text:
اؤلۆ قوشلار / خَیّام رفیعلی (حیکایه)
قراد یاغېشېندا قاچان عائله
هره یوخودان بیر جۆر اۏیانېر. منی همیشه آنام اۏیاداردې. بو صاباح ایسه قرادېن پارتلایېشېنا گؤزلریمی آچدېم. من یوخودان اۏتاغېما قایېدانا قدر ایکینجی پارتلایېش لاپ یاخېندان، بیزدن ایکیجه إو آرالېدان إشیدیلدی. آردېنجا دا قلپهلر آپرئل دۏلوسو کیمی دامېمېزدا تاققېلدادې.
دۏلو یاغدېغېنې سۏن دفعه بو یاز کنده، ننهمگیله گئدنده گؤرمۆشدۆم. تاکسیدن دۆشنده آنام چیڲنیندهکی کلاغایېنې قاناد کیمی اۆستۆمۆزه گرمیشدی. باجېم’لا من ده آنامېن قانادېنا سېغېنمېشدېق. اۏ آن إویمیزه قایېدېب ایستی یۏرقانېمېن آلتېنا گیرمک، آنامېن منی مطبخدن: “خاللې بالام، دور، مکتبه گئجیکیرسن” – دئیه سَسلهمهڲینی إشیتمک ایستهمیشدیم. برک قۏرخموشدوم. هله ایلدېرېم قۏنشونون توت آغاجېنېن بوداغېنې قېراندا و بوداق شاققېلتې ایله ننهمگیلین پنجرهسینی سېندېرېب إوین یانېنا دۆشنده آغلادېغېما گؤره سۏنرالار چۏخ اوتانمېشدېم.
جلد قالخېب دَهلیزه چېخدېم. سۏن گۆنلر تئز-تئز آتېردېلار دئیه یئریمیزه پالتارلې گیریردیک. آنام’لا آتامېن یاتاق اۏتاغېنېن قاپېسېنې آرالادېم. یان-یانا قۏیولموش یاتاقدا آتامېن یئرینده باجېمېن یاتماغېنېن آلتېنجې آقوستو ایدی. آلتې ایل أوّل ایسه باجېمېن هارادا یاتدېغې یادېما گلمیر.
هئچ نه دانېشمازدان “تلهسیک” پیللهکَنه چاتدېق. آنام ساغ ألی’یله مندن برک یاپېشېب، سۏل ألی ایله تاختا محججرهدن توتدو. أوّل ساغ آیاغېنې بیرینجی پیللهیه قۏیدو، سۏنرا ایللر’له آلېشېلمېش چتینلیک’له اۏندان دؤرد سانتیمئتر گؤدَک اۏلان سۏل آیاغېنې اۏ بیریسینین یانېنا گتیردی. عاغلېم کسَندن آنامېن آیاغېندا آنجاق چکهلک گؤرمۆشَم. بیرجه چۆت توفلیسی واردې. یاتاق اۏتاغېنداکې اۆستۆ غریبه گۆللر’له بزهدیلمیش دَمیر صاندېغې هر دفعه آچاندا، اۏراداکې آیاققابېنېن کیمین اۏلدوغونو سۏروشاردېم. آنام دا سۆت رنگلی، آلتې دا اۆستۆ قدر تزه اۏلان توفلیلرین اۏنون گلینلیک آیاققابېلارې اۏلدوغونو دئیَردی. آچېغې آنامېن نه واخت’سا بو آیاققابېلارې آیاغېنا گئیدیڲینه چۏخ دا اینانا بیلمیردیم. بلکه اۏنا گؤره هر دفعه عئینی سوالې تکرارلایېردېم. آما آنام دا چاشمازدان هر دفعهسینده عئینی جاوابې وئریردی.
بیزیم إودن بینانېن گیریش قاپېسېنا قدر ییرمی دؤرد پیلله واردې. هامېسېنې أزبر بیلیردیم. حتتا آرالارېندا سئومهدیڲیم و سئودیڲیم پیللهلر ده واردې. مثَلَن سۏنونجو، ییرمی دؤردۆنجۆ اۏ بیریلریندن هۆندۆر ایدی و یانېندا أل توتماغا یئری اۏلمادېغې اۆچۆن آنام اۏنو چتینلیک’له قالخېردې. یوخارېدان اۏنونجو پیلله ایسه قېسا ایدی دئیه اۏنو چۏخ ایستهییردیم. آدېنې دا قۏیموشدوم: “دېققېلې پیللهکن”. آنام پیللهلری بیر-بیر إندیکجه، باجېم گاه آشاغې، گاه یوخارې قالخېب آنامېن بیر یئریندن توتماغا چالېشېردې. بیز حَیَطه دۆشهنه قدر داها دؤرد قراد پارتلادې.
قراد قورغوسو ییرمی ثانییهده قېرخ راکئت آتېر. بونو بیزه مکتبده، حربی حاضېرلېق دَرسینده کئچمیشدیلر. آما إویمیزین یانېنداکې اینتئرنات مکتبینه یئرلشمیش حربی حیصّهده عسگرلر’له صؤحبَت إدنده کۏماندیرلری دئمیشدی کی، سیلاح-سورسات آز اۏلدوغوندان بیر راکئت یئره دۆشۆب پارتلامامېش اۏ بیریسینی آتمېرلار. بئله آتاندا ایستهدیکلری یئری وورماق داها آسان اۏلورموش. بیر ده “قراد قورغوسو اۏن آلتې لۆلهلی و قېرخ لۆلهلی اۏلور”، دئمیشدی کۏماندیر. ایندی راکئتلر اۏن آلتې لۆلهلی قورغودان آتېلېرسا، اۏن راکئت قالمالېدېر. دئمهلی داها اۏن اؤلۆم إحتیمالېمېز وار.
إویمیزدن قۏنشو بینایا جمعی سَکسَن آددېملېق یۏل ایدی. من بو یۏلو دفعهلر’له اؤلچمۆشَم. آنامېن هر آددېمې نئچه ثانییهیه آتدېغېنې، بیزیم إودن چېخېب اۏ زئرزَمییه نئچه دقیقهیه گئتمهڲیمیزی، بو مۆدّتده نئچه بۏمبانېن پارتلاما إحتیمالېنېن اۏلدوغونو دؤنه-دؤنه دۆشۆنمۆشَم. هر شئیی بو قدر دئتاللې بیلمهڲیم منی داها چۏخ ناراحات إدیردی.
آنام یارېمچېق آددېملارېنې آتدېقجا اۏنو بوراخېب قاچماغېمېز اۆچۆن بیزه یالوارېردې. هر پارتلایېش إشیدیلنده “آللاه سن ساخلا، آللاه سن ساخلا!” – دئییردی. بیزدن اوزاقدا پارتلایان راکئتین “شاققاناغې” قولاغېمېزدان چکیلندن سۏنرا “آللاه منی اؤلدۆرسۆن، آللاه منی اؤلدۆرسۆن!” پېچېلدایېردې. بیز سَکسَن آددېملېق یۏلون یارېسېنېن یارېسېنې گئدهنه قدر داها بئش راکئت پارتلادې. اؤلمک إحتیمالېمېز آزالدېقجا یاشاماق شانسېمېز آرتېردې.
بیر شئیه اومود إدیردیم کی، بو راکئتلر اۏن آلتې لۆلهلی قورغودان آتېلېر. اۏنا گؤره سئوینیردیم کی، اۏن آلتې سئویملی رقمیمدی. آیېن اۏن آلتېسېندا دۏغولموشام، اۆستهلیک ایندی اۏن آلتې یاشېم وار. آنامېن قېرخ یاشې اۏلدوغونو ایسه دۆشۆنمک بئله ایستهمیردیم. قۏی بو گۆن منیم گۆنۆم اۏلسون، بیر ده گؤڲده اوچان قوشلارېن. هر آتېشمادا قوشلار یادېما دۆشۆر. گؤرهسن اینسانلارا آتېلان مرمیلر گؤڲده قوشلارا دَڲیرمی؟ دَڲیر’سه… تۏرپاق اوغروندا گئدن دؤڲۆشده نییه گؤڲ ساکینلری اؤلمهلیدیر؟ هارادا اؤلۆ قوش گؤرسم، أڲیلیب گۆلـله یاراسې وارمې دئیه یاخېندان باخاردېم. اؤلۆ قوشلار دا تۏرپاغا آرخاسې اۆسته دۆشَر آخې، اۆزلری هئی گؤڲه باخار. إله بیلیردیم اؤلمۆش بیر قوش’لا گؤز-گؤزه گلمک قدر کدرلی هئچ نه یۏخدور دۆنیادا.
اۏن ایکینجی راکئتین اوغولتوسو إشیدیلنده بیر آنلېق خیال إتدیم کی، أڲر بیز گؤزۆمۆزۆ قېرپمازدان، نفس آلمازدان یئریمیزده دورساق، قوشلار قاناد ساخلاسا، یارپاق بئله ترپنمه’سه، دَنیزلر دالغالانماسا، کۆلک أسمه’سه، زمیلر خېشېلداماسا، سولار آخماسا، هر شئی اۏلدوغو یئرده دۏنوب قالسا، اۏ راکئت ده گؤڲده دایانار. آما سۏنرا دۆشۆندۆم کی، هر شئی دایانسا بئله، هارادا’سا ایستی داشېن اۆستۆنده گۆنلهنن چیرکین بیر کرتنکله نهدنسیز یئره گؤزۆنۆ قېرپاجاق و اۏ راکئت یۏلونا داوام إدهجک. یا دا چاناغې اۆسته دۆشۆب دۆنیایا باش-آیاق باخماقدان یۏرولان بیر تۏسباغا ترس دۆنیاسېنې دۆزلتمک اۆچۆن جانېندا قالان سۏن گۆجۆنۆ تۏپلایېب دېرناغېنې تۏرپاغا اوزاداجاق.
آرادا چؤنۆب إویمیزه، سۏنرا دا ایرهلیده آداملارېن دۏلوشدوغو زئرزَمییه باخېردېم. توتاق کی، یۏلون یارېسېنې گئتدیک، آخې بوندان سۏنرا یئرده قالان یۏلون دا یارېسېنې گئتمک لازېم ایدی. سۏنرا قالان یۏلون یارېسېنې، سۏنرا یئنه قالان یۏلون یارېسېنې… بو نه بیتمز-تۆکنمز یۏلدور ایلاهی؟! دفعهلر’له گئدیب گلدیڲیم یۏل بو گۆن هئچ بیتمهیهجکدی.
یۏلون تن اۏرتاسېندایدېق و منیم حئسابېم’لا اۏن بئش راکئت کیمین’سه یۏلونو یارېمچېق کسمیش، کیمین’سه إوینی دووارسېز قۏیموشدو. گؤڲه باخدېم. نییهسینی اؤزۆم ده بیلمیرَم. نه گلیر’سه، گؤڲدن گلیر، بلکه گؤڲه یاخشې-یاخشې باخسام نهسه گؤرَردیم؟ ماوی سمانېن بیر قېراغېندا کؤینهڲین یاخاسېنا تیکیلمیش آغ یاماق کیمی بالاجا بولوددان ساوایې بیر شئی گؤرمهدیم. منه إله گلدی کی، اۏ بولود نه’یسه گیزلَدیر. اۏ بولود اۏلماسایدې، سمانېن بۏشلوغوندا چۏخ اؤنملی بیر شئی گؤرهجکدیم. آما اۏ چۏخ اؤنملی شئیی دۆشۆنمهڲه واختېم اۏلمادې. اۏن آلتېنجې راکئتین اوغولتوسونو إشیتدیم. بیزه طرف گلیردی. هه، لاپ بیزیم اۆستۆمۆزه گلیردی. سَسیندن حیسّ اۏلونوردو. آنامې برک قوجاقلادېم. آنام باجېمې اۏرتایا چکیب باشېنې اۆستۆمۆزه أڲدی. سانکی بیر قوش ایکی یاوروسونو قانادلارې آراسېنا آلېب. یۏلون تن اۏرتاسېندا هئیکَل کیمی دۏندوق. گؤزلریمی إله برک سېخدېم کی، کیرپیڲیمین آراسېندان گؤزۆمۆن سویو چېخدې. بو گؤز یاشې دَڲیلدی، گؤزۆمۆن سویو ایدی. اوغولتو، آردېنجا دا دهشتلی پارتلایېش قولاقلارېمې باتېردې. چۏخ یاخېندا ایدی. إله بیل لاپ قاباغېمېزا دۆشمۆشدۆ.
باشېمې قالدېراندا زئرزَمینین قاپېسېندان آداملار پتکدن پئریکن آرېلار کیمی أطرافا اوچوشوردو. راکئت زئرزَمینین دووارېنېن دیبینه دۆشمۆشدۆ. آنامېن قۏللارې آچېلدې، بیزی قانادېنېن آلتېندان بوراخدې. سانکی دیزلرینین باغې قۏپدو. ایلدېرېم وورموش توت آغاجېنېن بوداغې کیمی دیزلری شاققېلتې ایله تۏرپاغا دۆشدۆ. آنام’لا منیم آرامدان کئچن قلپه منه یۏخ، آناما دَڲمیشدی. آل-قېرمېزې قان آیاغېندان اۆزۆآشاغې سۆزۆلۆب دیزینین سانجېلدېغې تۏرپاغې سولادې. آیاغېندان چېخان قانلې چکهلک بالاجا داشېن اۆستۆنده إله دورموشدو کی، هئچ صاندېقداکې سۆت رنگلی، آلتې دا اۆستۆ قدر تزه اۏلان توفلیلر بئله شوخ دایانمېردې. اۏ آن إویمیزه قایېدېب ایستی یاتاغېمداکې یۏرقانېن آلتېنا گیرمک، آنامېن منی مطبخدن: “خاللې بالام دور، مکتبه گئجیکیرسن” – دئیه سَسلهمهڲینی إشیتمک ایستهدیم. چئوریلیب قاپې-پنجرهسی داغېلمېش إویمیزه باخدېم. تۆل پرده پنجرهمیزدن روح بَدَندَن چېخان کیمی چېخېب هاوادا یئللنیردی. إویمیز سۏن نَفَسینی وئریردی.
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


c: text/html

text:
تۆرکیأنینگ قوُرانماق وزیرلیگی آذربایجان ینگ ینگیشینی قوتلادی
اؤتن ییل آذربایجان ینگ باشلادان حرکتی بیلن قاراباغ آزات ادیلیپدی
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیرلیگی، آذربایجان ینگ اؤتن ییل باشلادان "تک واطان حرکتی" نینگ ییللیغی میناسیبتلی یازماچا بیانات بردی.
بیاناتدا شیله یازیلیار:
"آذربایجانلی دوُغانلاریمیزینگ ارمنیستان ینگ هۆجۆملرینه دور دیمهک اۆچین و اشغال آستینداقی توُپراقلارینی آزات اتمه ک اۆچین اؤتن ییل شو گۆن باشلادان تک واطان حرکتی نینگ ییللیغی قوتلی بوُلسون. شهیتلریمیزه آلله دان رحمت دیله یأریس، یارالانانلارا ساغلیقلی بیر یاشاییش آرزوو ادیأریس"
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان: زنانالار تاریحی اۆستۆنلیک گؤرکِزدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی اسکی شهیرده ایشه وۆر، دایحان، اوُقووچی، تۆرگِن، صونغاتچی و ایشچی زنانالار بیلن دوشوشدی
تۆرکیه ده 2 دُز واکسن اوردورانلارینگ سانی 77.49 گؤتِریمه یتدی
تۆرکیه ده اورلان واکسن سانی 115 میلیون 270 مۆنگ دُز-دان گچدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کربلا
کَربَلا کربلا اوستانینین مرکزی، عیراقین جنوب شهرلریندن بیری، ۵۷۲٬۳۰۰ نفر اهالی ایله(۲۰۰۳ م) فرات چایینین غربینده یئرلشیب و بغداد ایله ۹۷ کیلومتر آراسی واردیر.
بو شهرین مشهور اولماسی هجری آلتمیش بیرینجی ایلین محرم آییندا باش وئرن کربلا دؤیوشو ایله باغلی دیر. حسین بن علی و عباس بن علینین حرملری کربلا شهریندهدیر و ایسلامین و شیعه موسلمانلارین موقدس یئرلریندن و زیارتگاهلارینداندیر.
تاریخدَییشدیر
بو شهر هیجری قمری ۶۱-نجی ایله قدر نینوا، غاضریه و طف آدیندا بیر چؤل ایدی. آنجاق ۶۱-نجی ایلدن و کربلا حادیثهسیندن سونرا گئتدیکجه شیعهلرین ماراغی اونا آرتیب و کربلا شهیدلرینه گونبئز و بارگاه دوزلدندن سونرا عراقین زیارت شهرلریندن بیری اولدو.
بعضی دئییلنلره گؤره ایمام حسین(ع) کربلا یئرینین بیر گوشهسینی(36 کیلومتر مربعه قدر) آلتمیش مین درهم پولا نینوا و غاضریه جاماعاتیندان آلیب و اونلارلا بئله شرط ائتدی کی جاماعاتا کربلا شهیدلرینی زیارت ائتمهیه یول گؤسترسینلر و زواری اوچ گون قوناق قبول ائتسینلر. او یئر ایندی ایمامین شریف قبری و دیگر شهیدلرین قبریدیر.
کربلا سؤزو و اونون کؤکو حاقّیندادَییشدیر
کربلا آرامیجه سؤزدور و سون اولاراق آکاد دیلیندن آلینمیشدیر. کربلا سؤزو آرامیجه (כַרְבָלָא / ܟܪܒܠܐ)[ krblh | karbālā] بیر نوع پاپاق/عمامه و همچنین خوروز پیپیگی آنلامیندادیر. بو سؤز سون اولاراق اککد دیلیندهکی (karballatu)دان آلینمیشدیر. کربلا عراقین ان پوللو شهرلریندن بیریدیر و اونون اصلی گلیری زیارتچیلردن و اکینچیلیکدن(اؤزللیکله خورما)دیر. بو شهر قدیم یا مذهبی بؤلوم و یئنی کربلا اولماق اوزره ایکی بؤلومدن تشکیل اولونور. کربلادا بیرچوخ ایسلامی مدرسهلر و دؤولت بینالاری دا یئرلشمیشلر.
حسین بن علینین حرمی یا بعضی قایناقلاردا قئید ائدیلدیی کیمی مسجدالحسین(حسین مچیدی) کربلانین مذهبی بؤلومونده یئرلشیب. اربعین گونو موسلمانلار و شیعهلردن بیرچوخو بورانی زیارت ائتمک اۆچون کربلا شهرینه گلیرلر. بیرچوخ یاشلی عؤمورلرینین سون ایللرینی و سون گونلرینی بورادا کئچیرمک مقصدیله بو شهره گلیرلر.
ایمام حسینین حرمینین کربلا شهرینده اولدوغونا گؤره، ۱۰۰ مچید و ۲۳ دینی مدرسه بو شهرده دوزلمیشدیر.
حسین بن علی حرمینده دفن اولان عالیملردَییشدیر
- وحید بهبهانی
- میرزا مهدی شهرستانی
- عبدالله ممقانی
- سید محمد حسین شهرستانی
- سید علی طباطبایی (صاحب ریاض)
- میرزا محمدتقی شیرازی
- سید محمدعلی شهرستانی
- میرزا سید مهدی حسینی شیرازی
- ملا حسینقلی همدانی
- سید مرتضی کشمیری
- سید محمدرضا شیرازی
کربلادا دفن اولونان ایرانلی سیاسی شخصیتلردَییشدیر
کربلا بیرچوخ ایرانلی مشهورلار، پادیشاهلار و سیاسی شخصیتلرین دفن اولونان یئریدیر:
- آل بویه پادیشاهلاری
- مظفرالدینشاه قاجار
- محمدعلیشاه قاجار
- احمد شاه قاجار
- امیر کبیر
- سلطان حمزه میرزا صفوی
- مازندرانلی میرزا شفیع خان
- میرزا موسی وزیر
- معیر الممالک
- حاجی میرزا آغاسی
- ظل السلطان
- زاهدالدین شاه


text:
ایستالین
یوسیف ویسساریونوویچ جوقاشویلی سووئت دؤولت و سیاسی خادیمی، ۱۹۲۲-جی ایلدن وکپ (ب) مک-نین باش کاتیبی، ۱۹۴۱-جی ایلدن سووئت حکومتینین باشچیسی (خالق کومیسارلاری سووئتینین و س.س.ر.ی نازیرلر سووئتینین سدری). ۱۹۲۰-جی ایلدن اعتباراً س.س.ر.ی-ده غئیری-محدود هاکیمیییتی اولموشدور.
س.س.ر.ی ستالینین رهبرلییی ایللرینده آقرار اؤلکدن بؤیوک سنایئ و حربی پوتئنسیالی اوْلان دونیا میقیاسلی اؤلکیه (دونیادا سوپئرگوج) چئوریلمیشدیر. اؤلکنی بۇ جور یوکسک سویییه قالدیرماق اۆچون ستالین چوْخ چَتین مئتودلاردان، همچینین دؤولت تئرروروندان دا ایستیفاده ائتمیشدیر.
آدی و تخلصلریدَییشدیر
ستالینین هقیقی آدی - یوسیف ویسساریونوووچ جوقاشویلی (اونون و اونون آتاسینین آدی گورجو دیلینده یوسئب و بئساریون کیمی تلففو اوْلونور), قیسالدیلمیش فورمادا ایسه - سوسو. چوْخ تئزلیکله بئله بیر وئرسییا یارانمیشدیر کی، اونون سویادی جوقاشویلی - گورجو یوخ گورجولشمیش اوسئتین (جوقاشئو) سویادیدیر: اکثر تدقیقاتچیلار بونو قبول ائتمیرلر. اینقیلابا قدر جوقاشویلی چوخلو تخلص و حیزب لقبلریندن ایستیفاده ائتمیشدیر. اساساً بئسوشویلی (بئسو- ویسساریون لقبینین قیسالدیلمیش فورماسی), نیژئرادزئ، چیژیکوو، ایوانوویچ. بۇ لقبلر آراسیندا (ستالینی چیخماق شرتیله) ان مشهورو گورجو فولکلوروندان چخان "کوبا" اولموشدور، حتی ستالینی سوْنرالار دا قوجا بولشئویکلر کوبا لقبی ایله چاغیرارمیشلار، موهاریبیه قدر حتی ووروشیلوودا اونو بۇ جور چاغیرارمیش. "ستالین" تخللوسونون کؤکو موباهیسلیدیر: بزیلری اونون "ستال" (cTaлb-پولاد), دیگرلری ایسه نارت ائپوسو ایله و یا اونون ترجومچیسی ئ. ستالینسکینین سویادی ایله الاقلندیریرلر.
بؤیوک وطن مۆحاریبهسی ایللرینده ستالین "واسیلیی" (اوْغلونون آدی ایله الاقدار) تخلصوندن ایستیفاده ائتمیشدیر. آدتن اونا آدی و آتاسینین آدی و یا حربی روتبهسی ("یولداش سووئت ایتتیفاقی مارشالی (گئنئرالیسسیموس)")ایله یوخ سادجه "یولداش ستالین" کیمی مراجعت ائتمیشلر.
اوشاقلیغی و گنجلیییدَییشدیر
رسمی وئرسییایا گؤره ۲۱ دسامبر ۱۸۷۹-جو ایلده و یا متریت کیتابینداکی قئیده اساساً ۶ دسامبر ۱۸۷۸-جی ایلده گورجوستاندا قوری شهرینده آنادان اولموشدور. آیلده اۆچونجو اوشاق اولموشدور، ایکی ایلکینلر اوشاقلیقدا اؤلموشدور. اونون دوغما دیلی گورجو دیلی اولموشدور، روس دیلینی سوْنرا اؤیرنمیشدیر، لاکین همیشه هیسس اولوناجاق گورجو لهجهسی ایله دانیشمیشدیر.
کاسیب آیلده، چکمچینین و قالا کندلی قیزینین آیلسینده بؤیوموشدور. ایوسیفین ۱۱ یاشی اولاندا آتاسی وفات ائتمیشدیر. آتاسی ایوسیفین ۱۱ یاشی اولارکن وفات ائتمیشدیر. ۱۸۸۸-جی ایلده ایوسیف قوریده مؤحکم نیزام-اینتیزام هؤکوم سورن کیلسیه، ۱۸۹۴-جو ایلده ایسه تبیلیسیده سئمینارییایا داخیل اولور. لاکین بورانی قورتارا بیلمییب اورادان قووولور (رسمی وئرسییایا گؤره مارکسیزماین تشویقاتینا گؤره). دایماً لیدئر اولماغا چالیشمیش و یاخشی اوخوموشدور، آناسینین ایستیی اساسیندا اؤز کارییئراسینی کیلسده قورماق ایستییر. تحصیل ایللرینده سئمینارییادا گورجو دیلینده شعر یازمیشدیر. اونون شئرلریندن بیر نئچهسی اینقیلابدان اول نشر اولونموش شعرلر توپلوسونون ایچینده اولموشدور: ۱۹۴۹-جو ایلده ستالینین ۷۰ ایللییینه اونون روس دیلینده شئرلریندن عبارت کیتابی هازیرلانیردی (گورجو دیلیندن ترجومیه بؤیوک موتخسیسلر، اساساً آرسئنیی تارکووسکیی جلب اولونموشدور), لاکین بۇ کیتاب ندنسه نشر اولونمادی.
اینقیلابدان اؤنجهدَییشدیر
۱۹۰۱-۱۹۰۲-جی ایللرده رسدفپ-نین تبیلیسی و باتومی کومیتلرینین اوزوو. رسدفپ-نین II قۇرولتاییندان (۱۹۰۳) سوْنرا-بولشئویک. دفلرله هبس اولونموش، سورگون اولونموش و سورگوندن قاچمیشدیر. ۱۹۰۵-۱۹۰۷-جی ایللرده بیرینجی روس اینقیلابینین ایشتیراکچیسی. ۱۹۰۷-۱۹۰۸-جی ایللرده رسدفپ-نین باکی کومیتسینین اوزوو. رسدفپ-نین ۶-جی اومومروسییا کونفئرئنسیاسیندا (۱۹۱۲) سوْنرا مک-نین پلئنیوموندا مک-نین و رسدفپ مک-نین روس بوروسونا سئچکیسیز قبول اولونموشدور.
۱۹۰۶-۱۹۰۷-جی ایللرده قافقازدا ائکسپروپرکاسییا آدلانان املیییاتا رهبرلیک ائتمیشدیر. ۱۹۰۷-جی ایل ۲۵ ژوئندا بولشئویکلراین پولا ائهتییاجینی اؤدمک اۆچون اینکاسساتور فایتونونا هوجوم تشکیل ائتمیشدیر.
۱۹۰۹-۱۹۱۷-جی ایللرده سورگونده اوْلدوغو مۆدت ده ائسپئرانتونو (سونی بئینلخالق دیل) اؤیرنمیشدیر.
۱۹۱۷-جی ایل فئوریه اینقیلابیندان سوْنرا پئتروقرادآ قاییدیر. لئنین موهاجیرتدن قاییدانادک مک-یا و بولشئویک پارتییاسینین پئتئربورق کومیتسینه رهبرلیک ائتمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایلدن «پراودا» (هقیقت) قزئتینین رئداکسییا هئییتینین، بولشئویک پارتییاسی مک پولیتبورونون، حربی-اینقیلابی مرکزین اوزوو اولموشدور. لئنیناین مجبوری گئدیشی سببی ایله الاقدار اولاراق گیزلی شرایتده کئچیریلمیش رسدفپ (ب) نین VI قۇرولتاییندا ستالین مک-دا هئسابات مروزهسی ایله چیخیش ائتمیشدیر. اوْکتوبر سیلاهلی اوسیانیندا ایشتیراک ائتمیشدیر. ۱۹۱۷-جی ایل اوْکتوبر اینقیلابیندان سوْنرا خالق کومیسسارلاری سووئتینه میلّیییتچیلیک اوزره خالق کومیسساری کیمی داخیل اولموشدور.
مووققتی حکومته و اونون سییاستینه مؤوقئدن بئله چیخیر کی، دئموکراتیک اینقیلاب هله کی، قورتارماییب و حکومتین دئوریلمهسی پراکتیکی مقصد دئییل.
وطنداش مۆحاریبهسیدَییشدیر
روسییا وطنداش مۆحاریبهسی باشلایاندان سوْنرا ستالین روسییانین جنوبونا شیمالی قافقازدان چؤریین هازیرلانیب سنایئ مرکزلرینه چاتدیماق اۆچون اومیک-نین (Bциk) فؤوقلاده سلاهیییتلی نومایندهسی کیمی گؤندرلیمیشدی. ۱۹۱۸-جی ایلین ۶ ژوئنوندا تساریتسینآ چاتان ستالین شهرده نیزام یاراتدی، موسکوایا ارزاغین چاتدیریلماسینی تمین ائتدی، داها سوْنرا ایسه تساریتسینی کراسنوواون دستلریندن مودافیییه هازیرلادی. ک.ائ.ووروشیلوولا بیرلیکده اونلار تساریتسینین مودافیهسینی تمین ائدیب کراسنووون و دوتوواون اوردو هیسسلرینین بیرلشمسینین قارشیسینی آلدیلار.
۱۹۱۸-جی ایلین دسامبریندا آدمیرال کولچاکاین سیبیرا هوجومو باشلادی. او، شیمالدان هوجوما کئچمیش اینگیلیسلر و آغقواردییاچیلارلا بیرلشمیی پلانلاشدیریردی. یارانمیش فؤوقلاده-جیددی وزیییتی آرادان قالدیرماغی لئنین ستالینه تاپشیردی. ستالین دزئرژینسکی ایله بیرلیکده پئرم آلتیندا کی، وزیییتی تئز و قتیییتله برپا ائتدیلر.
۱۹۲۰-جی ایللردَییشدیر
۱۹۲۲-جی ایلین آوریلینده رکپ (ب) مک-نین پئلنیوموندا ستالین مک-نین بیرینجی کاتیبی سئچیلدی. اوللر بۇ وزیفه یالنیز حیزب آپاراتینا رهبرلیک دئمک ایدی، پارتییانین لیدئری و دؤولته رهبرلییی ایسه فورمال دا اولسا خالق کومیسسارلاری سووئتینین سدری و. İ. لئنین-ده قالماقدا ایدی.
لئنین ستالینین تشکیلاتچیلیق قابیلیییتینی، اونون بیلییینی، تجروبهسینی، میللی و دیگر کسکین سیاسی پروبلئملری هلل ائده بیلمهسی باجاریغینی یوکسک قییمتلندیریردی. اونلار آراسیندا شخسی و پرینسیپیال موباهیسهلر ده اولموشدور. لاکین بۇ هاللار هئچ بیر شکیلده سیاسی زیدیییت هاللاری آلمامیشدیر. بونا باخمایاراق لئنین ستالینی کوبودلوقدا چوْخ کسکین سورتده ایتتیهام ائدیردی. اونون فیکرینجه ستالینین بۇ کئیفیییتی بیرینجی کاتیب وزیفسینده اوْلان شخس اۆچون دئییل، بۇ هال حیزب رهبرلییینین پارچالانماسینا گتیریب چیخارا بیلر.
لئنین «قورولتایا مکتوب» اوندا قئید ائدیردی کی، ستالین چوخ کوبوددور و اونو بیرینجی کاتیب وزیفسیندن چیخارتماق لازیمدیر. ستالینین ایشچی کیمی کئیفیییتلرینی نزره آلان حیزب رهبرلری بونو ائتمدیلر.
لئنینی وفاتیندا سوْنرا ستالین پولیتبورونون ایکی ان نوفوزلو اوزولری ل.ب.کامئنیوو و ق.ائ.زینوویئوله بیرلشیب «اوچلویو» فورمالاشدیرا بیلدی. بیرلیکده اونلار ل.د.تروتسکیی و اونون ترفدارلارینی مغلوب ائده بیلدیلر.
۱۹۳۰-جو ایللردَییشدیر
کوللئکتیولشمهدَییشدیر
۱۹۳۰-جو ایللرین اوولیندن اعتباراً کند تسرروفوتلارینین مرکزلشمیش کولخوزلاردا (کولخوز - روس دیلیندن ترجومده کوللئکتیو تسرروفات دئمکدیر) بیرلشدیرلمهسی - تسرروفاتین مجبوری کوللئکتیولشدیریلمهسی آپاریلیردی. تورپاغا اوْلان هوقوقون لغو ائدیلمهسی «سینیفلر مسلهسی» نین هللینین نتیجهسی ایدی. همچینین او زامان کی، ایقتیسادی دوشونجهلره اساساً ایری کولخوزلار تئخنیکانین بیرلشدیریلمهسی و امیین بؤلوشدورولمهسی هئسابینا داها ائففئکتیو ایشلیه بیلردیلر. قولاق آدلانان او زامانکی، کندلیلر کوللئکتیولشمیه قارشی چیخیب چیخمادیقلاریندان آسیلی اولمایاراق، مهکمهسیز ایستینتاقسیز امک دوشرگلرینده ایشلدیلیر و یا سیبیرین و شرقین اوجقار هیسسلرینه گؤندریلیردیلر.
ستالینین یئریتدییی سنایئلشدیرمه بوغدا و دیگر مهسوللارین خاریجه ائکسپورتوندان الده ائدیلن بؤیوک وسایتلر و آوادینلیقلار تلب ائدیردی. کولخوزلار اۆچون دؤولته وئریلجک بؤیوک میقداردا کند تسرروفاتی محصوللاری پلانی قویولموشدو. بزی تاریخچیلرین فیکرینجه مهز بۇ پلانلار ۱۹۳۲-۳۳-جو ایللرده باش وئرمیش کوتلوی آجلیقلارا گتیریب چیخارتمیشدیر.
ایقتیسادیییاتین اینکیشافیدَییشدیر
سنایئلشمنی مجبوریییت قارشیسیندا قالیب آغیر سنایئنین بازا ساهلریندن اینکیشافا باشلاماسی بازارلاری کنده لازیمی محصوللار ایله تمین ائده بیلمدی.
شهرلرین نورمال محصول تجهیزاتی پوزولدو، تسرروفات ماللاری وئرگیسی ناتورا شکلینده ایدی، ۱۹۲۴-جو ایلده ایسه پوللا اوزلندی. چیخیلماز وزیییت یارانمیشدی: بالانسین برپاسی اۆچون سنایئلشمنی سورتلندیرمک لازیم ایدی، سنایئنین سورتلی اینکیشافی اۆچون کنددن گلن مهسوللارین، ائکسپورتا گئدجک ماللارین و ایشچی قوووسینین میقداری آرتمالی ایدی، بونون اۆچون ایسه چؤرک ایستئهسالی و اونون امتلییی آرتمالی، کندلرده آغیر سنایئنین مهسوللارینا (ماشینلارا، دزگاهلارا) ائهتییاج یاراتماق لازیم ایدی.
بو جور چتینلییی آرادان قالدیرماق ایسه یالنیز کند تسرروفاتینین رادیکال مودئرنلشمسیندن سوْنرا هلل اولونا بیلردی. نزری اولاراق بونو اوچ یوللا ائتمک اولاردی. بیرینجی - «ستولیپین ایسلاهتلاری» نی یئنی فورمادا داوام ائتدیرمک، قولاق-لارین آرتان گوجونو دستکلمک، کندلیلرین ایری فئرمئرلره و پرولئتاریاتا تبقلشمهسی، کندین اساس وسایتینی اونلارین خئیرینه یؤنلتمک. ایکینجی - کاپیتالیست تسرروفاتینین منبلرینی (قولاقلاری) اورتادان قالدیرماق و ایری مئخانیکلشدیریلمیش کوللئکتیو تسرروفاتلارین یارادیلماسی. اۆچونجو یول - فردی کندلی تسرروفاتلارینین تدریجاً توسعه ائتدیرمک و اونلاری «تبیی» تئمپده بیرلشدیرمک - بۇ یول بوتون هئسابلارا گؤره چوْخ گئج باش وئرجکدی. ۱۹۲۷-جی ایلده چورک ایستئهسالی دایاندیریلاندان سوْنرا قطعی آددیملار آتماق لازیم گلدی (ستابیل قییمتلر، قاپالی بازار و حتی رئپرئسییالارا) و آرتیق ۱۹۲۸-۱۹۲۹-جو ایللرده باش وئرمیش نؤوبتی چؤرک قیتلیغی بۇ پروبلئمین تئزلیکله هللینی لابود ائتدی.
۱۹۲۹-جو ایلده تداروک زامانی گؤرولموش فؤوقلاده تدبیرلر آرتیق غئیری-نورمال هال کیمی قبول ائدیلدی و ۱۳۰۰-ا قدر قییاما گتیردی. ۱۹۲۹-جو ایلده آرتیق بوتون شهرلرده (۱۹۲۸-جی ایلده یالنیز بزی شهرلرده) چؤریه کارتوچکا تتبیق ائدیلدی.
کندلرده فئرمئرلییین کندچیلری تبقهلره بؤلمکله یاراتماق سووئتلرین ایدئولوژی پرینسیپلرینه اویغون دئییلدی. کوللئکتیولشمه کورسو گؤتورولدو. بۇ دا قولاقلارین بیر «سینیف» کیمی مهوینه سبب اوْلدو.
ایکینجی موهوم سؤال - سنایئلشمه اوسولونون سئچیلمهسی. بۇ مسلنین موزاکیرهسی چتین و اوزون چکدی، موزاکیرنین نتیجهسی ایسه دؤولتین و جمیییتین گلجک تالئیینی مویینلشدیردی. اسرین اووللریندکی روسییادان فرقلی اولاراق خاریجی اینوئستورلار موهوم مالیییه منبیی کیمی س.س.ر.ی-ده یوخ ایدی و س.س.ر. ی سنایئلشمنی یالنیز و یالنیز اؤز داخیلی رئسورسلارینین هئسابینا توسعه ائده بیلردی. نوفوزلو قروپلار (پولیتبورونون اوزوو ن.İ.بوخارین، خالق کومیسارلاری سووئتینین سدری آ.İ.ریکوو و اومپیس-این (Bцcпc) سدری م.پ.تومسکی) یئنی ایقتیسادی سیاست (ییس) سایسینده وسایتین توپلانماسینی و اینکیشافین «آمانوئریجی» اوسولونا ترفدار ایدیلر. İ.V. ستالین - سورتلندیریلمیش اوسولون. ستالینین نؤقتئیی-نزری قالیب گلدی.
ایکینجی دونیا مۆحاریبهسیدَییشدیر
۱۹۳۸-جی ایلده باتی اؤلکلرینین چئخسلوواکییانی اونون زنگین سنایئ پوتئنسیالی ایله بیرلیکده هیتلئرا باغیشلاییب ایمزالادیقلاری "مونهئن سؤودلشمهسی"-نه جاواب اولاراق ۱۹۳۹-جو ایلین ۲۳ آوقوستوندا ستالین آدولف هیتلئر ایله "هوجومئتممه پاکتی"-نی ایمزالادی. مولوتوو-ریببئنتروپ پاکتینین گیزلی الاولرینده (یالنیز XX اسرین سونلاریندا نشر اولونموشدور) س.س.ر.ی و آلمانییا اؤز آرالاریندا شرقی آوروپانی اؤز نوفوز دایرلرینه بؤلمنی رازیلاشدیرمیشدیلار. نتیجده پاکتین ایمزالانماسینین بوتون "گوناهی" آنتی-ناسیست جبههسی یاراتماق ایستمین و آلمانییانی "ساکیتلشدیرمه" سییاستی یورودن باتی اؤلکلرینین بوینونا قویولدو.
آرتیق موهاریبدن سوْنرا، رسمی شرهده «پاکت» این موهاریبنین باشلانماسینین اوزادیلماسی نیییتینی ایله ایمزالاندیغینین دئییلدی. سون نتیجده او، هیتلئری هقیقتنده ایلک اؤنجه اینگیلترهیه هوجوم ائتمکله ایکی جبهده دؤیوشمیه مجبور ائتدی. بئللیکله موتتفیقلر س.س.ر.ی-یه کؤمک ائتمیه مجبور اوْلدولار. لاکین، تاریخچی دمیتری وولکوقونوواون فیکرینجه پاکت مودافیئدیجی اوْلماقدان داها چوْخ هوجومئدیجی ایدی، روبئرت کونکوئست ایسه دوشونور کی، ستالینین و هیتلئراین رهبر اوْلدوقلاری رژیملر بیر-بیری ایله روهی جهتدن یاخین اولماسی پاکتین باغلانماسی اۆچون اساس سببدیر. پاکتین ایقتیسادی جهتلریندن ده یان کئچمک اولماز. سووئت رهبرلییینین اساس شرتی س.س.ر. ی-یه کرئدیتین وئریلمهسی ایدی. موهاریبدن اؤنجه پوتئنسیال دوشمندن کرئدیت گؤتورمک - اونیکال تاریخی هادیسدیر، لاکین ستالین بونو باجاردی. نتیجده س.س.ر. ی ۷ ایل مۆدت ینه ۴٬۵٪-له ۲۰۰ ملن آلمان مارکی آلدی. بۇ وسایت اینوئستیسییا مقسدی اۆچون ایستیفاده اولوندو: آلمانییادان آوادانلیقلاق، ماشینلار و دزگاهلار آلیندی، بۇ آوادانلیقلارین بؤیوک هیسسهسی سوندا آلمانییایا قارشی دؤیوشده ایستیفاده اولوندو.
۱ سپتامبردا، پاکتین ایمزالانماسیندا دوز بیر هفته سوْنرا هیتلئر پولشایا قربدن سوخولدو. ۱۷ سپتامبردا سووئتلر ایتتیفاقی اوکراینالیلاری و بئلوروسییالیلاری مودافیه بهانهسی ایله پولشانین قوزئینا سوخولدو و اؤلکنین شرق هیسسهسینی توتدو (ایندیکی قربی اوکراینا و قربی بئلوروسییا). او دا دئییلملیدیر کی، هوجوم زامانی پولشا و سووئتلر ایتتیفاقی آراسیندا هوجومئتممه هاققیندا پاکت مؤوجود ایدی. ائله همین ایل س.س.ر. ی و لاتوییا، لیتوا و ائستونییا آراسیندا الده ائدیلمیش رازیلیغا اساساً بۇ اؤلکهلره سووئت اوردوسونون آزسایلی کونتینگئنتی یئریدیلدی (۱۹۴۰-جی ایلده بۇ اؤلکهلر اؤز پارلامئنتلرینین قراری ایله س.س.ر. ی-یه قوشولدولار). بیر آز سوْنرا سووئت ایتتیفاقی سووئت-رومین رازیلاشماسی اساسیندا بئسسارابییانی توتدو، هانسی کی، رومینییا ۱۹۱۸-جی ایلین آوریلینده بیرترفلی سورتده اؤزونه بیرلشدیرمیشدی (۱۹۱۸-جی ایلده رسفسر ایله ایمزالانمیش موقاویلنی پوزاراق). بۇ اراضی مولدووا سسر ائلان ائدیلدی. بۇ یئرلرین اهالیسینین بیر قیسمی بئینلخالق موناسیبتلرین کسکینلشمهسی اوجباتیندا مرکزی رایونلارا کؤچورولموشدولر.
۱۹۴۱-جی ایلین ماییندا ستالین اؤز اوزرینه خالق کومیسارلاری سووئتینین سدری مسولیییتینی گؤتوردو.
۱۹۴۱-جی ایل ییونون ۲۲-ده اۆچونجو رئیخ سووئت ایتتیفاقینا قارشی آقرئسییایا باشلادی. بؤیوک وطن مۆحاریبهسی باشلادی. بزی تاریخچیلرین فیکرینجه ستالین فاشیست آلمانییاسینین تئزلیکله هوجوم ائدجیی هاققیندا جاسوس ملوماتلارینا هاقسیز اولاراق ائتیناسیز یاناشمیشدیر. دیگرلری ایسه دوشونورلر کی، بۇ هاقدا معلومات کیفایت قدر دئییلدی و ستالینین الینده اساس وار ایدی کی، بۇ معلوماتلاری دئزینفورماسییا هئساب ائتسین (بزی تاریخچیلر، آلمانلارین س.س.ر. ی-یه هوجومونون گؤزلنیلمزلییینی، یاپونلارین پیورل-هاربورا هوجومو ایله موقاییسه ائدیرلر). هر هالدا هوجوم زامانی قیرمیزی اوردونون دیسلوکاسیاسی سرحدلر قربه چکیلدییی اۆچون زیف ایدی، قوووهلر سرهدده زیف کونسئنتراسییادا و مودافییه تام هازیرسیز وزیییتده ایدی. مهز بۇ شرطلر همچینین ائلده یوکسک اولمایا شخسی هئیتین هازیرلیغی و پیس ایداره اولونما موهاریبنین ایلک مرهلسینده هیتلئرا س.س.ر. ی اوزرینده اوستونلوک قازاندیردی و او قیسا مۆدت ده سووئت مودافیهسینی درین یاریب، قیرمیزی اوردونون نزرچارپاجاق قووولرینی اهاتیه آلیب مهو ائده بیلدی، همچینین بئلوروسییانی، پریبالتیکانی، اوکراینانی و رسفسر-این باتی هیسسلرینی توتا بیلدی.
بیر نئچه آیدان سوْنرا قیرمیزی اوردو اؤز مودافیهسینی تمین ائتدی و ۱۹۴۱-جی ایلین قیشیندا آلمانلاری موسکوا یاخینلیغیندا دایاندیردی. او زامانا کیمی آرتیق سنایئ موسیسهلری شرقه کؤچورولموشدو. ۱۹۳۷-جی ایل «تمیزلمه» سینین قوربانلاری اوزینه اؤزونو یئنی نسیل حربچیلر بوروز وئردی - ژوکوو، کونئو، واسیلیئوسکیی و هبسدن آزاد اولونموش ۱۹۳۷-جی ایل «تمیزلمه» سینی قوربانی - روکوسووسکیی.
مۆحاریبه باشلایان کیمی کیمی ستالین دؤولت مودافیه کومیتسینین سدری، مودافیه خالق کومیسساری و س.س.ر. ی حربی قووولرینین آلی-باش کوماندانی اوْلدو. ۱۶ آوقوست ۱۹۴۱-جی ایل تاریخلی آلی-باش کوماندانین قررگاهینین ن-۲۷۰ سایلی امرینده دئییلیردی: "دؤیوش زامانی اوزرلریندن فرقلنمه نیشنالارینی چیخارتمیش و دوشمن ترفه کئچمیش و یا اونلارا اسیر دوشموش کوماندیر و سیاسی ایشچیلر قاتی دئزئرتیر هئساب اولونسونلار، اونلارین آیلهلری ایسه حربی آندی پوزموش و وطنی ساتمیش دئزئرتیرلرین آیلهسی کیمی هبسه مهکوم اولونسون." موهاسیردن چیخمیش و یا اسیرلیکدن قاییتمیش سووئت عسگرلری فیلتیراسییا دوشرگلرینه دوشوردولر، بوندان سوْنرا ایسه بؤیوک اکسریییتی یئنیدن اوردویا قاییدیردیلار. موهاریبدن سوْنرا آلمان دوشرگلریندن آزاد اولموش بوتون سووئت عسگرلری دیخک (HkBд)-این یوخلانیشیندان کئچیردیلر. اونلارین بیر هیسسهسی س.س.ر.ی-ده هبس و مهکوم اولونموشدور.
موهاریبنین باشلانغیجیندا پووولژیا آلمانلاری سیبیره و مرکزی آسییایا کؤچورولدو، ۱۹۴۴-جو ایلده ایسه کریم تاتارلاری و بزی قافقاز خالقلاریدا (همچینین آهیسکا تورکلری) اؤز یئرلریندن دئپورتاسییایا مروز قالمیشلار.
آرالاریندا ایدئولوژی کینین اولماسینا باخماتاراق س.س.ر. ی، بؤیوک بریتانییا و آبش رهبرلری آنتیهیتلئر کوالیسیاسینی یارادا بیلدیلر و ۱۹۴۴-جو ایلده ایکینجی جبهه آچیلدی. بیر نئچه دفعه کئچیریلمیش یوکسک سویییهلی گؤروشلرده ستالین اؤزونو باجاریقلی و قتیییتلی دیپلومات کیمی گؤستره بیلدی.
مۆحاریبه زامانی ستالین «سووئت ایتتیفاقی قهرمانی» آدینا لاییق گؤرولوب، ایکی دفعه «قلبه (пoбeдa) اوردئنی» و I درجهلی «سوووروو اوردئنی» ایله تلتیف اولونموشدور. ۶ مارس ۱۹۴۳-جو ایلده ستالین «سووئت ایتتیفاقی مارشالی» روتبهسی، ۲۷ ژوئن ۱۹۴۵-جی ایلده ایسه مخسوسی داخیل ائدیلمیش «سووئت ایتتیفاقی گئنئرالیسیموسو» روتبهسی وئریلدی. حتی مۆحاریبه قورتاردیقدان سونرادا ستالین حربی ایدارهلره (۱۹۴۶-جی ایلین فئوریهسینهدک - مودافیه خالق کومیساری و ۱۹۴۷-جی ایلین مارسینا کیمی -س. س.ر. ی حربی قوووهلری نازیری) رهبرلیک ائدیب.
موهاریبدن سوْنرادَییشدیر
موهاریبدن سوْنرا اؤلکه ایقتیسادیییاتین سورتلی اینکیشافی و قسدن یاندیریلمیش تورپاقلارین برپاسی یولونا قدم قویدو. موهاریبدن سونراکی باندیت اؤزباشنالیغینی ستالین قطعی تدبیرلرله کؤکوندن کسدی.
موهاریبدن سوْنرا آزاد ائدیلمیش و سونرادان وارشاوا موقاویلهسی تشکیلاتینی آمله گتیرجک شرقی آوروپا اؤلکلرینده پروستالین کوممونیست رئژیملری قورولدو. موهاریبدن سوْنرا س.س.ر.ی و آبش آراسیندا اوزاق شرقده باش وئرمیش موناقیشه کورئیا مۆحاریبهسینه گتیریب چیخارتدی.
۱۹۴۰-جی ایللرین سونلاریندا بؤیوک-دؤولتچیلیک ایدئولوگییاسی (کوسموپولیتیزمله موباریزه) گوجلندی. ۱۹۵۰-جی ایللرین اووللرینده شرقی آوروپا اؤلکلرینده، داها سوْنرا ایسه س.س.ر. ی ده بیر نئچه بؤیوک سس-کویه سبب اولموش آنتیسئمیتیک ایستیقامتلی پروسسلر باش وئرمیشدیر.
علم و تحصیلدَییشدیر
ستالینین گؤستریشینه اساساً ایجتیمای علملرده، خوسوسیله ده هومانیتار علملرده درین یئنیدنقورما حیاتا کئچیریلمیشدیر. اورتا و آلی مکتبلرده وطن تاریخینین تدریسی برپا اولوندو.
علم، تئخنیکا و مدنیّت خادیملرینی هوسلندیرمک مقسدی ایله هر ایل وئریلن (۱۹۴۱-جی ایلدن باشلایاراق) ستالین موکافاتی تسیس ائدیلمیشدیر. ستالین دؤوروندکی علمین اینکیشافینی یوکسلیش کیمی قییمتلندیرمک اولار. فوندامئنتال و تتبیقی علمی-تدقیقات اینستیتوتلاری شبکسینین، کونستروکتور بورولارینین و آلی مکتبلرده لابوراتورییالارین یارانماسی هرجهتلی تدقیقاتلارا شرایط یاراتدی. عالیملر اؤلکنین هقیقی ائلیتاسینا چئوریلدی. فیزیکلردن کورچاتوو، لانداو، تامم، رییازیییاتچیلاردان کئلدیش، کوسمیک تئخنیکانین یارادیجیسی کورولوو، آویاکونستروکتور توپولئواون آدلاری بوتون دونیادا تانینیر. ستالین س.س.ر. ی-نی یئنی توسعه مرهلسینه چیخاراجاق موترققی علم و تئخنیکا ساهلرینه داها چوخ دیققت آییریردی. تکجه ۱۹۴۶-جی ایلده شخسن ستالین آتوم تئخنیکاسی و علمینی اینکیشافی ایله الاقدار آلتیمیش موهوم اهمیییتلی سند ایمزالامیشدیر. ۱۹۵۲-جی ایلدن باشلایاراق یئرلی کومپیوتئرلر یارادیلماغا باشلاندی. بۇ قرارلار نتیجهسی تکجه اؤلکنین نووه دبیلقسینین یارادیلماسی اولمادی، همچینین دونیادا ایلک آتوم ائلئکتریک ستانسیاسی اوبنینسک آئس تیکیلدی (۱۹۵۴), ۱۹۵۷-جی ایلده دونیادا ایلک آتوم بوزقیران گمی "لئنین" گمیسی سویا بوراخیلدی و ائنئرگئتیکانین نؤوبتی اینکیشافی گئتدی.
لاکین او دا دئییلملیدیر کی، علمی فالیییتین مرکزی شکیلده ایداره اولونماسی دیالئکتیک ماتئریالیزمه زیدد اوْلان علمی ساهلرین اینکیشافدان قالماسینا سبب اوْلدو. گئنئتیکا و کیبئرنئتیکا کیمی بؤیوک علمی تدقیقات ساههلری «بورژازییانین یالانچی علمی» ائلان ائدیلدی. بونون نتیجهسی چوخسایلی هبسلر و تانینمیش سووئت آلیملرینین گولللنمهسی اوْلدو. ستالینین اؤزونون ماراقلی اولدوغو بیولوگییادا کئچللشمه، لینقیویستیکادا دیل هاققیندا یئنی تلیم کیمی یالانچی علمی ساههلر ستالین دؤورونده هقیقتنده دؤولت ترفیندن دستکلنمیشدیر.
ستالین شخسیییتینه پرستیشدَییشدیر
سووئت پروپاقانداسی ستالینین اترافیندا یاری-ایلاهی «بؤیوک رهبر و موللیم» سیماسی یارادیلدی. ستالین و اونون یاخین اترافینین آدلاری شهرلره، زاوودلارا، کولخوزلارا، حربی تئخنیکالارا وئریلیردی. اونون آدی مارکس، ائنگئلس و لئنین ایله بیرلیکده چکیلیردی. اونون هاققیندا تریفلییجی ماهنیلار بستلنیردی و حتی اونون آدی س.س.ر. ی-نین ۱۹۴۴-جو ایل هیمنینین تئکستینه ده سالینمیشدیر.
شخسیییته پرستیشلیک تنقید ائدیلدیکدن سوْنرا مشهور یازیچی V.شولوخوو ستالین شخسیییتینه پرستیش هاققیندا بئله دئمیشدیر: "هه، هقیقتنده پرستیش وار ایدی… آمّا شخصیت ده وار ایدی!"
ستالین هاققیندا اویدورمالاردَییشدیر
خروششوو ایددیا ائدیردی کی، آلمانلارین هوجوموندان درحال سوْنرا ستالین دهشتلی قورخو ایله یاخین باغا چکیلیر و هئچ بیر زنگه جاواب وئرممیشدیر، لاکین مواسیر تاریخچیلر بۇ وئرسییانی تکزیب ائدیرلر.
چؤرچیللا آید ائدیلن سیتات - "ستالین روسییانی خیشلا قبول ائدیب آتوم سیلاهی ایله یولا سالدی" (بزن داها گئنیش متنده ترجومه اوْلونور) - یالنیز ۱۹۸۰-جی ایللرین سووئت متبواتیندا تصادف اوْلونور، بۇ سیتاتین اوریژینال اینگیلیس واریانتی - چؤرچیللین اسرلر توپلوسوندا راست گلینمییب. چؤرچیلل هقیقتنده ستالین هاققیندا بیر نئچه تریفلییجی سؤزلر دئمیشدیر، لاکین بۇ مۆحاریبه دؤورونه آیددیر. چؤرچیلل ستالین هاققیندا سونونجو تریفلییجی سؤزو، پارادوکسال گؤرونسده، سویوق مۆحاریبهنین باشلانغیجینی بیلدیرن اؤز مشهور فولتون نیتقینده دئمیشدیر؛ سوْنرالار چؤرچیلل ستالین هاققیندا موسبت بیر شئی دئممیشدیر.
۱۹۵۶-جی ایلده آوروپا اؤلکلرینده بیر سند ایشیق اوزو گؤرموش و گئنیش یاییلمیشدی. گویا کی، بۇ سند ۱۹۱۳-جو ایلده پولیس دئپارتامئنتی ترفیندن هازیرلانمیشدیر و گیزلی پولیسین آگئنتی - جوقاشویلی - ستالین هاققیندا گیزلی مکتوبدور. علمی تدقیقاتلار (همچینین ستالینین رقیبلری ترفیندن آپاریلان تدقیقاتلار دا) سوبوت ائتدی کی، بۇ سوْنرادان هازیرلانمیشدیر و ساختادیر.
ستالینین شخسی حیاتی و اؤلومودَییشدیر
۱۹۰۴-جو ایلده ستالین ائکاتئرینا سوانیدزئ ایله ائولنیر، لاکین اوچ ایلدن سوْنرا آروادی توبئرکولوزدان دونیاسینی دییشدی. اونلارین یئگانه اوْغلو اوْلان یاکوو ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی زامانی آلمانلارا اسیر دوشور. بۇ هاقدا یاییلمیش وئرسییالارین بیرینده، همچینین ایوان ستادنیوکون «مۆحاریبه» و «قورتولوش» سووئت کینوسوندا آلمانلار ستالینه اونون اوْغلونو فئلدمارشال پاولوسآ دییشمیی تکلیف ائدیرلر، بونا جاوابیندا ایسه ستالین دئییر: «من اسگره فئلدمارشال دییشمیرم». ۱۹۴۳-جو ایلده یاکوو قاچماغا جهد ائدرکن آلمان حربی دوشرگهسی اوْلان زاکسئنهاوزئنده گولللنمیشدیر. یاکوو اوچ دفعه ائولی اولموشدور و اونون یئوقئنی آدلی اوْغلو حتی ۱۹۹۰-جی ایللرین روسییا سییاستینده ده ایشتیراک ائتمیشدیر (ستالینین نوهسی آنپیلوو بلوکونون نامیزدلری سیراسیندا اولموشدور); جوقاشویلیلرین بۇ بیرباشا کیشی ختتی ایندی ده مؤوجوددور.
۱۹۱۹-جو ایلده ستالین ایکینجی دفعه ائولنیر. اونون ایکینیجی آروادی، اوکپ (ب)-نین اوزوو، نادئژدا آللیلویئوا اولور. او، ۱۹۳۲-جی ایلده کرئملده کی، اوتاغیندا اؤزونه قصد ائدیر (رسمی اولاراق ایسه قفیل اؤلوم کیمی گؤستریلیر). ستالینین ایکینجی نیگاهیندان ایکی اوشاغی اولور: سوئتلئنا و واسیلیی. اونون اوْغلو واسیلیی، حربی-هاوا قووولرینین زابیتی، بؤیوک وطن موهاریبسینده موختلیف کوماندیر وزیفلرینده ایشتیراک ائدیر، موهاریبدن سوْنرا ایسه موسکوانین هاوادان مودافیسینه (گئنئرال-لئیتئنانت) رهبرلیک ائدیر، ستالینین وفاتیندا سوْنرا ایسه هبس اوْلونور. ۱۹۶۰-جی ایلده آزادلیغا چیخدیقدان بیر مۆدت سوْنرا وفات ائدیر. ستالینین قیزی سوئتلانا آللیلویئوا ۱۹۶۷-جی ایل ۶ مارسیندا دئهلیده کی، آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری سفیرلیییندن سیاسی سیغیناجاق ایستییر و ائله همین ایلده آبش-آ کؤچور. ستالینین آیلسینده ۱۱ یاشینا کیمی آرتیوم سئرقئیئو (وفات ائتمیش اینقیلابچی فیودر سئرقئیئوین اوْغلو - "یولداش آرتیوم") تربییه آلمیشدیر.
همچینین، تورخان موهاجیرتینده ستالینین نیگاهدانکنار اوْغلو - کونستانتین کوزاکوو دونیایا گلمیشدیر. ستالین اونونلا علاقه ساخلامامیشدیر.
۱۹۵۳-جو ایل مارسین ۵-ده ستالین بئینینه قانسیزمادان وفات ائتمیشدیر. بئله بیر وئرسییا دا مؤوجوددور کی، لاورئنتی بئرییا و یا ن.س.خروششوو اونا کؤمک ائتممکله اونون اؤلومونه سبب اولموشلار.
۱۹۵۳-جو ایل مارسین ۵-ده ستالینله ویدا مراسیمی زامانی کوللو میقداردا اینسان اونونلا ویدالاشماق ایستدیییندن باساباس یارانیر. او زامان هلاک اولنالارین دقیق سایی هلده معلوم دئییل، لاکین اؤلن کیفایت قدر چوْخ اولموشدور. همچینین بیر فاکتدا ملومدور کی، باساباسدا هلاک اولانلاردان بیری ۱۴۲۲ نؤمرهسی آلمیشدیر؛ نؤمرلمه یالنیز او جسدلر اۆچون آپاریلیردیکی، اونلاری قوهوملارینین و یا دوستلارینی کؤمیی اولمادان مویین ائتمک مۆمکون دئییلدی.
ستالینین بالزاملانمامیش جسدی لئنین ماوزولئیینده اومومخالق نوماییشینه قویولور و همین ماوزولئی ۱۹۵۳–۱۹۶۱-جی ایللرده «V. İ. لئنین و İ.V. ستالین ماوزولئیی» آدلانیر. ۱۹۶۱-جی ایل وکتیابرین ۳۰-دا سوو. ایکپ-نین خخیی قۇرولتاییندا قرارا آلیندی کی، «ستالینین لئنین وسیییتلرینی کوبود شکیلده پوزماسی … اونون جسدینی ماوزولئیده ساخلاماغی غئیری-مۆمکون ائدیر». ۱۹۶۱-جی ایل ۳۱ اوْکتوبردان ۱-i نووامبرا کئچن گئجه ستالینین جسدی ماوزولئیدن چیخاریلدی و کرئمل دیواریندا باسدیریلدی. سوْنرادان مزارین اوزرینده آبیده اوجالدی (بوستون موللیفی م.V. تومسکی).
موکافاتلاریدَییشدیر
ستالین سوسیالیست امیی قهرمانی (۱۹۳۹) و سووئت ایتتیفاقی قهرمانی فخری آدلارینا لاییق گؤرولموشدور(۱۹۴۵). ایکی «قلبه» اوردئنی (۱۹۴۳, ۱۹۴۵), اوچ قیرمیزی بایراق اوردئنی، اوچ لئنین اوردئنی (۱۹۳۹,?,۱۹۴۵), I درجهلی سوووروو اوردئنلری کاوالیئریدیر.


text:
میثم تمار
میثم بن یحی التمار یادا یحیی اوغلو میثم تممار. علی صحابهسیایدی و ایمام حسین حقینه مودافیعه چیخدی.
یاشاییش[دَییشدیر]
میثم تمار نهروان اهلیایدی و کوفهده خورما ساتماغا گؤره تمار (خورما ساتان) آدلاندی. میثم باشدا بیر خانیمین قولوایدی بو خانیم بنی اسد طایفاسیندان ایدی و علی میثمی بو خانیمدان آلدی و قوللوقدان بوراخدی.
آلتی اوغلو و چوخلو نوهسی وار ایدی. اوغلانلاری عمران، شعیب، صالح، محمد، حمزه و علی شیعهلرین صحابهلریندن ساییلیب و ایمام سجاد و ایمام صادق و ایمام باقر چاغیندا بو ایماملار اۆچون یاناش اولوبلار.
صالح ایمام باقر صحابهسی ، شعیب ایمام صادق صحابهسی و عمران ایمام سجاد ، ایمام باقر و ایمام صادق صحابهسی اولموشدو.
علی صحابهسی[دَییشدیر]
ایمام علی میثمین قتلین و شهادتین قاباخجا غیبدن خبر وئرمیشدیر. کوفه ده بیر نخل آغاجین میثمین مقتلی بیلیندیرمیشدیر و میثم بو آغاج تنهسینده آدین یازمیشدیر و هرگون اونا باش چکردی و اونا سو وئریب و آغاج ایله دانیشاردی.
شهادت[دَییشدیر]
ایمام حسین کوفه شهرینه طرف گلیردی و مسلم بن عقیلی بیعت آلماغا کوفه شهرینه گؤندرمیشدیر. یزید کوفه والیسین دئیشدی و کوفه والیسی عبیدالله بن زیاد اولدو. عبیدالله شیعهلره قارشی دوردو. عبیدالله کوفه مسجیدینده علی ضیدینه دانیشاندا میثم داها آیاغا قالخیب و علی حقینده سؤز آچدی و عبیداللهی آناسینین آدیایله سسلهدی و دئدی: علی منبرینه مرجانه اوغلو چیخیب دونیا خراب اولسون. بو سؤزده میثمی توتدولار و محبسه سالیدیلار. میثم محبسده قارشیق سالدی و عبیدالله اونو اؤلومه محکوم ائتدی. اونو همان علی خبر وئرن آغاجدا مصلوب ائتدیلر. میثم صلیب اوسته علی حقینده دانیشدی مأمورلار اونون قوللارین کسدیلر هابئله میثم گینه علی حقینده دانیشدی و اونون دیلین کسدیلر و میثم بو حالدا شهید اولدو.
قایناق[دَییشدیر]
اینگیلیسی ویکی پدیا https://en.wikipedia.org/wiki/Maytham_al-Tammar


text:
پاول سیسیانوف
پاول دمیترییئویچ سیسیانوف (گورج. პავლე დიმიტრის ძე ციციშვილი؛ Pavle Dmitris dze Sisişvili 1754-1806) — گورجو اصیلی روس ژنرالی، روسیهنین قافقازداکی قوشونلاری نین باش کوماندانی. 1806-جی ایلده باکی یاخینلیغیندا سوءقصد نتیجهسینده آسلان بیگ طرفیندن اؤلدورولوب.
یاشاییشی[دَییشدیر]
پاول سیسیانوف 1754-جو ایلده 9 و یا 20 سپتامبر تاریخینده روسیه ایمپراتورلوغونون موسکو شهرینده گورجو عاییلهسینده آنادان اولوب. 1772-جی ایلده پریوبراژنسک آلاییندا حربی خیدمته باشلادی. 1786-جی ایلده لهستاندا کوماندیر تعیین ائدیلیر و 2-جی تورک موحاریبهسینده ایشتیراک ائدیر. 1796-جی ایلده او ایمپراتریچه نین راضیلیغی ایله قراف زوُبوْفون باشچیلیغی آلتیندا جنوبی قافقازین ایشغالی اوچون یولا دوشدو. 1797-جی ایلده ایستعفایا چیخدی، لاکین تزار1. آلکساندرین حاکیمیتی دؤورونده یئنیدن خیدمته داخیل اولدو. 1802-جی ایلده هشترخانین حربی قوبرناتورو و روسیهیه یئنی بیرلشدیریلمیش گورجوستاندا باش کوماندان طرفیندن قافقازا پیادا قوشونون موفتیشی تعیین ائدیلمیشدیر. 1803-جو ایلده روسیهنین طرفینه کئچمیش اتنیک گورجولردن تشکیل اولونموش 4500 نفرلیک کؤنوللو قوشون ایله بیرلیکده قافقازین آلینماسی اوچون تیفلیسه هوجوم ائدیر. ایران ایله موحاریبه نین اونون ایشلرینی چتینلشدیرمهسینه و روسیهنین ناپلئون ایله آپاردیغی موحاریبه سببیندن عسگر چاتیشمازلیغی نین اولماسینا باخمایاراق او، موعین قدر دیپلوماتیک یوللا، موعین قدرسه سیلاح گوجویله خزر ساحیلی نین، داغیستانین و جنوبی قافقازین موختلیف کیچیک حؤکمدارلارینی روسیهنین طرفینه چکمگی باجاردی.
گورجوستانی اله کئچیردیکدن سونرا جنوبی قافقازا هوجوم ائدیر. 1804-جو ایلده گنجه خانلیغینی ایشغال ائدیر و جاواد خانی قتله یئتیریر. بو ایشغالا گؤره اونا پیادا ژنرالی روتبهسی وئریلیر. بیر نئچه آذربایجان خانلیغینی ایشغال ائدیر. اونلارین آراسیندا گنجه، شاماخی، شکی و قاراباغ خانلیقلاری مؤوجوددور.
سوء-قصد[دَییشدیر]
1805-جی ایلده ژنرال پاول سیسیانوف باکی خانلیغینا هوجوم ائدیر. ایلک هوجوم اوغورلو آلینماسادا ایکینجی هوجوم زامانی سیسیانوف باکینی موحاصیره یه آلیر. باکی خانی حسینقولوخان اونونلا دانیشیقلار آپارماق اوچون اونو قالا قاپیسین یانینا چاغیریر. 8 فوریه 1806-جی ایلده ژنرال پاول سیسیانوف باکی نین قالا قاپیسین یانینا گلیر. بورادا او حسینقولوخان ایله دانیشاندا اونون قارداشی اوغلو آسلان بیگ طرفیندن اؤلدورولور. سیسیانوفون اؤلوموندن سونرا روس قوشونلاری نین هوجوملاری خوصوصیله آمانسیزلاشدی. 1806-جی ایلین اوکتوبروندا باکی ایشغال ائدیلدی، 1813-جو ایلده ایسه گولوستان موقاویلهسی باکی خانلیغی نین روسیهیه بیرلشدیریلمهسی رسمیلشدی. 1811-جی ایلده سیسییانوفون جسدی تیفلیسه آپاریلاراق اورادا کیلسه قبیریستانلیغیندا باسدیریلیر. حربی ایشدن علاوه سیسییانوف هم ده ادبی فعالیت ایله مشغول اولور، فرانسه دیلیندن شعیرلر ترجومه ائدیردی.


text:
سیاتیک آغریسی
سیاتیک آغریسی یا سیاتالژیا (اینگیلیس دیلی:Sciatalgia). سیاتیک عصبینین چوخ فیشارا دوشمهسی و تحریک اولماغیدیر. بو خستهلیک اوْمبایا دوغرو یاییلان بئل آغریلارییلا باشلاییر. آغری سینیر(عصبلر) بویونجا، قیچین آرخاسینی ایزلهییب قاسیقدان آیاغا کیمی یاییلیر. آغیر دوروملاردا قیچ گوجسوزلهشیر، دیز و بیلک رئفلئکسلری آزالیر. درمانی اۆچون، دینجلمه، ایستی و فیزیکی درمانلار اولونور: آغری کسیجی داوالارلا بیرلیکده اؤزللیکله ویتامین ب و کورتیزونلو داوالار وئریلیر. بو خستهلیک عومومیتله زیندان خستهلیگی اولاراق دا تانینیر.
قایناق[دَییشدیر]
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Siyatik hastalığı»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۷ دی ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
صفوی ایمپیراتورلوغو
صفویلر یا دا صفوی ایمپیراتورلوغو و یا صفوی دؤولتی — آذربایجان تورکلری صفویلر دؤولتینین اساسینی قویموش ایرانین حاکیم سولالهسیایمیش. ۱۵۰۱-۱۷۳۶-جی میلادی ایللرده حاکیمیییتده اولموش بۇ سولاله اورتا عصرلرده، بوگونکو ایران، آذربایجان، آذربایجان جومهوریتی، ائرمنیستان، افغانیستان، پاکیستان، بحرین، گورجوستانین دوغو قیسمتلری و تورکمنیستانین گونئی قیسمتلری، هابئله بعضی دؤورلرده عراقی و کویتی دا اؤز متصرفاتی ائلییب و بو اراضیلری ایحاطه ائتمیش نهنگ بیر ایمپیراتورلوق قورا بیلمیشدیر. صفویلر آغقویونلولار و شیروانشاهلار دؤولتلرینه سون قویموش، شئیبانیلر، عثمانلیلار و افغانلارلا موحاریبهلر آپارمیشلار.
صفویلر دؤولتی معاصیر آذربایجان دؤولتچیلیگینین فورمالاشماسینا مهم تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه آذربایجان تورکجهسی محض صفویلر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سوییهسینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماعیل عئینی زاماندا ختایی لقبی ایله آذربایجان تورکجهسینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیرکی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی سولطان سلیم شاه، شاه ایسماعیللا مکتوبلارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوبلارینی یالنیز(فقط) آذربایجان تورکجهسینده یازمیشدیر. ایلک زامانلاردا صفویلر دؤولتینده اَن مهم وکیل وظیفهلرینه قیزیلباش تورک حاکیملری تعیین ائدیلمیشدیر. ۱۶-اینجی عصرین اورتالاریندا ۷۴ امیرین ۶۸-ی آذربایجانلی ایدی.
باشکندی موختلیف واختلاردا تبریز، قزوین و ایصفاهان اوْلموشدور.
مهم شهرلریندن تبریز، اردبیل، گنجه، ناخچیوان، شاماخی، باکی، دربند، ماراغا، قزوین، همدان، ایصفاهان، شیراز، مشهد، هرات، یزد، کرمان و سۇلطانیه اوْلموشدور.
صفوی شاهلاری[دَییشدیر]
- بیرینجی شاه اسماعیل ۱۵۰۱ (میلادی)–۱۵۲۴ (میلادی)
- بیرینجی شاه طهماسیب ۱۵۲۴ (میلادی)–۱۵۷۶ (میلادی)
- ایکینجی شاه ایسماعیل ۱۵۷۶ (میلادی)–۱۵۷۸ (میلادی)
- شاه محمد خدابنده ۱۵۷۸ (میلادی)–۱۵۸۷ (میلادی)
- بیرینجی شاه عباس صفوی ۱۵۸۷ (میلادی)–۱۶۲۹ (میلادی)
- شاه صفی صفوی ۱۶۲۹ (میلادی)–۱۶۴۲ (میلادی)
- ایکینجی شاه عباس صفوی ۱۶۴۲ (میلادی)–۱۶۶۶ (میلادی)
- بیرینجی شاه سلیمان صفوی ۱۶۶۶ (میلادی)–۱۶۹۴ (میلادی)
- بیرینجی شاه سولطان حوسین ۱۶۹۴ (میلادی)–۱۷۲۲ (میلادی)
- ایکینجی طهماسیب ۱۷۲۲ (میلادی)–۱۷۳۲ (میلادی)
- اۆچونجو شاه عباس صفوی ۱۷۳۲ (میلادی)–۱۷۳۶ (میلادی) (صفویلرین آخیر شاهلاری)
- ایکینجی شاه سلیمان صفوی ۱۷۴۹ (میلادی)–۱۷۵۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)
- اۆچونجو شاه ایسماعیل ۱۷۵۰ (میلادی)–۱۷۶۰ (میلادی) (سلطنت ایدعاسی ائدن)
صفوی سولالهسینین کؤکو و منشألری حاقّیندا[دَییشدیر]
صفوی سولالهسینین منشألری حاقّیندا موباحیثلر هئچده سون زامانلار مئیدانا گلمهمیشدیر.
بو بارهده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین "صیفت الصفا" ("صافلیغین صافلیغی") عصری حساب اوْلونور. بۇ عصره گؤره صفوی منشیی 7-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بۇ عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقاتچیلار (مس. احمد کسروی، و.و.بارتولد) بۇ بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفویلرین اجدادلار هئچده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. سادهجه اولاراق صفوی تاریخشوناسلاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اۆچون نسیل شجرهسی سوْنرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.
صفویلرین تورک منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
صفویلر تورک دیلینده دانیشیردیلار و صفوی شاهلاریندان چوخلو تورک شعیرلر و یازیلار و اسناد وار کی اونلارین تورک اولماقلارینی گؤستریر. هابئله بیرینجی شاه اسماعیل صفوی اؤزونه تورکجه بیر تخلّوص سئچمیشدی؛ «شاه اسماعیل ختائی» و یا «شاه اسماعیل خاتایلی». "خاتای" یا دا "ختای" اَسکی(قدیمی) تۆرکۆستاندا بیر شهرین آدیایمیش.
هله بو مباحثلر و دارتیشمالار کی صفویلرین منشألرینین اوستونده وار، صفویلرین "آتا" طرفینین اوستونده دیر، یوخسا صفویلرین "آنا" طرفلری قطعیتله تۆرکایمیش. بلی، صفویلرین "آنا" طرفلری کسینلیکله تۆرکدور، شاه اسماعیل صفوینین آناسی، اوزون حسن آققوْیونلونون قیزیایمیش، یانی شاه اسماعیل صفوی اوزون حسننین نوهسی اوْلورموش، آققویونلولار دا کی هامی تاریخچیلر ایذعان ائلییرلر کی تۆرک بیر ائلایمیشلر، بس بیرینجی شاه اسماعیل صفوی، صفویلرین بیرینجی سولطانی، آنا طرفیندن قطعیتله تورکایمیش، و آتا طرفیندن ده احتمالی وار تورک و یا باشقا منشألردن اوْلموش اوْلا.
اکثر غیری-تورک تدقیقاتچیلار "صفات الصفا" عصرینده شیخ صفیالدینین اِتنیک منسوبیّتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.
بو عصرده دفعهلرله شیخ صفینین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمهسی گؤستریلیر. همچنین شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایتده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعتله) دئدی: "ای تورکون پیری..."
مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردیلر کی، "(بیز) اردبیله گلدیک، شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی(آللاه) اونون روحونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردیلر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردیلر". بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفینین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.
توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشارهدیر.
صفویلرین کورد منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بو بارده زکی ولیدی توقانین فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقاتچیلارین اویدورما حساب ائتدیکلری "صفات الصفا"دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمهسی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو 1025-جی ایلده روادیلرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقهلندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا "روائدیلرین حربی عملیاتلاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایتلرینده ایسلامی یایمیشلار". اونون فیکرینجه "اردبیل کورد شیخینین" نسلی "تامامیله تورکلشمیشدیر". اونون فیکرینجه 1-اینجی شاه ایسماعیل و 1-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اۆچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.
صفویلرین فارس منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
ایران تاریخچیلری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شئرلر یازماغا "مجبور اولان" ایرانلی کیمی قبول ائدیر. اونلارین فیکرینجه - "ایران تورکلری تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلیلارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر."
صفویلرین عرب (سادات) منشألی اولماسی بارهده[دَییشدیر]
بعضی صفوی شاهلاری اؤز حؤکومتلرینه مشروعیت وئرمک آماجیله اؤز نسیللرین ایسلام پیغمبرینه و یا شیعه ایماملارا وصل ائدیردیلر و ایدعا ائدیردیلر کی حضرت محمد (ص) نسلیندن دیرلار. اما چوخلو تاریخچیلر بو ایدعانی رد ائلییبلر. اکثر غیری-تورک تدقیقاتچیلار "صفات الصفا" عصرینده شیخ صفیالدینین اتنیک منسوبیّتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.
بو عصرده دفعهلرله شیخ صفینین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمهسی گؤستریلیر. همچنین شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بۇ جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایتده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعتله) دئدی: "ای تورکون پیری..."
مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردیلر کی، "(بیز) اردبیله گلدیک. شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روحونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردیلر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردیلر". بۇ حکایت تورکلرین شیخ صفینین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.
توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشارهدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
صفویلرین اردبیلده فعالیتی[دَییشدیر]
۱۳-اونجو عصرده آذربایجاندا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتینین حددن آرتیق پیسلشمهسینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایطده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بۇ اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بۇ طریقتلرین باشچیلاری اؤز اطرافلاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیریده شیخ صفیالدین اسحاق الموسوی الاردبیلی(۱۲۵۲-۱۳۳۴) اوْلموشدور. شیخ صفیالدینین یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظمین نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفیالدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اوْلموشدور.
ایلکین دؤورلرده صفویلر حاکیمیته شیعهلیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین ۱۴-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحهلری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال شیخ صدرالدین(۱۳۳۴-۱۳۹۲) اوْلموشدور.
اؤلکده باش وئرن پروسسلردن اونلار چوخ مهارتله ایستیفاده ائدیب خالق کوتللرینی موختلیف وعدهلرله اؤز طرفلرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی(۱۳۹۲-۱۴۲۷) و شیخ ابراهیم(۱۴۲۷-۱۴۴۷) (شیخشاه آدی ایله مشهور اوْلموشدور) اردبیل ویلایتینین ایرهسی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. شیخ جنیدین (۱۴۴۷-۱۴۶۰) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایتلره غنیمت اله کئچیرمک اۆچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً قاراباغ و تالیش داغلارینا قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.
صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی قاراقویونلو حؤکمداری جاهانشاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید میصری، سورییانی، مئسوپاتامییانی گزیر و سوندا دییاربکیره گلیر. بورادا دا آغقویونلولارلا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیمله ائولنیر.
شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. ۱۴۵۹-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی شیخ جعفر (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننیلیگی تبلیغ ائدیردی) ۱۴۶۰-جی ایلده شئیخ جفرین داغیستان یوروشو زامانی صفویلر ای خلیلوالله و جاهانشاهاین قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو شیخ حیدر(۱۴۶۰-۱۴۸۸) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیمله ائولنیر. صفوی-آغقویونلو اتفاقی برپا اوْلونور.
اؤلکهده باش وئرن پروسسلر نتیجهسینده ۱۴۷۰-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری "صفوییی" اوردئنینین ایرهسی تاختیندا اوتورتدوردو.
شیخ حیدر اوردئنده بیر سیرا ایصلاحاتلار آپاردی، صفویلر محض اونون دؤورونده "قیزیلباشلار" آدلانماغا باشلادیلار. بۇ ایصلاحاتلار نتیجهسینده شیخ حیدر "ابن آللاه" آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفویلر ۱۴۸۳-جو ایلده شیروان و داغیستانا، ۱۴۸۷-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدیلر-شاماخی توتولدو. بۇ یوروشلر نتیجهسینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. ۱۴۸۸-جی ایل ۹ ژوئندا شاهداغین اتگینده تاباساراندا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجهسی کیمی صفویلر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بۇ دؤیوشده رقیبلرده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.
تاباساران دؤیوشو نتیجهسینده اردبیل حاکیملیگی ضعیفلیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزادهسی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل شیراز یاخینلیغیندا ایستخر قالاسینا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسسلر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمهلری آرادان قالدیرماق اۆچون سولطانلی ایله موتفقلشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بۇ حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اوْلونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. ۱۴۹۴-جو ایلده شمسی دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی "صفویی" اوردئنینین باشچیسی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.
ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی ۸۰ نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده اردبیلد، رشتد، کسکره داها سوْنرا ایسه لاهیجاندا - گیلانین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی میرزه علینین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو 6 ایل مدتینده او مشهور عالیم شمسالدین لاهیجی طرفیندن تحصیل گؤرور.
صفویلر دؤولتینین یارانماسی[دَییشدیر]
[[شکیل:40سوتوون.ژپگ|لئفت|تهومب|270پخ|ایصفاهاندا 40 سوتون سارایی]] 1499-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او قیزیلباش موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. دئیلمدن، طارومدان کئچهرک خالخالا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضیلریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی ارجیواندا کئچیریر. 1500-جو ایلده جابانی دؤیوشو فرخ یاسارین، 1501-جی ایل شرور دؤیوشو الوند میرزهنین مغلوبیتی ایله نتیجهلنیر.
1501-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. 1503-جو ایل 21 ژوئن آلماقولاغی دؤیوشو مراد میرزهنین مغلوبیتی و صفویلرین تام غلبهسی ایله سونا چاتیر.
صفویلر دؤولتینین بینالخلق موناسیبتلرده ایشتیراکی[دَییشدیر]
ایداره اولونما سیستئمی[دَییشدیر]
صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- صفوی خاندانی
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۳۲-۱۵۵۵)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۵۷۸-۱۵۹۰)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۶۰۳-۱۶۱۸)
- صفویه و گورکانیلر ساواشی (۱۶۲۳-۱۶۲۲)
- صفوی-روسیه ساواشی (۱۶۵۱-۱۶۵۳)
- صفوی-عوثمانلی ساواشی (۱۷۲۳-۱۷۲۷)
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ mulk-i vasi' al-fazā-yi īrān
- ↑ (1 September 2009) «Was Safavid Iran an Empire?». Journal of the Economic and Social History of the Orient 53 (1). DOI:10.1163/002249910X12573963244449. یوْخلانیلیب10 March 2017. “The term "Iran," which after an absence of some six centuries had re-entered usage with the Ilkhanid branch of the Mongols, conveyed a shared self-awareness among the political and cultural elite of a geographical entity with distinct territorial and political implications. A core element of the Safavid achievement was the notion that the dynasty had united the eastern and western halves of Iran, Khurasan and Herat, the lands of the Timurids, in the East, and the territory of the Aq-Quyunlu in the West. The term mulk-i vasi' al-faza-yi Iran, "the expansive realm of Iran," found in the seventeenth-century chronicle, Khuld-i barin, and again, in near identical terms, in the travelogue of Muhammad Rabi Shah Sulayman's envoy to Siam in the 1680s, similarly conveys the authors pride and self-consciousness with regard to the territory they inhabited or hailed from.”
- ↑ mamlikat-i īrān
- ↑ (2 January 2007) «The Safavid state and polity». Iranian Studies 7 (1-2). DOI:10.1080/00210867408701463. “The somewhat vague phrase used during the early Safavid period, mamalik-i mahrusa, had assumed more concrete forms: mamālik-i īrān; mamālik-i 'ajam; mamlikat-i īrān; mulk-i īrān; or simply īrān. The royal throne was variously described as sarīr-i saltanat-i īrān; takht-i īrān; and takht-i sultān (sic)-i īrān. The inhabitants of the Safavid empire are referred to as ahl-i īrān, and Iskandar Beg describes himself as writing the history of the Iranians (sharh-i ahvāl-i īrān va īrāniān). Shah Abbas I is described as farmānravā-yi īrān and shahryār-i īrān; his seat is pāyitakht-i pādishāhān-i īrān, takhtgāh-i salātin-i īrān, or dār al-mulk-i īrān. His sovereign power is referred to as farmāndahi-yi mulk-i īrān, saltanat va pādishāhi-yi īrān, pādishāhi-yi īrān. The cities of Iran (bilād-i īrān) are thought of as belonging to a positive entity or state: Herat is referred to as a'zam-i bilād-i īrān (the greatest of the cities of Iran) and Isfahan as khulāsa-yi mulk-i īrān (the choicest part of the realm of Iran). (...) The sense of geographical continuity referred to earlier is preserved by a phrase like kull-i vilāyat-i īrānzamīn. (...) Affairs of state are referred to as muhimmāt-i īrān. To my mind however, one of the clearest indications that the Safavid state had become a state in the full sense of the word is provided by the revival of the ancient title of sipahsālār-i īrān or "commander-in-chief of the armed forces of Iran."”
- ↑ Ingvild Flaskerud (26 November 2010). Visualizing Belief and Piety in Iranian Shiism. Continuum International Publishing Group. pp. 182–183. ISBN 978-1-4411-4907-7. Retrieved 24 July 2011. CS1 maint: discouraged parameter (link)
- ↑ ...the Order of the Lion and the Sun, a device which, since the 17 century at least, appeared on the national flag of the Safavids the lion representing 'Ali and the sun the glory of the Shi'i faith, Mikhail Borisovich Piotrovskiĭ, J. M. Rogers, Hermitage Rooms at Somerset House, Courtauld Institute of Art, Heaven on earth: Art from Islamic Lands : Works from the State Hermitage Museum and the Khalili Collection, Prestel, 2004, p. 178.
- ↑ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-04251-8, ISBN 978-0-521-04251-2.
- ↑ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-20094-6, ISBN 978-0-521-20094-3.
- ↑ {{{باشلیق}}}. ISBN 1-57607-993-7, ISBN 978-1-57607-993-5.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-521-52291-9, ISBN 978-0-521-52291-5.
- ↑ {{{باشلیق}}}. ISBN 0-262-69277-5, ISBN 978-0-262-69277-9.
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ {{{باشلیق}}}.
- ↑ {{{باشلیق}}}.
- ↑ Ferrier, RW, A Journey to Persia: Jean Chardin's Portrait of a Seventeenth-century Empire, p. ix.
- ↑ The New Encyclopedia of Islam, Ed. Cyril Glassé, (Rowman & Littlefield Publishers, 2008), 449.
وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی
- تیکراری دیتا قالیبلریندن ایشلنمیش صفحهلر
- CS1 maint: discouraged parameter
- صفحههای حاوی پیوند جادویی آیاسبیان
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Pages using infobox country with unknown parameters
- Pages using infobox country or infobox former country with the flag caption or type parameters
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- آذربایجان تاریخی
- اونآلتینجی عصر
- اونسککیزینجی عصر تاریخی
- ایران تاریخی
- ایراندا تاریخی سیلسیلهلر
- تورک تاریخی
- صفوی ایمپیراتورلوغو
- صفویلر
- Early Modern history of Iran
- Empires and kingdoms of Iran
- Iranian dynasties
- Iranian Muslim dynasties
- Monarchy in Persia and Iran
- Early Modern history of Georgia (country)
- Early Modern history of Armenia
- Early Modern history of Azerbaijan
- داغیستانین تاریخی
- Early Modern history of Iraq
- ۱۵۰۱ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- 1501 establishments in Asia


text:
اویان نیوز:
ابراهیم رشیدی (ساوالان)
تاج الدین علیشاه امرییله گؤیلره اوجالدیلمیش ارک قالاسی، مین ایله یاخیندیر بو سئحیرلی شهرین سیمگهسینه چئوریلیب و اونون سئحیرلی یؤنلرینی هر تاماشاچینین اوزونه چکیر. هله چوخ قدیملر، ونیزیالی باربارو، ونیزیالی کونتارینی، فیرانسالی شاردئن و باشقا مسلمان اؤلکهلردن بو شهره قوناق گلن اینسانلار بو قالانین عظمتی اؤنونده باش اَییبلر، آما بو شهرین و بو بینانین سیرر و سئحیرلرینی اؤیرنمک اوچون آزجا اولموش اولسا دا تاریخه باش وورمالیییق.
یئددی یوز ایل اؤنجه ائلخانلی قازانخان حاکیمییته کئچندن سونرا، تبریزین اطرافیندا یئنی حصار چکمک حاققیندا امر وئریلیر. بو حصارین ائنی اون گز و اوزونلوغو اَللی دؤردمین آددیم نظرده توتولموشدور (تاریخ وصّاف، ص ۳۸۶). ونیزیالی کونتارینی تبریزده اولارکن شهرین پالچیقدان- مؤهرهدن هؤرولموش دیواری اولدوغونو بیلدیریر(کونتارینی، ص۱۳۵). تبریزین شمال شرقینده حصارین ایچینده، رشیدالدین فضلالله شهرجیک سالدیرمیشدی. بو شهرجیک ربع رشیدی و شهرستان رشیدی آدلانان ایکی حیصهدن عبارت ایدی. سوبای و عاییلهسیز شخصلر ربعده و عاییلهلر ایسه شهرستاندا یاشاییردیلار. ربع رشیدیده اوتوز مین ائو، ایگیرمیدؤرد کاروانسارا، مین بئشیوز توکان، و بیرنئچه باشقا بینالار وار ایدی. بوندان علاوه شهرجییین هر ایکی بؤلمهسینده اوچ مرتبهلی کاروانسارالار، مچید، بازار، حامام، ضرابخانا، یئددیمین طلبهسی، دؤود یوزاَللی معلمی اولان عالی مکتب تیپلی اؤیرتیم مرکزی وارایدی(ربع رشیدی و اونون تاریخی اهمیتی، ص ۵۵-۶۳). قازان خان دا شهرین غربینده، آجی چای ساحیلینده شام آدلانان یئرده شهر سالدیریب آدینی قازانیه قویدو (جامع التواریخ، ص ۴۱۴). تبریزین اورتاسیندا خواجه شمسالدین محمد جوینی صاحب آباد آدلی بؤیوک بیر مئیدان سالدیرمیشدی (روضات الجنان، ص۵۶۸). شهرین اهالیسی و اطراف ماحاللاردان گلن کندلیلر همین مئیداندا چادیر قوراراق اؤز ماللارینی ساتیردیلار. سونرادان اورادا توکانلار تیکیلیردی. عینی واخت اوتوز مین تاماشاچی توتان بو مئیداندا آغ قویونلو حؤکمداری اوزون حسنین قارشیسیندا هر جمعه گونو جاناوار اویونو نمایش ائتدیریلیردی؛ بلکه هله ده یادگار قالان قورد مئیدانی ائله همن نوماییشلرین ایزلریدیر. شاه اسماعیل بو مئیداندا قوپوق اویونو تشکیل ائدیردی. بو اویوندا یئره باسدیریلمیش هؤندور بیر آغاجین اوستونه قیزیلدان دوزلدیلمیش آلما قویاردیلار. او قیزیل آلمانی، آت چاپا- چاپا اوخ ایله ووروب سالان شخص، یاریشین غالیبی ساییلاراق اؤدول آلاردی. جاناوار اویونلاریندان سونرا، خوروز، اؤکوز و دیگر حئیوانلاری دؤیوشدورردیلر. ونیزیالی سیاح باربارو(ص.۶۴) و ونیزیالی تاجیرآنونیم (ص. ۴۲۲) هابئله فیرانسالی عالیم شاردئن(ص. ۴۰۷) بو تؤرنلری یاخیندان گؤروب و اونلار حاقدا بیلگیلر وئرمیشلر. همین مئیداندا گولش یاریشلاری و ایدمانین دیگر نؤوعلری ده گؤستریلیردی. ونیزیالی کلاویخونون یازدیقلارینا گؤره جلایری حؤکمداری سلطان اویس همین مئیداندا ایگیرمی مین اوتاقدان عبارت اولان دؤولتخانا آدلی بیر بینا تیکدیرمیشدی (کلاویخو، ص. ۱۶۲)، هشت بهشت سارایی، اوزون حسن مچیدی بومئیدانین کناریندا یئرلشیردی. شاردن-ه گؤره شرق اؤلکهلرینده اَن گؤزل و گئنیش مئیدان کیمی شهرت تاپمیش و اساسی اوزون حسن طرفیندن قویولموش قیصریه، اوستو اؤرتولو و سککیز کونجولو ایدی. اونون اوستو گونبذ و تاغلا اؤرتولموشدو. بو بازاردا قیمتلی ماللار و جواهرات ساتیلیردی(شاردئن، ص. ۴۰۴) میناوچیوزایگیرمیبیرینجی میلادی ایلده، ایتالیانین پئردئنون شهریندن تبریزه گلمیش اودریک، بو شهرین ثروت و تجارتی حاقدا بئله یازیر: تبریز شاهانه شهردیر. تجارت باخیمیندان دونیادا تبریزدن یاخشی شهر یوخدور. چونکو یئر اوزونده ائله مال تاپیلماز کی، تبریز آنبارلاریندا همین مال اولماسین. شهرین یئرلشدییی قونوم دا چوخ یاخشیدیر. اونا گؤره کی، دونیانین هر یئریندن آداملار تجارت اوچون اورایا گلیرلر. تبریزده یاشایان خیریستیانلار منه دئدیلر کی، شاهین بو شهردن الده ائتدییی گلیر، فیرانسا کرالینین فیرانسادان الده ائتدییی گلیردن چوخدور(حسن جوادی، ص ۱۳۴). تبریزده بؤیوک و گئنیش باغلار دا وار ایدی. اوزون حسن طرفیندن اساسی قویولموش باغ نصریه و سلطان یعقوبون تیکدیردییی باغشمال بو گونون بؤیوک پارکلاری ایله یاریشا بیلردی. باغشمالدا چوخلو آردیج، چینارآغاجی، چئشیدلی گوللر اکیلمیشدی. اون آلتینجی عصیرده قاضی احمد قمی، بو باغی جنته اوخشادیب؛ فضلی اصفهانی اورانین قیزیل گوللرینی جنت چیراغینا بنزتمیشدی. اون یئددینجی عصیرده کاتب چلبی، تبریزی باغچالار ایچریسینده شهر آدلاندیرمیشدی. باغشمال نوبار محلهسینده یئرلشمیشدی. اوزون حسن اوغلو مقصود بَی بو محلهده چوخلو بینا او جملهدن مقصودیه مچیدینی تیکدیرمیشدی. مقصودیه مئیدانی و مقصودیه محلهسی اونون آدیایله باغلیدیر. شاردئنین یازدیغینا گؤره تبریزده اوچ یوز کاروانسارا وار ایدی. بونلارین اَن کیچیگینده عینی واختدا اوچ یوز نفر گئجهلهیه بیلردی. کاروانسارالار اساسن ایکی مرتبهلی ایدی. اولیا چلبی تبریزده مین یئتمیش اعیان سارای اولدوغونو بیلدیرمیش و اونلاردان امرهقیز محلهسینده اللهوئردیخان سارایی، ری محلهسینده روستم خان سارایی، اوزون حسن مچیدی یانیندا پیر بوداق سارایینین آدلارینی قئید ائتمیشدیر(اولیا چلبی سیاحتنامهسی، ص.۲۴۸). بو حصارلار، مئیدانلار، مچیدلر و کاروانسارالار، باغلار و اعیان ائولرین اورتاسیندا هامیسیندان قدیم اولان و همهشه بیر اوزوک قاشی کیمی پارلایان ارک قالاسی ایدی. شهرین زنگین بازارلاری همهشه چاپولچولاری تحریک ائدیب تبریزه یورومهیه هوسلندیرن زامان ارک قالاسی موباریزلر و شهر قوروقچولارینی باغرینا باسیردی و بو سئحیرلی شهری بیر داها قورویوردو، آما بو قالا ایندی اؤزو قوروقچو مؤحتاجیدیر. مشروطه گونلرینده موجاهیدلر بیر توپ آراباسینی قالخیزیب ارکین باشینا قویموشدولار. او توپ آراباسی هر زامان آتش آچاردی. یاغیلار حیس ائدیردی گؤیدن ایلدیریم چاخیر. بو دا تبریزین باشقا بیر سئحیری و سیرری. یاغیلار گئدیب اؤز ائللرینده سؤیلهییردی تبریزده گونشلی گونلرده ده ایلدیریم شاخار.
بو شهرین ایندی نهلری وار؟
بو گون اینسانلار چوخلو شهرلره گئدیرلر؛ چوخلو گزمهلی یئرلری گؤروب سونرا تبریزه گلیرلر؛ بلکه ده سفرلرینی تبریزدن باشلاییب هر یئری گؤرندن سونرا بو دوغما دیارا قاییدیرلار. آما نهیه قاییتدیقلارینی اؤزلری ده بیلمیرلر. نم هانسی شاعیر دئییب دونیانی گزدیکده تبریز. تبریزین باشقا شهرلرله قیاسدا نهلری وار؟ هانسی مئیدانلاری؟ هانسی مدنییت سارایلاری؟ و هانسی موزئیلری؟ توز اولوب گؤیلره گئدن هشت بهشت سارایی؟ اوتانجیندان پاساژلار آرخاسیندا گیزلنن گؤی مچیدی؟ ییخیلمیش حسنشاه مچیدی؟ ایپک یولونون تام اورتاسیندا یئرلشن یولآیریجی؟ سوموکلو باغی؟ مفلوک اینسانلار طرفیندن گؤی تانریسینا اعتراض یوموروغو کیمی قالخان ارک قالاسی؟ بوگونکو تبریزین تای-توش شهرلرله قیاسدا هئچ نهیی یوخدور. هئچ نهیی.
کولتور آداملاری نه ائتمهلیدیرلر؟
یوسیف وزیر چمنزمینلی اَن سئودیگیم یازارلاردان بیریسیدیر. اونون «قان ایچینده» رومانی اون سککیزینجی عصیر قاراباغ خانلیغیندا باش وئرن حادیثهلری، هم جمعی هم فردی شکیلده ماراقلی تصویر ائتمیشدیر. تاریخی حادیثهلرین، اینسانلارین فردی حیاتلارینا تاثیرینی اؤیرنمک منه داها یارارلی اولور. آما من یوسیف وزیری میندوققوزیوزاوتوزدؤردونجو ایلده، استالین دیکتاتورلوغونون ان آغیر و قورخونج گونلرینده، ادبیاتیمیزین ایلک تاریخی-فلسفی- اوسطورهوی رومانینی یازدیغینا گؤره داها سئویرم. «قیزلار بولاغی» آدلی روماندا قهرمان قیزلار بولاغی اطرافینا فیرلانیر. قوچ طایفاسی ایله بیرگه یاشاییر، یئل اولوسو و ایسکیتلر آراسیندا یاشاماق تکجه ناغیل قهرمانینی یوخ بلکه اوخوجونو دا اوچ مین ایل اؤنجهیه، ساکا حؤکمداری تارقیتای گونلرینه، او اسرارلی تاریخه قایتاریر. دوغما خالقینین طالعی و تاریخی، یوسیف وزیری عؤمرو بویو دوشوندورموش، او بو خالقین منشأیینی، اوزاق زامانلارین قارانلیغیندا ایتن کؤکلرینی آراییب آختارییب ساکا و ایشغوز اولایلاری و شخص آدلارینی قیزلار بولاغیندا اؤزونه مخصوص بیر شکیلده عکس ائتدیرمیشدیر. کسینلیکله ارکین ییخیلماسی تبریزین ییخیلماسیدیر. بوتون سیررلری، مچیدلری و حصارلارییلا بیرلیکده. بیز، بوایشه ایذن وئرمهمهلیییک، آما نئجه کی تبریزین میندن آرتیق تاریخی ائوی، اوچیوزه یاخین تاریخی مچیدی، ربع رشیدیسی، اوچیوز ایلدن آرتیق بوتون میللی تؤرنلریمیزه ائو صاحیبلییی ائدن صاحبآباد بوگونوموزه گلیب چاتمادی؛ بلکه بو اؤزوموزدن اولان اؤزگهلر، ارک قالاسینا دا یاشاماق ایمکانی وئرمهدی. او زامان اونو نئجه یاشاتماق اولار؟ اورهان پاموک بوتون تاریخی سندلری آراشدیریب قدیم استانبولون نئجه اولدوغونو اؤیرهنیر، سونرا اونو رومانلاریندا یاشادیر. اورهان پاموکون اورتا عصیرلر استانبولوندان باشقا یازی قونوسو یوخدور دئسک بلکه ده یانیلمامیشیق. قدیم استانبول بو گونکو یئددی تپه اوستونده قورولموش شهر کیمی گؤزل دئییلدی؛ آما پاموکون یازیلاریندا ائله گؤزل و ائله دقیق تصویر اولورکی، ایتیب باتمیش اثرلر ده اوخوجونون ذهنینده تزهدن جانلانیر. ساکا شاهزادهسی بوقاتای یوسف وزیرین رومانییله بیزه یئتیشدی؛ آما شرقین شرف شهری اولان تبریز شهری و اونون تایسیز تاریخی اثرلری اینجه صنعتده نه قدر اؤزونو گؤستریب؟ صاحبآباد مئیدانلاریندا قورولان قورد نماییشلری هئچ ده ایتالیان گلادیاتورلاریندان دیرسیز دئییل. بو اویونلار بو گونهدک، نئچه فیلمنامهنین قونوسو اولموش؟ کاتب جامینین یازدیقلارینا گؤره اوندؤردونجو عصیرده تبریزده لیلی مجنون حامامی وار ایمیش. بو حامامین اطرافیندا یارانمیش سئوگی داستانلاری و اونو ایچینده کئچیریلن بی-گلین اویونلاری بیر چوخ یئرلرده اینسانلار آراسیندا دیلدن دیله دولاشیرمیش. بو داستانلاری نماییش کیمی ایکران ائتمک کولتور آداملارینین همتینه باغلیدیر. ارک قالاسی بو گونه کیمی شئعیرلر، نماییشلر و رومانلار قونوسو اولسایدی بلکه هئچ بو گون اونو ییخماق ممکون اولمازدی. شاه اسماعیلین توپوق اویونوندا اشتراک ائدن گنجلرین فردی یاشاملاری او تاریخی اولایا قاریشیب اوخوجویا وئریلسهیدی بو گون اوندان بوقدر خبرسیز دئییلدیک. اوزون حسنین جاناوار نماییشلری و ارکین باشیندان چاخان ایلدیریم میثالی توپلار یازارلار و ادیبلری گؤزلهییر. البته ارکین بو گونکو دورومو دا اینجه صعنتین قونوسو اولمالیدیر. ربع رشیدیده یاتان معتادلار و گؤی مچیدین اطرافیندا اوتورموش قیز جهیزی وئرمکدن عاجیز تقاعدلوکده اولان قوجالارین فردی دویغولاری آذربایجانین بوگونکو تاریخی آشاماسینا باغلاناراق آنلام تاپاجاق.


text:
ویکیپدیا:واندالیزم
واندالیزم، خارابکارلیق یوْخسا ییٛخیجیلیق، بیلیکلیگه ضرر وۇرماق هدفی ایله بیله-بیله یازی آرتیرماق، آزالتماق یوْخسا دییشدیرمگه دئییلیر.لاپ یایغین واندالیزملر، صفحهلری بوْشالتماق، اوْنلاردا یامان-یوْغوز یوْخسا یۆنگول و مربوط اولمایان سؤزلر یازماقدیر.
یاخشی نیتله و ویکی یاخشیلاشماسی اۆچون یئنی و ناشی ایشلدنلر طرفیندن ائدیلمیش غلط دییشدیرمهلری واندالیزم سایماق اوْلماز.
واندالیزم، ویکیپدیا قانونلارینی پوْزماقدیر، اوْنا گؤره تاپیلیب قاباغی کسیلمهلیدیر. بیر ایشلدنین خارابکارلیغیندان آرخایین اوْلورساز، ایدارهچیلره خبر وئریب، اوْ ایشلدنین دانیشیق صفحهسینده آشاغیداکی واندالیزم شابلونلارین بیرینی قوْیون.
نوعلاردَییشدیر
لاپ یایغین واندالیزم نوعلاری بۇنلاردیر:
- بوْشالتماق
- مقالهنین هامیسینی یوْخسا بؤیوک بؤلومونو سببسیز سیلمک.
- ایسپم
- تبلیغات یوْخسا ایسپم اوْلان ائشیکلیک لینکلر آرتیرماق.
- خارابکار روْبات
- چوْخلو سایی مقالهنی بوْشالدیب یوْخسا اوْنا تبلیغ یازیلاری آرتیران روْبات یوْخسا برنامه.
- اۇشاق اوْیونو واندالیزم
- صفحهلری سیلیب یوْخسا اوْنلارا یۇنگول سؤزلر آرتیرماق.
- گیزلین واندالیزملر
- غلط معلوماتلار مقالهلره آرتیرماق، تاریخلری سببسیز دییشدیرمک و ... .
- ایشلدن صفحهلرینده واندالیزم
- ایشلدن صفحهلرینین یازیلارینی سیلیب یئرینه یامان-یوْغوز یازماق.
- فایللاردا واندالیزم
- سیاسی، توهینلی و یا قایناقسیز و کوْپیرایتی پوْزان فایللاری تکرار-تکرار یۆکلهمک.
- اتیکتلردن سواستفاده
- اتیکتلری سببسیز و یئرسیز ایشلتمک
- شابلونلاردا واندالیزم.
- داشیما واندالیزمی
- صفحهلری معناسیز یوْخسا یامان کلمهلره داشیماق.
- یوْللاندیرما واندالیزمی
- مقالهلری، دانیشیق صفحهلری، فایللار و مؤوجود اوْلمایان صفحهلره یوْللاندیرماق.
- باغلانتی واندالیزمی
- باغلانتیلاری کوْرلاماق.
- قاباغینیآلما واندالیزم
- ویکیلشدیرمک، سیل و ... تمیزلهمه اتیکتلرینی مقالهلردن سببسیز سیلمک.
- تذکورلری سیلمک
- خارابکارلیق تذکورلرینی دانیشیق صفحهسیندن سیلمک ده واندالیزم ساییلا بیلر.
- آیریلارین دانیشیقلارینی دییشدیرمک
- آیری ایشلدنلرین ایمضالانمیش یازیلارینی دییشدیرمک. ایستیثنالاری شخصی حمله و توهینلری سیلمک و ایمضاسیز یازیلارا ایمضاسیز شابلونو آرتیرماق اوْلا بیلر.
- اتیکتلری سببسیز و دانیشیقدان قاباق سیلمک
- دانیشیق صفحهلرینده واندالیزم
- مقاله دانیشیق صفحهلرینده آیریلارین دانیشیقلارین آرشیو ائدیب، ایمضاسیز شابلونو آرتیرماق اوْلار، آنجاق اوْنلارین یازیلارینی سیلیب، دییشدیرمک واندالیزم ساییلابیلر. ایشلدنلر اؤز صفحهلرینده آیریلارین یازیلارینی سیله بیلرلر.
- سیاستلر صفحهلرینده واندالیزم
- ویکیپدیانین رسمی سیاستلرینی سببسیز و سسوئرمه کئچیرمهدن قاباق سیلمک یوْخسا دییشدیرمک.
- کوْپیرایت واندالیزمی
- کوْپیرایتی پوْزان یازیلار، فایللار و معلوماتلاری عمداً ویکیپدیایا آرتیرماق.
- حساب یاراتما واندالیزمی
- بیله-بیله توهینلی آدلا حساب یاراتماق.
- تبلیغ
- فرقلی موضوعلاری اوْلان صفحهلرده اؤز سایت، وبلاق و یا ایمئیل آدرسینیزی یئرلشدیرمک.
هانسی ایشلر واندالیزم دئییل؟دَییشدیر
بعضی حرکتلر واندالیزمه اوْخشاسا دا٬ واندالیزم ساییلماییر. بۇ حرکتلر آشاغیداکیلاردیر:
تجرۆبهسیز ایشلدنلرین تست دییشیکلیکلری. تجروبهسیز ایشلدن «دییشدیر» دۆیمهسینی گؤررکن دوْغوردان دا نهیسه دییشدیرمه ائده بیلهجگینه آرخایین اوْلماق اۆچون دۆیمهیه باسیب متنه معناسیز علاوهلر ائدیر. بۇ واندالیزم دئییل! بئله اوْلان حالدا داها تجروبهلی ایشلدنلر اوْنو سالاملامالی و اوْنا قارالاما دفترینه یوْل گؤسترمهلیدیرلر.
تجروبهسیز ایشلدنین گئنیشلندیریلمیش تست دییشیکلیکلری. بعضاً تجروبهسیز ایشلدن مقالهنی معناسیز مقالهیه چئویره و یا تامام ایله اوْخوناقسیز حالا سالا بیلهجگینی یوْخلاماق ایستهییر. اوْنون اۆچون سادهجه ویکینین ایمکانلارینی اؤیرنمک ماراقلی اوْلور. اگر اوْنون بۇ دییشیکلیکلری لغو اوْلونسا و یا اوْنا تؤوصیه یازیلسا بۇ ایشینه سوْن قوْیار. آمّا تجروبهسیز ایشلدن بۇندان سوْنرا دا بۇ جۆر «تستلری» داوام ائتدیررسه٬ اوْنون حرکتلری آرتیق واندالیزم ساییلیر.
ویکینین ایمکانلارینین اؤیرنمهسی.بعضی ایشلدنلر ویکینین ایمکانلارینی اؤزلری اۆچون قیسا زاماندا مۆعیّنلشدیره بیلمهییرلر. بۇندان اؤترو اوْنلارا داخیلی و خاریجی لینکلر٬ جدوللر و ... اوستونده تست آپارماغا واقت لازیم اوْلور. بئله ایشلدنلری خارابکار کیمی دانیشیغا چیخارماقدانسا٬ اوْنلارا ویکینین تانیش اوْلمادیقلاری ایمکانلارینی توضیح وئرین و یا موافیق معلومات صفحهلرینه٬ خۆصۇصی ایله ده دییشدیرمه قایدالاری صفحهسینه یوللاندیرین.
طرفسیزلیگین رعایت اوْلونماماسی. طرفسیزلیکله مقالهلر یازماق اوْ قدر ده آسان دئییل. ویکیپدیانین چوْخ تجرۆبهلی ایشلدنلری بئله بعضاً بۇ معنادا قۆصۇرلو مقالهلر یارادیرلار. دئمک اوْلار هر بیر اینسان اؤز قناعتلرینی (بعضاً سهو اوْلان) آیرینین قناعتلریندن یوخاری تۇتور. اینسان طبیعتینین بۇ خۆصۇصیّتی مۆثبت خۆصۇصیّت کیمی قیمتلندیریلمهسه ده٬ واندالیزم حساب اوْلونماییر.
جسارتلی دۆزلیشلر. ان اساس ویکیپدیا اصللریندن بیری - «جسور اوْل!» اصلیدیر. بعضی ویکیپدیاچیلار مقالهلرین کئیفیّتینی یاخشیلاشدیرماق مقصدی ایله اوْنلاردا بؤیوک دۆزلیشلر ائدیرلر. یازدیغینیز متنین بؤیوک قیسمتینین سیلیندیگی و یا جیدّی صورتده دییشدیریلمهسینی گؤرمک سیزه خوْش اوْلماسا دا٬ بۇ حرکت واندالیزم دئییل. بیلیجی ویکیپدیاچیلار جسارت و سئوگینی بیر آرادا بیرلشدیرمهیی باشاریرلار.
شخصی تدقیقاتلارین آرتیریلماسی. شخصی تدقیقاتلارین آرتیریلماسی ویکیپدیادا بۇ ایشی قاداغان ائدن اصله ضیدّ اوْلسا دا٬ واندالیزم دئییل.
سهولر. سهولر واندالیزم ساییلماییر. اگر مقالهده سهو معلوماتین یئر آلدیغینی دۆشونورسهنیز٬ گۆمانلارینیزین دوْغرو اوْلوب-اوْلمادیغینی آراشدیرین و یا مسألهلری مقاله یازاری ایله دانیشین. اگر یازار سیزین توضیحلرینیزه اهمیت وئرمهدن سهو معلوماتلاری یئنه ده مقالهیه آرتیریرسا٬ اوْنلارین بۇ حرکتینین سببلرینی آراشدیرماغا چالیشین.
شخصی تهدیدلر و تحقیرلر. ویکیپدیا اصلینه گؤره قاداغان اوْلونسا دا٬ واندالیزم دئییل.
گؤزلنیلمز دییشیکلیکلر. مقالهلره ائدیلن غئیری-عادی اۆسلۇبلو دۆزلیشلر اوْنلارین یازارلارینی خارابکار آدلاندیرماغا اساس وئرمهییر. مثلاً٬ ایشلدنلرین هانسیسا مقالهده دَیرلی دۆزلیشلر ائدندن سوْنرا دییشدیرمه قیساسیندا «سالام٬ من علییم!» یازیرسا٬ اوْ خارابکار دئییل. سادهجه تجرۆبهسیز ایشلدندیر. بئله ایشلدنلره دوْستجاسینا دییشدیرمه قیساسینی نه شیکلده یازماق لازیم اوْلدوغونو باشا سالین. اوْنو بلوکلامایین و دییشیکلیکلرینی لغو ائتمهیین.
لج ائتمک. اکثریت سسوئرمه و دانیشیقلاری ترسینه دییشدیرمه ائدیب، قایتاریش ائتمک، ۳ قایتاریش پوْزونتوسو قانونونا مشمول اوْلا بیلر، آنجاق واندالیزم دئییل.
شابلونلاردَییشدیر
آیپی آدرسلرینی تاپماقدَییشدیر
İP آدرسلرینین یییهسینی آشاغیداكی لینکلرله تاپماق اولار :


text:
`اعتراض` نتیجهلر
خبرلر [152]
- عباس لسانی آجلیق اعتصابینا باشلادی
- آذربایجان، ایران ائلچیسینی باخانلیغا چاغیردی
- باتی آذربایجانین نقده شهرینده اولایلار چیخدی
- تهراندا رژیم قارشیدی گؤستری
- فرانسادا 71 اعتراضچی ساخلانیلیب
- ایتالیانین موختلیف شهرلرینده آکسیا کئچیریلیب
- تورک آکتیویست اولدوز قاسمی گؤزآلتینا آلیندی
- تبریزده اعتراض گؤستریسی
- اعتراضچیلار اهواز - شوش یولونو باغلادی
- اورمیهده الکتریک کسینتیلری گوندهلیک حیاتی چتینلشدیریر
- اعتراضچیلارا آتیش ائدیلدی، ۴ نفر یارالاندی
- سیامک سیفی ۲ ایل حبس جزاسینا محکوم ائدیلدی
- نقدهده خرداد آیاقلانماسیندا حیاتینی ایتیرنلر آنیلدی
- فاریابدا تورکلرین اعتراضی داوام ائدیر
- بو گون خرداد آیاقلانماسینین ایلدؤنومودور
- میانمار-دا اعتراض آکسیالاریندا حیاتینی ایتیرنلرین سایی 796 نفره چاتیب
- تبریز بلدیهسی اؤنونده اعتراض ائیلمی
- اؤلن اعتراضچیلارین ساییسی ۷۸۰ نفره یوکسلدی
- میانمار-دا هلاک اولانلارین سایی 753 نفره چاتیب
- میانمار-دا اعتراض آکسیالاریندا حیاتینی ایتیرنلرین سایی 706 نفره چاتیب
- آذربایجاندا بیر اوخول
- تبریزده گؤستری
- فرانسادا کئچیریلن اعتراض آکسیالاری
- تبریزده اعتراض گؤستریسی
- ارمنیستان-دا اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر
- آلمانیادا اعتراضچیلارا سرت مداخله
- عبدالفتاح السیسی یه قارشی اعتراض لار اوچقون کیمی بویوگور
- "دیارباکیردا گنج بوراخمادینیز"
- ایراندا جمعه گونو باشلایان اعتراض گؤستریلری داوام ائدیر
- عراق-دا کئچیریلن اعتراض آکسیالاری
- آمریکا، روسیانین ایران هاوا لیمانینی ایستیفاده ائتمسینه اعتراض گؤستردی
- ایراندا آمریکایا اعتراض بؤیوک


text:
ویکیپدیا:ایدارهچی ایستاتوسونا عریضهلر/Ziraksima
- آشاغیداکی سس وئرمه و بونونلا ایلگیلی دانیشیق دایاندیریلمیشدیر. خواهیش اولونور دَییشدیرمه ائتمهيهسینیز . آیری دانیشیقلار آیری صفحهلرده آپاریلمالیدیر .
ایچیندهکیلر
Ziraksima (دانیشیق • چالیشمالار • یوْللاندیرمالار • باغلانسین • باغلانمالار • ایشلدن حاقلاری • آمار • پیشرفته آمار)
عزیز و حؤرمتلی ایشلدنلر
- حؤرمتلی یوْلداشلار و ایندیکی حؤرمتلی ایدارهچیلر (Alp Er Tunqa، Amir a57، E THP و M.XIII)، سس وئرمه اۆچون سیزدن تشکور ائدیرم ، لؤطفا سوال یا باخیشینیزی منه بیلیدرمکدن چکینمهین.Ziraksima (دانیشیق) ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۸:۲۱ (UTC)[]
یاناشی (Support)
- یاناشی.--Salman.oglu (دانیشیق) ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۷:۲۲ (UTC)[]
- یاناشی.--Aymara93 (دانیشیق) ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۴:۴۸ (UTC)[]
- یاناشی. Temporarily for six months --آلپ ار تونقا✉ ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۴:۵۷ (UTC)[]
- یاناشی.Trkgs (دانیشیق) ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۰:۴۵ (UTC)[]
- یاناشی --Bitim✉ (دانیشیق) ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۱۵:۴۱ (UTC)[]
قارشی (Oppose)
- قارشی.
باخیشلار (comments)
Ziraksima بی
سوال: بیر های سالان ایشلدن کیمه دئییلیر و قاباغیندا بیر ایدارهچی اولاراق نه ایش گوره بیلرسینیز؟— بو ایمضاسیز یازی Alp Er Tunqa (دانیشیق • چالیشمالار) طرفیندن آرتیریلمیشدیر.
جاواب: های سالماقین موناسیب و غئیرموناسیب وضعیتی بیری-بیریندن فرقلی دیر: گئنیش جمعی پیام یازما، چاغیرما، سسییغما، گیزلی هایسالما و هدفلی یوخلاما غئیرموناسیب هایسالمالارین نووعلاریندان اولابیلر. مخصوص شرایطده محدود و طرفسیز پیاملار ایرادسیز دیر. عمومیتده، بیر کامیل توافوقا چاتماق اوچون آیری ایشلدنلری موذاکیریه چاغیرماق، خبردار اتماق و داها چوخ ایشلدنلرین ایشتیراکین الماق مقبولدور. اما اگر بیر مووضوع باره سینده دانیشیق اولوب و نتیجهسی دانیشیق باشلینین مقبولو اولماسا، و او نفر تازادان همان دانیشیقدان اوز مقبول نظرین آلماق اوچون باشقا ایشلدنلره پیام گوندریب و تازادان او دانیشیقی اوز طرفینده اولان ایشلدنلریله قاباقا آپارا، بو ایش غئیر موناسیب های سالماق حساب اولور. بیر ایشلدن های سالماق ایستهسه، اونون اوزونه گوره یولو وار. و یاخشیسی بودور کی آیدین و ادبلی اولسون و دانیشیقداکی سوزلری ایشلدنلرین دانیشیق صفحهسینده تیکرار ائتمهسین و های سالماق اوچون روباتلاردان فایدالانماسین. اما بوتون ایشلدنلر مومکوندور کی بو بارهده قانونلاری روعایت ائتمسینلر. اولارین قاباقین آلماق اوچون یاخشیسی بودور کی ادب ایله اولارینان دانیشاق و قانونلار بارهسینده اولارا تذکور یازاخ. اگر داها بو تذکوره قولاق وئرمسهلر، حسابلارین باغلاماق اولار... اما منیم نظریمه ایکینجی تذکورده لازیم دیر.Ziraksima (دانیشیق) ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۰:۱۲ (UTC)[]
سوال: بیر ایشلدنین دانیشیق صفحهسینده بیر پیام قویاندا اونو پینگ ائتمگه احتیاج واردیر یوخسا یوخ؟ ندن؟— بو ایمضاسیز یازی Alp Er Tunqa (دانیشیق • چالیشمالار) طرفیندن آرتیریلمیشدیر.
جاواب:چوخ گوزل و داها عقیللی بیر شابلون
{{پینگ}} دیر. بو شابلون پیام یولاماق سیستیمی دیر و چوخ ساده و گئچرلی بیر شابلوندو.
ایشلدنلرین دانیشیق صفحهسینده هر نه دانیشیق یازیلسا صفحهنین اوست سول بوجاقیندا زنگ آیکونونون قیراغیندا بیر اعلان گوسترر و ایشلدن اونو گوروب و بیلر کی، بیر یئنی پیامی وار. اوجور کی بیلیرسیز ایشلدنلرین ایشلدن صفحهلرینین آدینی ایکی آچیق(
[[) و ایکی باغلی(
]]) موطلق کاراترینین (علامتینین) ایچریسینده یازیلسا گینهده او ایشلدنه ایشاره ائتماق حساب اولور و ویکی سیستمی او ایشلدنی خبردار ائدر.
{{پینگ}} شابلونودا بیر خیطاب ائتمه و یا خبردار ائتمه سیستیمی دیر و ایشلدنلرین اوز سلیقهلرینه گوره هر هانسی حالت اویغون اولسا فایدالانا بیللر. ایمضاسی فرقلی ایشلدنلر بو شابلوندان فایدالانسالار مخصوص ایمضالاری گوستریلمز. بو شابلون همیده بونو گوستریر کی بیر دانیشیق شخصین بارهسینده دیر. ایشلدنلرین ترجیحلرینه باغلی بیر موریدلرده وار مثلن بو کی آیا ایشلدن ایستیر اعلانلاری ایمیلیله اعلان اولسون یا یوخ و بو ترجیحلری «ترجیحلر» قیسمتیندن تنظیملشدیرماق اولار.
{{پینگ}} شابلونوندا نئچه ایشلدنی بیر بئرده چاغیرماق و یا خیطاب ائتماق اولار.Ziraksima (دانیشیق) ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۰:۱۲ (UTC)[]
سوال: ائ سسینین یازیلیشینین تورکجه و غئیر تورکجه کلمهلرده نه فرقی واردیر؟— بو ایمضاسیز یازی Alp Er Tunqa (دانیشیق • چالیشمالار) طرفیندن آرتیریلمیشدیر.
جاواب:هر دیلین اوزونه گوره بیر یازی قاعیدهلری وار. بیزیم ویکیمیزیده هللیکده بو قاعیدهلره باغلی، کلمهلری و یازیلاری قاباقا آپاریر. (ائ) یا (e) سسینه گوره ده بو بؤلومده قاعیدهسی آچیخلانیب. بو قاعیده اساسیندا بوجور یازیلیب کی: (e) سسی خاریجی کلمهلرده (آلینما کلمهلرده) اگر کلمهنین باشلانیشی و اورتاسیندا اولسا یازیلماز. اما بعضی یازیلاردا بو قاعیدهنی واز گئچنلرده وار. بو شخصلرین ترجیحلری و ایستیدلاللاری بودور کی، (az) و (tr) تورکجهسینه تای گره (ئ) یازیلا و بو ایش اوخوماقی راحت شکلیده قاباقا آپارار.Ziraksima (دانیشیق) ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۰:۱۲ (UTC)[]
سوال: بیر آیپی یوخسا یئنی ایشلدن بو ایکی مقالهنی یارادیبدیر (وحید احسانی - محمد دوزگون) اونلاری بیر ایدارهچی عونوانیندا نئجه حل ائدرسینیز ؟
حورمتله آلپ ار تونقا✉ ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۶:۰۶ (UTC)[]
جاواب: آیپی ایله گیریش ائدن ایشلدنلره ال تاپماق چتین بیر ایشدیر. چونکی آیپی هئچ واخت ثابیت اولماز و هر گیریشیله دییشیلر. بو ایکی مقاله بیر بیوقرافی مقالهسی دیر و بیوقرافیلارین اوزلرینه گوره ویکی سیاستی وار.
- وحید احسانی صفحهسی نین لاپ بویوک موشکولو آیری دیللده یازیلما موشکولودور. بعضی مقالهلرین بیر بؤلومو مومکوندور ترجومهیه گوره آیری دیلده یازیلا و سونرا ایشلدنین طرفیدن او آیری دیل ده کی یازیلار دا چئوریله اما بو مقاله بوتون آیری دیلده یازیلیب و بو بیر موشکول ساییلیر. سونراکی موشکوللری قایناقسیزلیق، آدلیملیق و دیل باغلانتیسیزلیقی دیر.
- محمد دوزگون مقالهسی آیری دیلده یازیلمایب اما چوخلو یازیلاری ایشتیباه دیر. و یوخاریداکی مقالهیه تای قایناقسیزلیق، آدلیملیق و دیل باغلانتیسیزلیق موشکولونو اوزیله داشییر.
اما بو مقالهلرین بارهسینده بیر ایدارهچی باخیشیندان گوردوغوم ایش بو اولا بیلرکی مقاله دانیشقندا موشکولره ایشاره اولسون و ایشلدنه زامان وئرماقیله بو مقالهنین دوزگونلشدیرماقیان کومک ائدیم. بیوقرافی مقالهلری چوخ حساس اولابیلر چونکی بویوک پوتانسیله صاحیبدیر کی اسپم اولوب و بعضی نفرلر اوزلرنه گوره رزومه یارادسینلار.
اما چوخ زامانلار بو ایشلری یئنی ایشلدنلر گورولر و اولارین تازاکار اولماقلاری بو ایشین سببی دیر. یئنی ایشلدنلر ایله نجور دانیشیب و قاباقلارینا چیخماق چوخ اهمیتلی بیر مووضوع دی. اولاریایله نهقدر یاخشی و قوناق کیمی و ادبلی قاباقلارینا چیخساق بو ویکینین باشی اوجا اولماقینا کومک اولار. بیر نوکتهدهکی منیم نظریمه گره چوخ دیقت ائداخ بو دور کی بیز تورک دیلینده دانیشانلارین چوخو مکتب و مدرسهده، آکادمیک شکلیده تورکی یازماق و دانیشماقی اورقشممیشوق.
بونودا بیلیرمکی بیر سایی غرضلی اینسانلار آماده برنامه و پلانیله بو ویکیده چالیشیلارکی بو ویکینی بیر اسپم ویکییه چئویرسینلر. اسپم ایشلدنلر تمام ویکیلرده وار، اما کیچیک ویکیلرده بویوک موشکوللر سبب اولا بیلیلر.Ziraksima (دانیشیق) ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۲۰:۱۲ (UTC)[]
۵ یاناشی سسله متادا ایدارهچی ایستاتوسو وئریلدی. --آلپ ار تونقا✉ ۲۵ سپتامبر ۲۰۲۱، ساعت ۰۵:۱۹ (UTC)[]


text:
سید علی آذری
سید علی آذری، آذربایجانلی چاغداش تاریخچی، شاعیر.
یاشامی[دَییشدیر]
آتاسی میرولایت نامی، مشروطهچیلردن دیر. ۱۲۹۸ گونش ایلینده باکیدا بلشویک طرفیندن اؤلدورولور. آناسی ایسه خوراسان درگز شهریندن دیر. علی آذری، فارسجا، عربجه، فرانسهجه و آنادیلی اوْلان تورکجه نی بیلیردی.[۱]
اثرلریندن[دَییشدیر]
- امید به شهریار؛ حیدر بابایا سلام منظومهسینه تورکجه نظیره؛
- زندگی فردوسی؛
- فردوسی و امیر ابوعلی و سیمجور؛
- قیام کلنل محمد تقی خان پسیان در خراسان
- قیام شیخ محمد خیابانی در تبریز؛
- پایمردی (مجموعه شعر)
- عشق و سرنوشت (رمان به قطع جیبی)
- خورشیدی که در تاریکی تبعید درخشید
چاپ اولونمامیش اثرلری[دَییشدیر]
- مجموعه اشعار ترکی
- مجموعه اشعار فارسی
- چند سناریو
- اپرای زن در قرن دیگر
- وصلتهای گوناگون
- اپرای وعده زرتشت یا روح سلحشوری
- مقالات چاپ ناشده
- مجموعه مقالات چاپ شده در مطبوعات
شعرلریندن اؤرنک[دَییشدیر]
۱. بو عدالت دن اوزاقدیرکی انا دیلدن اوتور بیلمه یک ایندییهجن هانسی اورکلر دویولور؟ گلهجک آیدین ائدهر کیمسه نه جور خادیم ایدی خادیم و خائن او گون بیر بیریسیندن سئچیلیر من اورکدن سئوه رم خدمت ائدن یوردوموزا کی زمانلاردی آغاج باشینا ساقدان وئریلیر نئچه ایل دیر کی ویریبلار باشیما تازیانا دینمیره م چون بیلیره م کی بۇ بینوره پوزولور دیری انسانلارا مندن بونو پیغام آپارین کی بیلین اودلو اوجاقدا بیزه پیس آش بیشیلیر " آذری " یاخشی ندا دیر دیری انسانلارا بو اولولرده بۇ پیامی گر ائشیتسه دیریلر.
۲.
ویرما ال کونلومه نازک دی طپیشدن دایانیر اود توتوبدور اوره ییم شعله سی گوزدن توگولور عومرو قویدوم دالیا ایندی باخین گوز یاشیما آمان الله نئجه تئز دفتر عومروم بوکولور یاندیریردی منی او وعده وئرن سئومهلی یار اود توتوردوم کی نیه گلمهمیش او تئز اکیلیر؟ عشقیم آرتیردی گولوردوم؛ اوخویوردوم اوجادان او باهارلار کی گلیر یادیما باغریم سوگولور آذری بیلمهمیسن قدر جوانلیق نه اولار وئردین الدن او زمانلارکی دئمک آز تاپیلیر.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- یادی از خادمان و پیشکسوتان تئاتر - سید علی آذری Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.


text:
اچتیامال
هایپرمتنین ایشارهلمه دیلی (اینگیلیسجه: Hypertext Markup Language) یا اچتیامال (اینگیلیسجه: HTML- تورکجه قیساسی:هماد)، وب براوزیر دا دیزاین ائدیلمیش فایللار و سندلرین گوستریلمهسی اوچون ایستاندارد ایشارهلمه دیلی دیر. بونا شلاله سبکینده جدوللر (اینگیلیسجه: Cascading Style Sheets) (سیاساس) و اسکریپت دیللری، جاوا اسکریپت کیمی تکنولوژولار، کومک ائده بیلر.
HTML وب صحیفه نین نؤونو (نوع) و فونکسیاسینی تعیین ائدن دیسکریپتورلار اساسیندا یارادیلمیش دیلی دیر.
دیسکریپتور – کدلاشدیریلمانین اساس الئمنتی کیمی HTML استاندارتیندا قبول اولونموش اشاره لردیر.
بوتون وب قووشاقلاردا توپلانمیش و اینترنته قوشولموش کامپیوترلرین اکرانلاریندا گؤستریلن سندلر HTML پروگرام کدوندا یازیلیرلار. HTML – صحیفه لرده متن بلوک لارینین ، تصویرلرین یئرلشدیریلمسینه ، جدول لرین قورولماسینا ، سندین و سنددکی متنین رنگ لرینین سئچیلمسینه ، مولتی مدیا ، الئمنت لرینین علاوه ائدیلمسینه ، هیپرایستیناد لارین (hyperlink) و بوتون بو الئمنت لر آراسیندا علاقه لرین یارادیلماسینا ایمکان وئریر.
هیپرمتن کدونا مالیک اولان فایل لار (.htm) و (.html) گئنیشلندیرمسی ایله گؤستریلیر.
- وب – سایت – بیر- بیری ایله علاقه لی ، معناجا یاخین اولان وب – صحیفه لرین و فایل لارین ییغیلدیغی قوولوقدور.
- وب – صحیفه – خصوصی فورمت اولونموش و اؤزنده متن (text) ، گرافیکا (grafik) ، هیپرایستیناد لاری (hyperlink) و آنیماسیالاری (animation) گؤسترن سنددیر.
- جننیفر آجکئرمان کتتل ، گای هارات-داویس ، جورت سیممونز "میکروسافت افیس 2003 ، The Complete Reference" McGraw-Hill Companies
قایناقلار[دَییشدیر]
خاریجی لینکلر[دَییشدیر]
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Pages using Sister project links with wikidata namespace mismatch
- Pages using Sister project links with hidden wikidata
- BNE شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- MA شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- اچتیامال
- Computer-related introductions in 1990
- Articles with example code
- Markup languages
- Open formats
- تکنیکی کومونیکشن
- World Wide Web Consortium standards


text:
آزپیتیا
آزپیتیا (ایسپانجا: Azpeitia) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و قیپوسکوا اوستانینده یئرلشیب. ۸۰ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۲۱۰٫۱۲ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۱۴۵۸۰ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Azpeitia»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آزپیتیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- تیکراری دیتا قالیبلریندن ایشلنمیش صفحهلر
- صفحههای دارای تابع تجزیهگر آرایشعدد با آرگومان غیرعددی
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- یاشاییش یئری معلومات قوتوسو نامعلوم پارامترلریله صفحهلر
- شهرلر قارالامالاری
- MusicBrainz area شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- WORLDCATID شناسهسیله ویکیپدیا مقالهلری
- ایسپانیا شهرلری


text:
بیرینجی دونیا ساواشی
بیرینجی دۆنیا ساواشی (۲۸ ژوئیه ۱۹۱۴–۱۱ نوْوامبر ۱۹۱۸) — بشریّت تاریخینده ایکینجی دۆنیا ساواشینا قدرکی ان بؤیوک ساواش. بۇ آدلاندیرما ایکینجی دۆنیا ساواشینین باشلانماسیندان سوْنرا ایشلنمهیه باشلانمیش، ایکی دۆنیا ساواشی آراسینداکی دؤنمده ایسه غربده «بؤیوک ساواش (اینگیلیسجه: The Great War)، (فرانسهجه: La Grande guerre )» یا دا «دۆنیا ساواشی» آدلاندیریلمیشدیر.
بۇ ساواشا ایکی ایتّیفاقدا بیرلشن، دۆنیانین ان بؤیوک گۆجلری قوْشولموشدور: «آنتانتا» دا اینگیلیس، فرانسه، روسیه، «اۆچلر ایتّیحادی» ندا دا آلمان، اوتریش-ماجاریستان، ایتالیا (۱۹۱۵-جی ایلده آنتانتانین طرفینه کئچیر) وار ایدی. آنجاق اوتریش-ماجاریستان باریش علئیهینه یوْلوئرمز حرکتلر ائتدی، ایتالیا دا ساواش باشلاناندا آلمان و اوتریش-ماجاریستانا قوْشولماقدان ایمتیناع ائتدی. نتیجهده ۷۰ میلیوندان آرتیق ساواشچی (اوْنلارین ۶۰ میلیونو اوروپالی ایدی) دۆنیانین ان بؤیوک ساواشلاریندان بیرینه گؤندریلدی. ۱۰ میلیونا یاخین عسگر اؤلدو، اساساً سیلاحلارداکی تکنیکی قاباقلامانین اوْلماسی اؤلوملرین سایینی داها دا آرتیریردی.
اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدی هِرسوق فرانس فردیناندین ۲۸ ژوئن ۱۹۱۴-جۆ ایلده صرب ترورچوسو قاوریلو پرینسیب الی ایله سارایئووْدا اؤلدورولمهسی دۆنیا ساواشینا چئوریلن ساواشین باشلانماسینا بهانه اوْلدو.
ساواشین اساس سببلری[دَییشدیر]
ایستعمارچی اؤلکهلرین اینکیشافی، ایلک نؤوبهده بۇ اؤلکهلر آراسینداکی ضیدّیتلرین کسکینلشمهسی، دۆنیانین یئنیدن بؤلوشدورولمهسی اۇغروندا اوروپا دؤولتلرینین ایکی حربی-سیاسی بلوکو آراسیندا مۆباریزه بیرینجی دۆنیا ساواشینا گتیریب چیخاردی. بۇ ضیدّیتلرین باشلیجاسی آلمان ایله بؤیوک بریتانیا آراسیندا ایدی.
آلمان حربی-سیاسی داییرهلری بؤیوک بریتانیا و فرانسهنین حسابینا یئنی مۆستعمیرهلر آلماق، فرانسه و روسیهنی گۆجسوزلتمک، اوْنلارین مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله آلماق نیّتینده ایدیلر. اوْنون مۆتّفیقی اوتریش-ماجاریستان دؤولتی ایسه بالکان یاریمآداسیندا اؤز نۆفۇذونو گئنیشلندیرمهیه و یئنی توْرپاقلار آلماغا چالیشیردی.
بؤیوک بریتانیا حؤکومتی ساواش یوْلو ایله آلمانی گۆجسوزلتمک، اوْنون مۆستملکهلرینین بیر پارچاسینی اله کئچیر مک، عثمانلی ایمپیراتورلوغونو بؤلوشدورمک اۇمودوندایدی. فرانسه حؤکومتی ده بۇنو ایستهایردی. بۇندان باشقا فرانسه، ۱۸۷۱–۱۸۷۰-جی ایللرده آلمان ایله اوْلان ساواشدا ایتیریلمیش الزاس و لوْتارینگیا ویلایتلرینی گئری آلماق، آلمانین رئین ویلایتینین بیر بؤلومونو اله کئچیر مک ایستهایردی. روس تزار حؤکومتی ایسه بالکاندا، بوسفور و داردانل بوْغازلاریندا اؤز حؤکمرانلیغینی یاراتماغا، هم ده آلمانی ایقتیصاد جهتدن گۆجسوزلتمهیه چالیشیردی.
ساواشین باشلانماسی[دَییشدیر]
اوتریش-ماجاریستان ایله صربیستان آراسینداکی مۆناقیشه، ساواشین باشلانماسی اۆچون بهانه اوْلدو. اوتریش-ماجاریستان اوْردوسوْنون باش باشچیسی، ارشرسوق فرانس-فردیناند بوسنیدهکی مانوْورلارا قاتیلدی. ژوئن آیینین ۲۸-ده صربیستاندان گلمیش ترورچو قروپون عۆضوو اوْلان قاوریلو پرینسیپ، اوتریش-ماجاریستان تاخت-تاجینین ولیعهدینی سرایئووْدا اوْلدوردو. بۇنون قارشیلیغیندا اوتریش-ماجاریستان صربیستانا اولتیماتوم گؤندریب اوْنا قارشی ساواش اعلان ائتدی.
۱۹۱۴-جۆ ایلین ژوئن آیینین آخیرلاریندا اوتریش-ماجاریستان اوْردوسو صربیستان توْرپاقلارینا گیردی. بلقراد شهری بوْمبالاندی. روس ایمپیراتورلوغو صربیستانی مۆدافیعه ائتمک اۆچون سفربرلیگه باشلادیغی مۆدّتده آقوستون ۱-ده آلمان ایمپیراتورلوغو روسیهیه، آقوستون ۳-ده ایسه آلمان فرانسهیه ساواش اعلان ائتدی. آلمان آقوستون ۴-ده بلژیکه هۆجۇم ائتدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Birinci Dünya Müharibəsi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ فوریه ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- بیرینجی دونیا ساواشی
- ایگیرمینجی عصر ساواشلاری
- تاریخ
- ساواشلار
- دۆنیا ساواشلری
- اۆچونجو فرانسه جومهوریتی
- اوتریش-ماجاریستانین تاریخی
- ائرمنیستانین ساواشلاری
- اوستورالیانین ساواشلاری
- آذربایجان جومهوریتینین ساواشلاری
- بلژیکین ساواشلاری
- برزیلین ساواشلاری
- بولغاریستانین ساواشلاری
- کانادانین ساواشلاری
- کاستاریکانین ساواشلاری
- کوبانین ساواشلاری
- فرانسهنین ساواشلاری
- آلمانین ساواشلاری
- یونانین ساواشلاری
- قواتمالانین ساواشلاری
- هائیتینین ساواشلاری
- هندوراسین ساواشلاری
- ایتالیانین ساواشلاری
- ژاپونون ساواشلاری
- لیبریانین ساواشلاری
- مونتینیقرونون ساواشلاری
- نپالین ساواشلاری
- نیوزیلندین ساواشلاری
- نیکاراقوئهنین ساواشلاری
- پانامانین ساواشلاری
- پورتوقالین ساواشلاری
- رومانینین ساواشلاری
- روسیهنین ساواشلاری
- صربیستانین ساواشلاری
- گونئی آفریقانین ساواشلاری
- سری لانکانین ساواشلاری
- سودانین ساواشلاری
- تایوانین ساواشلاری
- تایلندین ساواشلاری
- هابسبورق مونارشیسینین ساواشلاری
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواشلاری
- تایوانین دؤیوشولری
- بؤیوک بریتانیانین ساواشلاری
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین ساواشلاری
- World War I
- ویدئو کلیپلری اولان مقالهلر
- Modern history of Italy
- Global conflicts
- 1910s in Serbia
- History of the United States (1865–1918)
- Russo-Turkish wars
- Wars involving British India
- Wars involving


text:
میکروبیولوژی
میکروبیولوژی (میکروس - کیچیک، بیوس - حیات، لوقوس - علم دمکدیر) - چوْخو عادی گؤزله گؤرولمهیهجک قدر کیچیک (میکروسکوپیک)، دیگر اوْرقانیزملره نظرهن بسیت و چوْخ گئنیش چشیدده اوْلان جانلی وارلیقلارین، یعنی میکروب یاخود دیگر آدییلا میکرو اوْرقانیزملری اؤیرهنهن علم. میکروبیولوژینین سوبیکتی باکتری، آرکیا، یوسون، کیف، پروتوزوی و ویروسلاردیر. میکروبلار عادتاً تکهوجیرهلی، بعضاً چوخهوجیرهلی (سلول کولونییالاری) یاخود هوجیروی قورولوشا مالیک اوْلمایان اوْرقانیزملردیر (ویروس و پریونلار) اؤیرهنهن علمدیر. بۇ ساحهیه میکروبلارین فوندامنتال علمی باخیمدان آراشدیریلماسی ایله یاناشی آنزیماسییا، شرابچیلیقکیمی صنایع اۆرتیم (تولید)ی و طیبی میکروبیولوژیدا یولوخوجو نوخوشلوقلرین قارشیسینین آلینماسی کیمی تطبیقی ساحهلر ده داخیلدیر. میکروبیولوژی ویروسولوژی، میکولوژی، پارازیتولوژی و باکتریولوژی کیمی چوخسایلی ساحهلره بؤلونمکدهدیر.
میکرو اوْرقانیزملر ۲ قروپدا تسنیفلشدیریلیر.
- 1.Eukariot میکرو اوْرقانیزملر
- 2.Prokariot میکرو اوْرقانیزملر.
اوکاریوت میکرو اوْرقانیزملر سلول اوْرقانویدلرینی ایحاطه ادن غشانا صاحیبدیرلر و بئله میکرو اوْرقانیزملره گؤبلکلر و پروتیستلر داخیلدیر. پروکاریوت اوْرقانیزملرین ایسه هامیسی میکرو اوْرقانیزمدیر و بورایا اوباکترییالار(حقیقی باکتری لر) و آرکوباکتریلر(سیانوباکترییالار) داخیلدیرلر کی، اوْنلاری دا عمومی بیر علامت بیرلشدیریر کی، بۇ دا اوْرقانویدلری ایحاطه ادن سلول غشانینین اوْلماماسیدیر.
تطبیق ساحهلری[دَییشدیر]
- طیبی میکروبیولوژی - پاتوژن میکروبلاری و اوْنلارین اینسان ساغلاملیغیندالکی تاثیرلرینی اؤیرنیر.
- فارماکولوژی(درمان) میکروبیولوژی - میکرو اوْرقانیزملرین عمله گتیردیکلری آنتیبیوتیکلروی،ویتامینلری ، واکسینلری ، آنزیملری و دیگر فارماکولوژی محصوللاری و اوْنلارین زهرلهنمه و نوخوشلوقلره قارشی تاثیرلیلیینی اؤیرنیر.
- صنایع میکروبیولوژی - میکرووراقانیزملرین صنایع پروسسینده تطبیقینی اؤیرنیر.
- میکروب بیوتکنولوژیسی
- یئیجک میکروبیولوژی
- کند چیفتلیک (مزرعه) میکروبیولوژی
- بیتکی میکروبیولوژی و بیتکی پاتولوژیسی
- تورپاق میکروبیولوژی
- بایتارلیق میکروبیولوژی
- اطراف موحیط میکروبیولوژی
- میکروب اکولوژییاسی
- سو میکروبیولوژی
- کوسمیک میکروبیولوژی