text:
زردوشت و اویستا
هر بیر تاریخی اولایین آچیقلیغا قاویشدیریلماسی تاریخی فاکتلار ایله دوزگون اولماسینا باخمایاراق بیر چوخلاری مقاله یازار و دوشونجه یئریدرکن هر هانکی مسئله نین نه اؤلچوده عاقیل ایله اؤتوشدوگونو گؤتور قوی ائتمه دن ایستر اؤز خیاللاری بوی وئردیگی و ایسترسه ده باشقالارین خیاللار اساسیندا یازدیقلاری گؤروشلری عئلمی بیر مقام دئیه اجتماعیته تقدیم ائتمگه چالیشارلار. بو موضوع و مقوله لردن بیری ده "زردوشت" و "زردوشتلوک" موضوعسو ساییلار. زردوشتلوگ گؤروشو بیر دین اینانجی اولدوغو اوچون بئله بیر گؤروشو اورتایا آتمیش شخصین هارادا دوغولدوغو یوخسا دوغولمادیغی بو اینانج صاحابلاری اوچون اؤنملی دئییل، اؤنملی بو اینانجین بیر دین اینانجی اولاراق اینانان انسانلارا معنوی باخیمدان دایاق اولوشدورماسیدیر. بئله بیر شخصین تاریخ آچیسیندان هارادا یاشادیغی او بؤلگه نین تاریخ آچسیندان اؤنمینه داییر بیر گؤسترگه اولابیلر. بو دا او دیل و مدنیتی تمثیل ائدن توپلوما عایید اولاجاق بیر مسئله ساییلمالیدیر. بو دئدیکلریمیزه باخمایاراق فارس ایستعمار یانچیلاری آذربایجانی مستعمره لیکده ساخلاماق و فارسلیغین ترکیب حیصصه سیندن قورتولوشونا اولاناق و ایمکان وئرمک ایسته مدیکلری اوچون آذربایجانی زردوشت و زردوشتلوگه دویونلمگه چالیشار و نسبت وئررکن، آذربایجان دیل و مدنیتینه باغلی اولموش بیر سیرالاری دا بو آغ یالانلارا ایناناراق ایکی دره بیر سره دئیه آلاق بولاق دوشونجه سی ایله فیکیر یئریتمیش اولارلار. بونلارین بیر سیراسی زردوشتی تورک و تورکلوگه باغلاماغا چالیشار و آذربایجانینکی قلمه آلارکن بیر سیراسی دا زردوشت آذربایجانلی آنجاق تورک دیل و مدنیتی ایله ایلیشکیسی اولمادیغینی سرگیلمگه چالیشارلار. بو ایکی قوروپ نسبی اولاراق بیر بیرلرینه ترس گؤروشلری اثبات ائتمگه چالیشار و گؤروشلرینی اورتایا قویارکن دیل و مدنیتلرین تاریخ آخاریندا آخین ائتدیکلرینی گؤز آردی ائده رک بعضی روایتلر ایله اؤز ایددعالارینی اساسلاندیرماغا چالیشارلار. بو یازیدا بو ایکی بیر بیرلرینه ترس آذربایجانلی شخصلرین گؤروشلرینی بیر یانا بوراخاراق "معلول" دئییل "علت" مقوله سی نین اؤنملی اولدوغونو نظره آلاراق فارس ایستعمارچیلیغی اساسیندا اورتایا قویولموش زردوشت و زردوشتلوک مقوله سینی بیر ایکی یازی نین بعضی مقاملارینا دئیینه رک اؤز گؤروشلریمیزی اورتایا قویماغا چالیشاجاییق.
زردوشت موضوعسوندا فاروق صفی زاده آدلی معلوم الحال شخص ایمضاسی ایله »ایران مهر« ژورنالیندا یازیلمیش یازیدان اوخویوروق:
"...زردشت یک لقب است. مثل آیت الله العظمی، حجة اسلام، ثقةاسلام. زردشت هم یک لقب است که در آیین مهر به آخرین مرحله لقب مهری می گفتند.... زردشت مادی لقب داشته است و در تاریخ بنام زردشت مادی آمده است. که این زردشت دقیقاً بر اساس متن گاتاها برمیگردد به 14 هزار سال پیش که در آذربایجان به دنیا آمده است برمیگردد. و در شهر شید باستان در کناره آتشکده آذرگسب امروزی که به نام تخت سلیمان معروف است".[i]
باشقا بیر یازی فارس مدنیت راسیستلیگینه قاپیلمیش جواد مفرد کهلان آدلی شخصه عاییددیر، اوخویوروق:
" نگارندهً در طی سالها تحقیق بدین نتیجه رسیده است که ابراهیم تورات و قرآن نه یک فرد بلکه پنج تن از پادشاهان آریائیان سکایی، مادی، هخامنشی و پیشدادی بوده اند که در حدود فاصلهً زمانی بین ۷٠۵ تا ۵٢٢ پیش از میلاد حکومت کرده اند و به سبب اینکه فرمانروای ملل بسیاری بوده اند ملقب به ابراهیم یعنی پدرامتهای بسیار شده اند و تورات نویسان آنان را یک فرد واحد به شمار آورده و به واسطهً نام ابرام یعنی پدر عبریها آن را نیای اساطیری یهود و اعراب شمرده اند. ما در این جا به طور خلاصه این پنج را معرفی کرده و دلایل یکی بودن آنان را با ابراهیم تورات و قرآن به تخلیص بیان می نمائیم و خواهیم دید از این میان ایراهیم خلیل (یعنی ابراهیم دوست صمیمی خدا) صاحب صحائف همان زرتشت/ بودا[ii] است که در نزد صوفیان با اسامی شاهزاده ابراهیم ادهم (ابراهیم بور) و سلطان بایزید بسطامی (مرد تنومند دوست خالص خدا= خلیل) و شاهزاده بهلول عاقل دیوانه نما یاد گردیده است: ١- پادشاهی اسکیتی به نام فراسپ ... ٢- ابراهیم دوم مطابق با خشثریتی (کیکاوس) سومین پادشاه ماد است... در اساطیر اسلامی نیز کیکاوس (خشتریتی) با ابراهیم و نمرود (نمرو، مردوک خدای بابلیها) مربوط گردیده است. ٣- ابراهیم سوم مطابق با کورش یعنی سازنده ویا تجدید عمارت کننده معابد اعراب و یهود است .... اما همین کورش در نزد اعراب یکی از ابراهیم های معروف است و آن همان ابراهیمی است که بنای خانه کعبه بدو منسوب گردیده است: در رابطه با بنای خانهً کعبه توسط کورش شواهد زیر در دست است. این معبد به شکل ساختمان باستانی موسوم به کعبهً زرتشت است که در مقابل مقابر پادشاهان هخامنشی بنا شده است و اختصاص به خدای خاندان شاهی یعنی اهورمزدا (سزور دانا) داشته است که کاسیان (اسلاف لران) وی را ایمیریا می نامیده اند که این نام کاسی هم به معنی سرور دانا و هم به معنی دانای مرگ و میر بوده است. ... 4 - ابراهیم چهارم همان کمبوجیه پسر کورش و فاتح مصر است؛ ... ابراهیم در مقام اخیر بیشتر به جای همان بردیه زرتشت می باشد که برادر خوانده و شوهر آتوسا بوده است... ۵- ابراهیم پنجم همان گئوماته زرتشت (زریادر، ایرج،بردیه)است که شوهر اصلی آتوسا دختر کورش و برادر خواندهً وی بوده است؛.... عبدالکریم شهرستانی در کتاب الملل والنحل تحت عنوان مجوس و اصحاب اثنین از همان ابتدا کار را یکسره کرده و پس از شرحی در بارهً دین حنیف و ابراهیم می گوید تمام رعایا و ملوک عجم بر دین ابراهیم بودند، و این بر اساس یکی دانستن زرتشت و ابراهیم صورت گرفته است."[iii]
بیلیندیگی کیمی بیر کلمه نین آد، یوخسا لقب اولماسی، هانکی خالقلارین دیل و مدنیتلرینده دولاشماسی معده گوجو اساسیندا فیکیر یئریتمک ایله دئییل، تاریخی فاکتلارا اساسلانمالیدیر. یئری گلمیشکن آلمان موألیفی Wolfdietrich von Kloeden بیر چوخ قدیمی کیتابلاردان فایدالاناراق[iv] زردوشتون دوغولموش یئری، یاشادیغی عصری و هانکی اساسدا ایکیلیک «دوآلیسم» فلسفه سی نی زردوشتون منیمسه دیگی قناعتینه گلدیگینی اورتایا قویماغا چالیشاجاییق. بئله لیک ایله پان ایرانیستلر زردوشتو آذربایجاندا دئییل، قوزئی تورکمنیستانین باختر و بعضی گؤروشلره اساساً افغانیستانین بلخ شهرلری اطرافیندا آختارماغا چالیشسینلار و بو یانلیش ایفاده لری معلومات دئیه آذربایجان اینسانی نین باشینا "زردوشت" آذربایجانلی ایمیش دئیه بیر داها یاغ سورمه گه چالیشماسینلار.
زردوشت[v] (قبیله سی نین آدی "سپیتاما") یونانجا زوروآستئر تخمیناً 1000 ایل میلاددان اؤنجه آرال دنیزی نین گونئیینده، ائحتیمالاً تورکمنیستانین باختر بؤلگه سینده، کئچمیشده کی آنتیک دؤنمینه عایید تحقیقاتچیلارین هئرودوت، خئنوپون، پلینیوس و پلوتارش ذات عالیلرین فیکرینه اساساً 630 ایل میلاددان اؤنجه بلخ بؤلگه سینده و بعضی فیکیرلره اساساً 553 ایل میلاددان اؤنجه باختر بؤلگه سینده مزدا دینی نی تازالایان بیر پیغمبر و پریستئر کیمی اورتایا چیخمیش[vi]. زردوشتون یاشاییشی اوزره چوخلو افسانه لر وار. بونون دلیلی کئچمیش پارس/پرس/پرت، اؤزلیکله ساسانیلر (224-661) تاریخینده اونو اولدوغو کیمی دئییل، آباردیلمیش (شیشیردیلمیش) و اونا دوگم مذهبی دون گئیدیرمه چابالاریندا آختاریلمالیدیر. ساسانیلر زامانینداکی اویستا گلنه یینه (ترادیسیون و سنتینه) اویقون اولاراق زردشتون دوغولوشو و جذابیتی افسانه کیمی اورتایا قویولموش. بونلارا باخمایاراق اونلار اویستانین ایچریگینی (اصل محتواسی نی) گیزله ده بیلمه میشلر. زردوشت اینانجی نین ایرانین شمال شرقینده[vii] مالدارچیلار آراسیندا بؤیوک تأثیری وار ایمیش. زردوشتون آناسی دوغمادان اؤنجه گؤردوگو یوخویا اساساً: »زردوشت دوغولارکن گولورموش«. بو دئییش و حئکایه نی (آغلاییب گولمه نی) یاخشی نین پیسه قارشین باشاریسی (ظفری) کیمی یوروملاماغا چالیشمیشلار. بو یوروملامالار (تعبیر و تفسیرلر) ایله زردوشت مزدا مذهبی نی یئنیله دیگی سورجده (زامان ایچریسینده) ایکیلیک (دوآلیسم) تعلیمینی زردوشت مذهبینه آرتیرمیش. زردوشت جاوانلیقدا گاوماتا بودا کیمی اؤزونو دونیادان منزوی ائتمیش. 30 یاشیندا ایکن بیر باشی آشاغی یئرلشمیش داغدا اهورا مزدا، بؤیوک بیلیجی آلله ، طرفیندن پیغمبرلیگه سئچیلمیش. کئچمیش تاریخ حئسابلامالارینا اساساً زردوشت تخمیناً 600 ایل میلاددان اؤنجه آمودریا چایی نین قیراغیندا بو مقاما یوکسلمیش. ف آلتهایم (F. Altheim) آدلی موألیفین فیکیرینجه پورپوریوس (234-313 میلاددان سونرا) وئردیگی بیلیگی یه ا اساساً زردوشتون پیغمبرلیگی 569 ایل مسیحیتدن سونرا اورتایا چیخمیش.
بوگونکو حئسابلامالارا اساساً زردشتون پیغمبر اولماسی ایکینجی کوروش زامانینا عایید اولماسینا باخمایاراق بیرینجی داریوش طرفیندن اهورا مزدا دئیه اونا خیطاب اولموش. ایلاهی دئییم کیمی تانینان »اهورامزدا ویا اورمزد« بیستونون (500 میلاددان اؤنجه) گؤن یازیتلاریندا 9 دفعه تیکرار اولموش. زردشتون گاتالاریندا[viii] وئد[ix] دوشونجه لری اؤزونو عکس ائتدیرمکده دیر. بو گاتالار 1000 ایل مسیحیتدن اؤنجه یارانمیشلار. آرال دنیزی نین گونئینده کی قبیر قازینتیلاریندان اله گلن بیلگیلره اساساً او زامان اینسانلار یئر و تورپاغی کثیف دوشوندوکلری (حئساب ائتدیکلری) اوچون اؤلولری یئره قویلامیرمیشلار. ها بئله زردوشت اون ایکی ایل اؤز آیینی نی تعلیم وئره رک میترا[x] آدلی الله ها عبادت ائتمه نین علیهینه چیخیش ائتمیش. زردوشتون میترا ایله موخالیفت موضوعسو قوربانلیق وئرمه ایمیش. زردوشت قوربانلیغین محدودلاشماسینی اینسانلارا تعلیم وئرمه گه چالیشمیش. آرال دنیزی نین گونئییینده کی آمودریا و سیردریا آراسیندا یئرله شن بؤلگه لرده مالدارلیق ائدنلر کؤچری دئییل، یئرلشمیش ایمیشلر. مالدارلارین مدافعه چیسی و باشچیلاری ساییلان بگ او بؤلگه نی ایداره ائدیر و کناردان اورا اولان هوجوملارا مانعچیلیک تؤره دیرمیش. زردوشت یولو دوشدویو آرال دنیزی نین آلت یانی، خارزم و کالاقیر بؤلگه لری نین یان یؤوره سی و باختر بؤلگه سی دوغرولتوسونداکی یئرلرده او زامان اکینچیلیک و مالدارلیق ایله مشغول اولانلارین یاشادیقلارینا تانیقلیق ائتمیش (مشاهیده ائتمیش). او زامان قونشو یئرلردن (محل و کندلردن) هوجوم ائدن اینسانلار دئولرین موریدی کیمی قلمه آلینیرمیشلار. دئولر هیند مذهبلرینده کی وئد[xi] لرده کی ماهیتی داشیییرمیشلار. آنجاق وئدلرده کی بئلنچی آلله لار یا دئولر پیس مووجودلاری اونلاردان اوزاقلادیرمیشلار. اونلارین قارشیسینی آلماق و اخلاق و مذهب سنگری یاراتماق اوچون زردوشت ویشتاسب[xii] آدلی اؤز زامانی نین شاهی ایله بیرلشمیش. »زردوشت«: قیزیللی دوه صاحیبی یا دوه چی آنلامینا (معنی سینه) گلیرمیش. زردوشتون پیغمبرلیک آدیندا (زردوشت کلمه سینده) کئچمیشده کی حیوانچیلیق ائدنلرین و چوبانلارین (حیوان اوتارانلارین) مسلکی ترسیم اولموش. اهورا مزدا اوچون پاداش اولاراق اون مادیان آت و بیر سایدا آیقیر اؤرنک اولاراق ائرکک آت و دوه وعده ائدیلیرمیش. کئچمیش موناسیبتلری نظره آلاراق بو پاداشلاردان بؤیوک ثروت بیریکیرمیش (توپلانیرمیش). بلخ شهری نین قدیم عیبادت مرکزی دوه ساخلاماق، دوه پروریش وئرمک ایله تانینمیش ایمیش. زردوشت یئنی آیاق باسدیقی (تازا گئتدیگی) بعضی توپلوم ائل و قبیله دینلرینه ایطاعت ائتدیکلری اوچون اورادا آتچیلیق و مال قاراچیلیق (اینک و اؤکوز ساخلاماق ایله مشغول اولماق) مسلکی یایقین ایمیش. زردوشت اؤز آیین نی بو یئرلرده یایماق اوچون آیری بیر یول (روش) ایله آیینی نی اورالادا یایماغا چالیشیرمیش. او اؤکوزو بیر تمل و اساس موضوع کیمی نظره آلاراق اؤز تعلیماتینی اینسانلارا آنلاتماغا چالیشیرمیش[xiii]. زردوشت اؤکوز قوربانلیق ائتمه گه موخالیفت ائده رک حاکیم شاه دئییلن ویشتاسب[xiv] و اونون خانواده سی ایله بیرلیکده اؤزلرینی ایجتماعیته یاخشی گؤسترمک اوچون اؤکوزو قوربان کسمه گه قارشی چیخیرمیشلار (باخ بئشینجی گاتها!).
قایناقلاردان آلینان بیلگیلره اساساً زردوشت دوستلوق ائدن خانواده لرین بیری نین قیزی ایله ائولنمیش، او خانواده نین باشچیسی »فراشا اوشترا« آدلانیرمیش. زردوشتون قیزی »پوروورو اوییشتا« »یاماسپا« آدلی بیر وارلی و بگ خانواده سی ایله ائولنمیش ایمیش. »یاماسپا« »فراشا اوشترا« نین خانواده سی ایله ده قوهوملوغو وار ایمیش. زردوشتون اوغلو »ایشاتواشتئرا« آدلانیرمیش. دئییلن افسانه و ناغیللارا گؤره بیر موخالیف بگ زردوشته هوجوم ائده رک اونو اؤلدورموش.
گاتها و اویستا یازیتی (بنشته لری) اوزره آشاغیداکیلاری دئمک اولار:
گاتهالار 17 بؤلومدن عیبارتدیرلر. اونلار زردوشتون اؤنملی تعلیمات و آیینلرینی و اونون یاشاییشینی ایچرمکده دیرلر. اونلار مذهب تاریخ بیلیمی اوچون چوخ اهمیتلیدیرلر.
گاتها یاسنا: گاتها ادبی بیر بؤلوم (قیسمت) اولاراق یاسنانین اساسینی تشکیل و اویستانین مراسیملرینی ایفاده ائدر. اورادا موضوع قانسیز ایثار ائتمکدن عیبارتدیر. بؤلوملر بیت اولاراق بئش گاتها ویا سرود بؤلومونه آیریلمیشلار.
1- گاتها آهوناوایتی(Yasna-Kapitel 28-34): بو بؤلوم واجیب عیبادتلری ایچرمکده دیر (شامیل اولماقدادیر).
2- آهونا وایریا ((Yasna-Kapitel 43-46: بو بؤلوم گاتها هاپتانهایتی ایله بیرلیکده دیر، و سونراکی زامانلارا عاییددیرلر.
3- گاتها سپئنتا ماینیو (Yasna-Kapitel 47-50):
4- گاتها ووهو خشاتهرا (52 +Yana-Kapitel 51 ): دعا متین اولاراق یازیلمیش.
5- گاتها واهیشتویتی (Yasna-Kapitel 53):+ دعا آیریمان ایشیا (Yasna-Kapitel 54).
اوسته کیلره Yasna-Kapitel 14 +Yasna-Kapitel 15 کؤمک اوچون یالماروا دعا دئیه آرتیریلمیش.
Yasna-Kapitel 56, Yasna-Kapitel 58, 1-3 دوعانین تأثیرینه داییر بیر آچیقلاما وئریلمیش. بونلارین هامیسی بیرلیکده ییرمی بیرینجی "نسکس" دن بیرینجی "نسکس" دئییلن بندین اساس ایچریگینی (محتواسینی) اولوشدورورلار.
1-1 اویستانین یازیلیشی
گاتهالار ایلک اولاراق آغیز یولو (شفاهی) واسیطه سی ایله قورونموشلار. بونلاری یازی بیچیمینده تثبیت ائتمک میلادین 13 اونجو یوز ایلیندن باشلامیشدیر. گاتهالارین یاشلارینی بلیرله مک اولدوقچا چتین ایشدیر. ریگ وئدا[xv] متینلری ایله اویستا متینلری نین قوهوملوغونو (دینی مفکوره آچیسیندان) نظره آلارساق 1000 مسیحیتدن اؤنجه و یا سونرالار اویستانین اورتایا چیخماسینا داییر فیکیر یئریتمک مومکوندور. بو مسئله زردوشتون نه زامان یاشاماسینا داییر ده فیکیر یارادا بیلر دئیه دوشونمه لی ییک. بو دوغرولتودا بوگون آراشدیرماجیلارین بیر چوخو بو قناعته گلمیشلر (bax. Josef Wiesenhöfer, a.a.O., S. 142). دئییلنلره گؤره زردوشتون مقدس کیتابی شاه ویشتاسپ ذات عالیه تسلیم ائدیلمیشدیر. اهورا مزدا 21 نسکس (قعطه کیتاب) تألیف ائتمیشدیر. عربلرین گله نکلرینه اساساً الیازیلارینین دؤرتدن اوچونون (سه چهارم) ایتمه سی و یوخ اولماسینا باخمایاراق 12000 اؤکوز دریسی اونلاری یازماق اوچون ایسیفاده اولونموشدور. فرانسه عالیمی، آنکتیل دوپرون (A.H. Anquetil-Dupperon) (1731 – 1805) اوستا کتابینی هندوستاندان آوروپایا آپارمیش. آنکتیل دوپرون ایلک اولاراق اویستادان بیر چئویرمه (ترجومه) یایینلامیش. بو چئویرمه اویستا تانیماقدا باشلانقیج ساییلار. اویستادا ایشلنمیش بعضی سؤزجوکلرین آنلامینی باشا دوشمک اولدوقجا چتین. اویستا تانییانلار بیله بو سؤزجوکلری باشا دوشوب دوشمدیکلری اوزره دوشونجه بیرلیگینه وارمیش دئییللر. 1968- اینجی ایل گرشویچ یئریتدیگی ایفاده لره اساساً اویستادا آنلاشیلماز مقاملارین چوخ اولدوغونا باخمایاراق زردوشتین دوشونجه و فیکیرلری اونون شعرلری و ایفاده لریندن آنلاشیلار. پور داوود 1937- اینجی ایل کیریستین بارتولومه نین چئویرمه و تفسیر ائتدیگی اثریندن فایدالاناراق اویستانی فارسچایا چئویره رک اونو چاپ ائتمیش. بارتولومه ایستر سانسکریت و ایسترسه ده اویستا دیلینی بیلن بیریسی اولموش. دئییشلره گؤره مؤبدلر (زردوشت روحانیلری) اویستانی نسیلدن نسیله ازبر ائتمیش و سونرا اونو یازییا کؤچورموشلر.
2- پیغمبر ایسلامین ایرانی (فارس) اولماسی!!
ایسلام پیغمبری نین ایرانی گؤسترمه لرینه داییر فاروق صفی زاده آدلی معلوم الحال شخص ایمضاسی ایله »ایران مهر« ژورنالیندا اوخویوروق:
"پیامبر اسلام، پیامبر ایرانی... ابراهیم زردوشت، نامی بوده یعنی از قرن دوازدهم به بعد هر کجا اسمی از ابراهیم آمده است یا ابراهیم زردشت و یا زردشت ابراهیم آمده است. که این نشان می دهد، وی کاملاً ایرانی و آریایی و همه پیامبران اسرائیل از جمله اسماعیل و اسحاق از نسل او هستند.... خود پیامبر اسلام هم ایرانی بوده است. همانطور که ما از پیامبر اسلام حدیث داریم، می گوید: عرب از من است و من از عرب نیستم. در خود قرآن هم یک آیه داریم می گوید: الاعراب اشد نفاق والکبر.عرب از کفر و نفاق بدتر است. این آیه ثابت میکند که خود پیامبر نم تواند از عرب باشد... این آیه ثابت می کند که خود پیامبر ایرانی است و خیلی ها عقیده دارند که قبیله کوروش همان قبیله قریش است، که از کورش گرفته شده که در عربی شده است قریش و این همان قوم کورش بوده است، که از ایران رفته اند به عربستان و می دانیم که عربستان جزء خاک ایران بود. اگر کسی می خواستند تبعید کنند، می فرستادند عربسان. همانطور که مزدکیان را به عربستان تبعید کردند"[xvi].
اوسته ایشاره ائتدیگیمیز کیمی زردوشتون دقیقاً نه زامان یاشادیغی بللی دئییل، و زردوشته نسبت وئریلمیش اویستا آدلی کیتابدان باشقا هئچ بیر تاریخی قایناقلاردا دا زردوشت دئیه ذیکر ائتمه میشدیر. یالنیز زردوشت یانچیلاری و مؤبدلری میلادین 13 اونجو یوز ایللرینده سینه لر ازبری اولان ناغیل و تعالیملری توپلاییب کیتاب ائتدیکلریندن سونرا بو کیتابداکی زردوشتون هندی مفکوره لری هیند دینلرینده اولان ریگ وئدا قوشمالارینا و اوراداکی فیکیر بنزرلیکلری ایله قارشیلاشدیریلدیقدا میلاددان 1000 ایل اؤنجه، حتی سونرالار بو فیکیرلرین اورتایا آتیلدیقلاری و بئله لیکله زردوشتون سونراکی ایللر یاشادیغی تخمین ائدیلر. یونانین آنتیک دؤورونه عایید آراشدیرماجیلاری هئرودوت، خئنوپون، پلینیوس و پلوتارش ذات عالیلرین فیکرینه اساساً زردوشت 630 ایل میلاددان اؤنجه بلخ بؤلگه سینده باشقا فیکیره اساساً 553 ایل میلاددان اؤنجه باختر بؤلگه سینده مزدا دینی نی تازالایان بیر کشیش و روحانی شخصیت اولموشدور[xvii]. زردوشتون 13 یوز ایل میلاددان سونرا اویستا کیتابی ناغیللاریندا آدی نین تیکرار اولماسی یونان آنتیک دؤنمینه عایید فیکیر صاحابلاری نین دئدیکلرینی زردوشتون آدی باخیمیندان دوغرولامیش اولورلار. دئمک، زرتوشتون آنادان دوغولدوقدا آدی نین نه اولدوغونو بیلمه سک ده، او زامان اهورا مزدا ذات عالیلرینه پاداش اولاراق موریدلری طرفیندن اون مادیان آت و بیر سایدا آیغیر دوه و آت وئردیکلرینی اؤیرنمیش اولوروق. بیلیندیگی کیمی قدیم بعضی کولتورلرده (او جمله دن عرب کولتورونده) دوه نفر ساییلدیغی اوچون بلکه ده اهورا مزدا اوچون وئریلن پاداش "زردوشت" (قیزیللی دوه) زامان گئدیشی ایله قیزیل دوه صاحابی و دوه چی حالینا گله رک اونا (زردوشت حضرتلرینه) بیر آد کیمی خیطاب اولموشدور.دئمک، پان ایرانیست و باستانگرایلارین آدسیز پیامبرلری زامان کئچیدی ایله زردوشت (قیزیللی دوه و دوه چی) آدینی قازانمیشدیر دئیه فیکیر یئریتمک اولار.
قایناقلار و اتک یازیلار
[i] ماهنامه ایران مهر، تهران، 1384، شماره تیر و مرداد.
[ii] نئپال بگی نین اوغلو حیاتیندا چتین گونلر و منزویلیک کئچیردیکدن سونرا اؤز ایچینه قاپاناراق بیر اؤیرنیمه (تعالیم) درجه سینه یوکسلدی. زیددهارتها قاوتاما او اؤیرنیم اساسیندا 5. اینجی و 6.اینجی عصیر میلاددان اؤنجه بوددا (آیدینلاشمیش) دئیه بیر دینی حرکت یاراتدی. او اؤلدوکدن سونرا بودیسم (بودا آیینی) هیندوستاندان ژاپونا دک یاییلماغا باشلادی. بودیسم بوگون دونیادا بئشینجی دین ساییلیر.
[iii] جواد مفرد کهلان: ابراهیم خلیل همان زرتشت و صحائف ابراهیم همان اوستاست:
[iv] Biographisch-Biographisches Kirchenlexikon, Band XIV, 1998;Verlag Traugott Bautz Spalten 344-355
[v] "زردوشت" قیزیللی دوه، قیزیللی دوه صاحابی آنلامینا گلن بیر کلمه دیر. بو آدین سونرادان اورتایا آتیلدیغی و بیر شخصه نسبت وئریلدیگی تخمین ائدیلر.
[vi] گؤروندوگو کیمی مزدا آیینی زردوشتدن اؤنجه ده بیر اینانج اولاراق وار ایمیش. زردوشت یالنیز بو آیینی یئنیله مه گه چالیشمیشدیر. بو مسئله انجیل کتابیندا مسیح دینی اوزره صیدق ائدیر. بیلیندیگی کیمی اینجیل کیتابی نین دا عهد عتیق و عهد قدیم دئیه ایکی واریانتی واردیر.
[vii] افغانیستانین قوزئی بؤلگه سی منظور اولونار.
[viii] گاتا: شعر و سرود وزنینده یازیلان زردشتین کلاملاری.
[ix] وئدا: اسکی هند دینی متین لری نین دؤردوندن هر بیری (ریگ، ساما، یاچور و آتهاروا).
[x] میترا 1400 ایل میلاددان اؤنجه زردوشت عایید اولان دیل و مدنیتده بیر الله کیمی قبول ائدیلیرمیش. بو دئییم »میترا« اسکی هیند مدنیتیندن آلینمیش بیر دئییمدیر، »دسته« و »دوست« آنلامی داشیماقدادیر.
[xi] Biographisch-Biographisches Kirchenlexikon, Band XIV, 1998;Verlag Traugott Bautz Spalten 344-355
[xii] ویشتاسب بورادا پارسلارین شاهی کیمی تانینان داریوشون آتاسی نظرده توتولمور.
[xiii] اؤکوزه احترام ایله یاناشماق دا هیندوستانداکی "اؤکوزه تاپینما (گاوپرستی)" مفکوره سینه اساسلانار.
[xiv] باخ xii.
[xv] ریگ وئدا:وئدا- مدداحلیق قوشماسی و سرودلاری (هیند مذهبلرینده).
[xvi] ماهنامه ایران مهر، تهران، 1384، شماره تیر و مرداد.
[xvii] Biographisch-Biographisches Kirchenlexikon, Band XIV, 1998;Verlag Traugott Bautz Spalten 344-355
ایشیق سؤنمز، 24.01.2013


c: text/html

text:
قارشیجینسچیلیک
هِتروسکسوالیق و یا قارشیجینسچیلیک ، جینسی یا دا احساسی باخیمدان مۇقابیل جینسه ایگی حیس ائتمک حالتیدیر. جینسی آچیدان خانیملارا علاقه حیس ائدن ائرککلره و ائرککلره علاقه حیس ائدن خانیملارا هتروسکسوال دئییلیر. هتروسکسواللیق حئیوان جینسیتینی تانملامادا دا چوْخ ایشلنیر.
اتمولوژیدَییشدیر
هتروسکسوال کلمهسی "فرقلی" معناسیندا گَلن یوْنانجا هِتروس و "جینسیت" معناسینا گَلن لاتینجه سکس کلمهلریندن گلیر. قارشی جینس اۆچون حیس اوْلان جینسی جاذیبه نوْرمال جینسیلیک ده تانینیر.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Heteroseksüellik»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۶ آقوْست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
گونلرین بیر گونو بو اوشاقلارین آنالاری باخیب گوررلر کی قورو اودونلاری قورتولوب.اونا گوره اوشاقلار دئیرلر:آی اوشاقلار!صاباح سحر تئزدن دوروب مئشه یه گئدیب بیر آز قورو آغاج ییغیب گئتیررسیز!
اوشاقلار هاموسو ایپلرین –آیاق قابلارین،یئیجکلرین سازلاییب باش اوسته دئییب ، سئوینجک یاتدیلار.بو اوشاقلار ایچینده بیرده جیرتدان آدیندا بیر اوغلان اوشاقی واریدی.او بیر آز تنبل آمما فیکیرلی یدی.اونا گوره آناسینا دئدی:آنا جان ! ممکون اولسا سن منیم ایپیمی آیاق قابلاریمی،یئیه یمی حاضیرلا،منده سنه چوخلو اودون گئتیرم!
صاباح سحر ایسه کند اوشاقلاری مئشه یه ساری یولا دوشودولر.گئت هاگئت مئشه نین ان درین آغاجلیق لارینا چاتدیلار.اورا قوری آغاج ایله دولوایدی.هامئی باشلادی اودون یغماقا آمما جیرتدان بیر کوتان اوسته ایله شیب یئمه یه باشلادی.آقشاما یاخین لاشارکن دوست لاری دئدی آی جیرتدان بیر شله میزی باغلامیشیق گئتمه ک ایسته ییریک
جیرتدان باخدی کی بیر چوپ ده توپلایا بیلمه !اونا گوره باشلادی یولداشلارینا یالوارماقا یولداشلار !نه اولار هرنیز بیر آز اودونوئرسیز؟من ده کنده سیزه ایده وئره رم
یولداشلاری دئدی اولسون!هر بیریمیز سنه بیر دنه اودون وئریریک گل اولاری ییغ ایپ یله باغلا
گئنه جیرتدان دئدی »: آِ یولداشلار! منیم الیم یاواش دیر!سیزلر یوبانارسیز گلین وردیگنیز اودونلاری ایپه ییغین من ده یئرینه کنده چاتاندا سیزه گیردکان وئره رم یولداشلاری ناچالیقدان اودونلاری ایپه باغلاییب جیرتانین بئلینه آتدیلار.گئت ها گئت یول گئتدیلر آمما مئشه ده آغاجلار بیر –بیرلرین ایله بوروموشدولر کی گون ایشیقی اورا چاتمیردی،هاوا قارانلیقلاشیب اونلار یول لارین ایتیردیلر.بیریسی دئدی:ساغدان گئدک!اوبیری دئدی:یوخ سولدان گئتملییک! دیگر یولداشلاری دئدی:من دئیرم دوز گئدک !اوبیریسی دئدی:یوخ من دئیرم گلدیگمیز یولی قایداق!
یولداشلار گلین گوره ک »: بیردن مئشه نین قارانلیقیندان بیر ایشیق گوزلرینه گلدی .جیرتدان دئدی
بو ایشیق هاردان گلیر؟
آمما اوشاقلار دئدیلر کی: بللی دیر کی بیر ائو دیر گلین گئدک! هر کیم کی اوردا یاشیر او بیزه یولو گورسه در!
بو سوزلری دئییب یولا دوشدولر، گئدیب ایشیقین اولان ائوه چاتدیلار ،آمما اورانین دربه چه لری چوخ بویوک و یکه ایدی! قاپسین چالیب بیر آزگئچمه دن قاپو آچیلدی؛ آمما نه اولسا یاخشی دیر؟
هه! بیر یکه قارا دئو!!
او اوشاقلاری گورجه ک سئوینیب اورینده دئدی: آها ! بودا منیم شام یئمه گیم.اوزلری اوز آیاقلاریایله گلدیلر!آمما اوزده اوشاقلارا گوله-گوله دئدی: آی بالالاریم ! سیز هارا بورا هارا ؟
اوشاقلار اودون آپارماق لارین مئشه ده ایتمه کلرین دئوه دئدیلر.دئوده گوله رک دئدی:هئچ عیبی
هامی یاتیب جیرتدان اویاق!
یوخدور ایچری گلین و گئجه نی بوردا یاتین صاباح سحر تئزدن دوروب سیزلری آپاررام
ائولرینیزین یولو ن گورسه درم!
اوشاق لار یاری قورخو یاری علاج سیزلیق دان ائوه گیردیلر جیرتدان دئوین بوشقابیندا آدام سوموکلرینی گوروب اوز حسابین گئتدی و باشا دوشدی کی بو دئو آدام یئین دئودی آمما اوشاقلارا هئچ بیر سوز دئمدی .دوغروسو اونلاری بوندان آرتیق قورخودماق ایسته مه دی.دئو اوشاقلارا بیر آز یئمیش وئریب سونرا هاموسونو بیر دولابچایا سالیب قاپولارین باغلادی.اوشاقلار یورقونلوقدان هر بیری بیر بوجاقدا دوشوب یاتدی.آمما جیرتدان دولابچانی دولانیب بیر آز گیردکان تاپدی باشلادی اونلاری سیندیریب یئمه یه.دئو آز زمان دان سونرا اوشاقلارین بیر ین آپاریب یئمک ایسته دی. گوردی دولابچادان تاپا-تاپ سسی گلیر.اونا گوره دئدی: دئولرده قارا بویاق-کیم یاتیب کیم اویاق؟
جیرتدان دئدی: گوللرده آلا بولاق –هامی یاتیب چیرتدان اویاق!
دئو دئدی:جیرتدان نه یه اویاق؟
جیرتدان دئدی: آخی جیرتدان آناسی هر گئجه اونا یومورتا پیشیریب وئره ر جیرتدان یئیر سونرایاتار!
دئو بیر یومورتا پیشیریب گئتیرر وئریر جیرتدانا جیرتداندا اونی یئییب گنه باشلیرگیردکان سیندیریب یئمه گه.دئو گئنه گلیر اوشاقلارین دولابچاسیندان بیرین آپارسین یئسین گورور کی گئنه سس گلیر ؛
یاواشجا دئیر: دئولرده قارا بویاق- کیم یاتیب کیم اویاق؟
جیرتدان دئیر : گوللرده آلا بویاق – هامی یاتیب جیرتدان اویاق!
دئو دئیر: جیرتدان نه یه اویاق؟
جیرتداندا دئیر:گوللرده آلا بویاق – هامی یاتیب جیرتدان اویاق!
دئو دئیر: جیرتدان نه یه اویاق؟
جیرتداندا دئیر: آخی جیرتدانین آناسی هر گئجه اونا اله کده سو گتیره جیرتدان ایچیب سونرا یاتار!
دئو آجیقلی گئدیب بیر اله ک تاپیب چایا ساری یولا دوشور.چایدان اله کی سویا باسی بئله فیکیر
ائلیر کی دولوب و اله کی قالدیریر آمما گورور کی سو یوخدور.گئنه باشدان دولدورور آمما گئنه سو اله کدن سوزوب سویا توکولور.دئو بو ایشدن یورگون آرقین گلیب دئیر :آی جیرتدان من آنان
کیمی اله کده سوگتیره بیلمیرم اولار بارداق دا سنه سوگتیرم!
جرتداندا دئیر :دای نه ائلیک گئت بارداقدا منه سو گتیر!دئو گئدیب بارداقدا سو گتیریر و جیرتدان ایچیر.
بیر آز سونرا گئنه دئو کی بته ردن آجیخمیشیدی دونور دولابا کی گورو گئنه سسس گلیر؛
دئیر:دئولرده قارا بولاق-کیم یاتیب کیم اویاق؟
جیرتدان گئنه دئیر:گوللده آلا بویاق-هامی یاتیب جیرتدان اویاق!
دئو دئیر: گئنه ندن یاتمامیسان!نه ایستیرسن؟
جیرتدان دئیر :منیم آنام منه یاتمادان مکه پیشیری بوئرردی !
دئو دئیر :مکه ندی؟
جیرتدان گورور کی دئو بیلمیر مکه ندی اونا گوره دئیر:دئو سن گئت اود یاندیر من سنه مکه وئرم!
دئو گئدیب اود یاندیریب سونرا جیرتدان دئیر کی سن پیشیرمک باشاریرسان ؟
دئوده دئیر :یوخ باشارمیرام!
جیرتدان دئیر: بس اوندا قوی اوزوم گلیم تئز پیشیریم تئزده یاتیم! دئو کی آجیندان لاپ اولوردو
دئدی: هه! یازیق جیرتدان !سن مکه نی یئ سونرا منده سنی یئیم!دئو قاپینی آچیب جیرتدانی دولابدان چیخاردیر.
جیرتدان چیخیب گورور کی اود یانان یئرده بیر آغاج واردیر کی مئیوه لری یئتشیب سالانیر. دئیر:
سنین ائوینده مکه اولا –اولا بیلمیرسن مکه نه دی؟ ایندی کی مکه لری دیدین گل سنه اونلارین پیشیرمه گین ده اورگدیم بیز گتدیکدن سونرا سن اوزون اونلاری پیشیری بآجالاندا یئیرسن!
دئو اورگینده دئدی: آی یازیق دئیرسن کی بیرینیزده بوراخاجاقام! هاموزو یئیه جاقام! آدام اولان
یئرده مگر مکه یئیرلر! شاقیلی بادام اولان یئرده مکه نه دی اود نه دی؟
آمما جیرتدانی یاهالتماق ایچین قبول ائله دی.دئو دئدی:مکه لری وئر نه تهر دئیرسن پیشیریم !
جیرتدان دئیر :ایندی بو مئیوه لرین بیرین آل دیشیوین آراسینا سونرا اونی توت اودون اوستونه اوندادی کی مئیوه لر پیشر!
دئوده آلدانیب بو ایشی گوره ر؛ مئیوه لرین سویو اودا دامجلاییب برک توستی دوشور و دئوین
گوزلری آجیشیب داها هیچ بیر یئری گئورمور.
جیرتداندا تیز دونوب دولابداکی یولداشلارین اویالدیب و دئیر کی: نه یاتبسیز کی دورون قاچاق دئو بیزی یئمک ایستیر!
اوشاقلار دوروب تیز دولابدان چیخیب گوردولر کی دئوین اوز– گوزو اودا یانیب دیر و چیغیریر کی : آی جیرتدان سنی توتسام بیلم نه ائله یم سنین سوموکلرینده یئیجگه م!
بویاندان اوشاقلارین آتا-آنالاری دا اوشاقلاردا ن نیگران اولوب مئشه یه ساری گلیرلر و اوزاقدان دئوین یاندیردیگی اودو گوروب اورایا ساری گلیرلر.و اوشاقلارین تاپیلار و هامسی بیرآرادا ال- اله
وئریب اوردان اوزاقلاشیرلار.دئوده گوزلری کور اولدوقوندان ائو –ائشیگین اودا توتوشوب یانیر.
بئله لیکله اوشاقلار ائولرینه دونوب آنا-آتالارنی یانیندا عومور سورولر.


text:
عاشیق صنعتی زامانلا آددیملایا بیلن بیر صنعت دیر
آرخا/ سخاوت عزتی: عاشیق کیمدیر لاپ خلاصه دئییم کی عاشیق بیر بؤیوک ادبیاتین همی یارادانی و همی داشیجیسی دیر یاخشی بیلیریک کی عاشیق اولان یئرده بؤیوک کیچیک یئری بیلینر ، غئیبت اولماز صداقت اولار ، یالان اولماز دوزلوک اولار ، اینام اولار اعتقاد اولار ، ساتقینلیق اولماز وطن سئورلیک اولار ، معنویت اولار ، حئکمت اولار نصیحت اولار
آدم اوغلو، یول- ارکانی تانی، بیل،
یول- ارکان بیلنین یئری دار اولماز.
سیررینی سؤیلمه قامو عالمه،
بیوفا دیلبردن سنه یار اولماز.
ایگید اودوطعنه اوخون آتمایا،
حالال مایاسینا حارام قاتمایا،
بیر اوغول کی، آتا سؤزون توتمایا،
او اوغولدا ناموس، غئیرت، عار اولماز.
بلی بو دور عاشیق ، گرک ده بئله اولا چونکی اؤزو حق دن سؤزو حقدن مایا باغلایان دده قوربانی لر، عباس توفارقانلی لار ، خسته قاسیم لار ، عاشیق علسگرلردن گؤنوموزه قدرکی بوتون عاشیقلاریمیز حق دئیب حقی چاغیریبلار
ایبتیدا “الیف”دن درسیم آلمیشام،
الست عالمینده دئمیشم “بلی”.
حقیقتدن ایکی گؤزل سئومیشم،
بیریسی محمد، بیریسی علی.
علی دن درس آلدیم، ائیلهدیم ازبر،
عرشین سوتونودو، یئرلره لنگر.
فاطیمه یی-زهرا، شافعیی-محشر،
اونو سئچدیم گؤزللرین گؤزلی.
بو گون سئوینیریک کی جوان نسلیمیز بو معنوی صنعته و ادبیاتا بیگانه قالماییبلار اهر ده میرزه جعفر قره چه داغی سالونوندا گئدن رویام داسان کانسئرتی بو سؤزوموزه آیدین دلیل دیر بو کانسئرت بیرداها اثباتلادی کی عاشیق صنعتی زامانلا آددیملایا بیلن بیر صنعت دیر البتده بو ایش دالغا ایله باشلانان یئنی لنمه نین دوامی دیر بو یئنی لنمه نین گؤزللیگی اوردادیر کی اصیل کؤکه صادق قالاراق مدرنلشیب دیر کانسئرت ده اجرا اولان « گؤیچه گولو » « اووشاری » « ساری گلین » …. کیمی کؤکو قدیملره گئدن هاوالار کی آدلارینی ائل طایفا و خالقین سئودیگی شخص و یئر ، یورد آدلاریندان آلیبلار ائله بیر دورومدا یئنیلشیبلر کی هر هانسی بیر یاشلی قولاق آسارسا بوتون هاوالاری خاطیرلایار گنج نسیل ده بو گونون هاواسی دئیه قولاق آسیب ذوق آلار بونا دئیَر کؤک اوسته دورما من اینانیرام بو ولکان گوروهونون سسی تئزلیکله هر بیر بؤیوک سالونلاردان گلجک بودا بیر قیسمت دیر کی باشلانیشی دده قوربانی ،عاشیق علی کلیبرلی ، عاشیق عزیز شهنازی و نئچه بئله قیمتلی اولو اوزانلارین نفس آلدیغی قاراداغدان باشلادیلار اوغور اولسون عزیزلر.


text:
حطین دؤیوشو
حطین دؤیوشو — ۱۱۸۷-جی ایلین ۴ جۇلای تاریخینده٬ طبریه گؤلونون غرب یاخاسیندا یئرلشن حطّین کندی و بوینوز شکیللی حطین تپهسی جیواریندا باش وئرن بیر دؤیوشدور. بۇ دؤیوش بیرینجی صلیب یۆروشونده بیتالمقدسده یارادیلمیش خاچلی دؤولتی اوْلان اورشلیم شاهلیغینین شاهی٬ لوزینیان قویون قوْشونلاری ایله صلاحالدین ایّوبی باشچیلیغینداکی ایوبیلر اوْردوسو آراسیندا اوْلموشدور. ایوبی اوْردوسو٬ اورشلیم شاهلیغی اوْردوسونو مۆحاصیره ائدهرک قیرمیشدیر؛ ۱۷٫۰۰۰ خاچلی اؤلدورولموش٬ اورشلیم شاهی لوزینیان قوی ایسه اسیر دۆشموشدور.
دؤیوشون باشلانما سببیدَییشدیر
۱۱۸۳-جۆ ایلده٬ شووالیهلر قالاسی ساواشیندان سوْنرا٬ خاچلیلارلا مۆسلمانلار ۴ ایللیک باریش آنلاشماسی ایمضالادیلار. ۱۱۸۷-جی ایلین اوّللرینده٬ خاچلیلار باریش آنلاشماسینی سایمادان صلاحالدّینین باجیسی دا اوْندا تاپیلان بیر کروانا هۆجوم ائدهرک بۆتون عسگرلری اؤلدوروب آرواد-اۇشاقلاری اسیر تۇتدولار. صلاحالدین ائلچیلرینی خاچلیلارا گؤندرهرک اؤلنلرین قانپۇلوسو و اسیرلرین آزاد اوْلماسینی ایستهدی؛ بۇ ایستگین رد اوْلونماسییلا صلاحالدین جهادا گیردی. ۱۱۸۷-جی ایلین ۱ جولای تاریخینده ایوبی اوْردوسو طبریه شهرینی تۇتوب اوْرادا یئرلشن خاچلی قالاسینی مۆحاصیره ائتدی. بئلهجه خاچلی اوْردوسو طبریه قالاسینی قۇرتارماق اۆچون بیتالمقدسدن یوْلا دۆشدو.[۱]
دؤیوشدَییشدیر
ایکی گۆن یوْلچولوقدان سوْنرا٬ خاچلی اوْردوسو حطّین تپهلری آراسیندا اوْتوردو. سحره صلاحالدین اوْردوسو اوْنلاری مۆحاصیره ائتمیش ایدی. مۆسلمانلار هر طرفده اوْد آچیب اوْخچولاری خاچلی اوْردوسونو اوْخا باغلادیلار. ناهارادک خاچلی پیادالارین چوْخو اؤلدورولوب یوْخسا اسیر دۆشدولر. لوزینیان قویلا خاچلی آتلیلاری مۆسلمانلارا هۆجۇم ائدهرک اؤزلرینی مۆحاصیرهدن قۇرتارا بیلدیلر؛ آنجاق اوْنلار چیخینجا مۆسلمانلار تکرار صفی باغلاییب خاچلیلارین چوْخونو مۆحاصیرهده ساخلایا بیلدیلر. بئلهجه شاهسیز قالان خاچلیلارا تسلیمدن باشقا یوْل قالمادی. دؤیوشدن سوْنرا صلاحالدینین عسگرلری لوزینیان قویلا شووالیهلرینی حطین تپهلرینین بیرینده اسیر ائتدیلر.[۱]
سوْنوجلاردَییشدیر
بۇ دؤیوشده خاچلی گۆجلرین بؤیوک قیسمی قیریلدی؛ بئلهجه صلاحالدین قیسا بیر سۆره ایچینده عکا٬ نابلوس٬ حیفا٬ بئیروت و ان باشدا بیتالمقدس شهرینی آلا بیلدی.[۱] مۆسلمانلارین بیتالمقدس شهرینی گئری آلمالاری٬ خاچلیلارین روحیهسینی پوْزدو. اوْ چاغدا مریض اوْلان ایکینجی پاپ اوربانوس مغلوبیت خبرینی ائشیدینجه اؤلدو. یئرینه پاپ اوْلان گرقوریوسون صلیب یۆروشو ایستگی٬ اوروپا خالقینین سایمازلیغییلا قارشیلاشدی. داها سوْنرا پاپ کمنت زامانیندا٬ آلمان٬ فرانسه و اینگیلیس شاهلاری بیتالمقدسی تکرار آلماق اۆچون اۆچونجو صلیب یۆروشونه قاتیلاراق یئنی بیر ساواشی باشلاتدیلار.[۲]
پانورامادَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسی٬ Hıttin Muharebesi


text:
جنوبی سودان
گونئی سودان — آفریقادا دؤولت، باشکندی جوبا شهری. شرقده اتیوپی، گونئیدان کنیا، اوقاندا و کونقو دموکراتیک جومهوریتی، غربده مرکزی آفریقا جومهوریتی و قوزئیدان سودانلا همسرحددیر. سودانین تاریخی اراضیسی. اراضیسی ۶۰۰ مین کوادرات کیلومتر، اهالیسی تقریباً ۶–۱۳ میلیون نفردیر. ۹–۱۵ ژانویه ۲۰۱۱-جی ایلده اراضینین گلهجک طالع یی ایله باغلی رفراندوم کئچیریلیب. عموم خالق سسوئرمهسینین گئدیشینده گونئیلولار موستقیل دؤولت یاراتماق مسئلهسینه اکثریتله موثبت موناسیبت بیلدیریبلر. ۹ ایول ۲۰۱۱-جی ایلده سودان جومهوریتی طرفیندن موستقیللیگی رسمی تانیناندان سوْنرا موستقیللیک اعلان ائدیب.[۲]
تاریخی[دَییشدیر]
سوداندا قوزئی-گونئی قارشیدورماسینین تاریخی ۱۹-جو عصردن باشلاییر. ۱۸۹۹-جو ایلده باغلانمیش میصر-بریتانیا موقاویلهسینه اویغون اولاراق اوزون مدت سودانی بۇ ایکی دؤولت بیرگه ایداره ائتمیشدیر. اصلینده ایسه سودانا بریتانیالیلار نظارت ائدیردیلر. بریتانیا موستملکهچیلری بورادا اؤز مؤقعلرینی مؤحکملتمک اۆچون گونئیدا یاشایان خریستیان و آنیمیست آفریقا قبیلهلری ایله قوزئیدا یاشایان موسلمان عربلر آراسیندا موناسیبتلری دایم گرگینلشدیریردیلر. ۱۹۵۲-جی ایل میصر اینقیلابیندان سوْنرا رسمی قاهیره سودان خالقینین اؤز موقددراتینی تعیین ائتمک حقوقونو تانیدی. سوْنراکی ایللرده سوداندا مجلیس سئچکیلری کئچیریلدی، دؤولت تأسیسات لاری یارادیلدی، میصر و بریتانیا قوْشونلاری اؤلکه اراضیسیندن چیخاریلدی. ۱۹۵۶-جی ایل ژانویهنین ۱-ده سودانین دؤولت موستقیللیگی اعلان ائدیلهن واخت اؤلکهده قوزئی-گونئی قارشیدورماسی آرتیق باشلامیشدی. اوزون ایللر داوام ائتمیش سلاحلی موناقیشه ۱۹۷۲-جی ایلده اتیوپینین باشکندی آدیس آباباده سوله موقاویلهسینین باغلانماسی ایله باشا چاتدی. موقاویلهیه اویغون اولاراق، جنوبا داخیلی ایدارئتمه مسئلهلرینده موختاریت وئریلدی. لاکین ۱۹۸۳-جو ایلده یارادیلمیش جنوبی سودان خالق آزادلیق حرکاتی و اوْنون حربی قانادی اوْلان سودان خالق آزادلیق اوردوسو مرکزی خارتوم حکومتینین قوهلرینه قارشی حربی عملیاتلاری برپا ائتدی. بونا فورمال سبب کیمی سودان حکومتینین جنوبون اینضیباطی-اراضی بؤلگوسونو دییشدیرمهسی و بورادا شریعت نورمالارینی تطبیق ائتمهسی گؤستریلیردی. قونشو اؤلکهلرین، خصوصیله، اتیوپی و اوقاندانین گونئیلولارا گئنیش دستک وئرمهسی وطنداش مۆحاریبهسینی داها دا قیزیشدیریردی. ۲۰ ایلدهن چوْخ داوام ائتمیش سلاحلی قارشیدورمانین گئدیشینده طرفلردن هئچ بیری دیگرینه اوستون گله بیلمهدی. ۲۰۰۲–۲۰۰۴-جو ایللرده شیماللا گونئی آراسیندا آپاریلمیش دانیشیقلار ۲۰۰۵-جی ایلین ژانویهسینده کنیانین باشکندی نایروبیده هرطرفلی سوله سازیشینین ایمضالانماسی ایله نتیجه لندی. بۇ سند اؤلکهده وطنداش مۆحاریبهسینه فورمال اولاراق سون قویدو. حربی عملیاتلارین گئدیشینده ایکی میلیون سودانلی هلاک اوْلموش، تخمیناً دؤرد میلیون نفر قاچقین دوشموشدور. سازیشین شرطلرینه گؤره، جنوبا آلتی ایل مدتینه گئنیش موختاریت وئریلیر، سوْنرا ایسه بۇ اراضینین ایستاتوسو رفراندوما چیخاریلیر. اؤلکهنین پارچالانماسی احتیمالی سیاسی قوهلر آراسیندا قارشیدورمایا سبب اوْلدو. آنجاق رسمی خارتوم حساب ائدیردی کی، داواملی مۆحاریبه شرایطینده جنوبلا بیر یئرده یاشاماقدانسا سوله باغلاییب آیریلماق یاخشیدیر. اونسوز دا شیماللا جنوبو بیرلشدیرهن جهتلر اونلاری آییران جهتلردن چوْخ دئییل.
رفراندوم[دَییشدیر]
رفراندومون نتیجهلری ایسه هئچ کیمده شوبهه دوغورمور: گونئیلولار موستقیللییه سس وئرهجکلر و بئلهلیکله، شرقی آفریقادا ایکی موستقیل دؤولت یاراناجاق. لاکین جنوبون آیریلماسی سودانین بوتون مۆشکیللرینی آوتوماتیک حل ائتمیر. ایلک نؤوبهده ایکی یئنی موستقیل دؤولتین سرحدلرینین مویینلشدیریلمهسیندن گئدیر. عومومی سرحدین اوزونلوغو تخمیناً ایکی مین کیلومتردیر. بئش سرحد ویلایتینین حدودلاری موباهیسهلیدیر. داها چوْخ ناراحاتلیق دوغوران آبیئی بؤلگهسیدیر. سوله سازیشینین شرطلرینه گؤره، بۇ ویلایتین ایستاتوس و آیریجا کئچیریلهجک رفراندومدا حل ائدیلمهلیدیر. اما قوزئی و گونئی الکتوراتین ترکیبی بارهده هله راضیلیغا گله بیلممیشلر. آبیئیده یاشایان دینک قبیلهسی جنوبا قاتیلماغین طرفداریدیر، کؤچری میسسئرییا ایجماسی ایسه شیمالا لویال موناسیبت بسلییر. گونئی سودان حکومتی میسرییالیلارین اوتوراق اهالی اولمادیغینا گؤره رفراندومدا ایشتیراکینین علیهینه چیخیر، رسمی خارتوم ایسه ویلایتین طالع یینین حل ائدیلمهسینده اونلارین کناردا قالماسینی اینسان حقوقلارینین پوزولماسی کیمی قیمتلندیریر و یولوئریلمز حساب ائدیر. هلهلیک بۇ مسئله ایله باغلی راضیلاشما الده ائدیلمدییندن رفراندوم تخیره سالینمیشدیر. حاضردا سودانین دؤولت بودجهسینین گلیرلرینین ۶۰ فایزی، گونئی سودانین گلیرلرینین ایسه ۹۸ فایزی نفتدن قایناقلانیر. ایکی موستقیل دؤولتین سرحدینین هارادان کئچجییندن آسیلی اولاراق، نفت یاتاقلارینین ۸۲–۹۵ فایزی گونئی ویلایتلرینده یئرلشیر. یئگانه ایخراج بورو کمری قوزئی ویلایتلریندن کئچهرک قیرمیزی دنیزین ساحلیندهکی پورت سودان لیمانینا چیخیر. سوله سازیشینین شرطلرینه گؤره، رفراندومادک طرفلر نفت گلیرلرینی ۵۰:۵۰ نیسبتینده بؤلوردولر. بوندان سوْنرا گلیرلرین هامیسی جنوبا چاتاجاق. بۇنونلا بئله، نفتین بوندان سوْنرا ترانزیتی، قوهده اوْلان نفت موقاویلهلرینین طالع یی، هابئله نفت ائمالی زاوودلارینین گلهجک فعالیتی ایله باغلی مسئلهلر نیزاما سالینمالیدیر. سوداندا وضعیتین بۇ حده گلیب چاتماسیندا «قارا قیزیل» آز رول اوینامامیشدیر. محض نفت یاتاقلاری کشف ائدیلدیکدن سوْنرا آپاریجی دونیا دؤولتلرینین، ایلک نؤوبهده، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، چین و فرانسهنین اؤلکهیه ماراغی آرتمیشدیر. ۲۰۰۳-جو ایلده سودانین قربینده - دارفور ویلایتینده یئنی موناقیشه اوجاغینین یارانماسی بورادا زنگین نفت احتیاطلارینین آشکارلانماسی ایله بیر واختا دوشموشدور. حاضردا سودانین نفتچیخارما صنایعسینه ان چوْخ اینوئستیسییا قویان اؤلکه چیندیر. اؤز نؤوبهسینده دیگر ایری بئینلخالق اویونچولار سودان نفتینه نظارت ائتمک اۆچون جد-جهدله موباریزه آپاریرلار.
اهالیسی[دَییشدیر]
گونئی سودان اهالیسی، موختلیف معلوماتلارا گؤره، ۷٬۵-دن[۳] ۱۳ ملن. نفره قدر تشکیل ائدیر. ۲۰۰۸-جی ایلین یئکونلاریندا کئچیریلهن سودان سیاهییاالمایا اساساً گونئی اهالیسی ۸ ۲۶۰ ۴۹۰ نفر تشکیل ائتمیشدی،[۴] لاکین گونئی سودان حاکمیتی بۇ نتیجهلری تانیمیر، چونکی خارتومدا یئرلشهن مرکزی ایستاتیستیکا بوروسو رئگیون اوزره اساس معلوماتلاری گونئی سودانلیلارین اؤز ائمالی و قیمتلندیریلمهسی اۆچون اونلارا وئرمکدن ایمتینا ائدیب[۵] گونئی سودانین اهالیسینین اکثریتی نئقروید ایرقینه عایید ائدیلیر و اننوی آفریقا آنیمیستیک دینلری قبول ائدیبلر یادا خریستیاندیلار. اهالینین اساسینی نیلوتلار (دینکالار، نوئرلر، آزاندئلر، باریلر، شیللوکلار) تشکیل ائدیر[۶]
جنوبی سودانین داخیلی مۆشکیللری[دَییشدیر]
گونئی سودانین آیریلاجاغی تقدیرده نیل چایینین سویونون بؤلوشدورولمهسی مسئلهسی سون درجه موهوم پروبلئم کیمی میدانا چیخاجاق. ۱۹۵۹-جو ایلده ایمزالانمیش میصر-سودان سازیشینه اویغون اولاراق، نیل چایینین ۹۰ فایزیندن بۇ ایکی دؤولت ایستیفاده ائدیر. گونئی سودانین بۇ سازیشی تانیاجاغی شوبهه دوغورور. دیگر طرفدن، نیل چایی هؤوزهسینین اؤلکهلری - اتیوپی، کنیا، بوروندی، کونقو دموکراتیک جومهوریتی، رواندا، تانزانیا و اوقاندا چایین سو احتیاطلارینین بؤلوشدورولمهسی حاقیندا مؤوجود راضیلاشمالارا یئنیدن باخیلماسیندا ماراقلیدیر. آرتیق اتیوپی سو کووتالارینین یئنیدن مویینلشدیرمیی تکلیف ائتمیشدیر و اونا آبش دستک وئریر. کووتالارا یئنیدن باخیلماسی میصری پیس وضعیتده قویا بیلر. حاضردا نیل سویونون ایلده ۵۵٬۵ میلیارد کوبمتریندن ایستیفاده ائدن میصرین کووتانین آزالدیلاجاغی موباهیسهلی مسئلهدیر. سودانین خاریجی بورجو ۳۸ میلیارد دوللارا چاتیر. قوزئی جنوبون بورج یوکونون بیر حیسهسینی اؤز اوزرینه گؤتورمهسینی تکلیف ائدیر. گونئیلولار ایسه بیلدیریرلر کی، قوزئیلیلار واختیله خاریجدن بۇ قدر بورج آلاراق جنوبا قارشی آپاردیقلاری مۆحاریبهنی مالیلشدیرمیشلر. عئینی زاماندا، میلّی آکتیولرین و گونئیداکی دؤولت شیرکتلرینه مخصوص املاکین طالع یی مسئلهسی ده جدی پروبلئمدیر. شیماللا گونئی میلّی والیوتا، وطنداشلیق، تهلوکهسیزلیک، ایندیدک باغلانمیش بئینلخالق موقاویلهلر و دیگر مسئلهلری حل ائتملیدیرلر. سودانین رفراندومدان سوْنراکی وضعیتی ائله ایندیدن ناراحاتلیق دوغورور. گلهجک پروسئسلرین روان گئدجیینه زمانت وئرمک چوْخ چتیندیر. زوراکیلیغین یئنیدن باش قالدیراجاغینی استثنا ائدیلمیر. سودانین مۆشکیللری تکجه جنوبلا بیتمیر. اؤلکهنین مرکزینده و شرقینده سئپاراتچیلیق مئییللری اؤزونو گؤستریر. ان بؤیوک پروبلئم ایسه دارفوردور. بۇ ویلایتده موسلمان عربلرله موسلمان غئیری-عربلر آراسیندا موناقیشه ان گرگین حده چاتمیشدیر. بیر طرفدن ده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و آوروپا سودان رهبرلیینی دایم تضییق آلتیندا ساخلاییر. بئینلخالق جینایت محکمهسی سودان پرئزیدئنتی عمر حسن بشیری دارفوردا حربی جینایتلر تؤرتمکده اتهام ائدرک اوْنون هبسینه اوردئر وئرمیشدیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری گونئیدا رفراندوم کئچیریلدیکدن سوْنرا سودانا قارشی تطبیق ائتدیی سانکسییالاری لغو ائتمیی و اؤلکهنین دونیا ایقتصادی سیستئمینه قاییدیشینا یاردیمچی اولاجاغینی بیان ائدیر. گلهجک موستقیل گونئی سودانین داخیلینده ده خئیلی پروبلئملر ییغیلیب قالمیشدیر. یاراناجاق یئنی دؤولتین ده پارچالانماق احتیمالی واردیر. بورانین اهالیسی موختلیف دیللرده دانیشان قبیلهلردن عبارتدیر. اینگیلیس دیلی رسمی دیل اعلان ائدیلسه ده، اهالی بۇ دیلی بیلمیر. زنگین نفت احتیاطلاری اهالینین معین طبقهلرینین یاخشی یاشاماسینی تعمین ائتسه ده، بوتؤولوکده گونئیدا یوخسوللوق پروبلئمینی حل ائتمیر.
گلهجکده سودان—جنوبی سودان موناسیبتلری[دَییشدیر]
شیماللا گونئی آراسیندا دا وضعیتین یئنیدن گرگینلشمهسی احتیمالی هله آرادان قالخماییب. سودان حکومتی رفراندومون نتیجهلرینی تانیاجاغینی دفعهلرله ان یوکسک سوییهده بیان ائتمیشدیر. سودان پرئزیدئنتی عمر حسن بشیر بیلدیرمیشدیر کی، آبیئی ویلایتینین ایستاتوسوْنون بیرطرفلی قایدادا مویینلشدیریلمهسی حربی عملیاتلارین برپاسی ایله نتیجلنر. بۇ ایسه موناقیشهنی تنزیملهمک اۆچون ایندیدک گؤستریلمیش سیلرین اوستوندن خط چکه بیلر.[۷]
== ایستینادلار ==
- ^ http://news.rambler.ru/10981125/
- ^ PocБизHecKoHcaлTиHr: ЮжHый CyдaH oфициaлbHo cTaл HeзaBиcиMыM rocyдapcTBoM Archived 2015-09-24 at the Wayback Machine.، ۹ июля ۲۰۱۱ roдa
- ^ UNFPA Southern SUDAN. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-01-03. یوْخلانیلیب2016-08-26.
- ^ Sudan census committee say population is at 39. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-11-23. یوْخلانیلیب2016-08-26.
- ^ Discontent over Sudan census.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Sudan: One country or two?.
- ^ http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2011&Pid=12050


text:
تسونامی
تسونامی یوخسا سونامی (اینگیلیسجه. Tsunami، ژاپونجا. 津波 ) اوقیانوسدا زلزله (یئر تیترَمه سی) اثرینده یارانان سو دالغاسیدیر. زلزلهنین گوجوندن آسیلی اولاراق سونامی دالغاسینین بؤیوکلوگو آرتیر و قورودا یاشایان اینسانلارین یاشاییشینا خطرلی اولور. ایندونزیده 2004-جو ایلده هیند اوقیانوسوندا باش وئرن زلزله نتیجهسینده بؤیوک دالغالار یارانیب چوخلو اینسانلاری هلاک ائتمیشدیر.
سونامی سؤزجوگونون معناسی[دَییشدیر]
"تسونامی" سؤزو ژاپون دیلینده لیمان(بندر) دالغاسی آنلامیندادیر.
سونامینین یارانماق نَدنی[دَییشدیر]
تسونامی بیر دالغادان عیبارت اولمور، بیر نئچه دالغالار آردیجیللیغیدیر. بؤیوک تسونامی ده بۇ دالغا آردیجیللیغی بیر ساعاتدان چوخ داوام ائده بیلر و بۇ دالغالارین شیددتی و بؤیوکلوگونون گئتدیکجه آزالاجاغینا ضمانت وئریلمیر. تسونامینین باش وئرمه سببی دنیزآلتیندا اوزوئرن زلزلهلردیر. تسونامینین شیددتی اونون نه قدر درینلیکده باش وئرمهسیندن آسیلیدیر.
تسونامیلرین یوزدَه 80ـی بؤیوک اوقیانوسوندا باش وئریر. دنیزآلتینداکی زلزلهلرین تسونامییه گتیریب چیخارماغی تئوری سینی بیرینجی دفعه یونان تاریخچیسی تیوسیدیدس، طرفیندن کشف ائدیلیب.
وولکانیک پارتلاییشلار، بؤیوک سوروشمهلر، دنیزآلتینداکی نوکلییر پارتلاییشلاری و تروپیک (ایستیوا) قاسیرغالار دا تسونامی مئیدانا گلمهسینه سبب اولا بیلر. میانمار 2008-جی ایلده باش وئرمیش تسونامی بؤیوک داغینتیلارا سبب اولموش و 200 مینه یاخین اینسان اؤلدورموشدور.
اوقیانوسدا تسونامی دالغالارینین اوجالیغی بیر متر قدردیر، دالغا اوزونلوغو، یعنی ایکی دالغا آراسینداکی اوزاقلیق 40 متره قدردیر. دالغالارین سورعتی ایسه ساعتتدا 800 کیلومتردیر.
تسونامی اوقیانوسون دایاز بؤلگهلرینه چاتدیقجا، دالغا اوزونلوغو دارالار واوجالیغی آرتار، سورعتی ده آزالاراق ساعتدا 80 کیلومتره دوشر.
تسونامینی قاباقدان تخمین ائتمک اولماز. ساحیلدَکی سولار بیردن چکیلسه، بیر نئچه دقیقه اولدن تذکور وئرمک مومکوندور.
2004-جو ایلده هیند اوقیانوسوندا باش وئرن تسونامیده یوخاریداکی ایطلاعاتی ایستیفاده ائدن 10 یاشینداکی اینگیلیسلی تیللی اسمیت، یوزه یاخین آدامین حیاتینی قورتارمیشدیر. ساحیل سولارین دالی چکیلمهسینین تسونامی گؤستریجیسی اولا بیلَجگینی اؤیرنَن اسمیته، عاییلهسی و اطرافینداکیلارین خلاص اولماسینی تامین ائتمیشدیر. تیللی اسمیته، داها سونرا ب.م.ت-ده بۇ موضوعو ایله ایلیشکیلی چیخیش ائتمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
لاتین الیفباسیندا آذربایجان تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tsunami»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰۱۶ ژانویه سی نین ۱۷جی گونو تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آذربایجان جمهوریتی جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آوروپا سفری
جمهورباشقانی علییئو، ارمنیستان رهبرلیگینین سیاسی ارک گؤسترهبیلمهسی دوروموندا، ایکی اؤلکه آراسیندا باریش آنلاشماسی ایمضالامانین یاخین واختلاردا مومکون اولاجاغینی بیلدیردی
آذربایجان جمهوریتی جمهورباشقانی ایلهام علییئو ۳۱ آگوست - ۲ سپتامبر ۲۰۲۲.جی ایل تاریخلرینده آوروپا اؤلکهلرینه سفر ائتدی. جمهورباشقانی علییئوین آوروپایا سفری بیر نئچه باخیمدان اؤنملیدیر.
۳۱ آگوست ۲۰۲۲ تاریخینده جمهورباشقانی ایلهام علییئو بروکسلده ارمنیستانین باشباخانی نیکول پاشینیان و آوروپا بیرلیگی شوراسی باشقانی شارل میشل ایله اوچلو توپلانتیدا گؤروشدو. گؤروشمهده آذربایجان و ارمنیستان آراسیندا باریش دانیشیقلاری اله آلیندی. دؤرد ساعات داوام ائدن توپلانتینین سونوندا لیدئرلر، خاریجی ایشلر باخانلارینین اؤندرلیگینده بیر آی ایچینده ایکیلی باریش دانیشیقلارینین باشلادیلماسی مسقونوسوندا آنلاشدی. جمهورباشقانی علییئو، اگر ارمنیستان رهبرلیگی سیاسی ارک گؤسترهبیلسه، ایکی اؤلکه آراسیندا باریش آنلاشماسی ایمضالامانین یاخین واختلاردا مومکون اولاجاغینی بیلدیردی. علییئوله پاشینیان نوامبر آییندا یئنیدن گؤروشهجک.
۱-۲ سپتامبر ۲۰۲۲ تاریخلرینده ایتالیا جمهورباشقانی سرجو ماتارللانین دعوتی ایله آذربایجان جمهوریتینین جمهورباشقانی ایلهام علییئو ایتالیایا سفر ائتدی. رسمی قارشیلاما مراسیمیندن سونرا جمهورباشقانی ایلهام علییئو، ایتالیا جمهورباشقانی ماتارلا و ایتالیانین باشباخانی ماریو دراگی ایله آیری آیری گؤروشدو. گؤروشمهلرده انرژی باشدا اولماقلا ایکیلی امکداشلیق مسئلهلری موذاکیره ائدیلدی. ایتالیی آذربایجانین آوروپاداکی ان بؤیوک تیجارت اورتاغیدیر.
ایتالیایا سفری چرچیوهسینده جمهورباشقانی ایلهام علییئو، آذربایجانین روما ائلچیلیگینین یئنی بیناسینین آچیلیشینی دا ائتدی. سؤزوگئدن بینادا ۲ سپتامبر تاریخینده آذربایجان-ایتالیا اونیوئرسیتهسینین قوروجو اورتاقلاری آراسیندا ایشبیرلیگی انلاشماسی امضالاندی. ایتالیانین ان یاخشی بئش اونیوئرسیتهسی آذربایجاندا اکینچیلیک، ابیلیشیم/انفورماتیک کیمی ساحهلرده امکداشلیق ائدهجک. سؤزون قونوسو اونیوئرسیتهنین تیکینتیسینین تملی ۲ آوریل ۲۰۲۲.جی ایلده قویولدو و ۲۰۲۴.جو ایلده باشا چاتدیریلماسی گؤزلهنیلیر. جمهورباشقانی علییئو، ائلچیلیک ترکیبینده آذربایجان مدنیت مرکزینین آچیلماسی ایله باغلی تاپشیریقلار وئردی.
۲ سپتامبردا جمهورباشقانی علییئو ایتالیانین کرنوبیو شهرینده قیرخ سککیزینجیسی تشکیل ائدیلن اولوسلارآراسی فوروما آنا دانیشماچی اولاراق قاتیلدی. جمهورباشقانی علییئو "انرژی گۆونلیگینین تامین ائدیلمهسینده آذربایجانین رولو" قونوسوندا دانیشدی. علییئو کرنوببودا آیریجا ایتالیا مطبوعاتینا آیرینتیلی شکیلده آچیقلامالار وئردی.
*
قاراباغ سورونو حل ائدیلدیکدن سونرا گونئی قافقازین اولوسلارآراسی ساحهدهکی رولو داها دا آرتدی. آذربایجان ترانزیت اؤلکه اولاراق هم دوغو هم ده باتی اؤلکهلرینین ایلگیسینی چکیر. ۱۸ جولای ۲۰۲۲ده آذربایجان آوروپا بیرلیگی اؤلکهلرینه انرژی صادراتینی ایکی قات آرتیراجاق یئنی آنلاشما ایمضالامیشدی. آذربایجان، آوروپا اؤلکهلری آراسیندا ان چوخ ایتالیا ایله یاخین امکداشلیق ائدیر. باکی و روما، گۆونلیک و ساوونما صنایعی ساحهسینده ایشبیرلیگی ایچینده.
آذربایجاندا چوخ ساییدا ایتالیا شیرکتی فعالیت گؤستریر. آذربایجان، انرژی قایناقلارینی آوروپا اؤلکهلرینه صادر ائتمهگی ایکی قاتینا چیخارماغی هدفلرکن، ایتالیانی بؤلگهدهکی داغیتیم مرکزی اولاراق گؤرور. ایتالیا، قاراباغین آبادلیغی مسئلهسینده ده آکتیو رول اویناییر.
قیساجا، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آوروپایا سفری، هم ارمنیستانلا باریش آنلاشماسینین ایمضالانماسی هم آوروپا اؤلکهلری ایله ایشبیرلیگینین گۆجلنمهسی باخیمیندان فایدالی اولموشدور.
ایلگیلیلی خبرلر
اورتا آسیا اؤلکهلرینین عرب اؤلکهلری ایله ایلیشکیلری گلیشیر
اورتا آسیا دؤولتلرینین باشقا اؤلکهلر و یا اولوسلارآراسی تشکیلاتلارلا ایلیشکیلرینده اورتاق فعالیتی گلهنک حالینا گتیرمیش اولماسی سئویندیریجیدیر
آذربایجان جمهوریتی جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آوروپا سفری
جمهورباشقانی علییئو، ارمنیستان رهبرلیگینین سیاسی ارک گؤسترهبیلمهسی دوروموندا، ایکی اؤلکه آراسیندا باریش آنلاشماسی ایمضالامانین یاخین واختلاردا مومکون اولاجاغینی بیلدیردی
اؤزبکیستان جمهورباشقانی میرضیایئوین عربیستان سفری
جمهورباشقانی میرضیایئوین وئریملی گئچهن ایلک سعودی عربیستانی سفریندن سونرا ایکی اؤلکه ایلیشکیلری داها دا گلیشهجک، اؤزبکیستاندا عرب سرمایهلری آرتاجاق


text:
«غلامحسین فرنود» اینسان گلدی، اینسان گئتدی…
حمید احمدزاده
چوخ اللشدین سنه اصلان دئسینلر
قوچ اوغلان، یا ایگید ترلان دئسینلر
عزیزیم جهد ائله بونلاردان آرتیق
سنه اینسان فقط اینسان دئسینلر
«مفتون امینی»
«غلامحسین فرنود»ون شخصیتی، یوخاریدا گئدن شعرین ان گؤرکملی گؤستریسیدیر. او چوخ بؤیوک ادعانین صاحیبی دئییلدی. اینسان گلدی، اینسان گئتدی. بیر نورمال و منطقی اینسان ایدی. اصلینده واقعی بیر ادبیاتچی ایدی. چوخلو کیتاب تورکجهدن فارسجایا چئویردی. او جوملهدن:
-«نوه نتیجههای ملانصرالدین» کی تورکیه کاریکاتوریستلرینه مربوط ایدی.
-تولستویدان بیر بالاجا اوشاق کیتابی ترجمه ایلهدی :«روباهی که سرش کلاه رفت»
-سینما عالمینده بویوک نظریه صاحبی ایدی.
-ایرانین فارس ادبیاتیندا بؤیوک ایزلر بوراخدی. او جوملهدن: عبید زاکانی حاقیندا آیدینلاتمالارینا اشاره ائتمک اولار.
-یوزلر کیتابا تصحیح و ائدیتورلوق ائلهدی. او جوملهدن ۱۳۴۶ دا اوستاد مفتون امینینین «انارستان» کیتابینی چاپا حاضیرلادی و شمس یایین ائوینده یاییلدی. (بوکیتابین حروفچینلیغینی من ایله «نوروز» یاپمیشیق)
-«آدینه مهدآزادی» نشریهسینی ۱۳۴۴ باشلادی، سونرا صمد و دوستلاری اونون یاردیمینا گلدی. انقلابدان سونرا، یئنه «آدینه» اصولونا باغلی اولان ادبی صفحهنی دوام وئردی.
دوکتور غلامحسین فرنود، تورکیهدن دوکتورا آلماغینا رغما و صمد، بهروز، علیرضا و….کیمی دوستلارینا رغما، ایران تورکلری دیل و ادبیاتینا، گؤزلنیلن اؤنملی آددیملار آتمادی. او اصلینده بیر بؤیوک اینسانیدی کی مملکتینین شرایطیندن آسیلی اولانی دیشی، دیرناغی و جانی ایله دوشونوب، اصلا تشنج یاراتمادی. اؤلن گونه قدر ادبیاتین سینیرلارینی قورودو.
صمد فوت اولاندان سونرا، هرکسدن آرتیق اونون مطرح اولماسیندا چابا گوُستردی. آرش مجلهسی نومره ۳۸ (درباره صمد بهرنگی) او تلاشین نتبجهسیدیر. اما بهروز دهقانی ایله، صمدین کیتابلارینین امتیازی کونوسوندا سؤزه گلدی. نهایت بهروز دهقانی قویان قرارا بویون ایدی و صمدین کیتابلارینین تجدیدی چاپی، علی زاخری (ابن سینا) یایین ائوینین مدیریندن آلینیب، رحمتلیک مجید آغا ایروانی (شمس) یایین ائوینه وئریلدی. صمدین تام کیتابلارینی بو دؤنه «عباد»، «نوروز» و من حروفچینلیک ائلهدیک و بیر نئچهسی مهدآزادی مطبعهسینده (سید اسماعیل پیمان مدیرلیغی) و بیر نئچهسی خورشید مطبعهسینده (حاج حبیب خادم هاشمی حسینی) چاپ اولدو. دکترفرنودن، بهروز دهقانی ایله بو سؤزه گلمهسی، غلامحسین فرنود جنابلارینین اعدامدان و آغیر زیندانا محکوم اولماماسینا مهم ندن اولدو.
دکتر غلامحسین فرنود اؤلن گونه قدر ساغ، سول و آشیری تورکچو و فارسچی اولمادان، فارس دیلی محور اولاراق دونیا ادبیاتینین خدمتینده ایدی. ایران ادبیاتی ۶۰ ایل سوره ده بئله ایتگی گوُرمهمیشدی.
بو عالیم، فاضیل، مهربان، صادق و صمیمی اینسانین الدن وئرمهسینی دونیا ادبیاتچیلارینا باش ساغلیغی دئییریک.
آنااوجاغی ادبیات اوجاغی طرفیندن
۱۳۹۸/۱۳/۲۵


text:
ایکینجی کونستانتین
ایکینجی کونستانتین (اینگیلیسیجه: Constantine II (emperor)) روم ایمپیراتورو. ۱ مارس 317 – 337 (as in th wst undr ); ایللر آراسیندا حؤکومت ائدیب. بیرینجی کونستانتین اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا ایکینجی کونستانتیوس واریث کیمی و بیرینجی کونستانس واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- BNE شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- CANTICN شناسهسیله مقالهلر
- ICCU شناسهسیله مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- ULAN شناسهسیله مقالهلر
- DTBIO شناسهسیله مقالهلر
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- روم ایمپیراتورلاری
- شاهلار


text:
سون گونلر هارای توشندن سونرا کی، «بوغاناق» یازاری دونیاسینی دییشیب؛ بیر سیرا یازیلار، حاق ناحاق، اینترنت اوزره یاییلدی. اوزاق یاخین، سایین یازاری و یاییملادیغی کیتابی قوتلادی. اوخویوب اوخومایان «بوغاناق»دان دئدی. کیمیلری غریبلیکدن، کیمیلری یییهسیزلیکدن، کیمیلری ده کیتابین یاخشیجا یاییملانماماغیندان دانیشدی. آلماق ایستهدیک تاپابیلمهدیک دئدیلر.
ایلک ساعاتلاردان بئله، اؤلکهمیزه و کولتوروموزه اویغون اؤلومه قارشی سسلر ایدی بو یازیلار. اؤلوم آمما یازاری آلیب گئتمیشدی هئچ نهیی وئجینه آلمادان. نه دئیه بیلرسن بو قاچیلمازا؟ ها اؤیلهسینه من ده شاشیب قالمیشدیم. بیر قوناقلیغین زیرهاییندایدیم، خبری ائشیدر ائشیتمز سوسوب قاپیلدیم اؤزومه. بیر هفته اولمازدی اؤزونو گؤروب دردلرینی دینلهمیشدیم، قیسطلریمدن دئمیشدیم.
سوسوب چالخانتینین ساکینلهشمهیینی گؤزلهدیم. گئنلده بئش اون گون چکر بئله چالخانتیلارین یاتماسی، آنجاق بیزده ائله بیل اوچ دؤرد گون یئتدی دئیهسن. آرتیق کیمسهدن سس قالخمایاجاق. قالخان سسلر ایسه، بوندان سونرا اولورسا اگر، اونلار داها اؤنملی اولاجاق اصلینده؛ هیجان دورتوسو کئچیب گئدندن سونرا دئییلن سؤزلر داها درین اولور.
سایین یازارین یاشامینا ماراقلی اولان، یاخینلاریندان سوروشابیلر. کیم ایدی، هاردان گلدی، هاردا نهلر ائتدی. بونلار سؤز قونوسو دئییل. یازار اولاراق یاشامی اؤنملی ساییلمایاجاق، اثرینه گؤره. میلیونلارجا آذربایجانین آداملاریندان بیری کیمی گلیب ده گئتدی. باشقا میلیاردلار آدام کیمی. بئله گلیب گئتمهیه نه چاره وار نه ده شوبهه. آنجاق آرادا قالان بیر «اثر» وار. اثر بیرینی میلیون میلیون آدامدان آییریب قیراقدا ساخلایابیلر. تشبیه اولماسین تشبیه اولماسین، (ایشاره بارماغیمی دیشلهیرک دئییرم!) یئددی میلیارد آدامین ایچینده «جیمز جویس» دئیه تانینان بیر آدام وار؛ میلیاردلار اؤنجهکی آداملاری دا گل اوستونه. اونو دوبلینلیلر نه سایدی نه آدام یئرینه قویدو دیری ایکن. حتی اؤلَندن سونرا بئله «سفئی بیر آدامیدی… گؤتوروب قاچدی دوبلیندن. سرسَفئی بیر سؤزلر ده یازدی… دوبلیندن ده آد چکدی.» دئدیلر. آمما! ایندی همن دوبلینلیلر، همن جویس چکن کوچه، خیابان، دوککان… آدلارینا بیرر بیرر تابلو قوروب فخرله جویس گتیرن آدلاری خاطیرلاییرلار؛ جویس یارادان کاراکتئرلرین گئتدییی بار، اوخول، کیتابخانایا ایشاره ائدیب، دوبلینی دونیانین یئددی باشیندان گلن توریستلره اونون گؤستردییی قلمدن سرگیلهییرلر.
جیمز جویس رومانی بیتیردی زیروهسینده. کیمسه اونون یاخینلیغینا دا وارابیلمز. جیمز جویس اؤزونو اثری ایله قالارغی ائتدی، آدینی دا یازدی پوزولمایان لؤوحهیه. آدینی اورا کئچهندن سونرا اونون یاشامی دا اؤنملی اولدو و جیمز تانییان اوزمانلار گلدی اوزه. تشبیه اولماسین دییرک دیل دوداغیمدا من ده «بوغاناق»ین یازارینین یاشامی، هلهلیک اؤنملی دئییل دئییرم. یاخین دوستوم اولاراق بئله اوزریندن کئچیرم؛ آنجاق «محمد ملکنژاد»ین اثری آرادا و دیری! من اثردن دانیشیرام.
دوز بئش گون سایین یازارین اؤلوموندن قاباق بیر یازی یازیب وئبلاگیما، سونرا اینستاگرامیما قویدوم، تلگرامدا «اؤیکوموز» کانالیندا دا گئتدی بو یازی. یازیمین باشلیغی «بوغاناق، ییرمی ایلدن سونرا» ایدی. اوخویون:
اوچ گوندور بیر داها باشلامیشام «بوغاناق» رومانینی اوخوماغا. بو رومانین یازیلماغیندا پیلله پیلله یازار ایله آیاق توتوب یئردیم. من، حمید قرائی و سایین یازار (محد ملکنژاد). اوچ بؤلوم اوخوموشام هلهلیک. باشقا آچیلارین آچیلماسینی دئسم یانیلمامیشام بو یئنیدن اوخودوغومدا. رومانا گؤره کیمسهدن بیر سس قالخماییب هله. دونن ائله بونا فیکیرلهشیردیم. نهدن بو رومانا گؤره کمیسه بیر سؤز دئیه بیلمهییب؟ چونکو رومانین آنلاتیسی یئنیدیر. چونکو رومان چتین روماندیر. اوخوماغی ایش آپاریر. گوجدور. بوتون آلیشقانلیقلاری پوزور بو رومانین آنلاتی بیچیمی. او اوزدن هله اؤز اوخوجو کوتلهمیزده اونون آلینماسینا هئچ ده تلهسمیرم. بلکه (ایییمسر باخیشلا) ییرمی ایلدن سونرا اونو یاخشی اوخویان اولدو.
من یازیمدا، فرقینی بیلرک «یاخیشی اوخویان» دئمیشم؛ تپکی یوخسا نقد یازماق دئییل، اونو یازار یازدیغی کیمی ان آزی و یاخشی اوخوماغین تعریفینه داها یاخین دورماق ایستهسک، اوندان دا ایرهلی چیخما بیر اوخوماغی نظرده توتاراق دئمیشم.
گونده بیر بؤلوم اوخورکن رومانی، حمید قرائییه یازیردیم بو یئنی اوخودوغومدا یئنه یئردن قالخیب گؤیده اولدوغوم حیسی. بونو دا یازیردیم کی یازارا دئمیرم حیسسیمی، اوبیری رومانینین یازدیغیندا هوَسلی قالسین دئیه. آخی سایین یازار باشلامیشدی ایکینجی رومانینین یازماغینا و بیرینجی جیلدینی ده بیتیرمیشدی؛ ایستهمیردیم فیکری اؤنجهکی ایشینه بولاشا! آنجاق تئیخه ده بئله دؤزمهییب ایکی اوچ کره یازار ایله یازیشماغیمیزدا تعریفلهدیم رومانینی. سسلر و سؤزلر وار هله تلگرامیمدا.
ایندی کی یازار گئدیب و داها یوخدو؛ گئتمهیی ایله ده سس سالیب آرایا، من اؤز سؤزومون اوستوندهیم یا یوخ؟ یانی او دئدیییم «ییرمی ایل»ی هله ده ساوونورام یا یوخ؟ البته کی (بیر ایکی ایل اویان بویان) سؤزومده برک برک دورموشام. کیتابدان اوچ یوز دنه دئییل، اوتوز میلیون دنه باس هر بیر تورکه بیر دنه وئر! یئنه من اؤز سؤزومو دئیهجهیم. تاپیلیب تاپیلماماق اوقدر ده فرق یاراتماز دوروما.
ایکینجی رومانی نئجه اولاجاقدی؟ ائله بوردا بیر شئیلر دئییم سؤزونو آچدیغیما گؤره. ایکینجی رومانیندان ایکی بؤلوم منه اوخودوغونا گؤره، و پیلانلاریندان دانیشدیغینا گؤره، اوچ جیلدلیک بیر نهیر رومان اولاجاقدی. بیرینجی جیلدی بیتیب. ایکینجی جیلدینه ائله بو یای (۹۸ین یایی) گئدیب ان آزی ۲۴ کنده (میانا کندلری) بیر خئیلک ماتریال توپلاییب، مصاحبهلر ییغمیشدی. سون گؤروشوموزده بو مصاحبهلرین بیلگیسایارا یازی اولاراق کؤچوردویوندن دئدی. او مصاحبهلرین بعضینین سیلیندیییندن ده دئدی. بونا گؤره ده من عصبیلهشیب دوردوم اوتوردوغوموز نیمکتدن، اویان بویانا گئدیب اؤز اؤزومه دئیینیردیم. نییه اولاری سیلدون؟ یئر یوخودو بیر فلش آلیب تؤکهیدون، سیدییه وورئیدون.. نه بیلیم منه گؤندهرئیدون… ال قول اؤلچوردوم. و جناب ملکنژاد سوچلو بیری کیمی هئچ نه دئمهدی. فقط دئدی باشقا آدامین موبایلیندا اولدوغونا گؤره، یازاندان سونرا سیلیردیم. دئدیم اللرون آغریماسین. مصاحبهلرینده هر کنده گئدیرمیش قوجا بیرینی آختاریب ائوینه گئدیر چایلاشیب دانیشیرمیشلار. باشقا دینلری اولان، باشقا مسلکلری اولانلاری دا تاپیب اونلاردان دانیشدیغینی دئدی. اونلارلا چکیش برکیشدن، یازارا شوبههلی شوبههلی باخدیقلاریندان دانیشدی… غرض اوزمان بیر یازار یازیسینا نئجه سؤز ییغار، عئینن ائله. آمما دئیهبیلمرم بو یازدیغی ایکینجی رومان «بوغاناق»ی کئچهجکدی.
سؤزومدن اوزاق دورماییم: نهدن دئییرم ییرمی ایل چکر «بوغاناق» یاخشی اوخویوجوسونو تاپابیله؟ بونا بیر قانیتیم وار می؟ ایلک باشدان دئییم، بیز هله ادبیاتین الیفبئیینه کئچمهمیشیک! فارسلار بئله کئچمهییبلر. حاشیهنین حاشیهسی دورومونداییق بیز. بوغاناق آمما چیخمیشدی بو حاشیهدن. آز چوخ اؤلکهمیزده فارس و تورک ادبیاتینی ایزلهدیییمه دایاناراق دئییرم بونو؛ قاتلاشان دا اولابیلر سؤزومه قاتلاشمایان دا. اؤنملی ده دئییل! چونکو من ادبیاتیمیزی بوغاناق بویدا گؤرمورم. ییرمی ایل ده آرایا زامان قویموشام، ایییمسر باخیشلا.
دئیهنده ادبیاتین الیفبئیینه کئچمهمیشیک، یئکه سؤز مو دئییرم؟ یوخسا ایراندا بوغاناق قدر یوکسهلهبیلن اثر یوخدور دئدیییمده چاشیرام می سانیرسیز؟ آد گتیرک: محمود دولت آبادی، رضا براهنی، هوشنگ گلشیری، صادق هدایت، غلامحسین ساعدی… داها کیم؟ سیمین دانشور، صادق چوبک، ابراهیم گلستان… امیرحسین چهلتن*، محمدرضا بایرامی، احمد صادقی اشرافی (الیف نورانلی)، داها… حسین ثناپور، رضا امیرخانی… زویا پیرزاد… کیمی آدلاردان سایاق؛ آدلار بیتر بیتمز یئکهلیکلییینه ازیلمهسم آلتلاریندا، محمد ملکنژادین آدی بوغاناقلا لاپ اؤنده گئدهجک.
بؤیله می سانیردیم اؤنجهدن نییه دئمیر، ساخلامیشدیم یازارین اؤلوموندن سونرایا می؟ بیر: حمیدله من رومانین ائدیتینی اله آلمیشدیق. رومانین اورژینالینی آز قالا یارییا آزالتمیشدیق… بیزیم آدیمیز گئتمیشدی رومانین ایلک صفحهسینده. ایکی: یازار یورولمادان هله یازماقدایدی، من بوغولاراق ساخلاییردیم اؤزومو. آدامدا دام دولو دویونلر آچیلیب دئشیلمهیه باشلامیشدی… ایستهمیردیم خوشانلیقلا دویسون گؤردویو ایشدن. اوچ: ایندی دئدیم. کیم ایناناجاق؟ هئچ کیم! (ییرمی ایل).
***
بوغاناق نهدن دانیشیر؟ (review)
ایلک بؤلوم مصطفی آدیندا بیر آدامین کوما حالینا گئدیب بوغاناغا توشمهییدیر. بوتون تصویرلر، گل گئتده اولان آداملار و سیمگهلر آپ آیدین گؤرونور کومالی ذهنین بوغاناغیندا. تک تک بوتون گؤردویو گؤرونتولر سونرالار رومانین باشا باشیندا تیکرار تیکرار گلهجک و آچیقلاناجاق. ایچَریک و بیچیم سیخ سیخ بیربیرینه باغلیدیر؛ بوغاناقلی ذهنین بوغاناقلی آنلاتیسی دا وار یانی. مصطفی کیشی سون بؤلومه قدر خستهخانادا یاتاغا توشوب جان چکیشمکده اولاراق آنلاتی دوربینی اونون ذهنینین قاتلارینا گیریب اوخویوجویا اولای گؤسترهجک. ماتان آدلانان قیز دهشتلی اولای اوزریندن عاقلینی ایتیریب دلی اولور ایکینجی بؤلومده. ماتان مصطفیگیلین قونشوسونون قیزی و اوشاقلیق دوستودور. عاییلهسی ایله قوما کؤچورلر؛ باشی بلالی ماتانین سون ماجرالارینا قدر آنلاتیلیر بو بؤلومده. مصطفینین آتاباباسیندان نقل اولونان خاطیره بیزی قافلانتی تپه درهلرینه آپاراراق ۱۳۲۵ و سونرالاری آذربایجان خالقینین جانینا چاق اولان قیرران و قیتلیغی جانلاندیریر. آذربایجان کندلرینین بیرر بیرر بوشالماغی، کؤچَریلرین قومدا تهراندا آوارا قالماغی، جیتدان ناغیلی گیریش چیخیشیندا آنلاتیلیر. مصطفیگیل ده قوما کؤچورلر. قومدا چکن آغریلاری، حیقارتلری، انقلابدان سونراکی بوتون اولایلار، شریعتمدارچیلیق، شریعتیچیلیک، رجَویچیلک، سگگیز ایل ایران عراق ساواشی… آنلاتیلیر. مصطفی آزماز ساغالیر سونوندا و مرخص اولور خستهخانادان. سون بؤلومون آنلاتیسی مصطفینین چکدییی بوتون چتینلیکلر، یاشادیغی کیریزلر دولاییسییلا، ائوده اونون دا اوشاقلیق دوستو ماتان گونونه توشمهیینی گؤستریر…
* امیرحسین چهلتندن «روضه قاسم» باشلیقلی رومانی اوخوموشام یالنیز. رومان اولدوقجا گؤزلدیر، آنجاق من سون قیسمینی بیهنهبیلمهدیم. یوخاریدا گتیردیییم آدلارا سایغی ایله باشقا آدلار دا آرتیرماق اولار؛ آنجاق بو آدلاری گتیریب باشقالارینی گتیرمهدیییمده هئچ بیر آماج یوخ. تانیدیغیم و اثرلریندن اوخودوغوم یازارلاردیر بونلار، و ده اؤنملیلری. داهالاری دا وار البته اثرلرینی اوخویوب گؤزللیک دویدوغوم یازارلاردان. چوخلاری دا وار کی نه اوخوموشام نه خبریم وار اونلاردان.


text:
Sonxeber.az خبر وئریر کی، بو سؤزلری آذرتاجین خصوصی مخبرینه مصاحبهسینده قاهره اونیوئرسیتتینین پروفسورو، تدقیقاتچی-عالیم تیمور نصیروو سؤیلهییب. او قید ائدیب کی، ۲۰۱۵-جی ایلده دونیانین ان زنگین کیتابخانالاریندان بیری اولان “مصر کیتابلار ائوی”نده (دارالکتب المصریه) نظامی گنجوینین آلتی الیازمادان عبارت “خمسه”سی تاپیلمیشدی. شرق انتباهینین پارلاق نمایندهسی، داهی شاعر و متفکرین عرب منبعلرینده ایزی ایله باغلی تدقیقاتلار داوام ائدهجک.
تدقیقاتچی-عالیم بیلدیریب کی، نظامی گنجوی، اونون دوغولدوغو گنجه شهری حاقیندا بیر چوخ عرب عالیملرینین اثرلرینده بحث اولونوب. بؤیوک عالیم اسمهانی الانساب “(نسبلر) کیتابیندا یازیردی: “الگنزی آذربایجانین مشهور شهرلریندن بیری گنزهیه (گنجهیه) منسوبدور”. او، گنجهیه منسوب اولان عالیملردن بیر نئچهسینین آدینی قئید ائدهرک اونلار حاقیندا فیکیرلرینی قلمه آلیب. بونلاردان ابراهیم ابن محمد الگنزی، آبو حافظ عمر ابن عثمان ابن شعیب الگنزینی مثال گؤسترمک اولار. عالیمین “توضیحالمشتبه” (شوبههلرین آیدینلاشدیریلماسی) کیتابیندا قئید اولونوب: “الگنزی، گنزهیه منسوبدور، او، ائله گنجهدیر”. عینی کیتابین باشقا بیر صحیفهسینده “الگنزوی گنزهیه (گنجه) منسوبدور” دئییلیر.
بوندان باشقا، XIII-XIV عصرلرده یاشامیش جغرافیاشوناس عالیم القزوینی “آثار اولبلد و اخبر اولعباد” اثرینده آذربایجانین گنجه شهریندن صحبت آچارکن یازیر کی، گنزه (گنجه) گورجولره یاخین، مسلمانلارین یاشادیقلاری یئنیلمز، قدیم، آران شهرلریندن بیریدیر، بوللوق شهریدیر، خالقی دیندار و خیرخواهدیر. خالقین اکثریتی سلاحدان استیفاده ائده بیلیر و س. او، نظامی گنجویدن ده صحبت آچاراق دئییر: “داهی و مدریک شاعر ابو محمد نظامی بو شهردندیر”. قزوینی ابومحمد نظامینین “خسرو و شیرین”، “لیلی و مجنون”، “سیرلر خزینهسی” و “یئددی گؤزل” کیمی اثرلرینین اولدوغونو، “خسرو و شیرین” اثرینده دینی نصیحتلردن، حکمتلی کلاملاردان، آتالار سؤزلری و گؤزل حکایهلردن چوخ استفاده ائدیلدیگینی یازیر. او، بو اثرین سلجوقیلر شاهی توغرول ارسلان اوغلو اوچون یازیلدیغی و سلطانین دا شعر و شاعرلره دقت یئتیردیگی اوچون نظامییه بؤیوک حؤرمت قازاندیردیغینی، انسانلار آراسیندا نسخهلری یاییلاراق اونو مشهورلاشدیردیغینی بیلدیریر. “لیلی و مجنون” اثرینین ایسه شیروان شاهینین ایستیه یی ایله اونون اوچون یازیلدیغینی و بو اثرین آنالوقو اولمادیغینی وورغولاییر.
XVII عصرده یاشامیش بؤیوک عالیم حاجی خلیفه اؤز “کشف الظنون” (شوبههلری اوزه چیخارماق) اثرینده “خمسه” (بئشلیک) آدی ایله مشهور اولانلارین آدلارینی چکرکن دئییر: “اونلاردان بیری ده شیخ جمالالدین ایلیاس ابن یوسف بن مؤید نظامی الکنجویدیر”. (عرب دیلینده “گ” حرفی اولمادیغیندان، اونو یا ج ایله، یا دا ک ایله ایفاده ائدیرلر). همچنین XX عصرین اورتالاریندا یاشامیش عالیم عبدالنهیم حسنین “نظامی گنجوی” آدلی اثرینده آذربایجانین گنجه شهرینده یاشامیش نظامی گنجوینین سونرادان شاهلارا و حاکملره مدحیهلر یازدیقدان سونرا دؤورونون حاقسیزلیغی و عدالتسیزلیگی ایله علاقهدار اونلاردان اوزاقدا، داها چوخ تنهالیغا اوستونلوک وئردیگینی قئید ائدیر. او، شاعرین اثرلرینین آنا خطینین هر زامان یاخشی، خیرخواه عمللره، گؤزل اخلاقا، عدالته چاغیریش اولدوغونو، همچنین ظلمدن شکایت ائدیلدیگینی قئید ائدیر. مؤلف بؤیوک احتماللا شاعرین هجری تاریخی ایله ۵۳۹-جو (۱۱۴۳) ایلده دوغولوب و ۶۰۸-جی (۱۲۱۰) ایلده وفات ائتدیگینی یازیر.
س. نصیروو قئید ائدیب کی، آراشدیرمالار زامانی بیر نئچه منبعده عرب شاعرلرینین ده نظامیدن ایلهام آلدیقلاری گؤرونور. اونون سؤزلرینه گؤره، فارس دیلینده یازیب-یارادان نظامینین آذربایجان شاعری اولماسی بارهده عرب دونیاسیندا داها چوخ تبلیغاتا احتیاج دویولور. “هر هانسی شاعرین اثرلرینین یازیلدیغی دیل اونون میللی منسوبیتینین گؤستریجیسی اولا بیلمز. من عرب منبعلرینده آذربایجان و آذربایجانلیلار حاقیندا آراشدیرما اثناسیندا یوزلرله آذربایجانلی عالیمین آدینا راست گلدیم کی، اونلار بوتون اثرلرینی یالنیز عرب دیلینده یازیبلار. عرب عالیملری اونلارین آذربایجانلی اولدوغونو بیر معنالی شکیلده قبول ائدیرلر. بو موضوع ایله اطرافلی تانیش اولماق ایستهینلر آذربایجانین مصردهکی سفیرلیگینین دستهیی ایله عرب دیلینده چاپ ائدیلمیش “عرب منبعلرینده آذربایجانلیلارین حیات و یارادیجیلیغی” آدلی کیتابا مراجعت ائده بیلرلر. بو کیتابدا آلتی ایلدن آرتیق داوام ائدن علمی آراشدیرمالارین نتیجهسی اولاراق، بئش یوزه یاخین مختلیف عرب منبعلریندن توپلانمیش یوز آذربایجانلی عالیم و ادیب حاقیندا ماتریاللار تقدیم ائدیلیب.


text:
میصر
میصر رسمی آدی میصر عرب جومهوریسی — آفریقانین شیمال-شرقینده و سینای یاریم آداسیندا یئرلشمیش اؤلکه. اؤلکنین اساس یاشاییش منطقهلری نیل چایی بویونجا یئرلهشیبدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
میصرین اراضیسینده قدیم اینسانلار سووارما سیستملرینی یاراتمیش، داش و میسدن دوزلدیلمیش امک آلتلریندن ایستیفاده ائتمیشدیلر. امک فعالیتینین نتیجهسینده اورادا یوکسک مدنیتین یارانماسی ممکن اوْلموشدور. بوتون ایشلرین گؤرولمسینده کؤله امکیندن گئنیش ایفتیراده اوْلونوردو. قدیم میصیرلیلر سامی خالقلاری قوروپونا دخیل اوْلموشدورلار، لاکین اونلارین باشقا آفریقا، اوروپا و آسیا خالقلاری ایله قاریشماسی فاکتلاری دا تاریخده اوْلموشدور. E. ə. V-IV-جو مین ایللیک لرده، ابتدایی ایجماع قورولموشونون داغیلماسیندان سوْنرا، میصرده تدریجاً کیچیک دؤلت قوروملاری یارانماسیدیر. سومئرده اولدوغو کیمی، هر بیر ویلایت مۆستقیل اراضی اوْلموشدور. اونلارین باش شهرلری، ایداره ائتمه سیستملری، اوردولاری و تانریلاری اوْلموشدور. بۇ ویلایت لر بیر-بیرلری ایله اتفاق قوروردولار و یا ساواشیردیرلار. لاکین سوْنرا بیرلشمه مئیللری آرتمیش و اؤلکه ایکییه - یوخاری (شیمال) و آشاغی (جنوب) حیصهیه بؤلونموشدور. بۇ حیصهلرین چارلاری ساواشلار آپارمیش و اؤلکهنین بیرلشدیرمه اۆچون جهدلر ائتمیشدیلر. بۇ دووره میصرین «سلسلهلر اؤنجه دوورو» دئییلیر. E. ə. III-جو مینیللییه عایید اوْلان بیر داش لوحهسینده قدیم میصرین شیمال چارلارینین سییاهیسی وئریلمیشدیر. لاکین اولا بیلسین کی، اونلار چارلار دئییل، طایفه و یا شهر باشچیلاری اوْلموشدورلار. عومومیتله او دوورلر حاقیندا بیلگیلر چوْخ آزدیر و «سلسلهلر اؤنجه دوورو» نه وقته قدر داوام ائدیب، دئمک چتیندیر. هر حالدا آرتیق e. ə. III مینیللیکده واحد دؤلت موجود اوْلموشدور و بورادا ۲ چار سلسلهسی اوْلموشدور و بۇ تاریخدن میصر دؤلتینین تاریخی باشلانیر. میصر چارلارینی «فرعون» لار آدلاندیریرلار. حساب اوْلونور کی میصرین ۳۰-آ یاخین چار سلسلهلری اوْلموشدور.[۱۳]
موعاصیر تاریخی[دَییشدیر]
بیرینجی دونیا ساواشیندان سوْنرا اینگیلتره (انگلیستان)نین پروتئکتوراتلیغی اولان میصرده میلّی-آزادلیق حرکتی یئنی مرحلهیه قدم قویدو. ایستیقلالیییت اوغروندا مبارزهیه رهبرلیک ائتمک اۆچون بورژوا ایجتیماعی خادیملریندن بیر قوروپو باشدا Səəd Zəqlul اولماقلا ۱۹۱۸-جی ایلین سونلاریندا میصر نمایندهلری پارتییاسینی (Vəfdi Misri) یاراتدیلار. بۇ اؤز نتیجهسینی تئزلیکله گؤستردی. ۱۹۱۹-جو ایلین مارس-آوریل آیلاریندا و ۱۹۲۱-جی ایلین سونلاریندا میصرین مۆختلیف سوسیال طبقهلرینی و اراضیسینین بؤیوک بیر حیصهسینی ایحاطه ائدن گوجلو عصیانلار باش وئردی. بۇ عصیانلار آمان سیزلیقلا یاتیریلسا دا، مستملکچیلره اونلارا حاکمیتینین دایاقسیز و اعتیبارسیز اولدوغو نوماییش ائتدیریلدی. نتیجهده بؤیوک بریتانیا ۱۹۲۲-جی ایل ۲۸ فئوریهدا اؤلکهده اؤز قوشونلارینی و کومیسسارینی ساخلاماق شرطیله میصرین ایستیقلالیییتینی تانیماغا مجبور اولدو. ۱۹۲۳-جو ایلده میصر باشدا کیرال فؤاد اولماقلا مشروطیت سلطنت اعلان ائدیلدی. اؤلکه مجلیسینه سئچکیلر کئچیریلدی. کیرالین و مجلیسین قارشیسیندا مسئولیت داشییان ناظیرلر کابینهسی یارادیلدی. «وفد میصری» پارتییاسینین لیدئری Səəd Zəqlul باش ناظیر تعیین اولوندو. ناظیرلر کابینهسینین و گنج میصر بورژوازییاسینین باسکیی نتیجهسینده انگلیستان مهم ایقتیصادی گذشتلره گئتمیه، اؤلکه صنایعسینی و تجارتینی خاریجیی رقابتدن مودافیعه ائتمیه یؤنلدیلمیش یئنی گمرک تعریفی حیاتا کئچیرمیه مجبور اولدو. ۱۹۲۴-جو ایلده سودان کوندومیمو اوستان انگلیستان ایله میصر آراسیندا مناقشه باش وئردی. «وقف میصری» سوداندا مستملکه علئیهینه حرکتی مودافیعه ائتدییی اۆچون اینگیلیسلر زوراکی واسیطهلرله وفدچی حؤکومتین ایستعفا گئتمسینه ناییل اولدولار. ۱۹۲۹-۱۹۳۳-جو ایللرین دونیا ایقتیصادی بحرانی میصر ایقتیصادیاتینا، ایلک نوبهده پانبیقچیلیغا بؤیوک ضربه ووردو. آقرار بحرانین صنایعیه کئچمسی نتیجهسینده بیر چوْخ خیردا و اورتا موسسهلر ایشی دایاندیردیلار. ایشسیزلیک گئنیش میقیاس آلدی، فهلهلرین رئآل امک حاقّی کسکین شکیلده آشاغی دوشدو. میصرده ایستیثمارین گوجلنمسی و حیات سویه سینین آشاغی دوشمسی ایله علاقهدار آزادلیق مبارزهسینین یئنی دالغاسی باشلاندی. آزادلیق مبارزهسینین زیروه سینی ۱۹۳۰-جو ایلین جولای حادیثهلری تشکیل ائتمیشدی. منصور، قاهیره، ایسکندریه و پورت-سعید شهرلرینده عینادلی دؤیوشلر باشلاندی. سووئز شهری ایسه عوصیانچیلار طرفیندن توتولدو. مستملکچیلر و دخیلی ایرتجاع سیلاحلی مبارزهنی یاتیرماغا ناییل اولدولار. لاکین شهرلرده تعطیل لر و کندلیلرین اوز اوزونه چیخیشلاری بوتون ۳۰-جو ایللر بویو داوام ائتمیشدی. نتیجهده بؤیوک بریتانیا ۱۹۳۶-جی ایلین آوقوستوندا میصرله یئنی مقاوله ایمضالاماغا مجبور اولدو. بۇ مقاولهیه اساساً انگلیستان عالی کومیسساری سفیرله عوض اولوندو و فورمال اولاراق اینگیلیس ایشغالینا سون قویولدو. بۇ گذشتلر ظاهیری اؤزللیک داشیییردی. اصلینده بۇ مقاولهیه گؤره سووئز کانال بؤلگهسی، قاهیره و ایسکندریه شهرلری اینگیلتره (انگلیستان) قوشونلارینین یئرلشدییی اراضی کیمی تصدیق اوْلونور، بؤیوک بریتانییا حربی هوا قوه لرینین میصرین طیاره لیمانلاریندان ایستیفاده ائتمسی و اونون اراضیسی اوزریندن اوچماق حقوقو ساخلانیلیر و میصر اوردوسو اوزرینده اینگیلیس حربی نمایندهلرینین نظارتی قویولوردو. مۆحاریبه باش وئرردیسه، یاخود مۆحاریبه تهلوکهسی یاراناردیسا، اینگیلیسلر میصردن بیر دؤیوش مئیدانی کیمی ایستیفاده ائده بیلردییلر. بئللیکله، ۱۹۳۶-جی ایل مقاولهسی دهایشیلمیش شکیلده اولسا دا، اینگیلتره (انگلیستان)نین میصر اوزرینده آغالیغینی مؤحکملندیریردی.
میصر ایکینجی دونیا ساواشیندان سوْنراکی ایللرده ده رسماً مۆستقیل دؤلت حساب اولونسا دا، فاکتیکی اولاراق بؤیوک بریتانیادان آسیلی وضعیتده قالماقدا ایدی. او، بریتانییانین توخوجولوق صنایعسی اۆچون «پانبیق اکین بیچینلیق» رولونو اوْیناییردی. هم ده بریتانییا سوئز کانالیندان و اونون بؤلگهسینده یئرلشدیریلمیش حربی بازالاردان میصر و دیگر عرب اؤلکهلری اوزرینده آغالیق اۆچون ایستیفاده ائدیردی. میصر خالقی اینگیلیس مستملکه اسارتی ایله باریشماق ایستمیر، اینگیلیس قوشونلارینین سووئز کانالی بؤلگهسیندان چیخاریلماسی و اؤلکهنین حقیقی مۆستقیلیگین برپا ائدیلمسی اوغروندا قطعیتلی مبارزه آپاریردی. ۱۹۵۲-جی ایل جولایون ۲۲-دن ۲۳-نه کئچن گئجه قاهیره گؤزتپه (پادگان) حیصهلرینین عصیانلاری باشلاندی. عصیانا جامال عبدالناصیرین لیدئرلیک ائتدییی آزاد ضابیطلر تشکیلاتی رهبرلیک ائدیردی. عصیان نتیجهسینده کیرال فاروق حاکمیتدن ال چکمیه و اؤلکهنی ترک ائتمیه مجبور اولدو. ۱۹۵۳-جو ایلده میصر جومهوری اعلان ائدیلدی. جامال عبدالناصیر اونون ایلک جومهور باشقانی اولدو. او، قطعیتلی میللتچی ایدی و میصرین تام مۆستقیللیگینه چالیشیردی. جولای انقلابی میصرین طالعیینده مهم رول اوینادی. اؤلکنین سیاسی جهتدن آسیلیلیغینین لغوینه، سووئز کانالی بؤلگهسیندان اینگیلیس قوشونلارینین چیخاریلماسینا کؤمک ائتدی. میصر حؤکومتی ۱۹۵۶-جی ایلده سووئز کانالی شیرکتینی میلّیلشدیردی. بو، یاخین شرقده اوروپانین ایری دؤلتلرینین موقعیینه جیددی ضربه دئمک ایدی. میصرین بۇ قانونی حرکتینه جواب اولاراق ۱۹۵۶-جی ایل ۳۰ اوکتوبردا بؤیوک بریتانیا، فرانسه و اسراییل اونا قارشی مۆحاریبهیه باشلادیلار. لاکین اوچلرین تجاوز موفقیتسیزلیه اوغرادی. شوروی-نین باسکیی نتیجهسینده مداخیله جیلر میصر اراضیسینی ترک ائتمیه مجبور اولدولار. ۱۹۵۸-جی ایلین فئورالیندا میصر و سوریه بیرلشمیش عرب جومهوریسی آدلانان بیر دؤلتده بیرلشدیلر. لاکین بۇ بیرلشمه موقتی اولدو. ۱۹۶۱-جی ایلین سپتامبریندا سوریهده دؤلت چئوریلیشی باش وئردی. سوریه بیرلشمیش عرب جومهوریسیندان چیخدی. لاکین ۱۹۷۲-جی ایله قدر میصر بئله آدلانماغا داوام ائتدی. ۵۰–۶۰-جی ایللرده میصرده سوسیال-ایقتیصادی دهایشیکلیکلر حیاتا کئچیریلدی: ایری صنایع، بانک لار، نقلیات میلّیلشدیریلدی، ایقتیصادیاتین دؤلت بؤلمسی یارادیلدی، تورپاق اوزرینده مولکدارلارین مولکییتینی محدودلاشدیران آقرار ایصلاحاتلار حیاتا کئچیریلدی. لاکین آقرار مثلین حلی باشا چاتدیریلمادی. آیری شهر بورژوازییاسینین بیر حیصهسی اؤز موقعیینی قورویوب ساخلادی. ۱۹۷۱-جی ایلده اؤلکهنین یئنی کونستیتوسییاسی قبول اولوندو. کونستیتوسییایا اویغون اولاراق ۱۹۷۲-جی ایلدن اعتیباراً اؤلکه میصر عرب جومهوریسی آدلانماغا باشلادی. ۶ گونلوک مۆحاریبه میصره بؤیوک زیان ووردو. اؤلکنین گلیرلرینین باشلیجا منبعی اوْلان سووئز کانالینین فعالیتی دایاندی. دؤلت بؤلمسی ایقتیصادیاتدا ثمرهسیز رول اوْیناییردی. شیشمیش بوروکراتییا بودجه گلیرلرینین چوْخ حیصهسینی اودوردو. ناصیرین وفاتیندان سوْنرا (۱۹۷۰) پرزیدنت اولموش انور سادات یارانمیش وضعیتدن چیخیش یولو تاپماغا چالیشاراق لیبرال سیاست یوروتمیه باشلادی. بۇ سیاست خاریجیی اینحیصارلارین میصر ایقتیصادییاتینا گئنیش نفوذ ائتمسینه سبب اولدو. میصر یاخین شرقده سئپاراتچیلیق سیاستی یئریتمیه باشلادی. کئمپ-دئوید سازیشی (۱۹۷۸) میصرین عرب دونیاسیندا تجرید اولونماسینا گتیریب چیخارتدی. نتیجهده اونون عرب دؤلتلری جمعیتینه عوضو اولماسی دایاندیریلدی. میصر عرب دؤلتلرینین چوْخو طرفیندن سیاسی و ایقتیصادی بایکوتا معروض قالدی. اؤلکه دخیلیندا ساداتین سیاستیندن ناراضیلیق میصر پرزیدنتینه سوء قصد ائدیلمسی ایله نتیجهلندی. ۱۹۸۱-جی ایلین اوکتوبریندا حربی پاراد زامانی او اؤلومجول یارالاندی. او وقته قدر پرزیدنت موعاوینی وظیفهسینی توتان حوسنو موبارک اؤلکهنین پرزیدنتی اولدو. ح. موبارک حؤکومتی میلّی ایقتیصادیییاتین مؤحکملندیریلمسینه و دؤلت بؤلمسینین اینکیشافینا بؤیوک دیقت یئتیررک تارازلاشدیریلمیش سیاست آپارماغا باشلادی. اؤلکده خوصوصی بؤلمنی و خاریجیی اینوئستیسییا قویولوشونو ستیموللاشدیران بیر سیرا قانونلار قبول اولوندو. دخیلی تهلوکهسیزلییی و ثابیتلی تأمین ائتمک سیی موبارکین سیاستینده مهم یئر تۇتوردو. ائکسترئمیست مسلمان تشکیلاتلارین فعالیتی اوزئرینده نظارت قویولدو. دؤلتین دونیوی کاراکتئری گوجلندیریلدی. دئموکراتییانین اینکیشافینا کؤمک ائدن تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی. لئقال مخالیفت پارتییالارینین سربست فعالیتینه ایمکان یارادیلدی. خاریجیی سیاست ساحهسینده میصر بیر سیرا عرب اؤلکهلری ایله دوستلوق علاقهلرینی برپا ائتدی. اسراییل صولح یولویلا سینای یاریم آداسینی میصره قایتاردی، لاکین بۇ اؤلکه ایله موناسیبتلرین نورماللاشدیریلماسی کئمپ-دئوید راضیلاشمالاریندان ایرلی گئتمدی. میصر عئینی زاماندا فلسطین عربلرینین ده قانونی حقوقلارینی مودافیعه ائدیر.
جوغرافی موقعیتی[دَییشدیر]
میصر آفریقا قطاعسینین شیمال-شرقی حیصهسینده یئرلهشیبدیر. اؤلکنین شیمالی آرالیق دنیزینین سولاری ایله ایحاطه اوْلونور. اورادا سینای یاریم آداسی واسیطهسی ایله اؤلکهنین یاخین شرقه چیخیشی واردیر. بورادا قدیم زامانلاردا یالنیز نیل چایی حوزهسینین اطرافی میصر اؤلکهسی ساییلیردی. بۇ چایین موجود اولماسینا گؤره اورادا ان قدیم زامانلاردا اکینچیلیک و حئیواندارلیق اۆچون الوئریشلی ایمکانلار یارانماسیدیر و بۇ بؤلگه، مئسوپوتامییا ایله بیرلیکته، بشریتین ان قدیم مدنیت اوجاقلاریندان بیری اوْلموشدور. نیل چایینین و اوراداکی اراضیلرین آرالیق دنیزینه یاخینلاشان حیصهسی اوچبوجاق شکیللی اولدوغونا و عئینی آدلی یونان حرفینه بنزدییینه گؤره اورایا «دئلتا» دئییلیر. «دئلتا» دا یئرلشمیش ویلایت لر بۇ چایدان، بیر چوْخ مجرالارلا آخدیغینا گؤره، هم ده خاریجیی باسقینلاردان قورونماق اۆچون ایستیفاده ائدیردیلر.[۱۳] میصر، اوچ قطاعنی – آسیا، آفریقا و اوروپانی بیرلشدیرن یوللارین کسیشدییی مرکز، ان قدیم دونیا تمدنی اؤلکهلریندن بیریدیر. اؤلکه آفریقانین شیمال-شرقیینده و آسیانین جنوب-غربینده یئرلهشیبدیر. شرقدن ایسرائیل، جنوبدان سودان، غربدن لیبی دؤلتلری ایله هم سرحددیر. شیمالدان آرالیق دنیزی، شرقیدن – قیزیل دنیز ایحاطه ائدیر. اؤلکنین ساحهسی 1.001.450 km²-دیر[۱۴]
اهالیسی[دَییشدیر]
۲۰۱۱-جی ایلده میصر اهالیسی خاریجیده یاشایان ۷ میلیون نفرله بیرگه اهالیسینین سایینین ۸۸ میلیونا چاتیب. اؤلکده ایشلین اهالینین سایی ایسه ۲۹ میلیون نفردیر. میصر، یئنی آچیقلانان اهالی سایی ایله آلمانییانی گئریده قویاراق دونیانین ان چوْخ اهالیسی اوْلان ۱۴-جو اؤلکهسینه چئوریلیب. میصر یئنی اهالی سایی ایله اورتا شرقده ایران و تورکیهنی گئریده قویوب. ایشسیزلیک نسبتی اؤلکهده سورعتله یوکسلرک ۱۱، ۹ فایزه چاتیب.[۱۵]
دؤلت قورولموشو[دَییشدیر]
۱۹۵۳-جو ایلدن یاریپرزیدنت جومهوریسیدیر. ۱۹۶۷-جی ایلدن فوقالعاده وضعیت قانون ایله ایداره اوْلونور.[۱۶]
پول[دَییشدیر]
پول واحدی – میصر فونتودور. فونت ۱۰۰ پیاسترا بؤلونور. یئرلی پولون آشاغیداکی دیرلری وار: ۱۰۰، ۲۰، ۱۰، ۵، ۱ میصر فونتو بانکنوتلاری؛ ۵۰، ۲۵ پیاستر بانکنوتلاری؛ ۲۰، ۱۰، ۵ خیردا پوللاری. والیوتانین دهایشدیریلمسی یئرلی بانکلارین واسیطهسیله حیاتا کئچیریلیر. کرئدیت کارتلاری ایری مئهمانخانالارین چوْخوندا قبول ائدیلیر. بیر آمریکا دوللاری تقریباً ۳٬۵ میصر فونتونا دهایشیلیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Goldschmidt, Arthur (1988). Modern Egypt: The Formation of a Nation-State. Boulder, CO: Westview Press. p. 5. ISBN 978-0-86531-182-4.
Among the peoples of the ancient Near East, only the Egyptians have stayed where they were and remained what they were, although they have changed their language once and their religion twice. In a sense, they constitute the world's oldest nation. For most of their history, Egypt has been a state, but only in recent years has it been truly a nation-state, with a government claiming the allegiance of its subjects on the basis of a common identity.
- ^ Background Note: Egypt. United States Department of State Bureau of Near Eastern Affairs (10 November 2010). یوْخلانیلیب5 March 2011.
- ^ Pierre Crabitès (1935). Ibrahim of Egypt. Routledge. p. 1. ISBN 978-0-415-81121-7. Retrieved 10 February 2013.
... on July 9, 1805, Constantinople conferred upon Muhammad Ali the pashalik of Cairo ...
- ^ Total area km2, pg.15. Capmas.Gov – Arab Republic of Egypt. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-03-21. یوْخلانیلیب8 May 2015.
- ^ Population Clock. Central Agency for Public Mobilization and Statistics (27 April 2013). یوْخلانیلیب27 April 2013.
- ^ الجهاز المرکزی للتعبئة العامة والإحصاء. یوْخلانیلیب13 October 2017.
- ^ ۷٫۰ ۷٫۱ Egypt. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب26 April 2016.
- ^ ۸٫۰ ۸٫۱ Egypt. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب26 April 2015.
- ^ GINI index. World Bank. یوْخلانیلیب8 February 2013.
- ^ 2015 Human Development Report. United Nations Development Programme (2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ^ name="USDept of State/Egypt"
- ^ Modern Egypt. google.com.eg.
- ^ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ آیدین علیزاده. مقالهلری قدیم میصرین قیسا تاریخی ایجمالی
- ^ میصرین ساحهسی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-03-08. یوْخلانیلیب2021-08-28.
- ^ میصرین اهالیسی 88 میلیونا چاتدی. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب2015-08-03.
- ^ موبارک استعفا وئردی. ایلکین واکنئشلار[دائمی اولو باغلانتیلی]
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- دؤولت
- Egypt Information Portal (Arabic, English)
- Egypt Information and Decision Support Center (Arabic, English)
- Egypt State Information Services (Arabic, English, French)
- Egyptian Tourist Authority Archived 2012-05-03 at the Wayback Machine.
- عومومی
- Country Profile from the BBC News
- Egypt. عوموم دونیا فکتلر کیتابی. مرکزی کشفیات ایدارهسی.
- Egypt profile from Africa.com
- میصر کولورادو بولدر بیلیمیوردونداکی GovPubs طرفیندن وئریلن وئب قایناقلاری
- Egypt news Archived 2018-11-28 at the Wayback Machine.
- میصر profiles of people and institutions provided by the Arab Decision project
- میصر Curlie دا
- Wikimedia Atlas of Egypt
- میصر جوغرافیا دادهلری اوپناستریتمپ ده
- Egypt Maps – Perry-Castañeda Library Map Collection, تکزاس بیلیمیوردو، آستین
- تیجارت
- باشقا
- History of Egypt, Chaldea, Syria, Babylonia, and Assyria in the Light of Recent Discovery by Leonard William King, at Project Gutenberg.
- Egyptian History (urdu) Archived 2018-05-23 at the Wayback Machine.
- By Nile and Tigris – a narrative of journeys in Egypt and Mesopotamia on behalf of the British museum between 1886 and 1913, by Sir E. A. Wallis Budge, 1920 (DjVu and layered PDF formats)
- Napoleon on the Nile: Soldiers, Artists, and the Rediscovery of Egypt.
- Pages using collapsible list without both background and text-align in titlestyle
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- NLA شناسهسیله مقالهلر
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- HDS شناسهسیله مقالهلر
- RERO شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- TDVİA شناسهسیله مقالهلر
- Trove شناسهسیله مقالهلر
- Multiple شناسهسیله مقالهلر
- North African countries
- Western Asian countries
- Saharan countries
- عرب دؤولتلری
- Developing 8 Countries member states
- دوْغو آغدنیز
- جی ۱۵ اؤلکهلر
- آفریقا بیرلیگی اؤلکهلری
- عرب بیرلیگی اؤلکهلری
- Member states of the Organisation internationale de la Francophonie
- ایسلام ایشبیرلیگی تشکیلاتی اؤلکهلری
- Member states of the Union for the Mediterranean
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- اوْرتا دوْغو اؤلکهلری
- Near Eastern countries
- ۱۹۲۲ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- 1922 establishments in Egypt
- 1922 establishments in Africa
- Countries in Africa
- آسیا اؤلکهلری
- Egypt
- غربی آسیا اؤلکهلری
- آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- یاخین شرق اؤلکهلر
- ۱۹۲۲ - جی ایلینده میصر اؤلکهسینده یارانانلار
- 1922 establishments in Asia


text:
"آنادولو قارتالی – 2021" اولوسلار آراسی تاکتیکی-اوچوش تعلیملری اوغورلا داوام ائدیر
کونیا شهرینده موختلیف اؤلکهلردن اولان اوچوش هئیتلرینین ایشتیراکی ایله کئچیریلن "آنادولو قارتالی – 2021" اولوسلار آراسی تاکتیکی-اوچوش تعلیمی اوغورلا داوام ائدیر.
کونیا شهرینده موختلیف اؤلکهلردن اولان اوچوش هئیتلرینین ایشتیراکی ایله کئچیریلن "آنادولو قارتالی – 2021" اولوسلار آراسی تاکتیکی-اوچوش تعلیمی اوغورلا داوام ائدیر.
تعلیملرین مقصدی تورکیه و خاریجی هاوا قوهلری بیرلیکلرینین اورتاق حرکت ائتمک ایمکان و قابیل...
-
-
-
-
-
23.09.2022


text:
فوتبال
فوتبال یا دا فوتبول (اینگیلیسجه: football) — آیاق ایله اوینانیلان کوماندا ایدمان اویونو.[۱] فووت- آیاق، بولل-توپو سؤزلریندن یارادیلیب.
تاریخیدَییشدیر
تاریخی، ادبی قایناقلر هله ۴-جو-۵-جی اسلرده مۆختلیف اؤلکهلرده توْپلا اوْیونون مؤوجودلوغو بارهده معلومات وئریبلر. آرشیولردن بئله معلوماتلار دا تاپیلمیشدیر کی، داها قدیم دؤورلرده مۆختلیف خالقلار آیاقلا توْپ اوینامیشلار: مثلاً، قدیم رومدا، بؤیوک نووقوروددا، اوْرتا عصرلرده فرانسه دا و ایتالیادا.
لاکین او اوْیونلار ایندیکی فۇتبولا چوْخ آز اوْخشامیشدیر. فۇتبولون وطنینین اینگیلیس اولدوغونو دۆشونهنلر چوْخدور. اما، مۆعاصیر فۇتبولا چوْخ اوخشایان اوْیون ۲۰۰۰ ایل اوّل چینده مؤوجود ایمیش. بۇ اوْیون تسو-جو آدلانیردی. بۇ اوْیون ایچینه قوش تۆکو دوْلدورولموش دری توْپلا اوینانیردی. توْپا یالنیز الله توخونماق اوْلمازدی، الدهن باشقا بۆتون بدن عضولری ایله توخونماق، وۇرماق مۆمکون ایدی. مۆعاصیر تئرمینله دئسک،داها چوْخ قوْل وۇران غالیب اوْلوردو. قاپیلار دیرکلردن و توردان دوزلدیلهن مۆعاصیر فۇتبول قاپیلارینا چوْخ اوخشاییردی. فرق اوْندا ایدی کی،تورون اوْرتاسیندا دیامتری تخمیناً ۳۰ سانتیمئتر اوْلان دئشیک اوْلوردو و توْپو محض همین دئشیکدن کئچیرمک لازیم ایدی. تاخیملاردا ۲-دن ۱۶-یا قدر اوْیونچو اولا بیلردی.
تسو-جونون بیر نئچه موختلیفی واردی. بیر واریناتدا رقیب تاخیملار توْپو قوووب رقیبین توروندان کئچیرمهلی ایدیلر. بعضاً تاخیملارین هر بیرینین یان-یانا بیر نئچه قاپیسی اوْلوردو. بعضاً ایسه تاخیملار تماسدا اولموردو. قاپی اوْرتادا قوراشدیریلیردی و هر بیر تاخیم اوْنو میدانین اؤزونه عایید حیصّه سیندن وۇروب توردان کئچیرمهیه چالیشیردی. تسو-جونون آدی ایلک دفعه میللاددان اوّل ۳-جو عصره عایید قایناقده چکیلیر. «تسو» – توْپو وۇرماق، „جو» ایسه ایچی دوْلدورولموش دری دئمکدی. ایلک دؤورلرده عسگرلر اۆچون تمرینلردن اوْلان بۇ اوْیون داها سوْنرا زادگانلار آراسیندا دا دب دوشموش، نهایت سارایا یول تاپمیشدی. حتی سونق سولالهسیندن اوْلان ایمپراتور تایزو اؤزو ده تسو-جو اوینایاردی. بۇ اوْیون بایراملارین، فستیواللارین دا آیریلماز حیصّه سی ایدی.
تسو-جو ۱۷-جی عصردن باشلایاراق چینده محبوبیّتینی ایتیریب. بۇ اوْیون مۆعاصیر فۇتبولا چوْخ اوْخشادیغینا گؤره، چین فۇتبولون وطنی ده ساییلا بیلر. تصادۆفی دئییل کی، ۲۰۰۴-جو ایلده فیفا رسمیسی بیلدیرمیشدی کی، تسو-جو مۆعاصیر فۇتبولون سلفلری آراسیندا ان قدیمیدیر.
۱۸۶۳-جو ایلین اۇکتوبر یندا لندندا توْپ اوْیونو آماتورلاری توْپلاشیرلار. اوْنلار آراسیندا مۆباحیثه گئدیر: فوتبالو "یالنیز آیاقلا" اوْیناسینلار، یوخسا "آیاق و الله"؟ "یالنیز آیاقلا" اوْیون طرفدارلاری اؤز اتفاقلارینی یارادیرلار. بۇ اتفاق دا اوْیونون ایلک قایدالارینی ایشلهییب-حازیرلاییرلار. همین قایدالار هئچ ده مۆکمّل دئییلدی و بیر نئچه اوْن ایللیک عرضینده اونا علاوهلر اوْلدو، دییشیکلیکلر ائدیلدی.
حاکم میدانا فیت(سوت) ایله یالنیز ۱۸۷۸-جی ایلده چیخمیشدیر. همین واختا قدر حاکم میداندان کناردا اوتوروردو و اوْیونچولار اونا مراجعت ائتدیکده اوْنلارین مۆباحیثهلرینی حل ائدیردی. اوْن بیرمترلیک جریمه ضربهسی (پنالتی) ۱۸۹۱-جی ایلدهن اوْیونون قایدالارینا داخیل ائدیلمیشدیر. ۱۹۲۶-جی ایلدهن ایسه بیرباشا کۆنجدن ضربه ایله وۇرولان قوْللاری دا حسابا آلماغا باشلامیشلار.[۱]
فوتبال ایستادیومودَییشدیر
فوتبال میدانی نین اوُزونلوغو ۹۰ - ۱۱۰ متر، ائنی ۶۰ - ۷۵ متر اوْلان دۆزبوجاقلی شکیلدهدیر. قیسا طرفلرین اوْرتاسیندا بیر-بیری ایله اوزبوز ایکی قاپی اوْلور، دری توْپو دا بۇ قاپیلاردان کئچیرمک لازیمدیر. فۇتبول قاپیسینین ساحهسی ۱۸ م-دیر (ائنی ۷.۳۲ م، هوندورلویو ۲.۴۴ م). دونیادا ان بؤیوک ایستادیوم برزیلنین ریو-ده-ژانیرو شهریندهکی "ماراکانا" ایستادیومودور. "ماراکانا" ایستادیومو ۲۰۰ مین تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر.[۱]
فۇتبول اوزره دونیا چمپیوناتیدَییشدیر
فۇتبول اوزره دونیا چمپیوناتی دؤرد ایلدهن بیر تشکیل ائدیلیر. ۱۹۳۰-جو ایلده کئچیریلهن ایلک چمپیوناتین غالیبی اوروقوئه تاخیمی اوْلموشدور. سوْنونجو چمپیونات ۲۰۱۴-جو ایلده ۱۱ ژۇئن-۱۱ جۇلای تاریخلری آراسیندا برزیلدا کئچیریلمیش و آلمان میلّی تاخیمی چمپیون اوْلموشدور.
قایدالاریدَییشدیر
رقیبه تپیک وۇرماق، بادالاق گلمک، تهلوکهلی هوجوم ائتمک، اوْنون اۆستونه آتیلماق، اوْنو ال ایله توتماق و ایتلهمک فۇتبولچویا قاداغان ائدیلیر. قاپیچیدان باشقا هئچ کیم بیلهرکدن الله اوینامامالیدیر. اوْیونون بۇ قایدالاری پوْزولدوقدا حاکم جریمه ضربهسی تعیین ائدیر. اگر اوْیونچو اوْیونون قایدالارینی پوزماقدا داوام ائدرسه، حاکم اونا خبردارلیق ائدیر. فۇتبولچو بۇندان سوْنرا دا اوْیون قایدالارینی پوْزورسا اوْنو میداندان چیخاریرلار.[۱]
آفسایددَییشدیر
فۇتبولدا "اویوندان کنار وضعیت" دئییلهن چوْخ مؤهوم بیر آنلاییش وار. بئله بیر وضعیت یاراندیقدا اویناماق اوْلماز. اگر فۇتبولچو توْپو اؤز تاخیم یولداشینا اؤتوررکهن یولداشی ایله رقیب قاپیچی آراسیندا تکجه رقیب قاپیچی قالیبسا، اوْندا "اویوندانکنار وضعیت یارانیر. باشقا سؤزله، اؤن هوجوم خطینده مؤقع سئچرکهن قارشیندا قاپیچی دا داخیل اولماقلا آزی ۱ اوْیونچو اوْلمالیدیر.[۱]
اوْیونون مدتی و داوام ائتمه واختیدَییشدیر
فۇتبول ماتچی هر بیری ۴۵ دقیقه اوْلان ایکی حیصّه دن عبارتدیر. هر بیر حیصّه فاصیلهسیز داوام ائدیر، یعنی توْپ میدانین کناریندا اولسا بئله، اوْیون دیانمیر. حیصّه لر آراسیندا فاصیله عادتاً ۱۵ دقیقه چکیر. باش حاکم اوْیونون رسمی خرونومئتریستدیر و اوزئتمهلره، اوْیونچو زدهلرینه و سایر دیاندیریلمالارا گؤره ایتیریلهن دقیقهلری او، حیصّه نین سوْنونا علاوه ائده بیلر. علاوه واختین مدتی رئفئرینین صلاحیتیندهدیر. یالنیز باش حاکم اوْیونو باشا چاتدیرا بیلر.
علاوه واخت ۱۸۹۱ ایلده اوْینانیلان ایستوک سیتی-آستون ویلا اوْیونوندا باش وئرن حادیثهدن سوْنرا فۇتبولدا تطبیق ائدیلمهیه باشلاندی. ایستوک سیتی ۰:۱ اودوزان واختی، اوْیونون سوْنوندا اوْنلار پنالتی ضربهسینی قازاندیلار، اما آستون ویلانین قاپیچیسی توْپو گؤیه وۇرموشدو، و توْپ مئیدانچانین لازیم اوْلان یئرینه قاییدانادک، اوْیون واختی بیتمیشدیر، و آرتیق حاکم اوْیونو دیاندیرمیشدیر.[۲] بیرده علاوه واخت قایداسی ایله بیرلیکده قبول ائدیلدی کی، هر هانسی حیصّه نین سوْنوندا ۱۱ مترهلیک جرمه ضربهسی تعیین ائدیلرسه، او ضربهنی یئرینه یئتیرمهدن، اوْیون بیته بیلمز.[۳]
لیقا یاریشلاریندا اوْیون هئچ-هئچه ده بیته بیلر. اساس واختدا حساب هئچ-هئچه ایله بیتسه، اوْیونا علاوه ایکی دنه ۱۵ دقیقهلیک علاوه حیصّه لر اوْینانیلا بیلر. اگر علاوه واختادا غالیب معیّن لشمهدیسه، اوْندا بعضی یاریشلاردا پنالتی سریاسی تطبیق اوْلونور. پنالتی ضربهلرینده وۇرولان قوْللار، نهایی حسابا علاوه اولونمورلار.[۴]
ایکی اویونلوق یاریشلاردا هر بیر تاخیم اؤز میدانیندا بیر اوْیون کئچیردیر، و هانسی تاخیمین نؤوبتی مرحلهیه کئچجیینی ایکی اوْیونون عمومی حسابی بللی ائدیر. حساب برابر اولارسا، اوْندا قوناق ایستادیومدا وۇرولان قوْللار غالیبی معیّن لشدیریر. بۇ کیمی اوْیونلاردا هئچ هئچه اولارسا بئله علاوه واختا و پنالتی سریاسینا احتیاج اولمور.[۴]
۱۹۹۰ ایللرین سوْنلاریندا ۲۰۰۰ ایللرین اوّلینده فۇتبول آسسوسیاسییالارینین بئینلخالق شوراسی پنالتی سریاسینی ایستیفاده ائتمهدن، غالیبی بللی ائتمک اۆچون تستلر کئچیردمهیه باشلادی. اوْنلار "قیزیل" (علاوه واختدا ایلک قوْلو وۇران تاخیم، اوْیونون غالیبی اوْلور) و "بورونج" (علاوه واختدا ایلک قوْلو وۇران تاخیم غالیب اولمور و اگر هانسیسا علاوه حیصّه دن سوْنرا تاخیملاردان بیری حسابدا اؤندهدیرسه، اوْندا غالیب همین او، کلوبدو) توْپلاری تطبیق ائتمهیه باشلادیلار. قیزیل قوْل ۱۹۹۸ و ۲۰۰۲ ایلین دونیا چمپیوناتین دا ایستیفاده اولونموشدور. دونیا چمپیوناتین دا قیزیل قوْلون حل ائتدیی ایلک اوْیون ۱۹۹۸ ایلده کئچیریلهن فرانسه-پاراگوئه اوْلموشدور. آلمان میلّیسی قیزی توْپ ساسینده معتبر تورنمنتده ایلک غلبه قازانان تاخیم اوْلموشدور، اوْنلار یورو ۱۹۹۶ فینالیندا اولیور بیرهوفون قیزیل قوْلو ایله چک میلّیسینه غالیب گلمیشدیلر. بورونج قوْل یورو ۲۰۰۴ تطبیق ائدیلمیشدیر. هر ایکی تست فۇتبول آسوسیاسییالارینین بئینلخالق شوراسی طرفیندن لغو ائدیلمیشدیر.[۵]
عصرین ماتچیدَییشدیر
۲۳ اۇکتوبر ۱۹۶۳-جو ایلده لندندا غئیری-عادی بیر فۇتبول ماتچی کئچیریلدی. دونیانین ییغما تاخیمی اوْیناییردی. "عصرین ماتچی" آدینی آلمیش بۇ اوْیونوتیلویزیون بۆتون دونیایا گؤستریردی. فۇتبولون یوزیللیک یوبیلئیی بۇ جور قئید ائدیلیردی. اوْیونون لندندا کئچیریلمهسینین و تاخیملاردان بیرینین اینگیلیسنین ییغما تاخیمی اوْلماسینین ایضاحی سادهدیر: فۇتبولون وطنی اینگیلیس ساییلیر. اوْیونون غالیبی اینگیلیس اوْلدو (۲:۱).[۱]
عادتلردَییشدیر
کؤینک دییشدیرمکدَییشدیر
دونیادا فۇتبول ماتچیندان سوْنرا ایلک دفعه رقیبله کؤینک دییشدیرمک ریتوالی ۱۹۲۱-جی ایلده باش وئرمیشدیر. ۱۹۲۱-جی ایل ۱۴ مئیینا کیمی فرانسه اینگیلیس ایله ۱۵ اوْیون کئچیرسه ده، یالنیز ۱۹۲۱-جی ایلده غلبه قازانا بیلمیشدی. غئیری-حرفه ای فرانسه فۇتبولچولار ۳۵.۰۰۰ طرفدارین اؤنونده ۵:۲ حسابلا حرفه ای اینگیلیس فۇتبولچولاری اۆزرینده غلبه قازانیرلار. دئییلنه گؤره، فرانسهلار او قدر سئوینیرلر کی، خاطره اوْلسون دئیه، رقیب اوْیونچولارا کؤینکلرینی دییشدیرمک تکلیفی ائدیرلر. اینگیلیس لر تکلیفی قبول ائتمهیه مجبور اوْلورلار. بۇ زامان فرانسه لارین کؤینکلری پامبیقدان، اینگیلیسلرینکی ایسه ایپکدن ایمیش.[۶]
ایستینادلاردَییشدیر
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ اومومدونیا فوتبال گونو[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ تهئ سوندای تیمئس ایللوستراتئد هیستوری اوف فوتبال رئئد اینتئرناتیونال بووکس لیمیتئد ۱۹۹۶. پ.۱۱ ایسبن ۱-۸۵۶۱۳-۳۴۱-۹
- ^ "Laws اوف تهئ گامئ (Law ۷.۳–تهئ دوراتیون اوف تهئ ماتجه)". فیفا. آرجهیوئد فروم تهئ اوریگینال
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ایفاب. "پروجئدورئس تو دئتئرمینئ تهئ winner اوف آ ماتجه اور هومئ-آند-away". Laws اوف تهئ گامئ ۲۰۱۰/۲۰۱۱ Archived 2019-11-13 at the Wayback Machine. (پدف). فیفا. پپ. ۵۱–۵۲.
- ^ جوللئتت، میکئ (۲ ژولی ۲۰۰۴). "تیمئ روننینگ اووت فور سیلوئر گوال". Rediff.com. رئوتئرس. آرجهیوئد
- ^ http://bilirsenmi.blogspot.com/2014/07/ny-gor-futbolcular-oyundan-sonra.html


text:
- آللاە، نبیلردن کسین سؤز آلدئغئندا شؤیلە دەدی: “سیزە کیتاب وە حیکمت وریریم دە، داحا سۇنرا یانئنئزدا اۇلانئ تاصدیق أدن بیر ألچی /بیر کیتاب گلیرسە، کسینلیکلە اۇنا ایناناجاقسئنئز وە دستک اۇلاجاقسئنئز. بونو قابول أتتینیز می؟ بو آغئر یۆکۆ (ائصرئ) یۆکلندینیز می؟” اۇنلار: “قابول أتتیک” دەدیلر. آللاە: “سیز بونا شاهید اۇلون، سیزینلە برابر بن دە شاهیدیم” دەدی.
- آرتئق بوندان سۇنرا کیم سؤزۆندن دؤنرسە، ایشتە اۇنلار یۇلدان چئقمئش اۇلورلار.
- آللاهئن دینیندن باشقاسئنئ مئ آرئیۇرلار؟ اۇیسا گؤکلردە وە یردە کیم وارسا، گؤنۆللۆ وەیا زۇرونلو اۇلاراق اۇنون دینینە /فئطراتا تسلیم اۇلموشتور. اۇنون حوضورونا چئقارئلاجاقلاردئر.
- دە کی: “بیز آللاها اینانئپ گۆوندیک؛ بیزە ایندیریلنە، ایبراهیمە، ایسماعیلە، ایسحاقا، یاعقوبا وە تۇرونلارئنا ایندیریلنە، موسایا وە عیسایا وریلمیش اۇلانا؛ نبیلرە راببی طارافئندان وریلنلرین حپسینە ایناندئق. اۇنلاردان هیچبیرینی دیگریندن آیئرمایئز. بیز اۇنا تسلیم اۇلموش کیمسەلریز.
- کیم ایسلامدان (آللاهئن ایندیردگی کیتابداکی تک دیندن) باشقا بیر دین آرایئشئنا گیررسە، آصلا قابول أدیلمز. اۇ، آحیرتتە قایبەدنلردن اۇلور.
- رسولۆن حاق اۇلدوغونا شاهید اۇلموش، هر شەیی آچئقچا اۇرتایا قۇیان بلگەلر کندیلرینە گلمیش وە اۇنلارا اینانئپ گۆونمیش، سۇنرا دا کافیر اۇلموش بیر تۇپلولوغو آللاە ناسئل یۇلونا قابول أدر؟ آللاە، بو یانلئشئن ایچیندە اۇلان تۇپلولوغو یۇلونا قابول أتمز.
- اۇنلارئن جزاسئ؛ آللاە، ملکلر وە بۆتۆن اینسانلار طارافئندان دئشلانماقتئر /لاعنتلنمکتیر.
- سۆرکلی لاعنت (دئشلانمئشلئق) ایچیندە قالاجاقلاردئر. عاذابلارئ نە حافیفلتیلەجک، نە دە یۆزلرینە باقئلاجاقتئر.
- اۇلوپ بیتندن سۇنرا دؤنۆش یاپئپ (تەوبە أدیپ) کندینی دۆزلتنلر باشقا. آللاە، چۇق باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر.
- اینانئپ گۆوندیکتن سۇنرا کافیر اۇلان وە کافیرلیکتە ایلری گیدنلرین (اؤلۆم گلینجە یاپاجاقلارئ) دؤنۆشلری (تەوبەلری) قابول أدیلمەیەجکتیر. یۇلدان چئقانلار ایشتە اۇنلاردئر.
- (ایناندئقتان سۇنرا) کافیر اۇلان وە کافیر اۇلاراق اؤلنلردن هرحانگی بیری، فیدیە اۇلاراق یریۆزۆنۆ دۇلدوراجاق قادار آلتئن ورسە بیلە قابول أدیلمز. اۇنلارئن حاققئ آجئ ورن بیر عاذابتئر. کندیلرینە یاردئم أدەجک کیمسەلری دە اۇلمایاجاقتئر.
- سەودیگینیز شەیلردن حایرا حارجامادئقچا أردملی اۇلامازسئنئز. نە تۆر بیر حارجاما یاپتئغئنئزئ آللاە بیلیر.
- (یاهودیلر دەدیلر کی:) “تەوراتئن ایندیریلمەسیندن اؤنجە ایسرائیلین کندینە حارام أتتیگی ییەجکلر دئشئندا بۆتۆن ییەجکلر ایسرائیل اۇغوللارئنا حلالدیر.” دە کی: “ایددیعانئزدا حاقلئ ایسنیز تەوراتئ گتیرین دە اۇقویون باقالئم.”
- کیم بوندان (تەوراتئ اۇقودوقتان) سۇنرا حالا بو یالانئ آللاها مال أدرسە، ایشتە اۇنلار یانلئش یاپمئش اۇلانلاردئر.
- دە کی: “آللاە دۇغرویو سؤیلەدی. اؤیلەیسە سیز ایبراهیمین، دینی دۇسدۇغرو یاشاما بیچیمینە اویون. اۇ مۆشریکلردن (آللاهئ آرد سئرایا قۇیانلاردان) اۇلمادئ.
- اینسانلئق ایچین بیر حارەکت قایناغئ اۇلسون وە بۆتۆن بیر عالم ایچین دۇغرو یؤنۆ (قئبلەیی) گؤسترسین دییە قورولان ایلک بەیت، ألبتتە بککەدە اۇلاندئر.
- اۇرادا ایبراهیمین (عیبادت ایچین) دوردوغو یرلرین آپآچئق گؤسترگەلری واردئر. اۇرایا گیرن کیشی، گۆوندە اۇلور. بیر یۇلونو بولانلارئن، اۇ بەیتتە حاج یاپماسئ، آللاهئن اینسانلار اۆزریندەکی حاققئدئر. کیم بونو گؤرمزلیکتن گلیرسە بیلسین کی، آللاهئن کیمسەیە ایحتیاجئ یۇقتور.
- دە کی: “أی أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان کیشیلر)! نەدن آللاهئن آیتلرینی گؤرمزلیکتە دیرنییۇرسونوز؟ نەلر یاپتئغئنئزا آللاە شاهیدتیر.”
- دە کی: “أی أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان کیشیلر)! گرچکلیگینە بیذذات شاهید اۇلدوغونوز حالدە نەدن آللاهئن یۇلوندا بیر چارپئقلئق اۇلماسئنئ ایستەیەرک اینانمئش کیمسەلری اۇ یۇلدان أنگللییۇرسونوز؟ یاپتئغئنئز هیچبیر شەی، آللاها گیزلی قالماز.
- أی اینانئپ گۆوننلر! کندیلرینە کیتاب وریلنلرین بیر کسیمینە گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگرسنیز، اینانئپ گۆوندیکتن سۇنرا سیزی آیتلری گؤرمز حالە گتیریرلر (کافیر یاپارلار).
- سیزە آللاهئن آیتلری باغلانتئلارئ ایلە بیرلیکتە اۇقونورکن وە آللاهئن گؤندردیگی رسولۆ (اۇنون ألچی اۇلاراق گتیردیکلری) ایچینیزدەیکن ناسئل اۇلور دا آیتلری گؤرمزلیکتە دیرنیرسینیز؟ کیم آللاها (اۇنون کیتابئنا) سئقئ سارئلئرسا، کسین اۇلاراق دۇغرو یۇلا قابول أدیلیر.
- أی اینانئپ گۆوننلر! آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ناسئل ساقئنماق گرکییۇرسا اؤیلە ساقئنئن! سۇن نفسینیزە قادار آللاها تسلیم اۇلمایا دوام أدین!
- آللاهئن ایپینە (قورئانا) حپ برابر سئقئ سارئلئن، بؤلۆنۆپ پارچالانمایئن! آللاهئن اۆزرینیزدەکی نیعمتینی عاقلئنئزدان چئقارمایئن! بیر زامانلار دۆشماندئنئز؛ آللاە، قالبلرینیزی بیربیرینە ائسئندئردئ دا اۇنون نیعمتی سایەسیندە قاردشلر اۇلدونوز. بیر آتش چوقورونون کنارئندایدئنئز، سیزی اۇرادان اۇ قورتاردئ. آللاە، آیتلرینی بؤیلە آچئقلار کی، دۇغرو یۇلو بولاسئنئز.
- ایچینیزدە حایرا چاغئران؛ ایی شەیلرین یاپئلماسئنئ ایستەین وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئران بیر تۇپلولوق بولونسون. ایشتە بؤیلە تۇپلولوقلار، اومدوقلارئنا قاووشاجاق اۇلانلاردئر.
- کندیلرینە آچئق بلگەلر گلدیکتن سۇنرا ایحتیلافا دۆشەرک بؤلۆنۆپ پارچالانانلار گیبی اۇلمایئن! بۆیۆک بیر عاذابئ حاق أدنلر اۇنلاردئر.
- باعضئ یۆزلرین آق اۇلاجاغئ، باعضئ یۆزلرین دە قاراراجاغئ گۆندە، یۆزلری قارارانلارا شؤیلە دەنیر: “سیز ایناندئقتان سۇنرا کافیر اۇلدونوز، دگیل می؟ کافیر اۇلمانئزا قارشئلئق، تادئن شو عاذابئ!”
- یۆزلری آق اۇلانلار ایسە، آللاهئن ایکرامئ ایچیندە اۇلورلار وە اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالئرلار.
- بونلار آللاهئن آیتلریدیر؛ اۇنلار سانا، گرچگی اۇرتایا قۇیاجاق شکیلدە سئرالئیۇروز. چۆنکۆ آللاە، کیمسەیە یانلئش یاپماق ایستەمز.
- گؤکلردە نە وار، یردە نە وارسا؛ حپسی آللاهئندئر. بۆتۆن ایشلر آللاها عارض أدیلیر.
- سیز اینسانلار ایچین اۇرتایا چئقارئلمئش أن ایی تۇپلولوقسونوز. آللاها اینانئپ گۆونەرک ایی شەیلرین یاپئلماسئنئ ایستەر وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئرئرسئنئز. أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان اۇلانلار) دا اینانئپ گۆونسە کندیلری ایچین ایی اۇلور. ایچلریندە اینانئپ گۆوننلر وار آما چۇغو یۇلدان چئقمئشتئر.
- (یۇلدان چئقانلار) جانئنئزئ سئقماق دئشئندا، سیزە بیر ضارار ورەمزلر. سیزینلە ساواشسالار گریسین گری دؤنۆپ قاچارلار. سۇنرا یاردئم دا گؤرمزلر.
- آللاهئن حیمایەسی وەیا اینسانلارئن حیمایەسی آلتئندا اۇلمالارئ دئشئندا، بولوندوقلارئ هر یردە اۆزرلرینە آلچاقلئق چؤکر. آللاهئن غاذابئنا اوغرارلار. اۆزرلرینە چارەسیزلیک دە چؤکر. چۆنکۆ آللاهئن آیتلرینی گؤرمزلیکتە دیرنیر وە نبیلری بیر گرچگە دایانمادان، دگرسیزلشتیرمەیە چالئشئرلار. بو جزا یاپتئقلارئ عیصیانا وە آشئرئ داورانئشلارئنا قارشئلئقتئر.
- حپسی بیر دگیلدیر؛ أهلی کیتاب ایچیندە دۇسدۇغرو بیر تۇپلولوق دا واردئر. اۇنلار گجەنین بؤلۆملریندە ناماز قئلاراق اۇنون آیتلرینی باغلانتئلارئیلا بیرلیکتە اۇقورلار.
- آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانئپ گۆونیر، ایی شەیلرین یاپئلماسئنئ ایستەر وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئرئرلار. حایئرلئ ایشلردە دە یارئشئرلار. ایشتە بونلار ایی اۇلانلارداندئر.
- بونلارئن یاپتئغئ هیچبیر اییلیک گؤز آردئ أدیلمز. آللاە، مۆتتاقیلری (کندینی یانلئشلاردان قۇرویانلارئ) بیلیر.
- کافیرلیک أدنلرین (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرین) ماللارئ دا، چۇجوقلارئ دا؛ آللاە قاتئندا هیچبیر ایشینە یارامایاجاقتئر. اۇنلار اۇ آتشین آهالیسیدیر، اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاجاقلاردئر.
- بونلارئن دۆنیا حایاتئندا یاپتئقلارئ حارجامالار طئبقئ، کندیلرینە یانلئش یاپمئش بیر تۇپلولوغون أکینینی ووران سۇغوق رۆزگار گیبیدیر. آللاە اۇنلارا یانلئش یاپماز، آما اۇنلار یانلئشئ کندیلرینە یاپارلار.
- أی آللاها اینانئپ گۆوننلر! سیزدن اۇلمایانلارئ سئرداش أدینمەیین! اۇنلار، عاقلئنئزئ چلمک ایچین یاپمادئقلارئنئ بئراقمازلار. سئقئنتئیا دۆشمەنیزی چۇق ایستەرلر. نفرتلری قۇنوشمالارئندان بللی اۇلور. ایچلریندە ساقلادئقلارئ داحا دا بۆیۆکتۆر. عاقلئنئزئ قوللانئرسانئز، اۇنلارئن اؤزللیکلرینی سیزین ایچین آچئقچا اۇرتایا قۇیدوغوموزو گؤرۆرسۆنۆز.
- باقئن، سیز اؤیلە کیمسەلرسینیز کی، توتار اۇنلارئ سەورسینیز آما اۇنلار سیزی سەومزلر. سیز بۆتۆن کیتابلارا اینانئرسئنئز آما اۇنلار سیزینلە قارشئلاشئنجا: “ایناندئق!” دەر؛ کندی باشلارئنا قالئنجا، اؤفکەلریندن تئرناقلارئنئ یەرلر. اۇنلارا دە کی: “اؤفکەنیزلە اؤلۆن!” ایچلریندە نە اۇلدوغونو آللاە بیلیر.
- سیزە بیر اییلیک دۇقونسا بو، اۇنلارئ اۆزر. باشئنئزا بیر کؤتۆلۆک گلسە، اۇنا دا سەوینیرلر. صابئرلئ اۇلور (دوروشونوزو بۇزماز) وە یانلئشلاردان ساقئنئرسانئز اۇیونلارئنئن سیزە بیر ضارارئ اۇلماز. آللاە، یاپتئقلارئ هر شەیی چپەچەورە قوشاتئر.


text:
قارا قوطوسو اۏلمایان اؤلولردن باشلاندېق / میرشاهین هاشمی (شعر) قارا قوطوسو اۏلمایان اؤلولردن باشلاندېق . تانرې نفسلرینده گیزلنمک ایلک ایشین اۏلدو اؤسکۆردۆ روحوما سېزدېن . خاطېرلانمایان رؤیا قدر اوزاق و …Read More »
دیلمانج!…/ رسول قدیری (حیکایه)
دیلمانج!…/ رسول قدیری (حیکایه) اؤتن آلتمېش بئش ایلده اۏلدوغو کیمی، سَحَر چاغې ساعات سککیز اۏلمامېش، چتینلیک’له دۆکانېن قېرقېرایا تاخېلمېش قېفېلېنې آچدې. نئچه ایل اؤنجهدن داها أللری تیترهییر، گؤزلری قېفېلېن …Read More »
قېش قاطارې / فیروز موصطافا (حیکایه)
قېش قاطارې / فیروز موصطافا (حیکایه) قوزئی چؤللرینین شاختاسې ایلیڲه ایشلهسه ده سرنیشین قاطارېنېن واقۏنونلارې، اۏ واقۏنونلارداکې راحات کوپهلر إله ایستی ایدی کی، سفره چېخانلارېن چۏخو أڲیینلریندهکی قېش گئییمینی …Read More »
چؤرک عطری / فواد رۆستمزاده (حیکایه)
چؤرک عطری / فواد رۆستمزاده (حیکایه) کۆچه هر گۆن عئینی واختدا چؤرک عطرینه بۆرۆنۆر. بالاجا دۆکانا تندیردن یئنی چېخان چؤرکلر گلیر و هر کسین معدهسینده ناهار زنگی چالېنېر. بو کۆچهده …Read More »
“زنجیر”دن قېرېلان حالقالارېن جینگیلتیسی… / إلیار پۏلاد (کؤشه یازې)
“زنجیر”دن قېرېلان حالقالارېن جینگیلتیسی… / إلیار پۏلاد (کؤشه یازې) مۆباریز جعفرلینین یئنی رۏمانې اۆزهرینده نۏتلار… مۆباریز جعفرلینین بو گۆنه قدر بئش رۏمانېنې اۏخوموشام. “برپاچې”، “بنّا”، “باغمان”، “ایکینجی آدم” و “زنجیر”. بونلاردان اۆچۆ …Read More »
گیزیر مۆباریزین مکتوبو / رسول رخشانلې (سندلی حیکایه)
گیزیر مۆباریزین مکتوبو / رسول رخشانلې (سندلی حیکایه) سَحَر تئزدن تئلئفۏنون سَسی اۏتاغا یایېلدې. إو صاحیبی تئلئفۏنو گؤتۆردۆ: – بَلی، إشیدیرَم. – سلام، صاباحېنېز خئییر. – سلام. کیمدی؟ – …Read More »
آنا دیلیم / محمد علیمرادی (مستند)
آنا دیلیم / محمد علیمرادی (مستند) آنا دیلیمیزین حاقېندا گؤزل بیر مستند، گنج یئتهنکلی یؤنتمن، محمد علیمرادیدن، سایېن مهندس علیرضا فرشی و سایېن اوستاد محمد رحمانیفر جنابلارېنېن ایشتیراکې’لا، یئنی قاپې مئدیانېن …Read More »
پایېز / روسلان مۏللایئو (قېسا حیکایه)
پایېز / روسلان مۏللایئو (قېسا حیکایه) موسیقیچیلره تعظیم إدن کۆچه آداملارې بو سَحَر، یاغېشدان سۏنرا قرنفیل کۆچهسینده ایکی گنج اؤز بستهلهدیڲی ماهنېنې إله اۆرَکدن چالېب اۏخویوردو کی، أطرافا یایېلان سَسین …Read More »
اؤلۆ قوشلار / خَیّام رفیعلی (حیکایه)
اؤلۆ قوشلار / خَیّام رفیعلی (حیکایه) قراد یاغېشېندا قاچان عائله هره یوخودان بیر جۆر اۏیانېر. منی همیشه آنام اۏیاداردې. بو صاباح ایسه قرادېن پارتلایېشېنا گؤزلریمی آچدېم. من یوخودان اۏتاغېما …Read More »
آجېنېن دووارې آسېلېنجا / عزیز نسین (شعر)
آجېنېن دووارې آسېلېنجا / عزیز نسین (شعر) اؤزۆ چاتلامازدان تۏرپاغې چاتلاتاماز تۏخوم آسمېشام سینیرینی موتسوزلوغون آیرېمسایامېرام بیله إله موتسوزام آجېسېنې آرتېق دویا بیلمیرم کی اؤزۆم إله بیر آجې اۏلموشام نئجه گؤرمزسه …Read More »


text:
عاصم فرهادوفیتش هاسا ایستادیومو
عاصم فرهادوفیتش هاسا ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Asim Ferhatović Hase Stadium) بوسنی و هرزقووین اؤلکهسینده بیر ایستادیومدور. 1905 ایلینده تاسیس اوْلونوب. سارایوو تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۳۴٬۵۰۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Sportski objekti i plohe u Centru (bs, en). Municipality Center, Sarajevo. یوْخلانیلیب4 November 2018.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2018-11-05. یوْخلانیلیب2018-12-31.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Asim Ferhatović Hase Stadium»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده عاصم فرهادوفیتش هاسا ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.