text:
اویان نیوز:
ابراهیم رشیدی (ساوالان)
تاج الدین علیشاه امرییله گؤیلره اوجالدیلمیش ارک قالاسی، مین ایله یاخیندیر بو سئحیرلی شهرین سیمگهسینه چئوریلیب و اونون سئحیرلی یؤنلرینی هر تاماشاچینین اوزونه چکیر. هله چوخ قدیملر، ونیزیالی باربارو، ونیزیالی کونتارینی، فیرانسالی شاردئن و باشقا مسلمان اؤلکهلردن بو شهره قوناق گلن اینسانلار بو قالانین عظمتی اؤنونده باش اَییبلر، آما بو شهرین و بو بینانین سیرر و سئحیرلرینی اؤیرنمک اوچون آزجا اولموش اولسا دا تاریخه باش وورمالیییق.
یئددی یوز ایل اؤنجه ائلخانلی قازانخان حاکیمییته کئچندن سونرا، تبریزین اطرافیندا یئنی حصار چکمک حاققیندا امر وئریلیر. بو حصارین ائنی اون گز و اوزونلوغو اَللی دؤردمین آددیم نظرده توتولموشدور (تاریخ وصّاف، ص ۳۸۶). ونیزیالی کونتارینی تبریزده اولارکن شهرین پالچیقدان- مؤهرهدن هؤرولموش دیواری اولدوغونو بیلدیریر(کونتارینی، ص۱۳۵). تبریزین شمال شرقینده حصارین ایچینده، رشیدالدین فضلالله شهرجیک سالدیرمیشدی. بو شهرجیک ربع رشیدی و شهرستان رشیدی آدلانان ایکی حیصهدن عبارت ایدی. سوبای و عاییلهسیز شخصلر ربعده و عاییلهلر ایسه شهرستاندا یاشاییردیلار. ربع رشیدیده اوتوز مین ائو، ایگیرمیدؤرد کاروانسارا، مین بئشیوز توکان، و بیرنئچه باشقا بینالار وار ایدی. بوندان علاوه شهرجییین هر ایکی بؤلمهسینده اوچ مرتبهلی کاروانسارالار، مچید، بازار، حامام، ضرابخانا، یئددیمین طلبهسی، دؤود یوزاَللی معلمی اولان عالی مکتب تیپلی اؤیرتیم مرکزی وارایدی(ربع رشیدی و اونون تاریخی اهمیتی، ص ۵۵-۶۳). قازان خان دا شهرین غربینده، آجی چای ساحیلینده شام آدلانان یئرده شهر سالدیریب آدینی قازانیه قویدو (جامع التواریخ، ص ۴۱۴). تبریزین اورتاسیندا خواجه شمسالدین محمد جوینی صاحب آباد آدلی بؤیوک بیر مئیدان سالدیرمیشدی (روضات الجنان، ص۵۶۸). شهرین اهالیسی و اطراف ماحاللاردان گلن کندلیلر همین مئیداندا چادیر قوراراق اؤز ماللارینی ساتیردیلار. سونرادان اورادا توکانلار تیکیلیردی. عینی واخت اوتوز مین تاماشاچی توتان بو مئیداندا آغ قویونلو حؤکمداری اوزون حسنین قارشیسیندا هر جمعه گونو جاناوار اویونو نمایش ائتدیریلیردی؛ بلکه هله ده یادگار قالان قورد مئیدانی ائله همن نوماییشلرین ایزلریدیر. شاه اسماعیل بو مئیداندا قوپوق اویونو تشکیل ائدیردی. بو اویوندا یئره باسدیریلمیش هؤندور بیر آغاجین اوستونه قیزیلدان دوزلدیلمیش آلما قویاردیلار. او قیزیل آلمانی، آت چاپا- چاپا اوخ ایله ووروب سالان شخص، یاریشین غالیبی ساییلاراق اؤدول آلاردی. جاناوار اویونلاریندان سونرا، خوروز، اؤکوز و دیگر حئیوانلاری دؤیوشدورردیلر. ونیزیالی سیاح باربارو(ص.۶۴) و ونیزیالی تاجیرآنونیم (ص. ۴۲۲) هابئله فیرانسالی عالیم شاردئن(ص. ۴۰۷) بو تؤرنلری یاخیندان گؤروب و اونلار حاقدا بیلگیلر وئرمیشلر. همین مئیداندا گولش یاریشلاری و ایدمانین دیگر نؤوعلری ده گؤستریلیردی. ونیزیالی کلاویخونون یازدیقلارینا گؤره جلایری حؤکمداری سلطان اویس همین مئیداندا ایگیرمی مین اوتاقدان عبارت اولان دؤولتخانا آدلی بیر بینا تیکدیرمیشدی (کلاویخو، ص. ۱۶۲)، هشت بهشت سارایی، اوزون حسن مچیدی بومئیدانین کناریندا یئرلشیردی. شاردن-ه گؤره شرق اؤلکهلرینده اَن گؤزل و گئنیش مئیدان کیمی شهرت تاپمیش و اساسی اوزون حسن طرفیندن قویولموش قیصریه، اوستو اؤرتولو و سککیز کونجولو ایدی. اونون اوستو گونبذ و تاغلا اؤرتولموشدو. بو بازاردا قیمتلی ماللار و جواهرات ساتیلیردی(شاردئن، ص. ۴۰۴) میناوچیوزایگیرمیبیرینجی میلادی ایلده، ایتالیانین پئردئنون شهریندن تبریزه گلمیش اودریک، بو شهرین ثروت و تجارتی حاقدا بئله یازیر: تبریز شاهانه شهردیر. تجارت باخیمیندان دونیادا تبریزدن یاخشی شهر یوخدور. چونکو یئر اوزونده ائله مال تاپیلماز کی، تبریز آنبارلاریندا همین مال اولماسین. شهرین یئرلشدییی قونوم دا چوخ یاخشیدیر. اونا گؤره کی، دونیانین هر یئریندن آداملار تجارت اوچون اورایا گلیرلر. تبریزده یاشایان خیریستیانلار منه دئدیلر کی، شاهین بو شهردن الده ائتدییی گلیر، فیرانسا کرالینین فیرانسادان الده ائتدییی گلیردن چوخدور(حسن جوادی، ص ۱۳۴). تبریزده بؤیوک و گئنیش باغلار دا وار ایدی. اوزون حسن طرفیندن اساسی قویولموش باغ نصریه و سلطان یعقوبون تیکدیردییی باغشمال بو گونون بؤیوک پارکلاری ایله یاریشا بیلردی. باغشمالدا چوخلو آردیج، چینارآغاجی، چئشیدلی گوللر اکیلمیشدی. اون آلتینجی عصیرده قاضی احمد قمی، بو باغی جنته اوخشادیب؛ فضلی اصفهانی اورانین قیزیل گوللرینی جنت چیراغینا بنزتمیشدی. اون یئددینجی عصیرده کاتب چلبی، تبریزی باغچالار ایچریسینده شهر آدلاندیرمیشدی. باغشمال نوبار محلهسینده یئرلشمیشدی. اوزون حسن اوغلو مقصود بَی بو محلهده چوخلو بینا او جملهدن مقصودیه مچیدینی تیکدیرمیشدی. مقصودیه مئیدانی و مقصودیه محلهسی اونون آدیایله باغلیدیر. شاردئنین یازدیغینا گؤره تبریزده اوچ یوز کاروانسارا وار ایدی. بونلارین اَن کیچیگینده عینی واختدا اوچ یوز نفر گئجهلهیه بیلردی. کاروانسارالار اساسن ایکی مرتبهلی ایدی. اولیا چلبی تبریزده مین یئتمیش اعیان سارای اولدوغونو بیلدیرمیش و اونلاردان امرهقیز محلهسینده اللهوئردیخان سارایی، ری محلهسینده روستم خان سارایی، اوزون حسن مچیدی یانیندا پیر بوداق سارایینین آدلارینی قئید ائتمیشدیر(اولیا چلبی سیاحتنامهسی، ص.۲۴۸). بو حصارلار، مئیدانلار، مچیدلر و کاروانسارالار، باغلار و اعیان ائولرین اورتاسیندا هامیسیندان قدیم اولان و همهشه بیر اوزوک قاشی کیمی پارلایان ارک قالاسی ایدی. شهرین زنگین بازارلاری همهشه چاپولچولاری تحریک ائدیب تبریزه یورومهیه هوسلندیرن زامان ارک قالاسی موباریزلر و شهر قوروقچولارینی باغرینا باسیردی و بو سئحیرلی شهری بیر داها قورویوردو، آما بو قالا ایندی اؤزو قوروقچو مؤحتاجیدیر. مشروطه گونلرینده موجاهیدلر بیر توپ آراباسینی قالخیزیب ارکین باشینا قویموشدولار. او توپ آراباسی هر زامان آتش آچاردی. یاغیلار حیس ائدیردی گؤیدن ایلدیریم چاخیر. بو دا تبریزین باشقا بیر سئحیری و سیرری. یاغیلار گئدیب اؤز ائللرینده سؤیلهییردی تبریزده گونشلی گونلرده ده ایلدیریم شاخار.
بو شهرین ایندی نهلری وار؟
بو گون اینسانلار چوخلو شهرلره گئدیرلر؛ چوخلو گزمهلی یئرلری گؤروب سونرا تبریزه گلیرلر؛ بلکه ده سفرلرینی تبریزدن باشلاییب هر یئری گؤرندن سونرا بو دوغما دیارا قاییدیرلار. آما نهیه قاییتدیقلارینی اؤزلری ده بیلمیرلر. نم هانسی شاعیر دئییب دونیانی گزدیکده تبریز. تبریزین باشقا شهرلرله قیاسدا نهلری وار؟ هانسی مئیدانلاری؟ هانسی مدنییت سارایلاری؟ و هانسی موزئیلری؟ توز اولوب گؤیلره گئدن هشت بهشت سارایی؟ اوتانجیندان پاساژلار آرخاسیندا گیزلنن گؤی مچیدی؟ ییخیلمیش حسنشاه مچیدی؟ ایپک یولونون تام اورتاسیندا یئرلشن یولآیریجی؟ سوموکلو باغی؟ مفلوک اینسانلار طرفیندن گؤی تانریسینا اعتراض یوموروغو کیمی قالخان ارک قالاسی؟ بوگونکو تبریزین تای-توش شهرلرله قیاسدا هئچ نهیی یوخدور. هئچ نهیی.
کولتور آداملاری نه ائتمهلیدیرلر؟
یوسیف وزیر چمنزمینلی اَن سئودیگیم یازارلاردان بیریسیدیر. اونون «قان ایچینده» رومانی اون سککیزینجی عصیر قاراباغ خانلیغیندا باش وئرن حادیثهلری، هم جمعی هم فردی شکیلده ماراقلی تصویر ائتمیشدیر. تاریخی حادیثهلرین، اینسانلارین فردی حیاتلارینا تاثیرینی اؤیرنمک منه داها یارارلی اولور. آما من یوسیف وزیری میندوققوزیوزاوتوزدؤردونجو ایلده، استالین دیکتاتورلوغونون ان آغیر و قورخونج گونلرینده، ادبیاتیمیزین ایلک تاریخی-فلسفی- اوسطورهوی رومانینی یازدیغینا گؤره داها سئویرم. «قیزلار بولاغی» آدلی روماندا قهرمان قیزلار بولاغی اطرافینا فیرلانیر. قوچ طایفاسی ایله بیرگه یاشاییر، یئل اولوسو و ایسکیتلر آراسیندا یاشاماق تکجه ناغیل قهرمانینی یوخ بلکه اوخوجونو دا اوچ مین ایل اؤنجهیه، ساکا حؤکمداری تارقیتای گونلرینه، او اسرارلی تاریخه قایتاریر. دوغما خالقینین طالعی و تاریخی، یوسیف وزیری عؤمرو بویو دوشوندورموش، او بو خالقین منشأیینی، اوزاق زامانلارین قارانلیغیندا ایتن کؤکلرینی آراییب آختارییب ساکا و ایشغوز اولایلاری و شخص آدلارینی قیزلار بولاغیندا اؤزونه مخصوص بیر شکیلده عکس ائتدیرمیشدیر. کسینلیکله ارکین ییخیلماسی تبریزین ییخیلماسیدیر. بوتون سیررلری، مچیدلری و حصارلارییلا بیرلیکده. بیز، بوایشه ایذن وئرمهمهلیییک، آما نئجه کی تبریزین میندن آرتیق تاریخی ائوی، اوچیوزه یاخین تاریخی مچیدی، ربع رشیدیسی، اوچیوز ایلدن آرتیق بوتون میللی تؤرنلریمیزه ائو صاحیبلییی ائدن صاحبآباد بوگونوموزه گلیب چاتمادی؛ بلکه بو اؤزوموزدن اولان اؤزگهلر، ارک قالاسینا دا یاشاماق ایمکانی وئرمهدی. او زامان اونو نئجه یاشاتماق اولار؟ اورهان پاموک بوتون تاریخی سندلری آراشدیریب قدیم استانبولون نئجه اولدوغونو اؤیرهنیر، سونرا اونو رومانلاریندا یاشادیر. اورهان پاموکون اورتا عصیرلر استانبولوندان باشقا یازی قونوسو یوخدور دئسک بلکه ده یانیلمامیشیق. قدیم استانبول بو گونکو یئددی تپه اوستونده قورولموش شهر کیمی گؤزل دئییلدی؛ آما پاموکون یازیلاریندا ائله گؤزل و ائله دقیق تصویر اولورکی، ایتیب باتمیش اثرلر ده اوخوجونون ذهنینده تزهدن جانلانیر. ساکا شاهزادهسی بوقاتای یوسف وزیرین رومانییله بیزه یئتیشدی؛ آما شرقین شرف شهری اولان تبریز شهری و اونون تایسیز تاریخی اثرلری اینجه صنعتده نه قدر اؤزونو گؤستریب؟ صاحبآباد مئیدانلاریندا قورولان قورد نماییشلری هئچ ده ایتالیان گلادیاتورلاریندان دیرسیز دئییل. بو اویونلار بو گونهدک، نئچه فیلمنامهنین قونوسو اولموش؟ کاتب جامینین یازدیقلارینا گؤره اوندؤردونجو عصیرده تبریزده لیلی مجنون حامامی وار ایمیش. بو حامامین اطرافیندا یارانمیش سئوگی داستانلاری و اونو ایچینده کئچیریلن بی-گلین اویونلاری بیر چوخ یئرلرده اینسانلار آراسیندا دیلدن دیله دولاشیرمیش. بو داستانلاری نماییش کیمی ایکران ائتمک کولتور آداملارینین همتینه باغلیدیر. ارک قالاسی بو گونه کیمی شئعیرلر، نماییشلر و رومانلار قونوسو اولسایدی بلکه هئچ بو گون اونو ییخماق ممکون اولمازدی. شاه اسماعیلین توپوق اویونوندا اشتراک ائدن گنجلرین فردی یاشاملاری او تاریخی اولایا قاریشیب اوخوجویا وئریلسهیدی بو گون اوندان بوقدر خبرسیز دئییلدیک. اوزون حسنین جاناوار نماییشلری و ارکین باشیندان چاخان ایلدیریم میثالی توپلار یازارلار و ادیبلری گؤزلهییر. البته ارکین بو گونکو دورومو دا اینجه صعنتین قونوسو اولمالیدیر. ربع رشیدیده یاتان معتادلار و گؤی مچیدین اطرافیندا اوتورموش قیز جهیزی وئرمکدن عاجیز تقاعدلوکده اولان قوجالارین فردی دویغولاری آذربایجانین بوگونکو تاریخی آشاماسینا باغلاناراق آنلام تاپاجاق.


c: text/html

text:
دوشونجه
دۆشونجه - مؤقایسهلر ائتمه، آییرما، بیرلشدیرمه نتیجهسینده باشا دوشولن آنلام. ارسطوه گؤره اینسانی حئیواندان آییران اساسلی فرق دۆشونجهدیر. دوشونمه مۆختلیف شکیللرده اوْرتایا چیخار. دۆشونجه تیپیک اوْلمایان بیر دۇرومی فوری قاورارسا بۇنا زکا آدی وئریلر. دۆشونجه بَللی مسئلهلری حاضیرلایار، اوْنو فیکیرلرله ایفاده ائدر، بۇنلار اۆزرینده دوشونمهیه اساسلانان شرحلر ائتسه، بۇنا دا عقل دئییلیر. دوشونمه-رئال شئیلره یؤنلسه بتون دوشونمه، ایدهآل شئیلره یؤنلسه مجرّد دوشونمه آدینی آلیر. دۆشونجهنین بعضی وظیفهلری وار.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
صفرخان اؤلمزدیر!
ائلدار موغانلی
(۱۹ آبان – صفرخانین اؤلومونون ایل دؤنومو)
آذربایجان خالقی آزی یوز ایلدن بری، عموم ایران خالقلارینین ملی- دموکراتیک مبارزهلرینده اؤنسیراسیندا دؤیوشن خالقلاردان اولوب. ایستر مشروطه حرکاتی، ایسترسه ده اوندان سونرا ایران سویهسینده گئدن آزادلیق حرکاتینین باش لؤوحهسینی، آذربایجان و اونون یئنیلمز ارادهلی خالقی یازمیشدیر. مشروطهنهضتی، شیخ محمد خیابانی حرکاتی، ایکینجی دونیا ساواشینین آخیرلاریندا ایرانین شمال غرب و غرب منطقهلرینده باش وئرهن آزادلیق حرکاتلاری، بهمن انقلابی و سایر حرکاتلاردا، آذربایجان خالقینین مثلسیز و تاریخده قالار رولو اولموشدور. بو بؤیوک و شانلی خالقین مبارزه تاریخی ده، اونون ایگید و فداکار اوغول و قیزلارینین پارلاقسیمالاریلا ایشیقلانمیشدیر. حیدر خان عمو اوغلو، شیخ محمد خیابانی، ستارخان، باقرخان، دکتر ارانی، و یوزلرجه باشقا فداکار، یئنیلمز و سارسیلماز ارادهلی اینسانلار بو جرگه ده یئر دوتانلارداندیرلار.
معاصر ایران خالقلارینین مبارزه تاریخینده آدی محبسلری تیترهدن، جلادلارین و قولدورلارین اورهیینه ولوله سالان و شرفله ۳۲ ایلدن آرتیق عؤمرونو انسانی ایدهآللاری و خالقینین آزادلیغی اوغروندا صرف ائدن صفرخان، ایستر آذربایجان خالقینین، ایسترسه ده ایران خالقلارینین فخری حساب ائدیلیر. اونون تکجه وطنیمیزده دئییل، بلکه بوتون دونیادا بشریتین سعادتی و انسانی آماللاری اوغروندا عؤمرونو مبارزهیه حصر ائدن اینسانلارسیراسیندا یئری واردیر. خالقیمیز، وطنیمیز بئله بیر یئنیلمز، دؤزوملو، جسارتلی و مبارز انسانین شرفلی خاطیرهسینی عزیز ساخلایاراق، اونونلا همیشهلیک فخر ائدهجکدیر.
صفر قهرمانیان (صفرخان) گونش ایلی ۱۳۰۰ده، عجبشیر ماحالینین شیشوان کندینده محمد حسین کیشینین عائلهسینده دونیایا گوز آچیر. او یئنی یئتمهلیک ایللرینهدک آتاسی ایله بیرلیکده اکینچیلیکله مشغول اولور.
جمعیتده کئچن معیشت گرگینلیگی، آجلیق، مولکدارلارین ظولمو، کند کوتلهسینین غیر انسانی بیر شرایطده یاشاماسی، زوراکارلیق و قولدور رضانین میراث قویدوغو فلاکت و بدبختلیک، گنج صفرخانی بئله بیر دورومون علیهینه عصیان قالدیرماغا یؤنلدیر. او اوچنفر یولداشلاریلا بیرلیکده ۱۳۲۱-نجی ایلدهسیلاحلی دسته تشکیل ائدیب، مولکدارلارلا مبارزهیه گیریر. بوسیلاحلی دؤیوش ۱۳۲۴-نجی ایلهدک دوام ائدیر و بو ایلده گنج صفر عائله قورور.
آذربایجانین مختلف ماحاللاریندا ۲۰-نجی ایللرین اوللرینده باش قالدیران مولکدارلار علیهینه کندلیلرینسیلاحلی حرکاتی،نهایت ۱۳۲۴-نجی ایلین اورتالاریندا بوتون آذربایجانداسیلاحلی دؤیوشه چئوریلیر. همین ایلین آذر آییندا، آذربایجاندا ایلک دفعه اولاراق ملی حکومت یارانیر. صفرخان ملی قوشونا قوشولور و آذربایجانی و خالقین الده ائتدیگی نائلیتلری قوروماغا چالیشیر.
آذربایجاندا قورولان ملی حکومتین عؤمرو اوزون چکمیر. ۱۳۲۵-نجی ایلین آذر آییندا مرکزدن گوندریلمیش شاه اوردوسو آذربایجانا باسقین ائدیر. یئرلی مولکدارلار،سیماسیز و لومپن شخصلر شاه قوشونونون حمایهسی آلتیندا، مینلر جنایته ال ووراراق و مینلرجه گوناهسیز انسانی غدارجاسینا اؤلدورهرک، او مقدس نهضتی قانا چکیرلر و نهایت مینلرجه عائله اؤز یورد- یوواسیندان دیدرگین دوشور و سورگون ائدیلیر.
بئله بیر وضعیتده صفرخان بیر سیرا سیلاحلی یولداشلاریلا برابر، کوردوستانا کئچیر و اورادا دؤیوشن سیلاحلی دستهلرله سرحددن آشیب، عراق اؤلکهسینه کئتمگه مجبور قالیر. آنجاق ۱۳۲۷-نجی ایلده اورادا یاخالانیب، ایران حکومتینه تحویل وئریلیر و اورمیه حبس خاناسیندا دوستاق ائدیلیر.
۱۳۲۹-نجی ایلده صفرخان تبریزین نظامیمحکمهسینه وئریلیر و او محکمه ده، شاهلیق رژیمیعلیهینه سیلاحلی دؤیوش آپاردیغی اوچون، اؤلوم جزاسینا محکوم اولور. عینی حالدا قارداشی حسنعلییه اون ایل و آتاسی محمد حسین کیشییه ایکی ایل ایش کسیلیر.
۱۳۳۰-نجی ایلده ایران سویهسینده باش وئرن میللی حرکات، میللی دولتی قوردوقدان سونرا، صفرخانین دوسیاسی اونون اعتراضی اساسیندا تبریزین نظامیمحکمهسیندن اورمیهیه و اورادان ایسه مرکزین عالی محکمهسینه گؤندهریلیر.
۱۳۳۲-نجی ایلین مرداد آییندا، آمریکا و انگلیس دولتلرینین توطئهلری نتیجهسینده مصدقین ملی دولتی دئوریلیر و اوندان سونرا صفرخانین دوسیاسی یئنیدن نظامیمحکمهیه گوندهریلیر. نهایت ۱۳۳۳-نجی ایلده صفرخانین اؤلوم حؤکمو، عومورلوک دوستاقا چئوریلیر.
صفرخان دوستاقدا اولارکن خالقین محبوس ائولادلارینین ایشگنجهگاهلاردا آپاردیقلاری مبارزهده فعالجاسینا اشتراک ائدیر و بیر مقاومت سیمبلی کیمی، مبارزهیه گوج وئرن و اعتراض سسینی یوکسلدن قوهیه چئوریلیر. نهایت تبریز زندانیندان، اورمیه حبس خاناسینا گوندریلیر و ۱۳۳۷-نجی ایلده، برازجانین دهشتلی قازاماتینا سورگون ائدیلیر. بو قازاماتین دهشتلی اولدوغو او گونکو بوتون مبارزلره و انقلابچیلارا یاخشی تانیش ایدی. آنجاق صفرخانین ارادهسی، اونون مقاومتی و ظولم اؤنونده دیرهنیشی، برازجان قازاماتین دا سارسیلدیر.
۱۳۴۱-نجی ایلده صفرخانین فداکار حیات یولداشی، تهراندا اونون گؤروشونه گلدیگی زامان خستهلنیر و دونیادان گؤز یومور. بو بیرگه یاشامین یگانه محصولو “مهین” آتا اوزونه حسرتیلیکله برابر، آناسیز دا قالیر. بیر ایلدن سونرا صفرخانین آتاسی و آناسی دا دونیادان کؤچور.
۱۳۴۶-نجی ایلده صفرخانین ایلک دفعه اولاراق گؤروشچوسو اولور. او ییرمیایلدن سونرا قیزی مهین، بالاجا نوهسی بهروز و قیزینین حیات یولداشی محسن عباسینین اوزونو گؤرور.
۱۳۴۷-نجی ایلده شاهلیق رژیمیصفرخانین سارسیلمایان ارادهسینه تسلیم اولاراق، اونو برازجاندان تهرانین قصر دوستاغینا منتقل ائدیر. بورادا صفرخان تجربهلی و مقاومت گؤسترن قدیمیبیر محبوس کیمی، گنج محبوسلارین دایاناجاغی، اومید اوجاغی و اونلارین مقاومتینده ایلهام منبعینه چئوریلیر.
۱۳۵۲-نجی ایلده ساواک مامورلاری، دوستاقلاردا گئدهن مقاومت مبارزهسینی سیندیرماق اوچون تهرانین و بیر چوخ بویوک شهرلرین دوستاقلارینا هجوم گتیریر. شرایط گرگینلشیر، آنجاق خالقین قهرمان اوغول و قیزلارینین مبارزهسی بیر آن دا اولسون دایانمیر.
۱۳۵۴-نجی ایلده صفرخانی، یالنیز آدی دهشت تؤرهدن “کمیته مشترک” ایشکنجهگاهینا منتقل ائدیر و اؤز اینامیندان ال گؤتورمهمهیی اوچون ایشکنجه آلتینا آلیرلار. اوندان “توبه” اومورلار. آنجاق کئچمیش ییرمیدوققوز ایلده اولدوغو کیمی، یئنه ده صفرخان غالیب چیخیر و اونون “یوخ” جاوابی جلادلاری ناکام قویور.
۱۳۵۵-نجی ایلده یئنیدن صفرخانی “کمیته مشترک” ایشکنجهگاهینا آپاریب و اونو آغیر ایشکنجهلر آلتیندا اؤلمهیه و یا “آریامهر”دن عفو ایستهمک مجبوریتینده قویورلار. آنجاق صفرخانین بیر جاوابی اولور: یوخ!
۱۳۵۶-نجی ایلده بینالخالق قیرمیزی خاچ جمعیتیندن بیر گروپ، ایران دوستاقلاریندان گؤروش اوچون تهرانا گلیر. ساواک صفرخانی گیزلتسه ده، آنجاق صفرخانین دونیا شهرتی و اونون ایرانین ان قدیم سیاسی محبوسو اولدوغو، ساواکی اونون یئرین بو جمعیتین نمایندهلرینه گؤسترمهیه مجبور ائدیر.
۱۳۵۷-نجی ایلین شهریور آییندا، شاهین ۱۷ شهریور قیرغینینا اعتراض اولاراق، صفرخان بیر چوخ محبوسلارلا برابر آجلیق اعلان ائدیر.
نهایت ۱۳۵۷-نجی ایلین آبان آیینین اوچونده شاهلیق علیهینه عصیان قالدیران خالق، دوستاقلارین قاپیسینی آچیر و اؤز ایگید و قهرمان ائولادلارینی قارا دوستاقلاردان قورتاریر. صفرخان دا بیر سیرا باشقا محبوسلارلا بیرگه ۳۲ ایلدن سونرا ایشیق اوزو گؤرور و اونا چوخ غریبه گلن تهران شهرینده، یگانه ائولادی- قیزی مهین خانیمین ائوینه گتیریلیر، اورادان ایسه آنا یوردو آذربایجانا و قهرمان تبریز شهرینه گئدیر و اورادا مثلی گؤرونمهین طمطراقلا، آذربایجانین هر گوشهسیندن تبریزه گلن وطنداشلاری طرفیندن قارشیلانیر.
نهایت شانلی بهمن انقلابی غلبه چالیر، شاهلیق رژیمیدئوریلیر و صفرخانین دا اوزون ایللر اورهیینده قالان آرزولاری چیچکلنمهیه باشلاییر.
بو گون خالقیمیزین فخری، ایران مبارزه تاریخینین پارلاق اولدوزو صفرخانین شرفلی خاطیرهسینی عزیز ساخلاماقلا، یئنه ده داهی`پیشهورینین بو سؤزونو خاطیرلادیریق:
“کئچمیش انقلابچیلاری، خالق یولوندا جان وئرنلری یاددان چیخاران بیر میللت، جانباز و فداکار اوغوللار تربیه ائده بیلمز. کئچمیش انقلابچیلاری بؤیودوب، قهرمان تانیدا بیلمهین بیر میللتین ایچهریسیندن قهرمانلار چیخماز….”
آبان ۱۳۸۱ – تهران
گرفته شده از: سایت ایشیق


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۸
۱۸ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۱۸/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/رویدادلار
- ۱۴۱۲ - قاراقوْیونلو حؤکمداری قارا یوسیف کۆر چایی ساحیلیندهکی دؤیوشده شیروانشاه بیرینجی ایبراهیم و اوْنون مۆتّفیقلرینی مغلوب ائتمیشدیر.
- ۱۹۰۳ - پاناما کانالی داییمی اوْلاراق آمریکا بیرلشمیش ایالتلری نظارتی آلتینا کئچمیشدیر.
- ۱۹۱۰ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کونگرهسی ساوادسیز مۆهاجیرلرین اؤلکهیه گلمهسینی قاداغان ائدیر.
- ۱۹۱۷ - تۆرکیه و شوروی آراسیندا ارزینجان آنلاشماسی ایمضالانمیشدیر.
- ۱۹۴۰ - هیتلر شوروییه هۆجوم بارهده «بارباروس طرحی»نی تصدیق ائتمیشدیر.
- ۱۹۵۳ - ایلک رنگلی تلویزیون یاییمی گئرچکلشمیشدیر.
- ۱۹۵۶ - ژاپون بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینا قاتیلمیشدیر.
- ۱۹۶۹ - بؤیوک بریتانیادا اؤلوم حؤکمو لغو ائدیلمیشدیر.
- ۱۹۷۰ - کاتولیک کیلسهنین مۆقاویمتینه باخمایاراق٬ ایتالیا حؤکومتی بوْشانمایا ایجازه وئرن قانونو قبول ائتمیشدیر.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۷ آذر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۴ جمادیالاول/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
چین ده یانغین حادثه سی عاقبتیده اونلب کیشی جان بیردی
اوشبو یانغین حادثه سی بیر فابریکه ده یوز بیرگن
چین نینگ هنان ایالتیده بیر فابریکه ده یوز بیرگن یانغین حادثه سی عاقبتیده, دستلبکی معلومات لر گه کوره 36 کیشی نینگ حیاتی نی یوقاتگن لیگی بیلدیریلدی.
پکن ده گی رسمی خبر آژانسی سی جی تی ان, اوشبو ایالت نینگ انیانگ شهریده جایلشگن فابریکه ده یانغین حادثه سی نینگ یوز بیرگن لیگی نی بیلدیردی.
آژانس, حاضرگه چه اوشبو حادثه عاقبتیده 36 کیشی نینگ جان بیرگن لیگی و 2 نفر نینگ یره لنگن لیگی نی بیلدیررایکن, 2 کیشی دن ایسه خبر آلینه آلمیاتگن لیگی نی معلوم قیلدی.
مسئول لر یانغین نینگ اوچیریلگن لیگی نی بیلدیردی.
علاقه لی ینگی لیکلر
جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی سوریه گه کولرا واکسینی یوباردی
اوشبو توغریده جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی تامانیدن بیانات بیریلدی


text:
عبدالرحیم اؤتکور
عبدالرحیم اؤتکور (اویغور تورکجهسی: ئابدۇریهیم ئۆتکۈر) ـ اویغور موْدرن ادبیاتینداکی اؤنملی شخصیتلردن بیری، یازیچی و شاعیر.
حیاتی[دَییشدیر]
اؤتکور، ۱۹۲۳ ایلینده دوغو تورکیستانین (باشقا آدییلا سینجان اویغور خودمختار بؤلگهسی/اویغورستان) قومول منطقهسینده دونیایا گؤز آچار، مشهور یازیچی ۵ اکیم ۱۹۹۵ ایلینده اورومچیده دونیایا گؤز یومار.
اؤتکور، ۱۹۴۲ده سینجان اونیوئرسیتهسیندن مأذون اولاندان سوْنرا، ۱۹۴۹ا قدر آلتای نشریهسی ائدیتورو کیمی چالیشیب. اؤتکورون ادبیات آلانینداکی چالیشما و باشاریلاری ۱۹۸۰دن سوْنرا باشلانمیشدیر. ۱۹۸۰لاردا چینده یئری گلدیکجه فرهنگی انقلاب آدلاندیریلان، فرهنگی بیر فاجعهنین باشا چاتماسی اوْلدو. دوغو تورکیستاندا دا تاریخ، ادبیات و مۆختلیف ساحهلرده چالیشمالارین باشلادیلماسینا ایجازه وئریلمیشدیر. بۇ سیرالاردا، اؤتکور، اورومچیدهکی علوم ایجتیماعی و فلسفه آکادئمیسینده مۆحقیق کیمی ایشه باشلار. اونون تلاشلاریلا، باشقا علم آداملاری اوْلان فعالیتلرین نتیجه سینده، یوسف خاص حاجب بیراخدیغی میراثی، قوتادغو بیلیک، مۆعاصیر اویغور تورکجهسینه تحریری منتشر اولور. اوندان علاوه دیوان لغات الترک دا بۇ وسیله ایله خالقین الینه چاتا بیلمیشدی.
اثرلری[دَییشدیر]
شاعیرین ایلک شعری ۱۹۴۰ ایلیده یاییملانمیشدیر. داها سوْنرا، «تاریم بویلاری» و «اورهک مونگلری» (اورک نغمهلری) آدلی شعرلر خالق ایچینده چوْخ یاییملانمیشدی. اصلینده عبدالرحیم اؤتکورون خالق ایجینده داها دا یوکسک مرتبه صاحیب اولماسی و سس قازانماسی، ۱۹۸۲ ده یایینلانان «ایز» رومانی ایله داها سوْنرا ۱۹۹۰لاردا یایینا اولاشان «اویغانغان زمین» (اویانان یئر) (۲جیلد) باشلیقلی رومانینین نتیجهسیدیر.
۱۹۸۰لی ایللردهف اویغور موْدرن ادبیاتینین یئنیدن دوغوشو ساییلیر. بۇ سورهجده، یازارلار، شاعیرلر، تاریخچیلر چالیشمالارا باشلامیشلار. اؤتکورون هم بیر یازیچی اولماسی، هم ده بیر تاریخ مۆحقیقی اولماسی، اونون ۱۹۱۰ ایللرینده دوغو تورکیستاندا مئیدانا گلن چین حکومتینه قارشی دورمالاری، قلمه آلاراق بیر تاریخسل رومان یازماسینا موفق اولموشدور؛ و ۱۹۱۰ ایللرینده کی قیاملاری دئتایلی بیر شکیلده آنلادان رومان «ایز» یازیلمیشدیر. «ایز» رومانی منتشر اولاندان سوْنرا، خالق ایچینده بؤیوک بیر ایلگی قایناغی اولور و اوخوما ـ یازمایی ایله هرکس بۇ رومانی اوخوموش وضعیته چاتیر. بۇ سببله یازیچی خالق ایچینده بؤیوک بیر اؤلچوده سئویلیر.
۱۹۹۰لی ایللرده، یازار ۱۹۳۰لاردا دوغو تورکیستاندا یاشانان قیاملار و قۇرولان ایلک جومهوریت دوغو تورکیستان ایسلام جومهوریتی (۱۹۳۳–۱۹۳۴)ـون قۇرولماسی و ییخیلماسینی ایچهرن (احتوا ائدن) واقعهلری قلمه آلان رومانینی یازمیشدیر؛ و خالقین اساس حاقلاری اۆچون آیاغا قالخمیش و موجادیله ائتمیش اوْلدوغونو مجازی آنلامداکی اویغانغان زمین (و یا اویانان تورپاقلار) آدینی رومانینا وئرمیشدیر.[۱]
چاپ اوْلان کیتابلاری[دَییشدیر]
- «کاشغر گئجهسی»، اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۰.
- «ایز» ،(رومان) اورومچی: سینجان خالق انتشاراتی، ۱۹۸۵.
- «عؤمور منزیللری»، اورومچی: سینجان گنجلر انتشاراتی، ۱۹۸۵.
- «اویغانغان زمین» (اویانان تورپاقلار) (رومان)
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ تورکیه تورکجهسینده ویکیپدیا


text:
`بینالی ییلدیریم` نتیجهلر
خبرلر [212]
- داها 5 ترورچو ضررسیزلشدیریلیب
- بولاری بیلیرسینیزمی؟ (33)
- بینالی ییلدیریمدان آلت یاپی آچیقلاماسی
- تورکیه بؤیوک میللت مجلسینین صدری چین-ده سفردهدیر
- بینالی ییلدیریم، سنگالدان آیریلدی
- بینالی ییلدیریم آرژانتین-ده گؤروشلر کئچیریر
- بینالی ییلدیریم آرژانتین-دهG-20 پارلامنت فورومونا قاتیلدی
- ایستانبول هاوا لیمانی آچیلدی
- TRT World فورومو باشلادی
- پرزیدنت شؤوکت میرزیویئو بینالی ییلدیریمی قبول ائدیب
- بینالی ییلدیریم، اؤزبکیستاندا
- ژاپون پرنسسی آکیکومیکاسانومیا، باشکند آنکارادا دا گؤروشمه لر ائتدی
- جمهور باشقانی اردوغان یؤروک شنلیکلری موناسیبتیله مئساژ یایدی
- بینالی ییلدیریمین ظفر بایرامی اوچون تبریک مئساژی
- بینالی ییلدیریم آذربایجان-دا سفرده دیر
- بینالی ییلدیریم امریکا-یا رئاکسیا گوستردی
- رجب طیب اردوغان بینالی ییلدیریمی تبریک ائدیب
- بینالی ییلدیریم تورکیه بؤیوک میللت مجلیسینین صدری اولدو
- تورکیه مطبوعاتی اؤزتی 01.06.2018
- باشباخان قینادی


text:
یونانیستان ساحللرینده قاییق قضاسی نتیجهسینده آزی 15 کوچمن حیاتینی ایتیریب
یونانیستانین میدیللی آداسی یاخینلیغیندا مهاجیرلری داشییان قاییغین قضایا اوغراماسی نتیجهسینده ان آزی 15 نفر هلاک اولوب.
یونانیستانین میدیللی آداسی یاخینلیغیندا مهاجیرلری داشییان قاییغین قضایا اوغراماسی نتیجهسینده ان آزی 15 نفر هلاک اولوب.
یونانیستانین ساحل محافظه خیدمتینین معلوماتینا گؤره، قضا زامانی قاییقدا 40-ا یاخین یولجو اولوب. ایندییه قدر 15 نفرین جسدی آشکارلانیب، بئش نفر ایسه قورتاریلیب. حادثه یئرینده آختاریش-قورتارما عملیاتی داوام ائدیر.
ایلگیلیلی خبرلر
فرانسانین تهران ائلچیسی باخانلیغا چاغریلدی
نیکلا رش، فرانسا خاریجی ایشلر باخانی کاترین کولونانین آچیقلامالارینا گؤره ایران خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی
پکاکا عضوو ۳ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
"شهیدلریمیز اوچون، میللتیمیز اوچون، بو عزیز وطن اوچون یورولمادان موباریزهیه داوام"
القریشی اؤلدورولدو
"ابو الحسن الهاشمی القریشینین اکتبر آیینین اورتالاریندا اؤلومو، داعشه بیر باشقا ضربه ووردو"


text:
کالیفورنیادهکی پولیتکنیک ایالتی بیلیمیوردو
کالیفورنیادهکی پولیتکنیک ایالتی بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: California State Polytechnic University, Pomona, فارسجا: دانشگاه ایالتی پلیتکنیک کالیفرنیا، پومونا)آمریکانین پومونا، کالیفرنیا شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. و ۲۳٬۴۰۶ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کالیفورنیادهکی پولیتکنیک ایالتی بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
[[File:Cal_Poly_Library_Entrance.jpg|


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
وستفیر شهرین نقشه اۆستونده یئری
وستفیر، اورقن (اینگیلیسجه: Westfir, Oregon) آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۰٫۸۵ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۲۵۳ نفر و اهالی سیخلیغی ۲۹۶ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۳۲۷٫۷ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشهلر ایحاطه ائدیب. بۇ مشهلرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور.
۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشهلرده واردیر.[۱]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده وستفیر، اورقن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Westfir, Oregon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اویان نیوز:
اوزایدا گزن،اوزای گمیلری(سفینه فضایی)، یئر کورهسیندن شکیل چکهرک، بو کورهنین باشقا اوزونو گؤستهرمک ایستهییرلر،یئر کورهسینده اوز وئرمیش یانارداغلارین پؤسگورمهسی(فوران) ،قورخونج قاسیرغالار و…اوزایچیلارین چکدیگی شکیللردن اؤرنکلردی (مثال).دئمهلیدیر،هر ایل باشی، ۲۰۱۳ ایلینده اوز وئرمیش اولایلارین سیرالاماسی، یامان مود اولوب بواوزدن، ناسا،،۲۰۱۳ ایلینده اوزایدان(فضا) چکیلمیش یئرکورهنین شکیللرین ان اوستونلرینی یایینلاییب. بو شکیللر(عکس)، اوزای گمیلریندن ویا اوزای دوراقلاریندان(ایستگاه فضایی) چکیلیب. اوزایدان چکیلمیش شکیللری گؤرمک ایستهییرسیزسه بیلیم سسیدن آیریلمایین.
هاییان قاسیرغاسی،فیلیبینه یئتیشمهدن اؤنجه
ژاپونون ساکوراجیما یانار داغینین پؤسگورمهسی
اوکلاهامادا اوز وئرمیش EF-5 فیرتیناسی
آلاسکانین بولودسوز گؤی اوزهری
کالیفورنیانین بولودسوز گؤی اوزهری
نوادا-رینو شهرینین اوزایدان چکیلمیش شکیلی
Pavlofیانارداغی
قایناق: بیلیم سسی


text:
قیرغیزیستان بیلن اؤزبگیستان سرحتلری اۆچین پروتکل ایلالاشیغینا قوُل چکدیلر
قیرغیز حؤکۆمتیندن بریلن ماغلوماتا گؤرد ایکی یوردونگ ماقاملاری بیشکک شهرینده دوشوشدی
قیرغیزیستان بیلن اؤزبگیستان ینگ آراسیندا سرحتلری آنیقلاماق اۆچین اوُرتاق پروتکلا قوُل چکیلدی.
قیرغیز حؤکۆمتیندن بریلن ماغلوماتا گؤرد ایکی یوردونگ ماقاملاری بیشکک شهرینده دوشوشدی.
دوشوشیقدان سوُنگرا قیرغیز جمهوریتی نینگ میللی حوُوپسوزلیق دؤولت کمیته سی نینگ باشلیغی و کابینه نینگ باشلیغی نینگ اوُرونباساری قامچی بک تاشیف بیلن اؤزبگیستان ینگ باش وزیری عبدالله عاریپووینگ آراسیندا سرحتلری بِللی اتمه ک باراسیندا پروتکل ایلالاشیغینا قوُل چکیشیلدی.
بو پروتکل بیلن بیله لیکده قیرغیز- اؤزبک آراسینداقی سرحت مسئله لری حاقیندا گنگه شیلر.
قیرغیزیستان ینگ اؤزبگیستان بیلن 1379 کیلومتر سرحدی بار.
شوُل سرحتدن 200 کیلومترلیک بؤلهگی باراسیندا 2021-نجی ییلدا اؤزبگیستان ینگ پایتاغتی داشکنت دأکی ییغناق دا ایلالاشیلدی.
ایکی یوردونگ یر چالیشیق یوُلی بیلن بو 200 کیلومتر حاقیندا ایلالاشاندیقلاری بیلدیریلیپدی.
دِگیشلی حابارلار
تۆرکمن کِشدِهچیلیک صونغاتی یونسکو تاراپیندان تاصصیقلاندی
تۆرکمنیستان بیلن ایران اوُرتاق بوُلوپ بو صونغاتی یونسکونینگ مادّی بوُلمادیق مدنی میراث ساناوینا آلدی
"یۆپک قورچوغی و یۆپک اؤندۆریجیلیگی" یونسکودا تاصصیقلاندی
بو پوداق تۆرکیه، تۆرکمنیستان، آذربایجان، اؤزبگیستان، اوُوغانیستان و ایران تاراپیندان یونسکو قوراماسینا هؤدۆرلنیپدی
اؤزبگیستان دا آبای گۆنلری گچیرلر
تانیمال قازاق شاهیر و دؤرهدیجیلیگی اؤزبگیستان داقی دابارالار بیلن یاتلانار


text:
`بوز کتگوری` نتیجهلر
خبرلر [11]
- دونیامیز یئنی بیر بوز چاغی تهدیدی ایله قارشی قارشییا
- قوپان بوز جان آلدی
- تورکیهدن "بوز قورد" علامتی اعتراضی
- بیری بوز سیاهیدا اولماقلا، 10 تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- اولوسلار آراسی هاربین قار و بوز فستیوالی کئچیریلیر
- آنتالیادا بوز دونیاسی
- آنتارکتیکادان قوپان بوز داغی اوقیانوسا دوغرو سورونمهیه داوام ائدیر
- آنتارکتیکادا تریلیون تونلوق بوز داغی قوپدو
- کانادانین نیوفاندلند آداسی بوز داغی سببیله توریست آخینینا اوغراییر
- چینده بوز و قار فستیوالی
- قوزیی بوز دنیزینده هاوانین درجهسی نرمادان 20 درجه چوخدور
- آنتالیادا بوز دونیاسی
- چینده بوز و قار فستیوالی
- آمری بوز دهلیزیندن 315 میلیارد تون آغیرلیغیندا بوز داغی قوپدو
- بوز آیی بالاسی، دلی بال کماسینا گیردی
- اوکراینالی پیلوتلار، آمریکانین بوز قارتال سیهالارینین ائتکیسیز اولدوغونو سؤیلهدی


text:
پاییز اؤتوب سوووشماقدا ایدی. گوندوزلر، بولوت آرخاسیندا قالان گونش نور ساچا بیلمهییر، هر سحر ایشیق شیریملارینی گودن سلیمان نایمود- نایمود دوشونوردو: «بیرجه دهنه مولاقاتچیم وار ایدی اودا بیر گون گلیر، بئش گون گلمیر، عجب! طبیعت ده مننن اهییب».
گئتدیکجه گونلر گودهلیب، گئجهلر اوزانیردی. سئللول ایسه سانکی کچیلیردی. گوندوزلر بیر تهر سووشوردو- ایکی دؤنه ایاقیولونا گئتمک، اوچ کره یئمک گتیرن ماموری گؤرمکله؛ آمما آمان اوزون- اوزون گئجهلردن؛ سانکی اوتوروب قورتاراسی دئییلدی. گئجه اوزونو، بندین قاپیسینین آچیلیب-اؤرتولمهسینین کوبود سسیندن، ایشکنجه اولونانلارین باغیرتیسیندان سلیمان دؤنه-دؤنه یوخودان داشلانیردی، یئنیدن یوخویا گئتمهسی اوزون چکیردی.
کئچن هفتهدن دیوارا جیزیق چکمهنی ده بوراخمیشدی. او ایستهمیشدی جیزیقلاری سانایا، گؤره نئچه گوندور بو سئللولدادی. سئللولون آلا-قارانلیغیندا نئچه یول چاشمیشدی. جیزیقلاری قاریشدیرمیشدی. نهایت سانایا بیلمهمیش، سارسیلیب، «آخی نه فرق ائلر، کورا نه گئجه نه گوندوز، اصلاً جیزیق چکمه نهییمه گرهکدیر؟ » دئیه قاییدیب اوتورموشدو. دیزلرینی قوجاقلاییب فیکیره دالمیشدی.
«دوغرودان بولار سنی نهیه ساخلاییبلار؟ نه قیلیخدا آدام تانییبلار سنی؟ اینقلابچی بیر آدام؟، سن اؤزون نئجه، هئچ اؤزوو بیر آغیر- یونگول ائلهییبسن؟ کئچمیشیوی، ائلهدییین ایشلری یادیوا سالیبسان؟ آخی سن کی کندلیلرین بورکون قاچیردیردین، بیردن نه تهر اینقلابچی آدام اولدون؟ یادیندادی؟
سلیمان یئریندن قالخیر، ال آتیر سیگارا؛ قاپینی چالیر؛ گؤزتچی گلیر، سیگاری یاندیریر. سیگار، یوخوسوزلوقدان آغرییان باشینی داهادا آغریدیر. بئینینی باشقا شئیلره مشغول ائتمهیه چالیشیر. اولمور. چتیندیر. سووال گئدیر، گئدیر قاییدیر. حتی یوخودا اونو بئله بوراخمیر. گئجهلرین بیرینده، آنجاق، اونو چکیر آپاریر اوشاقلیغینی کئچیرن محلهیه. اؤز محلهلری ایدی، بیر پارا داغ کندلرینین شهره گیرهجک یولو اولان محله:
«کئچل عباد ایله یول اوسته دایانیبلار؛ آغاببه ده گلیر، اونلارا قوشولور. اونلار چاروا ایله شهره مئیوه گتیرن کندلیلرین ایچینده بیر تک قالمیشینی، یولداشلاریندان آرا آچمیشنی گؤزلهییردیلر. بیر زاواللیسی، آنجاق، گلیر چخیر. کئچل عباد ایله آغاببه کیشینی دانیشیغا توتورلار. سلیمان ایسه دالدان اونون پاپاغینی قاپیب، قاچیردیر. کندلی کیشی سلیمانین آردینا دوشدوکده، کئچل عباد ایله آغاببه سبدین آغزینی سؤکوب، اوزون کؤینکلرینین اتهیینی آلما ایله دلدوروب، قاچیرلار. سلیمان پاپاغی آتیب بوروغو دؤنور؛ کندلی دؤنومون آغیزیندا، – آی حارامزادا-دئیه، باغیریر… باغیرتیدان سلیمان یوخودان آییلیر.
گونلرله بو خاطیره سلیمانا غذاب وئریردی. اونلار بو ایشی بیر یول یوخ، دؤنه- دؤنه گؤرموشدولر. کئچل عبادین، – «گهده بیزه قیش زوماری لازیمدیر»- دئیه، شاققا چکمهسی سلیمانین قولاغیندا سسلهنیردی. اونلار پاییزدا قاچیردیقلاری آلما- هئیوانی قیش اوزونو یئیردیلر. بوتون بو صحنهلر گلیب سلیمانین گؤزونون اؤنونده جانلانیر.
* * *
گونلر ایینه اوجو قدهر بیر-بیریندن فرقلنمیردی. بو داریخدیریجی دورومدا بیرجه دهنه خوش خاطیره سلیمانی سوراغلامیر، گاه آناسینین نیسگیللی اؤلومونو، گاه دا کئچمیشده چاشدیغی آنلاری خاطیرلاییردی:
«اولان اوتوروب اؤزووه «اوشودوم.اوشودوم» نن تاریخ فلسفهسی قوراماق یئرینه، سن مدینه خانیمی، او دول آروادی یادیوا سال، اونون اومود ائوی او بئش آلتی دهنه آناج تویوغودو، سن نئجه اینصاف ائلهییب اونون یومورتالارین چئیرپیب، آپاریب وئریردین خورمایا، تیخیردین؟! نئجه کی کئچل عباد منی یولدان ائلهییردی، او دئسهیدی اؤزوو دامنان آت سن آتاجاغیدین، بو دا اولدو سؤز؟! من اوشاق ایدیم، آنلامیردیم؛ یاخشی، اوندا اوشاقایدین، بس ایندی نئجه؟ ائله بیلدیر، اینیشیلین صؤحبتیدیر. اونداکی بئش اون دانا کیتاب اوخویوب پیلنمیشدین، دئییردین بلکه بوردا سنسن باغداددا کور خلفه. گهده سن بیر نفره آمان وئرمیردین دانیشا؛ یئتنه یئتیب، یئتمهینه بئش داش آتیردین. اؤزوو ائله آپاریردین کی گویا حاققین یولون تکجه سن تاپیبسان؛ مین بیر اویون بزهییردین؛ اولمادیغیوا تظاهور ائلهییردین،…»
بئلهلیکله سلیمان هامینی بوراخیب، اؤز یاخاسیندان یاپیشمیشدی؛ قارا تاپداغا چئویرمیشدی روحونو. گاهدان یونگوللشیردی، دردلی آدامین آغلاییب، اورهیینی بوشالتماسی کیمی. گاهدان ایسه،«من اؤزومو آدام ائلهمهلییم» دئیه، یومروغونو اؤلچور، یئنیدن اؤزونو قوردالاماغا باشلاییردی.
سلیمان بوتون گوناهلاری کئچل عبادین بوینونا آشیرماسینا گؤره اؤزون قیناییردی:
« عباد هامیسی ایکی یاش مندن بؤیوکایدی، آمما چوخ قورخماز ایدی. او منی یولدان ائلهمهدی کی، هئچ اؤزو ده یولدان چیخمادی. ایندی او شرفله یاشاییر، اؤزونه بیر کیشیدی. او، منیم پیس گونومده دادیما دوردو؛ بیلدیر یوخ، اینیشیل………..»
نفت تانکری نین گورولتوسو سئللولو بورویور؛ ماشینی تانییر؛ ال قووزاییر؛ عباد ماشینی ساخلاییر؛ همیشه کی کیمی شاققا چکیب گولور:
– «آهووو سلیمان بی دی بو، اده بس سن هئش سوروشمازسان منیم بو یولداشیم اؤلوب، قالیر؟ دانیشگاها گئدننن…. بئله دآا…، داداش توتمور دآا. شوفئرنن مهندیسین نه آل-وئری؟»
– «شوخلوغ ائلمه عباد، سنن ایشیم وار»
– «نه ایشین بویووا قوربان، نه ایشین؟ سن مننن جان ایسته، هه دئسم آتاما لعنت!»
– شوخولوغ ائلهمیرم، بیر میقدار کیتابیم وار، ایستیرم وئرم ساخلایاسان»
– «کیتاب،…! قاچاخ دی؟»
– «هه، قاچاق دی»
– «هه باآ، بو اولدو بیر ایش، سن اؤل باشیم آغریییر بئله – بئله ایشلره، هاردادی،ائوده؟… دی مین گئدهک وئر قویوم صاندیقا دای»
مینیرلر.
– «کیتابلاردان آرخایین اول، آمما دئییم سنه، آییق اول ها…، دئییر ، گئدهنین دای قاییتدیسی یوخدو!»
اؤزونه بیر کیشی دی عباد. او زامان منیم یاخین فامئللریم بو ایشی منه گؤرمهدی.
* * *
دقیقهلر، ساعاتلار، گونلر بیر- بیرینین اوستونه دئییل، هامیسی سلیمانین روحونا قالانیردی؛ آن با آن آغیرلاشیب، سارسیدیجی اولوردو. اونون بئینی آرتیق هئچ بیر شئیایله مشغول اولا بیلمیردی. بیر- ایکی هفته ایدی ورزیشی ده الدن سالمیشدی. بو سببدن قارنی ایشلهمیر، داهادا عصبلشیردی. سیر- صیفتی دهییشیلمیشدی. آیلار بویو گون گؤرمهدن رنگی ساپ- ساری سارالمیشدی. آز یئمک یئمهسیندن اوردو-اوردوندان کئچیب، گؤزلری چوککورا دوشموشدو.
قیشین سون گونلریایدی. بیر گون فیکیرلشدی: «گؤرهسن بو یئکهلیکده دونیادان منیم نه قدهر پاییم وار؟» اؤلچهجهیم- دئیه، سیگاری گؤتورور، دوشور سئللولون جانینا. «اوزونو اولدو ۳۶ سیگار بویو. ائنی ایسه ۲۰ سیگار بویو. بس منیم پاییم اولور ۷۲۰ سیگار مربع» –دئیه گولومسهدی؛ سونرا اؤزونه سووال وئردی: «گؤرهسن دونیا نئچه سیگار مربعدیر؟»
* * *
ایلین یئنیلشمهسیله سلیماندا اؤز رفتارینی دهییشمک ایستهییر. شاهمات مؤهرهسی دوزلتمک فیکرینه دوشور؛ باشلاییر خمیر ییغماغا. او خمیر کوندهسین الدن- اله وئریب، ورزلهیهرک باهار رایحهسین حیس ائلهییردی. یازین ایلیق هاواسیندا آستا – آستا جانی قیزیشیب بوخارلانان تورپاغین قوخوسو، یئنجه جوجهریب بوی آتان اوتلارین عطری، الوان چیچکلرین رایحهسی، اکینچی عائلهسینده بویا- باشا چاتمیش سلیمانا تکجه تانیش دئییل، دوغما ایدی. بو نیشانهلر اونو چؤله- تارلایا، ایشه- اکینه چاغیریردی: «ایلین بو واختیندا قوزو قوزولوقوندا ائوده دایانماق ایستهمیر، یازین عطرین دویاندا بهییرتیسیله هامینین باش- قولاغین آپاریر، یانی من بیر قوزودان دا دیلسیز- آغیزسیزام، او بهییره بیلیر، بس نئیه من باغیرا بیلمهیم. بونلارین نه حاققی وار منی بو قدهر بوردا ساخلایالار؟ بولار اؤزلری قویدوغو قانونا دا دایانمیرلار. دئین یوخدور اگر سورغو- سووالین واردی، قورومساق گل آپار سوروش؛ ویر؛ اؤلدور؛ آنجاق قورتار. یوخوندور، یوللا او خارابا دادگاهیوا؛ قوی تکلیفیم مشخص اولسون؛ گئدیم حبسیمی چکیم. آخی نه ایستیرسیز منیم جانیمدان؟ منی دهلی ائلهمک ایستیرسیز؟ او سیزین خام خیالیزدی، من سیز شرفسیزلری تازا تانیمیشام. هله ایشیم چوخدو منیم، هله ایشیم وار منیم…» بو فیکیرلرله سلیمان دوشوردو خمیرین جانینا. ائله ازیب ورزلهییردی کی خمیرین دیلی اولسایدی اونون «آخ وای» نالهسی گؤیه قالخاردی.
* * *
نئچه گوندن بری شاهمات مؤهرهلری دوزهلیب، سازلانمیشدی. هر گون سلیمان مؤهرهلری دوزوردو؛ اؤز اؤزویله یاریشیردی. آمما اصیل یاریش اونون ایچهریسینده گئدیردی. بو یاریشدا دویغو ایله دوشونجه قارشی قارشییا دایانیردی. دوشگونلوک حیسسینه دریندن نیفرت دویان سلیمانا ائله گلیردی کی اونون حاققی آیاقلانیر، غرورو، منلیگی زدهلهنیر. اونلارا دؤزه بیلمهدن عصیانا چکیلیردی. آنجاق بیر یاندان دا منطیق و عاقیل اوندان متانت اوموردو، تمکلینلیک ایستهییردی؛ اونو دؤزوب دایانماغا چاغیریردی. هر ایکی یون قدرتله اؤز مؤهرهلرینی ایرهلی سورور، اوستونلوک قازانماغا چالیشیردی، آمما بو یاریش هئچ بیر نتیجهیه چاتا بیلمیردی.
یاریشین ان قیزغین گئتدیگی آنلارین بیرینده سئللولون قاپیسی بیردن آچیلیر. دوکتوردو. بئش آیدان سونرا ندنسه یئنیدن تاپیلیب، گلیبدیر. سلیمان یئریندن ترپنمهدن باشینی قالدیریب، دوکتوره باخیر. بیر آن قان بوتون دامارلاریندان داشلانیب بئینینه ساری یوگورور. آز قالیر یئریندن قالخیب، اونون خیرخیراسیندان ایچهری چکسین. جانیندا برکیمیش نیفرتی زهره چئویریب، بوغازینا تؤکسون. آنجاق چوخ چتینلیکله اؤزونو ساخلاییر. دوکتور سلیمانین باخیشیندان نسه دویدوقدا، اونون ایاغا دورماماسینا پاپیی اولمادان، بیر سلیمانا بیرده دوزولموش شاهمات مؤهرهلرینه باخیب، سوروشور:
– کیمیابله اویناییرسان؟
– اؤزومایله.
– اؤزووه حریف ایستهمیرسن؟
– اولسا اگر ایستهییرم.
– نهدن یاریشیرسان؟
– هر نه دن کی سن ایستهسن.
– اگر سن اوتسان بیر پاکات سیگار آلارسان؛ آمما اگر من آپارسام اوندا بیر شاخ سیلله یئیهجکسن. حاضیرسان؟
– یوخ …، سیلله قاباغیندا فقط سیلله. ایستیرسن گل اوتور!
دوکتور سانکی قولاقلارینا اینانا بیلمهییر؛ قاشلاری دویونلهنیر؛ دوداقلارین گمیره- گمیره، نیفرت دولو باخیشینی سلیمانا زیللهییر، هئچ نه دئمهدن قاپینی چکیب، گئدیر.
* * *
گئجه هله یاریسینا چاتمامیش سئللولون قاپیسی آچیلیر. فئرباش کیشی قاپینین آغزینی آلیر: «دور گل!» دئیه، گؤز دسمالین حاضیرلاییر. سیزیلمز بیر گولوش سلیمانین دوداغیندا اویناییر…
سون
قیش- ۱۳۸۵


text:
باتی آزربایجان ایالتینده ؛ ۲ قادین اوزلرینی یاندیراراق یاشاملارینا صون وئردیلر
خبرلره گوره؛ پنجشنبه، اردیبهشت آیینین ۱۶ سی بوکان و ارومیه شهرلرینده، ۲ قادین اوزلرینی یاندیراراق، یاشاملارینا صون وئردیلر . هرانا خبر آژانسینین راپورونا گوره ؛ ثویبه سید عبدالله زاده و فاطمه پورعلی آدیندا بو ایکی قادین، عائیله ایچی سیخینتی و باسقیلاردان آسیلی اوز حیاتلارینا صون وئریبلر. بو عمل نتیجه سینده آچیلان درین یانیق و یارالار سایه سینده ، تاسفله ثوبیه تبریز خسته خاناسیندا ، فاطمه ایسه اورمیه خسته خاناسیندا جانلاریندان اولوب یاشاملارینی ایتیردیلر.


text:
بۏیونوزا گؤره ایدهآل کیلۏ نئجه حئسابلانېر؟ (ساغلاملېق) ایدهآل کیلۏ، ساغلاملېق سۏرونلارېنا نهدن اۏلمایان، هر هانسې’سا بیر خستهلیک یارانار’سا، تئز ساغالماغا کؤمَک إدَن و یاشام کالیتهسینی یاخشېلاشدېران “ساغلېقلې کیلۏ آرالېغې دېر”. …Read More »
بس اوندا نييه أره گئدیبسن؟!
بس اوندا نييه أره گئدیبسن؟! جينسی سيخينتیلاری اولان، داها دوغروسو، واژينيزمدن اینجیـیَن خانیملارين أن چوخ إشيتديگی قينايیجی سورغو بودور: “إلهيه بيلميرسن’سه، اوندا نييه أره گئديردين؟! اوتورموشدون دا آتانين إوينده!” بو …Read More »
قادین خستهلیکلری / آیباشينين گئجيکمه سببلری
قادین خستهلیکلری / آیباشينين گئجيکمه سببلری آیباشی نيظامی عوموميت’له 28-30 گۆنده داوام ائدن بير دؤوردۆر. بعضی قادينلاردا بو نيظام بیر هفته اول و يا بیر هفته گئج اولاراق گؤرۆلر کی، بو …Read More »


text:
امریکا-دا باش وئرمیش آتیشما زامانی 2 نفر اؤلوب
امریکانین کالیفرنیا ایالتینین سان رافائل شهرینده باش وئرن آتیشما نتیجهسینده آزی ایکی نفر اؤلوب، دؤرد نفر یارالانیب.
امریکانین کالیفرنیا ایالتینین سان رافائل شهرینده باش وئرن آتیشما نتیجهسینده آزی ایکی نفر اؤلوب، دؤرد نفر یارالانیب.
بو بارهده معلومات یئرلی پولیسین سایتیندا درج اولونوب.
شهرین گونئی حیسهسینده باش وئرمیش آتیشما بارهده معلومات حقوق- محافظه اورقانلارینا شنبه گونو گئجه ساعاتلاریندا داخیل اولوب. احتیمال اولونور کی، حادثهده سان رافائل شهرینه رپ کنسرتینه گلنلر ایشتیراک ائدیب. بیر نفر حادثه یئرینده اؤلدو، ایکینجیسی ایسه خستهخانادا اؤلوب.
آتیشمادا یارالانان بعضی شخصلر ایسه اتومبیل لرله حادثه یئریندن قاچماغا چالیشسالار دا، پولیس اونلاری ساخلاییب.
ایلگیلیلی خبرلر
بلینکن: چیندهکی اعتراضلاری دستکلهییریک
"ایستر چینده، ایستر ایراندا، ایسترسه ده دونیانین هر هانسی بیر یئرینده اینسان حاقلارینی، دینج اعتراض حاقلارینی، ایفاده حاقلارینی هر یئرده مدافعه ائدیریک"
استوره: تورکیهنین ترورلا موباریزه حاقی وار
نروژ باشباخانی، "تهلوکه اولدوغو زامان تورکیهنین ترورلا موباریزه حاقی وار" دئدی
بروکسلده "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" آدلی پانل تشکیل ائدیلدی
متخصصلر، جمهورباشقانی رجب طیب اردوغانین "داها عدالتلی بیر دونیا مومکوندور" کیتابیندا دقته چاتدیردیغی دوشونجهلر اطرافیندا فیکیر آلیش وئریشی ائتدیلر


text:
قتسو
قتسو (ایسپانجا: Getxo) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و بیسکای اوستانینده یئرلشیب. ۵۰ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. بۇ شهرین مساحتی ۱۱٫۸۹ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۷۹۵۴۴ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Guecho»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قتسو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
Getxo has five different districts, which serve administrative and electoral purposes: Algorta, Las Arenas, Romo, Santa María de Getxo and Neguri.


text:
تۆرکیأنینگ یرلی واکسنی اۆچۆنجی فازدا
تورکوواک آدی بریلن بو واکسن بیرینجی و ایکینجی اِتابینی اۆستۆنلیک بیلن تاماملاپدی
تۆرکیه کروناویروسا قارشی اؤز یرلی واکسنینی اؤندۆریأر.
تورکوواک آدی بریلن بو واکسن بیرینجی و ایکینجی اِتابینی اۆستۆنلیک بیلن تاماملاپدی.
تۆرکیأنینگ جمهورباشلیغی رجب طیب أردوُغان بو واکسن بیلن تۆرکیأنینگ تأزه بیر دؤورۆنگ قاپیلارینی آچماغا باشلاندیغینی بیلدیردی.
تورکوواک ارجیس بیلیم یوردی (Erciys Üniversitesi) بیلن تۆرکیأنینگ ساغلیق انستیتولاری اداراسی تاراپیندان طایارلاندی.
أردوُغان تۆرکیأنینگ حیتای و آلمانیا باشدا بوُلماق بیلن واکسنده نتیجه آلیپ بیلن بۆتین یورتلار بیلن واکسن آلماق باراسیندا یوُقاری درجه ده اؤنگه بوُلاندیغینی آیتدی.
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیی فخرالدین قوُجا دا تورکوواک واکسنی نینگ فاز-1 و فاز-2 اِتاپلاریندا اینام برندیگینی نیغتادی.
دِگیشلی حابارلار
فخرالدین آلتون تأزه تکنولوژیلارینگ دؤرهدِن دۆنیأقاراییشی حاقدا بیانات بردی
آراقاتناشیق اداراسی نینگ باشلیغی تۆرکیأنینگ دۆنیأدأکی أهمیتینه اۆنس چکدی
تۆرکیه ترورچیلاری تأثیرسیز یاغدایا گتیرمأگه دوُوام ادیأر
میت تاراپیندان ایزارلانان ترورچی سوریه دأکی حرکت بیلن تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی.
أردوُغان حالقارا مدیانینگ ایکییۆزلۆلیگینی تانقیت اتدی
تۆرک یوُلباشچی آراقاتناشیق اداراسی تاراپیندان ایستامبول دا گچیریلن 2-نجی حالقارا استراتژیک آراقاتناشیق ماصلاحاتینا ویدئو آرقالی بیانات بردی


text:
بایدن ماکرون بیلن سوزله شدی
صحبتده امریکا بیلن فرانسه اورته سیده گی مناسبت لرنینگ کوچه یتیریلیشی توغریسیده سوز یوریتیلدی
امریکا قوشمه ایالت لری دولت رهبری جو بایدن, تلفن آرقه لی, فرانسه جمهوررئیسی امانوئل ماکرون بیلن سوزله شدی.
اوشبو تلفنی صحبتده ماکرون بیلن بایدن ایککی اولکه اورته سیده گی مناسبت لرنینگ کوچه یتیریلیشی باره سیده بحث ایتدی.
آق اوی تامانیدن بیریلگن بیاناتده, بایدن نینگ توناوون تلفن آرقه لی ماکرون بیلن سوزله شگن لیگی بیلدیریلدی.
صحبتده بایدن نینگ ماکرون گه امریکا قوشمه ایالت لری نینگ "اینگ قدیم متفقی" فرانسه بیلن ایککی تامانلمه علاقه لرنی کوچه یتیریش نی آرزو ایتیاتگن لیگی نی بیلدیرگن لیگی معلوم قیلینگن بیاتاتده, امریکا قوشمه ایالت لری نینگ ناتو و اوروپا بیرلیگی هم داخل ترانس اتلانتیک مناسبت لرنینگ کوچه یتیریلیشی توغریسیده گی وعده سی گه ینه بیر بار دقت قره تگن لیگی معلوم قیلیندی.
ایککی رهبر نینگ, اقلیم اوزگریشی, کووید 19, خلق ارا اقتصاد نینگ یخشی لشتیریلیشی کبی مسئله لر بوییچه یقین دن همکارلیک قیلیش لری توغریسیده اوز ارا کیلیشیب آلگن لیگی معلوم قیلینگن بیاناتده, چین, اورته شرق و روسیه کبی تشقی سیاست اولویت لری باره سیده هم بیر یقه دن باریش بوییچه همفکر ایکن لیگی نی ایسلتگن لیک لری بیلدیریلدی.


text:
مهندس محمد رضا باغبان کریمی (م. کریمی)
آذربایجان کولتور و ادبیاتی، تاریخ بویو بیر محکم زنجیر اولاراق، اونون حلقهلرینی تمثیل ائدهن زامان ـ زامان یوزلرجه عالیم، مبارز، فیلسوف، ادیب وصنعتکارلاری بوتون بشریت عالمینه سونموشدور. آتروپاتلار، بکلر، شاه اسماعیللار، کوراوغلولار، نبیلر، ستارخانلار و اوختایلار ـ مبارزلر سیراسینی تشکیل ائدهرک، فلسفه و دوشونجه عالمینده بهمنیارلار، سهروردیلر، هیدجیلر، زنوزیلر؛ ادبیات ساحهسینده نظامیلر، نسیمیلر، فضولیلر، صائبلر، ساهرلر و شهریارلار، صنعت عالمینده ده هابئله ـ یوزلرجه صنعتکارلاریمیز میدانا چیخمیشلار. بو زنجیر سلسلهسی یوز ایللر بویو داوام ائدیب، چاغداش گونوموزه کیمی قیریلمامیشدیر.
چاغداش کولتوروموز و ادبیاتیمیز ـ مشروطه انقلابیندان اسلامی انقلابا و حتا بو گونه کیمی مختلف دؤنوملری باشدان آشیرمیش؛ بیر زامان ظولمهتین حؤکم سوردوگو دؤنومده معجزلر، اعتمادلار بو ظولمتی یارمیشلار، سونرا دموکراتیک ادبیاتیمیز میللی حکومتله برابر ارتجانی دالا باشمیش، سیخینتی ـ بوغونتو باشدان حاکیم اولان چاغدا، ادبیاتیمیز دا نوحه و مرثیه ادبیاتی بیر طرفدن و شبچره ادبیاتی او بیری یاندان سس ـ سسه وئرمیش، آنجاق سوسمامیشدیر.
دیکتاتورلوق مؤحکملشدیکجه، صاندیق ادبیاتی گوجلنمیش و شاعیرلریمیز یاراتدیقلارینی صاندیغا ییغمیشلار. آنجاق انقلابین غلبه چالماسیندا، بوتون مبارزه اوجاقلاری، آذربایجان شعر و صنعتی ایله یانیقلی و ایشیقلی اولموشدور. چاغداش ادبیاتیمیز، چئشیدلی ائنیش ـ یوققوشلاری، آلچاق ـ اوجالاری باشدان آشیراراق، بو گون بیر ایشیقلی اولدوز کیمی دونیا ادبیاتی گؤیونره پارلاییر. بو ادبیاتی دیری ساخلایان و گونو ـ گوندن زئنگینلشدیرهنلردن بیری، پروفسور دکتر صدیق جنابلاری اولموش و اللی ایله یاخین، ادبیاتیمیزین، ها بئله خالقیمیزین باشدان کئچیردیگینی تمثیل ائتمیشدیر. صدیق معلمین یاشاییشی خالقیمیزین یاشاییشی ایله سیخ باغلی اولموش، 100 دن آرتیق اثرلرین یاراتماسیلا، خالقیمیزین تاریخینه بیر گوزگو اولموشدور. بو باغلیلیق او قدهر مؤحکمدیر کی اوستاد اثرلرینی آراشدیرما، آذربایجان تاریخینی و خالق دورومونو آراشدیرما کیمی دهگهرلندیرمک مومکوندور. شاه دؤورونون سیخینتی ـ بوغونتو چاغیندا، خالقیمیز فشار آلتیندادیر. صدیق هاردادیر؟
ـ خالقینا تای محبسلرده، حبسخانالاردا!
انقلابین اودو آلیشارکن، صدیق نه ائدیر؟
ـ یولداش، انقلاب یولوندا و یئنییول درگیلرینی چیخارماقلار، طاغوتون و امپریالیستلرین یاخاسیندان یاپیشمیش، خالقیمیزین حاققینی آلماقدادیر.
سونرا، انقلابدان تؤرهنن آزادلیق فضاسیندا، آذربایجان کیملیگینی ثبوتا چاتدیرماق اوچون اؤلکهمیزین باشا ـ باشیندا بوتون بیلیم یوردلاریندا یوزلرجه غئیرتلی ـ گنج ـ اؤیرهنجیلری باشینا توپلاییب، وطنپرورلیک، انسان سئوهرلیک درسینی اؤیرهدیر. میللی ـ فرهنگی دیرچهلیش دؤنمینده گئجه ـ گوندوزونو بیر ـ بیرینه دؤیونلهمیش، بو حرکهتین اؤنونده یول گؤستهریر. هئچ اینانمایین کی بو دیرچهلیش توکنیب و یا سوسوبدور. بلکه یولونو باشقا بیر شیوه ایله داوام ائتدیریر. بو حرکت و کولتورهل وارلیغیمیز درینلشمکدهدیر. فرهنگی گئدیش، علمی سویه ده ایرهلی سورولور. عالیمیمیز ده اونونلا یاناشی، علمی ـ تدقیقی ایشلری ایرهلی سورور. بونا شاهید اولان ـ اونلارجا علمی ـ تدقیقی ایشلردیر:
مولانا فضولی، عمادالدین نسیمی، حکیم ابوالقاسم نباتی، سید عظیم شیروانینین دیوانینی علمی ـ تنقیدی متن ایله میدانا چیخارماسی بیر اؤرنکدیر. دیوان لغاتالتورک، اورخون آبیدهلری، اسکی تورک یازیتلاری ـ «ادبیات دیرین آذربایجان» آدیلا چیخاردیغی اثر، باشقا بیر اؤرنکدیر. بونلارلا یاناشی، دونیادا ایلک دفعه اولاراق ادبیاتیمیزین گیزلی قالمیش یؤنلرینین آچیقلاماسی، دهگهرلی اثرلری توز آلتیندان قورتارماق، تانینمامیش عالیملریمیزی دونیایا تانیتدیرماق، بئیرهک قوشچو اوغلو، شیخ ولی شئرازی و نهایتده شیخ صفیالدین اردبیلینین «قارا مجموعه»سینی تانیتدیرماقلا، ائلیمیزه یئنی اوغورلار قازانیر.
یاردیم عصردیر آذربایجان تاریخی، آذربایجان ادبیاتی و آذربایجان خالقینی تمثیل ائدیر و بیز اوندان وطنپرورلیک، انسان سئوهرلیک، تواضعکارلیق، درین و علمی دقت، هابئله خالقین سعادتی اوغوروندا جاندان اسیرگمهمک و یورولماماق اؤیرهنیریک. یاریم عصر بیر خیرخواه انسان کیمی دؤورانیشی اولموش، آدامیزدا سئوگی، محبت، دوستلوق، انسانلیق، بیرلیک و مبارزه روحونو گوجلندیرمیشدیر. آنجاق یاریم عصر تامام، ائلیمیزین آجییان یاراسی اولاراق خالقیمیزین دردلریله آلیشیب یانیب، اما هئچ زامان سوسماییبدیر و مینلرجه ائلیمیزین قیزلاری و اوغلانلارینین الینه قلم وئرمیش و آذربایجان وارلیغیندان مدافعهیه حاضیرلامیشدیر.
دکتر محمدزاده صدیق ـ دوزگون ـ اؤز طالعینی خالقیمیزین طالعی ایله باغلامیشدیر. او، دونیایا گلهن گوندن وطن عشقیله نفس چکیب، اورهگی خالق ایله دؤیونوب، اونونلا آغلاییب ـ گولوب؛ سانکی 40 ـ جی ایللرده ـ 50 ـ 1340 ـ تکجه آذربایجان یوخ، بلکه بوتون ایرانی شاهلیق رژیمینین قارانتیسی بوروموشدور و دیکتاتورلوق حؤکم سوروردو. او زامان ظالیم دیکتاتورون قیلینجینین دالی و قاباغی کسرلی اولاراق، امپریالیسم ایله اگلنجهلر قوروب، میلّتیمیزه قان قوسدوروردو. بئله بیر دؤوراندا آذربایجان ضیالیلاری ساکیت اوتورمامیشلار و میدانی بوراخمامیشلار. تاریخین همیشهسی کیمی تبریز سینهگریب، ایگیدلرینی میدانا گؤندهرمیشدی. گنجلر، بیر الده سیلاح، بیر الده قلم، ظولمهتی یاراماق اوچون شهرلرده، کندلرده، داغلاردا، اورمانلاردا دؤیوشه چیخیرلار.
آنجاق قلم سیلاحی اؤز ایشینی گؤرور. دوزگون ده بئله بیر فیرتانالی زاماندا بیر چالیشقان یازیچی کیمی سینهگریب، الینه قلم آلیر. آذربایجان تاریخیندن، ایگیدلریندن، کولتوروندن و وارلیغیندان یازیر و ملّتی اویاتماغا چالیشیر. صدیق دورمادان ـ یانمادان یازیر ـ یارادیر. آنا دیلینه یازماغا ایمکان وئرمهییرسهلرده، فارسجا یازماقدان چکینمهییر. زامانلا آددیملاییر و ایرهلی گئدیر. اونلارجا کتاب یازیر؛ آراشدیرمالار ایرهلی سورور. فولکولور توپلاییر، آنجاق ساکیت اوتورماق گوناهیدیر ـ دئیه چالیشیر. بونا گؤرهده دفعهلرله توتولور، دوستاق اولور، آنجاق سوسماییر. آزادلیق عشقیله چیرپینیر و نهایت ملّتیمیز غلبه چالاراق، آزادلیق نسیمی اؤلکهمیز اسیر.
اوستادین اثرلرین و یاشاییشینی «ائلیمیزین آجییان یاراسی» کتابیندا آچیقلامیشام، آنجاق بورادا، نئچه یئنی اثرلرینی آراشدیرماغا کفایتله نئجهیم. اوستادین بو نئچه اثری حاضیرلاماقدا علمی دقتی، درین وسواسی، گئنیش آراشدیرماسی و زئنگین معلوماتی گؤز اؤنونده جانلانیر و هله ده ـ یئنه ده عالیم، خالقیمیزلا بیرگه نفس چکیر. بیر دوزگون معلم کیمی ملّتینین الینده یاپیشیب وارلیغینی، کیملیگینی دونیایا آندیرماق اوچون چالیشر. ایندی بو اثرلرین نئچهسینه بیر اؤتهری باخماق گرهکیر:
دیوان لغاتالتورک
بیلدیگیمیز کیمی، دیوان لغاتالتورک دونیا ادبیاتیندا اؤزهل بیر یئر توتموشدور. بو اثر، تورک دونیاسینین وارلیق سندیدیر و دونیانین ایلکین انسیکلوپئدیاسی تانینیر. بیز بو اثرده تورک دیلینین تاریخینی، گرامرینی، ادبیاتینی و تورک ملّتلرین جغرافیاسینی اؤیرهنیریک. بورادا 7500 دن آرتیق تورک سؤزلریله برابر 300 آتالار سؤزو، 300 دن چوخ شعر اؤرنکلری، تورک دیللرینین قانون ـ قایدالاری و مختلف لهجهلر و شیوهلریله برابر، بو گونلو دیلچیلیک علمینین شیوهسیله 1000 ایل بوندان اؤنجه محمود کاشغرلینین قلمیندن اؤیرهنیریک. آنجاق بیر بؤیوک ملّتین تکجه بئله بیر کتابی اولورسا، اونون وارلیغینا کفایت قدهر دهگهرلی بیر سنددیر. گئچن یوز ایلده بو کتاب ادبیات دونیاسینا تانیناندان بو گونه قدهر، دونیا دیللرینه چئوریلمیش، دونیا سویهسینده بؤیوک قورولتایلار قورولموش، نهایت سئویله ـ سئویله اوخونموشدور. نه یازیق کی فارس دیلینه چئویلهرک اونون دهگهری بیلینمهمیش و دیلماجین بیلمهدیگی نه گؤره بؤیوک یانلیشلارلا دولموش و غرضلی باخیشلارلا زهرلنمیشدیر. آنجاق دکتر صدیق بو دهگهرلی کتابی فارسیجایا ترجمه ائتمکله، هم فارس ادبیاتینا بؤیوک بیر تحفه باغیشلامیش، هم ده آذربایجان تورک ادبیاتینی تانیتدیرماقدا بؤیوک بیر آددیم گؤتورموشدور. عالیمین دهگهرلی ایشینی تانیماق اوچون بیر بالاجا دایانیب، کتابی واراقلاماق لازیمدیر.
دیوان لغاتالتورک 1000 ایل بوندان اؤنجه، عربلرینه ایستکلرینه و تورک دونیاسینا تانیش اولماقلاری هوسینه جواب اولاراق، کاشغرلی محمود طرفیندن عربجه یازیلمیشدیر. بو کتاب 19 ـ جی عصرین ایکینجی یاریسیندا تانینیر و اوزه چیخیر آنجاق آز بیر زاماندا دونیا عالیملرینین دقّتینی اؤزونه چکیر. آلمانجا، انگلیسجه، روسجا، ایتالیانجایا چئوریلیر و دونیادا اؤزونه گؤزهل بیر یئر آچیر. بو آرادا صدیقین ترجمه ائتدیگی اثر فارس ادبیاتینا بؤیوک بیر خدمت ساییلیر. اوستادین دیلی کسرلی، آخیجی و قالارقی بیر دیلدیر. فارس دیلینین زئنگینلشمهسینده بؤیوک بیر آددیمدیر. اوستادین اوچ دیله تایسیز تانیشلیغی ـ عربجه، فارسجا و تورکجهیه احاطهسی سبب اولور بو ترجمه علمی سویهده و ادبیاتچی بیر دیلده فارسجایا چئویریلسین.
کاشغرلی محمود 380 هجری ده ایستی گؤلون یاخینلیغیندا یئرلهشن بارسفان شهرینده دونیایا گلدی. او، اوچ اثرین یازاریدیر کی تکجه دیوان لغاتالتورک بو گونه قدهر اله گلمیش و ایکی اثری هلهده گیزلی قالمیشدیر. کاشغرلی 97 یاشیندا 477 هـ . ایلینده وفات ائدیر. بو اثری 80 یاشیندا اولان زامان یئتیریر و اسلام خلیفهسینه تقدیم ائدیر.
اثر، 1333 هـ . ده ایلک دفعه استانبولدا چاپ اولدو و دونیادا آلقیشلاندی. بو کتاب عربجهدیر و تورک دیلینین صرف و نحو، تاریخ و ادبیاتینی عربلره اؤیرهتمک اوچون یازیلمیشدیر. بئلهلیکله اونون تورکجهیه چئویرمهگی ده لازیم ایدی. ایلک ترجمه ده معلم رفعته نصیب اولدو. سونرا عاطف قونیهلی ده بو ایشه ال قویدو. آنجاق بو ایکی ترجمهنین هئچ بیری چاپ اولمادی و نهایت پروفسور بسیم آتالای بو ایکی ترجمهنی اله آلاراق، داها علمی و دقتلی بیر اوسلوبدا اونو چئویردی و بوتون عالیملرین آلقیشلارینی قازاندی. سونرا بوتون تورک خالقلاری طرفیندن اؤز آنا دیللرینه چئوریلیب یاییلدی. اوزبک، آذری، اویغور، قزاق و باشقا تورک دیللرینه ترجمه اولدو.
فارسجایادا ترجمه اولموش. بو ایشی دکتر محمد دبیرسیاقی، کارل بروکلمان و دهری دیلچین چئویرمهلرینه آرخالاناراق کتابین اسم و ضمیر بؤلومونو فارسجایا چئویرمیشدیر. دکتر صدیق اؤز ترجمهسینده، دبیرسیاقینین یانلیشلارینی آچیقلایاراق، اونون ایشینه علمی تنقید ایله توخونوب و اونون ایکی اساس دیله ـ عربجه و تورکجهیه ـ یاخشی تانیش اولمادیغیندان فارس دیلینه ده بؤیوک سهولرله بیر کتابی چئویرمیشدیر. بئله بؤیوک بیر کتابین ترجمهسینه بؤیوک بیر عالیم ده ال قویوب یاناشمالیدیر و هر کسین ایشی دهگیلدیر.
دیوان لغاتالتورک دونیا دیللرینه ترجمه اولاندان سونرا، ادیبلر و آراشدیرماچیلار بو اثره توخونوب گؤزهل علمی ایشلری ایرهلی سورورلر. اثرین فوتو صورتی دؤنه ـ دؤنه یاییلمیش و 1971 ـ جی ایلده فرغانه شهرینده علمی بیر قورولتای قورولور و دونیا ادیبلری کاشغرلی محمودی و دیوان لغاتالتورک اثرینی عزیزلهمک اوچون توپلاشیب، علمی کشفیاتی پایلاشیرلار. بو قورولتایدا 43 علمی مقاله اوخونور. 1972 ـ جی ایلده «تورک دیلی» درگیسی 15 آرشدیریجینین دهگهرلی آراشدیرمالارینی بیر یئره توپلاییب یاییر. 1974 ـ جی ایلده رشاد گنج، 410 صحیفهلیک بیر آراشدیرمانی دونیا ادبیاتینا سونور و نهایت 1999 ـ جی ایلده یونسکو طرفیندن کاشغرلی محمود ایلی تانیناراق، دونیانین مختلف اؤلکهلرینده علمی قورولتایلار قورولاراق، علمی آراشدیرمالار اورتایا گلیر. بورادا 20 دن آرتیق یئنی کشفیاتی اورتایا آتان اثرلر یاپیلیر و دهگهرلی ایشلر گؤرولور.
اوستاد صدیق بو حرکتلرین آردینجا، بوتون بو آراشدیرمالاری الده ائدهرک، گؤزهل و علمی بیر تحقیق و تدقیقه حاضیرلاشیر و اؤز هنریله برابر علمی تاپینتیلارینی فارسیجا قلمه آلیر و بو شاه اثری فارسیجایا ترجمه ائدهرک 72 صحیفهلیک بیر مقدمه ده بوتون علمی کشفیاتی بیر یئره توپلاییر. عالیم، فارسی، تورکو، عربی، آلمان و انگلیس دیللرینه اولان معلوماتی و هنری الینه آلیب 126 قایناغی آلت ـ اوست ائدهندن سونرا، اؤز باجاریغی و علمی گوجو و هنری استعدادی ایله فارس ادبیاتینا بیر دهگهرلی ترجمهنی هدیه وئریر. اوستاد، ایلک اؤنجه دیوانی اینجهلهییر، مختلف ساحهلرده آراشدیریر، اثرین دهگهرینی خاطیرلاییر، اونون مؤلیفینی تانیتدیریر و سونرا وار گوجویله، نبوغو و هنریله اونون چئویرمهسینه ال آپاریر. بو چئویرمهدن بوتون علمی شیوهلری ایشه آپاریر. بونون دهگهرینی سیناماق اوچون، بو اثرین بیر پاراگرافینی اوستادین ترجمهسیندن اوخویالیم:
«در باب تیرههای ملت ترک و نامهای آنان ترکان در اصل بیست تیرهاند، همگی به ترک پسر یافث پسر نوح پیغمبر ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ میرسند. اینان روم پسر عیصو، پسر اسحاق پسر ابراهیم پیغمبر را ـ که درودهای خداوند بر او باد ـ به یاد میآورند. از میان اینان، هر تیره چندین قبیله و اوبه است که شمار آنها را تنها خدا داند. من از میان آنان تیرههای اصلی و بسیار مهم را برشمردم و نام اوبهها را رها ساختم.
تنها آنچه را که دانستن آن هر کس را بایسته است، طوایف اوغوزان ترکمن و نشانههای گلههاشان را برشمردم. گذشته از آن، سرزمین هر تیره را نیز یاد کردم.
نزدیکترین تیرهها به بیزانس، کشور روم، بجنک Bəçənk است، سپس نام قفجاق Qəfçaq، اُغز Oğuz، یماک Yəmək، بشغرت Başğart، بسمل Basmil، قای Qay، یباقو Yabaqu، تتار Tatar، قرقز Qirqız میآید.
قرغیزان به کشور چین نزدیکاند. این تیرهها همگی از کنارههای کشور روم به سوی خاور چین گسترده شدهاند: چکل Çigil، تخسی Toxsi، یغما Yağma، اغراق Əğraq، جرق Çaruq، جمل Comul، اُیغر Uyğur، تنکت Tagut، ختای Xitay.
کشور «ختای» همان چین است. پس از آل توقاج Tawqaç میآید. آن نیز، همان ماچین است. این تیرهها در حدّ میانهی جنوب و شمال واقع شدهاند. هر یک از آنان را در این دایره نشان دادهام.»
بو کتابین دهگهری اونون دوزگون معلوماتیندا و گؤزهل ـ دوزگون ترجمهسیندهدیر. بو اثر 1384 ـ جی ایلده تبریزده اختر یایینلاری طرفیندن یاییلمیشدیر.
نسیمی دیوانی
دکتر صدیقین یئنی علمی ایشلریندن بیری، عمادالدین نسیمینین تورکجه دیوانینا مقدمه و حاشیهلر یازاراق، تنقیدی متنینی چاپ حاضیرلاماق و اؤز درین آراشدیرمالارینی بو ساحهده بیر یئره توپلاماقدیر. بیلیریک عمادالدین نسیمی، آذربایجان ادبیاتینین گؤرکملی شاعیری، بشریت دونیاسینین پارلاق اولدوزو و دوشونجه عالمینین سؤنمز گونشیدیر کی اسلام دونیاسینین اوچ دیلینده عربجه، تورکجه و فارسجا شعر سؤیلهمکله، دونیا مسلمانلاری آراسیندا اؤزهل بیر یئر آلمیشدیر. اونون دیوانی اسلام دونیاسینین زئنگین خزینهلریندن ساییلاراق، بو اوچ دیلده اولان ملّتلری بیر ـ بیرینه یاخینلاشدیراراق، اونلاری بیر بیرلشدیرمکده اؤنملی بیر رول اوینامیش و اسلام معارفینین یوکسلمهسینده اؤزوندن باجاریق گؤسترمیشدیر. بو بؤیوک و اؤلمز شاعیرین اثرلری دؤنه ـ دؤنه دونیادا چاپ اولموش، ایراندا دا تورکجه و فارسجا دیوانی دفعهلرله یاییلمیشدیر، آنجاق علمی سویهده، بونلارین هامیسیندان افضل و یوکسک بیر اوجالیقدا دایانان دکتر صدیق جنابلارینین یایدیغی دیوان اولموشدور.
دونیا ادبیاتیندا، آذربایجان ادبیاتی عمادالدین نسیمی و مولانا فضولی کیمی شاعیرلرین آدیلا تانینیر. اونون تورکجه 25 مین بیتدن عبارت اولان دیوانی، مختلف علمی چالیشمالار و آراشدیرمالاردان سونرا، دقیق علمی بیر سویهده چاپ اولموش و ایندی اللردهدیر. اونون مختلف چاپلاری استانبولدا، باکیدا، تبریزده و تهراندا یاپیلاراق، بؤیوک ادیب و عالیملر: پروفسور حمید محمدزاده، پروفسور حمید آراسلی، پروفسور جهانگیرقهرمانف و یوزلرله باشقا عالیملر طرفیندن چوخ نفیس بیر شکیلده و علمی سویهده، علمی ـ تنقیدی متنلر اساسیندا باش وئرمیشدیر کی بونلارین هامیسیندان دهگهرلی و علمی بیر ایش اولاراق دکتر صدیقین حاضیرلادیغی و درین اینجهلهمهلردن سونرا چاپ ائتدیگی دیوان اولموشدور. بونون بئله بیر دهگهره مالیک اولماسینا نئچه ـ نئچه نهدنلری واردیر کی اونلاری تانیماق گرهکیر.
تاریخ بویو نسیمینین دیوانیندان یوزلرجه الیازمالار یارانمیش و کتابخانالارین بزهگی اولموشدو. یوزلرجه تذکره یازانلار، نسیمینین یاشاییشی، شعرلری و دوشونجه عالمی حاققیندا سؤزلر یازمیشدیر. لطائفنامه (مجالسالنفائس)، تذکرهی لطیفی، تذکرةالشعرای چلبی، مشاءالشعرا، کشفالظنون، مجالسالعشاق، اعلام النبلا، ریاضالشعرا، ریاضالعارفین، ریحانةالادب، شهداءالفضیله، اسلام انسیکلوپئدیاسی و یوزلرجه ادبیاتشناسلار، مستشرقلر، مختلف ملّتلرین تورکولوگلاری، فارس، تورک و عرب عالیملری یوزلرجه کتاب و مقاله نسیمینین یاشاییشی و اثرلری حاققیندا یازمیشلار و بونلارین سونوجو اولان دکتر صدیقین حاضیرلادیغی اثر اولموشدور.
14 ـ جو یوز ایلدن بو گونه قدهر، نسیمی حاققیندا متضاد فیکیرلر، مختلف آراشدیرمالار اورتایا گلمیش و هلهده اونون یاشاییشی و غزللری، ادیبلرین و عالیملرین دقت مرکزیندهدیر. بو سطیرلرین یازارای، نسیمی حاققیندا دؤرد کتاب یازاراق، هله ده سؤزونو بیتیرمیش سانماییر.1
دکتر صدیقین یازدیغی و حاضیرلادیغی دیوان، علمی باخیمدان بوتون چاپ اولموش اثرلردن اوستون بیر یئر آلیر. بونون نهدنلرینی بئله سیرالاماق اولار:
1 ـ بو اثرده وئریلن معلومات، نسیمینین یاشاییشی حاققیندا، هم دوزگون و هم چوخ اطرافلیدیر. اونون یاشاییشی و بارلی عؤمرو ـ اولاندان اؤلهنه قدهر اعتبارلی قایناقلاردان آلیناراق درین آراشدیرمالارا آرخالانیر و دوزگون بیر معلومات چیخاریلیر. بورادا اونون یاشاییشیندان علاوه، دوشونجه دونیاسی دا دوزگوندن قیراقدا قالمامیشدیر.
عالیم، بورادا 58 تورکجه قایناق، 69 فارسجا، 6 عربجه و 32 لاتینجا قایناقدان یارارلانمیشدیر. تکجه بیر دیوانی تدقیق و بیر شاعیری تانیماق اوچون 165 قایناغی آلت ـ اوست ائتمک، دقتلی بیر عالیمین علمی ایشی اولا بیلر. هله بونلاردان علاوه، عالیمین بو ساحهدهکی کشفیاتینین دا اؤز یئری واردیر.
2 ـ دکتر صدیقین هر اوچ دیله تایسیز تسلطی سبب اولموشدور دقتله بو قایناقلاری آراشدیریب، دیوانلاردا بو گونه قدهر بیلینمهدیگی سؤزلردن ده واز کئچمهمیشدیر. صدیق جنابلاری باشقا علملره مالیک اولدوغوندان چالیشمیشدیر نسیمینین گیزلی قالان دوشونجه دونیاسینی دوزگون صورتده تانیسین؛ او جوملهدن اونون عرفان عالمینده قرآن دونیاسینا اشاره ائدیجی شعرلرینی آچیقلاییب، دوزگون معناسینی تاپسین. بیر بالاجا دایانماق بورادا لازیم گیلر. نسیمینین «مقدمةالحقایق» آدیندا بالاجا بیر اثری واردیر. بو اثر نثر ایله یازیلاراق، تورک دونیاسینین گؤزهل دوز یازیسی کیمی دهگهرلندیرمک لازیمدیر. بو اثرین بو گونه کیمی 7 الیازماسی تانینمیشدیر. اونون ان اسکی استنساخ تاریخی 963 هـ . ایلینه عاییددیر. بو اثر، حروفلیگین اساس اینانجینی شرح ائدهن فنی و علمی بیر رسالهدیر. بو اثر، تأسفله بو گونه قدهر چاپ اولمامیشدیر. آنجاق دکتر صدیق بو رسالهنی چوخ دقتله آراشدیریب، علمی سویهده آچیقلامیشدیر. شاعیرین بو اثری، قرآن و دینی قایناقلارا اساسلانان مقدس بیر اثردیر. او، قرآن تفسیری کیمیدیر. نسیمی بورادا بیر سیرا سورهلری و آیهلری آراشدیریب، اؤز دوشونجه و فلسفهسینه، عرفان دونیاسیندا و حروفیلیک مکتبینه اینام بسلهمک قایناقلارینی گؤستریر. بو اثر نسیمینین اؤزهللیک له دوشونجه و اینام عالمیدیر و اونون دوشونمهسی هر ساده اوخوجونون ایشی دهگیلدیر بلکی فلسفه و عرفان عالیمنه تانیش اولان بیر کیمسهلر اوندان یارارلانا بیلر. آنجاق دکتر صدیق کلمه به کلمه، حرف به حرف، اونون سؤزلرینی آچیقلامیش و شاعیر دوشونجه عالمینه یول تاپاراق، بو یولو هامبارلامیشدیر. بو چتین و علمی ایشین دهگهرینی بیلمک اوچون، دیوانین مقدمهسینده 65 دن 72 ـ جی صحیفهلره مراجعه ائتمک لازیم گلیر. بونا دقت ائتمهدن، نسیمینین فیکیر دونیاسینی تانیرام ـ دئمک یانلیشدیر و صدیقین علمی چالیشماسینی آنماق دا چتیندیر.
3 ـ صدیق بو دیوانین تدقیق ایشینده، هر بیت و هر سؤز اوستونده دایانیب دقتله آراشدیرمالار آپارمیشدیر. هر شعرین وزنی، آهنگی، فورمو و محتواسی اوزهرینده دایانمیش، مختلف الیازمالاری توتوشدورموش و ساغلام بیر دیوانی یاراتما دا هئچ چالیشمادان اسیرگهمهمیشدیر. بیر بالاجا کلمهدن، بلکه حرفدن ده واز کئچمهمیش، هئچ بیر سؤزه اعتناسیز قالمامیش و نهایت عئیبسیز ـ ایرادسیز بیر دیوان وئرمیشدیر. بئله بیر علمی دقت تایسیز و سانازدیر. او، بو ایشده جان یاندیریب و خالقینا، ها بئله ادبیات دونیاسینا بیر اینجی باغیشلامیشدیر. بو اثر 724 صحیفهده، 152 صحیفهلیک بیر اؤن سؤز ایله چاپدان بوراخیلمیشدیر و ادبیاتیمیزین و خالقیمیزین شأنینده اولان بیر اثردیر.
سیدعظیمشیروانینین دیوانی
دکتر صدیقین باشقا علمی اثرلریندن بیری ده کلاسیک شاعیریمیز سیدعظیمین دیوانیدیر کی یئنه ده بورادا دکتر صدیقه مخصوص علمی شیوه و تدقیق ایله اوز ـ اوزه گلیریک. بورادا، اوستاد علمی وسواس ایله شاعیرین یاشاییش طرزینی آچیقلاییر. حتا مکتبدارلیق شیوهسینی اونوتماییر. بونلارین ایزینی شاعیرین دیوانیندان علاوه باشقا قایناقلاردان دا تاپماغا چالیشیر و دوزگون معلومات اله گتیرمک اوچون چوخلو قایناقلاری، معاصرلرینین دیوانلارینا دا مراجعه ائدیر. سیدعظیمین اردبیل سفری و تذکرهسینده یازدیغی گونئی آذربایجان شاعیرلرینین یاشاییش و اثرلری، عالیمین گؤزوندن قاچا بیلمهییر.
شاعیر، زمانهسینین فعال ادیبلریندن و شاعیرلریندن، هابئله ائتکیلی عالیملریندن ساییلماغینی گؤسترمک اوچون، زامانین مختلف ادبی ـ علمی ییغینجاقلارینی آراشدیریر. بیتالصفا دا اولان تأثیر و فعالیتینی گؤستریر. چاغداش شاعیرلریله مناسبتلرینی آراشدیریر و آرالاریندا کئچیریلن مناظره و مشاعرهلری آچیقلاییر. سونرا شاعیرین فیکیر دونیاسینا چاتارکن، اونون موقعیتینی تحقیق آلانینا چکیر. آذربایجانین ایلک درگیسی اولان «اکینجی» ایله باغلیلیغینی گؤستریر. باشقا شاعیرلریله یازیشمالارینی اورتایا گتیریر و اونون چاغداشلارینی تانیتدیریر. بورادا بیز باهار شیروانی، علیاصغر نورس، عاصیقرهباغی، علیحیدر فروغی، محمدتقی قمری، نامی، سید ابوالقاسم نباتی، فانی تبریزی، راجی تبریزی، دلسوز تبریزی، اسماعیل ناکام، محمدآقا جرمی و باشقالاریلا علاقهلرینی آچیقلاییر. اونون بؤیوک شاگیردلریندن دانیشیر. سونرا کلاسیک شاعیرلریمیزدن الهام آلماسینی گؤستریر و نهایت شاعیرین بیر ـ بیر اثرلرینی: دیوان، مکتوبات، حکایات منثوره، حکایات منظوم، سیچان و پیشیک، هجویهلر، پریشاننامه، کلیات فارسی، قصصالانبیاء، غزوات، مقتل، شیرواننامه، فارسجادان و روسجادان ائتدیگی ترجمهلری و نهایت سیدعظیمین تذکرهسینی آراشدیریر.
دکتر صدیق بو دیواندا اولان شاعیرین ادبی اؤزهللیکلرینی ده آشکارا چیخاریر. ادبی دیلی و اوسلوبونو آیدینلاشدیریر و حتا شاعیرین چاپ اولان دیوانلارینی آراشدیرمادان واز کئچمیر. دکتر صدیق بو 730 صحیفهلیک اثره 126 صحیفه مقدمهسی ایله اؤزونه مخصوص اولان دقتی ایشه آپارمیشدیر. او بورادا بوتون شعرلرین بؤلگو و اولگولریله برابر وزنلرینی ده یازیر.
شاعیرین دیوانی ایراندا و آذربایجاندا دؤنه ـ دؤنه چاپ اولدوغونو بیلیریک، آنجاق اوستاد حاضیرلادیغی دیواندا بیر یانلیش دا تاپماغا مجال وئرمهیهرک، مکمل و تام اولغون بیر دیوان اوخوجولارین الینه وئریر.
دیوان فضولی
حکیم ملامحمد فضولی آذربایجان ادبیاتینین تانینمیش گؤرکملی شاعیر اولاراق، تاریخ بویو غزللریله میلیونلار انسانین اورهگینی اوخشاییب و چوخلارینین معنوی دونیالارینی آچیقلامیشدیر. 500 ایلدیر کی فضولونون غزللری، تورک دیللی ملّتیلرین اورهک دؤیونتو سو کیمی دیللر از بری اولوب، عالیم، عاریف و پاک دویغولو انسانلارین فیکیر دونیاسی و اورهک آیناسی اولموشدور. بو گونه کیمی فضولونون یوزلرله الیازمالاری اله گلمیش، دیوانلاری دؤنه ـ دؤنه چاپ اولموش و ملّتلر آراسیندا یاییلمییشدیر. او، اسلامین اوچ دیلینده ـ عربجه، فارسجا و تورکجه دیوانلاری و باشقا اثرلری واردیر. اونون 19 اثری بو اوچ دیلده بؤلونموشدور. ماراقلی بوراسیدیر ایرانین شاه دؤنمینده تورک دیلی یاساق اولاراق، فضولونون دیوانی ایرانین ان چوخ یاییلمیش اثرلردن ساییلیردی.
تاریخ بویو یوزلرجه تذکرهچیلر، عالیملر و ادیبلر فضولونون یاشاییشی و اثرلری حاققیندا آراشدیرمالار آپارمیش و اثرلر یازمیشلار، او جوملهدن: تذکرةالشعرا، تحفهی سامی، گلشنالشعرا، مشاعرالشعرا، تذکرةالشعرا، هفت اقلیم، کنهالاخبار، مجمعالخواص، ریاضالشعرا، زبدةالاشعار، آتشکده آجر، الذریعه، ریحانةالادب، تذکرهی سیدعظیم و باشقا ـ باشقا تذکرهلر، هابئله ادیبلر و چاغداش ادبی آراشدیرماچیلار و تنقیدچیلر، شاعیرین یاشاییشی و اثرلری حاققیندا گؤزهل تدقیقلر و تحقیقلر ایرهلی آپارمیشلار.
ادبیات تاریخیمیزی واراقلاییرساق اونون دیوانی یوزلر شاعیر الهام قایناغی اولدوغونو گؤرهجهییک. فضولونون غزللرینه بنزهتمهلر یازانلار، اونون دوشونجه دونیاسیندان یارارلانانلار سایسیز ـ حسابسیزدیر. او جوملهدن تکجه شاعیرین یاشادیغی بغداد شهرینین شاعیرلریندن: عهدی، شمسی، حسنی، رندی، زهدی، مرادی، حزنی، علمی، کلایی، ضایعی، ذهنی، حصیری، ضمیری، روحی و باشقالارینی آد آپارماق، گؤستریر کی بوتون آذربایجاندا و داها گئنیش حالدا بوتون تورک دیللی اؤلکهلرده، شاعیرین حیاتی دؤوروندن بو گونه قدهر یوزلر شاعیری بونا شهید گتیرمک اولار. بئلهلیکله فضولی مکتبی 500 ایلدیر کی آذربایجان تورک ادبیاتینی چولقاییب و اورهکلری اؤزونه چکیبدیر. قدهر شاعیرلریمیز اؤزلرینی اونون ائتکیسیندن بوراخا بیلمهمیشلر ـ دئسک، چوخ دایانیلمامیشیق. فضولونون غزللری فورما و محتوا یؤنهسینده اؤزونه مخصوص بیر مکتب کیمی اؤزونو گؤسترمیش و هله ده چوخلو شاعیرلر اونون مکتبینین داوامچی اولدوغونا گؤوهنیرلر.
فضولی غزللری بیر فال قایناغی کیمی، گلهجکدن خبر وئرهن مقدس بیر کتاب کیمی، تورک ملّتلر آراسیندا عزیزلهنیر و ائولرده ساخلانیلیر. مولانا فضولی آنا وطنیندن اوزاقدا ـ بغداددا آنادان اولوب، بوی آتیب یاشا دولوبدور. او، ایلک گنج چاغلاریندان خالقی آراسیندا دولانیب، خالقینین نیگیللرینی اوخویاراق اونلارین اورهک سؤزلرینی اوخشاییبدیر. اوچ دیلده 19 اثر یازیبدیر کی نئچه عربجه (دیوان، مطلعالاعتقاد) فارسجا (دیوان، بنگ و باده، لیلی و مجنون، شاه و گدا، صحبتالاثمار، قیرخ حدیث، حدیقةالسعدا، جمجمهنامه، معمالار، مکتوبات) اثرلری اسلام دونیاسیندا و مسلمان اؤلکهلرینده آلقیشلانیبدیر.
فضولونون ادبی شیوهسینده اینجه دویغولار، صنعتکارلیق، تلمیحلر، استعارهلر، مجازلار و درین معنوی دونیا ایله دولودور. فضولی بؤیوک شاعیر اولاراق، اسلام دونیاسینین بؤیوک شاعیرلرینه نوایی، نظامی، حافظ و ... درین حؤرمت بسلهمیش و شعرلری مضمونجا عشق، سئوینج، درد، جفا، غریبلیک، انسان سئوهرلیک، ریاکارلارا نفرت، ظالیملرله مبارزه یولو گؤستریر.
دکتر صدیق بو معلوماتی بیر عالیم کیمی اینجهلهییب، کشف ائدیب و اوخوجولارا هدیه وئریر. علمی اوسلوبلا توپلانان دیوان، بوتون چاپ اولموشلار اثرلر آراسیندا ساناز تایسیزدیر. بو اثر 400 صحیفهده و 100 صحیفهسی عالیمین آراشدیرمالارینی احتوا ائدهن اثر، تبریزده اختر یایینلایری طرفیندن یاییلمیشدیر.
دئدیگیمیز کیمی دکتر صدیق اؤز طالعینی خالقیمیزین طالعیله بیر ـ بیرینه باغلامیش و بوتون بارلی عؤمرونده بیر باغلیلیغی حفظ ائدیبدیر. آذربایجان ادبیاتی و کولتور خالقیمیزین طالعینی آیدینلاشدیراجاقدیر و بو ساحهده علمی ـ آکادمیک ایشلر. خالقلار ایچینده امضامیزی آتاجاقدیر.


text:
تورک دونیاسینین بؤیوک شاعیری نسیمی
لاچین ائل قیزی
اون دؤردونجو عصرین ان بؤیوک شاعیرلریندن عمادالدین نسیمی دیر. او، آزربایجان تورکجهسینده شعر دیوانی یاراتمیش و فارسجا و عربجه دیللرینده دیوان یازمیشدیر. نسیمی نین شعرلری غنایی شعرین ان گؤزل نمونه لریدیر.
نسیمی نین دوغولدوغو یئر، شیروان اطرافیندا شاماخی دا و عراق تورکلری نین باخیمیندان باغداد دا و بیر سیرا قایناق لار دا ایسه تبریزده اولدوغو دئییلیر. نسیمی نین آدی علی نسیم الدین، آتاسی نین آدی ایسه محمد و قارداشینین دا آدی شاه خندان دیر.
نسیمی گنج لییینده یاخشی تحصیل آلمیش و زمانه سینده اولان علم لری اؤیرنمیشدیر. اؤز دیلیندن باشقا، فارسجا و عربجه نی یاخشی بیلیردی و فلسفه، منطق، نجوم، طب و ریاضی کیمی علم لرینى ده بیلیردی. نسیمی عؤمرونون بیر حصه سینی باکی دا کئچیرمیشدیر و حروفیه فرقه سی نین قوروجوسو اولان تبریزلی فضل الله نعیمی ایله شیرواندا تانیش اولموش و اونون شاگردلییینی قبول ائتمیشدیر و سونرادا نعیمی نین خلیفه سی و ان یاخشی تبلیغاتچیسی اولموشدور. فضل اللاه نعیمی، میرانشاه طرفیندن اولدورولدوکدن سونرا نسیمی باکی دان آنادولویا و بیر مدت سونرا دا حلبه یه گئتمهیه مجبور اولموشدور.
نسیمی تورک دیلینین آنادولو و تورکمن لهجه لرینده شعر قوشموشدور و تصوف شعرلری اورتا آسیادا بو گون معروف دور. آنادولو دا نسیمی مقدس بیر شاعر کیمی تانینمیش دیر. نسیمی ایدئالیستیک فیکیرلرینی غزل، قصیده، مثنوی، مستزاد و ترجیع بند لرینده بیان ائتمیشدیر. نسیمی یارادیجیلیغی نین آنا خطی اینسانین آللاهلا عئینی لشدیریلمه سی و ایلاهیلییی ایدئیاسیندان کئچیر.
نسیمی حلب مفتیسی فرمانروانین امری ایله حلب شهرینده مفتی نین حضوروندا اوتوز آلتی یاشیندا دریسی سویولاراق اؤلدورولدو. سلطان مؤید امری صادر اولونموشدور کی نسیمی نین دریسی سویولسون، جنازه سی یئتدی گون حلب شهرینده گؤستریلسین و سونرا شققه لنسین. او اؤلومو زامانی بو شعری سؤیله دی:
منده سیغار ایکن جهان من بو جهانه سیغمازام
جؤوهر لامکان منم کؤون و مکانا سیغمازام
نسیمی نین مزاری حلب شهری نین فرافراه محله سینده واقع اولوبدور. اونون مزاری اوستو قیمتلی ایپک پارچا ایله اؤرتورولوب، بیر تابوت قبیر، اورتادا بیر کیچیک چار حوض، دیوارلاردا چرچیوه یه سالینمیش یازیلار وار. نسیمینین مزاری اولان یئرین دیوارلاریندا یازیلان شعرلردن بیری:
یوزولدون دؤنمه دین مردانه لیکدن،
ایلاهی! بؤیله دیر حب صمیمی.
کثافتدن چیخیب اولدون بحقه،
گولوستان ایلاهی نین نسیمی.


text:
قارانلیقداکی پیشیک
ربیقه ناظیمقیزی
کؤچورن: ائلیار پولاد
-باخ، اوردادی، او کونجده. یاواشجا یاخینلاش. هورکوتمه.
آیاققابیلارینی چیخاریر. آستا آددیملارلا ایرهلیلهییر. اییلیب الینی کونجه طرف اوزادیر. پیشیگین یومشاق توکلرینه توخونور. قارانلیقدا گؤزلرینین تعجوبدن نئجه بؤیودویونو حیس ائدیرم. یوز فایز، گولومسهییرده.
-غریبه آدامسان ائ.
-نییه؟
-پیشیگین یئرینی تاپان منم، آما سن سئوینیرسن.
اجلاف خاصیتیم وار، بیلیرم… جاواب اؤزونو گؤزلتمیر:
-نه اولسون، نه فرقی وار؟ بیرده، من سنه اینانمایا بیلردیم.
-هه، ماراق… یوخلاماق ایستهدین…
عصبلشسهده، بروزه وئرمیر. بو خاصیتی خوشوما گلیر، همده منی قیجیقلاندیریر. آما عصبلشمگینیده ایستمیرم. قورخورام. ائلهبیلیرم، او حیرصلنسه، نسه طبیعی فلاکت باش وئرهجک. چووغون، توفان، زلزله، آخماق تلقیندی.
گولور. بیلیرمکی، گرگینلیگی گؤتورمکدن اؤترودو. حالبوکی… نسه… بو دفعه هئچنه دئمیهجم…
-پیشیک قاچدی.
-هه. گرک دانیشمایایدیم.
-نئینییهجکدیککی، اونو؟ اساس اودورکی، تاپدیق…
استئهزالی تبسومومو گؤرمور. اؤزومله پارالئل آپارماغیم عاغلینا دا گلمیر. عمومیتله، اونون عاغلینا منیمله باغلی نه گلیرکی؟..
-دایان ائ، گویا من بئله دئییلم؟! سادهجه، یورولموشام. سوروشکن بالیق آختاریرام و اونو دا تاپمیشام. داها نه لازیمدی؟ اونون پوللارینی قوپارماق؟ فیکیرلشمکدن زهلم گئدیر. خصوصن کئفیم اولمایاندا. موضونو دییشیرم:
-بالیق توتماقدان خوشون گلیر؟
-یوخ، داریخدیریجی دیر. هئچ یئمگیده سئومیرم. هرچند… بیر دفعه، بلکه…
بیلیرمکی، آرتیق اؤزونو دنیزین ساحیلینده تصوور ائدیر. الینده قارماق. طبیعیکی، سوخولجانی اورا دوستو کئچیرهجک. او ایسه اوز-گؤزونو تورشودوب دئیهجک کی. سسی فیکیرلریمی داغیدیر:
-هه. بیر دفعه یوخلاماق اولار.
-بالیغی نییه سئومیرسن؟ سوموکلرینه گؤره؟
-سوموک یوخ، تیغ. هه ائ، تمیزلهمک آدامین گؤزونه دورور. آما دوزلو بالیق اولسا…
سؤزونو کسیرم:
-سویوتما کارتوفلا.
-بلکه، قایناداسان؟
-اولار…
مطبخه کئچیرم. آرخامجا گلمیر. راحاتام. یوخ، ناراحاتام. گلسه، ایش گؤره بیلمهیهجم. زهلم گئدیر مطبخده ایکینجی آدام اولاندا. گلمهسه، دلی اولاجام…
کارتوفلار قایناماق اوزرهدیر. بالیق اولماسا دا، اولار. اونسوز دا ایی وئریر.
اوتاغا قاییدیرام و قفیلدن اونون گؤزلرینین ایچینه باخیرام:
-من هر شئیی بیلیرم.
-نهیی؟
-هر شئیی…
-بیلیرمکی، بیلیرسن. آما باشا دوشمورمکی، سن بونلاری هاردان، نئجه بیلیرسن؟ منی ایزلهییرسن؟
-دلیسن؟
-بس نئجه اولور آخی…
-حیرصلنمه.
-حیرصلنمیرم. تعجوبلهنیرم.
-بونون نهیی پیسدیکی. دئمهلی، هلهده باجاریرسان.
-نهیی؟
-تعجوبلنمگی.
-سن نییه بئله عاغیللیسان آخی؟
-بو سنه مانع اولور؟
-یوخ.
-گویا اولسا، دئیهجکدین.
-مانع اولسا، دئیهجکدیم. منه بئله شئیلر مانع اولمور.
-یالانچی.
-یئنه مباحثه ائدیرسن. سنده ان سئومهدیگیم جهتدی.
-بیلیرم.
“آما هئچ دوشونموسنکی، منده نییسه سئومهیه بیلرم؟” . بونو اورهگیمده دئییرم.
باخیشلاریمی کونجه چئویریرم. پیشیک قاییدیب. آما نه خیری؟ داها اونون یئرینی تاپماقلا تعجوب و سئوینج یاراتماق اولماز. بونو بیر دفعه ائلهدیک…
-گل سنی اؤپوم.
گولومسهییر:
-اولماز.
-باشین اوچون…
-منه دئییرسن؟
-هه… هه… هه…
سسیم گئتدیکجه آنلاشیقسیز اولماغا باشلاییر. آرادا دایانیب کونجه طرف باخیرام. اورهگیمده فیکیرلشیرم-کی، پیشیک گؤرمهسه ده، نه باش وئردیگینی حیس ائدیر.


text:
شاعر «حسین آغیارلی»یا باش ساغلیغی
چوخ تاسفله شاعر دوستوموز «حسین آغیارلی» اؤز سئویملی قارداشی و ادبیاتیمیزین صمیمی قایغیکشی «جبرائیل سیف هریس»ی الدن وئرمیشدیر. «جبرائیل سیف هریس» خصوصیله انقلابدان سونرا ادبی درنکلریمیزین قورولماسیندا جدی تلاش گؤسترن وطنداشلاریمیزدان اولموش و تهران شهرینده بیر چوخ آذربایجان ادبی مدنی شخصیتلریمیزین اثرلرینین یاییلماسیندا فعالیت ائتمیشدیر. «جبرائیل سیف هریس» خرداد آیینین اوچونجو گونو تهرانین “امام خمینی” خستهخاناسیندا خرچنگ(سرطان) خستهلیگینه تسلیم اولموش و ابدیلیک اولاراق آرامیزدان کؤچموشدور.
ایشیق- آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری بو آجی ایتگینی شاعر «حسین آغیارلی»یا، «سیف هریس» عائیلهسینه و مرحومون تانیشلارینا باشینیز ساغ اولسون! دئییر و ادبیات خادیمی «جبرائیل سیف هریس»ین خاطیرهسینی عزیزلهییر.
ایشیق- آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۳ خرداد ۱۳۹۴


text:
اوزوقویلو اؤلن کؤرپهیه آچیق مکتوب
نیگار خیاوی
اوزولمه آناسینین بالاسی!
اؤزوموزو تئز یئتیردیک باشیوین اوسته و سون مدل آیفونلاریمیزلا شکیل چکدیک اؤلومونون بوتون یؤنلریندن؛ چونکو بیز، شیشه-شیشه اونلاری بیر-بیریمیزه گؤسترهجهییک؛ چونکو بیز نئجه ده چوخ مهربانیق!
سن بیلمزسن،
او اوزو قویلو اؤلومونون ساحیلینده کی کؤپوکلردن ده داها کؤپویوک بیز؛ بؤیوک احتماللا هامیمیز آجی شعرلریمیزده سنی اوخشایاجاییق؛ قارا رسیملر چکهجهییک؛ چونکو بیز دریالارین دیبیندهکی آمیبلردن ده عاغیللیییق.
قوی سنینله دردلشیم آناسینین اورهیینین بندی!
سن اؤلومله تک جانینا اوزلشنده، اؤزونه جنازه تؤرهنی توتاندا، دموکراسی جنابلارینین یوخوسو اصلا گؤزلریندن قاچمادی.
سنین اوزوقویلو جنازهنی مین اینچلیک L.E.D تئلویزیونلاریندا سئیر ائدنده، بشر حقوقلارینین هئچ بیریسی اؤزونو آیاقلانمیش حساب ائتمهدی.
قوربان اولوم سنین هله ده اومود بسلهین باشماقلارینا،
دالغالارلا دوست اولان باشماقلارینا؛
نه یئکه بشر حقوقلاریییق بیز!
نه هئیوهره دموکراسیییق!
نئجه ده مدنیتلی، نئجه ده سوسیته و مهربان، بمبالی کؤپوکلریک بیز!
گؤرورسنمی کونفرانس میزلرینین اورتاسیندا کؤینهییوین قیرمیزیلیغی نئجه پاریلداییر؟
گؤرورسن شیخلر، فوقوللولار، شلمهلیلر، امیرلر، دمیرلر شیرین یوخونون آرخایینلیغینا نئجه ده تولکو-تولکو زیللهنیبلر؟
ای منیم میقاووا انسانلیغیم! هانسی فابریکانین الده دوزلمیش اورونوسن سن؟ مالاتینا هئچ اوتانان صیفت قاتیلمادیمی؟ هانسی الده دوزلمیشسن؟ بونجا بورنو یئللیجه گیردکان آغاجلی گیرده ماسالار آرخاسیندا نئجهده اؤلکه بؤیوکباشلاری، نئجهده دموکراتلار، پارتییالار، لابوراتورلو عالیملر، نه اودکولونلار، نه کت شالوارلار، آخ… دموکراسی بوللوغوندان آز قالا پارتلاییریق بیز، اوغونوب کئچینمکدن آز قالا ییرتیلیریق. خومار گؤزلریمیزدن نه یئکه، نه شیق گؤزیاشلاری فانتاللاییریق!
کونفرانسلارین، توپلانتیلارین، قورولتایلارین، سفرلرین، فئستیواللارین، ماسالارین، تریبونلارین، هاف هافلارین، قودقودلارین، های هایلارین، قایناشمالارین، قوردلاشمالارین و ایندیدن نوبل یاریش موکافاتی اوزهرینده چکیش برکیشمهلرینه نییه آغلامیرام من؟
کیم ایدی دئدی: بیر-بیرینیزین باشینی یارمایین؛ دونیادا هامییا چاتاجاق قدهر سئوگی وار؟ کیم ایدی؟ سن باشلا، قارا یئلپنکلرینی باشدان سای منیم بالام!
هادیر اول، قانادلارینی وار گوجونله گوجلو یاپیشدیراسان!
بلکه اونلار دادینا چاتسینلار.
۱۳شهریور۹۴ تبریز


text:
مهر-ین بیری غیر فارس میللتلر اوچون "اؤگی آنا دیلی" ساییلیر. بیر ایل ایکی آی (اؤنجهکی 2آی توتوقلانماغی نظرده آلمایاراق) مورخصیسیز بیرباشا ائوین زیندانین 4-جو بندین 3-جو سالونوندا کئچیردی. یاخالانمامیشدان دیش آغریسی وار ایدی. دیش آغریسینین توختاتماغا ائوین زیندانینین ساغلیق سوروملولاری 10 آیدان چوخ سوروندوردولر. اکبر نعیمی 1398-جی ایلین بهمن آییندان ایشیندن چیخاریلیب. ایجتیماعی بوتون حاقلاریندان منع اولوبدور. بونلارا ندن اولان قوندارما قارایاخمالار دیر. بو قارا یاخمالاری اینجهلهدیکده بو سونوجلار ایله اوزلهشیریک:
سوچلامالارین بیرینجیسی "موعانید قوروپلارین چیخارلاری اوزره ایران اسلامی جمهوریتینه قارشی تبلیغ آپارمارق" دیر. هانسی قوروپ و نئجه او قوروپو رئکلام ائلهمهسی نه تکجه حؤکمده بلکه دوسیادا دا آچیقلانمیر. آچیقلانمایان، بلگهسیز قارایاخما اوچون 8 آی زیندان حؤکمو کسیرلر.
وورولان ایکینجی سوچلاما؛ "اؤلکهنین تهلوکهسیزلییینی خطره سالماق اوچون توپلانما(اجتماع) ایله قوروشما(تبانی)" اولور. بو سوچلاما ندنی ایله 4 ایل قطعی حبس جزاسی کسیرلر. بونا فاکت اولاراق 1392-جی ایلین فئورال آیینین 2-سینده تئهرانین چئورهسینده یئرلهشن نسیمشهرده آنادیلی موناسیبتی ایله قورولان تؤرنی گؤستهریرلر. همان گون امنیتی قوهلر تؤرَنه باسقی وئریب، تؤنده اولانلارین نئچهسینی یاخالامیشدیلار. اوندان سونراکی گونلر ده نئچه باشقاسینین دالیسیجا گئدیب یاخالاتمیشدیلار. او ایل اکبر نعیمینین دالیسیجا هئچ بیر امنیتی قوه گئتمهمیشدی. اونونلا بئله ائو صاحابی بوتون سوچلامالاردان برائت آلمیشدی. او دوسیا باغلانیب، آلتی ایل کئچندن سونرا او تؤرنده اولوب آنا دیلی حاقدا دانیشماغی حاکمیتین علیهینه قوروشما ساییب 4 ایل قطعی جبس جزاسی کسیرلر.
اوچونجو ایتتیهام ایران ایله دونیادا وورولان بیر ایلک ساییلیر: «سئپاراتچی "پان تورکیسم ایله پان آذریسم" قوروپلاریندا عوضو اولماق ایله اؤلکهنین تهلوکهسیزلییینه قارشی آددیم آتماق». بو ایتتیهاما گؤره 5 ایل قطعی حبس جزاسی کسیرلر. "آذری" کلمهسی احمد کسروینین آذربایجان تورکلرینین تورکلویونو دانماق اوچون یاراتدیغی قوندارما دیل آدی دیر. احمد کسروی ماسون قوروملار اؤزللیکله "اینگیلیسلی ادوارد براون" ایله تانیش اولاندان سونرا بو سؤزجویو یارادیر. "آذری" سؤزجویو سورعتله دونیا دایرهالمعاریفلرینده آذربایجان تورکجهسینین باشلیغی یئرینه اوتورور. ایراندا پانفارسچیلیغی ایرانشهری آدی ایله یایان قوروملار "آذری" کلمهسیندن یولا چیخاراق آذربایجانلیلاری آذری آدلاندیریب تورک دونیاسیندان قوپارماق ایستهدیلر. "پان تورک" بیر فرهنگی یاناشما اولدوغونا باخمایاراق، پانفارسلار اونو سیاسی دیرلندیرمهیه چالیشدیلار.
ایراندا دولتی ایله حاکمیتی اورقانلار اللرینده اولدوقلاری اوچون بو آددا(پان تورک) قارایاخما ایله آذربایجانین دیل، کولتور، چئوره، ایقتیصادینا دوشونن اینسانلاری سوچلاییب توپلوم ایله اؤلکهدن اوزاقلاشدیرماغا چالیشیبلار. "پان آذری " سؤزجویو یارانمامیشدی، یارانسایدی "پان تورک" ایله "پان آذری" تئرمینلری بیربیرینه قارشی تئرمینلر اولمالی دیلار. سون زامانلار "پان آذری" تئرمینی ایرانشهری جریانینا منسوب آداملارین طرفیندن اورتایا قویولوبدور. فارس دیلیندن سئوای دا هئچ بیر دیلده یئرینی آچا بیلمهییب دیر.
پان آذریسم عنوانی بیرینجی دفعه "ابرار" قورومونون واسیطهسیله "احمد کاظمی" آدیندا یازارین یازدیغی «پان ترکیسم و پان آذریسم» آدلی یاییلان کیتابی ایله بلگهلهنیر. ایرانشهرچی یازارلار؛ حئیدر علییئو نخجوان موختار رئسپوبلیکاسینین جمهور باشقانینین، آذربایجان جمهوریسینین ایکینجی موستقیللیک ایستهیینه گئدن یولدا آذربایجانلیلارین آراز چایینین ایکی تاییندا ییغیشیب بیر-بیرلرینی سسلهمک موناسیبتی ایله دئکابرین 31-نی دونیا آذربایجانلیلار گونو آدلاندیردیغی دیر. بو دوغرولتودا یازیلان مقالهلر ده ائله همن "احمد کاظمی" ایله بیر باشقا نئچه نفرین (حسین احمدی، برهان حشمتی، ..) ایشبیرلیگیله اولور.
ماراقلی بودور بو تئرمینی تورکچولویون قارشیسیندا اورتایا گتیریر. داها دوغروسو آذربایجانچیلیغی تورکچولویه قارشی گؤرور.
گوناز تی وی
SH.A


text:
دین وه دۆزن آنلاملارئ:
“آللاهئن دینی” فئطراتتئر. تۆم جانلئ وه جانسئز وارلئقلار آللاها تام بیر شکیلده “تسلیم” اۇلموشلاردئر. اینسان وه جینلرین دئشئندا، آللاهئن قانونلارئ قارشئسئندا، کندی ایـرادەسییله حارەکت أدەبیلن باشقا بیر وارلئق یۇقتور.
اینسان وه جینلر “ایمتیحان” ایچین یاراتئلدئغئندان، اۇنلارا بؤیله بیر “سچمه حاققئ” وریلمیشتیر. بونلار دئشئنداکی هیچبیر وارلئق، آللاهئن “قانونلارئ” دئشئندا بیر “یاشامئ” نه سچەبیلیر، نه ده بؤیله بیر شەیه آنلام ورەبیلیر.
هۆدهۆدون، گۆنشه سجده أدنلر حاققئنداکی شو شاشقئنلئغئ دا بونو گؤسترمکتەدیر:
أَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَمَا تُعْلِنُونَ ﴿۲۵﴾ (سورة النمل)
(هۆدهۆد دەدی کی:) گؤکلرده وه یردەکی بۆتۆن گیزلیلری اۇرتایا چئقاران آللاها سجده أتمەلری گرکمز می؟ اۇ، گیزلەدیکلرینی ده بیلیر، آچئغا ووردوقلارئنئ دا. (نمل سورەسی؛ 25)
هۆدهۆد بیر قوش اۇلدوغو ایچین، آللاهئن قانونلارئ دئشئندا هرحانگی بیر یۇل سچمه طابیعاتئنا صاحیب دگیلدیر. بوندان دۇلایئ اینسانلارئن، قوللوغو یالنئز آللاها یاپمامالارئنا آنلام ورەمەمکتەدیر.
طابیعاتتاکی تۆم ایشلەییش، آللاهئن “اؤلچۆسۆ” اوزره یاعنی “سۆننتوللاها” گؤرەدیر. ایرادەسی اۇلمایان وارلئقلار بو ایشلەییشه قارشئ قۇیاماز. سۆننتوللاها اویغون اۇلاراق گـؤرەولرینی یاپارلار.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
أَفَغَيْرَ دِينِ اللَّهِ يَبْغُونَ وَلَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعًا وَكَرْهًا وَإِلَيْهِ يُرْجَعُونَ ﴿۸۳﴾ (سورة آل عمران)
آللاهئن دینیندن باشقا بیر دین می آرئیۇرلار؟ اۇیسا گؤکلرده وه یرده کیم وارسا، ایستەیەرک وەیا ایستەمەیەرک آللاها تسلیم اۇلموشتور. (آلی عیمران سورەسی؛ 83)
یۆجه آللاهئن قوللارئ ایچین گؤندردیگی دینین آدئ “ایسلامدئر”. “اۇ“، دۇغرو وه أگرییی اۇرتایا قۇیدوقتان سۇنرا، قوللارئنئ “دین” قۇنوسوندا، یاعنی “آللاهئن قانونلارئ” چرچوەسینده یاشایئپ یاشاماما حوصوصوندا “سربست” بئراقمئشتئر.
رسوللر اینسانلارئ “حاق دینه” چاغئرئرلار. اینسانلار آللاهئن گؤندرمیش اۇلدوغو دین حوصوصوندا آیرئلئغا دۆشرلر. بیرچۇغو “حاق دینه” اویماز، دینی کندینه اویدوراراق “کندی دینینین” اینانانئ اۇلور.
قورئاندا، “آللاهئن دینی” دئشئنداکی “یاشام طارزلارئنئن” دا؛ “دین” کلیمەسی ایله آنئلدئغئ گؤرۆلمکتەدیر.
مثەلا “کافیرون سورەسینده”: «سیزین یاشام طارزئنئز سیزه، بنیم یاشام طارزئم بانا» (لَکُم دِینُکُم وَلِیَ دِینٍ) دەنیلمکتەدیر.
“مۆمین سورەسینده” ده: «سیزین دینینیزی دگیشتیرەجگیندن قۇرقویۇروم» (إنّی أخَافُ أن یُبَدّلَ دِینَکُم) ایفادەسی، موسا نبینین “تۇپلومون دینینی” دگیشتیرەجگینه دائیر فیرعاوونون دویدوغو أندیشه دیله گتیریلمکتەدیر.
“دین” کلیمەسی “یوسوف سورەسینده” اینسانلارئن قۇیدوغو “قانونلار” ایچین قوللانئلئر:
«حاقانئن قانونونا گؤره» (فِی دینِ المَلِکِ) عیبارەسی، یوسوف نبی دؤنمینده حئرسئزلئغئن جزاسئنا دائیر “حاقانئن دۆزنلەمەسینی” ایفاده أتمکتەدیر.
یۆجه آللاه قوللارئنا هر شەیی وردیگی ایچین، قانونلارئ قۇیار وه قوردوغو دۆزنه اویولماسئنئ ایستەر. یاعنی قوللارئن “تسلیمیەتینی” ایستەر. “اۇنا” تسلیم اۇلانلارا دا “مۆسلیم” ایسمینی وریر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ وَفِي هَذَا … ﴿۷۸﴾ (سورة الحج)
… اۇ، داحا اؤنجه وه ده شیمدی سیزه “مۆسلیملر” ایسمینی ورمیشتیر… (حاج سورەسی؛ 78)
قوللارئندان باعضئلارئ “اۇنا” بۇرچلو اۇلماسئنا راغمن آحیرتته حسابا چکیلەجکلری گرچگینی دیققاته آلمادان یاشامایا دوام أدرلر. باعضئلارئ دا “حسابلاشما گۆنۆنده“، باعضئ کفیللرین آرایا گیریپ؛ آللاه ایله قول آراسئندا آرایئ بولاجاقلارئنا اینانئر.
آللاه، اینسانلار آچئسئندان یۆکۆملۆلۆک دۇغوران “دۆزنه” قوللارئنئن “تسلیم” اۇلماسئنئ ایستەر.
قۇنویلا ایلگیلی بیر آیت شؤیلەدیر:
إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ … ﴿۱۹﴾ (سورة آل عمران)
آللاه قاتئندا دین ایسلامدئر … (آلی عیمران سورەسی؛ 19)
آللاه کیتابئندا، اینسانا شؤیله سسلنمیشتیر:
وَمَنْ أَحْسَنُ دِينًا مِمَّنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ وَاتَّبَعَ مِلَّةَ إِبْرَاهِيمَ حَنِيفًا وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلًا ﴿۱۲۵﴾ (سورة النساء)
کیمین دینی، صامیمی اۇلاراق کندینی آللاها ورمیش اۇلانئن دینیندن گۆزل اۇلابیلیر؟ اۇ ایبراهیمین دۇسدۇغرو دینینه اویموشتور. آللاه ایبراهیمی دۇست أدینمیشتیر. (نیسا سورەسی؛ 125)
یوقارئداکی آیتته ده گؤرۆلدۆگۆ اۆزره، هر شەیین آللاهئن دۆزنینه “تسلیم” اۇلماسئ؛ “اۇنا ایطاعات” آنلامئنا گلیر.
آیتته اؤوۆلن دینین، “حانیف” اۇلاراق یاعنی دۇسدۇغرو بیر شکیلده؛ ایبراهیمین دینینه تابیع اۇلانئن دینی اۇلدوغو بیلدیریلمکتەدیر.
عاینئ ایفاده، دینین “فئطرات” اوُلدوغونو بیلدیرن آیتته شؤیله گچر:
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الروم)
سن یۆزۆنوۆ دۇسدۇغرو بو دینه، آللاهئن فئطراتئنا چەویر! اۇ، اینسانلارئ اوُنا گؤره یاراتمئشتئر. آللاهئن یاراتتئغئنئن یرینی توتاجاق بیر شەی یۇقتور. ایشته “ساغلام اؤلچۆ” (دۇغرو دین) بودور. آما اینسانلارئن چۇغو بونو بیلمزلر. (روم سورەسی؛ 30)
آیتته گچن “الدِینُ القَیّمُ” = “ساغلام اؤلچۆ؛ دۇغرو دین” ایفادەسی، تەوبه سورەسی، 36-نجئ آیتینده ده عاینن “دوغرو اؤلچۆ” آنلامئندا گچمکتەدیر.
اؤن یارغئ، اؤن قابول وه آشئرئ دویغوساللئقتان اوزاق “اینسان فئطراتئ”، آللاهئن آیتلری قارشئسئندا “تام بیر تسلیمیەت وه تاطمین دویغوسو” یاشار.
چۆنکۆ یاراتئلئش (فئطرات) اؤلچۆلرینه اویان دین “آللاهئن دینیدیر”.
بوندان دۇلایئ، اینسانئ بو دۆنیادا “آللاهئن دینینه” یاعنی “اۇنون” اؤلچۆ وه قوراللارئنا گؤره یاشاماق دئشئندا، هیچبیر شەی تاطمین أتمز. قالبلری تاطمین أدن شەی “آللاهئن ذیکری” یاعنی “اۇنون” یاراتئلئش اؤلچۆلرینه گؤره “یاشاما عازمی وه قارارلئلئغئدئر”.
قورئانئن پک چۇق آیتینده “فئطراتا” وورغو یاپئلئر.
بیر آیت شؤیلەدیر:
ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا رَجُلًا فِيهِ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ وَرَجُلًا سَلَمًا لِرَجُلٍ هَلْ يَسْتَوِيَانِ مَثَلًا الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ ﴿۲۹﴾ (سورة الزمر)
آللاه، چکیشیپ دوران بیرچۇق اۇرتاغئن صاحیپ اۇلدوغو بیر آدام ایله یالنئز بیر کیشییه باغلئ اۇلان بیر آدامئ اؤرنک وریر. بو ایکیسی أشیت میدیر؟ حامد آللاها ماحصوصتور. فاقاط اۇنلارئن چۇغو بیلمزلر. (زۆمر سورەسی؛ 29)
بیربیرلرییله آنلاشامایان وه اۇرتاق حارەکت أدەمەین پک چۇق پاترۇنو اۇلان کیشی ایله سادەجه بیر پاترۇندان أمیر آلان کیشی عاینئ دگیلدیر. آیتته، “گؤرمزلیکتن گلمەنین” وه “شیرکه بولاشمانئن”، اینسانئن طابیعاتئنا اویغون اۇلمادئغئ، فئطراتا وورغو یاپئلاراق آنلاتئلماقتادئر.
چۆنکۆ أن ایقناع أدیجی دلیل، فئطراتلا اؤرتۆشن دلیلدیر.
دین ایله فئطرات آراسئنداکی بو سئقئ ایلیشکینین قاورانماسئ، قورئانئن آنلاشئلماسئ ایچین بۆیۆک اؤنم تاشئر.
قانونلارئ آللاه قۇیدوغو ایچین هیچ کیمسەنین “اۇنون دۆزنینده” تاصارروفتا بولونماسئنا ایذین وریلمەمیشتیر. تک حۆکۆم قۇیوجونون آللاه اۇلدوغونا دائیر بیرچۇق آیتته شؤیله گچر:
«حۆکۆم یالنئزجا آللاها عائیدتیر.» (إنِ الحُکمُ إلّا لِلّهِ)
باعضئ آیتلرده گچن «آللاهئن دینی» (دینِ الله) ایفادەسی، اۇ قۇنودا “آللاهئن حۆکمۆ” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر. شو آیتته زینا سوچونا وریلن جزا “آللاهئن دینی” اۇلاراق ایفاده أدیلمکتەدیر:
الزَّانِيَةُ وَالزَّانِي فَاجْلِدُوا كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِائَةَ جَلْدَةٍ وَلَا تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِي دِينِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلْيَشْهَدْ عَذَابَهُمَا طَائِفَةٌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ﴿۲﴾ (سورة النور)
زینا أدن قادئن وه زینا أدن أرککتن هر بیرینه یۆز قامچئ وورون! أگر آللاها وه آحیرت گۆنۆنه اینانئیۇرسانئز، اۇ ایکیسینە اۇلان آجئما دویغونوز سیزی “آللاهئن حۆکمۆنۆ اویغولاماقتان” آلئقۇیماسئن. اینانانلاردان بیر طائیفه ده اۇنلارئن جزالاندئرئلماسئنا تانئق اۇلسون. (نور سورەسی؛ 2)
آیتتەکی “آللاهئن دینی” ایفادەسینە، عاینئ آیتته گچن “یۆز قامچئ جزاسئیلا” ایرتیباطئنئ گؤز اؤنۆنده بولوندوراراق، “جزایئ یرینه گتیریرکن” یاعنی بو قۇنوداکی “آللاهئن حۆکمۆنۆ اویغولارکن” آنلامئنئ ورمک ایثابتلی اۇلاجاقتئر.
آللاهئن هرحانگی بیر قۇنوداکی حۆکمۆنۆن “آللاهئن دینی” اۇلاراق نیتەلنمەسی، دین قاورامئنئن “قانون وه دۆزن” آنلامئنا گلدیگینی ده گؤستریر.
بۇرچ ایلیشکیسینده حساب کلیمەسینە وورغو یاپمئشتئق. حساب، ایچینده “اؤلچۆیۆ” بارئندئرئر. قانون وه دۆزن ده ایچینده “اؤلچۆیۆ” بارئندئرئر.
اینسانلارئن قوردوقلارئ “دۆزنلر” ده کندی ایچلرینده نیسبتن بیر “اؤلچۆ” بارئندئرئر، آما اؤلچۆسۆ مۆکممل اوُلان تک دۆزن “آللاهئن دۆزنیدیر“.
بۇرچ ایلیشکیسینده بۇرچلو وه آلاجاقلئ واردئر. آللاه قوللارئنا هر شەیی وردیگی ایچین، موطلاق اۇلاراق آلاجاقلئدئر. موطلاق آلاجاقلئ اۇلان قانونلارئ وه دۆزنی قورما حاققئنا صاحیبتیر.
سۇنوچ
“دین” کلیمەسینین کؤکۆنۆن، بۇرچ آنلامئنا گلن “دەین” کلیمەسییله ایرتیباطئ اۇلدوغونو سؤیلەدیک. بۇرچ ایلیشکیسینده طارافلار، قوراللار، حاق وه یۆکۆملۆلۆکلر، حسابلاشما وه یاپتئرئم گیبی عونصورلار واردئر. تۆم بو عونصورلار قورئاندا گچن “دین” کلیمەسینین آنلام چرچوەسینی بلیرلەمیشتیر.
اینسانلار کندی اؤلچۆلرینه گؤره “دۆزن قوروپ”، بو دۆزنه گؤره یاشایابیلیرلر. آنجاق أن گۆزل دۆزن آللاهئندئر. چۆنکۆ “اوُنون” دۆزنینین اؤلچۆسۆ أشسیزدیر.
تۆم کائیناتئ “اۇ” یاراتتئغئ ایچین “اۇنون” دۆزنینه تسلیم اۇلانلار موتلو اۇلورلار. بوندان دۇلایئ “اۇنون” دینینین دیندارئنا “آللاه”، “مۆسلیم” آدئنئ ورمیشتیر.
“اینسان”، کندیسینی زۇرونلو اۇلاراق چپەچەوره قوشاتان “ایلاهی اؤلچۆلره اویار”. عاکسی تاقدیرده بو دۆنیاداکی وارلئغئنئ سۆردۆرەمز. یۆجه آللاهئن، اینسان داحیل هر شەیه قۇیدوغو اؤلچۆیله اؤرتۆشن وه قوللارئنئن ترجیحینه بئراقتئغئ دۆزنه “دین” دەنیر.
دۇلایئسئیلا “آللاهئن دینینی”، «فئطری وه تکلیفی دۆزن» اۇلاراق تانئملایابیلیریز.
“فئطریدیر“؛ چۆنکۆ اینسانئن یاراتئلئش اؤلچۆسۆنه اویار. بو واصئف، «گؤنۆل ایشی، ویجدان ایشی، غایبی آلان» گیبی تملسیز تانئملامالارئن ترسینه؛ آللاهئن دینینین «عاقلئن، دویولارئن وه تجرۆبەلرین گرگی وه سۇنوجو اۇلدوغونو» گؤستریر.
“تکلیفیدیر“؛ اویوپ اویماما حوصوصوندا آللاه، ترجیحی اینسانلارا بئراقمئشتئر. چۆنکۆ مسئلەنین تملینده “قوللوق وه ایمتیحان” واردئر.
بو دورومدا، “قوللوغو سادەجه آللاها یاپما” آنلامئ تاشئیان هر تکلیف، “آللاهئن دینینین” قاپسامئنا گیرر.
بو، اۇ قادار گنیش بیر آلاندئر کی، ناماز قئلئپ اۇروچ توتماقتان عائیله حایاتئنا، أکۇنۇمیک فاعالیەتلردن جزا حوقوقونا، سیاستتن بیلیمه؛ اینسان حایاتئنئن هر آنئنا دائیر ترجیحلری ایچینه آلئر.
پک چۇق آیتته گچن “دینی آللاها حاص قئلماق” ایفادەلری، مسئلەنین بو یؤنۆنۆ ایفاده أدییۇر اۇلمالئدئر.
آللاهئن دینی، “فئطری” اۇلدوغو ایچین، عادالت ایچردیگی قابول گؤرۆر. بو دا هم دۆنیوی، هم ده اوحروی قارشئلئغئنئن اۇلدوغو آنلامئنا گلیر. دۇلایئسئیلا آللاهئن دینینین دیندارئ اۇلان کیشی، دۆنیوی وه اوحروی قارشئلئغئنئن بولوندوغو «فئطری وه تکلیفی بیر دۆزنی» قابول أتمیش سایئلئر.
اۇ حالده دینی، «اؤلچۆ ایچرن دۆزن» اۇلاراق تانئملاماق مۆمکۆندۆر. بو دۆزن ایلاهی اۇلابیلدیگی گیبی “بشری” ده اۇلور. اؤلچۆسۆنۆ آللاهئن بلیرلەدیگی دۆزنین (دینین) آدئ “ایسلامدئر”.
دۇکتۇر فاتیح اۇروم


text:
پرینستون بیلیمیوردو
پرینستون بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Princeton University)، آمریکا نین نیوجرسی ایالتی نین پرینستون شهرینده 1746 -جی ایلده آچیلمیش، مخصوص بیر بیلیمیورد آدیدیر. بۇ بيليم يورد دونيانين ان آدليم و اعتبارلي آراشديرما تشکیلاتلارینداندير. ایللیک ییغدیغی اعانه و بودجه 22.7 ميليارد دولار اولاراق، هر اؤیرنجی پایلاشیم بودجه سی اورانی باخیمیندان دونیانین بیرینجی بیلیم یوردودور. بۇ بیلیم یورد دونیانین ان تانینمیش اوستادلاری و آراشدیریجیلارینی ییغماقدا تانینمیشدیر. میثال اۆچون آلبرت آینشتاین بۇ بیلی یوردون اوستادلاریندان ایمیش. بۇ بیلیم یورد اویرنجیلرین چوخو، میلتلرآراسی ان هوشلو اؤيرنجيلري، آمریکانین ان دؤولتلی آداملارین بالالاری و آدلیم سیاسی عاییله لرین اوشاقلاری سايييليرلار.
جمعی 8088 اؤیرنجیسی واردیر. لیسانس اؤیرنجیلر سایی سی 5391 و لیسانسدان یوخاری اؤیرنجیلر سایی سی دا 2697 دیر.
بو بيليم يورد آراشديريجيلاري 2015 -جي ايله قدر، 41 نوبئل اؤدولو (جايزه سي) آليبلار. بۇ بیلیمیوردو اؤز اوزمانلیق درجه لرینی آشاغیدا آدلاری چکیلمیش امدرسهلرله اعطا ائدیر. بیلیم یوردون مساحتی 2 کیلومترمربع دیر. پرینستونون کیتاب ائویسی 11 میلیون کیتاب و آراشدیرما باشلیقی واردیر.
کالجلر (فاکولته لر)
- اینسان تانیماق بیلیملری
- توپلومسال بیلیملر (علوم اجتماعی)
- دوغال بیلیملر (علوم طبیعی)
- مۆهندیسچیلیک و ایشلَتملی بیلیملر
- وودرو ویلسون اولوسلارآراسی و عۇمومی (گئنل) ایلیشکیلر اوخولو
- بئندیم مالی مرکزی
- معمارلیق اوخولو
پرینستون بیلیمیوردوندا تانینمیش اوستادلار و اؤیرتیم آلانلار
- Thomas Mann with Albert Einstein, Princeton 1938.jpg
آلبرت آینشتاین نوبئل آلان فیزیک بیلیم آدامی، و ادبیات نوبئلی آلان آنتی نازیسم یازار توماس مان
جان نش، اویونلار تئوریسینین یارادانی، ریاضی بیلیم آدامی، و ایقتیصاد نوبئل اؤدولو قازانان
پاول کروگمن، ایقتیصاد نوبئل اؤدولونو قازانان
میشله اوباما، باراک اوبامانین آروادی
سونیا سونومایور، آمریکانین یوکسک محکمه باشچی سی
مزونلار
- قلن دی. پیج
- جان مککارتی (بیلگیسایار اوزمانی)
- دان بونه
- میکائیل استونبراکر
- ویلیام جورقنسن
- تئودور ویلبر اندرسون
- فرانسیس آرنولد
- دایوید ام لودلوم
- ویلیام قلدمن (ریاضیاتچی)
- رابین روم
- کاترین فریز
- ریچارد ولفندن
- هارولد هتلینق
- استیو قوبسر
- پیتر جی فرید
- تئودور زولی
- جان دابیری
- کانیرز هرینق
- لوید شپلی
- آلونزو چرچ
- شارلوت مور سیتیلی
- آبراهام هاسکل تاب
- پیر ساموئل
- ویلیام اچ. فیلپس جونیور
- پاتریک بلیقزلیلی
- جان بارکلی راسر
- هنری نوریس راسل
- استنفورد جی شا
- ادوین توماس جینز
- دیتون میلر
- یاکوب بکنشتاین
- پول سیقلر
- ادوارد ویلیام بارانکین
- ویلیام بوئن (ریاضیاتچی)
- ریچارد بلمن
- دبورا اس جین
- هاینتز پاقلز
- هارولد ابلسن
- ویلیام هاپر
- ویلیام بکنر (ریاضیاتچی)
- میشل بالینسکی
- مایکل فریدمن (ریاضیاتچی)
- مارتین دیویس
- کارل اچ. برانس
- فیلیپ ببتیت
- فرد دانر
- شینیچی موچیزوکی
- شارون همس-شیففر
- سونترا قوپتا
- ژوان اس. والنتین
- ریچارد کنیون
- ریچارد روسچیک
- ریچارد تیلور (ریاضیاتچی)
- ریچارد پلیز
- ریچارد استیرنز
- رابین هارتشورن
- رابرت قریفیتس (فیزیکچی)
- رابرت فرنولزز
- رابرت جی. یان
- دیوید پاینس
- دنیس سالیوان
- دمتریوس کریستودولو
- دانیل بارینققر (ژئولوژیست)
- جوآن ترونتو
- جان میلنور
- جان پرسکیل
- جان آر کلائودر
- پیرماریا اودوان
- پیتر شرودر
- پیتر اوزوث
- آنتونی زی
- اسکات تریماین
- استیون استروقاتز
- اسپنسر مک کلوم
- اریک لندر


text:
ویکیپدیادان، آچیق بیلیکلیکدن
ینکللا، اورقن اینگیلیسجه: Yoncalla, Oregon، آمریکانین اورقن ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱٫۷۶ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۰۴۷ نفر و اهالی سیخلیغی ۶۰۳٫۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۰۹٫۷ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر. ایالتین % ۴۶ مئشهلر ایحاطه ائدیب. بۇ مشهلرین ۶۰٪ - فدرال دؤولتین مۆلکودور.
۲۰۰۸-جی ایلین رقملرینه گؤره ۳۳٫۰۰۰ قدر موستانق آت بۇ مشهلرده واردیر.[۳]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
فایللار
قارداش پروژهلرده ینکللا، اورقن گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
ویکیآمباردا
- اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Yoncalla, Oregon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
قادین جینایتی: تکابدا بیر قادین حیات یولداشی طرفیندن اؤلدورولدوکدن سونرا یاندیریلدی
اینسان حوقوقلاری تشکیلاتلاری باتی آذربایجان ایالتینین تکاب شهرینده بیر قادین جینایتینین باش وئردیگینی بیلدیردیلر.
ایرانوایرین الده ائتدیگی بیلگیلره گؤره ۳۰ مرداد ۱۴۰۰-جو ایل شنبه گونو “صبری نعلبندی” آدلی ۲۴ یاشلی گنج قادین حیات یولداشی طرفیندن اؤلدورولدو.
هنگاو اینسان حوقوقلاری تشکیلاتی، بیلگیلی بیر قایناغا ایستناداً یازیر کی، صبری نعلبندینین حیات یولداشی اونو اؤلدورولدوکدن سونرا قوربانین جسدینی جینایت یئرینی تمیزلهمک اوچون ائو ایله بیرلیکده یاندیریلیب.
صبری نعلبندی، سقزین ایرانشاه کندیندن و بیر اوشاق آناسی ایدی.
هنگاوین یازدیغینا گؤره، اؤلدورولن قادین بو یاخینلاردا عائله موباحیثهلری سببییله سقزدهکی والیدئینلرینین ائوینه قاییتمیشدی، لاکین جینایتدن ایکی گون اؤنجه حیات یولداشی ایله بیرلیکده تکابداکی ائوینه قاییتمیشدی.
بیلگیلره گؤره، صبری نعلبندینین جسدی یاریلما اوچون اورمیهدهکی عدلی طبه آپاریلیب و هله ده عائلهسینه قایتاریلماییب.
سون هفتهلرده کوردوستان و باتی آذربایجان ایالتلرینده قادین جنایتی حاللاری کسکین آرتاراق قادین حوقوقلاری ساوونوجولاری آراسیندا ناراحاتلیق یارادیب.
کوردوستان خبر آژانسینین خبرینه گؤره، ۳ و ۴ مرداد تاریخلرینده سنندج و سردشت شهرلرینده “عائله موباحیثهلری” سببیله اوچ قادین جینایتی باش وئردی.
iranwire


text:
`آخشاما قدر فیرتینا` نتیجهلر
خبرلر [35]
- قدر گئجهسی دعالارلا قئید اولوندو
- افریقا-دا فیرتینا: 78 نفر هلاک اولوب
- فیرتینادا اولن لرین سایی آرتیب
- ژاپونیا-دا فیرتینا
- امریکا-دا فیرتینا: 4 نفر هلاک اولوب
- اردوغان: تورکییه بیر ارینج آداسی
- آمریکادا آلاباما ایالتینی ووران فیرتینادا 22 نفر اؤلوب
- قوزیی قیبریس-دا سئل فلاکتی: 3 نفر اولوب
- ایران-دا گوجلو فیرتینا: 1 نفر اولوب
- آلمانیادا فیرتینا و گوجلو یاغیش
- بو گون قدر گئجهسی
- ۱۷ نفر اؤلدو
- گؤندریلن سلاح-مهمات کیلیس شهرینه چاتدی
- آوروپادا شدتلی فیرتینا
- آمریکا قاره سینده یئنی فیرتینا
- فیرتینا 7 جان آلدی
- آمریکادا ایرما، فیرتینایا چئوریلیر
- ایستانبولدا آنی یاغیش چوخ شدتلی شکیلده تأثیرلی اولور
- تورکیهدن ایاصوفیا آچیقلاماسی
- قدر گئجهسی بئش تپه میلت مسجیدینده و آیاصوفیادا ایدراک ائدیلهجک


text:
تورکیه ایله لیبیا آراسیندا هیدروکربن ساحهسینده آنلاشما سندی ایمضالانیب
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو لیبیا-دا سفرده دیر.
تورکیه ایله لیبیا آراسیندا هیدروکربن ساحهسینده آنلاشما سندی ایمضالانیب.
بو بارهده خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو رسمی سفرده اولدوغو لیبیا-نین پایتاختی طرابلس-دا لیبیا-نین خاریجی ایشلر و اولوسلار آراسی امکداشلیق ناظیری نجلا منقوش ایله بیرگه مطبوعات کنفرانسیندا بیلدیریب.
او قئید ائدیب کی، تورکیه لیبیا-دا عمومی سئچکیلرین کئچیریلمهسی سعیلرینه مومکون تحفه وئرمهیه حاضیردیر.
"لیویا ایله علاقهلریمیز اؤز گوجونو اورتاق تاریخیمیزدن، قونشولوق و قارداشلیق علاقهلریمیزدن گؤتورور. بوگونکو گؤروشلریمیزده قارشیلیقلی اولاراق علاقهلریمیزین داها دا اینکیشاف ائتدیریلمهسی عهده لیگیمیزی وورغولادیق. بو گون بیز هیدروکربن و پروتوکوللار ساحهسینده آنلاشما سندی لری ایمضالادیق"،-دئیه چاووش اوغلو دئییب.
آنلاشما سندینین مادهلرینین نهیی نظرده توتدوغو سوالینا جاوابن ایسه ناظیر چاووش اوغلو دئییب کی، تورکیه و لیبیا شیرکتلری ایله آراشدیرما و قازما کیمی هم قورودا، هم دنیزده، هم ده صلاحیتیمیزده اولان ساحهلرده قازان-قازان آنلاییشی ایله امکداشلیق ائتمگی هدفلییریک.
مولود چاووش اوغلو تورکیه-نین آغ دنیزینی بوتون ساحیلیانی اؤلکهلرین فایدالاناجاغی باریش دنیزینه چئویرمکده قرارلی اولدوغونو وورغولاییب:
"بو سببدن جناب جمهور پرزیدنتیمیز رجب طیب اردوغان دا آوروپا بیرلیگینه ده بیرگه "دوغو آغ دنیزی کنفرانسی" تکلیف ائدیب. ایندی بو مسئله ایله باغلی آوروپا بیرلیگیندن مثبت موسبت جاواب گؤزلییریک".
ایلگیلیلی خبرلر
بیر تۆرک عسگری شهید اولدو
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا تروریستلری طرفیندن دؤشنن پاتلاییجینین پاتلاماسی نتیجهسینده کماندو مین باشی محمد دومانین شهید اولدوغو بیلدیریلدی
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکایا قارشی عملیات
ترور هؤرگوتو پکاکانی اؤلکه گوندمیندن چیخارماق و بؤلگهده اولدوغو دگرلندیریلن تروریستلرین ضررسیزلشدیریلمهسی اوچون سییرتده یئنی بیر عملیات باشلادیلدی
جمهور باشقانی اردوغان: تورکیه عصری اوچون داها چوخ گنجلره آرخالانیریق
شانلی اورفانین حلیلیه قصبهسینده کئچیریلن "گنجلیک گؤروشلری" پروقرامینین آچیلیشیندا چیخیش ائدن جمهور باشقانی اردوغان بیلدیریب.


text:
کلیو، آلاباما
کلیو، آلاباما (اینگیلیسجه: Clio, Alabama) آمریکانین آلاباما ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۲۶٫۰۹ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۳۹۹ نفر و اهالی سیخلیغی ۵۶٫۳۴ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۶۰ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کلیو، آلاباما گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Clio, Alabama»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اویان نیوز: چک رئسپوبلیکاسی آوروپا اتفاقینین عضولری آراسیندا ارمنیستانی دینج خوجالی ساکینلرینین قتلیامینا گؤره رسما پیسلین و بو حرکتلری اینسانلیغا قارشی جینایت کیمی تانییان ایلک دؤولت اولوب.
vataninfo -این آزرتاج-آ ایستینادن وئردیی خبره گؤره، فئورالین ۷-ده اؤلکهنین آلی قانون وئریجیلیک اورقانینین دئپوتاتلار پالاتاسینین بینلخالق علاقهلر کومیتهسی ۲۱ ایل اول «ارمنی حربی بؤلمهلری طرفیندن آذربایجانین ایشغال اولونموش خوجالی شهرینده ۶۱۳ مدافعهسیز دینج ساکینین وحشیجهسینه قتله یتیریلمهسی ایله تؤردیلمیش قیرغینا گؤره» ارمنیستانی پیسلین قتنامهنی یکدیللیکله قبول ائدیب.
قبول ائدیلمیش سندده قئید اولونور کی، «بو قیرغین حاقیندا دونیانین بیر چوخ کوتلوی اینفورماسییا واسطهلری معلومات یایمیش و بو حادثه « Human Rights Watch/Helsinski » تشکیلاتی طرفیندن ارمنی حربی قوشونلارینین موناقیشه زونالاریندا دینج اهالییه موناسیبتده بینلخالق حقوقون عادی نورمالارینین پوزولماسی کیمی بیان ائدیلیبیر».
سندده خصوصی وورغولانیر کی، «اینسانلیغا قارشی تؤرهدیلهن بو جینایتی بیر چوخ دونیا حکومتلری ده پیسلمیشلر».
قبول ائدیلمیش سندده او دا قئید ائدیلیر کی، «آذربایجان تورپاقلارینین قونشو ارمنیستان طرفیندن ایشغالینا سون قویولماسینا چاغیران ب م ت-نین تpلوکهسیزلیک شوراسینین ۸۲۲ (۱۹۹۳)، ۸۵۳ (۱۹۹۳)، ۸۷۴ (۱۹۹۳) و ۸۸۴ (۱۹۹۳) سایلی قتناملری ایندیدک یرینه یئتیریلممیشدیر. ب م ت باش مجلیسی، آوروپا پارلامنتی، آوروپا شوراسی و آ ت ت-این پارلامنت آسمبلیاسی اؤز قتنامهلرینده آذربایجان رسپوبلیکاسینین داغلیق قاراباغ دا داخیل اولماقلا سوورنلیینی و اراضی بوتؤولویونو دستکلییرلر».
نهایت، یکدیللیکله قبول ائدیلمیش قتنامهنین سونونجو پاراقرافیندا دییلیر: «چک رسپوبلیکاسی پارلامئنتینین دپوتاتلار پالاتاسینین خاریجی علاقهلر کومیتهسی مدافعهسیز دینج اهالییه قارشی تؤردیلمیش اتنیک تمیزلمنی، قیرغین و سویقیریمی حاللارینی تؤردیلمه واختیندان و یئریندن آسیلی اولمایاراق پیسلییر. بوتون بو جور آکتلاری پیسلین، قبول ائدیلمیش قتنامهلرین آردیجیللیقلا یئرینه یئتیریلمهسینه چاغیریریق. بو کونتکستده خوجالیدا تؤردیلمیش قیرغینی اینسانلیغا قارشی جینایت حساب ائدرک، اونو پیسلییر و رد ائدیریک. بونونلا همین فاجعهنین ۲۱-جی ایلدؤنومونو آنیر و آذربایجان خالقینا باشساغلیغی وئریریک».
بئلهلیکله، چک پارلامئنتی آوروپا اتفاقیندا ارمنیستانی خوجالیدا بشریت علیهینه تؤرتدیی جینایتلره گؤره پیسلهیهن ایلک قانونوئریجی اورقان اولموشدور. چک بو قتنامه ایله داغلیق قاراباغ رئگیونونو آذربایجان رسپوبلیکاسینین ترکیب حیسهسی کیمی، ارمنیستانی ایسه بو ارازینی ایشغال ائتمیش، خوجالیدا ان آغیر جینایتین تؤردیلمهسینده تقسیرکار اولان دؤولت کیمی تانیدیغینی بیر داها رسما تصدیق ائدیب.
وطن اینفو
بو خبرین چئوبریسی اویان نیوز سیته سی وئریندن اولموشدور و آنجاق قایناق وئررک یایینلانابیلر


text:
دموکراسی
دموکراسی و یا ائلَرکیللیک، جماعیتین قانون و قانونی پارلیمان سیئچماغا حق اولان بیر نوع حاکمیتدیر.بو حاکمیتده جماعت قانون و پارلیمان سئچیب و بوتون ایشلرده آزدالیق وئریلیر.
آنا یوردلاری اسکی یونان اوْلان فیلسوف لار، ارسطو و افلاطون طرفیندن اینتیقاد ائدیلمیش دیر. دموکراسی گونوموزده ان یایقین قوللانیلان دؤولت سیستمی دیر. آرتیق سیاست بیلیمجیلری، هانسی سیستمین داها یاخشی ایشله دیغینی دئییل بلکه هانسی دموکراسی نین داها یاخشی ایشله دیغینی تارتیشیرلار.
دموکراسی تئوریلریدَییشدیر
نورماتیف دموکراسی تئوریسیدَییشدیر
آمپیریک دموکراسی تئوریسیدَییشدیر
دموکراسی تاریخیدَییشدیر
اسکی دؤنمدَییشدیر
دموکراسی ایلک اولاراق اسکی یونان دا، شهر دؤولت لرینده اویقولاندی. دموکراسی یه چوْخ یاخین اوْلان بۇ سیستم آتن دموکراسی سی اولاراق دا تانینیر.
اورتا چاغدَییشدیر
اورتا چاغدا دموکراسی نین گلیشمه سین ده ان بویوک حادیثه اینگیلیستان دا کرالین آداملارینین دین آداملاری و میللتین طرفیندن زور دوروم دا ساخلایان ماگنا کارتا لیبئرتاتومون اینگیلیسجه: Manga Carta Libertatum ایمضالانماسی دیر.
۱۸ اینجی و ۱۹ اونجو یوز ایللردَییشدیر
۲۰ اینجی یوز ایلدَییشدیر
دموکراسی مدللریدَییشدیر
کلاسیک مدلدَییشدیر
قورویوجو دموکراسیدَییشدیر
قالخینماجی دموکراسیدَییشدیر
لیبئرال دموکراسیدَییشدیر
سوسیال دموکراسیدَییشدیر
دموکراسینین آراجلاریدَییشدیر
پارلامئنت(مجلیس)دَییشدیر
سیاسی پارتیلردَییشدیر
آنا یاسادَییشدیر
آنایاسا بیر دؤولتین تمل قوروملارینین نجور ایشله یه جه غینی بلیرله ین یازیلی سند دیر.