text:
حسین ابن علی
حُسَین بن علی بن ابیطالب شیعهلرین اۆچونجو ایمامیدیر. او علی بن ابی طالب و فاطمه زهرا نین اوْغلو و محمد بن عبدالله، ایسلام پیغمبرینین، نووهسی دیر. دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین اۆچونجو گۆنونده مدینه شهرینده آنادان اوْلوبدور. حسین (ع) ۶۱ اینجی هیجری ایلینین مۇحرم آیینین اوْنونجو گۆنو (عاشورا)دا کربلا ساواشیندا شهادته چاتیبدیر. ایمام سجاد -شیعهلرین دؤردونجو ایمامی- اوْنون اوْغلودور.
ایچیندهکیلر
- ۱ اۇشاقلیق
- ۲ جاوانلیق
- ۳ کربلا قیامی
- ۴ مقبره
- ۵ گؤرونتولر
- ۶ قایناقلار
اۇشاقلیق
ایمام حسین(ع) دؤردونجو هیجری ایلینین شعبان آیینین ایلک گۆنلرینده آنادان اوْلوبدور. محمد -موسلمانلارین پئیغمبری و حسینین بؤیوکآتاسی- اوْنون اۇشاقلیق دورانیندا دونیادان گئتدی. پئیغمبر حسین و اونون بؤیوک قارداشی -حسنه- خاص بیر علاقهسی واریدی و بۇ بارهده دئییر: «هرکس اوْنلاری سئوسه، منی سئویر و هرکس اوْنلاردان زهلهسی گئتسه، مندن زهلهسی گئدیر». شیعهنین عقیدهسی اساسیندا، حسن و حسیننین ایمامتلرینین اصلی دلیلی، پئیغمبردن اوْلان بۇ سؤزدور: «حسن و حسین، جننتین جاوانلارینین آغاسیدیلار».
جاوانلیق
علی (ع) نین خیلافت دورانیندا، حسین آتاسینین کناریندایدی و اوْنلا بیرلیکده ساواشلاردا مۇشاریکه ائدیردی. بۇ ساواشلارین ان اؤنملیلری، جمل دؤیوشو، صفین و نهروان ساواشلاریدیلر. حسنین ۵۰اینجی هیجری ایلینده اوْلماغیندان سوْنرا، معاویه ۱۰ ایل مۆدت ینده خلیفه مقامینی مۇحافیظه ائتدی. او سوْنوندا ۶۰اینجی هیجری ایلینده اؤلوب و اؤز اوْغلو -يزيد بن معاويهی- خیلافته سئچدی.
کربلا قیامی
حسین (ع) یزیدیله بئیعتی قبول ائتمهدی. یزید مدینهنین والیسینه بیر مکتوب یازیب و اوْندان ایستهدی کی یا حسینین بئیعتین آلسین یادا اوْنو قتله چاتدیرسین. حسین(ع) بنیاومیهنین حاکیملرینین یوْلونو قبول ائتمیردی و بئیعتدن قاچماق اۆچون، عاییلهسیله بیرلیکده مکه شهرینه گئتدی.
بو زاماندا کوفه شهرینین اهالیسیندن بیر سیراسی کی موعاوییهنین اؤلوموندن خبردار اوْلموشدولار، حسینه بیرنئچه مکتوب یازیب و اوْندان ایستهدیلر کی کوفهیه گله. حسین ده موسلیم ایبن عقیلی کوفهیه گؤندردی و کوفهلیلردن بیرنئچه نفری اوْنلا یولبیر اوْلدولار. آما عبیدالله بن زیادین -کی یزیدین جانیبیندن کوفهنین والیسی عونوانیندا سئچیلمیشدی- کوفهیه گلمهسیله، چوخلو اینسان حسینیله اوْلان بئیعتلرینی سیندیریب و اوْنلا موخالیفت ائتدیلر. حسین (ع)سوْنوندا عاشورا گۆنونده ۷۲ نفر یارلارییلا بیرلیکده کربلا چؤلونده قتله چاتدی.
مقبره
حسینین مقبرهسی عراقین کربلا شهرینده یئرلهشیبدیر. اوْنون قبرینین آشاغیسیندا و آیاغینین آلتیندا -علیاکبر- و اوْنون سینهسینین اۆستوندهده -علیاصغر- دفن اوْلوبدولار. همیده کربلادا اؤلنلرین قبرلری، حرمین آیری بیر گوشهسینده قرار تاپیبدیر.
البته افغانلارین دئییشی اساسیندا، حسینین کسیلمیش باشی، افغانیستانین گوندوز اوستانیندا دفن اوْلوبدور. همیده میصیرلیلرین عقیدهسینه گؤره، رأسحسین مقبرهسی که بۇ اؤلکهده واقیع اوْلوبدور، حسینین باشینی اؤزونده یئرلشدیریبدیر.
حسینین دؤوروندهکی سیاسی-ایجتماعی وضعیت
او دؤورلرده معاويه ایکینجی و اۆچونجو خلیفه طرفیندن شاما والی سئچیلمیشدی. معاويه والی اوْلدوغو بۇ مدتده اؤز مؤوقئيینی داها دا مؤحکملتمیش و ایسلام اؤلکهسینین طالعيینی حل ائدهرک خلیفه کیمی حاکمیتی اله کئچیرمیشدی.
حسینین معاويهنین حؤکومتینه قارشی موباریزهلری
حسین هئچ کسین اعتراض ائتمهيه جورعتی اوْلمادیغی بیر دؤورده آياغا قالخیب باجاردیغی قدر معاويهيه قارشی موباریزه آپاریردی. ایندی حسینین معاويه ایله آپاردیغی موباریزهلردن اۆچونو آراشدیرماغا باشلايیریق.
1) اعتراضلی مکتوبلار و چیخیشلار حسینین معاويه ایله آراسیندا بیر چوْخ مکتوبلاشمالار اوْلموشدور. بۇ دا حسینین معاویهنین موقابیلینده تۇتدوغو اینقیلابی و مؤحکم مؤوقئيینین نیشانهسیدیر.حسین معاويهنین ایسلام دینینه ضید اوْلان هر هانسی بیر حرکتیندن سوْنرا اوْنو مؤحکم دانلايیر، تنقید ائدیر و همن ایشه اؤز اعتراضینی بیلدیریردی. بۇ ایشلرین ان اساسیندان بیری يزیدین ولی عهدلیگی ایدی.
يزیدین ولی عهدلیگینه قارشی موباریزه
معاويه يزیدی ولی عهد تعیین ائتمک مقصدی ایله ایرهلی سۆردويو سیاستی داوام ائتدیرهرک مدینه شهرینین جاماعتیندان، خصوصا ده، باشدا حسین اوْلماقلا شهرین آدلی-سانلی شخصیتلریندن يزید اۆچون بئيت آلماق مقصدی ایله مدینه شهرینه گلدی. معاویه مدینهيه گلدیکدن سوْنرا حسین و عبدالله ابن عباسلا گؤروشوب صؤحبت اسناسیندا يزیدین ولی عهدلیگی مسئلهسینی اوْرتايا آتدی. او، چالیشیردی کی، اوْنلاری بۇ ایشه راضی سالسین.حسین معاويهنین بۇ سؤزو قارشیسیندا بیر موقددیمه (اؤن سؤز) قئيد ائتدیکدن سوْنرا سؤزه بئله باشلادی:
"سن اؤزونو اۆستون توْتماقلا ایفراطا دوچار اوْلموسان. جاماعتین عومومی مالینی غصب ائتمکله ظلم ائتمیسن! سن جاماعتین مالینی اوْنلارین اؤزلرینه قايتارماقدان چکیندین و بو ایشده خسیسلیک ائتدین. آچیق-آشکار او قدر غارتلر ائتدین کی، اؤز حدینی آشدین. حاق صاحیبلرینین حاقینی اؤزلرینه قايتارمادیغین اۆچون شیطان (سنی يولدان چیخارماقدا) اؤز آرزوسونا چاتدی. يزید اۆچون سايدیغین فضیلتلری و ایسلام اومتینی ایداره ائتمک اۆچون قئيد ائتدیگین لياقتلری باشا دؤشدوم. سن جاماعتا ائله آدامی تانیتدیرماق ایستهيیرسن کی، ائله بیل جاماعت اوْنون حیات سابیقهسینی تانیمیر. سانکی، بۇرادا اوْلمايان بیر نفردن خبر وئریرسن کی، جاماعت اوْنو گؤرمهيیب. ائله بیل کی، اوْنو آنجاق سن تانیيیرسان. خئير، يزید اؤز باطینینی آچیب آشکار ائتمیشدیر. يزیدی اوْلدوغو کیمی تانیتدیر. يزید ایتباز، قوشباز و کئيف آدامیدیر. او، عومرونو چالماق، اوْخوماق و عياشلیقلا کئچیریر. يزیدی بو جور تانیتدیر. بو بوْش تبلیغلرینی کنارا قوي! بو اومتین موقابیلینده بوينونا يیغدیغین اؤز گوناهلارین بسدیر. ائله بیر ایش گؤرمه کی، الله قارشیسیندا گوناهلارین بۇندان دا آغیر اوْلسون. سن او قدر اؤز باطیل و ظلم يوْلونا داوام ائدیب عاغیلسیزلیق، دۆشونجهسیزلیک اؤزوندن ظلملر ائتدین کی، آرتیق جاماعتین صبر کاساسینی دوْلدورموسان. ایندی سنینله اؤلوم آراسیندا بیر گؤز قیرپیمیندان آرتیق واخت قالمايیب. بۇنو بیل کی، سنین بؤتون عمللرین الله يانیندا قوْرونوب ساخلانیر و سن اوْنلاردان اؤترو جاواب وئرمهلی اوْلاجاقسان."
معاويهنین حسینین قیامیندان نیگارانچیلیغی
ائله همن گۆنلرده معاويه طرفیندن بیر ایل مدینهيه والی سئچیلمیش مروان ابن هکم معاويهيه يازیر: "عمر ابن عثمان خبر وئریب کی، عراق و حیجازین نفوذلو شخصیتلری ایمام حسینین يانینا گئت-گل ائدیرلر." داها سوْنرا بیلدیرمیشدی: "من اینانمیرام کی، او، قيام ائتمهسین." مروان مکتوبدا علاوه ائدیب دئمیشدی: "بو حاقدا آختاریش آپارمیشام. الده اوْلان معلوماتا گؤره هله اونون قیام ائتمک فیکری يوْخدور. آنجاق اینانمیرام کی، گلهجکده ده بو جور اوْلسون. ایندی بو بارهده اؤز فیکرینی بیلدیر."
معاويه بۇ خبری ائشیتدیکدن سوْنرا مروانین مکتوبونا جاوابیندان علاوه آشاغیداکی مظموندا حسین ابن علیيه ده بیر مکتوب يازدی:
"سنین گؤردويون بعضی ایشلر بارهده منه خبر چاتمیشدیر. اگر بونلار دوْغرودورسا، من سنی بو ایشلره لايیق گؤرمورم. (بو ایشلر سنه ياراشماز.) آند اوْلسون اللها، کیم بیر نفرله عهد باغلاسا، گرک عهدینه وفا ائتسین. اگر منه گلیب چاتان خبرلر يالان اوْلارسا، سن بو ایشه (عهده وفالی اولماغا) ان لايیق آدامسان. اؤزوندن موغايات اوْل و عهدینه وفا ائت. اگر منیمله موخالیفتچیلیک ائتسن، موخالیفتچیلیکله، اگر پیسلیک ائتسن، پیسلیکله اۆزلشرسن. اومتین آراسیندا ایختیلاف سالماقدان چکین." [رئداکته] 4.3.1 ایمام حسینین (ه) معاويهيه يازدیغی جاواب
"سنین مکتوبونو آلدیم. يازمیسان کی، منیم بارمده سنه بعضی خبرلر چاتیر و سن منی او ایشلره لايیق گؤرمورسن. بۇنو دئيیم کی، اینسانی ياخشی ایشلره طرف جلب ائدن و ياخشی ایشلر گؤرمهيه کؤمک ائدن يالنیز اللهدیر. منیم بارمده سنین قولاغینا چاتمیش خبرلرین هامیسی بوْش و اساسسیز سؤزلردیر. بو سؤزلری سنین يالان دانیشان يالتاقلارین اؤزلریندن دئيیرلر. بو دینسیز يالانچیلار يالان دئمیشلر. من سنه قارشی نه دؤيوش تداروکو گؤرموشم، نه ده سنه قارشی قیام ائتمک مقصدیم وار. سنین اؤزونون و دینسیز، ظالم و شیطانین قارداشلاری اوْلان دوستلارینین علئيهینه قیام ائتمهمهيیمین سببی ده اللهدان اوْلان قورخومدور.
هیجر ابن ادی و دوستلارینین قاتیلی سن دئيیلسن؟ اوْنلارین هامیسی ناماز قیلان، اللها ایطاعت ائدن اینسانلار ایدی. اوْنلار بیدتلره قارشی موباریزه آپاران شخصلر ایدی. اونلارین ایشی يالنیز امر بئ-معروف و نهي از-مونکر ایدی. سن اوْنلارا آمان وئردیکدن، کئچمیش ایشلرینه گؤره اوْنلارا هئچ بیر اذیت وئرمهيهجهيینه آند ایچدیکدن سوْنرا آندینی پوزاراق اوْنلاری وحشیجهسینه قتله يئتیردین. بو ایشینله اللها حؤرمتسیزلیک ائدیب اؤز عهدینی پوْزدون.
تقوالی موسلمان، عبادتین چوخلوغوندان بدنی ضعیفلهمیش امر ابن همیقی سن اؤلدورمهدینمی؟ سن اوْنلارا اذیت وئرمهيهجهيین بارهده سؤز وئریب عهد باغلادیقدان سوْنرا اوْنلاری اؤلدوردون. اگر او عهد-پئيمانی چؤل جئيرانلارینا دا وئرسيدین، داغلاردان آشاغی ائنردیلر.
(سميهنین اوْغلو) زیادی اؤزونه قارداش ائدن و اونو ابو سوفيانین اوغلو قلهمه وئرن سن دئيیلسنمی؟ حالبوکی پئیغمبر بويورموشدور: "اۇشاق آتايا باغلیدیر، زیناکار ایسه داشقالاق ائدیلمهلیدیر." (زیاد دا زینادان اوْلموش بیر اینسان ایدی.) کاش ایش بوْنونلا سوْنا يئتيدی. آنجاق بئله اوْلمادی. هله بۇ آزمیش کیمی سميهنین اوْغلونو اؤزونه قارداش اعلان ائتدیکدن سوْنرا موسلمانلارین باشی اۆستونه گتیردین. او دا سنین گۆجونه آرخالاناراق موسلمانلاری اؤلدوردو. ال-آياقلارینی کسدی، اوْنلاری خورما آغاجلاریندان آسدی.
ائي معاويه! سن موسلمانلارین وضعیتینی ائله چتینلشدیردین کی، ائله بیل هئچ سن بۇ اومتین آدامی و بۇ اومت ده سنین جاماعتین دئيیل.
هزرهمینی اؤلدورن سن دئيیلسنمی؟ اونون گوناهی بۇ ایدی کی، زیاد سنه خبر وئرمیشدی کی، او، علینین شیعهلریندندیر. علینین دینی ائله عمیسی اوْغلو محمّدین (س) دینیدیر. ایندی سن همن دین آدی ایله جاماعتا باشچیلیق ائدیرسن. اگر بۇ دین اولماسايدی، سن و اجدادین ایندی ده جاهیلیت ایچینده ياشاياردینیز. سیزین ان شرفلی ایشینیز ایلده ایکی دفعه - يايدا و قیشدا يمن و شاما گئتمک ایدی. آنجاق الله بیز اهلی-بئيتین سايهسینده سیزی بۇ آجیناجاقلی ياشايیشدان قورتاردی.
ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، دئيیرسن من جاماعت آراسیندا ایختیلاف و فیتنه ياراتمايیم. من بۇ اومت اۆچون سنین حؤکومتیندن بؤيوک فیتنه تانیمیرام.
سؤزلریندن بیر باشقاسی بۇ ایدی کی، دئيیرسن رفتاریمدان موغايات اولوم و اؤز دینیمی و محمّد (س) اومتینین دینینی قوْرويوم. (من اؤز وظیفهمی دؤشونوب اؤزومون و محمّد (س) اومتینین دینینه فیکیر وئرنده) سنینله ووروشماقدان بؤيوک وظیفه گؤرمورم. بۇ ووروش الله يولوندا جیهاد اوْلاجاق. اگر (بعضی سببلر اوزوندن) سنه قارشی قیيام ائتمکدن چکینیرمسه، بونون اوچون اللهدان عذر ایستهيیرم. (چونکی اولا بیلر منیم بۇ سببلریم الله درگاهیندا اوزورلو سايیلمايا.) اللهدان ایستهيیرم کی، منی اؤزو راضی اوْلان ایشه يؤنلتسین.
ائي معاويه! سنین سؤزلریندن بیری ده بۇ ایدی کی، اگر سنه پیسلیک ائتسم، سن ده منه پیسلیک ائدهجکسن، سنینله دوشمنچیلیک ائتسم، سن ده منیمله دوشمنچیلیک ائدهجکسن. قوي بونو دئيیم کی، بۇ دونيادا ياخشی اینسانلار دایما پیس اینسانلارین دوشمنچیلیگی ایله اوزلشیبلر. من اومید ائدیرم کی، سنین دوشمنچیلیگین منه بیر زیان وورماياجاق، پیس فیکیرلرینین زیانی هامی اؤزونه دئيهجک و اؤز عمللرینی محو ائدهجک. ائله ایسه نه قدر باجاریرسانسا، دوشمنچیلیک ائت.
ائي معاويه! اللهدان قورخ، بیل کی، بوتون گوناهلارین، ایستر بؤيوک، ایسترسه ده کیچیک الله يانیندا قورونوب ساخلانیر. بونو دا بیل کی، الله سنین تؤرتدیگین جینايتلری، صرف گومان نتیجهسینده جاماعتی قتله يئتیرمهيینی، اتهام ائدهرک اونلاری توتوب حبس ائتمهيینی، شرابخور و ایتباز بیر اوشاغی حؤکومت باشینا گتیرمهيینی هئچ واخت اونوتماياجاق. سن بۇ ایشینله اؤزونو فلاکته سالدین (اؤز باشینا ایش آچدین)، اؤز دینینی الیندن وئردین و میللتین حقوقونو تاپدالادین."
حسینین بؤيوک حج مراسیمینده سرت چیخیشی مواویيهنین اؤلوموندن بیر (يا دا ایکی) ایل قاباق حسین حج زیارتینه گئتدی. عبدالله ابن عباس و عبدالله ابن جعفر ده او حضرتله ایدیلر. او واخت جاماعت آراسیندا تقوا، خئيیر و پاکلیقلا تانینان پئیغمبرین (س) سهابهلری، تابعین و بوتون بنی هاشیم نومایندهلری حسینین میناداکی چادیرینا يیغیشماق ایستهدیلر. ایکی يوز نفر پئیغمبر سهابهسی و يئددی يوز نفر تابعین حسینین چادیرینین يانینا توپلاشدی. حسین آياغا قالخیب آشاغیداکی مظموندا بیر چیخیش ائتدی:
"گؤردونوزمو بو ظالم و قددار کیشی بیزه نئجه رفتار ائتدی؟ من ایندی بعضی مسئلهلره توخونماق ایستهيیرم. اگر (دئدیکلریم) دوز اولارسا، تسدیق ائدین، يوخ اگر يالان اولارسا، تکزیب ائدین. منیم سؤزلریمی ائشیدین و دانیشیغیمی يازین. ائله کی، اؤز شهرلرینیزه قايیتدینیز، منیم سؤزلریمی اعتیبارلی و اینانیلمیش شخصلره چاتدیرین و اونلاری بیزه تابع اولماغا دعوت ائدین. من بوندان قورخورام کی، بو مسئله (جاماعتین بیز اهلی-بئيت طرفیندن ایداره اولونماسی) تامامیله اونودولا و حاق مغلوب اولوب آرادان گئده."
سوْنرا حسین آتاسینین و اهلی-بئيتین پارلاق سابیقهسینی، اونلارین فضیلتلرینی سادالادی و مواویيهنین حؤکومتینین بیدتلرینی، جینايتلرینی و ایسلاما ضد اوْلان حرکتلرینی آچیقلادی. بئلهلیکله ده، مواویيهنین پوزغون حؤکومتینه قارشی بؤيوک بیر تبلیغ ائدهرک قیيام اوچون زمینه ياراتدی.
دؤردونجو عصرین (هیجری تاریخی ایله) گؤرکملی عالیمی حسن ابن الی ابن شوبه "توهفول-اوقول" کیتابیندا حسیندن تاریخی و هارادا سؤيلهنیلدیگی معلوم اولمايان بیر خوطبه قئيد ائتمیشدیر. آنجاق بعضی نیشانهلردن و خوطبهنین مظمونوندان معلوم اولور کی، بۇ خوطبه ائله حسینین مینادا (حج مراسیمینده) بويوردوغو خوطبهدیر. ایندی همن خوطبهنی مؤوضوموزا موناسیب بیلیب بعضی حیصهلرینین ترجومهسینی اوخوجولارین نظرینه چاتدیریریق:
"...ائي قودرتلی کیشیلر! سیز جاماعت آراسیندا علمله، خئيیرخاهلیقلا تانینمیش آداملارسینیز. سیز اللهین دینی سايهسینده جاماعتین قلبینده يئر تاپمیسینیز. شرفلی اینسانلار سیزلردن آد آپاریر، ضعیفلر سیزه حؤرمت ائدیرلر. سیزینله برابر اوْلان اینسانلار اونلارا هئچ بیر میننتینیز اولمادیغی حالدا، سیزی اؤزلریندن اوستون حساب ائدیرلر...
اللهین قايدا-قانونلارینین، عهدینین پوزولماسینی سیز اؤز گؤزلرینیزله گؤرورسونوز. آنجاق بوندان هئچ قورخمورسونوز. اؤز آتالارینیزین عهد-پئيمانینین پوزولماسیندان تشویشه دوشورسونوز، آنجاق پئیغمبرین عهدینین پوزولماسیندان، اونا قارشی حؤرمتسیزلیک اولماسیندان هئچ ناراحات اولمورسونوز. کور، لال، چولاق اینسانلار ایسلام اؤلکهسینده باشسیز قالمیش و اونلارا هئچ بیر رحم اوْلونمور. سیز اؤز مقام و مؤوقئيینیزین موقابیلینده هئچ بیر ایش گؤرمور، بۇ يولدا اؤز وظیفهسینی يئرینه يئتیرن آداما دا کؤمک ائتمیرسینیز. ظالملارلا سازیش باغلايیب اؤزونوزو راحت ائدیرسینیز. الله، پیس ایشلردن چکینميی و جاماعتی پیسلیکلردن قوروماغی امر ائتمیشدیر، آنجاق سیز بوندان قافیلسینیز. سیز - اوممت عالیملرینین موسیبتی هامیدان چوخدور. چونکی دین عالیملرینین مقامی قسب اوْلونموشدور. کاش کی، بونو باشا دوشيدینیز.
حؤکومتی اللهین ائهکامیندان خبردار اوْلان، حالال-حرامی تانیيان آدام اله آلمالیدیر. بۇ مقاما سیز لايیق اوْلدوغونوز حالدا، اونو سیزین الینیزدن آلیبلار. بۇ مقامی او واخت سیزین الینیزدن آلدیلار کی، سیز حاقین اطرافیندان اوزاقلاشدینیز. آچیق-آشکار ثبوتلار اولا-اولا پئیغمبر سوننهسینده ایختیلاف ياراتدینیز. اگر الله يولوندا موشکولاتا قاتلاشیب عذاب-اذیته دؤزسيدینیز، ایندی حؤکومت سیزین الینیزده اولار و بوتون ایشلره سیز نظارت ائدردینیز. آنجاق سیز ظالملاری اؤز ایشلرینیزه رهبر توتدونوز و اللهین امانتینی (حؤکومتی) اونلارا وئردینیز. اونلار دا حالالی حراما قاتیب اؤز هوايی-هوسلرینه مشغول اوْلدولار. اونلاری حؤکومته گتیرن آنجاق سیزین اؤلومدن قاچیب بیر-ایکی گونلوک حیاتا بئل باغلاماغینیز اوْلدو. سیز وظیفهنیزده بۇ جور تنبللیک ائتمکله مظلوملاری اونلارا الالتی ائتدینیز. اونلار دا بونون نتیجهسینده بیر دستهنی اؤزلرینه نؤکر، خیدمتچی، بیر دستهنی ایسه دایما آجیناجاقلی حیات سورمهيه مجبور ائتدیلر. اونلار ظالملارا اطاعت ائدهرک الله قارشیسیندا سوستلوک ائتمک نتیجهسینده حؤکومتی اؤز مئيللری اساسیندا ایداره ائدیب هوايی-هوسه تابع اوْلدولار. اونلار بوتون شهرلرده (اؤز مقصدلرینه نایل اولماق اوچون) مینبر باشینا تبلیغاتچیلار گؤندریرلر. ایسلام اؤلکهسی تامامیله اونلارین ایختیياریندادیر. اللری هر يئرده آچیقدیر و جاماعت اونلارین نؤکرینه چئوریلمیشدیر. بۇ چارهسیز جاماعتا هر هانسی ایستهدیکلری ظلمو ائدیرلر، جاماعت ایسه اؤزونو مۆدافیعه ائده بیلمیر. اونلارین بعضیلری ائله ظالمدیرلار کی، هر بیر مظلوما اذیت وئریر، بعضیلری ائله حاکملردیر کی، هئچ اینسانی دیریلدن و اؤلدورن اللها دا ائتیقادی يوخدور.
بو وضعیت چوْخ تعجبلودور! نئجه تعجب ائتمهيیم، حالبوکی اؤلکه ظالم و دیلغیر بیر شخصین ایختیياریندادیر و او مؤمینلره اورگی يانمادان و رحمسیزجهسینه باشچیلیق ائدیر. آرامیزداکی بعضی ایختیلافلارا الله اؤزو حاکمدیر و اؤز حؤکمو ایله قضاوت ائدیر.
ایلاهی! بیزیم حرکتیمیز (قیيامیمیز) نه حؤکومت باشینا گلمک اوچوندور، نه ده مال-دؤولته يیيهلنمک اوچون. مقصدیمیز يالنیز بودور کی، سنین دینینین نیشانهلرینی جاماعتا گؤستهرک و اصلاحاتی ایسلام اؤلکهسینده حیاتا کئچیرک. قوي بونون نتیجهسینده مظلوم بندهلر ظالملار الیندن آماندا اولسونلار و سنین ائهکامین و پئیغمبرین سوننهسی حیاتا کئچسین.
ایندی (ائي اوممتین قاباقجیللاری) اگر سیز منه کؤمک ائتمهسهنیز، ظالملار سیزه قالیب گلهجک و پئیغمبریمیزین نورونو سؤندورمک اوچون چالیشاجاقلار..."
دؤولت املاکینین موسادیره ائدیلمهسی ائله همن گونلرده بیر قدر بئيتول-مال داشیيان بیر کاروان يمندن چیخیب مدینهنی کئچهرک شاما طرف گئدیردی. بوندان خبر توتان حسین کاروانین قارشیسینی کسیب ماللاری موسادیره ائدهرک اونو بنی–هاشیم يوخسوللاری و دیگر يوخسوللار آراسیندا بؤلوشدوردو. سونرا آشاغیداکی مظموندا مواویيهيه بیر مکتوب يازدی:
"يمندن گلن کاروان بورادان کئچیردی. اونلار سنین اوچون پول، موختلیف پارچالار و اتریات گتیریردیلر کی، سن اونلاری آلیب دمشق خزینهسینه تؤکسن و سونرا اونلاری قارین و جیبلری ایندیيهدک بئيتول-مال يئمکدن دولان قوهوملارین آراسیندا بؤلوشدورهسن. منیم او ماللارا احتیاجیم وار ایدی، اونا گؤره ده، اونلاری موسادیره ائتدیم. والسلام!"
مواویيه حسینین بۇ حرکتیندن برک ناراحات اوْلوب حسینه غضبلی بیر مکتوب يازدی.
شوبههسیز کی، ایمامین بۇ حرکتی مواویيهنین حؤکومتینین قانونسوز و قئيری-شرعی تانیتدیرماسی يولوندا آتیلمیش آشکار آددیم حساب اوْلونور. ائله بیر زاماندا دا بئله بیر حرکتی گؤرمهيه ایمام حسیندن (ه) باشقا هئچ کیم جورت ائتمزدی.
آشورا اینقیلابینین ماهیتی و سببلری حسینین اینقیلابی بارهده بیر سیرا سواللار واردیر کی، او حضرتین اینقیلابینین سببلرینین آيدین اولماسی محض او سواللارین جاوابیندان آسیلیدیر. سواللار بئلهدیر:
1.اگر يئزید حسیندن بئيت آلماق اوچون اونو سیخیشدیرماسايدی، حسین يئنه قیيام ائدهجکدی؟
2.کوفه جاماعتی حسینی کوفهيه دعوت ائتمسيدی، يئنه بۇ قیيام باش وئرهجکدی؟
3. بۇ قیيام و چئوریلیش بۇ گونکو زمانهده ماتئریالیستلرین ایرهلی سوردويو کور-کورانا و حسابسیز اجتماعی پارتلايیشدیر، يوخسا حساب-کیتابلی و اولجهدن حاضرلیقلی بیر قیيام؟
بو سواللارین جاوابلارینین آيدین اولماسی اوچون اولجه بونو قئيد ائتمهلیيیک کی، عادتا تکماهیتلی اوْلان طبیعی شئيلردن فرقلی اولاراق اجتماعی حادثهلر اولا بیلسین بیر نئچه ماهیته مالیک اولسون. مثلا، بیر فیلیز عئینی زاماندا هم قیزیل، هم ده میس ماهیتینی داشیيا بیلمز. آنجاق اجتماعی حادثهلرین عئینی زاماندا هم بیر نئچه جهتی اولا بیلر و هم ده اونون مئيدانا چیخماسیندا بیر نئچه واسطه تأثیر گؤستره بیلر. مثلا، بیر اینقیلاب اولا بیلر بیر ایشه قارشی رئاکسیيا اولسون، یعنی، اونون ماهیتی بیر ایشه قارشی رئاکسیيادان عبارت اولور. لاکین عئینی زاماندا همین اینقیلابین هوجوم ماهیتی ده اولا بیلر. اوستهلیک رئاکسیيا ماهیتی داشیدیغی آندا اولا بیلر بیر حادثهيه قارشی منفی رئاکسیيا وئرسین، دیگر بیر حادثهيه ایسه موسبت رئاکسیيا. حسینین اینقیلابی دا بۇ جور حادثهلردن ایدی و بۇ جهتلرین هامیسی اوندا مؤوجود اوْلموشدور. چونکی همن اینقیلابین موختلیف سببلری اوْلموشدور. ایندی همن سببلری سیزین نظرینیزه چاتدیریریق. حسینین اینقیلابینین سببلری آشاغیدا قئيد ائدهجهيیمیز اوچ سببین حسینین اینقیلابیندا بؤيوک تأثیری اوْلموشدور:
1. حسیندن يئزید اوچون بئيت آلماق و بۇ مقصدله حسینه تضییقلر گؤسترمک؛
2.کوفه جاماعتینین حسینی ایراقا (کوفهيه) دعوت ائتمهسی؛
3.امر بئ-معروف و نهي از-مونکر عاملی. حسینین مدینهدن چیخدیغی آندان شواری دا محض بۇ اوْلموشدور.
ایندی بۇ سببلرین هر بیرینی آيری-آيریلیقدا ایضاه ائدهجيیک. بونونلا دا، حسینین اینقیلابینین بۇ سببلرینی نظره آلاراق هانسی ماهیت داشیدیغینی و بۇ سببلرین اینقیلابین يارانماسیندا نه قدر تأثیر گؤستردیگینی بیلهجيیک.
يئزیده بئيت ائتمهيه قارشی موخالیفت
زامان نؤقطهی-نظریندن حسینین اینقیلابینین ایلک سببی، يئزیدین حؤکومتی طرفیندن حسیندن بئيت ایستهمک و او حضرتین بونونلا موخالیفتی اوْلموشدور. تاریخچیلرین دئدیگی کیمی هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رجب آيینین اون بئشینده مواویيه اؤلدوکدن سوْنرا يئزید مدینهنین والیسی ولید ابن اوتبه ابن ابو سوفيانا مکتوب يازدی کی، حسیندن اونون اوچون بئيت آلسین و بۇ ایشی اصلا يوباتماسین. مکتوب چاتان کیمی مدینهنین والیسی ایمام حسینی چاغیرتدیریب اونو مسئلهدن آگاه ائتدی. هله مواویيهنین ساغلیغیندا يئزیدین ولی عهدلیگی ایله موخالیف اوْلان حسین بۇ دفعه ده بئيتدن بويون قاچیرتدی. چونکی يئزیده بئيت ائتمک تکجه يئزید کیمی آلچاق بیر شخصین حاکمیتینی تسدیقلهمک دئيیل، هم ده اساسینی مواویيه قويموش دیکتاتورا رئژیمی کیمی بؤيوک بیر بیدتی تسدیقلهمک دئمک ایدی.
مدینهنین حاکمی طرفیندن بیر نئچه گون تضییقلر داوام ائتدی. آنجاق بۇ تضییقلر حسین ابن الینین مقاومتینی قیرا بیلمهدی. تضییقلرین آرتماسی نتیجهسینده حسین رجب آيینین ایگیرمی سککیزینده عائلهسی و بنی–هاشیمدن اوْلان بیر دسته ایله بیرلیکده مدینهنی مکه مقصدی ایله ترک ائتدی و شبان آيینین اوچو مکهيه چاتدی. شهرلر آراسیندان محض مکهنی سئچمهيین سببی اورانین امین-آمانلیق يئری اولماسی ایدی. بوندان دا علاوه، قارشیدان حج مراسیمی گلیردی. حاجیلارین تئز بیر زاماندا مکهيه يیغیلاجاغینی نظره آلدیقدا، بۇ شهر حسینین اؤز مقصدینی موسلمانلارا چاتدیرماسی اوچون ان موناسیب يئر ایدی. حسینین اینقیلابی بورا قدر رئاکسیيا ماهیتی داشیيیردی. اؤزو ده قئيری-شرعی بیر ایستهيه قارشی منفی رئاکسیيا. چونکی يئزید حؤکومتی اوندان زور گوجونه بئيت آلماق ایستهيیر، آمّا حسین دا بونا راضی اولموردو. هر نئجه اولور-اولسون، بۇ مسئله معلومدور کی، حسینی کوفه اهالیسی دعوت ائتمزدن قاباق او حضرت يئزید حؤکومتینین تضییقلرینه قارشی موخالیفت ائدیردی. اگر کوفه اهالیسینین دعوتی اولماسايدی دا، حسین يئزیده بئيت ائتمهيهجکدی.
کوفهلیلرین دعوتی
حسین شبان آيینین اوچونده مکهيه چاتیب اورادا دوشرگه سالدی و حؤکومتین اصل ماهیتینی آچیب سؤيلهمهيه مشغول اوْلدو.حسینین يئزیدین حؤکومتینه قارشی موخالیفتی و اونون مکهده دوشرگه سالماسی خبری ایراقا چاتدی. تخمیناً ایگیرمی ایل قاباق حضرت الینین عدالتلی حاکمیتی يادیندا قالمیش، او حضرتین تعلیم-تربیيهسی هله تامامیله يادلاریندان چیخمامیش کوفه اهالیسی، او حضرتین بؤيوتدويو يئتیملر و حمایهسینه آلدیغی دول قادینلار بیر يئره توپلاشاراق وضعیتی يوخلادیقدان سوْنرا قرارا گلدیلر کی، يئزیدین حاکمیتینه قارشی چیخاراق ایمام حسینی کوفهيه دعوت ائدیب اونا اطاعت ائتسینلر.
بو موزاکیرهدن سوْنرا کوفه شیعهلرینین باشچیلاری، او جوملهدن، سولئيمان ابن سورد، موسييیب ابن نجبه، روفاه ابن شددادی بجهلی و حبیب ابن مظاهیر حسینه مکتوب يازیب اونو دعوت ائتدیلر کی، ایراقا گلیب اونلارا رهبرلیک ائتسین. ایلک مکتوب هیجرتین آلتیمیشینجی ایلی رامازان آيینین اونوندا حسینه چاتدی.
هر گون کوفهنین موختلیف شخصیت و دستهلری طرفیندن مکتوبلار گلمکده داوام ائدیردی. بئله کی، حسینه تکجه بیر گونده آلتی يوز مکتوب گلیب چاتدی. مکتوبلارین عومومی سايی تخمیناً اون ایکی مینه چاتیردی. حسین جاماعتین موسبت رئاکسیيا گؤسترمهسینی، مکتوبلارین آخینینی و ایستکلری نظره آلاراق ایراقلیلارین دعوتینه موسبت جاواب وئرميی قرارا آلدی. بونا گؤره ده، عمیسی اوْغلو موسلیم ابن اقیلی اورانین وضعیتینی آراشدیریب نتیجهنی اونا خبر وئرمک اوچون ایراقا گؤندردی. اگر (ایراق) کوفه جاماعتی عملده، يازدیقلارینا وفالی قالاجاقدیلارسا، حسین اؤزو ده اورا يولا دوشهجکدی.
گؤروندويو کیمی حسینین کوفهلیلرین دعوتینه قارشی موناسیبتی و موناسیبتین ماهیتی موسبت اوْلموش و ایراقلیلارلا بیر نؤو همکارلیق خوصوصیتی داشیمیشدیر. تاریخی فاکتلاردان معلوم اولور کی، ایمام حسینین مکهده يئزیدین حؤکومتینه بئيت ائتمهمکدن باشقا وظیفهسی يوخ ایدی. اونو دا يئرینه يئتیرمیشدی. (یعنی، بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی.) آنجاق کوفه جاماعتینین دعوتی حادثهيه تزه بیر جهت وئردی و حسین اوچون يئنی بیر مسئولیت اورتايا چیخدی. ائله بیل حسین بئله بیر نتیجهيه گلدی کی، اگر کوفه جاماعتی بۇ جور هوسله منی دعوت ائدیرسه، اوندا من ده ایراقا گئتمهلیيم. اگر وعدهلرینه وفا ائتسهلر، چوْخ ياخشی، اگر وفا ائتمسهلر، اوندا يئنه ده مکهيه قايیدارام، يا دا باشقا بیر ایسلامی منطقهيه گئدهرم.
بونا اساساً، زامان نؤقطهی-نظریندن حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمهسی کوفهلیلرین دعوتیندن قاباق اوْلموشدور. کوفهدن گلمیش ایلک مکتوب حسین مکهيه چاتدیقدان قیرخ گون سوْنرا يئتیشمیشدیر. مسئله بئله دئيیل کی، کوفه جاماعتی ایمامی دعوت ائتدیگی اوچون حسین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمیشدی و کوفه اولماسايدی، جاماعت مکتوب گؤندرمسيدی، ایمام يئزیده بئيت ائدهجکدی. خئير، حتی يئر اوزونو داریسقال ائتسيدیلر ده، يئنه حسین يئزیده بئيت ائتمهيهجکدی.
3. امر بئ-معروف و نهي از-مونکر عاملی حسین ایلک گوندن مدینهدن امر بئ-معروف و نهي از-مونکر شواری ایله حرکت ائتمیشدی. بۇ جهتدن مسئله بئله دئيیلدی کی، حسیندن بئيت طلب اوْلوندوغونا گؤره او اینقیلاب ائتمیشدی. خئير، ایمامدان بئيت ایستهمسيدیلر بئله، يئنه ایمام اینقیلاب ائدهجکدی. همچینین، مسئله بئله دئيیلدی کی، کوفه جاماعتی ایمامی دعوت ائتدیگینه گؤره ایمام اینقیلاب ائتمیشدی. بوندان اول قئيد ائدیلدیگی کیمی ایمامین بئيتدن ایمتینا ائتمهسیندن بیر آي ياریم سوْنرا کوفه جاماعتینین مکتوبلاری گلمهيه باشلامیشدی. بۇ باخیمدان حسینین منطیقی ایسلاما ضد اوْلان حؤکومته قارشی يؤنلمیش اعتراض و هوجوم منطیقیدیر.حسینین منطیقی بۇ ایدی کی، ایسلام عالمینی فساد بورودويو و حاکمیت فسادین منبعيینه چئوریلدیگی اوچون او، اؤز شرعی و الله قارشیسیندا اوْلان بورجونو يئرینه يئتیرمکدن اؤترو اینقیلاب ائدیر.
اؤنجه ده قئيد ائتدیگیمیز کیمی بۇ اوچ سببین هر بیرینین حسینین اینقیلابیندا رولو اوْلموش، اونلارین هر بیری حسین اوچون يئنی بیر تکلیف و وظیفه ایرهلی چیخارتمیشدی. حسینین بۇ اوچ عامله نیسبت مؤوقئيی بیر-بیریندن فرقلی اوْلموشدور.
بیرینجی عامل باخیمیندان حسین مۆدافیعه رولونو اوينايیردی. چونکی اوندان زورلا بئيت ایستهيیردیلر، او دا بوندان ایمتینا ائدیردی.
ایکینجی عامل باخیمیندان حسین کؤمکچی رولونو ایفا ائدیردی. چونکی اونو (کوفه جاماعتی) همکارلیغا دعوت ائتمیش، او دا بۇ دعوته موسبت جاواب وئرمیشدی.
اوچونجو عامل باخیمیندان ایسه حسین اعتراض ائدهرک هوجوما کئچمیشدی. چونکی حسیندن هئچ بئيت ایستهمسيدیلر ده او، حؤکومته قارشی اینقیلاب ائدیب اونو قئيری-ایسلامی حؤکومت آدلاندیراجاقدی.
هر اوچ عاملین اؤز ديَری ایندی گلین گؤرک بۇ اوچ عاملدن هانسی بیری داها چوْخ اهمیت داشیيیر؟
شوبههسیز کی، کوفه جاماعتینین دعوتینی قبول ائتمک عاملینین اهمیتی واردیر. چونکی حسین يئزیدین قانونسوز حاکمیتینه اعتراض ائدیب هوسئيی رهبر اولماغا دعوت ائدن جاماعتا اؤز حاضرلیغینی بیلدیردی. اگر شرایط ياخشی اولسايدی، شوبههسیز، ایمام ایسلامی حؤکومت قوراجاقدی. لاکین حسینین يئزیده بئيت ائتمکدن ایمتینا ائتمهسی عاملی بوندان داها چوْخ اهمیت داشیيیر. چونکی حسین دفعهلرله اعلان ائتمیشدی کی، نَيین باهاسینا اولورسا اولسون، بوتون تضییقلره دؤزوب يئزیده بئيت ائتمهيهجک. بو، حسینین تضییقه و زوراکیلیغا قارشی دؤزوم و مقاومتینی گؤستریر.
سوننهنین مهو اولماسی، بیدتلرین يايیلماسی حسین مکهيه گلدیکدن سوْنرا بسره شهریندهکی قبیلهلرین باشچیلارینا مکتوب يازدی. او، مکتوبدا بئله يازیر:
"...من اؤز قاصیدیمی بو مکتوبلا سیزه طرف گؤندریرم. سیزی اللهین کیتابی و پئیغمبرین سوننهسینه دعوت ائدیرم. ایندی ائله بیر وضعیتديیک کی، پئیغمبرین سوننهسی تامامیله ایتیب باتمیش، آرادان گئتمیش و اونون يئرینی بیدتلر توتموشدور. اگر منیم سؤزومه قولاق آسسانیز، سیزی دوز يولا هیدايت ائدهرم. اللهین سلامی، رحمتی و برکتی سیزه اولسون!"
حسین ابن علینین سولالهسی
گؤرونتولر
قایناقلار
- ↑ Shabbar, S.M.R. (1997). Story of the Holy Ka’aba. Muhammadi Trust of Great Britain. Retrieved 23 May 2017.
- ↑ (1 January 1993) «An Attempt To Trace the Origin of the Rituals of Āshurā¸». Die Welt des Islams 33 (2): 161–181. DOI:10.1163/157006093X00063. یوْخلانیلیب19 July 2016.
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ al-Qarashi, Baqir Shareef (2007). The life of Imam Husain. Qum: Ansariyan Publications. p. 58.
- ↑ Tirmidhi, Vol. II, p. 221 ; تاريخ الخلفاء، ص189 [History of the Caliphs]
- ↑ S. Manzoor Rizvi. The Sunshine Book. books.google.com. ISBN 1312600942.


c: text/html

text:
ایشید-این باش تبلیغاتچیسی ابو کوتیبه جمعه خطبهسینده تشکیلاتین لیدری ابوبکر بغدادینین آدینا دعالار ائدرکن آغلاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، عراق تلویزییا کانالی «السومارییه» نینووا اراضیسینده دانیشان ابو کوتیبهنین بو داورانیشینی بغدادینین اؤلومونه گؤره آخیدیلان گؤز یاشی اولاراق دیرلندیریب.
باشقا بیر آچیقلامادا ایسه ایشید-این تئلافر بؤلگهسینین رهبری برا ماوسلینین جمعه خطبهسینده موصولدا آغیر بیر مغلوبیته اوغرادیقلارینی اعتراف ائتدیی قید ائدیلیب. بونا گؤره ماوسلی تلافرین موقتی مرکز اولاراق قبول ائدیلدیینی بیلدیریب.
قید ائدک کی، روسییانین ۲۸ مایدا رقه یه ائندیردیی آویاضربهلر نتیجهسینده بغدادینین اؤلومو حاقیندا اینفورماسییا یاییلمیشدی. روسییا خاریجی ایشلر ناظرلیگی فاکتین آراشدیریلدیغینی بیلدیرمیشدی.
ایران دؤولت تلویزییاسی ایسه ایشید لیدری بغدادینین اؤلدویونو تصدیقلین فوتولار یاییملادی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایشلهسم ده، ایشلهمهسم ده
دوکتور جئری
بیزیم بو اوستاد دفترینین کیچیک اوغلو چوخ چالیشقان بیر اوشاقدیر. یوکسک تحصیلاتینی بیتیریب ایش تاپا بیلمهینده، چوخلارینین ترسینه، مدرکینی بیر قیراغا قویوب بنّا یانیندا کرپیچ آتماغا باشلامیشدی. تیکینتی ایشی اولمایاندا ایسه خیابان قیراغیندا جوراب ساتیردی. دئمک اولار ایندییهدک من اونو بوش-بئکار گؤرمهمیشدیم. آنجاق بایرامدان بو یانا، او هر گون قزئته قولتوغوندا تئیمورآغانین قهوهخاناسینا گلیب بولماجا چؤزمکله واختینی سورتور! دونن بیلهسینه یاناشیب اویان-بویاندان دانیشاندان سونرا ایش-گوجوندن سوروشدوم.
- ایشلهمیرم!- دئدی.
اوزونتو ایله باشیمی توولایا-توولایا:
- بوگونلر ایش تاپماق چتیندیر هر حالدا!- دئدیم.
گولومسوندو:
- ایش اولسادا، اولماسادا من ایشلهمیرم!
شاشیردیم، چالیشمادیغینین ندنی سوروشدوقدا دریندن بیر سولوق آلیب دئدی:
- بیلدیگین کیمی قاباقجالاری بنا یانیندا ایشلهییردیم. بیلدیر آتام اللریمین قابارینا دؤزمهییب اویان-بویاندان بئش میلیون تومن جورلهدی، بیر ایش یولا سالیم. یولداشلاریم دئدیلر، قیزیل سیکّه آل. بئش میلیونلا اوچ دنه سیکّه آلماق اولاردی.من اونلارین سؤزلرینه قولاق آسماییب بیر جوراب توخوما دزگاهی آلیب گئجه-گوندوز ایشلهمکله بئش میلیونلوق سرمایهمی اون بئش میلیون ائلهدیم..
دانیشیغینی کسیب آلقیشلاماغا باشلادیم:
- ساغ اول واللاهی!!..نه دئمیشم بئله ایشه...
اوستادین اوغلو گولدو:
- دوزدور من بئش میلیونو بیر ایلده اون بئش میلیون ائلهمیشدیم آنجاق بو ایل، اون بئش میلیونلا گئنه تکجه اوچ دنه سیکّه وئریردیلر! یعنی، منیم بیر ایللیک تاقا-تاققیم هاوایا گئتمیشدی! بو اوزدن فیکیرلشدیم؛ مادامکی ایشلهسم ده، ایشلهمهسم ده سرمایهم اوچ دنه سیکهدیر، اون بئش میلیونو وئریب اوچ دنه سیکه آلدیم!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
بیرآز دا اوغرولارین فیکرینده اولون!
دوکتور جئری
کاتتا ایسلامین اوغلو، باغلارینی ائششگین بئلینه
چاتیب گئتمک ایستهینده، حاجی محمدعلی آغا برزگر توزاناق سالاراق اؤزونو یونجالیغا
یئتیردی. موتوردان آشاغی ائندی. دیشی باغیرساغینی کسیردی. بیر هفته ایدی، قان تر
ایچینده تک باشینا یونجانی بیچیب، تاغالاییب، بوکموشدو. آنجاق باغلارین قوروماسینی گؤزلهیندن ، کیمسه گونده-گونده گلیب
یونجالاری اوغورلاییردی. نئچه گون پوسقودا یاتدیغی ایشه یاراماسا دا، ایندی آلدیغی
بیر راپورت ایله اوغرونو سوچ اوسته یاخالامیشدی.
حاجی محمدعلی یومروغونو سیخاراق دیشینین دبیندن
چیخانی دئمک ایستهینده، کاتتا ایسلامین اوغلو تئز اونو قاباقلادی:
- حاجی محمدعلی آغا اوتانمیرسان؛ نییه به باغلاری کیچیک سالمیسان؟!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
آللاه ائلهمهسین!
دوکتور جئری
ایل دَییشینجه، قلئیچی مورتوض تاکسی تیلفونلا تئز اؤزونو ددهلیگی- شیخ آغانین ائوینه چاتدیردی. هر ایلدهکی کیمی ایکی قات اَییلیب شیخ
آغانین الینی مارچا-مارچلا اؤپهرک یئنی ایلینی قوتلادی. بایرام سوفرهسینین
قیراغیندا اَیلهشیب دادلی باسلیقلاری یاواش-یاواش اَریتمگه باشلایاندا، شیخ آغا
اؤلکهنین آغیر ایقتیصادی دوروموندان دانیشماقدا ایدی. سؤزلر سونا یئتیشینجه، شیخ
آغا الینی اوزادیب سفرهنین اورتاسیندان کیتابی گؤتوردو. قلئیچی مورتوضون اورگی
دؤیونمگه باشلادی. ایندی، شیخ آغا هر ایل اولدوغو کیمی، شاخ بیر اللی مینلیک چیخاردیب
بیلهسینه وئرهجکدی. آنجاق شیخ آغا بو کز کیتابی آچیب آراسیندان گؤی بیر ایکی مینلیک
چیخاردیب قلئیچی مورتوضا اوزادراق:
- آللاه ایشینه رونق وئرسین- دئیه خئییر دوعا
ائلهدی.
باسلیق قلئیچی مورتوضون بوغازینا تیخیلان کیمی
اولدو. گؤزلری دولدو. بلکه ده تاکسی تیلفونا وئردیگی بئش مین تومن یادینا
دوشموشدو. تیترهک سسله دئدی:
- آللاه ائله مهسین آغا!.. آللاه ائلهمهسین!
بو یانیتدان شیخ آغا شاشیردی:
- اوغلوم!.. آداما خئییر دوعا ائلهینده، دئییر:
آمین. آللاه ائلهمهسین نه دئمکدیر؟!!
قلئیچی مورتوض باشینی آشاغی سالدی:
- آغا ائله بیل ائشیتمهمیشسن؛ نئچه گوندور
کندیمیزین اؤلو یویانی آللاهین رحمتینه گئدیب من اونون وظیفهسینده چالیشیرام!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
قوتور ایت
دوکتور جئری
نئچه واخت ایدی اؤرت باسدیر ماحالینین باش کندی
- ترسآوا بؤیوک بیر فلاکته اوغرامیشدی. هارادانسا بیر آزغین مئیمون تاپیلیب کندین اکینهجکلرینی یئره سورتمگه
باشلامیشدی. اهالینین فیکرینجه، دوشمنلر
اؤرت باسدیر ماحالینین ایقتیصادیاتینی کورلاماق اوچون بو مئیمونو ترس آوایا
آزدیرمیشدیلار. بو فلاکته قارشی ترسآوا باشچیلارینین تدبیرلری ایشه یارامایینجا،
کاتتا ایسلام چارهسیز قالاراق شیخ آغانین حوضورونا چاتیب گؤستریش ایستهدی. شیخ
آغا قاشلارینی چاتاراق درین بیر دوشونجهیه دالدی. بیردن قاش-قاباغی آچیلدی:
- گئدین قلئیچی مورتوضون یانینا. بو یولسوزون
عؤهدهسیندن تکجه او گله بیلر!
یاریم ساعات سونرا، کاتتا ایسلاملا نئچه آغ
ساققال قلئیچی مورتوضون قاپیسیندا دایانمیشدی. هاندان-گئجدن یاراقلانمیش قلئیچی مورتوض ائودن
ائشیگه چیخدی. چیگنینده بیر توفنگ، یانیندا ایسه هئیوهره بیر قوتور ایت وار ایدی.
برابرجه اووون سوراغینا گئتدیلر. مئیمون گوندوزلری کندین قیراغیندا اولان هوندور
چینار آغاجینین باشیندا گیزلهنیردی. آغاجین دبینه یئتیشنده، قلئیچی مورتوض
توفنگی کاتتا ایسلاما وئرهرک دئدی:
- من آغاجا چیخیب مئیمونونو یئره آتاجاغام. ایت،
مئیمونو زورلا-زورلایا اؤلدورهجکدیر!
کاتتا ایسلام شاشیردی:
- بئله ایسه توفنگ نهیه گرهک دیر؟!
قلئیچی مورتوض میزیلدادی:
- آللاه ائلهمهمیش، مئیمون منی آشاغی آتسا،
سیز ایتی ووراسیز!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
قیمتلرده می کئفلهنیب؟!
دوکتور جئری
قلئیچی مورتوض، قیرخ یاشلی سون بئشیک خالاسینی اره وئرمیشدی. گنجلر حیطده یاللی گئدیردیلر. بیز، بیر قیراقدا دایانیب گوندمده اولان ایقتیصادی دوروما گؤره دارتیشماقدایدیق. اوستاد دفتری دئییردی:
- اؤلکه ایقتیصادیاتیندان باش چیخارتماق اولمور؛ دولار باهالاشدیقدیجا جینسلرین قیمتی ثانیهدن ثانیهیه آرتیردیردی آنجاق ایندی دولارین اوجوزلاشدیغینا باخمایاراق جینسلرین قیمتی اؤز باهالیغیندا دایانیب؟!
بو قونودا هره اؤز دوشونجهسینی ایرهلی سورمکده ایکن، قلئیچی مورتوضون بؤیوک خالا اری- کئفلی ایسکندر حیط قاپیسیندان ایچری گیردی. دانیشیغین آخیمینی دَییشدیریمک اوچون دئدیم:
- یولداشلار! ایستهییرسیز ایسکندری کئفلندیریب بیرآز اگلهنک؟
اوستاد دفتری ایله پروفئسور نصرالدین گوله-گوله،" هه..هه"دئینده قلئیچی مورتوض دیللندی:
- یوخ اولماز! ددهلیگیم شیخ آغا بیزه ایچکینی قاداغان ائدیب، بیلسه پیس اولار.
گولومسهیهرک دئدیم:
- نیگران اولما...
ایسکندری قارشیلاییب اؤپوش-گؤروشدن سونرا دئدیم:
- یولداشلار! بو قوتلو موناسیبته گؤره، سیزی بیر بارداق شرابا قوناق ائلهمک ایستهییرم، نه دئییرسیز؟!
هامی باشی ایله "یاخشی" دئینده ایسکندرین دوداغی قاچدی. ایچرییه گئچیب مطبخدن بئش بارداق گیلهنار شربتی گتیردیم. بارداقلاری چاخناشدیب باشیمیزا چکدیکدن سونرا گؤزلریمیزی کئفلی ایسکندره تیکدیک. ایچکی همن ائتکیسینی گؤستردی. کئفلی ایسکندر دبرجهلنه-دبرجهلنه گئدیب یاللی باشی وظیفهسینی اوزهرینه گؤتوره رک عؤمروموزده گؤرمهدیگیمیز ادابازلیقلاری ایفا ائتمگه باشلادی. گولونج بیر بیچیمده، مندیلی الینده فیرلاداراق اگیلیب-دوروردو. هردن توخ ووروب یانینداکیلاری یئره سرهلهییردی. گولمکدن قارنیمیزین اتلری آغریماقدایدی. بیردن ایسکندر اویناماغین بوشلاییب اورتالیغا گئچهرک کئفلی-کئفلی اوخوماغا باشلادی. هامی ماتدیم-ماتدیم یئرینده قورودو. ایسکندر اوخوماغیندا اؤلکه مسئوللاری تنقید آتشینه توتموشدو. من ایندییهدک بو تنقیدلرینی بیبیسی رادیوسوندان بئله ائشیتمهمیشدیم! قلئیچی مورتوضون رنگ-روفو قاچدی. منه قاش-گؤز ائلهدی، بیر ایشلر گؤروم. تئز ایسکندره یاناشیب قولومو بوینونا سالاراق قولاغینا پیچیلدادیم:
- ایسکندر! ایچدیگین شراب دئییلدی گیلهنار شربت ایدی!
ایسکندر گؤزلرینی آخدیراق کئفلی-کئفلی فیسیلدادی:
- بونو تئزراق دئییدین، من آرتیق کئفلنمیشم!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
خویلو خانیم مسئول اولوب!
دوکتور جئری
چیغیر-باغیر سسینه کؤچهیه تؤکولوشدوک. قلئیچی مورتوض ایله آروادی خویلو خانیم دالاشیردیلار. قلئیچی مورتوض کؤپورموشدو؛ آغیزینا گلهنی دئیهرک خویلو خانیمین اوستونه یومولوردو. زور-گوج ایله قولتوغونا گیریب بیزیم ائوه گتیردیک. قونشولارین بیری دوداقلارینین آراسینا یاریمچیق بیر سیگار قویدو. بیر- ایکی درین سولوق ووردوقدا بیرآز حیرصی سویویان کیمی اولدو.
یوموشاق-یوموشاق سوروشدوم:
- مورتوض آغا گئنه نه اولوب؟!
سیگارین دومانینی بورنونون دلیکلریندن ائشیگه فیسقیراراق دئدی:
- نه اولاجاق؟!..بیزیم آرواد دا مسئول اولدو!..
شاشیردیم:
- بوکی لاپ یاخشیدیر!.. بوگونلری، بیر حوقوقلا ائوی گئچیندیرمک چتیندیر. ایندی گرهک هم کیشی ایشلهیه، همی آرواد. اولمایا سن آروادین ائشیکده ایشلهمهسینه قارشیسان؟
آجی-آجی گولدو:
- نئچه واختدیر؛ من آخشام آرغین-یورغون ایشدن قاییداندا، آرواد دیبی قاپمیش، دادسیز-دوزسیز شامی قاباغیما قویوب، من دیللنمکدن اؤزو ویر-ویر تؤکهرک دئیینیر: "نییه شامیمیز یانیق دادی وئریر؟.. نییه ائویمیز سوپورولمهمیش قالیب؟ نییه ائوده پالتارلار یویولمور؟ نییه پوللاریمیز فالچینین، دوعایازانین جیبینه گئدیر؟ " . بایاق یوموشاقجاسینا بیلهسینه دئدیم: "آی خانیم! نییه اؤلکه مسئوللاری کیمی دانیشیرسان؟ سن شامی پیشیریرسن! سن ائوی سورپورملیسن! سن پالتارلاری یومالیسان! پولو خرجلهین سنسن! بو ایشلری باجارمیرسانسا، بیر قوللوقچو توتوم؟ بو سؤزومدن اؤفکهنیب قاپ-قاجاغین بیربیرینه چالاراق قیشقیر-باغیر سالدی: دئننُْْ، ایستهییرم ائویمیزی داغیداسان؟ دئنن، ایستهییرم سنین اوستونه گونو گتیرم؟.. دئنن، ایستهییرم...
قلئیچی مورتوض یاواش-یاواش قیزیشیردی. دیواربیر قونشوموزا گؤز ائلهدیم؛ بیر سیگار یاندیریب دوداقلارینین آراسینا قویدو.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
دؤولت دولارین قیمتینی نئجه کُنترل ائدیر؟
دوکتور جئری
ییرمی ایل بوندان قاباق، قلئیچی مورتوض اوجا بوی، ائنلی کورک، بوغو بورما بیر گنج ایدی. سرت داشی اووجوندا سیخسایدی سویونو چیخاردا بیلردی. چوخ باجاریقلی ایدی، هر ایش الیندن گلردی. آنجاق بونلارلا بئله ایش تاپماقدا چتینلیک چکیردی. داها دوغروسو ایش تاپیردی آمما بیر-ایکی گونون ایچینده ایشدن قوْووُلوردو. مومکوندور دئیهسهنیز: حتما اخلاقی یوخ ایدی. یوخ!..یوخ!.. او، چوخ گولش قاباق، سؤزه باخان، باشی آشاغی بیر اوغلان ایدی. سوروشورسونوز: بئله ایسه، نییه ایشدن قوْووُلودو؟!
قلئیچی مورتوضون ایشدن قوْووُلماسینین سببی "مبراتا قالمیشی" ایدی! بللی اولمایان ندنلره گؤره، اونون "میراتا قالمیشی" گون بویو قالخمیش دورومدا ایدی! اؤنجهلر، گئن تومان گئیهرک بو عئیبی گیزلتمک ایستهسهده ایشه یارامادی؛ گئنه بیر آغاجدان گؤزه سوخولوردو! ساعاتدان،ساعاتا بوزلو سویا باسدی، داها بتر شاخلاندی! یئمگینه قورو لومون، کافور تؤکدو، ترس نتیجه آلدی...
هریاندان علاجی کسیلمیش قلئیچی مورتوض، بیرگون ددهلیگی شیخ آغانین حضورونا یئتیشهرک اوتانا-اوتانا احوالاتی اولدوغو کیمی دانیشیب گؤستریش ایستهدی. شیخ آغا بیر سوره دوشونجهیه دالدیقدان سونرا سوروشدو:
- شیخ حسن دولگری تانییرسان؟
- هه!.. آغاجچیلار راستاسیندا نجّار دوکانی وار.
- اونون یانینا گئت. منیم سالامیمی یئتیر. علاج اونون یانیندادیر!
شاشیرمیش قلئیچی مورتوض، نسه دئمهدن جلد اؤزونو نجّار دوکانینا چاتدیردی. شیخ حسن دولگر گؤز آلتی قلئیچی مورتوضون قالخمیشینی اؤلچو-بیچی ائتدیکدن سونرا، بوخجونو گؤتوروب دوکاندان ائشیگه چیخدی. چوخ چکمهدی، قاییتدی. الینده بیر هاچا وار ایدی. شیخ حسن هاچانی قلئیچی مورتوضا اوزاداراق آچیقلادی:
- بو هاچانی اوستدن میراتا قالمیشان ووراجاقسان!
دوغرودان دا هاچا ایشه یارادی.
***
بو اولایدان اون بئش ایل گئچمیشدی. قلئیچی مورتوض چئشیدلی قوللوقلاردا چالیشاراق اؤزونه خئیلک مال-دؤولت ییغیب سئودیگی، موللا فرضعلینین قیزی- خویلو خانیملا ائولنمیشدی. آنجاق بو دؤنه آیری بیر سوْرون یاخاسیندان یاپیشمیشدی: "میراتا قالمیشی" قالخمیردی!
چئشیدلی داوا-درمانلار ایشه یارامایینجا، ددهلیگی شیخ آغایا مراجیعت ائتمهدن دوس-دوغرو شیخ حسن دولگرین دوکانینا قوشدو. اؤپوش-گؤروشدن سونرا دردینی دانیشیب درمان دیلهدی. شیخ حسن دولگر گولومسهیهرک دئدی:
- علاجی چوخ ساده دیر؛ بو کز هاچانی آشاغیدان ووراجاقسان!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
میللتی نئجه سئویندیرمک اولار؟
دوکتور جئری
اوچاق گؤیه قالخدیقدا، قلئیچی مورتوض اؤزل آفتافانی برک-برک باغیرینا باسدی. قلئیچی، توپ فابریکاسیندا ایشینی الدن وئردیکدن سونرا ددهلیگی شیخ آغانین تاپشیریغی ایله جومهور باشقانینین قوللوغوندا چالیشماغا باشلامیشدی. اونون یئنی ایشی ساده اولسا دا چوخ حساس ایدی! باشقان، اوستانی سفرلرده آفتافا گؤتورمک ایستهینده، او اؤزل آفتافانی ایلیق سو ایله دولدوروردو.
قلئیچی مورتوض، گؤزونو باشقان ایله یاردیمچیسی بورونو یئکهدن آییرمیردی. اوجادان دئییب، گولوب، دانیشیردیلار. بیردن بورنو یئکه اوچاغین پنجرهسینی آچیب دئدی:
- من ایستهییرم، 50 دنه "سبد کالا" آّشاغییا آتام، 50 نفر سئوینسین.
باشقان گولدو:
- بئله ایسه، من ده ایستهییرم 100 دنه " بسته حمایتی" آشاغییا آتام، 100 نفر سئوینسین.
قلئیچی مورتوض اؤزونو ساخلایا بیلمهدی:
- قوربان!.. من ده ایستهییرم ایکیزی آشاغییا آتام 80 میلیون نفر سئوینسین!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
ایقتیصادیاتیمیزین احوالاتی
دوکتور جئری
آتالاریمیز دئییبلر: تانری دمیر قاپینی باغلاسا، آلتین قاپینی آچار. دوغرودان دا بئلهدیر! تحریملر باشلایاندا، قلئیچی مورتوض ایشینی الدن وئردیسه ده عوضینده ترسآوانین آدلی-سانلی عایلهلریندن ساییلان موللا فرضعلینین قیزی حاجیه خویلو خانیملا ائولهنه بیلدی.
نئچه ایل ایدی قلئیچی مورتوض، ددهلیگی شیخ آغانین ایسماریشی ایله توپ فابریکاسیندا چالیشماقدا ایدی. گؤزه گلیم ده آیلیق آلیردی. کئچنلرده فابریکانین باشقانی قلئیچی مورتوضو یانینا چاغیریب ایشدن بوراخیلدیغینی بیلدیرهرک آرتیردی:
- اوغلوم! دوزدور بیز یئل باخیمیندان اؤلکهده خودکفالیق درجهسینه یئتیشمیشک، آنجاق دیشاریدان گلن توپ دریسینین تحریم اولدوغونا گؤره فابریکانی باغلاماق زوروندا قالمیشیق!
قلئیچی اوزگون-اوزگون ایش یئریندن چیخیب اؤزونو ددهلیگینین ائوینه چاتدیردی. ایچرییه گیرنده ددهلیگی، موللا فرضعلینی یولا سالماقدا ایدی. قوناق گئدهلی، قلئیچی مورتوض ایشسیز اولدوغونو آچیقلادی. ددهلیگی بیرآز دوشوندوکدن سونرا دئدی:
- ایستهییرسن موللا فرضعلینین قیزینی سنه آلیم؟!
قلئیچی مورتوضون دویونلنمیش قاش-قاباغی آچیلدی:
- آخی منیم هله ایش-گوجوم یوخدور!
شیخ آغا گولومسوندو:
- موللا فرضعلی ایله قوهوم اولسان ایش ده تاپیلار. سن فیکر ائلهییرسن او قویار بیریجیک کورهکنی ایشسیز قالسین؟!
قلئیچی مورتوض، موللا فرضعلینین قیزی خویلو خانیمی بئش-آلتی یول مچیده گئدنده، مرثیهدن قاییداندا، گؤستریلرده قول سیلکهلهینده گؤرموشدو. خویلو خانیمین بیرآز یاشی گئچسه ده بویلو-بوخونلو بیر قادین ایدی. همیشه چارشافا بورونسه ده، یئریینده گؤزل اندامینین آلچاق-اوجالاری تیترهییردی. بو تیترهیشلر، هر گؤروشده قلئیچی مورتوضون اورگینی ده تیترتمیشدی!
قلئیچی مورتوض اوتانجاقدان باشینی آشاغی سالیب، "نه بیلیم؟!" دئیهرک راضیلیغینی بیلدیردی.
***
دوگون گؤزلندیگیندن تئزراق باش توتدو. کبین کسیلندن سونرا قلئیچی مورتوض، ددهلیگی شیخ آغانین ائویندن موللا فرضعلینین ائوینه داشیناراق ائو اوغلو اولدو.
توی گئجهسی،ائل-طایفا خانیملاری سالام-صلوات ایله بیگ-گلینی گردگه اؤتوردولر. اوتاقدا بالاجا بیر چیراغ یانیردی. قلئیچی مورتوض ایله خویلو خانیم یاناشی گئدیب تختین اوستونده سسسیز-سمیرسیز اگلشدیلر. بیرآزدان قلئیچی مورتوض، خویلو خانیم اوزنه گولومسهیهرک کوتونو اگیندن چیخارتدی. خویلو خانیم دا گلینلیگینی چیخارتدی. قلئیچی مورتوض ال آتیب جورابلارینی چیخارداندا، خویلو خانیم ساچلارینی چیخاردیب آسمایا آسدی. قلئیچی مورتوض شاشقین-شاشقین گلینین پیریلدایان باشینا باخا-باخا، خویلو خانیم ساغ گؤزو ایله سول قولاغینی چیخاردیب ماسانین اوستونه بوراخدی. آردیجا ایسه، دیشلرینی چیخاردیب سو بارداغینا سالاراق مورتوضون شالوارینا ایشمار ائلهدی. قلئیچی مورتوض شالوارینی سیییرینده، خویلو خانیم یانچاغینی آچیب تختین آلتینا آتدی، سونرا ال آتیب دوشلوگونو آچدی؛ ایکی بالاجا توپ یئره دیغیرلاندی!
قلئیچی مورتوض توپلاری گؤردوکده تلهسیک قاپییا ساری قاچدی.
خویلو خانیم نیگران اولدو:
- مورتوضجیغیم! هارا گئدیرسن؟!!
قلئیچی مورتوض نفس وورا-وورا فیسیلدادی:
- هئچ! یادیمدان چیخیب، دستگاهیم ددهلیگیمگیلده قالیب، گئدیرم اونو گتیرم!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
تحریم یوخسا اؤلوم؟!
دوکتور جئری
تحریملر باشلایاندان، ایقتیصادی دوروموموز آغیرلاشیب چتینلیکله باشیمیزی دولاندیرا بیلیردیک. بیر گون قلئیچی مورتوض منی بیر قیراغا چکهرک،" ایستهییرسن اؤزونو بو فلاکتدن قورتاراسان؟" دئیه سوروشدو. سئوینجک،"چیخیش یولو اولسا، نییه ایستهمیرم!"دئدیم. الینی چیگنیمه قویوب دوز گؤزلریمین ایچینه باخاراق، "گل اؤلکهدن قاچاق یوخسا قیتلیق گلسه، باشدا سنین کیمی، منیم کیمی السیز-آیاقسیزلار اؤلهجکدیر" دئدی. اونون اؤنرگهسینه قارشی چیخسامدا، آوروپادا چکهجگیمیز کئفلردن دانیشاندا قوللاریم یانیما دوشدو. او، سؤزلرینین آردیندا آرتیردی: "آدام قاچاقچیلاری ایله دانیشمیشام. اونلار، بیزی بیر گمینین آمباریندا گیزلهدیب آوروپایا آپاراجاقلار".
اوچ گون سونرا، قاش قارالاندا لیماندا قلئیچی مورتوضون یولونو گؤزلهییردیم. هاندان-گئجدن تاپلیب گلدی. یانیندا ددهلیگی شیخ آغانی دا گتیرمیشدی! یاواشجا قولاغینا پیچیلدادیم:" بونو نمنهیه گتیرمیسن؟". آجیقلی-آجیقلی، "من ددهلیکسیز بیر یئره گئتمهرم!"دئدی. بیر ساعاتدان قاچاقچیلار دا گلیب چیخدیلار. بیزی قاییقلا بیر قوجامان گمییه گؤتوردولر. یئددی-سککیز گون امن-آمانلیق ایچینده یولچولوغوموز سوردو آنجاق بیر گون بیردن-بیره گمی چالخالانماغا باشلادی. یوخاریدان چیغیر-باغیر سسلری ائشیدیلیردی. سانکی فیرتانا اولموشدو. گمی بیرده چالخالاناندا، آراسیندا گیزلندیگیمیز یوکلر اوزهریمیزه چؤکدو.
گؤزلریمیزی آچدیغیمیزدا اؤزوموزو بیر آدادا گؤردوک. ساحیلین قوملاری اوستونه سرهلنمیش دورومدایدیق. آیاغا قالخدیق. یان-یؤرهده بیزدن باشقا کیمسه گؤرونموردو. شیخ آغا اللرینی گؤیه قووزاییب،"آللاه بیزه رحم ائلهییب. ائلهبیل تکجه بیز قورتولموشوق."دئدی. قلئیچی مورتوض بارماغی ایله اوزاغی گؤستهرهرک،"اورادا بیر مئشهلیک وار. گئدک اورایا. بلکه بیزه یاردیمجی اولان بیری تاپیلا."دئدی. آرغین-یورغون، آج-سوسوز اؤزوموزو مئشهلیگه چاتدیردیق. مئشهده کیمسه یوخ ایدی. تکجه قورد-قوش سسی ائشیدیلیردی. ایستهدیم دئییم،"ائلهبیل آدا بوشدور" دئیه بیلمهدیم. آغاجلارین باشیندان سککیز-دوققوز لوت کیشی باشیمیزا تؤکولوشوب جیدالارینی اورک-بؤیرهگیمیزه دایادیلار. آدا، وحشی آداملارین آداسی ایدی. وحشیلر هلهله ایله بیزی قبیله بؤیوگونون یانینا آپاردیلار. باشچی، هئیوهره بیر کیشی ایدی. بئلینه باغلادیغی اوت-علفدن باشقا اگنینده بیر گئییم یوخ ایدی. بیزی باشدان آیاغا سوزه-سوزه دئدی:
- گؤرونور اویغار بیر اینسانلارسیز! سیز بیلمیرسیز اؤزگهلرین تورپاغینی باسماق اولماز.
من الیمی دؤشومه باسیب سالام وئرهرک دئدیم:
- دوغرو بویورورسوز قوربان. بیزیم ایکی مین بئش یوز ایللیک اویغارلیغیمیز وار. بیز چوخ فرهنگلی بیر اینسانلاریق آنجاق بیز سیزین تورپاقلاریزی باسماق ایستهمهمیشک. تکجه گمیمیز باتیب دا ایستهمهدن بورایا دوشموشوک. سیزدن ریجا ائدیریک بیزه یاردیم ائدهسیز بو آدادان گئدک.
قبیله باشچیسی قاققاناق چکیب گولدو:
- بیزیم آدایا ایذینسیز آیاق باسان موطلق جزالاندیریلمالیدیر. آنجاق سیز اویغار، قاناجاقلی بیر اینسانلار اولدوغوز اوچون جزانی سئچمکده آزادسیز.
یالوار- یاخارا باشلادیم:
- قوربان باشقا بیر یولو یوخدور؟!
قبیله باشچیسی اؤفکهلندی:
- یوخ!..
چارهسیز قالاراق دئدیم:
- قوربان! هله جزالاریز نمنهدیر؟
قبیله باشچیسی گولومسوندو:
- تحریم و اؤلوم. هانسینی ایستهییرسیز سئچین.
قلئیچی مورتوض اورتایا آتیلدی:
- من تحریمی سئچیرم. بیز تحریمه اؤیرشمیشیک.
قبیله باشچیسی ایکی بوینو یوغون کیشییه ایشمار ائلهدی. کیشلر قلئیچی مورتوضون قوللاریندان یاپیشیب مئیدانین اورتاسینا آپاردیلار. یوزلر وحشی آدام میدانین چئورهسینه ییغیشیب باخیردیلار. کیشیلرین بیری وحشیلیکله ال آتیب قلئیچینین شالوارینی آیاغیندان چیخارتدی. اوبیریسی ایسه..
شیخ آغا دؤزه بیلمهدی:
- سیزکی بونون باشینا پیس ایش گتیریرسیز؟!- دئیه قیشقیردی.
قبیله باشچیسی گولدو:
- بیز بونا تحریم ائلهمک دئییریک، سیز نه دئییرسیز؟!
بو دانیشقلاردا ایدی. قلئیچی گلیب یانیمیزدا دایاندی. پؤرتموشدو. قبیله باشچیسی اوزونو منه توتدو.
- سن هانسینی سئچیرسن؟
تکلیفیمی بیلمک اوچون شیخ آغایا باخدیم. گؤزونو آغارتدی. بیرآز دوشوندوکدن سونرا دئدیم:
- اؤلمهیهجگم کی!..منی ده تحریم ائلهیین!
بیرآزدان منده پؤرتولموش حالدا گلیب قلئیچی مورتوضون یانیندا دایاندیم. سیرا شیخ آغایا یئتیشمیشدی. قبیله باشچیسی یئنه سوروشدو:
- سیز هانسینی سئچیرسیز؟!
شیخ آغا دؤشونو قاباغا وئرهرک قیشقیردی:
- من شرفلی اؤلومو، بو رذالته، آلچاقلیغا ترجیح وئریرم. اؤلدورون منی...
قلئیچی مورتوض، "شیخ آغا!.."دئیه باغیراراق هؤنکور-هؤنکور آغلاماغا باشلادی. گؤزلریم آجیشدی. اوتانجیمدان باشیمی آشاغی سالدیم. قبیلهنین باشچیسی بو کز دؤرد-بئش دئو کیشییه گؤز ائلهیهرک بویروق وئردی:
- شیخ آغانی اؤلونجهیه قدر تحریم ائلهیین.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
باهالیغین فایداسی
دوکتور
جئری
خانیم موعللیم کیلاسدا صوبحانهنین فایدالاری حاققیندا اوشاقلارا
دانیشیردی:
- گول بالالاریم!.. صوبحانه یئمهمیشدن مدرسهیه گلمهیین. بیر دورمک
پنیر-چؤرک یئییب اوستوندن ده بیر ایستیکان چای ایچسهنیز، هم یاخشی درس اوخویا
بیلرسینیز همی ده بدنیز ساغلام اولار...
بالاجا یاشار آیاغا قالخدی:
- خانیم موعللیم منیم بدنیم هامیدان بتر
ساغلامدیر!
خانیم موعللیم گولومسهدی:
- حتماً همیشه مدرسهیه گلنده صوبحانه
یئییرسن؟
بالاجا یاشار باشی "هه" دئیهرک آرتیردی:
- خانیم موعللیم! بیز سحره، ناهارا، شاما صوبحانه
یئییریک!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
مسئوللار اولماسایدی...
دوکتور جئری
قیرخ گونه یاخین ایدی خویلو خانیم، قلئیچی مورتوضو تحریمات ائلهییب اوزونه باخمیردی. قلئیچی مورتوض اؤنجهلری، اؤزونو بیر شئی اولمامیش کیمی گؤسترمگه چالیشسادا، گونو-گوندن آرتان ایچ فیشارین سونوجوندا، خالاسی اری- کئفلی ایسکندری آراچیلیق ائلهمگه قوناق چاغیردی. کئفلی ایسکندر ار-آروادی اوز-اوزه اوتورتدوروب درد-چورلاریندان سوروشاندا، خویلو خانیم چادیراسینین اوجونو دییشینده توتاراق اؤفکهلی-اؤفکهلی دئدی:
- ایسکندر قارداش! ائوه خرجلیک وئرمیر. دئینده بونو آل- اونو آل؛ بو قولاغیندان آلیب او بیری قولاغیندان اؤتورور...
کئفلی ایسکندر أیری-أیری قلئیچی مورتوضون اوزونه باخدی:
- دوغرو دئییر؟!
قلئیچی مورتوض باشینی آشاغی سالدی:
- گلیریم آزدیر خالا اری.. من نئجه ائلهییم؟!!
کئفلی ایسکندر یاواشجا سوروشدو:
- گلیرین نئچهدیر؟
- یارانهلی-مارانهلی بیر میلیون تومن.
- بیرررر میلیون تومنننن!.. سن بو پوللا ائوی گئچیندیره بیلمیرسن؟!!!
- ....
- حتما مدیریت ائلهمه باجارمیرسان!
- مدیریت ائلهمه؟!!
- هه مدیریت ائلهمه! سن گرهک بیلهسن آیدا بیر میلیونو نئجه خرجلهیهسن.
- بئله ایسه، منیم یئریمه مدیریت ائله گؤرهک بو پولو نئجه خرجلهیک گؤرسون؟!
کئفلی ایسکندر جیبیندن کیچیک بیر چؤرتکه چیخاردیب شاققاشاقلا حئسابلاماغا باشلادی. آرا-سیرا قلئیچی مورتوضدان سورغو دا سوروشوردو.
- اوغلوم مورتوض آیدا نئچه ائو کرایهسی وئریرسن؟
- اوچ یوز مین تومن.
- باخ اوغلوم! سن گرهک گونده اون مین تومن ائو کرایهسی اوچون قیراغا قویاسان.
- یاخشی!
- دؤرد باش عاییلهسیز. هر بیریز گونده اوچ دنه سنگک چؤرهگی یئسز، ائلهیر اون ایکی سنگک. آیری دئییشله، سن گرهک گونده اون ایکی مین تومن چؤرهک اوچون قیراغا قویاسان. طبیعیدیر سنگگی یاوان یئمک اولماز، پنیر لازیمدیر. پگاه پنیرلرینین قوطوسو بئش مین تومن دیر، یعنی سن گرهک گونده بئش مین تومن، پنیر اوچون قیراغا قویاسان. قند-چای اوچون ده، گونده ایکی مین تومن قیراغا قویسان گؤرهر. قالدی؛ برق، گاز، سو و تئلئفون پولو. گونده اوچ مین تومن ده بونلارا قیراغا قویمالیسان. بونلارین هامیسینی توپلاسان نئچه ائلر؟!
قلئیچی مورتوض بارماغیندا حئسابلاماغا باشلایینجا کئفلی ایسکندر اؤزو جاواب وئردی:
- ائلهیر اوتوز ایکی مین تومن. آیدا ائلهیر دوققوز یوز آلتمیش مین تومن.
قلئیچی مورتوض باشی ایله کئفلی ایسکندرین سؤزلرینی دوغرولادی.
- قالار بورادا سنین قیرخ مین تومنین. اودا یئتیشر ائوین خانیمینا. هر نه اولسا خانیملارین اؤزلرینه مخصوص خرجلری وار!
سؤز بورایا چاتاندا، خویلو خانیم گولومسهییب چادیرانین اوجو آغزیندان دوشدو.
آخشام باشی قلئیچی مورتوض کئفلی ایسکندرین الینی برک-برک سیخیب یولا سالاندا دئدی:
- خالا اری آللاه سندن راضی اولسون! سن اولماسایدین من نئجه ائلهیهجکدیم؟!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
قوربان اتی
دوکتور جئری
دونن قوربانلیق آلماق اوچون حاجی نادعلینین حاصارینا گئتمیشدیک. ماللاری بیر-بیر گؤزدن گئچیردیکدن سونرا بیر جؤنگه سئچیب قیمتینی سوروشدوق. حاجی نادعلی شاپالاق ایله جؤنگهنین یانینا تاپدایاراق دئدی:
- ماشاالله ماللارین لاپ گؤزونو سئچدیز؛ آللاه قبول ائلهسین!..
- حاجی! هله قیمتی نئچهدیر؟- دئیه سوروشدوق.
- قابیلی یوخدور، قوربانلیقدیر، ائله-بئله آپارین!
- ساغ اولون، آللاه بول ائلهسین...
- اون ایکی میلیون!
- اون ایکی میلیون؟!!
بیربیریمیزین اوزونه باخدیق. بیزیم، زور-گوج ایله توپلادیغیمیز پول ایکی میلیون دؤرد یوز مین تومن ایدی. بیلدیر، بو پولا یاخشی بیر جؤنگه آلیب، اتینی اوتوز-قیرخ ائوه پایلامیشدیق.
- حاجی موناسیب بیر مالیز یوخدور؟!
حاجی نادعلی پهیهنین دیبینه گئدیب بالاجا بیر دانانین کورهگینه دادلی بیر شاپالاق چکدی:
- بونو آپارین.. آلتی میلیون تومن!
قونشولاریمدان بیر سس چیخمادی، یئنه من دئدیم:
- یوخ حاجی! گوجوموز چاتماز، بوندان دا اوجوزو یوخدور؟!
- سیز نئچهلیگین ایستهییرسیز؟
- حاجی! بیزیم وار-یوخ ایکی میلیون دؤرد یوز مین تومن پولوموز وار. باخ گؤر، بو پولا یاخشی بیر مال وئره بیلرسن اتی اوتوز- قیرخ ائوی گؤرسون!
حاجی نادعلی قاققاناق چکیب گولدو:
- رحمتلیگن اوغلو، سیز بو پولا بیر بیزوو دا آلا بیلمزسیز!!
کور-پئشمان پهیهدن ائشیگه چیخدیق. قونشولاریم حاصاردان چیخماغا تلهسیردیلر. اوزومو حاجی نادعلییه توتوب دئدیم:
- ائله بیل، بیزلر ایلده بیر یول ات یئمگه ده تامارزی قالاجاغیق!
بو سؤزومدن حاجی نادعلی اوزلموش کیمی اولدو. بیردن الیمدن یاپیشب منی حیطین دیبینده اولان کیچیک بیر پهیهیه چکدی. قاپینی آچدی. ایچری ده یئکه بیر اینک گووشهییردی.
- پولوزا بونو آپارین!
اؤز-اؤزومه،" ائله بیل دونیادا، اؤزگهلره اورک یاندیران اینسانلاردا تاپیلیر!" دئیه دوشونهرک سوروشدوم:
- حاجی بو نئچه کیلو ات وئرر؟
- آز وئرسه یئتمیش-یئتمیش بئش کیلو ات وئرهجک!
- بو کی چوخ یاخشی دیر!.. ائله اوتوز، اوتوز بئش ائوی گؤرهر!
سئوینجک دالدان قونشولاریمی سسلهدیم. قاییتدیلار. اینگی چوخ بگندیلر. "حاجی آللاه سیزدن راضی اولسون. قاپی-قونشو قوربان بایرامی، اینگین اتیندن یئینده سیزی ده دوعا ائدهجکلر" دئیه پوللاری ساییب وئردیک. حاصادان چیخاندا، حاجی نادعلییه دؤندوم:
- حاجی! بیز قوربان گونو سحر ساعات یئددیده گلیب اینگی آپاراجاغیق.
حاجی نادعلی بیرآز دیل-دوداغین چئینهدی:
- یاخشیسی بودور سیز قوربان بایرامینا ایکی گون قالان اینگی آپاریب کسیب، پایلایاسیز!!
شاشیردیق:
- اینگی قوربان بایرامینا ایکی گون قالان کَسَک؟!
حاجی باشی ایله سؤزلریمیزی دوغرولادی:
- مگر سیز ایستهمیرسیز، قوربان بایرامی گونو قاپی-قونشوز کوفتهدن، ات شورباسیندان یئسینلر؟!
هامیمیز بیر آغیزدان، "هه..نئجه مگر؟!!" دئدیک.
حاجی نادعلی یاواشدان فیسیلدادی:
- آخی بو اینک بیرآز قوجادیر، اتی ایکی گونه آنجاق پیشَر!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
اؤپوش
دوکتور جئری
یاد اؤلکهده چالیشان مهندیس آغازاده آروادینا ایمئیل ووردو:
- گؤزهلیم ! بو آی دا سنه مین دولار پول گؤندرهجکدیم آنجاق بانکلاریمیز تحریم اولدوغوندان یوللایا بیلمهدیم، اونون یئرینه مین دنه اؤپوشومو قبول ائله!
بئش گون سونرا آروادی ایمئیلین جاوابیندا یازدی:
- سئوگیلیم آغازاده! اؤپوشلرین یئتیشدی. 300 دنهسینی ائو یییهسینه، 150 دنهسینی باققالا، 50 دنهسینی قصابا، 20 دنهسینی ده چؤرکچییه وئردیم نیگران اولما هله 480 اؤپوش قالیر!!
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر
برجامین نتیجهسی نه اولدو؟
دوکتور جئری
دونن ائل باغیندا گزرکن اوستاد دفترییه توش گلدیم. بیرآز نیگران اولدوم. اوستاد اؤز- اؤزونه گولوردو! ال سیخیشیب یانیندا اوتوردوقدان سونرا سوروشدوم:
- اوستاد! کئفین دورودور ها بتر گولورسن؟!
مندیل ایله گؤزلرینین یاشینی سیله-سیله دئدی:
- "برجامین نتیجهسی نه اولدو؟"دئیه دوشونوردوم بیردن گئچمیشده اوخودوغوم بیر حئکایه یادیما دوشدو ده گولمهگیم گلدی..
- نه حئکایهسی سؤیله بیزده گولک!
اوستاد گولوشونو ییغیشدیریب سؤزه باشلادی:
- حاجی توراب بتر میرتجیل بیر آدام ایدی؛ بتر ده وارلی ایدی. کندده تکجه اونون تراختورو وار ایدی. بیر گون قونشو زمیلیسی مش حسن اؤکوز ایله یئرلرینی سورنده، حاجی توراب یانینا گئدیب بیرآز میرت ائلهمک ایستهدی:
- آللاه قووت وئرسین مشدی!!
- ساغ اول حاجی! سیزده یورولمایین!
حاجی توراب بارماغی ایله زمیسیندهکی تراختورو گؤستهرهرک دئدی:
- مشدی! ایستهییرسن او تراختور سنیکی اولا؟
- نییه ایستهمیرم حاجی!.. آمما منیمکی پولوم یوخدور!
حاجی توراب گولومسهدی:
- پول لازیم دئییل مشدی!.. منیم بیر شرطیم وار، اگر اونو یئرینه یئتیرسن، تراختور سنیکی اولاجاق.
مشحسن جوت ائلهمکدن ال چکدی:
- نه شرطی ؟!
حاجی توراب، مش حسنین الیندن یاپیشیب یاخینداکی آرخین قیراغینا چکدی. کیسمه آرخین ایچینه پیسلیک ائلهمیشدی. حاجی توراب پوخو مش حسنه گؤستردی:
- باخ مشدی! بو پوخو یئسن تراختور سنینکی اولاجاق!
مش حسن قیپ-قیرمیزی اولدو:
- حاجی ظارافات ائلهییرسیز؟!!
حاجی توراب سرتجه دئدی:
- ددهمین گؤرو حاققی دوز دئیرم، شوخلوق ائلهمیرم!
مش حسن بیر تراختورا، بیر پوخا باخدی:
- آخی چوخ یئکهدیر!!
- عیبی یوخدور سن یاریسینی یئسن ده گؤرر!!
- من یئیندن سونرا، بلکه سیز سؤزوزون آلتینا ووروب تراختورو منه وئرمهدیز؟!
- یوخ.. یوخ.. من بئله ایش گؤرمهرم، من سؤزومون اوستونده دوران آدامام!
- بئله ایسه گرهک بیر کاغیذ یازیب ایکیمیزده آلتینا بارماق باساق.
پوخ یئدی کاغیذی یازیلیب آلتینا بارماقلار باسیلدی. مش حسن گؤزون یوموب پوخی یئینده حاجی توراب بؤیرو اوسته ییخیلیب گولوردو...
مش حسن تراختورون اوستونه مینیب زمیسینی سورمگه باشلایاندا حاجی توراب گولمکدن یورولوب گؤردوگو ایشدن پئشمانلیق دویماغا باشلامیشدی. یاواش-یاواش مش حسنه یاخینلاشیب یوموشاقجا دئدی:
- مشدی اولماز بارماق باسدیغیمیز کاغیذی هئچ ائلهیک، من تراختورومو ایستهییرم؟!!
مش حسن ده پئشمان اولموشجاسینا فیسیلدادی:
- نییه اولماز حاجی!..آمما بیر شرطی وار!
- نه شرطی؟!
- پوخون یاریسینی دا سیز یئیهسیز!!
...
آخشام اوستو حاجی توراب تراختورونو کنده ساری سوروردو.
بؤلوم: حیكایه و گولمهجهلر


text:
اویان نیوز: شیرکتین گلهجک هفته ایچیندکی بوتون سفرلرینی دوردوراجاغی بیلدیریلدی
ارمنیستان میللی هاوا یولو شیرکتی آرماویا ایفلاس ائتدی.
آرماویادان وئریلن آچیقلامادا، شیرکتین ایفلاس ایشلملرینی باشلاتدیغی دویورولدو. آچیقلامادا، شیرکتین گلهجک هفته ایچیندکی بوتون سفرلرینی دوردوراجاغی بیلدیریلدی. آرماویا، ۱۴ اوچاقلی فیلوسویلا ۲۰ اؤلکهیه هفتهده ۱۰۰-دن چوخ سفر ائدیردی.
اؤته یاندان روس سیویل هاواچیلیق دایرهسیندن وئریلن آچیقلامادا، آرماویانین موسکواداکی ونوکووو هاوآلاانینا اؤدنممیش بورجلارینین مبلغی ۱،۴ میلیون دولار اولدوغو ایفاده ائدیلدی. شیرکتین آیریجا روسیانین گونئییندهکی ۲ آیری هاوآلاانینا داها آز میقدارلاردا اؤدنممیش بورجونون اولدوغو قید ائدیلدی. آرماویانین صاحبی میخایل باگداساروو گئچن ایل شیرکتی ساتاجاغینی دویورموش، آنجاق بیر آلیجی تاپابیلممهسی سببیله ساتیش گرچکلشمهمیشدی.
باگداساروو، آرماویانین پروبلئملرینی، دونیا اکونومیسنده باش وئرن چتین دؤوره و شیرکتین ایستیفادهسینده اولان روس یاپیمی سوخو تیپی بؤیوک جت اوچاقلارینین سبب اولدوغو ایتکیلره باغلامیشدی.
ت رت


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
پرش به ناوبری
پرش به جستجو
خطای لوآ در ماژول:Location_map در خط 403: The value "-" provided for longitude is not valid.
کلی سیتی، کنتاکی (اینگیلیسجه: Clay City, Kentucky) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲٫۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۷۷ نفر و اهالی سیخلیغی ۳۸۴٫۷ اینسان کیلومتر موربّع دیر. کلی سیتی دنیز سئوییهسیندن ۱۸۹ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمنلیدیر. ایقتیصادیسی اکینچیلییه وابستهدیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارتده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]


text:
3 +3+ ایران آراسیندا اولان را ضیلیق لار. سیاسی اویون لارین قائیده سین و روالین ده ییش دیریر.
فا. توافق 3+3+ ایران قوائد بازی سیاسی را تغییر می دهد.
دونن کی سوزلر ، دونن جاماعاتی راضی ائله سی دی ده! ایندی اونلارین راضی لیق لاریندان سونرا ، 5 آیری دولتین نظرینده سیاسی مسئله لر ده گوز قاباقیندا ساخلامالیسان!
فا. رویکرد های دیروز می توانست توده های داخلی کشور را قانع کند! اما سیاست امروز علاوه بر مقبولیت نزد عموم مردم 5 کشور خارحی را نیز مد نظر قرار دهد.
سیاسی دوشونجه لرین نئجه بیان اولونماسی ، نئجه جاماعاتا سس لنیلمه سین دن یا دا، نئجه آیری اولکه لرین باش اداملارینین بین مه سین نن ساده دیر. بو را ضیلیق ایرانا و ایران سیاستچی لرینین بیرینه بیر فورصت و مین ده نه تهدید دیر.
راضی لاشما نین اصیل یازیسی:
ایران اونلارین راضی اولماق لاری اوچون هر ایش گورمه لیدیر. اوندان سونرا اونلار راضی اولسالار بعضی تحریم لری آرادان گوتوره جک لر . راضی اولسالار...


text:
۱۹۳۵ (میلادی)
میلادی ۱۹۳۵-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اوْتوز بئشینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۶ ژانویه - تۆرکیهده «میلّیّت» قزئتهسی نشره باشلادی.
- ۲۸ فوریه - والاس کاروترس٬ نایلوْنو کشف ائتدی.
- ۲۱ مارس - ریضا شاه پهلوی٬ اۇلوسلارآراسی توْپلولوغا سسلنهرک اؤلکهسینین «پرشیا» اوْلاراق دئییل٬ «آریانلارین اؤلکهسی» آنلامینا گلن «ایران» اوْلاراق آدلاندیریلماسینی ایستهدی.
- ۲۱ اوْکتوبر - آلمان میلتلر جمعیتیندن رسماً آیریلدی.
- ۱۶ مارس - آدولف هیتلر٬ ورسای آندلاشماسینی ایبطال ائتدیگینی آچیقلادی.
- ۱۵ سپتامبر - نورنبرق قانونلاری ایله یهودیلر وطنداشلیقدان محروم ائدیلمیشلر، آلمانین دؤولت نمادی سینمیش صلیب اولموشدور.
- ۱ مارس - تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسی ۵-جی دؤنم چالیشمالارینا باشلادی. آتاتۆرک٬ ۴-جۆ دفعه جومهورباشقانی سئچیلدی. تۆرکیه مجلیسینده ایلک دفعه ۱۸ قادین میلّتوکیلی یئر آلدی.


text:
سانتیاقو دل استرو ایالتی
سانتیاقو دل استرو ایالتی (اینگیلیسجه: Santiago del Estero Province) آرژانتین دا یئر آلان بیر ایالت دیر. و ۱۳۶۳۵۱ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۸۷۴۰۰۶ نفر دیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Santiago del Estero Province»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سانتیاقو دل استرو ایالتی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۲۲ نوْوامبر
۲۲ نوْوامبر :
- ۱۴۹۷ - سياح واسکو دا قاما اۆمید بۇرنونا چاتمیشدیر.
- ۱۹۱۸ - لهیستان جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۲۷ - ایران فارس خلیجیندهکی بحرئين آدالارینا ادعا ائتمیشدیر.
- ۱۹۴۳ - رۇزوئلت، چئرچیل و چان کاي شی قاهیرهده ژاپونا قارشی هۆجوم نقشهسینه راضیلاشیرلار.
- ۱۹۴۳ - لوبنان مۆستقیللیگینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۹۴۷ - ایران مجلیسی شوروی ایله ایمضالانمیش نفت مۆقاویلهلرینی لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹۵۵ - شوروی ایلک دفعه "RDS-37" آدلی هیدروژن بوْمباسینی سێناقدان کئچیرمیشدیر.
- ۱۹۷۲ - ریچارد نیکسوْن آمریکا وطنداشلارینین چینه گئتمهسینی قاداغان ائدن قانونو لغو ائتمیشدیر.
- ۱۹۸۹ - مۆستقیللیک بايرامی زامانی تشکیل ائدیلن تئرروْر عملیاتی نتیجهسینده لوبنان جومهور باشقانی رؤنئ مۇاواد و اوْنون احاطهسیندهکی ۱۱ نفر هلاک اوْلموشدور.
- ۱۹۹۰ - ۱۱ ایللیک حاکمیتدن سوْنرا بؤيوک بریتانیيانین باش ناظری مارقارئت تاچئر ایستئفا وئرمیشدیر.
- ۲۰۰۳ - ائدوارد شئواردنادزه علئيهدارلاری گۆرجوستان مجلیسینه باسقین ائتمیشدیر. شئواردنادزه اؤلکهده وضعیتین گرگین اوْلدوغونو نظره آلاراق فوق العاده وضعیت اعلان ائتمیشدیر.
- ۲۰۰۴ - اوکرایندا "مخمری اینقیلاب" باشلامیشدیر.
- ۲۰۰۵ - آنگئلا مئرکئل آلمانین ایلک قادین صدری اعظمی سئچیلمیشدیر.


text:
تاريخ : یکشنبه 9 آذر 1393 | یازار : علی فتحی (آلتین)
اشعار صائب تبریزی 1
بو دریایی لطافت موجی عنبر ایچره پینهاندیر
اگر خورشیدی تابانیله سنسیز همشراب اولسام،
لبی لعلی مئی آلودی گؤزومده قانلو پئیكاندیر
دد و دامی موسخّر ائیله یوبدور جذبهی عشقین،
دوگون مجنونی شیدا باشینا چتری سلیماندیر
منی مكری رقیب آواره قیلدی یار كوییندن،
چیخاران آدمی فردوسیدن تزویری شیطاندیر
قاچان عاشیقلرین فیكرینه دوشدو اول عقیقی لب
كی، اونون بیر قارا گؤزلولریندهن آبی حیواندیر
مسلمانام، دئییر مستین، ایچیر عاشیقلرین قانین،
منم كافیر، اگر اول دوشمنی ایمان مسلماندیر
محبّت اهلی هنگی جام و نشاطی درد دن دؤنمز،
نئچون چكسون خومار اول كیم همیشه ایچدیگی قاندیر
منی خاكی نه تنها اولموشام مجنون كیمی رسوا،
كی، اول درد دن فلك سنگی ملامت ایچره پینهاندیر
فلكلر قان ایچر گؤردوكجه تجرید اهلینی، صائیب،
كی، یوقسیزلار حرامیلر گؤزینده تیغی عریاندیر
گؤنده ر بؤلوم لر: صائب تبریزی


text:
ارمنیستان حکومتی امید ائدیر کی، بو ایل اؤلکه اقتصادیاتینا روسییادان مینیموم ۳۰۰ میلیون دوللار اینوئستیسییا یاتیریلاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «آیکاکان ژاماناک» قزئتی اؤزونون اعتبارلی منبعلرینه ایستینادا یاییب.
قزئت اینوئستیسییالارین محض اقتصادیاتین هانسی ساحهلرینه یؤنلدیلجیینی آچیقلاماییب:
«بیزیم منبعلرین معلوماتینا گؤره، بو بارهده سیاسی قرار روسییا رهبرلیگی طرفیندن قبول ائدیلیب. اونلار بونونلا کارئن کاراپئتیان حکومتینه دستک وئرمک ایستییرلر. بو دستک کاراپئتیانین ائرمنیستانین حاکم دایرهلرینده مؤقعلرینین گوجلندیریلمهسینه و ایجتیمایت قارشیسیندا نفوذونون آرتیریلماسینا یؤنلیب. قید ائدک کی، ۳۰۰ میلیون دوللار بیزیم اقتصادیات اوچون ائله ده بؤیوک مبلغ دئییل. لاکین اگر ۲۰۱۶-جی ایلده اؤلکهیه خاریجی اینوئستیسییالارین عمومی آخینینین بو رقمین هئچ یاریسی قدر اولمادیغینی نظره آلساق، او زامان موسکوانین دستیینین اؤز هدفینه چاتاجاغینی تصدیق ائده بیلریک».


text:
ایران حکومتی اؤلکهده ۵ میلیوندان چوخ اینترنئت سایتینا گیریشی محدودلاشدیریب.
Axar.az خبر وئریر کی، بو بارهده تهراندا درج اولونان «کارگزاران» قزئتینین سون ساییندا معلومات وئریلیب.
باش پروکورورون موشاویری عبدولصمد خرم آبادی بونونلا باغلی بیلدیریب: «یاساق اولونان سایتلارین چوخو اخلاقی باخیمدان آنتیسوسیال صحیفهلردیر و دوشمهنلریمیز قصداً فارس دیلینده یاراتدیقلاری بو سوسیال شبکهلر واسطهسیله بئله بیر آددیمی آتیرلار».
غیری-رسمی معلوماتلارا گؤره، باغلانان سایتلار اؤلکهدهکی سوسیال-اقتصادی و مالییه بحرانلاری ایله باغلی پروبلرملری متمادی اولاراق قاباردیب. خاریجدن ایداره اولونان موخلایف یؤنوملو اینترنت رسورسلارینا اؤلکه داخیلینده گیریش تمامیله یاساقلانیب. بونون اوچون تهلوکسسیزلیک اورگانلارینین «فیلتیراسییا مرکزی» فعالیت گؤستریر.
حکومتین سؤزجوسو محمد حاجیپور قید ائدیب: «۸۰ میلیونلوق اهالیسی اولان ایراندا ۲۱ میلیون نفر اینترنت ایستیفادهچیسی کیمی تانینیر. بیزیم یاساق ائتدییمیز اینترنت رسورسلاری و سوسیال شبکهلر اکثریت طرفیندن موختلیف پروقراملار واسطهسیله قیراراق حرکت ائدیرلر».
سون بیر ایلده اؤلکه پارلامنتینین قراری ایله و شریعت حکملری سایهسینده ۱۴۰-دان چوخ web سایتلار تمامیله یاساق ائدیلیب. بوندان علاوه، اؤتن ایلین ایول آییندان بوتون سایتلار خصوصی نظارته آلینیب. بئلهلیکله گنجلرین خاریجدن اینفورماسییا آلماق و دیگر حقوقلاری صیفر حدینه ائندیریبیلیب.
رابطه ناظری فرهاد سپاه رام بونونلا باغلی بئله بیر آچیقلاما وئریب: «گنجلر خاریجی اؤلکهلرین سایتلارینی ایزلدیکجه موستقیل دوشونجه آدی ایله ناراضیلارین سایی آتریر. موخالیف سایتلارا خاریجده رضا پهلوی (سونونجو شاهین اوغلو) و عبولحسن بنیصدر (شاه رژیمی دئوریلدیکدن سونرا، ایلک باش ناظر اولموشدور) رهبرلیک ائدیرلر. اونا گؤره ده آیریجا اؤلکهنین «مدنی اینقیلاب عالی شوراسی»نین ایرلی سوردویو قرارلارا اؤنم وئریریک. بو مدعالاردان چیخیش ائدرک غربه باغلی پئیک اؤتوروجو تی وی کاناللارین ایزلنیلمهسینی یاساق ائتمیشیک. بیر سؤزله سئنزورانی تطبیق ائتمکله ایراندا غرب سیاستینین قارشیسینی آلماق ایمکانلارینی قورویوروق».


text:
+0 بگندیم
"دده قورقود" ائپوسوندا قهرمانلیق و وطنپرورلیک
آذربایجان خالقینین دونیا ادبیاتینا بخش ائتدیگی ان نادیر اینجیلردن بیری
"کیتابی-دده قورقود" داستانیدیر. هله اوشاق واختیندان تانیش اولدوغوموز و
بارهلرینده هوسله اوخودوغوموز داستان قهرمانلاری - دیرسه خانین اوغلو
بوغاج، دلی دومرول، قانتورالی، قازان خانین اوغلو اوروز هر بیر آذربایجان
گنجینین سئودیگی، پرستیش ائتدیگی و بنزهمگه چالیشدیغی اوبرازلاردیر.
آذربایجان گنجلیگی وطنی، یوردو، آتانی، آنانی سئومگی، وطن اوغروندا
دؤیوشمگی و گرهکن زاماندا شهید اولماغی "دده قورقود" اوبرازلاریندان
اؤیرهنیب.
"دده قورقود" بئشیکدن مکتب پارتاسینا، عالی مکتب آودیتورییاسیندان عاییله حیاتینادک دایم بیزی "ایزلهییب".
"دده قورقود" ائپوسو بیزه بللی اولان بوتون قهرمانلیق و وطنپرورلیک
مضمونو ایله بیرگه قالین اوغوز ائلینین دوشونجه سیستئمینی ده کیفایت قدر
نوماییش ائتدیریر. آما مسله اوندا دئییل کی، هر بیر فولکلور نومونهسی،
یاخود فولکلور آبیدهسی خالق تفکّورونون جانلی اینعیکاس فورماسیدیر، هم ده
معنا و مطلب اوندادیر کی، خالق تفکّورونون قورویوجوسو اولان ائپوس متنی
خالقین همین متنده آچیق شکیلده ایفاده ائده بیلمهدیگی بیر سیرا فیکیرلرین
ده موحافیظه مکانیدیر.
"کیتابی-دده قورقود" آذربایجان ادبیاتینین چوخ قدیم نومونهلریندن
بیریدیر. "کیتابی-دده قورقود" دیلیمیزین، ادبیاتیمیزین، داستان
یارادیجیلیغیمیزین، عومومیتله مدنیتیمیزین تاریخینی اؤیرنمکده بؤیوک اهمیته
مالیکدیر. اوغوز تورکلرینین تاریخینی عکس ائتدیرن "کیتابی-دده قورقود"
یوکسک بشری ایدئاللار ترنّومچوسو کیمی دونیا خالقلارینین معنوی ثروتلر
خزینهسینه داخیل اولموشدور و دونیا ادبیاتی تاریخینده خوصوصی یئر توتور.
آردینی اوخو/ Ardını oxu
آچار سؤزلر :
میللی,
دستان,
تورک,
دده قورقود,


text:
سوئد
موختصات: ۶۳° شمالی ۱۶° شرقی / 63°شمالی 16°شرقی
سوئد رسمی آدی سوئد شاهلیغی (سوئد: Konungariket Sverige). شومالی اوروپادا ایسکاندیناوی یاریماداسیندا یئرلشن بیر دؤولتدیر.[۱۰] اؤلکه غربدن نوروژ شاهلیغی و شومال–شرقدن ایسه فنلاند ایله قورو سرحدلره مالیکدیر. شرقده بوتنیک کؤرفزی و بالتیک دنیزی، جنوب-غربده سکاگرراک، بالت و اؤرسوند بوغازلارینا چیخیر. جنوب-غربده اؤرسوند کؤرپوسو واسیطهسیله دانمارک ایله قورو نقلیات یوللارینا مالیکدیر.
۱۹۹۵-جی ایلدهن آوروپا بیرلیگینین عضوودور. ۴۵۰.۲۹۵ km² اراضیسی اوْلان سوئد آوروپا بیرلیگی اؤلکهلری آراسیندا اراضیسینه گؤره اۆچونجو ان بؤیوک دؤولتدیر. اهالیسی ۹.۴ میلیون نفردیر. اهالی سیخلیغی آشاغیدیر، لاکین اؤلکهنین جنوب حیصّه سینده سیخلیق داها بؤیوکدور. اهالینین ۸۵%-i شهرلرده یاشاییر و اؤلکهده اۇربانیزاسییا آرتیر. ان بؤیوک شهری ایستوکهولمدور (شهر اهالیسی ۱.۳ میلیون، متروپولییا اهالیسی ۲ میلیون نفر). سوئد اینضیباطی اوْلاراق ۲۱ اراضی واحیدیندن عبارتدیر: بلئکینگئ، دالارنا، گاولئبورگ، گوتلاند، هاللاند، ژامتلاند، ژؤنکوپینگ، کالمار، کرونوبئرگ، نورربوتتئن، اؤربرو، اؤستئرگوتلاند، سکان، سودئرمانلاند، ایستوکهولم، اۇپپسالا، وارملاند، واستئربوتتئن، واستئرنوررلاند[۱۱].
سوئدین اۇزون مدتلی موستقیللیک عنعنهلری وار، اؤلکه اؤز موستقیللیینی هله اوْرتا عصرلرده الده ائتمیشدیر. ۱۷-جی عصرده سوئد اؤز توْرپاقلارینی گئنیشلهندیرهرک ایمپراتورلوغو حالینا گتیرمیشدیر. لاکین سوْنرادان ۱۸-جی و ۱۹-جو عصرلرده سوئد اؤز اراضیلرینین چوْخ حیصّه سینی ایتیرمیش، اؤلکهنین شرق توْرپاقلارینین دئمک اوْلار هامیسی روسیه طرفیندن ایشغال اوْلونموشدور. سوئدین داخیل اوْلدوغو سوْنونجو مۆحاریبه ۱۸۱۴-جو ایلده باش وئریب، همین تاریخدن بری سوئد بۆتون مۆحاریبهلرده نئیترال مؤقع توتماقدادیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
اوْرتا عصرلرده ایندیکی سوئد اراضیسینده ویکینقلرین گۆجلو دؤولتی مؤوجود ایدی. ویکینقلر ۸-جی عصردن باشلایاراق اۆچ عصر مدتینده سوئدده حاکم قوه اوْلموشلار. اوْنلارین حاکمیّتی ۱۱-جی عصرده مسیحیّتین یاییلماسی ایله باشا چاتمیشدیر. مۆعاصیر سوئد دؤولتی ۱۳۹۷-جی ایلده یارادیلمیش کالمار بیرلیگینین ۱۶-جی عصرده داغیلماسیندان سوْنرا یارانمیشدیر. سوئدین موستقیل کراللیق کیمی فورمالاشماسیندا کرال قوستاو ووسانین اهمیتلی رولو اوْلموشدور. قوستاو واسا ۱۵۲۳-جو ایلده حاکمیّته گلدیکدن سوْنرا روم کاتولیک کلیساسی ایله علاقهنی کسمیش و کلیساده رئفورماسییایا باشلامیشدیر. ۱۵۲۷-جی ایلده کلیسایه مخصوص توْرپاقلار اوْندان آلیندی. ۱۵۳۸ و ۱۵۵۸-جی ایللرده وئرگی سیستمینده دییشیکلیکلر ائدیلدی. اؤلکهنین خاریجی تیجارتاینی الده ساخلایان مونوپولیست قوهلر اؤلکهدن قووولدو. کرال قوستاوین دؤورونده سوئد دونیادا ایلک مۆعاصیر اوْردو قوروجولوغونا باشلایان اؤلکه اوْلدو. سوئد واسا سولالهسینه مالیک حؤکمدارلار طرفیندن ۱۵۲۳-۱۶۵۴-جو ایللرده ایداره اوْلونوردو. کرال قوستاو مۆعاصیر سوئدین قوروجوسو حساب اوْلونور.
۱۷-جی عصرده سوئد آوروپادا سوپئردؤولت اوْلاراق یوکسلمهیه باشلادی. بۇندان اوّل سوئد شیمالدا یئرلشن، سئیرک اهالییه مالیک کاسیب بیر اؤلکه ایدی. سوئد ایمپیراتورلوغو کرال قوستاو ۲-جی آدولفون دؤورونده یوکسلمهیه باشلادی، اوْ روسیه و رئچ پوسپولیتا ایله ۳۰ ایللیک مۆحاریبه نتیجهسینده بؤیوک اراضیلر ایشغال ائتدی. بیرده بۇ مۆحاریبه نتیجهسینده سوئد مقدس روم ایمپیراتورلوغونا داخیل اوْلان دؤولتلرین یاریسینی ایشغال ائتدی. کرال قوستاو ۲-جی آدولف مقدس روم ایمپیراتورلوغونی تماماً ایشغال ائدرک اوْنون یئنی ایمپراتورو اوْلماق ایستییردی. لاکین اوْ بونا نایل اوْلا بیلمهدی، ۱۶۳۲-جی ایلده ایمپراتور لوتزئن دؤیوشونده اؤلدورولدو. بۇ مۆحاریبه نتیجهسینده آلمانیا بؤیوک زیان دیدی، سوئد قوْشونلاری آلمانین اۆچده بیرینی تماماً خارابا قوْیدو. مۆحاریبهدن سوْنراکی دؤورده سوئد ایمپیراتورلوغو دانمارکنی، فنلاندنی، بالتیکیانی اؤلکهلری، قوزئی آلماننین بعضی اراضیلرینی اله کئچیردی. ۱۷۲۰-جی ایلده سوئدین اهالیسی (ایشغال اوْلونموش اراضیلری سایمادان) ۱.۴ میلیون نفر ایدی، اهالینین بؤیوک اکثریتینین مشغولیتی ایسه اکینچیلیک اوْلاراق قالمیشدی.
۱۷۰۰-جو ایلده بؤیوک شیمال مۆحاریبهسی باشلادی. مۆحاریبه روسیه، لهیستان و دانمارکنین بیرلشمیش قوهلرینین سوئده هوجومو ایله باشلادی. همین ایلده ناروا دؤیوشو باش وئردی. مۆعاصیر ائستونییا اراضیسینده باش وئرمیش بۇ دؤیوشده ۳۵.۰۰۰ روس عسگری ایله ۱۰.۰۰۰ نفرلیک سوئد قوْشونو اۆز-اۆزه گلدی. ایمپراتور ۱۲-جی کارلین شخصاً اداره ائتدیی سوئد قوْشونو دؤیوش عرضینده روسلاری محاصرهیه آلاراق اوْنلاری دارماداغین ائتدی. بۇ دؤیوشده ۱۰.۰۰۰ روس عسگری اؤلدورولدو، ۲۰.۰۰۰ عسگر ایسه سوئدلیلره اسیر دۆشدو، بیرده بؤیوک میقداردا سیلاح و سورسات سوئدلیلرین علینه کئچدی. سوئدلیلرین ایتکیسی تخمیناً مین نفر ایدی. تخمیناً دؤرد ایل سوْنرا روس ایمپراتورو چوْخ بؤیوک اوْردو ییغاراق ناروایا یئنیدن هوجوم ائدیب، بؤیوک ایتکیلر حسابینا اوْنو گئری آلا بیلدی. لاکین مۆحاریبهنین هللئدیجی دؤیوشو اوْلان پولتاوا دؤیوشونده روسلار غالیب گلدیلر. بۇندان سوْنرا ایمپراتور ۱۲-جی کارل ۱۷۱۶-جی ایلده نوروژه هوجوم ائتدی، لاکین دؤیوشلرین بیرینده اؤلدورولدو. ۱۷۲۱-جی ایلده مۆحاریبهنین باشا چاتماسی ایله نیشتادت موقاویلهسی ایمضالاندی. بۇ مۆحاریبه نتیجهسینده سوئد ایمپراتورلوغو کیمی اؤز یئرینی ایتیردی، موقاویلهنین شرطلرینه گؤره روسیهیا بؤیوک اراضیلر وئریلدی، بیرده مۆحاریبه دؤورونده تخمیناً ۲۰۰.۰۰۰ نفر سوئدلی اؤلدورولدو.
۱۸۰۹-جو ایلده روسیه یئنیدن هوجوم ائدرک سوئده داخیل اوْلان فنلاندنی ایشغال ائتدی. سوئده مدنی و ایقتیصادی جهتدن چوْخ یاخین اوْلان فنلاند ۱ عصردن آرتیق بیر مدت ارازینده روسیه نین زولمو آلتیندا قالدی. ۱۸۱۴-جو ایلده سوئد نوروژه مۆحاریبه اعلان ائتدی، مۆحاریبه نتیجهسینده هر ایکی اؤلکهنین داخیل اوْلدوغو و ۱۹۰۵-جی ایله کیمی مؤوجود اوْلان بیرلیک یاراندی. بۇ سوئدین داخیل اوْلدوغو سوْنونجو مۆحاریبه ایدی.
۱۹-جو عصرین سوْنلاریندان باشلایاراق سوئدلیلر آمریکایا کؤچمهیه باشلادیلار. ۱۸۵۰-جی ایلدهن ۱۹۱۰-جو ایله قدر تکجه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ ۱ میلیون سوئدلی موهاجیرت ائدیب.[۱۲]۱۸۷۰-جی ایلدهن اعتباراً سوئدده سۆرعتلی ایقتیصادی اینکیشاف باشلادی. ۲۰-جی عصرده باش وئرهن هر ایکی دونیا مۆحاریبهلرینده سوئد نئیترال مؤقعده اوْلدو، لاکین بعضیلری ۲-جی دونیا مۆحاریبهسینده سوئدین آلماننی دستکلدیینی ادعا ائدیر. سوئد آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایله سیخ علاقهلره مالیک اوْلسا دا، سویوق مۆحاریبه دؤورونده ده نئیترال قالدیغینی اعلان ائتدی. ۱۹۹۵-جی ایلده سوئد آوروپا بیرلیگینه داخیل اوْلدو.
شهرلری[دَییشدیر]
سوئدین اساس شهرلری استکهلم، گؤتئبورق و مالمؤدور.
جوْغرافییاسی و ایقلیمی[دَییشدیر]
سوئد قوزئی آوروپادا، بالتیک دنیزی ایله بوتنیک کؤرفزی آراسیندا یئرلشیر. چوْخ اۇزون (تخمیناً ۸۰۰۰ km) ساحل زولاغینا مالیکدیر. غربده سوئدی نوروژدن آییران سکاندیناو داغلاری یئرلشیر. ۴۴۹،۹۶۴ کم۲ اراضییه مالیک اوْلان سوئد، دونیا سیرالاماسینا گؤره ۵۵-جی، آوروپادا ایسه ۴-جو یئری تۇتور.[۱۳] اراضیسینین ۶۵%-i مئشهلردن عبارتدیر. اراضیسینین ۹%-i چای و گؤللردن عبارتدیر.
سوئد ایسکاندیناویا یاریماداسینین ۵/۸ حیصّه سینی تۇتور. شیمال-غربی داغلیقدیر. کژؤلئن داغلاری و ایسکاندیناویا آلپلارینین شرق یاماجلاری بۇ حیصّه دهدیر. کژؤلئن داغیندا سوئدین ان یۆکسک تپهسی اوْلان کئبنئکا (۲۱۲۳ م) یئرلشیر. شیمال بؤلگهسینده چوْخلو چایلار واردیر. بۇ چایلار جنوبدا بوتهنیا کؤرفزینده تؤکولور. اساس چایلاری کلارک، اۇنئ، آنگئرمان، دال، ایندالس، پیتئ، لولئ، کالیژ، تورن و سکئللئتتئدیر. کژؤلئن داغلارینین یۆکسک یاماجلاریندا یوزلرله کیچیک بوزلاق دوزهنلیکلری واردیر. بؤیوک گؤللر حیصّه سینی بیر چوْخ گؤل میدانا گتیرمیشدیر. بۇ گؤللردن ان بؤیویو ۵۵۴۵ km²-لیک وانئرن گؤلودور. دیگر اهمیتلی گؤللری ایسه واتتئرن، ژالمار و مالاردیر. قوملو ساحل اوْلان جزانیا استثنا اوْلماقلا، سوئد ساحللری داشلیق و کیچیک آدالارلا دولودور. بالتیک دنیزینده اوْلان سجانیا، گوتلاند و اوْلاند آدالاری دوز توْرپاقلاردان میدانا گلمیشدیر.
سوئد شیمالدا - سیبیرله عئینی ائن دایرهسینده یئرلشمهسینه باخمایاراق مولاییم ایقلیمه صاحبدیر. قیشدا هاوانین تِمپراتورو بعضاً -۵۰ درجهیه قدر دوشور. سوئدین ایقلیمی ۳ تیپه آیریلا بیلر. سوئدین جنوب اراضیلرینده اوقیانوس ایقلیمی، مرکزی حیصّه لرینده قورو کونتینئنتال ایقلیم و شیمالدا اوْلان سوبارکتیک ایقلیم مؤوجوددور.
طبیعی احتیاطلاری[دَییشدیر]
سوئد معدهن قایناقلاری باخیمیندان زنگین بیر اؤلکهدیر. خصوصیله دمیر فیلیزی باشلیجا یئر تۇتور. میس و سینک باخیمیندان زنگین اوْلان سوئدده قیزیل، گوموش، وولفرام، نیکئل و کؤمور یاتاقلاری وار.
اقتصادیاتی[دَییشدیر]
سوئد ایخراج یؤنوملو، کاپیتالیزم ایله سوسیالیزمین قاریشماسیندان عبارت، یاخشی تشکیل اوْلونموش خاریجی و داخیلی کوممونیکاسییالاری اوْلان اقتصادیاتا مالیکدیر. اقتصادیاتینین اساسینی تشکیل ائدن رئسورسلار مئشهلر، هیدروئلئکتریک مرکزلاری و دمیر فیلیزیدیر. اساس محصوللاری ماشینلار، طیبی لوازیماتلار، آغاج محصوللاری و تئلئکوممونیکسییالاردیر. هر ایکی دونیا مۆحاریبهسینده نئیترال مؤقعده دورماسی اوْنون اقتصادیاتینی داغیلماقدان خلاص ائتمیش و اینکیشافینین داواملی اوْلماسینی تامین ائتمیشدیر. سوئد دونیادا ان یۆکسک حیات شرایطینه مالیک اؤلکهلردن بیریدیر، بونونلا برابر اؤلکهده چوْخ یۆکسک وئرگیلر مؤوجوددور. وئرگیلرین یوکسکلیینه گؤره سوئد دونیادا دانمارکدان سوْنرا ایکینجی یئری تۇتور. ۲۰۰۹-جو ایل معلوماتلارینا گؤره عومومی داخیلی محصولو ۳۳۳ میلیارد دوللار اوْلموشدور، بونون ۷۶%-i خیدمت ساحهلرینین، ۲۳%-i صنایعنین، ۱ فایزی ایسه کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین پایینا دوشور. اؤلکهده ایش قابیلیتلی اینسانلارین سایی ۴.۹ میلیون نفردیر، اوْنلارین اۆچده بیری عالی مکتب تحصیلی آلمیش شخصلردیر. سوئدین پول واحیدی سوئد کرونودور، ۲۰۰۳-جو ایلده یورونون اساس پول واحیدی کیمی قبول اوْلونماسینا دایر کئچیریلهن رئفئرئندوما گلنلرین اکثریتی بونون علیهینه سس وئردیلر. سوئدین اساس خاریجی تیجارت پارتنیورلاری آلمان، بؤیوک بریتانیا، دانمارک، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و نوروژدیر. ایشسیزلیک سوئدده همیشه آشاغی اوْلموشدور، بۇ گؤستریجی اۇزون مدت ۴-۵% آراسیندا دییشیردی. لاکین سوْن ایللر دونیادا باش وئرهن ایقتیصادی تنززوله گؤره ۲۰۰۹-جو ایلده ایشسیزلیک اؤلکهده ۹%-ا قدر قالخیب، ۱۵-۲۵ یاش آراسیندا اوْلان گنجلرده ایسه بۇ گؤستریجی حتی ۳۰%-دیر.
انرژی[دَییشدیر]
سوئدین انرژی اۆرتیم (تولید)ی اؤزل شیرکتلرین الیندهدیر. اۆرتیم (تولید) اوْلونان الکتریکین ۴۴%-i سو الکتریک مرکزلارینین، ۴۷%-i ایسه آتوم الکتریک مرکزلارینین پایینا دوشور. بونونلا یاناشی بیویاناجاق، تورف کیمی یاناجاقدان آلینان انرژی ۹%، کولک انرژیسیندن آلینان الکتریک انرژیسینین پایی ایسه ۱% اوْلوب. بیویاناجاقدان آنجاق ایستیخانالاردا یاشاییش ساحهلرینی قیزدیرماق اۆچون ایستیفاده اوْلونور. بۇندان باشقا سوئد ۲۰۲۵-جی ایله کیمی نفت و نفت محصوللاریندان ایستیفادنی تماماً دایاندیرماق قرارینی وئریب. [۲]
تحصیل[دَییشدیر]
۱-۵ یاش آراسینداکی اۇشاقلار اۆچون پولسوز باغچالار مؤوجوددور. ۶-۱۶ یاش آراسینداکی اۇشاق و گنجلر ایسه مجبوری اوْرتا تحصیلله تامین اوْلونورلار. ۹ ایللیک تحصیلی باشا وۇران گنجلرین ۹۰ فایزی داها سوْنرا ۳ ایل داوام ائدن یوخاری صینیفلرده تحصیلی داوام ائتدیریرلر. یوخاری صینیفلر سوئدده گیمناسیوم آدلاندیریلیر. بورانی بیتیرهن طلبهلره ایسه هم ایش الده ائتمک ایمکانی قازانیر، هم ده عالی تحصیل آلماق اۆچون مراجعت حۆقوقو الده ائدیرلر. سوئدده چوْخلو سایدا بیلیم یوردو و کالجلر فعالیّتدهدیر، اوْنلاردان ان بؤیوک و ان قدیم اوْلانلاری اۇپپسالا بیلیم یوردو، گؤتئبورق بیلیم یوردو، ایستوکهولم بیلیم یوردو، لوند بیلیم یوردو و کرال تئخنولوگیلوگییا بیلیم یوردودیر. سوئدده عالی تحصیل آلان بۆتون طلبهلر تحصیل حاقیندان آزاددیرلار، لاکین سوئد مجلیسینده یئنی قبول اوْلونموش قایدایا اساساً بۇندان سوْنرا پولسوز تحصیل آوروپا بیرلیگیندن و سوئیسدن اوْلان طلبهلره شامیل اوْلوناجاق.[۱۴]
دئموقرافییا[دَییشدیر]
۲۰۱۰-جو ایل اۆچون سوئدین اهالیسی ۹.۴۰۱.۹۲۵ نفر اوْلموشدور.[۱۵] سوئدده اهالینین سایی ۱۲ آگوست ۲۰۰۴-جو ایلده ۹ میلیونا چاتمیشدیر. اهالینین سیخلیغی هر km² اۆچون ۲۰.۶ نفردیر و بۇ گؤستریجی اؤلکهنین جنوبوندا قوزئینا نیسبتاً داها یۆکسکدیر. اؤلکهنین ان بؤیوک شهری باشکند ایستوکهولم، ۲-جی و ۳-جو بؤیوک شهرلری ایسه مۆافیق اوْلاراق گؤتئبورق و مالمودور. ۲۰۰۷-جی ایل آمارسینا گؤره اؤلکه اهالیسینین ۱۳.۴%-i (۱.۲۳ میلیون) سوئددن کناردا دوغولوب. ایکینجی دونیا مۆحاریبهسیندن اؤنجه سوئد گؤچ اؤلکهسی اوْلسا دا، مۆحاریبهدن سوْنرا ایممیقراسییا اؤلکهسینه چئوریلیب. ۲۰۰۸-جی ایلده ایممیقراسییا سوئدده پیک نقطهسینه چاتیب، همین ایل اؤلکهیه ۱۰۱.۱۷۱ نفر کؤچ ائدیب. سوئددهکی گلمه اهالینین چوْخوسو فنلاند، عیراق، لهیستان، ایران، بوسنی و هرزقووین، دانمارک، Nنوروژ، شیلی، تایلند، سومالی و لیوانداندیر. سوئدده ایممیقرانتلار اهالی آرتیمیندا چوْخ واجیب رول اوْیناییر، بئله کی، اؤلکهدهکی ایللیک اهالی آرتیمینین ۲۵%-i طبیعی آرتیمین حسابینادیرسا، ۷۵%-i ایممیقرانتلارین اؤلکهیه آخین ائتمهسینین نتیجهسیدیر. سوئددن کناردا چوْخلو سایدا سوئدلی یاشاییر. اوْنلارین بؤیوک حیصّه سی ۱۸۲۰-۱۹۳۰-جو ایللرده آمریکایا کؤچ ائدنلردیر. حال-حاضیردا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا ۴.۴ میلیون [۱۶]، کانادادا ایسه ۳۳۰.۰۰۰ سوئدلی یاشاییر.[۱۷]
سوئدده رسمی دیل سوئد دیلیدیر، بۇ دیل دانمارک و نوروژ دیلینه چوْخ یاخیندیر. رسمی دیل سوئد دیلی اوْلسا دا، فرانسه، آلمان و فین دیلی ده ایشلدیلیر. فینلر سوئدده رسمی اوْلاراق تانینمیش میلّی آزلیقدیر، بیرده فین دیلی ائتنیک آزلیقلارین دیلی کیمی رسمی اوْلاراق تانینیب. بۇندان باشقا سوئدلیلرین بؤیوک اکثریتی اینگیلیس دیلینی باشا دۆشور و همین دیلده دانیشا بیلیر. و قلوباللاشمانین تأثیری ایله داها چوْخ اینگیلیسجه دانیشیلیر.
دین[دَییشدیر]
۱۱-جی عصره قدر سوئدلیلر بوتپرست ساییلیردیلار. سوئد بوتپرستلرینین مرکزی اۇپپسالا شهرینده یئرلشن مبد ایدی. ۱۱-جی عصرده اؤلکه خریستیانلغی قبول ائتدی، بۆتون دیگر دینلر ایسه قاداغان اوْلوندو. بۇ قاداغا ۱۹-جو عصرین سوْنونا قدر قوهده قالدی. ۱۶-جی عصرده ایسه اؤلکهده رئفورماسییا دالغاسی باشلاندی. روم-کاتولیک کلیساسی لغو اوْلوندو، دؤولت و دین بیر-بیریندن آیریلدیلار. لاکین اؤلکهده دین آزادلیغی یالنیز ۱۹۵۱-جی ایلده یاراندی. همین تاریخه قدر ایسه سوئدده هر هانسی اینسانین مسیحیّتدان چیخماسی قطعی اوْلاراق قاداغان ایدی. ۲۰۰۰ (میلادی)-جی ایلده ایسه رسمی اوْلاراق دؤولت دیندن آیریلدی. ۲۰۰۹-جو ایل آمارسینا گؤره سوئد اهالیسینین ۷۱.۳%-i خریستیانلغین لوتران مذهبینه مخصوص ایدیلر، بۇ رقهم سوْن ۲۰ ایلده هر ایل داواملی اوْلاراق ۱% آزالماقدادیر.[۱۸]
سوئدده ان سۆرعتله یاییلان دین ایسه ایسلام دینیدیر. سوْن ایللر چوْخلو سایدا موسلمان ایممیقرانتین اؤلکهیه آخین ائتمهسی و اوْنلار آراسیندا طبیعی آرتیمین یئرلی سوئدلیلره نظرهن داها یۆکسک اوْلماسی بونون اساس سببلریدیر. ۲۰۰۹ (میلادی)-جو ایلده سوئدده موسلمان اهالینین سایی ۵۰۰.۰۰۰ نفر چاتمیشدیر کی، بۇ دا عومومی اهالینین ۵%-نه برابردیر.[۱۹] موسلمان اهالینین ان سیخ توپلاندیغی شهرلر ایستوکهولم و مالمؤدور. تک مالمؤ شهرینین اهالیسینین ۲۵%-نی موسلمانلار تشکیل ائدیر. سوْن ایللر سوئدده موسلمانلارین سایینین آرتماسی ایله علاقه دار اوْلاراق موسلمانلارا و ایسلاما قارشی ایرقچی هوجوملارین سایی کسکین شکیلده آرتمیشدیر.
سوئدده بیرده ۳۰۰ ایله یاخین بیر مۆدتده یهودی دیاسپوراسی مؤوجود اوْلموشدور. حال-حاضیردا اوْنلارین بیر چوْخو ایسرائیله کؤچسه ده، سوئدده قالانلارین سایی تخمیناً ۲۰.۰۰۰ نفردیر. بۇندان باشقا آزسایلی بوددیست، هیندویست و سیخ دیاسپورالاری مؤوجوددور.
حربی قوهلری[دَییشدیر]
سوئد سیلاحلی قوهلری (فؤرسوارسماکتئن) سوئد مۆدافیعه نازیرلینه تابع اوْلان و حربی عملیّاتلارین کئچیریلمهسینه جاوابدئه اوْلان دؤولت قورومودور. اساس عهده لیکلری اؤلکه داخیلینده و خاریجینده حربی قوهلرین حاضیرلانماسی و یئرلشدیریلمهسیدیر. سیلاحلی قوهلر اۆچ یئره آیریلیرلار. اوْردو، حربی هاوا قوهلری و حربی دنیز دونانماسی. سویوق مۆحاریبه دؤورونده سوئدین دایمی حربچیلرینین سایی ۴۵.۰۰۰ نفر اوْلسا دا، حال-حاضیردا بۇ رقهم ۱۵.۰۰۰ نفره ائنیب. سویوق مۆحاریبه ایللرینده یۆکسک دؤیوش هازیرلیغیندا اوْلان سوئد اوْردوسو، مۆحاریبه باشلایاجاغی تقدیرده ۱ میلیون نفرلیک اوْردو ییغماغا حاضیر وضعیتده ایدی. حال-حاضیردا ایسه بۇ رقهم ۶۰.۰۰۰ نفره ائندیریلیب. بیرده ۱ جۇلای ۲۰۱۰ (میلادی)-جو ایلدهن قوهیه مینهن قانونا گؤره سوئد اوْردوسو تماماً کؤنوللو عسگرلردن عبارت اوْلاجاق. بیرده سویوق مۆحاریبهنین بیتمهسی ایله اوْردوداکی خیدمت ائدن کیشی عسگرلرین فایز نیسبتی آزالیب، قادین عسگرلرین سایی ایسه آرتیب.
بیزنسی[دَییشدیر]
بئینلخالق عالمده سوئدین تانینان شیرکتلری آراسیندا بۇنلاری سادالاماق مۆمکوندور: "وولوو"، "ساب"، "آتلاس جوپجو"، "ایکا"، "آبسولوت"، "سجانیا".
مدنیتی[دَییشدیر]
سوئد موسیقی ساحهسینده ده اینکیشاف ائتمیشدیر. آببا، "روخئتتئ"، "تهئ جاردیگانس"، "اوْپئته" قروپلاری بئینلخالق آرنادا تانینمیشلار.
بایراملاری[دَییشدیر]
۱۹۱۶-جی ایلدهن ۱۹۸۳-جو ایلده قدر ۶ ژۇئن سوئد بایراغی گونو "سوئنسکا فلاگگانس داگ" آدی آلتیندا میلّی بایرام کیمی قئید اوْلونوردو. همین گون ۱۹۸۳-جی ایلدهن سوئدین میلّی بایرامی اوْلاراق رسمی قئید اوْلونماقدادیر.
شکیللر[دَییشدیر]
اۇپپسالا شهرینده کافئدرال
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- سوئد آمار کومیتهسی : ۳۱ دسامبر ۲۰۰۸ – جی ایل تاریخینده سوئدین اینضیباطی اراضی واحیدلری اوزره اهالیسی
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Mottoes of The Kings and Queens of Sweden. Royal Court of Sweden. یوْخلانیلیب22 December 2015.
- ↑ svensk–norska unionen (Swedish). Nationalencyklopedin. یوْخلانیلیب6 August 2015.
- ↑ Key figures for Sweden. Statistics Sweden. Retrieved 13 June 2017.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ Sweden. اولوسلارآراسی پول صندوقو.
- ↑ Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC). Eurostat Data Explorer. یوْخلانیلیب14 October 2015.
- ↑ 2016 Human Development Report. United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب23 March 2017.
- ↑ Är svenskan också officiellt språk i Sverige? (Swedish). Swedish Language Council (1 February 2008). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 6 February 2014. یوْخلانیلیب22 June 2008.
- ↑ Summary of Population Statistics 1960–2012. Statistics Sweden. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 17 March 2013. یوْخلانیلیب9 June 2013.
- ↑ Note that Swedish-speaking Finns or other Swedish-speakers born outside Sweden might identify as Swedish despite being born abroad. Moreover, people born in Sweden may not be ethnic Swedes. As the Swedish government does not base any statistics on ethnicity, there are no exact numbers on the ethnic background of migrants and their descendants in Sweden. This is not, however, to be confused with migrants' ملیت, which are recorded.
- ↑ Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Europa
- ↑ [۱] سوئده سیاحت
- ↑ آوروپالیلارین گؤچسی
- ↑ اراضیسینه گؤره اؤلکهلرین سیاهیسی
- ↑ Sweden اینترودوجئس تویتیون فئئس و اوْففئرس سجهولارسهیپس فور ایستودئنتس فروم اوْوتسیدئ ائو/ائئا
- ↑ سوئد اهالیسینین آمارسی
- ↑ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اهالیسینین آمارسی
- ↑ کانادا اهالیسینین ائتنیک ترکیبی
- ↑ سوئدلیلر کریستیانلیغی سۆرعتله ترک ائدیر
- ↑ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دؤولت دئپارتامئنتینین دین آزادلیغی هئساباتی


text:
تۆرکیأنینگ و دۆنیأنینگ گۆن ترتیبی ۴۷: تۆرک آقیمی
تۆرک آقیمی پروژهسی تۆرکیه بیلن روسیانینگ اؤزآرا قاتناشیقلارینینگ بیر گؤرکِزیجیسیدیر
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقایارسینگیز:
قۇلایدا روسیانینگ دؤولت یۇلباشچیسی ولادیمیر پوتین بیلن تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان ینگ قاتناشماغیندا تۆرک آقیمی طبیغی گاز گچیریجی تورباسی نینگ دنگیزدن گچیأن بؤلهگی نینگ تاماملانماغی میناسیبتلی دابارا قورالدی. ایستامبول دا گچیریلن دابارادا چیقیش ادن یۇلباشچیلار، ایکی یوردونگ آراسینداقی اؤسیأن حیذماتداشلیغا اۆنسی چکدیلر. تۆرک آقیمی تاسلاماسی تۆرکیأنینگ انرژی مرکزینه اؤورۆلمهگی بۇیونچا ماقصاتناما تایدان مؤهۆم باشلانغیچ حؤکمۆنده قابول ادیلیأر. شیله لیکده آذربایجان ینگ گازینی تۆرکیأ و گلچکده اوروپا آقدیرماغی ماقصات ادینیأن تاناپ، عیراغینگ نبیتینی دۆنیأ بازارلارینا یتیریأن جیحان گاز گچیریجیسی نینگ یانی بیلن تۆرکیه انرژی سیاساتلاری نینگ چأگینده ادیأن باشلانغیچلاری بیلن توتومینی برکیدیأر و اؤز انرژی ایسله گینی ده یرینه یتیریأر.
۲۰۱۴-نجی ییلینگ دکابر آییندا روسیانینگ جمهورباشلیغی ولادیمیر پوتین تاراپیندان تکلیپ ادیلن تۆرک آقیمی تاسلاماسی، روسیانینگ آناپا شأهِریندن باشلایان تۆرک آقیمی نینگ ۹۳۰ کیلومتری قارادنگیزدن گچیپ، ایستامبول ینگ گۆن باتارینداقی قیی کؤی آدینداقی یره گلیأر. آدی تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردۇغان تاراپیندان داقیلان تۆرک آقیمی ۱۱۰۰ کیلومتر اوزینلیغا یتر. تۆرک آقیمی بیری بیرینه پارالل ایکی اغوردان عیبارات. بیرینجی اوغرونگ ییلدا ۱۵.۷۵ میلیارد مکعب متر طبیغی گازی گؤتریش مۆمکینچیلیگی بیلن تۆرمیأنینگ انرژی ایسلهگینی قاناغاتلاندیرماغینا قاراشیلیار. ایکینجی اوغرونگ بۇلسا گلجککی تاپغیردا اوروپا چنلی یتیریلمه گی ماقصات ادینیلیأر.
روسیانینگ جمهورباشلیغی نینگ مطبوغات گنگه شچیسی دیمیتری پسکوف هم کأبیر یورتلارینگ تۆرک آقیمینا قۇشولماغی ناظاردا توتیاندیغینی بِللأپ، طبیغی گاز گچیریجیسی نینگ ۵ اوغوردان بأش اوروپا یوردونا یتیریلیپ بیلینجکدیگینی بیان اتدی. مثال اۆچین صربیستان ینگ انرژی وزیری آنتیچ برن بیاناتیندا تۆرک آقیمی صربیستانا چنلی گلیپ یتن حالاتیندا اوروپانینگ انرژی حۇوپسوزلیغینی اۆپجۆن اتجکدیگینی گۆررۆنگ بردی. آنتیچ "۱۰-۱۵ میلیارد مکعب متر روس گازی نینگ تۆرکیأنینگ اۆست آشیر بلغاریستان، صربیستان، مجاریستان و اتریشه چنلی یتیریلمه گی انرژی حۇوپسوزلیغی نینگ اۆپجۆن ادیلمه گی تایدان اؤرأن اولی مۆمکینچیلیکدیر. تاسلاما گاز سؤوداسی نینگ و گازا اساسلانیان ایقدیصادیه تلرینگ اؤسدۆریلمه گی اۆچین هم شرط دؤرهدیأر. شۇل یورتلار تۆرک آقیمینا بیریگیپ، گازینگ اۆست آشیر آقدیریلماغیندان اولی گیردجی آلارلار" دیدی.
بیله گی تاراپدان تۆرک آقیمی تۆرکیأنی انرژی مرکزینه اؤورۆلمه ماقصادیندا اؤنگه آلیپ گیدیأن بۇلسا، بیله کی تالراپدان روسیانینگ گؤنۆدن بالکان یورتلارینا طبیغی گازینی ساتماغینا شرط دؤره دیأر. ایکی یوردونگ آراسینداقی قاتناشیقلار بیرنأچه اوغوردا اؤسدی. پرزیدنت أردۇغان اؤسیأن ایقدیصادی حیذماتداشلیغا اۆنسی چکیپ ایکی یوردونگ ۱۰۰ میلیارد دلارلیق سؤودا مۆقدارینا یتمه گی ماقصات ادینیأندیگینی بیان اتدی. شۇل واغتدا روس مطبوغاتی هم پوتین بیلن أردۇغان ینگ آراسینداقی دوشوشیقلارینگ ییغیلیغینا اۆنس چکیپ ایکی یوردونگ آراسینداقی قاتناشیقلارینگ اؤسِندیگینی بیان اتدی.
تۆرکیه بیلن روسیانینگ آراسینداقی قاتناشیقلار اساسان دا انرژی سیاساتی تایدان اؤسیأن هم بۇلسا، اؤزآرا قاتناشیقلاردا هنیز هم مؤهۆم مسئله لر بار. روسیانینگ کریمه یاریم آداسینی اؤزۆنه دگیشلی اتمه گی، اوکراینادا دۇوام ادیأمن ساواش، روسیانینگ کریمه تاتارلارینا بۇلان چمه لشمه سی و سوریه دأکی تاپاووتلی پۇزیسیاسی اؤزآرا قتناشیقباردا چؤزۆلمه لی مسئله لرینگ باشینی چکیأر. اساسان دا سوریه ده ایکی یورت آستانا تاپغیری و سوچی ایلالاشینا لاییقلیقدا نأچه اوتغاشیقلی حرکت اتمأگه سیناشیان هم بۇلسا، کأبیر قاراییش تاپاووتلیلیقلاری سبأپلی دۆشۆنۆشمهزلیکلر یۆزه چیقیار.
سیاسات، ایقدیصادیهت و جمغیت غازناسی- ستانینگ عیلمی بارلاغچیسی، یازیجی جان آجون ینگ مسئله بۇیونچا سینینی اۇقادینگیز.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۲
۲ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۲/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/رویدادلار
- ۱۴۰۹ - لایپزیق بیلیم یۇردو قۇرولدو.
- ۱۸۰۴ - ناپلئون بوناپارت٬ پاریسده پاپین دا قاتیلدیغی بیر تؤرنده تاج تاخیب فرانسه ایمپیراتورو اوْلدو.
- ۱۸۴۸ - فرانسوا ژوزف٬ اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورو اوْلدو.
- ۱۸۵۲ - اۆچونجو ناپلئون فرانسه ایمپیراتورو اعلان ائدیلدی.
- ۱۹۰۱ - کینق کامپ ژیلت٬ ژیلت ایختیراعینی یازدیردی.
- ۱۹۰۸ - چینده اۇشاق ایمپیراتور پۇ یی ۲ یاشیندایکن تاختا چیخدی.
- ۱۹۰۹ - فرانسهلی بارون چاتیرز٬ عوْثمانلیداکی ایلک اۇچاق گؤستریشینی کئچیردی.
- ۱۹۱۴ - اوتریش-ماجاریستان بلقرادی تۇتدو.
- ۱۹۱۸ - ائرمنیستان٬ عوْثمانلی دؤولتیندن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۱۸ - محمد طلعت پاشا٬ تراکیا-پاشاائلی مۆداقیعهی-حۆقۇق جمعیتینی ائدیرنهده قۇردو.
- ۱۹۲۰ - تۆرکیه ایله ائرمنیستان آراسیندا آندلاشما ایمضالاندی. قارص ائرمنیستاندان گئری آلیندی.
- ۱۹۲۸ - جلال ساحیر ارزونون حاضیرلادیغی «ایملا لۆغاتی» یاییملاندی.
- ۱۹۴۰ - کاغیذ قیتلیغی سببی ایله قزئتلرین صفحه ساییسیندا قیسیتلاما گتیریلدی.
- ۱۹۴۲ - شیکاقولو بیلیم آداملاری ایلک کونتوروللو زنجیرلهمه آتوم عکسالعملینی حیاتا کئچیردیلر.
- ۱۹۷۱ - بیرلشمیش عرب امیرلیگی٬ بیرلشمیش شاهلیقدان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۸۸ - بینظیر بوتو٬ پاکیستان باش وزیری اوْلاراق آند ایچدی.
- ۱۹۹۳ - کولومبیالی مۆخدّیر تاجیری پابلو ایسکوبار٬ مدلینده امنیت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۱ آذر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۴ ربیعالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
یۇسفبیگ حسن اوْغلۇ آقچۇرالی(تورکجه: Yusuf Akçura) (تاتارجا: Yosif Aqçura /Йocыф Akчypa) — تۆرک تاریخ قۇرۇمۇنۇن صدری.تۆرکچۆلۆک ایدئیاسینین اؤنده گئدن تمثیلچیلریندن اوْلان یۇسف آقچۇرالی سیاسی تضییقلر سببیندن بیر نئچه ایل پاریس شهرینده مۆهاجیر حیاتی یاشامیشدیر. اصلاً تاتار اصیللی تۆرک اوْلان یۇسف آقچۇرالی عئلمین مۆختلیف ساحهلرینده چالیشمیشدیر. یازدیغی عئلمی و پۇبلیسیستیک اثرلره گؤره قیسا مۆدّتدن سوْنرا بیر واختلار مۆهاجیرت ائتمهلی اوْلدۇغۇ تورکیه ده یئنیدن سئویلمگه باشلامیشدیر. یۇسف آقچۇرالی ۱۹۳۵-جی ایلده ایستانبول شهرینده اۆرک تۇتماسیندان دۆنیاسینی دَییشمیشدیر.
یاشاییشی
یۇسفبیگ آقچۇرالی ۱۸۷۶-جی ایلده روسیانین اۇلیانوْوسک ویلایتینین سیمبیرسک شهرینده آنادان اوْلمۇشدۇر. یۇسفبیگ ایکی یاشیندا اوْلارکن چۇخا ایستئحصال ائدن فابریکی اوْلان آتاسی حسنبیگ وفات ائدیر و آردینجا آناسی بیبی قمر بانۇ خانیمین خستهلیگی ایله علاقهدار اوْلاراق عاییله ۱۸۸۳-جۆ ایلده ایستانبولا کؤچۆر. یۇسفین آناسی بۇرادا داغیستانلی عثمانبیگله ائولهنیر و عثمانبیگ یۇسیفین تعلیم-تربیّهسی ایله یاخیندان مشغۇل اوْلماغا باشلاییر. بۇرادا یۇسف ۱۸۸۳-۱۸۸۶-جی ایللرده ایبتیدایی مکتبی، ۱۸۸۶-۱۸۹۲-جی ایللرده ایسه اوْرتا مکتبی بیتیریر. ۱۸۹۲-۱۸۹۶-جی ایللرده ایسه ایستانیول حربیّه مکتبینده تحصیلینی داوام ائتدیریر. حربیّه مکتبینده اوْخۇیارکن یۇسف آقچۇرا یئنی-یئنی فوْرمالاشان تۆرکچۆلۆک حرکاتلاری ایله ماراقلانماغا، دؤورۆن ایدئوْلوْقلارینین اثرلرینی اوْخۇماغا باشلاییر. اوْنا تاثیر ائدن ایلک شخص تئز-تئز ائولرینده قوْناق اوْلدۇغۇ، عمیسی قیزی زؤهرهنین حیات یوْلداشی اوْلان تۆرک دۆنیاسینین مشهۇر شخصلریندن اوْلمۇش ایسماعیل بی قاسپیرالی اوْلۇر. عئینی زاماندا یۇسف آقچۇرا ولد چلبی، نجیب عاصم بیگ، بۇرسالی محمّد طاهر کیمی تۆرکچۆلرین ایرثینی منیمسهییر و عثمانلی تاریخینی و فرانسیز دیلینی دریندن اؤیرهنیر.
قیسا زاماندا یۇسفبیگ آقچۇرانین فعّال فعّالیت گؤسترمهسی اوْنۇن گنج تۆرکلر حرکاتی ایله علاقهسی اوْلدۇغۇ ایدیعا ائدیلهرک تئزلیکله حبس ائدیلمهسینه سبب اوْلمۇشدۇر. ۱۸۹۷-جی ایلده سلطان عبدالحمیدین امری ایله ترابلیسه سۆرگۆن ائدیلیر. ایتحّاد و ترقّی پارتییاسینین سلطانلا آپاردیغی دانیشیقلاردان سوْنرا یۇسف آقچۇرایا اینتیظام وئریلیر و اوْ، بۇندان ایستیفاده ائدهرک دوْستۇ احمد فریدبیگله بیرلیکده پاریسه مۆهاجیرت ائدیر. ۱۸۹۹-۱۹۰۳-جۆ ایللرده فرانسانین سیاسی عئلملر آکادئمیاسیندا تحصیل آلان یۇسفبیگ بۇرادا تانینمیش آوروْپا عالیملریندن درس آلیر، عئینی زاماندا فرانسادا بؤیۆک گۆجه مالیک اوْلان گنج تۆرکلرله علاقهلرینی مؤحکملندیریر. تحصیلینی تاماملادیقدان سوْنرا تورکیه یه دؤنمهسی قاداغان اوْلۇندۇغۇ اۆچۆن ۱۹۰۴-جۆ ایلده روسیایا دؤنۆر و ۱۹۰۸-جی ایله قدر بۇرادا قالیر.
بۇ دؤورده یۇسف آقچۇرا کازان مۆخبیری آدلی قزئتین رئداکتوْرۇ اوْلۇر، رۇسیا مۆسلمانلاری ایتّیفاقینی یارادیر، تۆرکچۆلۆگه عایید ان مشهۇر یازیلارینی یازیر. دۇمایا میلّت وکیلی سئچیلهجگی اۆچۆن، بۇ پروْسئسین قارشیسینی آلماق مقصدیله ۱۹۰۶-جی ایلده حبس ائدیلیر. حادیثهدن سوْنرا ۱۹۰۸-جی ایلده عثمانلی دا مشرۇطیّتین ائلانیندان سوْنرا ایستانبولا قاییدیر. بۇ دؤورده تۆرکچۆ درنکلرین قۇرۇلماسیندا ایشتیراک ائدیر، تۆرک یۇردۇ درگیسینی یارادیر. جۇمهۇریتین ائلانینا قدر بیر سیرا وظیفهلرده چالیشان آقچۇرا TBMM -ه میلّت وکیلی سئچیلیر و ۱۹۳۲-جی ایلدن اؤلۆمۆنهدک تۆرک تاریخ قۇرۇمۇ آدلی دؤولت تشکیلاتینا رهبرلیک ائدیر. یۇسفبیگ آقچۇرالی ۱۹۳۵-جی ایلده ایستانبول دا اۆرک تۇتماسیندان دۆنیاسینی دَییشیر.
فعالیّتی
یۇسف آقچۇرانین ایلک یازیسی روسیا ایله عثمانی تۆرکلرینین بیر-بیریلرینی تانیماسی مقصدیله یازدیغی۱۸۹۷-جی ایلده، ایستانبۇلۇن “معلۇمات” درگیسینده نشر اوْلۇنان “شهابالدین مرجانی” آدلی بیوْقرافیا خاراکتئرلی مقالهدیر. ایستانبۇلدا اوْخۇیارکن تعطیل واختلارینی کازاندا و سیمبیرسکیده کئچیرن یۇسف رۇسیا تۆرکلرینین حیاتینی اؤیرهنیر، دؤورۆن تانینمیش اؤندرلریندن قیۇم ناصرین، شهابالدین حضرتین و ان اساسی قوْهۇمۇ ایسماییلبیگ قاسپیرالینین دۆشۆنجهلرینی منیمسهییردی.پاریسده یاشادیغی دؤنملرده میلّیتچی آیدینلارلا اوْلان تانیشلیقلاری اوْنۇن فیکیرلرینی داها دا قطعیلشدیریر و محوه دوْغرۇ گئدن عثمانلیدان خیلاص اوْلمانین آنجاق میلّیتچیلیکله مۆمکۆن اوْلا بیلهجگینی درک ائدیردی.
تۆرکچۆلۆگۆن تاریخی آدلی اثرینده اؤزۆ حاقّیندا اوْلان بؤلمهده آقچۇرلی یازیر:
پاریسده ایلک گؤرۆشدۆگۆ تۆرک میلّیتچیلریندن دوْکتوْر شرافالدین مغمۇمی مرحۇم، اوْنا عثمانلی سییاستینین چۆرۆکلۆگۆندن، مۆختلیف عۆنصۆرلرین آنلاشماسینین مۆمکۆن اوْلماماسیندان، تۆرک میلّیتچیلیگیندن باشقا هئچ بیر ساغلام فیکیر اوْلمادیغیندان، باتیلیلارین عۆمۇمیتله دوْغۇ و تۆرک دۆشمنلیکلریندن، مدنیلرین دیللرینه دوْلادیقلاری عدالت و اینسانیت سؤزلرینه اینانمانین تام بیر آخماقلیق اوْلاجاغیندان و بۆتۆن بۇ گئرچکلری اوْنا پاریسدهکی حیاتی و مۆشاهیدهلرینین تلقین ائتدیگیندن بحث ائتمیشدیر
یۇسف آقچۇرانین تۆرکچۆلۆکله باغلی گؤرۆشلرینی عکس ائتدیرن ایلک یازیسی ۱۹۰۴-جۆ ایلده قاهیره ده یاییملانان تۆرک قزئتینده تۆرکچۆلۆگۆن مانیفئستی حئساب اوْلۇنان ۳۲ صحیفهلیک “اۆچ طرزی-سیاست” آدلی مقالهسیدیر. مقاله همین قزئتده مۆباحیثهیه سبب اوْلمۇش و بیر نئچه مۆلیف اوْنا جاواب یازمیشدیر. بۇ مقالهنین اساس مقصدی آرتیق پارچالانماغا باشلایان عثمانلی ایمپئرییاسینی آیاقدا ساخلاماق اۆچۆن وئریلن ۳ تکلیف قئید ائدیلمیشدیر. یۇسف آقچۇرالی تۆرک تاریخی حاقّیندا عئلمی اثر یازمیش ایلک شخص حئساب ائدیلیر. تۆرکچۆلۆگۆن تاریخی اثری ایلک دفعه اوْلاراق آقچۇرانین اؤزۆنۆن ناشیری و باش یازاری اوْلدۇغۇ تۆرک یوْلۇ آدلی ایللیک درگیده ۱۹۲۸-جی ایلده نشر ائدیلمیشدیر.
یۇسفبیگ آقچۇرالی اثرینین بعضیلرینده میرزه فتعلی آخۇندزادهنین فعالیّتینه توْخۇنمۇشدۇر.میرزه فتعلی آخۇندزاده حاقّیندا دانیشارکن اوْنۇ تۆرکچۆلۆک حرکاتینا داخیل اوْلان بیر آیدین کیمی نظردن کئچیریلمهسینه تام امین اوْلمادیغینی قئید ائدیر، لاکین اوْنۇن تۆرک دیلی اۆچۆن وئردیگی تکلیفلری، خۆصۇصاً الیفبا ایصلاحاتی ایله باغلی تۆرکیهده کئچهچیزاده فۇاد پاشایا تقدیماتینی قئید ائدیر. آقچۇرالی یازیر:
آخۇندزادهنین اثرلرینی گؤزدن کئچیره بیلمهدیم. حیاتی و اثرلریندن بحث ائدن شخصلر، میرزهنین کوْمئدییالارینی آذربایجاندا دانیشیلان دیل ایله یازدیغینی بیلدیریرلر. ائله بیر دیل کی، خالق و یۆکسک طبقه، کندلی و شهرلی هر کس آنلارمیش، سۆسدن اۇزاق، صاف و حقیقی آذریایجان لهجهسیندن میرزه اثرلرینده اۇستالیقلا ایستیفاده ائتمیش ایمیش. بۇ وضعیّتده آخۇندزاده میرزه فتعلی دیلده فئعلاً تۆرکچۆلۆک ائتمیش اوْلۇر. فقط میرزهنین تۆرک میلّیتچیلیگی ایله باغلی دۆشۆنجه و گؤرۆشلرینه دایر منیم الیمده جیدی معلۇماتلار یوْخدۇر.
اثرلری
- دۇستاق خاطیرهلری، مطبعه قادر، ایستانبول، ۱۹۰۴
- اسکی “شورای امت”-ده چیخان مقالهلریمدن، طنین مطبعهسی، ایستانبول، ۱۹۱۱
- تورک، جئرمن و ایسلاولارین موناسیبت-ی تاریخیهلری، قادر مطبعهسی، ایستانبول،۱۹۱۴
- موعاصیر آوروپادا سیاسی و ایجتیماعی فیکیرلر و فیکری جریانلار، معاریف وکالتی نشریاتی، ایستانبول،۱۹۲۳
- تورک ایلی ۱۹۲۰ ، یئنی مطبعه، ایستانبول، ۱۹۲۸
- زامانیمیز آوروپا سیاسی تاریخی(۶٫تدریس سنهسی)، آنکارا حوقوق مکتبی نشریاتی، آنکارا، ۱۹۳۰
- زامانیمیز آوروپا سیاسی تاریخی(۵٫تدریس سنهسی)، آنکارا حوقوق مکتبی نشریاتی، آنکارا، ۱۹۳۰
- زامانیمیز آوروپا سیاسی تاریخی(۴٫تدریس سنهسی)، آنکارا حوقوق مکتبی نشریاتی، آنکارا، ۱۹۳۳
- عثمانلی دؤولتینین داغیلما دؤورو، تورک تاریخ قورومو، ایستانبول،۱۹۴۰
- تورک میلّیتچیلیگین کؤکنلری
- اوچ طرز-ی سیاست


text:
گوندم آنالیز: 49
G-20 ذیروه سی و ولیهد شاهزاده محمد بن سلمان
آرژانتین-ده کئچیریلن G-20 ذیروه سینده دونیا لیدرلری بیر آرایا گلدی و یوکسک سویهلی گؤروشلر کئچیریلدی. ایکی طرفلی گؤروشلرین اؤن پلاندا اولدوغو ذیروه ده امریکا و چین آراسینداکی ایقتیصادی ساواش و ایستانبول-دا سعودیه عربیستانینین کونسوللوغوندا ژورنالیست خاشقچینین اؤلدورولمهسی گؤستریشینی وئرمکده شوبههلی بیلینن بو اؤلکهنین ولیهد شاهزاده سی محمد بن سلمانین وضعیتی دیگر اهمیتلی موضوع لاردان اولدو.
سعودیه عربیستانینین ایستانبول کونسوللوغوندا ایشلنن جینایتدن سونرا تورکیه رسمیلرینین اوغورلو سوروشدورماسی و اولوسلار آراسی ایجتیماعتین تضییقیندن سونرا سعودیه عربیستانی رسمیلری جینایتی قبول ائتمک مجبوریتینده قالدی. واشینگتن پست یازیچیسی جمال خاشقچینین اؤلدورولمهسینده گوناهلاندیریلان سعود عدلیهسی طرفیندن موحاکیمه پروسهسی باشلانماسینا باخمایاراق، اؤلوم گؤستریشینین کیمین طرفیندن وئریلدیگی ایستینتاق ائدیلیر. سعودیه عربیستانی طرفی حادثهنی بعضی صلاحیتلیلرین تشببوسو کیمی گؤسترسه ده ایشارهلر سعودیه عربیستانینین ولیهد شاهزاده سی محمد بن سلمانی گؤستریر. نتیجهده امریکا میللی کشفیات ایدارهسی سوروشدورما دا سلمانین جینایتین آرخاسینداکی شخص اولدوغو قناعتینه گلیندیگینی مطبوعاتا سیزدیردی.
بوتون بو پروسه داوام ائدرکن سعودیه عربیستانینین ولیهد شاهزاده سی اول عرب اؤلکهلرینه سفره چیخدی، سونرا ایسه آرژانتین-ده کئچیریلن G-20 ذیروه توپلانتیسینا قاتیلدی. عرب دونیاسینداکی امیرلری و کراللاری زیارت ائدن محمد بن سلمان سون اولاراق دموکراسی ایله ایداره اولونان تونیسا گئتدی و گئنیش کوتلهلرین اعتراضلارینا سبب اولدو. محمد بن سلمانین تونیسه سفرینه عربلر طرفیندن ان آغیر شکیلده اعتراض ائدیلرکن، ولیهد شاهزادنی خاشقچی جینایتینده مسئولیتلی گؤسترن شعارلار دقت چکدی.
تونیسه سفریندن سونرا G-20 ذیروه سینه قاتیلان محمد بن سلمانین قالماق اوچون سئچیمی آرژانتین-ده اؤلکهسینین سفیرلیگی اولدو. آرژانتین ولیهد شاهزادهیه قارشی خاشقچی جینایتینه دایر جینایت مراجعتینین ائدیلمهسی و آرژانتین محکمهسینین بو محکمه ایشینی قبول ائتمهسی دقت چکدی. محمد بن سلمانین G-20 ذیروه سینده قاتیلیمی زامانی بیر چوخ دونیا لیدرلری ولیهد شاهزاده ایله عینی یئرده اولماماق اوچون سعی گؤستردی. آز سایدا ایکی طرفلی گؤروشلر کئچیرن محمد بن سلمانی فرانسا پرزیدنتی ماکرون کامئرالار قارشیسیندا سؤین کیمی قینادی. دیگر طرفدن روسیا پرزیدنتی پوتین محمد بن سلمان ایله خیلی صمیمی شکیللر چکدیردی.
G-20 ذیروه سینین باشا چاتماسیندان سونرا خاشقچی جینایتی و محمد بن سلمان مسئلهسینده امریکا-دا اؤنملی بیر وضعیت باش وئردی. میللی کشفیات ایدارهسی سناتین بیر سیرا قاباقجیل عضولرینه خاشقچی جینایتیله علاقهلی خصوصی بریفینگ وئردی. مطبوعاتا قابالی کئچیریلن بریفینگدن سونرا مطبوعاتا آچیقلاما وئرن سناتور کورکر و گراهام خاشقچی جینایتیندن محمد بن سلمانین مسئول اولدوغو نقطهسینده هر هانسی شوبههلرینین اولمادیغینی ایفاده ائتدیلر. آیریجا تورکیه محکمهسینین آلدیغی سون قرارلا محمد بن سلمانین ان یاخینلیغینداکی ایکی نفر بارهسینده توتولما قراری چیخاریلماسی محمد بن سلمان اوچون چنبرین گئدهرک دارالدیغینی گؤستریر.
G-20 ذیروه سینین دیگر اؤنملی بیر مسئله سی ایسه امریکا و چین خالق جمهوریتی آراسیندا داوام ائدن ایقتیصادی ساواش اولدو.امریکانین چین ایله آپاردیغی تیجارتده جدی بیر واردات-صادرات بالانسینین اولماماسی امریکا رهبرلیگینی ناراحات ائتدی و ترامپ اساس قورولوشدا دییشیکلیک ائتمک اوزینه چینه قارشی جزا تحریم لری تطبیق ائتمگی قرارا آلدی.
امریکا پرزیدنتینین بو قراری قارشیسیندا چین-ین ده امریکا ماللارینا قارشی تحریم تطبیق ائتمهسی ایکی اؤلکه آراسینداکی ایقتیصادی موباریزنی رسمیلشدیردی. خیلی بؤیوک رقملرله اینکیشاف ائدن چین ایقتیصادیاتینین امریکانین دونیاداکی موضعینی تهدید ائدهجک سویهیه چیخماسی بو چرچیوهده اهمیتلیدیر. خصوصیله امریکا-داکی بیر سیرا شیرکتلرین اوره تیمینی چین-ده آپارماسی ایکی اؤلکه آراسینداکی رقابتی گوجلندیردی.
تورکیهنین گوندمینه دایر تحلیل پروقرامینین نوبتی بؤلومونده سیاست، ایقتیصادیات و جمعیت آراشدیرمالاری فوندونون امکداشی جان آجونون " G-20 ذیروه سی و ولیهد شاهزاده محمد بن سلمان" باشلیقلی آنالیتیک یازیسینی تقدیم ائتدیک.


text:
قارا شاهین ساواشی
قارا شاهین ساواشی (اینگیلیسجه: Black Hawk War) هو-چانکلار و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.قیزیل دریلی ساواشلارینین بیر قیسمیدیر. ایلینوی ایالتی یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو آمریکا غلبهسیله بیتمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Black Hawk War»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قارا شاهین ساواشی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قرینوود، میسیسیپی
قرینوود، میسیسیپی (اینگیلیسجه: Greenwood, Mississippi) آمریکانین میسیسیپی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۳٫۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار.. بۇ شهر ۴۰ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده قرینوود، میسیسیپی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Greenwood, Mississippi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
بحرانین حلی اوچون دیالوگا گئتمهیه حاضیریق. اما بو، یالنیز تکلیف اولونان مادهلرین دییشدیریلمهسینندن سونرا باش توتا بیلر.
آخار. آزذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری قطر خاریجی ایشلر ناظری شیخ محمد عبدالرحمان الثانی دئییب. او بیلدیریب کی، قطر حاضردا تکلیف ائدیلهن شرطلرله قطیعا راضی دئییل.
قید ائدک کی، سعودییه عربیستانی، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری (به)، مصر و بحرین طرفیندن بحرانا سون قویولماسی اوچون قطره امبارقو تطبیق ائدیلیب. اونلار باریشیق اوچون رسمی دوحه ایا قارشی ۱۳ شرط ایرلی سوروبلر. اونلارین قطره وئردیی واخت ایولون ۳-ده باشا چاتاجاق. شرطلر آراسیندا تورکییه حربی بازاسینین باغلانماسی، ایرانلا علاقهلرین کسیلمهسی، «الجزیره»نین قاپادیلماسی، تزظمینات اؤدنیلمهسی کیمی طلبلر یئر آلیب.


text:
لیوییانین مرحوم لیدری معمر قذافی ۲۰۱۱-جی ایلده دئوریلمهدن آز اؤنجه سون اومید کیمی ایسرایله زنگ ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا لیوییا یهودیلری بیرلیینین لیدری رافایل لوزون سؤیلهییب. اونون سؤزلرینه گؤره، قذافی ائدیلهجک یاردیم قارشیلیغیندا تل-اویوه یهودیلرین حقوقلارینی قورویاجاغی و ایسرایل ایله باریشاجاغینا سؤز وئریب:
«قذافی ۲۰۱۱-جی ایلدکی حادثهلر زامانی منه ایکی دفعه زنگ ائدرک، ایسرایلدن اونو قورتارماغیمی خواهیش ائتمییمی ایستدی. طلبینی رد ائتدیم. اونا گؤره کی، بو بازارلیق ائدیلهسی مسئله دئییلدی. ایسرایل ایله صولح آنلاشما ایله دئییل، اینانجلا اولور».


text:
عوثمانلی و لهیستان ساواشی (۱۶۳۳–۳۴)
عوثمانلی و لهیستان ساواشی (۱۶۳۳–۳۴) (اینگیلیسجه: Polish–Ottoman War (1633–34)) لهیستان-لیتوانی بیرلیگی و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.اوکراین و لهیستان-لیتوانی بیرلیگی یئرینده اوز وئرمیشدیر
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Polish–Ottoman War (1633–34)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده عوثمانلی و لهیستان ساواشی (۱۶۳۳–۳۴) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آمئریکا ایله چین آراسیندا محاربه باشلایا بیلر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو ادعا ایله چین کوممونیست پارتییاسینین قزئتی اولان «قلوبال تایمس» چیخیش ائدیب. قزئتین بو چیخیشینا سبب آمئریکا دؤولت کاتیبی وظیفهسینه نامیزد رکس تیللرسونون سناتداکی دینلهمهلر زامانی ایشلتدیی ایفادهلر اولوب:
«اگر تیللرسون بؤیوک نووه گوجونون اؤز تورپاقلارینی ترک ائتمهسینی ایستییرسه، گرک نووه سلاحیندان ایستیفاده ایستراتگییاسی حاقیندا دوشونسون. آمئریکا بیزی باشقا جور جنوبی چین دنیزیندهکی آدالاردان چیخارا بیلمز. گؤرونور، تیللرسون، سادهجه، سنات قارشیسیندا خال توپلاماق اوچون چینی هدف سئچیب».
قید ائدک کی، تیللرسون سنات قارشیسیندا چیخیشی زامانی دؤولت کاتیبی اولاجاغی حالدا ایلک ایشینین چینه مئساژ گؤندرمک اولاجاغینی بیلدیریب. او، پئکینی جنوبی چین دنیزیندهکی موباهیسهلی آدالاردان چیخارماغا چالیشاجاغینی بیلدیریب.