text:
سون گونلرده آرتان نارکوتیکله باغلی خبرلره گؤره پرزیدنت رجب طایییب اردوغان تاپشیریق وئریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری تورکییه پرزیدنتینین سؤزچوسو ایبراهیم قالین بیلدیریب.
"پرزیدنتیمیزین یاخیندان نظارتده ساخلادیغی بیر مسُله نی سیزینله بؤلوشمک ایستییرم. بو مسئله ده نارکوتیکله مباریزه مؤوضوعسودر نارکوتیک دونیانین بیر چوخ یئرینده میدانا چیخان چوخ جدی پروبلمدیر. جناب پرزیدنتیمیز مسئله حاقیندا تعلیمات وئرهرک سُله نین ایزلنیلمهسی و تدبیر گؤرولمهسینی ایستهییب. بونونلا باغلی بوتون ناظرلیکلریمیز بو ایستیقامته ایشه باشلاییبلار"، - قالین قید ائدیب.


c: text/html

text:
عراق کورد مختاریتی مستقیللیک رفرندومو ایله اؤزونو آلووون اورتاسینا آتیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو پولیس آکادئمییاسی معضونلاری قارشیسیندا چیخیشی زامانی تورکییه پرزیدنتی رجب طییب اردوغان سؤیلهییب.
«عراق کورد موختاریتی موستقیللیک رفرندومو ایله اؤزونو آلووون اورتاسینا آتیب. دؤولتی ایداره ائتمک بیر طایفه نین رئیسی اولاراق مثلاًی حل ائتمکله اولمور. ۷۲% اینسان رفرندوما قاتیلدی و بونون ۹۲%- موستقیللییه «هه» دئدی؟ بوراداکی چئوریلیشلر زامانی رفرندوملاردا ۹۰-۹۵% «هه» دئیهنلری بیز چوخ گؤرموشوک. تورکمانلارا بو تورپاقلاردا ظلم ائدیلیر. اونلارین حاقلارینا، حقوقونا اصلا نظر یئتیرمیرلر. عراقداکی رفرندوما سرت رئاکسییامیزین سببی تورکلرین، کوردلرین، عربلرین و دیگرلرینین یاخشیلیغی اوچوندور».

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اویان نیوز:
قوشاچای میللی حؤکومت دؤنمینده
- بیرینجی بؤلوم -
صابر جهانی
داریخمایین اعدامیلریمیز، شهر میدانلاریندا یئنیدن آسیلاجاقسینیز، بو دفعه ایسه هیکللرینیز.
( بو یازی شهریمیزین آزادلیق اعدامیلرینه، قوربانعلی صبحی، خانعلی مطیعی، میرکاظم اعلمی و غلامحسین ناصری حضرتلرینین اولولوغونا سونولور.)
اؤزت
۲۱ آذر نهضتیندن ۶۸ ایل کئچسه ده، بو نهضتین یاراتدیغی سیاسی- اجتماعی سؤیلم آذربایجان میللی آزادلیق حرکاتینین ایچینده دانیلماز ائتکی بوراخیبدیر. بو نهضت او دؤنمین اجتماعی اولایلارینین نتیجهسینده، آذربایجان میللتینین ایستهیی و ایرادهسی ایله یاراندی. ایران حاکمییتی اساسا ۲۱ آذر حرکاتینی بیر نهضت اولاراق قبول ائتمه¬ییب آذربایجانین بو بیر ایلینی و اؤزللیکله اونون رهبری میر جعفر پیشهورینی شوروییه باغلاماغا چالیشیر.
۲۱ آذر سؤیلمی ایراندا سانترالیستی دوشونن آخیم¬لار طرفیندن ده، چوخ جهتلردن و جوخ ندهنلر اوچون بایکوت اولونور. آذربایجان میللی حرکتی، بیر طرفدن ۲۱ آذر نهضتینی سیاسی – اجتماعی آخیم اولاراق و باشقا طرفدن ایسه محمدرضا شاه رژیمینین جنایتلرینی کوتلوی سوی قیریم کیمی بوتون دونیایا سرگیلهییب تانیتدیرماغا چالیشمالیدیر. بیر حالدا کی محمدرضا شاه ارتشینین هوجوموندان ۶۷ ایل کئچیر، میللی حؤکومت شهیدلریندن یالنیز ۲۶۴ رسمی آد ثبت اولونوبدور. بو ساحه ده جیددی آددیملار آتیلمالیدیر. بو یازیدا، میللی حؤکومت دؤنمینده قوشاچای شهرینین اولایلاری و توپلومسال دورومو آچیقلاناجاق¬دیر.
اؤن سؤز
۱۳۲۱- جی ایلده سلطانزادهی تبریزی بیر مقالهده آذربایجانی، ایرانین مستملکهسی آدلاندیریب اعتراض ائدیر کی کئچمیش ۲۰ ایلده بو بؤلگهنین بوتون شهرلری استعمار حالینا دوشموش. قوشاچای شهریده بو قایدادان مستثنا دئییلدی بو شهرین گؤرونتوسونو آج، یوخسول رعیتلرله رحمسیز خانلار تشکیل ائدیردی. ۱۳۱۶- جی ایلده قورولموش قند کارخاناسی فعلهلرین باشقا شهرلردن بو شهره آخماسینا و اعتراض دوشونجهسینین یارانماسینا سبب اولموشدو. فعلهلر تئزلیکله بو حاقسیزلیغا قارشی چیخماق اومودو ایله فیرقهیه قاتیلیرلار.
تهراندا نشر اولونان ” وطن یولو” قزئتهسینده شوروی مطبوعات نومایندهلیگیندن، قوشاچایین دورومو اوچون بئله معلومات واردی: “یئرلی حربی ایدارهلر، آذربایجان دموکرات فداییلر علیهینه ترورچولوق ائتمک و باشقا تدبیرلر گؤرمک اوچون سیلاحلی قولدور دستهلری یاراتماغا باشلامیشلار. میانداب ماحالینین ارتجاعچی خانلاریندان کاظمی و صولتی، بو جور قولدور دستهلرین تشکیلینده اشتراک ائدیر و همین دستهلره جلب اولونان هر آداما سیلاح و ۴۰۰۰ ریال پول وئریلیر. کاظمی و صولتی طرفیندن تشکیل ائدیلن قولدور دستهلرینده ۲۰۰- دن آرتیق سیلاحلی آتلی واردیر”
تحریفلره و بایکوتلارا باخمایاراق، آذربایجان میللی حؤکومتی- دموکرات فیرقهسینین رهبرلیگی ایله- آذربایجانین هر یئرینده ائلهجه ده قوشاچایدا گؤردویو ایشلر نتیجهسینده، بؤیوک اونور ایله آنیلیر. قوشاچای شهرینده میللی حؤکومت ایشلرینی بئله سیرالاماق اولار:
- یئنی مکتبلرین تیکیلمهسی: قند کارخاناسینین یانیندا اورتا تحصیلات اوچون و قوشاچای کندلرینده او جوملهدن شاهتپه کندینده بیرینجی صینیفلار اوچون یئنی مدرسهلر تیکیلدی.
- تورکجه کیلاسلارین آچیلماسی: آذربایجانین بوتون شهرلری کیمی قوشاچایدا دا آچیلان مکتبلرین ائیتیم دیلی آذربایجان تورکجهسی اولموش. میللی حؤکومت طرفیندن حاضیرلانمیش” آنا دیلی” آدلی کیتابلار اوشاقلارا وئریلدی.” قوشاچایین تاریخ ایله جوغرافیاسینا بیر باخیش” کیتابینی یازان “جمشید محبوبی” بو کیتابدا قوشاچای مکتبلرینده آذربایجانین باشقا شهرلری کیمی صف باشیندا دوعا متنینین آنا دیلینده اولماسینی وورغولاییر.
ای بیزى یوخدان یارادان تانریمیز سن بیزه لوطف ائله عینایت ائله
بیزلرى دوزگون یولا، دوز ایشلره قدرت ذاتینله هدایت ائله
وئر بیزه توفیق کی، تحصیل ائدک علم و ادبله بیزه زینت ائله
خدمت ائدک بیز آنا یوردونا سن ده اونو حفظ و حمایت ائله
پاک فیکیر، آیدین اورک، ساغ بدن بیزلره شانینله کرامت ائله
بو کیتابدا، آذربایجان تورکجهسینی، ایدارهلرین رسمی دیلی اولاراق، ایشلهدیلدیگینی گؤستهرن بیر سیرا بلگهلر وار. اؤرنک اوچون او زاماندا یازیلان بیر شیکایتنامهسی الده وار. بو شیکایتنامهده اسماعیل کیانی آدیندا بیر شخص اؤز مستاجیریندن دارایی ایدارهسینه شیکایت ائدیب یازیر:
۱۱/۵/۲۵
” میاندوآبین محترم مالیه ادارهسینین رییسی
احتراما عرض اولونور- آقای وهرام ارمنی میخانهچی که بو جانبین خیاباندا مغازهسی مدتدور اجاره ایدوب و اجاره وقتی قورتاریب و ضمنا چون تمام ارمنلر مسافرت ایدلر بونه گوره مغازهمی آیری بیر شخصه اجاره ورمیشم [] [] یوخاریدا یازیلان شخص منیم دکانیمی اشغال ایدوب علاوه بر اینکه مدتدور وجه اجارهمی تسویه اتمیوب و ضمنا همان دکانین قباقچی اجارهداری کی احمد آغا سلمانی مرحوم اولوب اونون دا قالان اجارهنی عهدهدار اولوب بونا بناء او محترم مالیه ادارهسینه متوسل اولورام امر بویوراسوز منیم اجاره حسابمی یوخاردا قید اولان [] ایدوک و تسویه ایدسونلر و اجاره ورلن مغازهمی اوزیمه محول ایدسونلار. “ اسماعیل کیان
- خالق اوردوسونون تشکیلی: قوشاچای پادقانینین تسلیم اولماسیندان اؤنجه، بو پادقاندا افسرلرین چوخو میثال اوچون عبدالحسین بهمنزاده فیرقه اویهلیگینی قبول ائدیب پادقاندان قاچمیشدیلار. میللی حؤکومت قورولدوقدا قوشاچای پادقانینی گوجلندیرمک میللی حؤکومتین بیرینجی ایشلریندن اولموشدور. غلام حسین ناصری مییانا شهریندن ماراغا و قوشاچای پادقانینا گلیب دموکرات فیرقه فداییلرینه حربی ائیتیملر وئریر. ربیع کبیرینین ده بو پادقانین گوجلنمهسینده بؤیوک نقشی اولوبدور. بو بؤلگهنین حساسلیغی اوچون سایینقالانین هولاسو کندینده ده بؤیوک بیر پادقان قورولوبدور.
شیفاهی سندلره دایاناراق، او زامان شهر رژهلری کئچمیشه باخاراق دوزهنلی فورمدا اجرا اولونوردو. قوربان کوهی قوشاچای خالق اوردوسونون گروهبانی و شهرده رژه مراسیمینین باشچیسی ایدی.
- ایشلرین دوزنلی فورمدا یؤنهدیلمهسی: ۱۲۹۰- جی گونش ایلینده بیرینجی رسمی ایداره قوشاچایدا “خالصجات” آدی ایله ایشه باشلادی. بو ایللرده “خدیوی” آدیندا بیریسی بو ایدارهنین باشچیسی ساییلیردی. سونرالار خالصجات ایدارهسی ” خانلیق باغى” یا “خالصه باغى” آدلی بیر یئره کؤچورولدو. شهرین بو گون خالصه خیاوانینین آدی او گونلردن قالان آددیر.
۱۳۲۰- جی ایلدن ” هاشمی” آدلی بیریسی خالصه ایدارهسینین باشچیسی اولور. او ایدارهنین بوتون تشکیلاتلارین باغلاییب ایشلری کندلرین اربابلارینا تاپشیریر. هاشمی و بیر سیرا باشقا کند اربابلارینین ظولملری نتیجهسینده میللت بو ایدارهیه قارشی اولموشدور. سونوندا ۱۳۲۴- جی ایلده فیرقهنین ایشه گلمهسیله بیرلیکده بو ایداره قاپاتیلدی. میللی حؤکومتین بیر ایل زامانیندا، قوشاچای شهرینده تام دوغرو بیر شکیلده ارضی اصلاحات یئرینه یئتیریلدی.
باشقا ایجرایی ایشلردن، شهرده کئچمیش پهلوی خیاوانیندا بلدیه طرفیندن بؤیوک بیر حامامین دوزهلتمهسی، یئنی یوللارین چکیلمهسی، کؤهنه یوللارین تعمیر ائدیلمهسینی آد آپارماق اولار. قوشاچای کؤرپولری ایسه میللی حؤکومت دؤنمینده یئنیلشدیریلیر.
- شهرین اجتماعی گوونلییینین یوکسلمهسی: اجتماعی دهییشمهلر زامانیندا بیر سیرا گوونسیزلیکلرین اوز وئرمهیی قاچینیلمازدیر. میللی حؤکومت قورولماسیندان اؤنجه قوشاچایدا تکجه آذرین ۱۹- دا سلیم خان آدلی، فیرقه موخالیفی ترور اولونور. فیرقه موخالیفلری اؤزهللیکله جمشیدخان اسفندیاری( قوشاچایین بؤیوک خانلاریندان و فیرقهنین موخالیفی) بو ایشی هر یئرده بیر جنایت کیمی یاد ائدیردیلر. آنجاق سرگرد مستشاری مرکزه یازدیغی مکتوبلاریندا، بو ترورون عامیللرینی کوردلر و اونلارین باشیندا “محمد حسین سیف قاضى” و “مجیدخان میرمکرى” اولدوغونو آچیقلامیشدیر.
میللی حؤکومت زامانیندا خایین اربابلارین شهردن قاچماسی، اونلارا منسوب اولان قولدور دستهلرین ده گئتمهسینه ندن اولدو. بیر ایل میللی حؤکومت زامانینی خاطیرلایانلار، او دؤرهده شهرین گوونلی اولماسیندان سؤز آچیرلار.
قوشاچایین پادقانی
۱۳۲۴- جو ایلینده آذربایجانین ۴ دنه بؤیوک پادقانی وار ایدی. تبریز پادقانی سرتیپ درخشانی ، اورمو پادقانی سرهنگ زنگنه، اردبیل پادقانی سرهنگ احمد زریو و قوشاچای پادقانی سرگرد مستشارینین باشچیلیغی ایله ایداره اولونوردولار. قوشاچای پادقانیندا ۱۸ افسر و ۴۱۱ عسگر وار ایدی. سرگرد مستشاری دئدیکلرینه دایاناراق بو تعدادین چوخو دا فیرقه اویهلیگینی قبول ائتمیشدیلر.
سرگرد مستشاری تهرانا گئتدیکده قوشاچای پادقانی دورومونو بئله آچیقلادی:
” قوشاچای شهرینین ۱۴۰۰۰ جمعیتی واردی. بو جمعیتین چوخو دا آذربایجان دموکرات فیرقه اویهلیگینی قبول ائدهرک فداییلرله بیرلیکده پادقانا قارشی دؤیوشوردولر. قوشاچای پادقانی ۱۸۰ نفر مودافیعهچی واسیطهسی ایله یاخلاشیق ۸ آی بویونجا، ۳۰۰۰ نفرلیک بیر موخالیف قوروپون اؤنونده موقاویمت ائدیردی. آنجاق بونلارا رغمن مرکزدن هئچ بیر یاردیم گلمیردی. پادقانین بوتون ایلیشگی آراجلاری سون بیر آیدا ایشلهمیردی. بیر قیسا زامان مرکزله ایلگی قورولدو سونرا بو ایلگی ده کسیلدی. آبان آیینین ۱۴- دن، عدلالدولهی کبیری و باشقالاری فداییلر آراسیندا توفنگ پایلاماغا باشلاییب آذر آیینین ۱۹-ا قدر بو ایشه شیددتله داوام ائتدیلر. او گونه قدر ۲۵۰۰ توفنگ، ۷۲ مسلسل فیرقه اویهلرینین الینده وار ایدی.
آذرین ۲۴- ده بیر هئیت دموکراتلاردان (میرزا حسین عرفانى- دکتر بابازاده- خانعلى مطیعى) پادقانا گلیب، تبریز پادقانینین تسلیم اولدوغونو آچیقلایاراق، پادقانا توفنگلرین یئره قویماسین تکلیف ائتدیلر. پادقانین تسلیم اولدوغونا ۸ ساعات وقت وئردیلر. او گئجه بیرینجی سوتوان عبدالحسین بهمنزاده اؤز عسگرلریله بیرلیکده پادقاندان چیخیب فداییلره قاتیلدی. فیرقه هئیتی گئتدیگیندن سونرا بوتون افسرلرین نظری ایله پادقان آذر آیینین ۲۵- ده ۳۲ گون موقاویمتدن سونرا تسلیم اولدو. “
دیرنمهدن تسلیم اولان آذربایجان پادقانلارینین باشچی¬لاری اؤز خاطیرهلرینده یا ائتدیکلری موصاحیبهلرده آذربایجان میللی حؤکومت قارشیسینا دانیشسالار دا، اونون بیر میللی و توپلومسال نهضت اولدوغونو و خالق ایچینده گوجلو پایگاها صاحیب اولماغینی دانمامیشلار. قوشاچای پادقانینین فرماندهی سرگرد مستشاری ده، کیهان روزنامهسی ایله موصاحیبهده بو پادقانین دیرنمهدن تسلیم اولدوغو ندهنینی بئله آچیقلاییر: ” بو شهرده بیر نهضت وار و گؤردویونوز کیمی قوشاچایا گلن بوتون قووهلر آذربایجان خالقیدیرلار. بونودا آرتیرمالییام بیزیم پادقاندا ۱۵۰ نفر سربازلاردان بو نهضته قاریشیب فیرقه اویهلیگینی قبول ائدیبلر.”
دی آیینین ۸- ده ” خواندنىها” مجلهسینین ۱۷۱- جی نومرهسینده “میرزا حسنخان عرفانى”دن، قوشاچای پادقانینین دیرنمهدن تسلیم اولدوغو اوچون، چالیشمالاریندان یاد اولموشدور. میرزا حسن عرفانى رحمتلیک درویش محمدعلى عرفانىنین اوغلو ۱۳۲۳- جی ایلدن ۱۳۴۳ ایله دک قوشاچای خانقاهلارینین درویشی ایدی. میرزا حسنخان عرفانىنین، پادقانا گؤندهریلن دموکرات فیرقه هئیتینین ایچینده اولماسی، میللی حؤکومتین نهقدر کؤتله آراسیندا گوجلو اولماسینا ندن ساییلا بیلر.
” نبرد” روزنامهسی ده قوشاچایین ۲۵ آذرده اولدوغو دورومونو یانسیتمیشدیر. بو روزنامهنین موخبیری اؤز راپوروندا پادقانین دیرنمهدن تسلیم اولدوغونا توخوناراق یازیر کی پادقانین عسگرلری سالیم و دؤیوشسوز اؤز شهرلرینه قاییدیرلار.


text:
سون هفتهلرده غربیآذربایجانین سینامالارینین باغلانماغیندان خبر گئتمیشدی. سینامالارین باغلانماغی آذربایجاندا ایندییه قاییتمیر. چوخ اوزون زامان دیر سینامایا گئدنلرین آز اولدوقلارینا گؤره آذربایجانین هر بیر یئرینده سینامالار بیربیر قاپانیر. ایراندا اولان سیناما صنعتینده آذربایجانلا ایلگیلر فیلیملر چکیلمیر. آذربایجانی ایلگیلندیرن فیلیمین کاراکتئرلرینین بیری فارسینی آذربایجان لهجهسیله دانیشماغی دیر. البت بارماقساییسیندان آز فیلیم، آذربایجانلا ایلگیده چکیلیبدیر. بو فیلیملر آذربایجانین اوسطورهلرینه باغلی اولسالار دا فارسی دیلینده چکیلیبلر. فیلیمده اوینویانلار فارسلار اولوبلار، بونلاریلان بئله تکجه بو فیلیملری یایان زامانلار آذربایجانین باشا-باشیندا سینامالار دولدولار.
آذربایجانلا ایلگیلی فیلیم چکیلمهدیـیین ندنلرینی آراشدیراندا نئچه ندنی سایماق اولار:
1- سیستیماتیک اولاراق آذربایجانلا ایلگیلی فیلیملهره جاواز وئریلمهمک
بو ندنی پوزان آز اولسا دا آذربایجانلا ایلگیلی فیلیملرین چکیلمهسی دیر. سارای، دومرول، ساوالان بو فیلیملردن دیر.
2- آذربایجانلا ایلگیلنن یؤنتمنلرین اولمادیقلاری.
بو ندنی ایکی یئره بؤلمک اولار: بیرینجیسی آذربایجان کؤکنلی یؤنتمنلرین اولماماسی کی آذربایجانلی یؤنتمنلر واردیلار. بو قونودا آذربایجانی دویوزدورا بیلن قدر یؤنتمن واردیر.
ایکینجیسی آذربایجانکؤکنلی یؤنتمنلرین مانقورتلاشمالاری، یا دا گیزلتمکلری. بونلار اوچون دونیانین سورونو آذربایجانین سورونو دیر، آذربایجانین دا سورونو؛ آذربایجانی منیمسهینلرین سورونو دیر، اونلاری دا ایلگیلندیرمز، تکجه ایلگیلندیرن آذربایجانین باشقالارینین سورونلارینی چؤزمکدیر. چؤزمهدیرسه آذربایجانلی اینسانلیقدان اوزاقلاشیب.
3- آذربایجانلا ایلگیلنن فیلیملرین دوزهلتمه پوللارینین اؤدهنیلمهمهسی(یاتیریم یاپانلارین اولماماسی)
بو قونو داها چوخ ائتگیلی اولسا دا، آذربایجانلیلاردان فیلیمچکن کومپانیلرین باشیندا دورانلاری واردیر. ناصیر شفق فارابی آدلانان فیلیم کومپانیسینین باشچیسی دیر.
4- آذربایجانلا ایلگی فیلیملرین ساتیشی اولماماسی
بو قونو دا دا دوزلن فیلیملرین آذربایجاندا ساتیشلارینا باخدیقدا، ندن اولمامادیغینی گؤرمک اولار.
آذربایجانلی کؤکنلی یؤنتمنلرین تانینمیشلارینین اوچونو بیر کورد یؤنتمنیایله توتوشدورورام؛ باخاق گؤرک نه ایشلر گؤروبلر. دورد یؤنتمن ده تانینمیش یؤنتمنلردیلر.
تهمینه میلانی: ۱۳۳۹-جی ایل تبریزده دوغولوب. 12 فیلیمدن چوخا یؤنتمنلیک ائلهییب، لاپ تانینمیش فیلیملری بونلاردیرلار: دوزن(1377)، زن زیادی(1383)، دیگه چه خبر(1370)، نیمه پنهان(1379
تهمینه میلانی قادین قونوسولا ایلگیلنسه ده، آذربایجانی موطلق گؤرمور
کمال تبریزی: تبریز دوغوملو، آزی اون بیر فیلمین یؤنتمنی اولوب. اوچ دیزینی ده یؤنتمنلیک ائلهییب. تبریزین فیلملری لاپ چوخ ایزلهییجی قازانان فیلیملر اولوبلار.
لاپ تانینمیش فیلملری بونلاردیرلار؛ لیلی با من است(1374)، مارمولک(1382)، همیشه پای یک زن در میان است(1386)، مهر مادری( 1376)
تبریزینین ده دیغدیغاسی توپلوملا ایلگیلنم دیر. تبریزی آذربایجانلا تکجه شهریار دیزیسینده ایلگیلنیر. او دیزیده ده آذربایجانین غرورلاری ساییلان شخصلری(شهریارلا ستارخانی) سیندیریر.
جعفر پناهی: 1339-جی ایل میانادا دوغولوب، فیلیملرینین چوخو اولوسال فئستیوالاردا اؤدول قازانیب. تانینمیشلاری بونلاردیرلار: بادکنک سفید(1995)، دایره(2000)، آفساید(2006)
یوخاریدا آد آپاردیغیمیز اوچ یؤنتمنله باشقا آذربایجانلی یؤنتمنلر(آذربایجان دوغوملو، آذربایجان کؤکنلی) هئچ بیری آذربایجان دیلینده فیلیم چکمهییبلر. آذربایجانلا ایلگیلی فیلیملری یداللهصمدی چکیب. بو فیلیملر ده آذربایجان دیلینده اولمویوبلار.
کوردوستانلی بیر یؤنتمن، بهمن قبادی(1348- بانه دوغوملو)؛ 5 دنه بویوک فیلیم چکیر، بئشینده ده کوردلری اؤز دیللرینده، اؤز سورونلاریلا گؤرسدیر. کوردوستانی دونیایا تانیتدیریر. اولدوغو کیمی ده تانیتدیریر.
اونون فیلیملری بونلاردیلار: زمانی برای مستی اسبها(1378)ٰ، آوازهای سرزمین مادریام(1381)، لاکپشتها هم پرواز میکنند(1382)، نیوه مانگ(1385)
آذربایجانلی یؤنتمنی آذربایجاندان کیمسه تانیمیییب(کوتله) تانیندیقدا هویلانیر، کورد یؤنتمن هر کورده تانینیر آلقیشلانیر.


text:
متن ترکی اعلامیه فوت:
یاس تۆرهنی
فلک وۇردۇ سوْندۇ چیراغیم منیم
کسیلدی دۆنیادان ایاغیم منیم
خوش گلمیسیز مسجیده سیز قۇناقلار
فاتحهسیز گئتمهسین قۇناغیم منیم
آتا اؤلۆمۆنۆن قارا خبری هر کسین اۆرهیینی آجیدارمیش، تانری آتالارا قیماسین دئیه، اۆرهک دوْلۇ حۇزۆنله بۆتۆن قوْهۇم، تانیش و دوْستلارین حوْضۇرۇنا چاتدیریلیر.
رحمتلی...
....آتاسی
...قارداشی
...قایناتاسی
رحمتلینین دۆنیادان کؤچدۆیۆنۆن بیرینجی ایلی(نه) گؤره یاس تۆرهنی قۇرۇلۇبدۇر.
پنجشنبه، ۹۵/۱۱/۷ ساعات ۵-۳، حاجی قاضی مسجیدی
آدرس: اۇرمیه- مطهری خیاوانی- کیشمیش میدانی
خانیملار همن ساعاتدا یکانلیلارین زینبیهسینده اوْتۇراجاقلار
آدرس: درویشلر کۆچهسی- حاج عبدالله مسجیدینین اۆزهبهاۆزۆ
حوْضۆرۇنۇز اوْ رحمتلینین روْحۇنۇ شاد، عایلهسینین اۆرهیینه تۇختاقلیق باغشلایاجاقدیر.
اؤنجهدن هامی تۆرهنیمیزه قاتیلیب، باشساغلیغی وئرنلردن اؤز میننتدارلیغیمیزی بیلدیریریک.
...و ... عایلهلری
و بۆتۆن قوْهۇم، تانیش و دوْستلاریمیز طرفیندن
(مزار اۆستۆ مراسیمی ساعات ۲ده، باغرضواندا ۵۱جی قطعهده اوْلاجاقدیر)


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
یوخدو یوخ
سن سیز ای گول کونلومون بیر دم قراری یوخدو، یوخ
سندن اؤزگه، نئیله سین، بیر غمگساری یوخدی، یوخ
درد هیجرین چاره سی هرچند بیلدیم صبرایمیش
نئیله ییم، بالله بو دریانین کناری یوخدو، یوخ
لیلی- لیلی سؤیله ییب چوخلار دئییر کی عاشیقم
لیک مجنون تک اونون بیر داغداری یوخدو، یوخ
گوللری، بولبوللری، آب و هاواسی چوخ گؤزل
حئیف کی بو گولشنین بیر گولعذاری یوخدو، یوخ
هئچ عیبین یوخ، گؤزلیک هامی سنده جمعدیر
نئیله ییم آمما کی، عهدین اعتباری یوخدو،یوخ
سن نه بسلرسن بو ترلانی نباتی، روز و شب
من بو داغی چوخ دولاندیم بیر شیکاری یوخدو، یوخ
شاعیر : نباتی
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: نباتی,یوخدو یوخ,یوخدی یوخ,اشعار ترکی,تورکی شعر,تورکجه گوزل شعرلر,تورکجه شعرلر,سئوگی شعرلری,سئوگی شعری,شاعر نباتی,شعر آذری,شعرهای ترکی اذربایجانی,عاشیقانه شعرلر |


text:
تبریز امروز - کودک و نوجوان :
بالا دوشان یاشیل زمیده آنادان اولموشدی. یوموشاک، بوز توکلری، نازیک بوغلاری، گوزل گوزلری، اوزون قولاخلاری واریدی.
آناسی اُباشدا دوراراخ، زمینی دولانیپ ، یِم آختاریپ تاپیردی. سونرا قایی دیپ ، بالاسینی یِدیردیرَردی. اُنو عزیزلییپ اُخشایاردی:
- آی مَنیم قشنگ بالام، توکلری ایپک بالام.
بالاجا دووشان آناسینین بو نوازیشیندن خوشلانیپ، یِرده- گوی -قالمازیدی ، اُوز-اُوزونه دِیَردی:
-آنام دان تایی هِئچ اُلماز. او، منی یامان چوخ ایستَییر، نیه ده ایستَمَه سین. من یاراشیخ لیام آخی.
گونلر کچدی. بالا دووشان یاواش- یاواش زمی ده گَزمَیه باشلادی! او، بویوموش داحادا قشنگ لشمیشیدی.
بیر سحر بالاجا دوشان یِئنه زمیده گَزیردی. یاخیندا بیر خیشیلتی اِشیتدی.قولاخلارینی شَخلَه دی. بیر ذات اُونا طرف گَلیردی. اوره یی شیددت له دویوندی.قویروغونی قیسیپ قاچماخ ایستَه ییردی کی، بیردن بالاجا کیرپی قاباغینا چیخدی. اُونی گورَن کیمی دوشان دِئدی:
آز قالا اوَره ییم قوپموشدی! مَنده فیکیرلشیرَم کی، گورَه سن کیمدی؟! بو نَه چیرکیندیر.
سونرا کیرپیَه یاخینلاشدی. اُونون خیرداجا و بالاجا بورنونا، اینَه لَرینه باخیپ سوروشدو:
- سنین آدین نَه دیر؟
- منیم آدیم کیرپیدیر!
نَه منه ! کیرپی؟ وای- وای نَه پیس آدین وار! کیرپی! آمما باخ، منیم آدیم نَه قشنگ دیر. دوشان!
یَقین سنی آنان هِئچ سئومیر. یوخسا سَنه یاخشی بیر آد تاپیپ قویاردی. هَله توکلَرینه بیر باخ!!!! اِله بیل اینَه دیر یاکی تیکاندی؟؟!
کیرپینین دوشانا آجیغی توتدو:
- مغرور! دیه دیه ، دووشانین اوستونَه یِری ییپ اینَه َله رینی اُونون بدنینَه باتیرماخ ایستَدی. دوشان تِئز قاچدی. کیرپی گولَه گوله سویلَه دی:
- آنام ، اِیلَه دوز دِییرمیش، مغرورلار همیشه قورخاخ اُولورلار!
آخشام اوستو بالا دوشانین قولاغینا بیر سَس گلدی:
-سَن منیم قشنگ بالامسان، تیکانلاری ایپک بالامسان!
بالا دووشان گولاخلارینا اینانمادی. گورَه سَن، بو سوزلَری دییَن کیمیدی؟ آخی، تکجَه آناسی اُنو بِلَه عزیزلَییردی. اُو آجیخلا سَس گَلَن طرفَه گِتدی. گُوردو کی، سحر کی اینَه لی، بالا کیرپی آناسینین یانیندا اوزانیپ.آناسی دا اُونو اُوخشاییپ دِییر:
-سَن منیم قشنگ بالامسان، تیکانلاری ایپک بالامسان.
بالا دوشان دالی گایتدی. احوالاتی نی اُوز آناسینا دانیشدی. آناسی دِئدی:
- بالا، هر آنا اوچون اُوز بالاسی شیرین دیر! گوزَلدیر! سن مَنیم اوچون! اُو تیکان لی کیرپی دَه اُوز آناسی اوچون... سَنه اوخودوغوم بو نوازیشلی سوزلَر تک منیم یوخ ! بوتون آنالارین بالالارینا دِئدییی سوزلردیر!
بو احوالاتدان سونرا! بالا دوشان نَه گوزَللیی ایله مغرور اُولدی، نَه دَه چیرکینلَره تمسخر ایلَه دی.
میترا فرهنگ فر


text:
نویابرین ۴-ده چالدیران شهرینین دووشان تپه سرحد پوستوندا خیدمتدن ائوه قاییدان زامان پژاک (پ کاکا-نین ایران قانادی) ترورچولارینین خاین هوجومو نتیجهسینده شهید اولان ۸ سویداشیمیزین بازار گونو خوی شهرینده کئچیریلهن دفن مراسیمی اعتراضلارلا یاددا قالیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، خوی شهرینده کئچیریلن دفن مراسیمینده یئرلی اهالی ایران مئدیاسینین شهیدلریمیزه قارشی اعتیناسیزلیغینا و رسمیلرین مراسیمده ایشتیراک ائتمهمهسینه اعتراض ائدیبلر.
آکسییادا کورد ترورچولارین خاین هوجومونون جوابسیز قالمایاجاغی و شهیدلرین اینتیقامینین آلیناجاغینی دا قید ائدیلیب.
مراسیمدن چکیلن ویدئودا اورمییهلی سویداشیمیز «بورا آذربایجاندیر و آذربایجان دا قالاجاق» دئیه کوردلرین تورپاقلاریمیزا ادعالارینا اؤز تبکیسینی بیلدیریر.
سوسیال شبکهلرده یاییلان همین ویدئونو تقدیم ائدیریک:


text:
اوغوزتیوی:تئهران يا يئرلي قدیم آذربايجان تورکلرينين دئييمي ايله ديه-آران (ديکاران)،آزربایجان تاريخي اراضی سینین ان مرزی توپراق لاری و قاجارسولالهسينين آتا بابا یوردو, تورکلرين اينشا ائتديگي تورک شهريدير! تئهران شهري آذربايجان تورکونون باکيدان سونرا ياشاديغي چوخونلوق شهير، عئيني زاماندا، دونيا تورکلرين تورکلرين نين ايستانبولدان سونراياشايان ايکينجي بؤيوک شهريدير. شهرين اهاليسينين ان آز ۶۵ %-اي تورکلر تشکيل ائدير.
تئهراني ايلکين اولاراق,تورک امپراتورو قاجار سولالهسينين ايلک سلطانی آغا محمد شاه قاجار, اوز دولتی اوچون باشکند سئچميش و بو شهری تیکمیش دير. اونون سونونجو پايتاخت تاريخي ۱۲۹۹ تورک امپراتوریسی قاجار, انگلیس طرفیندن ییخیلیب و دولت فارسلار طرفیندن غصب اولدوقدان سونرا فارسلار بو اراضی نی غصب ادرک اوزلرینه تهرانی پایتخت اولاراق سچیبلر.بو تاریخدن سونرا فارس دیلی رسمی اولور و فارسچیلیک ,آریا چیلیق و الئجده تزه یارانان ایران و ایرانچلیق , تهرندا بیرینجی مُدا مینیر.ایشلره یانلیز یاخچی فارسی بیلئن آلینیر و بللیکله فارسلار تهرانا آخین ادیر و تهران دا فارس جمعیتی نچه قاتا آرتیر .
تئهرانين شهرسالما قورولوشوندا دوزبوجاقلي شبکه عمله گتيرن کوچهلر، مئيدانلار، باغلار، فووارهلر، قديم آذربايجان تورکلرينين آبيدهلري و آذربايجان و موعاصير آوروپا معمارليق اوسلوبوندا تيکيلميش چوخمرتبهلي مئهمانخانالار، بانکلار، اينضيباطي بينالار، مولککوتتئجلر و ۱۰-۱۵ مرتبهلي ياشاييش ائولريندن عيبارت محللهلر (۱۹-۱۸-جي عصرلر-تورک امپراتوریسی قاجار دورو) اوستونلوک تشکيل ائدير.
ايندي ايسه ايران فارس دؤولتينين رسمي استتییک وریلرینه (آمار لارینا) نظر سالاق. ائلبروزون يا فارسلاشميش البرز ؤن حيصه سينده،دماوند داغينين اتگينده،۱۱۰۰-۱۳۰۰ م. هوندورلوکده يئرلشن تئهران شهري يا يئرلي قدیم آذربايجان تورکلرين دئييمي ايله ديه-آران شهرينين بو گون تخمينن ۱۶ ميليونا ياخين اهاليسي وار. سؤزسوز بو استتییک وریلرینده (آمار لارینا) تورکلر قصدن آز گؤستريليب، آما يئنه ده سايلاري آز دئييل. آزربایجان تورکلرین آزینلیک (اقلیت ) دمئک هم بویوک تحقیر هم ده میلی حاق لارینی انکار و غصب اتمک دیر .
ايران آدلانان اؤلکهنين ۴۰ فايزه ياخيني يئنه آذربايجان و ديگر تورکلردن عيبارتدير. بو سؤزلري بيز دئميريک.
فارس دؤولتينين رسمي استتییک وریلرینده رقملرده تئهرانين دا آدي خوصوصي اولاراق چکيلير. بئله کي، پيتاخت اهالينين ۵۰-۶۰ فايزينين تورک اولدوغو بيلديريلير کي، بو رقملره ديقت يئتيرسک، ان آزي ۵،۵ – ۶ ميليون نفر تورکون اولدوغونو تخمين ائتمک مومکوندور. بئله کي، پايتاختدا ۱۱ ميليون ۱۷۶ مين ۲۳۹ نفرين ياشاديغي ستاتيستيک حساباتدا عکسيني تاپيب.
فارس دؤولتينين رسمي استتییک وریلرینده شرقي آذربايجان، اردبيل و زنجان اهاليسينين هاميسينين تورک اولماسيني نظره آلاراق بو بؤلگهلرده عوموميليکده ۵ ميليون ۵۳۰ مين ۴۲۴ نفر تورکون ياشاديغيني قئيد ائديب. غربی آذربايجان ايران هؤکومتينين يوروتدويو سيياست نتيجهسينده اراضييه چوخ سايدا کؤچري کوردون کؤچورولمهسي پروسئسي ايللرله داوام اتسده اهالینین ۹۰ % تورکلر دیر.فارس دؤولتينين رسمي استتییک وریلرینده تورک اهاليسينين ۲ ميليون ۱۲۱ مين ۸۷۲ نفر اولدوغونو گؤسترير. کردستان آدلی ایران ایالت لرین بیرینده ۴ آزربایجان بویوک شهری بیجار – قوروه سونقور وار و بو قوندارما ایالتین اهاليسينين ۲۰% تورکدور .
فارس دؤولتينين مقصدی ايران اشغالینده اولان اذربایجانین باتیسینی کردلشدیريب و اذربایجان تورکلرين تورکييه و قوزئي آذربايجان تورکلري ايله علاقه لريني محدودلاشديرماق اولوب کي، سرحد کندلرين، تورکلرين ددهبابا تورپاقلارينا کوردلرين کؤچورولمهسي پروسئسي ده بو سببدن ووسعت آليب.
“تئهران پايتاخت اولماقلا ياناشي همچنين تيجارت، صنايع و سيياست شهريدير. اگر ۱۹۵۱-جي ايلده بو شهرين اهاليسينين ۳۵ فايزيني تورکلر تشکيل ائديرديس، ۱۹۷۸-جي ايل اينقيلابيندان سونرا گونئي آذربايجاندا ايشسيزليک، سوسيالايقتيصادي گئريلهمه سببيندن پايتاختا کؤچ ائدن اهالي بو رقمين ۶۰ فايزه قالديريلماسينا تکان وئردي. تئهران اطرافيندا سون ايللرده قورولان و سورعتله بؤيوين ياشاييش يرلري ده نظره آلينماليدير. بئله کي، ايسلامشهرده ۲۶۵ مين ۴۵۰، رسمي سندلرده قودس کيمي گؤستريلن، اهالي آراسيندا ايسه قالا حسنخان کيمي تانينان شهرده ۱۳۸ مين ۲۷۸، تئهرانين ايچريسيندهکي کرج، مئهرشهر و رجاييده ۹۴۰ ۹۶۸ نفر اهالي اولدوغو بيلديريلير. بونلار بؤيوک تورک شهرلرينه اؤرنک اولاراق گؤستريلير. بو سببدن تئهران ويلايتينين ۶۰ فايزينين تورک سويلو اولدوغو قبول ائديلير کي، بو دا ۶ ميليون ۷۰۵ مين ۷۴۳ نفر دئمکدير”.
دونیادا آزادلیق ، دمکراسی ، اینسان مقامینا وحقوقونا حوُرمت واوُنو قوُروماق پروسئسی گوُن به گوُن گوُجلئنیب دئیشیلمز و اینکار اوُلونمازبیرقایدا قانونا چئوریلدیگی زاماندا ، شرق عالمینده آزادلیق ، دمکراسی بایراقی ایله باشلانان مشروطه اینقلابی ایرتیجاع وایستعماروسیله سی ایله سوُنومغلوبییته اوغرادیقدا ایران آدلانان یئرده اوُزون ایللردن بئری آزادلیق ، دمکراسی ، اینسان حاقلاری مستبد حاکیمییتلروسیله سی ایله تاپدالانیب یاساقلاناراق آزادلیقدان مدافعه ائدن بوتون صینفی دمکراتیک تشکیلات لار،سندیکالار،آزاد مطبوعات آزاد عقیده لری اوُلان اینسانلارلا بیرلیکده یاساقلانیب یوُخ ائدیلمیشدیرلر.
حاکیم دیسپوت لارین هجومونا معروض قالان غیر فارس میللت لراوُلسادا ، آنجاق شوینیسمین قانلی قیلینجینین ایلک هدفی آذربایجان تورکلری اوُلموشدور فارس ایرقچیلقی نین أمرینده اوُلان بیرعده شخصییت سیز لات لوت لومپنلر ، اوُغرولار، اوُلکه نی چالیب چاپیب میللتین ثروت لرین غارت ائدنلر، ظالم لر دیکتاتورلارلا ایش بیرلیگی ائدیب اوُنون جینایتلرینه آچیق مئیدان یاراد میشلار بوُیوک زحمتکش خالق کوتله لری هرگون یوخسوللوقا ، سفالته جوربه جور فسادلارا سوروکلئنرکن ، آیدین ضیالی اینسانلار زیندانلاردا سوُرگونلرده چورویوب ، عوُمورلری سوُنا چاتمیشدیر. عوضینده غارتگرلرین ثروتی هم شاه و هم اسلام رژیمینده داخیلده و خاریجده گون به گوُن یوکسئلیب نجومی رغمـلره چاتمیشدر. هر صینیف دن اوُلان قاباقجیل اینسانلاری اوُلدوروب ، یووالارین داغیدیب یوخُ ائدن پهلوی رژیمی نین عمللری نتیجه سینده ، مذهب آدی باشدا اوُلماقلا بیر سوُرو فوناتیک جانی و جبّارآداملارین حاکیمییته گئلمه سینه زمینه یاراندی ، وبوگوُنکو حاکمیت کئچمیش رژیمین قـدّارواریثی وآجی ثمره سی اوُلدو. اوُگوُنلرین جانلی شاهیدلری اوُلان بیزلر، اینقلاب آدلانان فلاکته نظرسالدیقدا ، گوُرونورکی اوُزون ایللر بوُیو تهراندا یاشییان آذربایجانلیلارین اینقلابدا و اونون ثمره چاتماسیندا اوُنئملی و تعیین ائدیجی نقش لری وارایدی وکیمسه اوُ نقش لری اینکارائده بیلمز.
آنجاق نه یازیق کی آذربایجان تورکلری اوزون ایللردن قاباق پهلوی لرین آسیمیلاسیون سیاستی نئدنیله اوُزآنا وطنلریندن دیدرگینلیگه اوُلوب تهراندا و فارس شهرلرینده أن چئتین حئیات شرایطینده و جوربه جور تحقیرلره توهین لره معروض قالیب یاشاماق نامی ایله عوُمور کئچیریردیلر.البته(بیرعده کیملیکلرین ایتیرمیشلردن باشقا) قالان بوُیوک آذربایجانلی کوتله سی مجبورییت اوُزریندن پهلوی رژیمی نین ظولملرینه وشوینیست سیاست لرینه قاتلانسالاردا ، آنجاق اوُره کلرینده همان رژیمه قارشی باریشماز نیفرت لری اوُلدوقدا ، اوُ قورقونون بیرآن أوول داغیلیب آرادان گئتمه سین آرزو ائدیردیلر، آیدین دوشونجه لی ، دمکرات اینسانلار بو سبب دن اینقلابدا ایشتراک اتدیلرکی پهلوی رژیمیندن سوُنرا اوُنون یئرینده بیر دمکرات حاکیمییت یارانسین ، نه اینکی اوزون عصرلربوُیو حیله گرلیک ، ریاکارلیقلا ، اینسانلارین دینی اینانجلاریندان سوء ایستفاده اتمئکله دین و شریعت پرده سی آلتیندا بیرسوُرو تجاوزکار قولدورلار میللتین سرنوشتینه حاکیم اوُلوب قانلار توکمئکله بوگوُنکو فاجعه لری یارادیب مظلوم ،شرفلی اینسانلارین سرنوشتینه حاکیم اوُلسونلار.
آذربایجان تورکلرینین «اینقلاب» دا فداکارلیقلا ایشتراک ائدیب ، اوُنون سرعتله غلبه قازانماسیندا بویوک سهم لری تاریخی نقش لری اوُلسادا ، آنجاق نه یازیق کی آزادلیق ، دمکراسی ، عدالت دویغولاری ایله جانلارین قوربان وئرن آذربایجانلی لارین ، اوُزلرینه عاید اوُلان ، آذربایجانچیلیق مفکوره سینه دایانان مستقیل میللی سیاسی تشکیلاتلاری نین یوخلوقو نئدنیله دوشمانلارین پرده آرخاسیندا حاضیرلانمیش سناریولاریندان خبرسیز قالدیقدا ، فوناتیک ، دینچی شوینیست لرین اوُیونلارینا یئم اوُلدوق ، بونوندا عمده سببی ۳۲ ایل موُدتینده ۱۳۲۵ اینجی ایلدن ۱۳۵۷ اینجی ایله قدر میللی ، آکتیو مستقیل آذربایجانچیلیق دویغوسونا دایانان تشکیلاتیمیز یوُخ ایدی و میللتیمیزگیزلی آشکار باش وئرن حائیثه لردن بیلگی سیزلیگینین حالیندا قالمیشدی . نتیجه ده ایران آدلانان یئرده یاشایان میللت لرین سرنوشتی نین بئله بیر فلاکته اوُغراماسی نین سببی تشکیلات سیزلیق و سیاسی شعورون یوخسول لوقوندان مئیدان گئلدی . اینقلاب باش وئردیگی چاقدا «ایران» جامعه سی هئله ۲۸ مرداد کودتاسی نین ۲۵ ایللیک خفقان پروسئسیندن اوُزون قورتارا بیلمه میشدی ، اوُنا گوُرادا جامعه ده درین سیاسی ، ایجتماعی رهبرلیگ بوُشلوقو حوُکم سورمئک ده ایدی .
۲۸ مرداد کودتا سیندان سونرا ایران آدلانان یئرده تام راسیست بیردیکتاتوُرلوق رژیمی ، پلیس ، ساواک ، آختاریش ، تفتیش جامعه یه حاکیم اوُلدو و هرگون داها آرتیق گوجلئنیب وحشی لئشدیب نفس لری بوغماقا داوام وئریردی .
۲ ـ بوُتوُن دمکراتیک مطبوعات ایسترتهراندا و یا هرهانسی شهرلرده شیدّتله یاساقلاندی ، مسئوللاری ، یازارلاری توتوقلانیب حبسه سالینیب و یا اعدام اوُلونوردولار.اینسانلار بیر جیلد کیتابی یا هرهانسی اعلامیه نی أله کئچیر دیکده اوُنو قورخو ایله گیزلیجه اوُخوماق مجبورییتینده قالیردیلار، شاهین ساواک تشکیلاتینین تفتیشی نتیجه سینده توتوقلانانلار ایسه أن بوُیوک و آغیر جزالارا محکوم اوُلوردولار، دوُولت ایداره لرینده ، کارخانالاردا ، خصوصی شیرکت لرده و یا هر هانسی خصوصی یغینجاقلاردا ، سیاست دن دانیشماق یاساق لانمیشدی ، حتی بازاردا ، توکانلاردا محله ده ساواکین أمری ایله بئله بیر تابلو یازیلیب گوُز قاباقینا قویولموشدو. (بحثهای ۳۰ یا ۳۰ ممنوع )
۳ ـ آذربایجانا گئلدیکده : آذربایجاندا میللی حاکیمییت قورولدوقو گوندن فارس شوینیسمی و اوُنونلا بیرلیکده اوُزون آذربایجان میللتی نین قئییمی حساب ائدن توده پارتیسی نین گوُزونه اوُخ کیمی باتیردی ، بونا دائیر بوگوُن هئله لیک بیرچوخ جانلی شاهید لروار، بوسببدن روس سوسیال ایمپریالیسمی وتوده پارتی سینین خائین سیاستلری نتیجه سینده آذربایجان میللتی پهلوی رژیمی نین قانلی هجومونا معروض قالدیقدا ، میللتیمیزین ایگید قهرمان اوغول ، قیزلاری قان دریاسیندا بوغولدولارومیللی دوُولتیمیزی داغیتدیلار و سوُنرا لار خالقیمیز بیرداها اوُزونه گئله بیلمه دی وآذربایجاندا هئچ بیرمیللی باغیمسیز پارتیا و یا مستقیل تشکیلات یارانا بیلمه دی. میللی حاکیمییت داغیلدیقدان سوُنرا قوزئی آذربایجانا کوُچن دمکرات فرقه سینین کادرلاری و یا عضولری کرملینه نوُکر و کوُله اوُلان حزب توده نین اینحصاریندا قالدی و گئت گئده سیاسی باسقیلارلا پاسیف لئشدیلر .
۴-اینقلاب پروسئسینده تبریزده یارانمیش حزب خلق مسلمان ، تکجه آدی آذربایجان پارتیسی اوُلدوقو اوچون وحزب توده یه باش أیمه دیگینه گوُرا ، اوُز موقعین تهلیکه ده گوُرن حزب توده نین وحشتینه سبب اوُلدو ، نتیجه ده آذربایجان دوشمانی اوُلان لار ایله بیرلیکده خلق مسلمانی داغیدماق اوچون جوربه جورموذیانه ، داغیدیجی سیاسی فیتنه لره ، هجوملارا ، اتهاملارا باشلاندی و نهایتده حزب خلق مسلمان آذربایجانین آدین داشیدیقی اوچون غیرقانونی اعلان اوُلونوب ، اعضاسی توتوقلانیب اعدام اوُلوندولار و آردینجا آیت الله شریعت مدارینی تهرانا گئتیریب ، خسته لئندیریب اوُلدوردولر، بئله لیکله حزب توده ، حاکیمیت ایله بیرلیکده اوُزآنتی تورک و شوینیست هدف لرینه نائیل اوُلدولار.
۵ ـ آذربایجاندا حزب خلق مسلمانین یوخلوقو نتیجه سینده ، حتی تهراندا آذربایجان کلمه سیندن آد آپارماق تهلیکه لی حالا چئوریلمشدی ، تکجه ۱۳۵۸ اینجی ایلدن ۱۳۶۱ اینجی ایله قدربیرتعداد آیدین ضیالی آذربایجانلی شاعیر ویازیچی لاری نین ایش بیرلیگی و فداکارلیقلاری نتیجه سینده تهراندا آذربایجان انجمنی یاراندی ، بو انجمن ده فعالییت ائدنلرایللر بوُیو تهراندا یاشایان أن صداقتلی ، وطنلرین سئون ، میللتیمیزین میللی وارلیقینا وآذربایجانا وُورغون اوُلان اینسانلاراولدوقدا ، انجمن ایسه بوتونلوکله مدنی وادبی بیر قورولوش ایدی . اجمنین هفته لیک ایکی گوُن آچیق علنی یغینجاق لاریندا میللی موسیقی نین یاییلماسی ایله آذربایجان تورکجه سیند شعرلراوُخونوب ، یازیچیلاراوُز مقاله لرین سونوب ، تاریخ اوزمانلاری تاریخدن بحث لر ائدردیلر و هفته نین بیرگوُنو آنا دیلده درس کلاسی اوُلاردی ، یئری گئلمیشکن اوُ بویوک آذربایجانچی روحلو اینسان لاردان آدلارین چئکمئک هم ضروری و همده بیر میللی وظیفه دیر :
دونیالارین دئیشمیش رحمت لیک لر :
گئنجعلی صباحی معلیم ، دیل شیناس و آنا دیل اوُیرتمنی ، تیمورپیرهاشمی دیل شیناس و اوُیرتمن، تاریخ اوزمانی صمد سرداری نیا ، یازیچی و میللی شخصییت دکترسلام الله جاوید ، قودرتلی بوُیوک اینسان یازیچی شاعیر احمد نورانلی ( فرمان ) ناشر و یازیچی بویوک آذربایجان خادیمی دکترمحمدعلی فرزانه ،۲۵ ایل شاه زیندانیندا اشکنجه لر گوُروب تسلیم اوُلمییان آذربایجان فدائی سی احمد برادران ،هر تهرانا گئلدیکده انجمنی ده یوخلویوب سئویندیرن بویوک اینسان پروفسورذهتابی و آذرخش وچوخ ساید دئیئرلی آذربایجانلی یازیچی، شاعیر و ادبیات شیناسلار، هنرمندلرایشتراک ائدیردیلر، آنجاق حزب خلق مسلمان وتبریز حادیثه لریندن سونرا ، آردینجا تشکیلات لارا باشلانان هجوملارنتیجه سینده ، انجمن تهلیکه نی درک ائدیب دوزگون بیرتدبیرسئچئرئک هئچ ایسته مه دن اوُزفعالییتینه سوُن قویدو وچوخ سایدا اینسانلارین جانین قورتاردی .
بئله لیکله تورک دوشمانلارینا آت گوُتوروب مئیدان چاپمالارینا آچیق مئیدان و زمینه یاراندی و اوُنون دهشتلی قارانلیق تابلوسو بوگون گوُز اونونده دیر. حاکیمیت ایران آدلانان یئرده یاشایان میللت لره قارشی بوُیوک قانلی قتل عام هجوملاری نتیجه سینده هر طرفلی سیاسی ، ایقتصادی ، تفتیشلر و آغیرهجوملار، باسقیلارباشلاندی و گوُن به گون وحشی لئشدیکجه هئله ده شیدّت له داوام اتمئکده دیر.
رژیم تام ایرقچی بیر موقع توتاراق آذربایجان تورکلرین یئنیدن شئیطانی متدلارلا آسیمیله اتمئگ اوچون جوربه جورباسقی ، تحقیر ، آنا دیلیمیزه توهینلر و اونو بوتونلوکله یوُخ اتمئگ و میللتی میزی اوُزمیللی وارلیقلارینا بیگان لئشدیرمئک و آنا دیللریندن اوزاق لاشدیریب اوُنواینکارائدیب فارسلاشدیرماق هدفی ایله چیرکین عمللره باشلادی و هئله ده داوام اتدیرمئکده دیرلر، گوُرورندوُگو کیمی بوگون تهراندا یاشییان آذربایجانلیلارین بیرچوخو اوُزآنا دیللرین اوُنودماق اوزرینده دیرلر. بو اوُ دئمئک دیرکی تهراندا یاشییان ۷ میلیونا یاخین آذربایجان تورکلرین رژیم مختلیف شیوه لرله فلج حالینا گئتیریب ائله کی تورکلره قارشی هرجورتوهینه یامانا ، جوکلارا ساکیت قالیب ، حتی اوزلری ده فارسلارا قوشولوب گوُلوب ، اوُزآنا دیللرینده دانیشماقدان ایمتیناء ائدیرلر.
بودورأن بویوک میللی فاجعه میز. تأسوف لراوُلسون کی اوُزلرین آذربایجانلی بیلن ، عین حالدا صداقت لرینده هئچ شئکیمیز اوُلمییان بیرتعداد آیدین ضیالی آذربایجانلی لار هانسی سببه لره گوُرا اوُزلرین توده پارتیاسی نین میللی حرکت ضیددییتینه قوشولوب ایران تمامییت ارضی ، ایرانچیلیق ، دوشونجه سیندن و چنگیندن اوُزلرین قورتارا بیلمیرلر.
آتا بابالاریمیز دئمیشکن : سو بیر چوخوردا قالسا قوُخویار.
علمی سوزله دئسئک :
بوتون پدیده لر حرکت ائدرکن حالدان حالا چئوریلیب دئیشیلیب تکامول تاپار ، حرکت اتمه ین دئیشیلمه ین پدیده لر اوُزایچیندن چوُرویئرلر . بوتعیین ائدیجی و تاریخی چاقیمیزدا میللی حرکت پروسئسینده آذربایجانین میللی وارلیقین ، گئله جئگین ومیللتیمیزین اوُزسرنوشتینه حاکیم اوُلماسین دوشونن و بو یولوندا مجادیله ائدن بوتون میللی تشکیلات لاریمیزدان آیدین ضیالی شخصییت لریمیزدن ، وطن و میللت نامینه بیرلئشمه لرین آرزو ائدیرم . تهراندا یاشییان آذربایجانلیلارا اوُز توتوب دئیرم ، عزیز تهراندا یاشییان آذربایجانلیلار ، اوُیانین ، آیاقا قالخین ، اوُز میللی وارلیق لارینیزدان آذربایجان آدلی عزیز وطنیزدن ، آنا دیلینیزدن مدافعه ائدین .
گئله جئک بیزیم دیر. یاشاسین آذربایجان
گوندرن:ممدمیانالی(داغلاراوغلو)


text:
افغانستان اهالیسی کیله جگی حقیده خوشبین
آسیا قوریلمه سی آرقه لی یولگه قوییلگن سروی اساسیده افغانستان اهالی سی نینگ 100 ده 47 فایزی اوشبو دولت توغری بیر یولنی تنله گنیگه ایشانچ بیلدیرگنلر.
شوندی بیرحالتده یوزده سکن دن ارتیق اهالی افغانستانده کی تینچلیک پروسه سیدن حمایت قیلگنلر.
شوندی بولسه هم نا قرار لیک لر افغانستان اهالی سی نینگ بد بین بولیشگه سبب بولگن عین حالده افغانستان نینگ یوزده 44 فایز اهالیسی گه کوره افغانستان نا توغری یولنی تنله گن.
افغانستان نینگ 34 ولایتی ده، 6000 دن آرتیق اهالی آره سیده یولگه قوییلگن سروی اساسیده افغان لر نینگ 100 ده 47 فایز اهالیسی افغانستان توغری یول بوییچه کیته یاتگنیگه ایشانچ بیلدیرگن.
اوشبو سروی اساسیده معلوم بولیشیچه بو رقم آلدینگی ییل گه نسبتا 5 فایز آشگن.
آسیا قوریلمه سی نینگ برنامه لرینی رواجلنتریش مدیری فاضل ربی حق بین گه کوره امنیت نینگ یخشی لیگی ، قیته قوریش ایشلری ، عیال لر اوچون اوقو درگاه لری نینگ آچیلشی همده وضیعت نینگ یخشی لنیشی افغانستان اهالیسینی کیله جککه ایشانچ لرینی آشیرگن لیگیگه سبب بولگن.
اوشبو سروی نتیجه لری کورسه تیشیچه ، افغانستان حکومتی میلادی 2010 ییلده خوف سیز لیک امنیتی نی یخشی لش ، دولت مخالف لری بیلن مذاکره اوتکزیش همده تینچلیک نی برقرار قیلیش اوچون 2009 ییل گه نسبتا بو ییل گی حرکت لرینی آشیرگن.
حقبین جناب لریگه کوره یوزده 83 فایز جواب بیروچی لراوشبو جریاندن حمایت کورسه تگن.
بیراق اوتگن ییلی یعنی میلادی 2009 . اوتکزیلگن سروی نتیجه لریده افغانستان اهالیسی نینگ 71 فایزی دولت مخالف لری بیلن مذاکره اوتکزیش پروسه سدن حمایت بیلدیرگن ایدی.
عینی حالده اوشبو سروی جریانیده اهالی نینگ اقتصادی وضعیتی هم تیکشریلیب اهالی نینگ بو ییل گی اقتصادی وضیعت لری میلادی 2009. ییلگه نسبتا یخشی لنگنی و اهالی بو خصوصده رضایت بیلدیرگن
اوشبو سروی ده معلوم بولیشیچه، بو ییلی جنسیت تینگ لیکلری همده عیاللرگه بیلم الیش زمینه لرینی یره تیلیشی یوقاری کیتگن.
بیراق شوند ی بیرحالتده، عیاللرنینگ اویدن تشقریده چیقیب ایشلش لری توغریسده کی راضی لیک بیلدریش اهالی آره سیده میلادی 2010. ییلده انچه پسی گنی معلوم قیلینگن.
بیراق شوندی بولسه هم ، جواب بیروچی لر نینگ اوچ دن بیری گه کوره ، نا قرار لیک، اینقسه افغانستان نینگ جنوب شرقی همده غرب و جنوب غربی منطقه لریده گی وضیعت نینگ یمان لیگی ، افغانستان نینگ اینگ کتته قیین چی لیک لریدن بولیب ،ایش سیز لیک، اداره لر آره سیده گی فساد ،
حکومتدارلیک ده گی ضیعف لیک لر ایسه اوقیش ساحسیده گی قیین چیلیک لر بولگنی همده اهالی نینگ کیله جککه بد بین بولیش لریگه سبب لیگی ایتلگن.
آسیا قوریلمه سی مقام لری ایتیشیچه اوشبو سروی ایش لری افغانستان نینگ برچه ولایت لریگه ، ولسوال لیک لر نینگ اهالیسی کوزده توتیلگن حالده عمل ده یولگه قوییلگن.
اوشبو قوریلمه میلادی 2004 ییل دن بویان بو کبی سروی لر نی هر ییلی یولگه قوییب کیلماقده.


text:
کرزی: امریکا بیلن مذاکره لر دوامی بار
افغانستان جمهور رییسی حامد کرزی امریکا بیلن اوزون مدتلی ستراتیژیک علاقه لر نینگ امضا قیلیشی توغری سیده گی بحث لریخشی شکلده ایلگری کیتیشی نی معلوم قیلگن. هرچند جمهور رییس کرزی بو خصوص ده کوپ معلومات بیریش دن باش تارتگن لیکن امریکا نینگ کابلده گی ایلچی سی بیلن صحبت قیلگنی نی ایتگن. کرزی ینه هم بگرام قماق خانه سی نینگ مسوولیتی افغان لرگه بیریلیشی و خلق ارا کوچلرنینگ کیچه تمانده گی حربی عملیاتی توخته لیشی مذکور مذاکره لرنینگ اساسی شرط لریدن دیب معلوم قیلگن. بوندن آلدین امریکا و افغانستان دولت لری آره سیده گی بحث لر، افغانستان نینگ مذکور ایسته ک لری اوچون تعلیق گه توشگنی ایتیلگن ایدی. شونده ی بیرحالده، افغانستان جمهور رییسی حامد کرزی، ینه بیر مرته بگرام قماقخانه سی نینگ مسوولیتی افغانلرگه بیریلیشی و ناتو نینگ کیچه تمانده گی عملیاتی توخته ییشی اوستیده تاکید قیلدی. اما امریکا بیلن اوزون مدتی لی ستراتیژیک علاقه قوریشی توغری سیده بحث لر جریانی بارلیگی دن سوز یوریتدی. "امریکا بیلن ستراتیژیک علاقه قوریش اوچون بیر یریم ییل دن بیری امریکا لیک لر بیلن گپله شماقده میز. اخیرگی هفته ده، بو مذاکره لر توغری سیده ایلگری کیتگن میز. توناون هم مذاکره قیلدیک و بیر قنچه سوال لریمیز باریدی و آچیق نرسه لرنی طلب قیلدیک. مذاکره لرگه یوتوق لر اورته گه کیلگن شو نینگ دیک افغانستان مذکور یوتوق لرنی کوپه یتیریش اوچون سعی قیلماقده. بیز ایشانچی میز کامل بولیشی اوچون مذاکره لرنی دوام بیرماقده میز. همده بیز اوزیمیز ایسته گن نتیجه گه ایریشیش اوچون امید بیلدیره میز." کرزی جنابلری شونگه قوشیمچه قیلیب، امریکا و افغانستان آره سیده گی مذاکره لرده هر ایککله مملکت منفعت لری نظرگه توتیشی بیلن سعی و حرکت لر یولگه قوییلیشی نی ایتدی. افغانستان دولتی تمانیدن یولگه قوییلگن لویه جرگه آرتیدنمذکور حکومت امریکا بیلن علاقه قوریش اوچون، بگرام قماق خانه سی نینگ افغان لرگه تاپشیریلیشی و ناتو نینگ کیچه تمانده گی عملیات لری توخته ییشی اساسی شرط لردن دیب کورسه تیلگن. اما امریکا و ناتو ایسه بو شرط لرگه اونچه لیک موافق بولمه گن. امریکا دولتی ، بو ایککی مسئله آهسته لیک بیلن عملی بولیشی یخشی دیر دیب معلوم قیلگن.


text:
روسییا خاریجی کشفیات ایدارهسینین رهبری سرگئی ناریشکین ایسرایله مخفی سفر ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده ایسرایل مطبوعاتی معلومات یاییب. ناریشکینین ایسرایله جومعه آخشامی سفر ائتدیی بیلدیریلیب.
او، بورادا ایسرایل مدافعه ناظری آویگدور لیبرمان، موصاد رهبری یوسی کویئن و ایسرایل باش ناظرینین میللی تهلوکهسیزلیک مسئلهلری اوزره موشاویری میر بن شاباتلا گؤروشوب.
ناریشکین ایسرایله روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتینین تورکییه و ایران پرزیدنتلری ایله سوچیدهکی گؤروشوندن سونرا سفر ائدیب. او، ایسرایللیلری گؤروش بارهده معلوماتلاندیریب.
گؤروش زامانی، همچینین، ناریشکینه ایسرایلین سورییاداکی آتشکهسه و روسییا، ایران، تورکییه آراسینداکی راضیلاشمالارا عمل ائتمک مجبوریتینده اولمادیغی دئییلیب.


text:
اویان نیوز:
جاببار باغچهبان
حاضیرلایان : وحید فائزپور (کییاکسار)
” جاببار عسگرزاده ” (عاجیز) ۱۸۸۵- جی (۱۲۶۴ ه.ش.) ایلده ” ایروان ” شهرینده آنادان اولوب، ایلک ائیتیمینی موللاخانادا آلمیشدیر. ۱۵ یاشیندا ایکن، ائولرده، کیچیک یاشلی اوشاقلارین ائیتیمی ایله اوغراشارکن، گوهنیلیر بیریسی اولدوغوندان، موسلمان ائولرینده قیزلارا دا، اؤیرتمنلیک ائدردی. آتاسی عسگر او زامانین آغیر ایقتیصادی دورومونا گؤره گونئی آذربایجانین ” اورمیه ” شهریندن، ایروانا کؤچوب، اوردا دا مئعمارلیقدا و قنادیلیکده چالیشماغی ایله تانینمیشدی. جاببار گنج یاشلاریندا،ائوین آغیر دورومونا یاردیم ائتسین دئیه، بو پئشهلره یییهلنمیشدیر.
” ائرمنی داشناکلار” ینین تؤرتدییی دهشتلی اولایلار دؤورونده آتا، آناسینی ایتیریب، ۱۹۱۸- جی ایلده مینلرله سویداشی کیمی جاببار عسگرزاده ده ایروانی ترک ائدهرک تورکییهنین ” ایغدیر ” شهرینه گئدیب، آز سوره سونرا ایغدیر والیسی اولموش، بیرینجی دونیا ساواشیندان سونرا ایروانا قاییتمیشدیر.
ایلک ژورنالیستلیک چالیشمالاری ” قافقاز ” قزئتی ایله اولوب، ” موللا نصر الدین ” درگیسنده ده شعرلر و مقالهلرله چیخیش ائتمیشدیر. ایروان قوبئرناتورونون ۲۱ یانوار ۱۹۲۴- جو ایلده ” میر محمد فتح اللایئو ” و ” جاببار عسگرزاده ” یه وئریلدییی ایجازهیه گؤره ” لک لک ” درگیسنی یاییملاماغا باشلامیشدی. لک لک درگیسی یاخین شرق اؤلکهلری اؤزللیکله تورکییه و ایران یاشامی قونوسو ایله ده ماراقلانیب یازیلار یازاردی. قادینلارین آغیر دورومو، درگینی اوغراشدیران قونولاردان بیری ایدی. ” شیطان ” امضاسیله چیخمیش ” آنا و قیز ” آدلی شعرده قادینین آغیر دورومو گؤستهریلمیشدی. لک لک- ین توپلام ۱۲ نومرهسی ایشیق اوزو گؤره بیلدی. درگینین باغلانماسینین ان اؤنملی ندهنی بیرینجی دونیا ساواشی اولموشدور. ژورنالین بوتون نومرهلرینده آشاغیداکی اعلان تکرار اولموشدور:
” مسلکیمیزه موافق و میللتیمیزه منفعتلی اولان هرجور تحریرات اوچون مجموعهمیزین صفحهلری آچیقدیر. ایمضاسیز یازیلار درج اولونمادیغی کیمی، مارکسیز مکتوبلار دا قبول اولونماز. یازیلار آچیق تورک دیلینده اولمالیدیر. “
خستهلیک ندنی ایله آیاق بارماقلاری کسیلدیگینده، اورمیهیه ددهسی رضانین یانینا گئدیب، ” احمدیه ” مدرسهسینده ( اوخول ) اؤیرتمن اولاراق چالیشماغا باشلاییر. سونرا ” تبریز “- ه کؤچوب، ” ابوالقاسیم فیوضات “- ین یانیندا ایشلهییر. آچیلان اوشاق باغچاسیندا چالیشیب، اوشاق ائوینده گؤردویو یاخشی ایشلره گؤره ” جاببار باغچابان ” آدینا تانینماغا باشلامیشدی. لال – کار اوشاقلار اوچون مدرسه( اوخول ) آچمیش، ۱۹۲۷-جی ایلده ” تئهران “- دا حبس ائدیلیر، آنجاق ابو القاسم فیوضات ” فارس ” ایالتینین معاریف رئیسی ایشلهیرکن، بو خبری ائشیتدیگینده، اونو ” شیراز “- دا یئنی تشکیل ائدیلن اوشاق ائوینده ایشلمهیه گتیرمیشدیر.
جاببار عسگرزاده ۱۹۳۳-۱۹۳۵- جی ایللرده تئهراندا آچدیغی کار لار و لاللار مدرسهسینده (اوخول) ایشلهییر، فیزیکی جهتدن قوصورلو اولان اوشاقلارا کؤمک ائدن بیر جیهاز دوزلدیر . ” پئداقوژی ” فعالیتله مشغول اولان جاببار عسگرزاده ۱۹۴۳- جو ایلده اؤیرتمنلر اوچون مجموعه نشر ائتدیریر. او، ۱۹۶۶-جی ایلده تئهراندا وفات ائدیر.
” موللا نصرالدین ” ، ” زنبور ” ، ” کل نیت ” ، ” مزهلی ” ، ” بابای امیر ” آدلی ساتیریک درگیلرده ” آناش قورباغا ” ، ” محکمه پیشییی ” ، ” نوختاسیز ” ، ” قورباغا “، ” حاجی لئیلک ” ایمضالارییله چیخیش ائتمیشدیر. ایرواندا آذربایجان مطبوعاتینین ایلکی اولان ” لئیلک ” – ین دیلی، اوسلوبو، ایفاده طرزی، اونون صحیفهلرینده وئریلن بدیعی یازیلار، شعر و فئلیئتونلارین یاشام گئرچکلرینه دایانماسی اونون اوخوجولارینین ماراق دایرهسینین گئنیشلنمهسینده اؤنملی رول اوینامیشدیر. اونون یازاری و ناشیری، مهارتلی ساتیریک شاعیر جاببار عسگرزاده ادبیات و مطبوعات تاریخیمیزین فورمالاشماسیندا چوخ دیرلی خیدمتلری اولان شخصیتلردندیر.
بو قلم صاحبینین خالقین معاریفلنمهسی و آزادلیغی یولوندا حیاتا کئچیرمک ایستهدییی ایشلر اونو بیر ناشیر، ژورنالیست، یازار، شاعر کیمی اوخوجولارین سئویملیسی ائتمیشدیر.
——–
قایناقلار:
آذربایجان طنز روزنامهلری – ناظم آخدوف – چاپ اول شهریور ۱۳۵۸ – انتشارات فرزانه
اولینهای اورمیه – امیر اکبری و محمد صبحدل – چاپ دوم ۱۳۹۲ – انتشارات بوتا
سایت رسمی کتابخانه ریاست جمهوری آذربایجان – ایروان ضییالیلاری http://www.iravan.info/


text:
اسفند, ۱۳۹۰
حساس زماندا گیچمیش ئیل ایشسیزلیک ویوخسولیخ جوانلارین قاپیسین دوور!
حساس زماندا گیچمیش ئیل ایشسیزلیک ویوخسولیخ جوانلارین قاپیسین دوور! بوگونلرده ایشسیزلیگ داهی دا گنیش صورت ده گنجیلرین یاشاییشین واونلارین گله جکلرینی بویوک خطرلریله مواجه ئدیب. سوز یوخ کی بو دوران دا ایشسیزلیک کاپیتالیسمین دوغوم یولداشیدیر ، اونان آنادان اولوب و اونان دا آرادان گده جک ،لاکن کاپیتالیسمین بحرانی دوره لرینده ایشسیزلیک سرطان غده سی کیمی رشد ئدیب و ایشچی و زحمتکش انسانلارین دیریلیک لرینیی بویوک خطریله تهدید ئدیر . بحرانی دوره لرده دولت و کاپیتالیستلر الله شیر تمام بحرانین آغیرلیقینی ایشچیلر ، جوانلار ،ادامه مطلب


text:
آغاج آنا: آغاج تانریچا
موختلیف لهجه و شیوه لرده آغاج (آغاش، یاغاچ، ییغاچ، یاغاش) آنا اولاراق دا دئییلر. بعضاً ماس آنا ده دئییلیر. مونقوللار ایسه مود (مودو، مودو) ائجه اولاراق خاطیرلایارلار. یئرله گؤیو بیر-بیرینه باغلایان حیات آغاجی اولو کایین'ی (کیشی تئرئک'ی) قورویار. بعضی تورک طایفالاری آغاجدان توره دیکلرینه اینانارلار. مثلاً بیر بویون آدی اولان قیپچاق سؤزو، "آغاج کوووغو" دئمکدیر. کیپچاک'ی آناسی، بیر آدانین اورتاسیندا اولان آغاجین کوووغوندا دوغورموشدور. قیپچاقلار دا اونون نسلیندن تورمیشلردیر. اصلینده آغاج کوووغونون ایچریسینده ایشتیراک ائدن قادین تورلارین سونراکی عصرلرده، سؤیلنه جگی داها حقیقی بیر حالا گتیرمک اوچون یارادیلدیغی آیدین اولماقدادیر. داها کؤهنه دؤورلرده بیرباشا آغاجدان دوغما شکلینده بیر آنلاییشین وار اولدوغو راحاتلیقلا دئییله بیلر و بوراداکی آغاج دا اصلینده عادی بیر آغاج اولماییب، اولو کایین'دیر. چونکی او، بوتون حیاتی و دوغورگانلیغی ایشارله مکده دیر. بیر بنزه تیم ائدیلدیگینده اوغوز خانین ایلک یولداشی نین دا آغاج آنا آنلاییشییلا علاقه لی اولدوغو گؤروله بیلر. اوغوز خانین تاپدیغی بو قیز دا بیر آغاجین اورتاسیندا اوتورارکن. و داها سونرا دوغوردوغو اوچ اوغولوندان تؤره ین اوچ اوکلار آدی وئریلن تورک طایفالاری نین آناسی اولاراق قبول ائدیلیر. آغاج، سویلولوغو دا ایفاده ائدیر. تورک مدنیتینده بؤیوک و کوووغو اولان آغاجلارا حؤرمت ائدیلر، حتّی بو جور آغاجلاردان قورخولار، ایچینده آل آناسی نین (و یا آغاج آنانین) یاشادیغینا اینانیلیر. آغاج آنانین دیقته چارپان بیر شکیلده آغاج آتادان آییران ان اهمیتلی خوصوصیت، ایچینده یاشایان دیشی بیر آکتیوین و یا قادینین تاپیلماسی و اونون دا وئریملی اولماسیدیر. (آغ / آک) تؤره میشدیر. آغاج؛ موختلیف نؤوعلری اولان اودونسو بیتکیدیر. آغماک (یوخاری چیخماق) حرکتییله علاقه لیدیر. اوزانما معناسی داشیییر. بو مضموندا گؤیه دوغرو اولماغی بیلدیریر. آغاجین کوتلولوغو بئلی ده گؤیه دوغرو یوکسه لیر اولماسیندان قایناقلانیر.
آغاج آتا: آغاج تانری
موختلیف لهجه و شیوه لرده آغاج (آغاش، یاغاچ، ییغاچ، یاغاش) آتا اولاراق دا دئییلر. بزن ماس آتا دا دئییلیر. مونقوللار ایسه مود (مودو، مودو) ائجئگئ اولاراق خاطیرلایارلار. بعضی تورک طایفالاری مثلاً اویغورلار آغاجدان توردیکلرینه اینانارلار. ایکی چایین قووشاغیندا یئرلشن بیر آداجیغین تام اورتاسیندا یان-یانا دایانان ایکی آغاجین آراسینا دوشن ایلدیریملار سونرا بئش دنه چادیر گؤرونور و ایچلرینده بیر دنه اوشاق اوتورارکن. بو اوشاقلار او بؤلگه ده کی کاویملئرجئ ائدیرلر و اونلارین ایچینده یئتیشیب بؤیویرلر و اویگور'لارین آتالاری اولارلار. گئدیب او ایکی آغاجا حؤرمت بسله ییرلر و بونون اوزرینه آغاجلار دانیشیب اؤزلرینه آلکیمادا (خئیر-دوعا) ائدیرلر. بو بئش اوشاغین آدی ایسه بئله دیر؛ 1. سونکور تئکین، 2. قوقور تئکین، 3. اوغور (اور) تئکین، 4. توکئل تئکین، 5. بوگو تئکین. بئش اوشاق تورلارین قیرغیزیستانین پایتاختی بیشکئکه کؤهنه آدی اولان پیشبئگ (بئش بی) ایله علاقه لی اولما احتیمالی دا واردیر. بو آدلاردان بیری اولان توکئل سؤزجویو تورک مدنیتینده اونسوز دا آغاجدان دوغولان کسلر اوچون ایستیفاده ائدیلمکده دیر. بوگو تئکین ایسه مانی دینینی تورکلرده یایان آدامدیر و اصلینده تاریخده یاشامیش گئرچک بیر آدام اولماسینا باخمایاراق آغاجدان دوغما افسانه سینه داخیل ائدیلمیشدیر. یئرله گؤیو بیرلشدیرن حیات آغاجی بعضاً دمیر آغاج اولاراق دا آدلاندیریلار. قورقود آتا اؤیکولرینده کی باسات آدلی آدام دا (و یا آتالاری دا) اولو و بؤیوک بیر آغاجدان تؤره میشدیر. دولگانلارین اؤزلرینه وئردیکلری دیگر آد اولان تیگا کیهی (اورمان کیشی)، مئشه ده یاشایان معناسینی وئرمکده دیر. آنجاق بیرباشا اله آلیندیغیندا "آغاج آدام" دئیه بئله چئویریله بیلیر. اورمان کیشی تعیین ائتمه سی ترکه مه آدلی تورک بویونو دا عاغیلا گتیریر و بو سؤز ده تره کله یعنی آغاجلا مشغول اولان چاغیریشیمی ائتمکده دیر. بعضاً آغاج اییه سی معناسیندا دا ایستیفاده ائدیلر. (آغ / آک) کؤکوندن تؤره میشدیر. آغماک (یوخاری چیخماق) حرکتییله علاقه لیدیر. اوزانما معناسی داشیییر. بو مضموندا گؤیه دوغرو اولماغی بیلدیریر.
آیی آتا: آیی تانری
فرقلی تورک دیللرینده آزی (آدی، آزیغ، آدیغ) آتا اولاراق دا دئییلر. موغوللار باوگای ائجه گه دئیرلر. بعضی تورک طایفالاری آییدان توره دیکلرینه اینانارلار. "آبا توس" آدلی اونگون دا آیینی وصف ائدر. آبا (ائبه، ائبوگه) بعضی بویلاردا آیی معناسینی وئرمکده دیر. آیی نین آدی نین آچیقجا سؤیلنمه مسی لازیم اولدوغو اینانجی خوصوصیله آلتایلاردا، یاقوتدان و دولگانلاردا دا واردیر. اونون اوچون آبای و یا دایی دئییلیر. اینانجا گؤره آیی آدی نین دئییلدیگینی تورپاقدان ائشیدیر. چونکی "ار کولاکتو" / "جیر کولاکتی" (یئر قولاغی) اونو ائشیدیر. آنادولودا یئرین قولاغی وار دئییمی ده بونو ایفاده ائدیر. آیی نین یاشادیغی یئر ده تورپاق و یئر آلتیدیر. یئر یالنیز آیی ایله دئییل، قورد، ایلان و بنزری تابو یاراتمیش جانلیلار حتّی اینسان ایله ده اونسیت قورا بیلر. بو اینانج ایلان، قورد و بنزرلری اوچون ده اعتیبارلیدیر. آیی آدی نین "دایی" ایله ائکویوالئنت (معادل) توتولماسی "کؤپرویو گئچنه قدر آیییا دایی دئمک" سیناکاسی (آتالار سؤزو) ایله ده علاقه لیدیر. موغوللارداکی آبگال دایی (اوگال دایی) ایسه آیی آتا معناسینی وئرر و شامانین گئیدیگی آیی فورمالی میس بیر ماسکادیر. آیی یئر اوزونده کی بیر چوخ مدنیتده قورخولان بیر حئیوان اولاراق ایشتیراک ائتمیشدیر. چؤللرده، بوزقیردا، اورماندا، قوطبلرده بئله وار اولان نؤوعلری اونو گوجون و وحشی حیاتین سیمگه لریندن بیری حالینا گتیرمیشدیر. آیی؛ پنجه لری اولان ایری و جیریجی بیر حئیواندیر. (از/آد/ آز) کؤکوندن تؤره میشدیر. اگر سؤز اولاراق گوج معناسینی ساخلایار.
آیی آنا: آیی تانریچا
فرقلی تورک دیللرینده آزی (آدی، آزیغ، آدیغ) آنا اولاراق دا دئییلر. موغوللار باوگای ائجه دئیرلر. بعضی تورک طایفالاری آییدان توره دیکلرینه اینانارلار. فینلرده آیی ان موقدس حئیوان اولاراق قبول ائدیلیر. قهوه رنگی آیی بو جمعیتده آیری بیر اهمیته مالیکدیر. فین (سوومی) خالقی اورال منشالی اولوب تورکلره قونشو بیر قؤومدور و ایسکاندیناویایا کؤچ ائده رک اورادا دؤولت قورموشلار. آیی گوجو، تورپاغی، دؤیوشچولوگون بؤیوکلوگو ایشاره لر. آیی دیرناغینین و پنجه لری نین کورویوجولوغونا اینانیلار. موعاصیر ایقتیصادیات/ بیرژا نظرییه لرینه آیی مئیلی یوخاریدان آشاغییا دوغرو وورولان پنجه نی، یعنی دیری دوشن قییمتلری قار الده ائتمه گی ایضاح ائدر و بو بنزتمه نین ائدیلمیش اولماسی اینسانین نه قدر موعاصیر اولورسا اولسون دایم ایچینده پریمیتیو (بدوی، ایلكین) بیر ایستیقامت اولدوغونو آچیق شکیلده اورتایا قویور. هرچند بو وضعیتین بیرباشا تورک سؤیلنجه لرییله علاقه لی اولدوغونو سؤیله مک مومکون دئییل لاکین بیر چوخ مدنیتین ده اورتاق آلگیلایاشلاری نین اولدوغو شوبهه سیزدیر. یعنی سؤیلنجه لرین ده اؤزونه خاص جهتلری اولدوغو قدر دیگر خالقلاری ایله بنزر و عئینی ذهنی پروسئسلرله اورتایا چیخمیش اولان طرفلرینی ده گؤز آردی ائتمه مک لازیمدیر. اینسان اوغلونون قورخدوغو شئیه حؤرمت ائتمه سی نین و اونو یوخ ائتمه یه چالیشماق یئرینه اونونلا اؤزدئشلشره ک اونون کیمی اولماغی آماچلاماسی نین ان گؤزل نومونه سی آیی آنا و آی آتا آنلاییشلاری نین. (آی/آز/آد) کؤکوندن تؤره میشدیر. اگر سؤز اولاراق گوج معناسینی ساخلایار. آز کؤکو آزمان (وحشی حئیوان) سؤزویله ده یاخیندان علاقه لیدیر. مونقول آیه سؤزجویو قورخو دئمکدیر و علاقه لی اولماسی اولابیله جکدیر.
باراک آتا: ایت تانری
ایت آتا دا دئییلیر. موغوللار نوکای ائچگه دئیرلر. بعضی مونقول طایفالاری ایتدن توره دیکلرینه اینانارلار. باراک سیراوی بیر ایت اولماییب موقدس ساییلار. ایت آتایا داها چوخ مونقول قؤوملرینه راست گلینیر. افسانوی کؤپک باشلی اینسانلارا دا باراک آدی وئریلر. تاردوشلارین آتالاری دا کورت و یا باراک باشلی بیر اینساندیر. آوروپا منشالی هون/ماجار افسانه لرینه گؤره ده آوروپا هونلاری (ماجارلار) تازی آتادان توره میشلردیر. ماجالار ایته کوتیا دئییرلر و بو آدین تورکچه/مونقول کوت سؤزو ایله بنزرلیگی دیقت چکیجیدیر. اینسان یارادیلارکن اینسانین گؤزتچیلیگینی تانری بیر ایته بوراخمیش لاکین او وظیفه سینی دوزگون ائتمیه رک خیانت ائتمیشدیر. مونقوللارین بعضی طایفالارین و کیتان'لارین آتاسی اولاراق قبول ائدیلیر. بو سببله کؤپک قوربان ائدیرلر. بیر شاهزاده ایله ائولنن کؤپک آتادان توره دیکلرینه اینانان کؤهنه مونقول قبیله لری واردیر. تورک-مونقول مدنیتینده یاری اینسان، یاری حئیوان اولان وارلیقلاردا، اوست طرف اینسان آلت طرف حئیوان شکلینده دیر. آما باشقا بعضی مدنیتلرده ایسه تام ترسیدیر. مثلاً میصیر مدنیتینده آلت طرف اینسان، باش قیسیمی حئیوان اولان تانریلار واردیر. باراک آتا بو باخیمدان تورک میتولوژینده کی عومومی آنلاییشا ترس بیر شکیلده ایشتیراک ائدر. عئینیله میصیر سؤیلنجه لرینده اولدوغو کیمی باش طرفی ایتدیر. ناغیللاردا کؤپوک کیمی ترجومه ائدیلن کوبه، کوبه آدلی قهرمانین بو موتیولی علاقه دار اولما احتیمالی یوکسکدیر.
باراک: (بار/ وار) کؤکوندن تؤره میشدیر. افسانوی بیر ایت نؤوعودور.*
نوکای: مونقول کؤپک دئمکدیر.*
باراک آنا: ایت تانریچا
ایت آنا ده دئییلیر. موغوللار نوکای ائجه دئیرلر. بعضی مونقول طایفالاری ایتدن توره دیکلرینه اینانارلار. باراک سیراوی بیر ایت اولماییب موقدس ساییلار. نوگای آدلی تورک-مونقول بویو ایله علاقه لیدیر. نوکای مونقولجادا کؤپک دئمکدیر. اوغوز داستانیندا باراک بویو'نون کیشیلری نین اوزلری نین کؤپک اوزو (و یا او قدر چیرکین) اولدوغو لاکین قادینلاری نین ایسه عکسینه اینانیلماز درجه ده گؤزل و جاذیبه دار اولدوقلاری ایضاح ائدیلر. بو سببله باراک آنا آنلاییشی بو بویون تؤره دیگی آنا شکلینده آلقیلانسا دا، باشی نین ایت باشی اولدوغو شکلینده قطعی بیر معلومات مؤوجود دئییل.
بورکوت آتا: قارتال تانری
فرقلی تورک دیللرینده بورکوت (بؤرکؤت، بؤرکیت، مئرکوت، مارکوت، مؤرکوت) آتا اولاراق دا دئییلر. کارتال آتا دئییلیر. موغوللار بورگود (بورگئد) ائجئگه اولاراق خاطیرلانار. گونشین سیموولودور. یئنیدن دوغوشو، ابدی حیاتی، اؤلومسوزلوگو، گونشین دوغوشونو ایشاره لر. آتشی، ایستیلیگی و بیچین مؤوسومونو خاطیرلادار. کارتال'ا بعضی تورک قؤوملریندن گونش کوشو دئییلیر. مئرکوت قبیله سی قورو بیر کارتالدان، یورتاس قبیله سی ایسه آغ بیر کارتالدان تؤره میشدیر. ماجار پادشاهلاری نین نسلی ده بیر کارتالا (و یا دوغانا) قدر اوزانیر. ایلک ماجار کرالی نین آناسی بیر دوغاندان حامیله قالمیشدیر. ماجار کرالی نین آناسی حامیله دئییلکن یوخوسوندا بیر دوغولان گؤرموش، سونرا بو قوش اطرافیندا اوچاراق دوققوز دفعه دولانمیش و سونرا دا رحمینه گیرمیش. بیر مودت سونرا دا حامیله قالدیغینی آنلامیش. اوشاغین دوغوموندا ایسه سیرا خاریجی حادیثه لر یاشانمیش. بیر قیرغیز بویوندان آناسی دا یئنه گئجه یوخوسوندا چادیرینا گلن بیر دوغولان گؤرموش و بو قوش قارینینا گیرمیش. قادین بیر مودت سونرا حامیله قالمیش. باشقا بیر سؤیلنجه ده کارتال آتا یئر اوزونه ائنه رک بیر قادینلا بیرلشیر و اوشاغی اولار. دوغان اوشاق یئر اوزونون ایلک و ان بؤیوک سامانی اولار. قارتالین بونو ائتمه سی نین سببی اؤز دیلینی آنلایاجاق بیر اینسان اؤولادا صاحیب اولماقمیش. بورکوت اؤلومسوزلوگو ایشاره لر. یاغمورلار یاغدیرابیلمه گوجونه مالیکدیر. بوللوغو و برکتی تمثیل ائدیر. قازاق بایراغیندا کورگینده گونش داشییان بیر قارتال واردیر. بوریات کاغانی نین آروادی نین بیر قارتاللا گیردیگی علاقه نتیجه سینده شامان اولدوغو ایضاح ائدیلر. تورکلرده قارتال و اونا بنزه ین سونگور، دوغان، آتماجا، لاچین کیمی قوشلارا عومومی اولاراق قاراقوش آدی وئریلر. بو قوش نؤوعو عئینی زاماندا گؤرونمز عالمله اولان علاقه نی تمثیل ائدن بیر روح اولاراق دا گؤرولر. شامانلار اونون کؤمگینه موراجیعت ائدرلر. قاراقوش بعضا ایگیدلری بوتون اولاراق اودار و اونلاردا اونون بطنیندن تکرار ساغ اولاراق چیخماق اوچون بیر یول تاپیرلار. آنادولودا عاشیقلر آنجاق اؤزلرینه بیر قوش قیلیغینا گیرن جبراییل و یا میکایل'ین یوخولاریندا گؤرونمه سییله بیرلیکده آشیقلیق خوصوصیتینی قازانارلار. یاقوت دیلینده کی هوتوی سؤزجویونون کودای (تانری) سؤزجویو ایله بنزرلیگی ده دیقته دیردیر. بورکوت اصلینده بوتون قوشلاری تمثیل ائدن بیر حئیواندیر. بو مضموندا آشاغیدا نومونه اولاراق وئریلن و قارتال، دوغان، آتماجا کیمی ییرتیجیلارین آلتتورلئری اولان قوشلارین هامیسی تورک مدنیتینده اهمیتلی بیر یئره مالیکدیر: باز/ باس، بازالاک/ بوزالان، بئیگو/بایگو، جینکای/چینکای، چاکیر/ شاکیر، چالاغان/چالاگان، ایتئلگو/ایتلئغو، کارچیکای/کارجیگای، کؤچکئن/کؤچؤغئن، کؤیکئنئک/کویکئنئک، کیرگای/کیرگوی، لاچین/ناجی، سونگور/سونکور، سونکار/شومکار، توغاناک/توغاناک، تویگون/ تویگون، تورومتای/تورومتای، زاغالما/یاغالبای. بورکوت سؤزجویو (بور/بور/مور) کؤکوندن تؤره میشدیر. اؤرتمک معنالارینی احتیوا ائدن بورومک، بورغو سؤزلری ایله عئینی کؤکدن گلیر. قارتال دئمکدیر. بورکوت (مرکوت) قوشو شامانا اؤزوندن کئچه رک ائتدیگی سفرده یولداشلیق ائدر. بور (بوره) سؤزجویو علاقه سی ده اهمیتلیدیر.
بورکوت آنا: قارتال تانریچا
فرقلی تورک دیللرینده بورکوت (بؤرکؤت، بؤرکیت، مئرکوت، مارکوت، مؤرکوت) آنا اولاراق دا دئییلر. قارتال آنا دئییلیر. شامانلاری یئر اوزونه گتیرمیشدیر. شامان اولاجاق بیر اوشاغین روحو بیر قارتال طرفیندن یوتولور. بو قارتال گونئشلیک بیر بؤلگه یه کؤچ ائدر. بو چاییرلاری اورتاسیندا قیرمیزی بیر شام ایله قورو بیر قایین واردیر. قارتال یومورتاسینی بو آغاجلاردان بیری نین تپه سینه بوراخار. بیر مودت سونرا یومورتا چاتلایار و ایچیندن بیر اوشاق چیخیر، آغاجین آلتیندا اولان بیر بئشیگی دوشر. بوریاتلارین ایلک سامانی بورکئد آدینی داشیییر. ایسته دیگی زامان راحاتلیقلا او بیری دونیایا آتلایابیلیر. بعضی تورک طایفالاری قارتالدان توره دیکلرینه اینانارلار. یاخشی شامانلار قیرمیزی شام اوزرینده کی قیرمیزی یومورتادان، پیس اولانلار ایسه قارا قایین اوزرینده کی قورو یومورتادان چیخارلار. بو قارتال بوتون عؤمرو بویو او سامانی قورویار و کؤمکچی اولار. بو قوش او قدر بؤیوکدور کی، آی اونون سول قانادینی، گونش ده ساغ قانادینی آنجاق باغلایار. سیبیر اینانجلارینا گؤره تانری اینسانلارا کؤمک ائتمه سی اوچون قارتالی گؤندرمیشدیر. اینسانلار اونون دیلینی آنلامایینجا دا بیر قارتال تانری نین امری ایله بیر آغاجین آلتیندا یاتان قادینی حامیله بوراخار و اونون اوشاغی شامان اولار. بورکوت (مئرکوت) قوشو شامانا اؤزوندن کئچه رک ائتدیگی سفرده یولداشلیق ائدر. (بور/بور) کؤکوندن تؤره میشدیر. بورگ سؤزجویو مونقولجادا قارانلیق دئمکدیر و بورکوتلر چوخ واخت قارا رنگلی اولاراق بئتیملئنیر. قارتال اوچون ایستیفاده ائدیلن قاراقوش تعبیری بونون ان گؤزل نومونه سیدیر.
گئییک آتا: گئییک تانری
فرقلی لهجه و شیوه لری کئییک (گیگیک، کیگیک) آتا شکلینده ده دئییلر. سیغین (سیگوه) آتا و یا بولان آتا اولاراق دا بیلینر. موغوللار الی ائچئگه دئیرلر. گئییک سورولری نین باشیندا تاپیلیب ایداره ائدن مارالا گؤک گئییک و گؤک سیغین آدی وئریلر. ناغیل قهرمانلاری و یا سؤیلنجه کسلری بیر مارالی قووار و آرخاسیندان بیر ماغارایا گیریر. بورادا چوخ واخت گؤزل بیر قیزا راست گلیر. گئییکلی بابا کیمی چاتانلار خالق مدنیتینده سیخلیقلا ایشتیراک ائدر. حاجی بکتاش ولی کیمی چاتانلار دا مارال دونونا بورونه بیلیرلر.
گئییک آنا: گئییک تانریچا
فرقلی لهجه و شیوئلئری ،کئییک (گیگیک، کیگیک) آنا شکلینده ده دئییلر. بورچین (بورجون) آنا و یا بولان آنا اولاراق دا بیلینر. موغوللار مارال ائجه دئیرلر. بدنینده کی لکلر اولدوزلارین ایشاره لریدیر. دنیزدن چیخاراق گلمیشدیر. بعضی تورک بویلارینا یول گؤستریجیلیک ائدر. آغ مارال جیلدینه گیره رک گؤی تورکلرین آتاسییلا بیرلشمیش و گؤی تورکلر تؤره میشدیر. گؤرکملی چنگل بوینوزلاری و قانادلاری واردیر. اینسان بیچیمیندیکن چوخ گؤزلدیر. بدن خطلری اینجه و موتناسیب اولاراق بئتیملنیر. مونقولجادا گیگیه سؤزجویو ایشیقلی معناسینی وئرر و بو حئیوانین موقدسلیگی ایله ده علاقه لیدیر. مثلا مونقوللارین آناسی اولان آلانکووا سؤزجویو ده ایشیغین گئییغی کیمی بیر معنا ایفاده ائدر.
کوغو آنا: قو قوشو تانریچاسی
موختلیف تورک دیللرینده کو (گو، کوو، کوب) آنا اولاراق دا دئییلر. مونقولجادا هون (کون، هونگ، کونگ) ائجه اولاراق ایفاده ائدیلر. بعضی تورک طایفالاری کوغودان توره دیکلرینه اینانارلار. هو خانیم ایله قاریشدیریلمامالی. فینلیلرین کو آدلی آی تانریسینی دا آغلا گتیریر. کوغو سؤزجویو (کو/هو) کؤکوندن تؤره میشدیر. ظریفلیگی سیموولو اولان قوش. کؤهنه مونقولجادا هون/کون سؤزونون عئینی زاماندا اینسان معناسینی گلمه سی دیقت چکیجیدیر. تونگوز-مانچو دیللرینده کوکی/کوهو/ کوککو شکلینده ایشتیراک ائدر.
قورد آنا: قورد تانریچا
موختلیف تورک دیللرینده قورد (کورد، کیرت، گورت) آنا شکلینده ده دئییلر. بؤرو (بوری، بورو) آنا اولاراق دا بیلینر. موغوللار چینا (شینا، شونو) ائجه اولاراق خاطیرلایارلار. قوردلاری قورویار. چونکی تورکلر قورددان تؤره میشدیر. آز قالا بوتون تورک طایفالاری اورتاق بیر اینانج اولاراق دیشی قورددان توره دیکلرینه اینانارلار. ایلک دفعه هون و ووسون اورتاق سؤیلنجه سینده ایشتیراک ائدن بیر احوالاتا گؤره هون حؤکمداری طرفیندن اؤلدورولن ووسون کاغانی نین کیچیک اوغلو چؤله بوراخیلمیش و اونو دا دیشی بیر قورد ائمزیرمیشتیر. بونو گؤرن هون خاقانی اوشاغی یانینا آلاراق یئتیشدیرمیش تاختینی اونا گئری وئرمیشدیر. دیشی قورددان تؤرمه افسانه سی آشینا آدلی دیشی قورد افسانه سینده ان یئتکین فورماسینا چاتمیشدیر. گؤی تورکلرین تورئییش افسانه سینه گؤره اجدادی اولان آدام هله بیر اوشاقکن دوشمنلری طرفیندن عاییله سی اؤلدورولدوکدن سونرا بیر باتاقلیغا آتیلیر و بورادا دیشی بیر قورد طرفیندن تاپیلیب ائمزیریلیر. داها سونرا دا اونونلا ائوله نیر. دوغان اون اوشاق، گؤی تورکلرین اون بویونو یارادیر. آشینا عاییله سی بو اوشاقلاردان بیری نین نسلیندن گلمکده دیر و گؤکتورک دؤولتینی ده بو عاییله قورموشدور. بؤرو سؤزجویو اویغورجادا پئری شکلینده دئییلمیشدیر. قورد سؤزجویو (قور/گور/کور) کؤکوندن تؤره میشدیر. گوج، قوووت، دایانیقلیلیق معنالارینا گلیر. قورتارماق حرکتی ایله ده کؤکنسل اولاراق علاقه لیدیر.
قورد آتا: قورد تانریسی
موختلیف تورک دیللرینده قورد (کورد، کیرت، گورت) آتا شکلینده ده دئییلر. بؤرو (بوری، بورو) آتا اولاراق دا بیلینر. موغوللار چینا (شینا، شونو) ائجئگه اولاراق خاطیرلایارلار. قوردلاری قورویان و عئینی زاماندا قورد قیلیغینا گیره بیلن تانریدیر. کاغوچی (کاو-چی) تورکلری نین سؤیلنجه لرینه گؤره ایلک کاغانلاری نین قیزلاری آتالاری طرفیندن بیر تپه یه بوراخیلمیش. سونراسیندا کیچیک قیزی بیر قورد قیلیغیندا گلن قورد تانری ایله بیرلشمیش و کاغوچی خالقی اونلارین اوشاقلاریندان مئیدانا گلمیشدیر. گؤیتورک بایراقلاری نین تپه سینده دایم بیر قورد باشی اولاردی. تاردوش تورکلری نین آتاسی قورد باشلی بیر اینساندیر. قورد دایم یول گؤستریجی اولاراق قبول ائدیلیر و آرخاسیندا موختلیف اؤلکه لره گئدیلر. اونون خبردارلیغییلا تهلوکه لر کیلپایی آتلاتیلیر. موقدس روحلارین دوققوز اوغوللاری نین هامیسی قوردا بنزر. گؤی یئللی، گؤی قویروقلو تعبیرلری ایستیفاده ائدیلر. باشقوردلار قورددان توره دیکلرینه اینانارلار و آدلاری دا بونا گؤره باش-قورد شکلینده دیر. قورد آتایا آوروپا افسانه لرینده مثلاً رومانین قورولوشویلا علاقه دار اولاراق روموس و رومولوس افسانه سینده راست گلمک مومکوندور. بو موتیوی تورکلرله علاقه لی بیر قؤوم اولدوغو تخمین ائدیلن ائتروسکلر واسیطه سیله ایتالییایا چاتمیش اولماسی احتیمال ائدیلیر. قوردلاری، تورکلر موقدس سایدیغی اوچون ایجتیماعی حیاتین هر مرحله سینده حتّی موعاصیر جمعیتده بئله تاثیرلرینی گؤسترر. مثلاً رئسپوبلیکا دؤورونده چیخاریلان ایلک یئرلی لوکوموتیوه "قاراقورد" آدی وئریلمیشدیر. بوندان باشقا چینگیز آیتماتووون، پوزولان و یوکولان طبیعی تارازلیغی بیر قوردون گؤزوندن ایضاح ائتدیگی دیشی قوردون رویالاری آدلی اثری ده تورکلرده قوردون طبیعت، یورد و حیاتی سیمگه له مسی باخیمیندان قییمتلندیرمک ده یئرینده اولاجاق. تاردوشلارین آتالاری قورد باشلی بیر اینساندیر. شامان دوعالاریندا آلتی آغیزلی قورددان تئز-تئز بحث ائدیلیر. اوسئتین افسانه لرینده قوردالاگون آدلی بیر دمیرچییه بحث ائدیلیر. قورد سؤزجویو (قور/گور/کور) کؤکوندن تؤره میشدیر. گوج، قووت، دایانیقلیلیق معنالارینا گلیر. قورتارماق حرکتی ایله ده کؤکنسل اولاراق علاقه لیدیر.
اود آنا: اینک تانریچا
اوت (اوی) آنا اولاراق دا دئییلر. اینک آنا اولاراق دا بیلینر. موغوللار اونه (اونئغه) ائجه دئیرلر. ماللاری قورویار. گوجو تمثیل ائدیر. بعضی تورک طایفالاری، نسیللری نین اینکدن تؤره دیگینی اینانار. مثلاً قیرغیزلار ایلک آنالاری نین بیر اینک اولدوغونا و بیر ماغارادا یاشادیغینا اینانیرلار. قهرمانلاردان اولان بوینوز آنلاییشی بوغادان ایلهاملانمیشدیر. بو بوینوزلار گوجو ایشاره لر و آیی چاغریشتیریرلار. حقیقتاً ده بوینوز عونصورو بیر چوخ دیگر تانریچایا دا کئچمیشدیر. مثلاً اومای آنا بوینوزلو اولاراق بئلیرلنیر. بوندان باشقا سونسوز قادینلار موقدس ماغارالارداکی بوینوزلارا ایپ باغلایاراق اوشاق دیله یه رلر. سؤیلنجه لرین ده اؤزونه خاص جهتلری اولدوغو قدر دیگر خالقلاری ایله بنزر و عئینی ذهنی پروسئسلرله اورتایا چیخمیش اولان طرفلرینی ده گؤز آردی ائتمه مک لازیمدیر.
اود آتا: بوغا تانری
اوت (اوی) آتا اولاراق دا دئییلر. بوغا (بوگا، بوکا) آتا اولاراق دا بیلینر. موغوللار بوه (بوک) ائچئگه دئیرلر. اؤکوزلری قورویار. گوجو تمثیل ائدیر. بعضی تورک طایفالاری، سویلارینی بوغادان تؤره دیگینی اینانار. اوغوز کاگان'ا آدینی وئرن ده بوغا آتا'نین. موقدس آی بوغاسی اولاراق تعیین اولونار. قهرمانلاردان اولان بوینوز آنلاییشی بوغادان ایلهاملانمیشدیر. بو بوینوزلار گوجو ایشاره لر و آیی چاغریشتیریرلار. قیرغیزلار دونیانین بیر اؤکوزون بوینوزلاری اوزرینده دایاندیغینا ایناناردیلار. یاغمورلار نتیجه سینده داغلاردان ائنن سئللر بؤغورن بوغالارا بئنزتیلیر. بوغا آتا بوز اؤکوز قیلیغینا بورونه رک تایچی خانین بوغالارییلا گوره شیر و داها سونرا دا خانین قیزی ایله سئویشیر. اوندان بیر اوغولو اولار. بو اوشاق بوریات قؤومونون آتاسیدیر. اونا گؤره اؤزونه بوز اؤکوز قوربان ائدیلیر. بوگا مونقولجادا گئییک دئمکدیر و موقدس بیر حئیواندیر. تونگوزلاردا بوغا و یا بوگا آدی وئریلن هر شئیه گوجو چاتان، بوتون حیاتی ایداره ائدن، مودریک بیر تانری واردیر. عئینی شکیلده تونگوزلارلا قوهوم بیر طایفا اولان ائونکلرده بوگا جنّت تانریسیدیر. بوغا سؤزجویو (بوغ/بوگ/بوه/بوگ/بوک) کؤکوندن تؤره میشدیر. بوغا سؤزجویونون اراضیده "شامان" سؤزو ایله اولان کؤکنسل علاقه سی دیقت چکیجیدیر.
كوچوروب، حاضیرلایان: علی دهقانی آذر


text:
5 ـ ذکری اردبیلی
اردبیل شهری آذربایجانین اساس مدنیت، شعر و سیاست اوجاغی ساییلیر. بو شههردن ظهور ائدهن شیخ صفیالدین اردبیلی، اصلینده تورکجه شعر یازماقلا تاریخیمیزده بیر مکتب یاراتمیشدیر. نثر و شعر تاریخیمیزین صفویه مکتبی، اعتنایا شایان بیر ادبیات مجموعهسی ساییلا بیلیر. بو شاعیرلردن بیری، حکیم هیدهجی چاغیندا یاشایان ذکری اردبیلیدیر.
ذکری، هیدهجی کیمی عرفان و فلسفه مئیدانلارینین شاعیریدیر:
خیالِ وصلِ روخون سالدی بیر خیاله منی،
محالدیر یئتیره بختِ بد وصاله منی.
طلوع گاه تعشّقده آفتابام، حئیف،
یئیتردی فورقت مئهر روخون زواله منی.
سپهر عشقده پَرتؤولو بدر کامیل ایدیم،
غمین اریتدی، شبیه ائتدی بیر هیلاله منی.
قدیم خمیدهلهنیب چنگ تک قراغیندا،
بو قدر سالما گیلن ضرب گوشماله منی.
وصال، ذکری میسّر دهگیل اگرچی سالیب،
خیال خام بو اندیشهی محاله منی.
ذکریده هیدهجی کیمی عقل و عشق مناقشهسینده، عشق یولونو سئچیر و دئییر:
آچ بصیرت چشمینی، قیل شیخ صنعاندان قیاس،
عشق ایماندیر اگر مئیل ائتسهنیز ترسایه سیز.
هر کؤنول عشق ایله دولسا، بیر نهالِ سبزدیر،
عشقدن خالی اولان دیل بیر آغاجدیر سایهسیز.
6 ـ شکوهی مراغهای
هیجری1345ـ نجی ایلده دونیایا گلن حاج میرزا مهدی شکوهی، ایلک اؤنجه «ناشی» تخلص ائدهرمیش، سونرا اؤز تخلّصونو چئویریب «شکوهی» ائتمیشدیر. او تورکیه، عربستان و اورتا آسیانی گزمیش و عؤمرونون یئتگین چاغلاریندا هیدهجی کیمی تهراندا یئرلشمیشدیر. اونون حکیم هیدهجی ایله اشتراک نقطهسی بورادادیر کی، اودا، درین سؤزلرینی طنز دیلی ایله و چوخ ساده بیان ائدیر:
اؤلدوم، نه دئییم؟ دردیمی بیر یارا دئیهن یوخ،
نئیلیم کی، بو بیچارهیه بیر چاره دئیهن یوخ.
اول زولفِ پریشاندیر ائدهن کؤنلومو ویران،
آل شانه اله، زولفونو بیر دارا دئیهن یوخ.
عاشیق دیلینی اؤزگه نه آنلار، بیر اؤزوم تک،
یوز مین دیل ایله یالوارا ـ یالوارا دئیهن یوخ!
«نه بؤیله چکیبسن اوزه اول زولفِ سیاهی،
گل وئرمه گیلن جنّتی کفّارا» دئیهن یوخ.
زولفون یئله وئرمه، کی وئرهر عؤمرومو بادا،
« چوخ وئرمه هوا بؤیله خطاکارا» دئیهن یوخ!
بیچاره شکوهی! سنی اؤلدوردو بو ظالیم،
صد آه! بو کیفیتی سردارا دئیهن یوخ!
شکوهی هیجری1315ـ نجی ایلده ماراغادا وفات ائتمیشدیر.
7 ـ ابوالحسن راجی
حاج میرزا ابوالحسن راجی هیجری 1251ـ نجی ایلده تبریزین «خیاوان» محلّهسینده دونیایا گلمیشدیر. هیجری1293ـ نجی ایلده مکه زیارتیندن قاییدارکن، هیدهجی کیمی دیوانین ایتیرمیشدیر، لاکین هیدهجی ایله فرقلی اولاراق، اؤزوده دریادا غرق اولوب، وفات ائتمیشدیر. اونون شعرلری ایله هیدهجی یارادیجیلیغی آراسیندا چوخ اورتاق نقطهلر واردیر. اودا هیدهجی کیمی انزوا سئوهن و عشق ایله یاشایان بیر شاعیردیر:
کونج بلادا فیکرین ایله لال اوتورماغی،
قصر بهشت، صحبت حورایا وئرمهرم!
ناصح دئمه کی عشق یوخ، ائت سیم و زر طلب،
من دینیمی سنین کیمی دونیایا وئرمهرم!
اونون شعرلری آراسیندا، « نه عشق اولایدی نه عاشیق» شعری ان گؤزهل اثرلریندن بیریسی حساب اولونور. بو شعرده اونون فلسفی دوشونجهسی آپ آیدین گؤرسهنیر:
نه عشق اولایدی، نه عاشیق، نه حوسنِ دلبر اولایدی،
نه آینه، نه صفا، ای کؤنول! نه جؤوهر اولایدی.
نه حوسن اولایدی، نه کؤنلوم، نه دسته ـ دسته بو زولف،
نه شاه، نه مولک، نه بو فوج ـ فوج شکّر اولایدی.
نه کویِ یاری قویوب خلق ائدهیدی مئیل بهشت،
نه شیخ اولایدی، نه مسجید، نه وعظ و منبر اولایدی...
8 ـ محمد امین دلسوز
تبریزده یاشایان محمد امین دلسوز، اؤز چاغداشلاری آراسیندا «اوستاد» لقبی ایله تانینیردی. تبریزده دفعهلر نشر اولان دیوانیندا قصیده، غزل و نوحهلر یئرلشمیشدیر. غزل و قصیدهلرینده فلسفی دوشونجهلر و آختاریشلار آردینجادیر. بونا گؤرهده حکیم هیدهجی ایله اورتاق نقطهیه صاحیبدیر:
بیلمیرم یارب! یئته قلبیمده بو غوغا نهدیر،
آخر عؤمرومده بو باشیمداکی سئودا نهدیر؟
هر نه گزدیم مسجید و مئیخانه و بوتخانهده،
بیلمهدیم کیمدیر مسلمان، کافر و ترسا نهدیر؟
ای منی خلق ائیلهین خالیق، اؤزون امداد قیل،
قالمیشام واله کی بو دونیا نهدیر، عقبا نهدیر؟
گونده یوز یول کافر اوللام، یوز یول ایمان ایستهرم،
بیلمهدیم کی کوفر و ایمان، گاه «بلی»، گاه «لا» نهدیر؟
بیرجه انصاف ائیلهسن ده زاهید بیدین تکی،
بیر بئله هر گونده ناحق وئردیگین فتوا نهدیر!
حکیم هیدهجینین ایشلتدیگی مضمونلاردان بیریسی ده، «ریا» مضمونودور. دلسوزدا اونون کیمی ریاکارلارا قارشی غضبله چیخیش ائدیر:
اولسا هرکیمده ریا، یوخدور خراباتا یولو،
حیله و رزق و ریانین یئری مئیخانه دهگیل!
زاهیدین باخما کلمدن یئکه عمّامهسینه،
مسجیدی غصب ائلهییب، لاییق بوتخانه دهگیل!


text:
1 ای کؤنول! گل سن بو یار بیوفادان ال گؤتور،
قوی سنی بو درد اؤلدورسون، دوادان ال گؤتور.
یار و یولداشدان اومید اوز، قوم و قارداش ایستهمه!
یومگیلن بیگانهدن گؤز، آشینادان ال گؤتور.
اوخشادین گول اوزلری، اوگدون بو قارا گؤزلری،
حاصیلی نولدو؟ هوس بسدیر، هوادان ال گؤتور.
فیتنهدیر عشق مجازی، فیتنهدن قورخماق گرهک،
عشق نفسانی خطادیر، بو خطادان ال گؤتور.
5 ای منی گؤزدن سالان مئهر و وفاسیز سؤودوگوم!
گر یوخون مئهر و وفا، باری جفادان ال گؤتور.
وعده وئرمیشدین نئجه اولدو؟ عهد قیلمیشدین هانی؟
کیم دیدی سن عهدیوی سیندیر، وفادان ال گؤتور؟
زاهید بیچاره! بسدیر بیر بئله قیلدین ناماز،
سبحه و سجادهنی ییغ، بو ریادان ال گؤتور.
بیر بئله ای خواجه! ییغدین مال دونیا، دویمادین،
تا نه وقته حرص؟ بو فانی سرادان ال گؤتور.
تاجر بدنفس خوش ظاهیر! پیمبردن اوتان،
بسدیر ای نامرد! تنزیل و ربادان ال گؤتور.
10 ای داداش! گئچدی جاوانلیق، موسم سور و سرور،
ییغ بساط عشرتی، سئیر و صفادان ال گؤتور.
تا بیلیرسن عقله قوللوق ائیله، نفسین بورنون اوغ،
دوش پریلر آردینا، دیوِ دغادان ال گؤتور.
اؤز گومانیندا بودور من عاقیل و فرزانهیم،
لاف وورما هیدهجی! بو ادعادان ال گؤتور.


text:
آستانادا سورییادا گرگینلیین آزالدیلماسی ایله باغلی ایشچی قروپون ۲ گون داوام ائدجک ایجلاسی باشلاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، اکسپرتلرین ایکیطرفلی گؤروشوندن سونرا بو گون دانیشیقلار نماینده هئیتلری رهبرلرینین مختلیف فورماتلاردا مذاکیره آپارماسی ایله داوام ائدجک. دانیشیقلارین اساس مؤوضوعسو دسکالاسییا زونالارینین تعیین اولونماسی و ۳-۴ مای تاریخلرینده کئچیریلمیش مذاکیرهلرین نتیجهلری بارهده مموراندوم اولاجاق.
«حاضردا دقت مرکزینده دسکالاسییا زونالارینین نئجه تعیین اولونماسیدیر. بو اولدوقجا چتیندیر. اولجه خریطهلر اوزرینده راضیلیق الده اولونمالیدیر. بوندان سونرا اورا کیمین نظارت ائدجیی و بو نظارتین ندن عبارت اولاجاغینی تعیین ائتملیگیک. ایشید-له ده نئجه رفتار ائدجییمیز چوخ واجیبدیر»، - دئیه دانیشیقلارا یاخین منبع بیلدیریب.
دانیشیقلارین دیگر مؤوضوعسو ایسه میللی باریشیق اوزره سورییا کمیتهسینین یارادیلماسیدیر.


text:
روسییا تاجیکیستانا ۴۰ حربی طیاره و هلیکوپتر گؤندریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا روسییا مدافعه ناظیرلیینین مرکزی حربی دایرهسینین کوماندانینین کؤمکچیسی یاروسلاو روشوپکین سؤیلهییب. اونون سؤزلرینه گؤره، بو حربی طیاره و هلیکوپترلر کولکتیو تهلوکهسیزلیک موقاویلهسی تشکیلاتینین اوپراتیو رئاکسییا قوهلرینین آنتیترور تعلیمی ایله علاقدار تاجیکیستانا گتیریلیب.
او، تاجیکیستانا ۶ سو-۲۴ ام بمباردمانچیسی، ۶ سو-۲۵جم قیریجیسی، می-۸ امتش ترمیناتور و می-۲۴ هلیکوپترلرینین گتیریلدیینی بیلدیریب.


text:
فرانسه افغانستانده کی عسکرلری سانینی کمیتره دی
فرانسه جمهوررییسی نیکولا سارکوزی کابلده کی سفری جریانیده 2012 میلادی ییل نینگ آخرلریگه چه 1000 فرانسه لیک عسکرنی افغانستاندن چیقیب کیتیشینی اعلان قیلدی.
عینی حالده سارکوزی جنابلری شوپیتگه قدر حربی بولیمده بوله یاتگن یاردملرنی کوپراق اقتصاد، زراعت، معارف ساحه سیده صرفه له نشی ممکن لیگینی ایتدی.
عینی حالده او، افغانستان حکومتی بیلن بیش ییللیک بیر کیلشوو بیتمی گه امضا قویشدن سوزیورتیب لیکن، بوباده اچیقچه معلومات بیرمه دی.
باشقه تماندن سارکوزی جنابلری افغانستان امنیتی نی تامین لش اوچون پاکستان دولتی نینگ اساسی رولی بارلیگنی اوروغولب بوحقده پاکستان نینگ جدی همکارلیک قیلیشی ضرور لیگینی تاکیدله دی.
فرانسه جمهوررییسی سارکوزی سروبی تومنیده سفر قیلیب فرانسه عسکرلری بیلن هم اوچره شگن.
فرانسه نینگ افغانستانده توپلم 4000 عسکری بولیب کابل ولایتی نینگ سروبی تومنی وکاپیسا ولایتده خوف سیزلیکنی تامین لش اوچون فعالیت آلیب بارماقده.
2002 میلادی ییلدن بیری حاضرگه چه معلومات لرگه کوره 64 فرانسه لیک عسکر افغانستانده هلاک بولگن.
فرانسه دولتی امریکا قوشمه ایالت لریدن کیین جاری میلادی ییلده افغانستان ده کی حربی کوچلرینی الیب چیقیشنی باشله یشینی ایتگن.
اوشبو اولکه دولت رسمیلری جاری میلادی ییل 400 عسکرینی افغانستان دن الیب چیقیشینی معلوم قیلگن و 2014 میلادی ییل ایتیشمی بوتون کوچلرینی افغانستاندن چیقیشینی ایتگن.
خوف سیزلیک مسوولیت لرینی خارجی کوچلردن افغان لرگه تاپشریلیشی نینگ بیرینچی باسیغیچی یقین کیله جکده عملی بولیشی ایتیلرایکن. افغانستان حربی کوچی بولگن غرب دولت لری نینگ یوقاری مرتبه لی خادملرینی افغانستانده سفر قیلیش لری تیز لشگن.
بوندن بیرنیچه کون الدین بریتانیا باش وزیری کامرون شونینگ دیک امریکا قوشمه ایالت لری نینگ ینگی مدافعه وزیری لیون پنیتال لر کابل گه سفر قیلگندی.


text:
مجلس امریکا و افغانستان آره سیده کی استراتیژیک لایحه باره سیده اگاه لنتیریلدی
امضاله نیشی کوتیله یاتگن استراتیژیک لایحه ده 2014 میلادی ییل دن کیین ایککی اولکه آره سیده علاقه لروهمکارلیک لر قندی بولیشی اچیق لنگن.
تروریزم گه قرشی کوره شیش موضوع سیدن توتیب امریکا نینگ افغان کوچلری وباشقه ساحه لرده قندی یاردم بیریشی اوشبو لایحه ده قیدایتیلگن.
اوشبو استراتیژیک لایحه سی سککیز فصل دن عبارت بولیب، خوف سیزلیک توغریسده همکارلیک لرنی کوچیتریش، افغان امنیتی کوچلرینی جهازلنتریش همده القاعده ترماغی بیلن قرشی کوره شیش و افغانستان توپراغیدن مدافعه ایتیش لایحه ده کیتریلگن اساسی موضوع. دیه کورسه تیلدی.اولوسی جرگه یغینده سوزیوریتگن افغانستان ملی امنیت شوراسی نینگ رییسی داکتر رنگین دادفر اسپنتا بوحقده شوندی دیدی:"استراتیژیک لایحه سی نی اوچینچی فصلیده، امنیت وثبات نینگ افغانستانده مستحکم لش، القاعده ترماغی و صفداشلری بیلن قرشی کوره شیش،همده ملی حاکمیت ، امنیت خصوصیده بولگن تهدیدلرنی آلدینی الش اوچون ایککی تمان اوز همکارلیک لریگه دوام بیره دی، صلح اوچون هم ایریم یوللر کوریب چیقیلگن، افغانستان اساسی قانونی نی قبول قیلیب، القاعده ترماغی بیلن علاقه لرینی کسیب قوییگن عصیانچیلر بیلن صلح بولیشی گه کیلیشیلگن."
شونینگ دیک اوشبو استراتیژیک لایحه ده افغان امنیتی کوچلری نینگ کوچلنتریش اوچون، امریکا سنامجلیسی دن ایترلیچه مالی یاردم طلب قیلینیشی قیدایتلگن.
همده پیمانده ایککی تمان دیموکراتیک اصوللر و اوتگن اون ییل جریانیده قولگه کیرتیلگن یوتوق لرگه اعتبار قره تیشلری علاحیده اورغولنگن.
شونگه علاوه منطقه بویچه اهمیت گه ایگه بولگن پروژه لرنی امریکا قوشمه ایالت لری تمانیدن حمایه ایتیلیشی گه کیلیشیلگنی معلوم قیلینگن.
عینی حالده حکومت نینگ کوچیتریش، صحی خذمت لرنی کینگیتریش و فساد کبی معمالربیلن جدی کوره شیلشی استراتیژیک پیمان نینگ باشقه بیرقسمی بولگن.
شونگه قوشیمچه امریکا قوشمه ایالت لری 2012 میلادی ییل رواجلنتریش برنامه لرتوغریسده گی یاردمینی سکسن فایزنی صرف ایتیشی گه موافقت بیلدیریلگن. بوایسه افغانستان ترقیاتی اوچون اوته مهم ایکنی اورغولنگن.
لیکن استراتیژیک لایحه ده امریکا نینگ افغانستانده دایمی حربی قرارگاه قوریش مسله سی کیرتیلمه گن، اسپنتا جنابلری انه شو لایحه اساسیده ینه بیر امنیتی پیمان امضاله نیب بوباره ده قرار آلنیشینی اچیق له دی"امریکا لیک لرنی حربی قرارگاه قوریش، امریکالیک لرنینگ حقوق ومسووللیت لرینی بو استراتیژیک لایحه سیدن چیقاریشگه کیلیشدیک،بو استراتیژیک لایحه سی امضالنگنیدن سونگ، اینگ از بیرییل امریکا لیک لرگه حربی قرارگاه بیریش یا بیرمسلیک مسله سی اولرنی بوقرارگاه لردن قندی فایده له نیشی، امریکا لیک لرنینگ مسوولیت لری خصوصیده قرارآلینه دی."
افغانستان تشقی ایشلر وزیری زلمی رسول سنا مجلیس گه چقریلگندی او، استراتییژیک لایحه امضاله نیشی خصوصیده منطقه ده گی اولکه لر خواطر لرنی برف ایتییش اوچون ایشانچ بیلدیریلگنینی اورغولب استراتیژیک لایحه ده کیرتیلگن اوزگرشنی شوندی اچیق له دی"هرتمان قراردادن نینگ بیکار قیلیشی گه اختیار بیریلگندی، لیکن بیز بوماده نی آلیب تشله دیک،شوندی اوزگرتریلدی کی قرارداد فسخ ایتیلیشی ممکن لیکن، بوخصوصده ایککی تمان یعنی امریکا و افغانستان دولت لری نینگ فکرلری اورگه نیلیشی کیره ک لیگی گه کیلشیلدی بو بیزنینگ منفعتی میزگه بولیشی ممکن."
معلومات لرگه کوره بو پیمان 2014 میلادی ییلدن کیین اون ییل گه قدر عملی بولیش ضمانت گه ایگه .
استراتیژیک لایحه شیکاگو یغیندن الدین امضاله نیشی کوتیله دی. لیکن بو لایحه امریکا و افغانستان پارلمانی نینگ تصدیق دن اوتگنیدن سونگ عملی بولیشی ممکن.


text:
تورک دیل لری حاقیندا عمومی بیلگی ( 5 )
0 گؤروش
یازار: سمیرا
آردیجیللیق و یا سسلی لرین بیری-بیرینین دالینجا گئلمه سی قانونو (توالی قانونو )
اصیل تورکجه کلمه لرینده سسلی لر هر جور گئلدی اولماز،اونون معین قانونو و ترتیبی واردیر
دیلیمیزین اؤز سؤزلری،مختلیف جنسلی رنگلی و حجملی اینجی لردن دوزلمیش بویونباغی کیمیدیر . نئجه کی، بو مرواریدلر معین ترتیبله دوزولمه سه لر،بویونباغی دوزلمز،ائله جه ده اصیل تورکجه سؤزلری او زامان دوزدورلر کی،سسلی لر معین ترتیبله دوزولسون
بو ترتیبه " آردیجیلیق،یا سسلی لرین بیری-بیرینین دالینجا گئلمه سی قانونو " دئییلیر.
توالی قانونو،یوخاریدا گؤردو گوموز آهنگ قانونونون طبیعی محصولدور.یعنی اگر تورکجه
کلمه سینین بیرینجی سسلیسینی بیلسک،آهنگ قانونونون یاردیمیلا،سونراکی هئجالاردا گئلن سسلی لری ده تعیین ائده بیلیریک .دئمک،تورکجه کلمه لرینده سونرا کی هئجالارین سسلی لری بیرینجی هئجادا کی سسلییه تابع اولار .
بو قانونو مهم بیر جهتی اوندان عبارت دیر کی،دوققوز سسلیمیزدن اوچو،یعنی(ئ-و-ؤ ) تورکجه کلمه لرین فقط بیرینجی هئجاسیندا گئلر و سونرا کی هئجالاردا تکرار اولمازلار.
آردیجیللیق قانونونو اؤیرندیکدن سونرا کلمه لرده بیرینجی سسلینین علامتینی قویماق کفایت دیر و سونرا کی سسلی لرین علامت لرینه احتیاج یوخدور،چونکه بو قانونا گؤره معلومدور.آنجاق اون لارین اساس حرف لرینی یازماق حتما لازیمدیر
شنبه 16 اسفند 1393


text:
پخئنیانی آتش و غضبله حدهلهیهن دونالد ترامپ مومکون محاربه تهلوکهسینی داها دا آرتیریر.
آخار. آز خبر وئریر کی، آبش مطبوعاتی شیمالی کورئیا ایله مومکون محاربه تهلوکهسیندن یازیب.
«پولیتیجو» نشری شیمالی کورئیا ایله باغلی ان جدی تهلوکه کیمی آبش-ı وورماق ایمکانلارینا مالیک نووه باشلیقلی راکئتلرین دئییل، آبش-این اؤزونون احتیاطسیزلیق سببیندن کورئیا یاریماداسیندا نووه محاربهسینه سبب اولماسینی گؤستریب. مطبوعات اورقانلاری شیمالی کورئیانین آبش-ı وورا بیلمیجیی حالدا ایکینجی وئرسییادان ایستیفاده ائدرک جنوبی کورئیادا یاشایان مینلرله آمئریکالی حربچی و مولکی اینسانلاری هدفه آلاجاغینی ادعا ائدیب.
دونالد ترامپین تهدیدیندن درهال سونرا شیمالی کورئیانین آبش-آ مخصوص قوام آداسینی ووراجاغی ایله باغلی بیانات سسلهندیرمهسی آدا ساکینلرینین ناراحاتلیغینا سبب اولوب:
«بیر آز ناراحاتلیق و بیر آز دا تلاش ایچیندهیهم. بو حقیقتهن باش وئرهجک؟ یالنیز اؤزوم اولسام ناراحات اولمازدیم، آنجاق اوغلوم اوچون چوخ ناراحاتام. بورادان گئتمک ایستییرم»، - ۳۷ یاشلی آدا ساکینی سئسیل چوقراد بیلدیریب.
آبش مطبوعاتی همچینین پرئزیدئنت دونالد ترامپی تنقید ائدرک شیمالی کورئیا لیدئری کیم چئن این کیمی داورانماقدا گوناهلاندیریب.


text:
زیمبابوه نین کئچمیش باش ناظری، مخالیفتین لیدری مورقان سواقیرای اؤلکهسینه گئری دؤنوب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «سکای نیوز» تلویزییاسی یاییب. سواقیرایلا بیرگه اؤلکهیه ایکی دؤولت ناظری ده گلیب.
قید ائدک کی، دونن زیمبابوه اوردوسو پایتاخت هارارئیه داخیل اولوب. اوردو دؤولت تلویزییاسینین بیناسینی اله کئچیریب.
اوردونون شهره گیرمهسیندن سونرا پرزیدنت موقابه گیروو گؤتورولرک، فاکتیکی اولاراق حاکمیتدن اوزاقلاشدیریلیب. حکومته رهبرلیک ویتسه-پرزیدنت امرسون منانقاقوویا وئریلیب. موقابه نین گیروو گؤتورولمهسیندن سونرا اونون حیات یولداشی اؤلکهدن قاچیب.
موقابه ۱۹۸۰-جی ایلدهن زیمبابوه نی ایداره ائدیر.
سواقیرای ۲۰۰۸-جی ایلده زیمبابوه ده کئچیریلن پرزیدنت سئچکیسینین ۱-جی توروندا غلبه قازاندیقدان سونرا او، موقابه طرفیندن حبس ائتدیریلیب. نتیجهده سئچکینین ایکینجی توروندا موقابه قالیب گلیب. او، سواقیرایی باش ناظر تعیین ائدیب، اما موخالیف لیدر بو وظیفهده ۴ ایلدهن چوخ ایشلهیه بیلمهییب.


text:
قندهار- کابل یولیده 30نفرمسافر اوغیرلنگن
محلی رسمی لرگه کوره، کابل تامان یول آلگن ایکی مسافرتشووچی نقلیه واسطه گه مینیلگن بومسافرلر دوشنبه کونی کیچقرون زابل ولایتی نینگ شاه جوی تومنیده نامعلوم قوراللی لر تاماندن اوغیرلنگن.
زابل ولایتی نینگ شاه جوی تومنی حاکمی عبدالخالق ایوبی دستلبکی گزارشلراساسیده مسافرلرنی اوغیرله گن قوراللی لر یوزیگه نقاب تارتیلگنینی معلوم قیله دی.
ایوبی جنابلری محل اهالی سیدن نقل قیلیب ایتیشیچه اولرگپیره دیگن تیلنی حادثه یقینده بولگن اهالی بیلمه گن.
قندهار ولایتی نینگ ترانسپورت ریاستی رسمی لری "غزنی پیما" ناملی شرکت نینگ ایکی مسافر تشووچی نقلیه واسطه سی دوشنبه کونی کیچقرون نامعلوم قوراللی شخص لرتاماندن توخته تیلیب مسافرلری آلیب کیتیلگنی نی معلوم قیلگن.
اما بو شرکت مسووللری بی بی سی بیلن بولگن صحبتیده بو شرکت گه تیگیشلی نقلیه واسطه لری یوز لریگه نقاب تارتیلگن و ملی اردو کییمیده بولگن کیشی لرتاماندن توخته تیلیب مسافرلردن کیم لیک حجت لری سوره لگنینی ایتیشگن.
بوشرکت نینگ زابل ده گی نماینده سی نصیر نینگ بی بی سی گه ایتیشیچه، نقابلی شخص لر همه دن کییملیکلرینی کورسه تیشینی سوره گن، اوندن کیین هزاره لرنی اوزلری بیلن آلیب کیتگن و باشقه لر قریب ایککی ساعت اوشبو محلده قالگن.
اونگه کوره، ایککی ساعت جریانیده هیچ بیر پلیس و عسکر محلدن اوتمه گن، ایککی ساعت دن سونگ اردو عسکرلری محل گه کیلیب قالگن مسافرلرنی کابل و قندهارگه انتقال بیرگنلر.
موترده بولگن عیال اوغلی بیلن حاضر کابلگه کیلگن اوز اسمینی ایتیشینی ایسته مه گن بوعیال بی بی سی بیلن بولگن صحبتیده کورگنلرینی شوندی ایضاح له دی:"نقلیه واسطه لرنینگ بیری دن هزاره قومی گه منسوب 19نفر وینه بیریدن هم 12کیشی نی توشیریب آلیب کیتدی. اولرپلیس کییمی دن فایده لنگندی، بیرته سی نینگ کییمی حربی کییم ایمسدی، ساچی اوزین ایدی، پشتووفارسی تیللریده صحبت قیلردی، سیزلرکیم سیزلرومذهب لرینگیزنیمه دیب سوال بیرردی ، عمکیم نینگ ایککی اوغلی هم الیب کیتیلگن لر اره سیده ."
اوغیرلنگن لر ایران دن افغانستان گه قیتگن مهاجرلر عایله سی بولگن. افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی حاضرگه قدربوخصوصده صحبت قیلیشگه حاضر بولمه گن.
کابل _ قندهار شاه یولی افغانستان نینگ خوفلی شاه یوللریدن بیری حسابلنه دی، قوراللی عصیانچیلر فعال بولیب بوندن الدین هم مسافر موترلری اولر تمانیدن توخته تیلگن ایدی. تصدیق لنمه گن خبرلرگه کوره، چیت ایللیک عصیانچیلرهم تاپیلگنی ایتیلماقده.
حاضرگه قدر هیچ بیرگروه یاشخص مسوولیتی نی اوز ذمه سیگه آلمه گن.


text:
روسییا حربی کوسمیک قوهلری البابا تورکییهنین وئردیی کووردیناتلار اساسیندا ضربهلر ائندیریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا روسییا پرزیدنتینین مطبوعات کاتیبی دمیتری پئسکوو سؤیلهییب. او بیلدیریب کی، بو کووردیناتلارا اساساً، وورولاجاق یئرلرده تورکییه حربچیلری اولمامالی ایدی.
قید ائدک کی، دونن روسییا قیریجیلارینین البابدا بیر بینایا ائندیردیی هاواضربهلری نتیجهسینده ۳ تورک عسگری شهید اولوب. بوندان سونرا روسییا لیدری ولادیمیر پوتین تورکییهلی همکاری اردوغانا زنگ ائدرک،عذرخواهلیق ائدیب و باش ساغلیغی وئریب.


text:
افغانستان دولتی 14 ایرانلیک محبوس نی قوییب یوباردی
افغانستان تشقی ایشلر وزیرلیگی، افغانستان ده قماققه آلینگن اون تورت ایرانلیک محبوس، ایرانگه قیته ریلگنی نی ایتگن. بو وزیرلیک رسمیلری نینگ بی بی سی گه ایتیشیچه، بو محبوسلر، ایکله مملکت ارا محبوسلرنی آزاد ایتیش بوییچه شرطنامه اساسیده قوییب یوباریلگن. رسمیلرگه کوره، ایران دولتی 28 محبوس نینگ قوییب یوباریلیشی نی سوره گن، اما اولر فقط اون تورته سینی آزاد قیلیشگن. باشقه تماندن، افغانستان تشقی ایشلروزیرلیگی ایران ده گی افغان محبوسلری نینگ دوسیه لرینی تیکشیریش اوچون ایران گه هییت جونتگن. محبوسلرنی قوییب یوباریش شرطنامه سی بوندن 9 آی آلدین ایکله مملکت رهبرلری تمانیدن اعلان ایتیلدی. اما ایلکبار افغانستانده گی ایرانلیک محبوسلر اوز مملکتی گه یوباریلماقده. افغانستان تشقی ایشلروزیرلیگی سوزچیسی احمد شکیب مستغی، ایران نینگ کابلده گی ایلچیسی جمهور رییس کرزی بیلن اوچره شیب، 28 محبوس نینگ قویب یوباریلیشینی طلب قیلگن، اما محبوسلردوسیه لرینی تیکشیرووچی قوشمه کمیته فقطگینه 14 محبوس نی آزاد قیلیشگه قرار قبول قیلدی دییدی:"محبوسلرنینگ دوسیه لرینی تیکشیریش بوییچه تشکیل ایتیلگن قوشمه کمیسیون، ایرانلیک محبوسلردن اون تورته سینی قوییب یوباریلیشیگه قرار قبول قیلدی. بو اون تورت محبوس شرطنامه گه قید ایتیلگن شرایط اساسیده آزاد قیلینیب، ایران تمانیگه تاپشیریلدی". مستغی جنابلری، مذکور محبوسلر افغانستان ده قنده ی جنایتلرگه قول اورگنی باره سیده تفصیلات بیرمه دی. ایکله مملکت ارا عملگه آشیریلگن شرطنامه گه آساسآ، جزا مدتی آلتی آی دن آزیراق قالمه گن محبوسلر مملکتی گه قیته ریله دی. اما ایران افغانستانلیک محبوسلرنینگ قوییب یوباریلیشی خصوصیده قنده ی قرار قبول قیلگن؟ مستغنی گه کوره، افغانستان عالی محکمه رییسی ایرانگه قیلگن سفریده او ملمکت رسمیلری بیلن اوچره شیب، اولر 300 افغانستان لیک محبوس نی مملکتیگه قیته ریشی نی وعده قیلگن. اونینگ ایتیشیچه، بو محبوسلر دن 200 ته سینی ایرکک و یوزته سینی عیاللر تشکیل بیره دی. او شونینگ دیک، افغانستان تشقی ایشلروزیرلیگی ایران ده گی افغان محبوسلرنینگ دوسیه لرینی تیکشیریش اوچون، تهران هییت جونه تیلگنی نی معلوم قیلدی:" افغانستان قونسیلخانه سی خادملریدن ایکی کیشی ایران سفر قیلدی، اولر ایران نینگ قماقخانه لرینی کوریب چیقه دی.. کیین اولرنینگ آزاد ایتیلیشی باره سیده قرار قبول قیلیشه دی". ایران ده قنچه افغان محبوس بارلیگی انیق ایمس، و ایران دولت رسمیلری هم افغانستان ده گی ایرانلیک محبوسلر سانی باره سیده انیق معلومات موجود بولمه گنی نی ایتیشماقده لر. اما حساباتگه کوره، کمیده اوچ مینگ افغان ایران قماقخانه لریده جزا مدتی نی اوته یاتگنلیگی ایتیله دی.


text:
افغان عیال لریگه زوراوانلیک لر کوپه یگن
بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی ، افغانستان حکومتی دن خاتین لر قیین چیلیک لری نینگ اورته دن ایلتیش اوچون کوپراق سعی و حرکت قیلیشی نی طلب قیلگن.
بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ افغانستانده گی نماینده لیگی ، ینگی چیقرگن بیر گزارشیده ، افغان عیال لری ایریم نا پسند عنغنه لرباعث ، تورلی قیین چیلیک لر همده زوراوانلیک لر بیلن یوزمه یوز بولگن لر.
اوشبو گزارش گه کوره ، قیز لر نینگ بد بیریش ، آز یاشده طوی قیلیش و شونگه اوخشه گن باشقه ناپسند عنعنه لر خاتین قیزلرگه زوراوانلیک لر نی کوپه یتیرگن.
بیر لشگن ملت تشکیلاتی ، خاتین قیز لر گه قرشی آرتیب باره یاتگن زوراوانلیک لرنینک آلدینی آلیش قانونی توزه لگنی دن حاضر گه چه عملی بولمه گنی نی ایتگن.
بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی افغان عیال لر وضعیتی خصوصیده ترقه تگن گزارشی ده مملکت نینگ 34 ولایتی نینگ عیال و ایرکک لری ، حکومتی رسمیلر ، دینی عالم لر ، عیال لر نینگ حقوقیدن حمایه ایتوچی نهاد لر ، مدنی تشکیلات لر بیلن صحبت لشگنی نی ایتیب اوشبو گزارش نینگ مذکور شخص لر و نهاد لر نظری لری نینگ اساسیده توزه لگنی نی ایتگن.
اوشبو گزارش اساسیده ، ملیون لب افغان خاتین قیزلری یمان بیر حالتده حیات کیچیره دیلر.
بیر لشگن ملت لر تشکیلاتی نینگ بشر حقوقی بولیمیده گی باشلیغی خانم جورجیت گنیان گه کوره ، اوشبو چیقریلگن ینگی گزارش ، خاتین قیز لر گه قرته ایریم زوراوانلیک لردن پرده کوتره دی.
"بوگون کی گزارش نینگ ترقه تیلیشی ، افغان خاتین لری و ایرکک لری نینگ درد لری همده سیس لری نینگ نا پسند عنعنه لر خصوصیده انعکا س بیره دی. اوشبو عنعنه لر ، جبر بیلن تورموش گه بیریش ، کیچیک یاشیده طوی قیلیش ، منازعه لر نینگ حلی اوچون قیز لر نینگ زور بیلن تورموش گه بیریش ، ناموسی قتل لر و عیال لر برابریده باشقه خشونت لی موضوع لر بار.
اوشبو گزارش ، عموماً آلگنده ، خاتین قیزلر گه قره ته شونده ی عکس العمل لر نینگ کیله جگی همده جامعه موضوع لری خصوصیده بحث قیله دی."
عین حالده ملت وکیل لریدن آصفه شاداب ، خاتین قیز لر گه قرشی آرتیب باره یاتگن زوراوانلیک لرنینک آلدینی آلیش قانونی بیلن قوشیمچه ، باشقه قانون لر هم حکومت تمانیدن تطبیق بولمه گنی نی ادعا قیله دی.
خانم شاداب گه کوره ، ینگی پارلمان نینگ ایشی باشلنیشی بیلن ، اولر ، تصویب بولگن قانون لر نینگ عملی بولیشی اوستیگه هم ایش آلیب باره دیلر.
عیال لرگه قرشی زوراوانلیک لر نینگ آلدینی آلیش قانونی جمهور رییس کرزی تمانیدن بیلتیر توشیح بولدی اما بیر لشگن ملت لر تشکیلاتی تمانیدن ترقه تیلگن گزارش گه کوره ، اوشبو قانون کوپ گینه مورد لرده ، تطبیق بولمه گن.
هر چند جمهور رییس کرزی کابینه سی نینگ ایچیده ، خاتین قیز لر وزیرلیگی هم فعالیت قیماقده و اوشبو وزرات خاتین قیز لر وضعیتی نینگ یخشی قیلیشی اوچون کوپ گینه سعی و حرکت قیلگنلیگی نی ادعا قیله دی اما شونده ی بولسه هم ، اوشبو وزارت اجرایی صلاحیتی بولمه گنی اوچون ، افغان خاتین قیز لری نینگ برابریده ، ایریم زوراوانلیک لر کوپه یگن.
شونده ی بیر حالده ، بیرلشگن ملت لر تشکیلاتی تمانیدن ترقه تیلگن گزارشیده قومی بویوک لر همده دینی عالم لر افغان خاتین قیزلریگه آرتیب بارگن ایریم زوراوانلیک لر نینگ آلدینی آلیشی گه یخشی تاثیر لی ایش قیله آله دیلر دیب ایتیلگن.


text:
قندوز محل اهالیسی گه کوره ، اوتگن کیچه ناتو کوچلری تمانیدن خواجه غلتان قیشلاغیده اویوشتیریلگن هوا هجومده تورت تینچ اهالی حیاتی نی قولدن بیرگن، اما پلیس اولگنلر عصیانچیلر بولگنینی ایتماقده.
بی بی سی نینگ قندوز ده گی درکچیسی نینگ بیرگن معلوماتیگه کوره، اهالی اولگنلرنینگ جسدلرینی اوزلری بیلن کوته ریب، قندوز شهریگه آلیب کیلیب، نمایش اویوشتیرگنلر.
عایله اعضالریدن تورت کیشی نی اوشبو هجومده قولدن بیرگن ضیاالحق نینگ ایتیشیچه، اوزی محلی پولیس اعضالریدن بولیب، حادثه چاغیده مذکور کوچلر بیلن قندوز نینگ هوا میدانیده همکارلیک قیلماقده ایدی.
اونگه کوره، اونینگ اوییدن پولیس کوچلری نینگ قولیگه توشگن برچه قوراللر، افغان خوفسیزلیک کوچلری گه تیگیشلی بولیب، او و اونینگ عایله اعضالری، دولتگه قرشی عصیانچیلر بیلن هیچ قنده ی علاقه لی بولمه گن.
قندوز تینچلیک عالی کینگشی ریسی اسدالله امرخیل هم، مذکور شخصلر تینچ اهالی ایکنلیگی نی ایتگن.
قندوز پولیس اداره سی سوزلاوچیسی سیدسرورحسینی ، اوشبو کوچلر، مذکور بنا اعضالری افغان خوفسیزلیک کوچلری بیلن توقنشگن بیر چاغده، ناتو کوچلری دن هوا یاردم سوره گنی نی معلوم قیلگن. اونگه کوره، اوشبو توقنه شووده، ایکی پولیس عسکری هم هلاک بولگن.
محل اهالیسی، بی بی سی درکچیسیگه، حادثه شخصی دشمنلیکلر باعث یوزبیرگنی نی ایتگنلر.
افغانستان جمهور رییسی حامدکرزی، بوندن بیر نیچه وقت آلدین، استقامت جایلر گه ناتو دن هوا یاردم سوره مسلیگی باره سیده فرمان صادر قیلگن ایدی.
هوا دن اویوشتیریله دیگن هجوملرده، تینچ اهالی تلف بوله یاتگنی، اهالی نینگ اعتراضیگه سبب بولیب کیلماقده.


text:
شاعیرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار؟ *
اؤزؤنو تانیمایان تانریسینی دا تانیماز؟ حضرت علی (ع)
• محمدرضا هیئت
آنا دیلیمیزین آدی نین نه اولدوغو البته کی، خلقیمیزین اکثریتی اوچون خصوصا اویدورولموش تاریخ کتابلارینی اوخومایان، داها دوغروسو، اوخوماغینا قادر اولمایان خلق کوتله سی اوچون بللی دیر. خلقیمیز، عصرلردیرکی، اؤزونو تورک ودیلینی ده تورکی ( تورکجه ) آدلاندیریر وهر زامان وهر یئرده اونو جسارتله دیله گتیریر. آنجاق تاسفلر اولسون کی، بوگون، آنا دیلیمیز ایستر قوزئی آزربايجاندا، ایستر ده ایراندا مختلف آدلارلا ایفاده اولونور وهرکس اؤز سلیقه سینه گؤره اونا آد وئریر. بواویدورما جریان 1936- نچی ایلده استالین ین گؤستریشی ایله باشلاندی. استالین، مسلمان تورک خلقلرینی بیر- بیریندن آییرماق و اونلارین کئچمیشینه یاد اولان باغلارینی قیرماق نیتی ایله سوویت لر بیرلیگینده تورک آدی نین سیلینمه سینی امر ائتدی وهر زامان تورکی آدلانان دیلیمیز، او گوندن بری آزربايجان دیلی اولاراق قیده آلیندی، طبیعی دیرکی استالین ین یاراتدیغی او دهشتلی وضعیتده بونا آچیقجا اعتراض ائتمک امکانسیزایدی. او دورکی، خلق یاواش- یاواش بو اویدورمالارا ایناندی وتورک سؤزو یالنیز تورکیه لیلر حققینده ایشله ندی وزامان- زامان خلق اؤزو تورکلویونو واصلینده کیملیگینی اونوتدو. تورکلویه قارشی آپاریلان بو تبلیغات او قده ر گوجلو تاثیر بوراخدی کی، حتی قوزئی آزربايجان مستقیل اولدوقدان سونرا داهی بو مسئله چوخلو تارتیشمالارا سبب اولدو وچؤزولمه میش بیر پروبلئم کیمی قالدی. بو جریان آز بیرسوره ایچینده ایراندا دا اؤز تاثیرینی گؤستردی. کومونیزمه اویانلار واستالین ین آغزیندان چیخانی صیرف حقیقت کیمی قبول ائده نلر « آزربايجانجا» سؤزونو « تورکجه» یه ترجیح ائتدیلر ویازیلاریندا تورک سؤزونو ایشلتمکدن چکیندیلر. آنجاق بونلارا باخمایاراق « تورک» (تورکی) سؤزو خلقین دانیشیق دیلینده اؤز حیاتینا داوام ائتدی. طبیعی دیرکی، بو مسئله عیرقیچی پهلوی رژیمی نین خوشونا گلمیردی. اودورکی، سوویتلرده آپاریلان و اؤز فیکیرلرینجه اوغورلو ساییلان سیاست، ایراندا دا پهلویلر طرفیندن تطبیق ائدیلدی و « سیز تورک دئییلسینیز، سیزه بو دیلی موغوللار زوراکیلیقلا قبول ائتدیرمیشلر» - دئیه خلقیمیزی مانقورتلاشدیرماغا قالخدیلار. بو سیرادا کسروی نین اویدوردوغو قوندارما « آذری» سؤزو اونلارین ایشینی آسانلاشدیردی و بئله لیکله ایراندا بو جریان سرعتلندی وبیر سیرا غافیل انسان اونا قوشولدو. یوخاریدا قیساجا ایضاح ائتدیگیمیز بو« آد قویما» سؤز یوخ کی، علمی دئییل، سیاسی گؤروشلرین سونوجو اولموشدور. آنجاق شوکورلر اولسون کی ایراندا اسلامی انقلابین غلبه سی و او تایدا، قوزئی آزربايجانین کومونیزم وروس امپراتورلوغوندان قوپوب، مستقیل لیگه قووشماسی بو مسئله نین سیاستدن اوزاق، علمی شکیلده حل ائدیلمه سینه ال وئریشلی شرایط یاراتمیشدیر.
شبهه سیز، دیلیمیزین آزربايجانجا، آذری، آزربايجان دیلی و... کیمی مختلف آدلارلا آدلانماسی دیلیمیزی سئونلری راحاتسیز ائتمکده دیر وبو مسئله نین تئزلیکله حل ائدیلمه سی ان واجب مسئله لردن ساییلیر. « وارلیق » درگیسینده باشقا ساحه لرده اولدوغو کیمی بو ساحه ده ده جدی آددیملار آتیلاراق دیلیمیزین آدی نین تثبیت ائدیلمه سی اوغروندا چالیشیلمیش ودرج ائدیلن علمی مقاله لرله بو مسئله دوزگون شکیلده آراشدیریلمیشدیر.(1) بیزبورادا، همین آراشدیرمالارین داوامی اولاراق مسئله نی باشقا یؤندن اله آلیب گنجه لی نظامی دن باشلایاراق شهریارا قده ر کی بیرچوخ بؤیوک شاعرلرین اثرلریندن اؤرنکلر وئرمکله دیلیمیزین آدی نین نه اولدوغونو اونلارین دیلی ایله آچیقلاماغا چالیشاجاغیق.
1- گنجه لی نظامی :
اثرلرینی فارسجا یازدیغینا باخمایاراق، گنجه لی نظامی، تورک سؤزونو ایستر حقیقی معناسیندا، ایسترسه ده مثبت مجازی معنالاردا ان چوخ ایشله دن شاعیرلردن دیر. او، بوتون اثرلرینده تورکلویونو آچیقجا سؤیله- میش واونلا هرزامان اؤیونموشدور. البته نظامی نین یاشادیغی دؤرو ومحیطی نظره آلساق بومسئله داها بؤیوک اهمیت کسب ائده ر. بیلیندیگی کیمی نظامی بیرطرفدن اؤزونو خلقه واونون دیلینه یاخینلاشدیرماق ایسته سه ده باشقا طرفدن یعنی حاکیم طبقه طرفیندن تورکجه یازماقدان چکیندیریلمیشدیر و بومسئله شاعیرین «لیلی ومجنون » اثرینده شیروانشاهین دیلیندن آشاغیداکی کیمی اؤز عکسینی تاپمیشدیر:
در زیور پارسی و تازی
این تازه عروس را طرازی
ترکی صفت وفای ما نیست
ترکانه سخن سزای مانیست
عینی زاماندا، نظامی تورک دیلینه لاییقینجه ده یر وئرمه ین محیطیندن ده شکایت ائدیر.
ترکی ام را درین حبش نخرند
لاجرم دوغبای خوش نخورند
( تورکجه می بو حبش لیکده آلان یوخ
دوغبانی بیر یئمک دئیه سایان یوخ) (2)
نظامی، اثرلری نین مثبت قهرمانلاری نین تورک اولدوغونو چئشیدلی یوللارلا گؤسترمکده دیر. م . ا . رسولزاده یازیرکی: « حتا هفت پیکر منظومه سی نین فانتزی باخیمدان ان پارلاغی اولان قارا کؤشک پرنسی- نین حکایه سینده کی نارین وجودلو تورک کرالیچه سی نین آدی بئله « تورکناز» دیر:
گفت من ترک نازنین اندام
از پدر ترکناز دارم نام (3)
« مخزن الاسرار » اثرینده، شاعیر، تورکلویو گؤیلره قالدیراراق، تورکلری عدالتلی انسانلارکیمی تصویرائدیر:
دولت ترکان چو بلندی گرفت
مملکت از داد پسندی گرفت
چونکه تو بیدادگری پروری
ترک نه ای هندوی غارتگری
« اسکندرنامه» اثرینده ده تورکلرین آدی فخرله چکیلمکده دیر:
زه کوه خزر تا به دریای چین
همه ترک بر ترک بینم زمین
همین اثرده، شاعیر، روسلارا اولان نفرتینی بیلدیرمکده، یئنه ده تورکلوک قوه سیندن فایدالانیر:
ز پیکان ترکان این مرحله
توان ریخت برپای روس آبله
باشقا بیر یئرده گئنجه لی نظامی، تورک اولدوغونو آچیقجا بیان ائدیر:
پدر برپدر م مرا ترک بود
به فرزانگی هریکی گرگ بود (4)
گؤروندویو کیمی بؤیوک شاعیریمیز هئچ زامان اؤزونو آذری و دیلینی آزربايجان دیلی آدلاندیرمامیش، عکسینه فرصت تاپینجا تورکلویونو قابارتماغا چالیشمیشدیر. بونلاردان علاوه نظامی اؤز اثرلرینده تورکجه مفهوملار وآتا سؤزلریندن ده بول- بول فایدالانمیشدیر. (5)
م. ا . رسولزاده نظامی یه خطابا یازدیغی قیسا بیرشعرینده اونون تورکلویونه اشاره ائدیر. بو شعر رسولزاده نین ده دیلیمیزین آدینا مناسبتینی گؤسترمک اوچون دقته لایق دیر.
فارسچیلیغی یوخ اونون
تورکلویه چوخ باغلی دیر
قافقاز دئیه ذوق آلار
روسدان جانی داغلی دیر
گؤزل قادین تیپلری
یا تورک یا قافقازلی دیر
شبهه سی یوخدور کی او،
بیر آزربايجانلی دیر.
2- امیر علیشیر نوائی :
یوخاریدا سریله دیگیمیز کیمی استالین ین فرمانی ایله « تورک دیلی» ایفاده سی لهجه آدلاریله عرض ائدیلدی و تورکجه یه آزربايجاندا « آزربايجانجا » دئییلدیگی کیمی اؤزبکستاندا دا « اؤزبکجه» آد وئریلدی. حالبوکی اوندان اؤنجه اؤزبک دیلی ویا اؤزبکجه ایفاده لری هئچ بیر یئرده ایشلنمه میشدی. اؤزبکلرین (جیغاتیلارین) ان بؤیوک شاعیری وعمومیتله تورکلرین ان گؤرکملی ادبی شخصیتی اولان امیرعلیشیر نوائی ده دیلیمیزین آدی باره سینده اؤز فیکیرلرینی بیلدیرمیشدیر. او، لیلی ومجنون اثری نین مقدمه سینده اونون یازیلما سببینی آچیقلارکن دئییر:
چون فارسی اردی نکته شوقی
آزراق ایدی آندا تورک ذوقی
اول تیل بیله نظم بولدی ملفوظ
کیم فارس آنقلار اولدی محفوظ
من تورکجه باشلایان روایت
قیلدیم بو فسانه نی حکایت
کیم شهرتی چون جهانا تولقای
تورک ائلیگه داقی بهره بولقای
نئچون کی بوگون جهاندا اتراک
کؤپ دور خوش طبع وصافی ادراک (6)
نوائی یازیر مشهور « سداسکندر» مثنویسینده ده بئله یازیر:
سانا آ نچا حق لطفی واقع دورور
کی تا تورک الفاظی شایع دورور
بو تیل بیرله تانظم ارور خلق ایشی
یقین قیلمامیش خلق سندیک (سنین تک) کیشی
نوائی « محاکمه اللغتین» آدلی اثری نین مقدمه سینده شاعیرلرین تورکجه یازماقدان چکیندیکلری نین سببلرینی آختاراراق تورکجه نین سؤن درجه گوزل وزنگین بیر دیل اولدوغونوثبوت ائتمگله چالیشیر. آشاغیدا همین مقدمه دن نقل ائده جگیمیز سطیرلردن ده آیدین اولورکی نوائی هئچ زامان دیلینی جیغاتای ویا اؤزبک دیلی آدلاندیرمامیشدیر:
« آنادیلیم اوزرینده دوشونمه یه باشلادیم، تورکجه نین درینلیکلرینه دالینجا گؤزلریمه اون سگگیز مین عالمدن داها یوکسک بیرعالم گؤروندو. بو عالمین ناخیشلار، زینتلر ایچریسینده گئنشله نن گؤیو، دوققوز گؤیدن داها یوکسک ایدی. اورادا نئچه فضیلتلر، نئچه اوجالیقلار خزینه سینه راست گلدیم. بو خزینه نین اینجیلری، اولدوزلارین لعل- جواهیرلریندن داها دا پارلاق ایدی. بو عالمین گول باخچالارینا گیردیم. گوللری فلکین گونشیندن داها پارلاق ایدی. هر طرفینده گؤ زله گؤرونمه ین، ال چاتمایان داها نه لر واردی، نه لر...
آمما بو مخزنین ایلانی قان تؤکن دی و گوللری نین تیکانی سایسیز- حسابسیزدی. بیزیم تورک شاعرلریمیز بو قورخولو وتیکانلی یوللاردان چکیندیکلری اوچون تورکجه نی بوراخیب گئتمیشلر.
... تورکجه نین فضاسیندا طبیعتیمین آتینی چاپدیردیم، خیالیمین قوشونو قانادلاندیردیم. وجوانیم بو خزینه دن سؤن درجه قیمتلی داشلار، ده یرلی اینجیلر آلدی. کؤنلوم بؤ گول باخچاسی نین دورلو چیچکلریندن، اوجسوز- بوجاقسیز، گؤزه ل قوخولاری اییله دی.
ظن ائدیلمه سین کی، منیم تورکجه نی اؤیمم تورک اولدوغومدان و طبیعتین سؤزلره تورکجه آلیشماسیندان وفارسجانی بیلمه دیگیمدن ایره لی گلیر. اصلینده فارس دیلینی اؤیرنمک اوچون هئچ کیمسه منیم قده ر غیرت گؤستر مه میش و بو دیلین دوغروسونو ویانلیشینی منیم قده ر یاخشی اؤیرنمه میشدیر... (7)
3- محمد فضولی:
آزربايجانین ان بؤیوک غزل شاعیری اولان فضولی اصلینده آزربايجان یئرلیسی دئیلیندر. بیلیندیگی کیمی او عراق تورکلریندن اولوب، بایات طایفا سینا منسوب دور. آنجاق هئچ بیر شاعیر اونون قده ر آزربايجانلیلار اوچون دوغما اولماییب. چونکی فضولی نین دیلی بیزیم دیلیمیز وسؤیو بیزیم سؤیوموز دور. او، بیزیم دیلیمیزین شاعیری دیر. او دورکی، فضولی نین دیلیمیزین آدینا مناسبتی خصوصی اهمیته مالیک دیر. گؤره سن فضولی اؤزونو ودیلینی نه آدلاندیریردی؟
ای فیض رسان عرب وتورک عجم
قیلدین عربی افصح اهل عالم
ائتدین فصحای عجمی عیسی دم
من «تورک» زباندان التفات ائیله مه کم
بو فضولی نین دوعاسی دیر و نئجه ده گؤزه ل دوعادیر!
محمد فضولی « لیلی ومجنون» اثری نین یازیلماسینی سؤیلرکن بئله دئییر:
لیلی - مجنون عجمده چوخدور
اتراک ده اول فسانه یوخدور.
باشقا بیر یئرده:
اول سببدن فارسی لفظیله چوخدور نظم کیم
نظم نازک تورک لفظیله ایکن دوشوار اولور
منده توفیق اولسا بو دوشواری آسان ائله رم
نو باهار اولجاق تیکاندان برگ گول اظهار اولور
4- سیدابوالقاسم نباتی:
نباتی نین آشاغیداکی شعرینه منجه هئچ بیر ایضاح لازیم دئییل.
بچه تورکم، دیلیم تورکی، کلامیم هجو مجو
خان چوبانی، جان آلان، جان جانی گؤزلر گؤزلریم
5- سید عظیم شیروانی:
سید عظیم، آزربايجانین گؤرکملی شاعیرلریندن وصابرین اوستادی اولموشدور. او، عبید ذاکانی نین مشهور «موش وگربه» ( سیچان و پیشیک) اثرینی فارسجادان ترجمه ائدیب اونا شعریله قیسا بیر مقدمه یازمیشدیر. همین مقدمه ده اثری آزربايجان و یاآذری دیلینه یوخ تورکجه یه چئویردیگینی بیان ائدیر:
نقل ائله دیم گل سنه بیر داستان
فارسی ایله نقل ائله ییب باستان
تورکی ایله من اونوتحریر ائدیم
کؤنلونو شاد ائت سنه تقریر ائدیم...
6- میرزه علی اکبر صابر:
صابر، ضیالیلیغی، دوشونجه سی، دونیا گؤروشو و ایجتماعی مسئله لره مناسبتی ایله شهرت قازانمیش وبؤیوک شاعیردیر. او، هربیر مسئله ده اولدوغو کیمی دیل مسئله سینده ده گئرچکچی اولموشدور. بونا مثال اولاراق، بیر نفرین یازدیغی « عثمانلیجادان تورکجه یه ترجمه» سؤزونه صابرین اعتراضینی گؤسترمک اولار:
عثمانلیجادان ترجمه تورکه بونو بیلمم
گئرچک یازییور گنجه لی یااینکی هنک دیر
مومکون ایکی دیل بیر- بیرینه ترجمه آمما
عثمانلیجادان ترجمه تورکه نه دئمکدیر؟
شعردن گؤروندویو کیمی حتا آنادولو تورکلری نین دیلینه عثمانلی دیلی دئییلن زامان آزربايجانلیلارین دیلینه تورک دیلی دئییلیردی. اؤزو ده تورکیه لیلر طرفیندن دئییل، آزربايجانین خلق شاعری صابر طرفیندن.
صابردن باشقا بیر میثال
تصنیف اولونوب تازه کتب تورک دیلینده
هرکس اوخویوب علمله بیدار اولاجاقدیر.
7- میرزه علی معجز شبستری:
دیلیم تورکی، سؤزوم ساده، اؤزوم صهبایه دلداده
منیم تک شاعیرین البت اولار کاساد بازاری
دونن شعریله بیر نامه آپاردیم شاه ایرانه
دئدی تورکی نمی دانم، مرا تو بچه پنداری؟
اؤزو تورک اوغلو تورک آمما دئییر تورکی جهالت دیر
خدایا مضمحل قیل تختدن بو آل قاجاری.
8- میرزه علی لعلی:
حیرتده قویدو عالم اسلامی « شرق روس» (8)
یوزدن نقابین آچدی بو « تورکی» زبان عروس
9- آلماس ایلدیریم:
منیم ایمانیم بیر عشقیم، اؤزوم بیر
بیر چشمه دن آخدیم قاینار گؤزوم بیر
تورک اوغلو تورکم من مردم سؤزوم بیر
یول وئر، یول وئر اؤز یوردوما گئدیم من
فیرتینالی بورالیسان
اسکی درددن یارالیسان
سوران اولسا هارالیسان
سؤیله تورکدور سویوم آراز
سنه اولماز دویوم آراز
10- احمد جواد:
آزربايجان انگلیس لر طرفیندن اشغال اولوندوغو زامان احمد جاواد اعتراضینی آشاغیداکی بیتلرله بیلدیرمیش، عینی زاماندا اؤزونو ده ( آزربايجانلیلاری) تورک آدلاندیرمیشدیر:
داماغیندا چاناققالا آغیسی
سنمی سن تورک ائلی نین یاغیسی
اسلام دونیاسینی اؤلوم چالغیسی
اؤلوم نیتی ایله یاخان انگلیس
........................
سن باغلا هر یولو، سونگوم تئز آچار
اوچ آیدا گلنلر اوچ گونده قاچار
ظن ائتمه قورشونوم هاوالی اوچار
تورک دور بو قورشونو آنان انگلیس
باشقا بیر یئرده:
اوخونور آلنیندا درین بیر تاسا ( کدر)
قوجا تورک، سن نه دن باتدین بو یاسا
11- صمد وورغون:
یاندیریلان کتابلار:
... سؤیله سنمی خور باخیرسان منیم شعر دیلیمه
قوجا شرقین شهرتی دیر فضولی نین غزلی!
سنمی « ترک...» دئییرسن اولوسوما، ائلیمه
داهیلره سود وئرمیشدیر آزربايجان گؤزه لی
قوجا شرقین شهرتی دیر فضولی نین غزلی!
12- محمد حسین شهریار:
آزربايجانلیلار آراسیندا شهریارین شعرلرینی اوخومایان تاپیلسا دا، ائشیتمه ین تاپیلماز. او، دیلیمیزین یاساق اولدوغو بیر دؤروده بو دیلین شاه اثرینی ( حیدربابایا سالام ) یاراتدی و تورکجه نین یئنی دن جانلانماسیندا بؤیوک رول اوینادی. اؤزو دئمیشکن:
تورکونون ده جانین آلمیشدی حیاسیز طاغوت
من حیات آلدیم اونا حق اوچون احیا ائله دیم
شهریار دا اؤزوندن اؤنجه کی شاعرلرکیمی آنادیلینی تورکجه آدلاندیریر وبیر دفعه ده اولسون بئله «آزربايجانجا» «آذری» و « آزربايجان دیلی» ایفاده لرینی ایشلتمیر:
تورکون دیلی تک سئوگیلی، ایستکلی دیل اولماز
اؤزگه دیله قاتسان بو اصیل دیل اصیل اولماز
تورکون مثلی، فولکلورو دونیادا تک دی
خان یورقانی کند ایچره مثل دیر میتیل اولماز
تورکو واللاه آنالار اوخشاری، لایلای دیلی دیر
دردیمی من بو دوا ایله مداوا ائله دیم
بیزده اسلاما قاییتدیقدا گلین ال بیر اولاق
تورکلرین هر ایکی دونیاسی قایتسین یئرینه
مقاله میزین سونوندا بیر نئچه مسئله یه اشاره ائدیب، سون حؤکمو اوخوجولاریمیزا بوراخیریق.
1-معلوم اولدوغو کیمی هربیر دیلین آدی مملکتین ویا معین بیر جوغرافی منطقه نین دئییل، او دیلده دانیشان خلقین آدیندان آلینیر. او دورکی، ایران دیلی، عربستان دیلی، سوریه دیلی، آمریکا دیلی، قطر دیلی... ایفاده لری نه قده ر گولونج گؤرونورسه، آزربايجان دیلی ایفاده سی ده بیر او قده ر گولونج دور. آزربايجانجا سؤزونه گلینجه دئمه لییک کی « آزربايجانجا» نین « آزربايجان دیلی» ایله فرقی « فارسجا» ایله « فارس دیلی» نین فرقی قده ردیر. دئمه لی بو دا ان آزی اونون قده ر مضحک دیر.
2-آذری سؤزو تامامیله اویدورمادیر. چونکی بو نه مملکت ( اراضی) آدی دیر نه ده خلق آدی. کیمسه « آذر» ویا « آذری» آدینا بیر اؤلکه ویا بیر خلقی تانیمیر. آذری سؤزو آزربايجان سؤزونه بنزه دیگی اوچون بعضی لری نین یانیلماسینا سبب اولموشدور.
3-داها اؤنجه ده دئدیگیمیز کیمی خلقیمیزین تام اکثریتی عصرلر دیرکی اؤزونو تورک ودیلینی ده تورکی آدلاندیریر. بوتون شاعیرلریمیزده ( حتا فارسجا یازان شاعیرلریمیز) دیلیمیزین آدینی « تورک دیلی» دئیه ایشلتمیشلر. بیزده آتا- بابالاریمیزین بیزه یادگار قویدوقلاری بو دیلی اونلارین اؤزلری کیمی آدلاندیرمالی ییق. فقط ایکی ویا بیر نئچه تورک لهجه سینی مقایسه لی شکیلده آد چکدیگیمیز زامان دیلیمیزه « آزربايجان تورکجه سی» دئیه بیله ریک.
1- اوجمله دن باخ: دوکتور جواد هیئت، درباره نام و موقعیت زبان ترکی آزربايجانی، وارلیق سایی 4 و 3 ، 1361- نچی ایل
2- محمدامین رسولزاده، آزربايجان شاعیری نظامی، ملی اگیتیم باسیم ائوی، آنکارا 1951 3- یئنه اورادا
4- شفاهی خلق ادبیلتیمیزدا « قورد» سؤزو بیر چوخ حالاردا بیلیجی آنلامینی داشیمیش ونظامی ده « گرگ» سؤزونو تورکجه مجازی معنادا ایشله تمیشدیر.
5- آرتیق معلومات اوچون باخین: دوکتور جواد هیئت، نظامی نین خمسه سینده تورکجه سؤزلر، مفهوملار وآتالار سؤزلری، وارلیق سایی 1- 80 ، 1370- نچی ایل
6- علیشیر نوائی، لیلی ومجنون، حاضیرلایان: اولکوچلیک، تورک دیل قورومو یایینلاری، آنکارا1996
7- مولود اولوغ تکین ییلماز، تورک خلقلری نین اورتاق آتا- بابالاری، آزربايجان تورکجه سینه کؤچورن: دوکتور فاضل قارااوغلو، گؤی تورک نشریاتی، باکی 1997
8- 1905- 1903- نچی ایللرده تفلیسده محمدآغا شاهتاختلی طرفیندن یایینلانان تورکجه غزئته.
*- وارلیق درگی سی 19-نچی سایی یای 1376 ص 53 ده ن 59 قده ر