text:
دانیشیق -5 / آسمک – یئددی ایل تجربه باشاریلار و بوگونوموز
آزربایجان سیاسال محبوسلاری مودافیعه کومیته سی ( آسمک ) انسان حاقلاری اوزره چالیشان ٬ اولکه ایچی قورولموش بیرینجی تشکیلات اولاراق باشاریلار و باشاری سیزلیق لار ایله میللی حرکت سوره جینده یاشانان اونملی دونوش نوقطه لریندن ساییلماقدادیر. آزربایجان دموکراسی اوجاغی » آسمک » ین قورولماسینین یئددینجی ایل دونومونده اونو دیرلندیریب و » آسمک » تجروبه سیندن بو گونوموزه چیخابیله جک درس لری الده ائتمک اوچون ایکی بولومده یاییلاجاق بو مصاحبه لری قوللوغونوزا سونور. بیرینجی بولومده » آسمک » ین قوروجولاریندان اولان سایین سعید نعیمی و علیرضا جوانبخت ایله دانیشمیشیق و ایکینجی بولومده ایسه سایین آراشدیرماجی و میللی فعاللاریمیزین اونده گلن سیمالارینین دیرلندیرمه و دوشونجه لرینی سیزینله پایلاشاجاییق. ایندی ایسه بیرینجی بولوم :
س- سایین علیرضا بی ، بیرینجی سوالدا » آسمک «ین قورولماسینی ضروری ائدن ندن لری و نئجه قورولماسینی اوخوجولاریمیزا ایضاح ائدین لوطفا .
ج- 1381- ین ياييندا تهراندا ياشايان بعضی ميللي فعاللار ايله بيرليک ده ، او تاريخده حبسده اولان فعاللارا يارديم ائتمک اوچون بير آرايا گلديک. » کمیته دفاع از زندانيان سياسي حرکت ملي آزربايجان » ايمضاسي ايله تهران اوستاندارلیغینا بير مکتوب يازيب و بير تحصن گئچيرمه یه ایذین ايسته ديک ،آنجاق هر هانسي بير جواب آلماقدان اونجه (ذاتن جواب آلماياجاغيميزي بيليرديک) سوزو گئدن محبوسلار حبسدن بوراخيلديلار.
بونا رغما آزربایجاندا آرا-سیرا توتوقلامالار اولوردو آنجاق چوخونون حتی خبریده یاییلمیردی ، نئچه آي اوندان سونرا، بير چوخ آزربايجان شهرينده 21 آذر مراسيميني پروفسور م. زهتابي مزاري باشيندا کئچيرمک شکلينده قرار وئريلدي. 1381 آذر آيي نين ايلک گونلرينده دوستلارلا بيرليکده سوزو گئدن مراسيمده چوخ فعاللين حبسه آليناجاغي احتيماليني دوشونوب و سياسي محبوسلاريميزي داها جيددي شکيلده مودافيعه ائتمک اوچون بير کوميته نين ياراديلماسي ني گرکلي گوردوک.
سعید نعیمی٬ رضا عباسي، ايلقار مرندلي، حسن جعفرزاده و من ( حسن بي سونرا بعضی ندنلره گوره آراميزدان آيريلدي) آزربايجان سياسي محبوسلاريني مودافيعه کوميته سيني ( آسمک ) قورماغا قرار وئرديک و آسمک آچیق جا چالیشمایا باشلادی .
س -سیز قوروجولار عنوانیندا باشلانیشدا » آسمک » ه هانسی هدفلری تعیین ائتمیشدینیز ؟
ج- سياسي محبوسلاريميزي مودافيعه ائتمک اساس هدفيميزده اولسا اونون يانيندا باشقا هدفلري ده » آسمک » ی قوردوغوموز زامان و اوندان سونرا گوز اونونه آلديق:
– باشاريلي بير تيم و قروپ ايشيني اورتايا قويماق.
– خبر و راپور يازماق مساله سينده يئني و ايشيميزه يارايان و عيني زاماندا ايسه آزربايجان حرکتي ديشيندا اولان جمعیت لر و اينسالار طرفيندن قبول اولونا بيلن بير ادبيات ايجاد ائتمک .
– آزربايجان گنجليگينه اونيورسيته دن ائشيکده و سیاسی مسأله لر ایله ایگی لنن بير تشکيلات اؤرنه ييني سونماق
– اينسان حاقلاري فعالييتلري نين ، آزربايجان حرکتي نين بير چوخ ايستکلرينه جواب وئره بيلجه ييني گوسترمک .
– میللی حرکت ایله باشقا ساحه لرده چالیشان حرکت لر و توپلوملارین علاقه سيني ساغلاماق.
س- سیزجه اینسان حاقلاری آلانیندا اونملی مساله لریمیز و چاتیشمامازلیق لار نه لردیر ؟
سون ایللرده انسان حاقلارینی ساوونما آلانیندا ان اساسلی پروبلملریمیزدن بیری یعنی سسیمیزی اولوسلار آراسی اجتماعیاتینا چاتدیرماق مسأله سینده چوخ بؤیوک باشاریلار الده ائدیلمیشدیر. بونو باشارماقدا دورمادان چالیشان بوتون انسان حاقلاری ساوونوجولاری و مئدیا منسوبلارینین رولو اولموشدور. بو آرادا خصوصی ایله فاخته خانیم زمانی نین آذربایجان مسأله سینین بیرلشمیش میللتلر٬ اولوسلار آراسی عفو تشکیلاتی و بعضی مترقی اؤلکه لر طرفیندن مطرح اولماسینی ساغلاماسی حرکتیمیزده بیر دؤنوش نؤقطه سیدیر .
آما سیزین سورونوزا گلینجه٬ اصلینده انسان حاقلاری آلانیندا گؤروله بیله جک و یا گؤرولمه سی گره کن ایشلرین چوخ آما چوخ کیچیک بیر حیصه سی گؤرولمکده دیر. اینسان حاقلاری آلانیندا فعالیت میدانینین گئنیشلنمه سی٬ یئنی مؤوضوعلارین دیقته آلینماسی و داها اؤنجه دیقت مرکزینده اولان مؤوضوعلاردا داها درینه گئدیلمه سی ان جیدی احتیاجلاریمیزدیر.
آذربایجان تورکلرینین ایکی قاتلی آیری سئچکیلیک و باسقیا معروض قالمالاری گئرچه یی سادجه میلی – سیاسی فعاللار حاقیندا گئچرلی دئییل؛ اوشاقلار٬ قادینلار٬ مذهبی آزلیقلار٬ ایشچیلر٬ صنعتچیلر٬ کندلیلر و یا آذربایجان میلی مسأله سی خارجینده چالیشان فرقلی سیاسی قروپلارا منسوب اولان آذربایجانلیلار دا بو ظولملره معروض قالماقدادیرلار. آذربایجانین اؤیرنجیسی٬ معلیمی٬ صنعتچیسی و شاعیری کیمی آذربایجانلی پاسدار٬ موللا و حتی انصار حزب اله دا٬ آنا دیلینده یازیب – اوخوما حقیندن یوخسوندور و اوسته لیک بونون فرقینده اولماسینا بئله اونا فرصت وئره یلمه ییر.
آذربایجان زیندانلارینین عمومی دورومو فارس بؤلگه لرینده کیندن داها آغیردیر. قانونسوزلوق داها چوخدور. اؤزباشینا یا بلکه ده یوخاری مقاملارین ایذنی ایه محبوسلارا اکسترا جزالار وئرن مأمورلارین گوجو داها آرتیقدیر. بوتون بو اکسترا باسقیلاری حبسه دوشن هر آذربایجانلی تحمل ائدیر. سیاسی محبوسو دا – فیریلداقچیسی دا٬ کیشسی ده – قادینی دا٬ بورجلوسو دا – اوغروسو دا.
بوتون بونلاری گؤز اؤنونه آلارساق نه یازیق کی آذربایجاندا اینسان حاقلاری پوزونتولارینین یوزده دوخسانیندان چوخو بیزیم ماسامیز اوستونده دئییل. دیقت ائدرسه نیز٬ بو چاتیشمازلیق نئجه لیک (کیفیت) مسأله سی اولماقدانسا٬ نئچه لیک (کمیت) مسأله سیدیر. بو اوزدن ده مؤوجود اولان قروپلار و ذاتا اینسان حاقلاری مسأله سینین بیر بوجاغیندان توتوب فعالیت ائدن فعاللارین اوستونه گئتمه یین دوغرو اولمادیغینی دوشونورم. مؤوجود اولان قروپلارین بونسوز دا ائله اله آلدیقلاری ساحه لرده یاردیما احتیاجلاری واردیر.
مسأله نین حلی اوچون ذاتا ماهیت اولاراق اینسان حاقلارینی مودافیعه حرکتی اؤزل لیکلرینه صاحیب اولان آذربایجان میلی – دموکراتیک حرکتی فعاللارینی بللی شکیلده حقوق مودافیعه چیسی کیمی چالیشماغا یؤنلتمک لازیمدیر.
س- سعید بی سیزده لوطفن » آسمک «ین قورولماسی قونوسوندا دوشونجه لرینیزی بویورون ؟
من اونجه سایین دمکراسی اوجاغیندان ایکی مساله حاقدا تشککور ائتمک ایسته ییرم : بیرینجی سیی بو مساله نی و » آسمک » ی اونملي گوروب و اونو آراشديرماق ايسته مه یینیز اوچوندور ، ایکینجی سی ایندی حبس ده اولان چوخ یاخین یولداشیم سعید متین پور طرفیندن دیر ، سیز کئچمیش مصاحبه لرینیزی یئرلی اولاراق اونا حصر ائدیب سیز ، دوغروداندا سعید بوگون یاساقلانمیش میللی – دمکراتیک دوشونجه میزین اسیر دوشموش سیمگه سیدیر ، بوردا سعید متین پور طرفیندن سیزی تقدیر ائدير و سيزه داها آرتیق اوغورلار آرزولاييرام.
آسمک قونوسونا گلینجه عليرضا بي ياخشي نوکته و دئتايل لارا ايشاره ائدیب منده نئچه نکته آرتيرماق ايسترديم :
– » کمیته دفاع از زندانيان سياسي حرکت ملي آزربايجان » آدلي ييغينجاق او ايل بابک قالاسيندا توتوقلانميش ميللي فعاللارا يارديم ائتمک آماجي ايله اولوشدو و تخمينا بو ييغينجاق تير آيي نين سونو يا موردادين اوللرينده اولدو.
– يوخاريدا آدی گئدن کوميته مووقتي اولاراق تشکیل اولدو ، 21 آذر آغيرلامالاريندا توتوقلولار اولاجاغيني دوشونوب و حرکتين سياسي لشمه دونمي نه گيرمه سي زامان ، دايمي بير کوميته نين يارانما ضرورتي حيس ائديلمکده ايدي و » آسمک » بو ضرورتين سونوجو اولاراق ياراندي.
– » آسمک «ين نه اولدوغو و نئجه چاليشماسي و قورولما قراری آذر آيي نين اورتاسيندا و يولداشلارين ايشتيراکي ايله تهران تربيت مدرس دانيشگاهيندا قبول اولوندو.
س- قیساجا بویورون » آسمک » هانسی هدفلر اوغروندا قورولدو و سیزجه بو هدفلره چاتدی می ؟
» آسمک «ين هدفلریني بئله سيرالاماق اولار:
– آزربايجاندا سيياسال و عقیده توتوقلولارینا چئشيتلي يؤنلرده يارديم ائتمک
– اينسان حاقلاري اوزره کولتورل و توپلومسال چاليشمالار
-آیدین لاریمیزی و آزربایجان اجتماعیتینی اينسان حاقلاري ديرلري قونوسوندا بيلگي لنديرمک
باشاریلی اولوب ، اولماماسی حاقدا بیزیم باخیشلاریمیز یئترلی دئییل و بابالاریمیز دئمیشکن هئچ کس اوز آیرانینا تورش دئمه ز ، بو اساسدا » آسمک «ين بيزيم يوخ بلکه باشقا چاليشانلار طرفیندن دیرلندیریلمه سی داها فایدالی دیر چون باشقا یولداشلارین دوشونجه سی طرفسیز اولاراق ، » آسمک » تجروبه سینین باشاری و باشاری سیزلیق لارینی اوزه چیخاردار ، بو اساسدا رجا ائدیریک ممکن اولورسا مثلا 10 نفر سایین چالیشقان و آراشدیریجی لاریمیزین » آسمک » حاقدا دوشونجه و گوروشلريني آليب و بو مصاحبه ایله بیرگه یایین بیزجه بو داها آرتیق دوغرویا یاخین و فايدالي اولا بيلر.
س- سیاستده » تجربه انتقالی » دئییلن بیر مساله وار بو باخیمدان ، بوگون میللی حرکت صف لرینه گیرن یئنی نسلی حرکتده اولان تجربه لر ایله تانیش ائتمک چوخ اونملی قونودور ، سیزجه » آسمک «ین باشقا اوزه ل لیکلری ندیر و او تجروبه دن بوگونوموزه هانسی درس لری چیخارتماق اولار ؟
ج – » آسمک » ايشه باشلاماغیني بير بيانيه ايله آچيقلاييب و عوضولري و قوروجو هیاتینی ايسه تانيتديردي ، بو آيدين و آچيق کيمليک اساسيندا چاليشماق » آسمک «ين باشاریلاریندا ان اونملي فاکتور اولماسيني دوشونورم. دئمک » آسمک » سيجيللي سي اولان بير اورگوت اولاراق » عومومي گووه ن » قازانماغی باشاردي.
– بو فاکتور آزربايجان دموکراسي اوجاغي نين ان بويوک نوقصاني کيمي قئيد ائديله بيلر، دئمک آچیق و تانینمیش کيمليک و بليرلي ليک هر سياسي ، توپلومسال …. اورگوتون باشاري آچاري کيمي ساییلابیلر و اونسوز زور دوروملارايله قارشيلاشماق احتيمالي يوروجو اولوب و گووه ن سيزليک قايناغي اولور ، آرتیرمالییام آزربایجان دموکراسی اوجاغی اونملی و دوغرو آددیملاری ایله بو سورونو گئریده بوراخماغی باشارمیشدیر.
– باشقا اونملي قونو » آسمک » ده تشکيلات ايچي و اويه لر آراسيندا يوکسک سوييه ده گوونج و اعتيمادين اولماسيدير بو قارشيليقلي اعتيماد ايشلرين تئز و باشاري ایلا سورمه سينه ايمکان ياراديردي.
آشاغیدا گونوموز ایله نئچه انتقاد ائده جم آنجاق آچیق دیر کی تنقیدلریم بوگون چالیشان اورگوتلر و یولداشلاریمیزین ایشلرینی کوچومسه مک دئییل و بو تنقیدلری بو یولداشلاریمیزین داها باشاریلی چالیشمالاری اوچون دیله گتیریرم ،
تنقیدلریم بوتون چالیشقانلاریمیزادیر و گئنیش آلاندا و آزربایجاندا گئرچکله شن بویوک اولچوده انسان حاقلاری پوزونتوسونو مانیتور ائدیلیب ، مئدیا و دونیا اجتماعییتینده یانسیتماق اوچون هامینین قاتقیدا بولونماسی لازم دیر. وورغولاماق ایسته ییرم آدداپ و اوزه ل لیکله سایین فاخته زمانی اولوسلار آراسی ایلیشگیلرده چوخ اونملی آددیملار آتیبلار و آزربایجاندا باشقا اونملی بیر دونوشه ایمضا قویوبلار و بو یولداشلاریمیزین بئله دیرلی ایشلرینی تقدیر ائده رک آشاغیداکی تنقیدلری دیله گتیریرم :
– » آسمک «ين ان اونملي قازانجي اينسان حاقلاري قاوراميني و حوقوق اونجه ليکلي چاليشما فورمونو ميللي حرکته قازانديرماسيدير و بو فورمت و قاورام چرچيوسينده يئني ديل و سیاسی ادبياتين اولوشماسي دا اونون برکتلي ميوه لريندن ساییلابیلر.
– گونوموزده وار اولان اينسان حاقلاري فعال و اورگوت لريميز او ادبياتی قوللانیرلار آنجاق تاسوفله » آسمک «ده آچيلان يول منطيقي سونوجونا چاتمادي و باشقا يئني ليک لره شاهيد اولماديق باشقا تعبيرده دئسم ، » آسمک » باشلايان يول بير نوقطه ده دايانيبدير و اينکيشاف ائتمک فورصتيني ايتيريب ( اورنه يي چاليشان جمعييتلريميزين داريسقال » اينسان حاقلاري » آنلاييشي و بو ساحه ني سياسي محبوسلارا محدود ساخلامالاری قئيد ائديله بيلر ، بو وظیفه البته هامیمیزین دیر و گرک هامی بیر گئنیش و قاپساملی اینسان حاقلاری اورگوتونون یارانماسیندا بو یولداشلاریمیزا یاردیم ائدک .)
– باشقا قونو ايسه او زامان آلت ياپيلاري حاضيرلانميش ايليشکيلرين دوغرو و دوزگون گليشمه مه سي دير يعني اينسان حاقلاري تشکيلاتلاريميیز ، سمپاتی یارادان ، جذاب و ائتگيلي ژستلر ياپماني اونودوب و اوزلريني بالاجا حصارلاردان چيخارماغا جيدي جهد گوسترمه ييرلر ، مثلا ايراندا اولوب بيتن گئنیش اينسان حاقلاري ايحلال لارينا گوز يوماراق ميللي حرکته پرستيژ قازانديراجاق بويوک تبليغاتي ژست ياپما فورصتيني بوشونا ايتيريرلر.
– سون سوزوم یولداشلاریمیزی بیر خطر حاقدا اویارماق دیر. گونئی آزربایجان دا اینسان حاقلاری ایله ایلگیلی چالیشمالاردا اینسان لاری ایدئولوژی و دوشونجه لری اساسیندا آییرماق منجه بویوک بیر خطر و یالنیش لیق دیر ، بونو ایندی دن اونله مه میز گره کیر ، آچیق سویله ییم : مثلا بیر اورگوتون آدی » آزربایجان سیاسال محبوسلاری مدافعه کمیته سی » اولورسا او کمیته نین » آزربایجان ناسیونالیست سیاسال محبوسلاری مدافعه کمیته سی » کیمی داورانماسی قبول ائدیله مز ، بو مساله سایتلار و باشقا مئدیا اورگانلاریمیزا دا شامل دیر بئله دار باخیش چالیشما بیزی میللی حرکت صفتیندن بوشالدیب و بیر فرقه ( Sect ) حرکتینه چئویره ر و » سئکتاریسم » ین آجی سونوجو معلوم دور ، تورک و آزربایجان سعادتینیه چالیشان هر فرد و اورگوتون بو قونودا چوخ دویارلی اولماسی گرکلی دیر.
اسم کوه هاي ما را هم عوض مي کنند( علیرضا قولونجو )
Güney Azerbaycan milli hereketi ve ASMEK( سعید نعیمی )
نوشته شده در 88/10/12 توسط آزربایجان دموکراسی اوجاغی
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


c: text/html

text:
ب- کیتابی آیت-کەونی آیت دؤنگۆسۆ اۇلاراق
أنعام سورەسینین آیتیندە آللاهئن آیتلرینین، سادەجە اۇنا قولاق ورنلردە أتکی اۇلوشتوراجاغئ بیلدیریلمکتەدیر. آیتتە، نبیلردن موعجیزە طالبیندە بولونانلارا آللاهئن بو قۇنودا اؤلچۆسۆنۆن بولوندوغو، آنجاق اینسانلارئن چۇغونون بونو گؤرمەیە چالئشمادئقلارئ بیلدیریلیر. یاعنی کندیلرینە تبلیغ أدیلن واحیین کەونی پارجالارئنئ حایاتلارئنئن هر آنئندا آصلئندا گؤردۆکلرینی، بونون طالب أتتیکلری موعجیزەیە دنک اۇلدوغو آما بونا دیققات أتمەدیکلری بیلدیریلییۇر. نیتەکیم آیتتە یریۆزۆندەکی بۆتۆن جانلئلارئن، گؤکیۆزۆندە اوچان قوشلارئن، طئبقئ بیزیم گیبی تۇپلولوقلار اۇلدوغو، کیتابتا هیچبیر شەیین أکسیک بئراقئلمادئغئ بیلدیریلیر. آیتتە، آیتلر قارشئسئندا یالان یانلئش شەیلرە سارئلانلارئن، قارانلئغا گؤمۆلمۆش ساغئرلار وە دیلسیزلر اۇلدوغو بیلدیریلیر. دوام أدن آیتلردە، اینسانئن باشئهنا هرحانگی بیر اۇلومسوزلوق گلسە بونلارئ اۇندان کیمین قالدئراجاغئ سۇرولماقتا آیتتە دە شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
باقسانا، بو آیتلری بیز ناسئل تاصریف أدییۇروز، سۇنرا اۇنلار ناسئل یۆز چەویرییۇرلار؟ (أنعام سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە، اینسانئن دیققاتە کەونی آیتلرە چەوریلمکتە، دوامئندا دا بو آیتلرە دیققات چکن کیتابی آیتلرلە تاصریف یاپئلدئغئ بیلدیریلمکتەدیر.
بنزەر دوروم أنعام سورەسینین آیتلریندن ایعتیبارن دە گچرلیدیر. آیتتە شیرکین یاساقلاندئغئ، وە آیتلردە واحیە دایاناراق حارەکت أدیلمەسی گرکتیگی ، نبیدن ایستننلری یاپمایا اۇنون گۆجۆنۆن یتمەیەجگی، آیتتە غایبئ آللاهئن، قارادا وە دنیزدە اۇلان هر شەیی آللاهئن بیلدیگی، آیتتە گجە وە گۆندۆزدن، آیتتە اؤلۆم، آیتتە سۇن قارارئ آللاهئن ورەجگی، وە آیتلردە زۇردا قالان قوللارئ قورتارانئن آللاە اۇلدوغو بیلدیریلدیکتن سۇنرا آیت شؤیلە بیتمکتەدیر:
باقسانا، بو آیتلری بیز ناسئل تاصریف أدییۇروز، بلکی آنلارلار. ( (أنعام سورەسی؛ )
هر ایکی آیتتە دە “أنظر” ایفادەسی دیققات چکیجیدیر. پک چۇق آیتتە عاینئ ایفادەنین، اؤنجەکیلرین باشلارئنا گلنلردن درس چئقارماق ایچین قوللانئلماسئ، تاصریف ایفادەسیندە دە بنزەر دورومون گچرلی اۇلدوغونو گؤستریر.
آعراف سورەسینین آیتیندن ایعتیبارن دە عاینئ دوروم گؤرۆلمکتەدیر. آیتتن ایعتیبارن یاراتئلئشتان، رۆزگار وە یاغموردان، یاغموردان سۇنرا حایات بولان تۇپراقتان باحثەدیلمکتە آردئندان تکرار دیریلیشین دە بؤیلە اۇلاجاغئ بیلدیریلدیکتن سۇنرا آیتتە دە آیتلرین تاصریفیندن باحثەدیلمکتەدیر. دیققات چکیجی بیر حوصوص دا آیتتن ایعتیبارن نوح، هود، صالیح، لوط، شوعایب وە موسانئن قاویملرینە گؤندریلمەسیندن باحثەدیلمکتەدیر. یاغمورون اؤلۆ تۇپراغا حایات ورمەسی گیبی واحیی تبلیغ أدن رسوللر دە اینسانلارا حایات ورمکتەدیر.
بنزەر بیر دوروم، کەونی آیتلرلە کیتابی آیتلر آراسئنداکی اؤرگۆ آحقاف سورەسینین وە دوامئنداکی آیتلردە دە گؤرۆلمکتەدیر. هودون (ع) آحقاف قاومینی اویاردئغئندان، سۇنراسئندا دا باشلارئنا گلنلردن باحثەدیلمکتە، اۇنلارئن دا دؤنۆش یاپمالارئ ایچین تاصریف یاپئلدئغئ بیلدیریلمکتەدیر (وصرفنا الآیات لعلهم یرجعون). بنزەر شەیین قورئانئن موحاطابلارئ ایچین دە گچرلی اۇلدوغونا ایشارت أدیلمکتەدیر.
رسوللرین تبلیغ أتتیکلری واحیین، کەونی آیتلرلە اؤرتۆشمەسی، یاعنی تاصریفین گرچکلشمەسی اۇنلارا گۆچ قاتماقتادئر. أنعام سورەسینین آیتی شؤیلەدیر:
ایشتە آیتلریمیزی بؤیلە تاصریف أدریز کی بیریلری: “سن بیر یردن اؤگرنمیشسین” دەسین! بیز داۇنو بیلن بیر تۇپلولوغا آچئقلامئش اۇلالئم. (أنعام سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیتلرین اؤنجەسیندە کەونی آیتلرە عاطئفتا بولونولماقتادئر. بو آیتلری دویانلار ذاتن تجرۆبە أتتیکلری گرچکلرلە کندیلرینە تبلیغ أدیلن آیتلر آراسئنداکی اؤرتۆشمەیی یاعنی تاصریفی گؤرۆنجە رسوللرین حاقلئلئغئنئ وە گۆجۆنۆ ایعتیراف أدییۇرلار.
ب- دۇغرو بیلگییە اولاشمادا بیر یؤنتم اۇلاراق تاصریف
“تاصریف”، بیلگییە اولاشمادا بۆیۆک رۇل اۇینار. قۇنولارئن آنلاشئلماسئنئ قۇلایلاشتئرئر. شو آیت بو آچئدان اؤنم عارض أتمکتەدیر:
بؤیلەجە اۇنو (کیتابئ)، عارابچا قورئان (آنلام کۆمەلری حالیندە) اۇلاراق ایندیردیک. اۇ کیتابتا واعیدە دائیر تاصریف یاپتئق. بلکی قۇرونورلار یاحود دا اۇنلار ایچین ینی بیر ذیکیر اۇلوشور دییە. (طاها سورەسی؛ )
“واعیدە” دائیر تاصریفین یاپئلدئغئ بیلدیرمکتەدیر. “واعید”، “یوم الوعید” اۇلمالئدئر. بیر آیت شؤیلەدیر:
صورا اۆفلنیر؛ ایشتە بو تهدید أدیلدیگین گۆندۆر. (قاف سورەسی؛ )
عاینئ سورەنین آیتی دە قۇنویلا ایلگیلیدیر:
آللاە دەر کی: “حوضورومدا چکیشمەیین؛ سیزە بو تهدیدی اؤنجەدن یاپمئشتئم.” (قاف سورەسی؛ )
بو واعیدە قولاق ورنلرین قورئان ایلە اویارئلاجاغئ دا یینە عاینئ سورەنین آیتی ایلە بیلدیریلمکتەدیر.
… تهدیدیمدن قۇرقانلارئ قورئان ایلە بیلگیلندیر! (قاف سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرەحساب گۆنۆنۆن ووقوع بولاجاغئنا دائیر قاطعی بیلگییە تاصریف ایلە اولاشئلابیلەجگینە ایشارت أدیلمیشتیر. یاغمورون اؤلۆ تۇپراغئ دیریلتتیگی ناسئل تجرۆبە أدیلییۇرسا اینسانلارئن دا تکرار دیریلتیلەجگی بیلگیسینە اولاشئلابیلەجگینە دیققات چکیلمکتەدیر. بو، کەونی وە کیتابی آیتلر آراسئنداکی تاصریف آنلامئنا گلمکتەدیر.
ایسرا سورەسینین آیتیندە شو ایفادە گچر:
بو قورئاندا تاصریف أتتیک، بیلگیلرینی قوللانسئنلار دییە… (ایسرا سورەسی؛ )
تاصریفی یاپئلان قۇنو، بیر اؤنجەکی آیتتە گچن شو مسئلە اۇلمالئدئر:
راببینیز، اۇغوللارئ سیزە آیئردئ دا کندیسی ملکلردن قئزلار مئ أدیندی؟ سیز گرچکتن چۇق بۆیۆک لاف أدییۇرسونوز. (ایسرا سورەسی؛ )
تاصریفتن باحثەدیلدیگینە گؤرە قورئاندا بو قۇنویلا ایلگیلی آنلاتئلانلارئن کەونی آیتلردە دە قارشئلئغئ اۇلمالئدئر. داحاسئ قورئاندا هر قۇنونون اؤرنگینین وریلدیگینی بیلدیرن شو ایکی آیت قۇنوموز آچئسئندان چۇق اؤنملیدیر:
بو قورئاندا اینسانلارا هر اؤرنگی دگیشیک شکیللردە ورمیشیزدیر. آما اینسانلارئن چۇغو، نانکؤرلۆک دئشئندا هر شەیە دیرنیر. (ایسرا سورەسی؛ )
بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی، دگیشیک بیچیملردە وردیک. اینسان نە قادار چۇق تارتئشان بیر وارلئقتئر! (کهف سورەسی؛ )
قورئاندا آنلاتئلان هر شەیین کەونی آیتلردە قارشئلئغئ اۇلمالئدئر. کیتابی آیتلرلە کەونی آیتلر آراسئندا تام بیر اؤرتۆشمە واردئر. هر بیری دیگرینە گؤتۆرۆر. بو، دؤنگۆ یاعنی “تاصریفتیر”. هر ایکی تۆر آیتە وورغو یاپان شو آیت چۇق آنلاملئدئر:
آیتلریمیزی اۇنلارا، هم چەورەلریندە هم دە کندی ایچلریندە اؤیلە گؤسترەجگیز کی، سۇنوندا اۇنون (قورئانئن) گرچک اۇلدوغو، اۇنلار آچئسئندان اییجە اۇرتایا چئقاجاقتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
ب- تاصریف-مثل ایلیشکیسی
آللاهئن پک چۇق قۇنودا اؤرنکلر وردیگینە دائیر آیتلر بو یؤنۆیلە دیققات چکیجیدیر. بو باغلامدا قارشئمئزا “ضرب مثلا” قالئبئ چئقماقتادئر. بو آیت شؤیلەدیر:
بو، قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی وردیک. (روم سورەسی؛ )
شو آیتلە تاصریفین سۇنوجونون تذککۆر اۇلدوغونو گؤرمکتەییز:
بو قورئاندا تاصریف أتتیک، بیلگیلرینی قوللانسئنلار دییە… (ایسرا سورەسی؛ )
بنزەر دوروم قورئاندا هر اؤرنگین وریلدیگینی بیلدیرن شو آیتتە دە مەوجودتور:
بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر قۇنویو اؤرنکلەدیک کی عاقئللارئنئ وار اۇلان بیلگیلری ایشلمە قۇیسونلار. (زۆمر سورەسی؛ )
اؤرنکلندیرمەنین قورئان یاعنی آنلام کۆمەسی شکلیندە یاپئلدئغئنئ دوامئنداکی شو آیتتن آنلئیۇروز:
(اؤرنکلری) حاطا بارئندئرمایان اۇلمایان وە عارابچا آیتلر کۆمەسی حالیندە وردیک کی کندیلرینی قۇرویابیلسینلر. (زۆمر سورەسی؛ )
بو بیزە داحا اؤنجە ذیکری گچن وە تاصریفین دە قورئان شکلیندە اۇلدوغونو گؤسترن شو آیتی حاطئرلاتماقتادئر:
بؤیلەجە اۇنو (کیتابئ)، عارابچا قورئان (آنلام کۆمەلری حالیندە) اۇلاراق ایندیردیک. اۇ کیتابتا واعیدە دائیر تاصریف یاپتئق. بلکی قۇرونورلار یاحود دا اۇنلار ایچین ینی بیر ذیکیر اۇلوشور دییە. (طاها سورەسی؛ )
زۆمر سورەسینین آیتی بیر میثالین اؤرنگیدیر:
شیمدی آللاە بیر اؤرنک ورییۇر: بیربیرییلە اویومسوز بیرقاچ آمیرین أمریندەکی کیشی ایلە دنگەلی بیر تک آمیرین أمریندەکی کیشینین دورومو عاینئ اۇلور مو؟ هر شەیی گۆزل یاپماق آللاها ماحصوصتور آما چۇغو بونو بیلمز. (زۆمر سورەسی؛ )
بو تۆم اینسانلارئن حایاتئندا دا تجرۆبە أتتیکلری بیر دوروم اۇلدوغو ایچین بو تاصریفین دە اؤرنگیدیر. نیتەکیم شو آیت بونو گؤسترمکتەدیر:
آللاە سیزە کندینیزدن اؤرنک ورییۇر: یؤنتیمینیز آلتئنداکیلردن وردیگیمیز رئزئقلارا، سیزینلە أشیت اۇراندا اۇرتاق اۇلانلار وار مئدئر؟ اۇنلار ایچین دویدوغونوز قایغئ عاینئ کندینیز ایچین دویدوغونوز قایغئ گیبی میدیر؟ آیتلریمیزی، عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین ایشتە بؤیلە آچئقلارئز. (روم سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیتین بیر اؤنجەسیندە اؤرنگین أن گۆزلینی آللاهئن وردیگی بیلدیریلیر:
یاراتمایئ باشلاتان، سۇنرا دا تکرارلایان اۇدور. تکرار یاراتماق اۇنون ایچین داحا دا باسیطتیر. گؤکلردە وە یردە أن اۆستۆن اؤرنکلر اۇنا عائیدتیر. اۇ گۆچلۆدۆر، دۇغرو قارار وریر. (روم سورەسی؛ )
سۇنوچ
قورئاندا دینین فئطرات اۇلاراق تانئملاندئغئنئ، فئطراتئن دا آللاهئن یاراتئش اؤلچۆلری اۇلدوغونو بیلمکتەییز. آللاە یاراتتئغئ هر شەیە اؤلچۆ قۇیدوغو ایچین کیتابی آیتلر ایلە کەونی آیتلر آراسئندا اؤرتۆشمە اۇلماسئ زۇرونلولوقتور. کیتابی آیتلر آراسئنداکی، هر قۇنویا دائیر دتای ورن اؤرگۆ، کەونی وە کیتابی آیتلری آراسئندا دا بولونماقتادئر. بو ایلیشکی، ألیمیزدەکی کیتابئن آللاهئن کیتابئ اۇلدوغونون دلیللریندن بیریدیر. آللاهئن کەونی آیتلرینی اۇقویان اینسانلارئن اۇنون کیتابی آیتلرییلە قارشئلاشتئقلارئندا تام بیر تسلیمیەت گؤسترمەلری بکلنیر. بکلنیلدیگی اۆزرە، کیتابی آیتلری قاورایانلار دا کەونی آیتلری آنلامایا وە قاورامایا حاضئردئرلار.
دوروم بؤیلەیکن آللاهئن دینی ایلە بیلیمین آراسئنئ آیئرمایا قالقانلار، دینی کیلیسە آغزئیلا ایفادە أدرسک؛ “اینانئرسئن یا دا اینانمازسئن” شکلیندەکی قئسئر دؤنگۆیە ماحکوم أدنلرین نە بۆیۆک بیر یانلئش ایچیندە اۇلدوقلارئ اۇرتادادئر. قورئاندا گچن تاصریف قاورامئنئن کیتابی وە کەونی آیتلر آراسئنداکی ایلیشکییە وورغو یاپئیۇر اۇلماسئ، قورئاندا آللاهئن دینینین دیندارلارئ ایچین بۆیۆک هدفلرین چیزیلدیگینی گؤسترمکتەدیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سیپاهان ایصفاهان فوتبال کولوبو
سیپاهان ایصفاهان فوتبال کولوبو (فارسجا: باشگاه فوتبال سپاهان اصفهان) ایصفاهان شهرینده بیر فوتبال کولوبودیر.[۱] بو تیم ایرانین سوپر لیگینده ایشتیراک ائدن بیر فوتبال تیمیدیر. ۵ شامویونلیق ایله، ایرانین ان دیرلی فوتبال کولوبلاریندان بیریدیر. ایران سوپر لیگی ۸۲-۱۳۸۱ ده، ایلک دفعه ایران لیگینین عونوانین قازانان غیر تهرانلی تیم اولدو. بونلار عین زاماندا ایران لیگینین تاریخینده دال-دالا اوچ آد قازانان ایلک ایران فوتبال کولوبودولار.
سیپاهان فوتبال کولوبو عومومیتله دیرلی یاخشی رهیبرلیک ایله، ایران فوتبال سیستیمیندکی جوانلار آکادئمیسی تانینیر. ۲۰۰۳-جی ایلدن بو طرفه چوخ دییرلی عونوانلاری قازانماق ایله، پرسپولیس و ایستیقلال آدلی ایکی مشهور کولوبون ایران فوتبال سیستمیندهکی تام حوکمرانلیقینا سون قویماقی باشاردیلار. بو کولوب فولاد موبارکه سیپاهان ورزیش کولوبونون فوتبال بؤلمهسیدیر و ایصفهانین فولاد موبارکه شیرکتی-نه مخصوصدور.
کولوبون تاریخی[دَییشدیر]
اینقیلابدان قاباق[دَییشدیر]
۱۹۵۳-جی ایلده، ایران میلّی فوتبال تیمی-نین اویونچوسو، محمود حریریانین کوکمک ایله شاهین ایصفاهان فوتبال کولوبو یارادیلدی. بو کولوب تهرانین داها مشهور و دیرلی شاهین تیمنه مربوط، تیملردن بیریدی. ۱۹۶۳-جی ایلده شاهین، ایصفاهان اوستانی-نین نومایندهسی کیمی، تهران-۱۱ ایله ۱-۱ برابرلیکله ایران شامپیونو اولدو. ۱۹۶۷-جی ایلده شاهین کولوبوندا اورتایا چیخان پرابلیملره گوره تهرانداکی تشکیلات، ایصفهان شعبهسی فعالیتینی دایاندیرماق مئجبوریئتینده قالدی. کولوب آدینی سیپاهان اولاراق دییشیردی.
اینقیلابدان سونرا[دَییشدیر]
اینقیلابدان سونرا ۱۹۹۳-جی ایله قدر اوزون ایللر ایصفهانین لیگلرینده اوینادیلار. او ایل کولوبو ایصفهانین سیمان سپاهان کارخاناسی آلدی.
مووسوملر[دَییشدیر]
تام جدوللر[دَییشدیر]
Last updated: ۱۶ آقوست ۲۰۱۸
Source: Competitions


text:
شبسترلیلریم
اکبر صالحی (قاداش)
یئنه کؤنلوم داریخیر بوردا شبسترلیلریم!
ایستیرم بیرده دؤنم یوردا شبسترلیلریم!
باخمایین چوخلاری ایستیردی منی غئیب ائده یا-
آپاریب چؤلده وئره قوردا شبسترلیلریم!
چونکی آرخامدا دایاندیز تورا من دوشمهدیم هئچ
قالمادیم هئچ وده ده داردا شبسترلیلریم!
«مؤعجوز»ون آدی گلنده، بیزه عیّزت گتیریر
چینده، آوروپادا یا هاردا شبسترلیلریم!
چوخ چتیندیر تاپیلا بیزلره تای دؤولتلی
مدنی وارلیغیمیز، واردا شبسترلیلریم!
بیز دنیز چئورهسینین، علم آدینا صیّادیییق
مین نهنگ اویناداراق توردا شبسترلیلریم!
سنه قیسقانسا فلک ده اودوزان سن دئییسن
گل آجی گونلری چک میرتا شبسترلیلریم!
آجی گونلر سندین ایندی سیچانلار داراشیب
چئینهییب محو ائلهیه، دارتا شبسترلیلریم!
گئتسه «قومبارا زری»نین توکانی آسفالتا
توتا «جعفر» زرینی قیرتا شبسترلیلریم!
دئنه «مشد ایبراهیم»ا سود ساغیسان، یاغ توتوسان
آججادا یوللا منه تورتا شبسترلیلریم!
هرنه کی سؤیلهییرم نوستالوژیدیر یوخسا،
جانیمی «پاشکیرحسین» سورته شبسترلیلریم!
«دؤشه ممد» دؤشویه ایلمهنی، سودلو گوثّون،
یئتیمین آغزینا دؤش سورته شبسترلیلریم!
چیخالار جارلاماغا «درویش عزیز»، «میرزه علی»
ایته مصّب، قاریشا اورتا شبسترلیلریم!
«صالحی»نین کاراژیندان چیخا –چیخدا اوتوبوس
یوبانانلار اؤزونو دورته شبسترلیلریم!
«خواجهای» داور اولا فیشقا چالا مئیداندا
یاپیشا بیر الی ده شورتا شبسترلیلریم!
بیر داها الده توتا «دللک عل اکبر» اولگوج
کوپه سالدیقدا دؤنوب چیرتا شبسترلیلریم!
یئنه «علی» توتک ایله بیزه افسرلیک ائده
قیشقیراندا بوغازین ییرتا شبسترلیلریم!
«علی محبوبی» اولا بیرده او سووزی بازاری
«میرزه غفاری» چکه پرته شبسترلیلریم!
«مشه مهدی» اویانا یا «مشه جمشید»، بیریسی
اذانی باشلایا صوبح ائرته شبسترلیلریم!
کوچهلرده چکه جار، «جارچی رحیم» خوش خبری
کی، گئجه توی دی گلین! جاردا شبسترلیلریم!
«مشد هیدایت» یولو أن- بو گئدهرک ائولرینه
قنووا ساری قیچی چئرته شبسترلیلریم!
کاسیبین عئیبی شهرده اولا بیر بومب آچیلا
پوللونون عئیبینی پول اؤرته شبسترلیلریم!
صاف و ساده اولان اینسانی، «دای اوغلو» کیمیلر
دوشمهسین بیر ناغافیل درده شبسترلیلریم!
هرنه کی گول بالا وار مدرسه ده درس اوخوسون
قویماسین تحصیل آتی یئرده شبسترلیلریم!
مؤعجوزون قبرینی بیرلیکده چکک آشکاره
ائتمهسین جهل آغاسی، برده شبسترلیلریم!
او کیشی کی بیزه بیر آبرو دور دونیادا
بیزده لاییق اولاق او مرده شبسترلیلریم!
۱۵/۳/۹۶


text:
تۆرکیه
رجب طیب أردوُغان تۆرکیأنینگ بۆتین دۆنیأده مظلوملارا کؤمِک ادیأن بیرینجی اۆلکه بوُلاندیغینی آیتدی
تۆرک سیاسی توُپاری لیبی ده دۆرلی ایشدشلری بیلن دوشوشیق گچیردی
تۆرکیه ترورچیلارا قارشی توتان یرلی یاغدایدا ادن گؤرهشینه دوُوام ادیأر
اوکراینانینگ اسکله لریندن ینه 7 غاللا گأمیسی تۆرکیأ دوُغری یوُلا چیقدی
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان، تۆرکیأنینگ قینچیلیقلارینگ اۆستهسیندن گلیأندیگینی آیتدی
تۆرکیأنینگ قشونی نینگ دوُوام اتدیریأن پنچه- کیلیت حرکتینده پ. ک. ک ترور قوراماسی نینگ 4 ترورچیسی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
غاللا کریدوری تۆرکیأنینگ دیپلماتیک تاغاللاسی بیلن یوُلا قوُیولیپدی
تۆرکیأنینگ قوُرانماق وزیری: اژه دنگیزینده پاراحاتچیلیق چؤزگۆت ایسلهیأریس
ناتودا تۆرکیه بیلن یونان دنگِشدیریلیپ بیلینمهز
مصطفی شن توپ مجاریستان دا یوردونگ جمهورباشلیغی کاتالین نواک، مجلیسینگ باشلیغی لازلو کوور و باش وزیر ویکتور اوربان بیلن دوشوشار
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی تۆرکیهده قورالان مدرن کِسلحانالارینگ دۆنیأده گؤرهلده آلینیاندیغینی آیتدی
تۆرکیه دن پأکیستانا ینه 14 اوچار بیلن و 13 قطار بیلن کؤمِک ایبریلر
ترور قوراماسی پ. ک. ک/ ک. ج. ک نینگ آغضالاریندان صباح اوُغور سوریأنینگ حلب شهرینده تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیرلیگی ترورچیلارینگ تأثیرسیز یاغدایا گتیرلندیگینی تاصصیقلادی


text:
قرمیو فوتبال کولوبو
قرمیو فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense) بیر فوتبال کولوبودور. Campeonato Brasileiro Série A دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۵۵٬۲۲۵ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Arena do Grêmio official capacity. SkyScraper City.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قرمیو فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
یاشام آغاجی
یاشام آغاجی قاورامین کؤکو تاریخ-اؤنجهسی دئییلن دؤورلره قدر اوزانان، باشدا آسیا شامانیست عنعنهلری اولماق اوزره، بیر چوخ عنعنهده راستلانان بیر سمبولدور.
تورک عنعنهسینده یاشام آغاجی [دَییشدیر]
یاکوت و آلتای تورکلرینده یاشام آغاجینا دونیا آغاجی دا دئییلیر. اسکی تورک عنعنهسینه گؤره، بو، دونیانی اورتاسیندان (گؤبگیندن) اؤته-عالمه و دمیرقازیق اولدوزونا (قوطب اولدوزو) باغلایان، بوداقلاری واسیطهسی ایله شامانلارا یئراوزوندن یوکسک عالملره یولچولوق ائتمه اولاناغی ساغلایان بیر آغاجدیر. بونا دمیر آغاج دا دئییلیر.
شامانیست عنعنهیه گؤره، دونیا، " گؤیون گؤبگی " ایله بو آغاج سایهسینده ایرتیباط حالیندا اولوب، بو آغاج ایله بسلهنیر. آنا بطنیندهکی بیر کؤرپه اوچون گؤبک باغی نئجه حیاتی بیر اؤنمه صاحیب اولدوغو کیمی یئراوزو اوچون ده بو باغلانتی کانالی عئینی درجهده اؤنمه صاحیبدیر. بو سببدن تورک شامانیزمینده دوْگوْن عنعنهسینده ده گؤرولدوگو کیمی، بو باغلانتینی ایفاده ائتمه ده " گؤبک " سؤزجوگو ترجیح ائدیلمیشدیر. گرک دوْگوْن گرکسه اسکی تورک عنعنهسینه گؤره، گؤیون گؤبگی بیر اولدوزدور. (گؤک سؤزجوگونون شامانیزمده اوچ آنلام ایچرهجک شکیلده ایشلندیگی گؤرولمکده دیر. اؤرنگین آلتای شامانی تانری اوٌلگنه سسلهنیرکن عئینی جومله ده بیر آیریم ائدهرک " اولاشیلماز ماوی گؤک " ، " ائریشیلمز آق گؤک " و " دؤنن اولدوزلو گؤک " دئییر کی، بو اوچ آیری تریمین گؤی اوزونو، روحانی گؤیو و اوزایی ایفاده ائتمک اوزره ایشلندیگی ایرهلی سورولور.)
اوُرال-آلتای کولتورلرینده گؤی قاتلاری، یاشام آغاجی، قایین آغاجیندان دوزهدیلمیش بیر دیرک اوزرینه یا دا بیر قایین آغاجینین اوزرینه کرتیکلر آچیلاراق تمثیل اولونور. اورتا آسیادا قوتسال قایین آغاجینا آچیلان بو کرتیکلرین ساییسی 7،9 ویا 12 اولور. سیبیریده یاشام آغاجینی و یئرین محورینی عئینی زاماندا، شامانین ترانسا کئچدیگی چادیرینین اورتاسینداکی قاییندان دوزلمیش دیرک تمثیل ائدیر. قایین آغاجینا وئریلن اؤنم، تورکلرین قوهوملوق باغلارینی گؤسترن آدلاردا دا " قایین " سؤزجوگونو ایشلهدیلمهسی گؤرولور (قایناتا وس.).
آلتای شامانینین اوچوش دئییلن ترانس(خلسه) تحروبهسینده سون گؤی قاتینا وارا بیلمهسی یئدی، دوققوز ویا اون ایکی قاتلا ایلیشکیلندیریلن بو یاشام آغاجینا دیرماشماسییلا ایفاده ائدیلیر. بو آغاجین سککیز بوداغی اولاراق بیلدیریلدیگی یاکوت عنعنهسینده یئرین گؤبگیندن چیخان، چیچک آچان بو آغاجین تپه قیسمینین کؤپوکلو، ساری، اینسانلارا شیفا وئریجی بیر مایع ایچینده اولدوغو ایفاده ائدیلیر. سیبیری شامانیزمینده یاشام آغاجی 7 ایله یاناشی 8 و 12 ساییلاری ایله دا ایلیشکیلندیریلیر.
آباکان و موغول عنعنهسینده ده گؤروله بیلهجگی کیمی، آسیا شامانیست عنعنهلرینین بیرچوخوندا یاشام آغاجی " دونیا داغی " قاورامی ایله ایلیشکیلندیریلیر؛ آغاج داغین یا اورتاسیندا یا دا تپهسینده اولور. یئنه، آسیا شامانیست عنعنهلری نین بیرچوخوندا، اؤزللیکله اورتا-آسیا، سیبیری، موغول و اندونزی میفولوژیلرینده، بدنسیز وارلیقلار، یعنی بدنلرینی اؤلوم اولایی ایله ترک ائتمیش روحلار و تکرار دوغمایا حاضیرلانان روحلار، گئنللیکله یاشام آغاجی نین بوداقلارینا قونموش، گؤزلهین کیچیک قوشلار اولاراق تصویر اولونور. اؤرنگین، آلتایلیلار " یئر اوزونده تکرار دوغمانی گؤزلهین اینسان روحلاری گؤیلرده کی ، گؤیسل آغاجین بوداقلارینداکی کیچیک قوشلار کیمیدیر " دئیرلر. توُروُکهانسک یاکوتلاری عنعنهسینه گؤره، یارادیجی یا دا ایشیغین یارادیجیسی اولان اوجا وارلیق، ایلک شامانی یاراتدیغی زامان گؤیدهکی مقامیندان سککیز بوداقلی بیر آغاج تیکمیشدیر کی، بوداقلارینداکی قوشلار اونون اوشاقلاری اولان روحلاری تمثیل ائدیرلر.[۱]
هیند عنعنهسینده یاشام آغاجی[دَییشدیر]
روحلارین یاشام آغاجی بوداقلارینا قونموش قوشلارلا سیمگلهنیشی هیند متنلرینده ده مؤوجوددور. اؤرنگین، روحلارین بدندن بدنه کؤچن کؤچری قوشلارا بنزهدیلدیگی اوپانیشادلار-دا اولان بیر سمبولیزمده یاشام آغاجینا قونموش ایکی قوشدان بیری میوهنی یئیرکن، او بیری باخار کی، بو ایکی قوشدان (آتما و ژیواتما) میوهنی یئین "دؤنوشموش، آکتیو حالدا کی روح "-و، او بیری قوش ایسه بدنسیز روحو سیمگهلهیر. هیند عنعنهسینده کی بیر باشقا یاشام آغاجی، یاییقدایمیش کیمی چالخالانان سود دنیزینده اولان بودا آغاجیدیر. بیر آنگکوْر یازیتینا گؤره، بودا آغاجینین کؤکلری براهما، گؤوده سی سیوا، بوداقلاری ویشنوُ-دور. (کیمی ورسیونلاردا ایسه آغاج سیوا-دیر، براهما و ویشنوُ بوداقلاریدیر. )
دیگر عنعنهلرده یاشام آغاجی[دَییشدیر]
- چین عنعنهلرینده کی یاشام آغاجی (کییئن موُ) دوققوز بوداقلی، دوققوز کؤکلو، دوققوز گؤیه و دوققوز قایناغا توخونان بیر آغاج اولوب، اؤلولرین اولدوغو او بیری عالمی ده ایچینه آلیر. چین عنعنهسینده آیریجا، میوهسی اؤلومسوزلوک ساغلاییجی شافتالی اولان سی-وانگوُ-موُ آغاجی واردیر.
- قافقاز عنعنهلرینده، تپهسی گؤیه دَین بو آغاجین کؤکوندن بیر بولاق فیشقیریر.
- اسماعیلی عنعنهلرینده یئددینجی گؤیو آشان بیر آغاجدیر.
- یاشام آغاجی سمبولو اورارتو، هورری و فریگ اثرلرینده ده گؤرولور. فریگیه اثرلرینده یاشام آغاجی سککیز بوداقلیدیر.
- اسکی میصیر عنعنهسینده ده یاشام آغاجی شامانیزم و هیند عنعنهلریندهکی کیمی روحلارین قوش بیچیمینده قوندوقلاری بیر آغاجدیر. گؤی ایلاههلری هاتهوْر و نوُت بو قوشلاری سو و میوه ایله بسلر.
- توراتدا، عدنله ایلگیلی سمبولیزمه قونو اولان ایکی جور آغاج واردیر؛ بیری دؤرت قوللو ایرماغین آخدیغی عدن جنّتینین اورتاسینداکی یاشام آغاجی، دیگری ایسه حقیقت آغاجیدیر. (حقیقت آغاجی کیشینین میوهسینی یئدیگی گون اؤلهجگی " خیر ایله شری بیلمه آغاجی " اولاراق گؤستریلمیشدیر.)
- عیبرانی عنعنهسینه گؤره یاشام آغاجی، میوهسی اؤلومسوزلوک ساغلایان ائله بیر آغاجدیر کی، اؤزوندن سماوی تاثیرین بوتون عالملرله تماسینی ساغلاییجی بیر شئه چیخیر.
- مسیحیت عنعنهسینده یاشام آغاجی سمبولیزمی اینجیلین وحی دئییلن، یوحنانین وحی قیسمیندا گؤرولور. یوحنانین بو ویزیونوندا یاشام آغاجی،12 دفعه میوه وئرن، یاپراقلاری اولوسلارین شفا تاپماسی ساغلاییجی بیر آغاج اولاراق گؤستریلیر ( وحی، 22/2). آیریجا عیسی مسیحین چارمیخا آلقوریک اولاراق یاشام آغاجینی سیمگهلهیر.
- ایسلام عنعنهسینده، کؤکلری گؤیون یئدینجی و سون قاتینداکی سیدردن چیخان طوبی (باریش، موتلولوق) آغاجی سیمگهسینه راستلانیر.
- زردوشتچولوکده بیر دنیزین درین سولاریندان چیخان، اؤلومسوزلوک ساغلاییجی گائوکرنا آغاجی.
- اسکی ایران عنعنهسینده هائوْما (هوْم) اولاراق بیلینن اؤلومسوزلوک بسینینین ائدینیلدیگی یاشام آغاجی. ایرانلیلارین قوتسال سایدیقلاری بیتکینین فیندیق یاپراقلی psoralea اولدوغو سانیلیر. هردوت بو بیتکییه triphyllon (اوچ یاپراقلی) آدینی وئریر. هائوْما باتینین اورتاچاغدان اعتباراً دوغودان اؤرنک آلدیغی ایلک بزَک موتیولریندن بیریسیدیر. عئینی بیتکینین شکلینه آسور تیکیلیداشلاریندا، ساسانی توخومالاریندا راستلانیر؛ اورادان موسلمانلارا کئچن بو موتیولر جنّت آغاجی اولاراق وصف ائدیلمیشدیر.[۲]
- یاشام آغاجی سیمگهسینه راستلانان دیگر عنعنهلردن بعضیلری اولاراق، لاپون ، ایسلند ، اسکاندیناوی ، فنلاند ، اوسترالیا عنعنهلری ساییلابیلیر.
- آلمان میفولوژیسینده ائورن و دوققوز دونیا، دونیا آغاجی Yggdrasil-ین بوداقلاری و کؤکلرینده یئر آلیر.
- یئنی فورمالاشان بیر کولتور اولان چیپیلیستان اینانجلارینا گؤره یاشام آغاجی اوجا چیپیلین قلبیندهدیر و اوراداکی مایعلری موچلارا دؤنوشدورمکده دیر.
یاشام آغاجی سمبولیزمینین إزوْتریزمدهکی آچیقلاماسی[دَییشدیر]
یئر، یئرآلتی (اؤته-عالم) و " معنوی گؤک " دن اولوشان اوچ اورتامی بیربیرینه باغلایان محوری تمثیل ائدن یاشام آغاجی باطینی بیلگیلره گؤره عالملر-آراسی ایرتیباطی سیمگهلر؛ یعنی، یئر اوزو، اؤته-عالم دئییلن سوٌپتیل (اثیری) پلان (سپاتیوُم) و سماوی عالم (تظاهور ائتمهمیش عالم) آراسینداکی ایرتیباطی، هر باخیمدان سیمگهلهیر. فیزیکسل عالم اولان یئر اوزونون سماوی عالم طرفیندن یؤندیلمهسی و پرنسیبدن تظاهوره دوغرو یوغونلاشما اولگوسو، کؤکلری سماوی عالمدن چیخان ترس آغاج سمبولویله بیلدیریلمیشدیر. بو اوزدن بیرچوخ عنعنهده یاشام آغاجی کؤکلری یوخاریدا، بوداق و یارپاقلاری آشاغیدا اولاراق تصویر ائدیلمیشدیر. یاشام آغاجی نین ترس دوزهلیشینه عیبرانی عنعنهده (زوهاردا)، تورک و ایسلام عنعنهلرینده (طوبی آغاجی)، اوپانیشادلاردا، سابییلیک، لاپون، ایسلند ، اسکاندیناوی ، فنلاند ، اوسترالیا و هیند عنعنهلرینده راستلانیر. دانتهنین ایلاهی کومدیا اثرینده دئییلدیگی جنّتدهکی آغاج دا ترسدیر. اوپانیشادلاردا (براهمانین تظاهورو اولانAswattha آغاجی)، ودالاردا و Bhagavat-gita-داکی ترس یاشام آغاجلاری داها چوخ پرنسیبدن تظاهوره دوغرو یوغونلاشمانی سیمگهلهیر.
آیریجا کیمی عنعنهلرده، ایکینجی سمبوللر اولاراق، یاشام آغاجی نین بوداقلاریندا قوشلار قوندوغو و آغاجین اؤلومسوزلوک ساغلاییجی میوهسی یا دا مایعسی اولدوغو بیلدیریر کی، بورادا قوشلار دوغاجاق روحلاری، اؤلومسوزلوک قازانما ایسه روحسال گلیشیمین هدفی اولان، دوغوم-اؤلوم چمبریندن قورتولوشو سیمگهلهییر.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ "Türk Kültüründe Hayat Ağacının Yeri". 24 Temmuz 2020 tarihindekaynağından arşivlendi.
- ^ Meydan Larousse Ansiklopedisi'nde aynı isimli makale
قایناقلار[دَییشدیر]
- شامانیزم ،میرچا الیاده
- سمبوللار اینسکلوپدیاسی، روح و ماده یایینلاری


text:
آذربایجانلی ۲ ژورنالیست حیاتینی ایتیردی
کلبجر بؤلگهسینده وظیفه یئرینه یئتیرهن آذربایجانلی ژورنالیستلری داشییان اتوبوس، ارمنی گوجلرین ایشغال دؤنمینده دؤشهدیگی مینین اوزریندن گئچدی
ارمنستانین ایشغال دؤنمینده کلبجرده دؤشهدیگی مینین پاتلاماسی نتیجهسینده آذربایجانلی ۲ ژورنالیست حیاتینی ایتیردی، ۳ نفر یارالاندی.
کلبجر بؤلگهسینده وظیفه یئرینه یئتیرهن آذربایجانلی ژورنالیستلری داشییان اتوبوس، ارمنی گوجلرین ایشغال دؤنمینده دؤشهدیگی مینین اوزریندن گئچدی.
مینین پاتلاماسی نتیجهسینده، اتوبوسدا اولان آذربایجان دؤولت خبر آژانسی (آذرتاج) چالیشانی اولان محرم ابراهیموو ایله آذربایجان دؤولت تلویزیونو (آذتیوی) کامئرامانی سیراج آبیشوو حیاتینی ایتیردی.
حادثهده بیری آذتیوی چالیشانی اولماق اوزره ۳ نفر ده یارالاندی.
ایلگیلیلی خبرلر
ائرمنیستان سلاحلیلاری آذربایجانین کلبجر و توووز رایونلارینی آتشه توتوب
قازاقیستان: گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتو ساواشا قاتیلمایاجاق
"روسیا-اوکراینا اختیلاف بؤلگهسینده کوللکتیو گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتونون ایشتیراکی مسئلهسی گوندمده دئییل"
دونیا کؤچری اویونلاری باشا چاتدی
قاپانیش مراسیمینده دانیشان گنجلر و ایدمان باخانی محمد محرم قصاباوغلو، اویونلارین تۆرک دونیاسی آراسیندا ایلیشکیلری گوجلندیردیگینه دقت چکدی


text:
لئونارد بلومفیلد
لئونارد بلومفیلد (اینگیلیسجه: Leonard Bloomfield) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۱ آوریل ۱۸۸۷ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۶۲ ایل عومر ائلهییب و ۱۸ آوریل ۱۹۴۹ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. لئونارد بلومفیلد هاروارد کالجی و ویسکانسین-مدیسن بیلیمیوردو و شیکاقو بیلیمیوردو و لایپزیق بیلیمیوردو و قوتینقن بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری سینسینتی بیلیمیوردو, ایلینوی بیلیمیوردو، اربانا-شمپین, اوهایو ایالتی بیلیمیوردو, شیکاقو بیلیمیوردو, ییل بیلیمیوردودیر. اوْ دیلچیلیک ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Leonard Bloomfield»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده لئونارد بلومفیلد گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کانادا
کانادا (اینگیلیسجه: Canada) شومالی آمریکادا یئرلشن بیر اؤلکه دیر. اون اوستان و اوچ اراضیسی آتلانتیکدن پاسیفیکه و شمالدان شمال بوزلو اوقیانوسونا اوزانیر، ۹.۸۹ میلیون کیلومئتر موربع (۳.۸۵ میلیون مایل موربع) ائحاطه ائدیر و عمومی اراضیهگوره دونیانین ایکینجی ان بویوک اؤلکهسینه چئوریلیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلرله جنوب و غرب سرحدی، ۸٬۸۹۱ کیلومئتر (۵٬۵۲۵ مایل) اوزونلوق ایله، دونیانین ایکی میلی قورو سرحدلرینین لاپ اوزونودور. کانادانین پایتختی اوتاوا دیر و اوچ بویوک مئتروپولیتن منطقهسی تورونتو، مونترآل و ونکوور دیر. یئرلی خالقلار مین ایللردیر دواملی صورتده ایندیکی کانادادا یاشاییرلار. ۱۶-جی عصرین باشلانیشیندا اینگیلیس و فرانسهدن گوندریلنلر، آتلانتیک ساحیلی بویونجا آراشدیردیلار و داها سونرا یئرلشدیلر. موختلیف نیظامی ساواشلار نتیجهسینده، فرانسه ۱۷۶۳-جی ایلده شمالی آمریکاداکی بوتون موستملکهلرین ترک ائتدی. ۱۸۶۷-جی ایلده کانادا کونفئدراسیون ایله اوچ بریتانیا قوزئی آمریکاسینین موستملکهسینین بیرلشمسی ایله، کانادانین دورد اوستانیندا فئدرال شکلده حاکئمیت قورولدو.
ایکی رسمی دیلی اینگیلیس دیلی ایله فرانسه دیلی دیر. ۲۰۱۱ ایلینین سایمینا گؤره ۳۳٬۴۷۶٬۶۸۸ جمعیتی وار. توپراغینین سویوخلوغونا گؤره چوْخ بؤلگهلرینده اینسان یاشامیر. جمعییتینین ۹۰٪ آمریکا نین مرزینه یاخین یاشییرلار. جمعییتی چوْخ اوْلان شهرلری تورونتو، مونترآل و ونکوور دیر.
آدینین تورهمهسیدَییشدیر
حال-حاضیرده کانادا کلمهسینین تورهمه و ریشه بارهسینده موختلیف تئورولار و نظریهلر دئییلیر. بو گون بو آد، سنت لارنس ایروکوئیانلار دیلینده کاناتا (kanata) معناسین قبول ائدیلیر و بو کلمهنین معناسی تورکجهده کند، قصبه و یا یاشاییش یئری نه چئوریله بیلر. [۱۲]
تاریخیدَییشدیر
کانادانین آوروپالیلار طرفیندن ایشغالینادک بۇرادا اسکیمولار و هیندولار یاشاییردی. ۱۶۰۵-جی ایلده فرانسوی لر، ۱۶۲۳-جو ایلده ایسه اینگیلیس لر کانادا اراضیسینده ایلک یاشاییش منطقهلرینین اساسینی قوْیدولار. ۱۸-جی عصرین اوْرتالاریندا (۱۷۵۶-۱۷۶۳) فرانسه و بؤیوک بریتانیا آراسیندا یددی ایللیک ساواشده بریتانیالیلارین غلبهسی نتیجه سینده کانادا بریتانیانین موستملکهسینه چئوریلمیش و یالنیز ۱۹۳۱-جی ایلده موستقیللیک الده ائتمیشدیر.
یئری خالقلاردَییشدیر
اوروپا موستملکهسیدَییشدیر
اینگیلیس شومالی آمریکادَییشدیر
کونفئدراسیا و گئنیشلنمهدَییشدیر
۲۰-جی عصرین اوللریدَییشدیر
موعاصیر دووردَییشدیر
جوغرافیادَییشدیر
بیوموختلیفلیکدَییشدیر
ایقلیمدَییشدیر
حوکومت و سیاستدَییشدیر
قانوندَییشدیر
خاریجی و نیظامی ایرتیباطلاردَییشدیر
اوستانلار و اراضیلاردَییشدیر
ایقتصاددَییشدیر
کانادا «بؤیوک یددیلیک» قروپونا داخیل اوْلان دؤولتلردن بیردیر. اؤلکهنین ایقتصادیاتی اۇزون مدت «انینه»، سوْن اوْن ایللیکلر عرضینده ایسه گرگین هیزده «درینینه» توسعه ائدیر. اؤلکهنین هیزلی اینکیشافینا آشاغیداکی عامیللر ائتکی ائتمیشدیر.
- موستملکه آسیلیلیغینین تئزلیکله لغو ائدیلمهسی
- اهالینین سایینین نیسبتاً آز اوْلماسی ایله اوْلدوقجا بؤیوک توْرپاق و مینرال قایناقلارا صاحیب اوْلماسی
- کۆتلوی (توده) موهاجیر و گرگین خاریجی کاپیتال آخینی
- ایشچی قوهسینین چاتیشماماسی ایله علاقه دار تکنیکین هیزلی اینکیشافی
علم و تکنولوژیدَییشدیر
پول-اعتیبار سیستمیدَییشدیر
کانادانین پول اعتیبار سیستمی تاریخاً فورمالاشماغا باشلامیشدیر. بۇ ۱۸۶۷–جی ایله قدر تشکول تاپمیشدیر. کانادانین دؤولت کیمی یارانماسینا قدر پول موناسیبتلرینین کوللونیال تیپی مؤوجود ایدی. بۇرادا پول کیمی فرانسه، ایسپانیا، پورتوقال گوموش پوللاری و بیرده کاغیذ پوللار دا دؤور ائدیردی.
۱۶۷۰-جی ایلدن مۆبادیله واسطهسی کیمی کانادادا دۇز ایشلنیردی. لاکین بۇ داخیلی موناسیبتلره نیسبتاً آز یئر توتردو. بۇ زاماندا کانادادا هامینین ددیی کیمی تیجرت دؤورییهسی بیرباشا امتههلرین مۆبادیلهسیله باش وریردی. امتههلرین بیرباشا مۆبادیلهسی داخیلی بازاردا بیر نئچه سببه گؤره باش وئریریدی: یوْللارین پیس دۇرومده اوْلماسی، یئرلی بازارلارین محدود اوْلماسی و.س. کاغیذ پولون مۆبادیلهسینه شرایط یارانسا دا، ۱۶۸۵-جی ایلده فرانسه کوللونیلاری بۇنا قارشی چیخدیلار. کاغیذ پوللار ۱۸ –جی عصرین سوْنلاریندا فرانسه کوللونیلارینین حاکمیّتینین سوْنا چاتدیغی دؤورده تشکول تاپماغا باشلادی. ۱۸۲۵–جی ایلده اینگیلیسنین رسمی اوْلاراق قیزیل مونومتالیزمه کئچمهسی تصدیق اوْلوندوقدان سوْنرا کانادانین پول واحیدی فونت ایسترلینق اوْلدو.
۱۸۷۰-جی ایلدن کانادانین پول واحیدی کانادا دوللاری اوْلدو. بۇ پول واحیدی بریتانیا فونت ایسترلینقینه اساساً تشکول تاپدی. کانادا دوللاریی، نهایت آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری ایله دییشدیریله بیلینردی هانسی کی، اوْ دا بئله قیزیلا اساسلانیردی. ۱۹۰۸–جی ایلدن اؤلکهده قپیکلر-دمیر پوللار کسیلمهیه باشلادی. اساس گوموش اوْلماق اعتباریله، دمیر پوللار ۱۹۰۸-۱۹۱۹–جو ایللر آراسی کسیلیردی. بانکنوتلارین امیسسیسینین مرکزلشدیرمهسی ۱۹۳۵-جی ایلده کانادا بانکینین یارانماسینا سبب اوْلدو. اونون میلّیلشدیرمهسی ایسه ۱۹۳۸ –جی ایله تصادوف ائدیر.
ساواشدن سوْنراکی اینفلیاسی
ساواشدن سوْنراکی دؤورده اؤلکهده اینفلیاسی دالغاسی باشلادی. بۇنون سببلری، کوریادا ساواش، خام و اینوستیسی «بوم» لاری، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-آ خام و یاریمفابریکاتلارین ایخراجینین آرتیمی و س. اوْلموشدور.
باخمایاراق کی، کانادا دوللاری داخیلی هسابلاشمالاردا ایستیفاده ائدیلیر، اوْنون پول رزرولرینه باغلیلیغی بۇ پول واحیدینی دۆنیا پول سیستمینین حسّاس پولونا چویریب. چونکی، کانادا دوللاری اینتقراسیانین نتیجهسی اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللارینا ایستیقامتلنیب و اوْنا قارشی چوْخ حسّاسدیر.
کانادا حاکمیّتی ۱۹۶۹-۱۹۷۵-جی ایللرده قیمتلرین و ایش حاقینین آرتیمینی محدودلاشدیرماغا چالیشیردی. لاکین، بۇ تدبیرلر فایداسیز اوْلدو، چونکی حاکمیّت قیمتلره و ایش حاقینا ائتکی گؤسترن مونوپولیانی دایاندیرا بیلمهدی.
اینفلیاسی کانادادا ۱۹۹۰-جی ایلده ۵٫۲ ٪-دن ۱۹۹۳-جو ایلده ۱٫۸-٪-ا دۆشدو و ۱۹۹۴-جو ایلده ۰٫۲٪ تشکیل ائتدی کی، بۇ دا بۆتون موهریبهدن سوْنراکی دؤورده قئیده آلینان ان آشاغی گؤستریجی ایدی. ۱۹۹۶-جی ایلده یۇمشاق اعتیبار-پول سیاستینه باخمایاراق، اینفلیاسی تمپی ۱٫۵ ٪ تشکیل ائتمیش دی.
پول اعتیبار موناسیبتلرینین اساسلاریدَییشدیر
کانادادا پول اعتیبار موناسیبتلرینده اساس روْلو چک عملیّاتلاری تۇتور. چکلر پول حسابلارینین ۹۰٪-نی تۇتور. کانادا اهالیسی آرتیق بۇ عملیّاتلارا اۇیغونلاشمیش و اوْنلار اۆچون بۇ داها راحتدیر. نقدسیز دؤورییهده، اینکیشافین نتیجهسی اوْلاراق، اعتیبار کارتلاری اؤنملی روْل اوْیناییر. ۱۹۷۰-جی ایله قدر کانادا دوللاری آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللارینا مؤحکم باغلی ایدی. ۱۹۷۰-جی ایلین مئییندان سوْنرا کانادا حاکمیّتی اعلان ائتدی کی، کانادا بانکی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری، دیگر پوللار و کانادا دوللاری آراسیندا مزننه پاریتتینی تثبیت ائتمهیهجهk.Belهلیکله، میلّی پول اۆزن پولیا چئوریلدی. کانادانین پول کردیت سیاستی اساساً اؤلکهنین میلّی پولسینین مؤهکملنمهسینه و سابیتلینه یؤنلیب کی، بۇ دا اینفلیاسییا و کانادا دوللارینین مزننه کورسونا نظارتله الده ائدیلیر. چاغداش دؤورده اؤلکهنین پول-اعتیبار سیاستینین اساس آلتی حاکمیّته و دیگر کوممرسی بانکلارینا مخصوص دپوزیتلرین یردییشمهسی و عکس حرکتیدیر.
بۇنو قئید ائتمک لازیمدیر کی، کانادا خاریجی تیجارت دؤورییهسینین ۲/۳ حیصّه سی آمریکا بیرلشمیش ایالتلریا مخصوصدور. بۇ پروسِسده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دولاریندان ایستیفاده ائدیلیر. اما غربی آوروپا و اۇزاق شرق اؤلکهلریله تیجارتده کانادا فونت-ایسترلینقدن ایستیفاده ائدیر.
کانادا ایقتصادیاتینین حدسیز آچیقلیغی و اوْنون آمریکا بیرلشمیش ایالتلری ایقتصادیاتی ایله تاریخی علاقهلری کانادا حاکمیّتینی دۆنیا پول بازارلارینداکی حادیثهلری ایزلمیی مجبور ائدیر. ۸۰-جی ایللردن باشلایاراق کانادا پول سیاستینین اساس آماچ کانادا دوللارینین مزننهسینی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللارینا نیسبتاً ثابت ساخلاماقدیر.
صنایعسیدَییشدیر
بۆتون توسعه ائتمیش اؤلکهلرده اوْلدوغو کیمی کانادادا دا صنایعنین ساهوی ترکیب مورکّبدیر. انرژی چیفتلیک (مزرعه) نفت و طبیعی قازا، هم ده کانادادا الکتریک انرژیسینین ۲/۳-دن آرتیغینی وئرن سس-لره اساسلانیر. اؤلکهده آتوم انرژیسی توسعه ائدیر. امالدیجی صنایعنین یاپیسال (ساختار) وندا متالوژی و ماشینقاییرما حاکم مؤقع تۇتور. قارا متاللورگیانین باشلیجا مرکزی هامیلتوندور. اۇجوز الکتریک انرژیسینه و زنگین یئرلی خاما (بوکسیت استثنا اوْلماقلا) اساسلانان الوان متالوژی، اؤزلله قایانا و یامایکادان گتیریلن بوکسیت اساسیندا آلومینیوم اۆرتیم (تولید) ی ساحهسی گۆجلو توسعه ائتمیشدیر. قارا متالوژیدان فرقلی اوْلاراق بۇ ساحه ایخراجات اهمیتی داشیییر.
ماشینقاییرما نقلیات ماشینلاری اۆرتیم (تولید) ی، رادیولکترونیکا، جیهازقاییرما ایله، هم ده مشه تداروکو و آغاج آمالی اۆچون ماشین و آوادانلیق اۆرتیم (تولید) ی ایله تمثیل اوْلونور. قارا متالوژی فابریکالاری کیمی ماشینقاییرما موسّسهلرینین ده بؤیوک حیصّه سی گؤل ساحلی و مقدس لاورنتی چایی بوْیونجا (تورونتو، مونرال و س) یئرلشیر. کانادادا چیفتلیک (مزرعه) ین قدیمی ساحهسی مشه تداروکو، آغاج آمالی و سللولوز-کاغیذ صنایعسیدیر. مشه ماده لرینین بؤیوک حیصّهسینی بریتانیا کولومبیاسی وئریر. مشه صنایعسینین ایری مرکزی وانکووردیر. کیمیا صنایعسینین ان ایری موسّسهلری باتی ایالتلرینین ایری و اوْرتا شهرلرینده یئرلشیر. اساساً ایدخال خاما اساسلانان یۆنگول صنایع اؤلکهنین نیازینین یالنیز یاریسینی تأمین ائدیر. یۆنگول صنایع موسّسهلری بۆتون ایالتلرده وار.
اهالیسیدَییشدیر
کانادانین اراضیسی مین ایللرله چاغداش هیندو و اسکیمولارین سویلاری طرفیندن، ۴ عصر اؤنجه ایسه آوروپالیلار طرفیندن مسکونلاشمیشدیر. مۆختلیف اؤلکهلردن ایممیقراسی پروسسینین اۇزون مدت داوام ائتمهسی اؤلکه اهالیسینین اتنیک ترکیبینه جدی ائتکی گؤسترمیشدیر.
ایندی اؤلکهده اهالینین بؤیوک حیصّهسینی اینگیلیس منشألی (۱۳ میلیون نفر) و کوبک ویلایتینده مسکونلاشان فرانسه منشألی کانادالیلار (۹ میلیون نفر) تشکیل ائدیر. دیگر اتنیک قروپلار (آلمانلار، ایتالیالار، اوکراینلیلار، روسلار و ب) اهالینین ۳۳ ٪-نی، یئرلی اهالی ایسه ۱٫۳ ٪-نی تشکیل ائدیر.
اهالی اؤلکه اراضیسی اۆزره غیری-برابر، باشلیجا اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا سرحد بوْیونجا داها سیخ یرلشمیشدیر. اهالینین ۷۷۷٪-ای۷٪- شهرلرده یاشاییر. ایلده ۳۰ مین نفرین کانادایا ایممیقراسی ائتمهسی اهالینین آرتیمینا موثبت ائتکی گؤستریر. ایری میلیونچو شهرلری مونرال، تورونتو و ونکووردیر. قوزئیدا ایری توْرپاق ساحهلری ایسه دمک اوْلار کی، منیمسنیلمهایب. کانادانین حیاتیندا بیر چوْخ شئی گۆجلو گونئی قوْنشوسو آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا موناسیبتلرله مویینلشیر. دۆنیادا بیر–بیری ایله ایکیترفلی تیجارت حجمینه گؤره آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و کانادا ایله رقابته گیره بیلهجک باشقا جوت اؤلکه یوْخدور.
کانادانین آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و مکزیک ایله بیرگه ایمزالادیغی شیمالی آمریکا سازیشی اؤلکهده تیجارتین بیردن –بیره یوکسلیشینه سبب اوْلدو. اما بیر چوْخ پروبلملر حل اوْلونمامیش قالدی. اساس ناراضیلیق ایسه آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-این کانادا ایخراجاتینا منفی ائتکی ائدن فعالیّتیدیر – مثلاً، کانادا مشهسینه اوْلان تاریف و آمریکا فرمرلرینه آرتان مادی یاردیم. کانادا ایله آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراسیندا دیگر مۆباحیثهیه سبب ایسه اطراف مۆحیطین چیرکلنمهسیدیر. سرحد بوْیونجا اۇزانان آمریکا فابریکالاری و آلیاسکاداکی نفت صنایعسی چیرکلنمهیه اساس سبب گؤستریلیر. خاریجی سیاست سفراسیندا کانادا گونئی قوْنشوسوندان فرقلی کورسدادیر. مثلاً، کانادا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-این اعلان ائتدیی تررورلا ساواش اۆچون اؤز قوْشونلاریندان ایستیفاده ائتمک قرارینی وئردی، اما اوْنلاری عیراقا گؤندرمهدی. کانادا آمریکانین کوبایا قویدوغو تیجارت امبارقوسونو دا دستکلمیر. ۲۰۰۱-جی ایل ۱۱ سپتامبر حادیثهسیندن سوْنرا اساس آکتوال پروبلم تررورچولارین ۹ مین km اۇزونلوقدا اوْلان آمریکا-کانادا سرحددیندن کچه بیلمهسینین قارشیسینی آلماق اوْلوب. بۇ، هر ایکی دؤولتی داها فعّال بیلیشیم مۆبادیلهسی آپارماغا شؤوق ائتدی. ایممیقراسی کانادایا دۆنیانین ان زنگین اؤلکهلریندن بیری اوْلماغا کؤمک ائتدی. میلّتلراراسی کونفلیکتلر بۇ اؤلکهده چوْخ نادر حاللاردا اوْلور. گؤچ ائتمک سیاستینی یومشاقلیغیندان سوْن زامانلار اؤلکهیه آسیادان چوْخلو موهاجیرلر گلیر. کانادانین آبوریژنلری (یئرلی اهالیسی) – هیندو طایفه لری اهالینین ایکی فایزیندن آزینی تشکیل ائدیر.
یئرلی ایداره اوْرقانلاری ایله هیندو خالقی آراسیندا توْرپاقلارین و طبیعی قایناقلارین ایستیفادهسی ایله باغلی صلاحیتلرین بللیلشدیرمهسی پروبلمی آرتیق اۇزون ایللردیر کی، ایجتیمایتین دیقّت مرکزینده قالماقدا داوام ائدیر. داخیلی سیاستین اساس پروبلمی ایسه کوبک ایالتینین فرانسیزدیللی اهالیسینین اۇزون ایللردن بری داوام ائدن سپاراتچی مؤقیعتیدیر. ۱۹۵۵-جی ایلده بۇ پروبلمله باغلی کچیریلن سوْنونجو رفرندومدا کوبکین تاتمامیله موستقیل اوْلماسینی ایستینلر سسلرین یاریسیندان بیر آز توْپلایاراق مغلوب اوْلدولار. اما همین واختدان ایجتیماعی فیکرین سورغوسو موستقیللیک طرفدارلارینین آزالدیغینی قئید ائدیر. ۲۰۰۳-جو ایلده یئرلی سئچکی کوبکین موستقیللیینه چالیشانلارین مغلوبیتی ایله نتیجه لندی. کوبکین اوْریژیناللیغی کۇنوسو ۲۰۰۶-جی ایلین سوْنوندا داها دا توسعه ائتدی. بئله کی، مجلیس کوبکلیلرین کانادینین ترکیبینده آیری بیر میلّت اوْلدوغونو مویینلشدیردی. بۇ قرار، اساساً، سیموولیک کاراکتر داشیییر و اؤلکهنین آنا یاساسی و دیگر قانونلاریندا قئید اوْلونماییب. کانادا سوْن زامانلار آرکتیکا ایله غیری-دقیق سرحدله آیریلمیش عرضیلرده حاکمیّت حۆقوقو بارهده داها فعّال بیاناتلار وئریر. بۇنونلا یاناشی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و دانمارک دا بعضی رایونلارا اؤز حۆقوقلاری اوْلدوقلارینی ایرلی سوروبلر. گئنیش، لاکین هله تدقیق ائدیلممیش نفت و قاز احتیاطلارینین کیمه مخصوص اوْلاجاغی بۇ مۆباحیثهلرین نتیجهسیندن وابستهدیر.
دیندَییشدیر
کی کریستیانلار ساییسیندا ۴۳٬۶% کاتولیکدیر.
تحصیلدَییشدیر
اؤلکهنین تحصیل سیستمینه دؤولت مکتبلری داخیل اوْلدوغو کیمی، اؤزل مکتبلر ده داخیلدیر. آنا یاسایا گؤره تحصیل یالنیز ایالتین ایختیاریندا یئرلشیر. نتیجهده، مۆختلیف اؤلکهلرده تحصیل سیستمی اهمیتلی درجهده مۆختلیف اوْلا بیلر.
لاکین، عۆمومیلیکده اؤلکهده تحصیل ایستاندارلاری عئینی درجهده یۆکسکدیر. کانادا بیلیم یوردولارینین دیپلوملاری بۆتون دۆنیادا تانینیر. کانادا اۇنیورسیتلری چاغداش مادی-تکنیکی آوادانلیقلا تجهیز ائدیلیر و یاخشی کیتابخانالاری وار. کانادا عالی مکتبلرینین اساس طرفی علم و تجروبه ایله سیخ علاقهدیر. عۆمومیلیکده کانادانین عالی تحصیل سیستمی آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عالی تحصیل سیستمینه اۇیغوندور.
بیر حالدا کی، کانادادا ایکی دؤولت دیلی – اینگیلیس و فرانسه دیلی وار، طلبهلر بۇ ایکی دیللردن بیرینده تحصیل آلا بیلر. بعضی بیلیم یوردولرده تحصیلین ایکی دیلده اوْلماسینا باخمایاراق، طلبهلرین داخیل اوْلماسی اۆچون ایکی دیلی یاخشی بیلمک ائله ده واجیب دئییل.
طبیعی احتیاطلاردَییشدیر
کانادانین طبیعی قایناقلاری اوْلدوقجا بؤیوک و مۆختلیف دیر. بۇنلارا الوان، نجیب و نادر دمیرلر، دمیر فیلیزی، اورانوس، نفت، طبیعی قاز، داش کؤمور، آسبست و باشقا مینراللار داخیلدیر. بۇنونلا یاناشی چَتین طبیعی شرایطه مالیک اوْلان قوزئی اراضیلرینین زنگین مینرال قایناقلاری هله منیمسنیلمهایب. هیدرونرژی قایناقلارینین بؤیوک چیفتلیک (مزرعه) اهمیتی وار و آچیغا چیکمامیش احتیاطینا گؤره دۆنیادا بیرینجی یئرلردن بیرینی تۇتور. هم ده بۇ احتیاطلار اؤلکه اراضیسی اۆزره برابر پایلانمیشدیر. قوزئیدا فیللی-ماککنزی چای سیستمی، باتیده داغ چایلاری، مرکزده ساسکاچوان-نلسون، شرقده اری و اوْنتاریو گؤللری آراسیندا نیاقارا شلالهسی داها بؤیوک احتیاطلارا مالیکدیر. هم نقلیات اۆچون، هم ده توریزمین اینکیشافی اۆچون مشهلرله ایحاطه اوْلونموش چوْخسایلی گؤللرین بؤیوک اهمیتی وار. مشه قایناقلاری دۆنیا میقیاسیندا اهمیته مالیکدیر. اؤلکه اراضیسینین ۱/۳-دن چوْخو اینیارپاقلی مشهلرله اؤرتولودور.
اراضیدَییشدیر
کانادا اراضیسینین اؤلچوسونه گؤره روسیه دان سوْنرا دۆنیادا ایکینجی یئری تۇتور. اؤلکهنین اراضیسی بیر چوْخ طبیعی زونالارلا (آرکتیکا بوزلاقلاری ندان توتموش چؤللره قدر) تمثیل اوْلونور. یئرینده دوزنلیکلر اۆستونلوک تشکیل ائدیر. غربینده اۇزانان کوردیلیر داغ سیستمی اینسانلارین چیفتلیک (مزرعه) فعالیّتینی چتینلشدیریر. لاکین کانادانین آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا سرحد اوْلماسی، تاریخاً اؤلکهده ایشگوزار اینسانلارین مسکونلاشماسی و اۆچ اوقیانوس سولارینین اوْنو ایحاطه ائتمهسی اؤلکهنین هیزله توسعه ائتمهسینه سبب اوْلموشدور.
اوستان و بؤلگهلردَییشدیر
اوستانلارین مجلیس بینلاریدَییشدیر
دیللردَییشدیر
- اینگیلیس دیلی: ۲۰٬۵۸۴٬۷۷۵ (۶۷٫۱٪)
- فرانسه دیلی: ۶٬۶۰۸٬۱۲۵ (۲۱٫۵٪)
- چین دیلی: ۷۹۰٬۰۳۵ (۲٫۶٪)
- پنجاب دیلی: ۲۷۸٬۵۰۰ (۰٫۸٪)
- ایسپانیا دیلی: ۲۰۹٬۹۵۵ (۰٫۷٪)
- ایتالیا دیلی: ۱۷۰٬۳۳۰ (۰٫۶٪)
- عرب دیلی: ۱۴۴٬۷۴۵ (۰٫۵٪)
- آلمان دیلی: ۱۲۸٬۳۵۰ (۰٫۴٪)
- فیللیپین دیلی: ۱۱۹٬۳۴۵ (۰٫۴٪)
- ویتنام دیلی: ۱۱۱٬۴۴۰ (۰٫۴٪)
- پورتوگال دیلی: ۱۰۳٬۸۷۵ (۰٫۳٪)
- اۇردو دیلی: ۱۰۲٬۸۰۵ (۰٫۳٪)
- لهیستان دیلی: ۱۰۱٬۵۷۵ (۰٫۳٪)
- کوریا دیلی: ۱۰۱٬۵۰۰ (۰٫۳٪)
- فارس دیلی: ۹۷٬۲۲۰ (۰٫۳٪)
- روس دیلی: ۹۳٬۸۰۵ (۰٫۳٪)
- تامیل دیلی: ۹۲٬۶۸۰ (۰٫۳٪)
- یونان دیلی: ۵۵٬۱۰۰ (۰٫۲٪)
- گوجاراتی دیلی: ۵۲٬۷۱۵ (۰٫۲٪)
- رومین دیلی: ۵۱٬۰۶۰ (۰٫۲٪)
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Royal Anthem. Government of Canada (August 11, 2017).
- ^ 2016 Census of Population—Ethnic Origin, Catalog no. 98-400-X2016187. Statistics Canada (October 25, 2017).
- ^ 2011 National Household Survey. Statistics Canada (May 8, 2013).
- ^ Dowding, Keith; Dumont, Patrick (2014). The Selection of Ministers around the World. Taylor & Francis. p. 395. ISBN 978-1-317-63444-7.
- ^ Surface water and surface water change. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD).
- ^ Population estimates, quarterly. Statistics Canada.
- ^ Population size and growth in Canada: Key results from the 2016 Census. Statistics Canada (February 8, 2017).
- ^ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ World Economic Outlook Database. اولوسلارآراسی پول صندوقو (April 2021).
- ^ Income inequality. OECD.
- ^ Human Development Report 2020 (en). United Nations Development Programme (2020).
- ^ The Government of Canada and Standards Council of Canada prescribe ISO 8601 as the country's official all-numeric date format: Public Works and Government Services Canada Translation Bureau (1997). "5.14: Dates". The Canadian style: A guide to writing and editing (Revised ed.). Dundurn Press. p. 97. ISBN 978-1-55002-276-6. The dd/mm/yy and mm/dd/yy formats also remain in common use; see Date and time notation in Canada.
- ^ Olson, James Stuart; Shadle, Robert (1991). Historical Dictionary of European Imperialism. Greenwood Publishing Group. p. 109. ISBN 978-0-313-26257-9.
- ^ Provinces and Territories. Government of Canada (2013). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-02-09. یوْخلانیلیبAugust 6, 2013.
- ^ Place name (2013). Census Profile. Statistic Canada. یوْخلانیلیبAugust 6, 2013.
- ^ Population by year, by province and territory (2010-2014) in thousands. Statistic Canada.
- ^ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ Land and freshwater area, by province and territory. Statistics Canada (2005). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2011-05-24. یوْخلانیلیبAugust 4, 2013.
- ^ Official Language Policies of the Canadian Provinces. Fraser Institute (2012). یوْخلانیلیبAugust 6, 2012.
- ^ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ Guide to the Canadian House of Commons. Parliament of Canada (2012). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2019-01-07. یوْخلانیلیبAugust 6, 2013.
- کانادا Archived 2016-03-05 at the Wayback Machine.
خاریجی لینکلردَییشدیر
- Canada from کولورادو بولدر بیلیمیوردو Libraries GovPubs
- کانادا Curlie دا
- Canada from بیبیسی نیوز
- Canada Archived 2019-04-30 at the Wayback Machine. from the CIA's The World Factbook
- Canada profile from the OECD
- Canadiana: The National Bibliography of Canada from Library and Archives Canada
- Key Development Forecasts for Canada from International Futures
- Official website of the Government of Canada
- Official website of the Governor General of Canada
- Official website of the Prime Ministers of Canada
- Canada's official website for travel and tourism
- Official website of Destination Canada Archived 2013-04-26 at the Wayback Machine.
- A Guide to the Sources from International Council for Canadian Studies


text:
بیلمیرم بیزیم دیلی شیشمیش آروادین هاردا آغزیندان قاچمیشدی:
– بیزیم دولتدن بئش آلتی تومن آلاجاغیمیز وار، چوخداندیر آلابیلمیریخ.
آنام دئییردی:
– آللاه دولتین تیفاغین داغیتسین؛ من ائشیدننن گؤزومو یوممامیشام. ایشی گرهگ دوزلدن اؤزو دوزتسین. دونن گئجه ناماز اوسته آغلامیشام، آللاها یالوارمیشام، دئمیشم اینشاللاه سنین ایشین دوزلسین من اون ایلهجن هر ایل رغئییبدن رغئییبه محله اهلینه نذیر آشی وئریم.
آنامی اؤپودوم. آشین بوتون خرجین بوینوما آلدیم. بیر اوندا گؤردوم باجیم گؤزلرین سولاندیردی، دئدی:
– من ایستهمیردیم دییهم. دونن یوخودا منه آگاه اولوب بیز گرهک بالا مئیدانین مچیدینده سکگیز ایل، ایلده اون گون موشگولگوشا مرثیهسی اوخوتدوراق، یوخسا سن او پولا چاتمیاجاقسان.
باجیمیدا اؤپوب دئدیم:
– من اؤلمهمیشم کی نییه آغلاییرسان؟ سن اوخوتدور، بوتون خرجی منیم آیاغیما.
یاواش-یاواش خالامدان توتدو بالدیزا، هابئله قونشولاریمیزین دا نذیرلرین قبول ائلهدیم. ییرمی اوتوز قوربانلیق، مکه مدینه زیارتی، اوچ دؤرد مچیده فرش، ۴۰ امامزادایا آیاخ یالین گئدیب شام یاندیرماق، گئچی درهسینده آغلایان توت آغاجینا دسمال باغلاماق، قوربانی اولدوغوم ایمام آیاخلارینا ساختمان تیکمکدن توتدو هابئله. گونو گوندنده اومودوم چوخالیردی هر تازا نذیرده دئییردیم دای بو نذیرنن حتماً بو هفته، یا بو آیین باشیناجا او پولو آلارام.
بیر گون سحر تازا یوخودان دورموشدوم تلفونوم سسلندی. تلفونو آچدیم، او طرفدن سس گلدی:
– مستر مئشه رسول؟
لاپ دوزو بیر آز ال- آیاغیمی ایتیردیم؛ هاندان هانا دئدیم:
– بلی، اؤزومم، بویورون!
طرف دئدی:
– من اینگیلیستانین سفیرییم. تهراندا بیلیریق سیزین حقوقی بشری دموکراسینانی آیاخلیان دولتینیزدن نه قدر طلبینیز وار و ایندیجهده سیزین حاقینیزی وئرمیب. بیز حاضیریق اینسان حاخلاریندان مودافعه ائتمک اوچون، سیزه کومکلیخ ائلیاق اؤز حاقینیزا چاتاسیز. ایمکانی اولسا بیزه مینت قویون، لوطف ائلهیین بیزیم سفارتیمیزه باش وورون و بو بارهده هئچ کیمینن دانیشمایین. قودبای میستر مئشه رسول.
تلفن قطع اولدو. آرواد سوروشدو:
– کیمیدی زنگ ووران؟
بیردن بیره قولتوقلاریمین آلتی شیشدی، اوزوم پورسوخلاندی. دئدیم:
– هئچ کیم بابا، اینگیلیستانین رییس جمهوریسینین ایشی واریدی.
اوچ دؤرد گونودو آدیمدا یادیمدان چیخمیشدی. سحردن آخشاماجا بو ایدارهدن او ایدارهیه قاچیردیم. هر هارا گئدیردیم باغلی بیر قاپییا راست گلیردیم. تاکسیدا اوتورموشدوم، یئره گؤیه آغزیمدان چیخانی دئییردیم .تلفونوم اوچ دؤرد دفعه زنگ چالدی. جواب وئرمهدیم. حؤصلهم یوخودو ددهملهده دانیشام، هله قالا تلفونونان. شوفر دئدی:
– آغا سن آللاه او تلفونا جواب وئر. باش بئینیمیزی قازدی، بهیه بیرینین واجیب ایشی وار.
ائله تلفونی آچان کیمی، سس گلدی:
– آقای رسول؟
– بلی!
– پرزیدنت اوباما سیزینن دانیشیر!
دیل دوداغیم قورودو. آغزیمدا بیر میثقال توپورجک قالمادی. دیلیم توتار توتماز دئدیم:
– بویورون پرزیدنت اوباما.
بویوردو:
– مئشه رسول! من ائشیتدیم کی سنین حاقیندا نئجه ظولم اولوب. ناراحاتلیقدان گئجه سحرهجن کاخ سیفیدی مین دؤره وورموشام. سنین حاقیندا بئله حاقسیزلیق منی ائله ناراحات ائلهدی کی ائله گئجهینن امریکانین آلتینجی ناوگانینا دئمیشم سننن حیمایت ائلهمک اوچون خلیجی فارسا گلسینلر. باخ او ناوگان سنین ایختیاریندادیر. بودا منیم شخصی نومرمدیر. هر واخت ایشین اولدو منه زنگ ائله! من اؤلوم، سنی بالالاریوین جانی اوتانما ها!
ائوه یئتیشمیشدیم قاپینین قاباغیندا بیر قارا لیموزین بنز ساخلامیشدی. بیر ایکی نفرده موتورونان دربندین باشیندا شوش دوروموشدولار. اؤز اؤزومه دئدیم: گؤرهسن دای بو کیمدی گلیب قاپیدا اعلام حمایت ائلهسین. ماشیندان یئنمک همن، بیر نفر بنزدن آشاغا دوشدو. بویوردو:
– مئشه رسول سنسن؟
ائله بعلی! دئمهییمی بیلدیم. ایندی دؤرد آیدیر به جرم «تشویش اذهان عمومی»، «توهین به مقدسات» و «همکاری با عوامل بیگانه» زینداندایام. گئنهده ایش تازادان باشلانیب. آرواد اوشاق ائشیکدن، من ده ایچریده هر گون نذیر دئییریک، پول جهننم هئچ اولماسا من وثیقهیله زینداندان چیخام.
بیلمیرم بیزیم دیلی شیشمیش آروادین هاردا آغزیندان قاچمیشدی:


text:
۲۸ دسامبر
- ۱۶۱۲ - قالیله نِپتون سیارهسینی کشف ائدیب، لاکین اوْنون اۇلدوز اوْلدوغونو ظن ائدیب.
- ۱۳۰۸ - هانازوْنونون باشچیلیغی آلتیندا ژاپون ایمپیراطورلوغو قۇرولوب.
- ۱۸۳۶ - ایسپانیا مکزیکین مۆستقیللیگینی تانیيیب.
- ۱۸۴۶ - آيوْوا آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۲۹-جۇ اوستانی اوْلوب.
- ۱۹۰۸ - سیسیلده زلزله ۷۸۰۰۰ اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب.
- ۱۹۱۷ - بریتانيادا قادینلارا سئچکی حۆقوقو وئریلیب.
- ۱۹۴۲ - ژاپون حربی هاوا قۆووهلری کلکوتتهنی بوْمباردمان ائدیب
- ۱۹۶۰ - تۆرک يازیچی رشاد نۇری گۆنتهکینین اؤلوموندن ۴ ایل سوْنرا اوْنون "سوْن سێغیناجاق" روْمانی تاپیلیب.
- ۱۹۶۸ - ایسرائیل خۆصوصی تعییناتلیلاری بيروت فرودگاهیندا ۱۴ مۆلکی طیارهنی محو ائدیب.
- ۱۹۹۱ - تۆرکيهده ایلک کۆرد دیللی قزئت "روْژنامئ" نشره باشلايیب.
- ۱۹۹۷ - آنکارا متروْسو ایستیفادهيه وئریلیب.
- ۱۹۹۹ - صفرموراد نيازوْو (تۆرکمنباشی) اؤزونو عؤمورلوک جومهورباشقانی اعلان ائدیب.
- ۲۰۰۷ - نپال دموْکراتیک فدرال جومهوریسینه چئوریلیب.


text:
محمد قاضی “م. سمندر” (۱۳۳۴ – ۱۵ تیر ۱۳۸۶)
محمد قاضی (م. سمندر) پارلاق اجتماعی شخصیت اولماقلا برابر هم ده ادبیاتیمیزین اونودولماز سیمالارینداندیر. او، گؤرکملی شاعر، قدرتلی یازیچی، درین بیلیکلی تنقیدچی، قابیل ترجمهچی و گئنیش معلوماتا مالیک اولان فولکلور آراشدیریجیسی و توپلاییجیسی ایدی.
محمد، شرفلی عؤمورونو خالقیمیزین سعادتی و خوشبختلییینه حصر ائتدی. او، حیاتیندا اؤزونو یوخ، همیشه خالقینی و اینسانلیغی دوشوندو. بو یولدا چتینلیکلره سینه گردی، هر بیر عذابا قاتلاشاراق، عدالتپرور و اینسانسئور بیر قلم صاحبی کیمی، آنا دیلیمیزین، میللی وارلیغیمیزین قوروجولاریندان اولدو. ادبیاتیمیزین چیچکلنمهسی و یوکسهلیشی اوغروندا الیندن گلنی اسیرگهمهدی..
۱۳۳۴-نجو گونش ایلی محمد سیفاله اوغلو قاضیزاده ممقانی، زحمتکش بیر عاییلهده ماماغاندا دونیایا گؤز آچدی. اوشاقلیقدان زحمتله، تلاشلا تانیش اولدو. یوخسوللوغون جایناغیندا سیخیلسا دا، چالیشقانلیغی، یئنیلمز ایرادهسی و دؤنمز عزمی ایله بوتون بو چتینلیکلری یاریب کئچدی.
انقلابدان سونرا نشر اولونان آنا دیللی مطبوعاتیمیزین آرتماسی ایله ده اونون ادبی- مطبوعاتی فعالییتی ده گرگینلشیر. محمد مطبوعاتیمیزین نشرینده یاخیندان اشتراک ائدیر. م. قاضی- م. سمندر- م.ق ماماغانلی- الف ممقانلی- م. ق و عبدالله گرگری و … امضالاری ایله اولدوز، یولداش، انقلاب یولوندا، یئنی یول، دده قورقود، اولکر، گونش، فروغ آزادی، عصر آزادی، آدینه، همشهری … کیمی نشریهلرده مقاله، شعر، حکایه، و… چاپ ائتدیریر. آذری مجلهسی نشره باشلایان گوندن محمد قاضی او مجلهنین گؤرکملی یازیچیسی و ثابت امکداشی اولور.
۱۳۸۶- نجی ایلین تیر آیینین ۱۵- ینده جمعه گونو اوتوموبیل قضاسیندا اودلار یوردونون سئویملی شاعیر اوغلو، ابدی اولاراق دونیایا گؤز یومور.
سئویملی شاعر و اجتماعی شخصیت محمد قاضی جیسمن سیرامیزدان کؤچسه ده، آنجاق اورکلریمیزده وفالی بیر دوست، خیرخواه بیر اینسان، و فداکار بیر یولداش کیمی یاشاماقدادیر. او، اورهیینی آمال و ایدهآللارینا حصر ائدن اینسان ایدی. ائل اوچون آغلایان، ائل اوچون گولن وطنداش یازیچی و شاعیر ایدی. اودور کی، هئچ واخت، هئچ زامان اونودولمایاجاق، اؤلمهیهجکدیر. نه قدهر گؤزللیک، صداقت، خالق اوچون، اینسانلیق اوچون یانان اورهکلر وار، نه قدهر صاباحا اومید وار، عدالته، آزادلیغا، صلحه محبّت و اینام وار، دئمک محمد قاضینین ده اورادا ایشیق پایی واردیر. او، شعرلری، یازیلاری ایله اودلار دیارینین، اوغول و قیزلارینین اورهیینده یاشایاجاقدیر.
ابدی خاطرهسینه عشق اولسون دئیه، سون شعرلریندن بیرینی عزیز اوخوجولارا تقدیم ائدیریک:
من اؤلنده/ محمد قاضی(م.سمندر)
من اؤلنده «پولاسمان»دا باسدیرین
سئویرم مزاریم او داغ دا اولسون
بیر قارا داش حجّارلارا کسدیرین
مزاریم اوستونده نیشانه قالسین
اولسا بیر فیدان دا، سؤیود، قرهآغاج
اکین مزاریما قالسین یادگار.
قار یاغیش سیلهجک بیلیرم بیر گون
او آغاجدان باشقا بوتون هر نه وار
سئویرم مزاریم دونه معبده
خیالسیز زائرلر، یانیما گله…
سئویرم مزاریم سیغیناق اولا
یولچولار، یورقونلار اوردا دینجله.
نه بیلیم بلکه ده بیر گون او مزار
مقدس ساییلدی آبیده اولدو،
اوزاق لاردان گلن ایتکین بیر غریب
اورک مطلبینی بورادان آلدی


text:
آیاقسیز قمار
رقیه عبدیلی (سازاق)
پری ایله داغ پئنجری درمکدن گلیردیک؛ حیات یولداشیمیزین عمیسینی گؤردوک. زمیسینین قیراغیندا چارهسیزجه گؤزلرینی بیر گئچینین دالیسیجا زیللهمیشدی. بیزی گؤرجک دئیینمهیه باشلادی:
ـ بیر بئله قویون ایچینده باخ بو گئچی منی زارا گتیریب, دای اینجاریمدا قالماییب دوشم دالیسیجا؛ قوردلاردا دا چیخار یوخدو، بونو توتوب یئیهلر، یاخام قورتولا…!
پری گولهـ گوله: «آی نورعلی عمی، من قورد. ایستیرسن اونو توتوم یئییم؟» دئیه سوروشدو.
نورعلی عمی گولومسهییب دئدی:
ـ باخ، بو گئچینی توتا بیلسن یئ، نوشجانین اولسون!
پری اؤز قایناتاسینین جانینا آندا وئریب سوروشدو:
ـ نورعلی عمی سنی مشقوربانین جانی، توتسام گئچی منیم اولاجاق؟
نورعلی عمی:«باخ هم مشقوربان، هم ده مش اوروج (منیم قایناتام) جانینا آند اولسون هر هانسیز بو گئچینی توتساز، سیزیندی. توتون منیم یاخام قورتولسون!» دئدی.
من بو سؤزلری بیر ظارافات ساندیم. نورعلی عمینین یانیندا اوتورارکن کئف ـ احواللاشدیم. پری، کیشینین سؤزونه اینانیب، دوشدو گئچینین دالینا. ها بوردا، ها اوردا نهایت توتدو. اورهیی دؤیونه ـ دؤیونه گئچی قوجاغیندا گلدی نورعلی عمی نین یانینا. تؤشویه ـ توشویه: «الوعده منالوفا، نه دئییرسن ایندی؟» دئیه سوروشدو.
نورعلی عمی بیرآز قیزاریب، بوزاریب، اؤزونو سیندیرمادان دئدی:
ـ کیشی کیمی سؤز دئدیم، گئچینی توتسان سنین، توتدون ایندی سنیندی. اما بیرشرطی وار، اونو قوجاغیندا کنده کیمی آپاراسان!
پری بیر منه باخیب، بیر عمییه بیر ده قوجاغیندا کی گئچییه هئچنه دئمهدن یولو قاتدی قاباغینا دوز کنده ساری. ائله گئدیردی کی من الیبوش اونا چاتا بیلمیردم. قایناتامگیله چاتدیق. گئچینی یئره سالدی، بیر قاتما ایستهییب، گئچینی بَییرده ـ بَییرده آیاقلارینی باغلادی. بیر بئله زور ایشی گؤره بیلدیگی اوچون اؤزدو ده تعجوبلویدو. هئچ ـ هئچینه بیر گئچی قازاندیغی اوچون سئوینیردی. قایناتامگیلده قوناق اولدوغونا گؤره کیمسه بیر سؤز دئمهدی. اونلارین ائوی شهرده اولدوغو اوچون هئی: «اوروج عمی دئییرسن بو گئچینی ساتیم، یا کسیب اتین یئیک؟» دئییردی.
هردن ده سئویندیگیندن بیر سؤز دیلینه گتیریب، یا دا اوشاق یانا بیر رفتار ائدیردی. شام دا یئیه بیلمهدی. گئجه یاتیب ـ یاتماماغینی بیلمهدیم.
سحر شافاق آتارـ آتماز اوشاغیمی آیاق یولوندان گتیریردیم. قاپی چالیندی. اؤزـ اوزومه «خئیر اولا گؤرهسن کیمدی؟» دئدیم.
«کیمدی؟» دئیه سسلندیم.
نورعلی عمینین حیات یولداشی خانیم خالا قاپی دالیندان سسلندی:
ـ منم! گئچینی گتیر، گلمیشم گئچینی آپارام!
قاپییا ساری گئده ـ گئده:
ـ خانیم خالا سنسن؟
حیرصلی ـ حرصلی جوابلادی:
ـ سن هله اؤرگشمهدین منه «عمی جانی» دئمهیی؟ نه خانیم خالاسیدی با!!؟
گولومسهییب دئدیم:
ـ اولسون اؤرَنرم خانیم خالا حیرصلنمه!
خانیمخالا دئمهییمه فیکیر وئرمهدن: «هانی گئچی؟» دئیه اوجا سسله سوروشدو.
ـ هانسی گئچی؟
تعجبله اوزومه باخیب: «دونن گتیردیییز گئچی دا!»دئییب آرتیردی: بیزیم کیشیده عاغیل اولسایدی نییه باششاقچی اولوردو، او قویونلار هامیسی هالخیندی (خالقیندی) او گئچی ده هالخیندی. او آغزیندان بیر سؤزدو بوراخیب، سیز نییه اینانیبسیزها!!؟
بو سؤزلری دئیه ـ دئیه گئچینی قیچی باغلی ـ باغلی قوجاغینا آلیب، زیققینا ـ زیققینا اورادان اوزاقلاشدی.
قایناتام گیل ده پنحرهدن باخیردیلار. من ده هئچنه دئمهدن حیط قاپیسینی باغلاییب، ایچری گلدیم. سسیمی چیخارتمادان یئریمه گیریب یاتدیم.
حیطهده اوجالان سسدن یوخودان آییلدیم، گونش ساچاقلارینی هر یئره یاییمیشدی. پری ایدی. «هانی گئچی؟» دئیه بورـ بوجاغی آختاریردی.
پنجرهدن باشیمی چیخاردیب: «آیاقسیز قمار ایدی، داها اوتوزدون!…» دئدیم.


text:
جیهاز
جیهاز و یا اؤلچو جیهازی – وئریلمیش فیزیکی کمیتی هر هانسی بیر دیاپازوندا اؤلچمک اۆچون تطبیق اولونان قورغو دور.
تصنیفاتی[دَییشدیر]
ایندیکاسیا اوصولونا گؤره :
- بو جیهاز یالنیز اؤلچولن کمیتین قیمتینی گؤسترمه یه ایمکان وئریر.
- قئید ائدیجی جیهاز – بورادا اؤلچولن کمیت قئید ائدیلیر. نتیجه یا آنالوگ یا دا رقم لی شکیلده وئریله بیلر.
اؤلچمه اوصولونا گؤره :
- بیر باشا اؤلچن ، بورادا کمیتین قیمتی بیر باشا اؤلچولور ، مثلا مانومتر ، آمپرمتر.
- مقایسه لی شکیلده اؤلچن جیهاز ، بورادا اؤلچمه دن آلینان نتیجه دولایی یول لا بیر ائتالون (etalon) قیمت له مقایسه ائدیله ره ک قیمت لندیریلیر.
نتیجه نین تصویرینه گؤره :
- آنالوگ اؤلچمه جیهازی ، بورادا جیهازین گؤستریجی سی بیر باشقا اؤلچولن کمیت دن آصیلی اولان فونسیا ایله معین اولونور.
- رقملی اؤلچمه جیهازی – اؤلچمه نین نتیجه سی رقملی شکیلده وئریلیر.
باشقا علامت لرینه گؤره :
- جمع لشدیریجی اؤلچمه جیهازی اؤلچمه نین نتیجه سینی موختلیف یوللارلا الده ائدیلن و داها آرتیق فینکسیالاردان (finksiyalardan) آصیلی اولاراق تعیین ائدیلیر.
- اینتگرال لاییجی () اؤلچمه جیهازی اؤلچمه نین نتیجه سینی اینتگرال لادیقدان سونرا گؤسته ریر.
اؤلچولو جیهازلارینا میثال لار:
- دینامومتر
- بارومتر
- آمپرمتر
- اهم متر
- دوزی متر
- تره زی لر و ...


text:
بلگراد-دا ایکی فوتو سرگی آچیلدی
صربیستان-ین پاپتاختی بلگراد-دا "ایستانبولون گؤزو" و "ماوی قیرمیزی ایستانبول" سرگیلری آچیلدی.
تورکیهنین مدنیت و توریزم مشاویریلیگینین بلگراد یونس امره انستیتوسو ایله بلگراد-دا تشکیل ائتدیگی ایستانبول موضوعلو ایکی فوتوسرگی صنعتسئورلره تقدیم اولوندو.
آرا گولرین "ایستانبولون گؤزو" و دویغو سرینین "ماوی قیرمیزی ایستانبول" آدلی فوتوسرگیلری بلگراد-لیلارین بؤیوک ماراغینا سبب اولدو.
تورکیهنین بلگرادداکی بویوک ائلچیسی تانژو بیلگیچ سرگینین آچیلیشیندا چیخیش ائدهرک قوناقلارا گولرین حیاتی و یارادیجیلیغی بارهده معلومات وئردی.
بلگراد مدنیت مشاویری دریا باهادیر دا صربیستانا ایستانبولو تانیتماق ایستدیکلرینی بیلدیرییرهرک: "هئچ بیر صنعتکار ایستانبولو گولر قدر گؤزل تانیدا بیلمز. بو سببدن گولرین سرگیسینی صربیستان خالقینا تقدیم ائدیریک" دئدی.
پایتاختداکی میللی قالریدا ایسه "ماوی قیرمیزی ایستانبول" آدلی دیگر بیر سرگینین آچیلیشی اولدو.
"ماوی قیرمیزی ایستانبول" سرگیسینین ده آچیلیشیندا ایشتیراک ائدن بویوک ائلچی تانژو بیلگیچ ایکی اؤلکهنین صعنتچیلری واسطهسیله صربیستان و تورکیه خالقینین بیر آرایا گلدیکلرینی وورغولادی.
گولرین "ایستانبولون گؤزو" سرگیسی 6 مارت، "ماوی قیرمیزی ایستانبول" سرگیسی ایسه 15 مارتا قدر آچیق اولاجاق.
گولرین "ایستانبولون گؤزو" سرگیسی 6 مارت، "ماوی قیرمیزی ایستانبول" سرگیسی ایسه 15 مارتا قدر آچیق اولاجاق.
ایلگیلیلی خبرلر
واشینگتندا تۆرک میراثی آیی
"واشینگتندا تۆرک کؤکنلی آمریکالیلار تحصیل، مدنیت، اقتصاد و توپلوموموزون شهر حیاتی گلیشیمینده اؤنملی بیر رول اویناییمیشدیر"
روسیا اوسکارا فیلم گؤندرمهیهجک
"روسیا فیلم آکادمیسی باشقانلیغی، ۲۰۲۳-جو ایلده اوسکارا یئرلی فیلم نامیزد گؤسترمهمه قراری وئردی"
تۆرکیهیه گلن خاریجی قوناقلارین ساییسی اوتوز میلیونا یاخینلاشدی
کۆلتور و توریزم باخانلیغی، ایلین ژانویه-آگوست آیلاریندا اؤلکهیه گلن قوناقلارین ساییسی ایله باغلی بیلگیلری پایلاشدی


text:
داشدان سس چېخدې، سندن سس چېخمادې / سحر خیاوی (حیکایه)
اۏرتا یاشلې قادېن تزه سولانمېش باغچایا آچېلان پنجره اؤنۆنده اۏتورموشدو، آخشام چاغېنېن سرین مئهی سو و ایسلاق تۏرپاق اییی’یله، آرپا-بوغدا ساچېنې أسدیریب، اۆرهڲین اۏخشایېردې. گؤڲ صاف، ماوی، تۏپا-تۏپا پامبېق کیمی بولودلار’ېیلا گؤرۆنۆردۆ. گؤڲۆن گئنیش و ماوی سینهسینده قۏنشونون اۏغلونون اوچوروندان گؤیرچینلر اوچوشوردولار.
قادېن اۆرکدن بیر آه چکیب، شۆکۆرلر دئییب اؤزۆنه بیر چای سۆزدۆ. بو جۆمعه اۆچ قېزېندان هئچ بیری گؤرۆشۆنه گلمهمیشدیلر. بیری سفرده’یدی؛ بیرینین اوشاغې خسته’یدی؛ کیچیک قېزې دا بۏیلو اۏلاندان إله حالې اۏلموردو. قادېنېن گؤیلۆ لاپدان شیرین دیللی نوهلرینه اوچدو. “کئشکه گلیب إوی قارېشدېرایدېلار؛ کئشکه باغچانې آیاقلایېب منی حیرصلندیره’یدیلر؛ کئشکه… کئشگکه….” دیزینه ووروب، اؤزۆنه دئدی. اۆرهڲی آرتېق بالالارې’یلا خۏش ایدی. بعضی کۆچه قادېنلارې کیمی قاپېدا اۏتوروب اۏنون بونون دالېجا دانېشماغې خۏشلامېردې.
بو غریب یالقېزلېغېندا خیال قوشو لاپ أسکی زامانلارا اوچدو. سانکې یاشامې بیر اوزون فیلیم کیمی گؤزلرینین اؤنۆنده جانلاندې. اوشاقکن آناسېنې ألدن وئریب ظالېم ننهلیک ألینده قالدېغې چاغلارې، بیر أجیرسیز کنیز کیمی ننهلیک قاباغېندا زاغ-زاغ أسدیڲی و یاشېندان ایرهلی إو ایشلرینی عؤهدهلندیڲی، کیچیک أللری ایشدن قابار چالېب قانادېغې آنلارې، آما ننهلیڲین اۆرهڲی سۏیومایېب چوغوللوق إلهییب، آتاسېنا دؤڲدۆردۆڲۆ آنلار یادېنا دۆشدۆ، بیر گۆن ده ننهلیڲی آتاسېنا: “بو ساغېرېن باشې اوزوندو یووا بیلمیرم. قېسسالداجاغام” دئدی.
سۏنرا آتاسې إوده اۏلمایاندا آناسې اییلهدیڲی، اؤپدۆڲۆ ساچلارېنې، یئکه درزیلیک قایچېسې ایله دیبدن کسدی. نازلې ساچلارېنې چۏخ سئویردی، هَمَشه ده اوزون خورما رنگلی ساچلارېنا یۏلداشلارې آراسېندا گۆوهنیردی. ننهلیڲی شاپالاق، چیمدیک زۏرونا ساچلارېنې قېسسالتدې. ساچلارېنې ننهلیڲیندن گیزلیجه زیبیل دۏلوندان گؤتۆرۆب،آخشام اؤزۆ’یله یئرینه آپاردې. گئجهدن بیر کئش کئچینجه لاپ سۏلقون اولدوزون بیرینه باخېب، ساچلارېنې اییلهییب آغلادې. اۏ سۏلقون بخت اولدوزو’یدو. صاباح ننهلیڲی بونو دۆشۆنرکن یئنه قېزې دؤڲۆب ساچلارېنې ألیندن آلېب نَم هایاندا یۏخ إلهدی.
“آخ… آخ… اۏلمایان ننهن اؤلسۆن. نه آغرې-آجېلې اوشاقلېغېن وار’یدې نازلې”.
ننهلیڲین اوشاغې دۆنیایا گلندن سۏنرا یاشامې نازلېیا داها قارالادې. دؤش باشې تزه جۆجهریب، هله آغزېندان سۆت ایییسی گلیردی، اۏنو أره وئرمک زئینینه دۆشدۆ. یالانجا آتاسېنا چوغوللوق إلهییب قۏنشو اۏغلو’یلا گؤزلهشیر دئدی. قېزېن داما چېخماسېنې بهانه گتیردی.
قېزا عالم آشکارا أر گزیردی. تئز باشېندان إلهمک ایستهییردی. کیشی ده بو فیتنه’یله باجارا بیلمیردی. ییرمی یاش اؤزۆندن بؤیۆک ددهسی یئرینده بیرینه وئردیلر. کیشی دول ایدی. قاباقکی قادېنېندان اوشاغې اۏلمایېب بۏشامېشدې. إلچی یازېق قېزېن ددهسی یئرینده گؤرۆنۆردۆ. آما چاره یۏخ ایدی، ظۆلمۆنن باشېنېن قاباغې تؤکۆلمۆش تاس کیشییه أره وئردیلر. کیچیک اۏلدوغونا بیر ایکی ایل اوشاغې اۏلمادې. اۏندان دالبادال آز آرا وئرمک’له اۆچ قېزې اۏلدو. شۆکۆر أری یاشدان یئکه ده اۏلسا پیس آدام دَڲیلدی. نازلېنې إله بیر بالا گؤزۆنده گؤرۆردۆ. اۏنون’لا باش-باشا وئریب چۏخ اینجیتمیردی. کیچیک یاشلې اۏلدوغون هَمَشه نظرده توتوردو. هر نه، أر إوی ننهلیک إوینین قفسیندن نازلې اۆچۆن چۏخ یاخشې’یدې. آما آتالار دئییب: “بیرینین کی بختینین خالچاسېنې قارایلا تۏخودولار، آخېراجان قارا گئدر”.
أری وانئت سۆرۆجۆسۆ’یدۆ. خېردا قېزې بالاجا اۏلارکن، شهرلر آراسې یۆک آپاردېقدا تصادۆفده جانېنې ألدن وئردی. نازلې قالدې اۆچ قېزې’یلا. بیر چۏخ آغلایاندان سۏنرا عاغلېنې باشېنا تۏپلادې. قدیمکیلر دئییب: “اوشاق آتادان یئتیم اۏلماز، آنا، آنا اۏلسا. أریمین آی با آی بیمه پولونو آلېب بونلارې بؤیۆدهجهیم آللاهېن کؤمهڲی ایله” اؤزۆنه دئدی.
بئله ده اۏلدو. آجېلارا قاتلاشېب داغېلمېش یوواسېنې تک جانېنا بیر یئره تۏپلادې. چۏخلارې قولاغېنا: “أره گئت هله گنجسن” اۏخودو. آمما نازلې اۆچ کؤرپه بالایلا داها منه یاراشماز دئدی.
تک جانېنا بالالارېنې بؤیۆدۆب باجارېقلارېجا بیلیوردونا یۏللادې.
بۆتۆن چتینلیکلره سینه گریب بالالارېنېن قانادېنې قاندان چېخارتدې. دۏست-دۆشمن قاباغېندا اۆچ قېزېنې آبېرلې-باشلې أر إوینه یۏللادې. آما قېزلار اوجالدېقجا اؤزۆ شام کیمی أریییردی. ایندی گرچک یاشېندان هئچ اۏلماسا ایکی قات یئکه گؤرۆنۆردۆ.
لاپدان اؤزۆنه گلدی. نئچه ساعات بیر اۆزۆ اۆسته کئچمیشلره گئتمیشدی. قۏیدوغو چای چاینیکده بوزا دؤنمۆشدۆ. شفق بالا-بالا قېزارېردې. گۆنش سۏلقونجا داغلارېن دالېندا گیزلنمک ایستهییردی. قادېن آیاغا قالخېب پنجرهنی اؤرتدۆ. پردهنی چکیب، چېراغې یاندېردې. اؤز اؤزۆنه: “بو قدر چتینلیڲه هَمَشه شۆکۆر دئدین، داشدان سس چېخدې، سندن سس چېخمادې. دۏغرو دئییرلر اۆزۆ یۏلا اۏلانا بلا اۆست-اۆسته یاغار” دئدی.
سحر خیاوی


text:
ابن رشد
ابن رشد (تام آدی: أبو الولید محمد بن أحمد بن محمد بن رشد) و یا لاتینلاشدیریلمیش واریانتی ایله Averroes(اورئوس) [۱]14 آوریل 1126[۲]و یا 1126[۳]، کوردوبا، مرابطایلر، ال-اندلوس[۲] – 10 دسامبر 1198[۲] و یا 1198[۳]، مراکش[د]، موحدون [۲]) — اندلوسلو عرب فیلوسوف و طبیبی. فلسفه، ریاضیات، فیقه و طیبین کامیل بیلیجیسی. او دؤور موسلمان ایسپانیاسینین کوردوبا شهرینده آنادان اولموش ابن رشد غربی اوروپادا دونیوی فلسفی فیکرین بانیسی حساب اولونور.
فلسفهسی[دَییشدیر]
دیگر مشائی فیلوسوفلاریندان فرقلی اولاراق، دین-فلسفه موناسیبتلری پروبلمینه هرطرفلی و سیستملی شکیلده توخونان ابن رشد علاقهدار گؤروشلرینی " کتاب الکشف عن مناهج الادلة فی عقاید الملّه" ، "کتاب فصل المقال فیمابین الحکمة و الشریعة من الاتصال " و " تهافت الفلاسفه" آدلی کیتابلاردا توپلامیشدیر[۴].
دینله فلسفهنین اویغونلاشدیریلماسی[دَییشدیر]
ابن رشدون پروبلمه اؤزونهمخصوص موناسیبتی اوندان عیبارتدیر کی، دین و فلسفهنی بیر-بیرینه اویغونلاشدیرماق اوچون اونلارین آراسیندا "عنعنهوی" اوخشارلیقلار آختاریشینا چیخمامیشدیر. او، پروبلمی دین نؤقطهیی-نظریندن آراشدیرمیش، احکاملارا اساسلاناراق، راسیونال بیلیکله وحی بیلیگین اویغونلوغو ایدئیاسینی ایرهلی سورموش، دینده عاغیلا اهمیتین وئردیگینی بیلدیرمیشدیر. ابن رشد دئییردی کی، فلسفه ایله مشغول اولماق دینین طلب ائتدیگی ضروری مسلهدیر[۵]. او، دینله فلسفهنی عئینی حقیقتین آیری-آیری تظاهورلری کیمی نظردن کئچیرهرک، اونلاری "عئینی ممهدن سود امن ایکی باجی" آدلاندیرمیشدیر: "دئمک ایستهییرم کی، حیکمت (فلسفه) شریعتین (دینین) دوستو، سود باجیسیدیر. ...اونلار طبیعت اعتیباری ایله دوستدورلار، ماهیت باخیمیندان بیر-بیرینه عاشیق سئوگیلیلردیر" [۶]. عومومیتله، ابن رشد قارشیسینا بئله بیر مقصد قویموشدو کی، وحی و فلسفهنین آیری-آیریلیقدا نه کیمی اهمیت داشیدیغینی موعینلشدیریب، اونلاری بیر-بیرینه اویغونلاشدیرماقلا آرالاریندا هئچ بیر ضیدیتین اولمادیغینی ایثباتلاسین[۷]. پروبلمله علاقهدار قلمه آلدیغی " کتاب فصل المقال فیمابین الحکمة و الشریعة من الاتصال" (شریعتین (دینین) و حیکمت (فلسفه) آراسیندا علاقهنین موعینلشدیریلمهسینه دایر سون سؤز) " آدلی کیتابدا فلسفه ایله مشغول اولماغا دینین نئجه موناسیبت بسلهدیگینی آراشدیریر.
ابن رشده گؤره، فلسفهنین مقصدی وارلیقلار حاقیندا موحاکیمه یوروتمک، اونلاری آللاهین مؤوجودلوغونون دلیللری کیمی اؤیرنمکدیر[۸]. ابن رشد پروبلمی بو جور قویور: اگر فلسفهنین مقصدی آللاهین مؤوجودلوغونو ثوبوت ائتمکدیرسه، اوندا دین فلسفه ایله مشغول اولماغا ایجازه وئریرمی؟ اونون بو پروبلمله علاقهدار قلمه آلدیغی و یوخاریدا آدینی چکدیگیمیز کیتاب آشاغیداکی سوالین وئریلمهسی ایله باشلانیر: "دوغروسو، دئیهجگیمیز سؤزلرین مقصدی فلسفه و منطیقله مشغول اولمانین شریعت باخیمیندان ایجازهلی اولوب-اولمادیغینی یوخلاماقدیر" . دینین ده وارلیقلاری اؤیرندیگینی دئین فیلوسوف فلسفه ایله مشغول اولمانین دینه گؤره واجیب و یا جایز (ایجازهلی) اولدوغونو بیلدیریر[۹]. او، قورآن آیهلرینه ایستیناد ائتمکله ایدیعاسینی ایثباتلاماق فیکریندهدیر؛ "الحشر" سورهسینده کی "اعتبار" (عیبرت آلماق، قییمتلندیرمک)، "العراف" و "الجاثیه" سورهلرینده کی " نظر " (باخماق، گؤرمک، دوشونمک، درک ائتمک، موحاکیمه ائتمک) سؤزلرینین راسیونال موحاکیمه مفهومونو ایفاده ائتدیگینی[۱۰] گؤسترن فیلوسوف بیلدیریردی کی، دین یا عاغیل، یا دا هم عاغیل، هم ده وحی بیلیک واسیطهسیله وارلیقلاری درکه چاغیریر. بو ایسه اؤز نؤوبهسینده منطیقی آنالوی ایله لازیمی بیلیگین کسبینه زمین حاضیرلاییر[۱۱]. فیلوسوفون قناعتینه گؤره، وارلیقلار حاقیندا معلومات عقلی اوصوللارلا اؤز تصدیقینی تاپاندا آللاها دایر بیلیکلر چوخالیر. ابن رشد وارلیقلار حاقیندا بیلیکلری آللاها دایر بلیکلرله بو شکیلده علاقهلندیرمکله فلسفهنین دین طرفیندن تصدیقلنمهسینه دایر اساسلی آرقومنت تقدیم ائتمیش اولوردو. بو، "درک اولونان واسیطهسیله درک اولونمایانلارین آشکارا چیخاریلماسی "ایدئیاسینین اؤزو ایدی. ابن رشد منطیقی آنالوژینی بو ایدئیانین اساس المنتی اولاراق گؤسترمیشدیر[۱۲].
بئلهلیکله او، آنالوژی اساسلی فلسفهنین دینده تصدیقینی آختاریر. همچنین ابن رشد منطیقی آنالوژی متودونو شریعته گؤره اساسلاندیرماق حاقیندا دوشونور و بیلدیریر کی، دین اینسانلاری دوشونمگه چاغیردیغی اوچون وارلیق عالمینین منطیقی آنالوژی اوصولو ایله درکی بیر ضرورتدیر. بو سببدن آنالوژینین ان بیتکین فورماسینا موراجیعت ائتمک لازیم گلیر کی، بونا دا منطیق علمینده "بورهان" دئییلیر. ابن رشد فیقهی قیاس و فیلوسوفلارین بورهان اوصولونو آللاهی درکده دَیرداش واسیطهلر کیمی نظردن کئچمیش و بیلدیرمیشدیر کی، قورانداکی "تفقّه" سؤزونه ایستینادن فیقهی قیاسدان ایستیفاده ائدن فقیهلر کیمی، فیلوسوفلار دا قورانداکی "اعتیبار" سؤزونه سؤیکنهرک راسیونال قیاسا – بورهانا موراجیعت ائده بیلرلر. او، منطیقی قیاسلا فیقهی قیاس آراسیندا موقاییسه آپاراراق دئمیشدی: " هئچ کیم اوّللر یوخ ایدی دئیه عقلی قیاسی بیدعت سایا بیلمز. فیقهی قیاس و نؤولری ده سونرالار مئیدانا چیخمیشدیر. آنجاق ندنسه هئچ کیم اونو بیدعت حساب ائتمیر. بو سببدن عقلی قیاسی دا قبول ائتمک لازیمدیر". بئله نتیجهیه گلیریک کی، ابن رشدون یارادیجیلیغیندا فیقهی قیاسلا فلسفی قیاس عئینی مفهوملار اولاراق نظردن کئچیریلمیش، فلسفه ایله مشغول اولماغا دین نؤقطهیی-نظریندن حاق قازاندیریلمیشدیر.[۱۳]
آنالوژینین اهمیتی حاقیندا[دَییشدیر]
موسلمانلار فلسفی قیاسدان (آنالوژی ایله حؤکم وئرمک) دا ایستیفاده ائتمهلیدیرلر. بئله کی، اگر فقیه فیقهی قیاس اساسیندا لازیمی نتیجهیه گله بیلمیرسه، فیلوسوفون دا منطیقی قیاسلا علاقه دار اولاراق اوّلکی بیلیکلره موراجیعت ائتمهسی طبیعی قبول ائدیلمهلیدیر. همچنین ابن رشد بیلیکلرین کسیلمزلیک نتیجهسینده تاملیق کسب ائتدیگینی بیلدیرمکله یونان فیلوسوفلارینی مودافیعه ائتمیش، فلسفی بیلیگه حاق قازاندیرمیشدیر. او ایدیعا ائدیردی کی، بیلیکلرین الده ائدیلمهسی و تفکّورون اینکیشافیندا کسیلمزلیک اهمیتلی رول اویناییر. بیلیکلرین تاملیغی و اوبیئکتیولیگی اوچون اوّلکی نسیللرین ایرثینه موراجیعت ائتمک فردی زحمت اساسیندا (تکباشینا) بیلیک قازانماقدان داها موناسیبدیر. ائله ایسه اوّلکی نسیللرین حقیقتله علاقهلی مدنی ایرثیندن ایستیفاده ائتمک لازیمدیر. حقیقته دایر بیلیکلرین اؤیرهنیلمهسی و اینکیشاف ائتدیریلمهسینین ضروریلیگینه توخونان ابن رشد بو سببدن حقیقتی آختارانلارین دینی منسوبیتینین ایکینجی درجهلی مسله اولدوغونو دئیهرک، اساس دیقتی کسب ائدیلن بیلیکلرین موهوملوگونه وئرمیشدیر. بو یئرده او، قوربانلیق حئیوانین کسیلمسینده ایستیفاده ائدیلن کسیجی آلتین کیملر طرفیندن دوزلدیلمهسینین شریعت نؤقطهیی-نظریندن هئچ بیر اهمیت داشیمادیغینی میثال گتیرهرک، حقیقته دایر بیلیکلرین (فلسفی بیلیکلرین) غئیری-موسلمانلار (یونانلار) طرفیندن "ایستحصال" اولونماسیندا هئچ بیر پروبلمین اولمادیغینی ایدیعا ائتمیشدیر. آما ابن رشد یونان فیلوسوفلارینین یارادیجیلیغینین بوتؤولوکده – کورتبیی شکیلده منیمسهنیلمهسینین طرفداری دئییلدیر: "اگر اونلارین (یونان فیلوسوفلارینین – م.ائ.) دئدیکلرینین هامیسی دوغرودورسا، بونلاری اونلاردان قبول ائدریک. یوخ، اگر دئدیکلرینده دوغرو اولمایان شئیلر وارسا، اوندا دیقتلی اولاریق " . گؤروندوگو کیمی، ابن رشدون یارادیجیلیغیندا فلسفی بیلیک موطلق بیلیک اولاراق نظردن کئچیریلمیر؛ حالبوکی وحی بیلیک (قوران) حقیقتی بوتؤولوکده عکس ائتدیریر. دینله موقاییسهده فلسفهیه نیسبی ایستاتوس کسب ائتدیرن ابن رشد دیگر همکارلاریندان، خوصوصاً فارابیدن فرقلنمیشدیر.[۱۴]
فلسفه تاریخینه موناسیبت[دَییشدیر]
ابن رشده گؤره، اوّلکی نسیللرین مدنی ایرثینی آراشدیرماق دین نؤقطهیی-نظریندن ضروریدیر[۱۵]. چونکی دین و فلسفهنین مقصدی بیردیر: "بیز، موسلمانلار قطعی صورتده بیلیریک کی، بورهانا (ده لیل-ثوبوتا) اساسلانان آراشدیرما شریعتین گتیردیگی تعلیملره ضید دئییلدیر. آخی حقیقت حقیقتله ضیدیت تشکیل ائتمیر، عکسینه، (بیر-بیرینه) اویغون اولوب، بیری دیگرینین مؤوجودلوغونو گؤستریر" (72، 75)؛ ائله ایسه فلسفهنین اؤیرهنیلمهسینی قاداغان ائدن شخص" ...شریعتین خالقی آللاهی درک ائتمگه چاغیردیغی قاپیدان اینسانلاری قایتارمیش اولور کی، بو دا جهالتین زیروهسی، آللاهدان اوزاقلاشمانین سون حدّیدیر " [۱۵]. ابن رشد اؤزونهمخصوص باجاریقلا فلسفهنی مودافیعه ائتسهده، یونان فیلوسوفلارینین دینه موناسیبتی پولیتئیست سجیّه داشیییر، ایسلام مونوتئیزمی ایله اوست-اوسته دوشموردو. بونا باخمایاراق، او، بو مسلهیه ده دینین مؤوقعیی باخیمیندان موناسیبت بیلدیرمیشدی؛ کاراکترده کی چاتیشمازلیقلار، پروبلمین سهو شکیلده آراشدیریلماسی، سوبیئکتیو ایدئیالار، یول گؤسترن اوستادین – موعلیمین اولماماغی سببیندن بیر فیلوسوفون یانیلماسی فلسفهنین نؤقصانلی بیلیک اولماغیندان دئییل، فردی یاناشمالارداکی قوصورلاردان ایره لی گلیر. دئمهلی، نؤقصان اؤیرهنیلنده دئییل، اؤیرنندهدیر[۱۵]. بو موناسیبتله ابن رشد بال یئمهنین ایسهالی یاخشیلاشدیراجاغینی دئمیش پئیغمبرین، بالی یئدیکدن سونرا قارداشینداکی ایسهالین داها دا آغیرلاشدیغینی اونا ایراد توتموش شخصه وئردیگی جاوابی میثال گتیریر: " آللاه دوغرو بویورور، قارداشینین قارنی ایسه یالان دئییر" . او، آشاغیداکی منطیقی سوالی وئرمکله ایدیعاسینی اساسلاندیرماغا جهد گؤستریر: "...سوسوزلوقدان یانان اینسانلاری سویوق سو ایچرکن اؤلموش شخصه گؤره سودان محروم ائتمک دوغرو حرکتدیرمی؟" [۱۶]. همچنین ابن رشد گؤسترمیشدیر کی، سهوه یول وئرمیش بیر فقیهه گؤره کیمسه فیقه علمینی نؤقصانلی حساب ائتمیر. ائله ایسه بیر فیلوسوفون سهوی نهیه گؤره فلسفهدهکی نؤقصان کیمی تقدیم ائدیلمهلیدیر؟!
حقیقت حاقیندا[دَییشدیر]
بئلهلیکله، ابن رشد فلسفه اؤیرنمگین واجیبلیگینی دینی باخیمدان اساسلاندیرا بیلمیشدیر. همچنین ابن رشد دینله فلسفه آراسیندا ظاهیراً ضیدیتلرین اولدوغونو ایثباتلاماغا جهد گؤسترمیشدیر. تک حقیقت ایدئیاسیندان چیخیش ائدن فیلوسوف ایضاح ائدیردی کی، فلسفی بیلیکلرله وحی بیلیکلر آراسینداکی فرقلر حقیقتی ایفادهده ایستیفاده ائدیلن واسیطهلرین موختلیفلیگی ایله علاقهداردیر. دین و فلسفه تک حقیقتی ایفاده ائتسهلر ده، حقیقتی ایضاح و درکده عقلی سویّه لرین موختلیفلیگی اونلارین آراسیندا فرقلرین یارانماسینا سبب اولور. پروبلمی حلّ ائتمک مقصدیله ابن رشد وحیله عاغلین موقاییسهسینی آپاریر. اینسان عاغلینین حقیقتی موختلیف اوصوللارلا قاورادیغینی دئین فیلوسوف فلسفهنی همین اوصوللاردان بیری حساب ائدیر، قورانین دا بونو تصدیقلهدیگینی بیلدیریر. ابن رشد یارادیجیلیغیندا اینسانلار دوشونمه و درکائتمه باخیمیندان اوچ قروپا بؤلونور: آ) راسیونال دلیللردن (بورهان) ایستیفاده ائتمکله حقیقته جان آتانلار؛ ب) دیالکتیک تفکّور (جدل) اساسیندا حقیقتی اؤیرننلر؛ ج) باشقالاریندان دینلهمه یولو ایله بیلیک الده ائدنلر. قورانین " اینسانلاری حیکمتله (توتارلی دلیللرله)، گؤزل اؤیود-نصیحتله ربّینین یولونا دعوت ائت، اونلارلا ان گؤزل صورتده موباحیثه ائت " آیهسینی میثال گتیرن ابن رشد یوخاریداکی قروپلاشدیرمانی دینی 145 متنلرله اساسلاندیرماغا چالیشیر. عومومی گؤتوردوکده، ابن رشدون اثرلرینده عاغیللا موقاییسهده وحییه اوستونلوک تانینیر. عاغیل بورهانا – راسیونال دلیللره اساسلانیر، وحی ایسه، آیدن ده گؤروندوگو کیمی، عاغیلا، خیالا و حیسّلره موراجیعت ائدیر. دئمهلی، قوران حقیقتین اینسانلارا راسیونال دلیللرله – حیکمتله (فلسفه) چاتدیریلماسینی تصدیقلهییر. ابن رشد محمد پئیغمبرین بوتون بشریته گؤندریلمهسی فاکتینی میثال گتیرمکله ایدیعالارینی ساغلام اساسلار اوزرینه قالدیرماغی دوشونور؛ مادام کی پئیغمبر هر کسی حقیقتله تانیش ائتمک اوچون گؤندریلیب، ائله ایسه اونون قویدوغو قایدا-قانونلار (شریعت) آللاها (حقیقت) آپاران بوتون یوللاری، واسیطهلری احاطه ائدیر. " ...شریعتین مقصدی حقیقته دایر بیلیکلری اؤیرتمکدیر. اؤیرتمک ایسه ... تصوور و ایقرارلا مومکوندور. اگر شریعتین اساس مقصدی (حقیقته دایر بیلیکلری) هر کسه اؤیرتمکدیرسه، اوندا او، بوتون تصوور و تصدیق واسیطهلرینی احتیوا ائتمهلیدیر" – دئین ابن رشد دینله فلسفهنین بیر-بیرینه ضید اولمادیغینی بیر داها ثوبوتا یئتیرمیش اولور.[۱۷]
متن لرین یوروملانماسی حاقیندا[دَییشدیر]
ابن رشدون فلسفهنی مودافیعه ائدن مؤوقعیی اونون تأویل (یوروم) تعلیمینده ده حیسّ اولونور. ابن رشد بئله بیر مودعا ایله چیخیش ائدیر کی، عقیده مسلهلریندن بحث ائدن بعضی دینی متنلرین یوزولماسی دین و فلسفهنین " راضیلاشمادیغی " مؤوضولاردا وحیله ذکانین " همرأیلیگی "ینی تأمین ائده بیلر. همچنین تأویل تعلیمی " کوتله " و " سئچیلمیشلر " تصنیفینده فیلوسوفلار صینفی نه ایمتیاز تانیماق مقصدی داشیییردی. ابن رشدون اثرلرینده دینین فلسفی مسلهلره موناسیبتی آشاغیداکی شکیلده تصویر اولونوب: – ائله فلسفی مسلهلر واردیر کی، دینده بو باره ده هئچ نه دئییلمیر؛ – بعضی مسلهلرده دینین مؤوقعیی فلسفهنین مؤوقعیی ایله اوست-اوسته دوشور؛ – دینی متنلر و فلسفی تعلیملر بیر سیرا مسلهلرده فرقلی مؤوقعلردن چیخیش ائدیر[۱۸].
اگر شریعتده بو و یا دیگر مسله حاقیندا هئچ نه دئییلمهییبسه، اوندا فلسفی بیلیکلره موراجیعت اولونمالیدیر. ابن رشد بو یئرده حوقوقشوناسلارین فیقهی موقاییسه (قیاس) اساسیندا بیلیکلر تأسیس ائتدیگینی، یعنی ایجتیهادی میثال گؤسترهرک، فلسفی اوصوللارلا دا عئینی شئیی ائتمگین مومکونلوگونو قئید ائدیر[۱۸]. اگر دین و فلسفه هر هانسی مسلهده عئینی مؤوقعدن چیخیش ائدیرلرسه، بو اونلارین تک حقیقتی ایفاده ائتدیکلرینی گؤستریر. موعین مؤوضولاردا دینله فلسفهنین عکسلیگینه گلینجه، ابن رشد تاویل تعلیمینه سؤیکنهرک " عئینی آنانین ایکی سودامر قیزی "نی (72، 115) اورتاق مخرجه گتیریر. فیلوسوفا گؤره، " ...هر هانسی بیر مسله ده دینی بیلیکلر و بورهانین (راسیونال دلیللرین) گلدیگی نتیجهلر بیر-بیرینه ضید اولدوقدا ...تک چیخیش یولو دینی بیلیکلرین یوزولماسیدیر " (81، ییرمی، 260). ابن رشد موسلمان حوقوقشوناسلارینین آیهلری یوزمالارینی دلیل گؤسترهرک قئید ائدیر کی، فیلوسوفلار دا بونو ائتمک حوقوقونا صاحیبدیر[۱۸]. آما تأویل مورکّب عملیات اولدوغو اوچون عرب دیلینین قراماتیک قایدا-قانونلارینا دریندن بلد اولماغی، بو و یا دیگر سؤزون، جوملهنین ظاهیری معناسینی متافوریک اوصوللارلا دییشدیرمگی طلب ائدیر (72، 76)، دئمهلی، اونونلا آنجاق " سئچیلمیشلر " – فیلوسوفلار مشغول اولا بیلرلر.
ابن رشد حقیقت حاقیندا بیلیکلرین راسیونال دلیللره (بورهان) – حیکمته، ظن و تخمینه – دیالکتیکه (جدل)، تخیوله – ریتوریکایا (موعیظه) اساساً کسب ائدیلدیگینی ایدیعا ائتدیگی اوچون قوران آیه لرینین یوزولماسینی تخیول و ظن راسیوناللیغا کئچید حساب ائدیردی. بونونلا بئله، او، آللاها، آخیرت و پئیغمبرلیگه دایر آیهلرین یوزولماسینین یولوئریلمز اولدوغونو دئییردی[۱۹]. دیگر آیهلره گلینجه، اونلاری یوزارکن عرب دیلینه بیلمه درجهسی، خالقین شوعور سوییهسی نظره آلینمالیدیر. سوال یارانیر کی، اگر یوزولماسینی شریعتین قاداغان ائتدیگی و دینین عقیده احکاملاری ایله علاقهلی آیهلرین مضمونو فلسفی مودعالارا عکس اولارسا، نه ائتمک لازیمدیر؟ بیر-بیرینه ضید ایکی حقیقت مؤوجوددورمو؟ میصیرلی تدقیقاتچی زینب محمود الخضیری پروبلمی بو جور قویور: ابن رشد ارسطونون فلسفی تعلیمینی دینی متنلرله موقاییسه ده " موقدس " منبع حساب ائدیردیمی؛ ارسطو فلسفهسی و دینی متنلری بیر-بیری ایله عوض ائتمک مومکوندورمو؟ تدقیقاتچی گؤستریر کی، فلسفه و دین حقیقتین ایفاده واسیطهلری اولسا دا، اونون اؤزو دئییلدیر. دئمهلی، پروبلمین بو جور قویولوشو سهودیر. ابن رشد ارسطو فلسفهسیندن تاثیرلنسه ده، بو فلسفهنین بعضی مسلهلرینه اعتیراض ائتمیشدیر. " فصل ال-مقال " آدلانان اثرینده کی سطیرلر اونون ارسطو و یونان فلسفهسینه موناسیبتینی عکس ائتدیریر: " اونلاردان (یونان فیلوسوفلاریندان – م.ائ.) بیزه گلیب چاتمیش بیلیکلرین صاف-چوروک ائدیلمهسینه اعتیناسیز یاناشماق عاغیلسیزلیقدیر. اودور کی بو (فلسفی ) ایرثی قییمتلندیرملی، شریعتین اساسلارینا ضید اولمایان طرفلرینی اخد ائتمهلیییک " [۲۰].
بو سطیرلردن او نتیجهنی چیخارا بیلریک کی، دینه ضید فلسفی بیلیکلره اعتیماد گؤسترمک اولماز. ابن رشد قورانداکی " موتشابه " (چتین آنلاشیلان، دقیق معناسی بیلینمهین) و " مؤحکم " (معناسی آیدین، حؤکمو بللی) آیه تیپلرینی باشا دوشمک باخیمیندان اینسانلاری ایکی قروپا آییریر. بئله کی عادی اینسانلار شرح ائدیلمهسی مومکون آیهلری یوزمامالی، ائلم اهلینین تأویل (یوزما) اساسیندا گلدیگی نتیجهلرین ظاهیری طرفینه فیکیر وئرمهلیدیرلر. یوزولماسی مومکون آیه لری یالنیز بورهان صاحیبلری – فیلوسوفلار تأویل ائده بیلرلر. فیلوسوفلار دا اؤز نؤوبهسینده تأویل ائتدیکلری آیهلرین گیزلی مضمونونو خالق کوتلهلرینه (عاوام جاماعاتا) آچیقلاماقدان چکینمهلیدیرلر[۲۱]. دئمهلی، قوران گئنیش کوتلهیه، فلسفه ایسه سئچیلمیشلره خطاب ائدیر. بئله باشا دوشوروک کی، ابن رشد اینسانلاری " سئچیلمیشلر " و " کوتلهلر "ه آییرماقلا دین و فلسفه آراسیندا اویغونلوق یاراتماغی مقصد گودموشدور.
تاثیرلری[دَییشدیر]
دین و فلسفه آراسیندا اویغونلوق یاراتماق ایستیقامتینده ابن رشدون آتدیغی قطعیتلی آددیملار مسیحی غربینده عکس-صدا یاراتمیش، کیلیسا احکاملاری و بو احکاملاری مودافیعه ائدن اسکولاستیک ایله موباریزه آپاران لاتین رشدچولوگونون فورمالاشماسینا سبب اولموشدو. نتیجه اعتیباری ایله، غربده مئیدانا چیخان "ایکیلی حقیقت" ایدئیاسی سهواً بو موسلمان فیلوسوفو ایله علاقهلندیریلمیشدی. قئید اولونمالیدیر کی، 19-20. عصر تدقیقاتچیلارینین اثرلرینده " ایکیلی حقیقت " ایدئیاسینین بانیسی کیمی ابن رشد گؤستریلیر. بعضی تدقیقاتچیلار (ایسمت بیرکان و س.) " ایکیلی حقیقت " ایدئیاسینی کیلیسانین هم ابن رشده، هم ده غربلی آوئررویستلره قارشی ایرهلی سوردوگو " ان بؤیوک ایتیهام " کیمی کاراکتریزه ائدیر، اونو کیلیسانین " بوتون دونیایا حؤکمرانلیق " آرزوسونو پوچا چیخاران، کیلیسانی معنوی-اخلاقی تأسیساتا چئویرن " قورخو " اولاراق نظردن کئچیریرلر (47، 62)؛ بو نؤقطهیی-نظره گؤره، " ایکیلی حقیقت " کیلیسانین نظرینده " دهشتلی شئی " ایدی. اصلینده، " ایکیلی حقیقت " ایدئیاسینی دینله فلسفهنین عکسلیگی پروبلمینین حلی ایستیقامتینده آتیلمیش سهو آددیم حساب ائتمک مومکوندور.
میصیرلی تدقیقاتچی زینب محمود الخضیری یازیر: " ابن رشدون دین و فلسفه آراسیندا اویغونلوق تاپماق پروبلمینه حصر ائدیلمیش فلسفی تعلیمینین تدقیق ائدیلمهسی نتیجهسینده یارانان منظره بودور کی، او، دینی و فلسفی تظاهور فورمالارینا صاحیب تک حقیقت ایدئیاسینا اینانیردی " (166، 134). ابن رشدون سؤزوگئدن ایدئیانین مؤلیفی اولمادیغینی ایدیعا ائدن تدقیقاتچیلار دا (هنری کوربن، ائ. رنان و س.) واردیر. بیز ده بئله حساب ائدیریک کی، ابن رشد ایکیلی حقیقت ایدئیاسینین مؤلیفی دئییلدیر. ایدیعامیزی اساسلاندیرماق اوچون اوّلجه ایکیلی حقیقتین نه اولدوغونو ایضاح ائتمهلیییک. ایکیلی حقیقت فلسفه و ایلاهیات حقیقتلرینین قارشیلیقلی صورتده بیر-بیریندن آسیلی اولماماسی باره ده اورتا عصرلرده مئیدانا چیخمیش ایدئیادیر (3، 177). گئنیش معنادا، ایکیلی حقیقت بو و یا دیگر مسله اطرافیندا فلسفهنین گلدیگی نتیجهلرین مؤعتبرلیگی ایله یاناشی، دینین ده همین مسله حاقیندا تقدیم ائتدیگی مودعالارین دوزگونلوگونو قبول ائتمک، " آللاهین کلامینی ارسطونون ایدئیالاری ایله عئینیلشدیرمک " دیر (47، 62). گؤسترمیشدیک کی، ابن رشد یارادیجیلیغیندا دین و فلسفه واحید حقیقتی ایفاده ائدن آیری-آیری ساحهلر کیمی نظردن کئچیریلیر. بونونلا علاقهدار اولاراق پروبلمی آشاغیداکی کیمی قویماق اولار: ابن رشد طرفیندن دین و فلسفهنین حقیقتی ایفاده ائدن آیری-آیری ساحهلر کیمی نظردن کئچیریلمهسی ایکی حقیقتین مؤوجودلوغو معناسینا گلیرمی؛ اگر حقیقت ایکیدیرسه، اوندا اونلار بیر-بیرینین عئینی، یوخسا عکسیدیر؛ اگر بیر-بیرینین عکسیدیرسه، اوندا ایکی ضیدیت تک حقیقتی نئجه ایفاده ائده بیلر؛ یوخ، بیر-بیرینین عئینیدیرسه، نه اوچون فرقلی فورمالاردا تظاهور ائدیر؟ بو سواللاری عقلی ایرادین ایفاده سی حساب ائتمکله یاناشی، اونلاری جاوابلاندیرماماق حوقوقونا صاحیب اولدوغوموزو بیلدیریریک. چونکی ابن رشدون فلسفی اثرلرینده بو سواللاری دوغوراجاق نوانسلار مؤوجود دئییلدیر؛ ابن رشد فلسفه و دینی عئینی حقیقتین ایفاده واسیطهلری حساب ائتمیش، بو واسیطهلرله کسب ائدیلن بیلیکلرین بیر-بیری ایله ضیدیت تشکیل ائتمهدیگینی گؤسترمکله " حقیقت حقیقته عکس دئییلدیر " نتیجهسینه گلمیشدیر (72، 75).
اثرلری[دَییشدیر]
ابن رشد طیبه عایید " کولّیات " آدلی انسیکلوپدیک اثر یازمیش، سونرالار بو اثر لاتین دیلینه ترجومه ائدیلهرک (Colliget) اوزون مودّت اورتا عصرلر اوروپا بیلیمیوردلاریندا تدریس اولونموشدور. بوندان علاوه ابن رشد آنتیک دؤور یونان طبیبی جالینوسون اثرلریندن عیبارت مونتخابات حاضیرلامیش و ابن سینانین " قانون فی الطب" (طبابت قانونلاری) اثرینه شرح یازمیشدیر.
فلسفه ساحهسینده ابن رشد ارسطو و افلاطونون اثرلرینه دَیرلی علمی شرحلر وئرمیشدیر. اؤز اثرلرینه گلدیکده ان موهوم فلسفی اثری اولان " تهافت التهافت"و (تکذیبی تکذیب ائتمه) غزالینین ارسطو فلسفی مکتبینین تنقیدینه جاواب اولاراق یازمیشدیر. بئله کی، غزالی اؤزونون " تهفوت الفلسفه " (فلسفهنی تنقید) اثرینده ارسطو فلسفهسینین، خوصوصیله ابن سینانین ارسطوه وئردیگی شرحلرین ایسلام فلسفهسینه ضید اولدوغونو ایدیعا ائدیردی. ابن رشدون دیگر اثرلری " فصل المقال " و " کتاب الکشف " دیر. بیرینجیده ابن رشد فلسفی آراشدیرمالارین ایسلام قانونلاری چرچیوهسینده مومکون اولدوغونو ثوبوت ائدیر. منطیق و متافیزیه دایر اثرلری ایسه گونوموزه دک گلیب چیخمامیشدیر.
ابن رشد ارسطو فلسفی سیستمینی ایسلاملا اوزلاشدیرماغا چالیشیردی. ابن رشده گؤره دین و فلسفه (علم) آراسیندا هئچ بیر ضیدییت یوخدور، عکسینه بونلار عئینی و واحید اولان حقیقته موختلیف یاناشمالاردیر. او، کایناتین سونسوزلوغونا اینانیردی و روح آنلاییشینی " فردی " و " ایلاهی " اولماقلا ایکی قروپا آییریردی. ابن رشد " حقیقت تعلیمی " آنلاییشینی دا ایکی کاتقورییه آییریردی: دینه و ایمانا اساسلانان حقیقت تعلیمی و فلسفهیه، علمه اساسلانان حققیقت تعلیمی.
ابن رشد غربده ارسطو فلسفهسینی اوروپایا تقدیم ائتمهسی سببیندن حؤرمتله آنیلیر. بئله کی، 1150-جی ایلدن اول اوروپادا ارسطوین لاتین دیلینه یالنیز بیر نئچه ترجومه اولونموش اثری معلوم ایدی. یالنیز ابن رشدون ارسطونون اثرلرینه وئردیگی شرحلرین اون ایکی عصردن اعتیباراً ترجومه ائدیلمهسی ایله اورتا عصرلر اوروپاسی بو اثرلرله تانیش اولا بیلدی. اثرلرینین یهودی دیلینه ترجومهلری یهودی فلسفی دونیاگؤروشونه و عئینی زاماندا ایسلام فلسفهسینه ده اهمیتلی تاثیر گؤسترمیشدیر. او، " فصل المقال " (یئکون تراکتات) اثرینده قورانین تحلیلینده اساس معیار کیمی موختلیف منبعلردن گلن حدیثلردن چوخ، آنالیتیک یاناشمایا اوستونلوک وئریلمهسی تکلیفینی ایرهلی سوروردو. بو اثرده دینی فلسفهدن آییرماقلا ابن رشد موعاصیر غربده تطبیق اولونان دینی دؤولتدن آییران دونیویلیک پرینسیپینین ایلک یارادیجیسی ساییلیر. افلاطونون " جومهوریت "نه وئردیگی شرح ایسه اورتا عصرلر اوروپا فلسفهسینین اساس ایستیناد ائتدیگی منبع کیمی ایستیفاده اولونوردو.
ابن رشد همچنین آتلانتیک اوقیانوسونون دیگر ساحیلینده قورونون اولماسی فیکرینی ایرهلی سورن ایلک عالیملردن بیری ساییلیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- محمدوف ائ. ن. اورتا عصر ایسلام فیکرینده دین و فلسفه. آمعا ض. بونیادوف آدینا شرقشوناسلیق اینستیتوتو. باکی: ایدراک، 2019، ص. 138-134.
- ملیکوف علأالدین.، ابن رشدون دین فلسفهسی، دینی آراشدیرمالاری ژورنالی، آذربایجان ایلاهیات اینستیتوتو، باکی، 2018، №1، ص.34-68.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ ABeppoec // AзәpбajҹaH CoBeT EHcиkлoпeдиjacы:[10 ҹилддә]. I ҹилд: A—Бaлзak. Бakы: AзәpбajҹaH CoBeT EHcиkлoпeдиjacыHыH Бaш Peдakcиjacы. Бaш peдakTop: Ҹ. Б. ГyлиjeB. 1976. C. 35.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ Roux P. d. Nouveau Dictionnaire des œuvres de tous les temps et tous les pays (fr.). 2 Éditions Robert Laffont, 1994.Vol. 1. P. 188. ISBN 978-2-221-06888-5
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ Library of the World's Best Literature. / red. iləC. D. Warner
- ^ Korlaelçi Murtaza. İbn Rüşdə göre din-felsefe ilişkisi // Felsefe dünyası dergisi, 1994, №11, s. 11.
- ^ Taylan Necip. İslam düşüncesinde din felsefeleri. İstanbul: İrfan yayınları, 1997, s. 237.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 115.
- ^ İslam ansiklopedisi: 32 cilddə, İstanbul (Ankara): Türkiye Diyanet Vakfı, 1998-2009, XX, 259.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 64.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 63-64
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 64-65.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 5.
- ^ Taylan Necip. İslam düşüncesinde din felsefeleri. İstanbul: İrfan yayınları, 1997, s. 239.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 65-67.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 64-74.
- ^ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ ۱۵٫۲ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 72.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 72-73.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 74-101.
- ^ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 75-76.
- ^ .زينب محمود الخضيري. أثر ابن رشد في فلسفة العصور الوسطى. القاهرة: دار الثقافة،1981 s. 127-128..
- ^ .زينب محمود الخضيري. أثر ابن رشد في فلسفة العصور الوسطى. القاهرة: دار الثقافة،1981 s. 129.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 106-114.


text:
آراز – اؤیرتمن، شاعر،یازار و آپاریجی بهمن نصیرزاده جنابلاری نین دئدیگی اساسدا ،انسانلارین بیر حقیقی دوغوم گونو وار،بیر دنه ده سیجیلی ده قید اولونموش دوغوم گونو.بویوک باباسی،آتاسی و آنا سی نین دئدیگینه گؤره بهمن ،بهمن آییندا پیر احمد کندینده دنیایه گؤز آچیب. اونا گؤره آدینی بهمن قویوبلار.قدیم آتالار اوشاقلارین دوغوم گونلرینی قرآن کتابی نین بیر یانیندا یازاردیلارو بهمن ینده دوغرو دوزگون دوغوم گونو ائله اورادان بللی اولوبدور.اصلینده بهمن ۱۳۴۹ جو گونش ایلینین بهمن آیی نین…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
مهربان آنا – حسن ساری زاده
مهربان آنا کرونا گونلری بیر چوخ عزیزلریمیزی الدن وئردیک. آذربایجان خالقی آراسیندا – باشقا خالقلار کیمی – رسم دیر دونیادان کؤچنلر اوچون تؤره نلر قوروب اونا رحمت دیله یرلر و اونون یولوندا ضیافت قوروب احسان وئررلر. بیزیم عزیز دوستوموز و آذر کتاب توران ین بؤیوک اوستادی حسن ساری زاده جنابلاری، اؤز قایناناسینی الده وئردی، بو رحمتلیگه احسان وئریم – دئیه، بیر کتاب چاپ ائتدیردی و کتابی احسان پایلادی. مهربان آنا بو یولدا یاییلدی. بیز، ایلک…بیشتر بخوانید


text:
چکدیم بیر یومورو باش قویدوم ایکی قارا قاشقاشلارین آلتیندا گوز آلما یاناق لی بیر اوز فندق کیمی بیر بورون دوداق ،چنه،بیر بویون آغزینا دوزدوم دیشین دیلی !!! قالدی بو ایشین چکدیم ایکی قولاغین ایکی قولون، آیاغین شوه ، قارا تئللرین بئش بارماقلی اللرین ایندی خیاط اولموشام پالتاریندا قالمیشام آنجاق فیکیردن سورا تاپدیم ایشه بیر چارا نه فرقی اوغلان ، قیزین؟ تیکدیم شالوار ، بولوزون گئیدیردیم باشماقلارین جوت له دی آیاقلارین !!! دئدیم : دور آی…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
صدرا / ایوب شهبازی
ایوب شهبازی چاغداش آذربایجان صنعتکارلاریندان بیری دیر کی اونون ایلک اثری هم تورمجه شعرلری و هم گؤزل خطاطلیق ایشی بیر یئزده چاپدان چیخدی. بو کتاب شهبازی نین ۴۰ تورکجه غزلی دیر کی اؤز گؤزل خطی ایله یازمیشدیر و تبریزده ایکی یاییم ائوی نین اشتراکی ایله – یانار و آیدین یاییم ائولری – بازارا وئریلمیشدیر. ایوب شهبازی ۱۳۳۸ ایلینده تبریزده آنادان اولوب و بوگون عشق ایله دولو بیر اوره کله اؤز آنادیلینه خدمت گؤسته ریر. بو…بیشتر بخوانید


text:
تورکیهده آتاتورک’ون وفاتینین ۸۳-جو ایلدؤنومو آنیلدی
تورکییه جومهوریتی’نین قوروجوسو بویوک اؤندر مصطفی کمال آتاتورک، ابدیته اینتیقالینین ۸۳-جو ایلینده سایغییلا آنیلدی. وطنداشلار آنیتکابیری زیارت ائتدی.
تورکییه جومهورباشقانی رجب طیب اردوغان باشقانلیغینداکی دولت ارکانینین قاتیلدیغی دولت تؤرهنینین آردیندان وطنداشلارین زیارئتینه آچیلان آنیتکابیر’ی، تورکییه’نین دؤرد بیر یانیندان گلهن مینلرجه وطنداش زیارت ائتدی.
تورکییه بایراقلارییلا آتاتورک’ون مقبرهسینه گلهن وطنداشلار، مقبرهیه گول بوراخدی، دوعا ائتدی.
عسکرلرین نؤبت دگیشیمینی ایلگی ایله ایزلهین وطنداشلار، آنیتکابیر موزهسی’نی گزهبیلمک اوچون اوزون قویروقلار (سیرا-صف) اولوشدوردو.