text:
یاشماق کتاب ائوینین یئنیجه اوخوجو آیدیتوریاسینا بوراخدیغی کتابین مؤلفی دوغما یوردوم میانامین لیریک رایحهلی قلم صاحبی حسین رزمی «یارای»ین بایاتیلار توپلوسودور.
من اونو اوخودوم؛ آخارینا قوشولدوم. سانکی اولو داغلارین اَتهییندن آخیب گلن بولاقلارین شاریلتیسی دهیدی قولاغیما؛ بوزگوشومون، قافلانتیمین نفسی توخوندو نفسیمه:
بنؤوشه بنده دوشدو
بنده، کمنده دوشدو
گونو شَهرده کئچدی
کؤلگهسی کنده دوشدو.
اوزون ایللردن بری اونوتدوغوموز گلین قیزلارین یارای-دئمیشکن بایرام گونلرینده رقص ائدیب شاقراق احوال- روحیهلی جانلاندی گؤز اؤنومده. گونو-گوزهرانی شَهرده کئچن یولونو ایتیرَن یولچولار کیمی اولدوم؛ -منده. یولوم کنده دوشن کیمی اؤزومه قاییتدیم سانکی. قوشولدوم بو کره «یارای»ین ایلهام قانادیلا یوللاندیم قوشابولاق کندینه. گنجلیییمده گزیب-دولاشدیغیم خاطرهلره یؤن آلدیم. خیال منی آلدی گؤتوردو گؤر هاردان هارالارا. او دوغما، او عزیز، او مونس گونلره قاییتدیم؛ بو کره «یارای»ین ایزیایله او احوال –روحیهنی دردیم گؤزلریمه؛ اونون آچدیغی جیغیرلا او نفسی، او تامی قوجدوم قولاریمین آراسیندا هوپدوردوم اورهییمه.
بو داغلار مئشه داغلار
دردیمی دئشه داغلار
خالقی آتش داغلاسا
بیزی بنؤوشه داغلار.
طبیعته مفتونلوق بلکه ده شاعیرلره تانریدان پایایمیش؛ درهلرین اووسونو اونلاری بوراخمیر؛ نئجه-کی، «یارای»دا بوراخمیر. او سؤز گلیشی اولسون دئیه یاخود قافیه دوزومونو دوزسون دئیه شعیر مصراعلارینا یوکلنمیر؛ اورهیینین ان دیلبر گوشهسیندن، اونون ان مونس قاتیندان یول آلیر و یازیر:
خالقی آتش داغلاسا
بیزی بنؤوشه داغلار.
یاخود بو بایاتییا بیر نظر سالاق:
بیر کؤلگه آخار گئدر
گونشی یاخار گئدر
ائوین تیکیلسین گئدن
ائویمی ییخار گئدر.
گونشی یاخیب گئدن او خیال قانادیلا دویغو بیچیمینده قلمه آلینان کؤلگه نهدیرکی، «یارای» اونو ائوینی ییخیب گئدنله فورماجا قافیه اندیرمهسه ده معناجا قافیه اندیریر؟…
هله:
ائوین تیکیلیب گئدن
ائویمی ییخار گئدر. آنلاشینداکی ایفادهده نهوار؟ بو شکایتده کی مفهومدا نه گیزلیدیر؟ مؤلفین عاغلی، ادراکی، دوشونجهسی نه دئییرسه دئسین گؤرونکی، اورهیی نهدن، یاخود هانسی ایلهامدان قیدالانیر؛ هانسی ایستکله مصراعلانیر.
اوخوجویلا مؤلف آراسیندا یارانان گیزلی کود هانسی یؤندن یول آلیر؟ هانسی معنادان کئچیر؟ هانسی دویغویا سؤیکهنیر؟ هئچ شبههسیز کی، بو کئچید یولو، بو گیزلی کودو آچماق آنلاشی هامیدا عینی اولمور. هر اوخوجودا اؤزونه مخصوص، اؤز حسّینه، اؤز اینانجینا، اؤز قاورامینا اویغون معنا کسب ائدیر؛ نه یاخشی کی، بو ائله بئلهدی. عینی اولسایدی شعیر عالمی اولان بو حس، بو دویغو کانکرئت علملر عالمی یولوندان یول آلاردی؛ اوندا ایسه بدیعی یارادیجیلیقدا بو عالمده اؤز معناسین ایتیرردی.
ادبیاتا یاخین علملردن دانیشیلیرسا، دئمک اولارکی، هله فلسفه یاخود تاریخی مثال گؤتورمک اولار؛ آذربایجانین یاش اعتباری ایله ان گنج پروفسوری «نظامی جعفر اوف» دئمیشکن: تاریخین و او جملهدن فلسفهنین دیلی قورو دیلدی هله قالسین باشقا علملره؛ ادبیاتین ایسه دیلی مونس دیلدی. بدیعی یارادیجیلیق ایسه ادبیات ژانریدیر. اصلینده شفاهی خالق ادبیات ژانری ساییلان بایاتیدا یازیلی ادبیاتیمیزا بئله کئچمیشدی. مونس، دوغما بو صنعت یولو ادبیاتیمیزین هوشئیمی سایلان آغیز ادبیاتیندان یازیلی ادبیاتیمیزا سئویله-سئویله، اوخونا-اوخونا گلهرک اؤزونه مخصوص مؤوقع کسب ائتمیشدی:
باخ شعرین آهنگینه
یئددی هیجا جنگینه
سنده قالان گؤزلرین
رنگینه باخ، رنگینه
بو مصراعلارا دوزولن دوشونجه، فیکیر مکتوب ادبیات نمایندهسینین بایاتی قورماسیندا مصراعلانان شعریدیر-دئسک یانیلماریق. جمله قورولوشو، دئییم طرزی، مرکب فیکیر- ایفادهسی بونو ثبوت ائتمکدهدیر.
بایاتینین آلتیندا «یارای»ین امضاءسیدا اولماسایدی اونون مؤلفینین مکتوب ادبیاتیمیزا عائید اولدوغو آچیق، آیدین حس اولوناردی، یاخود داها یاخین دئییم حس اولونماقدادیر.
بیزی بیزدن ائدن وار
بو یوخلوقلار نهدن وار
هر توتولان شاعیری
بیر بوراخیب گئدن وار.
بو شعرده تظاهر ائدن مفهوم، دوشونجه، فیکیر ایسه آیدین گؤستریر کی، بوغاز ادبیاتینا عائید دئییلدیر بو بایاتی. یعنی آغیزا گلن کیمی مصراعلانماییب بو صنعت اثری. فیکیر احاطهسیندن کئچیب، کؤنول بولاغیندان سو ایچیب قلمه دوشموشدور.
هر توتولان شاعیری
بیر بوراخیب گئدن وار.
اوتانجاقلیق، اوز قیزارتیسی کیمیدیر. نه ائتسن اؤزونو گؤستریر. معین موضوعلار وار کی، اونو اجتماعی فوندا ایرهلی سورمک چتین اولور؛ یاخود بئله دئییم بیزه چتین گلیر.
منجه: هر توتولان عاشیقی – بیر بوراخیب گئدن وار؛ ایفادهسی بو بایاتیدا داهادا یئرینه دوشردی. اونا گؤره کی، بو مفهوم خالق آراسیندا داها چئویک قاورانان آنلاشیدی. هر حالدا «یارای» بو صفتی شاعیره منسوب ائتدیکده هئچ ده یالنیش فیکیر ایرهلی سورمهمیشدی. شاعیری عاشیقلیک سوییهسینه قدر یوکسکده توتماق هئچ ده یالنیش ایفاده دئییلدیر. بیز ایسه «یارای»لا راضیلاشمایادا بیلمهریک.
کتابدا توپلانان بایاتیلار بیزی اؤز کئچمیشیمیزه، تاریخیمیزه، معنوی عنعنهلریمیزه سسلهمکده، اؤزوموزه قایتارماقدا گؤزهل، مونس بیر چاغریشدی؛ منجه کئچمیشیمیزه چکه-چکه گلهجهییمیزه سسلهمکدی. بو چاغریش اصلینده بیزده آپ-آیدین مثبت تأثیر بوراخمیشدیر دئمهیه بیلمهرم.
بیزیم اینانجیمیزین فونوندا گلین قوشولاق «یارای»ین بایاتی چلنگینه:
بو یاغیش، یا تردیمی؟
گؤز یاشی بیتردیمی؟
اؤز دوردوغو یئرینده
آدامدا ایتردیمی؟
بو بایاتیدا بیرینجی مصراع ایله ایکینجی مصراع آراسیندا باغلیلیق فیکیر اعتباری ایله تام معنادا اوست-اوستده دوشمهسه ده اوچونجو مصراعایله دؤردونجو مصراع آراسینداکی، مصافه اولدوقجا سیخ بیر-بیری ایله باغلیدیر. سانکی ایکی مصراع دئییل فیکیر بیر مصراعدا تقدیم اولونماقدادیر. بیرینجی مصراع ایله ایکینجی مصراع آغیز ادبیاتی فونوندا قلمه آلینسادا اوچونجو مصراع ایله دؤردونجو مصراعلار تام مکتوب ادبیاتیمیزا اویغون شکیللنمیشدیر. بو ایسه یارادیجی انسانین یارادیجیلیق قابلیتینی نمایش ائتدیرمکدهدیر.
اؤز دوردوغو یئرینده
آدامدا ایتردیمی؟
بو ایکی مصراعدا گئدن فیکیر او قدر اؤز یئرینده، او قدر آیدین و او قدر مکمّل دئییم طرزی تاپمیشدیر کی، حاقیندا اوزون اوزادیجی سؤز یازماغا شرایط یاراتماقدادیر. شاعیر «یارای»ایسه بو قدر گئنیش احاطهسی اولان دوشونجهنی ایکی مصراعدا تقدیم ائتمیشدیر.
آرزولاردیم، سیزده منیم کیمی بو بایاتی چلنگینی اوخویاسینیز؛ اونون آخارینا قوشولاسینیز. بیزیم اولو داغلارین اتهییندن آخان بولاقلارین صاف، دورو، شفاف شاریلتیسینی دینلهیهسینیز؛ بوزگوشومون، قافلانتیمین نفسینی حس ائدهسینیز. نییه کی، بو بایاتیلارین احاطه دایرهسی بیزیم میانامیزدان کئچیر؛ شاعیر «یارای»ایسه اونون لیریک دوشونجهلی یارادیجی صنعتکار اوغلودور کی، بو کتابی بیزه ارمغان ائتمیشدیر.
کتابین عرصهیه گلمهسینده اَمهیی اولان علی محمد بیانییه ایشیق اوزو گؤرمهسینده ترتیبچی اولدوغونا گؤره؛ جمیله خانیم رضائییه و او جملهدن محمدعلی قرهداغییه منّتدارلیغیمی بیلدیریر؛ یاشماق کتاب ائوینه ایسه تشکرلریمی و شوکرانلیغیمی بیلدیرمک ایستردیم.
سوندا ایسه قلم دوستوم حسین رزمی «یارای»یا قلمین آخارلی، دوشونجهن ایناملی، اورهیین ایسه وطن دویغولو اولسون! دئیردیم.
یولون آچیق اولسون قارداشیم.
یاشماق کتاب ائوینین یئنیجه اوخوجو آیدیتوریاسینا بوراخدیغی کتابین مؤلفی دوغما یوردوم میانامین لیریک رایحهلی قلم صاحبی حسین رزمی «یارای»ین بایاتیلار توپلوسودور.


c: text/html

text:
"بعضیلری اوچون بلکه ده بو یازیلار دهیرسیز ساییلا بیلسین، لاکین من اونلاری حاضرلاماقدا چوخ اذیت چکمیشم. بو اوزدن ده اونلارا لاقئید قالا بیلمرم. اوستهلیک، بیر محبوسون بوندان آرتیق ارمغانی اولا بیلمز..."
- "س.ج.پیشهوری"
سید جعفر پیشهوری اوزون مدت انقلابی و ژورنالیستیک فعالیتیندن سونرا ایگیرمینجی عصرین 30-جو ایلینده رضا شاه رژیمینین حبسخاناسیندا بو رومانی یازمیشدیر. او، کیتابین اورگینال(فارسجا) نسخهسینین جیلدینده حبسین ایکینجی ایلیندن باشلاندیغینی وورغولاییر.
پیشه وری حبسخانادا واخت تاپیب بو رومانی یازماقلا او دؤورون استبداد حاکمیتینین تؤرتدیگی سوسیال – اقتصادی پروبلئم و فاجعهلری بدیعی فورمادا بیان ائده بیلمیشدیر. چونکی، محبسده او دؤورون اجتماعی شرایطینی آچیق شکیلده یازا بیلمزدی. دئمک اولار کی، "نادره" سوسیالیزم دوشونجهسینین گئرجکلشمهسی فونوندا یازیلان بیر روماندیر. بئله کی، پیشه وری او علمی مکتبدن اؤیرندیگی دوشونجهیه اساسلاناراق ایرانین او دؤوردکی اجتماعی شرایطینی بدیعی فورمادا آنالیز ائتمیشدیر.
بو روماندا حادثهلر، اجتماعی مناسیبتلر و مختلیف اوبرازلار( شخصیت تیبلری) ائله دوزولوبدور کی، ایگیرمینجی عصرین بیرینجی یارسینین اجتماعی وضعیتینی گئرچک شکیلده بیان ائتمکدهدیر. باشقا سؤزله دئسک شرق استبدادینی و غرب موستملکچیلیگ عنعنهلرینی باریز شکیلده بیان ائدیر. یعنی بو رومان او دؤورون بیر نوع گئرچک حیات طرزینین گؤستریجیسیدیر. بو، ایکی اساسدا- یعنی اوکتیابر انقلابیندان دوغان رئالیزم و نیکبین ایدئالیزمده اؤزونو گؤسترمکدهدیر.
بو رومان باشدان-باشا ایران کیمی اوچونجو دونیا اؤلکهسینده خصوصی مولکیتین تؤرتدیگی قددارلیق و جنایتلرله دولودور. بو اؤلکهنین حاکمیتی گئریچی عنعنهیه سؤیکنهرک، وطنداشلارین حیات طرزینی جهنمه چئویرمیشدیر. بو اجتماعیتده سوسیال مناسیبتلر تکجه یوخسوللاری دئییل، حتی، اونلارلا برابر شکیلده کاپیتال صاحبلرینی ده مهو ائتمکدهدیر.
بو روماندا کومپراتور بورژوازیا ایرانین عمومی اجتماعی قورلوشی ایله بیرلیکده اؤلکهنین گلهجک حاکمیت سیستئمینی فورمالاشدیرماقدا بؤیوک رول اوینایاجاغینی بدیعی اوبرازدا، یعنی اونون گؤرکملی نمایندهسی اولان حاجی قاسم شخصیتینده اؤز عکسینی تاپمیش. بو یازینین مرکزینده اونون منفی بیر اوبراز اولدوغو نماییش ائتدیریلیر. لاکین حاجی عبدالصمد رشتی، میرزه مهدی اصفهانی دا اونون کیمی بورژوا صینیفینه عایید اولمالارینا باخمایاراق روماندا حاشیهده یئرلشیمیشلر. حاجی قاسم بؤیوک تاجیرلریندن بیری اولاراق ایدخال-ایخراجلا مشغول اولور. او، خاریجدن مختلیف محصوللارین ایدخالی و اؤلکهدن ایسه کند تصروفاتی(ارزاق) ماللارین ایخراجی ایله مشغول اولور. هابئله داخیلی بازارا دا نظارت ائدیر.
پیشه وری اجتماعی تیپلری تانیتدیرماق اوچون چوخلو رومان شخصیتلرینین دیالوقلاریندان استفاده ائدیر. مثال اوچون اصفهانلی تاجیر میرزه مهدی خاراکتئری حاجی قاسمین دیلی ایله بئله ایضاح اولونور:
- "... بلی من میرزه مهدینی یاخشی تانیییرام. او، چوخ بیج و حقابازدیر. باخمایاراق کی، بو گون اونون ایشلری قایداسیندادیر، لاکین بوتون قارداشلاری شارلاتان و نادوروست آداملاردیر. ایندیهدک اونلاردان دوغرو بیر سؤز ائشیدیلمهمیشدیر. چؤرگی گونون مضنهسی ایله یئییرلر. بیر نئچه ایل اول عرب و انصار طایفهسیندن اولدوقلارینی ادعا ائدیردیلر. بیر مدتدن سونرا اردبیللی و یا بیر نئچه واخت دا اصفهانلی اولدوقلارینی سؤیلهییردیلر. ائشیتدیگیمه گؤره ایندی ده اؤزلرینی روس وطنداشی- قافقازلی کیمی تانیتدیریرلار.(نادره. 6-7 ص)
پیشه وری بو صینیفین ماراقلاری بارهده بئله یازیر:
- "... اما حاجی قاسم هر کسدن آرتیق یارانان بو فوقالعاده وضعیتدن چوخ سئونیردی. چونکی، قازانج مقصدی اوچون الوئریشلی شرایط یارانمیشدی. او، بو اقتصادی قیتلیقدان بؤیوک گلیر الده ائده بیلردی. اونون مقصدی ارزاق ماللارینی اؤلکهنین مرکز و بؤیوک شهرلریندن آلاراق، آنبارلاریندا توپلاییب، احتکار ائتمکله ارزاق بازاریندا انحصاری(مونوپولیا) الینده ساخلاییب و ایستهدیگی قیمته ساتماقلا بؤیوک گلیر الده ائتمک ایدی. اوستهلیک، احمد آغادان طلبی عوضینه اونون مالیکانهسینی اله کئچیرمک و احمد آغا ایله قوهوم اولماق اونون اجتماعی مؤوقعینی گوجلندیریردی.(نادره. 23-24 ص)
پیشه وری دولایی یوللا وطن سئومهین و یئنی میدانا آتیلمیش دللال صینیفین نئجه یارانماسینا اشاره ائدیر. بئلهکی، ایران اؤلکهسینده بو صینیف اجتماعی-تاریخی مناسیبت باخیمیندان آردیجیل شکیلده نسیلدن-نسیله داوام ائده بیلمهمهسی و اجتماعی مناسیبتلر نورمال شکیلده انکشاف ائده بیلمهمهسی اثرده اؤز عکسینی تاپمیش:
- ".... دئمک اولار کی، حاجی قاسم آروادی شوکوفه ایله مصلحتلشیردی. چونکی او، حاجینین یوخسول و بدبخت گونلرینده اونونلا یولداش اولموشدو. بلکه ده 30 ایل بوندان اؤنجه بو گونکی تاجیر و او گونکو یاراماز دللال قاسمی آجلیق، سفالت و اؤلومدن خلاص ائتمیشدی. دئمک اولار کی، او، بو گونکی حاجی قاسم آغا اولماسیندا شوکوفهیه بورجلو ایدی.”(نادره. 206 ص)
یازیچی دللال بورژوازیایا منسوب ایکی نماینده، یعنی حاجی قاسم آغا و میرزه مهدینین اوغلو آغاداداش آراسینا گئدن دیالوقدا اونلارین احوال-روحیهلری و صینیفی ماراقلارین، یعنی اونلارین اخلاقا ضد اولان دللال خاراکترلرینی فرصتطلبلیک و سوندا پراگماتیست اولدوقلارینی نماییش ائتدیریر. بوتون حاللاردا نه یوللا اولور-اولسون بو یئنی یارانمیش سوسیال صینیفین مقصدی چوخلو گلیر الده ائتمکدیر.
حاجی قاسم و آغاداداش آراسیندا اولان دیالوق بو دللال بورژوازیا نمایندهلرین نئجه گلیر الده ائتمهسینین گؤستریجیسیدیر؛
- "... راحت اولون، من اؤز هموطنلریمی یاخشی تانییرام. بو اؤلکهده کیمسه باجارقلی اولارسا ایرهلییه گئدر. شوکور اولسون، بیز ده هیچ کیمدن اسکیک دئییلیک. بیز تاجیریک. هر بیر تاجیر هر شئیدن اول قازانجینی دوشونور. دونن اونلار گوجلو ایدیلر، گلیر الده ائتمک اوچون اونلارلا بیر یئرده ایدیک و وطنداشلیقلارینی قبول ائدیب، اوردولارینی ارزاقلا تأمین ائدیر، دوست-دوشمنلرینی تانیتدیریردیق. بو گون یا صاباح باشقا بیر گوج تاپیلارسا بیز اونا یاخینلاشاراق اؤنونه دوشوب دوست اولدوغوموزون داشینی سینهمیزه ووراروق. تیجارت اوفیسیمیزین یوخاری باشیندا اونلارین بایراغینی قالدیراریق. بیزه فرق ائتمز، هانسی یوللا اولور-اولسون مقصدیمیز قازانماقدیر. مگر کیمسهنین آلنیندا یازیلیر کی، هانسی زامان روسون و یا باشقا دؤولتین تبعهسی اولوب؟! یاخود قولپایگانلی حاجی قاسم نه واختسا استقراضی بانکینا واسطهلیک ائتمکده دللارلار آراسیندا بیرینجی یئرده اولوب.” (نادره. 231-232 ص)
دئمک اولار کی، پیشه وری اؤلکهده کومپرادور بورژوازیانین یارانماسینین سببینی بینالخالق سیستئمین ایش بؤلگوسونده و ایرانین حاشیه بیر دؤولت اولدوغوندا گؤرور. یعنی ایراندا استحصال قوه لری انکشاف ائتمهدیگی اوچون فئودالیزمدن کاپیتالیزمه کئچید مرحلهسینده مستملهکهچی و انکشاف تاپمیش غرب دؤولتلرینین محصوللارینین اؤلکهیه ایدخالی اوچون یئنی بیر صینیفین یارانماسی لابد ایدی و بو دا واسطه یا کومپرادور بورژوازیا اولمالی ایدی. چونکی میللی بورژوازیانین استحصال ائتدیگی محصول خاریجی محصوللارلا رقابت گوجونه مالیک دئییلدی. بئلهلیکله ده او دؤورده میللی بورژوازیا یوخ اولماغا محکوم ایدی. "نادره" رومانیندا بیز احمد آغا سیماسیندا میللی بورژوازیانین نمایندهسینین نئجه مهو اولوب آرادان گئتمهسینین شاهیدی اولوروق. احمد آغا تاجیر اؤولادی اولاراق فرانسادا تحصیل آلمیش و او اؤلکهنین نئجه انکشاف ائتمهسینی اؤیرنمیش، صنایع بورژوازیاسی نمایندهسی صیفتینده اؤلکهده فابریک و زاوود قوروب میللی محصول استحصال ائتمک ایستهمیش، لاکین موفقیت الده ائتمهدیگی اوچون بانکروت اولموشدور. پیشه وری بو حاقدا حاجی قاسمین دیلیجه بئله یازیر:
- " ... علمدار، ماناتلاری آلماقدا چوخ یاخشی ایش گؤروبسن. غربپرست آخماق کیشی سوندا بانکروت اولاجاق. اؤز باشیسویوقلوغونون جزاسینی چکهجک. آخماق، گمان ائدیر کی، ایران دا آوروپادیر، استحصال اوچون فابریک و باشقا موسیسهلر تأسیس ائدیر. بو موسیسهلر اوچون اوفیس آچیر، جوربجور کاتیبهلر ایشه گؤتورور و آوتوموبیل آلیر. حقیقتن بو غربپرست آخماقدیر."( نادره. 6 ص)
منجه نادره رومانینا اؤلکهنین او دؤورورکی سوسیال صینیف و موناسیبتلرین گوزگوسو دئسک یانیلماریق. یازیچی بو روماندا درین و رئال بیر باخیشلا اوچونجو دونیا اؤلکه سی اولان ایرانین اجتماعی سیستئمین درینلیگینه واراراق، دللال بورژوا صینیفین سوسیال حیات طرزینین انکشاف پروسئسینین قارشیسینی آلماغا نئجه تأثیر ائتدیگینی اجتیماعیته آچیقلاییر.
بو یازیدا -اشرافیت بورژوازیاسینین نمایندهسی حاجی عبدالصمد رشتینین خاراکتئری حاجی قاسمین دیلیندن بئله ایضاح اولونور:
- "... آها تانیدیم. شیشمان و یئکباش آدام دئییلدی؟ یا سیقارئت چکیر یا دا بیر شئی یئییردی، یاخود گولوردو؟
- تصادفن هر اوچ ایشی ده گؤروردو. اوتوران کیمی سیقارئت چکدی. هر سؤزون باشلانقیجیندا گولوردو، اوفیسدن چیخارکن ده آغزی ترپنیردی، دئیهسن بیر شئی یئییردی!
- رشتیلرین بعضیلری آخماق آداملاردیر. خصوصیله حاجیلار قوجا واختلاریندا غربپرست اولورلار. اونلار گالستوک(کراوات)، اودیکولون و بو کیمی شئیلردن ال چکمیرلر."( نادره. 7 ص)
حاچی عبدالصمد رشتی بورژوا-فئودال صینفین تیپیک نمایندهسیدیر. او دؤور بو طبقه اؤلکهنین سوسیال-اقتصادی شرایطینه حاکم ایدی. دئمک اولار کی، بو موضوع نادره رومانینین اؤزل خصوصیتلریندن ساییلیر. عینی حالدا ایراندا یئنی فورمالاشمیش کومپرادور و یا دللال بورژوازیا ایله فئودال-بورژوازیا صینفینین او گونکی سوسیال علاقهلرینی گؤستریر. البته غرب اؤلکهلرینده بورژوازیا فئودالیزم مناسیبتلرینه قارشی اولموش، لاکین عکسینه اولاراق ایراندا بو ایکی صینیف اؤز منفعتلرینی قوروماق اوچون بیرلیکده خالقا قارشی چیخمیشلار.
نادره رومانیندا او دؤورده کی بورژوازیا صینفینین بئش تیپی تحلیل اولونور.
بیرینجی تیپ حاجی قاسم تئهرانی- ارتجاچی عنعنهیه باغلی پراگماتیست کومپرادور و دللال بیر بورژوازیا خاراکتئرینده تصویر ائدیلیر. بو تیپین اؤلکهده سایی چوخ اولاراق بو صینفی شکیللندیریر.
ایکینجی تیپ حاجی مهدی اصفهانی و اوغلو آغاداداش-اونلار لونپن بورژوازیا نمایندهسی اولاراق هئچ بیر اخلاقی و سوسیال دهیرلره اینانمیرلار.
اوچونجو تیپ احمد آغا- میللی و صنایع بورژوازیاسی نمایندهسی سیماسیندا چیخیش ائدیر. او، ایدئالیست و احساسلی بیر خاراکتئر اولاراق گئریقالمیش و صنایع جهتدن کؤکسوز بیر اؤلکهده یاتیریم یاتیرماق ایستهییر، لاکین شورانلیق یئرده اوت بیتمهدیگی کیمی اونون دا طالعینه موفلیسلهشمهدن باشقا بیر شئی دوشمور.
دؤردونجو تیپ - تاجیر حاچی عبدالصمد رشتی فئودال-بورژوا سیماسیندا خاراکتئریزه اولونور. او، آوروپایا گئتمیش، اورادا اولان فضانی گؤرموش و اونا گؤره ده اشرافیت بیر طبقهیه منسوبدور. سرمایهدارلیق فورماسیاسینین باشلانغیجیدا گئریقالمیش ایران اؤلکهسین اجتماعی-سیاسی فضاسیندا غرب آیدینلاری تیپی کیمی نادره آدلی رومانتیک و اومانیست بیر قیز اشرافیت طبقهسینه منسوب حاجی عبدالصمد رشتینین ائوینده بؤیویوب باشا چاتیر.
بئشینجی تیپ- بروکرات بورژوازیا نمایندهسی و زحمتکش صینفینه باغلی اولان هوشنگ سیماسیندا تصویر ائدیلیر. هوشنگ کوچهیه آتیلمیش بیر اوشاق اولاراق احمد آغانین آناسی واسطهسیله اوغوللوغا گؤتورولور، او عائلهده بؤیویوب و تربیلنمیش بیر شخصیتدیر. هوشنگ، ایدئالیست و حسیاتلی اولان احمد آغانین عکسینه تمکینلی و دیرایتلی بیر خاراکتئری جانلاندیریر. هوشنگ خاراکتئر اولاراق ایرانین تیپیک، رئالیست و اخلاقلی بیر صنایع بورژوازیاسی سیماسیندا گئجه-گوندوز یورولمادان بو صینفی قوروماغا چالیشیر. پیشه وری هوشنگی بئله تصویر ائدیر:
- " احمدآغا چوخ حسیاتلی، عصبی، ایدئالیست بیر شخص ایدی. او، همیشه خیال و رومانتیک عالمین آختاریشیندا ایدی. بیر سؤزله، او، مَلَک خاصیتلی بیر آدام ایدی. اطراف محیطده مادی شئیلره تحقیر گؤزو ایله باخیردی. او، اؤز پئشهسیندن، اجتماعی محیطدن، تاجیر زومرهلریندن بئزهرک اونلارا نیفرت ائدیردی. هوشنگ ایسه چوخ محکم، ارادهلی و یورولماز شخص اولاراق، بوتون ایشلرده عاغیللا حرکت ائدیردی. واختینی بوش خیاللارلا یوران دئییلدی. جاماعاتی اولدوغو کیمی گؤرور، اهالینین داورانیشی اوندا تأثیر ائتمیردی. بوتون اخلاق و خصوصیتلرین یارانماسینین سببینی مادی عالمین وارلیغیندا گؤروردو. لاکین اؤزو نه تاماهکار، نه ده کی، مادی ثروت توپلاماق آردینجا قاچان دئییلدی. همچینین او، منویات عالمینین لذتینی ده اینکار ائتمیردی. اؤز وظیفهسینی یئرینه یئتیرمکده چوخ جدی و انتظاملی ایدی. واختینی معین پلان اساسیندا تنظیملهییردی. مثلن، ایش، استراحت، مطالعه و اونسیت قورماغا معین ساعتلار آییرمیشدی. باشقا اینسانلار کیمی اؤزونو طالعین و حادثهلرین اختیارینا بوراخمامیشدی. بلکه، چالیشیردی کی، پلان اساسیندا حادثهلری اؤز ارادهسینه تابع ائتسین. هئچ بیر تهلوکه و حادثهنین باش وئرمهسیندن قورخموردو. هئچ بیر اوغورسوزلوق اونو اؤز قراریندان یاییندیرا بیلمیردی. طبیعتی محکم و دهییشیلمز ایدی. اؤزوندنراضیلیق، تکبور، حقابازلیق و حیلهگرلیکدن اوزاق ایدی. کیمسه اونو آلدادیب، یاخود اونو ایتی دوشونجهسیندن یاییندیریب اؤزونو باشقا جیلدده گؤستره بیلمزدی. بد اخلاق، قاراقاباق و اوزونو تورشودان دئییلدی. شیت گولوش، یونگول ظرافاتلاردان و معناسیز دانیشیقلاردان خوشو گلمزدی. احمدآغا یاخشی گئییم، بزک-دوزک و مودا سئون، هوشنگ ایسه هر شئیده، خصوصیله گئییم سئچیمینده سادهلیگی چوخ سئوردی. بونا باخمایاراق، بوتون دوست-تانیشلار اونون ساده، یاراشیقلی گئییمیندن حیرتلنیر و اونو تقلید ائتمهیه چالیشیردیلار.(نادره. 68-69 )
بو رومانده اگر هوشنگ صنایع استحصالی جهتدن گئریقالمیش اؤلکهده زحمتکئش طبقهسینه باغلی میللی صنایع بورژوازیاسینین بوروکرات نمایندهسی سیماسیندا چیخیش ائدیرسه، پیشه ورینین فیکرینجه وکیل و حقوقشوناس آفتاب—الووکاله منفور کومپرادور بورژوازیا صینفینه منسوب اصیل ضیالیدیر. لاکین بو هر ایکی سیما کؤکسوز و هئچ بیر اصالیتی اولمایان خاراکدئردیر. چونکی اونلار بو چئشیدلی صینفین آپاریجی نمایندهسی رولوندا چیخیش ائده بیلمزلر. یعنی اونلار اسکی سوسیال سیستئمین یئنیله نیب و دهییشمهسینده اساس رول اوینایا بیلمزلر. یالنیز اونلار اساس طبقه ایله رابطه ده اجتیماعیتده روللاری اولا بیلر.
مؤلف آفتاب-الووکالهنین خاراکتئرینی بئله ایضاح ائدیر:
- "آفتاب-الووکهلانین صیفتی ده لقبی کیمی غریبه ایدی. البته، ایشلری بونلاردان داها غریبه ایدی. بونا باخمایاراق او، محکمهنین ساییلیب-سئچیلن وکیللریندن بیری ایدی. جاماعات اونون حاقیندا افسانهیه بنزر شئیلر سؤیلییردی. لاکین اونون حقیقی کیملیگیندن کیمسهنین خبری یوخ ایدی. عدلیه ادارهسینه گلیشیندن سونرا 5 ایل مدتینده سرعتله ترقی ائدهرک مشهور بیر وکیل سویهسینه چاتمیشدی. او، بو شهرتیندن باجاریقلا استفاده ائدیردی. بوتون چتین ایشلری عهدهسینه گؤتوروردو. عدلیه مأمورلاری اوندان احتیاط ائدیب چکینیردیلر. همکارلارینین عکسینه اولاراق، اونون ادارهسی شهرین مرکزینده، جاماعاتین سیخ اولدوغو یئرلرده دئییلدی. داها دوغروسو، اونون رسمی ادارهسی ده یوخ ایدی. یای و قیشی تجریش منطقهسینده اولان باغیندا واختینی کئچیریردی. اصلینده او، اؤزو ایش آردینجا گئتمیردی، عکسینه ایش اونون آردینجا گلیردی. یاخشی بیلیردی کی، هارادا اولماسیندان آسیلی اولمایاراق، مشتریلر اونون آردینجا گلهجکلر. چونکی او، باشقالارینین باجارمادیغی ایشلری موفقیتله یئرینه یئتیریردی. او دؤورده، یعنی بیرینجی دونیا محاربهسینین سونلاریندا آفتاب-الووکالهنین باغی تئهرانین ان مهم ییغینجاق مرکزلریندن ساییلیردی. مختلیف تیپلی آداملار اورا گل-گئت ائدیردیلر. روسوفیللر آنگلوفیللر، آلمانوفیللر، اسلام طرفدارلاری، دئموکراتلار و عکس دئموکراتلار، سوسیالیستلر، مرتجعلر، رادیکاللار، و س. آفتاب-الووکالهنین باغینا تشریف بویورانلار سیراسیندا ایدیدیلر. آفتاب-الووکاله، دئمک اولار کی، اجتماعیتین بوتون طبقهلری ایله علاقه ساخلاییردی."(237-238 ص)
دئمک اولار کی، روماندا بو تیپدن علاوه اجتماعیتین باشقا زومرهلری ده ایشتیراک ائدیر. او جملهدن روماندا میرزه علمدار شهر فهله و زحمتکئش خاراکتئرینی جانلاندیریر. علمدار قدیم و عنعنهوی تیجارت بورژوازی صینفینین یئتیردیگی گئریقالمیش بیر فهله اولاراق ارباب-رعیت سیستئمنین مناسیبتلری شرایطینده تربیه اولموشدور. پیشه وری حاجی قاسمین دیلی ایله اونو بئله تصویر ائدیر:
- "... من بو آریق ابا-قبا گئیمیش آدامین بیر توکونو مینلرله غربپرست گالستوکلو جاوانلارلا دهییشمهرم. قوی اونلار گلینجیکلر کیمی بزنیب ساچلارینی تومارلاسینلار. قوی بو غربپرستلر بوش باشلارینی اوچ، یاخود آلتی آیلیق و یا ایللیک نظام-انتظامسیز حسابات دفترلرینین ایچریسینده ایتیرسینلر. من میرزه علمدارین ایشینی بهیهنیب و اونون حسابات دفترلرینی مقدس ساییرام. ایندی دئیین گؤروم، اونلارین مختلیف دفترلریندکی یازیلاریندان باش آچماق اولار؟ حالبوکی تئز بیر زاماندا میرزه علمدارین دفتریندن هر جور حساباتی اؤیرنمک اولار. ایشلرینین لنگ اولماسینا باخمایاراق، اونلارین معاشلاری یوکسک اولور. اما میرزه علمدار اونبئش تومن معاشلا هم کاتیبلیک، هم حسابات ایشلریمی گؤرور و هم ده ادارهنین قوللوقچولوغونو ائدیر. دئمهلی، من گرک او قدر عاغیلسیز اولوم کی، اونون قیزیلدان قیمتلی بارماقلارینین قدرینی بیلمهیم.”( نادره. 4 ص)
یازیچی اؤز ایدئولوژی باخیشینا اساساً یازدیغی روماندا فئودالیزم فورماسیاسینین تنزوله اوغراماسینی نظره آلاراق حادثهلری شهرده جریان ائدن بورژوازیا جمعیتینده گؤسترمهیه چالیشیب، حالبوکی او دؤورده اؤلکه اجتماعیتینین 80 فایزینی تشکیل ائدن کندلی و مولکهدار زومره سینی گؤرمزدن گلیر. لاکین بو حل ائدیچی سوسیال قوه رومان حادثهلرینده اؤز تأثیرینی بوراخمیش اولمای ایدی!
آیدیندیر کی، هئگئمون کومپرادور بورژوازیا سیستئمین اجتماعی پارازیتلریندن بیری و عینی زاماندا غیری-رسمی اولاراق کاپیتالیست صینفینین سلاحلی قولونو فورمالاشدیران مرتچع سوبپرولئتاریات(لمپن) قوهسینین میدانا چیخماسیدیر. اساساً بو ارتجاچی قوهدن میللی صنایع بورژوازیاسینا، ائلهجه ده مظلوم صینیفلرین و قاباقجیل ضیالیلارین آزادلیق حرکاتلارینا قارشی استفاده اولونوردو.
پیشه وری ایراندا استبداد و مستملکهچیلیگین بطنیندن دوغان سوسیال-اقتصادی ظلم-سیستئمینین کشف ائدیلمهمیش طبقهلرینی دریندن اؤیرنمیش. او، مثیلسیز اوستالیقلا بو مادی اینسان فورماسینین ماهیتینی حقیقتن درک ائتمک اوچون بو ظولمکار طبقهنین لایهلرینی اینجهلهیهرک اونون ماهیتینی و اونا باغلی سوبپرولئتاریات قوه سینی آشاغیداکی کیمی تصویر ائدیر:
- "... هر بیر جمعیت و یا میللت آراسیندا تهلوکهلی آداملار اولارسا اونلار همین جمعیت و میللتلرین بدبختلیگینه سبب اولورلار. چونکی اونلار هئچ بیر اخلاق پرینسیپلرینه صاحب دئییللر. هامینی بدبخت و ذلیل ائتمهیه چالیشیرلار. قیسقانجلیق، اؤزوندنراضیلیق، زیانوئریجی احتیراسلارینی یاتیرماق اوچون مختلیف شرفسیزلییه ال آتماقدان چکینمیرلر. اوتانجاقلیق، حیا، صداقت و دوزگونلوک بو عنصرلار اوچون هئچ بیر معنا کسب ائتمیر. بونلار مختلیف دونلارا گیرمکله خائین دوشونجهلرینی هانسی یوللا اولورسا-اولسون حیاتا کئچیریرلر. فیتنکارلیقلا اینسانلاری باشقالارینین یانیندا آلچالتماق اوچون مین بیر تهمت، ایفتیرا، حیلهیه ال آتیرلار. جوربجور حیله و شرفسیزلیکله فیریلداقچیلیق ائدیرلر. هئچ بیر شئیی نظره آلمادان باشقالارینا تهمت وورماغی قطعی ضربه آلتی حساب ائدیرلر. حتی، بعضی واختلار اؤز جنایتلرینه فداکارلیق و قهرمانلیق دونو گئییندیریرلر. بیر سؤزله، بونلار چوخ تهلوکهلی و قورخولو آداملار اولورلار." (نادره. 60 ص)
بوندان علاوه، قئید ائتمهلییک کی، سوبپرولئتاریات عادتن "آغاداداش" یا "عباس اصفهانی" و نهایت، "قارا بشیر"دن توتموش مختلیف فورمالاردا میدانا چیخیر. اونلارین هر بیری اؤز سوسیال-اقتصادی منشأ و اخلاقینا اویغون اولاراق مادی دوروملارنی آچیقلاییرلار، لاکین بو سوبپرولئتاریات عضولرینین بیر-بیریله جزئی فرقلری اولماسینا باخمایاراق، داورانیش و احوال-روحیه جهتیندن چوخلو اورتاق خصوصیته مالیکدیرلر.
مؤلف بو اجتماعی زومرهنین تیپ و خاراکتئری بارهده بئله ایضاح ائدیر:
- ”عباس یاش، اخلاق، خصوصیت و گؤوده اعتباری ایله آغاداداشا اوخشاییردی. او، قیسا بوی، کیچیک بورون، قیرمیزیصیفت و دومباگؤز ایدی. بو صیغه قارداشلار او قدر بیر-بیرینه بنزییردیلر کی، حتی ان یاخین قوهوملار دا بعضا اونلاری آییرد ائده بیلمیر، دهییشیک سالیردیلار. آغاداداش اؤز مکرلی خصوصیتینی بازار و تیجارت حجرهلرینده گؤستریردی. رضا یزدی آدی ایله تانینان عباس ایسه قاپیلاری، محکم صاندیقلاری سیندیرماق، دیوارلاردان آشماق، اوغورلوق و یول کسنلیده بیرینجی یئری توتوردو. بونا باخمایاراق، اصفهان شهرینده عباسی اوشاقلیق دوستو و صیغه قارداشی اولان آغاداداشدان باشقا کیمسه تانیمیردی. هامی اونو رضا یزدی آدی ایله تانیییردی. چونکی او، 10 ایل اؤنجه، یعنی یئنییئتمه اولارکن پولیس حبسخاناسیندان قاچاراق اصفهان شهرینی ترک ائتمیشدی. اونون هارادا یاشاماسینی و نه ایشله مشغول اولدوغونو کیمسه بیلمیردی. پولیس اونون گودک قصبهسینده شاختادان دونوب اؤلدویونو دئییر، چاروادارلار ایسه اونون جسدینی گؤردوکلرینی ادعا ائدیردیلر. حالبوکی او، هله یاشاییردی. قئید اولوندوغو کیمی صیغه قارداشی ایله علاقه ساخلاییردی، تئز-تئز اصفهانا گلهرک بؤیوک جنایتکارلیقلا مشغول اولوردو. آغاداداش قارداشلیق و دوستلوق نیتیندن باشقا اؤز خصوصی منفعتلرینه گؤره اونونلا مناسیبتده ایدی. چونکی عباسین بوتون وار دؤولتینی او ساخلاییردی. همچینین او، عباسین واسطهسی ایله اؤز تیجارت رقیبلرینی آرادان گؤتوروردو. عباس دوستلارییلا بیرلیکده اونون تاپشیریغی ایله تاغی و اونون قارداشلارینین بوتون وار-دؤولتلرینی، حتی، شیرکت سندلرینی بئله اوغورلادیلار. عباس و دوستلاری میرزه مختارین آروادی ایله یالانچی سئوگی و عشقبازلیق ائدیب اونا امضاءسیز مکتوبلار یازماقلا بدبخت تاجیرین انتهار ائتمهسینه سبب اولدولار. خلاصه، بو ایکی شرفسیز وارلیق، ایکی ناتمیز عنصر همیشه بیر-بیرینین داورانیشلاریندان خبردار ایدی.( نادره. 62-63 ص)
پیشه وری بؤیوک بیر اومانیست اینسان اولدوغو اوچون خصوصی مولکیت سیستئمینه سونسوز درجهده نیفرتی ائدیردی. چونکی او سیستئمه، تاماح، اسارت و بشریتی اینسانلیق جیلدندن چیخاریب مهو ائدن اینستیتوتو کیمی باخیردی. بو باخیش "نادره" رومانینین اکثر یئرینده آچیق-آیدین اؤزونو گؤسترمکدهدیر. یعنی پیشه وری ایران اجتماعیتینده بو جنایتکار سیستئمین تؤرتدیگی قوربانلارین طالعینه دریندن واراراق نادره رومانیندا بدیعی اوبرازلا اوخوجویا تقدیم ائدیر.
اونون فیکرینجه ایراندا او دؤوروده بیر چوخ سوسیال یاردیما احتیاجی اولان قروپو قادین و اوشاقلار تشکیل ائدیردی. اونلار تکجه اجتماعی استحصال مناسیبتلرینده ایکیقات ظلم آلتیندا دئییل، هم ده عائلهنین پاتریارخال حکمرانلیغی آلتیندا ازیلمکده ایدیلر. اوستهلیک، محاربه بو فاجعه و آجیناجاقلی وضعیتی داها دا آرتیریردی.
روماندا محاربهنین تؤرتدیگی فاجعه بئله تصویر اولونور:
- " یول چوخ قورخولو، قارماقاریشیق و ناراحات ایدی. اهالی دسته-دسته شهرلردن قاچیردی. هر آدیمدا یاریمجان، اؤلموش و داغیلمیش اینسان جسدی ایله راستلاشیردیق. لئشیئین قوش و ایتلرین اؤلموش اینسان جسدلرینی ییرتدیقلارینین شاهیدی اولوردوق. اونلار بیزیم قیشقیریغیمیزا بئله محل قویموردولار. ان آجیناجاقلی منظره ایسه بیر آنا و بیر کؤرپهنین وضعیتی ایدی. یازیق کؤرپه خیردا اللرینی آنانین دؤشلرینین اوستونه قویوب آجیندان اؤلموشدو. چوخ اصرار ائتدیکدن سونرا سوروجو و مسافرلرله راضیلاشدیق کی، او آنا-بالانی دفن ائدک. (نادره، 436 و 437 ص)
مؤلف "نادره" رومانیندا اونملی موضولاردان بیرینی و او دا ایران قادینلارینین مختلیف تیپلرینی و آوتوریتار پاتریارخال سیستئمین گئریقالمیش عنعنهلرینی- اونون ایدئولوژی قورولوشونو اساس عامل کیمی گؤسترمیشدیر. او، قادینلارین بو داغیدیجی سیستئمین ظلموندن قورتولمالارینین سببینی یالنیز قاباقجیل و مدرن اؤلکهلرده آپاریلان مباریزهلردن درس آلماقلدا گؤروردو. بو روماندا مهرنگیز ساده بیر قیزچیغاز اولاراق فرانسادا دوغولوب و تربیه آلان، آناسی فرانسیز بیر قادین اوبراز کیمی تصویر ائدیلیر. ایران خانیم دا قاباقجیل غرب اؤلکهلرینده تحصیل آلمیش و او دؤورون تیپیک ضیالی و اجتماعی آکتیویستی خاراکتئرینده جانلانیر. همچینین نادره اوبرازی بیر قادین اولاراق معلمهسی ایران خانیمدان علم-معریفتی اؤیرنیب تربیه آلمیش بیر ضیالی و اجتماعی آکتیویست اولاراق اونون یولونو داوام ائتمیشدیر. او، رشت شهرینده بیر قیز مکتبینین تملینی قویاندیر. لاکین بو روماندا پیشه ورینین دوشونجهسینده ایران خانیم او دؤورون ایدهآل ضیالی قادینی اوبرازیندا تصویر ائدیلیر. ایران خانیم بیر ضیالی اولاراق تاجیر عائلهسینه منسوبودور. او، بوروکرات جمشید خانلا عائله قورموش، لاکین اؤولادی اولمادیغینا گؤره جدی شکیلده وطنین قیز اؤولادلارینین تربیهسی ایله مشغول اولموشدور.
مؤلف ایران خانمی تانیتدیرماق اوچون بیر قوناقلیقدا اونون سؤیله دیگی نیتقیندن بیر حیسهسینی بئله تقدیم ائدیر:
- جنابلار! خانیملار! بیزیم تکامل و سیویلیزاسیا کاروانیندان گئری قالدیغیمیزی هامینیز بیلیرسینیز. تکجه قادینلار دئییل، حتی کیشیلر ده گئری قالمیشلار. بونو دا قئید ائدیم کی، یالنیز عوام، ساوادسیز و اسکی اینسانلار دئییل، ساوادلی، آوروپا گؤرموش اینسانلاریمیز دا هم معناَ، هم ده جیسماَ تربیلنمهلیدیرلر. حاجی آغانین سؤزلرینین بیر قیسمی دوغرودور. من اونون سؤزلرینین بو قیسمی ایله راضیام کی، سیویلیزاسیا، اینکیشاف و یئنیلیک آنجاق چادرانی آتیب، بزنیب، عیش-عیشرت آردینجا گئتمک دئییل. لاکین اونون سؤزلرینین دیگر قیسمی ایله کی، قادینلارین وظیفهلری ائو ایشلری، آشپازلیق و کیشیلرله مجلیسلرده ایشتیراک ائتمکدن اوزاق اولماقدیر، راضیلاشمیرام. البته، قادینلار ائو ایشلرینی اداره ائتمهلی، عائله عضولرینین ساغلاملیغینی قورومالی و اوشاقلارین تربیهسی ایله مشغول اولمالیدیرلار. لاکین بونو دا اعتراف ائتمک لازیمدیر کی، بو گونکو دونیا علم و صنعت دونیاسیدیر. ساوادسیز، جاهیل، دونیاگؤروشو اولمایان، همیشه ائو کنجونده اوتوروب یئمک بیشیرمک، پالتار یاماماق ایشی ایله مشغول اولان قادین معاصر اؤولاد تربیه ائده بیلمز. پئشه و صنعته ییهلنمیش قیز تربیه ائتمک ممکن دئییل. ایران اجتماعیتینده اخلاقسیزلیغین و بدبختلیگین اساس سببی قادینلارین جاهیللیگیدیر. البته جاهیل کیشیلرین وضعیتی آیدیندیر.(نادره. 128-129 ص)
دیگر طرفدن مؤلف روماندا باشقا قادین سیمالاریندان دا بحث ائدیر. پیشه وری او دؤورده ایران اجتماعیتینین اکثریتینی تشکیل ائدن قادینلارین جهالت ایچینده، کؤمکسیز و فئودالیزم پاتریارخال سیستئمینین اویونجاغینا چئوریدیگینی، هابئله اؤلکهده هئچ بیر حقوقا مالیک اولمادیقلارینی و حتی اؤز بدنلرینه بئله ایختیارلاری چاتمادیغینی عیانی شکیلده بیان ائدیر. بو قوربانلیق قادینلار سیرسیندا، گلثمی، بیبی خانیمی، اقدس خانیمی، عفتی، منیری و بونلار کیمی بیر چوخلارینی گؤسترمک اولار.
مؤلف طرفیندن بو تیپ قادینلاردان آلت کیمی استفاده ائدیلمهسی بئله ایضاح اولونور:
- " مرهوم تاجیرباشی شیروانی صیغه دوشکونو ایدی. اونون هر هفته مطلق تزه صیغهسی اولمالی ایدی. لاکین آغاداداشین تانیشلارینین هئچ بیری یوخاریدا قئید اولونان زومرهلردن دئییلدی. بو آداملار پاک و نجیب قادینلاری آلدادیب، اونلارلا بیر نئچه گون أیلندیکدن سونرا کهنه پالتار کیمی چیخاریب یئنیسی ایله عوض ائدیردیلر. بونلار معشوقه تاپماقدا بیر-بیرلری ایله رقابت ائدیردیلر. هر بیری فخر ائدیردی کی، باشقا دوستلاریندان داها چوخ نجیب قادین و باکیره قیزلاری آلدادا بیلیرلر. بونلار آروادباز اولسالار دا، عشق و سئوگینین نه اولدوغونو اصلا بیلمیردیلر. بونلار او درجهده ویجدانسیز و شرفسیز آداملار ایدیلر کی، آلدانمیش قادین و قیزلارین آه-نالهسیندن بئله حظ آلیردیلار. بونلار بیر نوع سادیزم خستهلیگینه یولوخموش آداملار ایدی. بئله خستهلر اینسانلاری آیاقلاری آلتینا آلیب تاپدالاییرلار. اونلار آلدانمیش قادین و قیزلاری اله سالاراق استهزا ایله اونلارا گولورلر."(نادره. 287-288 ص)
پیشه وری یئنه ده آشاغیدا او دؤورکی ایران اجتماعیتینده قادینلارین یئری و مؤقعی حاقدا دهشتلی بیر حقیقتی شرح ائدهرک یازیر:
- روقیهدن باشقا حاجی قاسمین عائله و قوهوم-عقرباسیندان هئچ بیریسی عفتین اؤلدورولمهسیندن کدرلنمهدی. البته روقیه ده گیزلینجه اونون اوچون کدرلنیب و آغلاییردی."(نادره. 458)
پیشه وری بؤیوک ایدئالیست و اومیدوئریجی بیر شخصیت ایدی. نادره رومانی اصلینده اونون خاص شکیلده اوزاقگؤرنلیگینی عکس ائتدیریردی. او، تکجه باجاریقلی بیر رومان یازیچیسی دئییل، هم ده حقیقی بیر انقلابچی و آ.د.ف رهبری اولاراق اؤز ایدهآللارینی گئرچکلشدیرمک ارادهسینه صاحب اولدوغونو گؤستردی.
رومانین سونوندا پیشه وری اوخوجیا حاجی قاسمین آج و یوخسوللارین الینده اؤلدورولدویونو و احتکار ائتدیگی ارزاق ماللارین نئجه داغیدیلیب، قارت ائدیلدیگینی، حاجی عبدالصمد رشتینین طبیعی شکیلده اؤلمهسینی، احمد آغانین ورم خستهلی ایله وفات ائتدیگینی، همچینین آغاداداش، عباس اصفهانین توتولوب تؤرتدیکلری قانلی جنایتلره خاطر اعدام ائدیلدیکلرینی، میرزه مهدی اصفهانین ایفلیج اولدوغونو گوسترمکله یاناشی، هوشگین ملی بورژوازیانین بروکرات بیر نمایندهسی سیماسیندا فهله صینیفینه باغلی اولدوغونو، داها دوغروسو سوسیالیزم دوشونجهسینه اینانان اوبرازدا اجتماعیتین گلهجک اینکیشافی اوچون قالیجی و مبارز قوه کیمی اوخوجویا بدیعی لؤوحهلرله تصویر ائدیر. بئلهلیکله او، روماندا فهله حرکاتینا باغلی میللی بوروکرات بورژوازی زومرهسیندن باشقا چئشیدلی بورژوازیا طبقهلرینین بیر-بیر مهو اولوب آرادان گئتمهسینی گؤستریر. یعنی پیشه ورینین فیکرینجه فهله صینفینه باغلی بو بوروکرات میللی بورژوا نمایندهسی کومینتئرنین تئزیسینی رهبر توتاراق گئریقالمیش اؤلکهلرده میللی صینیف و زومرهلرین نمایندهلری ایله بیرلشرک گلهجک سوسیالیزم سیستئمینی قورماق اوچون مباریزهسینی داوام ائتدیرهجک.
بونو دا قئید ائتمهلییم کی، پیشه وری رومانین بیر چوخ یئرینده کوروبسیونر کاپیتال و پاتریارخال فئودال سیستئمینین حکمرانلیغینین مهو اولماسینا دریندن ایناندیغینی وورغولاییر، بو دا اونون اومانیست و اینسانسئور دوشونجهسیندن ایرهلی گلیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بیر گون وار ایدی٬ بیر گون یوخ ایدی. بیر دانا حلالزاده قردش وار ایدی٬ بیر دانا حرامزادا٬ شهرده داها ایش یوخ ایدى. بونلار دئیرلر: نه ائلهیک٬ نه ائلهمهیک؟ دئیرلر: دوراق گئدک بیر آیرى شهرده ایش تاپاق.
بونلار دستماللارینا چؤرک باغلارلار٬ دوشرلر یولا. ناهار چاغی یئتیشرلر بیر سویون باشینا. حرامزادا قردش دئیر: چؤره گینی آچ یئیک. آخشام دا منیمکین یئیهریک.
حلالزاده قردش بیر سؤز دئمز. دستمالین آچار باشلارلار یئمهگه. سونرا گینه دوشرلر یولا. آخشام چاغی یورغون-آرغین یئتیشرلر بیر یئره. حلالزاده قردش دئیر: قردش٬ ایندی ده من آجام. گتیر چؤرەگیندن یئیک. دئیر: اوغلان٬ گئت ایشینین دالیجا! چؤره ک آنجاق منی گؤرهر.
بو٬ نه قدر ایللاه ائلر٬ اولماز. آخیردا بونلار ساواشارلار. حلالزادە قردش بیر طرفه گئدر٬ حرامزادا قردش بیر طرفه.
حلالزاده آج٬ سوسوز گلر یئتیشر بیر مغاره یه٬ دئیر گئجه نی بورادا دالدالانیم سحر دوشوم یولا. گیرەر مغاره یه گؤرەر هئچ کیم یوخدو. بیردن-بیره گؤرەر آیاق سسى گلیر٬ تئز قاچار گیرەر بیر دالدا یئره گیزلهنر.
گونبولدویا-گونبولدویا بیر دانا آیی گلر بیر آز سونرا تاپییلدیا-تاپبیلدیا بیر قورد٬ سونرا بیر تولکو. بونلار گلرلر اوتورارلار مغاره نین ایچینده.
قورد دئیر: آیی قردهش٬ کئفین برک کؤک دی٬ نه وار؟ دئیر: نه اولاجاق٬ بیر دانا خرابه تاپمیشام آلتی بوتون خزانهدی. گونده گئدیرم اورا بیر-ایکی تپیک وورورام گونبولدور. سونرا قولاغیمی داییرام قولاق آسیرام.
قورد دئیر: بس٬ مندن خبرین یوخدو. پادشاهین قیزی نوخوشدو. هر نمنه حکیم گتیریبلر اولماییب. داواسین من بیلیرم. بیر دانا سورو وار٬ ایچینده بیر قره قویون٬ او قویونون بئینین قورودسان٬ قیزین بورنونا پوفله سن٬ قیز توخدار. من گونده گؤز ائلهییرم اونو قاچیردام. آمما حیف کی٬ چوبان گؤز وئریر٬ ایشق وئرمیر. منیم ده شوق-ذوقوم اونادی.
تولکو دئیر: ائله ده قولاق آسین منه٬ بیر دانا تپه وار٬ اونون یانیندا بیر آقچا سیچان یوواسی وار. بو آقچا سیچان گونده قیزیللاری یوواسیندان چیخاردار سرەر گون قاباغینا اوستونده مللاق سالار. منده اوتورارام تپهنین باشیندا اونا تاماشا ائلهرم.
بونلار بیر قدرده دانیشاندان سونرا باشلارین قویارلار یاتارلار.
اوغلان اؤز-اؤزنه دئیر: آی آلاه٬ نئجه اولایدی من سحر چاغی ساغ-سالامت بورادان چیخیب گئدەیدیم!
سحرچاغی آیی گونبوویا-گونبولدویا گئدر٬ قورد تاپبیلدایا-تاپبیلدایا. تولکوده گئدر. اوغلان چیخار ائشیگه٬ گئدر تپهنین یانینا. گؤرەر بلی٬ تولکو قردش اوتوروب تاماشا ائلهییر سیچانا. بیر داش آتار تولکونون قابیرقاسینا. تولکو دابانا قووت قویار قاچار. سیچان قیزیللاری گون قاباغینا سریب اوستونده مللاق سالیردی. اوغلانین سسین ائشیتجک قاچار گیرەر یوواسینا. اوغلان گلر قیزیللاری گؤتورەر دولدورار جیبینه گئدر سورونون یانینا. بیر قدر پول وئرەر قره قویونو آلار. باشین کسر. لشین وئرهر چوبانا. گتیرەر بئینین قورودار تؤکر بیر شوشهیه. گلر شاهین عمارتینین قاباغیندا باشلار: حکیمم٬ طبیبم!
شاهین آداملاری چیخار دئیر: اوغلان ایندیهجه نمنه حکیم گلیب بو قیزی توخدادا بیلمه ییبلر٬ شاه وئریب باشلارین کسیبلر. گل قوی چیخ گئت!
اوغلان دئیر: اولسون٬ من ده باجارا بیلمهسم٬ منی ده اؤلدورتسون.
اوغلانى گتیرەرلر ایچریه. دئیر: هامی اوتاقدان چیخسین. هامی چیخار. قیزیلان اوغلان تک قالارلار. اوغلان شوشهنی چیخاردار٬ بیر آز پوفلر قیزین بورنونا٬ قیز آسقیرار دورار آیاغا.
شاه گؤرەر قیزى توخدادی٬ سئویندیگیندن بیلمز نه ائله سین. دئیر: منى ایستهین بونا انعام٠
هر طرفدن اوغلانین باشینا قیزیل یاغدیرارلار.
شاه دئیر مندن بیرزاد ایسته!
اوغلان دئیر من هئچ زاد ایستهمیرم٬ دئدیگین کیمی قیزینی وئر منه بیر ده شهرین ائشیگینده کی خرابهنی.
شاه دئیر: اولسون٬ قیزیمی وئردیم سنه. خرابه ده سنین.
اوغلان گلر خرابهنی سؤکدورەر. خزانهنی چیخاردار. سونرا بیر دانا گؤزل-گؤیچک عمارت دوزلتدیرهر٬ شاهینکیندان دا آرتیق٬ قیزی دا آلار.
بیر گون کوله فرنگی ده اوتورموشدو گؤرەر حرامزادا قردش جیریم-جیندا ایچینده ال-آیاق نه شیخدا اورادان کئچیر. اونو یانینا چاغریتدیرار.
دئیر: اوغلان منی تانیرسان؟
دئیر: قوربانین اولوم٬ یوخ!
دئیر: من هامان آدامام کی٬ بیر تیکه چؤرهکدن اؤترو مندن آیریلدین.
بو اوغلان بیر باشین قاوزار دوروست باخار گؤرەر اؤزودو.
دئیر: سن نه ائلهدین بئله دؤولتلی اولدون؟
اوغلان باشینا گلن حال-قضیهنی بونا دئیر.
دئیر: من ده گئتسم اولار؟
دئیر: بیلمیرم.
حرامزادا قردش دورار گئدر مغارهده گیزلهنر. بیر آز سونرا گونبولدویا- گونبولدویا بیر آیی گلر. سونرا تاپبیلدایا-تاپبیلدایا بیر قورد. سونرا تولکو. بونلار بئکئف-بئداماق اوتورارلار یئره. بیردن تولکو دئیر: قردشلر٬ بیز اوندا کی بورادا دانیشیردیق حتما بیر نفر بنی آدام قولاق آسیرمیش. دورون بورانی بیر آختاراق.
دورارلار آیاغا. مغاره نی آختارارلار. اوغلانی تاپارلار٬ بودارلار.


text:
بؤیوک اینسانین ثمرلی یاشامی؛ «دکتر ترابی»له اولاندا
فرانک فرید(ایپک)
پروفسور دکتر علیاکبر ترابی جنابلارینین اؤلومونون ایل دؤنومو مناسیبتیله
دکتر ترابیدن تام معنادا بؤیوک انسان اولماق آلیناردی. اونونلا اولاندا سانکی هوندور بیر آغاج آلتیندا اوتورموسان، اونون سایهسینده کؤلگهلنیرسن، میوهسیندن فایدالانیرسان؛ مینّتـسیز، سونّتـسیز!
اؤزو ده اوجالیب او بویا چاتیب، درمک لازیم دئییلدی. میوهلر اوزو دوشردی! هرکسین اؤز چیخارینا گؤره، دوروما اویقون دانیشیب؛ اؤنری، اؤیود وئرردی. بیرینی کوچومسهمزدن، خَـطْرینه توخانمازدان، اؤز بؤیوکلوغونو گؤزه سوخمازدان. سونرالار، اوندان آلدیقلارین، جوره به جوره حیات دولانباجلاریندا کاریوا گلردی؛ عؤمره بیتر ایشه یاراردی. اونون کؤچمهسی آغیر ایتیک ایدی؛ قدیرلر یئتریجه بیلنمهین، بؤیوکلرین یئتریجه تانیتمایان بو اؤلکهیه، ایتیکلرین ایتمهسیدیر!
کئچن ایل خبری ائشیدندن سونرا اؤزومو تبریزه چاتدیردیم. فرمان دالیندا گؤزلریم ایستر-ایستهمز دولوردو، قاباغی گؤرمگیمه مانع اولوردو. بیردن اؤزومه گلدیم. دکتر ترابی ماتم گؤتورن آدام دئییلدی! او آنجاق و آنجاق روحیهلی اولماغی، باشارینی، دایانماغی، دیرنمگی باشاراردی، باشاتدیراردی. قول-قوناد اولاردی، قول-قاناد وئرردی… او چاغلارین بیری گئنه چاتمیشدی، گئنه کاریما گلمیشدی. بو سفر منی، اؤزونه اوزگونلوکدن چیخارتماقدا و بوتون یولو روحیهلی گتیرتمکده! سئوینیردیم اونون بیزه بخش اولدوغونا؛ سئوینیردیم حیاتینین سونونا کیمی ساغ یاشادی؛ حیاتدان آلدی، حیاتا وئردی.


text:
قیرقیزیستان جمهورباشقانیندان 'ائولرینیزه دؤنون' چاغریسی
"هر عایلهنی ائوینه قاییتماغا چاغیریرام. تخریباتلارا اعتبار ائتمهیین"
قیرقیزیستان جمهورباشقانی سادیر جاپاروو، قیرقیزیستان-تاجیکیستان سرحدینده یاشانان چاتیشمادان اؤترو ائولرینی ترک ائدن ۲۷ میندن چوخ وطنداشا "ائولرینیزه دؤنون" چاغریسی ائتدی.
جاپاروو، قیرقیزیستان-تاجیکیستان آراسیندا ۱ میده ائدیلهن آتیشکسین آردیندان خالقا خطاب ائتدی.
قیرقیزیستان-تاجیکیستان سرحدینده یاشانان چاتیشمادان اؤترو ائولرینی ترک ائدن ۲۷ میندن چوخ وطنداش اولدوغونا ایشاره ائدن جاپاروو،
"هر عایلهنی ائوینه قاییتماغا چاغیریرام. تخریباتلارا اعتبار ائتمهیین" دئدی.
جاپاروو، حادثهلر نتیجهسینده زیان گؤرهن و یاندیریلان ائولرین دؤولت طرفیندن تعمیر ائدیلهجگی سؤزونو ده وئردی.
اؤته یاندان مسئوللار، بؤلگهده وضعیتین کنترل آلتیندا اولدوغونو سؤیلهدی.
گولوونوی آدلی سو پایلاما شبکهسینی کنترل ائتمه سببیله ۲۸ آوریلده یاشانان چاتیشمادا هر ایکی طرفده ۴۹ نفر حیاتینی ایتیرمیش، ۲۶۰دان چوخ انسان یارالانمیشدی.
بؤلگهده ۲۷ میندن چوخ قیرغیزیستان وطنداشی، ائولرینی ترک ائتمیشدی.
هر ایکی اؤلکه رهبرلیگی، "آتشکس" و عسگرلرین قیشلالارا گئری چکیلمهسی مؤوضوسوندا ۱ مایدا اوزلاشمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک"
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی


text:
علی شریعتی و فارس شعوبیه چیلیگی 3
کئچن دانیشیغیمیزدا اشاره اولدوغو کیمی آیت الله خمینی تمثیلچیسی اولان مرتضی مطهری و ملی مذهبی کسیمین تمثیلچیسی اولان مهدی بازرگان آراسیندا علی شریعتی اوزره گرگینلیک یارانماسینا باخمایاراق بو گرگینلیک مهدی بازرگان نین گئری اوتورماسی ایله آشیلمیش. بونون آردیندان ایلیشگی و علاقه لری داها دا یوموشاتماق اوچون مهدی بازرگان و مرتضی مطهری بیر بیلدیریش ایله علی شریعتی نین ایسلامدان قرائتی نین یانلیش اولدوغو، آنجاق اونون اثرلری نین مرتضی مطهری طرفیندن اصلاحی اوزره باشقا عالیملردن ده کؤمک اومدوقلاری و ایستدیکلری اوزره توپلوم و اجتماعیته مراجعتلرینی بیلدیردیک. بو بیلدیریشین یاییلماسی ایله اؤزلرینی فرقان آدلاندیران علی شریعتی یانچیلاری ایستر نهضت آزادی مسئولو مهندس مهدی بازرگان و ایسترسه ده آیت الله خمینی تمثیلجیسی ساییلان مرتضی مطهری علیهینه نفرت پوسگورمگه باشلامیش. فرقان-نین 1356 (1977) اینجی ایل یایینلادیغی بیلدیریش و اعلامیه سیندن اوخویوروق:
" ... اعلاميهای به تاريخ 23/9/1356 و با امضای چهرههايی همچون مطهری و بازرگان درآمد كه بازتاب مقاصد پوشيده جبهه مؤتلفه بود و از تبادل نظر ميان آنها كه طبعا چيزی جز مسخ هدف شهيدان و فرهنگ انقلابی آنها نيست، حكايت میكرد. ... عوامفريبی و خيانتپيشگی عوامل مزبور از فرازی ديگر از نوشتهشان روشن میشود"[i].
گؤروندوگو کیمی فرقان قوروپونا گؤره ده ایکی بیربیرلرینه یامانابیلمه یه جک تئوکراسی یانچیسی روحانیت ایله دینی سیاسته اویونجاق ائتمیش فارس ملی مذهبیلری نین شاهلیق علیهینه اورتاق و مشترک دوشمن دئیه بیر آرایا گلدیکلری بللی اولار. فرقان قوروپو تبریزده 1356 اینجی ایل، بهمن آیی نین 29-اوندا شاهلیق علیهینه باش وئرمیش قیام اوزره بیله روحانیت علیهینه اؤز نفرتینی گیزلتمه میش، اورادا اوخویوروق:
"روحانيت تجديد حيات يافته ... كه هنوز هم از متهم كردن تو (علی شریعتی) به انواع تهمتهایِ سفارشی دست بر نداشته و هنوز هم ملايان بزرگ و فقهای عظيمالشأن و مفسرين عالیقدر و وعاظ شهير و فضلای فضول به كفر و وهابی بودنت فتوا میدهند و مطالعه آثارت را تجويز نمیفرمايند... بار ديگر سنگر مدافع اسلام شدند"[ii].
گؤروندوگو کیمی فرقان قوروپو علی شریعتیدن برک یاپیشاراق ایسلامی علی شریعتی ایله اساسلاندیرماغا و هر هانکی بیر گلیشمه یه موناسبت بیلدیردیکده علی شریعتینی عَلَم ائتمگه چالیشمیشلار. اجتماعی مسئله لر اوزره بو تور یاناشما داها دانیشیق دیلی دئییل، کین و نفرت دیلی ساییلار. مرتضی مطهری بیر روحانی اولاراق علی شریعتی خطینده اولانلاری مرجمک آلتینا آلماسی و اونلاری التقاطی دئیه آیت الله خمینی-یه مکتوب واسیطه سی ایله بیلدیرمه سی اونون جانینا مال اولموش. بو دوغرولتودا دولاییلی اولاراق تِبیان اینتئرنئت صحیفه سیندن اوخویوروق:
"تصور فرقانیان بر این بود كه ... فرد یا افرادی (بخصوص مطهری) سعی در تخطئه دكتر علی شریعتی دارند. از اینرو بود كه گفته میشود جرقه ترور شهید مطهری بعد از نوشتن اعلامیه مشترك این شهید با مرحوم مهندس بازرگان در نقد برخی افكار دكتر شریعتی زده شد. به طور كلی فرقان و فرقانیانِ ... روزگارِ ما را با خوارج زمانِ حضرت امیرالمومنین مقایسه میكنند"[iii].
مرتضی مطهری خطینده اولان تئوکراسی و الاهیاتچی کسیم فرقان قوروهونو و علی شریعتی خطینده اولانلاری حضرت علی زامانینداکی خوارجلره و دیندن چیخمیشلارا بنزدرکن ملی مذهبی دئیه فرقان قوروپو دا مطهری خطینده اولانلاری "ایرانیت" علیهینه وطن خائنی قلمه آلدیقلاری اوچون مرتضی مطهری نی تئرور ائتمکله، بیر مانعه نی آرادان گؤتورمک چاباسینا قاپیلمیشلار. بو دوغرولتودا گئنه ده علی مطهری، مرتضی مطهری نین اوغلو قاتیللر اوزره بیلگی وئرمیش، اوخویوروق:
"اگر بخواهیم میزان شناخت آنها (فرقان) را نسبت به شهید مطهری بدانیم، فقط باید روی شناخت حمید نیکنام تکیه کنیم ... ایشان مرحوم مطهری را خیلی خوب میشناخت، اعتراضات و انتقادات شهید مطهری نسبت به دکتر شریعتی را خیلی خوب میدانست و از این جهت بغض شدیدی در ذهن او شکل گرفته بود"[iv]
بو اساسدا انقلابدان سونرا مرتضی مطهری آدی چکیلن فرقان قوروهو طرفیندن تئرور اولموش. دئمک، فرقان قوروپو کیمی علی شریعتی یانچی سی اولان بو فاناتیک قوروپلار گؤز گؤره سی خطالی انسانلاردان اؤزلری اوچون نقد و تنقید اولوناماز بیر مذهبی فیقورلار یونتماغا چالیشمیشلار. بئلنچی یاناشمالار اوزره مرتضی مطهری آیت الله خمینی نجفده اولارکن ده بیلگی وئرمیش. بو دوغرولتودا کئچمیش اوتورومدا دانیشیلدی. بئلنچی قوروپلاشمالار حاکیم اولماق اوچون اؤزلرینی اسماعیلیه آدلاندیران تئرور محفللری نین اساسینی قویموش حسن صباح و اونون باطنی دوشونجه سی نین قالیقلاری ساییلار. حسن صباح و اسماعیلیه قوروپو اوزره ذبیح الله منصوری ترجمه دئیه بیر رومان کتابی یازمیش. بو کتاب دا فارس شعوبیه چیلیگی اساسیندا یازیلمیش. گلجکده بو کتاب اوزره ده مستقیل بیلگی وئرمک انسانلاریمیز اوچون داها دا فایدالی ساییلار دئیه دوشونورم.
علی شریعتی تشیع علوی دئدیکده یازدیغی متنلرده ده گؤره جگیمیز دک حضرت علی ایله ایلگیلی بیر شیعه لیک دئییل، شیعه لیگه یئنی دون گئییندیره رک اونو علی و ابوذر دئیه خراسانداکی "سربداران نهضتی"نه دویونلمگه چالیشمیش فارس شعوبیه چیلیگی ساییلار، اوخویوروق:
" سرعت در زمان خود اثر گذاشته است: اسلامي که با "جهان بيني توحيد" "بازگشت به قران، "احيای دعوت ابوذر" و "تشيع علوی" "پيوند يافتن با انقلاب سربداريه به جای "صفویه" در زمان حاضر مشخص مي شود و خود را از اسلام ارتجاعي و تشيع صفوی و صفويه کليسای رسمي موروثي جدا مي سازد، و در برابر اسلام کهنه ای که تنها در رابطه ميان بازار و حوزه و پيوند حاجي و ملا مطرح بود، اسلامي است که به عنوان يک ايدئولوژی در متن زمان و در صحنه پيکارهای ايدئولوژيک و روياروی هجوم امپرياليستي و در مسير دردها و نيازها و آرمان های انقلابي ملت های ما مطرح است؛ و نه تنها از زمان، علم، تکنولوژی، تغييرات سريع در نظام زندگي و سيستم ارزش ها و روابط انساني و دگرگوني های انقلابي نمي هراسد و به زوايای معابد نمي خزد، بلکه مدعي رهبری، خلاقيت و مسئوليت عصر خويش است در نجات انسان اين عصر و پاسخگويي به دردها و ابهام ها و اضطراب های وجدان انسان امروز ".[v]
اوسته گؤروندوگو کیمی موغوللار زامانیندا 1320 – 1330 اینجی ایللر سبزوارین باشتین کندینده باش وئرمیش محلی بیر اخلاقی و ناموسو مسئله نی علی شریعتی "تشیع علوی" دئیه ییرمینجی عصره داشییاراق فارس شعوبیه چیلیگی تبلیغ ائتمگه و بیر ایدئولوژی یونتاماغا چالیشمیش. یئری گلمیشکن سربه داران حئکایه سینی ایضاح ائتمک یئرینده ساییلار:
1320 -1330 اونجو میلاد ایللرینده بیر موغول خانی نین بئش ائلچیسی سبزوارین یاخینیندا باشتین کندیده حسین حمزه و حسن حمزه ائوینده قوناق اولارکن شراب ایستدیکلری و خانیملارینا دا ال قویدوقلارینا قارشین ایکی قارداشین صبری توکنه رک شمشیره ال آتماقلاری و ائلچیلری اؤلدوردوکلری نتیجه سینده یئر ساکینلری اؤزلرینی "سربداران" آدلاندیرمیش و اداره لری اشغال ائتمیش. بئله لیکله بونلار محلده اؤزلرینه گوج اولماغا باشلامالارینا باخمایاراق موغوللار طرفیندن بو حرکت باسدیریلمیش. بو حرکت فارسلیق تاریخینده سربداران دئیه تانینمیش. بو حرکتدن ایرانیت آدینا مختلف ایدئولوژیلره منسوب اولان قوروپلار فایدالانماغا چالیشمیش و چالیشار. انقلاب ایسلامیدن سونرا 1360 (1981) اینجی ایلده بیله بیر کمونیست قوروه "اتحادیه کمونیستهای ایران" -سربداران دئیه جمهوری اسلامی علیهینه آمیل مئشه لرینده ساواش آچمیش و چوخ زمان کئچمه دن یئنیلگه یه اوغرامیش.
بیر چوخلاری بوگونکو ایران ممالیکی محروسه سینده کی دؤلتچیلیگی صفویلره مدیون بیلدیکلرینه و علی شریعتی ده والتئر هینتس-ین "ایرانیت" اوچون یازدیغی نظریه سیندن یولا چیخاراق صفویلرین حاکییمته گلمه سینی فارسلیق و ایرانیتین غلبه سی دئیه قلمه آلماسینا باخمایاراق هیجانا قاپیلاراق "اسلام گئریجیلیگی، صفوی شیعه لیگی و صفوی کلیساچیلیغی" پیسدیر دئیه ایران ممالیکی محروسه سینه فارس شعوبیه چیلیگی اساسیندا التقاطی گؤروشلری "تشیع علوی" دئیه تئوریزه ائتمگه چالیشمیش. علی شریعتی نین بو فارسلیق شیعه لیگی ظاهیرده امپریالیست دؤلتلره قارشی گؤرونمه سینه باخمایاراق نه انسانلارین گونلوک احتیاجلارینا جاواب وئره بیلمیش، نه ده دونیا انسانلارینی دئییل، فارس حاکیمیتی آلتینداکی شیعه لیگی و فارس شعوبیه چیلیگینی خوشبخت ائده بیلمیش. علی شریعتی تئوریزه ائتدیگی شیعه لیک ایران ممالیکی محروسه سیندن مغزلرین قاچیشینا، ساوادسیزلیق و خرافاتین حاکیم اولماسینا یول آچمیش بیر نظامین قورولماسینا یول آچمیش.
اوخویوروق: ".... پس از آنکه اسلام بعد از مرگ رهبرش به صورت يک فلسفه قدرت حاکم در آمد، تشيع که به صورت اعتراضي از آغاز به مقابله با اين نهضت برخاست، اسلام را از افتادن به اين ورطه مانع شد و حالت انقلابي آن را نگاه داشت. و در طول هزار سال پيکار سياسي با تکيه بر آرمان " رهبری عصمت و نظام عدالت" پاسخگوی رنج های طبقه محروم در برابر اشرافيت، و ملت های محکوم ، در برابر امپرياليسم ساساني و رومي و، اکنون غربي، شد و نيز تحقق بخشِ آرزوهای انسان های آگاه که همواره با "جور " درگير بوده اند، و حکومتي را که بر آزادی و حرمت انساني استوار باشد جست وجو مي کردند"[vi].
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی بورادا اسلام تاریخینی تحریف ائتمگه چالیشمیش. دئمک، حضرت محمد دونیاسینی دگیشدیکدن سونرا خلیفه لیک اوزره کیچیک قارشی دورما یارانماسینا باخمایاراق ابوبکر مستقیم رهبر سئچیلمیش[vii]. ابوبکرین آردیندان عؤمر، عثمان و علی خلیفه لیگه سئچیلمیشلر. ابوبکر زامانیندا قرآن بیرینجی دفعه متن اولاراق یازیلمیش و سوریه تورپاقلاری آلینمیش. عؤمر زامانیندا ساسانی ایمپراتورلوغو و مصر تورپاقلاری آلیناراق ایسلام دؤلتچیلیگی اوچون اداره چیلیک سیستیمی یارانمیش. عثمان، خلیفه لیگی تسلیم آلدیقدان سونرا سیاسی چکیشمه لر اورتایا چیخماغا باشلاماسینا باخمایاراق ساسانی ایمپراتورلوغو و مصر توپراقلاری بوتون ایسلامیتین آلتینا کئچمیش. عثمان، منسوب اولدوغو اومیه طایفاسیندان بعضی شخصلره او جومله-دن معاویه کیمی لره بؤیوک نظامی پوستلار وئرمیش. بو گلیشمه (پیش آمد) علی طرفدارلارینا آغیر گله رک اونلار دا عثمانی قران نین 32 جزءیندن 2 جزء اوغورلامیش و قودرتدن سوء استفاده ائدیر دئیه اونو سوچلاماغا باشلامیشلار. زامان گئدیشی ایله عثمان علیهینه مصرده و عراقدا ناراضیلیق آرتماغا یول آچمیش. بئله لیکله عثمانین خلافتی سونا چاتمادان ناراضیلر مدینه-ده عثمانین ائوینه تؤکوله رک اونو اؤلدورمکله حضرت علی نین خلیفه سئچیلمه سینه یول آچمیشلار. حضرت علی خلیفه اولدوقدان سونرا سوریه-ده اومیه طایفاسینا منسوب اولان معاویه، علی نین خلیفه لیگی ایله مخالفت ائتمیش. بونون آردیندان علی و معاویه آراسیندا صفین ساواشی باش وئرمیش. ساواش هر هانکی طرفین باشاریغی ایله نتیجه وئرمدیگی اوچون دانیشیغا هر طرفدن بیر هئیت سئچیلمیش. حَکَمیت مسئله سینده بیر سایدا نهروان شئیخلری "خوارج" آدی ایله حضرت علیدن آیریلمیشلار. بونلار حضرت علی و معاویه نین آرادان گؤتورولمه سینی ایسلامیتده بیرلیگی قوروماق اوچون اویقون گؤردوکلرینه باخمایاراق یالنیز حضرت علی نی ابن ملجم مرادی کوفه مسجیدینده ناماز اوسته قیلینج ضربتی ایله اؤلدورموش. بئله لیکله معاویه خلیفه لیگی ارثی ائتمیش. شیعه لر خلافتدن اوزاق دوشدوکلری اوچون زامان آخاریندا اؤزلرینه آیری فقاهت گؤروشو گلیشدیرمگه باشلایاراق امامت مسئله سی اورتایا قویولموش.
اوخویوروق: "بسيار کوته نظرانه است که تشيع را از سقيفه و در محدوده درگيری ميان "علي " و "ابوبکر و عمر" تلقي کنيم. تشيع ادامه مسير حرکت و نهضتي بود که در متن فرهنگ بشری و به ويژه در مسير جريان تاريخي فرهنگ ابراهيمي به نام "توحيد " همواره با تضاد طبقاتي، استثمار و حکومت زور و پول و حق کشي و استضعاف انساني مبارزه مي کرد، و برای "وحدت بشری" در برابر "نژادپرستي" و "عدالت طبقاتي" و در برابر " استعباد و اشرافيت" و "حق پرستي " در برابر "فريب و جهل وسِحر" مقابله داشته است، و اين مسير در اسلام به گونه جنگ ميان پيامبر با اشرافيت قريش و سپس، اسلام با سلطنت ايران و امپراتوری روم تجلي کرد و آن گاه که خود به گونه "نظامي در خدمت قدرت حاکم" در آمد، تشيع به عنوان پاسدار وفادار اين رسالت و بعثت تاريخي و و ارث هزارها سال جهاد و شهادت برای آزادی و عدالت ،انسان چهرهِ "علي" يافت و تا هنگامي که با پيدايش صفويه و همدستي ملايان وابسته اش تشيع نيز به سرنوشت همان مذاهبي دچار شد که خود در طول تاريخش با آنها درگير بود..."[viii].
اوسته گؤروندوگو کیمی علی شریعتی صفویلر ایله روحانیتین ایش بیرلیگی ائتمه سینی شیعه لیگین فاتحه سی اوخونماسی دئیه قلمه آلار. علی شریعتی نین بو گؤروشلری تاریخ اساسلی توخودوغو ناغیللارا اساسلانار. بیلیندیگی کیمی شیعه لیک مقوله سی بشریت تاریخی دئییل، ایسلام دونیاسیندا سیاسی چاتیشمانین سونوچ و نتیجه سی اولاراق اورتایا چیخمیش سیاسی مذهب، یوخسا سیاسی یول آیریلیغیدیر. حضرت محمد دونیاسینی دگیشدیکدن سونرا پیغمبرین صحابه لری آراسیندا ایکی قرائت اورتایا قویولموش:
1) غدیر خم روایتی
2) پیغمبره یاخین، یاشلی و اصلح صحابه لرین آلدیغی قرار.
بئله لیکله پیغمبر دونیاسینی دگیشدیکدن سونرا صحابه لر آراسیندا کیچیک آنلاشمازلیق اولسا دا، هر هانکی بیر دوشمنلیگه و مذهب آیریلیغینا یول وئریلمه میش. یالنیز علی خلیفه لیگی زامانیندا سوریه ده حاکیم اولموش معاویه، علی خلیفه لیگینه تمکین ائتمدیگی عجوباتیندان علی و معاویه آراسیندا ساواش باش وئرمیش. بئله لیکله شیعه و سنی مسئله سی دئیه ایکی مذهب آنلاییشی اورتایا چیخمیش.
ایشیق سؤنمز، 07.07.2018
[i] روزنامه مشرق، گروه تاریخ مشرق؛ شریعتی فرقانی بود یا فرقان هوادار شریعتی، تاریخ، 16 اردیبهشت 1393.
[ii] روزنامه مشرق، باخ اورادا.
[iii] قاتل شهید مطهری که بود؟ تبیان نت: https://article.tebyan.net/207510/قاتل-شهید-مطهری-که-بود-
[iv] علی مطهری، ضاربان شهید مطهری چقدر نسبت به ایشان شناخت داشتند؟، نشریه یادآور، تابستان، پاییز، زمستان 1388، بهار 1389، شمارهای 6، 7 و 8.
[v] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، ص. 322
[vi] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، ص. 325
[vii] علی طرفدارلاری "غدیر خم" حادیثه سیندن اؤزلری اوچون قرائت اورتایا قویاراق پیغمبردن سونرا علی نین خلیفه اولماسینی اؤنه سوررکن پیغمبرین باشقا صحابه لری او جومله-دن عؤمر یاش باخیمیندان پیغمبره یاخین صحابه نین خلیفه اولدوغونو ساوینمیش. بئله لیکله ابوبکر بیرینجی خلیفه سئچیلمیش.
[viii] علی شریعتی، بازشناسی هویت ایرانی- اسلامی، ص. 326.


text:
الجزاییر
اَلجَزاییر (عربجه: الجزائر) آفریقا قارهسینین شومالیندا بیر اؤلکهدیر. بۇ اؤلکه تونس و مراکشین آراسیندادیر و اوْنون پایتختی الجزیره شهریدیر. الجزاییرین خالقی عرب و بربردیرلر و اونلارین رسمی دینلری ایسلام و مذهبلری سونودور. بۇ اؤلکهنین مساحتی ۲/۳۸۱/۷۴۱ کیلومتر موربع و جمعیتی ۳۵٬۳۶۹٬۰۰۰ نفردیر. الجزاییرین رسمی دیلی عرب دیلیدیر؛ آما فرانسه و بربر دیللرینهده دانیشیرلار.
۱۹۶۲-نجی ایلین ژوئیهسینده ۱۳۲ ایلدن سوْنرا الجزاییر اؤز موستقیللیگینی اعلام ائتدی و فرانسهنین ایستعماریندان بوراخیلدی. بۇ موستقیللیگ ۸ ایل ساواش و یوزلر مین اینسانین اؤلوم نتیجهسیدی. بۇ گئچمیشین کؤلگهسی هلهده الجزاییریله فرانسه رابیطهلرینده آغیرلیق ائدیر.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
الجزاییر ۶ اؤلکه ایله همسرحددیر - تونیس، لیبی، نیجر، مالی، موریتانی، غربی صحرا و مراکش ایله.
تاریخی[دَییشدیر]
چاغداش الجزاییر دؤولتینین اراضیسینده قدیم زامانلارده قدیم لیبی طایفه لاری یاشاییردیلار. ا.ا. ۹-جو-۲-جی عصرلرده الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده فینیکییا کولونییالاری یئرلشیردی. بۇ اراضیده ا.ا. ۳-جو-۲-جی عصرلرده نومیبییا دؤولتی مؤوجود اوْلموشدو. ا.ا. ۱-جی عصرده الجزاییر اراضیسی روم ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال اوْلوندو و رومنین ایالتینه چئوریلدی.
۴۳۸-جی ایلده چاغداش الجزاییر دؤولتینین ده اراضیسی داخیل اوْلماقلا شیمالی آفریقانین ساحیل بویو اراضیلری وانداللار طرفیندن ایشغال اوْلوندو. ۵۳۴-جو ایلده واندال کراللیغینا سوْن قوْیان بیزانس ایمپیراتورلوغو ایمپراتورو یوستینیان (۵۲۷-۵۶۵) بۇ اراضیلری اؤز دؤولتینین اراضیسینه داخیل ائتدی. ۷-جی عصرده عربلر طرفیندن ایشغال اوْلونان الجزاییر عرب خیلافتینین ترکیبینه داخیل ائدیلدی. اؤلکهده اهالی آراسیندا ایسلام دینی هیزله یاییلماغا باشلادی.
۱۵۱۸-جی ایلده الجزاییرین ساحیل بویو بیر سیرا شهرلرینی اله کئچیرن یئرلی حاکملر ایسپانیا موستملکهچیلرینین موداخیلهسیندن قورخاراق کؤمک اۆچون تۆرکلره مۆراجیعت ائتدیلر. نتیجهده الجزاییر اراضیسی عثمانلی ایمپیراتورلوغونین ترکیبینه داخیل ائدیلدی و اوْنون اراضیسی کونستانتینا، تیتتری (مدا) و ماسکارا (اوْران) بیلربیلیکلری آراسیندا بؤلوشدورولدو. الجزاییرین ساحیل بویو اراضیلرینده دنیز قولدورلوغو گئنیش میقیاس آلدی.
الجزاییر ۲۰-جی عصرده[دَییشدیر]
الجزاییر خالقینین XX عصرین ۵۰-جی ایللریندن اعتباراً ایستیقلالیت اۇغروندا موباریزهسی باشلاندی. الجزاییر خالقی ۱۹۵۴-جو ایل نوْامبرین ۱-ده عۆصیانا قالخدی. بۇ عۆصیانا میلّی قورتولوش جبههسی باشچیلیق ائدیردی. میلّی قورتولوش جبههسی میلّی-آزادلیق موباریزهسینین مقصدلرینی بئله مویینلشدیرمیشدی: اؤلکهنین فرانسه موستملکه ظلموندن آزاد ائدیلمهسی، الجزاییر جومهوریتی یارادیلماسی. ۱۹۶۲-جی ایلین مارسیندا فرانسه آتشین دایاندیریلماسی حاقیندا اویان سازیشینی ایمضالادی و الجزاییرین موستقیللیینی تانیمالی اوْلدو. ۱۹۶۲-جی ایلین سپتامبریندا الجزاییر خالق دموکراتیک جومهوریتی اعلان ائدیلدی. آنا یاسایا گؤره «میلّی دَیَرلر و ایسلام حدودلاریندا سوسیالیزم قورماق» خالقین آماچ اعلان اوْلوندو. مستملکهچیلرله البیر اوْلان ایری فوداللارین توْرپاقلاری، بانکلار، سیغورتا شیرکتلری، نقلیات واسطهلری، الکتریک مرکزلاری میللیلشدیریلدی. بۇنونلا یاناشی، تیجارتده، ییینتی صنایعسینده، صنعتکارلیق و خیدمت ساحهسینده اؤزل کاپیتالین مؤقعلری ساخلاندی. ۱۹۷۱-جی ایلده کچیریلن آقرار اصلاحاتلار نتیجه سینده اؤز-اؤزونو ایداره ائدن فرمرلر، کندلی شیرکتلری یارادیلدی. ۸۰-جی ایللرده دۇروم پیسلشدی. ارزاقلا علاقه دار پروبلملر میدانا چیخدی. ۱۹۷۸-جی ایلده اؤلکهنین رهبرلیینده دییشیکلیک اوْلدو. بن بللا شدلی بنجدید عوض ائتدی. یگانه حیزب اوْلاراق اؤلکهنی ایداره ائدن میلّی قورتولوش جبههسی همین آدلا ایجتیماعی تشکیلاتا چئوریلدی. ۱۹۸۹-جو ایلده قبول ائدیلمیش آنا یاسادا چوْخپارتیالیلیغا ایجازه وئریلدی. سوْل تمایوللو پارتییالارلا یاناشی، تملچی تشکیلاتلار میدانا چیخدی. اوْنلاردان بیری ده ایسلام قورتولوش جبههسی ایدی. اوْ، ۱۹۹۱-جی ایل مجلیس سئچکیلرینده غلبه قازاندی. لاکین بۇنا باخمایاراق باتی اؤلکهلرینین تضییقی ایله سئچکیلرین نتیجهسی لغو ائدیلدی. اوْردو رهبرلییینین تضییقی نتیجه سینده شدلی بنجدید ایستفاء وئردی. اؤلکهنین ایداره ائدیلمهسی اۆچون محمد بودیافین رهبرلییی ایله عالی دؤولت کومیتهسی تشکیل ائدیلدی. لاکین ۱۹۹۲-جی ایلده اوْ سوی-قصد نتیجه سینده اؤلدورولدو. ۱۹۹۵-جی ایلین نوْامبریندا کچیریلمیش سئچکیلرده ژنرال لامین زروال غلبه چالاراق اؤلکه باشکانی سئچیلدی. ۱۹۹۷-جی ایلین ۱۵ ژۇئن مجلیس سئچکیلرینده ده زروالین آرخالاندیغی میلّی دموکراتیک بیرلیگی غلبه قازاندی.
اهالی[دَییشدیر]
۲۰۱۴-جو ایله اوْلان تخمینلرینه اساساً الجزاییر اهالیسینین سایینا گؤره دۆنیادا ۲۴۰ اؤلکه آراسیندا ۳۴-جو یئرده دایانماقدادیر.
دیل[دَییشدیر]
ایقتصادیاتی[دَییشدیر]
الجزاییر، آفریقا قیطعهسینین ان زنگین اؤلکهلریندن بیریدیر. ایللیک ۱۱۳٬۶ میلیارد دوللارلیق عۆمومی میلّی محصول نتیجهسی ایله قیطه نین ان بؤیوک بشینجی ایقتصادیاتینا مالیکدیر. پول واحیدی الجزاییر دیناریدیر.
الجزاییر، اهمیتلی بیر طبیعی قاز (اۆرتیم (تولید) دا دۆنیادا ۵-جی، ایخراجاتدا ۴-جو) و نفت (اۆرتیم (تولید) دا ۱۳-جو، ایخراجاتدا ۹-جو) اۆرتیم (تولید) چیسی و ایخراجاتچیسیدیر. اؤلکهنین گونئی غربینده دمیر، گونئیوندا ایسه اورانوس و سینک یاتاقلاری وار. بیر دؤولت شیرکتی اوْلان سوناتراجه طرفیندن چیخاریلان نفت و طبیعی قاز، اؤلکهنین باشلیجا گلیر قایناغیدیر. الجزاییر، اکینچیلیک اصلاحاتی و آغیر صنایعنین مودرنیزاسیاسی یوْلو ایله] ایقتصادیاتینی جانلاندیرماغی یوخلامیشدیر، آنجاق نفت و طبیعی قاز منشألی محصوللار هله ایخراجاتین دمک اوْلار کی، هامیسینی میدانا گتیریر.
دنیزه یاخین سقمنتده اکینچیلییه الوریشلی ساحهلرده، باشدا زیتون شیمی آرالیق دنیزی ایقلیمی بیتکیلری یتیشیر. الجزاییر، پاخلا اکینچیلیینده دۆنیادا ۱-جی، انجیر اکینچیلیینده ۵-جی، خورما اکینچیلیینده ۶-جی، اریک اکینچیلیینده ۹-جو، بادام اکینچیلیینده ۱۰-جو یئرده گلیر، بۇنونلا بئله، کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللارینین بؤیوک قیسمینی ایخراج ائده بیلمز.
الجزاییرین خاریجی بورجلاری ۲۰۰۵-جی ایلده ۱۷٬۵ میلیارد دولار ایکن دسامبر ۲۰۰۶–۴٬۷ میلیارد دوللارا دوشموشدو. اؤلکه، خاریجی بورجلارینی یاواش یاواش باغلاماقدا، بوندا آرتان نفت قیمتلریندن فایدالانماقدادیر. بیر اوْپک اؤلکهسی اوْلان الجزاییر، مؤحکم بیر ایقتصادیاتا مالیکدیر. نفت و طبیعی قاز گلیرلری خاریجی بورجلاری آزالتماقدا ایستیفاده ادیلدیی کیمی اهمیتلی آلت یاپی (زیر ساخت) لاییحهلرینین رئاللاشماسینی ده تأمین ائتمکدهدیر.
تحصیل[دَییشدیر]
الجزاییرده ۲۶ بیلیم یوردو و ۶۷ عالی مکتب فعالیّت گؤستریر. چوْخ میلیونلو الجزیر اهالیسی و ۲۰۰۸-جی ایلده قئیده آلینان آماری جهتتن اساساً ۸۰٫۰۰۰ خاریجی طلبه اؤلکهده تحصیل آلیر. بۇ عالی تحصیل اوْجاقلاریندا ان چوْخ حۆقوق و ایقتصادیات فاکولتهلرینه، داها سوْنرا علم و طیب ساحهلرینه اؤنم وئریلیر. تحصیل عرب و تاریخی سببلره گؤره فرانسه وئریلیر.
ماراقلی حقایق[دَییشدیر]
۱۸۲۷-جی ایلده فرانسه لی سفیر الجزاییر حؤکمداریندان آلینان بورجلاری و بورج فایزینی اؤدمیی طلب ائتدی. بۇندان غضبلهنن حؤکمدار ایسه اۇزون مۆباحیثهلر ائدیر، بۇنا اعتراضینی بیلدیریردی. سوْندا حیصّه لرینی کیلوولایا بیلمه یَن الجزاییرلی مونارخ سفیرین آلنیندان یاواشجا شاپالاق وۇردو. تحقیر اوْلونان سفیر بۇنا باخمایاراق هئچ بیر تئپکی وئرمهدی. یالنیز ۳ ایل سوْنرا – ۱۸۳۰-جو ایلده الجزاییری ایشغال ائتمه یی پلانلاشدیران فرانسه بهانه کیمی ۳ ایل اوّلکی شاپالاغی بهانه گؤستردی.
قالری[دَییشدیر]
صحیّه و طیب[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ Constitution of Algeria, Art. 11 (Arabic). El-mouradia.dz. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 18 July 2012. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ^ Constitution of Algeria; Art. 11. Apn-dz.org (28 November 1996). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 25 July 2013. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ^ Constitution of Algeria; Art. 3. Apn-dz.org (28 November 1996). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 25 July 2013. یوْخلانیلیب17 January 2013.
- ^ APS. Algeria Press Service (6 January 2016). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-11-30. یوْخلانیلیب6 January 2016.
- ^ The World Factbook – Algeria. Central Intelligence Agency (4 December 2013). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-10-13. یوْخلانیلیب24 December 2013.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ Démographie (ONS). ONS (19 January 2016). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-03-06. یوْخلانیلیب19 January 2014.
- ^ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1000880
- ^ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1001240
- ^ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1000500
- ^ IMF World Economic Outlook (WEO), October 2015 http://knoema.com/IMFWEO2015Oct/imf-world-economic-outlook-weo-october-2015?tsId=1001260
- ^ Staff. Distribution of Family Income – Gini Index. The World Factbook. Central Intelligence Agency. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-07-23. یوْخلانیلیب1 September 2009.
- ^ 2015 Human Development Report 21–25. United Nations Development Programme (14 December 2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ^ Geoghegan, Tom (7 September 2009). "Could the UK drive on the right?". BBC News. Retrieved 14 January 2013.
- ^ Special Census Topic 2000 Round (1995 - 2004): Volume 2b - Ethnocultural characteristics. Table 5. Population by language, sex, urban/rural residence: each census, 1985 - 2003 (released: ۲۶ ژوئن ۲۰۰۶)
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
منبعلر[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیا
- Articles with text in Berber languages
- الجزاییر
- آفریقا اؤلکهلری
- عرب دیللی اؤلکهلر
- جومهوریتلر
- عرب دؤولتلری
- فرانسهجه دانیشان اؤلکهلر
- Algeria
- North African countries
- Maghrebi countries
- Saharan countries
- Arab republics
- Berber-speaking countries and territories
- فرانسهجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- جی ۱۵ اؤلکهلر
- Member states of OPEC
- آفریقا بیرلیگی اؤلکهلری
- عرب بیرلیگی اؤلکهلری
- ایسلام ایشبیرلیگی تشکیلاتی اؤلکهلری
- آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- Requests for audio pronunciation (Arabic)
- Requests for audio pronunciation (Berber)
- ۱۹۶۲ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- ۱۹۶۲ - جی ایلینده الجزاییر اؤلکهسینده یارانانلار
- 1962 establishments in Africa
- Countries in Africa


text:
میرزا محمود اصولی
میرزا محمود اصولی، (۱۳۲۹-۱۲۴۷گونش هجرت ایلی) ایراندا یاشایان تورک بیر عاليم.
یاشایش[دَییشدیر]
میرزه محمود، احمد الشرع اوغلو، کئچمیش یوز ایلده اورمیهنین آدلیم عالیملریندن بیریدیر. بو بؤیوک عالیم ۱۲۴۷ گونش ایلینده (۱۲۸۵آی ایلی) اورمیه شهرینده دونیایا گلیبدیر. ابتدایی تحصیلاتینی بو شهرده بیتیریب، عیراقا کؤچوب، یوکسک درجه ده مجتهد مقامینا ال تاپیر. سونرا یئنه اؤز آنایوردونا قاییدیب، (میرزا حسین آقا مجتهد) مسجیدینده خالقا درس وئرمهگه مشغول اولور. بو بؤیوک عالیم سونرالار خستهلنیب، ۱۳۲۹ گونش ایلینین (۱۳۷۰ آی ایلی) دونداران آییندا، اورمیهده دونیادان کؤچور. بو عالیم اوصول بیلیمینده چوخ بیلیجی ایدی. اورمیه آدلیمی، محمود اوصولی، جیلولوق و کوردلوق فیتنهلرینده آذربایجان خالقینین یول گؤستریجیسی ایدی. [۱]
اتک يازی[دَییشدیر]
- سرزمین زرتشت، ص ۲۳۷
- بزرگان و سخن سرایان آذربایجان غربی، ص ۳۴۵
- اورمیه در گذر زمان، ص ۸۰۳،۸۰۲
- مفاخر آذربایجان، جلد اول، ص ۳۰۸،۳۰۷
- تذکره شبگرد، ص ۶۱
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ نام آوران اورمیه - علی بابایی - ۱۳۸۹ انتشارات تکدرخت و اختر - صفحه ۴۴


text:
گئجهدیر. بیر اؤلکهنین گیلهسینده گرگین و دیدرگین گزیشن گنجلر گلیر گئدیر، گاهدان کوچه باشینی کسنلرده گؤزه چارپیر. سکیلر داریسقاللیقدان یازیق آغاجلارین یاماجلارینا توخونور؛ بئتون سیمینت سینیق-سالخاق موزایکلر- کی چوخ واخت ماغازاچیلارین باییرا سپن سولارینی آیاقلانارکن سیچرادیب یولدان اؤتنلرین پوزوب بئزلرینه ایز- لکه سالیردی – گاهدان آز قالیر اونلارین بئلینه چیخسین. گاهدان بعضی قوخولار گلیب اسکی حاماملارین آیاغینی خاطیرلادارکن، آللاه وئردی خانین ایصفاهانداکی تولانبارچی پیشیگینین یاتماسینی آنلادیر.
بورنونو توتاراق اوزونو چئویریرسن قوخولاردان قاچاسان، او حالدا گؤزون ساتاشیر اوست- اوسته یاپیشان اؤلو اعلانلارینا، اؤزل اوخول اعلانلارینا، ذولفعلی اوخوللاری رئکلاملارینا، عئینوللانین گؤز حکیملیگی اعلانینا، یدوللانین سینیقچی حکیملیگی اعلانینا و کئچمیش سئچکیلردن قالمیش قودرت خانلارین تخت اوچون ساواش رئکلاملارینا کی دام- دیوارلاری حتی ماغازالارین، تاکسیلارین، مینیکلرین جاملارینی، گونون، آیین، و اولدوزلارین اوزونو سووامیشدی. ایستر-ایسته مز اللر دال جیبلرین اوزرینه زووور- اورا دا اعلان یاپیشدیرماسینلار دئیه. خییاوانلاردا ماشین الیندن او تایا کئچمک اولمور؛ بیر یاندان دا ائله درین چالالار وار کی ماشینلار اونلاردان قاچماق ایسترکن بیر- بیرلرینه چارپیر و قالابالیق داها آرتیر. بو آندا خییاوان کناریندا گؤزلهین قوجالارا او تایا کئچمک فورصتی ال وئریر. بو شهر آنجاق بومبار دوماندان سونرا دوشمن الینه دوشموش بیر خارابالیغا اوخشاییر.
هره اؤز ایشینده ایدی بو خارابالیقدا، سانکی هامی اؤزوندن قاچماق ایسته ییردی. آمما طبیعت بئزیکمیشدی بو دورومدان. بئل بابا ائولرینه تلهسن آداملارا قارشی دوروب گئری ایتلهییردی. کیمسه اونو باشا دوشموردو. او باغیریردی، قیشقیریردی، اؤزونو دام- دیوارا چیرپیردی آنجاق سونوندا نفسدن دوشوب درین آه چکمهیه باشلاییردی و بو آهلار داها سونرا اسنمهیه دؤنوب بوتون طبیعتی مورگولهمهیه چاغیریردی. آرتیق آغاجلار یاشلی اولدوقلارینا گؤره چینارلارین مصلحتی ایله اعتیصابا چیخمیشدیلار. چینارلاردان بیری:
“بیزلری بو خارابایا گتیریب اکمهدن اؤنجه سؤز وئردیلر یئریمیز گئنیش اولسون، هر گون سوواریلاق، آیاغیمیز آلتینا یاشیل چمن سریب یان-یؤورهمیزه گول-چیچک اکسینلر. بیزلرده اونلاری کیشی سانیب ائویمیزدن اوبامیزدان اولدوق؛ دوزدور کی بیر-ایکی ایل اوول بیزلره بیرآز باخیب یئتیردیلر، آمما سونرا …”
بیر سؤیود چینارین سؤزونو کسیب بئله دئدی:
“ائشیتمیشم بو شهره یئنی بیر دسته گلیب، باشچیلاری قارینالتیلارینا بویوروب بیزلره آرتیقراق یئتیشسینلر …”
“دئدی- قودولارا باخمایین یولداشلار! من او دستهلردن باشچیلاردان چوخونو گؤروب یولا سالمیشام. بو شهرده آنجاق یاخشی گئدر یئرینه یامانی گلر. اینانماییرسینیز، صاباح باشچی جنابلاری گلرکن باخین، دؤورهمیزده کی زیبیللری ییغیشدیرمایاجاقلار کی هئچ، بیرده شهرین زیر- زیبیلینی اؤرت- باسیر ائتمک اوچون هر نه بئیینسیز آبدال، ایشسیز وارسا توپارلاییب دؤورهمیزه ییغاجاقلار، هله بعضیلری باش گؤزوموزدن دیرماشیب بوینوموزدا اودیهجکلر. خییاوانلارین دا چالالارینی گیزلتمک اوچون آل-الوان خالیلار سالاجاقلار. آیاغینیز آلتینداکی تورپاغا بیر باخسانیز، تپ-چئویر اولمادان هر گون او قدر باسیلیب کی داشا دؤنوب؛ نه سو کئچیر نه هاوا. نییه گونو- گوندن سارالیب بوزاریریق؟ هه … سؤیود قارداش! کسیلمهییبسن آجیسینی بیلمیرسن. صاباح هر هاوا ایله اوینایان ساچاقلارین قول- قاناد اولارکن بیلرسن نه دئییرم، اونداکی کؤرپو قالیب چایین اوتاییندا!”
سؤیود قیزاریب اوتانقیجدان نئچه یارپاغی سیسقا بیر کولک ایله بیر اویانا بیر بو یانا بورولا- بورولا دوشوب زیبیللره قاریشدی. بو آندا بیر نئچه قاراغاجین اؤلوم خبری قورشون کیمی آغاجلارین اورهگینه سانجیلدی. هامینین گؤزو او هوندور چینارا دیکیلدی. او قابا آغاج ایسه سیخینتیدان بوغولوردو، آنجاق قانباغی چاتلاییب جیریلیب نئچه پارچا الی، آیاغی، و کورکلرینین قالین قابیقلاریندان قوپوب تورپاغی اؤپهرک اونو لووقادان بیر آز قورتاردی؛ آخی او دایانیب دؤزمهلی ایدی. لاکین ایکی باشقا توت آغاجی بو درده دؤزه بیلمهییب شاققیلتی ایله ایکی بؤلونوب حیرصدن چاتلادیلار.
“ائی اولو تانری! بیر فیرتانا، بیر سئل، بیر ترپم. آخی بیزیم سنجه دؤزوموموز یوخدو!” بیر باشقا قاراغاج اللرینی گؤیه آچاراق دئدی. گؤزلری قوروموشدو، آغلاماغا یاشی قالمامیشدی؛ بیرده “ایگیده آغلاماق آر اولسون”، دئییردی، آمما گنج یاشینا باخمایاراق ساچلاری تؤکولمهیه باشلامیشدی.
بیرینجی چینار دئدی:
“داریخمایین، دمیر قاپینین تاختا قاپییا بیر گون ایشی دوشر. او جان بو جانا قوربان اولسون، بو قارا او قارالارا بنزهمز. اونلار بیر آش بیشیریم …”
آرتیق طبیعت جانلانیب چئوریلیش باشلانمیشدی. آداملار بونو باشا دوشه بیلمزدیلر، چونکو اونلار بو عظمتده چئوریلیشی آنجاق آردیجیل اولاراق زیبیله آتیلان کاغیذ پارچالاری ایله اؤلچوردولر. اونلار هر گون آخشام یاتمادان اؤنجه بو کاغیذلارین اوزهرینه سالینمیش قوندارما طبیعت صحنهلرینه باخیب سونرا ایسه بیر سیرا آنالمسیز عددلره باخیب یاشاملارینی اؤلچمک ایستهییردیلر. اونلار بو ایشه آلیشمیشدیلار؛ هر گون، هر آی، و یا هر فصیلدن بیر بو کاغیذلاری دییشیب باشقاسینا باخیردیلار. یانیق قاپ-قارا آسفالت اونلار ایله آنا تورپاق آراسیندا ایللردی قارا پرده چکیب آرا آچمیشدی. لاکین او شهرده قالان یالقیز چینار چئوریلیشی تورپاقدان دویدو، آییلارکن
“یئنی باشقان ائشیتمیشدی آغاجلاری قیشدا داللایارلار، قولچوماقلارینا بویوردو آغاجلارین جانینا دوشسونلر. او باشی داشلیلار دا دئ ددهمسن، آنام منه کور دئییب خیریلتییلا آغاجلاری دوغراییب نئچهلرین سوباسینی، نئچهلرین ده جیبینی دولدوردولار؛ اؤزلری آجیندان اؤلرکن. ایندی بیر سن سن بیر من، بیرده بئش-اون بوز سرچه.”
یازیق چینار بو دهشتلی فاجیعهدن باشی- قاشی آغاریب بئلی بوکولدو. گئجه گوندوز سئیرک باشنی اللری آراسیندا سیخیب فیکره دالدی. اونو بو حالدا گؤرن صبا یئلی بولودلاری، ایلدیرملاری، باشقا یئللری، کولکلری، سئویملی گون ایله بیرلیکده چینارین دؤورهسینده توپلانتییا چاغیردی. گرگین دانیشیقلار گئتدی، دردلشیب گنیشدیلر. بو آرادا هامیسی بو دورومدان بئزیکیب اوساندیقلارینی سؤیلهدیلر. توپلانتی سونا گلمیشدی. اونلار سؤز وئردیلر ال-اله وئریب قوربان گئدن آغاجلارین اؤجونو ظالیم آداملاردان آلسینلار.
گونون ایستیسی دؤزولمز اولدو. کولکلر دیش بولودلاری دنیزلره داغلارا دوغرو سوروب قاییتمادیلار. ارکک بولودلار آداملاری آلداتماق اوچون گاهدان گلیب گونون اوزونو نئچه آردیجیل گون بیر داملا بئله یاغدیرمادان توتوردولار، گاهدان دا یوخ اولوب یئرلرینی آغ یئل ایله قیزغین گونشه وئریردیلر. ایلدیریملار گاهدان آداملارین ماشینی یاشاییشینا هوجوم ائدیب ائلئکتئریک جهازلارینی یاندیریر، حتی اونلارین اوست-اوسته قالانمیش کیبریت قوتوسونا بنزر ائولرینه ده رحم ائتمیردی. کولکلر اؤزلرینی کنارا چکدیگینه گؤره آداملارین تؤرتدیگی تین، هیس، توز-تورباق شهری آلت ائتمیشدی. فیرتانالار دونیاداکی زیر- زیبیل، نایلون پاکاتلار، توز- تورپاغینی ییغیب شهردهکیلره قاتاراق آداملارین اوز- گؤزونه چیرپیب قاتی- پنجرهدن سوخولوب یاتاقلاردان، یورقان- دؤشکلردن بئله واز کئچمهدن دینجلیگیدیرلیگی اونلاردان آلمیشدی.
ظالیم آداملارین باشی سانکی اهلت داشینا دیمیشدی. اونلار اریمکده اولان آسفالتین الیندن قاچاراق یالقیز چینارا سیغینیب یالواریردیلار: آنلامامیشیق، باغیشلا بیزی، سؤز وئریریک بیر ده سیزه خور باخمایاق. آداملاردان بیر- ایکی سی آغاجلار حاققیندا گؤزل شئعرلر اوخویوب معروضه لر آپاردیلار. یالقیز چینار دیشلرینی قیجیردیب اؤز- اؤزونه دئدی:
“ردد اولون، یالتاق اؤلوپرستلر!”
او سؤز وئرمیشدی باریشان دئییلدی. هر گون قالان یارپاقلارینی تؤکوب کؤلگهسیندن آزالدیردی. بو آرادا بیرسیغیرچین اونون کؤکسونده اسکی چاغلاردان قالان بیر آغاج دهلن یوواسیندا هاردانسا گلیب سیغینیب بالالامیشدی. بیر گون قارغا سیغیرچینین بالالارینی دوشونهرک چینارا بئلجه آغیز آچدی:
“منیم یاشیم سندن چوخ اولماسادا آز دئییل، یاخشی بیلیرم بو بروووت چؤلونده نئجه کئچینم. بوز سرچهلرده سن اولماسان هر دلیک دئشیکده سیغینیب بیر تهر یاشاییشی سورر. آنجاق بو قوناغیمیز نئجه؟ بس اونون بالالاری؟ بس سنین سخاوتین؟”
هامییا اؤیود وئرن چینار بو سؤزلری ائشیدیب گؤزلری یاشاردی. آمما باشینی آشاغی سالیب اوزونو اوندان گیزلتمک ایسته دی. دوشوندو ده:
“اشی گل بو داشی اتگیندن آت. یاشی قورونون اودونا یاندیرماق اولماز.”
باشینی قالدیریب یالنیز قوناغین بالالاری بویا-باشا چاتینجا یاشیل قالیب کؤلگه سالارام، دئدی قارغایا. بئلجه سینه اوبیر داها سؤزوندن قاچان آداملارا، بوردا منم بغداد دا خلیفه دئین اشرفی- مخلوقاتلارا اؤزلرینه قاییدیب سؤزلرینه دهیر وئریب اوستونده دورماق اوچون سون فورصتی وئردی.
۱۰ آبان۱۳۷۸
تبریز.


text:
ایمتاحان
سیناق یا ایمتاحان – اینسانین بیلیینین قیمت لندیریلمه سی دیر. موختلیف نؤع ایمتاحان لار مؤوجود دورلار. مکتب ، حربی ، اینستیتوت و غیره ... اونلارین هامیسی بیر عنعنه آلتیندا بیرلشیب لر.
ایمتاحان لارین آپاریلماسی عادتا قایدالارلا تنظیم اولونور. بو عالی مکتب لرده داها آیدین شکیلده حیاتا کئچیریلیر. بورادا ایمتاحان قایدالارینا رعایت اولونماسینا جیددی طلب قویولور. ایمتحان لارین موضوعو و آردیجیللیغی عالی مکتب لرین نیظامنامه سی اساسیندا حیاتا کئچیریلیر.
ایمتاحان قایدالارینا آشاغیداکیلار داخیل اولور:
- تحصیلین مقصدی
- تحصیلین مدتی
- وئریله جک درجه
- ایمتاحانین آپاریلماسی
- ایمتاحان نتیجه لرینی یوخلاماق و قیمت لندیرمک
- ایمتاحانین تکرار اولونما ایمکانی و غیره ...


text:
جمهوررئیس اردوغان استانبولده قیته قوریش ایشلری تکمیل بولگن مسجد نی افتتاح قیلدی
اردوغان اوشبو مناسبت بیلن بولیب اوتگن مراسمده معروضه قیلدی
تورکیه جمهوریتی جمهوررئیسی رجب طیب اردوغان, استانبولده قیته قوریش ایش لری تکمیل بولگن ایازما جامع مسجدی نی افتتاح قیلدی.
جمهوررئیس اردوغان, جمعه نمازی نی افتتاح قیلینگن ایازما جامع مسجدی ده اوقیدی.
اردوغان, جمعه نمازی نی اوقیشی آرتیدن مسجد نینگ افتتاح قیلینیشی مناسبتی بیلن بولیب اوتگن مراسمده معروضه قیلدی.
جمهوررئیس اردوغان, معماری سی, موقعیتی و کوپلب خصوصیت لری بیلن استانبول نینگ ارزشی نی آرتیرگن 261 ییل لیک ایازما جامع مسجدی نینگ قیته قوریلیشی گه حصه قوشگن همه گه منتدارچیلیک بیلدیردی.
اردوغان, ایازما جامع مسجدی ده بوگون گه قدر بولگن لیگی دیک بوندن کیین هم هر کون بیش وقت ایتیله دیگن اذان لر, اوقیله دیگن نماز لر و قیلینه دیگن دعا لرنینگ الله تعالی تامانیدن قبول قیلینیشی نی تیله دی.
علاقه لی ینگی لیکلر
تورکیه قوراللی کوچلری تامانیدن بیر قطار تروریست جنگری تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیریلدی
اوشبو تروریست جنگریلر تورکیه و عراقده تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیریلدی


text:
یازیلیم
یازیلیم یا پروقرام تأمیناتی ( اینگیلیسجه: Software)، دییشیک وظیفهلری اولان الکترونیک آیقؽتلارین بیربیرینه ایلگیلندیرمک و ایرتیباطلارین مۆمکون ائتمک هدفی ایله ایشلنن ماشین دستورلاریدیر. آیری تعریفده، یازیلیم، بیر بیلگیسایار نه زاماندا و هانسی شراییطده نه ائدجگیدیر.
یازیلیم، الکترونیک آیقؽتلارین بللی بیر ایش اۆچون یازیلان پروقراملارین بوتونونه وئریلن آددیر. بیر باشقا دییشله، وار اولان بیر مسالهنی حل ائتمک اۆچون بیلگیسایار دیلی ایشلنیب، یازیلان آنلاتمالارین مجموعهسیدیر. یازیلیم اۆچون فرقلی دیللر واردیر. بولارین بعضیلری پاسکال، ++C ، جاوا دیر. بیلگیسایاردا یازیلیم نوعلاری ۳ آنا قروپدا اینجهلنیر:
۱- سیستم یازیلیملاری(System Software): بیلگیسایارین اؤز ایشلدیلمسینی ایممکان وئرن، ایشلدیمسیستمی، درلییجی(کامپایلر) کیمی یازیلیملاردیر. بۆتون سیستم پروقراملاری ایچینده ان کؤک یازیلیم، ایشلدیم سیستمیدیر کی، بیلگیسایارین بوتون دونانیم و یازیلیم قایناقلارین کونترول ائتدیگی کیمی، ایشلدنلره اویقولاما یازیلیملاری چالیشدیرماق ایمکانی وئریر.
۲- اویقولاما یازیلیملاری(Application Software):بو ایشلدنلرین ایشلرینه مربوط اولان یازیلیملاردیر. گۆندهلیک ایشلتدیگیمیز مدیا اوینادیجیلاری، حسابلاما یازیلیملاری، چت یازیلیملاری و... اویقولاما یازیلیملارین میثاللاریدیر.
۳- چئویریجی یازیلیملار: هرهانسی بیر دیلده یازیلان پروقرامی ماشین دیلینه چئویرن یازیلیمدیر.
یازیلیم نوعلاری[دَییشدیر]
سیستم یازیلیملاری[دَییشدیر]
سیستم یازیلیملاری بیلگیسایار ایشلتمهسی اۆچون گرکلی آنا وظیفهلری ائدر و بیلگیسایار دونانیمینا و سیستمین ایشلمهسینه کؤمکچی اولور. سیستم یازیلیم نوعلاری:
- آیقؽت سۆروجولری
- ایشلدیم سیستملری
- سونوجولار(سئروئرلر)
- خدمات پروقراملاری
- پنجره سیستملری(گرافیکسئل آرایوزو)


text:
۳۴ یاشلی لیونېل مېسی جهان فوتبالی افسانهسیگه ایلندی
ارژانتینلیک مشهور و افسانهوي فوتبالچی لیونېل مېسی ۳۴ یاشگه کیرماقده و هنوزگچه دنیادهگی اېنگ تنیقلی فوتبالچیلردن بیری حسابلنهدی.
او ۳۴ ییل آلدین لاتین امریکاده جایلشکن آرژانتین مملکتی نینگ روزاریوی ایالتیده توغیلدی. مېسی دنیا نینگ اېنگ عقللی و هوشیار فوتبالچیسی اولهراق لقب آلگن.
لیونېل مېسسی ۲۰۰۹ ییلده ۲۱ یاشیده “بارسلونا” و آرژانتین تیرمه جماعه سیده نامزاد بۉلدی. تېز آرهده او فوتبال اۉینالریده فوقالعاده قابلیبی طفیلی بو ساحهده کتّه یوتوقلرگه اېریشدی.
۲۰۰۹ ییلدن ۲۰۱۹ ییلگچه مېسی “بارسلونا” جماعه سیده دایمي روشده “آلتین تۉپ” صاحبی بۉلدی.
لینېل مېسی ۲۰۱۱ و ۲۰۱۵ ییللرده، دنیانی اېنگ یخشی فوتبالچی تنلندی. ۲۵ یاشیده مېسی تاریخدهگی اېنگ یخشی اۉیینچی دېب مکافات لندی. اونینگ سپورت عالمیده مینگلب مخلصلری بار.


text:
نه عشق اولایدی...
نه عشق اولایدی، نه عاشیق, نه نازلی آفت اولایدی,
نه خلق اولایدی، نه خالق، نه اشك حسرت اولایدی.
نه درد اولایدی، نه درمان، نه سور اولایدی, نه ماتم,
نه آشیانه ی وصلت، نه بار فرقت اولایدی.
گؤنولده نور محبت، گؤزومده پرده ی ظلمت...
نه نور اولایدی، نه ظلمت، نه بویله خلقت اولایدی.
نه دیر بو خلقت بی مرحمت، شو پرده ی حكمت؟
بو ظلمه قارشی نولار, بیرده بیر عدالت اولایدی.
توكندی طاقت و صبریم، عدالت! آه عدالت!
نه اؤنجه اؤیله سعادت، نه بؤیله ذلت اولایدی.
یقین کی موسیقی هوسکاری اولان هر آذربایجانلی و
حتی آذربایجانجا بیلمه ین, لاکن موسیقی میزه رغبت بسله ین بیر چوخ فارس دیللی
ایرانلیلار, افسانه یه چئوریلمیش بو ترانه نی, او جمله ده ن بویوک موغام اوستادی
عالیم قاسیموفون سسی ایله, دؤنه- دؤنه ائشیتمیشدیلر. ترانه نین سؤزلری انسانی
یئرینده ن اوینادیر و سؤزلرین درینلیگینده یاتان و دالغالانان حزن و کدر, انسانین
ایلیک لرینه ایشله ییر.
تاسف کی هله ده بو سؤزلرین یارادانی, بیر
چوخلارینا تانیش دئییلدیر.
سؤز «حسین جاوید» ده ن و اونون جاودانه اثری «شیخ
صنعان» درام یندان گئدیر.
حسین جاوید, آذربایجانین ان بویوک
دراماتورقلاریندان بیری دیر. اوندان یوزلرجه درام, شعر, پوئما و مقاله یادگار
قالمیشدی.
حسین جاویدین پیس لری و درام لاری او جمله ده ن
«شیخ صنعان» و «ابلیس» دفعه لرله صحنه لشیب و گینه ده اونون اثرلری آذربایجان
تئاتر عالمینده آکتووال دیلار. ماراخلی دی کی, «شیخ صنعان» درامی میلادی 1928 –
شمسی 1307- نجی ایلینده تبریزده نمایشه قویولموشدور.
میلادی 1882- نجی ایلین اوکتوبر آییندا نخجیوان
شهرینده دونیایا گؤز آچان حسین عبداله اوغلو راضی زاده (جاوید) نین حیاتی و اثرلری,
جنوبی آذربایجان ایله چوخ یاخین علاقه ده دیلر. ایستانبول یونیوئرسیته سینده دیپلم
آلان جاوید, روحانی بیر عایله ده دونیایا گلدییی اوچون, ایلک تحصیلینی ماللا
مکتبینده کئچیرمیش و ائله جه ده میلادی 1899-1903 – نجی ایللرینده تبریزین طالبیه
سینده دینی تحصیل آلمیشدیر. تحصیل ایللرینده فارس دیلینی مکمل اؤئره نن جاوید,
فارس دیللی ادبیات ایله ده رینده ن تانیش اولوب و فارس دیلینده کلاسیک اثرلری
اوخوموشدور. ائله بو تانیش لیق و یاخینلیغین نتیجه سینده حتی فارس دیلینده یگانه
اولان «سیاووش» و «خیام» دراملارینی یاراتمیشدی.
میلادی 1932- نجی ایلینده ابوالقاسم فردوسی نین مین ایللیک
جشن لرینه حصر ائتدییی «سیاووش» آدلی درام اثری, جاویدین تکجه فارس دیللی ادبیاتی
ده رینده ن تانیدیغی نین بیر نشانه سی دئییل. اصلینده اونون یازدیغی درام,
«شاهنامه» نین عکسینه تام انسانی احوال روحیه ایله یازیلمیشدیر. بیلدییینیز کیمی
«شاهنامه» ده قاباق قاباغا گلن ایران و توران دی. حالبوکی جاویدین یاراتدیغی درام,
انسانلاری بیر- بیرینه یاخینلادان بیر اثر کیمی قیمتلندیریلمه لیدیر.
ائله جه ده اونون «عمر خیام» ین مین ایللیک یوبلیینه حصر
ائتدییی درام اثر, بویوک فیلسوف و شاعیرین اورتا عصرین قارانلیق ایللرینده آجی
حیاتینی و یاشاییشینی تصویر ائدیر.
سونرا لار «جاوید» تخلصی نی سئچه ن شاعیرین, عموم بشری ایده
آللارین جارچی سی کیمی بوتون درام لاری و شعرلرینده, دواملی اولاراق خئیر ایله شررین قاباق قاباغا گلمه سینه شاهید اولوروق. بو
ساواشدا البته انسانلیغا اینانان نیک بین و هومانیست دراماتورقون دوردوغو طرف و صف
بللی دیر. ائله جه ده شاعیرین شعرلری نین بیر چوخو, انسانین طالعی ینده ن
دانیشیرلار.
حسین جاویدین «تئللی ساز»
درامی, صرف او زامان جنوبی آذربایجاندا حاکیم اولان شاهلیق اصول اداره سی و فئودال
سیستمینه قارشی بیر اثردی. ایکی آذربایجانی معنوی عالمده بیرلشدیره ن بو درام, بو
گون شاهلیق و فئودالیزم سیستمی آرادان گئتسه ده, هله ده ملی حقلرده ن محروم و
اسلامی- شوونیست بیر سیستم ده یاشاماغا محکوم اولموش جنوبی آذربایجان خالقی نین
حیاتیندا, آکتووال بیر اثر ساییلماقدادیر.
انسانین حیاتی, آجی و کدرلرینی
حس ائدیب و اونلاری اثرلرینده جانلاندیرماغا چالیشان جاوید, ائله جه وطنینده
قادینلارین آجیناجاقلی حیاتینا شاهید اولدوغو اوچون, میلادی 1912- نجی ایلده
یازیلمیش «مارال» آدلی درام اثرینی, آذربایجان قادینی نین حق سیزلییینی تصویر ائتمه
یه حصر ائتمیشدیر.
جاویدین اثرلرینده ن تاثیر
آلان یازیچی و اینجه صنعت خادیملری آز دئییللر. او جمله ده ن آذربایجانین بویوک
بسته کاری مسلم موقامایف, جاویدین « ابلیس» درامینا بیر اپرا اثری یازمیشدی.
روسیه ده باش وئره ن
اوکتوبر انقلابیندان سونرا یارانان سوویت آذربایجاندا, اؤنجه بویوک حؤرمت و سایقی
گؤره ن جاوید, میلادی اوتوزونجو ایللرده سوویتلر بیرلییینده باشلانان بویوک تصفیه
لرین قربانی اولور. آذربایجانین بیر چوخ آدلیم ضیالیلاری کیمی جاویدین اثرلری ده او
گونکی کولتور و اینجه صنعت عالمینه حاکیم اولان نورم لارا اویغون گلمیرلر.
اثرلرینده قارداش تورکیه اؤلکه سینه کؤرپو ویران جاوید, مللتچی اتهام ایله
دامغالانیب, اؤنجه حبسه آلینیب و سونرا سیبری ده تبعیده گؤنده ریریلیر. آذربایجانین
کولتور عالمینده بیر اولدوز کیمی پارلایان جاوید- ه قارشی یئر آلانلارین دایره سی او
دؤورده گنیش دیر. نمونه اولاراق شمالی آذربایجانین آدلیم شاعیری صمد وورغون – ا
منسوب اولان بیر بیت شعرده, تنقید اولاراق دئییلیر:
نه ده ن شعریمیزین باش
قهرمانی
گاه توران دان گلیر, گاهدا
ایران دان؟
اونسوزدا فیزیک جهیتینده ن
چوخدا ساغلام اولمایان جاوید, زندان و اشکنجه لره دؤزه بیلمه ییب و 1941 -نجی
ایلده سیبری نین بوزلاقلاریندا وفات ائدیر.
آذربایجان جمهوری سینین
استقلالی یئنی ده ن برپا اولدوقدان سونرا, روسیه نین سیبری سینده ن جاویدین مزاری
دوغدوغو شهر- ه کؤچدورولوب و آذربایجانین بویوک اوولادینا لازیمی حؤرمت و قیمت
وئریلدیکده ن سونرا, 2007- نجی ایلده اونون اثرلری لاتین الفباسیله بئش جیلد ده
گؤزل بیچیمده نشر اولونموشدور.
من, اونون میلادی 1914 –
نجی ایلده یازدیغی «شیخ صنعان» درامینی باشقا اثرلرینده ن داها چوخ سئویره م.
نه دیر معناسی عشقین؟ سویله ینلر نه رده, بیر گلسین
گؤروب قدسیت صنعانی لال اولسون خجالت ده ن
میلادی 1984- نجی ایلین قیش فصلینده, بوتون
دونیادا سپه لنمیش آذربایجانلیلار ایله علاقه ساخلاماغا چالیشان او زامانکی سوویت
آذربایجاندا فعالیت گؤسته ره ن «اودلار یوردو جمعیتی» طرفینده ن منه گؤنده ریلن
کتابلارین آراسیندا, عرب الفباسی ایله یازیلمیش « شیخ صنعان» و « ابلیس» دراملاری
دا واریدی.
مهاجرت ین اول ایللرینده
وطن نینده ن اوزاق دوشموش, هجران دردینده بوغولموش, معلوم اولمایان گله جکله اوز
به اوز و غربت ائل ده آیاق اوستونده قالماغا چالیشان بیر گنج کیمی, بو دراملاری
گئجه- گوندوز و دؤنه- دؤنه اوخویوب و بعضی مقاملارینی ازبره آلدیم. هجران لا دولو گونلرین
تاثیری آلتیندا اثرین بیر پارچاسی کیمی اولدوغومو و کئچیردیییم هیجانلار حالادا
یادیمدادی. حالادا داریخدیغیم زامانلار, آرا – سیرا بو دراملارین بعضی حیصه لرینی
اوخویورام.
بیلدییینیز کیمی «شیخ
صنعان» درامینی جاوید, شیخ عطارین منطق الطیر اثرینه دایاناراق یاراتمیشدی. جاویدین
یازدیغی درام, مضمون جهتینده ن عمومیتده عطارین اثرینه یاخین اولسادا, بیر چوخ جهت
لرده ن باشقا اورژینال چرچیوه یه مالیک دی. عطارین اثرینده, «شیخ صنعان» یاشلی بیر
شیخ اولاراق اللی ایل کعبه نین کناریندا یاشامیشدی. حالبوکی جاویدین اثرینده کی شیخ,
اؤنجه اوتوز یاشیندا خوش سیما بیر طلبه و سونرالار قیرخ یاشیندا کمالات صاحیبی بیر
شیخ - مرشد دی.
درام ین بیرینجی قهرمانی اولان
«شیخ صنعان», «خمار» آدلی راهبه اولماق ایسته ین بیر گورجی قیزینا ویریلیر. ترسا قیزین
باباسی, اونلارین وصلینه شرط لر قویور و بئله لیکله شیخ ین محنتله دولو گونلری
باشلاییر. بو شرط لری یئرینه گتیرمک اوچون, مریدلرینین اصرارینا باخمایاراق, «شیخ
صنعان» اؤنجه شراب ایچیر, سونرا بوینونا خاچ آسیر و نهایت چوبان اولاراق ایکی ایل
دونقوز اوتارماغی قبول ائدیر. شیخین گؤزلری «خمار» دان باشقا بیر شئی گؤرمور. «خمار»
ی گؤردویو گونده ن:
ایشته کعبه م ده, جنت یمده
بودور.
دئییر.
شیخ ین بو حال لارا دوشمه
سینه اشاره اولاراق, اوستاد شهریارین موسیقی دولو «گئتمه ترسا بالاسی» غرلینده گلیر:
آ للاهیندان سن اگر قورخمیوب
اولسان ترسا
قورخورام من ده دؤنوب دین
مسیحایه گلیم
شیخ صنعان کیمی دونقوز
اوتاریب ایللرجه
سنی بیر گؤرمک ایچون معبد
ترسایه گلیم
یازینین اولینده گلن شعرلر,
« شیخ صنعان» درامی نین بیرینجی پرده نین, ایکینجی صحنه سینده, شیخین مکه نی ترک
ائتدییی گونده, ایکی کور عرب ین واسیطه سیله ایفا اولونور. صحنه ده کورلارین بیری "سوزش
لی و توتقون آهنگ له عود چالیر, ایکینجی ده یارالی سسله حجاز مقام یندا ... ابیاتی
اوخویور"*:
نه عشق اولایدی، نه عاشیق, نه نازلی آفت اولایدی,
نه خلق اولایدی، نه خالق، نه اشك حسرت اولایدی.
...
جاوید, بو اثرینده عشقین گوج و قدرتینی اولدوقجا پارلاق بیر
شکیلده اورتایا قویور و دین خادیملرینی ایسته ر مسلمان اولسون, ایسته رسه مسیحی و
اونلارین تبلیغ ائتدیکلری باخیشلاری تنقید ائدیر:
ایشته گؤردونمو دین نه لر دوغورور؟
نه بلالار, نه فتنه لر دوغورور؟
دین بیر اولسایدی یئر اوزونده اگر,
داها مسعود اولوردو جنس بشر.
...
بیر سه حق, جمله دین ده بیر... ناچار
خالقی یالنیز آییرمیش آزغینلار.
جاویدین باشقا اثرلری کیمی بو درام دا, انسانلیق, قارداشلیق
و علوی محبت اوچون یارانمیش بیر ابدی عابده دیر.
بو گون جاویدین وفاتیندان 76 ایل کئچسه ده, آذربایجان ملتی اؤز
دوغما اوولادینی یاددان چیخارماییبدی. حسین جاویدین بوتون اثرلری, آنا دیلیمیزده
یازیلان رومانلار, شعرلر و دیگر ادبی یارادیجیلیغین نزدینده, پارلاق بیر اولدوز
کیمی ملتیمیزین حیاتینی ایشیقلاندیرماقدادیر.
حسین جاوید ائله بیل کی بونو بیله ره ک یازمیشدی:
کیم کی عشق آتشی ایله اولدو هدر
اونو یاندیرماز اؤیله آتش لر.


text:
بیر کیتاب، بیر چئویری
سحربارانی
اؤزگه (رومان)/ آلبر کامو – چئویرن: محمد رحمانیفر
انتشارات آذرتورک
گرافیست: سعید شیخبیگلو
تبریز-۱۳۹۴ بایرام آیی
آنام بوگون اؤلموش؛ بلکه ده دونن، یاخشی بیلمیرم. قوجالار ائویندن آلدیغیم تلگراف بئله دئییر: «آنانیز دونیادان کؤچدو، صاباح تورپاغا تاپشیریلاجاق! باشینیز ساغ اولسون»
بئلهلیکله قونو شبههلی قالیر؛ دونن ده اولا بیلرمیش…
۱۹۱۳٫جو ایلده الجزیره ده آنادان اولدو. آتاسی بیرینجی دونیا ساواشیندا جانینی الدن وئردی. ۱۹۳۰دا یازیچیلیق و سیاسته باشلادی، اما چالیشدیغی پارتیدن قووولماسی اونو باغیمسیز بیر ژورنالیسته دؤنوشدوردو. ۱۹۴۰٫جی ایلده «اؤزگه» رومانینی یازیب و ۱۹۴۲ده یاییملادی. ۱۹۵۷٫جی ایلده نوبئل اؤدولونو قازانان آلبر کامو، ۱۹۶۰٫جی ایلده ۴۷ یاشیندا دونیاسینی دهییشدی.
کامو اؤزگه رومانینی بئله آنلادیر: «بیزیم جامعهده آناسینین تورپاغا تاپشیرما تؤرهنینده آغلامایان کیمسه، اؤزونو اؤلومه محکوم اولماق تهلوکهسینه سالیر»
اؤزگهنین قهرمانی اؤزونو و اؤز گئرچکلرینی یاشایان عادی بیر انساندیر. یالانی هئچ حالدا سئومهین یالقیزلیغا محکومدور! چونکو بوتون اولایلاری دوغال اولاراق اولدوغو کیمی، باش وئردییی و گؤردویو کیمی دیله گتیریر. بئلهجه اونون حال هواسینی و دونیاسینی آنلاماق چتینلهشیر، هابئله اونون دا دونیانی و چئورهسینی آنلاماسی چتین اولور…
بیر اثری مرجع بیر دیلدن آلیب اونو چئویریب و اویغونلاشدیرماق بلکه او اثری یاراتماق قدهر چتین ایشدیر، امانتدارلیق و شخصی باخیشلاری قاتماماق و متنی اولدوغو و یازیلدیغی کیمی اوخویوجویا چاتدیرماق آغیر بیر تعهددور.
هله بو اثر ادبی و هابئله دونیالیق بیر اثر اولونجا ایش داها دا چتینلهشیر. چونکو ادبیات بوتون دیللرین أن اؤزل و أن حساس اوزودور. بونون اوچون ادبی بیر اثری چئویرمک، بیر اثری باشدان یاراتماق قدهر اؤنملی ساییلا بیلر و تخصصی ترجمهنین یانی سیرا مقصد دیله اولدوقجا تسلط و اونون یانی سیرا دا اینجه روح و گئنیش ادبی باجاریق طلب ائدیر.
بو اثرین چئویرمنی جناب محمد رحمانیفر بیر نئچه قایناقدان قوللاناراق، اثرین اورجینال دیلی فرانسیزجا، سونرا انگیلیزجه چئویریسی و سونرا سیرایلا تورکجه و فارسجا چئویریلری ایله توتوشدوروب أن اویغون چئویرینی حاضیرلاییب و سونماغا چالیشمیشدیر. اونون آخیجی دیلینه و ادبی اینجهلییینه باخیلیرسا و حاضیرلادیغی اثرین داها ایلک جوملهلرینی گؤزدن کئچیردیییمیزده، باشاریلی اولدوغونو وورغولاماماق اولاسی کیمی دئییل!


text:
موحافیظهکارلیق
موحافیظهکارلیق اینگیلیسجه: Conservatism فارسجا: محافظهکاری ، سنتی-اجتماعی عامل لرین مۆحافیظه ائدیلمه سینی دستک له ین سیاسی و اجتماعی فلسفه دیر. داها بلیرگین ( معین ) بیر آنلامدا ایلگیلی توپلومون ایچینده اولان زمانه نین گرکلرینی گؤز آردی ائتمک سیزین، گئچمیشدن گلن تاریخی، فرهنگی و مدنی سنت لرینی حذف ائتمه دن، قیساجا اؤز دینامیک لرینین دئییشمه سینه قارشی دیرنج ( مقاومت ) گؤسته رن، اجتماعی-فرهنگی دیرلرین قورونماسینی ساوونان ( مۆدافیعه ائدن ) سیاسی بیر گؤروشدور. آیری عبارت ده دئسک مۆحافیظه کارلیق ، خانواده ، مذهب و .... آیری اجتماعی نهادلاری ساخلاماق و اونلاری مدرن ارزش لر ایله هماهنگ ائتمکدیر ، فلسفی معنادا یاناشاندا جمعیتده وار اولان غالیب لشمیش دیرلرین یئنیلنمهدن داوام ائتمهسینی ایستیه ییر. بورا دینی ده قاتا بیله ریک، سیاسی قورولوشو دا، یئمک یئمه شکلینی ده. مۆدافیعه اولونان دیرلر اساساً تابولاردان سئچیلیر.
عۆمومی معلومات[دَییشدیر]
بۇ سیستم آرتیق لیبرالیسمین توسعه ائتمیش مرحلهسیدیر. سرمایه صاحیبلرینین جمعیتده اؤنملی بیر یئری واردیر و بۇ سیستمی داوام ائتدیرنلر اساساً بۇ آداملاردیر. بۇ دۇروم قبول ائدیلیر و چَتین بیر شکیلده مۆدافیه اوْلونور. بۇ دَیَرلره باغلیلیق گؤستریلیر. زنگینین داها دا زنگین اوْلماسی اساسدیر. کاسیبین داها دا کاسیب اوْلماسی ایستنمیر، آنجاق بۇنون قارشیسینی آلاجاق بیر مکانیزم ده یوْخدور. فلسفی معنادا یاناشاندا جمعیتده وار اوْلان قلیبلشمیش دَیَرلرین یئنیلنمهدن داوام ائتمهسینی ایستییر. بورا دینی ده قاتا بیلریک، سیاسی قۇرولوشو دا، یئمک یمه شکلینی ده. مۆدافیه اوْلونان دَیَرلر اساساً تابولاردان سئچیلیر و کۆتله بئله توْپلانیر.
کیمسهلر[دَییشدیر]
مۆحافیظه کارلیغی سیستئملی بیر دوشونجه اولاراق ایلک ساوونان کیشی، اینگیلیس فیلسوف ائدموند بئرک اولموشدور. بئرک، فرانسه انقلابی زامانیندا یاشامیش، انقلابا مخالف بیر متفکر ( دوشونور ) دی . او سیرادا اینگلیس دوولت آداملاری آراسیندا فرانسه انقلابی'نین اینگلیسه یاییلاجاغی قورخوسو واریدی . بئرک ، انقلابی مجادله یه قارشی سیستئملی بیر ایدئولوژی اولوشدوراراق ، فیکیری آلاندا فرانسه انقلابی'نا قارشی بیر موجادله باشلاتدی.
مۆحافیظه کارلیق اینگلیس و آمریکا کیمی صنعتی لشمیش دموکراتیک جامعه لرده یاییلدیغی کیمی، عثمانلی ایمپراتورلوغو، چین ایمپراتورلوغو و قاجار امپراتورلوغو کیمی سنتی اؤلکه لرده ده سیاسی ایقتیدارلارا اثر قویدو.
بوگون ده اینگیلیسین مۆحافیظه کار پارتی سی و آمریکانین جمهوریت چی پارتی لرینی مۆحافیظه کار حساب ائتمک اولار.
بوگون ایران دا سیاسی طیف لر ایچینده ، فعلی جمهوری اسلامی و ولایت فقیه رژیمینی ساوونان سیاسی جناحا مۆحافیظه کار دئییلیر.
قالری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده موحافیظهکارلیق گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.