text:
صابر تخلص ائدن میرزا علی اکبر طاهرزاده 1278ه . ده دنیایا گلمیش و 1329 ه . ده وفات ائتمیشدی.
1. اولا بو کی صابر مسلمان شاعردیر، داها دوغروسو او اهلبیت(ع)شاعری ایدی. مذهبی بیر عائله ده دنیایا گلمیشدی اوشاقلیق و یئنی یئتمه ایللرینی مکتب خانادا قرآن و ادبیات اوخوموشدور، جوانلیغیندان نوحه یازماغا باشلامیشدیر و بیر طرفدن ده سید عظیم شیروانی نین شاگردی اولموش و حقیقی اسلامی یاخشی تانیمیشدی هم اسلام دشمنلری و همده اؤزلرینی مسلمانچیلیغا ووران ریاکارلاری و همده جوره جوره خرافه لری اسلام دینی آدینا تبلیغ ائدنلری افشاء ائدیردی. او، فلسفی، تعلیمی و مذهبی شعرلری یانیندا طنز ی اؤزو اوچون ان مهم مبارزه سلاحی سئچمیشدی.
قید ائتمه لیم کی اونون مرآت، فاضل، آغلار گولن، ابونصر شیبانی، سودایی، بوینوبوروق، هوپ هوپ و صابردن علاوه بیر امضاسی دا دین دیره گی ایدی.
صابر ایکی جبهه ده ساواشان بیر مبارز مسلمان شاعر ایدی. ایلک جبهه آوروپا و روس تبلیغاتینا آلدانانلار کی ظاهرده اؤزلرینی ترقی پرور گؤسترسه لرده، مسلمان ملّتلرین بیری - بیریندن آیریلماسینی اؤزلرینه هدف ساییردیلار. ایکینجی جبهه خلقین پاک و معصوم مذهبی احساساتیندان سوء استفاده ائدن خرافه و اوهام تبلیغ ائدن ملانمالار کی حتی نئجه کی سید عظیمی، صابری ده تکفیر ائتدیلر.
او سون نفسلرینده فارسجا بیر رباعی ده دئییر:
راهم بدهید رو به راه آمده ام،
بر درگه حضرت الاه آمده ام.
بی تحفه نیامدم، نه دستم خالی است،
با دست پر از همه گناه آمده است.
2. ایکینجی بو کی صابر اؤز نفسی ایله جهاد ائتمیش یعنی «جهاد نفس» اصلینه رعایت ائتمیش و مجاهد بیر مسلمان کیمی فداکارلیغا باشلامیشدیر. علی اکبر دهخدا بو ساحه ده یازیر:
«صابر مجدد بزرگ ادبیات ترکی آذربایجانی است. وی، اشعار را وسیله ی ستایش و تملق گویی به این و آن قرار نداد و به روش مستقیم رئالیزم و حقیقت پرستی به اصلاح جامعه و انتقادات مؤثر پرداخت و طبع خلاق و مصوّر او به نقاشی و مجسم کردن عیوب معاصر در شکل و مقیاس بسیار برجسته و جالب توجهی آغاز کرد و با ریزه کاری های بسیار دقیق و ظریف حقایق را برملا ساخت و مبتکر طرز ادا و شیوه ی بیان خاصی شد. وی از افکار و از نویسندگان عصر خود، قرن ها پیش افتاد و در تشریح مسائل اجتماعی و سیاسی ید بیضا کرد و یکی از طرفداران جدی آزادی و حکومت مشروطه بود و در ریشه کن کردن استبداد، همه را تحریض و ترغیب کرد. جرائد و مجلات وقت مانند: حیات، فیوضات، رهبر، دبستان، ملانصرالدین، الفت، ارشاد، گونش صدا، حقیقت، یئنی حقیقت و معلومات از نبوغ قلمی وی استفاده می کردند.»
مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی الذریعه اثرینده و مرحوم مدرس تبریزی ریحانة الادب تذکره سینده اونو اصیل ایرانلی ساییرلار. مرحوم مدرس یازیر: «صابر در مدیحه گویی دروغ اکابر صرف وقت ننموده و در جواب اشخاصی که به عدم قدرت او در این باب طعن می کرده اند. می گفته است:
«اگرچه در مدیحه گویی دروغ به طمع پول مقتدر نیستم. لکن در هجو صادق بسیار مقتدر هستم.» و این اشعار را انشاء نمود:
شعر بیر گوهر یکدانه ی ذیقیمتدیر،
سالمارام وصف دروغ ایله اونو قیمتدن.
دئییرم هجو، سؤزوم دوغرو، کلامیم شیرین،
اهل ذوقه وئررم نشئه بو خوش شربتدن.
3. اوچونجو بو کی صابر اؤزونون دئدیگی کیمی «آجی گولوش» و یا طنز شاعریدیر. آوروپالیلارین ساتیرا Satire دئدیکلری بیر ادبی قولا، بیز طنز دئییریک. یعنی طنز، «گولوش» مقوله سی نین بیر قولو ساییلیر. لاکن ایراندا بو کلمه بیری بیریله چوخ فرقلی اولان معنالار داشیمیشدیر. ادبیاتین گولوش بؤلومو و قولوندا ایچه ریک، محتوا و اوینادیغی رول باخیمیندان نئچه فرعی داللار و شاخه لر واردیر. مثال اوچون:
4.
19. لاغ ائتمه
1. هر بیری اؤزل و خاص بیر موضوع و محتوا داشییر. مزاح ساده جه گولدورمک و طرف مقابلده بشاشلیق و سئوینج ایجاد ائتمه اوچون ایشله نر و اوندا هئچ بیر سیاسی، اجتماعی، توهین، تهجین اولماز. مثلا عالیملر و معلملر اوزون موعظه و درس زمانی، سؤزون اورتاسیندا، موضوع ایله اویغون بیر گولمه لی جمله دئمکله، هامی نین هم گولمک و بشاشلیقلارینا سبب اولارلار و همده دانشیلان سؤزه توجه و دقت چکرلر.
2. هجو ایسه مدح سؤزونون ضدی کیمی ایشله نیر. هجوده ده گولوش وار، لاکن اونون موضوعو بیرینی و یا هر بیر زاده تعریفلمه یئرینه پیسلمه و آشاغیلاما واردیر. یامان یاووز و مسخره لر ایله دولودور و حتی اوندا توهین و تهجین واردیر.
3. هزل ایسه جدّ سؤزونون ضدّی دیر. بورادادا یانشاقلییق و یاوا دانیشما و گه وه زه لیک اوستونلوک داشیییر و هزل یازانین هئچ بیر انسانی و تعلیمی قصدی اولماز.
4. جوک گولوش مقوله سی نین ان آشاغی سویه لی دالی و شاخه سی ساییلیر. جوک دئیه ین قصدی اؤزونون منسوب اولدوغو توپلومون، بحث موضوعو ائدن بیر باشقا توپلوم قارشیسیندا کیچیک لیک و آلچاقلیق حسّ ائتمه سینی جبران مقصدی ایله او قوم، ملت و توپلومو آشاغیلاما قصدی ایله قوراشدیردیغی بیر گولمه لی سؤزه دئییریک کی البته بورادا یالنیز بیر طرف گولور و ایکینجی طرف یعنی مخاطب و یا بحث موضوعو اولان هر کس ناراحت و اینجیک حالا گلیر. نئجه کی مرحوم شهریار «الا تهرانیا» شعرینی بو اینجیک لیک اساسیندا یازمیش. جوکدا تهجین، توهین و آشاغیلاما واردیر.
لاکن طنز، درین و بؤیوک معنا داشییر و طنز یازما اوچون فداکارلیق، شجاعت، قایغی کئشلیک و اجتماعی - سیاسی مبارزه روحولازمدیر. جمعیت آراسیندا اولان هر بیر توپلوم و هر بیر صینیفین ظلم، فساد و اگریلیک لری نتیجه سینده بروز ائدن آجی حقیقت لری گولوش یولو ایله افشاء ائتمک ساییلیرکی جدّی و رسمی شکیلده دیله گتیرمک اولماز.
طنزده انسان اوّل گولمگه باشلاییر و یاواش یاواش گولوش دوداقلاریندا سولور و انسان دوشونجه یه دالیر و فساده پرده سی نین دالینی گؤرور، غم، غصه و غضب حسلری کئچیریر.
طنزین مهم اؤزللیگی بودور کی صنعتکارلیق ایله ایکی ضدّ بیر اینانج، عقیده، رسم و عادتی بیری - بیری نین قارشیسیندا قویور و ایکیسیندن بیری نین ایگرنج اولدوغونو آندیریر.
صنعتکار شاعر طنز مقوله لی شعر و نثر اثرینی ائله یازیب یارادیرکی اوخوجو اورادا طنزی حس ائدیر و ایکی ضد اولان ایده یانی قارشی قارشیا قویور.
طنزده سئوینج قهقهه سی یوخدور، بلکه آجی گولوش واردیر. طنزده اولان گولوش، شماتت و اعتراض گولوشودور و اصلینده اجتماعی بیر تنّبه دیر.
صابرین طنزینده آشاغیداکی مقصدلر هدف توتولوبدور:
1. ظلم و فسادا و ریاکارلیغا اعتراض و تنقید.
2. موجود وضعیتی اصلاح ائتمه و دگیشمه قصدی.
3. جهالت اساسیندا قورولان عادت و سنتلرین افشاء ائدیلمه سی. طنزده توهین، تهجین و تنبللیکدن حاصل اولان گولوش یوخدور. طنز یازانین مقصدی خدمت و اصلاحدیر. طنز یازان عیب لری نمایش وئرمیر بلکه مخاطبینی اونلاری رفع ائتمگه تحریک ائدیر.
سمبولیزم و تیپیک طنز
طنز، هجو کیمی بیر خاص شخصی نظره آلمیر و قصدی بیر منفور و گولونجک اجتماعی تیپی افشاء ائتمکدیر. مثلا اگر صابر محمد علی شاهین عمللری و ایشلرینه طنز یازیر، اونو تیپیک بیر اجتماعی عامل کیمی و ظلم و فسادین سیمبولو کیمی نظرده توتور.
اصلینده طنز، اعتراض و فریاددان دوغور، ائله اعتراض کی ادبی و صنعتکارانه بیر دیل ایله بیان اولور.
شاهلیق استبدادی، اربابلیق و فئوداللیق حاکمیتی، جهالت و ساوادسیزلیق، خرافه لره اینانماق، خصوصیله خرافه پرست، قادین لار، ریاکار ملانمالار، اعتیاد و آلیشقانلیق، چوخ آروادلیلیق، تاجرلرده انصاف سیزلیق، باهالیق، یئنی علملره یئیلنممه حرکاتی و بو کیمی مسألر، اونون طنزی نین اساس موضوعلاری ساییلیر.
آذربایجان ادبیاتیندا طنز بیر چوخ شاعرلریمیزین اثرلرینده ایشله نییدیر.
صائب اعتقادی بیر طنزده دئییر:
اعتقاد تو به زر بیشتر از اعجاز است،
فال مصحف پی تذهیب طلا می بینی!
و اجتماعی سیاسی طنزده:
شرم و حیا چو لازمه ی چشم روشن است،
این کور باطنان ز چه شرم و حیا کنند؟
بر هر طرف که روی نهند این سیه دلان،
در آبروی ریخته ی خود شنا کنند.
دنبال زرد رویی حرص اوفتاده اند،
چون برگ کاه پیروی کهربا کنند.
مصحف به زیر پای گذارند از غرور،
دستار عقل از سر جبریل واکنند.
هر جا که بگذرد سخن از سوزن مسیح،
خود را به زور جاذبه، آهن ربا کنند.
صائب بیر شعرینده طنزی اصلینده نصیحت آدلاندیریر و اونون مدح، هجو، هزل و طمعدن فرقلی اولماسینا - تأکید ائدیر:
از مدح و هجو و هزل و طمع شسته ام ورق،
پند و نصیحت است سراسر کلام من.
میرزا علی اکبر صابرین اوستادی سید عظیم شیروانی نین یارادیجیلیغی نین گؤزه چارپان بیر حصه سی طنز و ساتیریک شعر و نثرلریدیر. حتی او بو مقوله ده «سیچان و پیشیک» منظومه سینی ده یاراتمیشدیر.
4. صابر یارادیجی و خلاق بیر شاعردیر.
1-7. ایکی دوره
صابرین ادبی یارادیجیلیغینی ایکی دؤورانا بؤلمک اولار:
بیرینجی دؤوران ایگیرمی ایله یاخین سورموشدور. یعنی اونون شعر دئمه گی و شاعرلیگی نین باشلانغیجینی اون اوچ یاشیندان حساب ائتسک، او، ایگیرمی ایله یاخین، یعنی اوتوز اوچ یاشینا قده ر (1284 ش. / 1905 م.) یالنیز شاماخی شهرینده تانینان بیر یاخشی نوحه، مرثیه، طنز، غزل و قصیده یازان یئرلی شاعر کیمی ایدی.
اونون چاپ اولان ایلک شعری 1905 ـنجی ایل شرق روس روزنامه سی نین نشری مناسبتی ایله یازدیغی تبریک شعری دیر. همین روزنامه بو شعرین باشیندا بئله یازمیشدیر:
«شاماخیلی علی عظیم اف برادریمیزین اداره میزه خیرخواهانه مکتوبوندان لفّینده کی صابر تخلص لو بیر شاعرین کلامیدیر.»
ایلک چاپ اولان شعر بئله باشلاییردی:
شکر لله کی آفتاب سخن،
شرق معنادان اولدو چهره نما.
اونون ملانصرالدین مجله سینده نشر ائتدیگی ایلک شعر بودور:
سس سالما یاتانلار آییلار قوی هله یاتسین،
یاتمیشلاری راضی دگیلم کیمسه اویاتسین.
تک تک آپیلان وارسادا حق دادیمه چاتسین،
من سالم اولوم، جمله جهان باتسادا باتسین.
ملت نئجه تاراج اولور اولسون نه ایشیم وار،
دشمنلره محتاج اولور اولسون نه ایشیم وار؟
بو شعر ایله صابر یارادیجیلیغی نین ایکینجی دؤورانی باشلاییر. خصوصیله بیر ایل سونرا ملانصرالدین نشریه سی و اونون آردینجا چیخان نشریه لرده دواملی و دالبادال چاپ اولان صابرین شعرلری بو دؤورانین محصولودور.
صابر یارادیجیلیغی نین ایکینجی دؤورانی بئش ایل چکدی و بو بئش ایلده، او، عباس صحت دیلیجه دئسک: شعرده عظیم بیر انقلاب وجودا گتیردی.
صابرین بو بئش - آلتی ایللیک دؤورانین دا یازدیغی شعرلری، اوندان قاباق بوتون قرنلر یازان شاعرلرین هئچ بیریسی نین شعرلرینه بنزه میردی. اونون شعرلری، تمامیله، هم شکل و قالب، و هم مضمون و محتوا باخیمیندان یئنی ایدی و بئله لیکله یئنی صابر مکتبی یارانماغا باشلامیشدیر.
2-7. صابر شعری نین خصوصیت لری
صابر شعر مکتبی نین ایلک اؤزه للیگی و خصوصیتی، اسکی شعر فورمالاریندا دگیشیکلیک لر یاراتماقلا برابر، فورمالارا عائد اولان سنّتی مضمونلاری دگیشدیرمه ایدی. صابر شعر مکتبی نین سبک و اسلوبوندان دانیشارکن بعضی اؤزه للیک لرینی بئله سایا بیله رم:
1-2-7. شعر مصراعلارینی آرتیقلی (=مستزاد) حالینا گتیرمک و بونونلا برابر، قافیه لری دگیشیک حالا سالماق و دالی قاباق ائتمک. بو اوزه للیک صابردن قاباقکی شاعرلرده گؤرونمه ین و سابقه سی اولمایان بیر حال ایدی.
سن کی شریعت چی سن،ای بینوا،قیل حیا!
شرعده آخر نه بیر احسان دا وار،
حق مسلمان دا وار،ایندی گئت انصاف ائله.
2-2-7. بوتون شعر فورمالاریندا طولی وحدت یاراتماق. بئله کی بیر قطعه شعرین بوتون بیتلرینده معنا باغلیلیغی ساخلانیلیر. حال بوکی قاباقکی شاعرلر هر بیتده خاص مضمون و معنا حفظ ائدیردیلر و شعرده عرضی وحدت وار ایدی.
من بیلمز ایدیم بختده بو نکبت اولورموش،
عزت دؤنوب آخردا بئله ذلت اولورموش.
چرخین عجبا سیری ده مین بابت اولورموش،
ملّت آییلیب طالب حریت اولورموش.
ملتده ده یاهو بئله بیر غیرت اولورموش،
یالنیز نه دئییم گئتدی منیم ملت الیمدن،
توپراق باشیما چیخدی بوتون عزت الیمدن.
3-2-7. هر جوره ابتذالدان اوزاق گزمه. بئله کی شاعر اؤزونو مجبور و موظف ائدیردی درین اجتماعی - سیاسی مضمونلاری شعره داخل ائله سین. اونا گؤره هر مصراع و هر بیت اوخوجونو فکره و دوشونجه یه وادار ائدیردی.
4-2-7. تکرار اولونمازلیق. بئله کی صابر شعر مکتبینده مضونلار یئنی دیر، تکرار اولونمازدیر و قاباقجادان اوخوجو مضمونون نه اولدوغون حدس وورا بیلمیر. حال بوکی صابردن قاباقکی شاعرلرین شعرلری نین مضمونلاری، یار و دلداردا خلاصه اولوردو و اوخوجونون قولاغی دولو ایدی.
مثال اوچون بعضی غزللری نین مطلعلری:
المنة لله که دبستان دا قاپاندی،
بیر باد خزان اسدی گلستان دا قاپاندی.
*
من بئله اسراری قانا بیلمیرم،
قانماز اولوب دا دولانا بیلمیرم.
*
بیر مرحمت اعیانلارینا شکر خدایا،
بو صاحب میلیونلارینا شکر خدایا!
*
داش قلبلی انسانلاری نئیلردین الهی،
بیزده بو سویوق قانلاری نئیلردین الهی!
*
ای خواجه چالیش، صورت ظاهرده قشنگ اول،
ایسترسن اؤزون سیرت معنادا جفنگ اول.
5-2-7. صابر بوتون شعر فورمالاری، خصوصاً غزل فورماسینی بی مزه مغازله لردن نجات وئردی، قورودو و ساخلادی. اونون سلفی صائب تبریزی ده بئله ایش گؤرموش ایدی. صائب ایله صابرین بو ایشده فرقلری اوندان عبارت ایدی کی صائب شعری تعلیمی و اخلاقی مضمونلار ایله دولدوردو، صابر ایسه شعره، طنزی و سیاسی - اجتماعی معنالار گتیردی.
6-2-7. صابر، شعری یوکسک درجه لره چاتدیردی، بئله کی دوشونجه، تفکر و عقل چیلیگی شعره داخل ائتدی و شاعری دنیایا سطحی باخماقدان قورتاردی و شعرده فلسفی گؤروشلر و اجتماعی دوشونجه لره یول آچدی.
7-2-7. صابر شعر وسیله سی ایله اسلام دینی نین حقیقی و ایچ اوزونو گؤسترمگه چالیشدی و دینیمیزه داخل اولان خرافات و موهوماتی افشاء ائدرک اوخوجونو اسلامین عظمتینه ساری آپاردی و حقیقی دینی اینانجلاری محکم لندیرمگه چالیشدی.
هر نه وئرسن وئر مبادا وئرمه بیر درهم زکات،
قوی آجیندان اؤلسه اؤلسون بینوا کندلی وقات.
*
قارداش بیله جک بیر – بیرینی شیعه و سنّی،
هر امرده هم رای و هم افکار اولاجاقدیر.
*
8-2-7. صابر سبب اولدوکی منحرف و ساپیق عشقدن سؤز ائدن ابتذالچی شاعرلر، یاواش - یاواش قیراغا چکیلسینلر و فیلوسوفلار، متفکرلر، واعظ لر، ناصح لر و دوشونجه صاحبلری شعر دئمگه باشلاسینلار.
9-2-7. صابر شعر مکتبی نین ان مهم و گؤزه چارپان اؤزه للیگی، سیاسی و اجتماعی مسأله لره اعتنا ائتمک دیر. شعر شاهلارین قصرلریندن و درویشلرین مورگوله دیکلری خانقاهلاردان چیخیب قارا جماعتین ایچینه گلدی.
10-2-7. صابر دیلیمیزده اولان مثللر، کنایه لر و آتالار سؤزلریندن بوللوجا استفاده ائتمگه چالیشدی و فولکلوروموزدن نوعلارینی شعره چاغیردی. عارف شاعرلرین ایشی یالنیز عرفانی شعرلر یازماق، نوحه یازانلارین ایشی فقط مرثیه قوشماق و ... ایدی. قصیده یه میل گؤسترنلر قصیده، غزلچیلر غزل و رباعی قوشانلار ایسه یالنیز رباعی قوشوردولار. ولاکن صابر، هم مضمون و هم فورماجا هر جوره فکره و هر جوره قالیبا یول وئرن بیر شاعر حساب اولونور.
11-2-7. صابرین شعرلری نین بیر باشقا مزیتی بودورکی اونلار چوخ ساده و آنلاشیلان دیلده یازیملیشدیر. بیر صابرشناس ـین دئدیگینه گؤره، اونلاری بئش یاشیندا اوشاق بئله اوخوسایدی، آنلاشیلماز بیر سؤز تاپماز ایدی.
12-2-7. ان مهم اؤزه للیک بوکی، او زمان، هر کس صابرین شعرلرینی اوخوماغا و ازبرلمگه باشلادی. هئچ کیمسه اؤزونو اوندان احتیاج سیز گؤرمه دی. هر کس صابره احتیاج حس ائتدی و صابرین شعر باره سینده دئدیگی آشاغیداکی سؤز تحقق تاپدی:
خلقین اوخومادیغی و ازبرلمه دیگی شعر، شعر دگیلدیر.
13-2-7. صابرین خلاقیتینده، موضوع گئنیشلیگی واردیر. بئله کی او، عائله حیاتی نین ان عادی مسأله لریندن توتموش، دنیانین مهم سیاسی حادثه لرینه قده ر میدان آچیر و شعرلرینده هر بیر مسأله یه یول وئره بیلیر. بیز بیلیریک کی مداح شاعرلرین ایشی یالنیز مداحلیق، عاشق پیشه شاعرلرین ایشی فقط عاشقلیک ایدی.
14-2-7. صابر اؤز زمانیندا بیرینجی دفعه اولاراق شعر قالیبلارین آلت اوست ائله مگه و سیندیرماغا باشلادی. بو ایشی ائله مهارت و جسارت ایله یئرینه قویدوکی اؤز زمانیندا یاشایان کهنهچی شاعرلرین هئچ بیریسی اونا قارشی چیخا بیلمه دی. هامی اونو بگندی و سئودی.
ای فلک! ظلمین عیاندیر،
بو نئجه دور زماندیر،
که ایشیم آه و فغاندیر،
منی یاندیرما اماندیر،
گؤزومون اشکی رواندیر،
اوره گیم دوپ – دولی قاندیر،
هامی غمدن بو یاماندیر،
کی نئچه اهل قلملر، بوراخیب جانیما غملر،
قاریشیب درد به هم لر،
اوره گیم ایندی ورملر،
غازئته، ژورناله بو کفرشیم لر،
نئجه جراتله رقملر یازیب،
اسلاما ستملر ائله ییرلر کی،
گره ک عالم اسلامدا، هر اؤلکه ده،
هر شهرده، دینار و درملر ساچیلیب،
مکتب نسوان آچیلیب.
صابر عمومیتله شعرلرینی عروض بحر و وزنلرینده یازمیشدیر. لاکن موضوعلاری نین یئنی لیگی و تکرار اولونمازلیغی سبب اولموشدو کی بیر سنت اولاراق ردیف و قافیه لری ایسته دیگی کیمی دگیشسین و کهنه قایدا - قانونلاری یئنی لتسین. گرچه مخمس، مسدس، رباعی و بو کیمی قالیبلاردا شعر یازمیشدیر، آنجاق اونلاری خلقین باشا دوشمه دیگی سؤزلر ایله یوخ، بلکه تام عادی دانیشیق دیلینده اولان کلمه لر و جمله لر ایله بزه میشدیر. اونلاری خلقین مالی ائتمیشدیر.
15-2-7. صابرین بیر هنری ده شعر قهرمانینی دیندیرمه، و اونلارین دیلیجه دانیشما و شعر یازمادیر. اونون شعرینده خان، بیگ، قوجا، جوان، شاه، وزیر، عوام، قارا جماعت، قادین و هر کس اؤز دیلی و شیوه سی ایله دانیشیرلار و هر کس اؤز سؤزلری ایله اؤزونو افشاء ائدیر. ساتیرام، فهله، اوخوتمورام ال چکین ا، ایکینجی، آخ نئجه کئف چکمه لی ایام ایدی و باشقا شعرلری بو اسلوب ایله یازیلمیشدیر.
صابر، ایران فارس و تورک ادبیاتینا اؤز عصرینده درین و یارادیجی تأثیر بوراخمیشدی. بیر چوخ مبارز شاعرلر اونون آردینجا گئدیب، حتی اونون طنز شعرلرینی فارسجایا ترجمه ائدیب گئنیش یایدیلار. مثال اوچون روحانیت لباسیندا اولان سید اشرف گیلانی اونا چوخ حرمت بسله میش و شعرلرینی ترجمه ائتمیشدیر.
مثلا صابر دئییر:
بو ایسه پس او لعینین ده ایشی قلّابی دیر،
دینی - ایمانی دانیب یولدان آزیبدیر بابی دیر.
سید اشرف گیلانی ده بئله یازیر:
پس یقین آن سگ بی دین عملش قلابی است،
ایها الناس بگیرید که معلون بابی است.
البته نسیم شمال صابرین شعرلرینی گاه ترجمه، گاه اقتباس ائتمیش و گاه دا استقابل ائدرک اونلارا نظیره یازمیشدیر.
مثلا:
پاه آتونان نه ته هر یاتدی بو اوغلان اؤلوبه!
نه ده ترپنمه ییر اوستونده کی یورقان اؤلوبه!
شعری اصلینده 10 بیتدیر. سید اشرف ایسه اونو:
وای بر من مگر این ملت نادان مرده،
داد و بیداد مگر این همه انسان مرده.
باشلیغی آلتیندا 27 بیت اولاراق تنظیر ائتمیشدیر.
و یا صابرین بو شعرینی:
وار ایمیش روسیه ده مین - مین پریزاد، اردبیل،
بیرده نامردم اگر ائتسم سنی یاد، اردبیل.
صابر بئله تنظیر ائتمیشدیر:
حال در روسیه می بینم هزاران نازنین،
احمقم من گر ز قزوین آورم یاد، ای پدر!
اِشْهَدْ بِاللَّهِ اَلْعَلِيِّ اَلْعَظِيمِ،
باز شده وقت سخن پروری،
صاحب ایمانم، آ شیروانلیلار!
جفعری ام، جعفری ام، جعفری،
یوخ یئنی بیر دینه یقینیم منیم،
اشهد بالله العلی العظیم،
کهنه مسلمانم، آشیروانلیلار!
در خط اسلام منم مستقیم!
- گؤرمه! – باش اوسته، یومارام گؤزلریم.
- دست مزن! – چشم، ببستم دو دست،
- دینمه! – مطیعم، کسه رم سؤزلریم.
- راه مرو! – چشم، دو پایم شکست.
مولدایی، سالمادی ائل دیل بوغازا.
حاجی، بازار رواج است رواج،
عیبی یوخ، گرچه قویولدوق لوغازا،
کو خریدار؟ حراج است حراج!
یاز بو اعلانیمی ده بیر کاغازا:
می فروشم همه ی ایران را،
آچمیشام ری ده گئنیش بیر ماغازا،
عرض و ناموس مسلمانان را،
چوخ اوجور قیمته هر شئی ساتیرام،
رشت و قزوین و قم و کاشان را،
آی آلان! مملکت ری ساتیرام!
بخرید این وطن ارزان را،
یزد و خوانسار حراج است، حراج!
کو خریدار؟ حراج است حراج!
بیر قوجایام چاق نر کیمی یاشارم!
گرچه من پیرم و خم گشته ز پیری کمرم،
از جهان بی خبرم!
دؤرد آروادی بیر – بیرینه قوشارام!
چار زن دارم و در فکر عیال دگرم،
از جهان بی خبرم!
بلای فقره دوشدون، راضی اول، بیچاره، صبر ائیله!
صبر کن، آرام جانم، صبر کن...
اوزون اولدویسه گر کلفت یانیندا قاره، صبر ائیله.
صبر کن دردت به جانم، صبر کن ...
بیر آی سونرا نسیم شمال ین ۴۵ نجی نمره سینده بو شعری چاپ ائله دی:
حاجی، بازار رواج است رواج،
کو خریدار؟ حراج است حراج.
می فروشم همه ی ایران را،
عرض و ناموس مسلمانان را،
رشت و قزوین و قم و کاشان را،
بخرید این وطن ارزان را،
یزد و خوانسار حراج است حراج!
هابئله شهریار اونون بیر نئچه شعرینی فارسجایا ترجمه ائتمیشدی. مثلا:
ای در به ر گزیب اوره گی قان اولان چوچوق شعرینی بئله ترجمه ائتمیشدی:
ای پا برهنه دربدر کوچه ها یتیم،
گوید زبان حال تو با من چه ها یتیم.
چون در اشک خود چه شدی بی بها یتیم،
دامان آبرو مکن از کف رها یتیم.
اشک ببین و حسرت بی انتها یتیم،
ای پا برهنه در بدر کوچه ها یتیم.
هوپ هوپ نامه نین نشرلری
میرزا علی اکبر طاهرزاده صابرین شعرلری اوز حیاتیندا کتاب حالیندا چاپ اولمادی. سید حسین اؤز خاطره لرینده یازیرکی، صابر اؤلوموندن قاباق اونا دئمیشدی:
«گؤرونور، من ده حاج سید عظیم کیمی اؤز کتابیمی گؤرمه دی حسرت ایله اؤله جه گم.»
1. هوپ هوپ نامه نین ایلک چاپی 80 صحیفه ده 1219 ش. (1912 م.) ایلینده صابرین دوستو محمود عمی توسطی ایله بوراخیلمیشدیر.
2. ایکینجی چاپ، بیر ایل سونرا (1913 م.) حجملی بیر کتاب شکلینده رسملی اولاراق بوراخیلدی.
3. اوچونجو چاپ، حبیب صمدزاده نین نظارتی ایله 1948 نجی ایله 1948 نجی ایلده نشر اولدو.
4. دؤردونجو مکمل نشر ایسه 1963 نجی ایلده عباس زمانوف و حمید محمدزاده طرفیندن حاضرلانیب مصور اولوب و 484 صحیفه ده چاپ اولدو. متنی چاپا حاضرلایان مرحوم حمید محمدزاده یازیر:
«شاعرین منظوم اثرلرینی و مکتوبلارینی احاطه ائدن بو کتاب چاپا حاضرلانارکن، بوتون متن (ایلک منبع لری هله معلوم اولمایان بیر نئچه شعر استثنا ائدیلمکله)، بیرینجی دفعه نشر اولدوغو غزئت و ژورناللارداکی متنلر ایله، همچنین هوپ هوپ نامه ایلک اوچ نشری ایله توتوشدورولموش، کئچمیش نشرلرده کی بیر سیرا تحریفلر اصلاح ائدیلمیش، هابئله صابره مخصوص اولمایان، لاکن هوپ هوپ نامه نین مختلف نشرلرینه سهوا داخل ائدیلمیش بیر نئچه ساتیرا (= طنز پارچاسی) کتابدان چیخاریلمیشدیر.»
ایندیه قده ر دفعه لر ایراندا و خارجدا همین چاپ، افست طریقی ایله چاپ اولموشدور.
5. کریل و لاتین الفبالارینا کؤچورولوب نشر ائدیلن هوپ هوپ نامه لرده یوخاریدا قید ائتدیگیمیز ۴ نجو چاپین اوزوندن کؤچورولموشدور.
6. دفعه لر هوپ هوپ نامه دن سئچمه لر و «گزیده» لرده ایراندا و خارجده چاپ ائدیلمیشدیر.
7. 1358 نجی شمسی ایلینده تهراندا مرحوم محمد علی فرزانه طرفیندن هوپ هوپ نامه رنگلی تصویرلر ایله 3 نجو چاپ اساسیندا یئنی دن چاپخانادا دوزولوب نشر اولوندو.
8. 1381 نجی ایلده مرحوم حمید آرش آزاد طرفیندن کؤچورولوب 392 صحیفه ده بیر داها تبریزده چاپ اولدو.
9. 1992 نجی ایلده بیر داها باکی شهرینده هوپ هوپ نامه یازیجی نشریاتی طرفیندن چاپ اولموشدور. بو نشره، او زمانا قده ر چاپ اولمامیش بیر نئچه شعرده سالینمیشدیر.
10. هوپ هوپ نامه اثری بیر داها اردبیلده شیخ صفی الدین انتشارتی طرفیندن 1387 نجی ایلده نشر اولدو. بو نشرین قاباقکی نشرلرده گؤره هئچ بیر یئنی لیگی یوخدور. یالنیز اونا رسول اسماعیل زاده طرفیندن یازیلان بیر اؤن سؤز واردیر. او، ناشر اولاراق اصلینده حمید محمدزاده نین ترتیب ائتدیگی هوپ هوپ نامه نی، اونون یازدیغی ایضاحات ایله و اوندان هئچ آد آپارمایاراق چاپ ائتدیرمیشدیر. بو نشرده تحریفلره ده راست گلمک اولار. مثال اوچون:
1- بیر چوخ یئرده «ملا» کلمه سینی «میرزا» یا تبدیل ائتمیشدیر. حال بوکی صابر کتابین هر یئرینده ملا، ملادای، ملاعمو و بو کیمی کلمه لردن قصدی، ملانصر الدین نشریه سی و اونون باش یازاری جلیل محمدقلی زاده دیر.
2- بعضی بیتلری تحریف ائتمیشدیر. مثلا:
اصل هاردا مسلمان گؤرورم قورخورام.
تحریف داردا مسلمان گؤرورم قورخورام.
(ص 133)
اصل ملا ایله بگ خان قاپیسیندا سپلنگ اول
تحریف میرزا ایله ... (ص ۲۱۰)
هابئله «نئچون مکتبه رغبتیم اولماییر» شعرینده (ص ۳۱۲) بئش مصراعلی بیر بندی، «قورخورام» شعرینده (ص 133) بیر بیت، «بوندان سورا» شعرینده (ص 223) بیر بیت و ... حذف ائتمیشدیر و بعضی شعرلری «یاللعجب» شعری کیمی تمامیله حذف ائتمیشدیر. هابئله ای عمو (ص. 254) و فسنجان (ص. 253) شعرلرینی کلا حذف ائتمیشدیر.
3- بعضی یئرلرده یئرسیز اولاراق کلمه لری دگیشمیشدیر. نمونه اولاراق:
سؤیله مه ← سؤیله (ص 192)، عبد ← عهد (ص 155)، اونون ← او گون (ص 170)، قاچمازدی ← چاتمازدی (ص 175)، سنین ← سنه (ص 176)، عمر ← عصر (212)، ائل ← اول (ص 250)، طمعین ← طعمینی (ص 253)، سییئزد ← قورولتای (ص ، 138)، هاردا ← داردا (ص. 312) ائتمیشدیر.


c: text/html

text:
اویان نیوز: …و دیل اوچون وئردیکلری مباریزهدن اؤزگورلوکلرینی قازانیب بنگلادشی قوردولار
بنگلادش، یونسکونون اولوسلارآراسی آنا دیلی گونو اولاراق تعیین ائتدیگی ۲۱ فوریهنی قوتلادی.
۱۹۵۲. جی ایلده باتی پاکیستان اوردو دیلینی رسمی دیل ائدجیینی آچیقلادیغیندا، داکا اونیوئرسیتهسی اؤیرنجیلری یوروش تشکیل ائتدی.
چیخان اولایلاردا ۲ طلبه حیاتینی ایتیردی. بوتون دوغو پاکیستان یعنی گونوموزون بنگلادشی قیام ائتدی. و دیل اوچون وئردیکلری مباریزهدن اؤزگورلوکلرینی قازانیب بنگلادشی قوردولار.
یونسکونون ۱۷ نوامبر ۱۹۹۹.جو ایلده ۲۱ ی اولوسلارآراسی آنا دیلی گونو اولاراق تعیین ائتدی. مینلرجه بنگلادشلی میداندا توپلاندی. دیل آنیتینا چلنگ و نتلار قویاراق او گونو قونلادی.
ت ر ت

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
باش – سعید فیوضات
باش – سعید فیوضات
«آتا بابا سؤزو وار دئییر: باش منیم، باش اونون»
آلا قاپیدا ایلدیریم شاخدی. خالام اوغلو ایله دؤنوب آلا قاپییا ساری باخدیق. قارا بیر بولود ایمکلهیه_ایمکلهیه گئدیردی میدانین اوستونه. شارلاری بوراخیب، دوروب موللا هادیدان قاچدیق آلاقاپییا ساری. دلی عزه قاپیلاریندا دوروب، آغیزیلا بارماقلارینی ساییردی. قول باغلاری بیلنگیندن ائنمیشدی دیرسهیینه. گؤزلری گؤزلریمه ساتاشینجاق بارماغی آغزیندا قالدی. قاباغیندان سوزولدوک.یئیینـ یئیین آددیم آتیب، یئتیشدیک آلا قاپی مچیدینین ایوانینین قاباغینا. کؤزه، مچیدین پیللهکانیندا دوروب الیندهکی بؤیدهنی قالخیزیب، رجز دئییردی. هله عاشورا اولمامیشدی. قارا بولود میدانین گؤیونده اؤزونه یئر ائلهمیشدی. میدانین اورتاسینداکی بلواردا، اوچ شامالی حوضون قیراغیندا بیر کؤتوک قویموشدولار. اونون اوستونه بیر بالتا سانجیلیب قئیقاجی قالمیشدی. بیردن دلی بایراملا، دلی سعدالله گلیب، کؤتوگه یاناکی دوردولار.
دلی بایرام ال آتیب بالتانین ساپیندان یاپیشیب باشلادی گوجَنمهیه.آخیردا ساغا، سولا قاهاریب، اونو کؤتوکدن قوپارتدی. دلی سعدالله دیزلرینی یئره دیرهییب باشینی قویدو کؤتوگون اوستونه. دلی بایرام بالتانی باشینا قالخیزیب، سالدی دلی سعداللهین بوینونا.
باش،کوپ پیچهتی کیمین گؤدهسیندن آیریلیب دوشدو کؤتوگون ساغ کؤندونه. یاخینا گئتدیک. وئ، نهخهدیم باش توپالاشمیشدی کؤتوگون یان یؤرهسینه. دلی عزه یاواش یاواش گلیب باشلارین یانیندا دوروب، بارماقلاری ایلا سایماغا باشلادی. شیخین قاپیسی قاباغیندا بیر بوغو بورما کیشی دورموشدو. بوزمهسی اینینده، چکمهلری دیزه کیمین، امیری بؤرکو ده باشیندا. یاخینا گلیب، بیر باشی گؤتوردو. ایکی بارماغینی سوخدو باشین گؤزلرینه، باش بارماغینی دا سوخدو باشین آغیزینا. اوندان بیر آز آرخایا اوزادیب، سونرا لوپورت داشی کیمی یئردن بئله آتدی شیخین قاپیسینا ساری. باش یئره دَییب، قالخیب، دوشوب، فیرلانا_فیرلانا گؤتورولدو. سوزولَن قان گؤیه سپهلهنیب، هردن گیرده، هردن بیضی بیر ناخیشی یارادیردی. ههه مدرسهده تزه اؤیرشدیییمیز هندسه درسینده کیلر کیمی. شیخین قاپیسی اؤزو_اؤزونه آچیلیب، او باش حَیَطه کئچینجک باغلاندی. گینه ده او بوغوبورما کیشی آیری باشلاری ائله او تَهَر تولازلادی. خالام اوغلو منی دومسوکلهییب دئدی:
ـ بیزده گئدک؟
دؤنوب اوزونه باخدیم. گؤزـگؤزه اولدوق. ائلهبیل اودا منیم کیمین شارلاریمیزی یادیرغامیشدی. داها هئچ نه دانشیماییب گئتدیک کؤتوگون یانینا. کؤتوگ بیزه بؤیوک ایدی. خالام اوغلو بئلینی اَییب بوینونو قویدو کؤتوگه. بالتانی گوجهنهـگوجهنه قالخیزیب چیرپدیم اونون بوینونا. باشی آتلانیب دوشدو او بوغوبورما کیشینین بؤیرونه. او دا ساغ الینی اوزادیب ایکی بارماغینی باشین گؤزونه، باش بارماغینی دا ساغ قولاغینا سوخدو. باش بالاجا ایدی. او کیشینین الینده خیرچا کیمی گؤرونوردو. خالام اوغلو آیاغا دوروب منه دئدی:
ـ ایندی سیره سنده.
بوینومو اوزادیب، چنهمی قویدوم کؤتوگون اوستونه. قان قاریشیغی یاییلدی چنهمه، اییسی دولدو بورنوما. خالام اوغلو بالتانی قالخیزیب ائندیرنده بیری اونو چاغیردی.
اونون دا قوْلو هئیدن دوشدو. بالتا اؤز آغیرلیغی ایلا دوشوب، بوینومو یاریب، اورتادا قالدی. دئدیم: من یاریمچیلیق قالدیم. آما خالام اوغلو قولاق آردینا ووروب یولونو چکیب گئتدی.
بوینومدا ایلیشن بالتا ایلا دوروب، آشاـآشا کابابچی قوربانین توکانینا ساری گئتدیم. قَنووون اوستوندن آتلاناندا بالتانین ساپی سویود آغاجینا دَیدی. باشیم بوینومدان قوپوب، یئره دوشوب، دیبیرلاندی. بوغو بورما کیشی گلیب سول الیله باشمی گؤتوروب ایکی بارماغینی گؤزومه، باش بارماغینی دا سول قولاغیما سوخوب گئتدی، شیخا ساری. قاپی آچیلمادی، او دا کئچدی اکبری کیتابچیسینا. اکبری باخاـباخا قالمیشدی. بوغو بورما کیشی گئدیب توکانین دال پنجرهسینی آچیب باشی آتدی شیخین حیطینه. پرچیم دوشدوم. یولا دوشوب ائوه ساری گئتدیم. قاپیمیز دیریق قالمیشدی. ایچَری کئچیب، گؤردوم آنام پالتار یویور. آنام منی گؤرونجک، ساغ الینی سول الینه چیرپیب، دئدی:
ـ آی بالا، باشون هانی؟
آتامین سسی ائودن گلدی، دئدی:
ـ عیبی یوخ. یئرینه بیری چیخار.
کئچدیم ائوه. آتام صندلیده اوتوروب قیچلارینی بیرـبیرینین اوستونه آشیریب روزنامه اوخویوردو. بیردن روزنامهنی سالدی آشاغی. آتامین باشی یوخ ایدی.
سون


text:
دیوان قاضی برهان الدین یئنی دن نشر اولوندو
سون آیلار کلاسیک ارثیه میزدن دیرلی بیر کیتاب گون ایشیغینا چیخا بیلدی . بو کیتاب سگیزینجی عصرین قدرتلی هابئله تانینمیش شاعیری قاضی برهان الدینین شعر دیوانی ایدی کی ادبیاتیمیزین قیغیلجیم و چالیشقان اراشدیریجی سی اوستاد محمد رضا کریمی نین چابالاری اساسدا ۵۲۵ صحیفه ده تبریزین آدلیم ناشری اخترین نشر سیراسیندا اوخوجو کوتله سینه تقدیم اولوندو . قاضی برهان الدین دیوانیندا ۱۳۰۸ شعر غزل فورماسیندا و ۱۱۸ رباعی دیه یئر وئریلمیشدیر . بیز دوقتور محمد رضا کریمی جنابلارینا ال – قولونوزا الله قوت وئرسین دئیه باشقا بو کیمی دیرلی ایشلرین یولون گوزلوروک .


text:
کازیمیرز دینا
کازیمیرز دینا (اینگیلیسجه: Kazimierz Deyna) (دوْغوم:۲۳ اکتبر ۱۹۴۷ Starogard Gdański) بیر فوتبالیست. هافبک موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کازیمیرز دینا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- PLWABN شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۴۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۸۹-جو میلادی ایلده اؤلنلر
- لقیا ورشو کولوبونون اویونچولاری
- منچستر سیتی کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۷۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۱۹۷۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- استاروقارد قدانسکی دوغوملولار


text:
سوازیلند
سوازیلند (اینگیلیسجه: Eswatini) بیر اؤلکه دیر و باشکندی امبابانه شهردیر. عمومی داخیلی محصولو ۱۱٫۳۵۲ میلیارد دولار دیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱٬۰۱۸٬۴۴۵ نفر دیر. و ۱۷٬۳۶۴ کیلومتر موربّع ساحهسی وار.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سوازیلند گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- اینگیلیسیجه دانیشان اؤلکهلر
- دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکهلر
- آفریقا بیرلیگی اؤلکهلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- سوازیلند
- ۱۹۶۸ - جی ایلینده سوازیلند اؤلکهسینده یارانانلار
- Bantu countries and territories
- Commonwealth monarchies
- Countries in Africa
- Diarchies
- اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- Kingdoms
- Member states of the Commonwealth of Nations
- Southern African countries
- ۱۹۶۸ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر


text:
قادین و ایش حیاتی
سوسن نواده رضی
دهییشن اجتماعی قوروم و بو قورومون اؤزویله گتیردیگی قوشوللار، قادینی ایش حیاتیندا اشتراک ائتمهیه قورشالاییر. زورلاییر، یا دا مجبور بوراخیر دئمیرم؛ قورشالاییر، تشویق ائدیر، قامچیلاییر. حیاتین گئرچکلری، یاشامین چتینلیگی، سوروملولوقلار (مسئولیتلر)، أرلرینین طرفیندن ترک ائدیلیب تکباشینا قالماق احتمالی، مادی امکانسیزلیقلار، اؤزونو و سئودیکلرینی تأمین و تضمین ائتمک ایچگودوسو (غریزهسی)، داها اولوملو و گوونلی بیر یاشام سویهسی توتما ایستهگی، تک باشینا اؤز آیاقلاری اوزهرینده دورما آرزوسو، قادینی ایش حیاتی اوچون حرکته کئچیریر، و اونا اورک وئریر.
ایش حیاتی ایله بیرلیکده اؤزونه داها چوخ گووهنن، حاق ائتدیی سایقی و دهیری گؤرمهیه باشلایان، داها دا چوخ سوروملولوق یوکلنه بیلمه گوجونو اؤزونده تاپان، اؤزونو داها راحات ایفاده ائده بیلن، حاقینی داها گوجلو ساوونا بیلن (مدافعه ائده بیلن) بیر قادین فیگورو چیخیر قارشیمیزا.
قادینین یئرینین اوشاق، مطبخ (آشپزخانا) و مرثیهلر اولدوغونو دوشوننلر، “قادینلاردان مودور اولا بیلمز چونکی اونلار دویغوسال و رومانتیک دیر و مودورلوق ایشلرینده باشاریلی اولماییب دوغرو قرار وئره بیلمزلر” دئینلر، عاغیللی و ایستکلی قادینلارین حیاتلارینین هر نؤقطهسینه نئجه ده حؤکم ائدیب هر شئیی معین بیر انتظام و سیستئمده آپاردیقلارینی گوروب تعجب ائدیرلر بلکه ده، و حتی تعجب ائتمهلی دیرلر ده. چونکی؛ هم سحردن آخشاما قدر ایشده چالیشان، هم ائوینین هر حالی ایله مشغول اولان، هم ده أری و اوشاقلاری ایله ایلگیلهنن قادین، هم تعجب دوغوران، هم ده تقدیر ائدیلهجک بیری دیر. بو قدر کاپاسیتهنی، بو جور ذکا، انرژی و اؤزوئریلیگی (فداکارلیغی) و بئله چوخطرفلی اولا بیلمهیی باشاران بیرینه؛ یالنیزجا اوشاق بؤیوتمه و ائو تمیزلمه رولونون بیچیلمهسی نه قدر اکسیک و یئترسیز اولدوغونو قانیتلاماغا(ثبوت ائتمهیه) کفایت دیر.
چالیشان آنالارین اوشاغینا یئتیشه بیلمهدیگی دوشونجهسی، اصلینده اوشاغینا یاخشی یئتیشه بیلمک اوچون چالیشماسی وارلیغی ایله چئلیشمکده دیر (تضاددا دیر). بلکه بعضی آراشدیرمالار، ایشلهین آنالارین، اوشاقلارینا یئتیشمکده یئترسیز اولدوغو سونوجونا چاتماقدادیر، آنجاق آنا داها وئریجی اولا بیلمک، مادی جهتدن اوشاغینا داها یاخشی بیر گلهجک تأمین ائده بیلمک، اوخویوب چالیشیب اؤزونو گلیشدیررک اؤلادینا داها یاخشی بیر رول مودئل اولا بیلمک اوچون ایش حیاتینی داوام ائتمهیی داها عاغیللیجا بیلیر.
ایش حیاتینین چتینلیگی، ایش ساعاتلارینین اوزون اولماسی، قادینین داها نظاملی و سیستئملی اولماسینی طلب ائدیر. حیاتینی پلانلی (برنامهلی) شکیلده یاشایاراق انتظاما سالان قادین، بلکه بیر آز داها چوخ ییپرانیر (فرسوده اولور)، لاکین اوشاق دا دوغوب بویودور، کاریئر صاحبی ده اولور. بئلهجه یاشاییشینی چوخ داها آنلاملی و قاپساملی کیفیته یوکسلتمهیی باشاریر.
ایشلهین قادینلارین اوشاقلاری ایله ایلگیلنهجک واخت تاپا بیلمهدیگینی دوشوننلر؛ ائو ایشلری ایله یاناشی، دائم قوناق چاغیران، کئک- خؤرک پیشیرن، داواملی تمیزلیکله، توز سیلیب سلقه- سهمانلا واخت کئچیرمک مجبوریتینده قالان ائو خانیملارینین اوشاقلاری ایله لازیم اولدوغو کیمی ایلگیلنه بیلدیکلرینی می دوشونورلر گؤرهسن؟
ییغوالاردا واخت کئچیرنلر، قونشولارلا ساعاتلار اوتوروب فایداسیزجا بوش بوغازلیق ائدیب دردلشنلر، آنا- باجی، دوست – آشنایلا ساعتلرجه تلفوندا باغلانانلار ، بازارلاردا دهیرلی واختی دهیرسیزجه خرجلهینلر، اوشاغی چوخ یاخشی تانییب داها چوخ آنلایا بیلرمی ظنیزجه؟
کرامت ائو خانیمی اولماقدیرسا، بوتون اوشاقلی قادینلاری ایشدن چیخاریب اوتوروب باخاق اوشاقلارین بؤیومهسینه. بو شکیلده گؤزل نسیللر یئتیشدیره بیلهریک می گؤرهسن؟
یوخسا، آنالارا اوشاقلاری ایله نئجه بارلی- بهرهلی واخت کئچیره بیلدیکلرینی، اؤلادلارینین سئوگی دیلینین نه اولدوغونو، آنادان گؤزلهننلری هاردا و نئجه داورانمالاری لازیم اولدوغونون شعورونو وئرهرک می اؤلادلاریمیزین گلهجهیینی قورتارا بیلهریک؟
یاخشی بیر اؤولاد یئتیشدیرمک اوچون ائو خانیمی، یا دا ایشلهین اولماغینیز ائله چوخ بیر شئی دهییشدیرمز. اؤنملی اولان اوشاغییلا نئجه انسیّت و باغلانتی قوراجاغینی بیلن، اونو آنلاماغا و تانیماغا چالیشان شعورلو و اؤزوئریلی آتا- آنا اولا بیلمک اوچون جان آتیب چابا گوسترمک، بونون اوچون أمک وئرمک دیر.


text:
سورونن آیریق اوْتو
سورونن آیریق اوْتو (اینگیلیسجه: Elymus repens، فارسجا: بید گیاه، لاتین تورکجه: Sürünən ayrıqotu، عربجه: شعير الرمال الزاحف، تورکیه تورکجهسی: Ayrık otu، فرانسهجه: Kriech-Quecke، آلمانجا: Kriech-Quecke) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Elymus repens»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سورونن آیریق اوْتو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
Pírika. (Tríticum répens.) [sic!] Illustration #326 in: Martin Cilenšek: Naše škodljive rastline, Celovec (1892)


text:
آمستردام
آمستردام (ایلک آدی: آمستلردام - آمستل چاییندا بند) هولندنین باشکندی، شیمال دنیزینده ایری بندر و اؤلکهنین مدنیّتینین مرکزیدیر. اهالیسی ۲٫۱۵۸٫۵۹۲ (۲۰۱۱). ائیسلمر کؤرفزی ساحیلینده، آمستل چایینین دلتاسیندادیر. آلمازجیلالاما و آلماز تیجارتینین ایری مرکزی کیمی مشهوردور. چوخلو اینجهسنت و معمارلیق آبیدهسی وار. کرال سارایی (کئچمیش بلدیه بیناسی، ۱۶۴۸–۵۵، معماری: وان کامپئن)، ۱۴–۱۷ عصرلره عایید کیلسهلر، دؤولت موزهای (۱۸۷۷–۸۵، معماری: کوپئرس)، بیرژا (۱۸۹۷–۱۹۰۳، معماری: بئرلاگه) وار. کرال علملر آکادمیاسی، رمبراندتین ائو موزهای، تاریخ موزهای وار.
تاریخی[دَییشدیر]
آدی ایلک دفعه ۱۲۷۵-جی ایلده چکیلن آمستردام ۱۳۰۰ یاخود ۱۳۰۱-جی ایلده شهر حوقوقو آلمیشدیر. ۱۶-جی عصرده موهوم تیجارت مرکزی کیمی تانینمیش، ۱۷-جی عصرده بینالخلق تیجارت و کرِدیت مرکزینه چئوریلمیشدیر. ۱۷۹۵–۱۸۰۶-جی ایللرده باتاویا رسپوبلیکاسینین، سونرا نیدرلاند کراللیغینین باشکندی اولموشدور. ۱۹۴۰–۴۵-جی ایللرده آلمانلیلار طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر.


text:
میثمیه
میثمیه شرقی آذربایجان اوستانیین ورزقان بؤلگهسینده یئرلشن کنددیر.
۱۳۸۵-جی سیاهیه آلینماسینا اساساً، اهالیسی ۱۳۵ نفردیر. اهالیسینین اکثریتینی آذربایجان تورکلری تشکیل ائدیر.
ائتیمولوژیسی[دَییشدیر]
کند میثم خانا عائد اوْلدوغو اۆچون بو کنده میثمیه آدی وئريلميشدير. اوّلکی آدی حماملی اوْلموش و سوْنرالار دگيشديريلهرک میثمیه آدلانديريلميشدير.
میثمیه آدی ايکی پارچایا بؤلونور: میثم (خانين آدی) و "يئر، مکان، اؤلکه" مضمونو يارادان -یه شکلچیسی.
تاریخی[دَییشدیر]
کندین تاریخی میلاددان اؤنجه ۱-جی مین ایللیگه قاییدیر.
مدنیتی[دَییشدیر]
دیل
کندده دانیشیلان دیل آذربایجان تۆرکجهسیدیر.
خالیچیلیق
میثمیه اورتا عصرلردن گونوموزه قدر خاليچيليق مرکزي کيمي بؤيوک شهرت قازانميشدير. بو گونلرده میثمیه خاليسي دنيا بازارلاريندا چوخ ايستنيلنلردندير و آوروپادان آمئریکایا کيمي چوخ سايدا مشتريلري واردير. مودئرن میثمیه خاليلاري چئشيدلي ديزاين و بويالاردا اولور. ايران خاليلاريني بوتون دنيادا مشهور ائدن میثمیه خالي تاجرلري، ايرانين ايالتلريندن ده خالي تدارک ائديب استانبول بازارلارينا آوروپا و آمئريکا استهلاکچیلاری اۆچون گؤندريرديلر.
توریسم[دَییشدیر]
- گؤگرچین کیران
- پیشیک داشی
- دگیرمن بوغازی
- کاسا بولاق
- باغیر بولاغی
- کیران بولاغی
- نوو بولاق
- شیخ اوجاغی
- میثمیه کؤهوللری
قایناقلار[دَییشدیر]
- میثمیه تاریخی. ۲ جلدده. تبریز
- محمدزاده. م. ایران کندلری. تهران، ۱۹۱۸.
- قاراداغ بؤلگهسی. تبریز، ۱۳۷۰.
- Baghcha. N. Brief History of Meisamia. Berlin, 1983.


text:
غربی آذربایجانین استاندارینین اقتصادی ایشلر معاونی بوگون فارس خبر آژانسیایله آپاردیغی دانیشیقدا، اساسی جنسلرین انبارلارداکی وضعیتینین یاخجی اولدوغوندان دانیشیب و دئییب: 4 قلم اساسی جنسلردهکی یارانهلرین عدالتنن توزیع اولما طرحی اساسدا، قیمت لری دوزلتیلمیشدی هئچ مشکل یوخدور.
استاندارین اقتصادی ایشلر معاونی بونو وورغولایاراقکی غربی آذربایجان تویوق استحصالیندا مملکتیمیزین قطبلاریندان ساییلیر، بئله آیدینلاتیب کی: استانیمیزدا تویوغون مصرفی گونده 240 تندور بیر حالداکی که استانیمیزدا 300 تندان آرتیق تویوق بئجریلیر و تویوق استحصالیندا هئچ مشکلوموز یوخدور.
نادر صادقی استاندارین اقتصادی ایشلر معاونی، یاغ و ماکارونینین انبارلاردا بول و دولو اولدوغونادا اشاره ائیلهییب و آرتیریب: یارانهلرین عادلانه پایلانماسینی هدف توتان بو بویوک اقتصادی طرحین نتیجهسینده یارانهلر میللتین الینه چاتاجاق و فساد ایله رانت آزالاجاقدیر. / خبرین سونو


text:
اردوغان، یئنی اؤیرتیم ایلی آچیلیشیندا دانیشدی
"بیر چوخ اؤلکهنین کوتلوی آشیلامادا جدی پروبلئملرله اوزلشدیگینی نظره آلساق، بو تابلو، اؤلکهمیز اوچون اؤنملی بیر اوغوردور"
پرزیدنت رجب طیب اردوغان، "یئنی نسیل کوروناویروس سالقینینین سبب اولدوغو چتینلیکلره باخمایاراق، اؤلکهده تحصیلی آخساتمایان بیر نئچه دؤولتدن بیری اولدوق" دئدی.
اردوغان، ایستانبول سلطان احمد مسلک و تکنیک آنادولو اوخولوندا ۲۰۲۱-۲۰۲۲.جی اؤیرتیم ایلینین آچیلیش پروگرامینا قاتیلدی.
پرزیدنت اردوغان بورادا ائتدیگی چیخیشیندا، "۲۰۲۱-۲۰۲۲ ائییتیم-اؤیرتیم ایلینین اؤیرنجیلریمیزه، اؤیرتمنلریمیزه، آنا-آتالاریمیزا، تحصیل جامعهمیزه و اؤلکهمیزه اوغورلو اولماسینی دیلهییرم" دئدی.
اوز-اوزه ائییتیمین داوام ائتدیریلمهسی اوچون آشیلامانین اؤنمینه ایشاره ائدن اردوغان، "آشیلامادا توپلام دوز ساییسینین ۱۰۰ میلیون حدینه دوغرو گئتدیگینی" سؤیلهدی.
اردوغان، "ملی ائییتیم باخانلیغیندا قوردوغوموز دیجیتال آلت یاپی ایله اوخوللاریمیزداکی پروسهلری و خستهلیگین گئدیشاتینی یاخیندان ایزلهییریک و ایزلهیهجییک. اوز-اوزه تحصیله داوام ائتمک عزمیندهییک" دئدی.
آشیلاما چاغریسی ائدن اردوغان،
"باشدا ائییتیم جامعهمیزی و آنا-آتالاریمیز اولماقلا بوتون وطنداشلاریمیزی آشیل اولماغا دعوت ائدیرهم. بیر چوخ اؤلکهنین کوتلوی آشیلامادا جدی پروبلئملرله اوزلشدیگینی نظره آلساق، بو تابلو، اؤلکهمیز اوچون اؤنملی بیر اوغوردور. سالقینین یاییلماسینی انگللمک، اؤیرنجیلریمیز، اؤیرتمنلریمیز و آنا-آتالاریمیز باشدا اولماق اوزره هامیمیزین تدبیرلره رعایت ائتمهسینه باغلیدیر" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
حولوصی آکار اینگیلتره-یه سفر ائدیب
میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار اینگیلتره-نین تورکیه-یه قارشی بوتون ساوونما صنایعسی تحریم لرینی قالدیردیغی بیر واختدا بو اؤلکهیه رسمی سفر ائدیر.
حولوصی آکار: "یونانیستان تورکیه-یه قارشی رئال اولمایان ادعالار ایرهلی سورور"
حولوصی آکار بو بارهده میللی ساوونما اونیورسیته سینده 2022-2023-جو تدریس ایلینین باشلانماسی ایله باغلی کئچیریلن مراسیمده ائتدیگی چیخیشدا دئییب.
جمهور باشقانی اردوغان پراگا یولا دوشوب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغانین چکیانین پایتاختی پراگا سفری باشلاییب


text:
اویان نیوز : سوریه عسگری پلیسینین ان اوست دوزئی قوموتانی ژنرال عبدالعزیز جاسیم الشلال اوردودان آیریلاراق تورکیهیه گلدی
سوریه عسگری پلیسینین ان اوست دوزئی قوموتانی ژنرال عبدالعزیز جاسیم الشلال اوردودان آیریلاراق تورکیهیه گلدی.
تومژنرال عبدالعزیز جاسیم الشلال، اؤنجه اوردودان آیریلاراق مخالیف صفلره قاتیلدیغینی آچیقلادی. آردیندان عایلهسیله بیرلیکده جیلوهگؤزو سرحد قاپیسینا گلن تومژنرال الشلال دونن تورکیهیه گئچدی.
الشلالین تورکیهده هارا گئتدیگینه باغلی بیر بیلگی وئریلمهدی. اسدین اؤنملی قورمایلاریندان اولان عسگری پلیسین باشینداکی تومژنرال عبدالعزیز جاسیم الشلالین بو گونه قدر سوریه اوردوسوندان آیریلان ان اوست سویه قوموتان اولدوغو ایفاده ائدیلدی.
ت.ر.ت. ترکی


text:
فئطرات، پارانئن سربستچە
دۇلاشماسئنئ گرکتیریر
پارانئن کندیسی، هیچبیر ایحتیاجئ قارشئلاماز. نە یەنیر نە ایچیلیر نە دە گییلیر. آما اۇنونلا هر تۆرلۆ ایحتیاج قارشئلانابیلیر. بو سببلە پارا، دامارداکی قان گیبی سۆرکلی دۇلاشمالئدئر. دۇلاشئمدا اۇلمایان پارا، دۇلاشئمدا اۇلمایان قان گیبی ضارار ورمەیە باشلار.
قورئان، بیریکتیرمەیی دگیل؛ اینفاقئ أمرەدر. عارابچادا تۆنلە؛ “النفق = نافاق” دەنیر. “اینفاق”؛ بیر شەیی تۆنلدن گچیرمک گیبیدیر. قورئاندا بیریکتیرمە ایلە ایلگیلی بویروق یۇقتور، بۆتۆن بویروقلار “اینفاقا” یاعنی حارجامایا یؤنەلیکتیر. قان، ناسئل دامارلاردان گچیپ وۆجودا یایئلئرسا، گلیر وە ثروت دە اینفاق یۇلویلا، یاعنی حارجاما کاناللارئیلا تۇپلوما یایئلئر.
دۇلاشئمداکی پارا، اوغرادئغئ هر کیشینین ایشینی گؤرۆر. کیمینین بۇرجونو اؤدەر، کیمینە مال آلئر، کیمینە اۆرتیم، کیمینە ساتئش یاپتئرئر، کیمیلری ایچین دە ایشچی اۆجرتی اۇلور. اۆرتیمی آرتئرئجئ وە ایشسیزلیگی آزالتئجئ أتکی یاپار. فاقاط بو سۆرە ایچیندە اۇ پارانئن میقتارئ نە آرتار نە دە أکسیلیر.
پیاسایا گیرن هر پارا، أکۇنۇمییە حارەکت قازاندئرئر. آما فائیضلی کرەدی اۇلاراق گیررسە حارەکتلیلیک اوزون سۆرمز. چۆنکۆ اۇنو، اؤدەمە گۆنۆندن اؤنجە فائیضی ایلە بیرلیکتە پیاسادان چکمک گرکیر. فائیض، دۇلاشئمداکی پارایئ آزالتاجاغئ ایچین پیاسا، جانلئلئغئنئ قایبەدر وە عاجیلن ینی پارایا ایحتیاج اۇلور. اۇ دا فائیضلی اۇلورسا پیاسا گیتتیکچە دارالئر. ایشلم تکرارلاندئقچا کرەدی ایحتیاجئ آرتار وە دۇلاشئمداکی پارا آزالمایا وە فیاتلار آرتمایا دوام أدر. سۇنوندا چؤکۆش باشلار.
فئطرات، حۆر پیاسا ایستەر
مال وە حیذمت دۇلاشئمئنئن تام بیر حۆرریەت ایچیندە یاپئلماسئ گرکیر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
أی مۆمینلر! ماللارئنئزئ آرانئزدا باطئل یۇللا دگیل، قارشئلئقلئ رئضایا دایالئ تیجارتلە یەیین. کندی کندینیزی اؤلدۆرمەیین؛ آللاە سیزە قارشئ مرحامتلیدیر. کیم بونو، سئنئرئ آشاراق وە یانلئشا ساپاراق یاپارسا اۇنو بیر آتشە سۇقارئز. بو، آللاها قۇلایدئر. (نیسا سورەسی؛ )
تیجارت، مال وە حیذمت ساتئشئ شکلیندە تانئملانابیلیر. بونلارلا ایلگیلی سؤزلشمەلر قارشئلئقلئ رئضایا دایانمازسا أکۇنۇمی چؤکر. بو یۆزدن دەولت، مال وە حیذمتین، سربستچە دۇلاشماسئنئن اؤنۆندەکی أنگللری قالدئرمالئ، فیاتلارئن حۆر اۇرتامدا اۇلوشماسئنا ایمکان ساغلامالئدئر.
بیر زامانلار مدینەدە فیاتلار یۆکسلمیش، نبیمیزدن نارح قۇیماسئ ایستنمیشتی. نارح، بیر مالئن أن چۇق قاچا ساتئلابیلەجگینین یتکیلی طارافئندان بلیرلنمەسیدیر. بونون اۆزرینە نبیمیز شؤیلە دەمیشتی:
“فیاتلارئ بلیرلەین، دارالتان، گنیشلتن وە رئزقئ ورن آللاەتئر. بنیم آصئل ایستەدیگیم، سیزدن بیرینیزین قانئ وە مالئ قۇنوسونداکی بیر حاقسئزلئقتان دۇلایئ بندن بیر طالبی اۇلمادان راببیمە قاووشماقتئر.” (تیرمیذی)
نبیمیزین سؤزۆ، یوقارئداکی آیتین گرگیدیر. آیتتە گچن کندی کندینیزی اؤلدۆرمەیین أمری، پیاسایا مۆداحالەنین بیر چشیت اینتیحار اۇلدوغونو گؤستریر. چۆنکۆ دەولتین مۆداحالە أتتیگی پیاسایا داحا آز مال گلیر؛ قئطلئق وە قارا بۇرسا اۇلوشور. سربست پیاسادا فیاتلارئن آرتماسئ ایسە اوجوزلوغون أن ایی حابرجیسیدیر. چۆنکۆ فیاتلارئن آرتتئغئنئ دویان هرکس اۇرتایا مال گتیریر وە قئسا سۆرەدە بۇللوق وە اوجوزلوق باشلار. پیاسانئن سربستچە اۇلوشماسئنئ اؤنلەدیگی ایچین نبیمیز، ماللارئن یۇلدا قارشئلانئپ پازارا اولاشمادان آلئنماسئنئ یاساقلامئش وە شؤیلە دەمیشتیر:
“ماللارئ یۇلدا قارشئلامایئن دا پازارا قادار اولاشسئن!”
بیر باشقا حادیثتە، مالئنئ یۇلدا ساتان ساتئجئنئن، پازارا گلدیگیندە فیاتئ یۆکسک بولماسئ حالیندە ساتئشتان جایابیلەجگینی سؤیلەمیشتیر.
ایحتیکار دا یاساقتئر. ایحتیکار؛ سؤزلۆکتە ییەجگی بیریکتیریپ ساقلاما وە پاهالئلاشماسئنئ بکلەمە آنلامئنا گلیر. حانفی مذهبیندن أبو یوسوفا گؤرە ایحتیکار؛ “ساتئن آلدئغئ بیر مالئ، حالقئن چۇق ایحتیاج دویماسئنا راغمن ساتماماقتئر.”
بؤیلە بیرینە، کندینە وە عائیلەسینە یتەجک میقتاردان فاضلاسئنئ ساتماسئ أمرەدیلیر. ساتماز دا ایحتیکاردا دیرنیرسە یتکیلی ماحکمەیە چئقارئلئر. حاکیم ناصیحات أدر وە اۇنو تهدید أدر، ایکینجی کز حاکیمین حوضورونا چئقارئلئنجا بؤیلە یاپماماسئ ایچین اۇنو حاپسەدر، کۆچۆک جزالار ورەبیلیر آما اۇ مالئ، نە زۇرلا ساتابیلیر نە دە نارح قۇیابیلیر.
نبیمیز بو قۇنودا شؤیلە دەمیشتیر:
“دئشاردان مال گتیرن قازانچلئ اۇلور، ایحتیکار یاپان دا لاعنتە اوغرار.”
“ایحتیکار یاپان سوچلودور.”
اۇلمایان مالئ ساتماق دا یاساقتئر. اینسانلار بو یۇللا دا ضارارا سۇقولابیلیرلر. نیتەکیم بوگۆن أمتیعا بۇرسالارئندا، اۇلمایان مال ساتئشئ یاپئلماقتا وە حاقسئز قازانچ ساغلانماقتادئر. حاکیم بین حیزام آدئندا بیر صاحابی نبیمیزە گلمیش وە شؤیلە دەمیشتیر:
“بیری گلییۇر وە بندە اۇلمایان بیر مالئ آلماق ایستییۇر. بن دە چارشئدان اۇنون ایچین آلئپ اۇنا ساتئیۇروم.”
نبیمیز بونا قارشئلئق شؤیلە دەمیش: “یانئندا اۇلمایانئ ساتما!”
ییەجک ماددەلرینین تسلیم آلئنمادان ساتئلماسئ دا یاساقلانمئشتئر. نبیمیز شؤیلە دەمیشتیر: “بیر طاعام (ییەجگی) ساتئن آلان اۇنو تسلیم آلمادان ساتماسئن.”
نبیمیز، مال آلمایا نیەتی اۇلمایان بیرینین، مۆشتری گیبی داورانئپ مالئ اؤومەسینی وە مۆشتریلری هیەجانا گتیرەرک فیات آرتئشئنا یۇل آچماسئنئ دا یاساقلامئشتئر. رکلاملارداکی آبارتئلئ ایفادەلر بو قاپساما سۇقولابیلیر. بۆتۆن بونلار، یوقارئداکی آیتین أمرەتتیگی قارشئلئقلئ رئضانئن حۆر بیر اۇرتامدا اۇلوشماسئنئ أنگللـەدیگی ایچین أکۇنۇمییی ترس یؤندە أتکیلەین باطئل یۇللاردئر.
بونلاردان سیپاریش عاقدینین یاپئلامایاجاغئ آنلاشئلمامالئدئر. سیپاریش، ایکی شکیلدە یاپئلابیلیر. بیری “سلمدیر”. “سلم”؛ “پارا پشین، مال ورەسیە اۇلماق اۆزرە یاپئلان ساتئش” شکلیندە تاعریف أدیلیر. ایشلم، ورەسیە ساتئشئن تام ترسینە یۆرۆر.
مالئن میقتارئنئن، اؤزللیکلرینین، تسلیم یرینین وە تسلیم تاریحینین عاقید سئراسئندا بللی اۇلماسئ شارطتئر. شارطلارئنا اویغون اۇلاراق یاپئلان بیر “سلم” عاقدی ایلە ایلری تاریحتە اۆرتیلەجک ماللار شیمدیدن ساتئلمئش وە بدلی ناقید اۇلاراق آلئنمئش اۇلور.
ایبن عابباس شؤیلە دەمیشتیر:
آللاهئن ألچیسی مدینەیە گلدیگیندە اینسانلار ایکی یئللئق، اۆچ یئللئق حورما ماحصولۆنۆ اؤنجەدن ساتارلاردئ. دەدی کی: “کیم بیر شەیی اؤنجەدن ساتارسا اؤلچۆسۆ بللی، تارتئسئ بللی، واعدەسی بللی اۇلسون!” (بوحاری)
ائستئصناع شکلیندە دە سیپاریش وریلەبیلیر. ائستئصناع، بیر مالئن اۆرتیمی ایچین ایعمالاتچئیلا یاپئلان آنلاشمادئر. ائستئصناعئن سلمدن فارقئ؛ پارانئن پشین وریلمەسینین شارط اۇلماماسئ ایلە مالئن تسلیم تاریحینین کسین اۇلماماسئدئر. ایلری بیر تاریحتە تسلیم آلئناجاق بیر مالئ شیمدیدن ساتئن آلماق فیاتئ اوجوزلاتئر. پشین لیرا اۇلان بیر مالئن ایکی آی واعدەلی فیاتئ لیرا اۇلورسا، بدلینین ایکی آی اؤنجەدن وریلمەسی حالیندە فیاتئ لیرا جیوارئندا اۇلابیلیر. اۆرتیجی، اۆرتەجگی مالئ شیمدیدن ساتاراق کندینی راحاتلاتمئش، مۆشتری دە ایحتیاجئ اۇلان مالئ داحا اوجوز بیر فیاتلا ألدە أتمە فئرصاتئ یاقالامئش اۇلور. ائستئصناع سؤزلشمەسینین، دۇغرودان ایعمالاتچئیلا یاپئلماسئ شارط اۇلمادئغئندان آرایا دیگر تۆججارلار گیرەبیلیرلر.
فائیض، أکۇنۇمییی دارالتئر، زکات بۆیۆتۆر
اینسانلارا گؤرە “فائیض”؛ مالئ آرتئرئرکن، “زکات” وە صاداقالار؛ آزالتئر. آللاها گؤرە دوروم ترسینەدیر: “فائیض”؛ دارلئغا، “زکات”؛ گلیشمەیە سبب اۇلور.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
آللاە، فائیضلی ایشلری (الربا = ریبا) دارا سۇقار، صاداقالارئ /زکاتلارئ (یربی = ایربا أدر) بۆیۆمە آراجئ یاپار. (باقارا سورەسی؛ )


text:
باغچاباخین خاطرهسینه
ایلک اوشاق باغچاسی و ایلک کارلار مکتبینین بانیسی
25 اوکتیابر بؤیوک آذربایجان معلمی، ضیالیسی، ایلک اوشاق باغچاسی و ایلک کارلار مکتبینین بانیسی، عینی زاماندا ایراندا اوشاق کیتابلارینین ایلک مؤلفی و نشری ایله مشغول اولان جاببار باغچابانین وفاتینین ایلدؤنومودور ...
میرزه جاببار عسگرزاده 1875-جی ایل مایین 10-دا بو گونکی ائرمنیستانین پایتاختی یئرئواندا آنادان اولوب. آتاسی تبریزلی عسگر بننا ایروانا موهاجیرت ائتمیش. ایرواندا مئماریق و شیرنیاتچیلیق پئشهسیله مشغول اولموشور. باغچابان کؤهنه اصوللا مسجیدلرده تحصیل آلمیش،15 یاشیندا اولارکن اقتصادی چتینلیکلر اوزوندن مکتبدن چیخماق و آتاسینین پئشهسینه اوز توتماق مجبوریتینده قالمیشدیر. او، گنج یاشلاریندا اولاردن ائوده گیزلی شکیلده قیزلارا درس اؤیردیردی و قافقاز قزئتلرینین موخبیرلریندن بیری اولاراق موللانسرددینین یوموریستیک قزئتینین ساتیریک یازیچی و شاعرلریندن بیری ایدی…


text:
آخشام اوستوسو
کامیل قهرماناوغلو
سنسیز بوکولدو یاپراغیمین آخشام اوستوسو
آه، بالتالاندی توپراغیمین آخشام اوستوسو
مین اوچ یوز ییرمی اوچ اوبامین گوللهلنمیشی
اون بیر شهرده اویلاغیمین آخشام اوستوسو
آخشام ساچیلدی تانرییا دوغراندی صوپ چاغی
تبریز شکیللی بایراغیمین آخشام اوستوسو
باخ گؤر پیچاقلانیب نئجه قارنی گون اورتاسی
بیلدیرچین آهلی چایلاغیمین آخشام اوستوسو
تام قوردلاییبدی بوردا ساعات دوققوزو آران
تام قارقانیبدی یایلاغیمین آخشام اوستوسو
بیر گونده اوخلانیبدی، اوفوف، اوف، اوفوفلانیب
مین دورد یوز ایلده چارداغیمین آخشام اوستوسو
مین اوچ یوز اللی اوچ باهاری منده، لئش قالیب
بئش مین جینازهدیر داغیمین آخشام اوستوسو …


text:
میرزا مهدی خان استرآبادی
میرزا مهدی خان استرآبادی (دوغوم: 1177 هجری ـ اؤ:؟) تاریخچی، دیلچی و منشی.
یاشاییشی و یارادیجیلیغیدَییشدیر
میرزا مهدی خان استرآبادی 1759 میلاد (1173 ه. ق) ایلینده گورگان شهرینده دونیایا گؤز آچدی. او نادیرشاه افشارین میرزهسی (منشی الممالک)، تاریخچیسی،چاغاتای تۆرکجه سی نین قرامئر کتابینی یازان و فیزیک عالیمی ایمیش.
میرزا مهدی خان 1747 میلاد ایلینده موصطفی خان بگدیلی ایله بیر دیپلومات کیمی ایستانبولا یولا چیخمیش، بغدادا یئتیشدیکده، نادیر شاهین اؤلومونه داییر بیلگی و معلومات آلاراق اورادان ائوه دؤنه رک سیاستدن گئری اوتورموش. سیاستدن گئری اوتورماسینا باخمایاراق علمی فعالیتینی سوردوره رک کیتابخاناسینی بؤیوک اوغلونا(نسیلدن نسیله) وصیت ائتمیش. اونون یازدیغی «سنگلاخ» آدلی چاغاتایجا-فارسجا سؤزلوک ده بو ایددعانی دوغرولاییر. او بو کیتابدا بیر چوخ کیتابلارین اؤرنَک اولاراق (میثال اۆچون): برهان قاطع،«تاریخ بابری»، «حیرت الابرار»، «حبیب السیر»، «محبوب القلوب»، و بیر چوخ عثمانی ادبیاتیندا تانینماز کیتابلارین آدینی و یازیچی آدی دئیه میرزا جلیل ناصری، نادرعلی (ندرعلی). آدلارینی و دیل دئیه «موغول»، «قالماق»، «هند» و «بربر» دیللرینین آدینی قلمه آلیر.
محمدعلی تربیت یازدیغی «دانشمندان آذربایجان» کیتابین اؤن سؤزونون اساسیندا، میرزا مهدیخان، محمدعلی تربیتین 4-اونجو جددی ایمیش.
یازدیغی کیتابلاردَییشدیر
- درّه نادری ( نادیرشاه دوورونون تاریخی، 1341 ایلده تهران دا چاپ اوْلموش)
- جهانگشای نادری (نادیر شاه تاریخی، 1341ایلده تهران دا چاپ اوْلموش)
- وقایع روزانه سلطنت نادرشاه (نادیر شاهین شاهلیغیندا گونده لیک ایتیفاقلار،
- منشآت، انشاء نامه (نادیرشاهین دوستلوق مکتوبلاری)
- شعرلر (اؤزونون قلمه آلدیغی شعرلری)
- سنگلاخ: چاغاتایجا-فارسجا سؤزلوک (ال یازماسی1173 ه. ق= 1759 میلاد)
- مبانی اللغة (مقدمه سنگلاخ) [۱]
ائشیک باغلانتیدَییشدیر
- گفت وگویی با دکتر صدیق درباره فرهنگ ترکی به فارسی «سنگلاخ» Archived 2015-10-29 at the Wayback Machine.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ کتابشناسي آثار ترکي ايران (نوشين موسوي): ص52.


text:
- آللاە، ترجیح أتتیگی کیشی ایچین رئزقئ گنیشلتیر دە، دارالتئر دا. اۇنلار ایسە دۆنیا حایاتئیلا موتلو اۇلورلار. اۇیسا دۆنیا حایاتئ آحیرتە گؤرە گچیجی بیر یارارلانمادان باشقا بیر شەی دگیلدیر.
- کافیرلیک أدنلر (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر): “راببیندن (صاحیبیندن) اۇنا بیر موعجیزە ایندیریلسەیدی یا!” دەرلر. دە کی: “آللاە، (ساپئقلئغئن) گرگینی یاپانئ ساپئق سایار، کندیسینە یؤنلنی دە یۇلونا قابول أدر.”
- اۇنا یؤنلنلر، اینانئپ گۆونن وە قالبلری آللاهئن ذیکری /کیتابئ ایلە تاطمین اۇلانلاردئر. بیلین کی قالبلر، سادەجە آللاهئن ذیکری ایلە تاطمین اۇلور.
- اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپانلار ایچین موتلولوق وە وارئلاجاق گۆزل بیر یر واردئر.
- سنی دە کندیلریندن اؤنجە نیجە تۇپلوملار گچمیش اۇلان بیر تۇپلوما ألچی گؤندردیک کی اۇنلار راحمانئ گؤرمزلیکتە دیرنیپ دورورلارکن سن، سانا واحیەتتیگیمیزی اۇنلارا سئراسئیلا اۇقویاسئن. دە کی: “اۇ (راحمان /اییلیگی سۇنسوز اۇلان) بنیم راببیمدیر (صاحیبیمدیر). اۇندان باشقا ایلاە یۇقتور. بن یالنئزجا اۇنا گۆونیپ دایاندئم. تەوبە دە یالنئز اۇنادئر.”
- بو قورئان، کندیسییلە داغلار یۆرۆتۆلن، یریۆزۆ پارچا پارچا أدیلن وەیا اؤلۆلر قۇنوشتورولان بیر قورئان اۇلسایدئ (یینە دە هرکس اینانمازدئ). حایئر! هر ایش آللاهئن ألیندەدیر. اینانئپ گۆوننلر حالا (هرکسین ایناناجاغئندان) اۆمیدلرینی کسیپ آنلامادئلار مئ کی ترجیحی آللاە یاپسایدئ، ألبتتە بۆتۆن اینسانلارئ یۇلا گتیریردی. آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرین باشلارئنا، یاپتئقلارئ شەیلر سببییلە فلاکت گلمەیە دوام أدر وەیا فلاکت، یورتلارئنئن یاقئنئنا قادار اولاشئر. سۇنوندا آللاهئن واعادی گرچکلشیر. آللاە سؤزۆندن آصلا دؤنمز.
- سندن اؤنجە گلن ألچیلر دە موطلاقا حافیفە آلئنمئشلاردئ. آنجاق، آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرە اؤنجە سۆرە وردیم، سۇنرا اۇنلارئ یاقالادئم. جزالاندئرمام ناسئلمئش (گؤردۆلر).
- هر نفسین نە ألدە أتتیگینی تاعقیب أدن آللاە (گؤرمزلیکتن گلینیر می!) آما اۇنلار آللاها اۇرتاقلار قۇشارلار. دە کی: “سؤیلەیین باقالئم اۇنلارئن اؤزللیکلرینی!” آللاها، یریۆزۆندە بیلمەدیگی بیر شەیی می حابر ورییۇرسونوز؛ یۇقسا (بونلار) ایچی بۇش سؤزلر می؟ آصلئندا آللاهئ گؤرمزلیکتن گلنلرین اۇیونلارئ کندیلرینە گۆزل گؤرۆنۆر وە اۇنون یۇلوندان گری چەوریلیرلر. آللاهئن ساپئق سایدئغئنئ یۇلا گتیرەبیلەجک هیچ کیمسە یۇقتور.
- اۇنلار ایچین دۆنیا حایاتئندا بیر عاذاب واردئر. آحیرتتەکی عاذاب ایسە چۇق داحا چتیندیر. اۇنلارئ آللاەتان قۇرویاجاق هیچ کیمسە یۇقتور.
- یانلئشلاردان ساقئنانلارا سؤز وریلن جننت؛ ایچیندن ائرماقلار آقان، ییەجکلری وە گؤلگەلری بیتمز تۆکنمز بیر باحچە گیبیدیر. بو، آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنانلارئن (موتلو) سۇنودور. کافیرلرین (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرین) سۇنو دا آتشتیر.
- کندیلرینە کیتاب وردیکلریمیز سانا ایندیریلنلە سەوینیرلر. اۇنون بیر قئسمئنئ اینکار أدن کیمسەلر دە واردئر. دە کی: “بن سادەجە آللاها قوللوق أتمە وە اۇنا اۇرتاق قۇشماما أمری آلدئم. بن آللاها چاغئرئرئم؛ دؤنۆشۆم دە اۇنادئر.”
- بؤیلەجە (اؤنجەکی اۆممتلرە کندی دیللرییلە ایندیردیگیمیز گیبی سانا دا) قورئانئ عارابچا حۆکۆملر اۇلاراق ایندیردیک. بو بیلگی سانا گلدیکتن سۇنرا اۇنلارئن آرزولارئنا اویارسان، آللاە سنین نە دۇستون، نە دە قۇرویوجون اۇلور.
- سندن اؤنجە دە ألچیلر گؤندردیک. اۇنلارا أشلر وە أولادلار وردیک. هیچبیر ألچی، آللاهئن ایذنی اۇلمادان بیر آیت (موعجیزە) گتیرەمز. هر بیر دؤنم ایچین بیر کیتاب واردئر.
- آللاە، قۇیدوغو دۆزنە گؤرە دؤنمی قئسالتئر وەیا ثابیتلەر. آنا کیتاب اۇنون یانئندادئر.
- اۇنلارئ تهدید أتتیگیمیز شەیین بیر قئسمئنئ سانا گؤسترسک دە، (گؤسترمەییپ) سنی وفات أتتیرسک دە؛ سانا دۆشن یالنئزجا تبلیغدیر. حساب سۇرماق ایسە بیزیم ایشیمیزدیر.
- اۇنلار گؤرمۆیۇرلار مئ کی یورتلارئنا گلییۇر، اۇنو پارچا پارچا أللریندن آلئیۇروز. حۆکمۆ آللاە وریر. اۇنون حۆکمۆنۆ بۇزاجاق یۇقتور. اۇ، حسابئ چابوق گؤرندیر.
- بونلاردان اؤنجەکیلر دە پلانلار قوردولار. اۇیسا بۆتۆن پلانلار آللاهئن گؤزتیمی آلتئندادئر. اۇ کیمین نە قازاندئغئنئ بیلیر. آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر، سۇن یوردون کیمین اۇلاجاغئنئ یاقئندا اؤگرنەجکلردیر.
- کافیرلر (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر): “سن (آللاە طارافئندان) گؤندریلمیش بیر ألچی دگیلسین!” دەرلر. دە کی: “بنیملە سیزین آرانئزدا شاهید اۇلاراق آللاە دا یتر، آللاهئن کیتابئندان بیلگیسی اۇلانلار دا.”


text:
خسرو پرویز
خسرو پرویز (اینگیلیسیجه: Khosrow II) بیر شاهزاده ایدی. 590 (first rign) ایللر آراسیندا حؤکومت ائدیب. مزدیسنا دینینه اعتیقاد ائتمیشدی. آتاسی دؤردونجو هرمز دیر. دؤردونجو هرمز اؤلوموندن سوْنرا حؤکومتی اله کئچدیب و اؤزونون وفاتیندان سوْنرا شیرویه واریث کیمی تخت و تاجه صاحیب چیخیب. ۲-جی خوسرو مۆسلمانلارین یاخین شرقده حاکیمیتی اَله کئچیرمهسیندن اوّل اۇزون مودَتلی حاکیمیتده اوْلموش سوْنونجو فارس حؤکمداریدیر کی ,اوْنون اؤلوموندن بئش ایل سوْنرا عربلر بۆتون کئچمیش ساسانیلر اراضیسینی اَله کئچیرمیشلر. حاکیمیتینین ایلک دؤورلرینده تاختینی ایتیرن ۲-جی خوسرو بیزانس ایمپیراتورلوغون کمکی ایله اوْنو گئری قایتارمیش ,بۇ حادثهدن اوْن ایل سوْنرا ایسه هخامنشلرین قدیمی سیاستینی دوام ائتدیررک ,اورتا شرقدهکی زنگین روم (بیزانس ایمپیراتورلوغو) اَیالتلرینی ایشغال ائتمیه چالیشمیشدیر; اوْنون حاکیمیتینین اساس حیصّه سی بیزانسلا ساواشلار ,بهرام چوبین و ویستهم کیمی عۆصیانچیلارلا مۆباریزهده کئچمیشدیر.
فردوسینین یازدیغی “شاهنامه” و نظامی گنجوینین (۱۱۴۱ (میلادی)-۱۲۰۹ (میلادی)) یازدیغی “خوسرو و شیرین” اثرلرینده خوسروون حیاتینین داها روْمانتیک اوْلان اۇیدورما وئرسیاسی ایشلنمیشدیر کی , بۇنونلا دا خوسرو فارسدیللی ادبیاتین (سوْنرادان هم ده تۆرکدیللی ادبیاتین) اساس قهرمانلاریندان بیری اوْلموشدور. “خوسرو و شیرین” احوالاتیندا سوْنرادان ساسانی ملایکهسی اوْلموش شاهزاده شیرین (تاریخی شخصیت) و ۲-جی خوسروون محبت ماجراسی ,اۇزون مۆباریزه و چتینلیکلردن سوْنرا قوووشمالاری تصویر ائدیلمیشدیر.


text:
(19)
کالیتە
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ إِنَّا لَا نُضِيعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا ﴿۳۰﴾ (سورة الکهف)
اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپانلار بیلسینلر کی بیز، گۆزل ایشلر یاپانلارئن اؤدۆلۆنۆ أکسیلتمەییز. (کهف سورەسی؛ 30)
ایش، أهیل اۇلمایانا وریلدیگی زامان، قئیامتی بکلەیینیز. (بوحاری)
دگرلی گنچلر،
اینسان بیر شەی یاپمادان یاشایاماز. بیر شەی یاپارکن دە اؤنۆندە ایکی یۇل واردئر. یا ایشینی گۆزل بیر شکیلدە یاپاجاق یا دا قابا تاعبیرلە “ساللایاجاقتئر”. هر ایکی دورومو دا تک تک ألە آلالئم. مثەلا یاپتئغئ هر ایشی أن گۆزل شکیلدە یاپمایئ آلئشقانلئق حالینە گتیرمیش بیری اۇلسون. بو کیشی، هم یاپتئغئ ایشین کالیتەسینە اۇداقلانئرکن هم دە اۇنو اوصولۆنە أن اویغون شکیلدە یاپمایئ أساس آلئرسا اولاشاجاغئ سۇنوچلار سیزجە نەلر اۇلاجاقتئر، بیر دۆشۆنۆن.
اؤرنگین اؤگرتمنینیز بیر پرۇژە اؤدەوی وردی. بیر تاریحی مکانئ گزەجک، اۇرانئن گچمیشی حاققئندا بیلگی أدینەجک، سۇنرا دا چکتیگینیز فۇتۇگرافلارلا بیر سونوم یاپاجاقسئنئز. پرۇژەسینە اؤنم ورن بیر اؤگرنجی، اؤنجەلیکلە گیدەبیلەجگی مکانلار حاققئندا آراشتئرما یاپار. سۇنرا بونلارئن ایچیندن کندیسینە أن اویغونونو سچر، اۇرایئ گزمک ایچین اؤزل بیر زامان آیئرئر، اؤنجەدن أدیندیگی بیلگیلرلە اۇرایا گیدر، اۇقودوغو دتایلارئ دا فۇتۇگرافلارئنا یانسئتاراق گزیسینی تاماملار. آردئندان دا هم گؤزە حۇش گؤرۆنەجک، هم اۇقوناقلئ هم دە یترینجە بیلگی ایچرن بیر سونوم حاضئرلار؛ کندیسینە گزدیگی مکان حاققئندا یؤنلتیلن سۇرولارا دا یانئت ورەبیلەجک قادار ایی اؤگرنمیش اۇلور. بؤیلەجە هم یاپتئغئ ایشین کالیتەسی هرکس طارافئندان گؤزلملنەبیلەجک، هم دە کندیسی گؤرەوینی أن ایی شکیلدە یاپمانئن ایچ حوضورونو وە تاطمینینی یاشایاجاقتئر.
پرۇژەسینە اؤنم ورمەین بیر اؤگرنجی ایسە سۇن گۆنە قادار اؤدەوینی ساللار؛ آنجاق سۇن گجە اینترنتە گیریپ بیر اینترنت آنسیکلۇپدیسیندن بولابیلدیگی رسیملری وە بیلگیلری بیر یرە گلیشیگۆزل کۇپیالایاراق اؤدەوینی وریر. اۆستۆنە بیر دە اؤگرتمنین بو قادار اؤگرنجینین پرۆژەسینە ناسئلسا باقمایاجاغئنئ دۆشۆنۆر. اؤدەوینی ورمیش میدیر؟ ورمیشتیر.
اۇنا گؤرە ماقصاد حاصئل اۇلموش، یاعنی آماجئنا اولاشمئشتئر، سۇنوچتا نۇتونو آلاجاقتئر. آنجاق یاپتئغئ پرۇژەدەکی مکان حاققئندا بیریسی اۇنا بیر سۇرو سۇرسا، جوابلایامادان اۇرتادا قالاجاق، پرۇژەیی آصلئندا حاققئنئ ورەرک حاضئرلامادئغئ قۇلایجا اۇرتایا چئقاجاقتئر. قئسا واعدەدە اۇرتایا چئقماسا بیلە، بیر گۆن ایحتیاجئ اۇلدوغوندا، اۇ بیلگییی أدینمەمیش اۇلمانئن أکسیکلیگینی حیسسەدەجکتیر.
دگرلی گنچلر،
ایشتە سادەجە اۇقولدا دگیل، حایاتتا یاپتئغئمئز دیگر ایشلردە دە بنزەر دوروملار قارشئمئزا چئقاجاقتئر. حاتتا بو دوروملارداکی طاورئمئز، سادەجە دۆنیا حایاتئمئزئ دگیل، آحیرت حایاتئمئزئ دا أتکیلەیەجکتیر؛ چۆنکۆ آللاە تعالا، قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز آیتتە:
“اینانئپ گۆونن وە ایی ایشلر یاپانلار بیلسینلر کی بیز، گۆزل ایشلر یاپانلارئن اؤدۆلۆنۆ أکسیلتمەییز.” بویورماقتادئر.
بو، اۇ قادار گۆزل بیر مۆژدەدیر کی، یاپتئغئمئز هر ایی ایشین موطلاقا بیر اؤدۆلۆنۆن اۇلاجاغئنئ بلیرتمکتەدیر. یتر کی ایشیمیزی یاپارکن، بونو آللاە رئضاسئ ایچین أن گۆزل شکیلدە یاپمایئ هدفلەمیش اۇلالئم. بیز ایشیمیزی بو هدفلە گۆزل یاپارساق، یاپارکن آللاهئن یاساقلادئغئ یۇللارا ساپمازساق، قارشئلئغئنئ هم بو دۆنیادا هم اؤبۆر دۆنیادا آلاجاغئز.
باعضئ اینسانلار ایسە ایشلرینی یاپارکن آللاە رئضاسئنئ هیچ گؤزتمزلر. سادەجە دۆنیوی قازانچلار ایچین چالئشئرلار. بونا راغمن ایشلرینی ایی یاپئیۇر اۇلابیلیرلر. بو دورومدا، اۇنلارئن آلاجاقلارئ قارشئلئق سادەجە بو دۆنیا ایلە سئنئرلئدئر.
دگرلی گنچلر،
یاپتئغئمئز هر ایشتە، اؤنجەلیکلە نیەتیمیز اؤنملیدیر. رسولوللاە (ص) دا: “عامللر نیەتلرە گؤرەدیر.” دیەرک، بونو وورغولامئشتئر. دەمک کی، گۆزل بیر ایش یاپمانئن اؤن شارطئ، گۆزل بیر نیەتە صاحیب اۇلماقتئر. ایشینی ایی یاپماق آماجئیلا یۇلا چئقان کیشی اؤنجە ألیندن گلن هر شەیی أن ایی شکیلدە یاپمالئدئر. ألدە أتتیگی سۇنوچ اومدوغو گیبی اۇلماسا بیلە، نیەتیندن دۇلایئ، یاپتئغئنئن ایی ایش گیبی موعاملە گؤرمەسی بکلنیر.
دگرلی گنچلر،
گلەجک حایاتئنئزدا قارشئلاشاجاغئنئز سچیملردن بیری دە، یاپئلاجاق بیر ایش ایچین کیمی گؤرەولندیرەجگینیزی سچمکتیر. بورادا یینە ایکی ایحتیمال واردئر. بیر ایشی یا سیزینلە ایلیشکیلری ایی اۇلان بیریسینە ورەجکسینیز یا دا اۇ ایشین أهلینە یاعنی اوزمانئنا تسلیم أدەجکسینیز. بوراداکی سچیمینیز، سیزین ایشینیزین کالیتەسینی دە بلیرلەیەجکتیر.
سادەجە ایلیشکیلرینیز ایی دییە ایشینیزی اوزمان اۇلمایان بیرینە تسلیم أدرسنیز، آلاجاغئنئز سۇنوچ، اومدوغونوز ایی سۇنوچ اۇلمایابیلیر. بو سچیم سیزە، سایغئنلئق، پارا وە زامان قایبەتتیرەبیلیر. بو یۆزدن، قۇنوشمامئزئن باشئندا اۇقودوغوموز حادیثتە اۇلدوغو گیبی، ایشی أهلینە تسلیم أدەلیم.
هر یاپتئغئمئز ایشتە آللاە رئضاسئنئ وە کالیتەیی هدفلەیەلیم.
اومولور کی بؤیلەجە قورتولوشا أرنلردن اۇلوروز.


text:
بو آغیر گونلرین آجی خبرلری سانکی قورتاران دئییل. تاسفله یاییلان معلومات اساسیندا، تانینمیش آذربایجان صنعتکاری «صمد رحیمزاده»ده مرداد آیینین سون گونو حیاتینی ایتیرمیشدیر.
صمد رحیمزاده ۱۳۳۲نجی ایل تبریزده دونیایا گؤز آچمیش، ۱۵ یاشیندایکن آذربایجان موسیقیسی ایله ماراقلانمیش و خوانندهلیک صنعتینی آذربایجانین تانینمیش موسیقی اوستادلارینین نزدینده اؤیرنمیشدیر. ایلک ماهنیسی ۱۳۴۷نجی ایل تبریز رادیوسوندان سسلهنن صمد رحیمزادهنین ان چوخ ایفا ائتدییی ماهنیلار وطن، انقلاب و محاربه موضوعلاریندادیر؛ عینی حالدا او تبریزین «سارای موسیقی گروهو» و تبریز رادیو سیفمونیک ارکسترینین ایفاچیسیدیر.
صمد رحیمزادهنین جنازهسی شهریورین بیری (دوشنبه گونو) ساعات ۱۲:۳۰دا تبریزین وادی رحمت مزارلیغینین «هنرمندلر قطعهسی»نده تورپاغا تاپشیریلاجاق.
بو آغیر گونلرین آجی خبرلری سانکی قورتاران دئییل. تاسفله یاییلان معلومات اساسیندا، تانینمیش آذربایجان صنعتکاری «صمد رحیمزاده»ده مرداد آیینین سون گونو حیاتینی ایتیرمیشدیر.


text:
اولانباتور
اوْلانباتور یا اوْلانباتار (موغولجا: yлaaHбaaTap) موغولیستانین باشکندی و ان بؤیوک شهریدیر. بیر فدرال بلدیه اولاراق، شهر هر هانسی بیر آیماگ (اوستان) عوضوو دئییل و ۲۰۱۴-جو ایلده اهالیسی ۱٬۳ میلیون اوزرینده ایدی.
شومال مرکزی موغولیستاندا یئرلشن شهر توول چایی اوزرینده، بیر وادیده و ۱٬۳۱۰ متر (۴٬۳۰۰ فوت) بیر یوکسکلیکده یئرلشیر. اؤلکهنین مدنی صنایع و مالیه اورکی و موغولیستان یول شبکهسینین مرکزی اولاراق، روسیه ترنس-سیبرین دمیریولو و همده چین دمیریولو سیستمیله باغلیدیر.
اوْلانباتور داشینار (کؤچری) بیر بودایی مرکزی کیمی ۱۶۳۹-جی ایلده یارادیلمیشدیر. ۱۷۷۸-جی ایلده، اونون ایندیکی یئری، توول و ائلبه چایلارینین قووشاغیندا داییمی مسکونلاشمیشدیر. بوندان اول، شهرین یئری ایگیرمی سککیز دفعه دییشدی. ۲۰-جی عصرده، اوْلانباتور بؤیوک ایستحصال مرکزیینه چئوریلیبدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ulaanbaatar»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
گونئی آذربایجانین گئلۀ جئک ایقتیصادیاتی حاققیندا . (بیرینجی بوُلوم)
- توضیحات
- منتشر شده در سه شنبه, 30 ارديبهشت 1393 22:11
دوُنیانین بو گونکو ایقتیصادی ، سیاسی هئگئمونوسو بئللی اوُلان بیرنئچۀ قوُدرتلی دوُولت لرین جیناغیندا ؤ اوُنلارین نظارتی آلتیندا دوُلانماقدا دیر.
بودوُولت لرکئچمیش 150 ایلدن آرتیق پروسئسدۀ جیددیت لۀ چابا گوُستریب ، چئشیدلی بانکلارؤ بورس سیستم لرین ؤ اوُنا اوُیغون اوُلان تشکیلات لارینی حاضیرلییب ، یارادا بیلمیشلر.
بوفعالییت لری ایلۀ بیرلیکدۀ صتایع بوُلوُم لریندۀ باشلانقیج اوُلاراق کیچیک مانیفاکتور لاریارادماقا باشلییاراق ، ایرۀ لییۀ دوُغرو آددیملار آتیب ، بوگوُنکو نهنگ صنایعی ؤ ایصتحصالات سیستمین قورماقی باجارا بیلمیشلر.
طبیعی اوُلاراق بئلۀ بیر سیستمی ؤاوُنون پروگرامینی حاضیرلییب ایجراء مرحلۀ سینۀ جاتدیرماق اوُچون چئشیدلی کادرلاریندا اوُز میللت لری نین ایچیندن سئچیب حاضیر لاماقا باشلامیشدیر لار.
لاکین اوُنئملی اوُلان بودورکی، اکونومی ساحۀ سیندۀ کادرلارحاضیرلاماق اوُچون بو ایشین یوُنئتیجیلر گئلۀ جئگۀ حاضیرلاماق ایستۀ دیکلری کادرلارین أعضاسین اوُشاق باغچاسیندا اوُلان ؤ یئنی درسۀ باشلییب ، ایلکین تعلیمات لاری آلماقا باشلییان یوکسئک ایستعدادلی اوُشاغ لارین ایچیندن سئچیب، اوُنلاری ایلک مکتب و سوُنرا اونیورسیتۀ دوُورونۀ قدر مختلیف ساحۀ لردۀ تعلیم لروئریب ، تشکیلات لاندیریب، آردیجیل اوُلاراق اوُلکۀ نین گئلۀ جئیی اوُچون اوُزلریندن اوُلان اینسانلارینی یئتیشدیرمئگۀ باشلامیش لار.
بو مئتود آوروپادا فئودالیسم دوُرونون سوُنلاریندان باشلییاراق ، گئت گئدۀ فئودال سیسمی نین ضعیف لئمۀ سی ایلۀ یاناشی آردیجیل اوُلاراق سرمایۀ دارلیق سیستمی نین یارانماسی چاقینا قدر ، فئودالیسم قوُرولوشوندا اوُلان موناسیبت لرین یئرین آلدیقجا ، مانوفاکتورلارین گوُجلئنمۀ سینۀ دۀ یوُل آچیلیر.
بوایشدۀ مسئولییت قبول اتمیش شخص لر ؤ یا اوُرگانلار گئلۀ جئک سیستم اوُچون اوُزون موُدتلی ؤ قیسا مودتلی پروگراملاری حاضیلاماقا باشلییرلار.
آچیقجاسینا دئمئک لازیم دیرکی ، آوروپا ؤاوُنونلا یاناشی آمئریکادا بشرییتین گئلۀ یینی دوُشونن شخص لریا اوُرگانلار اوُلموشدورکی جیددیت لۀ اوُنئملی اینکیشافلارباشلانیب اوُز یوُللارینا داوام وئردیکلری حالدا ، هئلۀ بیزیم اوُلکۀ میزدۀ ؤ بیرچوخ شرق اوُلکۀ لریندۀ توُپلوم لار خبرسیزلیک یوُخوُسوندا ؤ جهالت جیناغیندا اوُیوب ، یاتمیش دیرلار.
« ایران» ؤ باشقا دوُنیادان خبرسیز اوُلکۀ لردۀ نۀ رئال سرمایۀ سرمایۀ نین مفهومو ؤ نۀ دۀ مالی سرمایۀ ، بانک سیستمی ، بورس سیستمین هئچ تانیمیردیلار ؤ بوکیمی سیستم لرلۀ بیگانۀ ایدیلر ، اوُستۀ لیک صنایع دۀ أن دالی قالمیش وضعییت دۀ اوُلارکن هئلۀ اوُزلرینی اسکی قئید بندلردن آزاد ائدۀ بیلمۀ میشدیرلر.
هئلۀ بوُگوُنون اوُزوندۀ گوُن گوُنئی آذربایجان توُپلومونون ، ایقتصادیاتی ایلۀ بیرلیکدۀ اوُنا باغلی اوُلان موُنتاژ صنایعین کادرلارینی بوتون ساحۀ لردۀ گوُرمئکدۀ ایک ، ألبتۀ بوایشین اصلی سبب لریندن بیری گوُنئی آذربایجان ایقتصادیاتی نین بوُنوُورۀ سی نین خستۀ اوُلدوقو ؤ همدۀ تهران مرکزلی خستۀ سیستمۀ ؤ اوُنون باغلی سرمایۀ دارلیق ، داها دوُزگون ( واسیطۀ چی سرمایۀ دارلیقدان ) آسیلی اوُلماقی دیر، بو ایستعماری باغلی لیق اوُزون اوُن ایللردن بو گوُنۀ قدرهم بانک سیستمیندۀ ؤ همدۀ مونتاژ صنایع سیستمیندۀ اوُلوب ؤ اوُنو گوُرمئکدۀ ایک .
آیدین دیرکی مستعمرۀ حالتیندۀ ساخلانمیش آذربایجانین ایقتصادیاتی ؤ صنایعی ، مالی پوُتانسیئلی بیرباشا ایران دئیلن اوُلکۀ نین مونتاژ صنایعینۀ باغلی دیر، بوناگوُرۀ دۀ اوُزباشینا کلاسیک سرمایۀ دارلیق ؤ بانک سیستمین(میللی بانک) بیرباشا یارادا بیلمزدی .
أساسن کئچمیش یوُزایلدۀ «ایران دئیلن اوُلکۀ دۀ » یاشییان میللتلر بانک سیستمینین نۀ اوُلدوقون تانیمیردیلار، بازار ایقتصادیاتی ایسۀ ، بوُیوک سرمایۀ لری اوُلان صراف لارین ألیندۀ اوُلموش ؤ سوُنرالار یارانان بعضی بانک لاریئنۀ دۀ همان صرافلارین خاریجی بانکلارلا ایش بیرلیگی نتیجۀ سیندۀ یارانسادا ، لاکین یئنۀ دۀ موستقیل یوُخ ، بئلکۀ دۀ سوُمورگۀ چی خاریجی بانکلارین متخصیص لری ؤ سرمایۀ لرینۀ باغلی اوُلموشدور. بو پروسئس 1945 ینجی ایلدن سوُنرا بعضی بانکلارین یارانیب ، ایشۀ باشلاماسی ایلۀ آددیم ـ آددیم ایرۀ لییۀ دوُغرو بوُگوُنۀ قدرداوام آتمیشدیر.
بونونلا یاناشی « ایران دئیلن یئردۀ » ایستحصال ؤ پایلاشیم (تولید ؤ توضیع) مسئلۀ سی دۀ بانک لارین نالایق سیستمینۀ باغلی اوُلاراق ، اوُلدوقو وضعییت دۀ قالیب ، ناقیص سیستم داوام اتمیشدیر. تعلیم تربییت سیستمی ایسۀ موستملئکۀ سیستمی نین تأثیرلری ایلۀ أن ابتدائی حالیندا قالیب ؤ هئلۀ بو گوُنۀ قدرنۀ اینکی دوُنیا دا اوُلان نرمال استانداردلارا چاتا بیلمۀ یب ، حتی گوُنو گوندن گئریجی لییۀ سقوط اتمیشدیر .
اوُلکۀ دۀ اوُلان رئال سرمایۀ لر گئلیب گئدن حاکیمییت لرین ؤ اوُنلارین چئورۀ سیندۀ اوُلان شخص لرؤعنصرلری نین غارتینۀ معروض قالیب ، خاریجدۀ شخصی حئسابلارا داشینیب ، بئلۀ لیکلۀ دۀ اوُلکۀ دۀ عمومی اینکیشافین یوُللاری باغلانمیشدیر.
یوُخاریدا قئید اوُلونان مختصرشرحی قئید اتمئکدن ، هدفیمیز گئلۀ جئکدۀ گوُنئی آذربایجان دوُولتینی بو فاجیعۀ لی نقصانلاردان اوُزاق توُتوب ، اوُلکۀ میزی بوُتون ایقتیصادی ساحۀ لردۀ ، مدرن ؤ یئنی سیستم اساسیندا ، خصوصی ایلۀ "رئال سرمایۀ نی " یعنی تولید ساحۀ سیندۀ قوُیولان سرمایۀ نی تشویق ائدیب ، اوُنون اینکیشافینا زمین یارادیب ؤ آرتماسینا یاردیمجی اوُلماق لازیم دیر .
چونکی رئال سرمایۀ ایشۀ دوُشدویوُ حالدا ایش یئرلری ایلۀ بیرلیکدۀ مختلیف صنایعین اینکیشافینا دا یوُل آچیلار، چئشیدلی فابریک لرین تأسیس اوُلوب آچیلماسی ؤهمان فابریک لردۀ ایستحصال اوُلونان محصوللار، سوُزسوُزکی ایلک باشدا گئرئک گوُنئی آذربایجانین داخیلی فوُندامنتال احتیاجلاری ؤ بازارلارین احتیاج لارینی تأمین اتمئلی دیر.
سوُزسوزکی میللتیمیز آزاد اوُلوب اوُز میللی ایستیقلالینی ألدۀ اتدیکدن سوُنرا ، طبیعی اوُلاراق انرژی سینین بوُیوک بوُلومون داخیلی ایستحصالی گوُن بۀ گوُن چوُخالتماق یوُلوندا قویمالی دیر.
بوُنا گوُرۀ دۀ ایلک باشدا فابریکلر ؤ الکتروتکنیک لوازیماتین ایستحصال اتمئک اوُچون یوُکسئک سوییۀ دۀ دوُشونمئکلۀ ، همدۀ باشلانیشدا یغجام فابریکلرقورماق لازیم دیر . ایدین دیرکی گوُنئی آذربایجان صنعتی ؤ تکنولوژی باخیمیدان غرب دوُنیاسی ایلۀ بو تئزلیکدۀ رقابت ائدۀ بیلمز ، چونکی توُپلومون اکثرییتین نظردۀ آلارساق ، همدۀ چئشیدلی جهت لردن مقایسۀ ائدرسئک ، یوُزایللر قاباقدان آنا صنایعۀ صاحیب اوُلموش غرب اوُلکۀ لری ایلۀ قیاس اتمئگ موُمکون دئییر، علاوُ اوُلاراق غرب دوُنیاسی نین موُدرن ؤ اوتوماتیک صنعتین دۀ نظردۀ آلارساق ، بیزهئلۀ بوساحۀ دۀ دالی قالمیش وضعییت دۀ ایک ، اوُ مرتبۀ یۀ چاتماق اوُچون ألبتۀ کی زامان لازیم دیر .
آذربایجان عمدۀ اوُلاراق زراعت اوُلکۀ سی اوُلدوقونا گوُرۀ ، ألبتۀ کی صنایع دۀ " کئند تصروفاتی " نین خیدمتیندۀ اوُلمالی دیر. بودا گونئی آذربایجاندا قورولاجاق میللی دوُولتین ایلک وظیفۀ لرین بیری دیر ، میللی دوُولت اهالینین یئمئک ، ایچمئک ، قیدا مسئلۀ سین نظردۀ آلیب ، اوُنو حل اتمئک ایستیقامتیندۀ ایستحصالا باشلامالیدیر، بئلۀ لیکلۀ دۀ هم تکنیکی نظردن سرعت لۀ اینکیشاف ائدۀ بیلر ؤهمدۀ اساسی مسئلۀ سین سادۀ تکنولوژی ایلۀ حل ائدۀ بیلر.
بو پروگرامین هم سادۀ کادرلاری و همدۀ گئنج آکادمیک کادرلاری گوُنئی آذربایجاندا موجود دور. یالنیزرئال سرمایۀ ایلۀ مالییۀ لئشدیرلمۀ سی ؤ ایشۀ باشلاماسی لازیم دیر.
میثال اوُچون : (أکینچیلیک ـ زراعت) اوُنیورسیتۀ سی ، أکیم ـ بیچیم مسئلۀ سی اوُچون متخصیص کادرلار یئتیشدیریب ، اکوُلوُژی ا یلۀ باغلی اوُلان سیستملی ایش پروژۀ سی یارادمالی دیر. هئر زاماندا اوُلدوقو کیمی کئند تصروفاتی ایشلریندۀ اصل ؤ عمدۀ مسئلۀ ایستحصال اوُلوُنموش محصولاتی نئجۀ ساتیشا چیخارماق مسئلۀ سیدیر!
تاخیل ، مئیوۀ ، تئرۀ وز ؤ باشقا ایستحصال لار ؤ اوُنون نئجۀ ساغلام( آمبولانژ) بستۀ بندی ائدیلمۀ سی دۀ اوُنئملی مسئلۀ لردن دیر. بوگوُن اینکیشاف تاپمیش اوُلکۀ لردۀ موُدرن ماشینلار محصوُل ایستحصال اوُلان یئرلرین یاخینلیغیندا دوُروب ، چئشیدلی محصوللاری سرعت لۀ ؤ چوُخ ساغلام سئوییۀ دۀ (آمبولانژ ) ائدیب ، معیین اوُلونموش مقصدلرۀ گوُندریرلر . بو مئتود گوُنئی آذربایجانین أکینچیلیک ، زراعت (سئکتوروندا) بخش یندۀ عمل اوُلونمالی دیر.
اوُلکۀ احتیاجلاری تأمین اوُلدوقدان سوُنرا ، یئردۀ قالان آرتیق مال لاری ساغلام ، تمیز، آمبولانژ اوُلونموش شئکیلدۀ خاریج اوُلکۀ لرۀ دۀ صادیر اتمئک ضروری دیر. اوُنود ماماق لازیم دیرکی بوُتون آدی گئدن مرحلۀ لردۀ اکولوژی مسئلۀ سی أن اوُنئملی ؤ موهوم مسئلۀ لردن ساییلیر.
حئیوان دارلیق، مال دارلیق ؤ اوُنونلا باغلی اوُلان سئکتورلارین گئلۀ جئکدۀ گوُنئی آذربایجانین موستقیل ایقتیصادیاتیندا بوُیوک روُلو ؤ اونئمی وار. چونکی 35 میلیونلوق میللتیمیزین ایل بوُیونجا گوُندۀ لیک دۀ اوُلان جوُربۀ جوراحتیاجلارین نرمال شئکیلدۀ اوُنلارا چاتدیریب ، تأمین اتمئک ، اوُزلوُیوندۀ بوُیوک ایش دیر.
بوُتون قئید اوُلونان ایشلرلۀ بیرلیکدۀ ، گوُنئی آذربایجاندا آکتیو سرمایۀ مسئلۀ سین دۀ نظردۀ آلماق لازیم دیر.
اوُجوملۀ دن: بانک سئکتورو ، مالی سرمایۀ نی موُدرنلئشدیرمئک ، ؤ تلاش اتمئک کی ، مالی سرمایۀ اوُلکۀ نین داخیلیندۀ ایشۀ سالینسین ، بئلۀ لیکلۀ دۀ اوُرتا صینفین گوُجلئنمۀ سیندۀ تأثیر قوُیسون ؤ اینسانلار اوُچون ایش یئری ، گئلیرقایناغی یارانسین .
باشقا طرفدن اوُلکۀ نین ایقتیصاییاتی نین اینکیشاف اتمۀ سی اوُچون ، اصول ؤ دیققتلۀ دوُشونوب حاضیرلانمیش اوُتوبان یوُللاری ، ترن یوُلو خط لری ، هاوا لیمانلاری ؤ سایرۀ گئل گئت ، نقلییات وسائیلین آرتیریب ، موُدرنلئشدیرمئک ، گوُنئی آذربایجانین أن اوُنئملی ایشلریندن ؤ احتیاج لاریندان ساییلیر. بوُتون قئید اوُلونان مطلب لرین حئیاتا کئچیرمۀ سی ، تکجۀ وطنیمیزین آزادلیقی ، قورتولوشو ، میللی ایستیقلالییتۀ أل تاپماسیندان آسیلی دیر. اوُگوُنون آرزوسوایلۀ .
فریدون پرویزنیا ــ 20 / 5 / 2014


text:
الجزایردن ایستامبولا اوچار ساپاری نینگ سانی یوُقارلادیلدی
الجزایرینگ شهرلریندن قورالان هپده لیک 7 اوچار ساپار 14 سانینا یتیریلدی
الجزایردن ایستامبولا اوچیان اوچارلارینگ سانی یوُقارلادیلدی.
الجزایرینگ قاتناو وزیرلیگی تاراپیندان بریلن یازماچا بیاناتا گؤرأ پایتاغت الجزیره بیلن بیله لیکده النبا، قسطنطنیه و وهران شهرلریندن ایستامبولا اوچار ساپارلاری قورالیار.
بو شهرلردن قورالان هپده لیک 7 اوچار ساپارلاری 14 سانینا یتیریلدی.
یوردونگ جمهورباشلیغی عبدالمجید تبون هوُوا قاتناوی نینگ اؤسدۆریلمه گینی ایسلأپدی.
الجزایردان تونس و قطره بوُلان ساپار سانی دا یوُقارلادیلدی.
عبدالمجید تبون موندان اوُزال برن بیاناتیندا تۆرکیأنینگ الجزایردأکی اینگ اولی مایا قوُیان یورتلاردان بیری بوُلاندیغینی بیلدیریپدی و ایکی یوردونگ تاریحی آراقاتناشیقلارینا اۆنس چکیپدی.
دِگیشلی حابارلار
سوریه و عیراغینگ دمیرقازیغیندا 19 ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیرلیگی ترورچیلارینگ تأثیرسیز یاغدایا گتیرلندیگینی تاصصیقلادی
أردوُغان: آمریکانینگ کؤمِکلری یونان-ی حالاص اتمهز
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی، یونان ینگ چِنیندن آشان سؤزلرینه جوُغاپ بردی


text:
بالاجا آغ بالېق / ائلمان موغانلی (حیکایه)
قارا ناققانین دیش لری آراسیندان یاشاما قاییتمیش بالاجا آغ بالیق، دنیزین دینج یئرینده قوم لارین اوستونه سپلنمیش آغ یومرو داش لارین آراسیندا آلا جان دوشدو، آغیر بیر یوخودان آییلاندان سونرا، یاواش-یاواش جانلانیردی، آنجاق هله ده قورخو جانیندایدی. داش لار اونون اؤز رنگینده اولدوغونا اونو دوشمان گؤزوندن ایتیریردیلر، اونا گؤره ده کیمسه سیز بالیغین گؤزونده او یومرو داش لار دنیز دیبینین ان سئومه لی شئی لری ایدیلر. گونو گونوندن، بالیق اونلارا آرتیق اورک باغلاییردی، اونلارین آغ بویاغی بالیغین تکجه دیلخوشلوغو ایدی اون اوچون ده سحردن آخشاما بالیغین ایشی دالغالار قوندوران توز-تورپاغی داش لارین اوزوندن سیلمک ایدی، بالاجا آغ بالیغین قولاغی سانیردی آغ داش لار دانیشیرلار، یازیق بالا بالیق سئوینجدن اوچماغا قانات چیخاردیردی، و او سس لر هر گون داها آرتیق گوجله نیردیلر، بالاجا بالیق یاواش-یاواش قورخونو اونوتموشدو و یئنی بیر یاشام یاشاماقدایدی، قولاغینی توتوردو داش لارین قارنینا، اونلاری ائشیدیردی اونلارلا دانیشیردی و گون لری گؤز قیرپیمی کیمی باشا ووروردو.
آنجاق بیر گون، گون اورتاغا چاغی دونیا اوچماغا باشلادی بالیغین باشینا، یومورتالار بیر-بیر سینیردیلار و بالاجا بالیغا تانیش گلمه ین قورخونج حئیوان لار چیخیردیلار دنیزه، بالاجا بالیق گؤزلرینه اینانا بیلمیردی، آغ یومرو داش لارین ایچیندن چیخان چیرکین حئیوان لار بالیغین بورنوندان گتیریردی آغ داش لارین یانیندا داددیغی آغ گون لری، یازیق بالیق گؤردوگو هر بیر شئیین ایچینده نه اولدوغونا فیکیرلشیردی اوره یینده دئییردی باشقا داش لارین ایچینده کی لر ندیر؟ قوم لارین ایچ بویاسی نه؟ دنیزده کی تپه لرین ایچی نئجه؟ و بالیغین بئینینه جومموش بونلارا تای فیکیرلر، اونو دلی ائتمکده ایدیلر، هر بیر ساعات بیر ایل کئچیردی آغ بالیغا، گئجه یارییا چاتمیشدی، آی دنیزین دیبینی ائله ایشیقلاندیرمیشدی سانکی آی دا بالیغین ایچینده کی فیکیرلری بیلمک ایستیردی، پلمه آیین قاباغینی کسن همن، بالاجا بالیق یورغون گؤزلرینه دینجلیک وئرمه میش، اؤزگه لشمیش ساحیل قیراغی نین داشینی بیر یوللوق آتیب و لئی کیمی سیخدی دنیزین اوره یینه.
یازار: ائلمان موغانلی


text:
حبیب فرشباف ؛ اینجه حیسلر، ظریف مصراعلار شاعیری
صابر نبیاوغلو
هله قدیم زامانلاردان سؤز صاحیبینین قلم محصولونو قیمتلندیرمک ایچون بیر معیارین گؤتورولمهسی اعتبارلی حساب اولونموشدور. هر بیر یارادیجینین اثرینه موناسیبت بیلدیرمک اونون نهدن یازمالی اولدوغونو دئییل، نهدن و نئجه یازدیغی ادبی تحلیله جلب ائدیلمهلیدیر. بونون سببینی ایضاح ائتمک ایچون ایسه همین فیکرین بطنینده چوخ دوغرو و جیددی حساب ائدیلن بیر مولاحیظه یووارلانیر. اودا اوندان عیبارتدیر کی هر بیر یازیچی یا شاعیر نهدن و نئجه یازمالی اولدوغونو، اونون یاشادیغی دؤورده منسوب اولدوغو خالقین حیاتی، اونون ایستک و آرزولاری ایجتیماعی – سیاسی باخیمدان قارشیسیندا دوران پروبلئملری بیر اوستاد سلیقهسی ایله معینلشدیریر.
بیزه بئله گلیرکی بو مولاحیظهنین دوغرولوغونو تصدیق ائتمک ایچون بؤیوکلی – کیچیکلی گونئیلی یازارلارین هر بیر نومایندهسینین قلم محصوللاریندان بول- بول نمونهلر تاپماق اولار. ایشین باشقا بیر طرفی ده قئید اولونمالیدیر کی یارادیجیلیق عالمینه گلن یئنی نسیللر اؤز سلفلرینین بو عنعنهسینه صادیق قالمیش و اونو دؤورون، زامانین طلبی سوییهسینده دوام ائتدیرمک ایچون اؤزلرینی بورجلو حساب ائتمیشلر.
هئچ بیر تردده یول وئرمهدن ایدعا ائتمک اولار کی بئله سؤز صنعتکالاریندان بیری ده قلم محصوللاری هم گونئی هم ده قوزئی اوخوجولارینا یاخشی تانیش اولان حبیب فرشبافدیر
بیز حبیب معللیمین تقدیماتچیلاری سیراسیندا هامیدان قاباق اونون اؤزونون مولاحیظهلرینی حؤرمتلی اوخوجولاریمیزا تقدیم ائتمک ایستردیک. هر شئیدن اول اونلارین اوبیئکتیولیکلرینه و تواضعکار ماهیتلرینه گؤره :
” ۱۳۲۳- جو ایلده (۱۹۴۴) تبریز شهرینده آنادان اولدوم، دیپلوما قدهر تحصیل آلدیم، سونرا معللیم آدی ایله قاراداغا یوللاندیم. اون ایلدن آرتیق قاراداغ کندلرینده قالدیم، اؤیرتدیکلریمدن قات- قات آرتیق قاراداغلیلاردان اؤیرندیم. دؤنه – دؤنه دونیا گؤروش آتالارین، آت بئلینده عؤمور سورموش بابالارین مجلیسینده اولدوم، اونلارین سؤزلرین قلمه آلدیم، بونلار آدیما شاعیر دئدیلر.”
شاعیرین تقدیمیندن آیدین اولدوغو کیمی اونون عؤمرونون ان ایشیقلی دؤورونون اون ایلی حیات طرزی پیسیکولوژی عالملریایله اؤزلرینه مخصوص دونیا باخیشینا مالیک اولان قاراداغ کندلیلرینین آراسیندا کئچیر. حیاتلارینی اؤز حالال زحمتلری ایله تامین ائدهن اینسانلار آراسینداکی موناسیبتلره باخیشلاریندا بیر صمیمیت و پاکلیق اولان زحمت آداملاری ایله اونسیتدن آلدیغی تاثرات مین بیر ایرماقلا اونون شعر دونیاسینا آخیب گلیر.
بیزه بئله گلیر کی حبیبین دوغما وطن تورپاغینا، اونون کئشمه کئشلی طالعینه موناسیبتین فورمالاشماسیندا بو اونسیتین چوخ خیرخواه رولو اولموشدور. شاعیر حیات حادیثهلرینه موناسیبتده اؤز گلهجکلرینی قورماقدا اینسانلاری بو طوفانلی، قاسیرغالی دونیادا قارشییا چیخان چتینلیکلره سینه گرمهیه دعوت ائدیرسه، بو اونون همین ائل آغ ساققاللاریندان، ائل باشبیلنلریندن آلدیغی تعلیمین ایفادهسی ایدی:
گئنیش بیر عماندیر غوغالی حیات
داغ تک قاسیرغالار گلیر قات با قات
دیزین قوجاقلاییب اوتورما هئیهات
نجات ساحیلینه اوزهسن گرگ
شاعیر معاصیرلرینی داها جیددی حیات پروبلملرینی حل ائتمهیه سسلهیرکنده اونون منطیقینی اریش- آرقاجینی، مودروک ائل ذکاسی و چوخ چالارلی حیاتین اؤزوندن آلدیغی درس تشکیل ائدیر:
ازلدن دوزلره آخماز صاف سولار
داشدان – داشا دهییب گلیب دورولار
شیب – شیرین اولسادا شیرین آرزولار
اجییا-آغرییا دؤزهسن گرک
وطن دئدیکلری مقدس آنایا، اونون علویتینه و گؤزللیگینه، بشره بخش ائتدییی سایا گلمز نعمتلرینه شعر یازمایان گونئیلی قلم صاحیبی تاپماق چتیندیر. گؤزهل دئییرلر کی اصلینده شعر محبتین ائولادیدیر. بو محبتین ازهلی و ابدی چاغلایان چئشمهلریندن بیری ده وطن تورپاغی اولموشدور.
بو موضوعدا یازیلان شعرلرین یارانماسیندا ایکی عامیلین اوینادیغی تاثیرلی رولو گؤرمهمک همین اثرلری دوزگون قیمتلندیرمک ایچون بیر مانیعه اولا بیلردی. بو عامیلین بیر طرفی وطنین یاشادیغی گونلرین ماهیتی ایله باغلیدیر. وطن همیشه وطندیر. اونون قدسیت و بوتؤولویو همیشه مقدس توتولمالیدیر؛ آمما او اگر هر جور تهلوکه و یاد باخیشلاردان کناردا یاشامیرسا، بو حالین اؤزو اونا حصر ائدیلهجک شعرین ادبی – بدیعی رنگ و بویاسینی معینلشدیریر. اگر وطن قایغیسیز و تهلوکهسیز گونلرینی یاشاییرسا بو دؤورونده اؤزونه مخصوص تصویر و ترننوم واسیطهلری فورمالاشیر.
حبیب فرشباف هم شاهلیق دؤورونون تعقیب و سیخینتیلی گونلرینی یاشامیش، هم ده اونون سقوطوندان سونرا خالقدا یارانان احوال- روحیهنین شاهیدی اولموشدور. اونون وطن محبتی آدلی شعرینی اوخویارکن دوشونمهلی اولورسان بو شاعیر وطنینه، دوغما تورپاغینا، بو یئرلرین ازهلی و ابدی ساکینلری اولان اینسانلارین طالعلرینه نه قدهر پاک حیسلرله باغلیدیر. شاعیرین بو اثرینده هم وطنه اؤولاد محبتی، هم ده اونون نعمتلریندن آلینان ذؤوقون ماهیتی اوغورلو پوئتیک رنگ و بویالارلا اؤز حللینی تاپمیشدیر:
عادی یارپاق قدهر عؤمروم اولایدی
بیرجه یارپاق کیمی یاشایایدیم من
بوتون چیچکلرله گؤیرتیلرله
ایلک باهار موژدهسین داشییایدیم من
عادی یارپاق قدهر عؤمروم اولایدی
پاییز چؤکن زامان چمنه – باغا
گؤیرتمک نامینه بیرجه یارپاغی
گوج اولا بیلئیدیم آنا تورپاغا
حبیب فرشبافین حیاتا پوئتیک باخیشینین ساغلام و اوبیئکتیو تفککورو طرفیندن تقدیر ائدیلن چالارلاری آز دئییل. بو دا اینسان شرفی و دؤزومونو اولو توتماق غایهسیدیر. شاعیرین معاصیر نسل ایچون مقبول سسلهنهجک ان عمده بشری کیفیت حاق و عدالت اوغروندا موباریز اولماق، هر قولو زورلو و غددارین ایستهیینه باش ایمهمک غایهسیدیر.
شاعیرین ائتیک-ائستتیک باخیشلارینا گؤره دونیانین شرفی حساب ائدیلن اینسان ائله خالق ائدیلمیشدیر کی او حیات دا چوخ چتین سیناقلارا دؤزوب، داوام گتیرمهیه قادیردیر؛ لاکین اونون مقبول حساب ائده بیلمهجگی کیفیتلرده واردیر. عادی اینسان چاغریلان وارلیغین عدالتسیزلیگه بویون ایمهسی حاکمیت تاختیندا اوتوروب یئری گؤیو اؤز ارادهسینه تابع ائتدیرمک خولیاسی ایله یاشایان، اؤزوندن راضی ایختیار صاحیبلری قارشیسیندا مطیعلیک اولاردی. دؤزوملو – داواملی اینسان و اونون اؤز لیاقتینی قوروماق قابیلیتی شانینه قوشولان نغمهلرین چوخ آیدین و مقبول سسلهنن بدیعی آخاری واردیر:
هاوا قیرخ درجه سویودو بیردن
اینسان یاشادی
هاوا قیرخ درجه قیزیشدی یئنه ده
اینسان یاشادی
تکجه یارپاق اولدو کئچینهجگی
اینسان یاشادی
قارا تورپاق اولدو یورغان – دؤشهگی
اینسان یاشادی
تکجه کلمه بویدا عدالتسیزلیگه
نه آلیشا بیلدی، نه دؤزه بیلدی
لاکین ایشین باشقا طرفی ده واردیر. بودا کلاسیک پوئزیانین همیشه یاشاماغا قادیر اولان عنعنهلری سیراسینا داخیلدیر. اینسان اوغلو اونون بشری لیاقتینه بسلهنن اومیدلری داشلارا چیرپیپ، چیلیک-چیلیک ائتمهمهلی، اونا اولان اعتیباری اؤزونون جیلیز عمللری ایله یئره وورمامالیدیر.
حبیب فرشبافین بو موضوعیا قاییتماسی گؤستریرکی کلاسیک ادبیاتدا دیو عنوانی ایله شؤهرت تاپان اخلاقی کیفیت و باخیشلار هله ده اؤز سربستلیکلرینی الدن وئرمهمیشدیر.
بو پروبلمین بدیعی حللینده شاعیرین سوژتلی شعر فورماسینی سئچمهسیده چوخ تاثیر باغیشلاییر. بو قبیل شعرلرده سانکی اوخوجو بیلاواسیطه حادثهنین ایشتراکچیسینا چئوریلیر، اونون مسئلهیه موناسیبتی فعاللاشیر. بو یوللادا شعرین اوخوجو اوزهرینده کی تاثیر گوجو خیلی آرتیر. شاعیر همین موضوعیا حصر ائتدیگی اثرینی ائله بئلهده آدلاندیرمیشدیر “اعتیبار”:
توز دومانیین ایچیندن
بیر آتلی یاخینلاشیر
پیادا سالام وئریب
باشلاییر یالوارماغا
منی ده ال ترکینه
یورولموشام آی آغا
گل مین آ قارداش
آتیم ترک گؤتورمهییر
سن آتی مین من ده کی
یئریییم یاواش- یاواش
یاخشی فورصت دیر دئیه
آتا بیر قامچی وئریب
اؤز دؤندهریر مئشهیه
بیردن بیره باغیریر…
-دایان- دایان چاغیریر
آتی آپاریرسان آپار
حالالین اولسون
آنجاق تکجه بیر سؤزوم
تکجه بیر خواهیشیم وار
بو سیرری هئچ بیر زامان
قویما اولسون آشکار
الدن گئتسه اینسانین
اینسانا اعتیباری
کیمسه آلماز ترکینه
یورغون ییادالاری.
گونئی شعرلرینده منسوب اولدوقلاری تورپاغا عزملی بیر محبت واردیر. بو ثبوتا آزآجیق بئله احتیاجی اولمایان بیر حقیقتدیر، لاکین بوراسی دا معلوم دور کی هر هانسی بیر اوبیئکتین بدیعی ترننومونو وئرمک ایچون سادهجه سئومک، سادهجه محبت بسلهمک هله کیفایت دئییل، دویوب دوشوندوکلرینی اوغورلو میصراعلارا چئویرمک ایچون بو گؤزللیکلرین اویاتدیغی تاثراتی یاشاماق ضروری پروسسدیر. حبیب فرشباف خزرین، ساوالانین بو یئرلرین باهارینین حتا خزانینین وورغونودیر. اونون بو سئوگیسی میصراعلارا چئوریلرکن قلبلرینده وطن محبتی اولان اوخوجولارینین دا حیسلرینی ریقته گتیریر. شاعیرین خزره اولان محبتینی سئوگیلیسینه بسلهدیگی عشق ایله عینیلشدیرمهسی ماراقلی بدیعی دئتالدیر:
خزر
ای خزر
سنین گؤزللیگینی وصف ائتمک ایچون
واقیفین قوشماسی گرگ دیر
فضولینین غزلی
سئویرهم سنی ده خزریم کیمی
هر گون حیاتینین اوفوقلریندن
نازلانا – نازلانا قیزیل گونش بویلانسین
باخت اولدوزون آیلی گئجه ده خزرین سولاری تک
پارلاق اولسون
ائل ایچینده آدین تمیز
اوزون آغ آپپاغ اولسون
بیر شاعیر کیمی حبیبین یارادیجیلیق عالمینده وطن محبتی، خالق سئوگیسی ایله بیر سیرادا دایانان باشقا بیر اوبیئکتده واردیر. بو علویت مجسمهسینین عنوانی ایکیجه سؤزله ایفاده ائدیلیر: آنا دیل.
ییرمینجی عصر شاعیرین منسوب اولدوغو تورپاغین موباریزهلر و دؤیوشلرله زنگین اولان عموم سالنامهسینین چوخ شرفلی صحیفهلرینی تشکیل ائدیر. بو دؤیوش میدانیندا خالقین وارلیغینی اینکار ائدهن، اونون میللی مدنیتینه، آنا دیلینه شوونیست عینکی آرخاسیندان باخان قووهلر علیهینه موباریزه آپاریجی مؤوقع توتموشدور. دوغما دیلی وارلیغین اعتیبارلی تصدیق سندی حساب ائدهن آزادلیق اوردوسو عسگرلری جرگهسینده قلم صاحیبلری بیر قایدا اولاراق اؤن سیرادا گئتمیشلر.
حبیب معللیم همین موضوعیا حصر ائتدیگی شعرلرینده آنا دیلینی صنعتکارین ایلهامینی جوشدوران عظیم بیر قووه، معنا و حیکمت خزینهسی، عدالت و حقیقتین جارجیسی حساب ائدیر. شاعیر بوتون وارلیغی قدسیت و پاکلیقدان یوغرولان دوغما دیلینه اولان محبتینی، سئوگیسینه بسلهدیگی علوی حیسلرله قوشا توتور. بوتون بونلارلا یاناشی آنا دیلینین سیماسیندا خالقین باسیلماز آرخاسینی، دؤیوش میدانلاریندا هونرلر گؤسترهن ائل قهرمانلارینی، بابکلری، کوراوغلولاری گؤرور:
ایلهام بولاغینین قاینایان گؤزو
آنا محبتلی آنا دیلیم دیر
عدالت جارجیسی، حقیقت سؤزلو
معنالی حیکمتلی آنا دیلیمدیر
حبیب فرشبافین عالمینده مودروکلیگه، ذکایا، باشقالاری ایله اونسیتده ادب قایدالارینا حؤرمت ائتمهیه صمیمی بیر چاغیریش واردیر. اونون بو غایهسی کیچیک حجملی لاکونیک شعرلرینده داها اوغورلو شکیلده اؤزونون بدیعی حللینی تاپیر.
بو بیر حقیقت دیر کی چوخ دانیشماق، باشقالارینا اؤز فیکرینی اظهار ائتمهیه ایمکان وئرمهمک عادی داورانیش نورمالاری طرفیندن بینیلمهین بیر صیفتدیر. فرشبافین پوئتیک دونیاسیندا نئجه دئیرلر بو خستهلیگه توتولان آدامین جیددی نوقصان حساب ائدیلهجک باشقا بیر عیبی ده واردیر، بودا همین شخصین اؤزونو هامیدان آغیللی حساب ائتمهسیدیر. بس بونا سبب نهدیر ؟ شاعیرین بو سؤالا وئردیگی جاواب اوغورلو بیر پوئتیک تاپینتی کیمی سسلهنیر:
گؤرن مندن چوخ بیلن تاپیلارمی دونیادا ؟
چوخ دانیشان :
– یوخ دئدی
اؤز وئردیگی سوالا
باخدیم حیرتده قالدیم
دئدیم
– نئجه دیر بو ایش
گؤردوم یازیق حاقلیدیر
اخی او عؤمور بویو
هئچ کسی دینلهمهمیش
حبیب فرشباف معاصیر گونئی پوئزیاسینین اؤزونه مخصوص پوئتیک سسی و نفسی اولان نومایندهلریندن بیریدیر. بو صمیمی و قودرتلی شاعیره حصر ائتدیگیمیز قیسا صؤحبتیمیزی بورادا باشا چاتدیریریق. قلم دوستوموزا یئنی- یئنی یارادیجیلیق اوغورلاری قازانماغی آرزولاییریق.
۳۱/مارت /۲۰۰۱


text:
تورک هلیکوپتری 'آتاک'ین صادراتی باشلادی
اؤز صینیفینده ان ائتکیلی تعرض هلیکوپتری اولان آتاک، یورددیشیندا ماراق گؤردو
تورک هاواچیلیق و اوزای صنایعی (توصاش)، فیلیپینه صادر ائتدیگی ت۱۲۹ آتاک سالدیری و تاکتیک کشف هلیکوپترینین تحویلینه باشلادی.
اؤز صینیفینده ان ائتکیلی تعرض هلیکوپتری اولان آتاک، یورددیشیندا ماراق گؤردو.
اورهتیم و تستلری تاماملانان ۲ آتاک هلیکوپتری و تجهیزاتی، ۲ نقلیه اوچاغی ایله فیلیپینه گؤندریلدی.
فیلیپین ایله ۶ هلیکوپتر اوچون آنلاشما امضالانمیشدی.
توصاشدان وئریلهن آچیقلامادا، دیگر هلیکوپترلرین تحویلینین ده قیسا مدت ایچینده تاماملاناجاغی بیلدیریلدی.
هاوا دونانماسینی گوجلندیرمک اوچون آختاریشدا اولان فیلیپین، پیلوتلارین ائتدیگی تست اوچوشلارینین آردیندان آتاک هلیکوپترینی ترجیح ائتدی.
فیلیپینه صادر ائدیلهن هلیکوپتر ساییسینین آرتماسی گؤزلهنیلیر.
ایلگیلیلی خبرلر
روسیا و چین آراسیندا اویدو سیستم لری ایله باغلی سازیش ایمضالانیب
سازیش روسیا-چین اویدو یئرلشدیرمه ایستراتژی امکداشلیق لاییحهلری کومیتهسینین ویدئوکنفرانس یولو ایله کئچیریلن ایجلاسیندا ایمضالانیب.
بیرینجیلیک ایلان ماسکین اولدو
فوربس درگیسینین، آمریکانین ان وارلی ۴۰۰ ایش آدامی لیستینده ایلان ماسک، گئچهن ایله گؤره ثروتینی ۶۰ میلیارد دوللاردان چوخ آرتیراراق بو ایل ایلک دفعه بیرینجی یئردی توتدو
دارت، ۱۱ میلیون کیلومتر اوزاقداکی گزهگنی ووردو
دونیانین ساوونما تکنولوژیسینی سیناماق آماجی ایله اوزایا بوراخیلان اوزای آراجی دارت، یئر کۆره اوچون تهلوکه یاراتمایان دیمورفوس آدلی آسترویده تام واختیندا چارپدی


text:
أردوُغان سنترال پارکدا گزدی
نیویورک دا بوُلان أردوُغان شهرینگ مشهور پارکی بوُلان سنترال پارک دا آیلاندی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان آمریکادا ساپاردا بوُلیار.
بیرلشن میللتلر قوراماسی نینگ 77-نجی یوُلباشچیلار ماصلاحاتینا قاتناشماق اۆچین نیویورک دا بوُلان أردوُغان شهرینگ مشهور پارکی بوُلان سنترال پارک دا آیلاندی.
أردوُغان-ی تۆرکیأنینگ واشنگتن داقی ایلچیسی حسن مراد مرجان و تۆرکیأنینگ بیرلشن میللتلر قوراماسینداقی همیشه لیک وکیلی فریدون سینیرلی اوُغلی یوُلداشلیق اتدی.
أردوُغان آمریکاداقی تۆرک جمغیتچیلیکلرینگ وکیللری بیلن ده دوشوشدی و تۆرک- آمریکان میللی گؤنۆکدیریش کمیته سی تاراپیندان بریلن آغشام ناهارینا قاتناشدی.
دِگیشلی حابارلار
چاووش اوُغلی: غاللا ایلالاشیغی گلوبال ایمیت قیتچیلیغی نینگ اؤنگۆنه گچدی
چاووش اوُغلی تۆرک اؤیۆنده میکتا بیرلشیگی نینگ داشاری ایشلر وزیرلری نینگ ماصلاحاتیندا بیانات بردی
دمیرقازیق سوریه ده اۆچ ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
أردوُغان بیرلشن میللتلر قوراماسیندا یوُلباشچیلارا بیانات بردی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی بیرلشن میللتلر قوراماسیندا بیانات بردی


text:
پروکسیما قنطورس
"پروکسیما قنطورس" (انگلیسیجا: Proxima Centauri) ان یاخین اولدوز .پروکسیما یانی یاخین و قنطورس اولدوز شکیلی آدیدی کی بو اولوز اونون ایچه ریسینده گوروشور.بیربالاجا قیرمیز اولدوز اولاراق.اونون اوزاخلیقی 4,2 ایشیق ایل اولور.[۱] .1915 اینجی ایلده رابرت اینز اونی گونئی آفریقا اولدوزچوسی گوردو.بو اولدوز آلفا قنطورس اولدوزوندان سایلیر کی اونون بیر طرفی گوروشور.اونون یاخینلیقینا گوره اونون دورماسی و دوره سی بیلینیر.اونون قوطری گونشدن یئددی برابر آزدی و چکیسی 8 برابر گونشدن آزدی.اما چکیملیقی (چقالی) 40 برابر گونشدن آغیردی.بو اولدوز ایشیقی آزالیب و چوخالیر و ایشیقی آز بلینیر.اونون قدری (گوروشمه سی) آزالیر چوخالیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2005-05-08. یوْخلانیلیب2015-11-04.


text:
فرسخ(اؤلچو بیریمی)
فرسخ[۱]؛ فرسنگ؛ پرهسنک (فارسجا: پارسنگ٫ پارهسنگ) — 12 مین آددیما (تخمیناً 5–8 کم-ا) برابر اولان قدیم ایران اوزونلوق اؤلچو بیریمی. موعاصیر ایران فرسنگی دقیق 10000کم-دیر.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
فرسنگین دقیق اؤلچوسو معلوم دئییل و یولون نؤوعونه و حرکت سورعتینه گؤره فرقلی اولموشدور. بعضی یئرلرده هر فرسنگدن بیر داش و یا آغاجدان ایشاره قویولدوغو اۆچون داش،آغاج دا دئییلیردی. موختلیف اراضیلرده اؤلچوسو فرقلی اولوردو. بعضی یئرلرده فرسنگ حتّی 9،5 کم-ا، دیگر یئرلرده ایسه 5–6 کم-ه برابر ایدی. اورتا عصرلرده یاخین شرق اؤلکهلرینده، آذربایجاندا،اورتا آسیادا و س. یئرلرده گئنیش یاییلمیشدی.
یئنی فرسنگ[دَییشدیر]
1926-جی ایلده ایران مجلیسینین قبول ائتدیگی قانونلا اوزونلوغو 10 کم-ه برابر اولان یئنی متریک اؤلچو بیریمی تأسیس ائدیلدی و فرسنگ آدلاندیریلدی.
قایناق[دَییشدیر]
آذربایجان ائتنوقرافیاسی، باکی-2007، "شرق-غرب" نشریاتی. اوچ جیلدده. 3. جیلد. ص. 458. ایسبن 978-9952-34-152-2
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ فرسخ // آذربایجان سووئت ائنسیکلوپدیاسی (10 جیلدده). —9. جیلد. باکی، 1986 — ص.: 538.


text:
قازان
قازان-(تاتارجا:KaзaH) — تاتاریستاننین پایتختی و روسیهنین بؤیۆک شهرلریندن دیر. اهالی ۲۰۰۲–جی میلادی ایلین نۆفوس سایینا گؤره 1.105.289 نفردیر. شهرین اراضیسی 287.8 کم² اوْلوب، 7 بلهدیییهسی (رایون) وار. شهرین بینالمللی فرودگاهی، ایدیل چایی ساحیلینده بیر لیمانی و روسیه فدراسیونونون آوروپا بؤلومونو سیبیره باغلایان بیر قاتار دوراغی وار.
تاریخدَییشدیر
شهره آدینی وئرن قازان (کازانکا) چایینین ایدیل (وولقا) چایلا بیرلشدیگی و ایدیلین بیر دیرسک شکلینی آلدیغی یئرده قورولوبدور. بؤلگهده اوْلان داش دؤورونه عایید یاشاییش ایزلری و شهرین 7 کم. اطرافیندا اوْلان تونج دؤورو اثرلری ایله دمیر دؤورونون باشلانغیجینا عایید قبیرلر بؤلگهنین قدیم دؤورلردن بری یاشاییش آلانی اولاراق سئچیلدیگینی ثوبوت ائدیر. قازان شهرینین ایچینده اوْلدوغو بۇ جوغرافی اراضی، اۆچونجو یوز ایلدن اعتیبارن ده موختلیف تورک دؤولتلرینین حاکیمیت مئیدانی ایچینه گیرمهیه باشلامیشدیر. قازان، 1437-1552 ایللری آراسیندا قازان خانلیغینین باشکندی، 1708-1920-جی ایللر آراسیندا کازان ویلایتینین (قوبئرنییا) مرکزی، 27 مای 1920ده تاتاریستان موختار سووئت سوسیالیست جومهوریتنین، 30 آوقوست 1990دا تاتاریستان سووئت سوسیالیست جومهوریتنین، 7 فئورال 1992دئن اعتیبارن ده روسییا فئدئراسییاسینا باغلی تاتاریستان جمهوریتینین باشکندی اوْلدو. ایدیل بولقار دؤولتینین عبدالله خان زامانیندا انقراضا اوغراماسی ایله خانین ایکی اوْغلو عالیمبئک و آلتینبئک، قازان چایی بویونا گلهرک کؤهنه قازان آدلاندیریلان شهری قوردولار. بۇ شهر بوگونکو قازان شهرینین 45 کم یوخاریسیندا یئر آلیردی. شهر داها سوْنراکی تاریخلرده ایدیل چایینین آغزینا کؤچدو و بۇ گون قازان آدلاندیریلان شهر قورولموش اوْلدو. شهرین آدینین قازان چاییندان گلدیگی معلوم اولماقلا برابر قازان چایینا بۇ آدین نه اۆچون وئریلدیگی بیلینمیر. و. رادلوفف، م. هودیاکوو، آ. ن. سئرگئئو، پ. ای . ریچکوو، آ. ب. تایماس، ن. باژئنوو، م. پئنیگئن، م. س. شپیلئوسکیی و ه. ق. بوشکانئتس، قازان آدینین قازان چاییندان گلدیگینی، قازان چایینا ده بۇ آدین دیبیندهکی درین چوخورلاردان گؤره وئریلدیگینی یازیرلار. ک. فوکس، آ. س. دوبرووین، شهابالدین مرجانی و ن. پ. زاگوسکین، قازان شهرینی قازان خان و یا قازان آدلی بیر شخصین قوردوغونو و شهره بۇ سببله قازان آدینین وئریلدیگینی ایدیعا ائدیرلر. آلتین اوردو دؤولتینین داغیلماسیندان سوْنرا 1437-جی ایلده یارادیلان قازان خانلیغینین باشکندی اوْلان قازان، بۇ تاریخدن اعتیبارن اهمیتلی بیر تیجارت مرکزی اوْلدو. سیبیر و اورتا آسیایا نقلیات یوللاری اوزرینده یئرلشمهسی، منطقهده یای آیلاریندا یارادیلان یارمارکالار، شهرین تیجارت و سیاسی اهمیتینی آرتیریب. شهر قیسا بیر مودتده مسجید، سارای، مدرسه کیمی موختلیف ایسلامی اثرلرله تزیین ائدیلیب و ایدیل-اورال بؤلگهسینین ان اهمیتلی شهرلریندن بیری حالینا گلدی. آنجاق خانلیق داخیلی چکیشمهلر و داواملی روس تزییقی نتیجهسینده شهر 1552-جی ایلده روسلارین الینه کئچدی. شهرده یئرلشن خان سارایی، نورعلی و قول شریف مسجیدلری، خان قبیریستانلیغی کیمی بیر چوْخ ایسلامی اثر اورتادان قالدیریلدی. فقط بۇ گون ده مؤحکم دایانماقدا اوْلان سویوم بیکه مینارهسینه توخونولمادی. قیرمیزی کرپیجدن تیکیلمیش 53 متر یوکسکلیگیندهکی بۇ میناره، قازان قالاسینین ده ایچینده اوْلدوغو شهرین ان یوکسک نؤقطهسینده اینشا ائدیلمیشدیر. بۇ گون کرئمل آدلاندیریلان بۇ بؤلگه، 2001-جی ایلده یونسکو طرفیندن "تاریخی ایرث" اولاراق قبول ائدیلیب. 1998-جی ایلده بورایا قول شریف آدیندا دؤرد مینارهلی بیر مسجید تیکینتیسینه باشلانیلیب. قازان 1552 ایلدن سوْنرا ایسلامی شهر سیماسینی ایتیرهرک بیر خریستیان شهری کیملیگینه بوروندو و 19-جی ییین ایکینجی یاریسینا قدر بۇ خوصوصیتینی قورویوب. قازانین روس حاکیمیتینه کئچمهسیندن سوْنرا چار روسییاسی ایلک دفعه موسلمان تبعه ایله قارشیلاشدی. ایدارهائدیجیلر ایمپئرییانین بۇ یئنی تبعهسینی خریستیان ائتمک واسیطهسیله داها یاخشی بیر روس تبعهسینه چئویرمک اۆچون 1555-جی ایلده کازاندا بیر یئپیسکوپلا قوردولار. یئپیسکوپ گوریی 1555-1576 ایللری آراسیندا بؤیوک بیر خریستیانلاشدیرماق باشلادی. قازان یئپیسکوپلوغو دؤولتین ده یاردیمی ایله قیسا مودتده ایدیل-اورال رئگیونونون ان موهوم میسسیونئر مرکزلریندن بیری حالینا گتیریلدی. موسلمان تبعه زورلا و موختلیف وعدهلرله خریستیان اولماغا چکدی. قازان و بؤلگهسینه روس اهالینین یئرلشدیریلمهسی، دینلرینی دییشدیرمهلری اۆچون ائدیلن تضییقلر تاتارلاری 1556دا عوصیانا سوروکلهییب. آنجاق عوصیان تئزلیکله و آجیماسیزجا یاتیریلدی و دین دییشمهیهنلرین شهر قالا دیوارلاری ایچینده یاشاماسی قاداغان اوْلوندو. موسلمانلار شهرین کنارینا چیخدی و بۇ گون ده قدیم تاتار محللهسی کیمی تانینان یئنی بیر محلله قوردولار. 19-جی یوزایلین سونونا قدر قازانداکی خریستیان و موسلمانلار آیری-آیری محللهلرده و کندلرده یاشاییردیلار. قازان 1552-1829 تاریخلری آراسیندا 9 بؤیوک یانغین کئچیردی. 24 آوقوست 1829 تاریخینده یانغیندا 9 کیلسه و 1309 ائو یاندی. 1714-جی ایلده زویه، وییاتکا، کونگور، سیمبیر و پئنزا شهرلرینی احاطه ائدن قازان اوستانی تشکیل ائدیلیب. 1722-جی ایلده چار بیرینجی پیوتر کازانی زیارت ائدیب، بۇ زیارتدن سوْنرا شهرین تیجارت و سوسیال اهمیتی آرتماغا باشلادی. چارین امری ایله شهرده عسگرلر اۆچون باشماق و چای گمیلری دوزلدن کارخانالار یارادیلیب. 1726دا "دوخوونی سئمینارییا" آچیلدی. 1758-جی ایلده ایلک کیشی لیسهیی (گیمنازییا) آچیلیب. چاریچه ایکینجی کاتئرینا 1767-جی ایلده کازانی زیارت ائدیب. بۇ صفر زامانی موسلمانلار اونا موراجیعت ائدهرک، مسجید تیکینتیسی اۆچون ایجازه ایستهدیلر. کاتئرینانین وئردیگی ایجازه ایله موسلمانلار قازانین روسلار طرفیندن فتحیندن سوْنرا ایلک مسجیدی 1766-جی ایلده اینشا ائتدیلر. بۇ مسجید بۇ گون مرجانی مسجیدی کیمی تانینیر. شهردهکی ایکی مسجید 1768-جی ایلده آپانایئو عاییلهسی طرفیندن تیکدیریلیب. 1771-جی ایلده آخوندوو و آپانای مدرسهسی آچیلدی. 1774-جی ایلده ایدیل-اورال بؤلگهسینده چارا قارشی بؤیوک بیر عوصیان تشببوثو باشلادان پوگاچئو، قازانی اله کئچیردی. عوصیان زامانی شهرده چیخان یانغین اوچ گون داوام ائتدی. تاریخی آبیدهلرین چوخو بۇ یانغین زامانی یوخ اوْلدو، تکجه شهرین قالاسی سالامات قالدی. بۇ عوصیان جهدینین یاتیریلماسیندان سوْنرا یئنیدن قازانین آبادلیغینا باشلاندی. 1791ده ایلک روس تئاتری، 1786دا باریت کارخاناسی و 1797ده دوخوونی آکادئمییا (روحانی بیلیمیوردو) آچیلیب. 1785-جی ایلده یئنی اراضی کئچیرمهسی زامانی ایدیل و کاما چایلاری آراسینداکی یئرلر کازان قوبئرنییاسینا باغلاندی. 1804-جی ایلده کازان اونیوئرسیتئتی آچیلیب. بۇ گون هله ده خیدمت وئرمکده اوْلان اونیوئرسیتئتین اساس بیناسی 1805-1814-جی ایللرده اینشا ائدیلیب. 1800-جی ایلده شهرده ایلک مطبعه، 1809-جی ایلده اونیوئرسیتئت مطبعهسی، 1811-جی ایلده ده ایلک کیتاب ماغازاسی آچیلیب. کازاندا شرق مطبعهسی (ازیاتیسکی تیپوگرافیی/آسیا چاپخاناسی) آدلی ایلک عرب حرفلی مطبعه ده یئنه 1800-جی ایلده آچیلیب. بۇ مطبعهده 1802-1810 تاریخلری آراسیندا 50 مینه یاخین موختلیف دینی کیتابلار و قورآن نشر ائدیلیب. ایکینجی عرب حرفلی مطبعه 1802-جی ایلده خاقان اونیوئرسیتئتینده آچیلدی. بۇ ایکی مطبعه 1829-جی ایلده بیرلشدیریلدی. خاریطونوو مطبعهسی، قازانداکی عرب قرافیکالی مطبعهلرین ان یاخشیلاریندان بیری ایدی. بۇ مطبعهده 1909-جی ایله قدر 2 میلیون یاخین ایسلامی اثر نشر ائدیلیب. سیبیریانین یاشاییشا آچیلماسیندان سوْنرا شهرین تیجارت اهمیتی داها دا آرتدی. ییرمینجی یوزایلده قازان، روسییا ایمپئرییاسینین ان اؤنملی تیجارت و مدنیت مرکزلریندن بیری حالینا گلدی. 2 یانوار 1848ده ایلک بانک، 24 مای 1850ده ایلک قیز لیسهسی، 1860دا ایلک دری کارخاناسی (الافوزوو)، 1865ده شهر کیتابخاناسی، 1876دا تاتار موعلیم مکتبی، 1881 ایلک موسیقی مکتبی آچیلدی. شهرین ان بؤیوک کیتابخاناسی اوْلان کازان دؤولت اونیوئرسیتئتینین کیتابخاناسی (نااوچنایا بیبلیوتئکا ایمئنی ن. ای . لوباچئوسکوگو//لوباچئوسکو آدینا علمی کیتابخانا) 1814-جی ایلدن اعتیبارن کیتاب توپلاماغا باشلادی. 1907-جی ایلده 18.508 نفرین ایستیفاده ائتدیگی کیتابخانادا 160 مین جیلد کیتاب وار ایدی. 1997 سایینا گؤره کیتابخانادا 4.700 مین جیلد کیتاب وار. بۇ کیتابلارین 153 مین جیلدی تاتارجا، 23 مین جیلدی ده عرب قرافیکالی باسما و الیازماسیدیر. شهردهکی دیگر بیر اهمیتلی کیتابخانا ده تاتاریستان میللی کیتابخاناسیدیر. بۇ کیتابخانادا ده 3.700.000 اوچ میلیون یئددی یوز مین جیلد کیتاب وار و بونلارین 80.000 هشتاد مین جیلدی تاتارجادیر. قازان 27 مای 1920ده قورولان تاتاریستان موختار رئسپوبلیکاسینین باشکندی اوْلدوقدان سوْنرا سورعتله اینکیشاف ائتمهیه باشلادی. 1926دا مسافر آوتوبوسلاری ایشه باشلاییب. 1928ده کانالیزاسییا تیکینتیسینه و یئنی منزیل تیکینتیسینه باشلاندی. 1932-جی ایلده آویاسییا اینستیتوتو و کینو فیلمی ایستحصال ائدن بیر کارخاناسی آچیلیب. 13 آپرئل 1945ده روسییا علملر آکادئمییاسینین قازان شؤعبهسی آچیلیب. 1954-جی ایلده شهره قاز کمرلری چکمهیه باشلادی. قازان اونیوئرسیتئتی، پئداقوژی اونیوئرسیتئتی، تئخنیکی اونیوئرسیتئت، کونسئرواتورییا و موختلیف عالی مکتبلر، شهردهکی ان موهوم تحصیل موسسیسهلردیر. ائلملر آکادئمییاسینا باغلی موختلیف اینستیتوتلار ده اونیوئرسیتئت سوْنراسی تحصیل وئریلیر. گالیاسکئر کامال، کریم تینچورین، موسا جلیل، کاچالوو درام تئاتری شهردهکیان بؤیوک تئاتر. عبدالله توقای، ولادیمیر لنین، موسی جلیل، قورکی و دؤولت موزهسی (700 مین پارچا کوللئکسییاسی وار) شهردهکی اهمیتلی موزه. کوممونیست دؤورده اینشا ائدیلن یئنی مکتب بینالاری،مجلیس بیناسی، سیرک و تاتاریستان اوتئلی شهردهکی گؤرکملی بینالاردان بعضیلریدیر. 1990دان سوْنرا تورکلر طرفیندن اینشا ائدیلن ایدمان سارایی، پرامیت (ایلنجه مرکزی)، سافار اوتئلی و فیلارمونییا سالونو شهردهکی موعاصیر بینالاردان بعضیلریدیر. همچنین 1990دان سوْنرا قازانین تئز تئز هر محللهسینده اینشا ائدیلمهیه باشلایان موختلیف معمارلیق کیچیک مسجیدلر و کیلسهلر ده شهره چوْخ دینلی بیر کیملیک وئرمیشدیر. دؤولت موزهسی، توقای موزهسی، میللی کیتابخانا بیناسی، اوپئرا بیناسی، مرجانی، آپانای، بورنای، ائجیم (زیموو)، اؤرتویون بازاری و سولطان مسجیدلری ایله سانکت-. پاوئل و سانکت-پئتئربورقدا پیوتر کیلسهلری، قازانداکی موهوم تاریخی اثرلردیر.
نوفوسودَییشدیر
2010 سایی آلمایا گؤره شهرده 1.161.308 نفر یاشاییر. شهرده 1897ده 130.000، 1923ده 158.000، 1939دا 406.000، 1959دا 667.000، 1970ده 869.000 نفر یاشاییردی. اتنیک قروپلار ایسه بئلهدیر:
- تاتارلار: %47،6
- روسلار: %48،6
- چوواشلار: %0،8
- اوکراینالیلار: %0،4
- ماریلر: %0،3
- دیگر اتنیک قروپلار: %2،3 (باشقورت، موردوین و اودمورت)
ایقتیصادیاتدَییشدیر
قازاندا طیاره، دیکاوچان، اوپتیک آلتلر، طیببی جیهازلار، نئفت-کیمیا، کومپرئسسور، طبیعی گاز آلتلری، آیاققابی، دری، صابون، خز و شیمیایی مادده ایستحصال ائدن چوْخ سایدا کارخانا وار. بوندان باشقا، پامبیقلی توخوما، شکولات و ارزاق ایستحصالی ده آپاریلیر. کئچمیش شوروی-نین بوتون شهرلرینده اوْلدوغو کیمی، قازاندا دا منزیللر شهرین کناریندا، موازی و شاقولی اولاراق پلانلاشدیریلمیش گئنیش و اوزون کوچهلرین کنارلارینا اینشا ائدیلمیشدیر. شهردهکی بوتون بینالار مرکزی سایدیم ایله قیزدیریلیر و ایستی سو وئریلیر. نقلیات تراموای، ترالئیبوس و آوتوبوسلارلا تأمین ائتمکده اوْلوب 1998-جی ایلده مترو تیکینتیسینه باشلانمیشدیر.
مئدیادَییشدیر
کازاندا شرق مطبعهسی (آزیاتیسکی تیپوگرافی-ی//آسیا چاپخاناسی) آدلی ایلک عرب حرفلی مطبعه 1800-جی ایلده (روسییادا ایلک مطبعه 1563-جی ایلده موسکوادا آچیلیب) آچیلیب و 1802-جی ایلدن اعتیبارن بۇ مطبعه عبدالعزیز بورناشوف آدلی بیر تاتار طرفیندن ایشلهدیلمهیه باشلاندی. قیسا بیر مودت سوْنرا مطبعه قازان زنگین آپانایوف آدلی شخصه ساتیلیب. 1802-1810 تاریخلری آراسیندا بۇ مطبعهده 50 مینه یاخین موختلیف دینی کیتابلار و قورآن نشر ائدیلیب. ایکینجی عرب حرفلی مطبعه 1802-جی ایلده خاقان اونیوئرسیتئتینده آچیلدی. بۇ ایکی مطبعه 1829-جی ایلده بیرلشدیریلدی. هاریتانوو مطبعهسی کازانداکی عرب قرافیکالی مطبعهلرین ان یاخشیلاریندان بیری ایدی. بۇ مطبعه ده 1909-جی ایله قدر 2 میلیون یاخین ایسلامی اثر چاپ ائدیلیب. قازانداکی بۇ اوچ 1892-1899 ایللری آراسیندا 276 مین قوران چاپ ائدیلیب. 1917 اینقیلابیندان اول شهرده "اولدوز" ،"اخبار" ،"الایصلاح" ،"الدین و الأدب" ،"برادران کریموفلار" ،"شرق (908دئن اعتیبارن نومون)" ،"بیان الحق" ،"میلت" کیمی موسلمان مطبعهلرینین یاناشی حسینف و واریثلری کیتاب ماغازاسی (1880)، برادران کریموفلار، علی قادیروف، میلت، معاریف، سحر، احمد گرای حسینوف شرکاسی کیمی چوْخ سایدا ایسلامی اثر ساتان کیتاب ماغازالاری دا وار ایدی. 1871-جی ایلده کازاندا ایلک تاتارجا سالنامه (کالئندار/تقویم) قیوم ناصری طرفیندن آلینماغا باشلاندی. 1905 بیر روس اینقیلابیندان سوْنرا باشلایان یوموشالما دؤوروندن 1917 ایحتیلالینه قدر قازاندا چیخاران عرب قرافیکالی مودتلی نشرلر بونلار ایدی: قزئتلر:
- قازان موخبیری (1905-1911)
- آزاد (1906)
- آزاد خالق (1906)
- بیان الحق (1906-1914)
- تان اوْلدوزو (1906)
- تان مجموعهسی (1906)
- یولدوز (1906-1918)
- اخبار (1907-1908)
- الاصلاح (1907-1917)
- تاویش (1907)
- قویاش (1912-1914)
- قورولتای (1917-1918)
- آلتای (1918)
درگیلر:
- تربیت (1908)
- الدین و الأدب (1906-1917)
- تربییه (1908)
- یئشین (1908-1909)
- معاریف (1909-1918)
- آق ملا (1911-1918)
- آن (1912-1917)
- روسییه سوداسی (1912-1917)
- آق یول (1913-1917)
- یالت-یولت (1910-1918)
- مکتب (1913-1917)
- سویوم بیکه (1913-1917)
- بالالار دونیاسی (1917)
شهرده روسلار طرفیندن چیخاریلان بعضی اؤنملی گازئته و درگیلر ایسه بونلاردی:
- کازانسکیی بیرژئووی لیستوک (1868-1892)
- کازانسکیی وئستنیک (1821-1833)
- کازانسکیه ایزوئستییا (1811-1820)
- کازانسکیه گوبئرنسکیه وئدوموستی (1838-1917)
- کازانسکیی تئلئگراف (1893-1917)
- وولژکیی وئستنیک (1883-1906)
قازاندا 200ـه یاخین تاتارجا، روس، چوواشچا قزئت و ژورنال چیخیر. شهری قازان، وطنیم تاتارستان، جومهوریت تاتارستان، وئچئرنایا کازان، قازان اودلاری، سویون بیکه، معاریف، ایرث و ایدیل بونلارین ان اؤنملیلری دیر. همچنین شهرده تاتارجا و روس دیلینده نشر ائدن تلویزیون استودییالاری و رادیو مرکزلری ده وار.
قایناقجادَییشدیر
- درئونییایا کازان، گلازامی سوورئمئننیکوو ای ایستوریکوو، کازان 1996، 444 س. ؛
- ایستورییا کازانی، جیلت بیر، کازان 1988، 336 س. ؛
- ایستورییا کازانی، جیلت ایکی، کازان 1991، 382 س. ؛
- رشید رحمتی آرات، "کازان" ،ایا، آلتی، س. 519-522؛
- آ.ملف. ،"ماتبوات/کازان تورکلئری" ،ایا، یئددی، س. 380-384؛
- نادیر دئولئت، چاغداش تورکیلئر، دوغوشتان گونوموزئ بویوک ایسلام تاریهی (ئک جیلت)، ایستانبول 1993، س. 226-245؛
- آ.ملف. ،روسیا تورکلئرینین میللی موجادئلئ تاریهی، 2 بسک. آنکارا 1999، س. 4-8، 279-282؛
- آ. باتتال تایماس، کازان تورکلئری، 3. بسک. ،آنکارا 1988، 238 س. ؛
- "کازان" ،تاتارسکیی ائنتسیکلوپئدیچئسکیی سلووار، کازان 1999، س. 253-254؛
- شعرافئددین شئهیدوللین (هاز.)، ایدیل نئهریندئ یولداش، کازان 1908، س. 49-65؛
- م. فئهنئر، وئلیکیئ بولگاری کازان سوییاژجک، موسکووا 1978، س. 53-212؛
- ش. آهمئر، ماتباجیلیک تاریهی، کازان 1909، 54-70؛
- کارل فوکس، کازان تاریهی (تئرج. نئجیپ حالفین)، کازان 1908، 30 س. ؛
- ایسمایل تورکوغلو، "کازان" ،سکیلیفئ، سایی 8، 1998، س. 20-28؛
- ایسمایل تورکوغلو، "کازان" ،تورکییئ دییانئت واکفی ایسلام آنسیکلوپئدیسی،جیلت ییرمی بئش، س. 134-136.
- راویل فاهرئتدینوو، موندادیر بئزنئن بابایلار، کازان 1992، س. 96-103؛
- گومئر ساتتاروو، نی اؤچئن شولای آتالگان، کازان 1971، س. 3-47؛


text:
آرموداغاج (اورمو)
آرموداغاج (اورمو) کندی اورمیه شهریستانینین، نازلی بؤلومو و نازلی چای قصبهسی نده یئرلیشیب.[۱]
جوغرافیایی موقئع[دَییشدیر]
اهالی[دَییشدیر]
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین ۷۲ نفر اهالی سی و ۲۴ عائیله سی وار.[۲]
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
گزملی و گورمه لی یئرلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
غربی آذربایجان اوستانینین پورتالی
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ غربی آذربایجان اوستانینین پورتالی
- ^ http://www.amar.sci.org ایرانین آمار مركزی؛ ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی


text:
رجیو نل امیلیا
رجیو نل امیلیا (ایتالیاجا: Reggio nell'Emilia) ایتالیانین امیلیا-رومانیا بؤلگه سینده یئر آلان بیر شهردیر. 2016-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا 170 996 نفر دیر. بۇ باخیمدان اۆلکهنین 22_اینجی شهری سایاگلیر.[۱]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
رجیو نل امیلیا (ایتالیاجا: Reggio Emilia) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۷۱۹۴۴ نفر ایمیش. و امیلیا-رومانیا اوستانیندا یئرلشیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Resident population by age, nationality and borough. City of Milan – Statistical Department.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Reggio Emilia»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده رجیو نل امیلیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- ایتالیا قارالامالاری
- BIBSYS شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- BNE شناسهسیله مقالهلر
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- NLA شناسهسیله مقالهلر
- NSK شناسهسیله مقالهلر
- VcBA شناسهسیله مقالهلر
- RERO شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- Multiple شناسهسیله مقالهلر
- ایتالیا شهرلری