text:
افغانستان تورکلری مدنی فدراسیونی (ففتا) الحاج عبدالرشید دوستمنینگ اینگ یوکسک حربی مقامگه ایرشیب مارشاللیک رتبهسینی آلگنی اولکهمیزنینگ برچه یشاوچیلریگه و اینیقسه تورک ملتیگه چین کونگیلدن قوتلوغ بولسین دییدی.
چهارشنبه 15 جولای 2020
تاریخنینگ بوندهی بیر حساس بورهمیده و استعمارچیلرنینگ قاره تونلر وهمیده، بوزغونچ و ایاغدن تارتیش پلمهلری آقیمیده، جهالت و نفاق ایکتیریش شرایطیده، تعصب و اوستونلیک تیلهش، قشاقلیک و قان توکیش کونلریده، زمانهمیزنینگ شیاد و دجاللرینینگ قاره کونلریده انسانلر قانی دنیا دیو استعمارچیلرینی تجربه قیلماقده ایکن؛ وطنیمیزنینگ اوروش میدانلریدهکی کورکملی قورقمس فرزندی ایرکینلیک و ایرکهلیک حامیسی بولگن سترجنرال عبدالرشید دوستمنینگ مارشاللیک رتبهسیگه ایریشگنی مینگلرچه ییگیتیمیزنینگ شهادتی و میلیونلرچه وطنداشیمیزنینگ حمایهسی بیلن امید کوزگوسیده قویاش عکس ایتیب، مارشال دوستمنینگ اوز تشبث و دنیا قرهشی یعنی بوتون وطنداشلریگه بیرتینگ دوستدارلیک کوزی بیلن باقیش تاولمیده تورک ملتی و باشقه خلقلرگه کیلهجک اوچون امید بغیشلش منبعیگه ایلندی.
افغانستان تورکلری مدنی فدراسیونی قوانچ اوجیده کوکارگن بو بویوک یوتوغنی چین کونگیلدن اوزبیک-تورکمن تورکلری، میلیونلرچه سیوهدیگن و اعضاسی بولگن افغانستان اسلامی ملی جنبش حزبیگه و مارشال الحاج عبدالرشید دوستمنینگ جنابعالیلریگه تهنیت ایتیب، ینه بیر مراتبه بو یوتوغنی قوتلوغ بولسین دییمیز.
حرمت و ارادت بیلن
افغانستان تورکلری مدنی فدراسیونینینگ دورانی باشلیغی
رحمت الله «رحیمی» پیلوت


c: text/html

text:
بنیفایرو د لس بایس
بنیفایرو د لس بایس (ایسپانجا: Benifairó de les Valls) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و والنسیا اوستانینده یئرلشیب. ۳۴ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۴٫۳ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۲۰۷۹ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Benifairó de los Valles»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده بنیفایرو د لس بایس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کئچن سرحدلر
کئچن سرحدلر (اینگیلیسجه: Walk the Line, تورکیه تورکجهسی: Sınırları Aşmak, فارسجا: سربهراه باش) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثهیه دایانان دراماتیک کومدی فیلم. فیلمین باش روْللارینی دالاس رابرتس، رابرت پاتریک، جنیفر قودوین، ریس ویترسپون، واکین فینیکس جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین تی بون برنت یارادیب. ۲۰۰۵ میلادی ایلینده ۵ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Walk the Line (2005)". Boxofficemojo.com. 2012-04-14-ده یوخلانیب.
قارداش پروژهلرده کئچن سرحدلر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
فلسفه گونو
دونیا فلسفه گونو[دَییشدیر]
دونيا فلسفه گونو هر ايل نويابر آيينين اۆچونجو جوما آخشامي یونئسکو وریندن بايرام ائتمک، هر بيرئی (فرد) اۆچون اينسان دوشونجهسينين گلیشیمی (اينکيشافی) اۆچون، هر بير مدنيت و فلسفه ساغلام اؤنمینی وورغولايير.
"بوگونکو دونيانين قارماشیقلیقلا اوزلشن، فلسفي دوشونجهلر سسینه چاغيريشدير، ايلک نؤوبهده، گئرييه آدديم آتماق و اساسلانديريلميش ديالوقدا ايشتيراک ائتمک، بيزدن قایناقلانان سورونلارین چؤزوم (حل) يوللارينی بيرليکده قوروماق. بو دوناتیلمیش آخماقليغی و غرضليليگين موباريزهده، آیدینلانمیش وطنداشلار آیدینلاتیلماسي اَن ياخشي يولدور. بؤيوک چتينليکلرله داها چوخ صولح مسلهلری آيدينلاشديرماغا فلسفهیه احتیاج و داواملی اينکيشافی اوزلشيب".


text:
اشپاردا بانک هسن ایستادیومو
اشپاردا بانک هسن ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Sparda Bank Hessen Stadium) افنباخ آم ماین شهرینده بیر ایستادیومدور. 2012 ایلینده تاسیس اوْلونوب. کیکرز اوفنباخ تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sparda Bank Hessen Stadium»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اشپاردا بانک هسن ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
- توضیحات
- نویسنده: چارلی چاپلین
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
سینما نابغه سی چارلی چاپلین نینگ شاید اینگ آز کیشی بۉلسه اونینگ آتینی اېشیتگن بۉلمسه . ١٨٨٩نچی ییل اپریل آیی نینگ ١٦نچیسیده سر چارلز اسپنسر چاپلین دنیاگه کېلگن. چارلی اۉز دوری نینگ اینگ مشهور و استعدادلی اکتور ،ایش باشلیغی همده قوشیق توزه تووچی لریدن سنلگن. جهان نینگ گۉزه ل سیزلیک لرینی طنز تیلی آرقه لی هدف قرار بېردی و دنیا نینگ زوروانلیک دن پاکلب، صلح و عدالت دن تۉلیقنی تمثیل قیلدی. سرمایه دارلر و اوروش و فاشیزمگه قرشی بۉلگنی سبب و اونینگ قاطع سیاسی موضو گیرلیگی اوچون اوشبو اییگرمنچی عصر صنعتکاریدن اونینگ حیات دوریده شایسته صورتده قدریت و حرمت قاعیل بۉلمگن. اۉتگن ییللر دوامیده آچیقلنگن سند لرگه کۉره او همیشه امریکا و انگلستان استخبارات دستگاه سی تمانیدن ایزلنیب «کمونیست» آتی آرقه لی تلاش قیلر اېدی. اونگه محدودیت وضع قیلدی.
- توضیحات
- نویسنده: افغانستان هبستگی حزبی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
برچه بخت سیز مردمی میز ایکّی ده دوامیده ملا محمد عمر آتیده گی جانی، جاهل و مجهول الهویه بیر کیشی آدرسیدن صادر بۉلگن بویروق لرگه قربان لیک، تباه چیلیک و آغریق نی تجربه قیلگن دیر. ملا عمر وطن فروش لیک، جاهل و بربریت نمادی بۉلگن و «طالبلر تحریکی» هم قان ایچه دیگن، اینگ انسانیتگه قرشی و خاتین قیزلرگه قرشی گروه حیثیده اۉلکه میز تاریخیگه ثبت اېتیلگن.
ملا عمر و یاردمچیلری امریکا و انگلستان تمانیدن توزه تیلگن پروژه لردن بۉلگن. پاکستان آی.اس.آی آرقه لی یۉل لنر اېدی.بۉگونگی زمان ملا عمر «ملای لنگ»آی.اس.آی دستگاه سی قۉلیده بیر اداره سیز قوغیرچاق حیثیده ییللر بۉییچه کویته و کراچی گه امن اوییگه قماققه اسرلر اېدی. بیراق رسانه لرگه «امیر المومینین» آتی بیلن اونینگ امضا سی آرقه لی اعلامیه صادر بۉلیب، قۉرقینچ توغدیرگن اېدی. اوندن فایده لنیش تاریخی اداقله گن سۉنگ بادارلری تمانیدن مرموز و ذلتلی اۉلیمی اعلان بۉلدی.
شهید فرخنده نینگ قانی، هربیر شرافتلی افغان نینگ وجدانی دیر، خاینلر نینگ وجدانیمیزنی ایاق آستی قیلگنی قۉیمیلیک!
- توضیحات
- نویسنده: افغانستان همبستگی حزبی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
کابلده فرخنده نینگ وحشتلی عذاب بېریب شهید قیلینگنی، نفقط افغانستان بلکیم دنیانی تیترتدی. اۉن تۉرت ییل جهل و جنایت و باسقینچ لیک جهنیمگه کویه تیگن ملت تۉغریسیده، فرخنده بربریت مظهری بۉلدی. اوشبو قیغولی حادثه ملت نینگ بیرلشتیردی، هرتماندن عدالت ایستاووچی سېس کوتاریلدی. اینگ سۉنگیده ملت اچیغینی قاندیریش اوچون «ملی وحشت» دولتی نینگ بویروتمه محکمه توزه تیشگه مجبور بۉلدی.
بیراق حاکم جلادلر، بیرینچی کونلرده فرخنده نینگ اساسی عیبدار لریدن ارقه داشلیک بیلدیریشی ایتیلیشی بېلّی اېدی. اوشبو قضیه نی چل بیلن کېینگه تشلب، کیشیلر نینگ اعتراض تۉلقینی سېکینلش تیرماقچی اېدی. بیرینچیده خوفسیزلیک کوچیلری، اولرنینگ ایشلری آچیق-آیدین دیر. و مقام لرهم اوشبو فاجعه دن ارقه داشلیک قیلگن. نجات بېریش اوچون سۉراقلر قیلگن. سۉنگ شورای نظار بدمعاش لریدن اوشبو عملگه سببچی بۉلگن بیر نیچه کیشی بولر نظیر حبیب ده افغانان نی تاپشیرگن. بیراق اولر بوگون گچه اوشلنگنیدن هیچ کیم آگاه اېمس.
- توضیحات
- نویسنده: فرزاد
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
افغانستان نینگ گیرد تېگرگی دن کون سیین اوروش تیزلنیشی و خوفلی وضعیت دن باشقه گزارش بولمه ی طالب و داعش تروریسلیگیدن باشقه یخشی خبر اېشیتیلمه یدی. افغانستان نینگ برچه ایلات لری تینچسیزلیک و قان توکیلیش تولقینیدن اعتراض بیلدیره دی. بوگون ۱۳۹۴ نیچی ییل جوزا آیی نینگ ۱۳ نچیسی ۲۰۱۵ نچی ییل جون آیی نینگ ۳ نچیسیده افغانستان نینگ خبرلر رسانه سینی ایزلر اېدیم برچه افغانستان یمان وضعیتی بۉلگنیدن گپلر اېدی. اوشبو اۉلکه آلدینگیدن کۉره عدالت سیزلیک و فساد عملیگه باتیب و اوروش کۉپه یماقده دیر. عین حالده پوپنک لنگن حکومت باشلیغلری دالرلی چوکیلرنی اۉزنیکی قیلیشی اوچون دوکیشماقده، اۉشه آلدینگی اۉیله کن گپلر ایسه حاضرگی خبرلرده کۉرستیل ماقده. ملی وحشت حکومتی افغانستان نینگ کېینگه سورماقده.
«طلوع» و «تلویزیون ۱» نینگ باش خبری بوگونلیک خبرلری، خرواردن مشت اورنک
- توضیحات
- نویسنده: رها آرزو
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
تانیقلی شورای نظار حزبی دن بۉلگن امرالله صالح، ۲۰۰۴ دن باشلب ۲۰۱۰ نچی ییلگچه کرزی حکومتی نینگ دوریده خوفسیزلیک ریاستی نی باشلیغی بۉلگن. سۉنگی کونلرده «هشت صبح» گزیته سیدن «افتخارلی جاسوس لر» عنوانی آستیده قطار مقاله لر ترقته دی. حاضرگچه اوشبو مقاله لر سانی اۉن اوچته گه اېتیشگن. بو مقاله لرده هفت ثور کودتاسیدن کېینگی حادثه لری و اۉلکه نی استخبارات دستگاه سی نینگ نقشینی کۉرستماقچی دیر.
بو حرکتی افغانستانگه نه فقط؛ بلکیم مردمگه قرشی و کۉپینچه مستبد رژیم روی کار بۉلگن اۉلکه لرگه، دولت جاسوس لری و برچه استخبارات دستگاه لریگه کیشیلر نفرتیگه بۉلیب، اینگ یمان آتی بۉلگن. موساد اسراییل، سی آی ای امریکا، آی اس آی پاکستان، کی جی بی شوروی، واواک ایران، ام آی شش انگلستان، گشتاپوی آلمان هیتلری و ... بولرنینگ برچه سی انسانیتگه قرشیلیک و وحشیلیک بېلگی لری دیر؛ چونکه بولرنینگ برچه لرینی تاریخچه سی قان توکیش، خاینلیک و وحشیگرلیکدن تۉلیق بۉلگن.
- توضیحات
- نویسنده: کاوه عزم
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
۲۰۱۳ نچی ییلده انچه طالبلر باشلیغی (تینچلیک) اوچون بحث آلیب باریشده رسمی دفتر بۉلیشنی ایستب، امریکالیک مقامات لری بیلن رسمی دفتر آچیش نتیجه گه اېریشدی. شو اوچون اولرگه قطردن رسمی دفتر آچیب بېریشدی. بیراق اوشبو مسله تیزلیکده فاش بۉلدی و سیرتقی تماندن طالبلر بیلن امریکالیک لرنی فکر المشتیریشی شکستگه دوچ کېلدی. بیراق دوحه ده گی طالب لر تقدیری نیمه بۉلدی؟
تینچلیک حقیده بحث اۉتکزیش اوچون قطرگه بارگن طالب لر قطر امیری نینگ مخصوص مهمان نی بۉلیب قالیب، راحت گینه حیات کېچیریشگه دوام بېردی. ینه ده یرتگیچ وحشی حیوان لردن ۵ ته هربیری: محمد فاضل آخند، عبدالحق وثیق، ملا نورالله نوری، محمد نبی و خیرالله خیرخواه گوانتانمو قماقخانه سیدن امریکالیک اسیر آلینگن عسکرلری گه عوض بۉلیب اېسکی دوست لری بیلن بېرگه بۉلگندن سۉنگ قطرده گی طالبلر باشلیغ لری اوچون یشش رونق تاپدی. ظاهرگه کۉره امریکا دولتی ادعا قیلیب، اوشبو طالبلر باشلیغی خانگی قماق خانه ده بۉلیب، تروریسلیک هدفلری اوچون پول جمعلشگه تا بیر ییلگچه قطردن چیغیشگه رخصت بېریلمه یدی دېدی. بیراق عینی گواه لرنی ایتیش لریگه کۉره اولر تشقری سی گوزه ل و مفشن کۉز عینک لرینی کییب، قطر شهری نینگ بازارلریگه اېرکین حیات کېچیره دی.
- توضیحات
- نویسنده: نوید نابدل
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
افغانستان دولتی، تبلیغاتچی رسانه لری و غرب دولت لری، امریکا و ناتو حضوری همده نظامی کوچ لرینی بارلیگینی «تاثیری» اۉن تۉرت ییل جریانیده گی اینگ کتّه محصول لریدن بیری افغانستان ده گی اۉن بیر میلیون دن آرتیق مکتب گه آدیم قۉیگن اۉقووچی و معارف آلغه باریشلیگی دېب اۉزلرینی کتّه کۉرسته دی.
بیراق جاری ۱۳۹۴ نچی ییلی جوزا آیی نینگ 6 نچیسیده اسدالله حنیف بلخی معارف وزیری حیثیده تعیین بۉلگندن سۉنگ ملی گېنگاشده حقیقتنی فاش اېتدی بیراق افغانستان رسانه لری اونگه آزراق اعتبار قره تگن. او فاروق وردک وزیرلیگ دوری نینگ اینگ کته حجمده گی فساد، پاره خورلیک و سانسیز یلغانچیلیکنی معارف تۉغریسیده اظهار اېتر اېدی:
- توضیحات
- نویسنده: افغانستان همبستگی حزبی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
ثور آیی نینگ ۸ و ۷ نچی سی اۉلکه میزنینگ قانلی تاریخ پیت لریدن بۉلیب، اینگ فاجعلی و مصیبتلی کونلر دن سنله دی. اوزلوکسیز جنایت و بوزغینچلیککه باغله نیب،اوشبو فاجعلی کونلر هیچ قچان اېسی میزدن چیقمه یدی.
اگرده ۱۳۵۷ ییلی ثور آیی نینگ ۷ نچیسیده اۉلکه نینگ شوروی تجاوزچیلریگه خلق و پرچم باشلیغلری یاردمیده کېلتیریلیب، قاچقینچیلیک و بوزغینچیلیک بیلن بیرگه بیریریم میلیون انسانلر نینگ قانی تۉکیلدی. ۱۳۷۱ نچی ییلی، ثور آیی نینگ ۸ نچیسیده هم روسگه قرشی ۱۴ ییلیک اوروش باتورلیگی و جانبازلیک حاصلی قۉلدن کېتدی هم افغانستان نینگ اوندن کۉره یمانراق قیلیب، قان حمامی و بوزغینچ لیککه اۉزگرتیردی. اۉلکه نی ۸نچی ثور آیی نینگ آدم لری، کیشیلر حیاتینی قیینلش تیریب، برچه بارلیق لرینی یېر بیله یکسان قیلدی.
- توضیحات
- نویسنده: افغانستان همبستگی حزبی
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
امریکا تمانیدن تحمیل بۉلگن ملی وحشت حکومتی، اۉشه پیش بینلیککه کۉره کون سېین افغانستان جهالت لیکلرگه و عذابلی قاره بختلیک لرگه باتیب کېتماقده دیر. بیرتماندن ایشسیزلیک، فقرلیک و فساد ینه بیرتماندن اوروش، پارتلش، انفجار و ینه بیرتماندن اۉلتیریش مظلوم کیشیلر یششینی قیینلش تیرگن دیر.
فرخنده نینگ فجیعلی اۉلدیرلیشی ایزیدن هلمند، بلخ، غزنی، خوست، ننگرهار، بدخشان، کابل و اۉلکه میزنینگ تېگره گیده گی یمان حادثه و وطنداشلریمیز نی اۉلدیریشی، اۉلکه میزگه اۉلیش و قارنگو بولوت آسمان فضاسیگه مستول بۉلگن دیر. 31 کمبغل اۉلکه داشیمیزنی گروده بۉلگنی، بدخشانده یوزلرچه ملی کوچ عسکری نینگ داعشلیک شکلده باش کېسیشی و قیرغین قیلیشی و ذلتلی ع-غ گیرد تېگره گیده گی لر نینگ اوشبو کیشیلرنینگ فاجعلی حادثه لرگه تفاوتسیز توریشی اۉلکه میزنینگ بوتون اېللری اوشبو فاسد حکومتدن نفرتلنگن دیر.
- توضیحات
- نویسنده: فرزاد
- رده: اۉزبېکچه بۉلیمی
-
اۉلکه میزده گی اۉن تۉرت ییلیک امریکا نینگ قۉل لگن حاکمیتی، بو رژیمده گی حاکیم لرنینگ برچه بېرگن سۉزلری الدمچیلیک و یلغانچی لیکه باغلیق ایکن دیر. عزیز و اینگ مهم بۉلگن تصمیم لر کابل ده گی امریکا اېلچی خانه سی نینگ باغلیق دیریزه سینی آرقه سیگه آلینه دی. بیراق رسانه و مطبوعات لرگه شاخلی یلغان و ضد و نقیض و گول اوریله دیگن خبرلر ملت اوچون تاپشیریله دی.
شوکونلر ع و غ دولتی پاکستان بیلن روابط نی یخشی بۉلیشی و طالب لر بیلن یره شیشنی یقین بۉلیش گپ لرینی شور هلهله سی بۉلگن. انچه دالر خور تحلیلچی لر تلویزیون میزینی ارقه سیدن توریب، شونده دېدی کیم، افغانستان کۉپ ییللر اۉتیب، یوقاتگن حلقه سینی تاپیب صلح و ثبات نینگ نیچه قریچ یقینیده آدیم کۉترمیش. بیر انچه آگاه سیز کیشیلر امریکان و نوکرلرنی عوام فریبلیک لریگه الده نیب، افغانستان پاکستان جرنیل لرنی مرحمتی بیلن صلح یۉللریگه قدم قویب، اینگ یقینده اوروش و منمنلیک گلیمینی جمعلنیشی نی فکر قیلیب اونینگ کوته دی.
اۉزبېکچه بۉلیمی
تعداد مهمانان حاضر: 94 مهمان


text:
تورکجه
تۆرکجه یا دا آذربایجان تۆرکجهسی[۲] — آذربایجان تۆرکلرینین آنا دیلی، ائلهجهده بۆتون آذربایجانلیلارین اۆنسیّت دیلیدیر. تورک دیللری'نین گونئی باتی قوروپونا داخیلدیر. آذربایجان جومهوریتینین و روسیهنین داغیستان جومهوریتینده[۳] رسمی دؤولت دیلیدیر.
آذربایجان تۆرکجهسی آذربایجان، ایران، عراق، گورجوستان، روسیه، تورکیه، اوکراین و سوریه اراضیسینده گئنیش ایشلنیب.
آذربایجان جومهوریتینده بۇ دیلین جۆزئی فرقلنن ۴ دیالکتی واردیر:
- دوْغو دیالکتی — قوبا، شاماخی، باکی، موغان و لنکران دیالکتلری
- باتی دیالکتی — قازاخ، قاراباغ، گنجه دیالکتلری
- قوزئی دیالکتی — شکی و زاقاتالا-قاخ دیالکتلری
- گۆنئی دیالکتی — ناخچیوان، اوردوباد، ایروان دیالکتلری[۴]
آذربایجان تۆرکجهسی گنئالوژی بؤلگویه اساساً تورک دیللرینه منسوبدور. باشقا دیل قروپلاریندا اوْلدوغو کیمی، بۇ قروپا داخیل ائدیلن دیللر ده بیر-بیرینه لکسیک، مورفولوژی و سینتاکتیک جهتدن چوْخ یاخیندیر. دیالکتلر بیر-بیریندن فونِتیک خوصوصیتلرینه گؤره فرقلنیرلر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک، تۆرکمن و قاقاووز دیللری ایله یاناشی تورک دیللری قروپونون اوْغوز دیللری یاریمقروپونا داخیلدیر.
قیسا تاریخی
آذربایجان تۆرکجهسینین و آذربایجان خالقینین تشکّۆلو ۳–۷-جی عصرلرده باش وئرمیش، ۷–۸-جی عصرلرده باشا چاتمیشدیر. بۇ زامان آذربایجاندا گئدن دینی مۆباریزه آرتیق سوْنا یئتمیشدیر.[۵] XI عصرده آذربایجان دیلی قافقازدا و قوْنشو اؤلکهلرده گئنیش توسعه تاپیر. آذربایجان تۆرکجهسی تۆرک دیللرینین اوْغوز قروپونا داخیلدیر. یئرلی اهالینین اساس دیلی اوْلان آذربایجان تۆرکجهسی ۱۱-جی عصرین اوْرتالاریندا اوْغوز طایفالاری دیلینین گۆجلۆ تأثیری آلتیندا تام شکیلده فوْرمالاشمیشدیر. ۱۲-جی عصرده ادبی آذربایجان دیلی تشکّۆل تاپدی. شاعیرلر فارس و عرب دیللری ایله یاناشی بۇ دیلده ده اثرلر یازیردیلار.[۶]
ن. جعفروف "آذربایجان تورکجهسینین میلیلشمهسی تاریخی" اثرینده "XI-XII عصرلردن باشلایاراق آذربایجاندا مئیدانا چیخان مؤحتشم تۆرک دؤولتلرینده رسمی دیل کیمی عرب، فارس دیللری ایله یاناشی تۆرکجهدنده ایستیفاده اوْلوندوغونو" گؤستریر.[۷]
صفویلر دؤولتینده آذربایجان تۆرکجهسی سارایدا و اوْردودا حاکیم دیل اوْلماقلا ایمپریانین ایلک رسمی دؤولت دیلی ایدی.[۸][۹] روس عالیمی V.V.Bartold ۱۹۱۲-جی ایلده یازیردی: «... خاندانین تشکول ائتدیگی یئرده آذربایجان اهالیسی تۆرکجه دانیشیردی و نتیجهده تۆرکجه صفویلر دؤولتینده سارای و اوْردو دیلی اوْلاراق قالدی.»[۱۰]
عصرلر بوْیو ایشغاللار نتیجهسینده آذربایجان تۆرکجهسینین آدی دییشدیریلمیشدیر. آذربایجان تۆرکجهسی اۇزون مۆدّت «تۆرکی»، «تۆرک دیلی»، «آذربایجان تۆرکجهسی»، بعضاً ایسه «تاتار دیلی»، «قافقاز تاتارلارینین دیلی» (خصوصاً روس دیلینده یازیلمیش اثرلرده) آدلاندیریلمیشدیر.[۱۱]
۱۹۱۸-جی ایلده آذربایجان دموکراتیک جومهوریتی یاراناندان آز سوْنرا آذربایجاندا کارگوزارلیغین تورک دیلینده آپاریلماسی ایله باغلی قرار قبول ائدیلیر. ۱۹۲۱-جی ایلده نریمان نریمانوو داداش بونیادزاده ایله بیرگه آذربایجان سسر-ده دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی دِکرِت ایمضالاییرلار. ۱۹۲۱-جی ایلده آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتینین ایلک کونستیتوسیاسی قبول اوْلونور و اوْرایا دؤولت دیلی حاقیندا ماده سالینمیر. ۱۹۲۴-جۆ ایلده مرکزی ایجراییه کوْمیتهسینین آذربایجاندا دؤولت دیلینین تۆرک دیلی اوْلماسی ایله باغلی قراری قبول اوْلونور.
۱۹۳۶-جی ایلده آذربایجانین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسی حاضیرلانارکن اوْرادا آذربایجانین دؤولت دیلی تۆرک دیلی کیمی قئید ائدیلیر. آنجاق ۱۹۳۷-جی ایلین آوریل آییندا قبول اوْلونان اساس قانوندا دؤولت دیلی حاقیندا هئچ بیر قایدا اؤز عکسینی تاپمیر. آنجاق کونستیتوسیادا خوصوصی ماده اولماسادا، ۱۹۳۶-جی ایلدن سوْنرا بۆتون نوْرماتیو سندلرده دؤولت دیلی آذربایجان دیلی قئید ائدیلیر.
۱۹۵۶-جی ایلده آذربایجانین ۱۹۳۷-جی ایلده قبول اوْلونموش کونستیتوسیاسینا آشاغیداکی مضموندا ماده علاوه ائدیلیر: «آذربایجانین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر…»[۱۲]
دؤولت دیلینه حصر ائدیلمیش بۆتۆن ایجلاسلاردا دموکراتیک شرایط یارادیلدیغیندان موختلیف فیکیرلر اؤزۆنو گؤستریر:
- آذربایجان دیلیدیر؛
- تۆرک دیلیدیر؛
- آذربایجان تۆرک دیلیدیر؛
- آذری تۆرکجهسیدیر؛
- آذربایجان تۆرکجهسیدیر؛
- تورک دیللری عائلهسینه داخیل اوْلان آذربایجان دیلیدیر.
پرزیدنت حیدر علییئوین چیخیشیندان: «گلین تۆرکدیللی خالقلارا باخاق. بلی، بیز تۆرکدیللی خالقلاردان بیریییک و تۆرک منشألی خالقیق. کؤکۆمۆز بیردیر. اؤزبک دیلی وار، قازاق دیلی وار، قیرغیز دیلی وار، تاتار دیلی وار، باشقیرد دیلی وار، تۆرکمن دیلی وار، قوموق دیلی وار. دئمک، بۇ تۆرکدیللی خالقلارین دا هر بیرینین دیلینین اؤز آدی وار. تۆرکدیللی خالقلاردا تاتار دیلی ده وار، او بیری قروپ دیللر وار، اونلارین دا هر بیری بۇ قروپا داخیلدیر، آما هر بیرینین اؤز آدی وار… آخی نه تَهَر آذربایجان تۆرکجهسی؟ میللتیمیز ندیر؟ آذربایجان تۆرکۆ. نه تهر بۇ میللتین ایکی آدی اوْلسون؟ بس نیه اؤزبک اؤزونه دئمیر کی، اؤزبکیستان تۆرکۆ، تاتار نیه دئمیر کی، تاتاریستان تۆرکۆیَم»[۱۳]
یئنه همین ایجلاسدا دؤولت باشچیسی قئید ائدیر: "… طالعیمیز بئله گتیریب کی، مثلاً بیزه تاتار دئییبلر. اما بیز تاتار دئییلیک آخی. نئچه ایللر بیزه تاتار دئییبلر. ائله حسن بَی زردابی ده اؤزونه تاتار دئییبدیر، او بیریسیلر ده اؤزلرینه تاتار دئییبلر. بۇ باکیدا، آذربایجاندا بیر بئله آذربایجانلی ضیالی اوْلدوغو حالدا مکتبلر آچیلمیشدی – "روسسکو-تاتارسکایا ایشکولا"… من بونونلا سادهجه دئمک ایستهییرم کی، بیزیم طالعیمیز بئله اوْلوبدور. روسیهده بیزه تاتار دئییبلر. روسیهنین بۇرادا قوبِرناتورلاری بیزه تاتار دئییبلر. اوْندان سوْنرا ۱۹۱۸-جی ایلدن ۱۹۳۶-جی ایله قدر تۆرک دئییلیب. ۶۰ ایلدیر بیز "آذربایجان دیلی"، "آذربایجانلی" دئییریک. ایندی بس نه ائدک؟ بونلارا جاواب اوْلمالیدیر کی، بیر قرار قبول ائدک".
مسئلهنین جیدیلیگینی نظره آلان دؤولت رهبری موتخصیصلرین ایشتیراکی ایله گئنیش مۆذاکیرهلر کئچیردی و همین مۆذاکیرهلر مؤوجود پروبلملرین حلی اۆچون کیفایت قدر محصولدار اوْلدو. همین مۆذاکیرهلر گؤستردی کی، یالنیز میلی ایجتماعی تفکۆر دئییل، بیلاواسیطه موتخصیصلر ده آنا دیلینین قئید-شرطسیز «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسینین علئیهینهدیرلر. بونا سبب ایسه:
- ایکی مۆستقیل تۆرک منشألی دیلین هر ایکیسینین عئینی بیر آدلا آدلاندیریلماسی اؤزۆنۆ دوْغرولتمور و تجرۆبهده اوْنلاری آیری-آیری آدلارلا (آذربایجان تۆرکجهسی – تۆرکیه تۆرکجهسی) آدلاندیرماق لازیم گلیر؛
- آذربایجان اراضیسینده یاشایان غئیری-تۆرک منشألی مۆختلیف خالقلار، ائتنوسلار (تالیشلار، تاتلار، کۆردلر، لزگیلر و س.) «آذربایجان دیلی»نین «تۆرک دیلی» آدلاندیریلماسیندان هر هانسی حالدا ناراحات اوْلورلار، بیر سیرا قووّهلر ایسه بوندان ایستیفاده ائدهرک «خیردا میلتچیلیک» حیسلرینی قیزیشدیریرلار؛
- «آذربایجان دیلی» آدی آرتیق نئچه اوْن ایللردیر کی، اوغورلا ایشلهنیر، کیفایت قدر بؤیۆک ایشلنمه تجرۆبهسینه مالیکدیر.[۱۴]
آذربایجان تۆرکجهسینین ایکی دؤورۆ حاقیندا
آذربایجان تۆرکجهسینین ادبی دیلی اؤز ۸۰۰ ایله یاخین اینکیشافی مۆدتینده ایکی بؤیۆک دؤورۆ ایحاطه ائدیر. اسکی دؤور آدلاندیریلان بیرینجی دؤور ۱۳-جو عصردن ۱۸-جی عصره قدر اوْلان دؤورۆ، یئنی آدلاندیریلا بیلن ایکینجی دؤور ایسه ۱۸-جی عصردن یاشادیغیمیز گۆنلره قدر اوْلان بیر دؤورۆ ایحاطه ائدیر.
اسکی آذربایجان دیلینده سؤز بیرلشمهلرینین قورولوشو داها چوْخ عرب و فارس دیللرینین سینتاکتیک مودِلینده اوْلموشدور: فصلی-گۆل (گۆل فصلی)، تَرکی-طریقی-عشق (عشق طریقینین (یولونون) تَرکی)، داخیلی-اهلی-کمال (کمال اهلینه داخیل)… یعنی تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن سوْنرا ایشلنمیشدیر. ایکینجی دؤور آذربایجان دیلینده تامامیله عکسینهدیر: تعیین ائدن سؤز تعیین اوْلونان سؤزدن مۆطلق و همیشه اول ایشلنیر.
دیگر سینتاکتیک فرق کیمی، بیرینجی دؤورده بوداق جۆملهنین باش جۆملهنین ایچریسینده یئرلشدیگی تابعلی مۆرکب جۆملهلر داها چوْخ ایشلندیگی حالدا (کیمی کیم، بیوفا دۆنیادا گؤردوم، بیوفا گؤردوم)، یئنی دؤورده بۇ تیپدن اوْلانلارین عوضینه داها چوْخ فعلی صیفت ترکیبلرینین ایشلندیگینی گؤرۆرۆک.[۱۵]
هر ایکی دؤورۆن ادبی دیلی اؤز نؤوبهسینده مۆختلیف مرحلهلری ایحاطه ائدیر.
بیرینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی اؤز اینکیشافیندا ایکی مرحلهدن کئچمیشدیر:
- ادبی دیلین تشکۆل مرحلهسی (۱۳–۱۴-جۆ عصرلر)،
- کلاسیک شعر دیلی مرحلهسی (۱۵–۱۷-جی عصرلر).
ایکینجی دؤور آذربایجان تۆرکجهسی ایسه اۆچ مرحلهنی ایحاطه ائدیر:
- ادبی دیلین خلقیلشمهسی مرحلهسی (۱۸-جی عصر)،
- میلی دیلین یارانماسی و اینکیشافی مرحلهسی (۱۹–۲۰-جی عصرین اولی)،
- مۆعاصیر مرحله (۲۰-جی عصرین ۱-جی رۆبعۆندن سوْنرا).
فونِتیک خوصوصیتلری
فونتیک خوصوصیتینه گؤره «اَ-ه (ə)» فونِمینین بۆتۆن یئرلرده ایشلنمه تئزلیگی ایله فرقلنیر.
تۆرک دیللریندن بیری کیمی مۆعاصیر آذربایجان دیلی اؤزۆملۆ خوصوصیتلری ایله فرقلنن فونتیک و قراماتیک قورولوشو اوْلان بیر دیلدیر. اؤز فونتیک قانونااویغونلوقلارینا گؤره، بۇ دیلده عملهگلمه یئرینه گؤره فرقلنن صائیتلر، یعنی اؤن سیرا (ای(i)، اۆ(ü)، ائ(e)، ا(ə)، اؤ(ö)) و آرخا سیرا (ای(ı)، اۇ(u)، آ(a)، اوْ(o)) صائیتلر عئینی بیر سؤز و یا سؤزفوْرما داخیلینده ایشلنه بیلمز ("ایشیق"، "ایلدیریم" کیمی "ای" صائیتی ایله باشلایان بیر نئچه سؤز استثنادیر): عئینی زاماندا بۇ دیلده دیلاوْرتاسی صامیتلرین (گ، ک) آرخاسیرا، دیلآرخاسی صائیتلرین (ک، ق، غ، خ) اؤنسیرا صائیتلرله بیر هجادا ایشلنمهسی ده ایمکانسیزدیر.
آذربایجان دیلینین فونِم ترکیبینده ۱۵ صائیت و ۲۵ صامیت واردیر. بۇ ۴۰ فونم آذربایجان الیفباسیندا ۳۲ حرفله ایشاره ائدیلیر.
آذربایجان دیلینین فونم ترکیبینده ۹ قیسا (ای، اۆ، ائ، اؤ، اَ، آ، اۇ، اوْ، ای)، ۶ اۇزون (ی:، ائ:، اؤ:، اَ:، آ:، اۇ:) صائیت وار. اۇزون صائیتلر بۇ دیل اۆچۆن سجیوی دئییل، اونلار دئمک اولار کی، یالنیز آلینما سؤزلرده چوْخ آز حاللاردا ایشلنیر.
فونتیک وۇرغو، بیر قایدا اوْلاراق، سوْنونجو هجایا دۆشۆر. فونماتیک وۇرغونون یئری سؤزون معناسیندان آسیلی اوْلاراق دییشمیر: آلما' – 'آلما.
آذربایجان دیلینده سؤز اولینده ایشلنمهین ۲ فونم وار: ای(ı) صائیتی و غ صامیتی.
سینتاکتیک خوصوصیتلری
آذربایجان دیلینین موْرفولوژی قورولوشونا اساس (ایسم، صیفت، سای، اوزللیک، ظرف، فعل) و کؤمکچی (قوْشما، باغلاییجی، ادات، مودال سؤزلر، نیدا) نیطق حیسهلری داخیلدیر.
ایسیملرین کمیت، منسوبیت، حال، خبرلیک کاتِقوریالاری وار. بۇ کاتقورییالار ایسیملشن دیگر نیطق حیسهلرینه ده عاییددیر.
آذربایجان دیلینده ایسمین ۶ حالی (آدلیق، ییهلیک، یؤنلوک، تأثیرلیک، یئرلیک، چیخیشلیق)، فعلین ۵ (شوهودی کئچمیش، نقلی کئچمیش، ایندیکی، قطعی گلهجک، غئیری-قطعی گلهجک) زامانی وار. فعلین شکیل کاتقورییاسی ۶ فوْرمانی (امر، آرزو، شرط، واجیب، لازیم، خبر) ایحاطه ائدیر.
فعللر مفعول، فاعیل، حرکتین مۆناسیبتینه گؤره مۆختلیف ۵ قراماتیک نؤوعده (معلوم، مجهول، قاییدیش، قارشیلیقلی-مۆشترک، ایجبار) ایشلنه بیلیر.
آذربایجان دیلینین سینتاکتیک قانونونا گؤره، بیر قایدا اوْلاراق، مۆبتدا جۆملهنین اوّلینده، خبر جۆمله عۆضوۆ سوْندا، تعیین ائتدیگی سؤزدن قاباقدا گلیر.
آذربایجان دیلینده سؤزیارادیجیلیغیندا اساساً موْرفولوژی (دمیرچی، اۆزومچۆ، تبلیغاتچی؛ دمیرچیلیک، اۆزۆمچۆلۆک، تبلیغاتچیلیق؛ دوْلچا، قازانچا، اوْتلوق، مئشهلیک؛ قالدیریجی، ائندیریجی؛ سئوینج، گۆلۆنج؛ یاواشجا، ایندیجه و س.) و سینتاکتیک (اوْتبیچن، واختاموزد، بوْیونباغی، گۆندوْغان، ساریکؤینک، الیدوْلو، آدلی-سانلی، قیرخآیاق، بئشاچیلان و س) اصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر.
الیفباسی
تۆرک یازی تاریخی اویغورلارین الیفباسییلا باشلاسا دا، تۆرکجهنین یازیلماسینا عرب الیفباسینین بیر واریانتی ایله باشلانیب. سلجوق و عوثمانلی تورکلری ۱۰-جو عصردن باشلایاراق عرب قرافیکالی الیفبانی اساس توتموش و بۇ الیفبا ایله چوْخلو دیرلی اثرلر یاراتمیشلار. عرب الیفباسی تورک دیللری اۆچۆن مۆکمل الیفبا اوْلماسا دا، تخمیناً ۲۰-جی عصرین اوّللرینه قدر بۇ الیفبادان آذربایجاندا گئنیش ایستیفاده اوْلونوب و بۇ الیفبایلا آذربایجان تاریخینین، ادبیاتینین قیمتلی اثرلری قلمه آلینیب.
آذربایجان خالق جومهوریتی اعلان اوْلوندوقدان سوْنرا ۱۹۱۹-جو ایلده خوداداد بی ملیکآسلانوفون رهبرلیگی ایله لاتین الیفباسینا کئچمک اۆچۆن کومیسیا یارائدیلیر. کومیسیانین حاضیرلادیغی تدبیرلر پلانینی مجلیس تصدیق ائدیر. آذربایجان خالق جومهوریتی سوقوط ائتدیگیندن بۇ مسئلهنی حیاتا کئچیرمک مۆمکون اوْلمور.
۱۹۲۹-جو ایله کیمی عرب قرافیکالی الیفبادان ایستیفاده اوْلونسا دا آذربایجان جومهوریتی اراضیسینده ۱۹۲۹-۱۹۳۹-جو ایللرده لاتین قرافیکالی الیفبادان، ۱۹۳۹-۱۹۹۱-جی ایللرده ایسه کیریل الیفباسیندان ایستیفاده اوْلونوب. ۱۹۹۱-جی ایلدن باشلایاراق تدریجاً یئنیدن لاتین الیفباسینا کئچیلیب. ایرانین آذربایجانندا یاشایان آذربایجان تۆرکلری ایسه عرب الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.
آذربایجان جومهوریتینین دؤولت دیلی اوْلان تۆرکجهنین الیفباسی لاتین قرافیکالی آذربایجان الیفباسیدیر.[۱۶]
تورکجهده الیفبا دییشیکلری و قارشیلیقلاری
عرب کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
ایرانین آذربایجانیندا ایشلنن عرب الیفباسی فارس دیلیندن و عوثمانلی تورکجهسیندن تأثیرلنیب. بۇ الیفبا عرب دیلینه اویغون اوْلسادا، تۆرک دیل عاییلهسینه منسوب اوْلان آذربایجان دیلینه سسلرین چوْخلوغونا گؤره اساس فوْرمادا الوئریشلی دئییل. عرب خطیندن آلینان بۇگۆنکۆ ایشلنیلن تورک الیفباسی، عثمانلی الیفباسیندان دا چوخلو تأثیرلر آلیبدیر. بۇ الیفبانین برپاسی اوغروندا مۆعاصیر عصریمیزده بیر نئچه آددیم آتیلسادا بۇ چالیشمالار خالق ایچینده یاییلماییبدیر. ایرانین آذربایجانندا اهالی فارس دیلینده تحصیل آلماغا مجبور اوْلدوقلاری اۆچوۆن عرب و فارس سؤزلریله اوریژینال دیکته ایله تانیشدیرلار.
حاضیردا ایراندا تۆرکجه اۆچۆن ایشلدیلن عرب الیفباسی ایله باغلی وضعیت چوْخ قاریشیقدیر. گونئی آذربایجان ضیالیلارینین لاتین الیفباسینین داها مۆناسیب اوْلدوغونو قبول ائتمهلرینه باخمایاراق بۇ الیفبانین تطبیقینه دؤولت طرفیندن قاداغا و محدودیتلر قوْیولوب. ایراندا آذربایجان تۆرکجهسینده کیتاب و قزِتلر یالنیز عرب الیفباسی ایله ایشیق اۆزۆ گؤرۆر.
عرب الیفباسینی برپا ائتمه تشبّۆسلرینین بیری تۆرک دیل اوْرتوقرافیا سمیناری طرفیندن حیاتا کئچیریلیب. بۇ سمینار دوْکتور جاواد هئیتین باشچیلیغییلا ۲۰۰۱-جی ایلین اوْکتوبروندا تهراندا کئچیریلمیشدیر. عرب الیفباسیندا یازیلان آذربایجان تۆرکجهسینین ایملاسیندا (یازیلماسیندا) بیرلیک یاراتماق سمینارین باش هدفی سئچیلمیشدیر. تۆرک دیلی یازی قوراللاری آدلی قرارلار سمینارین سوْنوندا قبول اوْلونموشدور.
عرب الیفباسیندا بعضی حرفلرین فوْرماسی کلمه آراسیندا هارادا گلمهسیندن آسیلیدیر. بۇ حرفلر کلمه باشیندا، سوْنوندا و اوْرتاسیندا دییشیر.
آشاغیداکی جدول، عرب الیفباسی ترتیبی ایله دۆزۆلۆب و لاتین الیفباسیندا یاخین اوْلان قارشیلیقلاری گؤستریر.
بو حرفلر اؤزلریندن سوْنرا هئچ بیر حرفه وصل اولمازلار:
آ، ا، د، ذ، ر، ز، ژ
لاتین کؤکلۆ تۆرک الیفباسی
یوخاریداکی جدولده سسلی حرفلرین حقیقی قارشیلیقلاری عرب الیفباسیندا اولماماغی آیدینلیقلا گؤستریلیر.
ادبیات
- محمد رضا هئیت. «شاعرلریمیز بیزی و دیلیمیزی نئجه آدلاندیریرلار» // «وارلیق» مجموعهسی، تهران، ۱۳۷۶.
- محمدتقی زهتابی. «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» – تبریز، ۱۳۷۸.
- خاقان بابایئو. آذربایجان دیلینین دؤولت دیلی کیمی تشکول تاریخیندن (۱۶–۲۰-جی عصرلر). «علم و حیات» نشریاتی. باکی. ۲۰۰۲
بیرده باخ
- لاتین الیفباسی
- عرب الیفباسی
- ایران کاریکاتورا قالماقالی
- قزوین تورکجه لهجهسی
- تبریز تورکجه لهجهسی
- همدان تورکجه لهجهسی
- زنجان تورکجه لهجهسی
ائشیک باغلانتیلار
- آذربایجان تورکلری یئنه ده آنا دیلینده تحصیل آلا بیلمهیهجک[دائمی اولو باغلانتیلی]
- آذربایجان دیلی Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
- نسیمی آدینا دیلچیلیک اینستیتوتو Archived 2007-09-27 at the Wayback Machine.
- آذربایجان دیلی حاقیندا Archived 2012-10-18 at the Wayback Machine.
- آذربایجان دیلینین عرب آلیفباسیلا یازی قایدالاری (۱-جی و ۲-جی تورک دیلی اورتوقرافیا سئمینارینین قبول ائتدیگی قایدالار)[دائمی اولو باغلانتیلی]
- پرزیدنت حیدر علیئوین یئنی کونستیتوسیا لاییحهسینی حاضرلایان کومیسیانین ایجلاسیندا گیریش و یئکون سؤزو Archived 2012-02-02 at the Wayback Machine.
- لاتین و عرب قرافیکالی آذربایجان الیفباسی Archived 2012-02-09 at the Wayback Machine.
قایناقلار
- ^ تۆرکجه
آذربایجان تۆرکجهسی
تۆرکۆ
تۆرک دیلی at Ethnologue (18th ed., 2015)
شومالی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
جنوبی آذربایجان at Ethnologue (18th ed., 2015)
سلجوق دیلی at Ethnologue (18th ed., 2015)
قاشقای تورکجهسی at Ethnologue (18th ed., 2015)
- ^ "آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو. نورماتیو حوقوقی آکتلارین واحید اینترنت الکترون بازاسی". 2012-02-03-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-09-18-ده یوخلانیب.
{{cite web}}:
|archive-date=/
|archive-url=وقت مؤهورونون اۇیغونسوزلوغو (کؤمک)
- ^ داغیستان جومهوریتینین کونستیتوسییاسینا گؤره روس دیلی و داغیستان خالقلارینین هر بیرینین دیلی، رئسپوبلیکانین دؤولت دیلیدیر، یازیسی اوْلان ۱۴ دیل، او جملهدن آذربایجان دیلی، دؤولت دیلی کیمی داغیستاندا ایستیفاده اوْلونور.
- ^ "آذربایجان دیلی تاریخی". 2012-10-18-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-09-18-ده یوخلانیب.
{{cite web}}:
|archive-date=/
|archive-url=وقت مؤهورونون اۇیغونسوزلوغو (کؤمک)
- ^ "آذربایجان تاریخی"، ۱۹۹۴. ز.م. بونیادوو و Y.B.Yusifovun رئداکتهسی ایله، س. ۲۳۵
- ^ شیروانشاهلار دؤولتی، سارا آشوربَیلی[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ جعفروف ن.ق. آذربایجان تورکجهسینین میلّیلشمهسی تاریخی. B. ، ۱۹۹۵. سه. ۱۸۱
- ^ او. افندیئو – صفویلر دؤولتی، باکی، ۲۰۰۷
- ^ آذربایجان تاریخی (یئددی جیلدده)، باکی، ۲۰۰۷، III جیلد
- ^ مممدوو ا. شاه طهماسیبین آذربایجان تورکجهسینده بیر مکتوبو. آدو-نون "علمی خبرلر"ی (دیل و ادبیات سئرییاسی). ۱۹۶۴، ن۶. سه. ۷۳
- ^ "آذربایجان دیلی میلّی وارلیغیمیزین آیناسیدیر". "۲۱ فئوریه – آنا دیلی گونو" نه حصر اولنموش مئتودیک وسایت. باکی – ۲۰۱۰
- ^ "آذربایجان" قزئتی، ۷ نووامبر، ۱۹۹۵
- ^ "آذربایجان" قزئتی، ۹ نووامبر، ۱۹۹۵
- ^ "نظامی جعفروف. حیدر علیئو و آذربایجان دیلی". 2015-12-05-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-09-18-ده یوخلانیب.
{{cite web}}:
|archive-date=/
|archive-url=وقت مؤهورونون اۇیغونسوزلوغو (کؤمک)
- ^ "آذربایجان جومهوریتی پرزیدنتینین ایشلر ایدارهسینین پرزیدنت کیتابخاناسی" (PDF). 2010-02-02-ده اوریجنال (PDF)-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2012-09-18-ده یوخلانیب.
{{cite web}}:
|archive-date=/
|archive-url=وقت مؤهورونون اۇیغونسوزلوغو (کؤمک)
- ^ آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا دؤولت دیلی حاقیندا آذربایجان جومهوریتینین قانونو دؤولت دیلینین الیفباسی. ماده ۱۴[دائمی اولو باغلانتیلی]


text:
کلسیوم هیپوکولوریت
کلسیوم هیپوکولوریت (اینگیلیسجه: Calcium hypochlorite، روسجا: ГипoxлopиT kaлbция، عربجه: هيبوكلوريت الكالسيوم) بیر شیمیایی ماده. آغ، تۇز حالتینده تاپیلار.کلسیوم هیپوکولوریت کلسیوم بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Calcium hypochlorite»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۹ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کلسیوم هیپوکولوریت گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
وارلیغینگ یوخلوغونگ آراسیندایام آنگلا.گؤر تاریخینگ هاراسیندایام غیرت لی بابالار ائل وئردی بیزه عصمت لی آنالار دیل وئردی بیزه سئوگی لر یولونو باروت باغلامیش قلم لر باریشا تابوت باغلامیش آنالار سؤزوندن دیلیم باغلی دیر آتالار داغیندان ائلیم داغلی دیر یارالار دیل آچمیش آغلار بو سؤزو سؤیلر کی سویدولار گؤیدن اولدوزو قولاغیمDevami
سکسن بئش هایخیریشینینگ ایل دؤنومونه گؤره
سکسن بئش ایلینـده بیز قاشقاییلارینگ چوخو هنیز الیمیزدن چالینان کیملیگیمیزی بولا بیلمه میشدیک. هنیز اوخوللاردا تات اؤگرتچیلر بیزی هنک ائدیب تورک اولدوغوموز ایچین آششاغیلانیردیگ. تورکچولوک ایندیکی تکین یایقین دگیلیدی. سانال دونیانینگ ایندیکیسی لگین گئنگیش اولمادیغی دا بیز قاشقاییلارینگ آیری تورکلردن خبرسیز قالدیغیمیزی آرتیردی. پانایرانیسمینگ چیرکین بارماقلاری «ایران» گوندَلیگینینگ سایفالارینی بولامیشدیDevami


text:
چاربورجون سازلی-سؤزلو اوغلانی (عکس)
چاربورجدا یاشایان بو گؤزل اوغلان آذربایجانیمیزین زنگین موسیقیسینین و اؤزللیکله “قوپوز” یا آشیق سازینین طرفدارلاریندان بیریدیر. بو اوغلان ساز چالماغا چوخ علاقه گؤرسهدیر و او قدر بو ایشه ماراقلیدیر کی اونا بیر دنه ساز قانیق وئرمیر. نئجه کی عکس ده گؤرونور بو بالاجا کیشینین ایکی دنه سازی وار. امیدیمیز وار بو سئومهلی اوغلان تورک موسیقیسی ایله بویا-باشا چاتیب، بؤیوک بیر هنرمند و ساز چالان اولا.
بو ساز منیم ایللر بویو تاریخیمین آیناسیدیر
بابالارین معجزهسی، تانریمیزین آیهسیدیر
اونوتماسین تورک ائلیمیز سازین، تارین، کامانچاسین
بو ساز ایگید کوراوغلومون، ظولمه قارشی حاق سسیدیر…
شعر: چاربورج لو بیر شاعیردن


text:
رویالاردان قوپاریش – دکتر حسین فیض الهی وحید
رویالاردان قوپاریش – دکتر حسین فیض الهی وحید
سولماز، قانتر ایچینده مانتو ایله مقنعهسین حیرصله چیغاریب، کتابلارین اوستونه آتاراق دئییر:
– ایستی بیر یاندان، توسدو بیر یاندان! بیری یاندیردی، بیر بوغدو! خراب قالاسان هی! جهنمین آدین قویوبلار تهران.
آیسان گولوم سییرک دئییر:
– دئمهدیم بوگون گئتمه، ایکی آیاغینی بیر باشماغا گیردین دئدین گرگ بو گونو ارشادا گئدم، گئتدین؟! تالواسادان دوشدون؟! نه اولدو، اسکی حمامدی، اسکی تاس ؟!
سولماز ، درین نفس چکهچکه الیله اوزونو یئللیر:
– آقالارین های بودوروقلاری یئر گؤیو گؤتوروب دئییرلر بیز اونلاردان دئییلیک! دئدیم داشیدی آتاق! بهیه کتابا اجازه وئردیلر.
– دالیدان آتیلان داش توپوقا دَیَر، هاموسی بیر بِزین قیراغیدیلار، هله نه دئدیلر؟!
– قیفیلچیلار، آرشین آرشین، آچارچیلار، قاریشقاریش! دوققوز یوز صفحهلیک کتابی اونلار یوز، بونلار یوز اللی صفحه ائلهدیلر: اللرینه قیچیـچسبی آلیبلار سئودیکلری یئرلری کسیلر، بیچیرلر، یاپیشدیرلار! یازیچیلارلاـشاعرلر اؤزلری حیران قالیبلار اؤز اثرلرینه، چوخو اؤز کتابلارین تانیمیر. بونلار دئییرلر«بو کتاب منیم دئییل!» اونلار دئییرلر «بو کتاب سنین دیر!» ایکی طرفده بوینوز چیخاردیبلار!!
ائلناز اوخودوغو شاهنامه کتابیندان باش قالدیریب بیر نوع طعنیله دئییر:
– پس سنده بللیدیر همیشهکی کیمین قبول ائتمهدین، اولمایا ائتدین؟!
سولماز ترسهترسه اونا باخاراق آشپزخانایا گئدیر. قاب قاشیق سسی آشپزخانادان قالخیر.
آیسان، آینا قاباغیندا ائلنازا آینادان باخاـباخا دئییر:
– خانیم «گُرد آفرید!»، سولماز بو شاهنامهدهکی سهراب دئییل الیندن قورتولاسانها! بو سنی بیر قاشیق سودا بوغار! سنینده جوابینی وئرمدیکجه اوجون آلیب اوجوزلوغا گئتمه؛ بیرآز، آز گوشهـکنایه گل! سنین باشین اؤز ایشینده اولسون، قوی گؤراق اوقدر اؤلدورم بولدورملرین صاباح هارا چاتاجاق. گؤراق مریمین «ایلیاد اودیسه»سینین، یا فرحنازین «مهابهاراتا»سینین توپوقونا چاتاجاق یا یوخ؟!
ائلناز، الینی شاهنامه اوستونه دؤیهدؤیه دئییر:
– سن هارداسان بالا! بو شاهنامهنین اؤز آغیرلیغی قدر فیش ییغمیشام، صاباح دانشگاهی گلین خونچاسیکیمی باشیما آلاجاغام، کنفرانسیم توپ کیمی سسلّنّجک، قوی صاباح اولسون، ایندیدن دقیقهلریـثانیهلری ساییرام، دئییرم :«آچیل گونش، آچیل گونش/ سن بختیمه ساچیل گونش» بقول فردوسی:
چو فردا برآید بلند آفتاب/ من و گرز و میدان افراسیاب!
– یاخشی- یاخشی! سن هله سهرابین الیندن قوتول، افراسیاب پئشکش!یئریمه میش یوگورمه! کنفرانس لار هله مهابهاراتانین کؤلگه سینده دیلر!
سولماز ،ایکی یومورتالیق قیقاناقی تاوادا گتیریب، بالاجا سفرهنی آچیب، تاوانی چؤرکلر اوستونه قویاراق دئییر «بویورون!». قیزلاردان بیرسس چیخمیر. آیسان باشیله تشکر ائدیر . ائلنازدا باشینی یوخاری آتیر یانی یئمیرم.سولماز ایلک تیکهنی گؤتوروب آغرینا قویور. هله یاخشی چینمهمیش ائلناز دئییر:
– منیمده عمیم زندانا دوشموشدو، یازیغین دیرناقلارین چکیب بعضی لرینده چکیشله ازمیشدیلر، حتی نئچهسینده ، سیندیرمیشدیلار کی سونرا آللاه گؤرستمهسین اَیری_ بوروق بیتمیشدیلر! یازیق بناوا، چوخچوخ آغیر شکنجهلر اولموشدو! کنده، اوشاقلیقدا کُرسی باشیندا هردم اوگونلردن خاطرهلر تعریفلردی. اون ایل زندان چکمیشدی. باشینا لاپ شام مصیبتی گتیرمیشدیلر. یولداش لارینین چوخونو اعدام ائتمیشدیلر ،بونودا اؤلدورجاقیدیلر بیرآز ساوادسیزلیغی جانینی قورتارمیشدی. محکمه هله تخفیف وئرهوئره اون ایل حبس چکدی. یازیق ایندیده او شکنجهلردن قول قیچ آغری لاری چکر. کنده زمیده چوخ ایشلییه بیلمزدی. ایندی یورقان دوشگه دوشوبدور اَلی قولاغیندادی بوگون_صاباحا شاید اؤله! قیزلقلعه اونو ایاقدان سالمیشدی. بیر یییرردی، بیر ایچردی، بیر قیزیل قلعهدن دیییردی، دئمهبه زندان دئییلمیش ، سلاخ خانایمیش !
قیزیلقلعه آدینی ائشتیدیکده سولماز بیر سؤز دئمهدن سفرهنی آچدیغی کیمی ییغیب، تاوانی دیک گؤتوروب آشپزخانایا گئدیر. آیسان ترسهترسه ائلنازا باخیر. او، اوتاندیغیندان آیسانلا گؤزگؤزه گلمیر.
– باری! بارا قویاندا سفره باشیندا قویما، بوغازین بیچیب دینجلهدین؟!
– بو دفعه واللاه لاپ آغزیمیدان قاچدی، بیرده بونون ددهسینین خاطرهلرین کیم اوخویوب، کیم بیلر؟! یالنیز بیلیریک کی یئتدی ایل شاه زندان لاریندا مخصوصاً قزیلقلعهده قالیبدی. هر زمان دئدیک وئر خاطرهلرین اوخویاق دئدی قوی چاپ اولسون هرهزه بیرین وئرهجاغام، ایندی گؤزله گؤزون وار اولسون، ائششگیم اؤلمه یونجا بیتینجه، یونجا سارالما توربا تیکینجه. دوهاینهدن گئچنده ددهسینین خاطرهلریده ممیزیدن سانسوردان گئچیب کتاب اولار. بقول اؤزو، قیفیل چیلار گئدیب، آچارچیلار گلیب اما ارشاد قاپیسی کهنه قاپی، کهنه دابان، فیرلان ها فیرلان! بیرده هله …
سولماز الینده بیر بارداق ایستی چای ایچری گیریر و ائلناز سؤزون تئزکسیر. سولماز چایی میزین اوستونه قویا قویا دئییر:
– آتامین خاطرهلرین بو گوندن اوخویا بیلرسینیز. دده قورقود کتابیندا بیر هفتهلیک امانت آلدیم، اوخویان، اوخوسون. بیرده فرحنازی دوستلاریله گؤردوم، آییق اول! صاباح کنفرانسیدا اوستونه کومهکشلیق اولاجاق، گؤزله اوردادا بیله بیلمهیه بارا قویما، برک گیر بازاری اولاجاقدی ها!
– قورخما ! ائله فولام کی قاباغیمدا فردوسی اؤزوده دایانا بیلمز. گلجکلری وارسا، گؤرهجکلریده وار! به قول فردوسی: چنانش بکوبم به گرز گران / که یک سر روند تا به مازندران!
آیسان ایستیر هاوانی بیرآز یوموشاتسین. سولمازین ایستی چایینا باخاراق شیرین گولوشله دئییر:
– تهراندا دئییرلر تورکلری هاردان تانیراق؟ جهنمده ایستی چای ایچمه لریندن!
سولماز سانکی ائشتیمه ییب ال آتیر مانتوسو ایله مقنعه سین گؤتوروب، چایی ایستیایستی ایچیب ، اتاقدان چیخیر. آیسان دالینجا دوروب سسله ییر:
– آیاق ساخلا منده گلدیم! بو داریخما منیده اؤلدوردو. دایان پارکا گئدّک!
قاپینین ایشکیللنمهسسی قولاغا چاتیر. آیسان ترتلهسیک گئییمین گئییب اؤزونو قاپیدان ائشیگه آتیر.
ائلناز بیرآز تومدوقدان سونرا اؤزونه گلیب دوروب آشپزخانایا گئدیب بیر ایستیکان ایستی چای گتیریب قویور میز اوستونه. چایین ایستی بوخاری بورولا_بورولا گؤیه قالخیر. صندلینی قاباغا چکیب ایستیر شاهنامه کتابین آچسین، بیردن گؤزو «زندان خاطره لر» کتابیله دده قورقود کتابینا دوشور. بیرآز دایانیب فیکره گئدیر، ایکی اورکلی قالیر و بیر داها دا کتابلارا باخدیقدان سونرا شاهنامهنی آچیر. رستمین آغ دئوله ساواشی شانس اثری گلیر. بیر نئچه بیت اوخویور. یازیلیب دیر: ایرانلیلار، مازندران اؤلگهسینین جنت کیمی گؤزل بیر یئر اولدوغون ائشیتدیکده، بیردنبیره آرادا هئچ بیر دشمنلیک اولمادان اونلارین اؤلگهلرینه باسغین ائدیب، آروادلی اوشاقلی، بؤیوکلوکیچیکلی هرکیم وارسا قیلینجیدان گئچیریب، شهری غارت ائدیب، اودلاییرلار:
بشد تا درِ شهر مازندران / ببارید شمشیر و گرز گران
زن و کودک و مرد با دستوار/ نیافت از سر تیغ او زینهار
همی کرد غارت، همی سوخت شهر/ بپالود برجای تریاک، زهر
ز شمشیر تیز آتش افروختند/ همه شهر یکسر همی سوختند
چو یک هفته بگذشت ایرانیان/ ز غارت گشادند یکسر میانی
ائلناز، ائله شهرین اودا چکمهسیندن، و او جنت شهرین جهنم دؤنمهسیندن شوکه اولور کی هئچ بیر فیکر ائتمهدن ایستی چایی بیردن گؤتوروب سوکیمی باشینا چکیر. داغ چای اونون دیل دوداغین، قارین_ باغیرساغین ائله یاندیریرکی دیک داشلانیب یاریم متر گؤیه آتیلیب دوشور، سونرا ، ائوین ایچینده باشلیر ناققیشلی گئتماغا. شاید سولماز گؤرسیدی، طعنیله دئییردی« ایندی باشلادون تهرانلیلارین دئدیکلری تورک اولماغا ! ایستی هاوادا ایستی داغ چای ایشماقا »
بیر ربع سونرا سانکی بوتون بدنی، ایستی و دار کورهدن، یا یاندیریجی سولو بیر تونلدن گئچیب ،آغزی باشلیرسویوماغا. دیل دوداقین ائلناز یاواشیاواش یوخلادیقدان سونرا گلیب اوتورور میز باشیندا آمما بو دفعه آز قالیر شاهنامهنین صفحهلرین ماشا ایله دؤندرسین! همان قسمتی بیرده اوخویو، و سونرا بیرآز ذوقه گلیب باشلاییر همان بیتلری آنادیلینه ترجمه ائتمگه. گئت گئده ترجمهلر روانلاشیر و او، یانمیش دیل_آغیزیلا اوخویور:
گلیب چاتدی مازندران شهرینه / ال آتدی آغیر گُرزه، شمشیرینه
نه آرواد اوشاق، نه قوجا، نه جوان/ تاپا بیلمدی قان قیلیجدان امان
قالاندی اودا، غارت اولدو شَهَر / قیلیجلاردان اود یاغدی، بیرده زهر
قیلیجلاردان اود دوشدو یاندی شَهَر / کیمه چاتدیلار، باسدیلار، کسدیلر
بیر هفته بئله گئچدی ایرن لیلار / قیریب تؤکدولر، چالدیلار، هر نه وار
ائلناز بیرآز دایانیب فکره جومور، سونرا الینی یانمیش دیلدوداغینا چکیب یاواشیاواش یئنه شعرلری تکرارلاییر:
نه آرواد اوشاق، نه قوجا، نه جوان / تاپا بیلمدی قان قیلیجدان امان
قیلیج لاردان اود دوشدو یاندی شَهَر / کیمه چاتدیلار، باسدیلار، کسدیلر
گئت گئده ، عمیسی گؤزونون اؤنونده جانلانیر:
«شاه اوردوسو الینه گلنی قیردی، چالدی، چاپدی، تالادی، کیمهلری گناهسیزگناهسیز، فرقهچیدیر دییه گولللهدیلر. قان تؤکدولر قان اولسون، قان اوددوردولار قان ایچنلر تبریزه، قان آغلادی قاری قوجالار، کؤربه اوشاقلار! ائولر تالاندی ائولر اولسون! اؤلدوردولر دئدیلر بونلار قَتَلهدیلر یانی قتل اولونمالیدیلر»
ائلناز شاهنامهنی باغلاییب، دده قورقودلا زندان خاطرهلری کتابلارین گؤتورور و دده قورقودو وراقلاماغا باشلاییر. یاواش یاواش کتابین دستانلارینی اوخوماغا ماراقلانیر. باشلیر اوخودوقجا اوخویور، فیکره جومدوقجا جومور. بیردن باش قالدیریب قاش قارالدیغین گؤرور. دورور بیرآز اَت گتیریب باشلیر دوغراماغا ، سونرا اَت ماشینین گتیریب دوغرانمیش اَتلری ماشینا چکیر. اَتلر دالبادال ماشینین گؤزلریندن رشتهلر کیمی آشاغیداکی کاسایا تؤکولور.ائلناز اَتلری گؤتوروب آشپزخانادا گاز اوستونده قووورماغا باشلاییر. اَتلری قوووردوقدان سونرا بیرآز سوغان، یئرآلما، بامادور اونلارا قاتیب قویور پیشماقدا اولسونلار. او، بیر ایستی چایلا، یئرینه دؤندوکده شاهنامهنی یئنهده گؤزدن گئچیریر. یاواشیاواش فکره دالیر: «بونلار دئولرله ساواشیردیلار یا قاری قوجا، کؤرپه اوشاق لارلا ؟! دئولرین کؤهوللرین اودا چکیب تالیردیلار، یوخسا انسانلارین شَهَرلرین؟! بونلار کیمی آللادیرلار؟!»
عمیسی یورقاندؤشکده تب ایچینده سانکی اود توتوب اودلانیر: «ناموس بیلمهدی ناموسوزلار، شاه شاه دییه ، جاوید شاه دییه الی سیلاحلی دامدان_دوواردان ائولره گئجهلر تپیلدیلر ، سحری کئفلیکئفلی ائولردن آشا آشا چیخدیلار. نئچه قیزگلینلر اونلاردان سونرا اؤزلرین اؤلدوردولر! بیز ارک قالاسیندا ایدیک، ارکی دؤرهله دیلر، چوخ آتیشدیق، کمکچی یوخودو تک قالدیق، آخیرده علی سماورچیله بیرلیکده بیر تّهّر شَهَردن چیخدیق، اؤلن لرین جنازهلرین فایتونلارین، داشقالارین دالینا باغلایب شهری گزدیردیلر…»
ائلنازین آنلیندان تر آخیر. چایا ال آتیر گؤرور بومبوز اولوب. آشپزخانایا گئدیب سویوموش چایی بوشالدیب، ایستی چایی تؤکور، چرخ لنمیش اَتلری قاریشدیریب گلیر زندان خاطرهلری کتابینی اَلَه آلیر.
زندان خاطرهلر کتابین آچارکن گؤزو ایلک صفحهلرده راوینین بیر رویاسینین روایتینه دوشور. ائلناز صفحهنی دؤندرمک ایستیر آمما ائله بیل بیر قدرت اونو بو رویانین اوخوماسینا طرف چکیر. بیرآز ایکی اورکلی قالدیقدان سونرا چایی یاریسینا قدر ایچیب ، ایلک رویانی اوخوماغا باشلیر:
«سس سیزلیک هر یئری توتوب، هامی بیر بیرینین اؤزونه باخیر. هیچ کیمدن سس چیخمیر، فرشته دئییر:
– اوچونجو دفعهنی دئییرم، اگر بو دفعهده کؤنوللو اولماسا مجبورام قرعهکشلیق ائلییم، بونودا بیلین بونئچه گون ایچینده هامونوز مجبورسونوز بو «زر عالمین» (روح دنیاسین) ترک ائدیب گئدهسینیز. ایندی ایستر بیرینیز روس قیلیغیندا، یا فارس قیلیغیندا، ایستر تورک، ایستر تاجیک، گرجی یا ارمنی …، بوگون بیر عده «یئر»کُرّهسینه، صاباح بیرعده سیزه بیلنمیین یئرلره. چوخ یاخشی، ایندی بیر دفعهده آختاردیغیمیز کؤنوللونون اؤزللیکلرین یئنهده ساییرام، هرکیم ایستهسه بو صفتلره صاحب اولسون اَلین قووزاسین. بو صفتلر حقدن عطا اولوناجاقدیر: ایگیت، قورخماز، ساواشچی، آت مینیجی، اوخ آتیجی !»
هامی بیربیر ینین اؤزونه باخیر، هیچکیم، روح عالمین ترک ائتمک ایستهمیر، فرشته آدلاری قرعه چرخینه تؤکجک چرخ فیرلانیر و منیم آدیم چرخین بیر گؤزوندن اوزون رشته کیمین سالانیب «یئره» دوشور. بیردن آیاغیمین آلتی بو شالیب بولوتلاردان «یئره» طرف گؤیدن گله_گله فرشتهنین سسین ائشیدیرم: «تورک گئتدی!»
عشق بر کشتن عشاق تفال میکرد / اولین قرعه که زد بر من بد نام افتاد»
ائلناز، اَت ماشینین گؤتوروب گؤزلرینده قالان خیردا اَتلری آریدیب یوماق ایچین آشپزخانایا آپاریب باشلیر جوجه گؤزلرین یوماغا. سونرا باشقا قسمتلرین یودوقدان سونرا سویا چکیب گلجک زمانلاردا ایشلتمک ایچین قویور قوروسون! قاشیقینان بیر آز اَتلری تاوادا قاریشدیردیقدان سونرا بیر باراداق ایستی چایلا دؤنور زندان خاطرهلری کتابینین صفحهسین دؤندریر.
بیرینجی رویانین آردینجا، راوی ایکیینجی رویاسین روایت ائدیر. ائلناز ایستیرکتابین متنینه گئتسین آمما سانکی بیر گوج اونا مانع اولور. بیر آز چکیش بکیشدن سونرا ایکینجی رویانی اوخوماغا باشلاییر:
«طبیللرله ناغارالارلا شیپورلار گور سسلرله چالینماقدادیر. ساواشچیلارلا ایگیتارنلرین نعرهلری گؤیه یوکسلیب دیر. چاووش لارلا جارچیلار آت لارینی قمچی لرکن توز دومان آراسیندا دؤرد نالا آت چاپا چاپا اعلان ائدیرلر: «صفلر دوزلسین! ایگیتلر حاضیرلشسین! خاقان گلیر، خاقان گلیر…». اسلحه خانا قراولونا تکراراً دئییرم: «مگر ائشیتمیرسن جارچیلار نه جارلیرلار، اوغوزخاقان گلیر، بوگؤن عدالت اوردوسونون ظلمه قارشی دنیانین دؤرد بیر یانینا آخینی وار، او سسیلری، ائشیدهائشیده یئنه منیم میزراغیمی (نیزهمی ) وئرمیرسن؟! باخ! ایلخچی آتی، زرهچی، زرههی، قیلینجیچی، قیلینجی، اوخ کمانچی، اوخ کمانی ، سنده میرزاغیمی وئرمیرسن، مگر بو گون او دئییلن «اولوغ گون» (بؤیوک گون) دئییل؟!
یانیقلییانیقلی اؤزومه باخاراق دئییر: «بیلِرم، اونا گؤره ده سنه اورّگیم یانیر، اما نئجه ائلییم سنین آدین نیزه آلانلاردفترینده یوخدور. ایندی هلهده گئج اولماییب، تئز گئت یوزباشی یانینا بلکه او سنه بیر چاره قیلا، حتماً او علتین بولور!»
یوزباشی یانینا گئدیب اونون بویوروقیله « گلجکلر اوردوسونون» صفینین اّن سونوندا دایانیرام! نئجه لحظهدن سونرا توز دومانلار گؤیه قالخیب اوغوزخاقان آلپاقوردلارلا(گاردیلاریله) بیرلیکده گؤرونور. «یاشاسین اوغوزخان» سسی عالمی تیتردیر. اوغوزخان دنیز کیمی شَپَهلنن اوردونون اؤنونده دایانیب کسکین سسله سؤزه باشلاییر: «عدالت سیزلیک یئر اوزونه کؤچوب، قارا ظلمت قاناتلارین بشریت اوستونه آچیب ،اوناگؤره گؤی تانریدان اؤز اوردوسونا بوروق گلیب. دنیا عدالت اوردوسو هر ائل اوبادان بیر بایراق آلتیندا توپلانیب، اؤز گؤرولرینه اودا قلانیب، ایندی قرهخان، قوزییه، قیزیلخان، گونئییه، گؤیخان، گون دوغانا، آقخان گون باتانا، آخین ائدجکلر. گؤی تانری گؤیلردن سیزه باخیر هایدی ای گؤی تانری اوردولاری ترپنین، هایدی ایگیتلر، هایدی آلپارنلر، آخین… آخین … آخین!
بیردندن طبیل، شیپور سسلری گؤیه یوکسلیب، مینلر پرچم هاوادا اویناییب، یوزلرمین آتلی یئریندن قوپوب دؤرد بیریاندان دؤرد یانا چاپیرلار. اولوغ گون ایمیش دئمک بوگون ، بیرمدتدن سونرا یالنیز چؤل اورتاسیندا گلجک اوردولاری قالیر. بعضیلری باشدان ایاغا دمیر گئیینیب ، رزهلی آتلار اوسته دایانیب، بعضیلری منیمکیمی سلاحسیز، پیادا دیرلار! بؤیوک شامان بؤیوک طبیل بوینوندان آسیلی اوغوزخاقانین یانیندا دوروب هر بیر یانی قارتال کیمی گؤزلریله نظارت ائتمهدهدیر. عدالت اوردوسو افقده گؤرونمز اولدوقدا اوغوزخان اوزدؤندریر بیزلره دئییر: «اونلار گئتدیلر، ایندی سیزلرده گئدهجک سینیز. اونلار منیم بویوروقوم آلتیندا، سیزلر اؤز اختیارینیزدا. اونلار ائتدیکلری ایشلرین منه و سیزلر ائتدیک لرینیزی آناوطنه بیلدیرجکسینیز. سیز گؤی تانرینین اَن سئودیگی آلپارلری سینیز. گؤرَوینیز یئکه_کیچیکده اولسا بوگؤرو کوتسالدیر. گؤی تانریدان الهام آلان بؤیوک شامان ایندی سیزین گئدهجک یئرلرینیزی اعلام ائدهجک، ترپهنین! سیزده هایدی ایش باشینا. ترپهنیش باشلاسینکی گلجک اوردوسونا، گلجک گرگ دیر!!
شامان بیر آددیم اؤنه گئچیب اوجا سلسله، سسله ییر:
– آتیلا، اورپایا گئتملی، هایدی سن اورپایا!
باشدانآیاغا دمیر پولادلار ایچینده غرق اولموش، دمیر زرهلی آغ آتلی بیر سوار اوزاقدان دؤرد نالا چاپا_چاپا گلیب شامانین گوللو چیچکلی طبیلینین یانیندان گئچنده اونون ایچینه چکیلیب بیر لحظهده یوخ اولور!
هر کیمین آدی سسلنیر او بیر آندا طبیلین ایچینه چکیلیب گؤزدن ایتیر. شامان دالبادل آدلاری سسلیر:
– ومین خان، ایستمی خان، چینه، ساتوق بغراخان، تورکستانا، آلپ ارتونقا، تورانا، عباس میرزا ایرانا، بابورخان، هندوستانا، توقتامیش خان روسیایا، فاتح آنا دولویه، بایبرس، مصره، شامیل داغستانا، بابک، آذربایجانا…
بیر ساعت سونرا توز- دومان لار یاتدیقدا او بؤیوک اوردان چؤلده یالنیز من قالمیشام بیرده شامان! شامان باشدان – آیاغا منی سئیر ائتدیکدن سونرا دئییر:
– گل یاخینا!
گئدیرم، جوری بارماق بویوندا بیر قلم اَلیمه وئریب دئییر:
– دمیر پالتارلیلار، زره آتلیلار، قیلیج قوشانلار، اوخ آتانلار، آت چاپانلار گئتدیلر. آل بودا سنین سیلاحین، بوننان اؤز آنادیلینی قورو. ایندی سنده گئت آذربایجانا!
جوری بارماق بویدا قلمه باخیب آغزیمی آچیرام تا دئیم بودا سیلاحدی وئردین الیمه؟! نئچه مِتیرلیک نیزهنی آلیب، بارماق بویدا قلم قویورسان اووجوما؟! ساواشا گؤندریرسن یا اسیرچیلیگه؟! سؤز آغزیمدان چیخمامیش شامانین طبیلی ایچینه چکیلیرم. طبیلین ایچی قاپ قارانلیقدیر. سونسوز بیر تونلدیر، اوزونلوغو ابدیت بویونجا، تونلده بیر باشا دایانمادان زویورم. قرنلر اَری_بوروق یوللاردان گئچیب، بیردن تبریزده یئره دوشنده ایکی اَل گؤیده منی توتور، بیر اَلیله ساخلاییب او بیری اَلیله یانیم اوستوندن بیر شاپالاق چکیر! اینقه_اینقه سسیم توپ سسی کیمی گؤیه قالخیر! ماما سئوینجک دئییر: «موشتولوقلاری بورج اولسون اوغلاندی! دکتر باخ_باخ! اوغلاندی! »
دکتر دئییر: «عمل اتاغینین راپورون یازین گتیرین امضالیییم.»
زمان، مکان، دیلی اؤزوم سئچمهدن بیردن اولورام «آذربایجانلی تورک!» هاردا؟ او یئردهکی آذربایجان تورکجهسینده یازیب اوخوماق یاساقدیر. بیرینی دمیر پولاد گئیدیریب زرهلی، آغ مراد آتینا میندیریب اورپایا گؤندریرلر، بیرینیده بیر جوری بارماق بویوندا قلمله لوتپوت آذربایجانا!
ایللر سونرا اوغوزخانین دئدیکلری یادیما دوشور. قالماقاللی باشیمیزین ماجرالارین، ایللر بویو چالیشیب، باغشاهلار، قیزیل قلعهلر، قصرلرده چکدیگیمیز اسارتلری بیر دفتره یازیب دفتری باغلادیقدا اوستونده یازیرام «آذربایجان توپراقینا راپورت یا زندان خاطرهلری»! (گزارش به خاک آذربایجان یا خاطرات زندان)
آشپزخانادان یانیق اَت قوخوسو گلیر. دئمک چرخلنمیش چیی اَتلر هم پیشیب، هم دییهسن یانیب! ائلناز تر_تلهسیک اؤزونو آشپزخانایا سالیب اَتی قاریشدیرر، آلتین گئچیردیر. سونرا بیر ایستیکان ایستی چای بوشالدیب گتیریر میز اوستونه قویور. بیر آز اوتوردوقدان سونرا اَل آتیب دده قورقود کتابین گؤتوروب اوخودوقجا اوخویور. اونو یئره قویماق زندان خاطرهلر کتابین آچیر. ایلک فصلین آدی «چایینی ایچ، سویودو» دور! بازجو، راویه چوخلو توهینتحقیرلر ائدیب آتا آناسینا، باجی قارداشلارینا یامان_یووز دئییب چوخلو کتکلر ووروب آغیز_بورنونون قانین بیربیرینه قایتب اوستو_باشینی تیلیتقان ائتدیکدن سونرا اونا بیر چای سفارش وئریر. راوی چایی ایچمیر، چای قالیر سویویور. بازجو تحکمله دئیییر: «چایینی ایچ، سویودو»! او، آخیتدیغی قانلارین فیکرینده یوخ بلکه ایستی چایین سویوماقینین فیکرینده دیر. ائلناز اوخودوقجا اوخویور تا گؤزلری یومولور، چای قالیر سویویور و بوم_بوز اولور!
آیسانلا سولماز نه زمان گلیب، نه زمان شام لارین یییب، یاتیب دورمالاریندان ائلنازین هئچ بیر خبری اولمور. قیزلارین اورکلری قیمامیش اونو یوخودان اویاتسینلار ، او بیری اتاقا سسسیزجه گئدیب یاتیب سحر ارکندن دوروب اتاقا گلیب دئییرلر:
– قیز دور کنفرانسا چاتمالییک!
ائلناز تر_تلهسیک دوروب سلامعلیک ائتدیکدن سونرا گئدیب اَل_اوزون یوووب اتاقا دؤنوب بیرآز آینا قاباغیندا اوز گؤزونه یئتیشینجک سولماز آغیزآلمانی گتیریر بیر ایکی تیکه یئدیکدن سونرا بیرلیکده قالخیرلار. اونلار بیر ساعت سونرا کنفرانس محلینه چاتیب دوستلاریله کئفاحوال ائدیرلرتا کنفرانس زمانی چاتیر.
بوتون اؤرنجیلر صندللرده اوتورلار. سالون باشا باش دولودور. بوتون آدلیم ادبیات استادلاری بو کنفرانسا دعوت دیرلر. ائلناز کرسی یه دعوت اولوب میکروفون آرخاسیندا دایانیر تا فردوسی و شاهنامه حاققیندا ائتدیکلری تحقیقلردن سؤز آچسین. ائلناز میکروفونی امتحان ائتدیکدن سونرا اوجا سسله دئییر:
– بؤیوک استادلاریم! عزیز اؤرنجیلر! بیلدیگینیز کیمی هر آیدان یا اون بئش گوندن بو آمفی تئاتردا نئچه ادبیات کلاسلارینین اَمکداشلیغیله دنیا اِپیک و حماسی دستانلاریندان مختلف کونولاردا کنفرانسلار قویولور، بو گونه قدر عزیز اؤرنجیلریمیز طرفیندن، یونانلیلاردن« ایلیاد اودیسه» ، فرانسالیلاردان «شانسون دو رولان»، هندیلردن «مهابهاراتا»، آلمانلیلاردان« نیبلونگن»، ارمنیلردن «داوید ساسونی» کتابلاریندان چیخیشلار اولوبدور.
من بوگون «شاهنامه»دن و فردوسودان سؤز آچماق ایستردیم لاکن فیکریمی دَگیشیدیریب بوگون بوتون پروگراما قارشی اؤز آنادیلیمین اِپیک شاه اثری اولان «دَدَه قورقود» دان کنفرانسیمی سونماق ایسترم. بیزیم باشقا اؤرنجیلریمیز واردیرکی او وظیفهنی چوخ گؤزل یئرینه یئتیره بیلرلر. اما منیم باشقا گؤرَویم وار اودا دده قورقوددا تحقیقلرله و آختاریشلار آپارماقدیر. بؤیوک ائل شاعریمیز استاد حبیب ساهر دئمیشکن:
دده قورقود باغی آچمیشسا چیچگ / بیزه شاهنامه عزیزیم گرگ…
سون


text:
بارانتای- سحرخیاوی
بارانتای
سحرخیاوی
دوربینین باغی چیینونده رد سالیب یتیشیرسن ایکی یول آیریجینا دورووه گؤز گئزدیریرسن نئچه گون بوندان قاباق، بوردا ایت ییئهسینی تانیمیردی، دوشمان قاچا ـ قاچدی دیر اؤلو دیریه، دالا قئیدن؛ اونلارین یئرین دولدورانلار توپ، توفنگه قاتیشمیشدیر! آمما بوآرا هئچ نه اوشاقلارین شنلیگینه چاتمازدیر! بیر ایلدن سونرا شهر دوشمانین الیندن آلینیب؛ صدامین بورنو یئره سورتولموشدور! دئمک اولار سن ده؛ قصدن قیدیشووی دالا آتیب بیرده بورا گلیبسن. یادووا دوشور بونئچه واقتدا ماجالون اولمیب بیر شکیل سالاسان هئچ اولماسا… دالا باخیرسان؛ گؤردوگووه اینانمیرسان بیرنفر دیزی اوسته، الی دالیندا طاقتا پارا تئبلووا سؤکنیب ائله بیل سنه باخیر! فیکیرلشمیرسن توفنگی وار یایوخ! اوزووی یئره آتیب دؤرت گؤز اونا گؤز تیکیرسن دوربینووی بوینووا آسیب اسلحهوی ضامیندن چیخاردیرسان! اورهگوندن کئچیر:
ـ منیم کی دالیم اونیدی؛ نییه ویرمئیب؟
ایمکلییه ـ ایمکلییه اونا یاخینلاشرسان دوشمانین پالتاری اینینده دی. گؤزلرینی بیر تانینماز یولا زیللیب! بلکه ده شهره گئدن میننن، سیم خاردارینان دولی چکدیک لری یولا باخیر اوجادان دئییرسن:
ـ اللئرووی آپار یوخاری؛…
جاواب وئرمیر هئچ؛ یئریندن ده دئبرمیر! اورهکلهنیب بیر آزدا ایرهلی گئدیرسن. اونون اللرین بیلنگیدن تلفون سیمیلن دالدا باغلیبلار ایاقلارینین آلتیندان قان قئنو سایاغی یول سالیب آخیر قوللارون سوسلانیب اسلحون یئره دوشور دیقتله اونا باخیرسان سن بویدا آنجاق اولا! بیلمیرسن نییه گؤیلون ایسدئییر اوندان بیر شکیل سالاسان بلاخره دوربینوون قابین دوشمانین الی باغلی، اؤلی سربازی دولدورور اونون اوجور اولدوغونه شک ائلیرسن:
ـ اؤز اوشاقلاریمیزین ایشی اولا بیلمز!
اوزاقلاردان خمپارهلرین توپونون سسی، ایتلرین هورمگی چورتووی پوزور بیلیرسن گئجییه دوشسه اونون اؤلوسوندن بیر تیکه ده قالمیاجاق، اوشونورسن بیر ایاقون قاچاقدا گوزلرینه باخیب دئیرسن:
ـ آللاه حققی بیردنه بئل اولسایدی سنی باسدیراردیم!
یولا دوشورسن؛ توپلار پهدَرمه دوشوب پارتلیرلار؛ اولما دوشمان ایسدیر بورانی تئزه دن آلیب اؤز یئرلرینه قاتسین آجی گولومسَییب دئیرسن:
ـ او بوپبودی یایدا گئلر!
یولی توتوب گئدیرسن؛ اوردا قالماقون صلاح دئور هئچ یوزمتر سووشمیبسان گؤزون بیر یاریمچیلیق سنگره ساتاشیر بیر بئلده یانیندا تورپاقا قویلانیب آندوننان کچنمیب بئلی گؤتوروب قئیدیرسن دوز ایاقینین آلتینی باشلیب قازیرسان آللاه ـ آللاه ائلیرسن قبیر قیبلییه اولا سربازین قانی قبیره یول سالیر هئچ یوخودا گؤرمزدون بیرینه قبیر قازاسان! بیردن خمپاره توپونون بیری یوخونلوغوزدا پارتلیر، توز توپراق گؤوه گئدیر موجی سنی قبرین یئرینه یاییر ائله سربازی دا سنون اوستووه توللیر قورخودان دیلـ آغزون توتولور آمما اوزووی ایتیرمیب آلتیندان چیخیرسان گئنده دوروب تعجبله اونا باخیرسان توپون ترکشلری جانینا تئزه یارا سالیب اوره ون اونا یانیر دئمک کی اوسنینن اؤلوم آرا دووار اولوب او اولماسیدی ایندی قازدوغون قبیر اوزوون گُورون اولا جاقیدیر! یئنی دن قبیره دوشوب اونی بوررهمه اوزادیرسان، قیچلاری قورویوب آچیلمیر، اَینینده کی پنجئگین چیخاردیب؛ اوزون، باشین! اونا بوکورسن آغزی آچیلیب دیشلرینین آراسیندا دؤرت دنه فیشنگین بوش پوکهسینی گؤرورسن اونلار اوردا اولدوغونی هوش ائلهمیرسن جیبیندن کارتین گؤتوروب آدینی اوخویورسان:
ـ سعد عبدالجبار… سعد عبدالجبار!
قالان یازیلاردان باش تاپمیرسان. قبیردن چیخیب، باشلیرسان اوستونه توپراق توکمگه اونا رحمون گلیر، غریب مملکتده، طایفاسیندان اوزاق! شکّیلی اؤلوم! یانی اونا هئچ کیمسه فاتحه اوخومویاجاق؟ الوندن اونی باسدیرماقدان سونرا بیرایش گلمیر اونی آرالیق ایتلرین الیندن قورتاریرسان چوخدور! قان لَکهلی تاختانی قبیره چالیب سرعتله قاچیرسان.
***
اون بیرایل سوشور! دالوجان گئلنلرین ماشینینا مینیب گئدیرسن ایستمیرسن بیریسینه شوغلوزومبه قالاسان دئیرلر! جنازه وئریب شهید آلوروق اولسا جوت ـ جوت! اؤنملی بیر آدام اولاندا؛ نئچه شهیدیلن دَییشیللر!! سن گؤرستدیگین؛ سرهنگ، سلطان دئور دوشمانین تکجه قولی باغلی اولی سربازیدیر آدی سعد! ساجدیغون طاقتا تابلو بیرده ایکی یول آیریجی بیلدیگون نیشانلاردی ایکی دئور فیرلانیب اورانی تاپیرسوز، نئچه ایلدن سونرا یئل توپراقلاری قاریشدیریب، یاغیشلاردا برکیدیب اورانی گورستجگین، سندن گلنلر آمان وئرمیب، سعدی یئرین آلتیندان چیخاردیللار نئچه تیکه سوموک دور و داها هئچ! پئنجک پولوکلنیب؛ باش طرفینی آچارکن دؤرد دئنه پاسلی پوکهنی گؤروب بیرـ بیرینه معنالی باخیرلار. یول اوزونو اونو نهجور گؤردوگونو اونلارا سولمیشدون سوروشورسان
ـ قضیّه نهدی!؟
ـ جنگدن قاچانلارین بیریدی؛ اوزلری اؤلدوروبلر!
ـ نئجور؟!
هئچ بیری جاوابینی وئرمیر، گئنده دوروب فیکیره گئدیرسن، ایستمیرسن اوزونن، سعدین باشینا گلنی کاغاذا یازیب اونون سوموک لرینین یانینا قویوب گؤندرسن. اون بیرایلدن سونرا بو سیری ائشیدیب اونون محبتی برک اورهگووه دوشوب! اوخدوغون فاتحهلری اونا حلال اولسون دئیرسن: سعد! داریخما؛ گئدیرسن ائووزه! سنده ائله بیرنفر شهیدینن بارانتای گلرسن!
پرده سیز پنجرهمیزدن گونون ایشیق و ایستیسی اوزومه توشدو. قاریشقا بدنده یئریین کیمی چیلپاق بویون ـ بوغازیمی قیدیغلادی.اؤزون گونه وئرن بیر پیشیک کیمی آرخایینلیغیلا قوللاریمی اویان ـ بویانا وئریب گرنشدیم. یاتاغیمدا بیراز اویانا، بیراز بویانا قیوریلدیم. اریمین سؤزو یادیما دوشرکن اؤز ـ اؤزومه گولومسهدیم: «سحر» تا دؤرد چئورهنی طواف ائلهمهییب رضایت وئریب یئریندن دورماز.
بیراز تنبللیک له بالاخره یئریمدن دوردوم. ائوی دربه داغین گؤردیومده سانکی یئنه ایچیمده پالتار یودولار. تزه بو ائوه داشینمیشدیق. اریم بویلو اولدوغوما آغیر ایش گؤرمگیمه راضیلاشمیردی. امما منی ائوین بو دورومو داریخدیریردی. بو گون هر جور اولسایدی گرک یاواشـ یاواش ییغ ییغیش ائلییهیدیم. اریم صبح دوروب معمول عادتینه منی اویاتماغا قییماییب چای قویوب صبحانهسینی یئییب ادارهیه گئتمیشدی. من اوچون ده فلاکس دا چای ساخلامیشدی. بوکولو سوفرادا تزه سنگک، قیراغیندا موتال پنیر، قاینانمیش یومورتا، گیردکان ایچی و خورما منه گؤز ووروردو. اؤزومو ازدیررکن ائیوانا چیخدیم. تزه حیطیمیزده میوه آغاجلاری و گول بوتالاری سرین یئلده اسیردیلر. دریندن بیر نفس آلدیم. قارنیمدا اولان کؤرپه بالامین ترپشمه سی منه بو گوزل سحرده مضاعف سئوینج وئردی. الیمی نازلایاـ نازلایا قارنیمین اوستونه چکدیم.
بو حالدا دووار به دووار قونشوموزدا کی حیطدن بیر قادین سسین ائشیتیدیم: آی یئری گؤیو توکنمز قدرتیله یارادان تانری؛ شوکور هزاران شوکور سنه. منه ماجال وئردین بیرده اویاندیم. بو یئری بو گؤیو،آغاجلاری؛گؤزل گوللری، اوخویان قوشلاری؛ داغی، داشی بیر ده گؤردوم. شوکور، شوکور هزاران شوکور. وئردیگینه ده؛ آلدیغینادا شوکور. مصلحت سنینکی دیر.تسلیمم رضایتینه.
سسی آهیل قادین سسینه اوخشاییردی. حتا دیشی آغزیندا اولمادیغین دا سئزدیم. نه گؤزل دویغویلا تانریسیلا دانیشیردی. من تانرینی همشه یئرله گؤیجه اؤزومدن فاصیلهلی و اوزاق گؤرموشم. بیر ال چاتماز مقدّس کی دونیانی یاراتسا دا اوگئی اوشاق کیمین باشینا بوراخیب. نه کئچیر یئرده وئجینه دئییل. من هئچ واخت بو قدَر صمیمی ایلگی اونلا قورا بیلمهمیشم. بو قوجا قادین نه سایاق بئله بیر ایلگی قورا بیلمیشدی تانریسیلا؟ اونو یاخیندان گؤرمهلی و بو سورغونو اوندان سورمالیدیم. هاردان یاشامدان بو قدَر راضیلیغی گؤرهسن اله گتیریب؟!
نئچه صبح دالبادال دا بو سس و شوکرانهلر قونشومدان تیکرار اولوندو. دؤزه بیلمهییب بیر سحر صبحانهمی یئیندن سونرا گیلاس آغاجیمیزین ال اتَییندن بیر سبد تزه گیلاس دریب دربنده چیخدیم. بو دربند بنبستیدی و یالنیز ایکی ائو بو قاپیسی اولان دربندده یاشاییردیلار. بیز و قونشوموز. ائولریمیزین نماسی و شکل شمایلی بیرـ بیرینه اوخشادیغی نیشان وئریردی بو بنالاری بیر نفر تیکدیریب سونرا آرا کسیب ایکی حیط ائلهییب ساتیب. سبد الیمده قاپینین زنگین باسدیم. سوروشمامیشدان قاپینی آچدی. نه گؤروردوم ایلاهی آستانادان ائوه جه گول کیمین پاریلداییردی حیطده. تزه سو وئریلمیش گول بوتالاری گونش آلتیندا سیریشیردیلر. باغچانین ایچینده بیر هئیوا و بیر گیلانار آغاجی دا گؤزه چارپیردی. حدسیم دوزویدو او قادین فیکر ائتدییمدن ده قوجایدی. یئتمیش بئشدن حتمن یوخاری اولاردی یاشی کی آز اولمازدی. محلی تومان کؤینک گئیمیشدی. پالتارلاری دا تمیزلیکدن اَینینده پاریلداییردی. منی گؤرجک آیاغا قالخدی. سلام وئریب شرمنده بویورما آنا جان دئییب الیندن اؤپدوم و دردیگیم گیلاس سبدین تقدیم ائتدیم.
بیزیم ائوه تای اونلاریندا بؤیوک ائیوانلاری واریدی. قادین ائیواندا بیر دؤشکچه اوسته اوتورموشدو. دالیندا دا نئچه بالاجا یاسدیقچا اوستـ اوسته قویموشدو. منی قارشیندا اولان دؤشکچهنین اوستونده اوتورماغا دعوت ائلهدی. اَیلَشدیم پاریلدایان استکان نعلبکیده قاباغیما چای قویدو. توت قوروسو و قندله. هانسیلا مئیلین چکیر ایچ ننه قوربان دئدی. منیم قند مریضلیگیم اولدوغونا توت قوروسو ایچیرم. فیکریمجه بو دووار ـ دووار تزه قونشومسان سهو ائلهمهسم.
-بلی دئدیم
-داریخیب ائله مه ها ننه قوربان گل گئت بیزه.بورا اؤز ائویندیر.اینشاللاه آرتیق تانیشاجاغیق
-چوخ یاشا عزیز آنام لوطفون وار البته اؤز ائویمدیر.آباد اولسون.
بیرازدا اویان ـ بویان قونشولاردان، محلهدن زاددان منه تانیشلیق وئرندن سونرا دئدیم:آناجان من گئج یوخودان دورموشام. اوزوم آیاغین آلتیندا بو وضعیتیمه گؤره یوخوم چوخ اولور. اریم ادارهدن گلهجک، گرک بیراز ائو یئربه یئر ائلهییب ناهار پیشیرم. ایذین بویورسان گئدیم. امما گئتمهمیشدن قاباق بیر سورغوم وار سیزدن؟
ـ بویور دئدی.
ـ سحرلر من بیر صمیمی سس ائشیدیرم تانریسیلا سانکی بیریاخین دوست کیمی دانیشیر. راز و نیاز ائلهییر. بو سسین صاحیبی سیزسیز؟
گولومسهیرک اؤزمم دئدی.
– بو رضایتی یاشامدان؛ تانریدان هاردان اله گتیریبسیزمی؟! من نهدن بئله اولا بیلمیرم؟!
درین بیر آه چکدی.گیلهلرینده یاش دالغالاندی:
«اؤلوم ننهلریندی بالا اؤلوم ننهلریندی. اوزاق کئچمیشلرده دونیا پاییندان ائله بیر اوغلوم اولدو. آدین قویدوم یاشار. آتاسینین عؤمرو کفاف وئرمهدی یاشاریمین آلتی یاشی اولارکن آزارلاییب دونیاسینی دَییشدی. من قالدیم یاشار و بیر دونیا تنهالیق. رحمتلیک شهرداری کارگریدی. حقوقو قالدی. جاوانلیغیمدان کئچیب منی یئنیدن ائولنمگه تشویق ائدنلره دئییردیم: گئتدیگیم بیری هله نه معلوم یاخشی اولا اولمایا. اؤزوده منه ده یاخشی ار اولسا یاشارا یاخشی دده اولماز. حقوقوم ائویم وار. ائویمینده کیشی سی یاشار. نه باشینی آغریدیم یاشاریمی بویا ـ باشا چاتدیردیم. چوخ هوشلوـ باشلی بالایدی. دوختورلوق اوخویوردی. هامی بختورلیک تاجی قویموشدو خاور ننهنین باشینا.امما فلک قویمادی. یاشاریم یاشامادی.
عزیزیم اسدی فلک
صبریمی کسدی فلک
هریئرده چادیر قوردوم
طنبین کسدی فلک
ماشین قضاسیندا دانشگاهدان گلنده بالام تبریز- اهر یولوندا اوچدو. الیم بوشدا قالدی.گولوم سولدو. ایراق یانارچیراغیم کئچدی….
آغلاماق توتدو.کلایاغی سینین اوجویلا گؤزلریندن آخان یاشلاری سیلدی.
منده توتولموشدوم.
– باغیشلا منی آناجان ناراحات ائلهدیم سیزی.
-یوخ بالا سن باغیشلا. دردلی دئیینگن اولار دییهرلر. باشی بلالی جانیم سنه دئسین: یاشار عکاسیدی بالا. طبیعت دلیسی. بالامین اؤلوسییله عهد ائلهدیم نه قدَر عؤمروم اولسا اونون دویونجا دونیانی گؤرمهمیش گؤزلریله داغا، داشا، گوله، چمنه، قوشا، یاغیشا باخام. گؤزلریمده اونا شکیل چکم، او دونیایا آپارام. ایندیسه گؤزلریمده مین آلبوملوق شکیل وار بلکه. اونلاری اوغلوما پای آپاراجام. بیلیرم چوخ سئوینهجک و او شکیللر نازلی گؤزلرینی اوخشایاجاق. بودو او شوکرانهلرین سیرری. من تانریمدان مهلت آلمیشام اوغلوما اؤزل آلبوملار ییغماغا. اؤلوم آنالاریندی بالا….اؤلوم آنالاریندی.
منی باغیشلا قیزیم بو دورومدا سنی غملی ائلهدیم.
-سیز منی باغیشلایین.آجی خاطیره نیزی یادینیزا گتیردیم.
اوزگون حالدا قادینلا وداعلاشیب ائویمه قاییتدیم.
اؤلومو نئچه آی چوخ چکمهدی. تکجه من بیلدیم او انتظارلی گؤزلرینده اونلارجا آلبوم شکیل پای آپاردی گنج اوغلونا….


text:
Jul 5, 2018
دیلیمیزین گلیشدیریلمسی گرگینی اؤز وظیفه میز بیلمه لییک
درویش اوغلو
گونئی آذربایجان اویانیش حرکاتی، هر اجتماعی حرکت کیمی، تکاملی بیر حرکت دیر. تکاملی بیر حرکت دئمک جانلی بیر وارلیغین اؤز ایچیندن قاینایان، اؤز ایچ گوجلرینین بیری بیری ایله اویوم، قیوام و انسجام ایچینده بؤیویوب گلیشمه سی سونوجو او وارلیغین بوتونلوگونون بؤیویوب گلیشمه سی دئمکدیر. بیر آغاجین، بیر حیوانین یاخود بیر انسانین کیچیکلیکدن بؤیومه پروسه سینه دیققت ائدرسک، اونون بؤیومه سینده اورگانلارینین و ایچ اورگانلارینین بیری بیری ایله اویوم و انسجام ایچینده بؤیومه سی گریگنی گؤره بیلریک.بیر آغاجین قول بوتاغی بؤیودوگونه قارشین گؤوده سی ضعیف قالارسا، او ضیف گؤوده قول بوتاغین آغیریلیغی آلتیندا سینار. گؤوده سی و قول بوتاغینین گلیشمه سینه قارشین کؤکو یئترلی قدر گلیشمز ایسه، توپراقدا یئترلی قدر درینلشمز ایسه، کیچیک بیر یئل اسدیگینده آغاجی کؤکوندن سؤکر. آغاجین کؤکونون ، گؤوده سی نین، قول بوتاغینین و یاپراقلارینین بیری بیری ایله اویوملو و انسجاملی گلیشمه سی اونون یاشایابیلمه سی اوچون اؤن شرطدیر.
آنلایابیلدیگیم قدر بوگونکو گونئی آذربایجان حرکتی هله لیک دؤللوک (جنین لیک) دؤنمینی یاشاماقدادیر. گونئی آذربایجان و یا بوتون آذربایجان اؤزونو دؤلت اعلان ائده بیلجگی گون آناسیندان دوغاجاق. بوردا بیر پارا اوخویانلارین منه "ایرانچی، ایرانی آنا، آذربایجان حرکتینی اونون رحمینده بیر دؤل اولاراق گؤرن" دامغاسینی یاپیشدیرماماقلاری اوچون قید ائتملیم کی گونئی آذربایجان اویانیش حرکاتینی آنجاق تکاملی حرکتینده کی دؤنم اولاراق بیر دؤل ایله قارشیلاشدیریرام. بو قارشیلاشدیرماغین ایرانی آنا، گونئی آذربایجان اویانیش حرکاتینی دؤل گؤرمگه یورماق چوخ یئرسیزدیر. بیر دؤلون توپراق دونیایا آیاق قویدوقدان سونرا وارلیغینا دوام ائده بیلمه سی اوچون دؤللوک دؤنمینده بللی بیر گلیشیم و تکامل سوره سینی قیواملی و انسجاملی شکیلده کئچیرتملی دیر. دؤلون اورگانلارینین هامیسی بیری بیری ایله اویوملو و انسجاملی شکیلده گلیشمه لی دیر. بو اورگانلار آراسیندا گرکلی اولان ارتباطلار قورولمالی دیر. بیر دؤلون، مثال اولارق، آغ جیگرلری دؤللوک دؤنمی اولان دوققوز آی ایچینده یئترلی قدر گلمیشمه میش ایسه آناسیندان دوغدوغو گون یئترلی قدر اکسیژن آلابیلمه دیگی اوچون اؤلر. یاشایابیلمز. بؤیرکلری یئترلی قدر گلیشمه میشسه آناسیندان دوغدوقدان سونرا قیسسا بیر زامان ایچینده اؤزو اؤزونو زهرله ییب اؤلر. عصب سیستمی گلیشمه میش ایسه، سوت اممک رفلکسینی گلیشدیره بیلمه میش ایسه، دوغدوقدان سونرا سوت امه بیلمدیگی اوچون انرژیسیزلیکدن اؤلر. دئملی دؤلون دوغدوقدان سونرا یاشایابیلمه سی اوچون اورگانلارینین هر بیرینین نئچه لیک (کمیت)، نئجه لیک (کیفیت)، ائلمسیللک (فونکتسیونال، عملکردی) و اوبیری اورگانلار ایله باغداشلیغی و ارتباطی (کومونیکاتیو) باخمیندان یئترلی قدر گلیشمه سی گرکلی دیر. اورگانلارین هر بیریسی اوبیری اورگانلار ایله ارتباطدا یوخ، اؤزو اؤز باشینا، اؤز کئفینه ایشلرسه بو اورگانیزم یئنه اؤلومه محکومدور.
بیر وارلیغین یاشایابیلمه سی اوچون گرکلی اولان بو گلیشیمسل (تکاملی) هورگولنمه (اورگانیزاتسیون) یالنیز دؤللوک دؤنمینده یوخ، اوندان سونرا دا سورکلی اولارق وار اولمالی دیر.
گونئی آذربایجان میللی حرکتینی بیر دؤله بنزتدیم. بیر میللتین اؤز آیاغی اوستونده دوروب، اؤزونو اداره ائده بیلمه سی اوچون هانسی اورگانلاری اولمالی دیر؟
اورتیم و داغیتیم اورگانلاری
حقوقی اورگانلاری
اداری و یؤنتیم اورگانلاری
نظامی اورگانلاری
بو اورگانلارین هر بیریسی ائوبیریلر ایله ارتباطی اولمادان، اؤزو اؤز باشینا اؤز ایشینی گؤرسه بیر توپلوم وارلیغینا دوام ائده بیلر می؟ بو سئوالین جوابی مطلق کی بؤیوک بیر "یوخ" دور. بیر توپلومون اورگانلاری بیری بیریندن ارتباطسیز ایشلرسه، او توپلوم وارلیغینا دوام ائده بیلمز.
بو اورگانلار آراسیندا قورولماسی گرکن ارتباط یازیشماق، فاکس و اینترنت آراجیلغی ایله یازیشماق یولو ایله قورولار. یازیشماق ایسه آنجاق و آنجاق بیر دیل آراجیغیی ایله اولابیلر.
بو اورگانلارین تک تکینی بیرآز داها یاخیندان اینجلرسک:
اورتیم و داغیتیم اورگانلاری: اکینچیلیک، معدنلر، کارخانالار، یول و تیکینتی ایشی گؤرن شیرکتلر، خدمات ایشی گؤن ایش یئرلری، ساغلیق خدماتی وئرن ساغلیق بیریملری، دئملی خسته خانالار، کلینیکلر، داوا – درمان اورتن بیریملر.
داشیماچیلیق، بازارلاما و تبلیغات ایشی گؤرن بیریملر.
بو بیریملرین هر بیری اؤزو اؤز ایچینده بوگونون بیلیم و تکنیگینه اویغون و گلجگه یؤنلیک هورگولنمه لی دیر (اورگانیزه اولونمالی دیر)
بو ارگانیزاسیون هانسی دیلده اولمالی دیر؟ بوگونه قدر گلیشدیردیگیمز، آنجاق میللتیمیزین یوزده بیرینین اوخویوب یازماغا قادر اولدوغو، شعر و ناغیل دیلی ایله بوگونون بیلیم، صنعت و تکنیک سئویه سینه اویغون اورتیم و داغیتیم قاباغا آپارماق مومکون مو؟
توپلومون هر اورگانیندا، هر گوشه سینده، هر ساحه سیند، هنرده صنعت ده تکنیکده، بیلیمده، آراشدیرمادا، تاریخده آرکئولوژی ده و .... هر ساحه ده او ساحه یه اؤزگو، او ساحه نین ترمینولوژیسینی گلیشدیرمیش و یئرینه اوتورتموش، او ساحه ده گونلوک ایشلنیلن دیله چئویریلمیش یازیلی دیل لازیم دیر.
گونئی آذربایجاندا بوگونه قدر گلیشدیریلمیش دیل سئویه سینی، بیر دؤلت اداره ائتمک اوچون گرکلی اولان دیل سئویه سی ایله اؤزوز قارشیلاشدیرین. من بو باره ده هئچ بیر شئی دئمک ایسته میرم.
بیزیم بؤیوک آخساقلیقلاریمیزدان بیریسی ده بودور کی "آیدینلاریمیز" اؤزوموزون دیلیمییزین اوستونده ایشله ییب، گلیشدیریب، یایغینلاشدیرماسینا چالیشقماق یئرینه زامان و انرژیلرینی کوروشون منشورونون جعلی اولوب اولمادیغینین باره سینده "تحقیقات" آپارماق اوچون و بو "تحقیقات" لارینی دا فارسی دیلده آپارماق اوچون و "تحیقات" لارینینی دا سونوجونو فارسی دیلده یازماق اوچون قویورلار. بیرآز داها آز "آیدینلاریمیز" دا فارسا، لورا، کورده یامان دئمک ایله و هر گون نئجه ساعات زامانلارینی "دیلیمیزی الیمیزدن آلدیلار، بو فارسلار چوخ فاشیستدیرلر، ای وای آلله نه ائله یک؟ هارای هارای من تورکم، زابان مادری من خیلی زبان خوبی است... " کیمی شعارلاری ایله اؤزلرینی مشغول ائدیرلر
آذربایجان و تورکچولوک داشینی سینه سینه دؤگن و بونون یانیندا فارسجا یازان "آیدین" نه ائله ییر؟
بیرینجیسی. فارسی دیلده یازماق ایسته دیگی یازینی فیکیرلشدیب، ذهنینده ییغجاملاشدیرماق اوچون فارسجا دوشونور و فارسجا دوشونمک تمرین ائدیر. انسانین بیر ساحه ده نه قدر چوخ تمرینی اولسا، او ساحه ده فعالیت اوقدر راحات و زحمتسیز اولار. دئملی بوگون فارسی دیلینده بیر یازی یازماق اوچون او یازینین موضوعسونو فارسی دیلینده ذهنینده قوی گؤتور ائله ین "آذربایجان آیدینی" یالنیز بوگون یازماق ایسته دیگینی یوخ، عینی زاماندا گلجکده ده یازماق ایستدیگینی فارسی یازاجاغینین زمینه سینی حاضیرلارییر.
قلمی الینه آلدیغیندا، یوخسا کامپیوترین باشینا اوتوروب یازماغا باشلادیغیندا ایسه، او لحظه یه قدر ذهنینده فارسی فیکیرلشدیگینی کاغاذا تؤکمک ده فارسی یازماغی تمرین ائدیر و گلجگده ده فارسی یازماغینین زمینه سینی حاضیرلاییر.
بو آرادا بیزیم بو "آیدینیمیز" اؤز دیلینده فیکیرلشمک و اؤز دیلینده یازماق تمیرین ائمکدن قالدیغی کیمی یازیسینی اوخویانی دا عینی یئره آپاریر. دئملی اوخویانینی او یازینی اوخویاجاق قدرلیک زامان دا فارسی اوخوماق و فارسی دوشونمک تمرین وئریر. اوخویانی اؤز آنا دیلینده اوخوماقدان و اؤز آنا دیلینده فیکیرلشمدکدن مانع اولور.
بیر موضوع یا چوخ دیققت ائتمه لییک. بیزیم توپلوموموزدا، گونئی آذربایجاندا، بوتون ایران استاتیستیکلرینه گؤره، آدام باشینا اورتالاما (میانگین) گونلوک اوخوماق زامانی دؤرد ایله آلتی دقیقه آراسیندا حسابلانیب. حسابلانان بو "اوخوماق زامانی" ایچینده هر جور اوخوماق یئرلشدیریلیر. دئملی بیر اؤلوم بیلدیریسی اوخوماق، قزته ده بیر تبلیغات اوخوماق، بیر دوستون یازدیغی اس.ام.اسی اوخوماق. بیر دوستون گؤندردیگی گولمه جه نی اوخوماق و ... دئملی بیر انسانین ایگیرمی دؤرد ساعاتا اوخودوغو بوتون شئیلرین زامانینی بیر یئره ییغدیغیمزدا هامیسی اوست اوسته، دؤرد ایله آلتی دقیقه آراسیندا اوخویور.
بیزیم فارسی دیلده یازان "گونئی آذربایجان آیدینیمیز" ایسه بو توپلومدا اولان اوخوماق زامانینی اوخیانین اؤز آنا دیلینده اوخوماغینا انگل تؤردرک، فارسی دیلده اوخوماغا سوق وئریر.
دوستلار! دوشمان بیزیم ائویمیزی ییخمیشسا، ایلک اؤنجه اؤزوموزه ائو تیکمک فیکیرینده اولمالییق. سونرا دوشمانین ائوینی ییخماق فیکرینه دوشمه لییک.
دیلیمیزین اوستونده ایشله مه لییک، بو دیلی بیلیم، تکنیک، اقتصاد، حقوق... و توپلومدا لازیم اولان هر بؤلومده گرکلی اولان دیل سئویه سینه یئتیشدیرمه لییک. اقتصادچیمیز، اؤز دیلیمیزده اون سطیرلیک اقتصاد باره سینده یازماق یئرینه فارسی دیلینده یوز صفحه کوروشون منشورونون جعلی اولماسی باره سینده یازیر. حقوقچوموز اون سطیر حقوق باره سینده اؤز دیلیمیزده یازماق یئرینه، یوز صفحه فارسا، کورده، لورا، ارمنی یه یامان یازیر. فیزیکچیمیز، شیمی چی میز، اینفورماتیکچیمیز و .... هامیمیز بو ایشی گؤرورک.
منیم فیکریمجه بونلارین یئرینه اؤز ایچیمزده، دئملی آیدینلاریمیز ایچینده، ایستر اینترنتده، ایسترسه شخصی ارتباطلاردا کیچیکلی – بؤیوکلو ایش بیرلیگی بیریملری یارادمالییق. هر بیلیم، تکنیک و یا اجتماعی بیلیم ساحه سینده تحصیل آلمیش یاخود ایشله ین آیدینلاریمیز بیری بیری لری ایله مشاوره و فیکیر آلیش وئریشی ایچینده، اؤز تحصیل آلمیش ساحه لرینده او بیلیم و یا تکنیک ساحه سینه اؤزگو ترمینولوژی نی گلیشدیرمگه باشلامالی دیرلار. البته کی بئله کیچیک کیجیک ایش بیرلیگی بیریملری داها بؤیوک فدراسیونلار و هامیسی بیر آرادا کونفدراسیون یؤنتیمی آلتیندا ایشله بیلمه امکانی ده سونلار یارانابیلر. مثال اولاراق اقتصادچیلار فدراسیونو، حقوقچولار فدراسیونو، اینفورماتیکچیلر فدراسیونو، تیکینتی مهندسلری فدراسیونو و ...سونرالاری بو فدراسیونلارین هامیسی یاخود بیر چوخو عمومی شکیلده بیر "دیلیمیزی گلیشدیرمه کونفدراسیونو" آلتیندا توپلانابیلرلر.
دیلیمیزی گلیشدیرمگی اؤز وظیفه میز بیلرک اؤزوموز، وار اولان گوجوموز و امکانلاریمیز اؤلچوسونده دیلیمیزی گلیشدرمگه چالیشمازساق آنجاق و آنجاق اوتوروب آلله آ دوعا ائتمه لییک:
انشا الله استقلالیمیزی آلیب، گونئی آذربایجان جمهوریتینی قوردوقدان سونرا، قوزئی آذربایجاندان و تورکیه دن دیل متخصصلری گتیرجگیک، اوشاقلاریمیزا بیرینجی کیلاسدان باشلایاراق آنا دیلمیزی اؤیگردجکلر. قانونلاریمیزی یازاجاقلار، دؤلت اداره لریمیزده کی یازیشمالاریمیزی قاباغا آپاراجاقلار، پارلمانیمیزدا کئچن دارتیشمالارین پروتوکولونو توتاجاقلار، اقتصادی اورگانلاریمیزدا بودجه پلانلامالاریمیزی یازاجاقلار، نظامی اورگانلاریمیزدا پلانلامالاریمیزی و یازیشمالاریمیزی قاباغا آپاراجاقلار و ... و بیز بو آرادا کیمیک؟
دوستلار، بیر میللتین یئرینه دانیشان و یازان او میللتین سؤزونو دانیشماز، اؤز سؤزونو دانیشار، او میللتین دردینه چاره آخدارماز، اؤز دردینه چاره آخدارار، او میللتین سورونلارینی چؤزمگه فیکیر یورماز، اؤز سورونلارینی چؤزمگه چالیشار.
یاخود
انشا الله فارس دؤلتی بیزه آنا دیلیمیزی اؤیگرنمک اوچون امکانات یاراداجاق، اوشاقلاریمیز بیرینجی کیلاسدان باشلایاراق آنا دیلیمیزی اؤیگرنجکلر!
بو تخیلات قارشیسیندا آنجاق بیر سؤز دئیه بیلرم. چؤرک یئمک ایسته ینین آغزیندا اؤز دیشلری اولمالی، اؤزو چیئگنه ییب، اؤزو اوتمالی دیر. باشقا بیریسینین چئیگنه دیگی چؤرگی آغزینا قوماق ایسته ین، یئمه سه، آجلقدان اؤلسه، داها یاخچی دیر.


text:
آنلاملار
- دده قورقوددا، يازی. چؤل، دۆزنلیک آنلاملی «يازی» سؤزو «داستان»دا هم مۆستقیل شکیلده، هم ده «يابان» سؤزو ایله بیرلیکده ایشلنمیشدیر (...يازی يئرده يولداش قويیب قاچمیيا؛ ...يازیدان-ياباندان ائوه بیر قوناق گلسه). «يازی» و «يابان» سؤزو شیوهلریمیزین اکثریتینده قدیم فورما و معناسینی ساخلاماقدادیر. «يازی» سؤزو قازاخ-بورچالی توپونیملری سیستمینده بیر آپئلياتیو کیمی ده مۆهافیزه اولونماقدادیر. مثلا، «قارايازی». ائ.عزیزوو گؤستریر کی، چؤل آنلاملی «يابان» سؤزو مۆعاصیر دیلیمیزده چؤلو بیيابان، يابانی بیتکی بیرلشمهلرینده قالمیشدیر.1 بۇ فیکیر يازی سؤزونه ده عایددیر. یعنی مۆعاصیر ادبی دیلیمیزده «يازی» سؤزو مۆستقیل اولاراق ایشلنمسه ده، «يازیپیشیگی» زوولئکسئمینده قالماقدادیر.
- چؤل
یازیلیشلار
قایناقلار


text:
الک قلبیر
الک قلبیر
احد فرهمندی
نئچه ایلدیر، آیدین فیکیر گؤزل ال ایشلری گؤرن بیر هنرمند ایله تانیش اولموشام. درین قاوراملی، انسانی دوشونمهیه یؤلندن، تاختادان تایسیز تابلولار قاییران سئوملی بیر انساندیر. بیر گون توکانیندا بو صنعته ساری چکیلمگینین ندنینی سوروشدوم. دئدی: «ماجراسی اوزوندور، دانیشسام باشآغریسی توتارسان.»
دئدیم: یوخ، یوخ! دانیشساز چوخ سئوینرم.
او یاشلی صنتعکار بئله سؤزه باشلادی:
«اونبئش ایل بوندان قاباق امکلی اوْلدوم. قانادیم یوخ ایدی اوچام. نئچه گون اوّل، ایشدن آزاد اولماق هیجانیندان گئجه یاریسینا کیمی یوخوم توتموردو. سحرلر ده گون اوتاغین اورتاسینا یاییلانا کیمی یاتیردیم. اؤزـ اؤزومه دئییردیم: «بیر بئله راحاتلیغین کئیفینی نئجه چیخارداجاغام؟»
بیرـ ایکی آی بئله سوردو. امکلیلیک نَمرینین باشینا دا، آروادین ال آچیقلیغی ایله بیر تَهر داش سالدیق. یانی ائوین باشا گلیب، بیتمهین لازم اولان اشیالاری ایله، قیزین جئهیزینین قالان ـ قولانی آلیندی، اوستهلیک هله نئچه توکاندان دا قسط ایله آلیناجاقلار آلدیق، آیلیغیمین اوچدن بیری ده قسطلارا قوربان گئتمگه باشلادی. گئتـگده پولسوزلوق قارا اوزونو گؤستریردی. هر گون نئچه دؤنه آروادینان سؤزلشیب، دالاشیردیق. هر ساعت باشی بیزیم دالاشماغیمیز، ائوده اولان اوشاقلاری دا بئزیکدیریب، جانا گتیرمیشدی. «الک قلبیر» سؤزو آروادین آغزیندان دوشمور. بیر گون سؤز آراسی دئدی:
ـ نییه گون اورتایا کیمی یاتیب، یوخونون توخومونو توتورسان، قالخ آیاغا گئت شهری الک ولک ائله، اؤزونه بیر ایش تاپ دا!
من ده اونون سؤزونه دوزگون جواب تاپا بیلمهیب دئدیم:
آی آرواد «منیم الهییم الهنیب، قلبیریم سولانیب» اوتوز ایل ادارهده یازی ـ پوزودان سووای بیر ایش اؤیرنمهمیشم کی، بیر ده بو یاشدا کیم منه بیر ایش وئرر. گئدیرم ایش دالیسجا، دئییرلر: «ایشلهیه بیلسَیدین ادارهدن سنی بوشلامازدیلار. سنین الهیین الهنیب، دهنین دارتیلیب، گئت اؤز باشینین چارهسی قیل.»
آرواد گؤزلرینی منه برلدیب قیشقیردی:
ـ الکچینین قیل وئرهنی کیمی اوتور ائوده، آجیندان دیشینین کیرینی سور.
حیرص باغیرساغیمی کسیردی، بیر سؤز دئیه بیلمهدیم. اصلینده آرواد دا ائله یئرسیز دانیشمیردی. آخی ائویمیزین گلیری آز، قوناقـ قرهسی، چوخ ایدی، بیر یاندان دا باهالیق آدامین آمانینی کسیردی.
سحر تئزدن یوخودان دوروب، ایش دالیسجا شهری بو باشدان ـ او باشا آیاقدان سالیردیم. تاپدیغیم ایشلرین هئچ بیرینین عهدهسیندن گلن دئییلدیم. شهردن ۳۰ کیلومتر اوزاقلیقدا بیر داشـ قوم شرکتینین قوروقچولوغو، یئنی تیکلمگه باشلایان بیر تیکینتینین گؤزتچیلیگی، بنگاهدا مشتریلره چای وئرمک، آژانسدا مسافر داشیماق و بئله، بئله سینیرلریمی پوزان ایشلر. آخشاملار الیم آیاغیمدان اوزون ائوه قاییدیردیم. آرواد سولقون بنیزلریمی گؤردوکده هر زادی آنلاییردی. داها سورغو ـ جوابی گرکلی گؤرموردو. اما ائوده اوباشـ بوباشا گئدنده دیل اوجو دئیینمهسی کسیلمیردی:
ـ فیکیرلشمهدن اکیبـ تؤکوب، اَتییمه، بیلمیر بو قلبیر گؤزلرینن نئینیییم. الله جانیمی آل، یاخام قورتولسون بو قارا گونلوکدن.
بئلهلیکله هر گون دؤنهـ دؤنه ادارهیه گئتدیگیم گونلرین حسرتینی چکیردیم. امکلی اولماغیمدان قاتـ قات پئشمانم ایدیم. بیر گون محلهنین پارکیندا اوتورموشدوم، الینده نئچه الکـ قلبیر اولان یاشلی بیر کیشی گلدی اوتوردو یانیمدا. یوخسوللوق یازیق کیشینین اوزـ گؤزوندن یاغیردی. یاشاییشین آغیر گونلرینه آردیجیل قاتلاشماق دریسینی بوزوشدورموشدو. آلنیندا سسسیز باغیران قیریشلار کتابـ کتاب نیسگیلینی آنلادیردی.
اورکیانانلیقلا آریق الیندن یاپیشیب سوروشدوم:
ـ عمی آدین نهدی؟
ـ بارات
ـ بازارین نئجهدی؟
هئیسیز گؤزلرینی گؤزلریمه تیکیب: «آ قارداش بازار هاردئیدی؟ آغیریسی کسیلمهین بو قیچلاریمینان شَهَری آیاقدان سالیرام، آنجاق گونده ایکی اوچونن چوخونو ساتانمیرام، اونون قازانجی دا یاوان چؤرَییمی گؤرمور» دئدی.
«نه یاخشی خالقا لازیم اولا آیری بیر زادلار ساتمیسان؟» دئیه سوروشدوم.
جیبیندن سیقار پاکاتینی چیخاردیب، سیقارلاردان بیرینی گؤیرمیش دوداقلارین آراسینا قویوب، آلیشدیردی. درین بیر نفس ووروب، آجیسینی اوداندان سونرا، اوز ـ گؤزو توستونون اورتاسیندا بیر آن دومانلیق گؤروندو. منه ساری باخیب دئدی:
ـ آتاـ بابام عؤمور بویو الک قلبیر قاییران اولوب، من ده بو ایشی اولاردان اؤرگشمیشم، ائله پئشهم بودی. آیری ایش الیمدن گلمیر. بولاری ائوده قاییریرام، چیخاردیب بیرـ بیر ساتیرام.
ـ نه یاخشی بئله زادلاری ساتان توکانچیلارا ساتمیسان.
ـ آی بئناوا هارداسان سن، اولار ائله پولا آلیللار هئچ اؤز خرجینی اؤدهمیر.
کیشی سیقارینا بیر نفس ده ووروب، توستوسونو هاوایا بوراخاندان سونرا «سن نه ایشه باخیرسان؟» دئیه سوروشدو.
الیمی الکلرینی بیرینین اوستونه قویوب دئدیم:
ـ «الهییب، الهییب کپگینه قاتیرام.» امکلی اولموشام گونومو اویانـ بویاندا بوشونا سووورام.
ـ ائله بیل یاخشی آداما بنزیرسن، گل ائویمی سنه تانتیدیریم، سحردن ناهارا ائوده الکـ قلبیر قاییرارام، آرواد اؤلوب، اوشاقلاردا کؤچوب گئدیب، ایل ده بیر دفه گلمزلر یانیما، ائوده تکم. داریخاندا گل یانیما، خوسانلاشیب گونوموز کئچیردک. من ده داریخمییم. دئییب، نارین ـ نارین گولدو.
بیر آز دا داغدانـ باغدان، روزگارین چتین اؤتمهسیندن دانیشیب، آیریلدیق.
ایکی گون سونرا سحر باشی بارات عمینین ائوینه گئتدیم. کؤهنه دامـ داشینین گیریشینده دیرکـ پردیندن باسدیرمیش کؤهنه بیر دام، اونون ایش یئری ایدی. کؤنول آچیقلیغی ایله منی قارشیلادی، ایچری کئچدیم ایش یئرینده بوللو، شیریقـ شیریق نازیک تاختالار، چئشیدلی سیم تورلار هابئله ایش یاراقلاری وار ایدی. کیچک اودون مانقالین اوستونده، قارالمیش چایدانی قایناییردی. تاختالارین آراسیندا منه یئر آچدی. اوتوردوم. یاواشـ یاواش سؤزـ صحبتیمیز قیزیشدی. بارات عمی دانیشاـ دانیشا یوخاری باجاریقلا کئچمیش گونلر سویا سالمیش تاختالاری بیر یئکه قابدان گؤتورب، اوجـ اوجا چاتدیریب، میخلایاندان سونرا بیر طرفه دوزوردو. اللری تیترهسه ده اما ایشینی یاخشی گؤروردو. او گون بارات عمی آجی چایلا پنیر چؤرگینه منی قوناق ائتدی. ایکیمیزده بیرـ بیریمیزین تانیشلیغیندان سئوینیردیک.
هر واخت داریخاندا الیمده بیر زاد آلیب باراتعمینین ایش یئرینه گئدیردیم. کیشی منی گؤرنده گؤزلری گولوردو. هر دن ده بعضی ساده ایشلرده اونا یاردیم ائدیردیم.
بیر گون گولهـ گوله منه دئدی:
ـ بیلیرم بو ایش ائله ده چؤرکلی بیر ایش دئییل، اما گل بونلارین قاییرماغی اؤیرن، باشین قاریشسین.
باراتعمینین الک ـ قلبیر قاییرماسینا دقت یئترمیشدیم، نظریمه ائله ده چتین بیر ایش گلمیردی. کیشینین سؤزونو قبول ائتدیم، آز بیر زامان شاییرد کیمی اونا یاردیم ائتدیم، ایشین قیلیغینی، پوفونو اؤیرنندن سونرا، داها اؤزم تکلیکده الک ـ قلبیر قاییرا بیلیردیم. بارات عمی چوخ سئوینیردی، احوال روحیهسی دَییشیب، جوانلاشمیش کیمی گؤرونوردو. من ده اونون بئله حالا دوشمهسیندن اولدوقجا فرحلنیردیم.
بیر گون ایشلهیهـ ایشلهیه فیکیرلشیب اؤزـ اؤزومه: «آخی آخماق کیشی بونه ایشدی باشلامیسان، سندن چوخ قاباق بو ایشه باشلاییب، ایللر بویو عؤمرون، جانین بو یولدا قویان آدام، گؤزونون قارشیسیندا آجیندان اؤلور، هله سن ایندی مشقه دوشوبسن بو یولدان پول چیخارداسان» دئییردیم.
نئچه گون بو فیکیر ذهنیمده آت چاپدیریب، احوالیمی پوزموشدو. بو ایشدن قازاندیغیم آز پول دا آروادی راضی سالمیردی. آردیجیل دئیینمهلرینین آراسیندا لاغا قویموش بیر لحن ایله:
ـ سن کی الک ـ قلبیرچی اولموسان، بیرینی ده اؤزونه قاییر، عاغیلنی اله، سرـ سفئه فیکیرلری باشیندان آردیب، قیراغا تؤک، آدام اوزولو یاشا دا!
آروادین بو سؤزو منی هویوخدوروب، درین فیکره دالدیردی. چوخلو گؤتورـ قوی ائدندن سونرا، باشا دوشدوم کی یاشاییشین بوتون مادی غیرمادی وارلیقلاری بیرـ بیر النسه، آییرد ائدیلیب، زیبیلریندن آیریلسا، انسان آز چتینلکلرله قارشیلاشار. چالیشدیم هر گون یاشاییشیمین بیر قونوسونو الهییب، زیبللرینی قیراغا آتام. اؤنجه آرواد لاغا قویان قونودان باشلادیم، یاراماز، بئینمی دولدوران زیرـ زیبیل فیکرلرله دوشونجهلری قیراغا قویماغا چالیشدیم. بو یولدا چوخلو چتینلک چکسم ده، فیکیرلریم آریندیقجا باشقا قونولارین زیبللرینی الهمگی منه راحاتلاتدی. او اوزدن، یولداشلاریمی، قوهوملاریمی، قونشولاریمی، گؤروشلریمی و بوللوـ بوللو یاشاییشیما عاید اولانلاری الک ـ قلبیر ائتمگه باشلادیم.
بیر گون باراتعمی ایله بو فیکریمه گؤره دانیشیردیم، کیشی دئدی: گؤزل فیکردی، اما داها مندن سوووشوب، «الهییم النیب، قلبیریم گؤیده فیرلانیر.» بوگون صاباحدی عؤمرومون قیراغینی قَتلهییب، دینمزـ سؤلهمز چولـ پالازیمی ییغیشدیریب، گئدم قبر ائوینه.
ـ آی کیشی بونلار نه سؤزدو دئییرسن. سن هله یاشامالیسان! بیر فیکریم وار دئسم گولرسن.
ـ هله دئ گؤرک بلکه گولمهلی اولمادی.
بیر آز وارـ گل ائدیب دئدیم:
ـ گل بو الکـ قلبیرلری او قدر کیچیک قاییراق بیر کیچک تابلودا یئرلشسین.
عاغیللی آدام سفئه آداما باخان کیمی بیرآز منه باخدی، سونرا قاققا چکیب گولدو:
ـ دوغرو دئیبلر «آتی آتین یانینا باغلاسان، هم رنگ اولماسا دا هم خوی اولار.» اؤز آرامیزدی، کیشی بو آرواد سنی یامان سئفیهلدیب ها! آخی الکـ قلبیردن ده تَبلو قاییرارلار.
ـ بارات عمی سن بیر دالیسان قولاق آس، ائشیت گؤر نه دئییرم.
ـ هن دئ گؤرک داها نه گولمهلی سؤزون وار.
ـ من فیکیرلشدیم روزگارین چتینلیکلری بیزیم خالقیمیزین باشینی ائله قاتیب، بیر آن دا بئله اؤزلرینه فیکیرلشه بیلمیرلر. دئدیم الکـ قلبیر تابلو اولسا، آلتیندا دا بیر سؤز یازیلسا، خالق آلیب ائوینه وورار، هئچ اولماسا هر دن بیر گؤزو اونا ساتاشار یاشاییشیندا بعضی زادلاری الکـ قلبیر ائتمگه ال قاتار.
بارات عمی منه فیکیرلیـ فیکیرلی باخیب سوروشدو:
ـ مثلا نمنه یازیلسین.
بئله یازیلسین: «یاشاییشدا گرکن هر بیر زادینی الکـ قلبیر ائت، راحات یاشا» دئدیم.
کیشی بیرآز یئره باخیب، سونرا باشینی قالدیریب: «نه بیلیم والهم» دئدی.
او گوندن بارات عمی ایله الکـ قلبیر تابلوسو قاییرماغا باشلادیق. بیر ایکی هفته واختیمیزی توتدو، اما داها گؤز اوخشایان، اورهیه یاتان تابلولار الیمیزدن چیخدی. یاواشـ یاواش مشتریسی ده تاپلدی، یاخشی دا قازانیردیق، هم آرواد مندن راضی دوشموشدو، هم ده بارات عمی دؤیون قارین یئمک یئیردی.»
***
صنعتکار دوستومون سؤزلری بیتمیشدی من هله ده، گؤزلریمی اونون مهربان، صفالی اوزوندن چکه بیلمیردیم.
اورتالیغا لذّتلی بیر سسسیزلیک چؤکموشدو. اؤزومه گلیب. «ایندی باراتعمی سنله ایشلهییر؟» دئیه سوروشدوم.
ـ یوخ داها اونون گؤزلری ایشیقدان دوشوب، بیر ایش گؤره بیلمیر. او آلیزلایاندان سونرا بو توکانی اجاره ائتدیم، بورادا ایشلهییرم، گؤردویون کیمی، باشقا تابلولار دا قاییریرام، شوکور اولسون گلیری پیس دئییل. هر گون سحرباشی بیر ده توکانی باغلایاندان سونرا گئدیب، برات عمییه باش چکرم، ایشلرینی یئر به یئر ائدیب، ائوه دؤنرم.
آیاغا قالخیب، تابلولاریندان بیرینی آلدیم، باغریما باسیب، ائوه گتیردیم.
ایندی او تابلو اوتاغیمین ان قیمتلی بیر بزَییدی، هر زامان بیر دَیرلی نسنه کیمی گؤزومون اؤنونده پارلاماقدادی.
اوندان گوج آلیب، عؤمرومون گونلرینی الهییرم، عؤمرومون قیمتینه بیر یئره توپلان زیبیل کیمی انگل زادلاری قیراغا آتمیشام. آرینیب منه قالانلاری؛ اورهییمین درینلیگینده یئرلشن، یاشاییشیما اومودو وئرن، ایشلریمده منه آرتیق گوج باغیشلایان، جانسیرداشیم اولان «سئوگیم»، دیرلی، درین فیکرلی دوستلاریمدان «اؤیرندیکلریم»، هابئله اونلارلا کئچیردیگیم «آنلار»، آزـ چوخ یازیب ـ یاراتدیغیم «یازیلار»، بیر ده بوللو کتابلاردان آلدیغیم «بیلگیلر»دیلر.
آرتیق بو ایشه آلیشمیشام، هر گون فیکیرله دوشونجهلریمی الهمکدهیم، الهدیکجه داها دا یونگوللشیرم.
سون
تبریزـ ۲۳/۲/۱۳۹۵


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
نادر شاهین ساواشلاری (اینگیلیسجه: Campaigns of Nader Shah) خوراسان و بین النهرین و قافقاز و آنادولو و خزر دنیزی یئرینده اوز وئرمیشدیر
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ Ghafouri, Ali (2008). History of Iran's wars: from the Medes to now. Etela'at Publishing
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Campaigns of Nader Shah»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
فایللار
قارداش پروژهلرده نادر شاهین ساواشلاری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا


text:
بیر خاطره دکتر ترابی جنابلاری «حلاج اوغلو»دان
داود مثمر «ماراغالی عاصی»
گونلرین بیر گونونده عزیز و محترم شاعر دوستوموز نهاوندی «مغان» تخلصلی جنابلاری ماراغادا بیزدن ۶۰ینجی شمسی ایلینده وعده آلدی کی فلان هفته تبریزده قوناغیم وار کی استاد یحیی شیدا جنابلاری دا شرف حضورو اولاجاقدی. بیزده چوخ مشتاق زامانیندا ۴نفر حیدر عباسی «باریشماز»، مرحوم نادر فرید فتحی «آیدین» و کتابفروش دوستیمیز فرهاد طاهری و بنده تبریز دئیه یولا دوشدوک. ماراغادان چیخا چیخا بیر قوشما باشلادیق اوچ شاعر معلم تبریزه یئتیشنده قورتاردیق. گؤزل صفت و مهربان «مغان» بیزی حیاط قاپیسیندا قارشیلاییب گوروش ائدرکن بیزی ایچری آپاریب گؤردوک رحمتلی استاد یحیی شیدا جنابلاریدا ایکی یا اوچ نفریلن ایلشیبلر. اوز دبیمیلن شیدا بیزی دوستلارینا و اونلاری بیزه تانیتدیردیلار. چای گلدی معرفی و مقدمات سونرا ،خوش – بئش باشلاندی. او گونو مغانین ائوی چئوریلدی بیر فرهنگ و تورک دیلی درنگینه. شفاهی خلق ادبیاتیندان توتدو تا ایللر بویو قفسده جاندان دوشموش آنا دیلیمیزین یازی قایدالارینادک سسلرین یازی قایدالارین و حروفین همآهنگ اولماسی و اینجه- قالین نهدیر؟ شیرین بحثلر آچیلدی. وارلیق مجلهسی و اورانین یازیچیلاریندان مرحوم دکتر جواد هئیت، مرحوم دکتر نطقی، دکتر بیدلی و منظوری خامنهای و باشقالاریندان یاد اولدو.
سونرا هره بیر شعر اوخودو .سایین حیدر عباسی جنابلاری دا بیر قورباغالار عنوانیندا شعر باشلادی. یئتیشدی او یئره کی، قورباغا پوخو کلمهسی واریدی. دکتر ترابی جنابلاری ایستی باخیشلا کی شعرلره دقتیله قولاغ آسیردی تعریض ائلهدی. عباسی ده باشقا بیر کلمهنی اونر وئردی. هامی دوردو باخدی! بیردن منیم قافامدا تاپیلدی کی سولدوزدا دا اوکلمهیه «جاماخ» دئییرلر و حوویضین دیبینده او جلبکلره قورباغا جاماغی دئییلیر. دکتر ترابی بیر ایستی باخیشلا کی اونون محبتیندن نشات آلیردی تشکرلرین بنده دن بیلدیردی، من ده جنابلاریندان تشکریمی تواضع ایله جوابلادیم. یئری جنت اولسون!


text:
دیرلی اوستاد جناب رسولاوغلو بیزه واقتینیزی وئرمکدن تشکور ائدهرک خواهیش ائدیریک بویورون سیزجه کورد تئروریزمی بو گون میلتیمیزی هانگی یوللارلا تهدید ائدیر و بو تهدیدلر نقدهر گرچکدیر؟
کورد تئروریزمی و اونون یانیندا بعضی تجاووزکار سییاستلرین تاریخینه باخدیغیمیزدا اونون چئشیتلی سبب، یول و یؤنتملرینی گؤرمک مومکوندور. شوبهه یوخدور کی، آپاردیقلاری سییاست، توتدوقلاری یول، زامان و مکان شراییطینه گؤره دئییشمکدهدیر. بویوک رسول اوغلوبو عئینی زاماندا تهرانداکی حاکیمییتینده سیاستلری ایله دئییشه بیلمکدهدیر. اونا گؤرهده بونلار تاریخی تحریفدن توتموش، شیعه- سوننی مسئلهسین، ایرقچی دوشونجهدن توتموش کومینیزم تئوریسینه پناه گتیرهرک اؤز ایستکلرینی قالیبلاشدیرمیشلار. کوتلوی اینفورماسیون واسیطهلریندهکی تجاووزکار تبلیقات گؤستریر کی، بوگونکو دونیا و بؤلگهدهکی شراییطدنده یئتری قدر فایدالانیرلار. ایستر آمئریکادان قایناقلانان اورتا دوغو پروژهسی، ایستر تورکییهنین توتومو، ایستر ایراقدا باش وئرنلر، ایسترسهده ایراندا حاکیم اولان دوشونجه بونلارین مئیدانلارینی گنیشلندیرمیش، گئچمیشه نیسبتن داهادا شیرنیشدیرمیشدیر. شمالی ایراقداکی کورد بؤلگهسینده باش وئرنلر آچیق و آیدینجا گؤستریر کی بو تهدید بیزیده گؤزلهییر. آنجاق بودا آیدیندیر کی، گونئی آزربایجانداکی بوگونکو دوروم گئچمیشله موقاییسه ائدیلمییهجک قدر دئییشمیشدیر. آزربایجان میللی حرکتی گوجلو بیر شکیلده ایرهلیلهییر و اؤزللیکله گنجلریمیز حادیثهلری قاباقلییاراق مودافیعه سیستملرینی حاضیرلاییر. طبعیدیر کی، اونلار بیزیم بو گوجلو پوتانسییهلیمیزی حسبالارینا قاتاراق حرکت ائدیرلر و ائدهجکلر. بونودا آرتیرمالییام کی، شیعه-سوننی مسئلهسینده اونلار بوگون داعش و یا ایشید دئییلن قروپون توتدوغو یول ایلهده بیر حرکتلر ائتمهیه چالیشا بیلرلر. آما منیم فیکریمجه هر هانسی بیر بهانه واسیطهسیندن ایستیفاده ائدهرک یارادا بیلجکلری قارقاشا، دینی مسئلهسیندن زییاده میللی مسئله و دوشدوکلری ایرقچی تفککوردن کؤکلنمکدهدیر. اونا گؤرهده هم آزربایجانلی شیعه سویداشلاریمیز همده بیزیم باتی آزربایجاندا یاشایان دیرلی سوننی تورک قارداشلاریمیز آییق و ساییق اولمالی و پارچالا حاکیم اول سییستلرین تبلیقاتینا اینانمامالیدیر.
بودا آیدیندیر کی بوگونکو دورومدا اونلار ایقتیصادی گوجلرینی ایشلدهرک باتی آزربایجان شهرلرینده توپراقلاری و ایقتیصادی قوروملاری یییلنهرک جمعییتین ترکیبینی دئییشمهیه چالیشیرلار. بیزیمکیلر اؤز شخصی معنافعی دئییل بوتون میلتین معنافعینی دوشونهرک بونو اؤنلهملدیرلر و راحاتجا دا اونلارین بو یؤنتمینی اؤنلویه بیلرلر.
بویوک بی ایندی تئرور ۳۰ ایلدن چوخدور کی قاپیمیزدا و چوخ تاسوفله ایراقین سون آیلاردا اولان واهیم دورومو بیزیم اوستوموزهده قارا پنجهسین سالا بیلر لوطفن بویورون تئروریزمه قارشی نه ائتمهلیک؟
ایلک باشدا اؤز تبلیقاتیمیزی آرتیرمالی، اؤزللیکله باتی آزربایجان حاقیندا تاریخی سندلرین یانیندا، اوراداکی گرچکلری آنلاداراق میللی وارلیغیمیزی گوجلندیرمهلیگیک. بونون یانیندا، بؤلگهنین قربینده ایراق و تورکیه سرحدلرینده یاشایان کوردلری اویاندیرمالی و بو تئروریست قروپلارین الینده قولچاق اولماقلارینین اونلارین باشینا بؤیوک بیر بلا آچاجاغینی آنلاتمالیییق. عئینی زاماندا بیز اؤزموزه ایستهدیگیمیز حاقلاری بوتون میلتلرهده ایستهدیگیمیزی و آزربایجاندا یاشایان اینسانلارین بوتون حهاقلارینین قوروناجاغینی بیان ائتمهلیگیک. فیکریمجه بوگونکو دورومدا حقیقتنده تئروریست باشچیلارینا اینانان او بؤلگهدهکی ساده اینسانلارین باشینا گلهجک بلالر آغیر اولاجاقدیر. چونکی، بوگون آرتیق میلت تهرنداکیلارین وئرهجگی قرارا دئییل، اؤز ایرادهسی ایله و گوجو ایله هوجوملارا و تالانلارا جاواب وئرهجکدیر. ائله ایسلام اینقیلابی زامانیندا گؤستردیگی قرارلیلیق بو جاوابین کیچیک بیر نومونهسیدیر. امینمکی، گلهجکدهکی حادیثهلر چوخ داها فرقلی چوخ داها سرت اولاجاقدیر.
آما بیر حقیقتیده اونودمامالیییق، دونیادا بوگونه قدر اولدوغو کیمی بوندان سونرادا “گوجلو حاقلیدیر” تئوریسی ایشلهییب و ایشلیهجک. عئینی زاماندا بودا آیدیندیر کی، باریش اوچون گوجلو اولمالیسان کی، هوجوما معروض قالیب ساواشماغا مجبور اولمویاسان. باتی آزربایجاندا بو حاقدا باش وئرن حادیثهلر آچیقجا گؤستریرکی اولایلارین گئدیشاتی تمامن سیلاحلی گوجوموزون دوروموندان آسیلی اولموشدور. ۱۲۹۷-جی ایل آخیر چرشنبهیه ایکی گون قالمیش آمئریکانین اورموداکی کونسولو مر. سهئدین سیلاحسیزلاشدیرما سییاستینه اویان آزربایجان تورکلری سیلاحلارینی تحویل وئرمهسهیدیلر، ایکی گون سونرا آخیر چرشنبه گونو علی دهقانین گؤردویو و یازدیغینا گؤره اورمودا بیر گونده ۱۰۰۰۰ تورکون جانینا قیییلمازدی. کاظیم خانین سیلاحلی قروبو اولماسایدی، قوشچو-قولونجو اطرافینداکی تورک کندلرینین باشینا همین گهلردی کی، داغ اسکربادیندا گلدی. سیمیتقونون آتلیلاری اونلاریندا باشینی، بدن قیراغینداکی حئسارلارین گؤزتچی باجالاریندان چیخاریب ایکی بویون کل قوشوب باشلارینی بدنلریندن آییراردیلار. همین زامان آندرانیک ۳۰۰۰ قوشونلا “خوی” شهرینه هوجوم ائدنده خویلولار سیلاحلانیب شهرین قالالاریندا جانانه موقاویمت گؤستریب دوشمنی گئری پوسکوردمسیدی خویلولارین باشینا گلبیلهجک بلا اورمولولارین باشینا گلندن آز اولمویاجاقدی. بونا چوخلو میثاللار گتیرمک اولسادا سؤزو اوزاندیرماماق اوچون ایسلام اینقیلابی زامانی سولدوزا- اورمویا- سالمسا-قوشاچایا- نازلو و باشقا یئرلره اولان هوجوملارداکی سیلاحلی موقاویمیتین نتیجهلرینی خاطیرلاماغیمیز دوزگون نتیجه چیخارتماغیمیز اوچون یئترلیدی فیکریمجه. البتده میلتیمیز بو حادیثه لری آغیزدان آغیزا اؤیرنهرک بو تاریخی تجروبهلردن فایدالانیب و فایدالانمالیدیر. اونون اوچوندور کی، اورمو و اورمو اطرافی تورک کندلرینده دواملی اؤزونو مودافیعه اوچون یئتری قدر سیلاح سورسات اولموشدور و امینمکی، بوگونده مؤوجوتدور. آنجاق، بوگونکو شراییط بیزه امر ائدیر کی، گئچمیشدهکی ندن داها گوجلو داها حاضیرلیقلی اولمالیییاق.
سون سورو اولاراق بویورون میللی حرکت اولاراق تئروریزم قارشیسیندا نه حددیده باشاریلی اولموشوق و بونداسن سونرا نه ائتمهمیز لازیمدیر؟
آزربایجان میللی حرکاتی بوگونکو فورماسیندا، یعنی تورکلوک محوری اطرافیندا دولانان آزربایجانچیلیق دوشونجهسی ایله گؤردویو چوخ ایشلر اولوب و البتده گؤرولمهسی گرکن چوخلو فعالییتلرده لازیمدیر. باتی آزربایجان حاقیندا میللی حرکتیمیزن اویانیقلیغی هر کسه معلومدور. خاریجدهکیلرین باتی آزربایجان و کورد تئروریزمی ایله باغلی چئشیتلی واسیطهلرله موناسیبتلری اینکار ائدیلمزدیر. کوتلوی اینفورماسیون واسیطهلریمیزده باتی آزربایجانلا باغلی گئنیش معلومات، تاریخی سند، خریطه، بیلگی و باشقا معلوماتلاریندا یاییلدیغی معلومدور. سون زامانلار “گووگل” یایدیغی آزربایجان توپراقلاری خریطهسینده تاریخی توپراقلاریمیز اولدوغو کیمی گؤستریلمهسهده باتی آزربایجانلا باغلی گؤرونتولر گؤستریر کی، بینالخالق قوروملاردا دا باشاریلاریمیز اولموشدور. بودا آیدیندیر کی، تئروریزمین گوجلو تبلیقاتی قارشیسیندا بونلار یئترلی دئییل، داها چوخ فعالییت گرکمکدهدیر. داخیلدهکی میللی فعاللاریمیزیندا بو بارهدهکی اویانیقلیغی کیمسهیه سیر دئییل. سولدوز حادیثهلری ایله باغلی گئچیریلن ایل دؤنوملرینده آزربایجانین بوتون شهرلریندن گلیب اورادا ایشتیراک ائتمهسی اینسانیمیزین بو حاقداکی حساسییتینین بیر نمونهسیدیر. اورمو بیلییوردونداکی سویداشلاریمیز، تئروریست قروپلارینین دایاناقلارینی ایفشا ائدیب اونلاری، دؤللنمهدن قیسیرلاشدیراراق قارشیلارینی آلدیقلارینین دفعهلرله شاهیدی اولموشوق. بونلارین یانیندا ” باتی آزربایجان مودافیعه کومیتهسی-نین” فعالییتلری و سون گونلر یارانان ” باتی آزربایجان گنجلر بیرلیگی” بو یولدا آپاریلان فعالییتلرین و حساییتلرین دیرلی بیر گؤستریجیسیدیر. باشقا ایفاده ایله، داخیلدهکی بو قوروملار و فعالییتلر قطعی صورتده اؤز نتیجهسینی ورهجک و داغیناق میللی قوووهلرین، اؤزللیکلهده گنجلرین سیستئماتیک فعالییتینه ایمکان یاراداجاق. بو تشکیلاتلانمالار البتدهکی زامانیندا عوموم خالقین پوتانسییهلینی سورعتله توپلاییب مودافیعه سنگرلرینی ییخیلماز قالایا چئویریب توپراقلاریمیزدا گؤزو اولان تئروریست قروپلارین بورنونو اوواجاقدیر.
عزیز اوستاد چکدیگینیز زحمتدن دولایی و بیزه نئت و گوزل تسبیتلرینیزدن اوتورو تشکور ائدیریک.
باتی آزربایجان گنجلر بیرلیگی
بو یازسی تبریز سسی امکداشلاری طرفیندهن عرب الیفباسینا کوچورولوبدور