text:
دانیشیق- 15 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین تالاس آوشار ایله اوزه ل دانیشیغی
آزربایجان، گونئی آزربایجان میللی حرکتینین خئیرینه بیر گئچیش سوره جی ایچریسینده دیر . بو سورج آزربایجاندا یاپیسال بیر دئییشیمی برابرینده گتیرجکدیر
آزربایجان دموکراسی اوجاغی: میللی حرکت نه زامانا قدر ایراندا اولوب- بیتنلر حاقیندا سوکوت ائدهجک؟ میللی فعاللارین سوکوتو اونلاری توپلومون مرجع طیفی دوروموندان آییرماغا زمین یاراتمازمی؟ ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار؟ و …. بونا بنزر باشقا سورولاریمیزین جاوابینی سیاسی آراشدیریجی سایین تالاس آوشار دان سوروشموشوق، سایغی دیر دوشونورلریمیزین امکداشلیغی ایله بو مباحیثهلرین گئنیشلنمهسی و بو مباحیثهلرین ایچیندن میللی منافعیمیز اوغروندا دوغرو بیر یول خریطهسینین ایپ اوجلارینین چیخماسینی آرزو ائدیریک.
شوبهه سیز کی ایران سیاسی سینیرلاری ایچریسینده باش وئرن اولایلار، بیزی ده بو جوغرافیانین ایچینده اولدوغوموز ایچین ایلگیلندیرمکده دیر. ایران حاکیمیتینین اؤزللیکله سون ایکی ایلده درین بیر بحران لا بوغوشدوغونا شاهیدیک. ایراندا اولایلارین هارایا گئده جه یینی میللی حرکت کسدیرمهلی و اونا گؤره تاویرینی آلمالیدیر.
دارتیشمالار سونوجو دوشونجه لری اورتایا قویوپ اورتاق بیر قرارا گلمک، دوغرو حرکت چیزگیسینی تاپیب و اورتاق چؤزومه اولاشمایی قولایلاشدیرماق، آزربایجان میللی منفعتلری یولوندا موشترک حرکت ائتمه ایمکانینی دوغورا بیلر. بو آچیدان آزربایجان دموکراسی اوجاغینین دارتیشمالارا زمین یاراتماسی تقدیره لاییقدیر.
سورونوزا گلینجه، آزربایجان میللی حرکتی اؤز ایلکلرینه دایاناراق استراتژیسینی بلیرلمه لیدیر. حرکت هر شئیدن اؤنجه آزربایجانین میللی منفعتلرینی گؤز اؤنونده بولوندورمالی و آددیملارینی بو هدف دوغرولتوسوندا آتمالیدیر. باشقا اؤنملی بیر مسئله ده بو کی میللی حرکت اؤز گوجونو دوغرو تثبیت ائتمه لی، گوجو و ایمکانلاری داخیلینده یول آلمایی پیلانلامالیدیر. خورداد اولایلاری بیزی یانیلتمامالی، او بیر استثنادیر و اولوشماسیندا میللی دویغولارین یانیندا باشقا بیر چوخ فاکتورون دا اؤنملی رول اوینادیغینی اونوتمامالیییق. خورداد اولایلاریندان سونرا میللی حرکت ده اؤزونو گؤسترمک ایچین تشبوثده بولونموش اما ایسته نن یانیتی آلامادیغینی سؤیلمه میز مومکوندور. بو چابالارین ان اؤنملیسی اورمو گؤلونون قورماسی ایله ایلگیلی اعتراض چاغیریلاری اولموشدور. اما اومولان سونوج آلینمامیشدیر. آزربایجان میللی حرکتینین گوجونو آبارتماماق لازیم، بو بیزی یانلیش موحاسیبلره سوروکلییه بیلر. آزربایجاندا گئنیش چاپدا بیر اعتراض حرکتینی باشلاتماق، بو حرکته رهبرلیک ائتمک، اونو سوردورمک، باشقا گوجلره قارشی قوروماق و آخیشینین دئییشمه مه سینی ساغلاماق میللی حرکتین بوگونکو شرطلرینده مومکون گؤزوکمه مه کدهدیر. بیزیم حتما تهراندا باش وئرن بو اعتراضی حرکتلره قاتیلمامیز گرکیر دییه بیر شئی یوخدور.
آزربایجان چوخ حساس تاریخی بیر دؤنمدن گئچیر و مرکزله باغلاری گه وشه مه کدهدیر. مرکزچی سیاسی گوجلرین یانیندا اولماق و یا آلیناجاق تاویرلا بو گروپلارین گوجله نمه سینه زمین یاراتماق میللی چیخارلاریمیزا ترس دوشمه کدهدیر. آزربایجان میللی حرکتینین آماجی بو حوکومتی ییخماق دئییل اونون داها اؤته سینده ایرانداکی عیرقچی ذهنیتی دییشدیرمکدیر، چونکو ایراندا عیرقچی ذهنیت دییشمه دیکجه آزربایجانین سورونو چؤزولمیه جکدیر. توتالیم ایسلام جومهوریتی دوشدو، ایراندا بو گون وار اولان و اقتدارا طالب اولان هانسی بیر تشکیلات بو چاغدیشی دوشونجه دن اؤزونو تصفیه ائتمیش کی بیزه یاراری اولسون. بوگون بوتون وارلیقلاری ایله آزربایجانا احتیاجی اولان تئشکیلاتلار سؤزده اولسون بئله آزربایجانلیلارین حقوقلارینا داییر اولوملو بیر مساژ وئرمه میشلردیر. اگر بونلاردان قورتولوب یارین اونلارلا موجادله ائدجه ییکسه، هزینه وئرمه میزین نه فایداسی و آنلامی واردیر. بو رئژیمله موجادیله ائتمک بوتون آجیماسیزلیغینا رغما داها آوانتاژلیدیر. آزربایجان میللتی و حرکتی اؤزو اؤز باشینین چاره سینه باخمالیدیر. بیزیم دوشونجه مرکزیمیز و ائیله م لریمیزی یؤنه تن تهران دئییل، تبریز و آزربایجان اولمالیدیر. بیز گونئی آزربایجاندا میللی ایراده نی حاکم قیلیب، اؤز وارلیغیمیزی و گوجوموزو مرکزه تحمیل ائتمه لیییک. کوردلرین تورکیه ده و عراقدا یاپدیغی کیمی. بیز کورد حرکتینی بو قونودا اؤرنک آلمالیییق. هر شئییمیزین قایناغی آزربایجان اولمالیدیر، دوشونجه لریمیزی بسله ین یئر آزربایجان اولمالیدیر. یاپمامیز گرکن ایش بو.
ایرانداکی ایچ چکیشمه هارا گئدیر؟
ایرانداکی ایچ چکیشمه لرین هارایا گئتدیگینی کسدیرمک گوج. اما بوتون اولانلارا و اولایلارا باخمایاراق هلهلیک هر شئیین رئژیمین کونتورولو آلتیندا اولدوغونو سؤیلمه میز مومکوندور و گؤزله نیلمز بیر حادیثه باش وئرمزسه رئژیمین وارلیغینی قورویا بیله جه یی مؤحتملدیر. ایکی ایله یاخین بیر سوره ده گؤروندو کی یاشیل حرکت بو توتومو ایله باشاری قازانامایاجاقدیر و یاشیل حرکتین گوددویو بو یول باشارییا اولاشمایاجاقدیر. یاشیل حرکتین یؤنتیم کادروسو بو رئژیمین بسلدیگی و ائییتدییی بیر کادرودور. اونلار ایسلام جومهوریتینین چؤکوشونو ایستمیرلر و بو چئلیشکیلی تاویرلاری بیر یئرده گوونلیک سوپاپی رولو اوینویاراق توپلومون انرژیسینین، نیفرت دویغوسونون بوشالماسینا و دولایلی بیر شکیلده رئژیمین بقاسینا یاردیم ائتمه کدهدیر. آیریجا یاشیل حرکتین، چوخ فرقلی و ضید دهنیت و یاپیدان اولوشدوغو ایچین بوتؤولویونو و دینامیکلییینی قوروماسی زور گؤرونور. اؤنوموزده کی جومهور باشقانلیغی سئچیملری چوخ اؤنملیدیر. اگر داها ایلیملی بیر موحافیظه کار گروپ ایش اوستونه گلیرسه، کی گلمه سی موحتملدیر ایصلاحاتچیلاری یئنیدن سیستئمه سوخمازلارسا بئله بیر اوزلاشما یاپیلاجاغی و حاکیمیت ایچ چئکیشملرینین بیر نبضه ده اولسون سنگیه جه یینه شاهید اولابیلیریک، آیریجا ایچریده خاتمی دؤنمینده اولدوغو کیمی نیسبی بیر آزالدیغین وئریلمه سی ده کیتله نین بیر چوخ کسیمینی ممنون ائده بیلیر. موحافیظه کارلار دا اؤز ایچینده پارچالانمیش وضعیتده دیرلر. احمدی نژاد حوکومتینین توتوم و داورانیشلاریندان راضی اولمایان گروپلار موجوددور. احمدی نژاد حاکیمیتینین هم ایچریده هم ده دیشاریدا سورومسوزجا داورانیشی موحافیظه کارلارین دا بیر چوخونو چیله دن چیخارمیشدیر. بو سببدن دولایی احمدی نژاد ذهنیتی و تاکیمینین یئنیدن ایش باشینا گلمه سی زور گؤرونور کی بو اولمازسا حاکمیتین ایشی اؤزللیکله دیش باسقیلار سببی ایله داها آغیرلاشاجاق و ایچریده یئنی پاتلاییشلارا زمین حاضرلایاجاقدیر.
جومهوری ایسیلامی بحران لار حاکیمیتیدیر و ذاتا بو بحران لاردان بسلنیر و یولونا دوام ائدیر. بو حاکمیت 30 ایلی آشقین بیر سوره ایچه ریسینده بیر آی بئله کیریزسیز یاشامامیشدیر، اونون ایچین کیریزلر ایله باش ائتمه یی یاخشی بیلیرلر.
بیز نه زامان قدر سوکوت ائده جه ییک؟
بیزیم سوکوت ائتدیگیمیزی سؤیلمک منجه یانلیش اولار. آزربایجان میللی حرکتی اؤز موجادله سینه دوام ائدیر. حرکت اؤز آخیشیندا و اؤز یولونو سوردورمکده دیر. موجادله ساده جه میدانلاردا یاپیلماز، میدان حرکتلری موجادله نین ساده جه بیر مئتودودور. آزربایجان میللی حرکتی و میللیلشمه ذهنیتی توپلوم ایچینده نهادینه اولور/قورومساللاشیر. آزربایجان میللی حرکتی بو بیچیمی ایله قیسا بیر تاریخین اورونودور. بیزیم میللی مسئله ایله ایلگیلی تجروبه میز آزدیر، میللی تشکیلاتلاریمیز یئنی شکیللنمیه باشلامیش. آزربایجان میللی حرکتی ایله پارالل بیر شکیلده و بو حرکتین ائتکیسینده، آزربایجان میللتی ده مرکزله آیریشما ایچریسینه گیرمیشدیر. بو بیر سورج مئسله سیدیر و بو سورج نورمال و دوغال بیر شکیلده گلیشمکدهدیر. بو حرکت گنج، دینامیک و چوخ بویوک پوتانسیله صاحب اولان بیر حرکتدیر. مئسله ساده جه زامان مسئله سی و بو پوتانسیل گوجون فعله چئوریلمسی سؤز قونوسودور. یاشیل حرکتله ایلگیلی سوکوتدان سؤز گئدیرسه، مرکزی قوولر آزربایجان میللتینین حاقلارینی فارس میللتی ایله ائشیت بیر شکیلده قبول ائتمدیکلری زامانا قدر بایکوت ائدیلمه لیدیرلر. مرکز یانلی تشکیلاتلار اؤزللیکله یاشیل حرکت آرتیق دئورین دییشدیغی گئرچیینی قبول ائتمهلی و اؤزلرینی یئنی شرتطرله اویغونلاشدیرمالیدیرلار. آرتیق آزربایجان ایرانین باشی دیییه مسئله نی گئچیشدیرمک مومکون دئییل. مرکزی تشکیلاتلار میللیتلر مسئله سینی و بوراداکی میللی آکتورلاری بیر وزنه کیمی قبول ائتمهلی و حسابلارینی بونا گؤره یاپمالیدیرلار.
آزربایجاندا یارانان بو اورتام تاریخیمیزده اندر راستلانان بیر حادیثهدیر و هر باخیمدان آزربایجانین خئیرینهدیر. آزربایجان، گونئی آزربایجان میللی حرکتینین له ینه بیر گئچیش سوره جی ایچریسینده دیر. بو سورج آزربایجاندا یاپیسال بیر دییشیمی برابرینده گتیرجکدیر. میللی حرکت بوتون گوجونو میللتیمیزین بو سوره جدن ساغلیقلی و اکسیکسیز گئچمه سی ایچین سفربر ائتمه لیدیر. تاریخ بیر ایکی گوندن عبارت دئییل، بعضا بیزیم فورصت گؤردوگوموز بیر دوروم داها بؤیوک تهدیدلری برابرینده گتیره بیلر. بیزیم میللت اولاراق آجی تجروبه لریمیز وار، اتابک پاریکندا، خیابانی اولایلاریندا، 21 آزرده، خالق ی موسلمان حرکتی و خورداد اولایلاریندا تهرانین تاویرینی تجروبه ائتمیش بیر میللتیک. بیر دلیکدن ایکی کره سانجیلماق خطادیر. بیز دفعه لرجه سانجیلدیق، بیر داها و بیله رک سانجیلمانین عاغیل دیشی بیر داورانیش اولدوغو آیدیندیر. هر حالدا آزربایجان میللتینین تاریخی حافیظه سینده بو اولایلار مؤوجوددور و اونون داورانیشلارینی شکیللندیریر.
بیزیم عمله گیرمه میز اوچون هانسی شرطلرین اولماسی گرکیر؟
بیزیم عمله، حرکته گئچمه میز آزربایجان میللتینین ایراده سینه باغلیدیر و آزربایجان میللی حرکتی بو ایراده یه تابع اولمالیدیر. یاپیلماسی گرکن بیر شئی اولورسا دا تامامیله یاشیل حرکتدن باغیمسیز اولمالیدیر. من شخصا بو آشامادا میدان حرکتیندن یانا دئییلم، چونکو آزربایجاندا صفلر هله نئتلشمه میش، منجه گؤزله مه پولیتیکاسی نی ایزلمک چوخ ساغلیقلی و دوغرو بیر یؤنتمدیر.
گونازپورت کوچوردو
Danışıq-15 / Azərbaycan Demokrasi Ocağının Talas Avşar ilə danışığı
Azərbaycan Demokrası Ocağı : milli hərəkət nə zamana qədər iranda olub-bitənlər haqqında sukut edəcək ? milli fəalların sukutu onları toplumun mərcə teyfi durumundan ayırmağa zəmin yaratmazmı ? İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulması bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola bilər yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var ? və …. buna bənzər başqa sorularımızın cavabını Siyasi araşdırıcı sayın Talas Avşar ilə danışmışıq , sayğı deyer düşünürlərimizin əməkdaşlığı ilə bu mubahisələrin genişlənməsi və bu mubahisələrin içindən milli mənafeimiz uğrunda doğru bir yol xəritəsinin ip uclarının çıxmasını arzu edirik
İndi ne etmeliyik?
Şubhesiz ki İran siyas sınırları içerisinde baş veren olaylar, bizi de bu cografiyanın
içinde olduğumuz için ilgilendirmekdedir. İran hakimiyetinin özellikle son iki ilde derin bir kirizle boğuşduğuna şahidik. İranda olayların haraya gedeceğini Milli Hereket kestirmeli ve ona göre tavırını almalıdır.
Dartışmalar sonucu düşünceleri ortaya qoyup ortaq bir qerara gelmek, dogru hereket çizgisini bulup ve ortaq çözüme ulaşmayı qolaylaştırmaq, Azerbaycan milli menfeetleri yolunda müşterek hereket etme imkanını doğura biler.
Bu açıdan Azerbaycan demokrasi Ocağının dartışmalara zemin yaratması teqdire layiqdir.
Sorunuza gelince, Azerbaycan Milli Hereketi öz ilkelerine dayanaraq stratejisini belirlemelidir. Herket her şeyden önce Azerbaycanın milli menfetlerini göz önünde bulundurmalı ve addımlarını bu hedef doğrultusunda atmalıdır. Başqa önemli bir mesele de bu ki Milli Hereket öz gücünü doğru tesbit etmeli, gücü ve imkanları daxilinde yol almayı pılanlamalıdır. Bezileri Mill Hereketin gücünü çox qabardaraq istediğini yapma gücüne sahib olduğunu beyan edirler ve genelde 2006 olaylarını buna örnek olaraq gösteyirler. Xordad olayları bizi yanıltmamalı, o bir istisnadır ve oluşmasında milli duyguların yanında başqa bir çox faktorun da önemli rol oynadığını unutmamalıyıq. Xordad olaylarından sonra Milli Hereket de özünü göstermek için teşebbusde bulunmuş amma istenen yanıtı almadığını söylememiz mümkündür. Bu çabaların en önemlisi Urmu Gölünün qurması ile ilgili etiraz çağırıları olmuşdur. Amma umulan sonuc alınmamıştır.
Azerbaycan Milli Hereketinin gücünü abartmamaz lazım, bu bizi yanlış muhasibelere sürükleyebiler. Azerbaycanda geniş çapta bir etiraz hereketini başlatmaq, bu herekete rehberlik etmek, onu sürdürmek, başqa güclere qarşi qorumaq ve axışının deyişmemesini sağlamaq Milli Hereketin bugünkü şertlerinde mümkün gözükmemekdedir. Bizim illa ki Tehranda baş veren bu etirazi hereketlere
qatılmamız gerekir deye bir şey yoxdur.
Azerbaycan çox hessas tarixi bir dönemden geçir ve merkezle bağları gevşemektedir. Merkezçi siyasi güclerin yanında olmaq veya alınacaq tavırla bu grupların güclenmesine zemin yaratmaq milli çıxarlarımıza ters düşmektedir.
Azerbaycan Milli Hereketinin amacı sadece bu hukumeti yıxmaq degil onun daha ötesinde İrandakı ırqçı zehniyeti deyiştirmekdir, çünkü İranda ırqçı zehniyet deyişmedikce Azerbaycanın sorunu çözülmiyecekdir. Tutalım İslam cumhuriyeti düşdü, İranda bu gün var olan ve iqtidara talib olan hansı bir teşkilat bu çagdışı düşünceden özünü tesfiye etmiş ki bize yararı olsun. Bugün bütün varlıqları ile Azerbaycana ehtiyacı olan teşkilatlar sözde olsun bele Azerbaycanlıların huquqlarına dayir olumlu bir mesaj vermemişlerdir. Eyer bunlardan qurtulub yarın onlarla mücadele edeceyikse, hezine vermemizin ne faydası ve anlamı vardır. Bu rejimle mücadile etmek bütün acımasızlığına reğmen daha avantajlıdır. Azerbaycan milleti ve hereketi özü öz başının çaresine baxmalıdır.
Bizim düşünce merkezimiz ve eylemlerimizi yöneten Tehran deyil, Tebriz ve Azerbaycan olmalıdır. Biz Güney Azerbaycanda milli iradeni hakim qılıb, öz varlığımızı ve gücümüzü merkeze tehmil etmeliyik. Kürdlerin Türkiyede ve Iraqda yapdığı kimi. Biz Kürd hereketini bu qonuda örnek almalıyıq. Her şeyimizin qaynağı Azerbaycan olmalıdır, düşüncelerimizi besleyen yer Azerbaycan olmalıdır. Yapmamız gereken iş bu.
İrandaki iç çekişme hara gedir?
İrandakı iç çekişmelerin haraya getdiyini kesdirmek zor. Amma bütün olanlara ve olaylara baxmayaraq helelik her şeyin rejimin kontorolu altında olduğunu söylememiz mümkündür ve gözlenilmez bir hadise baş vermezse rejimin varlığını qoruya bileceyi möhtemeldir. İki ile yaxın bir sürede göründü ki Yaşıl Hereket bu tutumu ile başarı qazanamayacaqdır ve Yaşıl Hereketin güddüyü bu yol başarıya ulaşmayacaqdır. Yaşıl Hereketin yönetim kadrosu bu rejimin beslediyi ve eyitdiyi bir kadrodur. Onlar İslam Cumhuriyetinin çöküşünü istemirler ve bu çelişkili tavırları bir yerde güvenlik supapı rolu oynuyaraq toplumun enerjisinin, nifret duygusunun boşalmasına ve dolaylı bir şekilde rejimin beqasına yardım etmekdedir. Ayrıca Yaşıl Hereketin, çox ferqli ve zit zehniyet ve yapıdan oluştuğu için bütövlüyünü ve dinamikliyini qoruması zor görünür. Önümüzdeki cumhur başqanlığı seçimleri çox önemlidir. Eger daha ılımlı bir muhafizekar grup iş üstüne gelirse, ki gelmesi muhtemldir islahatçıları yeniden sisteme soxmazlarsa bele bir uzlaşma yapılacağı ve hakimiyet iç çekişmelerinin bir nebze de olsun sengiyeceğine şahid olabilirik, ayrıca içeride Xatemi döneminde olduğu kimi nisbi bir azaldığın verilmesi de kitlenin bir çox kesimini memnun ede bilir. Muhafizekarlar da öz içinde parçalanmış veziyetdedirler. Ehmedinejad hukumetinin tutum ve davranışlarından razı olmayan gruplar mevcuddur. Ehmedinejad hakimiyetinin hem içeride hem de dışarıda sorumsuzca davranışı muhafizekarların da bir çoxunu çileden çıxarmışdır. Bu sebebden dolayı Ehmedinejad zehniyeti ve takımının yeniden iş başına gelmesi zor görünür ki bu olmazsa hakmiyetin işi özellikle dış basqılar sebebi ile daha agırlaşacaq ve içeride yeni patlayışlara zemin hazırlayacaqdır. Cumhuriye İsalami krizler hakimiyetidir ve zaten bu krizlerden beslenir ve yolunu devam edir. Bu hakmiyet 30 ili aşqın bir süre içerisinde bir ay bele kirizsiz yaşamamıştır, onun için kirzler ile baş etmeyi iyi bilirler.
Biz ne zaman qeder sukut edeceyik?
Bizim sukut etdiyimizi söylemek mence yanlış olar. Azerbaycan Milli Hereketi öz mücadelesine devam edir. Herket öz axışında ve öz yolunu sürdürmekdedir. Mücadele sadece meydanlarda yapılmaz, meydan hereketleri mücadelenin sadece bir metodudur. Azerbaycan Milli
Hereketi ve millileşme zehniyeti toplum içinde nehadine olur ve hereket qurumsallaşdıqca milli hereketi besleyecektir. Ve hereketin önüne yeni imkanlar ve fursetler yaradacaqdır. Azerbaycan Milli Hereketi bu biçimi ile qısa bir tarixin ürünüdür. Bizim milli mesele ile ilgili tecrübemiz azdır, milli teşkilatlarımız yeni şekillenmeye başlamış. Azerbaycan Milli Hereketi ile paralel bir şekilde ve bu Hereketin etkisinde, Azerbaycan milleti de merkezle ayrışma içerisine girmişdir. Bu bir sürec meselesidir ve bu sürec normal ve doğal bir şekilde gelişmektedir. Mill hereketin gelişimi ise çox yönlü ve murekeb bir sürecdir, şertlere uygun duraqlar ve ya hız qazanar. Bu Hereket genc, dinamik ve çox büyük potansiyele sahib olan bir hereketdir. Mesele sadece zaman meselesi ve bu potansiyel gücün fele çevrilmesi söz qonusudur. Yaşıl Hereketle ilgili sukutdan söz gedilirse, merkezi quvveler Azerbaycan milletinin haqlarını Fars milleti ile eşit bir şekilde qebul etmedikleri zamana qeder baykot edilmelidirler. Merkez yanlı teşkilatlar özellikle Yaşıl Hereket artıq devrin değiştiği gerçeğini qebul etmeli ve özlerini yeni şertlerle uygunlaşdırmalıdırlar. Artıq Azerbaycan İranın başı diye meseleni geçişdirmek mümkün değil. Merkezi teşkilatlar milliyetler meselesini ve buradakı milli aktorları bir vezne kimi qebul etmeli ve hesablarını buna göre yapmalıdırlar.
Azerbaycanda yaranan bu ortam tariximizde ender rastlanan bir hadisedir ve her baxımdan Azerbaycanın xeyrinedir. Azerbaycan Güney Azerbaycan Milli Hereketinin lehine bir geçiş süreci içerisindedir. Bu sürec Azerbaycanda yapısal bir değişimi beraberinde getirecektir. Milli hereket bütün gücünü milletimizin bu sürecden sağlıqlı ve eksiksiz geçmesi için seferber etmeldir. Tarix bir iki günden ibaret deyil, bezen bizim furset gördüyümüz bir durum daha böyük tehditleri beraberinde getire biler. Bizim millet olaraq acı tecrübelerimiz var, Etabek Parıknda, Xiyabani olaylarında, 21 Azerde , Xalq i Muselman Herketi ve Xordad olaylarında Tehranın tavırını tecrübe etmiş bir milletik. Bir delikten iki kere sancılmaq xetadır. Biz defelerle sancıldıq, bir daha ve bilerek sancılmanın ağıl dışı bir davranış olduğu aydındır. Her halda Azerbaycan milletinin tarixi hafizesinde bu olaylar mövcuddur ve onun davranışlarını şekillendirir.
Bizim emele girmemiz üçün hansi şertlerin olması gerekir?
Bizim emele, herekete geçmemiz Azerbaycan milletinin iradesine bağlıdır ve Azerbaycan Milli Herekiti bu iradeye tabi olmanin yanısıra milli çıxarlar dogrultusunda milletin iradesine yön vermeli, Yapılması gereken bir şey olursa da tamamiyle merkezi quvelerden bağımsız olmalıdır. Bu aşamada meydan hereketinin olumlu sonuc dogurub doğurmıyacağı ve olanaqları haqda derin düşünmek gerekir, çünkü Azerbaycanda sefler hele netleşmemiş, mence bu aşamada gözlemleme ve gözleme politikası çox sağlıqlı ve dogru bir yöntemdir.
Danışıq-14 / Azərbaycan Demokrasi Ocağının Güntay Gəncalpla söyləşisi
Azərbaycan Demokrası Ocağı : milli hərəkət nə zamana qədər iranda olub-bitənlər haqqında sukut edəcək ? milli fəalların sukutu onları toplumun mərcə teyfi durumundan ayırmağa zəmin yaratmazmı ? İranda olan başqa hərəkətlər ilə intiqadi bir diyalogun qurulması bizim milli çıxarlarımız ugrunda ola bilər yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsi var ? və …. buna bənzər başqa sorularımızın cavabını Siyasi araşdırıcı sayın Güntay Gəncalp dan soruşmuşuq , sayğı deyer düşünürlərimizin əməkdaşlığı ilə bu mubahisələrin genişlənməsi və bu mubahisələrin içindən milli mənafeimiz uğrunda doğru bir yol xəritəsinin ip uclarının çıxmasını arzu edirik
Bəzən ictimai olayların sürətli gəlişməsi insanların bilinc düzeyini üstələyir. Yaradılışı etibarı ilə insanın duyqusallığa qapılması özünü düşüncələrə buraxmasından daha asandır. Bu üzdən də tarix duyquların ürünü, bilim isə, daha çox düşüncənin ürünüdür. Bilim və duyqusallıq arasında tarazlıq yaratmaq gərəkir, yəni ağıl və duyqu arasında. Müşəxxəs olaraq “nə etməmiz gərəkir?” sorusuna mən bu şəkilədə cavab verə bilərəm: Biz çalışmalarımızı duyqu planından düşüncə planına sövq etməliyik. Çünkü biz tarix boyu fikrən məğlub olmuşuq. İnqilab yaradacaq gücümüz hər zaman olmuş, indi də var. Lakin milli düşüncə zəminində biz uzun zamandan bəri yenilə-yenilə gəlmişik. Əsas amacımız bu yenilgəni tarixdən qaldırmaq olmalıdır. Bunun üçün siyasi-ictimai inqilaba imkan yoxdursa, mədəniyətdə inqilab etməliyik. Bizim bu qonu üzərində dərincə çalışmamız gərəkir. Farsların pozisionu ilə bizimki eyni deyil. Biz asimilasiona məhkum edilmişik. Mədəni inqilab yoluyla birikdirəcəyimiz gücü başqa tür əldə edə bilmərik. Yəni bir nitəlik yolunda çabalarımızı sürdürməliyik. Tələsməyə gərək yoxdur, tarixin sonu da deyildir. Milli duyqu və düşüncələrimizi toplumun dərin qatlarına daşımalıyıq. Bu da örnəyin İranda hansısa hərəkətə və göstərilərə qatılmaqla gerçəkləşə bilməz. Farslar demokrasi yolunda mübarizə aparırlarsa, biz milli-demokrasi yolunda mübarizə aparırırıq. Hər türlü İranda demokrasi savaşlarına moral dəstək vermək borcumuzdur, ancaq bu öz kimliyimizi unudaraq o hərəkətin bir parçası olmaq anlamında olmamalıdır. Olayları müqayisə yolu ilə daha yaxşı anlaya bilərik. Çində demokrasi yolunda mübarizə gedir. Ancaq Doğu Türkistanın dərdi başqa. Buna rəğmən Batıdakı Doğu türkistan liderləri Çindəki demokratikləşmə hərəkətinə qatılmasalar da ona teoridə dəstək verməkdədirlər. Sanıram bizdə də buna bənzər pozision var. Yaşıl Hərəkəti Dünya dəstəkləməkdə ikən, bizim ona “bunlar da keçmişdə iqtidarda olmuşlar” kimi bayağı sözlərlə qarşı çıxmamız etik deyil, dünyadakı özgürlük dalğalarının əsintisi ilə uyumlu açıqlama deyil. Ancaq bütün olanların ötəsində bizim təməl sorunlarımız var, ona cavab verməmiz lazəımdır. Düşünən bir türk toplumu oluşdurmamız lazım. Bunun üçün milli aydınlama evrələri gərəkir. Bu, olmadan biz gerçək tarixi pozisionumuzu əldə edə bilmərik. Məncə, bir çox suallar düşüncə zəminində hələ cavablanıb toplumun qatmanlarına yayımlanmamışdır. Düşüncə düzəni dəyişməlidir, yoxsa heç bir dəyişim olmaz. Bizim açımızdan da gerçək inqilab budur. Uzun sürsə də biz çabalarımızı bu yöndə yürütməliyik. Bir az da biz səbirli olalım, başqaları inqilab etsinlər. Tələsməyə gərək yoxdur və gənclərimizi bu canavar rejimə yem etməməliyik. Dünya və Orta Doğudakı olaylar bu rejimlə hesablaşacaq. Uzun sürməz. Biz ana amacımızın peşində olmalıyıq. Milli kadrlaşma, milli iradə, milli hüquq, milli ordu, milli kimlik. Bizim ana sorunlarımız budur. Bunların siyasi, mədəni, hüquqi və tarixi ədəbiyatını hələ oluşdurmamışıq. Biz hələ əkinlə məşğul olmalıyıq. Bizim biçinimiz bir az zaman alacaq. Zaman hər şeyin çözücüsüdür. Yetər ki, bu zamanın içini türkçə düşüncələrlə doldura biləlim. Biz milli hərəkətin düşüncəsini, etiyini və estetiyini oluşdurmaqla görəvliyik.
İrandaki iç çəkişmə hara gedir?
Bir çox filosofların ortaya qoyduğu dialektik evrim sürəci İran şərtləri üçün də uyqulanmaqdadır. Hər hakim tez öz içindən antitezini yetişdirər. Belə olmazsa, evrim olmaz. İran inqilabı da öz antitezini yetişdirmişdir. Heç bir müxalifət İranda Yaşıllar kimi bu möhtəşəm hərəkəti yarada bilməzdi. Çünkü onların heç birinin xalq içində nüfuzu yoxdur. Yaşıl Hərəkət ilk başlanqıcında yasal bir hərəkət idi. Bax, antitezlər bu şəkildə yasal olaraq ortaya çıxar, sonra yasalara sığmaz, yeni anayasa istər. Yasal olduğu üçün dəyişimdən yana olan, dini istibdaddan bezmiş olan toplum çox güclü şəkildə qatıldı. Çünkü ilk günlərdə öldürmə yox idi. Təbliğat idi. Seçimə hiylə qarışdıqdan sonra da toplumun qatılımı çox möhtəşəm idi. Çünkü yasal hərəkət idi. Ya da toplum yasal olduğunu sanırdı. Öldürmələr, saldırılar toplumu qorxutdu. Qatılımlar az olsa da davam etdi. Ancaq hər basqı özünə uyqun təpki oluşdurar. Yaşıl Hərəkət yasa dışılığına itələndi. Liderləri tutuqlandıqdan sonra tamamən bu savaş yasalara qarşı dönüşdü. İndi artıq anayasanın uyqulanması yolunda deyil, anayasanın dəyişməsi yolunda savaş gedir. Uzun illər boyunca ölkənin sərmayəsini ələ keçirmiş bu rejim ölər, anayasanın dəyişiminə getməz. Dünya kamuoyu rejimə qarşı dönüşmüş bu savaşa dəstək verir. Bu üzdən də artıq böyük uçurumlar müxalifət və rejim arasında ortaya çıxmış. Böyük ayətullahlar da liderlərin tutuqlanmasına təpki göstərirlər. Bu gəlişmələr rejimə qarşı savaşı daha da təşviq etməkdədir. Ancaq dəyişimin çox qanlı və sancılı, həm də uzun vədəli olması söz qonusu ola bilər. Önəmli olan toplumda rejimin 32 illik qorxu düzəninə qarşı etiraz cəsarətinin yaranmasıdır.
Biz nə zamana qədər sükut edəcəyik?
Sükut etməmişik. Güclü düşüncə işləri ilə uğraşan insanlarımız var. Həm daxildə, həm də xaricdə. Yanlış ortamlarda çətinliklə birikdirdiyimiz milli enerjimizi sükutu pozmaq adı ilə hədər vermək doğru olmaz. Zahirən səssizlik olaraq görənən bu sükutumuzun pozulmasını zaman özü bəlli edəcək. Biz İranda demokrasi yolunda gedən savaşlara açıqca açıqlamalarımızda dəstək verməliyik məncə. Bunun yanı sıra bəlli zaman üçün hazırlanmalıyıq. Yaxın gələcəkdə də böyük dəyişimlər ola bilər. Xaməneyi ölə bilər. Başqa olaylar da ola bilər. Belə olur genəldə. Elə bir an gəlir ki, diktator rejimlər artıq xiyabanlardakı göstərilərə güllə ata bilmir. Müzakirəyə başlayır. Hər zaman belə olmuş, İranda da belə olacağı bəklənir. Bax, bu zaman bizim sükutumuzun içindən böyük səslər çıxacaq. Biz bu günə hazır olmalıyıq. Güney Azərbaycanda və İranın genəlində möhtəşəm türklük hərəkəti başlamalı və İranın dəyişik hərbi yerlərində görəvli olan türkləri milli hərəkətin yanında və önündə aparıcı güc kimi görməliyik. Belə olmazsa, Batı Azərbaycanda millətimizin üzərinə soyqırım uyqulana bilər. Millətimizi qorumaqla mükəlləfik. Ancaq o zaman hansı siyasi öncəliklərlə çıxış edəcəyimiz qonusunda bir söz deyə bilmərəm. Bunu o zamankı pozisionlar bəlli edər.
Bizim əməl etməmiz üçün hansı şərtlərin olması gərəkir?
Birinci, toplumumuzda geniş türklük bilinci oluşmalıdır. Bu olmazsa, olmaz. İkinci, toplumumuzda türk kimliyi və türk dili mərkəzli çağdaşlaşma sürəci başlamalıdır. Üçüncü, bizim başqaları ilə tarixi istəklərimizin sınırları bəlirlənməlidir. Niyət bizim hərəkətin ontolojisini oluşdurar. Toplumlar tarixlərinə, təbiətlərinə görə millətləşməzlər, niyətlərinə görə millətləşərlər. Ata sözümüz deyir: “Niyət hara mənzil ora.” Niyətimizin yazısı, sənəti, etiyi və estetiyi açıqca göz önündə olmalıdır. Böylə olduğunda əməl üçün, yalnızca hələ sinfi kimliyi bəlli olmayan gənclər aktiv olmazlar, bütün siniflər, özəlliklə orta sinif də bu hərəkətə qatılar. 2006-ci ildə gənclərimiz şəhid oldu. Bu mübarizəyə bazar dəstək vermədi. Etisablar olmalı idi. Nədən belə olmadı? Çünkü onu da zaman yetişdirəcək. Bizim mübarizəyə bütün təbəqələr qatılmaldır. Bunlar zamanla oluşacaq və bizim əməl meydanımız o zaman daha da genişləyəcək.
Bəzi aydınlarımız İranda olan başqa hərəkətlər ilə tənqidi diyaloğun qurulmasından yanadırlar. Bunun bizim milli çıxarlarımız uğrunda ola biləcəyini duşunürlər. Sizcə böylədir, yoxsa o hərəkətlərin içində ərimək təhlukəsimi var?
Bu hərəkətlərin içində ərimə təhlükəsi deyə bir şey yoxdur. Əgər bu hərəkət hansısa bir hərəkətin içində əriyəcək dərəcədə zəifdirsə, o zaman ona güvənmək də olmaz. Niyə ərisin ki? Əriyəcək olan bir hərəkətin gələcəyinə güvənmək olmaz ki. İranda bəzi dəyişimlər olacaq ki, biz onlarla işbirliyi etmək zorunda olacağıq. Biz bu ölkədə yaşayırıq, bu ölkənin gerçəklərinin dışına çıxa bilmərik. Yaşıl Hərəkətlə işbirliyi edəlim deyənlər də haqlıdırlar. Burada haqsız olan yoxdur. Önəmli olan olaya hansı baxış açısından baxmaqdır. Yəni yaşıl hərəkətə qatılımdan niyət nədir, o, göz önündə bulunmalıdır. Yaşıl Hərəkət İranda yaşayan bütün millətlərin yararınadır. Başda da bizim yararımızadır. Çünkü Musəvi türkdür. Biz soy olaraq türk olan hər kəsin türklüyə yararlı ola biləcəyinə inanmalıyıq. Yoxsa 30 milyon türk haqqından danışa bilmərik. 30 milyon türk dediyimiz varlığın 10 milyonu bəlkə Musəvi kimidir. Biz fərdlərlə ilgilənməməliyik sistemlə ilgilənməməliyik. Yəni örnəyin Musəvini də türklüyündən uzaqlaşdırmış olan bir düzən var. Bu düzən bizim düşmənimizdir, Musəvi kimi şəxsiyətlər deyil. Ayrıca, bu gün Musəvi dünyada demokrasidən yana olan bir lider kimi tanınmış və onun türk olması da bu açıdan türklər üçün bir məziyətdir. Bir şəkildə biz Yaşıl Hərəkətin dışında deyilik. Liderliyindəyik. Türk insanı olaraq bu hərəkətin başındayıq. Ancaq modern türk istəkləri olaraq hərəkətin dışındayıq. Bunu da ələ keçirmənin yöntəmləri üzərində düşünməkdə yarar var. Musəvi özbəöz türkdür. Onun dünyagörüşü dartışıla bilər, ancaq milliyəti türkdür. Milliyəti insan verən doğadır. Onu dəyişdirmək olmaz. Dəyişimi, asimilasion yolu ilə olur.
Birləşdirci amillər nədir?
Bizim əsas birləşdirici amilimiz ortada yoxdur nə yazıq ki. Çünkü birləşdirici amil, düşüncələr deyil, ortaq bir inancdır. Düşüncə professional bir işdir. Biri az bilər, biri çox. Ancaq toplumu bir mərkəzdə bütünləşdirən ortaq bir inancdır. Bu günə qədər də bizim farsların qarşısında yenilişimizin səbəbi budur. Məsələn Doğu Türkistanda birləşdirici bir inanc amilir var. Toplumun asimilasionunu önləyir. Məncə Doğu Türkistanda asimilasion yoxdur, kolonizasion var. Ancaq İranda türklərin asimilasionu söz qonusudur. Çünkü Uyqurların inanc fərqliliyi onların qoruyucusu və bizim farslarla inac özdeşliyimiz bizim əridicimizdir. Bunun üzərində böyük din mütəfəkkirləri düşünməlidir. Bu, bizim tarixi sorunumuzdur, əsas sorunumuzdur. Türk—İslam inancı oluşmalıdır. Bunun əskilərdən örnəkləri vardır. Ancaq Pəhləvilər, özəlliklə islam rejimi çox güclü biçimdə türklərin özgürlükçü İslam alqılayışlarını məhv etdilər. Bunu canlandırmanın bir yolu olmalı. Bir mədəniyətin orta dirəyini təşkil edən inancdır. Bir toplum inancını itirdiyində, başqa millətlərin içində əriməsi asanlaşar. Bizim inancımızı farslar çalmışlar. Bunu onarmamız lazımdır. Türk kimliyi Anadoluda olduğu kimi İranda da türklərin inanc düzeyinə yüksəlməlidir. Atatürkün ən böyük başarısı türk kimliyini toplumun tarixi inancı ilə özdeşləşdirməsi olmuşdur. Biz bu kimi böyük işlərlə uğraşmalıyıq. Bu da sükut anlamında deyil, tarixin dərinliyini etkiləyəcək işlər görmək anlamındadır.
دانیشیق- 14 / آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین گونتای گنجالپ لا اوزه ل سؤیله شی سی
آذربایجان دموکراسی اوجاغی : میللی حرکت نه زامانا قدر ایراندا اولوب-بیتنلر حاقیندا سوکوت ائدهجک ؟ میللی فعاللارین سوکوتو اونلاری توپلومون مرجع طیفی دوروموندان آییرماغا زمین یاراتمازمی ؟ ایراندا اولان باشقا حرکتلر ایله اینتیقادی بیر دیالوگون قورولماسی بیزیم میللی چیخارلاریمیز اوغروندا اولا بیلر یوخسا او حرکتلرین ایچینده اریمک تهلوکهسی وار ؟ و …. بونا بنزر باشقا سورولاریمیزین جاوابینی سیاسی آراشدیریجی سایین گونتای گنجالپ دان سوروشموشوق، سایغی دیر دوشونورلریمیزین امکداشلیغی ایله بو مباحیثهلرین گئنیشلنمهسی و بو مباحیثهلرین ایچیندن میللی منافعیمیز اوغروندا دوغرو بیر یول خریطهسینین ایپ اوجلارینین چیخماسینی آرزو ائدیریک.
اينديکي دورومدا نه ائتمه لي یيک؟
بعضن ايجتيماعي اولايلارين سورعتلي گليشمه سي اينسانلارين بيلينج دوزئييني اوسته له يير. ياراديليشي اعتيباري ايله اينسانين دويقوسالليغا قاپيلماسي اؤزونو دوشونجه لره بوراخماسيندان داها آساندیر. بو اوزدن ده تاريخ، دويقولارين اورونو، بيليم ايسه، داها چوخ دوشونجه نين اورونودور. بيليم و دويقوسالليق آراسيندا تارازليق ياراتماق گره کير، یعنی عاغیل و دویقو آراسیندا. مشخص اولاراق «نه ائتمه ميز گره کير؟» سوروسونا من بو شکيلده جاواب وئره بيلرم: بيز چاليشمالاريميزي دويقو پلانيندان دوشونجه پلانينا سؤوق ائتمه لي یيک. چونکو بيز تاريخ بويو فيکرن مغلوب اولموشوق. اينقيلاب ياراداجاق گوجوموز هر زامان اولموش، ايندي ده وار. لاکين ميللي دوشونجه زمينينده بيز اوزون زاماندان بري يئنيله- يئنيله گلميشيک. اساس آماجيميز بو يئنيلگه ني تاريخدن قالديرماق اولماليدير. بونون اوچون سياسي-ايجتيماعي اينقيلابا ايمکان يوخدورسا، مدنييتده اينقيلاب ائتمه لي یيک. بيزيم بو قونو اوزرينده درينجه چاليشماميز گره کير. فارسلارين پوزيسيونو ايله بيزيمکي عئيني دئييل. بيز آسيميلاسيونا محکوم ائديلميشيک. مدني اينقيلاب يولويلا بيريکديره جگيميز گوجو باشقا تور الده ائده بيلمريک. يعني بير نيته ليک يولوندا چابالاريميزي سوردورمه لي یيک. تلسمه يه گرک يوخدور، تاريخين سونو دا دئييلدير. ميللي دويقو و دوشونجه لريميزي توپلومون درين قاتلارينا داشيماليييق. بو دا اؤرنه یين ايراندا هانسيسا حرکته و گؤستريلره قاتيلماقلا گئرچکلشه بيلمز. فارسلار دئموکراسي يولوندا موباريزه آپاريرلارسا، بيز ميللي- دئموکراسي يولوندا موباريزه آپاريريريق. هر تورلو ايراندا دئموکراسي ساواشلارينا مورال دستک وئرمک بورجوموزدور، آنجاق بو اؤز کيمليگيميزی اونوداراق او حرکتين بير پارچاسي اولماق آنلاميندا اولماماليدير. اولايلاري موقاييسه يولو ايله داها ياخشي آنلايا بيلريک. چينده دئموکراسي يولوندا موباريزه گئدير. آنجاق دوغو تورکيستانين دردي باشقا. بونا رغمن باتيداکي دوغو تورکيستان ليدئرلري چينده کي دئموکراتيکلشمه حرکتينه قاتيلماسالار دا اونا تئوريده دستک وئرمکده ديرلر. سانيرام بيزده ده بونا بنزر پوزيسيون وار. ياشيل حرکتي دونيا دستکله مکده ايکن، بيزيم اونا «بونلار دا کئچميشده ايقتيداردا اولموشلار» کيمي باياغي سؤزلرله قارشي چيخماميز ائتيک دئييل، دونياداکي اؤزگورلوک دالغالاري نين اسينتيسي ايله اويوملو آچيقلاما دئييل. آنجاق بوتون اولانلارين اؤته سينده بيزيم تمل سورونلاريميز وار، اونا جاواب وئرمه ميز لازيمدير. دوشونن بير تورک توپلومو اولوشدورماميز لازيم. بونون اوچون ميللي آيدينلاما ائوره لري گره کير. بو، اولمادان بيز گئرچک تاريخي پوزيسيونوموزو الده ائده بيلمريک. منجه، بير چوخ سواللار دوشونجه زمينينده هله جاوابلانيب توپلومون قاتمانلارينا ياييملانماميشدير. دوشونجه دوزه ني دَييشمه ليدير، يوخسا هئچ بير دَييشيم اولماز. بيزيم آچيميزدان دا گئرچک اينقيلاب بودور. اوزون سورسه ده بيز چابالاريميزي بو يؤنده يوروتمه لي یيک. بير آز دا بيز صبيرلي اولاليم، باشقالاري اينقيلاب ائتسينلر. تلسمه يه گرک يوخدور و گنجلريميزي بو جاناوار رئژيمه يئم ائتمه مه لي یيک. دونيا و اورتا دوغوداکي اولايلار بو رئژيمله حسابلاشاجاق. اوزون سورمز. بيز آنا آماجيميزين پئشينده اولماليييق. ميللي کادرلاشما، ميللي ايراده، ميللي هوقوق، ميللي اوردو، ميللي کيمليک. بيزيم آنا سورونلاريميز بودور. بونلارين سياسي، مدني، هوقوقي و تاريخي ادبيياتيني هله اولوشدورماميشيق. بيز هله اکينله مشغول اولماليييق. بيزيم بيچينيميز بير آز زامان آلاجاق. زامان هر شئيين چؤزوجوسودور. يئتر کي، بو زامانين ايچيني تورکچه دوشونجه لرله دولدورا بيله ليم. بيز ميللي حرکتين دوشونجه سيني، ائتيگيني و ائستئتيگيني اولوشدورماقلا گؤرولي یيک.
ايرانداکي ايچ چکيشمه هارا گئدير؟
بير چوخ فيلوسوفلارين اورتايا قويدوغو ديالئکتيک ائوريم سورجي ايران شرطلري اوچون ده اويقولانماقدادير. هر حاکيم تئز اؤز ايچيندن آنتيتئزيني يئتيشديرر. بئله اولمازسا، ائوريم اولماز. ايران اينقيلابي دا اؤز آنتيتئزيني يئتيشديرميشدير. هئچ بير موخاليفت ايراندا ياشيللار کيمي بو مؤحتشم حرکتي يارادا بيلمزدي. چونکو اونلارين هئچ بيري نين خالق ايچينده نوفوذو يوخدور. ياشيل حرکت ايلک باشلانقيجيندا ياسال بير حرکت ايدي. باخ، آنتيتئزلر بو شکيلده ياسال اولاراق اورتايا چيخار، سونرا ياسالارا سيغماز، يئني آناياسا ايستر. ياسال اولدوغو اوچون دَييشيمدن يانا اولان، ديني ايستيبداددان بئزميش اولان توپلوم چوخ گوجلو شکيلده قاتيلدي. چونکو ايلک گونلرده اؤلدورمه يوخ ايدي. تبليغات ايدي. سئچيمه حيله قاريشديقدان سونرا دا توپلومون قاتيليمي چوخ مؤحتشم ايدي. چونکو ياسال حرکت ايدي. یا دا توپلوم یاسال اولدوغونو سانیردی. اؤلدورمه لر، سالديريلار توپلومو قورخوتدو. قاتيليملار آز اولسا دا داوام ائتدي. آنجاق هر باسقي اؤزونه اويقون تپکي اولوشدورار. ياشيل حرکت ياسا ديشيليغينا ايته له ندي. ليدئرلري توتوقلانديقدان سونرا تامامن بو ساواش ياسالارا قارشي دؤنوشدو. ايندي آرتيق آناياسانين اويقولانماسي يولوندا دئييل، آناياسانين دَييشمه سي يولوندا ساواش گئدير. اوزون ايللر بويونجا اؤلکه نين سرمايه سيني اله کئچيرميش بو رئژيم اؤلر، آناياسانين دَييشيمينه گئتمز. دونيا کامواويو رئژيمه قارشي دؤنوشموش بو ساواشا دستک وئرير. بو اوزدن ده آرتيق بؤيوک اوچوروملار موخاليفت و رئژيم آراسيندا اورتايا چيخميش. بؤيوک آيت اللاهلار دا ليدئرلرين توتوقلانماسينا تپکي گؤستريرلر. بو گليشمه لر رئژيمه قارشي ساواشي داها دا تشويق ائتمکده دير. آنجاق دَييشيمين چوخ قانلي و سانجيلي، هم ده اوزون وعده لي اولماسي سؤز قونوسو اولا بيلر. اؤنملي اولان توپلومدا رئژيمين 32 ايلليک قورخو دوزَنينه قارشي اعتيراض جسارتي نين يارانماسيدير.
بيز نه زامانا قدر سوکوت ائده جه یيک؟
سوکوت ائتمه ميشيک. گوجلو دوشونجه ايشلري ايله اوغراشان اينسانلاريميز وار. هم داخيلده، هم ده خاريجده. يانليش اورتاملاردا چتينليکله بيريکديرديگيميز ميللي ائنئرژيميزي سوکوتو پوزماق آدي ايله هدر وئرمک دوغرو اولماز. ظاهيرن سس سيزليک اولاراق گؤرنن بو سوکوتوموزون پوزولماسيني زامان اؤزو بللي ائده جک. بيز ايراندا دئموکراسي يولوندا گئدن ساواشلارا آچيقجا آچيقلامالاريميزدا دستک وئرمه لي یيک منجه. بونون ياني سيرا بللي زامان اوچون حاضيرلانماليييق. ياخين گله جکده ده بؤيوک دَييشيملر اولا بيلر. خامنه ایي اؤله بيلر. باشقا اولايلار دا اولا بيلر. بئله اولور گئنلده. ائله بير آن گلير کي، ديکتاتور رئژيملر آرتيق خيابانلارداکي گؤستريلره گول له آتا بيلمير. موزاکيره يه باشلايير. هر زامان بئله اولموش، ايراندا دا بئله اولاجاغي بکله نير. باخ، بو زامان بيزيم سوکوتوموزون ايچيندن بؤيوک سسلر چيخاجاق. بيز بو گونه حاضير اولماليييق. گونئي آذربايجاندا و ايرانين گئنه لينده مؤحتشم تورکلوک حرکتي باشلامالي و ايرانين دَييشيک حربي يئرلرينده گؤرَولي اولان تورکلري ميللي حرکتين يانيندا و اؤنونده آپاريجي گوج کيمي گؤرمه لي یيک. بئله اولمازسا، باتي آذربايجاندا ميلتيميزين اوزَرينه سويقيريم اويقولانا بيلر. ميلتيميزي قوروماقلا موکللفيک. آنجاق او زامان هانسي سياسي اؤنجه ليکلرله چيخيش ائده جگيميز قونوسوندا بير سؤز دئيه بيلمرم. بونو او زامانکي پوزيسيونلار بللي ائدر.
بيزيم عمل ائتمه ميز اوچون هانسي شرطلرين اولماسي گره کير؟
بيرينجي، توپلوموموزدا گئنيش تورکلوک بيلينجي اولوشماليدير. بو اولمازسا، اولماز. ايکينجي، توپلوموموزدا تورک کيمليگي و تورک ديلي اوداکلی (مرکزلي) چاغداشلاشما سورجي باشلاماليدير. اوچونجو، بيزيم باشقالاري ايله تاريخي ايستکلريميزين سينيرلاري بليرلنمه ليدير. نييت بيزيم حرکتين اونتولوژيسيني اولوشدورار. توپلوملار تاريخلرينه، طبيعتلرينه گؤره ميلتلشمزلر، نييتلرينه گؤره ميلتلشرلر. آتا سؤزوموز دئيير: «نييت هارا منزيل اورا.» نييتيميزين يازيسي، صنعتي، ائتيگي و ائستئتيگي آچيقجا گؤز اؤنونده اولماليدير. بؤيله اولدوغوندا عمل اوچون، يالنيزجا هله صينفي کيمليگي بللي اولمايان گنجلر آکتيو اولمازلار، بوتون صينيفلر، اؤزلليکله اورتا صينيف ده بو حرکته قاتيلار. 2006-جي ايلده گنجلريميز شهيد اولدو. بو موباريزه يه بازار دستک وئرمه دي. اعتيصابلار اولمالي ايدي. ندن بئله اولمادي؟ چونکو اونو دا زامان يئتيشديره جک. بيزيم موباريزه يه بوتون طبقه لر قاتيلمالدير. بونلار زامانلا اولوشاجاق و بيزيم عمل مئيدانيميز او زامان داها دا گئنيشله يه جک.
بعضي آيدينلاريميز ايراندا اولان باشقا حرکتلر ايله تنقيدي دييالوغون قورولماسيندان ياناديرلار. بونون بيزيم ميللي چيخارلاريميز اوغروندا اولا بيله جگيني دوشونورلر. سيزجه بؤيله دير، يوخسا او حرکتلرين ايچينده اريمک تهلوکه سيمي وار؟
بو حرکتلرين ايچينده اريمه تهلوکه سي دئيه بير شئي يوخدور. اگر بو حرکت هانسيسا بير حرکتين ايچينده ارييه جک درجه ده ضعيفديرسه، او زامان اونا گووَنمک ده اولماز. نييه اريسين کي؟ ارييه جک اولان بير حرکتين گله جگينه گووَنمک اولماز کي. ايراندا بعضي دَييشيملر اولاجاق کي، بيز اونلارلا ايشبيرليگي ائتمک زوروندا اولاجاغيق. بيز بو اؤلکه ده ياشاييريق، بو اؤلکه نين گئرچکلري نين ديشينا چيخا بيلمريک. ياشيل حرکتله ايشبيرليگي ائده ليم دئينلر ده هاقليديرلار. بورادا هاقسيز اولان يوخدور. اؤنملي اولان اولايا هانسي باخيش آچيسيندان باخماقدير. يعني ياشيل حرکته قاتيليمدان نييت ندير، او، گؤز اؤنونده بولونماليدير. ياشيل حرکت ايراندا ياشايان بوتون ميلتلرين يارارينادير. باشدا دا بيزيم ياراريميزادير. چونکو موسوي تورکدور. بيز سوي اولاراق تورک اولان هر کسين تورکلويه يارارلي اولا بيله جگينه اينانماليييق. يوخسا 30 ميليون تورک حاققيندان دانيشا بيلمريک. 30 ميليون تورک دئديگيميز وارليغين 10 ميليونو بلکه موسوي کيميدير. بيز فردلرله ايلگيلنمه مه لي یيک سيستئمله ايلگيلنممه لي یيک. يعني اؤرنه یين موسويني ده تورکلوگوندن اوزاقلاشديرميش اولان بير دوزن وار. بو دوزن بيزيم دوشمنيميزدير، موسوي کيمي شخصييتلر دئييل. آيريجا، بو گون موسوي دونيادا دئموکراسيدن يانا اولان بير ليدئر کيمي تانينميش و اونون تورک اولماسي دا بو آچيدان تورکلر اوچون بير مزييتدير. بير شکيلده بيز ياشيل حرکتين ديشيندا دئييليک. ليدئرليگينده یيک. تورک اينساني اولاراق بو حرکتين باشينداييق. آنجاق مودئرن تورک ايستکلري اولاراق حرکتين ديشينداييق. بونو دا اله کئچيرمه نين يؤنته ملري اوزرينده دوشونمکده يارار وار. موسوی اؤزبه اؤز تورکدور. اونون دونیا گؤروشو دارتیشیلا بیرلر. میللییتی تورکدور. میللییتی اینسانا وئرن دوغادیر، اونو دَییشدیرمک اولماز. دَییشیمی، آسیمیلاسیون یولویلا اولور.
بيرلشديرجي عاميللر ندير؟
بيزيم اساس بيرلشديريجي عاميليميز اورتادا يوخدور نه يازيق کي. چونکو بيرلشديريجي عاميل، دوشونجه لر دئييل، اورتاق بير اينانجدير. دوشونجه پروفئسسيونال بير ايشدير. بيري آز بيلر، بيري چوخ. آنجاق توپلومو بير مرکزده بوتونلشديرن اورتاق بير اينانجدير. بو گونه قدر ده بيزيم فارسلارين قارشيسيندا يئنيليشيميزين سببي بودور. مثلن دوغو تورکيستاندا بيرلشديريجي بير اينانج عاميلي وار. توپلومون آسيميلاسيونونو اؤنله يير. منجه دوغو تورکيستاندا آسيميلاسيون يوخدور، کولونيزاسيون وار. آنجاق ايراندا تورکلرين آسيميلاسيونو سؤز قونوسودور. چونکو اويقورلارين اينانج فرقليليگي اونلارين قورويوجوسو و بيزيم فارسلارلا ايناج اؤزدئشليگيميز بيزيم اريديجيميزدير. بونون اوزَرينده بؤيوک دين موتفککيرلري دوشونمه ليدير. بو، بيزيم تاريخي سورونوموزدور، اساس سورونوموزدور. تورک— ايسلام اینانجی اولوشماليدير. بونون اسکيلردن اؤرنکلري واردير. آنجاق پهلويلر، اؤزلليکله ايسلام رئژيمي چوخ گوجلو بيچيمده تورکلرين اؤزگورلوکچو ايسلام آلقيلاييشلاريني محو ائتديلر. بونو جانلانديرمانين بير يولو اولمالي. بير مدنييتين اورتا ديرگيني تشکيل ائدن اينانجدير. بير توپلوم اينانجيني ايتيرديگينده، باشقا ميلتلرين ايچينده اريمه سي آسانلاشار. بيزيم اينانجيميزي فارسلار چالميشلار. بونو اونارماميز لازيمدير. تورک کيمليگي آنادولودا اولدوغو کيمي ايراندا دا تورکلرين اينانج دوزئيينه يوکسلمه ليدير. آتاتورکون ان بؤيوک باشاريسي تورک کيمليگيني توپلومون تاريخي اينانجي ايله اؤزدئشلشديرمه سي اولموشدور. بيز بو کيمي بؤيوک ايشلرله اوغراشماليييق. بو دا سوکوت آنلاميندا دئييل، تاريخين درينليگيني ائتکيله يه جک ايشلر گؤرمک آنلاميندادير.
چاغداش شاعیر، یازار و چئویرمن دوکتور هاشم خسروشاهی ایله سؤیله شی
دوکتور خسروشاهی: هارداسا ۷٥۰۰-۸۰۰۰ ایلدن بری بؤلگهده وار اولان تورکلرین سانکی بؤلگهیه یئنی گلن قوناقمیش کیمی لانسه ائدیلمهسی خیانت دئییلسه صافلیق-سادهلوحلوقدور
دوکتور هاشم خسروشاهی اورتا حاللی قالابالیق بیر عایلهنین دؤردونجو اوشاغی اولاراق ۱۹٥۰-ده تبریزده دونیایا گلدی. ارکن یاشدا گیردیگی ایلک مکتبی تبریزده، لیسهنی تهراندا بیتیردیکدن سونرا ۱۹٦۷ ایلینده تورکیهیه گلدی. تورکیه تورکجهسینی ایستانبول ادبیات فاکولتهسینده اؤیرنمگه باشلادی. ۱۹۷٤ ایلینده آنکارا طب فاکولتهسیندن مأذون اولدوقدان سونرا بیر سوره آلمانیا و اینگیلترهده یاشادی. ۱۹۷۷ ایلینده آنکارا اونیورسیتهسی طب فاکولتهسی اوشاق خستهلیکلری بؤلومونده اختصاصا باشلادی. شاه رژیمی دئوریلدیکدن سونرا شیراز اونیورسیتهسینه ترانسفر اولدو. ۱۹۸۱-ده اوشاق خستهلیکلری اوزمانلیغینی، ۱۹۸۳ ایلینده ایسه تهران قلب خستهلیکلری و آراشدیرما مرکزینده اگیتیمینی بیتیرهرک اوشاق قلب خستهلیکلری اوزمانلیغینی آلدی. داها سونرا تورکیهیه گئری قاییتدی. بیر سوره آلمانیانین آلبرشت اونیورسیتهسینده اوشاق قلب خستهلیکلری بؤلومونده بولوندو. ۹۰-۱۹۸٥ ایللری آراسیندا آنکارا دیش قاپی خستهخاناسیندا چالیشدی. او سوره ایچینده او خستهخانانین اوشاق کلینیکیندن اوشاق خستهخاناسی گئچیشینده امک وئردی. بو بؤلومده چوخ جیدّی و یورد دیشیندا یاییملانان بیلیمسل آراشدیرمالار یاپدی. ۱۹۹۰ ایلینده دوچنتلیک عنوانینی قازاندیقدان سونرا عایلهسی ایله بیرلیکده کانادایا کؤچ ائتدی. ۲۰۰۰ ایلیندن بری ده تورکیهده یاشاییر. بیر یاندان طب پئشهسینه داوام ائدرکن دیگر یاندان دا ادبی فعالیتلرینی سوردورور.
ادبیاتا هانسی ایلدن باشلادینیز؟ ادبیاتلا ماراقلانمانیزدا سیزه توصیهده بولونانلار، تشویق ائدنلر اولدو مو؟
من بیلدیم بیلهلی ادبیاتین ایچیندهیم. آتامین قیش گئجهلری بیزه اوخودوغو شیرویه ناغیللاری، امیر ارسلان حیکایهلری، ننهلریمیزدن دینلهدیگیمیز آذربایجان ناغیللاری منی ذاتاً ادبیات دونیاسینا آپارمیشدی. خاطیرلاییرام ایلک حیکایهمی، آلتیندا قاییق، داها اورتا مکتبده ایکن یازدیم. طبیعی ادبی دگری اولوب اولمادیغینی ایندی خاطیرلامیرام. او حیکایه دفتریمی بؤیوک آنامین ائوینده خالچانین آلتیندا ساخلامیشدیم. سونرا دا آلابیلمهدیم، ایتیب باتدی. آنجاق داها سونراکی لیسه ایللرینده، بیر یاندان حیدربابا، بیر یاندان شیرازلی حافظ منی جیدّی اولاراق ادبیاتا سوروکلهدی. حافظین بیر چوخ غزلی ازبریمده ایدی. سونرا تهراندا الیمه گئچن و خرجلیکلریمله آلدیغیم و اؤزللیکله بؤیوک قارداشیم ضیانین ائوه گتیردیگی
فردوسی، نگین، شاملونون یؤنتدیگی هفتهنین کیتابی کانالی ایله چاغداش ادبیاتلا تانیشدیم. مثلا فروغ فرخ زادین یئنیدن دوغوش شعر کیتابی باسیلیر باسیلماز اوخوموشدوم. آنجاق او اوشاق ساییلاجاق گنج یاشلاریمدا شعر یازماغی بوراخمامامی جیدّی اولاراق توصیه ائدن عمیمین اوغلو صادق خسروشاهی اولموشدو. سونرالاری دا باشقالاری.
ان چوخ هانسی شاعیر و یازارلارلا چالیشدینیز؟
بو سورونوزو تام اولاراق آنلایا بیلمهدیم. هانسی یازارلا چالیشماق؟ نهیی قصد ائتدیگینیزی آنلامادیم. آنجاق ان اوزون تانیشما شانسیم اولان و بیره – بیر دانیشمالاریمیز و اونون شعر و حیکایه آتولیهسیندن یارارلاندیغیم و اوندان بیر چوخ شئی اؤیرندیگیم دوکتور رضا براهنیدیر. تورکیهدن بیر چوخ یازار و شاعیرله تانیشما و چالیشما شانسیم اولدو.
– سیزین ایلهام آلدیغینیز هر هانسی یئرلی و یابانجی شاعیر و یا یازار وار می؟
بیرچوخ یازار و شاعیر منیم ادبی بگهنیمی و باخیشیمی ائتکیلهمیشدیر. تورکیهدن، ایراندان و دیگر اؤلکهلردن. جک لوندون-دان، اوسکار ویلد-دن، هوگو-دان، لامارتین-دن، پوشکین-دن، آخماتووا-دان، باودلایر-دن، نرودا-دان، لورکادان، پاول الوارد-دان توتون تا سیلویا پلاته، ویجینیا وولفا، فاولکنره، تاقور-دان مارکوئزه قدر. پیام صفادان، ادیب جان سئور، جمال ثریایا، نامیق کمال-دان کمال طاهیره، سعید فائق-دن یاشار کمالا قدر. آما هئچ شبهه یوخ کی، ناظیم حیکمتین یئری فرقلی اولموشدور. اؤزللیکله ده تورکیهده ایلک شعر دنهمهلریم اوزرینده. من تورکیهیه گلدیکدن سونرا بیر نئچه اوخومانی بیرلیکده سوردوردوم: آتاتورک-و اوخودوم، عثمانلی تاریخینی اوخودوم و ناظیم حیکمتی. ایشته او اوخومالار سایهسینده ناظیمی تانیدیم و اونون شعریله ایچلی – دیشلی اولدوم. ایران یازارلاریندانصادق هدایت و صادق چوبکین رومان و حیکایهلری اؤنملیدیر منیم اوچون. یابانجیلاردان بلکه سادهجه بیر تک آد وئرمم گرکیرسه هر حالدا داستایئوسکی اولاجاق. آنجاق بوتون بونلاری ادبی بیر دیسیپلین ایچینده آنلاییب یئنیدن اله آلابیلمم اوچون اؤزللیکله سون ایللرده داوام ائتدیگیم دیل اوخومالاریمین اؤنمی واردیر سانیرام: چارلس س. پیئرس، فردیناند دو سوسور، میخاییل باختین، لئوی ایستراوس، ژاکوس دریدا، هایدگر، دلوز، کریسیتئوا و…
– دوچنتلیک عنوانینی قازاندیقدان سونرا کانادایا کؤچ ائتمیشسینیز. اورادا بعضی ائتکینلیکلره قاتیلمیشسینیز. اؤزللیکله کانادالی-ایرانلی یازارلار بیرلیگینین قوروجو اویهسی ایدینیز. بو بیرلیک نه زامان، هانسی آماجلارلا و هانسی تاریخده قورولدو؟
کانادا دؤلتی اؤلکهیه کؤچ ائدن انسانلارین، نه قدر ده کیچیک بیر توپلولوق اولسالار دا دیللرینی، کولتورلرینی قورومالاری اوچون قورولان درنکلره مومکون اولدوغو قدر یاردیمچی اولوردو. سانیرام هله ده بئلهدیر. من او ایلللرده ایکی اؤنملی درنگین قوروجو اویهلیگینی یاپدیم. بیری کانادا آذربایجانلیلار توپلولوغو بیرلیگی (۱۹۹۱)، ایکینجیسی ایسه ایرانلی-کانادالی یازارلار بیرلیگی (۱۹۹۲). باشقانلیغینی یاپدیغیم آذربایجانلیلار توپلولوق بیرلیگینده ایلک کز آذربایجان تورکجهسی اگیتیمی کورسو قویدوم. اؤز یوردلاریندا نفوسون چوخونلوغونو اولوشدورمالارینا رغما آنا دیللرینی اؤیرنمه حاقّی اولمایان یاشلی – گنج، اوشاق بیر ییغین ایران آذربایجانیندان انسان آنا دیللرینی اؤیرنمگه آخین ائتمیشدیلر. قوزئی آمریکادا ایلک کز آذربایجان تورکجهسینده درگی یاییملانماسینی ساغلادیم. او درگینین یاییملانماسی اوچون گئجه – گوندوز امک وئریردیک. ایلک کز آذربایجان تورکجهسیله قوزئی آمریکادا شعر گئجهسی دوزنلهدیک. شعرلری دینلهین انسانلارین گؤز یاشلارینی هله ده خاطیرلاییرام و بیر چوخ ایلک داها. طبیعی سونرالاری بعضی سیاسی گؤروشلر دموکراتیک اولمایان یوللارلا بیرلیگی او جوشغون یولوندان ساپتیردیلار. پاسیو بیر حال آلدیغینی سونرالاری دویدوم. یازارلار درنگی-نی ده عینی آماجلا قورماغا چالیشدیق.
– تورکیهیه قاییتدیقدان سونرا «قونشو آچ قاپینی» آدلی اولوسلار آراسی ادبیات شنلیگینی دوزنلهدینیز. بو هانسی تاریخلرده و نه آماجلا گرچکلشدی؟
بو ائتکینلیک چوخ اؤنملیدیر. اؤزللیکله بؤلگهمیزده قصداً یارادیلان و یارادیلماسینا داوام ائدیلن کولتور کیرلیلیگی و انسانلار آراسیندا یارادیلماغا چالیشیلان آیریلیقلار سیستماتیک اولاراق یوروتولمکده ایکن، بیر ادبیاتچی اولاراق اؤلکهمین و خالقیمین یارارینا بیر شئیلر یاپماق زورونلولوغوندان قایناقلانیر. اؤزللیکله ده بیزی دیلیمیزدن، دینیمیزدن، کولتوروموزدن سیستماتیک اولاراق اوتاندیرماغا چالیشدیقلاری بو دؤنمده. مثلا هارداسا ۷٥۰۰-۸۰۰۰ ایلدن بری بؤلگهده وار اولان تورکلرین سانکی بؤلگهیه یئنی گلن قوناقمیش کیمی لانسه ائدیلمهسی خیانت دئییلسه صافلیق-سادهلوحلوقدور. ائله گؤرونور کی، داغدان گلن باغداکینین مینلرجه ایلدیر بورالی اولدوقلارینی اونوتموش! من بیزدن سونرا بؤلگهیه گلن فارسلار داخیل دیگر اتنیکلر و هله ده بؤلگهمیزده یاشایان خالقلارلا دئییل دوشمانلیغین، دوستلوغون آغیرلیقلی اولدوغونا اینانیرام. بیریلری بو اولوسارین، خالقلارین، حتی اتنیک یا دا توپلولوقلارین بیزیمله اولان ایلیشکی قاپیلارینی قصداً قاپاتماغا چالیشمیشلار و چالیشماقدالار. بیز بو قاپیلاری، کولتور و صنعت قاپیلارینی آرامالیییق. سلام وئرمهلیییک. وئریلن سلامی آلمالیییق. بو قونونو ایسترسهنیز سونرا داها آیرینتیلی بیر شکیلده دانیشاریق. «قونشو آچ قاپینی» توپلانتیلاری اونلارجا یازار و شاعیرین قاتیلیمی ایله ۲۰۰٤ و ۲۰۰٦ ایللرینده چوخ گؤرکملی بیر شکیلده یاپیلدی. آنجاق داها سونراکی ایللرده ایسپونسور تاپا بیلمهدیگیمیز اوچون تکرارلایا بیلمهدیک. بونو دا دانیشمالیییق.
– ایندییه قدر داخیلده و خاریجده یایینلامیش اولدوغونوز نئچه کیتابینیز وار؟
یازدیغیم و چئویردیگیم یاییملانمیش کیتاب ساییسی ییرمییه یاخیندیر.
– یایینلانمامیش و یایینلانماقدا اولان کیتابلارینیز وار می؟
اوهت وار. حاضیردا بیر یایین ائوینده اولان ایکینجی رومانیم وار. بیر شعر کیتابیم یایینا حاضیر اولماق اوزرهدیر. ایران قادین شعر سئچمهسی یایینا حاضیردیر. صمد بهرنگینین حیکایهلریندن ۳ کیتاب داها یایین ائوینه وئردیم. داها بیر چوخ دوسیا داها!
– گئچنلرده «اؤلومو گؤزلریندن گؤردوم» آدلی رومانینیز یایینلاندی. سانیرام یایینلانمیش اولان بو ایلک رومانینیزدیر. بونو ایراندا دا آذربایجان تورکجهسی و یا فارسجا یایینلاماغی دوشونورموسونوز؟
بیر یازار اولاراق یازدیغیم رومانین ان گئنیش شکلیله اوخونماسینی آرزولارام البته کی. دویدوغوما گؤره بیر نئچه گنج اونو اینگیلیزجهیه چئویرمگه باشلامیش. آلمانجا و هوللانداجا اولاراق یاییملانماق اوزره دگرلندیرمگه آلینمیشدیر. آما بونلارین اؤتهسینده من او رومانی آذربایجانلیلارین اوخوماسینی آرزولاییرام. بو ندنله ده فارسجا و آذربایجان تورکجهسینه چئوریلمهسینی چوخ ایستهییرم.
– سیزجه آذربایجان ادبیاتینین دونیا ادبیاتی ایله مقایسهده یئری و قونومو نهدیر؟
بو سوالا جواب بیر آز داها اوزمانلیق آلانینا گیرر. آما بیر مسئلهنی آچیقجا سؤیلهمم مومکون. داها ۳۰-۲۰ ایل اؤنجهسینه قدر، آذربایجان جمهوریتی ده داخیل مودرن آنلامدا رومان یا دا شعر اورتمیش دئییل. ایراندا دوروم داها دا وخیمدیر. ذاتاً انسانلار اؤز آنا دیللرینی اؤیرنمه و او دیلده اوخوما شانسلاری اولمادیغیندان اؤژ آنا دیللرینده اثر وئرهبیلمهمیشلر یا دا چوخ سینیرلی اثرلر وئرمیشلر. بو باخیمدان فارسجا یازان ایران تورکلرینین دورومو فرقلیدیر. اونلارین یاراتدیقلاری داها چاغداش و مودرن اثرلر اولموشدور. اؤرنگین؛ شعر داها دوننه قدر قافیهلرین و وزنلرین اسارتی آلتیندایدی. مثلا، ۱۹۲۰-لردهکی روسیا فورمالیزمی بئله سانکی باکییا یا دا تبریزه اوغرامامیشدیر! بو تئوریک تارتیشمالاری بیز ۱۹٦۰-لاردا دویماغا باشلاییریق. دوغال اولاراق دا بو تئوریک تمللرده اثرلر ده وئریلمهمیشدیر. ایندیلرده دوروم فرقلیدیر. کولتورل آلیش وئریشلر چوخ یایغین و سرعتلی بیر شکیلده اولماقدا. اینترنتین ائتکیسی معظم اولموشدور.
– مثلا سیحیرلی رئالیزم متودوندا ایلک رومان یازارینین گابریل گارسیا مارکز اولدوغو ادعا ائدیلیر. حالبوکی سیز مارکزدن اؤنجه غلامحسین ساعدینین بو یؤنتمله یازدیغینی ادعا ائدیرسسینیز. بونو بیر آز آچیقلارمیسینیز؟
اوهت. فارسجا یازان ایران تورکلری چوخ جیدّی اثرلر وئرمیشلر. بو دوغرودور، ایراندا ایلک مودرن و قالیجی رومان اولاراق جمالزادهدن سونرا هدایتین «کور بایقوش»ودور. آنجاق ساعدینین «بیل آغیتچیلاری» (۱۹٦٤)، «دندیل» (۱۹٦٦)، «آدسیز – سانسیز اورکونتولر» (۱۹٦۷)، «قورخو و اورپرتی» (۱۹٦۸) کیمی توپلو حیکایهلرده بیز بو توره عاید چوخ ماراقلی اؤرنکلر گؤرمکدهییک. اؤرنگین؛ دیلنچی حیکایهسی. من بونو فارسجادان تورکجهیه چئویرهرک ایران حیکایه آنتولوژیسینه قویدوم. بونون دیشیندا یازیلدیقدان سونرا ایللرجه یاییملانمایان و ایندی ایکی جیلدی فرانسیزجایا چئویرلهرک فرانسادا یاییملانان و اوچونجو جیلدینی یازماقدا اولدوغونو یازارین اؤزوندن، رضا براهنیدن دویدوغوم «آیازین جهنملیک گونلری». بو اثر، باشینی میشل فوکالت و درریدا کیمی فیلوزوفلارین چکدیگی فرانسیز مودرن دیل و فلسفه گؤروشلری داها دونیانی سارمادان اؤنجه یازیلمیش.
– سون زامانلاردا تورکیه رادیو- تلویزیون قورومو، ایران تورکلرینه یؤنهلیک عرب الیفباسی ایله تورکجه بیر سیته آچدی. بو سیته حاقیندا نه دوشونوسونوز؟
بو چالیشمالار هئچ شبهه یوخ کی یارارلیدیر. آنجاق کولتورل چالیشمالار، خبرچیلیک و اؤزللیکله ده سیاسی خبرچیلیگین اؤتهسینه داشینمادیقجا و بونو داشییانلار یئترینجه دونانیملی اولمادیقجا گرکن ایلگینی گؤرهجگیندن امین دئییلم
قایناق : ت ر ت تورکی
http://www.trtturki.com/trtworld/azt/newsDetail.aspx?HaberKodu=d3f8aa96-59b3-4462-acef-7e7c77b659f9


c: text/html

text:
آمونیوم آلومینیوم سولفات
آمونیوم آلومینیوم سولفات (اینگیلیسجه: Ammonium aluminium sulfate, روسجا: CyлbфaT aлюMиHия-aMMoHия، عربجه: شب الأمونيوم ) بیر شیمیایی ماده. آغ، کریستال حالتینده تاپیلار. آمونیوم آلومینیوم سولفات سولفاتلار و آلومینیوم بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Ammonium aluminium sulfate»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آمونیوم آلومینیوم سولفات گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تورکیه "دوغو آغ دنیزی کنفرانسی"نین کئچیریلمهسینه بیر داها چاغیریب
خاریجی ایشلر ناظیرینین معاوینی یاووز سلیم کیران آنلاین اولاراق کئچیریلن 2021 آوروپا و تهلوکهسیزلیک ایش بیرلیگی تشکیلاتینین (آتت) آغ دنیزی کنفرانسیندا ایشتیراک ائدیب.
"دوغو آغ دنیزی کنفرانسی"نین کئچیریلمهسی بولگه سل امکداشلیق اوچون واجیب آددیم اولاجاق".
بونو خاریجی ایشلر ناظیرینین معاوینی یاووز سلیم کیران آنلاین اولاراق کئچیریلن 2021 آوروپا و تهلوکهسیزلیک ایش بیرلیگی تشکیلاتینین (آتت) آغ دنیزی کنفرانسیندا دئییب.
سلیم کیران لهستان-ین ائو صاحیبلیگی ائتدیگی توپلانتیدا دوغو آغ دنیزینده گوونین، تهلوکه سیزلیگین و ثابیتلیگین برپاسی اوچون دیالوقون، شفافلیغین و اون گوروله بیلیرلیگین اولماسی لازیم اولدوغونو، پروبلئملری دیالوق و اولوسلار آراسی حقوق یولو ایله حل ائتمک ایستهدیکلرینی سؤیلهییب.
قیبریس مسئلهسینه توخونان کیران آدانین اورتاغی اولان قیبریسلی تورکلرین حقوقلارینین باریش و ثابتلیک اوچون بیر داها تصدیق ائدیلمهلی اولدوغونو وورغولاییب.
خاریجی ایشلر ناظیرینین معاوینی یاووز سلیم کیران "جمهور باشقانیمیز جناب رجب طیب اردوغانین تکلیف ائتدیگی "دوغو آغ دنیزی کنفرانسی"نین رئاللاشماسی بولگه سل امکداشلیق اوچون اهمیتلی بیر آددیم اولاجاق. بوتون طرفلرین بو تکلیفی دستکلمهلرینی گؤزلییریک" دئییب.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیه عراق-ین دیاله ویلایتیندهکی هوجومو قیناییب
تورکیه عراق-ین دیاله ویلایتیندهکی کندلردن بیرینه ترور تشکیلاتی داعش طرفیندن ائدیلن هوجومو قیناییب.
اردوغان: منیم کیتابیمدا گئری آددیم آتماق یوخدور
آذربایجانین اسرائیل ایله تیجاری امکداشلیغینا ایراندان گلن تپکیلری دیرلهندیرهن اردوغان، ایرانین عقل سلیم ایله حرکت ائتمهسینی آرزو ائتدیکلرینی وورغولادی
تورک عسگرینین لبنانداکی وظیفه سۆرهسی اوزادیلدی
تورک عسگرینین وظیفه سۆرهسینی ۱ ایل اوزادان قانون لایحهسی تورکیه بؤیوک میللت مجلیسینده تصویب ائدیلدی


text:
صادقی بیگ افشار
صادقی بیگ افشار خدابندهلو تاتاری جغتائی تبریزی گیلانی، تخلصو   و شؤهرتی   و   (اؤلوم: 1018هـ/م) نقاش، خطاط، موسیقیچی، منشی، بیوگراف و شاعیر.
حیاتی[دَییشدیر]
صادقی بیگ تورک افشار طایفاسینا منسوب اوْلان اصیلزاده بیر عاییلهده دونیایا گلمیشدیر. او، ۱۵۳۳-نجو ایلده تبریزده دوغولموش و هله اوشاقلیقدان شعر و نقاشلیغا ماراقلانمیشدیر. ایگیرمی یاشیندا ایکن آتاسینی ایتیرن صادقی درویش لیباسیندا عرب دونیاسینین بیر چوخ اؤلکه و شهرلرینی گزمهیه چیخیر. وطنه دؤندوکدن سوْنرا ایسه خیردا حاکیملرین مالیکانهلرینده تصروفات ایشلرینده چالیشمیشدیر.
غئیری-عادی فیزیکی و یارادیجیلیق ائنئرژیسینه مالیک اوْلان صادقی بی کیچیک سارایلارداکی موحیطدن تئز بئزیر. صنعتکارین اؤزو بۇ بارهده یازیر: "اگر صنعته و پئشهکارلیغا جان آتیرسانسا، نه قدر باجارسان، اؤزونو کامیللشدیرمهیه چالیش. اینجهصنعتسیز حیات عؤمور-گون دئییل." او، اؤز تحصیلینی آرتیرماق فیکرینه گلهرک، بؤیوک رسسام بئهزادین بیر قوهومونا شاگیرد دورور. اؤز سؤزلرینه گؤره، "هانسی ایشدن یاپیشیردیمسا، منه ساده و آسان گلیردی. ان بؤیوک آرزوم بئهزادین صنعتینه ییهلنمک ایدی... بونا گؤره ده اؤزومه بئهزادا برابر بیر اوستاد آختاریردیم. نهایت، آچیق اورکلی، دؤورونده تایی اولمایان بیر اوستاد تاپدیم کی، او دا صنعتی بئهزاد فیرچاسیندان اؤیرنمیشدی."
موظفر الینین یانیندا کئچیردیگی تحصیل ایللرینده صادقی بی هم ده آستراباد تورکمنلری ایله دؤیوشلرده اؤزونون جسورلوغو و هونرورلیگی ایله شؤهرت قازانیر. اؤز خاراکتئرینین بۇ چیزگیلرینی صادقی بی آذربایجان و تورکمنشالی اولماسی ایله علاقهلندیریردی. همیشه دئیرمیش کی، "تورکلویومو گؤزه چارپدیرماقلا و قیزیلباش عنعنهلرینه صداقت گؤسترمکله اؤزومو جسور و قورخماز ساییر و زامانیمین جسور آداملاریندان هئچ کیمی اؤزومه تای بیلمیرم."
سککیز ایللیک تحصیل مودتی هاوایی کئچمیر. موعاصیرلرینین یازدیغینا گؤره، صادقی بی "نهایت، بؤیوک اوغورلار قازانیر و تایی-برابری اولمایان اینجه فیرچالی مینیاتور رسسامینا چئوریلیر. او، مینلرله پورترئت ایشلهمیشدیر". صادقی بیی سارایا دعوت ائدیرلر. ایکی شاه ایسماعیلین دؤورونده صادقی بی شاه کیتابخاناسینین نزدیندهکی اعمالاتخانالاردا ایشلهییر، شاه محمد خودابندهنین (1578-1587) زامانیندا ایسه همین مشهور کیتابخانانین رهبری اولور و بۇ موناسیبتله اؤزونو "صادقی-کیتابدار" آدلاندیریر. بو، همین کیتابخانا ایدی کی، واختیله اونون باشیندا داهی مینیاتورچولاردان بئهزاد و سولطان محمد دورموشدو. بۇ کیتابخانا اصل "اینجهصنعنت آکادئمییاسی" ایدی. بوراداکی اعمالاتخانالاردا کیتابلارین اوزو کؤچورولور، مینیاتورلار یارائدیلیر، رنگ و کاغیذ ایستحصالینین تئخنولوگییاسی ایشلهنیب حاضیرلانیر، بدیعی جهتدن کامیل جیلدلر دوزلدیلیردی. عئینی زاماندا بورادا خطاط، اورنامئنتالیست (نققاش)، قیزیل سویونا چکمه (موذههیب)، رنگکار (مصوّر)، کارتون (صحاف) و دری جیلدلهمه (موجللید) اوزره کادرلار حاضیرلانیردی. صادقی بی بیرینجی شاه عابباسین واختیندا دا همین وظیفهده چالیشیر. سوْنرالار اونو ایستعدادلی خطاط و داها ایستعدادلی سارای خادیمی و ائله بونا گؤره ده "شاه نواز" ("شاهین نوازیشچیسی") آدلاندیریلان علیرضا تبریزی عوض ائدیر. ایسکندر مونشینین "تاریخی -عالم آرایی-عابباسی" اثرینده یازدیغی کیمی، صادقی بی بوندان سوْنرا دا فورمال اولاراق، کیتابدار ساییلیردی: " …صادقی اؤلهنه قدر اونون خیدمتی وضعیتینده دییشیکلیک اولمور و او، دؤولت دفترخاناسینین کیتابداری کیمی ماعاش آلماقدا داوام ائدیر. " بؤیوک صنعتکار ۸۰ یاشیندا وفات ائدیر.
صادقی بیگ افشار اؤز باجاریغینی نقاشلیق، خطاطلیقدا، موسیقیده، شعر و نثر آلانیندا، تاریخی سالنامه و تذکرهچیلیکده سینامیش و یارادیجیلیق اوغورلاری قازانمیشدیر.
بیز اونو گاه درویش کیمی سیاحت ائدن، گاه کیچیک بیر مالیکانهنین تصروفاتینی ایداره ائلهین، گاه دا دهشتلی دؤیوش صحنهلرینین قهرمانی، بوتون بونلارین فونوندا ایسه عؤمرو بویو اؤیرنمهیه جان آتان ابدی طلبه، هم ده گؤرکملی صنعتکار و نهایت، شاه سارایینداکی کیتابخانا و بدیعی اعمالاتخانالارین رهبری کیمی گؤروروک.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
اونون چاغداشی اوْلان تذکرهچی و تاریخچیلر، صادقی بهیین پوئتیک ایستعدادینی یوکسک قییمتلندیریرلر. او، "صادقی" تخلوصو ایله گؤزل شعرلر یازیب. صادقی بی اوندان آرتیق موختلیف نظم و نسر اثرینین مؤلیفیدیر. بونلار آراسیندا اونون آذربایجان و فارس دیللرینده قلمه آلدیغی شعرلر "دیوانی، بیرینجی شاه آبباسین حربی یوروشلری حاقیندا بیر نئچه مین گؤزل بئیتدن عیبارت "فتحنامه عباس نامدار" ("آدلی ـ سانلی عابباسین فتحلر کیتابی") آدلی تاریخی-ائپیک پوئماسی دا واردیر. اون یئددی عصرین مشهور آذربایجان تاریخچیسی اسکندر بیگ منشی همین اثری فیردووسینین "شاهنامه"سی ایله هئچ ده تکجه اونا گؤره موقاییسه ائتمیر کی، هر ایکی شعر عئینی وضعنده و اؤلچوده قلمه آلینمیشدیر.
صادقی بیین چاغاتای تورکجهسینده یازدیغی "مجمع الخواص" آدلی تذکرهسینده ایسه صفویلر دؤورونده فعالیت گؤسترمیش 480 شاعیر، رسسام و خطات حاقیندا قییمتلی ماتئریاللار توپلانمیشدیر. همین اثر هم آذربایجان، هم ده فارس مدنیت و اینجهسنتینین تدقیقی اوزره اؤنملی منبعلردندیر. اثر بۇ یاخینلاردا فارس دیلینه ترجومه اوْلونموش، تئهراندا نشر ائدیلمیشدیر. اونون تصویری اینجهصنتین مئتودیکا و پراکتیکاسینا هسر ائدیلمیش "قانون الصور" ("تصویرلرین قانونلاری") آدلی پئدوقوژی تعلیماتلار کیتابی موتخصیصلر آراسیندا بؤیوک شؤهرت قازانمیشدیر. بوندان باشقا همین اثر موعاصیر صورت چیخاران رسساملار و برپاچیلار اۆچون عوضسیز وسایتدیر، زیرا بورادا مینیاتورلرین اوزونو چیخارماقدان اؤترو فیرچا و کاغیذ حاضیرلیغیندان توتموش رنگ سئچیمینه قدر هر شئی حاقیندا معلومات وئریلیر. گؤرونور، آوروپا صنعتشوناسلارینین صادقی بهیه ماراقلارینین گون-گوندن آرتماسینین بیر سببی ده ائله بودور. صادقی بیین اثرلری هله اونون ساغلیغیندا اؤلکهسینده و اونون هودودلاریندان کنارلاردا یوکسک قییمتلندیریلیردی. اؤز رسملرینی اونا قصیده یازمیش شاعیر غورورییه باغیشلایاراق دئییر: "منیم ایشلریمین هر ورقینی تاجیرلر اوچ تومنه آلیب هیندیستانا آپاریرلار، سن ده اوجوز ساتما. " معلومدور کی، صادقی بی ایمام قولو خانین، تئیمور خان تورکمهنین پورترئتلرینی چکیب.همین پورترئتلر، هابئله "امیر" و "گزرگی درویش" شکیللری ایستانبول، پاریس، بوستون، سانکت-پئتئربورق موزهلرینده ساخلانیلیر. بوتون بۇ ایشلرده صادقی بهیه خاص اوْلان مانعرا-شخصیتین خاراکتئرینی آچان قاباریق جیزگیلر وئرمک ساخلانیلمیشدیر. صادقی بیین ایللوستراسییالار چکدیگی بیر نئچه کیتاب دا ایندییه قدر قالمیشدیر. آذربایجان مینیاتور صنعتی تاریخینده صادقی بی گؤزل پورترئت اوستاسی کیمی قالمیشدیر. اونون اثرلری تصویر اوبیئکتینی رئالیست جیزکیلرله وئرمک و پئرسپئکتیوی گؤسترمهیه جهد گؤسترمکله یاددا قالاندیر. موتخصیصلرین فیکرینجه، اونون یارادیجیلیغی مینیاتور صنعتینین، او جوملهدن ایصفاهان مکتبینین اینکیشافیندا بؤیوک رول اوینامیشدیر.
- تذکره الشعرا: معمالی رباعیلر، قدیم و شاعیرین معاصرلری شاعرلرین آدلاری ایله.
- ترجیـع بنـدها
- تركیـب بنـدها
- حظیّات رسالهسی
- دیوان غزلیات (تۆرکجه و فارسجا)
- رسالة سهواللسان: فیضی دکنی شعرلری حاقدا
- زبده الکلام: مجموعه ای از قصاید فارسی
- سعد و سعید
- فتحنامهٔ عباسی = فتح نامهٔ عباس نامـدار = عباسنامه منظومهسی
- قانون الصور نقاشی: نقاشلیق فنونینی بیان ائدن بیر منظومه.
- قطعات
- کلیات صادقی افشار
- مثنوی هجو محمد بیگ مذاقی
- مجمع الخواص (تذکرة الشعراء) : امیر علیشیر نوائینك مجالس النفائس نهجنده و چاغاتای تۆرکجهسینده تألیف اوْلوب و تراجم احوال 480 نفر شاعری شاه اسماعیل صفوی عهدندن شاه عباس دورنه قدر حاویدر.
- مرثیه هـا
- مقالات و حكایات
- ملمّعات: تۆرکجه و فارسجا متنلر.
- منشأت و مكاتبات مجموعهسی: تۆرکجه و فارسجا.
- هجـو حیـدری
- هجویات متفرقه
قایناقلار[دَییشدیر]
- محمدعلی تربیت، دانشمندان آذربایجان: صص212-213.
- مصطفی درایتی، فهرست دستنوشته های ایران (دنا): ج8، ص782 و ج9، ص93 و ج10، ص141-142.
- فهرس المخطوطات الترکیة العثمانیة التی اقتنتها دارالکتب القومیة منذ عام 1870 حتی نهایة 1980م، 5ج؛ الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1987-1997م: ج1، ص159؛
- علیرضا قرهبلوط و احمد طوران قرهبلوط؛ معجم التاریخ التراث الاسلامی فی مکتبات العالم. قیصری: 2002، (6 مجلد): ج2، ص1284.
- فهرس المطبوعات الترکیة العثمانیة التی اقتنتها دارالکتب القومیة منذ انشائها عام 1870 حتی نهایة عام 1969م، القاهره: الهیئة المصریة العامة للکتاب، 1982-1983م، (3ج): ج2، ص273.
- فهرست کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران: ج16، ص543؛


text:
هانسی روزگار اونو گتیریب بورا آتمیشدی، بللی دئییلدی. پیادا یولوندا، کوْرلار اوچون دوزولموش ساری موزاییک دؤشهمهنین اوستونده بؤیرو اوسته دوشموشدو. بونا باخمایاراق کوْرلار رنگین نه اولدوغوندان باش تاپمیرلار. رنگ اؤلونو ده دیری کیمیگؤزه گتیرر. آنجاق رنگلی قانادلارینین آلتیندان کؤلگهسی موزاییکین اوستونه سَریلمیشدی.
آیاغیم آلتینا باخماسایدیم قبریستاندا قبیرلری آیاقلاییب کئچن کیمیاونو دا آیاقلاییب کئچمیشدیم. فیکریم پوْلیسلرده اولسایدی دا، آنجاق گؤزوم یئردهیدی. یوخسا اونون اینجه قانادلاری آیاغیم آلتدا اوغولوب، دؤشهمهنین اوستونه یاییلاجاق ایدی. گؤرمک همن دایاندیم. بیلیرم، بو هنگامهده بیردن- بیره پیادا یولونون اورتاسیندا دایانماق پوْلیسلرین دیققتینی چکمهمیش اولماز. ایستهدیم أییلیب اؤلونو یئردن گؤتوروم، سونرا اؤز- اؤزمه دوشوندوم یئره أییلسم، پوْلیسلر ظنّ ائدرلر أییلیب یئردن داش گؤتورورم. آمما بورا تبریزدی، فلسطین دئییل کی من ده انتفاضه ساواشی اوچون یئردن داش گؤتوروب پوْلیسه ساری توللاییم. اوستهلیک، مَهیَر پوْلیس کیمدی کی؟ اونلار دا ائله منیم کیمیآنالارین اوغوللاریدیلار دااا. یقین کی، تقاعد اولموش یاشلیلارلا ایشلری اولماز.
ساغ- سوْلوما باخدیم. بیر آن نظریمه گلدی ساغ- سوْلومداکی پوْلیسلر قالخانلارین دالیسیندا قورویوب قالمیش قورخو شووالیهلریدیلر. آمما بو شووالیهلر قورومامیشدیلار، دیب- دیری، جانلی آداملار ایدیلر. دایاندیقلاری یئرلرینده قیمیلداییردیلار، بیر- بیرلریله دانیشیردیلار. حتی بیر- ایکیسی دیققتله منی سوزوردو. اونا گؤره احتیاط ائلهییب، قفیلدن یئره أییلمهدیم. ساری موزاییک اوسته دیزه چؤکوب، اونلارا باخمادان چؤرک سبدیمیقولومدان یئره بوراخدیم. کپنهیین اؤلوسونو آستاجا گؤتوروب، سبدین ایچیندهکی سنگهیین اوستونه قویدوم. کپنک گئنه بؤیرو اوسته دوشوب قالدی. آدام اولسایدی دئیردیم اوخویوب ائشیتدیییم ناغیللارداکی بیر گؤزل کیمیشیرین یوخویا دالیب.
گؤیلوم ایستهییر دئیم بو کپنک لاپ عشق رنگیندهدیر. عؤمورلرینده عاشیق اولانلار عشق رنگینین نه اولدوغونو یاخچی بیلرلر. عشق رنگی هردن اؤزل بیر رنگه چالار. قالیبهانسی واختدا،هانسی بیر حالدا عشقه یاناشاسان. حتی اؤزونه مخصوص لحنی ده وار بو رنگلرین. بونونلا بئله عشق رنگیندهدیر دئسم، بیله- بیله اؤزومو سالارام لیریک بیر دویغونون ایچینه. بیلیرم خیابانلارین بو وضعیّتیله لیریک دویغو توتماز. هرچند بیرجه عصیانچی دا خیاباندا گؤزه گؤرونمور. بونونلا بئله پوْلیسلرین گئیینیشلرینی، أللریندهکی باتوملارینی، باشلارینداکی دهمیر بؤرکلرینی گؤرنده آدامین اورهیینه قورخو دامیر. آز قالیر آدامین آدی یادیندان چیخسین،هاندا قالسین کی عشقدن، یا اونون رنگلریندن دانیشاسان. آمما اؤلوم ده عئشقین رنگلریندن بیریسیدیر.
اؤلومو چؤرک سبدیمده داشیماغا دئییل، ساعات مئیدانینی قورخو شووالیهلرینین محاصیرهسینده گؤردوکده قوتومدان قوردوم. بیر آن نظریمه گلدی او هوندور بینانین باشینداکی ساعاتین عقربهلری ده قورخودان دایانیبلار. اؤز- اؤزومه دئدیم: «قورخونون بالاسی اؤلسون». آمما مهیر قورخو دا دوغار کی بالاسی اوْلوب، سونرا دا اؤلسون؟ قورخو دئدییین ویروس کیمدیر. دوغماز، بولاشیب، یاییلار. قورخو آدامیألبَهأل اؤلدورمز، آزجا- آزجا، تیکه- تیکه اؤلدورر. دوز دئمیشلر، قورخو اؤلومدن پیسدی.
حیس ائلیرم أن آزی بیر- ایکی پوْلیس منی گؤز آلتینا آلیبلار. یقین یئردن کپنهیی گؤتورمهییم دیققتلرینی چکیب. گؤرهسن گؤردولر یئردن گؤتوردویوم شئی آنجاق و آنجاق بیر کپنک اؤلوسویدو؟
چالیشیرام سوْیوققانلی گؤرونوم. اؤز- اؤزومه دئییرم: «فیکر ائله أتدن دووار چکمیش بو پوْلیسلر بولوارلارین کنارینا أکیلمیش یامیاشیل شومشاد آغاجلاریدیلار. شومشاد آغاجلارینین قورخوسو یوخدی کی!»
سنگهیین اوجوندان بیر پارچا قوپاریب آغزیما قویورام. پلیسلری گؤرمزدن کیمیپیادا یولوندان کئچیرم. بیر- ایکی آددیم اوزاقلاشمامیش اوشاقیانا بیر فیکیر عاغلیما چاتیر. گئری دؤنورم. بوتون شهامتیمیبیر یئره توپلاییرام. فیکریم اوشاقیانا اولسا دا، بؤیوک بیر ساواشا گئدن کیمیحیسیم وار. آددیم آتدیقجا دئییرم بس ساواش مئیدانینا یاخینلاشیرام. مئیدانین اورتاسینا توپلانمیش پوْلیسلرین قارشیسیندا دایانیرام. پوْلیسلرتعجوبله منه باخیرلار. بیری ألینی بئلینه آپاریب، باتومون دستهیینی سیخیر. قورخورام. او باتوم منیم آرتروزلو سوموکلریمین حسابینی بیریوللوق چوروده بیلر. اؤزمو سیندیرمیرام. کپنهیی آستاجا گؤتوروب اوْوجومدا اونا گؤستریب، یانیندا دوران پوْلیسین چینینه قویوب، گئری دؤنورم. قورخورام بیر ده دؤنوب باخام. قورخورام او قورخو شووالیهسی کپنهیی چینیندن یئره آتیب، آیاغی ایله اونون ألوان و اینجه قانادلارینی أزه…
۲۳/۱۰/۹۶


text:
اؤتوکن تورکجه سؤزلوک
اؤتوکن تورکچه سؤزلوک، امکلی اؤیرتمن و آراشدیرماچی یازیچی یاشار چاغباییر طرفیندن قلمه آلینمیش بیر سؤزلوکدور. تورک دیلینه عایید ۲۴۶.۰۰۰ سؤزجوک احتیوا ائدن اؤتوکن تورکجه لوغت، سؤز سایی ان چوخ اولان لوغت اولما خوصوصیتی اولدوغو قدر مضمونوندا یئر آلان عثمانلیجا گؤرونوشله ده تورکیهده بیر ایلکدیر. ۳۸ ایللیک چالیشماقلا حاضیرلانان اؤتوکئن تورکجه لوغت، ۵ جیلددن و ۵.۷۴۴ صحیفهدن عیبارتدیر. اؤتوکئن تورکجه لوغت، تورکیه و دونیادا تورک دیلی اوزرینه یازیلمیش "عتبة الحقائق"دن موعاصیر ادبی متنلره قدر تخمیناً ۱۷۰۰ اثرین اؤیرهنیلمهسی ایله حاضیرلانیب. اؤتوکئن نشریات آ.ش. طرفیندن چاپی رئاللاشدیریلان لوغت، تورکجه دوزگون و ثمرهلی ایستیفاده ائتمک ایستهین و متن ایشلری آپاران هر کس اۆچون قایناق اثر دئمکدیر. گؤیتورک، قدیم اویغور، خاقانیه، اوغوز، قدیم آنادولو، عثمانلی، موعاصیر تورکیه تورکجهسی ایله آنادولو، رومئلی، قیبریس، کرکوک آغیزلاری ایله یاناشی، لوغتین بئشینجی جیلدینده ۲۳۵ صحیفهدن عیبارت اولان عثمانلیجا گؤستریجی ده یئر آلیر. عثمانلیجا الیفبایا گؤره حاضیرلانان گؤستریجی سایهسینده اؤتوکئن تورکجه لوغتین ایچریسینده اولان عثمانلی خطیله یازیلی تخمیناً ۵۵ مین سؤزون فرقلی قیرائت و معنالاری دا وار. لوغت ایستیفادهچیلرینین معلوماتا داها آسان و تئز چاتاجاغی شکیلده حاضیرلانان اؤتوکئن تورکجه لوغتده؛ سؤزلرین دوزگون اوخونماسی اۆچون ضروری قئیدلرله، سؤزون هانسی منبعدن آلیندیغینی بیلدیرن مؤعتریضه ایچی آچیقلامالار دا یئر آلیر.[۱]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]


text:
حالاچاوغلو: ارمنی مسئلهسی تورکیهیه قارشی حربه اولاراق قوللانیلیر
"باشدا آمریکا اولماق اوزره اینگیلتره، فرانسا، آلمانیا، میللتلر جمعیتی آرشیوی، روسیا و ایران آرشیولرینین بوتونونو باشدان آشاغییا اینجهلهدیک"
تورک تاریخ قورومونون اسکی باشقانی پروفسور دکتر یوسف حالاچاوغلو، ۱۹۱۵ اولایلاری ادعالارینین گئرچگی عکس ائتدیرمهدیگینین خاریجی قایناقلی سندلرده ده آچیقجا یئر آلدیغینی سؤیلهدی.
یوسف حالاچاوغلو، تراکیا اونیوئرسیتهسی طرفیندن آنلاین اولاراق تشکیل ائدیلهن "ارمنی ادعالاری و تاریخی گئرچکلر" پانئلینده، ارمنی ادعالارینین تاریخی سندلرله یالانلاندیغینی ایفاده ائتدی.
حالاچاوغلو، گئچمیشدن بو یانا ارمنیلرین، بیلیمسل آراشدیرمالاری بیر کنارا بوراخیب، باتیلی دؤولتلرین یؤنلندیرمهسی ایله ادعالارینی گوندمده توتدوغونو ایفاده ائتدی.
حالاچاوغلو، ارمنی مسئلهسینین حله قوووشماسینی آمریکا و باتیلی اؤلکهلرین ایستمهدیگینی، اولایلارین تورکیهیه قارشی حربه اولاراق ایستیفاده ائدیلمهیه چالیشیلدیغینی دیله گتیردی.
تورک تاریخ قورومونون آیرینتیلی آراشدیرمالار و آرشیو چالیشمالاری ایله گئرچکلری سندلریله اورتایا قویدوغونو ایفاده ائدن حالاچاوغلو،
"باشدا آمریکا اولماق اوزره اینگیلتره، فرانسا، آلمانیا، میللتلر جمعیتی آرشیوی، روسیا و ایران آرشیولرینین بوتونونو باشدان آشاغییا اینجهلهدیک. ۱۰۰ مین صحیفهدن چوخ سند ییغدیق بو بؤلگهلردن. الده ائتدیگیمیز نتیجهلر هئچ ده ادعا ائدیلدیگی کیمی ارمنیلرین قتل ائدیلمیش اولدوغونو اورتایا قویموردو و یا دؤولت الی ایله بونون ائدیلدیگینی اورتایا قویموردو. عثمانلی یئتکیلیلری، یوللاردا ارمنیلره هوجوم ائدن، ماللارینی غصب ائدن و اونلاری قتل ائدنلری ده جزالاندیرمیشدیر. ۱۹۱۵ده مین ۶۷۳ نفر محکمهیه وئریلمیشدیر" دئدی.
حالاچاوغلو، ۱۹۱۴ ایله ۱۹۲۲ آراسیندا ۵۱۸ مین مسلمان تورکون، ارمنی چتهلر طرفیندن اؤلدورولدوگونو و هامیسینین سندلرله اورتایا قویولدوغونو سؤزلرینه علاوه ائتدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: منیم کیتابیمدا گئری آددیم آتماق یوخدور
آذربایجانین اسرائیل ایله تیجاری امکداشلیغینا ایراندان گلن تپکیلری دیرلهندیرهن اردوغان، ایرانین عقل سلیم ایله حرکت ائتمهسینی آرزو ائتدیکلرینی وورغولادی
تورک عسگرینین لبنانداکی وظیفه سۆرهسی اوزادیلدی
تورک عسگرینین وظیفه سۆرهسینی ۱ ایل اوزادان قانون لایحهسی تورکیه بؤیوک میللت مجلیسینده تصویب ائدیلدی


text:
محمد بن علی
محمد بن علی (ایمام باقر، محمدباقر، باقرالعلوم و ابوجعفر) شیعهلرین بئشینجی ایمامیدیر کی ۵۷ اینجی هیجری ایلینین رجب آیینین اولینده آنادان اولوبدور. اونون آتاسی ایمام سجاد -شیعهلرین دؤردونجو امامی- و آناسیدا فاطمه -ایمام حسن(ع)ین قیزی-دیر.
سونوندا ایمام باقر ۱۱۴ اینجی ایلینین ذیالحجه آیینین یئددینجی گونونده -بیر حالداکی ۵۷ یاشی واریدی- هشام بن عبدالمکین دستوریله مدینه شهرینده مسموم اولونوب و شهادته چاتدی. اونون مقبرهسی بۇ شهرین بقیع قبریستانیندا و ایمام حسن -شیعهلرین ایکینجی امامی- ایمام سجاد(ع) -اونون آتاسی- و ایمام صادق(ع) -اونون اوْغلونون- قبرلرینین کناریندادیر.
اؤیرنجیلردَییشدیر
ایمام باقر و اونون اوْغلو -ایمام صادقین- دؤرهسینده، اموی حوکومتینین سوستالماسینا گؤره، اونلار ائلییهبیلدیلر بؤیوک علمی حوزهلر تأسیس ائدیب و چوخلو اؤیرنجیلری تربیت ائدسینلر. ایندیلیغدا شیعهنین حدیثلرینین چوخو ایماملار باقر و صادقدندیر.
جابر بن حیان، محمد بن مسلم، عبدالمک بن خالد، برید بن معاویه، ابوخالد کابلی، فضیل بن یسار، ابوالصباح کینانی، حماد بن ابیسلیمان، داوود بن ابیهند، محمد بن اسحاق، میمون قداح، معروف بن خرربوذ و عبدالله بن عطا، ایمام باقرین ان اؤنملی و بؤیوک اؤیرنجیلریندندیرلر.
ائولادلاردَییشدیر
ایمام باقرین یئددی ائولادی واریمیش کی اونلارین بئشی اوغلان و ایکیسیده قیزیمیشلر. ایمام صادق (شیعهلرین آلتینجی ایمامی)، عبدالله، ابراهیم، عبیدالله و علی اونون اوغلانلاری و زینبیله امسلمهده اونون قیزلاریدیرلار. البته بعضیلرین عقیدهلری اساسدا، ایمام باقرین تکجه آلتی ائولادی واریمیش و اونون عبیدالله آدیندا اوْغلو یوخوموش. بیر سیرانیندا نظرینه، اونون تکجه بیر قیزی واریمیش کی ایکی آدی (زینب و امسلمه) واریمیش.


text:
پن یان، نیویورک
پن یان، نیویورک (اینگیلیسجه:Penn Yan, New York ) آمریکا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۵۱۵۹ نفر ایمیش و ۶ کیلومتر موربّع ساحهسی وار دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۲۲۲ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب و نیویورک ایالتینده یئرلشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
USCensusEst2016وارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Penn Yan, New York»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پن یان، نیویورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایسراییل قوهلری یهودی میللتچیلرینین یوروشو زامانی فیلیسطینلی گنجه هوجوم ائدیب
ایسراییل قوهلری یهودی میللتچیلرینین یوروشو زامانی بیر فیلیسطینلیگه هوجوم ائدیب.
ایسراییل قوهلری یهودی میللتچیلرینین یوروشو زامانی بیر فیلیسطینلیگه هوجوم ائدیب.
یهودی میللتچیلرینین دمشق قاپیسینداکی یوروشو زامانی فیلیسطین بایراغی ایله اکسترمیزم طرفداری کوتلهنین آراسینا گیرن گنج بیر فیلیسطینلی ایسراییل قوهلری طرفیندن دؤیولوب.
ایلگیلیلی خبرلر
عراقین قوزئیینده بؤیوک عملیات
«تسلیم اول» چاغریلارینا آتیشلا قارشیلیق وئرهن چوخ ساییدا تروریست ضررسیزلشدیریلدی
ایران و پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیرلری افغانیستان-داکی وضعیتی موذاکیره ائدیبلر
ایرانین خاریجی ایشلر ناظیری حسین امیر عبداللهیان و اؤلکهده سفرده اولان پاکیستان خاریجی ایشلر ناظیری شاه محمود قریشی آراسیندا گؤروش کئچیریلیب.
داعش سالدیریسیندا ۱۱ نفر اؤلدو
داعشین دیالهده بیر کنده سالدیریسی نتیجهسینده بیری قادین اولماقلا ۱۱ نفرین اؤلدوگو بیلدیریلدی


text:
یاش آتدیم قورو گلدی
گؤزومون نورو گلدی
بو آرخی کیم آریتدی
سو بئله دورو گلدی
(بایاتی)
آرخ حیطین اورتاسیندان کئچیردی. بو آرخ «سو درهسی»نین باشیندا «بویوک چای»، سونرا کندین ایچیندن کئچن آنا آرخدان آیریلیب و «چیله محلهسی»نده اولان بوتون حیطلری بیر بیرینه جالاییردی. آرخین اوتاییندا دالان، حیط قاپیسی، سول طرفده تندیر چارداغی، داها سول دا توت آغاجی وار ایدی کی بیر بوداغی کوچهیه ساللانیردی و کوچهده اوینایان اوشاقلارین توت پایلارینی ساخلاییردی. ساغ طرفده دؤورهسی چیق و چپر ایله توتولان کردی کوله وارایدی؛ هانسی کی ائوین کهور، گوی سوغان، نانه، مرزه و ریحانی اوردا عمله گلیردی. کردی کوله او بیری باشدا ایکی اوتاق بیر قهوهخانهدن عبارت اولان ائوین بالقونونا چاتیردی کی اوردا اوچ قیزیل اوزوم، بوداقلارینی تارمالارا آسلاییب اوتاقلارین قاباغیندا یام یاشیل کؤلگهلیک قورموشدولار. بالقون بیر قاپی ایله قهوهخانایایا جالانیردی و قوناق اوتاغینین گؤی بویالی ایکی پنجرهسی ایسه بالقونا و اوردان کردی کولهیه باخیردی. حیطین سول طرفینده هابئله دام وارایدی کی بالاجا پنجرهسی نیفییه یاخین یئردن، یاناشی کوچهیه آچیلیردی. بوردا قیش گونلری چورک یاپماق اوچون تندیر، دیوار اوجاغی، بیش دوش آلتلری، قاب قاجاق، چاناخ چومبز، الک قلبیر، بوغدا تایلاری، مکه قونداقلاری وآیری قیویر زیویر وار ایدی.
حیط سسسیز سمیرسیز دولغون بیر یای گئجهسینین اولدوزلو و سرین قوینوندا گئجهلهییردی.
حیط دن کئچن بالاجا آرخین سولاری قونشو حیطین گیلیفیندن گیررکن اوچ قاریشلیق بیر شیریمدان تؤکولرک حیطی سو سسی و یاز نفسیندن داشدیریردی. سو اوزو ایله قارلی زیروه لر و یاشیل درهلرین مئهینی و شئهینی گتیریردی. اوغلانا ائله گلدی کی آرخ، بهشت باغلاریندان آخیب گلیر. سولار یاشامین ازلیندن ابدینه ساری آخماقدا ایدیلر سانکی. سویون سرینلیگی ایلیگه ایشلیر و گوموشو کؤپوکلری اورک سووزلوغونو سوواریردی. جاماخ و بالیق قوخوسو اوغلانین وارلیغینی چولقاییردی. لحظهلر اوزانان کیمی ایدی. اوغلانین اورک دویونتولری بئله هوپموشدو. نفس چکمک احتیاجی دویموردو. سانکی هر نه دایانمیشدی، بیرجه حیطین اورتاسینداجا آخان آرخدان ساوای، آیسیز، دی گلدین اولدوزلو بیر گئجه ده. بو مونیس گئجه ده قارانلیق اوکووار اوزونو گؤرسدیر و اولدوزلار اوکووار گؤزللیک ساچیردیلار. سایریشان اولدوزلارین گوی ایشیقلاری آرخدا آخان سویون سرین نفسی کیمی جانا یایلیر و سومویه ایشلهییردی. بیر دن گیلیفدن حیطه بیر قوجاق ایشیق دوشدو. ایشیق، آینا سولارین اوستونده شیغاییب تندیر چارداغی و توت آغاجینی آدلادی و آشاغی گیلیفدن ائشیگه، یاناشی کوچهیه، یول آلدی. اوغلانین سوسقون اورهگینه آزجا هنیر گلدی. اورهگی دؤیونمهیه باشلادی، دؤیونتولر گئت گئده چوخالدی، ائله کی دؤیگولری قولاق پردهلرینده بئله، دؤیولدو: «حتماُ فیروزه قابلاری یوماغا گلیب.»
فیروزه قابلاری آرخین قیراغینا قویدو؛ سونرا سلیقه ایله یویوب سودان چکدی، یاشیل رنگلی سلهسینه ییغدی. فیکرینه بئله گلدی کی فنارینین ایشیغی گیلیفدن آشاغی حیطه دوشوب. بو حالدا یونگول بیر مئه اسدی. آرخین قیراغیندا اولان آلما آغاجیندان بیر قیرمیزی آلما سویا دوشدو. قیز آلمانی توتماغا جان آتدی، آما شیلتاق سولار قیزجیغازین اوزون بارماقلاری آلمایا چاتمادان آلمانی آخیدیب گیلیفدن کئچیردیلر. اوغلانین گؤزلری، هله سودا عکس اولان ایشیق شیرناقلاریندان دویمامیشدی کی کیچیک شلالهدن بیر قیرمیزی آلما دوشدو: شاراپ… بیر گلین آلماسی!
اوغلان گؤیده آلمانی توتدو و اختیارسیزجاسینا اورهگینین تکیندن پیچیلدادی: فیروزه…….
بئله لیک له اونلار ایلک اوشاقلارینین آدینی «آلما» قویدولار. بویا باشا چاتسین.


text:
قانگالینگ اویوندا - تجن ده قالدى
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
اوق گچمز ییلغینلانگ ایچینده قالدى
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
بیر یاندن اوروُش دى، بیر یاندان حاسرات،
حاسرات بولچولیق لدى، هـزیللیک قاحاط.
شول یاویز ییللارا گلیـپدی قابات
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
دأری لر یانیاردى، ایس کؤپلیأردى،
گیدینلر گلیأندن حاص کؤپلیأردى،
تویلار آزالیاردى، یاس کؤپلیأردى،
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
سؤیوشمه جک دوشمه جک یالی دى یادا.
اما سؤیگـى دیـین جادی لى زادا
حوکوم اتمز اکن هیچ حیلى قادا.
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
دییردیم: « گره گیم چن بولدى، اویلان!
أهلى بویداشلارینگ باشلارى بوغـلان…»
سن دییردینگ: « قارراپ باریامینگ، اوغلان؟
أومأنگ اؤز واقتى بار، صبرینگ اؤز واقتى.
بوینونگدان گلردى جنگلینگ ایسى،
قـوینونگدان اوراردى توممولینگ ایسى،
دمینگدن کوْکأردى مونگ گولینگ ایسى
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
کم- کمدن قولایلاپ لبینگه لبیم،
چابیراپ باشلاندا دمینگه دمیم،
نأز بیلن ایتردینگ:« حانى ادبینگ؟
سؤیگـى بولاشمازمى ادب آز وقتى؟…»
اونگوشمالى بـوُردوم ساچلارینگ ایسغاپ،
لب قاداغان واقتى - اولام بیر حاساب.
یؤنه بیله حاساب دوشمزدى آنگسات:
حاساب یتیأن اکن، دیزبا- دیز وقتینگ.
چیقارمى یادیمدان شول تأسین پورصات؟
(چیقجاق بولایس ا- دا برمن روغصات!)
قورساغینگ اوستونده گورسولدأپ قورساق،
کته نینگ ایچینده قیزیل کؤز وقتینگ.
ساغتلار تیز گچدى، تیز گچدى شیله،
یانگجادا قوشلوقـدى، بولوپدیر اؤیله.
سن دییدینگ: « پیـلان جان، قایدالى اؤیه،
ییگیدینگ اؤز وقتى بار، قیزینگ اؤز وقتى».
دریا هم سسلندى: «اتمأنگ أتـیاچ،
سیزه قصد اتجه گه تاپارین عالاج.
سیزینگ کیمن بیره ک - بیره گه مأتأچ،
گؤریـپدیم نه دریا، نه تکیز واقتیم».
شو ماحال یوقاردان گلدى بیر آواز،
بیر گورسیم تورانگـى اوروپ دور پرواز:
«عاشیقلار، ینه - ده صبر ادینگ بیر آز،
گؤرمأندیم سایامینگ بیله یاز وقتین!»
آسماندا پل - پللأپ بیر غوجا بورگوت،
قیغیردى: « سیز جودا مناسب جوبوت.
یؤنه ولی قیشا قالایما ییگیت،
میوه یتیشدیمى - ییغنا گویز واقتى.
توقاى بورگودیندن آلیپ آق پاتا،
قیشا قالمازلیغا ادیـپدیک وادا.
یا سن سادا بولدینگ، یا- دا من سادا،
بیردن طوپان قوپدى، دونیأنگ یاز واقتى.
بیلمه دیم نأمأنینگ حسیبى بولدى،
انه نگ بیر ساوچی نینگ یسیرى بولدى،
شیتدى- ده اوزگأنینگ نصیبى بولدى
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
آتدیلار ماشینا. سس اتدیم آغلاپ،
توپولدوم. چکدیلر قولومدان تاولاپ.
بیر منزیله گیتدیم ایزینگدان ایلغاپ،
گؤک کورته لم بولسانگ، انتک قیز واقتینگ.
بیر قوجاق آلین ساچ، اوچ قوجاق چوقول،
اون قوجاق اؤروم ساچ، مونگ غوجاق عاقیل–
شونچا حازینانى بیر کورتأ بوقوپ،
یتدینگ گؤزلریمدن، دانگینگ ساز واقتى.
… دوغـرى آى یاریمدان دولاندینگ سن سونگ.
اؤنگ منگکی دینگ ولى، منگکى دأل اونسونگ…
شوتای ده من دیـیدیم: « سن باختلى بولسانگ،
هم- أ منینگ باختیم، همم اؤز باختینگ».
شو بادا گؤروندى یوزونگده اونجى.
گؤزلرینگدن قاچدى اوْچ سانى هونجى،
سونگ قاچدی دؤردینجى، اونسونگ بأشینجى …
شوندا اینگ مرد واقتینگ، اینگ عجیز واقتینگ.
«ایچرده اوتورسام - یوره گیم قیسیار.
داشا چیقسام - آسمان دپأمدن باسیار».
شول قوشغینگ هنیزم باغریمى کسیأر،
تاس شاهیر بولوپدینگ چووال قیز واقتینگ.
تاس شاهیر بولوپدینگ. بوُردینگام بلکم،
شاهیرلیق یانغیندان باشلانیان اکن.
ینه قایدیپ گیتدینگ. ساواشدیم کم- کم.
شوندا- دا قوات سن، هر یالنگیز واقتیم …
کیم بولسا- دا سانگا ساتاشان کیشى،
باختلى ییگیت اکن ساغ بولسون باشى.
یؤنه سنگ باشینگا سالایسا قیشى،
گیجأ اؤورولمزمى اونگ گوندیز واقتى.
چومدورسه الینگه یکه جه تیکن،
شول تیکن مونگ بولوپ باغریما چؤکر،
(شیغریمه دوشونر عشق یوکون چکن،
چکمه دیک ییتیرر اؤز عزیز واقتین).
… آرادا آیلاندیم تجن یرلرنه،
یاشلیق ییللاریمیزینگ گچن یرلرینه،
سرادیپ گؤز یاشینگ سچن یرلرنه،
گچیردیم بیر گیجه، بیر گوندیز واقتیم.
قانگالى هم اوتیر اؤنگکى یرینده،
تورانگـى هم اوتیر اؤنگکى یرینده
اول دریا هم یاتیر اؤنگکى یرینده،
بیر تاپمادیق زادیم اؤنگکى یرینده
منینگ ییگیت واقتیم، سنینگ قیز واقتینگ.
برای دانلود آهنگ این شعر اینجا
را کلیک کنید.


text:
یازووچی: حقوق فنلری دوکتوری، پروفیسور سید عبدالحکیم شرعی جوزجانی،
توران فنلر اکادمیسی اکادیمیگی
اوزبیک دولتچیلیگی تاریخیده،
رهبرنینگ اورنی
سؤزباشی اورنیده
بیرینچی انسانی جمعیت شکللـَنیب، دولت یوزه گه کیلگندن بویان، جمعیتنی باشقریب دولتگه رهبرلیک قیلیش مسئله سی، بیر سیاسی و حقوقی معما صفتیده، عصرلر دوامیده، جهان متفکرلری- نینگ دقٌت و اعتبارینی اؤزیگه تارتیب کیلگن.
دولتنی باشقریش اوچون رهبرنینگ ضرورلیگی برچه جمعیٌت شناس عالملر تامانیدن بیر سؤز بیلن تأکیدلنگن بؤلسه هم، حقیقی رهبر حقیده تورلی فکر و ملاحظه لر بیلدیریلگن.
یونانلیک مشهور فیلسوف افلاطون، دولتگه رهبرلیک قیله دیگن کیشی فیلسوف بؤلیشی کیره ک دیب تأکیدله گن ایدی. اونینگ مقصدی شوندن عبارت ایدیکه دولت باشقرووچیسی منطقی تفکرگه ایگه بؤلگن حالده، اؤز دَورینینگ برچه علم و فنیدن بهره آلگن بؤلیشی لازم.
ارسطونینگ ایزداشی صفتیده اونینگ فلسفی اثرلرینی شرحلب، منطق علمی بؤییچه علمی ایشلرینی تکامللشتیرگنی اوچون دنیاده “ایککینچی معلم” لقبی بیلن اَتلگن بویوک تورک فیلسوفی- ابونصر فارابی اؤزینینگ مشهور اثری “مدنیٌتلی شهر اهالیسی نینگ قره شلری” ده، اقلاطون نینگ نظریه سینی زمان طلبلریدن کیلیب چیقیب کینگ کؤلمده یاریتیب آؤته دی. اونینگچه مدنیتلی دولتنی باشقره دیگن شخص حکیملردن یعنی فیلسوفلردن بؤلیب، رهبرلیک قیلیش صلاحیتیگه ایگه بؤلیشی کیره ک. او بو کبی رهبرنینگ خصوصیتلرینی قوییده گیدیک ایضاحله یدی:
“1- دولت رهبری، ساغلام تن و ساغلام روح ایگه سی بؤلیشی بیلن بیرگه، زیرَک، کوچلی افاده قیلیش و توشونتیریش استعدادیگه ایگه بؤلیشی لازم.
2- او، علمگه چنقاق، هوا و هوسدن اوزاق، دنیا ایشلریگه بیریلمه یدیگن، عدالت پرور، ظلم و ستمگه قرشی، یومشاق طبیعت، جسارتلی، بغری کینگ و اولوغوار حق حامیسی بؤلیشی کیره ک. بونده ی رهبر تامانیدن باشقریله دیگن جمعیٌتده نظم – دسپلینه حکمران بؤلیب، فقرالر آره سیده اهیللیک آشه باره دی، برچه اولوسنینگ منفعتی تأمینلـَنیشی بیلن بیرگه، ضررلی ایشلر اورلرنینگ حیاتیدن یوقاله دی”.
اسلام حقوق شناسلیگیده دولت رهبرینی تعیینلش و اونینگ وکالت دایره سینی بیلگیلش مسئله سی، سیاسی و حقوقی نقطۀ نظردن اینگ مهم و مناظره لی بیر مسئله حسابلـَنیب کیلگن.
آقسرای طاقی رواقی و امیر تیمورنینگ مقبره سی دیواری یوزیده” سلطان، ییر یوزیده الله نینگ سایه سیدور” دیگن حدیث نینگ کوفی خطیده یازیب قؤیلگنلیگی، دولت رهبری مقامی یوکسکلیگیدن دلالت بیره دی. بویوک حقوق شناس و مجتهد عالم عبٌاسیلر دولتی نینگ قاضی االقضاتی امام ابو یو- سف، هارون الرشیدگه “کتاب الخراج” اثریده بونده ی دیب یازگن: در حقیقت بویوک تنگری اؤز لطف و مرحمتی و کیچیریمی بیلن، ایشلر جلاوینی قؤلگه توتگنلرنی ییر یوزیده اؤز اؤرین باسری قیلیب تتعیینله دی.
اسلام حقوق شناس و متفکر عالملریدن الماوردی، ابن جمعه، ابن خلدون، عبدالقاهر بغدادی و امام غزالی دولت رهبری، اونینگ خصوصیتلری و وکالتلری حقیده کؤپ قرره لی معلوماتلر یازیب قالدیرگن. جمله دن عبدالقاهر بغدادی فکریچه دولت باشلیغی عالم و یوکسک فضیلتلر ایگه سی بؤلیشیدن تشقری، برچه دولت خادملری نینگ لیاقت درجه سینی انگلب آلیش ملکه سیگه ایگه بؤلیشی کیره ک. عکس حالده کتته ایشلر کیچیک آدملر قؤلیگه تاپشیریب قؤییلیشی ممکن. شونینگدیک او تشکیلاتچی و حربی ایشلر سرٌ و اسراریگه هم آشنا بؤلیشی لازم دیب، تأکیدله گن.
سلجوقیلر دولتی نینگ بویوک وزیری خواجه نظام الملک اؤزی نینگ مشهور کتابی :«سیاستنامه» ده عادل حکمدار حقیده بونده ی فکر بیلدیرگن:
« تنگری اونی تنلب آلیب، حکمدارلیک صفتلرینی اونگه بغیشله یدی، رعیٌت نینگ آسایشته لیگی و سلامتلیگینی تأمینلش وظیفه سینی اونگه تاپشیره دی ».
تورکی دولتلرده، رهبرنینگ مقامی:
تاریخ جریانیده شرقده کؤپ دولتلر یوزه گه کیلگن.اولر آره سیده تورکی سلاله لر تامانیدن قوریلگن دولتلر اؤز خصوصیتلری بیلن اجره لیب توره دی.
معنویٌت، علم و فنگه قیزیقیش، مدنیٌتگه حامیلیک قیلیب اونی رواجلنتیریش تمایللری، بو خصو- صیتلر جمله سیدن حسابلنه دی. اوشبو ساحه لرده مذکور دولتلر رهبرلری اؤزلریدن اونوتیلمس و انکار ایتیب بؤلمه یدیگن مادٌی و معنوی یادگارلیکلر قالدیرگنلر. اولر جمله سیدن بیری، بیرینچی سلطان “یمین الدوله” (دولت نینگ اؤنگ قؤلی) دیب اتلگن محمود غزنوی، اؤز علم سیورلیک و معرفت پرورلیک سیاستی اساسیده مدنیٌت رواجی اوچون زمینه یره تیب، علم و ادبیاتنی یوکسک پاغانه لرگه کؤتردی. منوچهری دامغانی، انوری ابیوَردی، عنصری، اسجدی، غزایری راضی و فردوسی کبی شاعرلر، ابوریحان بیرونی و بیهقی سینگری ییریک عالملر اونینگ حمایه سیده یشه ب ایجاد قیلگنلر. تاریخی منبعلرده قید ایتیلیشیچه اونینگ سراییده 400 گه یقین شاعر، عالم و ادیب ایجاد ایشی بیلن شغللنگن.
امیر تیمور اساس سالگن ایککینچی شرق رنسانسی- تیموریلر دَورینینگ علم و فن و مدنیت ساحه- سیده گی یوتوقلری، دنیا عالملری نینگ تحسینیگه سزاوار بؤلیب کیلماقده.
تورکی سلطانلر، اؤزبیک شاه لر و شهزاده لر کؤپینچه عالم، شاعر و ادیب بؤلگنلر. میرزا اولوغ- بیک، حسین بایقرا میرزا، اونینگ وزیری علیشیر نوایی، ظهیرالدین محمد بابر، کامران میرزا، جلال الدین اکبر، شاه جهان، زیب التسا بیگم، داراشکوه قادری وبو سلاله نینگ سؤنگگی سلطانی بهادرشاه ظفر کؤپینچه اتاقلی عالم، ایککی تیللی شاعر و یوکسک معرفت ایگه لری بؤلگنلر.
میرزا اولوغ بیک سمرقند شهریده علمی تجربه لرگه اساسلنگن اؤز دَوری نینگ اینگ مهم رصد خانه سینی قوریب، “زیج کؤرگانی” اثری بیلن ابدی نام قالدیردی.
اولر نه فقط اؤز تیل و ادبیاتی رواجی اوچون، بلکه باشقه خلقلرنینگ تیل و مدنیتینی حمایه قیلیب رواجلنتیریش یؤلیده هم هیچ قنده ی تعصب سیز خالصانه خدمت قیلگنلر.
ایرانلیک مشهور ادبیاتشناس عالم داکتر ذبیح الله صفا اؤزی نینگ 7 جلدلیک “ایرانده ادبیات تاریخی” کتابیده بو حقده قؤییده گیدیک فکر بیلدیرگن: “علم و ادبیات و صنعتگه شیدالیک، تیموری شاه لر و شهزاده لرخرکتیری نینگ طبیعی و اجرلمس بیر قسمی دیب اؤیله یسن کیشی. تاریخچیلر و مؤلفلر اوشبو مناسبت بیلن اؤز زمانه لرینینگ مشهور کیشیلری حقیده شو قدر کؤپ یازیب قالدیرگن لرکه، اولردن صحیفه لرنی تؤلدیریش ممکن. اؤز اولادلری دقٌتینی، صنعت و ادبیاتگه یوُنلتیرگن کیشی اوشبو سلاله نینگ اساسچیسی اقتدارلی تیمورنینگ اؤزی ایدی” (4 جلد، 125 بیت).
فرنسوز عالم لیوسین کیرین و اکادیمیک اکمل سعیدوف یازگن “امیر تیمور و فرنسیه” ناملی کتته کتابده تأکیدلنیشیچه، امیر تیمور حقیده شرق مملکتلریده 1000ته اثر، غرب اؤلکه لریده 500 ته اثر و 60دن آرتیق بدیعی اثرلر- آپیره، سپیکتَکل، درامه و داستانلر یره تیلگن ایکن.
شونینگدیک “بابُر نامه”نی انگلیس تیلیگه ترجمه قیلگن ایرسکین، بابر حقیده شونده ی دیب یازگن: “بیز آسیاده گی حکمدارلر آره سیده بابر سینگری داهی و استعدادلی کیشیلرنی کمدن- کم اوچرَته میز”. او، بابرگه خاص بؤلگن فضیلتلر جمله دن روحی تیتیکلیگی، سخیلیگی، مروٌتلیلیگی، فن و صنعتگه چوقور مهر و محبٌتی کبی عالی صفتلرنی نظرده توتگن حالده بونده ی خلاصه چیقرگن: “آسیاده گی پادشاه لر ایچیده بابرگه تینگ کیله دیگن پادشاه تاپالمه یسیز!”.
19 عصر عالمی ایدوَارد خؤلدین بابرنی روم بویوک امپیرا توری جولیوس سزار بیلن سالیشتیریب بونده ی دیگن: “بابرنینگ خرَکتیری، جولیوس خرَکتیریگه قره گنده، ارزیدیگن خرَکتیردیر”.
مذکور سلاله نینگ دولت پرورلیک و مدنیت سیوَرلیگی حقیده شرقی و غربی منبعلرده جوده کؤپ عالملر اؤز فکر و ملاحظه لرینی یازیب قالدیرگنلر. اولرنینگ برچه سی بیز اَیتیب اؤتگن مطلبنی اثباتلب بیره دی.
سؤنگگی دَورلرده:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
آخرگی دَورلرگه کیلیب اجتماعی- اقتصادی حیات و سیاسی مناسبتلر مرکبلـَشیب بارگنی سببلی، دولت رهبری نینگ اهمیتی هم آشه بارگن. تاریخی تجربه لردن معلومکه جمعیتنی ایسکی اجتماعی اقتصادی توزومدن ینگی بیر توزومگه آلیب اؤتیش اوچون اؤشه جمعیت نینگ ترقیاتی و سیاسی تکاملیگه خاص بؤلگن قانونیلیک و اوشبو قانونیلیک نینگ خلق آنگی و پسیکولوژیسی بیلن قنده ی مناسبتده بؤلگنینی انگلب آلیش لازم بؤله دی.
ترقیاتنی یؤلگه قؤییش مقصدیده جمعیت حیاتیگه ماس کیلمه یدیگن قاعده لرنی عملگه آشیریش یامان عاقبتلرگه آلیب باریشی ممکن. مثال صورتده اصلاحاتلرنی سکره ب اؤتکزیش، یاکه زمان طلبیدن قؤییراق درجه ده تورگن دستورلرنی عملگه آشیریش، ترقیاتنی تؤختَه تیب قؤییشی ممکن. بو اؤرینده دولت رهبری نینگ رولی بیلگیلاوچی بؤله دی. منطقیلیک یعنی دیالیکتیک اویغونلیکنی تاپیب آلیب، اونینگ اساسیده ایش آلیب باریش موفقیت نینگ کفالتی حسابلنه دی.
جمعیٌتنی باشقریش اوچون، اونده تطبیق ایتیله دیگن اصلاحاتلر میخانیزمینی تؤغری بیلگیلب آلیش کیره ک. اؤشنده گینه تجربه و علمی اساسلرگه تیه نیب، جمعیت ترقیاتی ریجه سینی و اوشبو ریجه لر بیلن اویغونلشگن حالده ایچکی و تشقی سیاست اصوللرینی ایشلب چیقیش ممکن.
سیاست و اقصاد عالملری، سیاستگه اقتصادنینگ قسقرتیریلگن مضمونی و شیره سی دیب بها بیرگنلر. شونینگ اوچون سیاسی رهبر، باشقه فنلر قطاریده اقتصاد بؤییچه هم کینگ معلوماتلی بؤلیب، اونی عملی حیاتگه تطبیق ایتیش استعدادیگه ایگه بؤلیشی ضرور.
رهبرلیک مسئله سیگه صنفی یانده شیشلر، آغیر تنزٌللرنی کیلتیریب چیقره دی. حال بوکه جمعیت و دولتنی باشقریشده، رهبرنینگ رولی و اؤرنی، انکار ایتیب بؤلمه یدیگن درجه ده مهم و بعضن بیل-گیلاوچی حسابلنه دی. مثلن تیموریلر ییریک دولتی نینگ تمل تاشینی قؤییب، دُشمنلرنی قوویب چیقریش بیلن تورکستان مستقللیگینی تأمینلش و ایککینچی رنسانسگه اساس سالیشده صاحبقران امیرتیمورنینگ بیلگیلاوچی خدمتلرینی انکار قیلیش ممکن ایمس.
شونینگدیک امریکه قؤشمه شتتلریده، قلچیلیک رژیمینی بیکار قیلیشده ابراهیم لینکولن نینگ رولی، 1929 ییلی یوز بیرگن آغیر اقتصادی بُحراننی برطرف قیلیشده پریزیدینت روزولت نینگ رولی، اینککینچی جهان اوروشیدن کیین غربی اَلمانیه دچار بؤلگن انفلاسیون معمٌاسینی برطرف قیلیشده اقتصاد چی عالم و متخصصلر داکترشخت و ادناورنینگ روللر، فاشیزمگه قرشی کوره شده چرچل و جنرال دوگول نینگ رولی، هندوستان مستقللیگی اوچون برچه خلقنی سفربر قیلیشده مهاتما گاندی و اوندن کیین جواهرلعل نهرو نینگ رولی، تورکیه مستقللیگینی سقلب، مملکت ترقیاتی یؤلینی آچیب بیریشده مصطفا آتاتورک نینگ رولی، ویتنام مستقللیگی اوچون قهرمانانه کوره شیب، ایککی گه بولینگن مملکتنی بیرلشتیریشده هوچیمن نینگ روللی، مصر ریسپوبلیکه سی رهبرلیگیده جمال عبدالناصرنینگ رولی، ساویتلر دَوریده اؤزبیکستان ملٌی منفعتلرینی حمایه قیلیشده شراف رشیدوف نینگ رولی، انکار ایتیب بؤلمه یدیگن و تحسینگه سزاواردیر.
اؤزبیکستان مستقللیگینی اعلان قیلیب، تأریخی ضرورتدن کیلیب چیقیب اؤزبیکستان اقتصادیاتی و مدنیتی ترقیاتی ریجه سینی توزیب، ریسپوبلیکه حدودیده تینچلیک و برقرارلیکنی تأمینلش آرقه لی منطقه ده خَوفسیزلیکنی سقلب قالیشده بیرینچی پریزیدینت اسلام کریموف نینگ رولی، اَیتیب اؤتیلگن مطلب نینگ دلیللریدن حسابلنه دی.
ینگی اؤزبیکستان رهبری:
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
2016 ییلی شوکت میرضیایف اؤزبیکستان پریزیدینتی ایتیب تعیینلنگندن کیین، اونینگ رهبرلیگیده ایچکی و تشقی سیاست بؤییچه کتته اؤزگریشلر یوز بیره باشله دی، کینگ قمراولی اقتصادی و اجتماعی اصلاحاتلر عملگه آشیریلدی.
عملگه آشیریله یاتگن بو ایچکی و تشقی سیاست نینگ اهمیتی شونده که، اونینگ پرینسیپلری نه فقط اوزاق کیله جک و اؤزبیک خلقی منفعتلرینی، بل که بوتون منطقه خلقلری منفعتلرینی هم کؤزلب ایشلب چیقیلگن.
قؤشنی مملکتلر بیلن دوستانه مناسبتلرنی کینگه یتیریب، ویزه معمٌاسینی حل قیلیش، 83 دولت فقرالریگه ویزه سیز و 57 دولت فقرالریگه ساده لشتیریلگن ویزه رژیمینی جاری ایتیش، ولوته المشتیریش ایرکینلیگینی تأمینلش، ایرکین تجارت یؤلیده موجود بؤلگن توسیقلرنی آلیب تشلش، چیت ایلدن سرمایه لر آقیب کیلیشی پروسیسینی آسانلشتیریش، سالیقلرنی کمه یتیریش، تعلیم- تربیه ساحه سیده کینگ قمراولی اصلاحاتلرنی عملگه آشیریب، ینگی اولاد- یاشلرگه کتته اعتبار قره تیب، مهم اؤرینلرده اولرگه جای بیریش ایلک بار 6 یاشلی باله لرنی مکتبگه تیارلش تیزیمینی جاری قیلیش، ینگی حیاتی پروژه لر، کارخانه لر و قوریلیش ایشلرینی جدللشتیریش، فن و مدنیت رواجی یؤللرینی آچیب بیریب، ینگی اؤزبیکستان گه اوچینچی رنسانس باسقیچینی موفقیت بیرلن باسیب اؤتیش اوچون برچه مادٌی و معنوی شرایطنی یره تیب بیریش، “جمعیت اصلاحاتلر تشبٌثکاری” دیگن ینگی غایه نی کونده لیک فعالیتلرگه کیریتیش، اؤزبیکستان پریزیدینتی شوکت میرضیایف عملگه آشیریب کیله یاتگن کؤپ قیرره لی اصلاحاتلرنینگ نهایت قسقه چه بیانیدن عبارت.
اونینگ تشبثی بیلن علمی اساسده توزیلگن “حرکتلر ستراتیژیسی” بیر ملی ستره تیگیک حجٌت صفتیده تأریخی اهمیتگه ایگه. مذکور حجٌت بیش یؤنلیشدن ترکیب تاپگن بؤلیب، بیش ییلگه مؤلجللنگن اؤزبیکستاننی رواجلنتیریش ستره تیگیه سیگه کیریتیلگن برچه ساحه لرنی قمره ب آله دی.
پریزیدینت 2017 ییل ب م ت نینگ 72 اسامبلیه سیده سؤزله گن نطقیده، اوشبو ستره تیگیه دن نظرده توتیلگن مقصدلر حقیده حمله دن شونده ی دیگن ایدی “ستره تیگیه بو ینگیلنیش جریانی نینگ حقیقی حرکتلر دستوری… بیزنینگ مقصدیمیز – یورتیمیزده خلق حاکمیتینی نامیگه ایمس، بل که عملده جاری قیلیش میخنیزملرینی مستحکملشدن عبارت”.
ستره تیگیه نینگ هر بیر یؤنه لیشی مملکتده اصلاحاتلرنی و ینگلیکلرنی ینه ده چوقورلشتیریشگه عاید انیق بؤلیملردن عبارت. بو ساحه لرده اولکه ترقیاتی اوچون عملگه آشیریلیشی ضرورتگه ایلنگن اینگ مهم و دالضرب مسئله لر کیریتیلگن:
ــ بیرینچی یؤنه لیش “دولت و جمعیٌت قوریلیشینی تکامللشتیریش”دیب اتلگن.
اونده دیموکره تیک اصلاحاتلرنی چوقورلشتیریش، دول باشقرووینی اصلاح قیلیش، “الیکترون حکومت” تیزیمینی تکامللشتیریش و عاموی اخبارات واسطه لری رولینی کوچیتیریش کبی دالضرب مشئله لر کیریتیلگن.
ــ ایککینچی یؤنه لیش قانون اُستوارلیگینی تکامللشتیریش بیلن، سودلرنی (محکمه لرنی) ” عدالت قؤرغانی“گه اَیلنتیریش و عملده قانون اُستوارلیگینی تأمینلب، قانونگه اطاعت قیلیش مدنیتتینی عمومیلشتیریشگه قره تیلگن.
ـــ اوچینچی یؤنه لیش”اقتصادیاتنی ینه ده رواجلنتیریش و لیبراللشتیریش” دیب اتلگن.
بو یؤنه لیشده مملکت اقتصادیاتینی گؤرکیره ب اؤسیش یؤللری و اونگه تیگیشلی چاره تدبیرلر کؤرسه تیب بیریلگن.
ـــ تؤرتینچی یؤنه لیش “اجتماعی ساحه نی رواجلنتیریش” دیب ناملنگن.
اونده اهالی و یاشلر بندلیگی تأمینلش، یؤل – ترانسپورت، مهندسلیک تیزیمینی رواجلنتیریش چاره – تدبیرلریگه قره تیلگن.
ـــ بیشینچیسی اینگ مهم یؤنه لیش بؤلیب “خوفسیزلیک، ملتلر ارا تاتوولیک و بغری کینگ- لیکنی تأمینلش، ” چوقور اؤیلنگن، اؤزارا منفعتلی و عملی روحده گی تشقی سیاست یوریتیش” دیب ناملنگن.
بو یؤنه لیشده دولت مستقللیگی، حدود یخلیتلیگینی حمایه قیلیشگه عاید چاره تدبیرلرنی عملگه آشیریش، آرال فاجعه سینینگ عاقبتلرینی یومشه تیش، دنیانینگ برچه دولتلری، اینیقسه، بیرینچی
دولتده قؤشنی دولتلر بیلن اؤزارا تینگ منفعتلرگه اساسلنگن دوستانه علاقه لر و مستحکم همکارلیکنی یؤلگه قؤییش کبی تینچلیک پرور سیاستگه تَیَنگن چاره- تدبیرلر عملگه آشیریلیشی بیلگیلنگن.
“حرکتلر ستره تیگیه سی بیلن 3 ییل:” ناملی کتابده، اَیتیب اؤتیلگن موضوعلر، فکت و رقملرگه اساسلـَنیب، دقتٌ بیلن یاریتیب بیریلگن.
دولت رهبری تامانیدن “خلق بیلن ملاقات و خلق منفعتی ییلی” شعاریدن اجتماعی ساحه لر بؤییچه کینگ کؤملده فایده لنیش، دولت بیلن اهالی آره سیده گی فاصله نی کمه یتیریب، خلق ایچیگه کیریب باریب اولرنینگ مشکللرینی حل قیلیب بیریش امکانینی بیره دی.
“آباد قیشلاق و آباد محلٌه” دستوری اساسیده، مملکت شهر و قیشلاقلرینی آبادانلشتیریش بیلن بیرگه، اهالی اوچون مدنی حیات طلبلریگه ماس کیله دیگن شرایط یره تیب بیریلماقده. دستورگه کؤره 479 ته قیشلاق، آوول و شهرلرده گی 116 محله ده کینگ کؤلملی قوریلیش و آبادانلشتیریش ایشلری بجریلگن.
بیزلر اوزاق مسافه لر – چیت ایلدن (سویدن، اروپا دن) توریب، اؤزبیکستانده عملگه آشیریله- یاتگن ریفورمه لر و ینگیلیکلرنی میدیا آرقه لی کؤزه تیب باره میز. اصلاحات دایره سیده عملگه آشیریله یاتگن ایشلر شونچه کؤپ و شو قدر ایزچیللیک و قطعیلیک بیلن عملگه آشیریله دی که، آدملر اولرنی کؤریب حیرتلـه نیشی ممکن. مثال صورتده مین میدیا آرقه لی بیر نیچه شهر و قیشلاقلرده آبادانلشتیریش جریانی نینگ گواهی بؤلگنمن: بوندن 60 ییل بورون قشقه دریا قُملیک حدودیده بُنیاد ایتیلگن “مبارک” ناملی بیر کیچیک شهرنینگ اهالی مراجعتیگه کؤره قـَیته قوریش فعالیتینی آخرگچه کؤزدن کیچیردیم. بو ایش اوچون 70 – 80 ته دن آرتیق قوریلیش اسبابلری- یوک ماشینلری، بولدوزرلر، ایکسواَترلر و باشقه واسطه لر سفربر قیلینگن ایدی.
چیرایلی شهرچه زمان اؤتیشی بیلن یَریم خرابه شهرگه اَیله نیب، اویلرده ایلکتر ترماقلری اوزیلیب، سوو سیستمه لری بوزیلیب، کوچه لر قُملرگه تؤلگن ایکن. مدنیت و سپورت مرکزلری کؤریمسیز حالتگه تؤشیب، اَیریم عایله لر باشقه جایلریگه کوچیب کیتگن ایکن. تورلی قوریلیشلر متخصصلری جدٌیت بیلن ایش باشلب، بیر هفته اؤتمه ی کوچه- کوی و اویلر آلدینی پاکیزه لب، تقریبا بیر آی دیگنده مبارکنی بیر چیرایلی شهرگه اَیلنیردی.
آقساقاللر دولتدن منٌتدارلیک بیلدیریب، باله لرمیدانچه لردن، یاشلر کتُبخانه و سپورت زاللریدن فایده لنیشگه باشله دیلر، شهرنینگ چؤل تامانیده قُملر یوریشی آلدینی آلیش اوچون چیدملی درختلر و اؤسیم- لیکلرنی ایکیش ایشی باشلب یوباریلدی.
هم رهبر، هم مربٌی:
اؤزبیکستان پریزیدینتی شوکت میرضیایف نینگ خصوصیتلریدن بیری شوندن عیارتکه او هم رهبر و هم مربٌی. او هردایم خلق بیلن – شهر، قیشلاق اهالیسی، عالم و ادیبلر، فیرمیرلر، دهقانلر، کسبه و تدبیرکارلر، اینیقسه یاشلر بیلن آچیق – آیدین، یاکه آنله ین شکلیده ملاقاتلر اؤتکزیب، اولرنینگ فکر ملاحظه لری و تنقیدی نظرلرینی هم بیلیب آلیشگه حرکت قیله دی. درحقیقت او، بیر اقتدارلی رهبر صفتیده، بیر جان کؤیَر و مهربان مربٌی وظیفه سینی هم بجریب کیلماقده. او، هم خلققه اؤرگته دی و هم اؤلردن اورگنه دی. بوتون مملکت بؤییچه خلق قبولخانه لری، اهالینی تشویشلنتیره یاتگن مسئله لرنی حل ایته دیگن مرکزلرگه اَیلنگن.
پریزیدینت نینگ صحبتلری یاشلر بیلن کؤپینچه بیر صمیمی یؤلباشچی صفتیده، اولرده اؤزلریگه نسبتا ایشانچ اویغاتیش، گلو بالیزم مرکب شرایطیده قنده ی قیلیب علم و فن یوکسک چؤققیلرینی اؤزلشتیریش، ینگی اؤزبیکستاننی بُنیاد ایتیشگه حصه قؤشیش، اوچینچی رنسانس باسقیچلرینی باسیب اؤتیش و شو کبی نهایت مهم و حیاتی مسئله لر بؤییچه بؤلیب اؤته دی. شونینگدیک حیاتی تجربه لردن کیلیب چیقیب برچه فقرالرگه قره تیلگن قیمتلی توصیه لری بار.
بیز ایشانه میزکه شوکت میر ضیایف رهبرلیگیده “حرکتلر ستره تیگیه سی” بیش ییللیک دستورینی عملگه آشیریلیشی بیلن، اؤزبیکستان اوچینچی رنسانس بیرینچی باسقیچیگه کیریب باره دی و ینگی اؤزبیکستاننی “مُعجزه لر وطنی” گه اَیلنتیریش یؤلیده آلغه قدملر باسه دی.
اَیریم قؤشیمچه معلوماتلر:
2016 ییلیدن سؤنگ، بیش ییلگه مؤلجللنگن “حرکتلرستره تیگیه سی“نینگ تطبیق اییلیشی نتیجه- سیده، ایرییشیلگن یوتوقلر حیرتلنتیرووچی درجه ده کؤپ بؤلگنی اوچون، خلق ارا انستیتوتلر و
ایکسپیرتلر دقٌتینی اؤزیگه جلب ایتیب، دولت رهبری ینگی اؤزبیکستاننی بنیاد ایتیش اوچون تنلنگن یؤلی نیچاغلی توغری ایکنلیگینی تصدیقلب کیلماقده. بیز مذکور یوتوقلرلدن اَیریملرینی ایسله تیب اؤته میز:
اؤزبیکستان، “ییل مملکتی”:
- “اوکراینلیک سیاست شناس گیورگی کوخه لیشویلی، اؤزبیکستان پریزیدینتی رهبرلیگیده عملگه آشیریله یاتگن کینگ کؤلملی اصلاحاتلر بؤییچه یازگن تحلیلی کتته مقاله سیده قؤییده گیدیک خلاصه چیقره دی:
“عملگه آشیریلگن اصلاحاتلراساسیده نفوذلی” the Economist ” اؤزبیکستتاننی اقصادیاتینی لیبراللشتیریش و سیاسی اؤزگریشلر جهتیدن 2019 ییلده “ییل مملکتی” صفتیده اعتراف ایته دی. اصلاحاتلردینامیکه سی، ملی ترقیات و اینویستیتسیه لرنی جلب قیلیش باره سیده اؤزبیکستان ایککینچی قطارده اَیلنماقده”.
. بیرینچی مرته تاشکینت شهریده قؤیلیق – سیرگیلی ییر یوزی میتروسی قوریلدی و یوقاری قبتلی زمانوی بنالردن عبارت “تاشکینت سیتی” شهرچه سیگه اساس سالیندی.
. اؤزبیکستان آلتین ولوته ذخیره سی 2019 ییل دوامیده 2،2 ملیارد آرتیب، 6، 28 ملیاردگه ییتیب باردی.
. چین خلق ریسپوبلیکه سی، روسیه فدرا تیفی، کوریا ریسپوبلیکه سی، تورکیه ریسپوبلیکه سی، قرغیزستان و قازاقستان دولتلری بیلن عالی درجه ده گی تشریفلر چاغیده، سودا، اقتصادی و اینویستیتسیه وی (سرمایه یاتقیزیش) علاقه لرنی رواجلنتیریش بؤییچه ایککی تامانلـَمه دولتلر ارا 55 ملیارد دالردن آرتیق شرطنامه لر امضالندی. البتته بو کتته مبلغ.
. اویمه- اوی یوریب اهالی معمٌالرینی اؤرگنیش نتیجه سیده 22 مینگدن آرتیق عایله نینگ ناتینچ- لیگیگه برهم بیریلدی، 11 مینگدن آرتیق عایله اجره شیب کیتیشدن سقلب قالیندی.
. 3 – ییل دوامیده 75 ته کیچیک صناعت زونه لری یره تیلدی، 510 ملیارد سؤملیک اینویتیتسیه لایحه لری عملگه آشیریلدی.
. مستقللیکدن آلدین فقط پخته یتیشتیریش زونه سیگه اَیلنتیریلگن اؤزبیکستان، 2017 ییلده 8 ملیون 377 مینگ تن غله، 500800 تن شالی، 3 ملیون تن گه یقین پخته، 22 ملیون تن میوه- سبزیجات، 12450 تن پیلله، 3،12 ملیون تن گوشت و سوت ییتیشتیریشگه موفق بؤلدی.
. دولت، یاشلر تربیه سیگه کتته اعتبار قره تماقده. پریزیدینت حضوریده گی دولت و جمعیت باشقروو اکادیمیه سی قاشیده، یاشلر معمٌالرینی اؤرگنیش و استقباللی کدرلرنی تیارلش انستیتوتی تشکیل ایتیلدی.
. بوتونله ی ینگی قوراللی کوچلر اکدیمیه سی شکللنتیریلدی.
. اؤزبیکستان پریزیدینتی نینگ 18 ته دولتلر ارا رسمی تشریفی عملگه آشیریلدی و 52 ملیارد- لیک 1 مینگ 80 ته لایحه بؤییچه کیلیشوولرگه ایریشیلدی.
. اؤزبیکستان دولتی ینگی مدافعه دوکتورینی قبول قیلیندی.
. جهان بانکی، اروپاپه تیکله نیش و ترقیات بانکی، اسلام و آسیا ترقیات بانکلری، باشقه خلق ارا مالیه انستیتوتلری بیلن همکارلیکده گی اینویستیتسیه لر حجمی 5،8 ملیَارد دالرنی تشکیل ایتدی.
. 2018 ییلده مملکت نینگ ایچکی محصولاتی 6،404 تریلیون. سؤم و اؤسیش 4،5 فایز ایدی. اهالی جان باشیگه 3،12 ملیون. سؤم، اؤسیش 6،3 فایز.
. تاشکینتده آرال فاجعه سی عاقبتلرینی یومشه تتیریش موضوعیده تشکیل ایتیلگن خلق ارا انجمنده، خلق ارا تشکیلاتلر بیلن 26 ته لایحه بؤییچه کیلیشیب آلیندی. مونینگ اوچون 6 ملیَارد سؤم، قریب 13 ملیون یورو و 1 ملیَارد دالردن زیاد مبلغ یونلتیریلدی. بو لایحه لر اساسن، اهالی حیاتیگه تأثیرینی برطرف ایتیش، قؤریقلش حدودینی کینگه یتیریش، بیوخیمه – خیلمه – خیللیگینی سقلش، ییرلر- نینگ میلیره تیو حالتینی یخیلش، باغدارچیلیکنی رواجلنتیریشگه قره تیلگن.
اؤزبیکستان ریسپوبلیکه سی پریزیدینتی حضوریده گی دولت و جمعیت قوریلیشی اکادیمیه سیده آرال بؤییچه ایننویستیتسیه مرکزی تشکیل ایتیلدی.
آرال لایحه سی، جهان مقیاسیده قوریلگن بیر دینگیزدن کیلیب چیقه دیگن خطرلرنی آلدین آلیش بؤییچه، عصر پروژه سی بؤلیشی ممکن.
. – علمی، ملی و دینی قدریَتلرنی تیکلش مقصدیده سمرقند شهریده امام بخاری حدیث مکتبی، امام بخاری علمی تدقیقات مرکزی، تیرمذده امام ترمذی علمی تدقیقات مرکزی و خلق ارا اسلام اکادیمیه سی ترکیبیده امام ابو منصور ماتریدی علمی تدقیقات مرکزی آچیلدی. شونینگدیک تاشکینتده اینگ ینگی و زمانوی درس اؤتیش واسطه لری بیلن جهازلنگن الخوارزمی نامیده گی مکتبگه اساس سالیندی. اوشبو مکتبده اؤقووچیلر، اؤز علمی منگو اثرلری بیلن اروپا رنسانسیگه اونوتیلمس حصه قؤشگن اولوغ وطنداشلریمیز ابو موسا الخوارزمی اثرلری و علمی قره شلری بیلن آشنا بؤلیشه دی.
. علم و مدنیَت ساحه سیده مرغیلان شهریده بنیاد ایتیلگن ایرکین واحدوف نامیده گی اؤزبیک تیلی و ایجاد مکتبی هر بیر کیشینینگ دقیتینی اؤزیگه تارته دی. بو مرکزده یاش اؤقووچیلر شو درجه ده یوقاری سویه ده تعلیم آلگنلر که، 14 – 15 یشر اؤغیل- قیزلر دقٌتگه سزاوار شعرلر یازیب شعری تؤپلملری نشردن چیققن. یاش قیزلردن بیری اروپا و آسیا مملکتلریده اؤتکزیلگن خلق ارا مسابقه لرده 3 مرته گرامپری درجه سینی آلیشگه موفق بؤلگن و ایریملری بیرینچی اوریننی ایگللب کیلگن. اؤزبیکستانده تورلی ساحه لر بؤییچه ریفورملر تؤختاوسیز عملگه آشیریلیب کیلماقده.
اؤزبیکستان رهبری 21 سپتمبر کونی ب م ت 76 باش اسامبلیه سیده سؤزله گن نطقیده، بو موضوعنی تأکیدلب دیدی:
«مملکتیمیزده سؤنگی ییللرده عملگه آشیریله یاتگن کینگ کؤلملی و جدل دموکرتیک اصلاحاتلر بوگونگی کونده آرتگه قـَیتمس توس آلدی».
او، بوگونگی افغانستان حقیده بونده ی فکر بیلدیردی:
افغانستان مرکزی آسیانینگ عضوی قسمی ایکنینی ینه بیر بار تأکیدلماقچی من.
بو دولتده تینچلیک و آسایشته لیک اؤرنتیلیشیدن نه فقط بیز قؤشنی مملکتلر، بل که بوتون دنیا منفعتداردیر. شو باعث، بیز افغان خلقیگه همیشه قؤلدن کیلگن یاردمنی کؤرستماقده میز.
– اوشبو ستراتیژی(حرکتلر ستره تیگیه سی)نینگ باش غایه سی فقرالیک جمعیٌتی انستیتوتلری رولینی کوچه یتیریش، انسان حقوقلرینی حمایه قیلیش، کمبغللیکنی کمه یتیریش، هربیر کیشینی کفالتلیدرامد منبعی بیلن تأمینلش همده برقرار ایکولوگیک رواجلنیشیگه ایریشیشدن عبارت دیر.
– 2025 ییلگه قدر عمومی قوٌتی 2900 میگاوات گه تینگ بؤلگن ینگی قویاش و شمال الیکتر ستنسیه لرینی فایده لنیشگه تاپشیریش ریجه لشتیرلماقده».
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
کریلدن اوگیرووچی: عبدالمجید اوزگون
#


text:
کران
کران : تورکجه تورکجه
[آد،فا،شع] سیْنیر، (فا:حدود)
کران : تورکجه تورکجه
[اؤزل آد] آذربایجان دیلینده ائوین¬تیکینتی سی اوٌچون تاواندا ایشله نن یوْغون تیره و دیره¬گه دئییلیر«توُفارقانلی دان بیر شعر: ال¬بیر اوْلسا، داغ اوْینادار یئریندن. گوٌج بیر اوْلسا، ضربی کران سیْندیریر.»محمدوف بوُ کلمه نی تالیش منشاءلی بیلیر، البتده بوُ آد تالیش بؤلگه لرینه یاخین یئرلرده اوْلسادا آیری بؤلگه لرده ده گؤرسه¬نیر؛ لنکران (توٌرکه¬کران،سپنه-کران)،آستارا(اوْژاکران، آسخانا¬کران)،لئریک(لـله¬کران،لوٌله¬کران)،یاردیملی(اوُراکران، اوْدوراکران)، همچینین آیری بؤلگه لرده: قوُبا (توٌله¬کران)، تَرتر(ذوْغال¬کران)، توْووُز (خیْناکیران)220؛ بوُ کلمه کیْران شکلینده ات توْپراق و اؤزللیکله داش کیمی برک اوْلان بیرنوع توْپراغا دئییلیر؛ باخ:کرن