text:
اویان نیوز:
ولی توران – دکترای ادبیات دراماتیک
کیملیک ،تورک دیل قورومونون سؤزلوگونده “توپلومسال بیر وارلیق اولاراق اینسانا اؤزگو و اؤزل اولان بلیرتی ،نیتهلیک و اؤزللیکلرله،بیرینی بلیرلی بیر کیمسه اولماسینی ساغلایان شرطلرین بوتونو”بیچیمینده تعریف ائدیلیر.اؤزئتلمک گرکیرسه کیملیک،”حیاتدا کی دوروش یئریمیزی بیلدیرن اؤزللیکلرین”بیر توپلومودور.اینسانلار توپلوم حیاتیندا کیملیکلریله یئر آلیرلار.توپلومسال ایلیشکیلرده مسلک،گلیر،یاش،جیسیت،کیمی کیملییه ایلیشکین بعضی اؤلچولره عطف گؤرونولور.بونلارلا یاناشی،دوغرولوق،دوزلوک،جسارت،خوشگؤرو،یاردیمسئورلیک،اینتئلئکتوئل نظمی کیمی داها گؤرهجه دیرلر ده کیملیگین بلیرلنمهسینه قاتقیدا گؤرونورلر.دراماتورگیا توپلومون ایچینده یاشایان اولوسون معنوی محصولو اولاراق ،اولوسون کیملیگینی بوتون اؤزللیکلرینی داشیمالیدیر.اولوسال ادبیاتین اؤنملی گؤروی،اولوسون کئچمیش و گلجیینین آراسیندا یارانان زامان و کؤهنهلیک مسافهسینی آرادان قالدیرماقلا،توپلومونون گلنک و اینام و عنعنهلرینی یارادیجیلیق و صنعت یولو ایله یئنی گؤزللیکلرینی اوزه چیخاردیب اولوسال کیملیگین اساس و بینؤورهسینی برکیدیر و اولوسو گلهجک اولایلار ،ایحتیمالی باسقی و تهاجوملره قارشی سفربر ائدهرک ، توپلومون بیلیمسل و کولتورل حیاتیندا ،چاغداشلیغا و یئنیلیکلره دوغرو ،آیدین و گوجلو یؤنلتدیریر. صنعتکارین ،دوشونجه ،شخصی ذؤوقوندان،شخصی مولاحیظهلریندن،فیکیر داییرهسی ،حیات تجروبهسیندن و اولوسال شعوروندان قایناقلانان تاریخی دراملار،توپلومو اینجهلمکده ان دیرلی و ائتکیلی اولدوغو ،اثرین اولوسون، دویغولارینی، دوشونجهلرینی و یاشاییش فلسفهسینی تصویر ائتمکدهدیر. اولوسچو ضیالی بیر یازیچی،اولوسونون ،اولوسال کیملیک شعور دوشونجهسینی درینلشدیرمک آماجییلا،اساساً حیاتین اؤزو،یازیچینین منصوب اولدوغو توپلومون داخیلینده گئدن توپلومسال موجادئلنی اینکیشاف یولونا دوغرو،اولوسلار آراسی ریقابت و گرگینلیکلرده اولوسونون آرخاسینی یالنیز بیراخماییر و هر زامانکی کیمی ،اودلو یارادیجیلیغییلا ساوونور.هر بیر اولوسچو صنعتکار اؤز اولوسونو و حیاتا اولان موناسیبتلرینی ایفاده ائدیر.ادبی اثرده معیین بیر اولوسون فیکیرلری،دوشونجهلری،آرزولاری،آماج و آماللاری عکس ائتدیریلیر.ادبیات اولوسدور،بیر اولوسو تمثیل ائدن پارتیادیر،معین زومرهنین سسی و تفککورونون ایفادهسیدیر.بو ایفاده معین اولوسون کیملیک و وارلیغینین آرخاسینی برکیدن ،اولوسلار آراسی کولتورل و پولیتیکال ایلیشگیرده اونو گوجلو داوراندیران بیر ایفادهدیر.اولوسچو یازیچی لار ،کوبود،میخانیکی بیر شکیلده آنلاماق اولمازصنعتکارین موطلق پولیتیکال بیر پارتیایا منصوب اولماسی،شرط دئییلدیر.او،موطلق بیر پارتیانین جانسیز بیر بوروسو دا دئییلدیر.او اولوسونو تبلیغ ائدن،جانلی دوشونن،دویان،معین بیر فیکیر و حیاتی بیر تجروبه احتیاطینا مالیک اولان بیر صنعتکاردیر.صنعتکارین اولوسچولوغو اونون یاشاییشا فال یاناشماسیندا،اولوسون گؤروشلرینی،احوالی-روحیهسینی ، اولوسونا منصوب توپلومسال بیر جریانیین منافئسینی،طلبلرینی ایفاده ائتمهسیندهدیر. اولوسچو صنعتکارین گؤروی اولوسونون یاشاییشینی بوتون گرچکلریله اینیکاس ائتمکدیر.اگر اونون فیکیر داییرهسی محدوددورسا ،اگر یاشاییشی دریندن اؤیرنمک اقتداریندا دئییلدیرسه ،اونون یاراتدیغی اثرلر ده یاشاییشدان ،گرچکدن اوزاق اولاجاقدیر.عکسینه اگر صنعتکار یاشاییشی دریندن بیلیرسه ،بوتون اولوسون منافعینی ایفاده ائدن قاباقجیل توپلوملارین گؤروش و دویغولارینی عکس ائتدیریرسه ،یاشاییشین گرچهیه داها یاخین اولان صحنهلرینی ،حقیقی بیر صنعتکار درجهسینه یوکسهله بیلهجکدیر.حقیقی و قاباقجیل صنعتکارین یاراتدیغی اثرلر عموم خالق،اولوسال بیر اهمیت قازانا بیلر.صنعتکار بو نایلیتله یالنیز بؤیوک بیر امک و اوستالیق نتیجهسینده،گئنیش خالق کوتلهلرین منافئیینه اویغون بیر شکیلده ،حیاتین گرچک صحنهلرینی دوروست اینیکاس ائتمک سایهسینده نایل اولا بیلر.بئله بیر اولوسچولوق صنعتین و بدیعلیگین ان یوکسک درجهسی دئمکدیر.اؤزگور بیر توپلومدا،صنعت و یارانان اثرلر اولوسون بوتون اؤزللیکلرینین گوزگوسو اولاراق،اولوسو کندیلرینه گوونمک و کیملیکلرینین درن قاتلاریندا یاشایانلاری دراملا توپلومدا ،گئنیش حالدا تصویر ائتمکله اؤلکنی بوتون ساحهلرده گلیشمهیه سفربر ائدر.بئله بیر اثرلر قاباقجیل توپلومسال حرکات اوچون بؤیوک تاریخی بیر اهمیته مالیکدیر. حیاتی دوزگون اینیکاس ائدن اثرلر قاباقجیل توپلومون الینده قوتلی سلاح اولور،بوتون خالقین،بوتون بشریتین غایه و مسلکی اوغروندا موباریزهده بؤیوک رول اویناییر،عصردن-عصره کئچهرک،عموم بشری و عموم اولوسال بیر دیر قازانیر.ادبیاتین و او جملهدن دراماتورگیانین ایکی بؤیوک توپلومسال-پولیتیکال اهمیتی واردیر:۱٫ادبیات و اونون بیر ژانری اولان درام حیاتی درک و اینیکاس ائدیر،۲٫حیاتی ائتکیلییر.هر بیر صنعتکار بیر اثر یاراتدیغی زامان اؤز قارشیسیندا یالنیز حیاتی عکس ائتدیرمک آماجینی قویمور،عینی زاماندا حیاتی دییشمک ،اؤز گؤروشلری ایله اونا تأثیر ائتمک مقصدینی داشیییر.یالنیز ایستییر کی،اونون اثرلرینی اوخویان و گؤرن اوخوجو و تاماشاجی دا اونون کیمی دوشونمهیه باشلاسین،حیاتین و اولوسون معیین جهت و ایستک آماللارین اؤنم وئرسین.یازیچی اوخوجودا و تاماشاچیدا کونکرئت بیر فیکیر،هیجان ،دیلک،تصور اویاتماق ایستییر.بو ادبیاتین نه قدر بؤیوک توپلومسال-پولیتیکال بیر اهمیت داشیدیغینی گؤسترمکدهدیر.یازیچی اثرینده وئردیگی حیات آنلاییشی،فیکیرلری و تصویرلری ایله توپلومسال حیاتدا و موباریزهده ایشتیراک ائدیر. دراماتورگیا حیاتی دریندن باشا دوشمهیه،وارلیغین کونکرئت اولایلاری ایله تانیشلیق سایهسینده حیات پروبلئملرینی چؤزمهیه یاردیم ائدیر،حیات تجروبهمیزی زنگینلشدیریر.عینی زاماندا دراماتورگیا بؤیوک تربیوی بیر اهمیته مالیکدیر.او توپلومون دوشونجه و دویغولارینی ایفاده ائتمکله برابر،بو دوشونجه و دویغولارین اویانماسینا و تشکیلینه تأثیر ائدیر.اؤرنک حسین،جاویدین “توپال تئیمور”اثری تورک دونیاسیندا،تورکلرین بیرلشدیرمه فیکرینی و دویغوسونو اویادیر.بیر اولوسون کیملیگینین گوجلنمهسیندن و اونون حیاتدا آپاردیغی موجادیله و کئچیردیگی اولایلاردا کی موباریزه گونلریندن ،گرچک حیاتدان یارانمیش ادبی جریانلارندان دوغان اولوسال دؤولتی ده اولوسال ادبیاتینین اوغورلو محصولودور.اولوسال دؤولتین، تاریخین ، و کیملیگین، ضیالیلارین یاراتدیغی اولوسال ادبیات دوغولوب باشا-بویا چاتماسی ادبیاتین توپلوملارین تشککولونده ،اؤنملی رولونو و جایگاهینی گؤستریر.توپلوملارین دوغال بیر سورچده گلیشیم گؤسترمهسی و بلیرلی بیر کولتورل و سیاسال چرچیوهده اولاغان بیر دورومدور.آنجاق بو سورهجه دئوریملر و پروتئستهلر کیمی توپلومو دوغرودان ائتکیلهین موداخیلهلر اولدوغوندا توپلومون یئنیدن یارانیلماسینا یؤنهلیک موهندیسلیک چالیشمالارینا ایحتیاج اولور.موداخیلهلرین گتیردیگی یئنی یؤنئتیم بیچیملرینی و یئنی اینسان تعینی توپلوما بنیمستمک و قبول ائتدیرمک اوچون ایدارجیلر آیدین لارین دستیینه ده باش وورورلار.صنعتچیلر،بیلیم آداملاری و ادبیاتچیلارین اؤنجول بیر رول اوستلنمهلری آماچلانیر.گلیشمهلره موخالیف اولمایان ادبیات آداملاری گنللیکله کندیلرینه دوشن گؤروی چئشیتلی بیچیملرده یئرینه گتیریرلر.قلمه آلدیقلاری شعر،حکایه،رومان،سسئناری و پیئس کیمی ادبی نوولارلا دئوریم-رئژیم،دئولت-توپلوم ایلیشکیلرینین دوزنلنمهسینده ایشتیراک ائدیرلر.آذربایجانین سووئتلر دؤورون ده ، یئنی توپلوم یاراتماق اوچون یئنی ادبی تورون اولوشتورولماسی چالیشمالاریندا ادبیات آداملاری اؤنملی روللاری اولور.توپلومسال سورونلاری و بونلارین چؤزوم یوللارینی ائلئشتیرل رئالیزم،سوسیالیست رئالیزم،دئوریمجی سوسیالیست رئالیزم کیمی دؤنمین یئنی ادبی آخیملارینا اویغون اثرلرله اورتایا قویاراق،بیر باخیمدان توپلوم موهندیسلیگی گؤروینی یئرینه گتیرمهیه چالیشیرلار.
دراماتورگیا و اؤزللیکله تاریخی دراملار اولوسال تاریخین ائیتیم گؤروینی و وظیفهسینی داشیییر.اولوسال تاریخ ائیتیمینین کیملیک گلیشیمینده اؤنمی بللیدیر.اولوس-دؤولتین اینشاسی بوتون دونیا تاریخ ائیتیمیندن گئنیش اؤلچوده یارارلانیلمیشدیر.پولیتیکاچی و دؤولت آداملاری ایلملرینه مشروعیت قازاندیرماق اوچون کئچمیشه دایاناراق سورکلیلیکلرینی وورغولامایا دقت چکمیشدیلر.کوره سلجیلیک جریانینین باشلاماسییلا بیرلیکده اولوسالجیلیک تاریخ ائیتیمینین سورقولانماسی،دییشتیریلمهسی و تاریخ ائیتیمینین یئنیدن وورغولانماسی تارتیشیلمایا باشلانمیشدیر.بو تارتیشمالار چرچیوهسینده کلاسیک تاریخ ائیتیمینین ان اؤنده گلن آماچلاریندان بیریسی اولان کیملیک اولوشتوروماسینین یئرینه کوره سلجی یاکلاشما اولاراق آوروپا کیملیگی ،یئرل کیملیک،اونیوئرسال کیملیک اولوشتوروجو بیر ائیتیم اؤنگؤرولمکدهدیر.سوسیال بیلیملرده تاریخ کاورامی ایکی اولگویو ایفاده ائدیر: ۱٫بیر توپلومون،بیر سوسیال قوروهون بیر اولوسون ویا بوتون اینسانلیغین یاشادیغی ایچیند ه کی گرچکلیک
۲٫بیر توپلومون ویا بوتون اینسانلیق طرفیندن یاشانان بو گرچکلیک اوزرینه یاپیلان بیلیمسل آراشدیرما سونوجوندا اورتایا قویولان بیلگیلر بوتونلوگو.”یاشار یوجل”
اینسانین سوسیال تجروبهسینین بوتونو،یاشانمیش،یاشانیلان و یاشانیلاجاق اولانلارین توپلامی،کئچمیش،حال و گلجیین بوتونونه تاریخ دئیرلر.زامان و مکانلا سبت اولونان اینسان حیاتینین بوتونو تاریخدیر.بو تاریخین گئنیش آنلامیدیر.آنجاق آریستوتئلین سؤیلدیگی کیمی اینسان کندی کندینه یئتن بیر وارلیق دئییلدیر.اوشاقلیقدان ایتیبارن بیر سوسیاللاشما سورجینه طبیعی اولماسی لازیمدیر.رانکه یه گؤره “تاریخین یئگانه غایهسی حقیقتده کئچمیشده نه اولورسا اونو نقل ائتمکدیر”بو تاریخین دار آنلامیدیر.تاریخین گئنیش آنلامینی ابن خلدون بئله وئریر.”تاریخ اینسانین سوسیال یاشامینین اینجلنمهسی،سوسیال یاشامینین زامان و مکانسال سینیرلاری ایچریسینده آنلاشیلماسیدیر”.تاریخه بو آنلامدا باخیلدیغی زامان پولیتیک بیلیمی ،اولوسلار آراسی ایلیشکیلر،سوسیولوژی،پسیخولوژی هر شئی تاریخدیر.بشری دیسیپلینلرین تمهلی تاریخدیر.ائله بو آنلامدا تاریخی دراملارین اولوسال کیملیگین تشککولونده و اونون توپلومدا گوجلنیب درینلشمیهسینده اؤنم و دیری بللنیر.صنعت یولوی ایله اولوسال تاریخین ائیتیمینی کوتلوی شکیلده وئرمک ،توپلومدا بؤیوک ائتکی بیراخار و توپلومدا یاشایان اینسانلاری بیرلیکده هر یؤنلو گلیشمهیه یؤنلدیرلر.تاریخ اؤنملیدیر و اونو اؤیرنمک و ائیتیمی داها اؤنملیدیر .بوتون پولیتیکاچیلار،پارتیالار،صینیفلر،دستهلر،انجومنلر،لیدئرلر،قزعتچیلر،ادیبلر،بیلیم آداملاری وس.کندی گؤروشلرینین ساوونماسیندا مشروعیته بوروندورمهسینده تاریخچیلرین دستکلرینه و تاریخ بیلیمینه ایحتیاجلاری واردیر.دونیادا یایینلار آراسیندا تاریخسل ایچریلی اینجهلمهلر رومانلار و فیلیملر ان چوخ ساتیلانلار لیستهسینین باشیندا یئر آلیرلار.تاریخین ائیتیمینه یوکلنن بیر چوخ آماچ واردیر .اونلاردان بیر نئچه اؤنملیسی بونلاردیر:بوگونون آنلاشیلماسی-ایلرییه آیدین باخیش-اولوسال کیملیک دویغوسو وئریلمهسی-خیال گوجونون گلیشمهسی-ائلئشتیرل دوشونجهنین گلیشمهسی-اخلاقی آماجلار-اوبجئکتیو اولابیلمه یاخشی آیدین وطنداش یئتیرمه-اولوسال غورورو گوجلندیرمه-اولوسدا تاریخین شانلی و ایفتیخارلی اؤزگورلوک موباریزه آپاریلان اولایلارینی یئنیدن دویغوسونو یاراتما و حرکتینی جانلاندیرما وس.
تاریخین ائیتیمینین ان تأثیرلی و ائتکیلی یولو صنعت یولودور.صنعت اثری ابهدیلیک حیاتی ایله اولوسال تاریخی ده ابدیلشدیریر.داغیستان خالقینین بؤیوک قهرمانی شئیخ شامیل اؤندرلیگیله آپاردیقلاری اؤزگورلوک موباریزه لری تاریخ آرخیولریندن زامان و مکان حیساریندان ،مهدی.حوسئنین صنعتکار قلمی ایله درام ژانریندا یئنیدن یارانیب،تورک خالقینین تاریخی اولاراق،اونلارین اولوسال شعورلاریندا ابهدی و اؤلمز حیاتلا جانلانماغا یاشاماغا صاحب اولور.تاریخدن ان چوخ فایدالانان اولوسچولاردیر،نیه کی اونلار باشقا ایدئولوژیلردن آرتیق کندی اولوسلارینی ساوونورلار و بو ندنله تاریخه و تاریخ ائیتیمینه کندیلرینی مؤحتاج گؤرورلر.اولوسچو ایدئولوژیلرین قورولماسیندا تاریخ بیر آراچ اولاراق فایدالانماسی اولوسچو تاریخچیلیک دئییلن بیر کاتئقورینین دوغماسینا سبب اولموشدور.اولوسال تاریخ یازیمی اولوس-دؤولتلرین اورتایا چیخماسییلا پارالئل و تعادول بیر سیییر ایزلمیشدیر.اولوس-دؤولت اولگوسو اینسانلیغین گلیشمهسی سورجینده آیدینلانما ایله اولوشان مودئرنیته پروژه سی ایچینده اورتایا چیخمیشدیر.۱۸-جی یوزیلدن سونرا کریستانلاشمیشدیر.فلسفی گوجونو ۱۸-جی یوزیل آیدینلانما فلسفهسیندن آلان مودئرنیته آغلی و اینسانی مرکز اولاراق معیینلشیر.توپلومسال یاشامی راسیونالیزه ائدیر.دینی توپلومسال یاشامدا آرخا پلانا آتیر و لائیکلیگی ایلکه اولاراق قبول ائدیر.اؤزنهنین و اؤزگورلوک فیکرینین یایقینلاشیب گوجلنمهسی و بونلارین بوتون پولیتیکال و فلسفی دوشونجهنین مرکزی دورومونا گلمهسی ایله آنلامینی تاپیر.اؤزئت اولاراق مودئرنیته دوشونسل اولاراق آیدینلاشما چاغینا پولیتیک اولاراق فرانسیز دئوریمینه و ائکونومیک اولاراق دا صنایعئ دئوریمینه باغلیدیر.
ائرنئست رئنان اولوسو اورتاق بیر کئچمیشی اولان بیرلیکده یاشاما آرزوسو گؤسترن توپلولوق اولاراق تانیملیر.رئنانین تانیمیندا اولوسون ان اؤنملی اؤیه سی و عضوو اورتاق تاریخ اولاراق گؤرولور.اولوسلار گلهجکلرینی و یؤنلرینی بو اورتاق تاریخ اوزریندن بلیرلهیهجکلردیر.بو باغلامدا اولوسلاشما سورجینده اولوسال تاریخ یازیچیلیغینین چوخ اؤنملی بیر یئری واردیر.اولوسلار سؤیلمهلرینده تاریخسل سورکلیلیک کئچمیشدن گلهجهیه اوزانما ادعاسینی دیله گتیریرلر.اولوسلار اینشا ائدیلیرکن البته کئیفی یادا راسگهله بیر تاریخ آنلاییشینین بنیمسدیغینی سؤیلمیریک.آنجاق اولوس دؤولتلرین قورولوشوندا تاریخچیلر اولوس دؤولتین اینشاسینی ساده لشدیرهجک یادا اولوس دؤولتین اینشاسینا زمینه حاضرلایاجاق .اولوسال توپلوملاردا بعضیلرینین اولوسال کیملیگی آلت کیملیکلرین اوزرینه کئچهجکدیر.بعضیلرین ده آلت کیملیگی آخارلی و کئچیجی ایکن اولوسال کیملیگی سورکلی اولاجاقدیر.بئله یئنی بیر توپلولوغون اولوشماسی اوچون اؤنجهلیکله بعضی باغلیلیقلارین اؤنمینی ایتیرمهسی اولوس باغلامیندا یئنیدن قورماسی یئنیده گرکهجکدیر.اولوس دؤولتلر اوزرینده کی سینیرلاری بللی توپراقلارادا بیر کیملیک وئرمک زوروندادیرلار.او توپراقلارین وطن حالینه گلمهسی قوتسال بیر کیملیک وئریلمهسی تاریخدن فایدالاناراق یارانمیشدیر.توپراق اوزرینده یاشانیلان بیر تاریخ وارسا وطن اولور.گرک اولوسال دؤولتده یاشایان توپلولوغا گرکسه اوزرینده یاشانیلان توپراغا کیملیک وئریلمهسی سایهسینده اولاجاقدیر. بیلیندیگی کیمی اولوساللیک کاورامی بیر تئریم اولاراق ۱۹۳۵ ده فرانسیز آکادئمی سؤزلوگونه گیرمیشدیر.فقط قیسسا بیر سورهده بؤیوک بیر گلیشمه گؤستره رک بیر اولوسلار توپلولوغو اولان عثمانلی ایمپاراتورلوغونو دا ائتکیسی آلتینا آلمیشدیر.ایمپاراتورلوک ایچینده کی اولوسلار بیر-بیر اولوس دؤولت اولاراق آییلیرکن ایمپاراتورلوغون قوروجوسو تورکلر آراسیندا ضعیف ده اولسا بیر اولوسچولوق پروسئسی باش گؤسترمیشدیر.بو آخیم اؤنجه دیل و تاریخ چالیشماسییلا کندینی حیسس ائتدیرمهسی و ایسلام اؤنجهسی تورک آراشدیرمالارییلا بلیرگینلشمهسیدیر.آنجاق اولوسچولوق آخیمینین گوجلنیب توپلومدا یایقینلاشماسی اوچون قورتولوش ساواشی ایله اولوسال دؤولتین قورولماسینی گؤزلمک گرکمیشدیر.بیر کولتور دؤولتینه گیریشلن جمهوریت دؤنمینده اولوسال بیرلیکده لیغی تاریخسل بیر تابانا اوتورتماق اویقارلیقدان یوخسون دیه سوچلانان تورک کیملیگینی اورتایا چیخارتماق و یئتیشدیرمک اولان قورشاقلارا اؤزگوون آشیلاماق آماجییلا او ایللرده همن هر اولوس دؤولتده دیرلندیرن بیر “اولوسال تاریخ”آنلاییشینین حاکم اولماسی قاچینیلمازدیر. تورک جمهوریتینده آتاتورکون گؤستریشیله اولوسچو تاریخچیلر و ادیبلر صاناتچیلار اولوسچو شعور و دوشونجهلریله یازیب یاراتماقلا ،اولوسال دؤولتین قورولاماسیندا یاخیندان ایشتیراک ائدیرلر.بو دؤنمده اولوسال تاریخ و ادبیاتین یارانماسی اولوسال تورک کیملیگینین کؤکلنمهسینه و تورک اولوسال شعورونون اویانماسینا ندن اولور.آتاتورکه گؤره اولوسو اولوس ائدن ان اؤنملی اساسلاردان بیری تاریخ بیرلیگیدیر.بو ندنله آتاتورک عثمانلی دؤنمینده اؤنمسنمهین تورک تاریخینین آراشدیریلماسینی تورک اولوس کیملیگینین اولوشماسی اوچون ضرورتینی سؤیلییر. آذربایجان یازیچی ضیالیلارینا دا تاریخ و اونا نئجه یاناشما اؤنملیدیر.اونلار اولوسال تاریخی چوخ گؤزل ادبیاتین بوتون ژانرلاریندا سینامیشدیلار. اولوسچو تاریخچیلری اولوسال تاریخی یازارکن ،ضیالیلاردا بو تاریخی کندی باشاریلاریلا کوتلهلرین ایچینده گئنیش حالدا یایدیریرلار.نیه کی یئنی اولوسچو تاریخ تورک اولوسونو کندی قایناقلارینا گؤتورن و اونون ایچینده کی سئیرینی آنلاتان ایشیقلی بیر ایدراکدیر.تاریخی نین بیربیرلری ایله اولان قارشیلیقلی و ایچلی دیشلی موناسیبتلرینی بیر بوتونلوک حالینده وئریر.یئنی تورک تاریخی یازیلمادان اؤنجه، تورکلره دوشمن اولان آوروپالیلار و روسلار تورک تاریخینی تحریف و یالنیش ائدهرک کندی منافعلرینه اویغون یازیب یایدیریردیلار. اما یئنی تورک تاریخی بیزه آوروپالیلارین ایستدیکلری و ایشلرینه گلدیگی کیمی دئییل ،تاریخی گرچکدن گؤستردیگی کیمی آنلاتیر.آذربیاجاندا یارانان اولوسال دراماتورگیادا و ادبیاتین باشقا ژانرلاریندا یئنی تورک تاریخی اولوسچولوق دوشونجهسینی ترویج ائتدیگی حالدا ، اومانیستی دوشونجه و دویغو ایله ایرقچیلیقدان اوزاقلاشیب، یئنی تورک تاریخینی و تورکلرین یاشادیغی تاریخلری صنعتچیلیکله ادبیاتدا و صنعتده ده یارادمیشدیلار. اؤرنک اوچون میرزه ایبراهیموو اون گونئی آذربایجانین ۱۹۴۵-جی پیشه وری اؤندرلی ایله یارانان دئوریمی “جنوب حکایهلری”
سیرا حکایهلرینده ،صابیر.احمدلی “دنیزدن گلن سس “حکایهسینده ،عیسی.حوسئینوو “محشر”رومانیندا و “ساز” پووئستینده مهدی حوسین “سحر رومانیندا و “جاوانشیر”،”شئیخ شامیل”،”نظامی”،دراملاریندا و انورمممدخانلی ایله مهدی حؤسین بیرلیکده یازدیغی “جاوادخان “سسئناریسیندا،ا.مممدخانلی “شرقین سحری”،”خرمیلرین آغ شاهینی”،اود ایچینده”اثرلری،صمد.وورغونون “واقیف”،”خوسروو و شیرین”،حؤسین.جاویدین “توپال تئیمور”،”خییام”،محمد سعید اوردوبادینین “دومانلی تبریز” و “خاتون”رومانلاری و “دومانلی تبریز”درام اثری وس. آذربایجانین یئنی اولوسال تورک تاریخینین و اولوسال کیملیگینین بینوورهسینی مؤحکملهدن بو تاری یاراتما چابالاریین ادبیات و صنعت ساحهلرینده کی اولوسچو یازیچی و ضیالیلارین آپاردیقلاری موباریزه لرین اینیکاسیدیر.اولوسال کیملیگین ادبیات و صنعت یولو ایله گلیشمهسی بو گونکو بوتون ضیالی و آیدینلارا بللیدیر.کیملیک کیشینین کندینی تانیملاما بیچیمی اولاراق،اولوسال ادبیاتدا و او جملهدن یوخاریدا آدلاری آپاریلان آذربایجان ادبی اثرلرینده ان اؤنملی یئر توتور.آذربایجانین بوتونلشمک سیستئمین پارچاسی حالینه گلمهسی ایچین ،پلانلانان چالیشمالارین ایچینده صنعت و ادبیات فعالیتلرینین نه شکیلده یوروتولمهسی گرکدیگینه دایر اؤنملی آیرینتیلار گؤزه چارپیر.روسیا دا ۱۹۱۷ دئوریمینین آردیندان اورتایا چیخان و ۱۹۳۲ ایلی ایتیباریله ده رسمی قبول اولان سوسیالیست رئالیزم ادبی آخیم چرچیوهسینده گلیشمه گؤسترن ادبیات،آذربایجان دا دا عینی آنلاییش دوغرولتوسوندا فورمالاشمایا باشلاییر.بونا گؤره ،توپلومسال گلیشمهیه ایشتیراکی اولمایان ادبیات آنلاییشینین ترک ائدیلهرک یئنی اینسانی و یئنی توپلومو توپلومو اولوشدورمایا یؤنهلیک بیر ادبیات آنلاییشی دوغرولتوسوندا اثرلر وئرمهنین گرکلیلیگی وورقولانیر.۱۹۲۰ اؤنجهسینده فئودال یاپیلانمایا و اولومسوز گلنکلره قارشی قلمه آلینان اثرلرده مجازی آنلاتیملارا یئر وئریلیرکن،یئنی رئژیم یئنی توپلوم یاپیسینی اولوشدورمایا یؤنهلیک ادبی فعالیتلر چرچیوهسینده یئنی دؤنمله بیرلیکده یئنی رئژیمی قوتسایان اثرلر یازیلمایا باشلانیر .هوممت،کوممونیست، فوقرا صداسی،حورریت،آذربایجان فوقراسی،کیمی بولشئویک قازئتهلرین یعنیندا ،آذربایجان داکی ایداری دئییشیمین دالیجا فوقرا فویوضاتی،معاریف و مدنیت،شرق قادینی،معاریف ایشچیسی کیمی درگیلر یایینا باشلاییر.جلیل ممد،قولوزاده،عبدالرحیم.حاقوئردیئوعلی نظمی،محمد سعید اوردوبادی،سلیمان ثانی آخوندوو.یوسیف وزیرچمن زمینلی،جعفر.جاببارلی،کیمی ادبیاتچیلار اؤلکهده کی دئییشیکلییه قاتیلاراق یئنی ایدئولوژییه اویقون اثرلر یازیرلار.بو ادبی فعالیتلره کوشوت اولاراق زحمتکئش ادیب و شاعرلر اتفاقی “۱۹۲۲″اؤرگوتونون یعنی سیرا،آذربایجان کومونیست پارتیسینین ۵-۹ ماییس ۱۹۲۴ ده دوزنلدیگی قورولتایدا پارتیلی ائیتیم سیستئمی و خالقین سوسیالیزمله بوتونلشدیریلمهسی مؤوزوسوندا آلینان قرارلاردان سونرا ادبیات آداملارینین ادبیات جمعیتی ۱۹۲۸ کیمی اؤرگوتلر آراجیلیغییلا هموژئن بیر ایدئولوژیک چاتی آلتیندا فعالیتلرده بولونمالاری آماچلانیر.بیر باشقا ایفاده یله کونتروللو بیر ادبیات آنلاییشی اولوشتورولمایا چالیشیرلار.آذربایجان ادبیاتینین سووئتلری دؤورو ایدئولوژی زورلوغو آلتیندا یاشادیغی گرگینلیک بیر سیرا تاریخی اثرلرین یارانماماسینا ندن اولدو . او یئرلری بوش اولان اثرلر ،تورک دونیاسینین بؤیوک ایمپاراتورلاری ،اولوسچو شاعرلری ،تورکلره بؤیوک ظفرلر قازانان قهرمانلارین حیاتلاری و موباریزه لری و تورکلرین یاراتدیغی شانلی تاریخی ظفرلرینین ادبی و صنعت تصویرلریدیر.تورک اولوسال تاریخین یارانما و ضیالیلر طرفیندن یارادیلما ایراده لرینین و ضیالی ادبیاتچیلار و صنعتکارلارین اولوسال یارادیجیلیق آمال و ایستکلرینین قارشیسینی، سوسیالیزم ایدئولوژیسی و شووئنیست روسچولوق تفککورو ایله قارشینی آلماقلا بؤیوک داربهلر آذربایجان اولوسال تاریخ ،ادبیات و اولوسال کیملیگینه وورلور.بو ایدئولوژی باسقیسی آلتیندا اولان آذربایجان یازیچی صنعتکارلاری روس دیلی شووئنیستی باسقیسی قارشیندا ،اثرلرین یارانماسیندا مضمون و مؤحتوادا تهدید ده اولاراق،آذربایجان دیلینین گؤزللشدیرمهسینه و زنگینلشدیرمهسینه و بیر گوجلو ادبیات دیلی کیمی اولوشدورور ماسینا چالیشیرلار و زنگین بیر ادبیات صنعت دیلی یارادیرلار . ادبیاتین اولوسچولوق و توپلومسال وظیفهسی ،اولدوقجا آغیر بیر ایدئولوژیک دورومدا ،یاشاماسینی تضمین ائدن،او اولوسون دیلینه دایانماق و سؤز و مکتوب دیلینی یارادیجیلیق یولو ایله زنگینلشدیرن بؤیوک ضیالیلاریدیر کی،اولوسونون اؤزگورلوگو اوغروندا اولوسال ادبیاتلا درین کولتور و مدنیت یارادیب و اولوسون وارلیق کیملیگینی تثبیت ائدیرلر.بو یول تورکلرین چاغداش بؤیوک اؤندری اولان آتاتورکون تورک اولوسو و سویونو یئنیدن جانلاندیران یولدور . آتاتورک یئنی تورکیینی قورماق و تورک سویوندا بیرلیک یاراتماق اوچون تورکون دیل،ادبیات و یئنی تاریخینی یاراتماغی آماجلاییر،بؤیوک یازیچی ،صنعتکارلار،تاریخچیلر بیلیم آداملاری بو یئنی حیاتی قورماغا سیخ-سیخ فیکیرداشلیقلا امکداشلیق ائدیرلر.او بؤیوک اؤندر یاخشی دوشونوردو کی بیر اؤلکهنین بیرلیک و برابرلیک ایچینده گلیشبیلمهسی اوچون اولوس بیلینجینه صاحب اولماسی لازیمدیر.آتاتورکون اولوسچولوغو،یوخ اولماق اوزره اولان بیر اولوسو یئنیدن “یئنی اولوسال تاریخ ،یئنی اولوسال ادبیات و صنعت یاراتیلماسیلا” یئنیدن وار ائتمیش ،اونون دونیا اولوسلار عائلهسی ایچینده سایقین یئرینی آلماسینی ساغلامیشدیر.آنجاق بو ایشلری گؤرن آتاتورک ،گرچکلشدیرمیجیی ایشلرین دالیسیجا گئدهرک اولوسونو ماجرا دالیجا سوروکلممیشدیر.بو مسئله نی او بو سؤزلریله ایفاده ائدیر:”بؤیوک خیاللار پئشیندن کوشان ،یاپمایاجاغیمیز شئیلری یاپار کیمی گؤرونن ساختاکار اینسانلاردان دئییلیک.بؤیوک و خیالی شئیلری یاپمادان یاپمیش کیمی گؤرونمک اوزوندن بوتون دونیانین دوشمنلیگینی ،کؤتو نیتینی ،کینینی بو مملکتین و اولوسون اوزرینه چکدیک.بیز پان ایسلامیزم یاپمادیق،بلکی یاپییوروز،یاپاجاغیز دئدیک.دوشمنلر ده یاپدیرماق اوچون بیر آن اول اؤلدورلیم دئدیلر.پانتورانیزم یاپمادیق یاپاریز، یاپییوروز!دئدیک،یاپاجاغیز دئدیک و یئنه اؤلدورلیم دئدیلر.بوتون داوا بوندان عبارتدیر.بوتون دونیایا ،قورخو و تلاش وئرن کاورام بوندان عبارتدیر.بیز بؤیله یاپمادیغیمیز و یاپمادیغیمیز کاوراملار اوزرینه کوشاراق دوشمنلریمیزین ساییسینی و اوزریمیزه اولان باسقیسینی آرتیرماقدان ایسه طبیعی دوروما،مشروع دوروما دؤنلیم،حددیمیزی بیلییم.بیز یاشاما و باغیمسیزلیق ایستهین اولوسوق.و یالنیز و آنجاق بونون اوچون حیاتیمیزی اسیرگمهدن وئریریک”آتاتورکون بو اولوسچولوق آنلاییشی ،تورک اولوسونون باغیمسیز ،موتلو،زنگین و چاغداش بیر شکیلده یاشاماسینی آماجلایان آنجاق بونو یاپارکن ده اولوسال چیخارلارینا بیر اولوسال دیری اولمازسا باشقا اولوسلارلا اویوم ایچینده چالیشان ،باشقا اولوسلارین حاقلارینا سایقی گؤسترن بیر اولوسچولوق آنلاییشیدیر.آتاتورکون اولوسچولوغو “یورتدا باریش جاهاندا باریش”ایلکهسینه باغلی باریشچی و اینسانجیل آنلاییشا صاحبدیر.اونون تدبیرلری اولوسوندا کی آیدینلاری و ضیالیلاری اولوسال تاریخ ،ادبیات ،صنعت وبیلیمینه یؤنتدی .بو دوشونجهیه دایاناراق،تورک اینسانی اؤنجه کندی اولوسونو ایلرلمهیه و موتلولوق اوچون چالیشمایا سوق ائدهرک باشقا اولوسلارین دا ایلگیلیینی ده دوشونوردولر.بو دوشونجهلرین کسکین اولماسی و گئنیشلنمهسینه تورک اولوسال ادبیاتی بؤیوک خیتمت ائتمیشدیر.تورگوت اوزاکمان نین “شو چیلغین تورکلر،قورتولوش،آتاتورک یئنیدن سامسوندا”آتیللا ایلهانین “قاضی پاشا -آتسیزین “بوزقوردلار دیریلیور،تورک ادبیاتی تاریخی”ضیا کؤگ آلپین “آلتین ایشیق،قیزیل آلما،شعرلری،تورکچولویون اساسلاری”عمر سئیفتدینین حکایهلری وب.تورک تاریخ،کولتور عنعنه و گلنکلریندن اولوسال ادبیاتین یول آچیب زنگینلشدیرمهسینه بؤیوک خیدمت ائدیرلر.ادبیاتلا توپلومسال یاپی آراسیندا ایلیشکیلی اؤتهدن بری دوشونورلرین،توپلوم بیلیمجیلرین،بودونبیلیم جیلرین،اینسان بیلیمجیلرین اوزرینده دوردوقلاری مؤوضولاردان بیری اولموشدور.چونکو بیر توپلومداکی ایلیشکیلرین،یاشاما بیچیمینین او توپلومون ادبیاتیندا یانسیدیغی تارتیشما گؤتورمز بیر گرچکدیر.بو گرچیی ایدراک ائدنلر ادبیاتی توپلوم یاپیسینین ائشیگینده دئییل،بو یاپینین ایچینده دوشونورلر. تورکییه ده تظیمات یازیچیلاری اثرلرینده سیاسال و توپلومسال دوزنلییملری”رئفورملاری” ساوونوردولار.بونون ایچینده ده اسکی یاشاما بیچیمینی،اسکیگی،سورکلی اولاراق ائلیشدیرمیشدیلر.خالقی،یاپیلاجاق سیاسال و توپلومسال دوزلییملره حاضرلاما اونا چاغداش اویقارلیق دیرلرینی اؤیرتمه باشلیجا قایغیلاریندان بیری اولموشدور.بو قایغییلا خالقا کولایجا سسلنبیلهجک،کامویو اولوشتوراجاق بیر یولدان،قزئتجیلیک یولوندان ادبیاتا گیرمیشدیلر.اونلارین ان قاباقجیللاری اولان نیتئکیم شیناسی،نامیق کمال،ضیا پاشا،علی سوواسی،احمد میتهاد دان آد آپارماق اولار.بونلار و جمهورییت دؤورونده کی یازارلار تورک اولوسال ادبیاتین و تاریخین ، گلیشمهسینده و تورک کیملیگینین،تاریخینین کولتورل ائنسکلوپئدیسینی یارادیرلار. خالقین آنلایابیلجیی ساده بیر دیلده یازما ، تنظیماتچیلارین آنا یؤنلیملریندن بیریدیر . بو یؤنلیمین کؤکونده گئنیش ییغینلارلا ایلتیشیم قورما آماجی یاتار . تنظیمات دؤنمینه میراث قالان رسمی دیل بو گون عثمانلی دئدیگیمیز دیلدیر . تنظیماتلا بیرلیکده باشلایان دیلی سادلشدیرمه ، خالقین آنلایا بیله جیی بیر دوزه یه ائریشتیرمه گرچکده کولتور سوروملارینین ان اؤنملریندن بیری اولموشدور . چاغداشلامایا و اولوساللاشمایا گئدن یولون خالقلن دیلیندن ، تورکچهنین توپراغیندان کئچجیی گرچیی بوتون یؤنلریله تنظیمات دؤنمینده گرچکلشدیرمیشدیر. دیل سورونو چؤزمه ساواشی او گوندن بویانا باشلامیشدیر . بیر باخیشدا تورک ادبیاتیندا ، دوشون دونیاسیندا گؤزلنن هر نو گلیشین و دئییشیمین کؤکونده دیلسل گلیشمه ، یئنیلشمه و دیلین چاغداشلاشماسی یاتیر . نیازی بئرکئس، تورکییهده چاغداشلاما آدلی یازیسیندا تنظیمات اؤنجهسی دیلسل چالیشمالاری بؤیله تعریف ائدیر: تنظیمات اؤنجهسی عثمانلی ایمپاراتورلوغو سویلار ، اولوسلار ، دینلر ، کولتورلر توپلامی بیر ایمپیراتورلوق اولدوغوندان تورک دیلی آنجاق رعایا دیلی اولاراق یاشاردی . یونئتیجی دؤولت طبقهسینه گیرن کیشیلرین دیلی عربجهدن ، رومجادان ، ایسلاو دیللریندن زنگین ، فوت خالقین آنلامادیغی بیر دیلیدی. عثمانلیجا ، هیندیستانداکی موغول ایمپیراتورلوغونون اوردو و سارای دیلی اولاراق گلیشدیردیگی اوردو دیلی کیمی دوزلتمه بیر دیلیدی . تملی تورکجه اولماقلا بیرلیکده ، ایچینه تورک دیلینین کؤکن و یاپی باخیمیندان باغلی اولمادیغی دیل عائلهلریندن یالنیز کلمهلر دئییل ، کوراللاردا سوخولدوغو اوچون ، دانیشما دیلی اولاراق دئییلسه بئله ، یازی دیلی اولاراق ، تورک دیلی دانیشان خالق کولتورلرینین دیلیندن اوچوروملا آیریلان بیر دیل اولموشدور . “دانیشما دیلی اولاراق دئییلسه بئله” دئدیک، چونکو ، هئچ دئییلسه تنظیمات دؤنمینده کی عثمانلیجانین دانیشما دیلی اولاراق ایستیفاده اولونان شوبههلیدیر. بو دیلی الده ائتمیش اولمانین اصیل اثباتی ، کندینی یازیدا گؤستریر . بو دیلده یازا بیلمک اوچون نه دئییلن اوزون بیر ائیتیم گؤرمه گرکدیگینی خاطیرلاساق بو دئییلن دوزمه ، یاپما بیر دیل اولدوغونو رد ائدیریک . بو دیلین گلیشمهسینده ائحتیمالکی اوچو ده توپلومدان آیری قالان اوچ هئیت قایناق خیدمتینی گؤرموشدور : مکتب ، سارای و ادبیات. مکتبین رسمی دیلی عربجه ایدی . مکتبلرده تورکجه اوخودولمازدی . ایسلام دینی یولویلا ، بو دینین حقوق دیلی اولاراق تورکجهنین چرچیوهسی ایچینه سوخولابیلمه و یایلیش درجهسیله اورانتیلی اولاراق بیر چوخ عربجه کلمهلر عثمانلی دیلینین تمللریندن بیرینی قورموشدو . رعایا دیلی اولاراق یاشاما گوجونو سوردورن خالق تورکجهسی ایسه ، یالنیز موسلومان خالق آراسیندا دئییل ، تنظیمات زمانینادک موسلومان اولمایان خالقلارین موسلومانلارلا بیرلیکده یاشادیغی بؤلگهلرده روم و ائرمنیلر آراسیندا ایستیفاده اولونوردو . حتی بعضی بؤلگهلرده بو خیریستیانلار رعایا تورکجهسیندن باشقا دیل بیلمزدیلر . مکتب دیلیله خالق دیلی آراسیندا اوچوروم ، خالقین اورتودوکس موسلومانلیقدان اوزاق قالماسینا نئجه یول آچمیشسا،مکتبیده تورک دیلینه یابانجیلاشدیرمیشدیر. مکتب دوشون حیاتینی تکلینه آلماسی سونوجوندا ، یالنیز خالق دیلینه یابانجی قالمامیش، یئنی دوشون بیچیملرینه ده کندینی اویدورامامیشدیر . موسلومان اولان و اولمایان خالقلاردان یؤنتیجی طبقهیه گیرنلری خالقدان آییرماقدا اولان عثمانلی دیلی بسلهینلریندن ایکینجی قایناق سارای و بوروکراسی اولموشدور . فقط آریستوکراسیسی ایچینده بو دیل موسلومان اولانلار قدر بیلن کیشیلر یئتیشدیردی و بونلار ان چوخ ترجومانلیق ایشلرینده ایستیفاده اولدولار. دؤولت و سارای چئورهسینده گلیشن عثمانلی جانین ادبی ایفادهسی دیوان ادبیاتی دئییلن ادبیاتدا ان زنگین و ان یاپما دوزئیینه اولاشمیشدیر ، بو ادبیات دیلی یالنیز توپلومدان آیریلان بیر دیل دئییل ، آینی زاماندا طبیعته یابانجی بیر دیلدیر . نئجه مکتبین مودئلی ، عربجهنین حاکم اولدوغو کلام و فئقه ادبیات ایسه ، بو دیوان ادبیاتینین مودئلیده فارس ادبیاتا اولموشدور . یالینز او مودئله زورنالاراق اویدورولان بیر ادبیات اولدوغو اوچون ، دیل آچیسیندان داهادا چوخ یاپما اولماق زوروندا قالمیشدیر . کیلاسیک فارس شایرلرینین ، حالا بو گون بئله ایراندا ، خالق آراسیندا آنلاشیلدیغی و سؤیلندیگی حالدا عثمانلی دیوان ادبیاتی کندی زامانیندا بئله آنلاشیلمازدی . یالنیز دیل مؤحتواسی دئییل ، ادبی کوراللاریدا اوزون بیر ائیتیم و معریفت ایستهین بیر صنعتدیر .بو کوراللارین قفسی ایچینه سیخیشمیش اولان بو ادبیات ، تنظیمات دؤنمینه گلیندیگی زامان تمامیله فورمالاشمیش ، قیسیرلاشمیش ، ادبی یارادیجیلیق نیتلینی یئتیرمیش بیر ادبیات اولموشدور.”
تنظیماتچیلار بؤیله بیر اورتامین هم اورونو اولموش همده بو اورتاما قارشی ساواش آچمیشدیلار.ساواشلاریندا بلکی بوتون بیر یئنگی قازانمامیشدیلار اما،دیلسل آلاندا یئنیلشمه چیغیرینی آچمیشدیلار.بوندا باتیلی کاوراملارلا تانیشمالارینین ،قزئتیچی اولوشلارینین بؤیوک پایی واردیر.تنظیماتچیلار باتینین دیرلرینی،اویقارلیق و تئکنیکینی آلمایی،بونلاری بنیمسمیی آماجلامیشدیلار.بونون ایچین ده” توپلوم ایچین صنعت” آنلاییشینا باغلی قالمیشدیلار.اسکی ادبیاتا حاکم اولان “آخیرت فیکری”یئرینه بو ادبیات “گرچک دونیا”یی یئرلشدیرمیشدیر.بو دونیانی دییشدیرمه دوشونجهسینی قویموشدور.دوشونسل یاپیسی یئنیلشن ادبیاتدا نؤولر یؤنوندن ده گلیشمه و زنگینلشمه اولموشدور.تنظیماتچیلار دیوان ادبیاتیندا بولونان شعر،تاریخ،مکتوب کیمی ادبیات نؤولرینی باتی آنلاییشینا یئرلشدیرمیشدیلر.بونون یانی سیرا دیوان ادبیاتیندا بولونمایان مقاله،تئاتر،رومان،حکایه،تنقید ائلئشتیری کیمی یئنی ادبیات نؤولرینی باتیدان گتیرمیشدیلر.اؤته یاندان دوزیازی دا سؤز هنری گؤسترمه آماجیندان وازکئچیلمیش دوشونجهلری خالقا یایما آماجی گودولموشدور.بو آماجلا سئجیلر بیراخیلمیش،آنلاتیم گرکسیز،دولدورما سؤزلردن آریندیریلمیش،اوزون بیلاشیق،قارماقاریشیق جملهلر یئرینه آنلاتیم قیسسا جملهلرله بیچیملندیریلمیشدیر.بونون کیمی شعرده ده شیرین مؤضوسو آلانی گئنیشلنمیش،گونلوک یاشاملا،ایلگیلی هر نؤع ،اولای،اولگو،دویغو و دوشونجه شعره کونو اولاراق سئچیلمیشدیر.تنظیمات ادبیاتینی اولوشدوران و یؤنلندیرن صنعتچیلر خالق اوچون یازماغا،خالقی بیلینجلندیریب اویاتمایا چالیشایرلار.بؤیله بیر حرکت ده آذربایجان ادبیاتیندا بوتون ژانرلاردا باشلانیر .آخوندووون “تمثیلات”ی ایله باشلانان یئنی ادبیات مؤضوسو و فورما باخیمیندان کلاسیک ادبیاتدان چوخ فرقیلنیر. تورکیه ده هم ده آذربایجاندا دراماتورگیا تاریخی بیربیریله چوخ یاخین بیر زامانلا باشلانیر.آخوندووون کومئدیالاری ۱۸۵۰-جی ایلده باشلانسا دا تورکیهده ده تنظیماتچیلاردان اولان نامیق کمال ۱۸۷۵-جی ایلده ایلک درام اثری اولان “وطن”پیئسینی یازیر و اولوسال تورک دراماتورگیاسینا اوغورلو بیر باشلانیش دامغاسینی وورور.بو اولوسال یئنی ادبیاتین یارانماسییلا تورکیه ده و آذربایجاندا تورک سویونون و کیملیگینین بؤیوک دایاغی اولان گئنیش و گوجلو بیر صنعت عالمی یارانیر کی اؤلوم و آخیرت دونیاسینی یوخ بلکی تورک اولوسال تاریخیندن قایناقلاناراق، تورکلرین یاشادیغی دونیا و توپلوملاریندا کی سورونلارین چؤزمهسی آماجیلا ، دونیا گؤروشلرینی،اینام و آماللارینی،دیلکلرینی و تورک اولوسونون دونیا اولوسلاری آراسیندا یئر و مقامینی تصویر ائتمهیه چالیشیر. بیر اولوسون ادبیاتی،او اولوسون دویغو،دوشونجه،دوش،گوجو،اؤزلم و توتدوغو چئوره نین بیر خریتهسیدیر.داستانلار،شعرلر،رومانلار،حکایهلر،دراملار،آنیلار،وس.بو خریتهنین داشلاری،یایلالاری،تپهلری و دوزلوکلریدیر.بو خریتنی اینجهلمه ،او اولوسون دوشونسل و دویغوسال جوغرافیاسینی تانیمادیر.ادبیاتین اؤنمی ییرمیبیرینجی عصرده بیر اولوسون کولتورل و توپلومسال گلیشمهسینده و کیملیگینین قوروماسیندا اولان اؤنملی رولو تدقیقاتچیلارا و سوسیولوژی عالیملرینه بللیدیر.سوسیولوژیستلر توپلوملاری تدقیق ائدرکن هئچ زامان ادبیاتی گؤزدن قاچیرماییرلار،نیه کی ادبیات اونلارین تدقیقاتلاریندا بیلمسل فرضییهلرینین اثباتیندا و تدقیق و اینجهلنن توپلومون دوشونجه و پسیخولوگیسینی تانیتماسیندا اؤنملی و گئنیش یئر آلیر.توپلومون بوتون خصوصیتلرینه تانیش اولان و اولوسونون قایغیسینی چکن یازیچی دا حیات اولایلارینی اؤز حیات تجروبهسینین،دونیا گؤروشونون،ایستئدادینین خصوصیتلریندن آسیلی اولاراق،معیین بیر اصول ایله اؤیرنمهیه مجبوردور.هر بیر یازیچی گؤردوگو حیات اولایلارینا ،یاخود اینسان کاراکتئرلرینه مراجعت ائدیر.اونون سئودیگی مؤضوسو،منیمسدیگی حیات ماتئریالی قارشیسینا قویدوغو گؤروب،چؤزمک ایسته دیگی مسئله ،یالنیز اونا مخصوص بیر شئی،اونون ماراقلاندیغی،سئچدیگی،دوشوندوگو،سئودیگی،منیمسدیگی بیر مطلبدیر.بو مطلب آیدین و ضیالی یازیچینین منصوب اولدوغو اولوسون ان اؤنملی پروبلئملریندن بیری اولور کی کندی آچیسیندان یارادیر.ا.حاقوئردیئو و صمد.وورغون تورک تاریخیندن سئچدیکلری بیر اولایی ایکی چئشیتلی آچیدان گؤروب پیئسینی یارادیرلار.حاقوئردیئو تاریخین گوجلو ووطن پرور اؤلکه سینین قایغی سینی چکن حؤکمدار صورتی،اوبرازینی و وورغون ایسه بوتون وارلیغییله خالقین تالعیینه باغلی اولان ،وطنپرور ،اولوسچو،حسساس و زکی بیر شاعر صورتینی یارادیر.هره سی گؤردوگو،دویدوغو،آنلادیقلاری کیمی تصویر ائدیرلر.هر بیر یازیچینین اؤزونه مخصوص ،مؤضولاری،اؤزونه مخصوص قهرمانلاری،اؤزونه مخصوص مزیتلری وار اولدوغوندان صنعت اثری آدی قازانماغا واریر.یازیچینین دا اورژیناللیغی باغقالارینی تکرار ائتمک ده دئییل.حیات اولایلارینی سئچمکده کی قابیلیتلرینده،حیات حادثهلریله یاشاماسیندا ،تصویر و اینیکاس اصوللارینی ائتمک اولوسونا بوروزا وئرمیش اولور.یازیچیلار دا بیر-بیریندن محض بونونلا سئچیلیرلر.یازیچیلار اؤز حیات تجروبهلری و توپلومسال ایدئاللارینا گؤره ده بیر بیرینه یاخین اولا بیلیرلر.بو یاخینلیق اونلارین بیر اولوس ،دیل،تاریخ،کیملیک ،توپلوم و کولتوره منصوب اولدوقلاریندان قایناقلانیر.صنعتکارین اولوسال دوشونجهیه و اولوسال کیملیک و تاریخه صاحب اولدوغو حالدا صنعت یولو ایله صنعتکار ، اولوسونون کیملیگینی زامان توزوندان قورویوب ،نسیلدن-نسیله توپلومسال ،کولتورل و تاریخی کیملیگینی تثبیت ائدیر.
ییرینجی عصر مدنیتی و آوروپا اولوسلاریلا تماسا گلن اینسانلارین بیر چوخوندا اولوسال منلیک حیسسینین سارسیلدیغینی گؤروروک. .کوشکسیز یوکسک دویغولو اولان هر مدنی اینسان آوروپا و آمئریکانین یوکسک بیلیمینی و اینجه تئخنیخینی گؤرونجه اونلارا قارشی ،تقدیروحورمتله قارشیلیق بیر حئیرانلیق دویور.بیر چوخلاری بو تقدیرلره قالمایاراق اونلارین دینسل،پولیتیکال،توپلومسال و اقتصادی اخلاقلارینا و بوتون اینسانلیق ایصالتلرینه ده حئیران قالاراق کندی اولوسونو و کندی کیملیگینی اونوتماغا چالیشیرلار.بیر مودت آوروپادا و آمئریکادا یابانجی یاشیییب اونلاری دریندن تانییاراق کندی اؤلکهلرینه دؤنوب اولوسونون و اؤلکهسینین گئریلیگینه قارشی حرکته کئچیرلر.آذربایجان دا بونلاردان چوخو ادبیاتا و صنعت اوزگتیرمکله خالقینین و یوردونون گلیشمهسین دن اولان انگللرله موجادیله ائدیرلر.بیر چوخ تاریخی ،اقتصادی و سیاسی دوشمانلیقلار،فنالیق و ایدارهسیزلیک اوزوندن یوخسول دوشموش و گئری قالمیش آذربایجان تورکلرینین ضیالیلارینین ان اؤنملی گؤرولری خالقیلارینی بیلیمسل،تاریخسل ، کولتورل و یارادیجیلیق چابالاریلا میللتی اولوسال کیملیگینه و اولوسال ائنئرئژیسینه و کؤک اسالتلرینه ایناندیرماقدیر. کؤک و اسالتلری زامان و دوشمنچیلیک توزوندان چیخارتماق اوچون ان اؤنملی ود یرلی حرکت ائتدیریجی ،اولوسو اولوسال کیملیگیندن گووندیرمک و ایناندیرماق ،اونلارین تاریخی شخصیت و قهرمانلارینین ادبیات و صنعت یولو ایله یئنی دونیا یا تانیش اولان و یئنی اینسانی ایلگیلندیرن ،اولای و اوبرازلارینی ادبیاتین ژانرلاریندا و صنعت ده یاراتماقدیر. بو گرچیی دوشونن و اولوسونا،وطنینه ،کولتور و مدنیتینه وورغون اولان آذربایجان اولوسچو و وطنپرور یازیچی ضیالیلار گئجه-گوندوزن فرقینده اولمایاراق یاراتدیلار و بو یولدا دوشمانلار طرفیندن دوستاغا،سورگونه و حتی اؤلومه راستلادیلار.اما توتدوقلاری یولدان و اولوسال دوشونجهلریندن واز کئچمهدیلر.تورک ضیالیلاری اولوسال کیملیکلرینه ایناناراق،تورک اولوسونون قوتسال خالقلارینین،فضیلتلرینی،قابیلیتلرینی و اصالتلرینی اولوسال ادبیاتدا تصویر ائتدیلر.آذربایجان ضیالیلاری یاخشی بیلیردیلر کی گوجلو توپلولوقلارین بیر اؤزللیگی اولوسال کیملیگیدیر.اولوسال کیملیک ده کندینه گووندن دوغار.کندینه گوونن توپلولوق باشقالارینین نه دوشونجیینی،نه یاپاجاغینی اومورسامادان کندی داواسینی یورودن توپلولوقدور.آذربایجان یازیچیلاری اولوسال شعورون دوغماسیندا ان بؤیوک رول اویناییرلار.نیه کی اولوسال کیملیک بیر اولوسون،کندینی دویماسی و بیلمهسیدیر.اولوسال ضیالی یازیچیلار اثرلرینین یارادماسیندا دویغو و دوشونجهیه دایاناراق،اولوسال شعورو گوجلندیرمهیه ،اولوسال تاریخ و قهرمانلار و اولایلارین ایچیندن سئچدیکلری اولوسچولوک چیزگیلری تورک دیلینین زنگینلیگیندن فایدانالاراق یئنی ادبی بدیعی اثرلرله باشلاییرلار.بو ادبی بدیعی اثرلرده تورک دیلی اولوسال کیملیگی اولوسال تاریخی قهرمانلارین ابرازیندا جانلاندیریر.تورک دیلینه بو قدر اؤنم وئرن یازیچیلار تورک کیملیگینی و میللیتینی قوروماق موباریزه لرینده سووئت یازیچیلاری مارکاسی کومونیستلر طرفیندن وورولسالار دا ،بو گون اونلارین تورکچولوک ،وطنپرورلیک ، اولوسچولوقلاری و اولوسال شعور و دوشونجهلری ،ان آزی اونلارین تورک دیلینده تورک تاریخلی قایناقلی اثرلریندن دویوب آلماق بللیدیر.اونلار تورک دیلیله یازماقلا آذربایجان تورکلرینی یاشاتدیلار،چون کی اونلاردا اولوسال شعور واریدی.اونلار اینانمیشدیلار کی:۱٫اولوسال شعورونا صاحب اولان بیر اولوس ،کندینه زورلا قبول ائتدیریلن یابانجی دیله راغمن گئرچک و دوغرو هووویتینی بیلر و بیر گون بو اولوسال شعور سایهسینده اؤز دیلینی یابانجی بیر دیل تحصیل ائدن کیمی اؤیرنهرک حقیقی کیملیگینه دؤنر.
۲٫اولوسال شعورون اویوشوق ویا اویانیق اولماسی،اولوسلارین یاشاما قابیلیتلریله مبسوتن موتناسیبدیر.
۳٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده یابانجی عنصورلارین بوروسو اؤتمز.ایداره ایشلرینین باشینا مو یهم یئرلره یابانجی قان داشییانلار گلنمز.اورادا بیلیم اولوسال منفعتین الینده دیر.بیلیم اولوسون بؤیوکلوگو و شا نی اوچون یاپیلیر.
۴٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده، اولوس یابانجینی کندیسیندن سایماز.
۵٫اولوسال شعور اویانیق اولونجا ،یالوارماق،روشوت و حاقسیزلیق یوخ اولار.خیدمت ائدنلرین خید متی اینکار اولماز.تاریخی شخصیتلره حقیقی دیرلری وئررلر.نه خیردا قوصورلاری اولان دئو کیمی بؤیوک شخصیتلر خیردالار،نه ده کی مؤوهوم بؤیوکلوکلری دولاییسییلا اخلاقسیز اینسانلار دئولش دیریلر.
۶٫اولوسال شعورون اویانیق اولدوغو یئرلرده دیل قیسقانجیلیقلا قورونور.
آذربایجان تاولوچو ضیالی یازیچیلاری اولوسال دراماتورگیانی یاراتماق اوچون اولوسال تاریخ و تورک تاریخینین زنگین و شانلی صحیفهلرینی آذری تورکجهسینده اولوسال شعور و دویغولاریله یارادیب آذربایجان دا اولوسال شعورو بو ادبی و بدیعی صورت و اوبرازلارلا ابدیلشدیلشدیریبلر.


c: text/html

text:
معاصر آذربایجان شعرینده سئودیییم شاعیرلرین بیری ده واحد دیر. بیر چوخ شعر هوسکاری کیمی منده واحدین غزللری ایله بویویوب، بویا- باشا چاتمیشام. آذربایجان غزل اوستادلاریندان بیری اولان علی آقا واحد، ان کیچیک یاشلاریمدان منی آذربایجان شعرینه باغلایان شاعیرلرده ن بیری دیر. واحدین غزللری آذربایجان موسیقیسی و موغامی ایله سیخی باغلی دیر. آدی هر زامان یاشار موغامات خواننده میز حاجی بابا حسین اوفون اثرلرینده یاشایان واحدین غزللری، بو بویوک اوستاد و دیگر مغنی لریمیزین ماهنی لاریندا، اؤلکه میزین بئله اوجقار یئرلرینه گئدیب، چاتمیشدیر.
اوستادین، «قارا گؤزلردن» غزلینین:
عشق زنجیرینه یوز دفعه گرفتار اولسون،
منه هر کیم دئسه، ال چک بو قارا گؤزلردن
بیتی، منی گنجلیک چاغلارینا، تبریزین نجات مدرسه سینده درس اوخودوغوم ایللره آپاریر. بو بیتی بیرینجی دفعه او مدرسه ده درس اوخودوغوم ایللرده، او زامان حؤرمتلی معلم و اوستادیم اولان فریدون قره چورلونون ادبیات درسینده آپاریلان مشاعره ده، بیر دوستدان ائشیتدیم. مشاعره بیتدیکده ن سونرا، ایندی تاسفله حیاتدا اولمایان او دوستومدان، بو بیتی منیم دفتریمده یازماغینی خواهش ائله دیم.
آذربایجان غزل ینده مستثنی یئره مالیک اولان واحد، آذربایجان یاشادیقجا، شعره، غزله هوسکار اولان آذربایجانلیلارین، اوره ک لرینده و یادداشتیندا یاشایاجاقدیر.
علی آقا واحد
قارا گؤزلردن!
گؤزه لیم، گول یاناغین قیرمیزی دیر مخمردن!
دوداغین لعلدن آرتیقدی، سینه ن مرمردن،
گولده وارسا نه گؤزه للیک، گؤزه لیم.، سنده ده وار،
دی گؤره ک، بیر نه یین اسکیکدی گول- احمردن؟
دهنین غنچه، بئلین اینجه، اوزون گول کیمی تر،
ساچلارین سونبولو آواره سالیب چؤللردن
اهل- عشقه بو قدر ناز ائله مک یاخشی دئییل،
بسدیر، انصاف ائله، ال چک بو یامان شاکردن!
نئجه اغیاره باخیرسان، گؤزه لیم، قان اولماز،
گؤز اوجویلا بیزه ده بیر نظر ائتسن هردن
عشق زنجیرینه یوز دفعه گرفتار اولسون،
منه هر کیم دئسه، ال چک بو قارا گؤزلردن
بو پری چهره لر عشقینده گؤزه ل دیر، واحد،
غزلی سن دئیه سن، من اوخویوم از بردن

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
خیمنا د لا فرانترا
خیمنا د لا فرانترا (ایسپانجا: Jimena de la Frontera) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و کادیس اوستانینده یئرلشیب. ۹۹ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۳۴۵٫۶۶ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۹۷۵۶ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Jimena de la Frontera»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده خیمنا د لا فرانترا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اللی ایلدن چوخ، بیر زاماندا یورولمادان و نفس درمهدن آذربایجان مبارز و خلقی شعرینین بایراغینی چیگنینده داشایان و ان آغیر و دؤزولمز شرایطده بئله سوسوب سارسیلمایان شاعیر، بیرگؤز یوموب آچیم ساعاتدا ابدیته قووشدو.
ائشیتمک قدهرتینی گوندن گونه الدن وئرمک، ایپک روحلو و اینجه احساسلی شاعیری سارسیتدیغی کیمی، بوتون اونا حؤرمت و علاقه بسلهینلری ده سارسیدیر و پریشان ائدیردی…..
شاعیر بو خستهلیکدن تاپدیغی پریشانلیقدان ساری یا هر بیر دلیله اولور اولسون، بو سون گؤروشده گؤزلهنیلمزدرجه ده دالغین و کوسگون گؤرونوردو. اونون هر زمان دانیشاندا یا شعر اوخویاندا باخیشلاریندا جانلانان اینجه گولوش پوزولموشدو. هر بیر گؤروشده چوخ اشتیاق ایله تازا یازدیغی شعرلردن اوخودوغو و گئچمیش خاطیرهلردن سؤز آچدیغی و حتی آرابیر آتماجا دئدیگی حالدا، بو دفعه نه قدهر ایستهنیلدیسه ده شاعیر هئچ نه اوخوماق ایستهمهدی و «منیم داها اوخویاجاق شعریم قالمادی»دئیه سوسدو. چوخلو تاکید و تمنادان سونرا او بیر قطعه شعر اوخوسادا، اونو هئچوقت، هر دفعه اولدوغو کیمی، اورهگینین درینلریندن یوخ، بلکه ده زوراکی حالدا دوداقلاری آراسیندان سؤیلهدی…
گؤروشه گلنلر هر بیریسی اؤز دیلی و باشاریشی ایله شاعیره جانساغلیغی، گؤیول خوشلوغو و یاخشی گونلر آرزولادیقلاری و ییغجام سؤزلرایله اونون یارادیجیلیغی و بو یارادیجیلیقدا اولان سؤز باجاریغی و بؤیوک بشری دویغولاری بارهده دانیشدیلارسادا، شاعیرین روحونا کؤلگه سالان بو کوسگونلوکدن داریلا داریلا اوندان آیریلدیلار…
او گون سحر تازاجا ایش یئرینه چاتمیشدیم. هله گوندهلیک ایشه باشلامامیشدیم، تلفون سسلندی. هیچقیریقلارلا قاریشیق بیر قادین سسی دانیشدی:
– آقای فرزانه اؤزوزسونوز ؟
– بویورون ، اؤزومم.
– آقای فرزانه، من ساهرین قیزییام…..بو گئجه بابامین حالی بیردن بیره پوزولوب (ساهرین اولادلاری شاعیری «بابا» دئیه چاغیریردیلار)، بابام دانیشماز اولوب….
– بیر آز آیدین دانیشین گؤروم نه اوز وئریب، یوخسا،!
– بابا بیزی همیشهلیک ترک ائدیب…بیز هر یئره زنگ ووردوق آقای دوکتور هیئتی تاپا بیلمهدیک. اگر مومکونسه اونادا خبر وئرین.
– سن هاردان دانیشیرسان؟
– من بابام گیلدن دانیشیرام.
– ایندی اورا دا کیملر وار؟
– اؤزوموزدن ساوای کیمسه یوخدور… بیز گؤزلهییریک آمبولانس گلسین….هیچقیریقلا باشلایان سس گؤز یاشلاری ایچینده بوغولدو… آسلاغی یئرینه قویوب، بیر لحظه ایکی الیمله گؤزلریمی قاپادیم. شاعیرین سون گؤروشده کی کوسگون و یئزیک حالتی گؤزومون اؤنونده جانلاندی. واقفین معروف مصراعی ارادهسیز دوداقلاریما سانجیلیب قالدی:
«اصلی بودور من بو بنادان کوسموشم!…»
چوخ چکمهدن دوستلاردان بیر نئچهسی ایله بیرلیکده شاعیرین ائوینه یوللاندیق. بیز اورایا چاتینجا آمبولانس گلیب، عؤمور بویو کؤچری حالدا یاشایان شاعیری سون ائوینه ساری کؤچورموشدو. همیشه اورهک آچان بیر سکوت ایچینده اولان ائو، ایندی جانیخیجی بیرسسسیزلیک ایچینده ایدی؛ شاعیرین یئری گؤرونوردو…
او گون ناهاردان سونرا ساعت اوچ ردهلرینده شاعیر بهشت زهرادا باسدیریلدی. عؤمور بویو صفا و سادهلیک ایله یاشایان شاعیرین باسدیریلماسی دا اولدوقجا ساده و تشریفاتسیز ایدی. حادیثهنین بیردن و گؤزلهنیلمهدن باش وئردیگیندن شاعیری سون منزیله چاتدیرماقدا اشتراک ائتمک آرزوسوندا اولانلارین چوخو خبرسیز قالمیشدیلار. شاعیرین توپراغینا اونون چوخ سئودیگی قیریزانتیم (داودی) گوللریندن بیر چلنگ قویماق بئله اونودولموشدو.
بینهایت بو گؤیون آلتیندا
بیزه بیر قبهی فیروزه ده یوخ !
یانار افلاکده مینلرجه چیراق
بیزه بیر شمع، بیر آویزده یوخ!
یئددی گؤیلرده، بیراولدوز یوخوموش!
بؤلدولر قوشلاری عالمده مگر،
بیزه ده چاتدی او آغلار بایقوش؟!
هامی آزاده ائلین شاعیری وار
من اسیر ائللرین آه ! شاعیرییم. (سحرایشیقلانیر ص۱۱۵)
بیر فانوس تک، یادا قطب اولدوزی تک رهبراولام.
ایستهرم یای گونی چؤللرده آخار بیر سو اولوب،
دوم- دوری گؤز یاشی تک یولدا چوخور ایچره دولام.
ایسته مم نقش ونگاریم قالا، شعریم اوخونا
ایسته رم بیر سیزی حسرت تک اوره کلرده قالام.
اونودورسا منی ائل، چکمهسه تاریخ آدیمی
ایستهرم آی تکی یورد اوسته گئجه شوق سالام.(سحر ایشیقلانیر تهران۱۳/ ۱/۱۳۵۰)
شعرلری دینلهییر و شاعیر حقینده اولان یازی پوزولاری اویان بویان ائدیردیم. بونلارین آراسیندا هله بوگونه قدهر چاپا وئریلمهمیش بیر یازی گؤردوم. اونون قیسا مضمونونو بورادا گتیرمگی چوخ یئرلی ساندیم. عؤمورونون ثمرهلی ایللرینی ملی حقسیزلیک و امپریالیزم نؤکرلرینین میدان گزدیردیگی دومانلی – دهشتلی ایللرده یاشامیش و ساچلارینی – شن گونلر و آزاد ائللر – اوغروندا آغارتمیش ساهر معلمین ادبی حیاتیندا گؤزه چارپان جهتلردن بیری و اولا بیلسین هامیدان اهمیتلیسی اونون بو داشلی چانقیللی یولدا یورولوب یاری یولدا قالماماسیندادیر. قوجامان شاعیرین حیاتیندا اللی ایله یاخین بیر دؤرهیه کؤلگه سالان بو تلاطملی و قورخونج ایللرده، نفسلرین بوغولدوغو، آرزولارین سؤندوگو، دیللرین باغلاندیغی و کیتابلارین یاندیریلدیغی بیر دؤرهده،ساهرین سسی هئچ زمان سوسمامیش و اونون خلقین آغیر و دؤزولمز حیاتینی اؤزونده عکس ائتدیرن کین و حسرتله دولو نغمهلری گاه تبریزدن، گاه زنجاندان، گاه اردبیلدن، گاه قزویندن و گاه تهراندان ائشیدیلمیشدی.
استبدادین دیش قیجیرتدیغی ایللرده هر کسین اؤز کولگهسیندن دیسکیندیگی و اؤزلوگونو حاشا ائتدیگی گونلرده، ساهر گونون سیاسی اجتماعی مسئلهلرینه، خلق حیاتیندا حاکم اولان اؤز باشینالیغا، حقسیزلیگه، ظلمه و سفالته اختصاص وئردیگی شعرلری جیبینده گزدیرمیش و اونلاری یاخین دوستلارینا و سیرداشلارینا اوخوموشدور.
بئلهلیکلهده آرزولارین سؤندوگو و آغیزلارین قاپاندیغی آغیر شرایطده بئله، ساهر آرزو و اومید جارچیسی اولموشدور.
ساهرین آذربایجان معاصر شعرینده اؤزونه خاص اوسلوبو، داورانیشی اولموشدور. شاعیر ایللر تورکیه ده اولدوغو و تورکیهنین کلاسیک و معاصر شعرینی یاخیندان منیمسهدیگی اوچون، اونون شعرلری اوسلوب، قالب، بیر سیرا تعبیرلر،تشبیهلر و سؤز اینجهلیکلری باخیمیندان تورک شعرینین رایحهسینی داشیماقدادیر. لاکین، شاعیرین شعرینده اولان بو حال هوا یاخینلیغی بیر سلیقه حدودوندا قالمیش و اونون شعرینی محتوا و مضمون باخیمیندان یاشادیغی شعرلر ربابی رایحه داشیدیغی حالدا، زمان گئچدیکجه و ایللر اؤتدوکجه و خصوصیله ۲۵-۱۳۲۴ایللرینده آذربایجاندا باش وئرن سیاسی – اجتماعی حادیثهلردن سونرا، آرتیقدان آرتیغا خلقی خصلت قازانمیش، ائلین آرزولاریله گول آچمیش، حسرتلریله اینلهمیش، کدرلریله آغلامیش، سئوینجیله گولموش و عصیانیایله آلوو ساچمیشدیر.
ساهرین اوشاقلیق و جوانلیق چاغلاری ملیونلاردان بیری کیمی زحمت، تلاش، یوخسوللوق، حقارت، برابرسیزلیک شرایطینده گئچیمیشدیر. بونا گؤره ده او اجتماعی – خلقی مضموندا یازدیغی بوتون شعرلرینده زحمتکش اینسانلارا، الی قابارلی و آیاغیچاریقلیلارا حؤرمت بسلهمیش و اونلارین حقینی و منلیگینی تاپدالایان خانلارا، قولدورلارا و مفتخورلارا نیفرت یاغدیرمیشدیر.
ساهر عؤمور بویو اؤز خلقینی،آنا یوردونو، دوغما دیلینی آلوولو عشقله سئومیشدیر. بو مقدس و اینسانی عشقین اوجوندان باشی بلالر چکن شاعیر، هئچ زمان اؤزونو خلقیندن و وطنیندن قیراخدا حیس ائتمه میشدیر او هر بیر یازیغین آیاغینا باتان تیکانین آجیسینی اؤز اورهگینده حیس ائتمیش، هر بیر پناهسیزین کؤکسونه دهین یوموروغون آغیرلیغینی اؤز جانیندا دویموشدو.
ساهر، آزادهلیک و حریت شاعیری اولدوغو حالدا، گؤزهللیکلر شاعیریدیر. اونون شعر و نثر قلمی بیر فسونکار نقاش فیرچاسی قدهر طبیعتین و حیاتین اینجهلیکلرینی و یاراشیقلارینی دوغرولتماقدا ساحردیر.
یازینی کؤچوردوگوم حالدا شاعیرین اؤز سسیله نوارا سالینمیش شعرلری یئنه دینلهییرم. بو آرا خیالیم اوزاقلارا قانادلانیر. ساهر ایله ایلگیلی خاطیرهلرین فیلمی۲۰-۱۳۱۹ ایللردن باشلاییب؛ بیرجه – بیرجه گؤز اؤنومدن گئچیر و بیریئر ده دوراخلاییب قالیر:
اوز به اوز اوتورموشوق. او تازا یازدیغی شعرلری اوخویور و من دقتله دینلهییرم. شعرلری اوخویوب قورتاراندان سونرا آرایا سکوت کؤچور. من سکوتو سیندیریب دئییرم : ایندی بیر دانادا من شعر اوخویاجاغام. شاعیر تعجبله اوزومه باخیر سوروشور:
-اولمایا اؤزون یازمیسان، آخی یادیمدادی اوللر سن ده شعر یازاردین.
– یوخ اؤزوم یازمامیشام، اونو رادیو وئریلیشیندن آلمیشام. شعر فیکرت صادقیندیر. بؤیوک صابرین یوزایللیگی شرفینه دئییب من شعری دینلهییرکن گاه صابری گاه دا سنی آنمیشام. حئیف شعرینه هامیسینی کؤچوره بیلمهمیشم.
اوخویورام :
عؤمورون بیر گونو
شاعیر گینه کدرلی…
شاعیر یئنه پریشان….
چهرهسیندن سئوینجیندن
نه علامت، نه نشان.
نفسیمی درمک اوچون آرا وئردیم. باخیشیم بیر لحظه شاعیره ساتاشدی. او، یامان دولوخسونموش و گؤزلری دومانلانمیشدی. او، اؤزونو توتوملو گؤسترمگه چالیشسادا ایکی داملا یاش سولغون صوراتیندان آشاغا آخدی و آغ بوغلارینی ایسلاتدی. شعرین قالانینی اوخوماق سونرا کی گؤروشه قالدی…


text:
حسن توران عیراغینگ تۆرکمن جپهه سی نینگ تأزه باشلیغی بوُلدی
1962-نجی ییلدا کرکوک دا دوُغلان حسن توران موصل بیلیم یوردوندا اکرانچیلیق اوُقاپدی
کرکوک داقی عیراق تۆرکمن جپهه سی نینگ دوُلانشیق توُپاری تاراپیندان حسن توران بو قورامانینگ تأزه باشلیغی حؤکمۆنده سایلاندی.
حسن توران موندان اوُزال باشلیغینگ اوُرونباساری و کرکوگینگ وکیلی حؤکمۆنده ایشله یأردی.
ارشاد صالیحلی 2011-نجی ییلدان بأری عیراغینگ تۆرکمن جپهه سی نینگ باشلیغی بوُلوپ ایشلأپدی.
1962-نجی ییلدا کرکوک دا دوُغلان حسن توران موصل بیلیم یوردوندا اکرانچیلیق اوُقاپدی.
2003-نجی ییلدا تۆرکمن عادالات حزبینده ایشلأن حسن توران 2005-نجی ییلدا کرکوک ولایاتی نینگ گنگه شی نینگ آغضاسی بوُلوپدی.
توران 2014-نجی ییلدا دا عیراغینگ پارلمانی نینگ وکیلی بوُلوپدی.
دِگیشلی حابارلار
آذربایجان زنگیلان دا عاقیللی اوُبا دؤرهدیأر
ارمنیستان ینگ اشغالیندان آزات ادیلن زنگیلان دا قورلوشیق ایشلرینه دوُوام ادیلیأر
آذربایجان ینگ تۆرکیه دأکی تأزه ایلچیسی اینام حاطینی قوُوشوردی
ممدوف آنکارادا تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تاراپیندان قابول ادیلدی و اینام حاطینی قوُوشوردی


text:
روسیادا اوچاق دوشدو
آن-۲۶ تیپی عسگری نقلیات اوچاغی خابارووسک شهری یاخینلاریندا ارتباط تکنیک جیهازلارینین سیناندیغی تکنیکی اوچوش سیراسیندا دوشدو
روسیایا عایید آن-۲۶ تیپی عسگری نقلیات اوچاغی دوشدو. اوچاقدا ۶ نفرین اولدوغو آچیقلاندی.
آن-۲۶ تیپی عسگری نقلیات اوچاغی خابارووسک شهری یاخینلاریندا ارتباط تکنیک جیهازلارینین سیناندیغی تکنیکی اوچوش سیراسیندا دوشدو.
اوچاقدا ۶ نفرین اولدوغو ایفاده ائدیلیر. آنجاق اوچاقداکیلارین عاقیبتی بیلینمیر.
روسیا اوچاغین دوشدوگو یئره آختارما قورتارما قروپلاری گؤندردی. پیس هاوا شرطلری و هاوانین قارالماسی آختارما عملیاتلارینی چتینلشدیریر.
ایلگیلیلی خبرلر
قندهاردا مسجیده بومبالی سالدیری
شیعهلره عاید امام بارگاه فاطمیه مسجیدینده، جمعه نامازی قیلینارکهن انتحار سالدیریسی گرچکلشدیریلدی
سوریهنین قوزئیینده ۱۶ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
فرات قالخانی بؤلگهسینده سون بئش گونده ۱۳، باریش بولاغی بؤلگهسینده ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی


text:
ایردوغان: امریکا افغانستانلیک قاچقینلر مسئله سیده کوپراق حرکت قیلیشی کیره ک
امریکانینگ 20 ییل قالگن لیگینی بو سواللرنینگ جوابینی اوزی نینگ اوزیگه بیریشی کیره ک لیگینی ایتدی
جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان امریکا قوشمه ایالتلری نینگ افغانستانلیک قاچقینلر توغریسیده کوپراق نرسه قیلیشی کیره ک لیگینی تاکییدلب شولرنی ایتدی:
"امریکا قوشمه ایالتلری 20 ییلدن بیری او جایده، اولاً بو سواللرنینگ جوابینی اوزی نینگ اوزیگه بیریشی کیره ک" دیدی.
ایردوغان بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی 76- کینگشی گه میزبانلیک قیلگن امریکا قوشمه ایالتلری نینگ نیویورک شهریده امریکانینگ CBS تلویزیونی گه بیانات بیردی.
برچه سی یکشنبه کونی نشر قیلینه دیگن بیاناتدن بیر بولیمیده تورکیه نینگ "قاچقین امباری" بولمس لیگی و افغانستانلیک قاچقینلرنینگ مسؤلیتینی امریکانینگ آلیشی کیره ک می دیگن سوالگه شو جوابنی بیردی جمهور باشلیغی ایردوغان:
"امریکا قوشمه ایالتلری بو مسؤلیتلرنی ادا قیلمه دی. بیزنینگ اولکه میزده شو وقت ثبت بولمه گن 300 مینگدن ارتیق افغانستانلیک قاچقین بار. اولکه میزنینگ ایندی افغانستانلیک قاچقینلرنی آلیش گه کوچی ییتمه یدی" دیدی.
جمهور باشلیغی ایردوغان امریکا قوشمه ایالتلری نینگ افغانستانلیک قاچقینلر توغریسیده کوپراق نرسه قیلیشی کیره ک لیگینی تاکییدلب شولرنی ایتدی:
"امریکا قوشمه ایالتلری 20 ییلدن بیری او جایده، اولاً بو سواللرنینگ جوابینی اوزی نینگ اوزیگه بیریشی کیره ک" دیدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ایردوغان افغانستان بوییچه مهم بیانات بیردی
تورکیه گه کیلگن طالبان هیئاتی اوچره شووی حقیده هم سوز یوروتدی


text:
۲۲ اوْکتوبر
۲۲ اوکتوبر:
۲۰۲ میلاددان قاباق — هانیبالین رهبرلیک ائتدیییی کارفاگن اوردوسو زاما دؤیوشونده روم لژیونلارینا مغلوب اوْلموشدور.
۳۶۲ — دافنئ شهرینده یئرلشن آپولون معبدی سببی بیلینمهین یانغیندا محو اوْلموشدور.
۱۶۰۰ — عثمانلی اوردوسو، مجاریستانین کانیژئ قالاسینی فتح ائتمیشدیر.
۱۷۴۶ — پرینستون دانیشگاهی قورولموشدور.
۱۹۳۱ — آمریکالی مافیا رهبری آل کاپون مالیات وئرمهمهسینه گؤره ۱۱ ایل حبس جزاسی آلمیشدیر.
۱۹۶۰ — بوکسچو محمدعلی حرفهای رینقده ایلک غلبهسینی قازانمیشدیر.
۱۹۶۲ — آمریکا بیرلشمیش ایالتلری رئیسجومهورو جان اف کندی کوبادا شوروی آتوم باشلیقلاری اولدوغونو آچیقلامیشدیر و کاریب بوحرانینین قیزغین واختیندا کندی کوبایا قارشی ایقتیصادی تحریم قویماغی تکلیف ائتمیشدیر.
۱۹۶۴ — ژان پول سارتر نوبل ادبیات جاییزهسینی قازانمیش، آما جاییزهنی گئری قایتارمیشدیر.
۱۹۸۰ — روم پاپی قالیلئو قالیله حاقیندا ۱۶۳۳-جو ایلده چیخاریلمیش حؤکمو لغو ائتمیشدیر.
۱۹۸۳ — غربی آلمان و فرانسهده ۱ میلیون ۵۰۰ مین نفر آتوم سیلاحی علیهینه اعتیراض نوماییشی کئچیرمیشدیر.
۱۹۹۶ — آذربایجان جومهوریتی جیبوتی ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۲۰۰۰ — طالیبان حرکاتی افغانیستاندا آخشاملار ورزیشله مشغول اولماغی قاداغان ائتمیشدیر.
۲۰۰۶ — آلمان اوتوموبیل سورنی مایکل شوماخر کاریراسینا سون قویموشدور.


text:
تورکیه گرند پریسینی بوتاس قازاندی
فورمولا 1 تورکیه گرند پریسینین قالیبی معینلشیب.
فورمولا 1 تورکیه گرند پریسینین قالیبی معینلشیب.
"ایستانبول پارک" تراسیندا تشکیل اولونان مؤوسومون 16-جی یاریشیندا "مرسدس"ین پیلوتو والتری بوتاس بیرینجی اولوب. "ردبول راجینگ"ین پیلوتو مکس ورستاپن ایکینجی، اونون تیم یولداشی سرجیو پرز اوچونجو یئری توتوب.
بو، بوتاسین مؤوسومده بیرینجی، کاریئرینده ایسه اونونجو قلبهسی اولوب.
پیلوتلارین سیاهیسینا مکس ورستاپن باشچیلیق ائدیر. اونون حسابیندا 262،5 امتیاز وار. لوئیس هامیلتون (مرسدس) 256،5 امتیازلا ایکینجی، والتری بوتاس ایسه 177 امتیاز ایله اوچونجو پیللهده یئر آلیب.
تیم لر کاتقوری سینده "مرسدس" 433،5 امتیازلا لیدردیر. حسابیندا 397،5 امتیاز اولان "رد بول راجینگ" ایکینجی، "مک لارن " ایسه 240 امتیاز ایله اوچونجو یئرده قرارلاشیب.
ایلگیلیلی خبرلر
شاهیکا ارجومن دونیا رکوردو قیردی
سربست دالیش دونیا رکوردچوسو ارجومن، تک نفسده ۱۰۰ متر درینلیگیه ائندی
اینگیلتره پریمیر لیگی: "لیورپول" سفرده "منچستریونایتد"ی دارماداغین ائدیب
"اولدترافورد" ایستادیوموندا باش توتان گؤروشده "منچستر یونایتد" اؤز میدانیندا "لیورپول" تیمینی قبول ائدیب.


text:
خلوصی آقار دمیرقازیق قبرسلی وزیر بیلن دوشوشدی
دوشوشیقدا اؤزآرا و بؤلگه آرا قوُراغ، حوُوپسوزلیق و حیذماتداشلیق مسئله لرینه قارالدی
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیری خلوصی آقار دمیرقازیق قبرس تۆرک جمهوریتی نینگ داشاری ایشلر وزیری تحسین أرطوغرول اوُغلی بیلن دوشوشیق گچیردی.
دوشوشیقدا اؤزآرا و بؤلگه آرا قوُراغ، حوُوپسوزلیق و حیذماتداشلیق مسئله لرینه قارالدی.
آقار 15-نجی حالقارا قوُرانماق صناغاتی سرگیسینده، روم تاراپی نینگ ایلالاشیقسیز توتومیندان ال چکمه گی نینگ أهمیتینه اۆنس چکدی و ییلاردان بأری سینالان و نتیجه آلینمان چأره لرینگ یریرنه قاراشسیز و دنگ ایکی دؤولتلی چؤزگۆده اۆنس چکدی.
تۆرکیأنینگ همیشه بوُلشی یالی گارانتورلیک حاقلارینی دا اولانیپ دمیرقازیق قبرس تۆرک جمهوریتی نینگ حاقلارینی قوُراماغا دوُوام اتجکدیگینه اۆنس چکن آقار، بو مسئله باراسیندا آچ آچان بوُلاندیقلارینی و 1974-نجی ییلدا نیره ده بوُلسالار شوُل توتوما دوُوام ادیأندیکلرینی بیلدیردی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان میرضیایف بیلن تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی، اؤزبگیستان ینگ تأزه دن سایلانان جمهورباشلیغینی قوتلادی
قازاغیستان ینگ جمهورباشلیغی تۆرکمنیستاندا ساپاردا بوُلدی
قازاغیستان ینگ جمهورباشلیغی قاسیم جومارت توُقایف ایکی گۆنلۆک ساپار بیلن تۆرکمنیستان دا بوُلدی


text:
الجزاییر
اَلجَزاییر (عربجه: الجزائر) آفریقا قارهسینین شومالیندا بیر اؤلکهدیر. بۇ اؤلکه تونس و مراکشین آراسیندادیر و اوْنون پایتختی الجزیره شهریدیر. الجزاییرین خالقی عرب و بربردیرلر و اونلارین رسمی دینلری ایسلام و مذهبلری سونودور. بۇ اؤلکهنین مساحتی ۲/۳۸۱/۷۴۱ کیلومتر موربع و جمعیتی ۳۵٬۳۶۹٬۰۰۰ نفردیر. الجزاییرین رسمی دیلی عرب دیلیدیر؛ آما فرانسه و بربر دیللرینهده دانیشیرلار.
۱۹۶۲-نجی ایلین ژوئیهسینده ۱۳۲ ایلدن سوْنرا الجزاییر اؤز موستقیللیگینی اعلام ائتدی و فرانسهنین ایستعماریندان بوراخیلدی. بۇ موستقیللیگ ۸ ایل ساواش و یوزلر مین اینسانین اؤلوم نتیجهسیدی. بۇ گئچمیشین کؤلگهسی هلهده الجزاییریله فرانسه رابیطهلرینده آغیرلیق ائدیر.
جوغرافیاسیدَییشدیر
الجزاییر ۶ اؤلکه ایله همسرحددیر - تونیس، لیبی، نیجر، مالی، موریتانی، غربی صحرا و مراکش ایله.
تاریخیدَییشدیر
چاغداش الجزاییر دؤولتینین اراضیسینده قدیم زامانلارده قدیم لیبی طایفه لاری یاشاییردیلار. ا.ا. ۹-جو-۲-جی عصرلرده الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده فینیکییا کولونییالاری یئرلشیردی. بۇ اراضیده ا.ا. ۳-جو-۲-جی عصرلرده نومیبییا دؤولتی مؤوجود اوْلموشدو. ا.ا. ۱-جی عصرده الجزاییر اراضیسی روم ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال اوْلوندو و رومنین ایالتینه چئوریلدی.
۴۳۸-جی ایلده چاغداش الجزاییر دؤولتینین ده اراضیسی داخیل اوْلماقلا شیمالی آفریقانین ساحیل بویو اراضیلری وانداللار طرفیندن ایشغال اوْلوندو. ۵۳۴-جو ایلده واندال کراللیغینا سوْن قوْیان بیزانس ایمپیراتورلوغو ایمپراتورو یوستینیان (۵۲۷-۵۶۵) بۇ اراضیلری اؤز دؤولتینین اراضیسینه داخیل ائتدی. ۷-جی عصرده عربلر طرفیندن ایشغال اوْلونان الجزاییر عرب خیلافتینین ترکیبینه داخیل ائدیلدی. اؤلکهده اهالی آراسیندا ایسلام دینی هیزله یاییلماغا باشلادی.
۱۵۱۸-جی ایلده الجزاییرین ساحیل بویو بیر سیرا شهرلرینی اله کئچیرن یئرلی حاکملر ایسپانیا موستملکهچیلرینین موداخیلهسیندن قورخاراق کؤمک اۆچون تۆرکلره مۆراجیعت ائتدیلر. نتیجهده الجزاییر اراضیسی عثمانلی ایمپیراتورلوغونین ترکیبینه داخیل ائدیلدی و اوْنون اراضیسی کونستانتینا، تیتتری (مدا) و ماسکارا (اوْران) بیلربیلیکلری آراسیندا بؤلوشدورولدو. الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده دنیز قولدورلوغو گئنیش میقیاس آلدی.
الجزاییر ۲۰-جی عصردهدَییشدیر
الجزاییر خالقینین XX عصرین ۵۰-جی ایللریندن اعتباراً ایستیقلالیت اۇغروندا موباریزهسی باشلاندی. الجزاییر خالقی ۱۹۵۴-جو ایل نوْامبرین ۱-ده عۆصیانا قالخدی. بۇ عۆصیانا میلّی قورتولوش جبههسی باشچیلیق ائدیردی. میلّی قورتولوش جبههسی میلّی-آزادلیق موباریزهسینین مقصدلرینی بئله مویینلشدیرمیشدی: اؤلکهنین فرانسه موستملکه ظلموندن آزاد ائدیلمهسی، الجزاییر جومهوریتی یارادیلماسی. ۱۹۶۲-جی ایلین مارسیندا فرانسه آتشین دایاندیریلماسی حاقیندا اویان سازیشینی ایمضالادی و الجزاییرین موستقیللیینی تانیمالی اوْلدو. ۱۹۶۲-جی ایلین سپتامبریندا الجزاییر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلدی. آنا یاسایا گؤره «میلّی دَیَرلر و ایسلام حدودلاریندا سوسیالیزم قورماق» خالقین آماچ اعلان اوْلوندو. مستملکهچیلرله البیر اوْلان ایری فوداللارین توْرپاقلاری، بانکلار، سیغورتا شیرکتلری، نقلیات واسطهلری، الکتریک مرکزلاری میللیلشدیریلدی. بۇنونلا یاناشی، تیجارتده، ییینتی صنایعسینده، صنعتکارلیق و خیدمت ساحهسینده اؤزل کاپیتالین مؤقعلری ساخلاندی. ۱۹۷۱-جی ایلده کچیریلن آقرار اصلاحاتلار نتیجه سینده اؤز-اؤزونو ایداره ائدن فرمرلر، کندلی شیرکتلری یارادیلدی. ۸۰-جی ایللرده دۇروم پیسلشدی. ارزاقلا علاقه دار پروبلملر میدانا چیخدی. ۱۹۷۸-جی ایلده اؤلکهنین رهبرلیینده دییشیکلیک اوْلدو. بن بللا شدلی بنجدید عوض ائتدی. یگانه حیزب اوْلاراق اؤلکهنی ایداره ائدن میلّی قورتولوش جبههسی همین آدلا ایجتیماعی تشکیلاتا چئوریلدی. ۱۹۸۹-جو ایلده قبول ائدیلمیش آنا یاسادا چوْخپارتیالیلیغا ایجازه وئریلدی. سوْل تمایوللو پارتییالارلا یاناشی، تملچی تشکیلاتلار میدانا چیخدی. اوْنلاردان بیری ده ایسلام قورتولوش جبههسی ایدی. اوْ، ۱۹۹۱-جی ایل مجلیس سئچکیلرینده غلبه قازاندی. لاکین بۇنا باخمایاراق باتی اؤلکهلرینین تضییقی ایله سئچکیلرین نتیجهسی لغو ائدیلدی. اوْردو رهبرلییینین تضییقی نتیجه سینده شدلی بنجدید ایستفاء وئردی. اؤلکهنین ایداره ائدیلمهسی اۆچون محمد بودیافین رهبرلییی ایله عالی دؤولت کومیتهسی تشکیل ائدیلدی. لاکین ۱۹۹۲-جی ایلده اوْ سوی-قصد نتیجه سینده اؤلدورولدو. ۱۹۹۵-جی ایلین نوْامبریندا کچیریلمیش سئچکیلرده ژنرال لامین زروال غلبه چالاراق اؤلکه باشکانی سئچیلدی. ۱۹۹۷-جی ایلین ۱۵ ژۇئن مجلیس سئچکیلرینده ده زروالین آرخالاندیغی میلّی دموکراتیک بیرلیگی غلبه قازاندی.
اهالیدَییشدیر
۲۰۱۴-جو ایله اوْلان تخمینلرینه اساساً الجزاییر اهالیسینین سایینا گؤره دۆنیادا ۲۴۰ اؤلکه آراسیندا ۳۴-جو یئرده دایانماقدادیر.
دیلدَییشدیر
ایقتصادیاتیدَییشدیر
الجزاییر، آفریقا قیطعهسینین ان زنگین اؤلکهلریندن بیریدیر. ایللیک ۱۱۳٬۶ میلیارد دوللارلیق عۆمومی میلّی محصول نتیجهسی ایله قیطه نین ان بؤیوک بشینجی ایقتصادیاتینا مالیکدیر. پول واحیدی الجزاییر دیناریدیر.
الجزاییر، اهمیتلی بیر طبیعی قاز (اۆرتیم (تولید) دا دۆنیادا ۵-جی، ایخراجاتدا ۴-جو) و نفت (اۆرتیم (تولید) دا ۱۳-جو، ایخراجاتدا ۹-جو) اۆرتیم (تولید) چیسی و ایخراجاتچیسیدیر. اؤلکهنین گونئی غربینده دمیر، گونئیوندا ایسه اورانوس و سینک یاتاقلاری وار. بیر دؤولت شیرکتی اوْلان سوناتراجه طرفیندن چیخاریلان نفت و طبیعی قاز، اؤلکهنین باشلیجا گلیر قایناغیدیر. الجزاییر، اکینچیلیک اصلاحاتی و آغیر صنایعنین مودرنیزاسیاسی یوْلو ایله] ایقتصادیاتینی جانلاندیرماغی یوخلامیشدیر، آنجاق نفت و طبیعی قاز منشألی محصوللار هله ایخراجاتین دمک اوْلار کی، هامیسینی میدانا گتیریر.
دنیزه یاخین سقمنتده اکینچیلییه الوریشلی ساحهلرده، باشدا زیتون شیمی آرالیق دنیزی ایقلیمی بیتکیلری یتیشیر. الجزاییر، پاخلا اکینچیلیینده دۆنیادا ۱-جی، انجیر اکینچیلیینده ۵-جی، خورما اکینچیلیینده ۶-جی، اریک اکینچیلیینده ۹-جو، بادام اکینچیلیینده ۱۰-جو یئرده گلیر، بۇنونلا بئله، کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین بؤیوک قیسمینی ایخراج ائده بیلمز.
الجزاییرین خاریجی بورجلاری ۲۰۰۵-جی ایلده ۱۷٬۵ میلیارد دولار ایکن دسامبر ۲۰۰۶–۴٬۷ میلیارد دوللارا دوشموشدو. اؤلکه، خاریجی بورجلارینی یاواش یاواش باغلاماقدا، بوندا آرتان نفت قیمتلریندن فایدالانماقدادیر. بیر اوْپک اؤلکهسی اوْلان الجزاییر، مؤحکم بیر ایقتصادیاتا مالیکدیر. نفت و طبیعی قاز گلیرلری خاریجی بورجلاری آزالتماقدا ایستیفاده ادیلدیی کیمی اهمیتلی آلت یاپی (زیر ساخت) لاییحهلرینین رئاللاشماسینی ده تأمین ائتمکدهدیر.
تحصیلدَییشدیر
الجزاییرده ۲۶ بیلیم یوردو و ۶۷ عالی مکتب فعالیّت گؤستریر. چوْخ میلیونلو الجزیر اهالیسی و ۲۰۰۸-جی ایلده قئیده آلینان آماری جهتتن اساساً ۸۰٫۰۰۰ خاریجی طلبه اؤلکهده تحصیل آلیر. بۇ عالی تحصیل اوْجاقلاریندا ان چوْخ حۆقوق و ایقتصادیات فاکولتهلرینه، داها سوْنرا علم و طیب ساحهلرینه اؤنم وئریلیر. تحصیل عرب و تاریخی سببلره گؤره فرانسه وئریلیر.
ماراقلی حقایقدَییشدیر
۱۸۲۷-جی ایلده فرانسه لی سفیر الجزاییر حؤکمداریندان آلینان بورجلاری و بورج فایزینی اؤدمیی طلب ائتدی. بۇندان غضبلهنن حؤکمدار ایسه اۇزون مۆباحیثهلر ائدیر، بۇنا اعتراضینی بیلدیریردی. سوْندا حیصّه لرینی کیلوولایا بیلمه یَن الجزاییرلی مونارخ سفیرین آلنیندان یاواشجا شاپالاق وۇردو. تحقیر اوْلونان سفیر بۇنا باخمایاراق هئچ بیر تئپکی وئرمهدی. یالنیز ۳ ایل سوْنرا – ۱۸۳۰-جو ایلده الجزاییری ایشغال ائتمه یی پلانلاشدیران فرانسه بهانه کیمی ۳ ایل اوّلکی شاپالاغی بهانه گؤستردی.
قالریدَییشدیر
صحیّه و طیبدَییشدیر
ایستینادلاردَییشدیر
- ↑ Constitution of Algeria, Art. 11 (Arabic). El-mouradia.dz. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 18 July 2012. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ↑ Constitution of Algeria; Art. 11. Apn-dz.org (28 November 1996). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 25 July 2013. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ↑ Constitution of Algeria; Art. 3. Apn-dz.org (28 November 1996). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 25 July 2013. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ↑ APS. Algeria Press Service (6 January 2016). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-11-30. یوْخلانیلیب6 January 2016.
- ↑ The World Factbook – Algeria. Central Intelligence Agency (4 December 2013). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-13. یوْخلانیلیب24 December 2013.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ Démographie (ONS). ONS (19 January 2016). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-03-06. یوْخلانیلیب19 January 2014.
- ↑ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1000880
- ↑ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1001240
- ↑ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1000500
- ↑ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1001260
- ↑ Staff. Distribution of Family Income – Gini Index. The World Factbook. Central Intelligence Agency. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-07-23. یوْخلانیلیب1 September 2009.
- ↑ 2015 Human Development Report 21–25. United Nations Development Programme (14 December 2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ↑ Geoghegan, Tom (7 September 2009). "Could the UK drive on the right?". BBC News. Retrieved 14 January 2013. CS1 maint: discouraged parameter (link)
- ↑ Special Census Topic 2000 Round (1995 - 2004): Volume 2b - Ethnocultural characteristics. Table 5. Population by language, sex, urban/rural residence: each census, 1985 - 2003 (released: ۲۶ ژوئن ۲۰۰۶)
گؤرونتولردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
منبعلردَییشدیر
- اینگیلیسجه ویکیپدیا


text:
دۆزنلهییب اویقونلاشدېران: آیناز بزرگان
ایبلیس / همت شهبازی (حیکایه)
درس ایمتاحانلارېمې قورتارېب یئنیجـه إویمیزه یئتیشمیشدیم. هله گۆنۆن باتماسېنا بیر-ایکی ساعات قالېردې. إوه یئتیشمَک’له باشېمې یئره قۏیوب گۆن باتاناجان یاتدېم. آخشام واختې اۏیانېب خۏرهڲیمی یئدیم. بیرآز اۏردان–بوردان دانېشاندان سۏنرا اۏتاغېمدا تک قالمېشدېم.
گئجهیارېسې اؤز بۏیومدان اوزون بیر دؤشهڲین اۆستۆنه اوزانمېشدېم. سانکې اؤلۆم دؤرد–دؤورهمده گزیردی، اۏنون’لا یان–یانا اوزانمېشدېم. دؤشهڲین اۆستۆنه اوزانمامېشدان قاباق شعر کیتابی اۏخویوردوم.
(یۏللار درهلی دیر، یۏللار تپهلی…)
اۆرهڲیم سېخېلدې. سانکې ایچیمده اؤتن ایستکلریم’له وارلېغېم آراسېندا بیر غم کؤرپۆسۆ قوردو:
(حایات …!حایا…ت! حایا…آ…ت! آت مینَن اینسانلار کیمی بعضی اینسانلارېن بۏینونا مینیر.حایاتېن یۏللارې چۏخ واختلار درهلی، تپهلی دیر… یۏللارېن کانارېندا بیتگیلر ده اۏلور. اۏنلار گؤر نئجه گؤزل یاشایېرلار. چۏخ واختلار اۏنلارېن یاشایېشېنا پاخېللېغېم گلیر. یۏللارې گئدیرسن، گئدیرسن إی… اوجو یۏخ، بوجاغې یۏخ… یۏل قېراغې طبیعتی، گۆل-چیچکلری، قۏیون–قوزولارې، چۏبانلارې گؤرۆرسن… حتتا یان–یؤرهنه دۆشن کؤلگهلری ده گؤرۆرسن،کؤلگهلر کیچیلیر، اوزانېر، آدامېن اۏ اۆز بو اۆزۆنه کئچیر، چۏخ آداملارې قۏرخودور، چاشدېرېر… إی… نه بیلیم بلکه ده إله حایات بیر-بیرینه اۏخشار کؤلگهلر دیر، اینسانې چاشدېرماق اۆچۆن یارانېب…)
بیردن اؤزۆمه گلدیم، فیکیرلریمین اوجو قېرېلدې. بو دا منی کدرلندیردی. آخی بیلیرسیز بیر ده بو خیاللارېن اوجونو توتماق اۏلمور. اینسانېن همصحبتی اۏلمایان یئرده، اۏنون اۆچۆن أن گؤزل همصحبت إله اۏنون اؤزۆ دیر، خیالې دېر.
اۏتاغېمېن بیر گوشهسینده بیر نئچه کیتاب واردېر. گاهدان اۏنلاردان بیرینی اۏخوماق اۆچۆن گؤتۆرۆرم، آنجاق حوصلهم دارېخېر،کیتابې اؤز یئرینه قۏیورام.
گؤزلریمی اۏتاغېما گزدیردیم، اۏنون چۏخ یئرینه آیرې- أسکیک گچ وورولوب، تکجه کیچیک پنجرهنین دؤرد- دؤورهسینه گچ چکیلمهمهسینه گؤره قېرمېزې کرپیچلری آداما گؤز بَرَلدیر. یۏرقان اۆستۆمده، یاسدېغېمې دیک قۏیوب سؤیکنمیشم. گؤزلریمی پنجرهیه سۆزۆرم. قارانلېق دېر. گئجهنین یارېسې، گؤڲده بیر اولدوز دا بئله گؤرۆنمۆر. هردن، بیر ایت هۆرۆر، گؤرۆرسن بیر آیرېسې اۏنا جاواب اۏلاراق باشقا یئردن هۆرمک سسی گلیر.
یوخوم گلمیردی. آیاغا قالخدېم. شاپ-شاپ شاپېلدایان ساماورې سؤندۆردۆم، بیر چای دملهدیم. ایستیکان-نلبکیلری گتیریب، بیر چای سۆزدۆم.
إویمیزین کانارېندان آز سویو اۏلان کیچیک بیر آرخ، آخېر. اۏندان کئچمک اۆچۆن کؤرپۆ ده بئله لازېم دَڲیل. آرخېن اوزونلوغوندا بیر نئچه سؤیۆد آغاجې سېرا ایله بیتمیشدی. سؤیۆدۆن بعضیلری بؤیۆک، بعضیلری ایسه چۏخ کیچیک دیر. بؤیۆک سؤیۆدلرین هامېسې بیر ایلده بؤیۆمۆشدۆر. چۏخلو خۏل-بوداق آچمېشدېر. آرخېن سویونون چۏخونو دا إله بو قارېنپا سؤیۆدلر ایچیردی. بونا گؤره ده بیر ایلده بئش دفعه اۏ کیچیک سؤیۆدلردن یئکه اۏلموشدولار.
هر گئجه قۏل-قانادلې بیر بایقوش اۏ کیچیک سؤیۆد آغاجلارېنېن بیرینین اۆستۆنه قۏنوب بانلایېردې. آخې آنام همیشه اۏنون دوز-چؤرهڲینی، خۏرهڲینی کیچیک آغاجلارېن اۆستۆنه قۏیوردو. بونا گؤره ده بایقوش، اؤز خۏرهڲینین یئرینی بیلیرمیش کیمی، هئچ واخت بؤیۆک آغاجلارېن اۆستۆنه قۏنمازدې.
همیشهکی کیمی بوگئجه ده بایقوش اؤز یئرینه قۏنوب بانلایېردې. آنامدان إشیتمیشدیم بایقوش چۏخ شوم اۏلور. دئییلنلره گؤره اۏ بانلایان چاغدا گرک دوز-چؤرهڲینی وئرهسن. منیم 17 یاشېم وار ایدی. بو ناغېللارا اینانماق منیم اۆچۆن چتین ایدی.
(نئجه اۏلار دوز-چؤرَک قالمایا، داشېیېب بایقوشا یئدیردهسن؟)- دئییردیم.
ألیمده کی چایېم سۏیموشدو. داها ایچمهدیم. بایقوش ایسه بانلادې… بانلادې… آخېردا یۏرولوب گئتدی. من ده اۆستۆمه یۏرقانې چکیب ألیمده کیتاب اوزاندېم.
(اؤز-اؤزۆمه شعرلری اوجادان اۏخویوردوم. بعضی میصراعلارې یادېمدا قالماق اۆچۆن تکرار اۏخویوردوم. بیردن گؤزۆم پنجرهمیزه ساتاشدې. پنجرهنین قاباغېندا، گچ چکمهدیڲیمیز قېرمېزی کرپیچلرین اۆستۆنده بارماقلارې قارا تۆک’له دۏلو بیر أل گؤردۆم. یانې بئله حیس إتدیم کی اۏ أل، آدام ألینه بنزَر بیر أل دیر. آیاغا قالخدېم، پنجرهیه یاخېنلاشدېم. دۏغوردان دا بیرآدام ایدی. اۏ ألینی پنجرهنین قاباغېندان چکدی. آنجاق من باخېشلارېمې پنجرهیه دیکمیشدیم. اۏنو نئچه دفعه گؤردۆمکی پنجرهنین قاباغېندان اۏ اۆز بو اۆزه گئدیردی. ایندی ده یادېمدا دېر. گؤزلری چۏخ قۏرخولو، بایقوشون گؤزلرینه اۏخشایېردې. آنجاق بایقوش دَڲیلدی. چۆنکی اۏ أل، اۏ هئیکل آدام هئیکل ایدی. اۏ اوزون گئییملی پالتارلار گئیمیشدی. کیتابلاردا اۏخودوغوم درویشلرین گئییمینه اۏخشار پالتارلارې آیاغېنېن اوجوناجان دۆشمۆشدو. هله باشېندا کې بؤرکۆندن، آیرې-آیرې دَبَریشیکلریندن، قۏرخونج هئیکلیندن، یالان اۏلماسېن کۏراۏغلو دا اۏلسایدې قۏرخاردې.
اؤزۆمۆ ایتیرمیشدیم. هئچ بیلمیردیم ألیمی هارایا آتېم. قۏرخومدان یۏرقانې باشېما چکدیم. آنجاق اۏ، پنجرهنی دؤڲدۆ. چېغېرېردېم، آنجاق سسیم چېخمېردې، هله اۆستهلیک لاپ یاواشدان سۏروشدوم: -سیز…کیم…سیز؟ … نه…ایستیر…سیز؟
حتتا ظن إلهدیم کی یاواشدان سۏروشدوغوم بو سۏرغو اۆچۆن سسیم چېخمامېشدې. آنجاق اۏ باشېنې پنجرهدن ایچهری سۏخاراق دئدی:
-من کیمَم؟ ها… ها… ها… ایندی گؤرسهدهرم سنه. دور آیاغا گؤرۆم، دور! تئز اۏل ! وئیسَل- وئیسل دانېشما گؤرۆم! دور آیاغا گیر بو تابېتېن ایچینه. سنه گؤرسهدیم کی من کیمم؟
قۏرخو بۆتۆن سۆموۆکلریمه یئریدی. إلهبیل مچید قاباغېندا اۏنون’لا گؤرۆشمۆشدۆم. تابېتېنې مچیدین قاباغېندا چارپایېنېن اۆستۆنه قۏیموشدو. تابېتېن بیر طرفی درین، اۏ بیری طرفی ایسه کیچیک و دایاز ایدی. قۏرخا- قۏرخا سۏروشدوم:
-عز… را… ئیل… سیز مَڲَر؟
-نه عزرائیل! عزرائیل کیمدی منیم یانېمدا؟ اۏنو من إله آلدادارام ها.- دئیهرک حیرصیندن ساغ ألینی یومروق توتاراق سۏل ألینین ایچینه ووردو. اوزون پالتارلې، ناغېللاردا اۏخودوغوموز، إشیتدیڲیمیز ایبلیسه اۏخشایان، بایقوشا اۏخشار بئله بیر آدام عؤمرۆمده هئچ گؤرمهمیشدیم، آنجاق نهدن’سه سیر-صیفتی إلهبیل کی دئییردی بونو من هارداسا گؤرمۆشم. قۏرخومدان زاغ- زاغ أسیردیم، و بیر ده اۏنون حربه-زۏرباسېنا گؤره باشقا بیر یۏلوم اۏلمازدان تابېتا اوزاندېم. داها بیلمهدیم منی هارایا آپاردې. تابېتېن قېراغی یوموشاق ایدی. ایچینده ایسه، هئچ بیر یوموشاقلېق ایزی گؤرۆنمۆردۆ.
ایندی داها تابېتېن آغزېنې آچېب، منی ده همان مچیدین قاباغېنا گتیرمیشدی.اۏنون آغزېنې آچدېقدا دؤرد گؤزل گئییملی و آغ اۆزلۆ جاوان قېز گؤردۆم. اۏنلار أللرینده شام توتوب، گۆله-گۆله کئچدیلر. اۏ، مچیدین ایچینه کئچیب ألینده آغ کفن ایله گلدی.
ألیمده اۏخودوغوم کیتاب ألیمدن زۆویهرک یئره دۆشدۆ.
موغان
قېش – 1375


text:
۱۹۱۱ (میلادی)
میلادی ۱۹۱۱-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْن بیرینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ سپتامبر - دونیادا ایلک دفعه اینگیلیسده گؤی پوستو سرویسی میدانا گلمیشدیر.
- ۴ اوْکتوبر - دونیادا ایلک برقی پیله لندنده قوراشدیریلمیشدیر.
- ۳۰ دسامبر - سۇن یات سئن چینین بیرینجی جومهور باشقانی سئچیلیب.
- ۳ نوْوامبر - شورلت اوْتوموبیل بازارینا داخیل اوْلموشدور.
- ۲۹ سپتامبر - ایتالیا ایله عثمانلی ایمپیراتوریسی آراسیندا لیبی اوستونده موحاریبه باشلادی.
- ۲۵ سپتامبر - ایتالیا عثمانلی دؤولتینه قارشی موحاریبه اعلان ائتمیشدیر
- ۲۱ ژانویه - ایلک مونت کارلو رالیسی باشلادی.
- ۲۱ آقوست - مونا لیزا رسم اثری لوور موزهسی ایشچیسی طرفیندن اوغورلاندی.
- ۲۰ اوْکتوبر - آموندسن شومال قوطبونا یولا دوشدو.
- ۱۸ ژانویه - ایلک دفعه بیر اۇچاق٬ بیر گمینین اۆستونه ائندی.
- ۱۴ دسامبر - نوروژ سیّاحی آموندسن گۆنئی قۆطبونه چاتان ایلک اینسان کیمی تاریخه دۆشوب.
- ۱۲ دسامبر - هیندوستان باششهری کلکۆتهدن دهلییه کؤچورولموشدور.


text:
اسمیتس استیشن، آلاباما
خطای لوآ در ماژول:Location_map در خط 522: Unable to find the specified location map definition: "Module:Location map/data/United States" does not exist. اسمیتس استیشن، آلاباما (اینگیلیسجه: Smiths Station) آمریکانین آلاباما ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۷٫۴۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۴۹۲۶ نفر و اهالی سیخلیغی ۳۰۵٫۹۷ اینسان کیلومتر موربّع دیر. اسمیتس استیشن دنیز سئوییهسیندن ۱۱۳ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]
- رسمی وئبسایت - اسمیتس استیشن شهرین رسمی وب سایتی


text:
ویکیپدیا:ایمضا
ایمضا دانیشیق صفحهلریندن یازارین کیم اوْلدوغونو بیلدیرمک اۆچون ۴ مَدله (~~~~) آتیلیر.
ایمضا نوعلاریدَییشدیر
ایمضا دییشدیرمکدَییشدیر
ایمضانیزی دییشدیرمک اۆچون ترجیحلر صفحهنیزه گئدیب، ایمضا بؤلومونده٬ یئنی ایمضا کادریندا یئنی ایمضانیزی یازیب، ذخیره ائت اۆستونده کیلیک ائدین.
ایمضا جعلیدَییشدیر
آیری ایشلدنلرین ایمضاسی یوْخسا اوْنا بنزر و آلدادان ایمضالاری ایشلتمهیین.
ایمضا بوْیاسیدَییشدیر
ایمضانیزدا
و
و
کیمی کوْدلاردان، چوخ کیچیک یوْخسا بؤیوک فوْنتلاردان و گؤز یوْران رنگلردن فایدالانمایین.
ایمضا اۇزونلوغودَییشدیر
ایمضالارینیزی اوْلدوقجا کیچیک و قیسا ساخلایین.
باغلانتیلاردَییشدیر
ایچ باغلانتیدَییشدیر
ایمضانیزدا، آیری ایشلدنلرین راحات سیزله علاقه قۇرا بیلمهلری اۆچون، دانیشیق، ایشلدن یوْخسا چالیشمالار صفحهنیزه باغلانتی اوْلمالیدیر.
ائشیکلیک باغلانتیدَییشدیر
ایمضانیزدا بیر ائشیک یئره باغلانتی وئرمک، تبلیغ میصداقی اوْلدوغو اۆچون قاداغاندیر.
قاداغان ایمضالاردَییشدیر
دوْلاشیق و اۇزون کوْدلار، توهین و رکلام، شابلون و عکس ایشلتمک ایمضادا قاداغاندیر.
میثاللاردَییشدیر
ایمضا میثاللارینا باخماق اۆچون ویکیپدیا ایشلدنلرینین ایمضا قالریسینه باخا بیلرسینیز.


text:
هابسبورقلار
هابسبورقلار سولالهسی(آلمانجا: Habsburger ) — آوروپانین ان بؤیوک خانهدانلاریندان بیری.
هابسبورقلار سولالهسی عصرلر بوْیو مقدس روم-قرمان ایمپراتورلوغو، اوتریش، ماجاریستان، و پورتوقال کیمی اؤلکهلری ایداره ائدیبلر. ۱۹۱۸-جی ایلده ۱-جی دۆنیا ساواشسینین باشا چاتماسی و اوتریش-ماجاریستانون دا تاریخه قاریشماسی ایله هابسبورقلار سولاله سینینق حاکمیّتی ده بیتمیشدی[۱].
سولالهنین تاریخی[دَییشدیر]
هابسبورقلار ایمپراتورلوغونون آیری-آیری قوْللاری آلمان دوکلارینی دا ایحاطه ائدیردی. دۆنیا سیاستینین مُعییّنلشمهسینده پورتوقالیانین دا روْلو واردیر. ۱۴۹۲-جی ایلده آمریکانین کشفی، ۱۴۹۸-جی ایلده اوْست-هینده گئدن دنیز یوْلونون آچیلماسی تئزلیکله دۆنیا تیجارتینین یارانماسینی شرتلندیردی. دۆنیا تیجارتی ایله بیرلیکده ایسه طبیعی احتیاطدان محروم، قیمتلی دمیرلارین تصادوفاً راست گلیندیی آوروپادا زنگینلشمه پروسِسی باشلادی. بۇ پروسس بورژوا اۆرتیم (تولید)ینی شرتلندیردی.
آراشتیرماچیلاردان تاریخ ده قئید ائدیردی کی، آوروپانین اۇلوسلار آراسی موناسیبتلرده اگمَنلیک (سُلطه) ائتمهسی اؤز باشلانغیجینی جوغرافی کشفلر نتیجهسینده یارانمیش دۆنیا تیجارتیندن گؤتورور. کاپیتالیست اۆرتیم (تولید)ی اۆصولونون ان قدیم وطنی ایتالیا حساب ائدیلیر. ایلک بورژوا میللتچیلرینین وطنی ده بورادیر. بورژوا اۆرتیم (تولید)ی نتیجهسینده تاریخی وطن آنلاییشی و اوْنون قورونماسی لکسیکونا داخیل اوْلور. دؤولتلرین تیجارت ماراغی میدانا گلیر. دنیز یوْللارینین آچیلماسینین دیگر نتیجهسی دۆنیا موستملکه سیستمینین یارانماسی اوْلدو. لاکین موستملکه سیاستینده اینگیلیس پورتوقال ، ایسپانیا و فرانسه دان سوْنرا سونونجو یئرده گلیردی.
۱۴-جو-۱۵-جی عصرلرده پورتوقال نین تدریجاً آفریکانین غرب ساحللری بوْیو آپاردیغی سفرلار آرتیق ۱۶-جی عصرین اوْرتالاری اۆچون پورتوقال مولکلرینین یاپونیانین ساحللرینه قدر یاییلماسینا گتیریب چیخاردی. ۱۵۱۶-جی ایل ده هابسبورقلار سولالهسیندن اوْلان ۱-جی کارلین حاکمیّته گلمهسی آوروپانین سیاسی حیاتینا ائتکی گؤستردی. بئله کی، ماکسیمیلیان هابسبورقون نوهسی اوْلان ۱-جی کارل نه اؤزونه قدرکی، نه ده اؤزوندن سونراکی نسیللرین مالیک اوْلمادیغی شؤهرتی قازاندی و ۱۵۱۹- جو ایلدن اعتباراً مقدس روم ژرمن ایمپراتورلوغونون ایمپراتورو سئچیلدی. محض بۇ دؤورده ایسپانیا ایمپیراتورلوغونون شیمال حدودلاری اینگیلیس و ایسکاندیناویایا قدر آوروپا اؤلکهلرینی، غرب حدودلاری ایسه غرب و مرکزی آمریکانین شرقینی ایحاطه ائدیردی.
۵-جی کارل آدینی آلمیش بۇ ایمپراتورو "گۆنش کرال" آدلاندیریردیلار. ۱۹-جو عصرین اوْرتالاریندان اعتباراً معلوم اوْلدو کی، ایکی قات دیپلوماتیدان ایستیفاده و دینی ساواشلرین قیزیشدیریلماسی ۵-جی کارلین آدی ایله باغلیدیر. دۆنیا تیجارتی میدانا گلدیکدن سوْنرا اوْنون مرکزینه چوریلن آنتورپن و آمستردام شهرلرینین ایللیک گلیری ایسپانیانین تاریخی ارازیلیرینین وئردیی ایللیک گلیره برابر ایدی. ۱۷ هولند ایالتی ایسه ایسپانیانین بۆتون موستملکهلرینین وئردیی گلیره برابر گلیر وریردی. هابسبورقلارین مؤحکم لنمهسینده گونئی آلمان بورژوازیسینین و تاجیرلرینین بؤیوک روْلو اوْلموشدور. آلمانین ان قدیم بانکیر ائوی ساییلان فوگگرلر بانکیر اوی ایسپانیا هابسبورقلاری ایله قادین خطیله قوهوم ایدی.
قایناق[دَییشدیر]
قایناق[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Habsburg-Lorraine Genealogy.PNG


text:
تۆرکیه تاتاریستانا دویغوداشلیق بیلدیردی
قازان دا مکدبه قورالان یاراغلی هۆجۆمده 1 موغاللیم بیلن 8 اوُقووچی اؤلدی، آزیندان 10 آدام یارالاندی
تۆرکیه تاتاریستان ینگ پایتاغتی قازان شهرینده بیر اوُقووجایینا قورالان هۆجۆمده اؤلِنلر اۆچین قینانچ بیلدیردی.
داشاری ایشلر وزیرلیگی نینگ برن بیان ناماسیندا "روسیا فدراسیونی نینگ تاتایستان جمهوریتی نینگ پایتاغتی قازان دا مکدبه قورالان یاراغلی هۆجۆمده کؤپ سانلی اوُقووچی و موغاللیمینگ اؤلمه گینه و یارالانماغینا اولی قینانچ بیلدیریأریس" دییلدی.
بیان نامادا "حیاناتچیلیقلی هۆجۆمده اؤلِنلره الله دان رحمت، یارالانانلارا قیسساغلی شیپا دیله یأریس. دوُست یورت روسیا فدراسیونی نینگ تاتاریستان جمهوریتی نینگ حالقینا اولی قینانچ بیلدیریأریس" دییلدی.
قازان دا مکدبه قورالان یاراغلی هۆجۆمده 1 موغاللیم بیلن 8 اوُقووچی اؤلدی، آزیندان 10 آدام یارالاندی.
دِگیشلی حابارلار
آذربایجان ینگ تۆرکیه دأکی تأزه ایلچیسی اینام حاطینی قوُوشوردی
ممدوف آنکارادا تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تاراپیندان قابول ادیلدی و اینام حاطینی قوُوشوردی
قاراباغ دا آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی
آغشام بوُلان اوُد آچیلشیقدا افغان حمزه یف آدینداقی آذربایجان ینگ بیر عسگری شهیت بوُلدی
أردوُغان آذربایجان جمهوریتینه گۆنۆبیرلیک ساپار قورار
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی نینگ آذربایجان جمهوریتینه اتجک ساپاریندا دۆرلی چأره لرینگ گچیریلمهگینه قاراشیلیار


text:
آیور قراتان-قینس
آیور قراتان-قینس (اینگیلیسجه: Ivor Grattan-Guinness) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۳ ژوئن ۱۹۴۱ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۳ ایل عومر ائلهییب و ۱۲ دسامبر ۲۰۱۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. آیور قراتان-قینس وادهام کالجیینده درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری میدلسکس بیلیمیوردودیر. اوْ ریاضیات ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ivor Grattan-Guinness»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آیور قراتان-قینس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
رۇسیه دؤلت باشقانیٚنیٚن دعوتی ایله من بیر داها رۇسیهیه سفر ائتمیشم و سفر زامانیٚ چوْخ گئنیش فکر مبادلهسی آپاریٚلدیٚ - ایلک نؤبهده، ایکی طرفلی مسئلهلرله باغلیٚ و البتّه، پوْست مناقشه دۇرۇمۇ ایله باغلیٚ
محمّد آرازیٚن یاشام یوْلداشیٚ گۆلخانیٚم فتحعلیقیٚزیٚ بۇ گۆن آخشام ساعاتلاریٚندا وفات ائدیب.بۇنا ایلگیلی Kulis.az آ ملّت وکیلی عاقل عبّاس بیلگی وئریب. گ.فتحعلیقیٚزیٚ محمّد آرازلا باغلیٚ خاطرهلریندن عبارت "عمُردن یارپاقلار” کتابیٚنیٚ نشر ائتدیرمیشدی. آلله رحمت ائلهسین. ...
آذربایجان جمهۇریتینین دؤلت باشقانیٚ الهام علیائو ایۇلۇن 22-ده گوْرانبوْی ایلچهسینده علیرزالیٚ-خان قروند-صفیکۆرد-تاپقاراقوْیۇنلۇ آرابا یوْلۇنۇن آچیٚلیٚشیٚندا قاتیٚلیٚب
"قاراباغ" کلۇبۇ باکیٚدا اسرائیل "آشدوْد"اۇنا قارشیٚ کئچیردیگی اۇئفا کوْنفرانس لیگینین ایکی تصنیفات مرحلهسینین ایلک اوْیۇنۇندا آزلیٚقدا قالیٚب.
آذربایجان دؤلت باشقانیٚ الهام علیائو ایۇلۇن 22-ده اؤلکهمیزین باتیٚ بؤلگهسینه سفری ایچینده گنجه شهرینه گلیب. قاینار اینفوْ خبر وئریر کی، دؤلت باشچیٚسیٚ ائرمنیستانیٚن سۆچۇز ملکی انسانلارا و انرژی آلت یاپیٚنیٚنا قارشیٚ یاشاما کئچیردیگی مسئۇلیّتسیز راکئت سالدیٚریٚلاریٚنیٚن ندن اوْلدۇغۇ جنایت صحنهلری ایله تانیٚش اوْلۇب. آرتیٚرمالیٚییٚق،...
آذربایجان جمهۇریتینین دؤلت باشقانیٚ الهام علیائو ایۇلۇن 22-ده گوْرانبوْی ایلچهسینده علیرزالیٚ-خان قروند-صفیکۆرد-تاپقاراقوْیۇنلۇ آرابا یوْلۇنۇن آچیٚلیٚشیٚندا قاتیٚلیٚب.
آذربایجان جمهۇریتینین دؤلت باشقانیٚ الهام علیائو ایۇلۇن 22-ده گوْرانبوْی اوْلمپیک ایدمان کوْمپلئکسینین آچیٚلیٚشیٚندا قاتیٚلیٚب.
"آوروْپا قهرمانیٚ باشا چاتدیٚ، آرتیٚق کلۇبلاریٚمیٚز یۇروْکۇبوْکلاردا مبارزهیه باشلاییٚب".
"بلی، ائرمنیستانیٚن مأیۇسلۇغۇ داوام ائدهجک. چۆنکی گؤرۆنۆر کی، اوْنلار هله ده ساواشدان تام سوْنۇج چیٚخارماییٚبلار. چۆنکی اوْنلاریٚن بعضی یئرسیز بیاناتلاریٚ، آددیٚملاریٚ اوْنۇ گؤستهریر کی، اوْنلار هله سوْنۇج چیٚخارمالیٚدیٚرلار. ایکینجی قاراباغ ساواشیٚنیٚ اۇنۇتمامالیٚدیٚ


text:
یازار: پل ب . گَرِت
چئویرن: محمودبنیآدم (دالغا)
دیل اوغوروندا ساواشماق بیر تعجوبلو قونو نظره گلیر. آما بئله ساواشلارکئچرلی قونودور. ندن اینسانلار بعضی واختلار دیللری اوچون غئیرتلی اولوب، دیللرینی قورخودان آداملارین اوستونه سیلاح چکیرلر؟ دیل ده نهلر وار گرکینلیک تؤرهمیش اولوب؟ بیر بئله گرکینلیکلر هله ده نسللر آراسیندا داوامی واردیر، بو سورولارین جاوابینی تاپماق اوچون، دیل ایله کیملیک آراسیندا اولان قونولاری آختارماق لازیمدیر. گئرچکله ائل کیملیگی آراسیندا اولان قونولاری.
چوخلو اینسانلار بیر دیلده دانیشیرلار. منجه بیر دیلده دانیشیب، قونوشماق نورمال داورانیش دیر.
هابئله دوشونجهم بودور کی، دیل ایله کیملیک آراسیندا برابرلیک، سیممئتریک و اونسییت واردیر. فرانسادا، فرانساجا، ژاپوندا، ژاپنی، هابئله هریاندا اؤز آنا دیلینده دانیشانلار چوخ دور. آما دونیادا یئتدیمین دیل واردیر. اورتا حئسابلا یانلیز ایکی یوز کیملیک. بونا گؤره چوخلو اینسانلار ایکی یا دا اووچ دیلده قونوشورلار. اونا گؤره کی، عؤمیتله ائله توپلوملاری، اونلارین دیللری ایله اویغونلوقلاری واردیر. دئمک اولار چوخلو میلّتلر نئچه قوملاردان یارانییبلار. بو میلّتلرین ایچینده دیللر و نئچه قوملاردا واردیر.
بیر طرفدن ژاپون کیمی اؤلکهلر واردیرکی، او اؤلکهنین چوخلو آداملارینین آنا دیللریده ژاپونو دیلدیر، بو سببدن اونلار بو دیلده دانیشیب، قونوشولار. آما واردیر بیر سیرا اؤلکهلر کی، اوردا یوزدن چوخ دیللر، قوملار واردیر، بو اؤلکهلردن بیریسی هندوستان اؤلکهسیدیر. هندوستان اؤلکهسینده دؤرد یوز دیل و قوم یاشاییرلار.
دونیانین چوخلو بؤلگهلرینده، اینسانلار فرقلی دیللرده، دانیشیب بیر ـ بیرلی ایله آلیش ـ وئریشده دیلر. چوخلو زامانلار دوروم اونلارین ایستهدیگی کیمین دیر. البتده هردن ده بیر آرالاریندا گرگینلیک، ساواش اولور، بیر بئله موحاریبهلر او زامانلار اولور کی، بیر دیل سؤزچولری اوچون سانکی دیل سؤزچولر تهلوکه یاراتسینلار. ایستهسینلر کی، اونلاری آرادان آپارسینلار. بیر بئله قونولار سبب اولوردولار کسگین توپلوم آیریلیقلاری، کولتور آیرلیقلاری، پولتیک آیرلیقلاری یارانسین. بونا گؤره هر زامان دیل موحاریبهسینی گؤرنده گرک سانکی قونولارین سوراقلارینا گئدیب، اونلاری آختارماق لازیم دیر. میثال اوچون، دین عالمینین، پولتیک گوجو بئله موحاریبهلرده ایشلهنن سیلاحلار اولا بیلر کی، یئگین سؤیوشلردن داها اوستون اولسون. دیل دوروشمالاری ممکون دور گئنیشلهنیب، قاریشیقلیقلارا، موحاریبهلره و قیرغینلیقلارا دونسون.
1971 ـ جی ایلده، دیل موحاریبهسی بانگیلادش ایله پاکستان آیریلماغیندا چوخلو رول اوینادی. بو ساواش، دیل اؤزگورلوگو اوستونده اولدو. بو موحاریبه دن دوققوز آی کئچندن سونرا میللی آزادلیق یاراندی. بیر بئله ماجرا دا اووچ مین اینسان اؤز جانلارینی الدن وئردیلر، اؤلدولر. بو قیرغین دیلین اؤنملی اولماغینی گؤستهریر. ایندی، دونیانین چوخ یئرلرینده ساواشمالارین اوجاغی، گرگینلیکلرین داوامی، داغینیقلا گؤرونوکلر هامیسی دیلدن باشلارنیر.
سریلانکادا، قاپلان تامیللر(اونلارین دیلی تامیل دیر) نئچه ایللردیر کی، اؤلکهلرینه حؤکمدار اولان سیستم ایله ساواشیرلار، چونکو او حؤکمدارلیق یانلیز «مینهالی»دیلین وکیلی اولوب، بو دیلی قورویور. اسپانیادا، آیریلیق ایستهیین «اِتا»لار چوخلو واختلار مجبور قالیب تروریستی ایشلره ال آپاریرلار. اونلار ایستهییرلر آنا دوغما اؤلکهلری «باسک» دا باغیمسیزلیق اولوب، اؤز آنا دیللرینی «باسک» دیلینی دانیشیب، یازا بیلسینلر.
مجبورلوقجا هامی دیل چکیشمهلری موحاریبه اولماز.آما ممکون دور، اونون چوخلو اثرلری ایللر بویو بیر توپلوم دا قالسین. آداملار آراسیندا چتینلیک یاراتسین.
باخین کانادا اؤلکهسی، بیر ساکیت، حرکتسیز اؤلکهدیر. آما اوردا دا دیل دیلدالاشمالاری واردیر. بو اؤلکه ایکی دیل بیر اؤلکه دیر. آما فرانساجا دیلده قونوشانلارین چوخولوسو «کِبکِ» بؤلگهسینده اولورلار، اوردا یاشاییرلار. بو بؤلگهنین خالقی بئله دوشونورلر کی، اونلارین دیللری انگلیسی دیلده دانیشان آداملارین الینده چَپَرلی قالیب. اونلارین کولتورلری باسقین اولونوبدور.
داها بوندا آرتیق اونلار بئله دوشونورلر کی، کِبکِ خالقی انگلیسی دیلده دانیشسالار، یاواش ـ یاواش کیملیکلرینی الدن وئریب، سایلاری آزالار، بو قونو اونلار اوچون بیر قورخولو قونودور.
1977ـ جی ایلده کبک بؤلگهسینده فرانساجا دیلده چالیشدیلار بیر یاسا آرایا گتیرسینلر کی، انگلیسی دیلین قاباغینی آلا بیلسین، اونلارین آنا دیللرینی قوروسون. مثلن اونلار ایستهدیلر کی، یوللاردا اولان هامی، تابلولاری یانلیز فرانساجا دیلده یازسینلار. بیر بئله ایشلر انگلیسی دیلده اولان خالقی اینجیتدی. او جؤمله دن آلن سینگر ایدی کی، بیر بالاجا ماغازاسی وارایدی. اونون ماغازاسینین تابلوسوندا یازلمیشدی:«آلن سینگر سینیرلانمیش ÷سوروسولوق، چاپ و یازی لوازیماتی.»یئنی یاسا اوچون آلن سینگرین ماغازاسینین تابلوسو قاداغان اولدو. او گرک اؤز خرجی ایله بو تابلونو فرانساجا دیلینه چئویرمهلی اولدو.
یاخشی، آما سینگر بی بو ایشی گؤرمهدی. بونا گؤره ایشلری محکمه قرارینا چاتدی. البتده بئله محکمهلرین قرارینی قاباقدان دؤشونمک ده اولا بیلردی. چونکی او اؤلکه ده بیر بئله یاسا یوخودور کی، سینگر ماغازاچینی مجبور ائلهسین تابلو یازیسینی اونلار دئیین، انگلیسی دیلده یازسین. یئنی یاسا دا اونو مجبور ائلهیه بیلمیردی، سینگر بی ماغازا تابلوسونو یازیسینی دییشدیریب فرانساجا دیلده یازسین، بو دیلدن آلاهی، سانکی دیل بیر تابلودا گؤرونمهسین. بونا گؤره کبک خالقی اؤز ماغازا تابلولارینی یانلیز فرانساجا دیلده یازیردیلار. بو ایشـین سببی دن دیر کی، کانادا اؤلکهسینده چوخلو دیلده اولان اینسانلار یاشاییرلار، کبک دیلده ده نئچه لهجه واردیر.
بو ایشلر او اؤلکه ده چوخ قیشقیریقلار یولا سالدی، بو سسلر اؤلکه باشچیلارینی مجبور ائله دی اؤز تعهودلارینی یئرینه گتیریب، بیر سیرا آلاهی ایشلر گؤرسونلر بلکه هامی خالقلارین ایستهدیکلری گئرچکلشسین. آما گینه ده چوخلو گیزلین اودلار سونمهدی، ایکی نؤوبهده 1980ـ جی ایلده کبک خالقی بیر عؤمومی رای سورغوسوندا شیرکت ائلهدیلر کی، بلکه اؤز اؤلکهلرینی کانادا اؤلکهسیندن آیرسینلار. اؤزلری اوچون بیر موستقیل خالق و دؤولتلری اولسون، بیر موستقیل دیللری اولسون. آما بو ایش هئچ واخت اولمادی.
ممکون دور بیر بئله موباریزلرده ، یانلیز دیل تهلوکهسی اولماسین،آما دانیشدیغیمیز دیل بیزیم کیملیگیمیزدیر. دیل باجارار اینسانلاردا گوجلو بیر حیس یاراتسین. اونلار کی، هامیسی بیر دیلده قونوشورلار، دیل اونلارین آراسیندا بیر اؤنملی باغلانتی دیر. دیلی اولان خالق، سانکی میلتلرین ایچینده ده اوستونلوکلری واردیر . بو سبب دن بیلمهلیک کی، اونلار کی، بیر خالقین دیلینه، لهجهسینه یوروش گتیریرلر، دوغروسو بودور کی، بو خالقی آرادان آپارماق اوچون دور. اونلاری محو ائتمک اوچون دور. بو سبب دن لازیم دیر بو خالق اؤزونو قوروماق اوچون یوروشجو اینسانلارین قارشیسیندا دوروب، اؤزلرینی، دیللرینی قوروسونلار..
دیل قونوسوندا آیری سئچکیلری اولانلارین بو دیلده قونوشانلار اوچون ده آیری سئچکیلری واردیر. بونا گؤره دئمهلیک کی، بیر دیله حؤرمتسیزلیک ائلهین، او دیلده اونلارین کیملیکلیگینه ده حؤرمتسیز ائلهییر.


text:
آندرس اوپر
آندرس اوپر (اینگیلیسجه: Andres Oper) (دوْغوم:۷ نوامبر ۱۹۷۷ (۴۳ یاش) Tallinn) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. ایستونی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
- ↑ Includes the Estonian Supercup and Eredivisie play-offs
@@@== قایناقلار ==
قارداش پروژهلرده آندرس اوپر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- Wikipedia articles with WorldCat-VIAF identifiers
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- تورپدو مسکو کولوبونون اویونچولاری
- رودا جیسی کرکراد کولوبونون اویونچولاری
- شانقهای قرینلند شنهوا کولوبونون اویونچولاری
- دن هاق کولوبونون اویونچولاری
- نئا سالامیس فاماقوستا کولوبونون اویونچولاری


text:
ایکینجی فیلیپ ایستادیومو
ایکینجی فیلیپ ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Philip II Arena) مقدونیه جومهوریتی اؤلکهسینده بیر ایستادیومدور. 1905 ایلینده تاسیس اوْلونوب. واردار تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۳۴٬۴۶۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Philip II Arena»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ایکینجی فیلیپ ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/فوریه ۲۴
- رویدادلار
- ۳۰۳ (میلادی) - روم ایمپراتورو دیوکلتیان مسئحیلیگی قاداغان ائدن فرمان وئردی.
- ۱۵۲۵ (میلادی) - پاویا دؤیوشونده ایسپانیا ایمپراتورلوق اوْردوسو فرانسه قوْشونلارینی مغلوب ائتدی.
- ۱۹۱۸ (میلادی) - استونی، روسیهدن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۴۲ (میلادی) - آمریکا سسی رادیوسو ایلک دفعه یایینا چیخدی.
- ۱۹۵۵ (میلادی) - عیراق و تۆرکیه آراسیندا «باغداد پاکتی» ایمضالانیب، سوْنرادان بۇنا ایران، پاکیستان و بریتانیا دا قوْشولدو.
- ۱۹۹۱ (میلادی) - عیراقا هۆجۇمون بیر پارچاسی اوْلان «صحرادا قیلینج» عملیاتی باشا چاتدی.
- دوْغوم گونلری
- ۱۹۴۴ - دوغوم گونو: دیوید واینلند، آمریکالی فیزیک بیلیم آدامی.
- ۱۹۵۵ - دوغوم گونو: استیو جابز، آمریکالی مخترع و ایش یارادان و اپل شیرکتینین قوروسوجو.
- ۱۹۶۷ - دوغوم گونو: برایان اشمیت، آمریکالی فیزیک بیلیم آدامی.
- اؤلوم گونلری
- ۱۸۱۰ - اولوم گونو: هنری کاوندیش، اینگیلیسلی؛ فیزیک بیلیم آدامی.
- ۱۸۵۶ - اولوم گونو: نیکلای لوباچفسکی (عکسدهکی)، روس ریاضیاتچی.
- ۱۹۹۳ - اولوم گونو: بابی مور، اینگیلیسلی فوتبال اویونچوسو.
- ۲۰۰۱ - اولوم گونو: کلود شانون، آمریکالی ریاضیاتچی.
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ اسفند/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۲ رجب/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ اسفند/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۲ رجب/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۶ اسفند/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ فوریه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۲ رجب/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
اویان نیوزا اؤزل: آذربایجانلی مدنی فعال محمد (اوختای) رشیدی نین توتوقلانماسیندان ۴۰ گون کئچمه سینه باخمایاراق تبریز ایطلاعات ایداره سینده ساخلانیلیر.
اویان نیوز موخبیرینین وئردیقی خبره گؤره، آذربایجانلی کولتورل و مدنی فعال اوختای رشیدی نین توتوقلانماسیندان ۴۰ گون کئچمه سینه باخمایاراق تبریز ایطلاعات ایداره سینده سورقولاما آلتیندا ساخلانیلیر. بو آذربایجان آکتیویستین گؤز آلتینا آلینماسی دوام ائتدیکجه کیچیک قارداشینین سالیق دورومو پیسله شیر. بو آذربایجانلی مدنی فعالین یاخین لارینین دئدیکلرینه گؤره محمد (اوختای) ین گؤز آلتینا آلینماسیندان قاباق ساغلیغی یاخشی لاشان اوختای ین کیچک قارداشی اور ه ک خسته لییندن آغری چکیر و مامورلارین ائوه هوجوم ائتمه سیندن سونرا عصبی لشیب و ساغلیق دورومو پیسله شیر.
خاطیرلاتیلمالی دیر کی سون زامانلار آذربایجانین بؤلگه سل رسانه لری و بیر سیرا ایطلاعات قووه لرینه باغلی اولان رسانه لر آذربایجانلی بو مدنی فعالا ایتیهام ووراراق عمومی اورتاملاردا اونون ایماژینی زده له ییب پوزماغا چالیشمیشدیلار. عدالت و محکمه مسئوللاری رسمی اولاراق محمد (اوختای) ین گؤزآلتینا آلینما سببی و ایتتیهاملارینی آچیقلامایاراق بو مدنی فعالا بو ایتیهام لار وورولموشدو!!!
آرتیریلمالیدیر کی محمد (اوختای) رشیدی چرشنبه آخشامی ۱۳۹۲ فروردینین ۱۰_و خالیده خالید و اونون کومکچی سی شاماخ ایکی آذربایجان وطنداشی، عیسی قاراخانلی؛ فرهادی بی و امیر هادیان ایله بیرلیکده آناسینین دوغوم گونو موناسیبتی ایله همده آنالار گونو اولدوغو اوچون بیر آرایا گلمیشدیلر کی امنیت مامورلارینین هوجومو نتیجه سینده توتوقلانیب، تبریز ایطلاعات ایداره سینه اینتیقال وئریلدی لر.
“اویان نیوز”و قایناق گؤستره رک بو خبر پایلاشیمیندا بیر معذرت یوخدور.


text:
عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ تینچلیک سیاستی بوییچه اساسی بیاناتی نی اعلان قیلدی
تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ اساسی بیاناتی تینچلیک ایشلری بوییچه دولت وزیرلیگی نینگ مدنی جماعه و انسان حقلری ایشلری معینی و باشقروچی سی داکتر عالمه و اوشبو گروه اعضالری حضوری بیلن آنلاین شکلده اوتکزیلگن یغیلیش آرقلی مملکت ۳۴ ولایتی دن اعلان قیلیندی.
دستلب، تینچلیک ایشلری بوییچه دولت وزیرلیگی نینگ جندر مسالهلرینی موفقلشتریش باشلیغی ناحیده حیدری دستور نینگ کون ترتیبی بیلن تانیشتیرر ایکن زوروانلیکلر کوچیگنی اوچون افغان عیاللری اوز کیلهجگیدن خواطرده ایکنلرینی ایتدی.
عیاللر هر قندای جنجالنی یرهتیشده هیچقندای رول اوینماسه هم اولر اینگ کوپ عذاب چیکیشگن شو سببلی تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی عیاللر حق و حقوقلری تأمینلنیشی اوچون حاضرکی یغیلیشنی اوتکزدی.
تینچلیک ایشلری بوییچه دولت وزیرلیگی نینگ مدنی جماعه و انسان حقلری ایشلری معینی و باشقروچی سی داکتر عالمه موجود وضعیتگه اشاره قیلیب، ییللر دوامیده کوپ اورینیشلرگه قرهمای افغان عیاللری دشمن گروهلر تمانیدن باستیریلگنلرینی ایتدی.
اونگه کوره، سونگی پیتلرده افغانستان یاوولری تمانیدن تورلی ولایتلرده زوروانلیکلر کوچیگنی عیاللر خوافسیزلیگی بوییچه تورلی خواطرلرنی یرهتگن، احوال بوندای ایکن افغانستان برچه خلقی خوافسیزلیک کوچلری یانیده توریب یورتلریدن مدافعه قیلیشلری کیرهک.
تینچلیک ایشلری بوییچه دولت وزیرلیگی نینگ مدنی جماعه و انسان حقلری ایشلری معینی و باشقروچی سی شونینگ دیک عامهوی اخبارات واسطهلری تمانیدن اعلان قیلینگن دلیللر و حجتلرگه کوره طالبان انسانیتگه قرشی جنایت ایشلری بیلن عیاللرنی جهادالنکاح قربانیگه ایلنتیرماقچی بولگن اما افغان خاتین-قیزلری هیچ بیر زمان ظلم گه تن بیرمایدی و آرقهگه قیتمایدی دیب ایته دی.
او مملکت نینگ برچه اهالیسیدن ایچکی قاچقینلرگه یاردم بیریشلری و اوز وطنداشلریگه همکارلیک قیلیشلرینی سوره گن.
تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی و سنا کینگشی اعضالریدن بولگن انارکلی هنریار نینگ ایتیشیچه خلق ارا همجمعیت و انسان حقوقلری تشکیلاتلری بو خصوصده بیفرق بولمای افغانستانده برقرارلیک اورنهتیلیشی اوچون همکارلیک قیلیشی لازم.
تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ فاریاب ولایتیدهگی اعضاسی زرمینه زارع برچه ولایتلرده عیاللر برچه قینچیلیکلر بیلن دوچ ایکنلرینی ایتیب، اهالی اوی-جایلریدن ایریلگنحالده خوافسیز جایلرگه باشپناه کیلتیرگنلر، عیاللر رسمی ایش و ادارهلرگه بارهآلمایدی ، قیزلر مکتبلری یاپیق و هیچ بیر عیال محرمسیز اویدن چیقیشگه حقلی ایمس دیب ایتگن.
نیمروز ولایتیدن تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ ینه بیر اعضاسی کویتا صدیقی ماجرا اوج آلگنیدن کیین ولایتده عیاللر نینگ احوالی و خاتین-قیزلر چیکلاولری و معمالری حقیده گپیردی.
تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی اعضاسی و تخار ولایتی نینگ اجتماعی اورین باسری فروزان دانش مذکور ولایتده عیاللر خوافسیزلیگی و اقتصادی احوالی آغیر دیدی.
او خلق ارا همجمعیتینی افغان خلقی نینگ آوازیگه قولاق سالیشیگه و تروروچیلیک، اوروش جنایتلری یانیده جیم تورمسلیککه چقیردی.
انترنیت ده یا کی شخصا مناظرهده اشتراک ایتگن تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ باشقه اعضالری هم ولایتلردهگی عیاللر احوالی توغریسیده حسابات بیریشدی و حکومت بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی و انسان حقوقلری تشکیلاتلریدن افغان عیاللر حمایت بولیشلری و افغانستانده تینچلیک برقرارلنیشی اوچون جدی حرکت قیلیشلرینی سوره گنلر.
یغیلیش سونگیده بویوکلر کینگاشی و تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی نینگ اعضاسی نادیه صالح بیاناتنی اوقیب ایشیتیردی.
بیاناتده عیاللر نینگ مملکتدهگی برچه قرارلر قبول قیلیش جریانلری اینقسه تینچلیک جریانلریده مهم اشتراکی تاکیدلنگن شونینگ دیک افغانستان حکومتی و خلق ارا همجمعیتی افغان عیاللری حقوقلری تامینلنیشی و اوتگن ۲۰ییل دوامیدهگی یوتوقلری سقلب قالینیشی اوچون جدی چاره تدبیرلر آلیشلری سورهلگن.
تینچلیک سیاستیده عیاللر نینگ یگانه آوازی بولگن اوشبو گروه نینگ کوچلنیشی و قولاب-قوتلنیشی لازم، عیاللر برچه حقوقلری شامل ایرککلر بیلن تینگ حقوققه ایگه بولگنحالده تینچلیک جریانیده مهم حصه قوشیشلری کیرهک.
شونینگ دیک بیاناتده تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی تینچلیک جریانیده طالبان بیلن علاقهسی بار مملکتلر گه لابیگرلیک قیلیشی و سیاسی اوزلوکسیز ایش آلیب باریشی کیرهک دییه قید قیلینگن.
ایتیش جایز کی تینچلیک سیاستی بوییچه عیاللر آوازی مصلحت گروهی افغانستان برچه ولایتلری خاتین-قیزلری اشتراکیده عیاللر حقلری فعاللری تمانیدن ایجاد ایتیلگن بولیب اوشبو گروه ایش و فعالیتی تینچلیک ایشلری بوییچه دولت وزیرلیگی تمانیدن آلغه آلیب باریلماقده.