده عروض وزنلرینی قۉللش امکانی میسر بۉلدی. باره- باره یازمه ادبیاتیمیزده برماق وزنلری کۉپینچه استعمالدن توشیب، خلق آغزه¬کی ایجادیده قالدی. اوشبو جریانسیز تورکی تیلنی عروض وزنلری بیلن اویغونلشتیریش ممکن اېمسدی. نوایی، خمسه نینگ آخریده اۉز ایجادیگه بـها بی ریب، تورکی تیلده بونده ی شاه اثرنی یره تیش قنچه آغیر اېکنلیگی¬گه اشاره قیله دی:
توزالدی بو نظمنینگ باری سرسری
یانا تورکی الفاظ انگا بیر سری
که هر قنچه کیم دقتی باردور
تلفظ ارا لکنتی باردور
نوایی اۉزی نینگ کته حجملی و کۉپ سانلی اثرلری بیلن برماق وزنیدن عروض وزنلریگه اۉتیش جریانینی تیزلشتیریب، تکامللشتیردی و تورکی تیلده عروض وزنی بۉییچه اېنگ مهم اثر صفتیده یوزه گه کیلگن ”میزان الاۉزان“ رساله سی بیلن اوشبو فن نینگ اصول- قاعده لرینی یاریتیب بیردی و کیله جک شاعرلرنی اۉز ایزیدن تارتدی. اما ییگیرمنچی عصرگه کیلیب شورالر حاکمیتی دوریده تورکستان حدودیده عرب الفباسیده یازیلگن یاکه نشر اېتیلگن کتابلردن فایده لنیش منع اېتیلیشی عاقبتیده اهالی اۉشه الفباده یازیلگن اثرلرنی اۉقیشدن محروم قیلیندی. اته یلب (قصدا) عملگه آشیریلگن اوشبو سیاست نتیجه سیده اۉزبیک کلاسیک ادبیاتیدن اوزاقلشیش، نوایی، لطفی، سکاکی، آتایی و باشقه ییریک شـاعرلر قـالدیرگن اثرلـردن فایده¬لنیش قیین لشووی جریانی باشلندی و باریب – باریب کیریل الفباسیده نشر قیلینگن بیر قطار کتابلردن باشقه ادبی میراث بیلن بیگانه لشیشگه آلیب باردی.
عروض وزنلریده یازیلگن کلاسیک شعرلرنی کیریلده یازیب، اولرگه خاص بۉلگن تامانلرنی افاده لش مرکب بۉلگنلیگی سببلی، یاش شاعرلر کلاسیک ادبیاتدن اوزاقلشیب، عروض وزنلرینی توشونه آلمه ی قالدیلر.
کلاسیک ادبیاتدن اوزاقلشیش جریانیده عصرلر دوامیده اۉزبیک تیلی- نینگ اجره¬لمس قسمیگه ایله¬نیب کیلگن بیر قطار ادبی سۉزلر، بدیعی تعبیرلر، حقوقی، فلسفی و دینی اتـمه لر استعمالدن توشیب، ایتیب اۉتیلگن سببلرگه کۉره اۉزبیک تیلی نینگ قشاق¬لشیشیگه سبب بۉلدی. شورالر سیاستی تأثیری آستیده اۉزبیک تیلی امکانیتلری چیکلندی. تصوف، شریعت، عقاید و فقه گه تیگیشلی کۉپ اتـمه لردن فایده لنیش عملده منع اېتیلدی. ملی افتخار، ملی غرورگه باغلیق بۉلگن سۉزلرنی ایشلتیش یامان عاقبتلرگه آلیب بارردی. بیراق بولرنینگ برچه سیگه اۉزبیکسـتان مسـتقل¬لیگی برهم بیردی. حاضر اۉزبیک تیلی اۉز مناسب و حقلی اۉرنینی تاپیب، طبیعی یوکسلیش یۉلینی باسیب بارماقده.
افغانستانده اېسه، نیچه عصر حکم سورگن آغیر تبعیض و ملی ستمگه اساسلنگن سیاست سببلی، تورکی تیل – اۉزبیک تیلینی اۉرگنیش، ترقه¬تیش و بو تیلده ایـجاد قیلیب نشر اېتیش اوچون هیچ قنده ی اېرکین امکانیت بۉلمه¬گنی باعث، انحطاط و انقراض دوری اوزاق مدتلر دوام اېتیب کیلدی. فقط ایریم محلی مکتبلرده گینه بی بی آتون و آخوندلر تامانیدن باله لر و قیزلرگه نوایی، هویدا، مشرب و صوفی الله یار اثرلری و تحفة العابدین کبی بعضی کتابلر اۉقیتیلردی، لیکن بو تار دایره اېلیمیزنی آنه تیلیده سوادلی قیلیش اوچون ییترلی اېمس اېدی.
زمان اۉتیشی بیلن تاشکینت و بخاراده و ایریم تاجرلر تاماندن هندوستانده قیته نشر اېتیلگن بیر قطار تورکی کتابلر قۉلدن قۉلگه اۉتیب، اېسکرگن و استفاده دن چیققن اېدی. خلقیمیز ناچارلیکدن دری تیلی کتابلری اساسیده اۉز سوادخوانلیکلرینی کینگه یتیرردیلر. عموما آلگنده هر ولایتده برماق بیلن سنه له دیگن ضیالیلر و عالملردن تشقری باشقه اهالی عموما آنه تیلده سوادسیز اېدی.
بیر اچینرلی مثال: ۱۳۴۵ ییلی ”خلق“ جریده سینینگ اوچینچی سانیده افغانستان مطبوعاتی تاریخیده اۉزبیک تیلیده بیرینچی قتله، کمینه نینگ ایکی پرچه شعری («سلام ینگی ییل» و «ینگی زمان ترانه¬سی» عنوانلری بیلن) نشر بۉلگنده، کابل اونیویرسیتیسی اۉزبیک مـحصل لری اونی تۉغری اۉقیشـگه موفق بۉلمه¬گن اېکنلرو اوشبو شعر قیسی تیلده یازیلگنلیگی باره سیده هم آره لریده اختلاف یوز بیرگن اېکن! بو خلقیمیز ییلکه سیگه ییللر دوامیده آغیرلیک قیلیب کیلگن شفقت سیز استبدادنینگ اچیق نتیجه لریدن بیری اېدی.
لیکن چیگره سیز تضـییق و تبعیض گه قره مسدن بیر قطار اۉزبیک شاعر و ضیالیلری اۉز آنه تیللرینی اسره ب اوَیلب، تار دایره ده بۉلسه هم بدیعی ایجادگه اینتیلدیلر و بعضا اۉز دوستلری بیلن تورکی تیلده یازیشمه لر قیلردیلر.
استبداد دوریده آنه تیلده اۉز شعرلری بیلن برچه نینگ دقت اعتبارینی اۉزیگه تارتگن شاعرلردن بیری نیازی بلخی اېدی. او اۉزی نینگ کۉپگینه اثرلرینی اۉزبیک تیلیده یازیب، اېل ایچیده شهرت قازانگن اېدی. اونینگ اۉیناقی شعرلری انچه یاقیملی اېدی؛ مثلا بیر غزلیدن نیچه بیت:
مطرب رباب چالدی، گورگوممه بۉلدی قالدی
قیغو قاچیب اویالدی، گورگوممه بۉلدی قالدی
آیینه آلدی تیزگه، کۉپ ناز قیلدی بیزگه
یوز آفزین بو قیزگه، گورگوممه بۉلدی قالدی
مشاطه اۉردی ساچین، پیشانه چین و ماچین
آچدی کولیب قولاچین، گورگوممه بۉلدی قالدی
حرفیم جهانه دفتر، حالیم بولوبتور ابت
خال قویدی یوزگه دلبر،گورگوممه بولدی
شونینگدېک قیصارلیک نادم اۉزی نینگ اۉزبیکچه شعرلری، سرپللیک استاد قاری محمد عظیم عظیمی تورکی و دری تیلده نفیس، عین حالده صلابتلی و کۉپ قرره لی ایجادی بیلن، اندخویلیک محمد کریم نزیهی جلوه اۉزیگه خاص اسلوبی و مولانا فضولی ایزداشی صفتیده، شونینگدېک مولانا قربت، افغانستانده تورکی اۉزبیکی شعریتی نینگ یۉلچی یولدوزلری حسابلنه دیلر. قاله بیرسه نظر محمد نوا، مولانا خدیم، ابوالخیر خیری، ذره عظیمی و استاد متین اندخویی لر بو یۉلگه کیریب کیلدیلر.
۱۳۵۷ ییلی جوزا آییده کمینه نینگ سعی و حرکتی بیلن اۉزبیک تیلیده ”یولدوز“ و تورکمن تیلیده اېسه ”گوراش“ جریده لریگه اساس سالیش تیلیمیز رواجی اوچون ینگی بیر باسقیچ نینگ باشلنیشی بۉلدی. اونینگ بیرینچی مسؤول مدیری ذواللسانین شاعر و یازوچی محمد امین اوچقون اېدی و اوندن کیین آیخان بیانی، عبدالله روئین و باشقه لر بو وظیفه نی بجردیلر.
”یولدوز“ کۉپلب کلاسیک ادبیات دردانه لری همده یاش شاعرلریمیز اثرلرینی نشر اېتیش بیلن ینگی اولاد اوچون رهنمون تورتکی صفتیده الهام منبعی گه ایلندی. جریده، کۉر تعصب اساسیده اونی نشردن تۉخته ¬تیش مقصدیده مرکزدن سورگون قیلینگن بۉلسه هم، ایریم ملت سیور ادیبلر و یازوچیلر همت و اراده ¬سی بیلن انچه ییللرگچه اونینگ فعالیتی تۉخته¬مه¬دی، شاعرلر و یازوچیلر سانی آشیب باردی.
حاضر اولکه میزده بیر قطار علم و فن اربابلری، شاعر و یازوچیلر و ژورنالیستلر آنه تیلیمیز تورکی اۉزبیکینی ترقی و تکامل باسقیچلریگه کۉته¬ریش مقصدیده قلم تیبره¬تیب، تورلی ژانرلرده بدیعی ایجاد بیلن شغللنیب کیلماقده لر. اولردن مثال صفتیده قوییده گی شاعرلرنی اېسلتیب اۉتیش ممکن: محمد عالم لبیب، دکتور شفیقه یارقین ”دیباج“، اشرف عظیمی، استاد متین اندخویی، حفیظی جوزجانی، محمد عمر الیم بیات، فرشته ضیایی بیگیم، عالم کوهکن، اسحق ثنا، تاشقین بهایی، جمیله ایثار، آصفه شاداب، سیف الدین نوری، وکیلزاده اندخویی، ماریا سزاوار، سراج الدین قانع، ایرج شهباز، انتظار جوزجانی، اسماعیل مشفق و باشقه کۉپ شاعر و شاعره لر.
برماق وزنی یاشلیگیمدن باشلب مینی کۉپ قیزیقتیرردی. یاشلیک چاغیمده قیش کیچه لری رحمتلی آنه¬م قۉشنی عیاللرگه ”گل و“زین العرب“ گل وصنوبر“، ”شاه صنم و غریب“، ”یوسف و زلیخا“ داستانلرینی و شونینگدېک خواجه احمد یسوی اثری ”دېوان حکمت“ دن شعرلر اۉقیب بیرگنده بعضاً اولر تأثیرلنیب ییغله¬شردی. مین شعرلرنینگ مضمونینی بوتونله¬ی بیلیب آلالمه¬سم هم بو حادثه مینده چوقور و مرموز بیر تأثیر قالدیرردی. اۉشه شعرلرنی اېشیتگنده، حاضرچه هم اۉشه تویغولر مینده اویغانه دی.
مین بیر نیچه ییل مکتبده اۉقیگندن کیین اینیقسه اوچینچی صنف دن باشلب اۉزبیک تیلیده گی کتابلرنی اۉقیشگه اینتیلدیم. استه- سیکین مذکۉر کتابلردن باشلب «قهرمان قاتل»، «امیر مصیب غازی» و «گۉر اۉغلی» داستانلرینی قیین لیک بیلن اۉقیب اۉتدیم. ابومسلم صاحبقران، پهلوان احمد زمچی، اسکندرنامه جوده کتته داستانلری و شونینگدېک صلات مسعودی، ابوالقاسم فردوسی شاهنامه سی نینگ خموشی ترجمه سینی اۉقیش مین اوچون کتته یوتوق بۉلدی. اوندن کیین آنه تیلیمده سوادلی بۉلگنیمدن قووانیب، بویوک شاعرلر اثرلرینی اۉقیشگه باشله دیم.
ییللر دوامیده اۉرته آسیاده چاپ بۉلگن بیاضلردن باشقه ”تحفة العابدین“ ناملی شعرلر تۉپلمی، هویدا، مشرب، امیری و نوایی دیوانلری، نادره، فرقت و مقیمی لیریک شعرلری، احمد یسوی، صوفی الله یار و سلیمان باقرغانی عرفانی شعرلری و اینیقسه نوایی خمسه سینی اۉقیشگه موفق بۉلدیم.
اصلی بخارالیک جدیدلردن بۉلمیش اولوغ استاذیم قاموسی عالم و شاعر، زمانوی پداگوژی متخصصی مرحوم هاشم شایق افندی یاردمی بیلن، نوایی مجالس النفایسی، نمنگانلیک فضلی نینگ منظوم تذکره سی، استانبولده نشر اېتیلگن شیخ سلیمان اۉزبیکی البخاری نینگ ”اللغات الچغتائیه“ دېگن لغتنامه سی، نوایی نینگ ”محاکمة اللغتین“ اثری و باشقه بیرقطار کتابلرنی کۉزدن کیچیردیم.
مین بیشینچی و آلتینچی صنف لرده شعر یازیشنی مشق قیلردیم. اول دری تیلیده، کیین راق اۉزبیک تیلیده شعر یازیشگه باشله دیم. شعرلرنی تقطیع قیلیب وزنگه سالیش بۉییچه سیلاب اساسیده مینگه قاسم ابرو نامی بیلن مشهور مکتبیمیز سرمعلمی یاردم کۉرسه تردی. بیر کونی منظوم بیر مراجعت نامه بیلن مرحوم استاذیم الحاج قاری محمد عظیم عظیمی جوزجانی گه مراجعت قیلیب، او کیشی دن مینگه شعری بیر تخلص تاپیب بیریش لرینی التماس قیلدیم و یازگن ایریم شعرلریمنی کمترلیک بیلن تقدیم اېتدیم. استاد اولرنی اۉقیب نهایت خورسند بۉلدی. مینی حددن آرتیق تشویق و ترغیب قیلیب روحیمنی کۉتردی. اېرته سی التماس نامه¬م گه، قوییده گی قطعه بیلن جواب بیریب، «حکیمی» تخلصی بیلن شعر یازیشیمنی توصیه قیلگن اېدی. اۉشه شعرنینگ بیر قسمی:
ای حکیمی که خداوند بدین خردی سن
طبع سرشارو بلندی به تو کرده انعام
نظمهای تو همه خواندم و مسرور شدم
که به طفلی نتوان گفت چنین نغز کلام
پرتو بارقۀ ذهن تو سازد ظاهر
که هلال تو به تدریج شود ماه تمام
سعی کن از پی کسب ادب و فضل و کمال
کادمی را شرف از علم بود بر انعام
تیزی ذهن چو کوشش نبود نافع نیست
همچو تیغی است که بیکار فتاده به نیام
خواستی در ادبیات تخلص از من
به که در سکه اشعار زنی نقش به نام
که «حکیمی» به تو شایسته تخلص باشد
متخلص به همان باش و گذر از ابرام
لیکن افسوس که مطبوعاتده اوشبو تخلص کۉپ، حتی عایلوی سویه ده موجود بۉلگنی سببلی اوندن واز کیچیشیم گه تۉغری کیلدی.
هرحالده شعرلریم موضوعی عموما تغزل دن عبارت بۉلسه هم بعضا سیاسی و اجتماعی ایده لرگه قۉشیلیب کیتردی. اول کۉپراق عروض وزن- لریده، اوندن کیین، اینیقسه زلفیه و اېرکین واحدوف، غفور غلام و باشقه اۉزبیک معاصر شاعرلری اثرلری بیلن آشنا بۉلگنیمدن نری، باریب- باریب برماق وزنلریده هم شعر یازیشگه دوام بیردیم.
سیاسی فعالیتلرگه اۉتیش بیلن مینینگ ادبی حیاتیم توبدن اۉزگردی. ۱۳۳۸ نچی ییلدن کیین استه- سیکین مین فقط اجتماعی و سیاسی شعرلرگه یوز قۉیدیم. تأسف بیلن ایتیشیم کیره¬ک که، هیجاندن تۉله احساساتلی بیر مرحله ده، کۉپ ییللردن بیری ایککی تیلده یازیب کیلگن لیریک شعرلریم تۉپلمی نی دوستلریم اینیقسه عبدالستار گلشنی و مرحوم ذره عظیمی قرشیلیک لریگه قره¬مسدن کویدیریب یۉق اېتدیم. حاضرچه اولـردن اولکه مطبوعـاتی ده چاپ بۉلگـن پرچه لردن باشقه هیچ بیر نرسه قالگن اېمس. یۉق اېتیلگن شعرلریمدن بیری مشهور شاعر میرزادۀ عشقی نینگ شاه اثری «سه تابلوی مریم» گه اۉخشه تیب یازیلگن اوچ قسمتلی بیر تراژیدی اېدی. حرمتلی دوستیم استاد واصف باختری اونی یاقتیریب یوقاری بهالگن اېدی. اوندن اېسیمده قالگن بیر بند:
عزیزه بر سر قبر تو زار میگریم
ز دست داده توان و قرار میگریم
به یاد روی گلت چون هزار میگریم
عزیزه بیتو ز کف رفت طاقت و آرام
بعضی بیر غزل لردن خاطریمده قالگن ایریم بیتلر:
بهار آمد نمود اهل جهان را شاد ای بلبل
ز دام سردمهریهای دی آزاد ای بلبل
تو خوشبختی که از هر جانبت گل میفروشد ناز
ز هجرت هم به سر شاید رسد میعاد ای بلبل
ولی شد خاک جسم نازنین دلربای من
مرا بگذاشت با این ناله و فریاد ای بلبل
میرزا بیدل گه نظیره:
دیوانه گشت عاشق زارت ملنگ هم
طفلان زدند بر سر بیچاره سنگ هم
مستی و نشه یی که بدیدیم از لبت
هرگز ندیده ام زشراب و ز بنگ هم
شرعی به راه پر خطر عشق اوفتاد
یارای آن نبود به شیر و پلنگ هم
* * *
یک نگاه از ناز کن منظور اگر قتلم بود
تا شوم بسمل بکش جانا سپس شمشیر را
آمدی غرق عرق بوسیدم ابروی ترا
نوش جان، آبی که از دم خورد کس شمشیر را
مولانا فضولی گه نظیره صفتیده:
اولندو عاشق زارینگ نه بن بنیمدک بن
خراب و سینه فگارینگ نه بن بنیمدک بن
دون اۉتدینگ ای گۉزه لیم کوچه دن تماشایه
ایدردی جاننی نثارینگ نه بن بنیمدک بن
ایتیشیم کیره¬ک که حسیات بیلن عملگه آشیریلگن بونده¬ی بیرایش، مینینگ شخصی حیاتیمده سیاسی فعالیتلر قالدیرگن بیر سلبی تأثیر اېدی. مین بیر اوزاق تورغونلیک دوریدن کیین، قیته دن شعر یازیشگه باشله دیم. بو شعرلر کۉپراغی برماق وزنیده بۉلسه هم، ایریم لری عروض وزن لریده یازیلگن.
مین اجتماعی-سیاسی مضمون لرگه اېگه بۉلگن شعرلریمنی کۉپینچه برماق وزنیده یازگنمن. بو کبی شعرلردن عبارت بۉلگن بیرینچی تنلنگن شعرلریم توپلمی ۱۳۵۸ نچی ییلی، حرمتلی دوستیم عالم، ادبیاتشناس و استعدادلی رسام پروفیسور دوکتور عنایت الله شهرانی کمال مهارت ایله نقطه لر بیلن چیزگن پورتریتیم بیلن ،کوپ تیراژده باسیلیب چیقدی[اۉشه پورتریت اوشبو تۉپلم ده هم نشر اېتیلگن]. بیراق اوندن فقط بیر نیچه نسخه بعضی بیر علاقمند لر قۉلیده قالگن بۉلمسه، باشقه لری نینگ تقدیری بعضی بیر سیاسی سبب لر گه کۉره حاضرگچه هم انیق اېمس.
ایککینچی تنلنگن شعرلریم کیچیک مجموعه سی ”آمودریا“ نامی بیلن ۱۳۶۹ ییل افغانستان یازوچیلر انجمنی تامانیدن نشر اېتیلگن اېدی. اوشبو تۉپلمده اۉشه مجموعه ده گی بیر قطار شعرلر بیلن ینگی یازیلگن شعرلر، شونینگدېک ایریم فارسچه شعرلریم جای آلگن.
مین فرصتدن فایده لنیب، افغانستان یاش اۉزبیک شاعرلریگه قره ته مهم بیر مسئله نی اېسله¬تیب اۉتماقچی اېدیم و او شوندن عبارت که، مدنیت (فرهنگ)، شعر و ادبیاتنی هیچ قچان صفردن یعنی یۉقلیکدن باشلب بۉلمه- یدی. نیگه که هیچ بیر ملتده فرهنگ و شعر بیردنیگه تاپیلیب یوزه گه کیلمه- یدی. اونی مادی مدنیت یادگارلیکلری سینگری قوریب کۉککه کۉته¬ریش ممکن اېمس. شعر و ادبیات عصرلر دوامیده استه- سکین اۉز قانونیتلریگه موافق رواجلنیب، شکللنه دی و تکامل چۉقیلریگه کۉته¬ریله دی.
بوگون شعر و ادبیاتیمیزنی اونینگ اساسی بۉلمیش کلاسیک ادبیاتدن اجره تیب اۉرگنیش یا که رواجلنتیریش خام خیالدن باشقه نرسه اېمس. شعر و ادبیات اگر اۉز تاریخی ایلدیزلریدن اوزیلسه، البته که انقراض و انحطاط گه یۉل توته دی.
کلاسیک ادبیات بیزگه چوقور تصور، نازک تخیل، فلسفی فکر یوریتیش، انسان روحی نینگ توبیگه یېتیب باریب، اونینگ ایچکی دنیاسی بیلن آشنا بۉلیش، حیات معمالرینی اۉرگنیب، اولرگه ایستیتیک یانداشیش یۉللرینی کۉرسه¬تیب بیره دی، لغوی ذخیره میزنی بای اېته دی، اېزگو غایه لر و نازک کیچینمه لرنی چیرایلی تعبیر اېتیش اسلوبینی اۉرگته دی. شو سببلی، بیر شاعر و یازوچی هر قنچه کلاسیک شاعرلر حیاتی و اثرلری بیلن کۉپراق تانیش بۉلیب، اولرنی یخشی اۉزلشتیریب آلگن بۉلسه، اۉشنچه قدرتلی ایجاد و افاده ملکه سیگه اېگه بۉله دی.
مین اوشبو انکار اېتیب بۉلمه یدیگن حقیقتنی نظرده توتگن حالده تأکیدلماقچی اېدیم که یاش شاعرلر و ایجادکارلریمیز «دېوان لغات التورک»، «قوتادغو بیلیک» کبی منگو و برحیات اثرلرنی اۉقیش بیلن بیرگه، احمد یسوی، نوایی، لطفی، سکاکی، خوارزمی، سیف سرایی، آتایی، بابر، نادره، امیری، اویسی، مشرب و باشقه شاعرلر اثرلرینی قیزیقیش و دقت بیلن اۉقیب، اولرده ایشله تیلگن لفظی و معنوی صنعتلرنی توشونسه لر، فکر و خیالنی افاده لش اسلوبلرینی اۉرگنیب، عروض وزنلریگه هم اعتبار بیرسه- لر، شبهه سیز شعر یازیش، مضمون یره تیش صلاحیتلری آشه دی، باریب-باریب اثرلری ضعف ترکیب، تعقید و ابهام، تکرار و تصنع، وزندن چیقیش یا که سکته لیکلرگه یۉل قوییش کبی کمچیلیک لردن خالی بۉله دی و شو یوسینده اقتدارلی شاعرلرگه ایلنه دیلر.
شونینگدېک، قرداش مملکتلر اینیقسه اۉزبیکستان، آذربایجان، تورکیه، ترکمنستان و باشقه لرنینگ شعر و ادبیاتی بیلن آشنا بۉلیش، یاش شاعرلریمیزگه ینگی افقلرنی آچیب بیره دی. بو اۉرینده اینیقسه کیریل یا که لاتین یازووینی اۉرگنیش هر بیر اۉزبیک قلمکشی گه جوده ضرور. چونکه او، اۉزبیک تیلیده یره تیلگن شعری اثرلر، داستان و رمانلر، بدیعی ترجمه لر، تیل و ادبیاتیمیز بۉییچه آلیب باریلگن علمی تحقیقاتلر کبی توگنمس خزینه- لر اېشیگینی آچه دی و برماق وزنلریده شعر یازیش یۉللری بیلن تانیشتیره- دی.
افغانستان اۉزبیک شاعرلری بولردن تشقری ادبی فنلرنی اۉزلشتیریش بیلن بیرگه ۲۱ نچی عصر شاعرلری صفتیده انسیکلوپیدیک یعنی دایره المعارفی معلوماتلرگه اېگه بۉلیشلری ضرور. کیره¬کلی فنلرنی اېگلله¬ مسدن هیچ بیر شاعر و یازوچی، اۉز جمعیتینی بیلیب آلیش، ایستکلرینی توشونیش و زمان روحینی انگلش امکانیگه اېگه بۉلمه¬یدی، نتیجه ده یوکسک معیارلر بیلن اۉلچنه دیگن شعرلر یره تیشگه اېریشه آلمه¬یدی.
علوم دکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی
بیر باقیشینگ بیلن
بیر باقیشینگ بیلن مینی دیوانه ایله¬دینگ
صبر و قراردن بری بیگانه اایله دینگ
آیدېک یوزینگ قارانغو کۉنگولگه تره¬تدی نور
شمع جمالینگه مینی پروانه ایله¬دینگ
عشقینگ نه طرفه برچه یورکلرگه آچدی یۉل
هر بیر کۉنگولنی اۉزینگه کاشانه ایله¬دینگ
سیندېک گوزه¬ل صنم بو قرا کۉزلر ایچره یۉق
کۉزگوگه باقیب اوینی پریخانه ایله¬دینگ
تینگسیز گۉزه¬للیک و قاره قاش و کۉزینگ بیلن
عاشقنی عالم اهلیگه افسانه ایله¬دینگ
کولگنده ییره¬لیب بو جهان کولدی سین بیلن
محزون بۉلیب حیاتنی غمخانه ایله¬دینگ
مغرور یۉلدن اۉتدینگ و بیر سالمه¬دینگ نظر
آباد کۉنگلیم اویینی ویرانه ایله¬دینگ
عشقینگده کویگنیمنی بیلیب اینده¬مه¬ی، مینی
هجران النگه سی بیله همخانه ایله¬دینگ
جانسیز وجودمن سینی بیر لحظه کۉرمه¬سم
جانیم اوییده جان بۉلیبان، خانه ایله¬دینگ
سیوگیم، محبتیم، گۉزه¬لیم، نې اوچون مینی
کۉب انتظار قۉیدینگ و حیرانه ایله¬دینگ
داکتر فیض الله ایماق
Filed under: قوشوق, کولتور, گوني تورکستان, تورکچه |


text:
دین، سیاست و توپلوم آچیسیندان یهودی لرین باسقییا معروض قالمالاری مسیحیت تاریخی نین باشلانقیجینا قاییتماسینا باخمایاراق آلمان ناسیونال سویالیست ایشچی پارتیسی (NSDAP) 1933- اونجو ایل ایش اوستونه گلدیکدن سونرا یهودلار اوزره بو باسقیلار یئنی بویوتلارا چاتماغا باشلامیش[i]. 1933- 1944 ایللر آراسیندا آلمان فاشیستلری بوتون آوروپادان 6 میلیون یهودی نی توپلایاراق اونلاری اؤلدورموشلر. آلمان نازیستلری خالق کیتله سینی یهود آزینلیغی علیهینه قیزیشدیرماق اوچون اونلاری گر کئچی (Sündenbock) کیمی تانیتماغا چالیشمیشلار. آلمان نازیستلری 1933- اونجو ایل حاکیمیته گلدیکدن سونرا آلمان توپلوموندا یهودیلره دیوان توتولما مسئله سی اورتایا قویولموش. 1933. اونجو ایلین ژانویه آیی نین اونوندا یهودیلرین و اونلارین وار دؤولتی علیهینه بیرینجی سیاسی و فاشیستلیک گیریشیمی SA (Sturmabteilung) آدی آلتیندا حیاتا کئچمگه باشلامیش. ایکینجی دونیا ساواشینا دک یهودیلری آلمان توپلوموندان آییرماق و اونلارین نسلینی کسمک اوچون 250 قانون قبول اولونموش[ii]. 1933-اونجو ایلین آپریل آیی نین بیریندن باشلایاراق یهودی ائولری نین ییخیلماسی و ایش یئرلری نین باغلانماسی حیاتا کئچیلمگه باشلامیش. آدی چکیلن گون آلمان نازیستلری نین تاریخینده تحریم گونو (Boykott-Tag) دئیه قلمه آلینمیش. بو تاریخدن باشلایاراق یهود دکانلاری و ایش یئرلری نین باشلیق و تابلولارینا „Deutsche! Wehrt euch! Kauft nicht bei Juden“ (آلمانلار! اؤزونوزو ساوی نین! یهودیلردن مال آلمایین) ایفاده سی بیر قانون کیمی حاکیمیت طرفیندن یازیلاراق یهودیلر ایشه آلینمادیغی نین یانی سیرا یهودیلرین ادبی و اینجه صنعت اثرلری ده یاندیریلماغا باشلامیش.[iii] 1935- اینجی ایلین سئپتامبر آییندا آلمان نازیستلری نین تبلیغاتیندا آلمانیانین نورنبئرگ شهرینده اورتایا آتیلمیش „Nürnberger Rassengesetzen“ ایفاده سی اؤز عکسینی تاپماغا باشلامیش. بو قانونلارا اساسا آریا ایرقیندان اولمایان اینسانلاردان وطنداشلیق حاققی آلیناراق اونلار آلمان وطنداشی دئییل، اونلار بیر حاقسیز و حقوقسوز معامله یه تابع توتولموشلار. 1938-اینجی ایلدن باشلایاراق هئچ بیر یهودی آلمان توپلومونا بیله خیدمت وئریله جک (دوقتورلوق و وکالت و ساییره ایشلرینده) اؤز ایشی نی سوردوره بیلمه میش. 1938- اینجی ایلین نوامبر آیی نین 9- اونجو گونونون 10- اونجو گونه کئچیت گئجه سی „Reichskristallnacht“ دئیه 20.000 آلمانلی یهود توتولاراق اونلارین تاپینما (عبادتگاه) یئرلری، دکانلاری، ایش یئرلری و مکتبلری اودا چکیلمیش و دگرلری اشیالاری آلمان نازیستلری طرفیندن تارانمیش.[iv]
آلمان ناسیونال سویالیست ایشچیلر پارتیسی (NSDAP) ایله روسیه کمونیست (بولشویک) پارتیسی نین دونیایا حاکیم کسیلمک اوچون آنلاشمالاری
آلمان نازیستلر حاکیمییتی طرفیندن اوستکی آسما کسمه لره باخمایاراق 1939- اونجو ایلین آقوست آیی نین ییرمی اوچونده روسیه بولشویک ایستعمارچی حاکیمیتی (بعضی لری نین عوامفریب دئییشلرینه گؤره سویئتلر بیرلیگی) نین خالق کومیساری نین باشچی سی و خاریجی ایشلر باشقانی ساییلان Wjetscheslaw M. Molotow و آلمان نازیست حاکیمیتی نین خاریجی ایشلر باشقانی Joachim von Ribbentrop ایللر یئریتدیکلری گیزلین دانیشیقلار سونوجوندا موسکووادا ژوزئف ایستالین حضوروندا اون ایللیک Hitler –Stalin آنلاشماسی دئیه ایکی آنلاشماایمضالامیشلار. او زامانکی دونیا ایجتماعیتی آز دا اولسا، بو اوج صحیف لیک آنلاشمادان بیلگیلنمیش:
اوسته کی آنلاشمانین یانی سیرا روسیه کمونیست (بولشویکلر) و آلمان فاشیست (آلمان ناسیونال سویالیست ایشچیلر پارتیسی (NSDAP) نماینده لری بیر بیرلرینه قارشی اؤز موقعیتلرینی محکملندیرمک، یئری گلرسه دونیایا تک باشلارینا حاکیم کسیلمک اوچون اورتاق بیر نقطادا اوزله شه رک لهستان (Poland) مملکتی نی ایکیه بؤلمک ایله، ایستر دیل و مدنیت آچیسیندان، ایسترسه ده سوی قیریمی (نسل کشی) باخیمیندان اوتاق بیر جنایته ال آتمیشلار.
بو آنلاشمانی باشقا آنلاشمالار دا ایزلمه لی اولموش. هیتلر و ایستالین حاکیمیتلری نین سونرا اورتایا چیخمیش گیزلی آنلاشمالاری آشاغیدا سرگیله نمیش :
بو آنلاشمایا اساسا لهستان تورپاقلاری نین گونباتان بؤلوموSan ، Narew و Weichsel چایلاری نین سرحدینه دک آلمان نازیستلرینه و گونچیخان بؤلومو و Bessarabien بؤلگه لری ایسه روسیه بولشویک حاکمیتی آلتینا کئچمه لی اولموش.
روسیه بولشویک و آلمان نازیستلری آراسیندا اولان بو آنلاشما هیتلرین الینی آچیق قویاراق ایکینجی دونیا ساواشینا یول آچماغا باشلامیش[viii]. دئمک، بیر چوخلاری طرفیندن سوئیتلر بیرلیگی نین وطن محاریبه سی دئیه قبول ائتدیکلری گؤرونوم اصلینده وطن محاریبه سی دئییل، ایکی تمامیتچی فاشیست و کمونیست ایدئولوژی نماینده لری نین دونیا ایجتماعیتینه گتیردیگی و میلیونلار انسانین یوخلوغونا مال اولدوغو اویقارلیقدان (مدنیتدن) اوزاق بیر بربریتدیر.[ix]
ایکی آدی چکیلن تمامیتچی ایدئولوژی یانچیلاری هر بیری دونیایا یالنیز حاکیم کسیلمک ایسته دیکلری اوچون اؤز مصلحتلری اوزوندن اورتاق بیر نقطایا واراراق آلمان نازیست حاکیمیتی لهستان تورپاقلارینا سالدیرماغا باشلامیش.
ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا اورتایا چیخدیغی بیلگی و معلوماتلارا اساسن روسیه کمونیست - بؤلشویکلری و آلمان نازیست فاشیستلری آراسیندا اولان گیزلی آنلاشمایا گؤره لهستان ایکیه بؤلوندوکدن سونرا فینلاند، ائستلند، لئتلندو لهستانین گونچیخان بؤلگه لری و گونئی آوروپا بؤلگه لری روسیه بولشویکلرینه و غرب بؤلگه لر ایسه آلمان نازیستلرینه تابع ائدیلمه لی ایمیش. روسیه بولشویک و آلمان نازیست ایستعمارچیلاری بو آنلاشماغا قول چکدیکدن سونرا 1939- اونجو ایلین آقوست آیی نین ییرمی بئشینده اورتاق دایانیشما آنلاشماسینا قول چکمیشلر. بو آنلاشما آلمان نازیست حاکیمیتی طرفیندن ممنونیت ایله قارشیلانمیش. بو دئدیکلریمیزه آشاغیداکی شکیل تانیقلیق ائدر:
اؤته یاندان کمونیست و فاشیست تمامیتچیلگیندن راحاتسیز اولان فرانسه و انگلیستان ایستعمار حاکیمتلری بو ایکی تمامیتچی (فاشیسم و کمونیسم)حاکیمیتلری دیققت مرکزینه آلماغا چالیشمیشلار. بئله لیکله 1939- اونجو ایلین سئپتامبر آیی نین بیرینده آلمانلارین لهستان تورپاقلارینا سالدیرماسی (حمله سی) اینگلیستان و فرانسه علیهینه آچیلمیش ساواش کیمی قلمه آلینمیش. بونلارا باخمایاراق 1939- اونجو ایلین سئپتامبر آیی نین اون یئدیسینده روسیه بولشویکلری لهستانین گونچیخان بؤلگه لرینی اله کئچیرمگه باشلامیشلار. دئمک، بؤلشویک ایستعمارچیلاری و آلمان نازیستلری نین بو آنلاشمالاری ایله بولشویکلر باشدا ایستالین آلمان علیهینه یاراناجاق اینگیلیس و فرانسه بیرلشمه سیندن اوزاقلاشاراق بؤلگه ده کی روسیه و کمونیسم تمامیتچیلیک چیخارلارینی گوونجه آلتینا آلماق و اولاسی آلمان حکومتینه قارشی قویماق اوچون زامان قازانماغا چالیشمیشلار دئسک، یانیلمامیشیق. بئله لیکله ده روسیه بؤلشویک ایستعمارچیلاری اورتاآوروپا مملکتلرینی ایشغال آلتینا کئچیرمک یولونو اؤزلرینه هامارلانمیش قلمه آلمیشلار. لهستان یئنیلگه یه اوغرادیقدان سونرا روسیه بولشویک ایستعمارچیلاری و آلمان نازیستلری آراسیندا سرحد دوستلوق آنلاشماسی 1939- اونجو ایلین سئپتامبر آیی نین ییرمی سکیزینده داها دا گئنیشلنمیش.
کمونیست و فاشیست تمامیتچیلری آراسیندا اولان بو آنلاشمالاری 1940- اینجی ایلین قئبروآر آیی نین اون بیرینده کی اقتصادی آنلاشما ایزلمه لی اولموش. روسیه بولشویکلری نین بو ایستعمارچی سیاست یئریتدیکلرینه باخمایاراق 1941- اینجی ایلین یونی آیی نین ییرمی ایکیسینده آلمان تمامیتچیلری طرفیندن بولشویکلر علیهینه آچیلمیش ساواش ایستالین و هیتلر آنلاشمالاری نین کئچرلیگینه قلمه چکه رک روسیه بولشویکلرینی دوشمن سایدیقلاری فرانسه، انگلیستان و آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین قوجاغینا آتاراق دونیا اجتماعیتینی آلمان تمامیتچیلری و فاشیستلری علیهینه سفربر ائتدیرمیش[xi].
قایناقلار:
[i] Torsten Kupfer, Generation und Radikalisierung, Die Mitglieder der NSDAP im Kreis Bernburg 1921-1945, Berlin 2006
[ii] Torsten Kupfer, bax orada.
[iii] Nazi boycott of Jewish businesses: http://en.wikipedia.org/wiki/Nazi_boycott_of_Jewish_businesses
[iv] Bax. Orada.
[v] Deutsches Historisches Museum, Der deutsch-sowjetische Nichtangriffs-Vertrag vom 23. August 1939: http://www.dhm.de/sammlungen/zendok/hitler-stalin-pakt/Vertrag.html
[vi] Deutsches Historisches Museum, Das Zusatzprotokoll zum deutsch-sowjetischen Nichtangriffs-Vertrag vom 23. August: http://www.dhm.de/sammlungen/zendok/hitler-stalin-pakt/Dokument.htm
[viii] Deutsches Historisches Museum, Der deutsch-sowjetische Nichtangriffs-Vertrag mit Belege: http://www.dhm.de/sammlungen/zendok/hitler-stalin-pakt/Dokument.htm
[ix] Der deutsch-sowjetische Nichtangriffsvertrag ("Hitler-Stalin-Pakt") 1933 – 1039: http://www.dhm.de/lemo/html/nazi/aussenpolitik/nichtangriffspaktsu/index.html
[x] Deutsches Historisches Museum, Der deutsch-sowjetische Nichtangriffs-Vertrag mit Belege, bax orada.
[xi] Deutsches Historisches Museum, Kriegverlauf: http://www.dhm.de/lemo/html/wk2/kriegsverlauf/index.html
ایشیق سؤنمز، 15.02.2009
2013-03-01 12:40:45
از طرف جمعی از آزادیخواهان ترک خطاب به افکار عمومی آذربایجان و ایران
تهاجم همه جانبه است بلنت اسین اوغلو- ترجمه علی قره جه لو
کلیشهها و پیشداوریها نسبت به جنبشهای ملی-مدنی: موانع دستيابى به يك پلوراليسم متوازن در ایران علیرضا قولونجو
رشته دانشگاهی زبان و ادبیات ترکی؛ مبهم و مخدوش دومان رادمهر
ابوبکر بغداديٍ فاجعه مونيخ یاشار گولشن
دوشونجه شیوه یه یؤنه لیک یوخسا یانلیش آنلاییشلار! یاشار گولشن
قوميتگرائي افراطي فارسي و مراسم کتابسوزي ٢٦ آذر سال ١٣٢٥ در آزربايجان مئهران باهارلي
فتيله شبکه دو تلويزيون دولتي جمهوري اسلامي برنامه ای برای تباهی اذهان کودکان یاشار گولشن
نکاتی در مورد برنامه صفحه دو بی بی سی- نتایج انتخابات ترکیه علیرضا قولونجو
مصاحبه با غلامحسین ساعدی مصاحبه کننده، ضیاء صدقی-آوریل 1984
قدرالسهم به روایت اکبر اعلمی یاشار گولشن
به نام اویغورها! روزبه سعادتی
کلاشنیکفها هرگز شکوفه نمی دهند علیرضا قولونجو
پایههای لرزان "بنیاد فرهنگ، ادب و هنر آذربایجان" محمدرضا هیئت
کارت قرمز بر علیه نژادپرستی سیستماتیک موجود بر علیه ترک ها در ایران اومود مهدیان
دفتري به عنوان فرهنگ استان آذربايجان بجای فرهنگستان زبان ترکی! یاشار گولشن
زبان ترکی بعنوان یکی از زبانهای رسمی مجلس نمایندگان شورای اروپا تعیین شد
تدارک برای گردن زنی ناصر مرقاتی
اعتراض زنان ترک به حضور حسن روحانی با مچ بندهای سرخ، علامت بوزقورد و نشان پیروزی
ماهی سیاه کوچولوی صمد بهرنگی در لیست ده کتاب برتر متتقد روزنامه گاردین
شرایطی که توافق لوزان را تحمیل کرد یونس شاملی
حمله عوامل حکومت ايران به ترک های هوادار تیم والیبال اورمیه در تهران
هجوم مامورين انتظامي به عرب هاي اهواز
در آسيب شناسى حركت ملى آذربايجان - بخش ١ و ٢ معصومه قربانى
دولت روحانی با موضع گيري هاي يونسي بدنبال چه هدفي است؟ یاشار گولشن
Özgürlükçü Türk Aydınlar İctimâiyyəti Tərəfindən Azərbaycan, İran və Dünya Qamuoyuna
تورک! سن سؤمورگهدن/ایستیعماردان قورتولماق اوچون نه ائدیرسن؟ علیرضا قولونجو
سولئیماناوغلو ایله سؤیلهشی آنلام درگیسی، ایکینجی سایی، شوبات 2017
نه ائتمه مه لی ییک! ؟ دومان رادمهر
آخساق قایدالار ایواز طاها
بیزیم عزیز نسین س. حاتملوی
گونئیده 300 تورک فعال اویغورلارا دستک بیاناتی ایمضالاییب
تورکمن گمیچی گونئیلی فعاللاری 13 ایل حبسه محکوم ائدن حؤکمدەکی تضادلار حاقدا دانیشیر
کریم عسگری: گونئی تشکیلاتلاری تورکیەده HDP-نین فعالییتینی اؤرنک آلا بیلر
ماحمودعلی چؤهرەقانلی: تبریزدەکی گئدیشات نورمال دئییل
ستار سایین قالا: او دؤنم چوخ اؤزل بیر دؤنم ایدی
اکبر ابولزاده: تراختور قهرمان اولسایدی، ایراندا یاشایان تورکلر اؤزونە-اینام قازاناردی
آل بو سنه قير ميزى اسماعیل جمیلی
ایرانلی آیدینلارین ائتنیک حاقلارینا یؤنهلیک یاخلاشیمی دهییشمکدهدیر می؟ یوردنئت'ین توغرول آتابای ایله سؤیلهشیسی
محمد رضا لوایی: گونئیلیلر اوچون مای حادیثەلری بیر باشلانغیج نؤقطەسیدیر
مهسا مئهدیلی: اؤیرنجی قادینلار مای قییامیندا بؤیوک رول اوینادیلار
یاشاسین یاشاسین قهرمان تبریز اسماعیل جمیلی
ائلچین حاتمی: اقتصادی وضعییت خوصوصیله قئیری-فارس بؤلگەلرده چوخ آغیردیر
İranlı aydınların etnik haqlarına yönəlik yaxlaşımı dəyişir mi? (Toğrul Atabay ilə söyləşi)
علیرضا اردبیلی: ایرانداکی ایرقچیلیک عربلر و تورکلری بیر-بیرینه یاخینلاشدیریب
یاشار اسدی ایراندا میتینق کئچیرن اون مینلرله موعلیمین طلبلری حاقدا دانیشیر
یاشار حیدری آوروپادا یاشایان گونئیلی موهاجیرلرین دوروموندان دانیشیر
دومان رادمئهر: ایراندا آنتی-عرب احوال-روحییەسی حؤکومتین بؤلگەده یوروتدویو سییاسته خیدمت ائدیر
اوغوز تورک ایران-قرب راضیلاشماسی، سانکسییالار و اونلارین قئیری-فارس آزلیقلارا تاثیری حاقدا دانیشیر
حمید منافی: علیرضا فرشی ائوین زیندانیندادیر، وکیلی ایله گؤروشه بیلمیر
محمد احمدیزاده: صفویلر دؤنەمی موسیقی تاریخیمیزین قیریلما نؤقطەسیدیر
نهکیوارین هر گونو بایرام اولسون! وکتور جئری
31-03-2015 ایران-ایسوئچ اویونوندان بیر راپورت
محمد رضا هیئت: تورکجەنی یوخ ائتمەیه چالیشان سیستئم تورک دیل قورومو آچدیرماز
اوختای آلپ تورک: نه ”پئرشین” نه ده ”ایرانیان” - بو آدلار بیزی تمثیل ائتمیر


text:
یونانیستانین سالونیکی شهرینده فئرمئرلرین آکسییاسی هله ده داوام ائدیر.
آخار. آز خبر وئریر کی، فئرمئرلر وئرگیلرین آرتیریلماسینا اعتراض اولاراق کوچهلره آخیشیبلار.
یانوارین ۲۳-دن داوام ائدن آکسییا هر گون بیر نئچه ساعت داوام ائدیر. بئله کی، فئرمئرلر آوتوماگیسترالی تراکتورلارلا باغلاییرلار. بیر گون اؤنجه ایسه آنولوژی حادثه سالونیکی آئروپورتوندا باش وئریب.
اؤتن گون ایسه تراکتورلار سالونیکینین مرکزینه داخیل اولوبلار و آغ قالا دئییلهن یئرده نوماییشی داوام ائتدیریبلر.
فئرمئرلر وئرگیلرین آزالدیلاجاغینا قدر اعتراض نوماییشینی داوام ائتدیرهجکلرینی بیان ائدیبلر.
قئید ائدک کی، یوزیللرله عثمانلی ایمپئرییاسینین ترکیبینده اولان سالونیکی مصطفی کمال آتاتورکون آنادان اولدوغو شهردیر.


text:
اؤلکهمیزده ارمنی دیلینی کیفایت قدر یاخشی بیلن متخصیصلر وار.
بو سؤزلری آخار. آذ-آ آچیقلاماسیندا کئچمیش دؤولت مشاویری قابیل حسینلی ایروان دؤولت اونیورسیتتینده آذربایجان دیلینده کورسلار تشکیل ائدیلمهسینه فیکیر بیلدیررکن سؤیلهییب.
«دوشونورم کی، آذربایجان اونیورسیتتلرینده ده ارمنی دیلینین اؤیردیلمهسی حیاتا کئچیریلمهلیدیر. اؤلکهمیزده غربی آذربایجاندان قووولانلار ایچریسینده ارمنی دیلینی، اونون قراماتیکاسینی بیلهنلر، حتی واختیله ارمنی اونیورسیتتلرینده تحصیل آلانلار کیفایت قدردیر. اونلارین ایشتیراکی ایله ارمنی دیلینین اؤیردیلمهسینی یا فاکولته کیمی، یا دا اونیورسیتتلرین نزدینده فاکولتتیو پوست کیمی حیاتا کئچیره بیلریک. بو ایدیانی حیاتا کئچیرمکله بیز هم ده اوردوموزون گلهجک ظابطلری، حربی قوللوقچولاری آراسیندا ارمنی دیلینی مکممل بیلن موتخصیصلر یئتیشدیره بیلریک»، – دئیه او بیلدیریب.
پولیتولوگ سؤیلهییب کی، بونو یاراتماق اوچون بیزیم کیفایت قدر بازامیز وار:
«فاکولتهده چالیشان متخصصلرین اوردو اوچون نظرده توتولماسی مطلق قئید ائدیلمهلیدیر. حربی حیصهلرده ارمنی دیلینی مکممل بیلن و کشفیات ایشلرینده ایستیفاده ائدیلهجک موتخصصلریمیزین حاضرلانماسینین گئنیشلندیریلمهسی مثبت حال اولاردی».
قید ائدک کی، ایروان دؤولت اونیورسیتتینین رکتورو آرام سیمونیانین دستیی ایله پولسوز آذربایجان دیلی کورسلاری تشکیل ائدیلیب. کورسلار اونیورسیتتین تورک آراشدیرمالاری کافدراسینین دوکتورانتی ماریام ملکونیان طرفیندن آپاریلیر. کورسلاردا حاضردا ۲۱ طلبه ایشتیراک ائدیر. کورسلارین اؤلکهنین تهلوکسیزلیگی اوچون تشکیل ائدیلدیی قید اولونسا دا، اونلارین کشفیات اوچون حاضیرلاندیغینا شبهه یوخدور.