text:
سۇرو:
بن، چۇغونلوغو غایرئ مۆسلیم اۇلان بیر اۆلکەدە یاشایان مۆسلۆمان بیر گنجیم؛ وە بو اۆلکەیی یؤنتن دە بیر غایرئ مۆسلیم. ایسلام دینینی یایماق وە یؤنتیمی ألە گچیرمک ایچین بورادا یاشیان مۆسلۆمانلارئن ساواشمالارئ جائیز میدیر؟ مۆسلۆمانلار، هر تۆرلۆ حارامئن یایغئنلاشتئغئ بو اۆلکەدە یاشامایا دوام أتملی میدیرلر؟ نە یاپمالارئ گرکیر؟
یانئت:
هر شەیدن اؤنجە شونو سؤیلەملیییز کی؛ یریۆزۆندە تۇپلوم اۇلوشتورولمالئ وە بو تۇپلومداکی هرکس گؤنۆللۆلۆک أساسئنا دایاناراق، کیشیلرین یارئنئنئ أن ایی شکیلدە گؤزتن قوروملار اۇلوشتورمالئدئر. وە بو قوروملاردا ایشلری بیر کیشی یۆکلنمەملی، عاکسینە بوراداکی هر بیر فرد آکتیف رۇل آلمالئدئر. اۇلوشتورولان بو قوروملارئن یؤنتیمینین یاواش یاواش شکیللنمەسی وە هدفلرینین گرچکلشمەسی ایچین أن ایی شکیلدە چالئشئلماسئ گرکیر. قوروملارئن ویزیۇن وە میسیۇنوندان آیرئلئپ آیرئلمادئغئنئن دنتلنمەسی، تۇپلومون أن اۆست مرتبەسیندەکی کیشییە عائیدتیر. بو کیشییە اؤنجەدن “ولییول-أمر” دەنیلیردی. بو گؤرەودەکی کیشیلر گۆنۆمۆزدە ایسە دەولت باشقانئ، کرال، سولطان وب. اۇلاراق آدلاندئرئلئر. بونلارئ سؤیلەرکن بیر ینیلیک گتیرمییۇروز.
سۇرولارئنئزئ یانئتلایابیلمک ایچین؛ آللاە رسولۆنۆن مککە دؤنمیندەکی داعوتیندە، قورەیشین ایلری گلنلرینە قارشئ ایزلەدیگی متۇدو حاطئرلامایا چالئشئیۇروز. چۆنکۆ بو متۇد، سۇرولارئنئزئن جوابئنئن تام قارشئلئغئدئر.
آللاە رسولۆ، ریسالتلە گؤرەولندیریلمەدن اؤنجە قابیلەلردن اۇلوشان بیر تۇپلومدا یاشئیۇردو وە قورئانئن بیزە بیلدیردیگینە گؤرە اۇرادا؛ پوتلارا تاپئلماقتا، اینتیقام ساواشلارئ یاپئلماقتا، قادئن حاقلارئ ایحلال أدیلمکتەیدی.. ایچکی، فائیض وە ظولۆم رواجتایدئ. هر قابیلەنین بیر باشقانئ وە یاقئنلارئندان اۇلوشان بیر گروپ اؤندرلری واردئ. اۇنلارئن أمرینە ایطاعات أدیلییۇر وە ایستەدیکلری هر شەی یرینە گتیریلییۇردو. آللاە رسولۆ، قورەیش قابیلەسیندە یاشئیۇردو. وە اۇرانئن أن مشهور لیدرلرینی: عامر بین هیشام (أبو جهیل)، أل-حاکم بین أبیلعاص، عوقبە بین موعایط، نادر بین حاریث، اۆمەییە بین حالف، زمعا بین أسود، طوعایمە ایبنی عادیی، أبو لهب (پەیغامبرین عامجاسئ)، اوبەی بین حالف، نۆبەیە ایبنی حاججاج وە اۇنون قاردشی مۆنببیە ایبنی حاججاج ود. اۇلوشتورویۇردو.
رسولوللاە بو تۇپلومدا یاشئیۇر وە اۇرادا یایغئن اۇلان کؤتۆ داورانئشلارئ فئطری اۇلاراق رددەدییۇردو. قورەیش حالقئ اۇنا دۇغرو داورانئشلارئندان دۇلایئ “أل-أمین” لاقابئ ورمیشتی. اۇنو گؤردۆکلریندە: “أمین (گۆونیلیر کیشی) گلدی،” دییۇرلاردئ. نادیر بولونان بو آحلاقی اؤزللیکلریندن دۇلایئ، موحاممد (ص) آللاهئن ألچیسی وە نبیلرین سۇنونجوسو اۇلاراق سچیلدی.
آللاهئن، رسول آراجئلئغئ ایلە تۆم اینسانلئغا اولاشتئرماق ایستەدیگی مساژ نەدیر؟ اۇ مساژئن پراتیک حایاتا تاطبیق أدیلمەسینین یۇللارئ نەلردیر؟ وە اۇ مساژئن تبلیغیندە قارشئلاشئلان زۇرلوقلار نەلردیر؟
قورئانئ کریم ریسالت گؤرەوینین ایچریگینی شو آیتلە جوابلئیۇر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا ﴿۴۵﴾ وَدَاعِيًا إِلَى اللَّهِ بِإِذْنِهِ وَسِرَاجًا مُنِيرًا ﴿۴۶﴾ (سورة الأحزاب)
أی نبی! بیز سنی شاهید، مۆژدەجی وە اویارئجئ ألچی اۇلاراق گؤندردیک. آللاهئن ایذنییلە آللاها چاغئران بیر کیشی وە ائشئق ساچان بیر فنر گیبیسین. (آحزاب سورەسی؛ 45-46)
فاقاط آللاە، قورەیشین ایلری گلنلرینین مساژئن تبلیغینە شیددتلە قارشئ چئقاجاقلارئنئ بیلییۇردو. پکی بونون اۆزرینە اۇرتایا چئقان سۇرونلار قارشئسئندا اویغولاناجاق متۇدلا ایلگیلی آللاە رسولۆنە ایلک اینن آیتلر ناسئل بیر یۇل حاریطاسئ چیزییۇردو؟
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ﴿۱﴾ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ ﴿۲﴾ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ﴿۳﴾ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿۴﴾ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴿۵﴾ (سورة العلق)
راببینین آدئیلا اۇقو! یاراتان اۇدور. اۇ اینسانئ عالاقتان یاراتمئشتئر. اۇقو! راببین سۇنسوز ایکرام صاحیبیدیر. قالملە اؤگرتمیشتیر. اینسانا بیلمەدیگینی اؤگرتمیشتیر. (عالاق سورەسی؛ 5-1)
ألچییە اینن ایلاهی مساژ، اۇنا بۆیۆک بیر زۇرلوق اۇلوشتوردو. بونلاردان بیری مساژئن تبلیغی وە اویغولاماسئ، دیگری ایسە قورەیشین ایلری گلنلرینین ریسالتە قارشئ چئقمالارئیدئ. اۇنلارئن بو داورانئشلارئنئن سببی پوتلارا تاپماقتان عیبارت اۇلان اینانچلارئ، ضایئفلارئ کؤلەلشتیرن یؤنتیم شکلی وە بیرەیسللیکتە دە آحلاقتان یۇقسون اۇلمالارئیدئ.
بو زۇرلوقلار قارشئسئندا اویغولاما متۇدو اۇلاراق آللاە، رسولۆنە حانگی أمیرلری وردی؟ آللاە، مساژئنئن یایئلماسئنا تۆم گۆچلرییلە قارشئ چئقان قورەیشین ایلری گلنلرینە قارشئ ساواشمایئ مئ أمرەتتی؟ اۇنلارئن أذیەتلریندن دۇلایئ آجئ ایچیندە اۇان نبییە آللاە حانگی چئقئش یۇللارئنئ گؤستردی؟
آللاە شؤیلە بویورویۇر:
وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الْأَقْرَبِينَ ﴿۲۱۴﴾ (سورة الشعراء)
قاومیندن أن یاقئنلارئنئ اویار! (شوعارا سورەسی؛ 214)
یاعنی؛ “أی موحاممد! مساژئن تبلیغینە آقرابالارئندان وە یاقئن چەورەندن باشلا!” دیەرک بۆتۆن بو زۇرلوقلارا قارشئ ایلک آدئمئ اۇلوشتوردو. آللاە رسولۆنۆن مۆشریکلرلە مۆجادلەسیندەکی تمل عونصور؛ حانگی تۇپلومدا اۇلورسا اۇلسون باطئلئن قارشئسئندا حاق ایلە دۇغرو فیکیرلری یایاراق مۆجادلە أتمکتیر. بو مەیوەلر اۇلغونلاشتئقچا تۇپلوم حاظ دویار وە اۇنو تاتتئقچا ذەوق آلئر. تملسیز بینا؛ تۇحومسوز، تۇپراقسئز، سوسوز مەیوە اۇلماز.
آللاهئن، ألچیسینە ایلتتیگی أمیرلری تۇپلومون تمل ایلکەلری اۇلوشتورویۇردو. بو ایلکەلر، مۆشریکلرین اۆزریندە اۇلدوغو بۇزوق اینانچلارئ تملدن سارسئیۇر، سۇسیال اۇلان تۆم ظولۆملری یاساقلئیۇر، ضایئفلارا قارشئ قورەیش لیدرلرینی گۆچلندیرن کؤلەلشتیرمەیی دە اۇرتادان قالدئرئیۇردو. ایسلام دینیندن اؤنجە ضایئف بیر کؤلە اۇلان بیلال حابشی سؤیلەدیکلریمیزە أن ایی اؤرنکتیر.
بیلال حابشی بیربیرینە کنتلنمیش ایسلام تۇپلومونون اۇلوشماسئنئ دستکلەدی. یاواش یاواش اۇلوشان بو تمل تۇپلوم، ایسلامئ قابول أدن وە ایسلام قاردشلیگینین آرتماسئنا نەدن اۇلان اؤرنک بیر تۇپلومو اۇلوشتوردو. آللاە رسولۆنۆن مککەدە یاشادئغئ 13 یئل بۇیونجا بو تمل یاواش یاواش گلیشتی. بو دؤنم بۇیونجا آللاە رسولۆ، قورەیشین یؤنتیجیلرینین باسقئلارئ آلتئندا شیددتلی آجئلار چکییۇردو. اۇنلار، رسولۆن تبلیغ حاققئنئ ألیندن آلمایا وە أنگللـەمەیە چالئشئیۇرلاردئ. یینە دە آللاە رسولۆ اۇنلارا یؤنتیمدە راقیب اۇلمایا قالمادئ. اۇنلارئن دۆشمانلئقلارئنئن آچئغا چئقماسئنا قارشئلئق هیچبیر زامان ساواشا تشویق أتمەدی. اۇنون تک اؤنم وردیگی شەی اۇنلاردان ایذین آلماقسئزئن اؤزگۆرجە دینە داعوت أدەبیلمکتی. بو یۇروجو داعوت یۇلجولوغوندا صابرئنئ آرتتئرماق، تشویق أتمک وە قالبینی ثابیت قئلماق ایچین قورئانئ کریمدن آیتلر نازیل اۇلدو.
بو قۇنویلا ایلگیلی آللاە شؤیلە بویورویۇر:
فَلَا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَجَاهِدْهُمْ بِهِ جِهَادًا كَبِيرًا ﴿۵۲﴾ (سورة الفرقان)
اؤیلەیسە کافیرلرە اویما، اۇنلارا قارشئ قورئان ایلە بۆیۆک بیر مۆجادلەیە گیریش. (فورقان سورەسی؛ 52)
آللاە، نبینین قورەیشین لیدرلرینین باسقئ وە ایشکنجەلری آلتئندا یاشادئغئ بو 13 یئلئ “بۆیۆک جیهاد” اۇلاراق آدلاندئردئ. حض. موحاممد مککەدە هیچبیر زامان یؤنتیمە طالیب اۇلمادئ وە هیچبیر زامان قورەیشین لیدرلرییلە یارئشمادئ. عاکسینە، اؤنجەلیکلە ریسالتین ایلک موحاطابئ وە سۇروملوسو اۇلاراق اۇنو یایمایئ وە ریسالتین ایچریگینی اۇ تۇپلومداکی هر فردە وە سۇنرا تۆم اینسانلئغا اولاشتئرمایئ ایستەدی. اۇ، قورەیشین لیدرلرینە قارشئ قورئان ایلە جیهاد أتتی. مۆشریک لیدرلری وە قورەیش تۇپلومونون هر طاباقاسئیلا آللاهئن کلامئنئ یایاراق مۆجادلە أتتی. قورەیشلیلر، اۇنو کندیلرینە قارشئ بۆیۆک بیر تهلیکە اۇلاراق گؤردۆلر.
اۇنا باعضن گۆزل واعادلردە بولونمایا، باعضن دە تهدید ایچرن مساژلار گؤندرمەیە باشلادئلار. دیگر طارافتان قورەیش تۇپلوموندا مساژئن یایئلماسئنئ أنگللـەمەیە چالئشئیۇرلاردئ. چۆنکۆ آللاهئن مساژئنئن یایئلماسئ اۇنلارئن شاحصی منفاعاتلرینی یۇق أدییۇر، دینی اینانچلارئنئ تهدید أدییۇردو. آللاە رسولۆ ایسە اۇنلارئن گۆزل واعادلرینی رددەدییۇر وە تهدیدلرینی اؤنمسەمییۇردو. چۆنکۆ مۆسلۆمانلارئن ایقتیدار حایاللری قوروپ، یؤنتیمی ألە گچیرمک ایچین یارئشماق یرینە، ایسلام مساژئنئ تاشئماق وە تبلیغ أتمکتە دیرنچ گؤسترمەلری گرکییۇردو. آنجاق بو دوروم بۆیۆک صابئر، چۇق چالئشما، دواملئلئق وە صامیمیەت گرکتیرییۇردو.
نۆبۆووتین هر گچن سنەسی قورەیش لیدرلرینین آللاە رسولۆنە وە ایلک مۆسلۆمانلارا اۇلان دۆشمانلئقلارئ گیتتیکچە آرتمئشتئ. مۆسلۆمانلاردان باعضئلارئنا أذیەتلری دە حاد صافحادایدئ. بونون اۆزرینە آللاە رسولۆ، آرقاداشلارئنا حابشیستانا هیجرت أتمەلرینی ناصیحات أتتی. بورادا کندیمیزە شو اؤنملی سۇرویو سۇرمالئیئز: نیچین آللاە رسولۆ أذیەت گؤرن مۆسلۆمانلارئن ایستیقبالی ایچین حابشیستانئ ترجیح أتتی؟ نبی، آرقاداشلارئنا بونو شؤیلە آچئقلادئ: “أطرافئنداکی کیمسەیە ظولمەتمەین عادیل بیر یؤنتیجی اۇلدوغو ایچین اۇرایا گیتمەنیزی اویغون گؤرۆیۇروم.”
آللاە رسولۆ، حابشیستانداکی یؤنتیجینین غایرئ مۆسلیم اۇلماسئنا باقمادئ. یالنئزجا اۇ یؤنتیجینین عادیل اۇلدوغونو بیلمەسی اۇنون ایچین یترلییدی. غایرئ مۆسلیم اۇلدوغو حالدە عادیل اۇلان بو یؤنتیجییی سچەرک مۆسلۆمانلارا ایی بیر درس وردی. مۆسلۆمانلارئن گۆنلۆک آکتیویتەلرینی یاپابیلدیکلری، تام بیر فیکیر وە داعوت اؤزگۆرلۆگۆ ایچیندە اۇلان بیر یؤنتیم شکلینە صاحیب اۇلنا بیر اۆلکەدە یاشامالارئ یترلییدی. قورەیشلیلر، مۆسلۆمانلارئن حابشیستانا گیتتیگینی اؤگرندیلر. بونون اۆزرینە نجاشینین آرقاداشئ وە عارابلارئن أن ذکیلریندن اۇلان عامر بین عاصئ اۇرایا گؤندردیلر. عامر، نجاشییە مککەدن تابلۇلار وە هدیەلر گؤتۆردۆ. اۇنلارئن عادتلرینە گؤرە نجاشییی سلاملادئ. نجاشی سؤیلە دەدی: “نیچین گلدین أی عامر؟”
عامرئن جوابئ شؤیلە اۇلدو: “نە سنین نە دە بنیم دینیمدن اۇلان بو دینسیز آداملار سنین اۆلکەندە بۇزغونجولوق چئقارمایا گلدیلر. قاومیم بو هدیەلری سانا اۇنلارئ بیزە تسلیم أتمەن ایچین گؤندردی.”
حابشیستان کرالئنئ بو هدیەلر موتلو أتتی می؟ حایئر، عاکسینە شؤیلە دەدی: “آصلا. آللاها یمین أدریم کی؛ بانا سئغئنماق ایچین گلن بو اینسانلارئ اۇنلارا دانئشمادان اؤنجە سانا تسلیم أتمم. بن اۇنلارئ گتیرنە قادار بکلە، آماچلارئنئ سۇروپ اؤگرنەییم.”
ایچری گیرەجکلری زامان عامر بین عاص، نجاشییی شو شکیلدە اویاردئ: “اۇنلارا دیققات أت. سانا سجدە أتمەیەجک وە سایغئ گؤسترمەیەجکلر.” چۆنکۆ اۇ، مۆسلۆمان بیرینین آللاەتان باشقاسئنا سجدە أتمەیەجگینی بیلییۇردو. ایچری گیردیکلریندە مۆسلۆمانلار سجدە أتمەدیلر. نجاشی اۇنلارا: “اینسانلارئن سجدە أتتیکلری گیبی نیچین سجدە أتمەدینیز؟” دییە سۇردو. مۆسلۆمانلارئن سؤزجۆلۆگۆنۆ اۆستلنن جاعفر (رض) ایسە: “بیزە آللاەتان باشقاسئنا سجدە أتمک یاساقلاندئ.” دەدی.
نجاشی: “سیز نییە بؤیلە یاپئیۇرسونوز؟ کندینیزی آنلاتئن” دەدی.
جاعفر (رض) شونلارئ سؤیلەدی: “اۇرادا ظولۆم، تاشقئنلئق، قوراقلئق وە آچلئق واردئ. آقرابا ایلیشکیلری قۇپوقتو وە گۆچلۆ ضایئفئ أزییۇردو. سۇنرا آللاە بیزە ایچیمیزدن اۇلان، یتیشمە طارزئنئ، دۇغومونو وە سۇیونو بیلدیگیمیز بیرینی گؤندردی. وە بیزە اییلیگی أمرەتمەیی، کؤتۆلۆگۆ أنگللـەمەیی، آقرابا ایلیشکیلرینە اؤنم ورمەیی وە نامازئ قئلمایئ أمرەتتی.”
نجاشی: “بو قۇنودا أزبرینیزدە اۇلان بیر شەی وار مئ؟” دییە سۇردو. جاعفر (رض) همن طاها سورەسیندن بیر بؤلۆم اۇقودو. بو، عامر بین عاصئ اؤفکەلندیرمیشتی. بونون اۆزرینە کرالا: “اۇنلارا عیسا حاققئندا سؤیلەیەجکلرینی سۇر” دیەرک ایشارت أتتی.
نجاشی سۇردو: “آرقاداشئنئز عیسا حاققئندا نە دییۇر؟”
جاعفر (رض): “اۇ، آللاهئن قولو وە ألچیسیدیر، مریمین راحمینە یرلشتیردیگی کلیمەسی وە اۇندان بیر روحتور.” دەدی وە آردئندان مریم سورەسیندن بیر قئسئم اۇقودو. بونون اۆزرینە عادیل کرال یرە أگیلدی وە کۆچۆک بیر سامان چؤپۆ آلدئ: “آللاها یمین أدریم کی” دەدی. “آرقاداشئنئز جبرائیلین گتیردیگینە شو سامان تانەسی قادار بیلە بیر شەی أکلەمەمیشتیر. سۇنرا باشئنداکی تاجئنئ داحی تیترتن شو سؤزۆ سؤیلەدی: “أگر کرال اۇلماسایدئم اۇنا اولاشئر وە آیاغئنئن آلتئنئن تۇزو اۇلوردوم.” آردئندان مۆسلۆمانلارا: “گیدین هیچبیرینیزە أذیەت أدیلمەیەجک.” دەدی. اۆلکەسیندە، اۇنلارئن اؤزگۆرجە حارەکت أدەجکلرینی، هیچبیرینە أن اوفاق بیر باسقئ یاپئلمایاجاغئنئ ایعلان أتتی. وە: “عامرا وە آرقاداشئنا هدیەلرینی ایعادە أدین!” دەدی.
مۆسلۆمانلار نجاشینین حاکیمیەتی آلتئندا ایکن عیبادتلرینی هیچبیر قئسئتلاما اۇلمادان گرچکلشتیرییۇر وە بو ینی تۇپلومدا أن ایی شکیلدە موعاملە گؤرۆیۇرلاردئ.
موسانئن (ع) فیرعاوون ایلە اۇلان مۆجادلەسی دە قۇنوموز آچئسئندان اؤنملیدیر. فیرعاوونون تاشقئنلئقلارئ حایال أدیلەمەیەجک بۇیوتلارا اولاشتئقتان سۇنرا آللاە موسایئ (ع) اۇنا گؤندردی. اۇنا نە دەدی؟ “أی موسا فیرعاوونا گیت وە اۇنونلا ساواش!” مئ دەدی؟
حایئر، عاکسینە آللاە تعالا شؤیلە بویوردو:
اذْهَبْ أَنْتَ وَأَخُوكَ بِآيَاتِي وَلَا تَنِيَا فِي ذِكْرِي ﴿۴۲﴾ اذْهَبَا إِلَى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَى ﴿۴۳﴾ فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشَى ﴿۴۴﴾ (سورة طە)
قاردشینی یانئنا آل وە بلگەلریملە بیرلیکتە گیت. ایکینیز دە بنی آنماقتا گەوشکلیک أتمەیین. فیرعاوونا گیدین؛ اۇ حاددینی آشتئ. اۇنا یوموشاق سؤز سؤیلەیین. بلکی عاقلئنئ باشئنا آلئر وەیا قۇرقار. (طاها سورەسی؛ 44-42)
آللاهئن ألچیسینین، مککە دؤنمیندە کندیسینە دۆشمانلئق وە أذیەت أدن قورەیش لیدرلرینە قارشئ اویغولادئغئ پۇلیتیکالارئ آشاغئداکی شکیلدە اؤزتلەیەبیلیریز:
- ألچی، هیچبیر زامان قورەیشتە سیاسی لیدرلیک دۆشۆنمەدی. اۇ، سادەجە آللاەتان گلن مساژئ یۆکلنییۇر وە اؤنجەلیکلە قاومیندن اولاشابیلدیگی أن فاضلا اینسانا، داحا سۇنرا دا تۆم اینسانلئغا اۇنو اولاشتئرماق ایچین چابالئیۇردو.
- ألچی، تبلیغ یۇلجولوغونا ساغلام بیر تمل اۇلوشتورماق ایچین ایشە أن یاقئن چەورەسینی اویارماقلا باشلادئ. بو چەورەنین یاردئمئ ایلە دیگر اینسانلارا اولاشتئ.
- ألچی، قورەیش لیدرلرینین ایسلامئ رددەتمەلرییلە ایلگیلی بیر سۇرون یاشامادئ. چۆنکۆ ایسلامئ قابول أتمک وەیا رددەتمک حاقلارئیدئ. فاقاط سۇرون، اۇنلارئن تبلیغ یۇلوندا وە مساژئن یایئلماسئندا آللاە رسولۆنۆن اؤنۆندە أنگل اۇلوشتورمالارئیدئ. زیرا اۇنلار، پوتلارا تاپمایئ ترک أدن، آللاهئن دینینە گیرن هرکسە سالدئرئیۇرلاردئ.
- مۆسلۆمان بیری، غایرئ مۆسلیملر طارافئندان یؤنتیلن، دینی گؤرەولرینی اؤزگۆرجە یرینە گتیرمەلرینە ایذین ورن وە دیگر اینسانلارا ایسلامئ تبلیغ أتمەلریندە هرحانگی بیر زۇرلوق چئقارمایان هر اۆلکەدە یاشایابیلیر.
- ایسلامیەت هرحانگی جۇغرافی بؤلگەیلە سئنئرلئ دگیلدیر. بیلعاکیس بیر اۆلکە دۆنیانئن نەرەسیندە وە حانگی یؤنتیجی طارافئندان یؤنتیلییۇر اۇلورسا اۇلسون، اۇرادا مۆسلۆمان بیر کیشینین وارلئغئ مۆمکۆندۆر.
- ایسلامئن ایقتیدار وەیا لیدرلیک باسقئسئ ایلە قابول أتتیریلمەسی مۆمکۆن دگیلدیر. عاکسینە اۇ عاقلی قاناعاتە وارماق وە هر بیر کیشینین تام اۇلاراق ایمان أتتیگینی قالب ایلە تاصدیق أتمەسیدیر. مۆسلۆمان بیر تۇپلوم اۇلوشتورمامئز گرکتیگینی سؤیلەدیگیمیزدە، بو تۇپلومو اۇلوشتورمایا تملدن باشلامامئز گرکتیگینی داحا سۇنرا اۇلوشان بو تۇپلومدان گؤنۆللۆ اۇلاراق بیر یؤنتیجی سچمەمیز گرکتیگینی قاصدەدییۇروز.
نبینین بو متۇدو سۇن گۆنلردە بیزیم ایچین أن ایی اؤرنکتیر. پکی، بیز اۇنو رهبر أدینەبیلییۇر مویوز؟


c: text/html

text:
ایرگنه قون ــــ
نوروز بیره می برچه میزگه قوتلوغ بولسین!
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــشرعی جوزجانی
نوروز بو ینگلیک نینگ ایلچیسی، آچیلگن گللر و اوسگن میسه لر قورشاویده کیریب کیلیب، ییر یوزیده گی برچه اوسیملیکلرنی آغیر قیش اویقوسیدن اویغاتیب، عالم اهلیگه ینگی ییل- ینگی حیات باشلنگنیدن بشارت بیره دی.
بو قوتلو ایامنی برچه انسانیت جامعه سی ایزگوو ایستکلر بیلن کوتیب آلیب، اونی خرسندچیلیک طلیعه سی دیب بیله دی.
بیزنینگ خلقیمیز – اوزبیک خلقی و باشقه تورکی خلقلر هردایم بو مبارک کوننی فیض و برکه بیلگیسی صفتیده چیکسیز صمیمیت و حرمت بیلن کوتیب آلگنلر. یاش یازووچیمیز دوکتور خان گیلدی اوشبو مناسبت بیلن «ایرگنه قون» ناملی بیر چیرایلی رومان یازگن.
تورغونلیک دوریده تورکستان بوییچه بو خلق بیره می توخته تیلگن بولسه هم، اوزبیک خلقی جنوبی تورکستان – افغانستانده اونی هیچ قچان اونوتمسدن اعزازلب کیلگن. مستقللیکدن کیین اورته آسیا مستقل دولتلریده بو تاریخی بیرمنی کوتیب آلیش اوزیگه خاص توس آلدی و هر ییل دولتلر تامانیدن طنطنه لی مراسملر بیلن نشانله نیب کیلدی، اونی کوتیب آلیش ساحه سی پایتخت و ولایتلرده کینگه ییب، عموم خلق بیره میگه ایلندی.
نوروز بیره می اوزاق اوتمیشگه ایگه. تاریخچیلر تأکیدلگنیدیک اورته آسیا حدودیده یشاوچی سومرلر بیرینچی بولیب میلاددن 5500 ییل آلدین نوروز بیره مینی ینگی ییل نینگ بیرینچی کونی صفتیده نشانلب کیلگنلر. اولر ایریم سببلرگه کوره اوز آنه یورتیدن بین النهرین گه کوچیب کیتیشگه مجبور بولگنده بو عنعنه نی هم اوزلری بیلن آلیب بارگنلر.
آسترالیاده یشاوچی تدقیقاتچی َعالم عباس دلجو کوپ شرقی و غربی معتبر منبعلرگه اساسله نیب نوروزحقیده یازگن کتته مقاله سیده بو تاریخی حقیقتنی اثباتلب بیرگن.
اونینگ فکریچه انکار ایتیب بولمیدیگن منبعلرگه کوره ییرکره سی نینگ شمالی منطقه لریده یشگن تورکی اوروغلرجهان مقیاسیده بیرینچی بولیب قشلاق خوجه لیگی – زراعت بیلن شغللنگنلر حسابلنه دی. اولر اون ایکیته لیک قدیمی کلیندر نی یره تیب، اونینگ اساسیده بهارنینگ بیرینچی کونیده نوروز بیره مینی نشانلردیلر. اون ایکی حیوان نامی بیلن توزیلگن «مولچل» تورکیلر تقویمی – کلیند ری، دنیانینگ اینگ قدیمی تقویم لریدن بیری صفتیده، هجری سنه سیدن آلدین تورکی اوروغلر آره سیده ایشله تیلردی و حاضر هم ایریم تورکی تیل اولکه لرده استعمالدن توشگنی یوق.
شی – چی یازگن «هون تذکره سی» کتابیده ایتیلیشیچه «هون تورکیلری نینگ برچه باشلیغلری مارچ آیی 21نچی کونی یو چان لاگریده (ییغیلیش جاییده)توپله نیب، اوز رسم و رسوملریگه بناان بیربیرلرینی قوتلب سیغینیش مراسمینی ادا ایتردیلر.
ع. دلجو تأکیدلشیچه ایرانده یازیلگن ایریم منبعلرده نوروز مجوسیلر دینیگه نسبت بیریلیب اونگه افسانوی جمشید اساس سالگن و فارسیلر بیره می دیب کورسه تیله دی، لیکن بو ادعا ناتوغری بولیب، واقعلیککه قرشی توره دی. تاریخی حقیقت شوندن عبارت که نوروز بیره می آریلر بین النهرین، ایران، افغانستان، مرکزی آسیا، قفقاز و هند یریم ارالی ایریم منطقه لریده کیلیب جایلشگندن 4000 ییل آلدین یعنی میلاددن 5500 ییل ایلگری سومرلر نوروز بیره مینی نشانلردیلر.
ابوریحان بیرونی الاثار الباقیه کتابیده جمشید بو بیرمنی نشانلگنیگه اشاره قیلسه هم، نوروز آوندن آلدین هم بویوک بیرم صفتیده موجود ایدی دیب تاکیدلیدی.
امیریکه لیک تدقیقاتچی چارلز بیرلیتز «اژدها اوچ بورجگی» ده و پروفیسور اس ان کرامر «ینگی بین النهرین» کتابیده تاکیدلشلریچه شومرلر مهاجرت جریانیده بو مراسمنی اوزلری بیلن قفقاز، انادولی، آزربایجان، غربی ایران و بین النهرین گه الیب بارگنلر و اورته آسیاده قالگن اولرنینگ تورکی اوروغلری ختای شمالیدن تارتیب خزر دینگیزی شرقی گه چه اوشبو مراسمنی نشانلب کیلگنلر.
ایرانلیک عالم دوکتور مهرداد بهار «تخت جمشید» کتابیده یازه دی: نوروز بیره می اصلا بیر آریایی بیرم بولمگن، بلکه بیرینچیدن شومرلر آره سیده مرسوم بولگن. بو بیرم بین النهرین دن باشلب دنیانیک بشقه منطقه لری جمله دن ایرانگه هم ترقلگن…اویستا دینی کتابیده هم نوروزدن اثر یوق».
برچه تورکی دولتلرده نوروز بیرمی کتته اعتباربیلن نشانلنیب کیلگن. اورته آسیادن باریب مصرده «ممالیک» ترکی دولتینی قورگن مملوکلر هم اوزلری بیلن نوروز عنعنه سینی آلیب بارگنلر. مشهور مورخ المقریزی یازیشیچه مملوکلر تورکی سلاله سی دوریده ینگی ییل باشیده نوروز مصرلیکلرنینگ احتفاللریدن بیری ایدی و مصرنینک برچه اهالیسی – مسلمانلر و مسیحیلر اونی نشانلردیلر.
هر حالده نوروز، دینی ماهیتگه ایگه بولمگنی اوچون اونی دینی معیارلر بیلن اولچش توغری ایمس. لیکن ایریم سلفیلر و تکفیری گروهلر اونگه قرشی چیقیب نوروزنی مجوسیلر یعنی آلاوگه سیغینووچیلر دن قالگن مراسم دیب تحریم قیله دیلر، حال بوکه بو بیرم زردشت دینیگه هیچ قندای علاقه سی یوق حتی ایتیب اوتگنیمیزدیک اویستا کتابی نینگ اصل متنیده نوروز سوزی بیر مرته هم یازیلمگن.
اسلام دینی کیلگندن کیین خلقلر ایچیده موجود بولگن قدیمی عرف – عادتلر و عنعنه لرنی بهالب دین قاعده لریگه خلاف بولگن، خرافات و باطلگه چقیرووچی مراسملر تحریم قیلیندی. تاشدن یونیلگن بتلرگه سیغینیش، خاتینلرنی المشتیریش یا که ساتیش و سودخورلیک عادتی منع ایتیلدی. عربلرده بولگن بیش خیل نکاحدن اوچ توری تقیقله نیب حاضرگی نکاح بیلن وقتینچه نکاح ضرورتگه کوره سقله نیب قالدی، اما حضرت ابوبکر دوریده وقتینچه نکاح هم بیکارقیلیندی، لیکن بو نکاح توری جعفری مذهبیده صیغه نامی بیلن سقله نیب قالگن.
اسلام دینی عرب قبیله لریده موجود بولگن تورلی حقوقی قاعده لر جمله سیدن حَکَمیت و سَلَم (پیشیب ییتمگن نرسه لر مثلا باغ میوه سی و باشقه محصولاتلرنی ساتیب آلیب، پولینی آلدیندن تولش) گه رخصت بیریب، سلم اوچون بیر شرط قویدی. شونینگدیک معاملات و تجارت بوییچه موجود بولگن عرف عادتلرنی اوز حالیگه قالدیردی. حنفی مذهبیده عرف حَسَن، حکم چیقریش منبعلریدن بیری حسابلنه دی (الثابت بالعرف کالثابت بالنص).
شو سببدن مینگلب ییل دوام ایتیب، خلق حیاتیدن اورین آلگن و هیچ قندی دینی و مذهبی ماهیتگه ایگه بولمی، طبیعت اویغانیشی و حیاتنی سیویش بیره می بولگن نوروز بیرمی هیچ قچان اسلام دینی تامانیدن منع ایتیلیب خلق حیاتیدن چیقریلمگن.
تاریخی منبعلر گه کوره امام ابوحنیفه نینگ آته سی نعمان بن ثابت نوروز کونی شو مناسبت بیلن تیارلنه دیگن فالوزج(فالوده) حلواسینی حضرت علی گه آلیب بارگنده، اونی قبول قیلیب عایله سی حقیده دعای خیر قیلگن ایکن.
نوروز بیره می عباسی خلیفه لر، شونینگدیک تورکی دولتلرده هر دایم ارداقلب کیلینگن. نوروز اوزبیک ادبیاتیده اوزیگه خاص اورینگه ایگه بولیب کوپ شعرلر و «نوروزنامه» دیک کتابلر یازیلگن. فرخی و غضایری رازی کبی سلطان محمود سرای شاعرلری کتته قصیده لر یازیب نوروزنی کوتیب آلگنلر. حضرت علیشیر نوایی بیر دعائیه ده دیگن ایدی:
«هر تونینگ قدراولوبان، هرکونینگ اولسون نوروز!»
بیرلشگن ملتلر نینگ مدنی ایشلر بوییچه تشکیلاتی یونسکو 2010 ییل نوروزنی انسانیت مدنی میراثی قتاری رویخط گه آلیب، نوروزنی خلق ارا بیرم صفتیده اعتراف ایتگن ایدی.
ستاکهولمده گی «بابر کلتوری انجمنی»، ایرگنه قون ـــ نوروز تاریخی بیره می بیلن برچه وطنداشلریمیزنی صمیمی تبریکلب، اوشبو مبارک بیرم برچه میزگه تینچلیک و أسایشته لیک طلیعه سی بولسین دیب ایستک بیلدیره دی.
حرمت بیلن
شرعی جوزجانی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
قاپینی قاییمدان چیرپیردیلار، دئیهسن یوموروقلا چیرپیردیلار، بلکه ده داشلا. آنجاق کوْتا بیر ال قاپینی چیرپیردی. آتام، آنام، قارداشلاریمین هامیسی یوخودان دیک آتیلیب ال-آیاقلارینی ایتیریب قالمیشدیلار. بیز هامیلیغا بیر اوتاقدا یاتیردیق، بیر جیندیر کیلیم اوسته، یان-یانا. پنجره آچیق ایدی. قاپینین سسیندن دیکسینمیش آتام قالخیب کیلیم اوسته لوت اوتورموشدو. اونون عصیانجیل یئکهپر گؤودهسی قارانلیقدا بللی ایدی، اوتورموشدو قاپینین بیر داها قاییمدان چیرپیلماسینی گؤزلهییردی. قاپینین سسی بیر داها اوجالدی، آتام اَینیندهکی تومانلا آیاغا قالخدی، الینی اوزادیب لامپاسی پاریلدایان فانوسو تاغچادان گؤتوروب یاندیردی. فانوسون ایشیغیندا آتامین سرت اوزونو، گؤی گؤزلرینی، اوزونسوْو بورنونو گؤروردوم. گئنه قاپینی قاییمدان دؤیدولر، گئنه یوموروقلا، یا داشلا یا دا داش کیمی اللرله. آتام فانوسو گؤتوروب تلسیک اوتاقدان چیخدی، حیطین او باشینا کیمی قاچیب، قاپینی آچدی.
آناملا بیز قارداشلار ییغیلدیق پنجره قاباغینا باخیدیق کی، قاپی دؤین کیم اولا. ایلک باخیشدا اونو گؤرنمهدیک، آتام فانوسو قالدیریب قاپی دؤین آدامین اوزونه توتونجا اوزو ایشیقلاندی. منسه اونون اوزونو ایلک اولاراق گؤردوم، منیمله عؤمورلوک قالان اوزونو، و ائله بو آندا دا منیم یانیمدا دورموش اوزونو و گؤرونور هئچواخت اونودا بیلمهیهجهییم اوزونو. بیز فانوس ایشیغیندا اونون دوداغینین ترپندییینی گؤردوک. سسینی ائشیدمهسک ده گرگینجهسینه سارسینتیلا تیترهین دوداغینی گؤردوک. اونون سؤزلری بیتدیکده آتام فانوسو ائندیردی و اونو جاوابلایاراق بیزیم ائشیدنمهدیییمیز سؤزلر دانیشدی، سونرا بیزیم ائشیدنمهدیییمیز جاوابی آلدیقدان سونرا سسسیزجه، فیکیر-خیال ایچینده اوتاغا قاییتدی.
آتامین کؤلگهسی هوندور دووارلارین اوزرینده ترپنمهیه باشلادی. قاپینی آچیق قویموشدو آتام، نه توتغون ایدی نه اوزگون، آنجاق دالغین ایدی! پکر-پکر ترپنیردی. تلسمیردی، فانوسو سول الینه وئریب، ساغ الینی دووارا سورته-سورته دهلیزه کئچدی، سونرا یئنه اوتاغا گلیب یانان فانوسو تاغچایا قویوب: بونلارین بیرینی گرک آپارام، دئیه آناما ساری دؤندو. آنام هویوخموشجا باخدی، همین گؤزلریله، همین غم چاناغی اولان ایری گؤزلریله باخیب دا؛ یوسیفی آپار، او قورخمازدی؛ دئیه قرارینی بیلدیردی. یوسیف ایسه درحال قورخمازلیغینی گؤستریب، من اورا گئدهسی دئییلم، داماریمی وورسانیز دا من گئدهسی دئییلم، منه هئچ دخلی یوخدور، دئدی. آنام دؤنوب آتاما؛ منصورو آپار، دئدی، هامیدان آغیللیدیر. منصور دؤندو کی، منیم عاغلیمین او قاپیدا دوران قولئیابانینا نه دخلی، منیم عاغلیم او قولئیابانینین نه کاریندا؟ دئدی. آنام آتاما دئدی، صمدی آپار، هامیدان دؤزوملودور. صمد باغیردی کی، آناجان بیزیم بو دؤزوملو اولدوغوموزو گؤرمزدن گلسنه! آنام گؤرمزدن گلدی و جوت گؤزلری، جوتلهنیب منه دیکیلدی. پوشک منیم آدیما دوشموشدو. آتام منه، دور آیاغا اَینینه بیر شئی آل گئدک، دئدی سونرا باشینی پنجرهدن اوزادیب قارانلیقدا کؤلگهسی قاپینی قاپسامیش اولان گؤرونمز کیشییه هایلادی کی، سیز گئدین، بیز گلریک. آنام منه دئدی، به قورخمورسان؟ دئدیم، ندن؟ دئدی، گئجهدن، ائشیکدن، قاپیداکیندان، هله خبریمیز اولمایان او حادثهدن. هلبت بیر مهم ایش اولمالی کی، او اؤزو دوروب قاپیمیزا کیمی گلیب. دئدیم، یوخ، قورخمورام، ندن قورخوم کی؟ آتام یانیمدا، مهیر یوخ؟ یوخ قورخمورام. آناما، قورخمورام، دئدیییم یاخشی یادیمدا. حتّا سونرالار او یامان قورخونج شیوَنی چکدیییمده ده قورخموردوم. گویا منیم دَییشیلمهییم اوچون کئچیریلمهسی گرکن بیر تؤرن ایمیش او. بونو سونرالار باشا دوشدوم، یوخسا اونسوز منی دَییشدیرمک ممکون دئییلدی. همیشه دَییشیم کؤنوللوسو اولان من، او تؤرن کئچیریلمهسهیدی نئجه دَییشیله بیلردیم؟ من دَییشیم ماراقلیسی ایدیم (فاعللیکدن مفعوللوغامی؟) لاکین تاریخین منیم یانچاغیم اوزرینه یازیلاجاغینی بیلمیردیم. بونو نئجه بیله بیلردیم؟
پالتاریمی گئیینیب فانوسو گؤتوروب چیخدیم حیطه. سرداوانین پیللهکنیندن ائندیم آشاغی، فانوسو چشمه باشیندا داش اوسته قویدوم. سو لال آخیردی، فانوسون ایشیغی اوزومه، اوزومون عکسی ایسه سویا دوشموشدو. اؤزومه باخدیم. اوزوم آینا کیمی، یاناقلاریم آل قیرمیزی، گؤزلریم ایری، دوداقلاریم دولغون، ساچلاریم ایسه قولاغیم اوسته یاییلمیشدی. هله بودانیلمامیشدیم. من نئجه بیله بیلردیم یانچاغیم اوزرینه تاریخین یازیلاجاغی قرارا آلینیب! بیر قوش بئله اوچماییردی، اوچوشونا دا هئچ بیر سبب یوخ ایدی. آتام قارانلیغین او طرفیندن، گئجهنین اورتاسیندان هایلادی کی، به هارداسان؟ گلیرم، دئیه، های وئردیم. سونرا سودا اوزومه دیکیلدیم، اوزومو یومادیم، اوزومون باکیرهلییینه سون کز اولاراق باخماق ایستیرمیشم کیمی، سادهجه اونا دیکیلدیم. سونرا فانوسو گؤتوروب پیللهکنلردن قالخدیم، آتام چیخدی، یوللاندیق. حیط قاپیسینی آرخامیزجا چکیب باغلادیق، فانوس منیم الیمدهیدی، آتام یانیمجا گلیردی و هله سَلوی آغاجی بودانیلمامیشدی. من نه بیلیردیم، مگر سیز منیم یئریمه اولسایدینیز، بیله بیلردینیز می؟ من نئجه بیله بیلردیم، تاریخ منیم یانچاغیم اوزرینه یازیلماق ایستیر؟ نئجه بیلمهلییدیم؟ منیم او گئجه چکدیییم شیوَن اوزوقویلو دوشموش مفعول میلّتیمین بیر گون ایکیندی واختی چکهجهیی شیوَنینه بیر اشارت اولاجاغینی نئجه بیلمهلییدیم؟
آتامین یانینجا گئدیردیم، هاوا بولودلوق دئییل، آمما زیل قارانلیق ایدی. قارانلیق کوچهلرده هوندور دووارلار سیره دوزولموشدو. من آتامدان آزجا اؤنده یئریییردیم، آتامین آددیملاری بؤیوک، منیمکی ایسه کیچیک آنجاق قیوراق ایدی. بیلیردیم آتام نازیک قارا عباسینی اَینینه آلیب و همیشهکی کیمی اینجه نازیک عمامهسینی ده سلیقهیله باشینا ساریییب. نه سئیرک نه قالین توکلو اولان ساققالی خوش قهوهیی رنگ ایدی. ساققالینین چنه کناریندان تالا-تالا آغارمیش قیسسا توکلری یانلاردان گؤزه چارپیردی. گئجهلری ایستر قارانلیق ایستر ایشیقدا، فانوسون جانسیز ایشیغیندا یول گئدرکن، اللرینی اؤنده بیر-بیرینه جوتلر، آرخادان چییینلرینی آزاجیق قالدیرار، ایری سرت آددیملار آتاردی آتام. آیاقلارینی هئچواخت یئرده سوروندورمز، داراجیق قارانلیق اوزون کوچهلرده اصلا دانیشمازدی. نییه؟ بیلمیردیم. من سسسیز-سسسیز کوچهدن کوچهیه دؤندوکجه او آرخامجا گلیردی. یالنیز آرابیر، آزاجیق نفسیندن یوکسک سسله خیمیر-خیمیر اؤسکورور، بعضن ده نفس دؤیوردو. من اونون داراجیق قارانلیق کوچهلرده اؤز عالمینده فیکیرلره دالماق ایستهدییینی بیلیردیم، آنجاق نهیین حاققیندا و نییه؟ بونو بیلمیردیم.
آتام کوچهده هئچواخت دعا اوخومازدی. بیز فانوس ایشیغیندا یومروق دؤیجلی قاپیلارین قاباغیندان سوووشوردوق. آتام قارانلیغی وئجینه آلماسا دا، قارانلیق آتامدان اورکوردو. بو کوچهلرین ساکینلری اونون آیاق سسینی یاخشی تانیردیلار. قاپی آرخاسیندا یاتمیش اولسالار بیر-بیرینه پیچیلداشیردیلار: خوجا حضورا چاغیریلیب، خوجا جلب اولونوب، ائشیدیرسن آیاغینین سسینی؟ خوجا، تاریخین گئجهیاریسی دویونونو چؤزمهیه گئدیر، خوجا امیرین هانسیسا تایفایا قارشی توتموش غضبینی یاتیرتماغا گئدیر، خوجا هانسیسا بیر یوخونو یورماغا گئدیر، اونسوز بو اؤلکهنین هئچ بیر یوخوسو یورولماز، خوجا هانسیسا اؤلموش یاخود اؤلدورولموش امیرین چنهسینی، گؤزونو باسماغا، جنازهسینی یویوب کفنلمهیه گئدیر. گرچی من کؤله اولدوم، گرچی من عؤمرو اوزاندیقجا اوزانان و داها اوزانان امیر ماحمیدین بیر جاندان کئچمیش اوزون ساچلی قولو اولدوم، آنجاق آتام تاریخین گئجهیاریلاریندا، اوزون بوروشوق قارانلیق و داراجیق کوچهلرینده هانسیسا بیر امیرین هانسیسا یوخوسونو یورماغی همیشه دوشونموشدور. آتام همیشه گئجهیاریسی واختیندا اؤلدورولموش بیر امیرین گؤزونو باسماغی دوشونموشدور. آتام سحرین آلاتورانیندا سون کاسانی سارایلارین دورو بولاغیندا سویا باسیب، آذان الله اکبرین ایلک سسی اوتاقدا ائشیدیلینجه تاریخین سارساق امیرلریندن بیرینه غسل تؤکوب سونرا قورولاماسینی دوشونموشدور. آتام هانسیسا بیر سارساق امیری کفنلهییب، اوزو قیبلایا اوزادیب، کناریندا دوروب مئییت نامازینی، تلقین نامازینی، وحشت نامازینی قیلدیقدان سونرا فاتحه اوخوماسینی دوشونموشدور. آمما بونلارین هامیسی نه اولسونکی؟ نه اولسونکی هر بیر شئی یئرلی یئرینده، ائل عادتلری نامینه، دینله دؤولتین ایشبیرلیگی نامینه تام رسمیتله یئرینه یئتیریلسین. بونلار ندن اؤترویدو؟ بوندان اؤترو کی، سو سودان ترپنمهسین؟ گویا ترپنیرسه نه اولاجاقدیر.
بو فیکیرلر ایچینده میدانچایا یئتیشدیک. بالا مچیدین قاباغیندا اولان اَیری-بویرو توت آغاجی آلتیندا آیاق ساخلادیم. آتام گئجهیاریسی توت آغاجی آلتیندا دورمانی سئوردی، بونو بیلیردیم. ایلک دعاسینی اونون آلتیندا اوخوماغی ایستردی، دفعهلرجه اوندان ائشیتدیییم دعانی: بسمالله الرحمن الرحیم و السماء و الطارق… آتام بو دعانی اوخویورکن نسه بیر پریشانلیق منیم ایچیمده باش قالدیریردی، آتامین آرخاسیندا دوروب اونا باخیردیم، فانوسون سیسقا ایشیغی آتامین ایچینده-کی نورانیلییی ذرهجه زدهلمهسین دئیه، اونو ترپتمهدن الیمده توتوردوم، سونرا قالیردیم او بیری الیمین الینده، الیمله نه ائدهجهییمی بیلمیردیم، اونو هاوایا قالدیریر، بوینومو اووور یا دا اورییمین اوستونه قویوردوم.
آتام دعانین فهمل الکفرین املهم رویداً آیهسینه یئتیشنده اونو اؤیله ایچدن، اؤیله اورکدن سسلندیریردی، ائلهبیل تاریخین بو یاریگئجهسینده، مچید قاباغیندا، فانوس ایشیغیندا، توت آغاجی آلتیندا ایکن کافیرلره بیر قیسسا مهلت وئرمهیی دوشونور. آتام بو سفر باشینی قالدیریب نسه آختاریرمیش کیمی بوداقلارین آراسیندان گؤیه باخدی. سونرا باشینی ائندیریب، گئدک، دئدی. یئنه من اؤنده او آرخادا، من فانوسلا او ایسه بیر-بیرینه جوتلنمیش اللریله یولا دوزلدیک. سونراکی کوچهلر گئنیش ایدی، میدانچانی اؤتدوکده هم کوچهلر گئنیشلنیردی هم گؤی اوزو. حتّا دووارلار دیبینده، گئنیش قاپیلار آستاناسیندا یاتمیش دیلنچیلر، ائوسیز-ائشیکسیز انسانلاری دا گؤروردوک. منیم فانوسوم اونلاری وئجه آلمادان اوزرلریندن سوووشوردو. بیر آچیق قالمیش آغیز، یوموق گؤز، یاخود مچید کناریندا بیر یالین آیاق، تاغبند آلتیندا کیرلی دیزلر، آرا-سیرا کوچهلرده گؤزه چارپان شئیلر ایدی. ائله بیل پارچا-پارچا دوغرانمیش انسانلارین گؤودهسینی دیوارلارین دیبینه، تاغبندلرین آلتینا بوراخمیشدیلار، منیم فانوسوم بو بدن پارچالارینین اوزریندن سوووشوردو. آتام دریندن فیکیرلره دالمیشدی، من اونون فیکرینی اؤیرنمک ایستیردیم. بیلیردیم ایرهلیده نسه آغیر بیر ایش بیزی گؤزلهییر، آنجاق نه بیلیردیم منیم یان-یانچاغیم اوزرینه تاریخین یازیلاجاغی قرارا آلینیب.
شهرین قدیم قبریستانلیغی کناریندان سوووشماق اوزرهیدیک، بوراسی واختیله قبیر چالا-چوخورلاری و قبیرداشلاریلا دولو اولان بیر چؤللوک ایدی. قبریستانلیغین اورتاسیندا میردهشیرخانانین قارا گؤودهسی گؤزه چارپیردی. قارداش-باجیلاریمیزدان بیری اؤلنده آتام اونو اللری اوسته آلیر، بیزلر ایسه؛ من، صمد، یوسیف، منصور آتامین آردینجا دوشوردوک. آتام یئددی آددیم یئریدیکده منصور ایرَلی قاچیب اللرینی اوشاغین آلتینا توتوب اونو آتامدان آلیب گئنه یئددی آددیم ایرلی یئریییردی، سونرا یوسیف، داها سونرا صمد بو ایشی تکرارلاییردی، منسه هله اوشاغی آتامین یاخود قارداشلاریمین الیندن آلاجاق قدر بؤیومهمیشدیم. بئلهلیکله اؤلو کؤرپه یئیین-یئیین کوچهدن کوچهیه کئچیردی، یولدان کئچن آداملار خوجادان کؤرپهسینین اؤلدویونو ائشیدجهیین بیزه قوشولوب اوشاغی یئددی آددیم-یئددی آددیم تا قبریستانا قدر اؤتوروردولر. اوشاق یویولورکن بیز میردهشیرخانانین بیر بوجاغیندا دوروب باخیردیق. آتام بیر یاندا دوروب گؤزو ایله اوشاغین تمیز، آریق و یاش بدنینه زیللهنیردی. او هئچ آغلامیر، اؤیله توموخموش باخیردی، سونرا کفنلنمیش اوشاغی گؤتوروب، قبریستانلیقدا دووار دیبی بیر بوجاق تاپیب قویلاییردی و گلن گونلرین بیرینده بلکه اونا بیر باش داشی قویماق اوچون گئنه قبریستانا گلنده قبیری تاپا بیلسین دئیه، جیبیندن بیر آچار چیخاردیب اوشاغین باشی اوسته دووارا چالیردی آنجاق هر دفعهسینده آچاری آختاریب تاپانمادیقدا باشداشی خئیریندن واز کئچیردی. بونلا بئله سونراکی اوشاق اؤلنده گئنه همین ایشی گؤروردو. بئلهلیکله ائوین یئددی-سککیز آچارینی ایتیرمیشدی، آتام. هله بیز قبریستانلیق یانیندان سوووشماق اوزری ایدیک. بیلیردیم آتام بو آن قبریستانا باخیر، بونو دا بیلیردیم کی، او دا منیم کیمی آچارلاری دوشونور. منیم آتام ایتیب-باتمیش ائودلارین آتاسی ایدی. اسکی آلاقاپیدان ایچری گیردیک.
۱- «نیگار خیاوی»نین آذربایجان تورکجهسینه چئویردیگی و هله ایشیق اوزو گؤرمهمیش «رضا براهنی»نین «روزگار دوزخی آقای ایاز» رومانیندان بیر بؤلوم.


text:
دیلیمیزی هارایا آپاریریق؟(یئنی سؤزلر یا نئولوگیزملر) / دوقتور فیروز رفاهی
یئنی سؤز یاراتماق هر دیل اوچون چوخ اؤنم داشییر. او، دیله یئنی قان وئرمک کیمی بیرشئی ساییلیر. دیلیمیزده سؤز یارادیجیلیغی پروسئسی ایکی یؤنده موشاهیده اولونور: «لئکزیک» یولو ایله، بیر ده «سینتاکتیک» یولو ایله. باشقا معنادا دئسک دیلیمیز ایکی یولدا سؤز ترکیبینی زنگین ائدیر: بیرینجیسی «صرف» یولو ایله، ایکینجیسی «نحو» یولو ایله. بو نه دئمکدیر؟
صرف یولو ایله یعنی هر بیر سؤزون قورولوشونون دئییشمهسی واسیطهسی ایله یئنی سؤز عمله گلیر. صرف یولو ایله و یا لئکزیک یولو ایله یئنی یارانان سؤزلرین ایکی جور معناسی اولور: بیری قراماتیک معنا، بیریسی ده سمانتیک معنا.
لئکزیک یولو ایله سؤز یاراتماق اوچون بیز شکیلچیلردن یاردیم آلیریق. شکیلچیلر اؤز-اؤزلویونده هئچ بیر معنالاری یوخدور و یا أن آزی قراماتیک پارچالاری حئساب اولورلار کی، هرگاه باشقا معنالی بیر سؤزه علاوه اولسالار اونا یئنی دون گئیدیررلر. بو دون اولا بیلسین کی، فورمال دون اولسون؛ یعنی بیز ایسمی صیفته چئویریریک و یا سمانتیک دون اولسون کی، اوندا سؤزه نه اینکی یئنی فورمال دون گئدیریریک، اونا تزه بیر معنا دا یئرلشدیریک. بونا گؤره ده ائله دیلیمیزده اصطلاح اولاراق سؤز دوزلدن و یا سؤز دئییشدیرن شکیلچی آدینی اونلارا وئریریک. بو سؤز دوزلدیجی و سؤز دئییشدیریجی شکیلچیلر بوتون تورک دیللرینده فعال اولسا دا بالاجا فرقلره ده راست گلمک اولور. مثلن بیزده -لار، -لر کمیت گؤسترن شکیلچی ساییلسا دا بو باشقا تورک دیللرینده بئله دئییل( باشقالاریندا- قازاخلار –دار، -در و تاتارلار –نار، -نر فورمالاردان یارارلانیرلار).
لئکزیک یوللا عمله گلن یئنی سؤزلر دیلیمیزی زنگینلشدیریر و گوجلندیریر. تاریخ بویو بو بئله اولوبدور. گلجکده ده شکیلچیلر یولو ایله یئنی سؤز یاراتماق دیلیمیزین داخیلی قانونو کیمی فعالیت ائدهجکدیر. یالنیز تاریخ بویوندا شکیلچیلریمیزدن بعضیسی ضعیفلنیر و غیرفعال حالا دوشور. مثلن – ول شکیلچیسی واختی ایله بیزده فعال اولسادا آرتیق بوگون اونون ایزینی بیر نئچه سؤزده گؤروروک. مثلن یوخسول.
آنجاق ایجتیماعی گؤزله دیله باخساق هر توپلومون دیل سیاستی اولمالیدیر. دیل سیاستینین وظیفهلرینی دیلچیلر و دیل ایله باغلی اولان قورولوشلار تعیین ائدیرلر. اونلار قادیردیرلر فعالیتدن دوشموش و جانسیز اولان بیر دیل پارچاسینی جانلاندیرالار. بونا دیل سیاستی دییرلر. مثلن تورکیه ده بو –سول،-سال، -سل شکیلچیسینی یئنیدن فعال ائدیب اوندان بیر چوخ تزه سؤزلر یاردیبلار مثلن دئییرلر: قومسال، توپلومسال، بیلیمسل، بؤلگهسل، ساییسال و س. بو تیپلی سؤز یارادیجیلیغدا أن أساس پرابلئم دیلی ایشلدن قورولوشلارین اورتادا اولماسی و بو مسأله ایله یانداشماسیدیر. یعنی گرگ بیر تشکیلات اولسون، سؤز یاراتسین و یا یارانان سؤزلره قایدالار أساسیندا باخسین، اونلاری سئچسین و سونرا اونلاری رادیو، تئلویزیون، مطبوعات، تحصیل اوجاقلارینا و رسمی قورولوشلارا بیلدیرسین کی، همین یئنی سؤزلری اؤز یئرینده اوتورتسون. سونرا بیر مدت کئچمه دن او سؤزلر ائله منیمسنیب، دوغما اولورلار کی، اینانماق اولماز.
آنجاق بیز نه ائدیریک؟ اؤز باشیمیزدان سؤز یارادیریق، کی هئچ ، هله بو سؤزه اؤزوموزدن معنادا قوشوروق (معنانی دا پرانتئز آراسیندا اوخوجویا آشیلاماق ایسته ییریک). قارداش بئله اولماز. سؤز گرک ائله گوجلو معناسینی چاتدیرسین کی، جومله ده اونو معنا ائتمییه ائحتیاج قالماسین. شکیلچیلرین فعال و غیرفعال اولماسی نیسبی کاراکتئردیر. یعنی زامانلا بیر فعال شکیلچی غیرفعال و یا عکسینه غیرفعال بیر شکیلچی فعال اولا بیلر. مثلن اییرمینجی عصرین أوللرینه قدر دیلیمیزده –داش شکیلچیسی غیرفعال ایدی. او یالنیز بیر نئچه سؤزده مثلن یولداش، قارداش کیمی سؤزلرده ایشلنیردی. بوگون او فعالاشیب و دیلیمیزده آداش ، دیلداش، أمکداش، صینیفداش، چاغداش، مسلکداش، طرفداش، یوردداش، دردداش، سیلاحداش و خیلی سؤزلرده هرگون ائشیدیریک.
سؤز یاراتماغین ایکینجی مئتودونا کالکا دییرلر: یعنی سؤزو باشقا دیلدن ترجمه واسیطهسیله آلیریق و اونو اؤز دیلیمیزده ایشلهدیریک. بوگون موعاصیر آذربایجان دیلینده گؤیدلن سؤزو فعالدیر. بو سؤز انگلیس دیلینده اولان skyscrapper سؤزون ترجمهسی و یا فارسجادا دا اونا اوخشار اولان آسمانخراش سؤزو یارانیبدیر. کالکانین بیر یولو دا بنزتمهدیر. یعنی بیز یئنی بیر وارلیغی باشقا بیر شئییه بنزدیب، اونا اوخشار سؤز یارادیریق. مثلن قدیم من اوشاق اولاندا آذربایجاندا کرایه سواری ماشینلارا «قاپدی قاشدی» دییردیلر. چونکی موسافیرلری قاپیب، قاچیردیردی. أطرافیمیزدا بئله سؤزلر چوخدور؛ دیققت ائتسک، اونلاری تاپاریق. مثلن: ایت بورنو، ایلان اوتو، اینک أمجیی.
یئنی سؤزلرین یارانماسیندا سینتکتیک مئتود دیلیمیزده قدیمدن فعالدیر. بورادا سؤز بیرلشمهلرین ثابیت بیرلشمهیه دؤنمهسی و ایکی و یا آرتیق سؤزون بیرلشمهسیندن یارانان مورکب سؤزلری داخیل ائدیرلر. مورکب سؤزلرین یئنی معناسی اونون ترکیبینده اولان سؤزلرین أصیل و یا حقیقی معناسیندان اوزاقلاشماسی یولو ایله مئیدانا گلیر. بئله بیرلشملرده ایکی طرفین هانسی قراماتیک نووعدن اولماسی أهمیتسیزدیر. بو او دئمکدیر کی، بئله بیرلشمهلره هر تیپلی سؤز قاریشا بیلر. بورادا ایسیم+ایسیم، ایسیم+صیفت، صیفت+ ایسیم و سایر تیپلری گؤرمک مومکوندور. بئله بیرلشمهلرین واجیب مسألهسی اونلارین آییری یازیلماماسیدیر. ایلدؤنومو، ایلدیریم اؤتورن، آصلان اؤرکلی، شؤهرتباز، اوزاقگؤرن و س.
دیلین سؤز گؤجونون آرتیرماسینین بیر یولو دا آلینما سؤزلر حئسابینا باش وئریر. بئله سؤزلر أساسن علم و تئکنیکانین گونو-گوندن گلیشمهسی ایله باغلیدیر. بو تیپلی سؤزلری سونرالار یارانان اؤزدیلی سؤزلر ایله دئییشمک اولار.
من ایشیق سایتیندا اولان یازیلاردان بیرینده اولان یئنی سؤزلری میثال اوچون بورایا گتیرمیشم و چوخ خواهیش ائدیرم اونو ایشلدنلر همین سؤزلرین قورولوش ائتیمولوژیسینی اوخوجولارا آچسینلار، بلکه بیزه بو یولدا یاردیمجی اولدو.
نئجه اولور کی، بو سؤزلر بئله معنانی آلیرلار؟
اونون قولوروش ائتیمولوژیسی نئجه دیر؟
بو سؤزلر دیلیمیزده یوخدورلامی؟
ایلکهلر (پیرینسیپلر)، قورامچی (نظریه پرداز)، ایمگه (ایماژ)، شعرسللیک (؟)، سوژئتلیک (؟)، یاتیمینا (افقی)، صحنه آراییشینی (؟)، شاقولی جیزیق (؟)، گلهنکسل (سنتی)، یاتیمینا اوخدا (محور افقی)، قاپساماق (؟)، اؤزنل (ذهنی)، باخیش آچیسیندان (زاویه دید)، دولنیشیق (؟)، آدلیم (؟)، قاوراملار (؟)، آخیم (؟).


text:
اویان نیوز: سبه بلدیهسینه آلینان معلوماتا گؤره، چاتیشما سولیمان و کازازئف قبیلهلری آراسیندا چیخدی
لیبینین جنوبونداکی سبه شهرینده، ایکی قبیله آراسیندا چاتیشما چیخدی ۸ نفر حیاتینی ایتیردی.
سبه بلدیهسینه آلینان معلوماتا گؤره، چاتیشما سولیمان و کازازئف قبیلهلری آراسیندا چیخدی.
جنوبی بؤلگهسی قاورا گوجلری قوموتانی ایسه سحر ساعاتلاری اعتباریله چاتیشمالارین دایاندیغینی و اؤزلرینه مداخیله اوچون بیر امر گلمهدیگینی ایفاده ائدهرک، شهرین ایرهلی گلنلرینین آرایا گیرمسیله پروبلمین هلهلیک حل قوووشدوغونو ایفاده ائتدی.
عسگری مسئول، بیرلیکلرین حادثهیه مداخیلهسینین گئجیکمه سببینین ایسه اراضی شرطلرینین چتینلیگی سببیله نقلیاتدا چتینلیک اولدوغونو سؤیلهدی.
جنوبی بؤلگهسی میللت وکیللری، کئچدیگیمیز گونلرده، بؤلگهده گوونلیک تدبیرلرینین یئترسیزلیگینی اعتراض اوچون موقتی بیر مدت مجلیس اوتوروملارینی ترک ائتمیشدیلر.
لیبی حکومتی جنوبدا باش وئرن گوونلیک پروبلملری حله قوووشدورماق اوچون، جنوبو عسگری بؤلگه اعلان ائدهرک، عسگری بیر مسئولون ایدارهسینه بوراخما قراری آلمیشدی.
ت.ر.ت. تورکی


text:
قیریم اوغلونا "آزادلیق نیشانی" وئریلیب
قیریم تاتار خالقینین لیدری، اوکراینا میللت وکیلی مصطفی عبدالجمیل قیریم اوغلونا اوکراینا آزادلیق نیشانی وئریلیب.
قیریم تاتار خالقینین لیدری، اوکراینا میللت وکیلی مصطفی عبدالجمیل قیریم اوغلونا اوکراینا آزادلیق نیشانی وئریلیب.
اوکراینانین پرزیدنتی پترو پروشنکونون ایمضالادیغی فرمانا اساساً، قیریم اوغلو، اؤلکهنین سوسیال، ایقتیصادی، مدنیت و تحصیل ساحهلرینده اینکیشافینا تحفه وئرنلره تقدیم ائدیلن آزادلیق موکافاتینا لاییق گؤرولوب.
قئید ائدک کی، قیریم اوغلو می آییندا ایسه امریکا میللی دموکراسی واقفی طرفیندن دموکراسی یه خیدمت مدالینا لاییق گورولوب.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی
علییئو، عرب بیرلیگی ذیروهسینین فخری قوناغی اولاجاق
الجزایر جمهورباشقانی، آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوی، اؤلکهسینده تشکیل ائدیلهجک عرب بیرلیگی ذیروهسینه شرف قوناغی اولاراق دعوت ائتدی


text:
میت، بیر تروریستی اؤزل عملیاتلا اورتادان قالدیردی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا/یپگنین عین العرب سؤزده ایجرا شوراسی عضوو ارحان آرمان، اؤزل عملیاتلا ضررسیزلشدیریلدی
میللی استخبارات تشکیلاتی (میت)، بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا/یپگنین عین العرب سؤزده ایجرا شوراسی عضوو ارحان آرمانی تشکیل ائتدیگی اؤزل عملیاتلا ضررسیزلشدیردی.
گۆونلیک قایناقلاریندان الده ائدیلهن معلوماتا گؤره، بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکایا قوشولماق اۆزره ایکن ۲۰۱۲ده یاخالانان "برخودان موش" کد آدلی تروریست سربست بوراخیلدیقدان سونرا ۲۰۱۳ده هؤرگوته عضو اولدو.
ترور هؤرگوتونده، یورد ایچینده سلاحلی فعالیتلر حیاتا گئچیرهن و بیر چوخ ائیلمه قاتیلان آرمان، سوریهیه گئدرک عین العربده هؤرگوته عضو توپلادی، تورکیهیه یاسادیشی یوللاردان پکاکا/یپس عضولری و پاتلاییجیلارینین گئچیریلمهسی فعالیتینی تشکیل ائتدی.
آرمان، ۲۰۱۹دا هؤرگوتون عین العرب قوندارما ایالت ادارهسینه یؤنهتیجی تعیین ائدیلدی.
عین العربده اؤزل اولاراق تونل و مؤوضعلندیرمه مسئولو وظیفهسینه تعیین ائدیلهن تروریست آرمانین تورکیهنین اولاسی عملیاتلارا قارشی هؤرگوت ساوونماسینی پلانلاشدیردیغی اؤیرنیلدی.
تروریست آرمان، میتین اؤزل عملیاتی ایله ضررسیزلشدیریلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
چاووش اوغلو: "اوکراینا و روسیا گوبرهسینین بازارلارا گئتمهسی اوچون سعی گؤستریریک"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اوکراینا و روسیا گوبرهسینین لازیم اولان بوتون اؤلکهلره گؤندریلمهسی اوچون سعی گؤستردیکلرینی بیلدیریب.
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
جمهور باشقانی اردوغان ایله ولادیمیر پوتین اوکراینا محاربهسینی موذاکیره ائدیبلر.
تورکیه اولوسلار آراسی آتوم انرژی آژانسینین ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب
تورکیه 2022-2024-جو ایللر اوچون اولوسلار آراسی آتوم انرژیسی آژانسینین (UAEA) ایداره هئیتینه عضو سئچیلیب.


text:
یاندیریلان کیتابلار ادبیات گوزگوسونده
رضا همراز
بیلدییمیزه گؤره ۱۳۲۵ینجی ایلین آذر آیینین ۲۶ینجی گونو آذربایجانلیلارا چوخ کدرلی، قارا و داریخدیریجی بیر گون اولموشدور. همین گونده میللی حؤکومتین بئش گون دئوریلدییندن سونرا آللاهسیز پهلوی رئژیمینین امری ایله تورکجهمیزده نشر اولان اللرینه گلن کیتابلاری، اؤزللیکله درسلیکلری تونقال قاییریب اوددا یاندیرمیشلار. ائشیدییمیزه گؤره او دؤورده بو گولونج، عیبهجر، عین حالدا آغلامالی ایشه دونیا سویهسینده بیریسی دوداغین دوداغینین اوستوندن گؤتورمه یب، اعتراضین بیلدیرمک ایستهمهدی!!
یئنه ساغ اولسون اؤز آذربایجانیمیزین شاعیر و یازیچیلاری کی یئری گلمیشکن بو قباحتلی ایشی قینادیلار. آذربایجان خالقینین بؤیوک شاعیری صمد وورغون پاریسده گئچیریلن دونیا باریش قورولتاییندا کی ۱۳۳۱ینجی ایللرده قورولموشدور اشتراک ائدیب، یاندیریلان کیتابلار شعری ایله آذربایجانلیلارین حاق سسلرین دونیایا چاتدیرا بیلمیشدیر. البته صمد وورغون بو شعری ۱۳۲۶-۱۳۲۷ینجی ایللر آراسیندا قوشوب، آنجاق نئچه ایل سونرا اونو تریبون آرخاسیندان اؤز گور سسی ایله دونیایا خطاب اوخوموشدور. باشقا شاعیرلردن کی بو قارا ایشه اعتراض ائتمیشلر بیریسی ده ائل شاعیری رحمتلی حبیب ساهیر اولموشدور. بیلریک کی حبیب ساهیر دیندار بیریسی اولوب حتی قورآنیمیزی منظوم اولاراق تورکجهمیزه چئویرمیشدیر. او گؤرنده کی الله، امام، پیغمیبر آدی اولان کیتابلاردا بو تونقاللار ایچره آلاولانیرلار، کؤورک اورهیی درده گلیب، بو آجی ماجرایا توخونوب بئله بیر ایفادهسی اولموشدور:
بو گونده اودلادیلار آذری کیتابلاری. آه!
بو قانلی فاجیعهدن اولمادی جهان آگاه؟
او یئنگی دونیالی اربابلارین سئویندیردی
سیچان دلیکلرینی اول ساتین آلان آگاه
یولداش درگیسینین دؤردونجو ساییسیندا «دان اولدوزو» باشلیقلی بیریسندن بیر کیچیک خاطیره ده نقل اولونموشدور کی اؤزلویونده ماراقلی ایدی. نیسگیل ائدیرم اونون بورادا گتیرمهسین سیزلره !
کتاب یاندیرما مراسمی:
«یانغینلاردان، قیرغینلاردان سونرا ایدی کی بیر گون معارفین نامرد فراشلاری آذربایجان دیلینده نه قدر کتاب و یازی وارایدی چوواللارا دولدوروب، بودو،ها ! آپاردیلار ساعات قاباغیندا خرمن قالادیلار… یولدان گئچن پاسبانلار، لات – لوتلر، ژاندارمالار، باققاللار، صرافلار، دلال لاردا ییغیشدیلار… بیر چوخ آرواد، اوشاق دا «گؤره سن آیی اوینادیرلار ؟. ..» دئیه میدانا ساری یوگوردولر… بیردن، بیره صفلر پوزولدو…هامیساکت اولدو ! دانشسرانین «بدرلنمیش آیی» او اؤلومجول جاوان ایرهلی یئریدی… بیر گؤیه باخدی، بیر یئره باخدی، گؤزلوگونو گؤزونه تاخدی، فارسجا «چیینه توپور» بیر سؤزلر سؤیلهدی: او ذاتین فرمایشلرینی ائشیدنلر گولدولر ! ائشیدمهینلرده «هوررا» چکدیلر… سونرا، او جاوانآغا کبریتی چیخاتدی: کیتابلاری یاندیردی ! یئدی. .. ایچدی، مورادینا یئتیشدی. ..»
البته کی بو گون بیزیم الیمیزه نئچه شاعیرین شعری چاتسادا، اینانیریق باشقا شاعیرلریمیزده بو قونولاردا شعر دئمیش، آنجاق ارتجاع قورخوسوندا اونو گیزلهدیبهاچان اورتایا چیخماسی بللی دئییلدیر. اما اینانیریق شاعیرلریمیزین دیوانلارینا رجوع ائتسک یقین کی بو قونولاردا راستلاشا بیلریک. بیر نئچه ایلدیر بو گونو اونودماماق دئیه، آذربایجانین ضیالیلاری کیتاب ساتان یئرلره توپلاشیب، تورکجه کیتاب آلیب اونو بیر بیرلرینه پای وئرهرک، چالیشیرلار اؤز اعتراضلارینی بیلدیرسینلر. ایندی بورادا نیسگیل ائدیرم صمد وورغونون شعرینین اوخوجوسو اولوب، او قارا گونو بیرداها خاطیرهلریمیزده مرور ائدهک.
یاندیریلان کیتابلار
جللاد! سنین قالاق قالاق یاندیردیغین کیتابلار
مین کمالین شؤهرتیدیر٫ مین اورهیین آرزیسى
بیز کؤچریک بو دونیادان٫ اونلار قالیر یادیگار
هر ورقه نقش اولونموش نئچه اینسان دویغوسو
مین کمالین شؤهرتیدیر٫ مین اورهیین آرزیسى
یاندیردیغین او کیتابلار آلوولانیر….یاخشى باخ!
او آلوولار شؤعله چکیب شفق سالیر ظولمته
شاعیرلرین نجیب روحو مزاریندان قالخاراق
آلقیش دئییر عئشقى بؤیوک٫ بیر قهرمان میللته
او آلوولار شؤعله چکیب شفق سالیر ظولمته
جللاد! منیم دیلیمدهدیر بایاتیلار٫ قوشمالار
دئ اونلارى هئچ دویدومو سنین او داش اورهیین؟
هر گرایلى پردهسینده مین آنانین قلبى وار
هر شیکستهم اؤولادیدیر بیر موقددس دیلهیین
دئ اونلارى هئچ دویدومو سنین او داش اورهیین؟
سؤیله سنمى خور باخیرسان منیم شعیر دیلیمه
قوجا شرقین شؤهرتیدیر فضولینین غزلى
سنمى « ترک خر» دئییرسن اولوسوما٫ ائلیمه؟
داهیلره سود وئرمیشدیر آذربایجان گؤزه لى
قوجا شرقین شؤهرتیدیر فضولینین غزلى
جللاد! یانیب اود اولسا دا٫ کوله دؤنمز آرزیلار
طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش اینسانى
هر اورهیین اؤز دونیاسى بیر سعادت آرزیلار
قانلار ایله یازیلمیشدیر هر آزادلیق دستانى
طبیعتین آنا قلبى قول دوغمامیش اینسانى
ازل باشدان دوشمنیمدیر اوزو موردار قارانلیق
هر تورپاغین اؤز عشقى وار٫ هر میللتین اؤز آدى
کاییناتا دهییشمرم شؤهرتیمى بیر آنلیق
منم اودلار اؤلکهسینین گونش دونلو اؤولادى
هر تورپاغین اؤز عئشقى وار٫ هر میللتین اؤز آدى
نه دیر او دار آغاجلارى٫ د٫ کیملردیر آسیلان
اویونجاقمى گلیر سنه وطنیمین حاق سسى
دایان!….دایان!….اویاق گزیر هر اورهکده بیر آسلان
بوغازیندان یاپیشاجاق اونون قادیر پنجهسى
اویونجاقمى گلیر سنه وطنیمین حاق سسى
جللاد! سنمیدئ٫ قیریرسان فداییلر نسلینى
میللتیمین صاف قانیدیر قورد کیمى ایچدییین قان
زامان گلیر…من دویورام اونون آیاق سسینى
شهیدلرین قییام روحو یاپیشاجاق یاخاندان
میللتیمین صاف قانیدیر قورد کیمى ایچدییین قان
بیر ورقله تاریخلرى٫ اوتان منیم قارشیمدا
آنام تومریس کسمهدىمى کیخسروون باشینى
کوراوغلونون٫ ستارخانین چلنگى وار باشیمدا
نسیللریم قویمایاجاق داش اوستونده داشینى
آنام تومریس کسمهدىمى کیخسروون باشینى
سور آتینى٫ دؤرد نالا چاپ! مئیدان سنیندیر آنجاق
من گؤرورم آل گئیینیب گلن باهار فصلینى
قوجا شرقین گونشیدیر یاراندیغیم بو تورپاق
من یئتیردیم آل بایراقلى اینقیلابلار نسلینى
من گؤروره م آل گئیینیب گلن باهار فصلینى
١٩۴٧
بو قباحتلی مسئله ایله ماراقلانانلارین بیریسی ده چاغداش شاعیرلریمیزدن بیریسی اولان حیدر عبادی «دارابلی» جنابلاریدیر. اونلاردا بیر شعرلرینده بو چیرگین و عیبهجر ایشی تنقید آتشینه توتوب، ماجرانی بئلنچی تصویره چکمیشلر:
یانان کیتابلار
توستولهییر هله یانان کیتابلار
کوللر آلتیندا هنیرتیسی وار
آغلاییر غزللر آغلیر کیتابلار
کوللر آلتیندا هنیرتیسی وار
سیزلاییر قوشمالار سینه به سینه
اورهکلر کیتابا بیر مزار اولوب
اوخودو لای –لای دا او گونده ننه
اوره کلر کیتابا بیر مزار اولوب
یاندی سو چؤرهک- یاندی جان اورهک
یاندی آذربایجان دیل یاساق اولدو
یاندی قیز اوغلان یاندی دیل دوداق
یاندی آذربایجان دیل یاساق اولدو
یانمادی تک کیتاب آذر اودوندا
یاندی هم ائلیمیز یاندی دیلیمیز
باشیما گلدی چوخ بلا سونوندا
یاندی هم ائلیمیز یاندی دیلیمیز
آلیشیر سونموش بو اوجاق هردن
یانمیشق درگیلر کیتابلار سایاق
قوزانیر کول آتدان بیر غزل هردن
یانمشیق درگیلر کیتابلار سایاق…!
طبیعی کی ادبیات تاریخیمیزین صحیفهلرینه گؤز سالدیقدا باشقا شاعیرلریمیزین ده شعرلرینه بو قونودا راستلاشا بیلیریک کی هر بیریسینین بیر نوع گؤزللیگی واردیر. بو آرا احساسلی شاعیرهمیز « اولکر داغ قیزی » دا اؤز ملاحظهلرین آشاغیداکی کیمیتصویره چکه بیلیر:
۲۶ آذر مناسیبتی ایله
هر نه سؤزون بیتدیی یئردن باشلادی:
اللریمیزده کی کیتابلار باریت قوخویور
فضولینین ان اسکی نوسخهسی گؤزلرینده واراقلانیر
«جانی، جانان دیله میش، وئرمه مک اولماز ای دیل…»
آلنیندا کی قان دوداقلارینا جیغیر سالیر
گولومسه ییرسن«قوْلجا قوْپوزو گؤتوروپ، ائلدن ائله، بهیدن بهیه
اوْزان گزر
ار جؤمهردینی، ار ناکهسینی، اوْزان بیلیر
…
خانیم، هئی!…»
بوتون سسلرینین ائش لیینده، قیوراقلاشیر آددیملاریمیز
گولوستان باغینین اؤنوندن سووشوروق
خیانت سمفونیسین سسلندیریر قارغالاری
و درینله شیر ارگین یارالاری
بورخولور آیاغیم…
نسیمینی گوجونه آیاقدا ساقلاییرسان
«بیزدهسیغار ایکی جاهان،بیز بو جهانهسیغماییز…»
ساعاتا ساری دؤنوروک…
بیزه ساری قاچیر اوشاقلار
«باخین!مشق لریمیزینهامیسین یازمیشیق…
سن ای منیم آنا یوردوم، عزیز آذرررررررررررررررررررر….
قورشونلار ساعاتدان، گؤی مچیده چیچکله نیر
سئوگی تومورجوقلانیر اوره ییمده
ساچلاریم دیلینین اوجونا باغلیدیر
آلوولانیب، کوله دؤنوروک
سؤزون بیتدیی یئرده!
۹۱/۹/۲۴ – تبریز
البته بونلار قالسین بیر طرفده، بیر ایل قاباق تانریمیزین رحمتینه واصل اولان اوستادهاشیم ترلانلا دانیشدیقدا اوندان خواهیش ائتدیم کی بو قونودا بیر شعری اولورسا، بیزدن اسیرگهمهسین. بو سؤز منیم آغزیمدان چیخماقدا قوجا کیشینین گؤزلریندن یاش شیر – شیر آخماغا باشلادی. دئدییمه پئشمان اولدوم !! اورهییم کؤورلدی. تومدوم. جینقیریمیدا چیخاردا بیلمهدیم. بیر آن آرامیزا سوکوت حاکیم اولدو. بیر آز سونرا کیشی گؤزلرین سیلیب، ایچین چکیب ایندی دئمهسین دئدی: والله بو قونودا منیم شعریم وار ایدی، آنجاق قالابالیقدا آرادان گئدیب! یاخشی یادیما سالدین بیر حال تاپدیقدا گؤزوم اوسته یازارام. بیر نئچه گون سونرا گؤردوم قوجامان شاعیریمیز سئوینجک، منه زنگ آچیب شعرین یازماسیندان خبر وئردی. اونلار منیم بو ایستهییمییئرینه یئتیریب بئلنچی بیر شعرده قوشموشلار. بیلیریک کی اوستاد ترلان بو قضیهلری اؤزو شخصاً گؤزو ایله گؤروب، ائشیدیب،هابئله ناظر اولموشدور. ایندی بوسیز بو دا اوستاد ترلانین شعری:
کؤزهرن کیتابلار
دئدیلر آی ائللر یوللار سولانسین
قویمایین گور آخان سئللر بولانسین
گونش علویتی آلیب قوینونا
گلیرآذر آیین تاخسین بوینونا
باخدی شوکتیمه قمر خانیمدا
فرحلر اویانیب جوشدو قانیمدا
تهرانین گؤزونه چؤکدو غم- غبار
سؤندو قلبیندهکی جوشان آرزولار
حاکیم لر غضبدن آلیشدی یاندی
قانسیز دامارلاری عرشه دایاندی
– بو دیلین آد- ثانی یوخدور خبرده
داندیلار دیلیمیداندیلار منی
مغولدان تؤرنمیش ساندیلار منی
اؤتدو قرینهلر، دولاندی ایللر
آچدی گوزلرینی اییرمیبیر آذر
اویاندی یام- یاشیل چؤللر بزندی
گؤزللر تئلینه باخیب، دوزندی
سارسیلدی دربارین باشیندا تاجی
باخیردی تبریزه هردم قیقاجی
میللی حؤکومتین ایلکین یاشیندا
بایراغی یئللندی ارکین باشیندا
اؤز آنا دیلیمیز حاکیم یاراندی
تئللری داراخدان کئچیب، داراندی
کیتاب لار سؤز آچدی اؤز دیلیمیزده
دئدیک بو ائللرین وقاری بیزده
دانشگاه قاپیسین آچدی تای با تای
علمیکیتابلاری آرتدی آی با آی
مکتبلی اوشاقلار چانتا بئلینده
ماهنیلار قوشوردو آنا دیلینده
فرح لی چاغلاردی او دمده، گونلر
آچیلیب گولوردو پاسلی دوگونلر
تهران بویلاندیقجا آذربایجانا
بیر گون قلم چکدی عهد پیمانا
تانگلار گورلادی یوردومدا ایندی
دهییشدی آل دونون قارا گئییندی
توی بایرام یئنیدن دونوب یاس اولدو
یئنه کهنه حمام، کهنه تاس اولدو
قولومدان آچیلان زنجیرلر او دم
سس لندی ظولمته بویاندی اؤلکه م
شاعیرلرین شعری، سؤزو، صحبتی
یازارلارین عشقی، ایلک محبتی
عاشیقلارین سازی مضرابی سؤندو
آذری یوردونون قلبی دؤیوندو
دیلیمده نشر اولان درس کیتابلاریم
آنامدان یادگار دولتیم، واریم
قالاندی اوست- اوسته میرواری دیلیم
گونشدن نور آلان آرزوم، عملیم
رضاخان اوغلونون امری ایله یاندی
بیر خلقین نالهسی عرشه دایاندی
یاندیقجا حرف لر، سؤزلر، کلمهلر
سانکی دان یئرینده بوغولور سحر
حرف لر یاندیقجا داش قاشلار ایله
سوزوردو آنامین گؤز یاشلار ایله
بو ایلکین کیتابلار آدیم، سانیم لا
بدنیمده آخان قیزیل قانیم لا
یازیلمیش تاریخه آذرییم من
شعریم له دیللرین ازبرییم من
یانمیشام یئنه ده یاناجاغامدا
«ترلانام » قوینونا قوناجاغامدا
فروردین ۱۳۹۲
البته بو آرا، داها چوخ شفاهی ادبیاتیمیز اوغروندا شعرلرینی ائشیدنی اولدوغوموز سایین ولی نصیری ایسه بو کرواندان دالی قالمایب قلم اله آلیب بئله یازیر:
یانان کیتابلار
ظالیم باش آپاردین خیانت ائتدین
بیلمهدین بیر گونده وار سنه اؤلوم؟
الیندن گلنی خیانت ائتدین
دئدین کی قالاجاق کلگیم، فئلیم
نه یامان قان تؤکدون ائیلهدین طغیان
انصافسیز سانمادین یازیقدیر اینسان
سئویلهدین قوی ائدیم بلالی طوفان
اؤلکهنی داغیتسا داغیتسین یئلیم
نه قدر یالتاقی قاندیردین آنجاق
حقیقتی دانیب داندیردین آنجاق
مینلرجه کیتابی یاندیردین آنجاق
یئنه ده تاریخدن سیلینمز دیلیم
قازتلر قاپیسین چکیب باغلادین
« نصیری» خلقینین قلبین داغلادین
شاهلیقین قورتاردی سنده آغلادین
اوندا گؤردوم شنلیک ائدیر بو ائلیم.
قایناقلار ؛ ایضاحلار:
۱-وطن عشقی،بیرینجی چاپ، تبریز، رفعت نشری، پائیز۵۷
۲- آتش گوندهلییی- چرشنبه ۲۷ آذر ۱۳۲۵ – نقل اولوندو: حکومت ملی آذربایجان / حسین علیزاده (باریش مرندلی )، نشر الکتریکی، آذر ۱۳۹۲ – اینترنت
۳- آتش گوندهلیینده یانان کیتابلارا عاید بئلنچی بیر یازی دقته لایقدیر: امروز ساعت ۱۱ و نیم قبل از ظهر از طرف دانش آموزان و دانشجویان شهر تبریز در میدان مقابل عمارت شهرداری جشنی با حضور عده بسیاری از اهالی شهر و مخبرین مطبوعات پایتخت و افسران ارتش و مامورین دولت برپا گردیده و قبلاً در وسط میدان آتش بزرگی افروخته بودند و مقدار زیادی کتب کلاسیکی ترکی را که فرقه ننگین دموکرات چاپ کرده و بزور میخواستند بکودکان تدریس نمایند در میان کف زدن و هورای حضار و فریادهای زنده باد اعلیحضرت شاهنشاه محبوب ما و پاینده باد جناب اشرف قوام السلطنه و محو باد دشمنان آذربایجان و نابود باد خائنین ایران، تمام کتابها را در آتش ریختند و سپس عکسهای سران خیانتکار و مزدور فرقه ننگین دموکراتهای قلابی را آتش زدند. آنگاه چند نفر از مخبرین جرائد پایتخت نطقهائی ایراد و از جمله آقای احمد شارق اشعاری خواندند و جشن دانشجویان تبریز ساعت یک بعد از ظهر در میان احساسات اهالی پایان یافت.
۴-یولداش ، نومره ۴، بیرینجی ایل ۴/۱/۱۳۵۸ – تهران، باش یازار حسین دوزگون
رحمتلی اسد بهرنگینین ده کیتاب یاندیرماغا عاید بیر نئچه سطیرلیک خاطیرهسی ماراقلیدیر باخین:
«. ..رفتیم مدرسه. دیدم نام مدرسه را که «۲۱ آذر مدرسهسی » بود، دوباره « ۱۵ بهمن » کردهاند، مدیر جدیدی آمده بود،بچهها میگفتند آقای رفعتی را گرفتهاند، مدیر مدرسه در جلو صف به فارسی گفت: بچهها پیشهوری فرار کرد، متجاسرین شکست خوردند و غائله تمام شد. پیشهوری رفت، زبانش را هم با خود برد! اکنون با هم میرویم تا مانده آثارش را نابود کنیم. به صف شدیم و از کوچه تنگ، که به کوچه « میرزا حسین واعظ » مشهور بود،گذشتیم. تو میدان گذر “لیلاوا”، آتش شعله میکشید، بچههای دیگر مدارس هم آمده بودند، یک یک کتابها را انداختیم تو آتش، مدیر جدیدمان به هر بچهای که کتابش را تو شعله میانداخت،یک شیرینی میداد. مدیران مدرسهها مواظب بودند که کسی کتابش را پنهان نکند. حتما آن را بیندازد تو آتش، من هم کتابهایم را انداختم تو آتش. آن روز بعد از مراسم کتاب سوزان مدرسه را تعطیل کردند. گفتند بروید خانه تان، فردا بیایید.
پدر تو خانه ناراحت بود میگفت:آخر کتاب چه تقصیری داشت. در این مدت تابلو مغازهها که ترکی بودند پایین آورده شدند. پدر میگفت: روزنامهای زبان ما را به مسخره گرفته، زبان ترکی را زبان پیشهوری و زبان همسایه نام نهاده. آخر زبان چه ربطی به پیشه وری داشت، به همسایه داشت، مگر ما نسل به نسل با این زبان حرف نزدهایم. میگویند اسامیترکی خندهدار است مثلا چرا نوشتهاند «کبابچی دوکانی» آخر این کجایش خنده آور است. مادر گفت:اینها خیال کردهاند که تو ایران حتی تو دنیا فقط یک زبان هست. اگر به فرانسه هم بروند آن جا هم،تابلوها را به مسخره خواهند گرفت… »
۵-برادرم صمد بهرنگی/روایت زندگی و مرگ او/به قلم اسد بهرنگی، صص۶۰-۶۱، تبریز


text:
آی بابا بیر دئ گوروم باغ دا نه وار؟
داغ دومانلیق دی هله؟
چشمه بولانلیق دی هله؟
“دخمه قارانلیق دی” هله؟
دوغروسو باغ دا نه وار؟
شه هرین اهلی خبر داردی بابا؟
کی گئنیش دونیا هله داردی بابا؟
بو باغ ین وورغونو سرداردی بابا؟
دوغروسو باغ دا نه وار؟
“شیمشک”ین نورو قارانلیقدا نه دیر؟
ساچ آغارما او جاوانلیقدا نه دیر؟
او یانان شام (شمع) آوادانیقدا نه دیر؟
دوغروسو باغ دا نه وار؟
ائللری باغ اودو یاخماقدادی می؟
انتظار گوزلری باخماقدادی می؟
قانلی گوز یاشلاری آخماقدادی می؟
دوغروسو باغ دا نه وار؟
جانا گلدیم دئ گوروم غملی باباباغ دا نه وار؟
اورداکی انسانین احوالینی هئچ بیر قانیریق؟
اونودولموش مریضین پاک اوره گین بیر تانیریق؟
او “قارانلیق ائو” اوچون شمع کیبی بیر یانیریق؟
“حاللاج “ین دردینی اولما بیر اوووج سوز سانیریق؟
چیرپینان قلبیده کی داغ دانه وار؟
دوغروسو باغ دا نه وار؟


text:
یاشار کمال
یاشار کمال تورکیه لی یازیچی- ۱۹۲۳-جی ایلده "آدانا"نین عثمانیه ایلچیسینده حمیته کندینده دونیایا گلیب. اورتا مکتبده اوخویارکن شفاهی خالق یارادیجیلیغی ایله ماراقلانماغا باشلاییب. او دؤورده شعرلرین آدانا خالق ائوی نشری اولان گؤروشلر درگیسینده چاپ ائدیب. اورتا مکتبده اوخویارکن مکتبی یاریمچیلیق ترک ائتمگه مجبور قالیب، فهله، دوگو تارلاریندا سوواران، معلم، کیتابخاناچی کیمی ایشلرده چالیشیب عئینی زاماندا اؤلکه،کووان، میلت، بئشپیتان ژورنال لاریندا شعرلری چاپ اولونوب.
۱۹۵۱-جی ایده ایستانبولا گلرک جمهوریت گازئتیسینده مخبر ایشلمگه باشلاییب. ایلک رومانی"اینجه ممد" ایله ۱۹۵۵-جی ایلده وارلیق رومان موکافاتین قازانیب. ۱۹۷۴-جو ایلده دمیرچیلر چارشیسی آدلی اثری مادارالی رومان موکافاتینا لاییق گؤرونوب.


text: ۱۸/۹/۱۴۰۰ آذربایجان دموکرات فرقه سی طرفیندن قورولان ۴ گونلوک علمی کنفرانسدا دانیشیق متنی ایلک اؤنجه آذربایجان دموکرات فرقه سی نین لیدرلریندن بو گؤزل علمی کنفرانسلار اوتاغینی قوردوقلاری اوچون اؤز درین تشکورلریمی بیلدیریرم. میللی حکومتین یارانماسی، آذربایجان چاغداش تاریخینده بؤیوک و فخر ائدیجی بیر حرکتایدی، بو قیام، آذربایجان خالقینین بؤیوک همت، باجاریق و وارلیغینی بوتون دونیایا تانیتدیردی. آذربایجان یئنه ده همیشهکی کیمی ایران آزادلیغی اوغروندا آیاغا قالخیب و انسانلارا یول گؤسترمه یی باجاردی. بیر ایلده…بیشتر بخوانید


text:
آقاگلدی آللاهنظراف
آقاگلدی آللاهنظراف ـ چاغداش تورکمن شاعیر.
۱۹۴۸ نجی ایلده تورکمنیستانین ماری ولایتینین تاختابازار اطرافینین مارچاق کندینده آنادان اولدو. او کندلرینده کی اورتا مکتبینین ۸ کلاسینی بیتیردیکدن سونرا، ماری شهریندهکی معلّمچیلیک مرکزینده تحصیلاتینا دوام ائدیر.
آقاگلدی آللاهنظرافون تورکمنجه و روسجا ۳۰ دان آرتیق یاییملانمیش اثری وار.[۱]
قایناق[دَییشدیر]
- ^ تورکمنجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Agageldi Allanazarow»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳۹۵.۰۸.۲۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اسکی تورکجه
اسکی تورکجه و یا قدیم تورک دیلی (اینگیلیسیجه: Old Turkic language، عربجه: لغة تركية قديمة، آنادولو تورکجهسی: Eski Türkçe، فارسجا: زبان ترکی باستان) — اورخون الیفباسی ایله یازیلیرمیش. آلتای دیللرینه باغلی بیر دیلایمیش.
اسکی تۆرکجه٬ تۆرک یازی دیلینین ایلک دؤورهسیدیر. بۇ دؤنم٬ گؤیتۆرک٬ اۇیغور و قاراخانلیلار دؤنمینین بیر بؤلومو (۱۳-جۆ میلادی یۆز ایله کیمی) اوْلماق اۆزره سککیز عصرلیگه یاخین بیر دؤنمه شامیل اوْلور.
اسکی تۆرکجه٬ تۆرک یازی دیلینین ایلک دؤورهسیدیر. بۇ دؤنم٬ گؤیتۆرک٬ اۇیغور و قاراخانلیلار دؤنمینین بیر بؤلومو (۱۳-جۆ یۆز ایله کیمی) اوْلماق اۆزره سککیز عصرلیگه یاخین بیر دؤنمه شامیل اوْلور.
آغیزلار[دَییشدیر]
اسکی تۆرکجهده آغیز آیریلیقلارینی ایلک یازیلاردان بری گؤرمک اوْلور. آنجاق آغیزلارین آیریلیقلارینین بؤیوک اوْلمادیغی اۆچون٬ اسکی تۆرکجه بیر بۆتون اوْلاراق ساییلیر. ایلک آیریلیقلاری اوْرخون یازیلاریندا گؤرمک اوْلور. اؤرنک اۆچون بیرینجی شخص اۆچون توْنیوکوک یازیسیندا «بن» ایشلنرکن٬ کۆل تیگین یازیسیندا «من» ایشلنیر. اسکی تۆرکجه آغیزلاری گؤیتۆرک آغزی و اۇیغور آغزینا آیریلیر.
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسی٬ «Eski Türkçe»


text:
أردم اویغان:
چۇق ایش یاپاجاق! بۆتۆن دۆنیادا گچەجک مثەلا. بو بلگەیە طالیب اۇلان بیر مۆسلۆمان اۆلکەسیندن قالقئپ گیدن اۆستەلیک دۇکتۇرا یاپما سەویەسینە گلمیش بیری ناسئل اۇلور دا اینگیلترەدە بیر پاپازدان أبو حانیفە حاققئندا دۇکتۇرا یاپما سەویەسینە گلیر، بو یەمی ناسئل یوتار! بیر آکادمیسیەن بونا ناسئل قانئیۇر؟ آصئل شاشئرئلماسئ گرکن اۇنو طالب أدنین دورومو. بورادا دەدیگینیز گیبی أل-أزهر، ایستانبول، سوعودی عارابیستان، عئراق دورورکن، ایمام أبو حانیفەنین کندی یتیشتیگی یرلر دورورکن، ناسئل گیدیپ دە آوروپادا بیر پاپازدان بو دۇکتۇرایئ یاپمایا طالیب اۇلونور؟
مۆجتبا شنتۆرک:
بو قۇنودا کندی حۇجالارئملا اۇ زامان قۇنوشموشتوم. اۇ زامان سؤیلەدیکلری شەی شویدو: “بو بیر کۆلتۆر أمپریالیزمی. حاتتا بو قۇنودا؛ آوروپا ایسلامئ بیر بریتیش ایسلام اۇلوشتورما پرۇژەسیدیر.” دییۇرلاردئ. نەدیر بو؟ أطرافئنئ کندیلرینین بلیرلەیەجگی، کندی آنلادئقلارئ آنلامداکی دمۇکراسی ایلە کندی آنلادئقلارئ دینی یاشانتئیلا اویوملو بیر آنلایئشلا دینلرە ینی بیر فۇرمات آتما، شکیل ورمە پرۇژەسی. سیز بونا ایستەرسنیز رؤنسانس یا دا فارقلئ ایسیملر آدئ آلتئندا سؤیلەیین. بو أپەیجە تارتئشئلدئ، سۇن زامانلاردا سۆرئال بیر آکادمیسیەن طارافئندان آوروپا ایسلامئ قاورامئ اۇرتایا چئقارئلدئ. تۆرک ایسلامئ وار، هیند-پاکیستان ایسلامئ وار؛ اۇ دا دییۇر کی نەدن بیر آوروپا ایسلامئ دا اۇلماسئن؟! نەدیر بو آوروپا ایسلامئنئن قایناقلارئ؟ بیر دفعا تاطبیقات اۇلمایاجاق، سۇرون چئقارتمایاجاق. بو چۇق آچئق بیر شکیلدە اویغولانئیۇر.
موصطافا آرسلان:
جومعادان جومعایا بلکی.
مۆجتبا شنتۆرک:
جومعادان جومعایا، بلکی دە بایرامدان بایراما… آصئل دردلری سۇسیال حایاتتا کندیلرینین چرچوەلەدیگی دین آنلایئشئنئ أتکین قئلماق، اۇ قابول أدەمەدیکلری اویغولامالئ دینی بیر شکیلدە بایپاس أدیپ، آدئنا دا سەوگی دینی دەدیکلری فلسفەیی یرلشتیرمک.
أردم اویغان:
أتکیلی اۇلویۇر مو؟! گرچکتن اۇرادا بیر تۆرک دۇکتۇرا اؤگرنجیسی یا دا دۇکتۇراسئنئ تاماملایئپ گلمیش کیشی گرچکتن بو سؤیلەدیگی شکیلدە می یتیشییۇر. دؤندۆگۆندە اؤگرنجیلرینە؛ اۇرادا آلدئغئ، أتلییە سۆتلۆیە دۇقونمایان، کیمسەیە ضارارئ دۇقونمایان بیر نویع فلسفی ینی حۇشگؤرۆ دینینی می آنلاتئیۇر؟ بؤیلە شەیلر وار مئ یاعنی؟
مۆجتبا شنتۆرک:
تۆرکیەدە یتیشمیش اۇلمالارئنا راغمن ایلاهیاتچئ بیر دکان قورئاندان سؤز أدیلدیگیندە چیرکینلشەبیلییۇرسا پرۇژەنین أتکیلریندن سؤز أدیلەبیلیر. شو آندا چۇق یایغئن. اۇنون ایچین قورئان، “موحاممدن بوک” دەدیکلری یاعنی حض. موحاممدین یازدئغئ کیتاب اۇلاراق آلغئلانئیۇر. بو یۆزیئلئن باشئندا دا بؤیلەیدی. باتئ آوروپا طارافئندان ینی بیر سؤیلم یۇق. سادەجە ینی بیر تاطبیقات آلانئ آچاراق بونو داحا گنیشلتیپ داحا گۆنجللییۇرلار. باشقا بیر شەی یۇق. گۇلدزیهر زامانئندا نیکۇلسان زامانئنداکی آراشتئرمالارئن، تارتئشمالارئن وە مۆنەوور قایناقلارئن اۇلدوغو بیر آوروپا یۇق شو آندا. سادەجە میراث ییۇرلار. اۇلانئ چۇق ایی پازارلایئپ، کندی کۆلتۆرلرینی کندی سۇسیال سیاسال شارطلارئنئ تانئتئپ بیرتاقئم اینسانلارئ دەوشیرمەیی هدفلییۇرلار.
یۇقسا آوروپایا اؤزللیکلە اینگیلترەیە گلن بیر شاحصئن بیرقاچ سنە ایچریسیندە نە عیلمی نە دە دیلی یوتابیلدیگی گؤرۆلدۆ. تارزانجا بیرقاچ کلیمە اؤتەیە گچیلەمەدیگینی حپیمیز بیلییۇروز. بنیم تانئدئغئم یۆزلرجە اینسان اۇلدو. داحا گچن بیر تانەسی دکان اۇلموش. ماتەماتیک اۆزرینە گلمیشتی بیر سنە قادار قالدئ. اۇرتادا نە ماتەماتیک چالئشماسئ نە باشقا بیر شەی گؤرۆیۇرسونوز. سادەجە سیویسیندە اینگیلترەدە دە أگیتیم یاپمئشتئر یازئیۇر. آوروپایئ گؤرمۆش، آوروپادا قالمئش دییە مسلکتاشلارئندان بیر آدئم اؤنجە چئقئیۇر. بو فاعالیەت سادەجە آکادمیسیەنلردن عیبارت دگیل. بیلییۇرسونوز قایماقاملار، حاکیملر، ساوجئلار، عاسکرلر، أمنیەت گؤرەولیلری دە، گؤرگۆلرینی آرتتئرسئن دییە یئللاردان بری باتئیا گؤندریلدیلر. 50-40 سنەدیر بو وار. گیدییۇر، بیرآز أطرافئ دۇلاشئیۇر، والیز چکییۇر، بو دا اۇلویۇر مدنیەت. دەولتیمیزین بونو چۇق ایی گؤرمەسی لازئم. داحا گچنلردە راماضاندان سۇنرا آنقاراداکی اینگیلترە بۆیۆک ألچیسی باقانلئغئمئزلا گؤرۆشتۆ؛ بین تانە ماستئر وە دۇکتۇرا اؤگرنجیسی ایچین آنلاشما یاپئلدئ. یینە عاینئ شکیلدە، یینە عاینئ آرزویلا.
أردم اویغان:
آدام نییە یاپماسئن کی، هم کندی آدامئنئ یتیشتیرییۇر، هم پارا آلئیۇر.
موصطافا آرسلان:
بین کیشی دییۇرسونوز، بین کیشییی چارپئن یۆز بین پۇندلا، یۆز میلیۇن پۇند بۇیوتوندا بیر أکۇنۇمی…
أردم اویغان:
أکۇنۇمییی دە گچ کندی فیکرینی دۆنیایا أمپۇزە أدییۇر.
فاتیح اۇروم:
اؤزللیکلە سیزین شو قۇنوداکی قاناعاتینیزی اؤگرنمک ایچین، أردم بەیین بیرآز اؤنجەکی سۇروسوندان دا حارەکتلە سۇرویۇروم. أردم بەی دەدی کی: “تۆرکیەدەکی ایلاهیاتچئ بؤیلە اوجوز بیر نومارایئ ناسئل ییۇر؟” عاجابا شؤیلە اۇلابیلیر می؟ بیزیم بوراداکی أگیتیم سیستمیمیز، ایلاهیات أگیتیمی داحیل، بیتیک اۇلدوغو ایچین لیسانس اؤگرنجیسی ذاتن دیپلۇمالئ جاهیل اۇلاراق مەذون اۇلویۇر. باتئیا گیتتیگیندە قالدئرئمئنا، پارکئنا، جاددەلرینە چارپئلئپ، مدنیەتین وە بیلیمین بشیگینە گلدیگینی دۆشۆنۆیۇر وە اؤنۆنە قۇنان هر شەیی حاقیقات قابول أدییۇر. دۇلایئسئیلا کندیسینە دیکتە أتتیریلن هر شەیی قاپئیۇر، سۇنرا دا اۇنو بورایا گلدیگیندە پازارلامایا چالئشئیۇر اۇلابیلیر می؟ یاعنی بیزیم أگیتیم سیستمیمیزین چارپئقلئغئ سۇرونون بیر پارچاسئ اۇلابیلیر می؟! عاکسی حالدە بیر پاپازئن ریاستیندە بیر مۆسلۆمان اؤگرنجی ناسئل فئقئە اوصولۆ آلانئندا دۇکتۇرا چالئشماسئ یاپتئغئنا کندیسینی ایناندئرابیلیر؟
مۆجتبا شنتۆرک:
بو چۇق آچئق. بیر دفعا ذاتن یابانجئ دیل، یابانجئ بیر کۆلتۆر چەورەسینە گیرییۇرسونوز. چۇجوقلوغوموزدان بری بیر کۇمپلکس حالینە گلمیش. باتئ باتئ دەمەنین تا تانظیماتا قادار دایانان بیر آرقا پلانئ وار.
أردم اویغان:
آرتئق اۆچ یاشئندا اینگیلیزجە اؤگرنمەیە باشلئیۇر چۇجوقلار.
مۆجتبا شنتۆرک:
أوت شیمدی آنااۇقوللارئنا قادار ایندی بیلییۇرسونوز. اؤیلە اۇلونجا اینگیلیزجە اؤگرنیمی اینساندا بیر کۇمپلکس اۇلویۇر. ایلاهیات أگیتیمیندە وە بۆتۆن سۇسیال وە سیاسال بیلیملر آلانئندا باتئنئن بیزلرە ورەبیلەجگی هیچبیر شەی یۇق. سادەجە بو دا دگیل. باقئنئز؛ فن بیلیملریندە، بیلیم وە تکنۇلۇژیدە دە شو آندا ورەبیلەجگی بیر شەی یۇق. بونون ایچین سیزە بیر اؤرنک ورەییم. مثەلا أپلین قوروجوسو ستیو جابز، بیۇگرافیسیندە؛”سسسیز صداسئز بن قالقئپ ژاپۇنیایا گیتتیم وە سۇنی شیرکتیندە اوزون زامان أتۆدلر یاپتئم” دییۇر. دیققات بویورون نەدن سۇنی؟ چۆنکۆ سۇنی اۇ زامان بو قۇنودا تکنۇلۇژی اۆرتن أن اؤنملی قایناقتئ. ستیو جابز آچئق آچئق؛ “بن گیتتیم اۇرادان کۇپی پەیست یاپتئم وە بیلگی دەوشیردیم” دییۇر.
بوگۆن آیفۇن دۆنیانئن أن اؤنملی شیرکتلریندن بیریدیر. ایشتە عیلیم دییۇرساق بورادا چۇق ایی تاحلیل أتمەمیز لازئم. ترجیحلر قۇنوسوندا، تکلیفلر قۇنوسوندا شونو سؤیلەمک ایستییۇروم؛ بیر دفعا اوزاقدۇغودا اۇپۇ، لنۇوۇ، هتج.، آسر گیبی بیرچۇق دۆنیا دەوی اۇلان قوروملار وار. مثەلا اینگیلترە باسئنئندا گچن هافتا هوواوەی شیرکتینین بیر یازئسئنئ اۇقودوم: “دؤرت سنە ایچریسیندە دۆنیاداکی بۆتۆن مۇبیل تکنۇلۇژیسینی ألیمیزە آلاجاغئز.” دییۇرلار.
أردم اویغان:
شو آن چۇغو اۇنلارئن ألیندە.
مۆجتبا شنتۆرک:
مثەلا بیر هدف بلیرلییۇر، بونو شونون ایچین سؤیلۆیۇروم، بونلارلا بیرتاقئم بیرلیکلر یاپئلابیلیر. یاعنی آرتئق کؤرۆ کؤرۆنە گؤزۆمۆزۆ قاپاتاراق گیدیپ، بینلرجە، اۇن بینلرجە طالبە گؤندرمک یرینە آرتئق بو تیپ قوروملارلا اۇرتاق چالئشمالار، بیرلیکتە پرۇژەلر یاپئلابیلیر. اۇرتا، قئسا وە اوزون واعدەلی. عاکسی حالدە، سؤیلنیلدیگی گیبی آرتئق یاشلئ آوروپادان بیزیم آلاجاغئمئز نە سۇسیال نە سیاسال بیلیملردە، چۇق دیققات بویورون، آرتئق فن بیلیملریندە دە بیر شەی قالمادئ. آرتئق ترەندلری بلیرلەین یپینی بیر اوزاقدۇغودا دا جیددی چالئشمالار اۇلدوغونو گؤرۆیۇروز. اؤزللیکلە یازئلئم تکنۇلۇژیسی آلانئندا دا بۆیۆک شیرکتلر مرکزلرینی آرتئق دۇغودا قورویۇر. اۇنون ایچین آبد. بیلە آرتئق گیدیپ اۇرادا چالئشما، اۇرادان نمالانمایئ کندیسینە بیر هدف سچییۇرسا بیزیم دە اؤزللیکلە بیلیم وە تکنۇلۇژی ایلە اوغراشان شیرکتلریمیزین، أگیتیم قوروملارئمئزئن بونا دیققات أتمەسی لازئم. بو باقئمدان گرچکچی اۇلمالئیئز. تۆرکیە هم تاریحسل شارطلارئ دۇلایئسئیلا هم بیزیم عۇثمانلئ، سلچوقلو، حارزم گچمیشیمیز دۇلایئسئیلا بیلیم وە تکنۇلۇژیسینی بو تۇپراقلاردا اینشا أتمەسی لازئم. بونون قۇنیادا، قایصریدە، أرضورومدا، آنتپتە، اورفادا اۇلماسئ لازئم. کندی اینسانئمئزئن ایچیندە اۇلماسئ لازئم.
ایلاهیات ایچین دە موطلاقا اؤنلملر آلئنمالئ. بن قارشئلاشتئغئم ایچین سؤیلۆیۇروم، پاپازلارئن یانئندا دۇکتۇرا یاپان بیرچۇق اینسان وار. آرتئق کندی أنستیتۆلریمیزی، کندی فاکۆلتەلریمیزی قوراراق، اولوسلارآراسئ ایسلام أنستیتۆلری آچاراق، بونلارئن سۇسیال، سیاسال، أکۇنۇمیک، کۆلتۆرل ایش بیرلیگی یاپاجاق کادرۇلارئنئ اۇلوشتورماق لازئم. بونلاردان بیر تانەسینین مالزیادا اۇلدوغونو بیلییۇروز. مالزیادا بؤیلە بیر اۆنیورسیتەسی وارمئش. نەدن ایستانبولدا دا اۇلماسئن؟ نەدن قۇنیادا اۇلماسئن؟ نەدن قایصریدە اۇلماسئن؟ نەدن سیواستا اۇلماسئن؟
اؤزللیکلە أگیتیملە ایلگیلی یتکیلیلریمیز حارەکتە گچملی. بو قۇنوشمالارئمئز اینشاللاە بیر یرلرە اولاشئر. بو قۇنولاردا أپەی راپۇرلار یازدئم فاقاط ماعالأسف حپ بیرتاقئم أنگللرە تاقئلدئ. بوندان بیر ییرمی یئل اؤنجە بیر سیاسی پارتی ایچین دە یازمئشتئم. اۇنون ورمیش اۇلدوغو راحاتلئقلا دا قۇنوشویۇروم. بیز بونلارئ سۆرکلی حاطئرلاتئیۇروز آما دەولتین بو ایشە موطلاق صورتلە أل آتماسئ لازئم. سادەجە اۆنیورسیتەلر دگیل، أن کالیتەلی أگیتیمین تۆرکیەدە اۇلماسئ لازئم. فن بیلیملرینە گۆجۆمۆز یتمییۇرسا، سؤیلەدیگیم گیبی بۆیۆک قوروملارلا اۇرتاقلئقلار اۇلوشتوراراق بو تۇپراقلاردا یاپئلماسئ لازئم. سۇسیال، سیاسال، ایقتیصادی بیلیملردە تۆرکیەدەکی یتیشمیش اینسان کالیتەسینین یترلی اۇلدوغونو دۆشۆنۆیۇروم. سادەجە جیددی درەجەدە قوروملار اۇلوشتوراراق اۇرتا دۇغویا قوزەی آفریقایا، قافقاسلارا، بۆتۆن تۆرکی جومهوریەتلرە اۇرتاق بیر پرۇژە اۇلوشتورولماسئ لازئم. آنجاق بو شکیلدە عۇثمانلئ هینترلاندئ دەدیگیمیز جۇغرافیامئزا صاحیب چئقابیلیریز. یۇقسا کندی باشئمئزا اۇلور، سؤیلەدیگیمیز گیبی سادەجە کلاسیک سؤیلملریمیزلە قالئرساق وە سادەجە یینە باتئیا بینلرجە اؤگرنجی گؤندرەرک بو شکیلدە متۇدسوز وە هدفسیز قالئرساق، آچئق قۇنوشماق لازئم، سادەجە تاقلیدتن اؤتەیە گیدەمەییز.


text:
یونانیستان طرفدن تورکیه سولارینا ایتهلهنن قاچقین لار قورتاریلیب
یونانیستانین رزین قاییغا میندیرهرک تورکیه اراضی سولارینا ایتهلهدیگی کوچمن لر ساحل محافظهسی قوموتانلیغی طرفیندن خلاص ائدیلیب.
یونانیستانین رزین قاییغا میندیرهرک تورکیه اراضی سولارینا ایتهلهدیگی کوچمن لر حربی دنیز قوهلرینه مخصوص پیلوتسوز اوچوش آپاراتی طرفیندن آشکار ائدیلهرک ساحل محافظهسی قوموتانلیغی طرفیندن خلاص ائدیلیب.
تورکیه میللی ساوونما ناظیرلیگینین سوسیال مئدیا حسابیندا پایلاشیلان یازییا گؤره، حربی دنیز قوهلرینه مخصوص پیلوتسوز اوچوش آپاراتی قانونسوز مهاجیرلرین یونانیستان ساحل محافظهسی طرفیندن رزین قاییغا میندیریلهرک کارابورون ساحللرینده تورکیه اراضی سولارینا ایتهلندیگینی معین ائدیب.
وضعیتله باغلی ساحل محافظهسی قوموتانلیغینا معلومات وئریلدیکدن سونرا دوزنسیز قاچقین لارین خلاص ائدیلمهسی تامین ائدیلیب.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
حولوصی آکار آلکساندر کوبراکوو ایله تلفونلا دانیشیب
میللی ساوونمام ناظیری حولوصی آکار اوکراینانین آلت یاپی ناظیری آلکساندر کوبراکوو ایله تلفونلا دانیشیب.
جمهور باشقانی اردوغان پراگ-دا یونانیستان و سوریه ایله باغلی آچیقلامالار وئریب
جمهور باشقانی اردوغان "آوروپا سیاسی بیرلیگی" توپلانتیسی اوچون سفرده اولدوغو چکیادا مطبوعات کنفرانسی کئچیریب.


text:
ناماز
ناماز بیر سیرا دینلرده یاسالانمیش عیبادت و تاپینما بیچیمیندندیر.
سؤزجوگون کؤکو[دَییشدیر]
تورکجه[دَییشدیر]
کؤکونونو تورکجه بیلنلر، اونو نوْم سؤزجوگویندن آلینمیش بیلیرلر کی آنلامی دین، شریعت و یوْل اوْلور. بۇ سؤزجوک دیوان-لغاتالترکده ایشلنمیشدیر: "بۆتون دینلره وئریلن آد، ‹تنگری نوْمو›[=تانری دینی]".
فارسجا[دَییشدیر]
بو سؤزجوگون کؤکون فارسجا، نمیدن فعلیندن آلینمیش بیلیرلر کی آنلامی اگیلمک، بئلینی اَیمک و تعظیم ائتمک اولور.
سانسکریتجه[دَییشدیر]
سانسکریتجه کؤکونو سانانلار، اونو ناماستهدن (هیندجه: नमस्ते، آنلامی: سلام) آلینمیش سؤزجوک بیلیرلر.
ناماز دینلرده[دَییشدیر]
ایسلام[دَییشدیر]
ایسلامدا ناماز مۆستحب و یا واجیب اولور. گؤندهلیک واجیب نامازلار ۱۷ رکعتدیر. نامازی موسلمانلار قیبلهیه ساری کی مکهده یئرلهشیبدیر قیلارلار. ناماز تکجه یا بیرلیکده قیلینا بیلینر.
نامازدا اول رکعتده حمد سورهسی و ایکینجی رکعتده توحید سورهسی یوْخسا باشقا سوره اوخویارلار. هر رکعتده، ۲ سجده و بیر روکوع اولار. ۲-جی رکعتده بیر قونوتون اوْلماسی دا مۆستحبدیر. نامازین ایشلری ایسلامین فیرقهلرینده بیر آز فرقلیدیر. ناماز سؤزجوگو (Error: {{Link language}}: unrecognized language tag: عربجه: صلاة دیلینده)[[بؤلمه:Error: unrecognized language tag: عربجه: صلاة دیلینده خاریجی لینکلری اولان مقالهلر]] و اوندان آلینمیش سؤزجوکلر قرآن کریمده ۹۹ سفر گلیبدیر. صلاةا اۆچ آنلام یازیرلار:
- صل کؤکوندن کی آنلامی شرابی سۆزمه و بیر دۇرۇ مادّه چیخارتماغا دئییلیر.
- صلی کؤکوندن کی آنلامی اوْتدا یاندیرماق اولور.
- وصل کؤکوندن کی آنلامی باغلاماق و ایلگیلهمک اولور.
شریعته گؤره مۆسلمانلار گۆنده بئش واخت واجیب ناماز قیلمالیدیرلار. بۇنلار سحر نامازی، ناهار نامازی، ایکیندی نامازی، آخشام نامازی و گئجه نامازیدیر.
زردۆشتلوک[دَییشدیر]
زردوشتلوکده گۆنده بئش واخت ناماز قیلینیر. زردوشتلولر نامازدا بۇ شرطلری رعایت ائتمهلیدیرلر: پالتارین پیسلیکلردن تمیز اوْلماسی، مخصوص پالتارلارین گئیمهسی، دستناماز آلماق (الی دیزکدن بارماقلارین اۇجوناجا، اۆزو قۇلاقلارین آرخاسیندان چنه و باشین اوْرتاسیناجا و آیاغی اۆچ مرتبه یۇماق)، ناماز یئرینین پیسلیکلردن تمیز اوْلماسی، ناماز یئرینین غصب اوْلماماسی. هابئله ناماز ایشیغا ساری (گۆنش، آی، چیراق، اوْد) قیلینیر. زردوشتلوک نامازیندا روکوع و سجده ده واردیر. گۆنوموزده بئش چاغ نامازی عۆمۇماً موبدلر قیلیرلار و زردوشتلولرین چوْخو سادهجه سحر-آخشام دۇعالارینی اوْخویورلار.[۱]
مسحیحیت[دَییشدیر]
یهودیت[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ سیمای نماز در آئین زردشتی و صابئی (فارسجا). پایگاه اطلاعرسانی حوزه.


text:
بان کی مون تۆرکمنیستانا ساپار قورار
بیرلشن میللتلر قوراماسیینگ باش یازمانی مون آشغابات دا بۇلار
بیرلشن میللتلر قوراماسیینگ باش یازمانی بان کی مون ۲۶-نجی نۇیابردا تۆرکمنیستان ینگ باش شأهِری آشغابادا ساپار قورار.
"دورنوقلی اولاغ اولغامی بۇیونچا ۱-نجی أهلی عمومی ماصلاحاتینا" قاتناشجاق بیرلشن میللتلر قوراماسیینگ باش یازمانی تۆرکمنیستان ینگ جمهورباشلیغی قوربان قولی بردی محمدوف بیلن ده دوشوشار.
"دورنوقلی اولاغ اولغامی بۇیونچا ۱-نجی أهلی عمومی ماصلاحاتدا قاتناو و اولاغ اولغامی و حالقارا قاتناوینگ دورنوقلی یاغدایدا دۇوام اتمهگی حاقیندا پیکیر آلیشیلار.
ایشجنگ بیتاراپلیق سیاساتی بیلن سۇنگقی دؤوۆرلرده اؤزۆندن سؤز اتدیرن تۆرکمنیستان، قاتناو و حالقارا کریدورلارا اولی أهمیت بریأر.
بان کی مون ۲۰۱۷-نجی ییلینگ باشیندا یرینی آنتونیو گوتیرس- ه برر.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکمنیستان "الکترونیک دؤولت" حیذماتی تایدان اولی اؤسۆش اتدی
تۆرکمنیستان الکترونیک دؤولت حیذماتی تایدان 21 باسغانچاق یوُقارلادی
قیرغیز ماناسچی آدینی گینس رکوردلار کیتابینا یازدیردی
124 ساغات ماناس قوُشغولارینی اوُقایان قیرغیز ماناسچی آدینی گینس ده یازدیردی


text:
- بو یۆزدن راببینین اۇنون یرینە، اۇندان داحا تمیز حویلو وە مرحامتلی اۇلمایا داحا یاتقئن بیر چۇجوق ورمەسینی ایستەدیک.
- دووار ایسە شهیردەکی ایکی یتیم أرکک چۇجوغوندو. آلتئندا اۇنلارا عائید بیر حازینە واردئ. اۇنلارئن باباسئ دا، ایی بیر کیمسە ایدی. راببین ایستەدی کی، أرگین حالە گلسینلر دە حازینەسینی کندیلری چئقارسئنلار. بو، راببینین بیر ایکرامئدئر. بن بونلاردان هیچبیرینی کندی ایستگیملە یاپمادئم. ایشتە صابئر گؤسترەمەدیگین ایشلرین ایچیۆزۆ بونلاردئر.”
- سانا ذۆلقارنەینی سۇرویۇرلار. دە کی: “سیزە اۇنا دائیر بیر بیلگی آقتاراجاغئم:”
- (آللاە دەدی کی:) اۇنا یریۆزۆندە گنیش ایمکانلار ساغلادئق؛ هر شەیە اولاشمانئن یۇلونو گؤستردیک.
- سۇنرا اۇ یۇللاردان بیرینی تاعقیب أتتی.
- گۆنشین باتتئغئ (سۆرکلی اوفقون آلتئندا اۇلدوغو) یرە اولاشئنجا گۆنشی، بالچئقلئ بیر سو قایناغئندا باتئیۇرکن بولدو. اۇرانئن یانئندا بیر تۇپلولوق دا بولدو. “أی ذۆلقارنەین!” دەدیک. “اۇنلارا عاذاب أدەبیلەجگین گیبی، گۆزل بیر یۇل دا ایزلەیەبیلیرسین!”
- دەدی کی: “کیم ظالیملیک أدرسە، اۇنا عاذاب أدەجگیز. سۇنرا راببینین حوضورونا چئقارئلاجاق، اۇ دا اۇنا کؤتۆ بیر شکیلدە عاذاب أدەجکتیر.
- آما کیم گۆونیپ اینانئر وە ایی ایش یاپارسا اؤدۆل اۇلاراق أن گۆزلی اۇنوندور. اۇنا قۇلای ایشلر أمرەدەجگیز.”
- سۇنرا بیر یۇلو داحا تاعقیب أتتی.
- گۆنشین دۇغدوغو (سۆرکلی اوفقون اۆستۆندە اۇلدوغو) یرە وارئنجا، گۆنشی بیر تۇپلولوغون اۆزریندە گؤزۆکۆیۇرکن بولدو. گۆنشلە اۇ تۇپلولوق آراسئنا بیر أنگل قۇیمامئشتئق.
- ایشتە بؤیلە؛ بیز اۇنون (ذۆلقارنەینین) هر شەیینی تام اۇلاراق بیلییۇردوق.
- سۇنرا بیر یۇلو داحا تاعقیب أتتی.
- ایکی سددین آراسئنا وارئنجا، سدلرین آلت طارافئندا، سؤیلننی نەرەدەیسە آنلامایان بیر تۇپلولوغا راستلادئ.
- دەدیلر کی: “أی ذۆلقارنەین! یەجوج ایلە مەجوج بورادا بۇزغونجولوق یاپئیۇر. اۇنلارلا آرامئزدا باشقا بیر سد یاپسان دا، قارشئلئغئندا سانا بیر اؤدەمە یاپساق اۇلور مو؟”
- دەدی کی: “راببیمین بانا وردیگی ایمکانلار (سیزین ورەجگینیزدن) داحا اییدیر. سیز ایش گۆجۆیلە بانا یاردئمجئ اۇلون کی سیزینلە اۇنلارئن آراسئنا بیر دۇلغو سد یاپایئم.
- بانا دمیر کۆتلەلرینی گتیرین!” ایکی سددین أتکلری آراسئ دۇلوپ دۆزلنینجە: “کؤرۆکلەیین!” دەدی. دمیری قۇرا چەویرینجە: “بانا أریمیش باقئر گتیرین دە اۆزرینە دؤکەییم!” دەدی.
- (سد تاماملانئنجا) آرتئق یەجوج ایلە یەجوجۆن اۇنون اۆستۆنە چئقمایا دا، دلیپ گچمەیە دە گۆجۆ یتمەدی.
- ذۆلقارنەین دەدی کی: “بو راببیمین بیر ایکرامئدئر. راببیمین واعاد أتتیگی گۆن گلینجە، بونو یرلە بیر أدەجکتیر. راببیمین واعادی گرچکتیر.”
- اۇ گۆن، کیمیلرینی دیگرلرینین ایچینە بیر دالغا گیبی گیرەجک شکیلدە بئراقئرئز. صورا اۆفلنمیشتیر، حپسینی بیر آرایا تۇپلامئش اۇلوروز.
- اۇ گۆن جهننمی دە کافیرلرین اؤنۆنە گتیریپ قۇیارئز.
- اۇنلار، گؤزلری ذیکریمە /کیتابئما قاپالئ اۇلان وە اۇنو دینلەمەیە بیلە تاحاممۆل أدەمەین کیمسەلردیر.
- کافیرلیک أدنلر، بنیم قوللارئمئ بنیملە کندی آرالارئندا ولی /قۇرویوجو أدینەبیلەجکلرینی می سانئیۇرلار؟ بیز کافیرلری آغئرلاماق (!) ایچین جهننمی حاضئرلادئق.
- دە کی: “ایشلری باقئمئندان أن چۇق ضارارا اوغرایاجاق اۇلانلارئ سیزە حابر ورەلیم می؟”
- اۇنلار، دۆنیا حایاتئنداکی چالئشمالارئ یۇق اۇلوپ گیدنلردیر. حالبوکی گۆزل ایش یاپتئقلارئنئ سانئیۇرلاردئ.
- اۇنلار، راببینین آیتلرینی وە اۇنون حوضورونا وارمایئ گؤز آردئ أتمکتە دیرننلردیر. بو یۆزدن یاپتئقلارئ ایشلر بۇشا گیتمیشتیر. قئیامت (مزاردان قالقئش) گۆنۆندە اۇنلار ایچین تارتئ دا قورمایئز.
- ایشتە بؤیلە! کافیرلیک أتمەلرینین، آیتلریمی وە ألچیلریمی حافیفە آلمالارئنئن قارشئلئغئ جهننمدیر.
- اینانئپ گۆوننلر وە ایی ایشلر یاپانلارا گلینجە، اۇنلارئن آغئرلانمالارئ ایچین فیردەوس جننتلری واردئر.
- اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاجاقلاردئر. اۇرادان آیرئلمایئ دا ایستەمەیەجکلردیر.
- دە کی: “راببیمین سؤزلرینی یازماق ایچین دنیزلر مۆرککب اۇلسا، بیر اۇ قادارئ داحا اۇنلارا قاتساق، راببیمین سؤزلری تۆکنمەدن دنیزلر تۆکنیر.”
- دە کی: “بن آنجاق سیزین گیبی بیر بشریم، آما بانا؛ ‘ایلاهئنئز تک بیر ایلاەتئر’ دییە واحیەدیلییۇر. کیم راببینین حوضورونا وارمایئ بکلییۇرسا، ایی ایش یاپسئن وە راببینە قوللوقتا هیچ کیمسەیی اۇنا اۇرتاق قۇشماسئن!”


text:
قاجار شاهلیغی زامانیندا کئچمیشه دوغرو فارس حسرتچیلیگی (فارس آزارکِشلیگی) 5
کئچمیش دانیشیقلاردا فارس حسرتچیلیگی نین اساسسیز و هیندوستانداکی دساتیر و دبستان المذاهب متینلریندن فارسچایا ترجمه اولونموش روایتلر اساسیندا قاجار شاهلیغی زامانیندا فتحعلی شاهین اوغلو، جلال الدین میرزه طرفیندن "نامه خسروان" دئیه فارسلیغا شجره نامه یازیب یایماسی و میرزه فتحعلی آخوندوفلارین دا آوروپادان آلمیش یئنیجیلیک و مترقی گؤروشلریندن قایدیقلاری، فارس حسرتچیلیگی و فارس مدنیت راسیستلیگی باتلاغینا دوشدوکلری اوزره بیلگی وئردیک. بو چیخیشیمیزدا ایسه، میرزه فتحعلی آخوندزاده و جلال الدین میرزه نین هانکی اؤلچوده واقعیتلردن اوزاق اولدوغو اوزره بیلگی وئرمگه چالیشاجاییق. میرزه فتحعلی مذهب دگیشمیش و زردوشت اولموش بیریسی کیمی زردوشتلرین دین باشچیسینا یازمیش:
"گوناه بیزیم جدلریمیزده-دیر. اونلار بیرلشمدیکلری، همفکر اولمادیقلاری اوچون اؤزگه لر قارشیسیندا عاجیز قالمیش و بهشته بنزر وطنیمیزی دوشمنه تسلیم ائتمیش، دینلرینی و دؤلتلرینی ده اونلارا بوراخمیشلار. اونلار اوزاغی گؤره بیلمدیکلری و حیمت ائتمدیکلری اوچون مین ایکی یوز دوقسان ایل اؤز اوولادلارینی و نسللرینی سایسیز بلایا دوچار ائتمیشلر"[i].
اوسته گؤروندوگو کیمی آخوندزاده بورادا واقعیت ایله اوست اوسته دوشمگن خیالی بیر فارس حسرتچیلیگی و فارس هوسکارلیغی گؤروشلری اورتایا آتار. کئچمیش دانیشیقلاردا اشاره اولوندوغو کیمی زردوشت زامانینا نسبت وئریلمیش ایران آنلاییشی نین بوگونکو سیاسی ایران ممالیکی محروسه سی ایله ایلگی و علاقه سی اولمامیش. فردوسی شعرلرینده گوشتاسب شاهین مأموریتینده اسفندیاری بلخ شهرینه ایسته رک زردوشت دینی ایله تانیش اولماق اوچون اونو مأموریته گؤندردیگی ذکر ائدیلمیش[ii]. دئمک، زردوشتلوک اینانجی، زردوشتون دوغولوش یئری دئیه حدس وورولان بلخ و باختر بؤلگه سینده کی انسانلارا بیله زردوشت تانینمیش دئییل. فتحعلی شاهین اوغلو، جلال الدین میرزا دا 1285 ه.ق. تقویم ایلی چاپ ائتدیگی "نامه خسروان" آدلی کتابیندا "پارس داستانلاری" دئیه خیال توخوماغا چالیشمیش. جلال الدین میرزه، میرزه فتحعلی یه گؤندردیگی مکتوبوندا یازمیش:
"آدی نیزی ائشیتمیش، رضاقلی خان ایله یازیشمانیزی اوخوموش، بؤیوکلوگونوزو و نصیحت وئریجی گؤروشلرینیزی او یازیشمادان اؤیرنمیشم. آتالاریمیزین دیلی، باشقا بیلیم و عئلملریمیز دک عربلر طرفیندن غارت اولموش. او دیلدن قورو بیر آددان باشقا هئچ بیر شئی قالمادیغی اوچون؛ آوروپالیلارین یئر اوزونونون بیلگینی و عالیمی اولدوقلارینی نظره آلاراق فارس دیلینده بیرشئی یازماق ایستدیم. ایستدیم بیر کتاب یازام، بو کتاب یئرلیلریمیزه فایدالی اولسون. بو آرادا پارس پادشاهلاری داستانلاریندان یاخشی و لاییق بیر شئی تاپامادیم. بو کتابی یازدیم. آدینی "نامه خسروان" قویدوم. ... گرک بو زامانادان اؤز عیرقیمدان یازیلسین. نه یازماما دوشونورم. اومود ائدیرم: یا ایشلر دگیشیلسین و هر شئی آلت اوست اولسون، یا دا زامانا ایرانی خوش گونه چیخارسین"[iii].
جلال الدین میرزه مدعالی بیر کتاب یازدیغینی ادعا ائتمه سینه باخمایاراق بو کتاب بیلیم و عئلیم باخیمیندان چئرت پئرتدن باشقا هئچ نه ساییلماز. بو کتاب یالنیز هیندوستانداکی دساتیر داستانلاری اساسیندا خیالی پارس سیلسیله شاهلیقلاری دئیه داستان ماهیتلی کیچیک متینلردن باشقا هئچ نه دئییل. میرزه فتحعلی آخوندوف ایسه جلال الدین میرزه آدرئسینه جاواب اولاراق یازمیش:
"... او مدنیتدن خبری اولان، بؤیوک عالیم شاهزاده-دن خبر دئیه سوغات یئتیشدیکده تعجب ائتدیم و اؤز اؤزومه دئدیم: منیم ده ملتیمین ایچینده مدنیت عالَمیندن خبری اولان، غیرت و تعصب صاحبی اولان، وطن سئون و ملت سئون آدام تاپیلار می؟ دئمک، من نه اوچون بو ملتدن اومودسوزام. ... کتابینیز یئتیشمدن اؤنجه، من سیزین وضعیتیزدن، فضل و کامالاتینیزدان اصلا خبریم یوخ ایدی..."[iv] .
اوسته گؤروندوگو کیمی فرانسه انقلابی نین نتیجه سی اولاراق دؤلتچیلیک و "دؤلت ملتی" آنلاییشی ایراندا واقعیتلر اساسیندا دئییل، آرخائیکلیک و فارس حسرتچیلیگی اساسیندا کؤکلنمگه و سؤیکنمگه باشلامیش. میزره فتحعلی کئچمیشه دوغرو اولاراق زردوشتلوک توخومونون قورونماسی اوچون فتحعلی شاهین اوغلو، جلال الدین میرزه-یه یازمیش:
"ایندی بیزی راحاتلاداجاق شئی، اؤز تکلیفیمیزی بیلمک و مین ایکی یوز سکسن ایل یانلیش یولدا اولدوغوموزو باشا دوشمه میزدیر. ... بوندان بو یانا ... کئچمیش اولو بابالاریمیزدان، شاهلاریمیزدان و دؤلت مأمورلاریندان قالیق و یادگار قالمیشلارا محبت ائتمک لازیمدیر. بوتون ایرانلیلار زردوشتولره قارشین قارداشلیق و وطنداشلیق تعصبی ایله یاناشمالی و زردوشت مذهبینده اولانلاری اؤز اوولادلاری کیمی سایمالی، حئساب ائتمه لی، اونلارین مالی دوروم و وضعیتلری نین یاخشی اولماسینا کؤمک ائتمه لیدیرلر. بوندان سونرا اجازه وئریلمه، اونلاری بیرکس مسلمان اولماغا زورلاسین. ... بئله لیکله بو فرشته طبع و فرشته صفتلرین ایراندان نسلی کسیلمه سین. ائله جه ده اؤز طبعیمیزده اونلارین و کئچمیشده کیلرین (زردوشت مذهب بابالاریمیزین) و آزاده لرین حمد اولونموش اخلاقلارینی تقلید ائتمه لییک"[v].
اوسته گؤروندوگو کیمی بورادا میرزه فتحعلی آخوندزاده داها خرافات علیهینه چیخیش ائده جک بیر ذات دئییل، فارسلیق طبعی و مَنیشی دئیه زردوشتولوگون توخومونون قورونماسینی سفاریش ائتمک، زرودشتیلری تقلید ائتمک و تقلید ائتدیرمکله باشقا بیر دین خرافاتچیلیغینی و فارس حسرتچیلیگینی و فارس هوسکارلیغینی ایسلامیت علیهینه یایماغا چالیشان، حتی قاجار شاهلیغینا دا خیالی فارس نئهیلیستلیگینی آشالاماغا و تزریق ائتمگه چالیشان بیر ذات اولاراق اورتایا چیخار. میرزه فتحعلی آخوندوف ایسلامیته نه قدر اؤزگه و اؤگئی یاناشارسا، او قدر ده زردوشتلوگه دوغما یاناشماغا چالیشار. بو اساسدا آوروپاداکی یهود تاریخ اجماعسی فارس طبع و فارس منش دئیه خاخام اَنشان یالانلارینی تاریخ دئیه فارسلیق اوچون یونتاماغا چالیمیش . فارسچی موللیفلر ده بو یالان ماهیتیلی متینلری هخامنش هخامنشان دئیه فارسچایا چئویرمیشلر. هیندوستان نین بمبئی شهریندن تهرانا کؤچموش مانکیجی لیمجی هوشنگ هاتریا آدلی زردوشتلرین دینی رهبرلری آدرئسینه، میرزه فتحعلی آخوندوفون یازدیغی مکتوبوندان اوخویوروق:
"سیز بیزیم آتالاریمیزدان قالمیش یادگارسینیز. بیز یوز ایللر دوشمن واسیطه سی ایله وطنیمیزدن و سیزدن اوزاق دوشموشوک. بوگون سیز بیزی آیری ملتده و مذهبده قلمه آلارسینیز. آرامیزدا اولان بو ضدیتلی مقامین یوخ اولماسینی و ایرانلیلار بیزیم پارس اوغوللاری اولدوغوموزو، وطنیمیزین ایران اولدوغونو بیلمکلرینی آرزو ائدیرم. یوکسک غیرت، ناموس، همت بیزدن اؤزگه لره، اوغرولارا، جانیلره دئییل، عیرقداشلاریمیزا، دیلداشلاریمیزا و وطنداشلاریمیزا تعصبلو اولمامیزی ایستر.."[vi].
اوسته گؤرونودگو کیمی میرزه فتحعلی آخوندوف عیرق و نژاد مسئله سینی اورتایا آتمیش، باشقا یاندان واقعیتلری ده درک ائتمک زوروندا قالاراق زردوشتلرین رهبری مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا آدرئسینه یازمیش:
"... سیزین دین و دؤلت باخیمیندان عؤمرونوز سونا چاتمیش. ایسلامیتین عؤمورو سونا چاتمادیغی اوچون ایراندا اسلام قالاجاقدیر، آنجاق ایندیکی و کئچمیشده کی کیمی یوخ. سیز پارسلار هامیدان عزیز و محترم اولاجاقسینیز. وطنیز ده هامان "بهشت نشان ایران" اولاجاقدیر"[vii].
اوسته گؤروندو کیمی میرزه فتحعلی گئنه ده بورادا اویستا کتابیندا آدی کئچمیش "آایریانه واجا"، بو گونکو پان ایرانیستلرین "بهشت موعود، بهشت گم شده ایرانیان" آد وئردیکلری بیر موضوعنو، او زامان اورتایا آتماغا چالیشمیش. کئچمیش دانیشیقلار دا ایشاره اولوندوغو کیمی آراشدیرماجیلار او جومله-دن نیولی نین نظرینه اساسا بئله بیر تعریف و توصیف ائدیلمیش یئر پامیر چؤللری اولابیلر[viii]. زردوشتون دوغولدوغو یئری و فارسلارین کئچمیشده یاشادیقلاری جغرافی بؤلگه نی نظره آلدیقدا نیولی نین بو گؤروشو واقعیتلر ایله اوست اوسته دوشر. میرزه فتحعلی آخوندزاده دوشونجه باخیمیندان فتحعلی شاهین اوغلو، جلال الدین میرزه نی داها آرتیق تانیدیقدان سونرا، ایران زردوشتلری باشچیسی مانکجی لیمجی هوشنگ هاتریا آدرئسینه یازمیش:
"شئیخ مرتضی انصاری و اونا بنزرلردن "سیز و سیزین هم مذهبلرینیزه کؤمک ائتمک" انتظارینیز اولماسین. الله اونلارا، سیزی و ایرانی تانییاجاق آنلاق و درک وئرمه میش! اونلار سیزین کیم اولدوغونوزو، ایرانین نه اولدوغونو، نئجه اولموش بئله دوروما دوشدوگونو، سیز ندن بئله ذلته دوشدوگونوزو درک ائتمزلر. بلکه اون اوچ عصردن سونرا شاهزاده جلال الدین میرزه قاجار و کمال الدوله کتابی نین مؤلفی هجری تاریخده گیزلی قالمیش واقعیتلری تاپاراق اؤز یازدیقلاری اثرلری ایله اؤز هموطنلرینی سیزین حالینیزلا تانیش ائده و اونلاری غفلت یوخوسوندان آییلداراق جهالت قارانلیغیندان خلاص ائده لر".[ix]
میرزه فتحعلی آخوندزاده نین اشاره ائتدیگی مقاملار هیندوستاندا دبستان المذاهب و دساتیر آدلی اساسسیز روایتلری بو ذاتلارین بیلیم و عئلم دئیه تعبیر و تفسیر ائتدیکلری موضوعلارا اساسلانار. جلال الدین میرزه نین "فارسی سره" یازدیغی و عرب کلمه لرینی فارس ادبیاتیندان سیلمه سی اوزره میرزه فتحعلی آخوندزاده یازمیش، اوخویوروق:
"سیزی تعریف و تحسین ائتمدن باشقا داها هئچ بیر سؤزوم یوخدور. خاص اولاراق بو بابتدن: سیز نواب (هیند حاکیملرینه وئریلمیش بیر لقب) عربچه کلمه لری فارس دیلیندن سیلمیشسینیز. باشقالاری سیزدن درس آلاراق دونیاداکی دیللر ایچینده اَن دادلی اولان دیلیمیزی عربچه نین کالا کؤتور و قالین کلمه لریندن آزاد ائتسه ایدیلر، یاخشی اولاردی. حضرت نواب! سیز بیزیم دیلیمیزی عرب دیلی نین حاکیم اولماسیندان خلاص ائدیرسینیز. من ده ملتیمیزی عرب خطیندن خلاص ائتمگه چالیشیرام. اوچونجو بیریسی تاپیلسایدی، ملتیمیزی عرب رسملریندن ...، خاراب ائتدیکلری یئر اوزونده گلستان اولان وطنیمیزی بو ذلتدن، کؤله لیکدن و رذالتدن قورتارسایدی، یاخشی اولاردی. منیم بو آرزوم نبوت یوخسا امامت اساسلی دئییل، بلکه حکمت و فلسفه اساسلیدیر"[x].
اوسته گؤروندوگو کیمی میرزه فتحعلی نین قاجار شاه زاده لرینه آشیلادیغی و تزریق ائتدیگی پارسیان آنلاییشی سنتی مکتب تحصیلی آلمیش نسلی ایلک اولاراق عربلیک علیهینه یؤنتمک ایله کئچمیشه دوغرو فارس حسرتچیلیگی قاجار تورک شاهلیغینی، آغاجی ایچیندن مور یئدیگی کیمی، یئمگه باشلامیش. میرزه فتحعلی نین بو گؤروشلری اساسیندا حسین کاظمزاده تبریزلی قاجار حاکیمیتی نین سون زامانلاریندا آلمانیانین برلین شهرینده "ایرانشهر" مجله سینی یولا سالاراق فارس ذاتچیلیغی و راسیستلیگی دوشونجه لرینی تبلیغ ائتمگه باشلامیش. میرزه فتحعلی آخوندوف ایدئولوژی باخیمیندان دا فتحعلی شاهین اوغلو، جلال الدین میرزه یه تکلیف وئرمیش:
"اولو بابالاریمیزین قالیقلاری اولان یزده دکی زردوشت مذهبلرین تاریخی کتابلاریندان و اونلارین شفاهی دیللرینده اولان خبرلری متن ائده رک بئشینجی نامه (کتاب) آد وئرمه نیز یاخشی اولاردی. بو یازیقلارین عرب حمله سینده باشلارینا نه گلدیگیندن بیزیم گئنیش خبریمیز یوخدور. اونلارین دؤلتچیلیگی و شاهلیغی اوزره بیلگیمیز آزدیر. زردوشتلرین کتابلارینداکی خبرلر اوخوجولار اوچون چوخ تزه لیگی اولاجاقدیر.. زردوشتلرین بیر بؤلوگو ائشیتدیگیمه گؤره هیندوستاندادیرلار. اونلارین گجراتی دیلینده کتابلاری وار. یزدلی زردوشتلرین کتابلاری دا گجرات دیلینده و خطینده اولماق احتمالی وار"[xi].
اوسته گؤروندوگو کیمی میرزه فتحعلی آخوندزاده اجتماعی و سیاسی مسئله لری حل ائتمک یئرینه کیچیک بیر زردوشتو قوروپلا مشغول اولماغی فارس حسرتچیلیگی و راسیستلیگی باخیمیندان اساس گؤتورمگه چالیشار. هیندوستانداکی گجراتلارین زردوشت اولدوقلاری اوچون اونلارین کئچمیشی نین پارس اولدوغو و هیندوستاندا پارس دیللرینی اونوداراق گجرات دیللی اولدوقلاری فارس حسرتچیلری طرفیندن ادعا ائدیلر. بو اساسدا میرزه فتحعلی ده یزدلی زردوشتلرین ده تاریخی کتابلاری نین گجرات دیلینده اولدوغونو مومکون سایار. میرزه فتحعلی آخودوف جلال الدین میرزه نین قولتوقلارینا قارپیز وئرمک و اونو داها دا فارسلیق اوچون شیرنیکدیرمک اوچون یازمیش:
"سیزین کیمی بیر حیمتلی و غیرتلی عالیم خاص اولاراق سلطنت درباریندا دونیایا گله بیلمه سی اوچون زمان چکر"[xii].
میرزه فتحعلی نین بو سؤزلری اؤز آنادیلینده بیلینج و شعورا مالیک اولموش بیر شخص اوچون بومب ماهیتی داشیمالی و اونو آلت اوست ائتمه لیدیر. میرزه فتحعلی گئنه ده جلال الدین میرزه یه یازمیش:
"نامه خسروان"ین اکینجی بؤلومو الیمه چاتمیش. ... هئچ بیر اسلامی تاریخده، ظالیم عربلرین پارسچا کتابلاری یاندیرمالاری، منیم نظریمه چاتمامیشدیر. بو قوم و طایفادان چوخلو مصیبتلر و خرابلیق بیزیم وطنیمیزه اولموش. قاناجاغی اولان انسانلار اونلاری تصور ائتمکله آغلاماغا باشلار"[xiii].
اوسته گؤروندوگو کیمی بیرینجی دفعه اولاراق جلال الدین میرزه قاجار عربلر علیهینه کتاب یاندیرماق افتراسینی میرزه فتحعلی آخوندوف-ا یازاراق فارس اجتماعیتی و بوگونکو فارس مدنیت راسیستلری اوچون معنوی باخیمدان یئم اورتا قویموش. جلال الدین میرزه نین میرزه فتحعلی یه یازدیغی مکتوبونا اساسا جلال الدین میرزه اونون یازدیقلارینی چاپ ائده رک ایران ممالیکی محروسه سی نین مختلیف شهرلرینه گؤندریرمیش[xiv].
میرزه فتحعلی آخوندوف ساسانلیلارا نسبت وئریلمیش جعل روایتلردن یولاچیخاراق ساسانلیلاری مدنی و عربیلیگی و ایسلامیتی وحشی قلمه آلمیش. بو دوغرولتودا میرزه فتحعلیدن اوخویوروق:
"آی کیومرث، جمشید، گشتاسب، انوشیروان و خسرو پرویز زامانینداکی ایران! بؤیوکلوگون هانی؟. .. آوروپا ملتلری نین خوشبختلیگی گونش قارشیسیندا بیر شمع ساییلارکن ایران ملتی نین ایندیکی وضعیتی نور قارشیسیندا بیر ظلمت ساییلار "[xv]. آخوندزاده سونرا اسلامیت زامانینا نظر سالاراق "ایرانیت" آنلاییشی اوزره یازمیش:
" هانی او بؤیوکلوگون، قودرتین، هانی خوشبختلیگین؟ سنه حئیف اولسون ایران! چیپلاق و لوت عربلر سنی لوت ائده لی، مین ایکی یوز اون سکیز ایل اولموش. مولکون خاراب، ساکینلرین قانماز، مدنیتدن اوزاق و آزادلیقدان محروم، شاهین دیکتاتور اولموش.... انسانلاری نین چوخو ظولومدن و یوخسوللوقدان عثمانلی، روس، افغانستان، هیندوستان، تورکوستان، عربیستانا داغیلمیش، نؤکرلیکله، فعللیکله عؤمور سوررلر. سنین ایکی یوزمینه یاخین ایرانلی نین وحشی تورکمنلره اسیر اولماسی، دؤلتی نین اونلارا کؤمک ائتمدیگی، دؤلتین گئری و دالی قالماسیندان قایناقلانار. دؤلت ده اونلارین آزاد اولمالاری نین فیکرینده دئییل "[xvi].
میرزه فتحعلی عربلیک علیهینه یازمیش:
"چیبلاق و آج عربلر ایران مدنیتی نی خاراب قویموشلار. ایرانلی نین خوشبختلیگینی بو اوغرولار یوخاچیخارمیش. بیر آویچ ایچی بوش خیال و جفنگیات سوغات گتیرمیشلر. بیزیم بو پیس گونه دوشدوگوموزو فردوسی سکیز یوز ایل بوندان قاباق بیلیرمیش"[xvii].
میرزه فتحعلی آخوندوف یازمیش:
"اصیل عئلم عربلردن دئییل، قدیم یونانلیلاردان، بیزانسلاردان، فارسلاردان اولموش. مسلمانلار بو عئلمی یایدیقلارینا باخمایاراق اؤزلری بو عئلمدن محروم قالمیشلار. مسیحیلر اونو گلیشدیرمیش و تکمیل ائتمیشلر".[xviii]
اوسته گؤروندوگو کیمی میرزه فتحعلی آخوندوف معده گوجو بعضی ایفاده لر اورتایا قویماغا چالیشمیش. دئمک، انسان عارف اولارسا دا، اؤزونو جاهیل دوروما دوشوررسه، جاهیل کیمی اؤزونو ایفاده ائدر. میرزه فتحعلیدن عربلیک علهینه اوخویوروق:
"عربلر، حئیوان خصلت و وحشی طبیعتدیرلر. اونلار فرشته خصلت پارس شاهلاری نین اثرلرینی یوخا چیخارمیش، عدالت قانونلارینی و اونلارین مذهبلرینی یئر اوزریندن سیلمیش، پیس رسملرینی و یهودیلیگه بنزر اؤز دینلرینی اونلارینکی نین (فارسلارینکی نین) یئرینه ایراندا ثابتلشدیرمیشلر. بئله لیکله بیز جدلریمیزین دوشمنلری نین حیله سینه اویاراق بو عئلم و هنر دوشمنلرینی اؤزوموزه باشچی و رهبر تانیر و بو جانیلرین شفاعتچی اولماقلاری ایله آخرتده الله بیزه بهشته وئره جک و سرین سو ایچدیره جک دئیه آرزو ائده ریک. آخرتده سرین سو وارسا، بو سرین سو حسرتینی چکمیش جانیلر اؤزلری اونو ایچسینلر. الله اؤزو اونلاری بو دونیادا رحمته لایق گؤرمدیگی اوچون اونلارین یاشادیقلاری یئری چؤللوک جهنم و اود پارچاسیندان یاراتمیش، یئمکلرینی ده پیسپیسلی، ایران عقرب ائتمیش، اؤزلرینه ده بیر ایچیم سو لاییق گؤرمه میش".[xix]
اوسته گؤروندوگو کیمی آخوندزاده نین ایشلتدیگی بو ادبیات اولدوقجا بیر راسیستلیک ادبیاتیدیر. بو ادبیات منطیق اساسلی دئییل، معده گوجو گؤزونو یوماراق آغزینی آچماق و فارس ذاتچیلیغی ایله فاشیستلیک دوشونجه و فیکیر ملقمه سی یاراتماغا خدمت ائتمیش. بو اساسدا صادق هدایت ده "بوف کور" آدلی کتابیندا آچیقچا عربلره توهین ائتمیش و اونلاری وحشی قلمه آلمیش. میرزه فتحعلی حاکیمیت دگیشیمی اوزره یازمیش:
"بیر بئله سلطانلیغین اورتایا چیخماسی نین ملته نه فایداسی اولموش؟ ملت نه اوچون گرک بو قدر ضعیف اولا و هر بیر حئیوان باش قالدیرا و ایران ملتینی بلایا دوچار ائده؟"[xx].
آخوندزاده نین بو گؤروشونو اساس گؤتوره رک فارس ایستعمار یانچیلاری اونو ایران ملیتچیلیگی نین تئوریسیئنی حئساب ائدرلر. فریدون آدمیت ده میرزه فتحعلی نین بو تمامیتچی گؤروشلری نین تکمیلی اولاراق آرتیرمیش:
"... قدیم ایراندا حؤکومتلرین اوزون مدتلی اولدوغو اونلارین سیاسی قدرتلرینی آرتیردیغی کیمی، اونون ترسی ده سیاسی قدرتین بیر الده جمعلشمدیگی اسلام عصرینده مملکتلرین سیاسی ضعیف اولدوغونا یول آچمیش"[xxi].
قیسا سؤز ایله دئسک، دموکراسی اولمایان توپلوملاردا سیاسی قدرتین بیر الده جمعلشدیگی دیکتاتورلوقدان باشقا هئچ نه یه یارامازکن دیکتاتورلوغا خدمت ائدر.
ایشیق سؤنمز، 11.01.2019
[i] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 127. آلینمیش: میرزا فتحعلی به مانکجی، ژانویه 1876، نامه ها، ص. 336
[ii] ابولقاسم فردوسی طوسی، جلد سوم، کلکته، 1829، صحیفه 1095.
[iii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران 1349، ص. 111؛ آلینمیش: جلال الدین میرزا به میرزا فتحعلی (1287)، نامه ها، ص. 373
[iv] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 112
[v] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 128، آلینمیش: میرزا فتحعلی به جلال الدین میرزا، 20 مه 1871، ص. 221.
[vi] الفبای جدید و مکتوبات، صص. 249-250.
[vii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 128 – 129. آلینمیش: پیام میرزه فتحعلی به مانکجی در نامه ای که جلال الدین میرزا فرستاده، 20 مه 1871، نامه ها ص. 223.
[viii] ایشیق سؤنمز، ائرانوئژ یوخسا پامیر: http://www.isiqsonmaz.com/Seite269.htm
[ix] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 129. آلینمیش: نامه ها، ص. 221.
[x] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 130؛ آلینمیش: میرزه فتحعلی به جلال الدین میرزا، 15، زوئن 1870، نامه ها، ص. 171 - 172
[xi] میرزه فتحعلی آخوندوف، هامان یئرده.
[xii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 131 – 132؛ آلینمیش: میرزا فتحعلی به جلال الدین میرزا، 20 مه 1871، نامه ها، ص. 220.
[xiii] میرزه فتحعلی آخوندوف، فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 131 – 132؛ آلینمیش: میرزا فتحعلی به جلال الدین میرزا، 20 مه 1871، نامه ها، ص. 220، 223، 224
[xiv] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 132؛ آلینمیش: جلال الدین میرزا به میرزا فتحعلی، نامه ها، ص. 378.
[xv] مکتوبات، صص. 15-16.
[xvi] مکتوبات، صص. 21-20.
[xvii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 123 – 124.؛ آلینمیش: مکتوبات کمال الدوله 21 و 27.
[xviii] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 125؛ ملحقات 136.
[xix] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 126. آلینمیش: مکتوبات کمال الدوله صحفه 30.
[xx] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 127؛ مکتوبات کماللدوله ص. 32.
[xxi] فریدون آدمیت: اندیشه های میرزه فتحعلی آخوندزاده، تهران، 1349، ص. 127.


text:
تۆرکمنصحرادا ۱ میلیون تن بوغدای ساتین آلیندی
شو ییل گۆلیستانلی دایخانلارینگ ۱ میلیون ۲۰۰ مۆنگ تن بوغدای ساتماغینا قاراشیلیالر
گۆلیستان ولایاتیندا ۱۳ گۆن ایچرسینده ۹۶۰ مۆنگ کیلوگرام بوغدای ساتین آلیناندیغی بیلدیریلدی.
گۆلیستان دا دؤولت تاراپیدان دؤرهدیلن ۱۱۰ مرکزینگ یاریسی بوغدای بیلن دۇلدی.
گۆلیستان ولایاتیندا کلزا اؤنۆمی نینگ ده ۵۰ مۆنگ تنا قۇلای بۇلاندیغی بیلدیریلدی.
شو ییل گۆلیستانلی دایخانلارینگ ۱ میلیون ۲۰۰ مۆنگ تن بوغدای ساتماغینا قاراشیلیالر.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکمنیستان "الکترونیک دؤولت" حیذماتی تایدان اولی اؤسۆش اتدی
تۆرکمنیستان الکترونیک دؤولت حیذماتی تایدان 21 باسغانچاق یوُقارلادی
قیرغیز ماناسچی آدینی گینس رکوردلار کیتابینا یازدیردی
124 ساغات ماناس قوُشغولارینی اوُقایان قیرغیز ماناسچی آدینی گینس ده یازدیردی


text:
یاش آتدیم قورو گلدی
گؤزومون نورو گلدی
بو آرخی کیم آریتدی
سو بئله دورو گلدی
(بایاتی)
آرخ حیطین اورتاسیندان کئچیردی. بو آرخ «سو درهسی»نین باشیندا «بویوک چای»، سونرا کندین ایچیندن کئچن آنا آرخدان آیریلیب و «چیله محلهسی»نده اولان بوتون حیطلری بیر بیرینه جالاییردی. آرخین اوتاییندا دالان، حیط قاپیسی، سول طرفده تندیر چارداغی، داها سول دا توت آغاجی وار ایدی کی بیر بوداغی کوچهیه ساللانیردی و کوچهده اوینایان اوشاقلارین توت پایلارینی ساخلاییردی. ساغ طرفده دؤورهسی چیق و چپر ایله توتولان کردی کوله وارایدی؛ هانسی کی ائوین کهور، گوی سوغان، نانه، مرزه و ریحانی اوردا عمله گلیردی. کردی کوله او بیری باشدا ایکی اوتاق بیر قهوهخانهدن عبارت اولان ائوین بالقونونا چاتیردی کی اوردا اوچ قیزیل اوزوم، بوداقلارینی تارمالارا آسلاییب اوتاقلارین قاباغیندا یام یاشیل کؤلگهلیک قورموشدولار. بالقون بیر قاپی ایله قهوهخانایایا جالانیردی و قوناق اوتاغینین گؤی بویالی ایکی پنجرهسی ایسه بالقونا و اوردان کردی کولهیه باخیردی. حیطین سول طرفینده هابئله دام وارایدی کی بالاجا پنجرهسی نیفییه یاخین یئردن، یاناشی کوچهیه آچیلیردی. بوردا قیش گونلری چورک یاپماق اوچون تندیر، دیوار اوجاغی، بیش دوش آلتلری، قاب قاجاق، چاناخ چومبز، الک قلبیر، بوغدا تایلاری، مکه قونداقلاری وآیری قیویر زیویر وار ایدی.
حیط سسسیز سمیرسیز دولغون بیر یای گئجهسینین اولدوزلو و سرین قوینوندا گئجهلهییردی.
حیط دن کئچن بالاجا آرخین سولاری قونشو حیطین گیلیفیندن گیررکن اوچ قاریشلیق بیر شیریمدان تؤکولرک حیطی سو سسی و یاز نفسیندن داشدیریردی. سو اوزو ایله قارلی زیروه لر و یاشیل درهلرین مئهینی و شئهینی گتیریردی. اوغلانا ائله گلدی کی آرخ، بهشت باغلاریندان آخیب گلیر. سولار یاشامین ازلیندن ابدینه ساری آخماقدا ایدیلر سانکی. سویون سرینلیگی ایلیگه ایشلیر و گوموشو کؤپوکلری اورک سووزلوغونو سوواریردی. جاماخ و بالیق قوخوسو اوغلانین وارلیغینی چولقاییردی. لحظهلر اوزانان کیمی ایدی. اوغلانین اورک دویونتولری بئله هوپموشدو. نفس چکمک احتیاجی دویموردو. سانکی هر نه دایانمیشدی، بیرجه حیطین اورتاسینداجا آخان آرخدان ساوای، آیسیز، دی گلدین اولدوزلو بیر گئجه ده. بو مونیس گئجه ده قارانلیق اوکووار اوزونو گؤرسدیر و اولدوزلار اوکووار گؤزللیک ساچیردیلار. سایریشان اولدوزلارین گوی ایشیقلاری آرخدا آخان سویون سرین نفسی کیمی جانا یایلیر و سومویه ایشلهییردی. بیر دن گیلیفدن حیطه بیر قوجاق ایشیق دوشدو. ایشیق، آینا سولارین اوستونده شیغاییب تندیر چارداغی و توت آغاجینی آدلادی و آشاغی گیلیفدن ائشیگه، یاناشی کوچهیه، یول آلدی. اوغلانین سوسقون اورهگینه آزجا هنیر گلدی. اورهگی دؤیونمهیه باشلادی، دؤیونتولر گئت گئده چوخالدی، ائله کی دؤیگولری قولاق پردهلرینده بئله، دؤیولدو: «حتماُ فیروزه قابلاری یوماغا گلیب.»
فیروزه قابلاری آرخین قیراغینا قویدو؛ سونرا سلیقه ایله یویوب سودان چکدی، یاشیل رنگلی سلهسینه ییغدی. فیکرینه بئله گلدی کی فنارینین ایشیغی گیلیفدن آشاغی حیطه دوشوب. بو حالدا یونگول بیر مئه اسدی. آرخین قیراغیندا اولان آلما آغاجیندان بیر قیرمیزی آلما سویا دوشدو. قیز آلمانی توتماغا جان آتدی، آما شیلتاق سولار قیزجیغازین اوزون بارماقلاری آلمایا چاتمادان آلمانی آخیدیب گیلیفدن کئچیردیلر. اوغلانین گؤزلری، هله سودا عکس اولان ایشیق شیرناقلاریندان دویمامیشدی کی کیچیک شلالهدن بیر قیرمیزی آلما دوشدو: شاراپ… بیر گلین آلماسی!
اوغلان گؤیده آلمانی توتدو و اختیارسیزجاسینا اورهگینین تکیندن پیچیلدادی: فیروزه…….
بئله لیک له اونلار ایلک اوشاقلارینین آدینی «آلما» قویدولار. بویا باشا چاتسین.
یاش آتدیم قورو گلدی


text:
دیلین جمعیت حیاتیندا روْلو
عادل بابایئو *
جمعیت حیاتینین ائلهبیر ساحهسی یوخدورکی، اورادا دیلدن استفاده ائدیلمهسین. جمعیت اؤزونون مؤجودلوغو گلیشمهسی اوچون دیله بوْرجلودور. اگر دیل اولماسایدی، اینسانلار نهاینکی چاغداش اینکشاف مرحلهسینه چاتابیلمزدیلر، هابئله کوْللئکتیو (=اشتراکی، گروهی) شکیلدهده بیرلشه بیلمزدیر. یعنی دیل ـ اونسیّت اولماسا، اینسانلار اؤزلری نه فرد، نهجمعیت عضوو اولا بیلیردی. بشریتین اینکیشافیندا چوْخلو کشفلر اولموشدور. لاکین بوتون بشریتین کشفلرینین هئچبیری اؤز اؤنمینه گؤره دیلله موقایسه ائدیله بیلمز. اصلینده دیل و جمعیت قارشیلیقلی آسیلیلیق موناسیبتیندهدیر. دیل جمعیتین وارلیغی اوچون هانسی روْلو اوْینامیرسا، جمعیتده دیلین یاشاماسی و اینکشافی اوچون همین روْلو اویناییر. اگر دیل اولماسا، اینسانلار بیرـ بیرینی باشادوشمهسه، مختلیف اقلیملردن اولان اینسانلار آراسیندا نئجه موناسیبتلر یاراندی؟ دیل اولماسا، اینسانلار بیرـ بیریایله یالنیز حئیوانلارین اولدوغو سوییهده آنلاشا بیلردیلر. بو ایسه اینسان جمعیتینین، بشریتین عمومی اینکیشافینی تأمین ائدهبیلمزدی. بوحاقدا ماراقلی بیر فاکتی خاطیرلاماق یئرینه دوشردی.
هیند یازیچیسی «بالوانتی هارش» سؤیلهییر کی، «بئش اؤلکهنین (چین، ژاپون، کوره ، ویئتنام و هیندوستان ) یازیچیلاری مسکوادا اولارکن بیر یئرده بیر ایسطولدا ناهار ائدیردیلر. همین گونه کیمی بیز بیرـ بیریمیزله شخصاً تانیش دئییلدیک، یالنیز دیلیمیزه ترجمه ائدیلهرک قزئت و ژورناللاردا درج ائدیلن اثرلریمیزه گؤره بیرـ بیریمیزی تانییردیق. گؤروشده اشتراک ائدهن یازیچیلار بیرـ بیرینین آرخاسینجا قالخاراق ساغلیقلار دئییر، ایکی کیشی و اوچ قادیندان عبارت ترجمهچیلر ایسه اونلارین دئدیکلرینی بیزه چاتدیریردیلار. بیز باشیمیزین اشارهسیله راضیلیغیمیزی بیلدیریر، بیرـ بیریمیزین الینی سیخیر، قوجاقلاییر، اؤپور، دونیا یازیچی لارینین ساغلیغینا، خالقلار آراسیندا صلح و دوستلوق شرفینه ساغلیقلار دئییردیک.
اگر بیزیمله ترجمهچیلر اولماسایدی اوندا بیز باشقا بیر دیلینـ حرکت دیلینین، ال دیلینین کؤمهیینه محتاج اولاردیق. بئش مختلیف اؤلکهنین بوش دیلی الین بارماقلاری کیمی بیرـ بیریندن آیریلدی. لاکین ترجمهچیلر همین بئش بارماغی بیرلشدیریر، بیرـبیرینه محبت و احتراملا باغلاییردیلار. ترجمهچیم منی هر یئرده موشایعت ائدیردی. منیمله بالئته، تئاتر تاماشالارینا، میتینگه، کونفئرانسا، وردیش اویونلاری اولان یئرلره، ماغازالارا گئدیردی. منی ماراقلاندیران هرشئیی او، یورولمادان ترجمه ائدیردی. آنجاق بیر دفه ندنسه ترجمهچیم یوخ ایدی و من ناهار ائتدییم زامان سو ایچمک ایستهدیم. چونکی من بیر هیندلی کیمی چوخلو سو ایچیرم، ائلهبیل قیدالیق قورشاغین ایستیلییی منیم سوموکلریمه چؤکموشدو. لاکین من نه ایستهدییمی ایسطوْلا خدمت ائدن آداما باشا سالا بیلمهدیم. ایستکانی گؤتوروب آغزیما یاخینلاشدیردیم. خدمتچی گئدیب چاخیر گتیردی. من اؤز دیلیمیزده اونا دئدیم: «چوخ ساغ اوْل، ایستهمیرم». بوندان سونرا اوْ، اوّلجه منه آراق گتیردی، من اونودا قایتاردیم. سونرا ایسه قهوه، معدنی سو، مئیوه شیرهسی، بیر سؤزله عقلینه هرنه گلدی گتیریب وئردی. یالنیز بیرجه عادی سویو گتیرمهدی. اشاره دیلی منیم محض نه دئمک ایستهدییم اونا چاتدیرا بیلمهدی.»(۱)
بو میثال دیلین جمعیت، گئنیش معنادا بشریت اوچون نه درجهده بؤیوک اؤنمینه مالیک اوْلدوغونو چوخ آیدین شکیلده گؤستریر. ایندی یئر اوزونده اوچمینه قدر دیل واردیر. بونلار واسیطهسیله یئر کورهسینین بوتون گوشهلرینده اولان آداملار بیرـ بیریله اونسیّت یارادا بیلیر.
بیرخالقین حیاتیندا دیل هانسی روْلو اوْیناییر؟ یاخشی دئییلمیشدیر کی دیل ملت وارلیغینین بیرینجی بلکهده یئگانه عامیلیدیر. خالقین مستقللیگی فوْرمالاشمیش اولماسی اونون آنا دیلینین وارلیغیندان آسیلیدیر. اگر بیر خالقین آنا دیلی یوخدورسا، همین خالق یاشایا بیلمز. بورادا آنا دیلی ایله آنا وطنی موقایسه ائتمک اولار.
وطنین ملت و یا خالق اوچون اهمیتینی کیچیلتمهدن دئمک اولارکی، اونلارین وارلیغی اوچون دیل داها واجیبدیر. بئله کی، تاریخ نئچهـ نئچه وطنسیز خالق تانییر، آمما اونلار آنا دیللری اساسیندا نهاینکی اؤز ملی وارلیقلارینی قورویوب ساخلامیشلار، ها بئله ملی مدنیتلرینیده یاراتمیشلار؛ و یاخود بیر خالقی اؤز اؤلکهسیندن باشقا یئره کؤچورسن اوْ، اؤلمز، اؤز دیلی اساسیندا اؤزونون تاریخینی، ادبیاتینی، علمینی و… یاشادا بیلر. بونون عکسینه اولاراق بیرخالقین هر شئیی وار. اونو مادی جهتدن ماکسیموم تأمین ائت، وطنی لالهزارا چئویر، آمما آنا دیلینی الیندن آل. همین خالق اینسان کیمی یاشایار، آمما ملت اولاراق اؤلر. دیلین بیر نفر اوچونده اؤنمی واردیر. دوغرودور، دیل عمومی جمعیته مخصوصدور. بونونلا بئله، آیریـ آیری فردین جمعیت عضوو اولا بیلمهسی اوچون اونون دیلینی بیلمهسی واجیب شرطدیر.
دیل بیلمک آیریجا گؤتورولموش بیر فرد اوچون نه کیمی اهمیته مالیکدیر. اولاً، ناحاق یئرده دئمیرلرکی، دیل هنر صاحیبی خزینهسینین آچاریدیر. نئچه دیل بیلسن بیر او سایدا آدامسان و… بس، عمومیتله دانیشا بیلمهینلر، لاللار جمعیتده نه کیمی موقع توتورلار؟
اتک یازی:
* : یازینی عرب الیفباسینا کؤچورن: همت شهبازی
۱) باخ: ا.س.بایراموف، اینسان دانیشماغی و فیکیرلشمهیی نئجه اؤیرنمیشدیر، صص ۹ـ ۲۸


text:
اد یازیلیم
اد یازیلیم (اینگیلیسجه: Id Software) یان قۇرولوش و یا تابعه شیرکت. بۇ شیرکت ویدئو اوْیون ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. باش مرکزی ریچاردسون، تکزاس شهرینده یئرلشیر. چالیشان ایشچیلرینین ساییسی 200 نفر اوْلوب.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Keen3Gameplay.png
- Doom ingame 1.png
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ QuakeCon 2011 Carmack's Keynote. youtube (August 5, 2011). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on November 25, 2011. یوْخلانیلیبAugust 6, 2011.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Id Software»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده اد یازیلیم گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.