text:
دکتر محمدرضا کریمی
ساکالار، آذربایجان تاریخینده اؤنملی بیر یئر دوتموش، اؤلکه میزین دیلی، مدنیتی و کولتورو تاریخینده اؤز امضاسینی آتمیشدیر. بوگون ایراندا اولان بیر سیرا یئر آدلاری ساکالاردان قالما آدلار کیمی تانینیر، او جومله دن سیستان، سقز، ساسان، اسکیت، اشکوزا، اشک و حتا سام آدی شاهنامه ده ساکالاردان قالما بیر آددیر. یئنه ده شاهنامه نین بیر چوخ داستانلاری تورانلی لارلا (ساکالارلا) ایرانلیلار ساواشی ایله ایلگیلیدیر. ساکالار هخامنیش لر ایرانا گلمه میشدن قاباق بو یوردلاردا یاشاییبلار. ساکالار بوتون تاریخ آراشدیرانلارین نظریله اورتا آسیادان، اورال دنیزینین کناریندان اوروپانین دون و دانوب ساحیللرینه قده ر یئریمیشلر. ساکالار بیر اوزون مدت ده آذربایجاندا قالمیش و مدنیت قورموشلار. اونلار حتا سیبریده یاشایان کیممرلری اورادان قووُب، اؤزلری اوتورموشلار. مارتونوشا و ماگونوهدان اله گلن اشیالار گؤسته ریر کی ساکالار اوکراینین قوزئیینی ده الده ائدیب و میلاددان ۴۵۰ الی ۵۵۰ ایل اؤنجه بورالاردا یاشاییرمیشلار. تالگران، روس عالیمی ساکالارین مدنیتلرینین یوکسه لیش زامانینی ۲۵۰ ایللری میلاددان اؤنجه یه باغلیر. بو زامانلار وولگا چایینین اطرافیندا بؤیوک بیر مدنیت صاحبی اولموشدورلار. سونرالار اؤز یئرلرینی خزرلره وئریرلر و بو یوردلار خزر امپراتورونون یوردو اولور.
ساکالار میلاددان مین ایل اؤنجه چین سینیرلاریندان دانوب ساحیللرینه قده ر اوزانان چؤللرده یاشاییردیلار. ساکالاردان یازی و یا سکه الده ائدیلمه میشدیر، آنجاق قبیرلریندن چوخلو بزه ک نسنه لری، ساواش یاراقلاری و بیر سیرا قولباق، بویونباغی و سایره اله گلمیشدیر. آنجاق اونلارین تاریخینی چین و یونان قایناقلاریندان آلمالیییق. اسکی یونان عالیملری ساکالاری دونیانین ان اسکی سویلاریندان اولدوغونو دئمیشلر. تروگوسن پومپئوس Trogus Pompeius میلاددان یوز ایل قاباقکی موّرخ، ساکالاری دونیانین اسکی سویلاریندان بیلیر، اما مصری اونلاردان اؤنجه کی بیلنلر ده چوخدور.[۱]
ساکالار اؤز زامانلاریندا دونیانین گوجلو سیاسی قووه سی ساییلیردیلار. اونلاردان بیر چوخلو افسانه لر قالمیش، اودیسه Odysseus ده اولان آیایا Aeaea یا همان “گونش یوردو” اؤلومدن سونراکی دونیادیر و بو دونیا قارا دنیزین دوغو ساحیلینده اولان سکائیه دیر و بوگون کوبان Kuban و یا تامان Taman آدلانیر. بورادا یاسون Jason و آرگونوتلار Argonauts قیزیل یون آردیجا دولانیب و اودیسه سونراکی اولایلارلا اوز – اوزه گلیر. بورادا افی ژنی Iphigenia، دیانا Diana اوچون یاردیما قاریشیر و ماجوج Magog غضبله نه رک ائشیگه چیخیر و یهودلار آراسیندا عصیان قالدیریر.
بونلاردان علاوه، ساکالارین ثروتلری حاققیندا داها اینانیلماز داستانلار وار. بو داستانلار یونان مورّخلری طرفیندن رئال اولایلارلا قاریشمیش و ۱۹جو یوزایلین سونونا قده ر اوزاناراق هله علمی باخیشلار باخیلمامیشدیر. سونرالار قبیرلردن تاپیلان قیمتلی نسنه لرله برابر هرودوتون ساکالار حاققیندا یازیلان سؤزلر اورتادا مطرح اولدو. روسیانین گونئی طرفیندن چوخلو قیمتلی نسنه لر تاپیلاراق هامینی حیرته سالدی. بو تاپینتیلاری بیر – بیرینین یانینا قویدوقدا ساکالارین یاشاییشلاری اله گلیر و بوگونکو قازینتیلاردان الده ائدیلن نسنه لر اسکی موّرخلرین یازدیغی افسانه لره اوخشار یؤنلر واقعیت تاپیر. اونلاردان یازیلان رسیملر و عنعنه لر و بونلارین آراشدیرماسی بیزی ساکالارین یاشاییشلاریلا تانیش ائدیر.
ساکالار میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجه یه قده ر روسیانین گونئی توپراقلاریندا و کوباندا یاشاییردیلار و اونلارین اوخشار قبیله لری آلتایلاردا قالیردیلار. بلکه یئنی سئی لره ده نفوذ ائتمیشدیلر. بو آسیا طایفالارین کؤکونو دقیق تعیین ائتمک چتین اولورسا دا، آنجاق ساکالارین صنعت و اینجه ایشلرینده اشتراک ائتمیشلر. بو صنعتلردن یارانان نسنه لر کوباندان اله گله رک، کریمه ده و روسیانین گونئی طرفلرینده چای قیراقلاریندا چوخلو نسنه لر اله گلیر و بنزر طایفالارا باغلی اولدوغو اینانیلیر. پازیریک قالیسی بوگون هله ده حیرتلره سبب اولور.
۱۹جو یوزایللریندن روس عالیملری کارپاتدان دون چایی قیراقلاریندا یاشایان یوردلارا سکائیه دئیهرک، استرابون دوبروجا Dobrudja ماحالینا “کیچیک سکائیه” دئییر و بوتون بو چؤللرین قوزئیینده و قارا دنیزین دوغو قوزئیینی “دوغو سکائیه” آدلاییر.
بوتون بو یوردلاردا ساکالار و اونلارین یاخین طایفالاری یاشاییرمیشلار. اونلار چوبانلیق و اکینچیلیک ده ائدیردیلر. بلکه ده اورتا آسیادان گلن بوتون طایفالارین بئله بیر یاشاییش طرزی اولدوغو دوزگون ساییلسین.
مورخلرین یازدیقلارینا گؤره ساکالار ایگید و سلحشور بیر خالق اولاراق ساواشلاردا بؤیوک مهارت تاپمیش و دوشمانلارین دریسینی سویماغا داها آرتیق ماراق گؤسته ریردیلر. بو دوروم چین و روم کیمی بؤیوک قووه لری قورخویا سالیردی. میلاددان ۷۰۰ ایل اؤنجهده ساکالار کیچیک آسیادا اولاراق یونان و روم تاجیرلری آراسیندا قورخو یارادیردی. قارا دنیز و بُسفردا، حتا پانتی کاپایوم Panticapseum دا یاشایان دولتلر قورخویا دوشموشلر. آما ساکالارین اینجه صنعت و بزه ک – دوزک نسنه لرینه ماراق گؤسته ریب، تاجیرلرین ان ثروتلی مشتریلری اولورلار و یونانلی لار بو آلیش – وئریشلردن ثروت قازانیرلار. آلیش – وئریشلر پایا – پای اولورسا دا، یاخشی دریلر آلیب ساکالارین سفاریشلری اساسیندا بویونباقلار و قولباقلار دوزهلدیرلر. گیریشمن دئدیگینه[۲] گؤره پارتا توآ Partatua و یا اوغلو مادویس Madyess ، ساکالار شاهی و شاهزادهسینه نسبت وئریلن خزینه ده بیر چوخلو بزه ک نسنه لری تاپیلمیشدیر.
ساکالار تجارتده فعال نقشلری اولدوغو کیمی ساواشلاردا دا اؤنملی رول اویناییردیلار. همین دوروم سبب اولموشدور هرودوت اؤز بؤیوک کتابینین بیر بؤلومونو اونلارا باغلاسین. هرودوت ساکالار حاققیندا معلومات الده ائتمک اوچون اولبیا Olbia یونانین سینیریندا اولان یوردا سفر ائدیر و ۶۴۵ ایل میلاددان اؤنجه بوگ Bug و دنیستر Deniestr چایلارینین یاپیشان یئرلرینده قورولان بیر یوردا سفر ائدیر. اولبیا اؤز وارلیغی اوچون ساکالارین حیمایه سینه محتاج ایدی و اونا گؤره اونلارا باج وئریردی. هرودوت او شهری گؤزل و مترقی بیلیب و کتابینین دؤردونجو بؤلومونو اورادا یازاراق ائشیتدیکلری ایله گؤردوکلرینی بیر – بیرینه قاتدی. آنجاق یازیلی قایناق الده ائتمه سه ده اؤزو شاهید اولدوغو اولایلاری یازیر. میلاددان ۴۰۰ ایل سونرا، ساکالاردان بیر سؤز – سؤی قالمامیشدی. آنجاق ۱۵ یوز ایل سونرا، ۱۹جو یوزایلده بو قایناقلار اورتایا گلیر و ساکالار تانینماغا باشلانیر.
نه یازیقلار کی ۱۷جی یوزایلدن تاپیلان خزینهلر غارت اولونور. اوغرولوقلار پتر کبیرین قولاغینا چاتدیریلیر. پتر امر وئریر تاپیلان نسنهلری پترزبورگ دا توپلاسینلار. بورایا بیر چوخلو قاییش، قولباق و بزه ک نسنه لری توپلانیر. بو نسنه لر تزار ساراییندا بیر خزینه کیمی ساخلانیلیر.
۱۸جی یوزایلده سیبریده تاپیلان نسنه لر حیوانلاردان دوزه لینن بزه ک وسایلی اورتایا گلیر. ژنرال ملگونف Melygunov، ۱۷۶۳جو ایلده بو قازینتی و تاپینتیلارا قاریشیر. سونرالار کلارک Clarke ، پالاس Pallas، دوبوآ دو مونتپرو Dubois de Montpereux ، سوماروکوف Sumarokov و باشقالاری علمی آراشدیرمالار اوچون سیبریه یه گلیرلر. بونلار اسکی قبیرلری بیر ده سؤکورلر. ۱۸۰۶جی ایلده نیکلایف Nikalaev دا بیر موزه دوزهلینیر. ۵ ایل سونرا باشقا بیر موزه تئودوسیا Theodosia دا آچیلیر. ۱۸۲۵جی ایلده ان بؤیوک بیر موزه کرچ Kerch ده یارانیر. بو موزه لر عتیقه تانیانلار اوچون هیجانلار یارادیر. آز بیر زاماندا ایکی مشهور عتیقه چی دوبرو Dubrux و استمپوسکی Stemposki باشقا بیر آداملارلا او جمله دن بلارمبرگ Blaremberg و آشیل Ashil کرچ موزه سی نین مدیرلریندن، کاریشا Karisha محلی وزارتین نماینده سی کرچ یاخینلیغیندا آراشدیرماغا باشلادی. سونرا اونا بنزه ر بیر ایشلری باشلادی. آز بیر زاماندا بیلدی کی بورادا بیر چوخلو تاپیلان انسانلارین و آتلارین قبیرلری دمیرچیلرین زنگین هنرلرینی اؤزونده ساخلاییر. علمی آراشدیرمالار بو بزه ک – دوزه ک وسایلی ساییلان نسنه لر اوزه رینده یارانان هنر و اینجه صنعت تاریخین ان گؤزل اؤرنکلریدیلر.
سونراکی آددیم، ساکالاری تانیماق اوچون ۱۸۶۰جی ایلدن سونرا گؤتورولدو. و.و. رادلوف v.v. Radlov سیبریده آراشدیرمالارا دوام ائتدی. بو دؤنه تپه لری قازماقلا ایره لی گئدیب، ۱۸۶۵جی ایلده آلتایین گونئیینده کاتاندا Katanda یا چاتدی. بورا او قده ر زنگین ایدی کی بوتون عالیملری حیرته سالدی. چون آلتایلاردا همیشه لیک بیر یخچاللارا چاتدی. بو تپه لرین آستی همیشه بوزلارلا اوز – اوزه گلدی. بوزلارین اوستونو داشلار ایلا باسدیرمیشلار و بیلدیگیمیز کیمی یئرین ۲۱ فوتلوغوندا داها هئچ بیر بوز اریمز. قالسین کی داش ایله اوستو باسدیریلمیشدیر.
رادلوف بوندان خبرسیز، دستور ائدیر بوزلاری اریتسینلر. یوزایللر بویو اریمه میش قالان بوزلار اریدیلیرو حیرتله بیر اؤلولرله اوز – اوزه گلیرلر کی سانکی بوگون اؤلموشلر. اونلارین پالتارلاری و بزه کلری ال دگمه میش قالمیشدیر. قبیرلرین نسنه لریندن بیر سیراسی آرادان گئتمه میشسه ده، رادلوف بیر چوخلو پالتار و ائو وسیله لرینی تاپیر. بو تاپینتیلارین ده یه ری ۸۰ ایل سونرا بیلینیر.
روسیادا بو تاپینتیلار چوخالدیقجا، چوخلو اؤرنکلر الده ائدیلیر و بیلینیر کی اورآسیانین چؤللرینده ساکالار کیمی بؤیوک بیر قبیله و اینجه صنعته ماراقلی بیر مدنیت صاحیبی یاشاییرمیش. سونرالار ساکالارین هنری وایکینگ Viking و سلت Celt و مروونژین Meroveingian هنرلریله قاریشماسی بو آراشدیرمالاری داها چتینلشدیردی. بو چتینلیکلر، چوخلو بیلگین لری ماراقلاندیردی و بیر چوخلو عالیملر بو آراشدیرمالارا قاتیلدیلار. اونلار چالیشیرلار بلکه بو اسکی هنرین قایناغی و کؤکو، هابئله باشقا خالقلارین مدنیتی ایله قاتیشماسینین نهدنلرینی ایضاح ائتسینلر. تولستوی Tolstoy، کنداکوف Kondakov ایکی روس عتیقه چی ایلک آراشدیریجیلار اولدولار. اونلار بو تاپیلان نسنه لری کُد قویماغا باشلادیلار. بیر آز کئچمه دن روستوتسف Rostovtzeff روسیهده، مینز Minns و دالتون Dalton اینگیلتره ده، رایناک Reinack فرانسادا، تالگرن Talgern فنلاندیادا و بیر چوخلو بیلگینلر بو تاپینتیلار اوزهرینده چالیشماغا داوام ائتدیلر و الده ائدیلن معلوماتی اسکی موّرخلرین یازدیقلاری ایله – هرودوت و هیپوکرات یازیلاریلا توتوشدوردولار و ساکالار حاققیندا بیر آنلاشمایا یاخینلاشدیلار. ایش ماراغی اونلاری داها آرتیق هیجانا گتیردی. بو هیجان او قده ر ایدی کی هر بیری بیر قبیرین سؤکمه گینه باشقا بیر ماراق گؤسته ریرلر.
روستوتسف و مینز و باشقالاری بو قولباق و قاییشلاردا اولان بزهکلردن ائله ذوق آلیرلار کی تامام سورغولارا جواب وئره بیلیرلر. رودنکو Rodenko نظری آلتیندا آراشدیرمالار ساکالارین آلتایلاردان اولدوغونو ثبوتا چاتدیردی و هرودوت یازیلاری تصدیقلندی. پازیریک قبیرلریندن تاپیلان نسنهلر رادلوفون ۸۰ ایل اؤنجه ماتاندا دا تاپدیقلارینی تصدیق ائتدی.
رودنکو ۱۹۲۴جو ایلده بو تاپینتیلارا ال تاپمیشدیر. پازیریک دره سینده – چولیشمان Chulishman داغلاری اتکلرینده تاپیلان نسنه لر بو اومودو دیریلتدی. رودنکو اولاکان Ulakan چایی و دره سی قیراغیندا ۴۰ تپهلی بیر قبیر تاپدی. بو تپه لر بیر – بیریله فرقلی اولاراق قبیرلری اوستونده بوز ساخلاییجی قاتلار وارایدی. ۱۹۲۹جو ایلده رودنکو و یاردیمچیسی اولان گریاسنوف Griasnov بیر چوخلو تپه لری سؤکدولر. الده ائدیلن سونوجلار هیجان یارادانایدی. آنجاق ایشی بیر زامان بوشلاییب و ۱۹۴۷جی ایلده بیر ده باشدان باشلاییب ایکی ایل داوام ائتدیلر.
بوتون بو تاپینتیلار بیر بؤیوک قبیله و یا ملتین یاشاییشینا باغلی ایدی کی بزهک نسنه لرینه و ایشلرینه دریندن ماراقلی و مهارتلیایدیلر. اونلار ائله مدنیتده ائله بیر دوروما ال تاپمیشدیلار کی ان گؤزه ل چادرلار، چرخلی و تکرلی آرابالار، هابئله آت سورمک ده مهارت، ان گؤزهل پارچالار توخوماقدا، دادلی طعاملار بیشیرمکده، گؤزه ل قاب – قاجاقلار دوزه لتمه ده و گؤزه ل بیر یاشاییش طرزینه مالیک اولماقدا باشقا ملتلردن یوخاری سویه ده ایدیلر.
رودنکو و دوستلاری بو قازینتیلاری مهارتله ایرهلی آپاریرلار و اونلارین یاشاییش یؤنلرینه ال تاپیرلار. او، بو نسنهلری آلتای داغلاریندان آرمیتاژ موزه سینه آپارماغا باشاری گؤستردی و مهارتله نشان وئردی کی ساکالار آلتای خالقلاریندان و تورک کؤکلو طایفالارین بیرلشمه سیندن یارانمیشدیر.[۳]
آنجاق علمی آراشدیرمالار، بوتون الده ائدیلن یازیلاری چئوریلمیش، کورقانلاردان و مزارلاردان الده ائدیلن نسنهلر آرخئولوژی باخیمیندان آراشدیریلمیش و ایندی بونلاردان سونوجلار چیخارماق عالیملرین ایشی اولموشدور. ایندی کتابلار یازیلمالی و نظریه لر اورتایا قویولمالی ایدی. بیر سیرا عالیملر اسکیتلری ایران کؤکنلی، بیر سیرا توران یا تورک – آلتای کؤکنلی و بیر سیرا دا اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اورتایا قویورلار. بو آرادا زویس K. Zeus 1837جی ایلده کتابینی Die Deutschen und Nachbarstaemme آدییلا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. مولنهوف K. Muellenholf کتابینی Ueber die Herkueft und Sprache der Potischen Skythen und Sarmaten آدییلا ۱۸۷۰ – ۱۹۰۰ ایللری آراسیندا میدانا چیخاریر.
و. توماشک W. Tomaschek ده ۱۸۸۸ ایلینده وین شهرینده Kritik deaeltesten Nachrichten ueber den Skythischen Norden اثرینی یازیر. ج. فرسل J. Rressel ده اؤز کتابی Die Skytho – Saken di Urvaeter der Gremanen آدیلا ۱۸۸۶ دا مونیخ شهرینده نشر ائتدیریر. یئنه ل. ویلسر L. Wilser 1899 ایلینده پترزبورگ شهرینده Investigation in the Province of Gotho – Slavonie Relations آدلی اثرینی سایا بیله ریک. بونلارین چوخو اسکیت یا ساکالارلا ایران ایلگیلری اوزه رینده تحقیق آپارمیشلار.
ایکینجی گروه ساکالاری اسلاو کؤکنلی اولدوقلارینی اثبات ائتمه یه چالیشان آراشدیریجیلار: ای. اِ. زابلین I. E. Zabelin اؤز اثری Istoria Ruskoy Jisni آدیلا ۱۸۷۶ ایلینده یازمیشدیر. او دا بیر سیرا قبیرلردن تاپیلان نسنه لر اساسیندا اونلارین اسلاو اولدوقلارینی اثبات اوچون چالیشمیشدیر. آنجاق بو زمینه ده بوگونه قده ر هئچ بیر یازی حتا تاریخچیلر بیر سؤز یازمامیش و الده ائدیلمه میشدیر.
آنجاق ساکالارین اورال – آلتای سویونا منسوب اولدوغو اوچون یوزلرله سند و اونلارجا آراشدیرمالار الده واردیر. ب. گ. نیبوهر B. G. Niebuhr 1830جی ایلده آکسفورد طریقی ایله اؤز کتابی A dissertation on the Geographi of the Herodots and Research into the History of the Scythians, Gedate and Sarmatians -نی نشر ائتمیشدیر. اوندان بیر بالاجا سونرا ک. نویمان K. Neumann اثرینی ۱۸۵۵جی ایلده برلینده Die Hellenen im Skythen Lande آدیلا نشر ائتدیریر.
گ.گروت G. Grote 1857جی ایلده نیویورک شهرینده History of Grece عنوانی ایله یازیر. آ. د. موردمان A. D. Mordmann اثرینی Ueber die Kleilinschrift zweiter Gattung عنوانی ایله لایپزیک ده ۱۸۷۰ ایلینده چاپ ائتدیریر.
گ. ناگی G. NAGY ده ۱۸۹۵ ده بوداپست شهرینده بیر کتاب یازیر و بیر سیرا یازارلارلا برابر بیرگه چالیشماغا باشلامیش و تاپدیقلاری وثیقه لری آراشدیریب و تورک سویلو ساکالاری هر آلایدان آراشدیریرلار. بونلار چوخلو سندلر الده ائدهرک ساکالارین تورک دیللی و اورال – آلتای سویوندان اولدوقلارینی اثبات ائدیرلر.
کئچن یوزایلین باشلاریندان ساکالارا عایید اولان بیر چوخ آراشدیرمالار اورتایا گلمیشدیر. بو آراشدیرمالار قبیرلردن تاپیلان نسنه لرین آچیقلانماسی اساسیندا داها علمی و داها گؤزه ل و ایناندیریجی عنصرلار ائتکی یارادیر. بونلارلا برابر یازیلار اوخونور، آرخئولوژیک نسنه لر اوزه چیخیر، چین قایناقلاری داها اییی صورتده باشقا دیللره چئوریلیر. بو آرادا اُ. فرانکه O. Franke نین Beitrae ge aus Chineschen Quellen Zur Kenntnis der Turkvoelker und Skythen Zentralasiens اثرینی ۱۹۰۴ ایلینده نشر اولدو. فرانکه بو اثرینده ساکالارین تورک اولدوغونو اینانیر. او، چین قایناقلارینا دایاناراق اورتا آسیادا یاشایان اسکیتلری آراشدیریر و تورک اولدوقلارینا دریندن اینانیر. باشقا بیر اثر – اسکیتلرین تورک اولدوقلارینا علمی نه دنلر گؤسته ریر. اِ. ه. مینز E. H. Minns ین اثری اولان: Scythians and Greeks کتابیدیر کی ۱۹۱۳ ایلینده کمبریج طرفیندن نشر اولور. تامام یازیلی قایناقلاری و آرخئولوژی تاپینتیلاری آراشدیراراق علم عالمینه اولدوقجا علمی نظریه لری اورتایا قویور و فایدالی چالیشمالار ایرهلی سورور. او، بو چالیشماسیندا اسکیتلرین اورتا آسیا کؤکنلی اولدوقلاریلا برابر، تورک سویوندان اولمالارینا تاکید ائدیر. بو اثردن سونرا آرخئولوژیک نسنهلر داها دا بو کتابین سؤزلرینی گوجلندیردی و بیر چوخلو عالیملر بو نظریه یه ساری آخدیلار. بوندان سونرا بیر چوخلو ملزمه لر و نسنهلر آرخئولوژی طریقیله اورتایا گلیب و بو نظریهلر داها گوجلنیبدیر. م. ابرت M. Ebert ده Suedrussland, Scytho – Sarmatische Periode آدلی کتابیندا ۱۹۲۹ایلینده برلینده نشر ائدیر. او، بو اثرینده بیر داها باشقا آرخئولوژیک ملزمه لری آراشدیریر و ده یرلندیریر. ی. یونگه J. Junge طرفیندن ۱۹۳۹ دا لایپزیک شهرینده نشر ائتدیگی Saka Studien کتابی چیخیر. یونگه بو اثرینده یازیلی قایناقلارین بیر چوخونو توپلاییب دهیرلندیریر و اورادا بوتون ایرانا نسبت وئریلن قایناقلارین یانلیشلارینی گؤسته ره رک بیر – بیر رد ائدیر. ت. ت. ریسه T. T. Rice طرفیندن یازیلان The Scythians لندن ده نشر اولور و چوخلو دهیرلندیریلیر.
بیر چوخ یازیلاری دا اسکیتلر حاققیندا تورک عالیملری یازمیشلار[۴]. بونلاردان بیری حسن آتا ابن ملا محمد العباشیدیر. او، “تاریخ تورک” آدلی اثرینی ۱۹۰۹ ایلینده یوفادان نشر ائده رک بیر بؤلومونو “ساکا تورکلری” آدلی بؤلومونده اونلارین تورک اولدوقلارینی اثبات ائدیر. بو اثر اسکیتلرین تورک اولدوقلارینی اثبات ائدهن ایلک قایناقلاردان ساییلیر. س. م. آراسلی اورتا آسیا آدلی اثرینی ۱۹۳۰ دا آنکارادا نشر ائتدیریر. یازار بو اثرینده اسکیتلره بیر تورک قبیله سی کیمی یاناشیر. او، یازیلی قایناقلاردان علاوه اسکیتلرین دبلری و عنعنه لرینی آراشدیریب تورک قبیله لریله بیرگه کولتور صاحیبی اولدوغونو گؤستهریر. بو اورتاق کولتور و عنعنه لری اونون اوچون ده یرلی بیر وثیقه ساییلیر. او، تورک توپلوقلارینین اؤزه للیکلرینی آراشدیریر و باشقا سویلار و دیللره مالیک اولان قبیله لر ایله توتوشدوردوقدان سونرا، اسکیتلرین تام تورک اولدوقلارینا ثبوتلار گتیریر. ا. سلیمانف ۱۹۷۰ ایلینده قازاق ادبیاتی اثرینده اسکیتلری تورک ساییر و مختلف قایناقلارا دا اشاره ائدیر. او، اؤزه للیکله ۱۹۷۰ ده آرخئولوژی قازینتیلاردان الده ائدیلن یازیلاری آراشدیرمیش و بئله بیر قناعته گلمیشدیر. ک. آ. آلیشف دا ۱۹۷۸ ده مسکووادا بیر کتاب نشر ائده رک آرخئولوژی سندلره دایانیر و اسکیت لری بوتونلوکله تورک بیلیر. م. سیدُف دا بیر سیرا مجسمه لر اساسیندا و تورک ائتنوسلارین عنعنه لریله بیرلشدیریلمیش کولتورلره آرخالانیب ساکالارین تورک اولدوغونا نظر وئریر. سیدف ۱۹۸۲جی ایلده اولدوز درگیسینده بیر چوخلو مقاله لر یازیب علمی آراشدیرمالار ایره لی سورور.
۱۹۶۹جی ایللردن درگیلرده تورکیه ده بیر چوخلو مقالهلر و علمی آراشدیرمالار اورتایا گلیر. بو آراشدیرمالاردا اسکیتلرین اینانجلاری، عنعنه لری، گئییملری، دبلری، آدلاری مختلف ساحهلردن دقت آلتینا آلیناراق یازیلی تاریخلری آراشدیریب سونوجلانمیشدیلار. دوغروسو بودور کی کئچن ۲۰ – ۳۰ ایل عرضینده تکجه تورک عالیملری یوخ، بوتون دونیا عالیملری و تورکولوگ لار و بوتون ملتلر آراسیندا علمی چالیشمالاری ده یرلندیریب و بو قونو اساسیندا درین، دانیلماز و علمی فاکتلارلا اثباتا چاتدیرمیشلار. بوگون ساکالار، اسکیتلر، ایشغوزلار آدیلا تاریخده یارانان قبیله نی بوتون وارلیغی ایله تورک سویلو و تورک دیللی و تورک کؤکنلی اولدوغونو دونیا بیلیر.
قایناقلار:
م. کریمی، ساکالار، تبریز، نشر اختر، ۱۳۹۵٫
ترخان، اسکی چاغدا کیممرلر پروبلئمی، استانبول، ۱۹۴۷٫
اوگال، بؤیوک هون امپراتورلوغو، ۲ جیلد، آنکارا، ۱۹۶۲٫
م. سیدف، آلتون محاربی نین سوی ائتنیک تاریخی، ۱۹۸۳٫
محمد محمدالعاشی، تاریخ قوم تورکی، اوفا، ۱۹۰۹٫
گروسه، رنه؛ امپراتوری صحرانوردان، ترجمه عبدالحسین میکده، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۷٫
دیاکونف، تاریخ ماد، ترجمه: کریم کشاورز، تهران، انتشارات پیام، ۱۳۵۴٫
گیرشمن، رومن؛ ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه محمد معین، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۵۵٫
ذکی ولیدی توغان، عمومی تورک تاریخینه گیریش، استانبول، ۱۹۸۱٫
کزیستین سن، آرتور؛ ایران در زمان ساسانیان، ترجمه: رشید یاسمی، تهران، ۱۳۵۱٫
م. ف. گیزیر اوغلو، قارص تاریخی، استانبول، ۱۹۵۳٫
ش. گونالتای، تورک تاریخی، ۱۹۳۸٫
ملک شهمیرزادی، صادق، باستان شناسی در آسیای مرکزی، مؤسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۲٫
رضا، عنایت اله؛ ایران و ترکان در روزگار ساسانیان، تهران، ۱۳۸۴٫
تامارا تالوبت رایس، ساکاها، ترجمه: رقیه بهزادی، تهران، ۱۳۷۰٫
تونا، عثمان ندیم، سومر و تورک دیللری نین تاریخی ایلگیلری ایله تورک دیلینین یاناشی مسالهسی، آنکارا، ۱۹۹۰٫
-
W. B. Huntingford, Who were the Sythinans, Wien, 1995.
Lehman – Haupt, Kimmerier, Stuttgart, 1921.
E.H. Minns, The Scythians and Northern Nomands, The Cambridge Ancient Histiry. IX, 1970.
[۱] تاکارا تالوبت رایس، ساکاها، ترجمه رقیه بهزادی، تهران، ۱۳۷۰٫
[۲] گیرشمن، رومن، ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه دکتر محمد معین، تهران، چاپ نهم، ۱۳۷۲٫
[۳] تامارا تالبوت رایس، سکاها، ترجمه: رقیه بهزادی، ۱۳۸۸، ص ۲۷٫
[۴] دکتور الهامی دورموش، ساکالار، آنکارا، ۲۰۰۸، ص ۶۸٫
قایناق: بو مقاله قاباقجا چاپ اولموش.


c: text/html

text:
گؤزلریمدن دوشوب هر بیرزاد کی سندن نیشاندیر.
نئیلهییم سن اولان خاطرهلری؟!
هارا آپاریم بو آلا و لال کدری؟!
منایدیم و بیر دونیا گولوش و قیزیل گولومون سایسیز غنچهلری!
نه اولدو دؤشندیم یانار دؤشونه؟!
نه اولدو اوزولدوم باهارین یاشیل یارادان قوینوندان؟!
نه گلدی دلی و دیوانه یازیما؟!!!
ایندی سندن ائی گوناهلارین شاهی من قووزانییرام.
کور پنجره نین اؤزوندن آستاجا توزلو پرده لری آچیرام.
گؤزلریمین تووشوندا اوفق آللاهی “اکبر” دئییر. آلینی ترلهییر و بولودلارین اووجوندان “لاالاهه” یاغیر. سونرا سسسیزلیکده منه آنلاملی باخیر و قاشی بیردن قارالیر.
آخشام دستمازیمدان، گوناهلاریم قارانلیغین قارنینا توختاق تؤکولور …
ناهید نصیری

robotstxt: allowed

filter: keep


text: ایران آدی دالیندا گیزلنمگه و ایرانی فارسلیق آدینا ایضاح ائتمگه چالیشانلار آذربایجان تورکلوگونون ایران ممالیکی محروسه سینده کی عملی تاریخینی جعل ائتمک، تاریخی حادیثه لری یاپیلاشدیرماق (ساخته لشدیرمک) ایله تورک دوشمنلیگی اساسیندا “ایران ممالیکی محروسه سینی” “ایران” آنلاییشی فارسدیر” دئیه فارسلیق تاریخی یونتاماغا چالیشمیشلار. بئلنچی مؤلیفلردن بیری ده منوچهر امیری آدلی ذات ساییلار. منوچهر امیری “سفرنامه های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)” آدلی یازدیغی کتابدا تاریخی حادیثه لری آنلاتماق یئرینه تاریخی جعل ائتمگه و اؤز…بیشتر بخوانید


text:
هورریلر خزر دنیزی ایله دجله چایینین قیراقلارینا قدهر اوزانان بیر یورددا یاشایان خالقلارین آدیدیر. هورریلر ۲۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بو یئرلرده یاشاییردیلار. اونلارین یاشاییش یوردلاری زاگروس داغلاریندان توتوب – مدیترانه ساحیللرینی ده احتوا ائدیردی. هورریلر ۲۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا یاشاسالار دا، ۱۶۰۰ الی ۱۲۰۰ میلاددان اؤنجه ایللر آراسیندا بیر مدنیت قوروب، خاقانلیقلارینی قوردولار. بو یوردلار تاریخ بویو هورریلر اؤلکهسی کیمی قلمه آلینمیشدیر. هورریلر ۱۵ یوزایل میلاددان اؤنجه مصر و بابل مدنیتینه بیر رقیب اولورلار.
هورریلرین دیلی بوگون آرادان گئدیبدیرسه ده، دیلچیلر هورریلر دیلی ایله قافقاز دیللری آراسیندا اولان باغلیلیغی قبول ائدیرلر. هئتیتلرین باشکندی اولان خاتوشا شهریندن تاپیلان میخی کتیبهلردن آلینان معلومات گؤستهریر کی هورریلر هئتیتلردن اؤنجه داها آرتیق و قاباقجیل بیر مدنیته مالیک ایدیلر. اونلار میتان شاهلیغینی تشکیل وئرمیش و اونلارلا یاشاییرمیشلار. دوغرودان دا بوگونه قدهر بوتون تاریخچیلر هورریلری میتانلارا باغلی بیر مدنیت تانیتدیرمیشلار.
هورریلر همین تاریخچیلرین دئدیکلرینه گؤره زاگروس داغلاری ایله اورمو دنیزی آراسیندا داها آرتیق یاشامیش و مدنیتلرینین کؤکلرینی بورادا باغلامیشدیرلار. هورریلر باشقا میلتلریله ده صمیمیتله یاشامیشلار و اونلارلا ساواش و دؤیوشه داخیل اولمامیشلار، بلکه اؤز مدنیتلرینی قوروماق اوچون باشقا میلتلریله صُلح و صفادا یاشاماغا جان آتیرمیشلار. آنجاق هجوملار قارشیندا دا دایانمیشلار.
هورریلرین دیلینی قافقاز دیللریندن بیلهرک، آدلارینی دا اورفا شهریندن – بوگونکو تورفا شهریندن تورکیهده – آلینما بیلیرلر. همین دیلچیلر اونلاری اور یا اورفا شهریندن بیلهرک، آسیانی سویلاریندان دا بیلیرلر. بیر سیرا عالیملر اونلاری آریایی؟! بیلیرلر؛ آنجاق دیللرینین التصاقی اولدوغو بو تئزی اینانماغا چتینلیک یارادیر. بوغازکوی کتیبهسی هورریلردن قالان بیر کتیبه اولاراق بوگون چوخلو عالیملرین باخیشینی اؤزونه چکمیش و هورلی – هئتیت خطی کیمی تانینماقدادیر
هورریلر، آت تربیهسینده اؤزلریندن مهارت گؤسترمیش، اکینچیلیکده ده تانینمیشدیلار. اونلارین آراسیندا قادینلارین آرتیق حُرمتی اولدوغونو دا تاریخچیلر قید ائتمکدن اسیرگه میرلر. اونلارین دینلری حاققیندا دا تاریخچیلر چوخ معلومات وئره بیلمهمیشلر؛ آنجاق هورریلر آراسیندا نئچه تانریچانین اولدوغو اینانیلیر. گونش، یاغیش، اود و گورگوربابا آدلی تانریچالارینین اولدوغو اینانیلیر.
هورریلر ایراندا پروتوتورکلردن ساییلاراق، سومرلر، هئتیتلر، قوتتیلر، لوللوبیلر، ماننالار و ساکالار سیراسیندا دایانیرلار. هورریلرین شاهلاریندان بیزه بو آدلار قالمادادیر: تیشاری، اورکیش و ناوار.
هورریلردن تاریخی اثرلر الده واردیر کی بوگون اونلاری اورفا، اورمیه، سلماس و توروسدا گؤرمک مومکوندور. بو یوردلار قاباقجا (میلاددان اؤنجه) ناییر آدلانیرمیشلار. هورریلر ده سومرلر، گوتتیلر کیمی اورتا آسیادان کؤچوب آذربایجانا گلمیشلر. اونلارین باشکندی مختلیف یازیلاردا واشوقاننی – هالور چایینین قیراغیندا- یازیلمیشدیر. بیر سیرا تاریخچیلر اونلارین سونرالاردا هئتیت و اورارتو دولتلرینی یاراتماغی دا یازیرلار. هابئله اونلارین سویلارینی گوتتیلر و لوللوبیلردن بیلیب، التصاقی دیللی اولدوقلارینی یازیرلار. حسنلو تپهسیندن تاپیلان بیر کتیبه ده ۲۴۰۰ ایل میلاددان اؤنجه هورری خاقانی تیشاریدان قالمیش ساییلیر. ساشارنار – هورریلرین باشقا بیر شاهی – ندان ناوار منطقه سینده ۱۴۵۰ ایل میلاددان اؤنجهیه باغلی بیر کتیبه ده اله گلمیشدیر. هورریلرین هورپاتیلا آدلی بیر سولالهلری ده اولموشدور کی نئچه خاقانلارینین آدی بوگونه قدهر تانینمیشدیر. پروفسور دایسون هورریلر حقینده آراشدیرمالار ایرهلی سورموش و دهیرلی سونوچلار الده ائتمیشدیر. هورریلرین مدنیتلرینین وارلیغی حسنلو تپهسیندن تاپیلان جامدا گؤرسهنیلیر. ۱۹۰۵جی ایلده سلماسین ۱۵ کیلومترلیگینده ایکی اینک، قورشاق، تیر – کمان و قانادلی انسان هیکلینی تاپدیلار. بوگون اورمیه دنیزیندن اوشنویهیه قدر اوزانان بیر یولدا تاریخی تپه، هورریلر و لوللوبیلره عایید اولاراق ساخلانیلیر. بئله سندلر بوگون هله ده آذربایجانین مختلیف یئرلریندن تاپیلیر. نابوردان علاوه، کرکوک و نوزیدن ده دهیرلی سندلر اله گلمیشدیر.
اله گلن سندلر هورریلرین ارابهلردن یارارلاندیقلارینی بللندیریر. “هوراند” کندلریندن اولان “هؤری بره” آدلی بیر ماحال قاراداغ کندلریندن تانینمیش بیر ماحالدیر. بورادا اولان آدلار او جملهدن “هورات”، “هوری بره”، “هووای”، “هووای دره”، “هورووشه” و باشقا آدلار هورریلردن قالما آدلار کیمی تانینیرلار. تاریخچیلر هورریلرین تاریخینی بئله یازیرلار کی میلاددان ۲۵۰۰ ایل قاباق قافقازدان بیر قبیله کؤچهرک اورمو اطرافیندا مسکونلاشیرلار. ۱۵۰۰ ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا بیر مدنیت یارادیرلار و هورریلر خاقانلیغینی قورورلار. بونلار گوتتیلر و لوللوبیلر سویوندان اولموشلار و دیللری ده اونلارلا قوهوم ساییلیر.
هورریلر ایلک خاقانلاردان ساییلیرلار کی آذربایجاندا مدنیت قورموش و آنادیلیمیزده دانیشمیشلار و کتیبهلر یازمیشلار. دؤکتور زهتابی دا مختلیف اثرلرینده بونلارا فاکتلار گتیرمیش و اثبات ائتمیشدیر. قاراداغدا اولان چوخلو کندلرین آدلاری هورریلرله باغلیدیر. دیل حقینده اولان آراشدیرمالار ایللردیر کی بونلاری اثبات ائتمیشدیر. بو آدلارین معنالارینی بوگونکو دیلیمیزده تاپماق چتین دئییلدیر. هورات: هورریلرین مقدس آتی دئییلیرمیش. هؤری بره هورریلرین کمینگاهلاری دئییلیرمیش، هوراند گونش یئری دئمکدیر و . . .
Caucas Languages قافقاز دیللری – بو دیللر اوچ بؤلومه بؤلونور: قوزئی باتی گروپو – چرکس و آبخاز دیللری / قوزئی دوغو یللری – بو گروپ ۳۰ دیلدن ده آرتیقدیر، او جملهدن : لزگی، آوار و داغستان دیللری / قافقاز گونئی دیللری – لاز، گورجی و مینگرلی گروپو.
هورری دیلینه عایید متنلر ۲۰جی یوزایلین باشلانغیجیندا بوغازکوی آرشیوینده تاپیلدی. بو متن بیر مکتوب اولاراق اککد خطی ایله هورری دیلینده تیشاری آدلی بیر شاهدان – اورکیش و ماواری شاهیندان میلاددان ۳۰۰۰ ایل اؤنجه ده یازیلمیشدیر. “راس الشمرا” یئر قازینتیلاریندان معلوم اولدو کی بو زامانلاردا اوگاریت شهرینده یاشایانلار هورری دیلی ایله قونوشوردولار. “ماری” آرشیویندن تاپیلان متنلر ده داها آیدینلاتدی کی بو زامانلاردا هورری یازیلار چوخوموش. هاتوشاش و بوغازکوی سندلری بو دیلین و خط اوزهرینده قویدوغو تاثیر داها چوخوموش. بوغازکوی آرشیوینده هورری دوعا کیمی متنلر تاپیلدی. گیلگمیش ناغیلیندان دا بیر پارچالار اله گلدی. آنجاق اصلی متن هورری دیلینه عایید اولان و اؤنملی اولان متن بیر مکتوبدور کی “توش رانا”- میتان شاهی، اوچونجو آمنوفیس – مصرین فرعونونا یازمیشدیر. بو مکتوب ۱۴۰۰ ایل میلاددان اؤنجه یازیلمیش و “تلالعماره” باشکندینین ویرانهلرینده الده ائدیلمیشدیر. بو متنلر اله گلدیکده بیر سیرا آچیلمامیش قالان سرّلری آچیقلادی، او جوملهدن بیلیندی کی اککد متنلرده ده هورری آدلارین چوخلوغو دانیلمازدیر. نوزی شهریندن اله گلن قایناقلار گؤستهریر کی هورریلر بابل ادبی اثرلرینی آلمیش و اؤز اثرلری اولان آت تربیهسی کیمی بیلیکلرینی اونلارا آرتیریب آشور و هیتیتلره وئرمیشلر.
هورریلر ثابت و قالارقی بیر امپراتورلوق یاراتماسالار دا، مدنیت یؤنوندن گوجلو ایدیلر. الیمیزده اولان سندلر، سومرجه و یاخود گوتتیلر دیلینده اولان قایناقلار هورریلر حقینده معلومات وئریرلر. اورکیش، ناوار، تیشاری، نامرو و باشقا آدلار هورریلردن قالاراق بوگونه قدر آراشدیرمالار داها آز اولموشدور. آنجاق بونلار اساسیندا تدقیقلر و تحقیقلر آپارماق گرهکیر. بو خاقان و یئر آدلارینین بیر سیراسی هله ده معلوم اولمامیشدیر مثلا اورکیش شهرینین هارادا اولدوغو معلوم دئییلدیر. آنجاق اورمودان کرکوک و ایکی چای آراسیندا یاشاماقدا اولدوقلاری اینانیلیر.
اورمو دریاسی اطرافیندا یاشاماقدا اولان هورریلرین دیل قالیقلاری و آدلاری هله ده قالماقدادیر. اونلار میلاددان ایکی مین اؤنجه داها گئنیش یئرلره یاییلیب و آراپخای یا همان کرکوک اطرافیندا یاشامیشلار. کرکوکدا دا بیر سیرا هورریلره عایید سندلر اله گلمیشدیر. باستانشناسلار میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ده ایکی چای آراسیندا هورریلرین اثرلریندن دانیشیرلار، آنجاق اونلارین امپراتورلوقلاری همیشه کؤلگه آلتیندا قالمیش، تکجه اونلارین کولتورلرینه مراجعه اولونور.
تاریخچی لیک و دیلچیلیک گؤستهریر کی هورریلر یئرلرینی ماننالارا وئرمیشلر و تاریخده آرادان گئتمهمیشلر. بوگون بو آردیجیل قالارقیلیغی دیلیمیزده گؤره بیلیریک. ماننا شاهلارینین آدلاری هورریلره چوخ بنزهییر، بو آدلاری اورمو دریاچهسی، قاراداغ، حتا خزر دنیزی اطرافیندا گؤرمک اولور. ایکی چای آراسیندا دا هورریلره باغلی آدلار اورتایا گلمکدهدیر. یئنی تاپیلان لوحهلر کرکوکدا، حتا کاپادوکیه لوحهلرینده هورریلردن خبر وئریر. “نامار” آدی ایلک اؤنجه “ناوار” اولاراق، داها سونرالار “نامرو” آدلانمیشدیر و بوگون ده بئله اوخونور.
بوغازکویدن تاپیلان سندلر هورریلر حاققیندا یئنی معلوماتلاری آراشدیرماق اوچون یوللاری آچیر. بو التصاقی دیللردن اولدوغونو آیدینلاشدیریر. اردبیل اطرافیندا تاپیلان یئر قازینتیلاریندان مگالیتیک اثرلر اساسیندا هورریلردن قالماسینی ادعا ائتمک اولار. “شهر یئری” بونلاردان قالان اثر کیمی بوتون دونیا باستانشناسلارینین دقتینی جلب ائتمیشدیر.[۱]اردبیلده اولان هوراند، هیر و حور آدلاری ۴ مین ایل بوندان اؤنجهیه عایید اولاراق، هورریلرین تاریخینی آیدینلیغا چیخاریر.
آراشدیریجیلار بوغازکوی اطرافیندا تاپیلان سندلر اوزهرینده چوخ دایانیرلار. اونلار اینانیرلار کی هورریلر میلاددان ایکی مین ایل اؤنجه میتان مدنیتینی یاراتدیلار. هیتیلر اوزهرینده ده تاثیر بوراخدیلار. هئیتلر، مورسیلیس زامانی ۱۵۹۵ ایلینده بابله هجوم آپاریب، قاییدیش زامانی هورریلرله اوز اوزه گلمیشلر. هاتوشا – بوغازکوی داشلاریندا تاپیلان یازیلی قایاداش یازیلاریندا هورریلرین یاخشی دورومدا اولدوقلاری بللیدیر. اونلار بو یوردلاردا ممتاز بیر دورومدا یاشاییرمیشلار.
هورری دیلی هورریلره باغلی اولاراق ۲۳۰۰ ایل میلادان اؤنجه ایکی چای آراسینا گلمیش و مین ایل میلاددان قاباق آرادان گئتمیشلر. بوگون بوتون دیلچیلر هورری دیلینی هورو – اورارتو دیلیندن بیلهرک، قافقاز دیللرینین داللاریندان بیلیرلر و اونو یاپیشقان یا التصاقی تانیییرلار. هورریلر ۲۰۰۰ ایل میلاددان اؤنجه میخی خطینی قبول ائتمیش، آز سندلر الده اولسا دا، سومر دیلینین و خطینین داوامی بیلیرلر.
[۱] ) تاریخ پیشرفت علمی وفرهنگی بشر، ازانتشارات یونسکو، ترجمه پرویز مرزبان، جلد اول بخش دوم- قسمت اول، ص ۳۲-۳۱-۳۰.
قایناقلار :
پروفسور محمد تقی زهتابي، تاريخ قديم تركان ايران، تبریز، ۱۳۷۶٫
عزت الله نگهبان، ظروف فلزي مارليك، مجله ميراث فرهنگي، سال سوم، شماره ۵ ، ۱۳۷۰٫
اقرار علییف، پادشاهی ماد، ترجمهی کامبیز میربهاء، انتشارات ققنوس، ۱۳۸۸٫
چارلز برنی، مارشال لانگ، تاریخ اقوام کوهنشین شمال غربی ایران، ترجمهی هوشنگ صدیقی، انتشارات نگاه، ۱۳۸۶٫
دیاکونوف، تاریخ ماد، دیاکونوف، ترجمهی کریم کشاورز، انتشارات پیام تهران، ۱۳۵۷٫
امید عطاییفرد، ایران بزرگ، انتشارات اطلاعات، ۱۳۸۴٫
رقیه بهزادی٫ قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، انتشارات طهوری، ۱۳۸۶٫
شاپور رواسانی، جامعه بزرگ شرق، نشر شمع، ۱۳۷۰٫


text:
اویغور
بیر "بالا" ایله تانیش اولدوم. بیرآز چکدی بیربیریمیزی آنلایاق. الآیاق
دیلی ایله، تورکجه، اویغورجا، چینجه، اینگلیسجه . آنجاق ياریماقیرچ آنلاییردیق
بیربیریمیزی. دانیشیغیمیزن چوخو دا گولوشلر آراسیندا ایتیردی، آنلاشیلماز قالان
سؤز ساولاری اؤرتباس ائتمک اوچون. گؤزلرینده جانلی بیر قارالیق وار. اوینار
دورور، گؤزللیک ساچیردی.
بالا»
اویغور دیلینده، بیزلره رغمن، تمامن مثبت آنلامدا، اوشاقدان توت اورتا یاشلی آداما
دئییلیر. فخرله ا
یولیسسئس
جیمز جویس
چئویرئن: نوزاد
ارکمن
"جویس، یولیسسئسی
یازارکن، ایلک اولماسا بیله، یئنی بیر یازینسال بیچیم قوللانماق ایستهمیشدیر.
دوبلینده، 1904 ایلینده یاشایان اورتانین آلتینداکی صینیفدن کیشیلری آلمیش،
هازیران (خرداد) آیینین باشلانقیجینداکی بیر گون بویونجا، سادهجه نهلر یاپمیش
اولدوقلارینی دئییل، نهلر دوشونموش اولدوقلارینی دا آنلاتمیشدیر. "منه ائله
گلیر کی، جویس، شاشیرتیجی بیر باشارییلا، سورکلی اولاراق دییشن کالئیدوسکو


text:
زوبیکین جان قورویان عسگری
شعبان جابوللو
زوبیک الینی بئلینه قویوب حَیَطده دیوارین کناری ایله او باش- بو باش آددیملاییردی. او، بو عادتی ایله یانیندا اونونلا فاصیلهلرله قوشا آددیملایان ۵-۶ نفری یوروردو، آما اؤزو یورولماق بیلمیردی. بو عادت اونون باشیندا تورمهدن قالمیشدی. زوبیک همیشه الی بئلینده آددیملایاراق اؤز-اؤزونه دانیشیر و فیکیرلشیردی.
بو دفعه زوبیک دانیشمیردی. او یالنیز فیکیرلشیردی. حَیَطدهکیلردن، احمد کیشی زوبیکله یاناشی آددیملایاراق اونونلا دانیشماق ایستهسه ده او، زوبیکی فیکریندن آییرا بیلمهدی. سونرا عادیلخان و ووقار لعلهنینده زوبیکی دیندیرمک جهدی فایدا وئرمهدی. زوبیک گئتدیکجه سورعتینی آرتیریر و دینمز-سؤیلهمز دیوار بویو ایرهلی-گئرییه آددیملاییردی. گونورتا واختی ایدی. زوبیک ایدارهلر باغلانمامیش اؤزونو قازاخدان گنجهیه چاتدیرماق قرارینا گلدی.
او سوروجونو چاغیردی و گنجهیه گئدهجگینی اونا دئدی. یول بویو اونو فیکریندن آییرماق مومکون اولمادی. ماشیندا اوتوران احمد کیشینین و ایکی نفر باشقا دوستونون اونونلا کلمه کسمک اوچون بوتون جهدلری بوشا چیخدی. گنجهیه آز قالمیش زوبیک سوروجویه دئدی: سور ایجرا حاکیمیتینه. سوروجو، احمد کیشی و باشقا ایکی دوستو زوبیکین بو گؤستریشینین معناسینی آنلاسالار دا، بیر سؤز دئمهیه جورأت ائتمهدیلر.
زوبیک قراریندا قطعی گؤرونوردو. بونا باخمایاراق احمد کیشی مسئلهنین جیدی اولدوغونو نظره آلاراق، دؤزمهدی و زوبیکه دئدی: ایندی یورغونسوز، گئدیب بیر تیکه چؤرهک یئیک سونرا ایجرا حاکیمیتینه گئدریک. زوبیک احمد کیشییه ترس-ترس باخاراق دئدی: یوخ احمد کیشی، من ایجرا حاکیمیتینه گئتمهلییم. احمد کیشی دینمهدی. بیر آزدان احمد کیشی سوروجویه ایشاره ائتدی کی، سور کابابخانایا.
زوبیک احمد کیشینین ایشارهسینی باشا دوشدو و دئدی: ایستهییرسینیز سیز گئدین کابابخانایا، من ایجرا حاکیمیتینه دهییب سونرا گلهرم.
احمد کیشی یانینداکیلارا باخدی. سونرا دئدی: یوخ ائله بیز ده ایجرا حاکیمیتینه گلیریک، سیزی گؤزلهیهریک، ایشینیزی قورتارین بیرلیکده گئدریک. بوندان سونرا گنجه ایجرا حاکیمیتینه چاتانا قدهر هئچ کیم کلمه بئله کسمهدی. هامی فیکره دالمیشدی. هامی بیلیردی کی، زوبیک گنجهنین ایجرا حاکیمی حاجی واقیفله سؤز چوروتمهیه گئدیر. حاجی واقیف زوبیکین تاپشیریغین یئرینه یئتیرمهمیشدی. تاپشیریق ایسه اوندان عیبارت ایدی کی، زوبیکین تاپشیردیغی آدام گنجه ات کومبیناتینین دیرئکتورو اولمالییدی. حاجی واقیف ایسه زوبیک کیمدیر، دئیهرک اؤز آدامینی گنجه ات کومبیناتینا دیرئکتور قویموشدو.
حاجی واقیفین بو ایشی زوبیکی آچمامیشدی. اونا گؤره ده زوبیک بو ایشی بئله قویا بیلمزدی.
زوبیکین ماشینی گنجه ایجرا حاکیمیتینین قارشیسیندا دایاندی. بونو گؤرهن ایجرا حاکیمیتینین گؤزتچیلریندن بیری تئز یوخاری قالخدی و زوبیکین گلدیگینی حاجی واقیفه خبر وئردی.
حاجی واقیف قبولوندا اولان ایکی نفری آرخا اوتاغا کئچیرتدی. او، زوبیکی یاخشی تانیییردی. کریمینال عالمینده سؤز صاحیبی اولان بو آداملا هانسی دیلده دانیشاجاغینی دا بیلیردی. ائله بونا گؤره ده، تاپانچانی دولدوردو و حاضیر وضعیتده ستولونون سیییرتمهسینه قویدو.
زوبیک اؤز جانقورویانی عسگرله بیر باشا حاجی واقیفین کابینئتینه یورودو. زوبیک قاپینی آچیب ایچری گیردی، جان قورویان عسگر ایسه قاپینین آرخاسیندا گؤزلهدی.
زوبیک ایچری کئچنده حاجی واقیفین الی سیییرتمهدهکی تاپانچادا ایدی. زوبیک حاجی واقیفه یاخینلاشاراق: ا، من بو یولدا جان قویموشام ائ، ایندی سن منه…،دئیهرک الینی حاجی واقیفه طرف اوزاتدی. ائله بو زامان حاجی واقیف آیاغا قالخاراق سیییرتمهدهکی تاپانچادان آتش آچدی. گولله زوبیکین آغزیندان دهیدی و او آرخاسی اوسته یئره سریلدی. زوبیکین جان قورویانی گولله سسی ائشیدن کیمی ایچری گیردی. حاجی واقیف عسگره طرف آتش آچدی. گوللهلر عسگردن یان کئچدی. جان قورویان عسگر جاواب آتشی ایله حاجی واقیفی گوللهیه توتدو. او زوبیکین یئره سریلدیگینی گؤردوکده، اؤزونو ایتیردی و اونون آچدیغی آردیجیل آتش نتیجهسینده حاجی واقیف یئریندهجه کئچیندی.
جان قورویان عسگر آرخا اوتاغا کئچدی و ایجرا حاکیمینین قبولوندا اولان ایکی نفری گؤرن کیمی اونلاری آتشه توتدو. او، اؤزونو ایتیرمیشدی. اونلاری ندن گوللهلهدیگینی هئچ اؤزو ده بیلمهدی. او، گئری دؤنوب کابینئتدن چیخماق ایستهینده قولاغینا بیر سس گلدی: ساغ اول عسگر. بو زوبیکین سسی ایدی. او هله ساغ ایدی. بیردن بیر نئچه نفر ایچری گیردی. اونلاردان بیری ایجرا حاکیمینین قبولونا گلمیش آداملارین بیرینین قارداشی ایدی. او، زوبیکین و حاجی واقیفین مئییتینی یئرده گؤروب قارداشینی آختارماغا باشلادی. او طرف-بو طرفه باخدی و قاپیسی آچیق قالمیش آرخا اوتاغا کئچدی. قارداشینی ستولدا اوتورموش وضعیتده گؤردو. الینی آتیب اونو قالدیرماق ایستهدی. او بوتؤو لاختا قان ایدی. لاختا قان سییریلیب یئره دوشدو. اونونلا یاناشی اوتوران ایکینجی آدام دا عئینی دورومدا ایدی. عسگر توفنگینده اولان بوتون گوللهلر اونلارین قارنینا بوشالتمیشدی.
عسگر ایجرا حاکیمیتیندن چیخیب بیر باشا زوبیکین ماشینینا گئتدی. قاپینی آچیب همیشهکی یئرینده اوتوردو. عسگر بیر نئچه ساعات دینمز سؤیلهمز ماشیندا اوتوردو. او یئریندن بئله ترپنمیردی. گؤزلرینی پئنجرهدن باییرا زیللهییب هئیکله دؤنموش کیمی قالمیشدی. اطرافدا اولان های-کوی و ایزدیحامین بئله فرقینده دئییلدی. هئچ کیم عسگره یاخین گئتمیر، هامی اوندان آرا ساخلاماق ایستهییردی. اونون سیلاحی دا الینده ایدی. عسگر گنجه پولیسی طرفیندن حبس اولونانا قدهر یئریندن ترپنمهدی.
عسگر گنجه پولیس ایدارهسینین کامئراسیندا اوزانیب فیکره گئتمیشدی. او فیکیرلشیردی کی، منیم طالعیمه و ایشیمه باخ. آتام آنام منی ائودن عسگرلییه یولا سالدی. عسگرلیکده ایسه منی زوبیکه جان قورویان قویدولار و دئدیلر کی، کیم زوبیکی وورسا سن اونو اؤلدورمهلیسن. آخی بو عسگر ایشی دئییل. ایندی منیم گوناهیم ندیر. آدام اؤلدوردوم، قاتیل اولدوم. بیردن عسگرین یادینا ایستکلیسی بالاخانیم دوشدو. او، بالاخانیملا هله عسگرلییه گئتمهمیشدن اؤنجه خلوتجه گؤروشدویو آنلاری خاطیرلادی. عسگر بالاخانیملا ایلک دفعه راسلاشدیغینی هئچ واخت اونوتموردو. حیاتینین ان آغیر دوروملاریندا و غملی چاغلاریندا بو گؤروشو خاطیرلاماق اونو یونگوللشدیریر و غمدن غوصهدن آییریردی. بیر گون گونورتا چاغی عسگر ائولرینه گئتدیگی زامان کندین داریسقال بیر کوچهسینده بالاخانیملا راستلاشدی. بالاخانیم یاشماقلانمیش اوزونو دیوارا طرف چئویردی و دایاناراق عسگره یول وئردی. بالاخانیمین بو داورانیشی عسگرین کؤنلونو اووسونلادی. او، گؤزآلتی بالاخانیمی سوزدو. شوخ قامتله دایانمیش بالاخانیمین آل یاناقلاری بیر آزدا قیزارمیشدی. آغ یایلیغینین آلتیندان سییریلیب چیخان قارا تئلی اوزونون بیر طرفینی توتاراق بالاخانیمین گؤزللیگینی بیر آزدا جیلالاندیرمیشدیر. آغآپپاق اللری ایله اوزونون یاشماغینی توتان بالاخانیم، عسگر اورادان اوزاقلاشانا قدهر یئریندن بئله ترپنمهدی. بیر سؤزله بالاخانیم شوخ قامتی، آل یاناقلاری، آغ اللری اوزون بارماقلاری و داورانیشی ایله عسگرین قلبین اووسونلادی. او بیر مودت بو گؤردوکلری حاقدا آیدین فیکیرلشه بیلمهدی، لاکین آز واخت کئچندن سونرا بو صحنهنی دفعهلرله گؤتور-قوی ائتدی و بالاخانیما رغبت بسلهدیگینی و اونونلا ائولنهجگینه قرار وئردی. عسگر ایلک گؤروشدن آلدیغی بو تاثراتی هئچ واخت اونودا بیلمهدی. بو تاثرات حیاتدا اونون تسللیسینه چئوریلدی و سونراکی گؤروشلرده او، بالاخانیمی یالنیز بو تاثراتین نشعهسیله قارشیلاییر و دیندیریردی. عسگر آیریلارکن بالاخانیما دئدیگی ظارافاتیانا لاکین جیددی سؤزلری “هاردا اولسام گلهرم من، تکی سن گؤزله منی” سؤزونو و بالاخانیمین دا اونا قییقاجی باخیشلا گولومسهیهرک جاواب وئرمهسینی همیشه خاطیرلاییر و بو خاطیرهنین نشعهسیله خومارلانیردی.
عسگر ائله اوتوردوغو یئردهجه بونلاری خاطیرلادی. لاکین بو آخیرینجی دفعه اولدو و او بیر داها بو خیاللارا دالا بیلمهدی و بالاخانیمی بیر داها خاطیرلایا بیلمهدی. ائله بیل او بوتون بونلاری بیردفعهلیک اونوتماق اوچون خاطیرلاییرمیش، ائله بیل کی، او بالاخانیملا عسگرلییه گئدرکن دئییل ایندیجه و بیر دفعهلیک ویدالاشیردی. عسگر بوندان سونرا بیر داها بالاخانیمی و اونونلا باغلی خاطیرهلری یادینا سالا بیلمهدی.
او، اؤزونه گلنده کامئرادا اولدوغونو و نهلر باش وئردیگینی تکرار نظردن کئچیرتدی و فیکیرلشدی کی، بلکه عالی باش کوماندان، پرئزیدئنته بیر مکتوب یازیم، احوالاتی اونا آچیقلاییم.
بو زامان کوریدورداکی رادیونون سسین ائشیتدی. رادیو دئییردی: پرئزیدئنت آرتیق کلهکیدهدیر.
او فیکیرلشدی کی، گؤرهسن کلهکی هانسی اؤلکهدیر. بو سوال اونون باشیندا ایلیشیب قالمیشدی.
اونا یئمک گتیردیلر. عسگر اونا یئمک گتیرن پولیس ایشچیسیندن سوروشدو: لهله، کلهکی هانسی اؤلکهدیر. بونو ائشیدن پولیس ایشچیسینی گولمک توتدو و دئدی: کلهکی اؤلکه دئییل ائ، کنددیر، کند. پولیس ایشچیسی عسگرین تعجوبلندیگینی گؤرهرک، اونونلا بیر ظارافاتدا ائتدی و دئدی: پرئزیدئنت زنگ ائدیب سولئیمان دمیرله دئییب کی، وضعیت آغیردیر نه ائدیم؟
دمیرل ده دئییب کی، اؤزونو اله آل، کندینه گل. او دا دوروب گئدیب کندلرینه.
بو سؤزلری ائشیدن عسگر یئریندهجه قورودو قالدی. او هله اؤلکهده نه باش وئردیگینین فرقینه وارمامیشدی. کامئراسینا چکیلدی. یئمگی قاباغینا قویوب فیکره گئتدی. بیردن گؤردو کی زوبیکین باشی قاپیداکی ” پنجرهدن” ایچری گیردی. باش بؤیودو و بؤیویهرک اونا طرف گلدی. عسگر کامئرانین کونجونه سیخیلدی. قیشقیرماغ ایستهسه ده باجارمادی. عسگرین اورهگی دؤیونور، تئز-تئز نفس آلسا دا هاواسی چاتیشمیردی. اونا ائله گلدی کی، ایندیجه بوغولاجاق، اونو تر سوپورب باسدی. عسگرین گؤزو زوبیکین اونا یاخینلاشان باشینا زیللنمیشدی. عسگرین قولاغینا سس گلیردی. بو زوبیکین سسی ایدی و اونا دئییردی کی، “سنی بوراخدیراجام”. بونا باخمایاراق او بو سسی ائشیتمک ایستهمیردی. عسگر طاقتدن دوشدو. او آستا-آستا،دیوارا سورتونه-سورتونه گئرییه اوتوردو، اؤزوندن آسیلی اولمایاراق گؤزلری یومولدو. داها زوبیکین اونا یاخینلاشان باشینی گؤرمهیه، و سسینی ائشیتمهیه اوندا طاقت قالمامیشدی. کونجده بوزوشوب اوتورموش عسگری یوخو آپاردی.
او یوخودا گؤردو کی، صورت گنجه پولیس رئیسینین یانینا آدام گؤندریب و تاپشیریق وئریب کی، “او اوشاغی بوراخین”. پولیس کامئرانین قاپسین آچیب ایچری کئچنده گؤردو کی، عسگر یئمهگینی یئمهییب و کونجدهجه بوکولوب یوخویا گئدیب. پولیس اونو اویاتماق ایستهدی، آما عسگر کئچیردیگی آغیر اضطتیرابلاردان سونرا ائله یاتمیشدی کی، اویانماق ایستهمیردی. آخیر کی، پولیس عسگری اویاتدی و دئدی کی، چیخ گئت سنی بوراخدیلار.
عسگر قاپیدان چیخارکن یئنه زوبکین اونا طرف گلن باشینی گؤردو. او، زوبیکین باشینی گؤرمک ایستهمیردی ائله اونا گؤرهده گؤزونو یومدو. عسگرین قولاغینا سس گلدی. بو زوبیکین سسی ایدی اونا دئییردی: گئت، گئت دئییرم سنه. عسگر گئتدی، آما هارا و نئجه گئدهجگینی بیلمیردی.
عسگر بیر مودت آزادلیقدا قالدیقدان سونرا یئنیدن حبس ائدیلدی. محکمه قورولدو. محکمه زالیندا حاکیم آیاغا قالخیب عسگره حؤکم اوخوماغا باشلادی. عسگر ایسه گؤزونو پئنجرهدن باییرا زیللهییب، آغاجدا تومورجوقلارین چیچکلنمهسینه باخیر او آچان چیچکلرین سسینی ائشیدیر، اییسینی دویوردو. حتّی بالاخانیمین محکمه زالیندا هؤنکور-هؤنکور آغلاماسی و عسگره زیللنمیش نظری و گؤزلری بئله اونو ماراقلاندیرمیردی. بالاخانیم عسگرین بو داورانیشیندان هئچ نه باشا دوشمور و یالنیز آغلاییردی. عسگر آچان چیچکلرین سسی ایله همیشه ائشیتدیگی سسلری آییرد ائتمهیه چالیشسا دا مومکون اولموردو. او قولاغینا گلن سسلردن جانینی قورتارماق اوچون یاتماغا یئر آختاریر. حاکیم حؤکم اوخوماغا داوام ائدیر و عسگره عؤمورلوک حبس جزاسی کسیر.
۲۰۱۳-۰۷-۱۱


text:
آیلیغیمی آلمامیشدان قاباق بئینیمه بیر سؤز وورموشدی، اوناگؤره ده آیلیغی گؤدوردوم. آنجاق بو کی ایکی گون قاباق آیلیغی آلدیم و بئینیمه دوشموش سؤزوکی حقیقتا منه چوخ آغیرلیق ائدیردی یئرینه یئتیرمک ایستهدیم.
اوزون زامانلار ائوین اوشاقلاری چوخلو پول پارا گؤرمورلر، البته ائولرین چوخوندا بئلهدیر تکجه بیزیم ائو دئییل. یازیق اوشاقلار پول پارا حاققیندا ائشیتدیکلری ائله:
سو پولو،
تلفن پولو،
موبایل پولو،
ایشیق پولو،
گاز پولو،
ملّی بانکانین آیلیق قسطی،
فیلان بانکانین فیلان وامینین اقساطی،
موسسه مالی و اعتباری فیلانین وامی و … و بونلارا تای سؤزلردیر.
بئچارالارا هئچ قیسمت اولمورکی آتانین امهیینین آیلیق گلیرینین هامیسینی بیر یئرده گؤرسونلر. ائله پول-پارادان سؤز آچیلدی کی رحمتلیک میرزه علی اکبر صابیرین شعری یادیما دوشدو:
سندن ال چکمزدیم اولسئیدی الیمده اقتدار
لاکن اجبارا اجل ائیلر منی سندن کنار
جانیم آغزیمدان چیخینجا سؤیلهرم بی اختیار
نور چشمانیممی سن ای پول جانیم می سن
مذهبیم دینیم می، آئیینیم می ایمانیم می سن
میرزه نین هوپ- هوپ نامه کیتابینی آرادیم و کیتابلارین ایچیندن تاپدیم. بیر آز اوخودوم ایچیمی چالخالادی…
آنجاق سؤز بو کی بانکایا گئدیب و آیلیغیمین هامیسینی بیر یئرده حسابیمدان چکیب ییغدیم چانتامین ایچینه.
ائل آراسی دئییم وار(پوزو عالی جیبی خالی) من اولاردانام. دئمهلییم دوزدورکی منیم گؤرونتومه باخان هئچ اینانمازکی منیم چانتامدا پارا وار، آمما قورخو منیم جانیمی آلمیشدی و دؤرد گؤزلو چئورهمی گؤزلهییردیم. بیرآزدا او شولوق اوشاقلار کیمی کی بیر بارا وئرنده اؤز داورانیشلاریلا آنا آتانی شوبههیه سالیب و نه اولدوغونو بیلدیررلر منده ده ائله او وضعیت یارانمیشدی. داورانیشیم هامییا قیشقیریردی کی منده چوخلو پارا وار. دوزونوده دئسم بوکی من هئچ او قدر پارانی نئجه داشییارلار بیلمیردیم، هئچ تجروبه ائتمه میشدیم.
سونوجدا چانتامی باغلاییب عادیجه آددیملارلا بانکادان ائشیگه یوللاندیم، شوبهه منی چولغالامیشدی.
ائله بیلیردیم: هامی اوغرودو، هامی یول کسندی، هامی منه اَیری باخیر…
خولاصه ایکی قیران پول، جانیمدان آرتیق سئودیگیم خالقیمین هامیسین منه اوغرو تانیتدیریردی.
آمما منده پارا اولا-اولا شهریمیزده زحمتکش ماتورچو قارداشلاردان و یا آغالاردان کی چانتا قاپماغ اوستاسیدیرلار هئچ بیریسی منه یاخین گلمهدی و دئدیگیم کیمی منی پوللو پارالی بیرینه بنزتمهدیلر. البته بو آرا بیر کَلَک ده ووردوم ها، اودا بوکی آلدیغیم درگینی آلدیم الیمه و اوخویا- اوخویا یوللاندیم. بئلهسینه هامی یاخشی بیلیرکی بئله اینسانلاردا پول-پارا اولماز. هامی اونلارا سایقیلی باخار، آمما ایچدن اورکلری یانار. آنجاق من دینجلیکله ائویمه یئتیشدیم.
ائو اهالیسی حایات یولداشیم و بالالاریمی ییغدیم و دئدیم کی چوخ معنالی و دادلی دوزلو بیر گون یاشاماغی نئچه گون قاباق آیارلامیشام و بوگون اونو یاشامالیییق.
اورتالیغی توپلاتدیم و هرهنین الینه بیر بسته پول وئردیم.
آچیب سَپهلهدیک، پوللار فیرلانا- فیرلانا گلیب یئره دوشدولر.
بیز اونلاری یئنه ده گؤتورب آتدیق گؤیه و یئنه ده اونلار یئره دوشدولر.
یئنه بیز، یئنه اونلار، هامان سو هامان کاسا دئمیشلر، دوشدولر یئره.
اوز توتدوم بالالاریما دئدیم: گؤروسوز اوشاقلار بیز پارالاری آتیریق گؤیه و اونلار دوشورلر یئره، دئمهلی بیزیک کی پارانی گؤیه قالدیریریق. پارانین بیز اینسانلاری هئچ یئره قالدیرماغا گوجو یوخدور، حتی اؤزلرینیده گؤیده ساخلییا بیلمیرلر…
یئنه ده اونلاری آتدیق گؤیه و اونلار دوشدولر یئره.
یورولدوق، آنجاق اوزاندیق پارالارین اوستونه،
یاتدیق پارالارین اوستونه،
یازیق پارالار آیاقلاریمیزین آلتیندا قالدیلار…
بیز هامیمیز هایلاشیب، گولوشوب، قاققیلدادیق، اوزاندیق پارالارین اوستونه.
شام سوفرامیزی آچدیق، یئنه ده پارالار قالدیلار یئرده.
شامدان سونرا یئنه ده اوینادیق،
یئنه ده قیشقیردیق،
یئنه ده هایلاشدیق…
و آنجاق یئنه ده یورولدوق.
یازیق پارالار،
یئنه ده قالدیلار یئرده…
یورقان دؤشهگیمیزی سالیب یاتدیق.
یئنه ده پارالار قالدیلار یئرده.
یاتماق ائله دینجلتدی کی بیزی هئچ دئمهیه گلمز. سحر تئزدن دوروب اوخولا و ایش یئرینه گئتمهلیدیک. اویخودان دوردوق، پارالار آیاقلاریمیزین آلتیندا ازیلدیلر، سیندیلار… و بیزه باخا-باخا قالدیلار.
هامیمیزین گؤزوموزون و اورهییمیزین هوس اودو سؤنموشدی، هئچ کیم پارالاری سایمیردی و اونلاری دینلهمک ایستهمیردی. یازیق پارالار، هئی حسرتله باخیردیلار… یئتیم اوشاقلار کیمی بیرینین اونلاری دیندیریب و سئوهلهمهیینی آختاریردیلار.
هاممی یئمهیینی یئییب، پالتارلارینی گئییب و یوللاندیلار…
پارالار قالدی باخا-باخا،
هئچ کیم اونلاری دیندیرمهدی،
هئچ کیم اونلارلا قوجاقلاشیب اؤپوشمهدی…
آمما بیز سئوگیله بیربیریمیزی قوجاقلاییب اؤپدوک و اوغورلو گون آرزیلادیق بیربیریمیزه، و پارالار بیزیم سئوگی و مئهربانلیغیمیزا حسرتله حوزونتویله باخا-باخا قالدیلار.
هاممی ائودن چیخدی، من قالدیم بیرده پارالار، هامیسینی بیر-بیر توپلاییب آپاردیم وئردیم بانکالارا، سو، ایشیق، وام، گاز، تلفن و باشقا آیلیق قسط لاریمیزا.
یئنه ده آخشام اولدو و هامیلیقجا ائوه توپلاندیق، پارالار یوخ ایدی، آمما:
سئوگی بول ایدی،
مئهربانلیق بول ایدی،
محبت یول ایدی،
گولوش بول ایدی،
قاققیلتی بول ایدی،
سالاماتلیق بول ایدی،
سایقی بول ایدی،
ساده لیک بول ایدی،
بیرلیک، صداقت، بؤلوشمک، دؤزوم، یاردیم، سعادت، خوشباختلیق، قوجاقلاشماق، ال- اله وئرمک، اؤپوشمک، اومید، آرزی، یولداشلیق و حیاتی گؤزللشدیرن پولسوز-پاراسیز وارلیقلار هامیسی بول- بول ایدی و بیزی گهله جهیه دوغرو یاردیم ائدیردیلر.
بیز اونلاردان یارارلاندیق و هر زامان یارارلانیریق…
آیلیغیمی آلمامیشدان قاباق بئینیمه بیر سؤز وورموشدی، اوناگؤره ده آیلیغی گؤدوردوم. آنجاق بو کی ایکی گون قاباق آیلیغی آلدیم و بئینیمه دوشموش سؤزوکی حقیقتا منه چوخ آغیرلیق ائدیردی یئرینه یئتیرمک ایستهدیم.


text:
حولوصی آکار اؤزبکیستان-لی همکاری ایله تلفونلا دانیشیب
میللی ساوونما ناظیری حولوصی ایله اؤزبکیستانین ساوونما ناظیری ژنرال باهادیر قوربانوو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب.
میللی ساوونما ناظیری حولوصی ایله اؤزبکیستانین ساوونما ناظیری ژنرال باهادیر قوربانوو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب.
ناظیرلیکدن وئریلن یازیلی آچیقلامایا گؤره، گؤروش زامانی ایکی طرفلی و بولگهسل تهلوکهسیزلیک مسئلهلری، ساوونما صنایع سینده امکداشلیق مسئلهلری اطرافیندا فیکیر موبادیلهسی آپاریلیب.
گؤروشده ایکی قارداش اؤلکه آراسیندا حربی تحصیل ساحهسینده امکداشلیق فعالیتینین داوام ائتدیریلمهسی ایله باغلی آنلاییش دا وورغولانیب.
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.


text:
گوزگودهکی آرواد ایمیش(۱)
قدیم زامانلاردا، بیر شکیلی آرواد، گوزگو بارهسینده بیر شئیلر ائشیتسهده، آنجاق گوزگونون اوزونو گورمهمیشدی. گون گلیر، اری بیر گوزگو آلیر. کیشی هر گون گوزگویه باخیب، سونرادا اونو گیزلهدرمیش. گونلرین بیر گونو آرواد گوزگونون یئرینی اویرهنیر و اونو اله کئچیریر. گوزگویه باخان کیمی دوداغین بوزه- بوزه دئییر:
– باشیما خئییر!… من ائله بیلیردیم کی، کیشی اوزونه باخیر، سن دئمه گوزگودهکی آرواد ایمیش!
ال اوز یئرینه دوشوب (۲)
بیرینین بیلکدن سینمیش قولونو سینیقچی حکیم گچه سالیر. بیر نئچه هفتهدن سونرا خستهنین الینین گچینی آچاندا گؤرور کی، الی ایری بیتیب. او، اوزونو حکیمه توتوب شکایتلهنیر:
– آغا دوقتور! بو نه ایشدیر؟ من کی، یازیق اولدوم. هامی منه الی ایری دئیهجک.
دوقتور سوروشور:
– تار چالانسان؟
– یوخ!
– رسّامسان؟
– یوخ!
– بس نه صنعتین صاحبیسن؟
– تاجیرم، داها دوغروسو ساتیجییام.
دوقتور گولوب دئییر:
-اوندا فیکیر چکمه، ال اوز یئرینه دوشوب.
شئر، قورد و تولکونون اووا چیخماسی(۳)
بیر گون شئر، قورد و تولکو اووا چیخیرلار. شئر بیر چول ائششهیی، قورد بیر مارال، تولکو ایسه بیر دووشان اوولایـیب، قایـیدیرلار.
اوولاری قویورلار بیر- بیرینین یانینا، شئر اوزونو قوردا توتوب دئییر کی، باشلا بونلاری بؤل!
قورد دئییر:
– باش اوسته، آغا شئر! من دئییرم کی، هر کیم نه اوولایـیب اؤزونون اولسون، بؤلمک- مؤلمک لازیم دئییل.
شئرین بو بؤلمهدن ائله آجیغی گلیر کی، قوردون تپهسینه بیر قاپاز ووروب، بئینینی چیخاردیر، آتـیر آغزینا. تولکو گؤرر کی، توستو چوخ برکدی. شئر بو دفه اوزونو تولکویه توتور:
– تولکو بی بونلاری باشلا بؤل گؤروم.
تولکو دئییر کی، «شئرین باشی ساغ اولسون، بونلار کی، ایلاهیدن بؤلونوب. باخ، بو دووشان سنین قلیان آلتین اولسون. یاخشی، قالدی مارالینان چول ائششهیی؛ مارالی دا ناهارا مئیل بویورسان، قالدی کی، چؤل ائششهیی. اونودا شامدا یئیهرسن».
شئر گولور، دئییر:
– آی تولکو بی! سن نه هوشلو حیوانسان. بیر بئله آغیلی هارادان اویرهنیبسن کی، بونلاری بئله یئرلی یئرینده بؤله بیلدین.
تولکو دئییر:
-شئرین باشی ساغ اولسون! قوردون باشینا گلن بلادان اؤیرندیم بونلاری!
ائششک ائوده یوخدو! (۴)
موللا نصرالدینین بیر قونشوسو وار ایدی، تئز- تئز گلیب موللانین ائششهیینی امانت آپاراردی. موللا بو قونشوسونون الیندن لاپ جانا گلمیشدی. بیر گون یئنه ده او قونشو گلیب موللادان ائششهیی امانت ایستهییر. موللا دئییر:
– ائششک ائوده یوخدو.
بو آندا ائششک پیهده آنقیرماغا باشلادی.
قونشو دئییر:
– سن کی، دئییرسن ائششک ائوده یوخدو، بس بو آنقیرتی هارادان گلیر؟
موللا حیرصلهنیب دئییر:
«آخماق کیشی، سن نه جور آدامسان! منیم کیمی آغ ساققال کیشینین سؤزونه یوخ؛ پیهدهکی ائششهیین سؤزونه اینانیرسان!»


text:
تۆرکیه ۳.۵ میلیون تن اون ساتدی
تۆرکیهده ییلدا ۱۹ میلیون تن بوغدای اولانیلیار
تۆرکیه ۲۰۱۶-نجی ییلدا داشاری یورتلارا ۳.۵ میلیون تن اون ساتدی.
۲۰۱۶-نجی ییلدا ۲۰۱۵-نجی ییلا گؤرأ داشاری یورتلارا ساتیلان اونونگ آغیرلیغی ۲۵ گؤتریم، باهاسی ۱۰ گؤتریم یۇقارلادی.
اون صناغاتی جمغیتچیلیگینگ باشلیغی ارن گۆنحان اولوسۇی دۆنیأده سؤودا ادیلن اون موقداری نینگ ۱۶۰ میلیون تن بۇلاندیغینی آیتدی و بۆتین دۆنیأده اؤندۆریلن ۷۴۵ میلیون تن اوندان ۷۳۵ میلیونی نینگ اولانیلاندیغینی نیغتادی.
تۆرکیهده ییلدا ۱۹ میلیون تن بوغدای اولانیلیار.
۲۰۱۵-نجی ییلدا ۲۲.۵ میلیون تن بوغدای اؤندۆرن تۆرکیه ۲۰۱۶-نجی ییلدا ۲۰.۵ میلیون تن بوغدای اؤندۆردی.
اولوسوی ۲ ییلدان بأری آمریکا بیلن بیله لیکده ۲۰ یوردا بوغدای ساتیاندیغینی نیغتادی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان: بیز ایقدیصادی تایدان دوُغری یوُلدادیرس
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان، تۆرکیأنینگ قینچیلیقلارینگ اۆستهسیندن گلیأندیگینی آیتدی
دمیرقازیق عیراق دا 4 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ دوُوام اتدیریأن پنچه- کیلیت حرکتینده پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
ایکی آیدا غاللا کریدوریندان 5.4 میلیون تن غاللا گچیریلدی
غاللا کریدوری تۆرکیأنینگ دیپلماتیک تاغاللاسی بیلن یوُلا قوُیولیپدی


text:
سئوگیدن سونرا ( پوئست؛ ۱)
قاسیم پناهی
قورخونج اَیلَج سسی ایله اؤزومه گلیب باخیشیمی خیابانا ساری یؤنلتدیم. قارا گئیملی بیری آرابانین اؤنونده یئره سریلمیشدی. اللریمی جیبیمدن چیخاریب اولای یئرینه دوغرو قاچدیم. آغ ساققالی کؤکسونه قدر اوزانمیش قوجا کیشی اؤلولر کیمی قیمیلدامیردی. باشینی دیزیمین اوستونه آلیب بارماقلاریمی بورنونا دایادیم. گیرسیز ، آنجاق آردیجیل نفس آلیردی.
آنسیزین آشاغی _ یوخاری ایگیرمی یاشلی قیز ـ من اؤلدورمهدیم، من اؤلدورمهدیم ـ باغیراراق آرابادان ائندی. قیزین سس یوکسکلیگیندن ائتکیلهنیب چیغیراراق ـ اؤلمهییب، یاردیم ائت آرابایا گؤتورَک ـ دئدیم. یازیق قیز خزان یارپاقلاری تکی تیر_تیر تیترهسه ده چتینلیکله اؤزونو آیاق اوسته ساخلاییب قوجانین آیاقلاریندان یاپیشدی. آرابانین آرخا قاپیلارینی هر ایکی یاندان آچدیم. کیشینین قولتوقلاریندان قالدیردیب اؤلوم_ظولوملا آرخا ایستوللاردا اوزاتدیم.
قیز ـ اللرینه هووخوراراق من سوره بیلمهرم.
ـ اگلش ، سورمک ایستهسن بئله من قویمارام.
اون دقیقه سونرا قوجانی خستهخانانین تعجیلی یاردیم باخیجیلارینا تاپشیریب گؤزلهمه زالینین اوتراجاقلاریندا اگلشدیک.
قیز اللرینی اؤیکهلهیهرَک تیترهک ،دوشکون سسله ـ اؤلهجک… بیلیرم اؤله… ـ میزیلداییردی.
گؤزلریمین آلتی ایلا اونو سوزدوم. بنیزی آلما کیمی سارالمیشدی. دولومساندی. ماوی گؤزلری فیرتینالی دنیز سایاغی کؤپوروب دالغالانماق ایستهسه ایدی ده اؤزونو گوجله ساخلاییب آغلاماماغی باجاردی. آیفون تئلفونونو چیخاریب کیمهسه زنگ آچماق اوچون آرالاندی. من ده نوکیا ۱۱۰۰ جیب تئلفونوملا یولداشیم یوسیفین نومرهسینی ییغدیم.
یوسیف ـ الو، اوبالی جئنتئلمن
ـ سارساقلانما، تئز اؤزونو رازی خستهخاناسینا یئتیر.
یوسیف ـ دایان گؤروم اده، نه اولوب.
ـ گلرسن آنلادارام.
یوسیف ـ اده ایگید دور گؤروم …
باغلانتینی کسیب تئز تئلفونومو جیبیمه باسدیم. قیز قاییدیب یانیمدا اگلشدی.
قیز ـ آتاما زنگ ائلهدیم. منیم سوروجولوک بلگهم یوخدور. بیر آزدان اؤزونو یئتیرهجک.
ائله بو آندا اوجا بویلو گؤودهلی بیر پولیس بیزه یاخینلاشدی.
پولیس ـ باغیشلایین، اولایی آراشدیرماق اوچون قوللوغونوزدایام. کیم رولون آرخاسیندا ایدی؟
قیز قایغی ایلا منه باخدی. گؤزلرینده قورخونو، پئشمانلیغی آیدینجا گؤرمک اولوردو.
پولیس ـ سوروجو هانسینیزدی؟
ـ من ایدیم. آرابانی من سوروردوم.
چاشقینلیقلا اوزومه باخان قیز نهسه دئمک ایستهییردی آنجاق منیم هیمیمله سوسدو. پولیسین سورغولارینی یانیتلاماق اوچون اوندان آیریلدیم.
یاریم ساعات سونرا گؤزلهمه زالینا گئری دؤندوم. یوسیف ایله قیز، بیر ده گوده، یوغون، کئچل بیر کیشی دانیشیردیلار. کسکینلیکله قیزین آتاسی اولمالی ایدی. یاخینلاشیب سلام وئردیم. کیشی الیمی صمیمیتله سیخیب گؤروشدو. یوسیف آجیقلی باخسا دا مجبوریت اوزوندن الینی اوزادیب گؤروشدو. کیشی منه اوز توتوب خیشیلتیلی بوغونوق سسی ایله بو قیزیم آیلار من ده باهادیرام دئدی.
ـ تانیشدیغیمیزا سئویندیم. من ده اوختایام. بو دا بیریجیک یولداشیم …
باهادیر سؤزومون آراسینا گیردی. هه یوسیف بیزیم قونشوموزدور اونو یاخشی تانییرام.
یوسیف ـ یاخشی تانیماق دا دئمک اولماز. سونوجدا بو شهرین بیر جئنتئلمنی وار اونو دا هر کس تانیییر .
هر کس گولومسهدی.
باهادیر ـ قیزیمین حاققیندا کیشیلیک ائدیبسیز. آنجاق پلیسلره هر شئیی آچیقلامالیییق. منیم بو شهرده تانیشیم چوخدور. پیروبلئم یارانماز.
ـ آیلارین یئرینده باشقا بیریسی ده اولسا ایدی من یئنه بو ایشی گؤرهجکدیم. آچیقلاماغا گرک یوخدور.
آیلار ـ آما…
ـ آماسی، آنجاغی یوخدور. هم سؤزوموز ایکی اولورسا بیزه چوخا باخا بیلر.
یوسیف ـ اوختای کوماندیر بویودولار تامام دیر. اده ظالیم اوغلو بیر اینسانین حیاتی اورتادا دیر. (یاواشجا) مال.
یوسیفی باخیشیملا هدهلهدیم. الیمدن توتوب منی اونلاردان آرالاندیردی.
یوسیف ـ بابا سن جؤمرت ،کیشی تامام. اده اورتادا قتل وار باشا دوشورسن. مال. هئچ بیلیرسن او کیشی بو شهرین ان زنگین آدامی دیر؟ بیلیرسن او قیز گونده بیر مودئل آرابا ایله اونیوئرسیتئته گلیر؟ او قیزین قویماز بیر ساعات دا توتقولو قالسین. سن نه؟ یاتیب گوناورتا دوروسان خرجین آز چیخسین. هر هفته اوندؤرد، هر آی اللی آلتی هر ایل نم نئچه ائونه گوناورتایا یومورتا گئجهیه یئرآلما یومورتا یئییرسن. گئدیب دوستاغا دوشرسنسه کیم اوردان سنی چیخاراجاق؟
ـ سن ائله بیل یئنه ده ایت انگی یئییبسن. سن ده بو شهرین زنگین آدامینین اوغلو ایدین آما من بیر شئی اوممادان، بیر شئی آلمادان بؤیرهگیمی سنه وئردیم. بوراخ بو سؤزلری اولان اولوب، توربا دولوب .
یوسیف ساغ الینی دوداغینین بو تاییندان، او تایینا سیییرمه چکیر کیمی چکیب سوسدو. دؤزمهییب یئنه مال دئدی.
باهادیرا یاخینلاشارکن بیر آن آیلارلا گؤز گؤزه گلدیم. گونون گوناورتا چاغی گونش
ه باخینجا گؤزلریم قاماشان کیمی، اونون دا گؤزللیگی گؤزلریمی قاماشدیردی. ماوی گؤزلرینده دالیب گئتمهدن باخیشیمی اوندان آلیب باهادیرین اوزونه سالدیم. نهسه دئمک ایستهدیگیمده باخیجیلاردان بیریسی منی چاغیردی. دؤردوموز ده اونا ساری دؤندوک.
باخیجی ـ خسته اؤزونه گلیب دیر. سیزی گؤرمک ایستهییر.
درین بیر نفس آلیب بوراخدیقدان سونرا اونون آرخاسینجا یولا دوشدوم.
قاپینی دؤیوب ایچری گیردیم . قوجا گؤزلرینی قاپادیب دیواندا اوزانمیشدی. یانیندا اگلهشیب الینی اللریمین آراسینا آلدیم. آستاجا گؤزلرینی آچیب سلام دئدی.
ـ سلام مندن دیر دایی. نئجهسیز؟
قوجا ـ ساغ اول اوغلوم. سن می منه چارپدین ؟
نه دئیهجهگیمی بیلمهدیم. باشیمی آشاغی سالیب سوسدوم.
قوجا ـ منه دئدیلر سنسن . آنجاق سن دئییلدین. آرابانی بیر قیز سوروردو. یقین اونو سئودیگین اوچون اؤزونو اونون یئرینه قویوبسان. نه ایسه، حکیملر اؤنملی بیر شئیییم اولمادیغینی سؤیلهدیلر من ده سورون اولمادیغینا گؤره داعوا آچمادان قیزی باغیشلادیم . سورون اولسا ایدی دا بئله من شیکایت ائدهجک دئییلدیم. صاباح منی بوراخاجاقلار .سیز گئده بیلرسیز.
ـ دایی سیزی بوردا بوراخماق اولماز. عاییلهنیزه خبر وئرسک باری!
قوجا ـ منیم کیمیم_کیمسهم یوخدور. بو حیاتدا یالقیزام.
ـ او زامان من بورادا قالاجاغام. صاباح سیزی ائوینیزه گؤتورهجهیم.
قوجا ـ راضی دئییلم، آنجاق سن ایستهییرسنسه منیم سؤزوم یوخدور.
ـ تامام دایی ،تامام. سن دینجَل.
اوتاقدان چیخیب گؤزلهمه زالینا دؤندوم. یوسیفله آیلار منی قارشیلادیلار.
یوسیف ـ نه اولدو؟
آیلار ـ اؤلمهییب کی؟
ـ یوخ اؤلمهییب.
هر شئیی اونلارا آنلاتدیقدان سونرا آیلارلا آتاسینین گئتمهسینی ایستهدیم. اونلار دا راضیلیق وئردیلر.
باهادیر منله ساغ اوللاشیب رولون آرخاسیندا اوتوردو. آیلار دا بیر آز گؤزلریمین ایچینه باخیب هر شئی اوچون چوخ ساغ اول دئییب آرابادا اوتوردو. اونلار یولا دوشدوکدن سونرا بیر سیقارئت چیخاریب اووجومون آراسیندا آلیشدیردیم. آرخامی خستهخانانین دیوارینا سؤیکهییب سیقارئتیمه دال با دال درین قوللاب ووردوم.
قار دنهلری النمهگه باشلامیشدی. نئچهنجی سیقارئتی اؤنجهکینین اودو ایله یاندیردیغیمین فرقینده دئییلدیم. هارا باخیردیم آیلارین سوچسوز باخیشلاری ایله، قایغیلی داورانیشی گؤزومون اؤنونده جانلانیردی. گئجه یاریسی فیرتینالی دنیزین اورتاسیندا یولونو ایتیرمیش بالیقچی کیمی پیرتلاشیق دوشونجهلریمی سیرالاماغا چالیشیردیم آنجاق ، سانکی آجیماسیز بورولقان منی سولارین دیبینده بوغماق ایستهییردی. ایچیمده دوزگوسوز بیر سکسکه وار ایدی.
یوسیف تئز_تئز دانیشاراق منه یاخینلاشدی.
یوسیف ـ اده شئی، مال . من ده سنی آختاریرام. گئجه اولدو . گئدک بیر شئی زهرلهنک. بورادا بیر فست فود وار . من اؤزومه همبرگر ،سنه ده یئرآلما قیزارتماسی دئدیم. هردن بیر دگیشیکلیک اولمالی دیر دا. بیردن بوغازیندان گئتمهسه بیر یومورتا دا دئییم. هه؟ من اؤلوم هه؟ سونوجدا سنین قارین_قورساغین یئرآلما یومورتایا آلیشیب. بیردن دگیشیکلیک اولسا ائرور وئرر.
قاشلاریمی دوگونلهییب آجیقلا باخدیم.
یوسیف ـ اده گل دا ظارافات ائتدیم. بیر دنه بؤیرک وئریبسن ده. ائله باخیر دئییرسن آتام دیر.
یئمکدن سونرا گؤزلهمه زالینا دؤنوب بیر بوجاقدا بوزوشدوک. هاوا یاخشیجا سویوموشدو. باشیمی دیوارا سؤیکهییب گؤزلریمی یومدوم.
بیرینین سسی ایله اؤزومه گلدیم. باخیجیلاردان بیریسی ایکی چای ایله قارشیمدا دورموشدو.
باخیجی ـ گئجهنی سحره دک تیترهییبسیز. بویورون بیر چای ایچین. خستهنیز ده ییر نئچه دقیقه سونرا بوراخیلاجاق.
چایلاری آلیب تشککور ائتدیم. الیمله یوسیفی دبرتدیم.
یوسیف ـ اووی، اوووی،اووووی. ائوین ییخیلسین. ائوین ده یوخدور کی. آی دهده بئلیم. یامان درده دوشهسن.
ـ مال دئنن قورتار. من کی بیلیرم اونا سانجیلانیبسان.
یوسیف ـ اده مالسان ده. وئر او چایی جانیم چیخدی.
چایلاری ایچدیگیمیزده قوجا دا گؤزلمه زالینا گیردی. آیاغا قالخیب گؤروشدوک. چوخ اینجیمهسین دئیه تئز بیر تاکسی توتوب ائوینه ساری یولا دوشدوک.
شهرین چیخیشیندا، بؤیوک بیر باغین اؤنونده بورا دیر دئدی. آرابادان ائندیک. یوسیف ایشی اولدوغونو بیلدیریب تاکسی ایله قاییداجاغینی سؤیلهدی. قوجا ایله بیرلیکده قاپییا دوغرو یولا دوشدوک.
قوجا آچاری جیبیندن چیخاریب منه وئردی. بالاجا بیر تاققا ایله قاپینی آچدیم. آیاغیمی قوجانین قارا دوشن آیاق ایزلرینه باسیب ایچری گیردیم. حیطین اوجو بوجاغی گؤرونموردو. گؤز ایشلهیینجه لوم_لوت آغاجلار گؤرونوردو.
ـ بورا سیزین دیر می؟ ائوینیز هانی بس؟
قوجا ـ منیم دئییل. سادهجه بوارادا یاشاماق سیراسی منده دیر. آرخامجا گل، ائو بیر آز ایرهلیده دیر.
بیر نئچه دقیقه سونرا اسکی تیکیلیشی ایله دیم_دیک دوران ائو گؤرسندی. یاخینلاشارکن باشی قارا گؤودهسی آغ_آپباق بؤیوک بیر ایت هورهرَک اوستوموزه ج
ومدو. اگیلیب یئردن نهسه گؤتورمک ایستهدیم. قوجا الیمی توتدو.
قوجا ـ قورخما، او منیم ان یاخین دوستومدور. قارا باش منیم حیاتداکی تک وارلیغیم دیر. اونو لاپ بالاجالیغیندان بؤیوتموشم.
ایت قوجایا یاخینلاشدی. آیاقلارینا قاپانیب اوستونو قوخلادی. سانکی اونا داریخمیشدی. کیم بیلیر ،بلکه الی اولسایدی قوجانی باغرینا باسیب اوزوندن اؤپردی. نئچه کره قوجانین چئورهسینه دولاندیقدان سونرا منه ساری گلدی. قویروغونو بوللاییردی. الیمی باشینا چکدیم. منیم ده اوستومو قوخلاییب ائوه دوغرو قاچدی.
قوجا تاختا قاپییا وورلموش قیفیلی آچدی. اونون آرخاسینجا بالاجا کوریدورا گیردیم. هر ایکی یؤنده بیر اوتاق وار ایدی. ساغ قاپینی آچیب ایچری گیردیک. اوتاقدان یاشلیق قوخوسو گلیردی. پردهلر، دیوارداکی رسیملر ،سؤیکهنهجکلر هامیسی آنتیک کیمی گؤرونوردو. اوتاغین دیبیندهکی کیتاب قفسهسی ایلگیمی چکدی. یاخینلاشدیم. کیتابلاری گؤتوروب باخماغا ماراقلی اولسام دا اوتانجدان الیمی سورتمهدن قفسهنین اؤنونده بارداش قوروب اوتوردوم.
قوجا ـ چوخ خوش گلدین اوختای بالا. سن اگلش من چای گتیریم.
ـ نهیه اؤزونو زحمته سالیرسان دایی. گل اگلش، بوراخ.
قوجا ـ او دا نه دئمک دیر. اوندا سن دور ایکی چای سوز گتیر. ساماوار قارشی اوتاقدا دیر.
ـ باش اوستونه.
کوریدورون سول الیندهکی اوتاغا گیردیم. بوردان دا اورداکی کیمی شئه قوخوسو گلیردی. آنجاق هر شئی اؤز یئرینده ایدی. اورداکی کیمی دوزنسیزلیک یوخ ایدی. دیواردا یوزه یاخین رسیم وار ایدی. بیرینه یاخینلاشدیم. ان آزی اوچ یوز ایل بوندان اؤنجه چکیلمیشدی. او بیریلری ده چوخ اسکی ایدی. قوجانین دیققتینی چکمهییم دئیه تئز چای سوزوب اوتاقدان چیخدیم.
ـ بودا خوروز قویروغو چاییمیز.
قوجا ـ منده سوبایا اودون قویدوم. ایندی دینجهلیب دانیشا بیلهریک. حله دئنن گؤروم هاردانسان، کیملردنسن؟
ایلک سورغوسو قورشون کیمی اورگیمی یارالادی. بیلمهدن آچیق یئریمدن ووردو. گؤزلریم دولدو . باشیمی آشاغی سالدیم. بیر نئچه دقیقه سسسیزلیکله کئچدی. قوجا بیر سیقارئت آلیشدیردی. ماراغیمی باشا دوشوب قوتونو منه ساری قویدو.
قوجا ـ آلیشدیر.
چاخماغی چالیب درین بیر قوللاب ووردوم.
نهدن دانیشماییم کی؟ ایللر سونرا منی باشا دوشه بیلهجک بیری ایله قارشیلاشمیشام. نهدن ایللر بویو اورگیمده آغیرلیق ائدن یوکو اونونلا پایلاشماییم؟ هم اولا بیلر من اونو بیر داها گؤرمهییم. گؤرسم ده نه ائدر؟
خالچانین اوستوندن خیریم_خیردا زبیبیللری توپلاییردیم. حیاتیمدان سؤز آچیب_آچماماغا قرار وئره بیلمیردیم. گؤزوم اوتاغین بوجاغینداکی تارا دوشدو.
ـ دایی تار سنیندیر؟
گؤزلری دولدو. سانکی بو دؤنه من اونون آچیق یئرینه سیخمیشام کیمی اوزونون قانی قاچدی.
قوجا ـ هه .
ـ چالیرسان دا؟
قوجا ـ بیر زامانلار بیریجیک دوستوم، قارداشیم ،سیرداشیم بو تار ایدی. چوخدان دیر الیمه آلمامیشام.
ـ نییه کی؟
قوجا ـ حئکایهسی اوزوندور . ائشیتمهگه واختین وار می؟
ـ هه . نییه اولماسین کی.
قیش گئجهلریندن بیری ایدی. زیور خانیم یاتاق خانایا گیردی. هامیمیز آیاغا قالخیب سیرادا دایاندیق. هئچ کیمسه او چیرکین قادینا خالا دئمک ایستهمهسه ده فالاققایا باغلانماق قورخوسوندان سلام خالا دئدیک. اللرینی بئلینه ووروب فورسلا بیر_بیر اوزوموزه باخاراق اوتاغین باشینا کئچدی.
زیور ـ قولاقلارینیزی آچین منی دینلهیین. ایکی گوندن سونرا چوخ دگرلی بیر عاییله اوشاق گؤتورمک اوچون بورایا گلجکلر. صاباح سیزه تمیز پالتارلار وئریلهجک . هامینیز اونلاری گئیهجکسینیز. بیردن سورو وئریرلرسه بورادا دورومونوز نئجهدیر؟ میننتدار اولدوغونوزو آنلاداجاقسینیز. هر کیمسه دئدیکلریمه اویماییب اؤزباشینالیق ائدرسه سونراسینی اؤزو بیلیر. ایندی هامی یاتاغینا گیرسین.
زیور خانیم یاتاق اوتاغیندان چیخیب گئدیکدن سونرا یوخوم گلمهدی. قارانلیق دونیاما توز قدر اولسا دا اومود گلمیشدی. ایچیمدن بیر سس او عاییله سنی سئچهجک دئییب دوروردو. صاباح هامیدان تئز یوخودان دوروب ال_اوزومو یودوم. دیشلریمی تمیزلهدیم. دیرناقلاریمی توتدوم. او عاییلهنین منی سئچمهسی اوچون الیمدن گلن هر ایشی گؤرمهلی ایدیم. دوستوم احمد یانیما گلدی.
احمد ـ یئمهگه گئتمیرسن می ؟ ایندی قورتاراجاق ها.
ـ یوخ ـ سن گئت قارداش.
احمد ـ نه یامان اؤزونه یئتیشیرسن؟
ـ دئدیلر اوشاق گؤتورمک اوچون بیر عاییله گلهجک . ائشیتمهدین می ؟
احمد ـ اولمایا سنی سئچهجکلرینی دوشونورسن؟
ـ نییه سئچمهسینلر کی؟
احمد ـ سندن _مندن کئچدی. اوشاق گؤتورن بو بالاجالاردان گؤتورر. بیزی گؤتورسهلر ده گونوموزون بوندان یاخشی اولاجاغینی دوشونمورم. بیزی آنجاق ایشلتمک اوچون آلارلار.
احمدین سؤزلری منی ائتکیلهسه ده ایچیمده کؤزرن اومودو ایتیرمهدیم. بوتون گونو یاخشی گؤرونمک اوچون چالیشدیم. بیردن مندن بیر شئی سورارلارسا، نه دئیهجهگیمی ده دوشونوب مشق ائتدیم. آرتیق اونل
ارین منی سئچهجکلرینه اینانیردیم. گئجهنی سحره دک یاتا بیلمهدیم. سحر یئنه هامیدان تئز اویانییب اؤزومه یئتیشدیم.
عاییلهنین اوشاقلارلا یالقیز دانیشا بیلمهلری اوچون بیزی بیر_بیر ایچری سالیردیلار. سیرا منه گلدی. اورهگیم سینهمی یاریب ائشیگه چیخا بیلهجک قدر سرت دؤیونوردو. زیور منی باخیشلاری ایله هدهلهییب ایچری سالدی.
اورتا یاشلی بیر اَر_آرواد یانلاریندا یئددی یاخود سکگیز یاشلی بیر قیزلا بیرلیکده دیواندا اوتورموشدولار. یاخینلاشدیق. سلام وئردیم. زیور خانیم منی تانیتدیریردی. قادینلا کیشی نهسه پیچیلدایاراق سئوگی ایله منی سوزوردولر.
خیالاریما دالیب گئتدیم. منی اوشاقلیغا گؤتوررلرسه دونیانین ان خوشبخت آدامی اولاجاغام. سؤز وئریرم اونلارا قارشی گئرچک آتا_آنام کیمی داورانام .الیمدن گلن هئچ بیر یاخشیلیغی اونلاردان اسیرگهمهرم… .
کیشینین سسی ایله اؤزومه گلدیم.
کیشی ـ یاخینلاش اوغول.
نئچه آددیم ایرهلی گئتدیم. اللرینی توتا بیلهجک قدر اونلارا یاخینلاشدیم. تام قادین الی ایله ساچلاریمی سیغاللایاجاق آندا قیز باغیردی.
قیز ـ باشیندا بؤجک وار ، باشیندا بؤجک وار. . یئیهجک منی قورخورام آتا.
آلنیمدا نهسه یئریییردی. الیمی باشیما آتدیم. الیمین ایچینده اوچ_دؤرد بیت گلدی. قیزجیغاز چیغیر_باغیر سالدی. قادین سانکی مندن ایرگنمیش کیمی زیور خانیما باخدی.
زیور ـ چیخ، چیخ ائشیگه.
قوردوغوم بوتون خیاللار، گؤردوگوم بوتون دوشلر باشیما اوچدو. آغلایاراق قاچیب اوتاقدان چیخدیم. آخشاما قدر یاتاغیمدا آغلادیم. تام بو جهننمدن قورتاراجاق آندا هر شئی آلت_اوست اولموشدو.
صاباح تئزدن دوردوم. چتینلیکله بیر دولچا سو تاپیب باشیمی یودوم. او گوندن سونرا تمیزلیگیمله چوخ ایلگیلنیردیم. هر گون باشیمی، پالتارلاریمیی یویوردوم. گونلرین بیرینده نادیر باشیما سو تؤکهرَک یئتیم خانادان ائشیگه چیخان بیر گیزلی یولون بیلدیگینی آنلادیب، دیوارلارین آرخاسیندا بیر پارک ، اوردا دا بیر گؤلمهچه اولدوغونو سؤیلهدی. من هرگون چیخیب اورادا چیمیب قاییدا بیلردیم. نادیردن گیزلی یولون یئرینی اؤیرندیم. کسکینلیکله او یولو دنهمهگه قرار وئردیم. گون اورتانینین قیزمارلیغیندا یئتیم خانانین آرخا حیطینه کئچدیم. دیوارلارین دیبین آختاریب نادیر دئین دلیگی تاپدیم. اورا چوخ بالاجا اولسا دا، من اورادان کئچه بیلهجک قدر آریق ایدیم. واخت ایتیرمهدن اوزانیب سورونهرَک دلیکدن او طرفه کئچدیم. ایلک دؤنه دؤرد دیوارین آراسیندان ائشیگه چیخمیشدیم. قفسدن قورتاران قوشلار کیمی بورالاردان چیخیب گئتمک بئینیمه گلیردی. آنجاق هارا؟ منیم او یئتیمخانادان باشقا هئچ کیمسهم یوخ ایدی. پارکدا اؤزگورجهسینه دولاندیقدان سونرا گؤلمهچهیه یاخینلاشدیم. پالتارلاریمی چیخاریب سویا گیردیم. ایندیهدک دویمادیغیم دادی حیاتدان آلیردیم. عاغلیما بیر چوخ پیلان گلیردی آنجاق هئچ بیریسینی گئرچکلشدیرهجک گوجوم یوخ ایدی. اورتا یاشلی ،بیغلی بیر کیشی یاخینلاشیردی. الینده بیر شوشه بیر ده تار وار ایدی. سودان چیخیب پالتارلاریمی اگنیمه آلدیم. ایلک کره یاد بیری ایله قارشی_قارشییا گلیردیم. کیشی منه چاتدیقدا شوشهنی باشینا چکیب گؤلمهچهنین قیراغیندا اگلشدی. گؤزو ایله یئتیمخانی گؤستهردی.
کیشی ـ قاچمیسان؟
ـ یو… ،یو…،یوخ.
کیشی ـ قاچمیسان . هاهاها.
کئچن گونلرده اولوب بیتنلری اونا آنلاتدیم. او دا بو یئتیمخانادا اولدوغونو آنلاتدی. سونرا او دوستاقدان چیخماق اوچون الیمده بیر هونر اولماسینی وورغولادی. تارینی منه ساری اوزاتدی.
کیشی ـ بورانین آیاقلارینا ووردوغو قاندالی آچاجاق آچار بودور. سنه تار چالماغی اؤیردهجهیم. اؤیرندیکدن سونرا بورادان قاچیب، هارداسا باشینین چارهسینه باخا بیلرسن. ایندی دوست اولمالیییق. منیم آدیم ایسکندر دیر.
تاری آلیب باغریما باسدیم. او گوندن سونرا هر گوناورتا چاغی یئتیم خانادان چیخیب تار چالماق مشقی ائدیردیم. ایسکندر هر گون منه یئمک آلیب گتیریردی. او منیمله چوخ مئهریبان داورانیردی. ایکی آی سونرا ائشیگه چیخدیغیمدا دیکسیندیم. ایسکندر اورادا دئییلدی. هر گون اوتوردوغوموز یئرده بیر تار، تارین سیملرینین آراسیندا دا بیر مکتوب وار ایدی.
سئوگیلی دوستوم
منیم سنه اؤیرده بیلهجکلریم توکندی. سن آرتیق بو یولدان اؤزونه چؤرک چیخارا بیلهجک قدر گؤزل چالیرسان. آنجاق اونوتما بو یولون سونو یوخدور. الین میضراب توتانا دک اؤیرنمهگه داوام ائت. حیات نه یازیرسا یازسین سن جؤمرتلیکدن واز کئچمه . حیاتیندان گؤزللیکلر اسکیک اولماسین.
قوجا بیردن سوسدو. اوزو قاپ_قارا اولموشدو. گؤزلری یاز بولودلاری کیمی چات_چات اولموش یاناقلارینی ایسلادیردی. بللی کی کئچمیشیندن سؤز ائتمک ،او گونلری تکرار یاشاماق اورگینه آغیر گلیردی. یالقیزلیق اونا یاخشی گله بیلر دئیه دوشوندوم. آیاغا قالخیب حبلرینی گتیردیم. بیر بارداق دا سو یانینا بوراخدیم.
ـ دایی من گئتمهلییم
. سنی کدرلندیردیگیم اوچون چوخ عوذر ایستهییرم.
قوجا ـ نه دئمک اوغلوم. حئکایهم یارمچیق قالدی. سؤز وئر آردینی ائشیتمک اوچون گلجکسن.
ـ سؤزوم اولسون دایی. آرا_سیرا سنه باش چکیب حئکایهنی دینلهیهجهیم. ایندی سن دینجلمهگینه باخ.
یئرینی راحاتلاییب اونونلا ساغ اوللاشیب ائودن چیخدیم…


text:
چرشنبهنین آلاووندا
دومان بختیاری
غم کدری اوتا آتدیم
چرشنبهنین آلاووندا.
سئوینجیمی ائله قاتدیم
چرشنبهنین آلاووندا.
آلاوودا بیر ائلی گؤردوم
کؤز ایچینده گولو گؤردوم
قیوریم قیوریم تئلی گؤردوم
چرشنبهنین آلاووندا.
گؤزلریمده دنیز ایتدی
سعادتیم اوتدا بیتدی
آجی حسرت سونا یئتدی
چرشنبهنین آلاووندا.
دنیزلره جومان کیمی
سحر داغدا دومان کیمی
دولدوم شعره اومان کیمی
چرشنبهنین آلاووندا.
اومود ایلا اوتدان کئچدیم
چرشنبهنین سویون ایچدیم
قارانلیقدا قارا سئچدیم
چرشنبهنین آلاووندا.
یانا یانا چیخدیم باشا
آرزولاریم داشا داشا
«دومان» دئدیم آزاد یاشا
چرشنبهنین آلاووندا.
یئر گۆنو
ایلین سونونجو اود گۆنو(چرشنبه گونو) اینانجا گؤره یئر اویانیر، تورپاق نفس آلیر. بۇ گۆن خالق آراسیندا «یئر گونو»، «ایلین آخیر چرشنبه» و یا «تورپاق چرشنبهسی» آدلانیر.
دئمهلی تورپاق آرتیق اکینه حاضر اولور وَ اونا توخوم سپمک اولار.
ایندییه قدر سۇ، اود، یئل گونلری آرخادا قالیب وَ بو گون (یئر گونو)، آخشامی سئوینجله کئچیریلهجک.
بۇ بایرام آذربایجان خالقینین تاریخی کؤکۆ ایله باغلی اولدغوندان عادت-عنعنهلرله زنگیندیر وَ بو موناسیبتله آچیلان سۆفره ده فرقلیدیر.
• بالیق پلوو ، پاخلاوا، شکر چؤریی ، کیشمیش، پۆسته، بادام، بویانمیش یۇمورتالار سوۆفرهلری بزهمهلیدیر.
• چرشنبهلرده اۇلدوغو کیمی، آخشامیندا دا تونقال(اود) قالانیر، ائوین اوتاقلاریندا عائله عضولرینین هر بیرینین آدینا شام یاندیریلیر.
• بۇ گۆنۆن ان گؤزل عنعنهلریندن بیری پای آپارماق وَ آهیللارا٬یوخسۇللارا دردلیلره، یاسلیلارا باش وۇرماقدیر
• آداخلی پایی (قیزلار کی آداخلانیب وَ توی اولمامیشدیر بَی اونا پای آپارار.
• گلین پایی (قیزلارکی ائولنیب لر اونچۇن آتا لار ٬آنالار٬ قارداشلار و بؤیۆک باجیلار پای آپارار)
• یوخسول پایی(وارلیلار یوخسۇل لارا پای وئرلر)
• یاسلی پایی(یاخینلارین دان بیریسی اؤلن اولسا تانیشلاری پای آپاریب اونلاری یاسدان چیخاردار)
• آنا پایی – آتا پایی(اۇغول قیزلار قوجا آتا٬ آنلارینا پای آپارارلار)
• بو گئجه نییت ائدیب قۇلاق فالینا دۇرارلار.
• پاپاق آتما دا شال آسلامالادا قدیم عادتلریندهدیر.
• ائو ییهسی پاپاغا بایرام سووقاتی ییغاراق اونو قاپییا قویور.
• بو گۆنلر دؤرد چرشنبهلر عنعنهسی بیر یئره گلمیش و بۆتون چرشنبهلر دبلری (سۇ٬اود٬یئل وَ تورپاق) هامیسی یئر گۆنۆنه توپلانمیشدیر.
یئر گۆنۆمۆز وَ چرشنبه بایرامیمیز مۆبارک اولسون


text:
تورکیهنین کشف ائتدیگی گاز انرژییه دؤنوشدو
"کشفیمیزین اودو تورکیهمیزین گئجهلرینی داها ایشیقلیق، قیشلارینی داها ایستی، صنایعسینی داها گوجلو ائدجک"
انرژی و طبیعی قایناقلار باخانی فاتح دؤنمز، تورکیهنین قارادنیزدهکی ایکینجی کشفی اولان آماسرا-۱ قویوسوندان چیخاریلان طبیعی گازین یاندیریلاراق مهندسلرین الینده انرژییه چئوریلدیگینی ایفاده ائتدی.
دؤنمز، توئیتر حسابیندان، گازین لابوراتور اورتامیندا مهندسلر طرفیندن ایلک دفعه یاندیریلماسینا باغلی تست گؤرونتولرینی پایلاشاراق،
"قارادنیزدهکی ایکینجی کشفیمیز آماسرا-۱ قویوسوندان چیخان طبیعی گاز مهندسلریمیزین الینده انرژییه چئوریلدی. کشفیمیزین اودو تورکیهمیزین گئجهلرینی داها ایشیقلیق، قیشلارینی داها ایستی، صنایعسینی داها گوجلو ائدجک" ایفادهلرینی ایشلتدی.
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان گئچهن هفته فاتح سونداژ گمیسینین قارادنیزدهکی قوزئی ساکاریا گاز ساحهسینده تاپیلان آماسرا-۱ قویوسوندا ۱۳۵ میلیارد مکعب مترلیک یئنی رزرو کشف ائتدیگینی آچیقلامیشدی.
سؤز قونوسو کشفله، تورکیهنین قارادنیزده کشف ائتدیگی توپلام گاز رزروی ۵۴۰ میلیارد مکعب متره چاتدی.
ایلگیلیلی خبرلر
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی
نورالدین نباتی: "معین شرایط یاراندیقدا قطرله گاز تیجارتی برپا اولونا بیلر"
خزینه و مالیه ناظیری نورالدین نباتی، شرطلر موناسیب اولدوقدا قطرله طبیعی گاز تیجارتینه باشلانیلاجاغینی بیلدیریب.
مودیز، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورک اقتصادینین بو ایل یوزده ۴،۵، گلن ایل ایسه یوزده ۲ بؤیومهسی گؤزلنیلیر


text:
گالاته سرای لیگده غلبه قازاندی
گالاته سرای - قاسم پاشا اوچره شووی بولیب اوتدی
سپورت توتو سوپرلیگ نینگ 6- هفته سیده گالاته سرای مهمان بولیب بارگن قاسم پاشا جماعه سیگه قرشی 3-2 بیلن غلبه قازاندی.
گالاته سرای بو فوتبال موسومیده ایلک مرته 3 گول اوردی.
رجب طیب ایردوغان استدیومیده گی اوچره شووده قاسم پاشانینگ گوللرینی 16- دقیقه ده ستفان بهوکین اوردی و 1-0 بولدی.
بیراق گالاته سرای قیسقه مدت کیین 20 – دقیقه ده بافیتومی گومیزنینگ گولی بیلن 1-1 لیک برابرگه کیلتیردی.
ایککینچی میدانده گالاته سرایدن کرم آقتورک اوغلی نینگ ایککی گول اورشی بیلن مسابقه 3-1 بولدی.
بیراق صادق چیفت پنارنینگ گولی بیلن قاسم پاشا 3-2 گه کیلتیردی.
اوشبو نتیجه بیلن گالاته سرای غلبه قازاندی.
علاقه لی ینگی لیکلر
اروپا UEFA قهرمانلرلیگی بیلله شوولری بولیب اوتدی
بوگون ایسه اروپا UEFA و کنفرانس لیگی بیلله شوولری اجرا ایتیله دی


text:
دوه
تۆره لریدَییشدیر
- †کاملوس گیگاس (فوسسیل)
- †کاملوس هسترنوس (فوسسیل)
- †کاملوس سیوالنسیس (فوسسیل)
- †سوریه دوهسی
شفاف گؤز قاپاغیدَییشدیر
دوهلرین گؤزلری قوم فیرتینالاریندان قورونماق اۆچون ۳ قاپاقلیدیر. لاکین معلوم اوْلدوغو کیمی، گؤز قاپاقلاریمیزی یومدوقدا کنار موحیطی گؤره بیلمریک. اوْنا گؤره، صحرادا اۇزون یول قت ادن دوه قوم فیرتیناسی اوْلدوقدا گؤزو گؤرمهدن یولونا داوام اده بیلمز. بۇ شفاف گؤز قاپاقلاری اینک کیمی حئیوانین گؤزلرینی قومدان قورویور، هم ده گؤزلری قاپالی ایکن ایشیغی گؤرمهسینی تامین ادیر. اۇزون، سیخ یارائدیلمیش کیرپیکلر ده لازیمی احتیاجی اؤدییر. بۇندان علاوه، گؤزلرین اطرافینداکی مؤحکم سۆموکلر هم ضربهلره، هم ده گونش شوالارینا قارشی گؤزو قورویور.
هضم سیستمیدَییشدیر
دوهلرین هضم سیستمی صحراداکی محدود ییئجئک موختلیفلیینه اۇیغون یارادیلمیشدیر. دوهلر یم تاپمادیقدا ییئجئک حساب اوْلونمایان کاوچوک، تیکان کیمی مادهلر یییرلر. گۆجلو دیشلری، یاریق اۆست دوداقلاری و خصوصی آغیز قورولوشو سایهسینده بئله مادهلری آسانلیقلا ییه بیلیرلر. البته، هر شیی هضم ادن گۆجلو معدهلری ده بونا کؤمک اوْلور. معده سلیینین پارچالاییجی تأثیری ایله ان برک مادهلری ده هضم ائدیرلر. دیگر ممهلیلرین معدهسی ۱ کامرالی اوْلور، دوهلرین ایسه معدهسینین ۸۰۰ کامراسی وار. ییئجئک و سو بۇ کامرالاردا ساخلانیلیر. بۇندان علاوه، دوهلر معدهلریندهکی هضمه کؤمک ادن باکتری لر واسطهسیله دیگر جانلیلارین هضم اده بیلمدیی سللولوزانی آسانلیقلا هضم ائدیرلر. نورمال شرطلرده گونده ۳۰-۵۰ کیلو ییئجئک قبول ادن دوهلر چتین شرایطده گونده سادهجه ۲ کق قورو اوْتلا بیر آی یاشایا بیلیرلر.
ایفرازات سیستمیدَییشدیر
دوهلرین بؤیرکلری صحرا شرایطینه اۇیغون اوْلاراق آز میقداردا مایع ایله ایشلییر. دوهلر مؤجوزوی خصوصیته مالیک بؤیرکلری سایهسینده سو تاپمادیقدا، دۇزلو دنیز سویو ایچه بیلیر. سویون گری سورولماسینی تامین ادن سیدیک کانالی دا دیگر هیوانلارداکیندان داها اۇزوندور. بئلهلیکله، داها چوْخ سو گری سورولور و سو ایتکیسی آز اوْلور. بئلهجه، سو قیتلیغی(کمبود) زامانی گوندهلیک ۵-۱۰ لیترلیک سیدیک ایفراز(ترشّح)ینی ۹۰% آزالدا بیلیرلر. نورمال شرطلرده ممهلیلرین بؤیوک حیصّه سی بؤیرکلرینده ییغیلمیش سیدیک قانا قاریشدیقدا زهرلنیب اؤلور. دوهلرده ایسه وضعیت فرقلیدیر. دوهلرین بؤیرکلری بدنلریندهکی سیدیی تمیزلهیهرک دفعهلرله قاراجیردن کچیریر. بۇ یوللا سودان و ییئجئکلاردان ماکسیموم فایدالانیرلار.
بوغازلیق دؤورودَییشدیر
دوهلرین بوغازلیق مدتی ۱۳ آیدیر. بالا دوهلر، اساساً، قیش فسلینده دوغولورلار. دوغوش واختی قوراق صحرانین تزه اوْتلارلا اؤرتولدویو و چوْخلو سو قویوسونون اوْلدوغو دؤوره دوشور. بالالار ۱.۵ ایل عرضینده آنا سودو ایله ییئجئکلانیرلار. آنجاق قوراق موحیطده سوده ده قناعت ائتمک لازیمدیر. سود آنجاق بالایا سودورمه واختلاریندا گلیر.
دوه سودودَییشدیر
دوهلرین قانیندا اوْلان «نانوبادی» آدلانان آنتیتللرین موالیجوی خوصوصیتی کشف ائدیلیب. دوه آنتیتللرینین ویروسلاری توتوب اؤلدوردویونو اؤیرهنهن آراشدیرماچیلار قیچس و سرطان کیمی نوخوشلوقلرین مۆالیجهسینده آنتیتللرین تأثیرلی اوْلاجاغینی بیلدیریرلر. دوه قانی ایله یاناشی، عصرلردیر صحراداکی کؤچریلر طرفیندن ییئجئک کیمی ایستیفاده اوْلونان دوه سودونون فایدالاری دا چوْخدور. دوهلرین سودو اینسانلار اۆچون شفا منبعیدیر. بۇ شفالی سودده اینک سودوندن ۱۰ دفعه چوْخ دمیر و ۳ دفعه چوْخ سی ویتامینی وار. ویتامین و مینراللارلا زنگین اوْلان دوه سودو ینی زاماندا بیر چوْخ نوخوشلوق اۆچون موالیجوی اهمیته مالیکدیر. آپاریلان آراشدیرمالار نتیجهسینده بۇ سودون دیابت خستهلرینین حیات سوییهسینی قالدیردیغینی، آوتیست خستهلره موثبت تأثیر اتدیینی، ایمنی سیستمینی گوجلندیردیینی و بۇ سببدن، اۆزه چیخان نوخوشلوقلرین مۆالیجهسینده فایدالی اوْلدوغو بللی ائدیلیب. بۆتون بونلارلا یاناشی، دوه سودو سو و ییئجئک احتیاجینین چوْخ اوْلدوغو صحرا شرایطینده یاشایان اینسانلار اۆچون، البته، چوْخ اهمیتلیدیر.
نقلیات واسطهسی کیمیدَییشدیر
آذربایجاندا دمیر یولو چکیلنه قدر آت، قاتیر و اۇزونقولاقدان فرقلی اوْلاراق دوه اساس یوک حئیوانی ساییلیردی. چونکی بیر دوهنین یوکو ۲-۳ آت یوکونه برابر ایدی. یوکلو دوه بیر گونده فاصیلهسیز اوْلاراق ۳۰-۳۵ km، فاصیله ایله ایسه ۵۰ km-ا قدر یول گده بیلیردی. یوکلو دوهنین سرعتی ساعتدا ۴-۵ km-ا چاتیردی. دوهیه وۇرولان یوکون میقدارا مسافهدن وابسته اوْلاراق بللی ائدیلیردی. هر دوهنین یوکو اؤز چکیسینین تخمیناً یاریسینا برابر اوْلمالی ایدی.
آذربایجاندا اۆرتیم (تولید) اوْلونان ایپک، کتان، پامبیق، تاخیل، بویاق مادهسی، نفت، دۇز، شراب و س. محصوللار ایستر داخیلی، ایسترسه ده خاریجی بازاردان دوه کاروانلاری ایله داشینیردی. ۱۹-جو عصرین ۷۰-جی ایللرینه عایید بیر قایناقده دئییلیر کی، هر ایل گدبیدن گؤندریلهن ۴۰ مین پودا قدر میس باکییا قدر دولرله گتیریلیردی.
دوهدن یوکداشیما واسطهسی کیمی حربی یوروشلار زامانی دا گئنیش ایستیفاده ادیلمیشدیر. بۇ زامان لازیم اوْلان ارزاغی و دؤیوش سورساتینی دوه ایله داشیماغا اۆستونلوک وریردیلر. روس الچیسی آ. وولینسکی ایرانا سفر ائدرکن سییار ماغازا اۆچون ۲۰۰۰ ماناتلیقدان چوْخ (تخ. ۲۸-۳۴ باش) دوه ساتین آلمیشدی.
۱۸۲۶-۱۸۲۸-جی ایللر تۆرکیه-روسیه ساواشی زامانی چار اوْردوسو اؤز اوْردوسونو یوک حئیوانلاری ایله تامین ائتمک اۆچون آذربایجاندا یرلی اهالیدن چوْخلو میقداردا دوه، آت و اؤکوز آلمیشدی.
عادتاً، بیر نئچه باش دوهسی اوْلانلار چاروادارلیقلا مشغول ایدیلر. شاروادارلیق قوبا، شاماخی، قبهله و خاچماز کندلری آراسیندا گئنیش یاییلمیشدیر. تکجه شاماخی قضاسیندا ۱۹-جو عصرین ۸۰-جی ایللرینده ۴۲۸۲ باش دوه وار ایدی، همین دوهنین صاحبلری چاروادارلیقلا مشغول اوْلوردو. دوه ایله یوک داشیماق اۆچون یوکونو نؤعوندن وابسته اوْلاراق خصوصی دوه چووالیندان، ساندیقلاردان، سبتلردن، تولوقلاردان ایستیفاده ائدیلیردی. ازیلمهیهن شیلر (تاخیل، اۇن، قند، دۇز) چووالا، سیلاح، شوشه قابلار و س. ساندیق و سبتلره، مایع محصوللاری (نفت، شراب، سو، بال) تولوقلارا دولدورولوب داشینیردی.
دوهنی یوکلهمک اۆچون اوْنلارین بیرهورگوجلولرینی جاهازلاییر، ایکی هورگوجلولرینی ایسه آلیقلاییردیلار. بۇندان سوْنرا حاضیرلانمیش یوکلر (تایلار) بیر-بیریندن تخمیناً ۱، ۵-۲ م آرالی قویولدوقدان سوْنرا، یوک تایلارینی دوهیه یاخین چکیر، کیچیک آغاجلا دوهنین قاباق قیچلارینا وۇروب اوْنو خیخیردیردیلار. یوکو ایلگکلی ایپ و چیلیکله بیر-بیرینه چاتیر و دوزی دورقوزوردولار.
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Camelus gigas. ZipcodeZoo. BayScience Foundation, Inc. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 8 May 2016. یوْخلانیلیب17 April 2016.
- ^ Falconer, Hugh (1868). Palæontological Memoirs and Notes of the Late Hugh Falconer: Fauna antiqua sivalensis. R. Hardwicke. p. 231. Archived from the original on 2016-05-11.
{{cite book}}: Unknown parameter
|deadurl=ignored (
|url-status=suggested) (help)


text:
تبریز شهرینده «عاشیق حسن اسکندری»نین کیتاب مراسیمی کئچیریلدی
مرداد آیینین ۱۹نجی گونو ائل عاشیقی «عاشیق حسن اسکندری»نین یئنی نشر ائدیلمیش «خاطیرهلر، داستانلار، شعرلر» باشلیقلی کیتابینین تانیتدیرما تدبیری کئچیریلدی.
تبریز شهرینده کئچیریلن بو شعرلی- موسیقیلی تدبیرده عاشیق حسن اسکندرینین عائله عضولری، یاخین دوست- تانیشلاری اشتراک ائتمیشلر. دؤرد ساعاتلیق بو تدبیرده عاشیق موسیقیسی ایفالاری ایله برابر عاشیق حسنین کیتابی حاقیندا رایلر سؤیلنمیش و مجلیسده حاضیر اولان شاعرلر طرفیندن شعرلر اوخونموشدور.
مراسیمین آپاریجیسی «حسن کافی» تدبیری عاشیق حسن اسکندرینین نوهسی آپاریجی «صنم خانیم»ین دانیشیغی ایله آچمیشدیر. صنم خانیم عاشیق حسنین منظوم بیوگرافیاسینی مجلیس اشتراکچیلارینا چاتدیرمیشدیر. سونرا عاشیق حسنین یاخین یولداشلاریندان اولان تانینمیش آذربایجان صنعتکاری «عاشیق اشرف حسینپور» عاشیق حسین جوانین ایکی ماهنیسینی اوخوماقلا مجلیس اشتراکچیلارینین بؤیوک آلقیشلاری و رغبتینی قازانمیشدیر. عاشیق اشرفدن علاوه «عاشیق منسوم» و «نبی اسکندری» چیخیش ائتمیشلر و آذربایجانین تانینمیش عاشیق صنعتی تدقیقاتچیسی «دوقتور محمد عبادی(آلیشیق)» آذربایجان عاشیق صنعتی و عاشیق حسن اسکندرینین عاشیق صنعتیمیزین انکشافینداکی رولو حاقیندا دانیشمیشدیر.
سسی ایله، سازی ایله وطنیمیزین توی- دویونلرینی بزهین، آذربایجان خالقینین معنوی گوزهللیکلرینی دونیا خالقلارینا چاتدیران عاشیق «حسن اسکندری»نین کیتابی حاقیندا تبریز ادبی محیطینین تانینمیش شخصیتلریندن «حسن انداچه» اؤز ملاحظهلرینی سؤیلهمیش، سونرا آذربایجانین تانینمیش شاعر و اجتماعی شخصیتی «ناصر داوران» مجلیس اشتراکچیلارینا اؤز شعرلریندن اوخوموشدور. مجلیسده حاضیر اولان تبریز ادبی محیطینین دیگر شخصیتلریندن مسعود شریعتی دانیشمیش و گنج صنعتکار تار ایفاچیسی «شریعتی» آذربایجان موغامیندان بیر پارچانی ایفا ائتمیشدیر.
معنالی و شرفلی عؤمرونون ۷۰ ایلینی آرخادا قویان اوستاد عاشیق حسن اسکندرینین قیزی مجلیسین دیگر چیخیش ائدنلریندنایدی. او اؤز صنعتکار آتاسی حاقیندا اورهک سؤزلرینی سؤیلهمیشدیر.
اؤز صنعتی و شخصیتی ایله ائل آراسیندا بؤیوک حؤرمت قازانان اوستاد عاشیق حسن اسکندرینین عؤمور گون یولداشی «معصومهخانیمنیکخصال» اوستادین یئنی نشر ائدیلمیش «خاطیرهلر، داستانلار، شعرلر» کیتابینین دوواغینی آتمیش و کیتابی مجلیس اشتراکچیلارینا تقدیم ائتمیشدیر.
مجلیسین سون حصهسینده «عاشیق حسن» اؤزو چیخیش ائتمیش و اؤز ایفالاریندان «جنگی کوراوغلو»، «صمد عمی گلمهدی» و عاشیق حسین جواندان بیر هاوانی قوناقلارا تقدیم ائتمیشدیر. اوستاد عاشیقین سون ایفاسی عاشیق حسین جوانین خاطرهسینه حصر ائدیلمیش و بو سؤزلرله مجلیس اشتراکچیلارینین حؤرمتینی قازانمیشدیر:
شاه من اونوتمارام سن ده اونوتما
صابینلی کندیری، دار آغاجینی!
من ده کی اونوتسام تاریخ اونوتماز
اورهیی داغلانان آنا باجینی!
***
ایضاح:
ائل عاشیقی «عاشیق حسن اسکندری»نین یئنی نشر ائدیلمیش «خاطیرهلر، داستانلار، شعرلر» کیتابینی «ائلدار موغانلی» نشره حاضیرلاییب و سون گونلر تهراندا «دنیاینو» انتشاراتی طرفیندن یاییلمیشدیر. عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدیلن بو کیتاب اوستاد عاشیق حسن اسکندرینین یارادیجیلیغینین بیر حصهسیدیر. بو حصهده اوستادین بعضی خاطیرهلری اونون دانیشیقلاری اساسیندا حاضیرلانیبدیر. عینی حالدا اوستادین یاراتدیغی داستانلاردان «آیلار و ائلدار»، «اسکندرخانین ماجراسی» و «عاشیق قشمله گؤروش» و اوزون ایللر یازدیغی شعرلرینین بیر سیراسی بو کیتابا داخیلدیر. خاطیرهلر و داستانلارین متنی عمومیتله اوستادین اؤز دئییم طرزی و دانیشیق شیوهسیایله کاغاذا آلینیبدیر. بیر چوخ خاطیرهلریده معین سببلر اوزره کیتابا داخیل ائدیلمهییبدیر.
***
عنوان و نام پدیدآور: عاشیق حسن اسکندری (خاطیرهلر، داستانلار، شعرلر)
گردآوری و تایپ: یاشار اسکندری
ویراستاری و ترتیب: ائلدار موغانلی.
صفحهبندی: ایشیق
مشخصات نشر: تهران، دنیای نو ، ۱۳۹۵.
مشخصات ظاهری: ج. ؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ سم.
یادداشت: ترکی.
مندرجات: ج. ۱. خاطیرهلر، داستانلار، شعرلر.
موضوع: اسکندری، حسن، ۱۳۲۶- خاطرات
موضوع: داستانهای ترکی -ایران – قرن ۱۴
رده بندی دیویی: ۸۹۴/۳۶۱۱
رده بندی کنگره: PL۳۱۴/الف۴۶۷۶ت۴ ۱۳۹۵
سرشناسه: اسکندری، حسن، ۱۳۲۶
شناسه افزوده: موغانلی، ائلدار، ۱۳۳۹، ویراستاری و ترتیب
وضعیت فهرست نویسی: فیپا
شابک: ۹۷۸-۹۶۴-۱۷۲-۱۳۰-۷
شماره کتابشناسی ملی: ۴۱۹۲۲۷۶


text:
اوتورموشدوم شیرین- شیرین اومبرتو اوکونون « نام گل سرخ» کیتابین اوخویوردوم. لاپ حساس یئرینه یئتیشمیشدیم. کور بیر راهیب ارسطونون کیتابین- صرف گولوش و انسانلارین حیاتینا بوراخدیغی تاثیرلردن یازدیغینا گؤره- ایللرجه کیتابی گیزلهدیب، ائله کی کیتاب بیر نئچه جوان و علمه راغیب راهیبین الینه چاتیر، کیتابین صحیفهلرین زهرلهییر. اومبرتو اکونون راویسی اوچ راهیبین جانینی آلمیشدی کی ائو تلفونوموز زنگ چالدی.
-الو… بالا نئجه سن؟
سسینین تیترهییشیندن تانیدیم. سلطان باجیایدی. رحمتلیک قاین آنامین آناسی.
-بالا تحنیفه باخیسان؟
اؤز- اؤزومه دئدیم بلکه فارسی وان یا باشقا کانالین یئنی سریالینین آدی دی.
– نه دئییرسن؟ آنلامیرام، تحنیف ندی؟
-بَه خود اولمادیم بالا… اوجادان دانیش.
سلطان باجینین قولاغی آغیر ائشیتدیغنه گؤره سسیمی اوجالتدیم. تلفونون آغیزلیغینا قیشقیردیم.
-سلطان باجی! نه دئییرسن؟ آنلامیرام کی؟
-پَهوووووو….به نئییه؟
-سلطان باجی! واللاه بیلمیرم نه دئییرسن.
-به سن باخمیاجایدین من باخاجایدیم؟ بویون قونشوموز کلبه فاطمانی دا چاغیرمیشدیم ، ایکیمز باخدیخ. آلـلاه کسسین بئساواددیغی. آخی اونون نوهلهری تهرانی دی. او گئنه منن یاخجی دیل بیلیر.
-نهیه باخدیز سلطان باجی؟ کلبه فاطما خالا نهیی یاخجی دوشونَر؟
-بالا هئش بیری گلمهمیشدی. هئش او گولَش قاباخ سیّد ده گلمهمیشدی تحنیفه.
-هه….سلطان باجی! ایندی بیلدیم نه دئییرسن .
-بالا کلبه فاطما دئییردی کی تحنیفده دئدیلر دای بیز هئش کسینن ساواشماریخ. صاباحدان هَر شئی بالا- بالا اوجوزلاشار. کلبه فاطما دِئییردی کی آمرلیکا دا تحنیمین سیندیراجاخ قوی آی باشی رحمتدیح کیشینین آیلیغین آلیم، گلیب منی آپارارسان دندانسازا. دندانساز دا اوجوزلاشار. آغزیم شیل- کوت دی. آریخلامیشام دیشلَریم آغزیمدا لاقا- لاق ائلیر.
سونوندا سلطان باجینین نه دئدیغینی آنلامیشدیم. اونونلا ساغ اوللاشدیقدان سونرا، تلویزیونا دوغرو گئتدیم. دوغروسو سلطان باجینین سؤزلری منی اوتاندیردی. یازیق آرواد حاقلی دی. دوز دئییر دااااا…. بس من تحلیف مراسیمینه باخمایاجاغام کیم باخاجاق؟… کلبه فاطما خالا؟
کنترولو گؤتوردویومده پئشمان اولوب، یئرینه قایتاردیم. فیکریم قالمیشدی اوخودوغوم رماندا. تلهسیردیم گؤروم بو دونه امبرتو اکونون راویسی هانسی راهیبی ارسطونون کیتابینین اوخوماغینا گؤره جزالاندیراجاق. اؤز- اؤزومه دئدیم کی بو اؤلکهده ممه یئییندن پَپه یئییهنه جان هامی سیاستچی دیر. من کی نه کؤرپهیم، نه ده سلطان باجینین یاشیندا. ائله یاخجیسی بودور کی نام گل سرخ کیتابینین آردین آوخویوم. بلکه امبرتو اکودان بئش اون کلمه اؤیرندیم دااااا….
۹۱.۵.۱۳


text:
بایکال گؤلو
بایکال (بور. Бaйraл Hyypرو روس. óзepo Бaйkáл) — روسییا فئدئراسییاسیندا گؤل. دۆنیانؽن ان بؤیۆک شیرین سۇ منبعیدیر. روسییانؽن جنوب-شرقینده یئرلشیر.
بایکال گؤلۆ ۶۰۰۰ کم-دن آرتؽق مسافهده اۆزانان چؤککلیگی تۇتۇر. گؤلۆن ائنی ۲۵ کم-دن ۸۰ کم-ا قدردیر. دۆنیانؽن ان درین گؤلۆ حساب اوْلۇنان بایکالؽن درینلیگی ۱۶۲۰ مئتردیر. بو گؤل آوراسییانؽن ان بؤیۆک شیرین سو آنبارؽدؽر.[۱] گئنیش یاییلمیش فرضییهلره اساساً قدیم تورک دیلیندن ترجومهده "بای-کۇل" یعنی، بهی گؤل آنلامؽنؽ وئریر. گؤلۆن شرقینده یئرلشهن سویاتوْی نوْس یارؽمآداسؽنؽ ماتئریکه جیویرکوی برزغی بیرلشدیریر.
یۇمرۇ بۇز کۆتلهلری[دَییشدیر]
بایکال گؤلۆ اۆزرینده هر قؽش یارانان بؤیۆک یۇمرۇ بۇز کۆتلهلرینین نئجه میدانا گلدیی علم اینسانلارینی تام ۱۲۸ ایلدیر مشغول ائدیردی. آنجاق یئددی ایللیک بیر چالیشما گئرچیی اورتایا چیخاردی.یۇمرۇ بۇزلاری ایلک دفعه ۱۸۸۲-جی ایلده بیر روس عالیمی گؤردو. یۇمرۇ بۇز کۆتلهلرینین نئجه میدانا گلدیگینی آراشدؽرماغا باشلایان روس عالیم، او دؤورکۆ معلوماتلا بیر نتیجهیه چاتا بیلمهدی و بو وضعیتی "سیررلی بیر حادیثه" اوْلاراق کاراکتئریزه ائتدی.[۲]
بو حادثهدن ۱۲۱ ایل سونرا ۲۰۰۳-جو ایلده بایکال گؤلۆنون پئیک فوتوشکیللرینده عئینی یۇمرۇ بۇز کۆتلهلرینه راست گلیندی. کیلومئترلرجه یۇمرۇ بۇز کۆتلهلری میدانا گلمیشدی. روس عالیملری، بۇزون نئجه میدانا گلدیگینی آنلاماق اۆچۆن بیر داها قوْللارؽ چیرمهلهدی. بو دفعه ایشلر ۷ ایل داوام ائتدی. اوزون سورهن ایشلردن سونرا بۇز کۆتلهلرینین یۇمرۇ شکیلده میدانا گلمهسینه گؤلۆن آلتؽندا اوْلان طبیعی قاز قایناقلارؽنؽن سبب اوْلدۇغۇ اوْرتایا چؽخدؽ.
قؽش آیلارؽندا سۇیلا قارؽشان قاز ایستی بۇخار میدانا گتیریر و بو دا یۇمرۇ دالغالارا سبب اوْلور. بو یۇمرۇ دالغالار یوخارؽیا دوْغرۇ چؽخدؽغؽندا یاخشؽجا سوْیویاراق بۇز کۆتلهسینه چئوریلیر. گؤل داخیلینده یئرلشهن آدالارلا ساحل آراسؽندا بیر سؽرا بوغازلار واردؽر: اوْلخۇن داروازاسؽ.


text:
آنا دو نوآی
آنا دو نوآی (اینگیلیسجه: Anna de Noailles) فرانسهلی شاعیر، رومانچی و یازیچی -۱۵ نوْوامبر ۱۸۷۶ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۶ ایل عومر ائلهییب و ۳۰ آوریل ۱۹۳۳ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Anna de Noailles»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده آنا دو نوآی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ماریا کوری
ماریا کۆری
ماریا کوری, لهیستانجا: Maria Salomea Skłodowska-Curie؛ لهیستان ۷ نوْوامبر ۱۸۶۷، ورشو، روسیه ایمپیراتورلوغو — ۴ ایول ۱۹۳۴، پاسی، پاریس، فرانسه) - لهیستان اصیللی فرانسه کیمیاچیسی و فیزیکی. ایکی دفعه نوبل اؤدولی قازانان (فیزیک (۱۹۰۳) و کیمیا (۱۹۱۱) ساحهسینده).
ماریا سکلادووسکا ۱۸۶۷-جی ایلده لهیستاندا دۆنیایا گلمیشدیر، او، رادیواکتیولیک ساحهسینده فعالیّتینه گؤره مشهوردور و ایکی دفعه نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدور. ۱۹۰۳-جو ایلده هنری بکرل و حیات یولداشی پیئر کوری ایله برابر فیزیک اوزره نوبل اؤدولی قازانمیش و داها سوْنرا ۱۹۱۱-جی ایلده کیمیا اوزره نوبل اؤدولینین تک قازانان اوْلموشدور. رادیوم المنتینی کشف ائتمیشدیر. ماریا کوری یگانه عالیمدیر کی، نوبل اؤدولینا ایکی آیری-آیری ساحهده آلماغا نایل اوْلموشدور. همچینین نوبل اؤدولینا ایلک دفعه ایکی دفعه لایق گؤرولموش یگانه قادیندیر. المنتلرین اؤز-اؤزونه شوالانماسینا رادیواکتیولیک آدینی محض ماریا و پیئر کوری وئرمیشدیر. حیات یولداشی پیئر کوری ایله بیرلیکده پولونیوم و رادیوم المنتینی کشف ائتمیشدیر.
حیاتینین ایلک ایللری[دَییشدیر]
۱۸۶۷-جی ایلده لهیستاننین باشکندی ورشو شهرینده ضیالی عائلهسینده دۆنیایا گؤز آچمیشدیر. آناسینی و باجیلاریندان بیرینی چوْخ ائرکهن ایتیرمیشدیر. ماریا اوشاقلیقدان سون درجه آیتی یادداشی ایله فرقلهنیردی و ۱۶ یاشیندا اورتا مکتبی قیزیل مداللا بیتیرمیشدی. هله مکتبده اوخویارکهن قوهومونون کیمیا لابوراتوریاسیندا آسسیستئنت ایشلمیشدیر. اونون آتاسی یانلیش یئره اینوئستیسییا یاتیراراق الینده اوْلان پوللاری ایتیرمیشدی، بونا گؤره ده ماریا معلمه کیمی ایشلهمهلی اوْلدو. او، قازانجی ایله باجیسی برونییانین پاریسده طیب تحصیلی آلماسینا مادی یاردیم ائده بیلدی، بونون موقابیلینده ایسه برونییا داها سوْنرا اونا تحصیل آلماغا کؤمک ائدجکدی. او زامانلار لهیستان روسیه ایمپراتورلوغونون ترکیبینده ایدی و قادینین عالی تحصیل آلماسی محدود ایدی. لهیستان همین دؤورده روسیه ایمپراتورلوغونون ایشغالی آلتیندا اوْلدوغوندان ماریایا سکلودووسکایا وطنینین آزادلیغی اوغروندا فعالیّت گؤسترهن لهیستان میللتچیلرینین تشکیلاتیندا ایشتیراک ائتمیشدیر.
ماریا عالی تحصیل آلماق ایستییردی. لاکین عائلهنین بونا مادی ایمکانی اولمادیغیندان باجیسی ایله ماراقلی شرط کسمیشدیلر. همین شرطه اساساً او، بئش ایل دایه ایشلهیهرک باجیسینین طیب تحصیلی آلماسینا یاردیم ائدجک، سوْنرا ایسه باجیسی ماریانین اونیوئرسیتئته قبول اولماسینا کؤمکلیک گؤسترهجک. ۱۸۹۱-جی ایلده بۇ ود یئرینه یئتیریلدی، ۲۴ یاشیندا اولارکهن بؤیوک باجیسینین کمکی ایله ماریا پاریسه گئتدی و سوربون اونیوئرسیتئتینده (پاریس بیلیم یوردو) فیزیک و کیمیادان تحصیل آلماغا باشلادی. او، گئج ساعتلارا قدر ایشلییر و دئمک اولار کی، چؤرک، کره یاغی و چایلا ییئجئکلانیردی. ماریا ۱۸۹۳-جو ایلده فیزیک علملری ایمتحانیندا بیرینجی اوْلدو، ۱۸۹۴-جو ایلده ریاضیات علملری ایمتاحانیندا ایسه ایکینجی یئری توتدو. محض همین ایلین یازیندا او، پیئر کوری ایله تانیش اوْلدو.
علمی فعالیّتی[دَییشدیر]
اونلارین ۱۸۹۵-جی ایلده باش توتان ائولیلیگی تئزلیکله دۆنیا اهمیتلی نتیجهلر الده ائدن امکداشلیغین تملینی قویدو. ۱۸۹۶-جی ایلده هنری بکرل تصادف نتیجهسینده خاریجی ایشیق منبیی (گونش و یا صونعی ایشیق) اولمادان اوران دۇزلارینین شوالانماسینی کشف ائتدی. بو، فیزیکلر اۆچون اصل سورپریز ایدی. سوْنرالار ماریا بکرلین بۇ کشفینی «رادیواکتیولیک» آدلاندیرمیشدی. فیزیکلر و کیمیاچیلار قارشیسیندا علاوه سؤال میدانا چیخدی: گؤرهسهن، بۇ خاصه یالنیز اورانا و اونون دۇزلارینامی مخصوصدور، یوخسا بۇ باشقا المنتلرده ده وار؟ ماریا کوری محض بۇ سؤال اطرافیندا اری پیئر کوری ایله بیرلیکده اوراندا آشکارلانان رادیواکتیولیین دیگر المنتلرده مؤوجود اولماسینی آراشدیرماغا قرار وئردی و توریومدا دا رادیووتیولیک اولماسینی آشکارلادی.
او، دقتینی یئنیدن مینراللارا یؤنلتدی و اوران فیلیزی اونون ماراغینی جلب ائتدی. اوران فیلیزی رادیواکتیولیگی صاف اوران رادیواوتیولییندن یوکسک اوْلان بیر مینرالدیر و بۇ یالنیز فیلیزین ترکیبینده کیچیک میقداردا، لاکین چوْخ یوکسک آکتیولیگی اوْلان ناملوم ماده نین وارلیغی ایله ایضاح ائدیله بیلردی. پیئر کوری ماریانین بۇ پروبلمی حل ائتمک اۆچون باشلاتدیغی و یئنی المنتلر، پولونیوم و رادیومون کشفی ایله نتیجهلنهن آراشدیرماسینا قوشولدو. ماریا کوری و پیئر کوری اوران و توریوم اوْلان فیلیزلرین سیستئماتیک تدقیقی زامانی اورادا یئنی ایکی المنت کشف ائتدیلر - رادیوم و پولونیوم. ۱-جی المنت ۲-جی-یه نیسبتهن داها گۆجلو ایشیقلاندیغی اۆچون اونا رادیوم - «شوالانان» آدی وئریلدی. دیگر المنته ایسه م. کوری اؤز وطنینین شرفینه پولونیوم آدلاندیردی. سوْنراکی ایللرده پیئر و ماریا کوری بۇ المنتلری ماده حالیندا آلماق اۆچون تجروبهلرینی داوام ائتدیرمیشلر. نتیجهده، ۷ تونادک اوران فیلیزی ایشلتدیکدن سوْنرا ۰٬۱ قرام رادیوم آلماق مۆمکون اوْلموشدو. پولونیوم المنتی ایسه رادیومون پارچالانماسیندان یاراندیغیندان اونو آلماق مۆمکون اولمامیشدی.
پیئر کورینین اؤزونو اساساً یئنی رادییاسییانین فیزیکی جهتدن اؤیرنیلمهسینه حصر ائتدیی حالدا، ماریا کوری دمیر حالیندا صاف رادیوم الده ائتمهیه چالیشیردی. او، بۇ ایشه پیئر کورینین شاگیردلریندن بیری اوْلان کیمیاچی آندره-لوی دئبیرین کمکی ایله نایل اوْلدو. ماریا بۇ آراشتیرماین نتیجهلرینه اساساً علملر دوکتورو آدینی قازانمیشدی و ۱۹۰۳-جو ایلده ماریا و پیئر بکرل ایله برابر رادیواکتیولیین کشفینه، «رادیاسییا حادثهسینین تدقیقیندهکی اوزئدیلمز مشترک فعالیّتلرینه گؤره» گؤره فیزیک اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدولر.
۱۸۹۷ و ۱۹۰۴-جو ایللرده قیزلاری ایرئن و ایوین دۆنیایا گلمهسی ماریانین علمی ایشلرینی دایاندیرا بیلمهدی. او، ۱۹۰۰-جو ایلده فرانسه نین سئور شهرینده قیزلار اۆچون اوْلان عالی مکتبده (ائجولئ نورمالئ سوپéریئورئ - اورتا مکتب معلملری اۆچون عالی تحصیل مکتبی) فیزیک اوزره موهازیرهچی تعیین ائدیلدی و تجروبی نوماییشلره اساسلانان تدریس یوْل و یاراتدی. م. کوری اوران فیلیزلرینده ایشلهمک و آنالیز ائتمک اۆچون کلاسیک اۆصول ایشلهایب هازیرلامیشدیر. بوتون بۇ تجروبهلرین نتیجهسی اولاراق ماریا کوری ۱۹۰۳-جو ایلده سوربون اونیوئرسیتئتینده «رادیواکتیو مادهلرین تدقیقی» آدلی دوکتورلوق تزیسینی مۆدافیعه ائتمیشدی. او، ۱۹۰۴-جو ایلین دکابریندا پیئر کورینین ایداره ائتدیی لابوراتوریایا باش معاون تعیین ائدیلدی.
۱۹۰۶-جی ایلده پیئر کوری نقلیات قزاسیندا هلاک اوْلموشدو. لاکین ماریا کوری اونا تعیین اولونان پئنسییادان ایمتینا ائتمیشدیر. حیات یولداشینین قفیل اؤلوم و ماریا کورییه آغیر ضربه اوْلدو، لاکین همچینین بۇ حادثه اونون کاریئراسیندا دؤنوش نقطهسی ایدی: بوندان سوْنرا او، بوتون انرژیسینی پیئر کوری ایله باشلاتدیقلاری علمی ایشی تکباشینا تاماملاماغا حصر ائتدی. او، ۱۳ مای ۱۹۰۶-جی ایلده حیات یولداشینین اؤلوموندن سوْنرا واکانت قالان پروْفسورلوق وظیفهسینه تعیین ائدیلدی و بونونلا دا سوبون اونیوئرسیتئتینده درس دئیهن ایل قادین پروْفسور اوْلدو. اونون سوْنراکی تجروبهلری رادیومو دمیر شکلینده آلماقدان عبارت اوْلموشدور. خانیم فیزیک بۇ نتیجهیه ۱۹۱۰-جو ایلده آنری دئبیرنله بیرگه نایل اوْلموشدور. او، همچینین بئینلخالق چکی و اؤلچو واحیدلری بوروسونا رادیواکتیو مادهلرین ایلک اتالونونو حاضیرلاییب تقدیم ائدن عالیم کیمی ده مشهوردور. ماریا کورینین دیگر فوندامئنتال نایلیتی کیمیا ساحهسینه عاییددیر. او، ۱۹۱۱-جی ایلده «کیمیانین اینکیشافینداکی اوزئدیلمز فعالیّتینه: رادیوم و پولونیوم المنتلرینین کشف ائدیلمهسی، صاف حالدا رادیومون آیریلماسی و بۇ مؤهتشهم المنتین طبیعتینین اؤیرنیلمهسینه گؤره» کیمیا اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدور. بونونلا دا او، نوبل اؤدولینی ایکی دفعه آلان ایلک شخص کیمی علم تاریخینه دوشموشدور.
بیرینجی دۆنیا ساواشی ایللرینده ماریا کوری اؤزونو قیزی ایرئنین کمکی ایله «کیچیک کوریلر» کیمی تانینان سییار قورغولارین داخیل اوْلدوغو و یارالی عسگرلرین مۆالیجهسی اۆچون ایستیفاده ائدیلهن رونتگن آپاراتینین اینکیشافینا حصر ائتمیشدی. مۆحاریبه زامانی او، همچینین حربی جرراهلارا رادیولوگییادان ایستیفاده ائتمیی تدریس ائتمیشدیر. بۇ آراشتیرمالارین نتیجهسینی داها سوْنرا یازدیغی «رادیولوگییا و مۆحاریبه» آدلی کیتابیندا عکس ائتدیرمیشدیر.
۱۹۱۸-جی ایلده هئیتینده ایرئنین ده یئر آلدیغی رادیوم اینستیتوتو فعالیّته باشلادی و نووه فیزیکسی و کیمیاسینین مرکزینه چئوریلدی. ماریا کوری ایسه بۇ اینستیتوتون فوندامئنتال آراشتیرمالار و رادیواکتیولیین طیبی ایستیفادهسی شعبهسینه دیرئکتور تعیین اولوموشدو. آرتیق شؤهرتین زیروهسینده اوْلان ماریا کوری ۱۹۲۲-جی ایلدهن اعتباراً طیب آکادمیسینین عضوو کیمی رادیواکتیو مادهلری و اونلارین طیبی ایستیفادهسینی تدقیق ائتمیشدی.
۱۹۲۱-جی ایلده ماریا کوری قیزلاری ایله برابر رادیومون آراشتیرماینا مالییه آیریلماسی اۆچون بیرلشمیش اوستانلارا سفر ائتمیشدی. اوراداکی قادینلار کومپانییاسی موناسیبتی ایله اونا بیر قرام رادیوم هدییه ائتمیشدیلر. ماریا همچینین بلژیک، برزیل، ایسپانیا و چک ایسلوواکی دا (ایندیکی چک و ایسلوواکی) موهازیرهلر وئرمیشدی. بوندان علاوه، پاریسده کوری فوندونون یارادیلماسی و ۱۹۳۲-جی ایلده ورشودا باجیسی برونییانین دیرئکتورو اوْلدوغو رادیوم اینستیتوتونون آچیلیش مراسیمینی گؤرمک اونا نسیب اوْلموشدو.
۱۹۲۳-جو ایلده او، پیئر کورینین ترجومئیی-حالینی یازاراق کیتاب شکلینده نشر ائتدیرمیشدیر. همچینین بۇ ایللرده یئنیدن موستقیللیک قازانمیش وطنینه تئز-تئز سفر ائدرک، اورادا گنج متخصصلره یاردیم گؤسترمیشدیر.
ماریا کوری نوبل اؤدولیندان علاوه، فرانسه علملر آکادمیسینین «برتلو»، لندن کرال جمعیتینین «دوی»، فرانکلین اینستیتوتونون «ائللیوت کرئسسون» مداللاری ایله ده تلتیف ائدیلمیشدیر. او، ۸۵ موختلیف علمی جمعیتین عضوو اوْلموش، همچینین ۲۰ فخری علمی آدلا موکافاتلاندیریلمیشدیر. پاریس رادیوم اینستیتوتونداکی ۱٬۵ قرام رادیوم احتیاطی ۱۹۳۰-جو ایللرده آپاریلان تجروبهلره موهیم تؤهوهلر وئرمیشدی. بۇ ایش سئر جئیمس چادویک طرفیندن نئیترونون کشفی و هر شئیدن اؤنجه ۱۹۳۴-جو ایلده ایرئن و فردریک جولیوت-کورینین صونعی رادیواکتیولیگی کشف ائتمهسی اۆچون زمین یاراتمیشدی.
اؤلومو[دَییشدیر]
صونعی رادیواکتیولیین کشفیندن بیر نئچه آی سوْنرا، ۱۹۳۴-جو ایلده ماریا کوری شۆالانمانین دوغوردوغو قان سرطانیندن (lلیکمیا) دۆنیاسینی دییشمیشدیر. او، رادیواکتیولیین زیانلی جهتلریندن خبرسیز اوْلدوغو اۆچون رادیوم المنتینی اۆزرینده تالیسمان کیمی گزدیررمیش.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from August 2021
- علم
- فرانسهلی موخترعلر
- لهیستانلی موخترعلر
- ماریا کوری
- ۱۸۶۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۳۴-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- 19th-century chemists
- ۱۹.یوز ایل فرانسهلی عالیملر
- 19th-century physicists
- ۱۹.یوز ایل لهیستانلی عالیملر
- 19th-century women scientists
- 20th-century chemists
- ۲۰.یوز ایل فرانسهلی عالیملر
- 20th-century physicists
- ۲۰.یوز ایل لهیستانلی عالیملر
- 20th-century women scientists
- Experimental physicists
- فرانسهلی فیزیکچیلر
- فرانسهلی شیمیچیلر
- فرانسهلی قادین شیمیچیلر
- فرانسهلی قادین فیزیکچیلر
- French Nobel laureates
- لهیستانلی شیمیچیلر
- لهیستانلی فیزیکچیلر
- لهیستانلی قادین شیمیچیلر
- لهیستانلی قادین فیزیکچیلر
- Polish Nobel laureates
- Nobel laureates in Physics