text:
بینابدان گلن سس
(مقاله منتشر شده درگاهنامه بنابشناسی، شماره ۱)
دکتر ح. م. صدیق
پیش گفتار
نام اصلی شهر بناب، بین ائو Binev درمعناز «هزار خانه» است که در عصر ما در رژیم گذشته، به بهانه ی روان سازی و خلاصه نویسی آن را به «بناب» تبدیل کردند. ولی هنوز هم سالمندان ساکن شهر، آن را به همان شیوه ی کهن تلفظ می کنند. به همین نام روستایی نیز در شهرستان مرند وجود داشت که در سال 1383 به شهر تبدیل شد و «بناب جدید» نامیده شد و دارای آب انبارهای تاریخی و گورستان کهن است که جزو آثار ملی به ثبت رسیده است.
در آذربایجان و سوی های آن نامهایی از این دست در گذشته تاریخ حکومت های ترک در ایران به روستاها و آبادی ها داده میشده است مانند بئش ائولی، اوچ ائولی، یوز ائو و غیره.
اما «بین ائو» در اصل نام شهری در جلگه ای هموار و گسترده و سوق الجیشی در میان تبریز و مراغه بوده است که قرارگاه سپاهیان ایلخانی به شمار می رفته است و در کنار آن روستاهایی نیز با نام هایی مانند «قارا قشون» در معنای لشکر انبوه وجود داشت. در ارتفاعات جنوبی گورستان های همین روستا، در سال های اخیر آثار تاریخی دوره ی ایلخانی کشف شد.
تاریخ شهر امروزی بناب (= بین ائو) به چهار هزار سال پیش از میلاد مسیح می رسد گواه بر این ادعا آثار به دست آمده از کاوش هایی است که در سوی های شهر، در قارا تپه (در معنای تپه ی ستبر و درشت)، قیزلار قالاسی (= دژ دختران) انجام پذیرفته و نیز این شهر دارای بیش از سی غار زیستگاه ماوراء تاریخ است که معماری صخره ای قابل اعتنایی دارند.
گفته می شود از مندرجات الواح آشوری مستفاد می شود که در سده ی هشتم پیش از میلاد حکومتی موسوم به Oishdish در این مکان تشکیل شده بود که بخشی از امپراطوری ماننا در تاریخ آذربایجان به حساب می آمد.[1]
شهر بین ائو در روزگار صفویان اهمیتی دو چندان یافت و شکوه تاریخی آن نیز در همین زمان بوده است.
امروزه بسیاری از روستاهای این منطقه ی تاریخی و پراهمیت، با نام اصلی نامیده می شوند که نشان از قدمت سکونت در آن سرزمین ها را دارد. مانند یئنگی کند، قاراقیشلاق، قارازکی، دیزه، آلقی، قارچیق، چاپیقلی و جز آن.
بناب امروزی بیش از 30 اثر تاریخی ثبت شده دارد که نشان از جاری بودن فرهنگ و تمدن در درازنای تاریخ در این شهر بوده است و دارای دو حوزه ی علمیه و چهار دانشگاه با دانشکده هایی چند است و از آبادترین، زیباترین شهرهای فرهنگینه ی آذربایجان و ایران بشمار می رود.
ناصر عباس زاده شاعر جوانی که در آذرماه 1393 مقام اول در جشنواره ی سراسری شعر ترکی یادمان ولایت را در اورمیه به دست آورد.
و یا سید وحید سید بنابی که آثار خوب او از سال 1380 در جامعه ی ادبی مطرح است. مانند شعری با عنوان «جنگ نرم» با مطلع زیر:
هایاندا قالدیلار اول آشنالار،
هایاندا جمع اولوب اول باصفالار.
یا جعفر سلیمان پناه صاحب مجموعه ی شعر «باجی بیزی نظرله ییبلر» در این شهر و در سال های اخیر بالیده اند.
غرض از تسوید این اوراق بحث پیرامون سه نظیره بر منظومه ی جهانی «حیدربابایه سلام» اثر مرحوم استاد شهریار است که در شهر بناب سروده شده اند و بجاست که این بحث را به زبان اصلی این منظومه پی بگیریم:
اوچ نظیره
الف) بیناب منظومه سی[2]
فارس شعر تاریخی و بدیع علمینده بیر شاعرین باشقا شعریازانین شعری، خصوصیله غزلینه، اؤلچو، اویاق و ردیفی ساخلایاراق یازدیغی و بنزتدیگی یئنی شعره «نظیره» دئییلیر. تیموریلر زمانیندا نظیره یازما ایشینه «تتبع» دئییلیردی. نئجه کی امیر علیشیر نوایی «مجالس النفائس» تذکره سینده ایشلتمیشدیر و اؤز فارسی دیوانیندا 500 سایدا اولان غزللریندن 100 غزلی «اختراع» آدلاندیرمیش و قالان غزللرینه «تتبع» عنوانی وئرمیشدیر.[3]
فارسجا یازیلان بدیع کتابلاریندا، شاعرلرین بو ایشلرینه، «استقبال» و «اقتفا»دا دئییلمیشدیر. لاکن نظیره و تتبع صنعتینده شاعر فورم و محتوا باخیمیندان اصل شعره تام مسئولیت ایله یاناشیر و لاکن استقبال و اقتفادا ساده جه اؤز شعرینی، اقتفا اولونان شعره بنزه دیر.
اسکی ادبیاتیندادا همین اصطلاحلار ایشله نیر. «مجموعه النظائر» و «مطالع النظائر»، «مجمع النظائر»، «جامع النظائر» کیمی کتابلاردا کئچمیشده تالیف اولموشلار و دئمک اولارکی هر شاعر نظیره یازماق ایله هنر گؤسترمگه چالیشمیشدیر.
آذربایجان تورک و فارس ادبیاتیندا ایسه، گرچه بو اصطلاحلارین هامیسی اولموشدور، لاکن «نظیره» اوچون داها چوخ «جواب» کلمه سی ایشله دیلمیشدیر.
شاعرلریمیز کئچمیشده بو ادبی ژانری دیری ساخلامیشلار و چوخلو نظیره لر بیزه یادگار قویموشلار. ملامحمد فضولی نین غزللرینه یازیلان جوابلاری توپلاساق بیر نئچه جلد کتاب اولار.
«نظیره» اصلینده «غزل» اوچون ایشلنمیشدیر و لاکن «جواب» هر جوره شعر و شعر کتابینا و منظومه لره یازیلان بنزه تمه لره دئییلیر. مثال اوچون نظامی گنجوی نین هر هانسی کتابینا یازیلان بنزه تمیه ده بیز «جواب» اصطلاحینی ایشلتمیشیک.
بیزیم عصریمیزده مرحوم سید محمد حسین شهریارین یاراتدیغی «حیدر بابایا سلام» منظومه سینه هم اؤلکه میز ایراندا و همده باشقا اؤلکه لرده یوزلر جواب یازیلمیشدیر و یازیلماقدادیر.کسینلیکله دئمک اولار کی «حیدربابایا سلام» منظومه سی ایندی بیر ادبی ژانرا چئوریلمیشدیر. یعنی شعریمیزده ادبی نوعلارین بیریسی اولموشدور. بو نوعدا منظومه و اوزون شعر یازماق اوچون، شاعرلریمیز آراسیندا یاریش و مسابقه کئچیریلیمکده دیر. یعنی هر بیر شاعر، قصیده، غزل، مثنوی و باشقا شعر نوعلاریندا اؤز طبعلرینی سیناماق اوچون «حیدربابا» ژانرینادا باش وورورلار و ائله شاعرلرده اولور کی بو ژانردا، بیر یوخ، بلکه بیر نئچه نمونه یازیرلار. مثال اوچون بو ژانردان استفاده ائدن قاباقجیل اوستاد شاعرلریمیزدن بیریسی مرحوم حبیب ساهر اولموشدور. او، «منظوم مکتوب» اثرینده دؤرد اؤرنکدن علاوه، «خاطرات» منظومه سینی ده بو شیوه ده یازمیشدیر.
داها بیزه یاخین شاعرلر آراسیندان «همای مشکینی» بو نوع اوچون اون دؤرد نمونه شعر یازمیشدیر.
«حیدربابا» مکتبینده شعر یازما، ایراندان علاوه باشقا اؤلکه لرده ده رواج و رونق تاپمیشدیر.
آذربایجان جمهوریسنده ایندیه کیمی اوندان چوخ بو ژانردا منظومه یازیب نشر ائدن اولموشدور.
اونلاردان اؤرنک اولاراق آشاغیداکیلاری آد آپار بیلرم:
- خیرالله کریم اف: «قازان کوشکو»
- محمد آصلان: «شهریار نامه»
- ابوالفضل حسینی (حسرت): «شهریارا جواب»
- عباسعلی کریم زاده: «گؤیچه دن سلاملار»
- سلیمان رستم: «شاعر قارداشیم شهریارا مکتوب»
- بختیار واهابزاده: «شهریار»
- سهراب طاهر: «شهریار»
- حکیمه بلوری: «شهریاریمز»
- محمد راحیم: «آچیق مکتوب»
- حسین کورد اوغلی: «شهریار»
- مظفر شکور: «آراز آغلاسین»
- مدینه گولگون: یادیما دوشدو
باشقا اؤلکه لرده ده اونلار نظیره یازیلمیشدیر.
مثال اوچون عراق اؤلکه سینده یازیلان بعضی جوابلارا دقت ائده لیم:
- حسین علی مبارک: «طوز خورماتلو»
- اسماعیل سرت تورکمن: «گور گور بابا»
- عبداللطیف بندر اوغلو: «گور گور بابا»
- محمد مهدی بیات اوغلو: «قیته ز بابا بیر عمر دستانی»
- صباح عبدالله کرکوکلو: «وطن دستانی»
- صلاح الدین ناجی اوغلو: «غلام بابا»
- حسن کوثر: «بالیم بابا»
- خضر غالب: «یئل سئوگیسی»
- رضا چولاق اوغلو: «خضر الیاس»
- فوزی اکرم: «آذربایجان داستانی»
- حازم شکور داقوقلو: «داود بابا»
- صابر دمیرچی: «آذربایجان سئوگیسی»، «قارا بابا»، «پامبیق بابا»
- شمس الدین تورکمن اوغلو: «خنکار بابا»
- دکتر اورخان حسین: «کرکوک قالاسی»
- فاروق کؤپرولو: «گورگور بابا»
- معتصم نامق صلاحیه لی: «قوشا چوبان»
اؤزبکستان، افغانستان، آذربایجان جمهوریسی، تورکیه، عرب اؤلکه لری، شرقی و غربی آوروپا اؤلکه لرینده تورکلر، آمریکا و کانادادا یئرلشن مهاجر تورکلر و ... ادعا ائتمک اولارکی هر اؤلکه ده «حیدربابایا سلام» منظومه سینه نظیره یازانلار اولموشلار.
اؤز مملکتیمیز ایراندا بئش یوزه یاخین بو ژانردا شعر یازیلمیشدیر. ایلک جواب یازانلاردان آشاغیداکیلاری آد آپارماق اولار:
- حبیب ساهر.
- محمد مصری.
- جبار باغچه بان
- جوشغون
- عباس اسلامی بارز
- غلامحسین بیگدلی
- محمد تقی زهتابی
- محمد صادق
- علی کوشان
- خیراله حق بیگی
- رحیم چاوش اکبری
- کریم مشروطه چی
- حامد ماکویی
- میرصالح حسینی
- بهروز دولت آبادی
- محمدحسین مبیّن (شیمشک)
- میرزا حسین کریمی
- حسن مجیدزاده
- فخرالدین محزون
- حیدر عباسی (باریشماز)
بو مقاله میزین اساس موضوعو اولان «بین ائودن اوچ نظیره»، آشاغیداکی منظومه لر حاققیندا دانیشماقدیر:
- محمدرضا نوروزی طاهر بناب: بیناب منظومه سی.
- پروانه افسری: آذربایجان منظومه سی.
- مرتضی رحیم پور: احمد آباد منظومه سی.
ب) بیناب منظومه سی
بیرینجی جوابیه نی یازان مرحوم محمدرضا نوروزی طاهر بناب (1311 – 1377) اوغلو «ابراهیم نوروزی طاهری بناب»ین وئردیگی معلوماتا گؤره، بین ائوده مذهبی بیر عائله ده دنیایا گؤز آچمیش، 9 یاشیندن آتادان یتیم قالمیش و تقوالی آناسی نین تربیه و حیمایه سینه کئچمیشدیر. بو حاقدا اؤزو دئییر:
دوشنده ننه مین محنتی یادا،
اوره گیم غصه دن گلیر فریادا.
چوخلو محنتلره دؤزدو دنیادا،
نه زحمتلر چکدی، خون دل یئدی،
بیزی بؤیودونجه، چوخ چوخ اینجیدی.
او، 11 یاشیندان شعر یازماغا باشلامیشدیر. او مرحومون صفالی بیر باغی دا وار ایمیش و ایللر بویو بین ائو شاعرلری اورادا شعر مجلیسی قورارمیشلار. ایندیه کیمی اوندان «بیناب منظومه» سیندن علاوه، «نوروز گولو» عنوانلی شعر مجموعه سی ده نشر اولموشدور.
مرحوم نوروزی اؤز جوابیه سینی 100 بندده یازمیشدیر. او بئله سؤزه باشلاییر:
بِسْمِ اَللَّهِ سیز هئچ واخت ایشیم دوز اولماز،
سؤز یازارام، ولی سؤزوم سؤز اولماز.
اللَّه ایله باشلانان سؤز پوزولماز،
تانری دئیه، من باشلارام سؤزومو،
شاعرلره اوخشادارام اؤزمو.
شاعر، منظومه نین ایلک بندینده گؤستریرکی او دین حکملرینه مقیّد و اخلاق نورمالارینا باغلی بیر شاعردیر. تاریخ بویونجا اسلام عالمینده هر بیر شاعر و یازیچی، اؤز سؤزلرینی « بِسْمِ اَللَّهِ » ایله باشلامیشدیر. بو عمل سبب اولور کی سؤز صاحبی اؤزونده مسئولیت حسّ ائله سین و بوینونا دوشن یوکو لایقینجه یئرینه یئتیرسین. باتی و آوروپا دنیاسیندا و مسلمان اولمایان اؤلکه لرده بو مسئولیت حسی یوخ کیمی ایدی. خصوصیله عصریمیزین اوّللرینده، نیچه، فروید و مارکس کیمی فلسفه چیلرین تئوریلری، آوروپا ادبیاتینی اخلاق ایله غریبه ائتمیشدیر. بیزده ده انقلابدان قاباق بو فلسفه چیلرین فرضیه لرینه اویانلار چوخ اولموشلار. مثال اوچون فارسجا «شعر نو» یازانلارین بیر چوخو دینی و اخلاقی مسئولیت داشیماغی اؤزلرینه بیر «عیب و ارتجاع!» حساب ائدیردیلر. لاکن شهریار کیمی شاعر، تورکجه و فارسجا متعالی و یوکسک معنا سویّه سی داشییان شعرلر یازماق ایله ادبیاتی ساپیقلیق و انحرافدان نجات وئردی و آوروپا ساوقاتی نین اگری یولا چکمه سینه اشاره ائدرک دئدی:
تمدّنون اویدوق یالان سؤزونه!
بئله لیکه نوروزی ایکینجی بندده، مرحوم شهریارین بو مجاهدتینی یادا سالارق، دئییر:
اوستاد شهریاردان الهام آلمیشام،
او دئین ردیفه سؤزو سالمیشام.
یوردومون وصفینده قلم چالمیشام،
«حیدربابا» دئییب او «خشکناب» دان،
من ده سیزه سؤز آچمیشام «بیناب» دان.
شاعرین داشیدیغی اخلاقی مسئولیتلرین ان باشیندا گئدن، «وطن سئوگیسی» دیر. وطن ائله بیر زاددیر کی ایمان سایه سینده و شهیدلرین قانلاری باهاسینا آلینار. نبوی بیر حدیثده وارکی: حُبُّ الْوَطَنِ مِنْ الایمان.
او، اؤز شهرینه «آنایوردوم» خطاب ائدیر، اونو «اعتبارم، وقاریم، قول و قراریم» آدلاندیریر:
آنا یوردوم بیناب، گؤزل دیاریم،
سنسن منیم اعتباریم، وقاریم.
سن منیم قوولومسان، سنسن قراریم،
ایسترم وصفینده نئچه سؤز یازام،
مقدّس آدیوا ازلدن بازام.
«حیدربابایا سلام» منظومه سی ژانری نین اساس موضوع و محتواسی، اوشاقلیق عالمینه قاییتما، آنیلاری و خاطره لری یادا سالما و بیر سؤز ناستالوژیک Nostalgie و اؤزونه قاییتما امری دیر. بونو، شهریار دب قویموشدو. ادبیات تاریخیمیزین بعضی دؤنملرینده یارانان ناستالوژیک شعرلر اولسادا، بو منظومه قدر تأثیر ائدیجی و یول آچان اولمامیشدی.
بعضی تحلیل ائدیجی مقاله لر یازانلار، شهریارین گویا ناتورالیستی Naturalim میل و علاقه لری اساسیندا بو ادبی ژانر یارانمیشدیر.[4] البته داغ، داش، کندحیاتی و بو کیمی موتیفلر، هر شاعرین اثرلرینده گؤروندوگو کیمی، شهریارین دا بو منظومه سینده واردیر. لاکن ناتورالیسم، بورادا هئچده تعیین ائدیجی عامل ساییلمیر. شهریار بیر سؤزله اؤزونه دؤنمه و کئچمیشی، اصالتی، نه اولدوغونو، هاردان گلدیگینی و بئله موضوعلاری دوشونرکن، اؤز منظومه سینی یاراتمیشدیر. نوروزی ده اونون کیمی، منظومه سینی اوشاق چاغلاریندان باشلاماقدادیر:
یاز چاغیندا بیزیم باغا گئدردیک،
آغاجلاردان شکر آلما درردیک.
هر گلنه دولو چنگه وئرردیک،
بو قانادان او قانایا آشاردیق،
اللّه نه خوش غم سیز – غم سیز یاشاردیق.
او، اؤز آنایوردونون طبیعتینه و وئریملی باغلارینا وورغوندور، شاعر آنایوردونو، بدیع علمینده «جانلی سایما»[5] قنّیندن یارارلانیب منظومه سی نین بیر چوخ یئرینده، اونون مخاطب قرار وئریر:
بیناب! سنین چوخ گؤزلدی باغلارین،
باغلاریندا هئیوالارین، نارلارین.
آشار – داشار هر فصیلده بارلارین،
پاییز فصلی اوزوملری دررلر،
سبزه باسیب وَرَزَنه یه سررلر. (بند 19)
*
بیناب! سنین قوهونونون دادی وار،
خیاریوین هر شه هرده آدی وار.
بوستانیوین یئملی هر زادی وار،
سحر تئزدن خیارلاری دررلر،
آرا بادا بازارا گؤندررلر. (بند ۲۰)
*
«اوزونه قاییتما» و «اؤزونه دؤنمه» آنلامی، کئچمیشه قاییدیب، خولیالارا قاپیلما آنلامیندا دگیلدیر. کئچمیشنین حسرتینده یاشاییب، چاغداش دوروم و گله جک وضعینلره اعتناسیز اولما معناسی وئرمیر، کئچمیشده یاشاماق آنلامی وئرمیر، بلکه عکسینه، سنت لره، و گله نک لره باغلاناراق، معنالی و قاباقجیل حیات سورمک آنلامیندادیر، یعنی اؤزونو ایتیرممه ک، اؤزوندن چیخماماق، یالانچی «تمدّن» ون زرق و برقینه آلدانماماق حکم و امری وئرمکده دیر.
بعضی دیرناق آراسی «آیدین فکر» (= روشنفکر)لر بئله ظن ائدیرلر که آوروپا مدرنیته سی بیزیم حیاتین سون سؤزودور. اودورکی اؤزونده و کئچمیشینده اولان حیات طرزی، اینانجلار، اعتقاد و ایمان و هر بیر حیات تظاهرونو «دالی قالماق» و «ارتجاع» کیمی قیمتلندیریرلر و اؤز دونوندان چیخیب، باشقا دون گئیمک ایله فخارت حسّی دویورلار. بو حسّ بیر ملّت اوچون ان جدّی صدمه دیر. بیر ملّتین یئرلی مدنیت، دین و سنت لرینه اؤلومجول یارالار ووران یانلیش حرکتدیر. انسانین اؤزلوگو و اؤزونه دؤونمه امری، انسانین تاریخ، مدنیت و دینیندن قایناقلانان بیر سرمایه دیر.
بیزده بیر چوخ دوشونجه و قلم صاحبلری بو مسأله یه دقت یئتیرمیشلر.
مرحوم جلال آل احمد، ایرانیمیزدا «غرب زدگی» و «خسی در میقات» کتابلارینی یازماق ایله، عمرونون سون چاغلاریندا، ملتیمیزه اؤزونه قاییتما مسأله سینی تبلیغ ائتمگه باشلادی، آل احمد، 1332 – نجی ایله کیمی بعضی ایدئولوژیک قوروملارا قاپیلیر، حتی خارجدن حیمایت اولان حزبلرده ایشمگه باشلامیشدیر. آنجاق بو تاریخدن سونرا، یاواش – یاواش دوشونمگه و عمومی دردلریمیزین کؤکلرینی فاسد حکومت و ایگرنج سیاستلر و اونا – بونا باغلانماقدا گؤرموش و «نون والقلم» کتابینی یارمیش و اوردا کئچمیشه و گله نکلره قاییدیب، اؤز درین مدنیتینی قورویوب ساخلاماغی، ایرانین «آیدین فکر» اجتماعیتینه آشیلامیشدیر. کند حیاتینا اعتنا ائتمک و شهر «ماستینیزم» یندن قاچماغی تبلیغ ائدن آل احمددن قاباق، شهریار بو ایشه ال آتمیشدیر. شعرلری حاققیندا بحث ائتدیگیم نوروزی باخین گؤرون بو ایده یانی نئجه ده گؤزلجه سینه تبلیغ ائدیر:
بیناب! سنین چمن لرین، گوللرین،
صفالیدیر هم چایلارین، گؤللرین.
مهرباندیر بیر – بیرینه ائللرین،
گؤزللرین چمنلرده دولانار،
گون دوشنده سویا، گؤزلر سولانار. (بند 26)
بو سؤزلر اصلینده انقلابدان قاباقکی رژیمین و اوزدن ایراق روشنفکر بازلیق ائدنلرین ایشلرینی افشاء ائدیر. شاعر شعرینی آل احمدین اؤزونه دؤنمه حرکتینه قاییتماسی زمانی یازمیشدیر. البته او «کند حیاتینی» تبلیغ ائدیردی و بیر نئچه کند مونوگرافیالاری یازمیشدی. ها بئله مرحوم غلام حسین ساعدی، آذربایجان کندلری ایله علاقه دار، ایلخچی، خیاو یا مشکین شهر، شاملوها کیستند کتاب و مقاله لرینی تألیف ائدیردی. اونلار باتی وورغونو شهر حیاتیندان، قالخمیشدیلار و اصالته قاییتما و اؤزونه دؤنمه جریانینا سرعت وئرمک اوچون به قیتملی علمی اثرلری تألیف ائدیردیلر.
نوروزی ایسه اصیل کند یاشاییشیندان قالخمیشدی. و سالم، اصیل، تمیز، ساده و فطرته اویغون یاشاییش ایله انسیّتی وار ایدی. سؤزلری ایسه کئچمیش اوشاقلیق حیاتیندا و یئنی یئتمه ایکن گؤردوگو حادثه لری یادا سالماقدادیر:
چیلله گئجه سینده قارپیز کسنده،
قاب – باجادان سویوق سازاق اسنده،
خیردا باجیم اؤز پاییندان کوسنده،
ننه م قوجاغینا اوخشادی آلدی،
دیله توتوب قولون بوینونا سالدی.
نوروزی شهریارا یازدیغی نظیر و جوابیه ده، همده اونون مستقیم تأثیری آلتیندا اولدوغونو دفعه لر گؤستریر:
بوینوزلو باغ! یولوم سندن کج اولدو،
گلنمه دیم، عؤمروم کئچدی گنج اولدو.
گولر اوزلو او احمدین نئجه اولدو،
کوسوب سندن باشین قویوب یاتیبدی،
نظریندن بیر یول سنی آتیبدی.
کی شهریارین یازدیغی بو بنددن آلمیشدیر:
حیدربابا! یولوم سندن کج اولدو،
عؤمور کئچدی گلنمه دیم گئج اولدو.
هئچ بیلمه دیم گؤزللرین نئج اولدو،
بیلمز ایدیم دؤنگه لیک وار، دؤنوم وار،
ایتگینلیک وار، آیریلیق وار، اؤلوم وار.
نوروزی نین وئردیگی اوشاقلیق عالمینده کی حیات طرزی تصویرلری آراسیندا ائله واله ائدیجی بویالار و تابلولار واردیر کی هر اوخوجونو واله ائدیب، خیالی حسّلره سالیر و اوندادا اؤزونه دؤنمه میلی یارادیر:
رضاقلی اریکلری درردی،
غلامرضا اونا سله وئرردی.
دولدوراردی بازارا گؤندرردی،
داداش مؤولریمیز تایین گزردی،
قانالاری گلین کیمی بزردی. (بند 12)
اؤزونه قاییتما (= بازگشت به خویشتن) کنده دؤنمه جریانلاری، ایکینجی دنیا ساواشیندان سونرا ایراندا سرعتلنمیشدی. خصوصیله آذربایجاندا، رضاخان ظلموندن قورتاران شاعرلر، هم آنا دیلینده، همده وطن سئوگیسی آنلاملاریندا شعر یازماغا باشلادیلار. بو شاعرلر، ایستر اردبیللی بالاش آذر اوغلو و ایسترسه تبریزلی مدینه گولگون اولسون، بوتون داردان قورتارمیش شاعرلر کیمی ایسته دیکلری قده ر شعرلر و منظومه یازدیلار، دیوانلار ترتیب ائتدیلر. بونا من «بیرینجی یئنیلشمه جریانی» آدی وئریرم.
«ایکینجی یئنیلشمه جریانی» ایسه شهریار ایله باشلادی. او، همده دین و اخلاقچیلیغی اؤزونه هدف سایدی و یاراتدیغی منظومه سینده، بونو اساس موضوع کیمی گؤستردی. هم خلقین حیاتی و همده عادی، ساده و روان دیلینده جهان شمول اثر یاراتدی.
نوروزی بو گئرچگه ال تاپیبدیر. یوز بندلیک منظومه سی نین یاریسیندان چوخو، کند حیاتیندان وئردیگی تصویرلردیر. بو تصویرلری ائله بئله و یئرسیز یازمیر، بلکه حسرتدن سونرا، اونلاری یاخشی ساخلاماق و اونلارا باغلانماغی توصیه ائدیر: او، «بوینوزلو باغ» خطاب قوشدوغو بئش – آلتی حسرتلی بندلردن سونرا دئییر:
للکلرین عزیز ساخلا، آماندی،
گؤرمورسن کی گونو – گوندن یاماندی.
هر بیریسی بیر احساسلی جواندی،
اورکلری احساس ایله دولودو،
گئتدیکلری یول احمدین یولودو.
شاعر اؤز نظیره سینده، یوردونون طبیعتی و طبیعی وئریملرینی ده یاد ائدیر. بولاقلار، چایلار، تپه لر، داغلار و هر جوره طبیعی گؤزللیگیندن سؤز ائدیر و اونلار خطاب خاطره لرینی یادا سالیر:
یاریق قره! گؤیرچینلر او چاندا،
باشین اوسته الوان پرده آچاندا،
آوچودان هولچویوب اونلار قاچاندا،
یادیمدادیر نئجه دومان سالاردی،
اوزلرینی داش قایایا چالاردی.
*
انجیرلی داغ! کهلیک لرین نئیله ییر؟
یاماجلاردا آولار گردش ائیله ییر.
داش گؤزوندن یئنه سولار قئینه ییر؟
سول یانیندا پایگاهی قویوبلار،
یاریق داش ین دور – برین اویوبلار.
شاعر، خود در تفسیر این دو بند، می نویسد:
در کوه قره قشون صخره بزرگی است به نام «یاریق قره» که غار بزرگش تبدیل به لانه کبوترهای وحشی شده است. در فصل شکار، شکارچیان برای شکار به آن جا راه کج می کنند.
کوه انجیر جزئی از کوه قره قشون می باشد که در کمر او از میان تخته سنگ ها، درخت انجیر روییده و از شیار سنگ ها قطره قطره آب چکه می کند و علف کبک از سبزی های بسیار نافع و عطر دار در آن جا فراوان می روید. وقتی هوا گرم می شود کبک ها از هر طرف به آن جا پناه می برند.[6]
«بیناب منظومه سی» همده اصیل و خالص اسکی سؤزجوکلر ایله دولودور. ورزنه، سوپورقا، هولومجک، سله، دم دوه کیمی لغتلر اثرین دیلچیلیک اهمیتینی قات – قات آرتیریر. هابئله کندلرین آدلاری، اصیل آدلاری تاپما مقصدینه یاردیم ائتمکده دیر.
حاج مصیب، قره قیشلاق، مجید آباد،
آغ داش، چیبیقلی دیر هم جمشید آباد،
یول کناری، گوران قیشلاق چوخ آباد،
بو کندلرین ائللری وار مهربان،
کسللر قوناغا شوق ایله قوربان.
دئدیکلریمین هامیسی، اؤلکه میزده یازیلان «حیدربابایا سلام» نظیره لرینده اولان دیل توصیفی، یئرلی دبلر، یئر و طایفا آدلاری، فولکلوریک رسملر و لغت گنجینه سینی تدقیق ائتمه اوچون بیر گنجینه دیر.
ج) آذربایجان منظومه سی[7]
بین ائو دن گلن ایکینجی سس، چاغداش قلم صاحبی خانیم پروانه افسری طرفیندیر. او، اؤز نظیره سی نین عنوانین «آذربایجان منظومه سی» قویموشدور. اونون همده
- حسین(ع)، قلب بشریت
- خدا را چه دیدی
- آتالار سؤزو و مثللر
عنوانلی باشقا کتابلاری دا نشر اولموشدو.
بیناب شهری اجتماعیتینده اونون لایقلی حرمتی واردیر. بیناب شهری نین آدلیم شاعرلری و یازیچیلاریندان اولان حاج قادر یزدان پناه، بیر یئرده اونون حاققیندا یازیر:
ای پری! دانم تو شمع شعر را پروانه ای،
در میان دختران عصر ما دردانه ای.
دفتر شعر تو را هر کس بخواند، چون شکر،
می شود شیرین دهن هر خویش و هر بیگانه ای.[8]
خانیم شاعره نین منظومه سی 100 بنددن عبارتدیر. هر بندده بیر دویغو و بیر حسرتلی دوشونجه یاتمیشدیر. بوتون بندلرده شاعره نین مخاطبی آذربایجاندیر.
یعنی اؤز دوغما یوردونا خطاب دانیشیر و اونون عظمتی، وقاری، تاریخ بویونجا محکم دوروشو، شهیدلری و گؤزل انسانلارینی یاد ائدیر و شفافجاسینا دئییر:
باشلایاندان منظومه نی یازماغا،
حاققیم یوخدور حق سؤزومو پوزماغا،
قولدورلارین قارشیسیندا سیزماغا،
کاغاذلاری قلم ایله اویموشام،
قولدورلارین گؤزون آغلار قویموشام. (بند 28)
اونون نیسگیلی و فخری شهیدلریمیز اوچوندورو اؤز اعتبارینی و فخرینی اونلاردان ساییرکی ملتیمیزین باشی اوجا یاشاماسینا سبب اولموشلار:
شهیدلرین محفیلیدی دیاریم،
اونلار اوچون قالماز هئچ واخت قراریم.
اونلارداندیر اعتباریم، وقاریم،
دؤزمک اولماز آیریلیغا، آجییا،
صبر وئرسین الله بوجور باجییا. (بند ۹۸)
او، آذربایجانی «دین و قرآن» دیاری آدلاندیریر و «امام زمان(عج) یوردو» دئیه قلم چالیر. بونا گؤره ده بو دیاری دوزلوک یولو و الله یولو بیلن بیر قرارگاه کیمی تانیییر و هر زمان اگریلیگی دوزلوکدن سئچمه سینه وسیلمه سینه و قهرمانجا داورانماسینا فخر ائدیر:
آذربایجان! امام زمان(عج) سنده دیر،
باغیشلایان او مهربان سنده دیر.
قرنلردیر دین و قرآن سنده دیر،
دوزلوک یولو، الله یولون بیلیرسن،
اگریلیگی دوز یولوندان سیلیرسین. (بند ۴)
شاعیره خانم، انقلابدان اؤنجه شاه رژیمی نین سیخینتی و بوغونتولاری و قانلی – قادانی ایللرده اسیر اولماسیندان دا دفعه لر ایهاملی و کنایه لی اولاراق یاد ائدیر و او زمانکی دورومو پیسله ییر و بیر آجی خاطره کیمی او دورومدان حزین – حزین دانیشیر:
آذربایجان! سنه غنیم چوخ اویدو،
سنی گؤرمک گؤزلرینده اوخ اویدو.
دئمک سنه آرخا – کؤمک یوخ اویدو،
طالع ایله گرگین – گرگین دولاندین،
دوست تانیشین قادالارین سن آلدین.
خانیم شاعیره، یوردوموزا اؤیونمه سینده تام حاقلیدیر. او، اؤز وطنینی، وارلیغی، فخری و غرورو حساب ائدیر. آتالار سؤزلریمیزده ده وطن حاققیندا چوخ عبرتلی سؤزلر واردیر. مثال اوچون:
- وطنین بیر قیشی، غوربتین یوز باهاریندان یئیدیر.
- یاد اوجاغی نین آلاویندان. وطن اوجاغی نین توستوسو گؤزلدیر.
- وطنه گلدیم، ایمانا گلدیم.
- گؤزسوز یاشاماق اولار، وطنسیز اولماز.
- وطن ویرانه ده اولسا، جنّتدیر.
- هر قوشا اؤز یوواسی، آداما اؤز وطنی.
سؤز یوخ کی انسان اوچون دوغولدوغو یئرین طبیعتی، اجتماعیتی و هر جوره نعمتلری دوغما و عزیز گلر. انسان، هاردا اولور اولسون، دوغولدوغو یئر، هر زمان دوشونجو سینده و دویغولاریندا، ایده آل، آرمان و آرزو کیمی یئرلشیب قالار.
انسان یاشا دولدوقجا وطن سئوگیسینی داها دریندن آنلایار. شاعر ذاکر بایرام دئمیشکن:
ان گؤزل یار وطندیر،
وطن روحدور، بدندیر.
اوزمه روحو بدندن،
او، سنی وار ائدندیر.
شاعره خانیمدا بو حسّلر دؤنه – دؤنه اویانیر. او، اؤز وطنی نین کئچمیشینه فخر ائدرک دئییر:
آذربایجان قهرمانلار بسله دین،
شاه اسماعیل، قوچ کوراوغلو سسله دین.
او پهلوان قوچ نبی نی نئیله دین؟
بیزیم اوبا آسلانلارین مکانی،
گؤزللیگی حیران ائیلر انسان. (بند ۶)
او، او قده ر وطنی غرور حسّی ایله سئویرکی بیردن دئییر:
ای شانلی یورد! وصفین گلمز بیانا،
گؤرمیینلر گرک گؤره اینانا.
گله گزه بو یوردلارا دادانا،
ائللرسنین ازل باشدان دایاغین،
سن ده ائلین یاندیرگیلن چیراغین (بند ۹)
یورد سئوگیسی و وطن عشقی چاغداش آذربایجان شعری نین اساس موضوعلاریندان اولموشدور. ائله شاعر تاپا بیلمزسن کی بو موضوع اوزریندن یان کئچه. مرحوم بختیار واهابزاده بیر شعرینده بئله یازیر:
وطنین آرخاسیندا بیز هر زمان داغ اولدوق،
وطن بیزیم چین دگیل، بیز وطن چین دوغولدوق.
توخونماسین بو یوردا بیر آن دشمن نفسی،
گلسین مناره لردن الله اکبر سسی.
شهریارین ابدی قالان منظومه سیندن الهام آلان و اونا بیر نظیره کیمی «آذربایجان منظومه سی» یازان خانیم شاعیره نین وطن و یورد سئوگیسی ایستکلریندن سؤز آچماق ایسته سم، اونون بوتون ۱۰۰ بند شعرینی مثال گتیرمه لییم. آشاغیدا بیر بند ذکر ائدرک، سؤزومه سون قویورام:
گؤزل اوبام، آنا یوردوم، ای وطن!
دردلرینی سؤیله گیلن، ده ی گیلن،
سنه قوربان اولسون روحوملا، بو تن،
آیاقدا دور سنینله دی ایلقاریم،
سن سینسان، سیناجاق منیم وقاریم.
د) احمد آباد منظومه سی
«احمد آباد منظومه سینی» 1379- نجو ایلده «بیناب» شهرینده دوغولان مرتضی رحیم پور، 1395 – نجی ایلده یازمیشدیر، یعنی 15 – 16 یاشلاریندا. بو، بیر گئرچک اولایدیر. همین اولای گؤستریرکی شهریارین «حیدربابایا سلام» منظومه سی آنا دیلیمیزین عادی و دوغما دانیشیق شیوه سینده یازیلدیغی اوچون، قطرتمیزه اویغون اولاراق، اوشاقلاریمیز طرفیندن منیمسه نیر و استعدادلی بالالاریمیزی حتی اونا نظیره یازماغا سوق ائدیر.
بیزیم مملکتیمیزده آز یاشلی اوشاقلارین شعره هوسلنمه سی هر زمان گؤزه ده ییر. ایکی ایل اؤنجه تهرانین یافت آباد محلّه سینده، مراغه لی بیر عائله نین آرتین آدلی 7 یاشلی اوشاغی نین جوانلار ایله شعرلشمه مراسیمینده، یاریشی قازاندیغی اؤلکه میزین خبر آژانسلاری طرفیندن هر یئره یاییلمیشدیر. آرتین بو یاشدا اؤزوده شاعرانه دانیشیرمیش:
من شعر و ادب را دوست دارم،
شعر خواندن روز و شب را دوست دارم،
اشعار ناب چون رطب را دوست دارم ... [9]
منظومه نین بیر چوخ بندلری «احمد آباد» آدی ایله باشلاییر کی گنج شاعریمیزین اصل نجابتی اوردان اولان گؤزل بیر کند آدیدیر:
احمد آباد! سلام گؤندردیم سنه،
خاطره لی یورد – یوواسان سن منه.
تاریخ بویو لایق ایدین احسنه،
نه شانلی سان، نه گؤزل سن، ای وطن!
سنه قوربان، سنه قوربان اولوم من.
او اؤز منظومه سینده کئچمیش ایللرینده کی اولایلاری وصف ائدرکن، اونلاری «ایندیکی زمان» فعللری ایله قاریشدیریر. بودا گؤستریر کی حله، اوشاقلیق حیاتیندان اوزاق دوشمه میشدیر بو حیات ایندی ده اونا چوخ یاخیندیر:
محرّمده مسجیدی نین شورباسی،
شامدان سونرا جوان – قوجا عزاسی،
ایرج خالوغلویا آتام غوغاسی،
نئجه سینه چالیب قلبی داغلاریق،
بو آیدا، بیز حُسینه چوخ آغلاریق.
مذهبی تربیت تاپان گنج شاعر، ایلک اؤنجه دینی اولایلارا دقت ائدیب، اونلاری شعره سالیر:
احمد آباد! محرّمین اونوندا،
کند آدامی قارا گئین دونوندا.
شبئه چیخیر «خرمن یئری» یانیندا،
آتام، ابوالفضل شبئهی اولاردی،
کندین بوتون گؤزو یاشا دولاردی.
*
احمد آباد! اوروجلوغون زامانی،
هامی برکدن توتوب دینی – ایمانی.
چیخار کندین اهلی بو آی قرآنی،
اوروجلوغون واردی آیری هواسی،
گؤیدن گلیب بو آی قرآن نداسی.
«حیدربابایا سلام» منظومه سی نین اساس اؤزللیگی، اوندا اولان دیل و بیان شیوه سی نین ساده لیگی، دوغمالیغی و خلقی لیگی دیر. ایندیه کیمی 20 نفردن چوخ بو منظومه نی فارس دیلینه منظوم اولاراق ترجمه ائتمگه چالیشمیشلار. لاکن هئچ بیریسی اصل منظومه ده اولان مزّیت و اؤزللیگی انتقال وئره بیلمه میشلر. بیریسی فاخر و ادبی دیله چئویرمیش، باشقاسی اختراع ائتدیگی بیر شیوه یه سالمیش و بیر آیریسی مدرن بیر لهجه ده یازمیشدیر.
مثال اوچون بهمن فرسی بیر بندی بئله چئویرمیشدیر:
حیدربابا به افلاک کبکات که پر می کشن،
خرگوشا از بوته ها که ور می چن، در می رن،
شکوفه های باغات، که وا می شن، گل می دن،
برات اگه ممکنه، دمی ازما یاد کن،
دلای و نشورم به یاد کی شاد کن.
و یا مرحوم حسین منزوی، اونو آغ شعره چئویریب: مثلاً بئله:
حیدربابا! جوانمرد
زحمت دیگران را
سپاس می گزارد.
می گذرد عمر و دریغ ما اثر ندارد.
نامرد در نیمه راه عمرش جان می سپارد.
ما هم تو را نمی بریم از یاد اگر توانیم،
حلالمان کن اگر نبینیم و نمانیم (بند ۷)
باشقاسی اویاقلی – قافیه لی و بیر آیریسی ایچه ریک و مضمونو آلاراق ایسته دیگی اؤلچو و بؤلگویه سالمیشدیر.
بونا باخمایاراق، تورکجه نظیره یازانلار عمومیتله اصل متنه اویغون اولاراق، ژانرین اصیل اؤزللیگی نی ساخلامیشلار.
حاققیندا دانیشدیغیم «احمد آباد منظومه» سینده ده بو اؤزللیک چوخ قاباریق شکیلده گؤزه ده ییر:
بو چؤللرده چوخلو زمی بیچمیشیک،
چایلاریندان چوخلو سولار ایچمیشیک،
میوه لرین یئتیشه نین سئچمیشیک،
یورولاردیق، یاتاردیق بیر بوجاقدا،
ننه م بیزه چای قویاردی اوجاقدا. (بند ۵۴)
بحث ائتدیگیمیز «احمد آباد منظومه سی» نین آز یاشلی شاعری ده هم «بیان شیوه سی و همده ایچه ریک و محتوادا اصل متنه صادق قالمیشدیر. بو ادعانین ثبوتی اوچون، چوخلو نمونه لر گتیرمک اولار. من بیر بندی داها خاطرلاییر و سؤزومه سون قویورام:
احمد آباد! حقّی ظلمه قاتمیشیق،
ترازی یه آز قویوب چوخ ساتمیشیق.
نماز نه دی، اوروج نه دی؟ آتمیشیق.
دین - ایمانی بیر عده لر آتیبدی،
غفلت یوخو سونا گئدیب یاتیبدی.
[1] دیاکونوف. تاریخ ماد، ترجمه ی کریم کشاورز، تهران، 1341، ص 167 و 194.
[2] نوروزی طاهربناب، محمدرضا. بناب منظومه سی، تبریز: انتشارات نباتی، 1391.
[3] امیرعلیشیر نوایی، دیوان فارسی، به کوشش رکن الدین همایونفرخ، تهران.
[4] روشن ضمیر، مهدی. مقدمه بر کتاب حیدربابا، 1333، تبریز.
[5] جاندار انگاری ، Animism.
[6] نوروزی طاهر بناب، محمدرضا. بناب منظومه سی. تبریز: انتشارات نباتی: 1391، ص. 51.
[7] افسری، پروانه. آذربایجان منظومه سی، پارلاق قلم، بناب، 1399.
[8] همان، اؤن سؤز، ص 9.
[9] خبرگزاری روشینا 27 اسفند 1398 عنوان خبر: کم سن ترین مشاعره کننده ی ایران.


c: text/html

text:
کوکورچ آدینی ائشیدندن بری هم عاغلیما ایلیشیب، هم ده گؤیلومه. بیر هفتهدن آرتیقدی هر گون اؤزومه دئییرم بوش وئر، دئیرلر بس یازماغا سوژه تاپا بیلمهیبیسن. منه گؤره بیزیم اؤلکهده یازماغا بولان- سولان سوژه وار، یئتر کی بیر ساعات خیابانلاردا آددیملاییب، چئورهیه گؤز گزدیرهسن؛ کپی رایتسیز، تایسیز سوژهلری گؤروب، گؤتوره بیلرسن. اوستهلیک آددیملاماغا گؤیلسوز اولسان بئله، تاکسیده اَیلشدیغینده بیر شار بوراخیب، قولاقلاریوی شوشلهییب، هر آغیزدان بیر سؤز ائشیده بیلرسن، دی گل یازانینا مینت!!!
کوکورچ آدینی ائشیتدیغیمده اؤز- اؤزومه دئدیم:« دونیانین آغا بیلری گؤر ایشی هارا یئتیریبلر! میلتین نه یئییب، یئمیهجاغینا بئله قرار وئریرلر» سونرا دوشوندوم، نه یاخجی هله بیز اوروپا اتحادیهسینه قاتیلماغا نه گؤیلوموز وار نه ده جغرافیامیزین بیر نئچه فاییزی اوروپا جغرافیاسیندا یئرلهشیب. یوخسا جیز- ویز سهلدی، کله- پاچا، مال زینگی یئمهییمیزه بئله مانع اولاردیلار. هله ساری کؤکلو قویون بئینیندن، مال دیلینین کناریندا مارال باخیشلی قویون گؤزوندن دئمیرم…
اؤز الیمده دئییل، کوکورچله جیز- ویز، هر ایکیسی ده بیر آنلاما گلسهده، منه ائله گلیر کی کوکورچ، تبریز جیز- ویزچیلاری پیشیرن باغیرساقلارین خارجی واریانتیدی. اوستهلیک کوکورچ سؤزو دیلیمده دولاناندا آغزیم، ذهنیم یاراتدیغی تصویره سولانیر. آجی چایین قیراغیندا اوتورموش، ماشینین سی دی سینده سسلهنن « آمان اووچو…» ماهنیسی، سؤیوددوکدن اَسن اَسیم، مانقال ایچینده قورلانمیش کؤمور، بیرمیس تاوا دولوسو سوغان داغلا باغیرساق قاریشیمی، اوستهلیک ایچینه دوغرانمیش آجی بیبرله بامادور و…
ائشیتدیغیم گوندن ایکی هفته سوووشوب. هله ده عاغلیما سیغا بیلمیرم کوکورچ، تورکیه اؤلکهسینین اوروپا اتحادیهسینه قاتیلماق اوچون مانعلریندن بیری ساییلیر. بلکه تورک میلتی، کوکورچ، دئییل، قیزارمیش چکیرتگهایله سوسَری یئیین میلتلردن ساییلاردی؟!
۹۲.۶.۳۰

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۴
۱۴ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۴/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/رویدادلار
- ۱۸۲۵ - روسیهده دسامبریستلر عۆصیانی باش وئرمیشدیر.
- ۱۹۰۰ - آلمانلی فیزیک عالیمی ماکس پلانک کوانت نظریهسینی آچیقلامیشدیر.
- ۱۹۱۱ - نوروژ سیّاحی آموندسن گۆنئی قۆطبونه چاتان ایلک اینسان کیمی تاریخه دۆشوب.
- ۱۹۱۵ - رشید بهبودوف آذربایجان موغنّیسی و آکتورو دوْغموشدور.
- ۱۹۲۷ - چینده چای کای-شِک قووّتلری کانتونداکی کومونیست آیاقلانمانی باسدیردی.
- ۱۹۳۹ - فنلاندا قارشی نیظامی هۆجۇما گؤره شوروی میلّتلر تشکیلاتیندان خاریج ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۹۵ - دِستون باریشینین ایمضالاماسی ایله یوگوسلاوی ساواشینا سوْن قوْیولموشدور.
- ۲۰۰۸ - دۆنیادا ان هۆندور گئت-گل کؤرپوسو - ویادوک میونون آچیلیشی اوْلموشدور.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ آذر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۱ جمادیالاول/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
بیری واریدی، بیری یوخودو. تانریدان سونرا هئچ کیم یوخودو.
البت ده اوشاقلار! بو چوخ چوخ اوزون زامان اؤنجهیدی. زامان کئچدیکجه هر شئی اولدو، حئیوانلار اولدولار، آداملار، ائولر، کندلر، شهرلر، مدرسهلر، کیتاب و قلملر و هم ده ائو تاپشیریقلاری.
سوروشورسوز بس بونلار نئجه اولدولار؟ هاردان گلدیلر؟ منجه ده سیزین ماراقلاندیغیز بو طرز شئیلر چوخ گؤزل سورولاردیلار. آمما اوشاقلار بوگون بو سورولاریزی یادیزدا ساخلایین، بیر باشقا ناغیلیمیزدا دا اونلارین جاوابلارینی تاپاریق. چونکی بو گونکو ناغیلیمیز جیرتدان و معللیمین اونا وئردیگی ائو تاپشیریقلاریدیر.
جیرتدان کیمدیر!؟
باخین! نئجه ده من اونوتقان بیریسی اولموشام. هئچ جیرتدانی سیزه تانیتمادان اونون ناغیلینی دئمهیه باشلامیشام. آماندی ها! سیزده منه تای اولمایین. عاغلیزا هر نه گلیر تئز الیزه بیر قلم آلین، دفتریزده یازین. چونکی تانری، سیز اوشاقلارین عاغیللارینا هر زامان گؤزل فیکیرلر، چوخ ماراقلی سورولار گؤندرر.
هر کیم نه دئسه، قویون دئسین. بوراخین اونلار سیزین دوشونجهلریزله آلای ائتسینلر. آمما بونو بیلین کی، سیزین خیاللاریزا گولن اینسانلار چوخ سهو ائدیرلر. او خیاللار تانری طرفیندن وئریلن ان قیمتلی خزینهلردیلر. هر زامان اونلاری قورویون.
وای، وای، وای. . گئنه باشیم قاریشدی. جیرتدان یادیمدان چیخدی. یاخشی، گولمهیین. دا بو سفر ناغیلیمیزدان باشقا بیر یئره جایمایاغیمی سیزه سؤز وئریرم.
هه، جیرتدان سیزه تای بیر مدرسه اوشاغیدی. اوشاغیدی، چونکی من اونو تانیییرام. او ایندی آرتیق بؤیویوب، یئتشکین بیریسی اولوبدور. بو ناغیلی دا من اونون کیچیکلیگینده یازدیغی دفتردن اوخویوب سونرا سیزه یازدیم. بلی بس نه. بیرآز اؤنجه سیزه نه دئدیم. عاغلیزا نه گلیرسه دفتریزده یازین دئمهدیم می؟ باخین گؤرون جیرتدان کیچیک یاشلاریندا نه قدر ده گؤزل شئیلر دوشونورموش.
البت ده اونون یازیسینی سونرا من ائدیت ائتمیشم. ائدیت نه دئمک؟
یانی کی خطالارینی دوزلتمیشم. بیلیرسیز اوشاقلار! یازیدیغیز شئیلرین خطالی اولماسیندان اصلا قورخمایین. حتتا بؤیوک یازیچیلارین شعیرلری، حئکایهلری و ناغیللاری دا خطالی اولار. بونا گؤره ده یازدیقلارینی بیر ائدیتورا گؤستررلر. ائدیتور دا اونلاری چوخ دیفتلیجه اوخویوب سهولرینی دوزلدر. سیزلر ده یازماقدان هئچ چکینمهیین. یازدیقدان سونرا آتا، آنا، بؤیوک قارداشیز و باجیز او یازینین ائدیتورلوغونو ائلهیر. یادا ساخلایین اؤزوز بؤیودوکدن سونرا گلهجکده اونلاری دوزلدیب کیتاب حاینا گتیررسیز.
هه، نه وار؟ گئنه کی گولورسوز. نه اولوب؟
هه آنلادیم. آی کول باشیما تؤکولسون منیم. گئنه ناغیلیمیزی اونوتدوم. هله منه باخین کی سیزلره نئجه ده سؤز وئرمیشدیم.
جیرتدان چوخ زیرنگ اوشاغیدی. مدرسه ده معللیمینی دیققتلی دینلردی.
جیرتدانین فقط بیر عئیبی واریدی. هفتهنین ایلک گونو مدرسهیه یورقون آرقین و یوخولو گئدردی. نئیه؟ ایندی سیزه ندنینی سؤیلهرم.
چونکی هفته سونو تعطیلینی صاباحدان آخشاما قدر باشی اوینامایا قاریشاردی و تعطیل گونونون سون ساعاتلاری، گون باتاندان سونرا ائو تاپشیریقلاری یادینا دوشردی. هئی یازاردی پوزاردی، تا کی گئجه یاریسی معللیمین اونا وئردیگی تاپشیریقلاری یئرینه یئتیرردی. بونا گؤره ده گئجهنی گئج یاتاردی و صاباحیسی گون، یوخولو یوخولو مدرسهیه گئدردی.
گونلرین بیرینده، گئنه هفتهنین ایلک گونو یوخولو حالدا مدرسهیه گئتدی. صینیفده او قدر یوخوسو گلیردی کی آرتیق معللیمین نه دئدیگینی ائشیتمیردی. معللیم کیتابدان بیر شئیلر اوخویوردو، هامی دا اونون دئدیکلرینی دفترلره یازیردیلار.
جیرتدانین اوتوراجاق یئری پنجره قیراغیندایدی. پنجره آچیغیدی. جیرتدانین گؤزلری بیردن ائشیکده پنجره قاباغیندا اوجا بویلو، ایکی بوینوزلو بیر دئوه ساتاشدی. هامی باشی آشاغی یازماقلا مشغولدو. بونا گؤره ده کیمسه دئوی گؤرموردو. جیرتدان قیشقیرماق ایستهدی، آمما قورخودان دیلی توتولموشدو. سس چیخارا بیلمیردی. ائله او آندا، دئو گوجلو و اوزون قوللارینی پنجره دن ایچری اوزاتدی و جیرتدانی اوتوردوغو یئردن قاپیب ائشیگه گؤتوردو. سونرا دا اونو بئلینده کی توربایا آتدی و مدرسه دن قئیب اولدو.
جیرتدان یول بویونجا توربادا قورخو ایچینده آغلاییردی. دئو اونو تورباسیندان چیخاراندا اؤزونو بؤیوک بیر اوطاقدا گؤردو. او هله ده آغلاییردی.
دئو اونا دئدی کی:
– اگر منیم دئدیگیمی ائله سن، سنینله هئچ ایشم اولماز، یوخسا آخشام یئمهییم اولارسان.
جیرتدان آغلایا آغلایا سوروشدو:
– منیم جانیمدان نه ایستیرسن؟
دئو دئدی کی:
– من توپ اوینامایی چوخ سئویرم. آمما معللیمیمیزین وئردیگی ائو تاپشیریقلاری اوزوندن اوینامایا چوخ واخت قالمیر. آتام دا دئییر کی درسلرینه دوزگون چالیشماسان سنه یئمک یوخدور. سنی بورا گتیردیم، یا منیم درسلریمی یازارسان، یا دا وئررم آنام سنی قازاندا پیشیرر، آخشام یئمهییم ائلهرم.
جیرتدان دئدی:
– دئو قارداش! نه اولار، منی یئمه. باخ! نه قدر درسین وارسا هامیسینی من یازارام.
سونرا دا دئوین دفتر قلمینی الینه آلدی و یازمایا باشلادی. دئو ده توپونو گتیردی اوطاقدا آتیب توتدو. بیردن توپ هاوادا فیرلاندی و جیرتدانا دوغرو گئتدی. جیرتدان توپو گؤردو و آنیدن یئریندن سئچراییب باشییلا توپا ووردو.
دئو بو دورومو گؤرونجه تعججوبلندی و سئوینهرک دئدی:
– اوها! سن توپ اوینامایی باجارا بیلیرسن می؟
جیرتدان دئدی:
– بس نمنه! من هفته سونلاری صاباحدان آخشاما ائله توپ اوینارام.
دئو دئدی:
– دئییرم کی. آخشام چاغینا هله چوخ قالیر. گئدک ائشیگه، بیرلیکده بیرآز اوینایاق. سونرا سن گئری دؤنوب منیم درسلریمی یازارسان.
جیرتدان قبول ائلهدی و ایکیسی ده ائودن ائشیگه چیخدیلار. ائوین قاباغیندا بیربیرلرینی قووالادیلار. توپا شوت چکدیلر. ایلندیلر، گئنه ایلندیلر و زامانین نئجه کئچدیگیندن هئچ ده خبرلری اولمادی. فقط هاوانین قارانلیغیندان و بیرده یورقون توشدوکلریندن نه قدر گئج اولدوغونو آنلادیلار.
دئو باخدی جیرتدانا، جیرتدان دا دئوه. ایکیسینین ده سسی چیخمیردی. ایکیسی ده، نه لر اولاجاغینی یاخشی بیلیردی. بیردن جیرتدان اوجا سسله آغلامایا باشلادی. دئو ده اوزونو ائوه ساری توتوب قیشقیردی:
– آنا، آی آنا! تئز اول قازانا سو دولدور، قوی اوجاغین اوستونه.
سونرا دا جیرتدانین بوینوندان توتوب ائوه آپاردی. جیرتدان آغلایاراق یوکسک سسله دئوه تئز تئز دئییردی:
– نه اولار منی یئمه، نه اولار منی یئمه.
او آندا جیرتدان چیینینین ترپتندیگینی حیسس ائله دی و سونرا دا بیر سس ائشیتدی:
– جیرتدان، جیرتدان! دور منیم بالام.
جیرتدان باشینی یوخاری قالدیردی. صینیفدایدی و معللیمی ده اونون باشی اوستونده دورموشدو. صینیف یولداشلاری هامیسی اوجا سسله “نه اولار منی یئمه” دئییب گولوردولر. معللیمی ده گولوردو.
جیرتدان هامییا باخدی. او دا گولمهیه باشلادی. آرتیق یوخوسو قاچمیشدی.
آمما او گوندن سونرا اؤزونه سؤز وئردی، بیر داها ائو تاپشیریقلارینی گئج ساعاتلارا ساخلاماسین.
بیری واریدی، بیری یوخودو. تانریدان سونرا هئچ کیم یوخودو.


text:
فاطمه و طییبه قندی بولیب بو الاو گردابیگه کویدیلر؟
یازووچی: عبدالجلیل سروش
فاطمه محمدی و طیبه موسوی تحصیل لری یکونلنیشی بیلن تیاتر صحنه سیده نمایش کورسه تیش خیالینی فکرلریگه سورگن یاش قیزلردن ایدیلر. لیکن اوروش اوتی، بو ایکی افغان فلم خادمی نینگ رویا لری سینما پرده سیده چیقمسدن آلدین توپراققه کومدیردی.
افغان فلم اداره سی مسووللری نینگ ایتیشیچه، بو ریاست ایشلاوچی لریدن بولگن فاطمه محمدی و طیبه موسوی، شنبه کونی توشدن کیین ساعت۲:۰۰ (۲۲ جوزا) اویگه قهیتیش نیتیده افغان فلم اداره سینی ترک قیلگن لر. اویلری دشت برچی منطقه سیده بولیب؛ بو منطقه عموما هزاره لردن تشکیل تاپیب و سونگی کونلرده ریجهلنگن تروریستی هجوم لرگه گواه بولگن.
کابل یشاوچیلری اینیقسه بو منطقه ده حیات کیچیره دیگن اهالی، کوندهلیک تروریستی حادثه لرگه نشانگه توتیلیشدن خواطرده لر. فاطمه و طیبه نینگ افغان فلم ده گی همکسب لری هم بو خواطرلردن آگاه ایدیلر.
فاطمه و طیبه نینگ اویگه قیتیشی دن ایکی ساعت کیین، افغان فلم ریسی صحرا کریمی کابل نینگ غربیده ایکی ایری پارتلش یوز بیرگنی خبرینی ایشیتگن. بو خبر خانم کریمی نی خواطرلنتیره دی؛ چونکه بو ایکی پارتلش مسافر تاشیوچی موترلرنی نشانگه توتکن و خانم کریمی فاطمه و طیبه لینی موتر لر دن فایده نلیب اویلریگه کیتیشلریدن خبردار ایدی.
صحرا کریمی ایککی خادمی فاطمه و طییبه لر اویلریگه ساغ و سلامت ایتیب بارگنلریدن آگاه بولیش اوچون اولرنینگ عایله لریگه تیلفون قیله دی. بیرا ق عایله لریدن منفی جواب قولگه کیلتیره دی. بو ایکی یاش قیز نینگ عایله لری خانم کریمی گه فاطمه و طیبه هلیگچه اویگه قیتمه گنلرینی ایته دیلر.
فاطمه و طیبه نینگ اویگه قیتمه گن لیکلری خانم کریمی نینگ خواطر لرینی تاباره کوچیتیره دی؛ چونکه اولر ایکی ساعات آلدین افغان فلم اداره سینی ترک قیلگن ایدیلر.
افغان فلم باشلیغی نشانه خبر آژانسی گه ایتیشیچه، فاطمه و طیبه نینگ بیر قطار عایله اعضا لری بیلن کابلده بو ایککی پارتله ش قربانی لری نینگ میزبانلیگی نی قیلگن بیرقطار کسلخانه لرنی قیدیریب چیقه دیلر؛ بو پارتلشلر عاقبتیده ۷ کیشی قربان بولگن و ۶ کیشی ایسه تن جراحت کوترگن دیر.
قویاش باتیش چاغی ییتیب کیلگن ، اما بو ایکی یاش قیز نینگ عایله لری فاطمه و طیبه لر نینگ عمر قویاشی اله قچان باتگنینی ایشانمس ایدیلر ….
عدلی طب جسد لرنی سقله ش محلی دیر. بو آدرس ایسه ایکی یاش سینماچی عایه لری نینگ قیدیره دیگن سونگی آدرسی دیر، عدلی طب مرکزی اولرگه جسد لر انیق له نیشی اوچون ایرته گچه کوتیش لرینی سوره یدیلر.
کیچه تانگ آته دی. ۲۳ جوزا یکشنبه کونی ایرته لب صحرا کریمی و فاطمه و طیبه عایله اعضالری عدلی طب ریاستی گه مراجعت قیله دیلر؛ بومحل باشقه کونلردن کوره کوپراق گوجوم دیر. اولر ساعت لر کوتیش دن سونگ سیویملی فرزندلری بو ایککی پارتله ش دن بیریده قربان بولگنیلرینی بیلیب آله دیلر. اولر فاطمه و طیبه نینگ جسد لرینی تاپیب آله دیلر.
ایککی یاش و تویغولی سینماچی
صحرا کریمی، فاطمه محمدی و طیبه موسوی نینگ افغان فلم ریاستیده ایشچیسی اوله راق قبول قیلینیشی ماجرالی دیب او نینگ معلوم قیلیشیچه بو ایکی تعلیمکورگن یاش اوچون ینگی فرصت یره تیلگن ایدی. بو یاشلر نینگ افغان فلم ریاستیده ایشگه آلینیشی بو ریاست بیر قطار ایشلاوچی لری نینگ نفرت لریگه دوچ کیلگندی.
کریمی خانم نینگ سوز لریگه کوره، اوشبو ایکی یاش نینگ ایش گه قبول قیلینیشی دن ایکی آی اوتمه گن. بولر تیاتر و انیمیشن توزه تیش بوییچه تعلیم آلگن لردی و مملکت سینماسی نینگ یوکسلیشی اوچون بویوک رویا لری بولگندی.
فاطمه محمدی و طیبه موسوی اداری اصلاحات کمیسونی تمانیدن افغان فلم اداره سیده یول تاپگن دیلر. افغان فلم ریسی نینگ معلوم قیلیشیچه حاضر افغانستان تشقریسیده یشه گن افغان فلم ریاستی نینگ بیر قطار خادم لری او نینگ مذکور ریاست ده هزاره لرنی ییرلشتیریشی گه عیب له گن ایدیلر . بو کونلرده تشلب کیتیلگن گدام نی فلم تماشاسی زمانوی سالونی گه اوزگرتیرگن افغانفلم ریاستی افغانستان سینماسی نی قیته دن جانلنتیریش سعی و حرکتی اوجآلگن اما اوروش و تروریستی هجوم لرنی دوام ایتیشیدن تشقری اولکه نینگ ترقیاتی گه بویوک توسیق بولگن قومی نفرت بو مملکت ده آسایشته لیک و ترقییات تمان یول آلیشی گه توسیق بولگن.
ریجهلنگن پارتلشلر
کابل غربی کوپراق هزاره قوم لر یشهب کیلگن بیر منطقه بولیب بیر مدت دن بویان قطار هجوم لرگه گواه بولماقده.
بوندن آلدین دشت برچی نینگ سیدالشهدا قیز لر مکتبی هم کوچلی پارتلش شاهدی بولگن ایدی. بو حادثه ده ۱۰۰ اوقووچی حیاتینی قولدن بیریب و ۱۵۰ کیشی ایسه تن جراحت کوتارگندی. اوتگن ییل قیش موسومیده هم موعود و کوثر دانش بیلیم مرکزلری عینا شو منطقه ده نشانگه آلینگندی. بوندن آلدین هم قورالی داعش گروهی بو منطقه ده قونیم تاپگن بیر توغروق خانه اوستیگه هجوم قیلیب اونلرچه باله و آنه نینگ حیاتی گه ضامن بولگن ایدی.
بو هجوم لرنینگ آرقه سیده قیسی گروه بولگن لیگی هلیگچه انیق ایمس، اما کابل غربی یشاووچیلری کون اوتیشی بیلن خوفسیزلیک وضعیتی یمانلشگن لیگی دن کوپراق خواطرده لر. بیر قطار تانیقلی شخصیت لر جمله دن مملکت ایسکی خوفسیزلیک اداره سی نینگ ریسی رحمت الله نبیل افغانستان قومی گروه لر– مذهبی هزاره – شیعه لریگه قره تیلگن ریجهلنگن هجوم لرنی یولگه قوییلیشی دن حیرت گه قالگنینی آچیق لگن ایدی.
نبیل جنابلری سونگی پیتلرده یازگن بیر مقاله سیده ادعا قیلیشیچه، پاکستان استخباراتی ای.اس.آی بو اوروش لرنی افغانستانده قومی و دینی ضدیت لرنی کوچیتیریش مقصدیده عملگه آشیره دی.
افغانستانده هزاره – شیعه لرگه قرشی دوام ایته یاتگن هجوم لر بو کونلرده اجتماعی ترماق تویتر ده «هزاره لرنی اولدیریش نی توخته تینگ» عنوانی آستیده کمپاین یولگه تشلهب بو کمپاین ده قتنه شگن لر هزاره – شیعه لرگه قره تیلگن غرضلی حادثه لر کابل و مملکت نینگ ایریم منطقه لریده (سوی قیریم) نسل کش لیک حکایه سی دیب توشینه دیلر.
اولر دولت و بیرلشگن مللتلر تشکیلاتی دن بوکبی حادثه لرنی نسل کش لیک دیب رسمی رویخط گه اوتکزیلیشینی ایسته گنلر. افغانستان دولتی هلیگچه بو کمپاین حقیده مثبت جواب بیرمه گن.


text:
دؤنوش
قاسیم پناهی
(بیرینجی بؤلوم)
لاچین هر سحر کیمی قهوه آلتیسینی تئز بیتیردی. آیاغا قالخاراق دا بارداقداکی پورتاغال سویونو بیر اودومدا ایچیب ماسانین اویانیندا تلسمهدن یئمهگینی یئیَن رامیزین یانینا کئچدی. آرخادان قوللارینی بوینونا سالیب اوزوندن اؤپوب سنی چوخ سئویرم دئدیکدن همن سونرا قارشیسینا کئچیب اؤتکملی دوروشویلا قونوشدو.
لاچین ـ بو ایلین ان یاخشی ژورنالیستی من اولاجاغام.
رامیز ـ _ اونو آشاغیلادیغینی گؤرسهدن ایبلیس واری گولوشویله _ وئریلن اونسکگیز اؤدولدن سون دؤردونو من قازانمیشام. منیم اوستومه اؤلکهده ژورنالیست یوخدور . سیزلر ایکینجیلیگه یاریشین.
لاچین ـ _قاپیدان ائشیگه چیخاراق_ گؤرهجهییک.
رامیز مطبخده ماسانی ییغیشدیراندان سونرا قارا کوتونو گئییب سالونون قاپیسینین یانینداکی دولابا بنزَر باشماق یئرینین اؤنونه گلیب اوست بؤلوموندهکی سیییرمه گوزگوده شابالیدی ساچلارینی داراییب آت قویروغو باغلادی. بیغینی ایکینجی ویلهئلم کیمی ائشیب اؤلگون گؤرکمینی آیاقدان_باشا سوزدو. دوغرودان دا یولداشلارینین دئدیکلری کیمی آجیماسیز بیرینه اوخشاییردی. اونو ایلک کز گؤرن بوتون اینسانلار آجیقلی بیری اولدوغونو دوشوندوکلرینه باخمایاراق چوخ اورگی یوموشاق ایدی. زهملی گؤرکمینی سوزوب اؤزونه بیر گؤز آتیب سئودیگی آغ کؤینهگینین اوزَریندن آل بویون باغیسینی آسدی.
گوزگونون سول بوجاغیندا حیات یولداشیندان بیر فوتو وار ایدی. رامیز هر گون اونو گؤره بیلسین دئیه گوزگویه یاپیشدیرمیشدی . هر سحر ده اونو گؤرونجه ائولیلیکلرینین ان دادلی گونلرینی تامسیناراق ایلک اؤدولونو او فوتولارین یاردیمی ایله قازاندیغینی خاطیرلاییردی.
ائولندیکلریندن سونراکی ایلک گزینتیلری ایدی. شهرین قالابالیغیندان اوزاقدا، اؤزلریندن باشقا کیمسهنین اولمادیغی بیر یئرده زامان کئچیرتمک ایستهییردیلر . رامیز ساوالانین اتکگیندهکی آتا_بابا یایلاقلارینی اؤنردیگینده لاچین دا کؤنول وئردی. بیرلیکده یولا دوشدولر. آخشام باشی یایلاغا چاتیب یامیاشیل یاماجدا چادیر قوردولار. یئمک سونراسی چادیرین اؤنونده، چیمَنین اوستونده اوزاندیلار. ان بالاجا اولدوزلار بئله گؤرونوردولر.
لاچین ـ سنجه منیم اولدوزوم هانسی دیر؟
رامیز ـ سنینکینی بیلمیرم. آنجاق منیم اولدوغونا گؤره آیین یانینداکی او ان پارلاق اولدوز منیم اولمالی دیر.
بیرلیکده اولدوزلاری سایاراق یوخویا دالدیلار. ائرتهسی گون بالیقلی چایدا چیمدیلر. سونرا دا قایایا چیخماغی کسدیردیلر. قایانین باشیندا رامیز حیات یولداشیندان فوتو چکمک ایستهدی. لاچین اوچورومون آغزیندا اللرینی ایکی طرفدن ده آچیب ساچلارینی یئله وئردی . قارتال اووونو جایناقلاییب آن ایچینده قالدیردیغی کیمی ،سانکی او دا قایانی یئریندن اویناداجاقدی. لاچینین فوتودا بللی اولمایان کسکین ماوی گؤزلری ده رامیزده بئله بیر ایمگهنین یارانماسینا یاردیم ائدیردی. سونرالار رامیز فوتولاری اینجهلهدیگینده لاچینین آرخاسیندا بیر کؤهول اولدوغونو آنلادی. یئنیدن اورایا گئدیب او زامانا دک گیزلی قالان کؤهولو ایچیندهکی سلجوقلو دفینهسی ایله آچیغا چیخارتدی. همن ایلده ایلین ان یاخشی ژورنالیستی سئچیلدی.
اوزونو یاناشدیریب _ سنی یئنمک زوروندایام سئوگیلیم _ دئیهرَک فوتودان اؤپدو.
ائودن چیخماق اوچون تام آنیق اولدوغوندا تئلفونو کوتونون ایچری جیبینده تیترَدی. قزئت بوروسوندان یولداشی زنگ ائتمیشدی.
ـ سلام آیخان گون آیدین قارداشیم.
آیخان ـ گون آیدین رامیز. قولاق آس گؤر نه دئییرم.
ـ ائشیدیرم سنی.
آیخان ـ گئجه بلدییه ایشچیلری ارک قالاسینین چئورهسیندهکی قازینتیلاردا کوتلهوی گور تاپیبلار. اؤزونو تئز اورایا یئتیر یوخسا بیرینجی سالیق لاچیندان اولاجاق بیلهسن.
ـ تامام.
رامیز چئویک آددیملارلا اؤزونو آرابایا یئتیریب یولا دوشدو. چاتدیغیندا اوندان باشقا کیمسه یوخ ایدی. ائولری ارک قالاسینا یاخین اولدوغوندان دولایی باشقا ژورنالیستلردن تئز یئتیشدیگینی دوشوندو.
قازیلان یئرین چئورهسینه اون_اون ایکی قوروقچو قویموشدولار. رامیز ژورنالیستلیک کارتینی گؤرسهدیب شکیل چکمک اوچون یاخینلاشدی. اوچ کوادرات مئتره یاخین چالادا اونیئددی اینسان ایسکلئتی وار ایدی. اونلاردان اونو ائرکک ، یئددیسی ایسه قادین سوموگو کیمی گؤرسنسه ده هئچ بیرینین قافا تاسی یوخ ایدی. رامیز یوبانمادان رئپورتاژ ایشلهییب آیخانا گؤندردی.تام اورادان آیریلماق ایستهدیگینده سوموکلرین آراسینداکی سامانلی پالچیغا بنزر اسکی کاغیذ ایلگیسینی چکدی. گؤزتچیلرین گؤزونو اوغورلاییب چالایا ائندی. سوموکلره توخانمادان اسکیمیش مکتوبو گؤتوروب چتینلیکله چالادان چیخدی. کیمسهنی ماراقلاندیرمادان دا کئشیکچیلرله ساغ اوللاشیب اورادان آیریلدی.
بیرینین آرخاسینجا گلمهدیگیندن امین اولدوقدان سونرا آرابانی خیابانین قیراغینداکی آغاجلارین کؤلگهسینده ساخلاییب مکتوبو گؤتوردو. کاغیذین آراسیندان بئیین چاتلادان ایرین قوخوسو گلیردی. آن ایچینده رامیز باشینی پنجرهدن ائشیگه چیخاردیب قوسدو. داشبوردداکی مندیلی گؤتوروب بورنونا باغلادیقدان سونرا یئنیدن کاغیذین قاتینی آچدی. اوزرینده دیشلرین آراسیندا یئرلشهجک قدر بالاجا اولان اَت دیدیکلری وار ایدی. تام اورتاسیندا قانلا ” من اولدوغوم سورهجه سیزه حیات یوخ. ” آلتیندا ایسه “بذ قالاسینین تام اؤنوندهکی تپهنین آرخاسیندا بیر داخما وار. سنی اورادا گؤزلهییرم. ” یازیلمیشدی. مکتوبون کیمدن اولدوغو، نه زامان، کیمه یازیلدیغی بللی دگیلدی. آیریجا ایسکلئتلر آراسیندا اولدوغو داها دا گیزملی ایدی. رامیز بونون سیرّینی آچیغا چیخارتماق اوچون مکتوبداکی بولوناقا گئتمهگی کسدیردی. اونون اوچون ده واختینی کورلامادان آیخانا بیر مئساژ آتیب یولا دوشدو.
آخشام چاغی بذ قالاسینین اؤنوندهکی بؤیوک تپهنین آرخاسینا یئتیشدی. یولون قالانینی آیاقلا گئتمک زوروندا ایدی. جیب تئلفونویلا ، مکتوبو گؤتوروب یولا دوشدو. بیر آز آرالاندیقدان سونرا گئری قاییدیب آرابانین صاندیغیندان ال فنرینی ، بیر ده اوو توفنگینی آلیب مئشهنین اورتاسینا دالدی.
هارا گئدهجهگینی بیلمیردی. گؤز ایشلهدیکجه گؤی اوزونه اوزانان پالید آغاجلاری گؤرسهنیردی. اورایا قدر گلدیگینه باخمایاراق گئتدیکجه ایچینه قورخو چؤکوردو. ماهنی اوخوماقلا اؤزونه اورَک وئرمهگه چالیشسا دا بارماغینی چیگینیندهکی توفنگین ماشاسیندان آییرا بیلمیردی.
هاوا قارالمیشدی. رامیز تیترَک آددیملارلا ایرهلی گئدهرَک دونقولداییردی. هردن اؤزونو دانلاسا دا ان یاخشی ژورنالیست اولماق اوچون بونو ائتمک زوروندا اولدوغونو دا دوشونوردو. آددیملارینین آلتیندا ازیلن یارپاقلارین سسیندن باشقا بیر سس ائشیتمیردی. مئشهدهکی آغیر سسسیزلیک اورگینی آغزینا گتیرهجک قدر قورخونج ایدی.
گئتدیگی آغاجلیق آچیغا چیخدی. بالاجا داخما بؤیروندهکی قوجا چینار آغاجی ایله اوزاقدان گؤروندو. رامیز اؤزونو بیر آز آرالیدا اولان کولون دیبینه وئریب چئورهنی یوخلادی. گئجه اولدوغونا باخمایاراق داخما قارانلیقدا قالمیشدی. اولا بیلسین بورادا کیمسه یوخدور دئیه دوشوندو. آنجاق مکتوبو آنینجا _ کسکینلیکله بیریسی داخمادا دیر _ دئیهرَک میزیلدادی. آنورمال بیر شئی گؤرونموردو. ایرهلیلهمک اوچون بیر_ایکی دؤنه درین نفس آلدی . سونرا فنرینی قولتوغوندا ساخلاییب توفنگینی ایکی اللی یاپیشیب داخمایا دوغرو یولا دوشدو. گوموشو آی ایشیغی آلتینداکی دورومونو پلیاستیشن اویونلاریندا زامبیلرله ، خورتدانلارلا ساواشان ایگیدلره بنزهدیردی. آنجاق نه قدر ده کوماندولار کیمی اوستالیقلا اورا_بورانی کونترول ائدهرَک آددیم آتیب اؤزگوونینی ایترمهمک اوچون چالیشسا دا ، داخمایا ساری آتدیغی هر آددیم سانکی اونو بلیرسیز بیر یئره گؤتوروردو. هردن قورخودان نفسی کسیلیب باییلاجاق کیمی اولوردو. او آن آغزیندا زورلا بیر اودوم توپورجَک توپلاییب بوغازینی ایسلادیردی. آرتیق داخمایا چاتمیشدی . اؤزونو چتینلیکله آیاقدا توتاراق بالاجا پنجرهنین آلتیندان سوزولوب قاپینین آغزینا یئتیشدی. توفنگینین اوجویلا قاپینی ایتَلهییب آستا_آستا ایچری گیردی. داخمانین دیبینده دیوار بویونجا اوزانان لمه وار ایدی. رفده بیر شئیلر اولسا دا نه اولدوقلاری سئچیلمیردی. دیوارین اؤنونده ماسایا اوخشار بیر یئشیک اوستونده ده اورتادان بؤلونموش بیر شئی گؤرونوردو. رامیز اورکلهنیب بیر آددیم داها ایرهلی گئتدی. تاختا قاپی تاراقلا باغلاندی .
قاپی آچیلدی. لاچین آلیشقانلیق اوزوندن ایچری گیرر_گیرمز دانیشماغا باشلادی. آردیجیل اولاراق بیر نئچه سورغو وئردی. بیر سس ائشیتمهیینجه باشماغینی چیخاردیب مطبخه گیردی. اورادا دگیلدی. همن چیخیب اوتاغا باخدی. اورادا دا یوخ ایدی. رامیزین ائوده اولماماسیندان شاشیردی . بئش ایل اؤنجهدن بری هر گئجه ایشدن قاییداندا اونو ائوده گؤروردو. اونون اوچون ده ائوده اولماماسی دوزگوسوز گلدی.
جیب تئلفونونو گؤتوروب نئچه دؤنه نؤمرهسینی ییغدی. آنجاق باغلانتی قورولمادی. باغری یاریلدی. اورگی آز قالیردی دؤشونو یاریب ائشیگه آتیلسین. آیخانین نؤمرهسینی توتدو.
آیخان ـ الو
لاچین ـ سلام آیخان بَی. رامیز اورادا دیر؟
آیخان ـ سلام. بورادا دگیل.
لاچین ـ ائوده ده دگیل. هارادا اولدوغونو بیلیرسیز می؟
آیخان ـ سحر ائرکن واتسآپ’دان منه بیر رئپورتاژ گؤندرمیشدی. مئساژیندا بلدییه ایشچیلرینین ارک قالاسینین چئورهسینده تاپدیقلاری کوتلهوی مزاردان سؤز آچمیشدی. من داها آرتیق بیلگی اوچون بلدییه باشچیسینا زنگ ائتدیم. آنجاق او بیلیکسیز اولدوغونو سؤیلهدی. باشقا ژورنالیستلردن ده سوراق توتدوم . کیمسه ائله بیر شئی اولدوغونو دوغرولامادی.
لاچین ـ بو نئجه اولا بیلر؟
آیخان ـ منی ماراقلاندیران باشقا بیر آنورماللیق دا وار. رامیزین منه گؤندردیگی رئپورتاژداکی فوتولارین هامیسی قارانلیق دیر.
لاچین ـ من ، من … سرسم اولماق اوزرَیم. بو ، بو، بونلار نئجه اولا بیلر؟ سیز نهدن بونلاری او آن منه بیلدیرمهدینیز؟
لاچین آیخانین سؤزلرینین آردینی دینلمهدن باغلانتینی کسدی. همن قاپییا ساری یئرییب باشماق یئریندن باشماقلارینی گؤتوروب اگیلمهدن یئره آتدی . آنجاق گئیمهییب گئری قاییتدی. نهسه دوشونوب یئنه ده قاپییا دوغرو گئتدی . یئنه ده گئری دؤندو. او دوغرودان دا نه ائدهجهگینی بیلمیردی.
قاپی دؤیولدو. لاچین کیمسینیز دئیه سسلندی. قاپینین آرخاسیندان آیخانین سسینی ائشیدینجه گئجیکمهدن قاپینی آچدی.
آیخان ـ سلام. تئز اول گئدیریک.
لاچین ـ هارا؟
آیخان ـ رامیز منه باشقا بیر ساوجیق دا گؤندریب. اونو گؤرمهمیشدیم.
لاچین ـ نه یازیب؟
آیخان ـ بذ قالاسینین تام اؤنوندهکی تپهنین آرخاسیندا بیر داخمایا گئتدیگینی یازیب.
گونشین ایلک ایشیق تئللری قارانلیغین باغرینی سؤکدوکده تپهنین آرخاسینا چاتدیلار. رامیزین آراباسینی گؤرونجه سئویندیلر. لاچین تئز ائنیب آرابانی یوخلاماغا باشلادی.
سحر شئحی مئشهده باشقا بیر اورتام یاراتمیشدی. اورک اوخشایان سرین یئل اسیردی. آغاجلارین،چیچکلرین اوتلارین قوخوسو اینسانین عاغلینی باشیندان آلیردی. آیخان درین بیر نفس آلیب قوللارینی قوینونا قویوب آرابایا سؤیکندی. او اوزاقلارا باخاراق کئچمیش گونلره قاییتدی. بئش ایل بوندان قاباق رامیزله لاچین ائولنمهمیشدن دوز بیر آی اؤنجه رئپورتاژ اوچون لاچینلا آستارایا گئتمیشدیلر . ایشلرینی بیتیردیکدن سونرا قاییدان باش حئیران گَدیگین قیراغینداکی مئشهیه دالدیلار. آیخان اورک سؤزونو دئیه بیلمک اوچون بیلهرَکدن اونو آغاجلارین اورتاسینا چکمیشدی. آنجاق سنی چوخ سئویرم دئییب ائلچیلیک ائتمک اوچون اؤزونو زورلاسا دا او ایشی باجارمامیشدی. او گوندن بئش ایل کئچسه ده آیخان حله ده لاچینی سئودیگینی دوشونوردو.
آیخان ـ تانری بورانی اینسانلار روحلارینی آریندیرا بیلسینلر دئیه یارادیب دیر.
لاچین ـ سن ائله بیل گزمهگه گلیبسن!
آیخان ـ ایندیکی گلمیشیک دوغانین دا دادینی چیخارتساق پیس اولماز. ائله دگیل می؟
لاچین ـ دگیل. آرابادا اؤنملی بیر شئی یوخ. تئز یولا دوشمهلیییک. هارادان گئدهجهییک؟
آیخان اورا_بوارنی آختاردیقدان سونرا_آیاق ایزلری بو یانا گئدیب_ دئیهرَک مئشهنین اورتاسینی گؤرستدی .
آرتیق گونشی گؤی اوزونده گؤرمک اولوردو. هاوا قیزمیشدی. آغاجلاردان سورو_سورو چیخیب اونلارا سالدیران آغجا قانادلار آمانلارینی کسمیشدی. سحر چاغی اینسانین روحونو اوخشایان دوغا یاواش_یاواش سرت اوزونو ده گؤرسهدیردی. اونلار آیاق ایزلرینین دالینا دوشهرَک ایرهلیلهییردیلر. آچیقلیغا چیخینجا لاچین داخما اورادا دیر دئیهرَک باغیردی. آیخان تئز الینی اونون آغزینا آتیب سوسدورماغا چالیشدی .
آیخان ـ هیییس. اورادا کیملرین، نهلرین اولدوغونو بیلمیریک. ساقین رامیز اورادا دیر دئیه دویغوسال داورانمایاسان.
لاچین ـ کیم اولاجاق کی؟
آیخان ـ ائله بیل رامیزین اؤلولرله اوغراشدیغینی اونوتموسان!؟ سن بو کولون دیبینده گیزلن. من داخمانی یوخلایاجاغام. تهلوکهلی بیر شئی اولماسا فیشقیریق وئرهجهیم.
لاچین ـ تامام.
آیخان چکینجهلی آنجاق یئگین آددیملارلا اؤزونو داخمانین پنجرهسینه یئتیردی. گیزلیجه باشینی شوشهیه سؤیکهییب ایچرینی گؤزدن کئچیرتدی. سونرا لاچینا ساری دؤنوب فیشقیریق چالاراق الی ایله گل دئیه ایشارت وئردی. بیرلیکده ایچری گیردیلر. لاچین چیغلیق آتیب دیزلرینین اوستونده اوتوراراق الینی باشیندا داراقلاییب گؤزلرینی یومدو. گؤودهسینین تیترهییشیندن آشماسین دئیه زورلا اؤزونو دیک توتماغا چالیشیردی. آیخان گؤزلرینین گؤردوگونه اینانا بیلمیردی. هر یئر ایرین قوخویوردو. پالچیقلا سووانمیش دیوارلار، یئر، تاوانداکی آغاجلار هامیسی سانکی قانلا بویانمیشدیلار. اَت دیدیکلری هر یئرده گؤرسَنیردی. دیوارین دیبینده رَف بویونجا قافا تاسی دوزولموشدو. ساغدا بیر یئشیک سولدا ایسه اوست_اوسته قالانمیش جیر_جیندیرلار وار ایدی. آیخان یئشیگه یاخینلاشدی. اوستونده ساخسیدان دوزلینمیش یاریم دایره بیر دامغا وار ایدی. کسکینلیکله اونون باشقا بیر یاریسی دا اولمالی ایدی. دامغانی گؤتوروب او یان_بو یانینا باخدی. اوزرینده بیلمهدیگی الیفبا ایله نهسه یازیلمیشدی. اونو جیبینه باسیب حله اؤزونو اله آلا بیلمهین لاچینا ساری گئتدی. دیزلرینین اوستونده اوتوروب اونو اووتماغا چالیشدی. آچیق قالان تاختا قاپی تاراقلا قاپاندی. آن ایچینده داخمانی قارانلیق بورودو. یئشیگه ساریدان یوکسهلن قاییم چیغلیق یئرینی قاه_قاهایا وئردی. آیخان لاچینی قوروماق اوچون قوللارینی بئلینه ساردی. سس گلن یئردن ایستیسی اوزلرینی قارسالایان آلوو قالخدی. آلوو گئتدیکجه اینسان گؤودهسینه دؤنوردو. لاچینین دیرناقلاری آز قالیردیلار آیخانین بؤیرونو دئشسینلر. ایکیسی ده باییلماق اوزره ایدیلر. کیشی گؤودهسینه بنزر آلوو بوغونوق سسله: _حله سیزین واختینیز گلمهمیشدی. آنجاق اؤزونوزو دامویا آتدینیز. من اولدوغوم سورهجه سیزه حیات یوخ_ دئدی .
لاچین بوینونون آغریسی ایله اؤزونه گلدی. بوینونو اوواندان سونرا اوزاندیغی یئردن قالخیب ساغینی_سولونو آختاردی.آیخانی داخمادا گؤرمهیینجه آلنیندا سویوق تر مونجوقلاندی. گوجونو توپلاییب یاریم آچیق قالان قاپییا ساری یئریدی. گئجه اولموشدو. قوجا چینارین یارپاقلارینین آراسیندان گوموشو آی ایشیغی ساچیردی. آغاجین دیبینده کیمسه وار ایدی. یئردن بیر دگهنک گؤتوروب سسسیزجه آرخاسینی چینارا سؤیکهین آداما یاخینلاشدی. تام دگنهگی بوینونا ائندیرهجک آندا اونون آیخان اولدوغونو آنلادی. قارشیسینا کئچیب دانیشماق ایستهدی. باییلمیشدی. لاچین داخمانین دیوارینین یانیندا گؤردوگو سو قاپچاغیندان بیر اووج سو آلیب آیخانین اوزونه سپدی. آیخان قورخویلا اؤزونه گلدی.
آیخان ـ نه اولدو؟ اؤلدوک مو یوخسا؟
لاچین ـ اؤلمهمیشیک. سن بورادا نه آختاریرسان؟ ایکیمیز ده داخمادا دگلدیک می؟
آیخان ـ داخمادایدیق. گئریسینی خاطیرلامیرام.
لاچین ـ رامیزدن سوراق یوخ. ایندی نه ائتمهلیییک؟
آیخان _شهره دؤنمهلیییک_ دئیهرَک جیبیندن یاریم دامغانی چیخاردیب اونا گؤرسَتدی .
آیخان ـ رامیزی تاپماغین یولو بو دامغادان کئچیر. بونو دا اینجهلمک اوچون سهندین یانینا گئتمک زورونداییق .
لاچین کؤنولسوز اولسا دا باشینین ایشارتی ایله اونا قاتیلدیغینی بیلدیردی.
گلدیکلری یؤندن آرابالارا ساری یولا دوشدولر. جیرجیرامالار باسقینا کئچمیش مونقول اوردولاری کیمی سسلریله یئری_گؤیو تیترهدیردیلر. یولا چیخدیقلاری اوزون سوردو. قاییتدیقلاری جیغیر اونلارا تانیش گلسه ده آرابالارینی قویدوقلاری یئری تاپا بیلمیردیلر. آیخانین ایچی فیرتینالی دنیز کیمی چالخالانسا دا لاچینین الینی سیخاراق اونا اورک وئرمهگه یئلتهنیردی. توتدوقلاری یولون سونوندا یولون آیریمینا چاتدیلار. گلرکَن اورانی گؤرمهسهلر ده ایکیسی ده ساغدان گئتمهگی سئچدیلر . بیر آز گئتدیکدن سونرا داخمانین اولدوغو آچیقلیغا چیخدیلار. داخمایا یاخینلاشمادان همن یولو گئری قاییتدیلار. یول آیریمینین سولوندان گئتدیلر. یئنه ده داخمانین اولدوغو آچیقلیغا چاتدیلار. لاچین قوروموش دیل دوداغینی چتینلیکله ایسلادیب. دیلی توتار_توتماز بیر نئچه کره سو سؤیلهییب باییلدی. آیخان ایلک دؤنه ان چوخ سئودیگی آدامی قوجاغینا آلیب چینارین دیبینه گؤتوردو. بیر آن باش وئرن اولایلارا باخمایاراق گؤزلرینی لاچینین قاپالی گؤزلرینه دیکیب یاشادیغی موتلولوغون دادینی چیخارتماغی دوشوندو. آنجاق اونون سو ، سو اینیلتیسینی آنینجا داها یئگین آددیملار آتدی. چینارین آلتیندا لاچینی یئره اوزادیب داخمانین بانینداکی قاپچاقدان سو گؤتورمهگه گئتدی. قاییدارکَن لاچینی یئرینده گؤرمهدی.
اللری تیترهمهگه باشلادی. سو داملا_داملا اووجوندان یئره آخیب اؤنونه تؤکولوردو. لاچینین دا رامیز کیمی آرادان یوخ اولاجاغی بئینیندن کئچدی. آدامجیقلار کیمی قورویوب قالمیشدی. قولاغینی کار ائدهجک باغیرتیلا اؤزونه گلدی. اورگینین دؤیونتوسونو ائشیده بیلیردی. باغیرتی داها یوکسک سسله یئنیلندی. چینارین بوداغیندان ساللانان بیری یئره دوشدو. آیخان آیاقلارینی آددیم آتماغا زورلایاراق چینارا یاخینلاشدی. یئره دوشن لاچین ایمیش. تئز دامارینی توتوب قولاغینی اورگینین باشینا دایادی. داماری آتیردی. بارماقلارینی بورنون اوجونا توتدو. گوجسوز آنجاق آردیجیل نفس آلیردی. بیر داها سو قاپچاغینا ساری قاچیب سو گتیردی. لاچینین اوزونه سو ووراراکن بوینوندان آسلانان دامغانی گؤردو. الینی جیبینه آتیب دامغانی چیخارتدی. کسکینلیکله او بیری یارسی ایدی. لاچینین بوینوندان یاریم دامغانی چیخاردیب الیندهکینه یاخینلاشدیردی. بیرلشینجه اوزرینده بیر خاچ ،چئورهسینده ایکی قیلینج، بیلمهدیگی الیفبا ایله ده بیر شئیلر گؤروندو. ایکیسینی ده جیبینه باسیب لاچینین باشینی دیزینین اوستونه آلدی. اونون سوچسوز بنیزینی دویا_دویا سئیر ائدهرَک ساچلارینی سیغاللادی. ایستهمهدن لاچینلا تانیشدیغی ایلک گونو آنیمسادی. قزئت بوروسونون سالونوندا تلهسهرَک هاراسا گئتمک ایستهییردی. تیندن دؤنونجه لاچینلا گؤیوس_گؤیوسه توققوشدولار. ایکیسی ده ییخیلدیلار. آیخان تئز قالخدی. اونون دا الیندن توتوب دیکلتدی. سونرا دا باغیش دیلهیهرَک اونون آیین_اویونونو توپلاییب چانتاسینا ییغیب الینه وئردی. لاچین هئچ بیر شئی دئمهدن چانتا ایله آیخانین تپهسینه چالیب یولا دوشدو. صاباحیسی امکداش اولدوقلارینی اؤیرهنینجه لاچین نئچه دؤنه آیخاندان باغیش دیلهدی. گون اورتا دا اونو یئمهگه چاغیردی. بیرلیکده بالیق یئمک خاناسینا گئتدیلر. آیخان اوتانجدان دینیب_دانیشمیردی. یئمهگین آراسیندا لاچین گؤزلرینی اونا دیکدی.
لاچین ـ سیزجه سئوگی نه دیر؟
آیخان ّ اوزون بیر یولچولوقدور.
لاچین ـ نئجه؟
آیخان ـ چاتیلماز، چاتینجا بیتَن دیر.
لاچین گؤزلرینی آچیب _ نه اولدو_ سوراراق آیاغا قالخدی.
آیخان – تئز سهندله گؤروشمهلیییک . سن آغاجدان ساللاندین. سونرا ییخیلدین. خاطیرلاییرسان می؟
لاچین ـ یوخ.
آیخان ـ بیر آزدان سونرا هاوا ایشیقلاناجاق. تئز یولا دوشمهلیییک.


text:
شفاعات سؤزلۆکتە بیر کیمسەنین باغئشلانماسئنئ ایستەمک، باشقاسئ آدئنا ایستەمک، دوعا وە ریجا أتمک دەمکتیر. حالق آراسئندا شفاعاتچی دەنیلینجە عاقلا ایلک اۇلاراق دۆنیادا وە آحیرتتە آللاە ایلە آرامئزدا آراجئلئق یاپان، بیزی عاذابتان قورتاراجاق اۇلان کیمسەلر گلیر.
اینسانلارئن اؤنملی بیر قئسمئ أرمیشلرین /أولیانئن اینسانلارئ قاضالاردان، بلالاردان قۇرودوغونا وە اۇنلارئن هیممتی ایلە دوعالارئن قابول أدیلدیگینە اینانئر. آللاە ایلە بیرلیکتە شفاعاتچیلر أدینمک یایغئن “شیرک” تۆرلریندن بیریدیر.
مۆشریکلر آللاهئ اینکار أتمزلر، آنجاق اۇنون یانئندا /یاقئنئندا قورتارئجئلار حایال أدەرک آللاە ایلە بیرلیکتە بو کیمسەلردن دە شفاعات ایستەرلر. مۆشریک مانطئغئنا گؤرە؛ بیزلر آللاەتان اوزاق کیمسەلریز آنجاق آللاها یاقئن اۇلان اۇنون سەودیگی قوللار واردئر وە آنجاق بو قوللار واسئطاسئ ایلە آللاها اولاشابیلیریز. مۆشریک آللاهئن دگرلی قوللارئنئ کندیسی ایلە آراسئنا قۇیار وە آللاە ایلە بیرلیکتە اۇنلاردان دا دیلنیر.
دین گۆنۆنۆن صاحیبی؛ طاریقات شەیحلری می؟
حاشا ألبتتە کی دگیللر! آنجاق تاصاووف کیتابلارئندا بو قۇنو ایلە ایلگیلی ایفادەلر عادتا آللاها حاشا قافا توتار نیتەلیکتەدیر. حالقئمئزئن سایغئن قابول أتتیگی أثرلردە عالیم وە ولی اۇلاراق آندئغئمئز کیمسەلرین ایفادەلرینی اۇقویونجا حایرتلر ایچریسیندە قالئیۇروز. کندیلرینی آللاهئن اۇرتاغئ گیبی گؤسترن اۆنلۆ صوفیلر موحاممدین (ع) قئزئنا ورەمەدیگی گارانتییی تۆم مۆریدلرینە ورمیشلردیر.
شیرک وە یالان دۇلو ایفادەلردن باعضئلارئ شؤیلەدیر:
- عابدولقادیر گەیلانییە ایسناد أدیلن فیوضاتئ راببانی ایسیملی أثردن شو ساطئرلارئ عیبرتلە اۇقویۇروز: “بنیم قابریم بەیتوللاەتئر… بنیم أمریم آللاهئن أمریدیر؛ أگر ‘اۇل’ دەرسم اۇلور… حاشر گۆنۆ مۆریدیمە شفاعاتچئیئم بن، راببیمین قاتئندا، سؤزۆم رددۇلونماز… یریۆزۆندەکی بیتکیلرین نە قادار یشرەجگینی، مەوجود قوملارئن نە قادار یشرەجگینی بیلیریم!..”
- ایمام شارانینین ولیلری تانئتتئغئ ‘طاباقاتۆل کۆبرا’ ایسیملی أثردە آحمد زاهیدین فاضیلتلرینی آنلاتئرکن اۇنون آغزئندان شونلارئ ناقلەدر: “هر کیم بو مسجیدیمە گلیر وە اۇرادا ایکی رکعات ناماز قئلارسا موطلاقا قئیامت گۆنۆ عاراصات مەیدانئندا، اۇنون ألینی توتارئم. چۆنکۆ آللاە تعالا، عاصرئمدا یاشایانلارئن تۆمۆنە بنی شفاعاتچی قئلمئشتئر.”
- ایمام شارانی، آللاەتان قۇرقمادان وە تنقید أتمەدن ایبراهیم دوسوکینین (دوسوکیە طاریقاتئنئن قوروجوسو) شو سؤزلرینە یر ورمکتەدیر: “بن، یریۆزۆندە بولونان بۆتۆن ولیلردەکی قووتە صاحیبیم. اۇنلارئن حیلعاتی ألیمدە. ایستەدیگیمە ایستەدیگیم سۆسۆ، ماعنوی ألبیسەیی گییدیریریم. بن اۇیوم کی، جهننمین بۆتۆن قاپئلارئنئ -کندیمە- ألیملە کیلیدلەدیم. کذا فیردەوس جننتینین قاپئلارئنئ دا ألیملە آچتئم. هر کیم، ایناناراق بنی زیارت أدر وە گؤچرکن ایمانلا گؤچرسە، اۇنون ایچین بندن واعاد: فیردەوس جننتینە گیرمە ناصیبی واردئر. بنزەری بیر اۇلای دا شؤیلەدیر: “یوسوف نبهانی، أبو بکیر بین موحاممد بین عیمرانئن کرامتلرینی دیزرکن شؤیلە دەر: آللاە تعالا اۇنون گچتیگی کؤیۆن ساکینلرینی عاففەدردی، آیاغئنئ اؤپن جننتلیک اۇلوردو.”
- مناقیبول عاریفیندە؛ جلالددین رومینین شو قئصصاسئ ناقلەدیلیر: “بیر گۆن درویشلردن بیری اؤلمۆشتۆ. جسدین مزارا یرلشتیریلمەسینین آردئندان مەولانا ایکی آیاغئنئ مزارا سارقئتئپ بیر سۆرە موراقبەیە دالدئ. سۇنرا بیر ناعرایلا کندینە گلیپ گۆلەرک قالقتئ. اۇنونلا ایچلی دئشلئ اۇلان آرقاداشلار بونون نەدنینی سۇردولار. مۆنکر وە نکیر اۇنا أذیەت أتمک ایچین گلمیشلردی. بن مرحامت أدیپ بو بیزیمدیر دیەرک اۇنلارا أنگل اۇلدوم (…) دییە بویوردو مەولانا.”
- بایزید بسطامی شؤیلە دەر: “قئیامت گۆنۆ جهننم یۇلو اۆزریندە دوروپ تەوحید أهلیندن هرحانگی بیری آتشە آتئلمایا گؤتۆرۆلۆرکن اۇنون ألیندن توتوناراق جننتە سۇقامایان طالبەم، بنیم طالبەم دگیلدیر.”
- شاهئ ناقشیبندینین بوقالەموندان شفاعات ایستەدیگی وە کؤپکلرلە بیرلیکتە دوعا أتتیگی، آیرئجا مۆریدلرینین حپسینە شفاعات أدینجەیە قادار جننت نیعمتلریندن فایدالانماق ایستەمەدیگی دە تاصاووف کیتابلارئندا مەوجودتور.
عالملرین راببی اۇلان آللاها ناسئل مەیدان اۇقوندوغونو گؤرۆیۇرسونوز، دگیل می؟ کندیلرینی ناسئل دا آللاها اۇرتاق یاپئیۇر، سانکی جننتین وە جهننمین صاحیبی اۇنلارمئش گیبی قۇنوشویۇرلار! ماعالأسف بو تۆرلۆ آنلاتئملارا چۇق یردە راستلاماق مۆمکۆندۆر.


text:
کریم حاجیزادهنین یاشایـیشینا بیر باخیش/ میرعلی سلامت
تبریزین اوستونو، آلیبدیر دومان
آلچاقدیر شاهلاردان مرحمت اومان
کریم حاجیزاده، بؤیـوک رسام، آکتیور، ۱۳۰۲ شمسی ده، باکی شهرینده، دونیایا گؤز آچدی. ابتدایی تحصیلینین بیر حیصّهسینی باکیدا اوخودو، سونرا عاییلهسی ایله تبریز شهرینه گلیب، تحصیلاتـینـی داوام وئریب, ابتدایی تحصیلاتـینی قورتاراندان سونرا، دانشسرایا داخیل اولوب، بیرینجی دفعه اولاراق، دانشسرانـین ماکئتـینی دوزلدیب و چوخلو آلقیشلار قازانمیشدیر و لاپ کیچیک اولان زامانلاردان، قلم، رنگ و … رسّاملیقلا، ماراقلانمیشدیر.
ایکینجی دونیا محاربهسی باشلاناندان سونرا، شوروی حاکمیتی، تبریزده بیر مدرسه آچمیشدیر کی، کریم حاجیزاده اورادا، آد یازدیریب و درسه مشغول اولدو. بو مدرسه ده بیر آغـیر پروگرام شرایطه گؤره تدارک گؤرولموشدور. او جوملهدن، «موللا نصرالدین» روزنامهسینین یازیچیلاری و جمعی حرکتلره بو مدرسهده اوستونلوک وئریلیردی. بو مدرسه، قدیم، عسگر باققال ماغازالاریندا دایر اولموشدو: حاجیزاده اؤز همکلاسی «ماکویی»له برابر، «دومانلی تبریز» نمایشینی تاماشایا قویدولار. ماکویی ستارخان رولوندا و کریم حاجیزاده باقرخان رولوندا چیخیش ائتدیلر.
بوندان باشقا او شعرلر(تبریزین اوستونو دومان آلیبدی) و مدرسهده مدنی چالیشمالارلا برابر، پیشهوری جنابلارینـین و آژیر مجلهسینـین چاپ، یایین و سایر ایشلرینده ده اشتراک ائتمیشدیر.
۲۴ ـ ۲۵ ایللریندن سونرا، تهراندا یاشاییب یئنه ده ۲۹-نجی ایللرده تبریزه قایـیدیب «ادارهی فرهنگ»ده استخدام اولور و رسّاملـیق معلمی عنوانـیندا ایشینی باشلایـیر و سونرالار “رآل” آدیندا بیر کارگاه شریعتی خیاوانـیندا برپا ائدیر و اوردا رسّاملـیغی تعلیم ائدیر.
دوکتور خانعلی، سرگرد شهرستانینین الیله میکروفون قارشیسیندا وورولاندان سونرا کریم حاجیزاده دوکتور خانعلیدن، بیر پورتره تصویر ائدیر. دوکتور خانعلی گولـله چیچهیی سینهسی اوسته، جیبینده قلم، بو حادثهنین صاباحیسی، «رآل» کارگاهینـین ویترینینه قویولور. چوخلو جاماعات یـیغـیشیر. آخشامیسی کریم حاجیزاده توتولور، نه کی مجسّمه، تابلو وار… ساواک یـیغـیشدیریر.
بو زاماندان سونرا، تبریزین اوستوندن، بولود کئچنده ده کریم حاجیزاده توتولور. آخـیرینجی دفعه، ۵۱-نجی ایلده زندانا دوشور و ۵۷-نجی ایلده خالق طرفیندن آزاد اولور. بئله بیر شرایط حاجیزادهنـین سیاسی دوشونجهلرینی کسکینلشدیریر، اونو سیاسی بیر رسّاما چئویریر.
کریم حاجیزاده تبریزده مختلف سبکلرده، اکسپئرسیونیسم خصوصیله فوتوریزم (ایراندا بیرینجی دفعه اولاراق) اثر یارادیب. فوتوریزمین اصیل مضمونو حرکتدن عبارتدیر و رسّام حاجیزاده بوتون تابلولاریندا بو حرکتی انقلابلارین تصویر ائـتمهسینه چئویریب. اؤرنک اوچون بیر تابلو، «توفاندی نیزاردا» بیر قامیشلـیغی تصویر ائدیر کی، قامیشلارین بند-بندی حرکتده تصویر اولونور. مختلف مملکتلردن اشتراک ائدیلن بیر سرگیده او اثری «۲۹ بهمن، ۲۲ بهمن، حرکت جوهری، قیام کاوه و…» آدلاندیردیلار.
بیر تابلوسودا، «آفریقا قـیزاریر» آدلانـیر کی، بیر فیلیز اوزهرینده بیر کرتنکله تصویر اولونور کی، آشاغـیدا گور اوجاق، دیری کرتنکلهنی قـیزاردیر. مختلف نظرلر سرگیده بو تابلو بارهسینده آرایا گلدی.
کریم حاجیزاده، یاشایـیشی و یاشاییشینـین تأثیری او قدهر گوجلو اولموشدور کی، ایندی ده ذهنلرده یاشایـیر. قـیساجا، چوخ فشار آلتـیندا اولاندان سونرا «رآل کارگاه» دفترینی سحر ساتـیب، آخشام چاغی، شهناز خیاوانـیندا اونون پوللارینـی پایلامیشدی. کریم حاجیزاده ۶۷-نجی ایلین آبان آیینـین ۱۳-نده دونیاسینی دییشدی.
اونون حؤرمتلی قارداشی صابر، حاجیزادهنـین درین دوشونجهلی، چوخ تأثیرلی خاطیرهلریندن دئـییر:
«بیر گون کریم منه دئـدی کی، آتیلهده منیم قوناغـیم اولاجاق، منه گل کؤمک ائله. من، مئیوهدن، چای و سایره حاضیرلادیم. من اؤز ایشیمله مشغول ایدیم کی، ابولحسن خان اقبال آذر داخل اولوب، خوش- بئشدن سونرا سوروشدو کی، اوستاد هاردا؟ جواب وئریلدی کی، گلر. نئچه دقیقه سونرا آغ کؤینک، کراوات، قارا کوت چییـنـینـین اوستونده اوستاد شهریار داخل اولدو. ایستهنیلدی کی، حیدربابادان اوخوسون. آدی اورهکلرده یازیلـیب، قازیلان اوستاد، حیدربابادان اوخودو و اقبال آذر جنابلاری، ترنّوم ائـتدی. سونرا ایسه کریم حاجیزاده، حیدربابا داغـینین اتهییندهکی قویون- قوزولاری، چوبانی و شهریاری همان هئیتله اولدوغو کیمی تصویر ائـتدی.


text:
7- رواسی
“رواسی: داغلار”، “أوتاد: دیرکلر” آنلامئنا گلیر. اۇنلارا گؤرە فلاکت زامانئندا قوللار أوتادا، أوتاد دا رواسییە یؤنلیر. رواسییی قوطوب ایدارە أدر.
قوطوبتان سۇنرا گلن ایکی کیشییە “ایمامان” دەرلر. بونلاردان بیرینە “ایمامئ یمین”، دیگرینە “ایمامئ یسار” آدئ وریلیر. ایمامئ یمین (ساغداکی ایمام) قوطبون حۆکۆملرینە، ایمامئ یسار (سۇلداکی ایمام) دا حاقیقاتینە ماظهار سایئلئر. یاعنی: “بیری قوطبون قارارلارئنئ، دیگری دە گرچک یؤنۆنۆ بیلیر” دەرلر. قوطوب اؤلۆنجە یرینە ایمامئ یسار گچر. قوطوب ایلە ایکی ایمام، “اۆچلری” اۇلوشتورور.
بونلاردان باشقا، سایئلارئ “سکیز” وەیا “قئرق” اۇلان “نۆجبا” ایلە سایئلارئ “اۇن” وەیا “اۆچ یۆز” اۇلان “نوقبا” بولوندوغو وە اۇنلارئن اینسانلارئن ایچ دۆنیالارئندان حابردار اۇلدوغو قابول أدیلیر.
بونلار قورئانئن، کۆفۆر وە شیرک سایاراق یاساقلادئغئ شەیلردیر.
مۆسلۆمانلار، نامازئن هر رکعاتئندا:
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ﴿۵﴾ (سورة الفاتحة)
یالنئز سانا قوللوق أدر وە یالنئز سندن یاردئم ایستەریز. (فاتیحا سورەسی؛ 5)
… دیەرک ذیهینلرینی جانلئ توتارلار کی، بو حالە دۆشمەسینلر.
8- طاریقات شەیحی
طاریقاتتا شەیح هر شەیدیر.
اۇ، هم اینسانئ کامیلدیر وە حاقیقاتی موحاممدیەیی تمثیل أدر؛ هم قوطوب، هم دە غاوثتئر. مۆرید، آللاە ایلە بیتەجک ایشین، آنجاق شەیحین آرایا گیرمەسی ایلە اۇلاجاغئنا اینانئر. طاریقاتتا مۆرید، نفسینی اؤلدۆرمە آدئنا چۇق آلچالتئلئر. دەرلر کی: “شەیحە قارشئ مۆرید، یئقایئجئ اؤنۆندەکی اؤلۆ گیبی اۇلور.”
آللاە مۆشاححاص یاعنی أللە توتولان وە گؤزلە گؤرۆلن بیر وارلئق دگیلدیر. طاریقاتا گؤرە اۇنو قاوراماق ایچین قولون ذیهنن وە ماعنن یۇغونلاشماسئنئ ساغلایاجاق مۆشاححاص (سۇموت) بیر شەیە ایحتیاج گؤرۆلۆر. تاصاووفتا بو اۇبژە، آللاهئن أن مۆکممل تجللیلرینین ماظهارئ سایئلان “اینسانئ کامیل” قۇنومونداکی شەیحتیر.
یاعنی مۆریدین آللاها گرگی گیبی قول اۇلماسئ ایچین اؤنجە شەیحە قول اۇلماسئ وە قوللوق أگیتیمیندن گچمەسی ایستنیر. بونو ساغلاماق ایچین “رابئطا” گرکلی گؤرۆلمۆشتۆر.
“… سالیک اؤنجە اینسانئ کامیل اۇلان شەیحە، آردئندان رسولە، اۇنون آردئندان آللاها قالبینی باغلامالئ وە بو صورتلە حوضوری قالبە أریپ ‘فنا فیللاها’ وارمالئدئر” دەرلر.
چۆنکۆ رابئطایئ آللاە ایلە موراقابەیە وارماق ایچین یاپارلار.
اۇنلارا گؤرە:
“موراقابە وە توەججۆهە دوام أدن کیشییە وزارت، یاعنی باقانلئق وریلیر. بونا صاحیب اۇلان، مۆلک وە ملەکوتتا قۇلایجا تاصارروفا (حاشا آللاهئن یتکیلرینی قوللانمایا) باشلار؛ حاطئرلاردان گچن ایشلرە واقئف اۇلور. گؤنۆللری هیدایت نورویلا آیدئنلاتماق دا اۇنون ایچین مۆمکۆندۆر.”
طاریقاتچئلارا گؤرە:
“شەیحین باقئشئ قالب حاستالئقلارئنا شیفادئر. یۆزۆنۆ گؤسترمەسی، ماعنوی حاستالئقلارئ گیدریر. اۇ، آنلاتئلان اۇلغونلوقلارئن صاحیبی، واقتین ایمامئ، زامانئن حالیفەسیدیر. قوطوبلار، بدللر اۇنون ماقاملارئ سایەسیندە یتیشیپ یاشارلار. أوتاد، نۆجبا، اۇنون کمالات دنیزیندن آقئپ گلن بیر قاطرەدیر. اۇنون ایرشادئ گۆنش میثالیدیر. کندی ایستەمەدن هر شەیە فەیضینی یاغدئرئر…”
رابئطا یاپان مۆرید، شەیحینین دئشئندا هر شەیدن ایلگیسینین کسمک وە قالبیندە یالنئز اۇنا یر ورمک زۇروندادئر. اۇ، شەیحین صورتینی آلنئنئن اۇرتاسئندا حایال أدر، سۇنرا اۇنو قالبینین اۇرتاسئنا ایندیریر، کندینی یۇق، شەیحینی وار بیلیر. بیری دۇغودا، بیری باتئدا دا اۇلسا، شەیحین روحانیەتی اۇنو رابئطا ایلە تربیە أدر وە آللاها اولاشتئرئر.
طاریقاتچئلارا گؤرە حاقیقی شەیح، مۆریدلە آللاە آراسئندا واسئطادئر. اۇندان یۆز چەویرمک آللاەتان یۆز چەویرمکتیر. مۆرید اینانئر کی، شەیحینی نەرەدە دۆشۆنسە، روحانیەتی اۇرادا حاضئر اۇلور. یینە اینانئر کی، شەیحین روحانی تاصارروفلارئ آللاهئن تاصارروفلارئدئر.
اینجەلەدیگیمیز طاریقاتلاردا شەیح، تۆمۆیلە آللاهئن یرینە قۇنور. کیلیسەدە دە پاپاز اؤیلەدیر.
بو شیرکتن آللاها سئغئنماق گرکیر.
بو طاریقاتلارا گؤرە:
“مۆرید شەیحینین کندیسینە أمرەتتیگی شەیی یاپماقتا عاجلە أتملی، اۇنو درحال یرینە گتیرملیدیر. هیچبیر تەویل وە تەحیر یۇلونا ساپمامالئدئر. زیرا تەویل وە تەحیر، یۇل کسیجیلرین أن بۆیۆگۆدۆر.”
“سالیک، مۆرشیدینین یانئندا وە اوزاغئندا دائیما اۇنون رئضاسئنئ ألدە أدەجگی یۇلدا یۆرۆمەیە باقمالئدئر. مۆرشیدینین نەلردن حۇشلاناجاغئنئ آنلاماق وە اۇنا گؤرە چالئشماق زۇروندادئر.”
ایسلاملا اوزاقتان یاقئندان عالاقاسئ اۇلمایان ایددیعالارئنئ شؤیلە سۆردۆرۆرلر:
“مۆرشیدلر آللاە تعالانئن بولوندوغو اۇتورومدا بولونورلار، دۇلایئسئیلا آللاە تعالایئ ذیکیرلە ألدە أدیلەجک فایدا، بو ذاتلارئ گؤرمکلە عاینن ألدە أدیلیر. آللاهئن ألچیسینە تام اویمایئ، بو کامیل شەیحین سەوگیسی ایلە بیر توتماق گرکیر.”
بونلار، هیچبیر دلیلە دایانمادان باعضئ کیمسەلرە قول اۇلماقتئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ ﴿۷۱﴾ (سورة الحج)
آللاەتان اؤنجە اۇنون، حاققئندا قانئت ایندیرمەدیگی، کندیلریندە دە بیر بیلگی اۇلمایان شەیە قول اۇلورلار. یانلئش یاپانلارئن یاردئمجئسئ اۇلماز. (حاج سورەسی؛ 71)
سۇنوچ اۇلاراق قورئاندا “من دون اللە = آللاهئن دونوندان” ایفادەسینین گچتیگی یرلرین بۆیۆک بیر بؤلۆمۆ، آراجئ سایئلان تانرئلارا یاقئشتئرئلان یردیر. یوقارئداکی ایددیعالار، اۇ آراجئلارئن نە گیبی حایالی یتکیلرلە دۇناتئلدئغئنئ گؤسترمکتەدیر.
ه- آراجئلارئن غایبئ بیلدیگی اینانجئ
غایب، کیشینین دویولارئندان اوزاق وە حاققئندا بیلگی صاحیبی اۇلمادئغئ شەیە دەنیر. قئیامتین واقتی گیبی آللاەتان باشقاسئنئن بیلەمەیەجگی شەیلر غایبئ موطلاق، یاعنی تام غایبدئر. حاققئندا بیر بیلگی وە بلگە قالمامئش تاریحی اۇلایلار دا موطلاق غایبا دؤنۆشۆر. بیر باشقاسئنئن بیلدیگی شەی ایسە گؤرەجەلی غایب اۇلور. مثەلا ایچینیزدن نە گچتیگینی بن بیلەمم آما سیز بیلیرسینیز. اۇ، بانا گؤرە غایب اۇلور؛ سیزە گؤرە اۇلماز.
غایبئ نە اینسان، نە ملک، نە جین، نە دە آللاهئن ألچیلری بیلەبیلیرلر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ … ﴿۶۵﴾
دە کی، گؤکلردە وە یردە هیچ کیمسە غایبئ بیلمز؛ سادەجە آللاە بیلیر… (نمل سورەسی؛ 65)
شو آیتلر، اؤزللیکلە ملکلرلە ایلگیلیدیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ وَنَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ ﴿۱۶﴾ إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيَانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ قَعِيدٌ ﴿۱۷﴾ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ ﴿۱۸﴾ (سورة ق)
“اینسانئ یاراتان بیزیز. اۇنا شاە دامارئندان دا یاقئنئز؛ ایچینین اۇنا نە فئسئلدادئغئنئ بیلیریز.
ساغئندا وە سۇلوندا اۇتورموش ایکی قایئد مەمورو بولونور. آغزئندان چئقان هر سؤزۆ قایئد ایچین حاضئر بکلەین بیر گؤزجۆ موطلاقا واردئر. (قاف سورەسی؛ 18-16)
دەمک کی آللاە، کیشینین ایچینی بیلدیگی حالدە، ملکلر آنجاق آغئزدان چئقان سؤزۆ بیلەبیلیرلر.
جینلرین غایبئ بیلەمەیەجکلری ایلە ایلگیلی اۇلاراق دا شؤیلە بویرولور:
… وَمِنَ الْجِنِّ مَنْ يَعْمَلُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَمَنْ يَزِغْ مِنْهُمْ عَنْ أَمْرِنَا نُذِقْهُ مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ ﴿۱۲﴾ يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ مِنْ مَحَارِيبَ وَتَمَاثِيلَ وَجِفَانٍ كَالْجَوَابِ وَقُدُورٍ رَاسِيَاتٍ اعْمَلُوا آلَ دَاوُودَ شُكْرًا وَقَلِيلٌ مِنْ عِبَادِيَ الشَّكُورُ ﴿۱۳﴾ فَلَمَّا قَضَيْنَا عَلَيْهِ الْمَوْتَ مَا دَلَّهُمْ عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا لَبِثُوا فِي الْعَذَابِ الْمُهِينِ ﴿۱۴﴾ (سورة سبأ)
“… راببینین ایذنییلە، یانئندا ایش گؤرن جینلری دە أمرینە وردیک. اۇنلاردان حانگیسی أمریمیزدن چئقسا، اۇنا آلەولی آتش عاذابئنئ تاتتئرئردئق. سۆلەیمان نە ایستەرسە اۇنو یاپئیۇرلاردئ؛ دگرلی مسکنلر، قالئبلار، بۆیۆک حاووضلارا بنزەر چاناقلار وە ثابیت قازانلار یاپارلاردئ. أی داوود عائیلەسی! شۆکرەدین. قوللارئمدان شۆکرەدنلر پک آزدئر.
سۆلەیمانئن اؤلۆمۆنۆ گرچکلشتیردیگیمیزدە، دۆشمەسینی أنگللـەین شەیی، کمیرن بیر قارا حایوانئ، اۇنون اؤلدۆگۆنۆ اۇرتایا چئقاردئ. سۆلەیمان دۆشۆنجە آنلاشئلدئ کی، أگر جینلر غایبئ بیلسەلردی، اۇ آشاغئلایئجئ عاذاب ایچیندە قالمایئ سۆردۆرمزلردی.” (سبە سورەسی؛ 14-12)
نبیلر سادەجە آللاهئن کندیلرینە واحیەتتیگی شەیلری بیلیرلر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
قُلْ لَا أَقُولُ لَكُمْ عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَا أَقُولُ لَكُمْ إِنِّي مَلَكٌ إِنْ أَتَّبِعُ إِلَّا مَا يُوحَى إِلَيَّ قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الْأَعْمَى وَالْبَصِيرُ أَفَلَا تَتَفَكَّرُونَ ﴿۵۰﴾ (سورة الأنعام)
دە کی: “سیزە، ‘آللاهئن حازینەلری یانئمدادئر’ دەمییۇروم. غایبئ دا بیلمم. سیزە، ‘بن بیر ملگیم’ دە دەمییۇروم. بانا نە واحەدیلیرسە اۇنا اویارئم.” دە کی: “گؤرن ایلە گؤرمەین بیر اۇلور مو؟ هیچ دۆشۆنمز میسینیز؟” (أنعام سورەسی؛ 50)
… وَلَوْ كُنْتُ أَعْلَمُ الْغَيْبَ لَاسْتَكْثَرْتُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَا مَسَّنِيَ السُّوءُ إِنْ أَنَا إِلَّا نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿۱۸۸﴾ (سورة الأعراف)
… أگر غایبئ بیلسەیدیم، داحا چۇق مالئم اۇلوردو، بانا کؤتۆلۆک دە دۇقونمازدئ. بن؛ اینانان، گۆونن بیر تۇپلوم ایچین سادەجە اویارئجئ وە مۆژدەجیییم.” (آعراف سورەسی؛ 188)
غایب ایلە ایلگیلی باعضئ حابرلر، آللاە تعالا طارافئندان ألچیلرینە واحی یۇلویلا بیلدیریلیر، بیز دە بونلارئ اۇ شکیلدە اؤگرنەبیلیریز. آنجاق گرک حئریستیانلار وە گرکسە کیمی طاریقات وە جماعاتلر غایبئن بیلینەبیلەجگی ایددیعاسئندادئرلار.
1- کاتۇلیکلردە غایب بیلگیسی
داحا اؤنجە گؤرۆلدۆگۆ گیبی کاتۇلیکلر مسیح عیسایا وە قوتسال روحا تانرئ دەرلر. اۇنلارا گؤرە أپیسکۇپۇسلوق آشاماسئنئ آلان کیشی مسیحین یرینە گچر وە اۇنون گؤرەوینی اۆستلنیر. بؤیلە بیرینین غایبئ بیلەجگینە تام بیر اینانچ بولونور. پاپازلار ایسە أپیسکۇپۇسلارئن یاردئمجئلارئدئر؛ اۇنلار دا غایبئ بیلیرلر.
کاتۇلیکلرین قۇنو ایلە ایلگیلی گؤرۆشلری شؤیلەدیر:
“مسیح عیسانئن حاواریلرینە أمانت أتتیگی میسیۇنو، کیلیسە روهبانلئق سئررئ ایلە دوام أتتیریر. أپیکۇپۇسلوق، روهبانلئق سئررئنئن أن یۆکسک درەجەسیدیر. أپیسکۇپۇسلوق آشاماسئنئ آلان کیشی، سچکین وە آچئق بیر شکیلدە أفندی، چۇبان وە راهیب اۇلان مسیحین یرینی آلئر وە اۇنون گؤرەوینی اۆستلنمیش اۇلور. کندینە وریلمیش اۇلان قوتسال روح سایەسیندە أپیسکۇپۇسلار ماعنوی کراللئق یا دا چۇبانلئق وە نبیلیک یتکیلرینە صاحیب اۇلورلار. پاپازلار، أپیسکۇپۇسلارئن یاردئمجئلارئ اۇلاراق مسیحین أمانت أتتیگی گؤرەوین گرچکلشمەسینە چالئشئرلار. قوتسال روحون اؤزل لۆطفو، روهبانلئق سئررئنئ آلان کیشییی راهیب، اؤگرتمن وە چۇبان اۇلاراق تام مسیح عیسایا بنزتیر.


text:
- سنی یالانلارلارسا، دە کی: “بنیم یاپتئغئم بانا، سیزین یاپتئغئنئز دا سیزە. سیز بنیم یاپتئغئمدان اوزاقسئنئز، بن دە سیزین یاپتئغئنئزدان اوزاغئم.”
- ایچلریندن سنی دینلەینلر دە واردئر. آما سن ساغئرلارا (ساغئرلئق أدنلرە) دینلتەبیلیر میسین؟ حلە بیر دە عاقئللارئنئ قوللانمئیۇرلارسا!
- ایچلریندە سانا باقانلار دا واردئر. آما سن (باقار) کؤرلرە یۇل گؤسترەبیلیر میسین؟ حلە بیر دە باصیرتسیزلیک أدییۇرلارسا!
- آللاە اینسانلارا تک بیر یانلئش بیلە یاپماز. آما اینسانلار یانلئشئ کندیلرینە یاپارلار.
- اۇنلارئ بیر آرایا تۇپلایاجاغئ گۆن سانکی دۆنیادا سادەجە، گۆندۆز واقتی تانئشمایلا گچن قئسا بیر سۆرە قادار قالمئش گیبی اۇلورلار. آللاهئن حوضورونا وارما قۇنوسوندا یالانا سارئلانلار قایبەتمیشلردیر. اۇنلار یۇلا گلمیش دگیللردیر.
- اۇنلارئ تهدید أتتیگیمیز شەیین بیر قئسمئنئ سانا گؤسترسک دە سنی وفات أتتیرسک دە دؤنۆپ گلەجکلری یر حوضوروموزدور. ذاتن یاپتئقلارئ هر شەیین شاهیدی آللاەتئر.
- هر تۇپلومون بیر ألچیسی واردئر. ألچیلری گلدیگی زامان، آرالارئندا حاققا اویغون شکیلدە حۆکمەدیلیر. اۇنلارا حاقسئزلئق یاپئلماز.
- شؤیلە دییۇرلار: “دۇغرو سؤزلۆ کیشیلرسنیز؛ اۇ واعاد نە زامان گرچکلشەجک؟”
- دە کی: “آللاهئن اۇنایلادئقلارئ دئشئندا کندیمە هرحانگی بیر فایدا ساغلامایا دا، کندیمە گلەجک بیر ضارارئ گیدرمەیە دە گۆجۆم یتمز. هر تۇپلومون بیر أجلی واردئر. أجللری گلینجە بیر آن بیلە أرتەلەیەمزلر. اۇنو، اؤنە دە آلامازلار.”
- دە کی: “دۆشۆندۆنۆز مۆ، آللاهئن عاذابئ سیزە گجە یاتارکن وەیا گۆندۆزۆن گلسە (ألینیزە نە گچەجک؟)” بو سوچلولار اۇنون نەسینی بیر آن اؤنجە ایستییۇرلار؟
- (اۇنلارا شؤیلە دەنیر:) گرچکلشتیکتن سۇنرا مئ اۇ عاذابا ایناندئنئز؟ شیمدی می؟ حانی بیر آن اؤنجە اۇلسون ایستییۇردونوز!”
- یانلئشلار ایچیندەکی اۇ کیمسەلرە داحا سۇنرا شؤیلە دەنەجکتیر: “قالئجئ عاذابئ تادئن باقالئم. قازاندئغئنئزئن قارشئلئغئندان باشقا بیر شەی می گؤرەجکتینیز؟!”
- سندن؛ “اۇ عاذاب گرچک می؟” دییە بیلگی آلماق ایستییۇرلار. دە کی: “أوت! راببیمە یمین أدریم کی اۇ گرچکتیر. سیز بونون اؤنۆنە گچەمزسینیز.”
- یانلئش یاپمئش هرکس، عاذابئ گؤرۆپ ایچتن ایچە پیشمان اۇلونجا یریۆزۆنۆن بۆتۆن ماللارئنا صاحیب اۇلسا کندینی قورتارماق ایچین اۇنو ترددۆد أتمەدن وریر. آرالارئندا حاققا اویغون حۆکۆم وریلیر وە کیمسەیە حاقسئزلئق أدیلمز.
- ایی بیلین کی، گؤکلردە وە یردە اۇلان هر شەی آللاهئندئر. شونو دا بیلین کی آللاهئن واعادی گرچکتیر. نە وار کی اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمییۇر.
- حایات ورن دە اؤلدۆرن دە اۇدور. اۇنون حوضورونا چئقارئلاجاقسئنئز.
- أی اینسانلار! سیزە راببینیزدن بیر اؤگۆت، گؤگۆسلرینیزدە اۇلانا شیفا، اینانئپ گۆوننلر ایچین بیر رهبر وە ایکرام (اۇلان کیتاب) گلمیشتیر.
- دە کی: “(قورئانئن گلیشی) آللاهئن لۆطفو، اییلیک وە ایکرامئیلادئر. بونونلا سەوینسینلر. بو، اۇنلارئن بۆتۆن بیریکیملریندن داحا حایئرلئدئر.
- دە کی: “آللاهئن سیزە رئزئق اۇلاراق نەلر ایندیردیگینی هیچ دۆشۆندۆنۆز مۆ؟ توتوپ اۇنلاردان بیر قئسمئنئ حارام، بیر قئسمئنئ حلال سایدئنئز.” دە کی: “سیزە بو ایذنی آللاە مئ وردی، یۇقسا آللاها ایفتیرا مئ أدییۇرسونوز؟”
- کندی یالانلارئنئ آللاها مال أدنلر، قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆنۆ نە سانئیۇرلار؟ آللاە کسینلیکلە اینسانلارا قارشئ لۆطوف صاحیبیدیر؛ آما اۇنلارئن چۇغو گؤرەوینی یاپماز.


text:
برلیناله ده 18 فیلم آلتین آیی اۆچین یاریشار
برلیناله ده شو ییل 69 یورتدان 256 فیلم گؤرکِزیلر
72-نجی برلین فیلم فستیوالی 10-20-نجی فورال دا آلمانیانینگ پایتاغتی برلین ده گچیرلر.
شو ییل برلیناله ده 18 فیلم یاریشار.
بو ییلقی فستیوال دا ت. ر. ت نینگ تاراپیندان دا قوُشانت قوُشولان کلوندیکه فیلمی پانوراما بؤلۆمینده گؤرکِزیلر.
برلیناله ده شو ییل 69 یورتدان 256 فیلم گؤرکِزیلر.
دِگیشلی حابارلار
میللتلر لیگی: فارو آدالاری 2- تۆرکیه 1
تۆرکیه بو لیگینگ C گروهیندا 6 اوُیوندان 13 بال بیلن بیرینجی بوُلدی
یوفا- میللتلر لیگی: تۆرکیه 3- لوکزامبورگ 3
تۆرکیه C گروهیندا 13 بال بیلن بیرینجی اوُرنا ایه بوُلماغا دوُوام ادیأر


text:
هیدرولوژی
هیدرولوژی یا دا سو بیلیمی (اینگیلیسجه: Hydrology ، تورکیه تورکجهسی: Su bilimi ، فارسجا: آبشناسی)، (یونان دیلینده: ὕδwp، تلفوظو «hýdōr»، معناسی «سو» و λόYoς، تلفوظو «lógos»، معناسی «اؤیرهنمه») طبیعی سولاری، اونلاردا گئدن حادیثهلری و فرآیندلری اؤیرهنن بیر علم. هیدرولوژی سو ایمکاناتلارینین و اونلاری اؤیرهنمه مئتودلارینین ویژه خصوصیتلری ایله علاقهدار اوقیانوسشوناسلیق (اوقیانوس و دنیزلرین هیدرولوژیسی) و قورونون هیدرولوژیسینی (قورونون سطح سولارینی) اؤیرنیر؛ پوتامولوژی (چایلارین هیدرولوژیسی)، لیمنولوژی (گؤلشوناسلیق)، قلیاسیولوژی، باتلاقشوناسلیق ساحهلری وار؛ قورونون هیدرولوژیسینا هیدرومئتری، هیدروقرافی، هیدروشیمی داخیلدیر.
موعاصر هیدرولوژینین اساس مسئلهلری طبیعتده سو چرخهسینین تحقیقی، اینسانین تصروفات فعالیتینین اونا تأثیری، سو ایمکاناتلارینین و اراضیلرین و عومومیتله یئرین هیدرولوژی ائلئمئنتلرینین (سویون سویهسی، صرفی، دماسی)، زامان، مکان آنالیزی، همین ائلئمئنتلرین تردودونون قانونا اویغونلوقلارینین آشکار ائدیلمهسی عیبارتدیر. همیشهلیق هیدرولوژی موشاهیدهلر و تحقیقلر آراسیندا، هیدرولوژی پیشبینیلر ترتیب ائدیلیر.[۱]


text:
کریپتو وارلیق
کریپتو (انگلیسجه: Cryptocurrency)[۱]، بیر نوع مجازی پول (مجازی ارز) دیر.[۲] کریپتولار عمومیتله مرکزلشدیریلممیش صورتده کنترل اولونور. یانی هئچ بیر شخص و یا تشکیلات اولارا نظارت ائتمیر.[۳] ایلک مرکزلشدیریلممیش کریپتو، بیتکوین دیر کی، ۲۰۰۹-جۇ ایلده یارادیلدی و یاریلدی.[۲]
تاریخی[دَییشدیر]
ایلک مرکزلشدیریلممیش کریپتو، بیتکوین دیر کی ۲۰۰۹-جۇ ایلده ساتوشی ناکاموتو لقبی اولان بیر شخص طرفیندن یارادیلدی.[۲]
ایستیفاده[دَییشدیر]
کریپتولاری واسیطهسیز و موداخیلهسیز صورتده، اینترنتایله بیر باشادان باشقا بیر شخصه گؤندرمک اولار. بو یانی بیر-بیرینیزه کریپتو گؤندرمک اۆچون، بانک حسابی، بانکلار و یا باشقا بیر واسیطه تشکیلاتا نیاز یوخدور.[۳] کریپتولار، آیری ارزلر کیمی، آلوئر و مالی عملیاتلاردا ایستیفاده اولا بیللر.[۲]
نمونهلر[دَییشدیر]
انتانینمیش کریپتولاردان، بولارا ایشاره ائتمک اولار:
و...


text:
بیرلشمیش ایالتلرین سیاسی بؤلوملری
بیرلشمیش ایالتلرینین سیاسی بؤلوملری (بیرده اینضیباطی بؤلمهلر آدلاندیریلیر) بیرلشمیش ایالتللر تشکیل ائدن مۆختلیف تانینمیش ایداره ائتمه قۇروملاریدیر. بیرلشمیش ایالتللرین بیرینجی سَوییهلی سیاسی (اینضیباطی) بؤلمهسی دؤولتدیر. بیر-بیری ایله بیرلیکدهکی ۵۰ دؤولت وار. هر بیر دؤولت بللی بیر جوغرافی اراضیده دؤولت حاکمیتینا مالیکدیر . بیرلشمیش ایالتلارین عالی محکمهسینین چوخسایلی قرارلارینا اساساً، ۵۰ ایالت و بیرلشمیش آمریکا بیرلشمیش ایالتلری هر بیری موستقل دؤولتدیر.
اؤلکهنین فدرال سیستمی سببیله ایالت و میلّی حؤکومت آراسینداکی رابیطه پیچیدهدیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری قانون وئریجیلیینه گؤره، ایالتلر موستقل دیلر، هر بیر ایالتین گۆجو فدرال ادارهسی وار، ، فدرال رهبرلیین محدود بیر موستقللییه مالیکدیر و ایالتلرین، فدرال رهبرلیین صلاحیتلی اوْلدوغو ساحهلرده فدرال قانونلار ایالت قانونلارینی لغو ائده بیلر، اما فدرال رهبرلیین گۆجلری آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آنا یاساسی طرفیندن محدود موستقللییه تابعدیر. [۱]
ایالتلر و اولارین آلت بؤلوملری[دَییشدیر]
ایالتلر[دَییشدیر]
بیرلشمیش ایالتلرین اساسی قورومو ایالتدیر. دورد ایالت - کنتاکی، ماساچوست، پنسیلوانیا و ویرجینیا - اوزلرینی «موشترکالمنافع» (اینگیلیسجه: commonwealths) آدلاندیریللار. بورادا «موشترکالمنافع» خالقین عمومی ثیروتین و یا ریفاهینی ایفاد ائدیر.[۲] ایستیفادهنین هئچ بیر حقوقی تاثیری یوخدور.[۳]
۱۷۷۷-جی ایلده، ۱۳ کولونی، بویوک بریتانیا شاهلیغی موستقیللیینی اعلان ائتمسیندن بیر ایل قاباق (جولای ۱۷۷۶)، کونفدارسیون مادهلری آلتیندا چوخ محدود بیر مرکزی حکومتی اولان دوولتلر کونفئدراسیاسی قورماقا رضایت وئریلدی. او زامان کی بیرلشمیش ایالتلرین موجود اساسی قانونونون مادهلری عوض اولماقدایدی، تازا بیر میلی ایداره ائتماق سیستیمی ۱۷۸۹-جو ایلده قوهیه میندی. بو اساسی قانون قوهلرین بیر-بیریندن آیری قالماسینین دوکتورین تضمین ائدیر و اوزونده بیرلشدیریر و بو ایشیله فدرال حکومت اوچ قولا بولونور و هابله ایالت حکومتلرینین ایرتیباطین فدرال حوکومتینن توصیف ائدیر و فدرالیسمین نجور آنلاشماسینی گوستریر.
آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ۵۰ ایالتی آشاغیداکی کیمیدیر. (بو لیسته هم پوست کودونون قیسالتماسی، هم ده هر ایالتین قدیم قیسالتماسی داخیلدیر):
- آلاباما (AL; Ala.)
- آلاسکا (AK; Alaska)
- آریزونا (AZ; Ariz.)
- آرکانزاس (AR; Ark.)
- کالیفرنیا (CA; Calif.)
- کولورادو (CO; Colo.)
- کانتیکت (CT; Conn.)
- دلاویر (DE; Del.)
- فلوریدا (FL; Fla.)
- جورجیا (GA; Ga.)
- هاوائی (HI; Hawaii)
- آیداهو (ID; Idaho)
- ایلینوی (IL; Ill.)
- ایندیانا (IN; Ind.)
- آیووا (IA; Iowa)
- کانزاس (KS; Kans.)
- کنتاکی (KY; Ky.)
- لوئیزیانا (LA; La.)
- مئین (ME; Maine)
- مریلند (MD; Md.)
- ماساچوست (MA; Mass.)
- میشیقان (MI; Mich.)
- مینسوتا ایالتی (MN; Minn.)
- میسیسیپی ایالتی (MS; Miss.)
- میزوری ایالتی (MO; Mo.)
- مونتانا ایالتی (MT; Mont.)
- نبراسکا ایالتی (NE; Neb. or Nebr.)
- نوادا ایالتی (NV; Nev.)
- نیوهمپشایر ایالتی (NH; N.H.)
- نیوجرسی ایالتی (NJ; N.J.)
- نیومکزیکو ایالتی (NM; N.Mex.)
- نیویورک (ایالت) (NY; N.Y.)
- شومالی کارولینا ایالتی (NC; N.C.)
- شومالی داکوتا ایالتی (ND; N.Dak.)
- اوهایو ایالتی (OH; Ohio)
- اوکلاهوما ایالتی (OK; Okla.)
- اورقن ایالتی (OR; Ore. or Oreg.)
- پنسیلوانیا (PA; Pa. or Penn.)
- رود آیلند ایالتی (RI; R.I.)
- جنوبی کارولینا ایالتی (SC; S.C.)
- جنوب داکوتا ایالتی (SD; S.Dak.)
- تنسی ایالتی (TN; Tenn.)
- تکزاس ایالتی (TX; Tex. or Texas)
- یوتا ایالتی (UT; Utah)
- ورمونت ایالتی (VT; Vt.)
- ویرجینیا ایالتی (VA; Va.)
- واشینقتون ایالتی (WA; Wash.)
- غرب ویرجینیا ایالتی (WV; W.Va)
- ویسکانسین ایالتی (WI; Wis. or Wisc.)
- وایومینق ایالتی (WY; Wyo.)
بؤلگهلر[دَییشدیر]
ایالتلرین هامیسی (ایکی ایالتدن سونرا) داها کیچیک اینظیباطی منطقهلره بؤلونور کی اولار دا بؤلگه (اینگیلیسجه: County و فارسجا: شهرستان) آدلانیلار. آلاسکادا بؤلگه عوصینه برو (اینگیلیسجه: Borough) ایستیفاده اولونار. (ایالتین او منطقهلری کی هئچ بیر برو ایچینده داخیل دییر، تانینمامیش برو آدلانیر و بو منطقهلر سیاهیه آلینما ساحهلرینه بؤلونور. و لویزیانا دا بؤلگه عوضینه پریش (اینگیلیسجه: Parish) ایستیفاده اولونور. بؤلگهلر موختلیف درجهده سیاسی و حوقوقی اهمیته صاحیبدیلر. بعضی ایالتلرده، لاپ چوخ نیو اینقلندده، محکمه منطقهسی عونوانیله ایستیفاده اولونور. دیگر ایالتلرده، ایالتلرین مسکن، تحصیل، نقلیه و ایستراحت ساحهسینده گئنیش صلاحیت و اختیارلاری واردیر. بؤلگهلر بیر نئچه شهر، شهرک کند و یا آبادانلیق (بالاجا کند) و یا بیر شهرین بیر حیصهسینه شامیل اولا بیلر.
شهرکلر و بلدیهلر[دَییشدیر]
بیرلشمیش ایالتلرده تخمینن۳۰٬۰۰۰ بیرلشمیش شهر وار کی موختلیف درجهده موختارلیقا صاحیبدیلر.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بیرلشمیش ایالتلرین سیاسی بؤلوملری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Texas v. White, 74 U.S. 700 (1868) at Cornell University Law School Supreme Court collection
- ^ The American Heritage Dictionary of the English Language, Fourth Edition, 2000.
- ^ See "Commonwealth", The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition, 2001–07.