text:
آذربایجان ادبی دیلینین گونئی قولو(۱۱)- شیفاهی ادبی دیل اوسلوبو
فیروز رفاهی
کئچن بؤلمهلرده قئید ائتدیک کی, ادبی دیلیمیزین ایکی تظاهور فورماسی وار ؛ بیری یازیلی ادبی دیل, بیری ده شیفاهی ادبی دیل. یازیلی دیل ایله شیفاهی دیل آراسیندا یالنیز سس و یازینین ایشتیراکی فرق یاراتماییر, بورادا فرقلز چوخ گئنیشدیر. بورادا فرقلر هم مورفولوژی، لئکزیک باخیمدان, هم ده سینتکتیک و بیرلشمهلر باخیمدان فرقلر مؤوجوددور. ان قاباریق فرق اوندان عیبارتدیر کی، یازیلی دیلده سؤیلهنیلن مطلب تامام اولمالیدیر, فیکیری چاتدیرماق اوچون بیر چوخ سؤزدن ایستیفاده اولونور و فیکیر اوزون جوملهلر واسیطهسیله ایفاده اولونور. انجاق شیفاهی دیلده چوخ حاللاردا جوملهلر تامام اولماییر، ایشلکده اولن سؤزلرین سایی چوخ آزدیر (هر بیر دیلی دانیشماق اوچوق ۱۰۰۰ سؤز لازیمدیر) و فیکیر قیسسا جوملهلرده سؤیلهنیلیر. بورادا شیفاهی دیل و شیفاهی ادبی دیل آراسیندا اولان فرقلره دیقّت ائتمک چوخ بؤیوک اؤنم داشیییر. شیفاهی ادبی دیل کوتله آراسیندا علاقه یاراتماق اوچون ایشلنیلن دیلدیر. بو دیلین موختلیف چالارلاری اولا بیلر. بو چالارلار تاریخ بویو جوربجور ایقتیصادی- ایجتیماعی و جغرافی ندنلر اوزره یارانا بیلر. هر بیر چالارین گئنیشلییی و محدود اولماسیدا تاریخی و معین بیر دؤور اوچون سجیهوی اولور. بیر چالار یا دیلچیلیک سؤزو ایله دئسک دیالئکت-شیوه معین بیر زاماندا گوجلنیب و یا گوجونو ایتیره بیلر. میثال اوچون زامان – زامان ماراغا, تبریز, أردبیل و خوی دیالئکتلری (چالارلاری) ایقتصادی ندنلره گؤره چوخ گئنیش بیر منطقه ده فعالیت ائدیبلر و سونرالار اوز فعالیتلرینی باشقا چالارلارا وئررک او منطقهلردن گئری چکیلیبلر.
شیفاهی ادبی دیل دئینده معین بیر اوصول و قایدالارا دایاناراق خالق آراسیندا ایشلک اولان ادبی دیلین بیر فورماسینی نظرده توتوروق. بونا گؤره ده شیفاهی ادبی دیلینین أساس قایناغی ائله ادبی دیلین اؤزودور. شیفاهی ادبی دیلین عملی – ایشلک شکلی نیطق مدنیتینی یارادیر. باشقا سؤزله دئیه بیلریک کی، شیفاهی ادبی دیلدن دوزگون یارارلانماق نیطق مدنیتینین گؤستریجیسی ساییلیر. نه قدر بیر توپلو آراسیندا ادبی دیل یایغین اولسا, بیر او قدر شیفاهی ادبی دیل, باشقا سؤزله نیطق مدنیتی گوجلو اولار.
شیفاهی ادبی دیلین أسکی بیر تظاهور فورماسی عاشیق صنعتینده اؤزونو گؤستریر. عاشیق تاریخ بویوندا خالق داستانلارینی شیفاهی اولاراق کوتلهیه روایت ائدیب و اوندا کی حیس ائدیردی دینلهییجی یورولا بیلر, سازی أله آلیب موختلیف هاوالاری داستان اویغون اوخویوردو. ألبتده، بورادا عاشیق مجلیسین آب هاواسینا گؤره یئرلی سؤزلردن و حتا یئرلی دئییم طرزیندن فایدالانیر. بو دا شیفاهی ادبی دیلین شیفاهی بدیعی قولونا خلل گتیرمهییردی. بورادا ادبی دیلین أساس نورمالاری, او جومله دن قراماتیک و سینتاکس و فرازئولوؤیک نورمالاری رعایت اولونوردو. بو گون موختلیف وسائطلرین اورتادا اولماسی نتیجه سینده عاشیقلیغین أساس وظیفهسی بیر آزجادا اولسا دارالیب و یالنیز اونون ساز چالماق, شعر یاراتماق و گئچمیش عاشیقلارین عنعنهسینین داوامچیسی اولماق شعورو اورتادادیر.
معاصر دؤرده شیفاهی ادبی دیلدن یارارلانماق بیر نئچه ایستقامتده اؤزونو گؤستریر؛ بونلاردان بیری تلفوظدور. دئمک سسلر و سؤزلرین آیدین- آشکار تلفوظو و هر هانسی بیر فونئتیک حادیثه دن ( شیفاهی دیله مخصوص اولان حادیثه لردن ) قاچماق گؤزل نیطقه مالیک اولماغین ایلکین أساس و واجیب شرطی حئساب اولونور. بئله بیر شرایط نه زامان یارانا بیلر ؟ انجاق اوخوماق و اؤیرنمک سایهسینده. بری باشدان قئید ائتمک لازیمدیر کی، بیز سؤزلریمیزی و جومله لریمیزی کیتابلاردا اولدوغو کیمی دئمهملیییک. بئله بیر وضعییتده دانیشیق چوخ صونعی و غیرطبیعی گؤرونر. آنجاق یازی ایله تلفوظ آراسیندا چوخ دا اوچوروم اولمامالیدیر. أیر بیز سؤزلری پیس تلفوظ ائتسک و بونادا گؤبود بیر وورغو ( intonation) قاتساق, اوندا شیفاهی ادبی دیل قایدالارینا چوخ منفی یاناشمیش اولاریق. باشقا معنادا دیلیمیزدن چوخ گؤبود صورتده فایدالانیریق. بو مسأله هر زامان جمعیت قارشیسیندا أهمیتلیدیر. بونا گؤره ده « آذربایجان دیلینین اورفوائپییا لوغتی» سؤزلری دوزگون تلفوظ ائتمک اوچون حاضیرلانیبدیر. بو کیتابین اؤن سؤزونده قئید اولونور کی, رادیو-تلویزیون تشکیلاتلاریندا, تئیاتر ایشلرینده, عمومی خیدمت یئرلرینده دوزگون تلفوظ اوچون همین کیتابدان فایدالانماق اولار.
ایکینجی ایستیقامت نئچه دیللی ( bilingual) توپلومدا اولان غیرطبیعیلیکدیر. بوردا نیطیقده ایکی دیلدن بیرزاماندا فایدالاناراق قارماقاریشیق بیر دیل ( pidgin) اورتایا چیخیر. بو شکیلده دیلدن یارارلانماق جنایت تؤرتمک کیمین بیر عمل ساییلیر. جنایتین ایضاحیندا فرده و جمعیته قارشی و اونلارا زیان چاتدیران هر بیر عمل نظره توتولورسا؛ قارماقاریشیق بیر دیلدن ایستیفاده ائتمک جمعیتین کیملییینه, عادتینه, مدنتیتینه تؤرهدیلن بیر زیانکار ایشدن باشقا بیر شئی اولا بیلمز.
کوتله و اونون ساده عضولری دیلی طبیعی بیر صورتده ایشلدیرلر و دیله گوندن گونه گوزللیک بخش ائدیرلر. آنجاق جمعیتین ائلیتلری (ضیالیلاری)؛ شیفاهی ادبی دیلی ایشه درک دیلین داها بیر وارلی, فایدالی شکلینی کوتله آراسیندا یایمالی اولورلار. عکس حالدا دیله زیان گتیریرلر. شیفاهی دیلده ایکی دیله عاید و بیر معنا چاتدیران سؤزلری یان-یانا ایشلتمک دوزگون ساییلمیر. خصوصن رسمی یئرلرده و او یئرلرده کی, شیفاهی نیطقدن ایستیفاده ائتمک ( چیخیشلاردا, تدریسده, شعر مجلیسلرینده و س.) لازیم اولور. شخصی موشاهیدلریم گؤستریر کی، ناطیق هیجانلاناندا نکته عوضیه نقطه ایشلهدیب و س.
شیفاهی ادبی دیله زیان گتیرن و باشقا غیرطبیعی بیر ایستیقامتی دیلین ترجومه سیدیر. بو وضعیتده دانیشان بئینینده فارسجا دوشونور و سونرا اونو سورعتله آنا دیلینه چوخ گوبوت بیر دیلده ترجومه ائدیب ائشیدنلرین قولاقلارینا یوروش ائدیر. بئله شیفاهی نیطقین زیانی یالنیز دوشونن اوچون دئییل ؛ ائشیدنلرین هامیسینا زیان گتیریر. منیم شخصی ملاحیظهم بودور کی، بیز عادی صوحبتلریمیزده آنا سؤز و جوملهلریمیزی ایشله دیریک, آنجاق اوندا کی، ایستهییریک علمی-ایقتیصادی و یا سیاسی بیر مووضودان دانیشاق ذئهنی ترجومه یه مئیل ائدیریک. آیدین میثال گؤسترمک اوچون « صدا و سیما» وئریلیشلرین «سحر» آدلی آذربایجان دیلینده یاییملانان بیر برنامهسیندن بیر نئچه میثال گؤسترمک چوخ یئرینده اولار. تهران و اورمو دانیشانلاری آراسیندا دانیشق گئدیر و تهرانداکی آپاریجی اورمودان گزارش طلب ائدیر. اورموداکی آپاریجی اؤز سؤزلری آراسیندا بئله ایفادهلر ایشلهدیر: «دانشمندلریمیز… یوخاری گئدیبلر… دقیقن أیام ۲۲ بهمن شاید ۵۷ ایدی. مملکتیمیز ایران در اختیار اونلارین ازنابی ایدی… استان آذربایجان غربی برغم بویی که, سویوق ایدی… خالق آیاق اوسته دوروبلار کی، …». ماراغلی بودور کی، اورمو آپاریجی تهرانداکی ایشداشیندان عذر ایستهییر کی, بو دیلی ( انلامادیم هانسی دیلی دئییر) یاخشی بیلمیر و اوندان ایسته ییر کی, او بو سؤزلره آرتیق ایضاحات وئرسین.
أیر دیلین شیفاهی شکلینده ایشلتمکده چوخ حساس اولماساق دیل اورا چاتار کی, مثلن بوگون همدان أطرافیندا اولان تورکلر کیمین دئیهریک اییرمی و بئش، اوتوز و یئدی, یوز و ایکی ( و « او» تلفوظ اولونمالیدیر).
شیفاهی ادبی دیلین باشقا بیر غیرطبیعی ایشلتمه سی, سؤزلرین سیرالانماسیندادیر. شیفاهی دیلدن فرقلی اولاراق شیفاهی ادبی دیلده سؤزلرین چوخ موحکم سیرالانماسی اولمالیدیر. یازیلی ادبی دیلده (خصوصن بدیعی دیلده) سؤز سیراسی بدیعی تصویر, تاثیر و گؤزل ریتم یاراتماق اوچون دیلین یوکسلمه نامینه یئربه یئر اولا بیلر. ساده شیفاهی دیلده ده سیرانی بیزیم دانیشیق طرزیمیز تعیین ائده بیلر. انجاق شیفاهی ادبی دیلده بوقدر سربستلیک ایمکانسیز گؤزونور. گؤزل بیر نطیق و تاثیرلی بیر دانیشیق چوخ آیدین و دوزگون سؤز سیراسی ایله یارانا بیلر.
چوخ تاسوفله دئمهلییم کی، بوتون بو قئید اولونان غیرطبیعیلیک بو تایدا باش وئریر. بونون بیر باغیشلانان یانی بودور کی، بیز اؤز آنا دیلیمیزده اوخویا بیلمیریک و ائله بونا گؤره ده دانیشیغیمیز طبیعی حالتدن چیخیر. بونون گوناهی اونلارین بوینونادیر کی، بیزی بئله بیر طبیعی حاقیمیزدان محروم ساخلاماق ایسته ییرلر. بیزیم اؤز دیلیمیزده دانیشماغیمیز سون ایللرده خارجه مملکتلره کوچ ائدن وطنداشلاریمیزین دیلینه اوخشاییر. اونلاردا فارسجا دانیشاندا نیطقلرینده ایستر – ایستمز خارجی سؤزدن ایستیفاده ائدیرلر. فرق بوردادیر کی، اونلار اؤز شرایطلرینی اؤزلری سئچیبلر و یاشاییرلار, بیز ایسه بئله بیر شرایطته ایستهمدن دوشموشوک.
دئمک شیفاهی ادبی دیل آذربایجان ادبی دیلینین جنوب قولوندا چوخ ضعیف اینکیشاف ائدیبدیر. بورادا ضیالیلاریمیزین رولو چوخ شرفلی و حساسدیر. دیلین بئله بیر فورماسینین ایشلتمهسی ائلیتلریمیزه بیر وطنداشلیق بورج کیمیدیر. هئچ اولماسا رسمی و یاریم-رسمی اولان یئرلرده. بئله وظیفه گرگ ضیالیلاریمیز اوچون بیر یاریش ساییلسین. هارادا بیردن چوخ آذربایجانلی وار و اورادا ضیالیلاریمیز ایشتیراک ائدیرلر گرگ چالیشسینلار شیفاهی ادبی دیلدن یارارلانسینلار و بو یولدا بیر-بیری ایله رقابت آپارسینلار. ضیالی اودور کی، گؤزل دوشونسون, تمیز دانیشسین و عمللریندن اینسانلارا زیان گلمسین.


c: text/html

text:
فین-اوغور خالقلاری
فین-اوغور خالقلاری یا فینوْ اۇگوْرلار، گونوموزده غربی سیبیریا، مرکزی سیبیریا، قوزئی سیبیریا و آورپانین شیمال-شرقینده یاشایان فینوْ اۇگوْر دیللرینده دانیشان خالقلارین دیل توپلولوغو[۱].
فینوْ اۇگوْر دیلی[دَییشدیر]
فینوْ اۇگوْر خالقلارینین دانیشدیغی دیللر و دیالئکتلر اورال-آلتای دیل قروپونون اورال قروپونا داخیل اولور. بو طایفالارین عومومی اهالیسی 30 میلیونا یاخیندیر. ان معلوم اولانلاری: ماجارلار، فینلر، ائستونلار.
اورال دیل قروپو اؤز آراسیندا ایکییه آیریلیر. فین-اوگور دیللری و سامویئد دیللری. محض فین-اوگور دیللرینی دانیشانلار عئینی زاماندا فین-اوگور قؤوملری اولاراق دا آدلاندیریلیر و موشتهرک تاریخه مالیکدیرلر. فین-اوگور (اورال) قؤوملری یئددی آلت-قولدان عیبارتدیر.
- اوگور قولو: بوگونکو (اونوگور قولو) ماجاریستان و روسیهدان آسیلی اؤلکهنین اورتا حیصهسینده یئرلشن کهانتیا-مانسیا موختار اوکروگون خالقلاری اوگور خالقلاری ایچریسیندهدیر. تخمیناً 20 میلیون اینساندان عیبارتدیر.
- پئرم قولو: روسیه فئدئراسییاسی ایچریسینده یئر آلان کومو جمهوریتی و اودمورتیا ایله کومی-پئرمیاک موختار اوکروگو خالقلاری بو طایفالارین پئرم قولونو تشکیل ائدیر. تخمیناً 2 میلیون اینسان بو قولون بنیهسیندهدیر.
- فیننو/وولگا قولو: روسیه فئدئراسییاسی ایچریسینده یئر آلان ماری ائل، موردووییا موختار رئسپوبلیکالاری ایله ائریزا اوبلاستدا یاشایان خالق بو قولو یارادیر. تخمیناً 1 میلیون اینسان بو قول.
- سامی قولو: اسکاندیناوییانین شیمالیندا یاشایان لاپونلار (سامی) بو قولو اولوشدورور. تخمیناً 30 مین اینسان بو قولدادیر. سامی خالقی؛ نوروئچ، ایسوئچ و فینلاندییانین شیمالیندا چوخالیرلار. گلهنکسل دینلری شامانلیقلا مشغول اولمادیر.
- فین قولو: فینلاندییا و باغلی اینگریا، کارئلیا بؤلگهلری ایله ائستونییا خالقی فین-اوگور ائتنوسلارینین فین قولونو تشکیل ائدیر. بو قول تخمیناً 6 میلیون اینساندان عیبارتدیر.
- سامویئد قولو: ائنئت و نئنئت خالقلاری روسیهدا اکثریتله نئنئتس (سامویئدین روسچاسی) موختار بؤلگهسی و یامالو-نئنئتس بؤلگهسینده یاشاییرلار. ائنئتس، نئنئتس، نگاناسان، یوراتس، سئلکوپ کیمی قروپلاری واردیر. اهالی سایلاری 50 مینه قدردیر.
- یوکاگیر قولو: عادتن کولیما چایی اطرافینداکی اوبلاستلاردا و یاکوتیستاندا یاشایان کیچیک بیر قروپ. (5000 مینه قدر)
فینوْ اۇگوْر اؤلکهلری[دَییشدیر]
- ماجاریستان -اوگور
- فینلاندییا -فین
- ائستونییا -فین
- کهانتیا-مانسیا ( باغلی موختار رئگیون) -اوگور
- ماری ائل ( باغلی موختار رئسپوبلیکا) - فین/وولگا
- موردووییا ( باغلی موختار رئسپوبلیکا) - فین/وولگا
- کارئلیا ( باغلی موختار رئسپوبلیکا) -فین
- اینگریا ( باغلی فینلرین یاشادیغی رئگیون) -فین
- کومی ( باغلی موختار رئسپوبلیکا) -فین/پئرم
- اودمورتیا ( باغلی موختار رئسپوبلیکا) -فین/پئرم
- کومی-پئرمیاک ( باغلی رایون) -فین/پئرم
- نئنئتس موختار بؤلگهسی ( باغلی موختار رئگیون) -سامویئد
- یامالو/نئنئتس موختار بؤلگهسی ( باغلی موختار بؤلگهسی) -سامویئد
- سامی فلاگ سامی/لاپونیا مدنیت بؤلگهسی، فینلاندییا-ایسوئچ-نوروئچ و روسیهدا مدنی بیر رئگیون.
فینوْ اۇگوْر تورانچیلیق[دَییشدیر]
باغلی فینوْ اۇگوْر اؤلکهلری[دَییشدیر]
روسیه فدراسیونوندا موختار موقعیته مالیک فینو اوگور اؤلکهلری:
اینگریا فینلری
نئنئتس موختار بؤلگهسی
یامالو/نئنئتس موختار بؤلگهسی
نگارخانه[دَییشدیر]
ارزیالی آروادلار پئنزا اوبلاستیندان اؤز سنّتی پالتارلایندا
کومی خالقی
استونیالی شاعیر لیدیا کوئیدولا
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Finno-ugric people percents.png

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اویان نیوز: داها چوخ طرفدارلارینین جوشقولو تشویقلری ایله تانینان تبریزین تراکتور تاخیمینا بیر یاساق داها گلدی.
اویان نیوزون TRT تورکی دن آلدیغی معلوماتا گؤره، ایران فوتبال فدراسیونو، تراکتور طرفدارلارینین بوندسلیگا مدلی اولاراق آدلاندیردیقلاری تشویق بیچیمینی یاساقلادی.
آلمانیا و تورکیهده یاییقین اولان بو آلقیشلاما بیچیمینده گل آتان اویونچونون آدی استادیوم سونوجوسو طرفیندن سسلندیریلیر و طرفدارلار دا بیر آغیزدان اونون سویآدینی تکرارلاییر.
ایران فوتبال فدراسیونو بیلینمهین بیر ندنله تراکتور اویونلاریندا بو آلقیبشلاما شکلینی یاساقلادی.


text:
ژونیور مورائس
ژونیور مورائس (اینگیلیسجه: Júnior Moraes) (دوْغوم:۴ آوریل ۱۹۸۷ (۳۵ یاش) Santos) بیر فوتبالیست. شاختار دونتسک فوتبال کولوبو و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ژونیور مورائس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- سانتوس دوغوملولار
- برزیل میلّی فوتبال تیمی
- سانتو آندره کولوبونون اویونچولاری
- قلوریا بیستریتسا کولوبونون اویونچولاری
- متالوره دونتسک کولوبونون اویونچولاری
- زسکا صوفیه کولوبونون اویونچولاری
- تیانجین چوانجیان کولوبونون اویونچولاری
- شاختار دونتسک کولوبونون اویونچولاری


text:
۱۷۹۳ (میلادی)
میلادی ۱۷۹۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین یئددی یۆز دوْخسان اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۸ نوْوامبر - پاریسده لوور موزهسی آچیلمیشدیر.
- ۱۹ دسامبر - فرانسه حؤکومتی پۇلسوز ایجباری ابیتیدایی تحصیله گؤره قرار وئرمیشدیر.
- ۱۸ سپتامبر - آمریکا رئیسجومهورو جورج واشینقتون پایتخت بونؤورهسینین ایلک داشینی قویموشدور.
- ۱۷ دسامبر - ناپلئون بوناپارت ایلک حربی اۇغورونو اینگیلیس طرفیندن آلینمیش تالونو تۇتماقلا قازانمیشدیر و بۇ ظفرینه گؤره بریگارد جنرالی اوْلموشدور.
- ۱۰ آقوست - پاریسده لوور موزه سی رسمی اولاراق آچیلدی.


text:
حصیری یئلپیحی کی دستهسینه ده پارچا دولویوبلار، سویونان ایسلاداسان، سورا اؤزووی اوننان یئللیهسن اولار کاسیبلارین کولر گازیسی! بولارین بیر جوره ده پلاستیکیسی وار کی فقط منقل یئللهماخ دردینه دهیر.
- پنکه:
یئلپیحدن بیرآز یاخجیدی، یانی پوخا گؤره تزهدی! هاوا بتر قیزیشاندا، پنکه فقط ایستی هاوانی پوفلر آدامین صیفتینه. بیر نفر ده واریدی کی تازا کنکور وئرمیشدی، چوخدا فیزیک اوخوموشدی، او دییردی پنکه هاوانین مولکوللارین ترپهدر، بو مولکوللار بیربیرینه دهیر، انرژی جنبشی تبدیل اولار ایستیه، اوتاقین هاواسی قیزیشار! یالان دوغروسی اؤز بوینونا!
- کولر آبی:
کاسیب دا چوخ ایستهسه جیبدن مایا قویا گئدیب بیدانا مئید این کوجووار، میز اوستو، کولر آبی آلار گتیریب قویار ائوه. بیردانا ۲.۲۵ لئتیرلیخ «نوشابه نکوار» قابینان دا ایچینه تئز تئز بوزلو سو تؤکر دورار قاباغیندا دییهر: «من اؤلوم گؤرنه سرین وئریر، پوخ یئدی کولر گازی!». هردم بیرده ائوده هئشکیم اولمویاندا، یا دؤربر خلوت اولاندا، دورار کولر قاباغیندا، کؤینهیین چکر اوسته، یا شالوارین سییرر اشاغا، بدنینین او حساس یئرلرین سرینه وئرر ایچی گئچر.
- کولر گازی:
لامصب بتر بیر شئیدی دا، پولون اولا آلاسان، ائو اولور یخچل کیمی بیر یئر. البته واردی بعضیلر کی کولری ایکی آی کئفینن ایشلدیب، ایکی آی باشی برق قبضی گلنده، سرینلهدیخلارین هامیسی بورنوندان تؤکولوب. یادا واردی بعضی شؤهرتبازلار کی کولری ویریب دووارا، قوناخ گلندن گلنه ایشلدر، قالان گونلرده ده یئلپیحینن اؤزون یئللر.
- استخر:
او شؤهرتبازلارا کی کولر گازینن بیزه پوز وئریللر عرض ائلیم کی پوللو دئدیغین، ائوینده گؤلو، استخری زادی اولار گئدیب توشر اونا سرینلر، بیزده بولاری البته اینستاگرامدا گؤرروخ.
*****
پئیکان تاکسیلاردا شوفئر ایستهسه موسافیرینه دهیقه یاریم مایا قویا، VIP خدمات وئره، الین اوزالدار داشبوردا اوردان شوشه یئندیرهنین دستگیرهسین چیخاردار دییهر: «آلا بیرآز شوشهنی یئندیر سرینله»!
*****
🥝🥔
گؤی و میوه صینفی فوتبال تیملرینه بنزیر. موز ائلهبیل «برزیل» فوتبال تیمی دی، هامی انتظاری وار برزیل همیشه اوتسون. نئجه کی برزیل تیمی نه قدر ده گوجو آزالسا، فیفا ردهبندی سینده اشاغا یئنسه گینه برزیل دی، موزون دا قیمتی نه قدر اوجوزلاشسا گینه ده موزدی. بو طرفدن، گیلاس، اریک کیمی بیر میوهلر ده مثلن «بلژیک» دی. شاید بیر دوره گلیب ردهبندی ده برزیلی قاباخلیالار، آما چون ائله سورعتینن گلیب سورعتینن ده گئدرلر هئشکیمین یادیندا قالماز. بو آرادا یئرآلما سوغانی دا دئماخ اولار کی مثلن «ایران» تیمی دی! هئشکیمین انتظاری یوخدی ایران برزیلی اوتا یا ردهبندی ده اونو قاباخلیا، ووردی بیر گون بئله بیر ایش اولدی هامی بیر طرفدن تعجب ائلر، بیر طرفدن ده برزیله یازیخلیغی گلر کی گؤر نه گونه قالیب کی ایران دا اونو قاباخلییب!
بولار هامیسی باعث اولوب کی گؤی و میوه قیمتلرینده، موز معیار قیمت اولسون. مثلن سوروشوسان سوغان نئچه؟ دییر ۵۰۰۰ تومن. بوجور وقتلر هاممی قئییدیب دییهر موز نئچهدی؟ باخ اورا موز ۳۵۰۰ تومن سوغان ۵۰۰۰! اولماسا موز آپاریب دوغرویاخ دوغرویاخ غذا ایچینه.
عرب الفباسیندا متن وارسا بورادا یازین، یوخسا بو سطرلری سیلین


text:
ساری کؤینک
رقیه کبیری
یاغیش، شیدیرغی یاغیر. نودانلارین کؤپوکلنمیش سویو، دؤشهمهنین چالا-چوخورونا دولور. دؤشهمهنین لاخلامیش کرپیجلری، یولدان کئچنلرین آیاغی آلتیندا شاپپیلدادیر. آرخین سویو خیابانین اورتاسینا یول آچیبب. آرخین ایچیندهکی زیر- زیبیلی اؤزویله سوروب، خیابانین اورتاسینا آپاریر.
قادین خیابانین قیراغیندا دایانیب، اؤتوب، کئچن تاکسیلره گئدهجهیی آدرسی دئییر. شوتوین ماشینلار، خیابانین کیرلی سویونو اونون یاغیشدان ایسلانمیش پالتارلارینا سیچرادیر. یاش باشماقلاری، آیاقلارینا آغیرلیق ائدیر.
نئچه آددیم ایرهلیلهییر. هردن بیر گئری دؤنوب آرخایا باخیر. گاهدان دا اَییلیب، یئریه- یئریه، کناریندان سوووشان ماشینلارا گئدهجهیی آدرسی دئییر. وار گوجویله، آغ رنگلی بیر پیکانا باغیریر: «مین تومن باغمئشه» پیکان اوندان اؤتوشوب بیرآز آرالیدا دایانیر. شوفر، دالی دنده ایله قادینا ساری قاییدیر. قادین آرخا قاپینی آچیب ایلهشیر. ایسلاق پالتارلاری جانینی اوشودور. سیسلهنیب بوغلانان گؤزلویونو، گؤزوندن آییرمادان یایلیغی ایله سیلمک ایسترکن، گؤزو، شوفرین کؤینهیینه ساتاشیر. ایسلاق وجودو، تپهدن دیرناغا گیزیلدهییر. ماشینین ترلمیش شوشهسیندن ائشییه باخیر. هئچ نه گؤرونمور. بیر دفعه ده گؤزآلتی شوفرین کؤینهیینه باخیر. اونون آتقویروغو ساچلارینی گؤرونجه، جانینین گیزیلتیسی تیترهییشه دؤنور.
یاواشجا قاپییا ساری سویروشور. پالتارینین یئنگی سیایله شوشهنی سیلیب، قاپینین قیفیلینا باخیر. ندنسه غیرعادی بیر شئی آختاریر. شوفر آینادان قادینی سوزرک، بؤیروندهکی شوشهنی آشاغی ائندیریر.
ماشینین شوشهسیلنلری دایانمادان حرکتده، بیر ساغا، بیر سولا؛ گئدیرلر، قاییدیرلار. شوفرین ساری کؤینهیی تیکان کیمی قادینین گؤزونه باتیر. او ایلدن بری ساری کؤینکلی بیر کیشی گؤزونه دَیمهییب.
آتاسی، توکانلا ائوین آراسینداکی کیچیک قاپیدان ائوه گیرر-گیرمز، بیر ده قاییدیب «یاریم ساعاتا گلیرم. بیر تیکه ناهار یئییم گلیم. شولوخلوق ائلهمههااااا… چوخ دا هله-هوله یئمه، هاوا ایستیدی، ناخوشلارسان»
قادینین گؤزلرینی شوشهسیلنین حرکتیایله دولاندیریر.
«کاشکی الیمی اوزالدیب اونلاری دایاندیرا بیلسهیدیم…»،دئیه دوشونور.
شوفر، آینادا قادینا باخاراق، داشبوردداکی کاستلری اللشدیریر. قادین ایسه اؤزونو گؤرمهمزلییه وورور. ماشینین ضبط صوتوندان موسیقی سسی قالخیر.
«گؤزلرین آلدی منی
کمنده سالدی منی
گئتمه، گئتمه آی گؤزل یار
گئتمه، گئتمه…»
یاغیش دامجیلاری شوشهنین اوستونه یاغیب، گیرده- گیرده ایز بوراخیر. ایزلر یوخا چیخدیقجا، گیرده دامجیلار سو کیمی آشاغی سوزدوکجه، آیری دامجیلار گئنه ده شوشهنین اوستونه دوشور. ایزلرین هر بیریسی بیر گیردابدی دئیهسن، قادینی اوشاقلیق خاطیرهلرینین ایچینه چکیر.
«سا سا سا ساری کؤینک گئیمیشدی!»
آتاسی تَر کؤینکلی آرا قاپیدان توکانا گیرمیشدی. او ایسه الی ایله کوچهنی گؤستریب، بیر باشا تؤوشهیه- تؤوشهیه باغیرمیشدی:
«ساری کؤینک گئیمیشدی… سا… سا… ساری…»
آتاسی آیاقیالین کوچهیه قاچمیشدی.
«بوغوردو منی… بوغوردو…»، دئیه-دئیه، آناسینین قوجاغینا جومموشدو. قولاقلارینا سیرغا ائتدییی گیلهنارلار ازیلیب، سویو گؤز یاشلارینا قاریشمیشدی. .
«سا ساااا ساری کؤینک… بوغوردو… الینی دیشلهدیم… قیشقیردیم»
«باغیشلایین خانیم! اتوبانا دؤنمهلییم. خیابانلاری سو آلیب. کئچمک ممکن دئیی»
«اتوباندان گئتمهیین»، دئمک ایستهیینجه، شوفر آرتیق اتوباندایدی. اتوبان چوخ ساکت گؤرونور. شوشهسیلنلر دورمادان گئدیر، قاییدیر… گئدیر، قاییدیر
ناهار اوستو هر یئر ساکت ایدی. گونش، توکانین شوشهسی بویونجا ایچری اوزانمیشدی. او ایسه هؤروکلو ساچلارلا، پیشخانین آرخاسیندا لاواشانی آغزیندا شاپپیلدادا- شاپپیلدادا، قولاقلارینا گیلهنار سیرغالاییر. اوچ جوان اوغلان بیردن-بیره توکانا گیریشدیلر. ندنسه آغزینین دادی قاچیب، لاواشا الینده قورویوب قالدی.
«بیزه اوچ کانادا وئر!»، ساری کؤینکلی دئمیشدی.
همیشه سویودوجونون قاپیسینی آچارکن، قاپییا باغلانمیش قاپاقآچان سویودوجونون قاپیسینا توخونوب جینگیلدهیردی. بو جینگیلتی، اونون یامان خوشونا گلردی. سویودوجونو آچیب، بیر کانادا گؤتورر-گؤتورمز، آرخاسینداکی کؤلگهنی حسّ ائتمیشدی.
ماشین ترمز ائلهییب دایاندی. اورهیی گوپهاگوپ قولاقلاریندا سسلندی. شوفرین کؤینهیینه دئییل، آینایا باخدی.
«ائلهبیل پنچر اولدو!»، شوفر آینادا اونا باخاراق دئییب، قاپینی آچیب، یئره ائندی.
یاغیش شوشهنین اوستونده دم توتوب، سسی قاریشیب، موسیقی سسینه.
«بو گون من گؤروشه تلهسیرم
یاغما یاغیش، یاغما یاغیش…»
اوتوباندان تکه-توک سوووشان ماشینلار، اووولدایا-اوولدایا اوزاقلاشیرلار. قادینسا خوفلانیب. بیلمیر نه ائتسین.
شوفر ماشینین قاباق تکرلرینه باخیر. سول تکری یوخلاییب، آرخایا، قادین اوتوران طرفه دؤنور. قادینایسه کیرییب، آیاقلارینی بئله ترپده بیلمیر.
الینده کانادا گئری دؤننده، آرخاسینداکی کؤلگه، الینی اونون آغزینا باسیب قوجاقلامیشدی. او ایسه ال-آیاق چالیب چابالامیشدی. چیغیرماق ایستهمیشدی. ساری کؤینکلی آدام قورشاغینی آچماغا چالیشمیشدی. قیزین گؤزلری کلّهسینه چیخمیشدی. الیندهکی کانادانی اونا تولازلامیشدی. کانادا شوشهسی شاققیلتییلا توکانین اورتاسیندا سینمیشدی. وار گوجو ایله اوغلانین الینی دیشلهمیشدی… قیشقیرمیشدی…
شوفر، قادینین اوتوردوغو طرفه یاخینلاشاندا، قادین قاپییا سیغیشیب، دستهیی برک-برک توتدو. هؤلهسک قاپینی قیفیللادی. بدنی بوز کسمیشدی. شوفر، نئچه دفعه آیاغینی تکره چیرپیب، دئیینه-دئیینه ماشینین آرخاسینا کئچیب، صاندیغی آچدی. زاپاس تکری چیخاردیب، قادینین اوتوردوغو قاپینین کناریندا یئره آتدی.
قادین، باشینی اوتوراجاغا سؤیکهییب گؤزلرینی یومدو. ماشینین شوشهسیلنلری دایانمادان گئدیب، قاییدیردیلار. شوفرین ساری کؤینهیی جیم- جیلاق ، ایسلانمیشدی.
مهر ۸۷


text:
مصر ده گی اوزبیک لر ،
یازوچی : دکتور ماجده –
مترجم : دکتور شرعی جوزجانی
«الاُزبک فی مصر» مترجم دن ایککی آغیز سوز
2007 ییل نوامبر آییده یونسکو خلق ارا تشکیلاتی تامانیدن اوزبیکستان باش کینتیگه «تـاشکیـنـت اسـلام مدنیـتی پـایـتختی» عنوانی بیریلگنی مناسبتی بیلن یونسکو همکارلیگی ده کتته خلق ارا کنفرانس اوتکزیلگن ایدی. کنفرانس ده یونسکو رئیسی و رهبریتی ایریم اعضالریدن تشقری، عرب جامعه سی رئیسی عمرو موسی، بعض عرب دولتلری باشلیقلری، شونینگدیک تورلی مملکتلردن کیلگن و اوزبیکستانلیک عالملر و تدقیقاتچیلر اشتراک ایتگن ایدیلر. کمینه هم اشتراکچیلردن بیری صفتیده «اسلام حقوقی تکاملیده برهان الدین مرغینانی نینگ توتگن اورنی» عنوانلی مقالمنی عرب تیلیده اوقیگن ایدیم. تاشکینت انترکانتیننتال مهمانخانه سیده اوتکزیلگن اوشبو طنطنه لی علمی انجمنده قیمتلی معروضه لر قیلینیب، تورلی بولیملرده کوپگینه علمی مقاله لر اوقیلدی و تورلی شخصیتلر بیلن تانیشیش بختی میسر بولدی. اولردن بیری مصر اولکه سیدن تشریف بویورگن عالملر قطاریده مشهور تورکشناس عالم دوکتور ماجده صلاح مخلوف ایدی.
اونینگ «مصرده گی اوزبیکلر» سرلوحه لی مقاله سی برچه اشتراکچیلر اوچون بیر ینگیلیک صفتیده قیزیقرلی ایدی. اوندن، مقاله نسخه سینی آلیب ترجمه و نشر قیلیشگه سوز بیرگن ایدیم. لیکن افسوس که اختیاریمده بولمگن ایریم سببلرگه کوره حاضرگه چه بیریلگن سوز عهده سیدن چیقه آلمدیم. منه ایندی امکان تاپیلیب اوشبو قیمتلی مضموننی اوزبیک تیلیگه ترجمه قیلیب هیچ بولمگنده سایتیمیزده نشر ایتگنیمیزدن اوزیمنی بختلی دیب بیله من.
مقاله نی یخشیراق توشونیش اوچون، آخریده مترجم تماندن بیرقطار ایضاحلر علاوه قیلیندی. شو اورینده مقاله نینگ اساسی بولمیش، مصر و ایریم عرب مملکتلریده ایککی یریم عصردن کوپراق مدت دوام ایتگن ممالیک (مملوکلر یا مملوکیلر) سلطنتی حقیده قوییده گی قیسقه معلوماتلرنی بیریش ضرور دیب اویلیمن :
ممالیک یا که مملوکیلر مصر، شام، عراق، شونینگدیک عرب جزیره سی نینگ ایریم حدودلریده ایککی یریم عصردن کوپراق ( 1250- 1517م) حکمرانلیک قیلگن حربیلردن عبارت ایدی. اولرنینگ اصل کیلیب چیقیشی اورته آسیا تورکی خلقلریدن بولگن. اولر ایککی دولتگه اساس سالدیلر. بیرینچیسی بحری مملوکیلر دولتی بولیب مشهور سلطانلری عزالدین ایبک، ظاهر بیبرس، منصور قلاوون، ناصر محمد بن قلاوون و اشرف صلاح الدین خلیلدن عبارت. اولردن کیین برجی مملوکیلر حاکمیتگه ایریشدی. اولرنینگ مشهور سلطانلری برقوق و اوغلی فرج، اشرف سیف الدین برسبای قبرس جزیره سی فاتحی، قانسو غوری و طومانبای ایدی.
مملوکیلر عرب اولکه لریگه مغوللر هجومی نینگ آلدینی آلیب، سلطان بیبرس دوریده شام حدودیده صلیبی لر حکومتیگه قرشی ایاوسیز هجوم باشله دیلر و 1290 میلادی ییلی شام دیاریده اولرنینگ اینگ مستحکم قورغانی (عکا) قلعه سینی باسیب آلیب، اسلام اولکه لریده مسیحی لر نفوذیگه نقطه قویدیلر.
مملوکیلر دوریده قاهره شهری شرق و غرب آره سیده سودا – ساتیق المشووی مرکزیگه ایلنیب، تجارت رواجلندی و او بیلن بیرگه دولت اقتصادی کوچیدی. مملوکیلر دوریده علم و معرفت گللب یشنه دی و مشهور عالملر اوزلریدن قیمتلی علمی اثرلر قالدیردیلر، تینچلیک و برقرارلیک حکم سوردی. ملک بیبرس عرب خلقلری آره سیده صلیبی لرگه قرشی قهرمانلیکلری سببلی عرب خلقلری ملی قهرمانیگه ایلنیب، «الملک بیبرس البندقداری» نامی بیلن تاریخده اوچمس ایز قالدیردی.
1517 ییل بیرینچی سلطان سلیم عثمانی اولر اوستیدن غلبه قازانیب، مصر، شام و حجاز نی عثمانی لر دولتیگه قوشیب آلدی.
توققیزینچی میلادی عصرده، احمد بن تولون قاهره ده قورگن مصرنینگ اینگ بویوک جامع مسجدی
مصـرده گـی اوزبـیـکلـر
اوزبیکلر تورکی خلقلردن بیری صفتیده «آلتین اوردو» نامی بیلن شهرت قازانگن موغول- قبچاق دولتی حکمداری ــ اوزبیک خان (1313- 1340) گه باریب تقله دی. اوزبیک خان ایسه چنگیزخان نینگ اوغلی جوجی سلاله سیدن حسابلنه دی. معلوم که چنگیزخان قورگن کتته دولت، اورته آسیا و قفقاز ده یشاوچی برچه تورکی خلقلرنی بیرلشتیرگن ایدی. اونینگ دولتی شرقاً تورکستان دن غرب تامانگه قرب قره دینگیز شمالی گه چه چوزیلگن ایدی. قلقشندی (1) اونی «توران، خوارزم و قبچاق مملکتی» دیب اته گن، شو سببلی او نینگ کوپچیلیک اهالی سی تورکی خلقلردن بولیب، تورکی مدنیت اولرده کینگ ترقلگن ایدی. اسلام دینی نی قبول قیلگن مُغل لر هم زمان اوتیشی بیلن تورکیلشگن و حاضر منگولیه دیب اته له دیگن مغولستان اهالی سی ایسه بت پرستلیک دینیده قالیب کیتگنلر.
توغلوق خان اوغلی اوزبیک خان اون تورتینچی عصر باشلریده اسلام دینی نی قبول قیلگندن کیین، او نینگ اسمی، او بیلن بیرلشگن خلقلر گه نسبت بیریله باشله دی و اوندن سونگ ابوالخیرخان اوزبیک نینگ ایزیدن بارگن برچه مسلمان تورکی اوروغلر اوزبیک نامی بیلن اته له باشله دی. اولر اورته آسیا ده ابوالخیرخان (1412- 1468م) تامانیدن تشکیل ایتیلگن بیرینچی اوزبیک دولتی ـــ شیبانی لر دولتیده بیرلشدیلر. بو دولت جوجی نینگ اینگ کیچیک اوغلی شیبان گه نسبت بیریلگن بولیب، او ایسه ابوالخیرخان نبیره سی محمد شیبانی خان نینگ کتته بابا سی دیر. مصرده گی اوزبیکلر نینگ اورنی و مملوکیلر دولتی بیلن اولر نینگ علاقه سینی توشونیش اوچون اوشبو قیسقه مقدمه مهم در.
اوزبیک لر نینگ مصرده گی سیاسی و اداری اورنی : اوزبیکلر مصرده والی، حاکم، قشون قومندانی و امیرلیک لوازملریده ایشلب کیلیب، سیاسی و اداری حیاتده اوز اورینلریگه ایگه بولگنلر. اولر مصر تاریخی دوامیده اجتماعی حیات و مدنیت ساحه لریده اوز تأثیرلرینی اوتکزیب کیلگنلر.
عباسی لر خلافتی حدودیده اصلی بخارالیک بولگن احمد بن طولون (254 هـ – 868 م) ییلی، طولونی لر مستقل دولتیگه اساس سالدی. بو مصرده یوزه گه کیلگن بیرینچی مستقل دولت ایدی. طولونی لر عایله سی حاکمیت نی مصرده 38 ییل دوام بیردیلر، بو مدت نسبتاً کلته بولسه هم، مصر تاریخیده انیق و یارقین ایز قالدیرگن.
احمد بن طولون اقتدارلی سیاست اربابی، اوروش تکتیکلری و اردو نی سوق و اداره قیلیش بوییچه مهارتلی قومندان بولیشی بیلن بیرگه تدبیرلی اداره چی ایدی. او نینگ دوریده تینچلیک و برقرارلیک حکم سوریب، اهالی آسایشته لیکده حیات کیچیرردی. او ایکینچیلیک نی رواجلنتیریش، یول و قورغانلر قوریش ایشلریگه کتته اعتبار قره تیب، چیگره لر خوفسیزلیگینی تأمینله دی و «عکا» مستحکم قلعه سینی قیته دن قوردی.
مؤرخلر یازیشیچه او (رعیت اوچون عادل، کرملی، سخاوتلی، شریعتگه عمل قیلوچی قِرال ایدی، عالملر و صالح انسانلرنی سیوردی، ایزگو ایشلرنی یخشی کورردی، هردایم خیر و احسان قولینی چوزیب تورردی، فن و حدیث علمی بیلن شغللنردی، اوز دوریده مصردن فرات دریاسی، مصردن مغرب دیاریگه چه چوزیلگن حدود ده حکومت قیلدی، او برچه ساحه لرده شو قدر عدالت اورنتدی که اونی بغداد خلیفه لریدن اوستون قویردیلر).
شونینگدیک او نینگ اوغلی خُمارویه فتنه و آشوبلرنی باستیریب، مصر حدودیده عمومی تینچلیک و آسایشته لیکنی تأمینلشگه موفق بولدی.
ابن طولون و اوغلی نینگ دوری مصر تاریخیده آلتین دورلردن بیری حسابلنه دی. اوشنده آبادانچیلیک و تجارت ساحه لریده بایلیک شو درجه ده کوپیگن ایدی که مصرده ییغیلگن خراج مقداری 4300000 دینارگه ییتیب باردی.
طولونی لر اسلام دنیاسیدن بیزانتین خطرینی دفع ایتیشده کتته رول اوینه دی، شام حدودیده اسلام مملکتی چیگره لری و پایتختلریگه بیزانتی لر (صلیبیلر- م) هجومی آلدینی آلیب، عباسی لر خلیفه لیگینی حمایه قیلدی. اولرنینگ دوریده مصر و شام روم گه قرشی اسلام اولکه لری حمایه سی بیراغینی کوتردی و روم دولتی قورقه دیگن بیر کوچگه ایلندی. احمد بن طولون بیزانتین بیلن طرسوس ده بولیب اوتگن اوروشده غلبه قازانیب، اولرقولیگه اسیر توشگن مسلمانلرنی قوتقزدی. او نینگ ملکی طرسوسدن فرات دریاسیگه چه چوزیلگن ایدی. ابن طولون بو غلبه لری بیلن مصر، شام، جزیره و ثغور (2) ایگه سی بولدی و خلیفه معتضد عباسی اوشبو منطقه لرده او نینگ حکمرانلیگینی تن آلدی.
طولونی لردن سونگ اِخشیدی لر نامی بیلن شهرت قازانگن اصلی فرغانه لیک بولگن محمد بن طغج بن جف، مصرده اخشیدی لر دولتیگه اساس سالدی. اولر هجری 323 ییلدن 358 ییلگه چه (945- 969 م)، 35 ییل حکمرانلیک قیلدی. محمد بن طغج هم، عادل، جسور، شهامت و ذکاوتلی رهبر، مدبرسیاستچی، عین حالده حربی بیلیملر ایگه سی و عسکرلر احترامینی قازانگن قِرال ایدی.
عباسی لر خلیفه سی معتضد، فرغانه لیک خَمارویه قیزی قطر النَّدی گه اویلنیشی بیلن، طولونی لر عباسی لر بیلن قوده- انده بولدیلر. اوشبو اویلنیش اوزی نینگ ابهت و شکوهی و خرسندچیلیکلری بیلن ادبیات ده ایز قالدیریب، مصر ادبی میراثی نینگ بیر قسمیگه ایلندی.
قپچاق اوزبیک لری، کوپچیلیگی اساساً قپچاق دیاریدن بولگن بحری مملوکلر دولتی سلطانلری تامانیدن کتته اهتمام و عنایت گه ایگه ایدیلر، مصر سلطانی ظاهر بیبرس اوزبیک لر دولتی بیلن دوستانه مناسبت اورنه تیش گه قیزیقردی، شو سببلی اولرنینگ قِرالی «برکه خان» بیلن ایلچیلر و هدیه لر المشتیریب تورردی (660 ـــ 662 هـ ، 1261ـــ 1263 م). شونینگدیک اونینگ قیزیگه اویلنیب، او نینگ حقیده قاهره، بیت المقدس، مکه و مدینه منبر لریده دعا قیلیشگه بویوردی. شبهه سیز توزیلگن اتفاق اولرنینگ مشترک دشمنی بولمیش فارس و عراق ده هولاکو و او نینگ اولادلری حاکم بولگن «مغل ایلخانی لر دولتی» گه قرشی قره تیلگن ایدی. سلطان بیبرس اوشبو اتفاقدن فایده لنیب اوز اوردوسینی کوچیتیردی. شو یوسینده مصر اولکه سی اوزبیک لر بیلن آبادانچیلیککه یوز توتیب چیگره لری حمایه آستیگه آلیندی، قشونلری نینگ سرکرده لری و بویوک شخصیت لری اولردن ایدی، دین حمایه سیگه قره تیلگن اولرنینگ بو موضعلریگه اسلام دینی کتته اعتبار قره تیب اونی تقدیرلب کیلدی.
شونینگدیک ییتتینچی هجری عصرده اوزبیکخان تامانیدن اسلام دینی نی قبول قیلینیشی بیر تماندن قپچاق دولتیده اسلام دینی ترقلیشی و مسلمان مملکتلری ساحه سی نینگ گینگه ییشیگه سبب بولدی، ایککینچی تماندن اوشبو منطقه اهالی سیدن کیلتیریلگن یاش عسکرلر بیلن مصر و شام قشونلری صفلری مستحکملندی. بو اورینده مصر و قپچاق و اولرنینگ باشلیقلری «اوزبیکخان» بیلن نظامی همکارلیک کتته اهمیتگه ایگه ایدی.
مملوکی لر دوریده مملکت نینگ اداری حیاتیده هم اوزبیک لرنینگ اوزیگه خاص اورنی بار ایدی. اولر مجلس امیری، قشون باشلیغی، قورال- یراق امیری کبی مهم منصبلرده ایشلب کیلگنلر. قورال امیرلیگی مهم وظیفه لردن بیری بولیب سلطان سراییده دولت وظیفه لری سلسله سیده حربی اتابک وظیفه سیدن کیین ایککینچی اورینده تورردی.
شونینگدیک مملوکی لر دوریده اولر، بویوک لوازملردن بولیب حربی مینگباشیلر طبقه سی او بیلن شغللنیب کیلگن و دولت لوازملری ایچیده آلتینچی اورینده تورگن نَوبَه رئیسی لوازمی، کروانلر امیری، لوا امیری، حاجی لر امیری، مجلس امیری کبی یوکسک مقاملرده ایشلب کیلگنلر. شونی هم تأکیدلش کیرک که سلطان سراییده فقط گینه بیرته مجلس امیری بولردی، اونینگ وظیفه سی سلطان مجلسلرینی ترتیبگه سالیش، او نینگ اوزینی حتی که قصر ایچی و یاتاقخانه سینی قوریقلش و او نینگ خوفسیزلیگینی تأمینلب، ساغلیگینی سقلشدن عبارت ایدی.
الامیرالدین اوزبک الیوسفی مملوکی لر دولتی نینگ اینگ بویوک امیرلریدن و سلطان قایتبای دوریده کوزگه کورینگن اینگ ییریک سرکرده لردن و مملکت بوییچه دولت مصلحتچیسی ایدی. شونینگدیک الامیر سیف الدین اوزبک بن ططخ ملک ناصر بن قلاوون زمانیده مینگباشی و امیر اوزبک المحمودی 824 هجری هجری ییلده حج امیری بولیب سفر قیلگن ایدی.
اوزبیک خانلری مملوکی لر دوریده مصر سلطانلری بیلن قُوده بولیشیب، ملک ناصر بن قلاوون اوزبیکخان بیلن دوستلیک علاقه سینی مستحکملش مقصدیده اوزبیک امیره سی تولونبای یاکه طولونیه خاتونگه اویلندی. المقریزی ( 3 ) 720 هـ ییل واقعه لری جمله سیده قوییده گیلرنی یازه دی: «تولونبای خاتون نینگ شکوهلی محملی اوزبک خان، مصر سلطانیگه یوبارگن مکتوبی بیلن ییتیب کیلدی، اونی دولونبیه و تولونیه بنت طغای بن هندو بن باطو بن دوشی خان بن چنگیزخان دیب اتردیلر. (اصلی تولون آی یعنی ماه تمام بولیشی ممکن- م) مکتوبده سلامدن کیین شونداق یازیلگن ایدی: سین یوقاری خانداندن قیز سوره دینگ، بیزسینگه اینگ عالی نسبلیسینی یوباردیک، منظور بولسه یخشی، بولمسه بو آیت حکمیگه عمل قیلگیسن: ان الله یأمرکم آن تؤدوا الأمانات الی اهلها. سلطان دیدی: بیز اوچون حُسن ایمس، بلکه یوقاری خاندان کیرک، بیزنینگ مقصدیمیز اکه میز اوزبیکخان بیلن یقینله شیب بیرلشیشدیر.»
نکاحنی قاضی القضاة بدرالدین محمد بن جماعه (4) اوتتیز مینگ دینار مَهر بیلن توزدی، اوندن 20000 نقد (معجّل) و 10000 نکاحدن کیین (مؤجّل) ایدی. سلطان شخصاً اوزی اونی قبول قیلدی. کاتب السر علاؤالدین بن اثیر نکاحنامه نی اوز خطی بیلن یازدی، اونده بسم الله دن کیین بونداق دیییلگن ایدی : «مولامیز بویوک سلطان الملک الناصر، عالیحضرت خاتون- اکه میز سلطان اوزبکخان قیزی تولو بنت طغای بن بکر بن دوشی خان بن چنگیزخان گه یوقاریده قید ایتیلگن مهر بیلن اویلندیلر.» اوشه طنطنه لی کون سلطان برچه نینگ کوزی اونگیده بیش یوز سِدره مه کییم ترقتدی.
مقریزی اوزبیک امیره سی نینگ سیپی و اونی کوتیب آلگن موکب حقیده قوییده گیدیک معلومات بیره دی (ایریم سرای خاتینلریدن تشقری 150 ایرکک، 60 ته جاریه، سرای قاضی سی قیمت بها ساوغه لر بیلن ربیع الاول ییگرمنچی کونی دینگیز بویی اسکندریه ده اونی کوتیب آلدیلر).
شونینگدیک مصرده گی اوزبیک امیرلری، سلطانلر قیزلریگه اویلندیلر. مثلاً امیر قوسون اوزبیک ملک ناصر بن قلاوون قیزیگه 50000 دینار مهر بیلن اویلنیب، اوندن فرزند کوردی و اوزبیک بن ططخ اوزبیکخان قیزیدن توغیلگن ملک ناصر قیزیگه اویلندی.
مقریزی ایتیشیچه 729 هـ -1329 م اوزبیک قِرالی امیر سرطقطای هدیه لر بیلن خط جونه تیب، مملوکی لر سلطانی ناصر محمد بن قلاوون بیلن قوده بولیش ایستگینی بیلدیردی.
اوزبیک خان بیلن ناصر محمد بن قلاوون نینگ قوده چیلیگی و مصرده اوزبیکلر نینگ یوقاری مهم وظیفه لرنی بجریب توریشی شوندن دلالت بیره دی که اوشه دورده اوزبیکلر تورکی عسکرلر آره سیده، اوزیگه خاص ممتاز بیر طبقه نی تشکیل ایتردی. ناصر بن قلاوون قپچاق اولکه سیدن مصرده عسکرلر و امیرلر صفینی مستحکملش اوچون کوپ اوزبیکلرنی تیله تتی. هردایم او بیلن اوزبیکخان آره سیده ایلچیلر، ساغه – سلاملر المه شینیب تورردی. البته مصر ایلچیلری اوزبیک تیلینی بیلردی، مثلاً ؛ سیف الدین طقصبا، سیف الدین بیکمیش، امیر علاؤالدین آیدوغدی الخوارزمی.
اوزبیکخان اسلامنی قبول قیلگندن سونگ ملک ناصر محمد بن قلاووندن، فقه، حدیث و سنه کتابلرینی سورب تورردی. مقریزی یازه دی: «امیر سیف الدین بکمش الجمدار الظاهری و امیر سیف الدین بیلیک سیفی سلاری، اوزبیک دیاریدن بیر خط و تحفه لر بیلن کیلیب اونده جامع الاصول فی احادیث الرسول کتابی، رویانی نینگ شرح السنه و البحر و بیر نیچه کتابلر سوره لگن ایدی، طلبلر بجریلدی.»
ناصر محمد بن قلاوون نینگ اوزبیکخان بیلن علاقه سی، اولر بیلن قوده لیک مناسبتی، شونینگدیک او نینگ دوریده اوزبیک لر کتته امکانیت لرگه ایگه ایکنلیگی، سلطان ناصر محمد بن قلاوون نینگ اصلی اوزبیک ایکنلیگیدن دلالت بیره دی . تاریخی منبعلرگه کوره او نینگ آته سی قپچاقلردن ایدی. قپچاق سوزی، چنگیزخان اوغلی جوجی نینگ اولاد لری قرار تاپگن جوزیه چولی، سونگره دشت قپچاق دیب اتلگن منطقه ده یشاوچی تورکی خلقلر گه نسبت بیریلگن، اوزبکخان، اوشه سلاله دن کیلیب چیققن، او نینگ اولادلریدن بیری ابوالخیر شیبک خان، اوزبیک لر نینگ بیرینچی دولتیگه اساس سالگن. سلطان ناصر بن قلاوون نینگ آنه سی «شلون خاتون» قپچاق امیره لریدن ایدی و آته سی بیلن مصرده یشردی. سلطان ناصر، تاریخی منبعلرده قپچاق مغللریدن دیب تن آلینگن اوزبیکخان قیزیگه اویلنگنی هم، فکریمیزنی اثباتلیدی. بو واقعه لر ابوالخیر شیبانی آرقه لی اوزبیک دولتیگه اساس سالینمسدن بورون یوز بیرگن ایدی.
مصر نینگ تاریخی منبعلری اوزبیکلرنی یخشی صفتلر بیلن ایسلیدی، اولرنی دیانتلی، ایزگو اخلاق و آداب ایگه لری ، جسور، سخاوتلی، صلابتلی حربیلر و لیاقتلی اداره چیلر ایکنلیکلرینی قید ایته دی. عرب منبعلریده اوزبکخان ( کرملی عادل پادشاه ایدی. عالملر و صالحلرنی حرمت قیلردی، اونینگ زمانیده اسلام دینی بو دیارده شهرت و اعتبار قازاندی) دیب توصیفلنه دی. او نینگ اوغلی جانی بیک هم (عدالت پرور پادشاه، عالی اخلاق ایگه سی ایدی، علم اهلی گه کتته اعتبار قره تیب، اولرگه یخشیلیک قیلردی، عالملر هردایم او نینگ حضوریگه کیلیب، یاردمیدن بهره مند بولردیلر) دیییله دی.
اوزبیک امیرلری کوپینچه «سیف الدین» نامینی اوزلری اوچون لقب قیلیب آلگن ایدیلر. مثال صورتده امیر سیف الدین اوزبک بن ططخ، امیر سیف الدین اسنبغا بن بکتمر (بیکتیمور)، امیر سیف الدین ارغون النائب، امیر سیف الدین طغای، امیر سیف الدین بیرم خجا یعنی خواجه و باشقه کوپ کیشیلر. اوزبیکلرنینگ اوشبو لقبلر بیلن اته لیشی، مصر قشونیده توتگن اورینلری و اوشه دورده دین یولیده قیلگن جهاد و فداکارلیکلریدن دلالت بیره دی.
عثمانی لر امپراطورلیگی دوریده هم اوزبیکلر مصرده موجود ایدی. عثمانی لر ارشیفیده گی حجتلرگه کوره اوزبیکلر تکیه لری (قرارگاه لری، مسافرلرنی قبول قیلیش جایلری- م) قاهره ده، اورته آسیا نینگ برچه منطقه لریدن کیلگن اوزبیکلرنی کوتیب آلردی. عثمانی لر دولتی عموماً سلطانلر اوقافیدن اوزبیک تکیه خانه لری خراجاتینی تولب، اولرنی تعمیرلش و ترمیم قیلیشده یاردم بیرردی و اولرده یشاوچی مسافرلرنی آزیق- آوقت بیلن تامینلردی. بوندن تشقری او ییرده دینی مراسملر اوتکزیلیب، کیرکلی کتابلر چاپ ایتیلردی.
حاضر هم ایریم اوزبیک عایله لری قاهره ده یشب کیلماقده، اولر اوزبیک لیک لریگه دلالت قیلوچی اسملرنی سقلب قالگنلر، مثلاً ؛ شاشی، بخاری، فرغانی، اُزبکاوی و طرازی عایله لری.
قاهره ده اوزبیکلردن قالگن یادگارلیلر : تاریخ جریانیده اوزبیکلر مصرنینگ مدنی حیاتیگه کتته حصه قوشیب کیلدیلر. مثال صورتده 247 هـ احمد فرغانی (5) تامانیدن ایشلب چیقیلگن و حاضر هم فایده لنیله دیگن «مقیاس النیل» نی ایتیش ممکن. احمد فرغانی 856 م قاهره ده حیاتدن کوز یومگن.
قاهره، مناسترلی قصری یانیده “مقیاس النیل” مهندسی احمد فرغانی گه قوییلگن هیکل
ابن طولون جامع مسجدی، ساحه کینگ لیگی یوزه سیدن حاضر هم مصرنینگ اینگ بویوک مسجدی حسابلنه دی. احمد بن طولون تامانیدن قوریلیب 265 هـ (878 م) ییلی بیتکزیلگن اوشبو مسجد ابن طولون میدانیده گی سیده زینب محله سیده جایلشگن بولیب، اوز وقتیده دینی علملر، قرآن و تیللر علمینی اورگنه دیگن مرکز صفتیده قوریلیب، عالملر، محدثلر مجلس اوتکزه دیگن جای بولگن. او نینگ یانیده شفاخانه، داریخانه و ایککی حمام قوردیریلگن ایدی، کسللرگه قرش اوچون طبیبلر، داریسازلر و خادملر اوز وظیفه لرینی بجریب تورردیلر. بو شفاخانه نی قوریشده آلتمیش مینگ (60000) دینار صرفلنگن و خراجاتی وقف ملکلریدن کیله دیگن عواید دن تأمینلنگن.
احمد بن طولون مسجد و مئذنه سی
شونینگدیک احمد بن طولون، فسطاط شهری اورنیده اسلام دوریده مصر نینگ اوچینچی پایتختیگه ایلنتیریش مقصدیده «القطائع» شهرچه سیگه اساس سالدی. اخشیدیلر هم مدنی حیات رواجیگه حصه قوشیب کیلگنلر. اخشیدیلر باغی (بستان الاخشید) امیر ابوبکر محمد بن طغج اخشیدی تمانیدن 33 فدان ییرگه قوریلگن. امیر بو باغگه باریب تورر و کونلرنی اونده اوتکه زردی. حاضر بو باغ نینگ اورنی شعرانی جامع مسجدی و موسکی کوپریگی یقینیده گی ینگی جاده – السکة الجدیده- آره سیده جایلشگن.
مملوکی لر دوریده مصرده گی قوریلیشلرده اوزبیک معمارچیلیگی نینگ تأثیری یققال کوزگه تشله نه دی. تیموری لر قوریلیشلریگه خاص بولیب، پیاز شکلیده سمرقند گنبذلری نامی بیلن مشهور بولگن و اوزاقدن آچیق آیدین کوزگه تشله نیشی اوچون اوزون گردن اوستیده قوریلگن قبه لر اوزیگه خاص شکلی بیلن اجره لیب توره دی. بو ایسه مطلقا تیموری لر معمارچیلیگی نینگ اوزیگه خاص امتیازیدیر. حسن بن ناصر محمد بن قلاوون مسجدی نینگ گنبذی بیلن سمرقند ده گی امیر تیمور مقبره سی گنبذی آره سیده گی کتته اوخششلر، مصرده اوشه دورده گی بنالر اوزبیکانه اسلوبده قوریلگنی اوچون یارقین مثالدیر.
امیر تیمو مقبره سی بیلن تقاسلش اوچون سلطان حسن بن ناصر محمد بن قلاوون گنبذی نینگ ایسکی بیر صورتی
سمرقند شهریده امیر تیمور مقبره سی نینگ گنبذی
سلار و سنجر الجاولی مدرسه و مقبره سی گنبذلری شکلیده اوزبیک معمارچیلیگی تاثیرینی آچیق آیدین کوریش ممکن.
شونینگدیک مملوکی لر دوریده گی مصر عمارتلری نینگ ایریم قسملری سفال پرچه لری (کاشیلر) بیلن بیزه تیلگنلیگی شونی کورسه ته دی که اولر اوزبیکانه اسلوبدن تأثیرلنگن. مثال صورتده ناصر محمد بن قلاوون جامع مسجدی نینگ ایککیته مئذنه سی (اذان ایتیش مناره سی) اوز اوچیده پیاز شکلیده قوریلگن، شو کبی قوصون جامع مسجدیده اوشبو اسلوب ایشله تیلگن. بولرنینگ همه سی شوندن دلالت بیره دی که قپچاقدن کیلگن بحری مملوکی لر دولتی سلطانلری نینگ کوپچیلیگی اصلیده اوزبیک بولگنلر.
شو کبی سیف الدین لقبی بیلن مشهور بولگن و 720 هـ ییلی ناصر محمد بن قلاوون اویلنگن اوزبیکخان نینگ قیزی طولونبای بیلن قوشیلیب کیلگن امیر قوسون اوزبیک، 730 هـ ییلی زوبله دروازه سیدن تشقری قاهره نینگ «الدرب الاحمر» محله سیده مغربلین جاده سی یانیده اوز نامیگه اتب بیر جامع مسجد قوردیرگن ایدی. بو جامع آره دن کیتیب اوندن فقط گینه دروازه سی قالگن.
شونینگدیک سیف الدین اوزبک الیوسفی قاهره ده اوز نامیگه اتب «الحدیقة الازبکیه» اوزبیک باغینی قوردیردی. او حاضرگه چه قاهره لیکلرنینگ سَیل و دم آلیش جایی بولیب کیلماقده. او نینگ اطرافی ده مشهور «ازبکیه محله سی» قوریلدی، حاضر او قاهره شهری نینگ اینگ مهم محله لریدن حسابلنه دی. بو ییرده صلاح الدین قلعه سی یانیده گی صلیبیه جاده سی آخریدن باشلنیب، فیل برکه سی یانیده توگه گن «اوزبیک شاه کوچه سی» واقع بولگن. بو جاده مملوکی لر دوریده قاهره نینگ مهم جاده لریدن بیری بولیب، امیرلر یشیدیگن خانه لر، کتته اویلر و مسجدلری بیلن کوزگه تشلنیب تورردی. اوشبو کوچه ده 900 هـ ییلی امیر اوزبک یوسفی قورگن «جامع اوزبک» – اوزبیک جامع مسجدی جایلشگن. اونگه باره دیگن یول توزه تیلیب، اوقافلر بیلن تأمینلنگن.
فایده لنیلگن اینگ مهم منبعلر :
- علی مبارک ، الخطط التوفیقیة لمصر، القاهره، بولاق، امیریه بویوک باسمه خانه سی 1302ــ 1306.
- محمد عبدالعزیز مرزوق، الناصر محمد بن قلاوون، اعلام العرب 28.
- مصطفی شوقی ابراهیم، التراث الحضاری الاسلامی فی جمهوریات آسیاالوسطی الاسلامیة (معمارچیلیک و فنلر بوییچه تیکشیریش) 3 ــ 10 هـ / 9 ــ 16 م عصرلر، نشر بولمگن ماسترلیک رساله سی، زقازیق دارالفنونی، 2001.
- سعاد ماهر، مساجد القاهرة و اولیا ؤهاالصالحون، مصر اوقاف وزیرلیگی، اسلامی ایشلر عالی مجلسی، قاهره،1980.
- المقریزی، السلوک لمعرفة دول المملوک.
- المقریزی، المواعظ والاعتبار فی ذکرالخطط والآثار.
- ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون.
- ابن تغری بردی (تنگری بیردی)، النجوم الظاهره فی ملوک مصر والقاهرة.
- دائرة المعارف الترکیة ــ دائرة المعارف الاسلامیة.
- القلقشندی، صبح الاعشی.
- منجم باشی احمد ده ده، جامع الدول، قولیازمه، بایزید، نمبر 5020 2 .
دوکتوره ماجده مخلوف ، قاهره عین شمس دارالفنونی، ادبیات فاکولته سی
——————————————————————–
مترجم ایضاحلری :
1. قلقَشَندی احمد (1355- 1418م) مملوکیلر دوریده یشه گن مصرنینگ مشهور ادیب و مؤرخی. قاهره شمالیده گی قلیوب منطقه سیده جایلشگن قلقَشنده گه منسوب. اونینگ مشهور اثرلریدن «صبح الاعشی فی صناعة الانشاء» کتابیده عمومی معرفت، ادبی، تاریخی و جغرافی معلوماتلر توپلنگن. ینه بیر اثری «نهایة الأرب فی معرفة قبائل العرب» دیر.
2. ثغور یا عواصم توققیزینچی هجری عصرده خلیفه لر تامانیدن سوریه شمالیده بیزانتین چیگره لریده قوریلگن قورغان و حصارلردن عبارت ایدی. اولردن طرطوس، ادنه، مرعش، ملطیه و عکا کتته اهمیتگه ایگه بولگن.
3. مقریزی تقی الدین (1364- 1441): اصلی بَعلبَک دن بولگن مصر مؤرخی. قاهره ده توغیلیب، مملوکیلر دوریده اوشه ییرده قاضیلیک وظیفه سی بین شغللنگن. اثرلریدن: «السلوک لمعرفة دولة الملوک»، «المواعظ والاعتبارفی ذکر الخطط والآثار» و «النقود الاسلامیة القدیمة».
4. ابن جماعه: شافعی فقیه لریدن بیر عایله لقبی بولیب، مملوکیلر دوریده ایریملری سوریه و مصرده قاضیلیک وظیفه سی بیلن شغللنگنلر. اولرنینگ اینگ مشهورلریدن بیری بدرالدین محمد بن جماعه دمشق قاضی القضاتی و اوندن کیین مصر قاضی القضاتی بولگن. 733هـ 1333م وفات ایتگن.
5. ابوالعباس احمد بن کثیر الفرغانی اوزبیکستان نینگ فرغانه شهریده توغیلیب اوز عصری نینگ یوکسک درجه لی عالمی سویه سیگه کوتریلدی. استرونومی- نجوم علمی بوییچه ییریک عالملردن بیری ایدی. مأمون ومتوکل عباسی دوریده یشه دی، «بیت الحکمه» یعنی مأمون اکادمی سیده ده یولدوزلر بیلیمی بوییچه کینگ فعالیتلر آلیب باریب، کوپ علمی اثرلر یازدی. «جوامع علم النجوم والحرکات السماویه»، «الکامل فی الاسطرلاب»، «کتاب الجمع والتفریق» ناملی اثرلری جهان مقیاسیده او نینگ شهرتیگه سبب بولدی. گراردوس و یوحنای رسبیلی 12 عصرده اونینگ «جوامع علم النجوم …» کتابینی لاتین تیلیگه ترجمه قیلدیلر، 15 و 16 عصرلرده بوکتاب نیچه مرته نشردن چیقدی.
احمد فرغانی مأمون دوریده ییر کره سی نینگ قطرینی 6500 میل دیب حسابله دی. او غرب مملکتلریده Alfraganus نامی بیلن مشهور. صلاحیتلی مهندس و ریاضیدان بولگنی اوچون مأمون «مقیاس النیل» (نیل اولچاوی)نی قوریش اوچون اونی مصرگه یوباردی. انشاآت، فرغانی لایشلب چیققن لایحه اساسییده اونینگ رهبرلیگیده 247 هـ ییلی قوریلیب توگه تیلدی. بو ایسه سو مقدارینی اولچش بوییچه اوشه دورده اینگ مکمل و زمانوی قوریلیش ایدی. مصر دولتلری اسوان توغانی قوریلیشیگه چه سو مقدارینی اولچب ییر سالیغینی تعیینلش اوچون مقیاس النیلدن چیکسیز فایده لنیب کیلدیلر. فرغانی 856 ییلی قاهره ده حیاتدن کوز یومدی.
اروپا عالملری فلکیات علمی نینگ تکاملی اوچون اونینگ کتته حصه سی باردیب اعتراف ایته دیلر. آی نینگ غارلریدن بیری اونینگ آتی بیلن ناملنگن.
مصر دولتی 11عصر مقدم او قورگن مثلسیزبنانی اوزبیکستان بیلن مصر خلقلری نینگ تاریخی دوستلیگی رمزی صفتیده اعزازلب، قاهره ده گی مناستر قصری یانیده احمد فرغانیگه کتته هیکل قوردی. ایککی دولت رهبرلری اشتراکیده یولگه قوییلگن طنطنه لی مراسمده، اوزبیکستان جمهور رئیسی اسلام کریموف تامانیدن فرغانی هیکلیدن پرده کوتریلدی.
ایرانلیک ایریم تدقیقاتچیلر، فرغانه ده توغیلیب وایه گه ییتگن احمد فرغانینی هم باشقه ملتلر عالملرینی اوزلشتیریش خاصیتلریگه کوره ایرانی دیب دعوا قیلگن بولسه لرهم، بو اساسسیز ادعا اوچون هیچ قنداق منطق و دلیل موجود ایمس و بوله آلمیدی هم. احمد فرغانی اوزبیک خلقی نینگ فرزندی بولیب قاله بیره دی. ویکیپیدیا آچیق انسیکلوپیدیه سی نینگ، عربچه بولیمیده، اونینگ ملیتی تورک دیب تأکیدلنگن.
مصرده اوزبیکلر قالدیرگن یادگارلیکلردن ایریم کورینیشلر:
احمد بن طولون جامع مسجدی نینگ عمومی کورینیشی
احمد بن طولون جامع مسجدی نینگ مئذنه سی
قوسون جامع مسجدی نینگ کتته ایشیگی
قوسون جامع مسجدی نینگ کیینگی قوریلیشی
قاهره ده ملک اشرف قایتبای چیرایلی جامع مسجدی


text:
اؤن سؤز
قورئانئن اؤگرتتیگی قاوراملار سریسینین ألینیزدەکی کیتابچئغئندا سورە قاورامئنئ قورئاندان حارەکتلە ألە آلاجاغئز. بیلیندیگی اۆزر سورە دەنیلدیگیندە عاقلا ألیمیزدەکی موصحافلارئن 114 بؤلۆمۆندن هر بیری گلیر. آنجاق قورئانداکی قوللانئملارئنا باقئلدئغئندا سورە کلیمەسینین بونو آشان بیر آنلام درینلیگی اۇلدوغو گؤرۆلەجکتیر. ألینیزدەکی کیتابچئقتا تثبیت أدیلمەیە چالئشئلاجاق اۇلان آنلام دیققاتە آلئنمادان، سورە کلیمەسینین گچتیگی آیتلرین دۇغرو بیر شکیلدە آنلاشئلماسئ پک مۆمکۆن اۇلمایاجاقتئر.
گلەنکسل آنلامدا، یاعنی؛ “موصحافئن 114 بؤلۆمۆندن هر بیرینە سورە دەنیر” شکلیندەکی بیر قوللانئم، کلیمەنین گچتیگی باعضئ آیتلرین آنلاملاندئرماسئ وە ایضاحئندا سئقئنتئلارا سببیەت ورمکتەدیر. اؤرنک اۇلاراق، تۆرکیە دیانت واقفئنا عائید مئالدە هود سورەسینین 13-نجۆ آیتینە وریلن آنلامئ آقتارالئم:
یۇقسا؛ “اۇنو (قورئانئ) کندیسی اویدوردو” مو دییۇرلار؟ دە کی: “أگر دۇغرو ایسنیز آللاەتان باشقا چاغئرابیلدیکلرینیزی (یاردئما) چاغئرئن دا سیز دە اۇنان گیبی اویدورولموش اۇن سورە گتیرین.” (هود سورەسی؛ )
یوقارئداکی مئالین همن دوامئندا شو آچئقلاما یاپئلئیۇر:
“بو مەیدان اۇقومانئن عارابچایئ أن گۆزل بیر شکیلدە قوللانانلارا یؤنلتیلمەسی دیققات چکیجیدیر. داحا سۇنرا اینن آیتی کریمەلرلە بو میقدار اۆچ آیتە قادار ایندیریلمەسینە راغمن اۇنلار بونا دا جسارت أدەمەمیشلر وە قئلئچلا قارشئلئق ورمک زۇروندا قالمئشلاردئر. بو سۇنوچ قورئانئن آللاە کلامئ اۇلدوغونون بۆیۆک بیر دلیلیدیر.”
یوقارئداکی آچئقلامادا، داحا سۇنرا اینن آیتلرلە اۇن سورە اۆزریندن یاپئلان مەیدان اۇقومانئن اۆچ آیتە قادار ایندیریلدیگیندن باحثەدیلمکتەدیر.
قورئاندا نە بیر آیت، نە دە اۆچ آیت گتیریلمەسینە دائیر بیر طالب واردئر. بیر آیتتە اۇن سورە ایکی آیتتە دە بیر سورە گتیریلمەسی طالب أدیلمکتەدیر. موحتملن قورئاندا أن قئسا سورەنین اۆچ آیتتن اۇلوشماسئندان حارەکتلە بیر سورە گتیریلمەسینی طالب أدن آیتین آصلئندا اۆچ آیت گتیریلمەسینی طالب أتتیگی دۆشۆنۆلمۆشتۆر.
آنجاق سؤز قۇنوسو آیتلردە مسئلە بیر یا دا اۆچ آیت گتیرمە دگیل، سورە گتیرمە مسئلەسیدیر. بونون تملیندە دە سورە کلیمەسینین قورئانئن وردیگی اؤزل آنلام واردئر. بونا دیققات أدیلمەدیگی ایچین سورە کلیمەسینین گچتیگی آیتلرلە ایلگیلی آچئقلامالار آنلامسئز اۇلماقتادئر. دیانت ایشلری باشقانلئغئنجا نشرەدیلن “قورئان یۇلو” ایسیملی تفسیردەکی هود سورەسینین 13-نجۆ آیتییلە ایلگیلی شو ایفادەلر بونون بیر اؤرنگیدیر:
“اینکارجئلار حض. موحاممدین پەیغامبر اۇلدوغونا اینانمئیۇر، قورئانئن بیر واحی اۆرۆنۆ دگیل، کندیسینین اویدوردوغو دۆزمەجە بیر کیتاب اۇلدوغونو، آنجاق اینسانلار طارافئندان قابول أدیلمەسی ایچین آللاەتان گلن بیر واحی اۇلاراق ایلری سۆردۆگۆنۆ ایددیعا أدییۇرلاردئ. 13-نجۆ آیت اۇنلارئن بو ایددیعالارئنا دواب ورمکتە وە بیر اینسانئن بؤیلە اۆستۆن مزیەتلرلە دۇناتئلمئش بیر کیتابئ گتیرمەسینین مۆمکۆن اۇلدوغونا اینانئیۇرلارسا، آللاەتان باشقا یاردئما چاغئرابیلەجکلری یۆکسک دۆزەیلی أدیب، شاعیر وە بنزەری کیمسەلری دە چاغئراراق قورئانئن تامامئنئن دگیل، سادەجە اۇن سورەسینین بنزەرینی گتیرمەلرینی ایستەمک صورتییلە اۇنلارا مەیدان اۇقوماقتادئر. بو میقدار یونوس سورەسینین 38-نجی آیتی ایلە باقارا سورەسینین 23-نجۆ آیتیندە بیر سورەیە قادار ایندیریلمیش اۇلماسئنا راغمن عارابچایئ أن گۆزل بیر شکیلدە قوللانان مۆشریکلر بونا جسارت أدەمەدیکلری گیبی بیر آیتین بنزەرینی داحی یاپامامئشلاردئر.”
سورە کلیمەسینین آنلامئنئن موصحافتاکی 114 سورەنین هر بیری اۇلاراق قایئدلانماسئ وە بو آنلام اۆزریندن حارەکت أدیلمەسینین تالی اوزانتئلارئ دا بولونماقتادئر. بوگۆن نۆزولە یاعنی اینیش تاریحینە دائیر سورە سئرالامالارئ وە بو سئرالامایئ دیققاتە آلاراق اۇلوشتورولان موصحاف ترتیبلری وە قورئان اۇقومالارئ ینیدن دۆشۆنۆلملی وە ألە آلئنمالئدئر.
سرینین داحا اؤنجەکی کیتابچئقلارئندا “قورئان” قاورامئنا دائیر باعضئ تثبیتلر یاپئلمئشتئ وە قورئانئن آنلاشئلماسئندا قورئانئن چۇق اؤنملی بیر قاورام اۇلدوغونا دیققات چکیلمیشتی. ألینیزدەکی کیتابچئقتا، بنزەر دورومون سورە قاورامئ ایچین دە گچرلی اۇلدوغو گؤرۆلەجکتی.
دۇک. فاتیح اۇروم
سورە
گیریش
گلەنکتە سورەیە “قورئانئ کریم آیتلرینین بیر آرایا گتیریلمەسی سۇنوجوندا اۇلوشان، سئنئرلارئ واحی دۇغرولتوسوندا رسولی أکرم طارافئندان بلیرلنن بؤلۆم” آنلامئ وریلیر. گنل قاناعات قورئاندا 114 سورە اۇلدوغودور. قورئانئن بللی بؤلۆملرینە سورە دەنیلمەسی، بیربیرییلە آهنکلی وەیا ماعنوی درەجەسی یۆکسک پارچالاردان مەیدانا گلمەسی یاحود اۇنلارئن هر بیرینین قورئان بیناسئنئن بیر قاتئنئ وەیا بیر پارچاسئنئ تشکیل أتمەسییلە گرکچەلندیریلیر. لیتراتۆردە، شو آنکی موصحافئن سورە ترتیبینین واحیی بیر بیلدیریم می یۇقسا صاحابەنین ایجتیادئ ایلە می اۇلدوغونا دائیر تارتئشمالار مەوجودتور. یینە چشیتلی اؤلچۆتلرە گؤرە سورەلرین مککی-مدنی، آیت سایئسئ یا دا موحتواسئ یؤنۆیلە طئوال، مئین، مثانی وە موفاصصال گیبی تاصنیفلر مەوجودتور.
قورئاندا گچن سورە کلیمەلرینە آنلام وریلیرکن یوقارئدا تماس أدیلن آنلام قاصدەدیلیر. بو دورومدا مثەلا؛ “بیر سورە ایندیریلدیگیندە” آنلامئنداکی بیر آیتلە، شو آن موصحافتاکی 114 سورەدن بیرینین ایندیریلدیگینین قاصدەدیلدیگی دۆشۆنۆلۆر. آنجاق بو دۆشۆنجە گؤزدن گچیریلملیدیر. قورئانئن سورە کلیمەسینە وردیگی آنلامئن فارقلئ یؤنلری دە اۇلابیلیر. ألینیزدەکی چالئشمادا سورە کلیمەسینین گچتیگی آیتلر بو یؤنۆیلە تکرار ألە آلئناجاقتئر. اؤنجەسیندە کلیمەنین سؤزلۆکلردەکی آنلام چرچوەسینە قئساجا تماس أدیلەجکتیر.
کلیمە آنلامئ
“السورة = سورە” کلیمەسینین کؤک حارفلری “س-و-ر“دیر. کلیمەنین فیعیل آنلامئندا “چەورەلەمک، یۆکسلمک” آنلامئ واردئر. “السور = سور” کلیمەسی “سورە” کلیمەسی ایلە عاینئ کؤکتن بیر ایسیمدیر وە “شهرین أطرافئنئ چەویرن دووار” آنلامئندا قوللانئلئر. “سور”؛ اۇ شهرین سئنئرلارئنئ بلیرلەر، چەورەلەر، دیگرلرییلە آراسئنئ آیئرئر.
حادید سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە کلیمەنین قوللانئمئ بونون قورئانی بیر اؤرنگینی اۇلوشتورور:
… سۇنرا آرالارئنا گیریش قاپئسئ اۇلان بیر دووار چکیلیر. ایچ تافئندا هر تۆرلۆ ایکرام،دئش تارافئندا دا عاذاب اۇلور. (حادید سورەسی؛ )
قۇلا تاقئلان بیلەزیکلر ایچین “أسورة” وە “أساور” کلیمەلری قوللانئلئر. ذاتن بیلەزیک، ایکی اوجو بیرلشمیش وە سئنئر ایفادە أدن یاپئدادئر. تفععول بابئندا فیعیلین قوللانئمئندا سئنئرئ آتلایئپ ایچری سئزماق آنلامئ واردئر.


text:
`میصر` نتیجهلر
خبرلر [85]
- قطر امیری ایله میصر پرزیدنتی آراسیندا تلفون دانیشغی اولوب
- غزه-ده آتشکس اعلان ائدیلیب
- افریقا میللتلر کاپی: میصر و سنگال یاریم فینالدا
- لیبی-دن قاهیره-یه اوچوشلار برپا اولونوب
- رفح سرحد قاپیسی آچیلیر
- چاووش اوغلو میصر ایله یئنی دؤورده قارشیلیقلی سفرلرین اولا بیلهجگینی دئییب
- مولود چاووش اوغلو: "میصر ایله دیپلوماتیک سویهده تماسلار قورولماغا باشلاندی"
- احمد ابوالغیط یئنیدن عرب بیرلیگینین باش کاتیبی سئچیلدی
- چاووش اوغلو:"میصر ایله دنیز صلاحیت ساحهلرینی موذاکیره ائدهرک سازیش ایمضالایا بیلریک"
- میصر-ین مریوت گؤلونده ایکی قاییق باتیب، اؤلنلر وار
- میصر کؤرفز اؤلکهلری آراسیندا ایمضالانان سازیشدن ممنونلوغونو ایفاده ائدیب
- رفح سرحد-کئچید منطقهسی ایکی طرفلی اولاراق ایستیفادهیه وئریلیب
- تورکیه:"میصر و یونانیستان آراسیندا ایمضالانان سازیش اعتبارسیزدیر"
- خالد المیشری:" تورکیه-دن کؤمک ایستهمکدن باشقا چاره قالمادی"
- "لیبی-یه موداخیله" صلاحیتی رسمن محاربه اعلانیدیر
- میصر-دا 15 عسگر هلاک اولوب
- دوغو اؤلکهلرینده یئنی نوع کروناویروسلا باغلی سون وضعیت
- چاووش اوغلو میصر-ا رئاکسیا گؤستردی
- اردوغان: یمن بو حالا گتیرن سعودی عربیستان بیزی الشدیرهمز
- آکسوی:"چئوریلیش ایله حاکمیته گلنلرین تورکیه-ده دموکرسینی تنقید ائتمهسی تراژی کومیدیک دیر"


text:
خلجلر
خلجلر و یا خلج تورکلری — تورک خالقلاریندان بیریدیلار. خلج تورکلری ایرانین مرکزینده، قوم شهرینین چئورهسینده خلجیستاندا یاشایان بیر خالق دیلار. خلجلر خلج تورکجهسینده دانیشیرلار.
خلجلر حاقّیندا علی اصغر جمراسی آراشدیرمالار آپاریر.
خلج آدیندا یزد بیلیمیوردوندا ایکی دیلده تورکجه ـ فارسجا اؤیرنجیسل بیر درگی چیخیردی کی ایکی سایدان سونرا 1387 ـ ده توقیف ائدیلدی.
خلجلرین یاشاییش یئرلری عموماً قوم اوستانی و مرکزی اوستانینین آراسی دیر کی قوم اوستانینین سلفچگان، خلجیستان، جعفرآباد و کهک بؤلوملاری، همچنین مرکزی اوستانینین تفرش و آشتیان بؤلگهلرینین بوتونلوغونا شامیل اولور و هابئله ساوه و زرندیه بؤلگهلرینین ده بیر قیسمتلرینه شامیل اولور. بو بؤیوک منطقیه خلجیستان دییرلر.
خلجیستان منطقهسیندن سونرا، خلجلر ایرانین آیری اوستانلاریندا دا یاشاماقدا دیلار، او جوملهدن تهران اوستانی، البورز اوستانی، گیلان اوستانی، شرقی آذربایجان اوستانی، ایصفاهان اوستانی، رضوی خوراسان اوستانی و.... آد آپارا بیلریک، همچنین خلجلرین بیر قیسمیده افغانیستان، پاکیستان و هیندوستان اؤلکهلرینده اقلیّتده یاشاماقدا دیلار.


text:
خلیل ریضا شعر توپلوسو: آزادلیق- چئویره ن آیدین یئنیلمز
خلیل رضا، اصلینده شاعیر ده ییل! خلیل رضا، تاریخ دیر، ادبیات دیر، کولتوردور، خلیل رضا درد قایناغی دیر، غئیرت، ساواش قایناغی دیر.
بو کیتابی اوخودوقجا، خلیل رضانین تاریخی نئجه آچیق- آیدین تصویره چکدیغی گؤرونور. خلیل رضانین شئعرلرینده، تاریخ وار. او، شئعرلري ایله، تاریخی یازمیش و تورك میللتینه اولان ظولم لري شئعرلریله یازمیش و بیزلره چاتدیرمیش دیر. بو شئعرلر و بو تاریخ اونوتولمایاجاق دیر.
خلیل رضا، ادبیات دیر. خلیل رضانین شئعرلرینی اوخودوقجا، تورك ادبیاتی نین نه قدر زنگین اولدوغونو گؤروروك. خلیل رضا بیر سؤز صرافی اولان شاعیر، سؤز ده نیزي نین اوستاسی دیر و سؤزلري نئجه ایشله ده جیینی چوخ یاخچی بیلیر.
خلیل رضا، بیزیم کولتورموزدور. او، بیر درد قایناغی دیر. هامی نین دردینه یانان بیري دیر. غئیرت دن بوغاز داماري شیشن بیري دیر و بونلاري شئعرلري له بیزه گؤستریر. خلیل رضانین گؤزونده،
ساتقینا و قورخاغا یئر یوخ و هر زامان، اونلاردان کنار اولماغی و اونلارین اوزونده کی ماسکه لري چکیب سالماغا و اونلارین چیرکین اوزلرینی گؤسترمه یه چالیشیر. خلیل رضا، دئوریم چی شاعیر اولاراق، وطن اوغروندا نئجه ساواشماغی دا اؤیره دیر. او زیندان دان هئچ قورخماییب و ایللرینی بو یولدا قویموش بیر اینسان دیر. خلیل رضا، غئیرت، شرف قایناغی دیر.
او، هر زامان دوشمن قارشی سیندا سینه سینی اؤنه وئریب، مظلوم دیر. او اودلار « آذربایجان » ، لاردان دفاع ائتمیش دیر. خلیل رضا یوردونون اونودولماز غئیرت، شرف و دئوریم شاعیري اولاراق آنیلاجاق دیر.
خلیل رضانین شئعرلرینی اوخودوقجا، بونلارین هامیسی آچیق گؤزله گؤره بیلیریک. اودا بونلاري بیزه گؤسترمک و یاشاییشیمیزدا اونلار باغلی قالماغیمیزي ایسته ییر. بیز، موباریزه یولوندا، خلیل رضانی اؤزوموزه اؤرنک توتاراق، آددیملامالییق. یاشاسین آزادلیق،
یاشاسین خلیل رضا.
کیتابی بو لینکده ن آلابیلیرسیز:
http://azoh.info/index.php?option=com_jdownloads&Itemid=27&view=viewdownload&catid=2&cid=1960


text:
ایسمائل اورزایز
ایسمائل اورزایز (اینگیلیسجه: Ismael Urzaiz) (دوْغوم:۷ اکتبر ۱۹۷۱ (۵۰ یاش) تطیله) بیر فوتبالیست. ایسپانیا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ایسمائل اورزایز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- تطیله دوغوملولار
- رئال مادرید کاستیا کولوبونون اویونچولاری
- رئال مادرید کولوبونون اویونچولاری
- رایو وایکانو کولوبونون اویونچولاری
- اسپانیول کولوبونون اویونچولاری
- اتلتیک بیلبائو کولوبونون اویونچولاری
- آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۰ اویونچولاری


text:
سمان تاغی قیرغاغی
بولرنی بیله سیز می؟
دنیا مقیاسیده اینگ اوزون قیرغاقلردن بیرته سی نینگ تورکیه ده جایلشگن لیگینی بیلرمیدینگیز؟
تورکیه نینگ جنوبیده هاتای ولایتی نینگ حدودیده جایلشگن سمان تاغی قیرغاغی 14 کیلومتر اوزونلیگی بیلن دنیا مقیاسیده اینگ اوزون قیرغاقلر قطاریده اورین آلماقده. تورکیه ده هم اینگ اوزون قیرغاق بولمیش سمان تاغی قیرغاغی عین دمده همجمعیت گه آچیق بیر پلاج دیر. بو قیرغاقده دینگیز سووی دالغه لی بولگن حالده تانگ وقتی ساکن بوله دی.
پلاج نینگ یقینیده جایلشگن تیتوش تونلی هم مشهور جایلردن بیرته سی. روم امپراتورلیگی پیتیده میلاددن کیین 1- عصرده قوریلگن تونل انسان تامانیدن قوریلگن ایلک اوزون تونل دیب اتلماقده. بوتونله ی تاغ ایچیده تیشیب اوتیلگن 1380 متر اوزونلیگیده 7 متر یوکسک لیگیده و 6 متر کینگ لیگیده بولگن تونل تاغلردن کیلگن سوونینگ قیرغاققه سلبی تاثیر قالدیرمسلیگی اوچون قوریلگنگ تونل نینگ دینگیز تامانیده گی کیریش تامانی گه یقین بیر جایده قایا قبری بولگن بوشیکلی مغاره و ایلگریسیده انتیک بندر شهری بولمیش سلوکیا پیریا جایلشماقده. سمانتاغی قیرغاغی نسلی خطرگه توشگن دینگیز تاش بوقه لری نینگ دنیا مقیاسیده کم سانده گی یورتقه لش جایلریدن بیرته سی دیر.
علاقه لی ینگی لیکلر
استانبول ده گی اینگ گوزه ل جاده حقیده قیسقه معلومات
دنیا نینگ اینگ "گوزه ل" جاده لری دن بیری نینگ استانبولده ایکن لیگی نی بیله سیز می؟
روسیه بیلن اوکراین اورته سیده گی اوروش
اوکراین اوروشی بوییچه وضعیت نی اوزگرته دیگن ایکّی مهم ینگیلیک یوز بیردی


text:
یوتلاند دؤیوشو
یوتلاند دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of Jutland) آلمان و بریتانیا ایمپیراتورلوغو قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بیرینجی دونیا ساواشینین بیر قیسمیدیر. قوزئی دنیزی و دانمارک یئرینده اوز وئرمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- InvincibleBlowingUpJutland1916.jpg
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of Jutland»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده یوتلاند دؤیوشو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.


text:
آذربایجانلی شاعر و ترجمهچی کرونا سببیندن حیاتینی ایتیردی
چوخ تاسفله، یاییلان خبرلر اساسیندا آذربایجانلی شاعر و ترجمهچی «احمد واحدی» (آیدین روشن) کرونا سببیندن حیاتینی ایتیرمیشدیر.
۱۳۵۲نجی ایل تبریز شهرینده دونیایا گؤز آچمیش و تحصیلاتینی تهرانین علامه طباطبایی دانشگاهیندا «ژورنالیسم» ساحهسینده بیتیرن آیدین روشن، فروردین آیینین ۱۶سیندا کرونا ویروسا یولوخدوغوندان تبریزین امام رضا خستهخاناسیندا حیاتینی ایتیرمیشدیر.
آیدین روشنین ادبی فعالیتی داها آرتیق تورک مدرن شعرینین فارس دیلینه ترجمهسی اولموش، عینی حالدا اونون اؤزونونده شعرلری «اورتاق سوچلار» آدیندا نشر ائدیلمیشدیر. آیدین روشن امکداشی «میرندا میناس»لا برابر:
۱- «تنهایی تقسیم نمیشود» (تورکیهنین مدرن شعریندن سئچمهلر)،
۲- «برای عاشق شدن دیر است برای مردن زود» (تورکیهنین مدرن شعریندن سئچمهلر)
۳- «آلا تورکا» (تورکیهنین مدرن شعریندن سئچمهلر)،
۴- «پرنده چهار بال» (فاضل حسنو داغلارجانین چارپارالاریندان سئچمهلر)
۵- «ژنرال جنگهای سیبزمینی» (رسول یونانین تورکو شعرلریندن ترجمهلر)،
۶- «خشونت دیپلماتیک: اسرار تاریک قتل جمال خاشقجی»
۷- «آلمالاردا دیش ایزی» (بلند اجویتین لیریک شعرلری)،
۸- «رامیز روشنین سئچیلمیش شعرلریندن ترجمهلر»
کیتابلارینی نشر ائتمیشدیر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی- امکداشلاری آدیندان باجاریقلی شاعر و ترجمهچی «احمد واحدی» (آیدین روشن)نین ایتگیسینی ادبی جمعیتیمیزه، شاعرین حؤرمتلی عائلهسینه، دوست و تانیشلارینا باش ساغلیغی وئرهرک، خاطیرهسینی عزیزلهییریک.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجهصنعت سایتی-
۱۶/۰۱/۱۴۰۰


text:
ابومنصور ماتریدی
امام ابو منصور الماتريدى (دوغوم: ۷۶۴میلادی؛ اؤلوم: ۳۳۳ هجری قمری) حنفى مذهبیندن اولانلارین اعتقاد امامى، مشهور عالم. ماتريديه کلامی مذهبینین قوروجوسو.
بوگونكو اؤزبكیستان جمهوريتینین سمرقند شهرینین ماتريد اسملى ائشیک محلهسينده ويا کندینده دونیایا گلدی. دوغوم تاريخى قطعى اولماماقلا برابر میلادى ٧٦٤ دور.
ماتريدى ابو حنيفهنین يولونو ایزلهمیش ۱۳ اثر يازمشدر. هجرى ۳۳۳ میلادى ٩٤٤ تاريخنده وفات ايتدى. مزارینین اولدوغو يئره ۲۰۰۰ ایلینده تیکینتیسی بیتن بیر تربه و قیراغیندا بیر بیلیمیوردو ایشلهنمیشدیر.
قایناقدَییشدیر
- عثمانلی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«ابو منصور الماتريدى»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳۹۵.۰۸.۲۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
«ایشیق» درگیسینین بیرینجی نومرهسی یاییلدی
«ایشیق»؛ آذربایجان تورکجهسینده ایکی آیلیق درگینین بیرینجی نومرهسی ۱۱۲ صحیفهده یاییلدی.
روشن نوروزینین باشچیلیغیایله یاییلان «ایشیق» درگیسی آذربایجان تورکجهسینده و اجتماعی- مدنی موضوعلاریندادیر و میللی مقیاسدا یاییلیر.
درگینین یازیچیلار کاتبی رامیز قلینژاد(رامیز تاینور)دیر و سودابه زنوزی، علی دانشیان، روشن نوروزی و مسعود داوران اونونلا یازیچیلار هئیتینده امکداشلیق ائدیرلر.
عمومیتله گنج ژورنالیستلرین تشبثیایله یاییلان بو درگی دیلیمیزی اوخوماقدا چتینلیک چکن و اونو دوزگون اوخوماق ایستهین وطنداشلاریمیزا تئخنیکی بیر امکان دا یاراتمیشدیر. اودا درگیده اولان بوتون یازیلارین سسلی اولماسیدیر. درگی تام بویالی و گلاسه کاغاذدا بوراخیلیر.
«ایشیق» درگیسینی شرقی آذربایجان، غربی آذربایجان، زنجان، اردبیل و تهران اوستانلاریندا فعالیت گؤسترن مطبوعات دکهلریندن و کیتاب ماغازالاریندان الده ائتمک مومکوندور. درگینین قیمیتی ۱۰۰۰۰ تومندیر و اونا هم تلفن واسیطهسیله، هم آنلاین صورتده آبونه اولماق اولار.
درگینین عنوانی:
تهران، خیابان خردمند جنوبی، بنبست حقانی(پنجم)، پلاک ۱۲
تلفن: ۰۲۱۸۸۸۳۰۱۶۴
آنلاین ساتیش و آبونمان:
www.ishiq.ir
۰۹۳۷۹۹۹۹۶۳۷


text:
کتاب سردار ملی ستارخان معلوم اولدوغو کیمی 1905-7 –نجی ایللرده روس اینقیلابی پاریس کوموناسیندان سونرا امپریالیزمه قارشی بیرینجی پرولتار انقلابی ایدی. بو انقلاب روسیه ده چاریزمه ووردوغو ضربه دن علاوه شرقین اویناماسی کیمی مهم بیر حادثه نین ده باشلانقیجی اولدو. بشریتین طالعی ایچون بؤیوک اهمیته مالک اولان بو انتباهی ماراقلا ایزله ین و. ای. لنین ه ییر: «روسیه ده کی …مطالعه بیشتر »
كتاب تورك خلق ادبیاتی
كتاب تورك خلق ادبیاتی بخشهای مختلف كتاب: 1- فولكور نه دیر فولكورون تعریفی – فولكور و باشقا علملر – مادی فولكور – معنوی فولكور – رقصلر – خلق موسیقی سی – خلق تئاتری . 2- آذربایجان فولكورشوناسلیغی اسكی قایناقلار – روس موستشریقلرینین ایلكین چالیشمالاری –چاغداش قوزئی آذربایجان فولكور شیناسلیغی – چاغداش ایراندا تورك فولكور شوناسلیقی 3- شیفاهی ادبیات شیفاهی ادبیاتین …مطالعه بیشتر »


text:
آذربایجاندا سرگی
"باکی ۲۰۱٤ اولوسلارآراسی اینشات سرگیسی"، بؤیوک ماراق گؤردو
آذربایجان، بؤیوین اقتصادییلا اولوسلارآراسی تیکینتی سئکتورونون ماراغینی چئکیر.
باکیدا "خزر اینشات هفتهسی" چرچیوهسینده تشکیل ائدیلن "باکی ۲۰۱٤ اولوسلارآراسی اینشات سرگیسی"، بؤیوک ماراق گؤردو.
"خزر اینشات هفتهسی" چرچیوهسینده تشکیل ائدیلن سرگییه، ۳٥ اؤلکهدن ۳ مین ۲۰۰ شیرکت ایشتیراک ائدیر. سرگیده تورکیه ایسه ٤۲ شیرکتله تمثیل ائدیلیر.
سرگی، ۲٥ اکتبرا قدر آچیق قالاجاق.
"خزر اینشات هفتهسی" چرچیوهسینده ۳ گون بویونجا سرگیده چئشیدلی اینشات آراجلاری، سرامیک محصوللار، دکوراتیو داشلار، پنجره و قاپی سیستملری ایله چاتی اؤرتولری سرگیلنهجک.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرکیهنین صادرات رقملری آچیقلاندی
صادرات، آگوست آییندا گئچن ایلین عینی آیینا گؤره یوزده ۱۳،۱ آرتاراق ۲۱ میلیارد ۳۳۷ میلیون دلارا چاتدی
دونیا بانکی تورکیه-یه 512،2 میلیون دولار وام آییردی
بانکدان وئریلن آچیقلامادا بیلدیریلیر: "مالیه ایقلیم و فلاکته دؤزوملو شهرلر لاییحهسی اوچون نظرده توتولوب.
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی


text:
ج- ائصر قاورامئ
قۇنویا آلی عیمران سورەسینین 81-نجی آیتییلە باشلاماق ایستییۇروز:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ النَّبِيِّينَ لَمَا آتَيْتُكُمْ مِنْ كِتَابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ قَالَ أَأَقْرَرْتُمْ وَأَخَذْتُمْ عَلَى ذَلِكُمْ إِصْرِي قَالُوا أَقْرَرْنَا قَالَ فَاشْهَدُوا وَأَنَا مَعَكُمْ مِنَ الشَّاهِدِينَ ﴿۸۱﴾ (سورة آل عمران)
آللاە نبیلردن سؤز آلدئغئندا: “سیزە کیتاب وە حیکمت وریریم دە، ألینیزدە اۇلانئ تاصدیق أدن بیر رسول گلیرسە اۇنا کسینلیکلە ایناناجاق وە دستک ورەجکسینیز. بونو قابول أتتینیز می؟ بو آغئر یۆکۆمۆ یۆکلندینیز می؟” دەدی. اۇنلار دا: “قابول أتتیک” دەدیلر. آللاە: “سیز بونا شاهید اۇلون، سیزینلە برابر بن دە شاهیدیم.” دەدی. (آلی عیمران سورەسی؛ 81)
آللاهئن اینسانلاردان میثاق آلماسئ، نبیلر واسئطاسئیلا اۇنلارا گؤندریلن ایلاهی کیتابلا اۇلاجاغئ ایچین، نبیلردن آلئنان میثاق نبیلری دە ایچینە آلاجاق شکیلدە اینسانلاردان آلئنان میثاق آنلامئنا گلمکتەدیر. آیتتە؛ “سیزە کیتاب وە حیکمت وریریم دە…” ایفادەسی نبیلیکلە ایلگیلیدیر. اینسانلاردان میثاق آلماق آنجاق کندیسینە کیتاب ایندیریلن بیر نبی ایلە اۇلور. قورئان تۆم نبیلرە کیتاب وریلدیگینی بیلدیریر. رسول، اۇلانئ اۇلدوغو گیبی تبلیغ أدن کیشیدیر. رسوللۆک، نبینین اۇلمازسا اۇلماز واصفئدئر. بونونلا بیرلیکتە هر نبی رسولدۆر آنجاق هر رسول نبی دگیلدیر. آیتتە آللاهئن نبیلر وە اۇنلارا ایندیریلن کیتابلار واسئطاسئیلا اینانانلاردان میثاق آلدئغئ بیلدیریلمکتەدیر.
آیتتە اینانانلاردان، اۇنلارا گؤندریلن نبی وە دۇلایئسئیلا کیتاب واسئطاسئیلا آلئنان میثاقئن گرچکلشمە آنئنا وە میثاقئن ایچریگینە دیققات چکیلمکتەدیر. اینسانلارئن میثاقئ اویغولاما زامانئ، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسولۆن گلمەسیدیر. میثاقئن ایچریگی دە اۇ رسولە اینانماق وە اۇنا دستک اۇلماقتئر.
رسول، بیر نبییە وریلن ایلاهی کیتاب یاحود بو کیتابئ تبلیغ أدن دە اۇلابیلەجگی ایچین، اینسانلارئن أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن کیشینین نبی اۇلماسئ شارط دگیل. بوندان دۇلایئ آیتتە ‘موصاددئق’ اۇلاراق گلن ایچین ‘رسول’ ایفادەسی قوللانئلمئشتئر. آیتین دوامئندا میثاقئن تاماملانما وە قایدا گچمە بؤلۆمۆ واردئر.
آیتتە “ائصر” کلیمەسی گچمکتەدیر. قورئاندا اۆچ یردە گچن “ائصر” کلیمەسینین کؤک حارفلری “ا-ص-ر“دئر. بو حارفلردن تۆرتیلمیش اۇلان فیعیلین ثۆلاثی قالئبتا ماضیسی؛ “أصر”، موضاریسی دە؛ “یأصر” شکلیندەدیر. فیعیلین ماصدارئ “أصرا”دئر وە؛ “حاپسەتمک، باغ قورماق” آنلاملارئنا گلیر.
فیعیل بو قوللانئمئیلا سؤزلۆکلردە؛ “بیر شەیی قئرماق، بیرینە شفقات دویماق، چادئر قورماق” آنلاملارئنا گلیر. چۇغولو؛ “أواصر” اۇلان “أصرة” کلیمەسی؛ ایستەر آقرابالئق، ایستەر دۇستلوق، ایستەر بیر باشقا ایلیشکیلردن دۇغسون هر تۆرلۆ “باغ” آنلامئنا گلیر.
ایشتە چۇغولو؛ “آصار” اۇلان “اصر = ائصر” کلیمەسی یوقارئداکی آنلاملارا گلن فیعیلدن تۆرەمیش بیر ایسیمدیر وە “آغئرلئق، یۆک، عاهد، عاقد، قارابت (یاقئنلئق)” آنلامئنا گلیر. قورئانداکی قوللانئملارئ دیققاتە آلئندئغئندا ‘ائصرئن’ کیشییە آغئر سۇروملولوق(لار) یۆکلەین سؤز اۇلدوغو راحاتلئقلا سؤیلنەبیلیر.
بونون دلیللرینی شؤیلە سئرالایابیلیریز:
آ- آلی عیمران سورەسینین آیتیندە ایمان أتمک وە یاردئم أتمکتن اۇلوشان میثاقئن “ائصر” اۇلاراق ایفادە أدیلمەسی؛ بو “ائصرئن” قابول أدیلیپ أدیلمەدیگینین سۇرولماسئندان سۇنرا اینسانلار طارافئندان قابول أدیلدیگینین بلیرتیلمەسی، “ائصرئن؛ کیشییە آغئر سۇروملولوقلار یۆکلەین سؤز اۇلدوغونو گؤستریر.”
ب- باقارا سورەسینین آیتیندە، یۆجە آللاە، اؤنجەکیلرە یۆکلنن “ائصرئن”، کیشیلرە سۇروملولوق یۆکلەین بیر سؤز اۇلدوغونو گؤستریر. آیتتە موحاممدین (ع) سۇن نبی اۇلماسئ سببییلە ذاتن قالدئرئلان “ائصرئن” قالدئرئلماسئ ایچین دوعا أتتیریلمەسینین آنلامئ، بو قۇنودا قوللارا شۆکرەتمەلرینین حاطئرلاتئلماسئ اۇلمالئدئر. زیرا عاینئ آیتتە اونوتما وە حاطالاردان دۇلایئ آللاهئن دا قوللارئ حسابا چکمەمەسینە دائیر دوعا أتتیریلمکتەدیر. بو دا شۆکۆر آنلامئندادئر. چۆنکۆ بیلییۇروز کی سۆننتوللاە گرگی ذاتن اونوتما وە حاطادان دۇلایئ آللاە قوللارئنئ حسابا چکمز.
ج- آعراف سورەسینین آیتیندە رسولوللاهئن، اینسانلارئن “ائصرئنئ” قالدئردئغئ بیلدیریلمکتەدیر. قالدئرئلماسئندان باحثەدیلن شەی کیشیلرە سۇروملولوق یۆکلەین سؤز اۇلمالئدئر. گرچکتن دە ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆگۆ، کیشییی سۆرکلی بیلینچلی، أطرافئنا قارشئ دویارلئ، دۇغرو یۇلدان ساپمایئ أنگللـەیجی، ساپتئغئندا اویارئجئ بیر شۆبهە حالیندە اۇلمایئ گرکتیریر. بو حال، کیشینین دینی دۆشۆنجە وە اویغولامالارئنئ سۆرکلی سۇرغولاما ملەکەسینی گلیشتیریر. دۆشۆنجە وە اویغولامالار حوصوصوندا، کندیسینە یؤنلتیلن اویارئلارئ دیققاتە آلئر، دگرلندیریر، دۇغرو بولورسا کندینی دۆزلتیر.
بو، اینسانلار ایچین جیددی سئقئنتئلار گتیرن بیر یۆکتۆر. چۆنکۆ سئرتلارئندا بؤیلەسی بیر یۆک اۇلان کیشیلر، أطرافئندان حابردار اۇلماق وە بو تۆر ایددیعالاردا بولونانلارئ دیققاتە آلماق زۇروندادئرلار. حاتتا اۆزرلریندە بؤیلەسی بیر یۆک اۇلانلار، کندیلریندن چۇق اؤنجە یاشامئش بیر نبییە بیلە اینانماقلا یۆکۆملۆ اۇلابیلیرلر. مثەلا عیسانئن (ع) وفاتئندان سۇنرا دۆنیایا گلمیش بیرینین اۆزریندە، اینجیلە اینانما سۇروملولوغو واردئ. بو تۆر کیشیلر ایچین اینانماق وە دستک اۇلماق زۇروندا اۇلدوقلارئ شەی، اۇ نبینین تبلیغ أتتیگی کیتاب اۇلاجاقتئر. ألیندەکی کیتابئ دۇغرولایان بیر رسولۆن گلمەسی حالیندە، أن آز دیرنچ گؤسترمە حاتتا همن تسلیم اۇلوپ سۇروملولوغونو یرینە گتیرمە حوصوصوندا أن باشارئلئ اۇلانلار بونلار اۇلمالئدئر.
قورئاندا بو تۆر کیشیلردن باحثەدیلمکتەدیر. مثەلا قاصاص سورەسینین وە آیتلریندە باحثەدیلن کیشیلر، همن تسلیم اۇلوپ سۇروملولوغونو یرینە گتیرمە حوصوصوندا أن باشارئلئ اۇلانلار اۇلمالئدئر. بونلار آصلئندا دین دگیشتیرنلر دگیل، دۇغرو یۇلدا قالمایا غایرت أدن، گلن رسولۆ تاصدیق أدنلردیر. بو کیشیلرین اؤنجەسی دە تمیز اۇلدوغو ایچین آللاە اۇنلارا ایکی قات أجیر ورەجکتیر.
قاصاص سورەسینین 54-نجۆ آیتیندە بو شؤیلە ایفادە أدیلمکتەدیر:
أُولَئِكَ يُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَيْنِ بِمَا صَبَرُوا وَيَدْرَءُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ ﴿۵۴﴾ (سورة القصص)
ایشتە اۇنلارئن قارشئلئقلارئ، قاتلاندئقلارئندان اؤتۆرۆ، ایکی قات اۇلاراق وریلیر. اۇنلار کؤتۆلۆگۆ اییلیکلە قارشئلارلار. کندیلرینە آزئق اۇلاراق وردیکلریمیزلە دە باشقالارئنئ دۇیورورلار. (قاصاص سورەسی؛ 54)
قۇنویلا ایلگیلی دیگر بنزەر آیت دە شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُورًا تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۲۸﴾ (سورة الحدید)
أی ایمان أدنلر! آللاەتان ساقئنئن وە اۇنون رسولۆنە ایمان أدین کی، سیزە راحمتیندن ایکی قات ورسین. سیزە کندیسییلە یۆرۆیەجگینیز نور وریر. سیزی باغئشلار. آللاە غافور وە راحیمدیر. (حادید سورەسی؛ 28)
بیر کیتابا صاحیب اۇلمالارئ سببییلە أهلی کیتابتان، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلدیگیندە اۇنا وە اۇنون تبلیغ أتتیگینە ایمان أتمەلری، گؤرمزلیکتن گلنلرین باشئنئ چکنلر اۇلمامالارئ ایستنمکتەدیر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَآمِنُوا بِمَا أَنْزَلْتُ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَكُمْ وَلَا تَكُونُوا أَوَّلَ كَافِرٍ بِهِ وَلَا تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَنًا قَلِيلًا وَإِيَّايَ فَاتَّقُونِ ﴿۴۱﴾ (سورة البقرة)
سیزدە اۇلانئ دۇغرولایئجئ اۇلاراق ایندیردیگیمە (قورئانا اینانئن. اۇنو گؤرمزلیکتن گلنلرین اؤنجۆسۆ سیز اۇلمایئن. آیتلریمی گچیجی بیر بدلە قارشئلئق ساتمایئن. یالنئز بندن چکینین. (باقارا سورەسی؛ 41)
سئرتئندا ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆگۆ اۇلانلارئن، بو سۇروملولوقتان قورتولابیلمەسی ایچین اؤنجەلیکلە أللریندەکی کیتابئن فارقئندا اۇلمالارئ گرکمکتەدیر. بو، اۇنلارا أللریندەکی کیتابئ قۇروما گؤرەوی دە یۆکلەمکتەدیر. اۇ حالدە سئرتئندا ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆگۆ اۇلانلارا آیرئجا أللریندەکی کیتابئ قۇروما گؤرەوی دە وریلمیش اۇلمالئدئر. چۆنکۆ بو سۇروملولوقتان قورتولابیلمک ایچین کندیسینە ایمان أدیپ یاردئم أدەجکلری رسولۆن بو کیتابئ تاصدیق أدیپ أتمەدیگینی آنلامالارئ گرکەجکتیر. أهلی کیتابتان، کیتابئ تبیین أتمەلری، گیزلەمەمەلری قۇنوسوندا میثاق آلئنماسئنئن بونونلا دا ایلگیسی اۇلمالئدئر.
آلی عیمران سورەسینین 81-نجی آیتیندە، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلدیگیندە اۇنا اینانماق وە یاردئم أتمک حوصوصوندا آلئنان میثاقتان مائیدە سورەسینین 12-نجی آیتیندە دە باحثەدیلدیگی گؤرۆلمکتەدیر.
آیت شؤیلەدیر:
وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ ﴿۱۲﴾ (سورة المائدة)
آللاە اۇنایکی اؤنجۆ گؤندرەرک ایسرائیل اۇغوللارئندان کسین سؤز آلمئش وە دەمیشتی کی: “بن سیزینلەییم. أگر ناماز قئلار زکات وریر، رسوللریمە اینانئر، اۇنلارئ دستکلەر، آللاها گۆزل بیر اؤدۆنچ وریرسنیز؛ قوصورلارئنئزئ باغئشلار، سیزی ایچیندن ائرماقلار آقان جننتلرە سۇقارئم. بوندان سۇنرا حانگینیز نانکؤرلۆک أدرسە دۆز یۇلدان ساپمئش اۇلور. (مائیدە سورەسی؛ 12)
آیتتە گچن؛ “وَآمَنتُم بِرُسُلی وَعَزَّرتُمُوهُم وَاقرَضتُم اللەُ قَرضًا حَسَنًا = رسوللریمە اینانئر، اۇنلارئ دستکلەر، آللاها گۆزل بیر اؤدۆنچ وریرسنیز.” ایفادەسی اؤنملیدیر. بو، آلی عیمران سورەسینین آیتیندە گچن؛ “لِتُؤمِنن بِە وَلِتُنصِرنَّە” ایفادەسییلە اؤرتۆشمکتەدیر. موصاددئق اۇلاراق گلن رسولە ایمان أتمک وە اۇنا دستک ورمک، نبیلر واسئطاسئیلا تۆم اینسانلاردان آلئنان وە قورئانئن “ائصر” دەدیگی میثاقئن ایکی آغئر یۆکۆملۆلۆگۆدۆر.
موصاددئق اۇلاراق گلن رسولە اینانماق، نیهایتیندە اۇنون تبلیغ أتتیگینە وە آللاها ایمان أتمکتیر. رسولە دستک ورمک ایسە، اۇنا سایغئ دویماق اۇنون وردیگی مۆجادلەیە دستک ورمکتیر. آعراف سورەسینین آیتیندە گچن “فالذین آمنوا بە وعزروە ونصروە واتبعوا النور الذی انزل معە اولئک هم المفلحون = اۇنا اینانان، اۇنو دستکلەین، اۇنا یاردئم أدن وە اۇنا ایندیریلن نورا تابیع اۇلانلار، ایشتە اۇنلار سەوینەجک اۇلانلاردئر.” شکلیندەکی ایفادە دە قۇنویلا ایلگیدیر. موصاددئق واصفئیلا گلن رسولە ایمان أدیپ دستک ورمکتن اۇلوشان دا بو میثاق حادید سورەسینین گنلینە دە حاکیمدیر. سورەسینین آیتیندە آللاها وە رسولۆنە ایمان أتمک وە اینفاقتا بولونماق أمرەدیلمکتە، دوامئندا أهلی کیتاب قاصدیلەرک ایچلریندە ایمان أدیپ اینفاقتا بولونانلار ایچین بۆیۆک مۆکافات اۇلدوغو بیلدیریلمکتەدیر.
آیت شؤیلەدیر:
آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ ﴿۷﴾ (سورة الحدید)
آللاها وە رسولۆنە ایمان أدین! سیزی، کندیسینە أمانتچی قئلدئغئ شەیلردن اینفاق أدین. ایچینیزدن ایمان أدیپ، اینفاق أدنلر ایچین بۆیۆک بیر أجیر واردئر. (حادید سورەسی؛ 7)
نیتەکیم 8-نجی آیتتە کندیلریندن آلئنان میثاق حاطئرلاتئلاراق گرچکتن مۆمین ایسەلر، آرالارئنداکی رسول، راببینە ایمانا داعوت أدییۇرکن نەدن آللاها ایمان أتمەدیکلری سۇرولماقتادئر. آیتتە، مۆمین اۇلدوقلارئنئ ایددیعا أدن کیشیلردن آللاها ایمان أتمەلرینین ایستنمەسی، کندیلریندن آلئنان میؤاقا عاطئفتا بولونولماسئ سببییلە بیر آنلام قازانماقتا، آللاها ایمان أتمکلە، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن رسولە ایناناراق وردیکلری سؤزۆ یرینە گتیرمەلری قاصدەدیلمکتەدیر.
آیت شؤیلەدیر:
وَمَا لَكُمْ لَا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّكُمْ وَقَدْ أَخَذَ مِيثَاقَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿۸﴾ (سورة الحدید)
سیزە نە اۇلویۇر دا آللاها ایمان أتمییۇرسونوز! بو رسول، سیزی راببینیزە ایمان أتمەیە چاغئرئیۇر. آللاە سیزدن آغئر بیر سؤز آلمئشتئ. گرچکتن مۆمین ایسنیز! (حادید سورەسی؛ 8)
آللاهئن اینسانلارا، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گؤندرمەسی اۇنلار ایچین بیر راحمتتیر. بؤیلەلیکلە اۇنلار، شاید دۇغرا یۇلدان آیرئلمئش ایسەلر تکرار دۇغرو یۇلا گیرمە فئرصاتئ بولاجاقلاردئر.
9-نجو آیت بونو شؤیلە ایفادە أتمکتەدیر:
هُوَ الَّذِي يُنَزِّلُ عَلَى عَبْدِهِ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَإِنَّ اللَّهَ بِكُمْ لَرَءُوفٌ رَحِيمٌ ﴿۹﴾ (سورة الحدید)
سیزی قارانلئقلاردان آیدئنلئغا چئقارتماق ایچین آللاە، قولونا آپآچئق آیتلری ایندیرییۇر. آللاە سیزە قارشئ چۇق شفقاتلی، چۇق مرحامتلیدیر. (حادید سورەسی؛ 9)
وردیکلری سؤز گرگی کندیلریندن ایستنن ایکینجی شەی دە اۇ رسولە یاردئم أتمک، یاعنی اۇنون مۆجادلەسینە دستک ورمکتیر. 10-نجو آیتتە بو قۇنوداکی سۇروملولوقلارئ طئبقئ آیتتە ایمان سۇروملولوقلارئ ناسئل حاطئرلاتئیۇرسا اؤیلە حاطئرلاتئلماقتادئر.
آیت شؤیلەدیر:
وَمَا لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ … ﴿۱۰﴾ (سورة الحدید)
سیزە نە اۇلویۇر دا آللاە یۇلوندا اینفاقتا بولونمویۇرسونوز!.. (حادید سورەسی؛ 10)
11-نجی آیتتە آللاها گۆزل بیر بۇرچ ورنلرین قازانچلئ چئقاجاغئ بیلدیریلمکتەدیر.
آیت شؤیلەدیر:
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ ﴿۱۱﴾ (سورة الحدید)
کیم آللاها گۆزل بیر بۇرچ وریرسە قارشئلئغئنئ قات قات گؤرۆر. اۇنون ایچین بۆیۆک بیر قارشئلئق واردئر. (حادید سورەسی؛ 11)
گۆزل بۇرچ آنلامئنا گلن “قَرضًا حَسَنًا” ایفادەسی عاینئ قۇنویلا ایلگیلی اۇلاراق مائیدە سورەسینین آیتیندە دە گچمکتەدیر. اۇرادا دا ایسرائیل اۇغوللارئندان میثاق آلئندئغئ حاطئرلاتئلماقتا وە میثاقئن بیر گرگی اۇلاراق رسولە ایمان أدیپ اۇنا دستک اۇلمالارئ وە آللاها گۆزل بیر بۇرچ ورمەلری ایستنمکتەدیر. (وَآمَنتُم بِرُسُلِی وَعَزَّرتُمُوهُم وَاَقرَضتُم اللە قَرضًا حَسَنًا)
حادید سورەسینین آیتیندە، رسولۆ تاصدیق أدن وە آللاها اؤدۆنچ ورنلردن باحثەدیلمکتەدیر. آیتتە ایسە آللاها وە رسولۆنە اینانانلارئن ‘صئددئقلار’ یاعنی أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلدیگیندە اۇنو دۇغرولایان، تاصدیق أدن؛ دۇلایئسئیلا میثاقئن گرگینی یاپانلاردان باحثەدیلمکتەدیر. بونلار دیگرلری ایچین دە شاهیدلیک یاپاجاق اۇلانلاردئر.
آیتلر شؤیلەدیر:
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ ﴿۱۸﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿۱۹﴾ (سورة الحدید)
تاصدیق أدن أرککلر وە تاصدیق أدن قادئنلار وە آللاها گۆزل بیر بۇرچ ورنلر، اۇنلارا قات قات وریلیر. اۇنلارا بۆیۆک بیر أجیر واردئر. آللاها وە رسولۆنە ایمان أدنلر، اۇنلار تاصدیق أدنلردیر، راببی قاتئندا شاهیدتیرلر. اۇنلار ایچین أجیر واردئر. نور واردئر. گؤرمزدن گلنلر وە آیتلریمیزی یالانلایانلار، اۇنلار جهننم أهلیدیر. (حادید سورەسی؛ 19-18)
قاصاص سورەسینین 51 وە دوامئنداکی آیتلر دە بو قۇنویلا ایلگیلیدیر. 51-نجی آیتتە أهلی کیتابئن تذککۆر أتمەسی ایچین قورئانئن کندیلرینە، أللریندەکی کیتابلا باغلانتئلئ اۇلاراق گؤندریلدیگی بیلدیریلمکتەدیر. یاعنی قورئان، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أتمکتە، بو ایلیشکی اۇنلارئن قورئانا ایمان أتمەلرینین یۇلونو آچماقتادئر. 52 وە 53-نجۆ آیتتە دە بونون اؤرنگی وریلمکتەدیر. أهلی کیتابئن ایچیندن باعضئلارئنئن قورئانا ایمان أتتیکلری، کندیلرینە قورئاندان آیتلر تبلیغ أدیلدیگیندە، اۇقونانئن آللاهئن بیر واحیی اۇلدوغونو ایعتیراف أتتیکلری، کندیلرینین ذاتن مۆسلۆمان اۇلدوقلارئنئ سؤیلەدیکلری بیلدیریلمکتەدیر. بونلار، ذاتن دۇغرو یۇل اۆزریندە حایات سۆرن، آللاها ورمیش اۇلدوقلارئ سؤزۆن گرگینی یرینە گتیرمە غایرتیندە اۇلان، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلینجە دە اۇنا اینانان وە اۇنا دستک ورن کیمسەلردیر. ایشتە 54-نجۆ آیتتە بوندان دۇلایئ بو کیمسەلرە آللاە ایکی قات أجیر ورەجگینی بیلدیرمکتەدیر.
تۇپارلایاجاق اۇلورساق آلی عیمران سورەسینین 81-نجی آیتیندە نبیلردن آلئندئغئ سؤیلنن میثاق، اۇنلار آراجئلئغئیلا اۆممتلریندن آلئنان سؤزدۆر. اینسانلار بو سؤزۆ، أللریندەکی کیتابا ایمان أتمکلە ورمیش اۇلورلار. بو سؤز، ایلاهی بیر کیتابا باغلئ اۇلوپ بیر نبی بکلنتیسی ایچیندە بولونانلارا، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر نبی گلدیگیندە، اۇنا اینانئپ دستک اۇلما سۇروملولوغو یۆکلەر. بو سۇروملولوقتان دۇلایئ أهلی کیتابا، گؤرمزلیکتن گلنلرین اؤنجۆلری اۇلمامالارئ اؤگۆتلنمیشتیر.


text:
ائو بوغوق آخشام الیندن داریخیر
تن بوگون تک کی داریخمیش اورهییم.
«بیر چراغ!» – دیندی آتام
گئجه دولدو گئجهدن
من دئدیم اؤز اؤزومه، کئچدی بیر گون یئنه ده،
چکدی بیر آآه آنام
-قاییدار تئزلیکله.
بیر بولود آستا سوزوب گؤزلریمه
سونرادان اویقویا دالدیردی منی.
کیم ساناردی بو قدهر،
بیر بئله درد
خیرداجیق او اوشاغین کؤنلونون آردیندا پوسوب؟!
هن، او گون کیمسه گئدهر اولسایدی
اینانیردیم من اونون دؤنمهگینه؛
آنلامیردیم هله من «هئچ وده»نین آنلامینی
سن نییه بس گئرییه دؤنمهدین هئچ؟
آه آی بختی اوغورسوز کلمه
آلیشانمیر اورهییم سنله هله
بیر بئله ایل کئچهرک من هلهده-
تیکمیشم یوللارا گؤز
گله آه بلکه ده ایستکلیلریم!
دقت: هوشنگ ابتهاج(سایه)نین «تاسیان» آدلی شعرینین ترجمهسی. «تاسیان» گیلکی بیر سؤزدور.


text:
قاضی اوغلو
ائل اوبا – داها صونرا امام علیه السلام ، حق اوغروندا اریمه یه حیات دولو بیر شهادته حاضرلاندی. بوصیرادا دوشمانین عسکری امامین دورت یانینی صارمیشتی …
امام علیه السلام چادیرلارین ئوگونه گلدیغینده باجیسی زینبه سانکی بویله بویوردو :
گوروسون ای باجی یالنیزیم یالنیز
عباس صو یولوندا دوشوبتو قولسوز
اکبریم ، قاسیمیم ، اصحابیم جانسیز
اللها شکر اولسون ای آنام قیزی
آیریلیغ چاغیدیر آزدی فرصتیم
بویونومو آزاد إیت بودور رغبتم
الینده یتیملر بیر امانتیم
بابا اول هپسینه ای آتام قیزی
آیریلیغ چاتارکه ن بوزما وقارین
دوشمانلارا الماسین سه سین هاوارین
سن زهرا قیزیسین توت اعتبارین
دایان زور گونلره ای بابام قیزی
بابام ایله آنام بکلیرلر منی
ایسته رلر گورسونلر صابرلی سنی
آغلارسا سن اوقشا صوصوز قیزلری
آننه اول خسته مه ای زهرام قیزی
گوره رکه ن باشیمی دوشمان الینده
بیلیریم گوج قالماز باجی به لینده
قالارسیز تک یالنیز بلا چولونده
بابامی تیز چاغیر مرتضی م قیزی
رباب سا یانیری اوغلو اصغرچین
لیلی دا آغلیری قاسم اکبرچین
سکینه یاس قوروب أر علمدارچین
بو گونه صبر ایله کربلام قیزی
آییرسا باشیمی جانمدان اشرار
گزدیرسه اوستومده آتینی کفار
اللها باغلا بیل ایله مه هاوار
بابا اول عیاله ای بابام قیزی
اللهین لطفنده ن اولمایین یائس
بابام دا آنام دا سیزلره حارس
بو گیجه یاقناشسا سیزلره فارس
باباندیر ، قورخمایین ای زهرام قیزی !
داها صونرا بویوردو! باجی زینب اصغری گه تیرگینه ن یانیما اونونلادا صون کره گوروشه لیم ، علی اصغری قوجاغینا آلیب ، اونو اوپه نده ن صونرا دوشمانین عسکرینین قارشیسینا گه تیردی.
صوصوزلوغدان یوره گی چیرپینان اوغلونو الیله یوخاری قالدیردی سانکی بویله بویوردو :
کیم بیر ایچیم صو ویره ر بو قاناتسیز سرچه یه
کیم بیر داملا گوز یاشی باغیشلار بو کورپه یه
چادیردا چاناغلار بوش چای باشیندا قارداشیم
شهید اولموش ، گوزلر تیکیلیب بوش شربه یه
بو باهارسیز یه له په م قونوب یایلا قاپیسیندا
قوجاغدا دایانمیری ناز ایدیری کولگه یه
یوره گیمده حبیبلر قان ایچینده یاتمیشلار
منه جواب ویرمیرلر ناز ایدیرلر هر شی یه
دوشمان عسکرینده ن اوغلو علی اصغر ایچین بیر قورتوم صو ایسته دی او حالدا دوشمان عسکرلرینین کیمی صو ویرمه غ ایسته دی ، کیمده بیر داملا صو ویرمه یین ، چونکو حسین صویو ئوزو ایچین ایستیری ، دیدیلر .
اوردونون ایکی یه بولونمه سینی گوره ن حرمله بیر کره ده ن سوت امر علی اصغرین بوغازینی نیشان آلیب اوخلادی.
اوشاغسا باشی که سیک قوش گیبی باباسینین الینده چالیندی …
امام حسین علیه السلام کورپه نین قانیندان اوجونو دولدوروب گوگه سه په رکه ن بویله بویوردو :
« بو مصیبت لر منیم ایچین قولایدیر ، چونکو الله یولوندادیر و الله بولاری اییجه گورور ، ای اللهیم بو مصیبتلر روحومون بدنده ن آیریلماسیندان قولای ده گیل.
ای اللهیم بیلیره م ظفرده ن داها اییسینی بیزه ویردین ، بو جماعت دن بیزیم انتقامیمیزی آلاجاغسان وبیزیم بولارین الینده چه کتیغیمیزی آخرتیمیز ایچین صاخلایاجاغسان».
داها صونرا مظلوملارین باش تاجی امام حسین علیه السلام سانکی بویله دیدی :
گوگ ده یانار
قورویلا گوگ ده یانار
قان سه پتیم دادا گیتسین
بیلمه دیم گوگده یانار
بو صوصوز کورپه م ایچین
ییر یانار گوگ ده یانار
بیزلره اولان ظلما
اینانمام گوگ دایانار
علی اصغرین نه نه سی رباب کورپه سین قان ایچینده گوره رکه ن سانکی بویله سازلیردی :
کورپه اوغلوم داغلاندی
آل قانا صیریغلاندی
نه سوت گوردو نه ده صو
جیگه ریم دورغالاندی
اوخلادیلار بالامی
داغیتدیلار یووامی
قوجاغیم بوش قویدولار
هیچ ایتدیلر جفامی
باغریمی قان باغلیری
کورپه م ده ردی داغلیری
قولاغیمدا شن سه سی
یوره گیمده آغلیری
قایناق : کربلا اولایلاری – یازان : قاضی اوغلو – عربجه مقرم مقتلینده ن سه چمه لر


text:
فیزیک
فیزیک (یونانجا: φύσις طبیعت و φuσιkῆ دوغال بیلگیلری) طبیعتین (دوغانین) خاصیّتلرینی موطالیعه ائتمگه وئریلن بیلگیلر آدیدیر. مادهنین فضازاماندا حرکتی انرژی و قووتیده شامیل و بؤتون مربوط اوْلان قاعیدهلری بیرلیکده یوللاشدیران دوغال بیلگیلردیر.فیزیک بیلیمینده انرژی ،گؤج،کوتله،الکتریک یوکو،الکتریک مئیدانی،الکترومغناطیس مئیدانی،اوزای،زامان،اتوم و ایشیق کیمی مفهوم لار ایشلنیر.
فیزیک یونانجا «فیوزیس» – مادی عالمین اوْبیکتیو خاصهلرینی اؤیرهنهن طبیعت علملریندن بیریدیر. فیزیک سؤزونو علمه ایلک دفعه قدیم یونان فیلوسوفو ارسطو گتیرمیشدیر. اوْ، اثرلرینده قدیم شرق و یونان علملرینین بۆتون نالیتلرینی توْپلاییب، سیستملشدیرمیشدیر. فیزیک ایله یاناشی، مکانیک، مترولوژی مسئلهلر حاقیندا اثرلری ده اوْلموشدور. داها سوْنرا فیزیک آنلاییشینی آذربایجان دیلینه ۱۱-جی عصرده یاشامیش داهی آذربایجان فیلوسوفو بهمیار ال-آذربایجانی ایشلتمیشدیر. هله قدیم دؤورلردن اینسانلار طبیعتده باش ورهن حادثهلرین سببلرینی آنلاماغا چالیشمیشلار: «کولیین اسمهسینه سبب ندیر؟»، «سما نه اۆچون ماویدیر؟»، «یاغیش نیه یاغیر؟»، «آتیلان داش نیه یره دوشور؟»... فیزیک بۆتون طبیعت حادثهلرینین باش ورمهسینین عمومی قانونلارینی، بیزی ایحاطه ادن مادی عالمین قورولوش و خاصهلرینی اؤیرنیر. بۇ علمی اؤیرهنمکله سیز طبیعت حادثهلرینین باشورمه سببلرینی ایضاح اده بیلجکسینیز. فیزیک تجروبی علمدیر. اوْنون قانونلاری تجروبهلرده تصدیقلنهن رال فاکتلارا اساسلانمیشدیر. فیزیکنی اؤیرهنمکله سیز ده طبیعت حادثهلرینی صینیفده خصوصی لابوراتوریا جیهازلاری واسطهسیله مۆشاهیده ادجک و آراشدیراجاقسینیز. فیزیک دقیق علمدیر. بۇ اوْ دمکدیر کی، فیزیکی قانونلار ریاضی دوستورلار واسطهسیله ایفاده ادیلیر. فیزیک بیرده دیگر طبیعت علملری آراسیندا دا علاقه یارادیر. بۇ علملر آشاغیداکیلاردیر.
آسترونومییا گؤی جیسیملرینی اؤیرنیر.
متورولوگییا یر کورهسینین آتموسفرینی، هاوا شرایطینی آراشدیریر. بیولوژی بۆتون جانلی عالمین قورولوشونو و حیات فعالیّتینی تدقیق ادیر.
جوغرافییا یر سطحینی و اوْنون آتموسفرینی اؤیرنیر.
ژئولوژی یر کورهسینین اۆست قابیغینی و یرین آلت قاتلارینی تدقیق ادیر.
کیمیا مادهلرین چوریلمهسینی اؤیرنیر.
فیزیک ایسه یر کورهسینین داخیلینده، قابیغیندا، آتموسفرینده و بیرده اۇلدوزلار عالمینده باش ورهن حادثهلری تدقیق ادیر، اوْنلارین عمومی قانوناویغونلوقلارینی مویینلشدیریر. فیزیکی بیلیکلر بیولوژی، کیمیوی، جوغرافی، نجومی، گولوژی حادثهلری آنلاماق اۆچون چوْخ اهمیتلیدیر.
بۆتون علم، تکنیک، ایستهسالات و معیشت واسطهلرینین ایش پرینسیپینین اساسیندا فیزیک دورور. فیزیک دیگر علملرین – کیمیانین، بیولوژینین، ژئولوژینین، جوغرافییانین اینکیشافیندا بؤیوک رول اوْیناییر.
فیزیک نیی اؤیرنیر؟[دَییشدیر]
- بۆتون اینسانلارا سوال ور بۇ دم:
- نه یوللا یاراندی بوشلوقدان عالم؟...
- ... گؤرک کیم یاراتمیش بۇ طبیعتی،
- اوْ کیمدیر؟ ایشینین ندیر حیکمتی...
- ... هر شی اؤز-اؤزونه نجه دوزلدی،
- باخ، نه جور کاینات عمله گلدی...
طبیعتی بیر چوْخ علم ساحهلری اؤیرنیر. بۇ علملرین هر بیری آیریلیقدا طبیعتده باش ورهن حادثهلری آراشدیریر، اوْنلارین باشورمه قانونلارینی اؤیرنیر.
طبیعت علملرینه فیزیک، کیمیا، بیولوژی، جوغرافییا، آسترونومییا و س. عاییددیر.
فیزیک طبیعتی اؤیرهنهن علملرین ان موهومودور. اوْ، بیزی ایحاطه ادن عالمین قورولوشونو، خاصهلرینی و اوْرادا باش ورهن حادثهلرین عمومی قانونلارینی اؤیرنیر. ان ساده حادثهده بئله، مثلاً، بوداقدان قوپان آلمانین یره دۆشمه حادثهسینده چوْخلو سایدا طبیعت اوْبیکتی ایشتیراک ادیر: آغاج، بوداق، یارپاق، هاوا، یر کورهسی. طبیعتدهکی بۆتون جانلی و جانسیز وارلیقلار (اوْبیکتلر) فیزیکی جیسیم و یا جیسیم آدلانیر. فیزیکی جیسیملرین داخیلینده و یا اوْنلارین ایشتیراکی ایله باش ورهن طبیعت حادثهلری ایسه فیزیکی حادثهلر آدلانیر.
فرضییه[دَییشدیر]
فرضییه – پروبلم سوالین احتیمال اوْلونان جوابیدیر. فرزییهلرین دوغرولوغونو یوخلاماق اۆچون تستلر (تجروبهلر) آپاریلیر. تستلر فرضییهنی یا تسدیقلییر، یا دا اینکار ادیر.
تستلر اساسیندا فیزیکی قانونلار فورمالاشدیریلیر. مثلاً، یاغیش دامجیلارینین و علینیزدن بوراخدیغینیز داشین نجه دوشدویونو مۆشاهیده ادین.
اوْنلار همیشه یر سطحینه دوشور. مۆشاهیدهلردن بئله بیر فیزیکی قانون فورمالاشدیرماق اوْلار: یاغیش دامجیلاری و داش یر طرفیندن جزب اوْلوندوغونا گؤره همیشه یر سطحینه دوشور.
ایندی بئله بیر فرزییه ایرلی سورمک اوْلار: اگر یاغیش دامجیلاری و داش یرین جازیبهسی نتیجهسینده همیشه یر سطحینه دوشورسه، دیگر فیزیکی جیسیملر ده یره دۆشمهلیدیر. بۇ فرزییهنی یوخلاماق اۆچون تست قویولور. سیز بۇ تستی آرتیق ختکشله اتدینیز و ایرلی سوردویونوز فرزییه تصدیق اوْلوندو: ختکش ده یاغیش دامجیلاری و علینیزدن بوراخدیغینیز داش کیمی یرین جازیبهسی نتیجهسینده آشاغی یر سطحینه دۆشدو.
فیزیکدا تجروبی آراشتیرما یوْلونو ایلک دفعه ایتالیا عالیمی قالیلو قالیلی تطبیق اتمیشدیر. اوْ، پیزا شهریندهکی اییلمیش قوللهدن جیسیملری سربست بوراخماقلا اوْنلارین حرکتینی اؤیرنمیشدیر. قالیلی بۇ تستله ثبوت ادیر کی، ارسطوین ۲۰۰۰ ایل اوّل ایرلی سوردویو «آغیر جیسیملر یونگول جیسیملردن داها سرعتلی دوشور» فرزییهسی دوغرو دییل.
ایلک فیزیکی نظریه اینگیلیس فیزیکی ایسااک نیوتونون بللی اتدیی «کلاسیک مکانیک» آدلانیر. بۇ نظریه جیسیملرین حرکت و قارشیلیقلی تأثیر قانونلارینی اؤیرنیر. اینگیلیس فیزیکی جیمس ماکسولین فورمالاشدیردیغی «الکترومغناطیس ساحه» نظریهسی کلاسیک مکانیکنین تتبیقولونما سرحدلرینی بللی اتدی. مۆعاصیر فیزیکی نظریهلرین بانیسی، آمریکا فیزیکی آلبرت اینشتین ایسه «خصوصی نیسبیلیک» و «کوانت فیزیکسی» نظریهلری ایله علمی داها دا اینکیشاف اتدیردی.
ماده و جیسم[دَییشدیر]
عالیملر طبیعت حادثهلرینین اؤیرنیلمهسینی سادلشدیرمک اۆچون جانلی و جانسیز جیسیملرین اوْخشارلارینی – موْدللرینی یارادیر، لابوراتوریا شرایطینده آراشدیرمالار آپاریرلار. مادهلرین قورولوش و خاصهلرینی اؤیرهنمک آماچله بعضاً اوْنلارین بللی فوْرما وریلمیش تصوّرلریندن ایستیفاده ادیلیر.
بۆتون وارلیقلاری فیزیکی جیسیم و یا سادهجه، جیسیم آدلاندیریرلار. جیسیم مادهلرین بللی شکیل وریلمیش حالیدیر، مثلاً، کیتاب رفی جیسیمدیر، اوْنون هازیرلاندیغی آلومینیوم، پلاستیک و آغاج ماده لری مادهدیر. ساعت جیسیمدیر، لاکین اوْنون هازیرلاندیغی قیزیل مادهدیر و س. دمهلی، جیسیملر مادهدن تشکیل اوْلونموشدور. مادهلرین اؤزونمخسوس آدلاری وار: قیزیل، گوموش، دمیر، قورغوشون، آلومینیوم... اوْخشار مادهلر ده بللی آدلا قروپلاشدیریلیر؛ مثلاً، یوخاریدا سادالانان مادهلر دمیر آدلانیر. جیسمین تصوّر اوْلونان سادلشدیریلمیش فوْرماسی ایسه موْدلدیر. موْدله جیسمین اله خاصهلری وریلیر کی، آراشدیرما آپارماق اۆچون یارارلی اوْلسون. مثلاً، قلوبوس یر کورهسینین موْدلیدیر. قلوبوس ظاهرهن یر کورهسینه بنزییر. لاکین یر کورهسی بیر چوْخ خصوصیتلرینه گؤره قلوبوسدان تماماً فرقلنیر.
علاقهلی سیستملر[دَییشدیر]
آتوم نۆوهسی[دَییشدیر]
۲۵۰۰ ایل اوّل قدیم یونان فیلوسوفو دموکریت حساب ادیردی کی، بۆتون مادهلر چوْخ کیچیک، بؤلونمز زررجیکلردن – آتوملاردان تشکیل اوْلونموشدور. یالنیز ۲۰-جی عصرده بللی ادیلدی کی، آتوملار بؤلونهندیر و داها کیچیک زررجیکلردن تشکیل اوْلونموشدور. آتومون ان ساده موْدلی اوْنون کورجیک فوْرماسیندا تصوّر اوْلونماسیدیر. آتوملار مادهلرین آدی ایله آدلاندیریلیر و مۆختلیف حرفلرله ایشاره اوْلونور: مثلاً: هیدروژن آتومو ه، کربون آتومو سی، اوکسیژن آتومو اوْ، دمیر آتومو فئ، قیزیل آتومو آو و س. تسویرلرده مۆختلیف آتوملار مۆختلیف رنگلرده گؤستریلیر (آ). بئله تصویرلری داها آسان فرقلهندیرمک اوْلور، حقیقتده ایسه آتوملارین رنگی اوْلمور.
اینگیلیس عالیمی. ارنست رزرفورد تجروبی آراشدیرمالارلا بللی اتمیشدیر کی، آتوم مورکّب قورولوشا مالیکدیر.
تِمپراتور و اوْنون اؤلچولمهسی[دَییشدیر]
ان ساده ترمومتری ۱۶-جی عصرده ایتالیا عالیمی Q.Qaliley ایختیراع اتمیشدیر. اوْ، شوشه کورهنین دلیینی دار شوشه بورویا لهیملهییب ایچریسینه یاریسیندان آشاغی سو تؤکور. بورونو چویرهرک آچیق طرفینی ایچریسینده سو اوْلان قابا، مثلاً، چایدانا داخیل ادیر. چایدان قیزدیریلیر. اوْنون ایچریسیندهکی سو ایسیندیکجه بوروداکی سویون سوییهسی دییشیر. بۇ سوییهنین دییشمهسینه اساساً ماده نین ایستی و یا سویوق اوْلماسی تعیین ادیلیر.
سوئد عالیمی. آندرس سلسی ایلک ترمومتر ایشکالاسینی تکلیف اتمیشدیر.
جیسمین قیزما (و یا سویوما) درجهسینی بللی ادن فیزیکی کمیت تِمپراتوردور. تِمپراتورون دقیق اؤلچولمهسی اۆچون ترمومتردن ایستیفاده ادیلیر. ان چوْخ ایستیفاده اوْلونان ترمومترلرین ایش پرینسیپی مایع لرین ایستیدن گنیشلهنمه خاصهسینه اساسلانیر. ترمومتر مایع سی اوْلاراق جیوه و یاخود رنگلنمیش ایسپیرتدن ایستیفاده ادیلیر. مۆعاصیر مایع لی ترمومتر اۇجوندا کیچیک «مایع بالونو» اوْلان نازیک شوشه بورودان عبارتدیر. بالونا جیوه (یاخود ایسپیرت) دولدورولور. ترمومتر ایستی موحیطه گتیریلدیکده جیوه ایستیدن گنیشلنیر و بالوندان چیخاراق بورو داخیلینده یوخاری قالخیر. سویوق موحیطه گتیریلدیکده ایسه مایع سیخیلیر و بوروداکی سوییهسی آشاغی دوشور. مایع لی ترمومتر ایکی ایستیلیک حادثهسی – بوزون اریمهسی و سویون قایناماسی اساسیندا درجهلنیر. بوزون اریمه تِمپراتورو ۰° (صیفیر درجه)، سویون قایناما تِمپراتورو ۱۰۰° (یوز درجه) گؤتورولموشدور. اوّلجه ترمومترین ایشکالاسی اۆزرینده بۇ ایکی تِمپراتورا اۇیغون نقطهلر قید اوْلونور. سوْنرا همین نؤقتلراراسی مسافه ۱۰۰ برابر حیصّه یه بؤلونور. هر بیر حیصّه – ۱° (بیر درجه) ایله ایشاره ادیلیر. بئله ترمومتر ایشکالاسینی ۱۷۴۲-جی ایلده سوئد عالیمی آندرس سلسی تکلیف اتمیشدیر. عالیمین شرفینه همین ترمومتر ایشکالاسی سلسی ایشکالاسی آدلانیر. تِمپراتور ت حرفی ایله ایشاره ادیلیر و اؤلچو واحیدی «°سی » (درجه سلسی) قبول اوْلونور. بئله ترمومترین اۆزرینده اوْنون اؤلچو واحیدی یازیلیر. بیز تِمپراتور اؤلچمهلرینده سلسی ایشکالاسی ایله درجهلنهن ترمومترلردن ایستیفاده ادیریک. ترمومتردن ایستیفاده ائدرکن اوْنون مایع اوْلان بالونو تِمپراتورو اؤلچولهن موحیطده یرلشدیریلیر، اوْرادا بیر قدر ساخلانیلیر و سوْنرا گؤستریجیسی قید ادیلیر.
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
- باغیروو س. م.، نزیروو ق. ه. حرکت ترکیبینین آوتوماتیک ایلجلری (عالی تحصیلین بaکaلaور پیللهسی اۆچون درسلیک). باکی: "علم و تحصیل"، ۲۰۱۱.
- هسنوو ق. ا. یۆکسک گرگینلیکلر و الکتریک ایزولیاسییا تکنیکسی (درسلیک). باکی، ۲۰۰۹.
- مممدوو ن. ا. رادیوفیزیکا (درس یاردیمی). باکی: «باکی بیلیم یوردو»، ۲۰۰۸، ۳۹۲ سه.
- عمومی فیزیک درسلیگی
قایناقلار[دَییشدیر]
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«فیزیک»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۳ دئسامبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
دیوید بویی
دیوید رابرت جونس 2016-1947 (David Robert Jones) یا دا بیلینَن آدییلا دیوید بویی (David Bowie) اینگیلیسلی ماهنی اوخویان(موغنّی)، موسیقیچی، اویونچو، اوینایان(دانسچی) آکتور و حاضیرلایاندیر. 1947 ژانویه سی نین 8نده بریکستون دا آنادان اوْلوب، 1947 ژانویه سی نین 10جو گونونده وفات ائتمیشدیر.
1969 ایلینده Space Oddity آلبومو ایله اینگیلیس لیستلرینده 5 ساییلی سورپریز بیر گیریش ائتمیشدیر. 1970لی ایللرین باشیندا 'The Man Who Sold the World', 'The Rise And Fall Of Ziggy Stardust And The Spiders From Mars' کیمی افسانه آلبوملار دوزلتمیشدیر.
'The Hunger', 'The Man Who Fell to the World' و 'Merry Christmas, 'Mr. Lawrence', 'The Prestige', 'Twin Peaks: Fire Walk with me' کیمی فیلملرده ده رول آلمیشدیر.
سومالی کؤکنلی مانکن ایمان عبدالمجید ایله ائولی اوْلان داوید بویی ساییسیز آلبوم دوزلتمیش و بیرچوخ هونرچی یه ایلهام قایناغی اوْلموشدور. گؤزلرینین بیربیریندن فرقلی ایکی رنگده اولماسی بعضی کیتله لر طرفیندن حئیرانلیق قازانمیشدیر. 1962 ایلینده بیر یولداشی ایله گیردیگی ساواشدا گؤزوندن یارالانمیش، گئچیردیگی بیر سریال اوپئراسیون سونوجو اوست کیپریگی و ایریسی باشقاسیندا فرقلی بیر گؤرونومه صاحیب اوْلموشدور.
تاریخده اَن اؤنملی صنعچیلردن بیری اولاراق گؤستریلیر و بۇ گونه قدر لئیدی قاقا، جورج مایکل، مادونا کیمی ساییسیز اوْلدوزا اؤرنک اوْلوبدور. بیرچوخ اهمیتلی آلبوم و ماهنی یا ایمضا آتمیشدیر.
سون باشاریلاری [دَییشدیر]
بویی، رولینگ استونسون "تاریخده کی اَن یاخشی 500 آلبوم" لیستینده 6جی سیرادادیر و "تاریخده کی اَن یاخشی 500 ماهنی " لیستینده ده 5 ماهنیسی گؤرونور. بویی، عئینی درگینین "تاریخده کی ان یاخشی اوخویانلار" لیستینده 23.جو سیرادا یئر آلاراق، بی بی سی نین یاپدیغی "ان بویوک 100 اینگیلیس" لیستینده ده 21.جی سیرادا یئر آلمیشدیر. بویی، چالیشمالاری بویونجا 140 میلیون جیواری آلبوم ساتیشی الده ائتمیشدیر.
ام تی وی (MTV) و بلندئرین گئچیردیگی سَس ییغما دا، تاریخده کی ان یاخشی سس اوخویانلاری آراسیندا یئر آلان صنعتچی، وان پول (OnePoll) سَس ییغماسیندا راک تانریلاریندان بیری اولاراک گؤستَریلمیشدیر. 2008 ایلینده یاشام بویو باشاری گرَمی (Grammy) اؤدولو آلمیشتیر. بلئندئر دَرگیسی دیوید بویی نی بوتون زامانلارین اَن اؤنملی راک داهیلری آراسیندا گؤستئرمیشدیر. GQ دَرگیسی اؤزونو اَن یاخشی گئیینَن کیشیلردن بیری اولاراق تانیتدیرمیشدیر. کیو (Q) درگیسی دیوید بویی نی 20. یوز ایلین اَن اؤنملی و اَن تانینمیش 6.جی صنعچیسی سئچمیشدیر. بویی، 1997 ایلینده اینگیلسین ان پوللو ماهنیچیسی اوْلموشدور. VH1، پلئی قیرل (Playgirl) و بلندر(Blender)ین تاریخده اَن قادین سئون کیشیلر لیستینده ده یئر آلمیشدیر. آیریجا دیوید بویی، 1981 ایلینده کویین قوروپو هیتی اوْلان باسقی آلتیندا (Under Pressure ) آدلی ماهنیدا آننی لئنوکس (Annie Lennox ) ایله بیرلیکده دوئت اوخوموشدور. ماهنی اینگیلیسده و آرژانتینده 1جی سیرایا چیخمیشدیر.
دیوید بویی، بیر اویونچو اولاراق دا مونتقیدلردن)یوخاری پوانلار ییغماغی باشارمیشدیر. یئره دوشَن کیشی (The Man Who Fell to Earth) فیلمینده کی پئرفورمانسی اونا ساتورن جایزهسینی قازاندیرمیشدیر. زوولاندئر (Zoolander, 2001) فیلمی ایله ام تی وی فیلم اؤدولونه آداخلی گؤستَریلمیشدیر. ام تی وی، عئینی شکیلده اؤزونو ویدئو کلیپلرده کی باشاریسیندان اوتورو ویدئو وانقوارد (Video Vanguard) اؤدولو ایله اونورلانیبدیر (ایفتیخار قازانمیشدیر).
دیوید بویینی ایفتیخارلاندیرماق آدینا تورونا یئنی راستلانان بیر اؤرومجَه یه دیوید بویی دن ایلهاملاناراق Heteropoda davidbowie آدی قویولموشدور. بویییه هالیوود بولواریندا 1997 ایلینده بیر اوْلدوز وئریلمیشدیر. بویی، 2003 ایلینده اؤزونو تکلیف اوْلونان شؤوالیه لیک عونوانی نی قایتارمیشدیر.
اؤلومو[دَییشدیر]
دیوید بویی 69 یاشیندا 18 آی بویونجا سرطانلا موجادله ائتدیکدن سوْنرا وفات ائتمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Woolf, Nicky. "David Bowie's Will Detailed, Ashes Scattered in Bali". The Guardian. Retrieved 7 May 2016.
قالری[دَییشدیر]
- Pages using infobox person with multiple spouses
- دیوید بویی
- ۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۱۶-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- 21st-century art collectors
- ۲۰. یوز ایلده اینگیلیس کیشی اویونچولار
- 20th-century English singers
- Art pop musicians
- Art rock musicians
- Bisexual men
- Bisexual musicians
- Brit Award winners
- British male guitarists
- British mimes
- Columbia Records artists
- Commandeurs of the Ordre des Arts et des Lettres
- Deaths from cancer in New York (state)
- Deaths from liver cancer
- Decca Records artists
- EMI Records artists
- English art collectors
- English baritones
- English electronic musicians
- آلمانداکی اینگلیسلی غوربتچیلر
- سوئیسدهکی اینگلیسلی غوربتچیلر


text:
۲۰۰۷ (میلادی)
میلادی ۲۰۰۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا ایکی مین یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
ژانویه[دَییشدیر]
فئوریه[دَییشدیر]
مارس[دَییشدیر]
آوریل[دَییشدیر]
مئی[دَییشدیر]
ژوئن[دَییشدیر]
ژولای[دَییشدیر]
آقوست[دَییشدیر]
سپتامبر[دَییشدیر]
اوْکتوبر[دَییشدیر]
نوْوامبر[دَییشدیر]
دسامبر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۵ نوْوامبر - عبدالله گۆل تۆرکیه رئیس جومهورو وظیفهسینده خاریجی اؤلکهیه ایلک رسمی سفرینی آذربایجانا ائتمیشدیر.
- ۳۰ نوْوامبر - تاجیکیستان مجلیسی آذربایجان وطنداشلاری اۆچون ویزا رژیمینی بیردفهلیک لغو ائتمیشدیر.
- ۳۰ ژولای - اینگمار برگمان؛ سوئدلی یؤنتمن و فیلمنامه یازان
- ۳۰ ژولای - میکلآنجلو آنتونیونی؛ ایتالیالی فیلنامه یازان و یؤنتمن
- ۲۸ نوْوامبر - رجب طیب اردوغان تۆرک سیلاحلی گۆجلرینه عیراقدا عملیّات آپارماغا ایجازه وئرمیشدیر.
- ۲۸ دسامبر - نپال دموْکراتیک فدرال جومهوریسینه چئوریلیب.
- ۲۵ اوْکتوبر - ایرباس آ۳۸۰ ایلک اوچوشونو حیاتا کئچیردی.
- ۲۴ مارس - تۆرکیه ۲۰۰۸ اوروپا فوتبال شامپیون الهمهلرینده یونان فوتبال تیمینی ۴-۱-ـه اۇتدو.
- ۲۱ نوْوامبر - آذربایجان، تۆرکيه و گۆرجوستان جومهورباشقانلارینین ایشتیراکی ایله باکی-تیفلیس-قارس دمیر يوْلونون گۆرجوستان حیصهسینین تملی قوْيولموشدور.
- ۱۸ اوْکتوبر - موهاجیرتدن قاییدان پاکیستانین کئچمیش باش ناظیری بینظیر بوتویا قارشی حیاتا کئچیریلن پارتلاییش ۱۴۰ نفرین هلاک اولماسی، ۴۰۰ نفرین یارالانماسی ایله نتیجهلندی. بوتو اؤزو حادیثهدن سلامت قورتاردی.
- ۱۷ اوْکتوبر - تورکیه مجلیسی حوکومته قوزئی عراقدا ضیدترور عملیاتلاری کئچیرمهیه ایجازه وئردی.
- ۱۵ آقوست - پرودا زلزله ۵۱۴ نفرین حیاتینا سون قويدو، ۱۰۹۰ نفر ایسه يارالاندی.
- ۱۱ اوْکتوبر - تیفلیسده جنوبی قافقاز ژورنالیستلرینین ۴-جو توپلانتیسی کئچیریلدی.
- ۱ ژانویه - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین باش کاتیبی بان کی مون ایشه باشلادی.
- ۱ ژانویه - رومانی اوروپا بیرلیگینه قاتیلدی.