text:
persona
persona
یؤنتمن" Ingmar Bergman
یازار: Ingmar Bergman
اویونچولار: Bibi Andersson,Liv Ullmann,Margaretha Krook
سئناریونون اؤزهتی:
ائلیزابئت ووگلر بیر اویونچو دور؛ بیرآن بیر اویونلاریندان سونرا یاشاییشینین بوتونونده سوسماق قرارینا گلیر. بلکی داها یاشاییشیندا فیلم اویناماق زوروندا قالماییب یالان دانیشمایا. او خسته فالان دئییل آنجاق اؤزو ایستهیهرک یاشامینین بوتونونو سوسقونلوقلا کئچیرتمک ایستهییر. بو اوزدن "آلما" آدلی پرستاریلا بیرگه بیر آدایا گئدیب دنیز قیراغیندا بیر سارایدا یئرلهشیر. ایکی قادین چئشیدلی دوروملاردا ایلگیلهنیب بیر-بیرینه یاخینلاشیرلار. بونلارین بیر بیرینه قارشی داورانیشلاری، کیملیکلرینی تانیماق اویونونا چئوریلر، بیر-بیرینه گیریب بیرگه اولوب و...
"پرسونا" تاساری و بوی
باخیمیندان چئشیدلی ماسکالارا دئییلیر. بو ماسکالاری أسکی یونانیستاندا تیاتر
اویونچولاری او چاغلاردا کی سس و اوزلرینین قیافهسی اوینادیقلاری کارکتئره اویویان
اؤزللیکلری داشییا بیلمه دیینده، اویوندا اولان کارئکترین دوغرو اوزونو (کاراکتئرینی)
گؤسترسینلر دئیه قوللانارمیشلار.
"اینگمار برگمانین" "پرسونا" آدلی فیلمی آردیجیل اولاراق ماسکالاریلا اؤز یاشامالاریندا بیر سیرا نسنهلری گیزلتمهیه عادت ائدن کاراکتئرلری بیچیملهییر. اؤزلری بئیینلرینده اولدوغونو دوغرو سانانلار و گئرچکده اولدوقلارینین آراسینداکی فرقلردن، قورخودا اولان کاراکتئرلر.
فیلم بیر نئچه أورنسل قونولاری قاپسادیغینا باخمیاراق، فیلمین ایچ قاتلاری تام قادینسل پیسخولوژیسیندن ائتکیلهنیب، بیچیملهنمیش، چَکیلی بیر فیلم دیر. اؤرنهیین آلمانین ایکی کیشیایله ایلگیسینین آنیسینی تعریفلهمهسی و حامیله اولماسینی گؤز اؤنونه گتیرمک اولار.
بیرجه سؤزله دئسم بو فیلمی کسینلیکله ایزلهمهلیسینیز. بو فیلمی ایزلهدیکدن سونرا ایزلهدیینیز فیلمی دونشونمهمک اولاناقسیزدیر. فیلم دن سونرا دوشونمک سیزی چولغالایاجاق.
12 فروردین 94 حامید مورسلی.
-
- ۹۴/۰۱/۱۲


c: text/html

text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
ائل قایغی سی
اولکه میزه بو نیسگیلی کیم سالدی
دونیا بیزه تانریم یامان دار قالدی
آیریلیقین سر حدلرین چکدیلر
بیز بوتایدا اوردا قارداش یار قالدی
ناتوانین باغچاسینا اود دوشدو
چیچکلرین بوغازیندا دار قالدی
ایکی گؤزون یاشی آخدی بیر چایا
آنا باجی قارداش گؤنو زار قالدی
یاسا چؤندو توی مجلیسی داغیلدی
یار گلمه دی مژملرده نار قالدی
آیریلیقین ماهنیسی نی چالدیلار
قارا گلدی ائلین گؤنو تار قالدی
بو آرادان سور سولوکلر گؤن گلیر
قانلار سؤروب دامارلاردان بار قالدی
تولکو، چاققال ، قودوز قوردلار نه یامان
وارلیغلاری داغیداراق هار قالدی
قاراباغ دان گؤنش اوزو کسیلدی
قارا گلدی گؤنو گؤنده ن زار قالدی
دوشونجه نی ، دوداغلاری تیکدیلر
آنالارین دیلی گیریفتار قالدی
دانیشدیقی سؤزده ن دؤندو یولداشلار
گؤرن تانریم دوزگون بیر ایلقار قالدی!؟
عاشیق هارداقالدی زنگان هاواسی !؟
هم ساز قالدی رفده همده تار قالدی
چایلاغلارین سولارینی کسدیلر
چؤلده آنجاق بیر قورو شار شار قالدی
(( ائلمان )) سنه بو دونیادان پای نئیلیم
ائل قایغی سی نیسگیل نیسگیل وار قالدی
امیر نصیری ( زنگانلی ائلمان )
16/11/1386
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: ائل,ائل قایغیسی,تورکی شعر,تورکی شعرلر,شعر ترکی |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایکینجی درس
"حرفلر ایله الیفبا"
سسلرى یازیدا حرفلرله گؤرسهدرلر. سسلرى ائشیدیریک و تلفوظ ائدیریک، آمما حرفلرى گؤرۆرۆک و یازیریق. دیلیمیزده 32 سس و اونلارین هر بیرینین بیر حرفى وار. آمما بو 32حرفدن سئوایى یازیمیزدا سککیز علاوه حرف واردیر کى, عرب کلمهلرینده ایشلهنیر. بو حرفلر بونلاردیر: ث-ح-ذ-ص-ض-ط-ظ-ع. بیز بو حرفلرى عربلر کیمى تلفوظ ائتمیریک، بلکه " ث-ص" حرفلرینى " س" کیمى، "ح" حرفینى "ه" کیمى، "ذ-ض-ظ" حرفلرینى معمولى "ز" کیمى، "ط" حرفینى "ت" کیمى و "ع" حرفینى موختلیف یئرلرده " آ-ئ-..." شکلینده تلفوظ ائدیریک.


text:
چارلتون هستون
چارلتون هستون (اینگیلیسجه: Charlton Heston) آمریکالی اوْیونچو. ۴ اوْکتوبر ۱۹۲۳ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۴ ایل عؤمر ائلهییب و ۰۵ آوریل ۲۰۰۸ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اؤز تحصیلینی نورتوسترن بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1941–2003 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Charlton Heston»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده چارلتون هستون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
أردۇغان عباس بیلن تلفن آرقالی صؤحبِتدِشلیک گچیردی
صۇحبِتدِشلیکده سۇنگقی واقالار آرا آلنیپ ماصلاحاتلاشیلدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب اردوغان فلسطینلی یۇلباشچی محمود عباس بیلن گۆررۆنگ اتدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیق دیوانیندان آلینان ماغلوماتلارا گؤرأ تلفن صؤحبِتدشلیگینده آمریکانینگ ایسرائیل داقی ایلچیحاناسینی تل آویو دان قدس شأهِرینه گؤچۆرمه گی سبأپلی یۆزه چیقان واقالاردا اسرالئیل عسگرلری نینگ غزأنینگ سرحدینده گچیریلن اعتراضلارا قاتناشان ۵۹ فلسطینلینی شهیت ادیپ ۲۵۰۰ سانیسینی یارالاماغی بارادا پیکیر آلیشدی.
آمریکانینگ بؤلگه ده دارتغینلیغینگ یۇقارلاماغینا سبأپ بۇلان "ایلچیحانانی قدس شأهِرینه گؤچۆرمه ک" باراداقی قارارینی و اسرائیل ینگ فلسطینلیلره قورایان هۆجۆملرینی یازغاران پرزیدنت أردۇغان پیدا بۇلانلارا آلله دان رحمت یارالانانلارا شیپا دیله دی.
فلسطین دأکی پاجیغالی واقاتلار بۇیونچا نأمه ایشلر ادیلیپ بیلینجکدیگی بارادا پیکیر آلیشان یۇلباشچیلارینگ دۆنیأنینگ بو ظلما سینچی بۇلوپ قالمالی دألدیگینی نیغتاندیقلاری حابار بریلدی.


text:
گوندم آنالیز
سوریه-نین پایتاختی دمشق-ده دوغو غوطه-نین دوما بولگه سینده یئنی شیمیایی سلاح هوجومون اولدوغونو دونیا مطبوعاتیندا عکس ائتدی.
"زیتون دالی" عملیاتی چرچیوهسینده عفرین بؤلگهسینین تروریستلردن آزاد ائدیلمهسیندن سونرا سیویل لر ائولرینه قاییتماغا باشلادی.
عفرین بؤلگهسینه ایللردیر نظارت ائدن ترور تشکیلاتی ی.پ.گ تورکیهنین میللی تهلوکهسیزلیگی باخیمیندان اؤنملی تهدیددیر.
تورکیه سلاحلی قوهلرینین عفرین-ده کی ترور یووالارینی محو ائتمک اوچون باشلادیغی عملیات ایکینجی هفتهسینی باشا ووردو.
تورکیه هم میللی تهلوکهسیزلیگینه هم ده سوریه-نین تورپاق واحیدلیگینه جدی تهدید کیمی گؤردوگو پ.کا.کا-نین سوریه-ده کی قولو پ.ی.د/ی.پ.گ-یه قارشی اوزون مدتدیر اطرافلی حربی عملیات اوچون حاضرلیق ایشلری گؤروردو.


text:
اجتماع
اعتراضچیلر: پاکستان نینگ دواملی دخالتینی ایستهمیمیز
بوگون (چهارشنبه) پکتیا یشاوچیلریدن بیر قطاری دیورند چیزیغیده پاکستانلیکلر تامانیدن تیکانلی سیم توتیلیشیگه قرشی اعتراض بیلدیریب بو ایشلری چیدهمسلیک دیگنلر. 200 گه یقین کیشی بولگن اعتراضچیلرنینگ ایتیشلریچه، پاکستاننی دیورند چیزیغیگه تیکانلی سیم توتیش اجازهسینی بیرمیدیلر و اولر مملکتلریدن دفاع قیلیشگه حاضرلر.
اعتراضچیلردن بیری خلیل وفادار نینگ ایتیشیچه، شو سونگی کونلرده پاکستان اردوسی خندق قازیش یانیده، تیکانلی سیم توتیش، راکتی حجوم و باشقه چیگرهوی تخطیلرگه قول اوریب کیلیشنی چیدهمسلیک حالت دیب بیلهدی.
اعتراضچیلر حکومتدن پاکستانگه قرشی توریب افغانستان توپراغیدن دفاع قیلیب تجاوزچیلر آلدینی آلیشینی سورهیدیلر.
مملکت تشقی ایشلر وزیرلیگی نینگ سوزلاوچیسی احمدشکیب متسغنی کابلده خبری انجمن آلیب ایتیشیچه، دیورند چیزیغی فرضی بیر چیزیغ و نهایی تصمیم نی چیگره ایکی تامانی نینگ خلقی آلهدی حکومتلر ایمس.
او، پاکستان تامانیدن افغانستان توپراغیگه راکت اوریشلری ایکی مملکت رابطهلرینی یمان قیلیشگه سبب بولهدی دیدی.
جناب مستغنیگه کوره، تیکانلی سیم توتیش پاکستان تامانیدن بولگن حرکت و بو ایش اوشبو مملکتنی ضعیفلیگینی کورستهدی.
ایکی مملکت اورتهسیده تاپیلگن سونگی قرهمه قرشیلر دوامیده دیورند چیزیغیده پاکستانلیکلر تامانیدن تیکانلی سیم توتیلیشی کوپلب افغانستان ایچیده انتقادلر بیلن بیرگه بولگن.


text:
سیاتل
سیاتل (اینگیلیسجه: Seattle) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین واشینگتن ایالتینده یئرلَشن بیر شهر. بۇ شهر آمریکادا آرام اوقیانوسونون شیمالغرب منطقهسینین ان بؤیوک شهریدیر. مایکروسافت و آمازون کامپیوتری شیرکتلری، بوئینگ طیاره جورلهین شیرکتی و استارباکسین آنا دفترلری بۇ شهرده قرار تاپیتدیر. سیاتلین جمعیتی ۶۳۴٬۵۳۵ نفردیر کی بۇ رقم شهرین حومهسینین حسابلاماسی ایله ۳٬۴۰۷٬۸۴۸ نفره چاتیر.
ایچیندهکیلر
قالری[دَییشدیر]
منبعلر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Seattle»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سیاتل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اوغوز تی وی:عجایب بیر دونیادا و غریبه بیر زاماندا یاشاییریق. سانکی بو دونیادا بیریلری بو قرارا گلیب لر کی بوتون ده ییشیم و گلیشمه لردن آزربایجان نین پایی سکوت و رکود اولسون. هامی اؤز یولونو گئتمه لیدیر، هامی اؤز طالعیینی یاشامالیدیر آزربایجان دان باشقا. آزربایجانین پایی یالنیز سوسوب، کناردان یاشاما باخماقدیر بعضیلرینین فیکرینجه. بیزی سوسقونلوغا، یوخسوللوغا و شوونیزمین باتاقلیغیندا محکوم گؤرنلرده آز دئییل.
آما بورا آزربایجان دیر. معجزه لر دیاریدیر آزربایجان. سکوتدان توفان یارادان بیر وطن دیر آزربایجان. یوخلوقدان وارلیغا بیر آندا قدم باسانلار یوردودور. قارانلیقدان، آیدینلیغا، گئجه دن گوندوزه بیر آندا آددیم باسانلار وطنی دیر بوراسی. بیر آندا سکوتو هارایا چئویره ن، گئجه نین گیله سینه ایشیغی ایلدیریم کیمی شاخدیران لارین یوردودور آزربایجان.
جلاد کوروشلارین باشلارینی قولتوقلارینا وئره ن، اسکندر لری دایاندیران، عرب خلیفه لرینین ایشغالچی گوجلر ینه مئیدان اوخویان، روس آیی سینین آرزولارینی حسرته چئویره ن، فارسین زیرناچی شاعیرلرینین هیکل لرینی تانریلیق قاتیندان یئره سالیب اوشاقلارین اویونچاغینا چئویره ن آزربایجان دیر بوراسی.
اؤلدورمکله بیتمز، توتوقلاماقلا توکنمز، د ه نیزینی قورودماقلا سویو قوروماز بو میلتین. داها گوجله نر، مئیدانی دارالتسان مئیدان یارادار اؤزونه و سونوندا آزادلیق بایراغینی ارک ده، قیز قالاسیندا، ساوالان دا دالغالاندیرار.
قوی هامی بیلسین داماریمیزداکی تورک قانیندان گوج، ، بوز قوردودان الهام آلیر بو میلت. تئز یا گئج گونشی اؤز یوردونا قوناق چاغیراجاقدیر، ظالیملرین آجیغینا.


text:
آبادان
آبادان ایرانین خوزیستان اوستانیندا یئرلشهن لیمان شهری.
تاریخی[دَییشدیر]
شهر عباسیلر دؤورونده لیمان شهری کیمی فعالیّت گؤستریردی. ۱۹۸۰-جی ایلده ایران-عیراق ساواشی زامانی بو شهرین اراضیسینده دؤیوشلر باش وئرمیشدی. آبادانین یاخینلیغیندا دجله و فرات چایلارینین قوووشماسیندان یارانان شتتول-عرب چایی بؤیوک نفت یاتاقلاری ایله زنگیندیر. عیراق بو چایین ایری لیمان شهرلری خرمشهر و آبادانین یئرلشدیی شرق ساحللرینه ادعا ائدیردی. ایران ایسه سرحددین تالوق خطی، یعنی چای یاتاغینین اورتا خطی بویونجا چکیلمهسینین طرفداری ایدی.


text:
خوراسان خالق بایاتیلاری 4
بایاتی فالی
تورکلرده فالا باخماق قدیم تاریخه مالیکدیر، اونون
یازییا آلینمیش ان اسگی نومونه سی ایرق بیتیکدیر. یارپاق اوسته اورخون حرفلریله
یازیلمیش بواثر بو گون چینده ساخلانیلیر. شاعیرانه نثری اولان بو فاللار بلکه ده
سونرالار تدریج ایله بوگونکو بایاتیلاریمیزا چئوریلمیشدیر.
میر علی سیدنیا خوراسان تورکلرینده موتداویل اولان
بایاتی فالینی بئله ایضاح ائدیر :
دَرَگزده بایراما یاخین سمنی پیشیررلر. سمنی پیشیرن
ائوده قیزلار ییغیلار باشی گن بیر کوزه نی سویلا دولدورار، اونون ایچینه نیشان
اولاراق، کیمی اوزوک کیمی تئل سانجاغی کیمی مینجیق، کیمی س ّ که سالارلار. بیر قیز
چاغاسی ( اوشاغی) کوزه نین باشیندا ایلشر، دونیا گورموش قادینلاردان بیری باشلار
بایاتی اوخوماغا، هر بایاتی اوخوناندا قیز نیشانلاردان بیرین چیخارار، او نیشان
کیمین اولورسا بایاتی اونون وصف حالیدیر.میثال اوچون:
قرنفیل اویوم-اویوم
دریم قوینووا قویوم
یاغیش یاغار، یئر دویماز
من سندن نئجه دویوم.
معناسی بودور کی ایکی سئون عاشیق بیر-بیریندن
آیریلانماز.


text:
کلیو، آلاباما
کلیو، آلاباما (اینگیلیسجه: Clio, Alabama) آمریکانین آلاباما ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۶٫۰۹ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۳۹۹ نفر و اهالی سیخلیغی ۵۶٫۳۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۶۰ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کلیو، آلاباما گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Clio, Alabama»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اوزون اوزادی خلوت بیر کوچهایدی. تئز- تئز گئری دؤنوب، نایران باخیشلارلا آرخاسینی یوخلایاراق، سرعتلی آددیملارلا ایرهلیلهییردی. گئنیش بیر خیاوانا یاخینلاشاراق کپیسینی قاشلارینین اوستونه ائندیریب، آرخالیغینین یاخاسینی بوینونا قاتلادی.
گئجهدن بیر چوخ قدهر کئچسهده خیاوان هلهده ازدحاملی ایدی. بیر آندا اینسانلارین سئل کیمیآخارینا قاریشاراق آددیملاری یاواشییب، آخارین آهنگیله اویغونلاشدی. اورهیی یامان دؤیونوردو. گیزلی باخیشلارلا بینالارین نومرهسینی گؤزدن کئچیرهرک آددیملاییردی. نومرهلر گلیب داها ایکی رقملی عددلره چاتمیشدی: آلتمیش دؤرد… آلتمیش ایکی…
نومرهلر آزالدیقجا اورهیینین دؤیونتوسو ده چوخالیردی. نهایت، بودا اوتوز ایکی نومرهلی ایکی مرتبهلی کؤهنه بینا.
خیاوانین ائنینی آتداییب، بیر آغاجین قارانلیغیندا ساکیتلشدی. تام دقتله نیشانهلری یوخلاماغا باشلادی. هر ایکی اوتاغین پردهلرینی سالیق، چیراقلارینی سؤنوک، خیردا اوتاغین دا پردهسینین قاباغیندا ایکی شمعدانی گولونو گؤرهن کیمیکپسولونو دیشلرینین آلتینا قویوب، آددیملادی. بینانین قاباغیندا دایانیب، الینی زنگه اوزاتدی: بییییر – ایکی … بییییر – ایکی
اوچ دؤنه بو ریتم ایله زنگی سسلندیکده جواب آلدی:
– کیمسن؟
– منم، یازین ایکینجی آیی!
قاپی آچیلدی. تلهسهرک ایچهری کئچیب، قاپینی قاپادی. اورهیی قوش کیمیچیرپینیردی. بؤرکونون دیمدیگینی قالخیزیب، خوتونون دستهگیله اوز -گؤزونون ترینی قورولادی. دریندن بیر نفس آلیب، کؤکس اؤتوردو. پیللهلری یوخاری قالخاراق اوچونجو پیللهده اوز- اوزه گلدیلر. بیر آن حئیران- حئیران بیربیرلرینی سئیر ائدهرک دایاندیلار. سانکی دانیشماغا بیر سؤز تاپمیردیلار. بیردن هر ایکیسی قوللارینی آچاراق، اشتیاقلا قوجاقلاشدیلار….
چارپاییدا یئر به یئر اولدوقدا جورابینین کئشینین قاتیندان بیر روزنامه عنوانینین قیریغینی چیخاریب، هیجانلا اونو ایزلهین یولداشینا نیشان وئردی. یولداشی باشینی بولایاراق بیر کؤکس اؤتوروب گؤزلری یاشالدی: – پس بئله!
اونلار فرصتی فوت ائتمهدن هر طرفدن دانیشیب، خبرلری بیر بیرلرینه چاتدیریب، احوالاتینهانسی بیر مقامدا اولدوغوندان سؤز آچدیلار. نهایت تهرانین خریطهسینی آچاراق، اوستونده صاباحکی گؤروشلرینین واختینی و مکانینی معینلشدیردیلر.
ایستر ایستهمز یئریندن قالخیب گؤزلرینی یولداشینین گؤزلرینه تیکهرک، کؤنولسوزجهسینه آیریلماغا ایزین ایستهدی. یولداشی سئوگی دولو یالواریجی باخیشلارینی اونون گؤزلرینه زیللهییب: – مومکونسه، بیر آزدا اوتورسایدین! بلکه بیر داها … – دئدی.
بئله- بئله آجی فیکیرلر، ائله اونون دا اورهییندن گلیب کئچسهده، آنجاق بو بارهده دانیشماغا دیلیندن وار گلمهمیشدی. چیگنیندن آغیر بیر یوک گؤتورولموش کیمی، قاییدیب یئرینده اگلشدی. فرصتی هئچ ایتیرمهدن صؤحبته باشلادیلار. دانیشدیلار… دانیشدیلار… سونونجو پاپیریزینین کؤتویونو کول قابیندا سؤندورهرک.
گؤزو تاوانین ایچیندهکی یومورتالارا ساتاشدی. بیر تیکه آغزینا قویماق ایستهدیکده چؤرکدن قوپارا بیلمهدی. چؤرهک قوپ- قورو قوروموشدو. یئنه آیاق اوسته اوز- اوزه دایاندیلار؛ یئنه باخیشلاری بیر بیرینه حالقالاندی؛ یئنه هر ایکیسی قوللارینی آچاراق دویمازجاسینا بیر بیرلرینی باغرینا باسدیلار…
آرتیق آیریلیق آنلاری گلیب چاتمیشدی. تیترک بیر سسله: – یولداش، هلهلیک! – دئیه، آیریلماق ایستهدیکده: – یولداشی: – بس بیزیم قراریمیز صاباح ساعات ….؟ – دئدی.
او گولومسهیهرک یولداشینین سؤزونو کسیب: – یوخ، صاباح یوخ یولداش، ائله بو گون! – دئدی.
بارماغینین اوجو ایله پردهنین قیراغینی قاتلاییب، باییرا نظر سالدی. گونش قیزیل شفقلریله بوتون شهری نورا بویامیشدی.
۱۹ بهمن ۱۳۶۹- تهران
سون گؤروش / حبیب فرشباف
اوزون اوزادی خلوت بیر کوچهایدی. تئز- تئز گئری دؤنوب، نایران باخیشلارلا آرخاسینی یوخلایاراق، سرعتلی آددیملارلا ایرهلیلهییردی. گئنیش بیر خیاوانا یاخینلاشاراق کپیسینی قاشلارینین اوستونه ائندیریب، آرخالیغینین یاخاسینی بوینونا قاتلادی.


text:
اوسطوره یا میت نهدیر و آذربایجان اوسطوره لری بو یازینین هدفی ساییلیر. ایلک اؤنجه بونو دئمک لازیمدیر کی انسان دوشونجه و دوشونمکله باشقا جانلیلاردان فرقلهنیر. دوشونمک بیلَن انسان، عؤمرونده گؤردویو فنومن لره فیکیرله شیر. هر بیر دوغال اولایین دلیلینی بیلمک ایسته ییر. او، گئجه – گوندوزو گؤرور؛ اونون دلیلینی آختاریر. آیین چیخماسینی گؤروب نئچه گونلر هلال و گئجه به گئجه کؤکلمه سینی، بدیرلنمه سینی و داها بیرده آریقلانماسینی گؤرور. آنجاق یئنی باشدان آی چیخیر، گئجه به گئجه کؤکه لیر و همان پروسه باشدان تکرارلانیر. آنجاق بو پروسه یاخلاشیق ۳۰ گون چکیر. بو سورهیه بیر آی دئییر. سونرا ۱۲ آی دولاناراق باهار تکرارلانیر، یای گلیر، گوز اولور و قیش گلیر. بو ۱۲ آی، بیر ایل ساییلیر. انسان یاشاییر. ۱۲ ساییسی اونون اوچون قوتسال اولور. ایندی هر ۱۲ ایل انسان عؤمرونون بیر پایی اولور: ۱۲ ایل اوشاقلیق، ۱۲ ایل گنجلیک، ۱۲ ایل یئتگینلیک، ۱۲ ایل آهیللیق، ۱۲ ایل قوجالیق دؤورانینی سوروب و سونرا قوجالیغینی کئچیریر.
البته سونرالار هر ایل آی دولانیشی ایله یوخ، بلکه گونشین دولانیشی ایله داها دقیقله شیر و گونش ایلی آی ایلینین یئرینی توتور. هر حالدا انسان گونو – گوندن یئنی معلومات الده ائدیر و یاشاییشین اولایلارینا دلیللر تاپیر. دونیانی تانیماغا چالیشیر. انسان، ایلدیریم، یئل و توفان، یاغیش – قار، دَپرَم اونو دوشونمهیه چکیر. آنجاق انسان بو اولایلارا دوشونهرک بیر دونیا گؤروشونه صاحیب اولور.
بوگونون انسانی تامام دوغال اولایلاری تانییب، اونلارین نه دَنینی بیلیر. آما بو معلوماتی نئچه دؤورهنی باشدان کئچیرمکله الده ائتمیشدیر. داها یاخشی دئسَک انسان بوگونه قده ر اوچ دونیا گؤروشونه مالیک اولموش: اوسطوره دونیا گؤروشو، دین دونیا گؤروشو و بیلیم دونیا گؤروشو. بونو دا آرتیرماق گره کیر هر بیر دونیا گؤروشو باشقا دونیا گؤروشو ایله ایلگیلی اولموش، بئله دئییلدیر کی بیر دونیا گؤروشو بیتیب سونرا باشقا بیر دونیا گؤروشو اورتایا گلسین. یا دئمک اولور اوسطوره دونیا گؤروشونده دین دونیا گؤروشونون اساسلاری یارانیر یا دین دونیا گؤروشونون بیلیم اساسلاری دا اولا بیلیر. آنجاق انسان عؤمرونون چوخ سوره سی اوسطوره لر – میتلرله کئچمیش و بیلیم تاریخی بلکی ده رونئسانسدان سونرا اساس یئر توتور.
کئچن یوزایله قَدَر، اوسطوره لر انسان دقتینی اؤزونه آز چکمیشدیر و بیر سیرا عالیملر اوسطوره نی افسانه کیمی بیلمیش و علمی آراشدیرمالاردا اونا اؤنم وئرمهییردیلر، بلکی انسانین نادانلیق مرحله سینه عایید اولدوغونو بیلهرک قیراغا قویوردولار. آما چاغداش عالیملر بوگون اوسطورهنین دقیق دوشونمه سینی علم و اینام تانیتیمی اوچون اساسلی بیر قونو ساییرلار، بیلیم یوردلاریندا اونا میدان آچیرلار.
هر بیر ملتین اؤزونه مخصوص اوسطوره لری واردیر. بو اوسطوره لر تاریخ باخیمیندان مین ایللر بوندان قاباغا گئدیب چاتیر. تورک خالقلارین و آذربایجانین اؤزونه مخصوص اوسطوره لری و اینانجلاری واردیر. بونلاردان آد آپارماق ایسترسک گیل گلمیش یا بیلقامیش، دده قورقود، کوراوغلو و . . . سایماق اولار. آلان قووا، دیب باقوی، اوغوزخان و باشقالاریندا اوسطوره سیمالارینی گؤروروک. بو سیمالارین بیر سیراسی باشقا خالقلارین اوسطوره لریله ایلگیده اولور. او جمله دن آلان قووا مسیحیّتده مریم خاتون کیمی ارسیز اوشاق صاحیبی اولور. باشقا مثاللاری دا وورماق اولار.
بورادا اوسطوره اساسلاری و عنصرلارینی تانیماق گرهکیر. اساس اوسطوره لر انسانین اینانجلارینا قاییدیر؛ مثلن یارانیش اینانجی انسانین دونیا گؤروشونده اساس بیر یئر توتور و بو سورغویا جواب وئرمک دیله نیر: انسان نئجه یارانیر و نه اوچون اؤلور؟ اؤلوم قارشینی نئجه آلماق اولور؟ ایشیق ایله قارانلیق، عدالتله ظولوم، اهورامزد ایله اهریمن ابدی اولاراق ساواشیرلار. بیر زامان ایشیق قارانلیغا زور گلیر و بیر زامان دا ترسینه قارانلیق غلبه چالیر. یئر کوره سینین عؤمرو ۱۲۰۰۰ ایللیک دؤوره لره بؤلونور. بو دونیاگؤروشوندان یارانان اینانجلار هله بوگون ده اؤز وارلیغینا داوام ائدیر. بیز ایل بایرامی دئیه رک ۱۲ گون بایرام توتوروق و ۱۳جو گونو دونیانین اورتادان قالدیریلماسی سیمگه سی کیمی ائودن ائشیگه چیخیریق بلکه دونیا ویران اولورسا، بیز – انسانلار آرادان گئتمه سین، یئنی دؤوره باشلانسین. آذربایجان داستانلار و ناغیللاریندا زیادخان ایشیق سیمگه سی و قارا ملیک اهریمن سیمگه سی کیمی رول اویناییرلار. اصلی – کرم داستانیندا و بیر چوخلو داستان و ناغیللاردا بونو گؤرمک چتین دئییلدیر.
تورک دونیاسینین اساس اوسطوره لریندن بوگونه چاتان بیر داستان موجوددور و دونیانین ایلک داستانی ساییلیر: گیل گمیش یا بیلقامیش داستانی. بیلقامیشین بیر سئویملی دوستو انکیدو اؤلور و بیلقامیش اونون اؤلوموندن تاثیرلهنهرک اؤلوم عفریتهسینین ساواشینا چیخیر. همین داستانی بیز دده قورقود کتابیندا اولان دلی دومرول داستانیندا گؤروروک. دلی دومرول یول اوستونده بیر کؤرپو ووروب، یولدان کئچندن باج آلیر، وئره ن کئچیر و وئرمه یندن دؤیوب آلیر. بیر گون کؤرپو یانیندا بیر طایفا اوتورور. اونلارین آغلاییشلاری دلی دومرولون دقتینی اؤزونه چکیر. اونلارین آغ ساققاللارینین یانینا گئدیر و بو آغلاماغین دلیلینی سوروشور. اونلار قبیله نین بیر ایگیدینین اؤلومونو سؤیله ییرلر. دلی دومرول قیزیر و گنجین قاتیلی کیم اولدوغونو سورور. دلی دومرولا دئییرلر بیزیم ایگیدین جانینی عزرائیل آلمیش. دلی دومرول عزرائیل آختارماغا و اونونلا ساواشماغا حاضیرلاشیر بلکه انسانلاری اؤلومدن قورتارسین. گؤرونور دده قورقودون بو داستانی اوسطورهنین عنصرلارینی اؤزونده ساخلامیشدیر.
یارانیشین باشقا قونولاریندان ابدی عؤمور سورمکدیر. بیلقامیش ابدی بیر یاشاییش ایسته ییر. ابدی حیات اوچون چالیشیر. دینی گؤروشده حضرت خضر حیات سویونو ایچمیش و ابدی یاشامی الده ائتمیشدیر. مقدونیه لی اسکندر حیات سویونو الده ائتمک اوچون قاف داغینا گلیر. دده قورقود اؤلوم الیندن قاچماق اوچون ساز چالیر. بونلار هامیسی اوسطوره دؤورانینین دونیا گؤروشونون یارادیلمیشلاریدیر.
سو عنصرو اوسطوره ده اؤزل بیر یئر آلیر. حیات سودان باشلانمیش و ایلک تک یاختهلی موجود سودان تؤرَنمیشدیر. سو عنصرو آذربایجان اوسطوره لرینده اؤنملی ساییلیر. کوراوغلو هله روشن آدییلا اولان زامان، آتاسی آلی کیشینین تاپشیریغینی یئرینه یئتیرمک اوچون قوشا بولاغا گئدیر. آی چیخیب ایکی اولدوز قوشا بولاقدا بیر – بیریله توققوشاندا قوشا بولاق کفله نیر. آتاسی روشنین بو کفده یویونماسی، کفدن ایچمه یینی و بیر بایداق او سودان گتیرمهیینی تاپشیرمیشدیر. روشن بو زمان کفده یویونور و روئین تن اولور، اوندان ایچمه یینه گؤره گور بیر سس قازانیر – ائله بیر سس کی اوخویاندا داغلار تیتره ییر. ساز چالماق هنرینی ده قازانیر. اما حاییف اولسون کی بیر بایداق او سودان دولدورمامیشدان کف آرادان گئدیر و اونا گؤره آلی کیشینین کورلوغو آرادان گئتمهییر.
سو، باشقا بیر خاصیته ده مالیکدیر. کوراوغلونون ایکی آتی اولان قیرآت و دورآت، دنیز آتلاریندان وجودا گلن آتلاردیر. کوراوغلونون یارانیشیندا دنیزدن بیر مادیان گلیب و آلی کیشینین آتلاریلا یاخینلاشیر و اونلاردان دورآت ایله قیرآت دونیایا گلیر. چکیجی نوکته بوراسی دیر کی بابک داستانیندا گؤروروک بابکی اؤلدورهرک اونون قاراقاشقا آدلی آتی، سامره دن باش قویوب آذربایجانا قاییدیر و ساوالانین باشیندا اولان دنیزه گیریر. خالق هله ده اینانیرلار کی هر ایل شهریور آیینین بیرینجی گونونده (بابکین شهادت گونو) قارا قاشقا او گؤلدن چیخیر، گؤلو دولانیر و شیهه چکه رک، زامانین بابکینی سسله ییر. آنجاق بابکی تاپمادیقدا یئنه گؤله گیریر تا گلن ایل همان گون یئنه اؤز ایسته یی اوچون ظهور ائتسین.
آت عنصرو دا اوسطوره بیر حالدا یاشاییر. تورک آتلاری قانادلی اولورلار. کوراوغلو داستانیندا گؤروروک آلی کیشی روشته تاپشیریر قیرآت و دورآتی بسلهدیگی زامان اونلاری بیر قارانلیق تؤوله ده ساحلاییب اونلارا باحمادان چکینسین و تکجه بیر باجادان اونلارا یئم وئرسین. آنجاق گنج روشن بونا دؤزه بیلمه ییب و ۳۹جو گون باجادان بو ایکی کؤهلانا باخیر؛ گؤرور بونلارین قانادی وار، روشن باخدیقجا اونلارین قانادلاری اریییر! ۴۰جی گون ایکی آتی ائشیگه چیخاردیقدا آلی کیشی آتلارین قانادلارینا ال چکیر و بیلیر کی روشن دؤزه بیلمه ییب و هر ایکی آتین قانادی اریییبدیر. بوگون دونیادا قانادلی آتلاردان چوخلو هئیکل لر دونیانین مختلف موزه لرینده ساخلانیلیر و اونلاری تورکلره عایید بیر اوسطورهلی موجود بیلیرلر.
اوغوز داستانلاری دا آذربایجان اوسطوره خاصیتلی داستانلاردان ساییلیر و اونون اوغلانلارینین آدلاری بوگون تامام دونیا خالقلاری آراسیندا گونلری آدی کیمی سئچیلمیشدیر. اونون آلتی اوغلونون آدلاری: آی، گون، اولدوز، گؤ ی، ایلدیریم –
انگیلیس دیلینده: Sunday, Monday, Thursday, Saturday, Friday
آلمان دیلینده: Sonerstag, Montag, Donnerstag, Freitag
فرانسه دیلینده: Mundi, Mercedi, Mardi, Geudi
و باشقا دیللرده بئلهدیر. بوگون تورک دیلینده بونلار: یئل گونو، سون گونو، دوز گونو، آراگونو، سود گونو، سو گونو و آینی گونو آدلانیرلار.
آذربایجان اسکی داستانلاری، اوسطوره عنصرلارینی اؤزونده ساخلاماقدادیر او جمله دن: هون، گؤگ تورک، اویغور و. . . داستانلاریندا بونلار ساخلانیلماقدادیر. اوغوز، شو، آلپ ارتونقا، آلپامیش، آسنا، بوغو تگین، بوزقورد و باشقالاریندا اوسطوره عنصرلارینی گؤروروک. بو داستانلاردا اوسطوره نین عنصرلاری او جمله دن آغاج، حیات آغاجی، ایشیق، بولاق، آت و . . . اؤزل روللار اویناییرلار.
بونو آرتیرماق لازیمدیر کی افسانه، داستان، ناغیل و اوسطورهلرین فرقلری چون اؤنملی اولاراق، گاهدان بیر – بیرلریله قاریشیر و بونلاری آییرتماق لازیمدیر و داستانی، یا ناغیلی اوسطوره یئرینه قویماق یانلیش بیر ایشدیر. بیزده اولان عُنقا، زوموررود قوشو، قارا دونیا و آغ دونیا، قوقنوس قوشو، توراج، و باشقا قونولار سونرالار آچیقلانمالیدیرلار.
هله لیک


text:
یۆزییرمیایکینجی درس
فعللر (51)
فعلی باغلاما
1- مادان 2:
بو شکیلچیلر فعلین اینکار علامتى "ما-مه" ایله زامان بیلدیرن "دان-دن" شکیلچیلریندن دۆزهلمیش و اساسا زامان و قسما حال-وضعیت بیلدیریر. بو فعلى باغلامالار جۆملهنین اساس فعلیندن قاباق بیر ایشین حتما باش وئرمهلى اولدوغونو بیلدیریر:
گلمهدن اؤنجه تئلفون ائله. یاغمادان گورولداما. چالمادان اویناییر.
دئمک بونلارین تصدیقى اولماز.
بو فعلى باغلامالاردا جۆمله ایچینده ظرف رولو اویناییر: گؤزلنیلمهدن هاوا برک توتولدو و یاغیش یاغدى.
بو فعلى باغلامالار ساده جۆملهده فعلى باغلاما ترکیبى یارادیر و جۆملهنین مۆرکب زامان ظرفى اولور. مثلا "هاوا آچیلمادان قاباق یولا حاضیرلاشدیم" جۆملهسینده "هاوا آچیلمادان قاباق" سؤزلرى فعلى باغلاما ترکیبى و جۆملهنین مۆرکب زامان ظرفیدیر.
2- میش 4:
بو فعلى باغلامالار فعلین امر فورماسینا دؤرد چئشیدلى "میش 4" آرتیرماقلا دۆزهلیر و زامان و حال-وضعیت بیلدیرن فعلى باغلامالار یارادیر. مثلا: منى قلبا ناراحات ائدن بو سواللارین جوابینى آلمامیش گئدن دئییلم. اؤیرنمهمیش بورادان گئدن دئییلم.
بیر چوخ حاللاردا بو فعلى باغلامالاردان سونرا بیر سوال عوضلیگى ایشلهنر:
گلمیش نه ائدهجکسن؟ یازمامیش نئجه گؤندره بیلر؟ بیلمیش نه ائده بیلر؟
بو فعلى باغلامالار "ما-مه" اینکار علامتى ایله ده ایشلهنه بیلر. بو حالدا بونلار "مادان/مهدن" فعلى باغلامالارى معناسینى وئرر و اونلارین بیرى ایله دَییشیله بیلر. مثلا: سینمامیش شاققیلداما. گؤزونله گؤرمهمیش اینانما. چاى گلمهمیش چیرمالانما. بو فعلى باغلامالار ساده جۆملهده یا زامان، یا دا حرکت طرزى ظرفى اولور:
مۆعلیمین درسى قورتارمامیش زنگ چالیندى. آى گؤرونمهمیش صلوات چئویریر (مثل).
بو فعلى باغلامالار ساده گئنیش جۆملهده فعلى باغلاما ترکیبى یارادار و جۆملهنین مۆرکب زامان ظرفلیگى اولار. مثلا: اونلار بیزه گلیب چاتمامیش، بیز یولوموزا داوام ائتدیک. جۆملهده "اونلار بیزه گلیب چاتمامیش" سؤزلرى بیرلیکده جۆملهنین مۆرکب زامان ظرفیدیر.


text:
ایستانبول شرق ماهنیسی
اوزاقدان مینارهلر شاهانه باخیرلار دنیزده بالیق توتان بالیقچیلارا. اوفوقلاردا عشقی آختاریرلار اونلار. عشق گلسین، بو گؤزللیگه عشق دادی قاتسین.
نه گؤزل اولور رؤیالاریم. بئله گؤرورم ایستانبولومو من. اورمودان اونو منیمسهییب اونلا یاشاییرام. تبلئتیمین ساعاتی ایکی یئری گؤستریر، طاهران-ایستانبول! منیم عشق شهریمی!
اورمودا خیام خیاوانی، یام یاشیل باغلار، اورمو گؤلو، تورکجهمیز و ایستانبولدا تقسیم مئیدانی، گؤم-گؤی تپهلر، دنیز و ایستانبول تورکجهسی یاشاییر. نه گؤزل اولور بونلاری بیلیب ایکی شهر بیر عشق ایله یاشاماق.
جانیم ایستانبول ایکی قارهنین سینیری! آوروپالی ساییلساندا منیم اوچون آسیا عشقیسن. و سن کؤرپو اولوبسان ایکی قاره عشقینه. عشق اولسون سنین بو گؤزل عشقینه ائی شانلی ایستانبول.
باش اوجا قال ایستانبول...باش اوجا قال.
***
ایران- غربی آذربایجان – اورمیه – حسین واحدی
İstanbul şərq mahnısı
Hüseyn Vahidi


text:
یول لار عصیرلر قربانعلی انصاری ( انصار قاراداغلی )
بو شعیر دفترین ی فلگین قهری توتان ، خوش گون اوزونه حسرت قالان ، عمرونو عمرومه جالایان آنام « کفایت خانم انصاری » یه حصر ائدیره م .
پاییز آخشامیدیر، اسمیردی کولک
كندین طبیعتی، لاپ توتغون اورك
كؤچدوكجه قارانلیق كوچه – باجایا
منیم ده گؤزلریم آسیلدی آیا
بو آن، كوچه میزده گؤردوم، اویان لیق
معنالی سطیرلر یازیر قارانلیق
چلییی الینده، بیر قاری آنا
بیر شوشه نفیت له گئدیر بیر یانا
– نام کتاب: یول لار عصیرلر
– شاعر: قربانعلی انصاری (انصار قاراداغی)
– فرمت فایل : پی دی اف PDF
– تعداد صفحات : 216
– حجم : 3 MB
– پسوورد و منبع : www.aharri.ir
لینکهای دانلود:ایندیر – دانلود
لینکهای کمکی:دانلود از لینک کمی اول دانلود از لینک کمی دوم دانلود از لینک کمکی سوم


text:
افغانستان جمهوررئیسی محمد اشرف غنی اوزبیکستان گه تشریف بویوردی
جمهوررئیسی غنی اوزبیکستانده ایریم اوچره شوو لر اوتکزه دی
افغانستان جمهوررئیسی محمد اشرف غنی اوزبیکستان جمهوررئیسی شوکت میرضیایف نینگ رسمی دعوتی گه بناً اوزبیکستان پایتختی تاشکنت گه تشریف بویوردی.
اوشبو سفری جریانیده کوپلب یوقاری مرتبه لی دولت مسئول لری جمهوررئیسی غنی بیلن همراه لیک ایتماقده.
اوشبو سفر دایره سیده بولیب اوته دیگن اوچره شوو لر جریانیده, خوف سیزلیک, تیمیر یولی ترانسپورتی, انرژی, ایکینچیلیک, ینگیل صنایع, معارف و سرمایه گذارلیک ساحه لری بوییچه اوز ارا همکارلیک نینگ آرتیریلیشی بوییچه ایریم کیلیشوو لر نینگ امضاله نه دیگن لیگی بیلدیریلدی.
بولیب اوته دیگن اوچره شوو لر آرتیدن ایسه غنی بیلن میرضیایف نینگ مشترک بیر مطبوعاتی کنفرانس ترتیب لیدیگن لیگی بیلدیریلدی.
جمهوررئیسی غنی اوشبو سفری دایره سیده بخارا گه تشریف بویوریب بخار عالی بیلیم یورتیده اوقووچی لر بیلن صحبت ایته دی.


text:
قوردون دابسون
قوردون دابسون (اینگیلیسجه: G. M. B. Dobson) بیلیم اینسان. ۲۵ فوریه ۱۸۸۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۶ ایل عومر ائلهییب و ۱۱ مارس ۱۹۷۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. قوردون دابسون کمبریج بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری آکسفورد بیلیمیوردودیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«G. M. B. Dobson»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قوردون دابسون گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
یازارلار و شاعیرلر گؤروشونده
2017-02-06 مقاله لر و باخیشلار
عباس لسانی گروه مولفان 2017-02-06
اوغوز تی وی:هر ندن قاباق هر تک–تکیزین آلنیندان اؤپورم و باش اییرم کی اوزاق و یاخین یولدان تشریف گتیریب سیز. من کیچیک قارداشیزین و اردبیل ده کی هم رزم لریز و میللی فعاللارین باشین اوجالدیب سیز. ساغ اولون و چوخ خوش گلیب سیز. باشیز اوجا اولسون. آنا دیل مسئله سی اؤنوموزه گلن بیر مهم مسأله آنا دیلی دیر. منده آیری زاویه دن و آیری باخیشدان آچماق ایسته ییرم. دوستلارین هر تک-تکی بویوردوغو تک، دیل و کولتور هر بیر میللتین هویتی نین اساس دیره ییدیر. بو اساس دیرک یانی بو اورتا دیرک چکیلنده کسینلیکله اوبیری دیرک لرده، یانی قیراقداکی دیرکلرده ییخیلمالی دیر. دیل میللت لرین تاریخینده چوخ بؤیوک بیر رول اویناییب و بونا مصداق لاریمیز، میثال لار و شاهیدلریمیز دونیا سوییه سینده چوخ – چوخدور. بؤلگه ده حتی آوروپا اؤلکه لرینده. بیز تاریخده میللت لر تانیییریق، دیللرین قورویوب ساخلاییب لار. تامام آنا توپراق لاریندان سورگونلوکلرینه رغمأ، تاریخ بویو قیریلیب و داغیلدیقلارینا رغمأ، یئرسیز و توپراقسیز یاشادیقلارینا باخمایایاق، کولتور و دیل لرین قورویوب و ساخلاییب لار. بو میللت لر، نهایت توپراق صاحیبی اولوب لار. بونون عکسینه بیر سیرا میللت لر توپراقلی و یئرلی اولاراق کولتور و اونون اساس کؤکونو، یانی دیللرین ایتیریب و اودوزوبلار. دئمک اولار الان تاریخ صحیفه سینده ن پوزولوبلار و یوخ حئسابیندادیرلار. فقط تاریخچی لر آراشدیرمالاریندا بونلارا توش گلیرلر. بو اؤلکه لردن موختلیف یئرلرده واردی و بو میللت لر دن موختلیف یئرلرده واریمیزدیر. دئمک کولتورون و دیلین قورویوب ساخلایا بیلمه ین میللت، کسینلیکله توپراق قایغیسیدا چکه بیلمز. تأسوفله بو گون بیزده او دوروما دوشمکده ییک. اگر قونشو میللت لر، قونشو قوم لار، کیچیک میللت لر، دونن الیمیزین آلتیندا ال آلتیمیز اولان میللت و یا قوم لار، بیزه بو گون خریطه لرینده و نقشه لرینده توپراق مئیدانی اوخویورلارسا، بیر یاندان تالیش، اردبیلی خریطه سینینده و نقشه سینده چکیرسه، بیر یاندان کورد بو ایشی گؤرورسه؛ بیر ندنی اونلارین جاه طلبلییینه و توپراق حریصلییینه قاییدیرسا، دوخسان دوققوزو، بیزیم ایندیکی دوروموموزا قاییدیر. قونشو میللت لر بیزیم دوروموزو منجه بیزدن یاخچی تانیییب لار. بیزیم میللت نه سوییه ده اولدوغونو و نئجه اؤز توپراغینین و هوییت ینین قایغیسین چکدییینی بیله رک بو جرأته و جسارت ال تاپیب و آددیم آتیرلار. تأسوفله. بو مسئله نین تکجه قورتولوش یولو کولتورولوموزه – دیلیمزه قاییتماقدیر. آمما نئجه قاییتمالیییق؟ بیر میللته کی تمام ابزارلارلان آسیمیلاسیون سیاستینین اریتمه ابزارلاری نان، بیر مئکانیزم و بیر دارتان دییرمان یارادیب لار کی، گونده اوتوماتیک وار دارتیر و میللتی آرادان آپاریر. اونون قارشی سیندا تکجه بیر گوج وار. اودا میللتچی لیک و میللی روح گوجودور. آییق انسانلاریمیزین گوجودور. بو آییق انسانلار بو میللتچی آدی داشییان انسانلار کی، صرفأ میللت لرینین انسان تکی یاشاماسینی ایسته ییرلر، بؤیوک بیر وظیفه داشیماقدادیلار. آمما بوردا بیر سورغو چیخیر اورتایا؛ گؤرسن بیز اؤز گؤره ویمیزی دوغرو دوزگون یئرینه یئتیره بیلمیشیکمی بو ایللرده؟ بو سورغو کئچمیشده کی اولان بؤیوک-بؤیوک ایشلری و گنج لریمیزین آغیر وئردیگی هزینه لری سووال آلتینا آپارمیر،کلیت ده بیر واقعیته ایشاره ائدیرم. بیزیم اله گتیردیییمیز، گرکنلریمیزین قاباغیندا صیفر حدینده دیر. بیزیم گرکنلریمیز چوخ بؤیوک دور. بیز عین حالدا بو قابیلییت ده اولمالی ییق کی، دیلیمیزی-کولتوروموزو دیرچلده رک میللتیمیزی آییلداق. چون بیزیم تکجه بیر گوجوموز وار دونیادا و دونیا بیزی گؤره بیلمک وضعیتینه گتیره بیلک اودا میللتیمیزین آییق لیغی، اویاقلیغی و اؤز میللی منویاتینا و مسئله سینه قایغی چکمه سی دیر. میللت اویانماسا، میللت گوجه گلمه سه، بیزده گوج یوخدور. بیزی سویون اوزونده کی کؤپوک تکی ییغیب و ییغاجاقلار. شکی میز اولماسین. فیکیر ائله مه یک هر نمنه قورتاردی و بیر سیرا ایشلر گؤرولدو مسئله بیمه اولدو. خیر
قارشیندا بیر بؤیوک گوج وار. رحم سیز وضعیت ده تامام ابزارلاریندان ایستیفاده ائده رک سنی اریتمه یه چالیشیر. میللت یوی اریتمه یه چالیشیر و اؤزوندن بیگانه ائله مه یه. بیز میللتیمیزی اویاتماساق میللتیمیز تورپراق قایغیسی چکمه یه جک. بیز میللتیمیزی اویاتماساق باتی آذربایجان دا میللت هر نه یه ساده و صاف باخاجاق. او تورکون بؤیوک روحو کی قوناق سئورلیک دی او باخیمدان گئنه ده باخاجاق و بیز ائله اوردان ییخیلمیشیق یئنه ده ییخیلاجاییق. فیکر ائله مه یین قاراباغ تیکرار اولماز. حتمأ تیکرار اولار. اگر بیز یئتری قدر اؤز گؤره ولریمیزی یئرینه یئتیرمه سک. بوردا بیر اؤنملی و مهم مسئله : اولار کی یاتیب لا، یاتیب لار. آغیر مسئولییت اویاقلاریمیزین دیر. عزیر یولداشلار مبارزه، مبارزه دیر. اولموش اون مین ایل، بئش مین ایل، ایکی مین ایل، یوز ایل، الی ایل بوندان قاباق، یا الان اولموش اولا. مبارزه نین بیر مؤلفه لری واردیر. بیر اصول لاری وار. مبارزه مئیدانینا گیرن چوخ شئیدن کئچمه لی دیر. او غایی هدفی گؤرمه لیدیر. بیز اگر بو مئیداندا میللی منوییاتی قویوب، میللی چیخارلاری قویوب، شخصی چیخارلاریمیزی دوشونسه ک کسینلیکله اودوزمالیییق. اگر چالیشساق میللی حرکتی اؤز شخصی چیخارلاریمیزنان و منافع لریمیزنن تنظیم ائده ک، کسینلیکله میللی حرکتی اوچوروما آپاراجاییق. و تأسوفله بعضی لایه لرده بو گؤرسنیب دیر آمما عموم دا یوخ. عموم دا شکی میز یوخدور کی ده یرلی و چیخارلی اینسان لاریمیز واردیر کی هر بیر زادینان کئچمه لی دیر. بیز میللی و مدنی مبارزه قاباغا آپاریریق. کولتورولوموز، دیلیمیزی، هویتیمیزی، ایقتیصادیمیزی قورومالیییق. بیز کوبود ساواشا و میلیتاریستی بیر ساواشا کئچمک ایسته مه میشیک و ایسته میریک. آمما بعضأ بعضی مسائل ده خصوصا مبارزه و ساواش مئیدانلاریندا کی شکی میز یوخدور کی بیز ساواش مئیدانینداییق آمما قلم، سؤز و کولتورسل چالیشمالار باخیمیندان. بوردا بیر سئری اصول لار وار. مقابل نقطه نمنه دن ایستیفاده ائدیرسه و یارالانیرسا، بیزده محکوم و مجبوروق اوندان ایستیفاده ائدک. بیزده مجبوروق کوبود داوراناق. چون بیز گؤره بیلمیریک پولاد قیلینجینین قاباغیندا تاختا قیلینجین کسری اولا. کسین لیکله یونولوب گئده جک. بیزیم مدنی مبارزه میز، مدنی شکیلده کسینلیکله قاباغا گئتمه لیدیر. آمما توپراق مسئله سینده بو حربه و چوخلو شئی لر ده ییشیلمه لی دیر. بیز میللی قایغیمیزی چکیریکسه ، نورمال یاشاییشیمیزی زامانی و یئری گلنده حتمأ تعطیل ائله مه لیییک. ایندی، دوستلاریمیز مطمئنأ اوستادلاریمیز، گنج لریمیز یاخچی یازار یاخچی یوزار یاخچی تئوریسین. آنجاق مقایسه ائده ک. نئجه اولا بیلر کی “کورد”ون گنج قیزلاری و گنج اوغلانلاری، مجازی فضادا عکس لرین گؤروروک چیخیرلار داغدا-داشدا بیر اوووج قووورقایلان و بعضا آج، داغدا قالیر توپراق قوروماغا و جسارت تاپیر و او قدر مغرورلانیر توپراق آلماغا، توپراغین چوخالتماغا. او اونون گنجی؛ کی تامام اجتیماعی حرکت لرین و تامام اینسان آدی اولان حرکت لرین اصلی موتورو، گنج لردیرلر. او کورد-ون گنجی و بودا بیزیم بعضی گنج لریمیزین دورومو؟ ائله فضای مجازی ده او اونون گنجینین دورومو، بودا بیزیم بضی گنجلریمیزین دورومو. عزیر دوستوم گزیلره چیخیرسیز. اگر تفریح اوچون دیرسه، لوطفأ و لوطفأ تفریح یوی ائله، آخیردادا او مارشی اوخوما. تطهیر ائده سن او تفریح یوی، من تفریحی قدغن یا آللاه ائله مه میشکن دئمیره م تفریح بیزه حرام دیر. اگر او آنچنانی گزمه یه چیخیب، اوردو آدین قویوبسان. تفریح دن سونرا او تفریح کی بیر کلمه، بیر جومله میللی مسئله دن دانیشماییب سان، میللی قایغی چکمه ییبسن، میللی دردی چکمه ییبسن، توپلاندیغین مسئله دن بیر نتیجه آلماییب عمله کئچیرتمک حدینه گلمه مه ییبسن، بوزقورد توتما. بوزقورد چوخ مقدس دیر بیزه. دوزدور دونیادا بعضأ بعضی یئرلرده، حتی حاکیمییت ده بو گون بوزقورد-ا چالیشیر آیری گؤزنن باخا. بوزقورد اشارتی بیزه اونا گؤره مهم دیر کی بو اشاره نی قالخیزان لار، میللی فعال تانینیرلار. بونو کیرلتمه یک . بیز غربی آذربایجانداکی اولان اینسانلاریمیزی ایلک اؤنجه اویاتمالیییق. میللی دردلرینه تانیش ائله مه لییک. میللی ساحه لرین بوتون تانیتدیرمالیییق. سونرا کوردو اؤزو تانییاجاق، دوستون و دوشمنین تانییاجاق. تأسوفله بعضأ بیر ایش لر گؤرولوبدور اؤرنک اوچون “سی دی” ایشله نیلیب دیر. بیر یانی مظلوم بیر یانی یازیق، او بیر یانی ییرتیجی بیر شئی گؤرسه دیبدیر. ساواش مئیدانلارینین از جمله ابزارلاریندان روانی جنگ دیر. سن پسیکولوژی جنگ ده اؤزون-اؤزونو اودوزدورورسان. سن اورمییه لی یه، قوشاچای لی یا او بیرسی یئرلره دئییرسن کی بو[کورد] چوخ خطرناک بیر شئی دیر. بوردان کؤچوب قاچمالیییق. بیلمه یه – بیلمه یه بونو یئتیریرسن عزیر میللتچی قارداش؟! شاید ده دؤرد دنه تجربه لی اینسانلارلالا، سنین اؤز شهرینده اولانلارلادا مصلحت لشمیرسن. بیز میللی مسئله نی جیددی حالدا، خصوصا باتی آذربایجاندا میللی شعورو دیرچتمه لی ییک تا بو اینسانلاری، یوز الده ائده رک دوخساندا اونون ایچینده اولا. دوستلاریمیز ایشاره ائله دیلر سیلاح –قیلینج. بونلارین اگر دونیادا مالکیت و مالکیت معنوی سی واردیرسا، آت اویناتماق، سیلاح اویناتماق بیزدن باشقا میللت لره یئتیشیب دیر. یئری گلدیکجه هر نه یی هامیدان یاخچی باجاریریق. بو بیزیم ژنی میزده و قانی میزدادیر. بیز قدرت زامانی کسینلیکله قوناق سئور و قوناق پرور اولموشوق آمما خطر زامانی تورکو دوردورماق چوخ چتین اولوبدور. کورد مسئله سی دوستلارلا بوتون اوستان لارلا و بوتون بؤلگه لرله ارتباط قوردوق، اوتورالار بو مسئله نی دانیشالار. بعضأ بو مسئله یه اینانمایان و بو مسئله نی چوخ سویوق توتان حتی بعضأ فلان گروهو، فلان تشکیلاتی، فیلان شخصی مذاکیره یه قویوب تفسیر ائله مکدن بونو اسگیک گؤروب وقت قویمایان بی لریمیزده وار. آمما بیز اونلاری دؤوور ووراجاییق. بوتون بؤلگه لرده حاضیرلیق گئده جک. بو بیر قور ایدی بیر جریققه ایدی بولار آتدیلار. فیکر ائله مییه ک بو گون فیتیله سی چکیلدی آشاغا بیر داها اولمایاجاق. بو باره ده موختلیف سئچه نک لرله، دوسلاریمیزین موختلیف یئرلرده یاخچی فیکیرلری وار، پارالئل حالتده قاباغا آپارمالی ییق. عین حالداکی میللتیمیزنن حتمأ دانیشمالیییق. بیرینجی بیزیم ان اؤنملی مسئله میز هر مسئله ده، میللت نن دانیشماقدیر. میللت نن ده دانیشماق بللی دیر هانسی یوللارلا اولور. فیس بوک و یا مجازی فضا چوخ اؤنملی بیر ابزار دیرآنجاق اورا محدود بیر فضادیر و چوخ یارارلیدیر اؤز یئرینده. اورا خاص انسانلار گئدیر. میللت نن دانیشماق چئشیدلی یوللارنان قاباقجادا اولوب، ایندی ده اولاجاق و اولماسا بیز میللتی اودوزاریق یانی میللتیمیز الیمیزدن گئدر. بیرلیک مسئله سی
بیرلیک ان اؤنملی مسئله دیر بوتون حرکت لرده، بوتون نهضت لرده. اصلأ اینسانلیغین و جامعه نین داوام تاپماسیندا و قوام تاپماسیندا حتی حاکیمییت جاری اولان جوامع ین یاشادانی بیرلیک دیر. آمما بیرلیگین اصول لاری وار. بیرلیک نئجه اولمالی دیر؟ نه لری بیز سیندیرساق بیرلییه ساری گئده بیلریک؟ مگر اولا بیلر من چالیشام سنی اؤز رنگی مه دؤندرم و بوردا بیرلیک یارانا؟ یوخ بیرلیگین بیرینجی اساسی، نئجه دموکراسی نین بیرینجی اساسی، و خوشبخت لیک نن بو گونلر آغزیمیزدا دولانیر، دموکراسی و دموکرات داورانماق. و دوستوموزون بویوردوغو تکین هر بیر حرکتی و ایشی دوردورماغا لازیم گؤرولنده دموکراسی قیلینجی ایله باشلاردان چیرپیلیر وجاوانلارین روحون اؤلدورورلر. دموکراسینی دوشونن اینسانلاریمیز، دوستلاریمیز، گنجلریمیز، آغ ساققال لاریمیز بیرمهم مسئله نی دیققته آلمالی دیرلار و اودا دموکراسینین بیرینجی اساسی اولان “تکثر”-دور. بیز بیر-بیریمیزی رسمییته تانییاراق، بیر-بیریمیزی قبول ائده رک، بیرلشه بیلریک. حذفی دوشونمه یک. چالیشمایاق کیمسه نی حذف ائدک. چالیشمایاق فلان گروهو، فلان تشکیلاتی، فلان مسئله نی آرادان قالدیراق. بیزیم الان مختلف تشکل لر و گروه لاریمیز وار کی آدین بیلیریک و تانیییریق و مختلف تشکل لر و گروه لاریمیز واردیرکی آدین بیلمیریک ، تانیمیریق و آد قویوماییب لار اؤزلرینه. کسینلیکله منسجیم چالیشیرلار. بو جمع لر و اینسان لار بو شخص لر بو فردلر بو تشکل لر هر کس اؤز سلیقه سی ایله فعالییت ائله مه لی دیر. بیر-بیرلرینه تنقیدلری اولا بیلر، تنقیدینده یوللاری وار و بو تنقیدین ایچینده سلیقه لریده رسمییته تانییاق. روحیه لر فرق ائله ییر. دوستلار اینسانلار متفاوت موجوددور. اینسان اوغلو متفاوت روحلارا مالیک دیر، فیزیکی باخیمیندان دا، روح باخیمیندان دا. طبیعی دیر بیزیم نوع مبارزه میز کی قاباغا گئدیر بیر عده نین سلیقه سی ایله ن و روحیه سی ایله ن، رفتارلاریلان یئمه یه جک. بیز فضانی آچیق قویمالیییق اوبیرسی لر ایسته دیک لری کیمی قاباغا گئتسین. بیری گؤیلو ایسته ییر تشکیلاتی فعالیت ائده، بیری گؤیلو ایسته ییر تشکیلاتی یوخ آیری جوره فعالیت ائله یه. البته منفرد فعالیتین معناسی یوخدور. هر تک-تکی، بیر-بیرین قبول ائله مه لی دیر و رسمییته تانیمالی دیر. عین حالدا اگر بو رسمییته تانیسا و قبول ائله سه شکی میز اولماسین بیرلیک اوندا یاراناجاق. سن منی چالیشسان اؤز رنگیووه دؤندرسن، سن منی تخطئه ائله مه یه چالیشسان، سن منی انواع و اقسام یوللارنان آتدیغیم آدیم لاری خارابلاماغا چالیشاسان، تخریب ائله مه یه چالیشاسان، کسینلیکله من سنین ان منطقی نقدلری وه ده دوزگون باخمایاجایام. سنین گؤزل سؤزلریوی ده، دای گارد توتاراق ائشیده جه یم. او زاماندی کی منطق آرادان گئده جک و بیرلیک آدیندا بیر شئی اولمایاجاق. بیز پلورالیزمه، دموکراسی نین اساس رکن لریندن اینانماساق، بیرلیک ائله یه نمه ریک. بیرلیییمیز اولاجاق. کسینلیکله اولاجاق و بونا بیز اینانیریق و اراده بونا باشلانیب دیر، میللی حرکتین اراده سی. میللی حرکت مختلف مرحله لر سوووشدوروب. جنین لیک حالتین، اوشاقلیق حالتین و انواع و اقسام مرحله لر سوووشدوروب و سوووشدوراجاق. بوردادا او گولونج مسائل لر گله قاباغا، او گروه بو گروه ائلیه مه یک. بونودا آرتیریم، مشتری اولمایاق دئدی قودولارا. دئدی – قودولارا مشتری اولماساق، شک یمیز اولماسین دئدی-قودو ائشیتمه یه جه ییک. حتمأ من مشتری یم کی او دئدی قودو گلیر منه چاتیر. کیمسه نین تخریبات ین سئویرم کی اونو ائشیدیرم. اگر خوشوم گلمه سه و بو تخریبات دان آجیغیم گلسه، تخطئه ائدیب اونون قاباغین آلسام بونلار اولمایاجاق. مذهب مسئله سی بوردا بیزیم توپراق مسئله میز وار. بیز دئییریک میللی حرکتیمیزده تامام گروه لار، تامام تشکل لر، تامام نحله های فکری، تامام ایدئولوژی لر یئر آلا بیلر. یعنی میللی حرکت بؤیوک بیر ظرف دیر کی تمام ایده و افکارلار اونون ایچینده یئر آلابیلر. پس بیزه مذهب بیر اینسانی پدیده دیر و یا بیر آسمانی پدیده دیر کی هر اینسان اؤز ایسته یی نن و باخیش زاویه سینین و دونیا گؤروشویلن اونو سئچیب دیر. بیز اونا توهین ائتمه مه لی ییک. بیز اگر هر مذهبه و هر دینه و هر ایدئولوژی یه مالیک یک و قبول ائدیریک سه اونوندا هر نه یه مالیک اولماسینا حق وئرمه لی ییک. شیعه و سنی مسئله یوخوموزدور. بیزیم توپراق مسئله میز دیر و دونیاداکی سنی و شیعه هامیسی بیزیم قارداشلاریمیزدیرلار. مطلقأ بونلارا اؤزگه گؤزونده باخیلماییب. میلیارد یاریم موسلمان ین هر تک-تکی بیزیم قارداش لاریمیزدیرلار. بیزیم مشترک بیر- اولوتانری، ایکی- قورآن، اوچ -پیامبریمیز وار. بیزیم چوخ بؤیوک و کسین مشترک و بیزی بیر یئره ییغابیلن فاکت لاریمیز واردیر. بونا دیققت ائده ک کی بو “کورد مسئله سی”نده، آماندی چالیشاجاق لار تا بعضی مسائلی طرح ائتمک لن اونلار غالیب گله لر. اهل تسنن له حؤرمت له یاناشمالی ییق. بعضأ بعضی صحنه لرده او جومله دن فیس بوک دا گؤرسه نیر، اوناد بو زاویه دن باخیلماسین کی، فلانی سنی اولدوغونا گؤره بو ایشی گؤرور. دیققت ائلییه ک بو زاوییه دن باخاق کی، بو ایشلر غیر اینسانی بیر حرکت دیر و ایسلام-ا و دینه یاراشمایان بیر شئی دیر و ایسلام و دین بونلاری قبول ائله میر و سنی عالمینه ده توهین ائدیجی بیر ایش لردی کی اهل تسنن آدی ایله گؤرولور. آچیقلاما : بو دانیشیق – جی ایلده، اردبیل شهرینده عابباس بی لیسانی جناب لارینین اؤز ائوینده کی قورولان “یازار و شاعرلر” توپلانتی سیناعایید اولونور .
اوزگورلوک هارایی”اثر عباس لسانی گروه مولفان


text:
نعمت مسگری
حبیب ساهر چاغداش دورده بلکه ده آذربایجانین ان بؤیوک، ان گوجلو، ان دویغولو، ان دوشونجهلی شاعری اولموشدور. اونون شعرلری دیل باخیمیندان اولدوقجا گوجلو اولاراق دوشونجه قایناغی، دویغو کانیدیر. آنجاق ساهرین شعرلری چاپ اولمامیش، اؤزو ایسه آدسیز- سانسیز قالمیشدیر. بونون چئشیدلی نهدنلری اولموشدور. بیرینجیسی اونون دیلینین آرینمیش اولماسی، ایکینجیسی ایسه شعرلرینین درین دوشونجه داشیماسیدیر. او گئنیش کوتلهیه، ساده ائله یوخ، اوخوموش، بیلیجی، دویغولو، دوشونجهلی انسانلارا شعر یازمیشدیر. بونا گؤره ده ائلین بؤیوک فاییزینین سئوگیسین قازانا بیلمهییب، آدا- سانا چاتا بیلمهمیشدیر. بونلاردان علاوه او یالتاق شاعر اولمادیغی اوچون، وارلی- گوجلولری اؤیمهمیشدیر. ترسینه ظالملری، ائل- اؤلکه دوشمنلرین سؤیموشدور. او، شعر یاراغی ایله اونلارلا سونسوز ساواشا گیرمیشدیر. بونا گؤره چئشیدلی چتینلیکلره دوشموش، آغری- آجی چکمیشدیر. آنجاق هئچ بیر آن سارسیلیب، اؤز اینانج- آماجیندان ال چکیب، گئتدیگی یولدان گئری دؤنمهمیشدیر. ساهرین بو اؤزللیکلری اونو اؤرنهگه- اولگویه چئویرمیش، قایغیلی- دویغولو، بیلگیلی- دوشونجهلی انسانلارین اورهگینده اؤزونه یئر آچمیشدیر. ساهرین سؤزونه- اؤزونه اویوب، اینانمیش بؤیوک انسانلاردان بیری دکتر حسین محمدزاده صدیق (دوزگون) اولموشدور. او ساهرین شعرلریندن داد آلمیش، اؤیرنمیش، قایغیلانمیش، دویغولانمیشدیر. او دؤنهلرجه اؤز شعرلرینده ساهردن آد آپارمیش، اونو اؤز اوستادی، اؤرنهگی، اؤندری، دویغو- دوشونجه قایناغی تانیتدیرمیشدیر. دوزگون ساهری اؤیمکدن اونونلا اؤیونمکدن بئزمهمیشدیر.
«بیزیم سؤزلریمیز یادا آجیدیر
چون کی ائل قوتی، خلقین گوجودور
من یاخشی بیلیرم سنین الیندن
کاغذا دامان هر شعر اینجیدیر
ان گؤزلدیر منیم وطنیم ساهر
سن اولان یئرده دای نه غمیم ساهر!
آرازین مسیرین دؤندرهجهییک
بو سؤزومه قوت وئر منیم ساهر»
دوزگونون باخیشیندا ساهرین یازدیغی شعرلر اینجی تک دگرلیدیر. دوزگون اوندان گوج آلمیش، بوتون غم- کدری اونوتموشدور. اونون باخیشیندا:
«سینادیم، هر یانا گئتدیم، گؤردوم،
یوخدو ساهر تکی دوزگون انسان.»
سئون سئوگیلینین قاشینا- باشینا وورولاندا، اوندان باشقاسین گؤره بیلمهیهنده، دوزگون ده ساهرین دویغو- دوشونجهسینه وورولوب، اونو بوتون اؤلکهده تایسیز سانمیشدیر.
«گزدیم هر بیر یئری من ایراندا
تاپمادیم ساهر تبریزییه تای»
عاشق شاعرلر اینجه بئللی، قارا تئللی، قارا گؤزلو گؤزللره غزل یازاندا، دوزگون ایسه حبیب ساهره غزل یازمیش، اونو سئوگیلی کیمی اؤیموشدور.
«باهاردیر، سیره چیخ، گلزاره گل، یاتما قارا یئرده،
بو داغلاردا سالیبلار شاققاشاق سئللر، حبیب ساهر.
عاشق باغرینا باسمییش سازینی سندن اوخور بیر شعر،
یانیقلی قلبی اوزره سیزلاییر تئللر، حبیب ساهر.
نه قدری ظالمین تانگی، توفنگی برقرار اولسا،
سن اؤیرتدین بیزه کیم سوسماسین دیللر، حبیب ساهر.»
ساهر دوزگونه، دوزگون کیمیلره گوج وئرمیش، قورخمازلیق باغیشلامیشدیر. اونون شعری دیرهنیش شعری اولموشدور. او ظلمه، ظالملره قارشی دیللنمیش، دیرنمیشدیر. اونون قورخمازلیغی، باشقا دوشونجهلی انسانلارین دا قورخوسون تؤکموش، اونلاری سوسغونلوقدان چیخارمیش، دیلین آچمیش دیللندیرمیشدیر. بو اوزدن ده دوزگون اونو اؤزونه اولگو- اؤرنک سانیب، اؤزون اونا بورجلو بیلمیش، هر آن اونو آنمیش، اؤیموش، اونا اولان بورجون اؤدهمهیه چالیشمیشدیر.
«اؤپور دوزگون الیندن، یوخدو کفران نعمته بیزده
سنی یاد ائیلهییر هر دم بیزیم ائللر، حبیب ساهر»
دوزگون هئچ بیر آن ساهری سئومکدن، سئچمکدن، اؤیمکدن پشیمان اولمامیشدیر. چون او، گؤزل سؤزلرینده- سؤیلرینده دوزلوگه دگر وئرمیش، دوغما مدنیتی قوروماغا چالیشمیش، گئتدیگی یولدان گئری دؤنمهمیش، گؤردویو ایشدن بئزمهمیشدیر. بو یولدا جاندان- مالدان کئچمیش، عمرون قویموشدور. او درین ایناملا، آرخایین آتدیملا، توکنمز سئوگی ایله ایرهلی گئتمیش، آد- سانی، پول- پارانی آتمیش، هئچ بیر شاها، گوجلویه، وارلییا یالتاقلانمامیشدیر. بو اوزدن ده آغیر گونلره دوشموش، چتین ایشکنجهلره دؤزموش، آنجاق دوغرونو سئومکدن، سؤیلهمکدن، ائل اوغروندا چالیشماقدان ال چکمهمیشدیر.
«سئوگی سئچمکده من اینان چاشمارام
کؤنلوم قاپیسین هر کیمه آچمارام
سنی من سئویرم صحبتین اوچون
سن منیم آنامی یاددان قورودون
بو یولدا اوساندین جاندان، چورودون
خلقیمه بسلهدین درین بیر اینام
محبت دفترین ائیلهدین تمام
مقاما، شهرته سن آلدانمادین
یالتاقلار تکی اؤز ائلین دانمادین
سارایا، شاهلارا قوشما قوشمادین
آغیر گونلرینده یولدان آزمادین
یاد ایشکنجهسیندن دیزه چؤکمهدین
حقی سئومکدن سن الین چکمهدین
خلقیوین اوغروندا اؤز وظیفهوی
یئرینه یئتیردین بیر اوغول کیمی»
شاعرلر پهلوی رئژیمینین توپ- توفنگیندن، گوجوندن قورخوب یولون، سؤزون، اؤزون آزاندا، یا دا آدا- سانا، پول- پارایا آلدانیب- توولاناندا ساهر یولوندان دؤنمهدی، سؤزون آزمادی، اؤزون ایتیرمهدی. او داغ کیمی دایاندی، آغیر گونه دؤزدو، ائلیله دویغولانیب، آغلاییب، گولدو. ائلی اویدورماغا یوخ اویالتماغا چالیشدی. قاباقجیل سؤزلر سؤیلهمکله ائلی قاباغا آپاریب، قارانلیقدان چیخاردیب، ایشیقلیغا چاتدیرماق ایستهدی.
«او زماندان، بئلهسن وطنیمده
دایاندین، یورد سالدین اؤز چمنینده
آغیر گونه، سینیق لامپایا دؤزدون
ائلیوه، خلقیوه شعرلر یازدین
دوزگون دویغولاری گؤستردین ائله
مترقی سؤزلر گتیردین دیله
کؤوشن شاعرینی نه یاد بیدادی
نه سارای، نه دربار آلدانمادی
انکشافیمیزا چالیشدین بیزیم
سن آچدیغین ایزدیر منیم ده ایزیم
ایندی ده من سنی نئجه سئومهییم؟
نه اوچون یازماییم، نئچین اؤیمهییم؟
ازلی محبت اودو سؤنرمی؟
گئرییه تاریخین چرخی دؤنرمی؟»
ساهرین اوستونلویو، اولولوغو، انسانلیغی، قایغی- دویغوسو، بیلگی- دوشونجهسی، ایگیدلیگی، قورخمازلیغی دوزگونو اونون وورغونونا چئویرمیش، اونو سئومهگه، اؤیمهگه، اونون اوچون یازماغا، یانماغا چکمیشدیر. دوزگون اؤز اورک یانغیسینا، آغری- آجیسینا، بوتون دردلرینه ساهرین سؤزلری- سؤیلری ایله دوا قیلیب، چاره ائتمیشدیر.
«ائشیت دوزگون، سنه تبریزدن بیر خوش خبر گلمیش
کی هجران دردینه ساهر کلامی تک دوا یوخدور»
دوزگونو ترپدن، جوشدوران، آدلاندیران ساهر اولموشدور.
«ساهر اولادینی جوشه گتیریب ترپتدین،
دوزگونو تاریخینه یوردومون عنوان قیلدین.»
دوزگون ساهرین عشقیله اؤز آنا دیلینده، آذربایجان تورکجهسینده یازیب، یاراتماغا باشلامیشدیر.
«ساهر عشقیلهدی من تورکجه دیوان یازیرام
اؤلمهرم، دوزگون! اینان، وار بئله بیر شاه اثریم»
دوزگون ساهر اولا بیلمهسه ده، اونا چاتا بیلمهسه ده اونون کیمی، او دئیهن کیمی اولماغا چالیشمیشدیر. گؤزل یازماغی، گؤزللیک یاراتماغی، اوندان اؤیرنمیش، آیاغین اونون آیاق ایزلرینه قویوب، اونون گئتدیگی یولدا یئریمک ایستهمیشدیر.
«فضلیاب اول بابالاردان گئجه- گوندوز دوزگون!
سن ده ساهر سایاغی لطف بیانی حفظ ائت.»
دوزگون اؤزون ساهرین دوامچیسی، اونون گؤستردیگی یولون یولچوسو بیلدیگی اوچون اؤزون حقلی هابئله گوجلو سانمیشدیر.
«تورک تازی ائلهسم ملک سخنده یاراشیر
چون کی ساهر کیمی فریادرسیم وار منیم»
دوزگون، ساهرین یولون دوز، اینانجین دوشونجهسین، سؤزون ایسه دوغرو بیلدیگی اوچون، اؤزون ساهرین یولوندا گؤردویو اوچون، ساهر ده اؤلدویو اوچون، دوغما ائله یول گؤسترمهگی اؤزونه بورج بیلدیگی اوچون، اؤزون ساهرین یئرینده گؤرموش اونون ایشلرینین دالیسین توتماق ایستهمیشدیر. او ائله دایاق اولماغی اؤزونه بورج بیلمیش، بو یولدا چالیشمیشدیر.
«کوچ ائتدی ساهر، دوزگون، جهان فانیدن،
سن ایندی هاردا قالیبسان یئتیش بو جمعه دایاق اول!»
بونا گؤره ده دوزگون ساهرین اینانجین- دوشونجهسین داشییان بیر خلف اولاد ساییلمیشدیر:
«ساهرین بیر خلف اولادی ساییرلار سنی، بیل
یاز مقدس سؤزونو، دوزگون الین وار اولسون»
دوزگون باشقا یئرده اؤزون ساهرین اوغلو سایمیشدیر.
«ساهرین اوغلو دئییرلر منه، دوزگوندور آدیم،
توولاما، دینله سؤزوم، درده سالارام باشینی.»
«ساهر اوغلو ساییلیرسان، دوزگون
قورخما سؤیله سؤزونو اوزلرینه»
دوزگون اؤزون ساهرین اوغلو، یئرینده اوتورموش بالاسی گؤردویو اوچون، اونون سؤزلری کیمی اؤز سؤزلرین ده مقدس سانیب، اؤزون حقلی بیلیب، قورخمادان دوغرونو سؤیلهمهیه چالیشمیشدیر. ساهر اولدوقجا اولو بیر انسان اولموشدور. اونون دوشونجهسی کوتله دوشونجهسیندن اولدوقجا یوخاری اولموشدور. بونا گؤره چوخ چاغلار ائل اونو باشا دوشمهمیشدیر. او دولتی اؤیمهدیگی اوچون دولت ده اونو ایستهمهمیشدیر. بئلهلیکله نه ملت اونو باشا دوشموش نه دولت. بونا گؤره دنیا اونا دار اولموش، یاشام اونو سیخمیش، بو دنیایا سیغمامیشدیر.
«باشقا دنیا وارسا دوزگون، کؤچ قوتار، تئز وار، گئت
ساهرین وارلیغینا ائتدی بو دنیا دارلیق»
ساهر کوتلهدن اولسا دا کوتله کیمی اولمامیش، ائلیله اولسا دا ائل کیمی اولمامیشدیر. بونا گؤره بیر ائل ایچره تک قالمیش، یالقیز یاشامیشدیر.
«زمانین چرخی دؤنسون، روزگارین دورو چئوریلسین،
سنی یالقیز و تنها قویدو بو ایللر، حبیب ساهر!»
دوزگون باشقا دئییمله بیر داها ساهرین یالقیزلیغیندان سؤیلهمیشدیر:
«حبیب ساهرلریم، جوشغونلاریمچین،
یالقیزلیق اؤلکهسی اولموشدور مکان.»
ائله بونا گؤره ده دوزگون دنیانی قینامیش، اوندان قورتولماق ایستهمیش، زمانین چرخینین دؤنمهسین، روزگارین چئوریلمهسین دیلهمیشدیر. ساهره وفا قیلمایان دنیا، سؤزسوز دوزگونه ده وفا قیلماز. ساهری سیخان دنیا، دوزگونو ده سیخار. ساهرین یالقیزلیقلا، آغری- آجی ایله، نیسگیل دولو اورکله، آرزو دولو گؤزله دنیادان کؤچمهسی دوغرودان دا دوزگونو سیخدی. اونون غمی اورهگیندن چیخمادی.
«دادمامیشدیر دنی انسانلیغین ایگیسین اصلا،
دربهدر سالدی منی یوردومو الدن آلدی.
یاشادارام غمینی عمر بویو دوزگون اینان،
کؤچدو ساهر، اورهگیمده سیزی آنجاق قالدی.»
ساهرین کؤچ خبری دوزگونو سیزلادیب، سیزیلداتدی.
«ساهرین کؤچ خبرین دیلده دولاندیردیم آمان،
صبح چرشنبه چاغی دوزگونو نالان ائتدیم.»
ساهر دنیادان، مادی یاشامدان قورتولسا دا گئتسه ده اؤز اوغلو معنوی بالاسی دوزگونو بو دنیادا یالقیز بوراخیب گئتدی. بو ایسه دوزگونون اورهگین سیخدی.
«لامکان وسعتینه باسدی حبیب ساهر آیاق،
قید خاکه بوراخیب دوزگونو دلتنگ ائتدی.»
دوزگونون گؤزونده ساهرسیز دنیا گؤزللیگین، آنلامین ایتیریب، ییخیلیب- داغیلدی.
«ترک ائدندن یانیمی ساهر کوسگون بالله،
یوخدو دای لطف و صفا گوشهی ویرانهمده.»
ساهرین آیاقدان دوشمهسی، دنیادان کؤچمهسی دوزگونو سارسیدیب آیاقدان سالدی.
«برک دوشدوم آیاغا، ساهر آیاقدان دوشهلی،
یوخسا بیر بولبول قدسیوش، عدنده من ایدیم.»
دوزگون ساهرین یاسیندا آغلاسا دا، یاسا باتسا دا، اوزده ساهردن دئییب، دالدادا اونون قویوسون قازیب، کؤلگهسین قیلینجلایانلار، آغلاییب، سیخیلمادیلار.
«دوزگون اوتوردو ساهر عزاسیندا، آغلادی،
اولاد ناخلف ایچینده عزاداری گؤرمهدیم.»
اونلار ساهرین اؤلوموندن سیخیلمادیلار هئچ، بلکه اونون آدین دا، ایزین ده، سؤزون ده اؤزو کیمی اؤلدوروب، ایتیریب باتیرماق ایستهدیلر.
«ناخلف اولاد بوکدو ساهرین آثارینی،
یار ساندی یارینا اؤز یارینین اغیارینی.»
آنجاق حق باتان دئگیل، دوغرو یول ایتن دئگیل، دوغرو یولچولار یول گؤسترنی آتان دئگیل. بونا گؤره ساهرین یازیلاری، اینجیدن دگرلی شعرلری، دویغو- دوشونجه قایناغی اولان سؤزلری بیر گون گونش کیمی اوزه چیخیب هر یانی ایشیقلاندیراجاقدیر.
قید ائتمک لازمدیر کی، ساهر بارهسینده ایلک کتابی دوزگون یازمیشدیر. کتابین آدی: «دیدی از نوآوریهای حبیب ساهر» کی تبریزده 1355- نجی ایلده تبریزده چاپ اولموشدور. ایکی جلد «کتاب شعر ساهر – 1» و «کتاب شعر ساهر – 2» و «نمونه هایی از ادبیات ترک» کتابلارینی دا دوزگون 1351- 1354 ایللری آراسیندا چاپ ائتدیرمیش، اونون «آرزی و قمبر» منظومهسینی فارسجایا چئویرمیش 1353- اونجو ایلده گئنیش اؤن سؤز ایله نشره بوراخمیشدیر و 1358- ینجی ایلده سحر ایشیقلانیر اثرینین نشرینده اساس رول صاحبی اولموشدور.
1347ـ نجی ایلده تبریزده نشر ائتدیگی اون بئش گونلوک «هنر و اجتماع» نشریهسینین 7ـ نجی سایینی ساهره اختصاص وئرمیشدیر. مختلف نشریهلرده ساهر حقیندا چیخیش ائتمیشدیر و هامیسیندان اؤنملی ایسه او، اؤلکهمیزده بیر نئچه ساهرشناس تربیت ائتمیشدیر کی هله ده اونون ایشینی دوام ائدیرلر.


text:
سیفالدین قوتاز
قوْتاز یا دا بۆتون آدییلا سیفالدین قوْتاز ((عربجه:سيف الدين قطز)) — تۆرک سوْیلو عسگر و دؤولت آدامی. جلالالدین خوارزمشاهین قارداشی اوْغلو ایدی. میصردا قیسا بیر سۆره مملوکلرین سولطانی اوْلموشدور.
ایچیندهکیلر
سۇلطان اوْلماسی
چنگیز خانین نوهسی هولاکونون امریندهکی ائلخانلار ۱۲۵۸-ده باغدادی یاخیب ییخدیلار٬ خلیفه مستعصم باللهی اؤلدوروب باغدادی آلدیقدان سوْنرا میصره اۆز چئویردیلر. ائلخانلی حؤکومداری هولاکو٬ میصره ائلچی گؤندرهرک آچیقجا تهدید ائتدی. بۇ تهدید سوْنوجو چیخان قاریشیقلیق سیراسیندا٬ قوْتاز کیمی بیر قاهرامان باشچینین موْغوللاری دایاندیرا بیلهجگی دۆشونجهسی ایله خالقین ایستگی اۆزَره ۱۲۶۰ ایلینده میصرده سۇلطان اعلان ائدیلدی.
عین جالوت دؤیوشو
بۇ آرادا کیتبوغا باشچیلیغینداکی بیر موْغول اوْردوسو٬ سینا یاریمآداسینا قدر قاباغا گلمیشدی. سۇلطان قوْتاز٬ ۲۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْردویلا موْغوللاری فلسطینده قارشیلادی. ایکی اوْردو ۳ اوکتوبر ۱۲۶۰-دا٬ عین جالوتدا قارشیلاشدی. قوْتاز بۇ ساواشدا موْغوللاری مغلوب ائتدی. موْغوللار بۇ ساواشدان سوْنرا میصره اصلا گیره بیلمهدیکلری کیمی٬ بۇ مغلوبیت تاریخین دؤنوم نؤقطهلریندن بیری و موْغوللارین سوْنونون باشلانغیچی اوْلموشدور.
اؤلومو
قوْتاز٬ ساواشدان بیر نئچه گۆن سوْنرا بایبارس طرفیندن بیر سوءقصد سوْنوجو اؤلدورولموشدور.
قایناقلار
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Seyfeddin Kutuz»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۸ ژانویه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
هتل قاپیسی کیمیطنطنهلی دئییلدی. ائو قاپیسی کیمیایدی. ایچری کئچدییمده من ده همسفرلریم کیمیاوستو اؤرتولو حیطین گؤزللییینه حئیران قالدیم. قولونو قاندال کیمیارینین قولتوغونا سالمیش مارالین اوووووف دئدییینههامیاونا ساری باخدی. منه ائله گلدی کی مارالین اری اوُودور، مارال ایسه اوُوچو.
مارال اوف دییه- دییه دیواردان تاغا دوغرو آشیرما آشان گول- چیچکلره ساری قاچدی. اری قوزو کیمیاونون آرخاسیجا سوروندو. مارال قفسده اوخویان بیر جوت عشق قوشونون قاباغیندا دایانیب قوشلار کیمیجوهجولدهدی. مارالین سسینه آیری قفسلردهکی قوشلار دا اونونلا سس سسه وئردیلر.
منیم کیمیتک باشینا سفر ائلهین پروین گوله- گوله دئدی:
«سمرقند دئمه، بهشت دئه! دوغوردان بورا بهشتین کوپیهسیدی. البته بو شرطنن کی توپال تئیمورون آدی سانی اولمازدی. آدی بئله احوالیمیپوزور.»
مارالین اری چیینلرینی یوخاری آتیب، دئدی: «بیر دفه دئنه بیزده حور- غیلمانین کپیهسیییک داااا»
مارال دوداغینی بوزوب، ارینین قولونو برک- برک سیخدی. مهتابین أری قاهقاهایلا دئدی: «آغا، بولوسن کی من معامیله اهلییم. حاضیرام حوریلریمیده، غیلمانلاریمیدا باغ زاغانین اوزوم شیرهسی ایله معامیله ائلهییم. بونا دییرلر پایا پای معامیله.»
مهتاب ایسه ارینین قولاغینا نسه پیچیلدادی. ائله او آن ارینین گولمهیی خیپ کسیلدی.
تک باشینا سفر ائلهدییمه گؤره، گروهون آیری خانیملارینین ذهنینی قاریشدیرماییم دییه، سفرین بیرینجی گونوندن چالیشیرام قیراقدان تاماشا ائلهییم. جوفتلرین میزلرینین باشیندا اوتورمورام، اؤزومو دانیشیقلارا قاتمیرام. آمما بو سفر ایکی همسفریمیزین ماتاح سؤزلرینه دؤزه بیلمهدیم. بو ایکی همسفر سمرقنددن آلدیغیم ذووقو پوزماقدایدیلار. ایستر- ایستهمز بیر آن اؤنجه مئیداندا گؤردویوموز تئیمورون قاراقاباق قیافهسی یادیما دوشدو. من ده بو ایکی همسفریمیزین شیتلنمهلرینه، ادا- اطوارلارینا تئیمور کیمیقاشلاریمیییغدیم. توپال تئیمور بئله شیت سؤزلری ائشیتسه ایدی یقین دستور وئرردی بو ایکیسینین ده آغزینا قارقا دوزو تپسینلر. اوتاغیمیزا ساری گئتمهمیش اوجا سس ایله دئدیم:
«گؤرهسن سمرقندین بو کیچیک بهشتینده حور- غیلماندان، باغ زاغانین اوزوم شیرهسیندن علاوه قارقا دوزو دا تاپیلار؟»
منیم سؤزومههامیسی هویوخ قالدی.
«قارقا دوزو؟»
«او ندی؟»
«ههههن، قارقا دوزی! تصفیه اولمامیش قره دوز داااا»
«اولمویا توپال تئیمورنان دوز- چؤرهیی تازالییاجاییق؟!»
بهشت ایله باغ زاغان اوزوملرینین شیرهسینین خیالی ائله عاغیللارینی آپارمیشدی کی قارقا دوزوزونون نه اولدوغونو بئله مندن سوروشمادیلار. اؤزلری اؤلچوب، اؤزلری بیچدیلر.
داماقدان دوشموش آداملار کیمیاورتاق اوتاغیمیزین آچارینی پروینین الیندن آلیب، پیللهلردن یوخاری قالخدیم. ذاتا سوروشسایدیلار دا، قصدیم یوخ ایدی اولارا دئییم کی قارقا دوزو تبریزین عطارلارینین توکانلارینداکی لاپ بئله گوجلو مسهلدی.
پیللهلری یوخاری قالخاراق اؤز- اؤزومه دئدیم: «سیز بهشتین حور- غیلمانی اولساز، یقین من ده بهشتین یائسهسییم داااا»
اتاغیمیزین قاپیسینا یئتیشنده فیکرلشیردیم کی، گؤرهسن دوغوردان دا بهشت ده یائسه وارمی؟ آچاری قیفیل یئرینه سالیب آچاندا دئییردیم بس بو قاپی دا بهشتین یاتاق اتاغینین کپیهسینه آچیلاجاق. آمما آغ ملفهلرین اوزهرینده بئژ رنگلی سربازی پتو ایله آنکارد اولموش بیر جوت یاتاق گؤردویومده باشا دوشدوم کی بهشت یالنیز ائشیکده اولار، ایچری ده یوخ. بو اوتاغین قاپیسی بهشتین مریضخاناسینین کپیهسینه آچیلمیشدی.
پنجرهدن تئیمورو گؤرونجه بئل چانتام ایله کامئرامییاتاغین قیراغینداکی میز اوسته قویوب، پنجرهنین اؤنونده دایاندیم. تئیمور تاشکندین بؤیوک مئیدانیندا شاهه قالخمیش بیر آت اوسته ایدی. استقلالدان سونرا، جماعات لنینین هئیکلینی میئداندان قالدیریب، تئیمورو اونون یئرینه قویموشدولار. آمما سمرقند ده تئیمور باشیندا تاج، اللرینی مرصع کارلیق چلییکین اوستونه قویموش اؤزونه گووهنن بیر امیر کیمیسمرقندین اورتاسینداکی مئیداندا تخت اوسته ایلشمیش، قاراقاباق قیافهسی ایله منه باخیردی. هئچ ائله بیل یئددی قرن اونون اؤلوموندن کئچمیر. اونو گؤرندن بری دئییرم بس بو کیشینین کؤلگهسی منیم کؤلگهمیبوراخمیر. بلکه ده گؤزلمهدییم بیر آن قیلجی قالدیریب، کؤلگهمیویراجاقمیش.
پروین آیاغینی ایچری قویماقدا اوتاغین سادهلییندن هویوخدی. اومودو کسیلمیشلر کیمیدئدی:
«نه ائلهسی، نه ده بئلهسی! حیط بهشت، بورا دا ائله بیل بختور کاسیبین اوتاغیدی!»
«بختوریق دا آیاغیمیز سمرقنده چاتیب!» دئدیم.
پروین ده اشیالارینی یاتاغینین اوستونه بوراخیب، پنجرهیه یاخینلاشدی. تئیمورو بارماغی ایله گؤرسهدیب دئدی: «بو خونریز توپالی گؤرنده سمرقند عئیشیم زاییل اولور. گؤرهسن بو توپالین تندیسینی مئیدانین اورتاسیندا اکمهسهدیلر اولمازدی؟!»
قصدیم یوخ ایدی پروین ایله بحث- جدل ائلهییم. اونسوز دا پروین تئیمور ایله قانلی پیچاق ایدی. اونون شخصیتینین بیر وجهینی تانییردی. نه بولوم! بلکه ده تئیمور اونون یئددینجی آرخاسینین آرخاسینی اؤلدورموشدو منیم خبریم یوخ ایدی.
تئیمورو میئداندا تخت اوسته بوراخیب، داش کیمیدوشدوم یاتاغین اوستونه. گئنه پروینین بوغازینین پیچی بوشالیب، دیلی آچیلمیشدی. بیر باشا تئیمورون کسدییی باشلاردان، باشلاردان تیکدییی مینارهلردن، تؤکدویو قانلاردان دئییردی. ائله نام- نیشان ایله ساواشلاردان، اؤلوملرین ساییسیندان دانیشیردی کی، بیر آن نظریمه گلدی پروین ساواشلاردا تؤکولن قانلاری پئیمانه ایله اؤلچوب.
پروین ایینهیه دوشموش گرامافونا دؤنموشدو. تئیمورون نه کی وارینی بیربیرینه قاریشدیرمیشدی. پنجرهدن تئیمورون تندیسینه باخیب، دئدیم: «کاش کی آدامین قولاغینین قاپیسی اولاردی.»
نظریمه گلدی تندیس منیم سؤزومه گؤلومسهییب، یئریندن قالخدی. پروینین سسی گئت-گئده اوزاقلاشیردی. تئیمور مئیداندا اوتوردوغو تختدن قوپوب، یاتاغیما ساری گلنده پروینین دیلی قیفیللانمیش، سسی کسیلمیشدی. بلکه ده تئیمور اونون بوغازینی باسیب، سسینی کسمیشدی. پرویندن نیگران قالدیم ایستهدیم یئریمدن قالخیب، اونون نه حالدا اولدوغونو، دیری یا اؤلو اولدوغونو یوخلاییم. آمما تئیمورون آیاغی دقتیمیچکدی. چلیکسیز دیم- دیک، ابهتلی بیر امیر کیمییئرییردی. هئچ ده توپال دئیلدی.گؤزوم اونون آیاغیندا دئدیم: «تاریخده سیزه…»
مجال وئرمهدی سؤزومو قورتاریم.
«توپال تئیمور دئیرمیشلر هن؟!»
«هن» دییه بیلمهدیم. قورخدوم «هن» سؤزویله باشیمیبادا وئریم. مات مات اوزونه باخدیم. گئنه اوزومه گولومسهدی. بیر آن یادیما دوشدو دونیانین بیر چوخ یئرینی فتح ائلهین، باشلاردان میناره تیکن، دونیانین هنرمندلرینی بارگاهینا دعوت ائدن تئیمورون حضوروندا یاتاقدا یاتمیشام. ایستهدیم یئریمدن قالخیم، تئیمور الینی چیینیمه قویدو. الی داش کیمیآغیر و سویوق ایدی. اؤز یانیمدا دئدیم: «گؤرهسن تندیسینین الی دی، یوخسا اؤز الی؟»
نم ندن گؤیلوم ایسته دی او اؤز ایستی الینی چیینیمه قویسون،چیینیمدن گؤتوروب، ساچیمیتومارلاسین. دییهسن ذهنیمدن کئچهنی اوخودو. سویوق الی ایله ساچیمیتومارلامادی. شنلینین آلتیندان بیر آلبوم چیخاریب، یاتاغیمین قیراغیندا اوتوردو. دوداغیندا تبسم، آلبومو واراقلاییب، شکیللری منه گؤستریرکن، دانیشماغا باشلادی.
«دقت ایله بو مینیاتورلارا باخ، بو کاشیکارلیقلارا… تئیموریلرین دؤورهسینین هنرینی بو آلبومدا ییغیب، توپلامیشام.»
الینی بیر شکیلین اوستونه قویدو. دالان کیمیبیر یئر ایدی. دالانین هر ایکی تایی فیروزه رنگینده کاشیکارلیق اولان بینالاردان عیبارت ایدی.
«باخ! بوراسی اورتا آسیانین میرواریسیدی. آدی شاه زنده دی.»
دئدیم: «یانی سیز؟»
دئدی: «من امیر تئیمورام، شاه دئیلم. شاه زندهنین آدی قثم بن عباس دی. باشینی کسندن سونرا، کسیلمیش باشینی قولتوغونا ویریب، بیر قویو ایچینده غئیب اولدو.»
دئدیم: «عوام آداملاری سرییه بیلرسیز، منی یوخ. بو ناغیل دا، سیز شوش شهریندن گتیردییز دانیال پیغمبرین سومویونون اوزانماسینین ناغیلینا بنزهدی.»
الینی آلبومدان چکیب، انگیمدن توتوب، گؤزونو گؤزومه تیکدی. گؤیلوم ایستهدی او گوجلو قوللاری ایله منی باغیرینا باسیب اؤپسون. ایستیردیم گؤروم باشلاردان میناره دوزلدن، اوستهلیک معمارلیق و مینیاتور هنرینی قورویان ضدّیتلی آدام منی اؤپسه نه حیسیم اولار؟! آمما اونون غضبلی باخیشیندان قورخدوم.هاندایدی باشیمیبادا وئریم. ایللر ایدی سمرقندی گؤرمک آرزوسوندایدیم. ایندی کی آیاغیم سمرقنده چاتمیشدی، دؤرد اولدوزلو بیر هتلده تئیمورون غضبینه گلمک آبتالجا بیر حادیثه ایدی.
«هاردان گلیبسن؟ نه کاره سن کی بئله آغزیندان یئکه سؤز دانیشیسان؟»
آغزیمین سویو قوروموشدو. دیلیم توتار- توتماز دئدیم: «تبریزدن گلمیشم. یازیچییام.»
الینی أنگیمدن چکیب، غضببلی باخیشی دهییشیلدی. گوله گوله دئدی: «دئه داااا، اونا گؤره بئله دیلی اوزونسان داااا.»
اورهییم یئرینه گلدی. دئمک باشیم یئرینده قالاجاقمیش.
«سنین کیمیدیلی اوزون بیر یازیچینین یئری بوشدی منیم بارگاهیمدا. من سئوگیلیلریمیبیبیخانیما تاپشیرارام. او هر ایشین یول- یؤندمینی سنه اؤرگهدر»، دئدی.
اونون سؤزونه اورهییم قیریلدی. تئیموردان التفات ایله محبت گؤزلهدییمه دئیلدی، اونون بارگاهیندا باشقا قادینلارا تای بیر محبوس کیمیقالاجاغیما گؤره جانیمیهؤوشنه باسدی. یاخچی بولورم امیر تئیمورا یوخ دییهنین باشی بادا گئدیب.
«وارلیغیم، اوغلانلاریم تبریزده، تبریزه دؤنمهلیم، بیر ده کی من یائسهیم»، دئدیم.
بیر آز توموخوب، منیم هؤوشنهلی سیر- صیفتیمه باخیب دئدی: «آلمانین کالی مور اولار، یئتیشمیشی دیش آلتیندا شاققیلدایار، فصیلی کئچمیش آلمانی دادماسان یاخچیدی. قورخما. تبریزه دؤنه بیلرسن. آمما همیشه بئله دیلی اوزون قال!»
جیبیندن بیر بالاجا کیسه چیخاردیب، یاتاغین اوستونه قویدو. نظریمه گلدی قدیم شاهلارین رسمینی یئرینه گتیریب، قیزیل کیسهسیدیر، منه تؤحفه وئریر. سوروشدوم: «بو کیسه ده نمنه وار؟»
دئدی: «قارقا دوزو؛ نه واخت گؤردون همسفرلرین سارساخلاییر، من امر ائلهییرم بیر چیمدیک قارقا دوزوندان تپ آغیزلارینا، قوی سارساخلاماق یئرینه آیاق یولونا یول دویسونلر.»
آغزیمیآچدیم سوروشوم: «بهشتین یائسهلرینه ده کار کسر یا فقط آدامیآیاق یولونا…»
سؤزوم آغزیمدا قالدی. توپال تیمور قوش کیمییاتاغیمین کناریندان اوچوب یوخ اولموشدو. گؤزومو آچاندا پروین قولومدان توتموش، منی دبردیردی.
«نه خبریندی؟ بئله ده درین یاتماق اولار!»
قالخیب اوتورورام. پتونو آلت- اوست ائلهییرم. پروین دئییر: «باشیواهاوا گلیب، پتونو نییه آلت- اوست ائلیرسن؟»
«قارقا دوزو کیسهسینی آختاریرام» دئییرم. پروین مات- مات اوزومه باخیر. من ایسه یوخوم کال قالیب. گئنه یاتماغیم گلیر. گؤیلوم ایستهییر گئنه تئیمور ایله دانیشیم. تئیمور مئیدانین اورتاسیندا تخت اوسته ایلهشیب، قاراقاباق باخیشی ایله پنجرهدن منه باخیر.
تیر- ۱۳۹۶
قارقا دوزو / رقیه کبیری
هتل قاپیسی کیمیطنطنهلی دئییلدی. ائو قاپیسی کیمیایدی. ایچری کئچدییمده من ده همسفرلریم کیمیاوستو اؤرتولو حیطین گؤزللییینه حئیران قالدیم. قولونو قاندال کیمیارینین قولتوغونا سالمیش مارالین اوووووف دئدییینههامیاونا ساری باخدی. منه ائله گلدی کی مارالین اری اوُودور، مارال ایسه اوُوچو.


text:
کامرون
کامرون جومهوریتی (اینگیلیس دیلی:the Republic of Cameroon) باتی آفریقاد بیر اؤلکهدیر. ۲۲ میلیون یاریم یاشامی وار. رسمیتلی دیلی فرانسه دیلی و اینگیلیسجهدیر. باشکندی یائونده (۱٬۱۱۵٬۰۰۰ نفر) و لاپ بؤیوک شهری دوالا (۲٬۴۰۰٬۰۰۰ نفر) و تقریباً ۲۰۰ دیل بو اؤلکهده دانیشیلیر. ۱۸۸۴ده آلمان بو اؤلکهنی توتدو. بیرینجی دونیا ساواشیندا بریتانیا و فرانسه بو اؤلکهنی ایکی بؤلدولر. ۱ ژوئن ۱۹۶۰ فرانسه الی آلتیندا اولان بؤلگهسی موختاریت قازاندی و ۱۹۶۱ده بریتانیا الینده اولان گونئی بؤلگهسی اونا قوشولدو.
ایالتلری
۱۰ ایالت یا اوستان بو اؤلکهده واردیر:
- آدامائوآ (Adamaoua)
- سانتر - مرکزی (Centre)
- اِست - باتی (Est)
- اکسترِم نور (Extreme-Nord)
- لیتورال - ساحیلده (Littoral)
- نور - قوزئی (Nord)
- نور اوئست - قوزئی دوغو (Nord-Ouest)
- اوئست - دوغو (Ouest)
- سود - گونئی (Sud)
- سود اوئست - گونئی باتی (Sud-Ouest)
قایناق
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cameroon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ بهمن ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
1
دونیا شهریارین سؤیلهدییی قدهر یالان اولماسا دا، گی دوبورن دویدوغو قدهر آجیدیر.
شرفخانه ساحیلینده چیمدیییم ایکی ایل اولماییب. ناطیق حئیوانلا دالغالی اورمو دنیزینین قووشاغیندا جانسیز قوملارا آنلام باغیشلایان وارلیغین دویغوسونا قاپیلمیشدیم دئسم یالان اولمازدی. دوغرودرو، دنیزله تورپاق سینیریندا اویناق یاشامین وارگوجویله جریان ائتدییینین سئوینجینه دالمیشدیم بو آجی دونیادا. دورو، سو قدهر دوزلو، شعر و شهود قدهر گوندهلیک رذالتلردن اوزاق بیر سئوینج. Continue reading “شرفخانه ساحیلی: دنیزله ساغ اوللاشماق ایستهمیریک / ایواز طاها”


text:
قیش المپیک اویونلاری صاباح باشلاییر
گونتی کره-نین پیونگ چانگ شهرینین ائو صاحبلیگی ائدجگی 23 -جو قیش المپیک اویونلارینا صاباح تشکیل ائدیلهجک مراسیمله ایستارت وئریلهجک.
گونتی کره-نین پیونگ چانگ شهرینین ائو صاحبلیگی ائدجگی 23 -جو قیش المپیک اویونلارینا صاباح تشکیل ائدیلهجک مراسیمله ایستارت وئریلهجک.
آچیلیش مراسیمی 35 مین توتوملو پیونگ چانگ المپیک ایستادیونوندا تشکیل ائدیلهجک. مراسیم اوچ ساعت داوام ائدهجک.
23-جو قیش المپیک اویونلاری 25 فوریه ده باشا چاتاجاق.
1988 -جی ایل یای المپیک اویونلارینا ائو صاحبلیگی ائدن گونئی کره، تاریخینده ایلک دفعه قیش اویونلارینا ائو صاحبلیگی ائتمه حاقینی الده ائدیب.
اویونلارین کئچیریلهجگی پیونگ چانگ شهری پایتاخت سئولا 130 کیلومتر، گونئی کره ایله قوزیی کره آراسیندا 96 کیلومتر اوزاقلیقدا یئرلشیر.


text:
نیگارا
اوره ک ده بیر یارا وار جان چیخار ساغالسا یارا
قان آغلاماز اوره گیمده او یار یار اولسا یارا
داها نه دردیم اولاردی یارین گوزویله گوزوم
گلیردی داغ یاماجیندا مارال تکی شیکارا
سهند ایله ساوالان تک اولوردوق ائللره داغ
کوره ک کوره ک دایاندا گلیردیک ائلده کارا
بلالی باشیم هاچاندی ایاق یالین باش آچیق
دوشوبدو چوللره آغلار گونوم اولوبدو قارا
پناه آپارمیشام ایللردی درده یاره گورا
او تاخجامیزدا قوجالمیش صدفلی نازلی تارا
اوره گده دردینی ایللردی سئودیگیم دیلبر
دئیییر کی قاچما، ازه لدن بو درده یوخدو چارا
اوزاق زاماندی دوزوبسن سه؟ ، بیر آزدا دوز حکمت
او دونیادا چاتاجاقسان او سئودیگین نیگارا
داها نه قالدی عومردن بو فانی دونیادا، ده
یالانچی عاشیقی چکسین چینار زمانه دارا
محمدعلی_حکمتی
تیر آیی نین اون سئگگیزی
دوخسان آلتی اینجی ایل
بیله سوار


text:
قیزیل
قیزیلیا آلتین کیمیاسال المنت نیشانی Au فلز و یوموشاق سیخلی و بوکولن ماده کی آچیق ساری و پارلاق اولور سو وهاوا قاباغیندا پاسلانیر و قارالیر. کئچید متال قوروسوندا و ۱۱ اینجی قورودا، ماده لر ایچینه قاریشماسی آز اولور و ایستاندارد اولور. دوغال قیزیل معدنده اولا بیلرکی تیکه لری و دنه لری معدن ایچینده تاپیلار. داشلار آراسیندا و سولار تکینده وسوگئدر توپراقدا اولار. معدنده تلوریوم ائیله قاریشیق اولار امما چوخ اولماز اونون آدی aurum سحر ایشیقی آدیندان گلیب[۱]
قیزیل باهالی اولماسی پاسلانماقی آز اولماق و ایرلماق و آسان صاف اولماسینا و ایشیقلی وپارلاق اولماسینا باغلیدی. اسکی تاریخدن باهالی بیر ماده اولور و سیککه و جواهیر دوزتماقدا ایشلئنیردی چوخلو اؤلکه لر ایقتصادی ایشلرین قیزیل اوسته گوروردی؛ و ملی و رسمی پول اولوردی. امما سوندا قیزیل سیز پول اونون یئرین آلدی.
قیزیل اسکی تاریخدن دیش ایشلرینده و جواهیر و بزک ایشلرینده اولوردی و الکترونیک و بویاقدا و الکتریک آخیمی آپاران ماده بعضی سیم چکمه ده اولور. ایلیشتریم والکتورنیکده ایشلئنیر.
۲۰۱۲ اینجی ایلجا چیخان و اله گلن قیزیل اولچولوب کی ۱۷۴ مین تون قیزیل اولور[۲] کی ۵۰۶ میلیارد اونس تروا و حجمی ۹۲۶۱ کوب متیر کی ۲۱ متیر ان بؤیدا کوب اولور. اونون یوزه ۵۰سی جواهیر اوْلوب و یوزه ۴۰ی شیمش و سیککه و قیزیل ساخلانتیسی مرکزی بانکلاردا و مالی صاندیقلاردا و کیمسه لیق ایشلرده. ی. زه ۱۰ی صنعت ایشلرینده ایشلنیب.[۳]
۲۰۱۱ اینجی ایلده تاپیلان قیزیل ۲۷۰۰ تون اولوردی کی ۲۲۶۰ تون ۲۰۰۸ اینجی ایلدن چوخالمیشدی و ۱۸۸۰ ایللرینده چوخلو قیزیل گونی آفریقاده اله گلیب. دونیا قیزیل دوزتمه سینین یاریسی گونی افریقاده اوْلوبو ۱۹۰۵ دن ۲۰۰۷ جا بۇ اؤلکه باش قیزیل اله گتیرن اؤلکه اولور. ۱۹۷۰ ده بۇ اؤلکه ۱۴۸۰ تون قیزیل کی دونیاده یوزه ۷۹ اولور اله گتیردی امما ایندی گونی آفریقا قیزیلی آزالیب. چین ۲۰۰۷ ده ۲۷۶ تون قیزیل اله گتیرماقدا ان بؤیوک قیزیل اؤلکه سی اوْلوب.
هین ان چوخ قیزیل آلان اؤلکه دی کی بۇ اؤلکه ده جواهیر چوخ ایستکلی اولور. بئیله بیلینیر ۱۸ مین تون قیزیل هنید ائولیرنده ساخلانیر. ۲۰۱۳ ده چین قیزیل آلماسی هیند اؤلکه سیندن قاباق اوْلدو. دونیاده قیزیل اولچوسو اونس تروا کی ۳۱٫۱گیرم اولور اولور. قیزیل ساتیمی ۲۰۱۳ ده ۱۳۰۰ دولار هر اونس دا اولوردی کی ۴۱٫۸۰۰دولار هر کیلوگیرمی اولور.
قیزیل چوخلو اسیدلرده قالارلی اولور امما نیترو هیدورلیک اسید یا سولطانی اریدن اونی اریدر کی قیزیل آلکالین و سیانور دا اولور و جیوه و آلیاژ دوزتماقدا ملغمه اریر. نیتریک اسید گوموشو و باش فلزلری اریدر قیزیلی اریده بیلمئز اونا گوره قیزیل تانیماق بۇ ماده ده اولور.
قیزیل چوخلو آیری فلزلرینن آلیاژ اولارکی بوروش یا پاخیر و گوموش و نیکل و پالادیوم اولار. اونون چوخلوقو عیار اولار کی ۲۴ یا ۱۸ یا مین دئیلر. ۱۸ عیار قیزیل ۷۵۰ کی ۷۵ یوزده قیزیلدی و ۹۰۰قیزیل یوزه ۹۰ قیزیلدی.
- ↑ Supporting references – "shining dawn" Google-scholar & ,cf.osb&fp=d95a9e9054f7730a&biw=1280&bih=897 Google-books Retrieved 2012-06-07
- ↑ World Gold Council FAQ. www.gold.org
- ↑ Soos, Andy (2011-01-06).


text:
بختیارنامه ناغیلینین خلاصهسی بئلهدیرکی گویا سیستان پادشاهی آزاد بختین بیر اوغلو اولموش، اونو اوشاقلیقدان حرامیلر اوغورلامیشلار. سونرا گنج ایکن یئنیدن آتاسینین یانینا گلمیشدی ولاکین اونو کیمسه تانیمامیش و دور برده اولانلار آزاد بختی راضی ائتميشلر کی بو شاهزادهلیک ادعاسیندا اولان گنجی اؤلدورسون. بو حینده حرامیلرین باشچیسی اولان «فرح سوار» اونون اوغورلانماسی اسرارینی آچمیش و آزاد بخت ایله ملکهسی اؤز اوغوللارینی تانیمیشلار.
آزاد بختين اوغولونا حرامیلر «خداداد» آدی وئرمیشلر و اونو بیر حرامی کیمی بؤیوتموشلر، ولاکین خدادادی بیر کاروان صاحبی اولان تاجر آلمیش و اونو اوغوللوغا قبول ائتمیشدیر و اوندان قول آلمیشدیرکی بیرداها یول کسنلیک ائتمهسین. خداداد ایسه بیر گون شهرده تجارت ایله مشغول اولدوغو زمان آزاد بخت اونو گؤرموش، قانی اونا قاینامیش و اؤز ائوینه آپارمیشدیر. و آدینیدا «خداداد» دان «بختیار»ا چئویرمیشدیر.
آزادبخت سیستان پادشاهی ایمیش و کرمان شاهلیغی ایلهده امکداشلیق ائدیرمیش و اویغور دولتی ایله قونشو ایدی.
بختیارنامهده بو آنا ناغیلدان 9 باشقا ناغیلدا تؤرهمیشدیرکی بو ناغیللاردا مین بیر گئجه ناغیلی کیمی ایچ- ایچه گلیبلر.
اویغورجا متن
«بختیارنامه»نین اویغورجا متنيندن بير اليازما نسخهسي «بادلیان» کتابخاناسیندا 598 نمره ایله ساخلانیلیر.[1] بو متندن همین حکایه مختلف دیللر او جملهدن مالایا دیلی، فلهی دیلی، عرب دیلی، چاغاتای تورکجهسی، فارس دیلی و سونرالار اسکی آنادولو و آذربایجان تورکجهسینه ترجمه ائدیلمیشدیر.[2]
پانایرانیستلر و فراماسونرلر، ایراندا شاه زمانیندا چالیشیبلار اثبات ائتسینلر کی بو کیتابین اصلی گویا پهلویجه اولموشدور. بو ادعانی ائدن معروف فراماسونر «ذبیح الله صفا» ایدی. اونون ادعاسی حتی «دائره المعارف بزرگ اسلامی»یه ده تاثیر قویموشدور. بو دائره المعارف ده بئله یازیلیر:
«مأخذ اصلی بختیارنامه روشن نیست. به گمان ذبیح الله صفا اساس بختیارنامه میتواند همان بختیارنامهای باشد که به گفتهی مولف تاریخ سیستان در شرح کارهای بختیار، جهان پهلوان خسروپرویز ساسانی نوشته شده است! . . ذبیح الله صفا حدس میزند که تحریرهای بختیارنامه از یکی از متون کهن پیش از اسلام سرچشمه گرفته و در زمرهی داستانهایی است که در دورهی تکوین حیات ادب عربی در قرنهای اولیهی هجری از پهلوی به عربی ترجمه شدهاند!»[3]
بئلهلیکله او یاواش یاواش ادعا ائدیرکی بختیارنامهنين اصلی ایندی مفقود اولموش پهلویجه متن ایدی! بو بیر حالدادیر کی هم «تاریخ سیستان»، هم «لباب الالباب» تذکرهسی مؤلفلری اصلا بئله بیر اویدورمایا اشاره ائتمیرلر.
بو سخیف ادعانی و خیالپردازانه تئورینی بوتون متنشناسلار و مستشرقلر رد ائتمیشلر. او جملهدن «کومپارتی» و «باسه» دئییرلر کی:«بختیارنامهده اولان ناغیللار «یئددی وزیر» کتابیندان تقلید اولاراق یازیلمیشدیر.[4] و «نولدکه» دئییرکی بو اثر اسلامی دؤنمه عائد اولمالیدیر.[5] «هرمان اته» ایسه تاکید ائیدرکی بو اثر پهلویجه اولمایان بیر هندجه متندن آلینمالیدیر.[6]
«بختیارنامه» حاققیندا تحقیق ائدنلرین باشیندا مرحوم «فؤاد کؤپرولو» دورور. او، یازیر:«بختیارنامه، «اون وزیر حکایهسی» دئیهده معروفدور. «سندباد» و یا «یئددی وزیر» آدلی هند حکایهسینین مسلمان محررلری طرفیندن تقلیداً میدانا گتیریلمیش شکلی، اصلی اولان اثر گیبی، بو کتاب دا، چرچیوهسینین ایچینه باشقا واقعهلر ادخال ائدیلمیش، بیر تک حکایهدن عبارتدیر. فقط بورادا واقعهلر اساس حکایهیه سیخی بیر صورتده باغلیدیر.»[7]
بو بحثلرین هامیسیندان نتیجه آلیریق کی پهلوی دئییلن بیر شیوه ایله بختیارنامه ناغیلی اله گلمهمیشدیر. هندجه ده بئله بیر افسانه و قصه یوخ ایمیش. اما اویغورجا متن واردیر و بو متن ایسه اسلامدان قاباغا، مانی دینینده اولان اویغورلارا عائددیر. اویغورلار آراسیندان بیر کاتب، اؤز قونشولاری اولان سیستان و کرمان شاهليقلاري حادثهلری حاققیندا بیر ناغیل یازمیشلار و اونو «بختیارنامه» آدلاندیرمیشلار.
من، اویغورجا متنین بوتون متنلردن قدیمی اولماسی و سیستان ایله کرمان یاخینلیغیندا یاشایان اویغورلارین طرفیندن یازیلماسینی ظن ائدیرم. اویغور تورکلری مدنیت و یازی – پوزو صاحبی ایدیلر. اونلار بوتون قایناقلاردا کتاب و یازی و لوحهلر صاحبی آدلانیرلار. «شاهنامه»ده اونلاری «دیو» آدلاندیران فردوسی، اونلارین عجم شاهلارینا یازی- پوزو اؤیرتمهلرینه ایستهمهدن اشاره ائدیر و دئییر:
به خسرو نبشتن بیاموختند
مانوی دینینی قبول ائدن اویغورلار، بیر دریا مدنیت آتاری یادگار قویوب گئتمیشلر. ایراندا مغول حاکمیتینین ایلک کاتبلریدن اویغورلار اولموشلار.
ان شاء الله گلهجکده بختیارنامهنین اویغورجا متنین گئنیش اولاراق تانیتدیرماغا چالیشاجاغام. ایندی بو ناغیلین عربجه، فارسجا و تورکجه ترجمهلری اوستونده دایانیرام.
عربجه ترجمهلر
- 1 –
«بختیارنامه»نين ان اسکی عربجه متنی «عجائب البخت فی قصة الاحدی عشر وزیراً ماجرا لهم ابن الملک آزادبخت» آدلانير که 1886 م. (1347هـ .) ایلینده «میشل جورجی عورا»نین کیچیک مقدمهسی ایله نشر اولدو. اونون نشر ائتدیگی نسخهنين تأليفي، 390 هـ . ایلینه عائد ایدی. نسخهنین اصلی اويغور خطی ایله یازیلمیشدیر.
- 2 –
بو چاپدان چوخ قاباق ایسه، یعنی 1807 م. (1262 هـ.) ایلینده همین کتاب «گوستاوس کنوز»ون یازدیغی اؤن سؤز ایله «گوتینگن» دا «قصة العشر وزرا و ماجرا لهم مع ابن ملک آزادبخت» عنوانی ایله نشر اولموشدور.
-3 –
«بختیارنامه»نین بیر باشقا عربجه متنی 1890 م. (1351 هـ .) ایلینده بیروت شهرینده «صلحانی»نین ترتیب ائتدیگی «عربجه افسانهلر» مجموعهسینده نشر اولدو. بو متنی گؤرنلر اونو «کنوز»ون نشرینه یاخین بیر متن حساب ائدیرلر.
فارسجا ترجمهلر
- 1 –
عرب دیلیندن فارس دیلینه «بختیارنامه» ناغیلینین بیرینجی منثور چئویریسی، «لمعة السراج لحضرت التاج» آدلی اثردیر. بو اثر «شمس الدین دقائقی المروزی» نین اثریدیر. او، اؤز مقدمهسینده دئییرکی بیر گئجه «بختیارنامه» ناغیلینی اوخورکن، اونون عبارهلرینین فارسلار ايچينده آنلاشیلماز اولدوغونو گؤروب و زمانهسینینده اونا رغبت گؤستردیگینی حس ائدیب، اثری فارس دیلینه ترجمه ائتمگه همت گؤسترمیشدیر. بو کتابین ایسه آدی «راحة الارواح فی سرور المفراح» ایدی. همین کتابدان 23 ذیحجه 663 هـ . ایلینده استنساخ اولونان بیر نسخه ایندی پاریس کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[8]
مرو توركلريندن اولان شمس الدين دقايقينين گؤردوگو متن سؤز يوخ كي فارسجا دگيلميش و يقين او، اويغورجا متني اوخوموش و اونو فارسجايا چئويرميشدير.
«لمعة السراج» کتابی مقدمهدن باشقا اون باب و بیر خاتمهدن عبارتدیر و ایچینده عربجه و فارسجا شعرلرده واردیر. بو کتابا اون وزیرین حکایهلری داخل اولدوغو اوچون فارسيده اونا «قصهی ده وزیر» آدیدا وئرمیشلر.
لیدن کتابخاناسیندا 593 نمرهلی و آکسفوردون بودلیان کتابخاناسیندا ساخلانیلان 231 نمرهلی الیازما «بختیارنامه» نسخهلری اصلینده همین «لمعة السراج» کتابیدیر. بو فارسجا ترجمهنی «سر ویلیام اوسیلی» 1803 ـنجو ایلده انگلیزجه ترجمه ایله چاپ ائتمیش. سونرالار اونو «کازمیرسکی» پاریس شهرینده 1839 ایلینده، «برتلس» ایسه پطروگراددا 1920 ایلینده نشر ائتميشلر. و تهراندا «ارمغان» مجلهسی طرفیندن 1310 هـ . ایلینده چاپ اولموشدور. همین کتاب داش باسماسی اصولی ایله بیر دفعه تبریزده و ایکی دفعهده بمبئیده تاریخی معلوم اولمایان زمانلاردا نشر ائدیلمیشدیر. یاخین ایللرده ایسه يوخاريدا دئديگيم كيمي معروف فراماسونر ذبیح الله صفا طرفیندن 1347 ش. ایلینده تهراندا «راحة الارواح فی سرور المفراح بختیارنامه» عنوانی ایله «میشل جورجی عورا» نین عربی «عجایب البخت» اثریده ضمیمه اولاراق نشر ائدیلدی. بو فارسجا متن 809 هـ . ایلینده تحریر اولونموشدور. پانایرانیست اولان ذبیح الله صفا یازدیغی مقدمهده چالیشیر اثبات ائتسین کی بو ناغیلین اصلی «پهلویجه» (!) اولموشدور. ولاکن ایندیه کیمی کیمسه بو واهی اصل متندن خبر توتا بیلمهمیشدیر. دوغروسو بودور کی اثر عربجه و عجم شاهلارینین افشا ائدیلمهلری قصدی ایله ترجمه ائديلميشدير و ترجمه ائدن بير اويغور توركي ايميش.
- 2-
«بختیارنامه» ناغیلیندان فارسجا منظوم ترجمهلرده واردیر. بونلاردان دؤرد ترجمه تانینمیشدیر. بیرینجیسی «هزج مسدس اخرب مقبوض مکفوف» بحرینده یازیلمیشدیر و حال حاضردا بیر الیازما نسخهسی اوندان پاریسده ساخلانیلر.[9]
ایکینجیسی جهانشاه قاراقویونلو (حکومتی 841 – 872 هـ . ) امری ایله «پناهی» آدلی شاعر طرفیندن «هزج مسدس مقصور» بحرینده 851 هـ . ایلینده یازیلمیش مثنویدیر. حال حاضردا بو مثنویدن بیر نسخه «ملک» کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[10]
اوچونجوسو 1091 هـ . ایلینده «متقارب مثمن مقصور» بحرینده یازیلان مثنویدیر. بو ترجمهدن فراماسونر ذبیح الله صفا خبر وئریر.[11]
دؤردونجوسو «کدخدا مرزبان» آدلی شاعرین اثریدیر کی 1210 هـ . ایلینده یازمیشدیر و حال حاضردا بو ترجمهدن بیر نسخه India office کتابخاناسیندا ساخلانیلیر.[12]
تورکجه ترجمهلر
- 1 –
«بختیارنامه» اثریندن بیر تورکجه ترجمهسيندن، بير اليازما نسخهسي استانبول شهرینده «نور عثمانیه» کتابخاناسیندا 3685 نمره ایله ساخلانیلیر. بو ترجمه ظن ائديلير كي مستقيم اويغورجا متندن اسكي آنادولو توركجهسينه چئوريلميشدير.[13]
- 2 –
ایکینجی تورکجه ترجمه «فدایی تبریزی»یه عائددیر. آذری تورکجهسی ایله یازیلان بو مثنوی «غلام محمدلی» طرفیندن 1325 ش. ایلینده تبریزده و سونرالار دفعهلر اولاراق باکیدا نشر اولونموشدور. کرج شهرینده یاشایان بیر قارداشیمیز طرفیندن همین ترجمهدن ناقص بیر الیازما نسخهسی منه وئریلمیشدیر. بو نسخهنی بورادا عیناً کپی اولاراق نشر ائدیریک. قيد ائتمهليم كي بو ناقص اليازما نسخهسيني آقاي صديار وظيفه (ائل اوغلو) اوخوموش و نشر اوچون حاضرلاميشدير.
فدايينين اثرينين بير اؤزهلليگيده بودوركي اونون مثنويسي 10 ناغيل، 10 وزير، 10 گون، 10 گؤروش و 10 صحبت اساسيندا قورولموشدور. بو اثر سون دفعه 2005 ايلينده باكيدا نشر اولموشدور.
صائب تبريزي ايله بير زاماندا ياشايان فدايي تبريزي حاققيندا تذكرهلرده بيلگي يوخدور او، تبريزده دغولوب بويوموشدور و هجري 11 ـنجي عصرده «بختيارنامه» حكايهلريني نظمه چكميشدير. فدايي تبريزي، اصلينده آذربايجان توركجهسينده يايغين اولان مثنوي قوشما ايشينه دوام ائتميشدير ولاكن اونون مثنويسينده «خسرو و شيرين»، «ليلي و مجنون»، «ورقا و گلشاه» كيمي مثنويلرده اولدوغو كيمي عاشقين اضطرابلاري و معشوقون ظلملريندن دانيشيلمير و بلكه او اجتماعي صنفلر، دربار آداملاري، تاجرلر، اصنافلار، دنيزچيلر، يول كسنلر و باشقا قشرلرين ماجرالارين ديله گتيرير و آج گؤزلولوك،طمعكارليق، رياكارليق، يالانچيليق، حقهبازليق و سايره بو كيمي نفعي صفتلري تنقيد آتشينه توتور.
فدايينين بختيارنامهسيني دئديگيميز كيمي غلام ممدلي 1324 ـنجو ايلده 210 صحيفه اولاراق جيبي قطعده كتاب حاليندا نشر ائتميشدير. منيم اليمده اولان اليازما نسخهسيني دئديگيم كيمي ميانانين تالوار بولاغي كندينده 1336 ش. ايلينده دونيايا گلن آقاي علي نوروزي (تورك قارداش) وئرميشدي. او دئيير كي بو اليازما اجداديندان اونا گليب چاتيبدير. اليازمانين 47 ـنجي صحيفهسينين 11 ـنجي سطرينده اؤز آدينا اشاره ائدرك دئيير:
خداوندا «فدايي» بينوادير
هميشه ايشلري نقص و خطادير
وليكن سندن ايستر استقامت
ياماندان ساخلا قيل لطف و عنايت.
دکتر حسین محمدزاده صدیق
تابستان 1389
الیازما نسخه سینی آلماق اوچون بورایا کلیک ائدین
[1] Jaubert, p. 146-167.
[2] Araberi, A. J. , Cataloge of the India office, London, 1937.
[3] دائرة المعارف بزرگ اسلامي، ج 11، ص 486.
[4] نولدكه، تئودور. مقدمه بر بختيارنامه، ترجمه از كيكاوس جهانداري، ص 23.
[5] همان يئر.
[6] هرمان اته، تاريخ ادبيات فارسي، ترجمه رضازاده شفق، 1327 ش.
[7] Fuad Köprülü. İslam Ansiklopedisi, C. Z, S. 247.
[8] ذبیح الله صفا. راحة الارواح فی سرور المفراح (بختیارنامه)، تحریر محمد دقایقی مروزی، تهران، 1345 ش، ص 21- 22.
[9] هرمان اتهنین فهرستی، نمره 1726 / 1 .
[10] فهرست کتابخانه ملک، ج 2، ص 53.
[11] ذبیح الله صفا، یوخاریداکی قایناق.
[12] Iranica, III, 564.
[13] بلوشه فهرستی، ج 2،نمره 16 و نور عثمانیه کتبخاناسی کاتالوگو، نمره 3685 .


text:
ابراهیم حقی
ابراهیم حقى (ارزروملو ابراهیم حقى حضرتلرى): بؤیوك بیر الله عاشیقى، توپلومچو (سوسیولوق)، روانشناس (پسیقولوق)، هیئتشوناس (آسترونوم) و فن آدامى.
یاشامی[دَییشدیر]
ابراهیم حقى، میلادى ۱۸ می ۱۷۰۳ تاریخینده ارزرومون حسن قلعه قضاسیندا دونیایا گلدى. باباسى درویش عثمان، آناسى ایسه حضرتٍ پیغمبر سلالهسیندن گلن محمود قیزی شریفه حنیفه خاتون دور. ابراهیم حقى دوققوز یاشلاریندا ایكن تیللویا گئتدى. شیخ اسماعیل فقراللهدان درس آلماغا باشلادى. ارزروم مفتىسى حاذق محمددن عربجه و فارسجا تعلیم و تحصیل ائتدى. ۱۷٦٦ دا ایستانبولا گئتدى و محمود اولین دعوتى ایله عالیم اولاراق سارایا گیردى. عؤمرونده اوچ دفعه حجّه گئدن ابراهیم حقى ۱۷۸۰ ده تیللودا وفات ائتدى. نعشى وصیتى اوزره شیخى شیخ اسماعیل فقراللهین آیاق طرفینده قویلاندی.
اثرلری[دَییشدیر]
ارضروملى ابراهیم حقى ٤۰ دان آرتیق اثر بوراخمیشدیر. اثرلریندن ۱۷۵٤ ده بیتیردیگی الهى نامه آدینداكى دیوانى ان مشهورلارینداندیر. اوندان داها مشهورو ایسه معرفتنامهسیدیر.
قایناق[دَییشدیر]
- َعثمانلی تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«ابراهيم حقى»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳۹۵.۰۸.۲۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
احمد شایا (آلاو)؛ آذربایجان مفتونو و اینسانلیق وورغونو
ائلدار موغانلی
گیریش
آذربایجان ادبیات تاریخینین کئچن یوز ایلینی واراقلادیقدا، اونون معین تاریخی دؤورده اؤزونه مخصوص اجتماعی- سیاسی آب وهاواسیلا عرصهیه گلن ادبی مدنی بیر نسیلین پرنسیپال داواملیلیغینی و معین بیر ادبی آخیم پرنسیپلرینه دایانماسی و ادبیاتین جمعیتدن آیریلماز بیر وارلیق کیمیتعریفلنمهسینین عیانی شاهدی اولوروق. بو اجتماعی گئرچکلیک تفکورونه دایانان ادبی نسیلین ایستر یارادیجیلیق داوامی، ایسترسهده اونلارین بیر ادبی عنعنهیه چئوریلمیش ادبیات شخصیتی پرنسیپلری بو گونده یئنی نسیلین قارشیسیندا دوران دانیلماز بیر حقیقت کیمیاؤزونو نوماییش ائتدیریر.
معاصر دؤروموزون ایلک یاریسینا منسوب اولان بو ادبی نسیلین عؤمور یوللاری خالقین، جمعیتین و خصوصیله زحمت آداملارینین سعادتی، معیشت طرزی، آزادلیق ایستکلری و قورتولوش آماللاری کیمیموضوعلارلا یوغرولموشدور. ادبیات بو نسیلین الینده اودو، ایشیغی سؤنمهین و قارانلیقلاری ایشیقلاندیران و اجتماعی مبارزه یوللارینی آیدینلاشدیران بیر مشعله و خئیرله شر آراسیندا، ظولمتله نور آراسیندا حاکیم کسیلمیش بیر وارلیغا چئوریلمیشدیر و ائله بو اوجباتدان صنعتکارین عؤمور یوللاری چوخلو عذاب- اذیتلی اولموش و صنعتکار داها آرتیق موباریز بیر اینسان سیماسیندا جمعیتین حیاتیندا باش وئرن آغلی قارالی حادثهلره اؤز موناسیبتینی بیلدیرمیشدیر.
جمعیتین چوخ گرگین بیر اجتماعی سیاسی دؤورونده ادبی شخصیتلری بئجهریلن بو تیپ صنعتکارلاریمیز تکجه او دؤرون پرنسیپال صنعتکارلیق محصولو کیمییوخ، عینی حالدا صنعتکارین اؤزونون دونیا گؤروشو و فلسفی تفکورو زمینینده فورمالاشان ادبی بیر آخیمین یؤنونده بیر چوخ مشقتلر و محرومیتلره رغمن بوتون اجتماعی پرنسیپلری عؤمورلرینین سونونا قدهر داشیمالاری اولموشدور. نهدیر بو سیرر؟هانسی رموزاتا واردیقدا بئله شخصیتلرده وفادارلیق، دؤنمزلیک، اؤزونه، صنعتینه صداقت، چالیشقانلیق، سارسیلمازلیق و ان اساسی اینام و عقیده اؤلچولریندن قاچماماق سجیهلری اونلارین ادبی اجتماعی شخصیتلرینده عؤمورلشیبدیر؟
ادبیات تاریخیمیزده حبیب ساهر، گنجعلی صباحی، بالاش آذراوغلو، مدینه گولگون، محمدعلی محزون، بهزاد بهزادی،هاشیم ترلان، مظفر درفشی، یحیی شیدا، عباس صابری، عباس بارز، کریم سؤنمز، عزیز محسنی، محمدعلی فرزانه، بولود قرهچورلو سهند، کریم خجیر باریش، حلاجاوغلو، سلیمان ثالث، بهمن زمانی، اشرف نورانلی، قافلانتی، ستار گولمحمدی، تورکاوغلو، احمد شایا(آلاو) و … بیر آز ایرهلی گلدیکده؛ علیرضا نابدل، مرضیه احمدی اوسکویی، حبیب فرشباف، خیرالله ساپلاق، حمیده رئیسزاده سحر، رقیه کبیری، نیگار خیاوی، ناصر داوران، حسن ایلدیریم، کریم گولاندام، عزیز سلامی، هریسلی، میانالی علیرضا و …س کیمیامضاءلاری بو گونکو نسیلیمیزه آز چوخ تانیش اولان ادبی شخصیتلریمیزی اجتماعی گئرچکلیک پرنسیپلرینه اساسلاندیقلاری اوچون نئجه گوناهلاندیرماق اولار؟ هله قالسین کی یئنی میدانا آتیلمیش و چوخ تاسفله گئرچکلیگین ائستئتیک درکیندن عاجیز اولان اوزدن ایراق “مدرن منتقد”لر طرفیندن “کؤهنهچیلیک” دامغاسیلادا تخریب ائدیلسینلر؟
بو نسیل اؤز یارادیجیلیغینین و ادبیات شخصیتی پرنسیپلرینین اوزون عؤمورلولوگی ایله بیر داها یئنی یئنی آغیز دولدوروجو ادبی آخیملارا واران و بو فانتزیک آخیملارلا بعضا هئچ اؤزوده فلسفی نقطهی نظریندن اؤزلشمهین و ائله بونا گؤره ده یارادیجیلیق یوللاریندا تکرار تکرار والایلایان کیمسهلرین اینام، فیکیر، جمعیت، وطن، تورپاق، باریشیق، انسانلیق، عدالت، بشر آزادلیغی و بو کیمیاجتماعی موتیولری “کؤهنهلیک” دامغاسیلا تحقیر ائتمهلری نه قدهر عبث و اویدوروجو اولدوغونو ثبوتا یئتیریر.
نسیللر آیریلیشی ضرورتلرینی بایراق ائدیب، نوواتورلوغو هئچ اؤزلشدیرمهین و یالنیز آلینما و بایاغی ادبی ائلئمئنتلره و جمعیتین بوتون تاریخی شخصیتینه، اخلاقی- فلسفی آنلاملارینا، میللی ائستئتیک ذؤوقونا یاد اولان فضالاردا سئیر ائدن و دونیاسینی یالنیز جیلیز شخصی حیسلرین چرچیوهسینده محدودلاشدیران و ادبیاتی فیکیر، اینام و گئرچکلیکدن اوزاقلاشدیرماغا جهد ائدن کیمسهلر، آذربایجان واحد ادبیات تاریخینین بؤیوک بیر قولونو، اجتماعی گئرچکلیک تفکورونه دایانان اساسلارینی نئجه پوزا بیلهجکلرینی باشا دوشمک چوخ چتین اولور.
بو یازیدا حیات و یارادیجیلیغی بارهده قیساجا سؤز آچاجاغیمیز بو ادبی نسیلین ان گؤرکملی نومایندهلریندن اولان و عؤمرونون سون گونلرینهدک اینامینا، عقیدهسینه و صنعت پرنسیپلرینه صادق قالان اوستاد احمد شایا (آلاو) اولاجاقدیر. یازیدا اوستاد احمد شایا (آلاو) کیمدیر؟ اونون اجتماعی مبارزه یوللارینی ایشیقلاندیران حیات سالنامهسی نئجهدیر؟، ایشیق اوزو گؤرموش اثرلری و یارادیجیلیغینین اساس موتیولریهانسیلاردیر؟ و … س کیمیسورغولاری جاوابلاندیرماغا چالیشاجاغیق.
اجتماعی مبارزه یوللارینی ایشیقلاندیران حیات
ادبیاتیمیزین فخری ساییلانلاردان احمد علیاصغر اوغلو اوردوخانی(سونرالار اورتانی- شایا)، ۱۳۰۴ینجی ایلین آذر آیینین سون گونلرینده یئنیجه خوی شهرینده مسکونلاشمیش ائلات بیر عائلهده دونیایا گؤز آچمیشدیر. عائلهنین مدنیت داورانیشی یئنیجه آلیشدیقلاری شهرچیلییه اویغون داورانیشلارلا فورمالاشدیقدا، بالاجا احمدینده اوشاقلیق ایللری شهر مدنیتی پروسسینده کئچیر. او رسمیتعلیم یاشینا چاتدیقدا مکتبه گؤندریلیر و چوخ جیددی صورتده یئنی اوصولدا تعلیم تربیه آلماسی عائیله طرفیندن ایزلهنیلیر. بو قایغی نتیجهسیندهدیر کی احمد بئش و آلتینجی صینیفده اوخویارکن «اصلی و کرم»، «مختارنامه»، «امیر ارسلان»، «نسیم عیار» کیمیکلاسیک روایتلری اؤز آنا دیلینده اوخویا بیلیر و بو واسیطهایله آنا دیلینین اینجهلیکلریله تانیش اولور، اونا رغبت بسلهییر و اونو منیمسهمهیه جهد گؤستریر. بو باجاریق سونرالار اونون اؤز آنا دیلینده چوخ آسانلیقلا مختلف متنلری اوخوماغینا یاردیمچی اولور. اؤزو یازیر:«… بئله کی ۱۳۲۰ینجی ایلده طیارهلردن تؤکولن نوتالاری آسانلیقلا اوخویا بیلیردیم»
دوققوزونجو صینیفهدک خوی شهرینده تحصیل آلان احمد، ۱۳۲۲ینجی ایل تبریز شهرینده اوغلانلار دانشسراسیندا تحصیله باشلاییر. بو ایللر شهریور حادیثهسی نتیجهسینده (۱۳۲۰ینجی ایلین شهریور آییندا رضاشاهین اؤلکهدن چیخماسی و دیکتاتورانین موقتی اولموش اولسادا دئوریلمهسی) اؤلکهده یارانان عمومیسیاسی آتموسفرین آچیلماسی و بو سیاسی آچیلیش زمینینده نشره باشلانان بیر چوخ قزئت و روزنامهلر، خصوصیله گنجلرین سیاسی و اجتماعی فعالیتلره جلب ائدیلمهسینده جیددی رول اویناییر. بو پروسسله یاناشی شوروی آذربایجانی جومهوریسی مطبوعات اورگانلارینین «قیزیل اوردو» و تبریزدهکی «شوروی مدنیت ائوی» واسیطهسیله کوتله آراسیندا یاییلماسیدا گنجلری سیاسی و اجتماعی فعالیتلره، ائلهجهده آنا دیلی و میللی ادبیاتا سوق وئرمکده اساس سببلردن اولور. بو گنجلر آراسیندا اونسکگیز یاشلی احمدینده تحصیلله یاناشی گونو گوندن آذربایجان دیل و ادبیاتینا و خصوصیلهده جمعیتده باش وئرهن مختلف سیاسی و اجتماعی حادیثهلره ماراغی آرتیر و اونلارلا یاناشی کوتلهنین آغیر معیشت دورومونا چیخیش یولو آختارماق هوهسی اونون گنجلیک ایدهیاللاریندا فورمالاشماغا باشلاییر.
اجتماعی مسئلهلرله باغلی ادبیات نومونهلریله ایلک دؤنه تبریز شهرینین تحصیل اوجاقلاریندا پولسوز پایلانان «وطن یولوندا» قزئتی واسیطهسیله تانیش اولور. شوروی قوشونو طرفیندن یاییلان بو قزئت بوتون گونئی آذربایجان ادبیاتینین او ایللردهکی اینکیشافیندا رول اوینایان ان مهم عامیللردن بیریسی اولموشدور. آنجاق گنج احمدین ادبیات دونیاسینا جیددی تاثیر بوراخان دانشسرادا اوخودوغو ایللر یالنیز بیر ایل (۱۳۲۲- ۱۳۲۳) نشر عؤمرو اولان تانینمیش آذربایجان شاعری «محمد بیریا»نین تشبثیایله ایکی صحیفهده تبریز شهرینده یاییلان، آنجاق گئنیش کوتله رغبتینی قازانان «ادبیات صحیفهسی» اولور. «ادبیات صحیفهسی»له گنج احمد ده ادبیات عالمینه قاتیلیر؛ شعر یازماغا باشلاییر و چوخ آز بیر مدتده دوستلاری و همکلاسلاری آراسیندا بیر شاعر کیمیتانینماغا باشلاییر. اؤزو یازیر: «۱۳۲۲ده تبریز شهرینده اوغلانلار دانشسراسیندا تحصیله باشلادیقدا خیابانلاردا ساتیلان «بیریا»نین سیاسی- طنز شعرلریله تانیش اولدوم. بئلهلیکله آذربایجان دیلیایله باغلاندیم. همان زامانلار آذربایجان دیلینده یاییلان «وطن یولوندا» روزنامهسی و «آذربایجان» مجلهسی مجانی اولاراق دانشسرا طلبهلرینه وئریلیردی.»
۱۳۲۴ینجی ایلین آذر آییندا آذربایجاندا قورولان میللی حکومت گنج احمدینده حیاتیندا مینلر آذربایجان گنجی کیمیجیددی دهییشیکلیکلر یارادیر. ادبیات ساحهسینده فعالیتی داهادا گئنیشلهنیر؛ اجتماعی موضوعلاردا یازماغا داهادا مئیل گؤستریر؛ یازدیقلارینی دؤرو مطبوعاتدا یایماغا جان آتیر و یئنهده شاعر «بیریا»نین شعرلری تاثیری آلتیندا اجتماعی مضمونلو شعرلر یازیر. اونون ادبیات و خصوصیله شعر ساحهسینده گونو گوندن چیچکلهنن استعدادی میللی حکومتین مدنیت ایشچیلری طرفیندن جاوابسیز قالمیر. ۱۳۲۴ینجی ایلین قیش آییندان نشره باشلایان (۱۲ اسفند ۱۳۲۴) و ایکینجی ۲۱ آذرهدک نشری داوام تاپان «غلبه» هفتهلیگینین(ناشر افکار زحمتکشان آذربایجان) یازیچیلار هئیتی سیرالاریندا فعالیت گؤسترمهیه دعوت آلیر. محمد بیریانین تشبثی و حسین جدی، حمید صفری، سهراب زمانی، عباسعلی زنوزی و مظفر درفشینین امکداشلیغی ایله نشر اولان بو هفتهلیکله امکداشلیغا باشلاییر. اؤزو بئله یازیر:«… تدریجله فارس و آذربایجان دیلینده شعر یازماغا باشلادیم و ۱۳۲۴ینجی ایلین آخرلرینده «غلبه» روزنامهسینین یازیچیلار هئیاتینه سئچیلدیم.»
آذربایجاندا قورولان بیر ایللیک میللی حکومت تکجه جمعیتین اجتماعی و سیاسی حیاتیندا یوخ، معارف و مدنیتین بوتون ساحهلرینهده اؤز بلاواسیطه تاثیرینی بوراخمیشدی. نهضتین حیاتا کئچیردیگی دهییشیکلیک پروسسینده ملی مدنیتیمیزین چیچکلنمهسینه بؤیوک دقت یئتیریلیردی و ادبیات ایشچیلرینه، شاعر و یازیچیلارینا خصوصی قایغی گؤستریلیردی. اونلارین تشکیلاتلانماسیندا ایلک اؤنجه تبریز شهرینده “وطن یولوندا” قزئتینین نزدینده فعالیت گؤسترن “شاعرلر مجلسی” درنهیینین بؤیوک رولو وارایدی.
گنج احمدین استعدادی و اونون یازیچیلیق قابلیتی خصوصیله شاعر «بیریا»نین گؤزوندن یایینمامیشدیر. بیر گون «بیریا» آذربایجانین تانینمیش اجتماعی شخصیتی و او ایللر قیزیل اوردویلا تبریزه گلن و «وطن یولوندا» قزئتینین رهبرلری سیراسیندا ادبی ایشلرله مشغول اولان ادبیاتشناس عالم «جعفر خندان»لا بیرلیکده اون گؤرمک مقصدیله اوخودوغو دانشسرایا گلیرلر. بو حادثهنی اوستاد آلاو بئله خاطیرلاییر: «۱۳۲۵ینجی ایل اردیبهشت آییایدی. معرفی امتحانی اوچون شیفاهی فرانسه دیلی امتحانی وئریردیم. دئدیلر وزیر چاغیریر. گئتدیم. وزیردن باشقا دؤرد نفرده کوریدوردان مئیدانا دوشن پیللهلرین اوزهرینده دایانمیشدیلار. وزیر دئدی: اوغول گئت شعرلریندن گتیر اوخو. اوخودوقدان سونرا اونلارین بیری شعرلریمیمثبت دهیرلندیریب دئدی: استعدادین یاخشیدیر. گل سنی باکییا آپاریم. سنی بؤیوک شاعر ائدهرم. من قبول ائتمهدیم. او آزاجیق سرت لحنیله دئدی: منی تانیرسان؟ دئدیم: یوخ. دئدی: من جعفر خندانام. من یئنه قبول ائتمهدیم و او اینجیک سیما ایله منه باخدی…»
آذربایجان نهضتینین قانا چکیلمهسی گنج احمدیده بیر چوخ آذربایجان گنجلری کیمیاجتماعی و ادبی فعالیتدن اوزاقلاشدیریر و دیدرگین سالیر. جمعیتده حؤکوم سورن هده قورخو، حیاتا کئچیریلن میثلی گؤرونمهین جینایتلر و استبداد تؤر تؤکونتولرینین غدارجاسینا خالقین بوتون اموال و ناموسونا ائتدیکلری تجاوز، آذربایجانین گؤیلرینه قارا پرده چکیر. آنجاق بو ظولمتین چوخ عؤمور سورمهمهسینه و بیر داهادا گونشین قارا بولودلاری یاریب چیخماسینا اینام، مینلر آذربایجان گنجینی یاواش- یاواش گیزلی صورتده موباریزه مئیدانینا آتیر. جمعیتده آچیلان هر بیر سیاسی آتموسفر اونلارین یئنیدن روحلانمالارینا سبب اولور و یئنیدن آذربایجان مدنیت بایراغینی قالدیرماغا یؤنلدیر. احمد بیر نئچه ایل مراغه، عجبشیر و یئنیدن تبریز شهرلرینده یاشامالی اولور و نهایت ۱۳۳۰ینجی ایل یولداشی نین باجیسی «مخمل» خانیملا عائیله قورور.
اوتوزونجو ایللرین اوللرینده باشلایان اجتماعی سیاسی حرکات یئنیدن گنج احمدی ادبی اجتماعی فعالیتلره چکیر. ۱۳۳۰دن ۱۳۳۳ینجی ایلین سونونادک اونون بیر چوخ مقاله و شعرلری ایستر گیزلیجه، ایسترسهده آشکارجاسینا یاییلان آنا دیللی مطبوعاتدا یاییلیر. اوستاد شهریارین «حیدر بابایا سالام» منظومهسینه یازدیغی «حیدربابادان شهریارا مکتوب» نظیرهسینین بؤیوک بیر قیسمیائله بو ایللره عایددیر. بو منظومه سونرالار ۱۳۴۵ینجی ایل قلمه آلینان «بابک منظومهسی»ایله برابر بهمن اینقلابینین غلبهسیندن سونرا چاپ اولور. آنجاق احمدین بو دؤور ان مهم فعالیتلریندن اونودولماز آذربایجان اجتماعی و ادبی شخصیتی بهزاد بهزادینین تشکیلاتچیلیغی ایله گیزلی صورتده نشر اولونان «آذربایجان» روزنامهسینین یازیچیلار هئیتی ترکیبینده اولماسینی و یئنیدن تشکیل اولونموش “آذربایجان شاعرلر و یازیچیلار جمعیتی”ندهکی فعالیتینی آد چکمک اولار. «آذربایجان» روزنامهسی آذربایجان دموکرات فیرقهسینین اورگانی کیمی۱۳۳۰ینجی ایلین آذر آییندان ۱۳۳۳ینجی ایلین شهریور آیینادک ۱۴۲ نومرهده گیزلی صورتده اوللر تهراندا و سونرالار تبریزده نشر ائدیلیردی. روزنامهنین چاپ یئرینین کودتا رژیمیطرفیندن تاپیلماسی اونون ایستر داخیلینده و ایسترسهده اطرافیندا جمعلشن بیر چوخ آذربایجان ضیالیسینین یاخالانماسینا سبب اولور. احمدده یاخالانیر و حبس ائدیلیر. بیر ایلدن آرتیق حبسده اولور و مختلف عذاب و اذیتلره قاتلاشدیقدان سونرا، نهایت ۱۳۳۵ینجی ایل آزادلیغا بوراخیلیر.
احمدین آزادلیغا بوراخیلماسی باخمایاراق کی اونون گنج عائیلهسینه سئوینج بخش ائدیر، آنجاق اجتماعی حقوقدان محرومیتلر و دیدرگینلیکلر یئنیدن اونو و عائیلهسینی اؤز جایناغیندا سیخیر. بیر چوخ شاه رژیمیاستبدادی علیهینه موباریزه ائدیب و حبسه آلینمیش و سونرالار بو اوجباتدان عذاب و تحقیرلره معروض قالمیش اینسانلار کیمیاحمدده اولکی ایشینی الده ائده بیلمیر؛ بیر مدت مختلف ایشلرله مشغول اولور و عائیلهسینین معیشت طرزینی یاخشیلاتماق اوچون الیندن گلنی اسیرگهمیر؛ نهایت او یئنیدن معللیمچیلیک پئشهسینه قاییدیر.
اوزون ایللر معللیملیک ائدهن و جمعیتین خصوصیله زحمتکش صینیفلرینین نئجه عذابدا یاشاماسی و مینلر یوخسول عائیله اوشاقلارینین رسمیتعلیم و تربیهدن محرومیتی احمدین بو ایللرده قلمه آلدیغی ادبی اثرلریندهده اؤز تاثیرینی بوراخیر. اینقلابدان سونرا ایشیق اوزو گؤرهن شعرلرینی اوخودوقدا اونون خلقیلیک و زحمتکش صینیفلرینین آزادلیغی سنگرینده سارسیلمادان دؤیوشمهسینی آچیق آیدین گؤرمک اولور. باخمایاراق کی اوتوز یاشینی آرخادا قویموش احمد حبسدن آزاد ائدیلدیکدن سونرا منسوب اولدوغو سیاسی تشکیلاتا بیر داها دؤنمور؛ آنجاق بیر موباریز شاعر سیماسیندا ملی وارلیق اینکیشافی، آزادلیق عشقی و عدالتلی بیر جمعیتین قورولماسی اونون حیات فلسفهسینده عؤمورلوک یاشاییر؛ قارانلیقلارا قارشی آپاردیغی موباریزهنین شعلهلری بیر آندا اولسون بئله سؤنمور؛ یازیر، یارادیر و مدنیت عسگری کیمیمقدس دؤیوشون خیدمتینده دورور. تربیه ائتدیگی طلبهلرینین بیر چوخو اؤز معللیملریندن گؤتوردویو اجتماعی داورانیش طرزینی اینسان یاشاماق اوصوللاری کیمیعؤمورلوک قبول ائدیرلر و ملی مدنیت کئشیکچیسی کیمیبیر آندا بئله موباریزهدن ال چکمیرلر.
احمد شایانین معللیملیک پئشهسی اللینجی ایللرین سونونا قدهر داوام تاپیر، نهایت تقاعده چیخیر. آنجاق بیر شاعر و یازیچی کیمیاؤزونو آذربایجان ادبیاتیندان و اجتماعی موباریزهدن اوزاق گؤره بیلمیر. ایراندا اسمهیه باشلایان اینقیلاب طوفانی اللی یاشلی شاعریده اؤز قوینونا آلیر؛ اینقیلاب صفلرینده شعرلریله چیخیش ائدیر؛ استبداد دؤورو یاراتدیغی اثرلرینی ساهمانلاماغا باشلاییر و تبریز ادبی محیطینین چالیشقانلاریندان اولور. بهمن اینقیلابینین غلبهسی شاعرین بیر عؤمور ناکام قالمیش آرزولارینین چیچکلنمهسینه الوئریشلی شراییط یارادیر؛ تبریزده یئنیجه تشکیل ائدیلمیش «تبریز ادبی انجومنی»نین فعال اشتراکچیلاریندان اولور؛ مدنیت فضاسیندان اوزاق قالماسین دئیه تبریز شهرینده «اورین» نشریاتینی قورور و آذربایجان دیلینده یازیب یارادیلان اثرلری و ترقیخواه اجتماعی قوهلر طرفیندن یازیلمیش باشقا اثرلری یایماغا باشلاییر.
۱۳۶۰ینجی ایله قدهر دؤرد شعر مجموعهسی ایشیق اوزو گؤرور. «آیسیز گئجهلر»، «دومانلی گونلر»، «حیدربابادان شهریارا مکتوب و بابک منظومهسی» و «گونشلی سحر» کیتابلاری اؤز عنوانلاریندان گؤروندویو کیمیشاعرین شاه استبدادی دؤورو و اینقلاب عرفهسینده یازدیغی آنجاق هئچ واخت بیر شعر مجموعهسی کیمیایشیق اوزو گؤرمهین اثرلرینی احتوا ائدیر.
«آیسیزگئجهلر» و «دومانلی گونلر» شعر مجموعهلری شاعرین اؤزو دئمیشکن: «آیسیز، ایشیقسیز، قارانلیق استبداد گئجهلرینی و او گئجهلرین چیسگینلی، دومانلی، قارلی، طوفانلی گونشسیز گونلرینی ایفاده ائدیر.» شاعر بو ایکی کیتابی «اینقلاب یولوندا چالیشان بوتون شریف اینسانلارا تعظیم ائدهرک، خالقیمیزین سعادتی یولوندا شهیدلرین نجیب روحلارینا، دوستاقلارین، ایشکنجه گؤرنلرین صبر و استقامتلرینه» تقدیم ائدیر و دئییر «قوی ائلیمیزین موباریزلری شاعر و یازیچیلاریمیزین ایلهامچیسی اولسونلار.»
شاعر ۱۳۶۰ینجی ایل یاییلان دؤردونجو شعر مجموعهسی «گونشلی سحر» کیتابینیایسه «چنلی، بورانلی، دومانلی گونلری، قارا ظولمتلی آیسیز گئجهلری عمومیظفر عرفهسی، گونشلی سحره چاتدیران قهرمان خلقینه» تقدیم ائدیر و کیتابینین ایلک صحیفهسینده یازیر: «منیم ایلهام منبعیم، شعریمین دادی، سؤزومون دوزو، وطنیم و ائلیمدیر. نه قدهر الیمین یازماق، باشیمین فیکیر و یارادیجیلیق قدرتی وارسا ائلیمین دردین، غمین، کدرین، شادلیغین، فرحین، گؤز یاشلارین، شیرین گولوشلرین، دؤیوشون، ظفرین، ییخیلیب دورماسین، دوشمانلا ووروشماسین، سارسیلماز ایرادهسین، توکنمز باجاریقین شعریمین عنوانی ائدهجهیم و یئنهده سؤز وئریرم نه قدهر وار بدنده جان / سارسیلمادان یازاجاغام.»
بئلهده اولور. اوستاد احمد شایا(آلاو) عؤمرونون سون گونلرینهدک بیر آندا اولسون یازماقدان و یاراتماقدان دایانمیر. عؤمرونون اونبئش ایلدن آرتیغینی یالنیز «آذربایجانجا فارسجا و فارسجا آذربایجانجا» اون مینلرجه لوغت احتوا ائدهن سؤزلوک یازماغا حصر ائدیر. نشرینه بؤیوک آرزو بسلهدیگی بو سامباللی اثرین طالعی بو گونده ادبی جمعیتیمیزی دوشوندورمهلیدیر. نه یازیق کی بو اثر و اونون کناریندا اوستادین عؤمور بهرهسی اولان بیر چوخ باشقا ادبی اثرلری هئچ واخت ایشیق اوزو گؤرمهدی و یالنیز اوستادین اؤز الیایله ترتیب ائدیلمیش بو اثرلر بو گونده صاندیقچالاردا دوستاق یاشاییرلار و نه زامانادک دوستاق اولدوقلاریدا هلهده بللی دئییل.
۱۳۶۰ینجی ایلدن بو یانا اوستاد آلاووین اساس ادبی اثرلری ایشیق اوزو گؤرمهییبدیر. اونون «آذربایجان دیلینین فونیتیکاسی- آغاموسی آخوندوف» و «رستنیهای درمانی در پزشکی معاصر(ترجمه)» اثرلریندن باشقا بیر چوخ اثرلری ال یازما دفترلرینده یاییلماق انتظاریندا قالیر. نئچه دفترلیک «شعر مجموعهلری»، اوچ جیلددن عبارت «ادبی- تنقیدی آراشدیرمالار»، «آذربایجان –ارمنیستان محاربهسی-گوندهلیک یادداشتلار»، «یئددی نوع لوغتنامه»، «فضولی شعرینه تضمینلر مجموعهسی»، «قادینلار شههری منظومهسی»، «میللی سردار ستارخان منظومهسی»، «جبههدن جبههیه» و «آیلی گئجهلر» و …. اثرلری هلهده یاییلما انتظاریندادیرلار.
اوستاد احمد شایا(آلاو) آلتمیشینجی ایللرین اوللریندن تبریزدن عائلوی کؤچوب تهرانین کرج شههرینده مسکونلاشیر. کرج شههرینده اوستاد اوزون ایللر یازیب یارادیر؛ خصوصیله آذربایجان سؤزلویو حاضیرلاماقدا عؤمرونون ۱۵ ایلدن آرتیغینی صرف ائدیر؛ ادبی مدنی درنکلرده اشتراک ائدیر و ۱۳۶۶ینجی ایلدن «ساهر ادبی- مدنی درنهیی»نین قورولماسیندا جیددی چالیشیر و عؤمرونون سونونادک بو درنهیین ادبی مدنی فعالیتلرینده بیر آغ ساققالی کیمیفعالجاسینا رهبرلیک ائدیر.
سون سؤز
عؤمرونون ۶۰ ایلینی آذربایجان ادبیاتینین اوغروندا صرف ائدهن شاعر، یازیچی و آذربایجان آراشدیریجیسی اوستاد احمد شایا(آلاو) وئردیگی سؤزه وفالی قالدی. نه قدهر کی الینین قووهسی، گؤزونون گؤرمهسی و بئینینین دوشونمهسی واریدیسا یازدی، یاراتدی و سارسیلمادان آذربایجان خالقینین ادبی مدنی گنجینهسینه اینجیلر بخش ائتدی. قیسا بیر خستهلیکدن سونرا چوخ تاسفله ۱۳۸۳ینجی ایلین مهر آیینین ییرمیاوچونده آرامیزدان آیریلاراق ابدیت کاروانینا قوشولدو. وداع مراسیمینده دوستلاری و شاگیردلری طرفیندن حیاتی و یارادیجیلیغی و اینسانی سجیهلری بارهده دانیشیقلار گئتدی:هاشیم ترلان، حبیب فرشباف، علیایی، سؤنمز، حسین صدیق (دوزگون)، روشن خیاوی، ناظر شرفخانهای، آذرمازندرانی، حسن ایلدیریم، رحیم کاویان، ع. چاپار، ائلدار موغانلی و حیات یولداشی شاعره ایشیق خانیم اوستادا حصر ائتدیکلری اثرلرینی اوخویوب، خالقیمیزا باش ساغلیغی وئردیلر. آذربایجان ادبی مدنی درنکلرینین بیاننامهسی اوخوندو. بو بیاننامه اوستادین بیر شعرینین اوچ بندیله باشلانمیشدی:
سادهجه شاعرم شعیر دفتریم
قهرمان ائلیمین قوجاغیندادیر.
خالقیما یازدیغیم نغمهلی سؤزلر
دائیما ائلیمین دوداغیندادیر.
اورهییم باغلیدیر آنا وطنه،
وطنین عشقیدیر روح وئریر منه.
نعشیمیبوکنده بیر گون کفنه
ابدی یاتاغیم تورپاغیندادیر.
دئمیرم باشیمیاولدوزا یئتیر،
یادا کی اونودوب، آدیمیایتیر.
مومکونسه شعریمدن بیر چیچک بیتیر،
گووهنیم بیر گولوم ائل باغیندادیر.
«ائلیمیزین غئیرتلی، شرفلی اوغلو، یوردوموزون آدلی- سانلی ائل دردین چکن و وطن اوچون بوتون وارلیغینی اسیرگهمهین شاعر، یازیچی، ادبیاتشناس و دیلچی عالیمیمیز اوستاد احمد شایا (آلاو)ون دونیادان کؤچمهسی بیز دوستلارینی و شاگیردلرینیده سارسیلتدی. بو نیسگیللی ایتگی یالنیز ادبی جمعیتلریمیز اوچون یوخ، بوتون آذربایجان مدنیتینه ایتگی حساب اولونور. آذربایجان خالقینین بو زحمتکش صنعتکاری و بیر اینسان عؤمرونو یالنیز آذربایجان سؤزلویونو یاراتماقدا صرف ائدهن دیلچی عالیمینین شرفلی خاطیرهسی همیشهلیک یاشایاجاقدیر. صنعتکارین دیلچیلیک حیصهسینده یازیب یاراتدیغی اثرلرینین ایشیق اوزو گؤرمهمهیینه باخمایاراق، یاییلان اون جیلده یاخین شعر و ادبییاتشوناسلیق مقالهلری، آذربایجان ادبی- بدیعی خزینهسینه بخش اولونان چوخ دیرلی اینجیلردیرلر. بیز ادبی انجومنلر و مطبوعات اورگانلاری ایشچی و مودورلری بو نیسگیللی ایتگینی آذربایجان خالقینا، دیلیمیز، ادبیاتیمیز و مدنیتیمیزین اوغروندا چالیشان اینسالارا ، بوتون ادبی و مدنی جمعیتلره ، خصوصیله اوستاد آلاوون مؤحترم عائیلهسینه باش ساغلیغی وئریب، اونلارا صبیر دیلهییریک.» ….. سون
اثرلری:
- حیدربابادان شهریارا مکتوبلار (پوئما)- ۱۳۳۳- نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۷
- در بــاره مـــولانا و فضــــولی- ۱۳۳۹، آمــــاده چـــاپ
- مصلوبین مشهور از صدر اسلام تا انقلاب مشروطه ایران (پایان نامه)- چاپ دانشگاه تبریز، ۱۳۴۳
- بابـک منظومه سی (پوئما)- ۱۳۴۵، نشراورین، تبریز، ۱۳۵۷
- آیسیزگئجه لر( شعرمجموعه سی)- ۱۳۴۵، نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۸
- دومانلی گونلر( شعر مجموعه سی)- ۱۳۵، نشر اورین، تبریز، ۱۳۵۹
- گونشلی سحر( شعرمجموعه سی)- ۱۳۵۷، نشر اورین، تبریز، ۱۳۶۰
- رستنـــیهای داروئـــی در پزشکــــی معاصر (ترجمه)، «ی – دمیر اوف ، ج شکروف »،۱۳۶۰، نشر گوتنبرگ، ۱۳۶۸
- خواجه محمد نصیرالدین طوسی( ترجمه)، اثر: «حبیب محمد بیگلی»، ، ۱۳۷۰آماده چاپ
- آذربایجان ـ ائرمنستان محاربه سی حاقیندا دوشونجه لریم و گونده لیکلریم (مجموعه مقاله ) ۱۳۷۷ – آماده چاپ
- از جبهه به جبهه (رمان )- ترجمه. اثر (حسن سید به یلی) ۱۳۸۰ – آماده چا پ
- شعر و شاعر، ادبی تنقیدی آراشدیرمالار اوچ جیلد، مولف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- قـــادینلار شههری (پوئما ) مؤلف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- اومیــــد سرداری ( پـوئما) مؤلف ۱۳۸۰- آماده چاپ
- فضـــولی شعرلرینه تضمین مؤلف ۱۳۸۱ – آماده چاپ
- فرهنگ واصطلاحات الکترو تکنیک (آذربا یجانی ـ فارسی) ترجمه – آماده چاپ ۱۳۸۱
- آسترونومییا تئرمینلری ( فرهنگ نجوم ) انگلیسی–آذربایجان فارسی ترجمه ۱۳۸۱- آماده چاپ
- شبهای مهتابی ــ (رمان ) ترجمه، اثر: الیاس افندیئو ۱۳۸۲ – آماده چاپ
- معاصر آذربایجان ادبی دیلینین اومونیملر لغتی – ترجمه، اثر حسرت علی اوغلو حسنوف ۱۳۸۲ – آماده چاپ
- آذربایجانی ـ فارسی لغت (۸۴۰۰۰) دن آرتیق لغت و اصطلاح ۱۳۵۷ـ ۱۳۸۰- آماده چاپ
- آذربایجان دیلینین فونوتیکاسی، ترجمه، اثر:آغاموسی آخوندوو ۱۳۸۳
- یئدی دفتر شعـــر مجمـــوعه ســـی ۱۳۵۷ ـ ۱۳۸۳ – آماده چاپ
- یکدسته گل هدیه به دوستان ۱۳۵۷ ــ۱۳۸۳ ( فارسیجا شعرلر) نشر افلاک ۱۳۸۴
ایضاح و قایناقلار:
- مقالهده اوستاد آلاوین سؤزلرینه استناد ائدیلن جوملهلر، اوستادین موجود اولان الیازما بیوگرافیاسی و نشر اولان کیتابلاری اساسیندادیر.
- میللی حکومت دؤرونده نشر اولان قزئت و روزنامهلره دایر وئریلن معلومات بو قایناق اساسیندادیر: «مطبوعات تبریز از شهریور ۱۳۲۰ شمسی تا ۲۱ آذر ۱۳۲۴ شمسی با تاکید بر روزنامه جوانلار»، سیروس برادران شکوهی، سایت رضا همراز»
- آذربایجان ادبی- مدنی درنکلرینین اوستاد احمد شایا(آلاو)وین اینگیسی موناسیبتیله یایدیغی بیاننامهنین متنی