text:
تیمورلو ایمپیراتورلوغو
تیموریلر دؤولتی یا دا تیمورلولار و یا گورکانلار یا دا تیمورلو ایمپیراتورلوغو (اینگیلیسجه: Timurid Empire، فارسجا: تیموریان-گورکانیان) — ۱۳۷۰-۱۵۰۷-اینجی میلادی ایللر آراسیندا مؤوجود اوْلموش و اساسی تورکلشمیش موغول بوْیو اوْلان بارلاسلارین نمایندهسی تیمور طرفیندن قۇیولموش تورک دؤولتی.
تیموریلر دؤنمینده تورکوستان و خوراسان ایسلام معمارلیغی باخیمیندان ان پارلاق دؤورونو یاشامیش، ۱۵. یوز ایلین سوْنلاریندان باشلایاراق تورکوستان، خارزم، کریمه، قازان و آذربایجان جومهوریتیدا چاغاتای تۆرکجهسی ده یۆکسک مدنی دیل حالینا گلمیشدیر. تیمور سمرقند شهرینی دؤولتین باشکندی ائتدیکدن سوْنرا اله کئچیریلمیش یئرلردن صنعتکارلار سمرقنده کؤچورولدو. ایسپانیا ائلچیسی کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائلهسی اوْلماسینی سؤیلمیشدی. بۇ سببدن ۱۴. یوز ایل-۱۵-جی یوز ایللرده سمرقند تاریخینین قیزیل دؤورونو یاشامیشدی. تیمور و داوامچیلارینین دؤورونده اینکیشاف ائدن صنعتکارلیق و علم سببیندن بۇ دؤور تیموری رئنئسانسی اوْلاراق دا خاتیرلانماقدادیر. ۱۵۰۷-جی میلادی ایلده تیموریلر دؤولتینین وارلیغینا اساسینی اؤزبکلرین قویدوغو شئیبانیلر دؤولتی طرفیندن سوْن قویولدو. تیموری سولالهسیندن اوْلان بابور موباریزهده اۇغور قازانمادیقدان سوْنرا اوّلجه افغانیستانا، سوْنرا دا هیندوستانا چکیلدی و اوْرادا بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیندیستان تیموریلری ایمپیراتورلوغو)نون اساسینی قوْیدو. بئلهلیکله تیموریلر دؤولتی محو اوْلسا دا، سولاله اوْلاراق اؤز حاکمیّتینی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو (هیند تیموریلری ایمپیراتورلوغو)'ندا داوام ائتدیره بیلدی.
سولالهنین ائتنوگئنئزی[دَییشدیر]
تیموریلر دؤولتینین اساسی تیمور (چاغاتایجا: تیمور ؛ تēمور) طرفیندن قۇیولموشدور. چاغاتای و موغول دیلینده تئمور و یا تئمیر سؤزلری "دمیر" معناسینی وئریر. امیر تیمور اسلن بارلاس بویونداندیر. بارلاسلار اورتا آسیادا یاشایان تورکلشمیش بوْیو ایدی. موغوللارین گیزلی تاریخی (روسجا: MoHroлыH Hyyц ToBчoo) آدلی اثره گؤره بارلاسلار بوروجیگینلرله بیر سویدان گلیر. کارچار بارلاسلار بارلاس بویونون قوروجو اجدادلاریدیر.
اورتا آسیانین یئرلی اهالیلری ایله سیخ علاقهلره گؤره بارلاسلار آراسیندا ایسلام دینیندن باشقا دیگر دینلره (بودیزم، شامانیزم) ده اینانانلار یاشاییردی. و چاغداش اؤزبک تورکجهسینین یارانماسیندا روْل اوْینامیشدی) گئنیش شکیلده ایستیفاده ائدیردیلر.
تیمور چینگیزلیلر سویوندان گلمیردی. بۇ سببدن دؤورون قایدالارینا گؤره بؤیوک خان تیتولو داشییا بیلمزدی و اوْ، امیر تیتولونو گؤتوردو. ۱۳۷۰-جی ایلده چینگیزلیلر سویو ایله قوهوملاشان تیمور اؤزونه گورکان تیتولونو گؤتورور. گورکان موغول دیلینده کوروقئن و یا خورقئن سؤزونون فارس دیلینده اوْلان موختلیفیدیر و ترجومهسی "کورهکن" دئمکدیر. بۇ اوْ دئمک ایدی کی، چینگیزلیلر سولالهسی ایله قوهوملاشان تیمور اوْنلارین ائولرینده آزاد شکیلده یاشایا و حرکت ائده بیلردی. بۇ سببدن تیموریلر دؤولتی تیمورون آدی ایله آدلاندیریلماسیندان باشقا، قایناقلرده گورکāنī اوْلاراق دا خاطیرلانیر.
امیر تیمورون ایلک ایللری و حاکمیّتی[دَییشدیر]
تیمور ۱۳۳۶-جی ایلده سمرقند یاخینلیغیندا یئرلشن کئش شهرینده آنادان اوْلوب. بۇ بؤلگه ۱۳۰۰-جو ایللرده موغول حاکمیّتی آلتیندا ایدی. همین دؤورده تورکلرله موغوللارین بیرلیکده یاشادیغی و قایناییب قاریشدیغی سوسیال مۆحیط مؤوجوددو. بۇ قۇرولوشون بیر تظاهرو اوْلاراق اوْنسوز دا تورک مدنیتیندن چوْخ تسیرلنمیش اوْلان موغوللار بؤلگهدهکی معنوی مۆحیطین ده ائتکیسی ایله ایسلامی قبول ائتمهیه باشلامیشدیلار. تیمورون منسوب اوْلدوغو طایفه دا بۇ مۆحیطدن تسیرلنمیشدی.
ایلک ایللری و ماورننهرین تابع ائدیلمهسی[دَییشدیر]
تیمور گنج یاشلاریندا اوْلارکن دوغو تورکیستاندا حؤکم سورن ایلی موغوللارینین حؤکمداری توغلوق تیمورون ۱۳۶۰-جی ایلده ماورننهره گلدیی دؤورلرده بۇرادا اوْلان بعضی بیلرین بؤلگهنی ترک ائتمهسینه باخمایاراق اؤزو گئتممیش و توغلوق تیمورا تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیشدی. قارشیلیغیندا ایسه آتالارینین مولکو اوْلان کئش شهری و اطرافی اوْنا وئریلمیشدی.
توغلوق تیمور ماورننهرین ایدارهسینی اوْغلو ایلیاس خوجایا وئرمیش ، تیمورو دا اوْنون خیدمتینه تعیین ائتمیش دی. ایلیاس خوجانین یانینداکی امیرلرین پیس رفتارینا گؤره تیمور امیر قازاغانین نوهسی امیر هوسئینین یانینا گئتدی. بیرلیکده خوراسانا قاچارکن تورکمنلر طرفیندن توتولدولار و ماهاندا ۶۰ گۆن زینداندا قالدیقدان سوْنرا آزادلیغا چیخیب ، سنجری قبیلهسینین باشچیسی موبارکشاهدان کؤمک گؤردوکدن سوْنرا
یارالاری ساغالدیقدان سوْنرا تیمور حسینله بیرلیکده یئنیدن ماورننهره گلهرک تیرمیز، بلخ و کئش شهرلرینی ایلیاس خوجانین آداملارینین الیندن آلیب اؤزونو ده مغلوب ائتدیکدن سوْنرا قورولتای توْپلاییب تووا خانین نوهلریندن قابیلشاه اوْغلانی خان اعلان ائتدیلر. تیمور حسینله بیرلیکده اۇزون چکن موباریزهدن سوْنرا ماورننهره حاکم اوْلدولار. بۇ ایکی دوْست آراسیندا هوسئینین باجیسی اۇلجای تورکان آغانین تیمورلا ائولنمهسی سببیندن قوهوملوق علاقهلری ده یارانمیشدی. امیر حسین عادیل خانین آدینا حرکت ائدیردی. تیمور دا بۇنا قارشیلیق اوْلاراق چینگیزلیلر نسلیندن سویورقاتمیش خانی تاختا چیخاراراق امیر هوسئینین اۆستونه گئتدی. ۱۳۷۰-جی ایلده بلخ شهرینده موهاریسهیه آلینان امیر حسین توتولدو و خوتاللان حاکمی امیر کئیخوسرووون قارداشینی اؤلدوردویونه گؤره اؤلدورولدو.
اؤزبک خانین سویوندان اوْلان و خانزاده لقبی ایله تانینان سویون بئک خانیملا تیمورون بؤیوک اوْغلو جهانگیر میرزانین ائولندیریلمهسی قرارلاشدیریلدی.
۱۳۷۹-جو ایلده خارزم مسئلهسی یئنیدن آلوولاندی. خارزم حاکمی یوسیف صوفی تیمورون شرقده مشغول اوْلماغیندان یارارلانماق ایستمیش، بوخارا و اطرافینا عسگر گؤندرمیشدی. امیر تیمور ائلچی گؤندرسه ده یوسیف صوفی بۇ ائلچینی توتدورموشدو. بۇندان سوْنرا تیمور هۆجوم ائدهرک یوسیف سوفینی اۆچ آی محاصرهده ساخلادی. یوسیف صوفینین خستلنیب اؤلمهسی نتیجهسینده یئرینه سولئیمان صوفینین کئچمهسیندن سوْنرا راضیلیق الده اوْلوندو و یوروش باشا چاتدی. بئلهلیکله خارزم بؤلگهسی تیموریلر دؤولتینه تابع اوْلدو، اما بیر مدت سوْنرا توختامیشین ائتکیسی ایله صوفی عائلهسی یئنیدن تیمورا قارشی چیخدی. صوفی عائلهسینین ده منسوب اوْلدوغو کونقورات بوْیو خارزمده حاکمدی. بۇ بوی آلتین اوردویا یاخینلیغی ایله سئچیلیردی. قیزیل اوْردا خانی توختامیشین آناسی دا بۇ بویداندی. بۇ بویا منسوب اوْلان امیرلرین آلتین اوردودا نفوذو بؤیوکدو. حتی علی بی کونقورات توختامیشین باش بیی ایدی. تیمور ۱۳۷۱-۱۳۷۹-جو ایللرده خارزمه ائتدیی دؤرد یوروشله بۇ بؤلگهنی تیموریلر دؤولتینه تابع ائتسه ده، صوفی عائلهسینی و کونقوراتلاری تام شکیلده تابع ائتدیینی دئمک دۇغرو اوْلمازدی. کونقوراتلار توختامیش خان آلتین اوردو دؤولتینی دیرچلتدیکدن سوْنرا اوْنا مئیل ائتدیلر و تیمور ۱۳۸۸-جی ایلده یئنیدن خارزمه یوروش ائدهرک بۇ دفعه تام اوْلاراق خارزمی داغیتدی و اؤزونه تابع ائتدی.
امیر تیمورون خوراسانا یوروشو[دَییشدیر]
تیمور خارزم مسئلهسی حل اوْلوندوقدان سوْنرا هۆجوم ایستیقامتینی پارچالانمیش دۇرومده اوْلان ایرانا چئویردی. اوْ دؤورده آمودریا چاییندان غربه دۇغرو بۇ دؤولتلر مؤوجوددو. مرکزی هرات اوْلماقلا خوراساندا کئرتلر (۱۲۴۵-۱۳۸۳)؛ مرکزی سبزوار اوْلماقلا خوراسانین غربینده سربدارلیلار؛ مرکزی گورگان اوْلماقلا آستراباد؛ بستام، دامغان و سیمناندا توغا تیمورلولار؛ مرکزی شیراز اوْلماقلا فارس اوستانی و کیرمان اوستانی اطرافیندا موزففریلر (۱۲۹۴-۱۳۹۳)؛ مرکزی بغداد اوْلماقلا عرب عیراقی، اجم عیراقی و آذربایجان بؤلگهلرینده ایسه جلایر سولطانلیغی دؤولتی حؤکمرانلیق ائدیردی. تیمور کئرت دؤولتیندن باشلایاراق بۆتون بۇ بؤلگهلری تیموریلر دؤولتینه بیرلشدیردی.
تیمور ۱۳۸۰-جی ایلده کئرتلرین حاکمیّتینده اوْلان هراتی اله کئچیردی. داها سوْنرا خوراسانین غربینه ایرلیلهیهرک سربدارلیلارین مرکزی اوْلان سبزواری توتدو. ۱۳۸۱-جی ایلده ایسه امیر ولینین حاکمیّتی آلتیندا اوْلان توغا تیمورلولارین اۆستونه هۆجوم ائتدی و ایسفرایئنی اله کئچیرهرک آسترابادا قدر ایرلیلهدی. تیمور گئری چکیلدیکدن سوْنرا امیر ولی یئنیدن اؤلکهسینه حاکم اوْلدو، اما ۱۳۸۴-جو ایلده تیمورون اوْردوسو یئنیدن گلدیکدن سوْنرا آذربایجان ایستیقامتینده قاچدی و اؤلکهسینین توْرپاقلاری تماماً تیموریلر دؤولتینین ترکیبینه قاتیلدی.
امیر تیمورون اۆچ ایللیک یوروشو[دَییشدیر]
تیمور خوراسان یوروشو مدتینده ایرانین دۇرومی ایله داها یاخیندان تانیش اوْلدوقدان سوْنرا ۱۳۸۶-جی ایلده بورانی تماماً اله کئچیرمیی قرارلاشدیراراق سمرقنددن حرکته باشلادی. هجج زیارتینه گئدن کاروانلارا هۆجوم ائتدیینی بهانه ائدهرک لوریستان اوستانی حاکمی ملیک ایززددین و اوْغوللارینی اله کئچیریب سمرقنده گؤندردی. یایی تبریزده کئچیرن تیمور سوْنرا قزاوات آماچ ایله گورجولر اۆزرینه هۆجوما کئچدی. سۆرمهلی و قارس قالالارینی توتاراق داغیتدی. ناخجیوان و قارس اطرافینی نظارته آلدیقدان سوْنرا ایسه تفلیسه داخیل اوْلدو. تیمور گورجوستانا ائتدیی هۆجوم زامانی موسلمان اوْلان گورجولره توخونمامیش و حرکتلرینه گؤره اوْنلاری موکافاتلاندیرمیشدی. بونو نظره آلاراق گورجوستانا قزاوات آماچ ایله گلمهسینده صمیمی اوْلدوغونو دۆشونمک اوْلار. تیمور تفلیسی اله کئچیردیکدن سوْنرا شیروان اطرافی اراضیلری ده اؤزونه تابع ائدیب قیشی کئچیرمک اۆچون قاراباغا گئتدی. تیمور ۱۳۸۷-جی ایلده ایصفاهانا داخیل اوْلدو. ایصفاهاندا اوّلجه شهرین اؤنملی شخصلری، سیدلر، عالیملر تیمورو قارشیلاماغا چیخدی و شهره آمان وئریلمهسی قارشیلیغیندا مال وئریلمهسی رازیلاشدیریلدی. مالی آلماق اۆچون شهره داخیل اوْلان عسگرلره بیر قروپ آدام هۆجوم ائلدی و هامیسینی اؤلدوردولر. ایصفاهانلیلارین عۆصیان قالدیرماسی سببیندن تیمور گئری دؤندو و عۆصیان یاتیریلدی. شیرازین تام اوْلاراق آلینماسی ایسه محمد موزففر و اوْغوللارینین اؤلدورولمهسیندن سوْنرا شیرازین امیرزاده عمر شئیخه سویورقال کیمی وئریلمهسی ایله باشا چاتدی.
امیر تیمورون دشت-i قیپچاق اۆزرینه یوروشو[دَییشدیر]
تیمور خارزمه یوروش ائدرکن اوْنون یوْخلوغونو فورصت بیلن موغوللار ماورننهره هۆجوم ائدهرک قارت ائتمهیه باشلامیشدیلار. امیر تیمور ۱۳۷۵-جی ایلین سوْنوندا دوغلات امیری کمردین اۆستونه هۆجوما کئچدی، اما قیش چَتین کئچدییندن سمرقنده گئری دؤندو. ۱۳۷۷-جی ایلده یئنیدن هۆجوما باشلادی و موغول امیری مغلوب اوْلاراق قاچدی.
چنگیزخانین اوْغلو جوچی خانین سویوندان گلن توختامیشین آتاسی آغ اوْردا حؤکمداری اۇروس خان طرفیندن اؤلدورولدوکدن سوْنرا توختامیش ۱۳۷۶-جی ایلده سمرقنده گلهرک تیمورا سیغینمیشدی. تیموردان دستک آلدیقدان سوْنرا توختامیش ۱۳۷۷-جی ایلدن باشلایاراق شرقی دشت-i قیپچاغا ییلندی و ۱۳۸۰-جی ایلده آلتین اوردو دؤولتینده حاکمیّتی اله کئچیردی. بۇ مؤقعیه یوکسلدیکدن سوْنرا تیمورون اوْنا ائتدیی کؤمکلری اۇنوتدو و اوْنو کیچیک حساب ائتمهیه باشلادی.
اۇغور قازاندیقدان سوْنرا آلتین اوردو دؤولتینی کئچمیش سرحدلرینه چاتدیرماق اۆچون تیموردان خارزمی گئری ایستهدی. بۇ ایستک امیر تیمورلا موناسیبتلرینین گرگینلشمهسینه سبب اوْلدو. توختامیش ۱۳۸۶-جی ایلده قارت آماچ ایله امیر تیمورون حاکمیّتی آلتیندا اوْلان آذربایجانا هۆجوم ائتمکدن چکینمهدی و همین ایل امیر تیمورون یوروشده اوْلماسیندان ایستیفاده ائدهرک اوْنون اوْغلو عمر شئیخی مغلوب ائدیب ماورننهری قارت ائتدی.
تیمور توختامیشین اۆستونه هۆجوم ائتمزدن اوّل خارزم ایستیقامتینه ایرلیلهدی. ۱۳۸۸-جی ایلده بئشینجی دفعه خارزمه داخیل اوْلان امیر تیمور توختامیشین ان اؤنملی دستکچیلریندن اوْلان کونقوراتلارا آغیر ضربه وۇردو و اؤنملی بیر موخالیفینی یوْخ ائتدی. اوْ، کؤهنه اورگنج شهرینی اله کئچیردی و اهالیسینی سمرقنده کؤچوردو. کؤهنه اورگنجی داغیتدی و یئرینه آرپا اکیلمهسی گؤستریشینی وئردی.
۱۳۹۰-جی ایلده تیمور دشت-i قیپچاق اۆزرینه ایرلیلهمک اۆچون سمرقنددن یوروشه باشلادی. اوترار یاخینلیغینداکی قارااسمان بؤلگهسینه چاتاندا توختامیشین ائلچیلری گلدی. بۇ گؤروشده ائلچیلر توختامیشین عذر ایستدیینی چاتدیردیلار. تیمور ایسه جوابیندا توختامیشدان خوش داورانیش گؤرمدیینی و اوْنا گوونمدیینی بیلدیردی. تیمور تهلوکهسیزلیک آماچ ایله ائلچیلری توتدوردوقدان سوْنرا ۲۲ فوریه ۱۳۹۱-جی ایلده حرکته باشلادی. اوْ، بؤیوک مسافه قت ائدهرک ۲۰ ژۇئن ۱۳۹۱-جی ایلده توختامیشین اوْردوسو ایله قارشیلاشمیشدی. بۇ مدت عرضینده اوْردوسوندا باش قالدیران جدی آجلیق و سوسوزلوق پروبلملرینین ده عهده سیندن گلمیشدی. تیمور اوْردوسونو قدیمی اوْلاراق اۆچ یئره بؤلمک عوضینه یئددی یئره بؤلموشدو. آغیر کئچن دؤیوشدن سوْنرا تیمور غالیب گلمیش، توختامیش ایسه قاچماغی باجارمیشدی. توختامیشین امیر تیمورو اوْردوسو ایله بیرلیکده دشت-i قیپچاغین درینلیکلرینه دۇغرو چکیب محو ائتمک پلانی باش توتمامیشدی.
امیر تیمورون بئش ایللیک یوروشو[دَییشدیر]
دشت-i قیپچاق یوروشو مدتینده ایرانداکی بعضی یئرلی حاکملر تیمورون یوخلوغوندان ایستیفاده ائدهرک اوْنا قارشی چیخدیلار. امیر تیمور آداملارینی اوْرا گؤندرهرک عسگر ییغمالارینی و دؤیوشه هازیرلاشماقلارینی ایستهدی. اؤزو ایسه ۱۳۹۲-جی ایلین ژۇئن آییندا بوخارایا گلدی. بورادان آمودریا چایینی کئچهرک مازندران اوستانیا ایرلیلهدی و بورانین قارشی چیخان حاکملرینی تابع ائتدی. بورادان گونئی ایرانا، فارس اوستانی بؤلگهسینه ایرلیلهیهرک موزففریلرین اۆستونه هۆجوم ائتدی. شاه منسور تیمورون حاکمیّتینی تانیمایاراق شیرازا چکیلدی. امیر تیمور ۱۳۹۳-جو ایلین مارس آییندا اوْرا هۆجوما کئچدی. شاه منسور آغیر شکیلده مغلوبیته اۇغرادی و اله کئچیریلیب بۆتون خانهدان عضولری ایله بیرلیکده اؤلدورولدو. بۇ سببدن تیمور اوّلجه بغدادا ایرلیلهدی. باغدادی اله کئچیردیکدن سوْنرا ارزینجان امیری، قاراقویونلو و آغقویونلو بیلری و سیواس-کایسئری بؤلگهسینین حاکمی قاضی برهانالدینه ائلچیلر گؤندرهرک تابع اوْلمالارینی بیلدیردی. عئینی زاماندا مملوک سولطانلیغی (میصر)نه ده ائلچی هئیتی گؤندرمیشدی. آنجاق ائلچیلرین جوابینی گؤزلمهدن ایرلیلمیینه داوام ائدهرک موصول، ماردین و دیاربکیری ضبط ائدهرک وان گؤلونون شیمالینداکی آلاداغا گلمیشدی. بۇرادا اوْلارکن ارزینجان امیری تاهارتئن یانینا گلهرک تابع اوْلدوغونو بیلدیرمیشدی. مملوک سلطانی ایسه تیمورون ائلچی هئیتینی اؤلدورموشدو. امیر تیمور بۇ سببدن سوریه ایستیقامتینده ایرلیلهمک قرارینی قبول ائتدی، اما قاضی برهانالدینین سیلری نتیجهسینده ایلدیٛریٛم بایزید، سلطان بئرقوق، توختامیش و قاضی برهانالدین آراسیندا اتفاق قۇرولموشدو. ارزروما قدر ایرلیلین تیمور جنوبدان مملوک سولطانلیغی (میصر)، شیمالدان ایسه توختامیشین قوهلری آراسیندا قالاجاغینی دۆشونهرک گئری دؤنوب توختامیشین اۆزرینه هۆجوما باشلادی.
گئری دؤنرکن ایلک اوْلاراق گورجوستانین فتح اوْلونماسی ایله مشغول اوْلدو. بۇنون سببی ایسه کرال باقراتین تیمورا باغلیلیقدان ایمتیناع ائدیب عۆصیان ائتمهسی ایدی. باقراتین خیانتیندن سوْنرا امیر تیمور تفلیسه داخیل اوْلاراق اوْرانی قارت ائتدی و بۆتون کارتلی ایله کاخئتییا آراسینداکی بؤلگهنی داغیتدی. کریستیان دین خادیملری و عابیدهلرینه هۆجوم ائدیلدی. قیرغین و قارت اۆست کارتلینین بۆتون وادیلرینده حیاتا کئچیریلدی.
۱۳۹۱-جی ایلده قوندوزجا دؤیوشونده مغلوب اوْلماسینا باخمایاراق دشت-i قیپچاقداکی گۆجونو قورویان توختامیش مملوک سلطانی بئرقوقا ائلچیلر گؤندرهرک تیمورا قارشی اوْنونلا اتفاق قۇرموشدو. قیساس آلماق اۆچون امیر تیمور ماردین و دیاربکیرده اوْلدوغو واخت هۆجوم ائدهرک دربنددن کئچمیش و شیروانی تالان ائلمیشدی. تیمور توختامیشی مغلوب ائتسه ده اوْنو اله کئچیره بیلمهدی. توختامیشین یئنیدن قوه توْپلایاراق اوْنا قارشی گلمهسینین قارشیسینی آلماق اۆچون دنئپر چایی ایستیقامتینده ایرلیلهیهرک توختامیشا دستک اوْلان قبیلهلری قارت ائتمیش ، اوْنلاری بالکان یاریماداسینا سورگون ائتمیش دی. تیمور ایرلیلمهیه داوام ائدهرک هشترخان و سارای برکهنی جدی مقاومتله قارشیلاشمادان اله کئچیرمیشدی. بۇ یوروشله آلتین اوردو دؤولتینه بؤیوک ضربه وۇران تیمور قیزیل اوْردانین بۆتون گۆجونو دئمک اوْلار کی، یوْخ ائتمیش دی.
امیر تیمورون هیندوستان یوروشو[دَییشدیر]
تیمور ۱۳۹۸-جی ایلین مارس آییندا هیندوستان یوروشونه باشلادی. بۇ یوروشون ظاهری سببی کافیرلرله جیهاد اوْلاراق گؤستریلسه ده، دهلی یاخینلاریندا ۲-جی محمود خانین اوْردوسو ایله قارشیلاشان امیر تیمور دهلی سلطانینین اوْردوسونو آغیر مغلوبیته اۇغراتدی. ۲-جی محمود خان قاچماقلا خلاص اوْلدو. تیمورون اوْردوسو دهلییه داخیل اوْلدو و شهر قارت اوْلوندو. امیر تیمورون الینه کئچن قنیمتین میقداری اوْ قدر چوْخ ایدی کی،
صنعتکار، معمار و رسّاملار اثرلرینی تیموریلر دؤولتینین باشکندیندا مئیدانا گتیرمهسی اۆچون سمرقنده گتیریلدی. بۇنلار آراسیندا دیوارچیلار، داشیونانلار یوروشون اۇغورلا تاماملانماسینا گؤره سمرقندده تیکیلهجک اوْلان کبیر مسجیدینین اینشا اوْلونماسیندا ایشلهمک اۆچون تیمورون کوماندانلاری آراسیندا بؤلوشدورولدو. بۇ عابیده نین اینشا اوْلونماسیندا ایستیفاده اوْلونماسی اۆچون ناخیشلارلا بزدیلمیش داشلار و هیندو مبدلریندهکی اشیالار سمرقنده داشیندی.
تیمور آتشپرست هیندولاری گنگ چایینا کیمی تعقیب ائتدی. آتشپرستلر قانق چایی ساحلینده اؤلدورولدوکدن سوْنرا چایین قیرمیزی رنگده آخدیغی روایت اوْلونور.
امیر تیمورون یئددی ایللیک یوروشو[دَییشدیر]
تیمورون ۱۳۹۹-جو ایلده یئنیدن غرب ایستیقامتینده یوروشه باشلاماسینین سببی آذربایجان طرفدن، خصوصاً ده میران شاهیلا باغلی خوش اوْلمایان خبرلرین گلمهسی ایدی. خوراسان حاکمی اوْلدوقدان سوْنرا ۱۳۹۳-جو ایلده هولاکوخانین تاختینا تعیین اوْلونان، آذربایجان و اطراف اراضیلرین هاکیملیینه گتیریلن میرانشاه هیندوستان یوروشونده ایشتیراک ائتممیشدی. تیمورا ایسه ایران و آذربایجاندا حاکمیّت بوْشلوغو و دؤولتین مالینین ساغا-سوْلا خرجلنمهسی خبرلری چاتمیشدی و اۆستهلیک گؤرکملی تاریخچی رشیدالدین فضل الله همدانلیین توربهسینی اۇچوراراق اوْنون سۆموکلرینی یهودی قبریستانلیغیندا باسدیرتمیشدی
بۇ سببدن تیمور هیندوستان یوروشوندن دؤرد آیدیر کی، گئری دؤنمهسینه باخمایاراق یئنی بیر یوروشه باشلادی. یئددی ایللیک یوروش اوْلاراق آدلاندیریلسا دا بۇ یوروش بئش ایل داوام ائتمیش دی و امیر تیمورون ان اۇزون مدت داوام ائدن یوروشو ایدی. تیمور ۱۳۹۹-۱۴۰۰-جو ایلین قیشینی قاراباغدا کئچیردی. سوْنرا آذربایجان، گورجوستان و عیراقدا نظارتی مؤهکملتدیکدن سوْنرا بینگؤله گلدی. بۇندان سوْنرا تیمورون اؤنونده سوریه و آنادولونو اله کئچیرمک اۆچون مانعه قالمامیشدی.
سیواسین امیر تیمور طرفیندن فتح اوْلونماسی[دَییشدیر]
تیمورلا ایلدیٛریٛم بایزید آراسینداکی باشلیجا پروبلملردن بیری ارزینجان حاکمی تاهارتئن مسئلهسی ایدی. تاهارتئن تیمورون داها اوّلکی یوروشونده اوْنون حاکمیّتینی تانیمیشدی. ایلدیٛریٛم بایزید ۱۳۹۹-جو ایلده باشدا مالاتیا اوْلماقلا کاهتئ، دیوریغی و دارئندئ قالالارینی توْرپاقلارینا داخیل ائلمیشدی. بئلهلیکله فرات چایینا قدر اوْلان توْرپاقلار عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین الینه کئچمیشدی. آنادولوداکی سیاسی بیرلیین تامین اوْلونماسی اۆچون نؤوبه فرات چاییندان غربده یئرلشن هارپوت، دیاربکیر، ارزینجان و ارزروما گلمیشدی. ایلدیٛریٛم بایزید ارزینجان امیرینه اوْنا تابع اوْلماسینی بیلدیرمیشدی. تاهارتئن ایلدیٛریٛم بایزیده وئرگی وئرمیی قبول ائتمیش ، اما کئماهی عثمانلی ایمپیراتورلوغولارا وئرمیجیینی دئمیشدی. بۇنون ایسه سادهجه واختی اۇزاتماق اۆچون ائدیلدیی معلومدور. تاهارتئن حاکمیّتینی تانیدیغی تیمورا ایلدیٛریٛم بایزیدین ایستکلرینی بیلدیرمیش و اوْنو شیکایت ائتمیش دی.
تاهارتئن اوْنون قبولونا گلدیکدن ۲ گۆن سوْنرا تیمور سیواس شهرینه گلدی. امیر تیمورون اوْردوسونا آغقویونلو بیی قارا یولوق عوثمان بی و تاهارتئن باشچیلیق ائدیردی. سیواس شهری یۆکسک قالا دیوارلاری ایله ایحاطه اوْلونموشدو. جنوب طرفدن سۇ خندیی واردی. قالانی بۇ طرفدن آشماق مۆمکون اوْلماسا دا، غرب طرف بۇ ایش اۆچون اۇیغون حساب ائدیلمیش و محاصره باشلامیشدی. شهرین آلتینا تونئل قازیلمیش و شهر اهالیسی بۇندان گئج خبر توتموشدو. عثمانلی ایمپیراتورلوغو تاریخچیسی ابن کمال یازیر کی، تیمورون عسگرلری هئچ دایانمادان، سانکی هئچ یئییب-ایچمهدن سحردن آخشاما قدر ایشلییردی. تونئل قازماق نتیجه وئرمیش و شهردهکیلر مقاومتین معناسیز اوْلدوغونو گؤردوکدن سوْنرا قالابیی مصطفی شهری تحویل وئرمهیه مجبور اوْلموشدو. تیمور سیواسی قان تؤکمهدن آلاجاغینا سؤز وئرمیشدی. سیواس آلیناندان سوْنرا ۳-۴ مین ائرمنینی قازدیردیغی بؤیوک چوخورا باسدیریر و سؤزونو توتدوغونو، قان تؤکمدیینی بیلدیریر. جوزام خستهلییی تورکوستاندا معلوم اوْلمادیغیندان تیمورون گؤستریشی ایله نوخوشلوق عسگرلرینه یولوخماسین دئیه جوزام خستهلری اؤلدورولموشدو. سیواسی قورویان ایلدیٛریٛم بایزیدین اوْغلو بیر نئچه گۆن قوروندوقدان سوْنرا اؤلدورولدو.
تیمور سیواسی اله کئچیردیکدن سوْنرا چوْخ ایرلیلمهدی و سوریه ایستیقامتینه یؤنلدی. سیواسی توتماسینا باخمایاراق مالاتیا هله ده عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین نظارتینده ایدی. اؤزوندن گئریده نظارتینده اوْلمایان یئر ساخلاماق ایستمدییندن گئری دؤنهرک مالاتیانی آلمیش،
تیمورلا ایلدیٛریٛم بایزید آراسینداکی موباریزهده سیواسین آلینماسی اؤنملی بیر مرحلهدیر. بئلهلیکله امیر تیمور ایلک دفعه عثمانلی ایمپیراتورلوغولارا تابع اوْلان بیر بؤلگهنی اله کئچیرمیشدی. سیواسین ضبط اوْلونماسی خبری ایلدیٛریٛم بایزیده چاتدیقدان سوْنرا اوْ، کونستانتینوپولون محاصرهسینی دایاندیریب آنادولویا کئچدی. ایلدیریم بیازیدین امیر تیمورون آنادولویا دۇغرو ایرلیلیجیینی دوشونموش اوْلدوغونو گومان ائتمک اوْلار. بئله کی، ایلدیٛریٛم بایزید قئیصریه (شهر)یه گلهرک بۇرادا تیمورو گؤزلمهیه باشلامیشدی.
مملوکلرله دؤیوش[دَییشدیر]
تیمور سیواسی اله کئچیردیکدن سوْنرا جنوبا، مملوک سولطانلیغی (میصر) اۆزرینه ایرلیلمهیه باشلادی. امیر تیمور مملوک سلطانی بئرقوقون اؤلوموندن سوْنرا مملوک سولطانلیغی (میصر)نده داخیلی دۇرومین قاریشیق اوْلدوغوندان خبرداردی و ایلدیٛریٛم بایزیدله قارشیلاشمازدان اوّل بۇ دۇرومدن فایدالانماق ایستییردی. تیمور بغدادی فتح ائتدیی زامان سلطان بئرقوقا گؤندردیی ائلچی اؤلدورولموشدو و قارا یوسیف طرفیندن حبس اوْلونان آونیک حاکمی آتلامیش دا قاهیرهیه گؤندریلمیشدی. شهرده قارت و قیرغین اوْلدو.
حلب، هما و خومسو بیر-بیرینین آردینجا اله کئچیرن تیمور ۱۴۰۱-جی ایلین ژانویه آییندا شاما یاخینلاشدی. مملوک اوْردوسو مغلوب اوْلدو. سلطان فرج شهری ترک ائدیب قاهیرهیه قاچدی. ساغ قالانلار ایسه شام قالاسینا سیغیندیلار. شام محاصرهده اوْلارکن تیمورون یانینا شهره آمان وئرمهسی اۆچون بیر هئیت گلدی. ابن خلدون دا بۇ هئیتین ترکیبینده ایدی. امیر تیمور شام، حلب و بغدادی توتدوقدان سوْنرا قارا یوسیف و سلطان احمد جلاییر ایلدیٛریٛم بایزیده سیغیندی. بۇ ایلدیریم بیازیدله تیمورون موناسیبتلرینین داها دا گرگینلشمهسینه سبب اوْلدو. امیر تیمورلا ایلدیریم بیازیدین دؤیوش میدانیندا قارشیلاشمازدان اوّل مکتوبلاشدیقلاری معلومدور،
تیمورو عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله دؤیوشمهیه تهریک ائدنلر ارزینجان امیری، آغقویونلو بیی و باشدا قارامان بیلییی اوْلماقلا دیگر آنادولو بیلیکلری ایدی. بۇندان باشقا ژنویا، فرانسه، و بیزانس ایمپیراتورلوغو کیمی دؤولتلر ده بۇ توققوشمانین اوْلماسیندا ماراقلی ایدی. کونستانتینوپولون ایلدیٛریٛم بایزید طرفیندن محاصرهسی زامانی ایمپراتور ۲-جی مانوئل تیمورا تابع اوْلوب خراج وئرجیینی بیلدیرمیشدی. بۇندان علاوه تیمور آنادولوداکی تاتار بیرلیکلرینه آدام گؤندرهرک اوْنلارین دستیینی الده ائتمهیه چالیشیردی.
تیمور قاراباغ قیشلاغیندا اوْلارکن گلن عثمانلی ایمپیراتورلوغو ائلچیسینه عثمانلیلار همیشه فیرنگلرله قضاء دؤیوشلری ائتدییندن اوْنلارلا دؤیوشمک فیرنگلرین قوهلرینین آرتماسینا سبب اوْلار و بۇ سببدن روم دیارینا ایرلیلهمک طرفداری دئییلم شکلینده جواب وئرمیشدی. ایلدیٛریٛم بایزیده خبر گؤندریب شرطلرینی تکرار ائتدی. ایلدیریم بیازید ده تیمورا ائلچی گؤندردی. سیواسدا تیمورون اوْردوسو عثمانلی ایمپیراتورلوغو ائلچیلرینین قارشیسیندا رسمی کئچید ائتدی و یئنیدن باریش تکلیف اوْلوندو. امیر تیمورا ایلدیریم بیازیدین بؤیوک بیر اوْردو ایله اوْنا قارشی ایرلیلدیی خبری چاتدی. تیمورون اؤلوموندن سوْنرا قالیبیتلی ساواشلرله یوکشلیش یاشایان تیموریلر دؤولتی ضعیفلمهیه باشلادی. دؤولتده آرا ساواشلری و تاخت-تاج چکیشمهلری باش قالدیردی. تیمور اؤلمزدن اوّل اوْغلو جهانگیر میرزادن اوْلان نوهسی پیر محمدی واریثی اعلان ائتمیش دی. آنجاق اوْنون اؤلوموندن سوْنرا دیگر اوْغوللاری و نوهلری پیر محمدین حاکمیّتینی تانیمایاراق موباریزهیه باشلادیلار. تیمورون نوهسی محمد سمرقندده، واریث اعلان اوْلونان پیر محمد و دیگر نوهسی ایسگندر ایراندا، میران شاهی بغداد و آذربایجاندا، شاهرۇخ ایسه هراتدا حاکمیّته صاحیب چیخدی. بۆتون بۇنلار دؤولتین اوّلکی قودرتینی ایتیرمهسینه، مرکزی حاکمیّتین ضعیفلهیهرک دؤولتین تنززولونون باشلاماسینا سبب اوْلدو. خوراسانداکی حاکمیّتینی قورویا بیلمیشدی. شاهرۇخ دیگر امیرزادهلرین نظارتینده اوْلان بؤلگهلرین بیر حیصّه سینی یئنیدن حاکمیّتینده بیرلشدیره بیلمیشدی. اوْ، گونئی و اوْرتا ایرانا، اله جه ده آذربایجانا قدر ایرلیلهیهرک بۇ بؤلگهلری حاکمیّتینه تابع ائده بیلمیشدی. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین تنززولو یاواشلاسا دا بۇ پروسس دایانمادی. تیمورون دؤورونده دؤولته تابع اوْلان گئنیش اراضیلرین بیر قیسمی اوّلکی صاحیبلرینین نظارتینه کئچمیشدی. عثمانلی ایمپیراتورلوغولارین دستکلدیی جلایر سولطانلیغی بغدادداکی، قاراقویونلو و آغقویونلولار ایسه شرقی آنادولوداکی توْرپاقلارینی گئری قازانماق اۇغروندا موباریزه آپاریردی. مملوک سولطانلیغی (میصر)ندن اله کئچیریلن سوریهداکی توْرپاقلار دا ایتیریلمیشدی. چاغاتای موغوللاری ایسه هیزله گۆجلنهرک اؤنملی پروبلمه چئوریلمیشدی.
شاهرۇخ ۴۲ ایللیک حاکمیّتی مدتینده دؤولتین سوقوطونون قارشیسینی آلماغی باجاردی، اما تیموریلر دؤولتی تیمورون دؤوروندهکی گۆجونه بیر داها چاتا بیلمهدی. شاهرۇخ ۱۴۴۷-جی ایلده اؤلدوکدن سوْنرا آرا ساواشلری و تاخت-تاج چکیشمهلری یئنیدن باش قالدیردی. لاکین اوْ، سمرقند ویلایتیندن چیخا بیلمیر. شئیخلرین فتواسی ایله چاغیریلان دیواندا اوْنو ظالملیقدا، عدالتسیزلیکده گوناهلاندیریب اؤلوم هؤکمو ایله جزالاندیردیلار.
مکه زیارتینه یوْلا دوشن اولوغ بیه چاپار سمرقنده یاخین کندلرین بیرینده یئتیشیر. بیلدیریر کی، خانین یئنی امری اوْلمادان هئچ یئره گئتممهلیدیر. چاپاردان سوْنرا بیر نئچه ایل اوّل اولوغ بیین امری ایله آتاسی اعدام ائدیلمیش نقدهلار نسلیندن اوْلان عباس گلیر. اوْ، بیلدیریر کی، اولوغ بی ایسلام ائهکاملاریندان اۇزاقلاشماقدا گوناهلاندیریلاراق اؤلوم حؤکمونه محکوم ائدیلیب. آبباسین خیدمتچیلری اۇلوقبیین ال-قوْلونو باغلایاراق آرخین کنارینا گتیریر، دیز چؤکدورورلر و عباس قیلینجلا وۇردوغو بیر ضربه ایله اولوغ بیی اؤلدورور.
ابو سیدین حاکمیّتی (۱۴۵۱-۱۴۶۹)[دَییشدیر]
ابو سیدین دؤورونده تیموریلر دؤولتی گئتدیکجه داغیلماغا باشلادی. تیموریلر نفوذ دایرهسینه داخیل اوْلان غرب توْرپاقلارینداکی حاکمیّتینی تماماً ایتیردی. ماورننهره کۆتلوی(توده) شکیلده اؤزبک کؤچلری اوْلدو. هله تیمورون دؤورونده باشلایان اؤزبک کؤچونون ابو سیدین دؤورونده داها دا شیددتلنمهسینین تیموریلر دؤولتینده جدی ائتکیسی اوْلدو. اؤزبکلرین دؤولت ایدارهسینده و اوْردودا آرتان نفوذلاری اوْنلارین گلهجکده سیاسی اۆستونلویو ده اله کئچیرمهسینه شرایط یاراتدی.
قاراقویونلو حؤکمداری جهانشاهین اوزونحسنه مغلوب اوْلماسیندان سوْنرا سوْنرا تیموری ابو سید اؤز موتتفیقی هسنلینی مۆدافیه ائتمک آدی ایله آذربایجان اۆزرینه هۆجوما کئچدی. کئچمیش موتتفیقی شیروانشاهین کمکینه بئل باغلایان ابو سید شیروانا دۇغرو حرکت ائدیر. لاکین شیروانشاه ۱-جی فرروخ یاسار اردبیل حاکمی شیخ حیدرله بیرلیکده اوزونحسنین طرفینه کئچیر و ابو سیدین قوْشونلاری تماماً بلوکادایا آلینیر. اوْردودا آجلیق باشلانیر. اوزونحسن ابو سیدین دانیشیق تکلیفینی قبول ائتمیر و گؤزلنیلمهدن هۆجوم ائدهرک ابو سیدی مغلوب ائدیر.
حسین بایقارانین حاکمیّتی (۱۴۶۹-۱۵۰۶)[دَییشدیر]
تیمورون نوهسی بایقارا میرزانین اوْغلو اوْلان سولطان حسین بایقارا، اولوغ بیدن سوْنرا داوام ائدن چاخناشمالاردا یئنه امیر تیمورون نوهلریندن اوْلان و هراتدا حاکملیک ائدن ابولقاسیم بابورون یانیندا خیدمت ائتمیش دی. بۇرادا دؤولت ایدارهسینده تجروبه قازاندی.
هرات امیری بابور ۱۴۵۷-جی ایلده اؤلونجه، بۇرادا دا چکیشمهلر باشلادی و سولطان حسین بایقارا هراتدان آیریلاراق مروه کئچدی. بۇرادا بؤلگهنین حاکمی مویززوددین سنجرین قیزی ایله ائولندی و اوْندان بؤیوک اوْغلو بدیززامان میرزا دۆنیایا گلدی.
سولطان حسین بایقارا اؤزونه تابع اوْلان آز سایلی آداملارلا و اؤزبکلردن شادیبیین کمکی ایله آمودریانین اؤزبوی بؤلگهسینده کیچیک بیر بؤلگهنین ایدارهسینی اله کئچیردی. آز سوْنرا شادیبیی کنارلاشدیراراق سرحدلرینی گئنیشلتدی و باشقا اؤزبک قوهلرینین کمکی ایله مازندران اوستانیی دا اله کئچیردی. بۇندان سوْنرا هراتا حاکم اوْلان ابو سیدله موباریزهیه باشلادی. ۱۴۶۹-جو ایلده ابو سید آغقویونلو حؤکمداری اوزونحسنه مغلوب اوْلونجا هراتی دا اله کئچیردی.
ایدارئتمه[دَییشدیر]
تیموریلر دؤولتی گۆجونون زیروهسینده اوْلدوغو واختلاردا ایرتیشدان و ووْلقادان توتموش فارس خلیجینه قدر، گنگدان دمشقه و آسیا آرخیپئلاقینا قدر اراضیلری ایحاطه ائدیردی. تیمورون و واریثلرینین دؤورونده تیموریلر دؤولتینین ایداره اوْلونماسی یاسالارا، تورک تؤرهسینه، توزویه امیرلره موعاوین تعیین اوْلونوردو. اگر امیر اؤلرسه و یا وظیفهسیندن کنارلاشدیریلارسا موعاوینلر اوْنون یئرینه کئچردی و اوْنو "امیرلییه نامیزد" آدلاندیریردیلار. بۇندان باشقا صدر هر بیر ویلایته و شهره قازی، موفتی، موهتسیب تعیین ائدیر، سیدلره، اۆلمایا و دیگر دین خادیملرینه سویورقال مویینلشدیرهرک اوْنلارا وظیفه وئریردی.
تیمورون دؤورونده هر گۆن دیوانخانادا دورد وزیر اوْلوردو:
- مملکت و رعیت وزیری. اوْ، مملکتدهکی مؤهوم ایشلری، گۆندهلیک داورانیشلاری، رعیتین دۇرومینی، ویلایتلردن گتیریلن محصول، وئرگی-تؤیجو و اوْنلارین بؤلوشدورولمهسی، گلیر-خرج، مملکتین آبادلیغی، اهالینین فیراوانلیغینین نه یوْللا نیظاما سالیندیغینی حؤکمدارا بیلدیریردی. یوْلونا قویمالی، عسگرلرین ایشی چتینه دوشمهسین دئیه دایم اوْنلاردان خبر توتمالی و اوْنلارین دۇرومی حاقیندا حؤکمدارا معلومات وئرمهلی ایدی.
- بۇ وزیر باشسیز قالان عائلهلره، اؤلنلرین آداملارینا و قاچقینلارا چاتاجاق ماللاری، اهالیدن ییغیلان زکاتی و باج-خراجی، گلیب-گئدن سؤودگارلاردان آلینان مالی، مملکلتین مال-قاراسینی، ناخیرلارین اؤروشلرینی، یایلاقلارینی، مملکتدن ییغیلان گلیرلری امانت اوْلاراق ساخلامالی، یوْخا چیخانلارین و اؤلنلرین مالی-مولکو قالیبسا، اوْنو واریثلرینه چاتدیرمالی ایدی.
- بۇ وزیر سلطنتین ایشلرینی آپاران وزیردیر. اوْنون سلطنتین بۆتون ایدارهلرینین گلیر-خرجلریندن، خزینهدن صرف اوْلونان خرجلردن، حتی آتخانایا و سارایداکی باشقا جانلیلارا صرف اوْلونان خرجلردن آگاه اوْلماسی لازیمدی. معلوماتلارین اؤتورولمهسینی تامین ائتمک اۆچون امیر تیمورون دؤورونده پوچت منطقهلری یارادیلمیشدی. هر منطقهده ۲۰۰ آت ساخلانیردی و خرجلری یئرلی اهالینین حسابینا اؤدنیلیردی. اوروپایا هۆجوملار ائدن عثمانلی ایمپیراتورلوغولارا قارشی تیمورلا آوروپا دؤولتلرینین اتفاقینین یارانماسی احتیمالی وار ایدی. عثمانلی ایمپیراتورلوغو و مملوک سولطانلیغی (میصر) دؤولتلرینه هۆجوم ائتمک اۆچون آشکار سبب وار ایدی.
بۇنلار هله یوز ایل اوّل اؤزلله عثمانلی ایمپیراتورلوغونین کونستانتینوپولو محاصرهیه آلماسینا گؤره فرانسه-موغول اتفاقینین یارادیلماسی ایستیقامتینده جهدلرینی عکس ائتدیردی.
تیمور ۶-جی کارلین سارایینا ائلچی اوْلاراق سۇلطانیه آرخیئپیسکوپو دومینیکان ژانی
تیمور ۶-جی کارلا ایقتیصادی موناسیبتلرین اینکیشاف ائتدیریلمهسینی، بیرده هۆجوم و مۆدافیه اتفاقی تکلیف ائتدی. ۶-جی کارل خبری یالنیز تیمورون اؤلوموندن قیسا زامان اؤنجه گؤندره بیلدی.
ایسپانیا ایله ده علاقهلر اینکیشاف ائتدی. تیمور کاستیلییا سارایینا حاجی محمد ال قاضی آدلی چاغاتایلی ائلچینی، مکتوب و هدیّه لرله یوللامیشدی. گؤندردیی ائلچیلرله پیس داورانیردی، روی قونزالئس ده کلاویخویا ایمپراتورون «اوْغرو و پیس آدام» اوْلدوغونو ایضاح ائدیب چینلی سفیرلری ایسپانیا صفیرلرین آرخاسیندا اوْتوزدوردو.
کلاویخونون سمرقنده سفری مارکو پولونون چینه سفریندن یوز ایل سوْنرا چوْخ آز آوروپانلینین گئدیب چاتا بیلدیی کاتایدان یئنی خبرلر بیلدیرمهیه ایمکان یاراتدی. کلاویخونون معلوماتلاری، تحریف اوْلونموش اوْلسا بئله، ایمپراتور هونق وونون خلفلری آراسیندا اوْلان تاخت-تاج داواسی حاقدادیر. ایسپانیالار چینلی صفیرلرین بعضیلری ایله ایلئتیشیم ساخلایا و سمرقندله خانبالیق (پکن) آراسینداکی کاروان یوْللاری بارهده معلومات ییغا بیلیردیلر. آوروپالیلارا دۆنیانین ان بؤیوک شهری اوْلان کاتای دؤولتینین باشکندی خانبالیق شهری ایله یاناشی، ساواش گۆجو حاقدا معلومات وئریب. اوْ، بیرده سهواً کاتای ایمپراتورونون سهواً کاتولیکلییی قبول ائتدیینی بیلدیریب.
بایرنلی ماجراچی ایوهان شیلبئرگئر ۱۴۰۲-۱۴۰۵-جی ایللرده تیمورا خیدمت ائدیب. بۇندان باشقا سایسیز-حسابسیز ونیزلی و ژنویالی تاجیرلر بۇ زامان سۇلطانیهده فعّال فعالیّت گؤستریردیلر.
اوْردو قۇرولوشو[دَییشدیر]
تیموریلر دؤولتینین اوْردوسونون ضربه قوهسینی آغیر زیرئهلی سوواری بیرلیکلری، یونگول زیرئهلی آتلی اوْخچولار تشکیل ائدیردی. بۇندان باشقا هیندوستان یوروشو زامانی دؤیوش فیللری ده اله کئچیریلمیشدی. مملوک سولطانلیغی (میصر)
اوْردویا دۆشمن قوهلرینین ساییندان وابسته اوْلاراق حؤکمدارین اؤزو، امیرزادهلر و امیر ال-اۆمرا باشچیلیق ائدیردی. امیر ال-اۆمرا اوْردو تاخیمی ایدی. هونر گؤستریب فرقلهنن شخصلر امیر تیتولو ایله موکافاتلاندیریلیردی. امیر تیتولو اوْن ایکی درجهدن عبارتدی. بیرینجی درجهدن باشلایاراق اوْن ایکینجی درجهیه قدر هر درجهیه عایید اوْلان امیر اؤزوندن یۇخاری درجهده اوْلان امیرین موعاوینی حساب اوْلونوردو. اوْن ایکینجی امیر امیر ال-اۆمرانین، امیر ال-اۆمرا ایسه حؤکمدارین موعاوینی ایدی.
اوْردو یوروشده اوْلارکن اوْنا قوتوال تعیین ائدیردیلر. اوْ، اوْردونون کئشیینی چکیردی. بازار اهلیندن وئرگی توْپلاماق دا قوتواللارا حواله اوْلونوردو. اگر اوْردودان کیمینسه بیر شئیی اوْغورلانمیش اوْلسا، قوتواللار مسئولیّته جلب اوْلونوردو. تیمورون دؤورونده اوْردویا دؤرد چاپقینچی بؤلویو تعیین اوْلونوردو. اوْنلار قوْشونون یان طرفی ایله اوْندان دؤرد فرسنگ مسافهده ایرلیلییر و کئشیک چکیردیلر. اگر قوْشوندان بیر نفرین اؤلدورولدویونو، یارالاندیغینی گؤرسهلر، اوْنون ایشینی اؤز بویونلارینا گؤتورمهلی ایدیلر.
تیموریلر دؤولتینین اوْردوسوندا گئجه باسقینلارینی حیاتا کئچیرن دستهلر چاپاوول آدلاندیریلیردی. اوْردونون مرکزی قوْل، ساغ جیناهی برنغار، سوْل جیهانی ایسه جرانغار آدلانیردی. اوْردو ایرلیلیرکن اوْندان ایرلیده کشفیات بؤلوکلری ایرلیلیردی و اوْنلار قارووول آدلانیردی. کشفیات دستهسینین آرخاسینجا گئدن بؤلوک هیراوول آدلانیردی. اوْردونون سوْل جیناهینی قورویان بؤلوک ایسه شیقاوول آدلانیردی. بۇ بؤلگو دۆشمن بیرلیکلرینین ساییندان وابسته اوْلاراق داها دا مورککبلشه بیلردی. تیمورون دؤورونده تیموریلر دؤولتینین مؤوجود اوْلان اوْردوسونون اۆچده بیری سرحدلری قوروماغا، اۆچده ایکیسی ایسه دؤولتین خیدمتینده دایم دایانماغا بورجلو ایدی. خصوصاً تیمورون نوهسی اولوغ بیین حاکملییی ایللرینده شهر آبادلاشمیش، مۆختلیف دیارلاردان علم آداملاری سمرقنده گلمیشدی. اولوغ بی سمرقندده دؤولت ایدارهسی ایله یاناشی علمی فعالیّتله ده مشغول اوْلوردو. اولوغ بی آسترونومی و ریاضیاتلا مشغول اوْلوردو. اوْ، سمرقندده مدرهسه و رصدخانا تیکدیرمیشدی. تیکدیردیی مدرهسهده اؤزونو اینکیشاف ائتدیرمک اۆچون دؤورون عالیملرینین درسلرینده و موذاکیرهلرینده ایشتیراک ائتمیشدیر. اولوغ بیین اطرافینا دؤورون ان مشهور عالیملری توپلانمیشدی. اوْ، قاضیزاده رومی و قیاسددین جمشید ال-کاشی کیمی مشهور عالیملرین درسلرینده ایشتیراک ائتمیش دی.
سمرقند مدرهسهسی[دَییشدیر]
سمرقند مدرهسهسینین تیکینتیسینه اولوغ بیین گؤستریشی ایله ۱۴۱۷-جی ایلده باشلانمیش و ۱۴۲۱-جی ایلده تاماملانمیشدیر.
بۇ مدرهسهدهکی علمی فعالیّتلر حاقیندا قیاسددین جمشید ال-کاشینین مکتوبوندان معلوماتلار اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مکتوبده دؤورون ان یاخشی عالیملرینین مدرهسهیه جلب اوْلونماغیندان، بۆتون علملر اۆزره درس وئرن مودسسیرلرین مؤوجودلوغوندان و ریاضیاتچیلارین فعالیّتیندن بحث اوْلونور. بیرده مدرهسهده کئچیریلن درسلردن علاوه بۇرادا دؤورون عالیملرینین موذاکیرهلری ده باش تۇتوردو کی، بۇ موذاکیرهلرده اولوغ بی ده ایشتیراک ائدیردی. رصدخانادان سمرقند مدرهسهسیندهکی آسترونومی و ریاضیاتلا باغلی آراشدیرمالارین پراکتییایا اۇیقولاما اوْلونماسی اۆچون ایستیفاده اوْلونموشدور. رسدخانانین تیکینتیسی تاماملاندیقدان سوْنرا قیاسددین جمشید اوْنا اداره ائتمیش دی. بۇرادا آپاریلان مۆشاهیدهلر اوْن ایکی ایل داوام ائتمیش دی. اوّلجه حسابلاما و مۆشاهیده ایشلرینی قیاسددین جمشید ائدیردی. قیاسددین جمشیدین ۱۴۲۹-جو ایلده اؤلمهسیندن سوْنرا قاضیزاده رومی بۇ ایشی یئرینه یئتیرمهیه باشلامیشدیر. ۱۴۳۰-جو ایلده قاضیزاده رومی ده اؤلدوکدن سوْنرا، اوْنون طلبهسی اوْلان علی قوشچو رصدخانایا اداره ائتمهیه باشلامیشدیر. اولوغ بی بۇرادا آپاریلان آراشتیرمالاردان سوْنرا مشهور زیجینی تماملایا بیلمیشدی. زیج گورکانی و یا زیج جدید سلطان آدی وئریلن بۇ اۇلدوز کاتالوقوندان غربده و شرقده اۇزون ایللر بویونجا ایستیفاده اوْلونموشدو.
۱۴۴۹-جو ایلده اولوغ بیین اؤلدورولمهسیندن سوْنرا رصدخانا دینی فاناتیکلر طرفیندن داغیدیلمیشدیر.
مدنیت[دَییشدیر]
۱۴. یوز ایلین سوْنلاریندان ۱۶. یوز ایلین اوّللرینه قدر اورتا آسیا و شرقی ایران توْرپاقلاری ایله بیرلیکده افغانیستانی دا ایحاطه ائدن اراضیده تیموریلر صنعتکارلیق باخیمیندان اؤنملی اثرلر مئیدانا گتیرمیشدیر. معمارلیق و مینیاتورون اینکیشاف ائدهرک دَیَر قازاندیغی تیموری صنعتکارلیغی اورتا آسیا، ایران، افغانیستانین و حتی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو دؤورونده هیند-ایسلام صنعتکارلیغینین اینکیشاف ائتمهسینده روْل اوْینامیشدیر. ایسلام صنعتکارلیغی باخیمیندان اؤنملی اثرلرین مئیدانا گتیریلدیی بۇ دؤورده هر نه قدر واحید اۆسلوبدان دانیشماق مۆمکون اوْلماسا دا، محللی فرقلیلیکلرین بیر سینتزینی گؤرمک مۆمکوندور. گؤز اوْخشایان اثرلرین مئیدانا گتیریلدیی یئرلر آراسیندا تیموری صنعتکارلیغینین عۆمومی رۇحونو اؤزونده داشییان، اما اؤزون مخصوص صنعتکارلیق مرکزلری مئیدانا گلمیشدیر. بۇ باخیمدان سمرقند، هرات و شیراز صنعتکارلیق مرکزلرینه چئوریلمیشدیر.
تیموریلر دؤولتینین باشکندی اوْلان سمرقندده اورتا آسیا و ایراندان اوْلان صنعتکارلاردان باشقا هیندوستان، آنادولو و سوریهدان کؤچورولموش صنعتکارلار وار مؤوجوددو. ایسپانیا ائلچیسی روی قونزالئس ده کلاویخو سمرقندده ۱۵۰ مین صنعتکار عائلهسی اوْلماسینی سؤیلمیشدی. تیمورون دؤورونده صنعتکارلیق مرکزینه چئوریلن سمرقندده معمارلیق باخیمیندان اؤنملی اثرلر مئیدانا گتیریلمیشدی. تیموری صنعتکارلیغینین ایکینجی پارلاق دؤورو تیمورون اوْغلو شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینه تصادوف ائدیر. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللری تیموریلرین مدنی و صنعتکارلیق باخیمیندان ان گۆجلو دؤورودور. سلطان شاهروخ و فارس صنعتکارلاری حمایه ائدیردی. شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده دؤولتین باشکندی هرات شهرینه کؤچورولموشدو. بۇ سببدن اینکیشاف ائدن هرات تیموری رئنئسانسینین مرکزینه چئوریلمیشدی. عئینی زاماندا شاهرۇخون حاکمیّتی ایللرینده اوْغلو اولوغ بیین سمرقندده حاکم اوْلماسی سببیندن آبادلیق و قوروجولوق ایشلری اوْرادا دا داوام ائتدیریلمیشدی. شاهرۇخ و اولوغ بیین اؤلوموندن سوْنرا دۇرغونلوق یاشایان صنعتکارلیق ابو سید و سولطان حسین بایقارانین دؤورونده یئنیدن جانلانمیشدیر. سلطان حسین بایقارانین اؤلوموندن سوْنرا اوْغلو بزیززامانین حاکمیّتی ایللرینده دؤولت تنززوله اۇغراسا دا، تیموریلرین صنعتکارلیق عنعنهلرینین ائتکیسی بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو و صفویلر دؤولتینده حیس اوْلونماقدادیر.
معمارلیق[دَییشدیر]
تیموری معمارلیغی اؤزون مخصوص جهتلری ایله فرقلنیر. اورتا آسیا و ایراندا اؤزوندن اوّل مؤوجود اوْلموش دؤولتلرین معمارلیغیندان ائتکی(تاثیر)لهنن تیموری معمارلیغی بیر نؤع سینتز تشکیل ائدن اثرلرله تانینمیشدیر. اساساً توربه، مسجید، مدرهسه و درگاه کیمی بؤلمهلری اوْلان کومپلکسلرین اساس اؤزللیکلریندن بیری فاسادینی اؤرتن موزایکا ایشلمهلری اوْلان کاشی، سوغانا بنزین خاریجی قوببه و داخیلدهکی یۆکسک ایچ قوببهنین مئیدانا گتیردیی قوببه سیستمینین اؤزون مخصوص جهتلری ایدی.
تیموری مئمارلیغیندا ان اؤنملی یئری توربهلر تۇتوردو. تیموری توربه معمارلیغینین ان اؤنملی اؤرنکلریندن بیری سمرقنددهکی شاهی-زینده کومپلکسیدیر. بۇ کومپلکسده تیموریلر سویوندان اؤنملی شخصلرین توربهلری یئرلشیر. بیر دیگر نومونه کیمی سمرقندده یئرلشن و ۱۳۸۰-۱۳۹۰-جی ایللره عایید ائدیلن روهاباد توربهسینی گؤسترمک اوْلار. روهاباد توربهسی کوب فوْرمالی اساس بینانین اۆزرینده یئرلشن، سککیزبوجاقلی تمبورون داشیغیدی قوببهدن عبارتدیر. تیمورون حاکمیّتی ایللرینده تیکیلن توربه و اوْنا باغلی معمارلیق کومپلکسلرینین ان مشهورو گور-امیردیر. بۇ کومپلکسه مدرهسه، مسجید، توربه و دیگر بؤلوملر داخیلدیر. ایلک دفعه تیکینتیسینه ۱۳۹۹-جو ایلده باشلانیلسا دا، تیمورون نوهسی محمد میرزانین اؤلوموندن سوْنرا امیر تیمورون امری ایله ۱۴۰۴-جو ایلده بیر توربه تیکیلمهسینه قرار وئریلمیشدیر. تیموریلر سویوندان اؤنملی شخصلرین مرازلارینین یئرلشدیی بۇ توربهیه ۱۴۰۵-جی ایلده تیمور دا دفن اوْلونموشدو. بیرده امیر تیمورون اوْغوللاری میران شاهی و شاهرۇخ، نوهلری پیر محمد میرزا و اولوغ بی، اله جه ده دین معلمی عزیز نور سید برکه ده بۇ توربهده دفن اوْلونموشدور. تیمورون هیندوستان اۆزرینه اوْلان یوروشونو ابدیلشدیرمک آماچ ایله بیبیخانیم مسجیدی اینشا اوْلونموشدور. بیبیخانیم مسجیدی یۆکسک قوببهلری، ائیوانلاری، دیگر معمارلیق المنتلری و چینی ایشلمهلری ایله تیموریلر دؤولتینین گۆجونون زیروهسینده اوْلدوغو دؤورو عکس ائتدیریر.
تیکینتیسی ۱۴۱۷-جی ایلده سمرقندده اولوغ بی طرفیندن باشلادیلان و ۱۴۲۰-جی ایلده تاماملانان مدرهسه کومپلکسی ایسه ایسلام مئمارلیغیندا اؤنملی بیر یئره صاحیبدیر. بۇ مدرهسه ۱۴۱۷-جی ایلده اولوغ بیین بوخارادا تیکدیردیی دیگر مدرهسهنین پلانی اساسیندا اینشا اوْلونموشدو. اۇلوقبیین سمرقندده اینشا ائتدیردیی اثرلر آراسیندا ۱۴۰۹-جو ایلده تیکیلن رصدخانا دا اؤنملی یئره صاحیبدیر. گؤوهر شادین گؤستریشی ایله مشهد شهرینده معمار کیواموددین ابن زئینددین شیرازی طرفیندن گؤوهر شاد مسجیدی اینشا اوْلونموشدو. دؤرد ائیوانی اوْلان مسجید بیر توربه ایله کومپلکس شکیلده تیکیلمیشدی. عئینی زاماندا گؤوشر شاد طرفیندن کیواموددین ابن زئینددین شیرازییه اینشا ائتدیریلن تیکیلیلر آراسیندا هراتدا یئرلشن گازورگاه عابیدهسی و گؤوهر شاد مدرهسهسینی نومونه گؤسترمک اوْلار. گؤوهر شاه مدرهسهسینده بیر توربه ده اینشا اوْلونموشدو. شاهرۇخون اوْغلو قیسددین بایسونقور و گؤوهر شاد بۇرادا دفن اوْلونموشدور. [[file:TypkecTaH.jpg|thumb|right|250px|خوجا احمد یسوی توربهسی، ۱۳۸۵-جی ایلده تیمورون امری ایله تیکیلیب. ۱۴۶۰-جی ایلدن سوْنرا بلخ شهرینده اینشا اوْلونان ابو نثر فارسا کومپلکسی ده تیموری معمارلیغینین عنعنهلرینی داشیییر. تیموری معمارلیغینین سوْن دؤورلرینه عایید اوْلان ان اؤنملی اثرلردن بیری ده ابو سیدین خانیملاریندان بیرینین گؤستریشی ایله تیموریلر نسلیندن اوْلان قادینلارین دفنی اۆچون ۱۴۶۰-۱۴۶۴-جو ایللرده اینشا اوْلونان ایشرتخانا توربهسیدیر. ۱۴۶۰-۱۵۰۲-جی ایللرده قزنه شهرینده اولوغ بیین اوْغلو ابدوررززاق اۆچون اینشا اوْلونان توربه اوْرتادا یئرلشن اساس حیصّه و اوْنونلا الاقلندیریلن یان حیصّه لرله بیر نؤع تاج محلین معمارلیق قۇرولوشونون اؤنجوسودور.
تیموری سارایلاری حاقیندا تاریخی قایناقلرده و سیاهتنامهلرده اؤنملی معلوماتلارا راست گلمک مۆمکوندور. قایناقلرده تیمورون سمرقند و اطراف شهرلرده اینشا ائتدیردیی گؤی سارای، باغ-ı دیلگوشه آدلی باخچادا یئرلشن نقش-i جهان، باغ-ı چئنار، باغ-ı شیمال و باغ-ı بئهیشت کیمی سارایلار حاقیندا معلومات وئریلیر. شهریسبزدهکی سارایین قالینتیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چیخمیشدیر. بۇنلاردان باشقا قایناقلرده اولوغ بی طرفیندن سمرقندده اینشا اوْلونان و باغیمئیداندا یئرلشن چیهیلسوتون ساراییندان دا بحث اوْلونماقدادیر.
میراث[دَییشدیر]
تیموریلر دؤولتی یاییلدیغی گئنیش اراضیلرین تاریخینده هللئدیجی روْل اوْینامیشدیر. تیموریلر دؤورونده اورتا آسیا و خوراسان اینکیشافینین زیروهسینه چاتمیش، سمرقند شهری تاریخینین قیزیل دؤورونو یاشامیشدی. تیموریلر دؤورونده معمارلیق عنعنهلری داها دا اینکیشاف ائتمیش و بۇ معمارلیق عابیدهلریندن بیر چوْخو گۆنوموزه قدر گلیب چاتمیشدیر. علم و صنعتکارلیغین اینکیشاف ائتمهسی نتیجهسینده بۇ دؤور "تیموری رئنئسانسی" اوْلاراق دا خاطیرلانیر. تیموریلر سویوندان گلن بابورون هیندوستاندا بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغونی قورماسی نتیجهسینده تیموریلر سولالهسی وارلیغینی داوام ائتدیرمیشدی.
تیموری حاکمیّتی آذربایجانا دا تسیرسیز اؤتوشممیشدی. تیموریلر دؤورونده آذربایجانا یئنی-یئنی تورک کؤچلری داوام ائتمیشدیر. بۇ کؤچلر آذربایجاندا خالقین و دیلین فوْرمالاشماسینا اؤز ائتکی(تاثیر)ینی گؤسترمیشدیر. بئله کی، ژنتیک اساسدا تورکجهنین دیالئکتلری ۲ حیصّه یه آیریلیر. اوْغوز (شرق و جنوب قروپو) و قیپچاق (غرب و شیمال). بۇ لهجهلرین فونئتیک و لئکسیک جهتدن بللی فرقلیلیکلری وار. قلوتتوخرونولوژی اۆصولوندان ایستیفاده ائدهرک دیلچی اوْلئق مودراک بئله بیر نتیجهیه گلمیشدیر کی، نوخا دیالئکتی استثنا اوْلماقلا بۆتون لهجهلری ایله بیرلیکده تورکجهنین فوْرمالاشماسی ۱۳۶۰-جی ایللره، تیموری دؤنمینه دۆشور. باشقا بیر مثال کیمی آلمان تاریخچیسی قوستاو تئودور پولون یازدیغینی گؤسترمک اوْلار. اوْ، اؤز اثرینده یازیردی: "قافقاز تاتارلاری اؤزلرینی چینگیز خان و امیر تیمور اوْردالارینین تؤرمهلری ساییرلار؛ اوْنلار دایم بۇ اوْردالارین عظمتلی قودرتینی و اوْنلارا تابع اوْلموش بؤیوک اراضیلری خاتیرلاییرلار".
حال حاضیردا اؤزبکیستان تیموریلر دؤولتینین ارثینه صاحیب چیخیر. چاغداش اؤزبک تورکجهسینین یارانماسیندا تیموریلر دؤورونده مدنی دیل سوییهسینه یوکسلمیش چاغاتایجانین بؤیوک روْلو اوْلموشدور. جاستین ماروززی تامئرلان اثرینده سفیر روی قونزالئس ده کلاویخونون تیموریلر دؤولتینین دۇرومی ایله باغلی یازدیقلارینی چاغداش اؤزبکیستانین شهر حیاتی ایله مؤ قایسه ائدهرک یازیر کی، بورالار تیموریلر دؤوروندهکی شؤهرتینی ایتیرسه ده، شهر حیاتینین چوْخ دا فرقلندیینی دئمک اوْلماز. اؤزبکیستان موستقیللیینی قازاندیقدان سوْنرا تیمورون شخصیتی یئنیدن دیقّت مرکزینه گلیر. ۱ سپتامبر ۱۹۹۳-جو ایلده اؤزبکیستانین موستقیللیک گۆنو زامانی باشکان ایسلام کریموو تاشکند شهرینده تیمورون عابیدهسینین آچیلیشینی ائتدی.[۱] ۱۹۹۶-جی ایلده ایسه تیمورون آنادان اوْلماسینین ۶۶۰-جی ایلی قئید ائدیلن زامان تاشکند شهرینده فاتئهه حصر اوْلونموش موزه یی آچیلمیش و "تیمور اوْردئنی" تأسیس ائدیلمیشدی.[۱]
قئیدلر[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- تیموریلر سولالهسینین حؤکمدارلار ی
- تیمور
- عثمانلی ایمپیراتورلوغو
- آلتین اوردو
- مملوک سولطانلیغی (میصر)
- دهلی سلطانلیغی
- ایلدیٛریٛم بایزید
- توختامیش


c: text/html

text:
آلومینیوم کولورید
آلومینیوم کولورید (اینگیلیسجه: Aluminium chloride, روسجا: Xлopид aлюMиHия، عربجه: كلوريد الألومنيوم) بیر شیمیایی ماده. آغ، ساریٛ رنگلی و برک جیسم حالتینده تاپیلار. متال هالید کیمی تانینیر. آلومینیوم کولورید آلومینیوم بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Aluminium chloride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آلومینیوم کولورید گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲)
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲) (اینگیلیسجه: Russo-Turkish War (1806–1812)) روسیه ایمپیراتورلوغو و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.بوغدان پرنسلیغی و والاچیا و قافقاز یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبهسیله بیتمیشدیر
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Russo-Turkish War (1806–1812)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۰۶-۱۸۱۲) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
پرودا گۆیچلی یر تیتره مه سی بۇلدی
گۆن اۇرتا آمریکا یوردی بۇلان پرودا ۷.۱ ریشتر اولولیغیندا یر تیتره مه سی بۇلدی
گۆن اۇرتا آمریکا یوردی بۇلان پرودا ۷.۱ ریشتر اولولیغیندا یر تیتره مه سی بۇلدی.
آمریکانینگ ژئولوژیک بارلاغلار مرکزی (USGS) یر تیتره مه سی نینگ مرکزی نینگ آزانگورا دییلن یرینگ ۹ کیلومتر آلیسیندا و یرینگ ۲۵۸ کیلومتر آشاغیندا بۇلاندیغینی بیلدیردی.
واقادا ییتگی چکیلیپ چکیلمأندیگی هنیز بِللی دأل.
دِگیشلی حابارلار
زلنسکی: روسیانینگ ایسلهگی و ادن ایشی قابول ادیلیپ بیلینمهز
روسیا کریمه یاریم آداسیندان سوُنگرا دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریا ولایاتلاری و شهرلرینی ده اؤز توُپراغینا قوُشاندیغینی بیلدیریپدی
آق دنگیزده 9 ییلدا 25 مۆنگ بوُسغون اؤلدی
آقدنگیزده (مدیترانه دنگیزینده) سوُنگقی 9 ییلدا 25 مۆنگ بوُسغون آرادان چیقدی
سومالی دا پلیس یوُلباشچیسی اؤلدۆریلدی
فرهان محمد عدن یوردونگ اوُرتا شبل بؤلگه سینده ترور قوراماسی الشباب بیلن گؤرهشه یوُلباشچیلیق ادیأردی


text:
حسن ریاضی«ایلدیریم»لا دانیشیق؛ (سونونجو بؤلوم)
س- مودئرن ادبیات دئدیییمیز بیر چوخ اؤزللیکلرله کلاسیک ادبیاتدان فرقلهنیر. بو هم فورم باخیمیندان اولور، همی ده مضمون باخیمیندان. بونلارین آراسیندا اولان دهییشیکلیکلر نلردیر؟ بونون یارانماسیندا تأثیر قویان پارامئترلر نهلر اولموش؟
ج- دیل و ایفاده یئنیلییی، کلیلیکدن جزئیلییه دوغرو یؤنلمکدیر. جزئی و تفرعاتلا اوغراشماق؛ چوخ سسلیلیک و پلورالیسم تحلیلین ایلکین مرحلهلریندن -یعنی تشبیه و استعارهدن- کئچیب، یئنی مجازلار سیستئمی یاراتماق؛ ساده و سورتولموش، خابی گئتمیش ایفادهلردن اوزاقلاشیب، یئنی سؤز، یئنی ایفاده تاپماق؛ خالق دیلینین درینلیکلرینده یئنی سؤزلر، سؤز بیرلشمهلری، ایفاده یؤنلری تاپماق و اونلاری شعرده ایشلتمک؛ باشقا صنعت ساحهلرینین ایمکانلاریندان او جوملهدن: سینما، تئاتر، رساملیق، موسیقی و حئکایچیلیک صنعتلریندن یارادیجی صورتده فایدالانماقلا یئنی تیپلی اثرلر اورتایا چیخارماق؛ ادبی – بدیعی اثری ایستر فورما، ایسترسه ده مضمون باخیمیندان یئرسیز بزک –دوزکدن تمیزلهمک؛ یئنی – یئنی اوفوقلر سوراغیندا اولاراق آختارماق، آختارماق و یئنهده آختارماق.
س- ایجتیماعی مناسیبتلری نظره آلاراق سیزجه ادبیاتیمیز مودئرنلهشیب می؟
ج- آسیادا، اورتا عصرلرین جهالت یوخوسوندان اویانیب یئنیلشمهنین ایلک آددیملارینی آتانلارین بیری ده آذربایجان خالقی اولموشدور. بو یئنیلشمه پروسئسی اجتماعی حیاتین بوتون ساحهلرینده خوصوصیله ادبی- بدیعی یارادیجیلیق ساحهسیندهده درین دهییشیکلیکلره سبب اولموشدور. کؤهنه دونیانین ییخیلماسیلا، اینسانلارین شعورونون، معنوی عالمینین یئنیلشمهسینده، اونلارین بدیعی- ایستهتیک دویوملاریندا عمله گلن دهییشیکلیکلر، ادبیاتیمیزدا اؤزونو پارلاق شکیلده گؤسترمیشدیر. بؤیوک متفکیر، عالیم میرزه فتحعلی شرقین ایلک پیئسلرینی یازمیش، درین مضمونلو فلسفی و تنقیدی اثرلریایله شرق آیدینلاماسینین دان اولدوزو کیمی یئنی دؤورانین آلنیندا پارلامیشدیر و آذربایجان یئنی نثرینین بؤیوک نومایندهسی میرزه جلیل، یئنی شعرینین بؤیوک یارادیجیسی میرزه علی اکبر صابر یئنی ادبیاتیمیزین تمل داشینی قویموشدولار.
س- آذربایجان ادبیاتیندا مودئرنلشمک پروسهسی نئجه گئدیر قاباغا؟
ج- آذربایجان ادبیاتیندا یئنیلشمه پروسئسی دایانمادان، زامانلا آیاقلاشا- آیاقلاشا یئنیلشه- یئنیلشه گلیب بو گونوموزه چاتمیشدیر. اینقیلابدان سونرا بو آخین داها گوجلهنیر؛ یئنی احوال- روحیه شعریمیزین باشقا فورملارینا او جوملهدن: غزل، قوشما، چارپارا ژانرلارینا تاثیر بوراخیر و ادبی اثرلر یئنی چالارلارلا و بویالارلا زنگینلهشیرلر. استعدادلی قلم صاحیبلری قدیم شعر فورمالاری ایله یاناشی سربست شعر فورماسینا داها آرتیق مئیل گؤستریرلر. ائله کی بوگون شعریمیزین آپاریجی قولو، دئمک اولارکی سربست شعر فورماسی اولاراق، قاباریق شکیلده سئچیلیر.
نثرمیزده ایسه، بوگون درین دونیا گوروشلو، بیلیکلی، استعدادلی حئکایهچیلریمیز، سونسوز تخیول دونیاسیندا، یئنی-یئنی یارادیجلیق دونیالاری قورورلار. اونلار خالق معنویاتینا یول تاپان اثرلر یاراداراق، اؤز بدیعی اوسلوبلاری ایله سئچیلیب و خالق یادداشیندا، ادبیات تاریخیمیزده، اؤزلرینه لاییق یئر قازانیرلار. یئنی ادبی نسیل، یئنی ادبی تجروبهلرینی، یاشانتیلارینی یارادیجیلیق سوزگجیندن کئچیریب، نثرمیزی یئنی مضمونلار، یئنی ایفادهلر، یئنی بدیعی تصویرلر واسیطهلری و یئنی – یئنی صورتلر و کاراکتئرله زنگینلشدیرهرک آذربایجان ادبیاتیندا یئنی بیر مرحلهنین آچیلماسیندا اهمیتلی رول اویناییرلار. بو سؤزلرین شاهیدی، ایندییهدک مطبوعاتدا درج اولونان و چاپدان چیخمیش اونلارجا حئکایه مجموعهلری و بیر نئچه رومانی گؤسترمک اولار.
س- گونئیده دیل پروبلئمی ده وار. چوخ زامان شاعیرلریمیز بیر یاخشی مضمونو دئمک اوچون دیل واسیطهسی اولمادان اوندان واز کئچیرلر؛ یعنی باخیر گؤرور دئدییی و ایجرا ائتدییی فورم، مضمون یوکسکلیییندن چوخ آشاغیدیر. بو پروبلئمی اورتادان قالدیرماق اوچون نه لازیمدیر؟
ج- دوغرودور بوسؤز. ماکسیم قورکی دئمیشکن: ادبیاتین اساس ماتریالی سؤزدور، بیزیم بوتون تاثراتلاریمیزی، دویغولاریمیزی، فیکیرلریمیزی فورمایا سالان سؤز.. !
یازیچینین ان عالی مقصدی سؤزله حیاتا کئچیر؛ بدیعی اثرده ان بؤیوک مطلبلر، علوی فیکیرلر سؤزله ایفاده اولونور. بوردا سؤزدن مقصد بدیعی دیلدیر. بدیعی دیل، بدیعی اثرلرده، حیاتی، وارلیغی جانلی، درین، گؤروملو، اوبرازلی، اتلی-قانلی، صمیمی بیر شکیلده، لوحهلر واسیطهسی ایله عکس ائتدیرمه دئمکدیر. البته کی بو دیلین کؤکو، خالق دیلینین قاینار و جوشغون سؤز چشمهسینه چاتیر. خالق دیلینه سؤیکنمهین، اوندان قیدالانمایان هیچ بیر ادبی دیل یوخدور. ادبی دیل، دانیشیق و یازیلی دیللرین قووشاغیندان یوغرولوب، جانلانماسیندان دوغولور. ادبی دیلین ان یوکسک سویهسی ایسه بدیعی دیلدیر. جانلی دانیشیق دیلی. بدیعی دیل خالق دیلینین آیری – آیری قوللاری اولسادا، آنجاق بو قوللار، ساحهلرین هیچ بیری عموم خالق دیلینی احاطه ائدیب، یاخود اونو عوض ائده بیلمز. چونکی بو ساحهلرینین هر بیریسینین اؤزونه خاص علامتلری و خصوصیتلری واردیر. بدیعی دیل عموم خالق دیلینین بوتون قایدا، قانونلارینا باغلیدیر. اونون قورولوشو، زنگینلییی، سؤز خزینهسی، سؤز الوانلیغی بدیعی دیلده اؤز عکسینی تاپا بیلیر.
بوندان علاوه بدیعی دیلین اؤزونه مخصوص جهتلری وار کی اونون بوتون کامیللیینی، نه ادبی دیلده، نه ده جانلی دانیشیق دیلینده گؤره بیلمهریک.
بدیعی دیل یارادیجیلیق دیلیدیر. بوردا یارادیجی تخیولوندن کئچن سؤزلر، اونون فردی یارادیجیلیق عالمینده جؤجریب، جانلانان سؤزلر، بدیعی یارادیجیلیق قانونلارینا تابع اولاراق عموم خالق دیلیندن مایالانیب، یارانمیشدیر. سؤزلر بیر- بیری ایله جانلی صورتده باغلانمیش، بیر-بیرینه عطیر سآچان، روح وئرهن بیر- بیری ایله الوانلیق یارادان و ادبی بدیعی متنده اؤزونه یاشانماق حاققی قازانان سؤزلردیر. بدیعی دیل، شیرین، ماراقلی، آیدین ایفادهلرله دولو بیر دیلدیر.
بدیعی دیل ایله، علمی دیل، یاخود عادی دانیشیق دیلی آراسیندا اولان فرقلر. دئمک اولار کی دوشونجه طرزلریندن، دونیا گؤروشلریندن، موضوع مختلفلییندن آسیلیدیر. بیز علمی دوشونجه ده. سؤزلرین داها دقیق بیر یؤنلو معنالاری ایله اؤز فیکیرمیزی ایفاده اائتمهیه چالیشیریق. عادی دانیشیقدا ایسه دانیشیق موضوعسوندان آسیلی اولاراق سؤزلردن استفاده ائدیریک، اما بدیعی دیل، بدیعی دوشونجهنین دیلیدیر. اوبرازلی تفکرون ایفاده فورماسیدیر.
بدیعی دوشونجهسه بیر یؤنلو یوخ. چوخ یؤنلو اولور، سؤزلرین معنا چالارلاری چوخالیر، اونلارین ایفاده یؤنلری آرتیر. بدیعی سؤز چوخ معنالی چئویک بیر آزدا ایبهاملی اولور. اونا گؤره کی بدیعی دوشونجهنین ایکی منبعی واردیر. اورهک و بئیین. بونلارین ایکیسینین قووشماسیندان یارانان بدیعی سؤز ایسه، حیات تجروبهلری، شخصی دویوم، دوشونجهلر، شخصی یاشانتیلارین عمومیلشمیش فورماسیدیر. اودور کی چوخ یؤنلر رنگارنگدیر. بدیعی سؤز، بدیعی دیل اوزهرینده ایشلنمیش، ادبی تحلیل سؤزگجنیدن کئچیریلمیش، جیلالانمیش عموم خالق دیلیندن تؤرهنیر دئمک. هر بیر یازیچی و شاعیر دیل اوزهرینده چالشیب، اونون درین قاتلارینا وارا بیلمهییبسه اؤزون و سؤزون ایفاده ائتمکده جتینلیکلرله قارشیلاناجاقدیر و نهایت سؤزلری سؤنوک، ایفادهلری یؤندمسیز اولاجاقدیر. اوندا وای بئله سؤز آدامینین حالینا و وای بیز اوخوجولارا. !
س- آذربایجاندا دوشونجه یارادان اثرلر و یا خود فلسفه و نظرییه موضوعلاریندا اثرلرین آزلیغینا شاهیدیک. یازیلان یازیلاردا ایسه یئنی تئرمینلر اوزهرینه نهسه قاتما قاریشیقلیق وار. بو کیمی اثرلره و بیزیم دیلمیزده اونلاری منیمسهمهیه نه کیمی یوللار گؤرورسونوز؟
ج- سؤزیاراتما، یئنی سؤز ایجاد ائتمه مسئلهسی بوتون دیللرده باش وئریر. اینسان دائما دوشونمکده اولدوغو اوچون یئنی – یئنی مسئلهلرله قارشیلاشیر. شعوروندا یارانان دوشونجهلر ایفاده فورماسینی آختاریر. اینسان دیل واسیطهسی ایله دوشونور. دیلسیز دوشونجهنی تصور ائتمک مومکون دئییل. دیلسیز دوشونجه دوغرولا بیلمز. سؤزسوز ده دیلی تصور ائتمک چتیندیر. اودور کی اینساندا دوشونجه قاریشیقلیغی، دوشونجه کاسیبلیغی و یاخود دیل چاتیشمامازلیغی، ایفاده یؤندمسیزلییی و بو کیمی عیبهجرلیکلر اوز وئریر. منجه بو عمومی بیر حالدیر. هامی اوچون بئله حاللار اؤز وئره بیلر. آنجاق بیر ادبیاتچی یاخود دوشونجه صاحیبینه اؤز وئرمهسی، باشقا سببلردنده آسیلیدیر. مثال اوچون بیزلرده بو حادیثهلر تئز – تئز باش وئریر. بونوندا منجه بیر چوخ آیدین و بیر نئچه قارانلیق سببلری، یؤنلری واردیر:
بیری بو کی: پهلوی شونیستلری بیزیم دیلی یوخ ائتمک اوچون اونو قاداغان ائتدیلر. مکتبلر، مدرسهلرده آذربایجان دیلینده اوخویوب یازماق، بیز «متجاسیر»لره بیر خیانت ساییلدی. بیر دیل ده کی مکتبلرده اوخونمادی؛ او دیلده کیتابلار، مجلهلر، گوندهلیکلر یاییلمادی، طبیعیدیرکی دیل اینکیشافیندان قالار. تکجه شیفاهی و دانیشیق دا قورونوب ساخلانان دیل علم ساحهسیندن اوزاقلاشار. بو خیانتلر پهلویلرین مملکتیمیزده تؤرهتدیکلری جنایتلرین ان باشلیجاسیدیر. ایراندا یاشایان آذربایجانلی، کورد، تورکمن، عرب، بلوچ کیمی ایرانلیلارین باشینا بو فلاکتلری رضا شاهین شوونیستی سیاستی گتیردی. ایراندا دیلیمز، ادبیاتیمیز لازیمی قدهر زامانلا آیاقلاشا بیلمهدی.
ایکینجیسی ایسه جامعه و علم گونو- گوندن اؤز اینکیشافیندادیر. تز- تزه مسئلهلر، موضوعلار مئیدانا چیخیر. یئنی – یئنی شئیلر یارانیر. اونلارا آد قویماق و بو آدلاری دیلمیزین قانون و قایدالاری اساسیندا یاراتماق، آنادیلی و ادبی دیلمیزین قانون و قایدالارینا، بو دیلین مختلف ایفاده فورمالارینا، بو فورمالارین قاتلارینا بلد اولماق لازیمدیر. دیلین گراماتیکاسینی، مورفولوژیسینی و لئکسیکاسینی بیلمک گرهکدیر؛ دیلین سؤز یاراتما اوصوللارینا بلد اولماق لازیمدیر . تزه سؤز یاراتماق هر یئریندن دورانین ایشی دئییلدیر
دونیانین بیر چوخ اینکیشاف ائمیش دیللری کیمی مختلف علم ساحهلرینده لوغتلر، ترمین لوغتلری موجوددور. ایستر فلسفی، ایسترسه اینسانی علملر، دقیق علملر بارده اونلاجا کیتاب یازیلیبدیر. دیلمیز بارده یوزلرجه اثرلر مئیدانا چیخیب؛ اونون مختلف ساحهلری، شاخهلری و موضوعلاری حاقدا مونوگرافیک اثرلر یازیلیبدیر. بونلارا باش وورمامیش، بونلاری اوخومامیش دیلمیزین ایمکانلاری حاقیندا قضاوت ائتمک چتین و مسؤلیتلیدیر. بیرده کی بیر چوخلاری هله آنا دیلی دوشونمور. اونلارین دوشونجه بیچیملری فارسجادیر. فارسجا دوشونورلر؛ اونلاری اؤز ایچلرینده ترجومه ائدیرلر. اولسون کی فارسجا یاخشی بیلسینلر، یاخشی اوخوسونلار، آمما آذربایجانجا بیلیکلری دایازدیر؛ آزدیر. اودورکی ترجومهلری ده آخساق اولور، جاتیشمیر. بیرده کی علمی دریندن بیلمهدن اونا اؤتری موناسیبت بسلهییرلر. علمی دایازین دیلی ایسه چاتیشماز و آنلاشیلماز اولار. بونلار باشقا بیر دیله اوز چئویریب، اونلارین ترمین و عبارتلرین دیلمیزه ارمغان گتیریرلر.
بوردا بیر مسئلهیه ده توخونماق ایستهییرم:
هر بیر دیل قونشو دیللردن، قوهوم دیللردن و باشقا دیللردن سؤز گؤتورور و او سؤزو اؤزونون قایدا قانونلارینین سؤزگجیندن کئچیریر، ایللرله اونو یونوب یونتالاییر و دوغمالاشدیریر، اؤزونونکولشدیریر. بیزیم دیل ده بیر چوخ عرب و فارس سؤزلرینی منیمسهییبدیر. ایندی اونلار بیزیم دیلین تام برابر حقوقلو سؤزلریدیرلر. اونلاری دیلمیزدن سیخیشدیریب چیخارماق، دیلمیزه خیدمت ساییلمیر. بلکه ده دیلمیزی کاسیبلاشدیریر. بئله رومانتیک حاللار دیلچیلیکده چوخداندیر کی اؤزونو گؤسترمیش. بونا «پوریزیم» دئییرلر. قاتی میللتچیلرین، عیرقچیلارین سیاستیدیر بو دیل سیاستی. «دیلی آریتماق، آری دیل یاراتماق» سیاستی چوخداندیر کی فلاکته اوغرامیش؛ هله سوموکلریده چوروموشدور.
اینسان کیمی دیل ده معاصیرلشیر. معاصیرلشمک غزلی، بایاتینی، قوشمانی دانماق دئییل؛ بلکه اونلارین بو گونگو ایشینی گؤره بیلن سربست شعر یازماق، حئکایه، رومان یازماق، درام اثرلری یازماق دیلین بوگونکو اینکیشافی دئمکدیر.
من دیلده یئنی سؤز یاراتمانین طرفدارییام. یئنی سؤزلر و ترمینلر و عبارتلر یارانمالیدیر؛ آمما نئجه؟ دیلمیزین میللی سیماسینی پوزمادان، اونو عیبهجر حالا سالمادان، آذربایجان تورکجهسینی، هانسیسا بیر تورک دیلینین شیوهسی کیمی گؤسترمهدن، اونون لئکسیک و قراماتیک قانونلارینی آیاقلامادان، اونو عموم خالق روحونا یابانچی بیر سس کیمی یایمادان، اونون قابیلیتینی آلچاتمادان، شیرین، آخیجی، دولغون ایفادهلی، الوان بویالی آنا دیلمیزی یوخ ائتمهدن، اونون درینلشمهسینه، گئنیشلنمهسینه و دونیانین ان آپاریجی دیللریسیراسینا داخیل اولماق ایمکانی قازانماسینا وارام.
س- سیزجه ادبی تنقید ندیر و هانسی خصوصیتلری و اؤزهلیکلیری وار. آذربایجاندا ادبی تنقیدین ایندیکی دورومونو نئجه گؤرورسونوز؟ گونئیده ادبی دارتیشمالار، ادبی تنقیدی اثرلر و یا خود فلسفی نظری اثرلر بوشلوغو یوخدورمو؟ بو حاقدا آراسیرا چالیشمالاری نئجه گؤروسونوز؟
ج- من هارداسا بئلینیسکیدن بئله بیر عبارت اوخوموشام: ادبیات جامعهنین ویجدانیدیرسا، تنقید ایسه ادبیاتین ویجدانیدیر. منجه، بو سؤز درین معنالی و مختلف یؤنلو و یوزوملو سؤزدور. ویجدان منلیین جوهریدیر. او، هرکسین ایچینده اونونلا اوز به اوزو اولوب، اونون نه اولدوغونو اونا گؤستریر. ویجدان ایچ آیناسیدیر. پیسی- پیس، یاخشینی- یاخشینی، اهیرینی یا دوزو اولدوغو کیمی اؤز صاحیبینه گؤستریر. بو منلیک جوهری، بو آینا دئمک اولارکی جامعه ده اولان اخلاق پیرینسیپلریندن، اخلاق نورمالاریندان، اینسانین اساس خاصیتلریندن، بشریتین آمال و آرزولاریندان، بیر سؤزله بشریتین جوهریندن یوغرولوب و هر بیر اینسانین چیخاریجا، باجاریغیجا اونون منلیینده اؤزونو تاپا بیلر. دئمک ویجدان دا هئچ دن هئچه یارانمیر. فردی ویجدانلا اجتماعی ویجدان آراسیندا یاخینلیق، دوغمالیق و عینیلیک واردیر. یعنی بیر اؤلچو کیمی اوندان یارارلانیب، یاخشینی پیسدن، دوزو اهیریدن، گئرچهیی یالاندان، گؤزهلی چیرکیندن آییرماق اولار. بو اؤلچو ده جامعهنین اؤزوندن چیخیر. پس بئلینیسکینین سؤزونه قاییتساق، اونو بیر آز خیردالاساق بئله چیخار کی جامعهسیز ادبیات یوخدور. ادبیات ایسه جامعهنین ایچ آیناسی اولمالیدیر. باشقا بیر ایفاده ایله دئسک، ادبی تنقید سؤز صرافلیغی، سؤز اؤلچوسو، سؤز گوزگوسودور. بو ایچ آینانین کاس و دورو اولماغینی باشقا بیر آیناایلا کی ادبیاتین اؤز جینسیندندیر، یعنی ادبی تنقید آیناسیلا اؤلچمک اولار. بو سؤزلردن مقصدیم تنقدین نه اولدوغونا آیدینلیق گتیرمک ایدی.
ادبی تنقید بیر نظرییه اوزهرینده قورولور. نظرییهسیز تنقید یوخ کیمیدیر. بو نظرییه ایلک اول ادبیاتین نه اولدوغونو آچیقلاییر؛ اونون قورولوشوندا ایشتراک ائدهن عونصورلردن سؤز آچیر؛ اثرده بدیعیلیک، یئنیلیک، گوزهللیک و بو کیمی کیفیتلردن دانیشیر. تنقید، بو کیفیتلرین اؤلچوسو کیمی، ادبی- بدیعی اثرلری اؤلچور، اونلارین یارارلی یارارسیز، دهیرلی دهیرسیز جهتلرین آیدینلادیر. اثرین مضمونو، ییچیمی بارده فیکیر یوردور. اونون قارانلیق جهتلرینی اوخوجویا آچیر. بئلهلیکله، تنقید هم یارادیجییا، همده اوخوجویا، ائلهجهده ادبیاتا و جامعهیه خیدمت ائدیر. اودورکی تنقیدچیدن درین بیلیک، عدالتلی مؤوقع، جسارت، عالی شخصیت طلب اولونور کی اثرلری آچیقلاماقلا، اونلاری یوزماقلا هم اوخوجویا، هم یازیچییا، هم ادبی محیطه دئمهیه سؤز و سؤیلهمهیه جسارتی اولسون. مطبوعات یازیلاری، ذوقی فیکیرلر، اؤتری باخیشلار هله ادبی تنقید دئییلدیر.
تنقید ادبیات شوناسلیغین ان مهم قوللارینین بیریدیر. او یازیچی- اوخوجو آراسیندا کؤرپو قورور؛ ادبیاتین قارشیسیندا مهم و لازیم مسئلهلر قالدیریر؛ اجتماعنین گؤزیله اثره توخونور؛ اونو تنقید سیناغیندان گئچیریر؛ اثرین دهییشیک یؤنلرینی اینجهلهییب آچیقلاییر؛ آنلاشیلمازلیغینا ایشیق توتور.
ادبی تنقید اجتماعی بیلیکدن، ادبی- بدیعی ایستهتیک ذوقدان آسیلی اولموشدور. چونکی هانسی بیر علم، اجتماعی و اینسانی علملر ساحهسینده باش قالدیریر و اؤز تاثیر داییرهسین گئنیشلندیریر، ادبی اثرلرین قورولوشونا، مضمونونا، بدیعی فورماسینا تاثیر ائدیر. بئلهلیکه ادبی تنقیدین ده مختلف مئتدودلاری اورتایا چیخیر. یازیچییا، متنه، اوخوجویا دایانان اجتماعی سیاسی مکتبلرده اساسلانان تنقید مئتدودلاری یارانیب و بوگون تنقیدچیلر بو یوللارلا ادبی متنه یاناشیرلار.
اینسانین معنوی حیاتینین، اجتماعی وارلیغینین ائله بیر ساحهسی یوخدورکی اورادا تنقیدین رولو اولماسین. ان عادی گوندهلیک ایشلردن توتموش بوتون علمی فلسفی فعالیتلرده ده تنقیدین رولو مهمدور. منه ائله گلیرکی بشر و اونون قوردوغو اجتماعی حیات، یاراتدیغی صنعت اثرلری، قوردوغو اجتماعی- مدنی قوروملار، یاراتدیغی فلسفی سیستئملر هئچ بیری تنقیدسیز اینکیشاف ائدیب یوکسک مرحلهیه چاتا بیلمز. اینسان ایستر علم، ایستر فیکیر، ایسترسه ده صنعت ساحهسی اولسون اؤز دوشونجه و بیلیینی یوخلامادان، صاف- چوروک ائتمهدن، اونلارین موثبت و منفی جهتلرینی آییرد ائتمهدن، منفیلری آرادان قالدیریب، موثبتلری گوجلندیرمهدن اینکیشاف ائده ییلمز
ادبی تنقید دؤورون ان مهم اجتماعی، سیاس، مدنی و… مسئلهلری ایله سیخ باغلیدیر. ادبی تنقید، کوتلهلرین آیدینلیماسیندا، اونلارین شعورونون، بدیعی ذوقونون تکمیلشمهسینده ان فعال مدنی واسیطه کیمی آپاریجی رول اویناییر. خالقین ایستئتیک تربیهسینده، قاوراما قابلیتینده و معنوی زنگینلیینده میثیلسیز تاثیر بوراخیر. تنقیدچی اجتماعی فیکیر و رای سویهسینده چیخیش ائدهرک ادبیاتا یاناشیر، اونلارین فلسفی اجتماعی مضمونونو، اخلاقی گؤروشلرینی و عمومیلشمه قابیلیتینین نه اولدوغونو بیلدیریر.
درین ذوق و ذکایا اساسلانان تنقید، یوکسک استعداد و تالانتا مالیک اولان تنقید، اورژنال یارادیجیلیقلا عینی مزیتلره مالیکدیر.
تنقید اؤزونده علم، صنعت عونصورلرینی جمعلشدیریر، لاکین او نه علم، نه ده صنعتدیر. تنقیدین موضوعسو و ماتریالی بدیعی ادبیاتی درک ائتمکدیر؛ اونو نیظاما سالماقدیر. اگر بونلارا چاتا بیلمیرسه دئمک اؤز تاثیر گوجونو ایتیریر. بدیعی ادبیات حیاتی بدیعی اوبرازلارلا درک ائدیر. تنقید بونو اؤیرهنیب، درک ائدیب و آچیقلار و بو یوللا ادبیاتی نیظاما سالیر؛ فورمالاشدیریر؛ اوخوجونو و یازیچینی دویوق سالیر؛ اونلاری دوشوندورور؛ یازیچی اؤز گوجونو، چاتیشماز جهتلرینی و اوغورلارینی گؤرور. اوخوجو ایسه اثرین آچیقلانماسی و یوزولماسی ایله یازیچی دونیاسی ایله یاخیندان تانیش اولور و معنوی ذوق آلیر؛ دوشونجهلرینی، دویغولارینی جیلالاندیریر و معنوی زنگینلیک کسب ائدیر. بئلهلیکله بو یوللا ادبیات و ادبی پروسه اوز مؤوقعیتینی، هانسی یولاساری یؤنلمهسینی درک ائدیر. جمعیت ادبی بدیعی اثرلرین آچیقلانماسی و یوزولاسی ایله آیدینلانما، زنگینلنمه پروسهسینی کئچیریر.
تنقید، ادبی معیار و اؤلچولر، اصوللار و قانونلارلا ادبی اثری توتوشدورور، اؤلچور، چؤزهلهییر، صاف- چوروک ائدیر و ادبی بدیعی سؤزو قوندارما سؤزدن آییرد ائدیر. تنقید بدیعی متنی، ادبی اثری تام شکیلده گؤرمک و اونو اؤیرنمهلیدیر. بدیعی متنه، ادبی اثره گؤز اوجو، اؤتری، اوزدن کئچمه یاناشماقلا اونو قاوراییب منیسهمک اولماز. هر بیر ادبی متنین مختلف قاتلاری، چئشیدلی یؤنلری اولور. اثرلرین هؤرولوشو، قورولوشو، یارادیجینین فردی اوسلوبو، دونیا گؤروشو، دونیا دویومو و صنعت آنلاییشیندان آسیلیدیر. بونلاری آچیقلامادان، اثرین ایفاده واسیطهلرینی دویوب درک ائتمهدن بدیعی متنین حقیقی دهیرینی گؤسترمک چتین ایشدیر. اثرین قورولوشوندا کی عونصورلری و اونلارین آراسینداکی باغلیلیقلاری قارشیلیقلی تاثیر و گوجلندیرمه قووهسینی سئزیب، سئچمکله بوتون بو کیفیتلری گؤروب و آیدینلاتماقلا، بدیعی اثرین نئجهلیینی، نه جورلویونو تجزیه و تحلیل ائدیب اونون نه اوچونلویونون دوغرو و حقیقی معناسینی آیدینلاندیرماق اولور. بو باخیمدان اثرین اوغورلو و اوغورسوز جهتلرینی باخشی گؤروب و سئچمک اولار. اثرده کی بدیعی تاثیر قووهسیاولان، فورم و محتوا تاملیغی، معنا درینلییی، بدیعی و ایستئتیک تاثیر گوجو کیمی یاخشی کیفیتلری، یاخود اثرین بدیعی تاثیر گوجونو آزالدان، اونون دهیرینی آشاغی سالان عیبهجرلیکلری، معنا دایازلیغی، ساختالیق و قوندارما یئنیلیک، اؤزونو تکرارلیق، سؤز اویونو، فیکیر کاسیبلیغی کیمی منفی کیفیتلری ده یاخشی معین ائتمک اولور.
ادبی تنقید ادبیاتین اؤزوندن دوغموش و بؤیوک ادبی اثرلرین هامی طرفیندن قبول اولونموش قایدا و قانونلارینا، اصول و اؤلچولرینه چئویریلمیش، ادبیات نظرییهسینی تشکیل ائدهرک نیظاملانمیش و تنقیدین اساسینی تشکیل ائتمیشدیر. ادبی تنقید بو علمی و منطقی اصوللار، اؤلچولرله تنقیدی آنلاییش و متودلاری ادبیات اوزهرینده سیناییر، ادبیاتی اونلارلا یوخلاییر. بو بارهده بو قدهر دانیشماغیمین اساس سببی تنقیدین نه اولوب اولماماسی ایدی.
دئییمکی، بیزده ادبی تنقید حقیقی معناسیندا هله ایلک آددیملارینی آتماقدادیر. ادبیاتیمیز هله تام اؤزونو گوستره بیلمهدییی اوچون تنقید ده اؤزونو گوستره ییلمیر. گرک اونلارجا رومان، حئکایه توپلولاری، شعر مجموعهلری، مختلف بیچیملی، مختلف مضمونلو اثرلر یارانسین کی ادبی تنقید ده دیرچهلیب و سؤزونو دئمهیه باشلاسین. تنقیدیمیزین ایندیکی دورومو، ادبی اثرلریمیزین دوشونجه کاسیبلیغی، معنا دایازلیغی، مضمون جیلیزلیغی، بیچیم چاتیشمامازلیغی و عینی حالدا تنقیدیمیزده نظرییه بوشلوغوندان آسیلیدیر. آنجاق، من یئنهده اینانیرام کی ادبیاتیمیزین گئتدیکجه بوشلوقلاری دولاجاق، نوقصانلاری آرادان قالدیریلاجاق. مضمونلو، دوشوندورجو، بیتگین و یئتگین اثرلر یاراناجاق و اونون یول یولداشی ادبی تنقید ایسه بو ادبیاتلا چییین- چییینه گئدهجکدیر. اوندا، دونیا اوزونه چیخمالی، بوشقابا قویمالی اثرلریمیزینده سایی آرتاجاقدیر. من ایندیکی ایندکی ادبیاتشوناسلیق ساحهسینده چالیشان یئنی نظرییهلری منیمسهییب، ونلاری ادبیاتیمیزا اویقن بیر حالاگتریب وادبیاتیمیزی تنقید ایشیغیندا آدینلادان ادبی گنچلییه اینانیرام و اونلارلا فخر ائدیرم. سئویندیریجی حال دیر کی، ادبی تنقید ساحهسینده چالیشان گنج، استعدادلی، بیلیکلی و آلچاق کؤنلو تنقیدچیلریمیز آز دئییلدیر. اونلار چوخ ایستی قانلیقلا ادبیاتیمیزا یاناشیرلار. اونو اؤیرنمهیه، قاوراماغا جان آتیرلار. من، نثریمیز، شعرمیز و باشقا ادبی مسئلهلر بارهده بونلارین یازیلارینی سئوه- سئوه اوخویورام. اونلاردان اؤیرنیرم. اونلارلا اؤیونورم. ادبیاتیمیزین گلهجهیی بو استعدادلی و گنج تنقیدچیلریمیزین دوشونجه و بیلیک ایشیغیندا ایرهلی آددیملایاجاق و تنقیدیمیز یوخاریدا سایدیغیم کیفیتلری یئیهلنهجکدیر.
س- سون سؤزونوز؟
ج- منیم تئز- تئز کئچمیشه قاییتماغیم، عمومیتله شرق ادبیاتیندان میثال گتیرمهییم، مختلف ادبی بدیعی نوعلردن آد چکمهییمدن مقصد بودورکی، بیز بیر داها اؤزوموزه قاییداق؛ کئچمیشی دریندن اؤیرهنک؛ غربین تؤحفهلری قارشیسیندا الی قوینوندا آغیز سولانا سولانا قالمایاق. اؤز دونیامیزی گؤرک؛ اؤز دونیامیزی قوراق؛ اؤز خالقیمیزی، اؤز میللتمیزی، اؤز یوردوموزو دوشونک؛ یازاق، یاراداق؛ باشقالارینی یامسیلامایاق؛ یاخود باشقالارینین تورونا دوشمک تهلوکهسیندن یاخا قورتاراق.
کیم اؤز گؤزو ایله، اؤز اورهیی ایله دونیایا باخیب، او دونیانی کشف ائدیب، او دونیا باشقالاری اوچون ماراقلی اولوب؛ اونلار طرفیندن قارشیلانیب، سئویلیب. مارکئز ده بئله مارکئز اولوب؛ پاموک دا بئله پاموک اولوب. اونلار نوبئل قازانیبلار، آنجاق اونلاردان داها اوستون، داها بؤیوک، داها صنعتکار اولان و اثرلری دونیانین بوتون دیللرینه چئوریلن، اوخونان، سؤیلن چنگیز آیتماتوف، یاشار کمال، ناظیم حیکمت ده اؤز دونیالارینی یاراتمیشلار. اونلار بشریتی تمثیل ائدهن، بشرین آرزو آماللارینی عومومیلشدیرن، دونیویلشدیرن قهرمانلاردیرلار. باخ بئله صنعتکارلاردان اؤیرهنک؛ اونلارین ایزی ایله گئدهک؛ اؤز دونیامیزی، اؤز سؤزوموزو تاپاق؛ یازاق. اصیل صنعتعکارلارین یولو بو یولدور.
من امینم کی گنج و استعدادلی شاعیرلریمیز آنا دیلمیزی دریندن و مکمل اؤیرهنیب، اونون بوللور سینهسیندن سو ایچیب، شعر دیللرینی آیدینلاشدیریب و بدیعی قورولوشونو، اونون مضمونونو و مندرجهسینه اویغون شکیل قوراجاقلار؛ آذربایجان بدیعی-ایستهتیک سوزگجیندن کئچیریب، میللی وارلیغیمیزین آیدین، توتارلی، اؤلمز سسینه چئویرهجکلر و آذربایجان شعرینی، معاصیر دونیا شعری سویهسینه قالدیراجاقلار. بیزیمده خالقیمیزین شاعیرلرینین سسی دونیا شاعیرلرینین سسینه قاریشاراق، آراز نغمهلی، ساوالان ووقارلی، موغان برکتلی، تبریز عزملی اودلار یوردونون سسی ،سسلر ایچینده سئچیلهجک، ائشیدیلهجک. بیزده بونونلا فخر ائدهجهییک. ساغ اولون


text:
یاتامان ناردوستاخیسی
یاتامان ناردوستاخیسی (اینگیلیسجه: Nardostachys jatamansi، فارسجا: سنبل هندی، لاتین تورکجه: Yataman nardostaxisi، عربجه: سنبل هندي، تورکیه تورکجهسی: Hint sümbülü، فرانسهجه: Indische Narde، آلمانجا: Indische Narde) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Nardostachys jatamansi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده یاتامان ناردوستاخیسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
هیندوستان
هیندوستان ((هیندی:हिन्दुस्तान) Hindustān, اوردوجا: [ہندوستان] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help) Hindostān فارسجا: Hindū — Hind + stan) — آسیانین گونئیاینده یئرلشن بیر یاریمآدا دیر. ساحهسی ۲ میلیون km² یاخیندیر. قوزئی سرحددی هیند چایینین دلتاسیندان قانق چایینین دلتاسینا قدر اۇزانیر[۱]. بعضاً یاریمآدانین اراضیسینه بۆتۆن فلاتی و داغلاری عایید ائدیرلر.[۲]. یاریمآدا هیندیستانین بؤیۆک حیسهسی، پاکیستان و بنقلادشین بیر حیسهسین اؤزۆنده بیرلشدیریر. غربدن عرب دنیزی، شرقدن بنقال کؤرفزی گونئیدن ایسه لاکادیو دنیزی اوْنۇن ساحیللرینی یۇیۇر. یاریمآدادان گونئیدوغوسوندا بؤیۆک سری لانکا آداسی یئرلشیر. یاریمآدا هیندیستان یاریمقارهسینین و هیندیستان تاواسینین گونئینده یئرلشیر.
یاریمآدانین گونئی نؤقطهسی کوْموْرین بۇرنۇدۇر.


text:
یهودا شاهلیغی
یهودا کراللیغی (اینگیلیسجه: Kingdom of Judah، فارسجا: پادشاهی یهودا، عربجه: مملكة يهوذا، فرانسهجه: Royaume de Juda، آلمانجا: Juda (Reich)، ایتالیاجا: Regno di Giuda، روسجا: Иyдeйckoe цapcTBo) آسیادا بیر اسکی دؤولت. و عبرانیجه رسمی دیلیدی. یهودا کراللیغی 9 یوز یا 1000 ایل میلاددان اونجه قۇرولدو و 586 میلاددان اؤنجه داغیلدی.
یهودا شاهلیغی ایسرائیل ایله ساواشدی و عبرانیلر ایکی بؤلوندولر بو اساسدا یهودا شاهلاری آسوره لر ایله ال بیر اولوب و ایسرائیل اؤلکه سین داغیتدیلار و یهودا شاهلیغی قورولدو.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Stamped-bulla seal-side.jpg
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
چاووش اوغلو: "تورکیه برندینی گوجلندیرمهیه داوام ائدجییک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو 13-جو سفیرلر کنفرانسیندا چیخیش ائدیب.
"تورکیه" برندینی گوجلندیرمهیه داوام ائدجییک".
بونو خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو 13-جو سفیرلر کنفرانسیندا ائتدیگی چیخیشیندا دئییب.
ایلهتیشیم باخیمیندان چوخ کریتیک بیر دؤورده اولدوقلارینی قئید ائدن چاووش اوغلو دئزینفورماسیون و بیلگی چیرکلنمهسینین حیاتین بیر گئرچگی اولدوغونو، بونلارین داها چوخ اساس مطبوعاتی دا اله کئچیردیکلرینی و تورکیه-نین تئز-تئز منفی کامپانیالارا معروض قالدیغینی وورغولاییب.
ترورلا موباریزهدن 1915-جی ایل حادثهلرینه، قاراباغ محاربهسیندن روسیا-اوکراینا ساواشینا قدر تورکیه-نین قارایاخما کامپانیالارینین هدفی اولدوغونو قئید ائدن چاووش اوغلو "بو معنادا ایلهتیشیم، بلکه ده دیپلماسینین ان مهم اؤلچوسودور. بو سببدن، ایلهتیشیم ایدارهسی طرفیندن حیاتا کئچیریلن ایستراتژی چرچیوهسینده ناظیرلیگیمیز و دیگر پایداشلاریمیزین اورتایا قویدوغو ایلهتیشیم سعیلری چوخ واجیبدیر" دئییب.
مولود چاووش اوغلو تورکیه رادیو و تلویزیون قورومونون (TRT) و آنادولو آژانسینین (AA) ایلهتیشیم ایدارهسی ایله سیخ امکداشلیق ائتدیکلرینه دقت چکهرک، خصوصیله آنتالیا دیپلماسی فوروموندا (ADF) اورنک امکداشلیق ائتدیکلرینی بیلدیریب.
"تورکیه" مارکاسینی گوجلندیرمک اوچون بیرگه چالیشدیقلارینی وورغولایان خاریجی ایشلر ناظیری دئییب:
"جناب جمهور باشقانیمیزین رهبرلیگی ایله اؤلکهمیزین آدینین خاریجی دیللرده "تورکیه" کیمی ایشلدیلمهسی تشببوسو مهم آددیم اولوب. بو مسئله ایله باغلی بوتون خاریجی نومایندهلیکلریمیزله بیرلیکده سعی ایله ایشلمهیه داوام ائدجییک".
ایلگیلیلی خبرلر
تروریستلر پلیس ائوینه سالدیردی
مرسینده پلیس ائوینه تشکیل ائدیلهن ترور سالدیریسیندا بیر پلیس شهید اولدوغو، بیر پلیس ایسه یارالاندی
اردوغان، یهودی وطنداشلاری تبریک ائتدی
"مختلیف اینانجلارا منسوب وطنداشلاریمیزین عصرلر بویو باریش و دینجلیک ایچینده بیر آرادا یاشاییر اولماسی اؤلکهمیزی هر زامان گوجلو قیلان ان اؤنملی اؤزللیکلردن بیریدیر"
اردوغان: اسیر دییشیمینده ۲۰۰ نفر قوناغیمیزدیر
اردوغان، ایستانبولدا روسیا ایله اوکراینا آراسیندا اسیر دییشیمی ایله باغلی دانیشدی


text:
قریقوری پک
قریقوری پک (اینگیلیسجه: Gregory Peck) آمریکالی اوْیونچو. ۵ آوریل ۱۹۱۶ ایلینده کالیفورنیا ایالتینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۷ ایل عؤمر ائلهییب و ۱۲ ژوئن ۲۰۰۳ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اؤز تحصیلینی سن دییقو ایالتی بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1941–2000 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Gregory Peck»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قریقوری پک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کودوکوشی فیلمی ایران دا بیرینجی بوُلدی
کودکوشی فیلمی ایران داقی 8-نجی حالقارا شهر فیلم فستیوالیندا "اینگ قوُوی حالقارا مستند فیلم" بایراغینا ایه بوُلدی
تۆرکیأنینگ رادیو و تلویزیون قوراماسی نینگ (TRT) گلوبال اؤنۆمی بوُلان کودکوشی فیلمی ایران داقی 8-نجی حالقارا شهر فیلم فستیوالیندا "اینگ قوُوی حالقارا مستند فیلم" بایراغینا ایه بوُلدی.
انصار آلتای تاراپیندان طایارلانان بو فیلم 8-نجی بوُغازایچی فیلم فستیوالیندا دا حالقارا پوداغیندا ژوری نینگ یؤریته بایراغینا ایه بوُلوپدی.
بو فیلم 24-نجی حالقارا شانگهای فیلم فستیوالیندا دا آلتین کۆیزه بایراغینا دالاشگأر بوُلوپدی.
"مدرن یاشاییشینگ آدامزادی یکه قوُیاندیغی" باراسیندا بوُلان بو فیلم اؤلِندن نأچه هپده سوُنگرا اؤلِندیگی مألیم بوُلان یکه آداملارینگ یاشاییشی بارادا.
دِگیشلی حابارلار
والیبال: تۆرک قیزلاری کروات قیزلارینی ینگدی
تۆرک والیبالچی قیزلار دۆنیأنینگ اینگ قوُوی 16 توُپاری نینگ ساناوینا آدینی یازدیردی
والیبال: تۆرکیه 3- دومینیکن 2
میللی توُپاردا ابرار قاراقورت 29 و زهرا گۆنش 11 بال بیلن بو یاریشدا اینگ کؤپ بال آلان والیبالچیلار بوُلدی
یوفانینگ میللتلر لیگی: یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار بِللی بوُلدی
یاریم فینالدا یاریشجاق توُپارلار کرواسی، ایتالیا، اسپانیا و هلند


text:
اویان نیوز: ایسوئچ آذربایجان فدراسیونونون، استکهلمدا دوزنلندیگی پانئلده، ایراندا یاشایان ۳۰ میلیوندان چوخ آذربایجان تورکونون سورونلاری اله آلیندی
“۳۰ میلیون آذربایجان تورکو ایراندا باسقی آلتیندا”
ایسوئچین باشکندی استکهلمدا دوزنلنن گونئی آذربایجان پانئلینه بو سؤزلر دامغاسینی ووردو. ایسوئچ آذربایجان فدراسیونونون، استکهلمدا دوزنلندیگی پانئلده، ایراندا یاشایان ۳۰ میلیوندان چوخ آذربایجان تورکونون سورونلاری اله آلیندی. پانئلده، تهران یؤنتیمینین، گونئی آذربایجان سیاستینه دقت چئکیلدی.
سمیناری ایسوئچ آذربایجان فدراسیونو باشقانی ستار سئویگین آچدی. پانئله دانیشماچی اولاراق تورکیهدن قاتیلان استراتژیست عاریف کسکین، ایراندا یاشایان گونئی آذربایجان تورکلرینین آسیمیله ائدیلمک ایستهندیگینی سؤیلهدی.
عاریف کسکین:
“آذربایجان بؤلونموش بیر جغرافیادیر. قوزئی باکی مرکزلی آذربایجان دؤولتیدیر. اما ان بؤیوک آذربایجان ایران ایچریسیندهدیر. ۳۰ میلیونا یاخین آذربایجان تورکو بورادا یاشاییر. بونلار ایللردن بری اؤزگورلوکلرینه قوووشماق ایستهییرلر. تامامیله ایران طرفیندن آسیمیله اولماقدادیرلار. تورک اوخوللاری قاپالیدیر” دئدی. اؤزو ده گونئی آذربایجان تورکو اولان کسکین، اولوسلارآراسی توپلومو ایرانداکی آذربایجان تورکلرینه یؤنهلیک آیرییمچیلیغا سون وئریلمهسی اوچون حرکته گئچمهیه چاغیردی.
ت.ر.ت. تورکی


text:
«آخیر چَرشنبه گلیر، ای وای، آمان، ای وای، آمان!
هامی دئییر: «فیشقا آلان، سنتور آلان، میز قان آلان»!
کارمند آیلیق آلیب، همدهکی بایراملیغینی
ییغیسان بیر یئره، بئش یوز تومن اولمور هئچ، اینان
بئش اوشاق، بیرده خانیم، بایراما پالتار دیلهییر
بیلمهییرلر بو پولا، هئچ فاطییا یوخدور تومان
پوستهنین هر دنهسی یوز تومن اولموش تزهجه
آجیلین قیمتی یوخسوللاری ائتمیش هراسان
قیرمیزی خیردا بالیق، اوچمین اولوب، بلکهده چوخ
ساتیر آجیلله بالیق، هر کوچهده اللی دوکان
چایدا یوخدور دوروسو، ملّت آتیلسین بو گئجه
بئله چایدا آچیلان بخته، سالار فضله، سیچان
چایی بوشلا، دؤزهریک، بلکه یاغیش یاغدی بیر آز
تبریزه یاغسا یاغیش، «نیل» تک اولار هر خیابان
بعضی یئرلر یاناجاق اود دان آتیلسان، بونو بیل
بخت آچیلماز، سنه آنجاق توخونار چوخلو زیان
هئچینه نیّت ائدیب، سالما آچار، فال بیلهسن
ملّت ایندی دانیشیر چوخ باهالیقدان- زاد دان
گئجه تئز یات، داداشیم! بلکه یوخوندا گؤرهسن
اوجوز ائتمیش، باها قیمتلری دؤولت عمیجان!
ایگنه آتسان یئره دوشمز خیاوانلاردا بوگون
باس- ها باسدیر، گؤروسن ووردو آیی، قاچدی قابان
ائل قیمیلدیر بو شولوقلوقدا قاریشقا کیمی، باخ
هامی ائیلیر تاماشا، یوخ اؤزونه بیر زاد آلان
کیمسهنین یوخدو بو گونلر حالی شال ساللاماغا
باخاسان، میرسیغینی ساللاییب هر قیز- اوغلان
یوخدو بیر زاد کی، شالا باغلایالار بایراملیق
حتّی شال ساللایانی ایندی ائدیرلر عُریان
آلتمیش ایلدیر کی، چیخیرسان جیزیغیندان، «آرش»
بللیدیر کی، سنی یولدان چیخاریبدیر شیطان
«آخیر چَرشنبه گلیر، ای وای، آمان، ای وای، آمان!


text:
قارص اوستانی
قارص اوستانی و یا قارص ایلی (آنادولو تورکجهسی: kars ili)، تورکیه نین دوغوسوندا یئرلشن بیر اوستان دیر. بو اوستان ائرمنیستان اؤلکه سینن هم سرحد دیر. قارص اوستانی نین مرکزی قارص شهری دیر. بو اوستانین اهالیسی نین چوخونلوغو آذربایجان تورکلریندن عیبارتدیر و مذهبلری ده علوی و شیعه دیر. اما آزینلیقدا آنادولو تورکلری ده بو اوستاندا یاشییرلار و سوننو حنفی مذهبلری وار.
هابئله باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Müdürlüğü, Kars Valiliği Bilgi İşlem Şube. T.C. Kars Valilği.
- ^ Turkish Statistical Institute, MS Excel document – Population of province/district centers and towns/villages and population growth rate by provinces


text:
اینگیلیس ادبیاتی
قدیم اینگیلیس و یا آنقلوساکس ادبیاتی ۱۰۶۶-جی ایلده نورماند ایستیلاسینین باشا چاتماسی و اینگیلیسده ساکسلار، بیرده یوتلار و آنقللار کیمی دیگر قرمان طایفه لارینین مسکونلاشماسیندان سونراکی دؤور عرضینده آنقلوساکس قدیم اینگیلیس دیلینده یازیلمیش ادبیات اثرلریندن عبارتدیر. بۇ اثرلره اپیک شعر، اینجیلین ترجومهسی، دؤولت سندلری، تاپماجالار و دیگر ژانرلار داخیلدیر. بحث ائدیلن دؤوردن بۆتون بۇ ژانرلارا عایید ۴۰۰-ا قدر قورونوب ساخلانمیش الیازما مؤوجوددور.
شیفاهی خالق ادبیاتی[دَییشدیر]
شیفاهی خالق ادبیاتی ارکن اینگیلیس مدنیتینده سارسیلماز مؤقعیه مالیکدیر. بۇ سببدن ده اپیک شعرلر چوْخ گئنیش یاییلمیشدیر و «بوولف»’ دا داخیل اوْلماقلا بعضیلری بۇ گۆنوموزه کیمی قورونوب ساخلانیلمیشدیر. حاضیرکی الیازمالاردا قدیم اینگیلیس دیلینده یازیلمیش بیر چوْخ شعر، چوْخ گومان کی، ساواش کۇنوسوندا اوْلان ارکن قرمان شعرلریندن آلینمیشدیر. بۇ تیپ شعر اینگیلیسیه گتیریلدیی زامان آرتیق اوْ نسیلدن-نسله شیفاهی حالدا کئچمکده ایدی.


text:
سیاسی مرزلرین آغریلاری (سندلی حئکایه)
ارسطو مجرد
۱
آوروپالیلار قدیم عصرلردن بری بیر- بیریله اوزون – اوزون محاربهده ایدیلر. ان سون فاجعهلی محاربهلری ایسه بیرینجی و ایکینجی دونیا ساواشی آدلانان محاربهلر ایدی. او محاربهلر کی اون میلیونلارلا گوناهسیز انسان جانینی آلدی. شهرلر، کندلر وئرانا قالدی…
اونلار نهایت اوتوروب دوشوندولر. سئزدیلر کی ییرمینجی عصرده اولماقلارینا باخمایاراق، ان ابتدایی انسان فورمونا چئوریلیبلر! اورتاق بیر مخرجه چاتدیلار: چیخیش یولو آنجاق بیرلشمک و انسانلیق نامینه یاشاماق و ایرهلیلهمکدهدیر. ییرمی سککیز اؤلکه اؤز آرالاریندا «شنگن» مقاولهسی باغلادیلار؛ ویزا و گمرک دوراجاقلارینی آرادان قالدیردیلار و…
گونو گوندن سیویلیزاسیانین سیمووللاریندان اولان بئله تیپلی بؤیوک آددیملار آتدیلار. باخمایاراق کی شرق هله ده اؤز دسپوتیسمینده چالیقلاییردی…
۲
آتام «شوروی»ده دونیایا گؤز آچمیشدی. گنج یاشیندا عایلهوی اولاراق «ایران»آ کؤچورلر.
۱۳۲۵-جی ایلده ملی حؤکومت دئوریلدیکدن سونرا، عایله، ایکی یئره بؤلونور! یاریسی سرحدی کئچیب شوروییه قاییتماغا موفق اولورلار؛ لاکین، یاریسی(آتام و بیر باجیسی) سیمخاردارین ایران طرفینده قالیرلار!
آیریلیق اوزون چکیر. بو مدتده اؤلن اؤلور، قالان قالیر بیر-بیریندن خبرسیز؛ بیر-بیریندن سوراقسیز…
۳
بیز اوشاق ایدیق، آنجاق دقیق یادیمدادیر بیردفعه آتام «سربند پاسگاه»یندان آرالیدا بیر دیکین اوستونه چیخیب، آراز چایینین قوزئی ساحیللرینی سوزوردو. او منظرهنی اونودمورام. صحنه، بیر رمانتیک رسم اثرینه بنزهییردی. آتام اورادان آستا-آستا کئچن پاسلی قاتار واقونلارینا اوغرون-اوغرون باخیب، پیچیلتییلا بیزه، «اوشاقلار! باخین، اورالارا شوروی دئییرلر، عمینیزین ائوی آرازین او تاییندا اولور…» دئدی.
او واختی، او نیسگیل دولو باخیشلاری دویماق، درک ائتمک بیزه چتین ایدی. اوشاق ذهنیمیزده چوخلو سورغو-سوآل یارانسادا جوابی سانکی اهمیتسیز ایدی؛ چونکو فرقینده دئییلدیک. آخی هاردان بیلهجکدیک؛ «آغاج مینیب آت گزدیرن گونلریمیز» ایدی.
او گونلردن ایچیمده، روحومدا، حوجئیرهلریمده بئله دالغالانیب داییما آخان تکجه شئی، اوشاق ایکن معناسینی ائله بیلمهدیگیم بیر بیت شعردیر؛ آتامین هر سؤیلهیرکن گؤزونو یاشاران شعر:
من آن مرغ سیه بختم که افتادهام در دام تو،
یا مرا دانه دِه، یا بکش یا ازین قفس آزادم کن.
باشقا سیاسی مرزلر نه قدر غدّار اولسادا، کئچمیش شوروینین سیاسی مرزلری قدر نیسگیللی، هم ده غدّار مرز چتین تاپیلاردی…
۴
۱۳۵۷-جی ایلدیر. ایراندا انقلاب اولوب. آنجاق، یئنه سیاسی مرزلر یئریندهدیر و هله ده عایلهلری ایکییه بؤلن تیکانلی تئللر، درهلرین، تپهلرین بزهییدیر… اوزون زاماندان سونرا، آتامدان دؤرد-بئش ایل بؤیوک اولان غلامرضا آدلی عمیم، گنجه شهریندن مکتوب گؤندریر و بیر تئلفون نومرهسی. مکتوب عین حالدا یئنی نسلین سیمالارینین عکسلرینی داشییر. عمیم اوغلانلاری و قیزلارینین عکسینی!
«شاهلیق رژیمی» دئوریلدیکدن آز سونرا ، ۱۳۵۸- ده، «شوروی» اؤز یان-یؤرهسینه چکمیش«دمیرپردهلر»ی نیسبتن قیراغا چکیر. آتام قارداشیملا بیرلیکده تهرانا یولا دوشورلر. (او واختی کیچیک یئرلرین «کد»لا نومره ییغماق امکانی یوخ ایدی. بوندان علاوه امنیتی مسئلهلره گؤره شوروییه تکجه تهراندان زنگ وورماق اولورموش). اوتوز نئچه ایل آیریلیقدان سونرا تهران مخابراتی «گنجه»یه عمیمگیله زنگ وورور. عمیم قیزی -عارفه-تئلفونا جواب وئریر:
– آلو! بویورون!
«سالام قیزیم!» دئییر آتام.
تانیشیرلار! گؤز یاشلاری آمان وئرمیر. بیرآزدان آتام قارداشینی ایستهییر. عارفه دئییر: «عمی، جانیم قوربان! آتام تاسسوفله اون دقیقه قاباق ائودن چیخدی…
او، ایللر بویو سیزین حقینیزده بیزه دانیشیب!»
سونرا توتولوب قالیر. آتام بیر قدر دانیشاندان سونرا، دئییر: «قارداشیما دئنن ائوده اولسون، زنگ ائدهجهیم یئنه!» موقتاً ساغوللاشیرلار.
مخابرات ادا وئریر؛ ایکی گون لنگیدیر ایشی. سونرا یئنه ایلگی قورورلور. تلفن آرخاسیندا یئنه آتام، یئنه عمیم قیزیدیر! طالع، قسمت، اراده، سرنوشت، یا بلکه همن انسان اوغلونون پوچ عمللریندن اولان «سیاسی مرزلر» حؤکمودور، نهدیر بیلمیرم، دانیشماق ایکی قارداش آراسیندا یئنه میسّر اولمور.
عمیم قیزی دئییر: «آتام ایکی گوندور اوتوروب تئلفون یانیندا گؤز یاشی تؤکهرک سیزین زنگینیزی گؤزلهییردی عمیجان! آنجاق بیر آز قاباق، اومیدسیزجهسینه ائودن چیخدی!»
عمیم ایکی گون گؤزلهدیکدن سونرا چیخیر گئدیر «شمکیر» چایینین قیراغینا، سیگارا ساریلیر… آتام ایسه گؤزو یاشلی، تهراندان موغانا دوغرو قاییدیر.
۵
۱۳۶۴-ده، یئنیدن گنجهدن مکتوب گلیر؛ قارا مکتوب: «… آتام دونیاسینی دییشدی!… امضاء: ائلخان. م»(عمیم اوغلو)
او مکتوبدان دؤرد ایل سونرا، ۱۳۶۸- ده شوروینین «دمیر پردهلر»ی سؤکولدو. لاکین گؤروشمهیه قارداشلاردان بیری یوخ ایدی…