text:
آذربایجان ادبیاتینین ان اؤنملی تمثیلجیلریندن بیری اولان سید عمادالدین نسیمی، چوخ یؤنلو کیشیلییه صاحیب بیر دوشونوردور. گَنلده شاعر و حروفی کیملیگیله تانینسا دا نسیمی، عینی زاماندا بیر الهیاتچی، دوشونور، فیلسوف، ناثر، مترجم، موسیقیشناس، خطیب و بیلگیندیر. بو خصوصلارین هر بیری اؤزللیکله ایکی دیلده قلمه آلدیغی دیوانلارینین دئتایلی آراشدیریلماسی سونوجوندا اورتایا چیخار. آنجاق شاعرین بیلگی دوزهیی و ایلگی آلانینین بیر ایفادهسی اولان بو چوخ یؤنلولوکده اؤوندوغو و اؤزللیکله آلتینی چیزدیگی بیر خصوص عارف – عرفان ائلیندن اولماسیدیر. نسیمییه گؤره ععارف کیمدیر و اونون باخیش آچیسیندان عارف نه کیمی نیتهلیکلر داشیر سورولارینا جواب وئرمهدن اؤنجه، آذربایجاندا بو قونونون آراشدیریلماسینین تاریخینه قیساجا بیر گؤز آتماق یئرینده اولور. ایلگینچدیر کی سووئتلر دؤنَمینده نسیمینین طریقتله ایلیشکیسی و اونون حروفیلیک اؤیرهتیسینین ان اؤنملی آلاریندان بیری اولماسی فلسفی کیشیلیگینین تانیتیلماسیندا سیخلیقلا قوللانیلمیش و آلتی اؤزلیکله چیزیلمکله تحلیل ائدیلمیشدیر. اویسا عینی دؤنم آراشدیریجیلاری اونون عارف کیملیگی قونوسوندا سسسیز قالدیلار و عرفاندان آییرمایا چالیشتیلار. گئنل اولاراق نسیمی، سووئت دؤنمی آراشدیرمالاریندا تصوفدان قورونان چوخ ساییدا اورتا چاغ شاعیرلریندن بیری اولموشدور. شاعری تصوفی دوشونجهدن آییراراق یالنیز حروفیلیک اؤیرهتیسینین بیر تمثیلجیسی کیمی تک طرفلی تانیتمانین تمل نَدنی، سوویت دؤنمی آراشدیرمالاریندا حروفیلیک گؤروشلرینین یانلیش آلقیلانماسی و یوروملانماسیندان قایناقلانیردی. بو تحریفلی یوروملار سونوجدا دوکترینین اسلام دینینه قارشی اولدوغو تصوورونو اولوشدوردو. بو ندنله، نسیمینین حروفیلیکله ایلگیلی گؤروشلری و حروفی کیشیلیگی، اسلام علیهینه پروپاگاندادا بیر آراچ کیمی قوللانیلدی و بو یوزدن اونون سؤز قونوسو اؤیرهتیله ایلیشکیسی تکذیب و انکار ائدیلمهدی. محتملا، اونون حق یولونون یولجوسو اولاراق، اؤزونو بو اینانجا آدامیش بیر عارف و صوفی کیملیگینه ده صاحیب اولماسینین اوزهریندن گئچیلمهسینین باشلیجا ندنی، عرفانی گؤروشلرده حق آشیغی اولما، ایلاهی گرچئگی آراما و آنلامانین اؤن پلاندا اولماسی، بو یوزدن اونون دا حروفیلیک کیمی تحریفلی تانیتیلماسینین مومکون اولماماسیدیر. اویسا نسیمینین تصووفلا سیخی باغلیلیغی هر ایکی دیوانیندا، اؤزللیکله تورکجه چوخ ساییدا شعرینده نت شکیلده ایفادهسینی بولموشدور.
“عارف” قاورامینین عرفانی ایستاتوسو و پوئتیک فونکسیونو ایندی نسیمییه گؤره عرفان و عارف، تصوف و صوفیلیک نهدیر کیمی سورولارا جواب وئرهلیم. بیلیندیگی اوزهره، عربجه “عرف” (بیلمک) کلمهسیندن گلن “عرفان” داها چوخ “گنوستیسیزم” (گنوسیس – ادراک) آنلامیندا قوللانیلیر. “عارف” ده تصوفون اؤزل نیتهلیکلی تئریملریندن اولان “عرفان” و “معرفت” کیمی “عرف” کلمهسیندن تورهدیلمیشدیر. آراشدیرماجی عیسی چلیکین ایفاده ائتدیگی کیمی، “عارف، بیلن، واقف، تانییان، آنلاییشلی، قاوراییشی مکمل، عرفان و معرفت صاحبی آنلاملارینا گلیر. الله تعالانین اؤز ذاتینی، صفتلرینی، اسملرینی و فعللرینی مشاهده ائتدیردیگی کیمسهلره عارف دئییلیر. … عارف، معرفت، عرفان، عرف مصدرلریندن مشتاق اولوب: تانییان و فرقینده اولان دئمکدیر.” (چلیک، ۲۰۰۴: ۲۶) اورتاچاغ تصوف سؤزلوکلرینده “عارف” کلمهسی بو شکیلده یوروملانیر: “حقی و حقیقتی یئتهرینجه بیلن معرفت صاحبی. قلبی و نفسی مادی توتقولاردان آرینمیش، ایچ براقلیغی بولموش کامل بیر انسان. حقّی، اونون ماهیتینی (ذات) قالبینین آیناسیندا مشاهده ائدن و مادی وارلیغینی یوخ ائدهرک، روحا حقین وارلیغیندا ابدیته اولاشان درویش”. (گؤیوشوو، ۲۰۰۱: ۳۹) سؤزلوکلرده “عارف” کلمهسینی اولوشدوران حرفلرین سمبولیک یورومونا دا راستلانماقدادیر: “عین” ان یوکسک همتین صاحبی، “الیف” حق ایله اولفت قورماق، “رَ” حقین رحمتینین قازانماق، “فَ” ایسه اردم و فنا صاحبی”. (گؤیوشوو، ۲۰۰۱: ۳۹) بو کیمی دوشونجهلردن یولا چیخان نسیمی، تورکجه دیوانیندا، عرفانین، حقیقت عالمینه گؤتورن بیر علم اولدوغونو و معرفت اهلینین، یعنی عارفلرین بو علمدن خبردار اولدوغونو سیخ سیخ دیله گتیریر. بیر اؤرنهیه گؤز آتالیم:
ای گؤنول نادان قاتیندا رازینی فاش ائیلهمه اهل عرفاندیر بو رازون محرمی نادان دگول (آیان، ۲۰۱۴: ۴۶۷) شاعیره گؤره عرفان اهلینین، یانی عارفلرین جسمانی وارلیغینین بو مادی عالمدهکی یئری اعرافدیر: اهل عرفانون ییری وکبادا چون عرف ایمیش چون بو، عارفلردن اولدون عرفوا عارفون کانی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۹۴) ربیّنی بیلن عارفین مقامی، دونیانین ان یوکسک یئری اولاراق قبول ائدیلن کاف داغیدیر: اهل عرفانون مقامی کاف ایمیش “عارف رب “عارف عرف ایمیش بیلمهین اول کافی سؤزی لاف ایمیش اؤزونو بیلن یقین صراف ایمیش (آیان، ۲۰۱۴: ۸۲۰) نسیمی شعرینده عارف، بعضا آشیق، اؤزللیکله حق آشیغییلا آینی آنلامی تاشیسا دا اونون ایستاتوسو بعضا فرقلیلیک گؤستهریر. عارف، تکجه آللاها قووشمایی آرزو ائدن بیر اشیق دئییلدیر، او، الاهی وصاله قووشموش، عاشق واصیل مقامینین صاحبی، ساکلی سیرلاری علم یولویلا دئییل، حال و الهی مشاهدهیله بیلن کیمسهدیر. نسیمینین عارفین ایستاتوسونون عاشقدان داها اوستون اولدوغو خصوصونداکی کانیسی شعرلرینه سرپیشدیریلمیش دوشونجهلردن آنلاشیلماقدادیر. بؤیله کی، آشیغی حق یولونا گؤتورن و اونا الله سیرلاری آچیقلایان دا عارفین کندیسیدیر. اویسا بیلیندیغی کیمی دیوان ادبیاتی گلنهیینده عاشیغین یئری عارفه گؤره داها یوجادیر. شاعر دئر کی: “عاشقون اسرارینی حقی بیلن “عارف بیلور آشنا حالین نه بیلسون نفسینی بیلمز غریب (آیان، ۲۰۱۴: ۱۹۸) بو بیتین آچیقلاماسیندا آراشدیرماچی ا. چلیک یازیر: “سید نسیمی… الهی عشق منتسبلرینین سرّلرینی، معرفت اللها (آللاهی آنلاما بیلگیسی) واقیف اولان عارفلرین آنلایاجاغینی، هنوز نفسی کؤتولوکلردن قورتولمامیش زواللی انسانلارین بو دورومو بیلمهیهجکلرینی شو بیتی ایله ایفاده ائدر”. (چلیک، ۲۰۱۴: ۴۵) نسیمییه گؤره عارفین بیلدیگی گئرچک ده الهی سیرلاردیر: مؤمنین قالبیندهدیر اهل حقین روضهسی ‘عارف اسرار حق شول روضهنین رضوانیدیر (آراسلی، ۱۹۷۳: ۲۶۰ )عارف حق ایستهرم سؤز تانییا عالمده کیم سؤیلهیم مقصودومو تا اول وئره گئرچک جواب (نسیمی، ۱۹۷۳(۲۱: بلیرتمهلییز کی، عارفله عاشیغی ویا معارفتله محبتی قیاسلایان دوشونور تکجه نسیمی اولمامیشدیر. اونا قدر دا بو خصوصدا چئشیدلی دوشونجهلر سرگیلنمیشدیر. اؤرنهیین، “سهروردییه گؤره بعضا معرفت، محبتدن اؤنجهدیر؛ بعضا ده سونرادیر. معرفت تماما اولقونلاشدیغی زامان محبته سرایت ائدر؛ محبت تام اولدوغو زامان ایسه معرفتی گرکدیریر… اونا گؤره “محبون” مقامیندا اولانلارین چوغو عارفلرین صاحب اولدوقلاری حقیقتلردن خبردار اولمادیقلاری حالدا نورلارلا لذتلهنیرلر. اونا گؤره معرفت آز بیله اولسا، محبت، معرفتین آیریلمازلارینداندیر. عینی شکیلده محبت آز بیله اولسا معرفتی گرکدیریر. نفسین محبتله تماما اولقونلاشماسی دوروموندا بو، سهروردییه گؤره نور اوستونه نوردور”. (چاتاک، ۲۰۱۵: ۳۰۶) اصلینده عارف، نسیمینین شعرینده بولوندوغو یئره گؤره چئشیدلی ایشلَولره صاحیبلهنن بیر تیپدیر. گلهنکده “انسانِ کامل، مرشدِ کامل، شئیه، اولیاءالله، بنزری قاوراملارین یئرینه ده قوللانیلماقدا اولان عارف قاورامی” (چلیک، ۲۰۰۴: ۲۵) اونون شعرینده یئنی و یان آنلاملار دا قازانمیشدیر. بعضا گئرچک بیر صوفی، بیر رند، بیر لااوبالی عاشق، بیر ولی، بیر کلاش، بیر اهلِ یقین و بیر آبدالا ائش توتولسا دا اصلینده حق یولونون یولجولارینین بو چئشیدلی شکیللرینین توپلامیدیر و شاعرین دوشونجهسی بو اؤزللیگیله دیگرلریندن فرقلیلیک عرض ائدر. شعرلریندن گؤرولدوغو اوزئرئ، نسیمینین تانیتیمیندا عارف، ریند و آبدال بعضا قوللانیلدیغی باغلامدا نسبی آشانلاملیلیق قازانیر. بیر اؤرنهیه گؤز آتالیم: آبدال اولوبان بیگلیک ایدن ‘عارفی گؤر کیم بو سلطنتون قدرینی سلطان بیلور آنجاق (آیان، ۲۰۱۴: ۴۴۵) نسیمی ده اورتاچاغ تصوف دوشونجهسینه اویغون اولاراق “درویش”، “سالک”، “عابد”، “آبدال”، “زاهد”، “صوفی”، “عارف”، “ولی” و دیگر تیپلری حقیقت یولونون یولجولاری کیمی شعره گتیریر. اما اؤزونو بو زومرهلرین هر بیریله اؤزدشدیرمیر، “رند”، “کلاش”، “لااوبالی”، “عاشق” و “عارف” کیمی صفتلری اؤزونه اویقون بیلیر: رند او کلاشام مانا زاهد دئمه ای مدعی – لااوبالی عاشقی عالَمده بدنام ائیلهمه (آیان، ۲۰۱۴: ۶۴۹) گؤرولدوغو اوزهره نسیمی اؤزونو “رند” و اونولا آشانلاملی اولان “کلاش” آدلاندیراراق یولونون “زاهد”دن فرقلی اولدوغونون آلتینی چیزر. اصلینده “دیوان شاعیرلری چوغو کز رند تیپیله کندیلرینی اؤزدشدیرمیشلردیر. دیوان شعرینده رند و ریندلیکله ایلگیلی پئک چوخ بیت بولونماقدادیر”. (دورماز، ۲۰۰۵: ۵۸) بونون دا نَدَنی “رند، دیوان شعرینده اؤرنک توتولان، کامل، اولقون کیشیدیر. کندی دهیر یارقیلاری ایله یاشایاراق باشقالارینین دوشونجهسینئ اؤنم وئرمهین رند، گئنیش گؤروشلو بیر کیمسهدیر”. (دورماز، ۲۰۰۵: ۵۸) اما نسیمی شعرینده اؤزونو رند اولاراق گؤرمه تکجه گلهنکسل اؤزللیک دئییل، عینی زاماندا تاریخی گئرچکلیگین اثرینه یانسیماسی و اوتوبیوگرافیک آرگومان کیمی ده دیرلندیریله بیلیر. ب ورادا اؤزللیکله آلتینی چیزمئک ایستئدیغیمیز بیر خصوص دا نسیمینین اؤزونو صوفی دئییل، “اهلِ عرفان”دان بیلمئسیدیر: اهلِ عرفانم بیلورم خلقی۱ من سیما ایله اتصالِ حق او باطل انفصالی مندهدور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۴۲) یوخاریداکی بیتدن ده گؤرولدوغو اوزهره دوشونور، کیشینین حقیقت علمینه صاحیبلنمه دوزهیینین یوزونه ده یانسیدیغینی ایفاده ائتمکدهدیر. محتملن بو سونوجا قرآنداکی عرف سورهسیندن یولا چیخاراق گلینمیشدیر: “ایکی طرف آراسیندا بیر پرده و عرف اوزهرینده ده هرکسی سیمالاریندان تانییان آداملار واردیر کی بونلار، هنوز جنته گیرمهدیکلری حالدا (گیرمهیی) اومان جنت اهلینه، “سلام سیزه!” دئیه سسلهنیرلر”. (آراف: ۴۶) “ایئتتئکی بیلگیلره گؤره عرفده بولوناجاق اولانلارین بیر قیسمی، ایگیلئری دئ کؤتولری ده سیمالاریندان تانییاجاق قدر یئتکینلیک صاحبی کیمسهلردیر. بونلار، یا درجهلری نسبتن دوشوک اولدوغو و یا اوستون درجهلی اولماکلا بیرلیکده، هرکسین گؤزتلهنیپ تشخیص ائدیلهبیلهجهیی عرف دئنیلن یوکسک یئرده بیر سوره بکلهیهرک ایگیلری و کؤتولری بیربیرینئن آییرماقلا گؤرَولندیریلدیکلری ایچین اورادا بکلهیهجکلر؛ جنت اهلینه اسنلیک دیلهیهجک، باشلارینی جهم اهلینه چئویرینجه ده اؤزلرینی اونلارلا بیرلیکده بولوندورماماسی ایچین آللها نیاز ائدهجکلردیر.” (اورل) بلیرتمهلیگیز کی، نسیمی تورکجه دیوانیندا “معرفت” و “صوفی” کلمهلرینی یاخلاشیق اولاراق عینی ساییدا قوللانیر. آنجاق “معرفت” کلمهسی عینی کؤکدن گلن “عرفان” کیمی اولوملو بیر آنلاما صاحیبدیر و “اهلِ معرفت” و یا “معرفت اهلی” کلمهلری “عرفان اهلی” آنلامینا گلیر. گنلده چوخ آنلاملی کلیمه کیمی قوللانیلان، اثردن اثره آنلامیندا گئنیشلنمه و یا دارالما گؤرولن معرفت تئریمینی نسیمی، “عرفان”ین آشانلاملیسی و یا “عرفان علمی” آنلامیندا شعرینه گتیریر. “چوغو زمان علم قاورامینین یئرینه قوللانیلان معرفت قاورامی، علمدن داها خصوصی بیر آنلام داشیر و گئنللیکله واسیطهسیز بیلگیگی، سزیشی/ سئزگیگی، قالبی بیلگیگی ایفاده ائتمک ایچین قوللانیلیر. علم، متصوفلرجه ایکی قسم آلتیندا ایشلنمیشدیر. چالیشیلاراق الده ائدیلن کسبی علم و الله طرفیندن قولونا وئریلن وهبی علم. تصوف دوشونجهسینده وهبی علمدن قصد معرفت اولاراق ایسملندیریلن علمدیر”. (چاتاک، ۲۰۱۵: ۳۰۶)
۱ متینده: “حقی”. اما ح.آراسلی ترتیبینده ایفاده “حق”ی کیمی وئریلدیگی و بو باغلامدا داها اویقون گؤرولدویوندن دولایی کلمهیی دهییشتیردیک.
نسیمی’نین ده دیوانلاریندا “معرفت”ین بیر تصوف دئییمی اولاراق عینی آچیدان قوللانیمی دقتی چکمکدهدیر: ای نسیمی سالک اولدون معرفت یئتدی سانا اول نصاب معرفتدن مستحقه وئر زکات (نسیمی، ۱۹۷۳: ۵۰۲) معرفت اهلینه خق بینا دیدی ولذتینه جاهدو فنا دیدی… (آیان، ۲۰۱۴: ۸۵۷) سونونجو بیتده شاعرین “بینا” (گؤرَن) صفاتییلا یاد ائتدیگی “معرفت اهلی”نین بو بیچیمده وصفلاندیریلماسینین نَدَنی “معرفت” قاورامینین احتیوا ائتدیگی آنلامدان قایناقلانیر. چونکو “معرفت، سئزگیه دایالی بیر علم آنلاییشیدیر. بو علم آنجاق یاشایاراق و ایچ تجروبه ایله الده ائدیلن بیر علمدیر”. (آینی، ۱۹۸۵: ۵۰) بو ایچ تجروبهیله ائلدئ ائدیلنلر معرفت اهلینی – عارفلری “بینا”، “بصیر” ائدر و بصیرت گؤزونو آچار . شاعیره گؤره، عارف – معرفت اهلی بصیرت صاحبیدیر، بو یوزدن موجوهرین دهیرینی بلیرلهین بیر صراف اولاراق گئرچهیی بیلیر: گوهرین اوشته قیمتین صراف اولان ‘عارف بیلور اول کی موباصر اولمادی گؤره گوهر نه فایدا (آیان، ، ۲۰۱۴( : ۶۳۱ نسیمینین شعرینده “عارف” بیرچوخ حاللاردا “بیلمک” آنلامینی قورور و بیلدیگی ده الهی حقیقتلردیر: حیاتی خضر ایله ‘یسا بیلور ‘عارف نئجه بیلدی روموز ‘عشق ایله ایردی توداگون ‘ین ابیندان (آیان، ۲۰۱۴: ۶۰۱) گؤرولدوغو کیمی، شاعر، عارفی دینی ادبیاتدا علم لدون سرّلرینه واقف، حضرت موسایا غیب عالمینین سرّلرینی و مادی عالمدن سایدیقلارینین گیزلی معناسینی آچیقلایان خضر پیغمبر کیمی بیلگیلی بیر شاخص اولاراق قبوللانیر. عارف، عشق شرابییلا سرخوشدور. بو اؤزللیگیله کلاش و رنده برابر توتولور: نرگسی گؤر جام الینده مئی سونار ‘عارفلره جوملهسین ئست ائیلهدی کندی خمار اولدو یئنه (نسیمی، ۱۹۷۳: ۵۴ )عارف، حقین یاریدیر و بو شکیلده حقین ولیسیله عینی ایستاتویا صاحیبلهنیر: نفسینله یار اول یاری بیل یاد اولما حقدن ‘عارف اول شول مدعی کیم حق ایله یار اولمادی اغیاریمیش (آیان، ۲۰۱۴: ۴۲۹) نسیمییه گؤره عارف، بئی، مالک، فغفور و سلطاندان داها آلی بیر ایستاتویه صاحیبدیر.
گل ای سلطان عالم عارف اول کیم ملیک معنیده ‘عارفدور نه فغفور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۶۷) گؤرولدوغو اوزهره، نسیمییه گؤره عارف، عشق شرابییلا سرمست اولان، الهی حقیقتی بیر صراف کیمی گؤروپ دهیرلندیرهبیلن، عاشیغین سرّینی (حقا عاشق اولدوغونو) آنلایان و معنوی دونیادا سلطانلیق ائدن بیر کیمسهدیر. اؤنجه ده بلیرتدیگیمیز کیمی نسیمی عارف و رند کیمی کلاشا دا سمپاتیسینی نئت بیر بیچیمده دیله گتیریر، حتا بعضا کندیسینی “کلاش” آدلاندیریرسا دا اونون بحث ائتدیغی شراب چوخ آنلاملیدیر و معنوی سرخوشلوغو ایفاده ائتمک ایچین بیر آراچدیر. “تذکرهلرده ده رندله بیرلیکده قوللانیلان عیاش، اوباش، کلاش کیمی صفتلرله رندین ایچکی توتغوسو بلیرتیلیرکن، شوریده، شوخپیشه، شاهدباز، اهل عشرت کیمی صفتلرله ده اونون زکا و اَیئنجهیه دوشکون یعنی ایفاده ائدیلیر”. (مئنگی، ۱۹۸۵: ۱۲) شاعر دئر: هیجرین شرابی آجیدیر موشتاغه ایچیرمه آنی نئچین کی یار اول آغویی ایچیرمز ای جان، یارینا (نسیمی، ۱۹۷۳ ۵۷ : ) لب لعلون زلالبیندن آیرو شراب چشمهی حیوان گرکمز (آیان، ۲۰۱۴: ۳۹۴) لعلون مئی الست ایدی جام اولمادان هنوز… (آیان، ۲۰۱۴: ۴۰۸) گل شراب خمری نوش ایت ایچمه هر پیمانهدن تا ابد یارون کامیندان ایچمیشم پیمانهیی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۸۸) شاعر، عارف و عرفان اهلینه ضد قطبو ایفاده ائتمک ایچین “بیمعرفت” کلمهسینی قوللانیر. بو اولومسوز آنلاملی ایفاده، نسیمینین تانیتیمیندا “بصیرتسیز”، “جاهل”، “صفاسیز صوفی” صفتلرییلا بحث ائتدیغی زومرهیله آینیت تشکیل ائدر: شول صفاسوز صوفییی گؤر کیم نیجه دم اورور بی-معرفت حیوانومیز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۱۲) اصلینده نسیمینین شعرینده صوفیلره ایکی فرقلی یاخلاشیم واردیر: اولومسوز: “صوفی” “قاصر ادراک”؛ “صوفی” – “زرق اهلی”؛ “صوفی” – “صفاسیز مُشتری”؛ “یالانچی صوفی”. اولوملو: “صوفی صافی”. اما شاعرین هر ایکی دیوانیندا اولوملو یاخلاشیما ایفادهلرینده نادر حاللاردا راستلانیر. اصلینده صوفی زاهدین آشانلاملیسی اولاراق دفعهلرجه نسیمینین الشتدریسینه معروض قالیر:
جام مصفادن من ساقی ایچیردی بیر گئده صوفی نه بیلسین من نئجه اول جامدن بولدوم صفا (نسیمی، ۱۹۷۳ (: ۱۷ ,صوفی میدور اول جام مصفاسینا مشغول پنهانی ایچر شؤیله کی شیطان بیلور آنجاق (آیان، ۲۰۱۴: ۴۴۵) …گر صفا اهلیندن اولدون مشرب صافون کانی (آیان، ۲۰۱۴: ۶۹۴) صفاسیز صوفی دایم قایغولودور بو معنیدن کی بوتیمارا بنزر (آیان، ۲۰۱۴: ۲۷۳) صوفی پشمینهپوشون باتینی صافی دئگیل اول قاچان گورتارهسردیر نفسینی امارهدن (نسیمی، ۱۹۷۳: ۱۵۴) نسیمی سوفه دگشورمز قاموندان گیدوگی شالی کیم اول صوفی صفاسوزدور بو شالون قدرینی بیلمز (آیان، ۲۰۱۴: ۳۹۷) اصلینده نسیمی”نین صوفیگی ایکی فرقلی باخیش آچیسیندان تانیتیمی، اؤزللیکله ده چوخ ساییدا بیتینده اولومسوز منابئت سئرگیلئمئسی کیشیسل نیتهلیکلی دئییلدیر، اونا قدرکی گلهنکسل دوشونجهیه دایانیر. بؤیله کی، “صوفی کلمهسی اطرافیندا ایکی فرقلی یوروم و آنلاییش تئکل ائتمیشدیر. بونلاردان بیرینجیسی، تصوف یولوندا قلبینی صافلاشدیریپ آللاه’ا یاخینلاشماق و هر تورلو قیددن آزاده اولماق غیرتی ایچینده بولونان بیر شخصیته اشارت ائدرکن؛ دیگری، زاهد بحثینده ده بلیرتدیگیمیز کیمی، قاتی و سرت دیندارلیغی بنیمسهین، آنلاییشی کیت، علم و ایمانین درینلیگینه اینمهین، هر تورلو توپلومسال باسقینین ساوونوجوسو و اویقولاییجیسی اولان، ریاکار، قابا و خام صوفویو تمثیل ائتمکدهدیر. بو ایکی فرقلی آنلاییشدان دولایی، صوفی کلمهسینین قوللانیمییلا ایلگیلی زمان زمان بیر آنلام قارقاشاسی یاشانماقدادیر. دیوان شاعرینین یئرگیلریله یئردن یئره ووردوغو صوفی تیپی، ایکینجیسی اولسا گرکدیر. عکسی حالدا، ریند طبیعتلی دیوان شاعرینین، گئرچک (تصوفداکی آنلامییلا) صوفی ایله چاتیشماسی هیچ بیر شکیلده سؤز قونوسو اولاماز. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۳۵) شونو دا بلیرتمهلیییز کی نسیمی شعرینده “عارف” چوغو زامان گئنل و سویوت نیتهلیکلی بیر تیپ وئیا قاورامدیر. اویسا اونون زیددی اولاراک گؤز اؤنوندئ بولوندورولان صوفی، بعضا سوموت بیر اینسان و شاعرین چاغداشیدیر. اؤرنهیین، آشاغیداکی مطلع بیتلرله باشلایان غزللرده “ی صوفی”، “ای شاه” دییه سئسلئندیغی مهتابین ایسمی آچیقلانماسا دا شاعرین الشتیریسینین هدفینین اونون بیززات تانیدیغی تصوف ائهلیندئن بیری اولماسی کوشقو اویاندیرمییور: ای قیلان دعوی کی صوفییم فتوّتین نَدیر گر صفا اهلیندن اولدون حقّه میرآتین نَدیر (نسیمی، ۱۹۷۳(۴۶۱ : ای قیلان دعوا کی شاهام، عدل او اینصافین قانی – چون صفا اهلیندن اولدون، مشرب صافین قانی (نسیمی، ۱۹۷۳: ۳۴۳)
صوفیدن سورما کیم اول جانی بیلمئز کی جانی بیلمهین جانانی بیلمز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۲۱) نسیمییه گؤره عارف، روح عالمینده ده صوفیدن داها یوکسک بیر قونومدادیر: عارفین سورماز حسابین اول کریم لمیزل، بو جهتدن منفعلدیر صوفی پشمینهپوش (نسیمی، ۱۹۷۳: ۶۴۱) دیوان و تصوف شعریندهکی گلهنکسل صفتلری خاطیرلامانین یعنی سیرا شاعر، “عارف” کلمهسینه دهییشیک آنلاملار دا یوکلهمکدهدیر. نسیمینین “عارف” کلمهسینه یوکلدیگی معنوی نیتهلیکلر، تخلاقی دَیرلر و اوجا صفتلر، بیتدن بیته دهییشمکدهدیر. بؤیله کی شاعر، “اهل عرفان” تئریمیله بعضا یالنیز تصوفون دئغیل، حروفیلیگین تمثیلچیلرینی ده قصد ائدر حروفی لوح مفحوظین یازیلمیش آیت حقدن آنین شانیندا روشندیر بیانی اهل عرفانین (نسیمی، ۱۹۸۷: ۱۴۰) یوزون “انا فتحنا”دیر “تبارک” شانینا مُنزل بو وجهه احسن صورت دئینلر اهل عرفاندور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۵۰) محتملا بو یوزدن نسیمی، یولونو تعقیب ائدن، اونو دینلهین و اوندان نصیب آلان کیشیلری ده “عارف” اولاراق تانیملار: قولاغی ‘عارفون تا کیم نسیمینین سؤزین دینلر صدف تک اینجولر دولار دور آغزی شاه-واریندان (آیان، ۲۰۱۴: ۵۸۹) اؤنجه ده آنیمساتدیغیمیز کیمی، نسیمینین هر ایکی دیوانیندا صوفی و صوفیلیگه ایکی فرقلی باخیش آچیسییلا مناسبت ایفاده ائدیلسه ده شاعرین هم تصوف هم ده حروفیلیک قونولو شعرلرینده “عرفان” و “اهل عرفان” تعبیرلرینی یالنیز اولوملو آنلامدا قوللاندیغینی گؤروروز. شاعر، عرفانی تاکدیر ائتدیگی آشاغیداکی مصراعلاریندا بو فلسفی و فیکری آخیما باغلیلیغینی دا ایفاده ائتمیشدیر: گل ای سید نسیمی ‘عارف اول کیم جهان چون اهل عرفان منزیلیدیر (نسیمی، ۱۹۷۳: ۳۸) شاعرین آشاغیداکی بیتلرینده کندینین “اهل عرفان”نین بیله اولاشامادیغی حقیقتلره صاحیب اولدوغونون ایفادهسی، اونون حروفیلرین “رهبر”ی – شیخی اولدوغو دؤنمین ادبی دوشونسل بیر اورونو ساییلابیلیر: حدیث گوهرافشانون هدایتدور نهایتسیز اوکولی اهل عرفانون آنون شرحینده حیراندور (آیان، ۲۰۱۴: ۲۵۰) سکیز جنت یوزوندن ظاهیر اولدی مگر سن اهل عرفان رهبریسن (آیان، ۲۰۱۴: ۵۶۳)
۳ ) عارف ایله دیگر تیپلر آراسیندا قاورامسال ایلیشکی و نیتهلیکلری “عارف” مجاز تئریمینین قوللانیم بیچیملرینه باخدغیمیزدا، شاعرین دیگر تصوف تئریملری کیمی بو ایفادهیی ده ضد آنلاملی کلمهلرله چیفت قوللانمایا ائییلیملی اولدوغو گؤرولور: “عارف”-“عاشق”، “عارف”-“عالیم”، “عارف”“صوفی”، “عارف”-“زاهد”… شاعرین عارفی بیرتاکیم تیپلرله ایلیشکیلندیرهرک قوللانماسی، اصلینده دیوان و تصوف شعرینده قالیبلاشمیش اوسلوپلاردان بیریدیر. اما نسیمی، بو کیمی بیتلرده بیر یاندان گلهنکسل اوسلوبو سوردورورکن، دیگر یاندان آینی تئریملره بیرئیسل نیتهلیکلی یان آنلاملار قازاندیرمیشدیر. عارف عالیم ضدلیغی: “عارف آراپچا عرفان صاحبی آنلامیندادیر. آللاهی گئرچک یؤنویله بیلن کیشی. الیم کیمی بیلئن معناسینا گلیرسه ده اوندان فرقلیدیر. الیم، ایلمی بیر تحصیل و چالیشما سونوجو ئلده ائدر. عارف ایسه، عرفانا ایلهام و حال ایله اولاشیر. جناب حقی کشف و مشاهده یولویلا بیلن کیشی. بو باخیمدان اوممی بیر اینسانا دا عارف دئنیلیر، آنجاق عالیم دئنهمز.” (جعبهچی اوغلو، ۱۹۹۷: ۱۱۷) بو ایکی تیپین ضد قطبلارین تمثیلجیسی اولاراک قوللانیمینا تصوف ادبیاتیندا سیخیلیقلا راستلانماقدادیر. نسیمی’نین سلفلریندن اولان “ابن عربییه گؤره، معرفت عارفین، علم عالیمین حالیدیر”. (چئلیک، ۲۰۱۴: ۳۰) نسیمی ده بو ایکی زومرهیی قیاسلارکن عارفی گئرچک بیلگینین (معرفتین) صاحبی اولاراق گؤرور: ‘عارف ایچورن جورعهیی ی خسرو خوبان عالیم۲ دیلینه دوشدی وو صاحبنظر اولدی (آیان، ۲۰۱۴: ۷۲۷) بو کیمی ضدلیک و قیاسلامالار، گلهنکسل تصوفی دوشونجهنین نسیمی شعرینه یانسیماسی کیمی دَیرلندیریلهبیلیر. بؤیله کی، “متصوفلره گؤره، عابد عالیمدن، عارف عابددن اؤندئ گلیر. عامل اولمایان عالیملره، بونلار نه قدر انگین و دئرین بیلگیلره صاحیب اولورلارسا اولسونلار، اعتبار ائدیلمز”. (اولوداغ، ۱۹۹۶: ۴۱) عارف-زاهد ضدلیغی بیلیندیغی اوزهره زُهد و تقوالارییلا تانینان ایلک متصوفلر زاهد آدییلا آنیلمیشلاردیر. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۳۲) اورتاچاغ دیوان و تصوف ادبیاتیندا صوفی ایله آشانلاملی کلمه کیمی قوللانیلان زاهدین نفسانی متینده: “عالم”. اما ح. آراسلی تعریفینده ایفادهنین “عالیم” کیمی وئریلدیغی و بیتین قونوسونا شو واریانتین داها اویگون گلدیگیندن حرکتله کلمهیی دهییشدیردیک.
ایستکلرینی یئندیغی، تکجه آخرت ایچین یاشادیغی دفعهلرجه وورقولانمیشدیر. اما زامان گئچدیکجه او تماما اولومسوز بیر تیپه دؤنوشموشدور. “زاهد تیپی، سادهجه تورک ادبیاتینین دئییل، باشتا ایران ادبیاتی اولماق اوزهره بوتون اسلامی ادبیاتلارین اورتاق موتیولریندندیر. اسلامی ادبیاتلارین همن هامیسیندا، اؤزونو رند، عارف و عاشق آدددن شاعرین هر فرصتده هام صوفی، قابا صوفی اولاراق گؤردوغو زایده چاتدیغی گؤرولور”. (سوجو، ۲۰۰۷: ۲۴۷) اصلینده “صوفی و یا زاهد دینی قوراللارا سیخی سیخییا باغلی گؤرونمکله بیرلیکده، شرعی حُکملرین اؤزونه اینهمهییب شکله تاخیلیب قالمیش و گئرچک عشقدن نصیبینی آلامامیش بیر تیپی سیمگهلر”. (شاهین، ۲۰۱۱: ۱۶۳) نسیمی شعرینده ده زاهد سالت بو یوزدن – عشقدن محروم اولدوغوندان دولایی و تقلیدچی کیشیلیگه گؤره الشتیریلره هدف اولور: زاهدا انکارا دوشمه اولالیم اقرار عشق چون عزازیل منکر اولدو اگری یولا ساپدی (نسیمی، ۱۹۷۳: ۱۰۷) زاهدین مطلوبی جنت عاشقون مقصودی دوست رأیی آنین حق میدور یا عاشقین راهی گؤرون (آیان، ۲۰۱۴: ۴۵۷) زاهدی نسیمینین الشتیریلرینین هدفی حالینا گتیرن دیگر بیر خصوص دونیا گوزللیکلرینی انکار ائتمهسیدیر. اویسا شاعیره گؤره بو دونیا، حُسنِ مطلقین گوزللیکلریله دولودور و زاهدین شو گوزللیکلرین ایلاهی کؤکنینی بیلمهمهسی، خلوتده چکیلهرک اوندان یوز دؤندورمهسی، اونو تنقیده قونو ائدئر. نسیمی دئر: هوبلارین عشقیندن ی زاهد منی من ائیلمه چون مانا عشقه ائیلهدی قسمت گونونده حق نصیب (آیان، ۲۰۱۴: ۱۹۸) ` منی منع ائتمه ای زاهد گوونمه ذکر صوفی کی سن مغروریسن ذکره منعم مشتاق دیداره (نسیمی، ۱۹۷۳: ۴۴) زاهد اگر عاشقه منکر اولور اول بیلور حق بیزه اولدی اییان قالمادی انکاروموز (آیان، ۲۰۱۴: ۴۱۵) روضه رضوانا دعوت قیلما ای زاهد منی چون من اول درگاهدان صحنه گلستان بولمیشام (آیان، ۲۰۱۴: ۴۹۷) گؤرولدوغو اوزهره، “شاعر، عاشق، ریند، عارف وب. کیملیکلری کندی آنلاشما گروبو اولاراق قورقولارکن، رقیب/زاهد، قال اهلی وب. کیملیکلری اؤتهکیلشدیریر”. (آککوش، ۲۰۱۹: ۲۸۱) اؤنجه ده بلیرتدیگیمیز کیمی، نسیمی شعرینده چوخ زمان زاهدله اؤزدشلهشن صوفیه ایکی فرقلی یاخلاشیم دقتی چکمکدهدیر. اویسا زاهدله ایلگیلی بونو سؤیلهمک اولاناقسیزدیر. شاعرین گرک تورکجه گرک فارسچا دیوانیندا زاهد تیپی هر زامان ائلشتیری هدفی و آلای قونوسودور. بو آجیدان نسیمینین زاهد تیپینی تانیملاماسی اورتا چاغ دیوان و تصوف شعریله اورتاق یؤنلره صاحیبدیر و گلهنکسل نیتهلیکلیدیر. تانینمیش بیلیم آدامی اسکندر پالا، دیوان شعرینده اؤزل یئری اولان زاهدلئ ایلگیلی گؤروشلئری شو بیچیمده اؤزتلهمکدهدیر: “قابا صوفی، آللاهین امرلرینی یئرینه گئتیرمئکلئ بیرلیکتئ، شوبههلی شئیلردن ده قاچینان کیشی. بونلار دینی rونولاردا آنلاییشی قیت، هر ایشین آنجاق دیش قابوغوندا قالابیلن، درینلره اینمهسینی بئجرهمهین، علم و ایمانی آنجاق دیش گؤرونوشویله آنلایان، بونو دا اصرارلا باشقالارینا آنلاتان و دورمادان اؤیودلر وئرهرک توپلومو اصلاح ائتدیگینی ظن ائدن کیشیلر اولاراق ائلئ آلینیر. داراجیق دونیا گؤروشو ایچینه سیخیشیب قالمیشلاردیر. دار قالیبلی بیلگیلره باغلیدیرلار، حیاتین آجمیسیدیرلر. بو باخیمدان چوغو زمان گولونچ دوروملارا دوشئرلئر. ایمان خصوصوندا هیچبیر زامان حقیقته اولاشامامیشلاردیر و صمیمیتلری یوخدور. شاعیرلر دایما زاهدین قارشیسیندا و عاشقین یانیندادیرلار. زاهدده اولان عاشقدا یوخدور. بو باخیمدان گئچیمسیزدیرلر. زاهد، عشقی انکار ائتدیگی ایچین بو دوروما دوشموشدور. تک عمللری جنته قاووشماقدیر. گوزللیکلری گؤرهمزلر. باشقالارینی سیخار، اضطراب وئریرلر. بو باخیمدان آلایا آلینیرلار. ریاکاردیرلار. اللریندن و دیللریندن تسبیح اکسیک اولماز.” (پالا، ۲۰۰۰: ۴۲۱) بیلیندیغی اوزهره، تصوف ادبیاتیندا گئنللیکله زاهد ایله عاشق ویا رند، بیربیرینه ضد ایکی انسان تیپی اولاراق قیاسلانمیشدیر. نسیمی، شو گلهنکسل دوشونجهدن یولا چیخاراق زاهدی کاراکتریزه ائدرکن اونو عاشقلا مقایسه ائتدیگی کیمی عارفله ده قیاسلار: سرّ سهگاهوم ای گؤنول زاهده سورما کیم آنی عارف ربهم بیلور کیم بو شراب ایچیندهدور (آیان، ۲۰۱۴: ۳۵۹) نسیمی، گلهنکسل سؤز و قاوراملارا یئنی رنکلر قاتابیلن بیر شاعردیر. “عارف” قاورامینا دا فرقلی و یان آنلاملار قازاندیرا بیلمیشتیر. چوخ زامان شاعر، “عارف” دئرکن هانکی گروبو ویا زومرهیی قصد ائتدیگینی بو قاوراما یاخین آنلاملی تئریملرین قوللانیمی ویا قارشیت کلمهلرین یاردیمییلا آچیقلار. نسیمینین عشق، گوزللیک و اولقونلوقلا باغداشدیردیغی عارفه قارشی قطبدا یئر آلان زاهد، آینی زاماندا صوفی و عابددیر. یانی زاهد، بو قوروپلارین گئنل بیر آدیدیر. بورادا اؤنملی بیر خصوصون دا آلتینی چیزملیییز کی، نسیمینین بو تیپلری خاطیرلاتماداکی آماجی، عارف و عاشق ایچین بیر آرخا پلان اولوشدورماق، شاعیره گؤره صمیمیتسیز و ایکییوزلو کیشیلیکلرینی و بصیرتسیز یاپیلارینی گؤز اؤنونه سرمکله عارفین مکمل بیر انسان اولدوغونو اورتایا چیخارماقدیر.
۴ ) سونوج
نسیمینین آیری آیری بیتلرینی حروفیلیک گؤروشلری و گلهنکسل عرفانی دوشونجهلری ایفاده باخیمیندان مقایسه ائتدیگیمیزده تصوفی دوشونجهلرین داها اؤن پلاندا اولدوغو کانیسینا واردیک. شاعرین ایلک باخیشدا یئنی و بیرئیسل کیمی گؤرونن بازی دَیرلندیرمهلری بیله اعرفاندان ائتکیلنمهنین سونوجودور. شونون دا آلتینی اؤزللیکله چیزمهمیز گرکیر کی، نسیمینین فارسچا دیوانینداکی شعرلرین چوغو و تورکجه دیوانیندا یئر آلان تویوکلار اصلینده حروفیلیک گؤروشلرینین، تورکجه غزللری ده چوغونلوکلا تصوفی گؤروشلرین آنلاتیم و آچیقلامالاری نیتهلیکلیدیر. شاعرین عرفانی دوشونجهسینده اؤزل یئری اولان “عارف” تئریمی نسیمییه قدر تاریخی سِیر ایچهریسینده بیرتاکیم آنلام دهییشیکلیکلرینه اوغرامیش، سئمانتیک ماناسی بعضا دارالمیش، بعضا ده گئنیشلنمیشدیر. نسیمی د، بو تئریم و قاورامی قوللانیرکئن گلهنکسئل باکیش آچیسینین یعنی سیرا کیشیسل مناسبتینی ده دیله گتیرمیش، دَییشیک چاغیریشیملار یاپماقلا پوئتیک خیال گوجونو سرگیلهیه بیلمیشدیر سونوجدا شونو دا بلیرتمهلیییز کی، نسیمی، “معرفت اهلی”، “اهل عرفان” و یا “عارف” اولاراق وصفلندیردیگی حق یولونون یولجولارینین نیتهلیک و روحی دوروملارینی تکجه تئوریک آچیدان بیلمهمیش، اؤزوسی ده آینی اؤزللیکلرین داشیییجیسی اولموشدور. بو خصوص، هم کندیسینین شعرلرینده، هم ده سئونلرینین اثرلرینده ایفادهسینی بولموشتور.


c: text/html

text:
آذربایجان-دا "کووید-19"دان اؤلوم و یولوخما سایی (26 آوریل)
آذربایجان-دا "کووید-19"لا باغلی سون وضعیت.
آذربایجان-دا کوروناویروس (کووید-19) انفکسیونونا 806 یئنی یولوخما فاکتی قئیده آلینیب، 1224 نفر معالیجه اولوناراق ساغالیب.
ناظیرلر کابینهسی یانیندا اوپراتیو قرارگاهدان وئریلن معلوماتا گؤره، آنالیز نمونهلری مثبت چیخان 31 نفر وفات ائدیب.
ایندییهدک اؤلکهده عمومیلیکده 313 مین 812 نفرین کوروناویروس انفکسیونونا یولوخماسی فاکتی معین ائدیلیب، اونلاردان 280 مین 403 نفر معالیجه اولوناراق ساغالیب، 4 مین 402 نفر وفات ائدیب. آکتیو خسته سایی 29 مین 007 نفردیر.
آذربایجان-دا بو گون 365 نفره ایسه واکسن وورولوب.
ناظیرلر کابینهسی یانیندا اوپراتیو قرارگاهین معلوماتینا گؤره، گون عرضینده بیرینجی مرحله اوزره واکسیناسیون اولونانلارین سایی 362، ایکینجی مرحلهده ایسه بو رقم 3 نفر تشکیل ائدیب.
آذربایجان-دا بو گونه قدر وورولان واکسنلرین عمومی سایی 1 میلیون 423 مین 660 ، بیرینجی مرحله اوزره آشی اولونانلارین عمومی سایی 939 مین 460، ایکینجی مرحله اوزره واکسیناسیون ائدیلنلرین سایی 484 مین 200 نفر تشکیل ائدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
ائرمنیستان سلاحلیلاری آذربایجانین کلبجر و توووز رایونلارینی آتشه توتوب
قازاقیستان: گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتو ساواشا قاتیلمایاجاق
"روسیا-اوکراینا اختیلاف بؤلگهسینده کوللکتیو گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتونون ایشتیراکی مسئلهسی گوندمده دئییل"
دونیا کؤچری اویونلاری باشا چاتدی
قاپانیش مراسیمینده دانیشان گنجلر و ایدمان باخانی محمد محرم قصاباوغلو، اویونلارین تۆرک دونیاسی آراسیندا ایلیشکیلری گوجلندیردیگینه دقت چکدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
چین، بیر رابطه اویدوسو داها اوزایا گؤندردی
پلانلانان اوربیته یئرلشدیگی بیلدیریلن اویدونون، یوکسک کیفیتلی سس، بیلگی، رادیو و تلویزیون سیگنالی گؤندرمه خیدمتلرینی تامین ائدجک
چین، رابطه اویدوسو "جونگشینگ-۱ای"نی اوزایا گؤندردی.
شینهوا آژانسینین خبرینه گؤره اویدو، "لانگ مارچ-۷آ" راکتی ایله اؤلکهنین گونئییندهکی هاینان آداسینداکی وینچانگ اویدو مرکزیندن آتیلدی.
پلانلانان اوربیته یئرلشدیگی بیلدیریلن اویدونون، یوکسک کیفیتلی سس، بیلگی، رادیو و تلویزیون سیگنالی گؤندرمه خیدمتلرینی تامین ائدجک.
بو، لانگ مارچ راکتلری ایله حیاتا گئچیریلهن ۴۳۷.جی اوغورلو آتیش اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
چین آیا، سیچرایان بیر کشف آراجی گؤندرهجک
گونش انرژیسی ایله ایشلهیهبیلهن آراجین، کراترلرین گونش گؤرن یاماجلاریندا اؤزونو شارژ ائتدیکدن سونرا قارانلیق بؤلگهلره دالاراق تورپاق آراشدیرمالاری ائدهجک
چین، بیر رابطه اویدوسو داها اوزایا گؤندردی
پلانلانان اوربیته یئرلشدیگی بیلدیریلن اویدونون، یوکسک کیفیتلی سس، بیلگی، رادیو و تلویزیون سیگنالی گؤندرمه خیدمتلرینی تامین ائدجک
تورک ساوونما صنایعی شیرکتلری مسپو سرگیسینه قاتیلاجاق
مسپویا ۲۰۱۳.جو ایلده "لیدئر اؤلکه" اولاراق قاتیلان تورکیه سرگیده ایکینجی دفعه بو ایستاتوسلا یئر آلاجاق


text:
سناتو تاریخی بیر آددیم آتدی
سناتوداکی دموکراتلار، راضیلاشمانین رد ایچهرن پروژهنین یئکون سس وئرمهده تقدیم ائدیلمهسینی مانع تؤرتدی
"سناتو تاریخی بیر آددیم آتدی"
ایران ایله 5 + 1 اؤلکهلری آراسیندا الده ائدیلن نوکلئر راضیلاشمانین آمریکا بیرلشیک دولتلری کونگرهسینده رد احتیمالی اورتادان قالخدی.
سناتوداکی دموکراتلار، راضیلاشمانین رد ایچهرن پروژهنین یئکون سس وئرمهده تقدیم ائدیلمهسینی مانع تؤرتدی.
کونگرهنین سناتو قانادیندا راضیلاشمانین رد نظرده توتان پروژه اوزرینده سون سس وئرمهیه آلینماسی اوچون 60 سناتورو دستگی لازیم اولان سس وئرمهده، 58 سناتور لهینه، 42 سناتور ایسه علیهینه رای وئردی.
سناتوداکی سس وئرمهنین آردیندان یازیلی آچیقلاما وئرن پرزیدنت باراک اوباما ایسه نتیجهسینده تاریخی بیر آددیم اولاراق آدلاندیردی.
اوباما، ایرانین نوکلئر سلاح الده ائتمهسینی اؤنلهیهجک گئنیش، اوزون مدتلی موقاویلهنی حیاتا کئچیرمک اوچون اولوسلار آراسی اورتاقلارییلا ایشینه ایمکان تانیدیغینی ایفاده ائتدی.
"بو نتیجه، دیپلوماسی اوچون، آمریکا میللی گوونلیگی اوچون، دونیانین گوونلیگی و امنیتی اوچون بیر ظفردیر" قیمتلندیرمهسی ائدن اوباما اوچون اصلینده نتیجه چوخ دا تعجبلو دئییل. چونکی، اوباما اوچون 34 سناتورو دستگینی ضمانته آلماسی کیفایت راضیلاشماغا دستک وئرن سناتورلار سایسی 40-ی کئچمیش .
بئلهجه، آنلاشلاشماغا قارشی چیخا بیلهجک هر هانسی بیر پروژهنین کونگرهدن 3-ده 2 اکثریتله کئچمهسینین قارشیسی باغلاناراق، اوبامانین وتو حاقینی قوروماسی گارانتیلنمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
آوروپا بیرلیگیندن ایرانا چاغری
"ایرانین اعتراضلاری زوراکیلیقلا یاسدیرماغی عاجیل اولاراق دوردورماسینی و اینترنت ایله سربست بیلگی آخیشینی تامین ائتمهسینی گؤزلهییریک"
ترور سالدیریسیندا ۱۱ اکینچی اؤلدو
ترور هؤرگوتو باتی آفریقا ولایتینین تشکیل ائتدیگی سالدیریدا ۱۱ اکینچی حیاتینی ایتیردی
"ایکی نسیلدن سونرا ایلک دفعه اتم سلاحی قوللانما احتیمالی وار"
قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو: اتم گوجونه صاحیب اولانلارین آرتان رقابتی و سؤیلملریندن قایغیلیییق


text:
دیوید سوازو
دیوید سوازو (اینگیلیسجه: David Suazo) (دوْغوم:۵ نوامبر ۱۹۷۹ (۴۲ یاش) San Pedro Sula) بیر فوتبالیست. هندوراس میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده دیوید سوازو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰۰۳ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- کالیاری کولوبونون اویونچولاری
- اینتر میلان کولوبونون اویونچولاری
- بنفیکا کولوبونون اویونچولاری
- جنوا کولوبونون اویونچولاری
- کاتانیا کولوبونون اویونچولاری


text:
`قاسیم جومرت توکایئو` نتیجهلر
خبرلر [14]
- قازاخیستان پرزیدنتی قاسیم جؤمرت توکایئو آذربایجان-دا سفردهدیر
- قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو، خامنهای ایله گؤروشدو
- قازاقیستان جمهورباشقانی توکایئو آنکارادا
- توکایئو: حادثهلر اؤلکهنین وضعیتینی کؤکدن دییشدیردی
- توکایئو: اولایلار، اجتماعی عدالتسیزلیکدن قایناقلاندی
- پوتین ایله توکایئو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- توکایئو: باریش گوجو قازاقیستانی ترک ائتمهیه باشلایاجاق
- توکایئو: تروریستلری اؤلدورمک اوچون آتیش ائتمه امری وئردیم
- توکایئو: آنایاسال نظام بؤیوک اؤلچوده یئنیدن تاسیس ائدیلدی
- اردوغان، توکایئو ایله دانیشدی
- توکایئو: سرت مداخیله ائتمهیه نیتلییهم
- توکایئو آند ایچدی
- توکایئو آند ایچدی
- تورکیه، بنگلادشلی میر قاسیم علینین اعدامینا اعتراض گؤستردی


text:
اتوبان
اتوبان
محمود مهدوی
سیجیللیلریمیزه باخیب گؤزلرینی گؤزوموزه زیللهدیللر. هَرهیه بارماق باسدیریب تابوتونو وئریب گئتدیلر. اوره¬ییمدن سوووشدو هامیدان گیزلین تابوتومو آپاریم وئریم سئودیییم قیزا. فیکیرلشدیم: آغام تابوتون بیرینین اَسکیلمهیینی بیلسه قان سالار. دؤرد قارداش حیَطه دوزدویوموز تابوتلارین باش طرفینده دایانیب، اَلی اَلیمیزین اوستونه قویوب باشیمیزی آشاغا سالدیق. آغام زورنا چالدی. زورنانی بیزه، تابوتلارا توتدو. آغلاماغا نیققاندیق، آنجاق آغلایا بیلمهدیک. آغام زورناسینی قولتوغونا ووروب، ائیوانداکی سیماور چاینیکدن اؤزونه چای تؤکدو. چایینی تؤکجهیین ایچیب، آغزینی اَلیله یئلپیلهدی. بیز فینجانداکی چایینی باشیمیزا چکدیک. آغزیمیزی یئلپیلهییب، آغلادیق. آغزیمیزداکی قندی توپوردوک یئره. آغام تابوتون بیرینه چیرتماق ووروب، تاققیلتی سسینی ائشیتجهیین دئدی: عجب نه قوری آغاجی وار. جان وئرر کابابا.
اونون سؤزو آغزیندا قالمیشدیکی، بیز تابوتون بیرینی آیاغیمیزین آلتیندا سیندیریب، تؤکدوک مانقالین ایچینه. آلیشدیرماغا بیر زادیمیز یوخ ایدی. هامی بیرـ بیرینه باخدی. آغام جیبیندن سیجیلیسینی چیخاردیب، بیر صفحهسینی جیردی. بویلانیب باخاندا گؤردوم ائولیلیک صفحهسیدیر. صفحهنی کیبریتله اودلادی. اود توتان کاغیذی آتدی مانقالین ایچینه. کیبریت چؤپونو ده وئردی منه. من چؤپو پیلهییب آتدیم آیاغیمین آلتینا. آغاجین بیر تیکهسی آزاراق آلیشجایین سئویندیک. آغام اَییلیب اودون بؤیروندن پیلهدی. ماشایلا کؤزرمیش آغاجلاری او یان ـ بو یان ائلهدی. بیری سَییزیدن بئش دنه یئر آلما گؤتوروب، بیچاقلا ایکی بؤلدو. بیری یئرآلمالارا دوز سپدی. بیر آیریسی یئرآلمالاری یاواشجاسینا کؤزون ایچینه آتدی. نمکیم یئلپیلهدی. آغام فیشدیراق وئرهـ وئره دئدی: بئله دولتدن کیم اینجیر؟ کاباب آغاجین دا گتیریب قاپی ـ قاپی وئریرلر.
آغام مانقالین قیراغیندا اوتوروب زورنا چالدی. یئرآلما چیرتـ چیرت ائلهدی. بیری ماشایلا پارا یئرآلمانی گؤتوروب، پیلهیهـ پیلهیه دیشینه چکدی. آغام دئدی: اوت ایتیدی پیشیب.
هره ماشانین آراسینداکی یئرآلمایا چیمیدیک ووروب آغزینا قویدو. بیری تامسینیب دئدی: لاپ دؤیمه کابابین دادین وئریر.
من یئرآلمانی آغزیمدا توولاییب دئدیم: یوخ ائی بؤیرح کابابینا اوخشئییر.
اورتانجیلیمیز دئدی: آغزوزون دادین بیلمیرسوز دای. من کی، ائله بیلیرم قره جییر یئییم.
لاپ خیردامیز اوتاناـ اوتانا دئدی: باغارساق اولسا نئجه؟!
بیری ائودن دوْنموش اَتی گتیریب اودون اوستونه توتدو. اَته ایستی دَیدیکجهیین یوموشالیب، سویو اودا دامدی. آغام اَتی اَلینده توتانا گؤزونو آغارتدی. نمکیم تئز سیماوردان داغسو آلیب گتیردی. اَتی قویدوق داغسویون ایچینه. بیشمیش یئرآلمالارین قابیغینی سویوب، دوز سپیب یئدیک. بیری اودون بؤیرونه چاینیکی قویوب دئدی: قَهینهسین چای قویاخ.
جیبیمدن بیچاغی چیخاردیب وئردیم آغاما. هامینین گؤزو بَرلدی. دئدیم: تابوتومون اوستونه بیر زاد یاز!
آغام گولومسهییب، باشیما دولاناـ دولانا ساغلیغیما زورنا چالدی. زورنانی منه وئریب، تابوتون بؤیرونده اَیلشدی. بیچاغی آغاجین اوستونه قویجایین سوروشدو: آدون ندی؟
رنگیم قاچیب قالدیم آوارا. داها اؤز آدیمی بیلمیردیم. چوخدان ایدی تابوت گتیرنلر آدیمیزی دال با دال دَییشدیتدیریردیلر. هر هفته اونلاردان بیری سیجللیمیزه باخاندا دئییردی: بو دا اولدی آد؟
بیز اونلارا دئییردیک: سیز بویرون نه آددان خوشوز گلیر یاریم ساعاتا دَییشدیریخ.
اونلار تکجه قاش قاباقلارینی ساللاییب، سیجیللی ده اوخونولماز بیر آد یازیب وئردیلر بیزه. بیز هر نه قدر سیجیللینی او تای بو تایا دؤندردیکسه ده اوخویا بیلمهدیک. بیر دفه سئودیییم قیزلا گؤروشنده او دئدی: آغامین یادینا گلنن آغاسینین آدی یوخ ایمیش. ایندی سن آدی نئنئیسن؟
آغامدان سوروشدوم: سن دییه بیلسون آغوون آدی ندی من…
ایستهدیم دئیم آدیمی دَییشدیتدیرم آنجاق گؤردوم دفتردن تابوت گتیرنلر قاباقجادان بو ایشی گؤروبلر. آغام بوینونون دالینی قاشییب دئدی: نه ربطی وار؟
دئدیم: اصلن آغوون آدین تابوتومون اوستونه یاز.
بیرینین جینقیری چیخمادی. آغام منه باخدی، من داغسوداکی آچیلان اَته. بیری اَتی میله تاخدی. آیریسی اودو یئلپیلهدی. آغام بیچاغی آتدی تابوتون اوستونه. جیبیندن سیجیللیسینی چیخاردیب اوستومه آتیب دئدی: گه بو میراثا قالمیشدان آدووو تاپ.
سئوینهـ سئوینه سیجیللینی آلدیم. اوردا هئچ کیمین آدی یوخ ایدی. بیردن یادیما توشدو آغام بیر صفحهسینی جیرمیشدی. دئدیم: اودو آلیشدیراندا آدداریمیز اولان صفحهنی یاندیریبسان.
او یئریندن سیچراییب باشیما چیغیردی: ایندی تابوتون اوستونده آدون اولماسا اؤله بیلمیهجخسن؟
هئچ زاد دئمهدیم. او کابابلارا باخیب یئنه قیشقیردی: نییه بیلاری قویدوز یانا؟
هرهمیزه بیر میل کاباب وئردی. میلدن اَت چکیب قویدوق آغزیمیزا. یوموشاق اَتیدی. بیری هامییا بیر به بیر بیچاق پایلادی. بیر آیریسی یئر آلما تایینی تؤکدو مانقالین قیراغینا. یئرآلمالاری ایکی بؤلوب دوزدوک اودون اوستونه. دؤرد قارداشلیغا شهرین ملّی پارکیندا یئرآلما کابابی ساتیردیق. آغام دا شهرین گیرهجهیینده بالیق کابابی ساتیردی. همیشه ائویمیزده تای ـ تای یئرآلما اولاردی. بیری یئکه آغاجلاری تیکهـ تیکه ائلهییب ییغدی اَلیمیزین آلتینا. آغام دیشینی قورتدالایاـ قورتدالایا دئدی: سیندیرون، سیندیرون، هفتهنین آخیریندا گلیب تابوتلاری ایستهسهلر نئلیهجخسوز؟
هامیمیز اودون اوستوندهکی یئرآلمالارا باخدیق. او حیرصلنیب یئنه سوروشدو: بیز بو ائوده بئش نفروخ، آنجاق دؤرد تابوتوموز وار!
بیری فینجانلارا داغسو تؤکدو. هامی داغسونو پیلهیهـ پیلهیه ایچدی، فیکیرلشدی. سوروشسایدیلار بئشینیجی تابوت نئجه اولوب قالاجایدیق آوارا. آغام فینجانداکی داغسونو پؤشتهیهـ پؤشتهیه ایچدی، بیر یئره دونوخدو. یئرآلما بَللهسی بوغازیمیزدان آشمادی. اونلاین دفترینه همیشه یئرآلما کابابینی آپاریب وئریردیک. اونلار آرتیق آرتیغینادا پولوموزو وئریردیلر. آنجاق تابوت مسئلهسینه گلنده هئچ کیمله شوخلوقلاری یوخ ایدی. دئییردیلر اونلاردان بیری قارداشینی اؤلدورموشدو. بئلهکی، قارداشی گئجهلر گلیب دفترین حیَطیندن تابوت اوغورلاییب، آپاریب شهرین یوخاری باشیندا باهاـ باها ساتیرمیش.
همیشه دفتردن گلنلر حیَطده اؤلونون صیفتینی، سیجیللیسیندهکی عکسیله توتوشدوردلار. یئنی تابوت وئریردیلر. اؤلونو تابوتا قویوب، چییینلرینه گؤتوروردولر. طبیل شیپورلا دا اوردان گئدیردیلر.
آغام اؤله بیلمهدییندن داها کوچه باجادا باشینی اوجا توتا بیلمیردی. گئجهلر سحرهجن ائیواندا اَیلشیب سیگار چکیردی. صاباح بیزه تزه سنگک آلیب، چای دملهییردی. صبحانه یئییب، کوچه قاپیسیندا آغامدان گیزلین سیگار چکیردیک. یای گونلری ایدی. هاوالار گئجه سرین اولوردو. بیز تابوتدا یاتیردیق. آغام سحرهجن حیَطی دولانیب سیگاری، سیگارا توتوردو. گئجه یاریسی گؤیلو ایستهین اویانیب، یئرینی وئریردی آغاما. او تابوتدا اوزانجایین خورت دوشوردو. صاباحیسی دفتردن گلنلر، اؤلوسو اولان ائوه، آدام باشی بیر تابوت وئریردیلر. هره گرک اؤز تابوتونو آلیب لیستده بارماق باسایدی. او گونلر ایدی کی، آغام قاپیدا وانتدن دوشوب بیزی چاغیردی. راننده وانتین دال قاپیسینی آچدی. گؤردوک اورادا قبر داشی وار. داشین اوستونده ایکی اوچ دنه ضربدر چکیلمیشدی. کؤمکلهشیب داشی حیَطه گتیردیک. آغام قبر داشینی تابوتلارین قیراغینا قویوب گئجهلر اوستونده اوزاندی. آنجاق یئنه یاتا بیلمهدی. دوروب چای دملهدی. بیزی ده اویادیب، تابوتون ایچینده اوتوردوب، چای وئردی. قونشولار صبح تئزدن اؤلنلرینی تابوتا قویوب، تابوتو دا قویوردولار قاپییا. قاپیدا بیر چاراپایا اوستونده ده بیر بولوت خورما قویوردولار. قاپینین او تاییندا دا آغام اوتوروب زورنا چالیردی. کوچهیه زورنا سسی یاییلیردی. تابوت پایلایانلار دولو تابوتو آپاریب یئرینه بوش تابوت وئریردیلر. قونشولار تلهسیردی اؤلمهیه. آغام اؤلمهمهییندن داریخیردی. آغاملا هر گئجه گئدیب قبر داشی گتیریب، کوچهده سو لولهسینه گؤره قازیلان یئرلره دوزدوک. تکجه قبر داشلارینین اوستویله گئدیب گلدیک. قبر داشلارینین بیر باشی بیزیم قاپییا چاتیب او بیری باشیدا قبرستانلیغا یئتیشیردی. آغام هر گون او یولو گئدیب گلیردی. ایستهییردی اؤلسهده او یولدا اؤلسون. ائله او گوندن قانونلار دَییشیلدی. دفترین ایشچیلری گلیب، تابوت لیستینین اوزویله قاپیلارین قاباغیندا قبر قازیب، گئتدیلر. گئدهـ گئده ده دئدیلر: بیز سیزون فیکریندیوخ. بوننان سورا تشریفاتنان تابیتی آپارما مراسیمینه یالاننان پول خشدنمیهجخ.
آروادلار قبرین اطرافینی سوپوروب سولادیلار. اوردا یئکه سمیاور قویدولار. کیشیلرین بعضیسی قبرین ایچینده اوتوروب، بعضیلری ده آیاقلارینی قبره ساللادیلار. قلیان چکیب چای ایچدیلر. کوچهیه تنبکی اییسی دولدو. کوچهنین شولوغلوغوندا ائودن اَکیلدیم. گئتدیم سئودیییم قیز گیلین قاپیسینا. اورادا بیر آز دایاندیم. او، قاپیلاریندا اوتوران آروادلارین ایچدیکلری چایینین بوش استکانینی سینییه قویوردو. اونلارا یاخینلاشجایین آروادلار اوست باشلارینی چیرپیب گئتدیلر. سینیده ایکی استکان چای واریدی. دئدیم: گؤیدن ایکی فینجان چای گلدی بیری منیم بیری سنین.
سونرا اوتاندیغیمدان یئره باخدیم. باشماغیم ایشیلداییردی. اونو زورنا سسیله واکسلامیشدیم. سئودیییم قیز چای اَلینده گئدیب قبرده اوزاندی. من ده سئوینهـ سئوینه اونونلا یاپیشیقلی قبره تپیلیب اوزاندیم. او دیرسهیی اوسته قالخیب منه چای وئردی. من ده اونا یئرآلما کابابی وئردیم. او دئدی: یامان آج ایدیم!
دئدیم: آل بینی دا.
او اَلینی قبردن قالخیزیب منه طرف توتدو. اووجونا دوز تؤکدوم. چایینی ایچدیم. ایلمانقی ایدی. آغاما ایلمانقی چای وئرسیدون تؤکردی باشووا. سونرا دا دئیردی: گرک چاینیکدن چایی تؤحجهیین چکهسن باشووا.
قیز مندن سوروشدو: نئچه تابوتوز وار؟
دئدیم: دؤرت دنه.
دئدی: آخی ائشیتمیشم سیز بئش نفرسوز.
دیلیمی دیشلهییب دئدیم: شوخلوق ائلهدیم ائی!
دئدی: به سنون آغون هاچان اؤلهجغ؟
سوروشدوم: نئجه. بیرینه نه دخلی وار؟
دئدی: آخی آغام دئییر سنون آغون اؤلمهسه مومکوندی بیزیم تابوت سهمیهمیزی کسهلر.
دئدیم: جهنّمه گؤرا.
آغلادی. نلبکینی قویدوم قبرین ایچینه. نلبکینین ایچینه ده بیر یئرآلما کابابی قویدوم. سسسیزجه اوردان قاچدیم. قاپیمیزداکی قبرده اوزانیب سیگار چکدیم، دئییندیم: «کیمه نه! آغام اؤلمور.» ائله او آندا آغام حیَطدن چیخدی قاپییا. سیگاری باشماغیمینین آلتینا باسیب سؤندوردوم. آغام قبرلرین اطرافیندا اَکدییی گوللره سو وئردی. منه گؤزو ساتاشجایین چیغیردی: گون اورتادی آخی به هاچان دوراجاغسان بالا؟
قارداشلاریم حیَطدن گلیب اونا یالواردیلار: اجازه وئر بئبئله بوش تابوتون بیرینده اوزانیب سنون یئرووه اؤلغ.
آغام دئدی: اوندا قاپی قونشو نه دییَر؟ اَیَر منیم عورضهم یوخدوسا اؤلم قوی دیری قالیم.
قبردن چؤله چیخدیم. نئچه گون ایدی آغام بالیق ساتماغا گئدنده بیریمیزی اؤزویله آپاریردی. اونونلا گئدن قارداش اؤزویله تابوت گزدیریردی. آغام دئییردی: کیم نه بیلیر بلکه بیردن اؤلدوم!
هر گون بیرینین نوبهسیایدی. بیر گون قارداشلاریمین بیری تابوتو سوروتلهیهـ سوروتلهیه حیشطه گیردی. سونرا تابوتون ایچیندن قیزارمیش بالیق چیخارتدی. بیز هئچ نه سوروشمادیق، آنجاق او دئدی: آغام زورنا چالاـ چالا شهرین اوستوندهکی تپهدن اؤزون آتدی آشاغی.
سونرا تابوتون ایچینده چؤمبهلتمه اَیلشیب دئدی: «آغام اؤزونو آتمامیشدان قاباق منه دئدی من چالییام سن اوینا.» دئدیم: «اویناماغ بیلمییم.» آغام زورنا چالیب اوینادی. او حالدا دا اؤزونو اتوبانا آتدی. اَیلیب باخدیم اتوبان سایخین ایدی.
سیگار آلیشدیردیق. تپهنین لاپ آشاغیسی اتوبان ایدی. او اتوبانی دوزلدنده بیز ده اورادا ایشلهدیک. شهرین یاخینلیغینداکی نئچه هکتار یئرآلما زَمیسی اتوبان طرحینه توشموشدو. هر ندن قاباق بولدوزئرلر اورالاری هامارلادیلار. زَمیلری اؤلچوب، اَللی قدمدن بیر تاختا میخی چالدیق. هر میخین اوستونده اولچدوغوموز متراژی یازمیشدیق. هله یئردن یئر آلما چیخیردی. ناهارا چیخاندا اورالاردان یئرآلما چیخاردیب کاباب ائلهدیک.
سیگار داماغیمیزدا، تابوتلاری چییینیمیزه آتیب گئتدیک اتوبانا طرف. گؤیلو ایستهین یاری یولدا ایچینده یاتا بیلردی، اؤله بیلردی. ایستهییردیک آغامین جنازهسیندن بیر زاد قالمیش اولسا قایتاراق. اورا یئتیشجهیین تپهنین اوستونده دایانیب دومان باسمیش اوتوبانا باخدیق. دومان یوخاری قالخدی. اَلـ اَله وئردیک. بارماقلاریمیزی بیرـ بیرینه قیفیللادیق. دوماندا ایتدیک.


text:
کیم کی سیدحمزه قبریستاننیا گئتمه ییب، کی یای اولسون، گون اورتاسی اولسون، یواشدان یئل اسسین و یئل قبیرلرین تورپاغینی قالخیزسین و قوندورسون قلمه لیکلرین دال بوداغینا، و قلمه لیکلر آغیر آغیر اویناسین و تبریزلی لر تورپاغین آلتیندا ماهنی سؤیله سین و او کس کی بو ماهنیلاری ائشیتمه ییب و چؤوره سینه دولانان او سِحیرلی و گؤرونمه ین تئللری گؤرمه ییب بیلمز کی غربت نه دئمک
غربت تکجه اوزاقلیق ده گیل. اوزاقلیقدیر؛ کوچه لردن، آخشاما یاخین حیه طلرین عطریندن، اوشاقلارین جیغان ویغانیندان – کی سنی، چوخ اوزاخلاردا قالان سنی اؤز اویونلارینا چاغیریبلار- خاطیره اولان اولمییان ایندیلردن و یاخین اولان او اوزاق زامانلاردا وار اولان نیشانلار و نیشانه لرده قالان سنی! غربت بو دا ده گیل! غربت اوزاغا گئتمک و اوزاق قالماق، اوزاق دوشمک، اوزاغا آتیلمیش اولماق دا ده گیل تکجه! غربت تونازلانمیش اولماقدیر دا! خطلردن، معنالاردان، کلمه لردن و کلاملاردان، زاماندان…
ایندی کی غربت اوزاقلیغی اوُتوب و اونو قارنیندا ساخلاییر یا دا او کی یا دا اولار کی کیشی ایدی یا دا کیشیلر ایدیلر، اونو زامانین غسالخاناسینداکی ته نه شیره یاتیرتیبلار و دؤل یاتاغینا تجاووز ائله ییبلر و اوزاقلیق توخومو آتیبلار ایچینه و او، اوزاقلیق سؤزجویگونو دوغوروب؛ بو دوغوم او بعیده تازا بیر بُعد وئریب. ایندی او کی سیدحمزه قبریستانینا گئدیب و او عطیر اونون تاریخینین ذهنینه اویولوب آنلار کی تبعید بئله بیر مقوله دیر! اؤزونون خصوصی، بیرئی و بیرئیلیک تاریخیندن تبعیددیر! بیر دیلدن تبعیددیر، او دیلدن کی قرار ایدی اونونلا اؤزونون بیرئیلیگین ایله رابطه قوراسان و قوراممیرسان، قوردورمویورلار! بیر سسدن تبعیددیر، او سس کی بیر زامانلار اونون ایگه سییدین و اونو سنین آغزیندان و سؤزوندن اوغورلاییبلار و بیر لشکر دغلباز، مزوویر و قاوواد بو حرامیلیگین قراوولچولوغونا قویوبلار.
سسین اوغورلانماسی بوغان بو اوغورلوقدور! آجیماسیزدیر، رحمسیزدیر، گوبسه یندیر و هر شئیی کوله لشدیرر، اینسانین تفکرونو بئله! آمما دیلین تالانلانماسی باشقا بیر شئی دیر. اینسانین قیامدان اؤنجه سینه تونازلانماسی دیر. میمونلوقدان اینسانلیغا قیامدان اؤنجه سینه!
ایندی سن اگر اؤز غربتینده دیلینی جیبیوه قوبوسان، ذهنیوین جیبینه، خاطیره لریوین و آتالاریندان قالان –او آتالار کی اؤزلرینین بیر زامنلار نه دیللری اوغورلانمیشدی نه ده سسلری و سونرالاری آنالارینی آغلاتدیلار- مینلرجه ایللیک دستمالین ایچینه قویوبسان، گؤرورسن کی او تاریخی قاووادلار هله ده سنون دیلیوه دیل اوزادیرلار و سنون اینسانلیق حریمیوون حؤرمتینه! و بیر عالمه گولونج عالیم ده اونلارلا سس بیر اولوبلار و سن آغلاماقلی اولورسان! اؤز حالیوا یوخ! سنون حالون بیر تاریخی قورخمازلیق حالیدیر. سنون حالون بیر شئعیر و ادب حالیدیر. سن او گولونج عالیملره آغلاییرسان. چونکو اونلار هله ده بیلمه ییرلر کی اونلار قاووادلارین زیندانلارینین قاراوولودورلار و پاسدارلاردان پاسدارلیق ائله ییرلر، قاردییانلیق ائله ییرلر، دیللری اوغورلانان محبوسلارا، او محبوسلار کی بیلیرلر سیدحمزه قبریستانی نه دئمک! چونکو سن بیلیرسن باشقالارینین آزادلیغینا آیاغا قالخمایانلار اؤز اسیرلیکلرینده قالاجاقلار.
منیم اوچ آغلاماق یادیمدان چیخماز!
بیری او کی تورونتودا بوز توتان یئتمیش بئش یاشیندا بیر آلیندان اؤپموشدوم و گؤزیاشلاریم سسیزجه دامجیلامیشدی و قاریشمیشدی قرده شیمین تؤکدوگو سویا کی قوجا بیر کیشینین یورقون تنینی یویاق، کی او قوجالیقدا آواره اولموشدو دوغودوغو یئرلردن و دیلیندن قوولموشدو و سورگونلویو ایله باریشمامیشدی و اؤلموشدو سئومه دیگی بیر خسته خانانین یالقیز بوجاغیندا! بو آغلاماغیم ابدی ایدی!
ایکینجی او کی یازمیشدی من گئدیرم و من گئتمیشدیم کؤکسومده قیزغین بیر ناجاقلا و اولوموشدوم گئجه یه جان و گئجه اولاندا اولومالاریم جومموشدو ناجاغیمین یانینا. بو آغلاماغیم دا ابدی ایدی!
و بیر ده او کی اون اوچ یاشیمدایدیم، متوسطه سه گگیزینجی کیلاس، تهرانین خانی آباد محله سینده حکیم نظامی مکتبی. بئش یاشیمدایکن آنام قرده شیم حسنه دئمیش کی توت بونون الیندن اؤزونله آپار مدرسه یه، منیم ده دمی یاندیردی! تبریزین سعدی مدرسه سی! و آقا قادری نین -کی او واخیتلار موبارز بیز کیشی اولدوغونو بیلمزدیم- کیلاسینا اوتوردوم. گئتمک او گئتمک! سونرالاری دوه چی محله سینده کی دانیش ایلک مکتبینه باشلادیم؛ دار بیر کوچه نین دیبینده، کوچه نین باشیندا بیر مسجید، یانیندا کربه ریضا باققال و قاپیسی نین آغزیندا اوزون کؤهنه میش قره پالتوویلا دلی جعفر. اوردا دورموشدو، تا کی بیر گون او خیرداجا اوغلانین یازاجاغی رومانینین ایچینه گیرسین. اوغلان اونو هر گون تاماشا ائلردی و سونرا دا گئدردی کوچه نین دیبینده کی مدرسه ده اوتوراردی سیرانین دالینا و بیلمزدی کی اونون روحوندا اونونلا دانیشانین دیلی نیه اوخوماغا و اؤرگشمه یه مجبور اولدوغو کیتابین دیلیندن فرقلی دیر! سونرالاری دانیش مدرسه سی دوه چی قبریستانی نین قونشولوغونداکی، سامان بازاری و بازارچانین یانینداکی رازی مدرسه سینین دالیسینا داشیندی. بو سامان بازاری نین اگر دیلی اوغورلانماسایدی دئیردی نئجه سؤودالی باش اونون تورپاغیندا قوپاریلیب و نئجه دارلار اوجالیب!
اون بیر یاشیمدایکن آتام بیر تیکه چؤرک دالیسینجا ایکی قرده شیمی ده یانینا آلاراق تهرانین یولونو توتدو. یئددینجی کیلاسی حکیم نیظامی مدرسه سینده اوخودوم. تبریزده چوخ واخیت اون شاهی ناهار پولومو جریمه کیمی آتمیشدیم معللیمین میزینین اوستوندکی تنیکه قوطویا. کیلاس باشیندا تبریزده ده فارسی دانیشماغا مجبوردوق. فیکر ائله یین بیر! بئش-آلتی یاشلاریندا کی تازا تازا ایستییر کیتابین اوزونو گؤرسون، گؤرور کی صمد بهرنگی نین دئمیشلیگی، یا کیتاب یالان دئییر یا دا معللیم! “چوره ک” بیردن بیره اولوب “نان”، “سو” اولوب “آب”! نان و سو یاخشی، قالسین آمما منیم “چوره ک”یمی، “سو”یومو نیه اوغورلورسوز؟ مادر یاخشی دیر آمما منیم “آنا”می نیه اؤلدورورسوز؟ پدر یاخشی دیر آمما منین “آتا”مین نیه ده ده سینی یاندیریرسیز؟ یاندیردیلار! و او خیرداجا اوشاق هانسی فاجعه لر ایچینده یؤیودوگونو باشا دوشموردو! باشقا اوشاقلارلا آنا دیلیمیزده یعنی تورکجه دانیشاندا، آقا معللیم کی بدبخت اؤزو ده فارسی بیلمزدی میدادی قویاردی ایکی بارماغیمیزین آراسینا هئی فیشار وئرردی، ائله بیل کی ایستیردی او اوشاغین سیسغا بارماغینی سیندیریب اوغسون! و ناهار پولوموز اولان اون شاهی لار گئده ردی معللیمین میزینین اوستونده کی تنیکه قوطویا! بیز ده آخشاماجان آج قالاردیق. بازارچانین دیبینده، مئیدانا آز قالا بیر توکاندا، اون شاهی، بیر تیکه چؤره ک بیر پارچا حالوا. اوگونون آغالاماقلاری یادیمدان چیخیب آمما او اون اوچ یاشینداکی اوشاغین کی ایکی ایل اوندان اؤنجه تبریزدن تهرانا گلمیشدی و مجبور اولموشدو باشقالارین دیلینی اونلارین اؤزلریندن ده یاخشی بیله و بیلمیردی نیه، او اوشاغین بیر آغلامی یادیمدان چیخماز! هئی ی ی ی ی خیرداجا اوغلان نه ائلیرسن؟
زنگ وورولوب، کیلاس اوشاقلارین جیغان ویغانی ایله دولوب! اوشاقلار! او اون اوچ یاشینداکی اوشاغین ذهنینین و روحونون قاتیلی معصوم اوشاقلار! هر گون، هر ساعات، هر لحظه مسخره ائلییردیلر، نیه فارسجا بیلمیسن؟ تورکلر فارسجا دانیشابیلمدیکلر اوچون ائششکدیرلر. کیم کی فارسجا دانیشسا ائششک اولماز! هئی ی ی ی ی اون اوچ یاشینداکی اوشاق، کی یاواش یاواش ارگنله شیب بالیغ اولورسان، معللیمین صندلیسی نین اوستونه نیه چیخیرسان؟ نیه چیخیرسان معللیمین میزینین اوستونه؟
صندلینین اوستونه چیخدیم. میزه قددیم یئتشمزدی. معللیم گلمه میشدی هله. میزین اوستونه چیخدیم. جیبیمدن کیچیک بیر کیتابجا چیخارتدیم. باشلادیم اوخوماغا… اوخوماغا و آغلاماغا… آغلاماغا…. آغلاماغا و اوخوماغا… گؤزیاشلاریم دورمادان آخیردی، سیریم سیریم!
تو ای بیمار نادانی چه هذیان و هدر گفتی
به رشتی کله ماهی خور به طوسی کله خر گفتی
قمی را بد شمردی اصفهانی را بتر گفتی
جوانمردان آذربایجان را ترک خر گفتی
شئعری باشا چاتدیردیقدان سونرا تازا گؤره بلیدیم کی اوشاقلار محض بیر سسیزلیک ایچینده دونوب هویوخوبلار. نه بیر سس نه بیر ترپنمه! کیلاسین سونونا، قاپییا باخدیم. ریاضی معللیمیز گلیب قاپینین یانیندا، ائشیگینده دورموشدو. او دا کیلاسا گیره جگی لحظه ده دونموشدو. الیمین ترسی ایله گؤزیاشلاریمی یاناقلاریمدان سیلدیم. میزدن صندله، اوردان یئره یئندیم. ایسته دیم گئدیب یئریمه اوتورام، معللیم الیمدن توتدو اؤزونه طرف چکدی. ایندی ایسلاق یاناقلاریم اونون قارنینا یاپیشمیشدی. ائله او لحظه اؤزومون هؤنکورتولرینی ائشیتدیم. معللیم الی ایله ساچلاریمی اوخشادی، اؤز دیلیمیزده دئدی کی: “آغلاما اوغلوم! بیر گون گلجک هر شئی دوزلجک”!ک
چوخ ایللر کئچدی. چوخ! هله ده بیر شئی دئیشمه ییب. آتام اؤلدو، او گئتدی و هله ده تورک اوشاقلارین دیلی کسیلیر. آغلاماقلا اولمور، باشقا یول گرک! بیر ال گرک کی بوتون اوشاقلارین باشلارینی باغرینا باسسین و دئسین کی: “ایندی!” و من بیلیرم بو آغلاماغیم ابدی اولمایاجاق! بونو سیدحمزه قبریستانین سیررینی بیلن بیلیر
هاشم خسروشاهی
Bunu beğen:
Beğen Yükleniyor...
İlgili


text:
قفیل نذیر – پروین قاسمی کؤجنه
قفیل نذیر
پروین قاسمی کؤجنه
سحرین ایشیغی آددیمین ایوانا باسمامیش، من قاباقلاییب ایوانا ساری آیاغیمی گؤتورورم. هؤولهسک قاچیرام .آی اللاه… آی امام حسین… آی حضرت علی اکبر… آی خانیم زئیناب… و قالان امام پیغمبرین آدی دیلیمه گلینجَک، تؤولهیه یئتیشیرم، قاپینی آچیرام و بیر آددیم ایچرییه آتاندا، اورهییم بیرآز یئرینه ساری قاییدیر. قاییدیب پیللهده اوتوروب، خانیم زئینابین اَتهییندن پاپیشیرام. امام حسینی دردیمه حکیم چاغیریرام. سو جوشدوقجا سماور جانین قویماغا یئر تاپمیر و بو سس، صبحانه یئمکی فیکریمه اوتوردور. گون یاواشـ یاواش ائیوانا بویلانیر، گؤزونون آلتیندا یاییلیب سوفرانی دیوارین دیبیندن قاباغیما سورویورم . مَشه میظفرین گلیب نه دئیهجهیی انگیمی کیلدلهییب بوغازیمین یولون فراتین یولو سایاق باغلاییر. دئسه داها اَلینی اوز ناغایراجام؟ جانیمی هارا قالدیریب قویاجام؟ هانسی تندیرین کولون باشیما اَلهیهجم؟ داها نه تَهر بیر دامازلیق اَلیمه سالاجام؟ مینلرجه فیکیر بئینیمه دولدوقجا آز قالیر بئینیمین قاپاغی توللانسین. بو کوجَنه کندینده نه گؤرهجکلی گونلریم واریمیش.
ـ اؤهؤو… اؤهؤو -اؤهؤو، یااللاه… سالام زئیناب باجی، سحرین خیر انشا..
ـ سالام مشه میظفر قارداش، هر واختین خیر، خوش گؤردوک، بویوروز ایچری.
ـ ساغول باجی، گئجه باجیلیغین دئدی: زئیناب تاپشیریب قویونا بیر باخاسان. گون کؤزَرجک یولو اَلیمه آلدیم.
ـ هه آللاه سنی بو کنده چوخ گؤرمسین قارداش.
ـ باجی قویون تؤولهده؟ ـ
ـ بلی
ـ یاخشی بیر باش چکیم گؤروم نئجهدیر
قویونو سورویوب چؤله گتیردی. ـ زئیناب باجی او حکیم باخاندا نه دئدی؟
ـ بیر ایینه ووردو. دئدی: اوچ گونه گؤیـ گؤیرتی یئمهسه باشین کسدیر گؤزله موندار اولماسین، حاییفدی.
ـ آها… یئمیرکی هه؟
ـ یوخ یئمیر
ـ یاخشی اوندا داها اَلی اَل اوسته قویمایاق. قصّاب ولییه وئرک کسیب ساتسین.
ـ مشهد میظفر پولو نجور اولاجاق؟
ـ باجی داها سن دئین پول اولمایاجاق کی، اوستونه خستهلیک آدی قویولدو داها چوخ یئره دوشَجک.
ـ قارداش اؤزون بیلیرسن بئش جوت قویونومو اوغورلادیلار. تکجه بو کالبای محمدگیلین سوروسویله قاریشیق گئتدییینه منه قالیب. من ده بونو دامازلیق ساخلاییردیم، آرتیرام اونودا شانسیمدان بئله اولدو. یالقیز بیر قادینام. گؤزومو بونا تیکمیشم باجاردیقجا بیراز یوخاری سات یئرینه بیر دامازلیق آلاق.
ـ آللاها توکّل دا گؤرَک نجور اولور.
ـ گئدیم قصّابا ساری دانیشیم گلیم.
ـ چوخ ساغول قارداش سیزی ده زحمته سالدیم.
ـ بو نه سؤزدو باجی وظیفهمیزدی.
مشه میظفر گئدن ندن سونرا، یئری گؤیو اَلیمه آلیب، تئزتوو سوپورگنین دیشیندن کئچیردیرم. دئییرم بیردن مشتری زاد گتیرر ائوه کئچیب بیر چای ایچرلر. داها قارنیمین قورولتوسو باشیما دوشور. اَل جک، کؤکهدن کسیب، بیر بادیمجان پیللهنین آلتینداکی کولدان دریب، قارنین یاریب ناهار یئرینه یئییرم، قونشو قیزبسی گؤرورم کی بیزه ساری گلیر. او یئتیشینجک چایی دملهییرم.
ـ سالام زئیناب. گون اورتان خیر
ـ سالام قی بس هر واختین خیرانشا..، کئچ گؤره ک باجی تزه چای دملهمیشم
ـ یوخ قادان آلیم ایچمهییم یوخدور .گلدیم گؤرم قویونون نئجه دیر؟
ـ واللاه نه دئییم آغزین موملاییب کی موملاییب. هئچ ائله بیل او داش قومو اَریدن قویون دئییل.
ـ آللاه و اکبر. نه بیلیم واللاه،آدام شاشیب قالیر گؤیدن نه درد یاغسا، یئری بیزیم باشیمیزدی. آمما یئنه اؤزونو اوزمه آللاهدان نه قیسمت دی او اولاجاق.
ـ هه به … آللاهین دا باشینا دؤنوم. گرک ائله منی قویا قاباغینا؟ هارا خوشو گلسه فیرلادا. هانسی اؤیون، هانسی شبئه قالمادی باشیما گتیرمهیه؟ سانکی تکجه منی سینیق ساز یئرینه، سیزیلدماغا یارادیب. اونو ـ بونو بیلمیرم آللاه آدامین عؤمروندن، گونوندن کسیب، تکجه شانسینا ییخا. داها کافیره ده قیمیرام منیم گونومو کئچیرده.کیمسه سیزلیییم سایی، دردلر ساغ سالومو ترکینه آلیب.
ـ هئئی …بئناوا باجی داها نئیلهمک؟دور گئدک بیزیم قاپیدا اوتور، من ده او بیر تالا یئرین آلاغین ائلهییم.
ـ یوخ قاداسی مشه میظفر ایندی هه دن یوخدان، بیر خبرله گلهجک.
ـ آها… انشا. .خیرله گلر. آخشام اوستو گل باهم گئدک شاخسئییه باخاق. تاسوعادی بوگون هر یئردن کنده گلهجکلر.
ـ اولسون گئدریک.
قیزبسی اؤتوروب اؤزومو ائیوانا سریرم .دیل ـ دوداغیمین فیکیردن، سویو چکیلیب، چارتلاییب شورانلیغا بنزهییر. قادیریم اولمور بیر چای تؤکوب آغزیمی یاخالایام. اوز توتوب آللاها یالواریرام کی، بو تاسوعای حسینه خاطیر، جمعی موشککولده قالانلارین موشککولون آچسین. امام حسینه، حضرت ابوالفضله، دخیل دوشورم کی، بو دامازلیق اَلیمدن چیخماسین. باشیم ائله قاریشیرکی، ناهار نامازیم یادا دوشمور. دستماز آلیب نامازا دورورام، مشه میظفرین یاآللاه سسی، اوتاغی آغزینا آلیر .آللاه و اکبر دئمکله، ناماز اوسته اولدوغومو بیلدیریرم.
نامازی قیرغی کیمی اوخویوب، فانارکیمی اَییلیب ـ دوزهلیب قورتاریرام.
ـ سالام قارداش نه خبر؟
ـ سالام باجی، قصّاب ولی دئدی: یاری قیمت گؤتورورم.
ـ یاری قیمت؟؟ نه آشاغی.
ـ هه هله ائشیتدیردیم کی حکیم دئییب: بو خسته دئییل، تکجه بوغازین شوشه درین بیچیب. دئدی: داها منلیک دئییل، خستهلیک آدیینی اؤزویله داشیییر.
ـ اولسون نئیلهمک چاره یوخوم. بوگون عزیز گون، تاسوعادی. سحر عاشورانی ده گودوم سونرا گلیب قصّابا آپارارسان .
ـ اولدو باجی، اوندا من مچید قاباغینا گئدیرم.
ـ چوخ ساغول قارداش التماس دوعا..
ـ محتاج دوعا باجی
ـ موحتاج دوعا.
ـ تئز استیکانلاری یاخالاییب، قاپیـ باجانی باسدیریب، چرشابیمی اَلیمه آلیب، قیزبسگیله ساری یولا دوزَلیرم. قیزبس پنجرهدن منی گؤرور و اَل ائلهییر گلیرم. ایکیمز قوشالاشیب،یولون ائنینی ده گئدیریک، بویون دا. قو وورسان، قولاق توتولار. بیر جیننی بشر یولدا یوخدور. هامی بوتون شاخسئییه داشلانیبلار. اوزاقدان شاخسئی گئدنلر و تاماشایا توپلانانلار گؤزومه دَیجک، اورکدن سسلهییرم، یا حسین… عالملر سنه قوربان… یا ابوالفضل… دونیالار سیزه قوربان… جان ـ جان سیزه جان. نه اولار؟ هامینین دردینه درمان یئتیریز، من ده اونلارین ایچینده. ایکی آددیم قالان،کالبای صفییه سسلنیر:
ـ قیز گلدین؟ لعنت یئزیده، آللاه اجر وئرسین. هله بایاقدان هر یئری گؤزومدن کئچیردیرم، سنی تاپام. قویونون نجور اولدو قیز؟ آماندی ها خبرین اولماز موندار اولار.
جاوابین وئرینجک دالدان گؤیچک خالا دئییر: ـ بابا باشین کسدیر راحات اول.
زولیخا بؤیوردن یاشماغین آچیب دئییر: ـ بیر قویون ندیر آخی اوندان ساری بیر کنده جوغا سالیبسان. و…
هره آغزیندان اؤز کئفی اوسته بیر سؤز بوراخیر.
ـ شاخسئی… واخسئی… شاخسئی … واخسئی…، اکبر اؤلوب… اصغر اؤلوب… اکبر اؤلوب… اصغر اؤلوب …حسن وای ….حسین وای….- و بو سسلر گؤزومو شاخسئیچیلره دولاندیریر. اورهییمه ائله قیزیشما گلیرکی، هر نه دوشسه، دمیر پول کیمی قیزاریب چیخار. اَللریمی آچیب، اورَکلنیرم یا خانیم زئیناب … یالقیز جانینا یالقیز جانیم قوربان.آی امام حسین، باشینین یاراسینا اورهییمین حئسابا کیتابا گلمهین یارالاری قوربان. آی حضرت ابوالفضل، کسیلن قوللارینا هر یئردن اوزولن اَللریم قوربان. سیزی آند وئریرم چکدیییز مصیبتلره خاطیر، هامیلا باهم منی ده مصیبت دن قورتاریز. هر آغیزدان بیر آواز گلیر .کیم نه بیلر اورهییم ده نه تویودور؟ کیم نه بیلیر بو قویون قالسا چؤرک آغاجیم اولاجاق، هردن اَلیم دارا دوشنده بیر قوزو ساتیب، اؤز اَلیم، اؤز عملیم کئچینهجم. هره گیریب اؤز قینینا کیمین کیمدن خبری وار؟ سیتقاییب، آغلاییب ائله یالواریرام کی، نظریمه شاخسئی تئز قورتاریر و مچیدین خوددامی دوعا ائدیر. هر دوعا آراسی ایچیمده دئییرم قویونلاریمی اوغورلاییب، منی بوگونه سالانین، قوللاری یانینا دوشسون. و … سسیم هامیدان یوخاری قالخیر آمین… دوعادان سونرا هره بیر یئردن ائوینه ساری قاییدیر. من ده قیزبسله یئنیدن باشـ باشا وئریب، قاییدیریق. قیزبس دئییر:
ـ گئجه مچید واختی چاغیرها.
ـ باشیم آغریییر سن گئدرسن التماس دوعا…دئییب: ائویمه ساری گلیرم. تؤولهنین قاپیسین آچیب، قویونا باخیرام. ماتی معطل، هر یئره کرهلیر. اوتو، سویو نه تهر قویموشدوم، او جور قالیب. اَلیمی باشینا چکیب، آللاه سنه بو عزای حسینه خاطیر شفا وئرسین دئییب، ائوه گلیرم. اؤزومو او قدَر یئییب تؤکموشم کی، شاما، زادا گؤیلوم یوخدور. ایکی شَکر چؤرهیی شاخسئی ده پایلاناندا گؤتورموشدوم اونو آغزیما آلیب، دستمازیمی تزهلهییب، تسبئحی گؤتورورم. آذانی گوده ـ گوده باشیمی یئره آتیرام. آذانا کیمی بیر نئچه صالاوات چئویرهمک قرارینا گلیرم، ـ مییو…مییییی…میییوو. قونشو پیشییی نین مهییلتیسینه، گؤزومو آچیرام. واااای دده…. سحر اولوب.گئجه نامازی قیلمامیش، یوخو منی آپاریب. دوروب تؤولهیه ساری، سو کیمی سیچیراییرام. «یوخ هله دیریدی، شوکور اللاه» دئییرم. اَل ـ اوزومه، سو چیرپیب، بیر قاشیق چای، بیر تیکه چؤرهک یئییب، شبئهه باخما حاضیرلاشیرام. قیزبس ده فیکریم قالیرکی، منی نییه شبئهه چاغیرماییب. ایندی شبئههین چوخو اوخونوب. تئز اَل ائلهییب، قارا پالتاریمی گئیینیب، اؤزومو یولا سالیرام. یولون یاریسندا اؤز ـ اؤزومه دئییرم: قویونودا آپاریم بیر دوعا ائلهتدیریم. بیر ده دئییرم :کندین هامیسی شبئهی اؤتوروب، منی شبئهه سالیب ،گولوب، دئیرلر:
ـ خالق نذیر باغلاییب، خسته گتیرنده، بودا حئیوانی قاتیب قاباغینا اوتانماییب گتیریب. آمما بیردن جین باشیما وورور. قاییدیب قویونو قاباغیما قاتیب، دئییرم جره جهننم. گولن گولسون. لاغا قویان قویسون. هرهنین بیر دردی وار. منیم ده دردیم ایندی بودو. یولون یاریسیندا، قویون گؤتورولور. ها قاچیرام توتا بیلمیرم. نَفَسیمی درمَک اوچون بیراز یاواشیییب، بیرده یولا آیاق گؤتورورم.
ظریفهنین اوغلو، اوشاق قوجاغیندا ائوینه قاییدیر. سورورام بالا منیم قویونومو گؤرمهدین؟ اَلیمدن قاچدی.دئییر:
ـ زئیناب خالا شبئه چیخان یئره ساری بیر حئیوان قاچیردی.
ـ آددیملاریمی بیراز یئکهلدیدم. تئز شبئه چیخان یئره یئتیشیرم. گؤرورم حضرت ابوالفضل شبئههین قاباغیندا، قویونومون باشی کسیلیب، و او دؤوره ده اولانلار، اوستو باشلارین قاندان قورویاـ قورویا، آللاه قبول ائلهسین دئییرلر. آغاج کیمی قورویوب قالیرام. دیلیم دایانیر و هئچ بیر سؤزو توتا بیلمیر. قونشولاردان بیر نئچهسی دئییر:
ـ نه اولدو زئیناب باجی؟
اختیارسیز یئره دوشوب، یئری قوجاقلاییرام. گؤزوم هر یئره تور چکیر. ائشیدیرم مشه میظفر دئییر:
ـ بو زئیناب باجینین قویونودور. اؤزو یوللاییب؟حاجی نیظام دئییر: ـ هانسی زئیناب؟ بو قویونو خانکندیندن سیفاریش ائلهمیشم گلیب.
ـ یوخ بابا بو زئیناب باجینیندی.
ـ بئله ایش اولماز قارداش. دایان گؤروم، آیه بهدواللاه…
ـ بلی حاجی. حاجی من ده سنی بایاقدان گزیرم. سیفاریش ائلهدیین آدام دئدی: گل اؤزون قویونا باخ سئچ آپار.
ـ آیه ظالیم اوغلو من سنی گؤرجک، دئدیم بس قویونو سن ایچری اؤتوردون، منده توتوب باشینی کسدیم. ایشیمه باخ بیر سن آللاه. اولسون… داها ایش ایشدن کئچیب. او سیفاریش اولان یئره، زئیناب باجینی آپار، یاخشی سینین بیرین اؤز قویونو یئرینه سئچسین.


text:
آغری اوستانی
آغری اوستانی و یا آغری ایلی (آنادولو تورکجهسی: ağri ili)، تورکیه اوستانلاریندان بیریدیر، بو اوستان تورکیه و ایران سینیرلاریندا یئرلشیبدیر و ایرانین باتی آذربایجان اوستانیله هم سرحد دیر. بو اوستانین اهالیسینین چوخونلوغو آذربایجان تورکلری و آنادولو تورکلریندن عیبارتدیر. آغری ایلی(آغری اوستانی)نین مرکزی آغری شهری دیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Turkish Statistical Institute, MS Excel document – Population of province/district centers and towns/villages and population growth rate by provinces


text:
چاغداش شعریمیزه اؤتری باخیش
کریم قربانزاده
((“آذربایجان مدرن شعری گئجهسی ” مراسیمینده کی چیخیشین متنی))
چاغداش شعریمیزین دوننینی دوشوننده مشروطه انقلابی یادا دوشور. آذربایجان سماسیندا ابدی پارلاق بیر اولدوزا چئوریلن مشروطه، خالقیمیزین طالعینده یئنی بیر باشلانیشایدی.
مشروطه انقلابی آذربایجاندا تکجه سیاسی اویانیشا یوخ، بلکه عمومی ساحهلرده خصوصیله ادبیاتیمیزین دیرچهلیشینده بؤیوک رول اوینامیشدیر. انقلابدان دوغولان سیاسی، اجتماعی، مدنی، ادبی تشکللر، خصوصیله مستقل مطبوعات، قافقازدان گلن انقلاب سسی، آوروپادان گلن الوان ادبی نوعلر، ادبی مدنی جمعیتلرده طراوتلی بیر اتمسفر یاراتمیشدی.
بو زاماندا ائلیمیزین درین دوشونجهلی ائولادلاری عباسقلی باکیخانوف، میرزا فتحعلی آخوندوف، سید عظیم شیروانی، عبدالرحیم طالبوف، میرزآقا تبریزی، حسن بی زردابی، جلیل ممد قلیزاده، میرزا علی اکبر طاهرزاده (صابر)، معجز شبستری و دیگر شاعر و یازیچی لار اؤز آمال- آرزولارینی یئرینه یئترمگه، ادبیاتی گؤیدن یئره ائندیریب، درباردان ائشیگه چکیب، ادبیاتی چؤرک اغاجی دوزلدنلردن، سیلهیه ساتانلاردان قورتاریب، چاغداش آذربایجان ادبیاتینین تمل داشینی قویدولار. بو چاغدان باشلایاراق, شعریمیز کئچمیشه، گون مسئلهلرینه تنقید گؤزویله باخماغا باشلادی؛ استبدادین، ارتجاعی قوهلرین و خالقین مادی – معنوی ارثینی محو ائدنلرین علیهینه قالخدی؛ و بو قالخیش ائله بو گونه قدهرده داوامدادی…
ادبیات دونیاسیندا بوتون خالقلار بیر بیرینه بورج وئریب، بورج آلیرلار. بو آلیش- وئریش, دونیانین ادبی خزینهسینی و معنوی ثروتینی گونو-گوندن آرتیرمیشدیر. آوروپادا ویکتور هوگودان سونرا شارلپییر، بودلر، پولوئرلین، آرتور ریمبو، سونرالار ترکیهده جلال ساهر، ناظم حکمت و آذربایجانداایسه رسول رضا مدرن اثرلر یازیب، یارادیب و شعر دونیامیزین سیماسینی دییشدیرمیشلر. آنجاق معاصر آذربایجان مدرن شعری بو دؤرده میرزا تقیخان رفعت کیمی شخصیتین آدیایله باغلیدیر.
تقی رفعت ۱۲۶۸ ایلده تبریزده آنادان اولوب، عالی تحصیلاتینی استامبولدا بیتیرن زامان آوروپانین مدرن شعریله دریندن تانیش اولور. وطنه قاییداندان سونرا شیخ محمد خیابانی حرکاتیندا تجدد و آزادستان روزنامهلرینین بانیسی اولور. او، تجددده ملکالشعرای بهار و باشقا ادیبلرله یئنی ادبیاتین نمایندهسی کیمی ادبی مجادلهلر آپاریر. تقی رفعت له برابر شمس کسمائی نین شعرلرینی ده آذربایجان مدرن شعرینین ایلک آددیملاری کیمی حساب ائتمک اولار .
تقی رفعتین نظرینجه کلاسیک ادبیات گون ایستکلرینه جواب وئر بیلمزدی. او یورولمادان اؤز گوجلو قلمیله، درین دوشونجهسیله، چوخ جسارتله کهنه فیکیرلرین قارشسیندا دایانیر، موباریزه آپاریر. آنجاق بو موبارزه نین عؤمرو چوخ چکمیر. رفعت ۱۲۹۹ ایلده ۳۱ یاشیندا هله آرزلاری یئرین توتمادان حیاتینی بیر یوللوق ایتیریر.
تقی رفعتین لاییقلی دوامچیسی حبیب ساهر اولور. حبیب ساهر۱۲۸۲نجی ایلده دونیایا گلیر، انقلابین حال و هاواسیندا، تبریزین ادبی محیطینده بویا باشا چاتیر؛ اؤز معلیمی، فیکیرداشی تقی رفعت کیمی ۱۳۰۶دا استامبولدا تحصیل آلماغا گئدیر؛ فرانسا دیلینی بیلدیگی اوچون ٱوروپا ادبیاتیندان خصوصیله فرانسانین مدرن شاعر یازیچسی بودلرین اثرلریله یاخیندان تانیش اولور و سونرالار اونو فارسجایا چئویریر.
ساهر تورکیه ده تورک شعرینین آدلیم نظر صاحیبی، مدرن شاعری جلال ساهرین اثرلریله تانیش اولور. بو حادثه اوندا ائله درین تاثیر بوراخیر کی تخلصونو اوندان گؤتورور. دئمک آذربایجان ادبیاتیندا بؤیوک بیر حادثه اوز وئریر و شعریمیز زامانلا آددیملاماغا باشلاییر.
حبیب ساهر سربست فورملو شعری آذربایجان ادبیاتینا گتیریر. آمما ساهر یالنیز شعری سربستلشدیریر؛ داها دوغروسو اونو کلاسیک دن آییراراق، چاغداشلاندیریر. بونا باخمایاراق، او بو گونکو معنادا تام مدرن بیر شاعر اولمور. بو زامان هله ساهرین شعرینده رومانتیزم چوخ گوجلودو. (بوردا قیسا ایضاح وئرملییم کی رفعتین وفاتیندا ایکی ایل سونرا ۱۳۰۱ده نیما یوشیج “افسانه”نی یازیر و فارس شعرینده یئنیلیگین و تجددون تملین قویور.)
حبیب ساهردن سونرا سربست شعریمیزده قیرخ ایل لیک بیر اوچوروملوق وار.
چاغداش ادبیاتیمیز ملی حکومت دؤرونده شاعرلر مجلیسینین قورولماسیندان فایدالاناراق، ادبیاتیمیزدا بیر فرصته چئوریلیر. بو دؤردن اونلار شاعر ادبیاتیمیزدا قالارقی اولورلار. اوجمله دن: سهراب طاهر، علی توده، مدینه گولگون، بالاش آذر اوغلو، محمد بی ریا ، هاشم ترلان، یحیی شیدا، مظفر درفشی، عباس بارز، میر مهدی اعتماد، سهند و . . .
پهلوی رژیمینین الیله ملی حکومت قانا چکیلندن سونرا، شاعرلر مجلسیندن قالان یادگارلار و قیرخینجی ایللرده ادبیاتا اوز گنیرن شاعرلر، بهمن انقلابینا قدهر چاغداش شعریمیزین نمایندهلری کیمی چیخیش ائدیرلر. استاد شهریار، محمدعلی محزون، مفتون امینی، عباس صابری، سلیمان ثالث، قافلانتی،احمد شایا آلاو، علیرضا نابدل، حبیب فرشباف، حسین دوزگون، چای اوغلو، کریم باریش، سؤنمز، کریمی مراغهای، میرزا شهرک و باشقالاریندان آد آپارماق اولار، بودؤروده دیلیمیزین یاساق اولدوغونا گوره، نادر شاعرلرین اثری چوخ آز سایدا ایشیق اوزو گؤرور.
یوخاردا آد چکدیمیز شاعرلرین بیر چوخونون اثرلری انقلاب عرفهسینده و اوندان سونرا باسیلیر. او زامان چاغداش ادبیاتیمیزین اوغوروندا چالیشانلار، شعرین محتواسین، معناسین، بویالارین، حیران ائدیجی درجهده ارتقا وئریب، کلاسیک شعرین محتواسین بوتؤلوکده دئیشیبلر. منجه بونا ساهر،شهریار و سهند ان گوزل اؤرنکلردیلر .
معاصر آذربایجان ادبیاتینین گؤرکملی شاعری بولود قارا چورلو سهند ۱۳۰۵ ایل ده آنادان اولوب. سهندین شعرینده مضمون، یئنی و مدرن چاغین مضمونلارینی داشییر. آمما سهند فورماجا هله اؤزونو کلاسیک شعردن قیرا بیلمیر. “سازمین سؤزو” و “شهریارا بیر مکتوب” بو ادعانین ثبوتودور.
علیرضا نابدل(اوختای) ۱۳۲۳ ینجی ایلده آذربایجانین دؤیونن قلیبی تبریزده آنادان اولموشدو و نحصیلاتینی حقوق رشتهسینده بیتیرمیشدی. اوختای ۴۰ ینجی ایللرده آذربایجان اوشاق ادبیاتینین تمل داشین قویان صمد بهرنگیله تانیش اولور. بو تانیشلیغین عؤمرو آز اولسادا ثمرهسی چوخ دیرلی و اونودولمازدیر.
اوختاین شعری اونون حیاتینا اوخشاییر. یئنیلیک، مدرنلیک اونون دونیا گؤروشوندن آسیلیدیر. اوختای قیرخینجی ایللرینده تام معنادا آذربایجان مدرن شعرینین تمل داشینی قویور. آمما اگر ایسته سک قیسا بیر باخیشدا مدرن شعرین نه اولدوغونو بیلدیرک، ایلک باخیشدا مدرن شعر دئییلنده اونون فورما گؤزللیکلری و بدیعیلیگی گؤزوموزون اؤنونده جانلانیر. بو باخیمدان کلاسیک شعرین بوتون عادت عنعنه لرینه قارشی دوران شعره مدرن دئییریک و تام معناسیندا رومانتیزمین شعردن گؤتورولمهسینین شاهدی اولوروق.
اوختای تمامیله مدرن بیرشاعردیر. اونون شعرلری زیباشناسی باخیمینداندا تمامیله قدیم شعردن قیریلیبدیر. اوختایین فیکیر دونیاسی او قدهر گئنیشدیر کی اونون اوخوجولاری اونو اوخودوقدا منیمسهیهجکدیر…
بوردا قیسا بیر سؤزده دئمک اولار کی حبیب ساهر و نیما یوشیج آذربایجان شعرینین ، فارس شعرینین آرتیق چاغداشلاندیرانلاری، اوختای و فروغ فرخزاد، شاملو تام معنادا مدرنلشدیرنلریدیلر.
قیرخینجی ایلردن ۷۰ینجی ایللره قدهر معین سببلره گؤره، او جملهدن: دیلیمیزین یاساقلیغی، شاعرلرین شعرلرینین ایشق اوزو گورممهسی ادبیاتیمیزدا خصوصیله مدرن شعریمیزده بؤیوک بیر بوشلوغون سببی دیر. بو ایللره تکجه سحرخانم “یاشیل ماهنی” ایله بیر کؤرپو سالیب.
۷۰اینجی ایللردن بری مدرن شعریمیزین دوامیندا اونلار شاعر اوز عطیرین، بویاسین شعریمیزه جالاییب، مدرن شعریمیزین تمثیلچیلری اولوبدولار: ناصر مرقاتی، هادی قارا چای، کیان خیاو، حمید شهانقی، لاله جوانشیر، صالح عطایی، سونرالار رضا غفاریدن و دیگرلریندن آد آپارماق اولار…


text:
آیتتە گچن “الرسول النبی = اۇ نبی رسول” ایفادەسی، ایکی قاورامئن فارقلئ اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر.
بنزەر ایفادە شو آیتتە دە گچمکتەدیر:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ مُوسَى إِنَّهُ كَانَ مُخْلَصًا وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا ﴿۵۱﴾ (سورة مریم)
(رسولۆم!) “کیتابتا موسایئ دا آن. گرچکتن اۇ ایحلاص صاحیبی ایدی وە هم رسول هم دە نبی ایدی.” (مریەم سورەسی؛ 51)
“رسولا نبیا = نبی اۇلان رسول” دەمکتیر. چۆنکۆ هر رسول، نبی دگیلدیر. آنجاق هر نبی، رسولدۆر. بونون ایچین قورئاندا “نبیا رسولا” یاعنی “رسول اۇلان نبی” ترکیبی قوللانئلمامئشتئر.
شو ریوایت دە ایکی قاورام آراسئندا فارق اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر:
برا بین آزیبدن ریوایتە گؤرە، نبی (ع) شؤیلە بویوردو: “سانا یاتارکن اۇقویاجاغئن بیر دوعا اؤگرتەییم. اۇنو اۇقودوغون گجە اؤلۆرسن فئطرات اۆزرە ترتمیز اؤلۆرسۆن، صاباحا چئقارسان حایئر قازانمئش اۇلورسون. دوؤا شؤیلەدیر: ‘آللاهئم! ایرادەمی سانا تسلیم أتتیم. یؤنۆمۆ سانا چەویردیم. سندن قۇرقوپ سنی ایستەیەرک ایشلریمی سانا بئراقتئم. سئرتئمئ سانا دایادئم. سندن قاچئپ قورتولماق آنجاق سانا دؤنمکلە مۆمکۆندۆر. ایندیردیگین کیتابا وە گؤندردیگین نبییە ایمان أتتیم.”
برا دییۇر کی: “بن گؤندردیگین رسولە دەدیم…” نبی (ع) گؤگسۆمە ووردو وە: “گؤندردیگین نبییە دە!” بویوردو.
6- قورئانا گؤرە نبی وە رسول قاوراملارئ آراسئنداکی ایلیشکی
نبی، واحی آلان وە کندیسینە کیتاب ایندیریلن، بوندان دۇلایئ دا دگری یۆکسلتیلمیش کیشیدیر. نبیلر کندیلرینە ایندیریلن واحیی، رسول صئفاتئیلا اینسانلارا تبلیغ أدرلر. رسوللۆک نبیلرین آیرئلماز واصفئدئر. دۇلایئسئیلا هر نبی، رسولدۆر.
یۆجە آللاە شؤیلە بویورماقتادئر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ شَاهِدًا وَمُبَشِّرًا وَنَذِيرًا ﴿۴۵﴾ (سورة الأحزاب)
أی نبی! سنی حاقیقاتن بیر شاهید، بیر مۆژدەلەیجی وە بیر اویارئجئ اۇلاراق گؤندردیک. (آحزاب سورەسی؛ 45)
نبیلیک ماقام، رسوللۆک گؤرەودیر. رسول /مۆرسل، کندیندن بیر شەی قاتمادان بیرینین سؤزۆنۆ دیگرینە اولاشتئران کیشیدیر.
آیتلر شؤیلەدیر:
… فَهَلْ عَلَى الرُّسُلِ إِلَّا الْبَلَاغُ الْمُبِينُ ﴿۳۵﴾ (سورة النحل)
… رسوللرە آپآچئق تبلیغدن باشقا نە دۆشر؟ (ناحل سورەسی؛ 35)
يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ … ﴿۶۷﴾ (سورة المائدة)
أی رسول! راببیندن سانا ایندیریلنی تبلیغ أت! یاپمازسان اۇنون رسوللۆگۆنۆ یاپمامئش اۇلورسون … (مائیدە سورەسی؛ 67)
قورئاندا، اینسانلار آراسئندا ألچیلیک یاپانلار وە ملکلر ایچین رسول کلیمەسی قوللانئلمئشتئر. آما نبی کلیمەسی سادەجە کندیسینە نۆبۆووت وریلن کیشی آنلامئندا قوللانئلمئشتئر.
بونلار، هر رسولۆن نبی اۇلمادئغئنئ گؤستریر. آما گلەنکسل قابولە گؤرە کندیسینە کیتاب ایندیریلن وە آیرئ بیر شریعاتئ اۇلانا “رسول”؛ بیر رسولۆن کیتابئ وە شریعاتئ ایلە عامل أدنە دە “نبی” دەنیر. بو آنلایئشا گؤرە ایسماعیلە (ع) وریلمیش کیتاب وە شریعات یۇقتور؛ اؤیلەیسە اۇ، رسول دگیل نبیدیر.
آما شو آیتە گؤرە اۇ، نبی اۇلان رسولدۆر:
وَاذْكُرْ فِي الْكِتَابِ إِسْمَاعِيلَ إِنَّهُ كَانَ صَادِقَ الْوَعْدِ وَكَانَ رَسُولًا نَبِيًّا ﴿۵۴﴾ (سورة مریم)
بو کیتابتا ایسماعیلی دە آن؛ اۇ، وردیگی سؤزدە دورموشتو. اۇ، نبی اۇلان رسولدۆ. (مریەم سورەسی؛ 54)
نبیلیک بیر ماقامدئر. بو قاورامئن ایچریسینە، نبینین شاحصئ دا داحیلدیر. بونون ایچین قورئاندا رسولە ایطاعات أمرەدیلیرکن نبییە ایطاعاتی أمرەدن بیر آیت یۇقتور. اؤیلە اۇلسا نبی، آللاە ایلە قوللارئ آراسئنا گیرن یتکیلی بیر وارلئق اۇلور وە آللاهئن عاففەتمەدیگی شیرک یاپئلانماسئ مەیدانا گلیر. بو سببلە ایطاعات نبییە دگیل، اۇنون رسول صئفاتئیلا تبلیغ أتتیگی وە اویغولادئغئ آیتلرەدیر. بو دا آللاها ایطاعات آنلامئنا گلیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ … ﴿۸۰﴾ (سورة النساء)
کیم رسولە ایطاعات أدرسە، آللاها ایطاعات أتمیش اۇلور … (نیسا سورەسی؛ 80)
رسول، آللاهئن آیتلرینی تبلیغ أتتیگی ایچین، اۇنا ایطاعات آللاها ایطاعات آنلامئنا گلیر. آللاهئن رسولۆ، اۇنون سؤزلرینە أکلەمە یا دا چئقارما یاپاماز.
قۇنویلا ایلگیلی شؤیلە بویرولور:
وَلَوْ تَقَوَّلَ عَلَيْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيلِ ﴿۴۴﴾ لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِينِ ﴿۴۵﴾ ثُمَّ لَقَطَعْنَا مِنْهُ الْوَتِينَ ﴿۴۶﴾ فَمَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ ﴿۴۷﴾ (سورة الحاقة)
أگر اۇ (موحاممد)، بیزە قارشئ، باعضئ سؤزلر اویدورسایدئ، اۇنو قووتلە یاقالاردئق، سۇنرا اۇنون شاە دامارئنئ قۇپارئردئق. هیچبیرینیز دە اۇنو قۇرویامازدئنئز. (حاققا سورەسی؛ 47-44)
آللاە، کندی سؤزلرینی بیزە سادەجە رسوللری آراجئلئغئیلا بیلدیردیگی ایچین رسولۆن حلال قئلدئغئ، آللاهئن حلال قئلدئغئ؛ حارام قئلدئغئ دا، آللاهئن حارام قئلدئغئدئر.
نبیلیک عونواندئر؛ اۇنلار ییرمی دؤرت ساعات نبیدیرلر آما ییرمی دؤرت ساعات رسوللۆک یاپمازلار. آیتلری تبلیغدە حاطا یاپمازلار، آللاە نە ایندیرمیشسە اۇنو تبلیغ أدرلر. آما اۇنلاردان حۆکۆم چئقارئرکن حاطا أدەبیلیرلر. چۆنکۆ حۆکۆم چئقارماق تبلیغدن فارقلئدئر. اۇنلارئن حاطالارئنئ بیلدیرن آیتلردە رسول کلیمەسی قوللانئلماز.
مثەلا بدیردە آلئنان أسیرلرلە ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە بویرولور:
مَا كَانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَكُونَ لَهُ أَسْرَى حَتَّى يُثْخِنَ فِي الْأَرْضِ تُرِيدُونَ عَرَضَ الدُّنْيَا وَاللَّهُ يُرِيدُ الْآخِرَةَ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿۶۷﴾ لَوْلَا كِتَابٌ مِنَ اللَّهِ سَبَقَ لَمَسَّكُمْ فِيمَا أَخَذْتُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ ﴿۶۸﴾ فَكُلُوا مِمَّا غَنِمْتُمْ حَلَالًا طَيِّبًا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۶۹﴾ (سورة الأنفال)
هیچبیر نبی، ساواش مەیدانئندا اییجە آغئرلئغئنئ قۇیونجایا قادار أسیر آلما حاققئنا صاحیب دگیلدیر. سیز دۆنیا مالئ ایستییۇرسونوز. آللاە ایسە سیزین ایچین سۇنراسئنئ ایستەر. آللاە گۆچلۆدۆر، دۇغرو قارار وریر. (ظافر سیزین اۇلاجاق دییە) آللاە طارافئندان یازئلمئش بیر یازئ (واعاد) اۇلماسایدئ، آلدئغئنئز أسیرلردن دۇلایئ سیزی آغئر بیر عاذاب یاقالایاجاقتئ. (أنفال سورەسی؛ 68-67)
نبی صئفاتئیلا یاپتئغئ داورانئشلاردا، اۇنون کیشیسل ترجیحلری دە سؤز قۇنوسو اۇلابیلەجگی ایچین، بو صئفاتلا اۇنون بیر شەیی حارام قئلامایاجاغئ اۇرتایا چئقار.
آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ تَبْتَغِي مَرْضَاتَ أَزْوَاجِكَ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱﴾ (سورة التحریم)
أی نبی! أشلرینی راضئ أتمەیە چابالایاراق آللاهئن سانا حلال قئلدئغئنئ نیچین حارام قئلئیۇرسون؟ آما آللاە سوچلارئ اؤرتر وە مرحامت أدر. (تاحریم سورەسی؛ 1)
نبی ایلە رسول آراسئنداکی بو اؤنملی فارقلار ایی آنلاشئلامایئنجا، نبینین قورئاندان چئقاردئغئ حیکمت -کی گلەنکتە سۆننت دەنیلمکتە- دە ایی آنلاشئلاماماقتا، دۇلایئسئیلا کیتاب-سۆننت ایلیشکیسی دۇغرو قورولاماماقتادئر.
نبی اۇلمایان رسوللرین اۇلماسئ بیر زۇرونلولوقتور.
آیت شؤیلەدیر:
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلَّا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ فَيُضِلُّ اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۴﴾ (سورة إبراهیم)
بیز، هر رسولۆ کندی تۇپلومونون دیلییلە گؤندردیک کی، اۇنلارا آچئق آچئق آنلاتسئن. آرتئق آللاە، ساپئقلئغئ ترجیح أدنی ساپئق سایار، هیدایتی ترجیح أدنی دە یۇلونا قابول أدر. گۆچلۆ اۇلان اۇ، دۇغرو قارار ورن اۇدور. (ایبراهیم سورەسی؛ 4)
قورئانئن عارابچا اۇلماسئ، موحاممدین (ع) ألچی گؤندریلدیگی تۇپلوملا ایلگیلیدیر. آما اۇنون ألچیلیگی صئرف عاراب تۇپلومونا دگیل، تۆم اینسانلئغادئر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيرًا وَنَذِيرًا وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۲۸﴾ (سورة سبأ)
سنی بۆتۆن اینسانلارا آنجاق مۆژدەلەیجی وە اویارئجئ اۇلاراق گؤندردیک؛ فاقاط اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمزلر. (سبە سورەسی؛ 28)
بو یۆزدن فارقلئ دیللری قۇنوشان اینسانلارئن قورئانئ ایی اؤگرنەرک کندی تۇپلوملارئنئن دیلییلە تبلیغ أتمەسی چۇق اؤنملی بیر گؤرەودیر. موحاممد (ع)؛ “تک بیر آیت دە اۇلسا بندن تبلیغ أدین.” دەمیشتیر. بو، بۆتۆن نبیلرین اۆممتلرینە یۆکلەدیگی گؤرەودیر. قورئان، بو گؤرەوی ایهمال أدنلرین دۆشەجگی کؤتۆ دورومو شؤیلە بیلدیرمیشتیر:
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلْنَا مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى مِنْ بَعْدِ مَا بَيَّنَّاهُ لِلنَّاسِ فِي الْكِتَابِ أُولَئِكَ يَلْعَنُهُمُ اللَّهُ وَيَلْعَنُهُمُ اللَّاعِنُونَ ﴿۱۵۹﴾ إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا فَأُولَئِكَ أَتُوبُ عَلَيْهِمْ وَأَنَا التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿۱۶۰﴾ (سورة البقرة)
ایندیردیگیمیز آچئق آیتلری وە دۇغرو یۇلو کیتابتا اینسانلارا آچئقلامامئزدان سۇنرا گیزلەینلری آللاە دئشلایاجاقتئر. دئشلایاجاق اۇلانلار دا دئشلایاجاقتئر. تەوبە أدیپ کندینی دۆزلتن وە اۇنلارئ آچئقلایانلار باشقا. اۇنلارئن تەوبەسینی قابول أدریم. بن تەوبەلری قابول أدریم، ایکرامئم بۇلدور. (باقارا سورەسی؛ 160-159)
إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ﴿۱۷۴﴾ (سورة البقرة)
آللاهئن ایندیردیگی کیتابتان بیر شەیی گیزلەینلر وە اۇنا قارشئلئق بیرآز چئقار ساغلایانلار وار یا، اۇنلار قارئنلارئنا سادەجە آتش دۇلدورورلار. آللاە قئیامت گۆنۆ اۇنلارلا قۇنوشماز. اۇنلارئ آقلاماز. اۇنلارا آجئ بیر عاذاب واردئر. (باقارا سورەسی؛ 174)
قورئان، دۇغرو بیر شکیلدە هر دیلە ترجۆمە أدیلملی وە اۇ دیلی قۇنوشانلار طارافئندان تبلیغ أدیلملیدیر. بو ایشی یاپاجاق کیشیلر، اۇ تۇپلوم ایچیندە موحاممدی (ع) تمثیل أتتیگینی بیلملی وە اۇنون گیبی داورانمالئدئرلار. آنجاق اۇ زامان، اۇ تۇپلولوغون سۇن نبییە اینانما وە گتیردیگی کیتابا اویما زۇرونلولوغو دۇغار. اینسانلارئ سۇروملولوق آلتئنا سۇقماق، آنجاق اۇلانئ اۇلدوغو گیبی تبلیغ أتمکلە اۇلور.


text:
- بابانئزئن یانئنا دؤنۆن دە شؤیلە دەیین: ‘بابا، سنین اۇغلون حئرسئزلئق یاپتئ! بیز سادەجە بیلدیگیمیزە شاهیدلیک أدریز. بیزدن حابرسیز یاپتئغئ بیر شەیە قارشئ اۇنو قۇرویامازدئق.
- گیتتیگیمیز شهرین حالقئنا وە بیرلیکتە دؤندۆگۆمۆز کروانا سۇر. بیز گرچکتن دۇغرو سؤیلۆیۇروز.”
- (بونلارئ آنلاتتئقلارئندا، یاعقوب) دەدی کی: “حایئر… نفیسلرینیز سیزی بیر ایشە سۆرۆکلەمیش. آرتئق بانا دۆشن گۆزل بیر صابئردئر! بلکی دە آللاە اۇنلارئن اۆچۆنۆ بیرلیکتە بانا گتیریر. چۆنکۆ هر شەیی بیلن وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان اۇدور.”
- اۇنلارا سئرت چەویردی وە: “واە، یوسوفوم واە!” دەدی. اۆزۆنتۆدن گؤزلرینە آق دۆشتۆ. آجئسئنئ ایچینە گؤممۆشتۆ.
- دەدیلر کی: “واللاهی، یوسوف دییە دییە، ألدن آیاقتان دۆشەجکسین یا دا اؤلۆپ گیدەجکسین!”
- یاعقوب دەدی کی: “بن آجئمئ وە حۆزنۆمۆ یالنئز آللاها آچارئم. سیزین بیلمەدیکلرینیزی آللاهئن بیلدیرمەسییلە بیلییۇروم.
- اۇغوللارئم! گیدین. یوسوف وە قاردشییلە ایلگیلی بیلگی تۇپلایئن! آللاهئن اییلیک وە ایکرامئندان اۆمیدینیزی کسمەیین. کافیرلر تۇپلولوغوندان باشقاسئ آللاهئن اییلیک وە ایکرامئندان اۆمیدینی کسمز.”
- گیدیپ یوسوفون حوضورونا چئقئنجا شؤیلە دەدیلر: “سایئن وزیر! دارلئق بیزی وە عائیلەمیزی ساردئ. آز بیر سرمایە ایلە گلدیک. سن اؤلچگیمیزی یینە تام ور! بیزە صاداقا ورمیش اۇل. آللاە صاداقا ورنلرە قارشئلئغئنئ وریر.”
- یوسوف دەدی کی: “سیز یوسوفا وە قاردشینە نە یاپتئغئنئزئ بیلییۇرسونوز، دگیل می؟ آما اۇ زامان ایشین نەرەیە واراجاغئنئ بیلمییۇردونوز.”
- دەدیلر کی: “سن گرچکتن یوسوف موسون؟” اۇ دا: “أوت، بن یوسوفوم، بو دا قاردشیم! آللاە بیزە اییلیک أتتی. کیم کندینی یانلئشلاردان قۇرور وە صابئرلئ اۇلورسا (دوروشونو بۇزمازسا)، آللاە گۆزل داورانانلارئن اؤدۆلۆنۆ ضاییع أتمز.” دەدی.
- دەدیلر کی: “واللاهی آللاە سنی بیزە اۆستۆن قئلمئش. بیز گرچکتن حاطالئیدئق.”
- یوسوف دەدی کی: “بوگۆن سیزە قئناما یۇق. آللاە سیزی باغئشلار. اۇ مرحامتلیلرین أن مرحامتلیسیدیر.
- بنیم شو گؤملگیمی گؤتۆرۆن دە بابامئن یۆزۆنە قۇیون کی گؤزلری گؤرۆر حالە گلسین. سۇنرا بۆتۆن عائیلەنیزی بانا گتیرین!”
- کروان (مئصئردان) آیرئلئنجا، اۇنلارئن باباسئ (یاعقوب) دەدی کی: “بن گرچکتن یوسوفون قۇقوسونو آلئیۇروم. اومارئم بانا بوناق دەمزسینیز!”
- دەدیلر کی: “واللاهی سن اۇ أسکی یانئلغئنا ساپلانئپ قالمئشسئن.”
- مۆژدەجی گلیپ گؤملگی یۆزۆنە قۇیونجا یاعقوب تکرار گؤرمەیە باشلادئ. دەدی کی: “بن سیزە، سیزین بیلمەدیکلرینیزی آللاهئن بیلدیرمەسییلە بیلیریم، دەمەدیم می؟”
- اۇغوللارئ دەدیلر کی: “بابا! آللاەتان بیزیم گۆناەلارئمئزئن باغئشلانماسئنئ دیلە. بیز حاطالئیدئق!”
- دەدی کی: “راببیمدن سیزی باغئشلاماسئنئ دیلەیەجگیم. چۆنکۆ اۇ چۇق باغئشلار، ایکرامئ بۇلدور.”
- حپ برابر یوسوفون یانئنا واردئقلارئندا، آناسئنئ باباسئنئ باغرئنا باستئ: “مئصئرا گیریپ یرلشین، اینشاللاە گۆون ایچیندە اۇلورسونوز!” دەدی.
- یوسوف، آناسئنئ باباسئنئ تاحتئنا چئقاردئ. ایکیسی دە قاردشلرییلە بیرلیکتە یوسوفون قارشئسئندا سایغئیلا أگیلدیلر. دەدی کی: “باباجئغئم! ایشتە بو، واقتییلە گؤردۆگۆم رۆیامئن گرگیدیر. راببیم اۇنو گرچکلشتیردی. حاپیستن چئقاردئغئ زامان دا بانا اییلیکتە بولونموشتو. شەیطان قاردشلریملە آرامئ اییجە بۇزدوقتان سۇنرا راببیم سیزی چؤلدن بورایا گتیردی. بنیم راببیم، گرکلی گؤردۆگۆ شەیی أن اینجە آیرئنتئسئنا قادار یاپار. چۆنکۆ هر شەیی بیلن وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان اۇدور.
- راببیم (صاحیبیم)! بانا یؤنتیمدن بیر پای وردین، اۇلایلارئن باغلانتئسئنئ قورمایئ (تەویلینی) اؤگرتتین. أی گؤکلرین وە یرین یاراتئجئسئ! سن دۆنیادا دا آحیرتتە دە بنیم أن یاقئنئمسئن (ولیمسین)! جانئمئ سانا تام تسلیم اۇلموش (مۆسلۆمان) بیری اۇلاراق آل! بنی اییلرین آراسئنا قات!”
- ایشتە بو، گیزلی قالمئش حابرلردندیر؛ سانا واحی یۇلویلا بیلدیرییۇروز. یۇقسا سن اۇنلار (یوسوفا) اۇیون قورارلارکن ایشبیرلیگی یاپتئقلارئندا (قاردشلرینین) یانلارئندا دگیلدین.
- سن نە قادار ایستەسن دە، اینسانلارئن چۇغو اینانمایاجاقتئر.
- اۇنلاردان بیر قارشئلئق دا ایستەمییۇرسون. قورئان، سادەجە هرکسین عاقلئندا توتماسئ گرکن بیلگیدیر (ذیکیردیر).
- گؤکلردە وە یردە نیجە آیتلر (گؤسترگەلر) وار کی اۇنلار، اۇ آیتلرین یانئندان یۆز چەویرەرک گچرلر.
- اۇنلارئن چۇغو آنجاق (آرایا آراجئ قۇیوپ) مۆشریک اۇلاراق آللاها اینانئرلار.
- آللاهئن عاذابئنئن کندیلرینی قوشاتماسئنا وەیا بکلەمەدیکلری بیر آندا سۇن ساعاتین گلمەسینە قارشئ بیر گۆونجەلری می وار؟
- دە کی: “بو بنیم یۇلومدور؛ باصیرتلە (کسین اینانچ وە ساغلام دلیللە) آللاها چاغئرئیۇروم؛ بن دە، بانا اویانلار دا (بؤیلە یاپارئز). آللاە هر تۆرلۆ أکسیکلیکتن اوزاقتئر. بن مۆشریکلردن دگیلیم.”
- سندن اؤنجە گؤندردیگیمیز ألچیلر، اۇ کنتلرین حالقئندان واحیەتتیگیمیز أرککلردی. بونلار یریۆزۆندە دۇلاشمادئلار مئ کی، کندیلریندن اؤنجەکیلرین سۇنونون نە اۇلدوغونو گؤرسۆنلر؟ آحیرت یوردو یانلئشلاردان ساقئنانلار ایچین ألبتتە داحا اییدیر. هیچ عاقلئنئزئ قوللانماز مئسئنئز؟
- نە زامان کی ألچیلریمیز اوموتلارئنئ کسر، آنلارلار کی یالانجئ سایئلمئشلار، اۇ زامان اۇنلارا یاردئمئمئز گلیر، ترجیح أتتیگیمیز قورتارئلئر. باسقئنئمئز سوچلولار تۇلولوغوندان گری چەوریلمز.
- اۇنلارئن قئصصالارئندا ساغلام دوروشلو اۇلانلار ایچین عیبرت واردئر. قورئان، اویدورولابیلەجک بیر سؤز دگیلدیر. عاکسینە، کندیندن اؤنجەکیلری تاصدیق أدیجی وە هر شەیی آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلایئجئ اؤزللیکتەدیر. اینانئپ گۆونن بیر تۇپلولوغا رهبر وە تام بیر ایکرامدئر.


text:
اویان نیوز: باشباخان اردوغان، ماجار قونومداشی ویکتور اوربان طرفیندن رسمی مراسیمله قارشیلاندی
باشباخان رجب طیب اردوغان اورتا آوروپا گزیسینه داوام ائدیر.
چک جمهوریتینده گؤروشمهلرینی تاماملایان باشباخان، ماجاریستانین باشکندی بوداپستده. گونه مجهول عسگر آنیتینا چلنک قویاراق باشلایان باشباخان اردوغان، داها سونرا ماجار قونومداشی ویکتور اوربان طرفیندن رسمی مراسیمله قارشیلاندی. مراسیمین آردیندان ایکی لیدئر، اؤنجه باش باشا آردیندان هیاتلر آراسی گؤروشمهده بیر آرایا گلدی. گوندمده؛ ایکی اؤلکه آراسینداکی ایلیشکیلر، آوروپا بیرلیگی موذاکیره سورهجی و بؤلگهسل مؤوضولار یئر آلدی.
باشباخان اردوغان دانیشیقلارین آردیندان تورک-ماجار ایش فورومونا قاتیلدی، ایشآداملارینا خیطاب ائتدی. باشباخان چیخیشیندا دوغویا آچیلان تورکیهنی تنقید ائدن باتی دونیاسینا سسلنهرک؛ “عربلرله نه ایشینیز وار دئدیلر، بیزه بونو دئینلر عربلره هر جور سرمایهنی قویدولار، کیکه اورتاق چیخینجا راحاتسیز اولورلار” دئدی.
باشباخان اردوغان سونراسیندا ماجار میللی مجلیسی باشقانی و ماجاریستان پرزیدنتی ایله گؤروشهجک. بوداپستده سون دوراق ایسه ائلته اونیورسیتهسی اولاجاق. باشباخان اردوغان بورادا اؤیرنجیلره خیطاب ائدهجک و سونرا ماجاریستان پروقرامینی تاماملایاراق اسلوواکیایا گئچهجک.
قایناق ت ر ت


text:
آذربایجان داستانلاریندا بایاتیلار
یازان : ائلخان یورداوغلو محمداوو کوچورن: محمدرضا اسماعیل زاده
ائرتهسی گون نؤوبه قمبره چاتدی. قمبر سهنگی الینه آلیب بولاغا ائندی. سهنگی یاخالایاندا ایچینده اوزوک دوشدو. گؤتوروب باخدی. گؤردو کی، آرزویا وئردیگی اوزوکدو. اونسوز دا گونو آه-وایلا کئچن قنبرین حالی داها دا پیس اولدو. چوخ مایوس حالدا سهنگی دولدوروب گئری قاییتدی. موللاخانایا چاتمامیش مسجیدین تینینده گیزلنن آرزونو گؤردو. قمبرین دیلی توتولدو، نه دئیجیینی بیلمهدی. هاننان-هانا اؤزونه گلیب سهنگی یئره قویدو، بئله دئدی: سو گلر بوروخ-بوروخ، چکللر تولوخ-تولوخ. اوزوگون تاپان اوغلانا، نه وئررسن موشتولوق؟ آرزو جاواب وئردی: سو گلر بوروخ-بوروخ چکللر تولوخ-تولوخ. اوزوک تاپان اوغلانا مندن اؤپوش موشتولوق”
بیز بیلیریک کی، داستانلارین بعضیسی هر هانسی بیر ائل قهرمانینا قوشولموش شئیرلر اساسیندا مختلیف اوزان-آشیقلار طرفیندن یارادیلیر. بعضی داستانلاریمیز دا وار کی، همین داستانلاردا بو و یا دیگر آشیغین اؤزو طرفیندن یازیلمیش شئیرلریندن استیفاده ائتمکله اوندان سونراکی دؤورده یاشایان همکارلاری طرفیندن یارادیلیر و ائل آراسیندا آغیزداناغیزا کئچهرک یاییلیر، داستان ایستاتوسو آلیر. بئله داستانلاردان بیری ده “یاخشی و آشیق” داستانیدیر. بو داستان ساری آشیغین قوشدوغو بایاتیلار و حاققیندا ائل آراسیندا دولاشان روایتلر اساسیندا یارادیلیب.
“یاخشی و آشیق” داستانی بیر خصوصیتینه گؤره دیگر داستانلاردان تامامیله فرقلنیر. بئله کی، بو داستاندا سادهجه اوچ قوشما وار. بو اوچ قوشمادان باشقا ایشلنن نظم نمونهلرینین هامیسی بایاتیلاردیر. ساری آشیغین اؤزو ترفیندن یارادیلان بایاتیلار سوژئت ختتینه اویغون اولاراق اوبرازلارین دیلی ایله داستان تهکییهسینه داخیل ائدیلیر. زنگین سؤز خزینهسینه و مودریک تفککوره و تخییوله مالیک اولان خالق بو داستاندا شعیر نمونهسی اولاراق بایاتیلاردان استیفاده ائتمکله هم ده ساری آشیغین یارادیجیلیغیندا بایاتی ژانرینین اوستونلوک تشکیل ائتمهسینی ده دقته چاتدیریر.
“یاخشی آشیق” داستانیندا یئتمیش دوققوز بایاتیدان استیفاده ائدیلمیشدیر. آشاغیداکی بایاتی ایسه متنین داخیلینده ایکی دفعه ایشلنیر:
آشیق گونلر اوزونو
تئل سونبوللر اوزونو
چکرم یار هسرتین
آیلار، ایللر اوزونو
داستانین اوّلینده سؤیلنن هر اوچ اوستادنامه ده بایاتیلاردان عبارتدیر. بئله کی، بیرینجی اوستادنامهده دؤرد بایاتی وئریلیب کی، اونلارین دا ایکیسی جناس قافیهلیدیر. ایکینجی اوستادنامهدکی اوچ بایاتینین هر اوچو جناس اوچونجو اوستادنامهدکی اوچ بایاتینین ایسه سادهجه بیری جناس قافیهلیدیر. عمومیتله داستاندا ایشلنن یئتمیش دوققوز بایاتینین اوتوز ایکیسی جناسدیر. بیر بایاتی ایسه استثنا حال تشکیل ائدیر. همین بایاتی آلتی مصراعدان عبارتدیر و آشاغیداکی کیمیدیر: من آشیق درمه-درمه، درمنی درمه-درمه. اکیلممیش بوستاندان، تیکیلمه¬میش چارداخدان دوغولمامیش بیر اوغلان چاغیریر، درمه، درمه
بو جور نمونهلره بایاتیلار ایچریسینده چوخ آز-آز راست گلینیر. مصراعلارین آرتیق اولماسی بایاتیمن سادهجه بللی قانونلارینی پوزور. لاکین بایاتینین عومومی ایستروکتور پوئتیکاسینا هئچ بیر ضرر و خلل گتیرمیر.
“یاخشی و آشیق” داستانیندا سؤیلنن هشتاد بایاتینین یئتمیش آلتینجیسی اثرین قهرمانی آشیق طرفیندن، ایکیسی یاخشی طرفیندن، ایکیسی ایسه آشیقله معشوقون اؤلوموندن سونرا اونلارین قبری اوستونده زینب طرفیندن سؤیلنیلیر.
م.جعفرلینین”ائپوسون شعیرلریندکی بنزتمه قروپلاری آذربایجان داستانچیلیغینین بوتون پوئتیک قدرتینی اؤزونده عکس ائتدیریر. دؤیوش صحنهلری، قهرمانلارین پورترئت تصویری بدیعی تصویر و ایفاده واسطهلری ایله او قدر یوکسک سویهده ترننوم ائتدیریلیر کی، داستانین شعیرلری اونون نظم حیصهسی ایله برابر ائپیک سویهده چیخیش ائدیر. باشقا سؤزله، ائپوسداکی شئیرلر، سادهجه اولاراق، لیریک حاشییهلر کیمی چیخیش ائتمیر، ائپیک ایدئیانین رئاللاشماسینین ضروری ایستروکتور سویهسی رولونو اویناییر”—فیکری مقالهمیزین سونوندا داستانلاردا ایشلنن بایاتیلارین هانسی مؤوقئیه مالیک اولماسی حاقیندا گلدیگیمیز قناعتی تامامیله تصدیقله¬ییر.
نوشته شده توسط admin در چهارشنبه, ۱۷ مهر ۱۳۹۲ ساعت ۵:۳۳ ق.ظ


text:
یوهان فردریک قاوس
ً
یوهان کارل فردریک قاوس — گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسی، آسترونوم و فیزیکی، کارل فردریک قاوس گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسیدیر. اوْ، قوتتینژن بیلیم یوردوینده اوْخودوغو مدتده ریاضیاتا عایید جدی آراشدیرما ایشلری آپارمیش و بیلیم یوردو قورتارارکن «عددی آراشدیرمالار» آدلی اثرینی یازمیشدیر. بۇ اثرده کوادراتیک چیخیق نظریهسی، کوادراتیک فوْرمالارین قیسا ایفادهسی، ن-درجهلی تنلیکلر نظریهسی اؤز عکسینی تاپمیشدیر. قاوس دا باشقا عالیملر کیمی پارالئل خطلرله ماراقلانمیشدی. اوْ، ۱۸. یوز ایلین سوْنوندا اقلیدس هندسهسیندن فرقلی باشقا هندسهلرین اوْلماسینین مومکونلویو ادّعاسینا گلمیردی. قاوس بۇ ساحهده چوْخ آراشدیرما ایشلری آپاراراق وارلیغی مۆمکون اوْلان هندسهنی آنتی-اقلیدس هندسهسی آدلاندیرمیشدی.[۱]
عددلر نظریهسی، ریاضی آنالیز، دیفرنسیال هندسه و اوْپتیکا علملرینه مثلسیز تؤهوهلر وئرمیشدیر.
قایناقدَییشدیر
ایستینادلاردَییشدیر
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-12-19. یوْخلانیلیب2010-12-19.


text:
اینسانئن ایحتیاجلارئ وە قوللوق
اینسان، آللاها قوللوق أتمەیی ترجیح أتسە دە، أتمەسە دە، دۆنیا اۆزریندە یاپتئغئ هر فاعالیەت ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماق ایچیندیر. بۆتۆن أکۇنۇمیک فاعالیەتلر اینسانئن ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماق ایچین یاپئلئر. دەولتلر تملدە بونون ایچین قورولور.
قورئانئ کریمدن تثبیت أدەبیلدیگیمیز قادارئیلا اینسانئن ایحتیاجلارئنئن باعضئلارئ شو شکیلدەدیر: سو، یەمە-ایچمە، گیینمە، سۆسلنمە، بیلگی-عیلیم، أولیلیک، گۆونلیک، هیدایت، دۇغا شارطلارئندان قۇرونما، زۇر دوروملاردان قورتارئلما، گۆناەلارئن باغئشلانماسئ، عادالت، قوتسال کیتابئن آچئقلانماسئ، حلال وە حاراملارئن بیلینمەسی، تارتئشئلان قۇنولارئن آچئغا قاووشتورولماسئ…
اینسان ایچین دۆنیادا أن حایاتی مسئلە، ایحتیاجلارئنئن قارشئلانماسئدئر. بو یۆزدن، اینسانئن اۆنجەلیکلە بۆتۆن ایحتیاجلارئنئ قارشئلایان وارلئغا سایغئ دویماسئ، اۇندان چکینمەسی وە اؤنجەلیکلە اۇنون ایستکلرینی یرینە گتیرمەیە چالئشماسئ قادار دۇغال بیر شەی اۇلاماز. بو یۆزدن، اینسانئن آللاە دئشئندا بیر وارلئقتان ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماسئنئ بکلەمەسی، ایلک اؤنجە کندیسیندە بولونان بیلگیلرلە چلیشیر. آللاەتان باشقاسئنا قوللوغو، “ایحتیاجلارئنئ آللاەتان باشقا بیر وارلئغئن قارشئلادئغئ یانئلغئسئنا قاپئلما وە اۇنا گؤرە داورانما” اۇلاراق تانئملایابیلیریز.
ایبراهیم (ع) پوتلاردان مدد اومان تۇپلومونا آشاغئداکی سؤزلری سؤیلەیەرک، اۇنلارئ بونو یاپمامالارئ قۇنوسوندا اویارمایا چالئشمئشتئ:
فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلَّا رَبَّ الْعَالَمِينَ ﴿۷۷﴾ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ ﴿۷۸﴾ وَالَّذِي هُوَ يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِ ﴿۷۹﴾ وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ ﴿۸۰﴾ وَالَّذِي يُمِيتُنِي ثُمَّ يُحْيِينِ ﴿۸۱﴾ وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ ﴿۸۲﴾ (سورة الشعراء)
قوللوق أتتیکلرینیزدن، وارلئقلارئن راببی (صاحیبی) دئشئندا قالانلار بنیم ایچین بیرر دۆشماندئر. چۆنکۆ بنی یاراتان، بانا دۇغرو یۇلو گؤسترن وارلئقلارئن راببیدیر. بنی یەدیرن وە ایچیرن “اۇدور”. حاستالاندئغئمدا بانا “اۇ” شیفا وریر. بنی اؤلدۆرەجک، سۇنرا دا تکرار حایات ورەجکتیر. حساب ورمە گۆنۆ یانلئش داورانئشلارئم ایچین دورومومو دۆزلتمەسینی، باغئشلاماسئنئ بکلەدیگیم دە “اۇدور”. (شوعارا سورەسی؛ 82-77)
ایبراهیم (ع) قۇنوشماسئندا، اؤنجەلیکلە تۆم وارلئقلارئن تک بیر صاحیبی (راببی) اۇلدوغونو حاطئرلاتمئشتئر. داحا سۇنرا رئزئق، شیفا، یاشاما وە باغئشلانما گیبی ایحتیاجلارئنئ سئرالایاراق بونلارئ قارشئلایان وارلئق دئشئنداکی وارلئقلاردان بیر بکلنتی ایچریسینە گیرمەنین مانطئقسئزلئغئنئ حاطئرلاتمئشتئر. عاینئ شکیلدە، ایبراهیم (ع) باباسئنا شونلارئ سؤیلەمیشتی:
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلَا يُبْصِرُ وَلَا يُغْنِي عَنْكَ شَيْئًا﴿۴۲﴾ (سورة مریم)
بیر گۆن باباسئنا دەدی کی: “أی باباجئغئم! دینلەمەین وە گؤرمەین بیر شەیە نەدن قوللوق أدییۇرسون؟ اۇ سنین هیچبیر ایحتیاجئنئ قارشئلاماز کی!” (مریم سورەسی؛ 42)
اینساندان قول اۇلاراق بکلنن، ایحتیاجلارئنئ قارشئلادئغئ ایچین سایغئیئ، تشککۆرۆ وە حیذمتی دە اؤنجەلیکلە راببینە (صاحیبینە) گؤسترمەسیدیر. بؤیلە یاپمازسا، بو کلیمەنین تام ماعناسئیلا نانکؤرلۆک اۇلور:
وَآتَاكُمْ مِنْ كُلِّ مَا سَأَلْتُمُوهُ وَإِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لَا تُحْصُوهَا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَظَلُومٌ كَفَّارٌ ﴿۳۴﴾ (سورة إبراهیم)
آللاە سیزە ایستەدیگینیز هر شەیدن ورمیشتیر. آللاهئن نیعمتلرینی سایمایا قالقسانئز بیتیرەمزسینیز. آما اینسان یانلئشئ چۇق یاپار؛ چۇق دا نانکؤردۆر. (ایبراهیم سورەسی؛ 34)
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذَلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحَانَهُ وَتَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ﴿۴۰﴾ (سورة الروم)
سیزی یاراتان وە رئزئق ورن آللاەتئر. سۇنرا سیزی جانسئز حالە گتیرەجک، داحا سۇنرا سیزە ینیدن جان ورەجکتیر. آللاها اۇرتاق سایدئقلارئنئزدان حانگیسی بونلاردان بیرینی یاپابیلیر؟ آللاهئن اۇنلارلا ایلگیسی اۇلماز. “اۇ”، اۇنلارئن اۇرتاق سایدئقلارئندان اوزاق وە یۆجەدیر. (روم سورەسی؛ 40)
فَبِأَيِّ آلَاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ ﴿ ﴾ (سورة الرحمن)
بو دورومدا راببینیزین حانگی نیعمتلرینی یالانلایابیلیرسینیز؟ (راحمان سورەسی؛ بیرچوق آیتتە)
اینسانئن چالئشماسئ
داحا اؤنجە دە بلیرتتیگیمیز گیبی اینسان ایچین أن حایاتی مسئلە، ایحتیاجلارئنئن قارشئلانماسئدئر. هرکس دۆنیادا اۇلابیلەجک أن ایی شارطلاردا یاشاماق ایستەر. عاینئ زاماندا اینسانئن ایحتیاجلارئنئن آردئ آرقاسئ کسیلمز. اؤتە یاندان دۇغاداکی نیعمتلرین چۇق آزئ قوللانئما حاضئر حالدەدیر. بیر سۇمون أکمگین اۆرتیلەبیلمەسی ایچین بیلە بیرچۇق اؤن قۇشولون ساغلانماسئ گرکیر. بو سببلە اینسانئن چالئشماسئ شارطتئر. آللاە هر اینسانا، ایحتیاجلارئنئ قارشئلایاجاق دۇنانئمئ وە گرکلی شارطلارئ ورمیشتیر. بونلار هر اینسانا أشیت اوزاقلئقتادئر.
بونلارئ قوللانماق وە گلیشتیرمک اینسانئن کندی ترجیحینە قالمئشتئر:
وَجَعَلَ فِيهَا رَوَاسِيَ مِنْ فَوْقِهَا وَبَارَكَ فِيهَا وَقَدَّرَ فِيهَا أَقْوَاتَهَا فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَوَاءً لِلسَّائِلِينَ ﴿۱۰﴾ (سورة فصلت)
“اۇ”، اۆستتن دیبە دۇغرو ثابیتلەیەرک اۇتوراقلئ داغلار یرلشتیریپ یری برەکتلندیردی؛ وە اۇرادا تام دؤرت گۆندە اۇلوشتوروپ آراشتئرانلار ایچین دنگەلی بیر شکیلدە غئدالار تاقدیر أتتی. (فوصصیلت سورەسی؛ 10)
آللاە تعالا، قوللارئنئن ماددی آچئدان گۆچلۆ اۇلماسئنئ ایستەمکتەدیر. ایی قوللارئنئ تاعریف أدرکن شؤیلە بویورموشتور:
وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكَاةِ فَاعِلُونَ ﴿۴﴾ (سورة المؤمنون)
اۇنلار زکات ایچین چالئشئرلار. (مۆمینون سورەسی؛ 4)
زکات، ایحتیاج فاضلاسئندان وریلیر. کندی ایحتیاجلارئنئ قارشئلایاجاق دورومو اۇلمایان کیشییە زکات فارض اۇلماز. بونونلا برابر زکات ورمک، أن سئق أمرەدیلن عیبادتلردندیر. بو سببلە آللاە تعالانئن اینسانلارا، ایحتیاجئندان فاضلا قازانمایئ؛ یاعنی زنگینلشمک ایچین چالئشمایئ تشویق أتتیگینی آنلایابیلیریز. چۆنکۆ ماددی آچئدان باغئمسئز اۇلماق، دیگر فایدالارئنئن یانئندا، باشقا اینسانلارئن ایحتیاجلارئ سوایستیعمال أدەرک اینسانلارئ کندیسینە قول-کؤلە أتمەسی ریسکینی آزالتئر.
اینساندا تانرئ اینانجئ اۇلوشماسئ
هر اینسان دۇغدوغو آندان ایعتیبارن چەورەسینی دینلەر وە گؤزلملەر. گؤزۆ وە قولاغئیلا أدیندیگی بیلگیلری قاوراماق ایچین دنەیلر یاپار وە سۇرولار سۇرار. بو، اینسانئن راببینی (صاحیبینی) آرایئشئدئر. زامانلا هر شەیین بیر صاحیبی اۇلدوغونو وە اینسانئن دا بیر صاحیبینین اۇلماسئ گرکتیگینی آنلامایا باشلار. أرگنلیگە اولاشئنجا آرتئق آرایئشلار بیتر وە کندی دە داحیل اۇلماق اۆزرە هر شەیین بیر صاحیبینین اۇلدوغونو تام اۇلاراق قاورار. حاتتا کندی کندینە بو اۇلایا شاهیدلیک دە یاپار.
قورئاندا بونو آچئقلایان آیت شؤیلەدیر:
وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قَالُوا بَلَى شَهِدْنَا أَنْ تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَذَا غَافِلِينَ ﴿۱۷۲﴾ أَوْ تَقُولُوا إِنَّمَا أَشْرَكَ آبَاؤُنَا مِنْ قَبْلُ وَكُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ أَفَتُهْلِكُنَا بِمَا فَعَلَ الْمُبْطِلُونَ ﴿۱۷۳﴾ وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ الْآيَاتِ وَلَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ ﴿۱۷۴﴾ (سورة الأعراف)
راببین، آدم اۇغوللارئندان، اۇنلارئن بللریندن نسیللرینی آلدئغئندا، اۇنلارئ کندیلرینە قارشئ شؤیلە شاهید توتتو: “بن سیزین راببینیز (صاحیبینیز) دگیل میییم؟” اۇنلار دا: “أوت! راببیمیزسین. بیز بونا شاهیدیز.” دەدیلر. آرتئق (قابیردن) قالقئش گۆنۆ، “بیز بونون فارقئندا دگیلدیک” دییەمزسینیز. شونو دا دییەمزسینیز: “اؤنجەدن اۇرتاق قۇشانلار بابالارئمئزدئ. بیز ایسە اۇنلاردان سۇنرا گلن بیر نسیل ایدیک. اۇ باطئلا ساپانلارئن ایشلەدیکلریندن اؤتۆرۆ بیزی یۇق مو أدەجکسین؟” ایشتە اۇ بلگەلری بؤیلە آچئق آچئق آنلاتئرئز؛ بلکی دؤنرلر. (آعراف سورەسی؛ 174-172)
یوقارئداکی اۇلایئ هر اینسان أرگنلیکتن ایعتیبارن تکرار تکرار یاشار. بو سببلە آللاهئ بیلمەین اینسان یۇقتور دیەبیلیریز. بو یۆزدن أرگنلیک، اینسانئن گلیشیمیندە أن اؤنملی دؤنۆم نۇقطاسئدئر. آللاها قارشئ سۇروملولوغون دا نەدن أرگنلیکلە باشلادئغئنئ بو شکیلدە آنلایابیلیریز. اؤتە یاندان اینساندان بکلنن سادەجە آللاها ایناندئغئنئ سؤیلەمک دگیل، یاپتئغئ ترجیح وە داورانئشلارئیلا بونو ایثبات أتمکتیر.
اینسانئن رهبرلیگە ایحتیاجئ
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿۲﴾ (سورة البقرة)
کیتاب بودور؛ ایچیندە شۆبهەیە یر یۇقتور. کندینی قۇرویانلار ایچین رهبردیر. (باقارا سورەسی؛ 2)
رهبر، “بیرینین دۇغرویو بولماسئنا یاردئمجئ اۇلان، یۇل گؤسترن کیمسە وەیا شەی، دلیل” آنلامئنا گلمکتەدیر. رهبرلیک ایسە “اؤگرنجیلرین سۇرونلارئنئ اؤگرنەرک اۇنلارا یاردئمدا بولونما” آنلامئندا، اینسانئن یاراتئلئش آماچلارئنئ بلیرلەیەرک کندینە هدف بلیرلەمە سۆرجیندە دستک اۇلان آیرئ بیر سۆرچتیر. اینسانئن کندینی تانئماسئنئ وە قارار ورمە بجریلری گلیشتیرمەسینی هدفلەر.
اینسان دائیما رهبر ایحتیاجئ ایچیندە اۇلموشتور.
بو دوروما شو آیتی دلیل گؤسترەبیلیریز:
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ إِنَّمَا أَنْتَ مُنْذِرٌ وَلِكُلِّ قَوْمٍ هَادٍ ﴿۷﴾ (سورة الرعد)
آیتلری گؤرمزلیکتن گلنلر (کافیرلر) دەرلر کی: “اۇنا راببیندن بیر موعجیزە (آیت) ایندیریلسەیدی یا!” سن سادەجە اویارئجئسئن. هر تۇپلولوغون بیر یۇل گؤستریجیسی واردئر. (راعد سورەسی؛ 7)
رهبرلیک اینسانئن یارادئلئشئیلا باشلامئشتئر دیەبیلیریز. قورئانئ کریمە باقئنجا راحمان وە عالاق سورەسینین ایلک آیتلریندە بونا ایشارت واردئر.
ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
الرَّحْمَنُ ﴿۱﴾ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ﴿۲﴾ خَلَقَ الْإِنْسَانَ ﴿۳﴾ عَلَّمَهُ الْبَيَانَ ﴿۴﴾ (سورة الرحمن)
“اۇ” راحمان (اییلیگی سۇنسوز اۇلان)، قورئانئ اؤگرتتی. اینسانئ یاراتتئ. اۇنا کندینی ایفادە أتمەیی اؤگرتتی. (راحمان سورەسی؛ 4-1)
اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ ﴿۱﴾ خَلَقَ الْإِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ ﴿۲﴾ اقْرَأْ وَرَبُّكَ الْأَكْرَمُ ﴿۳﴾ الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ﴿۴﴾ عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ ﴿۵﴾ لَّا إِنَّ الْإِنْسَانَ لَيَطْغَى ﴿۶﴾ أَنْ رَآهُ اسْتَغْنَى ﴿۷﴾ إِنَّ إِلَى رَبِّكَ الرُّجْعَى ﴿۸﴾ (سورة العلق)
راببینین آدئیلا اۇقو! یاراتان “اۇدور”. “اۇ”، اینسانئ عالاقتان یاراتمئشتئر. اۇقو! راببین سۇنسوز ایکرام صاحیبیدیر. “اۇ”، قالملە اؤگرتمیشتیر؛ اینسانا بیلمەدیگینی اؤگرتمیشتیر. یۇق، یۇق؛ اینسان کسینلیکلە سئنئرلارئ آشار؛ کندینی یترلی گؤرۆرسە أگر! آما ناسئل اۇلسا راببینین حوضورونا چئقارئلاجاقسئن. (عالاق سورەسی؛ 8-1)
بو آیتلردن دە آنلاشئلابیلەجگی گیبی اینسان یاراتئلمئش، اۇنا قورئان، بەیان، قالملە یازما وە بیلمەدیکلری اؤگرتیلمیشتیر. اینسانا رهبر اۇلاراق دا قوتسال کیتابلارئ حایاتا اویغولایان نبیلر گؤندریلمیشتیر.
ایلک اینسان عاینئ زاماندا ایلک نبی آدم (ع) حاطا یاپئپ باحچەدن آشاغئ ایندیریلدیگیندە حاطاسئنئ آنلامئش، پیشمان اۇلموش؛ بونو بەیان أتمیش وە راببیندن گلەجک رهبرلیگی بکلەمەیە باشلامئشتئر.
ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِمَاتٍ فَتَابَ عَلَيْهِ إِنَّهُ هُوَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ ﴿۳۷﴾ قُلْنَا اهْبِطُوا مِنْهَا جَمِيعًا فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنْ تَبِعَ هُدَايَ فَلَا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلَا هُمْ يَحْزَنُونَ ﴿۳۸﴾ (سورة البقرة)
آدم راببیندن (صاحیبیندن) اویارئلار آلدئ (وە دؤنۆش یاپتئ). راببی دە تەوبەسینی قابول أتتی. دؤنۆش یاپانئ (تەوبە أدنی) قابول أدن، اییلیگی بۇل اۇلان “اۇدور”. اۇنلارا: “اۇرادان بیرلیکتە اینین! طارافئمدان سیزە بیر رهبر گلیرسە، رهبریمە اویانلاردا هرحانگی بیر قۇرقو یۇقتور وە اۇنلار اۆزۆنتۆ چکمزلر.” دەدیک. (باقارا سورەسی؛ 38-37)
اینسانلئغا ألچیلرین وە کیتابلارئن گؤندریلمەسی، اینسانئن رهبرلیک ایحتیاجئنئن قارشئلانماسئ ایچیندیر. بؤیلەجە قئیامت گۆنۆندە “حابریم یۇقتو، بیلمییۇروم” شکلیندە بیر باهانە ایلری سۆرمەسینین اؤنۆ کسیلمیش اۇلور. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
رُسُلًا مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ لِئَلَّا يَكُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ وَكَانَ اللَّهُ عَزِيزًا حَكِيمًا ﴿۱۶۵﴾ (سورة النساء)
مۆژدەجی وە اویارئجئ ألچیلر گؤندردیک کی اۇنلاردان سۇنرا اینسانلارئن ألیندە، آللاها قارشئ ایلری سۆرەجکلری بیر ماعذرتلری اۇلماسئن. آللاە گۆچلۆدۆر، دۇغرو قارارلار وریر. (نیسا سورەسی؛ 165)
اینسانلئغا رهبرلیک أدیلمەسی ایلە بیرلیکتە ایمتیحانئنئن قوراللارئ دا آچئقلانمئش اۇلور. بوندان سۇنرا اینسان سربستتیر. دیلەرسە بو رهبرلیگە اویار، دیلەرسە اویماز.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
إِنَّا أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ لِلنَّاسِ بِالْحَقِّ فَمَنِ اهْتَدَى فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَمَا أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ ﴿۴۱﴾ (سورة الزمر)
بو کیتابئ اینسانلار ایچین سانا، تامامئیلا گرچک اۇلاراق ایندیردیک. یۇلا گلن، کندیسی ایچین گلیر؛ یۇلدان چئقان دا کندی ضارارئنا چئقار. سن اۇنلارئن اۆزریندە وکیل دگیلسین (اۇنلارئن یاپتئقلارئندان سۇروملو دگیلسین). (زۆمر سورەسی؛ 41)
بو دورومدا اینسانلارئن بیر قئسمئنئن رهبرە اویماسئ، بیر قئسمئنئن اویماماسئ نۇرمالدیر. اینسانلار کندی آرالارئندا فارقلئ یۇللار چیزەجکلر، بیربیرلرینین حاقلارئنا ریعایت أتمەیەجکلر وە رسوللر طارافئندان دۇغرو یۇلا یؤنلمەلری ایچین سۆرکلی اویارئلاجاقلاردئر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
انَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنْذِرِينَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِيَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَمَا اخْتَلَفَ فِيهِ إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَاتُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ فَهَدَى اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ بِإِذْنِهِ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ ﴿۲۱۳﴾ (سورة البقرة)
اینسانلار تک بیر تۇپلومدو. آللاە، اۇنلارا مۆژدە ورن وە اویارئلاردا بولونان نبیلر گؤندردی؛ اۇنلارلا بیرلیکتە گرچکلری ایچرن کیتاب دا ایندیردی کی آیرئلئغا دۆشتۆکلری قۇنولاردا اینسانلار آراسئندا اۇ کیتاب حۆکمەتسین. کندیلرینە کیتاب وریلنلردن باشقاسئ آیرئلئغادۆشمەدی. آچئق بلگەلر گلدیکتن سۇنرا بیربیرلرینین حاقلارئنا قۇنماق ایستەدیکلری ایچین بؤیلە اۇلدو. سۇنرا آنلاشامادئقلارئ قۇنودا آللاە، مۆمینلری کندی اۇنایئیلا دۇغرویا اولاشتئردئ. آللاە، دۇغرولارئ ترجیح أدنی دۇغرو یۇلا یؤنلتیر. (باقارا سورەسی؛ 213)
سۇنوچ اۇلاراق اینسان یارادئلئشئندان ایعتیبارن بیر رهبرلیک آلتئندادئر. بو رهبرلیک دۇغرو یۇلو گؤسترمک أساسئنا دایالئدئر. فاتیحا سورەسیندە “صئراطئ مۆستاقیم” یاعنی دۇغرو یۇلدان باحثەدیلیر. اۇ یۇل، نیعمت وریلنلرین یۇلودور. نیسا سورەسینین 69-نجو آیتە گؤرە نیعمت وریلنلر: “رسوللر، صئددیقلر، شهیدلر وە صالیحلردیر.” کیم آللاها وە ألچیسینە ایطاعات أدرسە، نیعمت وریلنلرلە آرقاداشتئر. فاتیحا سورەسینی نامازئمئزئن هر رکعاتئندا اۇقورکن آصلئندا بونون ایچین دوعا أتمیش اۇلوروز. اینسان اۆزریندە بونون ایچین بیر زۇرلاما دا یۇقتور. نبیلر دە قورئانئن شاهیدلیگییلە بیر وکیل، بیر زۇرلایئجئ دگیل یۇل گؤستریجیدیرلر.