text:
جوغرافیا
جوغرافیا ((یونانجا:YewYpaφίa)، یئرین تصویری، Yeιa — یئر، توْرپاق و Ypaφeιv — یازماق، تصویر اتمک) — طبیعی و اۆرتیم (تولید) اراضی کومپلکسلرینی و اوْنلارین کومپوننتلرینی تدقیق ائدن طبیعت و اجتماعی علملر سیستمی. طبیعت و اجتماعی جوغرافیا علملرینین واحید سیستم شکلیندهکی بیرلیگی.[۱]
ایلک اوّل جوغرافیا یئر حاقیندا انسیکلوپدیک علم اوْلموشدور. دیفرنساسیا پروسسینده بیرینجی نؤوبهده ایکی اساس قوْلا آیریلدی: فیزیکی جوغرافیا و ایقتیصادی جوغرافیا. بونون سببی همین عالیملرین اؤیرندیگی اوْبیکتلرین مختلف لیگی ایدی. فیزیکی جوغرافیا طبیعت علملرینین کشف اتدیکلری قانونلاری رهبر توتور، اقتصادی جوغرافیا ایسه اجتماعی علمدیر. ایقتیصادی جوغرافیا اجتماعی استهصالات-صنایعنی، کند چیفتلیک (مزرعه)ینی، بیرده اهالینی، اوْنلارین یئرلهشمهسینی و استهصالات-اراضی کومپلکسلرینی اؤیرنیر. ایقتیصادی جوغرافیا دا فیزیکی جوغرافیا کیمی عمومی و بؤلگه حیصّه لره آیریلیر.
جوغرافیا علملری سیستمینه بیرده کارتوقرافیا داخیلدیر. بۇ علم تکنیکی علمدیر، لاکین اوْ، جوغرافیانین اینکیشافینا سبب اوْلموش، حتی بعضاً اوْنو قاباقلامیشدیر. اوْنون اساس آماچ طبیعت اوْبیکتلرینین، حادثهلرینین و جمعیتین مکانجا یئرلهشمهسینی، اۇیغونلاشماسینی، قارشیلیقلی علاقهسینی، دَییشمهسینی عکس و تدقیق ائتمکدن عبارتدیر.[۲]
ایچیندهکیلر
- ۱ جوغرافییانین تاریخی
- ۱.۱ قدیم دؤور
- ۱.۱.۱ سومرده و بابیل تمدونو دا جوغرافی بیلیکلرین توْپلانماسی
- ۱.۱.۲ قدیم میصرده جوغرافی بیلیکلر
- ۱.۱.۳ قدیم ایراندا اطراف اراضیلر حاقیندا معلوماتلار
- ۱.۱.۴ فینیکییادا جوغرافی بیلیکلر
- ۱.۱.۵ قدیم هیندوستاندا جوغرافی بیلیکلرین یارانماسی
- ۱.۱.۶ قدیم چینده جوغرافییانین اینکیشافی
- ۱.۱.۷ آنتیک جوغرافییا
- ۱.۲ اوْرتا عصرلر دؤورو(V-۱۴-جو عصرلر).
- ۱.۳ بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو(XV-۱۷-جی عصرلر)
- ۱.۴ مۆعاصیر جوغرافی آراشتیرمالار دؤورو
- ۱.۱ قدیم دؤور
- ۲ علمی اکسپدیسییالار و جوغرافی نظریهلر
- ۳ جوغرافییانین آراشتیرما یوْل لاری
- ۴ ایستینادلار
- ۵ بیرده باخ
- ۶ خاریجی کچیدلر
جوغرافییانین تاریخی[دَییشدیر]
جوغرافی بیلیکلرین اینکیشافی و یئر کورهسینین اؤیرنیلمهسی ۴ اساس دؤوره بؤلونور.
- قدیم دؤوور.
- اوْرتا عصرلر دؤورو (V-۱۴-جو عصرلر).
- بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو (XV-۱۷-جی عصرلر).
- مۆعاصیر جوغرافی آراشتیرمالار دؤورو.
قدیم دؤور[دَییشدیر]
اینسانلار قدیم دؤوورلردن باشلایاراق اطراف اراضیلری، اوْنلارین طبیعی-جوغرافی شرایطینی، طبیعتده باش ورهن حادثهلری اؤیرهنمهیه جهد اتمیشلر. عینی زاماندا یاخین اراضیلرده یاشایان طایفه و خالقالاری تانیماق، اوْنلارین یاشادیغی اراضیلری بیلمک اینسانلارا داها چوْخ یئیجک توْپلاماسی یئرلرینی بللی ائتمک و تایفالاراراسی توققوشمالاردان اۇزاق اوْلماق اۆچون لازیم ایدی. اینسانلارین سایینین آرتاماسی، مۆختلیف اراضیلرده یاشایان طایفه لرین بیرلیکلرینین یارانماسی دؤولتلرین فورمالاشماسی ایله نتیجهلهندی. سومر، میصر، یونان، روم، چین و هیندوستاندا دؤولتلرین یارانماسی داها اۇزاق اراضیلرین اؤیرهنمهیه ماراق آرتیردی.
سومرده و بابیل تمدونو دا جوغرافی بیلیکلرین توْپلانماسی[دَییشدیر]
بین النهرین ایلکین جوغرافی تصوّرلرین و بیلیکلرین یاراندیغی اراضیلردن بیریدیر. دجله چایی و فرات چایلاری آراسیندا مسکونلاشان، سومرلر آدلانان خالقلار تاریخ بویو بیر نچه دؤولت قورموشدور. سومرلرین ا.ا ۲۵-جی عصره عایید گیل لؤوههلر اۇزرینده اوْلان یازیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چاتمیشدیر. بۇ لؤوههلرده بالیق پولجوقلارینا اوْخشار سیمووللارلا لیوان داغلاری، مرکزده پارالل خط لرله سومرلر اۆچون مؤهوم جهت تعیینی اوْبیکتی اوْلان فرات چایینین اوْرتا آخاری، زاقروس داغلاری چکیلیر. دؤرت جهتین اوْلماسی فیکری سومرلره مخصوصدور.[۳] Qədim بابیلیستانا عایید اوْلونان (ا.ا ۵-جی عصر)، حاضیردا بریتانیا موزه ییینده ساخلانیلان خریطهلرین بیرینده شهرلرین تصویریندن گؤرونور کی، دونیا دایروی و یاستی فوْرمادادیر. فرات چایی داغلاردان باشلایاراق اؤلکهدن کئچیرو اوقیانوسا تؤکولور. خریطهنین مرکزینده بابیلیستان، بیرده کناردا آسسورییا و اۇرارتو دؤولتلرینین آدلاری یازیلمیش.
قدیم میصرده جوغرافی بیلیکلر[دَییشدیر]
اۇزاق اراضیلره ایلک سیاهتلر قدیم میصرلیلره مخصوصدور. مۆختلیف تیکیلیلرده، داشلار، فیل سومویو و یا پاپیروس اۆزرینده اوْلان و بیزه گلیب چاتان یازیلاردا اوْنلارین حربی یئرلری حاقیندا معلوماتلار واردیر. بۇ معلوماتلاردا گؤستریلیر کی، اوْنلار ا.ا خخیخ عصرده سوویش کؤرفزینه چاتمیش و سینای یاریماداسینا کشمیشلیر. I توتموس سوریهنی کچهرک فرات چایینین یوخاری آخارینا، خاتشپشوت دنیز سیاهتی زامانی پونت اؤلکهسینه (ایندیکی سومالی یاریماداسی و یمهن) چاتمیشدیر.
ا.ا ۷-جی عصرین سوْنوندا فیرون نخو میصر-فینیکییا دونانماسیندا قیرمیزی دنیز بویو جنوبا اۆزرک اۆچ ایل عرضینده آفریقانین اطرافیندا دولاناراق گری قاییتمیشلار. بۇ سیاهت بارهده قدیم یونان عالیمی هرودوت دا معلومات ورمیشدیر.[۴]
قدیم ایراندا اطراف اراضیلر حاقیندا معلوماتلار[دَییشدیر]
ایندیکی ایران اراضیسینده قدیم دؤورلرده مؤوجود اوْلموش هخامنشلرلر ایمپیراتورلوغو بؤیوک گۆجه مالیک ایدی. بؤیوک II کیرین حاکمیّتی دؤورونده (ا.ا ۵۵۸-ا.ا ۵۳۰) ایران، میدییا، لیدییا، کیچیک آسیادا اوْلان یونان شهرلری، مسوپوتومییا، اوْ جملهدن بابیلیستان، مرکزی آسیانین چوْخ حیصّه سی، قافقاز اوْنون تابلیینده اوْلموشدور. I دارا دؤورونده (ا.ا ۵۲۲-ا.ا ۴۸۶) فارسلار پامیر یایلاسی (قدیم فارس دیلینده پا-i-ماخر-گونش اللهی اوْلان میترا دامی)، فرقانه وادیسی، آمودریا چایینین یوخاری آخاری، هیند چایینین ساغ ساحللریندهکی اراضیلری تانیییردیلار. ۱-جی دارانین دؤورونده اوْلان یوروشلر و ظفر قازاندیقلاری اؤلکهلر حاقیندا مشهور بیسوتون یازیلاری قالمیشدیر. فارسلارین معلوماتلاری اساسیندا هرادوت یازیر: "خزر داخیلی سو حؤوزه سیدیر، هچ بیر دنیزله علاقهلی دییلدیر. اوْنون اۇزونلوغو آوارلی گمیده ۱۵ گونلوک، انی ان گنیش یئرده ۸ گونلوک یولدور".[۵]
فینیکییادا جوغرافی بیلیکلر[دَییشدیر]
فینیکییا دنیزچیلری آرالیق دنیزی ساحللرینی اؤیرنمیش،ایلک دفعه جبلوتتاریق بوغازیندان آتلانتیک اوقیانوسینا چیخمیش،آوروپا و آفریقا ساهیلبویو اؤلکهلرینده اوْلموشلار.بعضی معلوماتلاردا فینیکییالیلارین بالتیک دنیزینه قدر گتدیینی،بورادان کهرابا آپاردیغینی ثبوت edir.Bundan باشقا فینیکییالی دنیزچیلر ایلک دفعه اکوادورو کسیب کچمیشلر و ایلک دفعه گونشی شیمالدا گؤرموشلر.[۶][۷]
قدیم هیندوستاندا جوغرافی بیلیکلرین یارانماسی[دَییشدیر]
قدیم هیندلیلرین جوغرافی بیلیکلرینین ایلک اۆمومیلشمیش فوْرماسی اوْنلارین مقدس کیتابهلرینده ساخلانیر. هیندلیلرین ان قدیم سالنامهسی اوْلان ریقودا کیتابیندا (هیمینلرین علمی) شعر فوْرمادا سیندخو (هیند) چایی و اوْنون قوْللاری تصویر اوْلونور. مقدس هیمینلر توْپلوسو اوْلان ودالار کیتابیندا "بخاوانا دارزا" (دونیانین گوزگوسو) آدلی حیصّه دونیانین قورلوشونون تصویرینه حصر ادیلمیشدیر. ماهابهاراتاین آلتینجی کیتابینین "جوغرافییا" بؤلمهسینده اوْلان ۳۰۰ شعرده اوقیانوسلار، دنیزلر، داغلار و چایلارین آدی وار. رامایانا کیتابیندا ب.ا.ا ۳-جو عصرده هیندلیلره معلوم اوْلان یئر کورهسی تصویر اوْلونور.[۸]
قدیم چینده جوغرافییانین اینکیشافی[دَییشدیر]
قدیم چین جوغرافییانین اینکیشاف اتدیی مرکزلردن بیری اوْلماقلا برابر، هم ده اوْ دؤورده اؤیرهنیلهن اراضیلرین گنیش اوْلماسی، اکینچیلیین یاخشی اینکیشاف اتمهسی ایله فرقلنیر. قدیم چین مدنیتی ا.ا.II-۱-جی مینیللیکده خوانخه و یانتسیز چایلارینین آشاغی آخینلارینداکی دوزهنلیکده یارانمیشدیر. قدیم چینلیلر خوانخه و یانتسیزی چایلاری بویونجا یوخاری قالخاراق داغلیق اراضیلری و آشاغی انرک ساری دنیزی و گونئی-شرقی چین دنیزی ساحللرینی، کوریا یاریماداسینی و بیرده تایوان آداسینی کشف اتمیشلر.
ا.ا. ۲-جی عصرده جوغرافییایا دایر اثرلرین خصوصی فوْرماسی-سیاهتلرین یول تصویری یارانیر. بئله تصویرین مؤلفلریندن بیری اوْلان چژان-سیان ا.ا. ۱۳۸-جی ایلده چین ایمپراتورو طرفیندن مرکزی آسیانین یددیچایلیق (سمیرچیه-روس.) رایونوندا کؤچری حیات سورهن ساکلارین دوشرگهسینه گؤندریلیر، لاکین اوْنو یولدا مرکزی مونقولوستان و ترانس-بایکال یۆکسک دوزهنلیکلرینده حؤکمرانلیق ادن هونلار اسیر گؤتورور. اوْن ایل اسیرلیکده قالدیقدان سوْنرا قاچماغا مویسسر اوْلور. مرکزی تیان-شانین هوندور آشیریملاریندان کچیب دونمایان ایسسیک-کول گؤلونون جنوب ساحلینه کؤچری ساکلارین دوشرگهسی اوْلان – چیقو شهرینه گلیب چیخیر، اوْرادان یئنیدن داغ آشیریملارینی کچهرک نارین چایی درهسی بویونجا فرقانه وادیسینه – قوشیان (کاسسان) شهرینه گلیر. بیر ایل سوْنرا وطنه قاییدان چژان-سیان پامیر داغلارینی شیمالدان (آلای وادیسیندن) کچهرک تکله-مکان سهراسینا گلیب چاتیر. اوْنون سطحی ایله بیر وادیدن دیگرینه کچهرک آخارسیز دۇزلو گؤل (لوبنور) یئرلَشن گنیش یاستی چؤککلییه چاتیر. اؤزونون حسابلامالارینا گؤره ۱۴.۲ مین km. یول قت اتمیش چژان-سیان ایلک دفعه چینلیلری مرکزی آسیانین چؤللری، سهرالاری، ایری داغ سیستملری-تیان-شان و پامیر، بۇ داغلاردان باشلایان و "غرب دنیزینه" - (آرال دنیزی) تؤکولهن آمو-دریا و سیردریا چایلاری حاقیندا دوروست معلوماتلارلا تانیش اتمیشدیر. اوْنون کچدیی مارشروتلا ا.ا. ۲-جی-۱-جی عصرلرین سرحدلرینده بؤیوک ایپک یولونون جنوب قوْلو سالینمیشدیر.[۹]
تاریخی معلوماتلارا گؤره ا.ا. ۱۱-جی-۸-جی عصرلرده چینده ایپک پارچا اۆزرینده یۆکسک سوییهده ترتیب اوْلونموش توْرپاق و پوچت یوللاری و دیگر خریطهلر دوزلدیلیردی. اوْنلاردان بیری اوْلان "حربی" خریطهده یوللار، چایلار، داغلار، حربی پوستلار، سیقنال قوللهلری، یاشاییش یئرلری و اوْرادا اوْلان اولرین سایی و س. عکس اوْلونموشدور. خریطهلرده یئرلر دقیقلیکله گؤستریلیردی. بونون اۆچون ان مۆکمّل آلت اوْلان کومپاسدان ایستیفاده اوْلونماسی حاقیندا چین سییاهلاری هله ا.ا. ۳-جو عصرده معلومات ورمهیه باشلامیشدیلار [۱۰].Bizim ارانین ۳-جو عصرینده مسافه اؤلچهن آلت ایجاد اوْلونور؛ یونگول آراباجیغین تکری و بارابانی دیشلی اؤتوروجو ایله بیرلشدیریلیردی. هر "لی" (۵۷۶ م) بارابانا وۇرماقلا قید اوْلونوردو. بۇ ایجادین کمکی ایله چینده ایپک پارچا اۆزرینده ۱۸ صحیفهدن عبارت بؤیوک بؤلگه آتلاس دوزلدیلمیشدیر کی، بیر آدام اوْنون صحیفهسینی گۆجله چویره بیلیردی.
آنتیک جوغرافییا[دَییشدیر]
قدیم یوناندا و قدیم روم ب.ا.ا. ۱-جی مینیللیکدن ارامیزین ۵-جی عصرینه قدر یۆکسک اینکیشاف سوییهسینده اوْلموشدور. عینی زاماندا ایندییه قدر گلیب چاتان قایناقلر گؤستریر کی، دیگر علملرله یاناشی بورادا "جوغرافییا" دا یۆکسک اینکیشاف اتمیشدیر.
یوناندا "جوغرافییا" علمی[دَییشدیر]
ب.ا.ا ۱۶-جی-۱۵-جی عصرلرده آرالیق و قارا دنیزلری بیرلشدیرهن هللسنونت (داردانل) و بوسفور بوغازلاری آرتیق یونانالارا معلوم ایدی. یونانالار-آخیلیلر آز واختدا کریت آداسی دا داخیل اوْلماقلا اطرافدا اوْلان رودوس، کیپر، اوبیا آدالاری و دیگر ساهیلبویو اراضیلری اؤز اسارتلرینه آلدیلار.
ب.ا.ا. ۸-جی-۵-جی عصرلرده یونانالار آرالیق دنیزینین بۆتون ساحللرینه یاییلدیلار. میلت شهریندن اوْلان دنیزچیلر نیل چایینین منسبینده اوْلارکهن اوْنون یونان حرفی دلتایا (A) اوْخشادیغینی نظره آلاراق بۇ ارازینی دلتا آدلاندیردیلار.[۱۱] یونانالار قارا دنیزینین شیمال ساحللرینده و دنیزین قافقاز داغلاری ایله اوْلان ساحللرینده ۵۰-دن چوْخ منطقهنین اساسینی قویموشدولار.
قدیم یوناندا تبیتشوناسلیغین اساسینی میلتلی فالس (ب.ا.ا. ۷-جی عصرین سوْنو-۶-جی عصرین اوْرتالاری) قویموشدور.اوْ، "اۆفوق"، "اۆفوقون جهتلری" ترمینینی ایلک دفعه ایشلتمیش و اوْ واختدان جوغرافییا خریطهلری جهتلره اساساً ترتیب اوْلونور. ایلک بئله خریطهنین ترتیب ادیلمهسی (ب.ا.ا. ۵۵۰ ایل) فالسین شاگیردی آنکسیماندرین آدی ایله باغلیدیر.اوْ، "دونیانین خریطهسی" و "قلوبوس" تراکتاتلارینی یازمیشدیر. میلتلی جوغرافییاچیلار "قیطعهلر" ترمینیندن ایستیفاده ادرک "آسیا" و "آوروپا"نی آییرماغا باشلادیلار. آنکسیماندرین مۆعاصیری اوْلان میلتلی هکاتی لیوییانی (آفریقا) دا علاوه قیطعه کیمی آییرمیشدیر. هکاتی دونیانین یونانالارا معلوم اوْلان حیصّه سینین بیزه گلیب چاتان ایلک خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر.[۱۲]
هرادوت (ب.ا.ا. ۴۹۰-۴۲۵) اؤزونون "تاریخ" کیتابیندا تکجه حادثهلر حاقیندا دییل، هم ده گزدیی اراضیلرین اهالیسی، چیفتلیک (مزرعه)، جوغرافی تصویری حاقیندا دا معلومات وریر.
یئرین کوره شکلینده اوْلماسی اوّلجه ب.ا.ا. ۶-جی عصرده پیفاقور، سوْنرا الیادان اوْلان پارمنید (ب.ا.ا. ۵-جی-۴-جو عصرلر) طرفیندن ایرلی سورولموشدور. بۇ فیکیرلر فاکتلارلا تصدیق ادیلمیردی. پیفاقورون فیکرینه گؤره کوره ایدهآل فوْرمادیر. اوْنا گؤره ایلاهی قوه بۆتون گؤی جیسیملرینه بئله ایدهآل فوْرما ورمیشدیر.[۱۳]
یئرین کوره شکلینده اوْلماسینی ایستارگیردن اوْلان مهشور فیلوسوف ارسطو و کنیدادان اوْلان آسترونوم اودوکس (ب.ا.ا. ۴-جو عصر) ثبوت اتمیشدیر. شیمالدان جنوبا گدرکهن اۇلدوزلارین بیری گؤرونور، دیگری اۆفوقدن گؤزدن ایتیر. بونو یئر سطحینین ایری اوْلماسی ایله ایضاح ائتمک اوْلار. گمیلر آچیق اوقیانوسدا اۇزاقلاشدیقجا اۆفوقده اوّلجه اوْنلارین گؤودهلری، سوْنرا ایسه تدریجهن دور آغاجلاری گؤزدن ایتیر. ارسطو اوْنا دقت یتیرمیشدیر کی، آی توتولان زامان یئرین کؤلگهسی اوْنون اۆزرینده دایروی گؤرونور، داغلارا قالخدیقجا اۆفوقده گؤرونن اراضیلر گنیشلنیر.[۱۴] Coğrafiya ترمینینی ایلک دفعه اراتوسفن (ا.ا. ۲۷۶-۱۹۴-جو ایللر) ایشلتمیشدیر. اراتوسفنی چوْخ واخت "جوغرافییانین آتاسی" آدلاندیریرلار. عالیم اؤزونون "جوغرافی قیدلر" کیتابیندا یئرین تصویرینی ورمیش و معلوم اوْلان اراضیلرین خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر. اوْ یئرین کوره شکلینده اوْلماسی ایدیاسینی قبول ادرک میصرین ایسکندریه شهرینده اؤلچمه ایشلری آپارمیشدیر. اراتوسفن یئرین رادیوسونون ۶۳۱۰ km، ۱°-لیک مردیان قؤوسونون ۱۱۰ km اوْلدوغونو تعیین اتمیشدیر. انلیکلرین درجهلرله حسابلانماسینی ایلک دفعه هیپپارخ (ب.ا.ا ۱۶۰-۱۲۵) آپارمیشدیر. اوْ، ایلک دفعه مریدیانی ۱۸۰ درجهیه بؤلموش، خریطهده درجه شبکهسی چکمیش، یئرین مسکونلاشما حیصّه سینده ۱۲ ایقلیم، یعنی انلیک زوناسی آییرمیشدیر.
آنتیک جوغرافییانین ان مؤهوم ایدیالاریندان بیری دونیا اوقیانوسینین واحیدلیگی حاقیندادیر. بۇ فیکیری ایلک دفعه ارسطو سؤیلمیش، سوْنرا اراتوسفن طرفیندن اینکیشاف اتدیریلمیشدیر. اوْ، دییردی کی، "اگر آتلانتیک اوقیانوسینین گنیش سولاری مانع اوْلماسا،عینی پارالل اوزره ایبرییادان (پرینی یاریماداسی) هیندوستانا اۆزوب کچمک اوْلار". بۇ دؤوورده جنوبدا اوْلان توْرپاق ساحهلری تررا آوسترالیس اینجوگنیتا (ناملوم جنوب توْرپاقلاری) آدلانمیش و ۱،۵ مین ایله یاخین سیرر اوْلاراق قالمیشدیر.[۱۵]
قدیم روم ایمپراتورلوغوسیندا "جوغرافییا" علمی[دَییشدیر]
قدیم رومدا بیر نچه ایری هجیملی "جوغرافییا" کیتابلاری یازیلمیشدیr.Bu کیتابلار حاضیردا دا اؤز اهمیتینی ساخلاییrlar.Bu کیتابلاردان بیرینین مؤلفی اوْلان ایسترابون (ب.ا.ا. ۶۳-ب.ا ۲۴) ایکی ارانین قووشاغیندا یاشامیشدیر.
ایسترابون وارلی و مهشور عائلهدن ایدی،یاخشی تحصیل آلمیشدی.کیچیک آسیادا یئرلَشن آماسییادان اوْلان ایسترابونون "جوغرافییا" اثری ۱۷ کیتابدان عبارتدیر."جوغرافییا" ایله یاناشی "تاریخی قیدلر" کیمی فوندامنتال اثرلر یاراتمیشدیر.ایکینجی اثر دؤوروموزه گلیب چاتمامیشدیr.Kitabda ایسترابون اوْ دؤورده معلوم اوْلان بۆتون اؤلکهلر،اوْنلارین تاریخی،اهالیسی،چیفتلیک (مزرعه) حاقیندا دیگر قایناقلرده اوْلمایان معلوماتلار وریر.
ایسترابونون بۇ کیتابیندا ایلک دفعه آذربایجانین طبیعتی،چیفتلیک (مزرعه) و اهالیسی حاقیندا یازیلی معلومات وریلیر.
ارامیزین ۲-جی عصرینده میصرده ایسکندریه شهرینده یاشامیش یونان عالیمی کلاودی پتولمی (۹۰-۱۶۰) اؤز دؤورو اۆچون فوندامنتال اثر ساییلان "جوغرافییا" کیتابینی یازمیشدیr.Kitab بیر چوْخ عصرلر بویو،یعنی "اینتیباه" دؤورونه قدر اؤلکهلر و بؤلگه لار حاقیندا زنگین معلومات منبعی کیمی ایستیفاده اتمیشdir.Kitab ۸ حیصّه دن ایبارهtdir.Ptolemey همده دونیا خریطهسینی ترتیب اتمیشdir.Eratosfen و پتولومیین خریطهلرینده اوْخشارلیق اوْدور کی، اوْنلارین هر ایکیسینده عینی قورو اراضیلر -ینی و کؤهنه دونیا – گونئی آوروپا، اؤن آسیا و شیمالی آفریقا تصویر اوْلونموشدور. فرقلی جهت اوْدور کی، اراتوسفنین خریطهسیندن فرقلی اوْلاراق پتولومیین خریطهسینده مریدیان و پارالللر چکیلمیش، یئرین کورویلیگی نظره آلینمیشدیر. ۱۵-جی عصره قدر پتولومیین خریطهسیندن ایستیفاده اوْلونموشdur.Ptolomeyin خریطهسینده دونیانین بیر نجه اؤلکهلردن عبارت اوْلدوغو گؤرونور.[۱۶]
اوْرتا عصرلر دؤورو(V-۱۴-جو عصرلر).[دَییشدیر]
ارکهن اوْرتا عصرلرده آوروپادا علم و مدنیت دینین تأثیری آلتیندا دورغونلوغا اۇغرادی. قولدارلیق دؤورونون مۆترقّی علمی فیکیرلری یاددان چیخیردی. هر جور طبیعی پروسسلر و حادثهلرین باش ورمهسی مادی وارلیقلارین یارانماسی حاقینداکی فیکیرلر اللهین ایرادهسی ایله باغلانیر، دینی افسانهلر ایله الاقلندیریلیردی.
شرق اؤلکهلرینده "جوغرافییا"نین اینکیشافی[دَییشدیر]
آوروپا اؤلکهلریندن فرقلی اوْلاراق عرب اؤلکهلرینده، یاخین شرقین و اوْرتا آسیانین دیگر اؤلکهلرینده آنتیک یونان و روم جوغرافییاسینین ارثی هیفز ادیلیب ساخلانیلیر، اوْنون ان یاخشی نومونهلری عرب دیلینه ترجومه ائدیلیردی.عرب خیلافتاینین یارانماسی عربلرین عربیستان یاریماداسیندان بۆتون یاخین و اوْرتا شرق اؤلکهلرینه،مرکزی آسیایا،شیمالی آفریقا و گونئی آوروپایا یاییلماسینا ایمکان ورمیشdir.VIII-۹-جو عصرلرده عرب خیلافتینده علم و مدنیت یۆکسک اینکیشاف سوییهسینه چاتمیشدیr.IX عصرده ابن خوردادبی(۸۲۰-۹۱۲)عربجه "یوللار و مملکتلر حاقیندا کیتاب" اثرینین یازمیشدیر.اثرین اساس مزمونونو باغداددان شیمالا، مرکزی آسیایا قدر و جنوبدان-هیندوستانا قدر یوللارین تصویری تشکیل دیر.X عصرین مهشور سییاهی ابن فادلان وولقا بویوندا یاشایان بولقارلار و پچنقلر،قارا دنیزین شیمالیندا یاشایان خالقلار حاقیندا زنگین معلوماتلار وریلمیشدیر.
بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو(XV-۱۷-جی عصرلر)[دَییشدیر]
ینی دؤورون ایلک عصرلری (XV-۱۶-جی عصرلر) آوروپا صنایعسینین و تیجارتین اینکیشافی، بیلیمین و مدنیتین سۆرعتلی یوکسلیشی ایله کاراکتریزه اوْلونوردو.بؤیوک جوغرافی کشفلرین تاریخینه اساسلی دقت یتیریلمهسی اوْنونلا باغلیدیر کی، بیرینجیسی، بۇ کشفلر جوغرافی ایدیالارین ایرلییه دوغرو اینکیشافی نتیجهسینده مۆمکون اوْلموشدور، ایکینجیسی، جوغرافی کشفلر اؤز نؤوبهسینده ینی جوغرافی ایدیالارین اینکیشافینا گۆجلو تأثیر گؤسترمیشدیر.بؤیوک جوغرافی کشفلرین ایلکین مرحلهسینده بیر سیرا سببلر اۆزوندن ایسپانیا و پورتوقال دیگر اؤلکهلرله مؤ قایسهده قارشیدا دوران مورکّب وظیفهلرین یئرینه یتیریلمهسینه داها چوْخ حاضیر ایدیلر. محض بۇ ایکی پیرنی اؤلکهسینین سییاهلاری بیر نچه اوْن ایللیکلرده آفریقانین اطرافینی دولانماقلا شرق اؤلکهلرینه و آمریکایا گئدن یوللاری کشف اتمیشلر، شرق یولونون آختاریشی ایله اوْنلار هیندوستانی و غرب یولونون آختاریشی ایله ایسه ایکی بؤیوک ماتریکی - شیمالی و گونئی آمریکانی کشف اتدیلر و اؤیرهندیلر.
لاکین ۱۶-جی عصرین اوْرتالاریندان باشلایاراق پیرنی اؤلکهلری ضبط اتدیکلری سروتلر ایله مهدودلاشاراق، ینی توْرپاقلار آختاریشیندان ایمتیناع اتدیلر و اساس دقتی توتوقلاری یئرلری الده ساخلاماغا یؤنلتدیلر. گؤستریلهن واختدان سوْنرا اوْنلارین یئرینه داها گۆجلو اوْلان اینگیلیس و هولند گلدی.
هیندوستانا یول آختاران دیاش بارتولومو (۱۴۵۰-۱۵۰۰) ایلک دفعه ۱۴۸۷-۱۴۸۸-جی ایللرده آفریقانین جنوب اۇجقارلاریندان کچهرک ایندییه قدر قاپالی حساب اوْلونان هیند اوقیانوسینا چیخیر. لاکین گۆجلو فیرتینالار اوْنون گمیلرینی الدهن اله سالیر کی، اوْ، همهن بورنو «فیرتینا بورنو» آدلاندیریر. اما ایندی بیز جوغرافییا خریطهلرینده بۇ آدا راست گلمیریک، اوْنا گؤره کی، پورتوقال کرالی ۲-جی ژوان «فیرتینا بورنو»نو «اۆمود بورنو» آدلاندیرماغی امر ادیر. چونکی دیاشین کشفی پورتوقال لیلارا زنگین هیندوستانا دنیز یولو ایله گدیب چیخماق اۆمیدینی وریردی.
خریستوفور کولومبون ۱۴۹۲-جی ایلده ایلک دفعه آتلانتیک اوقیانوسینی اۆزوب کچمهسی بؤیوک جوغرافی کشفلرین باشلانغیجی کیمی قبول اوْلونور (شکیل ۱۰). آمریکا ساحللرینه یاخینلاشان کولومبون گمیلری ایلک دفعه اوْلاراق ۱۲ اۇکتوبر ۱۴۹۲-جی ایلده ساحلده قورونو گؤرورلر و سوْنراکی گون اؤزلرینین کشف اتدیکلری تورپاغا آیاق باساراق اوْنو وست-ایندییا آدلاندیریرلار. بۇ، بیرینجی سیاهتی زامانی (۱۴۹۲-۱۴۹۳-جو ایللر) X.Kolumb باهام، کوبا و هایتی (اسپانیولا) آدالارینی کشف ادیر.
اوْنون ایکینجی سیاهتی (۱۴۹۳-۱۴۹۶-جی ایل) کیچیک آنتیل آدالارینین بیر قروپونون، پورتو-ریکو و یامایکا آدالارینین کشفینه گتیریب چیخاریر؛ بۇندان باشقا کوبانین جنوب ساحللرینی تدقیق ادیر (ماتریکین بیر حیصّه سی کیمی باشا دوشوردو). اۆچونجو سیاهتی (۱۴۹۸-۱۵۰۰-جو ایل) زامانی گونئی آمریکا ماتریکینین شیمال ساحللریندهکی اوْرینوکو چایینین آغزی و ترینیداد آداسی کشف اوْلونور.
کولومب گونئی آمریکا ماتریکینین ساحللرینده اوْلسا دا، اوْنو کؤهنه دونیانین بیر آداسی حساب ادیردی و ینی دونیانی کشف اتدیینی هچ تصوّورونه بئله گتیرمیردی.
دؤردونجو سیاهتی زامانی (۱۵۰۲-۱۵۰۴-جو ایلده) اوْ، مرکزی آمریکانین ۲ مین km. اۇزونلوغونداکی ساحللرینی کشف ادیر و پاناما برزخینه یاخین حیصّه دن غربه یول آختاریر. X.Kolumb داها سوْنرا هوندوراس نیکاراقوا، کوستا-ریکا و پاناما ساهیلبویو اۆزرک جنوب-شرقه گدیب دارین کؤرفزینه چیخیر.
وارلی ایسپانیا گمی صاحبلری ۱۴۹۹-۱۵۰۰-جو ایللرده آمریقو وسپوچچینین ایشتیراکی ایله گونئی آمریکایا دؤرد اکسپدیسییا تشکیل ادیرلر. اوْنلار ۷۰۰-۸۰۰ میل اۇزونلوغوندا ساحللری اؤیرهنیرلر و آمازون چایینین آغزینی کشف ادیرلر.
۱۴۹۷-جی ایلده کرال مانول واسکو دا قامانین (۱۴۶۹-۱۵۲۴) باشچیلیغی آلتیندا هیندوستانا اکسپدیسییا گؤندهrir.Afrikanین شرق ساحلی بویو اۆزرک موزامبیک آدالارینا گلیر و بورادا اوْ قیزغین تیجارت ادن عرب تاجیرلرینی گؤرور. شیمال ایستیقامتینده اۆزن واسکو دا قاما مالیندا لیمانینا گلیب چاتیر. بورادا پورتوقال لیلار یئرلی حؤکمدارلارین کمکی ایله ان ماهیر عرب لوسمانی و کارتوقرافی حساب اوْلونان احمد ابن-مجیدی اؤزلرینه بلدچی گؤتورورلر. واسکو دا قاما اوْنون کمکی و موسسون-سمت (مئی آیی) کولکلریندن ایستیفاده ادرک ۱۴۹۸-جی ایلده هیندوستان ساحللرینه گلیب چاتیر. اوْ، یئرلی تاجیرلرله آلور ادرک، ادویات، قیزیل و باهالی داش-قاشلا اؤز گمیلرینی یوکلییر و ینه ده موسسون کولکلریندن ایستیفاده ادرک گرییه – آفریقا ساحللرینه و اوْرادان ایسه ۱۴۹۹-جو ایلده پورتوقال یا قاییدیر. بئلهلیکله، واسکو دا قاما آفریقا اطرافینا جنوبدان دولاناراق دنیز یولو ایله هیندوستانا گلمیش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. بۇ تکجه پورتوقال تاریخینده دییل، دونیا تیجارتی تاریخینده ده اؤنملی بیر حادثه ایدی. همین واختدان باشلایاراق سوویش کانالی (۱۸۶۹) آچیلانادک، آوروپا ایله هیندوستان و چین آراسیندا تیجارت اوّلکی کیمی آرالیق دنیزی ایله یوخ، آتلانتیک اوقیانوسی – اۆمید بورنو یانیندان کچهن دنیز یولو ایله آپاریلدی. ینی آچیلان بۇ دنیز یولو تاریخی ایپک یولونون دا تنززولونه سبب اوْلدو. سوسیال-سیاسی باخیمدان ایسه هیندوستان تالان و ایشغالینین باشلانغیجینی قوْیدو.
فرنان ماگللان (۱۴۸۰-۱۵۲۱) ۱۵۱۹-جو ایلین ۲۰ سپتامبریندا بش گمی ایله ایسپانیادان ایلک دونیا سیاهتینه یولا دوشور. آتلانتیک اوقیانوسینی کچدیکدن سوْنرا ماگللان گونئی آمریکا ساحللری بویو اۆزرک غربه گئدن بوغازی آختاریر و نهایت ۵۲۰ سی.ا. ایندی اوْنون آدینی داشییان ماگللان بوغازینی بؤیوک چتینلیکله کچهرک اوقیانوس انگینلیکلرینه چیخیر. دار، قارانلیق بوغاز دؤنگهلریندن ساکیت بیر اوقیانوسا چیخان اکسپدیسییا ایشتیراکچیلاریندا خوش تسسورات یارانیر و بۇ اوقیانوسی ساکیت اوقیانوس آدلاندیریرلار. دونیادا ایلک دفعه ساکیت اوقیانوسین ان انلی یئریندن اۆزوب کچهن ماگللانین گمیلری خوش و آجی گونلری یاشاماقلا دؤرد آیدان سورا گلیب ایندیکی فیلیپین آدالارینا چیخیرلار. بورادا ماگللان یئرلی طایفه لر آراسیندا گئدن ووروشمایا قوشولور و ۲۷ آوریل ۱۵۲۱-جی ایلده اؤلدورولور.
قالان گمیلردن بیریسی خوان سباستیان الکانونون باشچیلیغی ایله بۆتون یول بویو پورتوقال لیلاردان گیزلی اوّلجه مولوک آدالارینا گلیر، اوْرادا چوْخ ادویات یوکلییر، تیمور آداسیندان کچیب بؤیوک چتینلیکلرله هیند اوقیانوسینین جنوب انلیکلریله اۆزرک، اۆمید بورنوندان کچیب ۱۵۲۲-جی ایلین ۸ سپتامبریندا سالامات قالمیش جمعی ۱۸ نفر دنیزچی ایله (یولا چیخان ۲۶۵ نفردن) گلیب ایسپانیایا چاتیر.
هولند بؤیوک جسارتله ینی کشفلر تشببوسونو اؤز علینه کئچیردی. ۱۶۰۲-جی ایلده تشکیل اوْلونموش «اوْست-ایندییا هولند شیرکتی» بیر نچه ایلدهن سوْنرا زوند آدالارینداکی ان مؤهوم اراضیلری پورتوقال لیلارین علیندن آلدی. ینی سروت قایناقلرینین آختاریشی اوْنلاری تزلیکله اوتریش ساحللرینه گتیریب چیخارتدی. هولند دنیزچیسی ویللم یانسزون توررسدن بیر نچه آی اوّل اوتریش ساحللرینده اوْلموش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. اوْ، ۱۶۰۶-جی ایلده کیپ-یورک یاریماداسینین غرب ساحللرینی اؤز خریطهسینه کؤچورموشدور. آرتیق ۱۷-جی عصرین ایلک ایللرینده هولندلی دنیزچیلر اوتریشنین «ینی هولند» ساحللرینی گؤروردولر، ۱۶۱۵-جی ایلدهن سوْنرا اوْنون غرب، قیسمهن شیمال و جنوب ساحللرینین خطلری مویینلشدیریلمیشدیر.[۱۷]
مۆعاصیر جوغرافی آراشتیرمالار دؤورو[دَییشدیر]
اوْن سککیزینجی عصرین اوْرتاسی و اوْن دوققوزونجو عصرین بیرینجی یاریسیندا آوروپانین بیر سیرا اؤلکهلرینده صنایع اینقیلابی باش وریر، کاپیتالیزم سۆرعتله اینکیشاف ادیر و اوْنون تکنیکی بازاسی مؤحکملنیر. بۇ دؤورده، خصوصیله اینگیلیس چوْخ گۆجلنیر و اؤز رقیبلرینی سیخیشدیراراق دونیانین ان بؤیوک موستملکهچی دؤولتینه چوریلیر.
جیمس کوک (۱۷۲۸-۱۷۷۹) گؤرکهملی اینگیلیس دنیز سییاهی اوْلوب، دونیا سییاهلاری آراسیندا آدی کولومب و ماگللاندان سوْنرا اۆچونجو چکیلیر. جیمس کوک ایلک دفعه هم آرکتیکا و هم ده آنتارکتیدادا اوْلموش، ایلک دفعه جنوب قوتب دایرهسینی کسیب کچمیش، اوْنون گمیلری اۆچ دفعه یئر کورهسینی دولانمیش و آلتی دفعه اکوادورو کسمیشدیر. کوکون آپاردیغی جوغرافی کشفلرین سیاهیسینی توتماغین اؤزو چوْخ واخت طلب ادردی. بؤیوک اینگیلیس سییاهی اوتریشنین بۆتون شرق ساحللرینی، ینی کالدونییانی، هاوای، گونئی گورژی، ینی زلاندییا و س. آدالاری کشف ادیب. فاکتیکی اوْلاراق کوک ایلک دفعه اوقیانوسیوانی دونیایا تانیدانلاردان اوْلموشدور.
اوْنون حیاتا کچیردیی ان بؤیوک کشفلر سایهسینده یئرین جنوب یاریمکورهسینین خریطهسی اؤزونون مۆعاصیر شکلینی آلا بیلمیشدیر. کوک بؤیوک علمی نتیجهلر ورهن اۆچ دونیا سیاهتی اتمیشدیر.
۱۸۱۹-۱۸۲۱-جی ایللرده روسیه دؤولتی F.F.Bellinshauzen و M.P.Lazaryevin باشچیلیغی ایله ناملوم جنوب ماتریکینین آختاریشینا اکسپدیسییا گؤندریر. اوْنلارین گمیلری بۇ ناملوم ماتریکین اطرافینا فیرلانیر، بش دفعه ساحله چوْخ یاخینلاشیر و آنتارکتیکانین سولاریندا چوْخلو ینی آدالار کشف ادیر. اکسپدیسییانین آنتارکتیدا ساحللرینه ایلک دفعه یاخینلاشدیغی گون-۲۸ ژانویه ۱۸۲۰-جی ایل اوْنون کشف اوْلونما تاریخی کیمی قبول اوْلونور. سوْنرالار بیر سیرا دیگر اکسپدیسییالاردا ایشتیراک اتمیش F.F.Bellinshauzeni سونونجو بؤیوک دنیز سییاهی آدلاندیرماق اوْلار. یئرین آخیرینجی ماتریکی آرتیق کشف اوْلونموشدور.
۱۹-جو عصرین سوْنونا یاخین یئرین قوتبلرینی کشف ائتمک اۇغروندا موباریزه اؤزونون کولمیناسییا نقطهسینه چاتیر. اؤزو ده بۇ یاریشدا اؤن پلانا علمی ماراقلاردان داها چوْخ یوخ، میلّی و شخصی نفوذلار چکیلمیشdir.Amerikalی روبرت پیری (۱۸۵۶-۱۹۲۰) حیاتینین ۲۳ ایلینی شیمال قوتبونون اؤیرنیلمهسینه حصر اتمیشدیر. بیر نچه جدی جهتلردن سوْنرا روبرت پیری نهایت، ۱۹۰۹-جو ایلده تاریخده ایلک دفعه اوْلاراق شیمال قوتبونده اوْلور.
جنوب قوتبونه ایسه کیمین تز چاتاجاغی اۇغروندا گئدن موباریزه فاجعه ایله نتیجهلنیر. نوروژلی رائول آموندسنین باشچیلیق اتدیی اکسپدیسییا ایتلر قوشولموش خیزکلرله ۱۹۱۱-جی ایلین دسامبر یندا جنوب قوتبونه چاتیر، اوْرادا مکتوب و چادیر قویوب گری دؤنور. آت قوشقو حئیوانلاری قوشولموش خیزکله یولا دۆشهن اینگیلیس روبرت سکوتون (۱۸۶۸-۱۹۱۲) اکسپدیسییاسی بیر آیدان سوْنرا گلیب جنوب قوتبونه چاتیر و بورادا نوروژ بایراغینی گؤرور. اینگیلیس لر گجیکدیکلرینه گؤره معنوی جهتدن درین سارسینتی کچیریرلر و گری قاییدارکهن یولدا هلاک اوْلورلار.
بئلهلیکله، قوتبلرین کشفی اۇغروندا گئدن بؤیوک اپوپیا باشا چاتیر، لاکین همین دؤورده اوْنلارین علمی جهتدن اؤیرنیلمهسی هله آپاریلمیردی. یالنیز سوْنرالار ینی تکنیکی آوادانلیقلارلا تجهیز اوْلونان اکسپدیسییالار آرکتیکا و آنتارکتیکانین اساسلی اؤیرنیلمهسینه باشلاییرلار.
علمی اکسپدیسییالار و جوغرافی نظریهلر[دَییشدیر]
۱۹-جو عصرده بیلیمین، تکنیکنین جوشغون اینکیشافی اؤز تأثیرینی جوغرافییایا دا گؤستردی. بۇ دؤورده ینی جوغرافییانین اساسلارینی قویان – آلکساندر هومبولت، کارل ریتتر، ایوهان تونن، ک.İ.آرسنیو و س. کیمی گؤرکهملی عالیملری مثال گؤسترمک اوْلار.
۱۹-جو عصرین ینی جوغرافییاسینین بؤیوک آراشتیرماچیسی، سییاه، تبیتشوناس، گولوق مؤ قایسهلی فیزیکی جوغرافییانین، لاندشافتشوناسلیغین بانیسی آلکساندر هومبولت (۱۷۶۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. اوْ، جوغرافییا بیلیمینه گونئی و شیمالی آمریکا، مرکزی آسیا، اۇرال، آلتای اؤلکهسی و دونیانین باشقا رایونلارینا سیاهت اتمکله درین علمی مۆشاهیدهلر آپارماقلا گلمیشدیر. حیاتا کچیردیی ایری علمی اکسپدیسییالاردا چوْخلو معلوماتلار توپلامیش، یول قیدلری آپارمیش و سوْنرا بۇ معلوماتلاری سینتز ادرک قیمتلی علمی اثرلر یازمیشدیر. اوْنون قلهمیندن ۶۰۰-دن آرتیق جوغرافییانین مۆختلیف ساحهلرینی احاطه ادن قیمتلی اثرلر چیخمیشدیر. بۇ اثرلرین چوْخو سانباللی مونوقرافییالار و علمی کیتابلاردیر. آمریکانین طبیعتینه عایید ۳۰ جیلدلیک، مرکزی آسیایا عایید ۳ جیلدلیک، یئرین طبیعتی و اینسان پروبلملرینه عایید ۴ جیلدلیک اثرلر نشر اتدیرمیشدیر.[۱۸]
کلاسیک جوغرافییانین ایکینجی بؤیوک نمایندهسی A.Humboltun مۆعاصیری کارل ریتتر (۱۷۷۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. مؤ قایسهلی جوغرافییانین طرفداری اوْلان کارل ریتتر درین بیلیکلی، گنیش دونیاگؤروشلو عالیم ایدی. آلماندا برلین بیلیم یوردونون ایلک جوغرافییا کافدراسینی تشکیل اتمیش و اوْنون پروْفسورو اوْلموشدور. اوْنون درین معنالی، ماراقلی درسلرینی بیر چوْخ گؤرکهملی عالیملر – سوئیسلی A.Qyuye، فرانسه الیزه رکلو، روس پیوتر سمینوو-تیانشانسکی و ب. دینلمیشلر. A.Humboltdan فرقلی اوْلاراق، ریتتر سیاهت اتممیشدی. اوْ، کابینت عالیمی ایدی. بونا باخمایاراق اوْ، زنگین جوغرافی و فلسفی ادبیاتدان ایستیفاده ادرک، چوْخلو اثرلر یازمیشدیر. بۇ اثرلر سیراسیندا ۱۹ جیلدلیک «طبیعته و اینسان تاریخینه عایید یرشوناسلیق و یا عمومی مؤ قایسهلی جوغرافییا» آدلی اثری ده وار. اثر بؤیوک حجملی اوْلسا دا، اوْراداکی مولاهیزهلر آفریقایا و آوروپانین بیر حیصّه سینه عایید ماده لر اۆزرینده قۇرولموشدور. ریتترین نظری جوغرافی گؤروشلری مؤ قایسهلی یرشوناسلیق ایده سی بۇ کیتابدا اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
کلاسیک جوغرافییانین گؤرکهملی نمایندهلریندن بیری ده آلمان مولکداری، ایلک ساحه موْدلینین یارادیجیسی ایوهانن تونن (۱۷۸۳-۱۸۵۰) اوْلموشدور. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه) اۆرتیم (تولید)ینین یرلشدیریلمهسینین اوْپتیمال موْدلینه یاخین ایلک سخم ترتیب اتمیش، «تجرید اوْلونموش دؤولت» (۱۸۲۶) کیتابیندا بۇ مودللشدیرمه ایدیاسینین ایضاحینی ورمیشدیر. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه)ینین یرلشدیریلمهسینه تأثیر ادن ۳ عامیلی – ۱) اۆرتیم (تولید)ین خصوصیّتینی، ۲) توْرپاقلارین مونبیتلیینی و بیتکیلرین خصوصیتلرینی، ۳) بازار قیمتلری ایله مؤ قایسهده نقلیات خرجلرینی اساس گؤتورموشدور.
جوغرافییانین آراشتیرما یوْل لاری[دَییشدیر]
جوغرافییانین آراشتیرما ساحهسی، جوغرافی موحیطده باش ورهن عمومی قانوناویغونلاری، ترکیبینی، اوْنون اینکیشاف دینامیکاسینی و اراضی اوزره دیففرنسیاسییاسینی اؤیرهنمکدن ایبارهtdir.Coغرافییانین آراشتیرما یوْل لاری بونلاردیر:
- سیستملی تحلیل.
- آمار.
- کارتوقرافیک.
- سیستملی یاناشما.
- ریاضی.
- سورغو آپاریلماسی.
- تاریخی ماده لردان ایستیفاده.
- بالانس.
- مودللشدیرمه.
- قروپلاشدیرما.
- مؤ قایسهلی تحلیل.
- چؤل آراشتیرمالاری.
گؤستریلهن یوْللارلا یاناشی، بۆتون فیزیکی – جوغرافی آراشتیرمالار اۆچ مرحلهده آپاریلیر:
- حاضیرلیق.
- چؤل.
- کامرال.[۱۹]
ایستینادلار[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
- ↑ مممدوو ق.ش. خلیلوو م.ی. اکولوقلارین معلومات کیتابی. "علم" نشریاتی. باکی: ۲۰۰۳. ۵۱۶ س.
- ↑ Л.П.ШyбaژeB. یMyMи ژepшیHacлыr. Бakы. ۱۹۸۶. c.۷.
- ↑ http://lah.ru/konspekt/gipoteza/242nbogi.htm
- ↑ جوغرافییا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۷.
- ↑ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf.
- ↑ И.Ш.ШифMaH. ФиHиkийckиe Mopexoды. Hayka، ۱۹۶۵، سی.۴۳-۴۹
- ↑ http://www.e-reading.ws/bookreader.php/1019607/Shifman_-_Finikiyskie_morehody.html
- ↑ http://big-archive.ru/geography/basis_of_common_geography/3.php
- ↑ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf
- ↑ https://az.wikipedia.org/wiki/Kompas
- ↑ جوغرافییا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵
- ↑ http://simposium.ru/ru/node/9904
- ↑ جوغرافییا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵.
- ↑ http://florish.ru/dokazatelstvo
- ↑ جوغرافییا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۱۸.
- ↑ http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Ptolemaios.html
- ↑ B.Ж.Гaбpиэлb."Bceoбщaя иcTopия reorpaфичeckиx oTkpыTий".MockBa.۲۰۰۷.سی.۱۰۲.
- ↑ http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Humboldt.html
- ↑ جوغرافییاآبیتورینتلر اۆچون درس یاردیمی.ا.الیو،ن.جبراییlov.Bakی.۲۰۰۷.س.۵.


c: text/html

text:
گردآورنده: سید احسان شکرخدا - صدیار وظیفه، تهران، نشر تکدرخت، 1388.
این کتاب حاوی مقالات و اشعاری است که جهت نکوداشت استاد در فرهنگسرای بهمن در سال 1387 به دبیرخانه برگزار کننده مراسم ارسال شده بود.
این کتاب 272 صفحهاي دارای سه بخش است:
بخش اول، شامل بیست مقاله در ارتباط با فعاليتهاي علمي استاد.
بخش دوم، شامل ده قطعه شعر، تقديم به استاد.
بخش سوم، تصاوير و عكسهاي رنگي مراسم نكوداشت.
در مقدمهي تركي و فارسي كتاب، چكيدهي مقالهها معرفي شده است. كتاب به قيمت 3000 تومان توسط نشر تكدرخت در اختيار علاقهمندان قرار گرفته است. در زير قسمتي از مقالهي آقاي داوريار و دكتر اسرافيل باباجان را به نقل از كتاب ميآوريم:
توکنمز انرژی
محمد داوريار
مقدمه
تبریزین یئتیشدیردیگی شخصیتلردن بیریده حرمتلی عالِم، گؤركملی مدنی خادم، ادیب، نظریهچی، استعدادلی یازیچی، عقلی امك محصولو، درین نظری بیلیگی ایله فرقلنن بیلیگین، سون درجه تواضعكار، چوخلو انسیكلوپدیك معلوماتا مالک، ضیالی اداسیندان، منم- منملیکدن، اؤزونو بهگنمك خستهلیگیندن، معلومات ساتماقدان، (پدانتلیقدان) خلقین گؤزونه عالِملیك توزو سپكمدن چوخ-چوخ اوزواق، قاینار و مقصد یؤنلو مدنی فعالیت گؤسترهن یازیچیلیق ایشلرینی علمی صورتده اساسلاندیران و پلانلی قایدادا آپاران مؤلف، چوخ جهتلی ادبی- بدیعی یارادیجیلیق استعدادینا، آراشدیریجی باجاریغینا، گرگین عقلی امك و مشاهدهچیلیك قابلیّتینه، گوجلو حقیقی معاصرلیك حِسّینه مالک معارفچی، بؤیوك ادیب و مدنیت خادملرینین صداقتلی وارثی و دوامچیسیی، انسانی دوشونجه و احوال – روحیّه صاحبی، یوكسك روحلو ضیالی، اجتماعی تعلیماتچی، ملی وارلیغیمیزین جسور مدافعهچیسی، بینالمللی مقیاسلار دوشونن، حیاتلا محكم علاقهده اولان، فعال حیات موقعینده دوران، زمانلا آیاقلاشان حس، حركت، عشق و معنا دولو اثرلر یاردان، وطن توپراقلارینا محبت حسی و سئوگیسی (آنا، آنا سودو و اولاد كیمی) چوخ گوجلو اولان، بنزرسیز یازیچیلیق اوسلوبو و اؤزونه مخصوص یازی استهتیكاسی ایله سئچیلن، قوّتلی پداقوژیك تمایوللو یازیچی، انسانچیلیق، خلقیلیك، اجتماعی کئرچکچیلیک و وطنپرورلیك موقعیندن قلمووران، زمانهمیزه لایق حیاتی و معنوی انرژتیکا ایله دولوب ـ داشان اثرلر مؤلفی، دیلینده لهجهسینده خلقدان سوزولوب گلن بیر سادهلیک، شیرینلیک، دوزلولوق، آخیجیلیق، اورهگه یاتیملیلیق و شعریت اولان، یازیلاریندا آیدینلیق، دقیقلیک و معنالیلیق آپاریجی یئر توتان، چوخ جهتلی و حیرتلندیریجی علمی شخصیت، خلقیمیزین ملی ـ مدنی حرکاتینین وظیفه و مقصدلرینی علمی صورتده معین ائدهن، تاریخی حافظهمیزه غیدا وئرهن، دیلچی عالِم، ادیب، دیلچی، امکدار ژورنالیست، ادبی علملر دکترو حسین محمدزاده صدیقدن سؤز گئدیر...
آکادمیک تحصیلاتا، ادبیاتین تجربهلرینه مالک اولماسی، علمی آختاریشلارا، استهتیک ذُوقه، دوشونجه یئنیلیگینه، گئرچکلیگه باخیش و یاناشما طرزینین تزهلیگینه، دُورون ادبی ـ بدیعی طلبلرینه، مدنی اولگولرینه، بدیعی دوشونجه توتومونا گؤره و علمی منطقین مدعالارینا اساسلاندیغی اوچون، اونون یازیلاری ایله یئنی، معاصر و رئالیست علمی، ادبی و بدیعی نثر تشکل تاپمیشدیر. یازیلاری ژانر ـ اوسلوب الوانلیغی، ترکیب طراوتی، فورما و مضمون بیرلیگینین بوتونلوگو، دیلینین سلیسلیگینه، افاده طرزینین یئنیلیگینه، کلاسیک اینجهلیگینه، ادبی ـ بدیعی تأثیر گوجونه، اوخوجونو معلوماتلاندیردیغی و فکر یوکسلیشینه سبب اولدوغونا گؤره نثریمیزین موفقیتلریندن ساییلیر...
حرفهای خصوصیتلی علمی ـ نظری محیط و اؤزونه مخصوص سانباللی یازیچیلیق مکتبی یاراتمیش، مدنی ـ ادبی واقعهلر تاریخی نقطهی نظردن ایشلهمیش، یوکسک یارادیجیلیق هوسینه مالک ادیب ـ عالِم، صنعتین، ادبیاتین، دیلچیلیگین، و تورکولوژییانین تدقیق و نظریه پروبلملرینه گوجلو مِیل گؤسترمیش و اونلارین بیر چوخ مسئلهلرینین تنقیدی ـ نظری تحلیلینی وئرمیش، بونونلا کفایتلنمهمیش، عِینی زماندا ادبی مسئلهلرله، کلاسیک ایرثله، ادبی علاقهلرله، تطبیقی ادبیاتلا مشغول اولموش و بیر چوخ نئچه ـ نئچه ادبی ـ مدنی ساحهلرده تنقیدی ـ نظری فکرلر ایرهلی سورموش، ادبی ـ بدیعی یارادیجیلیق حاققیندا دلیللی ـ ثبوتلو حرفهای بیلیک نمایش ائتدیرمیش، درین تئوریک تحلیللری و دوزگون ـ دقیق قیمتلری ایله ده دقتلری جلب ائتمیشدیر.
ادبی ـ تنقیدی فکرین انکشافیندا گؤرکملی خدمتلری اولان پروفسور، ادبی گؤروشلرینین موضوع دایرهسینین گئنیشلیگی ایله ده سئچیلمیشدیر. علمی ـ ادبی فعالیتینه جدّیتله یاناشان امک سئوهر، استعدادلی استاد، خلقین اجتماعی ـ معنوی دایاقلارینی محکملندیریلمهسی اوچون بوتون عمر صرف ائتمیشدیر. دائیم ایرهلیلمک عنادیندان دؤنمهین، اینجه ذُوقه، استهتیک قاوراییشا، درین ادبی معلوماتا مالک عالِم ـ ادیب، تجربهلی نسل ایله جوان نسللر آراسیندا منطقی وارثلیک علاقهسی قورموش، ادبیاتدا نسللرین وارثلیگینی گؤزهتلهمیش، یارادیجیلیق ارثینه و کلاسیک ادبی ارثه مترقی مناسبت بسلهمیشدیر...
اونون جدّی ـ وسعتلی، چوخ جهتلی ـ هر طرفلی، علمی و مکمل ادبی حاضرلیق طلب ائدهن چوخ موضوعلو تدقیقات اثرلری و بوروشوق تدقیقات اصولو جدّی تأثیر باغیشلامیش و نئچه ـ نئچه اثرلرین یارانماسینا سبب اولموشدور، معاصر ادبی جریانین و کلاسیک ارثین فعال مسئلهلرینین (چوخ پیللهلی جریانلار و مرکب عملی مرحلهلرله مشایعت اولونان مئسلهلرین) حلّی یوللارینی گؤسترمیشدیر. تورکجه کلاسیک ادبی متنلرین تدقیق، تصحیح و علمی تنقیدی نثری ایله باغلی حرکاتین باشچیلاریندان اولان عالِم، سادهجه متنلری ائدیت ائتمهمیش، اونلارین مؤلفلرینین شخصیتینی، عمومی معلوماتینی، زنگین یارادیجیلیق شیوهلرینی، یاشاییش محیطینین تاریخی ـ مدنی شرایطینی معاصرلرینین، تأثیرینی، فکر دنیاسینی، عقلی ـ فکری امکانلارینی، دوشونجهسینی، فلسفی باخیشلارینی، دنیا گؤروشلرینی و حیات فلسفهسینی تحلیل ائتمیشدیر. بئلهلکیله مدنی ـ تاریخی وارلیغیمیزا منفی مناسبتلرین شخصیتینی اساسلی شکیلده دهگیشدیرمیشدیر. ها بئله خلقیمیزه خورباخانلارا، اهانت ائدهنلره، تورکلرین علیهینه آلچالدیجی حرکتلره قارشی، سرعتلی جواب وئرمک استعدادینی (عکسالعمله گیرمک قابلیتینین یوکسکلیگینی) نمایش ائتدیرمیشدیر.
یارادیجیلیغینین سیرلری
گرگین عقلی ـ علمی امهگین، درین تفکرون، هر طرفلی محاکمه (دوشونجه)نین، اینجهلمهلرین، نظری بیلیکلرین، عمومی (اونیورسال) معلوماتین، مسئلهیه علمی یاناشما شیوهسینین، ادبیاتشناسلیق علملرینه دریندن بلدلیگین، گؤزهللیک شیوهلرینین گؤزلهنیلمهسینین، تدقیقاتدا سیستملیلیک و آردیجیللیغا دقت و رعایت ائتمکلیگین، تورکولوژیک تحقیقاتین، یوکسک امک انتظامینین نتیجهسی اولان، مختلف نوعلو یازیلاری، ادبی محصوللاری، شعر تحلیللری، علمی مقالهلری و تاریخی هر بیر تدقیقی اثری تدقیقاتچیلار اوچون تدقیق موضوعونا چئویریلمیش، علمی مباحثهلره، ادبی دانیشیقلارا، فکر جریانلارینا، علمی ـ نظری محیطین یارانماسینا، ادبی ـ بدیعی آخینلارا سبب اولموش.
ادبی تدقیقاتلاری علمی توتومو ادبی اهمیتی، جدّی موضوع، مضمون دولغونلوغو اعتباریله جلب ائدیر، اونون اساسلی تدقیقلری، موضوع مسئلهلرینه، ایده آدهیهرینه، معلومات یوکونه، دوشونجهلرینین علمیلیگینه، عقلی امهگین علمی تشکیلینه و عقیدهلرین توققوشماسینا گؤره دقت چکیجیدیر.
ادبی ـ بدیعی یارادیجیلیغی: اونون اؤزونه مخصوص ادبی ـ بدیعی یارادیجیلیق شیوهسی، فردی یازی اوسلوبو، تربیهوی اهمیتلی تعلیم شیوهسی، تدریس یوللاری و تحلیل جهتلری وار. او اؤز بدیعی ـ ادبی یارادیجیلیغینی خلقیمیزین بؤیوک ملی ـ مدنی، اجتماعی ـ اتینک و تاریخی مقدراتی ایله علاقهلندیرمیشدیر. ادبی قلمی ایله عالِم قلمی، علمی آختاریشلاری ایله ـ ادبی یازیلاری دایم وحدتده عینی بیر آمالا، خلقین معنوی انکشافینا، ذهنی ـ فکری تکاملونه معارفلنمهسینه و مدنی لیلشمهسینه خدمت ائدیب، علمی فعالیتله تدقیقاتچی ژورنالیست و تدقیقاتچی عالِم کیفیتلرینی اؤزونده بیرلشدیرهن نادیر قلم صاحبلریندن بیریدیر...
ادبیاتی اؤزونه یارادیجیلیق استقامتی و مدنی خدمت واسطهلریندن بیری کیمی سئچمیش یازیلاری ایله اوخوجولارینعلمیـادبی بیلیکلرینین زنگینلشمهسینه و دیلیمیزین گوجلو سویّهسینین یوکسلمهسینه خیلی کمک گؤسترمیشدیر. وقت آشیری، ادبیات، اینجه صنعت، فولکلوریک موضوعلار، تورک دیلی و ادبیاتی بارهسینده آراشدیرمالار، شعر، ادبیات تاریخی، تورکولوژیک مسئلهلر، مدنیت پروبلملری، و توپونمیکا ایله باغلی، نشریه و ژورناللاردا درج ائتدیردیگی چوخ ساییلی، سانباللی مقالهلر و مصاحبهلرینده، آنادیلیمیزی اوجا توتان، اونون صافلیغی و گؤزهللیگی اوغروندا یورولمادان، دؤنمهدن چالیشیب ـ چارپیشان عالِم، ادبی حرکتلره سبب اولموش، اوخوجولارینی الهام دولو سیماسی، زئنگین تخیّلو، درین حافظهسی، یوکسک علمی دوشونمک قابلیتی ایله ماراقلاندیریب، یارادیجیلیغا سوق ائتدیرمیش، اونلارین فکری فعاللیغینا، یارادیجیلیق آختاریشلارینا، یازیچیلیق چالیشمالارینا، ملّی ـ مدنی دیرچهلیش و دیرهنیش حرکاتینا تکان وئرمیش، اونلارین ملی شعورونون فورمالاشماسینا یاردیم گؤسترمیش، اونلاری یئنی و ماراقلی علمی ـ ادبی بیلگیلرله معلوماتلاندیرمیش، ادبی دیلیمیز، معنوی دهگهرلریمیز و مدنی ارثیمیزله باغلی گئدهن پروسسلرین علمی اساسلارینی آراشدیرماغا دایم جان آتان و ماراق گؤسترهن عالِم، آذربایجان دیلینین سؤز خزینهسیندن بیر سِحرکار کیمی استفاده ائدیب، خلقین سؤز گلستانینین سون درجه عطرلی رنگارنگ و گؤزهل چیچکلرله زنگین اولدوغونو اؤز ادبی ـ بدیعی اثرلرینده انعکاس ائتدیرمیشدیر.
قلبی همیشه ائل اوچون چیرپینان شاعر یازیچی، ائل ـ اوبامیزین قایغیسیندا اولان اورهگی تهپهرلی ادیب صنعتکار صنعته منفی مناسبت بسلهمیر، هر ایشده، هر ملّی ـ مدنی، ادبی ـ علمی امکده اورتا موقع توتور، نقدِ حیاتینی و حاصلِ عُمرونو علمه، مدنیّته و معارفه صرف ائدهن عالِم سؤز فنینین بیر چوخ شعبهسینی استادی، ملی ادبیات جریانلاری و مکتبلرینین ایلک مبشّرلریندن بیری، فعالیت گؤستردیگی هر بیر ساحهده اؤزونو پئشهکار کیمی گؤستره بیلیب، بؤیوک حرمت و نفوذ قازانیب.
اشتراک ائتدیگی مختلف کنگرهلرده، مشاورهلرده، علمی سمینارلاردا، کنفرانسلاردا، اجلاس و قورولتایلاردا و دانشگاهلاردا محاضرهلر (خطابهلر) اوخوموش و جدّی درین مضمونلو معروضهلرله چیخیش ائتمکله تورک و آذربایجان دیلینی، مدنی ارثینی، ادبیاتین عملی ـ مدنی شکیلده مدافعه ائتمیش، تانیتمیش، لیاقتله تمثیل ائتمیش، دینلهییجیلره تئوریک گؤستریشلر، مئتودیک مصلحتلر و پراکتیک تاپشیریقلار وئرمیشدیر...
حیات و اجتماعیات
دنیا ادبیاتی تاریخینده چوخلو متفکر صنعتکارلار، سؤز اوستالاری، عالِملر، اینجه صنعت خادملری و فیلوسوفلار «وارلیغین فلسفهسی، اوزهرینده داخیلی بیر عذابلا دوشونوبلر، یاشاییشین باشلانقیچی و سونو، انسانین اجتماعی مقدّراتی و حیاتینین یاخشیلاشدیریلماسی بارهده عُمرلری بویو فکرلشیب و عملی ایشلر آپارمیشلار...
چوخلو حیاتی تجروبهیه مالیک یاشاییش سیرلرینه، حکمتلره، معرفتلره واقف اولان، حیاتین دوزولمز سیخینتی، ایشکنجه، عذاب، اذیت، فاجعه و مصیبتلرینه ایگیدلیکلهسینه گزمیش، حیات امتحانیندان و یاشاییش سیناغیندان آلنی آچیق چیخمیشلار.
کئچمیش ایللرین جانلی شاهدی کیمی معلم حاققیندا بیر آجیناجاقلی خاطره سؤیلهمک ایستیردیم: 37ـ ایل قاباق یعنی 1349 ـ اونجو ایلده (ظلم، زورالیلیق و حاقسیزلیغین ایاق گؤتوردوگو ایللرین بیرینده) اونو ساواک مأمورلاری اردبیل ده یاخالادیلار، بیر نئچه گون ایشکنجهدن سونرا بوشلادیلار، کتابلارین تینی ایله او قدهر اونون باشینا تاپدالامیشدیلار کی باشیندا گیردهکان بویدا قانلی شیشلر عمله گلمیش ایدی...
هئچ بیر اضطراب، هئچ بیر نیسگیل، هئچ بیر آغری انسانین حیات عشقینی اؤلدوره بیلمز.»
«آزادلیغا، امن آمانلیغا جان آتان خلقیمیزین باشینا عصرلر بویو چوخ مصیبتلر گلمیشدی، بو بؤیوک بیر تاریخدیر. بونو بیز هله یازمامیشیق، بو گلهجهگین ایشیدیر، آنجاق بیر حقیقتی دئمهلییم کی خلقیمیز بو بوتون عمرو بویو، نسللرین تاریخی بویو، شر قوهلر و غصبکارلار قارشیسیندا هئچ واخت سارسیلمامیشدیر. بعضاً زمانین آخاریندا سینسادا، ضعیفلسهده، اؤز شخصیتینی، ملی غرورونو، غیرتینی ساخلامیش، همیشه امیدله یاشامیش، گلهجک سعادتی اوچون چالیشمیش، ووروشموش، یئنیدن دیرچلمیش، اؤز میللی ـ مدنی و معنوی ـ اخلاقی دنیاسینی قورویوب ساخلامیش و دایم ایرهلیلئییشه جان آتمیشدیر.» (ایشیقلی عؤمورلر ص 3 و 4)
یورولماق بیلمهدن آشیب ـ داشان توکنمز انرژی ایله چالیشماق، بوتون حیاتینی حصر ائتدیگی ادبی امهگه، علمی ایشه، تربیهوی فعالیته و اوزون مدتلی، محنتلرله دولو مرکب یازیچیلیق یوللارینا چوخ باغلیدیر.
ایللر بویو آختاریشدا اولوب، استراحتدن، دینجلیگیندن کسیب، گئجهنی گوندوزه قاتیب، یوخسوزولوغوندان آجیلی ـ آغریلی بادهسینی (زهرینی) نوش ائده ـ ائده مضمونی عبارته وئریب آراشدیرمالار آپاریب، علمی ـ ادبی تدقیقاتلا مشغول اولوب، مطلبلری رشتهی تحریره چکیب ملی ـ مدنی، علمی ـ ادبی جبههده همیشه دؤیوشه حاضیر وضعیت ده اولان پیاده بیر عسگر چارپیشان عالِمین ماراقلی، سِحر ائدیجی، اعجازی، روحلاندیریجی، جاذبهلی و خارقالعاده قلمی ایله من چوخداندیر کی تانیشام.
علمی فعاليت عالِمین یارادیجیلیغینین باشلیجا خصوصیتلریندندیر. اثرلرینده معلوماتلارین محکم فلسفی اساس، منطقی ماهیتی اوسلوب سلیسلیگی، علمی منطقی دقیقلیگی، مضمون درینلیگی، اونون دوشونجهلی فعالیتیندن، مقالهلرینین اوزهرینده اوزون مدتلی تفکر جریانیندان و نظری تدقیقاتیندان خبر وئریر...
مؤلف اوخوجولاری ایله علمی دانیشیق آپاریر، اؤزونون زنگین معلوماتلا دولوب ـ داشان دوشونجهلرینی اونلارلا پایلاشیر. علمی معلوماتا استناد، گئنیش احاطهلی، چوخ شاخهلی، هر طرفلی عمومی مطالعه، علمی ـ نظری حاضیرلیق، کؤکلو تئوریک، تدقیقات و منطقی ـ بدیعی تفکر طلب ائدیر. قلمه آلدیغی مسئلهلری، حادثهلری، مطلبلری، پراکتیک اهمیّتلی حلی واجب ملّی ـ مدنی پروبلملری، علمی ـ نظری تحلیل سؤزگئجیندن کئچیرمک، اونلارین تاریخی کئچمیشی معاصر انکشاف مرحلهلری و میللرینین ایشیقلاندیریلماسینا خصوصی دقت یئتیرمکله یاناشی، یازیچیلیق قابلیتی و علمی تحلیل ائدیجیلیک استعدادی ایله موضوع دایرهسینده معین ملی ـ مدنی، ادبی ـ بدیعی حادثهنین علمی شرحینی، منطقی تحلیلینی افاده ائدیر و اتینک ـ استهتیک قیمتینی قلمه آلیر.
علمی ـ مدنی زنگین تمایللو و ادبی ـ بدیعی پونوملو تدقیقلری عالِمی مختلف فنلر (ریشتهلرله) مشغوللوغا سوق ائتمیشدیر. چوخ ساحهلی، درین احاطهلی و وسعتلی تدقیقات میدانی آشاغیداکیلاردان عبارتدیر: فولکلور، دهدهقورقود شناسلیق، تاریخ، جغرافی، تورکولوژیا، ادبیاتشناسلیق، ادبی تنقید، ادبیات تاریخی، متن شناسلیق، شعر، موسیقی، ترجمه ادبیاتی، علمی ـ فلسفی مسئلهلر، تکامل، فکر جریانلاری، فضولی شناسلیق، میرزه فتحعلی شناسلیق، آذربایجان شناسلیق، حقوق، اجتماعی انقلابلار، عاشیق یارادیجیلیغی، و تصوف...
تدقیقاتچی عالِم هر هانسی بدیعی اثری و کلاسیک ارثی اؤیرهنیش موضوعونا چئویرهرکن ایلک اؤنجه یارادیجیسینین، بدیعی ـ فلسفی دنیاسینی، گؤزهللیک ـ ایدهآل اؤزونه مخصوصلوغونو، اثرلرین عرصهیه گلدیگی تاریخی شرایطی دقت مرکزینه گتیرهرک، بدیعی ـ ادبی فکرین تشکّل عامللرین هم اجتماعی، همده فردی نقطهی نظر کیمی آلاراق صنعتین و صنعتکارین مالک اولدوغو ملی شخصیتین دهگهرین اونون اتنیک و عموم مبشری اهمیت کسب ائتمهسینده گؤرور.
عالِم ـ تورکولوق، ادیب ـ دیلچی، شاعر ـ یازیچی، مترجم ـ دیلچی، دیل تاریخینین مکمل بیلیجیسی، ادبیات تاریخینین چوخ معلوماتلی بیلگینی، متفکر ـ فیلسوف، ادبیات و مدنیتیمیزین بایراقداری پروفسور دکتر حسین محمدزاده صدیق، شاعرلرین غنایی یارادیجیلیغینا چوخ رغبت بسلهمیش، محبت گؤسترمیش، درین ماراقلا و توکنمز انرژی و هوسله، اونلارین شعرلرینی تحلیل، تفسیر، تحسین، تبلیغ و تدریس ائتمیشدیر.
عمومیتله اونون چوخ جهتلی و مرکب عقلی امک بازاسینین معینلیگی، اساس علمی ـ تدقیقی فعالیتی و ادبی ـ بدیعی یارادیجیلیغینین بؤیوک حصهسی آدلارینی چکهجهگیمیز شاعرلرین شعرلری حاققیندا یازیلاریلا باغلیدیر کی اؤز تجسّمونو نئچه ـ نئچه کتابلار و رسالهلرده تاپمیشدیر. . .
ديوان لغات الترك
دكتر اسرافيل باباجان
. . .
1. ح. م. صدیقین چالیشماسینین اؤزهللیکلری
صدیق، چالیشما ندنلرینی و اساسلارینی آچیقجا بلیرتن بیر آراشدیرماجیدیر. او، داها سونرا آیرینتیسی ایله گؤستریلهجگی کیمی، اؤلکهسینده دیوان لغات الترک حاققیندا گئنیش انتحال و تحریف ایچهرن بیر چالیشمادان چوخ متأثر اولدوغوندان، ترجمهسینی «بؤیله قیمتلی بیر اثرین تحریفچیلر و اوشاقجا عینادلار» پئشینده قاچانلارین الینده اویونجاق اولماسین دئیه حاضیرلادیغینی آچیقجا سؤیلر.7 صدیق، دیوان ایله اونیورسیته ایللرینده مرحوم عبدالصمد امیر شقاقی واسطهسیله تانیشمیشدیر. حتی بو ذاتین دیوانا دایانان بؤیوک بیر لغتده یازدیغینی، آنجاق بو اثرین باسیلمادان، وارثلری الینده غیب اولدوغونو سؤیلر. بوندان قیرخ ایل اؤنجه تانیشدیغی بو ذاتدان دیوانا داها فاضل «مسلط اولان بیریسینیده گؤرمهدیگینی وورغولاماقدادیر.»
مترجم 1979 ایلیندن سونرا، معلم رفعتین چئویریسینین الینده اولدوغونو، بسیم آتالایین بو چئویرییه گؤره چوخ داها مکمل اولان چالیشماسینیدا دقّتله اینجهلهدیگینی بیلیرتیر. او، سؤز قونوسو ایکی متنیده گؤز اؤنونه آلاراق چئویریسینه باشلامیشدیر. اصل حرکت نقطهسی عربجه متن اولماقلا بیرلیکده، آتالای چئویریسینه صاحب اولمادیغی تقدیرده، چالیشماسینی تاماملایامایاجاغینیدا وورغولار.8 صدیق «اوچ مین ساعته یاخلاشان» چئویری چالیشماسیندان سونرا، اونو اییی بیر عربجه اگیتیمی آلمیش «قوم» شهریندهکی اؤیرهنجیلری حجت الاسلام سید حیدر بیات و احمد عبدییه گؤیترهرک، دیوانین عربجه یازماسی و مطبوعو ایله کلمه- کلمه کنترل ائتمهلرینی ساغلامیشدیر. داها سونرا، تصحیح سیراسیندا ایرانلی چاغداش تورک شاعری و ادبیات آراشدیرماجیسی، دکتر حسین محمدخانینین تکرار گؤزدن گئچیردیگینی بلیرتمکدهدیر.9
مترجم، فارسجا چئویریده ایلک دقت ائتدیگی نقطهنین فارسجا جملهلرین یاپیسی اولدوغونو سؤیلر. بونا گؤره چئویرینین آخیجی و ساده اولماسینا چوخ غیرت ائتمیشدیر. آیریجا، چالیشماسینین قاریشیق، شبههلی، انتحاله دایانان و قوللانیمی زور اولماماسینا چالیشمشیدیر. اثرینین فارسجا بیلنلر اوچون قولایجا اوخونان، آخیجی و قوللانیما اویغون اولماسیدا صدیقین دقّت ائتدیگی نقطهلردن بیریدیر. مترجمه گؤره، همن هر دیلده یاپیلان دیوان چئویریلرینده، سسلرین یازیمیندا اسکیکلیک یادا یانلیشلیقلار واردیر. کندیسی بو خطالارا دوشمهمگه چالیشاراق، عرب حرفلری ایله یازیلان تورکجه کلمهلرین لاتین حرفلری ایله اوخونوشونو آیرینتیلی بیر شکیلده گؤسترمیشدیر.10
مترجم، هر ماده باشیندا بولونان «یقال» تعبیرینی چیخارمیشدیر. بؤیلهجه عربجه آنلامی وئریلن تورکجه کلمهلر دوغرودان ماده باشی اولموشدور. کلمهلرین یانینا اوخونوشلاری لاتین حرفلری ایله یازیلمیشدیر. یازار، عربجه آچیقلامالاری عیناً چئویردیگینی سؤیلهمکدهدیر. وارسا وئریلن اؤرنکلرده چئوریلمیشدیر.
فعللر بؤلومونده، اله آلینان هر فعلین، مضارع و مصدر شکیللرینی، اوخونوشودا لاتین حرفلری ایله پارانتز ایچینده گؤستریلمیشدیر.11 صدیق، آتا سؤزلری، دئییملر و شعرلری، گئنیش و ادبی بیر شکلده چئویرمهدن اؤنجه، بیره بیر چئویریلرینی وئردیگینی، وارسا کاشغرلینین عربجه آچیقلامالارینا، «اونون آچیقلاماسی (توضیح آن که)» باشلیغی ایله اشارت ائتدیگینی سؤیلهمکدهدیر. مترجم آیریجا کاشغارلینین چئویریلری شرح شکلینده ده اولسا بیره بیر ده اولسا، عیناً نقل ائتمیشدیر. صدیق، پک چوخ مترجمین شبههلی یئرلرده، آتالایین چئویریسینی اساس آلدیقلارینی سؤیلر. کندیسی ایسه، داها اییی چئویردیگینی دوشوندوگو یئرلرده، کندی ترجمهسینی ترجیح ائتمیشدیر.
تارتیشمالی نقطهلری ایسه 2- نجی جیلده بوراخمیشدیر. اونا گؤره اصلینده ماده باشلارینا قولایجا اولاشماق اوچون آیرینتیلی بیر دیزینه احتیاج واردیر. آنجاق او، شبههلی بوتون اوخونوشلاری و چالیشماسینا یازیلاجاق الشتیریلری گؤز اؤنونه آلدیقدان سونرا، بیر دیزین اولوشدورما دوشونجهسیندهدیر.12
صدیق، اسملری چئویرمهنین فعللری چئویرمکدن قولان اولدوغونو سؤیلر. بونا گؤره اؤزهللیکله ائتدیرگن و گئچیشلی ائتدیرگن فعللرین چئویریسینده، اولدوقجا زورلانمیشدیر. بیرلهشیک زمانلاردا ایسه، گلهجک زمانین حکایهسی و مثلی گئچمیش زمانین چئویریسی عادتا امکانسیز اولموشدور. چونکو بونلارین فارسجا قارشیلیغی یوخدور. بونلاری فارسجا آنلاتا بیلمک اوچون، یان جملهلره و اک فعللره احتیاج واردیر. صدیق بعضاً بیر تورکجه فعل اوچون، بیر قاچ فارسجا جمله قورماق زوروندا قالماقدان شکایت ائدهر. اؤرنهگین بوگون «بیچدیردی» آنلامینا گلن «ایرپتتی» فعلی ایله «او آغاجی بیچدیردی» دئمک اوچون، «او درخت را در معرض انداختن قرار داد و بیانداخت.»13
حسین م. صدیق دیوانین گرهک ترجمه و نشرلرینده، گرهکسه، متن نشری دیشینداکی اینجهلمهلرینه الشدیرهل یاناشماقدادیر. بو الشدیریلرینده، چالیشمالارین اولوملو- اولومسوز بوتون یؤنلرینی آچیقجا دیله گتیریر. اؤرنهگین دهری دیلچینین «عرب آلفابهسینه گؤره دیوان لغات الترک دیزینی» آدلی چالیشماسینی، بروکلمانین چالیشماسینین تکراری سؤیلهمکدهدیر. آنجاق یئنی بیر آلفابهتیک دیزین گتیرمهسی آچیسیندان، بروکلمانین چالیشماسینی تکمیل ائتدیگینیده اعتراف ائدهر.
یادا «تورک دیلی» درگیسینین دیوان حاققینداکی اوزهل ساییسینین گلهجکده یاپیلاجاق آیرینتیلی چالیشمالارا یول گؤسترهجهگینی بلیرتیر.14 صدیق الشدیردیگی کیشیلره اولدوقجا آکادمیک تنقیدلر یؤنلتیر. اؤیله کی اونلارین خطالارینی گؤسترن بول اؤرنکلی، گئنیش تابلولارا داهی یئر وئریر. چوخ کزده الشدیردیگی کیمسهلرین سیستم خطالارینا دهگینیر. اؤرنهگین داها اؤنجه دیوان حاققیندا بیر چالیشما یاپان ایرانلی آراشدیرماچی «دبیر سیاقی»نین «کرک» (گؤز ببهگی) مادهسینده، بو مادهیه باغلی اولاراق اله آلینان «کرکرک، ارنگ و اوت کرک» اؤرنکلرینی، سیاقینین ماده باشی ساناراق سیستم خطاسینا دوشدوگونو بلیرتیر. آیریجا، سیاقینین تطبیقی و مقایسه آچیدان اؤنملی اولان و کاشغارلینین اصلی هدفلریندن بیری اولان عربجه اؤرنکلری گؤرمزدن گلدیگینی سؤیلر.15
صدیق، بیر شکیلده خبردار اولدوغو، آنجاق گؤرمهدیگی قایناقلاری مطلقا بلیرتیر. مثلاً 1997- 1998 ایللرینده، دیوانین قازاق تورکجهسینه چئوریلدیگینی دویدوغونو، آنجاق کندیسینین بو چئویرینی گؤرمهدیگینی سؤیلر.16 تثبیت و یارغیلارینی چوخ ساغلام آکادمیک قایناقلارا دایاندیران صدیق، یئر- یئر گووهنیلیر شفاهی قایناقلاردان فایدالانماغیدا اهمال ائتمهمیشدیر. آنجاق، بو بیلگیلری کندینه مال ائتمیهجک قدهرده دوروستدور. مثلاً رحمتلی محرم ارگینین خاقانیه تورکجهسینین او دوردهکی سئچگین طبقهنین شیوهسی اولدوغونو سؤیلهدیگینی و ارگین طرفیندن کندیلرینه 1980 / 1359 ایلینده شفاهاً انتقال ائتدیگینی بلیرتیر.17
صدیق، چالیشماسیندا، یئر- یئر ایرانین سوسیو- کولتورل و تاریخی یاپیسی حاققیندا ایلگینج دهگرلندیرمهلرده بولونور. صدیقین بو دهگرلندیرمهلرینه اؤرنک وئرمک گرهکیرسه:«گونوموزدهده بو دوغرولتودا، فارس دیلی ایرهلیلهمکده اولوب، چوخ آز ساییدا تات (عجم) کؤیلری و قصبهلری ایله افغان کؤکنلیلر دیشیندا اؤزهللیکله بؤیوک شهرلرده فارسجا قونوشان انسانلارین بؤیوک چوخلوغو، اصلینده اوغوز تورکلرینین تشکیل ائتدیگی ادّعا ائدیلهبیلر. بونلار، فارسجانی، کندیلرینه خاص خوش بیر لهجه ایله قونوشاراق ایرهلیلهدیرلر. ایشته دیوان، فارسجا و تورکجهنین عصرلر سورن قارشیلیقلی آل وئریشی قونوسوندادا اولدوقجا بؤیوک بیر اؤنهمه صاحبدیر. اؤزهللیکله تورکجهدن فارسجایا گئچن کلمهلری تعقیب خصوصوندا زنگین بیر قایناقدیر. اؤرنهگین . . . »18
سون اولاراق، مترجم، خاقانیه تورکجهسی، بخارا عربجهسی و چاغداش فارسجا بیلگیسینه صاحب بیر آراشدیرماجیدان الشدیری بکلهدیگینی سؤیلیهرک، عادتا بؤیله بیر چالیشمانی حاققی ایله دهگرلندیرمهنین حداقل شرطلرینی اورتایا قویموشدور.»19
2. صدیقین کاشغارلی، اثری و اثرینین تأثیرلری حاققیندا بعضی تثبیتلر
حسین محمدزاده صدیقین کاشغارلی و اثری حاققینداکی تثبیت و دهگرلندیرمهلرینی گنل اولاراق ایکی گروپدا توپلایا بیلیریز: 1. دیوان و اونون کولتورل آرخا پلانی اوزهرینه تثبیت و دهگرلندیرمهلر، 2. دیوان اوزهرینه یاپیلان چالیشمالارلا ایلگیلی تثبیت و دهگرلندیرمهلر.
صدیق دیوان لغات الترک و اونون کولتورل آرخا پلانی ایله ایلگیلی تثبیتلرینه «دیوان» کلمهسی ایله باشلار. بونا گؤره کاشغارلی اثرینین تصنیفی، تألیفی، ترجمهسی و حاضرلانماسیندا قاموسدان اؤته بیر یول تدتدوغوندان، اونو «دیوان» اولاراق آدلاندیرمیش اولمالیدیر. صدیقه گؤره «دیوان» کلمهسی تورکجه کؤکنلیدیر. عربجهده و فارسجانین فرقلی لهجهلرینده تورکجهدن آلیناراق، دهگیشیک سؤیلهییشلر ایله تلفّظ ائدیلیر. بو کلمهنین کؤکنی «تیپمک» مصدرلریندن گلیر. بو مصدر، «بیر آرایا گلمک، بیر آرایا گتیرمک آنلاملاریندادیر.»20 او، اثرین یازیلیش ندنلرینهده گئنیش بیر پرسپکتیودن باخار. اونا گؤره کاشغارلینین دؤنمینده، یعنی عباسی خلافتی دورونده «دیوان لغات الترک» کیمی بیر اثرین یازیلماسینی، تورکلرین اسلام دنیاسینداکی کولتورل و عسکری خدمتلری ساغلامیشدیر. اؤرنهگین ایراندا عجملر طرفیندن چیخاریلان «المقنّع» و «حسن صبّاح» عصیانلارینین باسدیریلماسیندا تورکلر بؤیوک بیر رول اوینامیشدیر. بؤیلهجه بغداد و اسلام دنیاسینین دیگر سیاسی مرکزلرینین تورکلره احتیاجی قات- قات آرتمیشدیر. بوندان سونرا صدیق بؤیله دوام ائدیر:«کاشغارلی سؤز قونوسو سببلردن، عرب دیللی توپلوملارا، عربجهنین قرامر و کلمه یاپیسینا دایاناراق، تورکجهنی داها قولای اؤیرهتمک اوچون، اثرینی قلم آلمیشدیر. یعنی او دؤنمده عصر، آرتیق تورک عصریدیر. تورکجهنی اؤیرنمک، اسلام دنیاسینین ضرورتلری آراسینا گیرمیشدیر. کاشغارلی اثرینده، اوخوجویا تورکجه اؤیرهتمهنینده اؤتهسینده، اونو، تورکلرین تاریخی، کولتورو و ادبیاتی ایله آشنا قیلمایا چالیشیر.»21
صدیقین دیوانین نئجه بیر اثر اولدوغو حاققیندادا چوخ یؤنلو بیر دهگرلندیرمهسی واردیر. او، دیوانی آنسیکلوپدی کاراکترینه بورونموش اؤزهل کلمهلری بیر آرایا گتیرن لغت اولاراق گؤرور. بو کتاب، لغت کتابلاری و کلمه آراشدیرمالاری یاپان اثرلر آراسیندا، «بیلگی انتقال ائتمه یؤنو اؤن پلانا چیخان» بیر اثردیر. دولاییسی ایله آنسیکلوپدییه داها یاخیندیر. یعنی، او آراشدیرماچی و الشویرهل بیر اثردیر. دیوان، گئنیشلهتیلمیش لغت کتابی اولمانین یانیندا، ادبیات آراشدیرمالارینا دایانان دیل بیلیم، ادبی تورلر، فولکلور، تطبیقی ادبیات، میتولوژی، جغرافیا و تاریخ کتابیدا ساییلیر.»22
صدیق، بعضی اسکی عربجه قایناقلاردا دیوانین آدینین گئچدیگینی آنجاق اسکی فارسجا قایناقلاردا ذکر ائدیلمهدیگینی سؤیلر. ایرانلی بیر آراشدیرماچی اولدوغوندان، بو قونودا یوروم یاپماز. آنجاق بلوشه Bloshe آدلی بیر شرقشناسین گؤروشلرینی عیناً نقل ائدیر. بو گؤروشلر بؤیلهدیر:«فارسجا و عربجه قایناقلاردا، تورک دیللری و جغرافیالاری حاققیندا یئترینجه بیلگییه راستلانماز. بالخاصه فارسجا اثرلرده، فارسلارین، سادهجه کندیلریندن بحث ائتمه آلیشقانلیغی واردیر. یازدیقلاری همن هر شئی کندیلری حاققیندادیر. فارس اولانلار دیشینداکیلری غیر ایرانی آدلاندیراراق، داها چوخ کؤتو و خیال محصولو شئیلری دیله گتیریرلر. فارسجا جغرافیا کتابلاریندا، فارس جغرافیاسی دیشیندا بیلگیلره راستلانماز. کندی جغرافیالاری دیشینداکی یئرلردن بحث ائتدیکلرینده ایسه ده، افسانهوی و میتولوژیک بیر اسلوب توتورلار.»23 . . . .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کابل اهالیسی مترو بس دن استفاده ایته دی
اوشبو مطلب نی کابل شهرداری بیلدیردی
افغانستان پایتختی کابلده مترو بس نینگ فعالیت گه باشله شی بیلن علاقه لی پروژه نینگ بیرینچی باسقیچی بوگون باشلَیدی.
مسئول لر اوشبو پروژه نینگ بیر ییل لیک بیر مدت مابینیده تکمیل بولیشی نی کوتماقده.
کابل شهرداری عبدالله حبیب زی ژورنالست لر بیلن قیلگن صحبتیده اوشبو پروژه نینگ بیرینچی باسقیچی نینگ بوگون (پنجشنبه جون آیی نینگ 15 نچی کونی) باشلیدیگن لیگی نی معلوم قیلرایکن, خودی منه شوو پروژه نینگ بیر ییلده تکمیل بوله دیگن لیگی نی بیلدیردی.
اوشبو پروژه نینگ تکمیل بولیشی آرتیدن کابل اهالی سی مترو بس لر بیلن سفر قیلیش امکانیتی گه ایگه بوله دی.
شونده ی قیلیب کابلده ترانسپورت بوییچه موجود قیین چیلیک لر نینگ بیر قسمی نینگ حل ایتیلیشی کوتیلماقده.


text:
ناغیل شیرینلیگی، چؤرهک عطری محمدرضا احمدی(آراز) کندیمیزده گؤز آچدیم دونیایا؛ دیل آچدیم دانیشدیم و آنامین لای _ لایلاریندان موسیقی اؤیرهنیب، نغمهلر اوخودوم. گونلرین بیر گونونده تندیریمیزین تؤکولوب داغیلان بیر چاغیندا، آنام دئدی: – آی منیم نازلی بالام، آرتیق داها تندیریمیز تؤکولوب، داغیلیبدیر. گل گئدهک تندیر تورپاغی گتیرهک و یئنیدن بیر تندیر قویاق! دئدیم : – آی آناجان، تندیر تورپاغی نهدیر؟ ...Read More »
آخیر چرشنبه مراسیمی مرندین بیناب کندینده/ رقیه علیقلیان(لاله)
آخیر چرشنبه مراسیمیمرندین بیناب کندینده رقیه علیقلیان(لاله) ایلین آخیر چرشنبهسینه بیرگون قالمیش کندین بازارچاسیندا چرچیلر دؤشهمه گتیریب دؤشرلر. کندین اهالیسی دا کیشیلی آروادلی بایرام پالتارلارین گئیینیب، اوشاقلارین دا گئییندیریب، چرشنبه بازارینا آپارارلار؛ یادا مرندین بازارینا آپارارلار،اویونجاقدان پار-پالتاردان، زاددان آلارلار. بیرده چرشنبه بازاریندان آخیر چرشنبه گونو اوچون اؤز ایناملارینا گؤره سوپورگه، اوزرریک، آینا، ساخسی کوزه و یئددی لهوین (چرشنبه یئمیشی) و ...Read More »
سارانین حئکایهسی/ رقیه علی قُلیان(لاله)
سارانین حئکایهسی رقیه علی قُلیان(لاله) قیرخینجی ایللرین بیرینده قیش فصلینده ائله بیر سویوق دوشدوکی کتدیلر چوخ اَل- آماندا قالدیلار. اکینلرین چور آپارماغا گوره آرپا، بوغدا و هئچ نه اَله گلمهدی. ناچارلیقدان عائلهلر اؤز بالالارین آجیندان اؤلمهسین دئیه، گتیریب یاخین آشنالارین طریقی ایله ائولره ایشچی وئرردیلر. بیزیم ده قونشولوغوموزدا فخری خانیم گیله «سارا» آدیندا سکگیز یاشلی بیر قیز اوشاغینی باخشاییشدان گتیریب ...Read More »
اوخقای(ناغیل) / قنبر سیفی
اوخقای(ناغیل) / قنبر سیفی سؤیلهین: یوسف سیفی (۸۶ یاشیندا- خدآفرین- حیدرکانلی¬کندی) گونلرین بیر گونونده، بیر ولایتده بیر قوجا و یوخسول کیشی یاشاییردی. گلیری یاشاییشینی اؤدهمهین او قوجا و یوخسول کیشینین بیر اوغلو واریدی. قوجا و یوخسول کیشی بیر گون اوغلونا دئدی: – اوغول، دای گلیریم یوخدو، قوجالمیشام، الیمدن بیر ایش گلمیر. ایسته¬ییرم سنی اؤزومله آپارام آیری ماحالدا بیر ایمکانلی کیمسهیه ...Read More »
تولوق اوخشامالارى(۱) / بهزاد بیات فرد(حسرت زنگانلى)
تولوق اوخشامالارى(۱) / بهزاد بیات فرد(حسرت زنگانلى) آذربایجانین مدنی ـ فیکری تاریخی ان اسکی عصرلردن باشلامیش بو گونه قدهر یاشاییشینا داوام وئریب. تاریخ بویونجا آذربایجاندا یاشایان تورکلرین دوغال احساس، آیدین دوشونجه و کوتلهوی حیات تجربهلری بوردا جانلاناراق اؤز قاینار باجاریقلاریندان باش توتوب سنهلری آرخادا قویوب بیزیم الیمیزه چاتان مدنی- فیکری بؤلوملردن بیریده تولوق اوخشامالاری اولموشدور. فولکلور فضالاریمیزا بیر باخیش سالاراق، ...Read More »
پادشاهین کیچیک اوغلو(ناغیل) / ائشیدیب یازان: علیرضا ذیحق
پادشاهین کیچیک اوغلو(ناغیل) ائشیدیب یازان: علیرضا ذیحق بیر گون وارایدی،بیر گون یوخ ایدی،آللهدان سئوای هئچ کس یوخ ایدی. گونلرین بیر گونونده بیر پادشاه وار ایدی کی اونون اوچ اوغلو وار ایدی.بیر گون ایستهییر اونلارین اوچونوده ائولندیرسین. کیملری اونلارا آلماق ایچون فیکره دوشور. بونا گورهده وزیر- وکیلی خبر ائلهییب اونلاری ییغیر باشینا.هامیلیقلا بو نتیجهیه یـئتیریرلرکی شهرین قیزلارینی بیر یـئره یـیغیب اوغلانلارین ...Read More »
ایلمک سالانلارین سؤزلری/ حمید احمدزاده(تیلیمخانلی)
ایلمک سالانلارین سؤزلری حمید احمدزاده(تیلیمخانلی) آذربایجانین باشا باشیندا، اؤزللیکله محتشم تبریز شهرینده عائلهلرین دولانیشیغی فرش توخوماقدان چیخاردی. ایلمک سالانلار دا بو صنعتین مظلوم اعضالاری ساییلاردیلار کی زور ایله، فرش اربابلارینین ظولمو آلتیندا جان و دل ایله چالیشیردیلار. گاهدان اوشاقلارین آتالاری، یوخسوللوق اثرینده، اوشاقلارین فرش اربابلارینا، معین زمان قارشیلیغیندا ساتاردیلار. بو شعرلری، ائلیمیزین قهرمان اوغلو مناف فلکی تبریزلی و اونون معلیمیعباسعلی ...Read More »
ضربالمثلهای روستای سهلان / قدرت ابوالحسنی سهلان
ضربالمثلهای روستای سهلان قدرت ابوالحسنی سهلان علاوه بر ضرب المثلهایی که در میان مردم آذربایجان رواج دارند، ضرب المثلهایی نیز هستند که مخصوص مردم منطقه سهلان بوده، در جاهای دیگر شنیده نمیشوند. به چند مورد از آنها در زیر اشاره شده است: (۱) دارابوزاندان دوهلریم گلمهییب کی!(شترهایم از ترابوزان نیآمده که!) گوینده مثل فوق، به کسی که خواستهای از او ...Read More »
خوی ناغیل لاری: سئحیرلی قوش / یازان: علیرضا ذیحق
خوی ناغیل لاری: سئحیرلی قوش یازان: علیرضا ذیحق گونلرین بیرینده بیر پادیشاهین مارال آدیندا گؤزل بیر قیزی وارایدی. مارال بیرگون یوخودان دوراندا گؤزو ساتاشیر آغ بیر گؤوَرچینه.گؤورچین ائله اونا باخیردی کی ائله بیر ایللردی اونو گؤرمویوب. مارال ایستیر اونو دیندیرسین کی گؤورچین اوچوب گئدیر. صاباحکی گون گینه گؤرور گؤورچین اوتورور پئنجرهنین قیراغیندا و گؤزون تیکیر اونا. مارال ایستیر اونا یاخین ...Read More »
اکینچیلیک ایشلری و آدلاری / رقیه علیقُلیان (لاله)
اکینچیلیک ایشلری و آدلاری رقیه علیقلیان (لاله) اکینچیلیک ایشلری بیزیم خالقیمیزین اَن اؤنملی و حیاتی ایشلریندندیر. اکینین نه زامان، نئجه اَکیلمگی، اَکین یئرینین نئجه حاضیرلانماغی، نه آدلانماغی، نئجه سوواریلماغی، آلاقلارینین نئجه آرینماغی، نئجه بسلنمگی، ییغیلماغی و دنین یارپاق و سامانیندان نه تهر آیریلماغینین، هم ده بوستان محصوللارینین (صیفیلرینین)،هابئله آفتلرین آرادان آپاریلماسی پروسسینده – محصولون تَزه جوجردیگی زاماندان یئتیشدیگی گونه کیمی- ...Read More »


text:
اؤزبکیستان
اؤزبکیستان (اؤزبکجه: O‘zbekiston) اورتا آسیا اؤلکهلرینین بیریدیر. بۇ اؤلکه چین، افغانیستان، قیرقیزیستان، تورکمنیستان، قازاقیستان و تاجیکیستان اؤلکهلریله قونشودور.
اؤزبکیستان بؤیوک بیر تاریخی اوْلان قدیم اؤلکهدیر. بورادا سانکی زامان اؤز "ایمضاسینی" قویوب. ان مؤهوم شهرلری داشکند، سمرقند، بوخارا، خیوه، کوکاند، ترمز، مویناک، شهریسبزدیر. اؤلکهده مۆختلیف تاریخی عابیده، مسجید و موزه ییلر وار. اوْنلارین سیراسیندا بیبیخانیم مسجیدی، اۇلوقبی رصدخاناسی و مدرهسهسی، شاخی زیندا مقبرهسی، امیر تیمور و اوْنون نسلینین اۇیودوغو قور-امیر ماوزولیی، آغ-سارای، رقیستان میدانی نین آدینی چکمک اوْلار. تکجه مرکزی آسیانین مقدس شهری آدلاندیریلان بوخارادا ۱۴۰-آ یاخین معماری عابیدهسی وار. قدیم خیوه ایسه مۆختلیف عصر و خالقلارا مخصوص تاریخی عابیدهلرین مکانی اوْلدوغو اۆچون ۱۹۶۷-جی ایلده، ایچان-قالا ایسه۱۹۹۰-دا یونسکو-نون عوموم دونیا ارثینه داخیل ادیلیب.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
اؤزبکیستان جومهوریتی اوْرتا آسیادا، افقانیستانین قوزیینده یئرلشن موستقیل تورک دؤولتیدیر. آلتای دیل قروپونا داخیل اوْلان مۆختلیف تورک طایفه لارینین بۇ اراضیده (آمودریا و سیردریا چایلاری آراسیندا ) مسکونلاشماسی پروسسی هله قدیم دؤورلردن باشلانمیشدیر. ا.ا ۳-جو عصرده بۇ اراضییه کؤچ ادن طایفه لر آراسیندا هونلار دا اوْلموشدور. هونلار داها سوْنرا اراضیلرینی گنیشلهندیرهرک جنوبا و غربه دوغرو حرکت اتمیشلر. ۸-جی عصرده عرب خیلافتینین ماورننهری (ایکی چای آراسیندا آمودریا و سیردریا چایلاری آراسیندا یئرلشن توْرپاق) ایشغال اتمهسیندن سوْنرا بۇ اراضی خیلافتین سوسیال و مدنی حیاتیندا اساس رول اوْینایان بؤلگه لاریندان بیرینه چئوریلدی. اراضیدن کچهن بؤیوک ایپک یولو شرقله-غربی بیرلشدیریر، جنوبدان شیمالا، شیمالدان جنوبا گئدن اینسانلار بۇ توْرپاقلاردان کچمهلی اوْلوردولار. بۇ بؤلگهده یئرلشن بوخارا، سمرقند و کونیا-اۇرگنج شهرلری هیندوستان، چین، میصر، بیزانس و ایسلاو اؤلکهلریندن گلن کاروان یوللارینین قووشاغیندا یرلشیردیلر. خیلافتین یارانماسی ایسلام دینینین یاییلماسی ایله نتیجهلهندی. اوْ دؤوردن ایسلام بۇ بؤلگه دا حؤکمران دینه چئوریلدی و بوراداکی مدنیتین اساسینی تشکیل اتدی. ۹-جو عصرین سوْنلاریندا بؤلگه اینکیشاف اتدی و باشکندی بوخارا اوْلان سامانی دؤولتی یاراندی. سامانیلر دؤولتینین حؤکمران سولالهسی عرب منشألی اوْلسادا، دؤولت تورک دؤولتی ایدی. بۇ دؤولت ۱۰-جو عصرین سوْنلارینا قدر یاشادی. ۱۰-۱۲-جی عصرلر عرضینده خوراسان و ماورننهر اراضیسینده قاراخانیلر، قزنویلر، سلجوقلار، خارزمشاهلار (تورک سولالهلرینین حؤکمران اوْلدوغو تورک دؤولتلری) دؤولتلری مؤوجود اوْلموشدور. ارازینین دایمی محاربهلره معروض قالماسینا باخمایاراق بۇ دؤورده مدنیت و علم یۆکسک سوییهده اینکیشاف اتمیشدیر. سیاسی جهتدن موستقیل و موختار دؤولتلرین یارانماسی بؤلگه دا ایقتیصادی و مدنی اینکیشافین گۆجلهنمهسینه گنیش ایمکانلار آچمیشدیر. بۇ دؤور تاریخده "شرقی اینتیباه دؤورو" کیمی تانینیر. چونکی، بۇ دؤور ایسلام و تورک عالمینه، محمود کاشغاری (XI عصرده اوْرتا آسیانین ایلک تورکشوناس-انسیکلوپدییاچی عالیمی، جوغرافیاشوناس و سییاهی)، ال بیرونی (بؤیوک انسیکلوپدییاچی عالیم، تاریخ، اتنوقرافییا، تبیتشوناسلیق، ریاضیات، آسترونومییا، مینرولوژی و باشقا علم ساحهلرینه عایید ۱۵۰-دن چوْخ اثرین مؤلفی)، ابن سینا (موسلمان دونیاسینین ان بویوک تبیبی)، خوجا احمد یاسوی (ریاضیاتچی، جوغرافیاشوناس عالیم) کیمی آیری-آیری علم و صنعت ساحهسینه یئنیلیکلر گتیرمیش بیر چوْخ اینسانلاری بخش اتمیشدیر.
بۇ دؤورلرده بیرده ایسمایلییه، سوفیزم کیمی ینی ایسلامی حرکاتلار دا میدانا چیخمیشدیر. بوخارا، سمرقند، مرو، اۇرگنج و خیوه ایسلام دونیاسینین مرکزی شهرلرینه چوریلمیشدیر. معمارلیق و اینجه صنعت سۆرعتله اینکیشاف ادیردی. ۱۱-جی عصرین اوّللرینده خارزمشاه ممونون رهبرلیگی آلتیندا خارزمده شرق عالیملرینین اساس علمی مرکزی اوْلان ینی آراشدیرما مرکزی یارادیلمیشدیر. بۇ مرکز سوْنرادان خارزمشاها حصر اوْلونموش و مرکزی آسیانین ایلک آکادمیسی آدلانمیشدیر. عرب ایستیلاسیندان سوْنرا اراضی آردیجیل اوْلاراق موختهلی تورک دؤولتلرینین – چینگیز اۇلوسونون، قیزیل اوْردا دؤولتینین و تیموریلر ایمپراتورلوغونون اراضیسینه داخیل اوْلموشدور. بۇ سۆرعتلی اینکیشاف ۱۳-جو عصرین اوّللرینده ضعیفلهمهیه باشلامیشدیر. بورادا اوْلان بۆتون شهرلر، سووارما سیستملری، مدنیت مرکزلری داغیلیب سیرادان چیخمیشدیر. لاکین امیر تیمورون و اوْنون واریثلرینین حاکمیّتی دؤورونده ارازینین سیاسی، ایقتیصادی و مدنی اینکیشافینا سمرهلی شرایط یارانمیشدیر. تیمورون حاکمیّتی دؤورونده دؤولت ایداتتمهسی اوْنون اساس پرینسیپلرینی عکس اتدیرهن "تیمور قانوننامهسی" آدلانان قانون اساسیندا حیاتا کچیریلیردی. تیمورون اؤلوموندن سوْنرا اوْنون واریثلری داها جؤخ اینجه صنعتین، بیلیمین و مدنیتین اینکیشافینا دقت آییرمیشدیلار. خصوصیله اۇلوق بیین، شاهروخ و حسین بیقارانین دؤورلرینده مدنیتین اینکیشافی اؤز زیروهسینه چاتدی. ماورننهر و خوراسان نَینکی شرقده و ده بۆتون آوروپادا تانیندی. بۇ دؤور مرکزی آسیانین ایکینجی "اینتیباه دؤورو" ایدی. بؤیوک فیلوسوفلار الیشیر نوای، اۇلوقبی، خوجازاده رومی، علی قوشچو، میرشریف گورجانی، خوجا اکرار، لیتوفی، خوندمیر، بابور و بیر چوْخ دیگر مشهورلار محض بۇ دؤورده یاشامیشلار. الیشیر نوای ۱۵-جی عصرده یاشامیش و شاه اثرلر یاراتمیش، یالنیز علم و صنعت آردینجا دییل، اؤلکهنین مدنی حالا گلمهسینده، تکنیکی صنعتلرین اینکیشافیندا و اقتصادیاتینین گۆجلهنمهسینده ده بؤیوک خیدمتلری اوْلموش بیر شخصیتدیر. اوْ، بیرده یاخشی بیر دؤولت خادیمی، زامانین بستکار و رسساملارینی ان چوْخ تشویق و حمایه ادنلردن بیری کیمی تانینمیشدیر. آنجاق اوْنون اساس بؤیوک خیدمتی "تورکلوک" و "تورک دیلچیلیگی" ساحهسینده اوْلموشدور. تیموریلردن اوْلان اۇلوقبی سمرقنددهکی علمی مرکزین تیکیلمهسینه شخصاً مسئول اوْلموش و بۇ مرکز حال-حاضیردا اۇلوقبی آکادمیسی آدلانیر. بۇ دؤور بیرده معمارلیق عابیدهلرینین یارانماسی، اؤزبک شعرینین سۆرعتلی اینکیشافی، مینیاتور صنعتینین، الیازمالارین، آسترونومییانین، ریاضیاتین، تاریخین و طیبین گنیش اینکیشافی دؤورو کیمی تانینیر. لاکین ۱۵-جی عصرین سوْنو ۱۶-جی عصرین اوّللرینده تز-تز باش ورهن داخیلی چکیشمهلر تیموریلر دؤولتینین محوینی لابود اتدی. لاکین بۇ یالنیز دؤولتین محوی ایدی. بئله کی، ۱۷-جی عصرین اوّللرینده تیمور نسلیندن اوْلان فرقانه حاکمی بابور هیندوستانی ایشغال اتدی و ینی قوردوغو دؤولتی بؤیوک بابور ایمپیراتورلوغو آدلاندیردی. اینگیلیس لر گلنه قدر هیندوستانی محض تیموریلر ایداره اتدی. ۱۷-جی عصردن اعتباراً ماورننهر درین سوسیال و ایقتیصادی چؤکوشه معروض قالدی. ۱۹-جو عصرده محمد رحیم خان خارزیمده تاریخین و ادبیاتین اینکیشافینا بؤیوک دقت ورمیشدیر. مونیس، کومیل خارزیمی، آغای، بیانی بۇ دؤورون یتیرمهلریندندیر. ۱۹-جو عصرین ایکینجی یاریسیندا تورکوستان حیاتی چتین سوسیال، ایقتیصادی و سیاسی حادثهلرله زنگیندیر. ۱۹-جو عصرین سوْنلاریندا ایسه اؤزبکیستان آیری-آیری خانلیقلارا پارچالانمیش شکیلده روسیه ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال ادیلمیشدیر. عمومیتله مرکزی آسیا توْرپاقلارینین روسیه ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغالی ۳ مرحلهده حیاتا کچیریلمیشدیر. بیرینجی مرحله ۱۸۶۴-۱۸۶۵-جی ایللری احاطه ادیر و بۇ دؤورده کوکاند خانلیغینین چوْخ حیصّه سی ایشغال ادیلمیشدیر. ۱۸۶۶-۱۸۷۳-جو ایللری احاطه ادن ایکینجی مرحلهده بوخارا و خیوه خانلیقلاری تابع ادیلمیشدیر. ۱۸۶۹-۱۸۸۴-جو ایللرده ایسه تورکمنیستانین ایشغالی باشا چاتدیریلمیشدیر. بۇ اراضیده یاشایان تورکلره اؤزبک آدی ایلک دفعه ۱۳۱۳-۱۳۴۲-جی ایللرده قیزیل اوْردا دؤولتینین حؤکمداری اوْلموش قیاسددین محمد اؤزبک خان طرفیندن وریلمیشدیر. اؤزبک تورکلری ایسلامی محض قیزیل اوْردا دؤولتینین مؤوجود اوْلدوغو دؤورده قبول اتمیشلر. بئله کی، موسلمان اؤلکهلری ایله اوْلان گنیش ایقتیصادی و سیاسی علاقهلر ایسلامین زادگانلار و خالق کۆتلهلری آراسیندا گنیش یاییلماسینا الوریشلی ایمکان یاراتمیشدیر. باتی خانین قارداشی برکه خان موسلمانلیغی قبول اتسه ده، ایسلام محض اؤزبک خانین حاکمیّتی دؤورونده قیزیل اوْردانین رسمی دینی اعلان اوْلونموشدور. امیر تیمورون اؤلوموندن سوْنرا ضعیفلهیهن تیمور ایمپراتورلوغونون توْرپاقلارینین آرال گؤلو و سیهون چایینین قوزییندهکی بؤلگهلرینده داغینیق یاشایان، سوْنرالار شیبانیلر کیمی تانینان اؤزبکلر ابول هاییر خانین رهبرلیگی آلتیندا بیرلشمیشلر. ابول هاییر خان ۱۴۲۸-جی ایلده تورادا (هازیرکی توبولسک) تاختا چیخمیش و ۴۰ ایل حؤکمرانلیق اتمیشدیر. ابول هاییر خان چینگیز خانین اوْغلو جوجینین بشینجی اوْغلو و باتی خانین قارداشی اوْلان شیبانین سولالهسیندن ایدی. شیبانی خانلیغی (اؤزبک خانلیغی) ۱۴۶۸-ده تیموریلر ترفینفهن لغو ائدیلمیش و ۱۵۰۰-جو ایلده محمد شیبانی خان طرفیندن (۱۴۵۱-۱۵۱۰) یئنیدن قۇرولموشدور. ابول هاییر قیسا مدتده قوتلنهرک اطرافداکی دیگر بویلاری دا حاکمیّتی آلتیندا بیرلشدیرمیش، جیهون چایی ساحلیندهکی سیغناک، آرکوک، سوزاک و اؤزکنت شهرلرینی اله کچیرمیش، سیغناغی باشکند اعلان اتدیمیشدیر. ۱۵۶۱-ده ایسه خانلیغین باشکندی بوخارایا کؤچورولموشدور. کالمیکلار اۆزرینه یوروشون مغلوبیتله نتیجهلهنمهسیندن سوْنرا کانای و جانیبی آدلی باشبوغلار بعضی طرفدارلاری ایله بیرلیکده جیغاتای خانینین حمایهسینه سیغینمیش و سوْنرالار بؤلگهدن آیریلان بۇ اؤزبکلره قازاخ و یا قیرغیز قازاخلاری آدی وریلمیشدیر. ۱۵۹۹-جو ایلده شیبانیلر خانلیغی اصلهن هشترخان خانلیغیندان اوْلان جان خانین اوْغوللاری دین محمد، باکی محمد و والی محمد طرفیندن سوْن قۇیولموش و اراضیسی هشترخان خانلیغینا (جانوغوللاری خانهدانی) بیرلشدیریلمیشدیر.
شیبانیلر دؤولتینین سوقوطوندان سوْنرا اوْنون یرلشدیی اراضیده مۆختلیف واختلاردا اۆچ اساس خانلیق – بوخارا، خیوه و کوکاند خانلیقلاری یاراندی و بۇ خانلیقلار ۱۹-جو عصرین اوّللرینه قدر مؤوجود اوْلدو. بوخارا خانلیغی ۱۸۵ ایللیک (۱۵۹۹-۱۷۸۵) مؤوجودیتی مدتینده فتح سیاستی حیاتا کچیرمهییب، یالنیز اؤز موستقیللیینی قوروماقلا مشغول اوْلموشدور. شهر ۱۷۴۰–جی ایلده نادر شاه افشار طرفیندن ایشغال اوْلونموشدور. اوْنون اؤلوموندن سوْنرا بوخارا اؤزبک امیری خودایار بیین ایدارهچیلیگی آلتینا کچمیش و ۱۷۸۵-جی ایلدک مؤوجود اوْلموشدور. اساسی مانگیرد سولالهسیندن اوْلان شاه موراد طرفیندن قۇیولموش و ۱۷۸۵-جی ایلدهن بوخارا امیرلیگی آدلانان دؤولت ۱۹۲۰-جی ایلدک مؤوجود اوْلموشدور. مانگیردلر سارایدا آتابیلیک و وزیرلیک وظیفهسینی توتوردولار.
جوغرافییاسی[دَییشدیر]
اؤکنین اراضیسی ۴۴۸.۹۰۰ km²-دیر، اوْنون ۴۲۶.۸۰۰ km²-i قورو، ۲۲.۰۰۰ km²-i ایسه سو ساحهسیدیر. اؤزبکیستان اساساً توران اوْوالیغیندا یرلشیر. آمودریا و سیردریا چایلاری آراسینداکی گنیش قیزیلقوم سهراسی ارازینین داها چوْخ حیصّه سینی توتور. عمومیتله، اراضیسینین ۷۰%-i سهرا و یاریم صحرالاردان عبارتدیر. جومهوریتی اراضیسینین قالان حیصّه سینی داغاراسی وادیلر (فرقانه، چیرچیک) و اوْنلاری احاطه ادن داغلار (تیانشان، پامیر، آلتای) احاطه ادیر. اؤز منبع یینی داغلارداکی بوزلاقلاردان گؤتورهن، حتی یایین ایستیسینده بئله اؤز سویونو آزالتمایان آمودریا و سیردریا کیمی چایلار اوْنون طبیعتینده و چیفتلیک (مزرعه)یندا مؤهوم رول اوْیناییر. چایلاردان سووارما آماچله گنیش ایستیفاده اوْلونور. چای سولارینین چوْخ حیصّه سینین سووارما اۆچون ایشلدیلمهسی، گوبرهلردن گنیش ایستیفاده اکولوژی تارازلیغین پوزولماسینا گتیریب چیخاریر. آرال گؤلونده باش ورهن فلاکت بونا مثال اوْلا بیلر. آرال گؤلو ایندی تمام یوخ اوْلماق تهلوکهسی قارشیسیندادیر. بۇ، اؤزبکیستاندا طبیعتی محافظه تدبیرلرینین گوجلندیریلمهسینی، بۇ مسئلهیه داها جدی و هرترفلی یاناشماغی طلب ادیر.
فایدالی قازینتیلاری[دَییشدیر]
اؤزبکیستاندا ۱۰۰ نؤعدن آرتیق مینرال احتیاط وار. اوْرتا آسیانین دیگر اؤلکهلریندن فرقلی اوْلاراق اؤزبکیستانین اساس یاناجاق احتیاطی ضعیفدیر. کؤمور احتیاطی نیسبتاً آز اوْلسا دا، آنقرن (داشکند ویلایتینده)، شارقون و بایسون (سورخاندریا ویلایتینده) یاتاقلاری اساس کؤمور یاتاقلاریدیر. کؤمورون کشف اوْلونموش احتیاطی ۲ ملرد توندور. طبیعی قاز اساس یاناجاق-انرژی سروتیدیر. ۲۰۰۵-جی ایلده اؤلکه اراضیسینده ۱۳۰-دان چوْخ قاز یاتاغی آشکار ادیلمیشدیر. صنایع اهمیتلی احتیاطینین عمومی حجمی ۳ تریلیون کوب متر هسابلانمیشدیر. قاز احتیاطلارینین ۹۰%-i بوخارا-خیوه بؤلگهسینده جملنیب.
قیزیل احتیاطینا گؤره دونیادا ۵-جی یئری توتور. ۳۰-دان چوْخ قیزیل یاتاغیندا بیرلیکده تقریباً ۴۰۰۰ تون قیزیل احتیاطی وار. قیزیل هاسیلاتینین مرکزی مورونتاو رایونودور. بۇندان باشقا داشکند، جیززخ و نامانقان ویلایتلرینده قیزیل یاتاقلاری یرلشیر.
اؤزبکیستاندا اۇران احتیاطی دا چوْخدور. رادیواکتیو دمیرلارین احتیاطینا گؤره دونیادا ۷-جی یئری توتور. کشف اوْلونموش احتیاطی ایسه ۵۵ مین توندور. اینقیچکی (سمرقند ویلایتی) و کویتاشادا (جیززخ ویلایتی) ایسه وولفرام یاتاقلاری ایله زنگیندیر.
اینضیباطی اراضی[دَییشدیر]
اؤزبکیستان اراضیسینده ۱۲ ویلایت، بیر موختار جومهوریتی وار. بۇ ویلایتلره بوخارا، جیززخ، نوای، قاشقادریا، سمرقند، سیردریا، سورخاندریا، داشکند، فرقانه، اندیجان، نامانقان، خارزم داخیلدیر. اؤزبکیستان مرکزی آسیانین ان چوْخ اهالی یاشایان حیصّه سیدیر. بورادا ۲۹،۶ میلیون نفر اهالی یاشاییر. اتنیک ترکیبینه گؤره اهالینین ۸۲%-i اؤزبکلردیر. موستقیللیک ایللرینده اؤزبکیستاندا اقتصادیات، مدنیت، ایدمان و توریزم ساحهسینده اهمیتلی اینکیشاف باش ورمیشدیر. اؤزبکیستان حال-حاضیردا کوریانین داوو آوتو کومپانییاسی ایله بیرلیکده مینیک آوتوموبیلی، تۆرکیهنین سامکوج آوتو شیرکتلری ایله بیرلیکده کیچیک آوتوبوسلار و یوک ماشینلاری، ژاپوننین ایزوسو موتور شیرکتی ایله بیرلیکده آوتوبوس و یوک ماشینلاری اۆرتیم (تولید) ادیر. اؤزبکیستانین میلّی پولو سومدور. اؤزبکیستاندا صحیّهنینین اینکیشافینا گنیش دقت آیریلیر. اهالینین هر ۲۹۵ نفرینه ۱ حکیم (تراپوت) دوشور. عمومیلیکده اؤلکه اراضیسینده ۳۰۰۰ پولیکلینیکا فعالیّت گؤستریر. حال-حاضیردا اؤلکهده ۶۰-دان چوْخ اؤزل کلینیکا وار. تخمیناً ۳۰۰۰ حکیم اؤزل قیسمتدا چالیشیر. اهالینین اوْرتا اۇزون اؤمورلولویو ۷۲ ایله برابردیر. دموقرافیک آرتیم ایلده هر ۱۰۰۰ نفره ۲۳ نفردیر.
اهالیسی[دَییشدیر]
اؤزبکیستان مرکزی آسیا جومهوریتیلاری سیاهیسینا داخیلدیر. اراضیسینین بؤیوک حیصّه سی آموردریا و سیردریا چایلاری آراسیندا یرلشیر. اؤلکهنین عمومی ساحهسی رسمی معلوماتلارا اساساً ۴۴۸.۹ مین km²[۱۰] ، ۱ ژانویه ۲۰۱۳-جو ایله اوْلان معلوماتا اساساً دایمی اهالیسی ایسه ۲۹.۹۹۴.۶۰۰[۱۱] نفردیر و اوْنون ۸۱.۷ %-i[۱۰] اؤزبکلردن عبارتدیر.
مدنیتی[دَییشدیر]
اؤزبک مدنیتی شرقین ان پارلاق و اوْرژینال نومونهلریندن بیریدیر. اوْنون میسیلسیز موسیقیسی، رسملری، تصویری صنعتی، اؤزون مخصوص مطبخی، گییم مدنیتی و معمارلیغی وار. اؤزبکلر اؤزلرینین کلاسیک و کؤنول اوْخشایان خالق ماهنیلاری ایله مشهوردور. بۇ موسیقیلر مۆختلیف ژانر و مؤوضوعلارلا کاراکتریزه اوْلونور. اؤزبک کلاسیک موسیقیسی شاشمقام آدلانیر. بۇ موغام ۱۶–جی عصرین سوْنلاریندا بوخارادا فورمالاشمیشدیر. ۲۰-جی عصرین ۵۰-جی ایللریندن باشلایاراق بورادا کلاسیک موسیقیلرین ایفاسی رادیولاردا قاداغان ادیلمیش، آدلاری دییشدیریلریک "فودال موسیقیسی" آدلاندیریلمیشدیر. شاشمقام آذربایجان و اۇیغور موغاملاری ایله یاخیندیر. بۇ آد ترجومهده آلتی موغام دمکدیر و موسیقینین ترکیب ایله علاقهلیدیر. شاشمقام مۆختلیف بؤلمهلردن عبارتدیر. "کوشک" آدلانان خالق موسیقیسی ده اؤزبک خالقینین میلّی-معنوی دَیَرلریندندیر. بۇ ماهنیلار "او نغمهلری" آدلانیر. بۇ ملودییا ژانری کومیک رقصلرله ده مۆشاهیده اوْلونور. ماهنینین متنلرینی شرقین میلّی پومالارینین حیصّه لری تشکیل ادیر. لاپار – دیالوق (دییشمه) موسیقیدیر و اؤزبکیستانین دیگر میلّی موسیقی نؤعودور. اؤلکهنین بعضی یئرلرینده لاپار "اۇلان" آدلانیر و توی مراسیملرینده ایستیفاده اوْلونور (بورادا اوْ قادینین و کیشینین دیالوقو کیمی ایفا ائدیلیر). یاللی رقصین اؤزبکیستاندا ایکی نؤعو تانینیر. کلاسیک و خالق موسیقیسی ایله یاناشی اؤزبکیستاندا پوپولیار موسیقی ده اینکیشاف اتمکدهدیر.
معمارلیغی[دَییشدیر]
اؤزبکیستان اراضیسی مدنی عابیدهلرله اوْلدوقجا زنگیندیر. خصوصیله شهری و بۇ شهرلری بزهیهن تاریخی و معمارلیق عابیدهلری اؤزبک مدنیتینین آیریلماز حیصّه لریدیر. داشکند، سمرقند، بوخارا، خیوه، کوکاند، ترمز، مویناک، شهریسبز – بونلار اؤزبکیستانین ان مؤهوم شهرلریندندیر. سمرقند شهری زرفشان چایی وادیسینده یرلشیر و اؤزبکیستانین ایکینجی بؤیوک شهریدیر. اوْنون یاشی بابیل و روم شهرلرینین یاشی ایله مؤ قایسه اوْلونا بیلر. بعضی قایناقلر اوْنون یاشینین ۲۵۰۰ ایل اوْلدوغونو گؤستریر. بۇ شهری شاعرلر و تاریخچیلر "شرقین روم"سی، "گؤیلر آلتیندا اوْلان ان گؤزل شهر"، "شرق ایسلامینین میرواریسی" آدلاندیرمیشلار. بیبی خانیم مسجیدی، رقیستان میدانی، قور-امیر مووزولیی شهرین ان مؤهتشم معمارلیق عابیدهلریندندیر. مووزلیده امیر تیموردان و محمد سلطاندان باشقا، اۇلوقبی، میرانشاه، شاهروخ خان و امیر تیمورون معنوی معلمی میر سید باراکا دا دفن اوْلونموشلار. اۇلوق بیین حاکمیّتی دؤورونده امیر تیمورون قبرینین اۆزری توند یاشیل رنگلی هاده (ژاده-متامورفیک، بزک داش) داشی ایله اؤرتولموشدور. تیمورون قبرینی ایکی دفعه آچماغا جهد اوْلونموشدور. بیرینجی دفعه بۇ جهدی ۱۷۴۰-جی ایلده نادر شاه افشار، ایکینجی دفعه ایسه ۱۹۴۱-جی ایلده سووت باستان شیناسلاری طرفیندن ادیلمیشدیر. سونونجولار طرفیندن قبیر داغیدیلمیشدیر. قید ادک کی، تیمورون قبری ایله یاناشی، اۇلوقبیین ده قبری آچیلمیشدیر و اوْنلارین سکلتلری ۱۹۴۲-جی ایلین نویابیریندا ایستالینقراد دؤیوشلری باشلایارکهن تکرار همین یئرده دفن ادیلمیشدیر. بیبی خانیم مسجیدی تکجه سمرقندین و اؤزبکیستانین دییل بۆتون ایسلام تورکوستانینین تانینمیش تاریخی مسجیدیدیر. مسجیدین تیکینتیسینه ۱۳۹۹-جو ایلده تیمور هیندوستان یوروشلریندن قاییتدیقدان سوْنرا باشلامیش و ۱۴۰۴-جو ایلده بیتمیشدیر. مسجید-سارایین هئیأتینده بؤیوک مرمر قوران یرلشیر. سمرقندین دیگر معجزهسی اوْلان رگیستان کومپلکسی شهرین اۆریی ساییلیر. بورادا اۆچ مدرهسه اۇلوق بی مدرهسهسی (۱۴۱۷-۱۴۲۰)، شعر-دور بی مدرهسهسی (۱۶۱۹-۱۶۳۶)، تیلیا-کوری بی مدرهسهسی (۱۶۴۶-۱۶۶۰) یرلشیر.
گؤرمهلی یئرلر[دَییشدیر]
اؤلکهده مۆختلیف تاریخی عابیده، مسجید و موزه ییلر وار. اوْنلارین سیراسیندا بیبیخانیم مسجیدی، اۇلوقبی رصدخاناسی و مدرهسهسی، شاخی زیندا مقبرهسی، امیر تیمور و اوْنون نسلینین اۇیودوغو قور-امیر مووزولیی، آغ-سارای، رقیستان میدانینین آدینی چکمک اوْلار. تکجه اوْرتا آسیانین مقدس شهری آدلاندیریلان بوخارادا ۱۴۰-آ یاخین معماری عابیدهسی وار. قدیم خیوه ایسه مۆختلیف عصر و خالقلارا مخصوص تاریخی عابیدهلرین مکانی اوْلدوغو اۆچون ۱۹۶۷-جی ایلده، ایچان-قالا ایسه ۱۹۹۰-جو ایلده یونسکو-نون عوموم دونیا ارثینه داخیل ادیلیب.[۱۲]
عنعنهلر[دَییشدیر]
اؤزبکلره مخصوص اساس خصوصیتلردن بیری قوناقپرورلیکدیر. بورادا قوناق قارشیلاماق سوفرهنین زنگینلیگی و عائلهدهکی چاتیشمازلیقلاردان اؤنده دورور. ناهار و یا شام یمیینه دعوتدن ایمتیناع ائتمک دوزگون ساییلمیر، قوناق اۆچونسه ان اساسی دقیقلیکدیر. قوناق گدرکهن سوونیر و اۇشاقلار اۆچون شیرنیات آپارماق آرزوولوناندیر. حؤرمتلی قوناقلاری او صاحبلری هئیأتده قارشیلاییب حال-احوال توتدوقدان سوْنرا اوه دعوت ادیرلر. سوفرهیه ایلک اؤنجه شیرنیات، سوْنرا ایسه آغیر یئمکلر وریلیر. عمومیتله، اؤزبکلرده چاییچمه خصوصی مراسیم حساب اوْلونور. اوْنو کیشیلر دملهییب پیالهلرده سوفرهیه وریرلر. اگر قوناق او صاحبینین سویملیسیدیرسه، اوْنون پیالهسینه چای آز سوزولور. بۇ، قوناقلا او صاحبی آراسینداکی قارشیلیقلی حؤرمتله ایضاح اوْلونور. بئله کی چایینی ایچن آدام یئنیدن اوْنا چای سوزولمهسینی خاهیش ادیر و بئلهلیکله بۇ حال بیر نچه دفعه تکرارلانیر. چاغریلمامیش قوناقلارا ایسه چایلا دولو پیاله وریلیر.[۱۲]
اؤزبکیستان جومهوریتی آنا یاساسی[دَییشدیر]
اؤزبکیستان جومهوریتی آنا یاساسی ۱۹۹۲-جی ایل دکابیرین ۸-i اؤزبکیستان عالی شوراسینین ۱۲-جی سسسییاسینین ۱۱-جی چاغیریشیندا قبول اوْلوندو. آنا یاسا پرامبولادان، ۶ بؤلمه، ۲۶ فسیل و ۱۲۸ مادهدن عبارتدیر. بیرینجی بؤلمه آنا یاسانین تمل پرینسیپلرینی، ایکینجی بؤلمه اینسان و وطنداشلارین اساس حۆقوق، آزادلیق و وظیفهلرینین تأمیناتینی، اۆچونجو بؤمه دؤولتین ایقتیساسدی و سوسیال اساسلارینی، دؤردونجو بؤلمه ایدارتمهنی، اراضی و دؤولت ایستوکتورونو بللی ادیر، سونونجو بؤلمه ایسه آنا یاسایا دوزلیشلرین قایداسینی ایفاده ادیر. قید ائتمک لازیمدیر کی، آنا یاسانین ۱۲۸ مادهسیندن ۶۰-ı اؤزبک خالقینین و وطنداشلارینین حۆقوقی ایستاتوسنا حصر ادیلیب. آنا یاسانین قبول ادیلدیی گون – ۸ دسامبر
اؤلکهده آنا یاسا گونو کیمی قید ائدیلیر.
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ↑ http://www.ksu.uz/en/page/index/id/7
- ↑ Karl Cordell, "Ethnicity and Democratisation in the New Europe", Routledge, 1998. p. 201: "Consequently, the number of citizens who regard themselves as Tajiks is difficult to determine. Tajikis within and outside of the republic, Samarkand State University (SamGU) academic and international commentators suggest that there may be between six and seven million Tajiks in Uzbekistan, constituting 30% of the republic's 22 million population, rather than the official figure of 4.7%(Foltz 1996;213; Carlisle 1995:88).
- ↑ Lena Jonson (1976) "Tajikistan in the New Central Asia", I.B.Tauris, p. 108: "According to official Uzbek statistics there are slightly over 1 million Tajiks in Uzbekistan or about 3% of the population. The unofficial figure is over 6 million Tajiks. They are concentrated in the Sukhandarya, Samarqand and Bukhara regions."
- ↑ Svante E. Cornell, "Uzbekistan: A Regional Player in Eurasian Geopolitics?", European Security, vol. 20, no. 2, Summer 2000.
- ↑ Carlson, "Uzbekistan: Ethnic Composition and Discriminations", Harvard University, August 2003
- ↑ The Tajiks of Uzbekistan, Central Asian Survey (1996), 15(2), 213-216
- ↑ http://www.gazeta.uz/2015/03/16/statistics/
- ↑ http://news.uzreport.uz/news_4_r_108608.html
- ↑ Uzbekistan reports. International Monetary Fund
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ГocyдapcTBeHHый koMиTeT Pecпyблиkи yзбekиcTaH пo cTaTиcTиke : CBeдeHия o Pecпyблиke yзбekиcTaH
- ↑ ПocoлbcTBo Pecпyблиkи yзбekиcTaH B KыprызcTaHe: ЧиcлeHHocTb пocToяHHoro HaceлeHия cocTaBилa ۲۹،۹۹۴ MлH. чeлoBek ИcToчHиk: raзeTa اۇزدایلی: ЧиcлeHHocTb пocToяHHoro HaceлeHия cocTaBилa ۲۹،۹۹۴ MлH. чeлoBek
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ بؤیوک تاریخی اوْلان قدیم، گزمهلی اؤلکه-اؤزبکیستان آنسپرسس. تاریخی:۲۰۰۹.۰۹.۲۸
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
- اۇزبک دایلی فروم Worldnews.com
- سهوو-بیزنس اوْلامی
- مادانیات پورتالی
- فیرست پاگه اۇزبکیستان
- امباسسی اوْف اۇزبکیستان تو تهه اۇنیتد ایستاتس
- Web دسیگن ایستودیو
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسجه ویکی پدیا


text:
قطر هاوا یوللارینا عایید «بوئینگ ۷۷۷» سرنیشین طتییارهسی دونیانین ان اوزون اوچوشونا باشلاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، طییاره قاتارین پایتاختی دوحادان یئنی زلاندییانین اوکلند شهرینه یولا دوشوب. ۰۶:۱۰-دا هاوایا قالخان طییاره ۱۶ ساعت ۲۰ دقیقه اوچوش حیاتا کئچیرهجک.
دونیانین ان اوزون اوچوشونون سرنیشینلری سیاحت زامانی دوبی و عمانی قطع ائدیب، هیندیستانین جنوب طرفیندن کئچهرک هیند اوکیانی اوزریندن یئنی زلانندییانین اوکلند شهرینه گلهجکلر.
سیاحت زامانی ۱۰ فرقلی ساعت قورشاغیندان کئچیلهجک.
قید ائدک کی، قانتاس هاوا یوللاری دا لوندوندان آوسترالییانین پئرت شهرینه ۱۷ ساعت داوام ائدجک اوچوشا ۲۰۱۸-جی ایلده باشلایاجاق.


text:
ائرمنی سلاحلی بؤلمهلری جبههنین موختلیف ایستیقامتلرینده ۶۰، ۸۲ و ۱۲۰ میللیمئترلیک مینااتانلاردان دا ایستیفاده ائتمکله سوتکا عرضینده آتشکس رژیمینی عمومیلیکده ۴۲ دفعه پوزوب.
مدافعه ناظیرلیینین مطبوعات خیدمتیندن آخار.آذ-آ وئریلن معلوماتا گؤره، ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی بئرد رایونونون آیقئپار، چیناری کندلرینده و آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشهن مؤقعلردن توووز رایونونون علیبیلی، آغبولاق و کوخانبی کندلرینده یئرلشهن مؤقعلریمیز آتشه توتولوب.
ایشغال آلتیندا اولان آغدام رایونونون قاراقاشلی، خوجاوند رایونونون کوروپاتکینو، فضولی رایونونون هورادیز، قاراخان بیلی کندلری یاخینلیغیندا، همچینین گؤیگؤل، گورانبوی، ترتر، خوجاوند و فضولی رایونلاری اراضیسیندهکی آدسیز یوکسکلیکلرده یئرلشن مؤقعلردن ده سلاحلی قوهلریمیزین مؤقعلری آتشه توتولوب.


text:
فرانسیس قالتون
فرانسیس قالتون (اینگیلیسجه: Francis Galton) بویوک بریتانیا و ایرلند بیرلشیک کراللیغیلی بیلیم اینسانی. ۱۶ فوریه ۱۸۲۲ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۸ ایل عومر ائلهییب و ۱۷ ژانویه ۱۹۱۱ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. فرانسیس قالتون کینقز لندن کالجیینده درس اوْخویوب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Francis Galton»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده فرانسیس قالتون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
هاشم ترلان ابدیته قووشدو (سارابیین مئهریوان بؤلگه سیندن ایدی
شنبه 22 آذر 1393+0 به یه ن
هاشم ترلان ابدیته قووشدو
آذربایجانین قوجامان شاعری هاشم ترلان ابدیته قووشدو
۲۵/۸/۱۳۹۳ یکشنبه گونو استاد هاشم ترلان ( سیدهاشم حسن زاده) دونیاسین دگیشدی . ۲۶/۸/۹۳ دوشنبه گونو هاشم ترلان یاخین فامیل لری و آذربایجان ادبیاتینا ماراق گؤرسدنلرین چینینده ، تهرانین بهشت زهرا مزار لیغین ۳۱۵ اینجی قطعه سینده توپراغا تاپشیریلدی. شاعرین ترحیم مجلسی ۳۰/۸/۱۳۹۳ جمعه گونو، تهرانین امام زاده حسن محله سینین روزبهانی محله سینده ساعت ۲ دن ۴ ده قدر اولاجاقدیر.
استاد هاشم ترلان، ۱۳۰۲ اینجی ایلده آذربایجانین باشکندی محتشم باکی شهرینده دونیایا گلدی .
سید هاشم حسن زاده «هاشم ترلان»ین عائله سی ، سرابین آلان بیر اووج محالینین ، زنگی اووا کندیندن اولموشدور. او زامانلار ، ایران آذربایجانین اقتصادی دورومو یاخشی اولمادیغی اوچون ، ترلانین عائله سی باکی شهرینه کوچماق مجبوریتینده قالمیشدیلار.
کیچیک یاشلی سید هاشم ، جوان چاغلاریندا آنا دیلی و آذربایجان ادبیاتینا ماراق گؤرسدیب ، و او زامان دئدیغی شعرلر ، باکی نین «پیونر» درگی سینده ، صمد وورغونون یول گؤسترمه لری آلتیندا یایلمیشدی .
۱۹۳۸ اینجی ایل ، ایرانین وروسیه نین دیکتاتوری رژیم لری نین آنلاشمالاری اساسیندا ، یوخاری آذربایجاندا اولان ایرانلی لار بیر داها دیدرگین دوشوب آوارالیغا معروض قالدیلار. بو دؤنه هاشم ترلانین عائله سی ، تهرانا کؤچماغا مجبور قالیر. بو ایللر مصادیف ایدی ایرانین ۱۳۲۰ حرکاتی ایله جوان شاعر او زامانین حرکاتیندا گوجلو تأثیر بیراخیب و آتشین شعرلری ایله او زامانین درگی لری : آزاد ملت ، وطن یولوندا ، خاورنو ، آذربایجان و بو کیمی نشریه لرده ، آذربایجان ملتینین حق لریندن مدافعه ایله دی.
۱۳۲۴-۱۳۲۵ آذربایجاندا ملی دولت(فرقه دموکرات آذربایجان ) یاراندی. بوزامان استاد هاشم ترلان بیریئتیشمیش شاعیرکیمی اؤز خلقینین خدمتینده ایدی . ملی حکومت دورنده ، آذربایجان ادبیاتیندا نهنگ آدیم لار آتیلدی وبو زامان هاشم ترلان وارگوجو ایله آنا وطنینین ادبیات واینجه صنعت سنگرلرینه قاتیلدی. او زامانین قیزیل کیتابی شاعرلرمجلسی نین ۳۰۵ و۳۰۶ اینجی صفحه لری بو گؤرکملی شاعرین اوچ شعری چاپ اولوب .
۲۶/۱۰/۱۳۵۷ اینجی شاه قاچان گونو، ایراندا اولین تورکو روزنامه وکل ایراندا اولین آزاد روزنامه چوخ یوخاری تیراژدا یایلدی. بو زامان استاد هاشم ترلان اؤز دوغما همشهریلرینین یاردیمینا گلیب و «اولدوز روزنامه سی » نین شعر و ادبیات ساحه سینده یایلان بولومونده اشتراک ائدیب و دیرلی اویودلر وئردی .
اینقلابدان سونرا چیخان تورکو نشریه لرین اکثرینده اوستاد هاشم ترلانین ایزی گؤرونماقدا دیر. ایران تورکلرینین گؤزه گلن ادبی درنگی صابر انجمنی بو کیشی لرین همتی ایله ایاق اوسته دورماسی وبو گونه قدر پارلاق اولدوز کیمی پاریلداماسی بوقوجامان آتا لاریمیزدان آسیلیدیر
بوگونه قدراوستادین آلتی اثری یایلیب و تورک ادبیاتینا ماراق گؤرسدنلرین طرفیندن ذوق و شوق ایله آلقیش لانیب :
۱ – آلاولو شعرلر نشرپویا ۱۳۵۸
۲- دورنالار گلنده نشرمینا ۱۳۷۷
۳- آراز گولور انتشارات آذربایجان ۱۳۷۸
۴ – یولچو یولدا گرک نشر مینا ۱۳۸۳
۵ – گوموشو پنجک نشرفیروزان ۱۳۸۷
۶- زیروه ده گونش نشر فیروزان ۱۳۸۸
اوستادین بیرپارا ال یازمالاری هله یایلمایب انشا الله شاعرین یاخین یولداشلارینین همتی ایله بو تز لیکده یایلماسین گؤزله ییریک روحو شاد اولسون بیر شعر ایله سؤزو موزه سون قویوروق .
سایقی لاریم لا : حمید احمدزاده
دیلیمی قایتارین منه
هاشم ترلان
غربت ائلده غریبسهدیم
ائلیمی قایتارین منه!
درهلریم کؤز باغلاییب
سئلیمی قایتارین منه!
×
آختاریرام حزین- حزین
ایتیردیگیم گولون ایزین
دونیادا هر نه وار سیزین
گولومو قایتارین منه!
×
دیل دئییرم… منی آنمیر
سسلهییرم، او دایانمیر
نوهلریم منی قانمیر
دیلیمی قایتارین منه!
×
باخ اورمودان گؤی خزره
اوخشار سنی هر منظره
بو آذردن او آذره
ایلیمی قایتارین منه!
×
آذرییم ائلیم، واریم
هارای سالیر سؤز قاتاریم
سوسوز قالیب سونالاریم
گؤلومو قایتارین منه!
×
شاعر ده وار سؤز اوینادان
گونبز اوسته قوز اوینادان
فقط منه گورز اوینادان
الیمی قایتارین منه!
×
دیلیم گئتسه قالار نهییم
نئجه بو درده بئل اییم
نسیمیدن اؤیرندیگیم
تعلیمی قایتارین منه


text:
۱-آپاردی سئللر سارانی ۱۹دنه اورهیه یاتان توركو ناغیل، ۱۵۲صفحه ۶۵۰۰ تومان
۲- ساری گلین،۱۹دنه اورهیه یاتان توركو ناغیل،۱۶۸ صفحه ۶۵۰۰ تومان
بوناغیللار ساده دانیشما دیلی ایله یازیلیب و اورتامی(محیطی) یاشادیغیمیز
اولایلاردان(اتفاقلاردان) الهام آلینیب و چوخو مرندین و كندلرینین كوچه باجاسیندا اوز وئریبدیر.
بوناغیللاری اوخودوقجا اؤزوزو ناغیللارین قهرمانلاری یئرینده حس ائدیب و
قهرمانلارین موشكوللریله دیلسایلیق ائدهجكسیز.
بوناغیللارین بعضیسی۱۳۸۸-۹۰ایللرینده "آفتاب آذربایجان" آیلیق درگیسینده
یایینلانیب و تورك ناغیل بیلنلر واوخوجولار طرفیندن قارشیلانیب ویاخجی دَیَر
وئریلیبدیر.
بؤیوك آللهین كومكیله ،اولسون كی بوناغیللار آنا دیلیمیزین ادبیاتیندا بیركیچیك
آددیم ساییلسین.
آپاردی سئللر سارانی و ساری گلین ، كتابلارینین ساتیش یئرلری:
تبریز=خیابان امین- پاساژ كریمی انتشارات یاران-۵۵۶۷۹۲۵-۰۴۱۱
مرند= خیابان ایستگاه- جنب دبیرستان شمس تابلوفرش مرند۲۲۷۰۱۵۸-۰۴۹۱
مرند= اول خیابان ایستگاه كتابفروشی ابن سینا ۲۲۵۳۱۴۳-۰۴۹۱
مرند= خیابان پروین اعتصامی كتابفروشی گلزار ادب۲۲۵۷۴۴۷-۰۴۹۱
باشقا شهرلر و كتاب ساتیش یئرلری اییستهسهلر، مناسب تخفیف
ایله گؤندهریله بیلیر .(سیدمرندی۲۲۷۰۱۵۸-۰۴۹۱ و ۰۹۱۴۳۹۱۳۰۴۱)
قایناق:تاریخ مرند و آثار سید مرندی


text:
۳:۴۸
ایرانین فارس ایالتینین کازرون شهرینده رژیمین یئنی اراضی بؤلگوسو سیاستینه قارشی کئچیریلن دینج اعتراضلارا حقوق-محافظه اورگانلاری و مولکی گئییملی تهلوکهسیزلیک قوهلری موداخیله ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، دینج اعتراضلارا اون مینلرله اینسانین قاتیلدیغی بیلدیریلیر.
اعتراضچیلارین انقیلاب و حمیدی کوچهلرینده کئچیردیی یوروشون پلیس و تهلوکهسیزلیک قوهلرینین هوجومونا معروض قالماسیندان سونرا آکسییاچیلارلا حکومت قوهلری آراسیندا قارشیدورما یارانیب. نتیجهده پلیسین آچدیغی آتش نتیجهسینده ۳ اعتراضچی هلاک اولوب، اونلارلا اینسان یارالانیب، ۱۰۰-دن چوخ آکسییاچی توتولاراق نامعلوم ایستیقامته آپاریلیب.
اعتراضچیلار بیر پلیس منطقهسینی و بیر پلیس آوتومبیلینی یاندیریبلار.
حاضردا کازروندا وضعیتین چوخ گرگین اولدوغو، شهرین اساس کوچه و میدانلارینین پلیس نظارتینه گؤتورولدویو و اطراف شهرلردن کازرونا علاوه پولیس قوهلرینین گتیریلدیی دئییلیر.


text:
آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارینین حربی موداخیلهسی ایله دئوریلن و سونرادان اعدام ائدیلهن عیراقین سابیق لیدئری صدام حسینین آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری مرکزی کشفیات ایدارهسی (سیا) طرفیندن دیندیریلمهسی پروسسی حاقدا کیتاب نشر اولونوب.
آخار.آذ خبر وئریر کی، کیتابی صدامی سورغو-سوال ائدن سیا-نین سابیق امکداشی جون نیکسونون قلمه آلدیغی بیلدیریلیب.
«پرئزیدئنتی دیندیرمه: صدام حسینین سورغو-سوالی» (Debriefing The President: The Interrogation Of Saddam Hussein) آدلی کیتابدا نیکسون عیراق لیدئری ایله آپاردیغی صحبتلری قلمه آلیب. صدام حاقیندا دئییلهنلرین تام یانلیش اولدوغونو بیلدیرهن کشفیاتچی، «اونو دینلدییمده بو دوروما اولدوقجا تعجبلندیم»، - دئییب.
نیکسون تاریخی پروسئسلرین صدامی حاقلی چیخاردیغینی وورغولاییب:
«صدام یاخالاندیقدان بیر نئچه گون سونرا منه «عیراقی ایداره ائده بیلمیجکسینیز. اوغور قازانا بیلمیجکسینیز. چونکی عیراقی تانیمیرسینیز. دیلینی، اینسانینی و تاریخینی بیلمیرسینیز. یاخین زاماندا عیراقی ایداره ائتمهنین نه قدر چتین اولدوغونو گؤرجکسینیز»- دئمیشدی.
صدام منه عیراقدا اینسانلارین داورانیشلاری ایله ایقلیم شرطلری آراسیندا علاقهلرین اولدوغونو دئمیشدی.
۲۰۰۴-جو ایلده یاز فصلینده اؤلکهده قانلی اولایلارین جریان ائدجیینی بیلدیرمیشدی. تاریخ داها سونرا صدامی حاقلی چیخاردی. ۲۰۰۴-جو ایلین آپرئل آییندا آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارینین باشچیلیق ائتدیی کوالیسییا قوهلری ایله القائده، بعث پارتییاسی و مهدی اوردوسو آراسیندا آتیشمالار یاشاندی. همین قارشیدورمالاردا بیرینجی طرفین ایتکیسی ۳۸۳، دیگر طرفین ایتکیسی ایسه ۱۳۴۲ نفر اولدو».
نیکسون عینی زاماندا صدامین «عیراق حکومتینین القائده ایله باغلانتیلاری وار» ادعاسینی دا تکزیب ائتدیینی وورغولاییب. صدام عیراق حکومتینین ۱۱ سئنتیابر هوجوملارینا هئچ بیر حالدا دستک وئرمدیینی ده وورغولاییب.
خاطیرلاداق کی، ۲۰۰۳-جو ایلده یاخالانان صدام حسین آمئریکا بیرلشمیش شتاتلارینین عیراقدا یاراتدیغی موقتی حکومتی طرفیندن ۱۹۸۲-جی ایل دوجئیل شیعه قتل عامینا گؤره اتهام ائدیلیب و ۵ نویابر ۲۰۰۶-جی ایلده حاقیندا اعدام قراری چیخاریلیب. عیراقین کئچمیش رهبری ۳۰ دئکابر ۲۰۰۶-جی ایلده آسیلاراق اعدام ائدیلیر.
سؤزوگئدن کیتاب ۲۹ دئکابردا ساتیشا چیخاریلاجاق.


text:
مجموعه شعر «دیلمن دیلی» سرودهی حسین اکبری (دیلمن) در 428 صفحه به قطع رقعی با پیشگفتاری از دکتر ح. م. صدیق توسط نشر تکدرخت منتشر شد. در زیر پیشگفتار استاد را میخوانیم:
دیلمن دیلی نئجه دیلدیر؟
چاغداش تۆرکجه شعر دنیامېز، چۏخ رنگارنگ سبکلر و شیوهلر ایله اۏلوشوب، قاباغا گئتمکدهدیر. دینی- مذهبی، عرفانی، فلسفی، اجتماعی- انتقادی، طنز و ... شیوهلری، ایندی گنجلیڲیمیز طرفیندن منیمسهنیر و گۆن به گۆن یئتگینلیڲه سارې یؤنهلیر.
بو شیوهلر ایچینده، بیری ده آیدېن دۆشۆنجهلی شاعریمیز حسین اکبری (دیلمن) ـه عائددیر. دیلمنین شعر سبکینی حلهلیک تعریف ائتمک اۏلمور. لاکین ان اؤنملی اؤزهللیڲی، معنالار و آنلاملارې یئنی شیوهلی بیر دیل ایله بیان ائتمهسیدیر.
هامې «باهار عطیرلی گۆلۆش»دن سؤز ائده بیلرلر. لاکن دیلمن همین بو گۆلۆشۆ بئله توصیف ائدیر:
باهار عطرلی گۆلۆشۆ
سئودا چیچکلرینده
گرنهشیر آچېق آچیشقالار رفینده دیبجکده
آچېلېر
آچېر دۏداقلار قۏنچالارېن ...
بس ندن آچېلمېر
پردهلی پنجَرهلر !؟
ائلهبیل ایشگیللری معرفت سانانلار ...
آچېلماغېن سارساقلېقدان بیلیرلر !
آنجاق ، دئمهدی .،. دئمه !
شنلیک ماهنېسې اۏخویور اَدَب
یاشانتې هاواسېندا ...
آچېشقالارېن آچېقلېغېندا
گۆلهجک ...
گۆللهنهجک ...
گینه حیات باغېندا
انگین دیرلیک باغېندا !
شاعرین گتیردیڲی بئله یئرلی سؤزجۆکلر و عبارهلر، اۏنون شعرینی تام جانا یاتار، آخېجې و اۏیناق ائدیر. بونونلا یاناشې شعرینین فلسفی ماهیتلی معنا و آنلامېدا اۏنون دڲرینی قات – قات زنگینلشدیریر.
اۏنون عشقی و سئوگیسی، چۏخ درین و تایسېز بیر عشقدیر، یوخودان و رؤیادان اوزاق، گئرچک بیر عشقدیر، حتی سئوگیلیسینین اۏنا دادانان یوخولارېدا، اۏنو اۏندان آلا بیلمز![1]
شاعرین شعرینده، جانلې بیر هارمونی، ریتم و آهنگ واردېر. اۏنون حتی قۏیدوغو یازې قورولو نشانهلریده بو ریتیم ساخلاماق اوچوندور. مثال اۆچۆن «قېرمېزې- قېرمېزې» (ص 252) شعرینی توتالېم:
بۏشونا اویدوم ...
کؤلگهلرین اوزونلوغوندا !
کیمی آختاریردیم ...
چئشیدلی اۆزلۆکلرین آرخاسېندا !؟
ایتیردیم اؤزۆمۆ ...
ایتیردیم اؤزۆمۆ!
اۆزۆمدن گلمیر ، دئییم ...
اۆزۆنده کی قېرمېزېلېغې اؤزۆن یویاسان !
گئدریدیر آنجاق .،.
هر نئجه گئدرسن .! .
بیری چېخاجاق
ائله یویاجاق ...
رنگین آتاجاق !!
شعری قایېدېب بیرده اۏخویالېم، بو دفعه یازې قورولو نشانهلرینهده دقت ائدهلیم. بو نشانهلر یئرسیز قۏیولمامېشدېرلار، هم ریتمه، همده معنانېن چالالارېنېن روحا هوپماسېنا یاردېم ائدیرلر. شعری دؤنۆن بیر داها اۏخویون حتماً.
بو مجموعهیه سالېنان256 قطعه شعرلرین عنوانلارې بورادا الفبا سېراسې ایله دۆزۆلمۆشدۆر.
شاعرین شعرلرینده، گۆندهلیک معیشت و یاشایېش اۏلایلارېنا اؤزل و خصوصی توجه واردېر. «قېزغېن بازار» شعرینده (ص 257) بۏش جیبدن، بۏش حسابدان، گؤز قارالدان چک و بو کیمی مسألهلردن دانېشېلېر. شاعرین بو ساحهده سؤزلرینی شعره دؤندرن، اۏندا اۏلان گیزلی بیر ریتمدیر. بو ریتم دئدیڲیم کیمی کلمهلرین دۆزۆلمهسی ایله بیرلیکده یازې قوراللارېنېن یاردېمې ایله اۏخوجویا انتقال ائدیلیر. همین شعری بیر داها بورایا آلماغې یارارلې گؤرۆرم:
سن اۏنون
یان- جیبینه ...
دیز چؤکۆپ قاتلاناندا ...
دیزلریمی ، قوجاقلامېشدېم !
دالېمجان نهلر دئییردیلر ...
دالېندان دانېشانلار !
دۆشۆنۆردۆم قایېتماغېوې
آنجاق نهبو تۏم- تۏرآغېنان
دییهسن گؤز قارالدان
چک ...
بۏش حسابدان!
آلدېقلارېن نهییدی ...
نه اۏلدو !؟
الدن- اله ...
ایندی گینه باخېرسان منیم الیمه .!.
منسه ... شاشقېن
دالېنداکی
( امضالارا! )
شاعرین شعرلرینده ایشلهنن بعضی یئرلی تعبیرلرده، اۏنون یارادېجېلېغېنې زنگینلتمکدهدیر. آشاغېداکی عبارهلر و اصطلاحلارې، شاعر دیلیمیزین زنگین لهجه و شیوهلریندن سئچیب یازېلې دیلیمیزه داخل ائتمیشدیر:
دهڲدیم اؤزۆمه = اؤزۆمۆ آنلادېم.
دۏن گیردیرمک = زۏر ایله دۏن گئیدیرمک.
یا مثلاً «نومارا» شعرینده (ص 298)، «نوماراسېن سئچهمن!!» عبارهسینده ایکی (!!) یان یانا گلن تأکید نشانی بونو آندېرېرکی هانکی اساس آنلام اۏردا وار: بیری بوکی نوماراسېن یعنی شمارهسېن و ایکینجی یعنی حیله و حوققاسېن سئچهمن بیر بو آنلامداکی سئچه بیلمزسن ایکینجی بو آنلامداکی من سئچه بیلمرم! شاعر هر ایکی آنلامی قصد ائدیر!
شاعر، ایشلتدیڲی سؤزجۆکلرین بۆتۆن ظرفیت و امکانلارېندان استفاده ائدیر.
اۏ، فولکلوروموزدان دا الهام آلېر. چۏخ یئرده آتالار سؤزلریندن استفاده ائدیر، خلق دیلینده اۏلان اصطلاحلار و عبارهلری شعره سالېر. مثال اۆچۆن «سوچ ایزی» شعرینی آلالېم (ص 208) و یا «فاتېنېن تومانی» شعرینده:
بولاردان فاتېیا تومان چېخماز
ضرب مثلیندن استفاده ائدیر.
و یا:
الله هئچ کیمی جانېندان چکدیرمهسین
ضرب مثلیندن «قارغېش» عنوانلې شعرینده یارارلانمېشدېر:
اینانمازدېم یاراشېغېندان آرتېق چابالادېغېم
قېرقېن سالدېغېن اؤلکمده ...
دویغولارېمې یان یانا لش قۏخودا !
بیر اؤلکه نئچه قېرانا قېیېلار !؟
بو شعرده «قېران» سؤزۆ ایلک قیمت و بهادان، قېران آنلامېن خاطرلادېر آنجاق قېران تۆرک دیلینده قېرماق مصدریندن اۏلور و همده دؤیۆشده قېرقېن سالماق آنلامېن داشېیا بیلیر، ائلهجه (بیر اؤلکه نئچه قېرانا قېیېلار!؟)دا هم آنلام بو اۏلورکی بیر اؤلکهنین ساتانلارې اۏنو نئچه قېران پولا، یا... ساتماغې روا گؤرۆرلر و هم آیرې بو آنلامې دئییرکی بیر اؤلکه نئچه اؤلدۆرۆجۆ قېرقېن سالان الینده تاراج اۏلماغا روا گؤرۆلر!؟ هله کی دیلمن گیزجه بوردا قېران و تومان سؤزۆنۆن باغلېلېغېن آندېرېر . . . بو آراشدېرما تۆرکۆ دیلده بیر داها قۏنودان ترتیبات لشکری و جنگینی آندېرېرکی دارتېشمالېدېر!
گلمزدن گلیر قارغېش ائلهیهسیم ...
یارادېجېیلا آرامدا نه دۆشۆنۆپ نهدئیهسیم .!.
ائشیدهرک کیمدن...
کیمی قند مرضی توتوپ ، گؤزۆ توتولوپ...
گؤره بیلمیر .! . ( الله هئچ کیمی جانېندان چکدیرمهسین! )
بیرده بیر سنی دۆشۆندۆم ...
نه داغېداسې یئدیڲین
نه آجېماسېز آتدېغېن ...
دئ نهیه گؤره بیلمیردین !
( الله هئچ کیمی جانېندان چکدیرمهسین! )
شاعرین انسانی دویغولارې، آجېناجاقلې اۏلاراق دیله گلیر. مثال اۆچۆن، اۏ دۏغرولوقلارېن جمعیت آراسېندا یۏخ اۏلماسېنې گوز یاشلارې ایله دیله گتیریر:
تیکیلن تومانلار دۏغرولوغون اڲنینه گلمهیهجک
آنجاق فاتېنې بۆرۆسۆن !
باخېشلار فاتېنېن تومانېنا اویمازسا
چېلپاق وارلېغېن گؤرۆشۆنه چاتا...
دیلسیز دۏغرونو دویان ...
بیلیم سایقېسې دویماز...
گهوهزه ذهنلرین لافېنا !
( بولاردان فاتېیا تومان چېخماز! )
و یا «عمل اۏتاغې» شعرینده جمعیتیمیز آراسېندا حکیملیڲین انسانېن حکمت و بیلمک سوییهسینی ایردهلهییر بیر جۆره تجارته چئوریلمهسینی آجې – آجې دیله گتیریر:
خستهخانادا
گینه قاچا قاچ
قۏو ها قۏو
هرکیم اؤز سانجېلارېنېن عیلاجېن آختارېر .!.
هله سئوگی اومولور ...
سلام لاشمادان ،
گۆله – گۆله
دئیهنلردن!
یاخشېلېقسا ...
غریب کئفسېز اۏتوروپ
یازېق عمللیکدی
سېراسېنې گؤزلهییر
اۏتاقدا منفعت آدلې بیر خستهنین قارنېن آچېپلار...
اۏ چېخمازسا ...
بو گیره بیلمهیهجک!
بوردا یاخشېلېقلارېندا عمل اۏتاغېنا گیره بیلمهسی یعنی فعلیّته کئچمهسی منفعت آچیسېندان دڲرلنمهدن امکانسیز اۏلدوغو گؤرۆنۆر!
هر حالدا قید ائتمهلییم کی دیلمن سیمگهچی (= سمبلیست) بیر شاعردیر. سیمگهلری ایسه بوروشوقدور. اۏخوجو سیمگهنی آلېب، معمانی آچاندا، چۏخ لذت آپارېر. مثال اۆچۆن سۆپۆرگه عنوانلې شعرده، دفه، خالی، ایلمک و سۆپۆرگه هر دؤردو سیمگهدیرلر. همین سؤزجۆکلر ایشلنن شعرده دالماق (= دۆشۆنجهیه دالماق) سانکی آشاغېداکی مصراعی یادا سالېر:
سر فرو بردم در آن جا تا کجا سر بر کنم.
*
چکیلیر بۏشلوغا، سنسیز خیالیم
سانکی ایپک بۏیلوق، خالی دارینا
«چکیلیر بۏشلوغا» دئدیکده، بۏشلوق خالی دارینا اۏخشادېلاراق ... اۏخوجو ظن ائدیر کی سنسیزلیکده اۏلان خیال ایپک بۏیلوق کیمی اۏرا یا اۏنا چکیلیر! ندن چکیلیر سؤزجۆڲۆ ایشلهنیلیر؟ چون اختیارسیز بیر چکیلمهدهدیر ... ایندی گؤرن بو سن کیمدیر؟ بلکه حقدیر و خالیداری نهدیر؟ و خیال ایپک بۏیلوق کیمی اوزون بۏیلو بیر پارلاق اینجهلیک . . . بورداکی آنلام گئت گئده شعرده خلقت و وحدتین گیزلرینین، اجتماعی و کۆتلهوی مسئلهلردن آیرېلمازلېغېندا بیر شئی آنلاتماقدادېر!
شاعرین اؤزۆندن شعرده گئدن سیمگهلرین آنلاملارېنې سۏروشاندا، منه بئله بیر آچېقلامالار گؤندردی:
سۆپۆرگه آئینی خرافات.
ایشیق بیلیم ایله آنلادا بیلمهدیڲیمیز بیر بیلیم.
کؤلگه بیر وارلېغېن ائتگیسی و نئجهلیڲی و چېخارې.
دووار بیر یالنېشې یؤنلدنسېنېر.
آچېشېقا اؤزۆمۆزه گؤره اۏلان باخېش آچېلارې.
پنجره اؤزگهلنن آچېشغا.
سو ذرهسی وارلېقدا وحدت ایله کثرت آرالارېندا اۏلان و وحدتدن آلغې ایستهین وارلېق.
دۏغروداندا سیمگهلر بوروشوقدور، اۏنلارې چؤزمڲه بصیرت لازمدېر. بصیرت گؤزۆ ایله گؤرنده، بلکهده انسان یۏخلوغو، وارلېق گؤرهجکدیر!
من یقین ائدیرم کی دیلمنین بو شعر مجموعهسی، چاغداش شعر ساحهمیزده یئنی بیر آخېن و جریانېن ایجاد اۏلماسې و دوام تاپماسېنا یارادېجې یاردېم ائدهجکدیر، یئنی بیر شعر مکتبی! شکیل باخېمېندان بو جریانېن شعری، نه عروض و نه هجا اؤلچۆلرینده قېسېلېب قالمېر. بونونلا بئله هر قطعه شعر بیر ریتملی و آهنگلی تابلو کیمی چیزیلیر. بو ریتمی تاماملایان اۆچ اساس عنصر واردېر:
- سؤزجۆکلرین سئچیمی.
- تصادفی ایشلنن اویاقلار و قافیهلر.
- یازې قورولو علامتلری ایله ریتمه معنا وئرمک.
بونلارېن هامېسې بیر یاندا دورسون دیلمن دیلینده، دڲرلی انسانی مفکورهلر یاتېر، بو شعر جریانی اجتماعی حادثهلره یابانجې قالمېر کی عکسینه شاعرین بورادا اصیل هدف و آماجې تۏپلومون دردلرینی، انسان معنویاتینین جۆره- جۆره حالتلرینی، بیان ائتمکله، اجتماعی مسألهلرین حل اۏلماسېنا یاردېم ائدیر. همده اۏ، یارادېلېش و کائنات حاققېندادا، فلسفی گؤرۆش صاحبیدیر. همین گؤرۆشۆنۆ، البته کی سیمگهلر یاردېمې ایله معاصر اۏخوجویا چاتدېرېر.
و یا «باشین بلاسې» شعرینی نظره آلالېم
هاوا گلیپ
هاوالانېر
شیشیک باشلار !
اۏ ایسه ...
گئنهلن بؤرکدن .!.
بهلهنینجه ...
آنایا .،.
قارېشېق .!.
داراغا گلمز ...
بلالې
بلالې
باشا دۆشمهدن .!.
گئدیر
ایندی ...
دارا !!
هاوا گلیب ایندی بو هاوا باشلارا گلن هاوادېر یا دوروم و جریان هاواسېدېر کی یاشایېش ایچینده کۆتلهنی بۆرۆیوب هاوالانېر نه هاوالانېر؟ شرایط و جامعه یا اۏردا کی بۏشونا شیشیک باشلار! اۏ ایسه کیمدیر کی بو احوالاتدا باشېنا یا باشلارا قۏیولان بؤرکلردن یا بلکه بیر بؤرکۆن دؤنه دؤنه باشلارا قۏیولدوغوندان گئنهلن بؤرکدن! بیر دالېسې بیتمز نتیجهیه سۆرۆر، ائله کی بؤرکۆن گئنهلمهسیندن اوسانان آیېق انسان یا آیېقلېغا واران انسان آنایا بلهنیر! فولکلور یا ائل بیلیمینده «باشېن بلهدیلر، تۏیون توتدولار» اصطلاحی واردېر، یعنی آغېر بیر مسئولیّته سالدېلار. ایندی چۏخو بو تۏی یا بلهمهنی ائولیلیک احوالاتېنا بنزهدیرلر. اؤزۆ بئله دئییر:« آنجاق آنایا بلنمک ندیر، آنا کیمدیر؟ شاعر وطن ایله ائولنمیش، قارېشېق دۆشۆنجهلری باشېندا هئچ بیر دۆزن داراغېنا گلمز ... بلالی بلالی/ باشا دۆشمهدن، نه اۏلدوغو دورومو یا ندن ایشلرین بئله اۏلدوغونو باشا دۆشمهدن، قاچېنېلماز یۏلونو سۆردۆکجه گئدیر، ایندی، هرکیم بو ایشی باشا دۆشۆر داراسېن اؤز بیلدیڲی دۆزن ایله بو قارېشېقلېغې بلکه ده حلاجین دارا گئتمهسی کیمی باشې بلادا!»
هر حالدا، من حسین دیلمنین نشر اۏلان بو ایلک شعر مجموعهسینی چاغداش شعر دنیامېزدا بیر یئنی حادثه کیمی دڲرلندیرمکدهیم. سؤز یۏخ کی اۏنون یاراتدېغې بیر قالاق چئشیدلی موضوعلار و قالبلار یازدېغې منظومهلر، شعر قطعهلری، بایاتېلار، غزللر و ... چاغداش شعر مدنی دنیامېزې زنگینلتمهده اؤزۆنه گؤره بیر رۏل اۏینایاجاقدېر.
دکتر ح. م. صدیق
تبریز – اسفند 1395
[1] آرا ووروشدوران، ص 5.


text:
گئدیرسیز مکه یه تکمیل اولا ایمان حاجیلار؟
وئره آللاه سیزه مین حوری و قیلمان حاجیلار؟
فیکر ائدیرسیز کی قیامت ده ده وار خر تو خری
آغ آراق چین اولاجاق هر کسه نین تاج سری
آلاجاق دور و بریز حوری و قیلمان و پری ؟
وئره جکلر سیزه ده روضه رضوان حاجیلار؟
گئدیرسیز مکه یه بو ملتی آلداتماق اوچون
اوزاداز ساققالیزی جینسی باهاساتماق اوچون
یاکی شیطان کیشی لر شیطانا داش آتماق اوچون
شیطانی وورمایئن آی کوهنه مسلمان حاجیلار
هئچ اولوب بیر گئجه سیز باش چکه سیز قونشولارا
گؤره سیز قونشونون آروادی عجب گئیدی قارا
اَری بیچاره آجیندان اؤزونو چکدی دارا
سیز دوغوردان حاجی سیز یا کی یالاندان حاجیلار؟
گر پولون چوخدو کیشی وئرگینن آجلاری دویور
گؤرموسن دولت الان مین دیلینن خالقی سویور
بیزی بیچاره ائدیب سیزلری آواره قویور
بو نه یاتماقدی یاتیبسیز سیزی قرآن حاجیلار؟
گاه گئدیرسیز وئریسیز کربلادا صداما پول
ائله بیل چرله مک حالدا سالیسیز ائششگه چول
من اؤلوم کیمدی قویان جنگی ده آروادلاری دوُل
یا گؤرن بیز دئییریک صداما بهتان حاجی لار؟
قاراگونلر گرک هر یئرده وار ایرانه گله؟
نییه قویموللا بو ایران سر و سامانه گله؟
هئچ گؤروبسوز سیز عربلر ده خراسانه گله؟
او شه کرب و بلادیر بو خراسان حاجیلار
خراسان شاهیله یوخ فرقی امام حسنین
یوخ امام ائیله امام دیر بو منیم دیر او سنین؟
قولو سینسین گؤروم آللاه بئله قانون کسه نین
سیزه دیوان ائله سین شاه شهیدان حاجی لار
بیزه آللاه دئییب آج قوی پولونو وئر عربه
ییغ آپار وار یوخووی وئرگینن اول بی ادبه
ایلده بیر یولدا عزیزیم یولووی سال حلبه
گورآجیندان نه چکیر اوردا نریمان حاجی لار
صفرآباددا الان ملت آجیندان قیریلیر
قیرمیزی باشماق اوچون دیل سیز اوشاقلار ویریلیر
ولی چوخلاری یئییب ملتین حاققین جیریلیر
چوخو تاپمیر گییه تا اگنینه تومان حاجیلار
هله قوی کئیف ائله سین مکه ده استانداریمیز
یاخشی ماهردی شعار وئرمه یه فرمانداریمیز
یاری میز خواب جهالتده دیر قالدی یاریمیز
یاریمیزدا اوره یی غمدن اولوب قان حاجی لار
زنگان آباد اولا ویران اولا استاندارا نه
خالق اولر جررو جهنم کیشی فرماندارا نه
چوخ گناه بیزده دی بو بی گناه انسانلارا نه
بولارا نه کی اولوب ات نئچه تومان حاجیلار
کیشی بونلار گلیب استانه کی تا کئیف ائله سین
باهادی تاکسی چؤرک قارداش ، حسن پور نئله سین
گلیب هر کس قورا بو شهرده بیر پول تله سین
خالقی آلداتماغادیر بیر بئله احسان حاجیلار
صبح اولور حضرت استاندار اولور کوهه روان
یئیه صبحانه، سونا ائیلیه تفریح کنان
ساهات اون بیرده گلیر دفترینه مرد جوان
یئتیشیر وقت اذان باغلانیر هر یان حاجیلار
ایشه واخ قالمیری دای کی سیزه قربان حاجیلار
کس سسین شاعر بدبخت قوتار سؤزلریوی
یوخوسوزلوق چیخادار صبحه کیمین گؤزلریوی
گئده! زنگانلی یاتیب سن دؤیوسن دیزلریوی؟
دردی فرهنگ دی اولماز بونا درمان حاجیلار
سیزه دیوان ائله سین شاه شهیدان حاجیلار


text:
1385 -جی ایل خرداد قیامی
1385-جی ایل خرداد قیامی
و بو موضوع ایله باغلی او زامانین اس ام اس لر یحسن راشدی 1/3/1393
1385- جی هجری شمسی ایلین "خرداد قیامی " آذربایجان تاریخینده اؤزل موقعیته مالیكدیر.
بو تاریخده آذربایجان میلّتی " ایران " آدلی دولتی قزئت ده اونا اولان توهینه سارسیدیجی جاواب وئره رك آذربایجانین بوتون شهرلرینده آیاغا قالخیب اعتراض قیامینا باشلادی.
بو اعتراض آذربایجانین ان اؤنملی و باش شهری تانینان تبریزدن توتدو ، اورمیه ، زنجان ، اردبیل ، قوشاچای ، خوی ، مرند ، داش ماكی ، سولدوز (نقده) ، خیاو (مشكین شهر) شهرلرینده داوام ائده رك آذربایجانین كیچیك شهرلری اولان طارم ، پارسا آباد و گئرمی كیمی شهرلرینده ده ادامه تاپدی .
آردینی اوخو - ادامه