text:
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesinde əməklə əlqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir.
اینسانین ایلک سؤز صنعتی امک پروسئسینده امکله علاقهدار اولاراق یارانمیش نغمهلردن عیبارتدیر. اوللر بسیط اولان بو نغمهلر تدریجن اینکیشاف ائتمیش و تکمیللشمیشدیر. جمعیت اینکیشافینین ایبتیدایی دؤورونده یارانان نغمهلرده سؤزون معنا جهتیندن داها چوخ، ایشین ریتمیندن عمله گلن مئلودییایا اهمیت وئریلمیشدیر. بو نغمهلرین سورعتله اینکیشاف ائدیب تکمیللشمهسینین اساس سببی اونلارین ایشی ایشچییه سئودیرمهسی، سفربر ائتمهسی، ایشچینین زحمتینی یونگوللشدیرمهسی اولموشدور.
آذربایجان شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا امک نغمهلرینین داها اینکیشاف ائتمیش، تکمیللشمیش نومونهلریندن بیری هولاوارلاردیر. معلومدور کی، آذربایجان خالقینین تا قدیم زامانلاردان اساس مشغولیتی مالدارلیق و اکینچیلیک اولموشدور.
هولاوارلار اساسن اکینچنلیک، جوتچولوکله مشغول اولان بابالاریمیزین آغیر زحمتینی یونگوللشدیرمک اوچون یئر سورولدویو زامان اوخونان نغمهلردیر.
قارا کل ائلین واری،
دئ دردین بیلیم باری.
منی مغموم ائیلمه
آچیلسین دیلین باری.
مالدارلیق و قویونچولوقلا مشغول اولان کوتلهلر ایسه سایاچی سؤزلری آدلانان شعر نومونهلری یاراتمیشلار. هولاوارلار کیمی سایاچی سؤزلری ده بایاتیلاردان یالنیز مضمونلارینا گؤره فرقلنیرلر، فورما اعتیباری ایله اونلار بایاتیلارا چوخ اوخشاییرلار.
سایاچی سؤزلری مالدارلیغین اینکیشافی، چوبان و ساغیجیلارین قویونا اولان موناسیبتی، قویونچولوغون برکتلی و محصولدار اولماسینی ترننوم نتیجهسینده یارانیر:
ننم آ شیشک قویون.
یونو بیر دؤشک قویون.
بولامانی تئز یئتیر
قیریلدی اوشاق قویون.
ننم آ ساچاق قویون،
برهدن آشاق قویون.
سنه کج باخانلارین
گؤزونه بیچاق قویون.
سایاچی سؤزلرینین بعضیسی بایاتیلاردان فورما اعتیبا ری ایله ده فرقلنیر. بو لیریک پارچالارین موعین کومپوزیسییاسی اولور.
قویونلو ائللر گؤردوم
قورولو یایا بنزر.
قویونسوز ائللر گؤردوم
قوروموش چایا بنزر.
قویون وار کره قویون،
قویون وار کوره قویون.
گئدر داغلاری گزر،
گلر ائولری بزر.
بایاتیلار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا ان چوخ یاییلمیش، و معنا دولغونلوغو، فلسفی مضمونو و بدیعی تاثیر قوووهسی ایله فرقلنن ژانرلاردان بیری ده بایاتیدیر.
بایاتیلار فورما جهتدن خالق شعرینین باشقا نؤوعلریندن فرقلنیرلر. دؤرد میصراعدان عیبارت اولان بو لیریک شعر نومونهلری یئددی هئجالی، قافیه قورولوشو جهتدن 1، 2، 4- جو میصراعلار همقافیه، 3-جو میصراع ایسه سربست اولور. (ا، ا، ب، ا)
ائلهمی هاراییندان،
ائل یاتماز هاراییندان.
گونده بیر کرپیچ قوپور
عؤمرومون ساراییندان.
بایاتیلارین بیرینجی میصراعسی معناسینا گؤره چوخ واخت بندین قالان میصراعلاری ایله باغلانمیر. بایاتیلاردا اساس فیکیر اوچونجو و دؤردونجو میصراعلاردا وئریلیر.
بایاتیلار اساسن «من آشیق»، «عزیزینم» و «ائلهمی» سؤزلری ایله باشلانیر. تدقیقاتچیلار بئله قناعته گلیرلر کی، بونلار گلیشی گؤزل اولان سؤزلر دئییل، ایلک دفعه بایاتی سؤیلهین آشیقلارین آدلاریدیر. من آشیق- ساری آشیق.عزیزینم-عزیزی، ائلهمی-ائلهمی آدلی شاعیر اولموشدور. بو فیکری ساری آشیق حاققیندا اولان تدقیقات و روایتلر نیسبتن تاماملاییر.
بایاتیلارین احاطه دایرهسی چوخ گئنیشدیر. بو پارچالاردا خالقین ایجتیماعی- سیاسی ایدئیالاری، دونیاگؤروشو، گلهجگه موناسیبتی، وطن محبتی، آزاد سئوگی موتیولری، فلسفی دوشونجهلری اؤز بدیعی عکسینی تاپمیشدیر.
ائلهمی درده کرم،
دوشموشم درده، کرم!
قوشارام غم کوتانین،
اؤزومه درد اکرم.
من آشیق نؤکر جانیم
هر دردی چکر جانیم،
نه حاققیم وار، نه موزدوم.
بگلره نؤکر جانیم.
بایاتینین خالق آراسیندا چوخ گئینش یاییلماسینین باشلیجا سببی اونون ساده، ییغجام، هم ده وزن اعتیباری ایله اویناق اولماسیدیر. دیگر طرفدن، بایاتیلار آذربایجان موسیقیسی ایله هماهنگدیر. بو دا اونون اینکیشافینا، سلیسلشمهسینه و خالق آراسیندا داها سورعتله یاییلماسینا سبب اولموشدور. تصادوفی دئییلدیر کی، اون یئددینجی عصرین گؤرکملی آشیغی، بایاتی اوستالاریندان بیری اولان ساری آشیغین یاراتدیغی شعرلر زامان کئچدیکجه یئنی-یئنی علاوهلرله تکمیللشیر، حتا بیر شعرین نئچه-نئچه واریانتی یارانیر.
خالق شعرینین باشقا نؤوعلری کیمی بایاتیلار دا یوکسک صنعت اثریدیر. بو دؤرد میصراعلیق بدیعی پارچادا بعضاً چوخ درین فیکیر، فلسفی معنا اولور.
بدیعی صنعتکارلیق اعتیباری ایله ده بایاتیلار دیقتی جلب ائدیر. یوکسک شعریت، آخیجیلیق، بایاتینین اساس مزیتیدیر. زامانین داشلی- کسکلی یوللاریندا ایمتاحاندان موظفر چیخان و دؤوروموزه قدر گلیب چاتان بو صنعت اینجیلری آراسیندا جیناس قافیهلر دیقتی داها چوخ جلب ائدیر.
عزیزییم یوز للی،
صرراف چکر یوز لعلی.
نامرد اوغول مرد اولماز،
یوز آغیز آچ، یوز للی.
لایلالار. آنالارین بئشیک باشیندا موعین موسیقی آهنگی ایله اوخودوغو نغمهلردیر. بورادا آنانین اؤز کؤرپهسینه بسلهدیگی محبت، اونون گلهجکده خوشبخت گون گؤرمهسی اوچون آرزو و ایستکلری ترننوم اولونور. لایلالار فورما اعتیباری ایله قیسمن بایاتیلارا یاخین اولسالار دا مضمونجا اونلاردان فرقلنیرلر. حتا لایلالارین بعضیسینین اؤزونه مخصوص:
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای، -
نقاراتی دا واردیر کی، بو دا اونلارین فورماجا موستقیل اینکیشاف یولو کئچیرمهسینی گؤستریر.
لایلای دئییم دویونجا
باش یاسدیغا قویونجا.
پارداخلان قیزیل گولوم
بیر ایگلهییم دویونجا.
بالام لایلای، آ لایلای،
گولوم لایلای، آ لایلای!
اوخشامالار. آنالار اورک سؤزلرینی، کؤنول نغمهلرینی، اؤز سئویملی اؤولادلارینا محبتینی بیر ده اوخشامالار واسیطهسی ایله ایفاده ائدیرلر.
اوخشامالار لایلالاردان هم فورما، هم ده مضمونجا فرقلنیرلر. لایلالار آنانین اؤز کؤرپهسینی یاتیرماق مقصدی ایله بئشیک باشیندا اوخودوغو نغمهلردن عیبارتدیر. بو نغمهلر بیر نؤوع یوخونون سورعتلنمهسینه خیدمت ائدن آهنگده اولمالیدیر. اوخشامالاردا ایسه اوشاق یا یوخودان اویالان زامان، یا دا باشقا اوزوگولر واختلاریندا آناسی اونون سئوینجینه شریک اولور. او، لیریک پارچالارلا کؤرپهسینی اوخشاییر. بو واخت اوشاغین وضعیتی ایله علاقهدار اولاراق شعرین آهننگی ده دییشیر. ایندی لایلالارداکی کیمی حزین نغمه طلب اولونمور، کؤرپهده روح یوکسکلیگی عمله گتیرمک، اونو آتیب- توتماق لازیمدیر. اودور کی، شعرین وزنی یونگول، هئجاسی ایسه مومکون قدر آز اولور.
آغاردی باشیم،
یوخدور سیرداشیم.
قوهوم-قارداشیم
بو بالاما قوربان.
توستوسوز داملار،
ساری باداملار،
تنبل آداملار
بو بالاما قوربان.
آغیلار. فولکلورون ان کؤهنه ژانرلاریندان بیری اولان، اؤلوم و ماتم نغمهلری ساییلان آغیلار لایلالارا نیسبتلی بایاتیلارا داها چوخ یاخیندیر. بو نغمهلر بایاتیلاردان یالنیز مضمونونا گؤره فرقلنیرلر. آغیلار اؤز یاخین آدامینی ایتیرمیش اولان آنانین و یا بیر قادینین فریادینی ایفاده ائدیر. آغیلار یالنیز فردی و شخصی کدرین ایفادهسی ایله محدودلاشمیر، بو نغمهلرده خالقین حیات و معیشتیندن دوغان غوصه و کدرله یاناشی، ایجتیماعی قورولوشون آغیر بویوندوروغو آلتیندا اینلهین زحمتکئش کوتلهسینین عذاب و ایشکنجهلری ده عکس اولونور.
ائلهمی دوشن یئری،
آتلانیب دوشن یئری،
گؤز یاشیم اودا دؤنوب
یاندیریر دوشن یئری.
صنم یاسامی گلدین،
دابان باسامی گلدین؟
ساغلیغیندا گولمهدین
اؤلدو، یاسامی گلدین؟!
اؤلونون اوستونده شعر دئیه- دئیه آغلاماق خالقیمیزین ان قدیم عادتیدیر. بو خوصوصیت باشقا خالقلاردا دا واردیر. آغیلار یالنیز ماتم مراسیملرینده دئییلمیر، بوندان باشقا اؤز سئویملی و یاخین آدامینی اوزاق سفره یولا سالان و بو سفردن اونون گئری قاییتماسینا گومان آز اولدوغو زامانلار دا آغیلاردان ایستیفاده اولونور. آغیلاری اساسن قادینلار ایفا ائدیر. چوخلو آغی بیلن، یاخشی سسه مالیک اولان قادینلار یاس یئرینه دعوت اولونورلار. اونلار اؤلن آدامین ایشی، وظیفهسی و کئچمیشی حاققیندا اولجهدن لازیمی معلومات توپلاییرلار. آغی اوخوندوقدان سونرا ماتمده ایشتیراک ائدنلر همین آهنگده سون میصراعنی تکرارلاییب آغینی اوخویان قادینین سسینه خورلا سس وئریرلر.
آتالار سؤزو، مثللر و تاپماجالار. خالق یارادیجیلیغینین ان ساده فورمالاریندان بیری اولان آتالار سؤزو و مثللر فولکلورون چوخ یاییلمیش ژانرلارینداندیر.
خالق ذکاسینین محصولو اولان بو نادیر اینجیلر تاریخین موختلیف دؤورلرینده یاراناراق، زامان کئچدیکجه تکمیللشمیش و سلیسلشمیشدیر. دونیا خالقلاری قیسا، لاکین یوکسک بدیعی دگره مالیک اولان بو صنعت اثرلرینه «عیبرت آمیز سؤز»، «قیزیل سؤز»، «قانادلی سؤز»، «دیلین گولزاری»، «ایپه- ساپا دوزولمهمیش اینجیلر» کیمی یوکسک بدیعی قییمت وئرمیشلر. م. قورکی دئمیشدیر کی، ان بؤیوک حیکمت سؤزون سادهلیگیندهدیر. آتالار سؤزو و نغمهلر همیشه قیسا اولور، لاکین اونلاردا کیتابلارا سیغمایان آغیل و حیسلر واردیر.
جانلی دانیشیق دیلینین ایفاده واسیطهسی اولان آتالار سؤزو و مثللر موختلیف دؤورلرده موشاهیده و سیناق نتیجهسینده یارانمیشدیر. آتالار سؤزو و مثللر قورولوش و مضمونلاری اعتیباری ایله بیر-بیرینه چوخ بنزهییر، حتا بیر چوخ تدقیقاتچیلار اونلاری بیر- بیریندن آییرمیرلار. لاکین آتالار سؤزو و مثللرین بدیعی طبیعتی نه قدر یاخین اولسا دا اونلاری فرقلندیرن جهتلر واردیر.
مشهور روس عالیمی و. دال آتالار سؤزونون مثللردن اساس فرقینی اونون تام بیر حؤکمو، فیکری عومومیلشمیش حالدا، بیتمیش شکیلده ایفاده ائتمهسینده گؤروردو. دوغرودان دا آتالار سؤزونون ایفاده ائتدیگی مضمونون احاطه دایرهسی اولدوقجا گئنیشدیر («الدن قالان اللی گون قالار»)، مثللر ایسه آتالار سؤزونه نیسبتن کونکرئت اولوب موعین تفصیلاتلا باغلیدیر («الین ووروب دیزینه، ایندی گلیب اؤزونه»).
آتالار سؤزو و مثللرین تاریخی چوخ قدیمدیر. اونلار قدیم دؤورون محصولو اولدوغوندان اؤز ایلک یارادیجیلارینی ایتیرمیش، کوللئکتیوین یارادیجیلیق محصولونا چئوریلمیشلر.
لاکین بیر آتالار سؤزو یازیلی ادبیات واسیطهسی ایله خالقین جانلی دانیشیق دیلینه داخیل اولدوغو اوچون اونلارین یارانما تاریخی، مؤلیفلری معلومدور. مثلا:
سالام وئردیم روشوت دئییل دئیه آلمادیلار؛ (فضولی)
آبباس بو سؤزلری دئیر سریندن،
آرخی قازین سویو گلسین دریندن،
ائل بیر اولسا داغ اوینادار یئریندن
سؤز بیر اولسا ضربی کرن سیندیرار. (آبباس توفارقانلی)
یئریدیر بیر مثل دئسم یادیگار،
دئمهسم اورگیم سیخیلاجاقدیر.
بیرینجی آددیمدا لووغالانانلار
ایکینجی آددیمدا ییخیلاجاقدیر. (ص. وورغون)
نظره آلماق لازیمدیر کی، آتالار سؤزو و مثللرین یارانما یوللاری اولدوقجا موختلیفدیر. هله ایبتیدایی امک نغمهلرینده آتالار سؤزونون موعین ایزلرینی گؤروروک. بونلار هم اکینچیلیک، هم ده اووچولوق و مالدارلیقلا باغلیدیر.
آذربایجان خالقینین یاراتدیغی آتالار سؤزونون بیر چوخو بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریر، بونلار طبیعت حاققیندا اساطیری فیکیرلرله علاقهداردیر. (مث.: «دریادا نه ایشیم وار کی، خیدیر ایلیاسی دا چاغیرام»)...
آذربایجان بایاتیلاریندا، خالق مراسیملرینده، لطیفه و ناغیللاریمیزدا، عئینی زاماندا، تاریخی شخصیتلریمیزین آدی ایله باغلی آتالار سؤزو و مثللر ده یارانمیشدیر. میثالن، «کئچل سویا گئتمز»، «کئچلین بختی یئیین اولار» مثللری اساسن معیشت ناغیللاریمیزین موثبت قهرمانی کئچل صورتی ایله باغلیدیرسا؛ «سن کی، اولدون دگیرمانچی، چاغیر گلسین دن کوروغلو» «کوروغلو» داستانی ایله، «هر اوخویان موللا پناه اولماز» مثلی شاعیر م. پ. واقیف ایله علاقهداردیر.
بالا دادی، بال دادی... آتالار سؤزو ایسه آشاغیداکی بایاتینین ترکیب حیصه سیدیر:
بالا دادی، بال دادی،
بالا آدام آلدادی.
شیرینی شیرین اولور
آجیسی دا بال دادی.
آتالار سؤزو چوخ بدیعی اولور. بو بدیعیلیک، هر شئیدن اول، اونلارین حیات حقیقتلرینی جانلی، رئال و دولغون عکس ائتمهلریندن عیبارتدیر. دیل نؤقطهیی نظریندن ده آتالار سؤزو اولدوقجا سلیسدیر.
آتالار سؤزو و مثللر هم منظوم، هم ده منثور اولور. منظوم آتالار سؤزونون ایکی هئجادان توتموش اون اوچ هئجایا قدر نومونهسی واردیر. مثلا:
یوز اؤلچ
بیر بیچ. (ایکی هئجالی)
قیز یوکو
دوز یوکو.. (اوچ هئجالی).
بالالی ائو بازاردی
بالاسیز ائو مزاردی (یئددی هئجالی) و س.
تاپماچالار. آذربایجان شیفاهی خالق ادبیاتیندا تاپماجادان اینسانین بیلیک دایرهسینی، تفکورونو موعینلشدیرمک اوچون ایستیفاده ائدیلیر. عومومیتله، تاپماجالارین اکثریتی سوال شکلینده قورولموش مئتافورالاردان عیبارتدیر.
آریستوتئله گؤره تاپماجا صنعتکارلیقلا دوزلمیش مئتافورادیر.
تاپماجالارین یالنیز مئتافورادان عیبارت اولماسی واجیب دئییلدیر. موستقیم معنالی سواللاردان عیبارت اولان تاپماجالار اولدوقجا چوخدور. بعضی تاپماجالار ایسه جبری حسابلامالارین سادهجه حلیندن عیبارتدیر.
حاضیردا تاپماجالار یالنیز اوشاقلارین ذهنی اینکیشافینا خیدمت ائتمک، اونلاری اَیلندیرمک اوچون بیر واسیطهدیر. لاکین قدیم دؤورلرده تاپماجالار موهوم رول اوینامیش، اینسانلارین مدنی حیاتینین آیری-آیری ساحه لرینه داخیل اولموشدور.
آذربایجان خالقینین ایجتیماعی- مدنی حیاتیندا تاپماجالارین رولو فولکلورون اؤزونده موعین ایزلر بوراخمیشدیر.
قدیم دؤوره عاید اولان تاپماجالارین بعضیسی دینی گؤروشلرله باغلی اولموشدور. آذربایجان فولکلوروندا آللاه و آیری-آیری شخصلر حاققیندا یارانان اساطیر و افسانهلر اوزرینده قورولان تاپماجالار اساسن دینی اویدورمالارین نه درجهده اؤیرهنیلمهسینی موعینلشدیرمگه خیدمت ائتمیشدیر. بئله تاپماجالارا آشیق شعرینین «قیفیلبند» یاخود «باغلاما» آدلانان حیصه سینده تصادوف ائدیریک.
دینی گؤروشلردن باشقا تاپماجا بیر چوخ خالقلاردا اولدوغو کیمی، آذربایجان خالقینین فولکلوروندا دا آداملارین دونیاگؤروشونو، بیلیگینی، آغلینی موعینلشدیرمیشدیر. چوخ حاللاردا تاپماجالار واسیطهسی ایله دؤولتلر آراسیندا دیپلوماتیک علاقه و عایله موناسیبتلری یارادیلمیشدیر. بیر چوخ ناغیللاریمیزدا موثبت قهرمانلار اؤلکهنی موحاریبه فلاکتیندن اؤز آغیللاری ایله خیلاص ائدیرلر. دوشمن گؤندردیگی سواللارین جاوابینی سارای اعیانلاری دئییل، همین قهرمانلار تاپیرلار.
ناغیللاریمیزی بعضیسینده گؤزللیگی عالمه مشهور اولان قیز، او آداما اره گئتمک ایستهییر کی، اونون وئردیگی اوچ سوالا جاواب وئرمیش اولسون. بو سوالین ماهیتینی تاپماجا تشکیل ائدیر. («درزی شاگیردی احمد» و «چیل مادیان» ناغیللارینی گؤسترمک اولار).
آذربایجان خالقینین حیاتی، مشغولیتی ایله علاقهدار اولاراق یارانان یوزلرله تاپماجا واردیر. بو تاپماچالارین بعضیسی بیزی لاپ قدیم دؤورلره آپاریب چیخاریر. مالدارلیق، اووچولوق، اکینچیلیک ساحهلرینه عاید اولان بو تاپماچالارین اکثریتی چوخ اوستالیقلا دئییلمیش بدیعی صنعت نومونهلریدیر.
بو مئشه گول مئشهلی،
آلتی تر بنؤوشهلی
بیر کیشینین مین اوغلو
هامیسی بیر پئشهلی. (بال آریسی)
نه قولو وار، نه پری،
نه گؤزو وار، نه سری
دونن بیر تیکه یئدیم.
اوستو ات، ایچی دری (تویوق، قوش معدهسی).
گؤروندوگو کیمی، تاپماجالارین آفوریزم خاراکتئرینده اولماسی، میثال گؤستردیگیمیز بایاتیلارین اساسن عئینینی تشکیل ائتمهلری، اونلارین نسیلدن-نسیله کئچهرک، دؤوروموزه قدر گلیب چاتمالارینا سبب اولموشدور.
آشیق شعری. آذربایجان شیفاهی خالق شعرینین بؤیوک بیر قولونو تشکیل ائدن زنگین و ماراقلی نؤوعلریندن بیری آشیق پوئزییاسیدیر. آشیق شعرینین یازیلی و شیفاهی ادبیاتا داخیل اولوب-اولماماسی حاقدا بعضی فولکلورشوناسلار ماراقلی فیکیر سؤیلهییرلر. لاکین آذربایجان آشیق شعرینین بیر چوخ خوصوصیتلری اونو یالنیز شیفاهی خالق ادبیاتینا داخیل ائتمگه ایمکان وئریر.
آشیق ادبیاتینین چوخ قدیم و گؤرکملی نومایندهلری واردیر. قدیم آذربایجانلیلارین مجلیسلرینی زینتلندیرن اوزانلاردان توتموش، موعاصیر دؤوروموزه کیمی اوزون بیر اینکیشاف یولو کئچن آذربایجان آشیقلارینین قوربانی، آبباس توفارقانلی، ساری آشیق، دیلقم، خسته قاسیم، علسگر، بوزالقانلی حوسئین، اسد، میرزه و حوسئین جاوان کیمی گؤرکملی نومایندهلری واردیر.
آذربایجان آشیق پوئزییاسی مضمونجا گئنیش، شکیلجه زنگیندیر.
قوشما. آشیق پوئزییاسینین ان گئنیش یاییلمیش ژانرلاریندان بیری قوشمادیر. بو، بندلره بؤلونور و هر قوشما اساسن بئش بنددن عیبارت اولور. میصراعلاردا هئجانین سایی اونبیردیر. اگر هئجانین سایی آرتیب-آزالارسا او، قوشما ساییلماز. قافیه قورولوشو ایسه بئلهدیر: بیرینجی بندده چارپاز قافیه یارادیلیر - بیرینجی میصراع اوچونجو ایله ایکینجی میصراع ایسه دؤردونجو ایله همقافیه اولور (ا.ب.ا.ب.). بعضاً بیرینجی و اوچونجو میصراعلار قافیهلنمهییب سربست بوراخیلیر. سونراکی بندلرین ایلک اوچ میصراعسی بیر- بیری ایله همقافیه تشکیل ائدیر، دؤردونجو میصراع ایسه ایلک بندین آخیرینجی میصراعسی ایله قافیهلنیر (ا.ا.ا.ب.). بئله قافیه سیستئمی بندلرین داخیلی علاقهسی، کومپوزیسییا وحدتی اوچون واجیبدیر.
قوشما حاضیردا یازیلی پوئزییامیزدا دا موهوم یئر توتور.
آشیق شعرینده قوشمالارین مؤوضوع دایرهسی چوخ گئنیشدیر. گؤرکملی آذربایجان آشیقلاری دؤورون چیرکینلیکلرینی ایفشا ائدن، ایجتیماعی- سیاسی مضمونلو قوشمالارلا یاناشی، محبت و طبیعت لیریکاسینین ان گؤزل نومونهلرینی ده یاراتمیشلار.
حسرتیندان سارالیبان سولانام،
ایزین وئرسن یار، باشینا دولانام،
اللی یول چاپیلام، یوز یول تالانام
بیر شئی دئییل دؤولت، مال اینجیمرم.
علسگرم یاندیم عشق آتاشیندا،
گؤزوم قالدی سنین قلم قاشیندا،
قازدیر مزاریمی چئشمه باشیندا،
سال سینهم اوستوندن یول، اینجیمرم،
گرایلی. آشیق شعرینده چوخ ایستیفاده ائدیلیر. بو دا قوشما کیمی قافیهلنیر. لاکین قوشمادان یئگانه شکلی فرقی گرایلیلارین اساسن 8 هئجالی اولماسیدیر. هئجالارین نیسبتن آزلیغی شعره اویناقلیق گتیردیگیندن آشیقلار گرایلییا تئز-تئز موراجیعت ائدیرلر.
غم-غوصهم باشیمدان آشیب،
من تک درده دالان یوخدو.
آه چکمکدن باغریم بیشیب،
بیرجه یادا سالان یوخدو.
نئجه باخیم ائو-ائشیگه
یارالی کؤنلوم اوشویه،
توز بوروموش بوش بئشیگه
شیرین لایلا چالان یوخدو.
«کوروغلو» داستانینیی «ائیوازین چنلی بئله گتیریلمهسی قولوندان وئردیگیمیز بو میثالدا اؤولاد حسرتی ایله چیرپینان قادینین اورک دؤیونتولری، هیجانلاری نه قدر تاثیرلی ایفاده اولونموشدور. بو تاثیرین سببلریندن بیری ده شعرین گرایلی نؤوعونده دئییلمهسیدیر.
گرایلیدان یازیلی ادبیاتیمیزدا دا ایستیفاده اولونور. واختی ایله واقیفین، ویدادینین، ذاکیرین شعرلرینده گرایلییا تصادوف ائتدیگیمیز کیمی، موعاصیر شاعیرلریمیزین یارادیجیلیغیندا دا راست گلیریک.
موخمس-آشیق شعرینه کلاسسیک ادبیاتدان کئچمیشدیر. آدیندان دا گؤروندوگو کیمی، هر بندی بئش میصراعدان عیبارت اولان شعره بئشلیک (موخمس) دئییلیر.
کلاسسیک شعریمیزده موخمسین بیرینجی بندینین بوتون میصراعلاری همقافیه اولور، سونراکی بندلرینین ایلک 4 میصراعسی اؤز-اؤزلوگونده قافیهلنیر، سونونجو میصراع ایسه اولکی بندین بئشینجی میصراعسی ایله همقافیه اولور. (ا.ا.ا.ا.ا، ب.ب.ب.ب.ا.، .و.و.و.و.ا .و.ای. ا.).
آشیق شعرینده کلاسسیک موخمس فورماسینا چوخ حاللاردا ریعایت اولونمور. حتا علاوهلر ده ائدیلیر. بونا میثال اولاراق جیغالی موخمسی قئید ائتمک اولار.
جیغالی موخمس دؤرد میصراعدان سونرا جیغا آدلانان بیر علاوه ایله یازیلیر. بئشینجی میصراع ایسه جیغادان سونرا گلیر و بندده وئریلن فیکره یئکون وورور.
جان آلان، گئتمه دایان، بیل منی جاندان ائلهدین!
طبیعت بزک ووروب شؤوکتی-شاندان ائلهدین!
کیرپیکلرین اوخ کیمیدیر، قاشی-کاماندان ائلهدین!
اوخویوردوم قومرو کیمی، منی لیساندان ائلهدین!
خوشدور لیسانین،
بؤیوکدور سانین،
یوخدور نؤقصانین،
گؤزلدیر جانین،
خوشدور دؤورانین
اولوم مهمانین،
خالیندیر قوشا،
سنی یوز یاشا!
دؤوران سور باشا.
بئله سوزوب، ساللانیشلا اینسانی حئیران ائلهدین. (آشیق اسد).
جیغالی موخمسین جیغاسینداکی میصراعلارین هامیسی همقافیه اولمور. عومومن بورادا قافیه قورولوشو رنگارنگدیر. یوخاریدا میثال گتیردیگیمیز جیغانین بیرینجی دؤرد میصراعسینین قافیهسی بیردیر، سونونجو اوچ میصراع ایسه باشقا جور قافیهلنمیشدیر. همین آشیغین دیگر بیر جیغاسیندا ایسه قافیه قورولوشو تامام باشقادیر. مثلا،
من سنه آشیق،
خالین یاراشیق،
قلبیمه ایشیق،
ایشیق جاهاندا
شیرین دهاندا
قویما آماندا.
دامینده قالدیم
اودونا یاندیم،
سنى گون ساندیم.
گؤروندوگو کیمی بورادا بیرینجی اوچ میصراع همقافیهدیر، سونرا یئنه اوچ میصراع همقافیهدیر، آخیرینجی اوچ میصراعنین قافیهسی ایسه باشقادیر. جیغا اکثر حالدا موخمسین دؤردونجو میصراعسیندا اولان همقافیه سؤزدن چیخیش ائدیلهرک دوزهلیر. بو دا جیغا ایله موخمس آراسیندا بیر آهنگ، رابیطه یارادیر.
تجنیس. آشیق پوئزییاسیندا قوشمانین خوصوصی بیر نؤوعو واردیر کی، بونا تجنیس دئییلیر. تجنیس جیناس قافیهلردن عیبارتدیر، یعنی هر بندده اولان همقافیه سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا موختلیف اولورلار. مثلا،
تیکدیریبسن قصر، ائیوان، اودا سن.
بو نؤکرین، او سئودیگین، او دا سن،
قییا باخدین، منی سالدین اودا سن.
اینصاف ائیله، گل کؤنلومون نارین اوز.
آشیق اولان سؤزون دئمز ترسینه
تر گزن دونیادا گئدر تر سینه.
تر سینهیه قیسمت اولسون تر سینه
نارین اوزه قوی سؤکنسین نارین اوز. (آشیق علسگر)
بیرینجی میصراعداکی «اودا» - اوتاق معناسیندا، ایکینجی میصراعدا «او» ایشاره عوضلیگی ایله «دا» باغلاییجیسی شکلینده ایشلهنیبسه، اوچونجوده «اودا» سؤزو «اود» معناسیندا ایشلنمیشدیر. آخیرینجی میصراعدا «نارین اوز» - آتشی سؤندور معناسینی وئریرسه، ایکینجی بندین دؤردونجو میصراعسینداکی «نارین اوز» - ظریف، اینجه اوز معناسیندادیر.
عومومیتله، آشیق علسگرین یارادیجیلیغیندا تجنیس اؤز یوکسک مرحله سینه چاتمیشدیر. علسگر عادی تجنیسدن علاوه دوداقدگمز و جیغالی تجنیسلر ده یاراتمیشدیر.
جیغالی تجنیسده بندین ایکی میصراعسیندان سونرا جیغا آدلانان پارچا گلیر، اوندان سونرا ایسه بندین اوچونجو، دؤردونجو میصراعلاری فیکری تاماملاییر.
عاریف اولان، بیر اود دوشوب جانیما،
اریدیب دؤندریر او یاغا منی.
آشیق دئیر، آی آغا،
یئتیش دادا، آی آغا!
ایللر خستهسی جانیم،
یار گلدی، قالخ آیاغا.
آغا اولان قولون سالماز نظردن،
سالما نظریندن، آیاغا، منی. (آشیق علسگر)
تجنیسین ان چتین نؤوعو دوداقدگمز تجنیسلریدیر. گرک آشیق ائله سؤزلر ایشلتسین کی، اورادا دوداقلانان سسلر اولماسین، هم ده سؤزلر شکیلجه عئینی، مضمونجا باشقا معنا داشیسین.
قئید ائتمک لازیمدیر کی، آشیق پوئزییاسیندا بئله یارادیجیلیق یاریشی فورمالیزمه گئتمهمیش، آشیق شعرینی صنعتکارلیق اعتیباری ایله داها دا زنگینلشدیرمیشدیر.
گلدی یاز آیلاری، حسرت چکیر خاک،
دئییر، نئیسان گل، آ یاغا-یاغا.
لعنت شئیطانا دئ، شر ایشدن ال چک،
شئیطان سنی سالار آیاغ-آیاغا.
آشیق شعرینده اوستادنامهلر، دئییشمهلر ده واردیر کی، اونلار اساسن مؤوضوعلارینا و ایستیفاده اولوندوقلاری یئرلرینه گؤره بئله آدلانیرلار. فورما جهتدن باشقا شعر شکیللریندن فرقلنمیرلر.
دئییشمهلرین خاراکتئری ده باشقا-باشقا اولموشدور. یعنی چوخ حالدا کونفلیکتین کسکینلشمهسی تدریجن اینکیشاف ائتمیشدیر. دئییشمهنین بیرینجی مرحله سی دعوت خاراکتئریندهدیر. بئله کی، آدی دیللرده داستان اولان بیر آشیغی باشقا بیریسی سؤز مئیدانینا چاغیریر. «اگر آشیق ایسن بو مئیدانا گل»،-دئیه اونو دئییشمهیه دعوت ائدیر.
دئییشمهنین ایکینجی مرحله سینده اونلار اوز-اوزه دئییشیرلر، لاکین بو دئییشمه هر آشیغین اؤزونون علمی، باجاریغی، آشیقلیق صنعتینی نئجه بیلمهسینی تعریف ائتمکدن عیبارت اولور. بونا حربه- زوربا دا دئییرلر. آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق آغاجانین دئییشمهسینی خاراکتئریک نومونه کیمی میثال گتیرمک اولار:
آغاجان
دئمهدیممی چیخما داغلار باشینا
توپو* اولار، بوران-قار اولار اوندا.
ال اوزاتما گؤزون گؤرن یووایا،
گورزه اولار، شاهمار، مار اولار اوندا،
آشیق حوسئین
ایستهمیرم سنه دگم، دولاشام،
باغیرسام قولاغین کار اولار اوندا،
الیندن آلارام تئللی سازینی
گئن دونیا باشینا دار اولار اوندا.
آغاجان
ایشین ندی بو روستم-زالینان.
گیرمیسن مئیدانا قئیل- قالینان.
دانانی قوشاسان قوچا کالینان
گؤرهسن هانسینا زور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من گزمیشم دریالاری، درینی،
آرامیشام گؤوهرینی، زرینی.
قوردالاما کؤهنه اوجاق یئرینی.
بیلمزسن سؤنمهمیش قور اولار اوندا.
آغاجان
بیل، نه ایش وار من شاعیرین جانیندا،
گلیبن دوروبسان مرد مئیدانیندا،
یوز ایل قالسان آغاجانین یانیندا
بیلمزسن نئچه جور تور اولار اوندا.
آشیق حوسئین
من بیلیرم جمى سؤزون اویونو
بوتون عالم تانیر آشیق سؤیونو
قیژیلداسا اونون دلی بئیینی،
زهمیندن گؤزلرین کور اولار اوندا.
حربه-زوربادان سونرا دئییشمهنین اوچونجو مرحله سی گلیر. بورادا آشیقلار شعر تئخنیکاسینی نوماییش ائتدیریرلر. ایلک سؤزو دئین آشیق هانسی ردیفده، هانسی هاوا اوستونده اوخوسا، ایکینجی آشیق دا او ردیفله، او هاوا اوستونده اوخومالیدیر. قاباقجا سؤزه باشلایان آشیق تجنیس و یاخود دا جیغالی تجنیس اوخوسا، او بیریسی ده بو جور اوخومالیدیر.
دئییشمهنین دؤردونجو مرحله سی کونفلیکتین کولمیناسییاسینی تشکیل ائدیر. بونا قیفیل-بند دئییلیر. بو، آیری- آیری سواللاردان عیبارت اولور. دئمک، آشیق دؤورون بیلیکلی آدامی اولمالیدیر. قیفیل-بندلر چوخ حاللاردا معیشتله علاقهدار مسلهلرله باغلی اولور.
قیفیل-بندلرده سوالین موستقیم معناسیندان داها چوخ مجازی معناسی، باشقا سؤزله، سؤزون قودرتی ایله اشیانی جانلاندیرماق هونری قییمتلندیریلیر. بونو ایثبات ائتمک اوچون آشیق حوسئین بوزالقانلی ایله آشیق علسگرین دگیرمانی سوال- جاوابلا نئجه معنالاندیرمالارینا دیقت یئتیرک:
آشیق حوسئین
بو گون گؤردوم بیر حئیوانات،
سینهسیندن، قان وئریر.
نه دیلی وار، نه دهانی،
عالمه ایمان وئریر.
سینهسیندن آه چکنده،
صدا یئتیر آسیمانا
دولاندیریر اطرافیندا
کورهیی-دومان وئریر.
آشیق علسگر
گلنده اوستاد کلامی
کؤهنه یارام قان وئریر.
جوشا گلیر بحری-چشمیم،
قطرهیی-حئیوان وئریر.
دانهنی تورپاق ایچینده
گؤر نه ائدیب کرم کانی،
بیر ملک موقرربدی
بیزلره ازان وئریر.
آشیق حوسئین
باغیرساغی یوخدور اونون
قارنی، دیبی دوز دئییم،
گیزلن دئییل، آشیکاردیر،
ایندی اوزبهاوز دئییم
خؤرگی یوک ایله گلیر،
باتمان ایله یوز دئییم
نه یئردهدیر، نه گؤیدهدیر
صدری اوسته یان وئریر.
آشیق علسگر
شیندیریمداندان* *دن گلمهسه،
دوشر بیر غئیری حالا.
دهانیندان آتش چیخار
آه چکر ائیلر نالا
اؤز-اؤزوندن دومان ائیلر
هم قاباغا، هم دالا.
هر طرفه آلوو سپیب
دود قالخیر، دومان وئریر.
آشیق حوسئین
باشی یوخدور، بارشاغی چوخ،
پنجهسی آسلان الی
آبی-آتش نوش ائدنده
اولور دیوان، دلی.
آشیق حوسئین، عرض ائدیرم
سیزه من بو مثلی.
ایستهسه ده یوز مین آشیق
تاپماق اوچون جان وئریر.
آشیق علسگر
آنلاماز نادان یانیندا
دئیردیم حدیاندی بو سؤز،
اهلی عورفان مجلیسینده
لعلئیی-مرجاندی بو سؤز،
موختصری تورکی زبان
بیلین دگیرماندی بو سؤز.
آبی سجر، آهنگ سنگه
گؤر نئجه جؤولان وئریر.
آشیق پوئزییاسیندا اوستادنامهلر خوصوصیله دیقتی جلب ائدیر. اوستادنامهلر حیات و جمعیت حاققیندا پوئتیک، حکیمانه فیکیرلر، تربیهوی خاراکتئر داشییان موحاکیمهلرله زنگیندیر. بیر قایدا اولاراق محبت داستانلاریمیز اوستادنامهلرله باشلانیر، داستان سؤیلهین آشیق داستانین خاراکتئرینه اویغون اولان اوچ اوستادنامه اوخودوقدان سونرا داستانا کئچیر.
اوستادنامهلر اساسن قوشما و گرایلیلاردان عیبارت اولور. مثلا:
تاکی منه مدح ائیلهمه دونیانی.
ها بو دونیا بیر بئکارا دونیادی!
هله آدم ایله حوادان قاباق،
بیر اوزو آغ، بیری قارا دونیادی...
آلتین صفالیدی، معدن صفاسیز.
طبیب شفالیدی، خسته شفاسیز،
اینسان وفالیدی، دونیا وفاسیز،
عجب یاخشی باخبره دونیادی.
هئچ اوخشارمی گونه چیراق ایشیغی،
قارین دویماز یالاماقلا قاشیغی،
موللا جومعا سنین کیمی آشیغی،
کمند ایله چکن دارا دونیادی.
* - توفان
** - دگیرماندا تاخیل تؤکولن یئر.
AZƏRBAYCAN ŞEİRİNİN ƏSAS JANRLARI
XALQ ŞEİRİ JANRLARI
İnsanın ilk söz sənəti əmək prosesində əməklə əlaqədar olaraq yaranmış nəğmələrdən ibarətdir. Əvvəllər bəsit olan bu nəğmələr tədricən inkişaf etmiş və təkmilləşmişdir. Cəmiyyət inkişafının ibtidai dövründə yaranan nəğmələrdə sözün məna cəhətindən daha çox, işin ritmindən əmələ gələn melodiyaya əhəmiyyət verilmişdir. Bu nəğmələrin sürətlə inkişaf edib təkmilləşməsinin əsas səbəbi onların işi işçiyə sevdirməsi, səfərbər etməsi, işçinin zəhmətini yüngülləşdirməsi olmuşdur.
Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında əmək nəğmələrinin daha inkişaf etmiş, təkmilləşmiş nümunələrindən biri holavarlardır. Məlumdur ki, Azərbaycan xalqının ta qədim zamanlardan əsas məşğuliyyəti maldarlıq və əkinçilik olmuşdur. Holavarlar əsasən əkinçnlik, cütçülüklə məşğul olan babalarımızın ağır zəhmətini yüngülləşdirmək üçün yer sürüldüyü zaman oxunan nəğmələrdir.
Qara kəl elin varı,
De dərdin bilim barı.
Məni məğmum eyləma
Açılsın dilin barı.
Maldarlıq və qoyunçuluqla məşğul olan kütlələr isə sayaçı sözləri adlanan şeir nümunələri yaratmışlar. Holavarlar kimi sayaçı sözləri də bayatılardan yalnız məzmunlarına görə fərqlənirlər, forma etibarı ilə onlar bayatılara çox oxşayırlar.
Sayaçı sözləri maldarlığın inkişafı, çoban və sağıcıların qoyuna olan münasibəti, qoyunçuluğun bərəkətli və məhsuldar olmasını tərənnüm nəticəsində yaranır:
Nənəm a şişək qoyun.
Yunu bir döşək qoyun.
Bulamanı tez yetir
Qırıldı uşaq qoyun.
Nənəm a saçaq qoyun,
Bərədən aşaq qoyun.
Sənə kəc baxanlarin
Gözünə bıçaq qoyun.
Sayaçı sözlərinin bəzisi bayatılardan forma etiba rı ilə də fərqlənir. Bu lirik parçaların müəyyən kompozisiyası olur.
Qoyunlu ellər gördüm
Qurulu yaya bənzər.
Qoyunsuz ellər gördüm
Qurumuş çaya bənzər.
Qoyun var kərə qoyun,
Qoyun var kürə qoyun.
Gedər dağları gəzər,
Gələr evləri bəzər.
Bayatılar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında ən çox yayılmış, və məna dolğunluğu, fəlsəfi məzmunu və bədii təsir qüvvəsi ilə fərqlənən janrlardan biri də bayatıdır.
Bayatılar forma cəhətdən xalq şeirinin başqa növlərindən fərqlənirlər. Dörd misradan ibarət olan bu lirik şeir numunələri yeddi hecalı, qafiyə quruluşu cəhətdən 1, 2, 4-cü misralar həmqafiyə, 3-cü misra isə sərbəst olur. (a, a, b, a)
Eləmi harayından,
El yatmaz harayından.
Gündə bir kərpiç qopur
Ömrumun sarayından.
Bayatıların birinci misrası mənasına görə çox vaxt bəndin qalan misraları ilə bağlanmır. Bayatılarda əsas fikir üçüncü və dördüncü misralarda verilir.
Bayatılar əsasən «mən aşıq», «əzizinəm» və «eləmi» sözləri ilə başlanır. Tədqiqatçılar belə qənaətə gəlirlər ki, bunlar gəlişi gözəl olan sözlər deyil, ilk dəfə bayatı söyləyən aşıqların adlarıdır. Mən aşıq-Sarı aşıq.əzizinəm-Əzizi, eləmi-Eləmi adlı şair olmuşdur. Bu fikri Sarı aşıq haqqında olan tədqiqat və rəvayətlər nisbətən tamamlayır.
Bayatıların əhatə dairəsi çox genişdir. Bu parçalarda xalqın ictimai-siyasi ideyaları, dünyagörüşü, gələcəyə münasibəti, vətən məhəbbəti, azad sevgi motivləri, fəlsəfi düşüncələri öz bədii əksini tapmışdır.
Eləmi dərdə kərəm,
Düşmüşəm dərdə, kərəm!
Qoşaram qəm kotanın,
Özümə dərd əkərəm.
Mən aşıq nökər canım
Hər dərdi çəkər canım,
Nə haqqım var, nə muzdum.
Bəylərə nökər canım.
Bayatının xalq arasında çox geinş yayılmasının başlıca səbəbi onun sadə, yığcam, həm də vəzn etibarı ilə oynaq olmasıdır. Digər tərəfdən, bayatılar Azərbaycan musiqisi ilə həmahəngdir. Bu da onun inkişafına, səlisləşməsinə və xalq arasında daha sürətlə yayılmasına səbəb olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, XVII əsrin görkəmli aşığı, bayatı ustalarından biri olan Sarı aşığın yaratdığı şeirlər zaman keçdikcə yeni-yeni əlavələrlə təkmilləşir, hətta bir şeirin neçə-neçə variantı yaranır.
Xalq şeirinin başqa növləri kimi bayatılar da yüksək sənət əsəridir. Bu dörd misralıq bədii parçada bəzən çox dərin fikir, fəlsəfi məna olur.
Bədii sənətkarlıq etibarı ilə də bayatılar diqqəti cəlb edir. Yüksək şeriyyət, axıcılıq, bayatının əsas məziyyətidir. Zamanın daşlı-kəsəkli yollarında imtahandan müzəffər çıxan və dövrümüzə qədər gəlib çatan bu sənət inciləri arasında cinas qafiyələr diqqəti daha çox cəlb edir.
Əziziyəm yüz ləli,
Sərraf çəkər yüz ləəli.
Namərd oğul mərd olmaz,
Yüz ağız aç, yüz ləli.
Laylalar. Anaların beşik başında müəyyən musiqi ahəngi ilə oxuduğu nəğmələrdir. Burada ananın öz körpəsinə bəslədiyi məhəbbət, onun gələcəkdə xoşbəxt gün görməsi üçün arzu və istəkləri tərənnüm olunur. Laylalar forma etibarı ilə qismən bayatılara yaxın olsalar da məzmunca onlardan fərqlənirlər. Hətta laylaların bəzisinin özünə məxsus:
Balam laylay, a laylay,
Gülum laylay, a laylay, -
nəqaratı da vardır ki, bu da onların formaca müstəqil inkişaf yolu keçirməsini göstərir.
Laylay deyim doyunca
Baş yasdığa qoyunca.
Pardaxlan qızıl gülüm
Bir iyləyim doyunca.
Balam laylay, a laylay,
Gülüm laylay, a laylay!
Oxşamalar. Analar ürək sözlərini, könül nəğmələrini, öz sevimli övladlarına məhəbbətini bir də oxşamalar vasitəsi ilə ifadə edirlər.
Oxşamalar laylalardan həm forma, həm də məzmunca fərqlənirlər. Laylalar ananın öz körpəsini yatırmaq məqsədi ilə beşikbaşında oxuduğu nəğmələrdən ibarətdir. Bu nəğmələr bir növ yuxunun sürətlənməsinə xidmət edən ahəngdə olmalıdır. Oxşamalarda isə uşaq ya yuxudan oyalan zaman, ya da başqa üzügülər vaxtlarında anası onun sevincinə şərik olur. O, lirik parçalarla körpəsini oxşayır. Bu vaxt uşağın vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq şeirin ahənəngi də dəyişir. İndi laylalardakı kimi həzin nəğmə tələb olunmur, körpədə ruh yüksəkliyi əmələ gətirmək, onu atıb- tutmaq lazımdır. Odur ki, şeirin vəzni yüngül, hecası isə mümkün qədər az olur.
Ağardı başım,
Yoxdur sirdaşım.
Qohum-qardaşım
Bu balama qurban.
Tüstüsüz damlar,
Sarı badamlar,
Tənbəl adamlar
Bu balama qurban.
Ağılar. Folklorun ən köhnə janrlarından biri olan, ölüm və matəm nəğmələri sayılan ağılar laylalara nisbətli bayatılara daha çox yaxındır. Bu nəğmələr bayatılardan yalnız məzmununa görə fərqlənirlər. Ağılar öz yaxın adamını itirmiş olan ananın və ya bir qadının fəryadını ifadə edir. Ağılar yalnız fərdi və şəxsi kədərin ifadəsi ilə məhdudlaşmır, bu nəğmələrdə xalqın həyat və məişətindən doğan qüssə və kədərlə yanaşı, ictimai quruluşun ağır boyunduruğu altında inləyən zəhmətkeş kütləsinin əzab və işkəncələri də əks olunur.
Eləmi düşən yeri,
Atlanıb düşən yeri,
Göz yaşım oda dönüb
Yandırır düşən yeri.
Sənəm yasamı gəldin,
Daban basamı gəldin?
Sağlığında gülmədin
Öldü, yasamı gəldin?!
Ölünün üstündə şeir deyə-deyə ağlamaq xalqımızın ən qədim adətidir. Bu xüsusiyyət başqa xalqlarda da vardır. Ağılar yalnız matəm mərasimlərində deyilmir, bundan başqa öz sevimli və yaxın adamını uzaq səfərə yola salan və bu səfərdən onun geri qayıtmasına güman az olduğu zamanlar da ağılardan istifadə olunur. Ağıları əsasən qadınlar ifa edir. Çoxlu ağı bilən, yaxşı səsə malik olan qadınlar yas yerinə dəvət olunurlar. Onlar ölən adamın işi, vəzifəsi və keçmişi haqqında əvvəlcədən lazımi məlumat toplayırlar. Ağı oxunduqdan sonra matəmdə iştirak edənlər həmin ahəngdə son misranı təkrarlayıb ağını oxuyan qadının səsinə xorla səs verirlər.
Atalar sözü, məsəllər və tapmacalar. Xalq yaradıcılığının ən sadə formalarından biri olan atalar sözü və məsəllər folklorun çox yayılmış janrlarındandır.
Xalq zəkasının məhsulu olan bu nadir incilər tarixin müxtəlif dövrlərində yaranaraq, zaman keçdikcə təkmilləşmiş və səlisləşmişdir. Dünya xalqları qısa, lakin yüksək bədii dəyərə malik olan bu sənət əsərlərinə «ibrətamiz söz», «qızıl söz», «qanadlı söz», «dilin gülzarı», «ipə-sapa düzülməmiş incilər» kimi yüksək bədii qiymət vermişlər. M. Qorki demişdir ki, ən böyük hikmət sözün sadəliyindədir. Atalar sözü və nəğmələr həmişə qısa olur, lakin onlarda kitablara sığmayan ağıl və hisslər vardır.
Canlı danışıq dilinin ifadə vasitəsi olan atalar sözü və məsəllər müxtəlif dövrlərdə müşahidə və sınaq nəticəsində yaranmışdır. Atalar sözü və məsəllər quruluş və məzmunları etibarı ilə bir-birinə çox bənzəyir, hətta bir çox tədqiqatçılar onları bir-birindən ayırmırlar. Lakin atalar sözü və məsəllərin bədii təbiəti nə qədər yaxın olsa da onları fərqləndirən cəhətlər vardır.
Məşhur rus alimi V. Dal atalar sözünün məsəllərdən əsas fərqini onun tam bir hökmü, fikri ümumiləşmiş halda, bitmiş şəkildə ifadə etməsində görürdü. Doğrudan da atalar sözünün ifadə etdiyi məzmunun əhatə dairəsi olduqca genişdir («Əldən qalan əlli gün qalar»), Məsəllər isə atalar sözünə nisbətən konkret olub müəyyən təfsilatla bağlıdır («Əlin vurub dizinə, indi gəlib özünə»).
Atalar sözü və məsəllərin tarixi çox qədimdir. Onlar qədim dövrün məhsulu olduğundan öz ilk yaradıcılarını itirmiş, kollektivin yaradıcılıq məhsuluna çevrilmişlər.
Lakin bir atalar sözü yazılı ədəbiyyat vasitəsi ilə xalqın canlı danışıq dilinə daxil olduğu üçün onların yaranma tarixi, müəllifləri məlumdur. Məsələn:
Salam verdim rüşvət deyil deyə almadılar; (Füzuli)
Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı qazın suyu gəlsin dərindən,
El bir olsa dağ oynadar yerindən
Söz bir olsa zərbi kərən sındırar. (Abbas Tufarqanlı)
Yeridir bir məsəl desəm yadigar,
Deməsəm ürəyim sıxılacaqdır.
Birinci addımda lovğalananlar
İkinçi addımda yıxılaçaqdır. (S. Vurğun)
Nəzərə almaq lazımdır ki, atalar sözü və məsəllərin yaranma yolları olduqca müxtəlifdir. Hələ ibtidai əmək nəğmələrində atalar sözünün müəyyən izlərini görürük. Bunlar həm əkinçilik, həm də ovçuluq və maldarlıqla bağlıdır.
Azərbaycan xalqının yaratdığı atalar sözünün bir çoxu bizi lap qədim dövrlərə aparır, bunlar təbiət haqqında əsatiri fikirlərlə əlaqədardır. (məs.: «Dəryada nə işim var ki, Xıdır İlyası da çağıram»)...
Azərbaycan bayatılarında, xalq mərasimlərində, lətifə və nağıllarımızda, eyni zamanda, tarixi şəxsiyyətlərimizin adı ilə bağlı atalar sözu və məsəllər də yaranmışdır. Məsalən, «Keçəl suya getməz», «Keçəlin bəxti yeyin olar» məsəlləri əsasən məişət nağıllarımızın müsbət qəhrəmanı keçəl surəti ilə bağlıdırsa; «Sən ki, oldun dəyirmançı, çağır gəlsin dən Koroğlu» «Koroğlu» dastanı ilə, «hər oxuyan Molla Penəh olmaz» məsəli şair M. P. Vaqiflə əlaqədardır.
Bala dadı, bal dadı... atalar sözü isə aşağıdakı bayatının tərkib hissəsidir:
Bala dadı, bal dadı,
Bala adam aldadı.
Şirini şirin olur
Acısı da bal dadı.
Atalar sözü çox bədii olur. Bu bədiilik, hər şeydən əvvəl, onların həyat həqiqətlərini canlı, real və dolğun əks etmələrindən ibarətdir. Dil nöqteyi-nəzərindən də atalar sözü olduqca səlisdir.
Atalar sözü və məsəllər həm mənzum, həm də mənsur olur. Mənzum atalar sözünün iki hecadan tutmuş on üç hecaya qədər nümunəsi vardır. Məsələn:
Yüz ölç
Bir biç. (iki hecalı)
Qız yükü
Duz yükü.. (üç hecalı).
Balalı ev bazardı
Balasız ev məzardı (yeddi hecalı) və s.
Tapmaçalar. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında tapmacadan insanın bilik dairəsini, təfəkkürünü müəyyənləşdirmək üçün istifadə edilir. Ümumiyyətlə, tapmacaların əksəriyyəti sual şəklində qurulmuş metaforalardan ibarətdir.
Aristotelə görə tapmaca sənətkarlıqla düzəlmiş metaforadır.
Tapmacaların yalnız metaforadan ibarət olması vacib deyildir. Müstəqim mənalı suallardan ibarət olan tapmacalar olduqca çoxdur. Bəzi tapmacalar isə cəbri hesablamaların sadəcə həllindən ibarətdir.
Hazırda tapmacalar yalnız uşaqların zehni inkişafına xidmət etmək, onları əyləndirmək üçün bir vasitədir. Lakin qədim dövrlərdə tapmacalar mühüm rol oynamış, insanların mədəni həyatının ayrı-ayrı sahələrinə daxil olmuşdur.
Azərbaycan xalqının ictimai-mədəni həyatında tapmacaların rolu folklorun özündə müəyyən izlər buraxmışdır.
Qədim dövrə aid olan tapmacaların bəzisi dini görüşlərlə bağlı olmuşdur. Azərbaycan folklorunda allah və ayrı-ayrı şəxslər haqqında yaranan əsatir və əfsanələr üzərində qurulan tapmacalar əsasən dini uydurmaların nə dərəcədə öyrənilməsini müəyyənləşdirməyə xidmət etmişdir. Belə tapmacalara aşıq şeirinin «qıfılbənd» yaxud «bağlama» adlanan hissəsində təsaduf edirik.
Dini görüşlərdən başqa tapmaca bir çox xalqlarda olduğu kimi, Azərbaycan xalqının folklorunda da adamların dünyagörüşünü, biliyini, ağlını müəyyənləşdirmişdir. Çox hallarda tapmacalar vasitəsi ilə dövlətlər arasında diplomatik əlaqə və ailə münasibətləri yaradılmışdır. Bir çox nağıllarımızda müsbət qəhrəmanlar ölkəni müharibə fəlakətindən öz ağılları ilə xilas edirlər. Düşmən göndərdiyi sualların cavabını saray əyanları deyil, həmin qəhrəmanlar tapırlar.
Nağıllarımızı bəzisində gözəlliyi aləmə məşhur olan qız, o adama ərə getmək istəyir ki, onun verdiyi üç suala cavab vermiş olsun. Bu sualın mahiyyətini tapmaca təşkil edir. («Dərzi şagirdi Əhməd» və «Çil madyan» nağıllarını göstərmək olar).
Azərbaycan xalqının həyatı, məşğuliyyəti ilə əlaqədar olaraq yaranan yüzlərlə tapmaca vardır. Bu tapmaçaların bəzisi bizi lap qədim dövrlərə aparıb çıxarır. Maldarlıq, ovçuluq, əkinçilik sahələrinə aid olan bu tapmaçaların əksəriyyəti çox ustalıqla deyilmiş bədii sənət nümunələridir.
Bu meşə gül meşəli,
Altı tər bənövşəli
Bir kişinin min oğlu
Hamısı bir peşəli. (bal arısı)
Nə qolu var, nə pəri,
Nə gözü var, nə səri
Dünən bir tikə yedim.
Üstü ət, içi dəri (toyuq, quş mədəsi).
Göründüyü kimi, tapmacaların aforizm xarakterində olması, misal göstərdiyimiz bayatıların əsasən eynini təşkil etmələri, onların nəsildən-nəsilə keçərək, dövrümüzə qədər gəlib çatmalarına səbəb olmuşdur.
Aşıq şeiri. Azərbaycan şifahi xalq şeirinin böyük bir qolunu təşkil edən zəngin və maraqlı növlərindən biri aşıq poeziyasıdır. Aşıq şeirinin yazılı və şifahi ədəbiyyata daxil olub-olmaması haqda bəzi folklorşünaslar maraqlı fikir söyləyirlər. Lakin Azərbaycan aşıq şeirinin bir çox xüsusiyyətləri onu yalnız şifahi xalq ədəbiyyatına daxil etməyə imkan verir.
Aşıq ədəbiyyatının çox qədim və görkəmli nümayəndələri vardır. Qədim azərbaycanlıların məclislərini zinətləndirən ozanlardan tutmuş, müasir dövrümüzə kimi uzun bir inkişaf yolu keçən Azərbaycan aşıqlarının Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Sarı aşıq, Dilqəm, Xəstə Qasım, Ələsgər, Bozalqanlı Hüseyn, Əsəd, Mirzə və Hüseyn Cavan kimi görkəmli nümayəndələri vardır.
Azərbaycan aşıq poeziyası məzmunca geniş, şəkilcə zəngindir.
Qoşma. Aşıq poeziyasının ən geniş yayılmış janrlarından biri qoşmadır. Bu, bəndlərə bölünür və hər qoşma əsasən beş bənddən ibarət olur. Misralarda hecanın sayı onbirdir. Əgər hecanın sayı artıb-azalarsa o, qoşma sayılmaz. Qafiyə quruluşu isə belədir: birinci bənddə çarpaz qafiyə yaradılır - birinci misra üçüncü ilə ikinci misra isə dördüncü ilə həmqafiyə olur (abab). Bəzən birinci və üçüncü misralar qafiyələnməyib sərbəst buraxılır. Sonrakı bəndlərin ilk üç misrası bir-biri ilə həmqafiyə təşkil edir, dördüncü misra isə ilk bəndin axırıncı misrası ilə qafiyələnir (aaab). Belə qafiyə sistemi bəndlərin daxili əlaqəsi, kompozisiya vəhdəti üçün vacibdir.
Qoşma hazırda yazılı poeziyamızda da mühüm yer tutur.
Aşıq şeirində qoşmaların mövzu dairəsi çox genişdir. Görkəmli Azərbaycan aşıqları dövrün çirkinliklərini ifşa edən, ictimai-siyasi məzmunlu qoşmalarla yanaşı, məhəbbət və təbiət lirikasının ən gözəl nümunələrini də yaratmışlar.
Həsrətindan saralıban solanam,
İzin versən yar, başına dolanam,
Əlli yol çapılam, yüz yol talanam
Bir şey deyil dövlət, mal incimərəm.
Ələsgərəm yandım eşq ataşında,
Gözüm qaldı sənin qələm qaşında,
Qazdır məzarımı çeşmə başında,
Sal sinəm üstündən yol, incimərəm,
Gəraylı. Aşıq şeirində çox istifadə edilir. Bu da qoşma kimi qafiyələnir. Lakin qoşmadan yeganə şəkli fərqi gəraylıların əsasən 8 hecalı olmasıdır. Hecaların nisbətən azlığı şeirə oynaqlıq gətirdiyindən aşıqlar gəraylıya tez-tez müraciət edirlər.
Qəm-qussəm başımdan aşıb,
Mən tək dərdə dalan yoxdu.
Ah çəkməkdən bağrım bişib,
Bircə yada salan yoxdu.
Necə baxım ev-eşiyə
Yaralı könlüm üşüyə,
Toz bürümüş boş beşiyə
Şirin layla çalan yoxdu.
«Koroğlu» dastanınıi «Eyvazın Çənlibelə gətirilməsi qolundan verdiyimiz bu misalda övlad həsrəti ilə çırpınan qadının urək döyüntüləri, həyəcanları nə qədər təsirli ifadə olunmuşdur. Bu təsirin səbəblərindən biri də şeirin gəraylı növündə deyilməsidir.
Gəraylıdan yazılı ədəbiyyatımızda da istifadə olunur. Vaxtı ilə Vaqifin, Vidadinin, Zakirin şeirlərində gəraylıya təsadüf etdiyimiz kimi, müasir şairlərimizin yaradıcılığında da rast gəlirik.
Müxəmməs-aşıq şeirinə klassik ədəbiyyatdan keçmişdir. Adından da göründüyü kimi, hər bəndi beş misradan ibarət olan şeirə beşlik (müxəmməs) deyilir.
Klassik şeirimizdə müxəmməsin birinci bəndinin bütün misraları həmqafiyə olur, sonrakı bəndlərinin ilk 4 misrası öz-özlüyündə qafiyələnir, sonuncu misra isə əvvəlki bəndin beşinci misrası ilə həmqafiyə olur. (aaaaa, bbbba, vvvva və i. a.).
Aşıq şeirində klassik müxəmməs formasına çox hallarda riayət olunmur. Hətta əlavələr də edilir. Buna misal olaraq cığalı müxəmməsi qeyd etmək olar.
Cığalı müxəmməs dörd misradan sonra cığa adlanan bir əlavə ilə yazılır. Beşinci misra isə cığadan sonra gəlir və bənddə verilən fikrə yekun vurur.
Can alan, getmə dayan, bil məni candan elədin!
Təbiət bəzək vurub şövkəti-şandan elədin!
Kirpiklərin ox kimidir, qaşı-kamandan elədin!
Oxuyurdum qumru kimi, məni lisandan elədin!
Xoşdur lisanın,
Böyükdür sanın,
Yoxdur nöqsanın,
Gözəldir canın,
Xoşdur dövranın
Olum mehmanın,
Xalındır qoşa,
Səni yüz yaşa!
Dövran sür başa.
Belə süzüb, sallanışla insanı heyran elədin. (Aşıq Əsəd).
Cığalı müxəmməsin cığasındakı misraların hamısı həmqafiyə olmur. Ümumən burada qafiyə quruluşu rəngarəngdir. Yuxarıda misal gətirdiyimiz cığanın birinci dörd misrasının qafiyəsi birdir, sonuncu üç misra isə başqa cür qafiyələnmişdir. Həmin aşığın digər bir cığasında isə qafiyə quruluşu tamam başqadır. Məsələn,
Mən sənə aşıq,
Xalın yaraşıq,
Qəlbimə işıq,
İşıq cahanda
Şirin dəhanda
Qoyma amanda.
Damındə qaldım
Oduna yandım,
Səni gün sandım.
Göründüyü kimi burada birinci üç misra həmqafiyədir, sonra yenə üç misra həmqafiyədir, axırıncı üç misranın qafiyəsi isə başqadır. Cığa əksər halda müxəmməsin dördüncü misrasında olan həmqafiyə sözdən çıxış edilərək düzəlir. Bu da cığa ilə müxəmməs arasinda bir ahəng, rabitə yaradır.
Təcnis. Aşıq poeziyasında qoşmanın xüsusi bir növü vardır ki, buna təcnis deyilir. Təcnis cinas qafiyələrdən ibarətdir, yəni hər bənddə olan həmqafiyə sözlər şəkilcə eyni, məzmunca müxtlif olurlar. Məsələn,
Tikdiribsən qəsr, eyvan, oda sən.
Bu nökərin, o sevdiyin, o da sən;
Qıya baxdın, məni saldın oda sən.
İnsaf eylə, gəl könlümün narın üz.
Aşıq olan sözün deməz tərsinə
Tər gəzən dünyada gedər tər sinə.
Tər sinəyə qismət olsun tər sinə
Narın üzə qoy sökənsin narın üz. (Aşıq Əkəsgər)
Birinci misradakı «oda» - otaq mənasında, ikinci misrada «o» işarə əvəzliyi ilə «da» bağlayıcısı şəklində işlənibsə, üçüncüdə «oda» sözü «od» mənasında işlənmişdir. Axırıncı misrada «narın üz» - atəşi söndür mənasını verirsə, ikinci bəndin dördüncü misrasındakı «narın üz» - zərif, incə üz mənasındadır.
Ümumiyyətlə, aşıq Əkəsgərin yaradıcılığında təcnis öz yüksək mərhələsinə çatmışdır. Əkəsgər adi təcnisdən əlavə dodaqdəyməz və cığalı təcnislər də yaratmışdır.
Cığalı təcnisdə bəndin iki misrasından sonra cığa adlanan parça gəlir, ondan sonra isə bəndin üçüncü, dördüncü misraları fikri tamamlayır.
Arif olan, bir od düşüb canıma,
Əridib döndərir o yağa məni.
Aşıq deyər, ay ağa,
Yetiş dada, ay ağa!
İllər xəstəsi canim,
Yar gəldi, qalx ayağa.
Ağa olan qulun salmaz nəzərdən,
Salma nəzərindən, ayağa, məni. (Aşıq Əkəsgər)
Təcnisin ən çətin növü dodaqdəyməz təcnisləridir. Gərək aşıq elə sözlər işlətsin ki, orada dodaqlanan səslər olmasın, həm də sözlər şəkilcə eyni, məzmunca başqa məna daşısın.
Qeyd etmək lazımdır ki, aşıq poeziyasında belə yaradıcılıq yarışı formalizmə getməmiş, aşıq şeirini sənətkarlıq etibarı ilə daha da zənginləşdirmişdir.
Gəldi yaz ayları, həsrət çəkir xak,
Deyir, neysan gələ, a yağa-yağa.
Lənət şeytana de, şər işdən əl çək,
Şeytan səni salar ayağ-ayağa.
Aşıq şeirində ustadnamələr, deyişmələr də vardır ki, onlar əsasən mövzularına və istifadə olunduqları yerlərinə görə belə adlanırlar. Forma cəhətdən başqa şeir şəkillərindən fərqlənmirlər.
Deyişmələrin xarakteri də başqa-başqa olmuşdur. Yəni çox halda konfliktin kəskinləşməsi tədricən inkişaf etmişdir. Deyişmənin birinci mərhələsi dəvət xarakterindədir. Belə ki, adı dillərdə dastan olan bir aşığı başqa birisi söz meydanına çağırır. «Əgər aşıq isən bu meydana gəl»,-deyə onu deyişməyə dəvət edir.
Deyişmənin ikinci mərhələsində onlar üz-üzə deyişirlər, lakin bu deyişmə hər aşığın özünün elmi, bacarığı, aşıqlıq sənətini necə bilməsini tərif etməkdən ibarət olur. Buna hərbə-zorba da deyirlər. Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Ağacanın deyişməsini xarakterik nümunə kimi misal gətirmək olar:
Ağacan
Demədimmı çıxma dağlar başına
Tüpü* olar, boran-qar olar onda.
Əl uzatma gözün görən yuvaya,
Gürzə olar, şahmar, mar olar onda,
Bağırsam qulağın kar olar onda,
Əlindən alaram telli sazını
Gen dünya başına dar olar onda.
Ağacan
İşin nədi bu Rüstəmi-Zalınan.
Girmisən meydana qeyli-qalınan.
Dananı qoşasan qoça kalınan
Görəsən hansına zor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən gəzmişəm dəryaları, dərini,
Aramışam gövhərini, zərini.
Qurdalama köhnə ocaq yerini.
Bilməzsən sönməmiş qor olar onda.
Ağacan
Bil, nə iş var mən şairin canında,
Gəlibən durubsan mərd meydanında,
Yüz il qalsan Ağacanın yanında
Bilməzsən nsçə cür tor olar onda.
Aşıq Hüseyn
Mən bilirəm cəmi sözün oyunu
Bütün aləm tanır aşıq Söyünü
Qıjıldasa onun dəli beyini,
Zəhmindən gözlərin kor olar onda.
Hərbə-zorbadan sonra deyişmənin üçüncü mərhələsi gəlir. Burada aşıqlar şeir texnikasını nümayiş etdirirlər. İlk sözü deyən aşıq hansı rədifdə, hansı hava üstündə oxusa, ikinci aşıq da o rədiflə, o hava üstündə oxumalıdır. Qabaqca sözə başlayan aşıq təcnis və yaxud da cığalı təcnis oxusa, o birisi də bu cür oxumalıdır.
Deyişmənin dördüncü mərhələsi konfliktin kulminasiyasını təşkil edir. Buna qıfıl-bənd deyilir. Bu, ayrı- ayrı suallardan ibarət olur. Demək, aşıq dövrün bilikli adamı olmalıdır. Qıfıl-bəndlər çox hallarda məişətlə əlaqədar məsələlərlə bağlı olur.
Qıfıl-bəndlərdə sualın müstəqim mənasından daha çox məcazi mənası, başqa sözlə, sözün qüdrəti ilə əşyanı canlandırmaq hünəri qiymətləndirilir. Bunu isbat etmək üçün Aşıq Hüseyn Bozalqanlı ilə Aşıq Əkəsgərin dəyirmanı sual-cavabla necə mənalandırmalarına diqqət yetirək:
Aşıq Hüseyn
Bu gün gördüm bir heyvanat,
Sinəsindən, qan verir.
Nə dili var, nə dəhanı,
Aləmə iman verir.
Sinəsindən ah çəkəndə,
Səda yetir asimana
Dolandırır ətrafında
Kürreyi-duman verir.
Aşıq Ələsgər
Gələndə ustad kəlamı
Köhnə yaram qan verir.
Coşa gəlir bəhri-çeşmim,
Qətreyi-heyvan verir.
Danəni torpaq içində
Gör nə edib kərəm kanı,
Bir mələk müqərrəbdi
Bizlərə əzan verir.
Aşıq Hüseyn
Bağırsağı yoxdur onun
Qarnı, dibi düz deyim,
Gizln deyil, aşikardır,
İndi üzbəüz deyim
Xörəyi yük ilə gəlir,
Batman ilə yüz deyim
Nə yerdədir, nə göydədir
Sədri üstə yan verir.
Aşıq Ələsgər
Şındırımdandan* *dən gəlməsə,
Düşər bir qeyri hala.
Dəhanından atəş çıxar
Ah çəkər eylər nala
Öz-özündən duman eylər
Həm qabağa, həm dala.
Hər tərəfə alov səpib
Dud qalxır, duman verir.
Aşıq Hüseyn
Başı yoxdur, barşağı çox,
Pəncəsi aslan əli
Abı-atəş nuş edəndə
Olur divanə, dəli.
Aşıq Hüseyn, ərz edirəm
Sizə mən bu məsəli.
İstəsə də yüz min aşıq
Tapmaq üçün can verir.
Aşıq Ələsgər
Anlamaz nadan yanında
Deyərdim hədyandı bu söz,
Əhli ürfan məclisində
Ləleyi-mərcandı bu söz,
Muxtəsəri türki zəban
Bilin dəyirmandı bu söz.
Abı səcər, ahəng səngə
Gör necə cövlan verir.
Aşıq poeziyasında ustadnamələr xüsusilə diqqəti cəlb edir. Ustadnamələr həyat və cəmiyyət haqqında poetik, həkimanə fikirlər, tərbiyəvi xarakter daşıyan mühakimələrlə zəngindir. Bir qayda olaraq məhəbbət dastanlarımız ustadnamələrlə başlanır, dastan söyləyən aşıq dastanın xarakterinə uyğun olan üç ustadnamə oxuduqdan sonra dastana keçir.
Ustadnamələr əsasən qoşma və gəraylılardan ibarət olur. Məsələn:
Taki mənə mədh eyləmə dünyanı.
Ha bu dünya bir bekara dünyadı!
Hələ Adəm ilə Həvvadan qabaq,
Bir üzü ağ, biri qara dünyadı...
Altyn səfalıdı, məədən səfasız.
Təbib şəfalıdı, xəstə şəfasız,
İnsan vəfalıdı, dünya vəfasız,
Əcəb yaxşı baxəbərə dünyadı.
Heç oxşarmı günə çıraq işığı,
Qarın doymaz yalamaqla qaşığı,
Molla Cuma sənin kimi aşığı,
Kəmənd ilə çəkən dara dünyadı.
* - Tufan
** - Dəyirmanda taxıl tökülən yer


c: text/html

text: ایندیکی یازیرام نچه ساعت تحویله قالیر....ایستیرم یازام اورییم دولودی سوینجینن دولودی سنین عشقیوینن...منیم بالاجا قیزیمین ایلک بایرامیدی....یازامیرام قلمه گتیرمیرم حیسیمی....سنه چخلی آرزیلاریم وار ....سنن نچه بئله بایراملار ایستیرم...گوزل اللهیمنان سنین شادلیقیوی ایستیرم....عمرون بویوجان او صاف اوریین عشقینن چیرپینا هش کینه کدورت تاپیلمیه....هش کیمی اینجیتمییسن وهش اینجیدن سنه راس گلمییه ناز قیزیم بو ایلک باهاریندی....دوداندا باهار بوتون گوزللیغینن سنه یاراشیر....منیم بالا قیزیم نفسلرین باخیشلارین گولوشلرین منه باغلانماغین هاممیسی منه خاطیرلادیر کی منیمده عمرومون باهاریدی بو شعرلر سنین اوچون قیزیم طبیعتین بولاقلاری جوشدولار گوزلری...

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آوروویزییا-۲۰۰۴ ماهنی موسابیقهسینین قالیبی اوکراینالی موغنی روسلانا اؤلکهسینین سیویلیزاسییاسینین قدیملیگی بارهده دانیشیب.
کولت. آذ خبر وئریر کی، روسلانا اوکراینالیلارین اجدادینین ائ.ا ۲-جی مینیللیکده دجله و فرات چایلاری وادیسینده یاشامیش شومئرلرین اولدوغونو بیلدیریب.
«بیز درین، تاریخی، داها ماراقلی، اوریژینال، ائکزوتیک بیر اؤلکییک. بیزیم کؤکلریمیز قدیم مدنیتلر و سیویلیزاسییالاردان بحث ائدیر. سکیفلرین، سارماتلارین، تریپول مدنیتینین و شومئرلرین اولان بیر اؤلکه هر گون ثروتلرینه گؤره مصرله یاریشمالیدیر. بیز ایسه سسری-نین بیزه واختیندا تطبیق ائتدیی رفئرانسلاردان ایستیفاده ائدیریک»، - موغنی قئید ائدیب.


text:
شرف قوناغی تورکیه
سرگی، ۲۵ فوریه-۳ مارسدا "اورتیمیمیز گوجوموزدور" شعاری ایله ریاض اولوسلارآراسی سرگی مرکزینده اولاجاق
تورکیه، عربیستانین باشکندی ریاضدا دوزنلهنهجک ۴.جو سلاحلی گوجلر-یئرلی اورتیمی دستکلمه سرگیسینه (آفئد ۲۰۱۸) "شرف قوناغی" اولاراق دعوت ائدیلدی.
ساوونما صنایعی مستشارلیغیندان وئریلن معلوماتا گؤره، آفئد ۲۰۱۸، عربیستان ساوونما باخانلیغی یئرلی اورتیمی ساوونما باش ایدارهسینین کووردیناسییاسیندا و کرال سلمان بن عبدالعزیز ایله ولیعهد ساوونما باخانی محمد بن سلمان بن عبدالعزیزین حمایهسیینده گئچیریلهجک.
سرگی، ۲۵ فوریه-۳ مارسدا "اورتیمیمیز گوجوموزدور" شعاری ایله ریاض اولوسلارآراسی سرگی مرکزینده قاپیلارینی اولاجاق.
قاباقکی ایللرده میلی میقیاسدا گرچکلشدیریلن آفئد، بو ایل اولوسلارآراسی سرگی کیفیتی قازانماق یولوندا ایلک دفعه بیر قوناق اؤلکهنین ایشتیراکی ایله پلانلاندی.
بو چرچیوهده تورکیه سرگییه "شرف قوناغی" اولاراق دعوت ائدیلدی.
سرگییه، ۲۵ فیرما قاتیلاجاق.


text:
بو گون آذربایجانین گؤرکملی یازیچیسی جلیل ممدقولوزادنین (۱۸۶۹-۱۹۳۲) آنیم گونودور.
کولت. آذ بؤیوک یازیمیزین آنیم گونونده «نیه منی دؤیورسونوز؟» مقالهسینی تقدیم ائدیر.
آ موللالار، نیه منی دؤیورسونوز؟ اولمایا مندن قورخورسونوز؟ اولمایا قورخورسونوز کی، اییلیب جاماعاتین قولاغینا بیر نئچه سؤز پیچیلدایام، بیر نئچه مطلبلردن آگاه ائدم؟ اولمایا قورخورسونوز کی، مجموعهنین ورقلرینی نؤکرلر ساماوار آلیشیغی ائده-ائده و شکیللرینی اوشاقلار اوینادا-اوینادا آخیردا جاماعات گؤزونو آچیب بعضی ایشلردن خبردار اولا؟ اولمایا سیز باشا دوشورسونوز کی، بیر مملکتده ایکی پادشاه و بیر اثرده ایکی موللا اولا بیلمز: یا موللا خسرالدین، یا دا موللا نسرالدین؟
هئچ ائیبی یوخدور، دؤیورسونوز دؤیونوز. اما بونو دا بیلینیز کی، ای موللالار کی، گونلر دولانار، سولار آخار، زمانه تزهلنر و آخیردا یئتیم-یئسیر و کئچل-کوچل قارداشلاریم دوستو ایله دوشمهنینی تانیییب هامان یوغون دینکلری الینیزدن آلار و باشلار … دخی دالیسینی دئمیرم.
و بو دا واخت اولا بیلر کی، کئچل-کوچل، تومانچاق و بامبیلی، بیت و سیرکهلی قارداشلاریم سیزله منیم تفاووتومو باشا دوشهلر. هرچند کی، سیز ده موللاسینیز و من ده موللایام و لاکین بیزیم آرامیزدا بیر بالاجا فرق وار.
باشاغریسی دا اولور. اما بو بارهده بیر نئچه سؤز دئمیی لازیم گؤرورهم.
بیزیم تفاووتوموز بیر نئچه قیسمدیر:
اولهن، من موللا اولا-اولا موسلمان قارداشلاریما وعظ ائدن واخت دئییرم: بیر اللها سیتاییش ائدین، بیر ده پیغمبرلره و ایماملارا اطاعت ائدین. اما سیز دئییرسینیز: اللها دا سیتاییش ائدین، پیغمبره ده، ایماملارا دا، موللالارا دا، درهمزاد، اجینه، کلیله، دیمنه، شیطان، دیو، مرریخ، سرریخ، ترریخ، آماخ، ساشان، کوفله قوردو، میغمیغ، موزالان – بونلارین جملهسینه سیتاییش ائدین.
ایکینجی، من ده موللایام، سیز ده موللا. اما من موسلمان قارداشلاریما دئییرم: ای موسلمانلار، گؤزونوزو آچینیز، منه باخینیز؛ اما سیز موللالار دئییرسینیز: گؤزونوزو یومونوز، منه باخینیز.
اوچونجوسو، من بیر موسلمان اوشاغی کوچهده گؤرهنده دئییرم: بالا، بورنونون فیرتیغنی سیل. و هامان اوشاق آرخالیغینین قولو ایله باشلاییر بورنونو سیلمهیه. اما سیز موللالار هامان اوشاغی گؤرهنده دئییرسینیز: «گده، قیریشمال، قاچ آتانا دئ کی، وعده ائلدیینی بو گون گؤندرمهسه، بیر ائله بددوا اوخورام کی، یئریدیی یئرده داشا دؤنر».
دؤردونجو، من ده موللایام، سیز ده موللاسینیز. اما بیر بالاجا تفاووتوموز بودور کی، من هئچ اولماسا بیر پارچا کاغیذ اوستونه بیر نئچه ناغیل-نوغول یازیب ایلان-قورباغا شکلی چکیرم و پایلاییرام موسلمانلارا کی، اوغول-اوشاق شکیللره باخیب گولسونلر و نؤکرلر کاغیذینی آلیشیق ائدیب، آسانلیقلا اوجاغی یاندیرسینلار. اما سیز موللالار دئییرسینیز: اوشاقلارین دا جانی جهنمه، نؤکرلرین ده.


text:
باراک اوباما آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاریندا کئچیریلن پرئزیدئنت سئچکیلریندن اول روسییا پرئزیدئنتی ولادیمیر پوتینه زنگ ائدرک، سئچکیلره هر هانسی بیر موداخیلنین سلاحلی قارشیدورمایا سبب اولاجاغینی دئییب.
آخار.آذ خبر وئریر کی، بو بارهده ان بی سی کانالی معلومات یاییب. خبرده اوبامانین ۳۱ اوکتیابردا آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری و روس لیدئرلرینین بیرباشا علاقه یاراتماسی اوچون حاظیرلانمیش «قیرمیزی تئلئفون»دان ایلک دفعه ایستیفاده ائدرک، دراماتیک بیر آددیم آتدیغی بیلدیریلیب.
تئلئفون دانیشیغی زامانی آغ ائو رهبری پوتینه کیبئر (سیبر) هوجوملارلا باغلی خبردارلیق ائدیب و سئچکیلره موداخیلهنین سلاحلی قارشیدورمایا سبب اولاجاغینی خاطیرلادیب.
بو فاکتین اوزه چیخماسیندان سونرا آنکارادا روس سفیرین اؤلدورولمهسینین سئچکیلره موداخیله ایله علاقهلی اولدوغو ادعا ائدیلیر.
ان بی سی کانالی سویوق محاربه دؤورونده علاقه واسطهسی اولان «قیرمیزی تئلئفون»دان ۱۱ سئنتیابر حادثهلری کیمی فؤق العاده حاللاردا ایستیفاده اولوندوغونو قئید ائدیب.
خاطیرلاداق کی، مرکزی کشفیات ایداره سی و دیگر کشفیات تشکیلاتلاری ترامپین پرئزیدئنت سئچیلمهسینده روسییانین بارماغی اولدوغونو دفعهلرله وورغولاییب.


text:
«گلوبال دستیناسیون سیتیس ایندکس» ریتینقینده دوبای توریستلر اوچون ان باهالی شهر کیمی بیرینجی یئری توتوب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، «ماسترکارد»این ترتیب ائتدیی ریتینقه اساساً، سیاحتچیلر دوبای شهرینده اورتا حسابلا ۵۳۷ دلارا یاخین پول خرجلییرلر.
گلوبال ریتینقده ایکینجی یئری پاریس (۳۰۱ دوللار)، ۳-جو یئری ایسه سینگاپور (۲۸۶ دوللار) توتوب. ایلک بئشلییه سئول (۱۸۱ دوللار) و بانقکوک (۱۷۳ دلار) داخیلدیر.
ایلک بئشلییه داها یاخین اولان اؤلکهلر سیراسینا توکیو (۱۵۴ دلار)، لوندون (۱۵۳ دلار) و نیو یورکون (۱۴۷ دلار) دا آدی وار.
رئیتینقین ترتیب ائدیلمهسی اوچون «ماسترکارد» توریستلرین ۱۶۲ اؤلکهده ائتدیی اؤدنیشلر بارهده معلوماتلاردان ایستیفاده ائدیب.


text:
تورکییهنین آنکارا، ایستانبول و ایزمیر شهرلرینده رفرندومون نتیجهلرینه اعتراض ائدن بیر قروپ وطنداشلا پلیس آراسیندا گرگینلیک یاشانیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، پلیس ایزمیرین بورنووا محلیندا ایجازهسیز نوماییش کئچیرهن قروپا مداخیله ائدیب. یاشانان گرگینلیکدن سونرا ۴ نفر حبس اولونوب.
ایستانبولون کادیکؤی محلیندا دا بیر قروپ وطنداش رفرندومون نتیجهلرینه گؤره سئچکی قورومونا اعتراض ائدیب. چئویک پلیس آلایینین نظارتی آلتیندا بوغا میدانینا قدر ایرلیلهیهن اعتراضچیلار شعارلار سسلندیریب.
نوماییش هئچ بیر خوشاگلمز حال باش وئرمدن بیتیب.


text:
رونکوفردو (ایتالیاجا: Roncofreddo) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۳۱۵۱ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۳۱۴ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و امیلیا-رومانیا اوستانیندا یئرلشیب.
ایتالیا شهرلرین لیستی
- ↑ All demographics and other statistics: Italian statistical institute Istat.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Roncofreddo»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فایللار
قارداش پروژهلرده رونکوفردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
ناتو آرتیق کؤهنلمیش تشکیلاتدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «تایمز» قزئتینه موصاحیبهسینده آمئریکانین یئنی سئچیلمیش پرزیدنتی دونالد ترامپ سؤیلهییب.
«بو تشکیلات تروریزمه قارشی هئچ بیر تدبیر حیاتا کئچیرمدیینه گؤره کؤهنهدیر. آلیانسا عضو اؤلکهلردن بعضیلری عهدهلرینه دوشن اؤدنیشلری وئرمیرلر. یالنیز ۵ اؤلکه بوتون اؤدنیشلرینی ائدیر، بو ایسه هئچ نیه کیفایت ائتمیر» – دئیه، او بیلدیریب.
قید ائدک کی، ترامپ پرزیدنت سئچکیسیندن اؤنجه ده ناتو-نو تنقید ائدیب. او چیخیشلارینین بیرینده ناتو-نون مالییه عهدهلیکلرینی یئرینه یئتیرمهیهن اؤلکهلرین آمئریکا طرفیندن مدافعه ائدیلمیجیینی بیلدیریب.


text:
هر دؤنه بیر شئی یازاندا سؤزلوگه باخمالییام. بو دؤنه ده گرک باخام گؤرم: قایننه یازیلمالی یوخسا قایین آنا... آنا...
بلکه ده تورکلر بیر چوخ اؤلکهلرده بو مین ایللیکده هئچ زامان سؤزجوکلرین بیر چوخونو نئجه یازاجاقلاریندا قطعی قرارا چاتا بیلمهییبلر. هله چوخو دا بو دیلین مکتوب بیر دیل اولدوغونو ایستهمهییبلر. حیات ایکی دوزئیده گئدیر بیزیم ایچیمیزده. اوخشامالار جان یاندیریجیدیر. هانسی عصیرلردن یادیگار قالان آغیت هاوالارینی یالنیز اؤلوم اوزه چیخاریر. رسمی دیل بیر قیراغا قویولور، شریعت بیله گلهنکلری اونایلاییب، امضالاماق زوروندا قالیر، نامحرملر ده سسی ائشیدیرلر ائشیتسینلر: ننه ننه اوی ننه... ننم باجیم اوی...
هله پیئر بوردیو بورادا اولسایدی حتمن آروادلارین کیشیلرله یاناشی گلمهسینه دیققت ائدهجهیدی؛ فمنیسم حرکاتلاری مزارلیقلاردا دا اوزونو گؤستریر، داها قادینلار دوشمهییرلر ارککلرین دالیسینجا، اونلارین یانیندا اوزون بیر ایکی اوچ قات شریط کیمی اوزانیرلار تابیتین یانیندان حیاتا کیمی.
خانیم دئییر یادیندا ننهنین ساچلارینی اوخشادین جان وئرندن سونرا، من ده آنامین ساچلارینی اوخشادیم...
ساچلار گؤمولور، گؤمولمهییر قالیر اوخشایانین اللرینده، بئینینده، حیاتین بو تاییندا... بئش کیتابلیق فیکیرلشیرم خسته خانادان مزارلیغا، و یورولورام بئش عؤمورلوک، یاساق بیر آد آهیمی دولدورور... آچیب قوتادغو بیلیگه باخیرام: آی تولدونون ساراییندا اولکر اولدوزو پارلاییر، آی گونشین یولونو گؤزلهییر، یورغونام آی تولدو!... یولداشلار هر طرفدن باش ساغلیغی وئریرلر... آی تولدو گولومسهییر: هامیسی ساغ اولسونلار.
---
آی تولدو: آی دولدو، دولون آی، قوتادغو بیلیکده گئدن اساس شخصیتلرین بیریسینین آدی. بو شخصیتی چوخ سئوهرم ... امیر علیشیر... هرات...


text:
تورکییه پرئزیدئنتی رجب طیییب اردوغان عیراقین باش ناظیری حیدر ال-عیبادی ایله تئلئفونلا دانیشیب.
رئپورت خبر وئریر کی، دانیشیق زامانی تئررورا قارشی بیرگه موباریزه موذاکیره ائدیلیب.
اردوغان و ال-عیبادی بوتون تئررورچو گروپلاشمالارا قارشی بیرگه موباریزهنین واجیب اولدوغونو، تئررورچولوغا بؤلگهنین ثابیتلیینی پوزماسینا ایمکان وئریلمهیهجکلرینی وورغولاییبلار.
تورکییه پرئزیدئنتی و عیراق حکومتینین باشچیسی تئلئفون دانیشیغیندا ۲۰۱۷-جی ایلده اؤز اؤلکهلری باشدا اولماقلا بوتون بؤلگهیه ثابتلیک و صولحون گلمهسینی آرزولاییبلار.


text:
طالبان نینگ اوز آره لریده روی بیرگن توقنه شو ده سککیز کیشی هلاک بولیشگن
اهالی و محلی مسوللرنینگ ایتیشیچه، طالبلرنینگ اوچ کیشی رهبری اوز آره لریده کیلیب چیققن تارتیشوولرده هلاک بولیشگن. رسمیلرنینگ درک بیریشیچه، حادثه اوتگن کیچه، چهاربولک ولسواللیگی نینگ گله جوی منطقه سیده یوز بیرگن. اولرگه قره گنده، بو تارتیشمه لرده سککیز کیشی طالبان قومندانی هلاک بولیب، بیش کیشی هم یره لنگن.
اوشبو تارتیشووده، سککیز کیشی طالبان رهبری هلاک بولیب، اوندن آرتیق طالب یره لنگن. تینچ اهالی نینگ گواهلیک بیریشیچه، چهار بولک ولسواللیگیده ملا نقیب الله نینگ ییغینی بولگن و بو ییغیلیشنی بوزیش اوچون ملا توفان باشچیلیگده بیر گروه طالبان اوشبو مجلس گه حمله قیلیشگن ایکن. تارتیشوودن کیین، ایککی گروه آره سیده قتتیغ اوروشلر باشلنگن و عاقبتده ایسه، سککیز کیشی هلاک بولیب بیش کیشی یره لنگن. ایتیلیشیچه، چهاربولک ولسواللیگی اوچون طالبان نینگ اوز آره لریده ولسوال تعیینلگن رهبرلری، ملا باقی هم هلاک بولگنلر جمله سیگه کیره دی. امنیت مسوللری نینگ معلوماتلریگه قره گنده، طالبلر ولسوالی نینگ اولیک جسمی کلینیککه کوچیریلگن. معلوماتگه کوره، طالبان ییغینی گه حمله قیلگن ملا توفان دولتگه تسلیم بولیب، واقع بولگن حادثه نی تصدیقلگن. باشقه تماندن اوشبو ولایتده گی تینچلیک تیزیمی مسوللری بوگون اون کیشی دولت مخالفی نینگ حکومت گه تسلیم بولگنلیکلرینی خبر قیلماقده لر. بونینگ یانیده، افغانستانده گی ناتو کوچلری، افغانستان شرقیده هوایی عملیاتلر نتیجه سیده القاعده شبکه سی نینگ کوچلی رهبرلریدن بیری و اونینگ اورینباسری هلاک بولیشگن، دییشه دی. اوشبو عملیات کنر ولایتیده یوز بیریب، تینچ اهالی گه هیچ قنده ی ضرر ییتگنیچه یوق. ناتو نینگ ایتیشیچه، القاعده نینگ مذکور قومندانی مفتی پنجابی ،عبدالقدوس و صوفیان دیگن آتلر بیلن هم تنیلگن. القاعده نینگ اوشبو قومندانی، شرقی ولایتلر، جمله دن کنر ولایتیده جنگریلر بیلن علاقه ده بولگن ایکن. اوشبو کیشی، پارتلاوچی ماده لرنی توزه تیب، افغانستانده گی القاعده جنگریلریگه یوباریب، اولرنی ایشله تیش یولینی هم اورگترکن. ناتو، شرقی کنر ولایتیده یولگه قوییلگن عملیاتلرده، القاعده برنامه لرینی تیارلاوچی فتاح گل دیگن شخص نینگ هلاک بولگنلیگینی خبر قیلگن. بوکیشی تروریست گروه لریگه تورلی ساحه لرده تعلیم بیریب، بوزوغونچیلیکلرده فعال قتنشگنی ایتیلماقده. طالبان حکومتی ییمیرلگندن سونگ، 2001 ییل آخرلریدن کیین هم القاعده حضوری افغانستانده کمه ییگن لیگی ایتیلماقده. لیکن شونگه قره مه ی، کییگنی ییللر جریانیده اوشبو شبکه اعضالری شرقی ولایتلرده فعالیت قیلماقده لر.


text:
شام شهریندهکی شرقی قوتا بؤلگهسینده آتشکس قرارینین ساعت ۱۲.۰۰-دان اعتباراً قوهیه مینیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو حاقدا معلوماتی سورییا مدییاسی یاییب. مصرین پایتختی قاهیرهده ایمضالانان آتشکس نتیجهسینده طرفلر سلاحلاری یئره قویوب. بوندان سونرا بؤلگهیه هومانیتار یاردیملار ائدیلجک و یارالیلار معالیجه اولوناجاق.
قید ائدک کی، تورکییه، روسییا و ایران حکومتی مای آییندا سورییانین ۴ فرقلی اراضیسینده آتشکس بارهده راضیلاشمیشدی و قوتا بؤلگهسی ۴ اراضیدن بیری ایدی.
قید ائدک کی، بو قرارا باخمیاراق لیوییا-سورییا سرحددینده حزب اللهین هجومو نتیجهسینده دؤیوش بؤلگهسی یارانیب و سورییالی مخالیفلرله حزب الله آراسیندا شدتلی آتیشمالار داوام ائدیر.


text:
بیتکوینین دیری رکورد سوییهیه - ۷۰۰۰ دوللارا چاتیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، کریپتووالیوتا سون ۲۴ ساعت عرضینده ۹،۵% باهالاشیب.
بیتکوین ایلک مرکزسیزلشدیریلمیش رقهملی پولدور. بیتکوینین یارانماسی بانکلارین یوخ اولماسی تهدیدینی آرتیریر. بونون سایهسینده مالییه عملیاتلارینی آرتیق بانکلار یوخ، هر کس اؤزو ایداره ائتمیش اولاجاق.
بیر مدت اؤنجه آوروپا بیرلیگی، روسییا و چینین بیتکوینله تیجارتی مهدودلاشدیرماسی اونون دیرینی ایکی هفته عرضینده ۴۰% اوجوزلاشدیرمیشدی. بین الخالق والیوتا فوندونون سونرادان بیتکوینین لئگیتیملیینی تانیماسی اونون دیرینین یئنیدن سرعتله آرتماسینا سبب اولموشدو.


text:
قوْجانینگ آتی
بیر زامانلاردا بیر اوْبادا پۇقارا قوْجا یاشاپدیر. اوْنۇنگ اۆیتگِشیک آق بدِوی بوْلانلیغی اۆچین، حاتدا تۆچجار بایلارام اوْنگا گؤرۆبیلمزچیلیک إدیپدیرلر. تأجیرلر بۇ آت اۆچین اینگ یوْقاری نیرخ کسیپدیرلر، یؤنه قارری همیشه: "بۇ آت یؤنه بیر آتام دأل-ده، منینگ اۆچین اوْل اینسان. إیسِم، آدام یالی سیزیان دوْستۇنگی هی-ده ساتیپ بوْرمی؟" دیییپ، جوْغاپ بریأن إکن.
بۇ قوْجا یوْقسۇل بوْلسا-دا، آتینی ساتماغا دؤزمأندیر. گۆنلرده بیر گۆن اوْل بدِوینینگ آتیاتاقدا یوْقدۇغینی بیلیپ قالیپدیر. اوْنۇنگ أهلی قوْنگشی-قوْلاملاری ییغنانیشیپ:
– سن آدامینگ بیدِرِگی إکنینگ. بیز ایرۇ-گیچ شۇ آتینگ گۆرۆم-جۆرۆم إدیلجکدیگینی بیلیأردیک. اوْنی ساتان بوْلسانگ، قوْوی بوْلاردی. بۇ بتباغتچیلیغینگ اۇلۇسی – دیییپدیرلر.
قوْجا: – بیله زاتلاری ساماهیللامانگ. دینگه بدِوینگ آتیاتاقدا یوْقدۇغینی یاتلادایینگ، وسسالام. بیزینگ بیلیأن زادیمیز-آ دینگه شوْل، قالانلاری دینگه چاقلاما. بیز مۇنۇنگ باغتمی بتباغتچیلیقمی یا-دا حاییرمی-شرمی نأمهدیگینی بیلِمزوْق آخیرین، چۆنکی بۇ دینگه بوْلان واقا. ایندی نأمه بوْلجاغینام بیلیأن یوْق – دیییپدیر.
آردینی اوخو/ Ardını oxu


text:
سایغیلی داعوا یولداشیمیز و عزیز دوستوموز تایماز بی اورمولونون ایستعفا مکتوبو تشکیلاتیمیزین مرکزی شوراسینا عنوانلانمیشدیر.
تشکیلاتیمیز مرکزی شوراسی عنوانلانمیش اولان ایستعفا مکتوبونو قیمتلندیررک سایین تایماز اورمولونون ایره لی سوردوگو اؤزل سببلردن دولایی ایستعفاسینی قبول ائتمیشدیر.
بو وسیله ایله سایین تایماز اورمولونون آ م د ت عضولوگو و اوستلنمیش اولدوغو آ م د ت ایشچی کمیته سی صدرلیگی و بو کمیته نین ارقانی اولان آزربایجان ایشچیلری وئب سایتینین سوروملو مودورلوگوندن رسماً آیریلدیغی ملتیمیزین قامواویونا بیلدیریلیر. بو ساعتدان سونرا آ م د ت ایشچی کمیته سی و آزربایجان ایشچیلری وئب سایتی یئنی سوروملو کادری ایله چالیشمالارینا دوام ائده جکدیر.
سایین تایماز اورمولو تشکیلاتیمیزا عضو اولدوغو ایللر بویونجا سارسیلماز بیر وطن سئور و یورولماز بیر موباریز اولاراق آزربایجان میلی حرکتینه بؤیوک خیدمتلرده بولونموش و تشکیلاتیمیزا جیددی امکلر صرف ائتمیشدیر. امینیک کی سایین تایماز اورمولو آیدین بیر وطن اؤلادی اولاراق هاردا و هانسی شرطلرده اولدوغوندان آسیلی اولمایاراق بؤیوک آزربایجان ایدئآلینا خیدمت ائتمکدن گئری قالمایاجاقدیر. بو وسیله ایله هابلئه سایین تایماز اورمولودان تشکیلاتیمیزا ایللر بویو وئردیگی امکدن و بؤیوک قاتقیدان دولایی تشکور ائدیریک. سایین تایماز اورمولویا گلجکده کی شخصی و سیاسی حیاتیندا باشارلار دیله ییریک.
آزربایجان میلی دیرنیش تشکیلاتی
مرکزی شورا آدینا
بیرینجی دبیر داوود توران
۲۸ ۰۲ ۲۰۱۴
http://www.diranish.net/?act=content&act2=body&cat=2&n_id=428


text:
١- اوچونجو شخصین تکینین ایندیکی زاماندا بیتیشن شخص عوضلییی اولماز. اما تبریز لهجه سینده دؤرد چشیدلی "ﹾی -ؽ- ۇ- ۆ" اولار. مثلا: گلیر= گلیری، آلیر= آلیری= گؤرور= گؤرورو
٢. شهودی کئچمیش/ یازدی/ اوزاق کئچمیش/ یازمیش ایدی/، غیرقطعی گلجک/ یازار/، التزام- آرزو/ گرک یازا/ شرط/ یازسا/ فعللرینین اوچونجو شخسین تکینده بیتیشن شخص عوضلییی اولماز.
٣.فعلین امر شکلینده اوچونجو شخسین تکینده بیتیشن شخص عوضلییی دؤرد چشیدلی "سین- ̂سین- سون- سۆن" اولار. مثلا: یازسین، گلسین، گؤرسون..
٤. فعللرین قالان زمانلاری نوعلری و شکیللرینین اوچونجو شخص تکینده دؤرد چشیدلی "دیر- ̂دیر- دور- دۆر" شکیلچیلری ایشلنیر. مثلا: نقلی کئچمیشده: یازمیشدیر. داواملی کئچمیشده: یازیردی. قطعی گلجک زامان: یازاجاقدیر. لازیم شکلینده: یازاسیدیر. واجب شکلینده: یازمالیدیر.
اوچونجو شخص جمعده
اوچونجو شخسین جمعده بیتیشن شخص عوضلیکلری فقط "لار- لر" دیر کی، اوچونجو شخص تکینین علامتلرینه علاوه اولار. مثلا: گلیبلر، یازیرلار، یازمالیدیرلار، یازاسیدیرلار، یازسینلار...
ن اوچونجو شخص تکینده دؤرد چشیدلی "دیر- ̂دیر- دور- دۆر" شکیلچیلری ایشلنیر. مثلا: نقلی کئچمیشده: یازمیشدیر. داواملی کئچمیشده: یازیردی. قطعی گلجک زامان: یازاجاقدیر. لازیم شکلینده: یازاسیدیر. واجب شکلینده: یازمالیدیر.
اوچونجو شخص جمعده
اوچونجو شخسین جمعده بیتیشن شخص عوضلیکلری فقط "لار- لر" دیر کی، اوچونجو شخص تکینین علامتلرینه علاوه اولار. مثلا: گلیبلر، یازیرلار، یازمالیدیرلار، یازاسیدیرلار، یازسینلار...


text:
"سولماز مکتوبو یازدی" جمله سینده ایشی گؤرن "سولماز" دیر. یازدی "فعلدیر" بورادا "یازدی" ایشینین/ فعلینین/ نتیجه سی بلا واسطه "مکتوب" سوزونون اوستونه دوشور. باشقا سؤزله دئسک، "یازدی" فعلینین تاثیری واسطه سیز شکده "مکتوب" سؤزونه مربوط اولور. ایشین /فعلین/ نتیجه سی بلاواسطه اوستونه دوشن سؤزه "واسطه سیز تاماملیق" دئییلیر. چونکی ایشین نتیجه سی اوندا تاماملانیر.
واسطه سیز تاماملیق طلب ائدن فعللره تاثیرلی فعل دئییلیر. بونا گؤره ده واسطه سیز تاماملیق تاثیرلیک حالیندا اولور.
"آیدین قاچدی" جمله سینده "آیدین" ایشی گؤرن و "قاچدی" فعلدیر. بورادا "قاچدی" فعلینین تاثیری "آیدینین" اؤزونده قالیر و آیری بیرشئین اوستونه دوشمور. باشقا جور دئسک، فعلین معناسی ائله دیر کی، اونون تاثیری ایشی گؤرنده قالیر و واسطه سیز تاماملیق ایستمیر. بئله فعللره تاثیرسیز فعل دئییلیر. تاثیرسیز فعللر نه یی؟ و کیمی؟ سواللارینا جواب وئره بیلدیکلری حالدا، تاثیرسیز فعللر و بو سواللارین هئچ بیرینه جواب وئره بیلمز. مثلا: من یازدیم. من نه یی یازدیم؟ دئمک اولار، لاکن گلدیم فعلینه بو سوالی وئرمک اولماز.
گلمک، گئتمک، قاچماق، یاتماق، باتماق، دورماق... فعللری تاثیرسیز، گؤرمک، اؤخوماق، آلماق، دئمک، آپارماق،.. کیمی فعللر تاثیرلی فعللردیر.
بونونلا برابر قئید ائتمک لازیمدیر کی، تاثیرلی و تاسیرسیز فعللر آراسیندا سد چکمک اولماز، اونا گؤره کی، ائله فعللر واردیر کی، ایشلندیکلری یئرله علاقدار تاثیزلی ویا تاثیرسیز اولا بیلر. مثلا: من بازارا گئتدیم. من بو یولو گئتدیم. جمله لرینین بیرینجیسینده "گئتدیم " فعلی تاثیرسیزدیر. اونا گؤره کی، "نه یی"، "کیمی؟" سواللاریندان بیرینه جواب وئره بیلمیر. لاکن ایکینجی جمله ده بو سوالی وئرمک اولار: من نهیی گئتدیم؟- یولو گئتدیم..
تاثیرلی فعللرین نوعلری: تاثیرلی فعللری ایکی اساس دسته یه بؤلمک اولار:
الف) ساده و دوزلتمه فعللرین بیر قیسمی معلوم نوعده، هئچ بیر خصوصی علامته مالیک اولمادان تاثیرلی اولور. مثلا: گؤر- یاز- تمیزله- دیشله..
ب) ساده و دوزلتمه فعللرین بیر قیسمی معلوم، قاییدیش و قارشیلیق نوعلری ده خصوصی شکیلچیلر قبول ائتمکله تاثیرلی اولور. مثلا: قاچ- قاچیر، یات- یاتیر.
تاثیرسیز فعللرین معلوم نوعونا آشاغیداکی شکیلچیلری آرتیرماقلا تاثیرلی اولور:
١. ت: سسلی ایله بیتن تاثیرسیز فعللری "ت" آرتیرماقلا تاثیرلی ائتمک اولار. مثلا: یاشا- یاشات، اوخشا- اوخشات..
قئید ائتمک لازیمدیر کی، بو جور فعللر شکیلجه، سونرا گؤره جیییمیز کیمی، فعلین اخبار نوعونه بنزه ییر./اوخوت- ایشله ت.../
لاکن بو یالنیز ظاهری بنزه مه دیرو اونلارین معنا جهتدن کؤکلو شکیلده فرقلری واردیر. یوخاریدا گؤستردیییمیز مثاللار دا "اوخشادان،اوخویان... سن اؤزونسن، ایشی سن اؤزون گؤرورسن، فاعیل سنسن. لاکن گؤستردیییمیز ایکینجی مثاللار دا /اوخوت- ایشله ت.../ فاعیل سن اؤزون دئیلسن، بلکه اصیل فاعیل ایش گؤرن معلوم بیر شخصدیر کی، سن اونون واسطه سیله ایشی گؤردورورسن.
همین "ت" علامتینی "آل- ال" شکیلچیلریله دوزه لن تاثیرسیز فعللره آرتیرماقلا اونلار تاثیرلی اولور. مثال: سارال- سارالت..
کؤکو سامتله بیتن بعضی تاثیرلی فعللره همین "ت" عنصورونه دؤرد جور "ی٤" علاوه اولار. مثال: قورخ- قورخوت، هورک- هورکوت...
"لا- له" شکیلچیسیله دوزلمیش تاثیرلی فعللره همین "ت" علاوه اولماقلا اونلار یئنه ده تاثیرلی اولاراق قالیر. مثال: باشلا- باشلات، باغلا- باغلات..
قئید ائتمک لازیمدیر کی، بو تاثیرلی فعللره دؤرد جور"دیر٤" شکیلچیسی ده آرتیرماق اولار، بئله کی، اونلار یئنه ده تاثیرلی اولور: اوخوتدور..لاکن خبر اولور.
٢. آر- ار: سامتله بیتن تک هئجالی تاثیرسیز فعللره "آر- ار" علاوه اولوندوقدا تاثیرلی فعللر یارانیر. مثال: چیخ- چیخار..
٣. یر٤/ ﹾیر- ̂یر- ور- ۆر/
سامتله بیتن تاثیرسیز فعللره بو شکیلچیلر علاوه اولوندوقدا تاثیرلی فعللر دوزه لیر. مثال: بیش- بیشیر، اوچ- اوچور...
بو فعللر ده "ت" عنصرو علاوه اولونسا، معنالاریندا هئچ بیر ده ییشیکلیک مئیدانا گلمز: قاچیرت، اوچورت...
قید ائتمک ضروریدیر کی،"آر- ار" و "یر٤" شکیلچیلری دیلیمیزده عین زاماندا تاثیرلی و تاثیرسیز فعللرین ایندیکی و مضارع زامانلاریندا دا ایشلنیر، "ت" عنصورونو علاوه ائتدیکده بو دولاشیقلیقلار تامامیله آرادان قالخیر. دئمک بو شکیلچیلرله "ت" حرفینین ایشلنمه سی دیلیمیزین انکشافی و اینجه لشمه سینده مؤثردیر.
٤. دیر٤/دﹾیر- د̂یر- دور- دۆر/
بو شکیلچیلر هم خبر علامتیدیر/سرز دهییشدیرن/، همده فعللری تاثیرلی حالا سالیر.فعللری تاثیرلی حالا سالیر. فعللری تاثیرلی حالا سالارکن، ایکی مسله یه فیکیر وئرمک لازیمدیر:
الف) بو شکیلچیلر بوتون تاثیرلی فعللرده تاثیرلیلیک درجه سینی داها دا آرتیرماقلا فعله ایکینجی بیرغیر مستقیم تاماملیق یاراتماقا خدمت ائدیر. مثلا: بو کتابی حسنه یازدیر. جمله سینده تاثیرلی "یاز" فعلی ایکی قات تاثیرلی اولدوغو اوچون /یازدیر/ جمله یه غیر مستقیم تاماملیق /حسنه/ سؤزو آرتیریلمیشدیر.
ب) بو شکیلچیلر بوتون تاثیرسیز معلوم، قاییدیش وقارشیلیقلی فعللری، هئچ بیر "اجباریت" مضمونو ایفاده ائتمه دن، تاثیرلی فعل ائدیر.
تاثیرسیز معلوم فعللره مثال: سوسدور، گولدور، کوسدور..
تاثیرسیز قاییدیش فعللره مثال: یویوندور، سویندیر..
تاثیرسیز قارشیلیقلی فعللره مثال: باریش- باریشدیر، دانیش- دانیشدیر..
۵. دار- ده ر: بو شکیلچیلر بعضی تاثیرسیز فعللردن تاثیری فعللر یارادیر: دؤن- دؤندر..
۶. یز٤ /ﹾیز- ̂یز- وز- ۆز/ : بو شکیلچیلرده بعضا تاثیرلی فعللر یارادیرک قالخ- قالخیز، قورخ- قورخوز


text:
گونئیلی فعال جمال موسوی نژادا حبس جزاسی وئریلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، ایران ایسلام رسپوبلیکاسی علیهینه تبلیغات آپارماقدا گوناهلاندیریلان گونئیلی میللی فعال شرقی آذربایجان استانینین آپئلیاسییا (تجدید نظر) محکمهسینین قراری ایله بیر ایل حبس جزاسینا محکوم اولونوب.
موسوی نژادا قارشی اتهاملار آراسیندا میللتچیلیک، آذربایجان رسپوبلیکاسینین بایراغینی اؤپمک و اونا احتیرام گؤسترمک، میللی دوشونجهلره مالیک اولماق، ۱۹۴۵-جی ایل حادثهلرینی دستکلهمک، سید جعفر پیشورییه احتیرام، سوسیال شبکهلرده میللی زمینده فعالیت گؤسترمک و س. وار.
قئید ائدک کی، محکمه جمال موسوی نژادین سوسیال مئدیاداکی (مطبوعاتدا) فعالیتلرینه و شخصی کومپوترینده ساخلانیلان ماتریاللارینا (یازی و شکیللر)، او جملهدن، آذربایجان بایراغینی اؤپرکن چکیلن بیر فوتوسونا اساسلاناراق حبس قراری چیخاریب.


text:
تورکیهده مارس آیی ایشسیزلیک رقملری
تورکیهده ایشسیزلیک نیسبتی، مارسدا کئچن ایلین عینی آیینا گؤره 1.6 پوآن آزالاراق یوزده 10.1 اولوب
تورکیهده ایشسیزلیک نیسبتی، مارسدا کئچن ایلین عینی آیینا گؤره 1.6 پوآن آزالاراق یوزده 10.1 اولوب.
تورکیه ایستاتیستیک قورومو (تویک)، مارس آیینا ایلیشکین ایش گوجو ایستاتیستیکلرینی آچیقلادی.
بونا گؤره، تورکیه ایچینده 15 و داها یوخاری یاشی ایشسیز ساییسی، مارس آیینداگئچن ایلین عینی دؤورونه گؤره 432 مین نفر آزالاراق 3 میلیون 210 مین نفره ائنیب. همین دؤورده ایشسیزلیک نیسبتی 1.6 پوآن دوشهرک یوزده 10.1 اولوب. ایشسیزلیک نیسبتی مارس آییندابیر اوّلکی آیا گؤره ایسه 0.5 امتیاز آزالیب.
مارس آییندا کند اکینچیلیک غیری-نفت ایشسیزلیک نیسبتی 1.8 پوآنلیک آزالیش-لا یوزده 11.9 اولوب.
سؤز قونوسو آیدا 15-24 یاش قروپونو احاطه ائدن گنج ایشسیزلیک نیسبتی 3.7 پوآنلیک آزالیش-لا یوزده 17.7یه گئریلهدی. ایشسیزلیک نیسبتی، 15-64 یاش قروپوندا دا 1.7 پوآن آزالاراق یوزده 10.3 اولاراق رئاللاشدی.


text:
ارمنی سلاحلی بؤلمهلری جبههنین موختلیف ایستیقامتلرینده سوتکا عرضینده آتشکس رژیمینی عمومیلیکده ۳۳ دفعه پوزوب.
مدافعه ناظیرلیینین مطبوعات خیدمتیندن آخار. آذ-آ وئریلن معلوماتا گؤره، ارمنیستان رئسپوبلیکاسی ایجئوان رایونونون بئرکابئر کندینده یئرلشن مؤقعلردن قازاخ رایونونون قیزیل حاجیلی کندینده، بئرد رایونو اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده و چیناری کندینده یئرلشن مؤقعلردن توووز رایونونون کوخان ابی، آغ بولاق کندلرینده، کراسنوسئلسک رایونو اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشن مؤقعلردن گدبی رایونونون قاراولیلر کندینده یئرلشن مؤقعلریمیز آتشه توتولوب.
ترتر رایونونون ایشغال آلتیندا اولان گؤی ارخ، چیلبورت، آغدام رایونونون یوسیف جانلی، شوراآباد، مرزیلی، جبراییل رایونونون مهدیلی کندلری یاخینلیغیندا، همچینین گورانبوی، ترتر، فضولی و جبراییل رایونلاری اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشن مؤقعلردن ده سلاحلی قوهلریمیزین مؤقعلری آتشه توتولوب.
عملیات شرایطینه اویغون اولاراق بؤلمهلریمیز طرفیندن قارشیلیقلی جاواب تدبیرلری گؤرولوب.


text:
آخیسکا سورگونو 73.جو ایلینده
"آخیسکا تورکلرینین یاشادیقلاری اؤلکهلرین یانی سیرا آنا وطنلرینده راحاتلیق و باریش ایچریسینده حیاتلارینی داوام ائتدیرمهلرینی آرزو ائدیریک"
تورکیه، آخیسکا تورکلرینین سورگون ائدیلیشلرینی حوزونله آندیغینی بیلدیردی.
خاریجی ایشلر باخانلیغیندان، آخیسکا تورکلرینین اؤز آنا وطنلری آخیسکادان سورگونه گؤندریلمهلرینین 73.جو ایلینه دایر وئریلن یازیلی آچیقلامادا، 4 نوامبر 1944ده، چوخو اوشاق، قادین و یاشلیلاردان اولوشان 100 مینه یاخین آخیسکا تورکونون، آنا وطنلری اولان گورجوستانین آخیسکا بؤلگهسیندکی ائولریندن سووئتلر بیرلیگی ایچینده مینلرجه کیلومتر اوزاقدا یئرلشن بؤلگهلره سورگون ائدیلدیکلری خاطیرلادیلدی.
سورگونون یول آچدیغی آغیر شرطلر، آجلیق، باخیمسیزلیق و خستهلیکدن دولایی بیر چوخ آخیسکا تورکونون حیاتینی ایتیردیگی، بیر چوخونون دا داغیلدیقلاری یئرلرده بؤیوک اذیت و چتینلیکلرله قارشیلاشدیغی بیلدیریلن آچیقلامادا، بونلار قید ائدیلدی:
"بو تراژیک حادثهنی 73.جو ایلدؤنومونده بؤیوک بیر حوزونله آنیر، سورگون سیراسیندا حیاتینی ایتیرن قارداشلاریمیزا اللهدان رحمت دیلهییریک. دوققوز آیری اؤلکهده ساییلاری یاریم میلیونا چاتان آخیسکا تورکلرینین وضعیتینی یاخیندان تعقیب ائدیر و لازیم اولان دستگی وئریریک. آخیسکا تورکلرینین آنا وطنلری آخیسکایا گئری دؤنوش پروسهسینین اوغورلا سونا چاتماسینی، آخیسکا تورکلرینین یاشادیقلاری اؤلکهلرین یانی سیرا آنا وطنلرینده راحاتلیق و باریش ایچریسینده حیاتلارینی داوام ائتدیرمهلرینی آرزو ائدیریک. تورکیه، هارادا اولورسا اولسون، آخیسکا تورکلرینین یانیندا اولماغا داوام ائدهجکدیر".


text:
نفت تانکرلریده یوزبیرگن یانغیندن صورتلر
نفت تانکرلریده یوزبیرگن یانغیندن صورتلر
-
کابل غربیده 400 اطرافیده یانیلغی ماده تشووچی نقلیه واسطه یانیب کیتگن
-
ایچکی ایشلروزیرلیگی سوزچیسی اورین باسری نجیب دانش گه کوره یانغین یوزبیرگن بوتانکرلرافغانستان جنوبیده یول آلیش مقصدیده جونب تورگن بیرپیتده تانکرلریانیده پارتلش صادربولیب یانغین یوزبیریشیگه سبب بولگن و کیین راق قالگن تانکرلرگه یینگره ب کیتگن.
-
کابل پلیسی سوزچیسی حشمت الله استانکزی اوز فیس بوک صحیفه سیده 400گه یقین تانکراوت آلگنی نی تصدیقله گن.
-
طالبان گروهی نینگ ادعا قیلیشیچه اولر ناتوگه یانیلغی ماده ییتکزیب بیروچی کارواننی هجوم آستیگه آلیب یانغین یوزبیرگن.
-
کابل پلیسی بویانغین نینگ دلیلی انیق ایمسلیگی نی معلوم قیلگن.
-
یوزبیرگن یانغین ده بیرنیچه هیداوچی هلاک بولگنی ایتیلماقده.
-
یانیب کیتگن تانکر لر ناتو کوچلریگه نفت ییتکزیب بیره دیگن خصوصی ترانسپورتی شرکت لرگه تیگشلی .
-
تانکرلری یانیب کیتگن خصوصی شرکت لر ایچکی ایشلر وزیرلیگی تامانیدن تاوان توله نیشی نی طلب قیلگن.
-
شرکت مالک لری پلیس کوچلری نینگ اعتبار سیزلیگی باعث بو حادثه یوربیرگنینی ادعا قیله دی .
ФoToraлepeя
KaлифopHиядarи ўpMoH ëHғиHлapидaH фoTopeпopTaж
- 10 ديسمبر/ كانون الأول 2017
Foto: "Irma" dovulining halokatli kuchi
- 8 سبتمبر/ أيلول 2017
ФoTo: "ИpMa" дoByлиHиHr ҳaлokaTли kyчи
- 8 سبتمبر/ أيلول 2017


text:
اصول کافیدن سئچیلمیش ریوایتلر و حدیثلر ۱
نئچه واختدان بری، بعضی زامانلار اصول کافی کیتابی ایله مونس اولوب، ریوایتلر و حدیثلرینی دیلیمیزه چئویریرم. بو کیتاب منجه شیعهنین ان اؤنملی کیتابیدیر و اؤنمسهنیلن بوتون کیتابلار بوندان سونرا سیرالاردا یئر آلیرلار.
بوندان بری چئویردییم حدیثلردن بعضیسینی بورادا پایلاشاجایام. حدیث ایله ریوایتین آراسیندا بیر اینجه فرق ده واردیر، هلهلیک اونا توخونماییرام.
(عقل و جهل کیتابیندان)
8. سلیمان دیلمی دئییر: امام صادق علیه السلاما بیر نفرین عبادتیندن، دینیندن و فضیلتیندن سؤز آچدیم. حضرت سوروشدو: او آدامین عقلی نئجهدیر؟ دئدیم: بیلمیرم. بویوردو: ثاواب عاغیل ایله اؤلچولر. بنی اسرائیل آراسیندا گئدیب آدادا یاشاییب عیبادت ائدن بیر کیشی وارایدی، آغاجلارلا دولو، داشقین سولار هر طرفیندن جوشان یام یاشیل بیر آدا (جزیره). بیر ملک دئدی: یا رب، بو قولونون ثاوابینی منه گؤستر. تانری گؤستردی، ملک ایسه او ثاوابی چوخ کیچیمسهییب آز سایدی. تانری او ملکه وحی ائلهدی ائنیب اونون یانیندا قالسین. ملک اینسان صورتینده او عابیدین یانینا گلدی. عابید سوردو: سن کیمسن؟
دئدی: من بیر عابید کیشییم. سنین یئرینی و عیبادتینی اؤیرندیم، گلدیم بورادا سنینله تانرینی عبادت ائدم.
ملک او گون عابیدله قالدی. صبح آچیلاندا ملک دئدی: اولدوغون یئر چوخ گؤزل یئردیر، آنجاق عیبادته یاراشیر. عابد دئدی: بو یئرین بیر سورونو وار. ملک سوردو: نهییمیش او؟ دئدی: تانریمیزین بیر قارامالی یوخدور. بیر اولاغی اولسایدی بورادا اوتاراردیق. بو آلاقلار بورادا هدره گئدیر. ملک دئدی: سنین تانرینین بیر اولاغی یوخمو؟ عابید دئدی: بیر اولاغی اولسایدیسا بئلهجه بیر آلاقلار هدره گئتمهزدی کی.
تانری ملکه وحی ائتدی: بیز اونون عاغیلی قدر دهیر وئرهریک.
-
- 16/11/05


text:
تئلسیز باغلانتیلاردا یئنیلیک؛
اینترنت تامیناتچیلاری، آشاغی فئرکانسلی UHF کاناللاریندان فایدالانماغا دوشونورلر. هیوستونون رایس بیلیمیوردونون مهندیسلری، تلویزیون گئنل یایینلاریندا ایشلنیلن UHF کانالییلا تئلسیز باغلانتی ایله ایلگی قورا بیلن بیرینجی آراجی (Device) دوزلتمیشلر.
۴۰۰ مگاهرتزدن ۷۰۰ مگاهرتزه قدر بیچیمه ‘Super Wi-Fi’ آدی وئریلیب، ندنیده بینالارین دووارلاریندان سووشوب ایچری کئچمک و اوزاق مسافهده یاییلماسی اولوب. بو بیچیمده بیلگی ده گؤندرمک اولور. سوپئر گوجلر، گئنیش زولاقلی اینترنتدن اوزاق قالان یئرلری بو یوللا اینترنته قوشا بیلرلر.
الکترونیک ساحهسینده پروفئسسور، بیلگیسایار مهندیسی و بو قونونون آراشدیریجیسی، ائدوارد نایتلی-یه سوال وئریلیر: تئلسیز باغلانتی و تلویزیون بیر-بیری ایله نئجه جالاشدیریلیر؟
رایس بیلیمیوردونون مهندیسلری بو سورونو بئله جاوالاییرلار: “آکتیو TV کاناللاریندا تئلسیز باغلانتی” و یا WATCH-لا. اونلار تست اوچون آمئریکا ایلگیلر فدرال کمیسیونونون راضیلیغینی آلا بیلیبلر.
WATCH پایلاشیم بیچیمی (طیفی)، گئری بسلمه (Feedback) دؤنگوشو (Loop) اساسیندا چالیشیر. بو دا کیمسهنین TV کاناللارینا باخمادیغینین آردیجیل ایزلمهسی دیر. بو سیستمده، شخصین ائوینده و ذکالی تلویزینوندا اؤزل تئلسیز باغلانتی ایله گؤندریب/آلماق آراجی یئرلشدیریلملی دیر.
هلهلیک TV یایینلایان یئرلره ایستهنیلن زامان بیر کانالین ایزلینلرینین سایی اؤنمسیزدیر. آراشدیرانلاردان بیری، خو ژانگ دئییر: بو کاناللارین TV یاییم طرفیندن اشغال اولسالار دا اینسانلارین چوخو تلویزیون ایزلمک اوچون کابل، پئیک واسیطلری، یا اینترنتدن تلویزیون ایزلمک اوچون یارارلانیرلار. او آرتیریر: TV یایینلایانلار بو بیچیمی هدره وئریرلر.
آما WATCH سیستمی اساسیندا، بیر ایزلییجینین TV-سینده باخدیقلاری کاناللارین معلوماتینی جئب تلفونو کنترلو و ذکالی تلویزیون واسیطهسی ایله بیچیمین معلومات بازاسینا (Database) گؤندره بیلیر. بو معلومات بازاسی WATCH آلیجیسیندان یئنیلشیر و TV یایینینین ساخلانماسی و او کاناللا WATCH گؤندریجیسی طرفیندن معلومات گؤندرمک ایزینینی وئریر. ایزلییجی باخدیغی کانالا گئری دؤندوکده، بیچیمین معلومات بازاسینا باشقا بیر سیگنال گؤندریلیر، WATCH سیستمی یئنیلشیر. سونرا سیستم مجبور اولور معلومات دوزومون (Streem) باشقا بیر کانالدان گؤندره. سونرالار ایزلَییجینین TV-سیندن یارارلانماق اوچون، بو بیلگیلر ساخلانیلیر.
WATCH قونشولارین دا هانسی کانالا باخدیقلارینی ایزلهییر، بو اوزدن تئلسیز باغلانتی دوزومو TV سیگنالی ایله قاریشمیر. زی یانگ دئییر: قونشو بیر کانالا باخماق ایستهییرسه، WATCH تئلسیز باغلانتیلی معلومات دوزومونو باشقا قونشولارین ایزلهمدییی کاناللارین بیرینه کؤچوره بیلیر.
بو مهندیسلرین حئساباتی اساسیندا اونلارین یاراددیغی سیستئم، بیر چوخ تئلسیز باغلانتیلارین ۶ قاتی قدر، TV-لرده اشغال اولموش و ایشلنیلمین UHF کاناللاریندان فایدالاناراق، ۲۴ مگابایت ثانیهده سورعتی ایله معلومات گؤندرمک اوچون ایمکانی یارادیر.
“سیستم UHF کانالیندان داها یاخشی فایدالانماق اوچون بیر آددیم ایرهلی آتماق ایمکانی وئریر”، نایتلی آرتیریر: بو سیستم سونرالار تئلسیز باغلانتی ایله، اینترنتدن اوزاق قالان یئرلره سرویس وئرمک اوچون ایشلنه بیلر.
تئلسیز باغلانتیلار ساحهسینده چالیشان کارلسون تئلسیز باغلانتیلار تکنولوژیسی کیمی فیرمالار، آز اینکیشاف ائتمیش اؤلکهلرده UHF کاناللاری ایله ایلگی یارادماغا دوشونورلر.
اینکیشاف ائتمکده اولان اؤلکهلر اوچون، اینترنت باغلانتیسی، تلویزیوندان داها چوخ گرکن احتیاجلاردان دیر، بونو جئمیز کارلسون، کارلسون تئلسیز باغلانتیلی تکنولوژی فیرماسینین یارادیجیسی و باش ایجراچی دیرئکتورو (مدیر عامیلی) دئییب، آرتیریر: “خالق اوچون یاخین گلجکده داها اَسکی ساییلان تکنولوژیلردن، قورباغا متودوندا سیچراییش گرکیر.”
کارلسون فیرماسی، TV-لرین آغ باندیندان فایدالاناراق، ۳G تئلسیز باغلانتی سرویسینی، آفریقا، گونئی و گونئی-دوغو آسیانین بیر سیرا بؤلگهلرینده بیر ایل سونرا و ۲۰۱۶-جی ایلده آمئریکادا یایماق اوچون پلانلار حاضیرلاییب.
قایناق: http://spectrum.ieee.org | http://bilimsesi.com/?p=10220


text:
تورکییهنین تانینمیش آکتیورو پاییدار توفکچی اوغلو وفات ائدیب.
رئپورت خبر وئریر کی، قاراجیرینده یارانان خستهلیکدن اذیت چکن آکتیور معالیجه آلدیغی خسته خانادا دونیاسینی دییشیب.
قید ائدک کی، پاییدار توفکچی اوغلو ۱۹۶۲-جی ایلده ایزمیرده آنادان اولوب. تئاتر تاماشالاریندا رول آلماق و فیلملره چکیلمکله برابر خاریجی ائکران اثرلرینین تورک دیلینده سسلندیرمهسی ایله ده مشغول اولوب. او، هولیوود فیلملرینین تانینمیش آکتیورلارینین تورکجه دوبلاژلارینی ائدیب. پ.توفکچی وغلو آفیفه تئاتر مکافاتلارینین "ان یاخشی کیشی آکتیور" و آونی دیللیگیل "ان یاخشی کیشی آکتیور" مکافاتلارینا لاییق گؤرولوب.
او، "هونکارین بیر گونو"، "قوردلار وادیسی پوسو"، "ناجییهنی کیم سئومز"، "اؤلومسوز عشق"، "عجاییب حکایهلر"، "سودان بئزمیش بالیقلار"، "یونوس عمره - عشق یولچولوغو" کیمی سریاللاردا رول آلیب.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
آلبوم بیاض گئجه لر رحیم شهریاری دان چوخ گوزل بیر آلبوم دی
بو آلبومون اوخوماخلارینین آدلاری بونلاردی
Album Bəyaz gecələr Rəhim Şəhriyari danlod
mahnıların adı bu Albumda
سن آللاه sən Allah
Nar gülü نار گولی
باهار ندیر Bahar nədir
کوچه لره سو سپمیشم Küçələrə su səpmişəm mp3
چاغیریرام گل Çağırıram gəl
نازلانا نازلانا Nazlana Nazlana
گجه لر Gecələr
آختارما منی Axtarma məni
آنا Ana mp3
بیاض گئجه لر Bəyaz Gecələr
بیاض گئجه لر آلبومون بوتونه سینی بیر یئرده دانلود ائدین
Albumun bütünün Faylını burdan indirin
دانلود بیاض گئجه لر download Beyaz Geceler mp3
PASSWORD : http://www.duzluoglan.wordpress.com
بو آهنگ لری تک تک دانلود ائتماق اوچون آشاغیدا اولان لینکلری اندیرین
mahnıları tək tək yükləyin aşağıdan
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
Filed under: آذربایجانی موزیک لر Azərbaycan müzikləri | Tagged: ana mp3,Axtarma məni,çağırıram gəl,bayaz gejalar mp3,Beyaz geceler mp3,gecələr mp3,küçelere su sepmişem mp3,küçələrə su səpmişəm mp3,rahim shahriari,Rahim shahriyari,rəhim şəhriari,Rəhim şəhriyarı,موزیک گئجه لر,چوچه لره سو سپبیشم,نازلانا نازلانا آهنگی,کوچلره سو سببیشم,کوچه لره سو سپمیشم mp3,کوچه لری سو سپبیشم,گئجلر,گجلر,آلبوم بیاض گئجه لر رحیم شهریاری,آنا,آنا mp3,آنا ماهنیسی,آهنگ ترکی مادر,آختارما منی,آذری ماهنیلار,بیاز گئجه لر رحیم شهریاری mp3,بیاض گجه لر,ترانه های آذربایجان,دانلود موزیک آذری,دانلود موسیقی آذری اصیل,دانلود آلبوم بیاض گئجه لر رحیم شهریاری,دانلود آلبوم رحیم شهریاری,دانلود آهنگ کوچه لره سو سپمیشم,دانلود آهنگ آذری شاد و غم,دانلود آهنگ ترکی آنا,دانلود آهنگهای آذربایجانی,داونلود رحیم شهریاری,رحیم شهریاری |


text:
تورکییهنین سامسوم شهرینده آتاکوم بلدییهسینین تشکیلاتچیلیغی ایله اؤتن ایل باش وئرمیش اوغورسوز دؤولت چئوریلیشی جهدینین ایلدؤنومو ایله علاقدار تدبیر تشکیل ائدیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، پروقرام زامانی بلدییه صدری ایسهاق داشچی چیخیش ائدرک شهیدلرین عائلهسینه باش ساغلیغی وئریب.
"بو اؤلکه نه قدر کی، عثمانلینین یادیگاریدیر، بیر قاریش تورپاغیمیزی بئله دوشمهنه وئرمریک. خالقیمیز چاناققالا و قورتولوش شاواشیندا اولدوغو کیمی ۱۵ ایولدا دا تاریخ یازدی. بو میلت هر زامان شرفسیزه، خاینه گوج گلمیی باواجیب. اونا گؤره ده، هئچ بیر قورخوموز یوخدور. الله بیزه بیر داها ۱۵ ایول تاریخینی یاشاتماسین"، - دئیه او چیخیش ائدیب.
بوندان سونرا چئوریلیشه جهدده اتهام ائدیلن فئتؤ لیدری فتوللاه گولهنین ماکتی «۱۵ ایول دموکراتییا میدانی»ندا اعدام ائدیلهرک یاندیریلیب.
گولهنین ماکتینی گؤروب عصبلرینی جیلوولایا بیلمهیهن ساکینلر همچینین آیاق قابی و چانتالارلا ماکته هوجوم ائددیبلر.
قید ائدک کی، تورکییهده ۱۵ ایول دولت چئوریلیشینه جهدین ایلدؤنومو ایله علاقدار تدبیرلر داوام ائدیر.
دونندن اعتباراً یوز مینلرله اینسان ایزدیهاملی یوروش-میتینگلره قاتیلیب. میتینگ ایشتیراکچیلاری فئتؤ لیدری فتوللاه گولهنین ماکتینی "اعدام" ائدرک ترور تشکیلاتینا اعتراضلارینی بیلدیریبلر.


text:
سویچو سؤیلم [گفتمان نژادپرست] یازی، قونوشما و ایلهتیشیمده دیشاووران [اوزه چیخان] آییریمچی بیر توپلومسال ائدیم [پراتیک] بیچیمیدیر. سویچو سؤیلم باشقا (سؤزسوز [غیر کلامی]) ائدیملرله بیرلیکده، سویچولوغون ائتنیک یا دا "سویسال" بیر باسقی [تحککوم] اولاراق یئنیدن اورهدیلمهسینه [باز تولید] قاتقیدا بولونار. سویچو سؤیلم بونو گئنلده باسقین ائتنیک قروبون سویچو گؤروش، توتوم [نگرش] و ایدئولوژیلرینی آنلاتماق، اونایلاماق یا دا مشروعلاشدیرماقلا یاپار. باشقا یئرلرده ده سویچولوقلار وارسا دا، تاریخسل اولاراق ان یایقین و ان ییخیجی اولانی، بو یازیدا اوداق آلینان، آوروپالی اولمایانلارا قارشی آوروپا سویچولوغودور.
سویچو سؤیلمین ایکی بیچیمی
باشلیجا ایکی سویچو سؤیلم بیچیمی واردیر:
1 ائتنیک اولاراق فرقلی اولان اؤتهکیلره یؤنهلدیلن سویچو سؤیلم؛
2 ائتنیک اولاراق فرقلی اولان اؤتهکیلرله ایلگیلی سویچو سؤیلم.
سویچو سؤیلمین بیرینجی بیچیمی،باسقین قروپ اویهلرینین [عضو] باسیلان قروپ (ائتنیک آزینلیقلار، کؤچمنلر، سیغینماچیلار وب.) اویهلری ایله سؤزلو ائتکیلهشیمه گئچدیکلری بیرچوخ آییریمچی یولدان بیریدیر. اونلار بونو، آشاغیلاییجی حقارت سؤزلری، خور گؤرمه، نزاکتسیز خطاب ائتمه بیچیملری و اوستونلوگو و سایقیسیزلیغی آچیقجا سرگیلهین باشقا سؤیلم بیچیملرینی کوبودجا قوللانماقلا یاپابیلرلر.
گونوموزده بئلهنچی کوبود [قابا]، سؤزلو آییریمچیلیق بیچیملرینین گئنهللیکله "پولیتیک اولاراق یانلیش" بولونولدوغواوچون، باسیلان ائتنیک قروپ اویهلرینه یؤنهلدیلن سویچو سؤیلمین چوخو داها اینجه و داها دولایلی اولماق اگیلیمیندهدیر. بئلهجه، آغ [سفیدپوست] قونوشارلار [گویشور] آزینلیق قونوشارلارا قونوشما سیراسینی وئرمهیهبیلر، اویقونسوزجا بؤلهبیلر، موخاطبلرینین اورتایا آتدیغی قونولاری یوخ سایابیلر، آلیجینین ائتنیک آزینلیق قروبونون اولومسوز اؤزهللیکلرینی سئزدیرن قونولار اوزهرینه اوداقلانابیلر، سسینی چوخ یوکسهلدهبیلر، داریخمیش اوز ایفادهسی توتابیلر، گؤز تماسیندان قاچینابیلر، دیکباش سس تونو و سایقیسیزلیغین بیرچوخ باشقا گؤرونومونو قوللانابیلرلر. بو سؤزلو حاقسیزلیقلارین بعضیلری ده گئنل اولاراق چوخ کولتورلو ایلهتیشیم سورونودور؛ باشقالاری ایسه آغ قونوشارلارین سویسال یا دا ائتنیک باسقینلیغینین گئرچک آنلادیملاریدیر.
باشقا بیر سؤزله، بونلار نورمالدا ایچ قروپاویهلرینین آراسینداکی سؤیلهشی [مکالمه]سیراسینداساپقین یا دا قبول ائدیلهبیلمز ساییلان سؤیلم و سؤزلو ائتکیلهشیم تورلری و دولاییسییلا دا "گونلوک سویچولوق" دئیه آدلاندیریلان باسقی بیچیملریدیرلر. طبیعی، بونلار "اؤز" قروپدان بیریلری ایله سؤیلهشیلرده ده اورتایا چیخار، آنجاق تربیهسیز یا دا سایقیسیز اولماقلا جزالاندیریلار. آراداکی تمل فرق، آزینلیق قروپ اویهلرینین، ائتدیکلری یا دا سؤیلهدیکلرینه گؤره دگیل، نه اولدوقلارینا گؤره گوندهلیک اولاراق بئله سویچو قونوشمالارلا قارشیلاشماسیندادیر. بئلهجه اونلار [باسدیریلانلار] ساغلیق و یاشاملارینین نیتهلیگینی بیرباشا هدف آلان، بیریکن و آغیرلاشان بیچیمده سویچو اوساندیرمالارا معروض قالارلار.
سویچو سؤیلمین ایکینجی بیچیمی گئنللیکله باشقا باسقین قروپ اویهلرینه خطاب ائدر [باسقین قروبون ایچ اویهلری آراسیندادیر] و ائتنیک یا دا "سویسال" اؤتهکیلرله ایلگیلیدیر [اؤتهکیلر حاققیندادیر]. بئله سؤیلملر، رسمی اولمایان گونلوک سؤیلهشیلر یا دا هؤرگوتسل دییالوقلاردان (مجلیس دارتیشمالاری کیمی)، بیرچوخ یازیلی یا دا چوخ اورتاملی [مولتی مدیا] تورونده متین یا دا تئلئویزیون گؤستریلری، فیلملر، خبر رئپورتاژلاری، باش یازیلار، درسلیک کیتاپلار، بیلیمسل یایینلار، یاسالار، سؤزلشمهلر وب. کیمی ایلهتیشیمسل اولایلارا دک اوزانار.
بئله سویچو سؤیلملرین تومونون اؤزللیگی اونلارین اولومسوز جیزیمیدیر [تصویر[، بو چوخ کز اؤزوموزون اولوملو گؤستهریمی ایله بیرلیکدهدیر. بوستراتئژینین سونوجو اؤتهکیلرین اولوملو و اؤز قروبوموزون اولومسوز گؤستهریمیندن قاچینماق یا دا اونو یونگوللشدیرمکدیر. بو سونونجو دورومدا تیپیک اولان سویچولوغون دانیلماسی یا دا یونگوللشدیریلمهسیدیر.
توم بو ستراتئژیلر متین و قونوشمانین بوتون دوزلَملرینده [سطح]، گؤرسهنهبیلر: گؤرسللر، سسلر (یوکسکلیک، تونلاما)، سؤزدوزومو [سنتاکس]، آنلام بیلیمی (آنلام و گؤندَریم)، بیچَم [سبک] (سؤزجوکلرین و سؤز دوزومونون دگیشکن قوللانیملاری)، سؤزبیلیم [رئتوریک] ( دیل بیلگیسینین یا دا بیچَم صنعتلرینین ایناندیرماجی قوللانیملاری)، ائدیمبیلیم (کسینلمه یا دا تهدید ائتمه کیمی سؤز ائدیملری)، ائتکیلهشیم وب.
قونولار
بئلهجه، آزینلیقلار یا دا کؤچمنلرله ایلگیلی سؤیلهشی قونولاری، خبر رئپورتاژلاری، سیاسی دارتیشملار و بیلیمسل مقالهلر اولومسوز باسماقالیپلارا [کلیشه] اوداقلانماق یا دا اونلاری ایچَرمک آنلامیندا یانلی [جهت دار] اولابیلر. بئلهجه، کؤچ، اؤلکهنین ائکونومی، دئموقرافی یا دا چئشیدلیلیگینه اؤنملی و گرکلی بیر قاتقی کیمی دگیل، آخین، سئل، تهدید یا دا ان آزیندان بؤیوک بیر سورون اولاراق اله آلینابیلر.
سؤیلهشی، مئدیا، درس کیتاپلاری و باشقا سؤیلم ژانرلارینین آراشدیریلماسی، آزینلیقلار یا دا کؤچمنلرله ایلگیلی قونوشمالارین، پوتانسییئل اولاراق سونسوز ساییدا بولونان قونودان گئنللیکله اوچ تمل قونو صینیفیندا کومهلهشدیگینی گؤستریپدیر.
بیرینجی صینیف، اؤتهکیلرین فرقلیلیگینی و بونا گؤره ده بیزله اولان آرالیغینی [فاصله] وورقولایان سؤیلم قونولارینی اؤنه چیخاردار. اؤتهکیلر ائگزوتیک تئریملرله بتیملنسهلر، بو وورقونون گؤرونورده اولوملو اگیلیمی اولابیلر. آنجاق، فرقلیلیگ سیخلیقلا اولومسوز دگرلندیریلر: اؤتهکیلر بیزدن داها آز ذکی، گؤزل، چئویک، چالیشقان، دئموکراتیک، مودئرن وب. کیمی جیزیملانار. بو قونولار، گونلوک سؤیلهشیلر، درس کیتاپلاری و اؤزللیکله کیتله ایلهتیشم آراچلاریندا تیپیکدیر. سؤیلمدهکی ایچ قروپ-دیش قروپ قوطوپلاشماسینین بو بیرینجی آددیمی – بو، سؤیلملرده آنلادیلان آلتدا یاتان توتوم و ایدئولوژیلری ده کاراکتئریزه ائدر– چوخلوقلا اونلارین هامیسینین بنزَر (و بیزیم ده هامیمیزین فرقلی) اولدوغونو سئزدیرَر.
قونولارین ایکینجی قروبو، بیز و اونلار آراسینداکی قوطوپلاشمانی بیر آددیم داها ایلهری گؤتوروپ، اؤتهکینین داورانیشینین ساپقین اولدوغونو و بونا گؤره ده بیزیم نورم و قوراللاریمیزی سیندیردیغینی وورقولایار: اونلار بیزیم دیلیمیزی دانیشمازلار (دانیشماق ایستهمزلر)، گولونچ گئییملرده اورتالیقدا گزَرلر، قریبه آلیشقانلیقلاری وار، قادینلارینا پیس داورانارلار و بنزَری. بئله قونولارین اؤنساییتی [پیش انگاری] یا دا سونوجو گئنل اولاراق، اونلارین بیزه اویارلانمادیقلاری [آداپتاسیون]، آنجاق اویارلانمالاری گرکدیگیدیر. او بیری یاندان، اؤتهکیلر تومویله اویارلانسالار دا، گئنه ده فرقلی اولاراق گؤرولهجکلر.
اوچونجواولاراق، اؤتهکی بیزه بیر تهدید اولاراق جیزیملانابیلر. بو اونلارین، اؤرنهگین کؤچ بیر آخین کیمی گؤستریلهنده، گلدیکلری آندان، یئنی وطنداشلار اولاراق اؤلکه"میز"ه یئرلشمهلرینه دک گئرچکلهشر. بو دورومدا، اونلار بیزیم آلانیمیزی ایشغال ائدنلر، محللهمیزی پوزانلار، ایشلریمیزی یا دا ائولریمیزی اله کئچیرنلر، قادینلار"یمیز"ی اوساندیرانلار و بنزرلری کیمی گؤرولهبیلرلر.
ان بلیرگین تهدید تئماسی ایسه سوچدور. کؤچمنلرله –یا دا قیراقچیل [مارژینال] و یا قیراقچیللاشدیریلمیش اینسانلارلا – ایلگیلی یایینلار اوزهریندهکی بوتون ستاتیستیکلر، گونلوک سؤیلهشیلرده، مئدیا و سییاسال سؤیلمده، سوچون دگیشیک تورلرینین، هر زامان آزینلیقلار و کؤچمنلرله بَلیرگین بیر ایلیشکیلندیرمهده اوراتایا چیخدیغینی گؤستریپدیر: پاساپورت فیریلداقچیلیغی، سالدیری، اوغرولوق و اؤزللیکله اویوشدوروجولار. دوغروسو، لاپ دا یایقین اولان "ائتنیک سوچ" آنلادیمی، بئلهنچی سوچون اؤزل و فرقلی بیر کاتئقوری اولاراق گؤرولدوگونو آنیمسادار: سوچ بئلهجه سویساللاشار. اویوشدوروجو قوللانیمی آمئریکا و باشقا اؤلکهلرده تیپیک "قارا" سوچو اولاراق گؤرولر. او بیری یاندان، سییاست، ائکونومی، ایش یا دا ("یوکسک") کولتور کیمی "نورمال" قونولار آزاراق آزینلیقلارلا ایلیشکیلندیریلر. قارالار خبرلرده اولوملو یانسیدیلسالار، چوخلوقلا سپور قهرمانلاری یا دا موزیسیَندیرلر.
اولوملو اؤز سونومو و اولومسوز اؤتهکی سونومو ستراتئژیسینین بوتونلوگونه گؤره، بیزله ایلگیلی اولوملو یا دا نؤتر قونولار ترجیح ائدیلَرکن، اولومسوز اولانلار دانیلار یا دا اؤرتباس ائدیلر. بئلهجه، آزینلیقلارا قارشی آیریمچیلیقلا ایلگیلی بیر اولای اولابیلر، آنجاق بو اولای اولوملو اؤز سونومونا آیقیری اولدوغوندان، گئنللیکله، صحیفهنین یا دا قازئتهنین داها آز اؤنه چیخان بیر بؤلومونه گؤندهریلهبیلر.
سویچو اولوملو اؤز سونومو و اولومسوز اؤتهکی سونومونون سؤیلمسل منطیقی، تکجه قلوبال ایچهریک یا دا قونولارین کؤک دوزلَمینی دَنَتلهمکله (کونترول ائتمک) قالماییپ، سؤیلمین توم باشقا دوزلَم و بویوتلارینا دا اوزانار. بئلهجه، سؤزجوکلشمه [لئکسیکالیزاسیون]، یا دا سؤزجوکلرین سئچیمی، تکجه آچیق سویسال یا دا ائتنیک حقارت سؤزلری ایله دگیل، اؤتهکیلرین آدلاندیرما سورونونون اؤزوندن باشلایاجاق اولان، سؤیلمین داها اینجه بیچیملرینده ده، بیرچوخ یولدان یانلی اولماق اگیلیمیندهدیر. آدلاندیرما ائدیملریندهکی دگیشمهلره، قارشی دورمالار اولموشدور: اؤرنهگین، (باشقا تئریملرله بیرلیکده) "رنگلی،" "نئقرو،" "آفرو آمئریکالی،" "آفریقالی آمریکالی"آنادیملاریندان "رنگ انسانلاری"آنلادیمینا دگیشمهیه، تاریخین چئشیدلی آشامالاریندا، بعضی آفریقالی آمئریکالیلار دا داخیل، چئشیدلی قروپلارجا قارشی چیخیلمیشدیر.
اونلارین [اؤتهکیلرین] پیس شئیلرینی وورقولاماغین باشقا بیر تانینمیش یولو دا پیس قیلیجیلیغی [عاملیّت] قاباریقلاشدیران، ائتکن تومجهلر کیمی، تومجه بیچیملرینی ایشلتمکدیر. او بیری یاندان، بیزیم سویچولوغوموزدان یا دا پولیس اوساندیرماسیندان دانیشیلماسی یا دا یازیلماسی گرهکَرسه، قرامئر بیزه اولوملو مَنلیک ایمگهسی ایله آیقیری بئله ائیلملری یونگوللشدیرمه اولاناغینی، اؤرنهگین ائدیلگن اؤبکلری [ایفاده] ("اونلار پولیسجه اوساندیریلدیلار،" یا دا "اونلار اوساندیریلدیلار") یا دا دوغرودان ائتکن اؤبک ("پولیس قارا گنجلری اوساندیردی") یئرینه آدلاندیرمالاری ("اوساندیرما") ایشلتمکله وئرر.
وورقونون و یونگوللشدیرمهنین اوخشار [بنزَر] بیچیملرینیگئنللیکله، آبارتما [اغراق] و اؤرتمهجه [حسن تعبیر] کیمی سؤزبیلیم صنعتلری یؤنلندیرَر. بئلهجه، چوخ آز ساییدا باتی اؤلکهسی یا دا قورومو آچیقجا (اؤز!) سویچولوقلا اوغراشار و ایندیلرده سییاسال سؤیلمده اولدوغو کیمی مئدیادا دا، "آییریمچیلیق،" "یانلیلیق،" یا دا حتتا "خلق ممنونیتسیزلیگی" کیمی، یونگوللشدیرمهنین بیرچوخ بیچیمی ایشلهدیلمکدهدیر. او بیری یاندان، اؤتهکیلر بگنمهدیگیمیز بیر ایش گؤرنده ایسه بونون ترسی باش وئرَر. بئلهجه، اؤرنهگین، گؤردوگوموز کیمی، کؤچ چوخلوقلا اوردوسال [عسکری] بیر اگرَتیلهمه [مئتافور، مجاز] اولان آخینلا بَتیملهنر [تصویر ائدیلر]. اوخشار بیچیمده، کؤچمنلر یا دا سیغینماچیلارین بؤیوک قروپلاری تکجه چوخ ساییلارلا دگیل، گئنللیکله ایچینده بوغولابیلهجگیمیز قورخودوجو مقداردا سو یا دا قار تعبیری ایله ده بتیملهنرلر: دالغالار، سئللر، چیغلار وب. عئینیسی سییاست و مئدیادا گئنیشجه ایشلهدیلن "سایی اویونو" دئییلن ستراتئژی اوچون ده گئچرلیدیر؛ بو ستراتئژی کؤچمنلرین توپلومداکی ساییسینی وورقولاماغی، نه قدر یئنی کؤچمنین گلدیگینی سورکلی وورقولاماقلا گئرچکلشدیرر.
سونومون ستراتئژیلری
سؤیلم تکجه سؤزجوکلر و تومجهلردن [جومله] آرتیقدیر. سؤیلم، قونولاری اینجهلرکن گؤرموش اولدوغوموز کیمی، گئنللیکله چؤزوملهمهنین [آنالیز] داها قلوبال دوزلملرینده ده کاراکتئریزه ائدیلر. عئینی بیچیمده، سؤیلمین بیر حیکایه، باسینداکی بیر خبر رئپورتاژی، بیر بیلیمسل مقاله یا دا سیرادان گونلوک بیر سؤیلهشینین تیپیک قالیبلاری کیمی اوزلاشیساللاشابیلهجک [قراردادی] داها قلوبال بیچیم، قالیپ و شئمالاری واردیر. بو قالیپلار لاپ گئنل و دولاییسییلا دانورمالدا فرقلی باغلاملاردا دگیشمز و دولاییسییلا دا (دئیَک) سویچو و سویچو قارشیدی سؤیلملرده عئینی اولسالار دا– اصلینده، سویچو بیر حیکایه یا دا جوک، سویچو قارشیدی بیر حیکایه و جوک قدر بیر حیکایه یا دا جوکدور– بو یاپیلارین دیل قوللانیجیلارینین فرقلی آماچ یا دا گؤروشلری ایله باغلی اولابیلهجکلری بعضی ایلگینچ یوللار واردیر.
بئلهجه، یابانچی قونشولاریمیزلا ایلگیلی اولومسوز گونلوک حیکایهلرده، اینسانلارین باریشچیل یؤنهلیم کاتئقوریسینه ترس قارماشیقلاشدیرما کاتئقوریسینی وورقولاماق ("من ائله کوچهده یئرییردیم، سونرا بیردن بیره...")، آنجاق یابانچیلارین وارلیغینین چؤزولمز بیر سورون اولدوغونون آلتینی جیزماق ایستر کیمی چوخلوقلا چؤزوم کاتئقوریسینی آتلاماق اگیلیمینده اولدوقلارینی آنلادیق. گئنللیکله، بئله دوروملارداداها آز یانلی اولان قونوشارلار، باشدا بللی بیر "سورون"لا قارشیلاشمیش اولسالار دا (اولوملو) چؤزومون بیر بیچیمینه دگینرلر.
اوخشار بیچیمده، مجلیس دارتیشمالاری، بیلیمسل مقالهلر و آرگومانلارین چوخ اؤنم داشیدیغی هر هانکی بیر سؤیلمده ده، ایستیدلالین فرقلی یوللارلا اؤتهکینه قارشی یانلی اولماق اگیلیمینده اولماسینی گؤزلهیهبیلریک. کؤچمنلرین یاسادیشی و گووهنیلمز اولدوغونو یا دا سورونلاشدیریلماسی، قیراقسیللاشدیریلمایسی، اوزاقلاشدیریلماسی یا دا قووولمالاری گرَکدیگینی "قانیتلاماق" اوچون پولیس یا دا (آغ) اوزمانلار کیمی یئتکیلی قایناقلارا دگینیلیر. بو حرکت، یاخشیجا تانینان "یئتکه" [اوتوریته] یانیلساماسی [سفسطه] اوچون تیپیکدیر. کؤچ دارتیشمالاری بئلهنچی یانیلسامالارلا دولوپ داشار، اؤرنهگین، آبارتما یانیلساماسیندا، کیچیک بیر سیغینماچی قروبونون گلیشی، "کؤچ یاسالاریمیز اَسنک اولارسا، بوتون سیغینماچیلار بیزیم اؤلکهیه گلهجکلر." کیمی بیر یوروملا، دیشدگر بیچیلیپ [برون یابی] اولوسال بیر فلاکت دوزئیینه چیخاردیلابیلر.
سون اولاراق سؤیلم؛ باسیندا، تئلئویزیونداکی بیر فیلمده یا دا اینترنئتده اولدوغو کیمی صحیفه دوزنی، یئرلشدیرمه، رسیملر،جدوللر و بنزری گؤرسل بیلگیلرله گؤسترگهبیلیمسل اولاراق ایلیشکیلی اولدوغو آنلامیندا دا سؤزجوکلر و قلوبال یاپیلاردان آرتیقدیر. بو سؤزسوز ایلهتیلر [پیغام] گئنل اولوملو اؤز سونومو و اولومسوز اؤتهکی سونومو ستراتئژیسینی اویقولاماغین دا گوجلو یوللاریدیر. بئلهجه، باسیندا اونلارین ("سویسال آیاخلانمالار" دئیه تانیملانان شهر قارقاشالاری کیمی) سوچ یا دا شیددتلری ایله ایلگیلی مقالهلر بیرینجی صحیفهده، یوخاریدا، گئنیش ماددهلرده، بؤیوک باشلیقلارلا، اونلارین سالدیرقان اولدوغونو یا دا بیزیم (یا دا بیزیم پولیسیمیزین) قوربان اولدوغوموزو گؤستهرن گؤزه چارپان رسیملرله گؤرسنمه اگیلیمیندهدیر. او بیری یاندان، بیزیم سویچولوغوموز، یا دا قارالارین "بیزیم" پولیسیمیزجه اوساندیریلماسی سئیرک اولاراق گؤزه چارپان بیر یئر توتاجاق و داها چوخ ایچ صحیفهلره، آزراق اؤنملی مقالهلره گؤندهریلمه و باشلیقلاردا وورقولانماما اگیلیمینده اولاجاقدیر.
توپلامدا، سویچو بیر توپلومون ائدیملری کیمی سویچولوق و اؤنیارقینین، سؤیلمله [سؤیلم آراجیلیغییلا]، بیر چوخ ژانردا و متین و دانیشمانین بوتون دوزلم و بویوتلارندا، گوندهلیک اولاراق آنلادیلابیلدیگینی، سرگیلهنهبیلدیگینی و یئنیدن اورهدیلهبیلدیگینی گؤرمکدهییک.
آنجاق، بئله بیر سؤیلم، تک باشینا گلمهییپ، قوشوللارینی، سونوچلارینی و ایلهتیشیمسل، ائتکیلهشیمسل و توپلومسال باغلاملارداکی ایشلَولرینی ده گهتیرَر. مئدیا قوروملاریندا یانلی یا دا باسماقالیپ خبرلر، قازئتهچیلر و باشقا پروفئسیونللرجه اورهتیلر. مجلیس دارتیشمالاری سییاستچیلرجه آپاریلار. درس کیتاپلاری، درسلر و بیلیمسل یایینلار اؤگرتمنلر و بیلیم اینسانلارینجا اورهدیلر. اونلار بونو فرقلی روللاردا و بیرچوخ فرقلی مسلکی و باشقا قروپلارین اویهلری اولاراق و گوندهلیک سیٛرادان ایشلرین بیر پارچاسی کیمی یاپارلار. خبرلر یایین یؤنتمنلری و گئنللیکله دؤولت قوروملاری، پولیس، اونیوئرسیتهلر یا دا محکمهلر کیمی چوخونلوق قوروملاری و هؤرگوتلرینین گؤزهدیمی آلتیندا ییغیلار. آزینلیق قروپلاری و قایناقلاری سیستئماتیک اولاراق دانیلار یا دا اونلارا داها آز باغینتی یا دا اوزمانلیق یوکلهنیلر. قوزئی آمئریکا، آوروپا و آووسترالییاداکی خبر آژانسلاری تهمَلده آغدیرلار. آزینلیق قازئتهچیلرینه داها آز و داها گوج قوشوللاردا ایش اولاناقلاری وئریلر و هر زامانکی قوندارما ایدعالارا آییریمچیلیغا معروض قالارلار. توپلومون باسقین سؤیلمی، اؤزللیکله ده ائتنیک مسئلهلر و آزینلیق توپلولوقلارییلا ایلگیلی، پیس بیلگیلندیریلمیشدیر و دولاییسییلا ده پیس بیلگیلندیرَر. باشقا بیر سؤزله، سویچو توپلوملار و قوروملار سویچو سؤیلملر اورهدر، و سویچو سؤیلملر آغ باسقینلیغینی ساوونماق و مشروعلاشدیرماق اوچون ایشلهدیلن باسماقالیپلار، اؤنیارقیلار و ایدئولوژیلری یئنیدن اورهدر. ایشده بئلهجه، سیمگهسل، سؤیلمسل دؤنگو قاپادیلار و باسقین اولان ائلیت قونوشماسی و متنی سویچولوغون یئنیدن اورهدیمینه قاتقیدا بولونار.
یاخشی کی، عئینیسی سویچولوق قارشیدی سؤیلم اوچون ده گئچرلیدیر. بئله بیر سؤیلم مئدیا، سییاست، اگیتیم، آراشدیرما، محکمهلر، قورومسال تیجارت و دؤولت بوروکراسیلریندهکی سوروملولوق اییهسی اؤندرلرجه ایشلهدیلرسه، توپلوم چئشیدلی و دولاییسییلا گئرچکدن دئموکراتیک اولاجاق دئیه اومابیلریک.
١. علاوه:
تئون آ. وان دایک
متین دیل بیلیمی، سؤیلم چؤزوملهمهسی و اَلشدیرل سؤیلم چؤزوملهمهسی آلانلاریندا چوخ ساییدا اؤنملی اینجهلمهلری اولان هوللاندالی بیلیم اینسانی، 1981-دن باشلایاراق اؤزللیکله سؤیلمسل سویچولوق اوزهرینه اوداقلانمیشدیر. یازیلارینین بؤیوک بیر بؤلومونونون پایلاشیلدیغی اؤز وئب سایتی (discourses.org) قونویلا ایلگیلی دگرلی بیر بیلگی قایناغیدیر. آشاغیداکی یازیسی 2004-ده ائلیس کَشمورون دوزنلهدیگی سوی و ائتنیک آراشدیرملاری آنسیکلوپئدیسیندن آلینمیشدیر (ص. 351-355).
٢. علاوه:
سؤزلوکچه
قایناق:
Racist Discourse. In Ellis Cashmore (Ed.), Routledge Encyclopedia of Race and Ethnic Studies. (pp. 351-355). London: Routledge, 2004. cc
شبکه باغلانتسی:
http://www.discourses.org/OldArticles/Racist%20discourse.pdf (Erişim: 11.11.15). cc