text:
اویان نیوز: توریزم سئکتورو دونیادا چوخ اؤنم داشیماقدادیر. توریزم اکونومیسی اؤلکهلرین غیری نفتی سئکتورو اولاراق، اؤلکه وطنداشلارینا ریفاه گتیریر. گنجلرینسه گلهجک ایش یئرلرینین تضمینی کیمی دةیرلندیریلیر. بو قونو اکونومیک، توپلومسال، ائلهجه ده کولتورل پتانسیلینه گؤره اؤلکه قانونوئریجیلیک اورقانلارینین دیققت مرکزینه گلمیشدیر.
آذربایجانا اسکی دؤوردن ایلک سیاحلار تیجارت، دینی و سیاسی آماجلارلا گلمیشلر. «ائرامیزدان اوول آذربایجاندا اولموش سیاح و عالیملردن پلوینینین، پلوتارخین(Plutarx)، هرودوتون، پتولومی(Ptolomey) و استرابونون آدلارین چکمک اولار»(۱- ص.۹) . دوقتور آصلاناوو آرتیریر: «… آذربایجان قدیم دؤوورلردن بویوک ایپک یولو (BiY) اوزهرینده موهوم دایاناجاق کیمی تانینان بیر اؤلکه اولموشدور…ایپک یولو تراسی اوزهرینده تبریز، اردبیل، ماراغا، گنجه، ناخچیوان، اوردوباد و نوخا(شکی) موهوم اولوسلارآراسی(بینالخالق) مرکزلره چئوریلمیشدی». (۱- ص. ۱۰)
آذربایجانین یئرلشدییی جغرافی و طبیعی دوروم توریزمین چیچکلندیریلمهسی اوچون الوئریشلیدیر. دونیادا بللی اولان چئشیدلی توریزم تور(نؤوع)لرینین، او جملهدن طبیعت توریزمینین آذربایجاندا چیچکلندیریلمهسی اوچون پتانسیل یوکسکدیر. آذربایجاندا توریزم باخیمیندان اؤنم داشییان چوخلو سایدا طبیعی منظرهلر واردیر. گؤزللیک اینجیسی ساوالان گؤلو، ساوالان داغینین ان اوجا یئرینده دنیز سوییهسیندن ۴۸۱۱ متر اوجالیغدا یئرلشیر. اورمو گؤلو فاشیستی تفکورون نفرتیله قارشیلاشسادا، دونیانین ایکینجی ان بؤیوک دوزلو گؤلو اولاراق اؤز اؤنمینی قوروماغی باجارمیشدیر. دونیادا ان بؤیوک گؤل اولان خزر دنیزی منشاینه گؤره اونیکالدیر و زنگین بیولوژییه مالیکدیر. خزرده ۱۱۱ نؤوع بالیق واردیر. آذربایجان تورپاقلاریندا، آستارادان باشلایاراق رشت شهرینه قدر اوزانان خزر ساحیلی و چیمرلیکلری، توریستی و ائکولولوژیک اولاراق گئنیش پتانسیله مالیکدیرلر. نئور گؤلو اردبیلله خالخال آراسیندا یئرلشیر. باغرو داغلاری ایله احاطه اولان بو گؤل، اؤزونه مخصوص گؤزللیکلری واردیر. بیتکی اؤرتویو و حیوانات عالمینه گؤره آذربایجانین زنگین ائکوسیستئمی واردیر. آذربایجاندا ۳۰۰۰ میندن آرتیق بیتکی تورو یاییلمیشدیر. آذربایجاندا معالیجهوی اؤنم داشییان چوخلو سایدا مینئرال سو یاتاقلاری واردیر. آذربایجاندا آراز چایی ان بؤیوک چایدیر. بو چای خزره دوغرو آخاراق، چوخلو سایدا چایا قوووشور و سوندا خزره ساری یؤنلهنیرلر. بیر پارا ایری، کیچیک چایلار آذربایجانین ان بؤیوک گؤلو اولان اورمو گؤلونه ساری آخماقدادیرلار. آذربایجان اؤز زنگین طبیعی ثروتی و گؤزللییی ایله دونیادا آد آچمیشدیر.
آذربایجاندا توریزم سئکتورونون بؤلگهلر اوزره بؤلگوسو:
بورادا تمل هر بؤلگهنین اؤزللیکلری و پروبلئملری اساسدا بؤلونمهسیدیر. بو اوزره درین علمی آراشدیرمالار گرکیر:
قاراداغ توریزم بولگهسی،
تبریز توریزم بؤلگهسی،
اورمو توریزم بؤلگهسی،
گونئی(بیجار- قروه – تیکان تپه) توریزم بؤلگهسی،
قوزئی- دوغو (اردبیل- سرعین- آستارا- رشت) توریزم بؤلگهسی،
زنجان– قزوین توریزم بؤلگهسی،
موغان توریزم بؤلگهسی،
قم-ساوا- تهران توریزم بؤلگهسی،
همدان، اراک توریزم بؤلگهسی،
موغان توریزم بؤلگهسی
قونونون گئنیش اولدوغوندان یالنیز موغان توریزم بؤلگهسی اوزرینده دایاناجاغیق. بو بؤلگهده آسلاندوز، پارساباد(موغان)، جعفرآباد(موغان)، بیلهسوار(موغان)، گرمی(موغان) شهرلری یئرلشیر. بؤلگهدن باکی- ناخچیوان آوتوموبیل مارشوتو کئچیر. قوزئی آذربایجانلا سرحد اولان بؤلگه، آراز بویونجا کیلومترلرجه سرحددیر. بؤلگهنین تمل اؤزللییی اودور کی، آسلاندوزادک بیلهسوار، جعفرآباد، پارسآباد، دوزنلیک، گرمی، اونگوت داغلیق اراضیدیر. بؤلگهدن گونئی آذربایجانین ان بویوک چایی «آراز»، آخاراق، خزره تؤکولور. قاراچای، قورو چای، دره اؤرد چایی و باشقا چایلار دا واردیر. گله نکسل (عنعنوی) و ان سون اکین سووارما قایدالاری ایله کند اکین محصوللاری یئتیشدیریلیر. دونیادا نسلی کسیلمیش جیرانلاری و قوشلاری بؤلگهده گؤرمک جلبائدیجیدیر. بو بؤلگهده تاریخ و مدنییت آبیدهلرنین ساییسی چوخدور. گرمی شهریندن پارساباد شهرینه دوغرو گلدیکجه، دنیز سوییهسی ائنیر، موغانین دنیزله اورتالاما سوییهسی ۴۵ متردیر. یول بویونجا آراز قیراغی گؤزل طبیعی منظره گؤز اوخشاییر. موغان دؤزنلیینده یورد سالمیش عشاییرلر پاییز، قیش آیلارین و یاز آینین ۴۵-نه قدر تام موغاندا اولورلار. شبههسیز بو قونو توریستلرده جلبائدیجی ائتگی بوراخاجاقدیر. «موغان، موغان اولسا بیری، اوچ ائدر» آتالار سؤزو، بؤلگه نین اکین محصولدارلیغینین برکتلیلیینه اشارهدیر. « به فصل گل به موغان است جایش/ که تا سرسبز باشد خاکه پایش» بئیتینی بؤیوک شاعیر نیظامی موغان وصفینده سؤیلهمیش. باشقا یاندانسا «… نه گؤزل یاراشیر موغانا جیران» آشیق هاوالاریندا و چوخلو ماهنیلاردا یانسییب موغان گؤزللیی .
توریزم سئکتورونون تورلری اوزره
ساغلاملیق توریزمی
بؤلگهده شفالی بیتکیلردن درمان اوچون چوخ استفاده اولونور. میللت ایچره بو نؤوع طبابته «تورکه داوا» دئییلیر. «تورکه داوا»دا گول-چیچک و حیوانلاردان یارارلانیلیر. سانجی گولو(Sancı gülü)، قویون قولاغی(Qoyun qulağı)، تورشنگی(Turşəngi)، تکه ساققالی(Təkəsaqqalı)، دونبالان(Donbalan)، یارپیز(Yarpız)، کهلیکاوتو(Kəhlikotu)، سومورغان(Somurğan)،بولاغ اوتو(Bulağotu)، یئمیلیک(Yemilik)، بنؤوشه(Bənövşə)، ساریچیچک(Sarıçiçk)، خاش-خاش گولو(Xaş- xaş gülü)، قاراتیکان(Qaratikan)، همهکؤجو(Həməköcü)، بالدیرغان(Baldırğan)، قوشاببهیی(Quşəbbəyi)،جیمجیلیق(Cımcılıq)، چییهلک(Çiyələk)، گیلدیک(Gildik)، پینتی گولو(Pinti gülü) و باشقا شفالی بیتکیلر و حیوانلارین گؤوده حیصهجیکلری بو طبابت نؤولرینده ایستیفاده اولونور. گله نکسل طبابت یولونو باجاران یاشلی اوزمانلار بو درمانلاری حاضیرلاییب، خستهلری درمان ائدیرلر. اورک، معده-باغیرساق، اؤد، قاراجییار و باشقا خستهلیکلر درمان ائدیلیر.
موغان نئفتی بو بؤلگهنین ان اؤنملی درمان قایناغینا دؤنه بیلهجک مادهدیر. موغان نئفتی جوشاراق چیخیر. یازیقلار کی بؤلگه نئفتی، علمی آراشدیرمالار باشلیغینا دؤنمهمیش و هانسی خستهلیکلره درمان اولدوغو اوزه چیخمامیشدیر. نئفت دامارلاردا و حرکت ارگانلاریندا خستهلیکلره درمان ائدر.
بونلاردان باشقا سینیقچیلیق میللت ایچره گله نکسل طبابت اوصولودور. بو اوزره اوزمانلارا سینیقچی دئییلیر. بو اینسالار گله نکسل اولاراق بو طبابت نؤوونو اؤیرنمیشلر. اینسان گؤودهسینده سینمیش هر بیر عضوو ساغالتماق قابیلییتینه مالیکدیرلر.
بؤلگهنین چئشیدلی اقلیمی واردیر. قیسما مولایم اقلیم، رطوبتلی و سویوق اقلیم تیپینه راست گلمک اولور. اقلیم اورک-دامار و باشقا خستهلیکلری درمان ائدیر. اؤرنک اولاراق چوخ سایلی آصم سورونو اولان اینسانلار گرمی شهرینده ساکینلشهرک درمان اولموشلار. عینی حالدا رطوبتله ایلگیلی خستهلیکلری درینلشن اینسانلار گرمی شهرینده یاشامالاری تکلیف ائدیلیر.
بیزنس توریزمی
بو توریزم بؤلگهسینه هرگون قوزئی آذربایجان و ناخچیواندان بیزنس آماجیله توریستلر آخیم ائدیرلر. بیلهسوار سرحد بازار، تجارت مقصدیایله چوخلو توریست و وطنداش قبول ائدیر. گرمی، پارساباد و آسلاندوز گمروکلرینین آچیلیشی تجارت آرتیمینا ندن اولاجاقدیر.
ائکولوژی (طبیعت، حیوانلاری گؤرمک) توریزمی
بؤلگه چئشیدلی بیتکی اؤرتولریایله زنگیندیر. گؤزل مئشهلر، گئنیش موغان دوزو، میل دوزو بو بؤلگهنین گؤزللیین آرتیریر. آراز قیراغی و گرمینین داغ مئشهلری تورپاق قورونماسیندا اؤنم داشییر. بو مئشهلر استراحت، اووچولوق و توریزم باخیمیندان جلبائدیجی سایلیر. بؤلگهده ضعیفده اولموش اولسا قوروق ساحهلری واردیر.
بؤلگهنین موختلیف اقلیمی اولدوغوندان چئشیدلی حیوانلار اوزرهده زنگیندیر. قوشلارین کؤچ زامانی موغانین آراز باتلاقلاریندا چوخسایلی و موختلیف نؤوع قوشلارین موقتی اولاراق ساکینلشیرلر. ایل بویو آرازدا موختلیف نؤوع سو قوشلارینا راست گلیریک. موغان دوزونده مسکن سالمیش چوخلو چاققال و تولکولری گؤرمک اولور. آراز قیراغی مئشهلیکلر چاققال ائلهجه دونوز اویلاغیدیر. یاشیلباش اؤردک، توراغای، کهلیک، توراج، قیرغی، قیزیل قوش، چؤل خوروخو، بیلدیرچین، دووداق و باشقا بؤلگهده یاشایان قوشلارداندیر. آراز چایندا ۲۰- یه یاخین بالیق یاشاییر.
دینجلمک و ایلنجه توریزمی
بؤلگهده ایلنجه توریزمی اوچون اولدوزلو هتللر دئمک اولار یوخدور. مهمانخانالار دکوراسیون و کیفییت ساریدان چوخ آشاغی سویه لیدیرلار. توریست ایلنجه مرکزلرینین یارانماسی، توریستلرین دینجلمهسی اوچون توریستی کمپلرین یارانماسی و کیفییتلی مهمانخانالار، هتل و رستورانلارین آچیلیشینی صبیرسیزلیکله گؤزلهمک لازیمدیر.
داغ، قیش توریزمی
توریزم آماجیایله داغلاردا اولان تمیز هاوا و باشقا ایمکانلاردان یارارلانماق بیر تور توریزم ساییلماقدادیر. بؤلگهنین داغلیق یئرلری اسکی و قیش توریزمی اوچون الوئریشلیدیر.
کند یاشیل توریزمی
شهر استرس و های کویوندن تعطیل گؤنلری تمیز، دینج و منظرهلی کندلره آخیم ائتمک بوگون پوپولیارلاشیب. گؤزل منظرهلی کندلر یاخینلیغینداکی ائولرده قالماق ایمکانی یاراتماق اولار. بؤلگهده بو نؤوع توریزمین یارادیلماسی اوچون پتانسیل یوکسکدیر. گرمی کندلریننین یاشیل و داغ منظرهلری چوخدور. بو پتانسیلدن ایستفاده ائدرکن، مووافیق ساحهده توریزمین گئنیشلندیریلمهسی اوچون ایشلر گؤرولمهلیدیر.
یایلاق توریزمی اوچون گرمی داغلاری الوئریشلیدیر. گرمیده ساری بولاغ یایلاغی ائلهجه تولون، آلایله، یوخاری اینی، داشدیبی، افچه، قره بولاق، سییا و وان کندلرینین اطرافلی یایلاقکن، بو نؤوع توریزم اوچون یارارلیدیر. بو یایلاقلار گئنیش اوتلاقلاری، سایسیز بولاقلاریایله فرقلنیر.
اوو توریزمی
موغان چؤللویو ایل بویو موختلیف قوشلار تیپینه ائو صاحیبلی ائدیر. چوخ سایدا قوشلار، دونیانین دؤرد بیر یانیندان قیشی کئچیرمک اوچون موغان باتالیقلارینا کؤچورلر. سویوق یئرلردن پارساباد و آسلاندوزون سو باتاقلیقلارینا گلن قوشلار بو یئرلری قیش بویو اوزلری اوچون سیغیناجاق سئچیرلر. تورپاق کندی حوووضو (تالاب)، میلموغان سددی بو قوشلارین سیغیناجاقلاریندان اؤرنکدیر. قوشلاردان یاشیلباش اؤردک، چؤل خوروزو، سیغیرچین، دووداق، توراج، ککلیک، قارتال، بالیق اوتان قوشلار، هوپ-هوپ، پیتدیلی، قومورو، چؤل قازی، اؤردک، قو، توراخای و باشقا قوشلارین آدینی چکه بیلهریک.
ممهلی حیوانلاریدانسا پورسوق، دونوز، چاققال، جیران، جویور، تولکو، جاناوار و باشفا حیوانلار بؤلگهده یاشاماقدادیرلار.
اوو زامانینین باشلانیشیی دوولت موحیط محافیظه ادارهسی طریفدن رسمی اولاراق قید اولونور. مووافیق ارگانلاردان لیسئنزییایا صاحیب اووچولار، تعیین اولونموش یئرلرده اوولا مشغول اولا بیلرلر.
آراز، آراز قیراغی گؤلمهچهلر، موغان ایچره سووارما آماجیایله آرازدان آیریلمیش سو کاناللاری بالیق اووو اوچون اویغوندور. شیربیت، کپور، آغبالیق، ناققا، چاپاق و س. بالیقلار بو بؤلگه چایلاریندا یاشاماقدادیرلار.
تاریخ توریزمی
آراز بویو تورپاقلار کور-آراز مدنییتینین(اویقارلیغی نین) مرکزی اولموشدور. کور- آراز مدنییتی ائرکن تونج (اِ.اَ ۴ مینایللیین سونو- ۳ مینایللیک)دؤورونه آییددیر. بو تورپاقلاردا اسکی دوورلره آیید مدنییت آبیدهلرینین ساییسی چوخدور، بو ندنله تاریخ توریزمی یؤندنده بؤلگه اؤنم داشیماقدادیر. اولتان قالاسی، اسکی قبرستانلیقلار(آسلاندوز اطرافیندا قوشاوتوران، قولو بیلی، گئدایلی، آخجی، کول تپه، ) نادیر تپهسی، گؤزلی تپهسی، قالا برزند، آلازار تپهسی و س. تاریخی آبیدهلرین آدینی چکه بیلهریک. بو یئرلرده هر کند اؤز تاریخی آبیدهسیایله تانینیر. تکجه گرمی شهرینده ۲۲۸ مدنییت آبیدهسی دؤولت طرفیندن قئیده آلینمیشدیر.
اینانج توریزمی
موسلمانلار اوچون میرعزیز ، کولتپه و س. زیارتگاهدیر. عبادت اوجاقلاریندان پارساباد، گرمی، آسلاندوز مچیدلری و س. فعالییت گؤستهریر.
امام حسین شهادتی مناسیبتیایله بولگهده یاس تؤرنلری قورولور. عاشورا گونو گله نکسل شبیه تؤرهنی کئچیریلیر. عاشورادان قاباق مچیدلرده کئچیریلن عزا تؤرنلری، تشتگذاری تؤرنی توریست جلبائتمه پتانسیلینه مالیکدیر. شوبههسیز «اینانج توریزم» تورلاری، بو یئرلرین تبلیغی ایله آرتاجادیر.
عشاییر توریزمی
موغانین چوخلو سایدا نفوس، عشایر یاشام قایدالاریایله یاشاییرلار. عشایرلر گئییم، ائو-چادیر، موسیقی، الایشلری، یئمک و س. کولتور و یاشام قایدالاری اوزره توریست جلبائتمه پتانسیلینه مالیکدیر.
آذربایجان توریزم سئکتورو اوزره دةیرلندیرمه
آذربایجان توریزم سئکتوروندا، دونیادا اولان توریزم تور(نؤوع)لرینین گئنیشلندیریلمهسی اوچون پتانسیل یوکسکدیر. توریزم سئکتورو بؤلگهلر و جلبائدیجیلییی اوزره آراشدیریلمالیدیر.
آذربایجان توریزمینین رقیبلریندن ایرانین شمال بؤلگهسی چیمرلیکلری، دینجلمک و ایلنجه مرکزلری، مشهد شهرینده امام ریضا زیارتگاهی و فارس بؤلگهلرینده یارانان ایلنجه، تاریخ و س. توریزم تورلری مرکزلریدیر. اؤلکه دیشیندا، قوزئی آذربایجان، تورکییه و ارمنستان بو قونو اوزره آذربایجان توریزم سئکتورونون رقیبلریدیر. آذربایجانلیلار اؤلکه ایچره تاریخی و دینجلمک توریزمی باخیمیندان اصفهان، فارس بؤلگهلرین سئچیرلر. ایلنجه اوچونسه شمال بؤلگهلرینه گئدیرلر. اینانج توریزمی ایله باغلی آذربایجانلیلار مشهد، مدینه، کربلا شهرینه چوخ سایدا سفر ائدیرلر. ایراندان تورکییه و آذربایجانا ایلنجه مقصدی ایله آخیم چوخدور. آذربایجاندان اساسا قوزئی آذربایجانا و تورکییه یه دینجلمک ، ایلنجه و تحصیل اوچون اوز توتورلار. دوغرودور کی، آذربایجاندان بو اؤلکه و ایرانین ایچ فارس بؤلگهلرینه سفر ائدیلیر، آمما بیز بو اؤلکه و بؤلگهلر وطنداشلارین آذربایجان توریزم سئکتورو اوچون پتانسیل توریست اولاراق دةیرلندیرهمهلیییک. آذربایجان توریزم سئکتورو، توریزمین بئله بیر رقابتلی بازاریندان اوغور قازانماغ اوچون دایاناقلی توریزم سیاستینه احتیاجی واردیر.
بو گون توریستلر سفر ائتدییی اؤلکهلرده اساسا تهلوکهسیزلیک، کیفییتلی قوللوق ، جلبائدیجی یئرلر و س. بو کیمی قونولارا دیققت وئریرلر. بو باخیمدان ایرانین سیاسی سینیرلاری ایچره یئرلشن گونئی آذربایجان بؤیوک ساییدا یابانجی توریستلری الدن وئریر. اونا گؤره کی، ایران اؤلکهسی دونیادا یاخشی بیر گؤرنوشه صاحیب دئییلدیر. دینجلمک و یا ایلنجه اوچون سفره چیخان اکثر توریستلر جانلاری تهلوکهیه دوشمهسین دییه ایرانا کئچمکدن واز کئچیرلر. مووافیق اولوسلار آراسی اورقانلارا اساسا، ایران تهلوکهسیزلیک و محافیظه ساحهسینده دونیا اؤلکه لری ایله موقایییسه ده چوخ گئریده قالمیشدیر. بو قونو توریستلرین گؤزوندن یایینمیر و بو قونو اؤز ائتکیسینی بیرباشا گونئی آذربایجان توریزم سئکتورونا بوراخماقدادیر.
تعجیلی یاردیم ایمکانلاری، دوقتورلارین و پرستارلارین ساییسی، سفر آراجلارینین کیفیتی، پولیسلرین توریستلرله داورانیشی و س. قونولار توپلوم راحاتلیغیندا آلت یاپی رولو اوینادیغی کیمی، توریزم سئکتوروندا داها چوخ اؤنم داشیماقدادیر.
تورکییه جمهوریتینده تروریستلرین وارلیغیایله، توریستلری تهلوکهیه دوشمه فایزی یوکسکدیر. بونا باخمایاراق بو اؤلکه توریزم سئکتورونا یوخاری قوللوق سوییهسیایله، دؤولت پولیس ادارهلرین چالیشمالاری ایله یابانجی توریستلرین آزالماسینا ایذین وئرمهمیش، عکسینه بو تور توریست ساییسینین بؤیومهسی گؤزه چارپار درجهده چوخدور. «۲۰۰۲- جی ایلده تورکییهیه گلن یابانجی ساییسی ۱۳ میلیون ایکن ۲۰۰۳- جو ایلده ۲۸٫۵ میلوندان یوخاری چیخدی. ۲۰۰۲- جی ایلده ۱۷-جی سیرادا ایکن، ۲۰۰۹_جو ایلده ۷_ جی سیرایا یوکسلدی».(۳- ص.۳) «تورکییه دؤولتی توریزم ساحهسیندن الده ائتدییی گلیر ۲۰۱۰-جی ایلده ۲۰ میلیارد دوللار اولموش و ۲۰۱۱- جی ایلده ایسه ۲۵ میلیارد دوللارا یاخینلاشمیش. ۲۰۲۳-جی ایلده ۵۰ میلیارد دوللار توتا بیلمهسی اوچون بیر پلاتفورم یاراتدیق». (۳- ص. ۲) راپورتلار بونو گؤستهریر کی، توریزم گلهجکده داها چوخ اؤنم داشییاجاقدیر.
ایللره گؤره دونیادا توریست ساییسی و توریزم گلیرلری(۴- ص. ۸)
ÜTT (عموم دونیا توریزم تشکیلاتی)-نین حسابلامالارینا گؤره، « ۲۰۲۰- نجی ایلده دونیادا ۱٫۶ میلیارد اینسان اولوسلار آراسی سفره چیخاجاق. اونلارین ۵۱%- ی ایلنجه، ۱۵%-ی بیزنس سفرلرینه، ۲۷%- ی اینانج،ساغلاملیق و س.۷%- ایسه باشقا آماجلار اوچون توریست اولاجاقلار. توریستلردن ۵۲%-ی او زامان هاوا آراجیندان یارارلاناجاقلار کی، ۲۰۰۸-جی ایلده بو رقم ۴۸% اولوب».(۲- ص. ۳۹)
سفر آراجلاری (۴- ص. ۱۰)
«توریزم سئکتورو آغیر بیر سئکتوردور. بو ندنله اؤلکهده استیخداملارین چوخالماسینا و ایشسیزلییین آزالماسینا درین ائتکی بوراخیر. توریزم دؤولتلر اوچون یئنی وئرگی آلانی آچیر».(۴- ص. ۱۱)
آذربایجان توریزم سئکتورو، بوگون و صاباح
ایران توریزم سئکتورو دونیا اوزره ان گئری قالمیش اؤلکهلر ایچرهدیر. ایرانا گلن آز سایلی توریستلر، دؤولت تبلیغات سونوجو اولاراق، فارس بؤلگهلرینه یؤنهلیرلر بونا باخمایاراق کی، آذربایجان تام ۴ فصیللی بیر جغرافییادیر و هر فصلین اؤزونه مخصوص توریستلری قبول ائتمه پتانسییلیسنه مالیکدیر. بو ندنله، آذربایجان و طبیعی اولاراق ایران، بو توریستلرین اؤلکهیه کئچیردهجک و خرجلهیهجک ارزلرین بؤیوک بیر قیسمینی الدن وئریر. باشقا بیر یاندان، گونئی آذربایجان ایللرجه ایران اسلام جمهوریتی ساریدان اقتیصادی، سیاسی وس. تبعیضلره معروض قالمیش و قالماقدادیر. بو ندنله آذربایجان ایلردیر توریزم سئکتورونا دایاناقلی سیاست یوروده بیلمیر. ایران اسلام جمهوریتینی جوغرافی باخیمدان زونالارا، اداری جهتدن رایونلارا، اقتصادی ساریدان اقتصادی رایونلارا بؤلوروکسه، دوولت اقتصادی رایونلارا توریزم باخیمیندان مالییه یاردیملاری آیریر و یاتیریملاری بو بؤلگهده یاتیریر، اونا گؤره کی بو بؤلگهلرده اساسا فارس میللتی ساکیندیر. بو ندنله، آذربایجان توپلومونا، شهرلرینه گرک یاپیسال دةیرلر ضعیفلهمیشدیر. بو قونو توریزم سئکتورونا ائتکی بوراخاجاق گوجه مالیک ساحهلره آغیر ضربه ائندیرمیشدیر. بو مقالهده اوستونده دایاندیغیمیز، موغان بؤلگهسی، آذربایجان توریزم سئکتورونون بیر پارچاسیکیمی بو ایتکیدن اوزاق قالمامیشدیر.
بونلار آزمیش کیمی دؤولت اوستهلیک آذربایجاندا توریزم پتانسیلینه مالیک کند، شهر، بؤلگه و تاریخی آبیدهلری آرادان آپاریر. بو گونلر گرمی شهرینین قوزئی آذربایجان سرحددینده یئرلشن ۳ کندی، کندین راضیچیلیغی اولمادان مین بهانه ایله، کؤچمهیه مجبور ائدیر. گؤزل منظرهیه صاحیب، طبیعی ثروته مالیک بو کندلر دؤولت ساریدان سرحدده اولما بهانهسی ایله کؤچدورولور. آذربایجانلا سرحدیمیزه سیم چکیریک، اونا گؤره سرحد کندلری کؤچمهلیدیر، دییه دوولت مامورلاری کند اهالیسینه سؤیلهمیش. هله توریزم نکته-نظریندن ایراق، کند ساکینینین بیرینین سؤیلهییردی کی؛ ۵۰۰ کوادرا متر منیم ائویم، سامانلیغیم، آنباریم، تؤله و س. تیکیلی بینالاری واریم، بو قدر یئر قارشیسیندا منه ۲۰ میلیون تومن پول وئریرلر. من بو پوللا شهره گئدیب نه ایش گؤره بیلهرم؟ قالدی منیم ایشیم –گوجوم کی بورا باغلیدیر. چؤلوموز وار، حیوان ساخلاییب کئچینیریک. هئچ بو پارا ایله شهردن ائو آلماق اولارمی؟ ، دییه کیشی مندن سوروردو. افچه، سییا و شیخلار کندلری بیر طرفدن یاشیل مئشهلیکلرله، بیر طرفدن ایسه چایلا احاطه اولونوب. کند یایدا تمیز، سرین هاوا، یاشیل چیمنلیکلری ایله، قیشداسا آغیر قارآلتیندا، فولکلور قایناغی آتا- آنالاریمیزین ایستی اوجاق باشیندا سؤیلهدیکلری ناغیل، تاپماجا، افسانهلریایله اؤزونه اؤیونور. کندلرین هئچ بیر ایمکاناتینین اولمادیغینا باخمایاراق، گرمی-پارساباد- بیلهسوار شهرلریندن چوخلو ساییدا مسافیر قبول ائدیر.
دؤولتین بوتون بو آیریسئچکیلیک سیاستینه باخمایاراق، آذربایجانین اؤز طبیعی گؤز اوخشایان گؤزللییی ایله، آذربایجانلیلارین میللی مئنتالئتینده یئر آچمیش قوناق سئورلیییایله ایچ توریست و یابانجی توریست قبول ائتمهسینده یوکسهلیش گؤرونور. سرین، اردبیل، نیر، ساراب، مشگین، زنجان، تبریز،جولفا، شبستر، خوی، ماکی، اورمو و س. یای توریزمی اوچون نه قدر الوئریشلیدیرسه، قیش توریزمی اوچونده او قدر اویغوندورلار. ساوالان، سهند و س. آذربایجان داغلارینین اتکلری اسکی پیستلرینین گئنیشلندیریرمهسی اوچون پتانسیلیدیر. آستارا، جولفا، بیلهسوار گمروکلرینین وئردییی راپورا اساسا، کئچن ایللرله مقایسهده بوتایا کئچن توریست ساییندا یوکسهلیش گؤرونور. ساوالان و اونون اطراف رایون و بؤلگهلری ایللر اؤتدکجه توریست ساییسی آرتیریلیر. بونلار آذربایجان طبیعی ثروتی سایهسینده یارانمیش توریستیک ایمکانلاردیر.
توریزم سئکتوروموز بو گون هر واختدان مقایسهده داها چوخ قایغییا احتیاجی دویور. بؤلگهلری تانیتماق توریستی ایمکانلاری و چاتیشمازلیقلارین آراشدیرماق، یابانجی و میللی بوروژوالارین دیقتینی چکهجکدیر. اردبیل، سرعین، نیر ،نمین و آستارا آذربایجان طبیعتینه مخصوص توریستی پتانسیلینه گؤره هر ایل توریست ساییسیندا یوکسهلیش گؤرونور. توریست ساییسینین یوکسهلیشی بؤلگهده ایشسیزلیک رقمینین آزالماسینا ائتکی بوراخمیشدیر. بو ایسه آذربایجانلیلارین اؤزللیکله بؤلگه اهالیسینین ریفاهدا یاشاماسینا بؤیوک امکدیر. اردبیل، آستارا، نمین و سریین شهرلرینین گؤرکهمینده گؤزه چارپان ایرهلیلهییش بو قونونون ائتکی دایرهسیندن یان دئیلدیر.
آذربایجان مئشهلیکلرینده سالینا بیلهجک توریستی ایلنجه و استراحت کمپلری، موغان اؤزللیکله گرمی مئشهلیکلریندهده اؤنملی رول اوینایاجاقدیر. دوولت تاریخی توریزم قولونون گئنیشلندیریلمهسینه بهانه تؤرهده بیلر. اوزون ایللردیر کی بویوک قاچاقچیلار میللی ثروت سایلان تاریخی آبیدهلری تالان ائدیرلر. بو ایش بیر پارا دؤولت مامورلارینین ماددی ماراق دایرهسیندهدیر. بو قونویا دایاناراق دییه بیلهریک کی، بو تور توریزم ساحهسی، دؤولت ساریدان تپکییه اوغراییب و ایرهلیلهمهیهجکدیر. گرمی شهری اوکولوژی، بیزنس، اینانج، اوو، کند، عشاییر، ایلنجه و ساغلاملیق توریزم تورلرینین بؤیومهسی اوچون الوئریشلیدیر.
گرمی شهرینده گؤزل منظرهلی کندلرین چوخلوغو دیققته لایقدیر. داشدیبی، خانکندی، گیلارلی، افچه، شیخلار، آزادلی، سییا، آلیله، سالالا، تنگ و س. کندلرین آدینی اؤرنک اولاراق چکه بیلهریک. دونیادا فرمئر تصروفاتی اطرافیندا توریستی مکانلارا ماراغین آرتماسی بیزه بونو دئمهیه ایمکان وئریر کی، بو کندلر، گؤزل طبیعی منظرهلری و فرمئر تصروفاتی ایله، پانسیون ائلهجه توریستلرین قالما ائولرینین تیکیلیشینه یارارلیدیر. سالالانین شلالهسی، آلایله واینی مئشهلیکلری، گیلارلی گؤلو، زینگیر یایلاغی(ساری بولاغ)، قوزلو درهسی، آزنا داغی، داغ اتهیی توریستی یئرلر، قیش توریزمی اوچون اوجا داغلار و یوزلرجه بئله یئرلر گرمی ائلهجه بوتون موغان و آذربایجانین زنگین ثروتیدیر. بوگون صاحیب چیخیلمادیغی، قایغیسی چکیلمهدییی هر بیر کند، شهر و اوندا یاشایان اینسانلارین صاباحکی آجیناجاقلی دورومو قارشیسیندا سوروملو اولدوغوموزدان بویون قاچیرا بیلمهیهجهییک.
قایناقلار
۱٫ Azərbaycanda turizm sektoru: imkanlar, problemlər və perspektivlər Dr.Eldar İ.Aslanov
2.http://www.unwto.org/statistics/index.htm
3. Türkiyye turim sektörü gelecek strajileri konferansı uygulama sonuçları Varol Civil
4. Karamanböyük Turizm sektörü Hamid Akar ve Erkan
Statistics and Tourism Satellite Account | Committed to Tourism, Travel and the Millennium Developme
The UNWTO Statistics and Tourism Satellite Account
حمید جبارلی


c: text/html

text:
`ایستانبول آنی یاغیش` نتیجهلر
خبرلر [87]
- ایستانبول-دان میلانا اولان بعضی اوچوشلار لغو اولونوب
- گوجلو یاغیش داشقینا سبب اولدو - 16 اؤلو
- شدتلی یاغیشلار ان آز ۹ نفرین اؤلومو ایله نتیجهلندی
- شدتلی یاغیشلاردا اؤلنلرین ساییسی ۸۰ نفره یوکسلدی
- برزیل؛ گوجلو یاغیشلار سببی ایله اؤلو ساییسی ۱۲۶ نفره یوکسلدی
- شدتلی یاغیشلار ان آز ۱۰۰ جان آلدی
- ترت باش مودورو سوباچیدان آوروپالی یایینچیلارا تروریزمه قارشی دورما چاغریسی
- تورک هاوا یوللاری ایستانبولدان پلانلاشدیریلان 213 سفرینی لغو ائدیب
- شدتلی کولکده ۵ اوشاق ایتدی
- هائیتی-ده گوجلو یاغیش
- یولچو ساییسی ۲۲ میلیون آرتدی
- گؤیدن بالیق یاغدی
- ایرانلیلار، ایستانبولا گلن قوناق ساییسی باخیمیندان ایکینجی سیرادا
- قازاقیستاندا فاجعه
- یاغیش دا کیملیگینه قوووشدو
- سئل، ان آز ۴۵ جان آلدی
- اینسانسیز هاوا آراجلاری ایله یاغیش یاغدیریلاجاق
- "هونتای" و "یاغیش" دا کیملیک آلابیلمیر
- مالزی-ده داشقینلار نتیجه سینده اوچ نفر حیاتینی ایتیریب
- نیجریهده سئل 40 مین آدامی یئریندن ائتدی
- عزّه سالدیری آنی
- گونئی کرهده شدتلی یاغیشلار جان آلدی
- ایستانبولداکی ترور سالدیریسینین فاعلی بئله یاخالاندی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Audio-Video
Audio-Video
اوز آنا Dilimizdə Dua Oxuyaq
اذری دعای ساکیتلیک گتریر
دعای آذری وب سایتی، آذربايجان بهاي ايجماسي تئرفيندن ايدار اولونور و بوتون دونيا آزربايجانليلاريني اوز آنا ديلينده دعاي اوسوماغا سئميميي تله تئشويق ايدير. یارادانلا سوهبئت اتمک هیر بیر انسانی مِنِهوی حقیقیدیر و بونو اوز آنا دیلیند ایفاده اتمک روحا فرقلی بیر شهکیلد تسیر ادیر و روحو. qidalandırır; gənclərin həyatı xüsusilə konstruktiv olaraq ən müsbət nümunəsində inkişafa səbəb olur, və insana həqiqi sakitlik و səadət gətirir. دوامی
Hər بَندَیَه آچیق دعا مکلیسلری...
Emailinizi yazın, dəvət olun! دوامی


text:
کووید دپرسیونونا یئنی معالجه اؤنریسی
استرس معالجهسی گؤرهن خستهلره، شهردهکی بئش دؤولت موزهسینه اؤدنیشسیز گیریب گزمه امکانی سونولاجاق
بلژیکین باشکندی بروکسلده دکترلار، یئنی نسیل کوروناویروس (کووید-۱۹) سالقینی سببیله استرس یاشایان و دپرسیون علامتلری گؤسترهن خستهلر اوچون یئنی بیر معالجه شکلی باشلاتدی.
باشکندین ان بؤیوک خستهخانالاریندان بیری اولان بروگماندا استرس معالجهسی گؤرهن خستهلره، شهردهکی بئش دؤولت موزهسینه اؤدنیشسیز گیریب گزمه امکانی سونولاجاق.
پایلوت اویغولامانین نتیجهلری، توکنمیشلیک سمپتوملارینی و دیگر پسیکیاتریک سیخینتی بیچیملرینی یونگوللشدیرمهده باشاریلی اولسا گیریشیمین داها دا یاییغینلاشدیریماسی پلانلانیر.
کولتوردن سوروملو بلدیه مجلسی عضوو دلفینه هوبا، معالجه دنمهسی ایله باغلی اولاراق، کانادانین کبک شهریندهکی دکترلارین دپرسیون علامتلری گؤسترهن خستهلرینه ایلده ۵۰یه قدر موزه گزمه اؤنرمهسی پلانیندان الهام آلدیغینی سؤیلهدی.
ایلگیلیلی خبرلر
لیبیده تۆرک خستهخاناسی آچیلدی
۱۳ پلیکلینیک و ۴ عملیات اوتاغی اولان ۱۲۰ یاتاقلی خستهخانادا تام دونانیملی آمبولانس سرویسی ده فعالیت گؤستریر.
اندونزیده باش وئرن زلزلهده اؤلو ساییسی آرتیر
باتی جاوه ایالتینده باش وئرهن زلزلهدن ایکی گون سونرا ۶ یاشلی بیر اوشاق ییخینتیلار آلتیندان چیخاریلدی
دۆزجهده ۵،۹ بؤیوکلوگونده زلزله باش وئردی
زلزله اطراف شهرلرده، اؤزللیکله ایستانبول و باشکند آنکارادا حس ائدیلدی


text:
یوزف ماسوپوست
یوزف ماسوپوست (اینگیلیسجه: Josef Masopust) (دوْغوم:۹ فوریهٔ ۱۹۳۱ Střimice) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. چک ایسلواکی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. پله طرفیندن "یاشایان اَن یاخشی ۱۰۰ فۇتبالیست"دن بیری اوْلاراق سئچیلهرک "فیفا ۱۰۰" لیستینده یئر آلیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده یوزف ماسوپوست گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- PLWABN شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۳۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۲۰۱۵-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ۱۹۵۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۱۹۶۰ اویونچولاری
- ۱۹۶۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- تپلیس کولوبونون اویونچولاری
- دوکلا پراق کولوبونون اویونچولاری


text:
پائولو سزار روخا روسا
پائولو سزار روخا روسا (اینگیلیسجه: Paulo César Rocha Rosa) (دوْغوم:۵ ژانویهٔ ۱۹۸۰ (۴۲ یاش) São Luís) بیر فوتبالیست. هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده پائولو سزار روخا روسا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- سائو لوئیس، مارانهاو دوغوملولار
- برزیل میلّی فوتبال تیمی
- سانتاکروز کولوبونون اویونچولاری
- ژیل ویسنته کولوبونون اویونچولاری
- ویتوریا قیمارش کولوبونون اویونچولاری
- ریو اوه کولوبونون اویونچولاری
- براقا کولوبونون اویونچولاری


text:
میلتلرآراسی عدالت محکمهسی
میلتلرآراسی عدالت محکمهسی (اینگیلیسجه: International Court of Justice (ICJ)) بیرلشمیش میلتلرین ۶–جی بوداغی.
بو قوروم دؤولت لرین آراسینداکی داوالارا میلت لر آراسی قانون لارین اؤزینن و مشورتی باخیش لارین حوقوقی سورون لارا گورا وریر.
میلت لر آراسی عدالت محکمه سی میلت لر آراسی دائمی اولان محکمه سیندن سنرا (۱۹۲۰ میلت لر توپلومو بوداغی اولاراق ) اونون یرینه یولا دوشموش .
گئچمیشی[دَییشدیر]
ایلک دائمی قورومو کی دؤولت لر آراسینداکی داوالارا یتیشیرمیش دائمی آراجیلیق ادن محکمه سی کیش. ۱۸۹۹ روس تزاری ایکیمینجی نیکولایین ایستدگینن هاگ بارئش کونفرانسینان یولا دوشموش.
قضاوت لری[دَییشدیر]
ایلک دؤولت لر آراسیندا داوایا یتیشدیگی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و نیکاراقوئه ایران و آمریکانین دا آراسیندا اوچ سری داوالاری بو محکمه ده طرح اولدو بیری آمریکانین سیفارتینه گورا میش.


text:
اویان نیوزا اؤزل: ۳۱ دئکابر ۱۹۸۹ تاریخینده(۱۰ دی ۱۳۶۸) قوزئی و گونئی آذربایجانلیلار، ایران و سووئت طرفیندن آذربایجان تورپاقلاریندا قورولموش سرحدلری داغیتدیلار.
آذربایجانین گونئی و قوزئیینی آییران بو سرحدلری داغیتماق گونئی و قوزئیلیلرین گؤروشمهلرینه و اوزون ایللرین حسرتینه سون وئرمهیه سبب اولدو.
ابولفضل ائلچی بی حؤکومتی ۱۹۹۲-جی ایلده بو گونو، دونیا آذربایجانلیلارینین دایانیشما(همبستگی) گونو ائعلان ائتدیکدن سونرا بو گون، گونئیلی و قوزئیلی آذربایجانلیلار طرفیندن آنیلماقدا، تدبیرلر، کونفرانسلار، کونسئرتلر کئچیریلمکدهدیر.
قوزئی آذربایجاندا رسمی اولاراق کئچیریلن بو بایرام، “دونیا آذربایجانلیلارینین همرایلیک گونو” آدییلا کئچیریلسه ده گونئیلی فعاللار بو سیموولیک گونو داها چوخ “دونیا آذربایجانلیلارینین دایانیشما گونو” آدی ایله آنماغا اوستونلوک وئریرلر.


text:
تۆرکیأنینگ گۆن ترتیبی ۱۲: عفرین، پ. ک. ک و بؤلگه دأکی دنگ آغراملیلق بارادا
عفرینگ حالاص ادیلشی و ترورچیلیقدان صاپلانماغی گؤرهلدِه بۇلوپ بیلر
- یازان: جان آجون
عفرینگ ینگ شأهِر مرکزی هم ده قۇلایداقی اۇبالار تۆرک یاراغلی گۆیچلری و آزات سوریه قشونی تاراپیندان حالاص ادیلدی.
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسوله بۇیونچا سینینی اۇقایارسینگیز.
سوریأنینگ عفرین اترابینی ترورچیلاردان صاپلاماق و بؤلگأنی یرلی حالقا قایتاریپ برمه ک اۆچین باشلادیلان زیتین شاجاسی حرکتی نینگ چأگینده ۵۸ گۆنۆنگ دۇوامیندا عفرین ینگ شأهِر مرکزی هم ده قۇلایداقی اۇبالار تۆرک یاراغلی گۆیچلری و آزات سوریه قشونی تاراپیندان حالاص ادیلدی.
عفرینگ ینگ شأهِر مرکزی نینگ ترورچیلاردان صاپلانماغی انسان پرور، حاربی و سیاسی تایدان هم ساپاق حأصیه تینده هم ده بؤلگه ده بیرنأچه دنگ آغراملیغی اؤزگِردِر. عفرین دأکی اۆستۆنلیک ایزی گیدرلی تأثیره ایه بۇلار.
۷ ییل دۇوام ادن سوریه اورشوندا عفرین ینگ پ. ک. ک/ ی. پ. گ ترورچیلاریندان صاپلانماغی، اورشا قۇشولیان أهلی تاراپلار اۆچین قونیتار تایدان بیر ساپاقدیر. سوریه ده حؤکۆمتینگ و اۇنونگ تاراپدارلاری نینگ آسودا ایلاتی بمبالاماغی قیناماغی و قاباو آستیندا آچ قۇیماغی دۆنیأنینگ گؤزۆنینگ اؤنگۆنده بۇلوپ گچدی.
حؤکۆمتینگ آسودا ایلاتا قارشی قاداغان ادیلن چلک بمبالارینی و شیمیایی یاراغلاری اولانماغیندان داشغاری روسیا ناپالم و کاست (شار) بمبالارینی اولاندی. ایران بۇلسا دۆنیأنینگ کؤپ سانلی یوردوندان گتیرن داشاری یورتلی ساواشچیلار بیلن سوریه ده کؤپ سانلی ساواش گۆنأسینی اتدی.
بیله کی تاراپدان آمریکا و ی. پ. گ سوریأنینگ دمیرقازیغیندا هم ده گۆن دۇغاریندا آداملاری گؤچمأگه مجبور ادیپ، قۇرقی امراتورلیغینی قوردی. ی. پ. گ اؤزۆنه قارشی دوران ایلاتی جزالاندیرماق اۆچین آمریکا برن یرلرینگ آدرسینی بمبالاتدی. توسساغجانالاردا کؤپ سانلی رایاتی قینادی. ی. پ. گ قارشی بۇلان سوریه لی کۆرتلری اؤلدۆردی، توسساغ اتدی یا دا باشغا یرلره گؤچمأگه مجبور اتدی. آمریکا سوریه ده فسفر بمبالارینی اولاندی و رقه شأهِرینی یر بیلن بیر اتدی. رقه شأهِری انتهگم قاراسابان شأهِرینه مِنگزهیأر و آسودا ایلات ایزینا دۇلانیپ بیلمه دی. آمریکا رقه نی ییقیپ یوموراندیغینا قارامازدان قایتادان دیکه دیلمهگی اۆچین دِگیشلی چأره لری گؤرمه یأر.
سوریه ده ۷ ییلدان بأری دۇوام ادیأن اورشدا کؤپ سانلی واغشیچیلیق ادیلدی. آمریکانینگ اِلهِنچ ترور حرکتلری آغیر تأثیر قالدیران هم بۇلسا، آسودا ایلات اساسان حؤکۆمتینگ روسیانینگ و آمریکانینگ بمباردیمانلاریندا ییتگی چکدی. تۆرکیه و آزات سوریه قشونی ایلکی فیرات قالقانی، سۇنگ بۇلسا زیتین شاحاسی حرکتی بیلن سوریه دأکی و قالیبرسه ده دۆنیأدأکی أهلی گۆیچلره انسان پرور، حاربی و سیاسات تایدان اولی ساپاق و درس بردی. رقه نینگ و موصل ینگ آمریکا تاراپیندان حارابا اؤورۆلمهگی، حلب ینگ و غوطه نینگ روسیا تاراپیندان یر بیلن بیر ادیلمه گی، حمص ینگ و زبدانی نینگ سوریه حؤکۆمتینه دگیشلی گۆیچلر تاراپیندان یومرولماغینا قارامازدان تۆرکیه بیلن آزات سوریه قشونی تاس هیچ حیللی ضِلِل یتیرمهزدن تروردان تِمیزلهدی.
۷ ییلدان بأری سوریه ده دۇوام ادیأن اورشدا زیتین شاحاسی و فیرات قالقانی حرکتلری یالی آز ییتگیلی ساواش حرکتلری قورالمادی. حرکتی دۇوام اتدیریأن تۆرکیه بیلن آزات سوریه قشونی سوریه دأکی بیله کی گۆیچلر یالی آسودا ایلاتدان آر آلمادی، ترسینه اۇلاری قۇراغ آستینا آلدی.
حرکتینگ دۇوامیندا آسودا ایلاتا بۇلان اۆنسلی چمه لِشمه نوسغاوی حأصیه ته ایه دیر. میثال اۆچین آمریکا رقه حرکتی نینگ دۇوامیندا زیتین شاحاسی و فیرات قالقانی حرکتیندأکی یالی اۆنسلی چِمهلهشِن بۇلسادی حأضیرکی واغتدا یۆزلرچه مۆنگ ایلات رقه شأهِرینه دۇلاناردی.
زیتین شاحاسی حرکتی انسان پرور، حاربی و سیاسی تایدان نوسغاوی بۇلشی یالی، سوریه ده دنگ آغراملیقلاری هم اؤزگِرتجِکدیگی چاقلانیلیار. فیرات قالقانی حرکتینده ترورچیلاردان صاپلانان یرلر بیلن ادلب دأکی سوریه لی محالیفلارینگ گؤزهگچیلیگیندأکی یرلرینگ آراسیندا گؤنۆدن آراباغلانشیق یۇلا قۇیولدی. شیله لیکده سوریأنینگ محالیفلاری نینگ آستانا، سوچی و ژنو تاپغیرلارینداقی توتوملاری حاص هم گۆیچلهندیریلدی. شیله ده تۆرکیه بیلن حیذماتداشلیق ادیأن میللی قشونینگ گؤنۆدن سوریأنینگ واغتلایین حؤکۆمتی نینگ تابینلیغیندا بۇلماغی سوریأنینگ محالیفلارینی حاربی و سیاسی تایدان گۆیچلهندیردی.
موندان باشغا دا زیتین شاحاسی حرکتی بیلن بیله لیکده ی. پ. گ بارادا چیشیریلن شارینگ هم یارلیلاندیغی مانیسی آنگلادیار. ایلکی بیلن ی. پ. گ نینگ حاربی تایدان اینگ "اولی یرلی گۆیچ" بۇلاندیغی باراداقی حابارلارینگ دۇغری بۇلماندیغی، حتی ی. پ. گ نینگ آمریکانینگ گؤنۆدن قۇلداوی بۇلمان حالاتیندا هیچ زادینگ عهده سینده گلمأندیگی ثبوت ادیلدی. شۇل ساندا ی. پ. گ نینگ سوریه لی کۆرتلره وکیلچیلیک اتمه یأندیگی و یرلی حالق تاراپیندان قۇلدانمایاندیغی هم بِللی بۇلدی. شیله لیکده آسودا ایلات عفرین دن چیقماغا سیناشیارقا ی. پ. گ ترورچیلاری تاراپیندان بؤکدهنچلر گؤرهندیگی هم بیرلشن میللتلر هم ده اوچارمانسیز هۇوا اولاغلاری تاراپیندان آنیقلاندی.
عفرین دأکی اۆستۆنلیکلی حرکتلرینگ تأثیری بیلن پ. ک. ک نینگ گؤزهگچیلیگیندأکی بیله کی یرلره ضاربا اورجاقدیغی بِللی. أهلی زاتدان اۇزال پ. ک. ک نینگ حاربی تایدان اولی گۆیچ بۇلماندیغی، دینگه آمریکانینگ قۇلداوی بیلن ایش آلیپ باریاندیغی باراداقی قاراییش گۆیچلهنِر.
پ. ک.ک نینگ گؤزهگچیلیگیندأکی منبج ینگ باشدا دورماغیندا فیرات ینگ گۆن دۇغارینداقی عاراپ طایپالار هم سس چیقارماغا باشلادیلار. ایندی عاراپلار پ. ک. ک قارشی آیاغا قالماغا طایارلانیار.
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسوله بۇیونچا سینینی اۇقادینگیز.
دِگیشلی حابارلار
فخرالدین آلتون تأزه تکنولوژیلارینگ دؤرهدِن دۆنیأقاراییشی حاقدا بیانات بردی
آراقاتناشیق اداراسی نینگ باشلیغی تۆرکیأنینگ دۆنیأدأکی أهمیتینه اۆنس چکدی
تۆرکیه ترورچیلاری تأثیرسیز یاغدایا گتیرمأگه دوُوام ادیأر
میت تاراپیندان ایزارلانان ترورچی سوریه دأکی حرکت بیلن تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
أردوُغان حالقارا مدیانینگ ایکییۆزلۆلیگینی تانقیت اتدی
تۆرک یوُلباشچی آراقاتناشیق اداراسی تاراپیندان ایستامبول دا گچیریلن 2-نجی حالقارا استراتژیک آراقاتناشیق ماصلاحاتینا ویدئو آرقالی بیانات بردی


text:
بابورنامه
بابۇرنامه (باشقا تانینمیش آد: تۆزوکی بابۇر) هیند تیموریلرینین ایلک سۇلطانی، ظهیرالدین محمد بابۇر، یازان خاطیره کیتابی دیر. بۇ کیتاب ۸۹۹-ه.ق ایلدن ۹۳۶-جی ه.ق ایلهجه بابۇرون یاشاییشینا شامیل دیر. تۆرک دیلینی آیری آیری دیللر گؤرستمک ایستییهن باتیلی شرق تانییانلار بۇ کیتابین دیلین چاغاتایجا ذیکر ائدیبلر لکن ظهیرالدین محمد بابۇر بۇ کیتابدا کیتاب دیلینی و اؤز دیلینی تۆرکی آدلاندیریبدیر.
بابۇرنامه بیر تاریخی و ادبی اثر اولماغی یانیندا، اجتماعی بیلیملر باخیمیندان دا یۇخاری دَیره اییه دیر. بۇ کیتابدا سیاست، توپلوملاری تانیماق، جغرافیا و اقتصادا گؤره بیلگیلر یئرلشیبدیر. بابۇرنامه اشاغیدا یازیلان جملهلرله باشلانیر:
گؤرونتورلر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- بابۇرنامه، قازان بیلیم یۇردونون مطبعهسی، ۱۸۵


text:
ایکی اوچ گون ایدی بیزیم قهوهخانایا گلیر، دینج بیر کؤشهیه چکیلیب، آکواریومدا ترپهشن بالیقلارا زیللهنیر و قلیانی سوموروردو. بو یئر آدامینا اوخشامیردی. چای-قلیان پولو اولمادیغیندان ساعاتینی گیروو قویموشدو یانیمدا. بیر گون گئج ساعاتلارا قدهر قهوهخانادا قالدی. گؤز آلتی منی سوزور، یالاندان الینی سالیردی نهایسه. ال-آیاق چکیلندن سونرا، اوتانا-اوتانا: — «منی بو قهوهخانادا ایشلهدرمیسن؟!» -دئیه سوردو.
من ده: — «آی قارداش، بو قهوه خانادان نه چیخیر کی، هله شاگیرد ایشلهدم!» دئدیم.
بونو دا دئییم کی، بو کیچیک شهرده منیم ایشلتدیییم قهوهخانادان یوخسول قهوهخانا بیر ده منیمکی ایدی. خیاوان قیراغینا گوجوم چاتمادیغیندان، دالدا بیر محللهده کیرالامیشدیم بو قهوهخانانی. هئچ بیر ایمکانات بئله یوخوم ایدی. ایمکانسیزلیقدان، یئمک اوچون تکجه اوملئت و پنیر چؤرک تاپیلا بیلردی. اصیل ایشیمیز آجی چای و قلیان ایدی.
— «هئچ بیر دستمزد ایستهمیرم، بیر قالماق یئری و یئمک-ایچمک منه بس ائدهر» دئدی.
۲۵ یاشیندا، اورتا بوی، گولر اوز و ساکیت بیر اوغلان ایدی. نه ایسه گولوشو بیرآز غملی و زورلوقلو گؤرونوردو. ذئهنی همیشه مشغول گؤرونورسه ده، ایشلرینی واختلی-واختیندا، یئرلی-یئرینده گؤرور، بالیقلارین سویونو عوضلهییب، یئمینی وئریردی. موشتریلرله ادب و نزاکتله رفتار ائدیردی. اوتانجاق سیر-صیفتیندن دوروستلوک و دوزلوک یاغیردی، آنجاق بو شهره سورگون ائدیلمیش اولدوغونو سؤیلهییردی. آنلاشماغیمیزا باخمایاراق، من هردن بیر، بیر جیب خرجلییی ده وئریردیم اونا.
بیر ایله یاخین بو قهوهخانادا باهم ایشلهدیک. اوزوموز بیربیریمیزه اؤیرهنمیشدی آرتیق. سؤز ائشیدن و یانیملی بیر اوغلان ایدی. سؤزه یاخشی قولاق آساردی. اورهیی یاناردی آداما. بیر گون، قهوهخانا خلوت ایدی. ایکی چای سوزوب، بیر قلیان چاغلاییب، اوردان-بوردان دردلشمهیه باشلادیق. اپ ایچینه قاپالی بیریسییدی. من دردیمی تمامییله آچیب، اونا سؤیلهدیم. بئش یاشلی قیزیم آکواریوم قارشیسیندا بالیقلارلا دانیشیردی. حیات یولداشیمین بؤیرهکلرینین چورومهسینی و تئزلیکله عملیات اوچون اوتوز میلیون پول حاضیرلامازسام، حیات یولداشیمین حیاتینین تهلوکهیه دوشهجهیینی اونا دانیشدیم. الینی بالاجا قیزیمین ساری ساچلارینا چکیب، اوزوندن اؤپوب بیر آه چکدی: — نیگران اولما، دوزهلر! دئدی.
ائرتهسی گون قهوهخانادا ماسامین اوستونده بیر گوندهلیک(روزنامه) گؤردوم. هئچ بیر گوندهلییه آبونه دئییلدیم ده. گوندهلییی، بورایا کیمین قویدوغونو بیلمهدن، گوندهلییی گؤتوروب بیر کؤشهیه چکیلدیم. ایلک صفحهده شاگیردیمین شکیلینی گؤرونجه شاشیردیم.
آگهیده: «بو قاتیلی هر کس اله وئرسه، اوتوز میلیون جایزهسی وار» دئیه، شکیلین آلتینا یازیلمیشدی. گوندهلییی گؤتوروب حئساب-کیتاب ماساسینین آرخاسینا کئچیب هئچ فیکیرلشمهدن نؤمرهنی توتدوم. او، سونسوز بیر آرخایینلیق ایچینده تمیزلیکله مشغول ایدی.
یاریم ساعات سونرا ایشیمدن پئشمان اولموشدوم. آنجاق پولیسلر منه بیر باغلی پاکئت وئریب، اونو یاخالاییب، ماشینا دوغرو آپاردیلار. اونو منیم لوو وئردیییمی بیلمهسین دئیه، یالاندان ساختا اویونلار چیخارتماغا باشلادیم. او منه باخیب اورهکدن و ایچدنلیکله گولومسهییردی. بو بیر ایلده، بو آرخایین و رضایت دولو گولوشو ایلک دفعه ایدی اونون اوزونده گؤروردوم. گولوشوندهکی صداقت و صافلیقدا اولان آینادا، نه قدهر کیچیک و چیرکین اولدوغومو آچیق آیدین گؤردوم اؤز گؤزلریمله. اؤزومه اؤلوم آختاردیم. ایختیارسیز اولاراق گؤزلریمین یاشی آخیب اوزومه تؤکولدو. ایلک گؤروشوموزده، قهوهخانادا گیروو قویدوغو ساعاتی اونا گئری وئرمک ایستهدیم. آلمادی: «نئینیرم! منه ساعات لازیم دئییل» دئدی. ماشین حرکت ائلهییب، گئتدی. نسه بیر یئرده ایشغال اولدوغونو، یا فداکارلیق ائدهرک بیر قتلی بویون آلدیغینی دوشوندوم. او بؤیوکلوکده اینسان قاتیل اولا بیلمزدی.
هه آتام بالاسی! نهیینی سؤیلهییم داها؟! ایندی اؤزومدن آجیغیم گلیر. الیمدن نه گلر آرتیق؟! ماسامین اوستونه قویدوغو او گوندهلییی سونسوز بیر اوزونتو و شرمندهلیک ایچینده جیریب یاندیردیم. حیات یولداشیم عملیات اولوب حیاتا دؤنموشدو. قهوهخانانی ییغیشدیریب، خیابان قیراغیندا بیر ساعات توکانی آچدیم. الیمه یاخشی پیس هر جور ساعات گلیر گئدیر. آلیب ساتیب عائیلهمی دولاندیریرام. اونون باغیشلادیغی او ساعاتی، دونیانین هئچ بیر ساعاتییلا دهییشمهرم…
ایکی اوچ گون ایدی بیزیم قهوهخانایا گلیر، دینج بیر کؤشهیه چکیلیب، آکواریومدا ترپهشن بالیقلارا زیللهنیر و قلیانی سوموروردو. بو یئر آدامینا اوخشامیردی. چای-قلیان پولو اولمادیغیندان ساعاتینی گیروو قویموشدو یانیمدا. بیر گون گئج ساعاتلارا قدهر قهوهخانادا قالدی. گؤز آلتی منی سوزور، یالاندان الینی سالیردی نهایسه. ال-آیاق چکیلندن سونرا، اوتانا-اوتانا: — «منی بو قهوهخانادا ایشلهدرمیسن؟!» -دئیه سوردو.
یک پاسخ
-
بو چاغلاردا یاییلان، مدرن و پست مدرن یازیلاردان تام فرقلی، تاثیرلی خیرداجا حکایه اوخودوم . یاشاسین ووقار بئی


text:
قیش سارایی
قیش سارایی (روسجا: Зи́MHий дBopéц) — سنت پترزبورق، روسیه دا یئرلشهن و ۱۷۳۲-۱۹۱۷-جی ایللرده روسیه مونارخلارینین رسمی ایقامتگاهی اولان مشهور سارای کومپلکسیدیر. بیرینجی پیوترون قیش سارایینین یئرینده ۱۷۳۰-۱۸۳۷-جی ایللرده اینشا ائدیلمیش و سارای ساحلی و سارای میدانی آراسیندا یئرلشهن کومپلکسین اساس بیناسی یانغیندان زدلنمیش و برپا ائدیلمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایلده سارایدا باش وئرمیش عصیان سووت رسساملیغیندا، سرگی ایزنشتینین ۱۹۲۷-جی ایلده ائکرانلاشدیردیغی و روسیه اینقلابینین سیمووللاریندان بیری ساییلان "اوْکتوبر" فیلمینده جانلاندیریلمیشدیر.
سارای روسیه ایمپیراتورلوغونین گۆجونو و قودرتینی نوماییش ائتدیرهن مونومئنتال معمارلیق عابدهسی کیمی اینشا ائدیلمیشدی. بو سارایدان روسیه چارلاری ۲۲،۴۰۰،۰۰۰ کوادرات کیلومتر (۸،۶۰۰،۰۰۰ سق می) (یئر کورهسینین تورپاق ساحهسینین ۱/۶ حیصّه سی) اراضییه و ۱۹-جو عصرین سونونا کیمی ۱۲۵ میلیون اینسانا حؤکم ائتمیشلر. سارایین اینشا ائدیلمهسینده بیر چوخ مئمارلار چالیشسالار دا، اونلار آراسیندا یلزاوتا باروککوسو اوسلوبونون اساس سیمالاریندان اولان بارتولومئو راسترئللینین آدی خصوصیله قئید ائدیلیر. یاشیل و آغ رنگ چالارلارینین سینتزی شکلینده ایشلنمیش و اوزونسوو دوزبوجاقلی فورماسیندا اولان سارایین اساس فاسادی ۲۵۰ م اوزونلوغوندا و ۳۰ م (۱۰۰ فت) هوندورلویوندهدیر. قیش سارایینین ۱.۷۸۶ قاپیسی، ۱.۹۴۵ پنجرهسی، ۱.۵۰۰ اوتاغی و ۱۱۷ پیلکانی وار. ۱۸۳۷-جی ایل یئنیلنمهسی سارایین ائکستئریئرینی دییشمهسه ده، اوتاقلارین اینتئریئری موختلیف زؤوقلره اویغون اولاراق، یئنیدن ایشلنمیشدیر کی، آراشتیرماچیلار بو اوتاقلارین اینتئریئرینی «19- عصر روکوکو اوسلوبونا اویغون» اولدوغونو بیلدیریرلر.
۱۹۰۵-جی ایل قانلی بازار قیرغینلاری اعتراضچیلارین قیش سارایینا دوغرو یوروشه باشلاماسیندان سونرا باش وئرمیشدیر، لاکین، همین دؤورده آرتیق مونارخ عائلهسی یاشاماق اۆچون چارسکو سلوداکی آلکساندر سارایینا اوستونلوک وئریردی و یالنیز واجیب دؤولت ایشلری اۆچون قیش سارایینا گلیردی. ۱۹۱۷-جی ایل فوریه اینقلابیندان سونرا سارای بیر مدت آلکساندر کرنسکینین اداره ائتدیی روسیه جومهوریتینین مرکزی اولموشدور. همین ایلین سونلاریندا، سووت حکومتینین دوغولدوغو دؤورده قیش سارایی قیزیل اوردو دستهلرینین هوجومونا معروض قالمیشدیر. سارایین بیر آی مدتینده قارت ائدیلمهسی نتیجهسینده، شراب زیرزهمیلریندن او قدر ایچکی ایچیلمیشدیر کی، بو حادثه بعضاً «تاریخین ان بؤیوک اوغلان قوناقلیغی» دا آدلاندیریلیر. بو گون برپا ائدیلمیش سارای، دؤولت ارمیتاژی موزه یی کومپلکسینین اساس بینالاریندان بیری کیمی فعالیّت گؤستریر.


text:
اویان نیوز : سون سککیز ایلده اکونومیسینی سککیز قات، قیری صافی میللی گلیرینی ۳۰۰ قات بؤیودن قافقازین پارلایان اولدوزو آذربایجان، پرفورمانسییلا شاشیردیر
آذربایجاندا ۲۰۱۲.جی ایله عاید اقتصادی وئریلر و ایستاتیستیکلر آچیقلاندی.
نفت گلیرلریندکی دوشوشه باخمایاراق دوست و قارداش اؤلکهنین اکونومیسی یوزده بیر نقطه ایکی اورانیندا بؤیودو. سون سککیز ایلده اکونومیسینی سککیز قات، قیری صافی میللی گلیرینی ۳۰۰ قات بؤیودن قافقازین پارلایان اولدوزو آذربایجان، پرفورمانسییلا شاشیردیر. شوبههسیز آذربایجان اکونومیسینین ان اؤنملی گلیر قایناغی نفت و دوغال گاز گلیرلری. اؤلکهده بو سکتوردا ۵۰ مین ایشچی چالیشیر. قارا قیزیل اولاراق ایفاده ائدیلن نفتدن آذربایجان ایللیک ۱۵ میلیارد دولار قازانیر.
۲۰۱۲.جی ایلده نفت گلیرلریندکی دوشوش بیر اؤنجهکی ایله گؤره یوزده ۶ نقطه ۵ اولدو. بونون سببی ایسه نفت اورتیمینین آزالماسی. آذربایجاندا ژانویه – نوامبر آیلاری آراسیندا نفت اورتیمی گئچن ایله گؤره یوزده ۶ نقطه ۸ اورانیندا آزالدی. آنجاق نفت گلیرلریندکی دوشوشه باخمایاراق آذربایجانلیلارین اوزو گولور. آذربایجاندا نفت دیشی بؤیومه اورانی یوزده ۹ نقطه ۷ اولاراق قیده آلیندی.
ایللیک انفلاسیونسا تخمینا ۷ قات دوشهرک یوزده ۱ نقطه ۲ اولدو. آذربایجان ماناتی ایل بولونجا آمریکا دوللاری قارشیسیندا دگرینی قورودو. یاخلاشیق اولاراق ایکی آذربایجان ماناتی اوچ آمریکا دولارینا دنک گلیر.
ت. ر.ت. تورکی


text:
سهندین طرفیندن بشریتین آجیناجاقلی میفی و اونا حاکیم قانونلاری چاغداش فورمادا اورتایا قویولوشو بیر نوع اونتولوگیادیر [هستیشناختی] کی، چاغداش توپلومسال جیلوهلر، چاغداش ائپوسا چئوریلمیشدیر و صنایعلی دونیا، چاغداش میفلرین تانریسی سانیلمیشدیر. اؤز اکتشافاتلارینا اؤیونن و بشر حاقلاریندان دم ووران دونیا. آمما سهندین باخیشیندا انسان شخصیتینی و حاقلارینی آیاق آلتینا آتماق بو میفیک دونیانین ان ساده قانونودور. بو حاقدا «سهند تپه گؤز پوئماسیندا گوندهلیک سیاسی مسئلهلره توخانیب و آمئریکالی مصلحتچیلری کی، گویا یئنی مدنیت و بشر حاقلارینین ایراندا تبلیغچیلریدیرلر «تپهگؤز»ه بنزتمیشدیر».۱ بیر گؤزله دونیایا باخان و انسان وارلیغینی اودان تپهگؤز. او، صنعتکارلیقلا بو اکتشافلارینی میفیک سیناقلارا کئچمک اوچون تکجه قایناق بیلن دونیانین تراژیک سوژئتینی تصویره گتیرمیشدیر. بو سوژئت اؤزلرینی «دلی دومرول» کیمی اؤلومسوز سانان انسانلارین یاشامینا خبردارلیق و باشلانغیجدیر. چاغداش ائپوس اؤزونه اؤیونور، آمما او، بو ائپوسون کولمیناسیا نؤقطهسینی[نقطه اوج] فاجعهلی گؤرور. ائله همن فاجعهلی ائپوس، اونو بیر چیخیش یولو آختارماغا مجبور ائتمیش و نتیجهده بو فاجعهلی بشری قانون اوچون بوتون انسانسئور قانونلارین گئنیشلییی قدر بیر قئید الده ائده بیلیر و بو محمد مختاری دئمیشکن «باشقاسینین بیریسینین وارلیغینی درک ائتمک»دیر.
بو قونویا کئچید اوچون، «ارمغان ۲» شعریندن بیر نئچه بند بورادا گتیریلیر. بو شعر شهریارا خیطاب نظمه چکیلمیش بیر مکتوبدور. بو همن اثردیر کی، شهریاری «سهندیه» کیمی اثر یاراتماغا سؤوق ائدیر. «ارمغان ۲» سهندین انسانسئور و فلسفی مکتبینی درک ائتمک اوچون بیر بیلدیریشدیر. بو شعر شاعیرین انسانی مسئلهلر حاقدا دوشونجهسینین یؤنونو گؤستریر و منجه ۷۰.جی ایللرین شاعیرلری اوچون شعر ایچریکلرینی اولوسال ائموسیونال چرچیوهلردن چیخاران انسانی یؤن وئرمهلرینده بیر اؤرنک اولموشدور. بو مقامی خاطیرلاتمالییام کی، سهندین باشقا بیریسینین وارلیغینی درک ائتمک اوچون تکلیفی، اؤزونون، مدنیت و کیملییینین درکیدیر، بو اوزون شعردن نئچه بندی بورادا گتیریلیر.
۱.قارقیش زمانهنین قانونلارینا
قارقیش اورکلری آییرانلارا
قارقیش انسانلاری قفسه سالیب
«بشر حقوقوندان» دم وورانلارا
۲. کیمه دئمهلییک دردیمیزی بیز
درد بیلن کیمدی، «سؤز آنلایان» کیمدی؟
اسیر بیر میللته، محکوم بیر ائله
قایغی چکن کیمدی، آغلایان کیمدی؟
۳. دئمیرم دونیادا اسارت یوخدور
چوخ یئرلره سونگو تاخمیش استعمار
آنجاق بیزیم کیمی ازیلن آزدیر
هاردا «حاق وئرمز» وار، «حاق باتیرماز» وار؟
۴.بو«شرف»، بو«شؤکت»، بو«قدرت»، بو «شان»
هورا، دوغرودان دا بیزه عار اولسون
حیاتین آمانسیز بیر قانونو وار
تعصوبسوز میللت گرک خار اولسون
۵. گرک گؤزلریندن گؤز اؤرته بیر کس
قارغا یوواسینا یاناشا اگر
نییه وطنیمی سئومهییم نییه؟
من بیر قارغادان دا اسکییم مگر؟
۶. من دئمیرم اوستون نیژاددانام من
دئمیرم ائللریم ائللردن باشدیر
منیم مسلکیمده، منیم یولومدا
میللتلر هامیسی دوستدو، قارداشدیر
۷. چاپماق ایستهمیرم من هئچ میللتین
نه دیلین، نه یئرین، نه ده امهیین
تحقیر ائتمهییرم، هَدهلهمیرم
کئچمیشین ایندیسین یا گلهجهیین
۸. پوزماق ایستهمیرم من بیرلیکلری
انسانلیق بیرلییی ایدئالیمدیر
قارداشلیق، یولداشلیق، ابدی باریش
دونیادا ان بؤیوک آرزولاریمدیر
۹. آنجاق بیر سؤزوم وار، من ده انسانام
دیلیم وار، خالقیم وار، یوردوم-یووام وار
یئردن چیخمامیشام گؤبهلک کیمی
آدامام حاققیم وار، ائلیم- اوبام وار
۱۰. قول یارانمامیشام یاراناندا من
هئچ کسه اولمارام نه قول، نه اسیر
قورتولوش عصریدیر انسانا بو عصر
اسیر اولانلاردا بوخووون کسیر۲
«سهند» صداقتله اعتراف ائدیر کی، هئچ بیر فردین یا میللتین حاققینی تاپداماسی اوچون چالیشمیر و هئچ کسین دجلجهسینه حاققی ایمیش کیمی اؤزونه حاق تانیماسینی قبول ائتمهیهجک و انسان استعدادلارینی هر چرچیوه و فردی و توپلومسال ساحهده گئنیشلتمهیه چالیشیر. بو دوشونجه مصلحتلی اولدوغو اوچون دئییل، بلکه میللتلر و انسانلارین حاقلارینا دَیَر وئریلمهسینین گرکلییی اوچوندور. بو هومانیتار باخیشلا «سهند»ی یالنیز بیر میللی شاعیر چرچیوهسینه یئرلشدیرمک دوغرو اولمازدی. بئله اولدوقدا اونون دوشونجهلرینی دَیرلندیرمکده بؤیوک یانلیشلیغا یول وئرمیش اولوروق. چونکی اونون دوشونجهلری «باشقاسینین وارلیغینی» انسانسئور یؤنوملر و اورک آچیقلیغی ایله یانسیدیر. او، خالقا دینج یاشام ایستهییر. سهند، میللتلره برابر حاق تانیماغی ایله بیرگه، خالقی زوراکیلیق و استبدادا قارشی اولماغا چاغیریر.
«باشقاسینین وارلیغینی درک ائتمک» دئموکراتیک بیر آنلام داشیماقدادیر و بو آنلاییشدا هر کس اؤزونو حاقلی بیلدییی حالدا، اؤز حاقسیزلیغینا دا اعتراف ائدیر. باشقالارینی تنقید ائتدییی حالدا، باشقالارینین دا تنقید ائده بیلهجهیینی قبول ائدیر. بو آنلاییش و درک اوچون ائله بیر بیلیمسل دوشونجهیه قاتلانماق لازیمدیر کی، اوندا هئچ بیر دویغوسال دوشونجهلره یول وئریلمهسین. داها دوغروسو هانسیسا شخصین، ائتنیکین و یا بیر میللتین وارلیغینی دانماق «باشقاسینین وارلیغینی»۳ گؤرمزلیکدیر. بونون سونوجو ایسه بیلیمسللییی و گئرچکلییی اولمایان لووغالیقدان باشقا هئچ نه اولا بیلمز. بونلار اؤز «وارلیقلارینا حاق قازاندیرماق اوچون» «باشقاسینین وارلیغینی دایما دانماق»دا بیلیرلر. بونون اوچون ده اونلارین دوشونجهلرینین «مستبد قورولوش»ـو واردیر. «بو استبدادی قورولوش بوتون دونیا و انسانلاری انسانلار آراسی ایلیشکی اوچون اؤلچو گؤتورمور، بلکه انسانلار ایلیشکیسینی، بیر سیرا انسانلارین بللی ائتدییی دَیرلرله تعیین ائدیر.» ۴
«هر حالدا بو قابیق هاردان اولورسا اولسون سویولماغا باشلاسین و دئموکراتیک انسان وارلیغینا یاراشان بیر بیچیمده دوشونجه تنقیدی بو تورپاقدا یاییلسین». آمما «شعرده انساندان آنلاییش و گؤرونوش، اسکیدن الده اولونموشدوسا، انساندان اساسی بیر اؤزللیکله آنلاییش و گؤرونوش، چاغداش شعرده یئنی و اؤزگون ذئهنی جیلوهلردندیر. من بو اؤزللیک و یئنی جیلوهنی «باشقاسینین وارلیغینی درک ائتمک» آدلاندیریرام». ۵
مرحوم محمد مختاری همن بحثینین آردینجا انسان دوشونجه ائوریمینی (تکامولونو) اوچ آشامایا (مرحله) بؤلور. او اساسدا «سهند» ده اوچونجو آشامادا یئرلشیر. بو اوچ آشاما بونلاردیلار:
۱. انسان فردیتینه یؤنهلیش، رونئسانس دؤنمیندن بؤیوک فرانسا دئوریمینه قدر (آیدینلانما دؤنمی)
۲. انسانجیللیق؛ عدالتسئورلیلیک و توپلومسال قونولارا تاکید ائدهرک، ایش و اؤدهنیشین برابرلییی، اون دوققوزونجو یوزایللیکدن اییرمینجی یوزایللیین بیرینجی یاریسینا قدر (توپلومسال عدالت دؤنمی)
۳. باشقاسینین وارلیغینی درک ائتمک، اییرمینجی یوزایللیین اورتاسیندان بو گونه قدر (انسانا یئنی یؤنهلیش دؤنمی)۶
اؤتنلرده «سهند»ین انسانسئور یؤنهلیشلری و انسانین توپلومسال یاشامی باشقا اؤلچولر ایله اولان دَیرلندیریلمهلر، داها چوخ مرحوم مختارینین یازدیغینی ایلک ایکی آشامانین یوزوملاری ایله اوست-اوسته دوشور. او اوزدن، بورادا اوچونجو آشامانین مفهومو و سهندین دوشونجهلرینی او اؤلچو ایله دَیرلندیرهجهییک. سهندده ده بعضن “آیدینلانما دؤنمی”ـندن اؤنجهیه تمایول گؤزه چارپیر. داها دوغروسو اونون دوشونجهسینین باشلانیشی بیرینجی آشامادان (آیدینلانما دؤنمیندن) باشلایاراق، ائوریمه (تکاموله) دوغرو گئدیر. اؤرنک اولاراق قدرچیلیک و گلهنکسل آنلاییشلار آیدینلانما دؤنمیندن اؤنجهکی دؤنمه باغلیدیر. سهند، اونلاری دانیر. بو باخیمدان اونون شعری اوسچولوغا (راسیونالیزم) دوغرودور.
«انسانا یؤنهلیک یئنی تمایول، انسانلارین فردی و توپلومسال یاشام دَیرلرینی قبول ائتمکدیر. یاشامین هر نهیینی انسان اوچون و هر شئیین انسانا خئییرلی اولماسینی ایستهییر. هم توپلومسال قورولوشو، هم ایدئولوژی و هم ایدئیانی.»۷ مرحوم مختاری انسانا دوغرو بئله بیر تمایولو «چاغداش آلچاق کؤنوللو(تواضعکار) بیلگینلیک» آدلاندیراراق دئییر: «آلچاق کؤنوللو بیلگینلیک کی، انسانی هر تور کسینچیلیک و دوقماتیزم ویا کسینسانما و سونوجچولوقدان قورتارماق ایستهییر. بونون اوچون ده نه اؤزبیلینج و تاریخی آنلاییشین گئنللشدیرمهسینین گرکلیلیینده شوبههلنیر و نه «لیریک باخیشلار»لا باغلیلیغیندان گؤز یومور. آلچاق کؤنوللو بیلگینلیک، انسانین توپلومسال و ذئهنی چالیشمالارینین سونوجودور…. انسان ایرادهسی یعنی، اؤز هدفلری حاقدا بیلگیلی اولماق. بو دا اؤز نؤوبهسینده بلیرلی باجاریقلارین تانیماسی و داورانیشدا اونلارین ایکیسینین ده ایشلتمه و ایفاده ائتمه توتالغاسیدیر (ابزاری). بو اوزدن بو قاورامین ایلک طرفی اؤز دورومونون تانیماسی و اونون آییرد ائتمهسیدیر. بو دورومون فردی جیلوهسی یوخدور، بلکه ضروریلیکله توپلومسال بیر جیلوهسی وار. بونون آنلامی توپلومسال قونوم و دورومو آییرد ائده بیلمکدیر. اؤز دورومونا اوخشار انسانلارین قونومونو تانیماقدیر. بو تانیماق، یوکسک انسانجیل دیلک و ایستکلره دوغرو سیچراییش اوچوندور.بئله بیر بیلگین انسان الی آغاجلی چوبان دئییل، بلکه معنوی، ائتیک و توپلومسال یاشامین اؤیرتمنیدیر».۸ «انسان ایلیشکیلرینین سون حددی و یوکسهلیشین سون درجهسی انسانلا انسان آراسیندا واسطهسیز ایلگی قورماقدیر. بو آنلامدا واسیطهسیز ایلگی، بوتون فاصیلهلر، چتینلیکلر، اختلافلارین چؤزولمهسی، واسطهلر و دایاندیریجیلارین اوزاقلاشدیرماسی و چلیشکی (تضاد) و داوا-دالاشین آرادان قالدیرماسیدیر.»۹
سهند ده انسانی، باریشسئورلییی اوچون سئویر. اونون باریشسئورلییی بیر باشا ایچسل تپکیلری [رئاکسیالار] ایله باغلیدیر. بو تپکیلر یارادیجیلیقلا بیرلشنده انسانی دریندن ائتکیلهییر و اونون دوشونجهلرینی گئرچک بیر ائوریمه دوغرو یؤنلدیر. سهندین باریشسئورلییی، اونون انسانسئور دوشونجهلری ایله باغلیدیر. بو او آنلامدا دئییل کی، سهند، انسانلارین هر زامان دینج یاشامینا راضیدیر. ترسینه، او، میللتلرین ائشیت (برابر) حاقلارینی گؤز اؤنونه آلاراق، انسانلاری استبداد و دیکتاتورلوغا قارشی عصیانا چاغیریر.
انسانین حیات یولوندا گؤردویو ایشلریندن لذت دویماسی، اونون اؤز وارلیغینین کئیفیتیندن راضیلیق ائتمهسی آنلامیندادیر (۴-جو بند، اؤرنک اولاراق یازیلان شعر) بو دینج وارلیق، اوزوجو فاجعهلره باطیل ائدیجی مؤهور وورماقلا، یئنی دوغولان دوشونجه و تفککورلرین یارانماسینا سبب اولموشدور (۵-جی بند) سهندین فیکرینه گؤره انسانلارین حیاتا یاشاماق لیاقتی وئره بیلهجک لیاقت و دَیرلری وار. بو لیاقتین کولمیناسییاسی اوردادیر کی، اونو باجاریقلا ایرهلی آپارماقلا بیر ائپیک-دویغوسال اثرین یاراتماسینا باشلاسین. بیر یاشام ائپوسو کی، اوندا تکجه فاجعهلی تراژیک یارادیلیب و اثرین گئدیشی ائپیک دئییل، بلکه گیزلین، آشکار، یاندیریجی و پاسیو سئوگی و ایشارت ده ائپیک بیر آسپئکت قازانیر. بونا گؤره ده سهند صنایع دونیاسینین فاجعهلی ائپوسونون قارشیسینا «دویغوسال ائپوس»لا چیخیر.
«دویغوسال ائپوس» ان یوکسک آسپئکتدیر کی، یاشام هر زامان اونو اؤز درینلیکلرینه کؤچورمهلیدیر. بو اؤزللیک انسانلارین یاشامینی فردیتدن چیخاریب، بوتون داورانیشلارینی باشقا انسانلارلا برابرلیینی دَیرلندیرمهیه سبب اولاجاقدیر. سهندین شعرینده بو ایشین سجیهسی ائپیک فورمادا گؤرونموشدور. آمما او شئی کی، اونا رحیملیلیک و قایغیکئشلیک استعدادی، یعنی «باشقاسینین وارلیغینی و انسانلاری درک ائتمک» باجاریغی وئریر، اونون آییق و انسانسئور حیسیاتیدیر (۲-جی بند). تکجه بو اؤزللیکلرله یاشاماقلا یاشام اؤزونه انسانسئور آنلام و خاصیت قازاناجاقدیر و دونیا انسانلارین بیر- بیری ایله دینج یاشاماسی اوچون بیر یئر اولاجاق، اونون پیسلیک و چاتیشمازلیقلاری، یاخشیلیقلارینین توزونا دا بئله یئتیشه بیلمهیهجک(۳-جو بند).
اونون باخیشینا گؤره انسانین کمالی، انسانین فردیتینین بیر باشقا انسانین فردیتی ایله بیرلشمهسیندهدیر. (۱-جی بند) بو فردیتدن چیخمیش بوتون آجیقلار، کوبودلوق و توپلومسال آلچالتمالارین کؤکونو کسهجک، انسانین سایغی و دَیرینی ان یوکسک درجهیه یئتیرهجکدیر (۳-جو بند- ایلک ایکی مصراع). سهنده گؤره، ائپیک- دویغوسال یاشام فلسفهسینین سونونجو و یارادیلیش سیستئمینین گئرچکچی فلسفهسینین ان ایدئالی دا تکامولچو ویجدانین توپلومدا گئنیشلتمک و درینلشدیرمکدیر. بئله اولدوغوندا انسان، روحو ایستکلرینی اؤدهمکله برابر، باشقالارینین دا وارلیغینین سیرریندن یارارلانماغا سبب اولاجاقدیر(۴-جو بند). آرزولارین دا دَیر و اعتبارینی مدرن لیاقتسیزلیکلرین دییشمهسینده اولدوغونو سؤیلهییر کی، کوبود آنلامسیز آنلارین چئورهسینی سینیرلاشدیریب، انسانی ائوریمچی(تکامولچو) ایرادهنی گئنیشلتمهیه اوز گتیرسین.
قایناقلار:
۱. شمس تبریز قزئتی سای ۹۳
۲. دوستلار گؤروشو، سلام الله جاوید صص ۹-۴۳
۳ و۴ و ۵ و ۶ و ۷ و ۸ و ۹ باخ: چاغداش شعرده انسان، محمد مختاری
قایناق:
یازی فارسجا یازیلان آشاغیداکی قایناقدان چئوریلدی:
آذربایجان چاغداش شعرینین تنقیدی/ همت شهبازی/ تبریز: اختر یایین ائوی ۱۳۸۳ صص۱۸۲-۱۸۷


text:
فیلیز
فیلیز و یا متال (لاتینجه: metallum، " شاختا " دئمکدیر) — بیر مادّه نؤوعودور. فیلیزلر مۆنعطیف، پاریلدانا بیلن و ارییه بیلن مادّهلردیرلر. حرارت درجهسینین آرتماسی ایله آزالان الکتریک کئچیریجیلیگینه، ایستیلیک کئچیریجیلیگینه، دِفورمه اوْلونا بیلمه و فیلیز پاریلتیسی کیمی خاصیّتلری اؤزونده عکس ائتدیرن تمیز مادّهلره فیلیز دئییلیر.
فیلیزلرین عۆمومی خوصوصیّتیدَییشدیر
معلوم اوْلان ۱۱۸ شیمیایی عۆنصورلرین ۹۰-دان چوْخو فیلیزدیر. فیلیزسیز یئر کۆرهسینی تصوّۆر ائتمک مۆمکین دئییل. بئله کی، یئر کۆرهسینین نۆوهسی، اساساً، نیکلدن، مانتیاسی یا جۆبّهسی آلومینیومون بیرلشمهلریندن، لیتوسفری (یئر قابیغی) ده بیر چوْخ فیلیز بیرلشمهلریندن عیبارتدیر.
فیلیزلرین فیزیکی خاصیّتلریدَییشدیر
فیلیزلرین اساس عۆمومی فیزیکی خاصیّتلری آشاغیداکیلاردیر:
- فیلیز پاریلتیسی
- یۆکسک ایستیلیک و الکتریک کئچیریجیلیگی
- پلاستیکلیک (شکیللره دۆشه بیلمک قابیلییّتی)
فیلیزلرین پلاستیکلیگیدَییشدیر
فیلیزلرین پلاستیکلیگی — اوْنلارین خاریجی قووّهنین تأثیری ایله داغیلمادان اؤز فوْرمونو دَییشمک قابیلییّتیدیر.
فیلیز پاریلتیسیدَییشدیر
فیلیز پاریلتیسی فیلیزین آزاد الکترونلارینین ایشیق شۆعاعلارینی گۆجلو عکس ائتدیرمهسی ایله علاقهدار دیر. جیوه و گوموش اَن یۆکسک پاریلتییا مالیک فیلیزلردیر.
فیلیزلرین یۆکسک ایستیلیک و الکتریک کئچیریجیلیگیدَییشدیر
فیلیزلرین یۆکسک ایستیلیک و الکتریک کئیریجیلیگی اوْنلارین کریستال قفسینده آزاد الکترونلارین یئر دییشمهسی ایله علاقهدار دیر.
فیلیزلر عۆمومی فیزیکی خاصیّتلرله یاناشی، بعضی فرقلی خاصیّتلره ده مالیکدیر; مثلاً، اوْنلار سیخلیغینا، برکلیگینه، اَریمه حرارت درجهسینه گؤره بیر-بیریندن چوخ درجهده فرقلنیر.
طبیعتده تاپیلماسیدَییشدیر
فیلیزلر شیمیایی المنتلر تابلوسو دؤورو سیستئمینده بور ایله پولونیوم آراسیندا یئرلشن شیمیایی عۆنصورلری احاطه ائدیر. بۇنونلار شیمیایی عۆنصورلرین تخمینا یوزده ۸۰-ینی تشکیل ائدیر. یاریمفیلیزلره و غیر-فیلیزلره کئچید تدریجاً باش وئریر. اَن گئنیش یاییلمیش فیلیز کیمی آلومینیومو گؤسترمک اوْلار.
فیلیزلره طبیعتده فیلیز بیرلشمهلری شکلینده راست گلینیر. اوْنلار اوْکسید، سولفید، کربونات و باشقا شیمیایی بیرلشمهلری عمله گتیریرلر. تمیز فیلیز اَلده ائتمک اۆچون اوْنلاری فیلیز ترکیبیندن چیخارتماق لازیمدیر.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Metal»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ مارس ۲۰۲۲ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).