text:
ائرمنیلرین آذربایجانا قارشی اساسسیز تورپاق ادعالاری و داغلیق قاراباغ و اطراف رایونلارین ایشغالی
دؤکتور، دوچئنت سبحان علی اکبر اوغلو طالیبلی،
آذربایجان میللی علملر آکادمیاسی شرقشونالیق اینستیتوتو
گیریش
اگر تاریخه نظر سالساق گؤرریک کی، دونیادا ائلهجه ده قافقاز، یاخین و اورتا شرق رئگیونونون دا ائرمنیلرین 1918-جی ایله کیمی دؤولتلری اولماییب. عثمانلی ایمپئریاسینا قارشی بؤیوک دؤولتلر “ائرمنی کارتی”ندان مهارتله ایستیفاده ائدیبلر. بوتون تاریخی فاکتلار ثبوت ائدیر کی، داغلیق قاراباغ آذربایجان اراضیسی اولوب. ائرمنیلرین جنوبی قافقازدا، او جملهدن ده داغلیق قاراباغ اراضیسینده مسکونلاشدیریلماسی روسیانین حاضیرلادیغی ایستراتئژی پلانا اویغون اولاراق 20-جی عصرین اوللریندن باشلانیب. هله بیرینجی پیوترون دؤورونده ائرمنیلرین جنوبی قافقازا کؤچورولمهسی حاقیندا پلان حاضرلانسا دا، او واخت بونو تام رئاللاشدیرماق مومکون اولمامیشدیر. بو پلانین رئاللاشدیریلماسی اوچون الوئریشلی شرایط 19-جو عصرین اوللرینده میدانا گلمیشدیر.
1813-1804 و 1826-1828-جی ایللرده باش وئرمیش بیرینجی و ایکینجی روس-ایران محاربهلری نتیجهسینده آذربایجان تورپاقلاری ایکی ایمپئریا آراسیندا بؤلوشدورولدو: “محض ایکینجی روس-ایران محاربهسی نتیجهسینده باغلانمیش تورکمنچای موقاویلهسینین ایمضالانماسیندان سونرا قاراباغ آدی سیاسی آنلاییش کیمی ایشلدیلمهیه باشلاندی. روسیا ایمپئریاسی “پارچالا و حؤکمرانلیق ائت” سیاستینی الده اساس توتاراق شیمالی آذربایجانلا رئگیونون دیگر موسلمان و تورک دؤولتلری آراسیندا علاقه نی کسمک اوچون بو رئگیوندا غئیری-موسلمان خالقلاری، خصوصیله ده ائرمنیلری یئرلشدیرمهیه باشلادی. بو مسکونلاشدیرما 1828-جی ایل فئورالین 10-دا ایمضالانمیش تورکمنچای موقاویلهسینین 15-جی مادهسینه اویغون اولاراق حیاتا کئچیریلیردی. آذربایجان خالقینین باشینا گتیریلن بوتون سونراکی فاجعهلره سبب اولان بو مادهده بیلدیریلیردی: “شاه حضرتلری اؤز دؤولتینه ساکیتلیگی قایتارماق و اؤز تبعهلریندن حاضیرکی موقاویله ایله بو قدر خوشبختلیکله باشا چاتمیش محاربهده تؤردیلمیش بدبختلیکلری داها دا آرتیرا بیلن هر شئیی کنار ائتمک کیمی خئییرلی، خیلاص ائدیجی نیتله حرکت ائدهرک، آذربایجان آدلانان ویلایتین بوتون اهالیسینه و مامورلارینا بوسبوتون و تام باغیشلانما اعطا ائدیر. هانسی درجهیه مخصوص اولماسیندان آسیلی اولمایاراق اونلاردان (ائرمنیلر نظرده توتولور – س.ط.) هئچ کس اؤز حرکتینه و یا محاربه عرضینده و یا روس اوردوسونون آدی چکیلن ویلایتی (آذربایجان نظرده توتولور – س.ط.) مووقتی توتدوغو زامان داورانیشینا گؤره تعقیبه، دینی عقیدهسینه گؤره تحقیره معروض قالمامالیدیر. بوندان باشقا، او، مامور و ساکینلره بو گوندن باشلایاراق اؤز عائلهسی ایله بیرلیکده ایران ویلایتیندن روسیایا سربست کئچمک، حکومت و یئرلی رئیسلیگین هئچ بیر مانعچیلیگی اولمادان اونلارین (ائرمنیلر نظرده توتولور – س.ط.) ساتیلیق مالینا، املاکینا و یا اشیالارینا هر هانسی گؤمروک و وئرگی قویولمادان ترپنن مولکیتینی آپارماق و ساتماق اوچون بیر ایل واخت وئریلیر. ترپنمز مولکه گلدیکده ایسه اونون ساتیلماسی و حاقیندا اؤز خوشونا سرانجام اوچون بئش ایللیک مدت معیین ائدیلیر”.[1]
تورکمنچای موقاویلهسینین 15-جی مادهسینین باشلانغیجی اوستو اؤرتولو دیپلوماتیا دیلینده یازیلمیشدیر: “نه اینکی بو پارچادا، بوتون موقاویله متنینده ائرمنیلرین آدی چکیلمه میشدیر. آنجاق صحبت اونلاردان گئدیر. موقاویله اوزره “آذربایجان آدلانان ویلایتده” یالنیز روس اوردوسونا یاردیمچی اولان تبعهلرین داورانیشینا و دینی عقیدهسینه گؤره تعقیب ائدیلمهسی یاساق اولونور، اونلارا “ایران ویلایتیندن روسیایا سربست کئچمک” حقوقو وئریلیردی. طبیعی کی، جنوب بؤلگهلرینده کؤکلو شیعه اهالیسینین دینی عقیدهسینه گؤره تعقیب اولونماسیندان صحبت گئده بیلمزدی. گؤرونور، موقاویلهنین بو پارچاسینا دایانان آیریجا بیر راضیلاشما اوزره محض ائرمنیلرین کؤچورولمهسی، اؤزو ده باشلیجا اولاراق جنوبی آذربایجاندان کؤچورولمهسی نظرده توتولوردو.
بیرینجی پیوتورون وصیتینده ائرمنیلری تورپاق وئریلمهسی
بیرینجی پیوترون ائرمنی خالقینا دؤولت فرمانینا (1724-جو ایل 10 اوکتیابر) گؤره روسیانین ایشغال ائتدیگی تورپاقلارا ائرمنیلرین کؤچورولمهسی و مسکن سالمالاری اوچون یئرلر آیریلماسینا راضیلیق وئریلیردی. بیرینجی پیوترون بو سیاسی خطی اونون واریثلری طرفیندن سونراکی بیر عصر عرضینده داوام ائتدیریلدی. 1804-1813-جو ایللر روس-ایران محاربهسینده روسیانین غلبهسی و آذربایجانی پارچالایان “گولوستان موقاویلهسی” ائرمنیلرین کؤچورولمهسی و بیرلشدیریلمهسینی بیر داها قطعی شکیلده ایرهلی سوردو. 1826-1828-جی ایللر روس-ایران محاربهسینین گئدیشینده ایروان توتولدوقدان سونرا بو پلان حیاتا کئچیریلمهیه باشلادی. ائرمنی کاتالیکوسو نئرسئس آشتاراکئتسی کؤچورمه حاقیندا لاییحه حاضرلادی. آ.س.قریبویئدوو دا بو پلانین حازضیرلانماسی و حیاتا کئچیریلمهسینده بؤیوک رول اوینادی.
1828-جی ایل فئورالین 10-دا ایمضالانمیش “تورکمنچای موقاویلهسی”نین 15-جی مادهسی ائرمنیلرین کؤچورولمهسینی نظرده توتوردو. موقاویلهنین 15-جی مادهسینده قئید ائدیلیر کی، “شاه حضرتلری… آذربایجان آدلانان ویلایتین بوتون اهالیسینه و مامورلارینا بوسبوتون و تام باغیشلانما اعطا ائدیر… بوندان باشقا او مامور و ساکینلره بو گوندن باشلایاراق اؤز عائلهسی ایله بیرلیکده ایران ویلایتیندن روسیایا سربست کئچمک، حکومت و یئرلی رئیسلیگین هئچ بیر مانعچیلیگی اولمادان اونلارین ساتیلیق مالینا و یا املاکینا و اشیالارینا هر هانسی گؤمروک و وئرگی قویولمادان ترپنن مولکیتینی آپارماق و ساتماق اوچون بیر ایل واخت وئریلیر. ترپنمهین مولکه گلدیکده ایسه اونون ساتیلماسی و یا اونون حاقیندا کؤنوللو سرنجام اوچون بئش ایللیک مدت معیین ائدیلیر“.
ائرمنیلرین کؤچورولمهسینی تشکیل ائتمک اوچون ایروان و ناخچیواندا کؤچورمه کومیتهلری یارادیلدی. کؤچکونلره موهوم ایمتیازلار وئریلدی: اونلار 6 ایل مدتینده وئرگی و موکللفیتلردن آزاد ائدیلدی، اونلارا ایراندان آلینان تظمینات حسابینا وسایط وئریلدی و الی آخر.
معیین حاضرلیق تدبیرلری حیاتا کئچیریلدیکدن سونرا کؤچورمه باشلادی. ایراندان کؤچورولن ائرمنیلرین سایی 40-50 مین نفر تشکیل ائدیردی.[2] 1828-1829-جو ایل روس-تورک محاربهسینین گئدیشینده و محاربهدن سونرا تورکیهدن ده 90 مین ائرمنی کؤچورولدو. ایران، تورکیه و دیگر شرق اؤلکهلرینده ائرمنیلرین روسیایا کؤچورولمهسی بوتون سونراکی دؤور عرضینده داوام ائتدیریلدی.
ائرمنیلرین جنوبی قافقازا کؤچورولمهسی 19-جو عصرین سونو 20-جی عصرین اوللرینده ده داوام ائتدیریلیردی. تکجه 1896-جی ایلدن 1908-جی ایله کئچن دؤورده جنوبی قافقازا 400 مین نفر ائرمنی کؤچورولموشدور. نتیجهده، 1908-جی ایلده ائرمنیلرین سایی 1 میلیون 300 مین نفره چاتمیشدیر. ن.ن.شاورووون سؤزلرینه گؤره، او دؤورده زاقافقازیادا یاشایان 1 میلیون 300 مین نفر ائرمنیدن 1 میلیون نفری دیارین کؤکلو ساکینلری دئییلدیلر و اونلار بورا روسیا طرفیندن کؤچورولموشلر. [3]
نتیجهده، تاریخی آذربایجان تورپاغی اولان ایروان خانلیغی 1828-جی ایلده “ائرمنیستان ایالتی”، 1849-جو ایلده روسیا ایمپئریاسینین قافقاز جانیشینلیگینین ایروان قوبئرنیاسی، 1918-جی ایلده آرارات رئسپوبلیکاسی، 1920-جی ایلده ائرمنیستان اس اس ار، 1991-جی ایلدن ایسه ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی اولدو. بئلهلیکله، آذربایجانین تاریخی تورپاقلاری اؤنجهلیکله چار و سونرا سووئت ایمپئریاسینین الی ایله اونون یئرلی ساکینلرینین – آذربایجانلیلارین ایرادهسینین عکسینه اولاراق زورلا ائرمنیستانین ترکیبینه داخیل ائدیلدی و “ائرمنیلشدیریلدی”. [4]
روسیا ایمپئریاسیندا بوراخیلمیش ایستاتیستیک معلوماتلار، خصوصیله یاریم عصردن یوخاری بیر مدت عرضینده نشر اولونان “کاوکازسکی کالئندار” معلومات کیتابلاریندا، 1897-جی ایلده روسیا ایمپئریاسیندا اهالینین بیرینجی عمومروسیا سیاهییا آلینماسینین نتیجهلرینه دایر نشرلرده – ائرمنیستان رئسپوبلیکاسینین ایندیکی اراضیسینده آذربایجانلیلارین روسیانین کؤچورمه سیاستیندن سونرا دا اهالینین اساس حیسهسینی تشکیل ائتدیگینی گؤستریر. بئله کی، 1886-جی ایلده یئلیزاوئتپول قوبئرنیاسی زنگه زور قضاسینداکی 326 کنددن 149-و آذربایجانلی (45،7 فاییز)، 91-ی کورد (27،9 فاییز) و یالنیز 81-ی ائرمنی (24،8 فاییز) کندی ایدی. 1889-جو ایلده زنگه زور قضاسینین آذربایجانلی اهالیسی ائرمنیلردن 1500 نفر چوخ ایدی. ایروان قوبئرنیاسیندا 1891-جی ایلده 661،6 مین نفر اهالیدن 270،4 مین نفری (41 فاییز) آذربایجانلیلار ایدی. 1893-جو ایلده بو رقم 276 مینه، 1897-جی ایلده ایسه 313 مینه چاتمیشدیر. 1897-جی ایلده زنگه زور قضاسیندا اهالینین سایی 142 مین نفر اولموشدور کی، اونلاردان دا 71،2 مین نفری (50،1 فاییز) آذربایجانلیلار، 63،6 مین نفری (46،8 فاییز) ایسه ائرمنیلر ایدی. ایندی ائرمنیستانین پایتاختی اولان ایروان شهری و ایروان قضاسیندا دا او دؤورده کی اهالینین ائتنیک ترکیبی خصوصیله دقتی جلب ائدیر. 1896-جی ایلده ایروان شهرینده کی 14،7 مین نفر اهالیدن 7،2 مین نفری (49 فاییز) آذربایجانلیلار، 7،1 مین نفری (48 فاییز) ایسه ائرمنیلر ایدی. ایروان قضاسینداکی 99 مین نفر اهالیدن 52،8 مین نفری (53،5 فاییز) آذربایجانلیلار، 36،4 مین نفری (46،4 فاییز) ائرمنیلر ایدی. 1916-جی ایلین یانوارین 1-نه اولان معلوماتا گؤره ایسه همین رئگیونون آذربایجانلی و ائرمنی اهالیسینین میقداری آراسینداکی نیسبت بیرینجی دونیا محاربهسینده قافقاز جبههسینین بو اراضیدن کئچمهسینین تأثیری ایله معیین قدر دگیشمیشدیر. بونا باخمایاراق یئنه ده بو اراضیده آذربایجانلیلار اهالینین اساس حیسهسینی تشکیل ائدیردی. آذربایجانلیلار ایروان قضاسیندا 74،2 مین نفر (48 فاییز)، زنگه زور قضاسیندا 119،5 مین نفر (53،3 فاییز)، سورمهلیک قضاسیندا 45،9 مین نفر (31،2 فاییز)، ائچمیدزین قضاسیندا 41،3 مین نفر (24،6 فاییز) و یئنی بایزید قضاسیندا ایسه 50،7 مین نفر (29،2 فاییز) اولموشدور“.
“دنیزدن دنیزه بؤیوک ائرمنیستان” و یا “قارا دنیزدن خزر دنیزینه کیمی بؤیوک ائرمنیستان” یارادیلماسی کیمی اساسسیز ادعالاری میفیک دؤولتی یاراتماق مقصدی ایله، ایلک نؤوبهده، تورک و موسلمان خالقلارینین محوینه یؤنلدیلمیش “ائرمنیلیک” ایدئیاسینی یایان هله 19-جو عصرین آخیرلاریندا یارادیلمیش “داشناکسوتیون” پارتیاسی اولوب. بو ایدئیانین گئرچکلشدیریلمهسینده ائرمنیلرین دونیانین هر یئرینده تؤرتدیکلری کوتلوی قیرغینلاردان، تئررور آکتلاریندان کئچیردی. [5]
آذربایجان خالق جمهوریتی دؤورونده *
آذربایجان خالق جمهوریتی دؤورونده ایروان مسئلهسینده نظر یئتیردیکده – آذربایجان خالق جمهوریتی یارادیلدیقدان سونرا داغلیق قاراباغین ائرمنی سئپاراتچیلاری 1918-جی ایل یولون 22-ده داغلیق قاراباغی “موستقیل” اعلان ائتمیشدیلر. ائرمنیستان بونا هئچ بیر رسمی موناسیبت بیلدیرمه میشدی. سئپاراتچیلارین قراری کاغیذ اوزرینده قالمیشدی. آذربایجان حکومتی داغلیق قاراباغداکی حادیثه لردن خبردار ایدی، اما حکومت بیرینجی درجهلی وظیفه کیمی، باکینین آزاد ائدیلمهسی مسئلهسی ایله مشغول ایدی.
آذربایجان پارلامئنتینین 1918-جی ایل دئکابرین 20-ده کئچیریلمیش ایجلاسیندا دئییلدیگی کیمی، ائرمنیستان حکومتی “رسماً” بیلدیریردی کی، “قاراباغدا ایشیمیز یوخدور، قاراباغی ایسته میریک و آندرانیک ایله علاقهمیز یوخدور”. [6]
1919-جو ایل آوقوستون 15-نه قدر اولان دؤورده داغلیق قاراباغ دئفاکتو آذربایجان خالق جمهوریتینین ترکیبینده ایدی. آوقوستون 15-ده داغلیق قاراباغ ائرمنی قورولتایی ایله آذربایجان حکومتی آراسیندا باغلانان “مووقتی سازیش” داغلیق قاراباغین فاکتیکی اولاراق آذربایجان خالق جومهوریتینین ترکیبینده اولماسینی حقوقی جهتدن تصدیقلهدی.
سووئت دؤورونده داغلیق قاراباغ مسئلهسینین قالدیریلماسی مسئلهسینده سووئت رهبرلیگینی ائرمنیستانا بیرباشا رهبرلیک ائتمیشدیر.
1923-جو ایلده داغلیق قاراباغ موختار رئسپوبلیکاسینی تشکیل ائدرکن تاریخی عدالتسیزلییه یول وئریلدی، قاراباغین داغلیق و آران حیسهسی صنعی شکیلده بیر-بیریندن آیریلدی، ائرمنی اهالیسینین کونسولیداسیاسی اوچون الوئریشلی شرایط یارادیلدی، آذربایجانلیلارین دئموقرافیک مؤوقعیینه جدی ضربه وورولدو. بوندان باشقا 1926، 1959، 1970، 1979-جو ایللرده کئچیریلمیش سیاهییا آلمالارا گؤره داغلیق قاراباغ موختار رئسپوبلیکاسینینین آذربایجانلی و ائرمنی اهالیسی مووافیق اولاراق 10،1 و 89،1%؛ 13،8 و 84،4%؛ 18،1 و 80،5%؛ 23،0 و 75،9% اولموشدور.
ن.نریمانووون مؤوقعیی [7]
آذربایجان کمونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سی تشکیلات و سیاسی بورولارینین 1920-جی ایل نویابرین 30-دا قبول ائتدیکلری قراردا دئییلیردی: “قاراباغین داغلیق حیسهسینه اؤز موقدّراتینی تعیین ائتمک حقوقو وئریلیر”.
بو پرینسیپیال قرار دئکابرین 1-ده ن.نریمانووون اعلان ائتدیگی بیاننامهده ده اؤز عکسینی تاپدی. بیاننامه ایلک دفعه 1920-جی ایل دئکابرین 2-ده، یعنی اعلان ائدیلدیگی گونون سحری باکیدا “کومونیست” قزئتینده (روس دیلینده)، دئکابرین 3-ده ایسه “باکینسکی رابوچی” قزئتینده درج اولونموشدور. همین بیاننامه ایرواندا دا چاپ ائدیلمیشدیر. اؤزو ده بو جور نشرلره عاید بوتون طلبلره عمل ائدیلمکله، یعنی ایختیثار ائدیلمهدن، اوچ نقطهسیز، ائرمنیستان مرکزی دؤولت آرخیوینده ساخلانیلان بیاننامهنین مراجعتینه ایستینادلا و بیاننامهنین ایلک دفعه باکیدا “کومونیست” قزئتینین 1920-جی ایل 2 دئکابر تاریخلی 178-جی نؤمرهسینده ایشیق اوزو گؤرمهسی گؤستریلمکله چاپ اولونموشدور.
1920-جی ایلین نویابریندا بولشئویکلر داشناک دستهلرینی دارماداغین ائدهرک زنگه زورون یوخاری حیسهسینی سووئتلرین یاراتدیغی ائرمنیستانا بیرلشدیردیلر. 1929-جو ایلده زنگیلانین داها 3 کندی ائرمنیستانا وئریلدی. زنگه زوردا مئهری رایونونون تشکیلی ایله ناخچیوان آذربایجاندان آیری سالیندی. ائرمنیستان یئنه ده داغلیق قاراباغ ادعالاریندان ال چکمیردی.
1921-جی ایل اییونون 19-دا ائرمنیستان اس اس ار خالق کمیته سووئتی صدری آ.میاسنیکووون بیاناتی ایله “داغلیق قاراباغ” ائرمنیستانین آیریلماز ترکیب حیسهسی اعلان ائدیلدی. ائرمنیستان سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسینین داغلیق قاراباغدا فؤق العاده نمایندهسی تعیین اولونموش مراویان ن.نریمانووون اعتراضلاری سایهسینده اییونون 27-ده گئری چاغیریلدی.
روسیا کمونیست پارتیاسینین قافقاز بوروسو طرفیندن 1921-جی ایل اییولون 5-ده داغلیق قاراباغا آذربایجانین ترکیبینده اینظیباتی مرکزی شوشا شهری اولماقلا گئنیش ویلایت موختاریتی وئریلمهسی قراری 1923-جو ایل یونون 27-ده روسیا کمونیست پارتیاسی جنوبی قافقاز اؤلکه کومیتهسینین پلئنوموندا تصدیق اولوندو. آذربایجان مرکزی اجرائیه کمیته سی 1923-جو ایل 7 اییول تاریخلی قراری ایله آذربایجان سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسینین ترکیبینده داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین یارادیلدیغینی اعلان ائتدی. [8]
5 اییول 1921-جی ایل تاریخلی قراردان سونرا “داغلیق قاراباغ” مسئلهسی اورتادان گؤتورولدو. مسئله اطرافیندا سس-کوی یاتدی. بو وضعیت 1945-جی ایلین آخیرلارینا قدر داوام ائتدی.
م.باغیرووون مؤوقعیی [9]
20-جی یوزیللیگین 20-30-جو ایللرینده داغلیق قاراباغ پروبلئمی ائرمنیستانلا آذربایجان سووئت رئسپوبلیکالاری آراسیندا موباحیثهلی اراضی کیمی مذاکیره اوبیئکتی اولمادی و قالدیریلمادی. بونونلا بئله، داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی یارادیلدیقدان (1923-جو ایل) سونرا ایلک دفعه 1945-جی ایلده ائرمنیستان داغلیق قاراباغ حاقیندا عویک(ب) پارتیاسی(ÜİK(b)P) مرکزی کمیته سی قارشیسیندا مسئله قالدیریلمیشدیر. م.ج.باغیروو داغلیق قاراباغین تاریخی، موختار ویلایتین تشکیلی حاقیندا قیسا معلومات وئردیکدن سونرا یازمیشدیر: “داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی اراضی باخیمیندان ائرمنیستان سووئت سوسیالیست رسپوبلیکاسینا بیتیشیک دئییلدیر و هئچ واخت بیتیشیک اولمامیشدیر”.
آذربایجاندا سووئت حاکمیتی ایللرینده داغلیق قاراباغدا ویلایتین تصروفات، سیاسی و مدنی اینکیشافی اوزره بؤیوک ایشلر گؤرولموشدور. بونون ان پارلاق نمونهلریندن بیری – داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین حاضیرکی مرکزی اولان خانکندی شهرینین گؤزدن-نظردن اوزاق و داغیلمیش بیر کنددن آذربایجانین ان گؤزه ل، آباد و مدنی شهرلریندن بیرینه چئوریلمهسیدیر.
موسکوانین یئریتدیگی آنتی-آذربایجان سیاستی داغلیق قاراباغ بحرانی ایله نتیجهلندی. یوخاریدا قئید ائدیلدیگی کیمی، سووئت حاکمیتی ایللرینده ده آذربایجان تورپاقلارینین بیر حیسهسی ائرمنیستانا وئریلدی. 1985-جی ایلده آفینادا داشناکسوتون پارتیاسینین 13-جو قورولتاییندا “بؤیوک ائرمنیستان” یاراتماق ایدئیاسی یئنیدن ایرهلی سورولدو. داغلیق قاراباغدا سئپاراتیست “کرونک” و “میاتسوم” تشکیلاتلاری آچیق فعالیته باشلادیلار. مرکزی حاکمیته و خاریجی ائرمنی دیاسپورونا آرخالانان ائرمنی شووینیستلری ائرمنیستاندا و داغلیق قاراباغدا یاشایان آذربایجانلیلاری سلاح گوجونه اؤز یوردلاریندان قوودولار.
1987-جی ایلده پاریسده ائرمنی آکادئمیکی آ.آقانبئکیان “هومانیتئ” قزئتینه وئردیگی موصاحیبهده داغلیق قاراباغین ائرمنیستانا بیرلشمهسی ادعاسی قالدیریلدی. بو دا ائرمنی داشناکلارینین داغلیق قاراباغین ایشغالی اوغروندا مباریزهلرینه یاشیل ایشیق اولدو. [10]
1988-جی ایل یونون 18-ده سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری عالی سووئتینین ریاست هئیتی داغلیق قاراباغ مسئلهسینی مذاکیره ائتدی. ایجلاسدا سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری عالی سووئتینین آذربایجاندان و ائرمنیستاندان اولان دئپوتاتلارینین بؤیوک بیر قروپو دا ایشتیراک ائدیردی. اورادا ائرمنیلردن ق.م.ووسکانیان، ق.آ.پوقوسیان، و.آ.آمبارسومیان، س.ق.آروتیونیان، س.آ.آمبارسومیان، و.آ.پئتروسیان، آذربایجاندان س.ب.تاتلییئو، ا.خ.وزیروو و م.ا.ایبراهیموو چیخیش ائتدیلر.
م.قورباچوو “ژیزنی رئفورمی” [11] آدلی کیتابینین “کرئملده” آدلی ایکینجی بؤلومونون “میللی سیاست” حیسهسینده “قاراباغ پارتلاییشی” باشلیغی آلتیندا یازیر کی، “او زامان میللی مسئلهلرله مشغول اولانلار، ایلک نؤوبهده و.ای.ایستالین قاراباغ پروبلئمینی حل ائتمه یی باجارمادی، بو مسئله لازیم اولان سویهده اینجه لنمهدی. ایدئال بیر واریانت تاپیلمادی. اون ایللیکلر عرضینده موختار ایالتده بیر سیرا چتینلیکلر و پروبلئملر اوست-اوسته ییغیلدی”.
1989-جو ایلین یانواریندا سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری عالی سووئتی ریاست هئیتینین “آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینده خصوصی ایدارهچیلیک فورماسینین تطبیقی حاقیندا” قراری ایله اصلینده ویلایت عملی اولاراق آزربایجانین ترکیبیندن چیخاریلدی. بورادا ائرمنیپرست آ.وولسکینین رهبرلیگی ایله خصوصی ایداره کومیتهسی یارادیلدی.
1989-جو ایلین یولوندا خانکندینین 14 مین نفردن عبارت آذربایجانلی اهالیسی شهردن چیخاریلدی. سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکالاری عالی سووئتی آذربایجانلیلارین طلبی ایله 1989-جو ایل نویابرین 28-ده خصوصی ایداره کومیتهسینی لغو ائتدی. لاکین مرکزین تأثیرلی تدبیرلر گؤرمه مهسی نتیجهسینده ائرمنیستان داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین اقتصادی و سیاسی ایداره اولونماسینا فعال موداخیله ائدیردی.
1990-جی ایلین ماییندا داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین ایدارهچیلیگی یئنیدن آذربایجانا قایتاریلدی. باش وئرن حادثهلر موسکوانین دیکتهسی ایله حیاتا کئچیریلدی. بیر سیرا خاریجی مؤلفلر بو موناقیشهنین کؤکلرینین سونی صورتده یارادیلدیغینی اعتراف ائدیر و اونون یئرینده، یعنی موناقیشه ائدن طرفلر آراسیندا حلینی اوستون ساییردیلار.
1991-جی ایلین سئنتیابر آیینین 11-ده ایرواندا “ناخچیوان ائرمنیلرینین میللی شوراسی” یارادیلمیشدیر. شورا 1921-جی ایلده باغلانان قارص موقاویلهسینین لغو ائدیلمهسی طلبی ایله روسیایا مراجعت ائتمیشدیر. آذربایجان رئسپوبلیکاسینین میللی تهلوکهسیزلیگینه قارشی یؤنهلن حادثهلرله علاقهدار اولاراق میللی مجلیس 1999-جو ایل فئورالین 9-دا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینا، پارلامئنتلراراسی اتفاق آوروپا تهلوکه سیزلیک تشکیلاتینا، آوروپا شوراسینا ائرمنی تجاووزونون قارشیسینین واختیندا آلینماسی، ایشغال ائدیلمیش اراضیلرین آزاد ائدیلمهسی حاقیندا مراجعت ائتمیش، “دنیزدن-دنیزه دؤولت یاراتماق” ادعاسینی پیسلمیشدیر.
1991-جی ایل آوقوستون 8-ده ائرمنیستاندا سونونجو آذربایجانلی کندی اولان نووهدی (مئهری رایونو) روس عسگرلرینین کمکی ایله بوشالدیلدی. بئلهلیکله، ائرمنیستانداکی 185 آذربایجان کندیندن 230 مین آذربایجانلی قووولدو. 255 نفر اؤلدورولدو، 1200 آدام یارالاندی، 31 مین ائو، 165 کولخوز و سووخوز املاکی تالاندی.
موسکوا و دونیا ایجتیماعیتی طرفیندن ائرمنی سلاحلی دستهلرینین تؤرتدیکلری بو عمللرین سویوق قانلیلیقلا قارشیلانماسی، اونلارا داغلیق قاراباغی ائرمنیستانا بیرلشدیرمک حرکاتینی گئنیشلندیرمک اوچون بیر اومید و تکان وئردی.
قئید ائدک کی، تبریزلی تاریخچی صمد سردارینیا مؤلفین “قاراباغ تاریخین گئدیشینده”[12] کیتابینین “قاراباغ هارادیر؟” باشلیقلی بؤلمهسینده قاراباغین تاریخی سرحدلری وئریلیر و آذربایجان اراضیسینین آیریلماز حیسهسی اولان بو دیارین تاریخ بویو اؤلکهنین سیاسی-اقتصادی و مدنی حیاتیندا توتدوغو اؤنملی یئری آچیقلانیر. بیر سیرا ایران مؤلفلریندن فرقلی اولاراق ص.سردارینیا قاراباغین گئنیش بیر جغرافی مکان اولدوغونو و اونون داغلیق حیسهسینین همیشه قاراباغین ترکیب حیسهسی کیمی قبول ائدیلدیگینی یازیر.
1992-جی ایلین اوکتیابریندا آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری کونقرئسی کئچمیش سووئت رئسپوبلیکالارینا دؤولت یاردیمینین گؤستریلمهسینی تنظیملهین “آزادلیغا دستک آکتی”نی قبول ائدیب. بو قانونا ائدیلن 907-جی دوزه لیش آذربایجانین رسمی قوروملارینا آمئریکا حکومتی طرفیندن بیرباشا یاردیمینین گؤستریلمهسینه قاداغا قویور. 907-جی دوزه لیش-1992-جی ایلده ائرمنی لوببیسینین تشببوثو ایله آمریکا کونقرئسی طرفیندن “آزادلیغا دستک” آکتینا قبول ائدیلن و آذربایجانا آمئریکانین بیرباشا دؤولت یاردیمینی قاداغان ائدن دوزه لیشدیر.
دوزه لیش ایلک دفعه 1992-جی ایلده آذربایجان طرفیندن داغلیق قاراباغین “ایشغالی” و ائرمنیستانا قارشی بلوکاداسینی دایاندیرماق مقصدیله سئناتور جون ماککئین طرفیندن تکلیف ائدیلمیشدیر، آنجاق داها سونرا نامعلوم سببلره گؤره گئری قایتاریلمیشدیر. سونرادان سئناتور جون کئررینین و ائرمنی لوببی تشکیلاتلارینین دسته یی ایله کونقرئسسمئن اوئین اووئنس (یوتا ایشتاتی) طرفیندن کونقرئسده ایرهلی سورولموشدور. سئناتور ریچارد لوقار (ایندیانا ایشتاتی) دوزه لیشین قبول ائدیلمهسینین علئیهینه چیخیش ائتمیشدیر. بونا باخمایاراق، دوزه لیش، ائرمنی لوببی تشکیلاتلارینین گوجلو تضییقی نتیجهسینده کونقرئس طرفیندن قبول ائدیلمیشدیر. آمریکا ویتسه -پرئزیدئنتی جوزئف بایدئن دوزه لیشین قبولوندا فعال رول اوینامیش و دفعهلرله اونون لغو ائدیلمهسینه قارشی چیخیش ائتمیشدیر. 2001-جی ایل 11 سئنتیابر حادثهلریندن سونرا آذربایجانین بئین الخالق تئرروریزمله مباریزهده دسته یینی تامین ائتمک مقصدیله آمریکا کونقرئسی پرئزیدئنته دوزه لیشین حقوقی قوهسینی دایاندیرماق صلاحیتی وئرمیشدیر.
دوزه لیشین متنی – ماده 907- آذربایجانا یاردیم گؤستریلمهسینین قاداغان ائدیلمهسی حاقدا
(آ) قاداغا – پرئزیدئنت آذربایجان حکومتینین ائرمنیستانا و داغلیق قاراباغا قارشی بلوکاداسینین و دیگر گوج تطبیقین آرادان قالدیریلماسی اوچون آددیملارین آتدیغینی معیین ائتمهسه و بو حاقدا کونقرئسه معروضه ائتمهسه، آذربایجان حکومتینه آمریکا طرفیندن بو و یا دیگر قانونلارلا نظرده توتولموش یاردیم گؤستریله بیلمز.
(ب) قئید – پرئزیدئنت قاداغانین تطبیق ائدیلمهسینین آمریکانین میللی ماراقلارینا اویغون اولمادیغینا دایر قرارا گلسه و بو حاقدا کونقرئسه تقدیمات وئرسه، (آ) بندینده گؤستریلن قاداغا تطبیق ائدیلمه مهلیدیر.
خوجالی سویقیریمی
1992-جی ایل فئورالین 25-دن 26-نا کئچن گئجه ائرمنیستان سلاحلی قوهلری طرفیندن روسیانین 366-جی موتوآتیجی آلایینین ایشتیراکی ایله خوجالی شهرینی ایشغال ائدرکن، ائتنیک آذربایجانلیلارا قارشی باش وئرمیش سویقیریمدیر. خوجالی ائرمنیستان دستهلری طرفیندن ضبط اولوندوقدان سونرا اورادا قالان مولکی اهالی دئپورتاسیا اولوندو. بو عمللر متشکیل فورمادا حیاتا کئچیریلدی. دئپورتاسیا اولونان اهالینین اکثریتی خانکندیده ساخلانیلدی و بو بارهده قوندارما داغلیق قاراباغ رئسپوبلیکاسی حاکمیتینین مووافیق امری اولدوغونون آشکار گؤستریجیسیدیر. خوجالیدا دینج اهالینین، او جملهدن قادینلارین گیروو کیمی توتولماسی و ساخلانیلماسی “داغلیق قاراباغ رئسپوبلیکاسی” حاکمیتینین خوجالینین بوتون دینج اینسانلارینی اوزسیز اولاراق آذربایجان طرفینه قایتارماغا حاضر اولماسی ایله باغلی بیاناتلاری ایله آشکارجا ضدیت تشکیل ائدیر. گیروولارین ساخلانما شرایطی کسکین درجهده غئیری-قناتبخش اولموش، خوجالینین ساخلانیلان ساکینلرینه قارشی زوراکیلیق تطبیق ائدیلمیشدیر. خوجالی ساکینلری قانونسوز اولاراق مولکیتلریندن محروم ائدیلدی، اونلارین املاکی خانکندیده و اطراف منطقهلرده مسکونلاشان شخصلر طرفیندن منیمسه نیلدی.“ داغلیق قاراباغ رئسپوبلیکاسی” حاکمیتی همچینین شهردن چیخان و یا دئپورتاسیا اولونان خوجالی ساکینلرینه مخصوص ائولری ضبط ائتمک اوزره اوردئرلر وئرمکله باشقا شخصلره مخصوص بو جور املاکین منیمسنیلمهسینی لئقاللاشدیردیلار. خوجالییا هوجومدا موستقیل دؤولتلر بیرلیگینین اوردوسونا مخصوص اولان 366-جی موتوآتیجی آلایین حربچیلری ایشتیراک ائتمیشدیر.
خوجالی سویقیریمی نتیجهسینده 63-و اوشاق، 106-سی قادین، 70-ی قوجا و قاری اولماقلا، 613 خوجالی ساکینی قتله یئتیریلیب، 8 عائله تامامیله محو ائدیلیب، 25 اوشاق هر ایکی والیدئینینی، 130 اوشاق والیدئینلریندن بیرینی ایتیریب. دوشمن گول لهسیندن 76-سی اوشاق اولماقلا، 487 نفر یارالانیب. 1275 نفر اسیر گؤتورولوب. اسیر گؤتورولنلردن 150 نفرینین، او جملهدن 68 قادین و 26 اوشاغین تالئیی بو گونه دک معلوم دئییل. [13]
حاضردا خوجالی سویقیریمینین تانینماسی آذربایجان رئوسپوبلیکاسینین خاریجی سیاستینین اساس ایستیقامتلریندن بیری کیمی معیینلشدیریلمیشدیر. آذربایجاندان باشقا، خوجالینی تام سویهده قتل عام کیمی پاکیستان و سودان تانیییر. فاجعه نی پارلامئنت سویهسینده قتل عام کیمی مئکزیکا، کولومبیا، چئخیا، بوسنیا و هئرسئقووینا، جیبوتی، پئرو، هوندوراس، پاناما، ایوردانیا، رومینیا و شوتلاندیا تانیییر. ایندیدک آمریکانین 22 ایشتاتی خوجالینی قتل عام کیمی تانییان سند قبول ائدیب. بو حادثه آذربایجاندا “خوجالی سویقیریمی” و “خوجالی فاجعهسی” کیمی، دیگر اؤلکهلرده ایسه “خوجالی قتل عامی” کیمی آنیلیر.
نتیجه
قاراباغ محاربهسی زامانی آذربایجانین خانکندی (1991)، خوجاوند (1991)، هادروت (1991، 1923-جو ایله دک آدی آغوغلان، 26 نویابر 1991-جی ایلده لغو ائدیلمیش و اراضیسی خوجاوند رایونونون ترکیبینه وئریلمیشدیر)، عسگران (1991)، خوجالی (26 فئورال 1992)، کلبه جر (2 آپرئل 1993)، شوشا (8 مای 1992)، لاچین (18 مای 1992)، آغدام (23 اییول 1993)، جبراییل (23 آوقوست 1993)، قوبادلی (31 آوقوست 1993)، زنگیلان (29 اوکتیابر 1993) کیمی شهرلرینین ایشغالی زامانی 25 مین نفر آذربایجانلی شهید اولوب، 1 میلیون یاریمدان چوخ اینسان اؤز تاریخی تورپاقلاریندان مجبوری قاچقین و کؤچکون وضعیتینه دوشوب. آذربایجان رئسپوبلیکاسینین اراضیسینین 20%-دن چوخو ائرمنیلر طرفیندن ایشغال اولونوب.
ائرمنیستان-آذربایجان، داغلیق قاراباغ موناقیشهسینین بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسیندان چیخاریلاراق اولجه آتم، سونرا ایسه آتم-ین مینسک قروپوندا مذاکیرهسینده اولونماسی دا پروبلئمین حل اولونماسینا اؤز منفی تأثیرینی گؤسترمیشدیر. همین ترکیبده آذربایجانین رأیی و راضییلیغی اولمادان آمریکا، فرانسا و روسیادا عبارت همصدرلرین سئچیلمیشدیر. ظنیمجه، اراضی بوتؤولوگو پوزولموش 1 میلیوندان آرتیق اینسانی تاریخی تورپاقلاریندان دیدرگین دوشموش و سویقیریما معروض قالمیش قالمیش و دؤولت کیمی آذربایجانین دا همصدرلرین سایینین آرتیریلماسینا و هئیتینین ترکیبینین سئچیلمهسینده مؤوقعیی مطلق نظره آلینمالیدیر.
ائرمنی دیاسپوراسینین گوجو ده آذربایجانین حاق سسینین دونیایا چیخماسینا تأثیرینی گؤسترمیشدیر. بوندان باشقا ائرمنیلر بیر سیرا ساحهلرده ائرمنی کیلسهسی، داشناکسوتیون پارتیاسی، رئگیونال و بئین الخالق گوجلرین ده خصوصی دسته یی اولموشدور. بو طبیعی کی، بو گون ده داوام ائدیر.
بو گونه کیمی، بئین الخلاق و رئگیونال تشکیلتلارین قبول ائتدیردیگی قطعنامه، قرار، بیانات و بیاننامهلرینه باخمایاق داغلیق قاراباغ و اطراف رایونلار ائرمنیستانین ایشغالی آلتیندادیر. ائرمنی تجاووزو نتیجهسینده ائرمنیستان دؤولتی طرفیندن ایشغال اولونموش اراضیلریمیزده مادی-معنوی آبیده لری، مسجیدلر، مزارلیقلار، موزئیلر داغیلدیلمیش، یئر آدلاریمیزین آدلاری دگیشدیریلمیش، غئیری-قانونی مسکونلاشدیرما سیاستی و سایر حیاتا کئچیریلمیشدیر.
بوگونکی، ائرمنیستانا حربی، سیاسی، اقتصادی، دینی-ایدئولوژی جهتدن ائدیلن مادی، سیاسی و بئین الخالق عالمده اولان دستهیه نظر سالساق گؤرریک کی، هانسی دؤولتلر، بئین الخالق و رئگیونال تشکیلات، قوروم و مرکزلردن بونو آییرد ائتمک اولار. خصوصیله ده خاریجی اؤلکهلرده ائرمنی دیاسپوراسینین فورمالاشماسینا بو و یا دیگر شکیلده دستک اولان گوجلرین ده رولونو آراشدیراندا بو بیر داها آیدین اولور.
قاراباغسیز آذربایجان یوخدور، آزذربایجانین بیر قاریش تورپاغی مذاکیره مؤوضوعسو اولمامالیدیر. بو باخیمدان هر بیر آذربایجان اؤولادی ایستر اؤکهمیزده، ایسترسه ده خاریجده اؤزونون ان عالی آمالی اولاراق آذربایجانین تاریخی اراضی بوتؤولوگو اوغروندا سیاسی، اقتصادی، علمی، مدنی-معنوی، مطبوعات، دیاسپورا و سایر ساحهلرده مباریزه آپارمالیدیر.
Ədəbiyyat siyahısı
- Talıblı S.Ə. İran İslam Respublikasının Qafqaz siyasətində Dağlıq Qarabağ problemi (1991-2005-ci illər). Bakı, “Elm və təhsil” 2016, s.14-141
- Azərbaycan tarixi. (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). Redaktor: S.Əliyarlı. Bakı, Azərbaycan nəşriyyatı, 1996, s. 674
- Ermənistan Respublikası (məlumat sorğu kitabçası). Bakı, “Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzi”, (QESAM), 2006, s.715-716
- https://sia.az/az/news/social/771630.html
- Köçərli T. Qarabağ (Qarabağ tarixinin saxtalaşdırılması əleyhinə). Bakı, “Elm,” 2002, s.311
- Əliyev İ. Dağlıq Qarabağ: Tarix. Faktlar.Hadisələr. Bakı, “Elm”, 1989, s.97
- AлиeB И. HaropHый Kapaбax: ИcTopия. ФakTы. CoбыTия. Бaky, “ЭлM”, 1989, cTp. 92
- ГopбaчeB M.C. ЖизHb и peфopMы. B дByx kHиrax, KH. 1, M., AO „ИздaTeлbcTBo HoBocTи”, 1995
- سرداری نیا، صمد ، قرباغ در گذرگاه تاریخ، تبریز، ندای شمس، 2006
- https://az.wikipedia.org/wiki/Xocal%C4%B1_soyq%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1
- https://az.trend.az/azerbaijan/politics/3260708.html
[1] Talıblı S.Ə. İran İslam Respublikasının Qafqaz siyasətində Dağlıq Qarabağ problemi (1991-2005-ci illər). Bakı, “Elm və təhsil” 2016, s.14-141
[2] Azərbaycan tarixi. (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). Redaktor: S.Əliyarlı. Bakı, Azərbaycan nəşriyyatı, 1996, s. 674
[3] Ermənistan Respublikası (məlumat sorğu kitabçası). Bakı, “Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzi”, (QESAM), 2006, s.715-716
[4] اراضی اولاراق ایروان قوبئرنیاسینین ایروان قضاسینین 90.4%-ی، آلئکساندروپول قضاسینین 100%-ی، یئنی بیازید قضاسینین 100%-ی، ائچمیدزین قزضاسینین 100%-ی، شرور-دره لیه ز قضاسینین دره لیه ز شعبهسینین 100%-ی، ناخچیوان قضاسینین 5.4%-ی، یئلیزاوئتپول قوبئرنیاسینین زنگه زور قضاسینین 59.6%-ی، قازاخ قضاسینین 44.5%-ی، تیفلیس قوبئرنیاسینین بورچالی قضاسینین 35.3%-ی، قارص ویلایتینین قارص دایرهسینین 14.7%-ی ائرمنیستان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسینین ترکیبینه داخیل اولموشدور.
[5] https://sia.az/az/news/social/771630.html
* آذربایجان خالق جمهوریتی- 1918-1920-جی ایللرده 23 آی عرضینده مؤوجود اولان و موسلمان شرقینده ایلک دونیوی، دئموکراتیک دؤولت. آذربایجان خالق جمهوریتی (آخج)آذربایجان خالقینین قدیم دؤولتچیلیک عنعنهلرینی یاشاداراق، همین دؤور اوچون موترقّی حساب ائدیلن دؤولت تأسیساتلارینین یارادیلماسینا نایل اولموشدور. گرگین و مورکّب اجتماعی-سیاسی شرایطده فعالیت گؤسترمیش آذربایجان خالق جمهوریتی دئموکراتیک دؤولت قوروجولوغو، اقتیصادیات، مدنیت، تحصیل، حربی قوروجولوق و سایر ساحهلرده حیاتا کئچیردیگی ایشلر آذربایجان خالقینین تاریخینین پارلاق صحیفهسیدیر. ایستیقلال بیاننامهسینین اعلان ائدیلدیگی 1918-جی ایلین 28 مای تاریخی حاضردا دؤولت موستقیللیگینین برپا ائدیلمهسی گونو – آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا “رئسپوبلیکا گونو” کیمی قئید ائدیلیر.
[6] Köçərli T. Qarabağ (Qarabağ tarixinin saxtalaşdırılması əleyhinə). Bakı, “Elm,” 2002, s.311
[7] نریمان کربلایی نجف اوغلو نریمانوو (1870-1925) آذربایجان بولشئویک اینقیلابچیسی، اجتماعی-سیاسی خادیمی، یازیچیسی، پوبلیسیستی، حکیمی؛ آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسینین 1-جی خالق خاریجی ایشلر کومیسساری؛ آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسینین اینقیلاب کومیتهسینین صدری؛ آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسینین خالق کومیسسارلاری سووئتینین 1-جی صدری؛ اؤن قافقاز سووئت فدراتیو سوسیالیست رئسپوبلیکاسی(ZSFSR) اتفاق سووئتینین 1-جی صدری؛ سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسینین مرکزی ایجرائیه کومیتهسی ریاست هئیتینین اؤن قافقاز سووئت فدراتیو سوسیالیست رئسپوبلیکاسیندان (ZSFSR) 1-جی صدری.
[8] Əliyev İ. Dağlıq Qarabağ: Tarix. Faktlar.Hadisələr. Bakı, “Elm”, 1989, s.97
[9] میرجفر عباس اوغلو باغیروو (1895-1956) -آذربایجان کومونیست پارتیاسی مرکزی کمیته سینین بیرینجی کاتیبی (1933-آپرئل 1953)، آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکالاری خالق کومیسسارلاری سووئتینین صدری (اوکتیابر 1932-دئکابر 1933؛ آپرئل-اییول 1953)؛ ژنرال-پولکوونیک.
* آذربایجان سووئت سوسیالیست رئسپوبلیکاسی -قیساجا آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسی و یا سووئت آذربایجانی جنوبی قافقازین شرق حیسهسینده دؤولت قورومو (1920-22، 1936-91)، سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسی ترکیبینده مؤوجود اولموشدور. آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسی 1920-جی ایل آپرئلین 28-ده اساساً غئیری میللتلردن عبارت اولان باکی بولشئویکلرینین عصیانی و خالق جمهوریتینین(1918-1920) بولشئویک روسیاسی طرفیندن ایشغالیندان سونرا یارانمیشدیر. فورمال شکیلده موستقیل اولان آذربایجان سوسیالیست سووئت رئسپوبلیکاسی موسکوانین تام نظارتی آلتینا کئچدی و آذربایجان کومونیست پارتیاسیندان (آکپ) باشقا، بوتون پارتیالار قاداغان ائدیلدی. بو پارتیالارین لیدئرلری و سیراوی عضولرینه، ائلهجه ده آذربایجان دئموکراتیک رئسپوبلیکاسی رهبرلرینه قارشی تئررور باشلاندی.
*
[10] AлиeB И. HaropHый Kapaбax: ИcTopия. ФakTы. CoбыTия. Бaky, “ЭлM”, 1989, cTp. 92
[11] ГopбaчeB M.C. ЖизHb и peфopMы. B дByx kHиrax, KH. 1, M., AO „ИздaTeлbcTBo HoBocTи”, 1995
[12] سرداری نیا، صمد ، قرباغ در گذرگاه تاریخ، تبریز، ندای شمس، 2006
[13] https://az.wikipedia.org/wiki/Xocal%C4%B1_soyq%C4%B1r%C4%B1m%C4%B1


c: text/html

text:
کودکس کومانیکوس
کودکس کومانیکوس یا کومان کودو (یا قیپچاق مجموعهسی-Codex Cumanicus) اون دؤردونجو میلادی یوز ایللرده ایتالیالی و آلمانلی مسیحی دین تبلیغچیلری اۆچون یازیلان بیر دیل قیلاووزو دور. بو کیتابدان ونیزین سان مارکوس کیتابخاناسیندا ساخلانیلان یالنیز بیر ال یازما گۆنوموزه چاتیبدیر. کودکس کومانیکوسدا قیپچاق تۆرکجهسی-لاتینجه سؤزلوک و نئچه قیپچاق تۆرکجهسینده یازی یئرلشیبدیر و کومان تۆرکلرین یاشاییشیندان دگرلی بیلگیلر بو کیتابدا اوْرن آلیبدیر.[۱]
بیرده باخ[دَییشدیر]
آرشیو سایتیندا کودکس کومانیکوس کیتابی
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ تاریخ زبان و لهجههای ترکی، جواد هیئت، نشر پیکان

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کابل باختر 26 عقرب
تورکیه نینگ شبیر خیریه جمغرمه سی وکیلی، شهر سازلیک وزیرلیگی بیلن بولکن اوچره شووده، کابل شهری نینگ 19-ناحیه حدودیده شهیدلر ورثه لری اوچون تورر جای قوریشینی معلوم قیلگن.
شهر سازلیک وزیرلیگی نینگ مطبوعات دفتری ترقتگن خبرنامه سیده کیلیشیچه: اوشبو تورر-جایی کابل شهری نینگ 19- ناحیه سی، پیروزلیک شهرکی حدودیده قوریلیشی بیلگیلنگن.
تورکیه شبیر خیریه جمغرمه سی نینگ سرپرستی، اوشبو مسئله نی شهرسازلیک وزیرلیگی سرپرستی بیلن بولگن اوچره شووده مطرح قیلیب شوندهی دیگن: اوشبو نهاد مذکور یشش-جایی نی، شهیدلر و یتیم لر ورثه لری اوچون قورماقده؛ بو مجتمع مسجد، حرفوی تعلیم بیریش مرکزی، اورگتیش بیناسی، یورت، کلینیک، باله لر باغچه سی و ایریم امکانیت لردن عبارت دیر.
یادلنگن جمغرمه وکیلی شهرسازلیک زویرلیگی دن اوشبو مجتمع نینگ قوریلشی بوییچه اونگه ماس و کیره ک بولگن بیر ییرنی بیلگی لب اولرنی اختیاریگه قویشنی سوره دیلر.
شونینگدیک شهرسازلیک وزیرلیگی سرپرستی، پیروزی شهرکی نینگ مسئوللریگه، اولر ایشلرینی القچان باشلتیشلری اوچون، کیرهک بولگن ییرنی تثبت قیلیب اختیارلریگه بیریشنی تاکیدله دی.


text:
تورکیه، دونیادا ۹.جو سیرادا
تورکیه، توپلام آشی ساییسی باخیمیندان دونیادا ۹.جو سیرادا یئر آلدی
دونیادا یئنی نسیل کوروناویروسا قارشی وورولان واکسن، ۳ میلیارد ۹۷۰ میلیون دوزو گئچدی.
تورکیه، توپلام آشی ساییسی باخیمیندان دونیادا ۹.جو سیرادا یئر آلدی.
یئنی نسیل کوروناویروس آشی بیلگیلرینین توپلادندیغی "Ourworldindata.org" سایتینا گؤره، چین ۱ میلیارد ۵۸۰ میلیون دوزلا ان چوخ واکس وورولان اؤلکه اولارکهن؛ بو اؤلکهنی ۴۴۶ میلیون ۱۶۰ مین ایله هیندیستان، ۳۴۲ میلیون ۶۱۰ مین ایله آمریکا بیرلشمیش دؤولتلری، ۱۳۶ میلیون ۵۱۰ مین ایله برزیل، ۹۰ میلیون ۲۹۰ مین ایله آلمانیا، ۸۴ میلیون ۱۱۰ مین ایله اینگیلتره، ۸۱ میلیون ۲۰ مین ایله ژاپن، ۶۹ میلیون ۶۹۰ مین ایله فرانسا، ۶۹ میلیون ۵۱۶ مین ایله تورکیه، ۶۶ میلیون ۴۷۰ مین ایله ایتالیا، ۶۳ میلیون ۹۴۰ مین ایله اندونزی، ۶۱ میلیون ۸۶۰ مین ایله مکزیک، ۵۸ میلیون ۶۳۰ مین ایله روسیا و ۵۴ میلیون ۶۲۰ مین ایله ایسپانیا ایزلهدی.
ایلگیلیلی خبرلر
خزر ساحیلینده مینلرجه سو ایتی اؤلوسو تاپیلدی
اؤزللیکله یوزباش بؤلگهسینده و سولاق و شورنیکا چایلارینین آغیزلاری آراسیندا چوخ ساییدا اؤلو سو ایتی اولدوغو بیلدیریلدی
نیجریهده ۱،۸ میلیون نفر ایدز خستهسیدیر
"ایدزه قارشی یئریدیلن موختلیف کمپینلرین آرزو ائدیلن نتیجهسی یاواش یاواش الده ائدیلمهیه باشلاندی"
لیبیده تۆرک خستهخاناسی آچیلدی
۱۳ پلیکلینیک و ۴ عملیات اوتاغی اولان ۱۲۰ یاتاقلی خستهخانادا تام دونانیملی آمبولانس سرویسی ده فعالیت گؤستریر.


text:
باستر کیتون
باستر کیتون (اینگیلیسجه: Buster Keaton) آمریکالی فیلمین سناریو یازاری, فیلم یؤنئتمنی, کومدین, فیلم یاپیمجیسی و اوْیونچو. ۴ اوْکتوبر ۱۸۹۵ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۰ ایل عؤمر ائلهییب و ۱ فوریه ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. 1898–1966 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Buster Keaton»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده باستر کیتون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آنارشیستی ادبیات
سارای محمدرضایی
آنارشیزم ده باشقا ایسملر کیمی یونانجا کؤکو وار( anarkos). اونون آنلامی سؤزلوکلرده گئتدییی کیمی، یا یایقین اولدوغونا رغمن نظمسیزلیک و قارما- قاریشیقلیق دئییل. آنارشیزم سیاسی بیر مکتب اولاراق مدرن دؤولتلرین یارانیشیلا یاراندی و اونلارین زوراکلیقلاری و اوتوریتهلرینین اؤنونده دایانانلارا آنارشیست(بوردا نظمه قارشی) آدی وئریلدی. دئمهلی آنارشیستلر همیشه دؤولتله توققاشمالارینا گؤره، قایداسیزلیق و قارماقاریشیقلیق ساوونانلاری اولاراق تانیتدیریلدیلار؛ آنجاق اصلینده آنارشیزم فلسفهسی نه قایداسیزلیق نه ده قارماقاریشیقلیقلا ایلگیلنمیر.
ایلک دفعه ۱۹ اونجو عصرده فرانسادا «ژوزف پرودون» سیاسی بیر فیلسوف اولاراق اؤزونو آنارشیست آدلاندیردی، سونرالار «کروپتکین»، «باکونین» و باشقالاری آنارشیزم فلسفهسینی گئنیشدیردیلر. کروپتکین آنارشیزم و کمونیزمی ایلگیلندیرمهیه چالیشدی و اما «گلدمن» فمینیزم و آنارشیزمی. نئجه کی «وودکاک» کیتابیندا دئییر: «آنارشیزم مکتبی چاتیشمالار (تناقضلار) مسلکیدیر؛ نییه کی انسانین طبیعتیندن قایناقلانیر».
آنارشیزم حاقدا تعریفلر هم اطرافلی هم ده چوخ اینجلیکلرله بیرگه اولمالیدیر؛ بلکه بونا گؤره ده وودکاک اونا چاتیشمالار مسلکی دئییر. آنارشیزم موطلق قایداسیزلیغی ساوونمور و قایدا، نظم اونون چرچیوهسینده یئرلشیر، آنجاق اوتوریته و زوراکلیغی هر ساحه ده دانیر و اونلارلا توققوشمایا قالخیر. البت سیاسی بیلیم ده دؤولت بو اتوریته و زوراکلیغا صاحیب اولدوغوندان، اینسانلاری ایستثمار ائتدییندن آنارشیستلرین ایلک توشلادیغی هدفدیر، آنجاق دئییلیر کی آنارشیستلر دؤولت و زوراکلیغا قارشی اولارکن هئچ ده قورولوشلار، تشکیلاتلار و حکومتله قارشی دورمور، بلکه اونلارجا بو قورولوشلار البت توپلومدا گرکلیدیر، آنجاق کؤنوللو و امکداشلیغا مالیک تشکیلاتلار اولمالیدیر و اونلاردا موطلق زوراکلیق و اوتوریته اولمامالیدیر؛ یعنی آنارشیزم انسانلارین طبیعتینده کی یارادیجیلیغا اینانیب و دؤولتی ساوونان، دؤولتی گرکلی گؤروب اونو لازیملی پیسلیک (شر) بیلن سیاسی فلسفهلرله قارشی دوروب اینسانلارداکی دوشونجه و شعورو قاباردیرلار.
اینسانلارین بیرئیسللیکلری (فردیت) و آزادلیقلاری آنارشیزمین اساس پیریسنیپلریندندیر. وودکاکین دئدیینه گؤره آنارشیستلر همیشه توپلوملا ایلگیده اولوب مقصدلری ایسه ایجتیماعی عوصیانلار و دییشیکلیکلردیر؛ نسه بونا گؤره آنارشیستلر توپلوما یا بیرئیسللیگه چوخلو اؤنم وئردیکلری اوچون فردیّتچیلر و کلکتیویستلره آیریلیرلار. البت سوسیال یا کمونیست آنارشیستلری و آنارکوسندالیسم کلکتیویستدیرلر یا توپلامچودورلار، آنجاق حتی پرودون ایلک آنارشیست فیلسوفو اولاراق و مارکسلا قارشیلیغینا باخمایاراق سرمایه مولکیّتینی دؤولتله بیرگه بیلیب و مولکویّتین آرادان گئتمهسیله دؤولته داها هئچ گرک اولمایاجاق دئییر. بئلهلیکله آنارشیزم تاریخی چوخلو کلکلتیویستلره عاییددیر؛ البت سونرالار فردیتچیلر یایقینلاشدیلارسادا چوخ جیددی آلینماییب، حتی اونلارین اورژینال آنارشیست اولمادیقلاری دا سؤیلندی. اینسان آزادلیغی و بیرئیسللیی ده آنارشیزم ده او قدر اؤنملیدیر کی دموکراسییایلا عدد و ساییلارا دایاناراق چوخلو اینسانلارین ایرادهلرینی آزلیقلارا قبول ائتدیرمک چون قارشی دورور؛ هابئله پرولتاریا دیکتاتورلوغونو دا قبوللانمیر. هر حالدا آنارشیزم یئنی ایللرده یاشیل و صولح سئور حرکتلره ده قاتیلیب.
بیر آنارشیست همیشه تنقیدچیدیر؛ اؤزللیکله توپلوملا ایلگی ده. باسقینلیق، زوراکلیق، اوستونلوکله باریشماز و اونلارلا قارشی دورار. اوستهلیک آنارشیزمین بیر اؤزللییی ده پلورالیزم و فدارلیسمدیر و اوندا سیاسی قورولوشلار دیکجه بیر دورومدان و مرکزیتلشدیرمکدن تام اوزاقلاشیر. البت بعضن آنارشیزمی اؤزللیکله بیلیم آلانیندا آیدین و غیری آیدین بؤلوملره ده آییریرلار. آیدین آنارشیرم اؤرنک چون علمی تئوریلره داخیلدیر، ائله کی بو تئوریلر باشقا تئوری اونو رد ائتمهیینجه یئرینده و دوز اولاجاق (یعنی علمی بیر چرچیوه ده ایقتیداردا اولاجاق) آنجاق بلیرسیز یا غیری -آیدین آنارشیزم ده اتوریته مؤوقعیت و غروردان قایناقلانیر و آنارشیزم بئله بیر اوتوریتهنی چیرپیر.
گؤردویوموز کیمی آنارشیزمین اؤزللیکلرینده بعضن چوخ اینجه مقاملار اولور کی حتی بئله تضادلارا دا سبب اولور، آنجاق اصلینده بو آنارشیزمین اطرافلی بیر آلانی وورغولادیغینی گؤستریر. دئمهلی آنارشیزم ده بوتون اتوریتهلر چیرپیلر اؤزللیکله استبدادی بیر مؤوقعده حتی بئله اولا بیلر کی اینسانلارین ایچ فردیّتلری قورونماغا رغمن اونلاردا توپلومساللاشما پروسئسینده کی اوتوریتهلرین قورومساللاشدیغی سونوجوندا گؤستریلن و بلیرلشن دئسپوتلوق سؤز قونوسو اولور. اؤرنک چون ناسیونالیزم مبحثینده انسانلارین کیملیکلری یا دیللری اوراجان حؤرمته لاییقدیر کی باشقا بیر دیلی یا کیملییی ازمکده بولونماسین. هر اینسان اؤزونو نئجه تانییرسا یا تانیتدیریرسا ائله ده باشقاسی وریندن قبوللانمالیدیر. بو دئمک او اینسانین بیرئیسلیینی قوروماقدیر. البت دئسپوتلوق (استبداد) اینسانلاری تحقیر ائتمک و اونلاری ازمک دئمکدیر. ایندی بو ازمک دیل، کیملیک، دین یا سوسیال صینیفلر حاقدا اولسون، فرق ائتمز.
آنارشیزمین سیاسی فلسفهسینده پلورالیزم و فدرالیزم ان اؤنملی تمللردندیر. بیلدییمیز کیمی بیرئیسللیکلر نه قدر حؤرمتهلاییق گؤرونورسه آنارشیزم ده، او قدر ده بو بیرئیسللیکلرین قابارتیلماسی و باشقالارینی گؤزه آلماماقلاری اونلارین اوتوریتهیه چئوریلمهسینه سبب اولور و یقین کی آنارشیزم بونا قارشیدیر. جینسیت آلانیندا دا بئلهدیر. آنارشیزم بوتون اوتوریتهلری کؤکدن وورماغی توشلاییر و البت ان بؤیوک اوتوریتیزم ائرککسل توپلومدا، ائرکک اوتوریتهسیدیر، قادین و اونون ازیلمهسی حاقدا. ائله بونا گؤره ده فمنیزم آنارشیزمی داها دا گؤزل قارشیلاییر. اؤرنک چون «فاطمه همدانیان» «نوآم چامسکی»نین قادین مبحثینده سویوق قارشیلامالارینی گؤرمزدن گلمهیی وورغولاییر؛ چونکو اصلینده فمنیزمه اؤنملی اولان آنارشیزمین یایقینلیغیدیر. نسه آنارشیزم چرچیوهسینده بوتون اوتوریتهلر آرادان گئتمهلیدیرلر. رادیکال حرکتلرله ده آنارشیزم باریشا بیلمهییر. بونا باخمایاراق کی بیر زامان آنارشیستلر شیددتلی حرکتلرله دؤولت و اوتوریتهنی آرادان قالدیرماغا چالیشیبلارسادا، آنجاق باشقا اوتوریتهنین حاکمیتینه راضیلاشا بیلمهییبلر، بلکه بونا گؤره ده کمونیستلرله توققوشدولار. اصلینده اونلار اوتوریتهنی بئله، نه لیبرالیزمین دموکراسیاسیندا نه ده کمونیزمین پرولتاریا دیکتاتورلوغوندا قبول ائده بیلمهییرلر. اون چون ده همیشه رادیکال حرکتلرله چاتیشمادا اولوبلار؛ چونکو بو حرکتلر باشقا بیر ایقتیدارا یول وئریب، سبب اولورلار.
دئمهلی آنارشیستلر همیشه تنقیدچی و اوپوزسیون مقامیندادیرلار. آنارشیزمین تصویر ائتدیکلری بلکه ایده آل بیر دورومون اولایلاشماسیندان دانیشسا دا آنارشیستلر اؤزللیکله سیاسی بیر چرچیوده دؤولت پروژهسینین تام اوغورسوز اولدوغونو گؤستریب و ترسینه ایلکل (ابتدایی) توپلوملاردا دؤولتسیز بیر باجاریقدان دانیشیر، ایندی کی کامپیوتر پروقراملاریندان و صونعی اینتئلئکتلرین ( مصنوعی هوش) باشسیز بیر قورولوشون ایمکانینی اورتایا قویماقلاریندان، آنارشیستلرین ایدهآللارینی گئرچکلشدیرمک چون ایمکانلاری اولمادیغی و اونلارا بو فورصت وئریلمه دییندن سؤز آچیرلار.
آنارشیزم ده بوتون دوشونجه مکتبلرینه تای سیاست و فلسفه ایله یاناشی اینجه صنعت و ادبیات آلانینا دا یول تاپیب، اولوشوبدور. نئجه سیاسی فلسفه ده آنارشیزم تام اوتوریتهیه قارشی دورماقدادیر، ادبیاتدادا ائلهدیر؛ یعنی هر بیر یایقین ادبی طرزی، فورماسی و قورولوشو اوتوریتهیه مئیل ائتدیکدن دولایی آنارشیست ادبیاتیندا موطلق یئری یوخدور. قیساجا آنارشیزم ادبیاتینین اؤزللیکلریندن دانیشماقدان اؤنجه بونو آیدینلاتمالییق کی آنارشیزم دوشونجهسینده مانیفیست وئرمک، تانینمیش و موعیّن اؤزللیکلری آییرد ائتمک مومکون دئییل؛ چونکو هر بیر معیّنلهشن اؤزللیکلر و قورولوشلاردا اوتوریته مئیلی نهایت دئسپوتیزمه دوغرو اولاجاق. آنارشیزم ده اؤنملی اولان پرینسیپلردن بیرئیسللیک و پلورالیزمدیر؛ اون چون آنارشیستی ادبیاتدا پلی فونییا( چوخ سسلیلیک) و بیرئیسل یارادیجیلیق و یازی طرزی اؤنملی ساییلیر. ها بئله ادبیاتدا یایقین فورمالارا، طرزلره همیشه قارشی دورماق، تئکنیکلری و ادبی صنعتلری موعین چرچیوه دیکته ائتدییندن دولایی رد ائتمک، آنلامی فورمایا، قورولوشا اوستون توتوب تئوری – محورلیک، آنارشیزمین ایده آلیستی گؤرونتوسو ایله ایلگیلی اولاراق هئچ یازیلمایان وسینانیلمامیش طرزلری اورتایا قویماق دئمکدیر.
آنارشیست ادبیاتیندا همیشه یایقین و ایقتیدارلی یازی طرزلرینه عوصیان وار، آنجاق آنارشیزم رادیکالیزم یا آوانگاردلیقلا بو ساحه ده ال بیر اولسادا آوانگاردلیقلا فرقلیدیر، چونکو آوانگاردلیق و رادیکالیزم ده ایقتیدارلی یازی طرزینه عوصیان ائدیلدیکدن سونرا باشقا یئنی یازی طرزی حاکیم اولاجاقدیر، حال بو کی آنارشیزم ده هئچ بیر یازی طرزی اتوریته مالیکی اولا بیلیب اؤزونو تحمیل ائده بیلمز. اؤرنک چون پست مدرن ادبیاتی، بئله کی مدرنیزمه عوصیانچیل اولدوغوندان بیر زامانلار آنارشیستی بیر ادبیات آدلاندیریلیردی، آنجاق یایقینلاشیب، فورمالاشدیقجا اوتوریتهیه مئیل ائتدی و نهایت تام آنارشیزمه قارشی دوردو. آنارشیزم ده اؤزگورلوک ده چوخ یوخاری سوییه ده اولمالیدیر. بونونلا بئله آنارشیزمی تام قرارسیز یا هر آن دییشیله جک بیر ادبی مسلک ده دئمک اولماز؛ چونکو آنارشیزم ده اؤنملی و قوروناجاقلی بعضی پرینسیپلر وار کی تام آزادلیق و بیرئیسللیک یارادیجیلیغینا ایمکان یارادا بیلسین.
«عبدالرضایی» آنارشیستی شعر مبحثینده بئله بیلدیریر کی نیما یوشیج یا شاملو آنارشیست اولا بیلمزلر، چون نیما تام وزنی شعیردن پوزا بیلمهییب یا شاملو هله ده آرکائیک دیلینی شعیرینده جانلاندیریر و ترسینه فروغو چوخلو شعیر طرزلرینی سیناییب یازدیغی اوچون آنارشیست آدلاندیریر. البت منجه ده نه نیما نه شاملو آنارشیست دئییللر، آنجاق عبدالرضایی دئدییی اساسدا یعنی حاکیم اوتوریتهنی تام داغیتماماقلارینا گؤره یوخ، بلکه باشقا اوتوریتهنی یایقینلاشدیردیقلاری اوچون او زامان آوانگارد یا رادیکال ساحهسینده داخیل ایدیلر؛ یعنی شعیری کلاسیک قورولوش و دورومدان قورتاریب باشقا شعیر مفکوره و قورولوشو یارادیب یایقینلاشدیرماق و ادبی بیر شخصیت و شیوه قازانیب تام اونو اوتوریتهیه چاتدیرماق البت کی آنارشیستی مؤوضعدن اوزاقدیر، آنجاق فروغ مبحثینده یئنه فروغو چوخلو طرزلری سینادیغی اوچون آنارشیست آدلاندیرماق مومکوندور؛ هم ده قادین ادبیاتیندا کؤهنه دوشونجهلری سؤکوب داغیدیب و یئنی بیر مسلک یاراتماغا دا جان آتمادی فروغ، چونکو همیشه شعیر آلانیندا تنقید و عوصیاندا ایدی
بو تای آذربایجان ادبیاتیندا گلدیکده البت بیز همیشه شعیر و ادبیات ساحهسینده نئچه آددیم دالییق، یعنی ادبی مکتبلری یاراتماق ایمکانی شعیر و یازی تجروبهلرینه دایانماقلا بیز سهلیدیر، هئچ فارس ادبیاتینا و باشقا قونشو ادبیاتلارینا دا عایید دئییل؛ چونکو دیل قونوسوندان علاوه توپلوم دییشیکلیکلری و فلسفی دوشونجه گلیشمهسی باشقا آلانلاری دا کؤلگهلهییر، ادبیات دا بو کؤلگهله نن آلانلارداندیر. بیز همیشهسیناماق و گلیشمک ایمکانینی الده ائتمکدنسه باتی دان ساچیلان یارادیجیلیق قیغیلیجیملارینا معروض و مجبور قالمیشیق. بو تای آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو پتانسیللر، قونشو ادبیاتلارلا آیاقلاشما و باتی دان گلمه سسلری یانسیماغا صرف ائدیب. مدرن و پست مدرن شعیر مسلکلری ده بوسیرادادیر. بعضن اوستون پست مدرن سسی ده گلدی کی من ظن ائدیرم همن مئتامدرنیزم یا پست- پست مئدرنیزمین یانلیش آنلاییشی ایدی.
بونلارین هامیسیندا موعین چرچیوه، یایقینلاشماق و ایقتیدار وار؛ البت بونا باخمایاراق کی پست مدرنیزم ده آنارشیستی مفکورهلری گؤرمک اولاردی، آنجاق دوغروسو تئکنیکلرین اوستونده چوخ مانور وئرمک و اتوریتهلی بیر مسلکه چئوریلمک بو آنارشیستی یؤنلری داها ضعیفلشدیردی. مئتامدرنیزم ده بلکه بئله بیر اولایی تیکرارلاسین چونکو اوندا پست مدرنیزمه عوصیان و تنقید اولسادا، موعین چرچیوه و مانیفیسته گیریشمک اونو آنارشیزمدن اوزاقلاداجاق. نهایت بونلار آنارشیزمدن چوخ آوانگاردیزم ده یئرلشیر. آنارشیزم هئچ بیر ادبی فورمایا تاکید ائتمهدن همیشه حرکت و عوصیاندادیر
دئمهلی آنارشیزم ده بیرئیسل یارادیجیلیغی داها اؤنملی اولدوغوندان اونو ادبی موحیط و یایقین فورمالاردانسا فردی مؤوقعلرده و اؤزل یارادیجیلیقلاردا آختارماق اولار. بیزیم ادبیاتدا بو آنارشیستی و عوصیانچیل سسلردن بیری بئله مانیفیست وئرمهدن، یول جیزیقلارینی چکمهدن همیشه حرکتده اولان، طنز باخیشلی شاعیر رامین جهانگیرزادهدیر. «عوریانلیغیمیز بیزیم ایلک عوصیانیمیزدیر» دئین، Wc شعیرلرینی یارادان، سئوگیسل شعیرلرینده سئوگی آنلامینی تام ائرکک- ائگئمن ادبیاتیمیزین ترسینه دییشدیریب،قیداستدن چیخاران، آنلام و دوشونجه محورلیینی، ادبی تئکنیک و شعیری صنعتلشدیرمکدن اوستون توتان و نهایت حتی بئله اؤزونو شعیرینده ژئست توتمادان تنقیدله چیرپان شاعیر.
گونشدن سونرا یئتیشیب، اردبیلی، تبریزی، شاه اسماعیلی، سولطان سلیمی ساتریک باخیشلا تام ایقتیدار تختیندن یئندیریب، عادی دیالوگا کئچیرمک وار اونون میلی دویغولو شعیرلرینده
تانرییا «ای سن ! نه یینه گؤونیرسنمی؟ سنمی منی یاراتدین، بوشلوقلارینی دولدورماق یا دولدوقلارینی بوشالتماق ایچین» دئدیکده عوصیانین اینجه ساتاشماسی، جیدی فیقورلا تانرینی ائندیریب اونو سورغو- سووالا چکمک بعضن بئله ایقتیداری تحقیر ائتمکدن آیدین داها نه وار کی!
اوستهلیک بیر ژانردا دایانماییب چوخلو ادبی طرزلری سیناییبدیر شاعیر. کلاسیک فورما، سربست شعیرلر، طنز، اوشاق ادبیاتی، اؤیکو، پیئس بلکه شعیرلرینده چوخلو سسلیلییه سبب اولوب،بئله کی شعیرده فورم و چرچیوهدن اؤزگورلویه دوغرو آددیملاماق، دیل اویونلاریندا طنز بیر دوروم و عوصیانچیل بیر شیوه ایله قارماقاریشیقلیقدا اؤزل بیر سؤزو یئتیرمک ده وار. سئوگی شعیرلریندهلاپ جیدی مؤوقعده بئله سئوگینین لیریک و قودسی اتوریتهسینی تحقیرلهییب، اونو عادیلشدیرمک داها چوخ فرقلهندیریر رامینین سئوگیسل شعیرلرینی.
بیر آز سانجی شعیرینده سئوگینین آجی یؤنونو اله سالیب، جنسیتلری گؤرمزدن گلیب کیشی شاعیری اولاراق بوغازدا اولا بیلر سئوگیلیسیندن البت، بودا شاعیرده کی عوصیانی گؤستریر ائرککسل سؤیلمه قارشی. آنجاق بونونلا بئله یئنه شاعیر اینفیعالا یول وئرمهدن یئنیدن درد چکیب، بارلاندیغی سئوگیدن اؤزونو دوغور. یعنی بیرئیسل یارادیجیلیغی!
قایناقلار:
۱- آنارشیسم / جرج وودکاک / هرمز عبداللهی
۲- آنارشیست ها واقعی ترند / علی عبدالرضایی
۳- آنارشیسم چامسکی و فمنیسم بله یا نه؟/ فاطمه همدانیان
۴- آنارشیسم/ ریچاردسیلوان از مجموعه مقالات بلک ول بر فلسفه یسیاسی معاصر / ترجمه ی رضا اسکندری


text:
تۆرک اؤنۆملری آمریکادا تانیتیلدی
فستیوال بارادا بیانات برن بیرول جلب، نیویورک دا ۲۰ ییلدان بأری بو فستیوالا قاتناشیاندیقلارینی آیتدی
تۆرکیأنینگ ایمیت اؤنۆملری آمریکانینگ نیویورک شأهِرینده گچیریلن فنسی فود سرگیسینده تانیتیلدی.
اژه داشاساتووچیلار بیرلهشیگی تاراپیندان بریلن ماغلوماتا گؤرأ تۆرکیأنینگ ایمیت شرکتلری ۲۳-۲۵-نجی ژوئن ده "تۆرکیأنینگ میللی قۇشانت ارگانیزاسیونیندا" سامر فنسی فود فستیوالینا قاتناشدی.
نیویورک دا یاشایان اۆچ تانیمال آدام تۆرک اؤنۆملرینی تانیتدی.
ارگانیک زیتین یاغی، قوری میوا، قابیقلی ایمیش و شکلات یالی اؤنۆملری دادیپ گؤرِن تانیمال آداملار تۆرک آشچیلیغی باراسیندا دا پیکیرلرینی بیان اتدی.
فستیوالا یؤریته اؤندۆریلن تۆرک قهوه سی ده گلنلره هؤدۆرلهندی.
فستیوال بارادا بیانات برن بیرول جلب، نیویورک دا ۲۰ ییلدان بأری بو فستیوالا قاتناشیاندیقلارینی آیتدی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکیأنینگ ایقدیصادیهتی 3.9 گؤتریم یوُقارلادی
تۆرکیأنینگ ایقدیصادیهتی 2022-نجی ییلینگ اۆچۆنجی اۆچ آیلیق دؤورۆنده 3.9 گؤتریم یوُقارلادی
تۆرکیأنینگ اکتبرداقی داشاساتوو موقداری 21.3 میلیارد دلار
یانوار- اکتبر آرالیغیندا تۆرکیأنینگ داشاساتووی 15.4 گؤتریم یوُقارلادی و 209 میلیارد 394 میلیون دلارا یتدی
تۆرکیه دن ۱۱۵ یوردا قوری اریک ساتیلدی
مالاتیادان 347 میلیون 905 مۆنگ دلار قیممات باهاسیندا 90 مۆنگ 203 تن قوری اریک ساتیلدی


text:
بوراک ییلماز آیین اویونچوسو سئچیلدی
فرانسا ۱.جی فوتبال لیگی تیملریندن لیلده آگوست آییندا آیین اویونچوسو اؤدولونون صاحبی بوراک ییلماز اولدو
فرانسا ۱.جی فوتبال لیگی تیملریندن لیلده اوینایان ملی فوتبالچی بوراک ییلماز، آگوست آییندا آیین اویونچوسو سئچیلدی.
لیلدن وئریلهن آچیقلامایا گؤره، فرانسا ۱.جی فوتبال لیگی (لیگا ۱) تیمی، طرفدارلارین سسلری ایله معین ائدیلهن آگوست آییندا آیین اویونچوسو اؤدولونون صاحبی بوراک ییلماز اولدو. ملی فوتبالچی آگوست آییندا لیگده اوینادیغی ۴ اویوندا ۱ گل ووردو و ۱ گل پاسی وئردی.
بوراک ییلماز اؤتن مؤوسوم دسامبر و آوریل آیلاریندا دا لیلده آیین اویونچوسو سئچیلمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
دونیا کاپیندا بیر ایلک
فیفا، آلمانیا - کاستاریکا اویونونا فرانسالی قادین داور استفانی فراپاری تعیین ائتدی
سون ۱۶ قارشیلاشمانین ایلک ائشلشمهلری بللی اولدو
سون ۱۶ تیمین اویونلاری ۳ دسامبر جمعه ائرتهسی گونو هلند - آمریکا اویونو ایله باشلایاجاق


text:
قوزئی آذربایجان تاریخی
قوزئی آذربایجان تاریخی — آذربایجان جومهوریتینین تاریخی اراضیسینه ایشاره ائدیر.
آذربایجاندا مسکونلاشما قدیم دؤورلره گئدیب چیخیر. مسکونلاشمانین قدیم ایزلرینه داش دؤورۆنه عاید چنه سۆمۆیۆ تاپیلمیش آزیخ ماغاراسینی، مئزوْلیت دؤورۆ گؤستردیرن قوْبۇستانداکی قایا اۆستۆ رسملری و آرخئوْلوْژی تاپینتیلاری، تۇنج دؤورۆنه عاید گمیقایا پئتروْقلیفلرینی و ماننا مدنیتینی عکس ائتدیرن حسنلۇنۇ گؤسترمک اوْلار.
آذربایجان اراضیسینده یارانان ایلک دؤولت ماننا دیر. داها سونرا آذربایجان میدیا, اههمنیلر و ساسانیلر ایمپئریالارینین تَرکیب حیصهی اولموشدور. آذربایجان آدینین یارانماسینین وئرسیالاریندان بیری اوْلاراق آتورپاتکانین بانیسی آتروپات اوْلاراق گؤستریلیر اههمنی جانیشینی اوْلان آتروْپات ماکئدوْنیالی ایسکندرین اینامینی قازانمامیش اوْنۇن و پئردیککینین اؤلۆمۆندن سونرا یئنی دؤولتین اساسینی قوْیمۇشدۇر. بۇ دؤورلرده آذربایجان اهالیسی آتشپرستلیه سیتاییش ائدیردی. ائرامیزین بیر عصرلریندن قافقاز آلبانیاسیندا یاییلماغا باشلامیش مسیحیت چار عورنایر وریندن دؤولت دینی اِعلان ائدیلمیشدیر. مسیحیت یئددی اسرده عربلرین گلیشینه قدر بؤلگهده حاکم اولموشدور.
ازربایجان عرب خلافتی, سلجۇقلار, آتابیلر, موْنقوْل ایمپئریاسی و جلایریلر دؤولتینین تَرکیب حیصهی اولموشدور. تبریزده حاکمیتی اله کئچیرن قارا یۇسیف ۱۴۱۱-جی ایلده سلطان احمده اوْغۇللۇغا وئردیی پیربۇداغی حاکمیته گتیرمیشدیر و آذربایجاندا جلایریلرین و تئیمۇریلرین حاکمیتی بیتمیشدیر. آنادوْلۇدا قووه توْپلایان ایسماعیل ۸۸۰ شمسی ایلده آغقویونلو دؤولتینین بیرینجی قوْلۇنۇ, ۸۸۲ شمسی ایلده ایکینجی قوْلۇنۇ سۆقۇتا اۇغراتمیشدیر. ۱۵۳۸-جی ایلده شیروانشاهلار دؤولتی, ۱۵۵۱-جی ایلده شکی حاکملیی صفویلر وریندن سۆقۇتا اۇغرادیلمیشدیر.
اوْنسککیز اسراین ایکی یاریسیندا آذربایجاندا واحد دؤولتین اوْلماماسی گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی ایله آذربایجانین رۇسییه و ایران ایمپئریالاری آراسیندا بؤلۆشدۆرۆلمسینه گتیریب چیخارتمیشدیر. آذربایجاندا ۱۹۱۸-جی ایل ۲۸ مایدا آذربایجان دئموْکراتیک جومهوریسی و ۱۹۹۱-جی ایل ۱۸ اوْکتیابردا آذربایجان جومهوریسی یارادیلمیشدیر.
ائتیموْلوْگیا[دَییشدیر]
قدیم دؤور[دَییشدیر]
داش دؤورۆ[دَییشدیر]
آذربایجاندا ۲ میلیون ۷۰۰ مین ایل بۇندان اؤنجه باشلایاراق ائرامیزدان اول ۴جۆ مینیللیه قدر داوام ائتمیشدیر. داش دؤورۆ اۆچ مرحلهدن – پالئوْلیت دؤورۆ (qədim), مئزوْلیت دؤورۆ (orta) و نئوْلیت دؤورۆندن (yeni daş dövrü) عبارت اولموشدور. تخمیناً ۷۰۰ مین ایل اول اینسانلار اوْد الده ائتمهیی اؤیرنرک, اؤزلرینی سوْیۇقدان قوْرۇماغا, یئمک بیشیرمک, امک آلتلرینی دۆزلتمیه باشلادیلار. ۴۰۰-۳۰۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا مسکونلاشمیش ابتدایی اینسانلارین تکاملۆنده یئنی مرحله باشلانیر. آزیخ ماغاراسیندا آشکار اولونمۇش ابتدایی اینسان-نئاندئرتالین چنه سۆمۆیۆ (təxminən ۳۵۰ min il öncə) بۇنا عیانی ثُبوتدۇر. ۱۰۰-۳۰ مین ایل اؤنجه اؤلکه اراضیسینده اوْرتا پالئوْلیت دؤورۆ یاشانمیش و بۇ ارفده قدیم اینسانلارین ابتدایی ایجماع قورولموشۇ فوْرمالاشمیشدیر. همین دؤور تاغلار ماغاراسینداکی آرخئوْلوْژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلمیشدیر. بۇ زامان اینسانلارین اساس مشغولیتی اوْوچۇلۇق و ییغیجیلیق ایدی. عئینی زاماندا آذربایجاندا یاشایان اینسانلار آرتیق اوْ دؤورده قوْنشۇ اراضیلرین ساکنلری ایله مبادله کاراکتئرلی رابیطه لر قۇرا بیلمیشدیلر.
پالئوْلیت دؤورۆ[دَییشدیر]
۳۰-۱۰ مین ایل اؤنجه آذربایجاندا سوْن پالئوْلیت دؤورۆ مؤجود ایدی. اینسانلار آرتیق یالنیز ماغارا و زاغالاردا دئییل, همچئنین مۆختلیف چای وادیلرینده تیکدیردیکلری یاشاییش مسکنلرینده مسکونلاشماغا باشلاییرلار. محض بۇ دؤوره قبیلهلرین فوْرمالاشماسی, ایلکین اینجه صنعت (هنر) و اعتیقادلارین(سیتاییش,ایباءدئت) یارانماسی تصادف ائدیر. امک آلتلری بۇ زامان یالنیز داشدان دئییل, همچئنین مۆختلیف حئیوان سۆمۆیۆندن ده تولید ائدیلیردی.
مئزوْلیت دؤورۆ[دَییشدیر]
مئزوْلیت آذربایجاندا ائر.او. ۱۱–۸-جی مینیللیکلری اَحاطه ائدیر. آرتیق بۇ دؤورده اکینچیلیک و حئیواندارلیغین ایلکین فوْرمالاری یارانیر. بۇ دؤور باشلیجا اوْلاراق قوْبۇستانداکی قایا اۆستۆ رسملر و آرخئوْلوْژی تاپینتیلار اساسیندا تدقیق ائدیلیب. یئر اۆزۆنده ابتدایی اینسانین ان زنگین "muzeylərindən" بیری ساییلان بۇ اراضیده آلتی مینجن قایاۆستۆ رسم و اوْنا یاخین قدیم اینسان دۆشرگسی آشکار ائدیلمیشدیر. بۇ رسملرده اوْ دؤورکۆ آداملارین مشغولیتی, امک چالیشماسی, اوْو و بالیقچیلیق صحنهلری, آیین و اعتیقادلاری اؤز عکسینی تاپمیشدیر. آرخئوْلوْژی ماتئریاللار و رسملر سۆبۆت ائدیر کی, آرتیق بۇ دؤورده اینسانلار اوْخ و کاماندان استفاده ائتمهیی بیلیردیلر.
نئوْلیت دؤورۆ[دَییشدیر]
نئوْلیت آذربایجاندا ائر.او. ۷جی مینیللیه تصادف ائدرک قوْبۇستانین و حسنلۇتپه (آذربایجان) آرخئوْلوْژی ماتئریاللاری تمثالیندا تدقیق ائدیلمیشدیر. بۇ دؤوردهن ابتدایی اینسانلاردا تولید کاراکتئرلی صنعتی فوْرمالاشیر, آرخایک (primitiv) ساخسی معلوماتینین حاضیرلانماسی باشلانیر.
ائنئوْلیت دؤورۆ[دَییشدیر]
ئر.او. ۶۴-جۆ مینایللیکلرده آذربایجان اراضیسینده ائنئوْلیت مؤجود ایدی. بۇ زامان اوْتۇراق اکینچیلیک فوْرمالاشیر, اینسانلار حیط صنعتیی تیکیلیلرینه اییه اولان ائولرده یاشاماغا باشلاییردیلار. اینسانلار آرپا, بۇغدا و باشقا بیتکیلری یئتیشدیرمیی باجاریر, صنعتکارلیقلا (داش و سۆمۆکدن امک آلتلرینین تولیدی, حئیوان دریلرینین اِعمالی, ساخسی معلوماتلارینین حاضیرلانماسی و س.) مشغول ایدیلر. بۇ دؤوره آرخایک تیپلی اینجه صنعت (هنر)نۆمۇنلرینین (گیلدن حاضرلانمیش مۆختلیف تیپلی قادین هیکللری, بزک اشیاءلاری وس.) دۆزلدیلمسی تصادف ائدیر.
تۇنج دؤورۆ[دَییشدیر]
شابلون:شکیللر آلبوْمۇ تۇنج دؤورۆ آذربایجاندا ائر.او. ۴۱ مینیللیکلری اَحاطه ائدیر. طایفا و قبیله ایتّیفاقلارینین یارانماسی ائله بۇ ارفده باشلانیر. اینسان مسکنلرینین و عومومی اهالینین سایی دۇرمادان آرتیر. کیچیک و اوْرتا آسیا, مئسوْپوْتامیا و شیمالی قافقازلا تجارت و باشقا رابیطه لر یۆکسلن خطله گلیشمه ائدیر. آذربایجاندا ائرکن تۇنج دؤورۆ کۆر-آراز آرخئوْلوْژی مدنیتینه عاید تاپینتیلار اساسیندا دریندن اؤیرنیلمیشدیر. بۇ مدنیت تکجه آذربایجانی دئییل, همچئنین جنوبی و شیمال-شرقی قافقازی و کیچیک آسیانین شرق اراضیلرینی ده اَحاطه ائدیردی. بۇ دؤورده اینسانلار یۇمشاق پاخیرای اؤزل(خصوصی) سوْبالاردا اریدیب اوْنۇ قلعهیلا قاتیشدیراراق تۇنج الده ائتمهیی اؤیرنیردیلر. تۇنج میسدن داها برک اوْلدۇغۇنا گؤره تئزلیکله امک آلتلری, سلاح و بزک اشیاءلاری محض بۇ ماتئریالدان حاضیرلانماغا باشلانیر. بۇ دؤوره همچئنین اکینچیلیکلده صنعی سووارما سیستمینین فوْرمالاشماسی, باغچیلیق صنعتیینین تکاملۆ, هئیوادارلیقدا هم ایری, هم ده خیردا بۇینۇزلۇ حئیوانلارین ساخلانماسی, آتچیلیق ایتی سۆرعتله گلیشمه سی تصادف ائدیر. صنعتکارلیقدا مئتال ایشلم, زرگرلیک, مۆختلیف نؤع پارجا تولیدی و توْخۇجۇلۇق کیمی یئنی بخشلر فوْرمالاشاراق یاییلماغا باشلاییر. اوْرتا تۇنج دؤورۆنده (er.əv. ۳-۲ minilliyin ۱-ci yarısı) محکم دفاع ایستیحکاملی ایری یاشاییش منطقهلری عمله گلیر. بۇ منطقهلردکی یاشاییش ائولری, بیر قایدا اوْلاراق دۆزبۇجاق فوْرماسیندا اوْلۇب بیر نئچه اوْتاقدان عبارت ایدی. محض بۇ دؤوره مۆختلیف طایفا ایتّیفاقارینین یارانماسی و اونلار آراسیندا ساواش و نیظامی مۆناقیشهلرین گئنیش وسعت آلماسی تصادف ائدیر.
آذربایجانین ان قدیم طایفا ایتّیفاقلاری[دَییشدیر]
ازربایجانین ان قدیم طایفا ایتّیفاقلاری حاقیندا ایلک بیلگی یه ائر.او. ۲۳جۆ یۆزیللیه عاید سومئر-آککاد یازیلی منبعلرینده راست گلینیر. بۇ منبعلرده آذربایجاندا مؤجود اولموش کۇتی, لۇلۇبی و هۇرری طایفا ایتّیفاقلاری حاقیندا بحث ائدیلیر. معلوم اوْلۇر کی, آککاد حاکمی نارامسینین دؤورۆنده (er.əv. ۲۲۳۶-۲۲۰۰) کۇتیلر مئسوْپاتامیایا سوْخۇلمۇش, اونلارین باشچیسی ائنریداوازار آککاد قوْشۇنۇنۇ مغلوب ائدرک اؤلکهنین جنوب اوستانلرینی ضبط ائتمیشدی. تخمیناً بۇ حادثهلردن بیر اسر سونرا آذربایجان اراضیسینده یارانمیش یئنی طایفا ایتّیفاقی لۇلۇبیلر کۇتیلری اؤزلرینه تابع ائتدیردیلر. لۇلۇبئیلرین اساس اراضیلری عورمیا گؤلۆ اطرافیندا اولموشدور. لاکین سونرادان اونلار اؤز اراضیلرینی ایران کؤرفزینه قدر گئنیشلندیره بیلدیلر. بۇ طایفا ایتّیفاقینین ان پارلاق دؤورۆ ائر.او. ۲ مینیللیه تصادف ائدیر. حتّی قۆدرتلی آسسۇریا دؤولتینی ده لۇلۇبئیلردن اوْلان سلاله ایداره ائدیردی. داها سونرا تاریخین صحنهسینه هۇرریتلرین ایتّیفاقی گلیر.
هله ائر.او. اۆچ مینایللیگین سوْنۇنجۇ روبعۆنده اونلارین یازیسی مؤجود اولموشدور. بۇ طایفا ایتّیفاقی اۇزۇن سۆرن ساواشلر نتیجه سینده کیچیک و اوْرتا آسیانین گئنیش اراضیلرینی اؤزۆنه تابع ائتدیرمیه موفّق اوْلدۇ. عئینی زاماندا آذربایجاندا کاسسیت طایفالاری دا مؤجود ایدی. ائر.او. ۲ مینایللیگین اولینده کاسسیتلر بابیلیستانبیر اشغال ائدرک بۇرادا ۵۰۰ ایلدن آرتیق حکمرانلیق ائتمیشدیلر. آرتیق ائر.او. ۲ مینایللیگین ایکینجی یاریسیندا ائر.او. ۱ مینایللیگین اَوللرینده اؤلکهده ابتدایی ایجماع موناسیبتلری سۆقۇتا یئتیر و ایلک صنفی قورولموش قۇلدارلیق فوْرمالاشماغا باشلاییر.
دمیر دؤورۆ[دَییشدیر]
بۇ دؤور اؤلکهده خوْجالی – گدبی, تالیش – مۇغان, ناخچیوان و قایاکند –قۇرۇچای آرخئوْلوْژی مدنیتلرینین ماتئریاللاری ایله تمثیل اولونمۇشدۇر. آذربایجاندا ایلکین شهر-دؤولتلری یارانیر, تسررۆفاتین دئمک اوْلار کی, بۆتۆن بخشلری سۆرعتله گلیشمه ائدیردی. ائ.ا. ۱۳۱۲ یۆزیللیکلرده اؤلکه اراضیسینده دمیر دؤورۆ باشلانیر. بۇ ارفده صنفی جمعیتین یارانماسینین طمعلی قوْیۇلۇر. همین زامان عورمیا گؤلۆ اطرافیندا زامیا, کاراللا, گیلزان, آندیا, زیکئرتۇ و س. کیمی کیچیک سیاسی بیرلیکلر پئیدا اوْلۇر.
ماننا (ایلک آذربایجان دؤولتی)[دَییشدیر]
ئر.او. ۹جۇ یۆزیللیکده عورمیا ساحللرینده ایلک آذربایجان دؤولتی آدلاندیریلا بیلن ماننا یارانیر. اوْنۇن باش شهری ایزئرتۇ اولموشدور. آرتیق ائر.او. ۸ اسرده ماننا آسیادا مهم سیاسی قووه روْلۇنۇ اوْیناییردی. دؤولتین ان پارلاق دؤورۆ حکمدار ایرانزۇنۇن حاکمیتی ایللرینه تصادف ائدیر. بۇ زامان ماننایا ایندیکی آذربایجانین بۆتۆن جنوب و بعضی شیمال (ناخجیوان) اراضیلری تابع ایدی. ایرانزۇنۇن وارثلری آزا و اۇللۇسۇنا مۆختلیف دؤولتلرله نیظامی ایتّیفاقلار یاراداراق اؤز اراضیلرینی گئنیشلندیرمیه چالیشیردیلار. بئله کی, ائر.او. ۹۳ شمسی ایلده اۇللۇسۇنا آسسۇریا دؤولتی ایله ایتّیفاقدا عورارتۇنۇ مغلوب ائده بیلمیشدیر. لاکین بۇنۇن آردینجا ماننا دؤولتی گئتدیکجه تنزُّله اۇغراماغا باشلاییر. سوْنۇنجۇ دفعه بۇ دؤولتین آدینا ائر.او. -۵ شمسی ایله تصادف ائدن "Hedda salnaməsində" راست گلینیر. بئللیکل, یاشی ۳ مین ایلدن آرتیق اوْلان آذربایجان دؤولتچیلیینین ایلکین نومونهسی ماننا دؤولتی اولموشدور.
میدیا دؤولتی[دَییشدیر]
تخمینن ائ.ا. بیر مینیللیکده ماد ایمپراتورلوغو طایفا ایتّیفاقی مئیدانا گلیر و آرتیق ائ.ا. ۷جی یۆزیللیین ۱جی یاریسیندا بیر دؤولت کیمی برقرار اوْلۇر. میدیا دؤولتینین پایتختی ائکباتان (müasir همدان) اولموشدور. دئمک اوْلار کی, عئینی دؤورده آذربایجاندا سکیفلراین دؤولتی ده مؤجود ایدی. بۇ دؤولتی قافقازآ دربند کئچیدیندن داخل اولموش کؤچری طایفالار یاراتمیشدیر. همین دؤولت اؤن آسیانین اوْ زامانکی تاریخینده مهم روْل اوْینادیغینا باخمایاراق ائر.او. آلتی عصرین ۹۰جی ایللرینده یوْخ اولموشدور. ائله بۇ دؤورده ده میدیانین یۆکسلیشی باشلانیر. کیاکسار شاهین دؤورۆنده (er.əv. ۶۲۵-۵۸۵-ci illər) میدیا خصوصی ایله گۆجلنرک عورارتۇ و جنوبی قافقازی اؤزۆنه تابع ائتدیرمیش, آسسۇریا ایمپئریاسینا بیر نئچه دؤیۆشده غالب گلمیشدیر. لاکین آرتیق ائر.او. ۶جی یۆزیللیین اوْرتالاریندا بۇ دؤولت تنزُّله اۇغراییر و اوْنۇن اراضیلری ایلک فارس دؤولتی اوْلان اههمنیلر ایمپئریاسی وریندن ضبط ائدیلیر. بۇ ایمپئریانین حکمداری شاهنشاه ایکی کیراین دؤورۆنده (er.əv. ۵۵۹-۵۳۰) اؤلکهنین پایتختی ائکباتانآ تالان ائدیلمیش, میدیانین اؤزۆ ایسه اههمنیلر دؤولتینین اوستانلریندن بیرینه چئوریلمیشدیر. مۆختلیف خالْقلاری و اراضیلری اؤزۆنه زوْر گۆجۆ ایله تابع ائتدیرن بۇ دؤولت آرتیق ائر.او. ۴جۆ یۆزیللیین ۲جی یاریسیندا ماکئدوْنیالی ایسگندر وریندن ضبط ائدیلمیشدیر. ماکئدوْنیالی ایسگندرین ایمپئریاسی بالکان یاریمآداسیندان شیمالی هیندوستانآ و قافقازدان میصر و فارس کؤرفزینه قدر اۇزانان نهنگ بیر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇ ایمپئریانین عمله گلمسی تَرکیبینده و قوْنشۇلۇغۇندا اوْلان خالْقلارین مدنی, معنوی, عِلمی و ایجتماعی حیاتلارینا بؤیۆک تأثیر گؤسترمیش, قدیم دونیا تاریخینده یئنی بیر دؤورۆن ائللینیزمین یارانماسینا گتیریب چیخاردی. ائللینیزم دؤورۆنده آذربایجان اراضیسینده ایکی یئرلی دؤولت آلبانیا و آتروْپاتئنا مؤجود اولموشدور.
آتروْپاتئنا دؤولتی[دَییشدیر]
تهۇمب|۲۰۰پخ|آتروْپات و ماکئدوْنیالی ایسکندر
ئ.ا. -۲۹۳ شمسی ایلده یارانمیش آتروْپاتئنا دؤولتینین ایلک حاکمی آتروْپات حساب ائدیلیر. آراز چاییندان جنوبدا یئرلشمیش اراضیلری اَحاطه ائدن آتروْپاتئنانین پایتختی قازاکا ایدی. آتروْپاتئنادا اکینچیلیک, حئیواندارلیق و صنعتکارلیق یۆکسک گلیشمه ائتمیشدیر. >آتروْپاتئنا[دائمی اولو باغلانتیلی], بسئ آتروْپاتئنا[دائمی اولو باغلانتیلی].
ؤلکده ایری شهرلر مؤجود ایدی, اؤلکهداخیلی و بینالملل تجارت رابیطه لری دۇرمادان گلیشمه ائدیردی. آتروْپاتئنادا دؤولت دینی زردوشتلۆک اولموشدور. ائر.اول اۆچ عصرین ۲۰جی ایللرینده آرتابازانین دؤورۆنده اؤلکهنین اراضیلری خئیلی گئنیشلنرک خزر دنیزیندن کیچیک آسیایا قدر بؤیۆک بیر اراضینی اَحاطه ائتمیشدیر. همین ایللره پارفیا ایمپئریاسینین (er.əv. ۲۴۸-۲۲۷) گۆجلنمسی ده تصادف ائدیر. اؤزلرینه مرکزی آسیا, جنوبی قافقاز, ایران و مئسوْپوْتامیانین بیر سیرا اوستانلرینی تابع ائتدیررک بۇ دؤولتین حکمدارلاری غصبکار سیاست یۆرۆدۆردۆلر. بۇ ایشده اونلارین اساس رقیبی نهنگ و قۆدرتلی روم ایمپئریاسی (e.ə. ۶ – e.۵ əsrlər) اولموشدور. روم و پارفیا آراسیندا قافقازی اوْ جملهدن آذربایجانی اؤزۆنه تابع ائتدیرمک اۇغرۇندا آردی-آراسی کسیلمین ساواشلر آپاریلیردی. ایلک مرحلهده آتروْپاتئنا پارفیانین مۆتفیقی کیمی چیخیش ائتمیش و بۇ دؤولتلرین بیرگه سعیی نتیجه سینده روملیلار بیر نئچه دؤیۆشده مغلوب ائدیلمیشدیر. لاکین ائ.ا. ۲۰جی ایلده آتروْپاتئنادا ایکی عاریابارزان حاکمیته گلیر. اوْ هله گنج ایکن رومدا تربیه آلمیش و بۇ سببدن اوْنۇن پرستیشکاری اولموشدور.
ئ.ا. ۱جی ایلده روم سرکردسی قای سئزار ائرمنیستانی ضبط ائدرک ایکی عاریابارزانی اوْنۇن حکمداری تعیین ائدیر. لاکین ائرمنیستانین آتروْپاتئنایا قاتیلماسی و روم ایله مۆتفیق موناسیبتلر پارفیانین ناراضیلیغینا سبب اوْلدۇ کی, بۇ دا یئنی ساواشنین باشلانماسینا گتیریب چیخاردی. ائرامیزین ۲جی ایلینده آتروْپاتئنا و روم قوْشۇنۇ پارفیا و اوْنۇن مۆتفیقلرینین اوردوسۇنۇ حلّئدیجی دؤیۆشده مغلوب ائتدی. سونرادان روملیلارین بۇ اراضیلره تأثیری ضعیفلهییر. بۇندان استفاده ائدن پارفیا آتروْپاتئنانی ضبط ائدیر. حاکمیته پارفیا منشألی عرشاکیلر سلالهسی گتیریلیر. بۇ شکیلده آتروْپاتئنا ساسانی ایمپئریاسینین (er. ۲۲۴-۶۵۱) یۆکسلمسینه قدر مؤجود اولموشدور.
قافقاز آلبانیاسی[دَییشدیر]
دیگر آذربایجان دؤولتی آلبانیا آراز چایینین شیمال ساحلیندن جنوبی داغیستانا قدرکی اراضیده یئرلشیردی. بۇ دؤولته اوْن بیر اوستان چوْلا, لپینیا, کامبیسئنا, هئرئتی, قبله, شکی, پایتاکاران (Beyləqan), اۇتی, گیردمان, آرساخ و صنعیک داخل ایدی. اؤلکهنین پایتختی ایلک اول قبله, داها سونرا ایسه برده شهرلری اولموشدور.
ارتیق ائر.او. اۆچ یۆزیللیکده اؤلکهده یئرلی گۆمۆش پوللار ضرب ائدیلیردی. یازیلی منبعلرین وئردیی بیلگی یه گؤره قافقاز آلبانیاسی ۲۶ یئرلی قبیلهنین سیاسی ایتّیفاقی نتیجه سینده یارانماسیدیر. بۇ حادثه تخمیناً ائر.او. دؤرد اسرع تصادف ائدیر. دؤولتین ایلک حکمداری آران حساب ائدیلیردی. ایلکین مرحلهده اؤلکهده رسمی دین زردوشت دینی اولموش, ائر. بیر یۆزیللیینده ایسه مسیحیت قبول ائدیلمیشدیر. مسیحیت کیلسسینین باشیندا مستقل آلبان کاتالیکوْسۇ دۇرۇردۇ. ایلک زامانلار اوْنۇن ایقامتگاهی دربند, سونرا ایسه برده شهری ایدی. قدیم آلبانلارین صنعتیی, معیشت و حیات طرزی یالوْیلۇتپه آرخئوْلوْژی مدنیتی اساسیندا اؤیرنیلمیشدیر. بۇندان باشقا یونان و روم چاغداش (معاصیر)لرینین اثرلریندن و کالانکاتۇیلۇ مۇسانین "Alban tarixi" سالنامهسیندن قافقاز آلبانیاسی حاقیندا کسرلی بیلگی الده ائتمک اوْلار. قافقاز آلبانیاسیندا اکینچیلیک, حئیواندارلیق, صنعتکارلیق و تجارت یۆکسک گلیشمه ائتمیشدیر. اؤلکهده باغچیلیق و ایلک نؤبهده ایپکچیلیک مؤجود ایدی.
آلبانیا اراضیسینده ۳۰دان آرتیق شهر وار ایدی کی, بۇنلار دا اهمیتلی صنعتکارلیق و تجارت, سیاسی, ایداری, مدنی و دینی مرکزلر روْلۇنۇ اوْیناییردیلار. اؤلکهنین یۆکسلیشی دؤورۆنده آلبانیا شیمالدان بؤیۆک قافقاز داغلاری, جنوبدان تالیش سلسلهسی, شرقدن خزر دنیزی, باتی(غرب)دن ایسه گۆرجۆستانلا محدودلاشان بؤیۆک بیر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇ برکتلی و زنگین اؤلکه عصرلر بوْیۇ بیر چوْخ خالْقلارین و غصبکار دؤولتلرین دقّتینی اؤزۆنه جلْب ائدیردی. هله ائر.او. اۆچ-ایکی عصرلرده اؤلکهیه شیمالدان ماساقئت و سارمات طایفالاری مۆداخیله ائتمیش و خزر ساحلینده بیر مودّت مؤجود اولموش مازکۆت دؤولتینی یاراتمیشدیرلار. ائر.او. بیر یۆزیللیکدن باشلایاراق روملیلارین لئگیوْنلاری جنوبی قافقازا, اوْ جملهدن آلبانیایا بیر نئچه دفعه یۆرۆش ائتمیشدیلر. ایمپئراتوْر دوْمیتسیاناین دؤورۆنده (er.əv. ۸۳-۹۶) روملیلار خزر دنیزینین ساحللرینه گلیب چیخمیشدیلار. بۇ بارده قوْبۇستاندا تاپیلمیش لاتین دیللی قایاۆستۆ یازی خبر وئریر. ائرامیزین ۷۰جی ایللرینده اؤلکهیه شیمالدان آلان طایفالاری باسقین ائدیب کامبیسئنا اوستانینی ضبط ائتدیلر. بۇ باسقین و ساواشلره باخمایاراق قافقاز آلبانیاسی اؤزۆنۆن دؤولت مستقللیینی قوْرۇیۇب ساخلایا بیلمیشدیر.
ائتنوْ-سیاسی بیرلیکلر[دَییشدیر]
ازربایجاندا (quldarlıq quruluşunu yaşayan) ایلک ائتنوْ سیاسی بیرلیکلرین مئیدانا گلمسی میلاددان اوْنجه اۆچ- جۆمینایللیگین ایکی یاریسینا, داها دقیق ائرادان اول خخو-خخییی-عصرلر, یعنی ۲۵.۱۱.۳۶۷۸ ایل بۇندان اوله تصادف ائدیر.
- "Aratta" ائتنوْ سیاسی بیرلیی
- "Kuti" ائتنوْ-سیاسی بیرلیی
- "Lullubi" ائتنوْ-سیاسی طایفا بیرلیی
- "[[Su  |Su]]" طایفا بیرلیی
- "توروک کی" ائتنوْ سیاسی بیرلیی
- "هوریلر" ائتنوْ سیاسی بیرلیی.
آراتتا, کۇتی, لۇللۇبی, سۇ طایفالاری قدیم شرقین تاریخینده مۆهیم روْل اوْینامیشدیلار و آذربایجان خالْقینین فوْرمالاشماسی سورجی (روندی)ندی اونلارین روْلۇ شُبههسیزدیر. ان آزیندان اوْنا گؤره کی, م.اؤ سککیز-عصردئ آذربایجان اراضیسینده ایلکین دؤولت یارادان ماننالیلار, آدلاری چکیلن طایفالارین وارثلری و تؤرمسیدیرلر.
بۇ طایفالارین دیل کؤکۆنۆن تام بللیوْلماماسینا باخمایاراق, اونلارین دیلینده وئ یاخۇد اونلارین یاشامیش اوْلدۇقلاری اراضیلرین آدلاریندا بیر چوْخ قدیم تۆرک دیلی منشألی سؤزلرین اوْلماسی معلومدۇر. مثلاً, آراتتا اؤلکهسینین یئرلشدیی اراضی قایناقلاردا "Alataye" اوْلاراق قئید ائدیلیب کی, بۇ دا بۇ سوْزۇن آلتای-تۆرک جوغرافی نوعمئنکلاتۇراسیندا ایشلنمکده اوْلان سؤزلرله (آلتای, آلاتاۇ, آلاتاوا, آلاداغ و س.) باغلیلیغی شُبههسیزدیر. سوْن آراشدیرمالاردا مانناداکی "Uişdiş" ویلایتینین آدی "Vişdiş", "Beşdiş", یعنی بئش داغ اوْلاراق ایضاح ائدیلیر. آسسۇر چاری ایکی سارقوْن همین ویلایتدکی "Uşkaya" (İndiki Üsküyə) آدی ایسه "Üç qaya" وئ یاخۇد "Üst qaya" کیمی آچیقلانیر. ائلجه د, بارسینده دانیشدیغیمیز خالْقلارین دیلینده "Qantau" (Qandağ), "İştatti" (isti yer) و سایره کیمی چوْخسایلی تۆرک دیللر قوروپۇنا یاخین سؤزلر مؤجود ایدی. آسسۇر قایناقلاریندا "Turukki" اوْلاراق ایشلدیلن طایفا آدی ایسه تۆرک ائتنوْنیمینین ایلکین یازیلیش شکلی ساییلا بیلر.
اوْرتا عصرلر[دَییشدیر]
\'\'\'آذربایجان تاریخی-اوْرتا عصرلر دؤورۆ\'\'\' تهۇمبنایل ئرامیزین ۳۱۸-جی عصرلری آذربایجان تاریخینده اوْرتا اسر و یا فئوْدالیزم دؤورۆ کیمی معلومدۇر. آراشدیرماچیلار بیر قایدا اوْلاراق بۇ دؤورۆ اۆچ اساس مرحلهیه بؤلۆرلر. ۳۱۰ یۆزیللیکلر ائرکن اوْرتا عصرلر, ۱۱۱۵-جی عصرلر کلاسسیک فئوْدالیزم و ۱۶۱۸-جی عصرلر سوْن فئوْدالیزمدیر. بۇ دؤورده صنعتیین اساس فوْرمالاری اکینچیلیک, حئیواندارلیق و صنعتکارلیق اولموشدور. همین مودّت اوْرتا اسر شهرلرینین یۆکسلیشی و چیچکلنمسی دؤورۆدۆر. اونلار هم سیاسی و ایداری مرکزلر اوْلماقلا یاناشی, هم ده اقتصادیات و تجارتد, مدنی, عِلمی و دینی حیاتدا مهم روْل اوْیناییردیلار. اۆچ-یئددی عصرلردکی آذربایجان تاریخی مستقیم ایران ساسانی ایمپئریاسی (۲۲۴-۶۵۱) ایله باغلی ایدی. ساسانیلرین سوْنۇنجۇ شاهینششاها اۆچ یئزدگیرد (۶۳۲-۶۵۱) عربلرین یۆرۆشلرینین قارشیسینی آلماق آماج ایله واراز-قریقوْرا نیظامی یاردیم آماج ایله موراجیعت ائدیر. آلبان اوردوسۇ باشیندا واراز-قریقوْرۇن اوْغلۇ جاوانشیر دۇرۇر. ۶۳۰-۶۴۲-جی ایللرده اوْ عربلره قارشی ساواشلرده اشتراک ائتمیش, ۶۳۷-جی ایلده قادسیهداکی دؤیۆشده گؤستردیی شجاعته گؤره اۆچ یئزدگیرد وریندن مۆختلیف جایزه(اؤدۆل) و هدیهلرله تلطیف ائدیلمیشدیر. ۱۵جی یۆزیللیین ایکینجی یاریسیندا اردبیل و اوْنۇن اطراف اوستانلرینین یۆکسلیشی باشلانیر. بۇ اراضیدکی توْرپاقلار شیخ صفیالدین اردبیلینین (۱۲۵۲-۱۳۳۴) وارثلری وریندن ایداره ائدیلیردی. اونلار و طرفدارلاری اسلامین شیعه مذهبینی قبول ائتمیش و اوْن ایکی شیعه امام شیعهسی اولموشلاردیر. بۇ سببدن اونلار باشلارینا اوْن ایکی خطّلی چالما تاخیردیلار. محض بۇنا گؤره ده اونلارا صفویلرله یاناشی, هم ده قیزیلباشلار دا دئییردیلر.
۱۲ شمسی ایلده عرب قوْشۇنلاری ساسانیلر دؤولتینه هوجوم ائتدی. آلبان حکمداری اؤز اوْغلۇ جاوانشیرین رهبرلیی ایله ساسانیلره کؤمک گؤستردیینه گؤره جاوانشیر ساسانی شاهی اۆچ یئزدگئرد وریندن جایزه(اؤدۆل)لاندیریلدی. ۱۷ شمسی ایلده عربلر ساسانیلرین پایتختی کتئسیفوْنۇ تۇتدۇلار. عربلره قارشی مبارزهنین معناسیز اوْلدۇغۇنۇ گؤرن جاوانشیر ۷ ایل لیک مبارزهدن سونرا گئری قاییتدی. جاوانشیر عربلره قارشی بیزانسلا بیرلشمهک قرارینا گلدی. سونرا خزرلر آلبانیایا هوجوم ائتدیلر, ۴۴ شمسی ایلده غالب گلدیلر و صولح باغلاندی.
۴۰ شمسی ایلده خلافتده امویلر حاکمیته گلدیلر. جاوانشیر شرایطای نظره آلاراق شام شهرینه گلدی و بیر مۆاویه ایله صولح باغلادی. صولحا گؤره جاوانشیر خراج وئرملی ایدی. لاکین خلیفه گوذشته گئتمدی, سببی آلبانیانین جوغرافی مؤقعیی و جاوانشیرین شخصی نوفوذۇ اولموشدور. لاکین عربلر آلبانیایا توْخۇنمادان باشقا آذربایجان اراضیلرینی تۇتدۇلار. بیزانسپرست فئوْداللار جاوانشیره سۇی-قصد ائدیب ۶۰ شمسی ایلده اوْنۇ اؤلدۆردۆلر. جاوانشیردن سونرا اول خزرلر, سونرا ۸۴ شمسی ایلده عربلر آلبانیانی تۇتدۇلار و جاوانشیرین وارثای واراز ترداتی شام شهرینده اِعدام ائتدیلر. آذربایجانین هم شیمالیندا, هم ده جنوبۇندا اسلام دینی یاییلدی.
۷۴۸-جی ایلده آذربایجان اراضیسینده عرب سوْیغۇنچۇلۇغۇنا و وئرگی (مالیات) سیاستینه قارشی عصیان باشلادی. بِیعلقاندا باشلایان عصیان بردد, اردبیلده یاتیریلدی. عصیانا یئرلی فئوْداللار باشچیلیق ائدیردیلر. حرکاتلارین ان بؤیۆیۆ خورمیلر (Pəhləvi dilində "əbədi od" deməkdir) هراکاتی ایدی. تاریخده ایلک دفعه قیرمیزی بایراق اونلار قالدیرمیشلار. خورمیلراین ایلک چیخیشی ۷۷۸-جی ایلد, ایکینجیسی ایسه ۸۰۸-جی ایلده اولموشدور.
۸۱۶-جی ایلده جاویدانلا ابو عمراناین چکیشمسی اونلارین ایکیسینین ده اؤلۆمۆ ایله نتیجه لعندی و بابک ۱۸یاشیندا خورمیلراین رهبری اوْلدۇ. بابک ۷۹۸-جی ایلده اردبیلده آنادان اولموشدور. ۸۱۹-جۇ ایلده بابک ایلک دفعه اوْلاراق عربلر اۆزرینده غلبه چالدی. سونرا شکی, قاراباغ, برده و بِیعلقانبیر عربلردن آزاد ائتدی. ۸۲۹-جۇ و ۸۳۰-اۇ ایلده بابک عربلر اۆزرینده داها ایکی اۇغۇرلۇ غلبه قازاندی. سونرا عربلر مجبور اوْلۇب بیزانسلا ساواشنی دایاندیردیلار و دقّتی بابکه یؤنلتدیلر. تۆرک اصیللی عرب سرکردسی آفشین بابکه آغیر ضربهلر وۇردۇ و خورمیلره صولح پیشنهاد وئردی. بابک بۇنۇ خیانت حساب ائتدی و صولحۆ قبول ائتمدی. ۹۳۷-جی ایلده آفشین بزز قلعهسینی تۇتدۇ. بابک قاچیب آرانآ گلدی. عربلر اوْنۇن باشینا ۲ میلیون دیرهم قوْیمۇشدۇلار. بابک شکی قلعهسینین صاحیبی سهل ایبن سۇمباتاین خیانتی ایله اله کئچیریلدی. ۸۳۷-جی ایلده آفشین بابکی سامیره شهرینه خلیفه مؤتسیمین یانینا یوْلا سالدی. بابک ۸۳۸-جی ایلده مارتین ۱۴-ده اِعدام ائدیلدی.
دوققوز اسرده خلافت ضعیفلهدی و خیردا فئوْدال امیرلیکلری یاراندی. امیرلیکلری عرب جانیشینلری ایداره ائدیردی. بئله بیر شرایطده آذربایجان توْرپاقلاریندا شیروانشاهلار, ساجیلر, سلاریلر, شددادیلر و رووادیلر دؤولتلری یاراندی. عرب خلافتیندن سونرا آذربایجان توْرپاقلاریندا ایلک اوْلاراق شیروانشاهلار دؤولتی (۸۶۱-۱۵۳۸) یاراندی. شیروان بیر ویلایت کیمی دربنددن کۆر چایینا قدر خزر ساحلی اراضیلری اَحاطه ائدیردی. دؤولتین مرکزی شیروان شهری ایدی. ۸۶۱-جی ایلده عرب منشألی مزیدیلر سلالهسینین نومایندهسی هئیسام ایبن خالد شیروانین مستقللیینی اِعلان ائتدی و شیروانشاه تیتۇلۇنۇ داشیماغا باشلادی. ۹۱۸-جی ایلده شیروانشاه ابو طاهر قدیم شاماخینی برپا ائتدیریب, پایتختی شاماخییا کؤچۆردۆ.
اوْن اسراین آخیرلاری شیروانشاهلار دؤولتی قبلهنی, بردهنی, دربندای اله کئچیردی. شکی و ثناریه ده شیروانشاهلاردان آسیلی اوْلدۇ. ۱۰۶۶-جی ایلده ایسه شیروانشاهلاراین سلجۇقلاردان آسیلی وضعیته دۆشمسی ایله آذربایجان سلجۇق ایمپئریاسینین تَرکیبینه قاتیلدی. بۇ, تۆرکلرین آذربایجانا اۆچۆنجۆ آخینی ایدی. اوْنبیر اسراین سوْنۇندا سلجۇق ایمپئریاسی تنزُّله اۇغراماغا باشلادی. سلطان سنجردن (۱۱۱۸-۱۱۵۷) سونرا سلجۇق ایمپئراتوْرلۇغۇ داغیلدی. شیروانشاهلار سلجۇق تۆرکلری ایله رابیطه نی پوْزۇب گۆرجۆلرله یاخینلاشدی. اوْنایکی اسراین ۳۰۶۰-جی ایللرینده شیروانشاه اؤزۆنۆن قۆدرتلی دؤورۆنۆ یاشادی.
ساجیلر دؤولتینین (۸۷۹-۹۴۱) اساسینی تۆرک نسلیندن اوْلان ساجیلر قوْیمۇشدۇر. آفشین بۇ نسلین نومایندهسی اولموشدور. عربلر آذربایجانین ایدارهچیلیینی ساجیلره حواله ائتمیشدیلر. دوققوز اسراین سوْنلاریندا ابو ساج دیوداداین اوْغلۇ محمدین آدی ایله پول کسیلیردی. محمدین قارداشی یۇسیف ۹۱۲-جی ایلده عربلره خراج اؤدمکدن امتناع ائتدی و اوْن اسراین اَوللرینده زنجاندان دربندا قدر, خزردن باتی(غرب)ا, آنی و دبیل شهرلریندک اراضیجه ساجیلر دؤولتی یاراندی. پایتختی ماراغا, سونرا اردبیل اوْلدۇ. گیلان حاکمی مرزبان ایبن محمد ۹۴۱-جی ایلده سوْنۇنجۇ ساجی حکمداری دئیسمای تاختدان سالدی و سالاریلر دؤولتینی یاراتدی. سالاریلر دؤولتینین (۹۴۱-۹۸۱) پایتختی اردبیل شهری ایدی. دؤولتین مرز(سرحد)دی دجله چایی و فرات چایینادک اۇزانیردی. مرزبان ایبن محمد اؤلدۆکدن سونرا دؤولت سۆقۇتا اۇغرادی, رووادیلر و شددادیلر دؤولتی یاراندی. تبریز, ماراغا, اهر حاکمی ابۆلهیجا سالاری حکمداری ایبراهیمی تاختدان سالدی و رووادیلر (۹۸۱-۱۰۵۴) دؤولتینین اساسینی قوْیدۇ. بۇ سلالهنین بانیسی ال-روواد خلیفه علینین دؤورۆنده بصره و کۇفهدن آذربایجانا کؤچۆرۆلمۆشدۆر. بۇ دؤولت آذربایجانین جنوبۇنۇ اَحاطه ائدیردی. سونرا مۇغان حاکملیینی ده اله کئچیردی. ۱۰۲۸-جی ایلده قزنوی حکمداری سلطان ماحمود قزنوی وریندن سیخیشدیریلان ۲۰۰۰ اوْغۇز خانواده سی رووادیلر دؤولتینه کؤچۆرۆلدۆ. قزنوی دؤولتینین (۹۶۲-۱۱۸۷) اساسینی آلپتکین قوْیمۇشدۇر. دؤولتین پایتختی قزنه شهری ایدی. سلطان ماحمود قزنوینین دؤورۆنده اراضیلر آرتدی. غربی ایران قزنوی دؤولتینین تَرکیبینه کئچدی. هیندوستاناین شیمالبیر و شیمال-باتی(غرب)ای ۱۰۲۶-جی ایلده اشغال ائدیلدی. دؤولت هیندوستاندان خزره قدر اراضینی اَحاطه ائدیردی. بۇرادا حکمدار سلطان آدلانیردی. اوْنبیر اسراین بیر یاریسیندا سلطان مسعودۇن دؤورۆنده دؤولت ضعیفلهدی. وئرگی (مالیات)نین چوْخلۇغۇنا گؤره داخلی چکیشملر آرتدی. ۱۰۴۰-جی ایلده دندنکان دؤیۆشۆنده سلجۇقلار وریندن مغلوب ائدیلن قزنویلرین الینده یالنیز افغانیستانین بیر حیصهسی و پنجاب قالدی. ۱۱۸۷-جی ایلده قزنوی حکمداری خوْسروْو ملیکی اسیر آلان قۇرلۇلار بۇ دؤولتین وارلیغینا سوْن قوْیدۇ.
محمد ایبن شدداد ۹۵۱-جی ایلده دبیل امیرلیینی یاراتدی و ۹۷۱-جی ایلده گنجهنی تۇتاراق شددادیلر دؤولتینین (۹۷۱-۱۰۸۶) اساسینی قوْیدۇ. پایتختی گنجه شهری ایدی. فضل ایبن محمد ۱۰۲۷-جی ایلده خۆدافرین کؤرپۆسۆنۆ سالدی. بیر سیرا یۆرۆشلر نتیجه سینده شددادیلر سلجۇقلاردان آسیلی وضعیته دۆشدۆ. بۇ دؤورده سلاویانلاراین دا غارتچی یۆرۆشلری اوْلۇردۇ. کیئو کنیازی ایقوْرۇن دستهسی بیر سیرا یۆرۆشلر ائدیردی. آذربایجانین واحد تام دؤولت اوْلماماسی سلاویانلارا قارشی مبارزهنی چتینلشدیریردی.
قاجارلار — ۱۷۹۶ و ۱۹۲۵-جی ایللر آراسیندا ایران و آذربایجاندا حاکمیتده اولموش تۆرک سلالهسیدیر. قوْوانلی تۆرک طایفاسیندان اوْلان قاجارلار, موْنقوْل اشغالی زامانلاریندا ایروان اطرافیندا کؤک سالمیشلار و صفوی سلالهسینی آذربایجاندا و ایراندا حاکمیته گتیرن یئددی قیزیلباش-تۆرک طایفالاریندان بیری اولموشلار.
گۆلۆستان و تۆرکمنچای قرارداد(آنلاشما)لری[دَییشدیر]
\'\'گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی\'\' – ۱۱۹۲ شمسی ایلین ۱۲ اوْکتیابر تاریخینده رۇسییه ایمپئریاسی ایله قاجار ایران دؤولتی آراسیندا ایمضالانمیش و تاریخی آذربایجانین اراضیسینی رۇسییه ایله ایران آراسیندا بؤلن بیرینجی قرارداد(آنلاشما). بۇ قرارداد(آنلاشما) تاریخه امضاءلاندیغی یئرین آدییلا گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی کیمی داخل اوْلۇر. قرارداد(آنلاشما)نی ایران طرفدن شاهین وکیلی میرزه عبدۆلحسن خان, رۇسییه طرفدن ایسه راتیشئو امضاءلاییر. بۇ صولح قرارداد(آنلاشما)نین شرطلرینه اساسأ شیمالی آذربایجان خانلیقلاریندان ایروان و ناخچیوانی چیخماق شرطیله یئرده قالان بۆتۆن خانلیقلار (تالیش, شیروان, قۇبا, باکی, گنجه , قاراباغ, شکی) رۇسییه یا وئریلیر.
\'\'تۆرکمنچای قرارداد(آنلاشما)سی\'\' — ایکینجی رۇسییه -ایران ساواشسی نتیجه سینده ۱۲۰۶ ایل ۲۰ بهمن-دا رۇسییه ایله ایران آراسیندا تۆرکمنچای کندینده باغلانمیشدیر. مۆقاویلنین ایمضالانماسیندا تانینمیش رۇس یازیچیسی آ.س.قریبوْیئدوْو و آذربایجان مۆتففکیری آ.آ.باکیخانوْو دا اشتراک ائتمیشلر. باکیخانوْو بۇ تاریخی حادثهده ترجمهچی کیمی اشتراک ائتمیشدیر.
آذربایجان دئموْکراتیک جومهوریسی (۱۹۱۸-۱۹۲۰)[دَییشدیر]
۱۹۱۸-جی ایلین خرداد آیینین ۵ دا گۆرجۆستان زدفر-دن چیخماسینی و مستقل جومهوری اوْلدۇغۇنۇ بیان ائتدی. بئله شرایطده خرداد آیینین ۶ ده زاقافقازیا سئیمینین مسلمان داییرهسی موقّتی ملّی شورانین یارادیلماسی قرارینا گلیر. اوْنۇن باشچیسی م.ا.رسولزاده سئچیلیر. ف.خوْیسکی باشدا اوْلماقلا شورانین ملّی کمیتهسی یارائدیلیر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین خرداد آیینین ۷ ده ملّی شورانین ایلک ایجلاسیندا شیمالی آذربایجانین مستقل دؤولت اوْدۇغۇ اِعلان ائدیلیر. قبول اولونمۇش و ۶ بندن عبارت استقلال بهیننامسینده دئییلیر کی, آذربایجان دئموْکراتیک جومهوریسی مستقل دؤولت اوْلاراق, اراضیسینده یاشایان بۆتۆن وطنداشلارین براربر حقوقا مالیک اوْلدۇقلارینا ضمانت وئریر و اؤلکهده یاشایان بۆتۆن خالْقلارین آزاد گلیشمه سینی تأمین ائدیر. دؤولتین ایلک پایتختی گنجه شهری اوْلۇر.
ادر حکومتی تیفلیسدن بۇرا ایۇنۇن ۱۶دا کؤچۆر. همین واقتدا بیرینجی موقّتی حکومت تشکیل اولونۇر. فتحعلی خان خوْیسکی باخانلار(وزیرلر) شوراسینین باشقانی سئچیلیر, عئینی زاماندا اوْ داخلی ایشلر وزیری وظیفهسینی ده ایجرا ائدیردی. آدر تاریخینده جمعی بئش حکومت تشکیل اولونمۇشدۇر. اونلاردان اۆچۆنه ف.خوْیسکی, ایکیسینه ایسه ن.یۇسیفبیلی باشچیلیق ائتمیشدیر. بۇ حادثهلر زامانی شیمالی آذربایجاندا ایکی سیاسی قۆتب مؤجود ایدی. مرکزی گنجه اوْلان یئلیزاوئتپوْل قۇبئرنیاسینین اراضیلرینده آدر دؤولتی, اؤلکهنین شرق بؤلگهلرینده ایسه بوْلشئویکلر باشدا اوْلماقلا شوْروی حاکمیتی فعالیت گؤستریردی. هله ۱۲۹۷ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۵ ده بوْلشئویکلر اؤزلرینین باکی کوْممۇناسینی و باکی خالْق کوْمیسسارلاری شوراسینی یاراتمیشدیلار. بۇ حکومت شوْروی رۇسییه سینا تابع اوْلۇب قارشیسینا آدر-ای لغو ائتمک آماج (مقصد)اینی قوْیمۇشدۇر. دؤولت مستقللیینی قوْرۇماق آماج ایله آدر حکومتی ۱۹۱۸-جی ایۇنۇن ۴ده عثمانلی ایمپئریاسی ایله صولح و دوستلوق حاقیندا قرارداد(آنلاشما) امضاءلاییر. عثمانلی اوردوسۇ گنجه یه داخل اوْلۇر. بۇندان سونرا اؤزل(خصوصی) آذربایجان نیظامی کوْرپۇسۇ یارائدیلیر. بۇ کوْرپۇس عثمانلی اوردوسۇ ایله بیرگه قافقاز اسلام اوردوسۇنۇ تشکیل ائدیر. ایۇل آییندا گنجه اۆزرینه حرکت ائدن باککوْمۇنانین سلاحلی دستهلری همین اوردو وریندن بیر نئچه دؤیۆشده دارماداغین ائدیلیر و گئری اوْتۇردۇلۇر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین ایۇلۇن ۳۱ده باکی خالْق کوْمیسسارلاری شوراسی حاکمیتدن امتناع ائدیر. شهرده حاکمیت داشناک و مئنشئویکلردن تشکیل اولونمۇش سئنتروْکاسپی (Mərkəzi Xəzər) دیکتاتۇراسینین علینه کئچیر. لاکین آرتیق شهریور آیینین ۲۴ ده قافقاز اسلام اوردوسۇ باکینی آزاد ائدیر. بۇنۇن آردینجا شهره آدر-این رهبرلیی ده کؤچۆر. ۱۲۹۷ شمسی ایلین آذر آیینین ۱۶ ده آذربایجان پارلمان اینین طنطنهلی آچیلیشی اوْلۇر. پارلمان ۹۷ دئپۇتاتدان عبارت اولموش, اوْنۇن باشقانی ایسه علیمردان بئی توْپچۇباشوْو سئچیلمیشدیر.
بئللیکل, اراضیسی ۹۸ مین کیلو مئتیر۲ و اهالیسی ۲ میلیون.۸۰۰ مین اوْلان آدر پارلمان جومهوریسی کیمی فعالیت گؤسترمیه باشلاییر. عومومیتله مؤجود اوْلدۇغۇ دؤورده آذربایجان پارلمان ای ۳۱۵ قانون لایحه سینی نظردن کئچیرمیشدیر. بۆتۆن بۇ قانونلار دؤولتچیلیین, دئموْکراتیک ملّی حاکمیتین منافعیینه خدمت ائدیردی. لاکین آدر دوشمن قووهلرین اَحاطهسینده ایدی. آرتیق ۱۲۹۷ شمسی ایلین پاییزیندا ائرمنیستان جومهوریسی اراضی ایدیعالاری ایله آدر-ا قارشی تجاوزکار ساواشیه باشلاییر. خارجی مۆداخیلدن قوْرۇنماق آماج ایله ۱۲۹۸ شمسی ایلین ایۇنۇندا دؤولت دفاع کمیتهسی یارائدیلیر. بینالملل بخشده ده آدر مستقللیینین دونیا اؤلکهلری وریندن تانینماغی آماج ایله فعال سیاست یئریدیردی. بۇ آماج (مقصد)له ۱۹۱۹-جۇ ایلین ژانویهسینده باشدا ا.م.توْپچۇباشوْو اوْلماقلا آدر نوماینده حیاتی پاریس صولح کوْنفرانسینین ایشینده اشتراک ائتمیشدیر.
۱۹۲۰-جی ایلین دی آیینین ۳۰ ده پاریس کوْنفرانسینین عالی شوراسی آدر-ای مستقل بیر دؤولت کیمی تانیییر. تئزلیکله باکیدا بیرلشمیشآمئریکادؤولتلری و بریتانییا, عثمانلی ایمپئریاسی و بلژیک, یونان و ایران, دانمارک و لیتوا, فرانسه و گۆرجۆستان, سویس و سوْوئداین دیپلوْماتیک مسسیالاری فعالیته باشلاییر. ۱۲۹۹ شمسی ایلین آپرئلینده آدر اوردوسۇنۇن اساس قووهلری باتی(غرب) مرز(سرحد)لرینده ائرمنی تجاوزۆنۆن قارشیسینی آلماق آماج ایله جمعلشدیریلمیشدیر. همین زامان ژئنرال آ.ای.دئنیکینی مغلوب ائدن شوْروی رۇسییه سینین ۱۱ قیزیل اوردوسۇ شیمالی قافقازدان آدر اراضیسینه سوْخۇلدۇ. جومهوریدا گیزلی فعالیت گؤسترن بوْلشئویکلر ده داخلدن سلاحلی قیام قالدیرماغا حاضرلاشیردیلار.
۱۲۹۹ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۷ ده بوْلشئویکلر باکیدا سلاحلی قیام قالدیردیلار. دؤولتین مهم ایستراتئژی ایمکانات ای پوْچت, تئلئقراف, نفت معدنلری, واغزال و لیمان اونلار وریندن اله کئچیریلدی. همین گۆن ۱۱ قیزیل اوردو باکییا یاخینلاشدی. بئله شرایطده آدر پارلمان ای حاکمیتی آذربایجان انقلابی کمیتهسینه تحویل وئرمیه مجبور اوْلدۇ و بۇنۇنلا دا ایلک آذربایجان دئموْکراتیک جومهوریسینین چالیشماسینه سوْن قوْیۇلدۇ. آدر تکجه آذربایجاندا دئییل, بۆتۆن شرقده ایلک دونیوی, دئموْکراتیک, حقوقی, مستقل دؤولت اولموشدور. اوْنۇن قبول ائتدیی سیاسی سندلر و عومومیتله آدر-این وارلیغی شرق اؤلکهلریندکی دئموْکراتیک و اؤزگورلوق(آزادلیق) حرکاتینا بؤیۆک تأثیر ائتمیش, اونلار اۆچۆن اؤرنک اولموشدور..
آذربایجان یئنی دؤورده. خیخ یۆزیللیک-ایگیرمی یۆزیللیین اولی[دَییشدیر]
۱۱۸۰ شمسی ایلده رۇس ایمپئریاسی شرقی گۆرجۆستان اراضیلرینی اؤزۆنه بیرلشدیررک قافقاز جانیشینلیینی یارادیر. بۇنۇن آردینجا ۱۱۸۱ شمسی ایلده رۇس ژئنرالی پ.د.سیسیانوْو آذربایجانی رۇسییه یا قاتماق آماج (مقصد)ای ایله نیظامی عملیاتلارا باشلاییر. ۱۹جۇ یۆزیللیین ایکی یاریسیندا شیمالی آذربایجانین اقتصادی حیاتی رۇسییه دا کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سی ایله سیخ رابیطه لی ایدی. بۇ باخیمدان اؤلکهده ان ایتی صورتله نفت تولیداتی و صنایعسی گلیشمه ائدیردی. آرتیق ۱۲۵۱ شمسی ایلده نفت تولیداتیندا ایجاره اصولۇ تطبیق ائدیلمیه باشلاییر کی, بۇ دا همین بخشده کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سینا گۆجلۆ تکان وئریر. ۲۰جی یۆزیللیین اَوللرینده شیمالی آذربایجان نفت بخشینده دونیادا بیرینجی یئرده ایدی. ۱۲۸۰ شمسی ایلده اوْ دونیا نفت تولیداتینین ۵۰%, رۇسییه نفتینین ایسه ۹۵ % تأمین ائدیردی. اؤلکهده کاپیتالیست موناسیبتلرینین گلیشمه سی ایله پارالئل کۇستار صنعتکارلیق دا مؤجود ایدی. ۲۰جی یۆزیللیین اولینده جنوبی آذربایجاندا یاشایان اهالینین وضعیتی آغیر اوْلاراق قالیردی. بۇ دا جمعیتین دئمک اوْلار کی, بۆتۆن طبقهلرینده گئتدیکجه آرتان ناراضیلیغا سبب اوْلۇردۇ. ۱۹۰۸-جی لین آذر آیینین ۲۱ ده ایرانین پایتختی تهراندا بیر قوروپ تاجر دؤیۆلرک حبس ائدیلمیشدیر. بۇ فاکت کوتلهوی چیخیشلارین باشلانماسینا سبب اوْلدۇ. همین گۆن ۱۹۰۵-جی-۱۲۹۰ شمسی ایللر ایران انقلابینین باشلانماسی حساب اولونۇر.
شوْروی ایتّیفاقین دؤورۆ (۱۹۲۰-۱۹۹۱)[دَییشدیر]
[[شکیل:جوْا آزئربایژان سسر.پنگ|لئفت|۱۵۰پخ|تهۇمب|آزسسر گئربی]] [[شکیل:آزئربایژان سسر ماپ.سوگ|تهۇمب|آزسسر شوْروی تَرکیبینده]]
۱۲۹۹ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۸ ده آذربایجاندا شوْروی حاکمیتی قۇرۇلاندان بیر مودّت سونرا دا اؤلکه اؤز مۆستقیللیینی ساخلایا بیلمیشدیر. اردیبهشت آیینین ۱۰ دا رۇسییه ایله آذربایجان آراسیندا نیظامی-اقتصادی قرارداد(آنلاشما) ایمضالانمیشدیر. ۱۹۲۱-ژی ایلده تَرکیبینه گۆرجۆستان, ائرمنیستان و آذربایژان جومهوریلاری داخل اولموش زاقافقازیا فئدئراسیاسی تشکیل ائدیلدی. ۱۳۰۱ شمسی ایل دی آیینین ۹ دا شوْروی سوْسیالیست جومهوریلاری ایتّیفاقینین (SSRİ) یارانماسی و زاقافقازیا فئدئراسیاسینین بۇ قوروما داخل اوْلماسی ایله شیمالی آذربایجانین مستقللیینه سوْن قوْیۇلدۇ. ایکینجی دونیا ساواشسی (۱۹۳۹-۱۹۴۵) بشریتین ۲۰جی یۆزیللیینده ان آغیر و دهشتلی بیر دؤور اولموشدور. آذربایجان خالْقی بۇ ساواشده اصل شجاعت و عزمکارلیق گؤستردیرمیشدیر. آذربایجانین شوْروی دؤورۆ تاریخینده ۱۳۴۸ شمسی ایل دؤنۆش نقطهسی اوْلۇر. بۇ ایلک نؤبهده حیدر علیئوین آذربایجان کوْممۇنیست پارتیاسینین بیرینجی کاتبی سئچیلمسی ایله مرتبط ایدی. آرتیق همین ایلین آوقۇستۇندا اوْنۇن وریندن جومهوریدا خالْق صنعتیینا و مدنی قۇرۇجۇلۇغا رهبرلیی اساسلی شکیلده یاخشیلاشدیرماق, دؤولت و امک انتظامینی محکملندیرمک, کادرلارین مسئولیتینی آرتیرماق خطّی بللندیرمیشدیر.
ان یئنی تاریخ مستقل آذربایجان دؤولتی[دَییشدیر]
شابلون:پوْو یئنی تاریخی گلیشمه مرحلهسینده آذربایجان جومهوریسینین قارشیسیندا دؤولت مستقللیینین محکملندیریلمسی, دئموْکراتیا, حقوقی, دونیوی دؤولت قۇرۇلماسی, اؤلکهنین اراضی بۆتؤولۆیۆنۆن برپاسی, داغلیق قاراباغ چتین لیکینین ملّی ماراقلارا اۇیغۇن حلّی, اهالینین امنیتینین و ریفاهینین تأمین ائدیلمسی کیمی مهم تاریخی وظیفهلر دۇرۇردۇ. بۆتۆن بۇنلار آردیجیل آماج (مقصد)یؤنلۆ, دۆشۆنۆلمۆش داخلی و خارجی سیاستین حیاتا کئچیریلمسی و بۇ آماج (مقصد)له اؤلکهنین فیکری و سوْسیال-اقتصادی پوْتئنسیالیندان, ایجتماعی-سیاسی قووهلریندن ثمرهلی استفاده اولونماسینی ایستک ائدیردی.
۱۹۹۱ و ۱۳۷۱ شمسی ایلین بیر یاریسیندا جومهوریا رهبرلیک ائدن شخصلر دونیادا و داغیلان ایتّیفاق مکانیندا باش وئرن سیاسی سۆرج(روند)لر, دونیا حادثهلرینین گلیشمه مئیللرینه تام ضد سیاست یئریدرک, خالْقین مستقللیک ایرادهسینین عکسینه گئدرک, بۆتۆن ممکن واسطهلرله شوْروی-نی قوْرۇیۇب ساخلاماغا, داها سونرا ایسه نه باهاسینا اوْلۇرسا-اوْلسۇن آذربایجانین بۇ قووهلرین تأثیر داییرهسیندن چیخماسینا یوْل وئرممیه جهد گؤستریردیلر. آذربایجان رئسپۇبلکاسینین مستقللیک الده ائتدیی و سۇوئرئن دؤولت قۇرۇجۇلۇغۇنا باشلادیغی ارفده یعنی ۱۹۹۱ و ۱۹۹۲-جی ایللر عرضینده داغلیق قاراباغدا وضعیت گۆندن-گۆنه گرگینلشیردی. شوْروی داغیلدیقدان سونرا ائرمنیستان گئنیش مقیاسلی نیظامی عملیاتلارا باشلادی. ۱۹۹۲-جی ایلین فئورالیندا داغلیق قاراباغین آذربایجانلیلار مسکونلاشدیغی خوْجالی شهرینده قوْجالار, قادینلار و اوشاقلار دا گیرمک له مین نفره یاخین دینج ساکن رۇس حربچیلرینین کومکی ایله ائرمنیلر وریندن اؤزل(خصوصی) قدارلیقلا قتله یئتیریلدی. بۇندان سونرا ۸ مایدا ائرمنیلر آذربایجان مدنیتینین بولاغی(چشمهسی) داغلیق قاراباغدا آذربایجانلیلارین دایاغی اوْلان شۇشادان قوْوۇلدۇ. شۇشانین سۆقۇتۇ ایله داغلیق قاراباغ مختار ویلایتینده اتنیک تمیزلمه عملیاتی باشا چاتدی.
۱۳۷۱ شمسی ایلین اردیبهشت آیینین ۲۸ ۱۹-دا ائرمنیستان سلاحلی قووهلری داغلیق قاراباغین حودودلاریندان اوْلان لاچین ماحالینۇ اشغال ائتدیلر. نتیجه ده ۶۳۳۴۱ لاچین ساکنلری دایمی یاشاییش یئرلریندن قوْوۇلدۇ. عئینی زاماندا ائرمنیستان سلاحلی قووهلری آذربایجانین ناخچیوان مختار جومهوریسینین سدرک ماحالیندا آذربایجان-تورکیه مرز(سرحد)اینین ایستراتئژی اهمیته مالیک بخشینه هوجوم ائتدی. بۇ مودّت عرضینده جومهورینین سیاسی حیاتیندا دا مهم حادثهلر جریان ائتمکده ایدی. خوْجالی فاجعهسیندن سونرا ۱۳۷۱ شمسی ایلین اسفند آیینین ۱۵ دا آذربایجان جومهور باشقانی آیاز مۆتللیبوْو ایستعفا گئتمیه مجبور اوْلدۇ. همین ایلین اردیبهشت آیینین ۲۴ ده مۆتللیبوْو یئنیدن حاکمیته قاییتدی, اردیبهشت آیینین ۲۵ ده ایسه خالْق جبههسی پارلمان این ساختمان سینا هوجوم تشکیل ائتدی. اردیبهشت آیینین ۲۸ ده پارلمان دؤرد گۆن اول قبول ائتدیی اؤز قرارینی قانونسۇز اوْلدۇغۇنۇ اِعلان ائتدی و بئللیکل, مۆتللیبوْوۇن بیر داها حاکمیته قاییتماق جهدلری پۇچ اوْلدۇ.
۱۳۷۱ شمسی ایلین مای-ایۇن آیلاریندا آذربایجان خالْق جبههسی حاکمیتی اله آلدی. اؤلکهنین جومهور باشقانی آذربایجان خالْق جبههسینین باشقانی ابولفضل ائلچیبی (Əliyev) سئچیلدی. بۇ دؤورده حکومتین داخلی و خارجی سیاستینی کاراکتئریزه ائدن اساس جهت آردیجیل, پرینسیپیال بیر کۇرسۇن اوْلماماسی ایدی. دؤولت ایدارهچیلیی واحد بیر کوْنسئپسیا و سیستم اساسیندا دئییل, اکثر حاللاردا بیر-بیرینی تکذیب ائدن, ضدیتلی و ائموْسیوْنال چیخیشلار اۆزرینده قۇرۇلمۇشدۇر. نتیجه ده ۱۹۹۳-جۆ ایلین یاییندا آذربایجان دؤولتچیلیی بحران و محووْلما تهلوکهسی قارشیسیندا قالدی, اؤلکه وطنداش ساواشسی و پارجالانما حدینه گتیریلدی.
۱۳۷۲ شمسی ایلین فروردین آیینین ۷ دن فروردین آیینین ۱۴ اۆ مودّتینده ائرمنیستان سلاحلی قووهلری کلبجر ماحالۇنۇ دا اشغال ائتدیلر. داغلیق قاراباغ اراضیسیندن کناردا یئرلشمیش هر ایکی ماحالین اشغالی بیر داها اوْنۇ گؤستردی کی, ائرمنیلر وریندن تؤردیلن بۇ مۆناقیشه داغلیق قاراباغین آزادلیغی اۇغرۇندا مبارزه ایدهسیندان خئیلی اۇزاق اوْلاراق, اصلینده غصبکار و اشغالچی سیاستین داوامی ایدی. ۱۳۷۲ شمسی ایللین اولینده باش وئرن بۆتۆن بۇ حادثهلر اؤلکهنی درین سیاسی-اقتصادی و سوْسیال بحرانا غرْق ائدیب ایۇن آیینداکی گنجه قیامی ایله نتیجه لعندی. باش باخان(وزیر), ملّی مجلسین باشقانی, گۆج باخان(وزیر)لیکلرینین رهبرلری ایستعفا گئتدی. آرتیق ۱۳۷۲ شمسی ایلین ایۇن آییندا آذربایجاندا درین سیاسی و ایجتماعی بیر بحران حکم سۆرۆردۆ. هرج-مرجلیین باش آلیب گئتدیی آذربایجان وطنداش ساواشسی حدینه گلیب چاتدی.
۱۳۷۲ شمسی ایلین ایۇنۇندا خالْقین تاکیدی و ایستکی ایله اؤلکهده حاکمیت دهییشیکلیی باش وئردی و مستقل دؤولتچیلیک تاریخینین یئنی مرحلهسی باشلادی. آذربایجان خالْقی مستقل دؤولتین بۆتؤولۆیۆ و عومومیتل, وارلیغینین محوی تهلوکهسی قارشیسیندا حیدر علیئوای حاکمیته گتیردی. آذربایجان دؤولتینین اوْ واقتکی رهبرلیی اوْنۇ رسماً باکییا دعوت ائتدی. حیدر علیئو هله ۱۳۶۹ شمسی ایلین ایۇلۇندا آذربایجانا قاییتمیش اؤنجه باکیدا, سونرا ایسه ناخچیواندا یاشامیش, همین ایلده جومهوری عالی سوْوئتینه دئپۇتات سئچیلمیشدیر. حیدر علیئو ۲۹.۱۰.۷۵۰ شمسی ایللرده ناخچیوان مختار جومهوریسی عالی مجلسینین باشقانی اولموش, ۱۳۷۱ شمسی ایلده یئنی آذربایجان پارتیاسینین ناخچیوان شهرینده کئچیریلمیش تأسیس قۇرۇلتاییندا پارتیانین باشقانی سئچیلمیشدیر. حیدر علیئو ۱۳۷۲ شمسی ایلین ایۇلۇن ۱۵ده آذربایجان عالی سوْوئتینین باشقانی سئچیلدی, ایۇنۇن ۲۴ده ایسه ملّی مجلسین قراری ایله آذربایجان جومهوریسی جومهور باشقانینین صلاحیتلرینی حیاتا کئچیرمیه باشلادی.
۱۳۷۲ شمسی ایل مهر آیینین ۱۱ ده عمومخالق سسوئرمسی نتیجه سینده حیدر علیئو آذربایجان جومهوریسینین جومهور باشقانی سئچیلدی. یئنی حکومت قارشیسیندا جومهورینی داواملی بحراندان چیخارماق, قوْنشۇ اؤلکهلرله پیسلشمیش موناسیبتلری برپا ائتمک, اقتصادیاتی آیاغا قالدیرماق, اؤلکه داخلینده ثابتلیی تأمین ائتمک, گئتدیکجه داها دا آزغینلاشمیش ائرمنی تجاوزۆنۆن قارشیسینی آلماق کیمی چتین وظیفهلر دۇرۇردۇ. محض ۱۳۷۲ شمسی ایلین یای-پاییز آیلاریندا بیر-بیرینین آردینجا داغلیق قاراباغدان کناردا یئرلشن فضولی, جبراییل, قۇبادلی و زنگیلان ماحاللاری اشغال اولوندۇ. بۇ اشغاللار نتیجه سینده جومهوریدا قاچقینلارین سایی بیر میلیونا چاتدی.
بئللیکل, بۇ تجاوز نتیجه سینده آذربایجان جومهوریسینین ۱۷ مین کوادرات کیلوْمئتریندن چوْخ توْرپاغی اشغال اولونمۇشدۇر کی, بۇ دا اؤلکه اراضیسینین ۲۰ فایزینی تشکیل ائدیر. بۇ مۆناقیشهده ۱۸۰۰۰ نفردن چوْخ اؤلکه وطنداشی هلاک اولموش, ۵۰ میندن چوْخ آدام یارالانمیش و یا علیل اولموشدور. حیدر علیئوین آذربایجان رهبرلیینه قاییدیشی ایله اؤلکهنین ایجتماعی-سیاسی, سوْسیال, اقتصادی, عِلمی-مدنی حیاتیندا, بینالملل رابیطه لرینده دؤنۆش یاراندی, عِلمی اساسلارا, بینالملل نوعرما و پرینسیپلره اۇیغۇن مستقل دؤولت قۇرۇجۇلۇغۇ باشلاندی. آذربایجان دؤولتچیلیینین مؤجودلۇغۇنا بؤیۆک تهلوکه اوْلان ۱۳۷۳ شمسی ایل اوْکتیابر و ۱۳۷۴ شمسی ایلین مارتیندا دؤولت چئوریلیشی جهدلرینه سوْن قوْیۇلدۇ, اؤلکهده محکم ایجتماعی-سیاسی ثابتلیک برقرار ائدیلدی. بۇ ایللرده ملّی اوردو قۇرۇجۇلۇغۇندا جدی دهییشیکلیکلر باشلادی. تجاوزکار سلاحلی قووهلرینین آذربایجان اراضیسیندکی آزغینلیقلارین قارشیسی آلیندی, بِیعلقان و فضولی یؤنۆنده (جهت ینده) دوشمنه عکس ضربهلر ائندیریلرک توْرپاقلارین بللی بیر حیصهسی آزاد ائدیلدی.
۱۳۷۳ شمسی ایلین ماییندا ائرمنیستان–آذربایجان مۆناقیشهسینین حلّینده ایلک مرحله کیمی جبهه خطّینده بۇ گۆندک داوام ائدن آتشکس الده اولوندۇ. جومهوری رهبرلیینین فعال دیپلوْماتیاسی نتیجه سینده آذربایجان دونیانین دئموْکراتیک دؤولتلرینین و آپاریجی ایجتماعی تشکیلاتلارینین جومهوریا, اوْنۇن زورلا جلْب اولوندۇغۇ سلاحلی مۆناقیشهیه موناسیبتینین اساسلی صورتده دهییشیلمسینه ناییل اوْلا بیلدی. آتت-این لیسسابوْن زیروه توْپلانتیسیندا (۱۹۹۶) بۇ بینالملل تشکیلاتین ۵۴ عضوۆندن ۵۳اۆ (Ermənistan istisna olmaqla) داغلیق قاراباغ چتین لیکینین حلّینده آذربایجانین ملّی منافعلرینه اۇیغۇن پرینسیپلری دفاع ائتدی. جومهوری رهبرلیی اؤلکهنین اقتصادی پوْتئنسیالینی برپا ائدرک گلیشمه ائتدیرمک آماج ایله ایری مقیاسلی بینالملل سازیشلرین ایشلهنیب حاضیرلانماسی و حیاتا کئچیریلمسی بخشینده چوْخ گرگین چالیشماسی اؤز بحرهسینی قیسا مودّتده وئردی.
۱۳۷۳ شمسی ایلین سئنتیابریندا باکیدا "Əsrin Müqaviləsi" آدی آلمیش نفت قرارداد(آنلاشما)سی باغلاندی. خزرین کاربوهیدروژئن احتیاطلارینین ایشلنمسینه یؤنلدیلمیش بۇ و باشقا قرارداد(آنلاشما)لر آذربایجانا یاخین ایللرده قوْیۇلاجاق خارجی سرماینین ۶۰ میلیارد دوْلاردان چوْخ اوْلماغینی نظرده تۇتۇر. بۇ قرارداد(آنلاشما)لر دیَرلی سیاسی معنا کسب ائدیر و آذربایجانین بینالملل سیاستینده روْلۇنۇ گۆجلندیرن عامل فۇنکسیاسینی داشیییر. آذربایجان نفتینین دونیا بازارینا نقلی بخشینده ده اۇغۇرلۇ آددیملار آتیلمیش, "Bakı-Supsa" بوْرۇ کمری تیکیلیب استفادهیه وئریلمیشدیر. ایستراتئژی اهمیت کسب ائدن "Bakı-Tbilisi-Ceyhan" اساس نفت ایخراج بوْرۇ کمرینین تیکینتیسی اۇغۇرلا حیاتا کئچیریلمکددیر.
ازربایجان دؤولتینین رهبرلیینین تشبّثاۆ ایله بؤیۆک ایپک یوْلۇنۇن برپاسیندا تراسئکا–عمومدۆنیا کوْممۇنیکاسیا برنامه سی نین حیاتا کئچیریلمسینده آذربایجان آپاریجی روْل اوْینامیش, ۱۳۷۷ شمسی ایلین سئنتیابریندا ۳۲ اؤلکهنین و ۱۴ بینالملل تشکیلاتین یۆکسک سویهلی نومایندهلرینین باکیدا کئچیریلمیش بینالملل کوْنفرانسی برنامه سی ن ایجراچی کاتبلیینین باکیدا یئرلشمسی حاقیندا قرار قبول ائتمیشدیر. گۆرجۆستان, اۇکراینا, اؤزبکستان, آذربایجان و موْلدوْوانی اَحاطه ائدن گۇئام بیرلیینین یارانماسیندا جومهوری جومهور باشقانی حیدر علیئوین اؤنملی خدمتی اولموشدور.
۱۹۹۵ و ۱۳۷۹ شمسی ایللرده چوْخ پارتیالیلیق اساسیندا پارلمان سئچکیلری کئچیریلمیش, کوْنستیتۇسیا محکمهسی یارادیلمیش, آذربایجاندا اؤلۆم جزاءسی لغو اولونمۇش, اؤلکه اراضیسینده بلدیلر فعالیته باشلامیشدیر. ۱۳۷۴ شمسی ایل آبان آیینین ۲۱ ده یئنی مستقل آذربایجان جومهوریسینین کوْنستیتۇسیاسی قبول اولونمۇشدۇر. محض کوْنستیتۇسیا اساسیندا فعالیت گؤسترن پارلمان -ملّی مجلس و بۇرادا قبول اولونمۇش قانونلار اساسیندا آذربایجاندا سیاسی, اقتصادی, حقوقی دئموْکراتیک اصلاحاتلار حیاتا کئچیریلیر. بۇ اصلاحاتلار اؤلکه حیاتینین بۆتۆن بخشلرینی اَحاطه ائدیر. ۱۳۷۵ شمسی ایلین ایۇنۇندان آذربایجان آوروپا شوراسینا "xüsusi qonaq" وضعیتۇ آلمیش, ۱۳۸۰ شمسی ایل بهمن آیینین ۵ ده ایسه اوْنۇن تام حقوقلۇ عضوۆ اولموشدور. ۱۳۸۰ شمسی ایلین آبان آیینین ۱۸ ۱۰-دا دونیا آذربایجانلیلارینین باکیدا کئچیریلن بیر قۇرۇلتایی آذربایجان دیاسپوْرۇنۇن چالیشماسینین یاخشیلاشدیریلماسی و گۆجلندیریلمسی بخشینده چوْخ دیَرلی قرارلار قبول ائتمیشدیر. ۱۳۷۷ شمسی ایلین مهر آیینین ۱۹ ده کئچیریلن سئچکیلرده حیدر علیئو سئچیجیلرین ۷۶,۱ فایزینی توْپلایاراق یئنیدن آذربایجان جومهوریسینین جومهور باشقانی سئچیلمیشدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
همچئنین باخ[دَییشدیر]
شابلون:آذربایجان قوْنۇلاردا شابلون:آوروپا اؤلکهلرینین تاریخی شابلون:آسیا اؤلکهلرینین تاریخی شابلون:آذربایجان تاریخیندکی ساواشلر
قایناقلار[دَییشدیر]
اتکیازی[دَییشدیر]
ایستنادلار[دَییشدیر]

- آذربایجانین تاریخی آتلاسی ۱
- آذربایجانین تاریخی آتلاسی ۲
- آذربایجانین تاریخی آتلاسی ۳
- آذربایجانین تاریخی آتلاسی ۴
- آذربایجان آرخئوْلوْگیاسی- ۱ جِلْد (Vəli Baxşəliyev)
- آتت سند, ۴ فروردین ۱۳۷۱
- بیرلشمیش میلّت لر اؤرگۆتۆ قطعنامه ۸۸۴
- گۆلۆستانی–یرم-عباسقۇلۇ آغا باکیخانوْو
- گۆلۆستان قرارداد(آنلاشما)سی
- کۆرکچای قرارداد(آنلاشما)سی
- قارس قرارداد(آنلاشما)سی ( ۱۹۲۱-ci il ۱۳ oktyabr )
- قطعنامه ۸۲۲ (۱۹۹۳) ۱۰ اردیبهشت ۱۳۷۲ جۆ ایل گۆونلیک (امنیت) شوراسی
- قطعنامه ۸۷۴ (۱۹۹۳) ۲۲ مهر ۱۳۷۲ جۆ ایل گۆونلیک (امنیت) شوراسی
- تۆرکمنچای قرارداد(آنلاشما)سی
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- http://www.akademiya.net/tarix/sirvan.html Archived 2016-03-04 at the Wayback Machine.
- آذربایجان تاریخی ۷ جِلْدده: \'\'\'ای جِلْد (ən qədimdən b. e. III əsri)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'ایی جِلْد (III-XIII əsrin I rübü)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'اییی جِلْد (XIII-XVIII əsrlər)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'ایو جِلْد (XIX əsr)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'و جِلْد (۱۹۰۰-۱۹۲۰-ci illər)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'وی جِلْد (aprel ۱۹۲۰- iyun ۱۹۴۱)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی], \'\'\'ویی جِلْد (۱۹۴۱ - ۲۰۰۲-ci illər)\'\'\'[دائمی اولو باغلانتیلی]. باکی, ۲۰۰۷.
- \'\'\'آذربایجان تاریخی آتلاسی\'\'\' Archived 2014-06-30 at the Wayback Machine.. باکی کارتوْقرافیا فابریکی, ۲۰۰۷.


text:
ایکینجی بوئر ساواشی
ایکینجی بوئر ساواشی (اینگیلیسجه: Second Boer War) گونئی آفریقا و لسوتو و سوازیلند یئرینده اوز وئرمیشدیر
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Second Boer War»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ایکینجی بوئر ساواشی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- ساواشلار
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- ایکینجی بوئر ساواشی
- ۱۸۹۹-جو ایلده گونئی آفریقا
- ۱۹۰۰-جو ایلده گونئی آفریقا
- ۱۹۰۱-جی ایلده گونئی آفریقا
- ۱۹۰۲-جی ایلده گونئی آفریقا
- ترانسوال جومهوریتینین ساواشلاری
- بؤیوک بریتانیانین ساواشلاری
- بریتانیا ایمپیراتورلوغونون تاریخی
- اوستورالیانین ساواشلاری


text:
بن قوریون بیلیمیوردو
بن قوریون بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Ben-Gurion University of the Negev, فارسجا: دانشگاه بن گوریون، عربجه: جامعة بن جوريون)ايسرائيلنین بئرشبع, سده بوکر, ایلات شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. و ۱۷٬۷۷۵ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. بن قوریون بیلیمیوردو ۱۹۶۹ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بن قوریون بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بؤیوک بیر آستروئید یئره یاخینلاشیر
"۱ اکتبر گئجهسی، روسیانین گونئیندهکی ایکی رصدخانا، دونیایا یاخینلاشان یئنی بیر آستئروید اولان ۲۰۲۲ اسای۳۷نین کشفینی دوغرولادی"
قطرو تخمیناً یاریم کیلومتر اولان بیر آسترویدین، یئره دوغرو ایرلیلدیگی آنجاق عاجیل بیر تهلوکه یاراتمادیغی آچیقلاندی.
روسیا کلدیش تطبیقی ریاضیات انستیتوسوندان بیلیم اینشانلارینین، سوسیال مئدیا حسابلاریندان وئریلن آچیقلامادا،
"۱ اکتبر گئجهسی، روسیانین گونئیندهکی ایکی رصدخانا، دونیایا یاخینلاشان یئنی بیر آستئروید اولان ۲۰۲۲ اسای۳۷نین کشفینی دوغرولادی" ایفادهسی ایشلهدیلدی.
سؤزوگئدن آستروئیدین تهلوکه یاراتمادیغی قید ائدیلدی.
تاس آژانسینا دانیشان گؤیبیلیمچی یوری بالئگا:
"بو، یئر اطرافیندا حاضیردا کشف ائدیلمن ۳۰ مین آستئرویددن بیریدیر. گزهگنیمیزدن میلیونلارجا کیلومتر اوزاقدا اوچور و یئر اوچون هئچ بیر تهلوکه یاراتمیر" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: تورکیه، یالان خبره ان چوخ معروض قالان اؤلکهلردن بیریدیر
"طرفسیز خبر وئرمه یئرینه تورکیه ایله حسابلاشماغی هدفلهیهن یاناشمالاردان ال چکیلمهسی لازیم اولدوغونو هر فورصتده و پلتفورمدا ایفاده ائدیریک"
ایکی آتاک هلیکوپتری داها فیلیپینه تحویل وئریلدی
فیلیپین حربی هاوا گوجلرینه ۶ هلیکوپتر تحویل وئرهجک اولان تورک هاواچیلیق صنایعی، اوچونجو و دؤردونجو هلیکوپترلری فیلیپینه گؤندردی
اوریون کپسولو ایله یئنیدن ارتباط قورولدو
ناسا، ۴۷ دقیقهلیک ارتباط کسیلمهسینین آرادان قالدیریلدیغینی و بونون سببینین آراشدیریلاجاغینی بیلدیردی


text:
اوشاق دونیاسی و اوشاق ادبیاتی
اوشاقلیق عالمی سیرلی-سئحیرلی بیر عالمدیر. ساده و صمیمی بو بالاجا انسانلار اؤز عالملرینده سادهلیک و صمیمیتله یاشاییرلار. اونلار هر گون اؤز دونیا باخیشلارین گئنیشلندیریرلر. اوشاغین دونیا گؤروشو چوخ سادهدیر آنجاق او اطرافینداکی هر نهیی آرتیق تانیماق و سیناماق ایستهییر.
اوشاق هله ان کؤرپه چاغیندا الینه دوشن هر نهیی دیشینه وورور و آغزینا تپیر. بو، اوشاغین بیرینجی و ان یاخین سیناق وسیلهسیدیر. اوشاق بوی آتارکن اویونچاقلاری. گلینجیکلری، ائو اشیالاری و الینه دوشن هر نهیی سؤکور. داغیدیر و اونون ایچین ائشیگه تؤکور. بئلهلیکله او یئنی عالملر کشف ائدیر، یئنی دونیا گؤروشو کسب ائدیر. او حتی باشقا اوشاقلاری و بؤیوکلری ده گلینجیک کیمی فرض ائدیب بارماغین اونلارین گؤزونه، آغزینا و دیشینه سوخور و اونلارین دا ایچریسین گؤرمک ایستهییر.
اوشاق داها بیر آز دیرچلیرکن بؤیوکلرین باشماغین و پالتارین گئییر. بونونلا او بؤیوک اولماق و داها جدی عالمی تانیماق آرزولاییر.
اوشاق بیرینجی گون عالمدن هئچ نه بیلمیر. او هر بیر یئنی شئی کشف ائدرکن هئچ ده تعجبلنمیر و اونو عالمین بیر پارچاسی کیمی قبول ائدیر.
اوشاق رئال عالم ایله یاناشی اؤز خیال عالمینده ده بیر شئیلر یارادیر. آنجاق اونلاری دا خیال دگیل رئال کیمی قبول ائدیر.
اوشاق پریلره و دئولره علاقه گؤستریر و اونلاری اولدوغو کیمی قبول ائدیر. ناغیللاری ائشیدرکن ناغیللاردا یاشاییر، اؤزون اونلارین یئرینه دگیل اونلارین بیری بیلیر و ناغیللاردان آلینان بو سونوچ و نتیجهنی جاندان-اورهکدن قبول ائدیر و بو سونوچ سون گونهدک اوشاغین ذهنینده یئر آلیر و اونون یادداشیندا یورد سالیر و بو اوشاق بؤیویندن سونرا دا گرکلی یئرلرده همین یادداشلار اونا یول گؤستریجی اولا بیلیر.
اوشاق دیلی و اوشاق ادبیاتینا گلدیکده دئمهلیییک: اوشاق ادبیاتی اوشاغین عالمیندن آیری دگیل. یوخاریدا اشاره اولونان سادهلیکلر. صمیمیّتلر، خیاللار، هامیسی اوشاق ادبیاتیندا یئر آلیر.
اوشاق، دیل آچاندا بیر و سونرالار چوخ ایکی هجالی سؤزلر ایله دیل آچیر.
بیر هجالی سؤزلردن(جیز-بوو) و ایکی هجالی سؤزلردن (قاقا- پپه-بابا- چیچی) و بئله سؤزلری مثال گتیرمک اولار.
اوشاغین دیلی تکمیللشدیکجه سؤزلرینین هجاسی دا آرتیر، آنجاق اوشاق ادبیاتی و اوشاق شعرینین هجالاری چوخ بئش و یئددی هجالی شعرلر اولور و چوخهجالی شعرلر اوشاق عالمینه داخل اولمورلار، چونکی اوشاغی سادهلیکدن اوزاقلادا بیلیرلر.
اوشاق دیل آچارکن ایلک باشدا چوخ قیسا جملهلر یارادیر: بابا گلدی .. قاقا آلدی. اوشاق ادبیاتی دا بو قیسالیق و بو سادهلیگی اؤزونه اؤرنک توتمالیدیر. بیز اوشاغا غزل یاخود قصیده اوخویانماریق چونکی اونون ذهنینده اونا یئر یوخدور. آتا-بابالاریمیز و اوزون ایللر بویو نسیللریمیزین سیناغیندان چیخمیش اوشاق ادبیاتی و اوشاق فولکلورو بوگونکو اوشاق ادبیاتی و اوشاق شعری یازانلارا گؤزل نمونهلردیر.
مین ایللرین سوزگجیندن سوزولموش بو قوشماجایا دقت ائدک:
. .
-ایینه-ایینه اوجو دویمه
بربرینجی شام آغاجی
شاتیر کئچر قوز آغاجی
هاپبان هوپبان
یاریل ییرتیل
سو ایچ قورتول.
هر بیر اوشاق، بو قوشماجانی دینلهدیکده اونو تکرار ائتمک ایستهییر چونکی بو بالاجا اوشاق اویونو اوشاغین روحونا اویغوندور، اونون مصراعلاری ایکی، اوچ و دؤرد هجالی سؤزلردن یارانیب.
هابئلهدیر:
بورا بیر قوش قوندو
بو گؤردو
بو توتدو
بو بیشیردی
بو یئدی
جیققیلییا قالمادی، جیققیلییا قالمادی.
هجالاردان علاوه اوشاغین ذهنین و فکرین اؤزونه چکن باشقا بیر فاکت، سؤزون و شعرین موسیقیسیدیر. بو پارچایا دقت ائدک:
بو دئدی: گلین گئدک اوغورلوغا
بو دئدی: هانی اوجا نردیوان؟
بو دئدی: مندن اوجا نردیوان؟
بو دئدی: آللاها باخین، تانرییا باخین گئتمیین
بو دئدی: خالام قیزین آلین منه
تاپدییین بونون باشینا،
تاپدییین بونون باشینا.
گؤروندوگو کیمی بورادا هجالارین سایی چوخ اولسا دا سؤزون موسیقیسی اونو اویناق بیر ریتمه سالیب و بئلهلیکله اونو اوشاق عالمینه و اوشاق ادبیاتینا داخل ائدیبدیر.
اوشاق شعرینده و اوشاق ادبیاتیندا گاهدان کلاسیک شعریمیزین قایدالاری پوزولور و مصراعلارین هجا سایلاری و قافیه و ردیف قانونلاری ایزلنمیر و بو دا اوشاغین یئنی عالملر یاراتماغی و رئال عالمین چرچیوهسینده دایانماماغینا بیر ثبوتدور:
-بنؤوشه
-بنده دوشه
-بیزدن سیزه کیم دوشه؟
باخین، بو اوشاق اویونونون بیرینجی مصراعسی 3، ایکینجی 4، و اوچونجو مصراعسی 7 هجالی گلیبدیر.
اوشاق فولکلورو و اوشاق ادبیاتیندا ایکی طرفلی دانیشیق اؤزونه مخصوص یئر آلیر، بو ایسه اوشاغین دقتین اؤزونه چکن عامللردن بیریدیر:
پیس- پیسلی خالا هاردان گلیسن؟
-گیلاندان.
- هانی به شلهن؟
-آلدیلار.
-نیه وئریردین؟
-ووردولار.
-سن ده وورایدین.
-اولار ایکیایدی، من بیر ایدیم
اولار ووردوقجا من کیریدیم.
ها بئلهدیر:
-عموغلو!
-بلی.
- بیزیم تویوق سیزدهدیر؟
-بلی.
- کیشهله گلسین.
-گلمیری.
-سال تندیره.
-یانمیری.
-وور قیچی سینسین.
-سینمیری.
مین ایللردن قالان بو سؤزلر ادبیاتیمیزین و تاریخیمیزین چوخ زنگینلیگین و چوخ اسکی گلهنکلره دایاندیغین گؤستریر.
بو فولکلور و بو سادهجه قوشماجالار عین حالدا مین ایللردن قالان سؤزلری، اوستونه توز قونموش تاریخی حادثهلری و هئچ یئرده یازیلمامیش تاریخی جریانلاری اؤز ساده کلمهلری ایله داشیییر:
آ تئشتی-تئشتی-تئشتی
ووردو گیلانی کئچدی
ایکی خوروز ساواشدی
بیری قانا بلشدی
قان گئتدی چایا دوشدو
چایدان گؤیرچین اوچدو
گؤیرچین آلاپاختا
یوواسی قلبی-تاختا
اونو ووران خان اوغلو
قان قوسسون لاختا-لاختا.
چوخ ساده و آخیجی بو قوشماجادا خوروزون قانیندان بیر گؤیرچین یارانیر و بو گؤیرچینی ووران لاختا-لاختا قان قوسماق ایله قارقینیر. دئمک بورادا ابدیلیک و اؤلومسوز یاشاماق تصویر اولوبدور. هابئلهدیر گؤزل فاطما ناغیلینداکی باشی کسیلن اینهگین سوموکلرینین دانیشماغی. بورادا اسکی تورک طایفالارینین ایناملاری، دوشونجهلری و دونیا گؤروشلری چوخ ساده کلمهلرله اوشاق روحونا آشیلانیر و نسیلدن-نسیله آخیر و دوام ائدیر. آنجاق بوگونکو دونیادا و 21-جی عصرده هر شئی تزهلندیگی کیمی اوشاق فولکلوروموز و اوشاق ادبیاتیمیز دا تزهلنمهلیدیر. آوروپادا، آمریکادا، ژاپون و باشقا یئرلرده اوشاق ادبیاتینا اویغون فیلیملر، کارتونلار و یئنی-یئنی فورمالاردا ایشلر گؤرونور و گاهدان بیزیم ادبیاتیمیزدان دا اولدوقجا قیدالانیرلار. آنجاق تورک فولکلوروموز، آذربایجان اوشاق ادبیاتیمیز بو باخیمدان اینجیلرله دولو بیر اوقیانوسا بنزر. فیلیمچیلریمیز، شاعرلریمیز، یازیچیلاریمیز، زامانلا آددیملامالی و زامانلا ایرهلی گئتمهلیدیر.
منبع:دنیز شماره 15- تاریخ نشر 3/ 3/ 91 ، ارومیه