text:
توردی
توردی (اصل آدی و تخلوصو؛ فارس-تاجیک شعیرلریندهکی تخلوصو ایسه فراغی) (17.عصر، بوخارا- تخمیناً 1699/1700، خوجند) – اؤزبک شاعیر.
یاشاییشی[دَییشدیر]
بوخارا مدرسهلرینده تعلیم آلمیش عبدالعزیزخان دؤنمینده سارای مأمورلاریندان، یوز قبیلهسینین گؤرکملی سیاسی خادیملریندن ایدی. سبحانقولوخان تاختا چیخینجا، سارایدان اوزاقلاشدیریلمیش 1685-86.جی ایللرده اشترخانیلره قارشی خالق عوصیانیندا فعال ایشتراک ائتمیشدی. عوصیان باسدیریلدیقدا توردی جیززاخ سونرا خوجند شهرینه گئدیب اورادا یوخسوللوق وسورکلی روحی سیخینتیلار ایچینده یاشامیشدی.
توردی اؤزبک و فارس دیللرینی یاخشی بیلیب، "در مذمت سپاهیگری" شعیرینده اؤزونون اساس قوللوغو سپاهیلیک (عسگرلیک) اولدوغونو، اوزون ایللر بو پئشهده پادشاهلارا خیدمت ائتدیگینی آنجاق سونوندا اومدوغو هئچ نهیه چاتا بیلمهدیگینی اوزونتو ایله بیلدیریر. آنجاق عسگرلیکله یاناشی توردی گئنیش بیر یاشام و توپلوم آنلاییشینا صاحیب، شرق ادبیاتینی یاخشی بیلن، چاغینین ان ساوادلی شخصیتلریندن بیری ایدی. اونون توپلومداکی مؤوقعی ایسه اطرافینداکی اولایلاردا فعّال ایشتیراک ائتمهسینی طلب ائدیردی. توردینین ادبیات ایرثی 18شعیردن عیبارتدیر، اونلاردان اون ایکیسی غزل، بئشی موخمّس و بیری ایسه فرد ژانرینا عاییددیر. 434 میصراع حجمیندهکی بو ایرثین 165 میصراعسی سبحانقولوخان حاقّینداکی مشهور هجویه تشکیل ائدیر. ("سبحانقولوخان حاقّیندا هجویه"،1691)
توردی اؤز یارادیجیلیغینا باشقا شاعیرلر کیمی عنعنهوی عشق مؤوضوسو ایله باشلادی. اونون:
تورکانه خیرام أیلهدی اول شاهی دیلروبا/ دیل مولکینی بیر گوشهیی چشم أیلهدی یغما
مطلعی ایله باشلانمیش عشقی غزلی لیریکانین یاخشی اؤرنکلریندن ساییلا بیلر.
توردینین لیریک غزللرینی باشقا شاعیرلرین شعیرلریندن فرقلندیرن اونون شعیرلرینین حددن آرتیق ییغجاملیغی، یعنی3-4-5 بئیتدن عبارت اولماسیدیر. اونون فلسفی شعیرلری ده چوخ گؤزل و درین فلسفی معنا ایله زنگیندیر.("... عیبرت ایله باق، گؤزونگ توفراققا تولماسدان بورون").
توردی غزللرینین چوخو هله هئچ کیم قلمه آلمامیش ، کسکین ایجتیماعی-سیاسی و فلسفی-اخلاقی مؤوضولارا حصر ائدیلمیشدیر.
اؤزللیکله، شاعیرین :
" تار کؤنگوللیک بکلر، من من دئمهنگ، گئنگلیک قیلینگ، توْقصان ایککی باولی اؤزبک یوُرتیدوُر، تنگلیک قیلینگ..."
-مطلعی ایله باشلانان غزلینده اؤلکهنی ایداره ائدن ببگلره خیطاب ائدهرک اونلاری آچیق فیکیرلی اولماغا، موتفیق اولماغا، قبیلهچیلیک ائتمهمگه چاغیریشی، اونون اؤز دؤنمیندهکی یوکسک فیکرلی، وطنسئور و حقیقی اینسانسئور بیر شخصیت اولدوغونون گؤسترگهسیدیر.
سبحانقولوخان حاقّینداکی هجوی موخمّسی توردینین شاهاثر ساییلیر. اثرده سبحانقولوخان دؤولت باشینا گلدیکده، اؤلکهدهکی دورومون دَییشدیگی باریشین یئرینی قارغاشا، عدالتین یئرینی ایسه فیتنه آلدیغی اؤز عکسینی تاپیر. شاهین گوناهی بودورکی تاختا چیخان کیمی، تجروبهلی، ایشبیلن مأمورلاری قوووب اونلارین یئرینه دؤولت ایداره ائتمه ایشیندن تام خبرسیز، فیکیرلری دایاز و اخلاقسیز آداملاری توپلاییر. توردی بو اثرینده سبحانقولوخان اوبرازیندا جاهیل شاه سمبولونو یارادیر. بئلهلیکله توردی بو ساتیرا اثری ایله اؤزبک ساتیریک ادبیاتیندا علیشیر نواییدن سونرا یئنی بیر آشاما آچیر.
توردی یارادیجیلیغی یاشام گئرچکلیکلرینین زنگینلیگی، درین دوشونجهلری و اوسلوبونون رئال کاراکتری ایله اؤزبک ادبیاتینین یاییلماسینا ثمرهلی تأثیر گؤسترمیشدیر. مخمور، گولخانی کیمی ساتیریک شاعیرلر یارادیجیلیغینین فورمالاشماسیندا اؤنملی بیر آشاما ایدی. آ.مجیدی طرفیندن تاپیلان و 1924-25.جی ایللرده نشر اولونان شعیرلرین الیازماسی ابوریجان بیرونی آدینداکی اؤزبکسیتان علملر آکادمیسی شرقشوناسلیق اینستیتونون فوندوندا ساخلانیلیر. (نؤمره: 1407).
قایناق[دَییشدیر]
- Yoqubov H., Turdi ijodiyoti, T., 1941;Abdullayev V., Oʻzbek adabiyoti tarixi [2kitob|, T., 1967; Antologiya uzbekskoy poezii, M., 1950; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.


c: text/html

text:
اوستا-شاگیرد(اویون)
اوستا شاگیرد - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرامقاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
بو اویوندا اون-اون بئش نفر اوشاق ایشتیراک ائدیر. اونلاردان بیرینی ساناما اوصولو ایله اوستا(باشچی) سئچیرلر. سونرا اویون آشاغیداکی کیمی داوام ائدیر.
اوستا اوشاقلاردان بیرینی(یعنی شاگیردی) چاغیریب ساغ الینی ساغ قولاغینین اوستونه،سول بیلگینی ساغ قولتوغونون آلتینا قویماقلا اوووجون ایچ طرفینی باییر طرفه آچیق ساخلاماغی امر ائدر. شاگیرد اوستانین امرینی یئرینه یئتیریر و گؤزلرینی یومور. سونرا قالان اوشاقلار اونون آرخا طرفینده جمع اولار. اوشاقلار نؤوبه ایله شاگیرده یاخینلاشیب اونون اووجونون ایچینه وورورلار.
اوشاق یاخینلاشیب ووردوقدان سونرا آستاجا گئرییه - اؤز یئرینه چکیلیر. سونرا اوستا سوروشار:
-آی جانیم شاگیرد، آی گؤزوم شاگیرد، سنی کیم ووردو، کیم گؤردو؟
شاگیرد جاواب وئرر:
-آی جانیم اوستا، آی گؤزوم اوستا، منی "او" (اونو ووران اوشاغین آدینی دئیر) ووردو، سیز گؤردوز.
اگر دوز دئسه اوستا دئیر:
-آی برکاللاه، یوز برکاللاه! سنی "او" ووردو بیز گؤردوک.
سونرا اؤزگه بیر اوشاغین گؤزلرینی باغلار. اگر دوز دئمهسه اوستا دئیر:
-آی کور اولاسان، وای کور اولاسان سنی "بو" (ووران اوشاغین آدی چکیلیر) ووردو، بیز گؤردوک..
بو سؤزلری بوتون اوشاقلار تکرار ائدرلر و اویون ساعاتلارلا داوام ائدر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
علاوالدین محمد خوارزمشاه نینگ کتته اوغلی جلال الدنیا والدین ابوالمظفر مِنکُبِرنی- منکبِرتی ( منگو بیردی) بن سلطان علاوالدین ابوالفتح بن تکش بن الپ ارسلان بن آتسیز بن محمد انوشتکین تورکی دولتلرتاریخیده مثلسیزحماسه یرتگن و عمری نینگ آخریگه چه دنیا نینگ اینگ کوچلی فاتحی چنگیزخان قوشینیگه قرشی اوروش ألیب بارگن خوارزم نینگ ارداقلی قهرمانی و خوارزمشاهلرسلاله سی نینگ سونگی سلطانی ایدی. عربلر اونینگ آتینی آسمان هدیه سی، یاکه آسماندن یوباریلگن دیب ترجمه قیلگنلر.
او یاشلیگیدناق سینمس اراده وعالی خرکتیرایگه سی صفتیده بیلیملی شهزاده ایدی، حربی فنلروحربی تکتیکه لرنی اوزلشتیریب آلگن ایدی.
مشهور استرونوم میرزا اولوغ بیک «تاریخ اولوس اربعه» (تورت اولوس تاریخی) ناملی کتابیده اونینگ حقیده قوییده گیدیک فکر بیلدیرگن ایدی: تاریخده بیر نظامی – حربی و سیاسی شخصیت صفتیده جلال الدین نینگ مقامی شونچه اولوغ ایردی که اولوغلیک اونینگ وجودیده کیچیکلیک قیلردی. تورکی تیلده یازگن اونینگ بیر رباعیسی نینگ مضمونی:
اوروشده تاولنگن فولادمیز، بزمده موم کبی یومشاقمیز. دوستلر اوچون لطف و مرحمتلی و دشمنلرگه شوملیک و فلاکت کیلتیرووچیسیمیز. اولوغلیگیمیز شامده انصاف و عدالت بیلگیسی و هیبتیمیز روم گه خطر اعلامیدر.
جلال الدین خوارمشاه حقیده عرب و فارس تیللریده بیر قتار اثرلر یازیلگن، اولردن اینگ معتبری جلال الدین خوارزمشاه منشیسی شهاب الدین نسوی عرب تیلیده یازگن «جلال الدین منکبرنی سیرتی» ناملی کتابدر. اوشبو اثر فارس تیلیگه ترجمه قیلینیب نشردن چیققن.
جلال الدین بیلن کوپینچه بیرگه بولگن اونینگ منشیسی تاریخچی شهاب الدین نسوی اوز کتابیده بوندای دیب یازه دی: جلال الدین بوغدای رنگ، اورته بویلیک، تورکی قیافه ایدی. تورکجه و فارسچه ده گپیرردی. اونینگ جسارتی حقیده مین یازگن واقعه لر ییترلی. او نهایت شجاعتلی بیرارسلان ایدی. یوریشده برچه سوارلریدن جسارتلیراق ایدی. هر نرسه ده جهلی چیقمسدی، سوکمسدی، صلابتلی ایدی. کولگنده فقط تبسم قیلردی، کوپ سوزله مسدی، هر دایم عدالت طرفداری و ملت گه مهربان ایدی. نامه لری نینگ تگیده عبده (اونینگ بنده سی) و بعضا اونینگ خادمی دیب یازردی. اونی سلطان دیمسونلر دیب تأکیدلردی. لیکن شونچه که او فتنه لرایامیگه دوچ کیلدی و قطعی غلبه قازانالمدی.
او آته سیگه خلاف، مغللرقرشی سیده توریب اوروشیشدن قورقمسدی. ابن اثیر الکامل کتابیده یازیشیچه آته سی سمرقندده توریب مغللردن قاچیش پلانینی توزه یاتگن چاغده، جلال الدین و شهاب الدین خیوه قی برچه کوچ بیلن مغللرگه یوزمه یوز توریب اوریشیش کیرکلیگینی تأکیدلردی.
تورکستان و خراسان اهالیسی جلال الدین نی چین کونگلدن یخشی کورردی. اولرنینگ یاردمی بیلن 700 لیک قوشی تشکیل قیلیشگه موفق بولدی. بو قوشین نینگ کوپچیلیگی کونگللی روشده اونگه قوشیلگن ایدی. او عسکرلری قلبیدن جای الگن ایدی. جلال الدین بیر تجربه لی قومندان صفتیده اولرنینگ صفلرینی بیرلشتیریب روحیه لرینی کوترردی. منطقه نفوذلی کیشیلری مغللرگه قرشی اونی قوللب قوتله دیلر، منطقه فقرالری هم عسکرلری نینگ سانینی کوپیتیریشگه یاردم کور ستدیلر. منگو بیردی کوچلی ایمان و سینمس اراده بیلن 1220 ییلدن 1231 ییلگه چه خوارزمشاهلرسلاله سی نینگ آخرگی سلطانی صفتیده حکمرانلیک قیلدی و بیرجایده توخته مسدن تینیمسیز مغللرگه قرشی کورش آلیب باریب اولرنینگ تینچینی بوزدی. دشمن اونینگ قولیدن چیکسیز تلفاتلر کوریب، مینگلب عسکرلرینی قولدن بیردی.
تاریخچیلر تأکیدلشیچه مغللر جغرافی حدود نظریدن بو گونگه قدراینگ بویوک امپیریه گه اساس سالیش اوچون جان جهدی بیلن کوره شردی. بو سیلنی آلدینی آلیش اوچون بوتون مسلمان مملکتلری بوییچه فقط بیرقهرمان انسان کورش آلیب بارردی و او جلال الدین منگو بیردی ایدی.
منگو بیردی فقط گینه خوارزم حدودینی سقلش ایمس، بلکه بوتون اسلام دنیاسی و هندوستان حدودینی هم دشمن نینگ فاجعه لی هجومیدن حمایه قیلیشنی اوز آلدیگه مقصد قیلیب قویگن ایدی. شو مقصد اوچون سلجوقیلر و خوارزملیکلر آره سیده گی عایلوی قرشیلیکلرنی بیر تامانده قویب، دشمنگه قرشی بیرجبهه توزیشگه انتیلردی، اما اولر حاضر بولمدیلر.
مغللر هجومی وقتیده جلال الدین آته سیگه بیرگن استراتیگیک پلانی قبول بولمدی و ارمیه باش قومندانلیگی وظیفه سی اونگه تپشیریلمدی. شو سببلی اته سی سلطان محمد چنگیزخان هجومیگه داش بیرالمی کیتمه کیت مغلوبیتگه اوچرب توردی و آخری کسپین نینگ بیر جزیره سیگه قاچیب اوتدی.
سلطان محمد خوارزم شاه دشمن کوپ جایلرنی باسیب آلگندن کیین اوز اولیمیدن آلدین تورکان خاتون تشبثی بیلن سلطنت ولیعهدی ایتیب تعیینلنگن کیچیک اوغلی قطب الدیننی بو لوازمدن بوشه تیب اونینگ اورنیگه جلال الدین نی اوز ولیعهدی قیلیب تعیینله دی. و ایکی اوغلینی اونگه بوی سونیشگه بویروغ بیردی، لیکن اونینگ اولیمیدن کیین هر ایکی ایناغه، اکه لرینی اولدیریشگه قصد قیلدیلر، آما او، جسارتلی امیرلریدن بیری اینانچ خان تدبیری بیلن بو خطردن قوتیلدی.
ایش اورنیدن کوچگن بولسه هم بو جسور سرکرده اوزینینگ 700 عسکری بیلن مغللرنینگ اون مینگلرچه قوشینیگه قتتق ضربه لر بیردی و بیر تینگی یوق قهرمان صفتیده شهرت قازاندی. اونینگ غلبه لرینی ایشیتگچ چنگیزخان شخصا اوزی تورکستانگه کیلیب ارمیه رهبرلیگینی اوز قولیگه آلدی. جلال الدین پروان و بامیان اوروشلریده هجوم بیلن دشمنگه کتته تلفات بیریشدن کیین آرقه گه قیتیش تکتیکه سیدن فایده لنیب، چنگیزخان و عسکرلرینی تاغ و تاشلرده آواره قیلدی. کوپ عسکرلرینی قولدن بیرگن چنگیز خان سند دریاسی بوییگه چه اونی تعقیب قیلیب باردی.
جلال الدین کوپ اوروشلردن کیین سند دریاسی قورغاغیگه ییتیب باردی. او قورشاوگه توشگن ایدی. اونینگ اوچون فقط ایکی یول قالگن ایدی، یا عایله سی بیلن دشمنگه تسلیم بولیش، یاکه تقدیرگه تن بیریب اوزینی تولقینلی دریا گه تشلش. عایله اعضالری یاولرقولیگه اسیر بولیشدن اولگن یخشی دیب اولرنی اولدیریشنی ایستردیلر. فاجعه نی توشونگن جلال الدین اوز عایله اعضالرینی بیرین کیتین سوگه تشلیب، 10 متر بلندلیکدن اوزینی هم آتی بیلن سند دریاسیگه آتیب یوباردی و اوتیش جریانیده آت اوستیدن توریب قیقاچ اسلوبیده آرقه گه قرب دشمنلرگه اوق آتیب تیریک سودن چیقدی.
بو عجایب صحنه نی کوزه تیب تورگن چنگیزخان، اوز اوغیللریگه قرب دییدی:
ـ خداوند هر بیر اته گه انه شوندی اوغیل بیرسین!
اونینگ اولادلریدن فقط بیرسکیز یشراوغلی اسیر توشگن ایکن. اوهم چنگیزخان بویروغی بیلن اولدیریلدی.
جلال الدین دریادن تیریک چیققندن کیین هندوستانگه باریب اوچ ییل اوییرده قالدی و اوزی اوچون قشون ییغیش بیلن مشغول بولدی. اوللری عسکرلری نینگ قورال اسبابلری ییترلی ایمس ایدی. نسوی یازیشیچه او لاهوردن سیستان و بلو چستانگه قرب حرکت قیلگونچه عسکرلری نینگ سانی 4000 گه ییتگن ایدی. اولر ایشک و هوکوز گه مینیب یول باسردیلر.
جلال الدین خوارزمشاه برچه مسلمان مملکترینی حمایه قیلیش اوچون بغداد خلیفه سی، ایوبیلر شهزاده لری، سلجوقیلر سلطانی علاوالدین کیقباد گه مراجعه قیلیب، دشمنلرگه قرشی بیرلشیب اوروش آلیب باریش ضرورلیگینی تکلیف قیلدی، لیکن اولر آره سیده گی ناجویه رقابت و کیله جکنی بیلالمسلیک، اونینگ یینگیلیشی و اولرنینگ اورته دن کیتیشیگه سبب بولدی .
دهخدا لغتنامه ده اونینگ لقبینی مِنکُبِـِرنی دیب یازیب، بو کلمه نینگ دقیق تلفظی هنوزهم معلوم ایمس دیگن.
جلال الدین 1222 ییلدن 1226 ییلگه چه کرمان، فارس، خوزستان، شوشتر، اران، مراغه، خوی، تفلیس، ارمنستانگه لشکر تارتیب گرجستانگه اوتدی. تفلیس شهرینی تصرف قیلیش اونینگ شهرتیگه شهرت قوشدی.
هندوستاندن قیتگندن کیین اونینگ بیرینچی توقنشووی مغللر بیلن 1227 م ده یوز بیردی. او 1228 ییل اوروش جریانیده کتته یوتوققه ایریشدی. آخری چنگیزخان نینگ اوغلی اوکتای 1230ییل اونینگ فعالیتینی توگتیش اوچون 30 مینگ عسکرنی اران گه یوباردی. شو ییل جلال الدین، روم سلجوقلری علاوالدین کیقباددن ارزنجان یقینیده یینگیلگندن کیین تبریز شهریگه کیلیب عسکرلرینی دم آلیش اوچون مغان دشتیگه یوبارگن ایدی.
مغل عسکرلری حیرتلنتیروچی تیزلیک بیلن اونگه یقینلشگن ایدی. او1231 ییل اورته لریده حاضرگی دیاربکرده غفلت اویقوسیدن اویغانیب، دشمنلراونگه یقینلشگنیدن خبر تاپدی. او ارَس گه و اوندن سونگ ارومیه گه اوتیب، منطقه امیرلریدن یاردم سوره ماقچی بولدی. لیکن هیچکیم اونگه یاردم بیرالمدی. ارومیه یقینیده مغللر اونگه قرشی هجوم باشله دیلر. لیکن او جانینی قوتقزیب میا فارقین گه قاچیشگه مجبور بولدی و نسوی یازیشیچه 628 قمری ییل، شووال آیی نینگ اورته لریده (1231م) بیرگروه یولنی توسیب تورگن کردلرقولیده هلاک بولدی.
جلال الدین اولیمی بیلن مرکزی آسیاده مغللرگه قرشی مقاومت نینگ اساسی کوچی یوقالدی. اوندن کیین نی ایوبیلر و نی روم سلجوقلری سلطانلری اوشبو دهشتلی سیل نینگ آلدینی آلیشگه موفق بولمدیلر.
بوگون جلال الدین منگو بیردی وفاتیدن نیچه یوز ییل اوتگن بولسه هم، اونینگ نامی هنوز هم ابدیت – منگولیک آسمانیده بیر پارلاق قویاش سینگری نور ساچیب توره دی و او یرتگن تینگسیز حماسه لر، شاعرلر الهام منبعی گه ایله نیب کیلماقده. کمالالدین اسماعیل جمالالدین عبدالرزاق اصفهانی اوغلی جلال الدین خوارمشاه، اصفهان نی تصرف قیلیب آلگنده اونینگ حقیده قوییده گی شعرنی یازگن ایکن. ترجمه سی:
ترجمه سی: بیرمژده – خوش خبر، خوارزمشاه اصفهان شهرینی ایگللب آلدی. خراسان کبی ایکی عراق (عراق عرب و عراق عجم) نی تصرف قیلدی. سایه بانی نینگ اوچی آسمان چوققی سیگه ییتیب باردی، قیلیچی نینگ چومالیسی سلیمان ملکی گه ایگه لیک قیلدی.
شیرازلیک بیر شاعر – حمیدی شیرازی 1952 ییلی سلطان جلال الدین خوارزمشاه حقیده «سِند تولقینلری ایچیده» عنوانی بیلن بیر شعر یازیب، اونینگ تینگسیز شجاعت و قهرمانلیکلرینی تصویرلگن ایدی. شعردن بیر پرچه:
دشمن صفلریده اونینگ قصاصکار قیلیچی اولیم اوتینی یاغدیردی. کوپ سانلی لشکرلر الحذر دیب قاچه باشله دی.
او قارانغو دشت ایچره، قیلیچ و نیزه لر توقنشووی جریانیده قانلر دریا بولیب آقه یاتگن چاغلرده فقط بیر نرسه نی – قیدیرردی، چنگیزنینگ باشینی .
اوزبیکستان دولتی تامانیدن حربی خدمتلر اوچون «جلال الدین منگو بیردی» نامیده گی مکافات میدالی تأسیس ایتیلگن.
اوزبیکستان پریزیدنتی تآکیدلگنیدیک «بیز بویوک تاریخ، بویوک دولت و بویوک مدنیت یرتگن خلقمیز» منه شو بویوک تاریخ چوققی لریده پارلب تورگن برحیات سیمالردن بیری، جلال الدین منگو بیردی در. او یرتگن حماسه هر دایم بیز اوچون وطن گه صداقت و فداییلیک رمزی بولیب قاله دی. او وطن سیورلیک و انسانپرورلیک سمبولیگه ایلنگن.
منبعلر:
ــ شهاب الدین محمد بن احمد نسوی، سیرة جلال الدین منکبرتی عرب تیلیده؛
ــ عباس اقبال، تاریخ مغل؛
ــ ابن اثیر، الکامل؛
ــ علی اکبر دهخدا، لغتنامه؛
ــ ویکی پیدیا عرب تیلیده؛
ــ اوزبیکستان ملی انسیکلو پیدیه سی
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
حقوق فنلری دوکتوری، پروفیسور عبدالحکیم شرعی جوزجانی
خوارزمشاه جلال الدین منگو بیردی دولتی نینگ درهم تنگه لری
آت بیلن سند دریاسیدن اوتیش میناتوره سی
آت بیلن سند دریاسیدن اوتیش حالتی
منگو بیردی رسام تصوریده
منگوبیردی حقیده اونینگ منشیسی
محمد بن احمد نسوی یازگن مهم کتاب


text:
عاشیق «اسلام میرزایی» حیاتینی ایتیردی
موغانین ادبی محیطی طرفیندن یاییلان خبر اساسیندا، آذربایجان عاشیق صنعتی خادمی «عاشیق اسلام میرزایی» خرداد آیینین یئددینجی گونو گؤزلنیلمهدن وفات ائتمیشدیر. صنعتکارین بو ایتگیسی موغان ادبی و مدنی محیطینین درین تاثراتینا سبب اولموشدور.
«عاشیق اسلام میرزایی» ۱۳۴۳تجی ایلین فروردین آییندا موغانین خوروزلو ماحالینین لیملی کندیدنده دونیا گؤز آچمیش و عؤمرونون چوخ ایللرینی موغانین پارس آباد شهرینده یاشامیشدیر.
«ایشیق» آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری آدیندان بو ایتگینی میرزایی عائلهسینه، دوست و تانیشلارینا، موغان ادبی- مدنی فعاللارینا، ائلهجه ده شاعر «بابک موغانلی»یا تسلیت دئییر و عاشیق اسلام میرزایینین خاطرهسینی عزیزلهییریک.
«ایشیق» آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۰۸/۰۳/۱۳۹۹


text:
“ائویم” ده شامانیزم، مارکسیزم و جهنمین قیزغین سویوغو
کیان خیاو
(روقیه کبیرینین “ائویم” رومانی اوزهرینه بیر باخیش)
“قاپی قاپاندی…” گنج بیر قیز – ائویم رومانینین باش کاراکتئری – دؤنوب باخدیغیندا، گؤزلری ایکی گؤزلو دمیر قاپینین گؤزلرینه ساتاشدی. او قیز مارکسیست، لئنینیست، کومسومول بیر قیزایدی…
“دانیش گؤراخ، هئچ اولماسا او لئنین بابادان دانیش، ایستالین عمیدن دئ، قوی بیز ده فیض آپاراخ دااا!.. (آغ: ۴۳)”
ایندی او قیز سئللولدا آرخاسی اوسته اوزانیر. گؤزلرینی تاغداکی مفتیللی باجایا دیکیب، اؤنجه “قوش اوچماز، کروان کئچمز” ، سونرا، “قوش اوچار، کروان دا کئچر” دئیه دوشونور…
کومسومول قیز اؤنجه مووقتدهیدی، ایندیسه بنددهدیر. آنجاق بندین چوخ سویوق اولدوغوندان دولایی، یئنه ده موقتده اولماسینی دیلهییر:
“دمیر قاپی بوز کیمیدی. سویوقدان دا سویوق ایدی. موقتدهکی ایستی سئللولا گئری دؤنمک ایستهییردی… (آغ: ۱۳- ۱۴)”
بو قیز چاغیمیزدان اوتوز ایل اؤنجهنین یئنیلمیش سیاستچی گنجلریندن بیر اؤرنکدیر. سیاستچیلیک یانیندا، ان هاوالی، ان سئودالی، ان وورغون بیریسیدیر ده. و ایندی او دوشدویو بندین سویوغونو دؤزمک اوچون سئوگیسینه سیغینمالیدیر. سئودییی بیر “قره” آدلی اوغلان وار. سئوگیسینی چوخ دا دیله گتیره بیلمهین پلتک بیر قره. رومانین یئر- یئرینده قرهنی دوشونمک گرهکیر. یوخسا روماندا اولان بندین چئورهسی دؤزولمز اولاجاق. قیزین قالدیغی زینداندا قرهیه بنزهین بیر “قاراوول” وار. بو قاراوولون وارولوشو قرهنین چاغیریشیمیدیر. او گؤرونونجه بو آنیلیر. شیکنجهلر سئوگینی آنیمسادیر. قیز قاراوولو گؤردوکده، بوتونلوکله گؤزلرینین اؤنونده قره جانلانیر. دئمک سئوگی اولمازسا هانکیسا ساواشی سونونا واردیرماق اولماز. بو روماندا دیزیدن دیزییه قرهیله قرهنین ائکیز تایی قاراوولون بیر- بیرینه کئچیشمهسی ماراقلیدیر:
“انگوشت نگاری قورتارینجا قرهنین ائکیز تایی کیمی اوخشارلیغی اولان قاراووللا بیرگه یاری قارانلیق بوروق- بوروق سالونلاردان کئچدیلر… اوغلانسا اونا باخمادان اونون اؤنونده یوخ، اونونلا بیر آیاق، بیر سیرادا گئدیردی… (آغ: ۱۷)”
رومانین باش کاراکتئری اولان دوستاق قیز، سئوگیسینی دوشونمک اوچون نوستالئژیک دویغولارا قاپیلیر. کئچمیش گونلر آرد- آردینا گلیب بیرر- بیرر گؤز اؤنونده سیرالانیر. چئشید اولایلار، چئشید اینسانلار، چئشید چئورهلر، قاوراملار، ایمگهلر، چاغیریشیملار! باغ حیطی، آغاجلار، آباجی، قره، جئیران و باشقالار. نوستالئژیک دویغولارا قاپیلماق اؤزو باشقا بیر یاشامدیر. بو یاشامی اولوشدوران اولایلار، پئرسونالار، چئورهلر و دبلر وار. بو دبلرین چوخو یئری گلینجه ائویم رومانیندا مودئرن بیر آنلاتییلا آنلادیلیب. اؤرنهیین ۲۲ نجی آغدا چؤرهیه آند ایچمه دبی، آردینجا دا چؤرکدن کئچیب آذانا، آذاندان کئچیب داریخمالارا آند ایچمک اوخوجو اوچون چوخ دوشوندوروجودور. اوست- اوسته بو رومانین بیر چوخ بؤلومو چئشید دبلریمیز اوستونده یازیلیب. ۲۳- ۲۴ اونجو آغدا انلیک- کیرشان یاخما دبی. ۳۵ اینجیده چیلینگ- آغاج اویناما، ۵۰ نجیده قورخو گؤتورمه، ۵۵ اینجیده دیرناق توتما و سونوندا ۶۷ نجی آغدا قار آدامی دوزلتمه دبی…
نهدنسه چئشید دبلری دوشوندوکجه شامانیزمدن کئچمک اولمور. گؤرونور یازار بو رومانی یازماقدا “میرچا ائلیاده” نین “شامانیزم” و “میر علی سئییدوو” ون “قام- شامان” بیتییینی گؤزلجه اوخویوب، گرهکینجه ایچسللشدیرمیشدیر. رومانین یئر- یئرینده “جئیران” ین سئللولداکی واراولوشو، شامانیزمده اولان “تین چاغیریشیمی” قونوسونو آنیمسادیر. دوستاق کاراکتئر بیر چئشید تینسل ایچه چکیلیشده یاشاییر کیمیدیر. بو ایسه شامانیزمده اولان ایچه چکیلمهیی آنیمسادیر. دوستاق اولان کیمسهلر اؤلومو اؤزلرینه یاخین بیلیرلر. اونلاردا اولان آجی- آغریلار، اینجینمهلر اونلار اوچون اؤلومون باشقا واریانتینا چئوریلیر. و شامانیزمده اولان “تشرروف” ون بوتون ریتوآللاریندا (مراسیم) بو سایاق سمبولیک اؤلوملری آنیب دوشونمک وار. گئنللیکله زینداندا اولان کیمسهلر سایریلیغا (خستهلیک) دوشورلر. شامانیزمده ده سایریلیقلا تشرروفون بیر- بیرینه اوخشارلیقلاری چوخدور. تشرروفده هانکیسا بیر تینله دانیشماق اولور. بو روماندا دا باش کاراکتئرله جئیرانین دیالوقلاری، باش کاراکتئرین زینداندا بیر تور تشرروفه اوغراماسی دئمکدیر. سانکی باش کاراکتئر اؤزو بیر شامان، جئیرانسا باشقا بیر اؤلموش شامانین چاغیریلمیش تینیدیر:
“جئیرانین باشقا دونیادان دؤنوب، اونون یانیندا دوردوغونا هئچ شاشیرمادی… جئیران حیاتدا اولماسایدی دا، بو آن ایکیسی ده مدرهسهنین گونشلی حیطیندهیدیلر… (آغ: ۲۵)”
باشقا سؤزله بو روماندا جئیران کاراکتئرینین وار اولوشونو باش کاراکتئرین سئللول یوخسا بنددهکی یالنیزلیغیندان ایرهلی گلن ایچه چکیلیشلرینین دئنهییملرینه یوزماق اولار. شامانیزمده یاردیمچی تینلر شامانلار اوچون گیزلی- گیزملی بیر واراولوشدورلار. بورادا دا جئیران دوستاق قیز اوچون بوتون یاردیمچی بیر تینین رولونو اویناییر و باش کاراکتئری بئله دؤزوم و ساواشا چاغیریر:
“جئیرانی اؤنونده اوتورموش گؤردو: اویون وئرمه، یئ!… جئیرانین سؤزونو ائشیتمهمیش کیمی، قاشیغی قابین ایچینه آتدی… جئیران، بیر داها قاشیغی الینه وئردی: سفئهلهمه! آخشاماجان آج قالارسان، دئدی… قاشیغی آغزینا آپاردی… جئیران، چؤرهیینی ده یئ، دئدی… (آغ: ۲۷- ۲۸) جئیران اونون قولوندان یاپیشدی. اونو یئریندن قالدیرماغا چالیشدی. او، دیرسکلهنیب قالخماغا چالیشسا دا، یئنیدن یئرینده اوتوردو: بوراخ، قوی اؤلوم! جئیران، دؤزمهلیسن، دئدی!… (آغ: ۸۲) جئیران دورمادان قولاغینا پیچیلداییردی: دادینا باخما، داوا کیمی یئ! درمان کیمی یئ! یئئئئ، یئئئئ، یئ!… یاشاماق اوچون ساواشمالیسان!… (آغ: ۸۳)”
باش کاراکتئر اؤزو بیلهرکدن اؤزونو گؤودهسل یوخسونلوغا ساری سوروکلهییر. سونرا دا اؤز خیال- خولیالاریندا واخت آشیری جئیرانی قالدیغی بنده گتیریب، اوندان بیر تور یاشاماغا گوج آلماق ایستهییر. اوشودویو آنلاردا بئله،
“جئیرانین قوینونا گیریب، قیزیشماق ایستهییر… (آغ: ۳۹)”
بو دئنهییمی الده ائتمک باش کاراکتئره زیندانی دؤزمک اوچون بؤیوک اوغور ساییلیر. بو ایسه شامانیزمده اولان گؤودهسل بیر دئنهییمدن تینسل بیر دئنهییمه وارماقدیر. “جئیران” بوردا اسکی ناغیللاردان یئره ائندیریلمیش سانکی گؤیسل بیر قادیندیر:
“او آباجینین ناغیللارینداکی جئیران آدلی بیر جئیراندیر. او یئر آلتی دونیاسینا دئییل، گؤیلره لاییق بیر جئیراندیر. ایندیسه جئیران گؤیده دئییل، یئر آلتیندا دئییل، ایکی دونیانین اورتاسیندا، بیر بینانین سونونجو قاتیندا، تک آداملیق بیر سئللولدان باش چیخاردیب. گؤرونمز اولورسا بئله، اونون گؤزونه گؤرونور. جئیرانی اؤز یانیندا حیسس ائدیر… (آغ: ۳۸- ۳۹) جئیرانین سسی یئر آلتیندان گلیردی یوخسا یوخاریدان، بیلمیردی… (آغ:۸۳)”
شامانلار دا گؤیسل قادینلارلا ایلگیدهدیرلر. گؤیسل قادینلار، اؤیرهتیم و ایچه چکیلیشلی دئنهییملرده شامانلارین یاردیمچیلاریدیرلار. “جئیران” دا بو روماندا سانکی باش کاراکتئره یاردیم ائتمک اوچون اونون بندینه گلیب، قادینسی بیر تین کیمی اونو زیندانین تووالئتینده بئله قوروماغا چالیشیر. آرتیق یوخلوقدان باش قالدیریب، سانکی “یئر آلتی دونیاسینین بؤلگهسینده” دوستاق اولان قیزین سئللولونا گلن بو جئیران، اونون سئللولداشینا دؤنهرک، اونلا بیرگه یئییب ایچیر. اونلارین ایکیسی ده بیرلیکده اوجا سسله پیققیلداشیب گولوشورلر. و:
“جئیران، سئللولونا گلیب- گئتمهسیله اونون اوچون ان بؤیوک موتلولوق گتیریر… (آغ: ۳۸)”
جئیران آرتیق اؤلموش بیر قیز اولسا دا، نئچه دؤنه سئللولدا دوشونولوب، تینسل بیچیمده گؤرونور. شامانیزمده هانکیسا تینله گؤروشمک اؤنملی قونولارداندیر. شامانلار اؤز ایچلرینه چکیلدیکده اؤلولرین تینلرینی گؤرورلر. آنجاق آییلیب اؤزلرینه گلدیکده اؤلولر داها یوخا چیخیب گؤرونمورلر. دئمک اؤلولر داها شامانا اؤزلرینی گؤسترمیرلر. بونلا بئله شامانلار آییلدیقدا، اؤلولری گؤرموش اولوبلار دئیه، اؤزلرینی چوخ گوجلنمیش دویورلار. جئیران اؤلموش بیر قیز اولسا دا، دوستاق قیز اؤز بندینده نئچه دؤنه اونو دوشونوب گؤرور، اونلا سؤیلهشییه کئچیب، اونلا بیرلیکده یاشاییر، آنجاق بیردن بیره جئیران یوخا چیخیر. جئیران یوخا چیخدیقدان سونرا، دوستاق قیز اؤزونو داها گوجلو گؤرور، غورورلانیر. غورورلانیرکن اؤزونو آرتیق جان دوستونا چئوریلمیش جئیرانین خیالینا بورجلو بیلیر. منجه جئیران کاراکتئرینین بو رومانین آخیشیندا اولان رولو چوخ بؤیوکدور. سانکی جئیرانین سئللولدا وار اولوشو اولماسایدی، باش کاراکتئر اینجینمهلرینه دؤزمز، اؤلردی. باشقا سؤزله شامانیزمده اولان بیر چوخ موتیولر بو روماندا اولماسایدی، رومان یازیلمادان اؤلوب آرادان گئده بیلردی. بو رومانین چئشید بؤلوملری یازیلا- یازیلا ر. کبیرینین میرچا ائلیاده و میر علی سئییدووون بیتیکلرینی اوخوماسینی و شامانیزم فلسفهسییله اوغراشدیغینی بیلیردیم. آنجاق گئرچکدن ده او اوخودوقلارینی بونجا گؤزل ایچسللشدیریب، بونجا بؤیوک بیر باشارییلا رومانا کؤچورهجهیینی سئزمیردیم. بیلدیییمیز کیمی شامانلارین قوروقچو تینلرله آراجسیز بیر ایلگیلری و دئنهییملری وار. اونلارلا اوز- اوزه دانیشیرلار و اونلاردان یاردیم گؤزلهییرلر. بو روماندا دا دئدیییم کیمی باش کاراکتئرین جئیرانلا بیر تین، بیر جان دوستلوغو یاراندیقدا سانکی اوز- اوزه دانیشیغا کئچیرلر. بؤیلهلیکله باش کاراکتئر جئیرانین خیالیندان بؤیوک بیر ائنئرژی آلیر و بیر دوستاق کیمی قالان گونلرینی یاشاماق اوچون، داها دؤزوملو، داها قورخماز، داها دیرهنیشلی اولماغا چالیشیر:
“غورورلانماسینی جئیرانین خیالینین جانلانماسینا بورجلویدو. جئیران جان دوستویدو. حیاتدا اولماسایدی بئله، اونون حیاتیندا، خیالیندا یاشاییردی. دار گونلرینین دوستویدو. بلکه ده جئیرانین گؤزلریدی اونون گؤزلرینده یووا سالمیش، قورخماز- قورخماز قاراوول قادینلا گؤز- گؤزه باخدی. قادین دینمز- دانیشماز قاپینین یوخاری گؤزونو قاپاتدی… (آغ: ۸۵)”
بو روماندا سانکی باش کاراکتئرله جئیرانین بیری اؤز، بیری اؤزلوکدور. بیر یاندان سولچولوق، بیر یاندان سئللولدا ایچه چکیلیش، بیر یاندان پئسیکولوژیک دوروملار، بیر یاندان دا ایچده یارانان اؤز و اؤزلوک کیمی فلسفه یوکلو سورونلار، رومان بویو کاراکتئری دورومدان دوروما سوروکلهییر. “تک آداملیق جهنمین قیزغین سویوغوندا” قالان کاراکتئر، رومانین بیر یئرینده، اؤزله اؤزلویون اوز- اوزه دایانماسی قونوسوندا بیر تور هیستئرییه قاپیلیر. زیقموند فرویدون دئدییییله هیستئری یاشانان یئر و چئورهیله ایلگیدهدیر. بورادا چئوره، زیندان و سئللولدور. گئرچکده ده بو رومانین تمل قونوسو یئر، چئوره، دئمک زیندان قونوسودور. بونو رومانین دا آدیندان (ائویم) آیدینجا آنلاماق اولور. “ائویم” دئینده “ائوین”، “ائوین” دئیندهسه هانکیسا بیر دوستاغین “ائوی” کیمی آنیمسانیر. اویسا “ائوین” دوستاقلارین اؤز “ائوی” دئییل. بو رومانین آدی ایلک واریانتدا دا “ائوین ائویم دئییل” ایدی. “ائوین” ده اولان کیمسه آنباشی “ائویم- ائویم” دئیه نهسهلری دیلهییب، نهسهلری دوشونوب دورور. قیز یوخسا قادین کاراکتئر زیندانی دؤزه بیلمیر. زینداندا اؤلمهسین دئیه “ائوین” ین ایچینده “ائویم” ی دوشونور. اؤلومدن باش قاچیریب اؤلومسوزلویه وارماق اوچون یاشانان یئردن، “تخییول، یوخو یوخسا دوشونجه” گوجویله ده اولموش اولسا، باشقا بیر یئرلره کؤچمک گرهکیر. “ژولیا کریستئوا” بو قونونو “قادینلار زامانی” آدلی یازیسیندا گؤزلجه آچیقلاییب. ژ. کریستئوایا گؤره بؤیله یئرلر “تخییولی” یئرلردیر. او بو قونونو آچیقلاماق اوچون “دیبلی مریم” ین اؤلمهمهسینی و یوخو یوخسا یوکسهلیش آراجییلا بیر یئردن باشقا بیر یئره گئتمهسینی اؤرنک گتیریر. اوزون سوره زینداندا قالاجاق بیریسینین، اوستهلیک سینیرسیز دوشونجهلره ده قاپیلاجاق کیمسهنین گئنللیکله هیستئریک دوروملارا دوشمهسی دوغال حالدیر. آنجاق بیر رومان یازاری بونلاری منطیقی یولونا سالاراق یازیب یارادیر. ر. کبیری ده اؤزونه اؤزل منطیقییله بورادا “اؤز” له “اؤزلوک” و قارشی قارشییا قویور. باش کاراکتئر “ائوین” دن “ائویم” ی، سئللولدان باغ حیطینی دوشونور. نئچه آددیملیق بیر سئللولدا تکباشینا دوشوندوکجه ده هیستئریک دوروما دوشور. کاراکتئر اؤزو ایستهمهدن، اونو آشاغیلایان اینسانلارا آغیز آچیر. اونا گؤره ده “اؤزلوک” ون “اؤز” دن آجیغی گلیر. بؤیلهلیکله “اؤز” له “اؤزلوک” ون دارتیشیب قونوشماسی ایرهلی گلیر. اؤزله اؤزلویون دیالوقو باشلانیر و کاراکتئر ذئهینسل بیر فاز و فانتاستیک (مؤوهوم) بیر دونیایا گیریر. زینداندا “اؤز”، “اؤزلوک” دن اوستون توتولور. ساواش و دیرهنیش گوجو سارسیلاراق معجزه دوشونولور. و ذئهینسل ایناملار جانلانیر. یئنه ده شامانیزمده اولان اینانجلار، شیطان تینینین کیمی نسنهلره کئچیشمهسی، “آباجی” نین قام- شامانلا باغلی ناغیللاری، اود موتیوی، اود تانریسی، باش کاراکتئرین اوشاقلیق چاغلاری، خورافهلر و بامباشقا خالق اینانجلاری. رومانین بو بؤلومونده بو قونولار گئرچکدن ده چوخ گؤزل بیر بیچیمده آنلادیلمیشدیر:
“آباجی شیرین گولوشویله… آرد- آردینا شیطانلا دیرناغین ایلیشکیسیندن ناغیللار سؤیلهیردی: دیرناغین آلتی شئیطانین یاتاق یئریدیر، یوواسیدیر… شیطان قیرینتیلارینی آااات ائشییه، تؤک زیبیل قابینا داااا، آی آباجی! دئمیرسن شیطان دی دی دی دیوارین دلیک- دئ دئ دئ دئشییینده یووا قورار؟ بالالار؟! بیر گون گؤردون ائوی شیطان باسیب هااا!… یئرسیز دوشونجهلر ایلدیریم کیمی بئینینده پارلاییب یوخا چیخیر… اونو آشاغیلایان اینسانلارا گؤره اؤزوندن آجیقلیدیر. اؤزلویونون اؤزوندن جینی توتور… اؤزویله اؤزلویو چکیش- برکیشدهدیر. اؤزونون گؤزوندن گیلهلر آخدیقدا، اؤزلویو مؤوهوم بیر یارادیق اؤنونده دوروب… چن کیمیدیر اؤزلویو… اؤزلویو اونا یاخینلاشیر. اونو اؤز چن- دومانینا بورویور. اونونلا دؤش- دؤشه دایانیر… اؤزو، اؤزونو توتا بیلمیر… اؤزلویو گئت- گئده اونا یاخینلاشیر. اونونلا بیرلشمهدهدیر… اؤزلویونون باغرینا سیغینیر… اؤزلویونه سیغیشدیغی بئله، اوشوتمهسینه یارارلی گلمهییب، آیاقلاری اوشویور… آباجینین دئدییی شیطان، دیرناق قیرینتیلارینین ایچینده جالانیر. شیطان بوینوزلو، چیرکین بیر یارادیق دئییل. وسوسهلی، هوسلی رنگه بویانیب. بئینینین سویوغا حساس اولدوغو، مؤوهوم دوشونجهلرین یارانان نوقطهسیندن باش قالدیرمیش، ایندیسه خیالیندا شؤعله چکیر… آباجینین ناغیللارینداکی اود تانریسیدیر. دمیر قاپیدان شؤعله چکیر. اونو مؤوهوم خیاللارینین دولانباجیندا دولاندیریر. گؤزلری یومولو، خیالی مؤوهومات ایچینده گزیر… اود تانریسی دمیر قاپینین گؤزلریندن اونا باخیر… اونو اؤزونه ساری چاغیریر. آلوولانیر. اودلانیر. تک آداملیق جهنمین قیزغین سویوغوندان، سئللولون شاختا باسان هاواسیندان قورتولوب، اود ایچینده آلوولانماق ایستهییر… جئیرانی بئله آناسی گوجویله نامازخانا اوتاغینا سالیب، یاتیردیب… دئشیکلرده گیزلنمیش شیطانی آختاریرلار… ایچیندن شئیطانین بالالادیغی شئیطانجیقلاری آختاریر. – سن دئییرسن کی شئیطانین بوینوزو وار؟… مؤوهوم خیاللار باشیندان آشیب داشیر. اود رنگینده گؤزلرینه جالانیر… بیردن بیره قالخیر. اؤزلویونو اوتوردوغو یئرده بوراخیب، ایکی گؤزلو دمیر قاپییا، قاپیدا آلوولانان مؤوهوم یارادیغا ساری قاچیر. آیازلانمیش جانینی آلوولارا قاتماق ایستهییر. آلوولانیب ایلییینه ایشلهین شاختادان قورتولماق ایستهییر. قاپییا یئتیشدیکده آلوو محو اولوب… آیازلاییب دونماق ایستهمیر. شاختایلا شیکنجه اولماغا دؤزومو قالماییب. یوموروقلارینی دورمادان قاپییا دؤیور: – منی بو شاختادان قورتارین! هؤنکور- هؤنکور آغلاییر: – آپارین، آسین، کسین،یاندیرین؛ آنجاق منی بو شاختادان قورتارین!.. (آغ: ۵۵- ۵۶- ۵۷- ۵۸- ۵۹- ۶۰- ۶۱)”
بو کاراکتئر، اوشاقلیق چاغیندان بئله، اؤز دوشونجه بویوتلاریندا بوتون خورافهلرین و خالق اینانجلارینین دوز اولوب- اولماماسینی آراییب آختاریر. اؤیله اونون بو سایاق داورانیشلاری دا سونوندا اونو کومسومول و ساواشلا دیرهنیشه تاپینان بیر قیز ائدیر. سؤزسوز بوتون سورهلرده، بوتون سیاسال آخیملارین تاریخینی یارادانلار بو سایاق ساواشقان و دیرنگن اینسانلار اولوب. کارل قوستاو یونگا گؤره، تاریخی، یاشامیندا بؤیوک دئنهییملر الده ائدیب، او دئنهییملرین یول گؤستهریشییله، اؤز جانینی چتینلیکلره سالماغا اورکلی اولان کیمسهدن باشقا کیمسه یاراتمیر. سؤزسوز یونگون تاریخدن اولان بو آنلاییشینا قارشی، جییانی واتیمونون تاریخ بیلیمینی ایدئولوژیک بیر هؤروت ساندیغینی دا گتیرمک اولار. واتیمو، بوتون تاریخلر اؤزل اکینسل(کولتورل) و اقتصادی قوشوللارا سؤیکهنهرک یازیلیب دئییر. نهدنسه تاریخلرده یالنیز بیر توپلومون تانینمیش قهرمان اینسانلارینین رولو اولان اولایلاردان سؤز گئدیر و یاشامین آشاغی و اورتا قاتیندا یاشایان اینسانلاردان سس- سوراق یوخدور. اویسا “ائویم” رومانی بوتونلوکله توپلومون آشاغی قاتیندا یاشایان، اوشاقکن آتاسی اؤلموش و یوخسوللوقدان بیر چئشید سولچولوغا یول آلمیش، و بو نهدندن اوزره زیندانا دوشموش گنج بیر قیزین یاشام اؤیکوسودور. بؤیلهلیکله بو رومان بیر مارکسیست- لئنینیست قیزین یوخسا قادینین کیشیسل تاریخی کیمی ده ساییلا بیلر. بورادا سایین یازاری بیر مورخ کیمی دیرلندیرمک ایستهمیرم. آنجاق رومانداکی اولایلار بیر مارکسیست- لئنینیست گنج قیزین کئچمیشینین بیر بؤلومودور. بو قیز، روقیه خانیم کبیرینین اؤزو ده اولا بیلر. اؤزللیکله ده کی روقیه خانیمین اؤز کیشیسل پئرسوناسینی دا بو روماندا آیدینجا گؤروروک. بونو سئللول دووارینا چیزیلن “ر” و اونون یانیندا “ک” حرفلریندن سئزمک چوخ دا چتین ایش دئییل:
“موقتین سئللولونون دیوارینی “ر” شکیلینده چیزگیلهمیشدی… چیزگیلهدییی “ر” لر اؤزونه آییردیغی بؤلگهدن ائشییه چیخمیردی… الینی چیزگیلهدییی “ر” حرفینه چکدی… غفیلدن “ر” حرفینه اوخشار بیر چیزگی گؤرور… “ر” چیزگیسی یانیندا باشقا بیر چیزگی گؤرونور. “ک” کیمی بیر چیزگیدیر… (آغ: ۳۴- ۳۵)”
یازار سانکی بو روماندا بیر گنج قیزین فیقوروندا اؤز کئچمیشینی آنلاداراق، اؤز اسکی سیاسال دوشونجهلرینی بیر تور قیناییر. رومانین کیمی دیزیلرینده گنج قیزین سیاسال چالیشمالاریندان اوکوندویونو دویوب گؤرمک اولور. باش کاراکتئر دؤزولمز گؤودهسل یوخسونلوقلار ایچیندهدیر. اؤزونو گوزگوده بئله گؤره بیلمیر. زیندان قاشیغینین قاباریق یئرینده اؤزونه باخماغا چالیشیر. دئمک اؤز اونوتدوغو گؤزللییینه بیر داها دؤنمک ایستهییر. اونا گؤره ده اؤز سیاسال دوشونجهلرینه و آکتیو بیر کومسومول اولدوغونا اوکونور. و بیر داها اؤز وارلیق، اؤز یاشامینا اینانماق ایستهییر:
“الیندن گئتمیش فورصته حئییفلهنیر… هئچ اولماسا قاشیغین قاباریق یئرینده گوزگولهنه بیلردی. شکیلینی آپ- آیدین گؤره بیلمهسهیدی ده، وارلیغینا، یاشادیغینا اینانا بیلردی… (آغ: ۹۲)”
رومانین یئر- یئرینده گئدن “مارکس، ایستالین، لئنین، رفیق، صمد و قارابالیق” کیمی سؤزلر، بو قیزین اؤنجه دئدیییم کیمی مارکسیست- سولچو- کومسومول بیر قیز اولماسینا قانیتدیر…
“هله ائشیتدیم فلسفه ییغینجاقلاریزدا مارکس بابانی، نیچه دایینی اوخویوردوز، هه؟… یوخاریلارداکی رفیقلریزدن ایجازهسیز عاشیق اولا بیلمزسیز؟… یوخسا عاشیق اولماغیزا دا ایستالینی قبیردن خورتلادیب، عمیدن ایجازه آلمالیسیز؟… صمدین قارا بالیغی دا بونجا شدته دایانا بیلمز دئیه، آخ- وایلارینی بوغازینین بوغاناغیندا بوغماغا چالیشیر… (آغ: ۴۴- ۴۷)”
اؤزللیکله بو روماندا، گئنلده اوغلان تیپینده دوزهلن قار آدامینین قیز اولماسی و قار آدامی دوزهلینجه، کاراکتئرین ایچینده باشلانیب بیتمهین شیلتاقلیق چوخ دوشوندوروجودور. او، نه اولور اولسون، آنجاق قار آدامی قرهیه دئییل، اونا بنزهسین ایستهییر. قار آدامینین باشینا قرهنین اوغلان بؤرکو یئرینه چارقات باغلاماغا چالیشان بو قیز اوشاغی، آناسیندان گیزلین ائوین ساندیقخاناسینا گئدهرک، اوزون هؤروکلرینی دؤشوندن آشاغی کسیب، حیطده قار آدامینین چییینلرینه یاپیشدیریر. بو اولایدا بیر اوغلانین آغزی آچیق قالیب، گؤزونون برهلمهسینین ده آلت قاتیندا دوشونولمهلی چوخ آنلاملار وار. اوشاقلیغین شیلتاقلیق چاغیندان اؤزونو فئمینیستی بیر باخیشلا بؤیوتمهیه چالیشان قیز، سؤزسوز سونوندا دا هانکیسا ساواشیمدا بولونوب، تک آداملیق سئللولدا یاتماسی کسیندیر. قار آدامینین باشیندا، چیینینده اولان هؤروکلر، آنانی و آباجینی بئله شاشیردیب. قار آدامینین هؤرویو و قیز کاراکتئرین هؤروکسوزلویو، اونون آناسینی بئله آجیقلاندیریب. بونلا بئله بو کاراکتئرین آناسینین دا سانکی فئمینیستی بیر دوشونجهسی وار. آنا اؤز قیزینی قارقیشلایاندا دا، اورکدن قارقیشلامیر. بویون یئره گیرسین یئرینه گیرمهسین، اتین تؤکولسون یئرینه تؤکولمهسین دئییر. آباجی بئله اونو بیر تور سووونماق ایستهییر…
“اونون ایچینده بیر شیلتاقلیق وار. قار آدامی اونا اوخشاسین ایستهییر. قرهنین بؤرکونو گؤتوروب اؤز چرقدینی قار آدامینین باشینا سالیر… غالیب اولموش سربازا اوخشاییر… آناسیندان گیزلین آستاجا ساندیقخانایا دورتولور. دؤشوندن آشاغی هؤروکلرینی قیچییله کسیب حیطه قاچیر. قار آدامینین اؤنونده دورور… قار آدامینین چییینلرینه یاپیشدیریر… آناسی… بویون یئره گیرمهسین، اتین تؤکولمهسین، قیز آخی بو نه ایشدی؟ قیز دوغدوغوم یئرده داش دوغاردیم، دئییر… (آغ: ۶۸- ۶۹)”
بو قیزین سیاسال کئچمیشینی بیزه آنلادان، همن او قیزین اؤزو، دئمک روقیه خانیم کبیریدیرسه، گنج چاغلاریندا مارکسیزم یولوندا زیندانا دوشسه ده، بو روماندا مارکسیزمین دوز و گئرچک بیر آخیم اولوب- اولماماسیندان موطلق سؤز آچمیر. اونا گؤره ده بو رومان منجه هئچ ده ایدئولوژیک بیر رومان دئییل و اوندا اولان مارکسیزمله باغلی دیالوقلار، قولایجا رومانین دوغال آخیشیندا، گرهیی اولان دیالوقلاردیر. خانیم کبیری بو روماندا اسکی کومسومول فیقورونو اؤز- اؤزوندن بیر قیراغا چکیب و گئرچک یولو تانیماق ادعاسیندا دا دئییل. بو رومان مودئرن بیر بیچیمده، چاغیمیزا اویغون بیر بیچهمله آنلادیلمیشدیر. مارکسیزم مودئرن فلسفه تاریخینین بیر بؤلومونو اولوشدوران بیر آخیم اولدوغوندا، بورادا دا یازینسال بیر اورون شکیلینده بیر چئشید مودئرن اؤیکویه چئوریلیر. بو روماندا داها آشیری بیر ایدئولوژییله اوز- اوزه دئییلیک. سایین یازار، مودئرن رومان یازماغین قورال و منطیقلرینه دایاناراق، ایستهنیلن دوستاق بیر کاراکتئرین باشیندان کئچمیشلرینی یازیب یاراتمیشدیر. مارکسیزم بیر فلسفه یوکلو آخیمدیر. و فلسفه، آنلاتییلا ایلگیلی بیر سؤز بیلیمی دئییل دئینلر ده وار. آنجاق منجه ر. کبیری بونو بؤیوک بیر باشارییلا گؤزل بیر آنلاتییا چئویره بیلمیشدیر…
رومانین سونلاریندا باش کاراکتئرین اوشاقلیق چاغلاریندان نئجه یوخسول بیر عائلهده یاشام سوردویویله اوزلهشیریک. سؤزسوز بؤیله بیر دورومدا، بؤیله بیر یوخسوللوقلا یاشاماق، اینسانی بیر تور سولچو ائدیب، دین قونوسونا بئله پئسسیمیستجه داورانماغا سوروکلهییب، توپلومسال ساواشقانلیغا ایتهلهییب، سونوندا دا زیندان بوجاقلارینا گؤتورر. سولچو کاراکتئر آرتیق زیندانی دؤزه بیلمیر و زینداندان قورتاریب ائوه دؤنرسه، دین و مذهبه اولان آلئرژیسینی بئله آرادان آپارماغا چالیشاجاغینی دوشونوب داشینیر. اؤز- اؤزونده بئله، نییه سولچو اولوب، بو سورون هاردان باشلانیب سوروسونا یانیت بولماق ایستهییر. زینداندان اولدوقجا یورولوب، اولدوقجا دیرهنیش گوجو سارسیلیب و هانکیسا بیر ساواشی دوشونمور. و اؤز باجیسی کیمی، آنا سؤزونه باخان کلاسیک دوشونجهلی بیر قیز اولسایدی دئیه دیلهییر. بونا گؤره ده مامورلارا یالان دانیشسا دا، اؤز- اؤزلویونده اؤزونه یالان دئیه بیلمیر:
“آتاسی اؤلندن بری، یئمک یونگول اولسون دئییر… ایندی یاخشیجا دوشونور کی یونگول یئمک، یوخسوللوق، پاراسیزلیغا بهانه اویدورماق دئمکدیر. اؤز- اؤزویله آند ایچیر. ائوه دؤنورسه… آجلیغا بئله دوداغینی بوزمهیهجک. حتی کوچه باشینداکی مسجیدین مینارهلریندن قالخان آذان سسینه دارینیب داریخمایاجاق… هاردان باشلاندی سوالی باشیندان ال چکمیر. نهدن سول دوشونجهلرین چرچیوهسینه گیردی؟ نییه باجیسی کیمی آناسینین سؤزه باخان قیزی اولا بیلمهدی؟ نهدن گنج بیر قیز کیمی اوتوروب قاپینی دؤین ائلچیلری گؤزلهمهدی؟ نهدن… گیزلی- گیزلی کیتابلارین ایچینه جومدو؟… مامورلارین اؤنونده سوسوب بعضن یالان دانیشسا دا، یاخشیجا بیلیر کی اؤزلویونه یالان سؤیلهیه بیلمز… (آغ: ۸۷)”
بو روماندا سولچولوق هانکیسا بیر سئوگیده یئنیلمکدن ده باشلانا بیلیر. یئنیلن بیر سئوگیدن سونرا کیتاب اوخوماق اورتایا چیخیر. تندیر دامینا سیغینیب کیتاب اوخوماق یئنیلمیش بیر سئوگینی اورکده یاشاتماق کیمیدیر. و ایتن سئوگینی سانکی کیتابلارین کاراکتئرلرینده آختاریب بولماق اولور. بورادا صنعت سورونو ایرهلی گلیر. هانکیسا بیر یازارین باخیشیندا، صنعت، سئوگینین گؤزونون آتلاز بویاسینی، بال بویاسینی آنیب دوشونمک کیمی بیر نهسهدیر. بؤیله بیر صنعتچیلیک سؤزسوز اینسانی سولچولوغا، و اونون آردینجا زیندان سئللوللارینا دا یؤنلده بیلیر. کیتاب اوخویان، ایتیک دوشن سئوگیلیسینی، آنجاق اوخودوغو کیتابلارین کاراکتئرلرینده آختاریب بولا بیلیر. کیتابلاری اوخویوب درینلیکلرینه واردیقجا، اؤزونو سئوگینین قهرمانی کیمی دوشونوب سایا بیلیر. اؤرنهیین بو رومانین سونلاریندا آنلادیلان ماکسیم قورکینین آناسی، یوخسا صمد بئهرنگینین بالاجا قارا بالیغی کیمی. داها سونرا رومانین باش کاراکتئری ماکسیم قورکی کیمی ایشچی صینیفینین باش قالدیریلارینا قاتیلیر، یوخسا دا بالاجا قارا بالیق کیمی بؤیوک بیر ساواشا گیریر. و سئوگیلیسی “قارا- قره” نی ایتیرسه ده، “قورکی” نین “آنا” کیتابییلا ایشچی باشقالدیریسینین نه اولدوغونو آنلاییب، “صمد” ین ده “قارا بالیق” ینی تاپیر:
“کیتابلاری واراقلادیقجا، یئنی بیر دونیا کشف ائدیردیم… قارا- قرهنی ایتیرسم ده، ماکسیم قورکینین آناسییلا یوموروغون، ایشچینین نه اولدوغونو آنلادیم. آتام اؤلوم دؤشهیینده، صمدین قارا بالیغینی تاپدیم… قرهنین اؤزونو، خیالینی بئله بوتؤولوکله ایتیردیم. قارا بالیق یئنی بیر جوغرافیانین، یئنی بیر بؤلگهنین یولونا گئدن قاپینی آچمیشدی منیم اوزومه… بلکه ده بو سؤزلرین هامیسی اؤزومو آلداتماق اوچوندور. هر شئی باغ حیطیندن باشلاندی. قرهنین گئدیشی گوندن، تندیر ائویندن… (آغ: ۸۸- ۸۹)”
بو سؤزلر بیر کاراکتئرین، یوخسا بیر یازارین ایچینده گیزلیجه توپلانیب قالان هانکیسا پوتانسیئللرین اوزه چیخماسی دئمکدیر. مارکسیزم فلسفهسی مودئرنیتهنین اینسانا وئردییی بیر آخیم کیمی دیرلندییی گؤز اؤنوندهدیر. مودئرن و مارکسیست بیر اینسان دا یالنیز توپلومسال قاتقیلاردا بولونماقلارلا اؤز ایستکلرینی یانیتلایا بیلیر، اؤز تین آجلیغینی دویورا بیلیر و اؤز دویغو- دوشونجهلرینده بیر تور اورقاسما وارا بیلیر کیمیدیر. بونا گؤره ده بو رومانین باش کاراکتئری قولای- قولای سئوگیلیسی “قره” نین یئرینه “قارا بالیق” ی قویا بیلیر. و بو آراجلا اؤزونو اؤز چئورهسینه آنلاداراق، ایستکلری اوغروندا ساواشا گیریر. آنجاق اونون ایستکلری گوج اورقانلاری یؤنوندن اؤنلهنیر. بؤیلهلیکله بیردن بیره اؤزونو سیاست آلانلارینین دوز اورتاسیندا، یاپ- یالنیز بیر سئللولون اؤز و اؤزلویو بیرلیکده کیریدن سویوغوندا گؤرور. بؤیله بیر سیاستچی گنج اؤزونو قاپ- قارانلیق بیر گئجه ایچینده دویور، سونرا دا بو گئجهنی نئجه ایشیق بیر سحره چاتدیرا بیلهجهیینی دوشونور. بیر گؤزونده گئجهنین قورخوسو یووالانیر، بیر گؤزوندهسه سحره چاتماق اوچون عیناد و موباریزهیه قاپیلماق. بو ایکی باشلی دوشونجه اونون بوتون یاشامینی کؤلگهلهییر. اؤز- اؤزوندن ایتیب باتیر. اؤزونو اونودوب دا، اؤز سیر- صیفتینی بئله گؤره بیلمیر. قورخویلا عیینادی بیر- بیرییله باریشدیرا بیلمیر. آرتیق بؤیوک اینسانلیغی بیر- بیرییله باریشدیرماق آماجییلا بؤیوک بیر ساواشا قاتیلان بیر سولچو گنج، اؤز ایکی گؤزونو بئله بیر- بیرییله باریشدیرا بیلمیر. بو رومان، اؤزونده چوخ بؤیوک، چوخ درین بیر آنلام داشیماقدادیر:
“یالنیز اؤز ایکی گؤزونو بیر- بیرییله باریشدیرا بیلن کیمسهلر، گئجهلری سحره چاتدیرا بیلر!…”
□□□
دوزو بو روماندا، بیر آز چاتیشماز یئرلر ده واردیر. چوخ آز سؤزجوک قوللانیمیندا، دیل پروبلئملری، قیراماتیک چاتیشمازلیقلار، “آباجی” نین اوخوجولار اوچون بیر آز اینانیلماز اولان بیلگینلییی، “قره” نین چلیشکیلی پئرسوناسی و بیر نئچه چوخ دا اؤنملی اولمایان تومجه قورولوشو…
۱- بیلدیییمیز کیمی، هانکیسا بیر سؤزو دئینده دیلی دولاشیب توپوق ووران کیمسهیه، “پلتک” دئییلیر. بؤیلهدیرسه، “دیلی پلتک” یوخسا “پلتکلی دیلیایله” سؤز بیرلشمهلرینده، “دیل” سؤزو آرتیق و یئرسیز گؤرونور. (آغ: ۱۸ ده)
۲ – کیمی تومجهلرده، بیر ائدیمین اوچ دؤنه یئنهلنمهسی اوخوجو اوچون یاخشی آلینمایا بیلر. بو ائدیملرین ان آزیندان بیرینی باشقا بیر ائدیمله دییشمک اولاردی سانیرام. اوستهلیک بیر تومجه قورولوشوندا بیر سؤزجویون یالنیز آنلامینی بیلیب اونو باشقا دیلده اولان بیچیمله ایشلتمک، تورکجهنین قورولوشوندا آخساقلیق یارادیر. اؤرنهیین “آلدیرماق” سؤزونو دولاییسیز فارسجادا “اعتینا ائتمک” کیمی قوللانماق گئنللیکله بیزده چوخدور. نهیسه بیر سؤزون آنلامیندان چوخ، قوللانیمی اؤنملی ساییلمالیدیر. بو ایسه اوزگونلوکله یازارلاریمیز یؤنوندن اؤزن گؤستریلمهین قونولارداندیر.
“قاشیقلا دیواری چیزمک، قایالاری قازمایلا قازیب سود گؤلو قازماقدان چتیندی. (آغ: ۳۷)”
منجه اوچونجو “قازماق” یئرینه، اؤرنهیین “دوزلتمک” ائدیمیندن ده قوللانماق اولاردی.
“دیرناق قیرینتیلارین(آ!) آلدیرمادان… (آغ: ۶۲)
منجه “دیرناق قیرینتیلارین(ی!) آلدیرمادان” یازیلسایدی، تومجه داها گؤزل آنلادیلمیش اولاردی.
۳ – گئنللیکله قوش وورماق آراجی کیمی قوللانیلان نسنهیه، “ریزین- داش” دئییلیر. “ریزین داشی اوخو” یوخسا تک بیر “اوخ” سؤزونو بونا ایشلتمک یاخشی یئرینه دوشمور. “اوخون ریزین حیسهسی” یئرینه، منجه بیر “توماج” سؤزجویو یئتردی. سؤزسوز بونلار یئرل دئییملردن اولا بیلر، آنجاق نهیسه بیر آنلاتی آخیشیندا سؤزلرین نئجه قوللانیمینا داها دا آرتیق زیللنمهلیییک:
“بیر الینده ریزین داشی اوخو، بیر الینده ده… یئنیدن داشی اوخون ریزین حسهسینه (حصهسینه!) قویوب آغاجی نیشان آلیر. (آغ: ۴۸- ۴۹)”
۴ – گونئیده “گؤزلوک” سؤزونو، اؤزللیکله دانیشیقدا ایشلهدن، یوخ درجهسینده آزدیر. آنجاق بو سؤزجوک، روماندا گئدن بیر دیالوقدا، اؤزو ده یابانجی بیر یئرده بیر زیندان قاراوولو دیلیندن سؤیلهنیلیر:
“زیل سسلی کاغیذ- قلمی اؤنونوه قویور: – گؤزلویونو آچ! حقین یوخدور باشینی ترپهدهسن. (آغ: ۵۲)”
۵ – بو روماندا “آباجی” کاراکتئری، سانکی قام- شامان ناغیللارینین بیر چوخونو بیلیر. آباجینین بونجا بیلگین اولماسینی، بیر آز اوخوجو اؤزو اوچون ایچسللشدیریب اینانا بیلمیر. رومانین بیر یئرینده بئله، آباجی بیلگین بیریسی ده دئییل، آرتیق تانری کیمی بؤیوکدور ده. بیر یئرده ده فالچی کیمی چیخیشدا بولونماقدادیر. بو ایسه آباجی کاراکتئرینی چوخ چلیشکیلی بیر پئرسونا کیمی اورتایا قویماقدیر:
“آباجینین دئدییی شیطان دیرناق قیرینتیلارینین ایچینده جانلانیر… آباجینین ناغیللارینداکی اود تانریسیدیر… نه یاخچی آباجی وارایمیش دئیه دوشونور. بیر گون زینداندان قورتولوشو اولورسا، آباجی کیمی تانرینی گؤیدن یئره ائندیرمهیهجک… آباجی هر کسین الینین ایچینه باخسایدی، خطلرین کسیشمهسیندن نئجه یاشایاجاغینی سؤیلهیه بیلردی… (آغ: ۵۸- ۵۹- ۹۱- ۹۳)”
۶ – دوغوردان دا بو روماندا، “قره” کاراکتئرینین اوستونده چوخ دانیشماق اولار. منجه بو روماندا ان دوشوندوروجو کاراکتئرلرین بیری “قره” دیر. دوزو من بو رومانی هله باسیلمادان اؤنجه اوخویاندا دا، “قارا- قره” یله باغلی اولان باغلاملاری ایکی- اوچ دؤنه اوخویوب، آلینماز بیر داد آلیب دا اوستونده چوخ دوشونوردوم. آنجاق نهدنسه اونون دا بو روماندا “آباجی” کیمی بیر آز چلیشکیلی پئرسوناسی وار و بؤیله بیر تیپین ده اولوب- اولماماسینا اوخوجو قوشقویلا یاناشیر. اؤرنهیین بیر یئرده، سئوگیسینی قولایجا سئودییی قیزا آنلادا بیلمهین پلتک بیر وورغوندور، بیر یئرده، سیر- صیفتدن ده اولموش اولسا، روسلارین آدلیم قوشوقچوسو اوسیپ ماندئلئشتاما بنزهین بیر قوشوقچودور، بیر باشقا یئرده ده شار- مازی اوینادان بیریسی. بونلا بئله، منجه “قره” کاراکتئری اولماسایدی، بو چوخ یئرینده یازیلمیش دولغون رومانین بیر بوجاغی بوش قالمیش کیمی اولاجاقدی…
روقیه خانیم کبیری چوخ بؤیوک بیر باشارییلا بو رومانی دوغما یازینیمیزا سونموشدور. بو رومان منیم اوچون چوخ اوغورلو بیر روماندیر، داها دا اوغورلو اولسون دیلهییرم.
۱۳۹۲/ ۶/ ۲۰- ۲۱


text:
لیسبون
ليسبون پورتوقال اؤلکه سینین باشکندیدیر.
آوروپاین ان رنگلی باشکندلاریندان بیری اوْلان لیسبون روم و ایستانبول کیمی یئددی تپه اوزرینه قورولموشدور.
ایقلیم[دَییشدیر]
لیسبون آوروپانین ان ایستی باشکندلارینداندیر. باهار و یای فصللری عومومیتله گونشلیدیر
اهالی[دَییشدیر]
شهرین اهالیسی ۵۶۴.۶۵۷ ایکن مئتروپولودان بؤلگهنین اهالیسی ۲. ۷۶۰.۷۲۳دور. شهر ایچیندهکی اهالی سیخلیغی ۶.۶۵۸ آدام/km² دیر. لیسبون آوروپادا ان سۆرعتلی بؤیویهن مئتروپولودان ساحهلردن بیریدیر و بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی تخمینلرینه گؤره ۲۰۵۰-جی ایلده اهالی ۴،۵ میلیون آداما چاتاجاق.
ایدمان[دَییشدیر]
لیسبوندا ان مشهور ایدمان فوتبولدور. شهرین باشلیجا کلوبلاری آراسیندا یوفانین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهیسیندا اوْلان ۶۵،۰۰۰ نفرلیکدا لوژ (ایشیق ایستادیومو) ایله سل بنفیکا کلوبونون آدینی چکمک اولار. بنفیکا یوفا چمپیونلار لیقاسینی ایکی دفعه قازانمیش و یئددی دفعه فینالدا اوینامیشدیر. کلوبون مشهور اویونچولاری آراسیندا ۱۹۶۰-جی ایللرده اوسبیو، حال-حاضیردا دا روی جوستا، نونو گومس ساییلا بیلر.
ایسپورتینگ لیسبون، شهرین دیگر مشهور فوتبول کلوبودور. بۇ کلوب اؤز اویونلارینی ۵۲.۰۰۰ نفرلیک و یئنه یوفا-نین ۵ اوْلدوزلو ایستادیوملار سیاهیسیندا اوْلان ژوزه آلوالادی (ژوزه آلوالادی ایستادیومو) ایستادیوموندا کئچیریر. ایسپورتینگ لیسبون بیر دفعه یوفا کوبوک غالیبلری کوبوکونو قازانمیش و بیر دفعه ده یوفا کوبوکوندا فینال اوینامیشدیر.
هر ایل مارس آییندا اهالینین کوتلوی ایشتیراک ائتدیی و دۆنیا سوییهسیندهکی بۇ جور تدبیرلرده ان چوخ آدامین توپلاندیغی قاچیشلاردان اوْلان یاری مارافون تشکیل ائدیلیر.
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
- مونرال، کانادا
- جرسی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری
- پاریس، فرانسه
- بوداپست، ماجاریستان
- زاقرب، کروواسی
- مادرید، ایسپانیا
- نیکوزیا، جنوبی قیپرس
- بوئنوس آیرس، آرژانتین
- ماکاو، چین
- آفینا، یونان


text:
اوچ آلمان شاعریندن اوچ شعر
س. حاتملوی
بوگونکو دونیامیزدا آلمان ملتی هر شئیدن اول یوکسک تکنیک و بوتون اؤلکهلرده سئویله- سئویله استفاده اولونان کیفیتلی ماللاری ایله تانینمیشدیر. آلمانلیلاری یالنیز تکنیکلریله تانیماق، منجه بو ملته حاقسیزلیقدیر. آلمان ملتی بشریته داهی فیلسوفلار، یازیچیلار و شاعرلر بخش ائتمیشدیر.
من آلمان دیلینده یازیلمیش شعرلرین وورغونلاریندان بیری اولدوغوما گؤره، نئچه ایللردن بری یاواش- یاواش، سئودیییم شعرلردن آذربایجان تورکجهسینه ترجمه ائتمیشم. عؤمور قالسا، بو مجموعهنی بلکه بیرگون اوخوجولارا تقدیم ائدهجگم. بو مجموعهدن سپچیلمیش آشاغیدا گلن اوچ شعری تقدیم ائدیرم:
۱- یوهان ولفگانگ فون گؤته(Johann Wolfgang von Goethe)
هله ده آلمان دیللی شاعرلرین ان آدلیملاریندان بیری ساییلان ولفگانگ فون گؤته، میلادی ۱۷۴۹– جی ایلده بوگونکو فدرال آلمانین فرانکفورت شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. اونون یاراتدیغی اثرلر، دونیا ادبیاتینین ذیروهلریندن ساییلیر. چوخلارینین تصورینین عکسینه، گؤته یالنیز شاعر دئییلدی. او عین زاماندا رومان یازاری، اینجه صنعت خادیمی، تئاتر رهبری، طبیعی علملر آراشدیریجیسی و یوکسک دولت آدامی ایدی.
«گنج ورترین عذابلاری» آدلی رومانی ایله بوتون اروپادا شهرت قازانان گؤتهنین ان بؤیوک اثری، ایکی جیلد ده یازیلمیش «فاوست» درامیدیر. نظم فورماسیندا یازیلمیش بو بؤیوک درام، هله ده دونیا ادبیاتیندا یگانه اثرلردن بیری ساییلماقدادیر.
ولفگانگ فون گؤتهنین محصولدار حیاتی، میلادی ۱۸۳۲- جی ایلده بو گونکو فدرال آلمانین وایمار شهرینده سونا چاتمیشدیر.
گئجه یولچوسونون نغمهسی
سن! ای اوجا گؤیلرده کی
ای! بوتون آجی و کدرلرین اوتونو سؤندورن،
ای! ایکی قات عذابدا حیات سورنلره
ایکی قات راحاتلیق وئرهن!
حیاتین چاخناشمالاریندان یورقونام, یورقون.
نه اوچون
بوتون بو احتراصلار, بو دردلر؟
هارداسان ای شیرین دینجلیک؟
گل! گل منی ده بیر قوجاقلا!
۲- فریدریش هؤلدرلین(Friedrich Hölderlin)
فریدریش هؤلدرلین میلادی ۱۷۷۰- جی ایلده بو گونکو فدرال آلمانین لافن شهرینده دونیایا گؤز آچمیشدیر و آلمان لیریک شعرینین نهنگ نمایندهلریندن بیری ساییلیر.
زامانیله بویوک فیلسوف فریدریش هگل ایله دوست اولان هؤلدرلین، اورهگی آزادلیق عشقی ایله چیرپیندیغی اوچون، فرانسا انقلابینین دوستلاریندان بیری ساییلمیشدیر.
هؤلدرلینین اثرلرینی ۴ یئره بؤلمک اولار:
- هوپه ریون: ۱۷۹۷-۱۷۹۹ – جی ایللرده نظمه چکیلمیش بو لیریک رومان، شاعیرین ایچ حیسلرینی و حیاتا باخیشینی عکس ائتدیریر.
- امپه دوکلس ین اؤلومو: یونان فیلسوفی امپه دوکلس ین یاشاییشی حاقیندا نظمه چکیلمیش درام اثردن عبارتدیر.
- سوفوکلس ین درام اویونلاری: شاعر میلاد دان اؤنجه یاشایان یونان شاعری سوفوکلس ین شعرلرینی آلمان دیلینه ترجمه ائتمیشدیر.
- و نهایت ۱۸۲۶- جی ایلده نشر اولونان شعرلرینین توپلوسو.
ف. هؤلدرلین میلادی ۱۸۴۳- جی ایلینده بو گونکو فدرال آلمانین توبینگن شهرینده دونیایا گؤز یومموشدور.
حیاتیم
ذیروهلره قالخماق ایستهین روحومو
آشاغییا چکدی
اوندان آسلانان سئودا.
کدر
اونو گوبودجاسینا بیر کمان کیمی اییدی.
حیاتی بئله وئردیم باشا:
گئدیشیم بیر دؤنوش
گلیشیم ایسه بیر گئدیش.
۳- ریشاردا هووخ(Ricarda Huch)
۱۸۶۴ جی ایلده بوگونکو فدرال آلمانین برانشوایک شهرینده دونیایا گؤز آچان و آلمان دیللی قادین شاعیرلرینین آراسیندا بؤیوک یئر آلان ریشاردا هووخ ۱۹۰۷- جی ایلده «یئنی شعرلر» مجموعهسی ایله شهرته چاتمیشدیر. ۶۰ دان آرتیق اثره صاحیب اولان ریشاردا هووخ، تکجه شاعیر دئییلدی. او عین زاماندا رومان یازاری، فیلسوف و تاریخچی ایدی.
فاشیستلرین حکم سوردویو چاغدا نازیلره قارشی اولدوغو اوچون تضییقه معروض قالان هووخ ین اثرلرینین بعضیسی بونلاردان عبارت دیر:
۱۸۹۱- شعر توپلوسو
۱۸۹۹- رومانتیزیمین چیچکلنمهسی
۱۸۹۲- «هوگه نوتین» – تاریخی نووللر مجموعهسی
۱۸۹۳- لودولف اورسلونین خاطیرهلری- رومان
۱۸۹۷- شیطانلیقلار- نوول مجموعهسی
۱۹۲۹ – شعرلر توپلوسو
۱۹۳۸- «باهار سویس ده»- آوتوبیوگرافی
۱۹۴۴- «پائیزین آتشی» – شعر توپلوسو
۱۹۴۶- یادداشتلاریم
محصولدار شاعیر، رومانچی و فیلسوف، ۱۹۴۷- جی ایلده فدرال آلمانین کرونبرگ شهرینده دونیایا گؤز یومموشدور.
بو قدهر گؤزهللییی هارادان گتیرمیسن
بو قدهر گؤزهللییی هارادان گتیرمیسن
ای گؤزهللییین مثالی! ای ملک!
سنین کمالینین قارشیسیندا،
بوتون حیات عیبهجر, قوجا
ای گنجلییین زیروهسی!
اؤلمهلیدیر, هر شئی سن یاشادیقجا
سنین بوتونلویونده هر شئی پارام- پارچا
دونیایه یوخ, سنین گوجونه سیغینمالی هر کس,
گؤیلرده سندن باشقاسی یوخ
اوردا بیرجه سن وارسان.


text:
کئیفیت یؤندیمی
کیفیت یؤنه دیمی(اینگیلیس جه: Quality Management) بیر سازمانین، محصولون(آنادولو تورکجهسی: Ürün) و یا بیر سرویسین ایستیقرارلی و توتارلی اولماسی نی ساغلاییر. کیفیت یونه تیمی فلسفه سی، سیستمی بیر بوتون اولاراق قبول ائدن و کیفیتی بو بوتونون ایچینده کی هر ائلمانین موشتری محور بیر تابع اولاراق گورن بیر مفهوم دور. کیفیت یونه تیمی نین دورد اصلی ائلمان و بیله شنی وار دیر، بو دورد ائلمان کیفیت پلانلاماسی، کیفیت تضمینی(گوونجه سی)، کیفیت کنترلی و کیفیت گلیشمه سیندن (اینگیلیس جه: Quality improvement) عیبارت دیر. کیفیت یونه تیمی سادجه محصولون و یا سرویسین کیفیتی نه دئییل بلکه او کیفیته یئتیشمک اۆچون فایدالانان آلتلرین اوستونده ده اوداقلانیر و نتیجه ده داها ایستیقرارلی و توتارلی کیفیته چاتماق اۆچون چالیشیر.
کئیفیت نه دیر؟[دَییشدیر]
آذربایجان دا ایشلتدیگیمیز کئیفیت کلمه سی عرب دیلیندن آلینمیش بیر کلمه دیر. کئیفیتین تورکجه سی میلی سوزلوک ده "نئجه لیک" دییه گئچیر. آیری جا کئیفیت لاتین جه Qualitas کوکلو بیر کلمه دن گلیب، فرانسهجه qualité اولاراق یئرلشمیش. بو کلمه آنادولو تورکجه سینه کالیته (kalite) اولاراق فرانسهجهدان داخیل اولونوب.
کئیفیتی ائتکیله ین فاکتورلار[دَییشدیر]
- طراحی
- آلماق
- یونه تیم
- تکنولوژی
- چالیشما دوزه نی
- تست ائتمک
- موشتری لر
- تحصیل
- و...
کئیفیت یاخشیلاشدیرما[دَییشدیر]
کئیفیت یاخشیلاشدیرما یا کیفیت گلیشمه سی اۆچون بیر چوخ یول سایا بیلیریک. بو یول لار اوچ فاکتورو شامیل اولور: محصول گلیشمه سی، پروسه یا مودت گلیشمه سی و اینسان-اساس لی گلیشمه لر. آشاغیداکی لیست ده کیلر، کئیفیت یونه دیمی نین روش لریندن دیلر و کئیفیت گلیشمه سینه ندن اولورلار:
۱- ایزو ۹۰۰۴:۲۰۰۸ - پرفورمانس یا ایجرا گلیشمه سی اۆچون بیر یونلندیرن کیتابچا دیر
۲- ایزو ۹۰۰۱:۲۰۱۵ - اونایلی و تاییدلی بیر کؽیفیت یونه دیم سیستمی دیر.
۳- آلتی سیقما: بیر چوخ ایستاتیستیک و آمار مفهوم لارینی کئیفیت یونه دیمی مفهوملاری ایله بیرلشدیریر. میثال اۆچون : سؽناو (آزمایش) تاسارلاما و طراحی سی
۴- PDCA
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Taking the First Step with PDCA (2 February 2009). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-08-12. یوْخلانیلیب17 March 2011.


text:
اردوغان: بو میللته گتیرهجک داها چوخ خیدمتیمیز وار
"اورتا آسیادان بالکانلارا، آفریقادان دونیانین دؤرد بیر یانینا قدر گؤزونو و اورهگینی تورکیهیه یؤنلدمیش ۱۰۰ میلیونلارا داها چوخ اومودوموز وار"
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان،
"بیزیم بو اؤلکه اوچون گؤرهجگیمیز چوخ ایش وار، بو میللته گتیرهجک داها چوخ خیدمتیمیز وار" دئدی.
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان، باشقانی اولدوغو عدالت و قالخینما پارتیسینین ۲۱.جی قورولوش ایلدؤنومو شنلیکلری چرچیوهسینده دانیشدی.
اردوغان،
"بیزیم بو اؤلکهده هله گؤرهجگیمیز چوخ ایش وار، بیزیم بو میللته گتیرهجک داها چوخ خیدمتیمیز وار، بیزیم اوشاقلاریمیزین گلهجگینین قورولماسیندا آتاجاق داها چوخ آددیمیمیز وار. اورتا آسیادان بالکانلارا، آفریقادان دونیانین دؤرد بیر یانینا قدر گؤزونو و اورهگینی تورکیهیه یؤنلدمیش ۱۰۰ میلیونلارا داها چوخ اومودوموز وار. بیزیم ماضیدن آتییه قوردوغومور کؤرپوموزو اوزاداجاق اوچون داها چوخ یئریمیز وار" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه ایله لیبیا آراسیندا هیدروکربن ساحهسینده آنلاشما سندی ایمضالانیب
تورکیه امریکانین قرارینی سرت شکیلده قیناییب
تورکیه امریکانین ساوونما ناظیرلیگینین گونئی قیبریس روم رهبرلیگینی میللی قواردیا بوروسونون دؤولت طرفداشلیغی پروقرامینا داخیل ائتمهسینی سرت شکیلده قیناییب.


text:
قرینلند کؤپک بالیغی
قرینلند کؤپَک بالیغی (بیلیم آدی. Somniosus microcephalus، اینگیلیسجه. Greenland shark)، قیغیرداقلی بالیقلار (تیکانلی بالیقلار) صینیفینین سومنیوسیدای عاییله سینه منسوf اولان بو کؤپک بالیغی نؤوعو، 200-600 متر درینلیکلرده یاشایان، آغیرلیقلاری 1 تونون اوزَرینه چیخابیلَن و اوزونلوقلاری 6،5 - 7 متره قدر چاتان جانلیلاردیر.
قوزئی آتلانتیک اوقیانوسو، کانادا، ایسلند و نوروژ سولاری آنا یاشاییش بؤلگه لرینی دیر. قرینلند جیواریندا چوخلو راستلاندیغیندان بو آدلا تانینماقدادیر. بیر تون جیواریندا اولانلارین هر بیریندَن تقریبا 80-100 لیتر یاغ اَلده ائتمک اولار. اَتینین قورودولمادان یئنمَسی حالیندا زَهرلَنمَیه یول آچابیلر. اورتالاما 400 ایل یاشاماقدادیرلار.یاپیلان کَربون تستلَرینده اَلده ائدیلَن وئریلَر اورتالاما 370 دن 570 ایل آراسیندا یاشادیقلارینی و دیشیلَرینین 150 یاشلاریندان اعتیباراً اورَمَیه (تولیل نسل) باشلادیقلاری اونایلانمیشدیر. بوگونه دک اَن اوزون یاشایان قیغیرداقلی اولاراق تانینمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تورکجهسی ویکیپدیا صفحهسی
- ^ Kyne, P.M. (2006). «Somniosus microcephalus». The IUCN Red List of Threatened Species 2006. DOI:10.2305/IUCN.UK.2006.RLTS.T60213A12321694.en.


text:
ویکیپدیا:آدقویماق قایدالاری
آد قوْیماق قایدالاری ویکیپدیانین اوْ بیری قایدالارییلا بیرلیکده ایشلهییر. بۇنا اساساً آدقوْیماقدا طرفسیزلیک گؤزلنیلمکله برابر، گئچرلی قایناقلارا اۇیغون آد سئچیلمهلیدیر. هر حالدا اورجینال آراشدیرمالارا یئر وئرمک اوْلماز.
پئیغمبرلر و ایماملار آدیدَییشدیر
- بۆتونلوکله آدقوْیماقدا هامییا تانیش اوْلان آددان فایدالانماق لازیمدیر. بللیدیرکی هامییا تانیش اوْلان آدا، ایستهنیلن زامان، کیفایت قدر گئچرلی قایناق گؤسترمک ائلهده چتین اوْلماز.
- پئیغمبر و ایمام آدلاریندا دائیماً ایشلهنن عۆنوانلار بۇ آدلارین بیر جۆزئو حیساب اوْلاراق، ادبی دیلده و قایناقلاردا ایشلنن کیمی، آدلاری ایله بیرلیکده ایشلنهجکدیر. اؤرنک اۆچون حضرت محمد (ص)، ایمام صادق (ع)
- آد قوْیماقدا ویکیپدیانین نه اوْلمادیغینی نظره آلاراق هانسیسا ایهانت و یا تحقیر کیمی باشا دۆشولن آدلاردان اۇزاق گزمک لازیمدیر.


text:
حولوصی آکار: "بیز ایشغال حرکتی حیاتا کئچیرمیریک، ترورلا موباریزه آپاریریق"
میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار پایتاخت آنکارادا کئچیریلن 13-جو سفیرلر کنفرانسینین ایکینجی گونونده آچیقلاما وئریب.
"ترور بؤلگهلریندهکی عملیاتلاریمیزین هئچ بیری ایشغال حرکتی دئییل. ترورچولارلا موباریزه آپاریریق. تک هدفیمیز ترورچولاردیر. اونلارا قارشی موباریزهمیزی داوام ائتدیریریک".
بونو میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار پایتاخت آنکارادا کئچیریلن 13-جو سفیرلر کنفرانسینین ایکینجی گونونده وئردیگی آچیقلامادا دئییب.
ناظیر آکار عراق-ین قوزیی ینده "پنجه-کیلید" عملیاتی بؤلگهسینده ضررسیزلشدیریلن ترورچولارین سایینین 311 اولدوغونو بیلدیریب:
"عراق-ین قوزیی یندهکی اراضی چوخ کسکیندیر، عسگرلریمیز 83 درجه فرقی اولان یئرلرده ترورلا موباریزه آپاریر. میللتیمیزی ترور بلاسیندان قورتارماقدا قرارلییک. "پنجه-کیلید" عملیاتی سون حلقه دیر. بونونلا دا 26 کیلومترلیک خط تاماملانمیش اولاجاق. ترورچو هاردادیرسا هدفیمیز اورادیر. "پنجه-کیلید" عملیاتی بؤلگهسینده ضررسیزلشدیریلن ترورچولارین سایی 311 اولوب.
بوندان سونرا نهین باهاسینا اولورسا اولسون ترور دهلیزینه ایجازه وئرمهیهجییک. هارادا ترورچو وارسا، هدفیمیزدیر. متفق لریمیزدن وعدلرینی یئرینه یئتیرمهلرینی گؤزلییریک.
ترورچولارین رژیمین تضییقی آلتیندا اولان گوناهسیز سوریه-لیلارین اؤز تورپاقلارینا تهلوکهسیز قاییتماسی باخیمیندان عملیاتلاریمیزین اهمیتینی گؤردوک" .
حولوصی آکار تورکیه-نین دیپلوماتیک آددیملاری ایله حل اولونان تاخیل بحرانیندان سونرا اوکراینا لیمانلاریندان حرکت ائدن گمیلرله باغلی دئییب:
"محاربه وار، اما بو اینسانی مسئلهنی حل ائتمک لازیمدیر. بیرگه نظارتلر آپاریلیر. چوخ یاخشی گئدیر. ایندییه قدر هئچ بیر مین پروبلئمی اولماییب. اومید ائدیریک کی، تاخیل ایله باغلی حل پروسهسی باریش اوچون ده نمونه اولسون".
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.


text:
میلی حرکت و یالانچی پهلوانلار- آیدینلیق صفحه سی
- توضیحات
- منتشر شده در یکشنبه, 21 تیر 1394 22:49
کئچن اییرمی گونون ایچینده آزربایجان میلی حرکتی، ایکی بؤیوک حمله نی گئرچکلشدیردی. بیرینجی سی بی بی سی فارسی دا، ایستیقلال آماجینی عموما چاتدیردی. و هم میلتیمیزه و هم دوشمنه بیلدیردی کی، آزربایجان تورک میلتینین ایندی کی وار استعماری دورومدان قورتولوش یولو ایستیقلال دان کئچیر. بو میلی فعاللاریمیزی سئویندیرمک له بیرلیکده، دوشمنده ده بؤیوک قورخو یاراتماغی باجاردی. آرتیق ایستیقلال خطی، داها گوجلنیب و اساسی بیر آلتئرناتیو کیمی سونولدو. طبیعی کی حرکتین اؤلومونو جشن توتانلاری، بئله بیر اقدام شوکا سوخوب و هر زامان کی، کیمی نه دئیه جک لرینی بیلمه ییب، مین بیر، تحلیل آدلاندیردیقلاری جفنگیات لا جواب وئرمه یه چالیشدیلار. آما نه قدر چوخ جواب وئردییسه لر، داها چوخ باتیب و چیخماز همده گولونج وضعیته دوشدولر.
ایکینجی سی ایسه، دوغو تورکوستان داکی سویداشلاریمیزا دستک اولاراق فاشیست قیزیل چینین جینایتلرینه اعتیراض آکسیاسی اولدو. تورکچولویو بیر خوشا گلمز، دوشونجه کیمی قلمه وئرن حضرات ایسه یئنه نه دئیه جکلرینی بیلمه ییب و جفنگیات توخوماغا باشلادیلار. چونکی بو دیرلی اقدام اونلارین نه قدر میلی حرکتدن خبرسیز اولدقلارینی اوزه چیخارتدی. و هامی یا گؤستردی کی تورکچولوک ادعا اولونان کیمی قورخونج بیر ایدئولوژی یوخ، تورک میلتینی بیر بیرینه باغلایان و گوجلندیرن بیر اؤنملی مفکوره و تمل بیر اصل دیر.
اصلینده بو اقداملار ایکی شئیی بیزه گؤستریر.
۱.حرکتین تملی ایکی شئیه دایانیر بیر. آزربایجان چیلیق (بی بی سی ده مطرح اولونان ایستیقلال موصوسونو نظرده آلاراق). ایکی تورکچولوک (دوغو تورکوستان آکسییاسینی نظرده آلاراق).
۲.اؤزلرینی ضیالی یا آیدین دئینلر، هر بیر توپلومدا توپلومون اؤنونده گئدن اینسانلاردیرلار. آما بو ایکی اقدام و بو اقداملارا منفی یاناشان اؤزلرینی میلی آدلاندیران سؤزده ضیالیلار بونو ثبوت ائتدیلر کی حرکتین و میلتین آرخاسینجا سورونورلر. باشقا سؤزله اونلاردا نه اؤن گؤرو واردیر نه ده هئچ بو گونو گؤرمک قابلیتی.
باشقا سؤزله بئله شخصلره نه آیدین نه ده کی اؤنجول دئمک اولماز. اونلار بیر سیرا میلی حرکتله مخالف، سؤز پهلوانلاری و گئرچکلیکدن قوپموش بیر سیرا خیال پرستلردیرلر.


text:
هوقو آلمیدا
هوقو آلمیدا (اینگیلیسجه: Hugo Almeida) (دوْغوم:۲۳ مهٔ ۱۹۸۴ (۳۸ یاش) Figueira da Foz) بیر فوتبالیست. آکادمیکا فوتبال کولوبو و پورتوقال میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده هوقو آلمیدا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۴-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- فیقوئرا دافوش دوغوملولار
- پورتو کولوبونون اویونچولاری
- بواویستا کولوبونون اویونچولاری
- آکادمیکا کولوبونون اویونچولاری
- وردر برمن کولوبونون اویونچولاری
- هانوفر ۹۶ کولوبونون اویونچولاری
- بشیکتاش کولوبونون اویونچولاری
- چزنا کولوبونون اویونچولاری
- کوبان کراسنودار کولوبونون اویونچولاری
- انژی ماخاچقالا کولوبونون اویونچولاری
- ا. ا. ک اتن کولوبونون اویونچولاری
- هایدوک اسپلیت کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۸ اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۱۲ اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
۱۸۷۶ (میلادی)
میلادی ۱۸۷۶-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین سککیز یۆز یئتمیش آلتینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ اوْکتوبر - قراهامبل ایلک تلفونو تستدن چیخارمیشدیر.
- ۵ آقوست - ایسکندریهده ایلک عرب مجلهسی "الاهرام" نشره باشلامیشدیر.
- ۳۱ اوْکتوبر - هیندده توفان ۲۰۰۰۰۰ اینسانین حیاتینا سون قویدو.
- ۲۳ دسامبر - عثمانلی سولطانی عبدالحمید «بیرینجی مشروطیّت»ی اعلان ائتدی.
- ۱۰ مارس - قراهام بل ایله کؤمکچیسی توماس واتسون٬ ایلک تلفون تماسینی گئرچکلشدیردیلر.
- ۱۰ آقوست - اونتاریودا (کانادا) آرالارینداکی مسافه 13 کم اوْلان ایکی شهر آراسیندا ایلک شهرلرآراسی تلفون زنگی ائدیلدی.
- ۱ آقوست - کولورادو آبش-این ۳۸-جی ایشتاتی کیمی قبول ائدیلمیشدیر.


text:
`تاتار` نتیجهلر
خبرلر [68]
- تورکیه قیریم تاتار تورکلرینه اوزون مودتلی یاشاماق ایجازهسی وئرهجک
- قوزیی قیبریس تورک جمهوریتینده حکومتی قورماق فعالیتلری داوام ائدیر
- ارسین تاتار: "قیبریس یونان آداسی اولمایاجاق"
- چاووشاوغلو، قیریم تاتار مرکزینه گئتدی
- تورکیهدن قیریم آچیقلاماسی
- تاتار تورکلریندن اوکراینایا دستک
- جامالا تورکیهیه گلدی
- اردوغان: بؤلگهنین ثابیتلیگینه وورولموش ضربهدیر
- اردوغان، تاتار لیدئر عبدالجمیل قیریماوغلو ایله گؤروشدو
- تورکیه-اوکراینا آراسیندا دیپلوماتیک علاقهلرین قورولماسینین ایلدؤنومو
- رئوف دنکداشین خاطرهسی آنیلیب
- ارسین تاتار: "ماراشین آچیلماسی مهم بیر سیاسی آددیمدیر"
- ارسین تاتار: "ماراش بؤلگهسینی بو گونه قدر 230 میندن چوخ آدام زیارت ائدیب"
- ارطغرول اوغلو: "فیبریس پروبلئمینین حلینده بمت-دن چوخ شئی گؤزلهمیریک"
- اوکراینا، اردوغاندان دستک ایستهدی
- ۵ قیریم تاتار تورکو گؤزآلتینا آلیندی
- قیریم پلتفورمونا ۳۷ اؤلکه قاتیلاجاق
- آذربایجاندان قوزئی قیبریس تورک جمهوریتینه ایلک رسمی سفر
- ارسین تاتار: "ماراشی 200 مینه یاخین اینسان زیارت ائتدی"
- ارسین تاتار: فدراسیون دفتری قاپانمیشدیر


text:
اندرس لیمپار
اندرس لیمپار (اینگیلیسجه: Anders Limpar) (دوْغوم:۲۴ سپتامبر ۱۹۶۵ (۵۷ یاش) Solna) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. سوئد میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Colorado Rapids 1998/99 players stats. Infoplease.com. یوْخلانیلیب12 September 2007.
- ^ Colorado Rapids 1999/2000 players stats. Infoplease.com. یوْخلانیلیب12 September 2007.
قارداش پروژهلرده اندرس لیمپار گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- یاشایان اینسانلار
- ۱۹۶۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- اورقریته کولوبونون اویونچولاری
- یانق بویز برن کولوبونون اویونچولاری
- کرمونزه کولوبونون اویونچولاری
- آرسنال کولوبونون اویونچولاری
- اورتون کولوبونون اویونچولاری
- بیرمنقام سیتی کولوبونون اویونچولاری
- ایایکی کولوبونون اویونچولاری
- دیورقاردن کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۹۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۱۹۹۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۱۹۹۲ اویونچولاری


text:
عیراق – تورکیه آراسیندا ویزا لغو ائدیلدی
2014-جو ایلده عیراق-لا ایمضالانان رازیلاشمایا اساساً عمومی پاسپورتلاری خاریج ویزالار لغو ائدیلدی.
2014-جو ایلده عیراق-لا ایمضالانان رازیلاشمایا اساساً عمومی پاسپورتلاری چیخماقلا ویزالار لغو ائدیلدی.
تورکیهنین باغداد ائلچیسی فاروک کایماکجی 2014-جو ایلدن بری اوزرینده چالیشیلان تورکیه ایله عیراق آراسیندا رسمی پاسپورتلارا تطبیق ائدیلن ویزانین لغوی اوچون قرارین اوکتوبرین 28-ده قوهیه میندیگینی، رازیلاشمایا اساساً دیپلوماتیک، خیدمت و خصوصی پاسپورت صاحبی تورکیه و عیراق وطنداشلارینین عیراق و تورکیهیه سیاحتی اوچون آرتیق ویزایه احتیاج اولمایاجاغینی چیقلادی.
سفیر دییشیکلیگین سادهجه دیپلوماتیک، خیدمت و خصوصی پاسپورتلار اوچون اولدوغونو، عمومی پاسپارتلارینا ایسه اتیکت، ویزا، الکترون ویزا وا-ویزا و ج1 (موالیجه، توریزم و تیجارت) ویزا تطبیقینین داوام ائتدیگینی، تورکیهنین ویزا شرطلرینی یئرینه یئتیرن، تکلیف ائدیلدیگی کیمی باش وران عیراقلیلارا همین گون ویزا وئریله بیلدیگینی وورغولادی.
کایماکجی 2016-جی ایللین اولینده باشلادیلان یئنی ویزا اساسلاری ایله بونو یئرینه یئتیرن عیراقلیلارین آسان و سرعتلی شکیلده ویزا آلا بیلدیکلرینی، عیراق-دان تورکیهیه و دیگر آوروپا اؤلکهلرینه غیری-قانونی یوللاردان کؤچون ایسه اؤنملی سویهده آزالدیغینی دا ایفاده ائتدی
ایلگیلیلی خبرلر
حولوصی آکار اینگیلتره-یه سفر ائدیب
میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار اینگیلتره-نین تورکیه-یه قارشی بوتون ساوونما صنایعسی تحریم لرینی قالدیردیغی بیر واختدا بو اؤلکهیه رسمی سفر ائدیر.
حولوصی آکار: "یونانیستان تورکیه-یه قارشی رئال اولمایان ادعالار ایرهلی سورور"
حولوصی آکار بو بارهده میللی ساوونما اونیورسیته سینده 2022-2023-جو تدریس ایلینین باشلانماسی ایله باغلی کئچیریلن مراسیمده ائتدیگی چیخیشدا دئییب.
جمهور باشقانی اردوغان پراگا یولا دوشوب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغانین چکیانین پایتاختی پراگا سفری باشلاییب


text:
Whopopular سیته سین اؤتری اینجه لمه و بیر اؤنری
اومود ایلقارلی
گونئی آزربایجان میللی حرکتی میللی قازانجلاریمیز اوغروندا چئشیتلی آلانلاردا چالیشماقدادیر. میللتیمیزی میللی حاقلاریایله تانیش ائتمک ، اؤلکه،بؤلگه و بوتون دونیا کامواویونو(افکار عمومی) میللتیمیزه یؤنهلیک اویقولانان آیریسئچکیلیک و ظولمایله تانیش ائتمک بو چالیشما آلانلاریندان بیری کیمی ساییلماقدادیر. میللت-دؤولت اولوشتورما اوغروندا سیاسی و حقوقی آددیملاردان ساییلان ، سیاسی-میللی ایستکلی حرکتیمیزی تانیتماق دا بو چالیشمانین یانی سیرا سورمکدهدیر. گونئی آزربایجان میللی حرکتینین ماهییتی و ایستکلرینی اؤز میللتیمیزدن باشقا بوتون دونیا کامواویو و سیاسی گوجلرینه تانیتماق، میللی قازانجلاریمیز اوغروندا آتیلان ان اؤنملی آددیملارداندیر. بو اساسدا ایللر بویو سویهسینددن آسیلی اولمایاراق سورمکده اولان چالیشمالاریمیز ، اؤز سونوجلارین وئرمیشدیر.
سون زامانلار ایراندا گئدن اولایلار و ایران گئنل سیاسی دورومو، بوتون دونیانین باخیشینی بو اؤلکهیه یؤنلتمیشدیر. احمدی نژاد حاکمییتینین سالدیرقان سیاستلری ، ایرانین نؤوه پروقرامی، اسرائیل مساله سی و ان سون یاشیل حرکت دونیانین باخیشینی ایرانا چکمکده اؤنملی رول اوینامیشدیر. میللی فعاللاریمیز ایچینده بو دورومو میللی قازانجیمیز آچیسیندان تهدید و فورصت کیمی دهیرلندیرنلر اولموشدور. دوروملا باغلی باخیشلارینا گؤره ، میللی حرکتیمیزین نئجه داورانماسی حاقدا چئشیتلی اؤنریلر وئریلمیشدیر. بو اؤنریلرین هامیسین دهیرلندیرمک گرکلیدیر.شخصیم اولاراق بو دورومدان اورتایا چیخان فورصتلری یاندیرماغی چیخارسیزلیق حئساب ائدیرم. بیز بو دورومدا اؤز تاریخی بورجوموزو یئرینه یئتیرمزسک، گلجکده دورومون ایییلشمهسینی گؤزلمک ریسکینی قبول ائتمهلی اولاجاییق و بو توتوم آردی آردینا سؤیکهنن پاسیولییی حرکتیمیزه آشیلایاجاق، دوشونجهسیندهیم.
Whopopular آدلی چوخ آدلیم بیر سایت چئشیتلی آلانلاردا دونیانین ان سئویلن شخصیتلری حاقدا اویلاما (سس آلماق،رای گیری) یاپماقدادیر. سیاسی لیدئرلر، آکادمیکلر، ایدمانچیلار، آکتورلار، ژورنالیستلر، موسیقی چیلر و … آراسیندا ان آدلیم شخص لری چئشیتلی اؤلکهلردن آدای ائدیب و اؤزل بیر مکانیزمله آیریجا بیر مئیداندا یاریشما کئچیرمکدهدیر. سایتی چالیشتیرانلارین بو ایشده اساس هدفلری آراشدیرمادیرمی؟ تیجاری تبلیغاتمی دیر؟ ایلنجهمیدیر؟ و … باشقا هدفلر؟ بو سورولارین اؤنملی اولدوغو بیر یانا سیتهنین اویلاما سونوجلاری هم قاتیلانلارین باخیشلارین گؤستریر همده بو باخیشلارا تأثیر ائتمک گوجو وار. اویلاما چئشیتلی اؤلکه لرین و میللتلرین بیرتورلو یاریشماسی ساییلیر، هابئله چئشیتلی میللتلرین گوندم ماراقلارین اورتایا قویور. بللیدیر کی بو باخیشلاری و ماراقلاری اؤیرنمک ایلگیلی قوروملارین ایشینه گلیر.
بونا اوخشار باشقا بیر یاریشما تی وی واسیطهسی ایله سون ایللرده یاییلماقدادیر. یوروویژن موسیقی یاریشماسیندا چئشیتلی اؤلکهلرین موسیقیچی نومایندهلری یاریشیرلار. هامییا بللیدیر کی بو یاریشما موسیقی باجاریغیندان داها چوخ ، میللتلرین بیر بیرینه باخیشلارین گؤستریر. گئنل دیپلماسینین چئشیتلی آلانلاری کیمی، یوروویژن یاریشماسینا اؤلکهلر گئنیش یاتیریم(سرمایه) یاتیرماقدادیرلار. دؤولتلرین باخیشلاریندان داها چوخ ، میللتلرین باخیشلارینی ائتکیلمک گئنل دیپلماسینین هدفی ساییلیر. بو قونو گونئی آزربایجان میللی حرکتینینده قاچیرمایاجاغی بیر قونودور.
Whopopular سیته سی یوروویژن کیمی گئنل دیپلماسی مئیدانلارینین بیریدیر. بو سیتهنین سونوجلارینی اینجهلمک گئنیش بیر آراشدیرما ایشیدیر. آنجاق ایلک باخیشدا سیتهنین سونوجلارینا باخان هر کس دویا بیلر کی، هر اؤلکه نین کامواویونون غالیب باخیشی نهدیر. اؤرنک اوچون سونوجلار ایراندا کوتلهنین سیاستله داها چوخ ماراقلاندیغینی گؤستریر. هیندوستاندا آرتیستلره و سینمایا ماراق داها چوخ اولدوغو اورتادادیر. تورکییهده شارقیجیلار، آرتیستلر گوندمدهدیر و سیاسی لیدئرلردن داها چوخ میللی لیدئر آتاتورکه قارشی سئوگی گؤرونمکدهدیر. ایراندا موسوی نین سس قازانماسی، کئچمیش اوپوزسیوندان داها چوخ یاشیل حرکتین ایران فعاللارینین گوندهمینده اولدوغون گؤسترمکدهدیر. کوردلرین آدایلارینین یوخاری سس قازانماسی اونلارین کامواویونو گؤستریر، آیریلیقلارینی گؤستریر. اینترنتده داها چوخ فعال اولدوقلارین گؤستریر، فعاللارینین متشکل اولدوقلارین گؤستریر و …
بو اویلامادا هابئله بوتون آلانلاردان داها چوخ سیاسی لیدرلرین سس قازانماسی آنلاملیدیر.
سونوج اونلارین پوپیولار اولماسیندان داها چوخ، متشکل اولماق و پروفشنال کادرلارا مالیک اولماغی و اوزاق باشی اینترنته الی چاتان سیاسی فعاللار آراسیندا سئویلدیکلرین گؤستریر. یاریشما ایسه اصلینده داها چوخ بو آلاندادیر. بو مئیدانا گیریب اوی وئرنلر باشقا آلانلاردان داها چوخ هدف یؤنلو قاتیلماقدادیرلار. بونون ان قاباریق اؤرنهیی فارسلارین اویلارینی دییشمه سورهجیدیر. فارسلار اؤنجه بیر نئچه آدایی گوندهمه گتیرسهلر و موسوییه داها آرتیق سس وئرسهلرده ، سون زامانلار چوخ اؤلچولموش بیر حرکته باشلاییبلار. اونلار سیاسی لیدئرلر آراسیندا یالنیز موسوی اوزهرینده اوداقلانمیشلار (متمرکز اولوبلار) و بوندان داها اؤنملیسی سون زامانلار آیت الله کاظمینی بروجردینی هیزلا یوخاری گتیردیلر. اونلارین بو حرکتی چوخ معنالی بیر حرکتیدیر.فارس نخبهلرینین سیاسی باخیمدان باخیشلارینی گؤستریر. کاظمینی بروجردی سکولاریزمی تبلیغ ائدن و ولایت فقیهه قارشی اولان بیر شخصیت کیمی نئچه ایلدیر زینداندادیر. فارسلار بو شخصیتی دونیا گوندهمینه چکمکله نئچه هدف داشیییرلار. اونلار بئلهلیکله گؤسترمک ایستهییرلر کی، ایراندا عقیده اوستونده بؤیوک شخصیتلر زیندانا دوشور و ایشکنجه اولور. گؤستریرلر کی ایراندا سکولاریزم اوستونده زیندانا دوشن شخصیتلر حاکمیتده اولان سیاسی –دینی لیدئرلردن داها چوخ سئویلیرلر. گؤستریرلر کی رئژیمه قارشی اولان سکولار لیدئرلر، رژیم ایچی اصلاحاتچیلاردان داها چوخ سئویلیرلر. گؤستریرلر کی بئله شخصیتلرین موبارزهلرینین قدرین-دهیرین بیلیرلر و اونلاری اونوتمورلار. بو ایسه اخلاقی باخیمدان چوخ اؤنملی مساله دیر.
سوریهده کی اسماعیلییه مکتبینه باغلی اولانلار اؤز لیدئرلرین اورتایا قویوب و یوخاری سویهده سس توپلاماقلا، اؤزلرین بوتون دونیایا تانیتیرلار.
وورقولاندیغی کیمی بو سونوجلارین و باخیشلارین نهقدر اعتبارلی اولماسی سؤز قونوسو دئییل. هدف بوتون یئنی اجتماعی حرکتلر کیمی پیام وئرمکدیر. سیاسی جریانلار بئله لیکله بوتون دونیایا پیام وئریرلر و بو اونلارین سیاسی هدفلرینه اولاشماق یولوندا اؤنملی آددیم ساییلیر. بیر داها وورغولاماق لازیم دیر کی بورادا میللتلرین و اؤلکهلرین گئرچک گئنل باخیشلارینی گؤسترمکدن داها چوخ، گؤستریلن باخیشین تأثیری سؤز قونوسودور. بیرینجی سیرالارا آدایلارین یئرلهشمهسی ، باشقالارین او آدایلار حاقدا اوخوماغا تشویق ائدیر. بونون یانیندا متخصصلر ایسه داها چوخ بو قونو اوزهرینده ایشلهییرلر. اؤرنک اوچون چوخ یوخاری سورعتله دونیادا هلهلیک ایکینجیلییه چیخان بروجردی حاقدا ، اونون هدفلری و ایندیکی دورومونا گؤره اویلامایا قاتیلان هرکس آرتیق بیلگیلنمیشدیر.
گونئی آزربایجان فعاللاریدا بو اویلامانی فورصت بیلیب و بیر نئچه شخصیتیمیزی یاریشمایا آدای ائدیبلر، دوقتور چؤهرقانلی، سید جعفر پیشهوری ، ستارخان، شیخ محمد خیابانی، آیت الله شریعتمداری کیمی میللتیمیزین آزادلیق اوغرونداکی حرکتلرینی تمثیل ائدن شخصیتلریمیزین بو اویلامادا یئرلشمهسی ، اؤز یئرینده دهیرلیدیر. هابئله سون زامانلار بوتون دهیرلی آدایلاریمیز ایچینده دوقتور چؤهرقانلی اوزهرینده اوداقلانماق ، میللی حرکتیمیزده سیاسی شعورو گؤسترمکدهدیر. بیزیم اوچون یوخاریدا آدی چکیلن شخصیتلریمیزین هر بیریسی عزیز اولسادا ، بو گونکو جریانیمیزی تانیتماق داها چوخ اؤنملیدیر. چؤهرقانلی ایللردیر کی میللی حرکتیمیزی تمثیل ائدن بیر شخصیتدیر. اونو بوتون دونیایا تانیتماقلا داها دوغروسو حرکتیمیزی تانیدیریق؛ میللتیمیزه قارشی میللی ظولمو آچیقلاییریق، میللی حکومت قورماق اوغروندا چالیشمامیزی و بو اساسدا باسقسلارا اوغرادیغیمیزی گؤستریریک؛ اونو تانیتماقلا حرکتیمیزین سیاسی حرکت اولدوغونو ، ایستکلرینی و ایراندا تعیین ائدیجی جریان اولدوغونو اورتایا قویوروق. چؤهرقانلییا سس وئرمکله میللی حرکتیمیزی گؤرمزدن گلیب، میللی حرکتین باشی اوستوندن آتیلیب و میللتیمیزه بیرباشا موراجیعت ائدن فارس مرکزچی قووهلره پیام وئریریک. سون گونلرده گوندهلیک سس باخیمیندان دونیادا اوچونجو یئره چیخان چؤهرقانلییا سس وئرمکله میللی حرکتیمیز اؤز بیرلیک گوجونو گؤستردی. بو بیرلیک سوررسه و دونیادا کی ان چوخ سئویلن اون شخصیت ایچینده سونونا دک قالارساق، بو آلاندا اؤز گؤرهویمیزی یئرینه یئتیرمیش اولاریق.
اؤنری:
یوخاریدا آچیقلانان هدفلره داها آرتیق اولاشماق اوچون ، یئنی بیر اؤنری میللی فعاللاریمیزا سونماق ایستهییرم. اومورام بو اؤنرینی دهیرلندیرمکله میللی قازانجلاریمیزین اؤدنمهسینده ائتکیلی اولاجاییق. Whopopular سیته سینده یاریشما کئچن آلانلاردان بیری ژورنالیستلر آراسیندا کئچیریلن یاریشمادیر. بو یاریشمادا ایندیلیک یاشیل حرکته منسوب و ایران مرکزلی دئموکراسی اوغروندا چالیشان زیدآبادی گئتمکدهدیر. زیدآبادینین بو میداندا بیرینجیلیک داشیماسی اؤزوایله چوخ گئنیش پیام داشیییر. ایراندا آزادلیق و دئموکراسی ایستهین ژورنالیستلرین ایشکنجهیه و باسقییا اوغراماسی ان قاباریق پیامدیر. بو ژورنالیستلرین ایران اهالیسی طرفیندن سئویلمهسی ایسه بونون ایکینجی پیامی اولابیلر بو پیاملار ایران ایسلام جمهوریتینین اعتبارینی دونیادا کورلاماقدا ائتکیلیدیر.
بیز گونئی آزربایجان میللی حرکتی اولاراق بو مئیدانی بوراخمامالیییق. بو مئیداندا دا اؤز هدفلریمیزی یوروتمهلیییک. میللی حرکت اؤزللیکله گاموحچولار چؤهرقانلی نی گوندهمه گتیرمکله چوخ دهیرلی ایش گورورلر.
اؤنری:
بونون یانیندا بوگون دوستاقلاردا میللی حرکتی تمثیل ائدن ، ژورنالیست و میلی فعال سعید بی متینپورو ژورنالیستلر سیراسینا آدای ائدیب، چؤهرقانلییا سس وئردیکلری زامان اونادا سس وئرمکله ، چوخ آز زاماندا دونیادا بیرینجیلیییه قالدیرماق مومکوندور. ژورنالیستلر بؤلوموندهکی سس توپلوسونا و گوندهلیک آرتیما باخساق ، ایندیکی میللی حرکتین سسیایله ایکی –اوچ هفته ایچینده بیرینجیلیک قازانا بیلریک. بو قازانج میللی حرکتیمیزین و میللتیمیزین قازانجیدیر. بونونلا دهیر بیلن میللتیمیز و میللتچیلر بیرداها اؤز قهرمانینا سایغی و سئوگیسین گؤسترجک و میللی حرکتیمیزین هدفلرین هابئله بوگونکو دوروموموزو داها آرتیق بوتون دونیایا تانیتدیراجاق.
آزدمو :
سعید متین پور میللی حرکتیمیزین اسیر سیمگه سیدیر ، سعیدین میللی-دموکراتیک دوشونجه لرینی ساووناراق اونو، گونئی آزربایجانین میللتینه و دونیا قامو-اویونا داها آرتیق تانیتماق اوچون بو میللی گنج دوشونوروموزه سس وئرمک کامپانیاسیندا اشتراک ائدیب و باشقا حورمتلی شخصیت لریمیز ایله یاناشی سعید متین پور-ا دا سس وئره ک:
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


text:
بؤیوک پیشیکلر
بؤیوک پیشیکلر، پیشیک کیمیلر فامیلینده کی آغیرلیقلاری بعضن بیر نئچه یوز کیلویا چاتان پیشیک توورلری دیر. اؤلچولرینده کی بؤیوک فرق لره باخمایاراق پیشیک توورلری داورانیش و قورولوش باخیمیندان چوخ فرق گؤسترمزلر. ان بؤیوک پیشیکلر "Panthera" جینسینین عضولری دیر. باشقا پیشیکلر ائده بیلمز کن بو جینسه عایید پیشیکلر کوکره یه بیلیرلر. نتیجه بوکی کوکره مه قابیلیتی بؤیوک پیشیکلری باشقا پیشیکلردن آییران بیر خوصوصیتی اولاراق ساییلماقدادیر. آوراسیا واشاغی کیمی 55کیلو قدر اولا بیلن بعضی اورتا بوی پیشیکلر بیر ائوجیل پیشیگه گؤره چوخ بؤیوک اولسادا بؤیوک پیشیکلردن ساییلمازلار.
توورلر:
- آسلان: آفریقا، آسیا
- قاپلان (آنلام آیریمی): آسیا
- جگوار: آمریکا(مکزیکادان قوزئی آرژانتینه قدر)
- قافلان: آسیا و آفریقا
بیربیریندن دؤنمه لر(مَلَزلر):
ارکک قافلان، دیشی آسلان= Tigon ارکک آسلان، دیشی قافلان= Liger ارکک جاقوار، دیشی پلنگ= Jagulep ارکک جاقوار، دیشی قافلان= Jagger ارکک پلنگ، دیشی جاقوار= Lepjag ارکک آسلان، دیشی پلنگ= Marozi ارکک پلنگ، دیشی آسلان= Leopon بو تورلر ساده جه حیوانلار باخچاسیندا عمله گلیبلر و دوغادا بولونمازلار.


text:
بابک امیر خسروی نین فارس ایستعمارچیلیغینا داها آرتیق خوش خیدمتلیک ائتدیگینه باخیش!
آذربایجاندان باشلامیش مشروطه حرکاتی نین یئنیلمه سی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق ایران ممالیکی محروسه سینه فارس ایستعمارچیلیغی نین حاکیم کسیلمه سینی کئچمیش یازیلاردا اورتایا قویموش[i]، اوسته لیک بؤلگه ده روسیه سؤیئتلیک ایستعماری و اینگلیس ایستعمارچیلیغینا قارشین آلمان پیرؤیس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی نین ده دنگه اولوشدوردوغونا داییر بیلگی وئره رک دئیینمیشیک[ii]. ائله جه ده ایران ممالیکی محروسه سی روسیه سؤیئتلیگی و انگلیستان گوجلری طرفیندن ایشغال اولدوقدان سونرا قودرت بوشلوغونون یارانماسی و فارس ایستعمارچی حاکیمیتی نین اویقولادیغی باسقیلارین آزالماسی نتیجه سینده گونئی آذربایجانلیلار آراسیندا میللی بیلینجین گلیشمه سینه یول آچماسی، گونئی آذربایجانلیلاری آذربایجان میللی حکومتی نین یاراتمالارینا دورتمه سینه ده ایشارت ائتمیش ایدیک[iii]. بونلارا باخمایاراق بابک امیر خسروی بیر فارس مدنیت راسیستی اولاراق ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلری مختلیف میللی توپلوملار دئییل، اونلاری ایران-فارس میللتی نین آلت قوروپلاری دئیه "اقوام ایرانی" قلمه آلماغا چالیشار[iv]. دئمک، بعضیلری بئلنچی ذاتلارین گؤروشلرینی اؤنمسه مز و گؤرمزدن گلمک ایسته سه لر ده، بیر سیرا فارس ایستعمار قووه لری بئلنچی ذاتلارین قولتوغونا قارپیز قویماغا چالیشاراق بونلاری اوزدن ایراق بیر دلی دانا دک آذربایجان تورکلری نین میللی منافعلری علیهینه اویناتماغا چالیشارلار[v]. مسئله بئله اولدوقدا قلم صاحابی بو دوروم و وضعیته داها آرتیق سئیریجی قالماق ایستمه یه رک بابک امیر خسروی نین فارس ایستعمار تشکیلاتلاری و او تشکیلاتلارداکی تورک کؤکنلی آیاقچیلارینا تحریف ماهیتینده ییرمی بیر آذر موناسبتی ایله اورتایا قویدوغو گؤروشلره موناسبت بیلدیرمک ایستر، بابک امیر خسرویدن اوخویوروق:
"حرمتلی یولداش وهاب، سلامدان صونرا! ازمن خواسته ای که به مناسبت سالگرد ماجرای غم انگیزفرقه ی دموکرات آذربایجان، با نشریّه ی شما، مصاحبه بکنم. نگاهی به پرسش ها براین حقیقت گواهی می دهد که تو رفیق ارجمند و سایر رفقای سازمان اکثریّت؛ پس ازاین همه اسناد ومدارک ومشاهده ی واقعیّت ها، هنوزازنهضت ملی ۲۱ آذر صحبت می کنید وشگفتا همچنان آن راجشن می گیرید! وبراین باورید که گویاآن ماجرا، یک جنبش خودجوش واصیل وبرخاسته ازمیان مردم شریف آذربایجان بوده، بااهداف«ملّی»داشته است!"[vi]
اوسته گؤروندگو کیمی گونئی آذربایجان میللی مسئله سینه یاناشماقدا بابک امیر خسروی هر هانکی بیر آزاد انسان، بیر دوشونجه و فیکیر صاحابی کیمی دئییل، بیر فارس تمامیتچی سی (فارس دیلی و مدنیتی راسیستی) کیمی یاناشمیش مقامدا یئر آلار. دئمک، کئچمیشده ایران ممالیکی محروسه سینده فارسلیق مفکوره سی هئژمون اولدوغو و فارس مفکوره سی آچیسیندان دا فارس ایستعمارچیلیق مقوله سی ایرانلی لیق مسئله سی قلمه آلیندیغی اوچون فارس ایستعمارچیلیغینا معروض قالمیش ایران ممالیکی محروسه سینده کی تورک، عرب، بلوچ، لور و کورد میللیتلرینه منسوب اولان انسانلارین اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینه دوشونمکلری و اهمیت وئرمکلری بیر باغیشلانماز گوناه ساییلارمیش. بو اساسدا 1941.- 1946. ایله دک انگلیستان و روسیه سؤیئتلیگی ایشغالینا معروض قالمیش ایران ممالیکی محروسه سینده کی خالقلار، فارس ایستعمارچی گوجلری نین ایجازه سی اولمادان، فارسلیق ایسارتینده اولدوقلاری اوچون اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینه دوشونمه مه لی ایمیشلر. ییرمی بیر آذر مسئله سینی باهانا ائده رک سازمان فداییان خلق ایران- فارس تشکیلاتی نین دوزنلدیگی دانیشیقلار دا آذربایجان میللی مسئله سی و ییرمی بیر آذر حرکتی نین قوتلانماسی دوغرولتوسوندا دئییل، فارس ایستعمارچیلیغی آدینا وردیش (تمرین) ائتمک ایستدیکلری ایصلاحن دمکراسی آنلاییشی ساییلار. دئمک، ایرانلی لیق آدینا دا گونئی آذربایجان میللی مسئله سینی ائشیتمک قابیلیتینه یییه اولمایان بابک امیر خسرویلردن داها آرتیق نه گؤزلمک اولار دئیه فارس ایستعمارچیلیق تشکیلاتلاریندا آیاقچیلیق ائدن هر بیر آذربایجانلی اؤز دوردوغو یئری نین نئجه بیر یئر اولدوغونو اؤزو قرار وئرمه لیدیر. گئنه ده اوخویوروق:
"... چنین به نظرمی رسد که شما، متاسفانه هنوزبراین باورید که رهبری آن نیز بدست فرقه ی دموکرات آذربایجان بود که در۱۲ شهریور«تاسیس» شد وسه ماه بعد قدرت را درآذربایجان بدست گرفت! ظاهراًهنوز برشما روشن نیست که ایجاد فرقه ی دموکرات آذربایجان، ازآغاز تا پایان؛ ساخته وپرداخته ی میرجعفرباقروف ها درباکو، وآن نیزطبق نقشه ورهنمودهای روزمره ی ژوزف استالین بود! شنیدن این سخنان ازسوی شما وسازمان اکثریّت که مورد علاقه واحترام من اید، و باور به این پندارها، انسان را عمیقاً غمگین ومتاسف می سازد"[vii].
میللی مسئله هر بیر میللتین اؤلوم یوخسا قالیم مسئله سی اولدوغو اوچون گونئی آذربایجان میللی حؤکومتی باشچیسی میرجعفر پیشه وری ایله میرجعفر باقروف مصلحتلر آپارمیش دئیه گونئی آذربایجان میللی مسئله سینی یوژئف ایستالینه نسبت وئرمگی ده بابک امیر خسروی نین فارس ایستعمار یانچیسی اولدوغونون گؤسترگه سی ساییلار. ائله او اساسدا بوگون فارس ایستعمار تشکیلاتلاریندا کادر اولاراق خیدمت ائدن آذربایجان تورکلری نین (رقیه دانشیان و....)، بیر چوخونون کئچمیشده کی قوهوملاری نین آذربایجان دمکرات فرقه سی عضولریندن اولدوقلارینی نظره آلارساق، فارس ایستعمارچیلیغی نین هانکی بویوتلاردا عمل ائتدیگینی داها دا راحات درک ائتمک اولار. دئمک، ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سی بیر چوخلاری باشا دوشمک ایستمدیگی "ایرانیت" مسئله سی دئییل، میللیت اساسلی فارس ایستعمارچیلیق مسئله سی ساییلار. بو دوغرولتودا آذربایجان میللی حکومتی یئنیلگه یه اوغرادیقدان سونرا برازجان شهرینده کی فارسلیق توتساغی اولموش، هاشمی و حداد آدلی توتساقلارا محمدرضا شاهین باش وزیری اسدالله علم-ین ایشلتدیگی ایفاده نی ائشیتمک یاخشی اولار دئیه دوشونورم. هاشمی برازجان زیندانیندا اسدالله علمه توتساق اولارکن اؤز دردینی آنلاتماقلا بیر سورقونو دا اورتایا آتمیش، "اطلاعات هوایی" قزئتیندن اوخویوروق: " 45 هزار زنداني که به اتهام عضويت در فرقه دموکرات آذربايجان زنداني بودند همگي آزاد شده اند و تنها من و دو نفر ديگر هنوز در زندان مانده ایم" ... "آيا اين ناشي از اشتباه است يا ميخواهيد ازشخص ما انتقام بگيريد".
اسدالله علم دئمیش: "ما انتقام شخصي نه، بلکه انتقام ملي گرفته ايم"[viii].
گؤروندوگو کیمی حاکیم و محکوم بیر بیرلرینی سورقویا چکرکن میللی مسئله آچیسیندان (تورک یوخسا فارس) مسئله یه یاناشدیقلارینا باخمایاراق اؤزلرینی اوزدن ایراق "ایرانلی آیدین" قلمه آلان فارس مدنیت راسیستلری و فارس ایستعمار یانچیلاری "ایرانیت" آدی نین آرخاسیندا گیزلنه رک فارس ایستعمارچیلیغی و راسیستلیگینی دیفاع ائدرلر. مسئله یه اوبیئکتیو یاناشیلارسا، کئچمیشده کی توهم یوخسا خیال اوجوباتیندان بیر چوخلاری روسیه ایستعمارچیلیق سیستیمینه رحمت و شفقت گؤزو ایله یاناشدیقلارینا و یوخسا هر هانکی مصحلت اوزوندن دونیا سیاستینده کی گؤتوروشمک (یار کشی) آچیسیندان روسیه سؤیئتلیگیندن پای اومدوقلارینی نظره آلاراق مسئله نین هانکی آشامادا آخین ائتدیگینی آنلاماغا چالیشارساق، فارس ایستعمارچیلیغی قارشیسیندا الی سیلاحسیز بیر توپلومون باشچیلاری، باشدا سیدجعفر پیشه وری روسیه ایشغالی آلتیندا اولان توپلومو اؤز میللی منلیگی و کیملیگی دوغرولتوسوندا سفربر ائتمک مسئله سینی هئچ ده جناییلشدیرمگه احتیاج گؤرونمز. میرجعفر باقروف و سید جعفر پیشه وری نین مصلحتلشمه لری سؤز قونوسو اولدوقدا بو مسئله نی اوچ آچیدان اله آلماق اولار:
1- میرجعفر باقروف و سید جعفر پیشه وری هر ایکی سی روسیه سؤیئتلیگی و فارسلیق ایستعمارچیلیغینا توتولموش میللت اوولادلاری اولاراق روسیه سؤیئتلیگی کؤمگی ایله آذربایجان خالقینی بیرلشدیرمک دوشونجه سینه قاپیلمالاری خطا دا اولسا، بو مسئله دوشونولموش بیر سئچه نک ساییلمالیدیر. بو سئچه نک اوغورلو حیاتا کئچسه ایمش، گونئی آذربایجان میللی حؤکومتی قورولدوغو گوندن گونئی آذربایجان ایداره لرینده و ایداره چیلیک سیستیمینده آذربایجان دیل و مدنیتی حاکیمیتچیلیگینی سوردوره رک آذربایجان تورکچه سی ده قات قات زنگینلشمگه دوغرو ایلریلرمیش و انسانلاریمیز دا فارسلیغین اریتمه سیاستینه تابع توتولمازمیشلار. اوسته لیک، بوگون قاراباغ تورپاقلاری ایشغال اولموش قوزئی آذربایجان جمهوریتی دئییل، بیرلشیک و بوتون آذربایجان جمهوریتی نین یاراندیغینا تانیق اولاردیق.
2- فارس مدنیت راسیستلری و ایستعمار یانچیلاری نین ایددعا ائتدیکلری و ایستالینه نسبت وئردیکلری قارا یاخما (گونئی آذربایجانین فارسلیق چنبره سیندن قوپماسی و روسیه سؤیئتلیگینه قوشولما مسئله سی) گؤروشلری حیاتا کئچسه ایمیش، گئنه ده 1991. ایل روسیه سؤیئتلیگی نین داغیلماسی ایله بیرلشیک آذربایجانا تانیق اولاردیق. دئمک، آذربایجان میللی مسئله سینی فارس ایستعمارچیلیق گؤزو ایله یورمساماق (تعبیر ائتمک ایستمک)، آذربایجان میللی مسئله لرینه خئییر گتیره بیلمز.
3- گونئی آذربایجان میللی حؤکومتی ایستر ایران ممالیکی محروسه سینده موختار بیر دؤلت، ایسترسه ده اؤز مستقیللیگینی قورویاراق بؤلگه ده گونوموزه دک حاکیمیتچیلیگینی یاشادا بیلیرسه ایمیش، گئنه ده گونئی آذربایجان توپلومو بیر میللی وارلیق اولاراق بو گون اؤزونه لاییق یئری توتموش ساییلارمیش. بو مسئله گئنه ده ایکی آچیدان اله آلینابیلرمیش:
1- گونئی آذربایجان مستقیل بیر دؤلت اولاراق گونوموزه دک اؤز میللی دؤلتچیلیگینی یاشادا بیلسه ایدی، بوگون هر هانکی بیر مانع اولمادان خالق سس وئرمک یولو ایله قوزئی و گونئی آذربایجان دئیه بیرلشیک آذربایجان دؤلتی یاراناراق بیر میللی وارلیق اولاراق باجی- قارداش حسرتینه سون قویولارمیش.
2- گونئی آذربایجان ایران ممالیکی محروسه سی ایچریسینده مختار بیر دؤلت کیمی بو گونه دک اؤز دؤلتچیلیگینی یاشادا بیلسه ایمیش، او زامان گئنه ده ایران ممالیکی محروسه سینده بوگونکو کیمی قاباریق فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی دئییل، نسبی ده اولسا، اؤز میللی دیلی و مدنیتی، یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینا دا صاحیب اولان بیر موختار آذربایجان حاکیمیتی اورتادا گؤرونرمیش. بئله لیکله فارس مدنیت راسیستلری و فارس ایستعمار گوجلری طرفیندن ده آذربایجان تورکلری هر هانکی بیر حئیوان معامله سینه تابع توتولمازمیشلار.
اوسته کی گؤرونوم و منظره لر نظره آلیندیقدا بیر ازیلمیش خالق اوولادی اولاراق بوگون فارس ایستعمارچیلیغینا خوش خیدمتلیک ائتمک هئچ ده انسانلیق دئییل، رذالتین قاباریق گؤرونتوسو و گوزگوسو ساییلار.
قایناقلار و اتک یازیلار
[i] ایشیق سؤنمز، آذربایجان مشروطه حرکاتی نین یئنیلمه سی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق فارس ایستعمارچیلیغینا گئدن یول: http://www.isiqsonmaz.com/Seite257.htm
[iii] ایشیق سؤنمز، باخ اوسته.
[iv] ایشیق سؤنمز، بابک امير خسروي نين "ميلت ندير؟" و "فارسی آذري" دئيه اورتایا آتدیغی فارس نئهيليستلیگی و ایستعمارچیلیغی گؤروشلرینه باخيش: http://isiqsonmaz.com/Seite%20307-A.htm
[v] بهرام خراسانی، ۲۱ آذر: یادمان ملی، یا نشان وابستگی؟ چهارشنبه ۲۲ آذر ۱٣۹۱ - ۱۲ دسامبر ۲۰۱۲، (اوخویوروق: جناب آقای امیر خسروی، با سپاس از احساس مسئولیت اجتماعی شما هم میهن و پیشکسوت ارجمند؛ ۱) من در جایگاه یک کمونیست قدیمی با بیش از ۶۰ سال سن، از سالهای میانه ی ده ی چهل که کمابیش درگیر فعالیتهای سیاسی شدم، با خودم بسیار کلنجار رفتم تا به خویشتن بباورانم که رویداد ۲۱ آذر ۱٣۲۴ آذربایجان، یک جنبش دموکراتیک بوده و ادعاهای رژیم شاه و نیز ملی گراها در باره وابسته بودن آن، سخنی بی پشتوانه و بیش از هرچیز، گونه ای توده ای ستیزی و کمونیست ستیزی است. .... اما گذشت روزگار، نادرستی پندار من و درستی گفتار کسانی که رویداد آذربایجان را یک نغمه شوم جدایی خواهانه و همسو با خواست الحاق گرایانه دولت شوروی میدانست، کمابیش بر من ثابت شد. بدتر از آن، کارزار گسترده قومگرایان چپ گرای ایرانی پس از حس کردن بوی کباب حکومت اقلیم کردستان در کمابیش یک سال گذشته بود که گویی کسانی چون من، از اینکه سخن از یکپارچگی میهن خود یعنی ایران به میان می آوریم، چیزی به کسی بدهکاریم یا باید شرمنده باشیم. این رفتار قومگرایان و دفاع آشکار آنها از جدایی خواهی، باور به درستی سخن مخالفان فرقه دموکرات آذربایجان و کردستان را در من افزود. .. از اینکه برنامه ریزان آن رویداد شوم شکست خوردند و آذربایجان هنوز پاره ی تن ایران است، خرسندم.... امیدوارم به زودی بتوانم گفتاری بسنده را در این زمینه آغاز کنم. بازهم از جناب بابک امیر خسروی سپاسگذارم، و برایش زندگانی درازی آرزو میکنم. پیروز باشید. بهرام خراسانی ۲۲ آذرماه ۱٣۹۱).
[vi] بابک امیرخسروی، ۶۵مین سالگرد نهضت ۲۱ آذر به رهبری سید جعفر پیشه وری، چند یادآوری لازم درباره کتاب پروفسور جمیل حسنلی: http://www.akhbar-rooz.com/article.jsp?essayId=49692
[vii] بابک امیر خسروی، باخ اورادا.
[viii] آذربایجان (قازئته)، حزب تودهء ایرانین آذربایجان تشکیلاتی- آذربایجان دمکرات فرقه سی مرکزی کمیته سی نین اورگانی، چهارشنبه 15 اسفند، 1341 (1962)، نمره 1441، اوچونجو دؤره، آلینمیش: اطلاعات هوایی 1 دی، 1341. باخ: یادداشت یوردنت: http://yurd.net/page.php?id_contents=0000001670
ایشیق سؤنمز، 13.12.2012