text:
قلاسقو
قلاسقوْ— ایسکاتلندنین ان بؤیوْک شهری وْ اهالیسینین سایینا گؤره بؤیوْک بریتانیادا (لندن، بیرمینگام وْ لیدزدن سوْوْنرا) دؤردوْنجوْ ان بؤیوْک شهر. شهر قلازقوْ رئگیوْنوْنوْن اینضیباطی مرکزیدیر. قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین قوزئی-غرب حیسهسینده یئرلشیر وْ کلاید چایینین غرب ساحللری بوْیوْ اوْزانیر. VI عصرین اوْرتالاریندا قۇروْلان قلازقوْ، اوْرتا عصرلرده ایسکاتلندنین ان اهمیتلی دینی وْ تحصیل مرکزلریندن بیری حساب ائدیلیردی. XVIII عصرین صنایع اینقیلابی قلازقوْنوْ بؤیوْک بریتانییادا ان بؤیوْک صنایع مرکزلریندن (خصوْصیله گمیقاییرما ساحهسینده) بیرینه چئوْیردی، وْ نؤوْبتی عصرده شهرین چیچکلنهن اقتصادیاتی قلازقوْنوْ ایمپئرییانین ایکینجی شهرینه چئوْیرمیشدی. چوْخلوْ سایدا پارکلاری، خیابانلاری، سارای وْ قدیم کیلسهلری بۇ شهره خصوْصی گؤزللیک وْئریر. قلازقوْ، تاریخی عابدهلری وْ حیرتامیز مئمارلیق اینجیلری ایله آوْروْپانین مدنیت باشکندی تیتوْلوْنوْ داشیییر.
ایچیندهکیلر
- ۱ تاریخی
- ۲ جوْغرافییا
- ۳ اهالیسی
- ۴ اینضیباطی بؤلگوْسوْ
- ۵ یئرلی حکوْمت
- ۶ اقتصادیات
- ۷ رایوْنلاری
- ۸ مئمارلیق
- ۹ مدنیتی
- ۱۰ تحصیل
- ۱۱ ایدمان
- ۱۲ نقلیات
- ۱۳ تانینمیش ساکینلری
- ۱۴ قارداش شهرلر
- ۱۵ نگارخانه
- ۱۶ قایناقلار
تاریخی[دَییشدیر]
توْپوْنوْمییا[دَییشدیر]
روْمالیلار بریتانییانی فتح ائدن دؤوْرده، قلازقوْ اوْلان قصبه کئتهیوْرس (اینگیلیسجه: Cathures) آدلانیردی. قلازقوْنوْن مۆعاصیر آدی بریتت دیلیندن کؤکلری وْار وْ کیوْمبریک دیلینده «یاشیل یارغان» (گلاس وْ جاوْ سؤزلرینین بیرلشمهسیندن) معناسینی داشیدیغینی گوْمان ائدیلیر.
شهرین آدینین ایلک وْاریاسییاسی اوْلدوْقجا موْختلیفدیر. ان قدیم منبعلر گلاسجهوْ سؤزوْنوْ قئید ائدیر، ۱۱۸۰-جی ایلین مؤهوْرلرینده شهر گلئسگوْ، سوْنرا گلاسگئوْ (۱۲۹۷-جی ایلین سندلرینده) وْ Glaschow (۱۴۱۹-جی ایلین نیزامنامهسینده) کیمی قئید اوْلوْنموْشدوْر.[۴][۵]
گئربی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن گئربی ۲۵ اوْکتیابر ۱۸۶۶-جی ایلده لوْرد-لایوْن (ایسکاتلند هئرالدیکا خیدمتینین رهبری) طرفیندن شهره وْئریلیب. گئربین اوْزریندهکی تصوْیر رمزلری اوْللر قلازقوْنوْن رسمی مؤهوْرلرینده ایستیفاده ائدیلمیشدیر وْ شهرین پاتروْن مؤمنی اوْوْلان سئنت مانقوْنوْن حیاتی ایله بیرباشا باغلیدیر.[۶] گئربده اوْنا عایید دؤرد معجزه تصوْیر اوْوْلوْنوْر:
- Here is the bird that never flew / بوْ قوْش، هانسی کی، هئچ وْاخت اوْچماییب
- Here is the tree that never grew / بوْ آغاج، هانسی کی، هئچ وْاخت بیتمهایب
- Here is the bell that never rang / بوْ زنگ، هانسی کی، هئچ وْاخت چالماییب
- Here is the fish that never swam / بوْ بالیق، هانسی کی، هئچ وْاخت اوْزمهایب
ایلک معجزه — قیزیلگردانین دیریلمهسیدیر، هانسی کی، مانقوْنوْن صینیف یوْلداشلاری اوْنوْن مئنتوْروْ سئنت سؤرفوْن ان سئوْدیی قوْشوْ اؤلدوْروْب، وْ گلهجک پاتروْنوْ قوْوْشوْن اؤلوْموْ ایله اتهام ائتمیشدیلر. ایکینجی معجزه، گئربده پالیدلا تصوْیر اوْوْلوْنماسینا باخمایاراق، کالروْسس کیلسهسی یامان زامان باش وْئرمیشدیر، سئنت مانقوْ مؤجوْزوْی شکیلده فیندیق چوْبوْغوْنوْ یاندیرمیشدیر. اوْچوْنجوْ معجزه — روْما پاپاسینین هدییهسی اوْوْلان زنگدیر. وْ نهایت، دؤردوْنجوْ معجزه کرالیچا لانگئوْرئتانین حکایهسی ایله باغلیدیر. کرالیچانین حیات یوْلداشی، کرال ریددئراخ، حیات یوْلداشینین وْفاسیزلیغیندا شوْبههلنهرک، کرالیچانین سئوْیملی جنگاوْره وْئردیی قیزیل اوْزوْیوْ اوْغوْرلاییب، کلاید چایینین دالغالارینا آتمیشدیر. سوْوْنرا کرال لانگئوْرئتادان همین اوْزوْیوْ گتیرمهسینی طلب ائدیب. لاکین، سئنت مانقوْ، کرالیچانین سئوْگیلیسینین ایتیرافچیسی، اوْنوْن اعتراف زامانی اوْنلارین علاقهلری حاقیندا اؤیرنمیش، وْ جنگاوْره کرالین امرینی نئجه ایجرا ائتمهسینی اؤیرتمیشدی. سئنت مانقوْنوْن تهریکی ایله، اوْ، چایدا آتلانتیک قیزیلبالیغینی توْتموْشدوْر. بالیغین آغزیندا اوْزوْک وْار ایدی وْ بئلهلیکله، اوْ، کرالیچانین شرفینی خلاص ائتمیشدیر.[۷][۸]
شهرین دئوْیزی — قوْی قلازقوْ چیچکلهنسین (اینگیلیسجه: Let Glasgow Flourish)، سئنت مانقوْنوْن تبلیغیندن قیسا ایفادهدیر. ایفادنین تام وْئرسییاسی: تانری، قوْی قلازقوْ تانری وْ اوْنوْن عزتی سؤزوْ نامینه چیچکلهنسین (اینگیلیسجه: Lord, Let Glasgow flourish by the preaching of the word and the praising of thy name).[۶]
شهرین تمهلی[دَییشدیر]
آرخئوْلوْژی تاپینتیلار گؤستریر کی، قلازقوْدا ایلک مسکوْنلاشما نئوْلیت دؤوْروْنده کلاید چایینین وْادیسینده یارانیب. داها سوْوْنرا مۆعاصیر قلازقوْنوْن اراضیسینده کئلت طایفهلاری یاشامیشدیر. ۱۴۲-۱۴۴-جوْ ایللرده بریتانییانی فتح ائدن روْمالیلار، ایسکاتلندنین بیر ساحلیندن دیگر ساحلینه مۆدافیعه دیوْاری اوْجالتمیشدیلار. دیوْارین قالیقلاری ایندییه کیمی قلازقوْ اطرافیندا ساخلانیلیر.[۹] شهرین یارانماسی خریستیان میسسیوْنئر سئنت مانقوْ ایله الاقلندیریلیر. افسانهیه گؤره، اوْ، ۵۴۳-جوْ ایلده موْلئندینار چایینین ساحلینده بیر موْناستیر یاراتمیشدیر، هاردا کی، ایندی سئنت مانقوْ کافئدرالی مؤوْجوْددوْر. افسانه ۱۱۸۵-جی ایلده راهیب-آریوْرقراف فئرنئسلی ژوْسلئن طرفیندن یازیلسا دا، دیگر منبعلر طرفیندن تصدیق اوْوْلوْنماییب، لاکین اننوْی اوْلاراق، سئنت مانقوْ وْ آناسی تئنئیوْ قلازقوْنوْن پاتروْن مؤمنلری حساب ائدیلیر.[۱۰]
اوْرتا عصرلر[دَییشدیر]
۱۲-جی عصرین سوْنوْندا قلازقوْ رئگیوْنوْن موْهوْم دینی مرکزی اوْلموْشدوْ وْ اهالیسینین سایی یاریم مین ایدی.[۱۱] ۱۱۳۶-جی ایلده، کرال I دئوْیدین ایشتیراکی ایله سئنت مانقوْ کافئدرالینین یئرینده کافئدرال اینشا اوْلوْنموْشدوْ. یانغین سوْنراسی کافئدرال یئنیدن تیکیلمیشدیر وْ ۱۱۹۷-جی ایلده تقدیس ائدیلمیش، وْ نؤوْبتی ایکی عصرلرده تمیر اوْلوْنموْشدوْ.[۱۲] ۱۱۷۵ وْ ۱۱۷۸-جی ایللر آراسیندا، کرال I اوْیلیام شیر قلازقوْ یئپیسکوْپوْسلوْغوْنا شهر ایستاتوْسوْ وْئرمیشدیر.[۱۳] تیجارت حقوْقوْ شهرین اینکیشافینا گوْجلوْ تکان وْئرمیشدی. خصوْصیله ۱۱۹۰-جی ایلدهن هر ایل کئچیریلهن یای یارمارکاسی قلازقوْدان تاجیرلری وْ سنتکارلاری جلب ائدیردی.[۱۴] ایوْلوْن سوْنوْندا یارمارکا کئچیریلمهسی عنعنهسی بوْ گوْن ده داوْام ائدیر.[۱۵] ۱۴۵۱-جی ایلده V نیکوْلایین سنهدی بوْلاسی ایله یارانان قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی، شهری هم دینی، هم ده تحصیل مرکزینه چئوْیرمیشدیر.[۱۶] ۱۴۹۲-جی ایلده قلازقوْ یئپیسکوْپوْسلوْغوْ باشیئپیسکوْپوْسلوْغوْنا حاق قازاندی.[۱۱] بوْنا باخمایاراق، اوْرتا عصرلرده قلازقوْنوْن اقتصادیاتی ایسکاتلندنین شرق ساحلی شهرلری ایله موْقاییسهده چوْخ ضعیف توسعه ائتمیشدیر. تیجارت اساساً یاخین شهرلر وْ آدالار ایله اوْلوْنوْردوْ.[۱۳]
۱۶-جی-۱۸-جی عصرلر[دَییشدیر]
۱۵۶۰-جی ایلده اؤلکه پارلامئنتینین قراری ایله اؤلکه کاتوْلیسیزمدن ایمتینا ائدیب، پروْتئستانتلیق قبوْل ائتمیشدی. عموْمیتله، رئفوْرمیزم قلازقوْیا بؤیوْک تأثیر ائتمیشدی، هارادا کی، گوْجلوْ کیلسه حاکمیتی وْار ایدی وْ بوْ حاکمیتین ضعیفلهمهسینه سبب اوْلموْشدوْ. ۱۶۱۱-جی ایلده I یاکوْوْ قلازقوْیا کرال شهر ایستاتوْسوْ وْئرمیشدیر وْ بوْ بیرباشا شهرین تاج آلتینا کئچمهسی ایدی. نوْیابر ۱۶۳۸-جی ایلده میلّی پاکتین قبوْلوْندان سوْنرا — قلازقوْ کافئدرالیندا باش آسسامبلئیا توْپلانتیسی کرال I کارلین پرئسبیتئریان عبادت قایدالارینی دییشدیرمه سیاستینه قارشی چیخمیشدی. نتیجهده، ایسکاتلنددا سلاحلی موْناقیشهلر اوْلدوْ — اوْلجه یئپیسکوْپ مۆحاریبهلری، ۱۶۴۴-۱۶۴۷-جی ایللرده ایسه، روْیالیستلر وْ کوْوْئنتئرلر آراسیندا وْطنداش مۆحاریبهسی باش وْئرمیشدیر. خوْشبختلیکدن، بوْ موْناقیشهلر دئمک اوْلار کی، کیچیک سیاسی ایستاتوْس اوْلدوْغوْندان شهره تأثیر ائتممیشدی.[۱۷] ۱۶۵۰-جی ایلده، دانبار دؤیوْشوْندن سوْنرا اوْلیوْئر کروْموْئل قلازقوْدا بیر مدت قالمیشدیر.[۱۸]
۱۶-جی عصرده قلازقوْ هله ده کیچیک اوْستان شهری ایدی. شهرده چایین دایاز اوْلماسیندان تیجارت توسعه ائتممیشدی. ۱۶۰۳-جوْ ایلده I یاکوْوْوْن حاکمیتی آلتیندا اقتصادیاتین آرتیمی اینگیلیس وْ ایسکاتلند بیرلیگی یارانماسی سوْنرا اوْلموْشدوْ. سۆرعتلی اینکیشافا نه ۱۶۴۷-جی ایلده وْبا ائپیدئمییاسی، نه ده ۱۶۵۲-جی وْ ۱۶۷۷-جی ایللرده اوْلان یانغینلار (یانغین زامانی شهرین تخمیناً ۳۰٪-i یانمیشدی) مانعه اوْلا بیلممیشدی.[۱۹]
۱۷-جی عصرین اوْرتالاریندا اؤلکهده تیجارت هجمینه گؤره قلازقوْ اوْلجه پئرتی، ۱۶۷۰-جی ایلده ایسه داندی وْ آبئردین شهرلرینی کئچمیشدی. ایقتیسادیتین آرتیمینا بیر سیرا عامللر کؤمک ائدیردی. ۱۶۶۸-جی ایلده نیوْارک کندینده (ایندی پوْرت قلازقوْ)، چایینین آغیزی داها گئنیش اوْلدوْغوْندان، شهر شوْراسی تاجیرلرین احتیاجلارینا خیدمت ائتمک اوْچوْن پوْرت اینشا ائتمیشدی. ۱۶۷۴-جوْ ایلدهن، ایلک توْتوْن یوْکوْنوْن لیمانیندا گلیشی ایله ترانساتلانتیک تیجارت باشلادی.[۱۸] عینی دؤوْرده صنایع توسعه ائتمهیه باشلادی:
- ۱۶۶۷-جی ایلده — سابوْن فابریک وْ شکر ائمالی زاوْوْدلاری آچیلمیشدیر.
- ۱۶۸۰—۱۷۳۰-ده — کاغیذ، شوْشه وْ کرپیج ایستئهسالی یارادیلمیشدیر.
- ۱۷۱۱-جی ایلده — قرینوْکدا قلازقوْیا وْ اوْنوْن اطرافینا خیدمت ائدن ایلک ترسانه فعالیته باشلادی.
- ۱۷۳۶-جی ایلده — پرئسلنمیش توْتوْن ایستئهسالی، تئکستیل وْ مئتاللوْرگییا زاوْوْدلارینین ایستئهسالی اوْچوْن زاوْوْدلاری آچیلمیشدیر.
- ۱۷۴۰-جی ایلده — بوْیاما سئخلری فعالیته باشلادی.
شهرین گؤروْنوْشوْ دییشدی. داغیدیجی یانغینلار سوْنراسی حاکمیت تیکینتی اوْچوْن آغاج ایستیفادهسینه قاداغان قوْیموْشدوْ وْ بوْنا گؤره ده، ائوْلر داشدان وْ عینی موْدئللرله اینشا ائدیلمیشدیر.[۲۰] ۱۶۳۶-جی ایلده شهر زالی اینشا ائدیلمیش، ۱۶۴۹ وْ ۱۶۶۱-جی ایلده موْوْافیق اوْلاراق، هاتچئسوْن خستخاناسی وْ قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتینین کیتابخاناسی آچیلمیشدیر. ایلک شهر قزئتی — Glasgow جوْوْرانت — ۱۷۱۵-جی ایلدهن چاپا باشلامیشدیر. ۱۷۲۳-جوْ ایلده قلازقوْیا سفر ائدن دانیئل دئفوْ «بوْتوْن بؤیوْک بریتانییا آداسی اطرافیندا سیاهت» کیتابیندا شهرین تصوْیرینی قئید ائتمیشدی:[۲۱] شابلون:گفتاوْرد ۱۸-جی عصرین سوْنوْندا مئتتالوْرگییا، توْتوْن وْ تئکستیل صنایعسینین ایمپوْرتوْ ان چیچکلنهن ساحهلر ایدی.[۱۷] یاریم عصرده، ۱۷۵۵-جی ایلدهن ۱۸۰۱-جی ایله قلازقوْنوْن اهالیسی ۷۷ مین نفره چاتمیشدیر وْ یا اوْچ دفعه آرتمیشدیر. قلازقوْ اوْستان شهریندن صنایع مرکزینه چئوْیریلمیشدی و °۱۹-جوْ عصرین اوْللرینده بؤیوْک بریتانییادا ان سۆرعتله توسعه ائدن شهر اوْلموْشدوْر.[۲۰]
۱۹-جوْ عصر[دَییشدیر]
۱۹-جوْ عصرین اوْللرینده، قلازقوْنوْن اهالیسی اساساً ایرلاند ایممیقرانت وْ اؤلکهنین قوْزئیندان گلن کؤچکوْنلر نتیجهسینده سۆرعتله آرتماقدا داوْام ائدیردی. اوْنلارین دئمک اوْلار کی، اوْچده بیری قلازقوْ یاخینلیغیندا کندلرده مسکوْنلاشمیش وْ تئکستیل سئکتوْروْندا چالیشیردی. دیگرلری، شهر خارابالیقلارینین فابریک وْ تصروْفاتلاریندا موْزدلوْ ایشچی ایشلییردی. کؤچکوْنلرین آخینی نتیجهسینده یوْکسک اهالی آرتیمی باشلادی وْ یوْخسوْل محلهلرده آنتیسانیتار شرایط، تئز-تئز چیچک، تیف وْ وْبا ائپیدئمییاسی اوْلوْردوْ.[۲۲] ائپیدئمییا ایله موْباریزهنین ایلک جهدلری ۱۸۴۰-جی ایللرده ائدیلدی. بلدییهنین تشببوْسوْ ایله کوْچهلرده کانالیزاسییا وْ دیگر اینفئکسییا اوْجاقلاریندا تمیزلهنمهیه باشلادی. سوْنرا ۱۸۵۹-جوْ ایلده لوْخ کاترین گؤلوْنده یئنی سوْ تجهیزاتی سیستئمی باشلادی؛ ۱۸۶۶-جی ایلده سمرهسیز اوْلسا دا، آوْروْپادا ان پیس شرایطلی حساب ائدیلهن خارابالیقلارین تمیزلهنمهسی لاییحهسی باشلادی.[۲۳]
۱۸۳۲-جی ایلده پارلامئنت سئچکی سیستمینین اصلاحاتی حاقیندا آکت قبوْل ائتدی وْ ایجما ائوْینده سنایئلشمه زامانی بؤیوْیهن شهرلره یئر وْئردی.[۲۴] بئله کی، قلازقوْدان ایلک دفعه ایکی پارلامئنتی عضوْوْ سئچیلدی. لاکین شهرین موْسسیسهلرینده ایش شرایطی، دییشمز قالیردی وْ ایشچی حرکاتی اؤزلرینه هله اعلان ائتممیشدی. ۱۸۳۷-جی ایلده، فابریک امک حاقینین کسمک جهدی پامبیق هؤرهنلرین اعتراضینا، ۱۸۴۸-جی ایلده ایشسیز اوْلانلارین چارتیست شوْعارلار آلتیندا کوْتلوْی نوْماییشلره سبب اوْلموْشدوْ.[۲۲][۲۴][۲۵] بوْتوْن بوْ حادثهلر شهرین وْ اقتصادیاتین داوْاملی آرتماسینا گلیب چیخارتدی — ۱۹-جوْ عصرین اوْرتالاریندا قلازقوْ ایمپئرییانین ایکینجی شهری (لوْندوْندان سوْنرا) آدلاندیریلمیشدیر. آپاریجی مؤقعلر هله آغیر وْ تئکستیل صنایعسی اوْلسا دا، گمیقاییرما (۱۸۶۴-جوْ ایلده کلایددا ۲۰-دن ترسانه فعالیت گؤستریردی) سۆرعتله توسعه ائتمهیه باشلامیشدی. دمیر یوْلوْ نقلیاتتینین اینکیشافی ایله، خصوْصاً ده ۱۸۴۲-جی ایلده قلازقوْ وْ ائدینبوْرق آراسیندا ختتینین آچیلماسینین آردیندان، شهر اؤلکهده لوْکوْموْتیوْ تیکینتیسینین اساس تداروْکچوْسوْ اوْلدوْ. ۱۸۶۰-جی ایلده آبش وْطنداش مۆحاریبهسی نتیجهسینده پامبیق ییغما آشاغی دوْشموْشدوْ، وْ مینلرله ایشچی کوْچهلرده قالمیشدی. نؤوْبتی اوْنیللیکده ایقتیسادیی بوْموْ زیروْهسینه چاتدی ()، لاکین ۱۸۷۸-جی ایلده قلازقوْ بانکینین داغیلماسیندان ان چوْخ تأثیرلنهن گمیقاییرما ساحهسی، کسکین قدر آزالمیشدی.[۲۳]
۲۰-جی - ۲۱-جی عصرلر[دَییشدیر]
۲۰-جی عصرین اوْللرینده قلازقوْ اهالیسین آرتیمی قوْنشوْ شهرلری قوْشوْلما سببیله باش وْئرمیشدی. ۱۹۲۰-جی ایلده بیر میلیوْن ساکیندن اهالیسی اوْلان قلازقوْ، بیرلشمیش کراللیغین اهالینین سیخلیغینا گؤره ایکینجی شهری ایدی. ۱۹۱۴-جی ایلین ایوْل آییندا کرال VI گئوْرق قوْوْان گمیقاییرما سفر ائدیب، درئدنوْوْت «وْالیانت»-این تیکینتیسینه نظارت ائتمیشدی. بیر آی سوْنرا، بریتانییا بیرینجی دوْنیا مۆحاریبهسینه گیردی. شهرده گوْجلوْ آنتی-مۆحاریبه اهوْال-روْهییهنین اوْلماسینا باخمایاراق (۹ آوْقوْست ۱۹۱۴ده قلازقوْ قرینده بئش مینلیک آنتی-مۆحاریبه نوْماییش کئچمیشدی)، قلازقوْدان ۲۰۰ میندن چوْخ کیشی جبههیه گئتمیش، وْ شهر بریتانییا اوْردوْسوْنوْن احتیاجلاری اوْچوْن دؤیوْش سوْرساتی وْ دیگر حربی تئکنیکانین اساس تجهیزاتچیلاریندان بیرینه چئوْیریلمیشدی.[۲۵]
مۆحاریبهدن سوْنرا، قلازقوْدا «قیرمیزی کلایدساید» آدلانان ایشچی حرکاتی گوْجلنمیشدی. ۱۹۱۹-جوْ ایل ۳۱ آوْقوْستدا ۶۰ میندن چوْخ ایشچی، اساساً گمیقاییرما ایله مشغوْل اوْلان ایشچیلر، ایشدهن چیخیب، میتینقه گلیب امک گوْنوْنوْن آزالدیلماسینی طلب ائتمیشدیلر. پوْلیس نوْماییشچیلری داغیتماق اوْچوْن چالیشسا دا، مقاوْمت گؤرموْشدوْ. اوْ گوْنده یاشانانلار جوْرج میدانی دؤیوْشوْ وْ یا قانلی جوْمعه کیمی تانیندی.[۲۶] ایغتیشاشلار یالنیز ۱۰ فئوْرالدا، اعتراضچیلارا ایش گوْنوْنوْن بیر قدر آزالماسینا وْد زامانی باشا چاتدی. سوْوْنرا قلازقوْدا ایلک دفعه بوْنت آکتی اوْخوْندوْ، وْ بوْنا اساساً پوْلیس میتینقلروْ یاتیرماق اوْچوْن سلاح ایستیفاده ائتمهیه ایجازه وْئریلمیشدی.[۲۷]
۱۹۲۰-جی ایللرین سوْنوْ ایقتیصادیاتین کسکین آزالماسی ایله نتیجهلهنسهده، گمیقاییرما صنایعسینده بحران قلازقوْنوْن هله لوْکوْموْتیوْلرین ایستئهسالیندا دوْنیا لیدئری اوْلماسی ایله کوْمپئنساسییالانیردی. سوْسیال ساحهده جدی پروْبلئملر وْار ایدی. ۱۹۳۳-جوْ بؤیوْک بحرانین زیروْهسی زامانی، شهر ساکینلرینین ۳۰٪-i ایشینی ایتیرمیشدیر. یاشاییش یئری قیتلیغیندان یوْخسوْل محلهلر، خصوْصاً ده کؤچکوْنلرین یاشادیغی محلهلر تامامیله دوْلموْشدوْ. بۇ وْضعیت قلازقوْ بلدییهسینی شهر اینکیشافی پروْقرامینا باشلاماغا وْادار ائدیب، ۱۹۲۶-جی ایلدهن ۱۹۳۸-جی ایله شهر ساحهسینین ایکی دفعه آرتماغینا سبب اوْوْلدوْ.[۲۷][۲۸]
۱۹۳۰-جوْ ایللرین سوْنوْندا وْضعیت بیر آز یاخشییا دییشدی، قلازقوْدا بریتانییا ایمپئرییا سرگی (۱۹۳۸) کئچیریلدی. سرگینین آچیلیشیندا کرال VI گئوْرق وْ کرالیچا یئلیزاوْئتا ایشتیراک ائتمیش، یالنیز آلتی آی عرضینده سرگییه ۱۲ میلیوْن اینسان زیارت ائتمیشدیر.[۲۹] کینوْنوْن ساکینلر آراسیندا کوْتلوْی پوْپوْلیارلیغی، ۱۹۳۹-جوْ ایلده قلازقوْدا ۱۱۴ کینوْتئاترین فعالیت گؤسترمهسینه اوْغرامیشدی.
ایکینجی دوْنیا مۆحاریبهسی زامانی، قلازقوْنوْن شیرکتلری یئنیدن مۆحاریبه احتیاجلاری اوْچوْن چالیشمیشدیر. خوْشبختلیکدن، شهر وْ اوْنوْن ساکینلری فاکتیکی اوْلاراق دوْشمهنین هاوْا رئیدلریندن زیان چکممیشدی. ۱۹۵۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا قلازقوْنوْن بلدییهسیمجلیس آکتینین تزیی نتیجهسینده شهر خارابالیقلارینین محوْ ائتمیشدی — یاشاماق اوْچوْن یارانماز ۳۲ مین ائوْ سؤکوْلموْشدوْر. قلازقوْ وْ شهر اطرافی ساکینلرینین کوْتلوْی میقراسییا ایله الاقدار شهرین نقلیات سیستمینین یاخشیلاشدیریلمیشدیر.[۲۷][۳۰]
۲۰-جی عصرین اوْرتالاریندان اعتباراً شهر اهالیسینین کسکین آزالماسی باشلادی، هانسی کی، یاریم عصرده دئمک اوْلار کی، یاریم دفعه آزالمیشدی. تنززوْل دؤوْروْ اوْچ اوْنیللیک داوْام ائتدی. یالنیز ۱۹۸۰-جی ایللرده قلازقوْ دیرچلمهیه باشلادی، ۱۹۹۰-جی ایللرده ایسه شهرین اینکیشافی سۆرعتلهندی. بلدییه سلاهیتلیلری سیی نتیجهسینده، قلازقوْدا یاشاییش، ایقتیصادی توسعه سوْییهسینین یاخشیلاشدیریلماسی وْ شهرین مدهنی سوْییهسینین یوْکسلدیلمهسی، نتیجهده اؤز اوْغوْروْنوْ گؤستردی.
۱۹۹۰-جی ایلده قلازقوْ آوْروْپانین مدنیت باشکندی، ۱۹۹۹-جوْ ایلده بریتانییانین مئمارلیق وْ دیزاین شهری، ۲۰۰۳-جوْ ایلده ایسه آوْروْپانین ایدمان باشکندی ایستاتوْسوْنا لاییق گؤروْلموْشدوْر.[۳۱][۳۲]
۲۰۱۴-جوْ ایلین ۱۸ سپتامبر تاریخینده ایسکاتلنددا کئچیرلمیش ایسکاتلندنین موْستقیللیگی اوْزره رئفئرئندوْمدا، اؤلکهنین ۵۵٫۳٪-i سئچیچیسی «یوْخ» وْاریانتینا سس وْئرسه ده، قلازقوْنوْن سئچیجیلرین اکثریتی «هه» کامپانییاسینی دستکلمیشدیر.[۳۳][۳۴]
جوْغرافییا[دَییشدیر]
رئلیئف وْ گئوْلوْگییا[دَییشدیر]
قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین قوزئی-غرب حیسهسینده یئرلشیر وْ کلاید چایینین منبعسیندن ۳۲ کم اوْزاقدادیر. دنیز اوْزریندهکی هوْندوْرلوْیو °۷۰–۲۰۰ م آراسیندا دییشیر.
ایقلیم[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ایقلیمینه قوْلفستریم (اینگیلیسجه: Gulf Stream) جرهیانی چوْوْخ تأثیر گؤستریر. باهار وْ یای فسیللری عموْمیتله گوْنشلیدیر. پاییز وْ قیش مؤوْسوْملری عموْمیتله یاغیشلی وْ کوْلکلی اوْلسا دا، گوْنشلی گوْنلره ده راست گلینیر. شابلون:شهرین ایقلیمی
اهالیسی[دَییشدیر]
۲۰۱۲-جی ایلین ایستاتیستیکاسینا گؤره، شهر اهالیسینین ۵۷٬۰۰۰ ساکینی ۵۰ یاشدان یوْخاریدیر.[۳۵] پروْقنوْزلارا گؤره ۲۰۳۷-جی ایلده ۵۰ یاشدان یوْخاری ساکینلر تخمیناً ۲۴۰٬۰۰۰ نفر اوْلاجاق.[۳۵] شوْتلاند کئلت دیلینده دانیشانلار اهالینین ۰٬۹۴٪-نی تشکیل ائدیر.[۳۶]
دئموْقرافییاسی[دَییشدیر]
اتنیک ترکیبی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْ ایسکاتلنددا ان کوْسموْپوْلیت شهر آدلاندیرماق اوْلار. شهرده رنگلی اینسانلارین سایی اؤلکهده ان یوْکسک گؤستریجیدیر. ۲۰۱۱-جی ایلده کئچیریلهن سیاهییاالما آراشدیرماسینا گؤره، شهرین ۸۴٬۵٪-نی شوْتلاندلار، ۳٬۷۸٪-نی پاکیستانلیلار، ۱٬۸۰٪-نی چینلیلر، ۱٬۴۶٪-نی هیندیستانلیلار، ۰٬۶۴٪-نی ایسه دیگر اتنیک قروْپلار تشکیل ائدیر.[۳۹]
دین[دَییشدیر]
۲۰۱۱-جی ایلده کئچیریلهن سیاهییاالما آراشدیرماسینا گؤره، قلازقوْ ساکینلرینین دینی اینانجلاری آشاغیداکی کیمی بؤلوْنموْشدوْر. اهالینین ۵۴٫۵٪ اؤزوْنوْ خریستیان کیمی معین ائدیر، اوْنلارین ۲۳٫۱٪-i ایسکاتلند کیلسهسینه تابعدیر، ۲۷٫۳٪-i ایسه کاتوْلیکدیر.[۴۰] دیگر دینلرین ترفدارلاری — ۵٫۴٪-i موْسلمانلار، ۰٫۷٪-i هیندوْلار، ۰٫۵٪-i سیکخلر، ۰٫۴٪-i بوْددیستلر تشکیل ائدیر.[۴۰] شهرده ۴ کافئدرال، ۲۰ مسجید و °۷ سیناقوْق وْار.[۴۰] بوْندان علاوْه شهرده ۲ هیندوْ مبهدی و °۲ سیکخ قوْردوْاراسی یئرلشیر.[۴۰]
دیالئکتی[دَییشدیر]
قلازقوْ وْ اوْنا یاخین شهرلرده شوْتلاند گئرمان دیلی اساسیندا گئنیش یاییلمیش «قلازقوْ پتتئر» (اینگیلیسجه: Glasgow Patter) دیالئکتی مؤوْجوْددوْر.[۴۱] دیالئکتین فرقلندیریجی خصوْصیتلرینه دییشدیرمه وْ یا بعضی هئجالاری وْ سسلری «اوْدما» داخیلدیر. مثلاً، th حرفلرینین بیرلشمهسی سؤزوْن اوْلینده /h/ کیمی اوْخوْنوْر، t حرفی تئز-تئز /r/ ایله اوْز اوْوْلوْنوْر وْ س.[۴۱]
اینضیباطی بؤلگوْسوْ[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ۲۱ سئچکی دایرهسیندن عبارتدیر وْ هر دایرهدن شهر بلدییهسینه ۳ وْ یا ۴ نفر سئچیلیر.[۴۲]
سیاست[دَییشدیر]
یئرلی حکوْمت[دَییشدیر]
شهرین ایداره اوْوْلوْنماسی قلازقوْ شهر مجلیسی طرفیندن ایجرا اوْوْلوْنوْر. مجلیسین گؤروْشلری جوْرج میدانیندا یئرلشهن قلازقوْ شهر مجلیس بیناسیندا کئچیریلیر.[۴۳] قلازقوْ ایسکاتلند پارلامئنتینده ۱۷ دئپوْتات، بؤیوْک بریتانییا پارلامئنتینده ۹ دئپوْتاتلا تمثیل اوْوْلوْنوْر.
اقتصادیات[دَییشدیر]
۲۰-جی عصرده آغیر ایقتیصادی تنززوْل دؤوْروْندن سوْوْنرا، شهر تدریجهن کئچمیش مؤوْقئیی قایتاریر. حاضردا قلازقوْ، ائدینبوْرقلا یاناشی، یئنیدن رئگیوْنال ایقتیصادیاتین موْهرریکی حساب اوْوْلوْنوْر.[۴۴][۴۵]
اؤتن ۲۰ ایل عرضینده قلازقوْ ایقتیصادیاتین اهمیتلی دیوْئرسیفیکاسییاسی باش وْئرمیشدیر: اوْللر شهرین ایقتیصادی ریفاهینین آسیلی اوْوْلان اننوْی صنایع ساحهلری (گمیقاییرما وْ آغیر ماشینقاییرما) آپاریجی خیدمت سئکتوْروْ ایله اوْز اوْوْلوْنموْشدوْر.[۴۶] شهرده بیر نئچه ایری شیرکتلرین قرارگاهی، ر نئچه ایری شیرکتلرین قرارگاهی، اوْ جملهدن، سجوْتتیسه انرژی انرژی شیرکتی یئرلشیر.
شهرین ایقتیصادیاتیندا موْهوْم یئری توْریزم توْتوْر — قلازقوْ بؤیوْک بریتانییادا (لوْندوْن وْ ائدینبوْرقدان سوْوْنرا) اوْچوْنجوْ ان پوْپوْلیار شهر ساییلیر وْ هر ایل تخمیناً ۴ میلیوْن توْریست طرفیندن زیارت اوْوْلوْنوْر.[۴۷] ۱۹۸۳-جوْ ایلدهن ۲۰۱۳-جوْ ایله کیمی قلازقوْنوْن توْریستیک شوْعاری — "Glasgow's Miles Better" (قلازقوْنوْن میللری داها یاخشیدیر) اوْوْلموْشدوْر.[۴۸] ۲۰۱۳-جوْ ایلده "People Make Glasgow" (اینسانلار قلازقوْنوْ یارادیر) توْریستیک شوْعاری شهر برئندی کیمی ایستیفاده اوْوْلوْنوْر.[۴۹]
رایوْنلاری[دَییشدیر]
شهرین مرکزی[دَییشدیر]
قلازقوْ شهرینین مرکزی شرقدنهای ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) کوْچهسی ایله، جنوْبدا کلاید چایی ایله، غربده م۸ آوْتوْماگیسترالییلا وْ قوزئیدا تاوْنهئد، چارینق کروْسس، کاوْکاددئنس وْ آندئرستوْن رایوْنلاری ایله همسرهددیر. شهرین مرکزینده کوْچهلر کلاید چایینین قرید سیستئمی اوْزرینده یئرلشیر. قلازقوْنوْن اوْریی — جوْرج میدانی (شابلون:لانگ-ائن)، اساس پیادا کوْچهلری ایسه بوْخانان ایستریت (شابلون:لانگ-ائن)، آرقایل ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) وْ سوْکیخوْل ایستریت (شابلون:لانگ-ائن) ساییلیر.[۵۰] شهرین اساس تیجارت مرکزلری بوْخانان قاللئرئیاسی، سئنت اینوْخ مرکزی (شابلون:لانگ-ائن)، پرینسئس سکوْئر (شابلون:لانگ-ائن) وْ ایتالیان مرکزیدیر.[۵۱][۵۲] شهرین مرکزینده اساس تئاترلار، موْزئیلر، قالئرئیالار کیمی توْریستیک یئرلردن باشقا، بیر چوْوْخ رئستوْران، کافئ وْ آلیش-وْئریش مرکزلری فعالیت گؤستریر.[۵۳] قلازقوْنوْن مرکزینده قلازقوْ آلی تحصیل موْسسیسهلرینین دؤردوْ یئرلشیر: قلازقوْ کالئدوْنییا اوْنیوْئرسیتئتی، ایستراتکلاید اوْنیوْئرسیتئتی، ایسکاتلندنین کرال کوْنسئروْاتوْرییاسی وْ قلازقوْ اینجسنت مکتبی.
مئرچانت سیتی[دَییشدیر]
شهر مرکزینین شرقینده یئرلشهن مئرچانت سیتی (وْ یا تیجارت شهری) ۱۸-جی-۱۹-جوْ عصرلرده توْتوْن، شکر وْ دیگر ماللاردان تیجارت ائدن وْارلی تاجیرلرین یاشاییش یئری اوْوْلموْشدوْر.[۵۴] ایقتیصادی بحران دؤوْروْنده، بینالارین چوْوْخوْ یارارسیز حالا دوْشسه ده، ۱۹۸۰-جی ایلده بۇ رایوْنوْ برپا ائتمک اوْچوْن پروْیئکت باشلادی وْ ایندی رایوْندا برپا اوْوْلوْنموْش نئوْکلاسیک ائوْلرین وْ کئچمیش آنبارلارین یئرینده باهالی ماغازالار، رئستوْران وْ کافئلر فعالیت گؤستریر. مئرچانت سیتینین مرکزی بئش اساس کوْچه کسیشمهسینده یئرلشهن قلازقوْ کروْسس حساب اوْوْلوْنوْر. میدانین مرکزینده قلازقوْنوْن کؤهنه بلدییهسیندن یئگانه ساغ قالان حیسه اوْوْلان توْللبوْت ساعت قوْللهسی یئرلشیر.[۵۵][۵۶]
مالییه رایوْنوْ[دَییشدیر]
قلازقوْ مرکزینین قربینده شهرین مالییه اینستیتوْتلارینی جملشدیرهن مرکزی بیزنئس رایوْنوْ یئرلشیر. بؤیوْک بریتانییادا ان بؤیوْک بیزنئس مرکزلریندن بیری اوْوْلان رایوْنوْن (لوْندوْن وْ ائدینبوْرقدان سوْوْنرا) رسمی آدی بئینلخالق مالییه عملیاتلاری رایوْنوْ (ایفسد) اوْلسا دا، یئرلی ساکینلر طرفیندن عادتهن «کوْادرات کیلوْمتر» وْ یا «کلاید اوْوْل ایستریت» آدلانیر.[۵۷] رایوْندا موْختلیف مالییه قروْپلارینین (بؤیوْک بریتانییا سیغوْرتا شیرکتلرینین ۱۰-دان ۸-نین قرارگاهی داخیل اوْوْلماقلا) تشکیل نمایندهلیگی یئرلشیر: آببئی، آوْیوْا، بارجلایس، ژپ موْرگان، للوْیدس تسب، موْرگان ایستانلئی، ناتیوْنال آوْسترالیا گروْوْپ، روْیال بانک اوْف سجوْتلاند وْ س. ۲۰۰۵-جی ایلده ایفسد بؤیوْک بریتانییادا برپا اوْوْلوْنان ان اوْغوْرلوْ کوْممئرسییا لاییحهسی کیمی دیرلنمیشدیر.[۵۸][۵۹]
وْئست ائند[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن سسلی-کوْیلوْ وْئست ائند سمتی چای داشلاری ایله دؤشنمیش دؤنقهلر بوْیوْنجا سیرالانمیش کافئ، رئستوْران وْ بارلاری، موْختلیف بوْتیکلر، اینجسنت قالئرئیالاری وْ گؤزل پارکلاری ایله بیرلیکده - بوْهئما وْ کوْسموْپوْلیت حیاتی اؤزوْنده بیرلشدیرهن عبارتدیر.[۶۰][۶۱] وْئست ائندین اساس کوْچهسی — بایرس روْوْددوْر (شابلون:لانگ-ائن). وْئست ائندین اراضیسینده قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی، کئلوْینقروْوْ پارکی وْ قلازقوْ بوْتانیک باغلاری یئرلشیر. وْئست ائندده هر ایلین ایوْن آییندا قلازقوْنوْن ان بؤیوْک فئستیوْالی وْئست ائند فئستیوْالی کئچیریلیر.[۶۲] وْئست ائندده بریتانییانین ان بؤیوْک سرگی وْ کوْنفئرئنسییا مکانی اوْوْلان سئجج یئرلشیر.[۶۳][۶۴][۶۵] ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۳-جوْ ایلده سئجج-این یاخینلیغیندا ۱۳٬۰۰۰ نفرلیک سسئ هیدروْ آرئناسی آچیلمیشدیر.
ایست ائند[دَییشدیر]
شهرین ان قدیم حیسهسینده توْللبوْت ساعت قوْللهسی وْ سئنت مانقوْ کافئدرالی یئرلشیر. کافئدرال یاخینلیغیندا تپه اوْزرینده ۱۸۳۱-جی ایلدهن قلازقوْنوْن گؤرکهملی وْطنداشلارین دفن یئری اوْوْلان قلازقوْ نئکروْپوْلیس قبیریستانلیغی وْار.[۶۶] ایست ائندین دیگر توْریستیک یئرلریندن سئلتیک پارک، بارراس بازاری، "تهئ Barrowlands" موْسیقی آرئناسی وْ قلازقوْ قرین پارکینی قئید ائتمک اوْلار.[۶۷][۶۸]
جنوْب قلازقوْ[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن جنوْب حیسهسی اساساً یاشاییش یئری اوْلسا دا، اراضیده بیر نئچه گؤرکهملی ایجتیماعی بینالار، اوْ جملهدن، آیبروْکس ایستادیوْنوْ، هامپدئن پارک، کوْینس پارک، بئللاهیوْستوْن پارکی وْ پوْللوْک پارکی، هارادا کی، پوْللوْک ائوْی وْ باررئلل کوْللئکسییاسی یئرلشیر.[۶۹]
قوزئی قلازقوْ[دَییشدیر]
شهرین قوزئی حیسهسی سوْسیال جهتدن ایسکاتلنددا ان پروْبلئملی یئرلرینده بیری حساب اوْوْلوْنوْر. قوزئیدا کئچمیشده ایسکاتلندنین ان ایری میقرانت رایوْنوْ اوْوْلان سایتهیلل یئرلشیر.[۷۰] ایسکاتلند حکوْمتینین ۲۰۰۵-جی ایلده تشببوْسوْنه گؤره، حاضردا اراضیده یئنی مۆعاصیر یاشاییش رایوْنوْ یارائدیلیر.[۷۱][۷۲] مئریهیلل رایوْنوْ اننوْی قوْمداشی منزیللردن عبارتدیر. تاریخاً فهله صینیفیندن عبارت رایوْنوْن باخمایاراق، رایوْن دبدبهلی رایوْنلارلا همسرهددیر. رایوْندا ایسکاتلند پرئمیئر لیقاسیندا چیخیش ائدن پارتیک تیسل فک یئرلشیر.[۷۳] ۲۰۱۲-جی ایلده مشهوْر «رئد روْاد» یاشاییش کوْمپلئکسینین لغوْ ائدیلمهسی ایشلرینه سارت وْئریلمیشدیر.[۷۴] کوْمپلئکسی تشکیل ائدن چوْوْخمرتبهلی یاشاییش بینالاری شهرده II دوْنیا مۆحاریبهسیندندن سوْوْنرا منزیل بحرانینی حل ائتمک مقصدیله تیکیلمیشدیر.[۷۵] تدریجهن بۇ ائوْلرده اساساً یوْخسوْل عائلهلر مسکوْنلاشماغا باشلامیشلار.[۷۵] یوْخسوْللوْق زوْناسینا چئوْریلهن همین یاشاییش کوْمپلئکسی عینی زاماندا کریمیناللار اوْچوْن موْنبیت موْحیطه چئوْریلهرک موْوْافیق آددا چیخارمیشدیر.[۷۵]
مئمارلیق[دَییشدیر]
سئنت مانقوْ کافئدرالی استثنا اوْوْلماقلا، قلازقوْنوْن اوْوْرتا عصر مئمارلیغیندان دئمک اوْلار کی، هئچ نه قالماییب. تأسف کی، ائدینبوْقردان فرقلی اوْلاراق، مۆعاصیر قلازقوْدا ۱۹-جوْ عصر اوْل اوْجالدیلمیش بینالاردان کیفایت قدر کیچیک حیسه قالیب. اوْنلارین ان گؤرکهملیسی — توْللبوْت ساعت قوْللهسی، تروْن تئاترین ساعت قوْللهسی وْ مئمار آدام روْبئرت طرفیندن ۱۷۹۱–۱۷۹۴-جی ایلده اینشا ائدیلمیش تیجارت ائوْیدیر.[۷۶]
شهرین مئمارلیق ارثینین بؤیوْک بیر حیسهسی ۱۹-جوْ عصره و °۲۰-جی عصرین اوْلینه عاییددیر، اوْ زامان کی، قلازقوْ بریتانییا ایمپئرییاسینین ایکینجی شهری ساییلیردی. بۇ دؤوْروْن ائوْلری موْختلیف اوْسلوْبلارلا تیکیلمیشدیر. وْئنئسییا ایستیلینین تعجبلوْ نوْموْنهلرینه قلازقوْ سیتی چئمبئرس (۱۸۸۸) (اینگیلیسجه: Glasgow City Chambers)، قاردنئرلرین کؤهنه آنبارلاری (۱۸۵۶)، تئمپئلتوْن خالچا فابریکی (۱۸۹۲) وْ وْئنئسییاداکی جا’د’اوْروْ ساراییندان ایلهام آلمیش، مئمار هانیمئنوْم طرفیندن ترتیب اوْوْلوْنموْش جا’د’اوْروْ بیناسی (۱۸۷۲) عاییددیر.[۷۷] نئوْکلاسیک اوْسلوْبوْندا کالئدوْنییا کیلسهسی (۱۸۵۷) وْ مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی (۱۷۷۸) اینشا اوْوْلوْنموْشدوْر.[۷۸] قوْتیکا ایستیلینین خصوْصیتلرینه باکیره مریهم (۱۸۷۳)، سئنت-آندریوْ (۱۸۱۷) وْ سئنت-لیوْک (۱۸۷۷) کیلسهلری عاییددیر.[۷۸]
مۆعاصیر مئمارلیغین ان اهمیتلی نوْموْنهلریندن قلازقوْ علم مرکزی (۲۰۰۱)، کلاید آوْدیتوْرییاسی (۱۹۹۷)، ریوْئرساید موْزئیی (۲۰۱۱) وْ سسئ هیدروْ-نوْ (۲۰۱۳) گؤسترمک اوْلار.[۷۹]
کؤرپوْلری[دَییشدیر]
کؤرپوْلریله مشهوْر اوْوْلان قلازقوْدا، موْختلیف نؤوْلوْ، اوْ جملهدن پیادا، آوْتوْموْبیل وْ دمیریوْلوْ کؤرپوْلری یئرلشیر. اوْنلاردان ان قدیملری — ساوْت-پوْرتلئند کوْچهسینده اوْوْلان کؤرپوْ، هوْاری آندرئی کؤرپوْسوْ وْ وْیکتوْرییا-بریج — ۱۹-جوْ عصرین اوْرتالاریندا اینشا ائدیلیب.[۸۰] قلازقوْنوْن گؤرکهملی کؤرپوْلرلریندن اوْوْلان — «کلاید آرک» (۲۰۰۶-جی ایلده اینشا اوْوْلموْشدوْر) آسما کؤرپوْسوْ، چایی کئچهن بوْجاقا گؤره، یئرلی اهالی طرفیندن «چپ کؤرپوْسوْ» (اینگیلیسجه: Squinty Bridge) لقبینی آلمیشدیر.[۸۱]
پارکلاری وْ باغلاری[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۹۰-دان آرتیق پارک وْ مئیدان وْار. بوْنلاردان ان اساسلاری:[۸۲]
- کئلوْینقروْوْ پارکی — اینگیلیس باغبان سئر جوْسئف پاکستوْن طرفیندن ۱۸۵۲-جی ایلده یارادیلمیشدیر. پارکدا اوْرکئستر اوْچوْن بئندستئند، بوْوْلس وْ کروْکئت مئیدانچالاری، موْختلیف هیکللر وْ عابدهلر، سکئیتپارک وْ کئلوْینقروْوْ اینجسنت قاللئرئیاسی وْ موْزئیی یئرلشیر.
- قلازقوْ کوْینس پارک — ۱۸۵۷-جی ایلده یارائدیلمیش پارک، ایسکاتلند کرالیچاسی مارییا ایستوْارتین شرفینه آدلاندیریمیشدیر.
- قلازقوْ قرین — قلازقوْنوْن ان قدیم پارکی ۱۵-جی عصرده یارادیلمیشدیر. پارکدا خالق سارایی وْ تئمپئلتوْن خالچا فابریکی یئرلشیر.
- بئللاهیوْستوْن پارکی — ۱۸۹۵-جی ایلده یارائدیلمیش پارکین اراضیسی ۷۱ هئکتاردیر.[۸۳] پارک وْاتیکانین قلازقوْیا سیاهتی زامانی پاپالیق مکانی کیمی ایشلنیر.
- قلازقوْ بوْتانیکا باغلاری — ۱۸۱۷-جی ایلده یارائدیلمیش باغدا تروْپیک سهلبلر، بئقوْنییا وْ آغاجتیپ پاپاروْتنیکلر بیتیر.
مدنیتی[دَییشدیر]
۱۹۹۰-جی ایلده آوْروْپانین مدنیت باشکندی اعلان ائدیلهن قلازقوْنوْن مدنیت حیاتی اوْوْلدوْقجا موْختلیفدیر.[۸۴] شهرده اینجسنته دایر میلّی تشکیلاتلارین اساسلی حیسهسی، اوْ جملهدن ایسکاتلند اوْپئراسی، ایسکاتلند بالئتی، ایسکاتلند میلّی تئاتری، ایسکاتلند کرال میلّی اوْرکئستری، ایسکاتلند ببج سیمفوْنیک اوْرکئستری وْ ایسکاتلند میلّی گنجلر تئاتری یئرلشیر.
تئاترلاری[دَییشدیر]
قلازقوْ کرال تئاترینین رئپئرتوْاریندا کلاسسیک اثرلر، اوْپئرا وْ بالئت تاماشالارینین قۇروْلوْشوْ، ۱۹۰۴-جوْ ایلده یارادیلان «پاوْیلیوْن» تئاتری ایسه موْختلیف شوْوْلار، موْسیقیلی اثرلر وْ تاماشالار کئچیریر. دیگر وْاجیب تئاتر مکانلاریندان تروْن وْ سیتیزئنس تئاترلارینی قئید ائتمک اوْلار.[۸۵][۸۶]
موْزئی وْ قالئرئیالاری[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۲۰-دن آرتیق موْزئیی وْ اینجسنت قالئرئیاسی فعالیت گؤستریر. شهرده ایسکاتلندنین ان چوْوْخ زیارت ائدیلهن موْزئیی — کئلوْینقروْوْ اینجسنت قاللئرئیاسی وْ موْزئیی یئرلشیر. موْزئیین اینجسنت کوْللئکسییاسینا چوْوْخ گؤرکهملی آوْروْپا رسملری، اوْ جملهدن قدیم اوْستالار، فرانسیز ایمپرئسسیوْنیستلر، هوْللاند اینتیباه دؤوْروْ، شوْتلاند کوْلوْریستلری وْ قلازقوْ مکتبینین ائکسپوْنئنتلری داخیلدیر.[۸۷]
۲۰۱۳-جوْ ایلده «آوْروْپادا ایلین موْزئیی» موْسابیقهسینین موْکافاتی ایله تلتیف اوْوْلوْنموْش ریوْئرساید موْزئیی ده شهرده یئرلشیر. هوْندوْرلوْیو °۳۶ متر اوْوْلان شوْشهلی فاساد بیناسیندا ۳ مین ائکسپوْناتا مالیک نقلیات موْزئیی فعالیت گؤستریر.[۸۸]
قلازقوْنوْن دیگر موْزئی وْ قالئرئیالاری:
- مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی
- باررئلل کوْللئکسییاسی
- ماکلئننان قالئرئیاسی
- خالق سارایی
- سئنت مانقوْنوْن دینی حیات وْ اینجسنت موْزئیی
- ایسکاتلند فوْتبوْل موْزئیی
- ایسکاتلند مکتب موْزئیی
- مۆعاصیر اینجسنت قالئرئیاسی
- هوْنتئریان موْزئیی
کلوْبلاری، کوْنسئرت زاللاری وْ کینوْتئاترلاری[دَییشدیر]
شهرین موْسیقی سهنهسی - بؤیوْک بریتانییادا ان پارلاقلاردان بیریدیر. قلازقوْدا هر هفته تقریباً ۱۳۰ موْسیقی تدبیری باش توْتوْر.[۶۰] قلازقوْنوْن ان تانینمیش موْسیقی صحنهلریندن تهئ Barrowlands، کینگ توْت'س Wah Wah هوْت وْ سسئ هیدروْ-نوْ قئید ائتمک اوْلار.[۸۹] ۲۰۰۸-جی ایلده قلازقوْ بؤیوْک بریتانییانین «اوْنئسجوْ-نوْن موْسیقی شهری» نوْمیناسییاسینا لاییق گؤروْلموْش ایلک شهر اوْوْلموْشدوْر.[۶۰][۹۰] قلازقوْ ۲۰۱۴-جوْ ایل متوْ آوْروْپا موْسیقی موْکافاتینین تقدیمئتمه مراسیمینه ائوْ صاحبلیگی ائتمیشدیر.[۶۰] قلازقوْ — تراوْیس، سیمپلئ میندس، جامئرا اوْبسجوْرا، بئللئ & سئباستیان، گلاسوْئگاس، فرانز فئردیناند، تهئ فراتئللیس، Mogwai، پریمال سجرئام، تئخاس، جهوْرجهئس کیمی موْسیقی قروْپلارینین دوْغوْلدوْغوْ یئردیر. قلازقوْدا ۷۰۰-دن چوْوْخ بار، پاب وْ گئجه کلوْبوْ فعالیت گؤستریر.[۶۰] قلازقوْنوْن ان مشهوْر گئجه کلوْبلاری "جامپوْس"، "جاتهوْوْسئ"، گاراگئ"، "تیگئر تیگئر"، "سوْب جلوْب"، "تهئ توْننئل" وْ س. ساییلیر.[۹۱][۹۲] قلازقوْدا ۱۰-دان چوْوْخ کینوْتئاتر، اوْ جملهدن ۲۰۰۱-جی ایلده گیننئسین رئکوْردلار کیتابینا دوْشموْش دوْنیانین ان هوْندوْر کینوْتئاتر بیناسی اوْوْلان «سینئوْؤرلد» (شابلون:لانگ-ائن) یئرلشیر.[۶۰][۹۳]
فئستیوْاللاری[دَییشدیر]
شهرین فئستیوْال حیاتی - ایسکاتلنددا ان دوْلغوْنلاردان بیریدیر. لاکین ائدینبوْرقدان فرقلی اوْلاراق، هاردا کی، فئستیوْال آیی آوْقوْست ساییلیر، قلازقوْدا فئستیوْاللار بوْتوْن ایل بوْیوْ کئچیریلیر.[۹۴] شهرین ان تانینمیش فئستیوْاللاری وْئست ائند فئستیوْالی، قلازقوْ فیلم فئستیوْالی، مئرچانت سیتی فئستیوْالی، قلازقوْ جاز فئستیوْالی، قلازقوْ بئینلخالق کوْمئدییا فئستیوْالی، جئلتیج جوْننئجتیوْنس وْ دوْنیا توْلوْق زوْرناسی چئمپیوْناتی ساییلیر.[۹۵]
کیوْ[دَییشدیر]
قلازقوْدا موْختلیف مدیا اوْفیسلری، اوْ جملهدن شهر وْ رئگیوْن کیوْ-لری یئرلشیر:[۹۶]
- سجوْتتیسه تئلئوْیسیوْن وْ ببج سجوْتلاند تئلئوْیزییا کوْمپانییالارینین قرارگاهلاری؛
- ایسکاتلندنین دایلی رئجوْرد، ائوْئنینگ تیمئس، سوْندای مایل، تهئ ناتیوْنال وْ تهئ هئرالد کیمی اساس قزئتلرینین باش اوْفیسلری؛
- بریتانییا قزئتلری اوْوْلان تهئ سوْن، دایلی مایل، تهئ تیمئس وْ تهئ سوْندای تیمئس رئگیوْنال رئداکسییالاری؛
- یئرلی شهر قزئتلری اوْوْلان تهئ دیگگئر، تهئ Glasgow ائاست News، تهئ Glaswegian وْ س. رئداکسییالاری.
کیتابخانالاری[دَییشدیر]
شهرده ۳۷ ایجتیماعی کیتابخانا فعالیت گؤستریر، اوْ جملهدن آوْروْپانین ان بؤیوْک آراییش کیتابخاناسی — ۱۸۷۷-جی ایلده توْتوْن ماقناتی ایستیوْئن میتچئللین وْسیتی ایله یارانان میتچئلل کیتابخاناسی. کیتابخانانین ایچینده ۱٬۳ میلیوْن کیتاب، ۳۵٫۰۰۰ خریته وْ فوْتوْشکیللر، میکروْفیلم وْ آرخیوْ قزئت یئرلشیر.[۹۷]
تحصیل[دَییشدیر]
قلازقوْدا ۱۸۴ ایبتیدای مکتب و °۲۹ اوْوْرتا مکتب یئرلشیر،[۹۸] خصوْصی تحصیل احتیاجلاری اوْوْلان اوْشاقلارین تحصیلی اوْچوْن ۳۴ مکتب فعالیت گؤستریر.[۹۹] بعضی مکتبلرده تدریس شوْتلاند کئلت دیلینده حیاتا کئچیریلیر.[۱۰۰] شهرین آلی تحصیل موْسسیسهلری:
- قلازقوْ اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۴۵۱-جی ایلده یارانمیشدیر، ایسکاتلندنین ایکینجی ان قدیم تحصیل اوْجاقیدیر (سئنت-ائندریوْس اوْنیوْئرسیتئتیندن سوْوْنرا). اوْنیوْئرسیتئتین دوْققوْز فاکوْلتهسینده ۱۳۰ اؤلکهدن ۲۳ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۶۰][۱۰۱]
- ایستراتکلاید اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۷۹۶-جی ایلده یارانمیشدیر، اوْنیوْئرسیتئتین بئش فاکوْلتهسینده ۲۵ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۱۰۱]
- قلازقوْ کالئدوْنییا اوْنیوْئرسیتئتی — ۱۸۷۵-جی ایلده کوْللئج کیمی یارانمیشدیر، اوْنیوْئرسیتئت ایستاتوْسوْنوْ ۱۹۹۳-جوْ ایلده آلممیشدیر، اوْنیوْئرسیتئتین اوْچ فاکوْلتهسینده ۱۷ میندن چوْوْخ طلبه تحصیل آلیر.[۱۰۱]
شهرده اوْنیوْئرستیتئتلئردن باشقا بیر سیرا کوْللئج وْ آکادئمییالار وْار — قلازقوْ اینجسنت مکتبی، قلازقوْ کئلوْین کوْللئجی، قلازقوْ کلاید کوْللئجی، ایسکاتلند کرال کوْنسئروْاتوْرییاسی وْ س. طلبهلرین سایینا گؤره قلازقوْ ایسکاتلنددا بیرینجی وْ بریتانییادا (لوْندوْندان سوْوْنرا) ایکینجی سیرادادیر.[۱۰۲]
ایدمان[دَییشدیر]
فوْتبوْل[دَییشدیر]
شهرده دوْنیا دئربیلری سیراسیندا یئر آلان وْ اؤزوْنمخسوْسلوْغوْ ایله سئچیلهن «سئلتیک» وْ «قلازقوْ رئینجئرس» مسکوْنلاشیر. دایم پرینسیپیاللیغی ایله سئچیلهن ماتچدا کوْماندالار آراسیندا اؤلوْم-دیریم موْباریزهسی درجهسینده رقابتین اوْلماسی هم ده سیاسی کاراکتئر داشیییر. سببی رئینجئرسین «پروْتئستانت وْ کرالیچه کلوْبوْ»، سئلتیکین ایسه کرالیچهیه بوْیوْن ایمهیهن کاتوْلیکلرین کوْمانداسی اوْلماسیدیر.[۱۰۳][۱۰۴] قلازقوْنوْن دیگر فوْتبوْل کلوْبلاری — پارتیک تیسل، کلاید وْ کوْینس پارکدیر. شهرده سئلتیک پارک، آیبروْکس ایستادیوْنوْ وْ هامپدئن پارک ایستادیوْنلاری یئرلشیر. ۲۰۲۰-جی ایلده اوْئفا آوْروْپا کوْبوْکو °۲۰۲۰-نین ۴ اوْیوْنوْ قلازقوْدا کئچیریلهجک.[۱۰۵]
دیگر ایدمان نؤوْلری[دَییشدیر]
پئشکار رئقبی کوْمانداسی قلازقوْ اوْوْرریوْرس ایسکاتلند، ایرلاندییا وْ اوْئلسین دیگر کوْماندالاری ایله یاناشی کئلت لیقاسیندا ایشتیراک ائدیر. شهرین یئگانه باسکئتبوْل کوْمانداسی قلازقوْ روْکس آدلانیر وْ بریتانییا باسکئتبوْل لیقاسیندا ایشتیراک ائدیر. قلازقوْنوْن اساس ایدمان آرئنالاری — کئلوْین-هوْلل وْ سیر کریس هوْی وْئلوْدروْموْدوْر.
بیرلیک اوْیوْنلاری[دَییشدیر]
۲۰۰۷-جی ایلده قلازقوْ نیگئرییا باشکندی آبوْجانی اوْستهلهایب، بیرلیک اوْیوْنلاری کئچیریلجیی یئر سئچیلمیشدیر.[۱۰۶] ۲۰۱۴-جوْ ایلین ایوْلوْن ۲۳-دن آوْقوْستوْن ۳-دک قلازقوْدا بیرلیک اوْیوْنلاری کئچیریلمیشدیر.[۱۰۷] بۇ ۷۱ موْختلیف اؤلکه وْ اراضیلریندن گلن، ۴۹۴۷ ایدمانچینین ایشتیراکی ایله، ۱۷ موْختلیف ایدمان نؤوْلوْک ایسکاتلندنین تاریخینده کئچیریلهن ان بؤیوْک موْلتی-ایدمان حادثهسی ایدی.[۱۰۸] بیرلیک اوْیوْنلاری زامانی قلازقوْیا ۳۰۰٬۰۰۰-دن چوْوْخ زیارتچی گلمیش، اؤلکهده ۱۰۰۰ ایش یئری یارائدیلمیش و °۱٫۲ میلیوْن بیلئت ساتیلمیشدیر.[۱۰۸] بیرلیک اوْیوْنلاری ایسکاتلندنین ایقتیصادیاتینا £۵۲ میلیوْن سمره گلمیشدیر.[۱۰۸]
نقلیات[دَییشدیر]
آوْتوْموْبیل نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْ بؤیوْک بریتانییادا اساس نقلیات مرکزلریندن بیریدیر. اؤلکهنین قالان حیسهلری ایله شهری باغلایان یوْللار:[۱۰۹]
- آ۸/M۸ — اساس ماگیسترال، ایسکاتلندنین غرب ساحلیندن شرق ساحلینه کئچیر وْ قلازقوْنوْ ائدینبوْرقلا باغلاییر؛
- آ۸۲ — دوْمبارتوْندان لوْخ لوْموْندا وْ ایسکاتلندنین یوْخاری قوزئی-قربیندن کئچیر؛
- آ۸۰/م۸۰ — ایستیرلینقین قوزئی-شرقینه آپاریر؛
- آ۷۴/م۷۴ — قلازقوْنوْ ایسکاتلندنین جنوْب وْ اینگیلیسنین قوزئی وْیلایتلری ایله باغلاییر؛
- آ۷۷/م۷۷ — جنوْب-شرقدن کیلمارنوْکدان ائیره کیمی آپاریر؛
قلازقوْنوْن کناریندا یوْل شبکهسینین اینکیشافینا باخمایاراق، آوْتوْموْبیله مالیک اوْلمایانلارین وْ ایجتیماعی نقلیاتدان ایستیفاده ائتمهیه اوْستوْنلوْک وْئرهن وْطنداشلارین نیسبتی ایسکاتلند اوْچوْن اوْوْرتا موْقاییسهده داها یوْکسکدیر (موْوْافیق اوْلاراق ۵۶٪ وْ عائلهلرین ۳۴٪-نی تشکیل ائدیر).[۱۱۰]
ایجتیماعی نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ایجتیماعی نقلیاتینین کوْوْردیناسییاسینی وْ اینکیشافی ایستراتهجلیدئ پارتنئرسهیپ فوْر ترانسپوْرت (ایسپت) دؤوْلت نقلیات آگئنتلیگی طرفیندن ایداره اوْوْلوْنوْر.[۱۱۱] شهرده ۴۰ آوْتوْبوْس شیرکتلری فعالیت گؤسترسه ده، فیرست شیرکتینه آوْتوْبوْس نقلیاتینین ۷۰٪-لیک پایی دوْشوْر.[۱۱۰]
ایلک اوْمنیبوْس شهرین کوْچهلرینده ۱۸۴۵-جی ایلده حرکته باشلامیشدیر.[۱۱۲] ۲۰-جی عصرین اوْرتالارینا قدر قلازقوْدا ایکی قاتلی تراموْای وْ تروْللئیبوْس ایشلهسه ده، شهر ساکینلرینین دیگر نقلیات نؤوْلرینین سئچمهسی، بۇ سئروْیسلرین آرادان قالدیریلماسینا سبب اوْوْلموْشدوْر.[۱۱۳][۱۱۴] قلازقوْدا سوْن دفعه تراموْای ۱۹۶۲-جی ایل ۴ سپتامبردا، تروْللئیبوْس ایسه ۱۹۶۷-جی ایلین ماییندا فعالیت گؤسترمیشدیر.[۱۱۵]
۱۸۹۶-جی ایلدهن فعالیت گؤسترهن وْ تک ختتدن عبارت اوْوْلان قلازقوْ متروْپوْلیتئنی (لوْندوْن وْ بوْداپئشتدن سوْوْنرا) دوْنیانین اوْچوْنجوْ ان قدیم متروْسوْ ساییلیر.[۱۱۶] ایلک دفعه متروْ ختتی ۱۹۷۰-جی ایلده، سوْنوْنجوْ دفعه ایسه ۲۰۱۱-جی ایلده تامامیله موْدئرنلشدیریلمیشدیر.[۱۱۷] هر ایل قلازقوْ متروْسوْنو °۱۳ میلیوْن اینسان ایشلهدیر.[۱۱۸] متروْ یئرلی ساکینلر طرفیندن «قوْروْلان پوْرتاغال» شابلون:اینگسلیسجه کیمی تانینیر.[۱۱۹][۱۲۰]
دمیریوْلوْ نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن دمیریوْلوْ نقلیاتی ترانسپوْرت سجوْتلاند میلّی نقلیات آگئنتلیگی طرفیندن ایداره اوْوْلوْنوْر. شهرین قلازقوْ سئنترال وْ کوْین ایستریت دمیریوْلوْ وْاغزاللاریندان، قاتارلار جنوْب، قوزئی وْ قوزئی-شرق ایستیقامتده گئدیر.[۱۱۰] قلازقوْ سئنترال (۱۹۹۹ و °۲۰۰۵-جی ایلده میلّی دمیریوْلوْ موْکافاتلارینین قالیبی)[۱۲۱] ایسکاتلندنین ان ایشلک دمیر یوْلوْ ایستانسییاسیدیر وْ هر ایل ۲۹ میلیوْندان چوْوْخ خالقا خیدمت ائدیر.[۱۲۲]
سوْ نقلیاتی[دَییشدیر]
اوْللر قلازقوْدا نئچه بره کئچیدی فعالیت گؤسترسهده، ایندی اوْنلار تامامیله کؤرپوْلر وْ کلاید توْنئلی ایله اوْز اوْوْلوْنوْب. کلاید چایی بوْیوْ چای تراموْایلاری وْ دوْنیادا سوْنوْنجوْ دنیز چارخلی ائکسکوْرسییا گمیسی اوْوْلان "Waverley" فعالیت گؤستریر.[۱۱۰][۱۲۳] ۲۰۰۷-جی ایلین ایوْن آییندان قلازقوْدان آرقایلل وْ بیوْت بیرلشدیرهن دنیز تییارهسی خیدمتی باشلامدیشدیر.[۱۲۴]
هاوْا نقلیاتی[دَییشدیر]
قلازقوْ بئینلخالق هاوْا لیمانی قلازقوْدا ایکی بئینلخالق هاوْا خیدمتی مؤوْجوْددوْر:
- قلازقوْ بئینلخالق هاوْا لیمانی (گلا) — شهرین ۱۳ کیلوْمتر قربینده یئرلشیر. ایسکاتلندنین ان بؤیوْک بئینلخالق هاوْا لیمانی ۸۰ ایستیقامت مارشروْتوْیلا ایشلییر.[۱۲۵]
- پرئستوْیک هاوْا لیمانی (پیک) — پرئستوْیک شهرینین اطرافیندا، ۴۶ کم جنوْب-غربده یئرلشیر. آئروْپوْرت ۲۷ ایستیقامت مارشروْتوْیلا ایشلییر وْ ایسکاتلنددا هاوْا ترافیک باخیمیندان اوْچوْنجوْ یئری توْتوْر.[۱۲۶]
تانینمیش ساکینلری[دَییشدیر]
قلازقوْنوْن ساکینلری قلازوْئجیان (اینگیلیسجه: Glaswegian) آدلانیر.[۱۲۷] شهرین تانینمیش ساکینلردن فوْتبوْلچوْ وْ مشقچی الکس فرگوْسن، ایختیراچی جئیمس وْاتت، مئمار جئیمس ایستئرلینق، موْغهننی پاوْلوْ نوْتینی، آکتیوْر جئرارد باتلئر، مئمار چارلز رئننی ماکینتوْش، سیاستچی توْممی شعریدان، آکتیوْر پیتئر کاپالدی، ایسکاتلندنین آوْروْپا وْ بئینلخالق توسعه ناظری هوْمزا یوْوْساف، بؤیوْک بریتانییانین ۷۴-جوْ باش ناظری قوْردوْن براوْنوْ قئید ائتمک اوْلار.
جئیمس وْاتتین ان بؤیوْک نایلیتی بوْخار ماشینینی تکمیللشدیرمکدن عبارت اوْوْلموْشدوْر.
Uilyam Kelvin, Şotlandiya-İrlandiya fiziki
Uilyam Ramzay, Şotlandiya kimyaçısı
چارلز رئننی ماکینتوْش، مئمار، رسسام وْ دیزاینئر.
Con Loqi Berd, Şotlandiya ixtiraçısı
Aleksandr R. Todd, Şotlandiya alimi
Cok Steyn, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Ayvor Katler, Şotlandiya şairi
Ceyms Sterlinq, Şotlandiya memarı
Alisder Qrey, Şotlandiya yazıçısı
الکس فرگوْسن، فوْتبوْلوْن ان اوْغوْرلوْ مشقچیلریندن بیری ساییلیر.
Billi Konnolli, Şotlandiya komiki
Bert Cenş, Şotlandiya gitaristi
Donovan, Şotlandiya müğənnisi
Lulu, Şotlandiya müğənnisi
Mark Knopfler, Şotlandiya müğənnisi
Robbi Koltreyn, Şotlandiya aktyoru
Corc Qallovey, Şotlandiya siyasətçisi
Anqus Yanq, Avstraliya gitaraçısı
Con Pol Yanq, Avstraliya müğənnisi
Kenni Dalqliş, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Piter Kapaldi, Şotlandiya aktyoru
Eddi Rider, Şotlandiya müğənnisi
Loren Kelli, Şotlandiya aktrisası
Endryu Marr, Şotlandiya jurnalisti
Cim Kerr, Şotlandiya müğənnisi
Robert Karlayl, Şotlandiya aktyoru
Cimmi Sammervill, Şotlandiya müğənnisi
Kolin Montqomeri, Şotlandiya qolfçusu
توْممی شعریدان، سیاستچی.
Denis Mina, Şotlandiya yazıçısı
Şarlin Spiteri, Şotlandiya müğənnisi
Con Barroumen, Şotlandiya aktyoru
Mark Millar, Şotlandiya komiks yazıçısı
جئرارد باتلئر، آکتیوْر.
Kelli Makdonald, Şotlandiya aktrisası
Pirs Doherti, İrlandiya siyasətçisi
Barri Ferquson, Şotlandiya futbolçusu və futbol məşqçisi
Ceyms Makavoy, Şotlandiya aktyoru
Alan Hatton, Şotlandiya futbolçusu
هوْمزا یوْوْساف، سیاستچی.
Ayden Makqidi, İrlandiya futbolçusu
Endi Marri, Şotlandiya tennis oyunçusu
Emi Makdonald, Şotlandiya müğənnisi
قارداش شهرلر[دَییشدیر]
نگارخانه[دَییشدیر]
Qlazqo Kaledoniya Universitetindən görünən mənzərə
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Analyser UV02. یوْخلانیلیب4 August 2007.
- ↑ شابلون:وْب قایناقلاماسی
- ↑ 2007 Population Estimates (PDF). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 27 February 2008. یوْخلانیلیب16 January 2008.
- ↑ Glasgow Etymology letter
- ↑ Glasgow Caledonian University − Glasgow, the name
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ The Glasgow Story − Glasgow Coat of Arms
- ↑ Scotland with style − Coat of Arms
- ↑ Scotland Guide − St Mungo and the Glasgow coat of arms
- ↑ سئجتیوْنس اوْف تهئ آنتوْنینئ Wall آت هیللفوْوْت جئمئتئری
- ↑ Heritage.scotsman.com − ست موْنگوْ آند هیس میستئریوْوْس دئئدس
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ آبوْوْت Glasgow — تهئ ائستابلیسهمئنت اوْف تهئ جیتی
- ↑ Glasgowcathedral.org.uk
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ تهئ Glasgow ایستوْری — ائارلی تیمئس تو °۱۵۶۰
- ↑ آرجهدیوْجئسئ اوْف Glasgow — هیستوْری
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow فایر
- ↑ تهئ هیستوْری & جوْنستیتوْتیوْن اوْف تهئ اوْنیوْئرسیتی اوْف Glasgow
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ The Glasgow Story — Rising Burgh
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ About Glasgow − Rise of the merchant trader
- ↑ Glasgow Guide — Historical Timeline
- ↑ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ ۲۰٫۴ BBC − History − 18th-century Glasgow
- ↑ A tour thro' the whole island of Great Britain by Daniel Defoe, letter XII
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ The Glasgow Story − Industrial Revolution
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ تهئ Glasgow ایستوْری − سئجوْند جیتی اوْف تهئ ائمپیرئ
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ جهروْنوْلوْگی اوْف سجوْتتیسه پوْلیتیجس
- ↑ ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ رادیجال Glasgow
- ↑ Red Clydeside − The battle of George Square
- ↑ ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ The Glasgow Story — No Mean City
- ↑ About Glasgow — Industrial decline
- ↑ English Heritage — Blue Plaque for Scottish Architect Thomas Smith Tait
- ↑ The Glasgow Story — Modern Times
- ↑ About Glasgow − Cultural renaissance
- ↑ About Glasgow − Regeneration − Into the new Millennium
- ↑ Şotlandiya referendumda müstəqilliyə "YOX" dedi
- ↑ Scottish independence: Glasgow votes 'Yes'
- ↑ ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ How Glasgow's population has changed
- ↑ 2007 Population Estimates (PDF). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-08-18. یوْخلانیلیب16 January 2008.
- ↑ Demographia.com
- ↑ Glasgow City Council Area - Demographic Factsheet. National Records of Scotland (20 April 2015). یوْخلانیلیب12 July 2015.
- ↑ پوْپوْلاتیوْن بی ائتهنیجیتی این Glasgow
- ↑ ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ ۴۰٫۲ ۴۰٫۳ بریئفینگ پاپئر ۲۰۱۱ جئنسوْس – رئلئاسئ ۲ا – رئسوْلتس فوْر Glasgow جیتی
- ↑ ۴۱٫۰ ۴۱٫۱ Glasgow Scots
- ↑ Glasgow City Council − Wards
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائلئجتیوْنس Framework
- ↑ Scotsman.com − Edinburgh and Glasgow must join forces to enter Europe’s super league
- ↑ Scottish Executive — Two cities are "twin engines" of economy
- ↑ Scotland.org — Glasgow and Surrounding Areas
- ↑ BBC News — Boosts continue from culture win
- ↑ Why Glasgow was 'miles better'. BBC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 5 iyun 2016. یوْخلانیلیب5 iyun 2016.
- ↑ 'People Make Glasgow' unveiled as new city brand. BBC. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 5 iyun 2016. یوْخلانیلیب5 iyun 2016.
- ↑ تهئ آجادئمی اوْف اوْربانیسم: Awards http://web.archive.org/web/20080119212642/http://www.academyofurbanism.org.uk/awards.htm رئتریئوْئد ۲۸ مای ۲۰۰۸
- ↑ شابلون:جیتئ webشابلون:دئاد لینک
- ↑ شابلون:جیتئ web
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow جیتی جئنترئ
- ↑ مئرجهانت جیتی'س هیستوْری
- ↑ Glasgow’س مئرجهانت جیتی
- ↑ Glasgow مئرجهانت جیتی سیگهتسئئینگ گوْیدئ
- ↑ Let Glasgow flourish. Scotland: the official online gateway. یوْخلانیلیب29 July 2008.
- ↑ Glasgow City Council − International financial services district
- ↑ IFSD Glasgow
- ↑ ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ ۶۰٫۲ ۶۰٫۳ ۶۰٫۴ ۶۰٫۵ ۶۰٫۶ قلازقوْ: ان قوْناقپروْر طلبه شهری
- ↑ West ائند بی آننیئ گوْوْد
- ↑ تهوْوْساندس توْرن اوْوْت توْ سئئ ۲۰ته West ائند فئستیوْال'س اوْپئنینگ پارادئ
- ↑ شابلون:جیتئ web
- ↑ شابلون:جیتئ web
- ↑ شابلون:جیتئ web
- ↑ فیر پارک – NOW GLASGOW نئجروْپوْلیس
- ↑ ایان ر. میتجهئلل — Walking این Glasgow’س ائاست ائند
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow ائاست ائند
- ↑ Visitscotland.com − Glasgow South Side
- ↑ ائند اوْف آن ائرا این سیگهتهیلل آس اینتئرناتیوْنال جوْمموْنیتی سئئ فلاتس توْرن down
- ↑ ائخجلوْسیوْئ فیرست لوْوْک آت تهئ فوْتوْرئ اوْف سیگهتهیلل
- ↑ سیگهتهیلل رئوْامپ پلاننئد فوْر Glasgow ۲۰۱۸ یوْوْته گامئس بید
- ↑ پارتیجک تهیستلئ تئامس اوْپ with ماریهیلل فوْوْدبانک
- ↑ Glasgow'س رئد روْاد فلاتس توْ بئ دئموْلیسهئد لاتئر تهیس یئار
- ↑ ۷۵٫۰ ۷۵٫۱ ۷۵٫۲ ائوْلر یئنه ده یئرله یئکسان اوْلوْندوْ - بوْ دفعه قلازقوْدا
- ↑ Scotland Guide — Architecture of Glasgow
- ↑ CA' D'ORO BUILDING
- ↑ ۷۸٫۰ ۷۸٫۱ Glasgow Architectural Styles
- ↑ Scotland's contemporary architecture
- ↑ Glasgow City Council — Clyde Bridges
- ↑ Overview of Clyde Arc
- ↑ Glasgow City Council — Parks & Gardens
- ↑ Bellahouston Park
- ↑ ۲۰ یئارس جوْلتوْرال جاپیتالس
- ↑ نیگهتس اوْوْت این Glasgow
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow تهئاترئس
- ↑ Glasgow Museums — Kelvingrove Art Gallery and Museum
- ↑ Zaha Hadid's Riverside Museum
- ↑ تهئ ایندئپئندئنت — تهئ تئن بئست: روْجک موْسیج وْئنوْئس
- ↑ Glasgow'س موْسیج سجئنئ رئجوْگنیسئد with رارئ هوْنوْوْر فروْم اوْنئسجوْ
- ↑ سجوْتلاند with ایستیلئ − Glasgow موْسیج & جلوْب سجئنئ
- ↑ نیگهتس اوْوْت این Glasgow
- ↑ تهئ تاللئست جینئما این تهئ World - CineWorld, Glasgow
- ↑ West ائند فئستیوْال
- ↑ جوْلتوْرال فئستیوْالس
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل — جیتی اوْف مدیا آند اینفوْرماتیوْن
- ↑ شابلون:جیتئ web
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائدوْجاتیوْن
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − ائدوْجاتیوْن سئروْیجئس
- ↑ Glasgow جیتی جوْوْنجیل − گائلیج ائدوْجاتیوْن
- ↑ ۱۰۱٫۰ ۱۰۱٫۱ ۱۰۱٫۲ هیگهئر ائدوْجاتیوْن ایستاتیستیجس آگئنجی
- ↑ سجوْتتیسه ائنتئرپریسئ − گئوْگراپهیج پروْفیلئ
- ↑ رانگئرس آند جئلتیج: دیسوْنیتئد تهئی ایستاند
- ↑ دوْنیا فوْتبوْلوْنوْن ان بؤیوْک ۷ دئربیسی
- ↑ آوْروْپا فوْتبوْل چئمپیوْناتینین ۴ اوْیوْنوْ باکیدا کئچیریلهجک
- ↑ Glasgow wins راجئ فوْر ۲۰۱۴ گامئس
- ↑ اوْوْت with آ بانگ: ائیگهت میلّیوْن توْنئ اینتوْ Commonwealth گامئس’ ایسپئجتاجوْلار فینالئ - with لوْلوْ این تارتان تروْوْسئرس آند کیلیئ این تهیگه-هیگه بوْوْتس (آند آیت فیناللی ایستوْپپئد راینینگ!)
- ↑ ۱۰۸٫۰ ۱۰۸٫۱ ۱۰۸٫۲ Commonwealth گامئس ۲۰۱۴ ایستاتس
- ↑ KapTa Ha گوْوْگلئ ماپس
- ↑ ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ ۱۱۰٫۲ ۱۱۰٫۳ Glasgow جیتی جوْوْنجیل — ترانسپوْرت
- ↑ Strathclyde Partnership for Transport
- ↑ Glasgow's timeline
- ↑ Glasgow Trams
- ↑ Glasgow Trolleybuses
- ↑ The Glasgow Story − Trolleybuses
- ↑ Glasgow Subway system marks 115th anniversary
- ↑ Report says Glasgow subway work progressing well on £288m revamp
- ↑ Record passenger numbers for Glasgow Subway thanks to Games boost
- ↑ SPT Subway − Facts and figures
- ↑ Clockwork Orange reborn
- ↑ Scotland.com — Glasgow جئنترال
- ↑ اوْففیجئ اوْف رایل رئگوْلاتیوْن — ایستاتیوْن اوْساگئ
- ↑ Waverley ائخجوْرسیوْنس
- ↑ وْیسیت بریتاین — New سئاپلانئ سئروْیجئ فروْم Glasgow
- ↑ ایسپت — Glasgow آیرپوْرت رایل لینک
- ↑ Glasgow گوْیدئ — Glasgow Prestwick اینتئرناتیوْنال آیرپوْرت
- ↑ Did Glasgow v Edinburgh rivalry begin over a loaf of bread?. www.heraldscotland.com. یوْخلانیلیب3 February 2016.
- ↑ Pessotto, Lorenzo. International Affairs – Twinnings and Agreements. International Affairs Service in cooperation with Servizio Telematico Pubblico. City of Torino. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 18 June 2013. یوْخلانیلیب6 August 2013.
- ↑ Glasgow 'twinned' with Lahore. Web.archive.org (29 November 2006). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 29 November 2006. یوْخلانیلیب12 September 2009.
- ↑ Leask, David (24 February 2007). "Holy row after Glasgow twins with Bethlehem". Herald (Glasgow). Retrieved 1 November 2014.
- ↑ Bethlehem Municipality. bethlehem-city.org. یوْخلانیلیب10 October 2009.
قارداش پروژهلرده قلاسقو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
کیتابلار ویکیکیتابدا
سؤزلر ویکیسؤزده
قایناق متنلر ویکیقایناقدا
فایللار ویکیآمباردا
خبرلر ویکیخبرده
- اسکریپت خطالاری اوْلان صفحهلر
- Coordinates on Wikidata
- Articles with OS grid coordinates
- مقالات دارای جعبه اطلاعات
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- ایستنادی اولان مقالهلر
- VIAF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
- GND tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
- SELIBR tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
- BNF tanımlayıcısı olan Vikipedi maddeleri
- اینگیلیس
- بؤیوْک بریتانیا شهرلری
- شهر
- اوْروْپا
- ایسکاتلند شهرلری
- قلاسقوْ


c: text/html

text:
روسییا موداخیلهسی آمریکادا پرزیدنت سئچکیلرینین نتیجهلرینه تأثیر ائتمهییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری آمریکا مالییه ناظری ایستیون منوچین سی بی اس کانالینا آچیقلاماسیندا دئییب.
«گؤردویونوز هر جور معلوماتی شرح ائتمهیهجهیهم. لاکین دقیق اولاراق بونو ایفاده ائتمهلییم کی، سئچکیلره موداخیله هئچ بیر تأثیره مالیک اولماییب. ترامپ کشفیات معلوماتینا اینانیر. وئرگی اصلاحاتی، خاریجی سیاست و میللی تهلوکهسیزلیک کیمی اؤنملی مسئلهلره کئچملیک»، - ناظر بیلدیریب.
قید ائدک کی، اؤتن ایل آمریکادا کئچیریلن پرزیدنت سئچکیلرینه روسییا کشفیاتینین موداخیله ائتمهسی ایله باغلی معلوماتلار یاییلمیشدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کابلده به دولت کیشی لرمادی یاردمی بیلن اونلب معتاد دوالنه دی
بوگون کابل غربیده بیر قطارتجارلر، سپورت ساحه سی وکیللری ومدنی تشکیلات لر فعاللری مخدره ماده گه چلینگن لرنی بو احوالدن قوتقریش اوچون ییغین یولگه قویگن ایدیلر.
هم مملکت دن تشقری وهم مملکت ایچکریسیدن بیرقنچه کیشی لرکابل شهریده گی پل سوخته دیب ناملنگن محلگه کیلیب معتادلروضعیتی نی یقیندن کوردیلر.
معتادلرتوپلنگن محل گه کیلیب یاردم کورسه تیش نی مقصد قیلگن بوشخص لرنینگ مادی یاردم لری بیلن اونلب معتاد کیشی کابل کسل خانه لریدن بیریده دوالنیشی معلوم قیلینماقده.
مخدره ماده گه چلینگن لرنی دوالب عادی حیات گه قه یتیریش اوچون بای وبه دولت کیشی لرنینگ مادی یاردمی لری نی جلب قیلگن حیات چیرایلی دیب ناملنگن تشکیلات باشلیغی و بوگونگی ییغین تشبث کاری لیلا حیدری مخدره ماده، اجتماعی قیین چیلیک بولگنی نی ایتیب بوتون جمعیت بوساحه ده کوره شیش اوچون یاردم بیریش لرینی تاکدیله یدی.
"سمندری جنابلری وخانم طاهری وباشقه لر بیزلرگه بو خصوصده یاردم کورستگن لری اوچون ممنونیت بیلدیره من، همه لرینگیز دن دعوت ایته میز، بو ماده گه چلینگن بیمارلرنی یقیندن کیلیب کورسنگیزلر، اولربیزنینگ اجتماعی بیمارلریمیز، دولت وخارجی لر یاردم بیرمسدن بیز بو ساحه ده ایش قیله آله میز؛ هربیربیماراوچون بیزگه 5000افغانی یاردم بیرگن لر،بویاردم 50کیشی نی دوالش اوچون ییته دی، بولرایکی باسقیچگه دوالنه دیلر".
اونلب کیشی نی دوالش خرجتینی یاردم بیرگن لردن بیری ایسه، جمعیت نینگ بیربولگی بونده ی یمان احوالده توشگن لیگی نی چیده آلمی امکانی باریچه یاردم قیلگنی نی معلوم قیله دی.
"فقط مین اوزیم قیرق کیشی گه یاردم بیردیم، اون کیشی نی دوالش خرجتی نی باشقه لربیرگن قالگنی نی مین یاردم بیردیم "
پل سوخته تگیدن اوته دیگن دریا ایچکریسی چیقیندی لردن توله بولیشیگه قره مسدن مخدره ماده گه چلینگن لریمان وقیین شرایطده حیات کیچیره ماقده لر.
ماسک بولمسدن بوییرده توختب توریش قیین، انه شو افلاس محلده ییغین آلینگن ایدی.
"بیرقنچه سپورت ساحه سیده گی وکیللر هم بومعما نی حل ایتیش اوچون سعی وحرکت قیلیش لرینی ایته دیلر، بوحقده سپورت تورلریدن بولگن واتر پولوناملی فدراسیون باشلیغی قاسم حمیدی
مین یقیندن کیلیب بو یاشلر بو احوالگه توشگنی نی کوردیم، بونگه یوزده یوز اعتبار قره ته من، امریکادن ایکی ترینرنی اوزیم بیلن آلیب کیلدیم اولر امریکا گه بارسه قنی نیمه یاردم بوساحه ده قیله آله دیلر".
امریکادن مخدره ماده چیلینگن لراحوالینی اورگه نیش اوچون کیلگن امریکا لیک سپورت ساحه ده گی شخص لردن بیری، یاشلرنینگ بو احوالدن قوتقریش یولی فقط سپورت گه یوزکیلتیریش دیب ایته دی.
معتادلردن بیری بوگون دواله نیش اوچون رویخط گه آلینگن لیگیدن اوز خرسندلیگی نی اظهار ایته دی.
"اوزیم نی خرسند حس ایته من، خدا، شونچه هم خوش من بی حساب، چونکی ایندی ینگی حیات نی باشله یمن،هلی گچه حیات قنده ی لیگی نی بیلمسدیم، چونکه آلدین عمومن جمعیت دن اوزاقده ایدیم"
پل سوخته ده گی مخدر ماده گه چلینگن کیشی لردن بیر قطارلری باشقه ولایت لردن بولگن لری اوچون اولرنینگ دوالش اوچون مراجعه قیلگن اداره وتشکیلات لر عایله لری اعضا بولمه گنی سبب تداوی آستیده آلمه گن لرینی ایته دیلر.
بو کوپریک تگیده گی لردن 50کیشی دوالنتیریلسه هم بوییرده قالگن معتادلرسانی نهایت کوپ بولگن.
مینینگ آتیم امین الله غزنی ولایتی یشاوچیسی من ، 12ییلدن بیری بو ماده گه چه لینیب قالگن من کیم بو ایش دن خوش هیچ کیم خوش ایمس ، بو افلاس محلده کیم بولیش نی ایسه یدی، شرایط بیزلرگه هلی گچه یره تیلمه گن شونی ترک قیلسم، خانم حیدری گه حاضر مینی رویخط گه آل دیب التماس قیلدیم، 25روخطگه آلیندی تولدی جای یوق دیدی
اهالی نینگ مخدره ماده گه چلینگن لیگی گه اساسی سبب ایش سیزلیک بولیب هم مملکت ایچکریسیده وهم قوشنی مملکت لرگه ایش قیدیریب بارگن لرمذکور ماده گه چه لینیب معتادبولگن لردیب ایتیله دی.
شونینگ دیک سپورت ساحه سیده گی تشکیلات وکیللری وبیرنیچه مدنی تیشکلات لردنیا هم جمعیت مملکت لری افغانستان دولتی دن بوقیین چیلیک لرنی حال ایتیش اوچون اعتبار قره تیش لری نی طلب قیلدیلر.
بیرکابل نینگ بومنطقه سیده مخدره ماده لرگه چلینگن لرنی اوچره تمه ی سیز، بلکه شونگه اوخشش بیر نیچه محلده هم مخدره ماده گه چلینگن اونلب کیشی ایسه یمان احوالده حیات کیچیرماقده لر.
بومساله بیر کابل بیلن خلاصه بولمی بلکی افغانستان بویلب کوزه تیله دی، رسمی معلومات لرگه کوره حاضرگی کونده افغانستان ده بیر میلیون دن آرتیق کیشی بو ماده بیلن چلینگن.
هرچند سونگی ییللرده دولت ونادولت تشکیلات لرتمانیدن معتاد لرنی دوالش اوچون بیرقطار سعی وحرکت یولگه قوییلیب کیلگن، اما بوسعی وحرکت لرییترلی بولمه گنی اوچون بومعما نینگ آلدی آلینمی، بلکه ییل مه ییل مخدره ماده گه چلینگن لرسانی آشیب باره یاتگنی تیل گه آلینماقده.


text:
هیدروسفر
هیدروسفر (شابلون:Lang-grc — سۇ و شابلون:Lang-el2 — سفرا-کوره،طبقه) – یئرین سۇ طبقهسی. بورا اوقیانوس و دنیزلر، قۇروداکی سۇ شئیلری اوْلان بوزلاقلار، یئرآلتی سۇلار، چایلار و گؤللر داخیلدیر.
هیدروسفرین منشیی[دَییشدیر]
سو یئرده ان چوْخ یاییلمیش مینرالدیر. سۇ ایله زنگینلیک یئرین کوسمیک اؤزللیکیدیر. چتین ارین کومپوننتلر مانتیدا قالمیش، تزرینلر بازالت شکلینده یئر قابیغینی عمله گتیرمیشدیر. اۇچوجو کومپوننتلرله سۇ بوخاری دا یئر سطحینه قالخمیشدیر.
پالوزویون اوّلینده یئرین هودروسفری چاغداش حجمینه یاخین اوْلموش و اوْ زاماندان بری چوْخ دییشممیشدیر. مانتیدان ایندی ده سۇ آیریلیر (ایلده 1 km³-ا یاخین)، اوْنا ''یوونیل سۇ'' دئییلیر.
پروتروزویدان اعتباراً جانلی مادهلرین کۆتلهسی آرتماغا باشلامیشدیر. هیدروسفرین(هم ده آتموسفرین) اینکیشافیندا فوتوسینتز فعال ایشتیراک ائتمیشدیر. پالوزویدا لاوراسی و قوندوانا شدتلی داغ املگهله اینکیشافی کئچیرمیشدیر. اوقیانوس و دنیزلرین ساحهسی بؤیوموشدور. مزوزویدا و پالوژنده لاوراسیانین و قوندوانانین پارچالانماسی نتیجهسینده چاغداش اوقیانوسلار یاراندی. اوقیانوسلارین یاشی مۆختلیف دیر. ان قدیمی ساکیت اوقیانوس،داها جاوانی ایسه اطلس اوقیانوسودیر. هیدروسفرین حجمی بارهسینده اۆچ فیکیر واردیر:
- حجمی ثابت قالمیشدیر.
- حجمی بؤیوموش.
- حجمی کیچیلمیشدیر.
هیدروسفرین ثابتلییی هیپوتزینه گؤره سۇیون عمله گلدیی هیدروژن و اوکسیژن آتوملارینین سایی ژئولوژی دؤوور عرضینده ثابت کمیتدیر. بۇ موددها عۆمومی معلوم حقایقلارا: ۱) یئر ایله اوزای آراسیندا مادهلر مۆبادیلهسی حقایقینا، ۲) طبیعتین اینکیشافی حقایقینا ضیددیر. عالیملرین چوْخو هیدروسفرین فاصیلهسیز بؤیومهسی کاورام (مفهوم)سینا ترافداردیر. تخمینی حسابلامالارا گؤره هیدروسفرین ۱۰۰۰ ایل عرضینده اوْرتا حسابلا ۱&نبسپ;مم بؤیویور. هیدروسفرین کیچیلمهسی فرضیهسی یئرین تکیندن سۇ گلمهسی پروسسینین قورتارماسینا، اوْنون لیتوسفرده گئدن فیزیکی و کیمیوی پروسِسلر نتیجهسینده فاصیلهسیز و سوْنسوز اوْلاراق باغلی حالا کئچمهسینه اساسلانیر. یئرین تدریجاً قوراقلاشماسینا بؤیوک صحرا و مرکزی آسیانین آریدلشمهسی ایله تصدیق اوْلونور.
هیدروسفر دۆنیا اوقیانوسیندان، قورونون سولاریندان (چایلار، غؤللر، بوزلاقلار)، هابله بئله یئرآلتی سولاردان عبارتدیر. بئلهلیکله، لیتوسفر و آتموسفر کیمی هیدروسفر ده آراسیکسیلمزدیر. هیدروسفره، عادتاً، آتموسفرین بوخارشکیللی و داملا-مایع سویونو عایید اتمیرلر. سوْن هسابلامارا گؤره هیدروسفرین حجمی تقریباً ۱،۵ ملرد. km³-ا برابردیر. سۇیون اساس کۆتلهسی-۱ ۳۷۰ ۳۲۲ مین km³-i(۹۴%-ا یاخین)اوقیانوسلاردا جملنمیشدیر.


text:
Sürgündə Güney Azərbaycan (İran) Qələm Əncüməninin Bəyaniyyəsi
ایلک دفعه 1981 ایلینده 25 نوامبر گونونده لاتین آمریکا و کاراییب فمینیستلری کلمبیا بوگوتارا دا بیر آرایا گلیب، بو گونو قادینلارا شیددته قارشی موباریزه گونو اولاراق دگرلندیردیلر. بو توپلانتینین آنا نوکتاسی «قادینلارا یؤنهلیک هر نوع شیددتی، ایستر خصوصی یاشاییشدا اولسون، ایستر دؤولت طرفیندن قادینلارا اویغولانسین» قیناماق و محکوم ائتمکدی. تؤپلانتینین سونوندا 25 نوامبر گونو میرابال باجیلارین و شیددت قوربانی اولان قادین و قیزلارین آنما گونو اولاراق اعلام ائدیلدی.
15 دسامبر 1999 تاریخینده بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی 83 اونجو ایجلاسیندا 79 اؤلکهنین تمثیلچیسینین قاتیلیمی ایله 25 نوامبر گونونو رسمی اولاراق «اولوسلارآراسی قادینا یؤنهلیک شیددتی آرادان قالدیرما گونو» اعلام ائتدی. عئینی ایلین 22 دسامبریندا بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتی «قادینلارا یؤنهلیک شیددتی آرادان قالدیرماق» بیلدیریشینی تصویب ائتدی. بو بیلدیریشده «قادینا یؤنهلیک شیددت» بو شکیلده تعریف ائدیلیبدیر:
"قادینلارین خصوصی یاشاییشلاریندا و توپلومدا جینسیتلریندن اؤترو معروض قالدیقلاری هر نوع شیددت کی قادینلارین جیسمی، جینسی و یا روحی باخیمدان ضرر گؤرمه لرینه سبب اولور، حتی اؤزگورلوکلرینین قیسیتلانماسینا یول آچان فاکتورلار و دؤولت طرفیندن اویغولانان تدبیرلر قادین علئیهینه شیددت ساییلیر."
بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینین بئله بیر گونو دگرلندیرمکدن هدفی بوتون دونیادا قادینلارین علئیهینه یایغین اولان ظولمه و شیددته قارشی اینسانلارین دیققتینی چکمکدیر.
اینسان حاقلاری تشکیلاتی قادین حاقلارینی اینسان حاقلارینین آیریلماز بیر پارچاسی کیمی ساییب، قادینلارین و کیشیلرین آراسینداکی ائشیتسیزلیگی قادینا یؤنهلیک شیددتین ان بلیرگین و آیدین نیشانهسی اولاراق گؤرور:
"قادینا اویغولانان شیددت، قادین اؤزگورلوگونون و اساس حاقلارینین ایخلالی دیر و قادینلارلا کیشیلرین آراسینداکی ائشیتسیزلیگه و آییریمجیلیغا یول آچار، بو دا کیشیلرین حاکیمیتی نین ایدامه سینه، توپلومدا باریشین و قادینلارین ایرهلیلهمهلرینه مانع اولار."
قادینلار و کیشیلر موساوی حاقلارا صاحیب اولمازلارسا قادینلارین اؤزگولوگوندن سؤز ائتمک عبث بیر بحث اولار، نییه کی توپلومدا قادینلارین کیشیلردن داها آشاغی وضعیتده اولمالاری اونلاری کیشیلره باغلی وارلیقلار حالینا گتیرر.
اولوسلارآراسی تشکیلاتلارین و قادین حاقلاری چالیشانلارینین چابالامالارینا رغمن هله ده دونیانین دؤرد بوجاغیندا قادینلارهر نوع شیددته و ظولمه معروض قالیرلار. رسمی ایستاتیستیکلره گؤره دونیاداکی قادینلارین یوزده یئتمیشی هر گون شیددتله اوزاوزه دیر. ساواشلارین و اؤلکهلردهکی ایچ چاتیشمالارین ان چوخ قوربانلاری قادینلار و قیز اوشاقلاریدیرلار. دونیا ساغلیق تشکیلاتی نین وئریدیگی آمارا گؤره هر 18 ثانیهده بیر قادین شیددته معروض قالیر و هر 10 قادین قورباندان اوچو قادین عائله لرینین کیشیلری طرفیندن اؤلدورولور. امنستی اینترنشنالین وئردیگی ایستاتیستیکلره گؤره شیددت نتیجهسینده اؤلن قادینلارین ساییسی سرطان و تصادوفده اؤلنلرین ساییندان داها چوخ آرتیق دیر.
ایراندا مخصوصأ ایسلام جومهوریسینین قورولوشو ایله قادینا یؤنهلیک شیددت قانونلاشدیریلیبدیر. ایران ایسلام جومهوریسینین آنا یاساسی قادین و کیشی آراسینداکی ائشیتسیزلیگی رسمیته تانیماقلا بیر طرفدن مدنی و جزایی قانونلارینداکی قادین علئیهینه اولان قانونلاری مشروعلاشدیریبدیر، باشقا طرفدن ده کیشی حاکیمیتینین ایدامهسینه و داها دا گوجلنمهسینه سبب اولوبدور. بئلهلیکله ایراندا قادینا یؤنهلیک شیددت تکجه قادینلارین خصوصی یاشامالاریندا دئییل، توپلومدا و دؤولت طرفیندن ده اویغولانیب، دستکلنیب و گوجلندیریلیر.
ایراندا تورک قادینلاری وار اولان قانونلاردان ایکی قات ضررگؤرموشلر و هله ده گؤرمکده دیرلر. بیر طرفدن جینسیتلریندن اؤتورو خصوصی یاشاملاریندا و توپلومدا دورمادان هر نوع شیددته معروض قالیرلار، باشقا طرفدن ده غئیری فارس میللتینه باغلی اولدوقلاری اوچون ان اساس اینسانی حاقلاریندان یعنی اؤز وارلیقلارینی اؤزگورجه اعلام ائتمک، اؤز آنا دیللرینده تعلیم تربیت آلماق و ان اؤنملیسی اؤز موقدراتلارینی تعیین ائتمه حاققیندن یوخسول بوراخیلمیشلار. بو فاکتورلار اونلارین توپلومدا یالنیز کیشیلرله دئییل، فارس قادینلاری ایله ده ائشیتسیز بیر رابیطه ده اولمالارینی ساغلاییر. بو دوروم قادینلاریمیزین یالنیز دواملی شکیلده هر نوع شیددته معروض قالمالارینا و ایرهلیلهمهلرینین انگللنمهسینه یول آچماقلا قالماییب، اؤلکه ده قادینلار آراسینداکی بیرلیک و دایانیشمانی بؤیوک اؤلچوده آزالدیر.
گونئی آذربایجان قلم انجومنی هر نوع آییریمجیلیغی و شیددتی، مخصوصأ قادینلارا یؤنهلیک قابالیغی محکوم ائدیب، ایراندا:
- آییریمجیلیغا و شیددته دایانان حاکیمیت شکلینین رد ائدیلمهسینی،
- قادینا یؤنهلیک هر نوع شیددتی و آییریمجیلیغی اورتادان قالدیرماق اوچون بونلاری دستکلهین و تبلیغ ائدن عنعنهلر و قانونلارلا جیددی شکیلده موباریزه ائدیلمهسینی،
- قادینلا کیشینین ائشیتلیگینی اساس آلان یئنی یاسالار و قانونلارین وضع ائدیلمهسینی،
- قادین حاقلارینین دستکلنمهسی و شیددتین اؤنلنمهسی اوچون قادین تشکیلاتلاری نین قورولماسینی،
دستکلهییب و طلب ائدیر.
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی
http://www.un.org/documents/ga/res/48/a48r104.htm


text:
متورولوژی
متورولوژی یا هواشناسی ((یونانجا:uetέwpoς) (متوروس) – آتموسفر و سما حادثهلری، -λoYίa (لوژی) – علم) — یئر آتموسفرینین خاصهلرینی، قورولوشونو و اوْندا گئدن فیزیکی پروسسلری اؤیرهنن علم.
بیر سیرا اؤلکهلرده متورولوژینی دؤوروموزده مؤهوم اهمیت کسب اتمهسینه مۆافیق اوْلاراق آتموسفر فیزیکسی آدلاندیریرلار.
پلانتیمیزی احاطه ادن قازواری طبقهیه آتموسفر دئییلیر. آتموسفرده فاصیلهسیز اوْلاراق مورکّب فیزیکی پروسسلر گدیر و بۇ اؤزونو بیزیم مۆشاهیده اتدییمیز هاوا دییشکنلیینده گؤستریر. هاوا شرایطی و اوْنون کسکین دییشمهلری اینسان فعالیّتینین مۆختلیف ساحهلرینه تأثیر گؤستریر. بونا گؤره ده مۆختلیف هاوا شرایطینین یارانما سبهلرینی و آتموسفر پروسسلرینین داخیلی ماهیتینین اؤیرنیلمهسی مۆعاصیر بیلیمین مؤهوم ساحهلریندن بیریدیر.
ایچیندهکیلر
متورولوژی حاقیندا معلومات[دَییشدیر]
متورولوژی آتموسفر و اوْرادا باش ورهن حادثهلری اؤیرنیر. متورولوژی حاقیندا ایلک تصوّرلری ارادان اوّل ۳۴۰-جی ایلده یونان عالیمی ارسطو ورمیشدیر. اوْ "متورولوژی" آدلی اثرینده بۇ علم حاقیندا معلومات ورمیشدیر. بۇ اثر هله ده هاوا، ایقلیم، کیمیا، نوجوم و جوغرافیا اۆچون قایناق رولونو اوْیناییر. اثرده بولودلار، یاغیش، قار، کولک، دولو، ایلدیریم و قاسیرغا حاقیندا معلومات احاطه اوْلونوب. همین زامانلاردا، سمادان دۆشهن جیسیملر "متوروید" آدلاندیریلدی. بونا گؤره ده متورولوژی سؤزو بۇ سؤزدن گلیر. "متوروس" یونانجا یۆکسکده دایانان دمکدیر. بۇ متورویدلر کی، یئر سطحینه باشقا پلانتلردن گلیر. سو و یا بوز شکلینده دۆشهن جیسیملر ایسه هیدرومتوروید آدلانیر.
"متورولوژی" اثرینده ارسطو بۇ علمی، فلسفی-بدیعی اۆسلوبدا یازمیشدیر. اثرین بدیعی طرفینده سهولر تاپیلسا دا تخمیناً ۲ مین ایلدیر بۇ اثردن ایستیفاده ادیلمهیه داوام ادیر. لاکین متورولوژینین یارانیشی بۇ دؤور اوْلاراق یوخ، متورولوژی جیهازلارین کشفی ایله باغلیدیر. ۱۶۴۳-جو ایلده بارومتر (تضییق اؤلچمک اۆچون)، ۱۷۰۰-جو ایللرین سوْنوندا هیقرومتر (روتوبتلیگی اؤلچمک اۆچون) کشف ادیلمیشدیر. بۇ جیهازلارلا آپاریلان مۆشاهیده معلوماتلاری فیزیک قانونلاری نظره آلیناراق آپاریلمیشدیر. لاکین داها مۆکمّل جیهازلار ۱۹-جو عصرده اینکیشاف اتدیریلمهیه باشلادی. هاوا مۆشاهیدهلری اۆزرینده داواملی مۆشاهیدهلر ۱۸۴۳-جو ایلده تلقرافین کشفی ایله داها دا اینکیشاف اتدی. بونون نتیجهسی اوْلاراق، هاوا آخینلاری و قاسیرغالارین حرکتی بللی ادیلدی و ۱۸۶۹-جو ایلده ایلک دفعه ایزوبارلار (عینی تضییقلی نقطهلری بیرلشدیرهن ایری خط لر) ترتیب ادیلدی. ۱۹۲۰-جی ایللرده نوروژده ایلک دفعه هاوا کۆتلهلری و هاوا جبههلری حاقیندا پلان حاضیرلاندی. ۱۹۴۰-جی ایللردن اعتباراً، هاوا شارلاری (رادیوزوند) واسطهسیله یوخاری هوندورلوکلرین تِمپراتورو، تضییقی و روتوبتلیگی حاقیندا گئنیش معلومات الده ائتمک مۆمکون اوْلدو.
متورولوژینین اینکیشافینین نؤوبتی مرحلهسی ۱۹۵۰-جی ایللرده، بیگی سایار تکنولوژیسی و ریاضی مودللرین اینکیشافی ایله باغلیدیر. عینی زاماندا بۇ اۆصوللار واسطهسیله، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-این نیو جرسی ایالتیندا بیر قروپ عالیم هاوا پروقنوزو ورمهیه چالیشمیشلار. حال-حاضیردا بیگی سایارلر واسطهسیله هاوا مۆشاهیدهلری و پروقنوزلار آوتوماتلاشدیریلمیشدیر. ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا حربی هاوا واسطهلری، ایستیفاده اۆچون یارارلی وضعیتده اوْلانلاردان متورولوژی اؤلچمهلر اۆچون ایستیفاده ادیلدی. بۇ طیّارهلر لازیمی جیهاز آوادانلیقلاری ایله تجهیز اوْلوندو. ۱۹۹۰-جی ایللرین اوْرتالارینا چاتدیقدا بۇ جیهازلار یئرینی دوپلر راداری ایله دییشدی. بۇ رادار واسطهسیله قاسیرغالارین پروقنوزو و تتقیقاتلاری گئنیشلهندی. ۱۹۶۰-جی ایلده ایلک هاوا پیکی (تیروس I) سمایا بوراخیلدی. بئلهلیکله، بۇ پیک داها گئنیش و فایدالی معلومات ورمک قابیلیتینه مالیک اوْلورلار. پیکلر، گجه زامانی، بولودلارین حرکتی، سو بوخارینین حرکتی و س. کیمی یئر سطحیندن اؤلچولمهسی چتین اوْلان معلوماتلاری موتهمادی اوْلاراق یئر سطحینین منطقهلرینه اؤتورمهیه ایمکان وریر. متورولوژی اینکیشافی نتیجهسینده گلهجکده بیر و یا بیر نچه هفته سوْنرانین بئله هاوا پروقنوزونو ورمک مۆمکون اوْلاجاقدیر.
آتموسفرین آراشدیرما یوْل لاری[دَییشدیر]
آتموسفرین یئر کورهسینده اینسانین حیاتی و فعالیّتی اۆچون اهمیتی چوْخ بؤیوکدور. اگر یئرده آتموسفر اوْلماسا ایدی، جانلی عالم اوْلمازدی. آتموسفرین ترکیبینه داخیل اوْلان قازلاردان بیری اوکسیژن جانلی عالمین نفس آلماسینا و یانما پروسسینه کؤمک ادیر. کربون قازی ایسه بیتکیلرین، یارپاقلارین یئیجکلانماسی اۆچون ایستیفاده اوْلونور و بیتکیلر طرفیندن آتموسفره اوکسیژن بوراخیلیر. آتموسفرین اساس قازی آزوت پروتئین و آزوتلو بیرلشمهلرین ترکیبینه داخیل اوْلوب یئرده حیاتین اینکیشافی ایله سیخ علاقه داردیر. آتموسفر آزوتون، اوکسیژنین، آرقونون، نونون و باشقا قازلارین صنایع اۆصولو ایله آلینماسیندا توکنمز رول اوْیناییر. آتموسفر، گوندوزلر یئرین گونش شوالاری طرفیندن حدسیز قیزماسینین، گجهلر ایسه حدسیز سویوماسینین قارشیسینی آلیر، عینی زاماندا جانلی اوْرقانیزملری گونشین اۇلترابنؤوشیی و کوسمیک شوالاریندان قورویور. آتموسفرین یوخاری قاتلاری قیسا دالغالاری قایتاردیغینا گؤره اۇزاق مسافهلرله رادیو رابطهسی یاراتماقدا اساس رول اوْیناییر.
آتموسفر سسین یاییلماسیندا موهیم رول اوْیناییر و آویاسییا اۆچون خصوصی ماراق کسب ادیر. اگر اینسان قورودا و سودا یوزلرله km/ساعت سۆرعته نایل اوْلوبسا، هاوادا سسدن ایتی سۆرعتلی طیّارهلر بیر نچه مین km/ساعت سۆرعتله حرکت ادیرلر. آتموسفر و اوْندا باش ورهن حادثهلرین اؤیرنیلمهسی بیر نچه عصر داوام اتسه ده، بۇ آراشدیرمالار یئره یاخینقاتلا مهدودلاشیردی. آنجاق، ۱۹-جو عصرین سوْنوندا طیّارهنین و رادیونونکشفیندن سوْنرا یئره یاخین قاتلا برابر آتموسفری مۆختلیف هوندورلوکلرده مۆنتظم اؤیرهنمهیه باشلادیلار. آتموسفرین قورولوشو و فیزیکی خصوصیتلری حاقیندا معلومات آلماق اۆچون بیرباشا و دولایی یوْللاردان ایستیفاده اوْلونور. بیرباشا یوْللار یئر اۆزرینده و هوندورلوکلرده شار زوندلار، طیّارهلر و راکتلرله قالیدیریلان جاهازلار واسطهسیله آتموسفرین پارامترلرینی اؤلچمهیه ایمکان وریر. یئر سطحینده ایسه آتموسفری بیرباشا اؤیرهنمک اۆچون متورولوژی منطقهلردن و پوستلاردان ایستیفاده ائدیلیر. ۱۹۳۰-جو ایلده آتموسفری اؤیرنمیین ینی – رادیو-زوندلاشدیرما متودو یاراندی.
رادیوزوند آرولوژی جیهاز اوْلوب، تِمپراتور، تضییق و روتوبتلیک وریجیسیندن، کود قورغوسوندان و رادیووریجیدن عبارتدیر. رادیوزوندو سربست اۇچوشا قالدیرماق اۆچون خصوصی رزین طبقهدن ایستیفاده اوْلونور. مۆختلیف هوندورلوکلرده اؤلچولموش متورولوژی المنتلر رادیوسیقناللار واسطهسی ایله یئره وریلیر، کود آچیلیر و آنالیز ائدیلیر. دولایی یوْللارلا آتموسفرین قاتلاری اؤیرنیلیر. سدف کیمی و گوموشو بولودلار، متوریتلرین ایزی، دالغالارین یاییلماسی و باشقا مۆشاهیدهلر آپارماقلا هاوانین ترکیبی، تِمپراتورو، تضییقی، روتوبتلیگی و هاوا آخینلاری حاقیندا معلومات آلماق اوْلور.
آراشدیرما یوْل لاری ایکی جوردور:
۱. بیرباشا یوْللار:
- زوندلار (شار-زوندلار، شار-پیلوتلار، رادیوزوندلار، آروستاتلار)
- طیّارهلر
- راکتلر
- یئرین صونعی پیکی و کوسمیک گمیلر
۲. دولایی یوْللار:
- متورلارین ایزلری
- میرواری (سدف کیمی)
- گوموشو بولودلار
- رادیو یوْللار
- سسین غیری-نورمال یاییلماسی
- نظری آراشدیرمالار
آتموسفرین ترکیبی[دَییشدیر]
یئر آتموسفری مۆختلیف قازلارین مکانیکی قاریشیغیندان عبارتدیر. یئر سطحینده تمیز و قورو هاوانین (توزسوز و روتوبتسیز) کیمیوی ترکیبی آشاغیداکی کیمیدیر:
رال آتموسفرده هاوانین ترکیبینده همیشه سو بوخاری وار. قازلاردان باشقا، آتموسفرین آشاغی قاتلاریندا سو بوخاری کوندنساسییاسینین (کریستاللاشماسینین) محصوللاری، بیرده کیچیک توز ذراتی اوْلور. آتموسفرین ترکیبینه داخیل اوْلان قازلاردان اساس یئری سو بوخاری، کربون قازی و اوْزون توتور. سو بوخاری آتموسفره سو حؤوزهلریندن، بیتکی اؤرتویوندن و نم تورپاقدان بوخارلانماقلا داخیل اوْلور. کربون قازی آتموسفرین قیزماسیندا آز رول اوْیناییر. هوندورلوک آرتدیقجا آتموسفرده کربون قازینین میقداری آزالیر. اوْزون (اوْ۳) – خصوصیّتی ایگی اوْلان رنگسیز قازدیر. یئرده حیاتین اوْلماسیندا بؤیوک وار. اوْزون گونشین شوالاندیردیغی اۇلترابنؤوشیی شوالاری اۇدماق قابیلیتینه مالیکدیر. اوْزون ۵۰ – ۶۰ km هوندورلویه قدر مۆشاهیده اوْلونور، لاکین اوْنون ماکسیمال جملشمهسی ۲۰ – ۲۵ km آراسیندا اوْلور.
۹۰ – ۱۰۰ km هوندورلویه قدر بۆتون قازلار مولکولیار وضعیتده اوْلور و اوْنلارین نیسبی فایز ترکیبی (آرقون و کربون قازیندان باشقا) پراکتیکی اوْلاراق دییشمز قالیر. بۇ پروسس هاوانین شاقولی ایستیقامتده قاریشماسی ایله ایضاح اوْلونور. بئلهلیکله، هاوانین اوْرتا مولکولیار چکیسی بۇ قاتدا دییشمیر. بۇ علامتلرینه گؤره آتموسفرین بۇ حیصّه سی هوموسفر آدلانیر. ۱۰۰ km-دن یوخاری آتموسفر بیرده ایکی اساس قازدان – آزوت و اوکسیژندن عبارتدیر. آنجاق، ۹۰ – ۱۰۰ km-دن باشلایاراق اوکسیژن گونشین اۇلترابنؤوشیی شوالارینی اۇددوغونا گؤره (دالغا اۇزونلوغو ۰،۲۴ م) اوکسیژن موْلکوللاری آتوملارا آیریلیر (پارچالانیر). حسابلامالارا گؤره پارچالانمانین یوخاری سرحدی تقریباً ۲۰۰ km-ده یرلشیر و بورادا بۆتون اوکسیژن آتوم حالیندا (۹۸ %) اوْلور. بونا گؤره ده، بؤیوک یۆکسکلیکلرده آزوت و اوکسیژن آتوم حالیندا اوْلدوغونا گؤره، ۱۰۰ km-دن یوخاریدا هاوانین موْلکول چکیسی ثابت قالمیر. بۇ علامتلرینه گؤره آتموسفرین ۱۰۰ km-دن یوخاریدا اوْلان طبقهسینه هتروسفر دئییلیر.
آتموسفرین قورولوشو و خصوصیتلری[دَییشدیر]
آتموسفرین دقیق ایفاده اوْلونموش یالنیز آشاغی سرحدی – یئر سطحی وار. آتموسفرین یوخاری سرحدینی گؤسترمک اوْلدوقجا چتیندیر، چونکی هاوانین سیخلیغی هوندورلوک آرتدیقجا آزالیر و تخمیناً ۱۰۰ km-ده یئر ستهیندکیندن میلیون دفعه آز اوْلور. بیرباشا و دولایی مۆشاهیدهلرین نتیجهلری گؤستریر کی، آتموسفه لایلی قورولوشا مالیکدیر. تِمپراتورون شاقولی پایلانماسینا گؤره آتموسفر بش اساس طبقهیه (لایا) بؤلونور:
تروپوسفرین و ایستراتوسفرین آراسیندا کچید زوناسی – تروپوپاوزا یرلشیر. بونون قالینلیغی ۱۰۰ م-دن ۱ – ۲ km-ا قدر، اوْرتا تِمپراتورو مولاییم قورشاقدا منفی ۴۰ – ۶۰۰ سی، تروپیک(چوخ ایستی)ده ایسه منفی ۷۰ – ۸۰۰ سی اوْلور. تروپوپاوزا هاوانین شاقولی حرکتینه مانع اوْلان ساخلاییجی بیر لایدیر.
- ایستراتوسفر – تروپوپاوزادان یوخاریدا یرلشیر و ۵۵ km-ا قدر یاییلیر. بۇ لایدا تِمپراتور ۲۵ – ۳۰ km هوندورلویه قدر دمک اوْلار کی، دییشمیر، داها یوخاری هوندورلوکلرده ایسه آرتماغا باشلاییر. سوْن واختلارا قدر حساب اوْلونوردو کی، ایستراتوسفر ساکیت موحیطدیر. آنجاق، رادیومتورولوژی جیهازلار و متورولوژی راکتلر واسطهسی ایله آلینمیش معلوماتلار گؤستریر کی، ایستراتوسفرده اینتسیو هاوا سیرکولیاسییاسی مۆشاهیده اوْلونور و اۆفوقی ایستیقامتده تِمپراتور دییشیر. ایستراتوسفرده سو بوخاری جزعی میقداردا اوْلدوغونا گؤره، عادی بولودلار یارانمیر. یئر سطحیندن ۲۰ – ۳۰ km هوندورلوکده نازیک، سدف کیمی (میرواری) بولودلار مۆشاهیده اوْلونور.
قیشدا ایستراتوسفرده گۆجلو غرب کولکلری اۆستونلوک تشکیل ادیر. یایدا ۱۵ – ۲۰ km هوندورلوکده غرب کولکلرینین سۆرعتی ۴ – ۶ م/سان-دک آزالیر.
- مزوسفر – ایستراتوسفردن یوخاریدا یرلشیر و ۸۰ km-ا قدر یاییلیر. بۇ طبقهده تِمپراتور سۆرعتله آشاغی دوشور و ۸۰ km-ده منفی ۵۰ – ۷۵۰ سی چاتیر. هردن تخمیناً ۸۰ km-ده، مزوسفرین یوخاری قاتلاریندا ایشیقلاشان خصوصی گوموشو – گؤی رنگلی گوموشو بولودولار مۆشاهیده اوْلونور. ۷۰ – ۸۰ km-دن سوْنرا هاوانین سیخلیغی چوْخ آز اوْلدوغوندان پراکتیک اوْلاراق بۇ هوندورلوکدن سوْنرا آرودینامیک قالدیریجی قووهدن ایستیفاده ائتمک اوْلمور. اوْنا گؤره ده، بۇ هوندورلوک کوسمیک فزانین باشلانغیجی (آشاغی اوزای) حساب اوْلونور.
- ترموسفر – هوندورلویونه گؤره ان قالین لایدیر – ۸۰ km-دن ۸۰۰ km-ا قدر. بۇ طبقهده اوکسیژن و آزوت موْلکوللارینین آتوملارا پارچالانماسی باش وریر. اوکسیژن و آزوت آتوملارینین گونشین قیسادالغالی رادیاسییاسینی اۇدماسی نتیجهسینده ترموسفرده تِمپراتور کسکین آرتماغا باشلاییر و اوْنون یوخاری سرحدینده ۸۰۰ – ۱۰۰۰۰ سی-یه چاتیر.
ترموسفرده چوْخلو الکتریک یوکلو ذرات – یونلار وار. اوْ یئرده کی، یونلارین جملشمهسی چوخالیر، اوْرادا رادیودالغالارین یاییلماسی آسانلاشیر. بۇ خصوصیتلرینه گؤره ترموسفره ایونوسفر ده دئییلیر. ایونوسفرده قوتب پاریلتیسی مۆشاهیده اوْلونور، بۇ حادثه گونشین اۇلترابنؤوشیی شوالارینین تأثیری آلتیندا سیرک هاوانین ایشیقلانماسیدیر. قوتب پاریلتیسینین ایسپکترینین اؤیرنیلمهسی ایمکان وریر کی، بۇ قاتلاردا آتموسفرین ترکیبی و تِمپراتور رژیمی حاقیندا معلومات الده اوْلونسون.
- اکزوسفر – یئر سطحیندن ۸۰۰ km-دن یوخاریدا یئرلشن آتموسفر قاتیدیر. آتموسفرین بۇ کنار قاتی، یاییلان قات آدلانیر. بورادا هاوانین سیخلیغی اوْ قدر آزدیر کی، آتوملار و موْلکوللار بؤیوک مسافهلری توققوشمادان قت ادیرلر.
یئرین صونعی پیکلرینین معلوماتینا اساساً آتموسفرین یوخاری سرحدی ۲۰۰۰ – ۳۰۰۰ km حساب اوْلونوردو. سوْنرالار، آیا طرف بوراخیلان کوسمیک راکتلرله ۲۰.۰۰۰ – ۲۲.۰۰۰- km هوندورلوکده ایونلاشمیش قازلار آشکارلاندی. آتموسفرین بۇ حیصّه سی یئر تاجی آدلانیر. آتموسفری شرطی اوْلاراق ۲ حیصّه یه آییریرلار: آشاغی، یاخود سیخ قات ۱۵۰ km-ا قدر و یرترافی کوسمیک فزا – ۱۵۰ km-دن ۹۳۰.۰۰۰ km-ا قدردیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]


text:
داش داش اوسته قالمازدی
دئییرلر کی، موللانین آنادان اولدوغو کند چوخ گؤزل ایمیش. چوخ گؤزل
هاواسی، جوربهجور سولاری، قشنگ باغلاری، باغچالاری وار ایمیش.
ایستی یای گونلرینین بیرینده موللا ائشیدیر کی، شهرین حاکمی واخت کئچیرمک
اوچون هامان کنده گزمهیه گئدیب. قالیر کندین قئیدینه کی،
گؤرهسن حاکمین بو واخت کئچیرمیی کنده نَیه باشا گلهجک؟
بیر هفته کئچیر. موللا ائشیدیر کی، حاکم قاییدیب گلیب. دوروب حاکمین
یانینا گئدیر. باخیر کی، حاکمین کئیفی چوخ سازدی.
سلام-کلامدان سونرا موللا حاکمدن سوروشور:
- یاخشی، حاکم آغا نئجه کئچدی؟ راضی قالدینمی؟
حاکم دئییر:
- بیلیرسن نئجه یاخشی کئچدی... هئچ بیلمهدیم کی، بیر هفته نئجه گلدی،
نئجه کئچدی؟ بیر ده باخدیم کی، قورتاریب. باخ، بیرینجی گون کندده بؤیوک
بیر یانغین اولدو، کندین تامام یاریسی یاندی. جاماعت ائله قیشقیریب
قاچیردی کی، آدامین گولمکدن قارنی جیریلیردی. حتی بیر نئچه آدام دا
یاندی.ایکینجی گون بیر قودورموش ایت اون-اون بئش نفرهجن آدام قاپدی.
اؤزون فیکیرلش گؤر نه قیامت اولار دا... لذّت وئردی. صاباحیسی بیر سئل
گلدی، بیر سئل گلدی، داها نه دئییم... تزه بیچیلمیش بوغدالار سویون
ایچینده اوزوردو، اونلارین دالینجا آداملار اؤزلری ده اوزوردولر. چوخلو
آدام دا آپاردی. دؤردونجو گون بیر کندلی دلی اولدو، بئش-آلتی آدام اؤلدوردو.
بئشینجی گون بیر دام اوچدو، بوتون کولفت قالدی آلتیندا. اؤلن، قولو
سینان، باشی ازیلن. آلتینجی گون بیر آرواد اؤزونو بوغوب اؤلدوردو... آخیر کی،
دئمینن باشا گلن دئییل. باشقا جور کئیف چکدیک. من عومرومده بئله
کئیف گؤرمهمیشدیم.
موللا حاکمین سؤزلرینه قولاق آسیب دئییر:
- یاخشی کی، بیر هفتهیه گلیبسن. بیر آز دا قالسایدین کندده داش
داش اوستده قالمازدی.
ساققال ایختییاری
دئییرلر کی، هرهنین بیر عادتی اولار. موللانین دا عادتی بو ایمیش کی، چوخ
تئز-تئز ساققالینی تومارلارمیش. تئیمور لنگ اینجیتمک مقصدی ایله بیر
گون اونا دئییر:
- ساققال تومارلاماغی سنه قاداغان ائلهییرم. بیر ده تومارلاسان
ساققالینی قیرخدیراجاغام، الینی ده کسدیرهجهیم.
موللا تئیمورا یاخشی بلد ایمیش. بیلیرمیش کی، چوخ دا اونون ایپینین
اوستونه اودون ییغماق اولماز. اودور کی، یازیق ساققالینی تومارلاماغی ترگیدیر.
بو احوالاتدان بیر مدت کئچیر. گونلرین بیرینده تئیمور موللادان
سوروشور:
- موللا، من نه ائلهییم کی، اهالی منیم عدالتیمه اینانسین؟
موللا دئییر:
- هر شئیدن قاباق، قیبلهی-عالم، هر کیشینین ساققالینین ایختییارینی
اؤزونه قایتار!
یالان اولاجاق
موللا بیر گون یولدا ائششهیینی ایتیریر، نه قدر آختاریرسا، تاپا بیلمیر.
آخیردا ال چکیب پییادا ائوه قاییدیر. بیر آز گلندن سونرا قونشوسو چیخیر
قاباغینا. موللا قونشوسونو گؤرجک سوروشور:
- قونشو، کندده تزه نه وار، نه یوخ؟
قونشو دئییر:
- ائله تزه بیر شئی یوخدور. نئجه؟
موللا سوروشور:
- بس کندده دانیشمیردیلار کی، موللانین ائششیی ایتیب؟
قونشو دئییر:
- یوخ، ائشیتمهمیشم.
موللا تئز شوکور ائلهییر کی:
- اللها شوکور. دئیهسن ائششهیین ایتمیی یالان اولاجاق. اگر دوغرودان
ایتسیدی، جاماعت دانیشاردی.
موللا و جاوان
قیش آخشاملاریندان بیرینده موللا محلهدکی چایچی دوکانینا گئدیر.
فیکیر وئریب گؤرور کی، دوکانین کونجونده بیر جاوان اوغلان اوتوروب، اما
ائلهدی، ائلهدی کی، ائله بیل قم دریاسینا باتیب. موللا ماراقلانیب جاوانا
یاخینلاشیر، بیر آز اوردان-بوردان صؤحبت ائلهیندن سونرا سوروشور:
- قارداش، دئ گؤروم، سنه نه درد اوز وئریب کی، بئله قم دریاسینا
باتمیسان؟
جاوان بیر آه چکیب باشلاییر کی:
- موللا عمی، سندن آییب اولسا دا، من فیلان تاجیرین قیزینا عاشق اولموشام.
قیز دا منی سئویر. ایکیمیز ده بیر-بیریمیزه سؤز وئریب عهدپئیمان
باغلامیشیق. او، دؤولتلی تاجیر قیزیدی، اما من، نئجه کی گؤرورسن،
یوخسول بیر اوغلانام. چوخ گؤتور-قوی ائلهیندن سونرا آخیری دونن
گئتدیم تاجیرین یانینا کی، بس، قیزینی وئر منه. تاجیر بیر آلتدان یوخاری
منه باخیب دئدی:
- قیزیمی نه قدر سئودیگینی گرک ثبوت ائلییهسن. او دا بئله اولار
کی، گرک چایدا بوزو سیندیریب گیرهسن سویوق سویون ایچینه. تا سحره قدر
اورادا قالاسان. ایر بونو ائلهسن اوندا قیزی سنه وئرهرم.
من محبتین گوجوندن "باش اوسته" دئییب اورادان چیخدیم. گؤزلهدیم
قارانلیق دوشدو.گلدیم چایین کنارینا. بوزو سیندیریب بوغازاجان
گیردیم سویوق سویون ایچینه. قار یاغیردی، کولک ویییلداییردی، بیر سویوق
وار ایدی کی، دای نه دئییم. دوز صوبحه قدر قالدیم سویون ایچینده. ائله کی،
سحر آچیلدی، سودان چیخدیم، اوز قویدوم تاجیرین ائوینه. ایچرییه گیریب دئدیم:
"تاجیر، ال-عهدو مینل-وفا. من شرطی یئرینه یئتیردیم، سن ده
ودینه عمل ائیله". تاجیر یئنه ده بیر آلتدان یوخاری منه باخیب دئدی:
- یالان دئییرسن. ثبوت ائله کی، سن دوغرودان دا سحره قدر سودا
قالیبسان.
من آند-آمان ائلهییب دئدیم:
- واللاه، بالله، قالمیشام. حتی او اوزاق کندلرین بیرینده بیر پنجرهده
بیر شام دا یانیردی.
تاجیر گولوب دئدی:
- دئمک، شرطیمیز پوزولوب. سن گؤزونله ایشیغا باخیب قیزینیبسان.
من نه قدر ائلهدیم کی، "آی جانیم، ایکی آغاجلیقدان دا شام ایشیغینا
باخماقلا آدام قیزینا بیلرمی؟" - کار ائلهمهدی کی، ائلهمهدی. من ایشی
حاکمه وئردیم. بیلمیرم حاکمله گئدیب نه چوغوللاشدی، نه چوغوللاشمادی،
حاکم ده اونون دئدیکلرینی تسدیق ائیلهییب منی چیخاردیب قوودو.
ایندی ایشیم اولوب بئله آهو-زار.
موللا اولدن آخیرا کیمی دقتله قولاق آسیب جاوانا دئییر:
- صاباح آخشام منه قوناقسان. گلمهمیش اولما!
موللا دوروب اورادان بیر باش تئیمور لنگین حضورونا گئدیر. باش
اییب دئییر:
- قیبلهی-عالم، صاباح آخشام منه قوناقسینیز.
اورادان گئدیب همن حاکمی، همن تاجیری ده چاغیریر. بلی، صاباح
اولور. تئیمور، حاکم، تاجیر و باشقا دعوت اولونموشلار گلیرلر. موللا
بونلاری یاخشیجا قبول ائلهییر، ایلشدیریر، اؤزو هارایا ایسه چیخیب گئدیر.
تئیمور اطرافا گؤز گزدیریب گؤرور کی، نه اوجاق یانیر، نه قازان قایناییر.
قالیر معطل کی، بو نئجه قوناقلیقدیر... غرض، بیر-ایکی ساعت گؤزلهییرلر،
موللا گلمیر. آخیردا تئیمور آروادی چاغیریب سوروشور:
- آی باجی، بس موللا هارا گئتدی؟
آرواد دئییر:
- باغچانین دیبینده سیزین اوچون پلوو بیشیریر. تئیمور قوناقلاری دا
گؤتوروب گئدیر باغچانین دیبینه. باخیر کی، موللا اؤجا بیر آغاجین باشیندان
بیر پوتلوق قازان آسیب، آغاجین دیبینده ده بیر شام یاندیریب، اوتوروب گؤزلهییر.
تئیمور سوروشور:
- موللا بو نه دیر؟ بورادا نه قاییریرسان؟
موللا چوخ ساکیت دئییر:
- قیبلهی-عالم ساغ اولسون! سو آسمیشام، گؤزلهییرم قایناسین، سیزین
اوچون پلوو بیشیریم.
تئیمور حیرصلهنیب دئییر:
- آده، سن اؤزونو دولامیسان، یا بیزی؟ بورادان دا اورایا ایستی دیَیب
سو قیزار؟
موللا اوندان ده برک حیرصلهنیب دئییر:
- بس ایکی آغاجلیقدا یانان شاما باخماقلا دا بدن قیزار کی، سن او
حؤکمو چیخاریبسان؟
تئیمور سوروشور: "بو نه مسئلهدیر؟". موللا احوالاتی اونا دانیشیر،
قیزی آلیب اوغلانا وئریر.
گوجوم چاتمایاجاق
تئیمور لنگین خاصیتلریندن بیریسی ده بو ایدی کی، یوخودا هر
کیم اونا پیس سؤز دئسه ایدی، یاخود پیس صورت گؤسترسه ایدی، یوخودان اویاناندا
اونو آسدیراردی. موللا نصرالدین اونون بو خاصیتینی بیلن کیمی شلشولهسینی
ییغیشدیریب بیرباش قاچیر کندلرینه. کندلیلر اونون باشینا
ییغیشیب سوروشورلار:
- موللا نییه قاچیب گلدین؟ نه قدر کی، سارایدا ایدین، یئنه جاماعتا
خئیرین دَییردی. وئرگیدن-مئرگیدن آز-ماز باغیشلاتدیرا بیلیردین.
موللا دئییر:
- آییقلیقدا، دوغرودور، تأثیر ائلییه بیلردیم. آنجاق گؤردوم بو ظالم
اوغلو ظالمین یوخوسونا گیرمهیه، اؤزو ده خوشونا گلمهیه منیم
گوجوم چاتمایاجاق. اونا گؤره ده باشیمی گؤتوروب قاچدیم.
کاسیب چوخدور
تئیمور لنگ بیر گون صؤحبت اسناسیندا موللادان سوروشور:
- موللا، جنّت بؤیوکدور، یا جهنم؟
موللا دئییر:
- جنّت بؤیوک اولار.
تئیمور سوروشور:
- ندن بیلیرسن کی، جنّت بؤیوک اولار؟
موللا دئییر:
- چونکی کاسیب دؤولتلیدن چوخدور. اگر جنّت حاقیندا دئییلنلر
دوغرو چیخسا، بو دؤولتلیلر کی، بو دونیادا بئله ایشلر گؤرورلر، من
هئچ اینانمیرام کی، اورا بیرجه نفر ده اولسون دؤولتلی گئده بیله.
آیاقلاشا بیلمیردی
تئیمور لنگ بیر گون موللانی جیدیردا ایشتیراک ائتمک اوچون دعوت
ائدیر. موللا اؤکوزونو چوللاییر، آغزینا دا بیر یوین ووروب میدانا گلیر.
تئیمور لنگ موللانی بئله گؤروب دئییر:
- آی موللا، اؤکوز ده آت ایله آیاقلاشا بیلر؟ بونو نییه مینیبسن؟
موللا دئییر:
- واللاه، چوخداندیر کی، مینمهمیشم، اما چر دیَمیش بوزوو
واختیندا ائله یامان قاچاغان ایدی کی، آت ندی، هئچ قوش دا اونونلا آیاقلاشا
بیلمیردی.
قییمت مسئلهسی
تئیمور لنگ بیر گون موللا نصرالدینی اؤزو ایله برابر حاماما
آپاریر. تئیمورون بئلینده چوخ قییمتلی بیر فیته وار ایمیش. یویوندوقلاری
واخت اورادان-بورادان صؤحبت ائلهییرلر، آخیردا تئیمور موللادان سوروشور:
- موللا، من نئجه آدامام؟ قییمتلی آدامام، یوخ؟
موللا بیر آز فیکیرلشیب جاواب وئریر:
- نییه، بیر اون تومنه دیَرسن.
تئیمور دئییر:
- آی ائوین تیکیلسین، اون تومن ائله منیم بئلیمدهکی فیتهنین قییمتیدیر.
موللا دئییر:
- ائله من ده فیتهیه قییمت وئریرم ده...
عدالتیندن دانیشسینلار
تئیمور لنگ بیر گون موللا نصرالدینی قورخوتماق و اوتاندیرماق
مقصدیله سارای آداملارینین ایچینده بیردن-بیره اوزونو اونا توتوب
حیرصلی-حیرصلی دئییر:
- آلدیغیم معلوماتا گؤره، دونن بیر مجلیسده جاماعت منی تعریفلهییرمیش،
منیم عدالتلی بیر پادشاه اولدوغوم بارهده دانیشیرمیشلار.
سن ده اورادا ایمیشسن. منیم یاخشیلیغیم بارهده هئچ بیر سؤز دئمهییبسن.
موللا هئچ حالینی پوزمادان جاواب وئریر:
- خئییر، قیبلهی-عالم ساغ اولسون! یالان سؤزدور. من نینکی دونن،
حتی بوتون عومرومده هئچ ائله بیر مجلیسده اولمامیشام کی، اورادا سنین
عدالتیندن دانیشسینلار.
“نوشجان” دئمکدیر
تئیمور لنگ شهره گلیب بیر قوناقلیق وئریر. قوناقلیقدا حؤکومت
آداملاری و شهرین دؤولتلیلری ایشتیراک ائدیرلر. موللا دا بو قوناقلیقدا
اولور. تئیمورون قورخوسوندان هئچ کس آغزینی آچیب دانیشا بیلمیر. اورتالیغا
شربت گتیریرلر. اولجه تئیمور شربتی آلیب ایچیر. دؤولتلیلردن
بیری یالتاقلاناراق "نوشجان!" دئمک ایستهییر. لاکین اؤزونو ایتیرهرک چاشیب
"مرهبا!" دئییر. تئیمور یئرسیز دئییلن بو “مرهبا”دان غضبلهنیب
اوزونو اونا طرف دؤندریر. کیشی اؤزونو لاپ ایتیریر. ایشی بئله گؤرن موللا تئز
دئییر:
- غضبلنمه، قیبلهی-عالم! بیزیم شهرده "مرهبا" "نوشجان"
دئمکدیر.
یا ائششک اؤلر، یا تئیمور
بیر گون تئیمور لنگه بیر ائششک باغیشلاییرلار. موللانین دا پولو
قورتارمیش ایمیش. تئیمور اوزونو موللایا توتوب دئییر:
- هه موللا، دانیشمیرسان؟.. یوخسا بو ائششکده ایستئداد یوخدور؟
موللا ایشیق یئری گؤروب تئز جاواب وئریر:
- نییه یوخدور، قیبلهی-عالم ساغ اولسون؟! بو اوندان دا زکالی حئیواندیر.
اگر بونو منه وئرسهنیز من اونا لاپ آدام کیمی دانیشماق
اؤیرهدرم.
تئمور چوخ ماراقلانیب دئییر:
- یاخشی، وئریرم. شرطینی دئ!
موللا دئییر:
شرطیم بیر آز آغیردی. بو دفعه ایش زحمتلیدیر. گرک منه بئش ایل
مؤهلت وئرهسن. هر گونده بیر قیزیل وئرهسن.
تئیمور راضیلاشیر. موللا حسابلاییب گونه بیر قیزیلدان بئشیللیک معاشینی
تئیموردان آلیر، ائششهیین ده نوختاسیندان توتوب گتیریر ائوه. آرواد
گؤرور کی، موللا یئنه بیر ائششک گتیریب. سوروشور:
- آی کیشی، بو نه دیر؟
موللا دئییر:
- دینمه، آرواد. بو پوللاری آل خرجله، گؤرک باشیمیزا نه گلیر؟ سونرا
احوالاتی آروادا دانیشیر.
آرواد دئییر:
- آ کیشی، دلی دئییلسن کی؟ باشینا آت تپمهییب؟.. ائششک ده دانیشار؟..
موللا دئییر:
- آرواد، من ائله بیلیردیم بیرجه تئیمور سارساقدیر کی، منیم سؤزومه
اینانیب. دئمه، ائله سن ده اونون تایی ایمیشسن. البته، ائششک دانیشماز.
آرواد حیرصلهنیر:
- بس ایندی کی، دانیشماز، نییه بوینونا گؤتوروبسن؟
موللا دئییر:
- قریبه سوال وئریرسن؟ گؤرمورسن، بیر آنبار پول گتیرمیشم؟!
آرواد دئییر:
- یاخشی، بس بئش ایلدن سونرا کی وعده تامام اولاجاق، اوندا نه جاواب
وئرهجکسن؟
موللا بیر آز فیکیرلشیب دئییر:
- آرواد، سارساق اولما، گؤتور پوللاری ائوه شئی-مئی آل!.. الله کریمدیر.
بئش ایله کیمی یا ائششک اؤلر، یا تئیمور. ائله ایکیسی ده دونیانی توتوب
دورمایاجاق کی؟..


text:
ارمنیستانین کئچمیش مدافعه ناظری اؤلکهیه قاییتماقدان قورخور.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «ژاماناک» قزئتی یاییب.
«اوهانیان پارلامنت سئچکیسیندن درحال سونرا مسکوایا گئدیب. او، اؤلکهیه قاییتماق ایستمیر. کئچمیش مدافعه ناظری ارمنیستاندا اونو ساموئل بابایانین وضعیتینین گؤزلیجییندن قورخور»، – دئیه مقالهده بیلدیریلیب.
قید ائدک کی، «ایقلا» زنیت-راکت کومپلکسینین قاچاقمالچیلیق یولو ایله ارمنیستانا گتیریلمهسینده و سلاحلی چئوریلیش حاضرلاماقدا اتهام اولونان قاراباغ سپاراتچیلارینین کئچمیش «مدافعه ناظری» سامول بابایانی مارتین ۲۲-ده حبس ائدیلیب.


text:
سولدوز هفته سی
بؤیوک رسول اوغلو
کؤچوره ن: اؤیرنجی امکداشلاری
آذربایجان میللی حرکاتی بؤیودوکجه اینانیلماز باشاریلارا قول چکمکده دیر. گونئی آذربایجاندا دیرلی گنجلریمیزین "سولدوز هفته سی" اعلان ائتمه سی ایله آرتیق تاریخیمیزی اؤزوموز یازماغا باشلامیشیق آنلامی اورتایا چیخمیشدیر. بو ضرورتی دویان و مظلوم آما مغرور میلتیمیزین حاقینی- حوقوقونو قورویان بو میللی تفککورلو گنجلریمیزه عشق اولسون.
بؤلگه ده باش وئرمیش حادیثه لری اؤزللیکله گئچن یوز ایلده باشیمیزا گتیریلن موصیبتلری زامانیندا و دوزگون فیکیر دایره سینده یازیب میلتیمیزه تقدیم ائتسیدیک، بلکه ده بو قدر اودوزمازدیق. بیرینجی دونیا موحاریبه سی عرفه سینده اورمو و اطرافینداکی قیرقینلاری، تورکلوک شعوروندان پای آلمییان علی دهقانلار، محمد تمدونلر، معتمدول ووزرا و کسروی لر قلمه آلماسایدی، بلکه ده تورک میلتی نین قانی باتمیش اولاجاقدی. آنجاق بوگون آذربایجان تورک میلتی، اؤزللیکله فداکار جاوانلاریمیزین یییلندیگی میللی شعور تاریخیمیزین دوزگون یازیلماسی نین موشدولوقچوسودور. تام حقیقتلری عکس ائتدیره بیله جک اؤز قلمیمیزدن آخان گرچک تاریخیمیز میلتیمیزین گئچمیشیندن گله جگه ایشیق توتاجاق بیر آیدینلیق چیراغی اولاجاغیندا شوبهه ائدیله مز. یالانچی تبلیغاتین سییاستده ووردوغو ضربه قدر یالانچی تاریخینده میلتین وارلیغینا ووردوغو ضربه اینکار ائدیلمزدیر. بونون ان باریز نومونه سی ایسه فارس شووینیزمی نین گئچن یوز ایلده تاریخی تحریف ائده رک اؤزونه قازاندیغی اویدورما کیملیگی گؤسترمک یئرینده بیر اؤلچو دیریدیر. یوز ایل بوتون ایمکانلاردان ایستیفاده ائده رک، میلتیمیزی اویدوروب یوخویا وئرن بو تبلیقاتچیلارین توخودوغو تور، گئچن 15- 20 ایلده هئچ بیر ماددی ایمکانا مالیک اولمویان ساده جه اینام و عقیده ایله یولا چیخان سئچگینلریمیزین نظرییه لری ایله ییرتیلدی. اؤزونو توپارلاما ایمکانی اولمادیغینا گؤره ده قیلینجینی قینیندان چیخاراق ناهاق اولدوغونو دونیایا گؤستردی.
اونون اوچوندور کی، آشیری و دوشورو دویغولارا قاپیلمادان حادیثه لرین دریندن آراشدیریلماسی و اؤزللیکله جانلی شاهیدلرین معلوماتی بؤیوک اؤنم داشیماقدادیر. سویو بولاندیریب بالیق توتماق ایسته ینلر ایسه اؤز موداخیله لری ایله میلتی چاش- باش سالماغا چالیشابیلرلر. حتّی ساپی اؤزوموزدن اولان بالتالارلا حقیقتلری اینکار ائتمه یه چابا گؤستریله جگیده دوشونولمکده دیر. گوونلی قایناقلارا ایستینادن گوونلی کوتلوی اینفورماسیون واسیطه لری، سیته، رادیو- تو و یزیچیلاریمیزین بوینونا بؤیوک گؤرو دوشمکده دیر.
ایسلام اینقیلابیندان سونرا دینیمیزین عدالت پرئنسیپلرینه اعتیقادلا بیرلیکده، ایسلامدا سییاهی هئبئشی ایله سئییدی قورئیشی نین آراسیندا هئچ بیر فرق یوخدور فیکری ایله آذربایجندا اینکیشاف پروژه لری یرینه یئتیرمک اوچون بؤلگه یه چوخلو سفرلریم اوموشدو. بو سفرلرین بیرینده کوردوستان دئموکرات پارتییاسی نین اورمویا و اؤزللیکله اورمو قیشلاسینا هوجومونون شاهیدی اولدوم. میلتین الینده اولان کیچیک چاپلی سیلاهلارلا نئجه موقاویمت گؤستره رک موهاجیملری گئری اوتورتدوقلارینی گؤروب، طرزیلی، سییاووش دیزه سی کیمی کندلرده گیزلنن تئرور دسته لری نین منسوبلارینی یاخالاماغا چالیشان خالقی آلقیشلامیشدیم.
بند خیابانیندا او گؤزل و مودئرن ائولره سوخولموش، قومپاره و باشقا سیلاحلارلا شهره گیرمه یه جهد ائدن بو دسته لرین، او ائولرین چوخونو تخریب ائده رک قاچارکن تالان ائتدیکلرینی یاخیندان گؤرموشدوم.
آما سولدوزدا نه لرین باش وئردیگیندن دوزگون خبریم یوخ ایدی، آنجاق بئینیمین یاریقلاری ذهنییت دریاسیندا بوغولماقدایدی.
دقیق خاطیریمده قالماسادا احتیمالن 1361-جی ایل " کاراب " مهندیس موشاویر شیرکتینه چالیشدیغیم زامان سولدوزون گادار و بالیقچی چایلاری نین پروژه لرینده ایشتیراک ائدیردیم. اوواداکی سو، توپراق و باشقا قایناقلاری آراشدیرماق اوچون آددیم- آددیم گزیب تحقیق ائتملیدیک. محمدیار (تور کندی) داغ اتگیندکی کؤپکلی (کورد کندی) و سولدوز اوچگه نی نین اورتالاریندا اولان اراضیده بیر چوخ تورک کندلری نین ییخیلیب داغیلدیغینی گؤرنده کندلیلردن سوروشدوم.
دئموکرات پارتییاسی و کومله نین هوجوملاریندا بو کندلرین تخریب ائدیلیب تالاندیغنی ائشیدنده قارنا حادیثه سی ایله باغلی تئهراندا اوزدن ایراق انتیرناسیونالیستلرین تبلیقاتلاری خاطیریمه دوشدو.
" تئهرانین نارمک بؤلگه سی نین ائن بؤیوک مسجیدی 7 گؤل منطقه سینه یاخین اولان جومه مسجیددیر. اینقلاب سونراسی او مسجید همیشه دولو اولاردی و اطرافدان گلن خبرلرله بیرگه معلوماتلار یایینلاناردی. مسجیدین حَیَطینه بؤیوک گیریش قاپیسی نین ایکی طرفینده بؤیوک خطلرله 70 - 80 نفرین آدی یازیلمیش و بونلار کورد شهیدلر آدلاندیریلمیشدی. اوستونه بیر اعلامییه یاپیشدیریب، سولدوزلا خانا آراسیندا یئرلشن بو کورد کندینه هوجوم ائدن اورمو خالق قوشونونون کندی یئر ایله بیر ائتدیگی و اینسانلاری قطعله یئتیردیگی یازیلمیشدی " .
بیر گون سولدوزدان قارنایا گئتدیم، بؤیوک، تمیز، گؤزل بیر کند اوتورموشدو داغلارین اتگینده. سولدوزدا گؤردوکلریمین ترسینه بورادا هئچ بیر ییخیق دووار، سینیق سالخاق قاپی، بوش و یا تخریب ائدیلمیش ائو گؤرمه دیکده، سؤزده عدالت اوغروندا موباریزه آپارانلارین یالانچی تبلیقاتلاری نین اینسانلیغا ووران زییانلارینی دوشونوردوم. عدالت نامینه نیفرت کینی سپنلری قارقیشلاییردیم.
سولدوز اوواسیندا تخریب ائدیلمیش ائولره یئنی- یئنی و یاواش- یاواش گلن تورک کندلیلردن ائشیتدیگیم سؤزلر ایسه هله ده اونودولمامیشدیر.
اونلار دئییردیلر " کندلریمیزی او داغ دؤشونده کی کؤپکلی کندیندن قومپارایا توتموشدولار. اونلارلا بیز قونشویوق و ایللر بویو دوز- چؤرک کسمیشدیک، هله هوجومچولار ایچینده چوخلو تورک گنجلرینینده اولماسی لاپ آغلا سیغمییاندیر " .
گئچن هفته "بیزیم سولدوز" نشرییه سی نین قارنا حادیثه سی ایله باغلی یازیسینی اوخودوقدان سونرا امینمکی سویداشلاریمیز حقیقتلری گؤروب، یالانچیلارا آغیز بوزه جکلر. موقاویمت گوجونو داهادا آرتیراراق بؤلگه نین اوتا چکیلمه پلانینی اؤنلویه جکدیر.
تئرور دسته لرینه آلداناراق توپراقلاریمیزدا قان آخیدماغا سوروتلنن قوناقلاریمیز ایسه اؤزلرینی خام بیر خیال اوغروندا قوربان وئرمییه جکدیر.
قایناق:www.oyrenci.com


text:
گــئـجه یاغماغا باشلایان یاغیش سحره یاخین قفیلدن کسدی. او، یاغیشی بهانه ائدیب ایشه گئتمک ایستمیردی، آما ایندی بو مومکون اولمایاجاقدی.
– سن نئجه آدامسان؟! بو گئجه دئمهدینمی، صاباح بوتون گونو بیر یئرده اولاجاغیق؟! گئتمه ایشه. – اورکک-اورکک اونا باخان آروادی گؤزلریله، آز قالا، یالواردی.
او بیلمهدی، سؤزونه صاحب چیخماماقدا اونو گوناهلاندیران آروادینا نه جاواب وئرسین.
“آلینمیر کی، آلینمیر. هئچ نه بارهده دوشونمهمک، هئچ نهیین دردینه قالماماق، قایغیدان، ناراحاتلیقدان کنار، بیرجه گون ده اولسون، یاشاماق – آلینمیر”.
بو دوشونجهلرله ایندی او اؤز ایش اوتاغینا گیرمک اوچون دهلیزی ساغا دؤنهجک، ألینی جیبینه سالیب اوتاغین آچارینی چیخاراجاقدی.
قاپینی آچیب ایچری گیردی. اوتاقداکی دییشیکلیک او دقیقه دقتینی چکدی. اوتاغین کوچهیه آچیلان یئگانه پنجرهسیندن اوّللر اونون هئچ واخت گؤرمدیگی بیر خالچا آسیلمیشدی و بو خالچا پنجرهنین اوزونو تامامن توتموشدو. بئله کی، پنجره هئچ گؤرونموردو. خالچانین جانلی ناخیشلاری، رسملری وار ایدی. خالچادا تصویر ائدیلن یئر بیر بازار کوچهسی ایدی، بو بازار کوچهسینده ساغدا، سولدا بالاجا دوکانلاردا جانلی گؤرونن آداملار جدی-جهدله آلیش-وئریشلرینی ائدیردیلر.
گؤزلرینی خالچاداکی رسمدن آییرا بیلمیردی. کیم گتیریب بو خالچانی آسیب بورا؟ بو هارانین کوچهسیدی؟ بورادا ایندی هانسی زمانه، هانسی ایامدیر؟ بو سواللارین بیر جاوابی یوخ ایدی.
خالچادا تصویر ائدیلن بازارا شوبهه و حسرتله باخیب کئچدی خالچا ایله اوزبهوز قوپقورو یئردن دیزلرینی قوجاقلاییب اوتوردو. اوتاغا هاردانسا سویوق دولوردو. اوشوین کیمی اولدو.
ایلک اوّل ننهسی یادینا دوشدو. ننهسینی خاطیرلایاندان سونرا اوزونو گؤرمهدیگی باباسی و باباسی ایله باغلی او غریبه احوالات. بو دوکانلارین بیرینده اونون باباسی آلوئر ائده بیلردی. بو دوکانلارین بیری پاپاقچی دوکانی اولا بیلردی. باباسینین گونلرین بیر گونو معمالی شکیلده یوخ اولماسی ننهسینین اوشاق واختی اونا دانیشدیغی سئحیرلی بیر ناغیل کیمی یادیندان چیخمامیشدی.
خالچاداکی بو بازارین جانیندا نه سرّ واردیسا، ائله بیل، اونا گیزلین ایشارهلر گؤندریردی. اونو، بیر نوع، آهنروبه کیمی اؤز ایچینه چکیردی. حئییفلر اولسون کی، اونون یاشادیغی شهرده آرتیق بئله بازارلار یوخدور. نه واختسا اولموشدو، ایندی یوخدور. بو شهر ده بیر زامانلار باشقا شهر ایدی، یاواش-یاواش ائله دهییشدی کی، هئچ کیم دویوق دوشمهدی. ننهسی او ایتیب گئتمیش شهردن، باباسیندان ائله ماراقلی احوالاتلار دانیشاردی کی. باباسینین پاپاق دوکانی واردی. اؤزو تیکیب ائله دوکانداجا اؤزو ساتاردی. آشقاباد ائلیندن قاراگول دریسی گلردی مخصوصی حاجی رحیمین آدینا. اورادا قوزونون دریسینی آناسینین قارنینداجا اوزوب بوغازیندان چیخاریرلار. اصل قاراگول بو ایدی. باشقا درییه حاجی رحیم یاخین دوشمزدی. نهاینکی شهرین سای-سئچمه آداملاری، دؤرد اطرافدان امکانلی آداملار پاپاغی آنجاق حاجی رحیمه سیفاریش وئرردیلر.
…او آرتیق بؤیوگوب مکتبه گئتمهیه باشلامیشدی. گونلرین بیر گونو قوجا ننهسی دوشوندو کی، داها زامانی قالماییب، واخت یئتیشیبدی و او، ایللرله اوریینده ساخلادیغی سرّی، نهایت کی، آچیب نوهسینه دئمهلیدی. آنلارمی، آنلامازمی – اونو آللاه بیلر. یادیندا ساخلاسا بسایدی، ایندی آنلاماسا دا، سونرا آنلار. باشقا چاره یوخ ایدی.
و گونلرین بیر گونو آرتیق بللی بیر قرارا گلندن سونرا دونیادا هامیدان چوخ سئودیگی مئهریبان، عزیز، اوزو-گؤزو بوزوشموش ننهسی آینابندده اوتوروب تیترک بارماقلارییلا توتون چوبوغونا اوت باسیب دولدوردو و کیبریتی چکدی. بیر آن دوروخوب قالدی، گؤزونو اوددان آییرا بیلمهدی. اودون ایشیغینا باخدیقجا باخدی. نهایت، چوبوغونداکی اوتو یاندیریب توستوسونو آرزو-کاملا جیرلرینه چکدی.
– دینله منی، قوزو بالا. دئدیکلریمی اونوتمایاسان. – ننهسی اونون کئچل باشینی دیزینین اوستونه سیخیب تومارلاماغا باشلادی. او باشا دوشدو کی، آرواد اوزون بیر حیکایه دانیشماغا حاضیرلاشیر. لذتدن گؤزلری سوزولوب گئتدی.
… باباسی حاجی رحیمین داییسی خاشال قوربانی سئل آپاران ایل ایدی. اوزون-اوزون لئیسان یاغیشلار یاغیردی. حاجی رحیم او گئجه عینی قایدایلا یاغماغا باشلایان یاغیشا یئنه تعجب ائلهدی. تعجبونه سبب او ایدی کی، باخاندا بیلینمیردی، پنجره آرخاسیندان گؤردوگو بو یاغیش سوتونلاری گؤیدن یئره ائنیر، یوخسا یئردن گؤیه قالخیر.
– یئنه باشلادی یاغماغا. صاباحاجان بو لئیسان کسمز. صاباح بوتون گون ده یاغسایدی… – حاجی رحیم ألینی ألینه سورتدو، گؤزلرینی قییاراق پنجرهدن کوچهیه بیر داها دقت ائتدی.
آروادی سایاد یورغان-دؤشهیی اوزلهییردی، تنبل-تنبل سوروشدو:
– یاغسا، نئیلهسیدین کی؟!
– هئچ بیر شئی. بازارا چیخمازدیم. ایستردینسه، سنله بیر یئرده ماغارایا گئدردیک. نه دئرسن؟
– سنینکی ائله گزمک اولسون، هاراسا گئتمک اولسون. – سایاد نازلا جاواب وئردی. –حوسیگیله ده خبر وئرکمی؟ – حوسی قاپیبیر قونشولاری ایدی.
– ایسترسن، دئیریک، ایستمزسن، دئمریک. – حاجی رحیم بو حوسی صحبتینی اوزاتمادی. بللی اولدو کی، ماغارایا سایادلا تک گئتمک ایستهییر.
سحریسی گون یاغیش عیناً او شکیلده یاغماغینا داوام ائلهدی. حاجی رحیم کی، آروادینا سؤز وئرمیشدی، بازارا چیخماسین و اونو ماغارایا آپارسین، سؤزونون اوستونده دوردو. حاضرلیقلارینی گؤروب اللرینده خورجون ائودن چیخدیلار. حیطدکی فایتونا قاشقا آتی قوشوب دوزلدیلر یولا. یاغیش هله ده یاغماغیندایدی.
ماغارا دئدیکلری شهرین کنارینداکی آلاجا داغین دؤشونده بیر مشهور گؤروش یئری ایدی. واختآشیری [بللی بیر آرالاردا] ایمکانلی آداملار، سئوگیلیلر، دوست-یولداشلار ییغیشیب بورا استراحت آدییلا گلیر، خصوصاً، یایین ایستی گونلرینده ایچی سرینلیکله دولو ماغارانین درینلیکلرینه دوغرو گئتدیکجه گئدیر، اورالاردا بیر بالاجا گؤله بنزر یئر واردی، اطرافیندا یئر تاپیب سوفره آچیر، سسلی-کویلو مجلس قورور، قارانلیقدا شاملاری یاندیریر، کئفه باخیردیلار. ماغارانین دیوارلاری بو یئرده خئیلی هامار ایدی، بو هامار دیوارلارا شام ایشیغیندان اوزون-اوزون کؤلگهلر دوشوب اویناییردی.
اساس مسئله ماغارانین گون عرضینده بیرینجی کیمین طرفیندن توتولماسی ایدی. بورانین یازیلمامیش قانونو وار ایدی. او دا بو ایدی کی، ماغارا بیرینجی گلن جوتلویون اختیاریندا اولاردی. بیرینجی گلن جوتلوک قالیب اداسییلا ماغارانین آغزینا بیر بارداق سو قویاردی. یعنی، سونرا گلن گؤتوروب بو سودان ایچدیکجه ایچه بیلر، آما ماغارایا گیره بیلمز. گئری دؤنمهلیدی. ماغارانین بو گونلوک صاحبی آرتیق وار. بو بیر بارداق سویون قانونو هله بیر دفعه ده پوزولمامیشدی. بارداغی آشیریب اوستوندن کئچن اولمامیشدی.
فایتون داغ أتهیینه چاتار-چاتماز گنج سایادین سینهسی باشلادی گوپ-گوپ وورماغا. اوریینه قارا-قورا فیکیرلر گیردی کی، بو گون نسه باش وئرهجکدیر، چوخ ناحاق ائلهییب اونلار بو گون بورا گلدیلر. حاجی رحیم ایسه فایتونچونون یئرینده خئیلی دقتلی اوتورموش و فکری-ذکری، ائله بیل، آنجاق قاشقا آتین یویهنینده ایدی. سایاد داها دؤزمهدی، آرخا اوتوراجاقدان ایرهلی اییلیب اللریله هاجی رحیمی قوجاقلادی، بیر ایستهدی قیشقیرسین، گل قاییداق ائویمیزه، ایستهمیرم, بو گون ماغارایا گیرمهیک. نه ایللاه ائلهدی، قیشقیرا بیلمهدی، آغزیندان زورلا چیخان تیترک سسینی ده، او سسه بورونموش سؤزلری ده یاغان یاغیش آلیب ایسلادا-ایسلادا اوزاقلارا آپاردی.
سو بارداغینی ماغارانین آغزینا قویدولار. سایاد اؤزو ایله گتیردیگی شاللارین بیرینی، آل قیرمیزی اولانینی حاجی رحیمین چیینینه سالدی، او بیری یاشیل شالی ایسه اؤز چیینینه آتدی. اونلار هم اؤزلری بیر-بیرینه قیسیلدیلار و هم ده ماغارانین ایچریسینه دوغرو آددیملاری بیر-بیرینه دولاشا-دولاشا یول گئتمهیه باشلادیلار.
… ننهسی صحبتین بو یئرینه چاتاندا نفسینی دردی. سؤنموش چوبوغونو تزهدن یاندیردی. یئنه کیبریتین اودونا سولانمیش گؤزلرینی قیرپمادان باخدی، باخدی، سونرا یانیقلی بیر آه چکدی.
…سایاد ماغارادان تک-تنها، تیر-تیر تیترهیهرک چیخدی. اؤزونده-سؤزونده دئییلدی. حاجی رحیمه نه اولدو، نه اولمادی، او ماغارادا نه باش وئردی، نه باش وئرمهدی، بو کیشی هارا یوخ اولدو – سایاد سونرالار اونو سورغو-سوالا توتانلارا حتی دوز-عمللی بیر جاواب تاپیب وئره بیلمهدی. شوبهلنمهینلر “الله بیلن مصلحتدی” سؤیلهدیلر، شوبههلننلر فکر ایچینده “لعنت شیطانا” دئییب بارماقلارینی دیشلهدیلر. غرض، او بویدا کیشی بیر پارچا اپپک اولوب چکیلدی غیبه، یوخ اولدو گئتدی.
– بیز ساغا دؤندوک، – ننهسی ایلک دفعه ایدی، بونلاری دانیشیردی دئیین، سؤزونه آراملا داوام ائلهدی. – بالاجا، گؤزدن اوزاق بیر جیغیر [دنباله] واردی، اساس یولدان چیخیب بو جیغیرا دوشدوک. حاجی بو جیغیری، من ائله بیلیرم، تانیییردی. ایناملا ألیمدن توتوب منی بیر بالاجا مئیدانچایا گتیریب چیخارتدی. مئیدانچانین بو طرفینده بیز دورموشدوق، او بیری طرفینده بازار وار ایدی. آداملار های-کویله آلیش-وئریش ائدیردیلر. حاجی بو منظرهدن دوروخموشدو. بیر کلمه سؤز دئمهدن، روحلار کیمی ملول-ملول سون دفعه منه باخدی و ألیمی بوراخیب سندیرلهیه-سندیرلهیه بازارداکی آداملارا طرف گئتدی. چیینیندکی قیرمیزی شالینی کی، گؤروردوم، هئچ دوشونمهدیم کی، من اونو ایتیره بیلرم. آما او غفلتاً بازارداکی آداملارا قاریشیب یوخ اولدو. آداملار، ائله بیل، اونو اوددولار. من قیرمیزی شالی بیر داها گؤرمهدیم. قیشقیرماق ایستهدیم، سسیم چیخمادی. دالینجا قاچماق ایستهدیم، آیاقلاریم توتولدو. بازار دا، آداملار دا باشلادیلار یاواش-یاواش گؤزومون قاباغیندا اریگیب یوخ اولماغا. قورخومدان یئریمده دونوب قالمیشدیم. بیر اونو بیلدیم کی، هولناک گئری دؤندوم، گئتدیگیم یوللا گلیب چیخدیم ماغارانین آغزینا. سو بارداغینین یانیندا یئره چؤکوب بو سودان ایچدیکجه ایچدیم، سونرا هوشومو ایتیردیم. گؤزومو آچاندا آرتیق ائوده ایدیم. ماغارایا بیزدن سونرا گلنلر منی آلیب ائویمیزه گتیرمیشدیلر. ائوده گؤزومو آچار-آچماز “حاجی، حاجی” چاغیرا-چاغیرا اورا-بورا چوخ باخدیم، دوشوندوم کی، یقین، منیمله ظارافات ائدیر. حاجی هئچ یئرده یوخ ایدی. بیر داها من اونو گؤرمهدیم.
بو حادثهدن چوخ-چوخ ایللر سونرا تبریزدن بیر نفر قوناق گلمیشدی، باشیندا قاراگول دریسیندن پاپاق واردی. سایاد آرواد باخان کیمی دئدی:
– اونون ایشیدی، او تیکیب. – دئدی و راحتجا کؤکسونو اؤتوردو.
… و، قطعیتله آیاغا قالخدی و خالچانی پنجرهنین اوستوندن دارتیب یئره سالدی. پنجرهدن او طرفه آچیلان منظره عیناً خالچاداکی رسمین آرتیق جانلی تکراری ایدی، باشقا شئی دئییلدی. بازار کوچهسینین سسی-کویو اوتاغی دولدورماغا باشلادی. بوتون بونلاری او سانکی گؤزلهییردی. راحات-راحات کؤکسونو اؤتوردو. قطعیاً تعجب و ترددود ائتمهدن آیاغینی آتیب بیرینجی مرتبهدکی ایش اوتاغینین آچیق پنجرهسیندن او طرفه کئچدی و بیرباشا بازارین ایچینه دوشدو.
آیاغی یئره دهین کیمی جانینا ایستی قان یاییلماغا باشلادی. وجودویلا حس ائلهدی کی، بورا قدر دوغما یئر دونیانین هئچ هانسی گوشهسینده اولا بیلمز. بیردن دوروخدو و یادینا سالدی کی، واختی آزدی. بازار اونو آهنروبه کیمی چکیب ایچینه سالمادان ائوه تلسمهلیدی. چونکی آروادی سایاد سیاهی وئریب، بازاردان آلاجاغی أتی، دویونو، مئر-مئیوهنی ائوه چاتدیرماق لازیمدی، آخشاما قوناغی وار.


text:
ویکیپدیا:ادب
یازیلارین بیر ده یازارلاری واردیر. اگر مضونلاریندان حدّیندن آرتیق شیدّتلی اینتیقاد ائدرسن اینجییه بیلرلر. بئله شیدّتلی بیر اینتیقادلا٬ دانیشیغی طرفسیز بیر سطحدن شخصی بیر سطحه داشیمیش اوْلارسان. فایدالی و یارادیجی بیر دانیشیق اوْلاجاغی یئرده شخصی ساواشا چئوریلر. یاخشی گؤروشله چوْخ داها مۆتخصّیصجه بیر ایشبیرلیگی یارادا بیلرسن.
بۇ صفحه ویکیپدیانین بئش کؤک داشینین یانیندا دیگر اهمیتلی داورانیش قانونلارینی سؤیلهییر.
- شخصی حملهلر: دانیشیقلاردا و اینتیقادلاردا سوْیوققانلی قال٬ قاباغینداکینی اینجیتمهمهیه دیقّت ائت. اینتیقادین بیر چوْخ یوْلو واردیر؛ ان آز آجی وئرن یوْلو سئچ.
- یاخشیلیغا اینان: داییماً قاباغینداکینی بیلیجی بیر اینسان اوْلدوغونا و اوْنون معلوماتینی ویکیپدیایا کؤچورمک ایستهدیگینه اینان. کیچیک بیر آزینلیق ائشیگینده بۇرداکی اینسانلارین هدفی عئینی سنینکی کیمی ویکیپدیانی بؤیودوب گؤزللشدیرمکدیر. سنه بیرینجی باخیشدا زهلهسیز گلن بیر شئی اۆچون بلکی آیری بیریسینین منطیقی سببلری اوْلا بیلر. سببینی آچیقلامادان دییشیکلیکلری تکرار سیلمک ده حؤرمتسیزلیقدیر. ائدیلن دییشیکلیگه نهیه معنا وئرهمهدیگینی اوْ ایشلدنین دانیشیق صفحهسینده آچیقلا.
- جانا یاخین اوْل: صمیمیت و یاخشی گؤروشلولوک مۆتخصیصلیگین بیر قانادیدیر. معلومات آلیش-وئریشینی و یارادیجیلیغی مۆمکون ائدن٬ یاخشی گؤروشلولوکدور. اگر اوْلدوقجا بیر شئیی بَیَندییسن٬ بۇنو آچیقجا بللیلشدیر. گؤزل بیر شئی سؤیلهمک چوْخ زحمتلی بیر شئی دئییلدیر آنجاق انگیزه اثری چوْخ بؤیوکدور. سندن سوْروشولموش سواللاری جاوابسیز بۇراخماماق دا یاخشی گؤروشلولوکدندیر.
- الدن یاپیش: یئنی ایشلدنلری گؤزل بیر خوْشگلدین ایله ایستقبال ائت. اوْنلارا٬ ویکیپدیا مئشهسینده ایتمهمهلری اۆچون کؤمک الینی اۇزادیب یوْل گؤستر. سنه گلمیش یازیلارا جاواب وئر و سنه کؤمک ائدیلدییسه تشکّور ائت. بوْشا گئدن اینتیقاد قۇرما چالیشمالاری٬ چوْخ اۆزوجودور.
- راحت اوْل: هرکسین آرا سیرا پیس بیر گۆنو اوْلار و اوْ گۆن تحمّولو نوْرمالیندان داها قیسا اوْلا بیلر - درین بیر نفس آل و راحاتلا. اوْ زامان ایسترسین آزالار٬ چوْخ قیریلغان اوْلمازسان و داها دوْغرو داورانارسان.
- هامیمیز کؤنوللو اوْلاراق بۇراداییق: هئچ کیمسه بۇرادا وئردیگی امک اۆچون پۇل آلماییر. اگر بیریسیندن بیر شئی ایستهییرسن٬ اوْنا خواهیش ائت؛ آمّا ایستکلرینین بیر لحظهده یئرینه گتیریلمهسینی گؤزلهمهیه حاقّین یوْخ! بلکی اوْ شخص اوْ آن ویکیتعطیلاتینا چیخمیشدیر؟! هامیمیز ویکیپدیانین بیر پارچاسیییق - سن اؤزون یازارسان و بیر ایشلر گؤره بیلیرسن. جسور اوْل! اگر آیریلاری سنین ائتدیکلرینی بَیَنمزسه٬ دانیشیق صفحهلرینده یا آنلاشیب بیر یوْلونو تاپارسینیز یا دا ائتدیکلرینی قایتارارسان.
- بیرهبیر گؤروش: قاباغینداکی شخص ایله بیرهبیر ایرتباط قۇرمایا چالیش و مثلاً ویکیپدیا:دانیشیغی ایشلت. اگر ائتدیگیندن آرخایین دئییلسن٬ اوْرادا گؤروشلرینی اؤیرنه بیلهجگین و آراچی اوْلا بیلهجک تجرۆبهلی یوْلداشلار تاپارسان. بئلهجه٬ دییشیکلیک ساواشینا چئوریله بیلهجک بیر ایختیلافی داها باریشچیل بیر شیکلده حل ائده بیلرسن.
- هرکسین گؤزو قاباغیندا ساواشما: ایکی شخص ساواشاندا هرکس طرفیندن عاییبلانا بیلرسن٬ یوْلداشلار دا بۇنا اۆزولر. بۇ مسألهنین حلّی اۆچون ده الوئریشلی دئییل٬ چۆنکو هئچبیریمیز هرکسین گؤزو قاباغیندا حاقسیز چیخیب اۆزوموزو قاراتماق ایستهمریک! اوْنا گؤره بئله وضعیتلرده ایمئیل٬ ویکیپدیا:دانیشیق٬ ... یا دا گیزلیلیگی قوْرویاجاق هانسیسا بیر آیری ایرتباط یوْلونو ایشلت.
- باغیشلا و یاددان چیخارت: اۇزون زاماندیر ویکیپدیادا چالیشان هرکس ان آز بیر دفعه بیریسییله چیرپیشمایا گیرمیشدیر. کۆسمک و اینجیمک بئله آنلاردا طبیعی کی نوْرمالدیر آمّا «کینهلی» اوْلما. حرکتلری یاددان چیخارتماسینی بیل٬ اؤزون ده همیشه باغیش ایستهمهیه آچیق اوْل و ایختیلافلاری موناسیب بیر زامان سوْنرا چاتدیر. بلکی ده مسأله سنین آنلادیغین کیمی دئییلدیر٬ بلکی ده هر شئی سادهجه بیر غلط آنلامانین نتیجهسیدیر.


text:
تورکییه نووه انرژی ساحهسینده عینی ایله چین کیمی شاخهلندیرمه سیاستینی یورودور.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو آچیقلاما ایله روسییالی اکسپرت آلکساندر اوواروو چیخیش ائدیب.
"تورکییهنین موناسیبتی ماراقلیدیر. چینین انرژی ساحهسینده اینکیشافا نایل اولدوغو یوللا گئتمهیه قرار وئردیلر. واختیله چین آمریکا، فرانسا، کانادا و روسییا کیمی اینکیشاف ائتمیش اؤلکهلردن رئاکتور توپلاییردی و سونرا نووه انرژی ساحهسینی نئجه اینکیشاف ائتدیرجیی بارهده سئچیم ائتدی"، - اوواروو سؤیلهییب.
قید ائدک کی، بیر مدت اؤنجه تورکییهنین انرژی و طبیعی احتیاطلار ناظری فاتیح دؤنمز آچیقلاماسیندا فراکییا بؤلگهسینده اوچونجو نووه ایستانسییاسینین چینله امکداشلیق چرچیوهسینده اینشا ائدیلجیینی، چینلیلرین نووه ایستانسییالارینین تیکینتیسینده فعال اولدوغونو سؤیلمیشدی.