text:
تورك كولتورونده آنا قاورامی
یازان : محرم كایا
كؤچورن : عباس ائلچین
آنا، اینسانین حیاتی نین باشلانغیجی اولدوغو اوچون بیر چوخ كولتورده، میتولوژیده چئشیدلی آنلاملار، قوتساللاشدیرمالار قازانمیشدیر. تورك میتولوژیسینده ده آنا ایشله وی چئشیدلی عونصورلره راست گلمكده ییك. آما بونلارا گئچمه دن اؤنجه ایلكل سورو توپلولوغوندان آوجی توپلاییجی توپلوما گئچیلدیگینده، قادینین بیتكی، میوه توپلاییجیلیغی یاپماسی و ایلكل تاریمی باشلاتماسییلا قوتساللاشدیریلدیغینی دا بلیرتمه میز گره كیر.[2]تورك میتولوژیسینده آغاجدان تؤره مه نین سببی ده بو گئچیم طرزیله باغلانتیلی دیر.[3]
شامانلیق یاپانلارین قادین اولوشو، شامان ارككلرین قادینلیقلا ایلگیلی عونصورلری اوزرینده داشیمالاری، توپلومون قوتساللا بوتونلشمه لرینی ساغلاماق اوچوندور. بو قوتساللیق دا یئنه قادینین دوغورغانلیغییلا و بیتكی توپلاییجیلیغیندان قایناقلانان گئچیم طرزینه باغلی اوجالتمایلا ایلگیلیدیر.[4] اركك اگمن یاپی نین كؤكلشدیگی توپلولوقلاردا شامان قادینلار بؤیوك آیینلره قاتیلاماماقدادیر. آیریجا دیشاریدان آلینان گلینین قبیله نین بؤیوك تؤرنلرینه قاتیلاماماسی نین قبیله تانریسینا یابانجی اولماسیندان قایناقلاندیغی بلیرتیلیر. قازاق، قیرغیزلاردا دیش ائولیلیكله ائوه آلینان قادین، ائوین، چادیرین آتش یاخیلان یئریندن یوخاری گئچه بیلمز. بو دا ائوده كی آتا روحونا سایغیسیزلیق ائتمه مك شكلینده یوروملانیر.[5]
تورك میتولوژیسینده آنا ایشله وینی اوستله نن تانری، قوتسال روح و وارلیقلاری آنتروپوگونیك میتلرده گؤرمكده ییك.
تورك میتولوژیسینده آنتروپوگونی
آنتروپوگونیك میتلرده، ایلك اینسانین، سویلارین یارادیلیشی، تؤره ییشی آنلادیلیر. ایلك اینسانین یارادیلیشی نین آنلاتیلدیغی میتلر، كوزموگونیك میتلرین ایچینده یئر آلیر. ائوره نین، دونیانین، طبیعتین یارادیلماسی، ماكرو-كوزموسو اولوشدورسا، اینسانین یارادیلماسی میكرو-كوزموسو اولوشدورماقدادیر. ائوره نین یارادیلماسیندا قوللانیلان توپراق، گیل، آغاج، قامیش كیمی عونصورلرین اینسانین یارادیلماسیندا دا قوللانیلماسی بو دوشونجه نی دستكله مكده دیر.[6] تورك میتولوژیسینده، داغدا، داغین اتگینده كی ماغارادا، آغاجدا دوغوم موتیفلری ده كوزمولوژیك اینانیشلارلا بیرلشمكده دیر. داغ، آغاج نئجه دونیانین اكسه نی، دایاناغی، مركزی ایسه اینسان دا دولاییسییلا بو كوزمولوژی نین تملینده یئر آلماقدادیر.
بونون ان اؤنملی سببلریندن بیری ده اینسانین وار اولوشو ایله ائورنده كی بوتونلوگه، قوتسال وارلیقلارین دونیاسینا قاتیلما ایستگی دیر. بئله لیكله اینسانین وارلیغی و حركتلری دینی بیر آنلام قازانماقدادیر. آیریجا " توم اینسان داورانیشلاری "illo tempore in" تانریلار ویا مدنی لشدیریجی قهرمانلار طرفیندن احداث ائدیلمیشدیرلر؛ بونلار یالنیزجا چئشیدلی ایشلری، چئشیدلی بسلنمه بیچیملرینی، چئشیدلی عشق و ایفاده شكیللرین وب. اورتایا قویماقلا قالمامیشلار، عینی زاماندا گؤرونوشده اؤنمسیز اولان حركتلری ده اورتایا چیخارتمیشدیرلار. " [7] حیات و اینسان بدنی ده بو شكیلده قوتساللاشدیریلمیش اولور.
قانداش، جینسل، یئتیشكین توپلولوقلارینا قاتیلماق، اؤلوم و تكرار دوغوم سیمگه چیلیگی ایله ایلگیلی تؤرنلرله گئرچكله شه بیلمكده دیر. بو تؤرنلر سیراسیندا ائوره نین، دونیانین، اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی قوتسال آنلاتیلارین دیله گتیریلدیگی گؤرولمكده دیر.[8]
آلتایلار و یاكوتلاردان درلنن یارادیلیش میتلرینده، ایلك اینسانین یارادیلیشی، كوزموگونیك بوتونلوك ایچینده آنلاتیلیر. وئربیتسكی’نین درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده، تانری اولگن، یئری، گؤیو و اینسانی یارادیر. ایلك یارادیلان اینسانلار تانری قاتی اولان آلتین داغدا بولونماقدادیرلار. گؤیدن قووولونجا دونیایا اینرلر. وئربیتسكی’نین یایینلادیغی بو آنلاتی نین گئنیش اؤزه تی، اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی بیر چوخ عونصورو ایچردیگی اوچون یارارلی اولاجاقدیر. " اولگن بیزیم دونیامیزدا یئددی اركك جینس اینسان و او قدر دا آغاج یاراتدی. اینسانین كمیكلری قامیشدان، ووجودو ایسه پالچیقدان یارادیلدی. اینسانین بدنی یارادیلدیقدان سونرا اولگن اینسانین قولاغینا و بورنونا اوفوردو. اینسان جانلی و دوشونن بیر وارلیق حالینه گلدی. اولگن قولاغا اوفورونجه روح، بورونا اوفورونجه ده عاغیل گیردی. یئددی اینسانی یاراتدیقدان سونرا اولگن آلتین داغین بولوندوغو دوغو یؤنونه یؤنلدی، بیر اركك و بیر آغاج داها یاراداراق آلتین داغین باتی جبهه سینه قویدو.
اولگن سككیزینجی آدامین روحونا و آغلینا چوخ اوفوردو و اونا بئله دئدی: من یئگی و كؤتویو یارادیرام، سن ده هركسی یؤنت، كیمه آجلیقدان، كیمه توخلوقدان اؤلوم وئر، كیمه ده بوللوق وئر! سن بیل… سككیز آدامی یاراتدیقدان سونرا اولگن یئددی ایل اونلاری گؤزتیمسیز بوراخدی. بو زامان ظرفیندن سونرا باخینجا گؤردو كی، سككیز آدام اولدوغو كیمی دورور. سككیز آغاج ایسه یئددی كول حالیندا بویوموش. اولگن بونو گؤرونجه بئله دئدی: نه اوچون بئله آغاجلار چوخالمیشلار دا اینسانلار یوخ؟ او زامان آلتین داغداكی سككیزینجی آدام جواب وئردی: دیشیسی اولمادان نئجه چوخالیرلار؟ اولگن اونا بئله دئدی: یاراتما آنیندا من سنه سن بیل، سن بیل؛ كیمین آج اولدوغونو، كیمین یئتیشه جگینی، یئگی لیگی و كؤتولوگو سن بیل، دئمیشدیم. سن ایندی یئددی كیشییه گل، من اوچ گون سونرا سنه دؤنه جگم. سككیزینجی اینسان یئددی كیشییه گلدی و اؤز اؤزونه بئله دئدی: اولگن منه سن بیل، سن بیل دئمیشدی. ایندی نه یاپیلاجاغینی بیله جگم. اولگن’ین یاراتدیغی كیمی قادینلاری یاراتماغا باشلادی. قامیشدان كمیكلر، پالچیقدان بدن یاپدی. فقط یاپمیش اولدوغو شئیلر الینده قیریلدی، داغیلدی، اللرینده بوروشدوردو. اوووج ایچینده توتاراق اونا اوفوردو… بو آرادا اولگن طرفیندن گؤندریلن بیر كؤپك آغزیندا بیر مكتوبلا گلدی. بو مكتوبدا سككیزینجی آداما مایتره آدی نین وئریلدیگی یازیلی ایدی.
اوچونجو گون اولگن مایتره’یه گلدیگینده، یاپیلان سون قادین هنوز جانسیزدی. مایتره اولگن’ی قارشیلاماغا گئتدی. اؤز یاراتیقلارین گؤزتمه سی اوچو كؤپگی گؤره ولندیردی. ارلیك ده اؤزللیكله بونو بكله ییردی. هنوز تاماملانمامیش یاراتیقلارا گله رك اونلارا اؤز نفسی ایله اوفوردو. بو شكیلده روح و آغیلی اینسانا یئرلشدیردی. فقط اینسان اولماسی گركدیگی كیمی دئییلدی؛ روحو ایلان كیمی كیندار و پیس قوخوردو. مایتره بو اولایدان خبرسیزدی. اولگن’ی قارشیلادیغیندا اونا بئله دئدی: سن منه، سن بیل، سن بیل دئمیشدین. من ده اینسان-قادینی یاراتدیم، فقط اونلارین هنوز روحو (جانی) یوخ، سنه سورماغا گلدیم. یاراتماغی می یوخسا یاراتماماغی می امر ائدیرسن ؟ اولگن بیردن بئله سؤیله دی: همن گل اؤنه قوش! مایتره دؤندوگونده اؤزو یاپمیش اولدوغو اینسانلاری جانلی اولاراق گؤرونجه، [...] كؤپك نه اوچون ارلیك’ی بوراخدین، او سنی نئجه آلداتدی؟ دئدی. كؤپك بئله جواب وئردی: ارلیك منه كورك، آیاق قابی و یئدیگیم زامان اؤلمه یه جگیم لذتلی یئمكلر وئرجگینی وعد ائتدی… مایتره اؤنجه لری اینسانلار كیمی حیات سورن؛ یئییب ایچن، اینسانلارلا قونوشوب آنلاشان كؤپگه بو گونكو نیتلیكلری جزا اولاراق یوكله دی.
داها سونرا مایتره یئددی اركگی چاغیردی و اونلارا ارلیك’ین یاراتمیش اولدوغو قادینی گؤستره رك، بو قادینی ایچینیزدن كیم آلیر، دئدی. هیچ بیری مایتره’یه سس چیخارمادی. مایتره، یئددی كیشیدن بیری نین الیندن توتاراق قادینا گتیردی. قادینین یانینا گتیریلن كیشی بئله دئدی: بو كیشی نین صورتی، روحو باشقا و كؤكوسو دایانیلماز. مایتره دیگرینی گتیردی. او دا عینی شئیلری سؤیله دی. اوچونجو كیشی ایسه سورعتله قاچدی و گیزلندی. بو آرادا اولگن گلدی. دیگر دؤرد ارككدن بیرینی تارگین نام(Targın Nam) دئیه آدلاندیردی. اولگن، تارقین نام’ین ایكی طرفیندن قابیرغا كمیكلریندن توتاراق قادینی یاراتدی. ارلیك طرفیندن جانلاندیریلان قادین و اوندان اوره ینلر، مایتره طرفیندن ایكی دنیز آراسیندا بولونان و گونش و آی گؤرمه ین بیر یئره حبس ائدیلدی…
اینسانلار ارلیك طرفیندن قاندیریلدیقدان سونرا، بو سوچلاریندا دولایی مایتره اونلاری " آروون سودون (Aruun Sudun)" دان دونیایا قووار. بو آرادا اونلار آرتیق آروون سودون’داكی نیتلیكلری داشیمازلار. شون آنداكی نیتلیكلرله جزالاندیریلیرلار؛ چئشیدلی خسته لیكلر، قادینلارین دوغورماسی وس. " [9]
رادلوف’ون درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده ده بنزر عونصورلر بولونور. تانری دونیایی یاراتدیقدان سونرا، بیر آغاج گؤرور. " دالسیز بوداقسیز بیر آغاج بیتمیشدی. بو آغاجی تانری گؤردو و " داللاری اولمایان آغاجا باخماق خوش بیر شئی دئییل؛ بونا دوققوز دنه دال بیتسین! " دئدی. آغاجدا دوققوز دال بیتدی. تانری یئنه بئله دئدی: " دوققوز دالین كؤكوندن دوققوز كیشی تؤره سین و بونلاردان دوققوز اولوس اولسون! " " [10]
داها سونرا ارلیك، تانری نین یاراتدیغی اینسانلاری، حئیوانلاری، قوشلاری گؤرور، اونون كیمی یاراتماق ایستر. اینسانلارین بیر طرفینده كی میوه نی یئییب دیگر طرفینده كیلره توخونمادیقلاری بیر آغاجی گؤرونجه، بونون سببینی سورار. او طرفی تانری نین یاساقلادیغینی اؤیره نینجه، بكچی ایلانین آغزینا گیریب تؤرونگی’ی(Törüngey) و قاریسی ائژه(Eje)’نی میوه لری یئمه لری قونوسوندا قاندیریر. یئددیكلری آندا توكلری تؤكولور، اوتانیرلار. گئری دؤنن تانری، هرشئیی اؤیره نیر. ائژه’یه اؤز یارادیجیلیق وصفینی یوكله یرك، اونو اینسان دوغورماق، دوغوم سانجیلاری چكمكله جزالاندیریر. تانری، تؤرونگئی’یی ارلیك’ه اویدوغو اوچون، اؤز آیدینلیق دونیاسیندان محروم ائدیب یئر آلتینداكی قارانلیق دونیایا گؤندرمكله تهدید ائدر. ارلیك’ی اوچ قات یئرین آلتیندا قارانلیق دونیایا گؤندرمكله جزالاندیریر. مایتره گلیر، اینسانلارا آرابا یاپماغی، اوت كؤكلری و ایسیرغان اوتلاریندان یئمك یاپماغی اؤیره دیر. مانگداشیره ده(Mangdaşire) اینسانلارا اولتایلا (قارماق) بالیق آولاماغی، توفنگ باروت ایجاد ائدیب سنجاب وورماغی، حئیوان بسله مگی اؤیره دیر.[11]
بو آنلاتیلاردا اینسانین توپراق، گیل، آغاج ویا قامیشدان، تانری ویا تانری نین گؤره ولندیردیگی قوتسال بیر روح طرفیندن، بورنونا، قولاغینا اوفله نرك یارادیلدیغی آنلادیلیر. ائوره نین تمل عونصورلری اولان توپراق، سو و آغاج اینسانین دا اؤزو اولور. بو میتلرده دیققتی چكن ان اؤنملی عونصور دا، اینسانلارین اویغارلاشدیریجی بیر قوتسال روح طرفیندن گئچینه بیلمه لری و بسلنه بیلمه لری اوچون ائییتیلمه لری دیر. توپلاییجیلیق و اووجولوق ان اؤنملی گئچیم فعالییتلری اولاراق قارشیمیزا چیخار. بو میتلری اولوشدوران توپلوملارین كؤكلرییله ایلگیلی فیكیر صاحیبی اولوروق. حئیوانلارین و بیتكیلرین اونلارین حیاتینداكی روللاری نین سالت گئرچك دونیا اساسیندا دئییل میتولوژیك دوزیده ده ایشلندیگینی گؤروروك.
ایلك اینسانین یارادیلیشییلا ایلگیلی بیر باشقا متن ده اون بشینجی یوزایلده تورك-مملوك قایناقلاریندا گئچیر. آیبك اد-دئوادای’نین تاریخ كیتابیندا، هیجری 211 ایلینده اولو خان آتا بیتیكچی آدلی توركجه كیتابین، فارسجا ترجومه سیندن آلیندیغی بلیرتیلمیشدیر. افسانه یه گؤره ایلك چاغلاردا یاغموردان اولوشان سئللر قاراداغجی دئییلن داغداكی ماغارایا چامور سوروكلر. بو چامورلار ماغاراداكی اینسانا بنزه ین یاریقلارا تؤكولور. سو و توپراق یاریقدا دوققوز آی قالیر، روزگار اسر، گونشین ایسیسی (اتش) پیشیریر. اركك، گونشین چوخ سیجاق اولدوغو ساراطان (یئنگج) بورجوندا، قادین ایسه یاز سونوندا گونشین سیجاقلیغینی ایتیردیگی سونبوله (باشاق) بورجوندا میدانا گلیر. اركگین آدی آی آتام، قادینین ایسه آی-وا’دیر. ایكیسی ائوله نیرلر، دونیایا قیرخ اوشاق گلیر. بونلار بیربیرلرییله ائوله نیب چوخالیرلار. آنا و بابالاری اؤلونجه چیخدیقلاری ماغارایا گؤموب آغزینی آلتین قاپییلا قاپادیلار، چیچكلر قویدولار. بو متنده اؤزللیكله ائوره نین، دونیانین دؤرد عونصوردن اولوشماسییلا باغلانتیلی اولاراق اینسانین دا بونلاردان میدانا گلدیگی آنلاتیلمیشدیر. ایسلامی كولتور چئوره سینده سون درجه طبیعتچی بیر باخیش آچیسییلا یارادیلیش آچیقلانمیشدیر. آیریجا آتااركیل دوشونجه نین ائتكیسییله قادینین اكسیك اولدوغو، چونكو اونون تام یارادیلابیلمه سی اوچون مؤوسومون ، سیجاقلیغین یئترلی اولمادیغی وورغولانیر. تك تانریلی دینلرده قارشیمیزا چیخان آدم و هاووا’دان چوخالان اینسانلار موتیفی ده بورادا یئر آلمیشدیر. آیریجا وئربیتسكی و رادلوف’ون متنلرینده اینسانا ائتیك دگرلر یوكله نیركن بو متنده بئله بیر عونصورا راست گلمیریك. اؤنجه كی متنلرده یئگی لیك و كؤتولوك آیریمی یاپیلمیش، گؤی اوزو، تانری و قوتسال روحلار یئگی، یئر آلتی و ارلیك كؤتولوگون تمثیلجیسی اولموشدورلار. آیریجا اینسانا یئگی و كؤتوگو ترجیح ائتمه حاققی وئریلمیشدیر.[12]
رادلوف’ون آلتای’دا لئبدد تاتارلاریندان درله دیگی یارادیلیش میتینده، قادینین یارادیلماسینا شئیطان سبب اولماقدادیر. " تانری اؤنجه یئر اوزونده تك باشینا یاشایان اینسان یاراتدی. بو اینسان اركك ایدی. بیر گون تانری’نین یاراتدیغی اركك اویوركن شئیطان اونون كؤكسونه باسدی. بونون اوزرینه اركگین قابیرغالاریندان بیر كمیك آیریلاراق یئره دوشدو. بو كمیك بیراز داها اوزانینجا، بوندان قادین مئیدانا گلدی. " [13]آتا اركیل دوشونجه نین حاكیم اولدوغو بو آنلاتیدا اركگی تانری، قادینی ایسه شئیطان یاراتمیشدیر.
رادلوف’ون آلتای’دا قارا اورمان تاتارلاریندان درله دیگی یارادیلیش میتینده ده بنزر بیر آنلاییش حاكیمدیر. " اول زاماندا بؤیوك پایانا اینسان یاراتمیشدی. فقط اینسانا جان (روح) وئرمیردی. او، جان ایسته مك مقصدیله بؤیوك قودای’ا گئتدی. كؤپگه ده بئله دئدی: سن بورادا دور، هاولا و دیققتلی اول! كؤپك اورادا قالدی. بونون اوزرینه ارلیك گله رك كؤپگی قاندیرماق مقصدیله قونوشماغا باشلادی: سنین قیللارین یوخ، من سنه اونلارین آلتین اولانلارینی وئرجگم. سن ده منه بو جانسیز اینسانی وئر، دئدی. كؤپك آلتین قیللاری الده ائتمك اوچون اینسانی اونا وئردی. ارلیك ایسه اینسانی باشدان آشاغی توپورجگه بویادی. قودای جان وئرمك اوچون گلدیگینده ارلیك قاچدی. قودای توپورجكلی اینسانا باخدی، فقط اونو تمیزله یه بیلمه دی و ترس چئویردی. بو اوزدن توپورجك اینسانین ایچینده قالدی. سونرا قودای كؤپگی دؤیه رك بئله دئدی: كؤپك، سن فنا اولاجاقسان! اینسان سنه نه ایسترسه یاپسین، سنی دؤیسون، اؤلدورسون، سن تمامی ایله بیر كؤپك اولاجاقسان، دئدی. " [14]اینسان، تانری طرفیندن یارادیلدیغیندا تمیزدیر، فقط ارلیك اینسانین روحونو كیرله دیر. اینسانین ایچ دونیاسی كؤتودور، كیرلی دیر شكلینده كی دوشونجه نین تملی، یارادیلیشدا، كؤكنده، ارلیك’ه باغلاناراق ایضاح ائدیلمیشدیر. بو میت، ایستانبول’دا و ارزروم’دا درلنن ایكی افسانه ایله اولای هؤرگوسو آچیسیندان بنزر عونصورلره صاحیب دیر. ساده جه قودای و ارلیك یئرینه آللاه و شئیطان دئیه آدلاندیریلان شخص كادروسویلا فرقلی لیك گؤستریر.[15]
اونو (هاروا) هولمبرگ’ین یایینلادیغی بیر یاكوت افسانه سینده، ایلك اینسانین یارادیلیشی بئله آنلادیلیر: " تانری دونیانی یاراتدیقدان سونرا، ایچینده یئددی داش اینسان صورتی نین بولوندوغو داشدان بؤیوك بیر ائو یاپار. بو كز آدام اینسان صورتلرینه بكچیلیك اوچون بوراخیلیر. شئیطان چیپلاق اولان آدام’ا ییرتیلماسی مومكون اولمایان بیر پالتار وئرجگینی سؤیله یرك اونو قاندیریر و صورتلره یاخینلاشیر. بونون اوزرینه اونلار كیرله نیر و توپراق حالینه گلیر. داها سونرا تانری یاپتیغی صورتلره باخماغا گلینجه دورومو گؤرور و بكچینی آزارلاییب بیر كؤپگه دؤنوشدورور. یاراتدیغی صورتلرین ده ایچینی دیشینا چئویریر و اونلارا روح اوفلر. " [16]
یئنه هولمبرگ’ین وئردیگی بیر آلتای آنلاتیسیندا ایلك اینسانلار بئله یارادیلمیشدیر: " تانری اولگن، اتلری اوچون توپراغی، كمیكلری اوچون داشی قوللاناراق ایلك اولاراق اركگی سونرا دا اونون قابیرغا كمیگیندن قادینی یارادیر. اونلارا روح وئره بیله جك بیرینی آراماق اوزره بولوندوغو یئری ترك ائدر و سؤز قونوسو جوتی بكله مه سی اوچون تویسوز بیر كؤپگی یوخدان وار ائدر. آنجاق ارلیك’ین دیشقیسینی(نجیس) یئین كؤپك توكلرله قاپلانینجا، شئیطان’ین یارادیلان ایلك جوته یاخینلاشماسیندا معذور گؤرمز. شئیطان، بیر قامیش بورونو آنوسدن سوخاراق اویوماقدا اولان جوتون ایچینه روح اوفلر. اولگن گئری دؤندوگونده، اینسانلاری یالنیز گؤرونجه، یئنی بیر اینسان یارادیب یارادمادیغیندان شویهه له نیر. بئله جه دوشونوركن بیر قورباغا اورتایا چیخار و بو مخلوقلار اوچون (كؤتو روحا صاحیب اولمالاریندان دولایی) اؤزونو سوروملو حیس ائتمه مه سینی، اونلارا یاشاماق و اؤلمك خوصوصوندا قرار حاققی تانیماسینی سؤیلر. بونون اوزرینه اولگن اونلارا یاشاما ایذنی وئریر. " [17]
بورایا قدر اؤزتله نن ویا آلینتی یاپیلاراق آختاریلان متنلرده، اینسانین توپراقدان یارادیلماسی، تانری نین اونا اوفله یرك روح و حیات وئرمه سی، قادینین اركگین كمیگیندن یارادیلماسی، اینسانلا آغاجین تانری قاتیندا یئر آلمالاری، كؤتو روح اولان ارلیك طرفیندن اینسانلارین آلداتیلماسی، تانری نین سؤزونه اویمامالاری، تانری نین قاتیندان قووولمالاری، كیتاب-ای موقدس’له بنزرلیكلر داشیماقدادیر. یئنه ده آلتایلیلاردان درله نن یارادیلیش میتولوژیلرینده ساده جه اینسان تورونون دئییل، اینسان سویلاری نین چئشیدلی شكیللرده یارادیلیشلاری دا آنلاتیلمیشدیر.[18] اون دوققوزونجو یوزایلده درله نن بو متنلرده، بیر چوخ كولتوردن، اینانیشدان ائتكیلنن شامانلیغین ایچینده، تك تانریلی دینلرین اولدوغو قدر، هیند اینانیشلاری نین ائتكیسی نین بولونماسی نورمالدیر.
ایلك اینسان آدم’ین یارادیلیشی، ایسلامی آنلاتیلاردا، قورآن’ین چئشیدلی آیتلرینده، حدیثلرده یئر آلیر. بو عونصورلرله آلتای و یاكوت آنلاتیلاری آراسیندا بنزرلیكلر بولونور. اؤزللیكله آدم’ین قابیرغا كمیگیندن هاووا’نین یارادیلماسیندا اولدوغو كیمی. بو دوروم خیریستییانلیق و ایسلامییت’ین شامانلیغا ائتكیسی اولاراق یوروملانیر. فقط بو دوروم ترسی ده اولابیلیر. حدیثلرده، آللاه، آدم’ی یاراتماق اوچون گركلی اولان توپراغی آلماق اوزره دونیایا، اؤنجه جبراییل’ی، سونرا دا عزراییل’ی گؤندریر. عزراییل’ین گتیردیگی چئشیدلی رنگلرده كی توپراق، سو ایله قاریشدیریلیب قیرخ ایل بكله تیلیر، سونرا دا آللاه اونا باشیندان روح اوفلر.[19] اورتا آسیا’داكی چئشیدلی توپلولوقلاردان درلنن میتولوژیك آنلاتیلارلا ابولقازی باهادیر خان’ین شجره-ای تراكیمه آدلی اثرینده آدم’ین یارادیلماسییلا ایلگیلی بؤلومده بنزرلیكلر گؤرولور.
" اوجا تانری ملكلره، " توپراقدن اینسان یاپیب جان وئره رك یئراوزونده اؤز یئریمه خلیفه بوراخاجاغام " دئینجه ملكلر، " اونلار یوخاریداكی دؤشك ایله آشاغیداكی دؤشگی ضبط ائده بیلمزلر (گؤی اوزونو و یئراوزونو توتا بیلمزلر). او اوزدن سنه عاصی اولورلار، یوخدان یاراتمان داها یئگیدیر " دئدیلر. اوجا تانری " سیز منیم بیلدیگیمی بیلمزسینیز، گئدین توپراقدان بیر كیشی نین صورتینی یاپین " دئدی. عزراییل تانری’نین امرییله یئراوزونده كی هر تورلو توپراقدان آلیب مككه-ای معظمه ایله طائف’ین آراسیندا توپراغی پالچیق حالینا گتیریب آدم’ین شكلینی یاپدیلار.
(آرادان) بیرنئچه ایل گئچدیكدن سونرا اوجا تانری اونا جان وئردی و مین ایل بو دونیادا دوردو. آدم عربجه’دیر. عرب(لر) درییه آدم دئیر، هر شیین دیشینا دری دئیرلر. ملكلر توپراغی، یئری قازیب ایچیندن آلمادیلار، دیشیندا آلیب آدم’ین شكلینی یاپدیلار. اونون اوچون آدم دئدیلر. اونلارین جنّته گئدنلری، اورادان چیخانلاری و یئراوزونده كی یاشایانلاری نین حیكآیه لری خالق ایچینده مشهوردور (خالق آراسیندا بیلینیر). اونون اوچون آنلاتمادیق. " [20]
بو آلینتیدا یئر آلان، تانری نین اینسان یارادیب یراوزونه اؤزونون تمثیلجیسی اولاراق بوراخماق ایستمه سی، اینسانین توپراقدان و سودان (پالچیقدان) یارادیلماسی، تانری نین اونا جان وئرمه سی، توپراغین اوزو ایله، اینسانین دریسی نین وورغولانماسی شامان اینانیشلارینی یانسیتان آلتای و یاكوت آنلاتیلارییلا بنزه شیر.
هون، گؤك تورك و اویغورلارین تؤره ییشلرییله ایلگیلی آنلاتیلاردا ایسه اؤزللیكله حئیوان، آغاج، داغ و ایشیق عونصورلری نین اؤنملی بیر یئره صاحیب اولدوغو گؤرولور.
حئیوان آتا/آنا
چین قایناقلاریندا، سونرادان گؤك تورك و اویغور دؤولتلرینی قوراجاق اولان كاو-چیلارین(Kao-çı) قورددان تؤره ییشییله ایلگیلی افسانه بئله دیر: " كاو-چی قاغان’ی نین چوخ آغیللی ایكی قیزی وارمیش. (بعضی قایناقلار اوچ قیزی واردی، دئییر). بو قیزلار او قدر آغیللی و او قدر یئگی ایمیشلر كی، بابالاری بئله بیر قرارا وارما زوروندا قالمیش. قاغان دئمیش كی: " من بو قیزلاری، نئجه اینسانلارلا ائولندیره بیلیرم! بونلار او قدر یئگی كی، بو قیزلار آنجاق تانری ایله ائولنه بیلرلر! " بونو دئین قاغان، قیزلارینی آلاراق گؤتورموش و بیر تپه نین باشینا قویموش. بورادا قیزلاری، تانری ایله ائولنسینلر دئیه بكله میش. قیزلار بو تپه ده تانرنیی بكله یه دورموشلار. آرادان چوخ زامان گئچمیش. آما نه تانری گلمیش و نه ده اونلارلا ائولنمیش، قیزلار بؤیله بكله شه دورورلاركن، تپه نین اطرافیندا، قوجا و اركك بیر قورد گؤرونموش. قورد، تپه نین اطرافیندا دولاشماغا باشلامیش و بیر تورلو ده، اوراسینی بوراخیب گئتمه میش. (كیچیك) قیز قوردون بو دورومونو گؤرونجه شوبهه لنمیش و باجیسینا: " ایشده بو قورد تانری نین لاپ اؤزودور. من ائنیب ، اونونلا ائوله نه جگم، " دئمیش. باجیسی، گئتمه دئیه ایصرار ائتمیش آما، قیز دینلمه میش. تپه دن اینه رك قوردلا ائولنمیش و بو صورتله كاو-چی خالقی، بو حوكومدارین قیزی ایله قورددان تؤره میش. " اؤگل، بو متنده یئر آلان قوردون اركك، دیگر گؤك تورك افسانه لرینده ایسه دیشی اولدوغونو بلیرتیر. قوتسال بیر داغدا تؤره ییشین گئرچكلشمه سی عونصورونون دا اورتاق موتیف اولدوغونو یازار.[21]
گؤك توركلرین تؤره ییش افسانه لرینده قوردون قوروجو و دوغوروجو بیر ایشله و اوستلندیگی، ماغارانین ایسه تؤره مه یئری اولدوغو آنلاشیلیر. چوو(Chou) سولاله سی نین رسمی تاریخینده یئر آلان، گؤك توركلرین بیرینجی تؤره ییش افسانه سی بئله دیر: " گؤك توركلر (T’u-chüeh)، اسكی هون’لارین (Hsiung-nu) سویلاریندان گلیرلر و اونلارین بیر قولودورلار. اؤزلری ایسه، آ-شی-نا (A-shih-na) آدلی بیر عاییله دن تؤره میشدیرلر. (سونرادان چوخالاراق)، آیری اویماقلار حالیندا یاشاماغا باشلادیلار.
داها سونرا لین آدینی داشییان بیر مملكت طرفیندن مغلوب ائدیلدیلر. (مغلوبییتدن سونرا گؤك توركلر)، بو مملكت طرفیندن، سویجا اؤلدورولدولر.
(تامامن اؤلدورولن گؤك توركلر ایچینده)، یالنیزجا اون یاشیندا بیر اوشاق قالمیشدی. (لین مملكتی نین) عسگرلری، اوشاغین چوخ كیچیك اولدوغونو گؤرونجه، (اونا آجیمیشلار و) اونو اؤلدورمه میشدیلر. یالنیزجا اوشاغین آیاقلارینی كسمیشلر و بیر باتاقلیق ایچینده كی اوتلار آراسینا بوراخاراق (گئتمیشدیلر).
(بو سیرادا) اوشاغین اطرافیندا دیشی بیر قورد پیدا اولدو و اونا ات وئره رك (اوشاغی) بسله دی. اوشاق، بو شكیلده بؤیودوكدن سونرا دا، دیشی قوردلا ار-آرواد حیاتی یاشاماغا باشلادی. قورد دا اوشاقدان بو یوللا بویلو قالدی.
(گؤك توركلری مغلوب ائدن و هامیسینی قیلیجدان گئچیرن لین مملكتی نین) كیرالی، بو اوشاغین هله ده یاشادیغینی دویدو و اونون دا اؤلدورولمه سی اوچون عسگرلرینی گؤندردی. اوشاغی اؤلدورمك اوچون گلن عسگرلر، قوردلا (اوشاغی) یان یانا گؤردولر. عسگرلر قوردو اؤلدورمك ایسته دیلر. فقط قورد (اونلاری گؤرونجه) همن قاچدی و كاو-چ-آنگ Kao-ch-ang (تورفان) مملكتی نین قوزئیینده كی داغا گئتدی. بو داغدا، درین بیر ماغارا واردی. ماغارانین ایچینده ده بؤیوك بیر اووا بولونوردو. اووا، باشدان باشا اوت و چاییرلارلا قاپلی ایدی. چئوره سی ده بیرنئچه یوز میلدن چوخ دئییلدی. دؤرد یانی، چوخ دیك داغلارلا چئوریلی ایدی. قورد، قاچاراق بو ماغارانین ایچینه گیردی و اورادا اون دنه اوشاق دوغوردو.
زامانلا بو اون اوشاق بؤیودولر و دیشاریدان قیزلار گتیره رك، اونلارلا ائولندیلر. بو صورتله ائولندیكلری قیزلار گبه (بویلو- حامیله) قالدی و بونلارین هر بیریندن ده بیر سوی تؤره دی. (ایشده گؤك تورك دؤولتی نین قوروجولاری نین گلدیكلری)، آ-شی-نا عاییله سی ده (بو اون-بویدان) بیریدیر.
اونلارین اوغوللاری و تورونلاری چوخالدیلار و یاواش یاواش یوز-عاییله حالینه گلدیلر. بیر نئچه نسل گئچدیكدن سونرا، هامی بیرلیكده ماغارادان چیخدیلار. ژو-ژو’لارا (یانی ژوان-ژوان دؤولتینه) تابئع اولدولار. آلتای (Chin-shan) اتكلرینده یئرلشدیلر. بوندان سونرا دا ژوان-ژوان دؤولتی نین دمیرچیلری اولدولار… " [2]
چین قایناقلاریندا، بؤیوك هون دؤولتینده قوتسال بیر آتا ماغاراسی نین بولوندوغو یئر آلیر. گؤك توركلرده ده آتا ماغاراسی نین بولوندوغو یئنه چین قایناقلاریندا تثبیت ائدیلمیشدیر. اؤگل، قیرغیزلارین، اؤزلرینی قورددان تؤره ین توركلردن آییرماق اوچون ایلك آتالاری نین آتا ماغاراسیندا بیر اینكله یاشادیغینی و قیرغیزلارین بو ایلك آتا ایله اینكدن تؤره دیكلرینی آنلاتان افسانه دن بحث ائدر.[23]
گؤك توركلرین ایكینجی تؤره ییش افسانه سی نین بیرینجی سیندن فرقی، دوشمانلارین گلدیگینی اؤنجه دن خبر آلان قوتسال بیر روحا صاحیب اولماسیدیر.[24]
چوو (Chou) سولاله سی نین رسمی تاریخینده یر آلان، گؤك توركلرین اوچونجو تؤره ییش افسانه سی، گؤك توركلرین تاریخی كیمیدیر. دیگر افسانه لرده اولدوغو كیمی گؤك توركلرین آتالاری اولان اون سككیز قارداشدان ای-جی نی-سو-تو(İ-ci Ni-su-tu) آدلی اولانی قورددان دوغموشدور. ای-جی نی-سو-تو، یاغمورو یاغدیرماق، روزگار اسدیرمك كیمی اولاغان اوستو گوجلره صاحیب دیر.[25]
بیر قیرغیز افسانه سینده ایسه آوجی دوغان قوشوندان حامیله قالما یئر آلیر: " قیرغیز قبیله لریندن بیری نین بیر آتاسی و بو آتانین دا اوچ آروادی وارمیش. بو اوچ قادیندان ان كیچیگی، گئجه اویوركن بیر یوخو گؤرموش. چادیرا بیر آوجی دوغان گلمیش و یاتاغی نین اطرافیندا اوچاراق دولاشمیش. سونرا دا نئجه اولموشسا گبه قالمیش. بو قیرغیز قبیله سینی ایداره ائدن رئیسلرین هامیسی دا، بو كیچیك قادینین سویوندان گلیرمیشلر. " [26]
سئروشئوسكی’ نین یاكوتلاردان درله دیگی بیر افسانه ده قارتالدان تؤره ییش آنلاتیلمیشدیر. افسانه نین اؤزه تی بئله دیر: " یاكوت توركلری نین اینانیشلارینا گؤره شامانلار، یئر اوزونه بیر قارتال طرفیندن گتیریلیردیلر. اونلارا گؤره، شامان اولاجاق بیر اوشاغین روحو، اوشاق داها دوغمادان بیر قارتال طرفیندن یئییلیردی. بو روحو یئین قارتال، بوندان سونرا گونشلی بیر بؤلگه یه گؤچ ائدردی. اورتاسی بؤیوك بیر چاییرلیقلا قاپالی اولان بو بؤلگه ده، گونشین ایشیقلاری سولماز و هر زامان پیریل پیریل پارلارمیش. اینكلرین ایلك دفعه سوده گلدیگی یئر ده، یئنه بو چاییرلیق آلان ایمیش. تام بو چاییرلارین اورتاسیندا ایسه، قیرمیزی بیر چام ایله، بیر گورگن ویا بیر ده قایین آغاجی وارمیش. ایشده بو قارتال، بو آغاجلارین اوزرینه گلیر و یومورتاسینی بواخدیدیقدان سونرا گئدرمیش. یومورتا، بیر سوره آغاجلارین اوزرینده قالدیقدان سونرا یاریلیر و ایچیندن بیر اوشاق چیخارمیش. آغاجلارین آلتیندا دا بیر بئشیك بولونورموش. اوشاق، یومورتادان چیخار چیخماز، همن بو بئشیگین اوزرینه دوشر و اورادا بؤیومگه باشلارمیش.
یاكوتلارین اینانیشینا گؤره، یئگی شامانلار قیرمیزی چام اوزرینده كی یومورتادان؛ كؤتو شامانلار ایسه، گورگن آغاجی اوزرینده كی یومورتالاردان چیخارمیش. یومورتادان چیخان بو شامانلار، طبیعی اولاراق حیاتلاری سوره سینجه، " قارتال-آنا " لاری طرفیندن قورونورلارمیش. بو قارتال، اونلارین هر ایشلرینده بؤیوك یاردیمجی اولورموش. " [27]بورادا حئیوان آنا اولاراق گؤرولن قارتالین یانیندا، آغاجلار دا اؤنملی گؤره و اوستله نیرلر. اوشاقلارین یومورتادان چیخدیغی یئر اولدوغو اوچون آغاجلار، عادتن ایكینجی آنالیق یاپارلار.
حئیوانلاردان تؤره مه ساده جه توركلرده دئییل، اونلارا یاخین اولان دیگر توپلولوقلاردا دا گؤرولور. مثلن پروتو-موغوللارین، كؤپك و دوموز آتالاری واردیر. چنگیز خان’ین آتالاری، دیشی آغ گئییكدن تؤره رلر. ماجار كرالی آلموس’ون آناسی نین دوغان’دان حامیله قالدیغی آنلادیلیر.[28]
توركلر آراسیندا حئیوان تؤره میله ایلگیلی میت، افسانه و اینانیشلارین تثبیت ائدیلمه سی، توركلرین توتئمیزمه ایناندیقلاری یولوندا یوروملارا دا یول آچمیشدیر. توتئمیزم اولابیلمه سی اوچون، بیر حئیواندان، بیتكیدن حتی بولوددان تؤره مه نین یانیندا، او توپلوم اوچون توپلومسال اورگانیزاسیوندا مودئل اولماسی، اؤرنك آلینماسی دا گركمكده دیر. آیریجا، توتئمیزمده بیره یدن بیره یه دئییل، بویلار و تورلر آراسیندا بیر ایلیشكی قورولور؛ توتئم قوروجو رول اوینار. حئیوانا تاپما گؤرولور. ایكینجی درجه ده اؤنملی نوكته لر ایسه عینی توتئمدن اولانلارین ائولنمه مه سی، یعنی دیش ائولیلیگین و توتئمی اؤلدورمه نین، یئمه نین یاساق اولماسیدیر. بوتون بو شرطلر، آلتایلاردا بللی اورانلاردا گؤروله بیلمكده دیر. فقط سونوجدا آلتایلیلارین توتئم اینانیشینی باستیرماغا چالیشدیغی دا گؤرولموشدور.[29]
آغاج آتا/آنا
آغاجلار، هم دونیانین ائكسه نینی اولوشدورماق هم ده تؤره نیلن آتا/آنا اولماق آچیسیندان قوتساللیغا صاحیبدیرلر. بیر چین قایناغیندا یئر آلان، اویغورلارین تؤره ییش افسانه سینده ده بونو گؤروروك: " بارچوك-آرت تیگین/ Barçuk-Art Tigin /، بیر " ایدوك-كوت/ Iduk-Kut / " دور. تورفان’(داكی اویغور دؤولتی نین قاغانلارینا) " ایدوك-كوت " دئیردیلر. اونلارین آتالاری دا، اسكی اویغورلارین یئرلرینده اوتوروردولار. (اویغورلارین بو اسكی یوردلاریندا)، كارا-كوروم آدلیبیر داغ واردی. بو داغدان ایكی چای چیخاردی. بو چایلارین بیرینه سئلئنگه و دیگرینه ده تولا آدی وئریلیردی. بیر گئجه، بو ایكی چای آراسینداكی بیر آغاج اوزرینه قوتسال بیر ایشیق ائنمیشدی. خالق بو ایشیغی گؤرونجه (همن توپلانمیش) و بو آغاجی بكله مگه باشلامیشدیلار. (بو ایشیق ائندیكدن سونرا) آغاجدا بیر شیشكینلیك پیدا اولموش و آغاجین گؤوده سی، عینی گبه بیر قادینین قارنی كیمی شیشمیشدی. گؤكدن ایشیغین ائنمه سی دورمامیش و هر آخشام دواملی اولاراق (آغاجین اوزرینه) ائنمگه باشلامیشدی. دوققوز آی و اون گون گئچتیكدن سونرا، آغاجداكی بو شیشكینلیك چاتلادی و (آغاجدان)، تیپكی دونیاداكی اینسانلار كیمی بئش اوشاق دوغدو. بو اوشاقلاردان ان كیچیگی نین آدی بؤگو-خان ایدی. اؤزونون چوخ یوكسك بیر كیشیلیگی واردی. مملكتینی چوخ یئگی ایداره ائده بیلیر و آیریجا اكینچیلیك ایشلری ایله ده مشغول اولووردو. بو صورتله اؤزو اویغورلارین قاغانی اولدو. اؤزوندن سونرا گلن 30 دان چوخ سویو دا، اویغورلارین باشیندا قالدیلار. " [30]متنده گؤرولن گؤكدن ایشیق ائنمه سی، اویغورلارین بؤگو-قاغان زامانیندا (م.س. 763) قبول ائتدیكلری مانی دینی ائتكیسییله یئر آلماقدادیر. شامانیزم’ده ده گؤكدن ایشیق ائنمه سییله ایلگیلی موتیفلره راستلانیر. چنگیز خان’ین آتالاریندان آلان-كوا’نین دا اوزرینه ایشیق ائنه رك اونو حامیله بوراخمیشدیر.[31] فقط بوردا اؤنملی اولان خصوص، آغاجین تاریملا بیرلیكده اؤنم قازانماسیدیر. متنده آغاجدان دوغان بؤگو قاغان’ین تاریملا اوغراشدیغی بلیرتیلمكده دیر. بورادا آغاجین آنالیق گؤره وی اوستلنمه سی، هم آغاجین هم ده دوغوران قادینین، تاریم توپلوملارینداكی یئرییله ایلگیلی بیر قوتساللیق سؤز قونوسودور.
آلتای و یاقوت توركلرینده قایین آغاجی قدر قاراچام دا اؤنملیدیر. یاكوتلارین ار سوقوتوح(Er Sogotoh) دستانیندا آغاجدان تؤره مه موتیفی گؤرولور.
" ایلك اینسان (هرحالدا آدم)، هارادان گلدیگینی دوشونموش و بو قونودا گون گئچدیكجه قافاسینی یورماغا باشلامیش. نئجه دوغدوم، نئجه دونیایا گلدیم دئیه، همیشه دوشونور گزرمیش. آرتیق بیر گون اؤز اؤزونه بئله سؤیلنمگه باشلامیش: " -اگر گؤكدن دوشسه ایدیم، او زامان قار و بوزلا اؤرتولو و بوزدان بیر آدام اولوردوم. گونئی، قوزئی، دوغو ویا باتی یؤنلریندن بیریندن گلسه ایدیم، او زامان من ده آغاج و چاییرلارین ایزلری و بونلار دا روزگآرلا اوچوشوردو. یوخ یئرین ان درینلیكلریندن گلسه ایدیم، البتته كی او زامان چامور و دوز ایچینده قالیردیم " ایلك اینسان ایشده بئله دوشونه دوشونه قالا قالمیش. ان سونوندا بو قراره وارمیش. دئمیش كی، منی دوغورسا دوغورسا، یئنه بؤیوك آنا كوبئی(Kübey) خاتون دوغورموش اولمالیدیر. چونكو اونون ایچینده بولوندوغو آغاجین گؤیسوندن سودلر آخار. بو سببله ایلك اینسان حیات آغاجی نین قارشیسینا گئتمیش و بئله دئمیش: " منی دوغوران آنا سن اولمالیسان! منی یارادیب میدانا گتیرن سن اولمالیسان! " آغاج ایلك اینسانا، ایلك اینسان دا آغاجا باخمیش و سونوندا آدام، بو آغاجین اؤز آناسی اولدوغونو آنلامیش و بئله دئمیش: " من یئتیم بیر اوشاق ایكن، سن منی بویوتدون! من كیچیك بیر اوشاق ایكن، سن منی آدام ائتدین! " " [32]
اوغوز قاغان دستانیندا دا، اوغوز قاغان’ین ایكینجی آروادی بیر آغاج قوووغوندا اونون قارشیسینا چیخار. اوندان دوغان اوشاقلارا دا یئرله ایلگیلی آدلار وئریلیر.
داغ آتا/آنا
تؤره ییشله ایلگیلی آنلاتیلاردا داغ و ماغارا عونصورونون بیرلشدیگی گؤرولور. ماغارا، آنا رحمی ایشله وی اوستلندیگی اوچون داغ دا دوغورغانلیق اؤزللیگی قازانمیش اولور.
آیریجا آلتای’دا داغلا قوهوملوق باغی قورولدوغویلا ایلگیلی تثبیتلر یاپیلمیشدیر. آلتایلی چاباتلارین اؤزلری نین داغدان چیخدیقلارینا اینانیرلار، داغلا سوی آراسیندا قان قوهوملوغو قورولور. پوتاپوو(Potapov)، بو شكیلده یاپیلان داغ كولتو آچیخلامالاری نین، توتئمیزمه دایاندیریلدیغینی بلیرتیر. پوتاپوو’ا گؤره، بو قونویا سویلارداكی مولك آنلاییشییلا باخماق گره كیر: سوی داغی، هم سویون قوروجوسو هم ده سویا باغلی توپراغین، مملكتین یانسیماسیدیر. استنبرگ(Stenberg) ایسه داغ كولتونون اولوشومونو یاغمورون اولوشوم سورجینه باغلار. چونكو، گؤیه اولاشان داغین زیروه سینده بولودلار توپلانیر، شیمشكلر چاخار. بئله لیكله اكینچیلیكده اوره تیم اوچون گركلی اولان یاغمور یاغار. داغ كولتو، بئله لیكله توتئمیك ایزلر، اوره تیم و مولكییت ایلیشكیلرییله آچیخلانمیش اولور.[33]
تورك مملوك تؤره ییش آنلاتیسیندا آی آتام و ائشی آی-وا، قاراداغ’داكی بیر ماغارادا اینسان حالینا گلیرلر. اؤلدوكلری زامان دا اوشاقلاری، اونلاری بو داغداكی ماغارایا یئرلشدیریرلر. دیرنكووا’نین یایینلادیغی بیر شور آنلاتیسیندا، آلاش و پالاش، كوبیی (Kobıy) سویونون آتالاری اولدوغو، اونلارین اوردو داغی’ندان چیخدیقلاری آنلاتیلیر.[34]
داغ، دونیا آغاجی نین دییشیك بیر شكلیدیر. كوزمیك یاپی نین دا ائكسه نیدیر. بو اوزدن یارادیجی بیر ائنرژیگی ده ایچینده باریندیریر.
باباسیز تؤره مه
تورك و موغول میتولوژیسینده باباسیز تؤرمیله ایلگیلی آنلاتیلار، خیریستییانلیقدا باكیره مریم’دن دوغان عیسا’نین تانری نین اوغلو قبول ائدیلمه سییله ایلگیلی اینانیشلارلا باغلانتیلیدیر.[35] اصلینده باباسیز تؤرمیله وورغولانان اولاغان اوستو قهرمانین اولاغان اوستو دوغومودور. بئللیكله بو قهرمانین روحو تانریسال بیر قایناغا دایاندیریلماقدادیر. اونون یاپدیقلاری دا اینسان اوستو بیر گوجله ایضاح ائدیلمیش اولور.
تؤلؤس(Tölös)، موندوس و كوچكار-موندوس(Koçkar-Mundus) بویلاری نین تؤره ییشی نین آنلاتیلدیغی آلتای افسانه سی نین اؤزتی بئله دیر: بؤیوك بیر ساواشدان قاچان بیر قیز جانینی قورتارماق اوچون بیر یوردا سیغینیر. بورادا بیریسییله ائوله نیر فقط گبه اولدوغو آنلاشیلیر. كیمینله ائولی اولدوغو، اوشاقلاری نین باباسی نین كیم اولدوغو سورولونجا دا بونلاری سؤیلر: " ساواشدان سونرا، آنام و بابامدان آیری دوشموش و بوزقیرلاردا یورومگه باشلامیشدیم. هر طرفی دولاشیب، یئیه جك بیر شی آختاریردیم. آما هیچ بیر شئی ده تاپابیلمیردیم. ایشده تام بو سیرادا گؤكدن بؤیوك بیر یاغمور بوشاندی و هر طرف سو ایچینده قالدی. بونو گؤرونجه، من ده اؤزومو قوروماق اوچون همن بیر یئره ساخلاندیم. آز سونرا یاغمور كسیلمیشدی. تام بو سیرادا یئرده بیر بوز پارچاسی گؤردوم. بو بوز دا، یاغمور ایله برابر یره دوشموشدو. بوز یووارلانیب دا یانیما گلینجه، بوزو آلدیم و الیمله قیردیم. باخدیم كی، ایچینده ایكی دنه بوغدا دنه سی وار. قارنیم دا ذاتن بتر آجمیشدی. بو بوغدا دنه لرینی آغزیما آتدیم. دنه لری آغزیما آتینجا، قارنیمدا بیردن عجاییب بیر شئیلر حیس ائتدیم. سانكی قارنیمدا ایكی اوشاق وار كیمی ایدی. " قادینین یئنی اریندن ده بیر اوغلو اولموش. قادینین بوز پارچاسینداكی دنه لردن اولان ایكی اوشاغی نین آدی، كوچكار-موندوس و موندوس اولموش. كوچكار-موندوس آدی، قوچو باشیندان ایكییه آییراجاق درجه ده گوجلو اولدوغو اوچون موندوس آدی دا، بوز-خان’ین نسلیندن ساییلدیغی اوچون وئریلمیشدیر. اؤبیر اوشاق ایسه دوه نی گوتدوغو، دوه یه تؤؤ دئدیگی اوچون تؤلؤس آدینی آلمیشدیر.[36]
یاكوت تانریلاری
آنتروپوگونیك آنلاتیلارین دیشیندا تئوگونیك (تانریلار سیستئمی) یاپی ایچینده ده آنالیق ایشله وی اوستله نن چئشیدلی تانریلار، قوتسال روحلار دا بولونور. یاكوتلارا گؤره اولوو سوورون تویون(Uluu Suorun Toyon)، اینسانا جان وئریر. شامان اولاجاق اینسانلاری دا تعیین ائتدیگینه اینانیلیر. جیلغا هاان تویون(Cılğa Haan Toyon) و تانها هاان تویون(Tanha Haan Toyon)، اینسانین دوغماسیندان اعتیبارن طالعینه حوكم ائدرلر و یازارلار. آیییهیت (Ayııhıt Hotun) و اییهسیت(İeyehsit)، اوشاقلارین دوغماسینی، حیاتین دوام ائتمه سینی، یئگی داورانماغی ساغلارلار، اینسانلارا قوهوملوق باغی وئریرلر.[37] بونلار آنا مایگیل(Ana Maygıl)، آك انه(Ak Ene)، اومای(Umay) آدلارییلا آنیلان روحلار كیمی، دوغومو قولایلاشدیران، كؤرچه و آنانی آلبیس(Albıs)، آل آروادیندان قورویان روحلاردیر.
آنا مایگیل، آك انه
آك انه (آق آنا) آدلی تانری، وئربیتسكیی’نین درله دیگی آلتای یارادیلیش میتینده گئچمكده دیر. او، تانری اولگن’ه یاراتما ایلهامینی وئرن بیر تانریدیر:
" بیر آق-آنا (آك-انه) وار ایدی، یاشاردی سو ایچینده،
اولگن’ه بئله دئدی، گؤروندو سو اوزونده:
-یاراتماق ایسته ییرسن، سن ده بیر شئیلر اولگن،
یارادیجی اولاراق، بو قوتسال سؤزو اؤیرن!
دئ كی هئپ، " یاپدیم اولدو! " باشقا بیر شی سؤیله مه!
هله یارادیر ایكن، " یاپدیم اولمادی! " دئمه!
آق-آنا بونو دئدی، سونرا گؤزدن ایتدی،
دنیزه دالیب گئتدی، بیلینمز یولو وئردی. " [38]
آنا مایگیل ایسه اولوسو قورویان بیر دیشی روحدور؛ اولوس آناسی دا دئییلیر.[39]
اومای آنا
اینسانین دوغومو و بؤیومه سییله ایلگیلی اومای آدلی بیر روحدان بحث ائدیلیر. بونون ایلك ایزلرینه اورخون آبیده لرینده راست گلیریك. اومای، كول تیگین آبیده سینین دوغو جبهه سینده، دوغوم و بؤیومیله ایلگیلی اولاراق بو شكیلده گئچر: " Umay teg ögümòatun òutıĳa inim Kül Tigin er at buldı." [40] " اومای كیمی آنام خاتونون دؤولتینه، كیچیك قارداشیم كول تیگین ار آدینی آلدی. " [41] بورادا كول تیگین’ین، یارارلی بیر ایش، ایگیدلیك یاپیب ارگینلیك آدینی آلانا قدر اومای طرفیندن قوروندوغوندان بحث ائدیلمكده دیر.[42]
دیوان الغات الترك ده ایسه بو كلمه نین آنلامی بو شكیلده وئریلمیشدیر: " دوغوم یاپدیقدان سونرا قادینین رحمیندن چیخان بیر شئی [پلاسئنتا]؛ بو بیر كیسه یه بنزر و " اوشاغین رحمده كی ائشی " اولاراق آدلاندیریلیر. بو آتاسؤزونده گئچر.
اومایقا تاپینسا اوغول بولور: اومای’ا تاپان كیمسه اوشاق صاحیبی اولور. قادینلار بونو یئگی بیر علامت اولاراق قبول ائدر. " [43]
توركلر آراسیندا، دوغومدا ببكله بیرلیكده گلن پلاسئنتایا، سون، ائش دئییلیر. قازاق، قیرغیز قادینلاری دا توپلو بیر شكیلده گیدیب پلاسئنتایی گؤمر و اطرافینی توتسولرلر. یاكوتلار بو نسنه یه سایغی گؤستریرلر. یاكوتلاردا اومای، " ایمی(Imı) " شكلینده، طالیع قوشونون آدی اولاراق قوللانیلیر. اومای’ین دوغوم و قوروجولوقلا ایلگیلی ایشله ولرینی ایسه " آییسیت(Ayısıt) " دئدیكلری روحلار اوسته لنمیشدیرلر. بو روحلار، یارادیجی، بركت، رفاه ساغلایان دیشی روحلاردیر. بعضیلری اینسان بالاسینی و زاهی قادینلاری، بعضیلری ایسه حئیوان بالالارینی و دیشی حئیوانلاری قورورلار. یاكوتلار، آییسیتلارین اطرافداكی داغینیق حیات عونصورلرینی " قوت " حالینا گتیریب آنا قارنینداكی اوشاغا اوفله یَرك جان وئردیگینه اینانیرلار. قویو قوشلارینی دا آییسیتلارین تیمثالی سایدیقلاری اوچون اونلارا توخونمازلار. یاكوتلارا گؤره آییسیتلار، گؤكدن، گوموش تویلو آغ قیسراق شكلینده ائنرلر. قیسیر قادینلار، اوشاقلاری نین اولماسی اوچون آییسیتلارا دوعا ائدرلر؛ گنچ قیزلار ایسه آییسیت آدینا " تانقارا(tangara) " ، بوت یاپیب چارپاییلاری نین آلتیندا ساخلارلار. حامیله قادینین دوغومو یاخینلاشدیغیندا ائوین تمیز اولماسینا دیققت ائدرلر، قونشو اوشاقلاری و بالا حئیوانلاری سئور، اونلاری دویورورلار. آییسیتلارین گلدیگینده هركسین گولر اوزلو، شن و توخ اولماسی گركدیگینه اینانیرلار. سون، ائش، پلاسئنتا، یاكوت قادینلارینا گؤره آییسیتلاری تمثیل ائدر و اوشاقلاری نین اولماسی اوچون اونا تاپارلار.[44]
ارزروم’دا دوغومدان سونرا ائش، سون، اینسانین آیاغی باسمایان، ایسسیز، تمیز یئرلره گؤمولور، سویا آتیلیر، قویویا بوراخیلیر،ایشیق اوزرینه قویولور. اوشاغین ایره لیده اولماسی ایسته نیلن كاراكتر ویا مسلگه گؤره هم ائش هم ده گؤبك باغی ائو، اوخول، مسجید باخچا سینا، آخیر كیمی یئرلره گؤمولور. اوشاغین ایره لیده ائوینه باغلی بیریسی اولماسی ایسته نیلیرسه ائوین باخچا سینا ، اوخوماسی ایسته نیلیرسه اوخول باخچا سینا ، دینی بوتون بیریسی ایسته نیلیرسه مسجید باخچا سینا ، یئگی بیر اكینچی، حئیوان یئتیشدیریجیسی اولماسی ایسته نیلیرسه آخیرا گؤمولور.[45]
توركیه’ده باشا قوش قونماسی ویا پیسله مه سی اوغورلو ساییلیر. باشا دؤولت قوشو، هوما قوشو قوندو تعبیری ده یئنه اومای كولتو ایله باغلانتیلیدیر. اومای’ین بیر قوش كیمی دوشونولدوغو اورتا آسیادا دا عینی اینانجلار گؤرولور. دوغومدان سونرا یئمك وئریلمه سی، " دوغوم آشی تؤكولمه سی " ده اومای’ا وئریلن قانلی، قانسیز قوربان تؤرنلری نین بیر قالینتیسیدیر.[46]
آلبیس، آل قاریسی( آروادی)
گئنیش بیر جوغرافیایا یاییلمیش توركلر آراسیندا آل، آل آروادی،آل قاریسی، آلباستی، آلباس، آلبیس، آلمیس، آلبیز، آلمیس آدلارییلا تانینان بو كؤتو روح، زاهی قادینی و بالانی اؤلدوروب جیگرینی سودا یویوب یئمك ایستر.[47]
قیرغیز، قازاق و باشقوردلارا گؤره قارا آلباستی و ساری آلباستی واردیر. ساری آلباستیلار، خوجا، باكسی، شامانلارین دوعالارییلا اینسانلاردان اوزاقلاشدیریلیر. بونلار هوپپا و شارلاتان دییه نیته لندیریلیرلر. اینسانلارا توخونمایاجاغینا سؤز وئرمه سینه راغمن ایلك فورصتده ضرر وئریرلر. قارا آلباستیلار ایسه داها جیدی و آغیرباشلی قبول ائدیلیر. اونلار آنجاق اونو گؤربیلن اوجاقلیلاردان قورخارلار. ساری آلباستی، ساریشین بیر قادین، كئچی، تولكو شكلینده اینسانلارا گؤرونه بیلر. زاهیلارین جیگرینی سؤكوب سویا آتار، آنجاكق باكسی ویا اوجاقلیلار، اونلارا جیگری یئرینه قویماغا زورلایابیلرلر. باكسی الینده قوپوزلا آلباستییا بئله بویولو سؤزلر سؤیلر:
" ای، آلباستی ظالیم،
قوی جیگری یئرینه،
زاواللی نین جانین ایعاده ائت،
سؤزومو توتمازسان،
مانا حؤرمت ائتمزسن،
گؤزلرینی چیخاردارام… " [48]
آلباستی نین توفنگ سسیندن، دمیرچی و اوجاقلی آداملاردان قورخدوغونا اینانیلیر. دمیرچی و اوجاقلیلارین مندیلی ویا كولاهی نین بیله آلباستینی قورخوتدوغو بلیرتیلیر.[49]ایریجا دوغو آنادولو’دا، آل قاریسی’نین اركك آت، چلیك(پولاد) و ماوی مونجوقدان دا قورخوب قاچتیغینا اینانیلیر.[50]
قازان توركلری آراسیندا، آلباستیلارین قوللانیلمایان ائو و چؤللرده بولوندوغونا، چئشیدلی شكیللرده گؤرونوب یولچولاری شاشیرتدیغینا، اینسانلاری اویخودا باستیغینا اینانیلیر. شامانلیق اینانجینا باغلی توبا اورنها(Tuba Urenha) توركلری، آلباس آدینی وئردیكلری بو كؤتو روحون، ائولنمه ین بیر قیزدان تؤره دیگینه، بونلارین قومسالدا و قایالیقلاردا بولوندوغونا، كئچی كیمی سس چیخارتدیغینا اینانیرلار. آلتایلیلار بو كؤتو روحا آلمیس آدینی وئریرلر. اونلارا گؤره آلمیس، ارلیك’ین خیدمتچیلریندندیر. فرغانا اؤزبكلری، آلباستی نین شئیطان، دئو، جینلر و پریلردن فرقلی اولدوغونا، پژمورده، داغینیق ساچلی بیر یاشلی قادین شكلینده اینسانلارا گؤروندوغونه اینانیرلار؛ زاهینی بوغماماسی اوچون یالنیز بوراخمازلار. یاكوت توركلری نین اینانیشلاریندا آلباستییی آندیران آباسی دئییلن روحلار واردیر. بونلار ایچچی و آیی روحلاردان فرقلی اولاراق كؤتو و اوبور روحلاردیر؛ اینسانین قوتونو (روحونو) آلیب گؤتورورلر.[51]
عبدالقادیر اینان’ا گؤره، آل روحو، تاریخدن اؤنجه كی دؤورلرده، قوروجو آتش كولتو ایله باغلانتیلیدیر. توركلر اسكی دؤورلردن بری آل بایراق قوللانیرلار كی بو دا آل، آتش كولتویله ایلگیلیدیر. قازاق و قیرغیزلار بایراق كلمه سی یئرینه یالاو قوللانیرلار، آنلامی آلاودیر. عبدالقادیر اینان، آلتایجا، قیرغیزجا آلقاماق (تقدیس ائتمك)، یاكوتلاردا آل اوت (عاییله اوجاغی آتشی)، آلتای كام ایلاهیلرینده آل اوت (عظمتلی آتش)، بوتون توركلرده آلقیش (تبجیل، تبریك)، آلاس، آلازلاما (آتشله آریغلاما آیینی) كلمه لرینی، آل تانریسی نین، قوروجو روح اولدوغونا اؤرنك گؤستریر. آلدانماق، آلداتماق، آل ائتمك، آللاق بوللاق، آلیق كیمی كلمه لر ده بو قوتسال روحون ضعیفله مه سی ایله اورتایا چیخمیشدیر.[52]
آل آروادی نین، ارككلردن و ارككلیكله ایلگیلی پیچاق، قیلیج، توفنگ آتما كیمی عونصورلردان قورخماسیندان حركتله، بو روحون بابا اركیللیگه دوشمان اولدوغو دا ایدیعا ائدیلمیشدیر. آل قاریسی، ارككلرین اوستون اولدوغو بابا اركیل دوزن ایچینده، ارككلرله اویوملو قادینلارا و اونلارین میوه لری اولان اوشاقلارا دوشمن بیر یئر آلتی ساواشچیسیدیر. بو سببله او، بابا اركیل دوزه نین ییپراتدیغی بیر دوغا اوستو وارلیغین گونوموزه گلمیش بیر قالینتیسیدیر.[53]
آلباستی نین قادین اولاراق گؤرولمه سی، اونون اولو آنا، ایلاهه آنا اینانیشیندان گلمه سی نین بیر قانیتی اولاراق اؤنه سورولموشدور. او، هم قوروجو هم ده اؤلوم گتیریجیدیر.[54]
آذربایجان’دا هال و آل آدییلا كؤتو بیر قادین روحون، زاهی قادین و بالالارا مسلط اولدوغونا اینانیرلار.[55]
تورك دونیاسیندا اولدوغو كیمی توركیه’ده ده بیلینن بو كؤتو روحون، آل قاریسی و قاراقورا دئیه آیریشدیغی بلیرتیلیر. ارضروم و ارزینجان’دا آل قاریسی’نین زاهیلارا دئییل آتلارا مسلط اولدوغونا اینانیلیر.[56] آل باسماسین دئیه هاككاری’ده یورغانا ایگنه باتیریلیر، زاهی یاتاغی یانینا سوپورگه قویولور.
بیتلیس’ده آل قاریسی’نین الی نین بركتلی اولدوغونا، یاخاسینا ایگنه تاخیلاراق اینسانین یانیندا توتولوپ چالیشدیریلاجاغینا اینانیلیر. اگر ایگنه چیخاردیلیرسا آل قاریسی قورتولور. اونون، بیر سو پریسی اولدوغونا و آخارسو كنارلاریندا یاشادیغینا اینانیلیر.[57]ال قاریسی، اینسانلارا خیدمت ائتمكدن قورتولونجا بیر گؤله، آخارسویا، قویویا آتلانار، اگر آرخاسیندان قیرمیزی بیر رنگ سویون اوستونه چیخمازسا تكرار یئر آلتینداكی روحلار طرفیندن قبول ائدیلدیگینه، اگر ترسی اولورسا اونون دیگرلری طرفیندن اینسانلارا خیدمت ائتدیگی، اوستونه اینسان قوخوسو سیندیگی اوچون اؤلدورولدوگونه یوروملانیر.[58]
ایغدیر’ین توزلوجا ایلچه سینده یاپیلان بیر درله مه ده، آل’ین دیشی اولدوغو، اركگینه ده كاووس(Kaus) دئییلدیگی تثبیت ائدیلمیشدیر. آیریجا آل، گاوور و موسلومان دییه ایكییه آیریلیر؛ گاوور آل، اوشاقلاری ایسسیز یره گؤتوروب یا بیر قایادان آتیب اؤلدورور یا دا بوراخیر گئدر.موسلومان آل ایسه یاخالانابیلر و سیخینتییا دوشن اینسانا یاردیمجی اولار.[59]
آغری، وان، هاككاری، موش و مالاتیا چئوره سینده آل قیزی، آل قاریسی’نین آغیل، سامانلیق، سو كنارلاری و ایسسیز یئرلرده بولوندوغونا و دستورسوز بورالارا گیریلمه مه سی گركدیگینه اینانیلیر.[60]
مانیسا’نین قاراجا اوغلانلی كؤیونده، قاپی نین آغزینا قازما كورك قویولور، بیر شیشین اوزرینه آلما، پورتاغال، اوزرلیك، چؤرك اوتو و ماوی مونجوق، قیرمیزی كوردلایلا باغلانیر، زاهی نین باشینا آسیلیر.[61]
چوخورووا’دا زاهی نین یاتاغی نین آلتینا سوغان، آینا، دراق، چؤره ك، بیچاق، حماییل قویارلار، زاهی نین اوزونو فیرمیزی بیر اؤرتوكله قاپاتیل یاتاغینا ایگنه تاخارلار. زاهی نین بولوندوغو یئرده كی سولارین، سو قابلاری نین آغزی قاپاتیلیر. آل قاریسی’نین قوش شكلینده گلیب، سویا مونجوق آتاجاغینا، او سیرادا اوشاغین اؤلجگینه اینانیرلار.[62]
چوخورووا’داكی وارساقلار آراسیندا آل باسارسا اوشاغین عیاش حالینی آلدیغینا، اؤزوندن گئچذیگینه اینانیلیر. بونو اؤنله مك اوچون ده هركسین بیر اودون گتیریب آتماسییلا آتش یاخیلیر و عیاش آشی پیشیریلیر. آیریجا آل باسان اوشاغین آردیچ آغاجی نین قوووغوندان گچیریلیرسه بو دورومدان قورتولاجاغینا اینانیلیر.[63]
آل قاریسی اینانمالارینا طیب و پسیكولوژی آچیسیندان باخیلدیغیندا ایسه دوغوم سونراسی دپرسیونویلا ایلگیلی اولدوغو گؤرولمكده دیر. زاهی قادینین دوغومدا قان و سیوی(مایع) ایتكیسی ، میكروب قابماسی، دوغوم سونراسیندا چئشیدلی خسته لیكلره دعوتنامه چیخارماقدادیر. بونا سئوگی، ایلگی، دستك گؤرمه مه ده اكله نینجه دوغوم سونراسی دپرسیونو اولوشماقدا، چئشیدلی سانریلار گؤروله بیلمكده دیر.[64]
زاهیلیك دؤنمینده آل قاریسییلا قورولان ایلَتیشیم و یاشاندیغینا اینانیلان اولایلارلا ایلگیلی بیر چوخ اؤرنك ده یایینلانمیشدیر.[65]
آتش، اوجاق روحو
آنانین دوغوم یاپماسییلا عاییله نین تملینی اولوشدوردوغو دوشونولورسه، بعضی تورك توپلولوقلاریندا عاییله نین سوركلیلیگینی تمثیل ائدن ائوین اوجاغی نین روحونون، آتشین روحونون دیشیل بیر عونصور اولاراق گؤرولدوغو آنلاشیلا بیلر. بعضی توپلولوقلاردا اوجاق یییه سی، اركك قبول ائدیلیر، حتی زاهی قادینلارین ائوین اوجاغینا یاخینلاشماسی یاساقلانیر[66]اما آلتایلیلاردا ایسه آتش دیشی بیر روح اولاراق قبول ائدیلیر.
بورادا آتشین روحونون اؤنمینی و قوتساللیغینی بلیرتمك اوچون آتش روحونا خیطاب اولاراق بیر شامان ایلاهیسیندان بیر بؤلوم وئرمك اویغون اولاجاقدیر: " اوتوز دیشلی آتش آنام، قیرخ دیشلی قایین آنام، گوندوزلری بیزیم اوچون چالیشیب چابالیییرسان، قارانلیق گئجه لرده بیزی (كؤتو روحلاردان) قورویورسان؛ گلنلرین باشینداسان؛ گئدنلرین آرخاسینداسان!… اوراغا بنزیین هیلال دگیشیر، اسكی ایل گئدیر، یئنی ایل گلیر. من ده سنین قوروموش آغزینی (ساچیلارلا) ایسلاتماغا گلدیم. سن قارانلیق گئجه لرده گنج قیزلار كیمی ساچلارینی دالغالاندیراراق اویناییرسان، قیرمیزی ایپكلی قوماشلار ساللایاراق گنج آل قیسراق اوزرینده گزیرسن، آیدین گئجه لرده معصوم اوشاق صورتینه گیریرسن! اولوسون قوروجوسو، سورولریمیزین بكچیسیسن! آلتین یاپراقلی موقددس قایین آغاجی نین [یاخوت هوش آغاجینین] گؤلگه سینده دینله نیرسن! قارا یاناقفلی آغ قوچ سنه قوربان اولسون! قویروق یاغی نین ساغ یانیندان كسیلیب دوققوز دنه شیشده قیزاردیلمیش یاغلارلا آغزینی یاغلاییرسان. دوققوز پارچا قیرمیزی و آغ شریتلر، پاچاورالار(چینقیللار) سنی سوسله ییر. قویونون سینه سی سنه قوربان اولسون! " [67]
تلئوت توركلری، آتش روحونا اوت انه (آتش آنا) دئیرلر. چوواشلارا گؤره آتش روحو، اركك و دیشی اولاراق ایكی دنه دیر، بیرینه آتش آتا، دیگرینه آتش آنا دئییلیر.[68]
سونوج
بورایا قدر وئریلن اؤرنكلرده اینسانین یارادیلماسی نین، چئشیدلی بویلارین تؤره مه سی نین كؤكه نییله ایلگیلی اوزرینده دورولموشدور. بو آنلاتیلاردا توپلاییجیلیق یاپان قادینین، دوغورغان اولماسییلا قوتساللاشدیریلدیغی گؤرولور. بو سببله آغاجدان تؤره مه لر، توپراق و سودان اولوشان پالچیقدان یارادیلمالار، توپلاییجیلیق و تاریم دؤنمی نین میتولوژیسینی اولوشدورور. آیریجا آق انه(Ak Ene)، آنا مایگیل(Ana Maygıl)، اومای(Umay)، آیییهیت (ایییهیت هوتون)( Ayııhıt (Ayııhıt Hotun)) و اییهسیت(İeyehsit)، اولوو سوورون تویون(Uluu Suorun Toyon)، آلتای و یاكوت میتولوژیسینده دوغوملا، آنالیكله ایلگیلی قوتسال روحلاردیر. آلبیس، آل قاریسی ایسه اركك اگمن یاپی نین دئنتیمینه گیرن قادیندان اؤچ آلان دیشیل بیر روح اولاراق یوروملانا بیلر.
چئشیدلی حئیوانلاردان تؤره مكله ایلگیلی عونصورلردا بیر دیشی قورد موتیفی دیشیندا گئنلده بونلارین اریل عونصور اولدوغو دیققتی چكر. بو دا اینسان توپلولوقلاری نین آوجیلیقدان چوبانلیغا گئچدیگی دؤنمده اركك اگمن عونصورلرین باشاد اولماسییلا آچیخلانا بیلر.
Muharrem Kaya, Türk Mitolojisinde Anne, Psikanaliz Yazıları, Annelik, İlkbahar 2007, Bağlam Yay., s. 75-97.
قایناقلار:
[1] Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi, Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü.
[2] Alâeddin Şenel, İlkel Topluluktan Uygar Topluma, Bilim ve Sanat Yay., 6. baskı, Ankara, 2001, s. 140-157.
[3] Özkul Çobanoğlu, “Türk Mitolojisi”, Türk Dünyası Ortak Edebiyatı, Türk Dünyası Edebiyat Tarihi, c. 1, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay., Ankara, 2001, s. 36-38.
[4] Mualla Türköne, Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ark Yay., Ankara, 1995, s. 98-99; Ümit Hassan, Eski Türk Toplumu Üzerine İncelemeler, V Yay., Ankara, 1986, s. 72-75; Çobanoğlu, a.g.m., s. 38-41.
[5] Abdülkadir İnan, “Türk Mitolojisinde ve Halk Edebiyatında Kadın”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 275.
[6] İsmail Taş, Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji, Kömen Yay., Konya, 2002, s. 82-83.
[7] Mircea Eliade, Kutsal ve Dindışı, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Gece Yay., Ankara, 1991, s. 145.
[8] A.e., s. 160-177.
[9] Taş, a.g.e., s. 80-82.
[10] Abdülkadir İnan, Tarihte ve Bugün Şamanizm, Türk Tarih Kurumu Yay., 5. bs., Ankara, 2000, s. 15.
[11] A.e., s. 15-19.
[12] Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi, c.1, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1993, s. 483-490; İnan, a.g.e., s. 21; Taş, a.g.e., s. 84-85.
[13] Taş, a.g.e., s. 85.
[14] A.e., s. 85-86.
[15] Saim Sakaoğlu, “Bir Efsane Motifi Üzerine”, Efsane Araştırmaları, Selçuk Üniversitesi Yay., Konya, 1992, s. 30-31.
[16] Yaşar Çoruhlu, Türk Mitolojisinin Anahatları, Kabalcı Yay., İstanbul, 2002, s. 104.
[17] A.e., s. 104-105.
[18] Taş, a.g.e., s. 86-88.
[19] Çoruhlu, a.g.e., s. 105.
[20] Ebulgazi Bahadır Han, Şecere-i Terfkime (Türkmenlerin Soykütüğü), haz. Zuhal Kargı Ölmez, Simurg, Ankara, 1996, s. 232-233.
[21] Ögel, a.g.e., s. 17-18.
[22] A.e., s. 20-21.
[23] A.e., s. 21-22.
[24] A.e., s. 22-23.
[25] A.e., s. 27-28.
[26] A.e., s. 594.
[27] A.e., s. 595-596.
[28] A.e., s. 556, 573, 588.
[29] Jean-Paul Roux, Orta Asya’da Kutsal Bitkiler ve Hayvanlar, çev. Aykut Kazancıgil, Lale Arslan, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 394-402.
[30] Ögel, a.g.e., s. 81-82.
[31] A.e., c. 1, s. 83.
[32] A.e., s. 96-97.
[33] Taş, a.g.e., s. 104-106.
[34] A.e., s. 107.
[35] Çoruhlu, a.g.e., s. 119.
[36] Ögel, a.g.e., s. 56-57.
[37] Yuriy Vasilyev, Saha Türkleri, Yakutsk, 1997, s. 8.
[38] Ögel, a.g.e., s. 433.
[39] İnan, a.g.e., s. 39.
[40] Muharrem Ergin, Orhun Âbideleri, Boğaziçi Yay., İstanbul, 1994, s. 72.
[41] A.e., s. 25-26.
[42] Çoruhlu, a.g.e., s. 39; Yaşar Kalafat, Doğu Anadolu’da Eski Türk İnançlarının İzleri, Atatürk Kültür Merkezi Yay., 3. bs., Ankara, 1999, s. 18.
[43] Kâşgarlı Mahmûd, Divânü Lugâti’t-Türk, çeviri, uyarlama, düzenleme: Seçkin Erdi, Serap Tuğba Yurteser, Kabalcı Yay., İstanbul, 2005, s. 621.
[44] İnan, a.g.e., s. 36-39.
[45] Zeki Başar, Erzurum’da Tıbbi ve Mistik Folklor Araştırmaları, Atatürk Üniversitesi Yay., Ankara, 1972, s. 67-69.
[46] Kalafat, a.g.e., s. 18-19.
[47] İnan, a.g.e., s. 169, 172.
[48] A.e., s. 169.
[49] A.e., s. 170.
[50] Kalafat, a.g.e.,s. 25 (M. Köse, “Alkarısı Hakkında”, Türk Folklor Araştırmaları, 1964, sayı: 185, s. 3605-3607’den).
[51] İnan, a.g.e., s. 170-171.
[52] Abdülkadir İnan, “Al Ruhu Hakkında”, Makaleler ve İncelemeler, Türk Tarih Kurumu Yay., 2. bs., Ankara, 1987, s. 265-266.
[53] Seyfi Karabaş, “Yazılı Yazın ile Budunbilim Arasında İlişki”, Bütüncül Türk Budunbilimine Doğru, Yapı Kredi Yay., İstanbul, 1999, s. 402.
[54] Celal Beydili, “Al Karısı”, Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, çev. Eren Ercan, Yurt Kitap Yayın, Ankara, 2005, s. 39.
[55] Ehliman Ahundov, Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri, aktaran: Semih Tezcan, TDK Yay., Ankara, 1994, s. 446-447, 502.
[56] Kalafat, a.g.e., s. 25 (N. Sarı, “Erzurum’da Alkarısı”, Halkbilgisi Haberleri, İstanbul, 1930, sayı: 8, s. 11-13’ten).
[57] Kalafat, a.g.e., s. 25 (M. Yılmaz, “Elazığ’da Alkarısı İnanmaları”, Türk Folklor Araştırmaları, 1967, sayı: 215, s. 63-81.
[58] Başar, a.g.e., s. 97.
[59] Şükrü Elçin, “Al-Karı”, Halk Edebiyatı Araştırmaları II, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., Ankara, 1988, s. 425.
[60] Kalafat, a.g.e., s. 26.
[61] Esma Şimşek, “Çukurova’da Anlatılan “Alkarısı” Efsanelerinin Türk Efsaneleri İçerisindeki Yeri”, 1. Uluslararası Karacaoğlan ve Çukurova Halk Kültürü Sempozyumu 21-23 Kasım 1990 Adana Bildiriler, Arif Ofset, Adana, t.y., s. 537 (Asker Kartarı, Halkbilim Araştırmaları, Gelenekler İnançlar, cilt 1, Mersin, 1988, s. 43-44’ten).
[62] Şimşek, a.g.m., s. 538; Ahmet Gökbel, Anadolu Varsaklarında İnanç ve Adetler, AKM Yay., Ankara, 1998, s. 94.
[63] Gökbel, a.g.e., s. 95.
[64] Hülya Çevirme, Ayşe Sayan, “Alkarısı İnanmaları ve Bilim”, Millî Folklor, sayı: 65, Bahar 2005, s. 67-72.
[65] Özkul Çobanoğlu, Türk Halk Kültüründe Memoratlar, Akçağ Yay., Ankara, 2003, s. 124-130.
[66] Vasilyev, a.g.e., s. 7.
[67] İnan, a.g.e., s. 68-69.
[68] Kalafat, a.g.e., s.61


c: text/html

text:
شهرداری - ملوان
بوگون ایرانین فوتبال لیگینین 29 – اینجی هفته سیندن ، تبریزین شهرداری تیمی ، انزلی لیمانینین ملوان تیی ایله اوینادیلار . بو اویوندا 20 – مینه یاخین تاماشاچی اولاراق ، شهرداری تیمی بو اویونو ایكی – بیره اوتدی . بو اویوندان سورا ، شهرداری تیمی 32 ایمتیاز ایله ، جدولده 12 اولدو . تاماشاچی لار شهردای تیمین تشویق ائله ماقدان سوبای ، انزلی تاماشاچی لارین توهین لرینین جوابین دا وئردیلر .
بو نتیجه ایله ، شهرداری تیمینین برتر لیگ ده قالماسینا ، امید چوخالدی .
سوندا ، هامیلیق جان ، " آزادی دولماق ایستیر ، قیرمیزی بایراق ایستیر " سسله ماق ایله ، هامی نی تهرانا چاغیردیلار .
تبریزلی قارتال

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تۆرکیه سوریه ده ترورچیلیغا قارشی دوریار
دؤولتینگ مطبوغات گنگه شچیسی ابراهیم قالین یازدی
آنکارا سوریأنینگ دمیرقازیغیندا آمریکا، روسیه و سوریأنینگ حؤکۆمِتی نینگ بریأن یالنگیش قۇلداولاری سبأپلی، قورولماغا سینانشیلیان پ.ک.ک-نینگ حأکیمیه تی آراسینداقی سیاسی قوراما و ترور دؤولتینه برک قارشیلیق گؤرکِزیأر.
دوشمانچیلیغینگ اۇرتادان آیریلماغی اۆچین باغلاشیلان مونیح شرطناماسی نینگ شو گۆندن باشلاپ گۆیجه گیرمه گی بیلن اۆنسلر سوریه ده باشدان گچیریلیأن واقالارا گؤنۆگِر. اِمما ساواشینگ اوزاق دۇوام اتمه گی سبأپلی حۇوپسوزلیق آلاداسی هم چونگلاشیار.
ترور قوراماسی داعشه قارشی دؤره دیلن حیذماتداشلیغینگ آغضاسی حؤکمۆنده تۆرکیه شۇل ترور قورامالارینا قارشی گؤرۆلیأن چأره لره قۇلداو بریأر.
سوریه دأکی ساواش تۆرکیأنینگ گۆن اۇرتا سرحِتلری تایدان حۇوپلی یاغدایا گلدی.
http://www.nytimes.com/roomfordebate/2016/02/24/ar...)
ترور قوراماسی YPG آنکارانی آلادالاندیرماغا دۇوام ادیأر. YPG-نینگ آفرین ینگ گۆن دۇغارینا گچمأگه سینانشماغی اعزاز، تل رفعت، ادلیب و حلب شأهِرینده پاراساتلی اپوزیسیونرلره قارشی قوران هۆجۆمی YPG-نینگ حۇوپلی یاغدایا گلندیگینی گؤرکِزیأر.
http://www.nytimes.com/roomfordebate/2016/02/24/ar...)
شۇل هۆجۆملر YPG-نینگ فرات ینگ گۆن دۇغاری بیلن آفرین ینگ آراسینداقی تۇپراقلاری اله گچیرمه ک باراداقی میلناماسی نینگ بیر بؤله گینی گؤرکِزیأر.
اوفوق اولوتاش ینگ هم بِللأپ گچیشی یالی YPG-نینگ ماقصادی داعشه قارشی گؤره ش باهانا ادیگ گؤزه گچیلیگی آستینداقی تۇپراقلاری گنیگِلتمه کدیر.
YPG روس هۇوا هۆجۆملری نینگ و سوریأنینگ یۇلباشچیسی بشار اسدینگ دۇلی قۇلداو برمه گینده هۆجۆملرینی دۇوام اتدیریأر، شیله لیکده روسیا و سوریأنینگ حؤکۆمِتینه قۇلداو بریأر، سوریه لی اپوزیسیونلارینگ بۇلسا تأثیرینی ییتیرمه گینه سبأپ بۇلیار.
YPG-نینگ آمریکا و اوروپا بیله له شیگی تاراپیندان ترور قوراماسی حؤکمۆنده قابول ادیلن پ.ک.ک بیلن بیرنأچه واغتدان بأری یاقیندان قاتناشیق اتمه گی بۇلسا تۆرکیأنی آلادالاندیریار. سۇنگقی گۆنلرده پ.ک.ک تاراپیندان تۆرکیه ده قورالان هۆجۆملر آرتدی. شۇل هۆجۆملر پ.ک.ک تۆرکیه- سوریه سرحدینده یاراغ، اۇق- دأری و باش بۇزار قۇلداوینی بریأن ypg-نینگ قۇلداو برمه گینده قورالیار. تۆرکیه بیر تاراپدان سرحتلرینی داعش دن و داشارقی یورتلی باش بۇزارلاردان قۇراماغا چالیشیارقا، شۇل بیر واغتدا هم سوریه دن یاراغ و پ.ک.ک بیلن آراباغلانشیقلی ترورچی آقیمی نینگ سرحتدن گچمه گی نینگ اؤنگۆنی آلماق اۆچین چأره گؤریأر.
پ.ک.ک نینگ سوریه دأکی بؤلۆمی داعشه قارشی گؤره شدن یرلیکلی پیدالانماغا سینانشیار. پ.ک.ک سوریه دأکی ساواشی اؤزۆنه تأزه آغضا تاپماق و تۆرکیه ده هۆجۆم قوراماق اۆچین اولانیار. پ.ک.ک قۇلداو بریأنلر، پ.ک.ک-نینگ تۆرک حؤکۆمِتی نینگ باشلادان چؤزگۆت اتابیندان حیاناتچیلیقلی پیدالاناندیغی حاقیقاتینی گؤرمِک ایسله مه یأر.
اگر پ.ک.ک و. اۇنونگ سیاسی بؤلۆملری چؤزگۆت اتابی نینگ یانگاداندان باشلاماغینی ایسله یأن بۇلسالار اۇندا ترورچیلیقلی هۆجۆملری بس اتمه لی و یاراغسیزلاناندیقلارینی گؤرکِزمه لی. اگر شیله بۇلسا پ.ک.ک، پرزیدنت رجب طیب أردۇغان ینگ "کۆرتلره قارشی ساواشی" حؤکمۆنده حأصیه تلندیرن واقالارینگ اؤنگۆنی آلیپ بیلرلر. اِمما بیله اتمه ک ایسله مه یأرلر. پ.ک.ک و اۇنگا قۇلداو بریأنلر پاراحاتچیلیق و دموکراتیک سؤزلرینی اولانماق بیلن بیر تاراپدان ترور قوراماسینا پ.ک.ک قۇلداو برمه ک بیلن قورامانی آقلاماغا سینانشیارلار.
http://www.chicagotribune.com/news/sns-wp-blm-decl...
تۆرکیه حیذماتداشلاریندان قۇلداو سۇراماق اۆچین أهلی حقوغا ایه دیر. پ.ک.ک بیلن ypg-نینگ آراسینداقی ترور آراباغلانشیغینا اۆنسسیز چمه له شمه ک هم آحلاق هم ده سیاسات تایدان یالنگیشدیر. PYD (دموکراتیک بیله له شیک پارتیاسی) ۲۰۰۳-نجی ییلدا پ.ک.ک-نینگ توسساغحاناداقی یۇلباشچیسی عبدالله اؤجالان ینگ تابشیریغی بۇیونچا قورولدی. پ.ک.ک بیلن شۇل بیر ایدئولوژیک ماقصادا ایه دیگینی و قوراما بیلن بۇلان آراباغلانشیغینی آصلا گیزله مه دی.
۱۹۸۰-نجی ییللاردان بأری پ.ک.ک-نینگ آغضالاری نینگ ۲۰ گؤتریمی سوریه دن گلیأر. راغب سۇیلونینگ حابارناماسیندا گینگیشله یین بیلن ادیلشی یالی، آمریکانینگ مرکزی رازوتکا قوللوغی نینگ آنالیزلرینده و حابارنامالاریندا پ.ک.ک بیلن PYD-نینگ آراسیندا آراباغلانشیغینگ باردیغینی نیغتالاپدیر.
آنکارانینگ پ.ک.ک بیلن PYD-نی قابول اتمِزلیگینی آنتی- کۆرت توتوم حؤکمۆنده گؤرکِزمه گی بۇلسا دینگه ایچگینسیزلیکدیر. نیویور تایمزینگ اۇقیجیلارینی یالنگیش گؤنۆکدیرن ماقالاسیندا اؤنگه سۆرۆلیأنینگ ترسینه تۆرکیه نه تۆرکیه دأکی کۆرتلره، نه ده عیراق و سوریه دأکی و نه ده ایران داقی کۆرتلره قارشی توتوم آلیپ باردی. تۆرکیه دینینه، مذهبینه، ایدئولوژیسینه قارامازدان أهلی ترور قورامالارینا قارشی دوریار.


text:
دون اولدوم ذؤق مئیدن ائیله کیم، اوفتاده بیر یئرده
اؤزوم بیر یئرده دوشدوم، مست قالدیم، باده بیر یئرده
بساطِ مئیده سوز یوخکی، دئییرلر، حال اولور آمما
«اولا گر باده بیر یئرده، نگارِ ساده بیر یئرده»
ینه، زاهید، اقلاً بیر صفا وار، سُفرهی مئیده
نه گوسترمیش کدورتدن سوای سجاده، بیر یئرده؟
آلیبدیر کؤنلومی، حیرتدهیهم کی، گؤزلرین فکری
نئجه بیر صید اولوب قسمت، ایکی صیّاده بیر یئرده
اسیری من کیمی مینلرجه وار، اول سروِ رعنانین
نه بیر دم اؤلدورور، نه ائیلهییر آزاده، بیر یئرده
منیم بو داغلار کی، سینه مه، اول لاله رخ چکمیش
که هرگز ائتمهمیش شیرین، اونی فرهاده بیر یئرده
مقام و شأنین ایسترسهن، اوجالسین «واحد» عالمده
چالیش تا خدمت ائت، تکمیل اولان اوُستاده بیر یئرده
شاعر: علی آقا واحد


text:
اس-400 موشک سیستمی دؤورهیه گیردی
سیستمین 400 کیلومتر منزیله صاحب اولدوغو و موسکوا داخیل 12 بؤلگهنین هاوا ساحهسینده ائتکیلی اولاجاغی ایفاده ائدیلدی
روسیا ساوونما باخانلیغی، هاوا ساوونماسینی گوجلندیرمک اوچون موسکوا یاخینلارینا قونوشلاندیریلان اس-400 موشک سیستمینین دؤورهیه گیردیگینی بیلدیردی.
باخانلیقدان وئریلن آچیقلامادا، موسکووا و مرکز صنایع بؤلگهسینین هاوا گوونلیگینی گوجلندیرمک مقصدی ایله اس-400 "تریومف" هاوا ساوونما سیستمینین باشکند یاخینلارینا قونوشلاندیریلدیغی و بو گون دؤورهیه قویولدوغو ایفاده ائدیلدی.
آچیقلامادا، سیستمین 400 کیلومتر منزیله صاحب اولدوغو و موسکوا داخیل 12 بؤلگهنین هاوا ساحهسینده ائتکیلی اولاجاغی ایفاده ائدیلدی.
باخانلیق، ایل ایچینده اوردویا 4 اس-400 سیستمی وئریلهجیینی ده قید ائتدی.


text:
چابالیر اوره ک سینه مده
آینایا باخاندا گؤردوم ، ساققالیما دن دوشوبدی
من کی چوخ قوجالمامیشام ، بیلمیرم ندن دوشوبدی
هنر اولسا روح جواندیر ، هله – هله دوشگون اولماز
اونداکی گؤردون دوشوبسه ن ، بو نفیر بدن دوشوبدی
اورایا کی سن گئدیرسن ، قویولار آچیبدی آغزین
شیطانین توری یاماندیر ، هر گلیب گئدن دوشوبدی
نه قدیر باشین سلامت ، ال – آیاقدا باشسیز اولماز
آیاغا دمیر دوشه نده ، باشووا چدن دوشوبدی
قویودان که خلقه قازدین ، چیخا بیلمه سن سلامتپ
آدام اینجیدن بلایه ، آدام اینجیدن دوشوبدی
چابالیر اورک سینه مده ، باشی کسیلمیش تویوق تک
پیلله نی چیخاندا گؤردوم ، سینه نفه دن دوشوبدی
سئرچه دن سیچاندان آرتیق ، توری بیز قوراندا دوشمز
آمما شئر تورون قوراندا ، فیل یا کرگدن دوشوبدی
« شهریار » عدندن آیری ، مرواری یئتیم قالاندا
یمن جنوبی دن ده ، باخاسان عدن دوشوبدی


text: Filed under: اخبار تراکتورسازی آذربایجان و شهرداری تبریز Etiketlənmiş: | 30 میلیون آذری,picture tractor,tiraxtor,tiraxtur şəkilləri,tirəxtur,Tractor,tractor club,tractor pics,tractorfans,tractorsazi Tabriz,trakhtpor,Tıraxtur,قلب قزوین,قلب همدان,قلب کرج,قلب آذربایجان + تراختور,قلب اردبیل,قم,قره داغ تیراختیر,قزوین تراختور,میاندوآب,مرند ترختور,نظرآباد تیرختور,همدان + تراختور آذربایجان,هواداران تراکتورسازی آذربایجان,یامچی تراختور,یاشاسین آذربایجان یاشاسین تراختور,یاشاسین تراختور,پاکدشت + تراختور,آذربایجان یوردوموز تراختور بوزقوردوموز,آذربایجان دیاریمیز تراختور ایفتیخاریمیز,آزرباجان تراختور,اورمو,اورمیه,ارومیه,اردبیل,بندر شرفخانه تراکتور,بوتون آذربایجان,تهران,تیم فوتبال تراکتور سازی,تیراختیر,تیراختیرچی,تیرختور,تبریز,تراکتور,تراکتور هاوادارلاری,تراکتورچی,تراکتورسازی آذربایجان,تراکتورسازی تبریز,تراختور,تراختور هاوادارلاری,تراختور شکیللری,تراختورچی,تراختوروم آذربایجان سنینله فخر ائدیر,تراختیر,ترختور,تصاویر طرفداران تراکتور,تصاویر طرفداران تراکتورسازی آذربایجان,جلفا,خسروشهر تراختور,زنگان + تیرختور,زنجان + تیراختور,سی میلیون تورک,طسوج,عکس هواداران تراختور


text:
گونش شعری _ استاد جعفری
-
- 1,145 Reads
- 2 Comments
گؤزومه سحرده چالان گونش، گؤزه لیم قارادی سن اولماسان
بئله باخما ظاهیر اوزوم گولش، اوره گیم یارادی سن اولماسان
قیناما منی او خومار گؤزه، من ازل باخاندا وورولموشام
اؤز اؤزومله سؤیله رم هر گئجه، بو عؤمور فنادی سن اولماسان
گئجه لر آغیردی یاتانمیرام، سنی خاطیریمدن آتانمیرام
بیلیرم بو عشقیمین آخیری، باشیما بلادی سن اولماسان
گئدیرم، دایان... دانیشیم گئدیم، یانیرام ... دانیش ، آلیشیم گئدیم
هانی کاروان؟ قاریشیم گئدیم، بورا غم سرادی سن اولماسان
گئجه اؤد توتور آلیشیر اوره ک، دایاناندا من دانیشیر اوره ک
چابالیر اسیر چالیشیر اوره ک، ایشیم آه و وادی سن اولماسان
وورولوب او دم اوره گیم سنه، یاشاییش جهنم اولوب منه
منی گر بهشته ده سالسالار، یئنه یؤخدو دادی سن اولماسان
دئمه آشنالر آتیب منی، یادا ایشگینیم ده ساتیب منی
منه کیم وفا ده گر ائیله سه، ائله بیل جفادی سن اولماسان ...


text:
کتاب شمیم عاشورا
حاج اصغر احمدیان خسروشاهی
هاردا قالیب رشید عموم قانه باتیب علم بابا
یوخسا سو اوسته قوللارین ائیلهدیلهر قلم بابا
رزمگهه گئدهن زامان، باخدی سوسوز دوداقلارا
وئردی سو وعدهسی اؤزو، تئشنه جیگر قوناقلارا
الده سو جامی صف چکیب، من نه دئییم اوشاقلارا
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
عالم اولا فدا اونون، غئیرتینه وفاسینه
دلدن علاقهمندیدی، تک به تک آل-ی-یاسینه
تئشنه بو جانیمیز فدا، قانه باتان لواسینه
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
ای شه بی سپه سنین، بس هانی میر-ی-لئشگرون
تک گلمیسهن سبب ندیر، قانه باتیبدی اللرون
گلمهدی قارداشون ندن، یاشلیدی نازلی گؤزلرون
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
بس هانی نامدار عموم، قانه دؤنوب بو گؤزیاشیم
الده سو جامی آغلیری، وار نئچه تئشنه یولداشیم
بیرده سوسوزدو سودامهر، نازلی او خیردا قارداشیم
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
قدّیوی بار-ی-غم بوکوب، قانه دؤنوبدو گؤزیاشون
آغلاما من فدا سنه، بس هانی یار-و-یولداشون
بئلده الون چوخ آغلیسان، یوخسان اؤلوبدو قارداشون
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
وئردی بیزه سو وعدهسی، گلمهدی وار نه عیلّتی؟
جانینی وقف ائدیب بیزه، چوخدو وفا-و-غئیرتی
گلمهز او با وفا یقین، واردی سودان خجالتی
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
چوخ بیزه خیدمت ائیلهدی، گتدی بورا مدینهدن
قویمادی آهیم اوج ائده، سوز-ی-درون-ی-سینهدن
ایمدی سبب نه اولدو بس، کسدی نظر سکینهدن
هاردا قالیب رشید عموم، قانه باتیب علم بابا
ص 111 – 113
***************
آغلاما باجون رقیه، گؤزلرون فداسی قارداش
منده تشنهام سنین تک، ای دلیم صفاسی قارداش
هانسی شیرخواره سن تک گل کیمی سولوب سوسوزدان
سو تاپیلمیری بو چؤلده، اینجیمه بوگون باجوندان
ائیلهدیم سو التماسی من علی رشید عمومدان
خیردا قیزلارین اوجالمیش العطش صداسی قارداش
غنچهلیق زمانی هاردا گول بئله سولوب چمنده
باجی قارداش ایکیمیزده تئشنه ایندی سنده منده
کیم گؤروب یانا سوسوزدان شیرخواره سودامهنده
چاره سیز قالا او حاله، آغلییا آناسی قارداش
گاهوارهوین اوشاقلار دولانیر علی باشینا
ولی آندیریر اؤز حالین هامی گؤزده گؤز یاشیندا
نئجه تاب ائدهر بو حالی باجی گؤرسه قارداشیندا
سودامهر اولا خصوصا" اوجالا نواسی قارداش
هئچ چیمنده گول سنین تک غونچه لیق زامانی سولماز
دوزدو گول سولار چیمنده سن کیمی ولی پوزولماز
باجیه جاهاندا بوندان بیر اثرلی نیسگیل اولماز
آغلیری گؤره بئشیکده سودامهر اخاسی قارداش
العطش دئییر سوسوزدان گول کیمی سولان دوداقلار
ائیلییری سو التماسی خیرداجا سوسوز قوناقلار
دولانیر سو جامی الده علی تئشنه لب اوشاقلار
هامینین سولوی عطشدن رخ-کهرباسی قارداش
سنه بیر سویا گومانیم بو گؤزومده گؤز یاشیم وار
دولانیر منیله آغلار نئچه تئشنه یولداشیم وار
هامیسی بیلیر سوسوزدو شیرخواره قارداشیم وار
سن ائدهنده ناله دؤزمهز بو غم آشناسی قارداش
سنه من دینهنده لای لای منه سس وئریر سوسوزلار
باخیر الده بوش سو جامی یوزیوه بو خیردا قیزلار
بو سؤزو رقیه ازبر ائلهییب یانار سیزیلدار
گله جانیمه او آغلار گؤزیوین بلاسی قارداش
صص 114-115


text:
حكیم تیلیم خان
"تیلیم خان " یوُردوندا !
حسن راشدی
13/4/1392
" حكیم تیلیم خان" ا توتولان هر ایلكی مراسیم ، بو ایل ده جمعه گونو 14/4/1392 تاریخینده اونون كندی " مره غئی " ده توتولاجاق ، آلتداكی مقاله -1386 - جی ایل تیر آیی نین 29 وندا بو آدلیم شاعیریمیزه ساوا شهری نین " مره غئی" كندینده توتولان مراسیمده اوخونموشدور كی ، حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر .
وطنیمیزین و ائلیمیزین فخری ساییلان، شعرلری دیللر ازبری، اؤیودو - نصیحتلری دیلدن دیله، اورَكدن اورَگه گزیب دوْلانان حكیم تیلیمخان آدینا قوُرولان قورولتایدا اشتراك ائتمگه گؤره اورَكدن سئوینیرم. بیز یاخشی بیلیریك وطنیمیزین مختلیف گوشهلرینده، دوْغما ادبیّات و مدنیّت خزینهمیزین اینجی و میرواریلرینین چوْخو، هلهده غربت توزو آلتیندادیر، لاكین اینانیرام غِیرتلی و ایناملی اینسانلاریمیزین چالیشماسی سایهسینده غربت توزو آلتیندا قالمیش بو قیمتلی گوهرلر همیشه توز آلتیندا قالمایاجاق و بیر گون قدیر بیلَن میلّتیمیز ایچینده پارلایاجاق، نئجه كی تیلیمخان آدلی بو قیمتلی گوهر ، غیرتلی و ایناملی اینسانلاریمیزین چالیشماسی ایله پارلادی.
انقلابدان سوْنرا و آنادیلیمیزده قزئت و درگیلر بوُراخیلان زامان آذربایجان ادبیّاتیندان و آذربایجانین مختلیف بؤلگهلرینده یاشایان كئچمیش و یا معاصر شاعیر و ادیب اینسانلاردان آد گئدیردیسه ساوا، همدان و اراك بؤلگهلرینده یاشایان دیلداشلاریمیزین ایچیندن دوْغما توركو دیلیمیزده اثر یارادان هئچ بیر شاعیرین آدی قولاغیمیزا دَگمهمیشدی!
بئله بیر مسئله منه و دوْغما ادبیّاتیمیزا اوركدن باغلی بیر چوْخلو اینسانلاریمیزا بیر نیسگیل كیمی اوْلموشدو. لاكین انقلابین غلبهسیندن بیر نئچه آی سوْنرا دونیاشهرتلی جرّاح و عالیم دوكتور جواد هیئت و “ایرانین عمومی ایلگیلر آتاسی” (پدر روابط عمومی ایران) عنوانینی قازانان دوكتور حمید نطقینین چالیشماسی ایله نشره باشلایان “وارلیق” مجلهسینین ایكی ایل چاپیندان كئچندن سوْنرا ، تخصّص باخیمیندان عدلیه وكیلی اوْلان بیر شخصده وارلیق مجلهسینین یازارلار بیرلیگی سیراسینا داخیل اوْلدو. بو شخص وارلیق درگیسینین یئنی یازارلار عضوو ساییلان عدلیه وكیلی و “ساوا” شهرینین قاراغان بؤلگهسینین “بندامیر” كندینده دونیایا گؤز آچمیش و تهراندا یاشاییردی، بو اینسان “علی كمالی” آدیندا بیر سویداشیمیز ایدی.
علی كمالی وارلیق مجلهسینه آیاق قویان گوندن، وار قوّهسیایله بوگونكو “مركزی ” و “همدان” اوُستانلاری آدلانان لاكین تاریخی آذربایجانیمیزین گونئی بؤلومو اوْلان ساوا، اراك و همدان منطقهسینین آنادیلیمیزده كی ادبیّات و فوْلكلور اثرلرینی توپلاییب وارلیق اوْخوجولارینا و وارلیق مجلهسی یولوایله تورك دونیاسینا تانیتدیرماغا چالیشدی.
علی كمالینین چالیشماسی نتیجهسینده ایكی یوز ایله یاخین غربت توزو آلتیندا قالمیش “تیلیم خان” اینجیسی پارلاماغا باشلادی و تیلیمخان آدی آذربایجان ادبیّاتی و مدنیّتی سیماسیندا بیر پارلاق اوُلدوز اوْلدو. بئلهلیكله تیلیمخان یالنیز آذربایجان ادبیّاتیندا یوْخ بلكه تورك دونیاسی ادبیّاتیندا اؤزونه لایقلی یئر قازاندی و آذربایجان شعر صنعتینین گونئی بؤلومونون، یعنی ساوا، اراك و همدان بؤلگهلرینین ایكی یوز ایللیك میراثی “تیلیم خان” آدی آلتیندا ثبت اوْلدو.
علی كمالی اؤز چالیشمالارینی یالنیز همدان، ساوا و اراك بؤلگهلرینه محدودلاشدیرماییب، قشقایی توركلرینین ادبیّاتی ساحهسیندهده چالیشاراق اؤلكه داخیلینده و خارج اؤلكهلرده قوُرولان كنگرهلرده و كنفرانسلاردا اشتراك ائدیب، معروضهلر وئردی.
مركزی ایران توركلرینین و یا اؤزو دئدیگی كیمی دئسَك “داغیناق توٍركلرین نومایندهسی” و تمثیلچیسی كیمی چیخیش ائدَن علی كمالی آردیجیل چالیشمالاریایله تورك بؤلگهلری ساییلان تاریخی عراق- عجم و حتّا قشقایی بؤلگهلرینین (قاشقایستانین)ـ شعر و فوْلكلوریك چیچكلرینی ده تورك دونیاسینین ادبیّات گولوستانینا آرتیردی.
علی كمالی بو چالیشمالاری تكمیللشدیرمك اوٍچون “شهریار درنگی” –نین یاردیمی ایله ایلك دفعه ۱۳۷۰ -جی ایل و ایكینجی دفعه ۱۳۷۱ -جی ایل “تیلیم خان كنگرهسی” آدی آلتیندا آذربایجانین تانینمیش شاعیر، یازیچی، محقّق و ادیب شخصیّتلرینی اوْ جمله دن: پروْفئسور محمدتقی زهتابی، دوكتور جواد هیئت ، دوكتور محمدعلی فرزانه ، دوكتور حمید محمدزاده ، پروْفئسور غلامحسین بیگدلی و باشقالارینی بو كنگرهیه دعوت ائدیب ایكی گونلوك یئل آباد، مره غئی و جوشقان كندلرینده كئچیریلن عظمتلی مراسیمده تیلیمخان یارادیجیلیغینی و اوْنون دوغوم یئری مرهغئی كندینی و تیلیمخانین مزارینین هانسی مكاندا اوْلدوغونو كنگره اشتراكچیلارینا تانیتدیردی.[1]
علی كمالینین تیلیمخان حقّینده اوُزون اوُزادی آرزولاری واریدی، تأسّفله ۱۳۷۵ ـ جی ایل اوز وئرَن اوْنون وقتسیز اؤلومو، بو آرزولارا چاتماغا فورصت وئرمهدی.
۱۳۷۵-جی ایلدن سوْنرا ، اوْن ایله یاخین یئنه غریبلیك فضاسی تیلیم خان یوُردونو آلدی و علی كمالینین یئری بوش قالدی، لاكین تیلیم خان یوُردونون باشقا بیر غِیرتلی و ایناملی اؤولادینین آیاق مئیدانا قوْیماسی و ۱۳۸۶-جی ایل حكیم تیلیم خان دیوانینین چاپ اوْلماسیلا ،گؤزلریمیز یئنه ایشیقلاندی.
تیلیم خان دیوانی چاپ اولماقلا گنج مهندس اسدالله امیرینین آدیدا آذربایجانلی شاعیر، یازیچی، تدقیقاتچی و ادیبلری یانیندا تانینماغا باشلاندی، چونكو ایلك دفعه اوْلاراق “حكیم تیلیم خان دیوانی”نین چاپ اوْلماسی اوْنون چكدیگی آغیر زحمتلر سایهسینده مُـمكن اوْلموشدو.
تانرییا شوكور اوْلسون ۱۳۷۰ و ۱۳۷۱ –جی ایللرده قوُرولان كنگرهلرین داوامی، ائلینه، دیلینه و میلّی وارلیغینا آرخالانان سایین اسدالله امیری و حورمتلی مرهغئی اهالیسی و منطقهنین خیرخواه اینسانلارینین چالیشماسی ایله بو گونده ”تیلیم خان كنگرهسی ” آدی ایله كئچیریلمكدهدیر. نه یاخشی كی بو معنوی قوُرولتایدا اشتراك ائتمك اوْ دا اوْن اوچونجو (هجری) یوز ایللیگین توركدیلی و فوْلكلورو اوُستادی تیلیم خانین دوْغولوب بوی آتدیغی و شعر صنعتینه مالیك اوْلدوغو مرهغئی كندینده ۱۳۷۰و ۱۳۷۱- جی ایل كیمی یئنهده منه نصیب اوْلدو.
آرزو ائدیرم وطنیمیزین بؤیوك شاعیر و ائل اوْزانی”تیلیم خان”ین مزاری اوْنون شخصیّتینه لایق درجهده تیكیلسین و تیلیم خانین مزارینین آبیدهسی آذربایجانیمیزین دونیا شُهرتلی شاعیری اوُستاد شهریار و قارداش توركمن شاعیری “مختوم قولو فراغی” مزارینین آبیدهسی كیمی تاریخی آذربایجانین گونئی بؤلومو اوْلان ساوا، همدان، اراك منطقهسینین سمبولو كیمی تانینسین، چونكو بوگون آرتیق تیلیم خان آذربایجان ادبیّاتی و تورك دونیاسی ادبیّاتیندا تانینمیش بیر شخصیّت اوْلموشدور.
ساوا منطقهسینین اوُستاد شاعیری تیلیم خان ۱۱۷۶- جی هجری قمری ده مرهغئی كندینده دونیایا گؤزآچمیش و ۱۲۴۶- جی ایلده یئتمیش یاشیندا همین مكاندا وفات ائتمیشدیر.
شاعر اوْزان تیلیم خان اؤزونو تانیتدیرماق اوچون بئله دئییر:
اؤلكه میز عراقدیر شهریمیز ساوا
مزلقان چاییندان گؤتوردوم هاوا
عاشیقلار دردینه ائیلهرم داوا
من طبیبم هندوستاندان گلیرم
……
بیلَنلر بیلسینلر من “تیلیم” خانام
بیلمهینلر بیلسین گؤهرم كانام
مرهغئی ساكینی اصلی توٍركمانام
گزه-گزه بو جهاندان گلیرم
هجری قمری سكگیزینجی قرنین مشهور تاریخچیسی حمدالله مستوفی آذربایجان محدودهسینی جنوبدان عراق عجم، شمال و شمال غرب دن گورجوستان و ائرمنیستان و غرب و جنوب غرب دن كوردوستان اوْلدوغونو آچیقلامیشدیر،[2] عین حالدا زین العابدین شیروانی، آذربایجان محدودهسینی گونئیدن عراق عجم آدلاندیرمیشدیر.
بوُنلارلا یاناشی ۳۵۲-جی هجری قمری ده دَری دیلینده یازیلان ” بلعمی” تاریخینده آذربایجان محدودهسی بئله ترسیم اوْلوب:
“… همداندان توُتوب، اَبهَر و زنگاندان كئچندن سوْنرا ، سونو خزرلر دربندینه چاتان محدودهده یئرلَشن بوٍتون شهرلره آذربایجان دئییلیر.[3 بئلهلیكله معلوم اولور عراق عجم بؤلگهسی و بو بؤلگه ایچینده یئرلَـشَن اراك، همدان و ساوا شهرلری و ساوا شهرینه تابع اوْلان مرهغئی كندی “تاریخی آذربایجان” محدودهسینده یئرلَـشَن شهر و كندلر سیراسیندادیر.
تیلیمخان، شعرلرینده اؤزونه “اصلی توٍركمانام” دئمكله اصیل و خالص تورك اوْلدوغونا افتخار ائدیر، چونكو توركمان سؤزو تاریخی یازیلارین چوخوندا همان “تورك” سؤزو آنلامیندادیر.
اوُروپالی تاریخچی راجرسیوری”صفویلر باره ده” آدلی كیتابیندا یازیر:
“قیزیلباش توٍركلری و یا دوٍزگون دئسَك توركمانلار، صفویلری حكومته چاتدیران اَلی قیلینجلی و گوٍجلو انسانلار ایدیلر”. [4]
بوُرادا قیزیلباش توركلری توركمان آدی ایله تانینیرلار. اساسا كئچمیشده بیر چوْخ منبعلرده توركلره "توركمن و یا توركمان " دا دئمیشلر؛ عین حالدا ایندیده عراقدا یاشایان توركلر اؤزلرینی توركمان آدلاندیریرلار، لاكین بیز یاخشی بیلیریك عراق توركمانلارینین دیلی آذربایجان توركجهسینین بیر قوْلودور. بو فاكتلار گؤستریركی، حكیم تیلیم خاندا اؤزونو توركمان آدلاندیرماقلا اؤز توركلویونو و بو توركلویه گووندیگینی و افتخار ائتدیگینی بیلدیرمك ایستهییرمیش.
تیلیم خان یارادیجیلیغیندا درین مضمونلو مذهبی شعرلر، لیریك، جیناس قوشمالار، گرایلیلار، جیغالی تجنیسلر و آتابابا مثللریندن آلینمیش و اوْنا آرتیریلمیش باشقا درین معنالی سؤزلرله دوْلودوركی، بوُنلارین هامیسینی آراشدیرماق و تجزیه-تحلیل ائتمك اؤزل بیر زامان و موقعیت طلب ائدیركی، آرزو ائدیرم باشقا عالِـملریمیز بو حقده چالیشسینلار اوْ جوركی، بؤیوك عالیم و تانینمیش ادیب و محقّق رحمتلیك پروْفئسور زهتابی”تئلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی” كیتابیندا ایلك دفعه اوْلاراق بو ایشی گؤرموشدور.
معروضهمه حكیم تیلیم خانین بو شعری ایله سوْن قویاراق، تیلیم خان مزاری اوٍستونده گؤزل و تیلیم خانا لایق بیر آبیدهنین دوٍزلمهسینی آرزولاییب ، مرهغئی كندی ساكینلرینه، منطقه اهالیسینه، ائلینه و ملّتینه باغلی آیدین اینسانلارا محكم اراده و باشاریلار دیلهییرم.
تیلیم دییهر، سیرداش گَرَك
بیراها ،بیر یوْلداش گَرَك
دار گوٍنومده قارداش گَرَك!
.........................[1] - دوٍكتور هیئت له دوٍكتور فرزانه ۱۳۷۰ - جی ایلده و دوٍكتور فرزانه، پروْفئسور محمد تقی زهتابی ، دوٍكتور حمید محمدزاده و پروْفئسور غلامحسین بیگدلی ۱۳۷۱ جی ایل كنگرهسینده اشتراك ائتمیشدیرلر
[2] - “تركان و بررسی تاریخ و …”كتابی- یازار: حسن راشدی ، "اندیشه نو نشریاتی " صحیفه ۲۸۹و ۲۹۰
[3] - همان كتاب- ص ۲۸۷
[4] - در باب صفویان”-راجر مروینسیوری- چئویرن:رمضان علی روح الهی-مركز نشری-۱۳۸۰-ص ۲۶۰


text:
حوسئینه یئرلر آغلار
بتول و مصطفی پئیغمبر آغلار
حوسئینین نوحه سین دلریش یازاندا
موسلمن سهلدیر كی كافر آغلار
كور اولموش گؤزلرین قان توتدی شیمرین
كی گؤرسون اؤز الینده خنجر آغلار
حوسئینین كؤینگی زهرا الینده
چكر قیحا قیامت ، محشر آغلار
آتاندا حرمله اوخ كربلا ده
گؤرئیدین دوشمن آغلار ، لشگر آغلار
قوجاغیندا ، گؤرئیدین ام لیلا
آلیب نعش علی اكبر آغلار
روباب ، نیسگیل دؤشونده سود گررنده
علی اضغری یاد ائیلر آغلار
باشیندا كاكل اكبر هواسی
یئل آغلار ، سونبول آغلار ، عنبر آغلار
یازاندا آل طه نوحه سین من
قلم گؤردوم سیزیلدار ، دفتر آغلار
علی ، شقق القمر ، مئحراب تیلیت قان
قولاق وئر ، مسجید اوخشار منبر آغلار
علی دن ، شهریار ، سن بیر ایشاره
قوجاقلار قبری ، مالك اشتر آغلار
تبریز 26 – 2 - 1358


text:
ی. پ. گ آمریکا بیلن روسیادان قۇلداو آلیار
ابراهیم قالین: "داعش هۆجۆملرینی ایسلام دینی نینگ آدیندان قورایاندیغینی آیتماق بیلن اینانچلارا قارا تِگمیل سۆریأر"
ابراهیم قالین: "داعش هۆجۆملرینی ایسلام دینی نینگ آدیندان قورایاندیغینی آیتماق بیلن اینانچلارا قارا تِگمیل سۆریأر"
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیق دیوانی نینگ ایش دۇلاندیریجیسی نینگ اۇرونباساری ابراهیم قالیت ترور قوراماسی داعش ینگ هۆجۆملرینی اسلام دینی نینگ آدیندان قورایاندیغینی آیتماق بیلن اینانچلارا قارا تگمیل سۆریأندیگینی آیتدی.
ابراهیم قالیت ت. ر. ت ورلد کانالیندا ترور قوراماسی داعش، ی پ گ و سوریه دأکی ایچرکی اورش حاقیندا یؤریته بیانات بردی.
داعش ینگ سوریه ساواشینداقی ایکی قان حۇردان بیریدیگینی آیدان و داعش ینگ هۆجۆملرینی الهِنچ حؤکمۆنده حأصیه تلندیرن قالین "هۆجۆملرینی اسلام دینی نینگ آدیندان قورایاندیقلارینی آیتماغی بۇلسا دۆنیأده یاشایان میلیونلارچا آدامینگ اینانجینا قارا تِگمیل سۆرمه کدیر" دیدی.
قالین ی. پ. گ نینگ آمریکا و روسیادان قۇلداو آلیاندیغینی آیراتین بِلله دی.
ابراهیم قالین ترور قوراماسی داعشه قارشی دؤروه دیلن حیذماتداش گۆیچلرینگ ترور قوراماسینی یۇق اتمه کده اۆستۆنلیک قازانیپ بیلمِزلیگی نینگ سبأپلری حاقیندا هم دوروپ گچدی.
قالین "داعشه قارشی اوروپا یورتلارینی و آمریکانی اؤز ایچینه آلیان اولی حالقارا حیذماتداشلیق بار. اِمما بو گۆیچلی حیذماتداشلیق حأضیره چنلذی داعشی تأثیرسیز یاغدایا گتیریپ بیلمه دی. سبأبی داعشی یۇق اتمه ک اۆچین یترلیک درجه ده تاغاللا اتمه یأریس" دیدی.
قالین سوریه ده ۵ ییلدان بأری ایچرکی اورشونگ دۇوام ادیأندیگینی و شۇل اورشدا ۵۰۰ مۆنگدن قۇوراق آدامینگ اؤلِندیگینی آیتدی.
ابراهیم قالین سوریأنینگ حؤکۆمِتی نینگ ترور قوراماسی داعشی اؤزۆنی قۇراماق اۆچین بیر اولاغ یادا یۇل حؤکمۆنده اولانیاندیغینی یاتلاتدی و:
"اسد من گیتسه م، بو ترورچیلار سوریأنی اله گچیرر دیمه ک بیلن داعشی اولانیار" دیدی.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
دنیز قیزی
یولونو گؤزله دیم بو سونسوز گئجه
توكه ندی اومودوم قیریلدی هئییم
دؤرد دووار ایچینده یاندیم آلیشدیم
هایانا اوز قویوم – هایاندان دئیم
*****
اولمایا قار یاغیب یولونو كسدی؟!
اولمایا گه لنده دومانا دوشدون؟!
دیلیمده آجی بیر قوشما ته له سدی
بلكه ده سارسیلیب گومانا دوشدون
*****
بو گئجه لحظه لر ایلله شیر منه
قاریشیر شعریمین قاراسی ، آغی
ماوی لر قارالیب زیلله شیر منه
گه زیره م آردینجا ، آرانی ، داغی
*****
بو گئجه نه یامان اوزون گئجه دیر؟!!!
گؤزومده یول آزیر،یاتا بیلمیرم
سیخیر اوره گیمی هیچقیریقلاریم
اؤزومده – اؤزومه چاتا بیلمیرم
*****
یوخودان آل منی ، آپار دنیزه
سنه قوربان اولوم آی دنیز قیزی
آی گیریب بولودا ، كیم باخیر بیزه
سسیمه ، سس وئر ا…ی گؤیون اولدوزو
*****
یولونو گؤزله دیم گه لمه دین نه دن؟
داریخدی شعیریم،داریخدی سؤزوم
آی دا یورقون اولوب آخیر زیروه دن
نه اوندا دؤزوم وار نه منده دؤزوم
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər Etiketlənmiş: | قیز,آیریلیق شعری,آذربایجان شعرلری,تورکی شعر,تورکجه شعرلری,دنیز,دنیز قیزلاری,دنیز قیزی,دریا قیزی,سئوگی شعرلری,شعر ترکی,شعر ترکی دنیز قیزی,شعر عاشقانه ترکی


text:
توپلایان: محمدرضا خیری فام
آذربایجاندا اوزاق کئچمیشلردین، چئشیدلی چالغی آلتلرین اولدوغونو بلگه لردن اؤیرنیریک. کلاسیکلرین یاپیتلاری، اورتا عصر موسیقیچیلرینین یازیلاری، رساملارین چکدیکلری مینیاتورلر، داش چکیدلری، یوردوموزو گزمیش سیاحلارین گونده لیکلری و موزئی کوللئکسیالاری واختی ایله آذربایجاندا 90- ا یاخین چالغی آلتین قوللا نیلماسینی گؤستریر.
"دده قورقود" کیتابیندا چالغی آلتلرینه دایر بیلگیلر وار. کیتابدا زورنا، قوپوز و ناغارا کیمی آلتلرین آدی چکیلمیشدیر. نیظامی، خاقانی، فوضولی و نسیمی کیمی سؤیچولریمیزین سؤیلرینده (شاعیرلریمیزین شعرلرینده) ده خالق چالغی آلتلرینین آدلاری چکیلمیش، مینیاتور مکتبی رساملارینین یاپیتلاریندا ایسه اونلارین گؤرونتولری وئریلمیشدیر. کلیبر شهرینین یاخینلیغینداکی ... کندینده اولان مزار داشلارینا تای آذربایجانین چئشیدلی بؤلگه لرینده داش اوزرینده قازیلمیش چالغی آلتلری گورونور.
آذربایجاندا یاییلمیش آلتلرین 32- سینی تئللی (اونلاردان 26- سی میضرابلا، 4-و کامانلا، 2- سی چوبوقلا چالینیر)، 23- اونو نفس، 16- سینی ضرب، 17- سینی ایسه اؤزو سسلنن آلتلر قروپونا عایید ائتمک اولار. بو آلتلرین بؤیوک چوخونلوغو اسکی دؤنملرده یارانیب گئت- گئده موکمل له شرک دؤنمیمیزه گلیب چاتیب. بیر سیراسی ایسه گئتدیکجه قوللانیلماز اولوب اونودولموشلار.
اورتا عصرلردن بری آذربایجاندا کامانچا، قوپوز، روباب، چنگ، سنتور، قانون، شئیپور، ارجنوم، طبیل، ناغارا، دف و دومبک کیمی موسیقی آلتلری گئنیش قوللانیلماقدادیر. بو گون آذربایجاندا اورکئسترلرده، چئشیدلی آنسامبللارین قاتقیسیندا (ترکیبینده) و سولو ایفاچیلیغیندا خالق چالغی آلتلریندن قوللانیلانلاری بونلاردیر:
تئللیلردن (سیملیلردن) : تار،کامانچا، ساز، قانون، اود، دامبور؛
نفسله چالینانلاردان: بالابان، توتک، زورنا، نئی، تولوم؛
دریلیلردن (ضرب آلتلری): قاوال، ناغارا، قوشا ناغارا، دومبک؛
اؤزو سسلننلردن: شاخشاخ، کامان، لاققوتی؛
لاققوتو ( اؤزو سسلننلر )
لاققوتو:
ناغارا، قوشا ناغارا، قاوال و باشقا ضرب آلتلری ایله بیرلیکده چاغداش آنسامبل و اورکئستلرین قاتقیسیندا ایفا ائدیلیر. لاققوتو ماسانین (میزین) اوزرینه قویولاراق ایکی آغاج توخماقلا(چوبوقلا) چالینیر. آلت چئشیدلی اؤلچولو ایکی دؤرد بوجاق (مربع) شکیللی یاستی آغاجدان عیبارتدیر. اریک، قوز، توت و فیستیق آغاجلاریندان دوزلدیلیر. بو آلتین آدینین ائتیمولوگییاسی، گومان کی، اونون چیخاردیغی سس ایله باغلیدیر. آلتین چئشیدلی چئشیدلری بیر چوخ اؤلکه لرده گئنیش یاییلیب
شاخشاخ ( اؤزو سسلننلر )
شاخشاخ:
شاخشاخ (چالپارا) دسته یین یوخاری بؤلومونه ایپله برکیدیلمیش بیر طرفی قاباریق ایکی دایروی تاختا لؤوحه جیکدن (کاسادان) عیبارتدیر. آلتی دسته ییندن توتوب سیلکلهدیکده، اونلار بیر- بیرینه دیرک سس وئریر.
دومبک ( دریلیلردن ) (ضرب آلتلری)
دومبک:
قدح واری قورولوشا یییه اسکی ضرب آلتلریندن بیریدیر. اورتا عصرلرده آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش. بو آلت 20-جی عصرین ایلکلرینده گئتدیکجه اونودولماغا باشلانسا دا، گونوموزه دک قوللانیلماقدادیر.
بیر اوزونه دانا یاخود کئچی دریسی چکیلن آلتین گؤوده سی ایلک واختلار گیلدن دوزلدیلسه ده، ایندی آغاج و پاخیردان دوزلدیلیر.
ناغارا ( دریلیلردن ) (ضرب آلتلری)
ناغارا:
ناغارا، ائلجه ده ایکی چئشیدلی اؤلچولو چاناقدان عیبارت قوشاناغارا آیدین و گوجلو سسه یییه اولوب موسیقیمیزین ریتم چالارلارینین نه قدر زنگین اولدوغونو پارلاق نوماییش ائتدیریر. بو آلتلر ایکی چوبوقلا و یا ایکی ال ایله چالینیر. اورکئسترده ریتمیک جهتدن اؤنملی رول اویناییر.
ناغارا، اریک، توت، قوز و چؤکه آغاجلاریندان دوزلدیلیب، اوزونه کئچی دریسی چکیلیر.
قاوال ( دریلیلردن ) (ضرب آلتلری)
قاوال:
ان اسکی چالغی آلتلریندن اولان قاوال بلکه گونوموزه دک ایلکین فورماسینی قورویوب ساخلایان بیرجک آلتدیر. قاوال، قوز آغاجیندان دوزلیب، بیر اوزو آچیق، او بیری اوزونه ایسه بالیغین دؤشونون دریسی چکیلیر. قاوالین ایچری طرفینه مئتال حالقالار برکیدیلیر. چالغیدان اؤنجه قاوالین اوزو گونده، اود و یا ائلئکتریک لامپاسی اوزرینده قیزدیریلیر. قاوالی ایکی ال ایله، ایچری طرفینی ایفاچییا چئوریلمیش شکیلده ساخلاییرلار.
تولوم ( نفسله چالینانلار )
تولوم:
کئچمیشده آذربایجانین چوخلو بؤلگه لرینده گئنیش یاییلمیش نفسله چالینان دری چالغی آلتیدیر. ایندی ایسه تولوما ناخچیوان موختار رئسپوبلیکاسیندا راست گلمک اولار.
باشقا نفسلی چالغی آلتلری کیمی تولومون دا چوخ اسکی تاریخی واردیر. گونوموزده تولومون چئشیدلی چئشیدلری، چئشیدلی آدلارلا قافقازدا، ائلجه ده بیر سیرا آوروپا خالقلاری آراسیندا گئنیش قوللانیلیر. مالچیلیق (مالدارلیق)، اساسن ده، قویونچولوقلا مشغول اولان کؤچری طایفالار تولومو چوخ قوللانمیشلار.
نئی ( نفسله چالینانلار )
نئی:
اسکی چالغی آلتلریندن اولان نئیین نئچه مین ایللیک تاریخی اولدوغو کسگین دیر. چئشیدلی چئشیدلری دوغودا، ائلجه ده دونیانین باشقا بؤلگه لرینده گئنیش یاییلمیشدیر. بو آلت اریک و خورما آغاجلاریندان و یا پاخیردان دوزلدیر. سسین یاخشی چیخماسینی قولایلاشدیرماق (آسانلاشدیرماق) اوچون آلتین یوخاری اوجو بیر آز یونولور. گؤوده نین آشاغی اوزونده 7-5 دلیک، آرخاسیندا باش بؤلومونه یاخین بیر دلیک آچیلیر.
15-14 –جی یوز ایلده یاشاییب-یاراتمیش گؤرکملی موسیقی تانییان عبد القادیر ماراغای "مقاصید ال-الحان" (نغمهلرین مقصدی) یاپیتیندا همین دؤنملرده نئیین ایکی چئشیدینین: آغ و قارا نئیین اولدوغونا گؤره بیلگی وئریر. 20- جی یوز ایلین ایلکلرینه کیمی موسیقی دونیاسینی مؤعجیزه لی سسی ایله ایلهاما گتیرن نئی بیر زامانلار تامامیله اونودولسا دا، سون ایللرده یئنیدن موسیقی مجلیسلرینین بزه یینه چئوریلمیشدیر.
زورنا ( نفسله چالینانلار )
زورنا:
گوجلو و زیل سسلی زورنا آذربایجان توپراقلاریندا گئنیش یاییلان آلتلردندیر. آذربایجانین بیر چوخ یئرلرینده توی- دویونده، یاللی زامانی، گولش یاریشلاریندا موشاییعتچی آلت کیمی قوللانیلیر.
زورنا داها چوخ اریک، قوز، و توت آغاجلاریندان یونولاراق دوزلدیلیر. اونون اوست بؤلومونده یئددی، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیب، باش طرفینه ماشا تاخیلیر. ماشایا ایسه بورونچ، پاخیر (میس)، و یا گوموش مئتالیندان اولان میل تاخیلیر. میلین آشاغی اوجونا قامیش"دیل" برکیدیلیر. میله صدف و یا سوموکدن دوزلدیلمیش دایره وی شکیللی "تاغالاق" کئچیریلیر.
توتک ( نفسله چالینانلار )
توتک:
بیر واختلار، داها چوخ چوبانلارین قوللاندیغی اوفلهمه (پوفله مه) آغاج موسیقی آلتی اولموشدور. بیر چوخ اؤلکهلرده توته یین چئشیدلی چئشیدلری چوخ گئنیش یاییلیب. آذربایجاندا بؤیوکلو- کیچیکلی اورکئستر و آنسامبللارین قاتقیسیندا، سولو آلتی کیمی قوللانیلیر. توته یین بورو شکیللی گؤوده سی اریک، قوز، توت و یا قامیشدان حاضیرلانیر. گؤودنین اوست بؤلومونده یئددی، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق اولور. آلتین باش طرفینده بورونون ایچریسینه یاناکی کسیلمیش آغاج تیخاج (دیل) تاخیلیر.
بالابان ( نفسله چالینانلار )
بالابان:
یومشاق و حزین سسلی بالاباندان آنسامبل، اورکستر و سولو آلتی کیمی هم ده آشقلاری موشایعت ائتمک اوچون قوللانیلیر. بو آلتین آدینین آنلامی "بالا" (کیچیک) و "بان" (سس تئمبرینین خوروز بانینا بنزدیلمه سی) سؤزلری ایله باغلی اولوب.
بالابان اریک، قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان یونولوب، ایچریسی اویولدوقدان سونرا بیتگی یاغلاری ایله یاغلانیب سونرا قورودولور. اونون اوست بؤلومونده سککیز، آلت بؤلومونده ایسه بیر اویوق آچیلیر. بالابانین باشیندا قارغیدان اؤزل اؤلچوده سیخیلاراق یاستیلانمیش موشتوک(müştük) تاخیلیر.
عود ( تئللیلر )
عود:
قارتال له له یی ایله چالینان، ان اسکی چالغی آلتلریندن بیری ده عوددور. عودون یومشاق و ایفادهلی تئمبرینده اعجازلی بیر گوج وار – او، سانکی اوزاق کئچمیشین صحیفه لرینی گؤزلریمیز اؤنونده جانلاندیریر. عودا گؤره ایلک کز موصوللو اصحاق ابن ایبراهیم، داها سونرالار ابونصر فارابی بیلگی وئریر. عودون تکمیلله شدیریلمه سینده، اونون سس دوزومونون یارادیلماسیندا صفی الدین اورموی نین چوخ بؤیوک رولو اولور. او، عودو مهارتله چالیرمیش.
10- جو یوز ایل دک عودون 4 تئلی اولوب، سونرالار اونا بیر دنه ده تئل آرتیریلمیش، سسین گور چیخماسی اوچون هر تئل قوشالاشدیریلمیشدیر. اسپانیایا آپاریلمیش عود آرتیق اورتا عصرلرده بوتون آوروپادا یاییلمیشدی. ایسپانیانلارین "لاود" (laud)، روسلارین "لیوتنیا" (lyutnya)، آلمانلارین لاوت (laot)، ایتالیانلارین " لی اوتو"( lyuto) آلتلرینین آدیلاری "ال- عود"دان آلینمادیر.
چاغداش عود ایری قاباریق، آرمودا بنزر قوز آغاجی دیلیملریندن (20-یه دک) قوراشدیریلمیش چاناغا، پرده سیز قیسا قولا وگئرییه اییلمیش کلله یه یییه دیر.
قانون ( تئللیلر )
قانون:
یاتیق سازلار عاییله سیندن اولوب، دارتیملی- تئللی چالغی آلتیدیر. یاخین و اورتا دوغودا، ائله جه ده آذربایجان توپراقلاریندا تاریخن گئنیش یاییلمیشدیر. آذربایجان کلاسیکلریندن گنجه لی نیظامی و فوضولی کیمی سؤیچولرین یاپیتلاریندا قانون حاققیندا بیلگی وئریلمیشدیر. 12- جی یوز ایلده یاشاییب یاراتمیش، دوغو چالغی بیلیمینی دریندن بیلن سؤیچو، گنجه لی مهستی قانون و چنگ آلتلرینین مهارتلی ایفاچیسی اولموشدور.
قانوندان اورکئسترده داها چوخ موشاییعتچی آلت کیمی، بعضی حاللاردا ایسه سولو (یالنیز چالما) آلتی کیمی ده قوللانیلیر. داها چوخ قادینلار طرفیندن ایفا ائدیلن قانون آلتینین اوستو چینار، آلت و یان طرفلری ایسه توز (Toz) و آغجاقایین آغاجلاریندان حاضیرلانیر. تئللرین عومومی سایی دا 72-دیر.
ساز ( تئللیلر )
ساز:
اینجه و جینقیلتیلی سسه یییه ساز، آذربایجان آشیق صنعتینین آیریلماز بؤلومودور. ائل آراسیندا گئنیش یاییلمیش سازین اصل ایفاچیلاری آشیقلاردیر. آشیقلارین اویناماقلاری دا، اوخوماقلاری دا کسکینلیکله بو آلتله موشاییعت اولونور. ایندیکی دؤنمیمیزده ساز خالق چالغی آلتلری اورکئسترینده و آنسامبللاردا اؤزونه اؤزل یئر توتور. قوز و توت آغاجیندان دوزلدیلن ساز درین چاناقلی، اوزون بوغازلی آرمودا بنزر بیر موسیقی آلتیدیر. آذربایجاندا اوچ چئشیدی (نؤوو- نوعو) بللیدیر:
بؤیوک ساز (9-8 تئللی)، جوره سازی و یا قولتوق ساز (کیچیک حجملی) و تاوار سازی (9 تئللی، آزاراق 8 تئللی).
تاوار سازی چاغداش دؤنمیمیزده سازین ان گئنیش یاییلمیش چئشیدیدیر. سازین تئللرینی سسلندیرمک اوچون گیلاس و آلبالی(گیلانار) آغاجینین قابیغیندان دوزلدیلمیش ائلاستیک و یومشاق میضراب قوللانیلیر.
ایلک سازلار کیچیک چاناقلی و ایکی- اوچ تئللی اولموشدور. سونرالار آشیق موسیقی سینین گلیشمه سی ایله آیاقلاشان سازین اؤلچولری بؤیودولموش، تئل و پرده لرینین سایی آرتیریلمیشدیر.
کامانچا ( تئللیلر )
کامانچا:
موغاملارین ایفاسی زامانی تریویا (تار، کامانچا، قاوال) قاتیلان کامانچا آذربایجان خالق چالغی آلتلرینین کامانلی- تئللیلر قروپونون ان پارلاق نومایندهسیدیر. حزین، اینجه، ملاحتلی، مئلودیک سسه یییه (مالیک) بو آلت یوز ایللر بویو تکمیللشدیریلمکدهدیر. کامانچانین تئللرینین سایی اؤنجه بیر، سونرا ایکی، اوچ و نهایت دوققوز تئللی اولموشدور. چاغداش دؤنمیمیزده دؤرد تئلدن عیبارت اولان کامانچا سول دیزین اوستونده قویولاراق چالینیر.
کامانلا چالینان کامانچا توت و یاخود قوز آغاجیندان، کامان ایسه آت توکوندن دوزلدیلیر. چاناغین آچیق طرفینه بالیغین دریسی چکیلیر.
تار ( تئللیلر )
تار:
تار اولوسال چالغیمیزین بلکه ده ان ایفادهلی، شیفره لی (رمزلی) آلتلریندندیر. اونون آدی 11- جی یوز ایللیکده یاشامیش بابا طاهیر و تبریزلی قطران ین سؤیلرینده چکیلیر. ایلک اونجه توپلام بئش تئللی اولان، سسی ضعیف، تئخنیکی ایمکانلاری محدود بیر آلت ایدی. 19- جو عصرین ایکینجی یاریسیندا آذربایجانین گؤرکملی تارچالانی میرزه صادیق اسد اوغلو (صادیقجان) تاری تکمیللشدیررک اونو ویرتووز موسیقی آلتلرینین سویییهسینه قالدیرمیشدیر. بوندان علاوه میرزه صادیق دان باشلایاراق، ایفاچیلار آرتیق تئللری اون بیره چاتمیش تاری، داها دیز اوسته دئییل، سینه اوسته توتماغا باشلامیشلار.
تارین آغاجدان اولان بؤلوملری قوز، آرمود و توت آغاجلاریندان دوزلدیلیب، گؤوده سینین آچیق اوزونه مالین اورک پرده سیندن چکیلیر.
:: برچسبها:
شهرستان نمین,
آذربایجان,
آذربایجان خالق چالغی آلتلری,
خالق چالغی


text:
ویکیپدیا:بیلیکلیک ایله تانیشلیق
ویکیپدیا (اینگیلیسجه: Wikipedia) اینترنتده آزاد شکیلده یاییملانان، دونیانین بیر چوخ دیللرینده ویکی تکنولوژیسینین تطبیقی ایله کؤنوللو ایستیفادهچیلر طرفیندن یارادیلان بیلیکلیک. یاراندیغی دؤوردن، یعنی 2001-جی ایلین اوّللریندن ویکیپدیاداکی ایستیفادهچی و مقاله سایی دورمادان آرتیر، بیلیکلیک هر کئچن گون داها چوخ آدلیملیق قازانیر.
تاریخ[دَییشدیر]
پروژهنین تاریخی 1999-جۇ ایلدن باشلاییر. پروژهنین باش رداکتوْرو، تشکیلاتچیسی لارری سنقر (Larri Senqer) و بوْمیس (Bomis) کوْمپانییاسینین ایجراچی دیرکتوْرو، لاییحهنی مالیهلشدیرن جیمی اۇلس (Cimmi Uels) ویکی تکنوْلوْژیسی اساسیندا آنلاین بیلیکلیک یاراتماق قرارینا گلهرک اوْنو نۇپدیا (NuPedia.com) آدلاندیردیلار.
نۇپئدیا ویرچوال بیلیکلیگی (مجازی بیلیکلیگی)، 2000-جی ایلین مارس آییندان فعالیته باشلادی. اینگیلیس دیلینده یارادیلمیش بۇ بیلیکلیگی ویکی-سایت حساب ائتمک اوْلمازدی. اوْنون اساسینی عالیم و مۆتخصيصلر طرفیندن مقالهلرین دقیق یوْخلانماسی تشکیل ائدیردی. نۇپدیادا مقالهلرین داخیل اوْلونماسی پروْسهسی چوْخ لنگ گئتدیگیندن اوْنون باغلانماسی حاقیندا قرار قبول ائدیلدی و 2003-جۆ ایلین سنتیابر آییندا باغلاندی. نۇپئدیا بیلیکلیگی باغلانارکن اوْرادا 24 تاماملانمیش، 74 یوْخلاما پروْسهسینده اوْلان مقاله وار ایدی.
نۇپدییا بیلیکلیگی اساسیندا یارادیلمیش ویکیپدییا آچیق بیلیکلیگی 2001-جی ایلین 15 یانوار تاریخینده اینترنتده فعالیت گؤسترمهیه باشلاییر. نۇپدیادان فرقلی اوْلاراق ویکیپدیادا مقالهلر کؤنوللو اینترنت ایستیفادهچیلری طرفیندن یوْخلانیلیر کی، بۇ دا بیلیکلیگین چوْخ سورعتله زنگینلشمهسینه سبب اوْلموشدور. بیلیکلیگین آدی اینگیلیس تکنیکی ترمینی اوْلان "wiki" (سایتین فعالیتینین اساسینی تشکیل ائدن تکنوْلوْژی؛ سؤز اؤزو هاوای دیلینده "تئز" دئمکدیر) و "encyclopedia" (بیلیکلیک) سؤزلریندن یارانیب.


text:
گئدیرسیز مکه یه تکمیل اولا ایمان حاجیلار؟
وئره آللاه سیزه ده حوری و قلمان حاجیلار؟
فیکر ائدیرسیز کی قیامت ده ده وار خر تو خری
آغ ارق چین اولاجاق هر کسه نین تاج سری
آلاجاق دور و بریز حوری و قلمان و پری ؟
وئره جکلر سیزه ده روضه رضوان حاجیلار؟
گئدیرسیز مکه یه بو ملتی آلداتماق اوچون
اوزاداز ساققالیزی جینسی باهاساتماق اوچون
یاکی شیطان کیشی لر شیطانا داش آتماق اوچون
شیطانی وورمایئن آی کوهنه مسلمان حاجیلار
*
هئچ اولوب بیر گئجه سیز باش چکه سیز قونشولارا
گؤره سیز قونشونون آروادی عجب گییدی قارا
اری بیچاره آجیندان اؤزونو چکدی دارا
سیز دوغوردان حاجی سیز یا کی یالاندان حاجیلار؟
*
گر پولون چوخدو کیشی وئرگینن آجلاری دویور
گؤرموسن دولت الان مین دیلینن خالقی سویور
بیزی بیچاره ائدیب سیزلری آواره قویور
بو نه یاتماقدی یاتیبسیز سیزی قرآن حاجیلار؟
*
گاه گئدیرسیز وئریسیز کربلادا صداما پول
ائله بیل چرله مک حالد ا سالیسیز ائششگه چول
من اؤلوم کیمدی قویان جنگی ده آروادلاری دوُل
یا گؤرن بیز دئییریک صداما بهتان حاجی لار؟
*
قاراگونلر گرک هر یئرده وار ایرانه گله؟
نییه قویموللا بو ایران سر و سامانه گله؟
هئچ گؤروبسوز سیز عربلر ده خراسانه گله؟
او شه کرب و بلادیر بو خراسان حاجیلار
*
خراسان شاهیله یوخ فرقی امام حسنین
یوخ امام ائیله امام دیر بو منیم دیر او سنین؟
قولو سینسین گؤروم آللاه بئله قانون کسه نین
سیزه دیوان ائله سین شاه شهیدان حاجی لار
*
بیزهی آللاه دئییب آج قوی پولونو وئر عربه
ییغ آپار وار یوخووی وئرگینن او بی ادبه
ائلده بیر یولدا عزیزیم یولووی سال حلبه
گورآجیندان نه چکیر اوردا نریمان حاجی لار
*صفرآباددا الان ملت آجیندان قیریلیر
قیرمیزی باشماق اوچون دیل سیز اوشاقلار ویریلیر
ولی چوخلاری یئییب ملتین حاققین جیریلیر
چوخو تاپمیر گییه تا اینینه تومان حاجیلار
*
هله قوی کئیف ائله سین مکه ده استانداریمیز
یاخشی ماهردی شعار وئرمه یه فرمانداریمیز
یاری میز خواب جهالتده دیر قالدی یاریمیز
یاریمیزدا اوره یی غمدن اولوب قان حاجی لار
*
زنگان آباد اولا ویران اولا استاندارا نه
خالق اولر جررو جهنم کیشی فرماندارا نه
چوخ گناه بیزده دی بو بی گناه انسانلارا نه
بولارا نه کی اولوب ات نئچه تومان حاجیلار
*
کیشی بونلار گلیب استانه کی تا کئیف ائله سین
باهادی تاکسی چؤرک قارداش ، حسن پور نئله سین
گلیب هر کس قورا بو شهرده بیر پول تله سین
خالقی آلداتماغادیر بیر بئله احسان حاجیلار
*صبح اولور حضرت استاندار اولور کوهه روان
یئیه صبحانه ، سونا ائیلیه تفریح کنان
ساهات اون بیرده گلیر دفترینه مرد جوان
یئتیشیر وقت اذان باغلانیر هر یان حاجیلار
ایشه واخ قالمیری دای کی سیزه قربان حاجیلار
*
کس سسین شاعر بدبخت قوتار سؤزلریوی
یوخوسوزلوق چیخادار صبحه کیمی گؤزلریوی
گونده زنگانلی یاتیب سن دؤیوسن دیزلریوی؟
دردی فرهنگ دی اولماز بونا درمان حاجیلار
سیزه دیوان ائله سین شاه شهیدان حاجیلار
استادجعفری
.: Blog Templates By : MihanTemp.com :.


text:
تورکون دیلی تک سئوگیلی، ایستکلی دیل اولماز
اؤزگه دیله قاتسان، بو اصیل دیل، اصیل اولماز
اؤز شعرینی فارسا، عربه قاتماسا شاعر
شعری اوخویانلار، ائشیدنلر کسیل اولماز.
فارس شاعری، چوخ سؤزلرینی بیزدن آپارمیش
صابر کیمی بیر سفره لی شاعر، بخیل اولماز.
تورکون مثلی، فولکلورو دونیادا تک دیر
خان یورقانی، کند ایچره مثل دیر، میتیل اولماز.
آذر قوشونو، قیصر رومی اسیر ائتمیش
کسرا سؤزودور، بیر بئله تاریخ، ناغیل اولماز.
پیشمیش کیمی شعرین ده گرک داد - دوزو اولسون
کند اهلی بیلیرلر کی دوشاب سیز خشیل اولماز.
سؤزلرده جواهر کیمی دیر، اصلی - بدلدن
تشخیص وئرن اولسا، بو قده ر، زیر - زیبیل اولماز.
شاعر اولا بیلمزسن، آنان دوغماسا شاعر
مس سن، آبالام هر ساری کؤینک قیزیل اولماز.
چوخ قیسا بوی اولسان اولورسان جن کیمی شیطان
چوخ دا اوزون اولما کی اوزوندا عقیل اولماز.
مندن ده نه ظالم چیخار اوغلوم، نه قصاص چی
بیر دفعه بونو قان، کی ایپکدن قزیل اولماز.
آزاد قوی اوغول عشقی طبیعتده بیلینسین
داغ - داشدا دوغولموش دلی جئیران، حمیل اولماز.
اینسان اودو توتسون بو ذلیل خلقین الیندن
آللاهی سئورسن، بئله اینسان ذلیل اولماز.
چوخ داکی سرابین سویووار، یاغ - بالی واردیر
باش عرشه ده چاتدیرسا سراب، اردبیل اولماز.
ملت غمی اولسا، بوجوجوقلار چؤپه دؤنمز
اربابلاریمیزدان دا قارینلار طبیل اولماز.
دوز واختا دولار تاختا - تاباق ادویه ایله
اوندا کی ننه م سانجیلانار، زنجفیل اولماز.
بو شهریار ین طبعی کیمی چیممه لی چشمه
کوثر اولا بیلسه دئمیرم، سلسبیل اولماز.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
بو گئجه / ملا محمد فضولی
یئنه اول ماه منیم آلدی قراریم بو گئجه
چیخاجاق دیر فلکه ناله و زاریم بو گئجه
شمع وش محرم بزم ائیله دی او ماه منی
یاناجاق دیر یئنه هجر اودونا ، واریم بوگئجه
هم وصالی اود اولور جانیما ، هم هجرانی
بیر عجب شمع له دوشدو ، سر و کاریم بو گئجه
نه توتون دور کی چیخار چرخه ، دل زاره مگر ؟
هجر داغینی اورار لاله عذاریم بو گئجه
پاره – پاره جگیریم ، ایت لرینه نذر اولسون
اول سر کویا اگر دوشسه گذاریم بو گئجه
صبحه سالدی بو گئجه شمع کیمی قتلیمی هجر
اولا کیم صبح گلینجه ، گله یاریم بو گئجه
واریدی صبح وصالینه فضولی امید
چیخماسا حسرت ، ایله جان فگاریم بو گئجه
Filed under: محمد فضولی,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər Etiketlənmiş: | فضولی,فضولی نین تورکی شعرلری,ممد فضولی,مالا محمد فضولی,محمد فضولی,آذربایجان شعرلری,بو گئجه,تورکی شعر,تورکجه شعرلر


text:
البابدا ۱۴ عسگریمیزین شهید اولدوغو زامان هوجومون کووردیناتلارینین آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری طرفیندن وئریلدیی بارهده یاییلان معلوماتلاری سوروشدوم. قطعی بیر شکیلده بیلدیردی کی، کووردیناتلاری آمئریکا بیرلشمیش شتاتلاری وئرمهدی.
آخار .آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری "حورریت" یازاری عبدولقادیر سئلوی تورکییه باش ناظیری بینهلی ییدیریملا بیرگه عیراقا سفر ائتمیش ناظیرلرله گؤروشونون یئکونوندا بیلدیریب:
"ناظیرلر بیلدیردیلر کی، آمئریکایا قارشی ایرادلاریمیز وار، آنجاق اونلارسیز دا اولماز. آمئریکا داخیلینده ده ناراضیلیقلار وار کی، تورکییه ایله آپاریلان یانلیش سیاست آنکارا ایله موسکوانین یاخینلاشماسینا سبب اولوب".
قئید ائدک کی، ۲۲ دئکابردا الباب عملیاتینی آپاران تورکییه عسگرلرینه هوجوم ائدیلمیش، نتیجهده ۱۴ تورک عسگری شهید اولموشدو.


text:
سیبیری تورکلری نین میفولوژیسینده آی، گونش و اولدوزلار
سیبیری تورکلری نین میفولوژیسینده آی، گونش و اولدوزلار
کؤچورن: عباس ائلچین
سیبیری بؤلگهسینده یاشایان تورک خالقلارینین (توُوالار، آلتایلار، خاکاسلار، تئلئوُتلار، یاکوُتلار و.س.) میفولوژیسینده آی، گونش و اولدوزلارین یئری
تورک میفولوژیسینده گونش، اؤنجهلری داها بؤیوک بیر اؤنمه صاحیب ایدی. م.س. 763 ده اویغورلار "مانی" مذهبینی قبول ائدینجه، یاواش یاواش "آی" دا بؤیوک بیر اؤنم قازانماغا باشلامیشدی. بونونلا بیرلیکده بؤیوک هون دولتی زامانیندا هم گونش، هم ده آیا، آیری آیری سایغی گؤستریلدیکدن سونرا، قوربانلار کسیلدیگینی ده بیلیریک. "تورکلرده گونش دوغونون، آی دا باتینین سمبولو ایدیلر". طبیعی اولاراق زامان زامان، بوتون بو دوشونجه دوزنلری دئییشیگه اوغرامیشدی. مثلن، تئلئوُت تورکلرینه عایید بیر افسانهده، "آی قوزئیین و گونش ده، گونئیین سمبولو ایدیلر". بو یؤنلهمه، گؤیون ان اوست قاتیندا دوران "گؤی قارتالی"نین دوروشونا گؤره دوزلهنیلمیشدی. سؤیلندیگینه گؤره، "بو قارتالین سول قانادی آیی، ساغ قانادی دا گونشی اؤرتوردو". بو دوروما گؤره قارتالین باشینین دوغویا باخماسی گرهکیردی. بو دوروش دا، تورک میفولوژیسینه اویغون بیر یؤنلهمه ایدی. یئنه عئینی افسانهیه گؤره آی، قارانلیقلار و گئجهلر دییاری اولان قوزئیین؛ گونش ده آیدینلیغین حؤکم سوردوگو و گوندوزلر دییاری اولان گونئیین سمبولو ایدیلر.
فقط اسکی تورکلرده، "گونش دوغونون سمبولو ایدی". اونلارا گؤره گونئیین دوغدوغو یؤن، چوخ اؤنملی ایدی. اساسن یؤنلرین سؤیلهنیشینده ایشلهدیلن دئییملر ده همیشه گونشله ایلگیلی ایدی. مثلن "گون باتیشی" "گون دوغوشو" کیمی. گؤکتورکلر، یؤنلرینی تعیین ائدرکن، اوزلرینی دوغویا، یعنی گونشین دوغدوغو یؤنه دؤنردیلر. بونون اوچون ده دوغویا "ایلگرو" ،یعنی "ایلری" دئمیشدیلر. اوغوز دستانیندا دا، صوبحه، دان آغیرماسینا و گون چیخماسینا بؤیوک بیر اؤنم وئریلمیشدی. "بوتون حیات، گون و گونشله باشلاییردی. گونش باتدیقدان سونرا ایسه، هر شی دوروردو". بئله بیر آنلاییش، آتلی تورکلر و ساواش دوزهنینده یاشایان قؤوملر اوچون، نورمال گؤرولمهلیدیر. آلتای بؤلگهسینده یاشایان تورک شامانلارینین قاپیلاری دا، داییمن دوغویا آچیلیردی. حالبوکی نورمال اولاراق تورک خالقلاری، گونشی گؤره بیلمهلری اوچون، قاپیلارینی گونئییه آچاردیلار. گؤرولور کی، دینی و معنوی بیر گؤرهوی اولان شامان، بو عومومی قایدانی پوزور و اسکی دین دوزهنینه اویوردو. گرهک یاکوت تورکلرینده و گرهکسه آلتای یارادیلیش دستانلاریندا، "جنّت ایله حیات آغاجی دا دوغو بؤلگهلرینده بولونوردولار".
تورکلرده گئنل اولاراق، "گونش-آنا" و "آی-آتا" دئییملری ایشلهنیردی. بو سببله بوتون ناغیل و افسانهلرده، گونشین دیشی و آیین دا ارکک اولاراق رول اوینادیغینی گؤروروک.
یاکوت تورکلری، آی ایله گونشی ایکی آیریلماز قارداش کیمی قبول ائدیردیلر. اونلارا گؤره "گونش تانریسی" (کون-توْیوْن) داها اؤنملی ایدی. یاکوت افسانهلرینده، "آی ایله گونشین آرالاریندا دؤیوشمه دوشدوکلرینی ده گؤروروک. بؤیوک قهرمانلار و یاخشی اینسانلار، گئنل اولاراق آی ایله گونشین حیمایهسینده ایدیلر. پیس روحلار ایسه اونلارلا، سورهسیز اولاراق ساواش حالیندا ایدیلر. بو پیس روحلارین بعضن، گونشی قووالاییب یاخالادیقلاری دا اولوردو. گونش توتولماسی اولایی، بئله پیس روحلارین گونشی مغلوب ائدیب ده، اله گئچیردیکلری زامان میدانا گلیردی. یاکوتلار، آی و گونش بایرامینی دا ایلک باهاردا توتاردیلار".
آلتای تورکلرینه گؤره، "بؤیوک تانری اولگن، آی ایله گونشه توخونان بیر داغدا اوتوروردو. بعضی حئکایهلره گؤره ایسه تانری اولگن، آی ایله گونشین داها دا اؤتهلرینده ایدی. اونون تختی، چوخ اوزاقلارداکی اولدوزلار اوزرینده قورولموشدو. اساسن، آی و گونشی یارادان دا، یئنه تانری اولگن ایدی. گونشین قیرینتیلاریندان میدانا گلمیش و اینسانلارا داییمن یاخشیلیق گتیرن بیر تانری دا وار ایدی. بو تانرینین آدی، "سوُیلا" ایدی. بو تانری اینسانلاری داییمن قورور و اونلارین گؤی آلتیندا راحات و دینجلیکده یاشامالارینی ساغلاردی.
اولدوزلار تورک قؤوملرینده داییمن اؤنملی بیر رول اوینامیشدیلار. اسکیدن بری دونیانین تانینمیش آت یئتیشدیرنلری و ساواشچیلاری اولان تورکلر، اولدوزلاردان بیر یاندان گونلوک حیاتلاریندا ایستیفاده ائدرکن، دیگر یاندان دا اونلار اوچون افسانهلر دوزموش و شئعیرلر یازمیشدیلار. یاخشی بیر اولدوز بیلگیسی، آتچی و ساواشچی بیر قؤوم اوچون، حیاتی بیر اؤنم داشیردی. آخینلار کروانلارین و سورولرین یولا چیخیشی، اوتلاغا گیدیش، یاتیش و قالخیش، همیشه اولدوزلارا گؤره ائدیلیردی. بو سببله، اولدوز بیلگیسی، تورکلر آراسیندا باشلیجا ایکی باخیمدان اؤنملی ساییلمیشدی:
1. واختی اؤیرنمه باخیمیندان، اولدوز بیلگیسی چوخ فایدالی ایدی. اؤزللیکله، یئنی بیر حیاتین باشلایاجاغی صوبحه یاخین ساعاتلاردا، بو قونودا ساغلام بیر بیلگییه صاحیب اولما، تورک توپلومونا بؤیوک فایدالار ساغلاییردی.
2. اولدوز بیلگیسی ایله یؤنلری و یولو تاپما، آتلی و ساواشچی قؤوملر اوچون، ایهمال ائدیلهمز بیر بیلگی ایدی.
گرهک واختی و گرهکسه یولو تاپماق اوچون، یاخشی ایشلهنن بئله بیلگیلر، بیر توپلوما بیرچوخ فایدالار ساغلاییردی. یئنه عئینی بیلگیلر، او توپلومون گؤزلرینی و دیقّتلرینی ده گؤیه چئویریردیلر. بو ایلگی، توپلومدا بیر یاندان ساغلام و چاشماز اولدوز بیلگیسی میدانا گتیریرکن؛ دیگر یاندان دا گؤیون و تانرینین بو دگیشمز دوزهنی اوچون اینسانلاردا حئیرانلیق اویاندیرماقدان گئری قالمیردی.
قایناق: دونیا دینلری