text:
دوکتور یوسوف گدیکلی
کؤچورن:عباس ائلچین
دیل مسلهسی دارتیشیلیرکن بیر گئرچک هر زامان گؤز آردی ائدیلمیشدیر. بو، تورکجهنین باشقا دیللرده اولان اون مینلرجه کلمهسینین هیچ عاغیلا داهی گتیریلمهمهسیدیر. موغولجا، اوردوجا کیمی آرتیق چوخ اوزاقدا قالمیش دیللر ایله فارسجا، ارمنیجه، گورجوجه کیمی اؤن آسییا دیللری، یونانجا، بولغارجا، مقدونیهجه، آلبانجا، رومنجه، صئربجه-کرواتجا، مجارجا و حتی روسجا کیمی بالکان، اورتا و قوزئی آوروپا دیللرینده اون مینلرجه تورکجه کلمه واردیر. تورکجه سادهجه سؤزلوکلری ائتکیلهمکله قالمامیش، بوتون بالکان دیللرینین مورفولوژی[صرف] و سینتاکسیسینی[نحو] دا ائتکیلهمیشدیر.
صرب-کرواتجاداکی تورکجه سؤزلر
عبدالله سکالژیچ، صئرب-کروات دیلینده تورکجه کلمهلر (Turcizmu u srpskohrvatskom jeziku) آدلی بیرینجی باسقی 1957، ایکینجی باسقیسی 1962ده سارایئوودا یاییملانان اثرینده، تورکجهدن صئرب-کروات دیلینه 8.742 کلمهنین گئچدیگینی تثبیت ائتمیشدیر. طبیعیدیر، صئرب-کرواتجاداکی تورکجه کلمهلرین ساییسی بو قدر دئییلدیر. نئجهکی کیتابین ایلک باسقیسیندا 6.500 کلمه یئر آلمیشدی (میلان آداموویج، "تانیتما" ،تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی بولتن، آنکارا 1969، 289. ص. ود.).
مجارجاداکی تورکجه سؤزلر
عالیملر مجارجایا گئچن تورکجه کلمهلری اوچ طبقه حالیندا اینجهلهییرلر. بیرینجیسی هون-خزر-بولغار طبقهسی، ایکینجیسی پئچئنک-اوُز-کوُمان-قیپچاق طبقهسی، اوچونجوسو ایسه عوثمانلی طبقهسیدیر.
عوثمانلی طبقهسینی اینجهلهین مجار عالیمی سوزان کاکوک [Kakuk Suzanne] 16 و 17. عصرلرده عوثمانلی دیلی تاریخی آراشدیرمالاری، مجار دیلینده عوثمانلی عونصورلاری (Budapeşte, 1973 Recherches sur lhistoire de la langue Osmanlie des XVI et XVII siecles, les eléments Osmanlis de la langue Hongroise) آدلی اثرینده، 16-17. عصرلرده عوثمانلیلار واسیطهسیله مجارجایا 1.382 جینس آدینین، 402 شخص آدی و لقبین، 224 یئر آدینین، توپلام 2.008 کلمهنین نقل ائدیلدیگینی اورتایا قویموشدور (تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی بولتن1973-74، 356 ص.).
کاکوک، داها سونراکی بیر یازیسیندا بونو 1.500-ه چیخارمیشدیر (سوزان کاکوک، "مجار دیلینده عوثمانلی-تورک عونصورلاری" ،بیلیمسل بیلدیریلر 1972، TDK ی. ،آنکارا 1975، 209. س. ود.). (بایان کاکوک، 1960دا چیندهکی سالار تورکلرینی زیارت ائدهرک متنلر درلهمیشدیر. بو متنلر Textes Salars, Acta Orientala, c. xııı, fas. 1-2, Budapest 1961’(13) ده یاییملانمیشدیر). کاکوک، 13 آغوستوس 1925ده مجاریستانین هئوئس شهرینین ناگیتالیا کندینده آنادان اولموشدور.
تورکجهنین تاثیری سادهجه کلمه وئرمکله قالمامیش، بعضی شاعیرلر تورکجه شعیر بئله سؤیلهمیشدیلر. اؤرنگین ایلک بویوک مجار شاعیری ساییلان بالینت بالاسسا [Balint Balassa]1552-56 آراسیندا بیر چوخ تورکجه شعیری مجارجایا چئویرمیش، اؤزو ده تورکجه شئعیر یازمیشدیر.
مجار کلمهسی مانیسی و تورکجه اری (Manysi+eri) کلمهلریندن میدانا گلیر کی، یاری یارییا تورکجهدیر (Laszlo Rasonyi, Tarihte Türklük, TKAE y., Ankara 1971, 119. s). مجارلارا سادهجه اؤِزلری و بیز تورکلر مجار دئییریک. آیری میلّتلرین وئردیگی هونگاریا آدی دا تامامییله تورکجهدیر. هونگاریا (هونگارییا) چوخلارینین ساندیغی کیمی هون کلمهسیندن دئییل، تورکجه اوْناوْغور کلمهسیندن گلیر. باشداکی ه تؤرمه بیر سسدیر. کلمه هوندان گلسه سونراکی گار عونصورونو آچیقلاماق مومکون اولمازدی). مجارلار اوْناوْغور بولغارلارییلا یاخین موناسبتده بولوندوقلاری اوچون بیزانسلیلار و دیگر خالقلار اونلاری بو کلمه ایله آدلاندیریب یاشادیقلاری اولکهیه ده تورکییه دئمیشدیلر.
(اوْناوْغور کلمهسی عوثمانلیلارجا آز دا اولسا انگوروس ویا اونگوروس شکلینده ایشلهنیلمیشدیر).
خاطیرلاناجاغی اوزره مجاریستان ائشیگینده تاریخده تورکییه آدینی آلان ویا تورکییه آدی وئریلن بیر چوخ اؤلکه و بؤلگه واردیر: گؤکتورک، خزر، آنادولو سلجوقلو، میصر (مملوک دؤنمینده) و تورکیستان جوغرافیالاری تاریخده تورکییه اولاراق آنیلمیشدیر. لاکین دولت آدی اولاراق گؤکتورکلر، میصر مملوکلری و تورکییه جومهورییتیندن باشقا تورکییه آدلی تورک دولتی یوخدور. یالنیز اورتا آسیا جوغرافیاسی سون مین ایلدیر تورکیستان آدییلا تانینماقدادیر.
مجار عالیملری تورکلوک بیلیمی ساحهسینده ان چوخ چالیشان عالیملردیر. ذاتن تورک بیلیمی ساحهسینده خیریستییان میلّتلردن یاخشی نییّتله چالیشان سادهجه مجار بیلگینلریدیر. بونلارا بوسناهئرزگووینا و گونئیدوغو آسییالیلاری دا علاوه ائدهبیلهریک (پاکیستان، مالزیا وس). تورکلوکله ایلگیلهنن دیگر بیلیم آداملارینین بیلیم صیفتی سادهجه مسلکلرینده اولوب اساس آماجلاری تورک کولتور و مدنییتینی باشقا کؤکلر، اؤزللیکله چین، هیند، ایران، موغول، عرب و باشقا قایناقلارا باغلاماقدیر.
رومانجاداکی تورکجه سؤزلر
اصلینده بیر گؤکاوغوز تورکو اولان میخایل گوُباوغلو بیر مقالهسینده، رومن دیلینه گئچن تورکجه کلمهلر اوزرینه چالیشان رومن و یابانچی بیلیم آداملارینین اثرلری حاقّیندا گئنیش بیلگی وئرمیش، رومن دیلینده مؤوجود 3.000 تورکجه کلمهنین داها یاخشی آراشدیریلماسی گرکدیگینی بلیرتمیشدیر (م. گوباوغلو، "رومانیا تورکولوژیسی و رومن دیلینده تورک سؤزلری حاقّیندا بعضی آراشدیرمالار" ،11. تورک دیل قورولتاییندا اوخونان بیلیمسل بیلدیریلیر 1966، آنکارا 1968، 271. ص.).
کریم آلتای آدلی تورک اصیللی رومانیالی بیر بیلیم آدامی دا، 1925-87 آراسیندا چیخان 4 رومنجه سؤزلوکده آپاردیغی آراشدیرمادا 1.700 تورکجه کلمه سایمیش، داها دیقّتلی بیر آراشدیرمایلا بونون 2.000ی آشاجاغینی سؤیلهمیشدیر (کریم آلتای، تورکجهدن رومنجهیه گیرن سؤزلر-رومنجهدهکی تورکجه کلمهلر" ،ائرجییئس، نیسان 1996، 220. سایی، 1. ص.).
بولغارجاداکی تورکجه سؤزلر
تورکار آجاراوْغلو، بولغاریستاندا عوثمانلی تورکلریندن قالما 5.000 تورکجه یئر آدینین اولدوغونو یازماقدادیر (م. تورکار آجاراوغلو، بولغاریستاندا تورکجه یئر آدلاری قیلاووزو، آنکارا 1988، 42، 75 و 383. س.). بولغارجادان تورکجهیه گیرن سؤزلر ایسه یالنیزجا بیر نئچه دنهدیر کی بونلارین ان چوخ ایشلهنهنی چَته کلمهسیدیر. بو دا بولغارلارین چتهچیلیکده نام سالماسیندان ایرهلی گلمیشدیر.
آیریجا گوْجوُک(gocuk)،کوُلوُچکا(kuluçka)، کوسا(kosa) (اوزون ساپلی بیر تیرپان)، ایشتیر(ıştır) (چؤل ایسپاناغی) کیمی بیر ایکی سؤز داها واردیر. سون ایکیسی آغیزلاردا ایشلهنیلیر (حسن ارن، "بولغارلار و تورک دیلی" ،بولغاریستاندا تورک وارلیغی، TDK، آنکارا 1985، 9. ص.).
یاشار یوجل، بولغار بیلیملر آکادمیسی بولغار دیلی انستیتوسونجه یاییملانان بولغار دیلیندهکی یابانچی کلمهلر سؤزلوگو (1982) ایله بولغارجا سؤزلوگون 3. باسقیسینی آرایاراق بولغارجادا 2.557 تورکجه کلمهنین اولدوغونو تثبیتلهمیشدیر.
جی، -لی، -لیک کیمی تورکجه اکلر ده بولغارجایا گئچن دیل عونصورلاری آراسیندادیر (یاشار یوجل، "بولغارجایا تورکجهدن و تورکلردن گئچن سؤزجوکلر" ،بولتن، آغوستوس 1991، 213. سایی، 529-562. ص.).
طبیعی کی بو، اسکیک بیر چالیشمادیر. حقیقتده باشدا بولغار و بالکان کلمهلری اولماق اوزره بولغارلارین دیلینده اصلینده اون میندن چوخ تورکجه کلمه واردیر. دوروم مقدونیهجه اوچون ده عئینیدیر.
ملیح جودت آندای سیاحتلرینی آنلاتدیغی بیر اثرینده بئله بیر لطیفه نقل ائتمکدهدیر:
"بیر بولغار بیر یوگوسلاوا سورموش:
-سیزین دیلینیزده چوخ تورکجه سؤزجوک وار می؟
یوگوسلاو تورکجه اولاراق:
-یوق به کاردشیم دئمیش.
بو سورو بیر مجارا سورولسا "شوْک وان"(şok van) قارشیلیغی آلینیردی کی، "چوق وار" دئمکدیر." (ملیح جودت آندای، سووئت روسیا، آذربایجان، اؤزبکیستان، بولغاریستان، مجاریستان، گئرچک ی. ،ایستانبول 1965، 143. ص.).
بو میثالین بیر بنزرینی ثورییا یوسوف دا نقلائتمکدهدیر (ثورییا یوسوف، "ایووْ آندریچ-ده تورکجه سؤزجوکلر" ،تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی بولتن 1969، 287. ص.).
روسجاداکی تورکجه سؤزلر
نیکولای آلکساندروویچ باسکاکوو تورک کؤکنلی روس سویآدلاری (1979) آدلی چالیشماسیندا 300 تورکجه کؤکنلی روس سویآدینی اطرافلیجا اینجهلهمیشدیر. باسکاکووون اثری تورکجهیه ترجومه ائدیلمیشدیر (ن.آ. باسکاکوو، چو. سامیر کاظیماوغلو، تورک کؤکنلی روس سویآدلاری، آنکارا 1997، 234 ص.).
تاتار عالیمی آ.ه. خالیقوو دا روس تانینان 500 بولغار-تاتار-تورک اصیللی سولاله آدلی اثرینده بوگون روسجادا ایشلهنیلن 500 سوی آدینی تثبیت ائدهرک بیر کیتاب حالیندا یاییملامیشدیر (ع. ه. خالیقوو، چو. موصطافا اؤنر، روس تانینان 500 بولغار-تاتار-تورک اصیللی سولاله، TKAE ی. ،ایستانبول 1995). بونلارین هامیسی اصلینده تورک-تاتار اصیللی اولوب ایچلریندن عالیملر، یازارلار، دیپلوماتلار، بیلیم و دؤولت آداملاری چیخمیشدیر. اؤرنگین یئلتسین (تورکجه ائلچی کلمهسیندن گلیر) بونلاردان بیریدیر. ذاتن "روسو قازیسان آلتیندان تاتار (تورک) چیخار" سؤزو هرکسجه بیلینن بیر سؤزدور.
طبیعی بونلار اؤزل آدلاردیر. روسجادا تورکجهدن آلینما سؤزلرین لیستهسی هله حاضیرلانمامیشدیر. حاضیرلاندیقدا روسجادا 10 مین حودودوندا تورکجه کلمهنین اولدوغو کسینلیکله آچیغا چیخاجاقدیر.
کریم آلتای، روسجاداکی تورکجه سؤزلرین ساییسی هلهلیک 2.000 اولاراق تثبیت ائدیلدیگینی بیلدیرمیشدیر.
فارسجاداکی تورکجه سؤزلر
فارسجا یابانچی کلمهلرین چوخ اولدوغو بیر دیلدیر و بو دیلده مینلرجه تورکجه کلمه واردیر. 1942ده فواد کؤپرولو یازدیغی بیر مقالهده فارسجاداکی تورکجه کلمهلره دیقّتی چکمیش، 280 تورکجه کلمه تثبیت ائتمیشدیر (فواد کؤپرولو، "یئنی فارسیدا تورکجه عونصورلار" ،تورکییات مجموعهسی، 1942-45، 7-8، سایی، 1-6.).
آلمان عالیمی گرهارد دورفر، فارسجانین یوزده سکسنینی عربجه کلمهلرین اولوشدوردوغونو، لاکین بو اوزدن فارسجانین بیر سامی دیلی ساییلامایاجاغینی سؤیلر. ف. ک. تیمورتاش دا فارسجاداکی عربجه کلمهلرین فارسجادان چوخ اولدوغونو قئید ائدر (ف. ک. تیمورتاش، عوثمانلیجا گرامری، ایستانبول 1964، 248. ص.).
دورفر، یئنی فارسجادا تورکجه و موغولجا عونصورلار (Turkische und Mongolische elemente im Neupersischen,Wiesbaden, 1963, 1965, 1967, 1975) آدلی 4 جیلدلیک اثرینده بونلاردان مینلرجهسینی تثبیت ائتمیشدیر.
دورفرین کیتابینین 1. جیلدی موغولجا کلمهلره آیریلمیشدیر. بورادا فارسجایا گیرن 409 موغولجا سؤز یئر آلماقدادیر. 2، 3 و 4. جیلدلر ایسه فارسجاداکی تورکجه کلمهلره آیریلمیشدیر. بورادا دا 2.000-ه یاخین تورکجه کلمهیه یئر وئریلمیشدیر. نه یازیق کی 4 جیلدلیک بو اثر هله تورکجهیه ترجومه ائدیلمگی گؤزلهمکدهدیر.
عربجهدهکی تورکجه سؤزلر
تورکجه ان چوخ ائتکیلندیگی دیل اولان عربجهیه ده مینلرجه کلمه وئرمیشدیر. الجزاییرلی بیر بیلیم آدامی اولان محمد بن جنب، 1922ده یاپتیغی "الجزاییر قونوشما دیلینده موحافیظه ائدیلن تورکجه و تورکجه آراجیلیغی ایله گلن فارسجا کلمهلر" آدلی آراشدیرماسیندا (تورک دیلی آراشدیرمالاری ایللیگی بولتن 1966، 157-213. ص.) آدلی چالیشماسیندا الجزاییر عربجهسینده 634 تورکجه کلمه تثبیت ائتمیشدیر.
بو کلمهلرین 72-سی عسکری، 31-ی دنیزچیلیک، 39-و بَسین مادّهلرینه عایید کلمهلر، 59-و آلت و قاب قاجاق کلمهلری، 55-ی گئیهجک، 65-ی صنعتلرله علاقهلی، 313-و ایسه چئشیئلی ساحهلره عایید کلمهلردیر. جنب، تورکجه اؤزل آدلاری چالیشماسینا داخیل ائتمهمیشدیر.
احمد آتش، جنبدن موستقیل اولاراق ایشلهدیگی بیر آراشدیرمادا عرب ادبی دیلینده 539 تورکجه کلمه تثبیت ائتمیشدیر. آتش تورکجه اؤرنک کلمهسینین داهی اورنیک شکلینده و "اؤرنک، مودئل، شکیل" معناسیندا عربجهیه گئچدیگینی ده (چوخونو آرانیک) قئید ائتمیشدیر (احمد آتش، "عربجه یازی دیلینده تورکجه کلمهلر اوزرینه بیر دئنمه" ،تورک کولتورو آراشدیرمالاری، 1965، 2. ییل، 1-2. سایی، 5-25. ص.).
حسین علی محفوظ، باغداد عربجهسیندهکی 500 تورکجه کلمهنین لیستهسینی یاییملامیشدیر (احمد آتش، "عربجه یازی دیلینده تورکجه کلمهلر، 10. یوز ایله قدر" ،رشید رحمتی آرات اوچون، آنکارا 1966، 26. ص.).
ائریش پروکوچ(Erich Prokosch) آدیندا بیر آلمان عالیمی ده سودان عربجهسینه 259 تورکجه کلمهنین گئچدیگینی تثبیت ائتمیشدیر. بونلارین ایچینده آغا، بالتا، باقلاوا، باسما، باستیرما، باشی بوزوق، بینباشی، بیرینجی، بوهچا، بورو، بؤلوک، بورما، بورقو، دامقا، دمیر، دوغرو، دولاب، دوندورما، جبهانا، چیزمه، گومروک، حکیمباشی، کانجا، قاراقول، قاوون، قاوورما، قازان، قیلاووز، قیشلاق، اورتا، سانجاق، شیش، تابور، تمللی، توپچو، یوزباشی کیمی کلمهلرله -جی اکی ده واردیر.
(Erich Prokosch, Osmanisches Wortgut in Sudan-Arabischen [Sudan Arapçasında Osmanlı Kelimeleri], Klaus Schwarz verlag, Berlin 1983, 75 s.).
سون زامانلاردا بو مؤوضودا چالیشان بدرالدین آیتاچ، عرب لهجهلریندهکی تورکجه کلمهلر (ایستانبول 1994) آدلی اثرینده عربجهیه ایندیلیک 941 کلمهنین گئچدیگینی میدانا قویموشدور (بدرالدین آیتاچ، عرب لهجهلرینده تورکجه کلمهلر، TKAE ی. ،ایستانبول 1994، 159 ص.).
آیتاجین چالیشماسیندا عربجهیه گئچن کلمهلرین 179-ونون مسلک آدی، 75-ینین یئیهجک ایچهجک آدی، -97سینین چئشیدلی صیفتلر، 45ـینین عسکرلیکله ایلگیلی کلمهلر، 24-ونون اؤزل آد، لقب و عونوان، 40-ینین مکان آدی، 89-ونون آراج گرهج آدی، -15ینین فئعل، 52ـسینین گئییم قوشام و توخوماچیلیقلا ایلگیلی آدلار، 8-ینین قوهوملوقلا، 6-سینین معدنله، 7-سینین حئیوانلارلا ایلگیلی اولدوغو گؤرولمکدهدیر. (توپلامی 657دیر). گئری قالان 284-و سایر آدلاردیر. بونلارین ایچینده چاووش (چاویش ویا شاویش شکلینده)، توپچو کیمی چوخ ایشلهنیلن کلمهلرله برابر، چاپچاق (قولپلو و معدنی بیر قاب، اسکی تورکجهده چامچاق) ایله ساغو (آغیت)، ساغوجو (آغیتچی) کیمی گونوموز دیلده ایشلهنیلمهین اسکی تورکجه کلمهلر بئله واردیر.
آلبانجاداکی تورکجه سؤزلر
آلبانجاداکی تورکجه کلمهلرین ساییسی 5 ایلا 10.000 مین آراسیندادیر. بو مؤوضودا دا یاپیلمیش بیر چالیشما یوخدور.
یونانجاداکی تورکجه سؤزلر
یونانجادا 5.000 ایلا 7.000 حدودوندا تورکجه کلمهنین اولدوغو تخمین ائدیلمکده دیر. یونانلیلاردا تورک کومپلئکسی اولدوغو اوچون یونان عئلم آداملاری هر هانسی بیر چالیشما یوروتمهمیشدیلر.
ارمنیجهدهکی تورکجه سؤزلر
ارمنیلرین هنوز تورک کومپلکسینه صاحیب اولمادیقلاری بیر زاماندا 1902ده ه. آچاریان آدلی بیر ارمنی، تورکجهدن ارمنیجهیه 4.200 کلمهنین گئچدیگینی تثبیت ائتمیشدیر (حسن ارن، "تورکجهدهکی ارمنیجه آلینتیلار اوزرینه" ،تورک دیلی، آغوستوس 1995، 524. سایی، 862. ص). حتی بو تاثیر او درجهدهدیر کی، تورکجهنین ائتکیسییله ارمنی دیلی یاپی و سینتاکسیسینی (سؤز دیزیمینی) داهی دییشدیرمیشدیر (بختیار واهابزاده ، هاز. یوسوف گدیکلی، عؤموردن صایفالار، اؤتوکن ن. ،ایستانبول 2000، 196-197. ص.).
روبئرت دانکوف، یوخاریداکی رقمه علاوه اولاراق ارمنی دیالوقلاریندا 150 تورکجه سؤزون وارلیغینی تثبیت ائتمیشدیر. حالبوکی تورک یازی دیلیندهکی ارمنیجه کلمهلر، سادهجه 5-10 دنهدیر (حسن ارن، "تورکجهدهکی ارمنیجه آلینتیلار اوزرینه" ،903-904. ص.).
آنجاق بو بیر عصر اول یاپیلمیش اسکیک بیر چالیشمادیر. ارمنیجهدهکی تورکجه کلمهلرین ساییسی 10 میندن آز دئییلدیر. سادهجه بو قدرینی بیلدیرک کی تورک قامو اویوندا چوخ یایغین اولان اؤرنک کلمهسینین ارمنیجه اولدوغو اینانیشی یانلیشدیر. اؤرنک باتی تورکلریندن دوغوداکی آلتایلیلارا، دوغو تورکیستانلیلاردان تاتارلارا قدر بوتون تورک لهجهلرینده مؤوجوددور (اؤرنک حاقّینداکی یازیمیز اوچون تورک دیلینین ائیلول 2003 تاریخلی ساییسینا باخیلابیلیر).
سونوج:
تورکجه اسکی، کؤکلو، زنگین، یایغین و چوخ قونوشولان بیر دیلدیر. تاریخ بویونجا بیر چوخ دیل و خالقلا آلیش وئریش ایچینده اولموشدور. هم کلمه آلمیش، فقط آلدیغیندان زییادهسینی وئرمیشدیر (سانیریق آلدیغیندان آز وئردیگی دیللر عربجه، فارسجا و فرانسیزجادیر. گئری قالان بوتون دیللره آلدیغیندان چوخونو وئرمیشدیر).
لاکین تورکجهنین یابانچی دیللره ائتکیسی هله گرکدیگی قدر آراشدیریلیب اینجهلنمهمیشدیر. اؤزللیکله آلبانجا، یونانجا، ارمنیجه و حتی گورجوجهدهکی تورکجه کلمهلرین بیر آن اول آراشدیریلماسی گرکمکدهدیر. طبیعی کی بو، هرکسدن اوّل بیزه دوشن اؤنملی و قوتسال بیر گؤرهودیر.
عئینی گؤرهو قفقاز دیللری، موغولجا، چینجه، کورهجه، اوردوجا اوچون ده واریددیر. اوردوجا ذاتن تورکجه اوردو کلمهسیندن گلمکدهدیر. مینلرجه کلمه وئردیگیمیز بیر دیلدیر.
1. تورک دیلی قورولتایینی آچارکن، "ائله بیر تورکجه دؤزلدک کی بونو قاشغارداکی تورک ده قونوشسون، آنلاسین؛ باکیداکی،تورکیهدهکیده" دئین آتاتورکون امرینی یئرینه گتیرمک اوچون وار گوجوموزله چالیشمامیز گرهکیر. (حسن ارن، "دیلده بیرلیک" ،بیلیمسل بیلدیریلر 1972، 159. ص.)
نقده و سولدوز آدلارینین آچیکلاماسی واتیمولوژی کؤک آراشدیرماسی
یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو) اورمیه / خرداد 1397
سولدوز Sulduz یا سُلدوزSolduzآدینین سون بؤلومو "دوز" Duzو اونون دیگر واریانتلاری (دیز،تیز،دیس،تیس، توز،توس) ،قدیم تورک میفولوژیسینده، هر بیر پدیده نین ایلک باشلانیشی و ایلک گؤزه سی و ایلک اؤزه یی (=سرچشمه ،منبع،شروع،آغاز،آغازگر ، بؤیوک،آنا،آتا،اصل،منشأ) ساییلیردی. میثال اوچون اسکی تورکلرین اینانجینا گؤره ، اَن بؤیوک ، اولو و ایلکین داغا کی بوتون باشقا داغلار اوندان تؤره نیبدیر، «توس تائو» Tos Tauدئییرمیشلر. اسکی تورکلرین چوخو ، ستایش و پرستش ائتدیکلری مقدس داغلاری ، اولو آنا (= مادر بزرگ)، اولو آتا(= پدر بزرگ) سانیردیلار و ائله ده آدلاندیریردیلار. بو بیلگیلر و آچیکلامالارین اساسیندا «سولدوز» آدینین آنلامی و معناسی "بؤیوک گونش" (=خورشید خدای بزرگ) ، "آنا گونش (= خورشید مادر،الهه خورشید)، "آتا گونش"(= خورشید پدر، خدای خورشید) ،اولو گونش(خورشید خدای بزرگ و ازلی) ، نور و ایشیق تانریسی (خدای نور و روشنی) ، نور و ایشیغین دوغانی (زاینده نور و روشنی) و بو کیمی آنلاملار اولور . بئله لیکله سولدوز آدینین بو واریانتینی (الف 2-) آچیقلایارکن ، بیزه معلوم اولور کی "سولدوز" آدی ، ساک یا ساکا تورکلرینین میفیک تفکورو ایله باغلی یارانمیشدیر. اسکی میفیک اینانجلار و باورلرله باغلی یئرآدلاری ، او یئرلرده یاشایان و یاشامیش خالقین ، سوی کؤکونون آچیکلانماسینا ، بیزه کؤمک ائدیر.
ایندی ایسه ، سولدوز آدینین ب) واریانتینی، یعنی (سوSu+ اول ul+دوزduz) حالتینی گؤزدن گئچیردیب ، آچیکلاماق گره ک :
ایلک اؤنجه بو ترکیبین آنالیزینده بیرینجی حیصه سی اولان Su"سو"یو مختلف یؤنلردن تحلیل ائتمه لی وآچیکلامالی ییق. سولدوز آدینین بو ترکیبینده گؤرونن "سو" Suحاققیندا، اؤنجه یوخاریدا توضیح وئریلیبدیر و قئید ائتدیک کی "سو"Su و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری ساییلان "شو" Şu و "زو"Zu ، قدیم تورک میفولوژیسینده "سو"دان(=آب) علاوه ، "نور"،"ایشیق" کیمی میفیک معنا چالارلاری دا اولموشدور. بورادا یئری گلمیشکن قئید ائتمه لییک کی "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو ساییلان "سو" نون دیگر واریانتلاریندان بیریسی اولان "شو" Şu، (Su=Şu) ، بیزجه تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان میفلر جُووْقاسیندا ،تانریلاردان بیری ایمیش و اولا بیلسین سونراکی مین ایللیکلرده، یئنی یئتمه (یهود،مسیحیت،اسلام) دینلر و اینانجلارین باسکیسی و سیخیشدیرمالاری تأثیرینده ،بیر خئیلی میفلر و تانریلار کیمی ، آرادان قالدیریلیب و یا آدی و ماهیتی دَییشیلیبدیر. تورک- توران و آذربایجان میفی و تانریسی اولان "شو"Şu، فارس دیلینه کئچه رک، اؤزونو ایندییه قده ر "سو- سو" سؤزو و ایفاده سینین بطنینده، همن "نور"،"ایشیق"،"ایشین" و"پاریلتی" آنلاملاریندا، اؤزونو قورویوب ساخلاماقدادیر. فارس دیلینده بو قدیم تورک میفیک آدی ، (سو- سو زدن کیمی) ایشلنیلیر و پاریلداما،ایشیلداما،اولدوز ایشیغی و پاریلتیسی معنالاریندا ایشله نیلیر. بو تورک و آذربایجان میفی و تانریسی "شو"Şu، مئزوپوتامیادان (بین النهرین) و یاخود آذربایجان میفلر جُووْقاسیندان یا پانتئونوندان ،مصره گئدیب و مصرین میف لر پانتئونوندا بیر تانری کیمی اؤز وظیفه سینده اولوبدور. مصر پانتئونونون "شو" Şuتانریسی حاقیندا میتولوژ "ژ.ویو" 10 J.Vieux، "The Myths of Egypt " آدلی اثرینده صحیفه 28-ده یازیر : "شو" ،مصرین 9-لوق پانتئونوندا یئرلشمیش و "رع" تانرینین یارادیلیشی ساییلیردی. "شو" ،باجیسی "تئفنوت" Tefnutایله ،مصر تانریلار پانتئونونون ایلک جوفتو و اَر- آروادی(ائشلری) ساییلیردی". بیز میتولوژ "ژ. ویو"نون وئردیگی بو معلوماتدان بئله نتیجه آلیریق کی مصر میفولوژیاسیندا و بو میفولوژیانین اساسیندا ،"شو" تانریسی ،جوفتلیکده (ائشلیکده) ،ائولنمه ده، اَر- آروادلیقدا ،ایلک ائش و ایلک اَر ساییلیر. بیزه گؤره بو معلوماتین اساسیندا دئیه بیله ریک کی "شو"نون دیگر بیر آنلاملی و معنا چالاری دا "ائش"(=همسر)،"اَر"،"حیات یولداشی" دئمکدیر. "شو" تانرینین مصر پانتئونوندا ایلک "جوفت"،"ائش"،"اَر"،"حیات یولداش" ساییلماسینا دایر،مصر میفولوژیاسی اوزمانی "دؤکتور روی- ویلیس Roy Willis" ده، "William.G.Dottyویلیام ج.دوتی"نین 9 باشچیلیغی آلتیندا یازیلان The Times World of Mythology"" اثرین صحیفه 16-دا شهادت وئریر و یازیر:"...مصرین بؤیوک تانریسی ساییلان آتوم تانریسی، "نوطفه"نی (=اسپرم) یاراتدی و اونون نوطفه لریندن ایلک جوفت (ائش)تانریلار و اَر- آرواد تانریلاری یعنی "شو" تانری و "تئفنوت" ایلاهه سی یاراندی. بو جوفت تانری،تانریلار نسلینین ایلک نمونه لری ساییلیردی". بیزه گؤره "سو"یو،"شو"نون باشقا فونئتیک واریانتینی گؤز اؤنونه گتیره رک،قدیم تورک دیلینده "حربیچی"(=فرد مسلح نظامی و لشکری)،"حربی عسگر"(=سرباز جنگ)، "دؤیوشچو" ،"قوشون عسگری" آنلاملاریندا ایشلنن "سو"Su //"سو"Süسؤزلرینین یارانماسی دا ائله بو قدیم تورک کؤکنلی "شو"نون بو معنا چالارلاریندان ایره لی گلیر. بیر ایگید او زامان "سو"Su//"سو"Süآدلانا بیلر کی قوچاق و آتیلقان یاشینا چاتمیش اولسون ،دؤیوش و ساواشماق قابیلیتینه مالیک و عینی حالدا ائولنمه یه و ائو قورماغا آدای و حاضر اولموش اولسون. تورک دیلینده ائولنمیش یاشینا و حدینه چاتمیش ائولنمه میش جوانا "سوبای" Subayو یا "سوبای"Sübayدئمه یین سببی ده ،ائله هَمَن "سو"Su//"سو"Sü یا "شو"نون یوخاریدا ایشاره اولونان (ائولیلیگه و ائولَنمه یه آدایلیق) آنلام و معنا چالاریندان ایره لی گلیر و تؤره نیر.دئمه لی "شو" و "سو"نون دیگر معنا چالارلاریندان "عسگر"،"قوشون حَربیچیسی" و "اَر"(= مرد ، شوهر)، "کُوجا" و "ائش"ی(=همسر) ده سایماق اولار. "شو"نون میصیرده کی قازاندیغی "اَر"(=شوهر) آنلامی و معناسینی ، ایندیکی فارس دیلینده ایشله نن "شو" و "شوی"Şuyسؤزلرینده اؤزونو قورویوب ساخلاماغینی گؤرمک اولار. "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو اولان "سو"Suو یا اونون دیگر واریانتی ساییلان Şu "شو"نون یوخاریداکی قئید اولونان "قُورویوجو" ، "قُورویان" و بَکچی(= محافظ،سرباز،مدافع،پاسدار) کیمی معنالار و معنا چالارلارینی داشیدیغینی نظره آلاراق ، بیر گوجلو احتیمالا گؤره ،"سولدوز" آدینی "سو- اولدوز" Sü Ulduzو یا "سو – اولدوزو" Sü ulduzu (= تقریباً ستاره ی سرباز ، ستاره ی محافظ ، ستاره ی پاسدار و ... آنلاملاریندا) بیلیب ، آدلاندیرماق اولار. "سو" Süتورک دیلینده اسکیدن بری "قوُرویوجو"،"قوُرویان"(محافظ ، حراست ائده ن)، "عسکر"،"سرباز"،"قشون پیاده سی"،"دؤیوشچو" ،"اَر" و "اَره ن " معنالاریندا ایشله نیبدیر.
میتولوق "ژ.ویو" 10J.Vieux ،مصرین (اصلینده تورک- آذربایجان کؤکنلی) "شو" تانریسی حاقدا بئله معلومات وئریر :"اونون آدینین معنا و ائتیمولوژیسی "گؤیه قالدیران و آپاران"دیر. او،یونان میتی "اطلس" کیمی،گؤی و گؤی اوزونون ساخلایانی ساییلیردی. او ،"رع" تانرینین امریله، یئر تانریسی "گئب"Gebو "گؤی تانریچاسی "نوت"-ون آراسینا بوراخیلمیشدیر."شو"، یئر و گؤیو چوخ سرتلیکله(= محکم و سخت) بیر- بیریندن آییردی ،"نوت"-و قالدیریب گؤیه آپاردی و اَللَری ایله اونو گؤیده و یوخاریدا ساخلادی."شو" عینی حالدا "هاوا" تانریسی(=خدای هوا) و تانریسل بوشلوغون تانریسی ساییلیر."شو" هر زامان اینسان قیلیغیندا تجسّوم اولونوبدور.او،باشیندا دَوَه قوشو له له یی(=پر شترمرغ) تاخیلان بیر اینسان کیمی گؤستریلیبدیر. دئمه لی دوه قوشو لَه له یی اونون آد آنلامیدیر. "شو"، "رع" تانرینین جانیشینی و نماینده سی و یئر اوزونون شهریاری(شاهی و سلطانی) اولدو".
سولدوز آدینین ، نور و ایشیق معناسیندا اولان "سو" حیصّه سینین "شو" واریانتینین ایزینی باشقا یوردلاردا، او سیرادان هیندوستاندا همچنین تاپماق اولور. تورک کؤکنلی "شو"Şu //"شوو" Şuvتانریسینی "شووا"Şuva// "شیوه"Şivəفورمالاریندا برپا ائتمک اولار. بیزه گؤره بو تورک کؤکنلی تانری ،قدیم هیند تانریلار پانتئونوندا ،اَن اؤنَملی تانریلاردان بیری ساییلیردی. میتولوگ "ریچارد کاوندیش" 11، "Mitholojy An İllustrated Enscyclopedia Of The Principal Myths And Religions Of The World" آدلی اثرینین صحیفه 66-دا قئید ائدیر کی "بو تانرینین آدی هیند میفولوگیاسیندا سانسکریتجه "شاوا" Şavaقئید اولونوبدور.بو تانری سونرالار یئنی هیند میفولوگیاسیندا آدی،"شیوا" Şivaکیمی گئدیر.
ویلیام.ج.دوتی 9 William.G.Dotty، " The Times World of Mythology " آدلی اثرین صحیفه 44-ده ،هیند میتولوژیسی بؤلومونده "شیوا" آدلی تانری حاقیندا یازیر :"شیوا ظولمت ،قارانلیق و داغیدیجی تانریسیدیر و قورخونج شخصیته مالیکدیر .اونون چئوره سینی قورخونج روحلار، شبح لر و دئولر (دئمونلار) احاطه ائدیبدیر. آمما اونون یاخشی جهتلری ده واردی ... شیوا`نین پارواتی ایله ائولنمه سیندن ،بیر سیرا تانریلار دوغولدولار ،او سیرادان ساواش تانریسی ، گئنشا ،لکشمی یا سَرسَوَتی،...".
اسکی چین تاریخینه دقت ائدرکن،گؤرونور کی همن بو تورک کؤکنلی میفیک آددا ،"شو" Şuسُلاله سی و "شو حان" آددا حؤکمران اولوبدور. "شو" ، سومئر- آکاد حکمرانلارینین آدی اولاراق(میلاددان اؤنجه 2003-2027)،عینی حالدا چوخ حیرت ائدیجی دیر کی همین آد 1800 ایل سونرا (ائرادان اؤنجه 4-جو یوزایللیکده) ،اسکندرین اورتا آسیایا یوروشو زامانی،یئنی دن بیر تورک سلطان ،خاقان و یا ایمپئراطورونون آدی اولور. ویکی پئدیا، آچیق ائنسیکلوپئدیاسینا اساساً ، " شو" ( "شو حان") — اوچ چارلیق دؤورونده 221 — 263 جو ایللرده مؤوجود اولموش دؤولت ایمیش. "شو" چارلیغینین اساسی، اؤزونو "هان"(حان) سولاله سینین داوامچیسی سایان "لیو بئی" Liu beyطرفیندن قویولموشدور. بیزه گؤره بو "شو حان" و یاخود "شو خان" اصلینده بیر افسانوی تورک سلطانی و خانیدیر.بو دئدیگیمیزین تصدیقینده ، ن.م.خودیئو N.M.Xudiyevو ا.آ.قولیئو(Ə.A.Quliyev) 12، "قدیم تورک عابده لرینین سؤزلوگو" آدلی اثرین صفحه 126-سیندا، "شو"نون توضیحینده یازیرلار : افسانوی تورک خانی و اونون فتح ائتدیگی شهرین آدی".
"سولدوز" آدینین ایلک حیصه سی ،"نور"،"ایشیق" معناسیندا اولان"سو"یو، اگر گؤی و سماوی عنصورلوقدان چیخاردیب ، یئرده کی "سو"(=آب) عنصورو معناسیندا اولماسینی نظرده آلساق ، او زامان "شو حان" بیزجه ،بیر واریانتا گؤره قدیم تورک میفولوگیاسیندا آدی گئدن همن "سو خان" Su Xan یا Su Xanı "سو خانی"دیر. چونکی "شو" Şuایسه "سو"یون باشقا بیر واریانتی ساییلیر. بیر داها خاطیرلاتمالی ییق کی تورک دیللی و تورک سُویلو خالقلار آراسیندا، سویا اینامین ایزلری اَزَل گوندن بَری، یاشامیشدیر و "سو" اُونقونو (=بلگه،سَمُبل،نماد) و میفی اولموشدور. سویا(=آب) و سو تانریسینا(=خدای آب) ستایش و تاپینمانین ایزلرینی اؤزونده قُورویان عادتلر و دَبلری ، تورکلرین هرزامان اولموشدور و اؤزونو گؤسترمیشدیر. دئمه لی تورک دیللی خالقلاردا "سو تانریسی"(=خدای آب) ،اساس تانریلاردان ساییلیرمیش. قدیم تورک خالقلاری ، سو تانریسینا موختلیف آدلار وئرمیشلر. بو آدلار،آذربایجانین گؤرکملی میقولوق عالیمی میرعلی سیدوف –ون 8 قئیدیاتینا گؤره، بیر سیراسی اونا "سو ایئسی"Su iyesi ،بیر سیراسی "یاییق" Yayıq،بیر سیراسی "قاران" Qaran،بیر سیراسی "یو یئسی" Yu iyesi،بیر سیراسی "سو جددیم" Su cəddim، بیر سیراسی "سو بابا" Su Babaو بیر سیراسی دا "سو خان"Su Xanدئمیشلر. بیزجه اولا بیلسین کی چین اراضیسینده حؤکمرانلیق ائدن خاقان "شو حان" Şu hanایسه، هَمَن تورکلرین "سو خانی" اولموش اولسون. "سو تانریسی" گؤرونور کی تورک خالقلارینین میفولوگیاسیندا چوخ اؤنملی یئر توتدوغوندان، اونون آدینا شامان دعالاریندا تئز- تئز راست گلینیر. عبدوالقادیر اینان-ین دئدیگینه گؤره ،قام یا شامان`ین چاغیریشی ایله اینسانلارین یاردیمینا گلن ایلک تانری، "یاییک خان"Yayik xan//"یاییق خان"Yayıq xanآدلی سو تانریسیدیر. "شو" حاقیندا آراشدیرمالاریمیز ،اونون موختلیف فونئتیک واریانتلارینین اولدوغونو و همچینین اونون موختلیف معنا چالارلارینا مالیک اولدوغونو بیزه اثبات ائتمکده دیر. آراشدیرمالاریمیز بللی ائدیر کی "شو"Şu،چین دیلینده گئنیش سوییه ده "شائو" Şao، "شئه"Şe، "شی"Şiفورمانتلاریندا چیخیش ائدیر. چین دیلینده بو تورک کؤکنلی(ریشه لی) میفیک سؤزو، موختلیف معنا چالارلارینی عکس ائتمکده دیر. البت ده بو معنا چالارلاری ،بیزجه تورک میفی و تانریسی اولان،"شو"Şuتانریسینین اؤزونده داشیدیغی کاراکتئرلر ، اؤزه ل لیکلر، نیشانه لر و بلگه لریندن ایره لی گلیر. چین دیلینده "شائو"نون آنلاملاری و معنا چالارلاریندان بیریسی "دال" و "شاخه" دئمکدیر . بیر معنا چالاری دا "خبر و مئساژ آپارماق"دیر. بیزه گؤره تورک دیلینده "خبر"،"سسه سالما" ،"جار سالما" ،"خبری سسه سالما و یایما" آنلاملاریندا ایشله نن "چوو"Çuv/"چوو"Çovسؤزلری ایله چین دیلینده ایشله نن "شائو"Şaoسؤزو عینی کؤکه و منشأیه مالیکدیر .حتی ایندیکی عرب دیلینده ایشلنن "شایعه"(=بیر خبری سسه سالماق و یایما) سؤزوده اصلینده بو تورک کؤکنلی "شو"دان آلینمادیر. بو یوروم و آچیکلامانین اساسیندا ، "سولدوز" آدینین بیر معناسی ویا معنا چالاری دا "خبر یایان اولدوز" ،"خبرچی اولدوز"، "چوو سالان اولدوز" و "چوو اولدوزو"دور. دئمه لی بئله چیخیر کی "شو"Şu//"شوو"Şuv-ون معنا چالارلاریندان بیریسی ده ، " یایما" یا "یایماق"دیر. بیزه گؤره تورک دیلینده مال-حیوانی و مالقارانی یایانا دا "چوبان" دئمه گین سببی،همن "شو"Ş//"شوو"Şuv-ون "یایما"،"داغیتما"،"نشرائتمک" کیمی آنلاملاریندان و معنا چالارلاریندان ایره لی گلیر.یعنی نتیجه آلینیر کی قدیم ایلکین تورکلر،"شو"//"شوو"-ون "یایما" آنلامیندان ، قویون سوروسونو یایان و اوتاران آداما ،"شوو.آن"Şuv.an//"شوب.آن"Şub.an//"چوب.آن"Çub.an//"چوبان"Çoban// "شاب.آن"Şab.an،"شیب.آن"Şib.anدئییبلر.
"شوب"Şub/"چوب"Çub/"چوب"Çob، "شوو"Şuv-ون واریانتلاری ساییلیر و هامیسی عینی سؤزدور و بیر آنلام و معنایا مالیک دیلر . بو آراشدیرمانین اساسیندا دئمک اولار بیر احتیمالا گؤره ده ، "سولدوز" آدینی، بیر آسترونمیک آد سایاراق ، اونو "چوبان اولدوزو" آنلامیندا معنالاندیرماق اولار.حتی "اوتارما " معنا چالارینا گؤره ، "سولدوز"و "اوُتاران " یا "اوُتار.اُود"(=آتش چوپان ، خورشید چوپان ، ستاره ی چوپان ، رهبر اولدوز،باش اولدوز ) معنالاندیرماق اولار. بو آدلارین ترکیبینده اشتراک ائده ن "آن" Anسؤزو، "تانری" دئمکدیر. "شو.آن"Şu.an//"شوو.آن"Şuv.anتورک کؤکنلی سؤزلرینین آنلامی و ائتیمولوگیاسی، قدیم ایلکین تورکلر آراسیندا "شو تانریسی" یا "شو آللاهی" دئمکدیر و "شو"نون موختلیف معنا چالارلاری اساسیندا موختلیف آنلاملاری ایفا ائدیرلر :نمونه اوچون "قارانلیقلار تانریسی"، "گئجه تانریسی" ،"قارانلیقلاردا دوزگونه و ایشیغا هدایت ائدن" ، "قارانلیقدان آیدینلیغا چیخاردان"،"رهبر"،"سورونو هدایت ائدن"،"سورویه باشچیلیق ائدن"، "قُورویوجو"(=مواظب،نگهبان،محافظ)، "قارانلیقلاردا قُورویان" و سایره بو کیمی آنلاملار. بو ایضاحات و آچیکلامادان بئله نتیجه چیخاریلیر کی سؤز کونوسو اولان "شو.آن"Şuan/"شوو.آن"Şuvan/ "شوب.آن"Şuban/ "شاب.آن"Şaban/ "شب.آن"Şəban / "شیب.آن"Şibanترکیبلری ،هامیسی "شو.آن" Şuanو یاخود "شوو.آن"Şuvan-ین فونئتیک واریانتلاریدیر و هامیسی اصلینده عین سؤزدور. "سولدوز" آدینین ایلک بؤلومو اولان "سو"Suو یا اونون دیگر واریانتی ساییلان Şu"شو"نون یوخاریداکی قئید اولونان "قُورویوجو" ، "قُورویان" و بَکچی(= محافظ،سرباز،مدافع،پاسدار) کیمی معنالار و معنا چالارلارینی داشیدیغی اوچون ، بیر گوجلو احتیمالا گؤره ،"سولدوز" آدینی "سو- اولدوز" Sü Ulduzو یا "سو – اولدوزو" Su ulduzبیلیب ، آدلاندیرماق اولار. "سو" Su / Süتورک دیلینده اسکیدن بری "قورویوجو"،"قورویان"، "عسکر"، "سرباز"،"قشون پیاده سی"،"دؤیوشچو" ،"اَر" و "اَره ن " معنالاریندا ایشله نیبدیر . همچنین تورک تاریخینده "شیبان"Şibanو یاخود "شئیبان" Şeybanو "شئیبانیلر"Şeybanilər آدلی تورک ائتنوس و طایفاسینین آدی دا ، اصلینده ائله بو تورک میفیک آدی "شو"دان آلینما و ایلگیلیدیر. بو سایدیقلاریمیزین هامیسینین آنلاملاری دا بیر کؤک و قایناقداندیر و "قارانلیقلار تانریسی"، "ظولمَتدن قورتاران تانری"، اونلارین اورتاق و ایلکین آنلامی ساییلیر و دیگر معنا چالارلارینی دا اؤزلرینده داشیییرلار کی اونلاردان بیریسی ده "چوبان"دیر. بو یوخاریدا سایدیقلاریمیزین "چوبان"دان علاوه ، دیگر بیر معنا چالارلاری دا وار و "چوبان" Çoban، مجازی اولاراق "رهبر"،"لیدئر"، "سرکرده" و "باشچی" دئمکدیر. چوبانین ایشی ندیر ؟! قویون یایماق و اوتارماق. دئمه لی چوبانین بو وظیفه سی اساسیندا،"شیبان" سؤزونون اساس اؤزه یی و کؤکو ساییلان "شیب" Şibحیصه سی،عینی حالدا "قویون"آنلامیندا دا گؤتورولوب و ایشلنیلیبدیر. یعنی "شو"Şu /"شوو"Şuv یا "شیو"Şiv//"شیب"Şibقویون آنلامینی و یاخود معنا چالارینی الده ائدیبدیر. "شیو"Şiv یا "شیب"Şib-ین سونرادان "قویون" آنلامی و معنا چالارینی الده ائتدیگینه دایر،اینگیلیس دیلیندن سیتات و ثبوت گتیرمک بیزیم ادعانین اثباتینا چوخ یاردیم ائده بیلر. ایندیکی اینگیلیس دیلینده گؤرونور کی قویونا "شیپ" (اینگیلیزجه یازیلیشی "Sheep") دئییرلر و بو قویونو یایان و اوتارانا دا "شیپئرد" (اینگیلیزجه ده یازیلیشی Sheepherd ) دئییرلر. چوبانین ایشی قویونو و سورونو سورمَکدیر.دئمه لی "سورمک" ده "شو"//"شوو"//"شیو" //"شیب" و "شیب"-ین فونئتیک واریانتی (ب ----> پ)ساییلان "شیپ"-ین (اینگیلیزجه Sheep) دیگر بیر آنلام و معنا چالاری اولا بیلر. بو سببه گؤره دیر کی سوروجویه "شوفئر" Shofferدئییلیر."شوفئر" اصلینده "Şuv.arشوو.آر"دیر ،یعنی "شو"Şu//"شوو"Şuv//"شوب"Şubتانریسی و سونرادان زامانلا اوندا فونئتیک دَییشیلیگی اوز وئریب و سوندا ایندیکی "شوفئر"Shofferفورمانتینی الده ائدیبدیر. شوب.آر.Shub.ar----> شوو.آرShuv.ar----> شوف.آرShuf.ar ----> شوف.ائرShuf.er ----> شوفئر Shoffer (=سوروجو، سوره ن ، راننده)
گؤرونور کی "سولدوز" آدی ، چوخ گئنیش معنالی و نئچه جهتلی و چوخ شاخه لی بیر سؤز و آددیر و بیر چوخ معنالارا صاحیب بیر آددیر.
"سولدوز" آدینین ایکینجی حیصه سینی (سو+اول+دوز) اسکی تورکجه میفیک سؤزو "اول" ULتشکیل ائدیر."اول" UL، تورکجه اولان "آل" سؤزونون دیگر فونتیک واریانتی ساییلیر و آنلامی قدیم تورک میفولوژیسینده "قیرمیزی" ، "اوجا" ،"یوکسک"،"قدرتلی" دئمکدیر.
قئید ائتمک لازیمدیر کی تورک دیلینده "آل" سؤزونون نئچه یؤنلو مختلف و بیر- بیریندن فرقلی معنالاری وار. آذربایجانین میفولوق عالیمی "میرعلی سیدوف" 8 "آل" حاققیندا آنلاملارینی بئله قئید ائدییبدیر:
"حیله" ،"آلداتماق" ، "سو پریسی" ، "سوُی" ، "نسیل" ، "دودمان و خاندان"(= عرب دیلینده) ، "جهنم".
"آل" سؤزونون بو آنلاملاری ایله باغلی ، بیر چوخ تورک دیللرینده مرکب سؤزلر ومیفیک آدلار یارانمیشدیر. مثال اوچون "آل قاریسی " ، "آل آروادی" ،"آل باستی" کیمی آدلار. تورک دیلینده "آل" سؤزونون اؤنملی میفیک معنالاریندان، "مقدس" و "کوتسال" ، "اولو"،"گوجلو"،"عظمتلی"،"عالی"،"اوجا و یوکسک قیرمیزی"دیر. بو معنادان (یوکسک و قیرمیزی) مقصود ، "گون" و یا "گونش"دیر. روس یازاری و.ف.پورشانسکی 13 و دیگر بیر سیرا روس تورکولوقلاری ، "آل" سؤزونون تورک دیللی خالقلارین "اوُد" ،"آتش" و "اوجاق" ایلاهه سی اولدوغونو قئید ائدیبلر. "اوجا" ،"یوکسک" و "قدرتلی" معناسی وئره ن "آل" ، اوجا گونش تانریسینی و گونشین یئرده بلگه سی ساییلان "اود ایلاهه سی"نین (=الهه ی آتش) آدی اولموشدور.
دئمه لی "آل" سؤزو "اوُد" ، "آتش" ، "اوجاق" ،"اود و حرارت" و "گون" یا "گونش" ایله ایلگیلی دیر و "اود الهه سی"دیر و "گونش تانریسی"نین بلگه سی و سیموولودور. "آل" و یا اونون دیگر فونتیک واریانتی ساییلان "اول" UL، سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی اولان "سو" ایله بیرلَشه رک ، "سو-اول"(سوئول) Su.ulفورمانتینی الده ائدیر و آردیجیل تکرار گلن ایکی "او"Uصائیتین بیریسی دوشرکن،"سول" Sul یا Solفورمانتینی الده ائدیر.
Su+ul=su.ul ----> sul …… / so+ol=so.ol -----> sol
"سول" Sol /Sul ترکیبی بوتؤولوکده "یوکسک قیرمیزی گونش" معناسیندادیر.
"سول" Solسؤزونون همین میفیک آنلامینا گؤره ، اسکی تورکلر و داها دوغروسو "پروتورکلر" (=ایلکین تورکلر) ، اونو "ساغ" Sağسؤزو ایله بیرلیکده ،"ساغ – سوُل" Sağ-Solکیمی جغرافیایی سمت و جهت بیلدیرن آنلامدا همچنین ایشله دیبلر. "ساغ" سؤزونده کی "سا" Saو "سول" Solسؤزونده کی "سُو" So، هر ایکیسی ده "سو" Su،"سه" Seو"سی" Siسؤزلرینین فونتیکی واریانتی دیر.
"ساغ" Sağسؤزو اسکی تورکجه میفیک سؤزو، "سا"Sa(=ایشیق،نور،برق) و "آغ"Ağ (=آغ رنگ ، تانری رنگی، تانری، الهی ،آچیق-آیدین) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش سؤزدور و بوتؤولوکده معناسی "ایشیق تانریسی" و "نور تانریسی" دئمکدیر. "سُول"Sol ایسه ، "سا"نین باشقا واریانتی اولان "سوُ"So (=ایشیق،برق،نور) و "اول"UL (=یوکسک ، اوجا ، قیرمیزی، قیزاران،قیزارمیش، اود،آتش، قوتسال و مقدس) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش مرکب سؤزدور و آنلامی بوتؤولوکده "یوکسک قیرمیزی ایشیقلی" و "قیرمیزی ایشیقلی گونش تانریسی" دئمکدیر.
SA+AĞ=SA.AĞ ----->SAĞ .......................... SO+UL=SO.UL------> SOL
"سا.آغ" سؤزونون قیسسالمیشی "ساغ"-ین ائله بو میفیک ماهیتی و آنلامینا گؤره دیر کی اوندان قدیم تورکلر دیگر بیر معنالاری دا تؤره دیب اؤز دیللرینده ایشلدیبلر.قدیم تورکلر "سا.آق"// "ساق"//"ساغ" سؤزونون آغلیق و ایشیقلیغینی یئتیره ن آنلامیندان، "دوزلوگو "،"ساغلاملیغی و سلامتلیگی"،"آچیق-آیدینلیغی"،"حقیقتی"،"آشکارلیق" یئتیره ن دیگر موختلیف سؤز یا تئرمینلر (=واژه لر) یارادیبلار. "ساغ"، "گونش"دیر. "گون چیخاندیر"، "ایشیقلیق"دیر، گونش هر یئری ایشیقلاندیریر و هر نه یی آشکارا چیخاردیر، فاش ائدیر. گونش و اونون ایشیغی ، دوزلوگو ،حقیقتی بیلدیرن و آشکارا چیخارداندیر. "سا.اول"Sa.ul//"سوُ.اول"So.ul//"سول" SOLایسه گونشین قیزارماسی و کؤزَرمه سی ، اود و گونشین سؤنمه سی دئمکدیر. تورکلر "سا.اول"//"سوُ.اول"//"سُول"-ون "اول"ULحیصّه سینین "قیزارما" و "کؤزَرمه" ،"سؤنوب-بیتمک" آنلامیندان ،"اؤلوشگه مک" و "اؤلوم" کیمی سؤزلر و تئرمینلری یارادیبلار. سوُل طرف غرب دیر ، گونون باتان یئری و اوفول ائتمه و اؤلن یئریدیر. تورکلر اوچون گون چیخان (ساغ)، داها اوستون ساییلیردی، چونکی گونش ایله و گونشین چیرتداماسی و دیریلمه سی و ظاهیر اولماسی ایله باغلی ایدی و اونون اوچون ده گونشه تاپینان تورک ائتنوس و طایفالاری ،اؤز یوردلارینی "ساغ" طرفده سالیردیلار. بیز بو اساسدا بو نتیجه یه چاتیریق کی تورک دیلینین بیر چوخ سؤزلری میفولوگی دوشونجه لر ایله باغلیدیر.
"سولدوز" آدینین اوچونجو حیصّه سینی (سو+اول+دوز) اسکی تورکجه میفیک سؤزو "دوز" duzتشکیل ائدیر. آدین بو حیصّه سینی اؤنجه آچیکلامیشیق و قئید ائتدیک کی سولدوز Sulduz یا سُلدوزSolduzآدینین سون بؤلومو "دوز" Duzو اونون دیگر واریانتلاری (دیز،تیز،دیس،تیس، توز،توس) ،قدیم تورک میفولوژیسینده، هر بیر پدیده نین ایلک باشلانیشی و ایلک گؤزه سی و ایلک اؤزه یی (=سرچشمه ،منبع،شروع،آغاز، آغازگر، بؤیوک،آنا،آتا،اصل،منشأ) ساییلیردی . میثال اوچون اسکی تورکلرین اینانجینا گؤره ، اَن بؤیوک ، اولو و ایلکین داغا کی بوتون باشقا داغلار اوندان تؤره نیبدیر، «توس تائو» Tos Tauدئییرمیشلر. میرعلی سئید اوفا گؤره 8 اسکی تورکلرین چوخو ، ستایش و پرستش ائتدیکلری مقدس داغلاری ، اولو آنا (= مادر بزرگ)، اولو آتا(= پدر بزرگ) سانیردیلار و ائله ده آدلاندیریردیلار. بو بیلگیلر و آچیکلامالارین اساسیندا «سولدوز» آدینین آنلامی و معناسی "گونش اولدوزو"(= ستاره خورشید) ، "بؤیوک گونش تانریسی" (=خورشید خدای بزرگ) ، "آنا گونش/ گونش آنا (= خورشید مادر،الهه خورشید)،"آتا گونش / گونش آتا"(= خورشید پدر، خدای خورشید) ،اولو گونش(خورشید خدای بزرگ و ازلی) ، نور و ایشیق تانریسی (خدای نور و روشنی) ، نور و ایشیغین دوغانی (زاینده نور و روشنی) و بو کیمی آنلاملار اولور.
گون یا گونش اَن قدیم چاغلاردان بری تا ایسلاما قده ر،تورکلرده و تورکسویلو خالقلاردا اَن یوکسک و عُلوی اینام و اینانج اولوب. گونشه اینام ،اوغوز تورکلرینده و باشقا تورکلرده، تورک خالق اینانجلارینین اَن اسکیسی ساییلیر،اؤزه للیکله ده اوغوز تورکلرینده، حقیقی آذربایجان و اونون بیر پارچاسی اولموش قافقاز دیاریندا و اراضیسینده ،آذربایجان تورک منشألی میفلر و تانریلار پانتئونوندا ،گونشه اینام اؤزه ل و گؤزه چارپان شکیلده یئر توتموشدور و گونش اَن بؤیوک تانری ساییلیرمیش و بونون اوچون ده حقیقی قدیم آزربایجانین و اوندا یاشایان موختلیف تورک سویلو و تورک دیللی خالقلارین اَن قدیم افسانوی و میفیک آنلاییشلاری، گونش ایله ایلگیلیدیر.اوغوزون بؤیوک اوغلو "گون خان" ساییلیر و اونون اوچون قیزیل چادیر تیکدیریر.اوغوزون ، گون خان اوچون بئله چادیر تیکدیرمه سی ،اوغوزلارین گونشه بؤیوک بیر اینامین اولدوغوندان ایره لی گلیر. بونو تورکلرین ،اوغوز تورکلرین گؤروشونده "گونش"-ی یا گونو دونیانین یارادیجیسی سانمالاری ایله باغلاماق اولار . تورکلر ،اوغوز تورکلری، گونشی ابدیّتین رمزی و بلگه سی کیمی قبول ائدیرمیشلر. اوغوز تورکلری ائله اینانیرمیشلار کی خاقانا خاقانلیغی ،گؤی (گونش) بخش ائدیر و حتی گئری ده آلا بیلر.گونشه اینام و اونا تاپینماق وپرستیش ائتمک ، توران(تورکیستان) تورک طایفالاری و ائللرینین ،او سیرادان اونون بیر حیصّه سی اولان قدیم بؤیوک آذربایجان اراضیسینده یاشایان تورک طایفا و ائتنوسلارین میفیک- فلسفی دوشونجه سی و تفکورونون اساس قُول و دالی ساییلیردی و بو سببدن دیر کی گونش مین ایللیکلر بُویو ،بو خالقین و او سیرادان آذربایجان تورک خالقینین میفلرینده و میفیک ناغیل و دستانلاریندا اؤز حیاتینا داوام ائدیب و موختلیف میفیک اوبرازلارین یارانماسینا سبب اولوبدور. گونشه اینام ،تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان خالقینین میفیک ناغیللاریندا هرزامان اؤزونو عکس ائتدیریر. گونش میفی بیر چوخ حاللاردا ،تورک خالقلاردا و او سیرادان آذربایجان میفیک حکایه لری و ناغیللاریندا ، زوومورفیک اونقون کیمی اؤزونو گؤستریر.آذربایجان خالقینین سوی کؤکونده ایشتیراک ائدن بیر سیرا قبیله لرین و طایفالارین آدلاری ،اونلارین میفولوگیا ،ایناملاری و فلسفی گؤروشلری ایله سیخ باغلیدیر. بئله قبیله و طایفه آدلارینین ائتیمولوژی تحلیلی و آنالیزی ، قبیله نین و اونون ترکیبینده کی خالقین ابتدایی ،ایلکین میفولوژی و فلسفی اینام و دونیا گؤروشلرینی بیزه آچیکلاماقدادیر. بیزه گؤره تاریخده آدی و سؤزو گئدن "سولدوز" ائتنونیمی، اصلینده قدیم تورک ائتنونیمی ساییلان "ساک"//"ساکا"لارلا و اونلارین "سی"//"سو" آدلی اؤنملی قُولو ایله بیر کؤکدن دیر و قوهوم طایفا ساییلیر.یعنی اسکی "سولدوز"Sulduz//Solduz "سُلدوز"لار، ساک/ ساکا تورکلرینین بیر قولو و اؤنملی حیصه سی ساییلیر. چینلیلر ایسه ساق// ساک // ساکا تورکلرینه "سه"Se/"سو"Soدئییرمیشلر.میرعلی سئییدوف 8 "آذربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن" آدلی اثرینین 239-جو صحیفه سینین اتک یازیسیندا "سو" تورک قبیله سی حاقدا قئید ائدیر کی "سو"Su،"سِه"نین Seفونئتیک واریانتیدیر و چینلیلر "ساق" // "ساک"لارا "سئه"Seدئییرمیشلر.
بیز بورادا یئنه ده خاطیرلادیریق کی تورک // توران تاریخینده و اراضیسینده یارانان توپونیم ، ائتنونیم و ائتنوتوپونیملرین آدلاری، قدیم تورک خالقلارین (و او سیرادان قدیم آذربایجان) میفولوگیاسیندان قایناقلانیبدیر و بونلارین هامیسینین کؤکو و اؤزه یی , قدیم تورک // توران و آذربایجان میفولوگیاسیندا یاتیب و بوتون بشریتین مدنیتی ،اویگارلیغی ،معنوی وارلیغینی یارادان و تاریخ سوره سینده اونو قیدالاندیران،چیچکلندیرن،محض همن تورک-توران میفولوگیاسیدیر. آدلی-سانلی ایندیکی چین،هیند،مصر،یونان،روما کیمی نهنگ ساییلان اویگارلیقلار و مدنیتلرین، مدنیت و اویگارلیق مئیدانیندا جؤولان ائدیب آت چاپدیرمالاری دا، محض تورک-توران میفولوگیاسینین زنگین معنوی خزینه سیندن یارارلانمالاری و اونون میفلر سوفره سیندن قیدالانماقلاری سببیندن دیر. اونلار(یوخاریدا سایدیغیمیز مدنیت لرین صاحیبی) ائله اینانیرلار کی مدنیتلرینین ایلک اساس تَمَل و اؤزه یی اؤزونونونکیلردیر و بو حقیقتی بیلمه ییرلر کی اویگارلیقلارینین اساس کؤکو و اؤزه یی ،قدیم تورک-توران و خصوصاً ده قدیم آذربایجان اویگارلیق و مدنیتینده و اؤزللیکله ده میفولوگیاسیندادیر.اونلار بو باخیمدان, تورک خالقلارینا و اساساً آذربایجانا بورجلودولار. آذربایجان , قدیم تورک-توران دونیاسینین یعنی شرقی آسیا،اورتا آسیا (= تورکیستان) ،سیبیرین کؤچ ائدن ایلکین تورک سویلو و تورک دیللی طایفالاری، قبیله لری و قبیله بیرلشمه لرینین تئرمینالی،توپلانما یئری و عینی حالدا , اوردان دا دونیانین باشقا دیگر قیطعه لرینه و اراضیلرینه کؤچمک اوچون، کؤچ و یاییلما مرکزی اولوبدور.چوخ چتین و نادیر بیر تورک سویلو و تورک دیللی خالق یا قبیله بیرلشمه سی تاپیلسین کی ،آذربایجان تئرمینالی و کانالیندان گئچمه سین و بو اراضیده اوتوراق ائتمه سین، و اؤزوندن بو سویداش یوردوندا بیر ایز قویماسین و بوراخماسین.آذربایجان تورک مدنیتی و اویگارلیغی دا، همن تورک-توران آغاجینین بیر دالی اولاراق،اؤز یئرینده و نؤبه سینده،دونیا بشریت اویگارلیغی و مدنیتی تاریخینده و باشقا خالقلارین مدنیتی و معنوی وارلیغینین قازانماسیندا و اونون اینکیشافیندا ،چوخ بؤیوک و دانیلماز رولو اولوبدور.بیز قدیم تورک خالقلارین و او سیرادان آذربایجان خالقینین میفولوژی گؤروشلرینی اؤیرنمکله،تورک خالقینین سویکؤکونون قیدالاندیغی فیکیر قایناقلارینی و اونلارین کئچیب گلدیگی یولو آراشدیرمیش اولوروق.
بیز بورایا قدر "سولدوز"//"سُلدوز" تورک ائتنونیمینین ،قدیم ائتنولوژی تاریخینی و ائتیمولوژیاسینی آچیکلاماغا چالیشمیشیق. ایندی ایسه چالیشیریق کی "سولدوز" ایله یاناشی " نقده " یئر آدینین یارانماسینین میفولوژی نَدَنلرینی و کؤکلرینی، اَن ایلکین چاغلاردا آراییب آختاراق. آذربایجان توپونیملری،ائتنوتوپونیملری،جوغرافی یئرادلاری و اونلارین حقیقی و رئال اونوماستیکاسینی دوزگون شکیلده آراشدیرماق،دوزگون ایلکین فورماسینی برپا ائتمک و کؤک-منشایی و ائتیمولوگیاسینی آچیکلاماک،بو قدیم تورک بؤلگه سینین بیر چوخ تاریخی سیرریلرینی آچماقدا بیزه یاردیمجی اولاجاق و عینی حالدا دونیا تاریخی و جوغرافی تاریخینین بیر خئیلی گیزلی قالمیش گیزلریندن پرده گؤتوروجکدیر.
نقده یئرآدینین اتیمولوژیسی حاققیندا مختلف یازارلار و تدقیقاتچیلار طرفیندن یوروملار و آچیکلامالار ارائه وئریلیبدیر کی بیز بوردا اونلارین بعضی لرینه ایشاره ائده جه ییک. عیسی یگانه 4 "نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ" آدلی اثرینین صحیفه 17 – ده "وجه تسمیه نقده" آدلی بؤلومونده ، نقده آدی حاققیندا دئییلن و یازیلان یوروملاری و نظرلری گتیریبدیر. یازار قئید ائدیر کی "نقده" سؤزو و یا آدی ، ائو پنجره سینین پرده سی و بئز اوزه رینده آپاریلان گؤزه للیک لر و ملیله دوزی دن عیبارت دیر. مولیف آرتیریر کی بو شهرین آدینین نقده آدلانماسیندا ، بعضی لرین اعتقادی بونادیر کی "نقده" کلمه سینین کؤک و منشأیی مغولجادیر و "نوغادی" ، "نوغادای" ، "نوغاتای" و "ناغادی" سؤزلریندن آلینمادیر. او یازیر:آمما باشقا بیر نظر ده بو حاقدا واردی و دئییلیر کی قاراپاپاق ائلینین سولدوزا گلمه سیندن اؤنجه ، ایندیکی نقده شهرین یئرینده بیر کند یا قصبه وار ایدی کی "نوجه ده" ، "نوقده" و "نُقدای" آدلانیردی وسونرالار "نقده" فورمانتینا چئویریلدی. نقده آدی حاققیندا بیر نظریه ده بودور کی بو شهرین آدی بورچالی (قاراپاپاخ) ائلین ائلخانی نین آدی ، یعنی نقی خانین آدیندان آلینیبدیر و بو شهر اصلینده "ناغی ده" یا "نقی ده" (= ده نقی) آدلانیبدیر. داها بیر نظر ده خاق آراسی وار کی دئییلیر: "نقی ده" یا "نقده" سؤزلری اصلینده "نه قَدَه" یا "نه قدَر؟"(چه مقدار؟) ایمیش.عیسی یگانه 4 سونرا "فرهنگ عامه ایل قاراپاپاق" آدلی اثرین یازاری "یوسف قهرمانپور"ا 5 استناد ائدیر و قئید ائدیرلر: "بیزه گؤره قهرمانپورون نقده آدی حاققیندا ایشاره ائتدیگی قئیدیات و نظر، اَن دوزگون و سندلی یوروم و آچیکلامادیر. قهرمانپور5 بیر نومره لی سندینده (در سند شماره 1) ، نقده (ناغادِی) آدی حاققیندا ، معتقددیر کی "نقده" یا "نوغادای" (نوغ – نوغا)، مغول سرکرده لرینین بیریسینین آدی دیر.بو سرکرده ، هلاکونون قاینی ایمیش و آدین ترکیبینده اولان "دای"(تای) ، تورک و مغول دیللرینده ،"طرف" یا "همتا"(=تای ، ائش) آنلامیندادیر و "ناغدا" سؤزو عینی حالدا، تورکجه اصطلاحأ ملیله تیکمه یه (ملیله دوزی یه) همچنین دئییلیر". دیگر طرفدن همچنین 1245 هجریده سولدوز بؤلگه سینین قاراپاپاق ائلینه وئریلمه سینه دایر،فتحعلی شاهین قره پاپاق ائلین ائلخانی ، نقی خان بورچالی-یا وئریلن سندده ، بئله بیر جومله گلیبدیر: "ده نوچه ده مشهور به نُقدای را به رسم «سیورغال» به شما دادیم..." یعنی نقده یه مشهور اولان "نوچه ده" کندینی "سیورغال" دَب و عنعنه سی اولاراق، سیزه وئردیک . (سند شماره 1) .
نقده – سولدوز حاققیندا قلم ووران دیگر بیر یازار مهدی رضوی، 2 "تاریخ ایل قاراپاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 206-دا ،نقده آدی حاققیندا ،همن یوخاریدا قئید اولونان نظرلره و نقل قول لارا اوخشار نظرلری بیر آز فرق ایله گتیریبدیر. او اشاره ائدیر کی نقده سؤزونون اصل کؤکو ،بو سوُن اون ایللیکلرده،ساوادلی و علم آداملاری آراسیندا مباحثه لی بیر موضوعیا دؤنوبدور و بعضی لری بونا اعتقادلاری وار کی بو آدین اصلی، "نقی ده"دیر و قره پاپاق ائلینین باشچیسی "نقی خان بزچلو"یا منسوبدور. نقده-نین بیر سیرا اهل فرهنگ و قلم و فرهیخته سیندن نقل اولونوب کی بو کلمه نین اصلی "نقاتای" و "نغاتای"دیر و مغول استیلاسی دؤورونده "زرینه رود" و "سیمینه رود" چایلاری ،"جغاتای" و "طوغاتای" آدلاندیبدیر. و هاکذا "گادار" چایی دا "نقاتا" یا "نغاتای" آدلاندی و آردیجا بو چایین آدیندان ، همین کندین آدیندا ، استفاده اولونوبدور. جغاتای آدیندا ، "جغا" (جعجغه ده اوندان آلینیبدیر) ، "پارلاق" ، " قیزیللی" (= درخشنده ، طلایی) ، فارس دیلینده هَمَن "زرّینه" آنلامیندادیر. "طوغاتای" چای آدیندا ، "طوغ" سؤزو ، "محکم بند" (=بند محکم) دئمکدیر. "بند" سؤزونو مثال اوچون "چینی بند" سؤزونون ترکیبینده گؤرمک اولار. قیریلمیش چینی قاب-قاجاقی بند وورما کیمی و همچنین چات گؤتورموش ساخسی و سیفال قاب-قاجاقدا (یون ، اَهَنگ یا آهک و سریشیین قاتیلماسی ایله ) چاتلارا بند وورما کیمی . "طوغا" ،"طغا" آنلام و معناسی : محکم ، بَرک،بَرکیمیش، سفت ، سیفت اولموش دئمکدیر. "تای" سؤزونون معناسی ، "ساحیل" و "کناره" دئمکدیر. "جغاتای" ترکیبی نین معناسی ، "ساحل زرین" (=قیزیللی ساحیل) ، "پارلاق و قیزیللی ساحیلی اولان" دئمکدیر. میاندوآبدا زرینه رودون بئله بیر اؤزه للیگی و خاصیتی واردی. اونون ساحیلی و کیی سی نسبتاً قوملو و قومسالدیر. "طغاتای" سؤزونون آنلامی و معناسی ، "محکم و سَرت ساحیل" ، "محکم و سَرت ساحیلی اولان" دئمکدیر. سیمینه رود چایینین دا بئله مؤحکم و برکیمیش اَت تورپاقدان، ساحیلیی وار. "نغا" سؤزو حاققیندا دئمه لییک کی "نغدَه"، ملیله دیکیش اوزه رینده آپاریلان بَزَه کلی شئی لرین بَزه یی و سوس آنلامیندادیر کی اونا "ملیله تیکمه" (=ملیله دوزی) ده دئییلیر. دقت اولونمالی دیر کی "نغده" ، "نغا" ایله فرقلی دیر ، مگر ادعا اولونا کی اصلینده "نغده تای" ایمیش. مهدی رضوی سؤزونون سونوندا ، بو بحث و موضوعیا یئکون ووروب اؤز ایناندیغی شخصی نظرینی بئله بیلدیریب دئییر : " منیم نظریمه گؤره ، "نقده"-نین اصلی و دوزگونو ، عباس میرزانین ، نقی خان بزچلویا خیطاب ، صادر اولونموش ایکینجی حؤکمونده قئید اولوناندیر کی اؤنجه شرح و ایضاح اولونوبدور، یعنی نون و قافین فتحه سیله "نَقَدای" دیر. "نقه" ، بُوز رنگه چالمیش آچیق حنایی رنگدیر و آتلاردا بیر نوع رنگ نوعودور. "دای" یعنی اَرکک جوان آت دئمکدیر و "نقه دای" ایسه ، یعنی "نقه رنگینده اولان اَرکک جوان آت . بو آددا (نقه دای) اردبیل – مشکین آراسیندا بیر کند وار و عینی حالدا "هریس" اطرافیندا بؤیوک بیر کند آدی دیر کی خالقین دیلینده "نغه دای" و ثبتی مدارک ده "نوجه ده" یازیلیبدیر. بئله چیخیر کی عباس میرزا دیوان-درباریندا ، بو ایکی کندین آدینی "نوجه ده" فورماسینا چئویریبلر.
نقده – سولدوز حاققیندا تدقیق و آراشدیرما آپاران مؤلیف لرین اثرلرینه دقت یئتیره رکن ، گؤرونور کی سولدوز آدینین وجه تسمیه سینده اولدوغو کیمی ، نقده-نین وجه تسمیه سی حاققیندا وئریلن و قلمه گتیریلن استنادلار،دلیل لر و آچیکلامالار، تقریبا عینی دیر و چوخ آز بیر-بیریندن فرقلی دیر. وئریلن یوروملارا گؤره قئید ائتمک لازیمدیر کی "نقده" یئرآدینین کؤکو و منشأیی حاقیندا خالق آراسیندا دئییلن ریوایتلره ایستیناد ائتمک، بیزی تاریخی حقیقتلردن اوزاقلاشدیریب نامعلوم جهتلره یؤنَلده بیلر و اصیل گرچکلردن یولوموزو چاشدیرا بیلر.
تورک اراضیلرینده اولان یئرآدلاری، اَن قدیم بشری یاشاییش مسکنلری اولدوغونا گؤره ، اَن قدیم تاریخلره مالیکدیلر و بو اساسلا ، آدلاری دا اَن قدیم دؤورلره عاییددیر. خالق ، عموم کوتله ، یئرآدلارینین ظاهری گؤرونوشو اساسیندا، بیر سیرا یوروملار ائدیرلر و چون علمی- تاریخی ، دیلچیلیک ، لوغت شوناسلیق، میفولوژی ، آرکئولوژی و دیگر لازیم اولان علم لره و بیلگی لره مالیک اولمادیقلاری اوچون، حقیقتدن اوزاق و غئیری رئال ، اویدورما ، اوخشاتما و بَنزَتمه یُوروملار،تاریخلر و تفسیرلر یارادیرلار. بورادا تکجه بیر چوخ اؤنملی مسئله وار کی اونو قئید ائتمک بوتون یئرلی و سویداش تدقیقاتچیلاریمیز و آراشدیرماجیلاریمیز اوچون واجیبدیر و او بودور کی، آذربایجان یئرآدلارینی آراشدیرارکن ، اؤیله اولماسین کی دویونو دویون اوستونه وورموش اولاق ، و یا آدین ایندیکی ظاهری و گؤرونوشو اساسیندا تکجه تورک قاموسلاری و لوغت کیتابلاری اساسیندا یوروب آچیکلایاق. آذربایجان یئرآدلارینی تکجه بیر علمین اساسیندا ، آراشدیرماق مومکون دئییل و یوروملادیغیمیز یوروملار غئیر-ی رئال و حقیقتدن اوزاق و اویارسیز بیر یوروملار اولاجاق و بو سُویون و خالقین مؤحتشم دونیا گؤروشو ، تاریخی و مدنیتی، یئنه ده گیزلی و اوستو اؤرتولو قالاجاق. بونو اونوتمایاق کی آذربایجانین هر بیر یئرآدی ، تورک و آذربایجان تاریخینین دانیلماز سندی و فاکتیدیر و عینی حالدا بیر مادّی مدنیت نمونه سی کیمی ،آذربایجانین کئچمیشیندن و تاریخیندن بیلگی لر و اینفورماسیا وئرن بیر قایناقدیر. آذربایجان یئرآدلارینین ایندیکی ظاهیری گؤرونوشو، چوخ آزدیریجی و آلدادیجیدیر چونکی زامان کئچدیکجه ، اونون سسلنمه سینده و تلفوظوندا دَییشیلیکلر اوز وئریبدیر و اؤز حقیقی سسلنمه سیندن اوزاق دوشوبدور و باشقا بیر اوخشار سؤزه چئویریلیبدیرکی اصل آد و سؤز ایله چوخ فرقلی آنلامدادیر. بو مقاله ده آدی گئدن "نقده" سؤزونون حقیقی و تاریخی ائتیمولوگیاسینی آچیکلاماق اوچون بشر تاریخینین ،اؤزللیکله ده قدیم تورک ،و او سیرادان آذربایجان میفیک و میفولوژی تاریخی اوکیانینین درینلیکیلرینه دالماق گره کیر. یاخشی بیلیریک کی دونیا مدنیتینین یارانماسیندا ،اینکیشافیندا اوُنورلو و فخر ائدیجی یئری توتان آذربایجان خالقینین سوی کؤکو ،ائتنوژئنی، چوخ مورَککَب تاریخی پروسئس کئچیریبدیر. بو کونودا دا ، قاباقکی مقاله لریمیزده اولدوغو کیمی ،تورک و آذربایجانین اوزاق کئچمیشینه بویلانیب باخماق گرَه کیر. بوتون توپونیمیا (یئرآدلاری) آراشدیریجیلاری و تاریخچیلرین سطحی ، ظاهیری لوغت گؤرونوشو اساسیندا یوروملارینا رغماٌ ، یئنه ده بیر داها قئید ائتمه لییک کی عمومیتله آذربایجان خالقینین توپونیمیاسی،اؤزونه خاص بیر اؤزه للیکه مالیکدیر . بو اؤزَللیک ده بودور کی آذربایجان یئرآدلارینین اکثری ، آذربایجانلیلارین (تورکلرین) زامان و تاریخ سوزگچیندن گئچیریلمیش میفیک گؤروشلری و ایناملارینین اساسیندا یارانمیشدیر. بیزه گؤره "نقده" یئرآدی دا آذربایجان تورکلرینین میفولوژی گؤروشلری و تفککورلریله باغلی اسکی مورَککب تورک سؤزودور .
بیز بو یئرآدینی آچیکلاماقدا لازیم اولان بؤیوک و گوجلو احتیمال لاری آرایا قویارکن ، بو آدین حقیقی اؤزه یینین اوزه چیخماسینا چالیشیریق . بو آدی "ناق" Naq+ "آتئی" Atey= "ناقاتئی" Naqateyو همچنین "ناق"Naq + "آدا"Ada = ناقادا Naqadaکیمی برپا ائتمک اولار. اسکی تورک دیلینده ایشله نن میفیک "ناق" //"ناگ" سؤزو، "بؤیوک"،"عظمتلی"، "ایری حجیملی" ،"چوخ یوغون" ، "ایری پئیکرلی"،"ایری جوثثه لی"(=دارای جثه بزرگ) و"نهنگ" آنلاملاریندا اولوب و آذربایجانلیلار ایندیکی دانیشیق دیلینده، "ناققا" سؤزونده اؤزونو ساخلاییب عکس ائتدیریر. بیزه گؤره "نقده" آدی چوخ گوجلو بیر احتیمالا گؤره "ماق"لارلا(= دین بؤیوکلری ، دین باشچیلاری مُغ لارلا) باغلی اولموش اولا. نقده آدینین ایلک حیصه سی اولان "ناق" سؤزو قدیم تورک دیللرینده بB- مM- نNحرفلری و سسلرینین بیر-بیرینه چئویریلمه سینی نظره آلاراق ، اصلینده "ماق" اولمالیدیر. "قدیم آذرلر جمعیتلرینده هر گروپ و طایفانین "ماق" یا "قام"لارینین اؤزل یئرلری اولموشدور. اونلار ائلین،طایفانین حاکم مرتبه سینده یئرلشیردیلر و خالقین دین و اینانجلا باغلی مسئله لرینه ،خسته لیگینه ، درمان و تداویسینه یئتیشرمیشلر. توپونیمیا عالمینده "ماق" و اونون عکسی اولان "قام"لا یارانمیش و یا ترکیبلشمیش توپونیملر و یئر آدلاری یئترینجه واریمیزدیر. بیزه بئله آیدین اولور کی موغ ، ماغ ، ماق ، ماک سؤزلری عینی سؤزلردیلر . عینی حالدا قدیم ایلکین تورک دیللرینده "ب"B - "م"M - "ن"Nسسلرینین بیر-بیریله عوضلَنمه سینی نظره آلاراق، "ماک"، "ماگ"،"ناک"، "ناگ"، "باک"، "باگ" ،"بگ" سؤزلری ده کؤک باخیمیندان ، تورک دیلینین قاموسوندا، عینی سؤزلردیلر. بیزجه بو اصیل آذربایجان شهر آدینی، "ناقاد"Naqad// "ناقات"Naqatو "اوُی"Oy//Öy//Ey سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش بیر آد کیمی ده ایضاحلاندیرماق اولارNaqatey / Naq+at+oy=Naqatoyبورادا آدین ایلک حیصه سی اولان "ناقاد" یا "ناقات" اصلینده "ناق" سؤزو و"آت"/"ائت"/"اوت"at /et/ut / (تورک- موغول طایفه آدلارینین سونوندا گلن سُونلوق و پسوند) و قدیم تورک سؤزو "اوی" oy (=یووا، مسکن ، یورد،وطن) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش بیر مورَککب آددیر. بو توپونیمین آدیندا، "ناقاد" //"ناقات"-ین معنا و آنلامی "ناقلار"دیر و "اوی"oyایسه آنلامی "ائو،مسکن،یورد- یووا" دئمکدیر و بوتؤولوکده اونون معناسی "ناکلار یوردو" "ناقلار اؤلکه سی" دئمکدیر. "ن"،"م" سسلرینین بیر-بیرینه عوضلنمه سینی نظره آلساق ،و "ماق" یا "ماک"-ی ،"ناک"این دیگر فونئتیک واریانتی قبول ائتسک، او زامان "ناقاتئی" //"ناقاده" یئرآدینین آنلامی و معناسی "ماقلار یوردو"، "موغلار مسکنی"،"بؤیوکلر و اعیان- اشراف یئری" دئمکدیر. اؤنجه یوخاریدا قئید ائتدیک کی بو آدی "ناق" Naq+ "آتئی" Atey= "ناقاتئی" Naqatey
کیمی برپا ائتمک اولار و وورقولادیق کی "ناق" ، "ماق"(مُغ) سؤزونون باشقا فونتیک واریانتی دیر. "آتئی" بیزه گؤره "آتای" سؤزونون فونتیک واریانتی اولاراق، "آتا-تانری"، "بؤیوک تانری" ، "مقدس" و "قوتسال" دئمکدیر. "آتئی"Ateyسؤزونون بو آنلاملارینا گؤره ، او زامان "نقده" آدینین آنلامی ، "بؤیوک مقدس تانری یوردو" ، "بؤیوک مقدس آتانین یوردو" ، "بؤیوک روحانی ،مقدس آتانین یوردو و اقامتگاهی" دئمک اولار. یعنی داها بیر آنلاما گؤره نقده ،مُغ لارین بؤیوکو و باشچیسی نین (مُغ لار موُغونون) اقامتگاهی و مسکنی ساییلیرمیش.
بو آد اگر "ناق"Naq + آداAda = ناقادا Naqada کیمی برپا ائدیلسه و "آدا" سوزونو ، "آتا" سؤزونون فونتیک واریانتی حساب ائتسک ، یئنه ده همن آنلاملار و معنالار گئچرلیدیر. "آدا" سؤزونو "سو ایچینده قورولوق(جزیره)" معناسیندا نظرده توتساق ، او زامان نقده / ناق.آدا آدینین آنلامی "بؤیوک آدا(جزیره)" ، "تانری آداسی" ،"بؤیوک و مقدس تانری آداسی" دئمکدیر. بورادا لازیم گؤرونور قئید ائده ک کی ، "ناق" و اونون دیگر واریانتی "ماق" و"باق"، زامان سوره سینده ، عصیرلر و مین ایللیک لر عرضینده ، مختلف تورک دیللرینده ، مختلف و بیر-بیریندن فرقلی آنلاملار و معنا چالارلارینی اَلده ائدیبدیر. بو تورک میفیک آدی ، زامان-زامان باشقا خالقلارین میفیک عالمینه و اونلارین میفلر(اسطوره لر) جوُوقاسینا دا نفوذ ائدیب اونلارین میفولوژیسینده و میفلر گالئریاسیندا اؤزونه اؤزه ل یئر توتوبدور. البت ده تورک میفلری و اسطوره لری باشقا یوردلارین و خالقلارین میفلر جوُوقاسینا داخیل اولارکن ، اونلارین داشیدیغی وظیفه لرده و خاراکتئرلرینده آز-چوخ معین دَییشیلیکلر ده اوز وئریبدیر ، آمما بیر چوخ حاللاردا اساس تورک کؤکونو و اؤزه یینی قوُرویوب ساخلاییبلار. تورک میفی و تانریسی ساییلان "ناق.آتا"Nag.Ata// "ناق.آدا" Naq.Ada، قدیم مصر میفولوژیاسینا و اسطوره لر جوُوقاسینا یول تاپارکن ، آشاغی (=جنوبی،گونئی) میصر`ده "نیل" چایینین ساحلینده ،"تئبئس"Tebes شهرینین یاخینلیغیندا بیر توپونیمین آدیندا(بیر یئر آدیندا) همچینین اؤزونو عکس ائتدیریر. بو توپونیم "ویلیام.ج.دوتی"نین 9 William.G.Dotty , "The Times World Mytholojy" منبع سینین قئیدینه گؤره فیرعونلار سُلاله سیندن اؤنجه کی زامانلاردا ، حؤکمرانلار و حاکملر طبقه سینین اصیل دفن و باسدیریلما و مومیالاندیرما مرکزی ساییلیردی. تورک میفی "ناگا" Naga، قدیم چین میفلر(اسطوره لر و تانریلار) پانتئونونا(جوُوقاسینا) گیره رک "نوگوا" Nugua آدلی تانریچا کیمی اؤزونو عکس ائتدیریر. قدیم چین میفولوگیاسی اساسیندا ، "نوگوا" عجیبه ،غئیر-ی عادی ایلبیز(حلزون) شکیلینده بیر سورونگن تانریچا ایدی کی گؤیلردن قوپوب آیریلاندان سونرا ، یئره گلدی. "نقده" یئرآدینین ایلک حیصه سی اولان تورک میفیک "ناق" سؤزونون ایزینی، هیند میفولوژیسینده و اونون میفلر جوُوقاسیندا گؤرمک اولار. بو میفیک آدین کؤکو و منشأیی ، اَسکی تورک میفولوگیاسیندادیر و تورکجه بیر سؤزدور و اسکی تورکلردن هیند و جنوب-شرقی آسیایا کؤچوبدور. هیند میفولوژیسینین اساسی و بینؤوره سی باشقا میللتلرین،اؤزَللیکله ده اَسکی تورک و آذربایجان میفیک و فلسفی گؤروشلریندن آلینما و مورَککب بیر میفولوژیک تفککور و اندیشه دیر. تورک میفی "ناقا"، هیند میفلر پانتئونونا داخیل اولوب و هیند و جنوب-شرقی آسیا میفولوگیاسیندا اؤزونه اؤزل یئر و وظیفه یه مالیک اولوبدور. هیند و جنوب-شرقی آسیا میفولوگیاسی اوزره اوزمان میفولوق "میراندا بروس – میتفورد" 9 Miranda Bruce – Mitford ، "ویلیام.ج.دوتی" 9 William G. Dotyنین باشچیلیغی ایله یازیلمیش " The Times World Mytholojy " اثرینین صحیفه 50-ده ،هیند و جنوب-شرقی آسیا میفی "ناگا" Naga حاقیندا بئله یازیر : " ناگا (سانسکریت دیلینده "ایلان" آنلامیندادیر) بیر اینتئرئسان وعجیبه مخلوقدور کی جنوب-شرقی آسیانین بوتون موختلیف میف پانتئونلاریندا گؤرونور و اونون کؤکو هیند میفولوگیاسیندادیر کی بیر ایلان سُویوندان دانیشیلیر و بو ایلان ،هیند شاهلیق سولاله لرینین اَن ایلکین جَدّی ساییلیر. مثال اوچون کامبوجیا ائنکور سُلاله سی شاهلاری بئله اینانیردیلار کی گویا اونلار "ناگا" شاهزاده سینین نسلیندن دیرلر. کامبوجیاداکی "ناگا" یئددی باشلی ایلان کیمی گؤرونور".
بیز بورادا ایلک اؤنجه بونو قئید ائتملییک کی "میراندا بروس- میتفورد" 9 اَسکی تورک دیلینه و عینی حالدا اسکی تورک میفولوگیاسینا دریندن بلد اولمادیغی اوچون ، بو میفیک سؤز یا آدی،سانسکریتجه بیلیر ،حالبو کی بو میفیک آدین کؤکو و منشأیی ،اَسکی تورک میفولوگیاسیندادیر و تورکجه بیر سؤزدور و اَسکی تورکلردن ، هیند و جنوب-شرقی آسیایا گئدیبدیر. بیز بوردا دیگر بیر نتیجه ده اَلده ائدیریک و او بودور کی "ناقا" یا "ناگا"نین دیگر بیر معنا چالاری دا "ایلان" یا "اژداها"دیر. "ناقا" یا "ناگا"نین مختلف معناچالارلاری وار کی بو معنا چالاریندان بیریسی "ایلان" یا "اژداها"دیر. ناگا(ناقا) و ناگالار(ناقالار) ،اسکی هیند میفولوژیاسیندا و عینی حالدا اسکی هیندین میفیک و میفولوژیک گؤروشلری و اندیشه سینین آیاق توتماسیندا و دیرچلیشینده چوخ بؤیوک و اساسی رول اویناییبدیر. بو اسکی هیند تفککور و اندیشه سی ، اسکی هیند بؤلگه سینین ،اَن اسکی و ایلکین میفیک تفککورو و اندیشه سی ساییلیر و اوندان "ناگالار دؤورانی" کیمی آد آپاریلیر. بو میفیک اندیشه و تفککورون اصل و اساس قایناغی و بئشیگی ، "سئند دره سی مدنیتی"نه (تمدن دره سند) عاییددیر. William Piroyan 14 ویلیام پیرویان`ین دئدیگینه گؤره موهئنجودارو`دان یئرآلتی تاپینتیلارین ایچینده بیر مؤهور وار کی اونون اوزه رینده ایکی باشلی ایلان ناخیشلانیبدیر. بو ایکی باشلی ایلان ناخیشی و علامتی ، "سئند" دره سی مدنیتی و کولتورونون داغیلماسی و آرادان گئتمه سیندن اؤنجه ،او بؤلگه ده مسکونلاشمیش یئرلی اهالییه عاییددیر. بیزه گؤره سئند دره سینین ایلکین یئرلی و آبوریگئن ساکینلری 2500 ایل ائرادان اؤنجه، اسکی تورکلردن و داها دوغروسو اسکی تورک سُویلولاردان و تورلاردان باشقا ،کیمسه اولا بیلمز. بو بؤلگه نین (=سئند دره سی) اسکی یئرلی ساکینلری ساییلان تورلار (تورک سُویلولار) بو آیین و دینی اینانجدا یالنیز افعی ایلانی یوخ ، حتی اژداهانی دا پرستیش ائدیردیلر.ایندیکی زاماندا بو گروپا و آئیینه و یاخود مسلکه، "ایلانپرستلر" (ایلانا تاپینانلار، ایلانی سیتاییش ائدنلر) و یا "ناگالار" دئییب آدلاندیریرلار. بو گروپ اینسانلار (ناگالار) ، ایندی ده ایلانی و افعی ایلانی سیتاییش ائدیرلر. سئند دره سی مدنیتینه تابع اولان تورک سُویلو خالق ، افعی ایلانی ، تانری ساییردی و اونو پرستیش ائدیردی. میفولوگیا تدقیقاتچیلارین بیر چوخونون نظرینه گؤره ، سونراکی هیند میفولوگیاسی آیینلرینین اساس و اؤنملی تانریلاری ساییلان "براهما"(=یارادیجی و خلق ائلییَن تانری) ، "ویشنو" (= قُورویوجو و قورویان تانری) و "شیوا" (= تخریبچی،نابود ائده ن و دارماداغین ائده ن تانری) اسکی تورک کؤکنلی ناگالار آیینلرینه عاییددیر. ناقاتئی (=ایندیکی نقده//ناقاده) آدینین توضیحی و آچیکلاماسیندا، اونو باشقا یؤنتَمدن ده ایضاحلاماق و آچیقلاماق اولار.
"ب"-"م"-"ن" سسلرینین بیر-بیریله عوضلنمه سی قانونونو قدیم تورک و پروتورک دیللرینده سجییه وی حال و قایدا اولاراق نظره آلساق، "ناق"/"ناغ"-ین دیگر واریانتلاریندان بیری "باق" یا "باغ"دیر. بورادان بئله معلوم اولونور کی "ناق" یا "ناغ"-ین دیگر بیر معنا چالارلاریندان بیریسی ده "آغاشلیق"،"آغاشلی یئر" و "جنگل" یا "جنگللیک" دئمکدیر. دئمه لی "ناق"//"ناقا"//"ناگا"نین دیگر بیر معنا چالارلاریندان بیریسی ده "جنگل"،"جنگللیک"، "آغاشلیق" ،"مئشه" و "مئشه لیک" اولا بیلر. بیز بو معلوماتدان بئله بیر نتیجه یه ده چاتیریق کی چوخ گوجلو احتیمالا گؤره نقده// ناقاده شهری و بؤلگه سی، ایلک اؤنجه (اَن آزی میلاددان اؤنجه 3-جو مین ایللیکده)، فینیکی// فینیقی (فین-اویغور) تورکلرینین یوردو و مسکنی اولموش اولسون و سونرالار بو بؤلگه دن ایندیکی فلیسطین و لیوان(لبنان) اراضیسینه کؤچَندن سونرا ، همین تانریلارینین آدینی لیوانین(لبنانین) شیمالینداکی اراضییه ،طبیعی و جوغرافی شرایطینه اویغون گؤره رک،قویموش اولسونلار، یعنی "ناقاتئی" Naqatey /"نئگاتئی"Negatey (= نقده یا نئگاده) آدینین ترکیبینده اولان "نئگا" Nega تانریسینین آدینی قویموش اولسونلار. یئری گلمیشکن لازیم گؤرونور قئید ائده ک کی ایرانین شیمالیندا ،خزرین جنوب ساحلینده مازندران ویلایتینین شرقینده یئرلشن "نئکا"(نِکا)Neka آدلی شهرین آدی دا ،هَمَن بو اَسکی تورک میفی "ناقا"//"ناگا" یا "نئگا" (نِگا) تانریسینین آدی ایله باغلی و ایلگیلیدیر و بو شهرین آدی دا اصلینده، "ناقا"/"نئگا" اولوبدور و آنلامی "اورمان تانریسی" ،"آغاج تانریسی" دئمکدیر. بیزه گؤره اورمیا گؤلونون گونباتان ساحلینده "سولدوز" محالیندا یئرلشمیش آذربایجان شهری ،"نقده" //"ناقاده"-نین آدی دا، "ناق"/"ناقا" ایله ایلگیلیدیر و آذربایجانین بو شهرینین آدی ،اسکی تورک میفولوگیاسی ایله باغلی بیر آددیر. بیز بو آدین کؤکونو و منشأیینی اسکی تورکلرین "فینیکی" (فین-اویقور) دال و شاخه سینده بولماق اولار. بیز بو شهرین آدی و اونون ائتیمولوگیاسینین (معناسینین) آچیکلاماسی حاقیندا ایکی گوجلو وئرسیانی دا اؤنه سوره بیلریک. بیرینجی وئرسیا(احتیمال) بو اولا بیلر کی بو آد، آک دنیزین (دریای مدیترانه) شرق ساحلینده ، دنیز ایله "لیوان"-ین (لبنان) شیمالی آراسیندا یئرلشمیش ، "نئگا"Negaآدلی جنگللیک بؤلگه نین آدی ایله ایلگیلی اولمالیدیر. "ف.ژیراند" 15F.Guirand مشهور فرانسالی میفولوق " The Myths of Assyria and Babylonia " آدلی اثرینده "نئگا" Nega آدلی بؤلگه نین تانیتماسیندا بئله یازیر : "مصر اَل-یازیلارینین بیر نئچه یئرینده نئگا`دان آد آپاریلیب. لیوان-ین(لبنانین) شیمالیندا یئرلشمیش بو بؤلگه، سونرالار دا "جبیل" Cəbil منطقه سینی تشکیل ائدیر . نئگاNega جنگللیک و مئشه لیک منطقه سینده ، موختلیف نؤولرده شام آغاجی،داغ سروی و "مئر" آغاجلاری یئتیشیلیردی. نئگا`نین تانریسی "هی- تاو" Hi-Tav آدلانیردی. "هی-تاو" ، جنگلین بیتگیسل روحو سانیلیردی. بیر زامانلار ائله سانیلیردی کی او تناسوخ(تناسخ) تاپیب آغاجا دؤنوبدور. بو استناد، بیزیم ناق// ناقا`نین آغاج،جنگل و آغاچلیق معنا چالارینا مالیک اولدوغو ادعامیزا بیر سند و فاکتدیر. بو احتیمال و وئرسیانین اساسیندا بئله چیخیر کی آذربایجانین "نقده" یا "ناقاده" آدلی شهر و یا قصبه سی ، واختیله بؤیوک جنگللیک و اورمانلیقلا اؤرتولو بیر یئر ایمیش. و چوخ احتیمال کی موختلیف شام آغاچلاری ،داغ سروی لرله اؤرتولو بؤلگه اولموشدو. دئمه لی ناقا Naga// نئگاNegaتانریسی ، اصلینده اَسکی تورک میفلری جوُوقاسینین تانریلاریندان بیریسیدیر کی فینیکی تورکلری واسطه سیله آک دنیز(مدیترانه) ساحل لرینه و آفریکایا و مصره ده آپاریلیب و مصر میفلری وتانریلارینین جوُوقاسیندا،اؤزونه اؤزل یئر توتموشدور. مصر هیروگلیف (پیکتوگرام-تصویرنگاری) متن لرینده قئید اولونوب کی "ناقا"//"نئگا"نین تانریسی ،بوغا (=گاونرجوان) ایله ایلگیلی اولوبدور. رأس الشئمرا`دا تاپیلان یازیلارا اساساً ،فینیقی تورکلرینین میفلر پانتئونوندا، تانریلار هر زامان بیر بوغا ایله ایلگیلی اولوبلار. "نقده" آدی حاقیندا دیگر بیر وئرسیا و احتیمال بو اولا بیلر کی ، بو آدی اسکی تورک میفولوگیاسی اساسیندا آچیکلایاق .بیزه گؤره یوخاریداکی معلوماتین اساسیندا، آذربایجانین بو شهرینین آدی ،جنگل و اورمانلیق تانریسی و یاخود آغاج تانریسی ساییلان "ناقا" یا "نئگا" ایله ایلگیلی یارانیبدیر. بیز آپاردیغیمیز آراشدیرمالارین اساسیندا بئله بیر قناعته گلدیک کی بو شهرین آدی،اصلینده "ناق.آتئی" Naq.atey/ "ناقا.آتئی"Naqa.ateyاولوبدور و زامانلا فونئتیکاسیندا دَییشیلیک اوز وئریب و ایندیکی "ناقاده" و یا "نقده" فورمانتینی الده ائدیبدیر. بو توپونیمین آدی اسکی تورک میفی "ناقا" یا "نئگا"(=اورمان،جنگل،مئشه،آغاچلیق وآغاج) و "آتا"/"آتای" (=دده،تانری) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش و بوتؤولوکده بو آدین آنلامی "اورمان تانریسی"،"مئشه تانریسی" ، "جنگل تانریسی" و "آغاج تانریسی" دئمکدیر. دئمه لی نقده و یاخود ناقاده شهرینین آدی ، "نئگا"Nega / "ناگا"Naga / "ناقا"Naqaتانریسینین آدی شَرَفینه قویولوبدور.
مقاله نین سونوندا قئید ائتملییک کی عمومیتله تورک اراضیلرینده ،اؤزللیکله ده قدیم تورک و پرو-تورکلرین یوردو-مسکنی ساییلان حقیقی آذربایجان اراضیلرینده (گونئیلی- قوزئیلی، گورجوستان، ایندیکی ائرمنیستان و شرقی آنادولو، سوریانین و ایراکین شیمالی و قافقازی اؤزونده احتیوا ائده رک)،توپونیملر(یئرآدلاری) اؤز کؤک و منشایینی ایلک اولاراق ،قدیم تورک میفولوگیاسیندان آلیب و زامان سوره سینده موختلیف گلیشمه لر،تاریخی حادثه لر و اولایلار اثرینده، ایکینجی،اوچونجو، دؤردونجو و "n" درجه لی موختلیف آنلاملاری دا الده ائدیب و چوخ واختلار گؤرونور کی سونراکی اَلده ائدیلمیش آنلاملار،اصل و ایلکین آنلامی اؤز کؤلگه سی آلتینا آلیب و ایلکین اصیل آنلامی اونوتدوروب و اؤز حقیقی ائتیمولوگیا مجراسیندان چیخاردیب و اوزاقلاشدیریب و اونا باشقا ائتیمولوژی یؤنلَر و سَمتلر وئریبدیر.
بو سادالانان سؤزلر یعنی "ناقاده"/"نقده" آدلارینین میلادین ایلکین چاغلاریندا و میلاددان چوخ قاباقلار تورک دیلینده ایشلنمه سی ,اونو گؤستَریر کی بیزیم بو اراضیلرده، تورک دیللی آذربایجانلیلار،میلاددان چوخ قاباق مین ایللیکلرده ایسه،قافقاز و زاقافقازیا رئگیونوندا یعنی ایندیکی ائرمنیستان،گورجوستان،داغیستان،خزرین شیمال ساحیللری اراضیسی و حتی اوکراینا،ایندیکی آذربایجان (قوزئیلی-گونئیلی)،شرقی آنادولو ، عیراق و سوریا شیمالیندا یاشامیشلار و اؤز یاشادیقلاری اراضییه ، طایفالارینا،داغلارینا،چایلارینا اؤز دیللرینده،اؤز میفیک تفککورلری ،ایناملاری و گؤروشلری ایله باغلی, آد قویموشلار.بیزه گؤره "نقده" آدینین یارانماسی و تشککولو ،قدیم آذربایجان تورک سُویلو و تورک دیللی خالقینین ایلکین ابتدایی تفککورو،دونیا گؤروشو و میفولوگیاسی ایله باغلی بیر میفیک آددیر. یئری گلمیشکن خاطیرلاتمالییق کی نقده – سولدوز ماحالیندا یئرلشمیش کندلرین آدلارینا باخارکن , اونلارین بعضی لرینین آدلارینین تورک میفیک آدلاری ایله ایلگیلی اولدوغونو و اونلاردان یارانماسینی گؤرمک اولار. میثال اوچون ایلک باخیشدا چیانه , قارنا, دَلمه ،اوخسار، مَمی یند، ال ملیک، آلاگؤز, بَییم قالا , وزنه , یونوسلی , و سايره نی آد آپارماق اولار. بیزیم بوندان سونرا دا ، بیر سیرا سولدوز- نقده کند آدلارینین معناسینین آچیکلاماسیندا چالیشمامیز اولاجاق و اونلارین تورک آذربایجان میفولوژیسی ایله نه قده ر ایلگیلی اولدوغونو گؤسته ریب شاهید اولاجاییق .
یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو) / اورمیه / خرداد 1397
قایناقچا / منابع
1- اسفندیار حاجیلو ، تاریخ ولایت سولدوز / 4جیلدده / 1-نجی جیلد: سولدوز و قراپاپاق /ایکینجی جیلد:اسناد تاریخی / اوچونجو جیلد: دوره پهلوی / دؤردونجو جیلد:دوره انقلاب اسلامی
2- مهدی رضوی ، ایل قاراپاپاق – تاریخ،آداب،رسوم،فولکلور و مونوگرافی ، چاپ اول ، زمستان 1370
3- فرود خسروی چیانه ، تاریخ ایل قراپاپاق (بوزچلوی پیشین) ، انتشارات ادیبان، اورمیه ، 1389، فرود خسروی متولد 1306 فرزند غلامرضا خان نواده خسروخان امیرتومان که پدر بر پدر طبق فرامین و مستندات تاریخی موجود از حدود 400 سال پیش ریاست ایل قراپاپاق را بر عهده داشته اند.
4- عیسی یگانه ، نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ (باسرفصلی از ویژگیهای اقتصادی،جغرافیایی،طبیعی،تاریخی و اجتماعی شهرستان نقده و سولدوز/چاپ اول
5- یوسف قهرمانپور ، فرهنگ عامه ایل قره پاپاق – یاز نشریاتی، چاپ اول، 1385،اورمیه
6- حاج اسمعیل نبی یار ، آذربایجان و سولدوز ، چاپ اول ، 1381
7- و.و.رادلوف ، تورک لهجه لرینین لوغت ترجومه سی ، spb،1893 ،ص1476
8- میرعلی سید اوف ، آدربایجان خالقینین سوی کؤکونو دوشونرکن ، کؤچورن:رحیم شاوانلی ، چاپ اول ، نشر اختر، تبریز 1384
9- ویلیام . جی . داتی ، اساطیر جهان ، ترجمه :ابوالقاسم اسماعیل پور، نشر قدس ، تهران 1392
10-ژ. ویو ، اساطیر مصر، ترجمه : دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور،نشر قطره ،چاپ پنجم 1389
11-ریچارد کاوندیش ، اسطوره شناسی – اساطیر و ادیان مشهور جهان ، ترجمه :دکتر رقیه بهزادی ، نشر علم ، تهران 1387 / چاپ دوم 1390
12-ن.م.خودیئف – ا.آ.قولیئو ، قدیم تورک آبیده لرینین سؤزلویو، نصیرالدین طوسی آدینا آذربایجان دولت پداگوژی اونیوئرسیته تی ، باکو 1992
13-و.ف.پورشانسکی ، یاقوتلاردا قارا اینامین آشینماسی، 1902
14-ویلیام پیرویان – سیر تحول اندیشه سیاسی در شرق باستان –
سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه ها (سمت) - تهران 93
15-فرهنگ اساطیر آشور و بابل – ف.ژیران، گ.لاکوئه، ل.دلاپورت- ترجمه ابوالقاسم اسماعیل¬پور – انتشارات فکر روز – تهران 1375
Kərim Məşrütəçi Sönməz və onun Şeh muncuğu kitabı haqqında düşüncələr
Mahmizər MehdibəyovaDr.
دکتر ماهميزر مهدي بي ووا
چاغداش گونئی آذربايجان پوئزيياسي نين او تايلي، بو تايلي بو گونکو آذربايجان ادبي فيکرينده اوريژينال سيماسي، دستخطتي ايله سئچيلن کريم مشروطه چي سؤنمزي ادبي ايجتيماعيت شاعيري، تنقيدچي، پوبليسيست و ترجومه چي کيمي تانييير. ايران ايسلام اينقيلابيندان سونرا بير شاعير کيمي شؤهرت قازانان
ک.م.سؤنمز 1928-جي ايلين باهاريندا آذربايجان شهرلري نين آناسي حساب ائديلن تبريزده آنادان اولموشدور. ماددي سيخينتيلار اوجباتيندان 14-15 ياشلاريندا ايکن امک فاليتينه باشلايان گله جک شاعير، سيستئملي تحصيل آلماغا، سؤزه و صنعته گوجلو مئيل گؤسترميش، تبريزده اورتا مکتبي بيتيرديکدن سونرا تهران اونيوئرسيتئتي نين حقوق فاکولته سينده اوخوموشدور.
جاوانليقدان ائلمه و معاريفه يوکسک قييمت وئرن، معاريف و مدنيتي هر بير ميلتين سويييه و اينکيشافي نين باشليجا آتريبوتلاريندان حساب ائدن ک.م.سؤنمز بير مودت مکتبدارليقلا مشغول اولموش، وطنينده ايکي صينيفلي بير مکتب آچاراق ميلتيميزين بالالارينا يازماق، اوخوماق و ميللي دوشونجه طرزيني اؤيرتمه يه چاليشميشدير.
ک.م.سؤنمزين بير شاعير کيمي اوزه چيخماسيندا، گئنيش اوخوجو کوتله سي نين رغبتيني قازانماسيندا ايرانداکي بهمن اينقيلابيندان سونرا دونيا شؤهرتلي دوکتور جاواد هئيتين شخصي تشببوسو ايله نشره باشلايان و ايندييه قدر ده فعاليتيني اوغورلا داوام ائتديرن وارليق ژورنالي نين اهميتلي درجه ده رولو اولموشدور. ژورنالين نشره باشلاديغي ايلک ايللردن اونونلا مونتظم امکداشليق ائدن شاعيرين درگي نين صحيفه لرينده چوخلو سايدا ادبي و علمي يازيلاري چاپ ائديلميشدير. ايراندا آذربايجان ادبياتي و مدنيتي نين تبليغي ساحه سينده موهوم خيدمتي اولموش سؤنمز داهي بسته کاريميز و قودرتلي پوبليسيستيميز اولان اوزئيير حاجيبيووون آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري کيتابيني و خالق شاعيري بختييار واهابزاده نين آتيلميشلار پوئماسيني عرب اليفباسيندا نشر ائتديرميشدير.
اوستاد شهريارين حيدربابايا سالام پوئماسيني فارس ديلينه اوغورلا ترجومه ائدن سؤنمزين هم جنوبدا، هم ده شيمالدا کيتابلاري ايشيق اوزو گؤرموش، آغير ايللر ، ايسانين سون شامي ، قارانقوش يازي گؤزلر و س. بو کيمي کيتابلاريندا توپلانان پوئتيک نومونه لري گئنيش اوخوجو کوتله سي نين درين رغبتيني قازانميشدير. فيلولوگييا علملري دوکتوتو صابير اميروو سؤنمزين پوئزيياسي ، حرارتي سنگيمه ين اوجاق ، حسرت چلنگي آدلي سيلسيله يازيلارينا و شاعيرين پوئتيک ياراديجيليغينا يوکسک دير وئره رک يازير:سؤنمز جنوب پوئزيياسيندا يوکسک ادبي-بديعي شعرلرين، باياتيلارين، قزللرين صنعتکارليقلا يازيلميش پوئمالارين مؤليفيدير.
فيلولوگييا علملري دوکتورو، پروف. ووقار احمد ده، کريم مشروطه چي سؤنمزين پوئزيياسي حاقيندا اؤزونونگونئی آذربايجان پوئزيياسي آدلي مونوقرافيياسيندا يازير:سؤنمز ده خالق شعيري فورمالارينا اولدوقجا اينجه ليکله ياناشير و قليبلرين آهنگيني هئچ واخت پوزمور. اونون ايستر قوشما، ايستر ده باياتي فورمالاريندا قلمه آلديغي شعيرلر حئيرتاميزدير. فيلولوگييا اوزره فلسفه دوکتورو ائسميرا فواد (شوکورووا) کريم مشروطه چي سؤنمز آدلي مقاله سينده : آيريليق، حسرت، وطنده وطنسيزليک دردي نيسگيللي قلم صاحيبلري نين ان کؤورک، حساس مؤوضولارينداندير. سؤنمز ده وطنين، خالقين منليگيني، لياقتيني اؤز منليگي، درديني شخصي دردي المي سايان، فرياد قوپاران، دويغولاري عوصيان ائدن وطنپرور سؤز اوستاديدير. خ. هومبت اووانين عيسانين سون شامي و قارانقوش يازي گؤزلر مقاله سينده، شاعيرين پوئتيک خوصوصيتلريني، گونئي آذربايجانين کئچميشيني، بو گونونو عکس ائتديرميشدير.آکادئميک ميرزه ايبراهيموو سؤنمزين منسيزله ميشم شعريني ده تحليل ائتميشدير. اونون قلم يولداشلاري کيمي اورک سؤزلريني دويماق چتين دئييل:
درد مني يانديرير، آما اودو يوخ،
اودو آغزيمدا حياتين دادي يوخ.
دئميرم دردلر ايچينده آدي يوخ،
دئييرم من بئله منسيزله ميشم...
کريم مشروطه چي سؤنمزين ايراندا ليريک شعرلري توپلانميش بير نئچه کيتابي چاپ اولونموشدور کي، اونلاردان بيري شئه مونجوغو « آدلانير. 1995-جي ايلده تبريزين ارک « نشرياتي نين نشر ائتديگي بو کيتاب شاعيرين بير نئچه اورک سؤزو آدلي قئيدلري ايله باشلايير.
... بو کيچيک دفتره، آديندان بللي اولدوغو کيمي، بير چوخ قيسا و کيچيک شعرلريم داخيلدير. بو کيچيک شعرلر سيزين بؤيوک لوتفونوزه و يوکسک ائستئتيک ذؤوقونوزه لاييق اولماسا دا، مؤليف طرفيندن سونولموش بير ياشيل يارپاق کيمي قبول ائده جگينيزه اينانيرام .
بو جومله لر ده همين بير نئچه اورک سؤزو آدلي موقدديمه دن گؤتورولموشدور. سؤنمز کيمي ايلهاملي فيلوسوف شاعيرين تواضؤکارليقلا سؤيله ديگي نين عکسينه اولاراق، بيز بئله دوشونوروک کي، شئه مونجوغو کيتابيندا توپلانان بو اثرلر سارالميش يارپاق دئييل، اصيل صنعت نومونه سي، چيچکلري تز-تر قالاجاق گولوستاندير.شعرلرين بيرينده اوخويوروق:
اليم گلمير کاغيذ يازيم ياريمچون،
اونا کاغيذ يازا-يازا آغلارام،
بيردن-بيره سؤنن آرزولاريمچون،
اؤزوم مزار قازا-قازا آغلارام.
سيناماميش هر مجليسه توي دئييم
کيم گؤروب کي، من اؤزومدن بوي دئييم؟
اورمو گؤلو ندن شوردور؟ قوي دئييم!
من او گؤلده اوزه-اوزه آغلارام.
ايضاحا احتيياج گؤرموروک. بيزجه، بو کيمي ايلک باخيشدا عادي، اصلینده چوخ غئيري-عادي پوئتيک کشفلري گئنيش شرحه لوزوم يوخدور.شاعيرين حجمجه بؤيوک اولمايان کيتابيندا ائله شعرلر تاپماق مومکون دئييلدير کي، اورادا شاعير قلبي نين چيرپينتيلاري ايله ياناشي اوخوجولاري درين-درين دوشوندورن فيکير و ايفاده لره تسادوف اولونماسين.
سؤنمز او قبيل شاعيرلردندير کي، اونلار اورکلري نين حؤکمونه خيلاف هئچ نه يازماز، دوشوندوکلريني شعره گتيرمک اوچون يوز اؤلچوب، بير بيچرلر.سؤز يازسان اگر حقيقته خاطير ياز.بير کلمه ده سؤز يازما فقط آلقيش اوچون -تئزيسي ايله صنعت کرئدوسونو ائلان ائدن شاعير شعرلري نين بيرينده يازير: درديمين يوخ آدي، اونواني دئسم. حئيرته دالديرار اينساني دئسم. باشقا بير سؤزله بو معناني دئسم: اؤز ديياريمدا وطنسيزله ميشم!
نومونه گتيرديگيميز بو دؤرد ميصراعنين شرحي آز قالا کيتاب حجمينده اولان معنا يوکونه ماليکدير. دوشونورسن: آدام اؤز ديياريندا نئجه وطنسيز اولا بيلر؟ بو واخت دونيانين موختليف گوشه لرينه سپلنن، ايراندا اؤز ديللرينده مکتبلري، ائلم و تحصيل اوجاقلاري اولمايان قان-قارداشلاريميز، غصبکار و اوزدنيراق قونشولاريميزين ايديعاسي اوجباتيندان ائو-ائشيکلريندن، يورد-يووالاريندان ديدرگين دوشن سويداشلاريميز گؤزوموزون اؤنونده جانلانير.
سؤنمز بؤيوک ليريکدير. او، آز سؤزله، حجمجه کيچيک اولان شعرلرله، دؤردلوک و باياتيلارلا بؤيوک معنالاري عکس ائتديرن اينجه قلبلي و موتفککير بير شاعيردير. فيکريميزي تصديق اوچون دؤرد ميصراعليق وارليغيم شعرينه ديقت ائدک: ديليم-ديليم دوغرا قيزيل آلماني، وئر هر گلن يئسين اوندان بير ديليم. اوچ کلمه دير وارليغيمي بيلديرن، بير وطنيم، بير منليگيم، بير ديليم.
بشر اؤولادي نين وارليغيني بيلديرمک اوچون باشليجا شرطلر محض شاعيرين سؤيله ديکلريدير.
موکممل جيناسلارا ماليک سيلسيله شعرلر يازماق هر شاعيره نصيب اولمور. بونون اوچون شاعيردن يوکسک ايستعداد و ذؤوقله ياناشي، منسوب اولدوغو خالقين ديليني و معنوياتيني دا دريندن بيلمه سي طلب اولونور. سؤنمزين ليريکاسيندا ديقتي جلب ائدن مثله لردن بيري ده اونون جيناسلاردان اوستاليقلا و يئرينده ايستيفاده ائتمه سيدير. سؤنمز کلاسسيک ادبياتيميزداکي و فولکلوروموزداکي معلوم جيناسلاردان مومکون قدر اوزاقلاشير و تاماميله اوريژينال، اؤزونمخصوص جيناسلي شعرلر يازير. کيچيک بير نومونه ني نظردن کئچيرک:قورخورام کي، بير سؤز دئيم يار گوله،من مثلده گؤز کيمييم، يار گيله.حئيرتديم، يار باغريمدا ياشارکن،اؤزوم نئجه سيغيشميشام-يار گيله؟!
ايضاحا احتيياج دويموروق. شاعيرين دؤردلوکلري نين و باياتيلاري نين اکثريتي، محض بو جور اوغورلو جيناسلارلا ياراديلميشدير. سؤنمز ليريکاسي نين بير جهتيني ده قئيد ائتمه دن کئچينمک اولماز. ليريک نؤوون باياتي ژانري سؤنمزين پوئتيک ايرسينه خاص اولان ان عومده کئيفيتلردن بيري اولدوغوندان، بو باره ده بير نئچه کلمه سؤيله مگي واجيب حساب ائديريک. باياتي ادبياتيميزين ان ايشلک، چئويک، ايلک باخيشدا ساده گؤرونن ژانرلاريندان بيريدير. بو ليريک نؤوون ساري آشيق کيمي قودرتلي نوماينده سي، خالق و يازيلي شعرلريميزده چوخ دیرلي و حيکمت آميز نومونه لري نين اولماسي بلليدير. جسارتله دئمک اولار کي، سؤنمز اولو صنعتکارلاريميزين خوفوندان چکينميه رک بو نؤوده ده اسل صنعت نومونه لري ياراتميش، خالقيميزين قان يادداشي نين ترجوماني اولان باياتي خزينه ميزي اوريژينال، لاکونيک و درين معنالي اثرلري ايله زنگينلشديرميشدير.
مثلن:
بو قاصيد هارادان گليب، هانسي ديياردان گليب.
مکتوبلاري اييله، گؤر، هانسيدي يارادان، گليب؟
و ياخود:ياز گله، گوله باغلار،سارينا گوله باغلار.
شهيدين قبري اوسته،سپيلن گولاب آغلار.
سؤنمز ايستک و آرزولاريني يوکسک پافوس و هاي-هارايلا دئييل، اينجه، تمکينلي، هم ده چوخ عاريفانه بير شکيلده دونيايا بيان ائدير. او، بوغازدان يوخاري بيرليک-بيرليک دئينلردن فرقلي اولاراق:
هر قايچي نين قاداغيني آچاندا،
آيريليقدا تييه لري کوت گؤردوم.
کئچن قوشلار دسته-دسته اوچارلار،
اونلارين دا ان آزيني جوت گؤردوم
دئمکله آييق اوخوجوسونون دوشونمه يه، آذربايجان حاقيقتلريني دونيايا بيان ائتمه يه چاغيرير.
سؤنمزين ليريک قهرماني کاميل اينسان، يئتکينلشميش شخصيتدير. او، اؤز تاريخي کئچميشي ايله اؤيونن، گله جگينه اومودلرله باخان وطنداشدير. اييلمزليک خاراکتئري نين ان باشليجا کئيفيتي و مئياريدير. آرزوسو ايسه بوتون اينسانلارا صولح و سعادت، بشريته امين-آمانليقدير. اونون قهرماني شخصي سعادتدن چوخ ايجتيماي منافعيي دوشونور.
سؤنمز موتفککير شاعير اولماقلا ياناشي، گؤزلليک نغمکاري، محبت شاعيريدير. داياندي قارشيمدا بير چينار کيمي ميصراعسي ايله باشلانان قوشماسيندا شاعير چوخ گؤزل صحنه يارادير. ساحيلده قاچيشان دالغالار کيمي سئوگيليسي نين بيرجه آن اوزونه گولوب گئتمگيني اوستاليقلا تصوير ائدير. شاعير سينه سينده بوي آتان، اونولا اؤيونن، فقط الي-الينه چاتماق عرفه سينده ايکن اوندان قاچان، اوزاقلاشان سئوگيليسي باره ده بئله دئيير:
يالوارديم، دانيشسين من قولاق آسيم،
قملريم داغيلسين، توي اولسون ياسيم.
دينمه دي، ايسته ديم باغريما باسيم،
اليم کؤلگه سينه يئتيشدي گئتدي.
شاعيرين اوخودوم جيناس ايندي... ،
يانماسام اريمرم ، اريمه سه م يانمارام ،
بو داغلار ارن داغلار،
اوزاغي گؤرن داغلار.
خويدا بير ايگيد اؤلسه،
ياسيندا مرند آغلار.
شئه مونجوغو باشليقلاري آلتيندا توپلانان شعرلري ادبياتيميزين زنگين خاطيره سينه لاييقلي تحفه لردير و بو شعرلر شاعيرين تخلوصو کيمي سؤنمز، ابدی ياشاردير.
ايستيفاده اولونموش کيتابلار:
1.صابير اميروو. بو کاروانين يولو گونئيه دير، باکي، نورلان ، 2007، ص، 22
2.و. احمد. گونئی آذربايجان پوئزيياسي، باکي، 2004، ص. 274
3. ائ.فواد (شوکورووا). ک.م. سؤنمز، گونئی آذربايجان ادبياتي تاريخي، 2 جيلد، قانون نشرياتي، 2013، ص.477
4. خ. هوممتووا. عيسانين سون شامي، يئني فيکير قزئتي، ن 15، 13 آپرئل 1990
5. ميرزه ايبراهيموو. اوميد و کدر پوئزيياسي، آذربايجان ، 1988، ن 4، ص. 136
6. کريم مشروطه چي سؤنمز. شئه مونجوغو، تبريز، ارک نشرياتي، 1996، ص.3
7.ک.م. سؤنمز. شئه مونجوغو، ( م. مئهديبيووا، اؤن سؤز، ترانسيتئراسييا و ترتيب)، باکي، علم ، 2003، ص.78
یازار : فرهاد جوادی یکان سعدی (عبداله اوغلو) اورمیه / خرداد 1397
ایران (گونئی) آذربایجانین باتی بؤلگه سینین اؤنملی شهرلریندن بیریسی نقده شهریدیر. آذربایجانین آیریلماز بیر پارچاسی اولان و عینی حالدا چوخ اسکی بیر تاریخه مالیک اولان نقده شهرینین یئرلشدیگی ماحالا ،عمومیتله سولدوز دئییلیر و آدلانیر. آذربایجانین بو بؤلگه سینده یعنی نقده شهرینده و بو شهرین یئرلشدیگی سولدوز آدلی ماحالدا ، باشقا تورکلرله بیرلیکده ، تورک دیللی و تورک سویلو قره پاپاق // قاراپاپاق// کاراپاپاک آدلی ائل و خالق مسکوندور. البته لازیمدیر قئید ائده ک کی قره پاپاق تورکلریندن باشقا، آذربایجانین غرب حیصه سینین (آذربایجان غربی اوستانی نین ) بیر خئیلی بؤلگه لری و شهرلری کیمی، نقده و بو شهرین یئرلشدیگی سولدوز ماحالیندا همچنین غیرتورک کورد خالقی دا ، شهرده و بیر سیرا کندلرده اقلیت اولاراق مسکون اولوب ، اکثریتی تشکیل ائده ن قره پاپاق تورکلری ایله بیرلیکده یاشاییرلار. کانکرئت اولاراق آذربایجانین بو اراضیسیندن سؤز گئدنده ، یعنی نقده و سولدوز آدلارینین هر بیریسیندن سؤز- صحبت دوشنده ،ایستر- ایسته مز قره پاپاق تورک ائلی و خالقی، گؤز اؤنونده و ذهین لرده خاطیرلاناراق جانلانیر. یعنی نقده و سولدوز آدلاری ایله قره پاپاق آدلاری بیر- بیریندن آیریلماز و بیر- بیرینه باغلی گؤرونور. دئمک اولار نقده شهری و سولدوز ماحالینی قره پاپاقسیز و عکسینه اولاراق قره پاپاقلاری نقده سیز و سولدوزسوز، تصور ائتمک اولماز. آذربایجانین بو بؤلگه سی حاقدا ، یعنی نقده شهری و اونون یئرلشدیگی سولدوز ماحالی حاققیندا ، ایندی یه قده ر بیر سیرا یازارلار و تدقیقاتچیلار قلم چالیب موختلیف مقاله لر - کیتابلار عرصه یه و ظهوره گتیریبلر کی هره سی اؤز یئرینده و اؤز مقامیندا بو بؤلگه – ماحال و شهر حاققیندا چوخ دَیَرلی سندلر- معلوماتلار و بیلگی لر ارائه وئریبلر کی اونلاردان بیریسی ده بو سون چاغلاردا قلم ووران و گئنیش – مکمل شکیلده هرطرفلی تدقیق آپاریب - آراشدیران و نقده ـ سولدوز و قره پاپاق ائلی حاققیندا جامع شکیلده معلومات و بیلگی توپارلاییب ارائه وئره ن ، نقده – سولدوز بؤلگه سینده بویا- باشا چاتان اورمو ساکینلی اسفندیار حاجیلو آدلی یازار و تدقیقاتچی دیر. 1 نقده – سولدوز و قره پاپاق تورک ائلینین حاققیندا ایندی یه قده ر مختلف یازارلار و تدقیقاتچیلار طرفیندن چئشیتلی و جوربه جور معلوماتلار و بیلگیلر ارائه وئریلیبدیر. نقده – سولدوز و قره پاپاق ائلی حاققیندا تدقیق وآراشدیرما آپاران یازارلاردان، مهدی رضوی 2 (ایل قاراپاپاق – تاریخ.آداب.رسوم.فولکلور و مونوگرافی) ، فرود خسروی چیانه 3 (تاریخ ایل قراپاپاق) ، عیسی یگانه 4 (نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ ) ، یوسف قهرمانپور 5 : (فرهنگ عامه ایل قره پاپاق ) ، حاج اسمعیل نبی یار6 : (آذربایجان و سولدوز) و آن سونونجو یازار اسفندیار حاجیلو 1(تاریخ ولایت سولدوز 4- جیلدده ) . هریازار بیر باخیمدان و بیر جهتدن اونو آراشدیریب بیلگی وئریبدیر و بیزه ده بو نقده – سولدوز- قره پاپاق مثلثی موضوعسو ایله ایلگیلی، یالنیز بو بؤلگه نین آدلارینین معناسینین آچیقلاماسی یعنی اتیمولوژیاسی و اتیمولوژی کؤک آراشدیرماسی پاییمیزا دوشور و اولسون کی بیلدیگیمیز و اَلدَه ائتدیگیمیز آراشدیرمالار و تدقیقاتلاریمیزین اساسیندا ، بو مقاله نی اوخویانلار و نقده – سولدوز توپونیم آدلاری ایله ماراقلانانلارین ماراغینی و دقتی نی جلب و راضی ائتمیش اولاق و ایسته دیکلری آچیکلامانی و توضیحاتی بو مقاله دن اَلدَه ائتمیش اولسونلار. نقده – سولدوز آدلارینین معناسی و کؤکو حاققیندا ایندی یه قده ر، عادی کوتله وخالق طرفیندن و هاکذا یازارلار و محقق لر طرفیندن موختلیف یوروملار و آنلاملار ارائه وئریلیبدیر کی هره سی اؤز یئرینده قابل بحث و تعمق دور. چونکی آذربایجان توپونیم لری (=یئر آدلاری) زامان سوره سینده ، چئشیتلی و جوربه جور فونتیکی و لئکسیکا دَییشیلیکلرینه معروض قالاراق ، یئر آدلاری موختلیف و چئشیتلی آنلاملار و معنالار الده ائدیب و بو سبب دَنسَه، بیر چوخ یئر آدلاریمیز دا ، اؤز حقیقی آنلام و معناسیندان اوزاق و بیگانه دوشوبدور کی تام صراحتله دئیه بیله ریک آذربایجانین و حتی ایرانین دیگر بیر بؤلگه لری و استانلاریندا و منطقه لرینده اولدوغو کیمی، نقده و سولدوز یئرآدلاری دا ، بو وضعیت و احوالاتدان خارج و مستثنی دئییل . بیز بو مقاله ده چالیشمامیزین اساس آماجی بودور کی ، بیر چوخ علمی و توپونیمیکا علمینه عایید واژه لردن و اصطلاحلاردان واز گئچه رک ، اونلاری بو مقاله ده ایشلتمه دن و امتناع ائده رک ، چوخ ساده سؤزلر و جومله لرله ، نقده و سولدوز یئرآدلارینین ریشه و کؤکونو آراییب- آختارماق و اونلارین حقیقی معنالارینی اوزه چیخارتماقدیر. هرنه دن اؤنجه یئری گلمیشکن ، یئرآدلاری حاققیندا بیر مهم و چوخ اؤنملی موضوع و مسئله یه ایشاره ائتمه لییک و او بودور کی، یئرآدلاری هر بیر یئرین ،هربیر شهرین، کندین، ماحالین، بؤلگه نین، منطقه نین و حتی هربیر محله نین تاریخی و تاریخ بویو سیجیل لیسی و شناسنامه سیدیر و اونو بیلمه دن(غرض سیز) و یا بیله رَک (غرض ایله ) اَللَشدیرمک، دَه ییشمک، بارماق ائله مک ،قوردالاماق و یا باشقا بیر دیله چئویرمک و یا کؤکوندن آییرماق و کؤکدن ده ییشمک ، تاریخ علمی باخیمیندان، تاریخ شوناسلیق (=تاریخ شناسی) علمی باخیمیندان، بشر تاریخی و مدنی و مدنیت تاریخی باخیمیندان، چوخ بؤیوک و باغیشلانماز بیر خطا، سوچ و گوناهدیر و بو سوچو و گوناها مرتکب اولانلار، کئچمیش نسیل لر و ایندیکی نسیل و حتی گله جک نسیل لر قارشیسیندا چوخ آغیر مسئولیت داشییرلار و بونلارین قارشیسیندا جوابده دیلر. بو مسئله حتی بین الملل علمی- مدنی، اجتماعی و تاریخی مجامع ده، همچنین تقبیح اولونور. بو سون 25 ایلین عرضینده گؤرونور کی بیر سیرا اینسانلار و حتی میللی – اجتماعی و ادبی روشنفکر جمعیتی آراسیندا، غرض سیز اولاراق ، خئیرخواهلیق ، عیرق میللی سوروملولوغوندان، تورپاق – اراضی آدلارینین میللی مالکیتی و میللی منسوبلوغونو قورویوب حیفظ ائتمک اوچون و شووینیستی سیاست اوزره مغرضانه یئرآدلاری ده ییشمه سیاستینه قارشی دورماق نامینه و اونون غلط سیاستینه اعتیراض وعکس العمل گوسترمه نیتی ایله، بعضی یئرآدلارینین قوندارما و ساختا و ده ییشمیش اولدوغونا ایناناراق ، بیر سیرا یئرآدلارینی، هئچ – هئچینه (توپونیمیکا علمینین قانون – قایدالارینی نظرده آلمایاراق و بو علمین تدقیق و تحقیق اوسلوب و اوصولونا گؤز یوماراق و بیر دوزگون علمی – تاریخی و توپونیمیک آراشدیرما و تدقیق آپارمادان) ، ساده بیر حدسیات و گومان لار اوزه رینده و بیر سیرا عوام جماعتین غیرعلمی و غیر رئال ناغیل لاری، تفسیرلری و حدس لری اوزوندن ، تله سه رک ، آذربایجانین بعضی شهر و یئرآدلارینین ده ییشمه سینه اقدام ائدیبلر و ائدیرلر . بو سیرا قوربان اولونموش یئرآدلاریندان نمونه اوچون قره عینی (اشتباه اولاراق عربجه سانیلیر) ـ تکاب(تیکاب) و بو مقاله نین سؤز کُونوسو و موضوعسو اولان همین نقده شهرینی آد آپارماق اولار کی گویا نقده آدی غیر حقیقی و سونرادان قویولما و فارس عاملی طرفیندن بو شهره قویولما و وئریلمه دیر و بو شهرین اصل و حقیقی آدی سولدوز اولمالیدیر و نقده آدی گؤتورلمه لیدیر و گره ک دیر بو شهرین اوستوندن حذف اولونا. حالبو کی حقیقی ، کؤکلو و ریشه ای بیر تدقیق و آراشدیرما آپاریلسا ، گؤرونه جک کی نقده آدی ، نه بو سون زامانلارا عاییددیر نه پهلوی فارس رژیمی و حکومتینه و نه عربه عاییددیر . حقیقی کؤکلو و علمی آراشدیرما آپاریلسا ایدی ، نقده آدینین نئچه مین ایللیکلر میلاددان اؤنجه یه و قدیم تورک اسطوره لر پانتئونونا (گالریاسینا // مجمع خدایان) مربوط اولماسینا واقیف و شاهید اولوناردی . سولدوز آدی حاققیندا قئید ائتمک لازیمدیر کی بو آدی اونون ساده جه ظاهیری آنلامینا کیفایت ائدیب و عمومیتله خالق آراسی دئییلن معنا و آنلامینی ایره لی سوروبلر. خالق آراسی بو آدین آنلامی و معناسی «سولو دوز» و یا«سولو دوزه ن» دیر و بیر چوخ علمی – مدنی و ادبی اجماع لاردا و بو بولگه نین حاققیندا چالیشان قلم اهلی آراسیندا ، آرتیق قبول اولماقدادیر و دئمک اولار بو معنا و آنلام، آرتیق اؤز یئرینی تاپیب و تثبیت اولماقدادیر. بیر حالدا کی آذربایجانین بیر چوخ یئرلری و بؤلگه لری اوتلو- سولو یئرلردیر و بیر چوخ دوزلری و یایلالاری سولو و چای کناریندادیر و سولدوز ماحالیندان سولولوقدا چوخ دا اولماسالار، آز دا دئییللر.عمومیتله گونئی آذربایجانین غربی حیصه سینده ، سولدوز ماحالینا تای اوتلو- سولو یئرلر چوخدور و بعضی بؤلگه لری سولدوزدان دا آرتیق راق اوتلو-سولودور. بو حسابلا بو آدی اونلار دا داشیمالی اولمالی ایدیلر. گؤرونور کی بو بؤلگه نین اوتلو- سولو اولماسی ، غربی آذربایجان اراضیسینده گؤزه چارپان و گؤزه گلن بیر امتیاز و یا اوستونلوک ساییلا بیلمز. چونکی سولدوزا تای و سولدوز محیطی و اقلیمی شرایطینده اولان یئرلر، دوزلر و دوزه نلر چوخدور. بس نئجه اولور کی بو آنلامدا و معنادا (سولو دوزSulu düz ) آدی ، یالنیز سولدوز ماحالی داشیماقدادیر؟! بئله بیر آنلام و معنا قانع ائدیجی دئییل. قانع ائدیجی دئییل ،چونکی آذربایجان اراضیسینده اورتاق بیر وضعیتی داشییان و یا اورتاق بیر دوروما و اؤزه للیگه مالیک اولان یئرلر، کندلر و ماحاللار، عینی آدی ، داشیماقدا اولورلار. میثال اوچون ،آذربایجانین خئیلی کندلرینده ، کولدن قالانمیش و یارانمیش کورقانلار و تپه لرین اولدوغو اوچون ، هامیسی «کول تپه» Kültəpəآدینی داشیماقدادیر و عینی آدا مالیک دیلر. حال نئجه اولدو کی گونئی آذربایجاندا اولان بیر بؤیله اوتلو- سولو یئرلردن و دوزه نلردن ، یالنیز «سولدوز» ماحالی بو آدی داشیماقدا اولور؟! تورک ائتنونیملری(= قبیله، طایفا آدلاری) و ائتنوتوپونیملرینین (= طایفا و قبیله آدی ایله باغلی یئرآدلاری) هر بیریسینین اؤزونه اؤزه ل تاریخی نَدَنلری، قایناقلاری و تاریخی اؤزه یی(=هسته) واردی. هر بیر تاریخچی و تدقیقاتچی(= محقق) و تورکولوق (=متخصص تورکولوژی) مؤلف، اگر تورک ائتنوسلارینین(خالقلار- طایفالار- قبیله لرینین) آد منشأیینی و یا منشأ لرینی کؤک آراشتیرماسی ائتمک ایسترسه ، او موطلق قدیم تورک دیلینین لوغت کؤکلرینی و عینی حالدا تورک میفولوگیاسینی(=اسطوره شناسی ترکان) یا میتولوگیاسینی (میتولوژی) ، تاریخ ، آرکئولوژی ، آسترونومی و ... بیلمه لیدیر. توپونیمیا تدقیقاتچیلارینین (= یئرآدلاری محقق لرینین) گؤزوندن قاچیریلان و حاقیندا هئچ بیر سؤز آچیلمایان اؤنملی کوُنو(=موضوع،جهت) و قصور(=کوتاهی)، اونلارین قدیم تاریخین درینلیکلرینه گئتمه مه سی و بو ائتنونیم یا ائتنوتوپونیملرین ائتیمولوگیاسی و داشیدیغی آنلاملارینین اؤزه یی و منشأیی حاققیندا کؤک آراشتیرما آپارماماسی ،آچیکلانماماسی و ندنلرینی اوزه چیخارتماماق و آشکار ائتمه مه سیدیر.
سولدوز- نقده – قاراپاپاق حاققیندا آپاریلان تدقیقات و آراشدیرمالار اثناسیندا باخیلان منبع لر و اثرلردن بئله نتیجه آلینیر کی بونلارین هربیری اؤزونه مستقل بیر موضوعدور کی هره سی اؤز یئرینده آیری – آیریلیقدا آراشدیرمالی و تدقیق آپارمالی کُونولاردیر. یعنی نقده ، سولدوز توپونیم آدلاری هره سی اؤزونه مستقل و بیر- بیریندن (تاریخ ، منشأ ، کؤک و یارانما تاریخلری باخیمیندان ) آیری توپونیملردیر و قره پاپاق ائتنونیمی (= طایفا و ائل آدی) همچنین بونلاردان آیری ، مستقل بیر موضوعدور کی بونلاری بیر-بیرینه قاتماق و بیر-بیریله ایلگیلندیرمک یانلیش و عبث بیر چابا و چالیشما اولاجاق و سونوجو دا یانلیش و غیررئال بیر سُونوج اولاجاق. منبع لره گؤره آراشدیریلان اوچ آددان ، قره پاپاق ائتنوس آدینین بؤلگه ده کی تاریخی مسکونلاشما یاشی بللی دیر و همچنین بئله معلوم ائدیر کی قره پاپاق ائلی نین ایندیکی نقده منطقه سینده کی "سولدوز" ماحال آدینین یارانماسیندا،رولو اولماییب و بو طایفا و ائلین بو بؤلگه یه یئرلشمه سیندن اؤنجه ، سولدوز آدی بو ماحالین اوستونده ، داشینیردی. البت ده منبع لرده و سون زامانلاردا بو موضوع (قره پاپاق ، بزچلو و سولدوز ) حاققیندا یازیلان اثرلرده بیر- بیریندن فرقلی و ضد ونقیض نظرلر و فیکیرلر ایره لی سورولوب و بیر چوخلو معمالار و سواللارین یارانماسینا سبب اولور. میثال اوچون مهدی رضوی نین 2 «ایل قاراپاپاق» آدلی اثرینده صحیفه 21 – ده قئید اولونور کی بزچلو ائلی 2200 عائیله دن عیبارت ، آرازین غربی ساحلیندن ، جنوب – شرقه طرف حرکت ائدیرلر و یول اوستو بؤلگه لرین ساکینلری یعنی "سولدوزلولار"(فارسجا یازیلیب سلدوزیان) بو کؤچ منظره سینین ناظیری اولورلار و اونلارین باشلاریندا قارا رنگده پاپاقلاری اولدوغو اوچون ، اونلاری "قره پاپاق" آدلاندیریرلار. مهدی رضوی نین اثرینده 2 کی بو مطلبدن بئله نتیجه چیخیر کی عباس میرزانین دؤورونده ، ماکو ، نخجوان ،ایروان ،خوی و ارضروم آراسی بؤلگه ، "سولدوز" آدلی طایفا و ائلین یوردو و مسکنی ایدی و بو بؤلگه ده یاشایان و ساکین اولانلارا دا سولدوزلو دئییرمیشلر. بو معلوماتدان داها بیر نتیجه آلماق اولور و او بودور کی ایندیکی سولدوز ماحالینین آدی ، عباس میرزانین ، بزچلولاری بو ماحالا کؤچدورومه سیندن اؤنجه یه قده ر ، باشقا بیر آد ایمیش و بو ایندیکی سولدوز بؤلگه سینین آدی ، "سولدوز" گئتمیرمیش. بونو نظرده ساخلایاراق ، مهدی رضوی-نین اثرینده 2 صحیفه 22- ده بو مطلبه ده توش گلیریک کی عباس میرزانین کؤچ پروسه سینده 2100 عائیله، "سولدوز" یا "سللی دوز"(یازارین منظورو نقده منطقه سی سولدوزو) آدلی منطقه یه حرکت ائدیرلر. بو اثرده دیگر بیر گؤزه چارپان مسئله ، اثرین مختلف صحیفه لرینده "سولو دوز" آدینی "سولدوز" آدی یئرینه رسما اعلام اولونماسی دیر.
بو اثرین صحیفه 20-ده داها بیر دوشوندوروجو و دوشوندورمه یه سوق وئره ن مطلبه اشاره اولونوب کی گویا خلقت دن بری تا عباس میرزا دؤورونه قده ر و قره پاپاقلارین نقده منطقه سینه یئرلشدیکلری زامانا قده ر ، بو ایندیکی سولدوز آدلانان اراضیده ،"ماهور" دوزو استیثنا اولاراق ، هئچ بیر خالق ، طایفا و ائل یاشامیردی ، چونکی بو اراضی سو آلتیندا ایدی و تدریجله مئتیر-مئتیر سو چکیلدیکجه ، اوزه چیخیبدیر.
بو موضوعلا یاناشی و علاقه ده، یوسف قهرمانپور 5 اؤز "فرهنگ عامه ایل قره پاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 20- ده سولدوز بؤلگه سینده حسنلو تپه سی جیواریندا ، میلاددان قاباق اولان بیر یاشایش مرکزیندن و شهرین قالقلاریندان و اونون قالین دووارلاری اولدوغوندان خبر وئریر. قهرمانپور 5 اؤز اثرینین صحیفه 29-دا "سولدوز" آدلی بؤلومونده ، خواجه رشیدالدین فضل ا...-ین جامع التواریخینه استناداً ، بو ماحالی ایلخانی مغوللارینین و اونلارین تورک نویان لاری و قشون سرکرده لرینین ، خصوصاً تورک سویلو "سولدوز"(سلدوس) آدلی طایفا و قبیله نین ماراغیندا اولدوغونو و بو اراضیه ماراق گؤسترمه لرینه و مئییل لی اولدوقلارینا ایشاره ائدیر. بونون آردیجا قهرمانپور5 مینورسکی یه استناد ائدیر و مینورسکی نین سولدوز حاققیندا وئردیگی بیلگینی گتیریر . مینورسکی سولدوز حاققیندا یازیر : "غازان خان سولدوز بؤلگه سینی "امیرچوپان سولدوز" (سولدوز امیرچوبانینا) وئریر.امیرتیمور گورکانی حکومتی خیدمتینده اولان سولدوز طایفاسینین امیرلریندن بیریسی "شیخ محمدخان سولدوز"دور. مینورسکی نین بو یازیسیندان بئله آیدین اولور کی ایندیکی سولدوز ماحالی ، آرتیق قمری ایل 771-دن بئله یه ، یعنی صفوی سلاله سینین باشلانیشیندان بری ، "سولدوز" آدی ایله تانینماغا و آدلانماغا باشلاییر".
سولدوز آدینین آنلامی و یارانماسی حاققیندا ، یازار "عیسی یگانه" ده 4 ،"نگاهی به تاریخ و فرهنگ ایل قاراپاپاخ" آدلی اثرینده صحیفه 31-ده ، سولدوز حاققیندا دئییلن لری و نقل قول لاری گتیریب یوسف قهرمانپورون اثرینده اولدوغو کیمی "سولدوز" آدینی و سؤزونو ، تورکجه – مغولجا سؤز اولاراق ، تورک- مغول نویان و سرکرده سی "سولدوز نویان" ایله ایلگیلی اولدوغو نظریه و نقل قولا ایشاره ائدیر(بیرینجی نظریه) کی گویا مغول قشونوندان بیر گروهو ایندیکی سولدوز منطقه سینه گلدیلر و بو منطقه اونلارین خوشونا گلیب و "سولدوز نویان" آدلی اؤز سرکرده لریندن ایسته دیلر کی بو بؤلگه یه آد قویسون و او دا اؤز آدینی بو بؤلگه یه وئردی . سونرا "تاریخ ایران از دوره باستان تا سده هیجدهم" اثرینده "ایندیکی سولدوز ماحالی اراضیسنی غازان خان طرفیندن "سولدوز" آدلی طایفا و قبیله یه وئریلمه سینه و سوندا بو طایفا و قبیله نین آدی ایله آدلانماسی و سسلنمه سی نقل قولا ایشاره ائدیر. همچنین "ازتاریخ عصر حافظ" اثریندن استناد گتیریر کی بئله یازیلیبدیر: "دهخدا"نین لوغت نامه سینده ایلخانی لر زامانی (الجایتو حؤکمرانلیغی دؤورونده ) امیرالامرا تیتولو صاحابی "امیرچوبان سولدوز" آدی ایله باغلیدیر. و اَن سوندا بو بؤلگه و ماحالین اقلیمی شرائیطینه گؤره و یاغینلیقلار اثرینده بو اراضیده سو گؤلک لرینین یارانماسینا گؤره ، بو سون زامانلار رایج اولان سولو دوز (=دشت پرآب) معنالاندیرماسینا ایشاره ائدیر. یازار عیسی یگانه 4 بو نظریه لر و اقوال دان سونرا ، بو دؤرد فرض و نظر ایچینده اؤز قبول ائتدیگی فرض و نظر ، بیرینجی نظر و فرض دیر. یعنی سولدوز آدینی ، مغوللار ایله و "سولدوز نویان"-ین آدی ایله ایلگیلی اولدوغونو قبول ائدیر.
فرود خسروی 3 ده "تاریخ ایل قراپاپاق" آدلی اثرینین صحیفه 27-28-ده سولدوز آدی حاققیندا ،روس یازارلاری طرفیندن قلمه آلینمیش "تاریخ ایران از دوره باستان تا پایان قرن هیجدهم میلادی" آدلی اثره استناد ائدیر و "سلدوز" آدلی مغول قبیله سی و بو قبیله نین "امیرچوپان" آدلی سرکرده سی و چوپانیان (چوبانیلر) آدلی سلاله ایله باغلی اولدوغونا دایر اشاره ائدیر. بو معلوماتین اساسیندا خسروی 3 سونرا بئله نتیجه چیخاریر کی سولدوز ماحالی چوبانیلر سلاله سینین استیلاسیندان قاباق ، باشقا بیر آدا مالیک ایمیش و اونلار بو بؤلگه یه استیلا تاپاندان سونرا ، اؤز ائل و طایفا آدلارینی ، یعنی "سولدوز" آدینی بو بؤلگه یه وئرمیشلر و قره پاپاقلار بؤلگه یه گلمه دن اؤنجه ، بو آد ایشله نیلیردی ، و بونا ثبوت اولاراق "عالم آرای عباسی" ،"زندگانی شاه عباس اول" آدلی منبع لره ایشاره ائدیب اونلارا استیناد ائدیر. یازار سونرا خالق آراسی دئییلن "سولو دوز"(= دشت پرآب) یورومونا ایشاره ائدیر و بو نظری عامیانه و غیررئال بیلیر و سولدوز حاققیندا دهخدانین لوغت نامه سینه ده استناد ائدیر. نقده – سولدوز حاققیندا قلم ووران دیگر بیر یازار ، اسفندیار حاجیلو 1 دا ، اؤز نوبه سینده سولدوز آدینین یارانما تاریخی ، یارانما سببلرینیه تشبّوث گؤستریب و یوخاریدا آدلاری قئید اولونان یازارلار تکین بو آدین "سولدوس" / "سولدوز" آدلی تورک-مغول طایفاسی و ایلخانیلر و اونلارین خلف لری ساییلان چوپانیلرسلاله سی و خاندانی ایله ایلگیلی اولماسینا دلالت و شهادت وئریر و بو حاقدا لازیم اولان تاریخی بیگیلری گتیریب و او زامانین تاریخی اولایلارینی و سولدوز آدلی طایفا و قبیله دن سؤز آچیب و اونلارین امیرلرینین مغول ایمپئریاسی دؤولت و حاکمیتینده توتدوقلاری روتبه و مقام دورومو و شرائیط لرینی تاریخی منبعلره استناد ائده رک ، قئید ائدیب آچیقلاییبدیر. بو حسابلا اسفندیار حاجیلو1 دا سولدوز ماحالی آدینی ، "سولدوز" آدلی تورک- مغول سویلو طایفا و قبیله آدی و همچنین بو طایفا و ائلین "سولدوز" آدلی سرکرده سینین آدیندان آلینماغینی و ایلگیلی اولماغینی وورقولاییر. بیز بو یازارلارین هامیسینین "سولدوز" ماحالی آدی حاققیندا آپاردیقلاری تدقیقاتلارا و آراشدیرمالارا دقت ائده رکن ، مهدی رضوی دن 2 باشقا ،اونلارین سولدوز آدی حاققیندا بو سون مطلبده و نظریه ده (سولدوز آدلی تورک-مغول طایفاسی و امیر نویان آدی ایله علاقه دار) یکدیل و متفق القول اولدوقلارینا و یا ایشاره ائتمک لرینه شاهید اولوروق.
نظریه لرین و فرض لرین هربیری اؤز یئرینده دوشوندوروجو و قابل بحث و تعمق دور و قطعیت له رد یا قبول ائتمک چتین و مسئولیت گتیریجی بیر ایشدیر. توپونیمیا علمی بیر او قده ر آغیر و مسئولیتلی ایشدیر کی ، هربیر یئرآدینی آچیکلامادا و اونون تفسیری و یورومو ، مختلیف علملری و بیلگیلری (آز – چوخ) بیلمک طلب ائدیر وهر طرفلی بوتون جوانبی نظره آلماق گره کیر. چونکی کیچیک بیر سهو و خطا و اشتباه یوروم و تفسیر ، بیر خالق یا ائل اوچون ایندیکی حالدا و آینده ده چوخ باهایا باخا بیلر و آغیر فلاکت لره دوچار اولماسینا سبب اولا بیلر. "سولدوز" آدینین ایندیکی سولدوز ماحالینا ، سولدوز آدلی طایفا طرفیندن و یا امیرچوبان سولدوز طرفیندن قویولماسی و یا غازان خان ایله ایلگیلندیرمک بیر یانا و "سولدوز" آدینین اؤز کؤکونو و اتیمولوژیسینی و یارانما کؤکلرینی آراشدیرما و تحلیل ائتمک بیر یانا . سولدوز آدی ازل گوندن ایندیکی ماحالین اوستونده اولا و یا ایلخانیلر دؤورونده بو ماحالا قویولا ، آدین اؤز کؤکونده و کؤک آراشدیرماسیندا و یارانماسیندا کئچیرتدیگی پروسئس لر و نئجه ایلک یارانماسینا و اونون ایلک دفعه هاردان تاپیلماسینا فرق ائتمز. ایندی بو آد ایلک اؤنجه اورتا آسیادا و یا نقده منطقه سینده یارانماسی بیزیم بو آدین بیر لوغت و واژه کیمی ایلکین تاپیلما و یارانما ندن لرینی و سببلرینی آراشدیرماغا و اونون اتیمولوژی آراشدیرماسینا مانع اولا بیلمز.مسئله بوراسیندادیر کی سولدوز آدی مغول تورکلرینده اولموش اولا و یا اورتا آسیادا و یا آذربایجاندا اولموش اولا ، بو سؤزون و یا آدین کؤکو و آنلامی نه دیر؟ بیز ده بو مقاله ده ، اؤز نوبه میزده چالیشیریق کی بو آدی ، بیر لوغت و واژه کیمی ایلکین یارانما و پئیدا اولماسی سببلرینی آچیقلایاق و اونو کئچیرتدیگی زامانین سوزگچیندن کئچیردک و نه اولدوغونو و نه ایلکین آنلاملارینی داشیدیغینی ، ایلکین اؤزه یینی و کؤکونو آچیکلایاق و بو آچیکلامادا الده ائتدیگیمیز نتیجه لری سیزینله پایلاشاق و اؤز نظر و فیکیرلریمیزی سیزینله اورتاق اولاق . بیز بو یازیمیزدا بو آدی بیر سؤز اولاراق نظرده توتوب ، اونو آنالیز و تحلیل ائتمکله یاناشی ، گوجلو احتیماللاری دا ، اورتایا قویماق ایسته میشیک . بیزه گؤره سولدوز آدی ازل گوندن بو ماحال و بؤلگه نین اوستونده وار ایمیش و بو سون تاریخی اولایلارین اساسیندا قویولماسی و سولدوز آدلی طایفا و سرکرده و قشون باشچیسینین آدی ایله قویولماسی، شوپهه دوغورور. چونکی آذربایجان توپونیمیاسی خاراکتئرلری ایله اویومو و اوخونوشو اولمور. آذربایجان و دیگر تورک تورپاقلاریندا اولان توپونیملرین(یئرآدلارین) یاشی ، میلاددان اؤنجه یه چاتیر. بیز سولدوز آدلی تورک-مغول طایفاسینین اولدوغونو و "سولدوز" آدلی نویان و قشون سرکرده سینین اولماسینی و غازان خان دؤورونده اوز وئرمیش اولایلارین اولماسینی ، مونکیر دئییلیز و نهی ائتمیریک ، و بونلاری سولدوز ماحالی آدی ایله اوخشارلیق و تصادوفی بیلیب حساب ائدیریک. یعنی "ایش ، ایشی گؤسته ریر" مسئله سینه اوخشور. اولا بیلسین کی همین سولدوز آدلی تورک- مغول طایفانین ایلک یاشاییش و مسکون اولدوغو یئر، همین نقده-سولدوز منطقه سی ایمیش و سونرالار تاریخی ، جغرافی میگراسیالار اثرینده ، اورتا آسیادان ، مغولستاندان و یا ماوراالنهردن باش چیخاردیر و ایلخانیلر دؤورونده ، یئنی دن قاییدیر اؤز دوغما یوردونا. هر نه اؤز اصلینه قاییدار. تورک طایفالارین ، ائللرین کوتله وی سورگون اولماسی پروسئس لرینده ، اونلارین یئنی دن اؤز دوغما یوردلارینا قاییدیشینی ، بیز بو سون عصیرلرده روسیادا اوز وئرمیش طایفا و ائل سورگونلرینده شاهیدی اولموشوق. سورگون اولموش و یا مهاجرت ائتمیش بیر خالق یا طایفا ، اولا بیلسین کی بیر ده اؤز ایلکین دوغما یوردونا قاییتسین و یئنی دن همن یئرده مسکون اولسون.بشر تاریخینده ، اؤزه للیکله تورک تاریخینده بئله اولایلار اوز وئریبدیر و چوخ گؤرونوب کی سورگون اولموش یا کؤچدورولموش خالق و طایفا ، یئنی دن اؤز ایلکین دوغما آتا-بابا یوردونا قاییتسین. اگر سولدوز آدلی بیر طایفا و ائل توپلوم حالیندا مغولستاندا حیات سورورموشسه ، نه یاخشی مغولستاندا بونلارین آدیندا ، یعنی سولدوز آدیندا بیر شهر و یا یئر آدی اولماییبدیر؟! تورک تاریخینده عمومیتده ، طایفالار اؤز آدلارینی یاشادیغی اراضیلرین آدیندان آلیبلار و اراضی لر همچنین اؤز آدلارینی ، اوندا یاشایان خالقین سئودیگی و پرستیش ائتدیگی تانری و تانریچاسینین آدیندان آلیبدیر. تورک کؤکنلی یئرآدلاریندا ، یوردا ، تورپاغا آد قویولمانین قایداسی بئله اولوبدور. دئییلیر کی سولدوز آدی صفوی دؤورونه قده ر هئچ بیر یازیدا و قایناقدا گؤرونمه ییب و سابیقه سی یوخدور. بونون جوابیندا دئمه لییک کی مگر بیر بؤیله تورک یئر آدلارینین هامیسینین آدی – سانی تاریخده و منبعلرده قئید اولونوبدورمو؟! بیزیم فیکریمیزجه "سولدوز" تورکلرینین آذربایجانا گلمه اولدوغونو دوشونمک دوزگون گؤرونمور. سولدوز تورکلری آن آزی 2-3 مین ایل میلاددان اؤنجه ، همین بو سولدوز آدلی اراضیده یاشاماقدا اولوبلار و اورتا آسیا و تورکیستانا و مغولستان اراضیسینه ده همین بو ایندیکی نقده سولدوزوندان کؤچموشلر و بو سون مین ایللیگین اورتا یوز ایللیکلرینده مغول لارین بو اراضیه حربی یوروش و آخینی ایله ، سولدوزلارین یئنی دن بو تورپاقلارا گلمه سی ، اونلارین یئنی دن ازلی تورپاقلارینا و اولو اجدادلارینین تورپاغینا دؤنوشلری ساییلا بیلر.بونو حسنلو تپه سینین قازینتیلاریندان تاپیلمیش ساخسی قابلار و معیشت اشیالاری و حسنلودان تاپیلان قیزیل کوپا بیزه دئییر. قیزیل کوپانین قدمتینی 2800 ایلدن آرتیق تخمین ووروبلار. آن اسکی سولدوزلار(ایندیکی سولدوزلارین اولو اجدادی) زامان کئچدیکجه همین نقده- سولدوزدان اطراف و اوزاق یئرلره و یوردلارا کؤچ ائدیبلر. بیزه گؤره سولدوز تورکلری ، ایندیکی نقده – سولدوز تورپاقلارینا گلمه دئییل لر و اولو اجدادلارینین دوغما یوردلاری اولماسی باخیمیندان ، اونلار یئرلی تورک خالقیدیر ، باخمایاراق کی موقتی اولاراق بیر مدت اؤز دوغما یوردلاریندان کؤچوب سَپه لَنیب و اوزاق دوشموشلر. بیزه گؤره کؤچ و یا سورگون اولونسالار دا ، آمما بونلاردان اؤز یئرینده قالانلار دا اولوبدور و مغولستاندان یئنی دن قاییدان سوی داشلارینی آچیق قوجاق ایله قبول ائدیبلر. سولدوزلولار سولدوزدان کؤچ ائتمیش اولسالار و یا سورگون اولسالار بئله ، سولدوز آدی اؤز یاشاماغیندا قالیبدیر. خالق ، ائل ، طایفا کؤچوب آمما یئرآدی یاشاماقدا اولوب.
بیزه گؤره سولدوز یئر آدی دا آرتیق آذربایجانین بیر خئیلی یئرآدلاریندا گؤروندویو کیمی ، اسکی آذربایجان تورک میفولوگیاسی(=اسطوره شناسی) و آسترونومیاسی (=علم نجوم و ستاره شناسی) ایله باغلی بیرآددیر واونون ریشه سی و کؤکؤ ، قدیم آذربایجان وتورک تاریخینین درینلیکلرینه گئدیب چاتیر و بو آدی دا ، آذربایجان تورک میفولوگیاسینین سوزگچیندن کئچیرتمک گره ک دیر و بو ساحه ده لازیم اولان گوجلو دلیل لری و حقیقته اویغون و یاخین اولان احتیمال لاری اورتایا آتمالییق تا «سولدوز» یئر آدینین گئرچک آنلامی و معناسی و تاپیلما نَدَنلری بللی و آشکار اولونسون. بیز بوردا اَن گوجلو وئرسیالاری و احتیمال لاری نظردن کئچیرتمه لییک . «سولدوز» بیر مرکب آددیر. بو آدی ایکی حالت ده برپا ائتمه لییک و هرحالتی ده اؤز یئرینده اوستونده ایشله ییب آچیکلامالی ییق . دئمه لی ایکی واریانت اورتادا وار :
الف) «سولدوز» آدینی ایکی حیصه یه بؤلمک :
"سو+ اولدوز" Su+Ulduz
"سول + دوز" Sol+Duz //Sul+Duz
ب) «سولدوز» آدینی اوچ حیصه یه بؤلمک :
(سوSu + اول ul + دوزduz)
ایلک اؤنجه بیرینجی واریانتدان یعنی (الف -1)دن باشلاییریق :
بو آدی «سو+اولدوز» کیمی برپا ائتسک ،او زامان آدین ایلک حیصه سینی «سو» SUتشکیل ائدیر. «سو» SUو اونون دیگر فونتیک واریانتلاری SO/SA/SE/Sİ، قدیم تورک میفولوژیاسیندا «سو» ،«نور»، «ایشیق» آنلاملارینی داشیماقدادیر. آدین ایکینجی حیصه سی ایسه ، تورکجه اولان «اولدوز» سؤزودور. «سوSu» و اونون دیگر بیر واریانتی ساییلان "شوŞu" ، بیزه گؤره قدیم تورک میفولوژیسینده "نور"،"ایشیق"،"برق"،"پاریلتی"، "ایشین" و "ایشیق تانریسی" دئمکدیر . بیر سیرا تورک دیللرینده "س s" /"ش ş" سس دییشیلمه سی قانون- قایدایا گؤره ، Şuشو"نو،"شیŞi " و "Suسو"یون واریانتی حساب ائتمکله و همچنین "شیŞi" یا "Suسو"یون ، "نور"،"ایشیق"،"ایشیق پاریلتیسی" کیمی میفیک آنلاملارینی گؤز اؤنونه آلاراق ،و عینی حالدا "اولدوز"-ون "گون"،"گونش" کیمی آنلاملارینی گؤز اؤنونه آلساق، او زامان "سولدوز" ماحال و بؤلگه آدینین آنلامی یوخاریداکی آنلاملارین سیراسی ایله عبارتدیر بونلاردان :"ایشیق و نور تانرینین گونو"، "ایشیق و نور تانرینین اولدوزو"،"ایشیقلی و پارلاق اولدوز" ،"ایشیق و پاریلدایان اولدوز"،"نورلو اولدوز"،"نور و ایشیق اولدوزو"،"نورلو و ایشیقلی گونش اولدوزو" ،«گونش اولدوزو» و بو کیمی آنلاملار.
دقت ائدرکن گؤرونور کی بو آنلاملار تورک و آذربایجان میفولوگیاسیندان تؤرَنمیش و سوزولموش میفیک ائلئمئنتلرین تئرمینلریدیر.
«سو» SU و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری SO/SA/SE/Sİ ، قدیم تورک میفولوژیاسیندا «سو» ،«نور»، «ایشیق» آنلاملارینی داشیماق ایله یاناشی ، عینی حالدا ائتنوس آدی اولاراق ، ساکا تورکلرینین بیر اؤنملی و معروف طایفاسینین آدی دیر. قدیم تورکلر،خصوصا ساک و ساکا تورکلری ، یای و کامانا دا ،"سا"Saو "سای" Sayدئییرمیشلر. گونشین اؤزونو "یای"(داها دوغروسو دارتیلمیش یای و کمان) و اونون شوعالارینی دا،اوخ(داها دوغروسو یایدان چیخمیش و سیچرامیش اوخ) کیمی نظره آلیب و تجسسوم ائدیردیلر و بونون اساسیندا "ساتیر"// "شاتیر" آد-سؤزونو ایکی حیصه یه بؤله رک "سا"Sa//"شا"Şa (سای Say // شایŞay) حیصه سینی "یای" و "کامان" آنلامیندا ایشلدیبلر و "تیر"(تیر) حیصه سینی "اوخ" آنلامیندا ایشلدیبلر. "ساتیر" // "شاتیر" سؤزو و آدی، قدیم تورک میفیک گؤروشلر و فلسفه سیله باغلی اصیل تورک سؤزودور.بو سؤز قدیم تورکجه سؤزو "سا" (=یای،کامان) و" تیر"(=اوخ،پئیکان) سؤزلریندن یارانمیشدیر."سا" بیر چوخ تورک دیللرینده "یای" و "کامان" دئمکدیر."سا"نین "یا" Yaو "چا"Çaکیمی واریانتلاری واردیر."اوخ" یا " تیر"-ین ده قدیم تورکلر آراسیندا موختلیف معنا چالارلاری اولوب و اونلاردان بیریسی ده "Radlov.V.V. 7 رادلوو"اون قئید ائتدیگی کیمی قازاق ،آلتای دیلینده و "لئبئد" لهجه سینده "عائله" ، "سوی" ،"نسیل" ،"منشأ" کیمی معنالاری واردیر. بو توضیحاتین اساسیندا و آردیندا بیزیم بو نظریه نین اساسیندا آپاریلان آراشدیرمالاریمیزدا بئله بیر نتیجه اله گلیر کی چوخ گوجلو احتیمالا گؤره ، سولدوز آدینی ، ایندیکی نقده منطقه سینه وئره ن ، آنجاق "ساک" Sak یا "ساکا" Sakaتورکلری اولا بیلر. یعنی بئله دوشونولور کی تاریخین اَن اسکی چاغلاریندا ، ایندیکی سولدوز ماحالینا ایلک آددیم باسان ائل و یا خالق "ساکا" تورکلری اولوبدور و ایندیکی سولدوز ماحالیندا یئرلشدیکدن سونرا ، اؤز اینانجلارینین اساسیندا ، ایناندیقلاری "گونش تانری"سینین آدینی ، یعنی "سولدوز" تانرینین آدینی ، اؤز یاشادیقلاری و مسکون اولدوقلاری یئره و ماحالا وئرمیش اولسونلار. بیزیم بئله دوشوندویوموزه دلیل ، "سولدوز" آدینین (سو+اولدوز) ، ایلک حیصّه سی ، یعنی "سو" حیصه سیدیر، چونکی "سو" Suو اونون باشقا واریانتلاری اولان "سی" Si، "سا" Sa، "سه" Se، "سُو" So، ساکا تورکلرینین بیر اؤنملی ائل و طایفاسینی تشکیل ائتمه سی حقیقتی، تاریخی قایناقلاردا و چین سالنامه لرینده اؤز عکسینی تاپیبدیر.بونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی چینلی لر، ساک یا ساکا تورکلرینه قدیم تاریخلرینده و سالنامه لرینده،"سه" SEدئییرمیشلر. "سه" SEایسه ، "سی"/"سو"/"سا" نین فونتیک واریانتی ساییلیر.قدیم ساک یا ساکا تورکلری ، "سا" Sa/"سه" Se/"سی" Siو "سوُ" So/Saسؤزونو بیر ائتنوس و طایفا آدی کیمی اؤز طایفه و یا قبیله لری اوچون سئچمکده، اولا بیلسین کی بو سئچیمین سیاسی و دؤولتلرینه عایید سببلری اولموش اولسون. بئله کی بو آدی سئچمک ، او تورک طایفاسینین میفولوژی ایناملاری ایله و بو ایناملار و دوشونجه لر ایله سسله شن دؤولت و حکومت قانونلاری ایله باغلی اولسون. تورک دیللی خالقلار و طایفالارین چوخوندا، "یای"آ و "اوخ"آ اینانیردیلار و میفولوگ میرعلی سئیدوف-ون 8 دئدیگینه اساساً "یای"-ی موستقیللیگین، رمزی و سیمگه سی ،همچینین "اوخ" یا "تیر"ی ایسه واسساللیغین (=گوجلو دؤولتدن آسیلی اولان) بلگه سی ساییردیلار. "یای" و "اوخ"اون بو میفولوژیک آنلاملاری و گؤروشلرینی نظره آلان تورک دیللی خالقلار و ائتنوسلار، گاهدان "یای"-ی (=سا // چا // شا) و هردن ده "اوخ"-و (=اوق// تیر) و گاهدان دا اوخ و یایی بیرگه، اؤزونه آد سئچیرمیش. بیز بو معلوماتین اساسیندا تورکدیللی "ساق"//"ساک"لارین آدینین دا نه اولدوغونو راحت باشا دوشه بیلیریک ،نئجه کی میرعلی سئیدوو 8 دا ایشاره ائدیر کی تورکدیللی ساقلار اؤزلرینه "یای" و "اوخ"-و آد سئچیرلر و بورادا یایین "قوّت"،"گوج" و "موستقیللیک" آنلاملارینی نظره آلمیشلار.اونلار دونیانین دؤرد بیر یانیندا اؤز واسساللارینین اولدوغونو بیلدیرمک اوچون رسمی پاپاقلارینا دؤرد قیزیل اوخ تاخارمیشلار.8
بیز بورادا بو آچیکلامانین اساسیندا بئله بیر نتیجه یه چاتیریق کی قدیم تورک دیللی ساق // ساک// ساکا خالقی و بو خالقین "سی"//"سو" آدلی بؤیوک و اؤنملی قوُلو ایله سولدوز// سوُلدوز خالقی و ائتنوسو بیر کؤکدن و منشأدن ساییلیرلار،چونکی هر ایکی ائتنوسون دا، آد ترکیبینده قدیم تورک میفی "سا"Sa یا "سوُ" Soو"سی" Siایشتیراک ائدیبدیر(ساک لاردا "سی" طایفاسی وسولدوزدا "سو"//"سی" طایفاسی) و هر ایکی ائتنونیم ده عینی آدی و ماهیتی داشیماقدادیر. بو مسئله بیزی بو ایکی ائتنوسون کؤکداش و هم منشأ اولدوغونا ایناندیریر و بو اساسدادیر کی"سولدوز"لاری Sulduz //یاSolduz "سوُلدوز" لاری، "ساق"//"ساک"//"ساکا" تورکلرینین بیر قولو و شاخه سی اولدوغونا ایناندیریر. دئمه لی بئله نتیجه آلینیرکی چوخ گوجلو بیر احتیمالا گؤره، سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری ، ساکا تورکلری اولموش اولسون. ساک یا ساکا تورکلری یاکوتستاندان توتموش و اورتا آسیادان تا آذربایجانا قده ر و حتی سیستانا قده ر یاییلمیشدیلار.عمومیتله ساک یا ساکا تورکلری ("سو" SUتورکلری//"سی" Sİتورکلری//"سه" SEتورکلری) اودا و آتَشَه عبادت و ستایش ائده رمیشلر. بو تورکلرین عبادت و پرستش ائتدیکلری "اود"(آتش) ، اصلینده هَمَن "گون" یا "گونش"دیر و "اود"(آتش)، گون یا گونشین یئرده کی سیمگه سی ، سَمبُولو و نیشانه سی ساییلیر.
ایندی ایسه ، بیرینجی حالتین ایکینجی واریانتینی (الف 2-) گؤزدن گئچیردَک : سول Sul / Sol + دوزduz = سولدوز .
بو حالتده سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سینی «سولSul / Sol » تشکیل ائدیر.
«سول Sol » و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری "سول"Sul ، "سال"Sal ، "زال" Zalحاققیندا دئیه بیله ریک کی "سال"Sal // "سول" Solسؤزلری ده، اصلینده "سا.اول" Sa.ulدور و قدیم تورک میفیک سؤزو "سا"Sa(=نور،ایشیق) و قدیم تورک سؤزو "اول"ul(=قیرمیزی) سؤزلرینین ترکیبیندن یارانمیش مورککب آددیر و آنلامی "قیرمیزی ایشیق"،"قیرمیزی نور"،"قیزارمیش ایشیقلی" دئمکدیر. ایندیکی تورک دیلینده ایشلنن "آل" alسؤزو ده اصلینده "اول"ulسؤزونون دیگر بیر واریانتیدیر. "سو"Su و اونون دیگر فونتیک واریانتلاری ساییلان "شو" Şu و "زو"Zu ، قدیم تورک میفولوژیسینده "سو"دان(=آب) باشقا ، "نور"،"ایشیق" کیمی میفیک معنا چالارلاری دا اولموشدور. قئید ائتمک لازیمدیر کی Su"سو"نون "ایشیق و نور" آنلامیندا اولماغینا ثبوت اولاراق ، فارس دیلینده "سو- سو" سؤزونه ایشاره ائده بیله ریک . بو معلوماتین اساسیندا و دیگر طرفدن Se، همچنین «ساSa»نین فونتیک واریانتلاریندان بیریسی اولماسینی نظره آلاراق، بیز بو نتیجه یه چاتیریق کی اوزاق شرقده "جنوبی کارئیا"نین(کره جنوبی) ایندیکی پایتاختی یعنی "سئول"Se.ulشهرینین آدی ، چوخ گوجلواحتیمالا گؤره همین قدیم تورک میف و تانریسی "Sa.ulسا.اول" یا "Se.ulسئول"دور. "سال" Sal،قدیم تورک میفیک سؤز یا آدی اولان "Sa.ulسا.اول" سؤزونون قیسسالمیش و ایختیصار تاپمیش فورماسیدیر. آوروپا و لاتین میفولوژی ادبیاتیندا و دیلینده "گونش" و گونه ، "سول"Sol دئییب ایشلتدیکلری میفیک واژه ده ،"Salسال"-ین باشقا فونئتیک واریانتیدیر. دئمه لی بئله نتیجه آلینیر کی سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی اولان «سول»Solسؤزونون معناسی، گون یا گونش (=آفتاب ، خورشید) دیر و همچنین آوروپادا و لاتینلرده ،«سول»Solگون یا گونَشین میفیک و میفولوژیک آدی دیر و میفولوگیا یا میفولوژیک ادبیاتیندا بو آدی و تئرمینی کوللانیرلار. بیزه گؤره "ل - L"ن" N، "م"Mسسلرینین بیر-بیریسینه چئویریلمه قانونونا اساسا ، تورک دیلینده کی "زال" / "سال" /"سول" (= گون،گونش،خورشید) سؤزو "سان" (اینگیلیسجه یازیلیشی Sun) فورمانتینی الده ائدیبدیر و بو فورمادا ،ایندی اینگلیس دیلینده ، "گون" و"گونش" معناسیندا ایشله نیر.
SAL---->SAN / SUL----->SUN / SOL----->SON
بیزه گؤره بو سس دییشمه قانونونا اساساً ، چوخ گوجلو احتیمالا گؤره ساک / ساکا تورک پهلوانی روستمین آتاسی "زال" و جَدّی "سام" پهلوانین آدی، هر ایکیسی ده عینی سؤز و عینی آنلامدا ، یعنی "گون" یا "گونش"(=خورشید) آنلامیندادیر. SAL-----> SAM
William.G.Dotty 9 ویلیام ج.دوتی"–نین The Times World Mythology آدلی اثرینده میتولوگ "راشئل ایستورم Rachel Storm " قئید ائدیر کی "سول"Sol، روم// روما میفولوژیسینده "گونش تانریسی"(=خدای خورشید یا خورشیدخدا)دیر.
"زال"Zalسؤزو ایسه همن "Salسال"-ین دیگر بیر فونئتیک واریانتیدیر و "آغ"، "بیاض"، "کوتسال"،"مقدس"،"پارلاق"،"ایشیلدار"،"گونش"،"ایشیقلی"،"نورلو"،"گونشلی"آنلاملاریندا ایشلنیلیر. بورادا دیگر بیر حقیقتی ده ،اَلدَه ائدیریک و او حقیقت بودور کی روستم پهلوانین آتاسی "زال" ، ساکا تورکلرینه منسوبدور و نتیجه آلینیر کی روستم اؤزو ده بیر ساکا تورکودور. البته بونو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی بو آتا- اوغول ، هر ایکیسی ده ، ساکا تورکلرینین "سو" یا "سی" طایفاسینداندیلار و اونلارین یاشادیغی و مسکون اولدوقلاری یئر و بؤلگه ، سیستان ایمیش. سیستان آدی یعنی "سی" یا "سو" طایفاسینا منسوب اولانلارین مرکزی و توپلاندیغی یئر. بئله لیکله نتیجه آلینیر کی سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی "سول"Sul/Sol، آنلامی و معناسی "قیرمیزی ایشیق"،"قیرمیزی نور"،"قیزارمیش ایشیقلی" و مجازی اولاراق "گون" یا "گونش"(=آفتاب،خورشید) اولور. آدین ایکینجی حیصه سی «دوز» duz،و اونون باشقا فونتیک واریانتلاری ،"دیز"diz، "دیس"dis،"تیس"tis، مختلف تورک خالقلارینین دیللرینده ، اولدوز آنلاملیسؤزلرین(اولدوز،جولدوز،ییلدیز،چیلتیس،ژیلتیس، سیلدیس کیمی) سونلوغونو تشکیل ائدیر.«اولدوز» سؤزونه و آدینا، آلتای تورکلرینین دیلینده "ییلدیس"Yildis، باشقیرت تورکلرینین دیلینده " یُولدُوز"Yoldoz، کازاک تورکلرینین دیلینده "ژولدیز" Juldız، قاراقالپاق تورکلرینین دیلینده "ژولدیز" Joldiz،قیرقیز تورک دیلینده "جیلدیز" Cıldız، "قوموق" تورکلرینین دیلینده "یوردوز" Yurduz، "نوقای" Noqayتورکلرینین دیلینده "یولدیز" Yuldiz، تاتار تورکلرینین دیلینده "یوُلدیز" Yoldız، "تووا" یا "تیوا"Tiva تورکلرینین دیلینده "سیلدیس" Sildis، آنادولو (تورکیه) تورکجه سینده "ییلدیز" Yıldız، تورکمن تورکلرینین دیلینده "ییلدیز" Yıldız، اؤزبک تورک دیلینده "یولدوز" Yulduz، اویغور تورکلرینین دیلینده "ژولتوز" Jultuz، خاساق تورکلرینین دیلینده "چیلتیس" Çiltis، "شور"Şorتورکلرینین دیلینده "چیلیس" Çilis، یاکوت (ساک // ساکا) تورکلرینین دیلینده "سولوس" Sulus، دئییلیر. بو سادالادیغیمیز اولدوز آدینین مختلف تورک بویلاری و خالقلارین دیللرینده ، دقت ائدیلیرسه ، گؤرونور کی تورک دیللرینین اکثریتینده ، "ی"Yو "س"Sایله باشلانان سؤزلرده ، بیرینجی سسلر ، دَییشیلیرلر. ساکا تورکلرین و عینی حالدا یاکوت تورکلرین دیلینده ، "ی" Yایله باشلانان سؤزلرین اکثریتی ، "س" Sایله تلفوظ اولونور. یعنی سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری اولان ساکا تورکلرینین بو ماحالا قویدوقلاری "سولدوز" آدی ، اصلینده همن "یولدوز" Yulduz ( = "اولدوز") آدی دیر کی، "ی" حرفینین سسینی ،"س"Sحرفینه و سسینه چئویریب ایفا ائدیبلر. یوخاریداکی بیلگی لره دقت ائده رکن گؤرونور کی "تووا" Tuva یا "تیوا" Tivaتورکلری ده ، اولدوزا دئدیکلری سؤز و واژه ، "سولدوز" سؤزونه و آدینا چوخ اوخشار و یاخیندیر. "تووا" یا "تیوا" تورکلری اولدوزا ، "سیلدیس" Sildisدئییرلر کی بو اؤز یئرینده جدی بیر آراشدیرما و تدقیق آپارما طلب ائدیر. همچنین ساکا تورکلری ایله اَن یاخین قوهوملوغو اولان یاکوت تورکلرینین اولدوزا ایشلتدیکلری آد و سؤز، یعنی "سولوس" Sulusدا، "سولدوز" سؤزونه چوخ اوخشارلیغی و یاخینلیغی وار کی بو یاخینلیق و اوخشارلیق ساکا و یاکوت تورکلری حاققیندا ،گؤزله نیلن دیر. یاکوت تورک دیلینده "ی"Yسسی ایله باشلانان سؤزلر، "س"Sسسینه چئویریلیر.میثال اوچون "یای" سؤزو اولور "سای" ، "یابی" اولور "سابی" ،"یابیق" اولور "سابیق" ، "یاخا" سؤزو اولور "ساخا" ، "یال" اولور "سال" ، و ...
بو توضیحاتلا ، آیدین اولور کی یاکوت لارلا اَن یاخین قوهوملوغو و یاخینلیغی اولان ساک لار یا ساکالار ، "ی"Yایله باشلانان سؤزلری ، "س"Sایله ادا و ایفا ائدیرمیشلر. آرتیق بو حقیقت هامیا و عینی حالدا تورک تاریخی ایله مشغول اولانلارا بللی اولونوب کی ساک لار// ساکالار و دیگر تورک دیللی خالقلار، ائتنیک و سوی باخیمیندان ، بیر- بیریله قوهوم و اقربادیلار. سولدوز ماحالینین ایلک ساکینلری اولان ساک یا ساکا تورکلری ، دیگر تورک دیللی و تورک سویلو خالقلار و طایفالار ایله دیل بیرلیگی و میفولوژی باغلانتیلاری و قوهوملوقلاری وار. بونو دا وورقولامالی ییق کی ، ساک // ساکا تورک کولتور- مدنیتی و عینی حالدا میفیک (اسطوره ای) تفکورو ، آذربایجانین دیگر تورک ائللری و طایفالاری و قبیله لرینین میفیک و میفولوژیک ایناملاری و دوشونجه لری ایله چوخ سیخ باغلیلیغی و یاخینلیغی اولوبدور.
سولدوز آدینین بیرینجی حیصه سی یعنی "سول Sul " یا "سوُل Sol " ، بیر ائتنوس آدی (=طایفا آدی، قبیله آدی) کیمی ده ،قدیم آذربایجان اراضیسینده آلبان دؤولتی نین تشکیل ائده ن 26 طایفاسیندان بیرینین آدیندا ،اؤزونو عکس ائتدیریر. قدیم آذربایجان اراضیسینده یارانمیش و قورولموش "آلبان" دؤولتی نین 26 طایفاسیندان بیرینین آدی "چولÇul" یا "چوُلÇol" اولوبدور. آذربایجانین گؤرکملی تاریخچی عالیمی ،قیاس الدین غئیب اللایئو، "آذربایجان تورکلرینین تاریخی تشککولو" آدلی اثرینده ، آلبانلارین 26 طایفاسیندان، "چول" Çul// "چوُل"Çolویا "کول"Kul//"کوُل"Kolطایفالاریندان آد آپاریر. بیزه گؤره آلبان دؤولتی نین 26 طایفاسیندان بیری ساییلان "چول"//"چُول"لار، و"کول"Cul//"کوُل"لارColاصلینده سولدوز آدینین ایلک حیصّه سی ایله بیردیر و عینی دیر، یعنی سولدوز تانرینین آدیندان ، اونلارین طایفا آدلاری یارانمیشدیر. بیزه گؤره "چول" طایفا آدی ، (قدیم تورک دیلینده "س"- "چ" – "ش" – "یوموشاق ک " سسلرینین بیر- بیریله دَییشمه قانونو اساسیندا) و عینی حالدا "کول"Kul //"کوُل"Kolطایفاسی دا یوخاریدا ایضاح ائتدیگیمیز کیمی ،همن "سول"Sul// "شول"Şul// "کول" Cul(قدیم لاتینجه اوخونوشو سول و ایندی ایسه کول)//"کوُل"Kol// "کول"Kulدور کی بو ایکی طایفا دا اصلینده گوُرانلیق (گونش پرستلیک و میترائیسم) گؤروشو و اینانجینا باغلی اولان تورک طایفالاریدیر. بیر احتیمالا گؤره اولا بیلسین کی همن "چول"لار یا داها دوغروسو "سول"لار ، آرازین شیمال حیصه سیندن کؤچوب ایندیکی سولدوز ماحالیندا یئرلشمیش اولسونلار و اؤز طایفا آدلارینین اساسیندا ، یئرلشدیکلری دوزه و اووایا (=دشت ،جلگه) ، سولدوز ("سول"لار دوزو – "سول" طایفاسینا عایید دوز یا دوزه ن )آدی وئرمیش اولسونلار.
حاضیرلادی : دکتر حسین شرقی
صفی الدين اورموي منشاجه آذربايجان تورکلريندن اولان، شرق عالمينده ايستعدادلي موسيقيچي و ماهير خطات کيمي بؤيوک شؤهرت قازانميش عاليم.
حياتي
شرق دونياسي نين ان مشهور موسيقيچي و موسيقيشوناسلاريندان ساييلان صفی الدين عبدالمومن بن يوسيف بن فاخير اورموي آذربايجانين قديم مدنيت مرکزي اورمييا شهرينده 1216-جي ايلده آنادان اولموشدور.
ایلک تحصيليني اؤز وطنينده آلميش، موسيقي ساوادي نين اليفباسيني و اوددا چالماغي دا بورادا اؤيرنميشدير. سونرادان عرب خيلافتي نين پايتاختينا، بوتون ياخين و اورتا شرقين علم و مدنيت مرکزي اولان افسانوي باغداد شهرينه گلرک، دورونون ان ياخشي اونيوئرسيتئتلريندن ساييلان " مستنصريييه " ده تحصيليني داوام ائتديرميشدير.
او، بورادا فلسفه نين، منطيقين، طيببين، ريياضياتين، آسترونومييانين و ديللرين اساسلاري ايله تانيش اولور. موسيقي صنعتيني اؤيرنمکده داوام ائدن صفی الدين خطاتليقدا دا بؤيوک اوغور قازانير. تصادوفي دئييل کي، اولجه او، موسيقي ساحه سينده دئييل، خطات کيمي شؤهرت تاپير و عباسيلر سولاله سي نين سون نوماينده سي خليفه المعتصمين سارايينا دعوت اولونور. آز واختدا خليفه نين ياخين احاته سينه داخيل اولان صنعتکار بير مودتدن سونرا ساراي کيتابخاناسي نين رهبري و باش خطات تعيين اولونور. کيتابلارين اوزونو کؤچورمک و کيتابخانا رهبرليگي صفی الديني موسيقي تحصيليني داوام ائتديرمکدن يايينديرمير، عکسينه زنگين کيتاب خزينه سينده او، اؤز بيليگيني آرتيرير، ائلجه ده سارايداکي قبوللار زاماني عود چالماسي ايله هامي نين رغبتيني قازانير.
اونون عود چالغيسي باره ده بير نئچه افسانه وار. بير افسانه ده دئييلير کي، قيرخ گون سوسوز قالان دوه ني آرخا بوراخيرلار. بو زامان تصادوفن صفی الدين اورالاردا عود چاليرميش. دوه آرخا چات هاچاتدا عودون سسيني ائشيديب آياق ساخلايير. صفی الدين چالغيسينا آرا وئرديکجه، دوه سويا دوغرو دارتينير، او، چالغيسيني داوام ائدينجه، دايانير. آرتيق اوچونجو موسيقي پارچاسي چاليناندا دوه نين گؤزلريندن ياش آخيردي.
دانيشيلان باشقا بير احوالات صفی الدنين مشهور باغداد باغلاريندان بيرينده عود چالماغي حاقيندادير. او، چالديقجا باغدا اوچان بولبول قاناد ساخلايير. ياخينليقداکي بوداقلاردان بيرينه قونوب اودون باغريندان قوپان سِحرلي سسلره سانکي قولاق کسيلير. موسيقي بولبولو ائله تاثيرلنديرير کي، او داها دا ياخينلاشاراق اوخوماغا، قانادلاريني موسيقي نين هاواسينا اويغون چيرپماغا باشلايير. بير آز سونرا ايسه بولبول قورخوسوز-هورکوسوز آداملارين آراسيندا جه-جه وورماغا باشلايير.
صفی الدين اؤزونو هم ده ايستعدادلي پئداقوق کيمي تانيتميشدي. بوتون شرق عالمينده اونلو صنعتچيلر کيمي آد چيخارميش بير چوخ موسيقيشوناسلار اونون شاگيردلري اولموشلار. مشهور آذربايجان موسيقيشوناسي عبد القادير ماراغايي اؤزونون " مفایسه الحان " اثرينده يازيردي کي، عبد المؤمين صفی الدين اورموي بير چوخ گؤرکملي شخصيتلرين موعليمي اولموشدور. بونلارين سيراسيندا شمس الدين سؤهروردي، علي صینان، حسن ظفر و حصام الدين قوتلوق بوغا کيمي تانينميش موسيقيشوناسلارين آدلاري چکيلير.
صفی الدين ايکي يئني موسيقي آلتي ياراتميشدي - " نزهه " و " موغني " . نزهه موعاصير آرفا (چنگ) و کانونا بنزه ييردي. بو آلتين 81 سيمي واردي. سؤيود، سرو و يا شومشاددان دؤردبوجاق شکلينده دوزلديليردي. موغني نين 33 سيمي واردي و خاريجي اوخشارليق باخيميندان روبابا بنزه ييردي. سادجه چاناغي ايري ايدي. موغني اريک آغاجيندان دوزلديليردي.
بوندان باشقا صفی الدين هم ده ايستعدادلي بسته کار ايدي. اونون صنعتي نين بو جهتي حاقدا دا افسانه دولاشماقدادير. دئييرلر کي، باغداددا لذه خان آديندا بير موغنني ياشاييرميش. او، تئز-تئز صفی الدينله گؤروشر، بيرليکده چاليب-اوخويارميشلار. صفی الدين اونا موسيقي درسي کئچرميش. بير گون، ساراي قبوللاري نين بيرينده او گؤزل بير ماهني اوخويور. ماهني هامييا خوش گلير و خليفه اونون مؤليفي نين آديني سوروشور. بسته چي نين صفی الدين اولدوغونو بيلنده اونو قبولا دعوت ائدير و بوتون قوناقلار صنعتکارين عوددا چالديغي موسيقيلردن فيضي ياب اولورلار. 1258-جي ايلده چينگيز خانين نوه سي هولاکو خانين سرکرده ليک ائتديگي مغول قوشونلاري باغدادي توتور. خليفه ني عاييله سي ايله بيرليکده اعدام ائديرلر و بونونلا دا 600 ايلليک عرب خيلافتينه سون قويولور. خليفه نين ياخين آداملاري آختاريليردي و صفی الدينين ده آدي بونلارين سيراسيندا ايدي. اونو شخصن تانيميش تاريخچيلردن حسن عربله ني همين حاديثه لري بئله تصوير ائدير: صفی الدينين ياشاديغي محلله هولاکو خانين قوشونلاري ايله احاطه اولونموشدو. محلله جاماعاتي، خوصوصيله ده صفی الدين اؤلوم تهلوکه سي آلتيندا ايديلر. قوشون سرکرده لريندن بيري اوتوز نفرليک دسته ايله صفی الدینين ياشاديغي مولکون قاپيسيني سينديرماغا باشلادي. ائو يييه سي جسارتله دؤيوشچولرين قارشيسينا چيخاراق، اونلاري ادب-ارکانلا ائوه دعوت ائدير. سارايدا ياخشي ديپلوماتييا مکتبي کئچميش صفی الدين " قوناقلار " لا عومومي ديل تاپا بيلير. چوخ سؤز-صؤحبتدن سونرا دسته باشچيسي محلله جاماعاتينا توخونمادان، صفی الديني گؤتوروب، هولاکو خانين حضوورونا گتيرير. صنعتکار عودونو کؤکله ييب، حزين بير مئلودييا چالير، ضيا آدلي موغنني ايسه اوخوماغا باشلايير. خانين يانينداکيلارين هاميسي صفی الدينين اوستاليغينا و عاغلينا احسن دئييرلر. هولاکو خان اونا اؤز ساراييندا ايش تکليف ائدير، محلله جاماعاتي ايسه تهلوکه دن قورتولور.
هولاکو خانين وزيري شمس الدين جووئيني (تانينميش تاريخچي علاالدين جووئيني نين قارداشي) صفی الديني اؤز حيمايه سي آلتينا آلير. اوغلانلاري بها الدينله شرف الدنين تربييه سيني اونا حواله ائدير. صفی الدين اونلارا هرطرفلي تحصيل وئرمه يه چاليشير. لاکين طبعيي کي، موسيقي درسلرينه خوصوصي فيکير وئرير. شرف الدين تحصيلده کي اوغورلاري ايله موعليمي نين حسن-رغبتيني قازانير و اورموي تبريزده قلمه آلديغي بئش حيصه ليک مشهور " رساله شرفي " آدلي موسيقي رساله سيني اونا ايتحاف ائدير.
جووئينيلر عاييله سي حؤکمدارين نظريندن دوشدوکدن سونرا صفی الدين عؤمرونون سون ايللريني يوخسوللوق ايچينده کئچيرير و 1294 -جو ايلده باغدادداکي بورجلولار حبسخاناسيندا دونياسيني دييشير.
صفی الدين هله باغداددا سارايدا ايکن 1252-جي ايلده " کيتاب-ال ادوار " آدي ايله مشهور اولان موسيقي رساله سيني تاماملايير. کيتاب عرب ديلينده يازيلميش و اون بئش فصيلدن عيبارت ايدي. ماراقليدير کي، بو اثرده قالديريلان موسيقي نظريييه سي مسله لري بو گون ده آکتوالليغيني ايتيرمه ييب. موغاملاردان بحث ائدن دوققوزونجو فصيل چاغداش اوخوجونو داها چوخ ماراقلانديرا بيلر. بورادا عوموميتله، 12 موغام دستگاهي نين آدي چکيلير کي، بونلارين دا چوخوسو بيزه معلومدور:
اوششاق، نوا، ابو ساليک ("ابوساليک ")، راست، ايراق(عراق)، ايصفاهان، زيرافکند، بوزورق، زنگوله، رهاوي، حسيني و حجاز. اون بيرينجي و اون ايکينجي فصيللرده صفی الدين اؤز سئويملي اودونو تصوير ائدير. موسيقي نين نوت يازيسينا حصر ائديلن اون بئشينجي فصيل موسيقيچي و موسيقيشوناسلارين سونراکي نسيللري اوچون خوصوصيله ماراقليدير.
صفی الدي نين تکليف ائتديگي سيستئم اوزره، موسيقي حرفي-عددي اوسوللا يازيليردي. عربلره مخصوص " ابجد " سيستئمي نين حرفلري سسلرين شرطي يوکسکليگيني، رقملر ايسه اونلارين اوزونلوغونو بيلديريردي. ميثال اوچون، ياريم تونلاردان آز اينتئرواللارين ايشاره سي کيمي ت،ج،ب و س. حرفلردن ايستيفاده اولونوردو. لادلارين آدي، مئلودييانين قورولوشو و ريتمي اؤزل اولاراق رقملرله قئيده آلينيردي. ماراقليدير کي، " موعاصير قرب نوت سيستئمي ياريمتونلاردان کيچيک اينتئرواللارين يازييا آلينماسي اوچون ايمکان وئرمير و ائله بونا گؤره ده موغاملارين، ائلجه ده عومومن شرق موسيقيسي نين بوتون سس اينجه ليکلريني چاتديرماقدا چتينليک تؤره دير. بلکه ده ائله بونا گؤره شرقده 19-عصرين سونلارينا قدر اورموي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده اولونموشدور.
آوروپانين ايکي مشهور موسيقي شوناسي ر. ائرلانژو و ج. فئرمئر بير -بيرلريندن خبرسيز اولاراق اورموي نين بير روباعي اوزرينده کي نوت يازيسيني موعاصير نوت يازيسينا کؤچوره بيلميشلر. يئددي يوز ايلدن بري سوسان مئلودييالار يئنيدن سسلنميشدير.
صفی الدين اورموي " کيتاب ال ادوار " ريساله سي نين اولينده يازيردي کي، عمللرينه تابع اولدوغو و قلبلري نين ايستکلرينه عمل ائتمکده خوش علامت گؤردويو، اونا تاپشيردي کي، " نغامه " نين تعريفي، " بود " و " داور " لارين نيسبتلري، " ايقا " و اونلارين نؤولري حاقيندا قيسا معلومات يازسين کي، بو علمه و تجروبه يه بير خير وئرسين. بو تاپشيريغا ايطاعتکارليقلا عمل ائده رک، اورموي حافظه سينده اولانلاري يازدي و قئيد ائتدي کي، " بو صنعتي ديقتله اؤيرنن، اوللر بيلمه ديگي و چوخسونو زامانين محو ائتديگي بير سيرا شئيلره واقيف اولار " .
آرتيق 7-8 عصردير کي، شرقين و قربين بير سيرا عاليملري بؤيوک موسيقيشوناس صفی الدين اورموي نين " کيتاب ال ادوار " ، ائلجه ده " شرفيييه " ريساله سينده وئريلن چوخ قييمتلي، عاليمين اؤزونون بؤيوک تواضؤکارليقلا قئيد ائتديگي " بير سيرا شئيلره واقيف اولورلار " و اورموي نين اؤلمز عنعنه لريني داوام ائتديريرلر.
اينگيليس عاليمي جورج فارمئرين دئديگينه گؤره، صفی الديندن سونرا گلن بوتون عرب، فارس، تورک ديللي مؤليفلرين هاميسي اونون نظريييه سي نين داوامچيلاري اولموشلار. بو عاليملردن بيز محمد جورجانيني، عب القادير ماراغايني، قطب الدين شيرازيني، محمود عاموليني، عبدالرحمان جاميني، زئين العابدين حسينيني، کاوکابي بوخاريني، درويش عليني، ميرزه بيي، مير محسون نووابي و 20 عصرده بؤيوک عاليم و بسته کار اوزئيير حاجيبيووو گؤستره بيلريک.
اورموي نين ريساله لري اورتا عصرين قارانليقلاريني ياراراق، اونيکال علمي اثرلر کيمي بو گون ده ياشايير و دونيانين بير سيرا شهرلري نين کيتابخانالاريندا قييمتلي اليازمالار کيمي ساخلانيلير: نيويورکون، پاريسين، بئرلي نين، ويانانين، قاهيره نين، ايستانبولون، سن پترزربورقون، تهرانين، باکي نين و ساير.
مشهور آوروپا عاليمي رافائل گئورق کيزئوئتتئر اورمويني " شرقين زارلينوسو " آدلانديرميشدير. بؤيوک اينگيليس عاليمي چارلز پارري صفی الدينين جدوليني او واختا قدر يارانميش جدوللرين ان موکمملي حساب ائديردي. جورج فارمئر ايسه صفی الديني پارلايان اولدوزلا موقاييسه ائديب، اونو "سيستئمچيليک مکتبي نين " بانيسي آدلانديرميشدير.
صفی الدين اورموي نين اثرلري شرق موسيقي نظريييه سي نين، علمي نين اينکيشافيندا يئني دؤوردور. او، موسيقي علمينه " سيستئمچيليک " مکتبي نين ياراديجيسي کيمي، تابولاتورانين بانيسي کيمي داخيل اولموشدور. اورموي نين بؤيوک نايليتي، عومومن شرقين سس سيستئمي نين قايدايا سالينماسيندان عيبارت ايدي. اونون سيستئمي نين اساسيني تشکيل ائدن اون يئددي پيلله لي قامما ال کيندي نين 12 تونلو خروماتيک قامماسيندان، هم ده ال فارابي نين 22 تونلو قامماسيندان فرقله نير. او، شرق موسيقيسي نين 12 موغام دايره سي نين و 6 آوازي نين سس قاتاريني دياتونيک قاممانين چرچيوه سينده وئرميشدير.
اورموي " ابجد نوتويلا " موسيقي نين ان قديم مئلودييالاريني ريساله لرينده يازيب ياشادا بيلميشدير. اوندان سونرا گلن عاليملر، تا 10عصره قدر بو نوت يازي سيستئميندن گئنيش ايستيفاده ائتميشلر. اورموي هم ده " موغني " و " نزهه "کيمي موسيقي آلتلري نين ايختيراعچيسي و اودون ماهير ايفاچيسي اولموشدور. اونون اعجازکار ايفاسي و همچي نين خطاتليق، نقاشليق باجاريغي و مهارتي حاقيندا شرقده موختليف روايتلر گزيردي.
يئددي عصر سونرا، يني20 عصرين اورتالاريندا اوزئيير حاجيبيوو اؤزونون " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " کيتابيندا يازيردي: " ياخين شرق خالقلاري موسيقيسي نين نظري و عملي اينکيشافي تاريخينده باشليجا يئري دونيادا مشهور اولان ايکي نفر آذربايجان عاليمي، نظريييه چي، موسيقيشوناس توتور: صفی الدين عبدالمؤمين بن يوسيف ال اورموي و عبد القادير ماراغاي " .
او.حاجيبيوو اؤز اثري اوزرينده ايشلرکن بؤيوک ميقداردا کيتابلار آراسيندا محض " کيتاب ال ادوار " ين خوصوصي اهميت کسب ائتديگيني آنلاياراق، اونون فوتو صورتيني نوروسمانييه کيتابخاناسيندان گتيرديب بو اثري آراشديرميشدير.
حاجيبيووون يازديغي" آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " اثري اوندا قالديريلان و حلل ائديلن مثله لره، هم ده قورولوشونا، اوسلوبونا گؤره " کيتاب ال ادوارا " چوخ ياخيندير. خوصوصيله ده لاد سيستئمي نظريييه سينده " کيتاب الادوار " ين اونا تاثيري بؤيوکدور. بو اثر اورموي نين ريساله سي نين علمي مودعالاريني موعاصير آذربايجان موسيقي علمي نين طلبلرينه جاواب وئرن سويييه ده داوام ائتديرميشدير. اونا گؤره ده " آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " ني يئني دؤورون ريساله سي آدلانديرماق اولار.
عوموميتله، بو علمي اثرلري تدقيق و تحليل ائتديکجه اونلار آراسيندا اوخشارليقلارين، عوموميليکلرين چوخ اولدوغونو گؤرورسن. دئمه لي، 20 عصرده آذربايجاندا صفی الدين اورموي نين عنعنه لري ياشاييردي و اونون بو ساهه ده خلفي، داوامچيسي اوزئيير حاجيبيوو اولموشدور. او، اثري نين " تاريخي معلومات " حيصه سينده يازيردي: " ياخين شرق خالقلاري نين موسيقي مدنيتي 14-عصره دوغرو اؤزونون يوکسک سويييه سينه چاتميش و اون ايکي سوتونلو، آلتي بورجلو " بينا " (دستگاه) شکلينده ايفتيخارلا اوجالميش و اونون زيروه سيندن دونيانين بوتون دؤرد طرفي: اندلسدن چينه و اورتا آفريکادان قافقازا قدر گئنيش بير منظره گؤرونموشدور… موسيقي بيناسي نين مؤحکم تمليني تشکيل ائدن 12 سوتون 12 اساس موغامي و 6 بورج ايسه 6 آوازاتي تمثيل ائديردي " .
حاجيبيووا گؤره آذربايجان خالقي نين موسيقي صنعتي ده چوخ موتناسيب و جيدي بير سيستئمه اساسلانير. آذربايجان خالق موسيقيسي نين بوتون علمي نظري مسله لري ده اؤز اساسيني بو سيستئمدن آلير. حاجيبيوو 20 عصرده نينکي خالق موسيقيميزين اساسلاريني موعين ائتميش، اونون جيدي قانونلارا تابع اولدوغونو گؤسترميش، هم ده شرقده ايلک موغام اوپئراسي " لئيلي و مجنون " اون ياراديجيسي اولموشدور. حال-حاضيردا آذربايجاندا ائله موسيقي ژانري و موسيقي فورماسي تاپماق چتيندير کي، بو و يا ديگر شکيلده موسيقيميزين کلاسسيکي اوزئيير حاجيبيووون ایله باغلي اولماسين.
هر ايکي اثرين " کيتاب الادوار " و"آذربايجان خالق موسيقيسي نين اساسلاري " نين بيرينجي فصلي سسه، اونون اساس خوصوصيتلرينه حصر ائديلير. قئيد ائدک کي، اورموي نين ائله " شرفيييه " ريساله سي نين ده ايلک فسلي سسه حصر ائديلميشدير. عاليم " کيتاب الادوار " دا " نغامه " تئرمينيني سس و تون معناسيندا ايشلده رک اونون موعين واخت عرضينده هانسيسا زيلليک و بمليک سويييه سينده داوام ائدن سس اولدوغونو و اونا تبيي مئيل دويولدوغونو گؤسترميشدير. هر تونون زيلليک و بمليک جهتدن اؤز نذيره سي، ائکويوالئنتي واردير. اورموي گؤستريردي کي، " نغامه " ني يالنيز باشقاسييلا موقاييسه ائتديکده اونون يوکسکليگي و آشاغي اولماسي باره ده دانيشماق اولار. هم ده زيل و بم سسلرين سببلريني عاليم گريلميش و يا گريلمه ميش اوزون، يوغون و يا قيسا، نازيک سيملرله باغلاييردي. اورموي سسين موسيقي و فيزيکي خوصوصيتلريني شرح ائتميش و بو باره ده داها گئنيش " شرفيييه "ريساله سينده دانيشميشدير.
حاجيبيوو ايسه کيتابي نين " سس سيستئمي " حيصه سينده يازيردي کي، موسيقيشوناسلارين ريينه گؤره " شرق موسيقيسينده ( " آذربايجان موسيقيسي ده بورايا داخيلدير) بوتؤو و ياريم توندان باشقا 1/3 و 1/4 تون دا واردير. لاکين او، قئيد ائديردي کي، بو ايديعا ان کيچيک اينتئروالي ياريم تون اولان آذربايجان خالق موسيقيسينه آيد اولا بيلمز. آوروپا موسيقيسينده اولدوغو کيمي، آذربايجان موسيقيسينده ده اوکتاوا 7 دياتونيک و 12 خروماتيک پرده دن عيبارتدير. فرق آنجاق تئمپئراسييا مسله سينده دير کي، او دا بير کومما قدردير.
ايستعدادلي عاليم، هم ده ماهير اود چالان سفيددين اورموي " کيتاب ال ادوار " اثري نين چوخ اهميتلي ايکينجي فصلينده اوخوجولاري اود آلتي نين پرده لري ايله، دؤورون تئرمينولوگيياسي ايله دئسک، اودون سيمي نين " دستان " لارا بؤلونمه سي ايله تانيش ائدير. بو فصيلده عاليم شرق تونلار سيستئمي نين اساس سس قاتاري اولان اون يئددي پرده لي قامماسيني اوخوجولارا تقديم ائدير. اورموي اونون ائکويوالئنتليگيني گؤسترير و يازير کي، بو قامماني او بيري اوکتاوالاردا دا، ديگر يوکسکليکده عئينيله سسلنديرمک مومکوندور.
اونلو تورک موسيقيچيسي شکر الله احمد اوغلو 10 عصرده اونون " کيتاب الادوار " اثريني تورک ديلينه چئويرميشدير. سونرا بو کيتاب فرانسيز ديلينه ده چئوريلميشدير. صفی الدين اورموي نين ياراديجيليغي آذربايجانداکي تدقيقاتچيلاريندان ح. بدلبيلي نين، ق. بئقدئلي نين، ت. بونيادووون و ب. آدلاريني چکمک اولار.