text:
بیوتکنولوژی
بیوتکنولوژی بیر تطبیقی علم کیمی یارانما و فورمالاشماسیندا تکنیکی میکروبیولوژی اساسلانیر.
تاریخ[دَییشدیر]
ایلک دفعه ۱۶۷۵-جی ایلده A.Levenhuk
میکرو اورقانیزملرین تصویرینی ورمیش و میکروبیولوژینین تصویری دؤورونون اساسینی
قویموشدور. لاکین، بۇ کشفدن چوْخ-چوْخ ایللر اوّل هله بیزیم ارادان ۶۰۰۰ ایل اوّل
پیوه اۆرتیم (تولید)ی بارهده تاریخده معلوماتلار واردیر. بیرده اینسانلار قدیم دؤورلرده
میکروورقانیزملردن سیرکه، سود محصوللاریندان قاتیق، پنیر و ... آلینماسیندا،
لیفلی بیتکیلرین یومشالدیلماسیندا، چؤرکبیشیرمه و شرابچیلیقدا ایستیفاده ائتمیشدیرلر.
تکنیکی میکروبیولوژینین بیر علم کیمی فورمالاشماسی لوی پاسترین داهییانه
کشفلری ایله باشلامیشدیر. اوْ، ایلک دفعه ۱۸۵۷-جی ایلده ایسه پیوه و شرابین خاراب اوْلماسیندا
میکروورقانیزملرین رولونو گؤسترمیش و اوْنلارلا موباریزه پاستریزاسییا اۆصولونو
تکلیف اتمیشدیر.
بیرده پاستر مۆختلیف یولوخوجو نوخوشلوقلرله موباریزهده واکسینلرین آلینما اۆصوللارینی دا ایشلمیشدیر. بۇ سببدن لوی پاستر تخنیکیمیکروبیولوگییانین بانیسی ساییلیر. بئلهلیکله، تکنیکی-میکروبیولوژینین اساسی میکروبیولوژینین اینکیشافینین ایکینجی دؤورونده قۇیولموشدور. ۱۹-جو عصرین آخیرلاریندا روس عالیمی مچنیکوو زروریجی گمیریجی (جونده حئیوان)لره قارشی موباریزهده نوخوشلوق تؤرهدن باکتری لردان ایستیفاده اوْلونماسینی تکلیف اتمیش و بۇ مقصدله ۱۸۸۵-جی ایلده باکتریولوژی لابوراتوریادا تویوق وباسی میکروبلاریندان عبارت دارو آلاراق اوْندان سونبولقیرانلارین محو ادیلمهسینده ایستیفاده اتمیشدیر. لاکین، یرلی حکومت همین میکروبلارین اینساندا وبا عمله گتیرجییندن قورخاراق مقاومت گؤسترمیشلر. داها سوْنرا سووت عالیملری مروژووسکی و ایساچنکا اینسان و او حئیوانلاری اۆچون ضررسیز اوْلان میکروب کولتورالاری آلمیش و اوْنلاردان گمیریجی (جونده حئیوان)لره قارشی موباریزهده مووفقیتله ایستیفاده اتمیشلر. ۱۸۹۷-جی ایلده آلمان عالیملری هوببر و ویلتینر تمیز کؤک یومروسونون باکترییاسیندان عبارت نیتراگین داروینی آلدیلار. بۇ دارو ایلک دفعه ۱۹۱۱-جی ایلده اۆرتیم (تولید) ادیلمیش، ۱۹۲۹-جو ایلده ایسه حیاتا کچیریلمیشدیر.
روس عالیمی کوستیچو و اوْنون ایشداشلاری ایلک دفعه آزوباکترییالاردان عبارت آزوتا باکترین داروی آلمیش و اوْنو آزوت گوبرهسی عوضینه ایستیفاده اتمیشلر. ۲۰-جی عصرین بیرینجی یاریسیندا روسیهدا تکنیکی-میکروبیولوژی بؤیوک سۆرعتله اینکیشاف اتدی. ایلک دفعه روس عالیمی ایوانوو ایسپیرت قیجقیرماسینی اطرافلی تدقیق اتدی و گؤستردی کی، فوْسفورلو اورقانیک بیرلشمهلر عمله گلیر. کوستیچو و قوتکویچ میکروسکوپیک گؤبلکلرین کمکیله بیر چوْخ اورقانیک تورشولارین آلینما تکنولوژیسینی اؤیرنمیش و ۱۹۳۰-جو ایلده پراکتیکی اوْلاراق لیمون تورشوسو آلمیشدیر. لاپیشنیکوو، چیستاکوو و دیگر روس عالیملری سود تورشوسو، آستون و بوتیل ایسپیرتینین فابریکادا اۆرتیم (تولید)ی اۆصوللارینی ایشلهییب حازیرلامیشلار. کارالیوو و بوتکویچ اؤز ایشداشلاری ایله بیرلیکده ینی بیوتخنولوژی پروسسلر اساسیندا سود محصوللارینین آلینماسینی تدقیق اتمیشلر. ۱۹۲۹-جو ایلده اینگیلیس عالیمی فلمین طرفیندن پنسیلینین کشفی تخنیکیمیکروبیولوگییانین اینکیشافیندا بؤیوک رول اوْینادی. ۱۹۴۰-جی ایلده پنسیلین، ۱۹۴۴-جو ایلده ایسه ووکسمان طرفیندن ایسترپتامیسین داروی آلیندی. بۇ ساحهده روس عالیملرینین ده بؤیوک کمکی اوْلموشدور. کراسیلنیکوو، یرمولیوا و هاوزه طرفیندن آنتیبیوتیک مادهلر آلینمیش و فابریکا میقیاسیندا اۆرتیم (تولید) ادیلمیشدیر. ۲۰-جی عصرین ایکینجی یاریسیندا یروسالیمسکی و سکرابین طرفیندن صنایعده مایاگؤبلکلریندن یم پروتئینینین آلینمساینین اساسی قۇیولموشدور. بکر و ایشداشلاری ایسه یم آماچله لیزین آمین تورشوسونون پراکتیکی آلینماسینی الده اتمیشلر. تکنیکی-میکروبیولوژینین مۆعاصیر اینکیشاف دؤورو ۲۰-جی عصرین ایکینجی یاریسندا مولکولیار میکروبیولوژینین گئنیش ووسعت تاپماسی ایله علاقه دار. محض بۇ دؤورده میکروبیولوژی صنایعسی یاراندی. میکروبیولوژی صنایعسینین توْرپاق مونبوتلشدیریجی دارو آنتیبیوتیک، ویتامین، آنزیم و دیگر فیزیولوژی فعّال مادهلر اۆرتیم (تولید) ادن فابریکالارین سایی گتدیکجه آرتیر. تکنیکی-میکروبیولوژینین مؤهوم اهمیته مالیک سوْن موفقیتلریندن بیری میکروورقانیزملر طرفیندن اینترفرون و اینسولین کیمی قیمتلی درمان دارولارینین آلینماسیدیر. میکروورقانیزملرین اساس پراکتیکی خاصهلری. میکروورقانیزملرین گئنیش و دریندن اؤیرنیلمهسی گؤستردی کی، میکروسکوپیک اؤلچویه مالیک اوْلماسینا باخمایاراق اوْنلار اینسانین پراکتیکی فعالیّتی و مادهلر دؤورانیندا بؤیوک اهمیت کسب ادن پروسسلری ایداره ائدیرلر. دیگر طرفدن میکروورقانیزملر عمومی بیولوژی قانونا اۇیغونلوقلاری آشکارا چیخارماق اۆچون الوریشلی آراشدیرما اوْبیکتلریدیر. میکروورقانزیملرین خالق چیفتلیک (مزرعه) و علم اۆچون مؤهوم اهمیته مالیک اوْلاملارینی تامین ادن خاصهلر آشاغیداکیلاردیر: ۱.چوْخ کیچیک اؤلچوده اوْلوب هاوا آخینی و باشقا واسطهلرله آسانلیقلا یاییلیر. یر کورهسینین اله بیر ساحهسی یوخدور کی، اوْرادا میکرورقانیزملره راست گلینمهسین؛ ۲.یۆکسک سۆرعتله چوْخالما قابیلیتینه مایلک اوْلمالی، میکروورقانیزملر هر ۳۰-۶۰، بعضی باکتری لر ایسه ۸-۱۰ دقیقهدن بیر بؤلونورلر. میکروورقانیزملرین چوْخالما سرعتی بیتکی و حئیوانلارین چوْخالما سرعتیندن دفعهلرله بؤیوکدور. مثلاً: میکروبیولوژی یم کۆتلهسی اۆرتیم (تولید) ادن ان کیچیک فابریکا سوتکادا ۳۰ تون مئیا گؤبلیی اۆرتیم (تولید) ادیر کی، اوْنو ترکیبینده ۱۵ تون یۆکسک کیفیتلی پروتئین واردیر. ایریبوینوزلو قارامالدان سوتکا عرضینده ۱۵ تون پروتئین آلماق اۆچون ۵۰۰۰۰ باش حئیوان لازیمدیر؛
اۇیگولامالار آراسیندا[دَییشدیر]
- اینسان ساغلیغینا یؤنلیک اوْلاراک پروتینلرین اۆرتیلمسی
- بازی هورمون، آنتیکور، ویتامین و آنتیبیوتیک اۆرتیلمسی(تولید)
- چوک زور شارتلارا ساهیپ چورلرده (سیجاک، کوراک،توزلو...) یاشایان اوْرگانیزمالارین انزیملرینی و بیومولکوللرینی سافلاشتیراراک بونلارین ساناییده کوللانیلماسی
- ینی سبزه و میوه اۆرتیمی
- اینسانداکی ضررلی ژنلرین المینه ادیلمسی
- آشی، پستیسیت، طبیعی بیتکی اۆرتیمی
- اینسانین ضرر گؤرموش ویا ایشلوینی کایبتمیش اوْرگان و دوکولارینین دغیشتیریلمسی اۆچون یاپای اوْرگان و دوکو اۆرتیمی
ژنلرین آلینماسی[دَییشدیر]
DNA و RNA آردیجیل یئرلشن نوکلوتیدلردن تشکیل اوْلونموشدور. هر اۆچ نوکلوتید بللی معلومات داشیییر، مثلاً: هر نوکلوتید اۆچلویو و یا تریپلت بللی آمین تورشوسونا اۇیغون گلیر. بئله تریپلت کودون آدلانیر. آمین تورشولاریندان عبارت چوْخ بؤیوک اوْلمایان تکزنجیرلی پولیپپتید موْلکولونون (ساده پروتئینین) سینتزینده چوْخلو میقداردا کودونلار ایشتیراک ادیر. بیر پولیپپتید زنجیرینی سینتزدن کودونلار ییغیمی سیسترون آدلانیر. بیر نئچه پولیپپتید زنجیری (مورکّب پروتئین) سینتز ائتمک اۆچون چوْخلو سایدا سیسترونلار لازیم گلیر. بئله سیسترونلار چوْخلوغونا ژن دئییلیر. پروتئین و یا باشقا متوبولیت سینتزینی کودلاشدیران ژن DNA زنجیرینین بللی بیر ساحهسیدیر. بیولوژی فعال مادهلرین سینتزینی کودلاشدیران ژنلرین آلینماسی ژنتیک موهندیسلیین ایلک مؤهوم مرحلهسیدیر. بۇ مرحلهنین موفقیتلی حلی آشاغیداکی شرطلره عمل اوْلونماسیندان وابستهدیر: ۱. ژن و دونور گنموندا اوْنون وضعیتی؛ ۲. ژن طرفیندن کودلاشدیریلان معلومات RNA-نین آیریلما اۆصوللارینین حاضیرلانماسی؛ ۳. ژن محصولونا گؤره اوْنون آکتیولیینین بللی ادیلمهسی یوْل لاری؛ ۴. ژن و گنمون اوْنا یاخین اوْلان ناهییهلرینین قورولوش خصوصیتلری؛ ۵. ژن طرفیندن کودلاشدیریلان م-RNA-نین میقداری. ژنلری اۆچ مۆختلیف اۆصوللا آلیرلار:
1.ژنلرین کیمیوی-فرمنتاتیو سینتز یولو ایله؛
2.ژن طبیعی قایناقلردن بیلاواسیته آییرماقلا؛
۳.معلومات-RNA اساسیندا ژنلر سینتز اتمکله.
ژنلرین کیمیوی-فرمنتاتیو سینتزی[دَییشدیر]
اگر ژنین کودلاشدیردیغی پروتئینو یا پولی پپتید زنجیرینین ایلکین قورولوشو معلومدورسا اوْنو کیمیوی-فرمنتاتیو سینتز یولو ایله آلیرلار. پروتئینین ایلکین قورلوشونو DNA زنجیریندهکی نوکلوتیدلر آردیجیللیغی تامین ادیر. دمهلی، ایلکین قورولوشو بیلمکله پروتئینی کودلاشدیران ژنده نوکلوتیدلر آردیجیللیغینی بللی ائتمک مۆمکوندور. بۇ آردیجیللیغی بیلدیکدن سوْنرا ژنی لابوراتوریا شرایطینده سینتز ائتمک ایمکان یارانیر. ژنین کیمیوی سینتزینی آپارماق اۆچون ایکی مثلاًین حلی طلب اوْلونور. بیرینجیسی، مونونوکلوتیددهکی فوْسفور قروپونو کیمیوی فاللاشدیرماق اۆچون آگنتین (عامیلین) تاپیلماسیدیر. بۇ فعالیّت حسابینا فوسفودیفیر رابطهسی و یا نوکلوتیدلراراسی علاقه یارانیر. عادتاً نوکلوتیدلرین بیرلشمهسینی تامین ادن آکتیولشدیریجی کیمی دی سیکلو هگزیل کاربودیمید، مزیتیلن سولفونیل کلورید و ترییزوپروپیلبنزولسولفونیلخلوریددن ایستیفاده ائدیلیر. ایکینجیسی، پورین و پیریمیدین اساسلاریندا اوْلان ۳-هیدروکسیل، ۵-هیدروکسیل، آمین و فوسفات قروپلارینین اؤزلرینی مۆحافیظه ادن اۆچون خصوصی قروپلار سچمک طلب اوْلونور. مۆحافیظه قروپلاری اله مادهلردن تشکیل اوْلونمالیدیر کی، اوْنلار نوکلوتیدلره ضرر وورمامالی، نوکلوتیده چوْخ آسانلیقلا بیرلشمک و اوْندان آیریلماق خاصهلرینه مالیک اوْلمالیدیر. سینتز پروسسی پیللهلی آپاریلیر: اوّلجه، دی-، تری- و تترانوکلوتیدلر آلینیر، سوْنرا ایسه آیری- آیری تترانوکلوتید بلوکلاری لیقازا آنزیمی واسطهسیله بیر-بیرینه بیرلشدیریلیر. بیر زنجیر سینتز اوْلوندوقدان سوْنرا اوْنا کومپلمنتار اوْلان ایکینجی زنجیر ده سینتز ائدیلیر. بئلهلیکله، ژن و یا ایکی زنجیرلی DNA موْلکولو فراقمنتی آلینیر.
ژنلرین طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه آلینماسی[دَییشدیر]
ژنلرین طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه آلینماسی. طبیعی قایناقلردن بیلاواسیطه ژن آلماق اۆچون DNA موْلکولو سلولدن آیریلیر و آختاریلان ژن اندونوکلازا آنزیملرینین کمکی ایله «کسیلیب» گؤتورورلر. لاکین بۇ اۆصولون بیر سیرا چاتیشمایان جهتلری واردیر. بیرینجیسی، لازیم اوْلان ژنی آییرماق اۆچون ایستهنیلهن ناحییهدن DNA موْلکولونو پارچالایان آنزیمی تاپماق چوْخ چتین باشا گلیر. عادتاً آنزیم DNA-نی اله فراقمنتلره پارچالاییر کی، آختاریلان ژن یئرلشن فراقمنتده لازیمسیز نوکلوتیدلر آردیجیللیغی دا اوْلور، بۇ دا ژندن ایستیفاده اوْلونماسینا مانعچیلیک تؤرهدیر. بعضاً ده آنزیم DNA-نی اله فراقمنتلره پارچالاییر کی، بیر ژنین آیری-آیری حیصّه لری مۆختلیف فراقمنتلره بیرلشمیش اوْلور، داها دوغروسو، ژن آنزیم طرفیندن ایکی یئره بؤلونور، نتیجهده ایسه تام فونکسیونال ژن آلماق مۆمکون اوْلمور. ایکینجیسی، اوکاریوت اوْرقانیزملرین ژنلری موزایک قورولوشا مالیکدیر، یعنی ژنده فعال (اگزون) و غئیری-فعال (اینترون) ناحییهلر واردیر. اگزون ناحییهلر کودلاشمادا ایشتیراک اتدیکلری اۆچون اوْنلارا فعال ناحییهلر دئییلیر. اینترونلار ایسه عکسینه، پاسسیو اوْلوب، کودلاشمادا ایشتیراک اتمهیهن ناحییهلردیر. اینترون ناحییهلر باکترییا سلولسینده آیریلمادیقلاری اۆچون بئله ژنلرین پروکاریوت (باکتریی) سلولده نورمال فعالیّتی برپا اوْلونمور. اۆچونجوسو، ژن DNA زنجیرینین چوْخ کیچیک بیر حیصّه سینی تشکیل اتدییندن اوْنون DNA-دن آیریلماسی و تعیین ادیلمهسی بیر سیرا متودیک چتینلیکلرله باغلیدیر.[۱]
معلومات – RNA اساسیندا ژنلرین سینتزی[دَییشدیر]
ژنلرین فرمنتاتیو سینتز یولو ایله آلینماسی عملده چوْخ گئنیش یاییلمیش و تطبیق اوْلونان اۆصولودور. اوّلجه م-RNA سلولدن آیریلیر، سوْنرا خصوصی شرایطده اوْنون اساسیندا عکس ترانسکریپتازا (رورتازا) آنزیمینین کمکی ایله اوْلیقونوکلوتیدلردن DNA سینتز اوْلونور. بونا کومپلمنتار DNA (ک-DNA) دئییلیر. داها سوْنرا هیدرولیز یولو ایله ک DNA-نی آییریب تمیزلییر و ینی DNA موللوکو سینتزی اۆچون ماتریکس (قلیب) کیمی ایستیفاده ائدیرلر. DNA-نین کومپلمنتار DNA اساسیندا سینتزی باکتری لردان آلینان رورتازا و DNA-پولیمرازا آنزیملری واسطهسیله آپاریلیر. بۇ پروسس اۆچ ایستیقامتده گدیر. بیرینجی حالدا (آ) ژنین سانجاقواری سینتزی گدیر و زنجیرلری بیر بیرینه بیرلشدیرهن ناحییه ژن تام سینتز اوْلوندوقدان سوْنرا تمیز نوکلازا آنزیمی واسطهسیله «کسیلیر» و آختاریلان ژن آلینیر. ایکینجی اۆصولدا (ب) باشلانغیج نولوتید کیمی سینتتیک نوکلوتیدلردن ایستیفاده اوْلونور و ایکیزنجیرلی ژن آلینیر. اۆچونجو اۆصولدا (V) باشلانغیج نوکلوتید کیمی هترو پولیمر اوْلیقونوکلوتیددن ایستیفاده اوْلونور. گؤستریلهن اۆصوللارلا اینسولین، بوی هورمونو، اینترفرون، قلوبین، آلبومین، ایمونوقلوبولینلر، پاراتوهورمون، کیموزین و ...-نی کودلاشدیران ژنلر آلینمیشدیر آلینان DNA فراقمنتینین حقیقی آختاریلان ژن اوْلماسینی بللی اتمک اۆچون مۆختلیف اۆصوللاردان ایستیفاده ائدیلیر. اگر ژن طرفیندن کودلاشدیریلان پروتئینین ایلکین قورولوشو معلومدورسا، اوْندا آلینان DNA فراقمنتینین نوکلوتیدلر آردیجیللیغی اؤیرنیلیر و اوْنون زالالین ایلکین قورلوشونا اۇیغون گلیب-گلمهمهسی یوخلانیلیر. باشقا بیر اۆصول ایسه آلیناجاق ژنی ایستهنیلهن پروتئین سینتزینی تامین ادن م-RNA ایله هیبریدلشدیرمهیه اساسلانیر. بۇ زامان ژن م-RNA ایله کومپلمنتاردیرسا، اوْندا ایستهنیلهندیر.
مولکولیار کلونلاشما وکتورلاری[دَییشدیر]
ژنتیک موهندیسلیین اساس عملیّاتلاردان بیری ژنتیک معلوماتی سلولیه داخیل ادیب اوْنون اوْرادا فعالیّت گؤسترمهسینی تامین ادمکدیر. بونو بیلاواسیطه وکتور موْلکوللارینین کمکی ایله
حیاتا کچیرمک مۆمکوندور. عادتاً وکتورسوز DNA موْلکولو باکترییا سلولسینه داخیل ادیلدیکده اوْ، یا سلولدهکی نوکلازالارین تأثیرینه معروض قالیر قالیب نوکلوتیدلره قدر پارچالانیر، یا دا پارچالانماسینا باخمایاراق، سلولنین بؤلونمهسی زامانی بیر نسیلدن باشقا نسله وریلمیر و بئلهلیکله ده ایتیریلیر.
بۆتون بونلاری آرادان قالدیرماق آماچله وکتور آدلاندیریلان DNA موْلکولوندان ایستیفاده اوْلونور، داها دوغروسو آختاریلان ژن موْلکولو ایله بیرلشدیریلیب سلولیه داخیل ائدیلیر. وکتورلار سربست یاشاماق و رپلیکاسییا قابیلیتینه مالیک اوْلدوقلاری اۆچون سلولیه داخیل ائدیلمیش رکومبینات موْلکولون فعالیّتینی تامین ائدیرلر. یاد DNA-نی سلولیه کچیرهن و اوْنون آمپلیفیکاسییاسینی (چوخالماسینی) تامین ادن DNA موْلکولونا وکتور دئییلیر. وکتور کیمی حئیوان ویروسلاری، باکتریوفاژ DNA-لری و پلازمیدلردن ایستیفاده اوْلونور. اوْنلار سربست یاشاماق و رپلیکاسییا اوْلونماق قابیلیتینه مالیک اوْلدوقلاری اۆچون سلولیه داخیل ائدیلمیش رکومبینات موْلکولون فعالیّتینی تامین ائدیرلر. وکتورلار عئینی زاماندا رکومبینات موْلکول اوْلان سلوللری سچمک اۆچون ژنتیک معلومات داشیییرلار. بونلارا مارکر (نیشانلانمیش) وکتورلار دئییلیر. مارکر وکتورلار عادتاً آنتیبیوتیکلره قارشی داواملیلیق گؤسترهن ژنلر داشیییر، مثلاً B- لاکتامازا ژنی سلوللره پنیسیللینه قارشی داواملیلیق وریر. اگر وکتور B- لاکتامازا ژنی ایله مارکرلنیبسه، ژنوموندا بۇ وکتور اوْلان سلول پنیسیللینلی موحیطده بیتیر. نتیجهده آختاریلان ژن اوْلان سلوللری سچمک ایمکانی یارانیر. قارشییا قویولان مقصددن وابسته اوْلاراق ایکی قروپ وکتورلار آلینیر:
۱. عادی کلونلاشدیرما وکتورلاری. اوْنلارین کمکی ایله ژن ییغیمیندان لازیمی ژن سچیلیر؛
۲.خوصوصیلشدیریلمیش وکتورلار. کلونلارین آلینماسی و ژنلرین اکسپرسسییاسی (اۆزه چیخماسی) بۇ وکتورلار واسطهسیله حیاتا کچیریلیر.
ژنتیک مۆهندیسلیکده عادی وکتورلار کیمی ان چوْخ ا. جولی باکترییاسیندان آلینان پلازمیدلردن ایستیفاده ائدیلیر. کلونلاشدیرما و آمپلیفیکاسییا اۆچون ایستیفاده اوْلونان پلازمید وکتورلاری آشاغیداکی طلبلره جواب ورمهلیدیر: ۱. پلازمید چوْخ کیچیک اؤلچویه و سلولنین زیفلشمیش نظارتی آلتیندا رپلیکاسییا خاصهسینه مالیک اوْلمالیدیر؛ ۲. پلازمیدده بیر و یا بیر نئچه ژنتیک مارکر اوْلمالیدیر کی، اوْنون باکترییا پوپولیاسییاسیندا قالماسی و سچمه آپاریلماسینی تامین اتمهلیدیر؛ ۳. پلازمیدین رپلیکاسییایا مانع اوْلمایان ساحهسینده بیر و یا بیر نئچه رستریکتازا آنزیمی اۆچون واحید سایت (آنزیمین تأثیر ادجیی نقطه) اوْلمالیدیر. حاضیردا باکیللوس سوبتیلیس، ب. کروس و ایستاپیلوکوکوس، ایسترپتوکوکوس جینسلی باکتری لرین پلازمیدلریندن عبارت وکتورلار دا آلینیر. اوْنلار کیچیک فراقمنتلردن (۱۰ مین جوت اساسلاردان) عبارت ژنوملارین کلونلاشدیریلماسی اۆچون چوْخ الوریشلیدیر. بیتکی و حئیوان (اؤلچولری چوْخ بؤیوک – ۴۰ مین و داها چوْخ جوت اساسلاردان عبارت اوْلان) ژنلرینین کلونلاشدیریلماسی اۆچون پلازمید وکتورلار یارامیر و بۇ مقصدله اساساً λ آدالانان باکتریوفاژدان (DNA-دن) ایستیفاده اوْلونور.[۲]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
- University Students Society Of Biotechnology Archived 2018-02-07 at the Wayback Machine.
- The International Forum on Biotechnology
- Foundation for Biotechnology Awareness and Education,
- A report on Agricultural Biotechnology focusing on the impacts of "Green" Biotechnology with a special emphasis on economic aspects. fao.org.
- US Economic Benefits of Biotechnology to Business and Society Archived 2011-07-25 at the Wayback Machine. NOAA Economics, economics.noaa.gov
- Database of the Safety and Benefits of Biotechnology Archived 2009-04-30 at the Wayback Machine. – a database of peer-reviewed scientific papers and the safety and benefits of biotechnology.
- What is Biotechnology? – A curated collection of resources about the people, places and technologies that have enabled biotechnology to transform the world we live in today
قایناق[دَییشدیر]
- ^ http://www.biot.tk The International Forum on Biotechnology
- ^ http://www.ussb.ir Archived 2018-02-07 at the Wayback Machine. University Students Society Of Biotechnology


c: text/html

text:
اویان نیوز: زلزهلهنین مرکز اساسینین ژاپونون پایتختی توکیویا چوخ یاخین اولماسی پایتختدا خصوصیله یوکسک بینالارین شدتله ساللانماسینا یول آچدی
ژاپوندا ۶ وئرگول ۲ شدتینده بیر زلزهله میدانا گلدی. زلزهلهنین مرکز اساسینین ژاپونون پایتختی توکیویا چوخ یاخین اولماسی پایتختدا خصوصیله یوکسک بینالارین شدتله ساللانماسینا یول آچدی.
ژاپونون اورتا سمتینده یئرلی ساعاتلا ۱۶:۲۳ ده میدانا گلن ۶ وئرگول ۲ شدتیندکی زلزهله تخمینن یاریم دقیقه داوام ائتدی. ژاپون مسئوللاری زلزهلهنین مرکزینین توکیو یاخینلیغینداکی توجهیگی بؤلگهسینده یئرین ۱۰ کیلومتر آلتیندا اولدوغو آچیقلاندی. نوکلئر انرژی سانتراللاریندان هر هانسی بیر تهلوکه اولمادیغی ائشیتدیریلدی. متخصصلر آرتچی زلزهلهلرین اولاجاغی اویاریسی وئردی. زلزهله سببیله نقلیاتدا بعضی آخساقلیقلار یاشانارکن، سونامی تهلوکهسی اولمادیغینی ائشیتدیریلدی.
ت ر ت

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
لانسستون، تاسمانی
لانسستون اینگیلیسجه: Launcestonاوسترالیانین تاسمانی اوستانینین قوزئی تاسمانی بؤلگهسینده یئرلشن بیر شهردیر. بۇ شهرین 95.1 کم مساحت ایله106,153 نفر جمعیتی واردیر.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ لانسستون 2011 ساییملاری (اینگیلیسجه). Australian Bureau of Statistics. یوخلانیلیب 2014-02-20.
- ^ لانسستون 2011 گنل بیلگیلری (اینگیلیسجه). Australian Bureau of Statistics. یوخلانیلیب 2014-02-20.
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Launceston,_Tasmania»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۴ مئی ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- لانسستون رسمی سایتی
- تاریخی گؤرونتولر میلّی ساخلانحدا Archived 2013-10-02 at the Wayback Machine.
- نقشهلر قوقلمپده
- لانسستون بندری Archived 2015-09-16 at the Wayback Machine.
قارداش پروژهلرده لانسستون، تاسمانی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
یاد أل، دۏغما سېغال / آکشین خیال
گنج قادېن ۶ یاشلې قېزېنېن ألیندن توتوب، ۳۸ دَرَجه ایستیدن قورتولماغېن تک چارهسی بو ایمیش کیمی قاچاراق، اؤزۆنۆ اوتوبوسون اۏرتا قاپېسېندان ایچهری آتدې. اوتوبوسون دَمیر توتاجاغېندان توتوب، ایچهری گؤز گزدیردی و بۏش اۏتوراجاغې گؤرۆب، قېزېنا:
– ماما قوربان، گل اۏتوراق، بۏش یئر وار – دئیَرک، اوشاغې دالېنجا بۏش اۏتوراجاغا طرف چَکدی.
أوّل اؤزۆ کئچیب پنجره طرفده اۏتوردو، سۏنرا قېزېنې قالدېراراق یانېندا اۏتورتدو. دیزلرینین اۆستۆنه قۏیدوغو کیچیک چانتادان دستمال چېخارېب، قېزېنېن، داها سۏنرا اؤز ترینی سیلیب، ألی’یله اؤزۆنۆ یئللهیهرک:
– اوفف، دهشتلی درَجهده ایستی وار – دئدی.
اوشاق، سانکی آناسېنې إشیتمیرمیش کیمی، ألینده اۏلان گلینجهڲینین پالتارېنداکې مونجوقلار’لا اۏینایېر، آرادا دۏداغېنېن آلتېندا نهسه مېزېلدانېر، آناسېنېن اۏنا فیکیر وئرمهدیڲینی بیلیب، جاوابېنې گؤزلهمهدیڲی سواللار’لار وئریردی. آنا ایسه گؤزلرینی پنجرهدن چؤله زیللهیهرَک، نهسه درین بیر فیکره دالمېشدې.
بیر نئچه دایاناجاق سۏنرا اۏرتا یاشلارېندا، گیجگاهلارېندا ساچلارې آزجا آغارمېش، بیر کیشی میندی و قاپې’یلا اۆزبهۆز توتاجاقدان توتاراق دایاندې. آز کئچمیشدی کی، قادېنېن یانېنداکې اوشاق:
– ماما، هله چاتمادېق؟ – دئیه چینگیلتیلی سَسله سۏروشدو.
کیشی سَس گلَن طرفه بۏیلاندې. آنا اوشاغا جاواب وئرمک ایستهییردی کی، اۏنلارا طرف بۏیلانان اۏرتا یاشلې کیشی’یله گؤز-گؤزه گلدی و آنی باخېشدان قادېنېن سیماسې تامام دَڲیشدی. سانکی نهدنسه قۏرخورموش کیمی گؤز بَبَکلری بؤیۆدۆ، چؤهرهسینده قفیل بیر تلاش یاراندې. کیشی ایسه گۆلۆمسهیهرَک، دَمیر توتاجاقلاردان توتا-توتا اۏنلارا طرف ایرهلیلَدی. کیشینین یاخېنلاشدېغېنې گؤرَن گنج آنا، سانکی تهلۆکه گلیرمیش کیمی تلهسیک ألینی آتېب قېزېنېن چیڲینلریندن توتوب، اؤزۆنه طرف سېخدې. قادېنېن چاباسېنا باخمایاراق، کیشی اۏنلارا یاخېنلاشماقدا ایدی، یاخېنلاشدې دا. اؤنجه قېزجېغازا، درحال دا قادېنا نوازیش دۏلو تَبَسّۆم’له باخاراق سلام وئردی. علاجسېز قالان قادېن اۏنون سلامېنې آلدې. آلدې’سا دا تک بیر سلام’لا تهلۆکهنین گئتمهیهجهڲینی آنلامېش و قېزېنې بیر آز دا اؤزۆنه طرف سېخاراق، باخېشلارېنې کیشی’دن گیزلَتمهڲه چالېشېردې. کیشی ایسه گئتمک بیلمیردی، اۏنلارېن باشې اۆستۆنده دایاناراق قېزېن ساچلارېنې اۏخشایاراق:
– نه یامان بؤیۆیۆب بو. – دئدی.
– هه بؤیۆیۆب، گلَن ایل مکتبه گئدهجک. – دئیَرک، قادېن زۏر’لا گۆلۆمسۆندۆ.
– منیم کیملیڲیمی قېزا نه واخت’سا دئمک فیکرین وار؟
– هئچ واخت رشاد، هئچ واخت. – قادېن تلاشلې سَس’له جاواب وئردی.
– آخې نییه؟
– رشاد اونوتما، سن بیزی ترک إدیب گئدن گۆنۆ بیز سن’له شرط کَسدیک.
– بیلیرم، اونوتمامېشام، آما…
– آما نه؟ آماسې-ماماسې یۏخدور رشاد! سن کیشیسن، کیشیسن’سه سؤزۆنۆ توت – قادېنېن سَسی تیترهدی.
بۆتۆن بو صؤحبَت بۏیو کیشی ألینی اوشاغېن باشېندان چکمهیهرَک، اۏنون ساچلارېنې سېغاللاماقدا داوام إدیردی. نه دۆشۆندۆ’سه، یالوارېجې بیر طرزده:
– بلکه دۆشۆنهسن سبینه، بیر سهودیر إتمیشم – گئدی.
– دۆشۆنهجک بیر شئی یۏخدور. خواهیش إدیرم بیرده بیزی گؤرسن، گؤرمزدن گل.
کیشی نهسه دئمک ایستهدی، آمّا سؤزۆ بۏغازېندا دۆڲۆنلَنمیش قَهَره ایلیشیب قالدې. بیر نئچه دفعه اودقوناراق اؤزۆنۆ أله آلدې. ألینی اوشاغېن یاناغېندا، چنهسینده گزدیرهرک، أڲیلیب اۏنون ساچلارېنې قۏخلایاراق، قۏخوسونو جیڲرلری توتانا کیمی ایچینه چکیب، سۏنرا اؤپهرَک دیکَلدی. بۏغوق سَس’له:
– دۆشرسیز – دئییب، اۏوجونون ایچی’یله گؤزلرینی سیله-سیله اؤن قاپېیا یاخېنلاشدې.
کیشی دۆشندن سۏنرا قادېن، رشاد گؤزدن ایتهنه کیمی پنجرهدن اۏنو دالې’یجا بۏیلاندې. هئچ نه آنلامایان قېز آناسېنې دۆمسۆکلهیهرک:
– ماما،اۏ عمی کیمی’یدی؟ – دئیه سۏروشدو.
– هئچ قېزېم، مامانېن لااپ کؤهنه تانېشېدېر.
– من اۏنون ألینی تئز-تئز یوخودا گؤرۆرَم.
– نئجه؟ – آنا تعجّۆب’له سۏروشدو.
– هم ده چۏخ تئز-تئز گؤرۆرَم. همیشه ده ساچلارېمې سېغاللایېر. یوخودا منه إله گلیر کی، اۏ أللر آتامېندېر، ساچېمې سېغاللایېر. آما بیر دفعه ده اۏلسون اؤزۆنۆ گؤره بیلمیرَم. یوخومدا گؤردۆڲۆم أللر بو عمینین ایدی، آنا، اینان منه، من یالان دئمیرَم.
– اینانېرام قېزېم – دئیهرک، سبینه قېزېنېن ساچلارېندان اؤپدۆ، سۏنرا داها قېزېنا قولاق آسمادې. کؤرپهسی آغلادېغېنې حیسّ إتمهسین دئیه اۆزۆنۆ پنجرهیه چئویریب، بارماقلارېنېن اوجو ایله گؤزلرینین یاشېنې سیلدی…
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
دیشایشلری باخانی (خاریجی ایشلری باخانی) مولود چاووشاوغلو، ۱۹۱۵ اولایلارینین ایلدؤنومو گرکچهسی ایله ائرمنیستان بایراقلارییلا اونو پروتئستو ائدهنلره ‘بوزقورد’ ایشارتی ایله قارشیلیق وئردی. چاووشاوغلو رسمی زیارت قاپسامیندا بولوندوغو اوروگوئه’ده مونتهویدئو بویوکائلچیلیگینین...
مسأله: ماهیتجه داخیلی ایستعماراقارشی اولان گونئی آذربایجان ناسیونالیزمی ایللر اؤنجهدن ایران داخیلی سیاستینده گووهنلیک مسألهلری ایچینده یئرلشیب. اوستهلیک سون ایللرده گونئی آذربایجان میللی حرکتی تکجه آذربایجان دئییل، ایرانین بوتونلویونده گئدن...
اشتاینمایر، اشپیگل درگیسینه وئردیگی رپورتاژدا، روسیا’نین اوکراینا’یا آچدیغی ساواشا و بوچا’دا یاشانانلارا ایلیشکین دگرلندیرمهده بولوندو. درگینین “پوتین’ین عسکرلری گؤرونوشه گؤره اوکراینا’دا قورخونج ساواش سوچلاری ایشلهدی. پوتین و لاوروف لاهه’دهکی ساواش...
روسیا’نین اوکراینا ایشغالی ۴۴-جو گونونه گیردی. اوکراینا دئولت دمیریوللاری کراماتورسک ترهن (قطار) ایستاسیونونون روس روکئتی ایله وورولدوغونو آچیقلادی. سالدیریدا ان آز ۳۰ نفرین اؤلدویو آچیقلانیرکن ۱۰۰ نفر ده یارالاندی. دئولت...
ناتو گنل سئکرئتئری یئنس ایستولتئنبئرگ: اگر ساواش اوزانارسا، اوکراینا داها فاضلا ضرر گؤرهجک. پوتین بو تراژئدییه سون وئرمهلی. ناتو گنل سئکرئتئری ژئنس ایستولتئنبئرگ، ناتو خاریجی ایشلری باخانلاری توپلانتیسی’نین ایکینجی گونونون...
یئنی گاموحون ۱۰-جو قورولوش ایل دؤنومو ایله باغلی (گونئی) آزربایجان سیاسی قورولوشلارینین امکداشلیق پلاتفورماسینین بیلدیریشی عزیز آزربایجان تورک میللتی ۲۹ مارت (۹ فروردین) یئنی گاموح قورولوشونون ۱۰-جو قورولوش ایل دؤنومودور....
روسیا دئولئت باشقانی ولادیمیر پوتین، ‘(اوکراینا ساواشی) اؤزهل عسگری حرکات تقویمه و پلانا اویغون اولاراق ایرهلیلهییر. بلیرلهنن بوتون گؤرهولر باشارییلا تاماملانیر.’ دئدی. پوتین، روسیا گووهنلیک (شوراسی) یئتکیلیلریله یاپدیغی توپلانتیدا، روسیا-اوکراینا...
اوکراینا ایچایشلری باخانلیغی، کییئو یاخینلاریندا روسلارا عاید ایکی هئلیکوپتئر دوشورولدوغونو دویوردو. گؤرونتولر سوسیال مئدیادا پایلاشیلدی. اوکراینا ایچایشلری باخانی دانیشمانی (مشاور) آنتون گراشچنکو، سوسیال مئدیادان پایلاشدیغی ویدئو ایله، کییئو یاخینلاریندا روسلارا...
اوکراینا’نین واشینگتن بویوکائلچیسی اوکسانا مارکارووا، روسیا’نین اوکراینا’یا سالدیریلاریندا، جئنئوره (ژنو) سؤزلشمهسی اویارینجا قوللانیمی یاساقلانان واکوم بومباسی قوللاندیغینی بلیرتدی. آمئریکان باسینیندا، مارکارووا’نین کونگره اویهلری ایله یاپدیغی گؤروشمهنین آردیندان یاپدیغی آچیقلامالارا ایلیشکین...
قازاقیستان تورکییه عسکرلری ایله تطبیقاتلاریندان گورونتولر پایلاشدی قازاقیستان ساونما باخانلیغی، داها اونجه قازاقیستان و تورکییه عسکرلرین یئر آلدیغى اورتاق تطبیقاتلارا ایلیشکین گورونتولرى پایلاشدی. قازاقیستان تورکییه عسکرلری ایله مانوورلاریندان گورونتولر پایلاشدی....
تورکییه جومهوریتی’نین قوروجوسو بویوک اؤندر مصطفی کمال آتاتورک، ابدیته اینتیقالینین ۸۳-جو ایلینده سایغییلا آنیلدی. وطنداشلار آنیتکابیری زیارت ائتدی. تورکییه جومهورباشقانی رجب طیب اردوغان باشقانلیغینداکی دولت ارکانینین قاتیلدیغی دولت تؤرهنینین آردیندان...
قاراباغ’ین ائرمنی ایشغالیندان قورتاریلماسینین اوزهریندن تام بیر ایل گئچدی. آزربایجان جومهورباشقانی ایلهام علییئو، قاراباغ ظفرینین ایل دؤنومونده اولوسا سسلهنیش دانیشماسی یاپدی. آزربایجان، یاخلاشیق ۳۰ ایل ائرمنی ایشغالی آلتیندا قالان توپراقلارینین...
طالبان ائنفورماسیون باخانلیغی یئتکیلیسی یاپدیغی آچیقلامادا ایران’ین آفغانیستان’آ ‘قاپساییجی حوکومت’ موداخیلهسینی الهشدیرهرهک ‘ایران’دا قاپساییجی بیر حوکومت می وار کی بیزدن بونو ایستهییر’ دئدی. طالبان’ین ائنفورماسیون باخانلیغی کولتور کومیسیونو اویهسی شهاب...


text:
ایواز طاها، چاغداش ادبیاتیمیزدا ان دیرلی شخصیتلردن بیریدیر. سؤز یوخدور کی دیلیمیزین جان وئردییی بیر چاغدا دیلیمیزین دادینا چاتدی. او، گنج اولارکن، 1370 ایللرینده “یول” درگی سینی یولا سالاراق نثر ساحه سینده دیلیمیزی بیرده باشدان دیریلتدی. یول درگی سی نین ائتکیسی نی هئچ کیم اونودا بیلمز. او زامانلاردا یول درگیسی طاهانین زحمتلری سایه سینده یولا دوشدو، اما نه یازیقلار کی چوخ اوزانمادی و نئچه ایلدن آرتیق عؤمرو اولمادی. آمما یئنه طاها دایانمادی؛ بو دؤنه دردلری دوشونن یازیچیمیز تحصیلینی داوام ائتده رک باکییا گئدیب و علم اؤیره نیر و بیرده تازادان بیر عالیم کیمی و بو دفعه دوکتورا پیتیگینی الده ائده رک، فلسفی دوشونجه لرله وطنینه قاییدیر و “یارپاق” درگی سینی بوراخیر. دیلیمیزین گؤزه للیگینی و اؤزه للیگینی بیز یارپاق تاپیریق و اؤزوموزه، هابئله دیلیمیزه گووه نیریک. نه یازیق کی بو درگی ده چوخ عؤمر ائده بیلمیر. بیر حالدا کی داها دیلیمیزده- شعریمیزده و نثریمیزده بی ادبی آخیمین درین ائتکی لرینی بوراخمیشدیر. “وارلیق” درگیسی اؤز مکتب کیمی تاثیرینی بوراخسا دا ایندی طاهانین مکتبی یارانیردی و مختلیف آدلارلا: یول، یارپاق و گؤزه ل-گؤزهل کتابلار و نهایتده بیر ادبی یئنی لیک آخیمی. من بو ادبی آخیمی چاغداش ادبیاتیمیزدا بؤیوک و یول آچان بیر حرمت کیمی دیرلندیریرم. چوخلو گنجلریمیز بو یولو داوام ائتدیلر و داوام ائده جکلر.
طاهانین دیلیمیزه علمی-فلسفی باخیشی، دیلیمزی نجات وئریر و وئرمکده دیر. اونون بوگونه قده ر چاپ اولان اثرلری بونلاردیر: شعر، وارلیغین ائوی دیر
قورشون هاردان آچیلدی؟
و…
اونون دیلی، ایستر یازی و ایسترسه ده چئویرمه اولسون- دیلیمیزین شیرینلییینی گؤسترمه ده دیر.
http://azerlu.blogfa.com/post-13.aspx


text:
ژاپون اوزای آراشدیرما آژانسی
ژاپون گؤی و اوزای(فضا) آراشدیرما آژانسی یا جاکسا (ژاپونجا. 独立行政法人宇宙航空研究開発機構 Dokuritsu-gyōsei-hōjin Uchū Kōkū Kenkyū Kaihatsu Kikō, انگلیسجه : Japan Aerospace eXploration Agency ، قیساجا: JAXA) ، ژاپوندا آسترونومی و اوزای(فضا) بیلیملری انستیتوسو (ISAS) ، ژاپون میلّی گؤی و اوزای لابراتواری (NAL)، و ژاپون میلّی اوزای گلیشدیرمه آژانسی(NASDA) قوروملاری نین 2003 اوکتوبر آییندا بیرلَشمَسیندن اولوشان قورومدور.
جاکسانین اساس ماموریتلری و وظیفهلری آراشدیرماق، تکنولوژی گلیشدیرمک، و مدارا یوللاماق دیرلار. داها اوستون سویه لی ماموریتلر ده آستروید آراشدیرماسی و آیدا آراشدیرماق اۆچون آداملی اوزای گمیسی یوللاماق دیر.
جاکسانین قورومسال شوعاری، گرچکشلدیرمک اۆچون آراشدیر (انگلیسجه. Explore to Realize) دیر. بوندان قاباقکی شوعاری گؤیلره چاتماق، فضایی آراشدیرماق (انگلیسجه. Reaching for the skies, exploring space) ایدی.
تاریخی[دَییشدیر]
جاکسا، 2003 اوکتوبر آیی نین بیرینده، نوجوم و فضا بیلیملری انستیتوسو (ISAS) ، ژاپون میلّی گؤی و فضا لابراتواری (NASDA) ، و ژاپون میلّی فضا گلیشدیرمه آژانسی تشکیلاتلارینین بیربیرلری ایله قاریشماسیندان قورولدو.
جاکسا یئنی بیر موستقیل اجرایی انستیتو اولاراق، اؤیرتیم، فرهنگ، ایدمان، بیلیم و تکنولوژی (MEXT) و یچ ایشلر و ارتباطات (MIC) ویزارتلری آلتیندا ایشلهییر. بو بیرلشدیرمکدن قاباق، ISAS فضا و گزَگَن آراشدیرمالار مسئولو اولاراق، NAL دا گؤیده اوچوش آراشدیرمالارینا فوکوس ائتمیشدی. 1969 اوکتوبروندا قورولان NASDA دا راکتلر، اویدولار ، و همیده ژاپوندا دوزلمیش تجروبه مودولو نون گلیشدیرمه سینه چالیشیردی. اسکی NASDA نین باش دولاندیرانی ایندیکی تانئقاشیما اوزای مرکزینده یئرلشمیشدی. بو مرکز ده کیوشو 115 کیلومتر جنوبوندا تانئقاشیما آداسیندا دیر. اورادا ژاپونلو اوزایجیلار آمریکا اوزای شاتللرینده اوچماق اۆچون اؤیرتیم آلیردیلار. 2012 ایلینده، یئنی قانونلارا گؤره، راکت خطری ایخطاری وئرن سیستملر کیمی بیر نئچه نظامی فضا گلیشدیرمه سی ده جاکسا نین باریشجیل هدفلرینه آرتیریلادیلار. جاکسانین سیاسی کونترولو MEXTدن، ژاپون باش وزیر کابینه سی اداره سی نین یئنی فضا استراتژی آفیسینه وئریلدی.
تشکیلاتی[دَییشدیر]
جاکسا آشاغیداکی بؤلوملردن قورولور:
- اوزایدا داشیماق(ترانسپورت) ماموریتی یؤنتیمی
- اویدو ایشلَتمهلر ماموریتی یؤنتیمی 1
- اویدو ایشلَتمهلر ماموریتی یؤنتیمی 2
- آدام اوزای اوچوشو ماموریتی یؤنتیمی
- گؤی-اوزای آراشدیرما و گلیشدیرمه یؤنتیمی
- آسترونومی و اوزای(فضا) بیلیملری انستیتوسو (ISAS)
- گؤیده اوچوش (هاواچیلیق) تکنولوژی انستیتوسو
جاکسانین باش دولاندیران ایداره مرکزی توکیو نون چوفو بؤلمه سینده، و ژاپونون بیر چوخ یئرلرینده، و حتی ائشیگینده ده، آراشدیرما آیری مرکزی لری ده واردیر:
- یئره باخیش آراشدیرما مرکزی(EORC)، توکیو دا دیر.
- یئره باخیش مرکزی(EOC)، هاتایاما دا دیر.
- نوشیرو سیناماق مرکزی (NTC) ، ۱۹۶۲ جی ایلده قورولوب. بورادا راکت موتورلاری نین گلیشدیرمه سی و سیناماغی باش وئریر
- سانریکو بالون مرکزی (SBC) ، 1971جی ایلدن بو سایتدا گؤیه بالون یوللانیلیر
- کاکودا قاباغا ایتَلَمه سیستملری مرکزی (KSPC)، راکت موتورلاری گلیشدیرمه سی بوردا یؤنتیلیر. اؤنملی ایشی ده آخار یاناجاق(سوخت مایع)لی موتورلارینین گلیشدیرمه سی دیر
- ساقیماهارا آلانی (ISAS) ، راکتلر و اویدولار اۆچون سیناماق ابزارلارین گلیشدیرمه سی اۆچون بوردا چالیشیرلار. آیری مدیریت تیکینتیلری ده بوردا دیر.
* تانئقاشیما اوزای مرکزی، ایندی H-IIA و H-IIB راکتلری نین آتیش سایتی دیر
- تسوکوبا اوزای مرکزی (TSKC)، ژاپونون اوزای شبکه سی مرکزی تسوکوبا دا یئرلشیب. راکتلر و اویدولار آراشدیرما و گلیشمه سینه گؤره ایش مرکزی دیر. اویدولارین اوزای ده حرکتلری نین کونترولو دا بورا دا اولور. بورادا ژاپون سیناماق مودولوندا (کیبو)، سیناماق ابزارلارین گلیشدیریلیر. بورادا اوزایچیلار (آسترونوتلار) اؤیرتیم آلتیندا اولورلار. اولوسلارآراسی اوزای دوراغینین عملیاتلاریندا، ژاپون اوچوش کونترول تاخیمی نین چالیشمالاری دا، تسوکوبا دا یئرلشن اوزای دوراغی بوتونلَشدیرمه و قالدیرما مرکزی(SSIPC)نده اولور.
- اوچینورا اوزای مرکزی ، ایندی اپسیلون راکتی یوللاماق سایتی دیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "決 算 報 告 書" (PDF). JAXA. Retrieved 26 August 2014.


text:
بوتون باشقان آداملاری (فیلم)
بوتون باشقان آداملاری (اینگیلیسجه: All the President's Men, فارسجا: همه مردان رئیسجمهور) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش سیاسی دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی جیسون روباردز، هال هالبروک، مارتین بالسام، جک واردن، داستین هافمن، رابرت ردفورد جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین دیوید شایر یارادیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده بوتون باشقان آداملاری (فیلم) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فیلملر ۱۹۷۶ (میلادی)
- English-language films
- ۱۹۷۶-جی ایل فیلملری
- آمریکا فیلملری
- اینگیلیسجه فیلملر
- ایسپانیاجا فیلملر
- آلن جی پاکولانین فیلملری
- ان یاخشی ایکینجی پلان نفر رولونا گؤره اوسکار اؤدولی غالیبلرینین چیخیش ائتدیکلری فیلملر
- 1972 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 1973 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 1974 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- 1975 میلادی ایلیده گئچن فیلملر
- آمریکانین آرشیو فیلملری
- وارنر بروس فیلملری


text:
امکداشیمیز «ع. آغ گونئیلی»یه باش ساغلیغی
چوخ تاسفله ترجومهچی امکداشیمیز و ساهر ادبی- مدنی درنهیینین دهیرلی عضوو علی ابرازی(ع. آغ گونئیلی) اؤز عزیز آناسینی الدن وئرمیشدیر. آنا ایتگیسی بیز یولداشلاری و امکداشلارینیدا اورهکدن سارسیتدی. بو آغیر ایتگینی عزیز امکداشیمیز ع. آغ گونئیلی معللیمه، ابرازی عائیلهسینه، ائلهجهده «آذری» مجلهسینین یازیچیلار هئیتی و خصوصیله حسن ایلدیریم معللیمه باشینیز ساغ اولسون! دئییب، عزیز آنامیزین خاطیرهسینی عزیزلهییریک.
«ایشیق»- آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری
۱۶ فروردین ۱۳۹۴


text:
ژورنالیست، چئویرمن و قادین حوقوقلاری فعالی آینا قطبی یعقوبی حیاتینی ایتیردی
ژورنالیست، یازار، تئاتر تنقیدچیسی، چئویرمن و قادین حوقوقلاری فعالی آینا قطبی یعقوبی اوزون مدت سرطان خستهلیگیندن سونرا دونن، ۱۰ اردیبهشت ۱۴۰۰-جو ایلده حیاتینی ایتیردی.
خانیم قطبی یعقوبی اؤلوم واختی قیرخ یاشیندا ایدی. ۱۴۰۰-جو ایلین فروردینینده توییتر حِسابیندا سوسیال شبکهلردهکی فعالییت ائتمهدیینه گؤره یازدی: “اؤزومو یاخشی حیسّ ائتمیرم و تلفونوا توخونماق منیم اوچون چوخ چتیندی. اینشاللاه تئزلیکله یاخشیلاشاجاغام و داها چوخ یاتاقدا اوتورا بیلهجم. هلهلیک داها چوخ اوزانیرام و آغریلاریم چوخدور. باهارینیز موبارک!”
۳۸–جی فجر اولوسلار آراسی تئاتر فئستیوالی حیصهسینده نومایش اولونمالی اولان “سوختیم، سوختید، سوختند” آدلی نومایشلرینین یؤنتمهنی ایدی کی بو حیصهدهکی ۱۵ اثرله یاناشی، ۱۳۹۸ آبان اعتراضلارینین یاتیریلماسینا اعتراض اولاراق فئستیوالا قاتیلماقدان چکیندی.
خانیم قطبی ۱۳۹۶-جی ایلده تهراندا دونیا قادینلار گونو موناسیبتیله کئچیریلن توپلانتیدا توتولدو و بیر مدت وارامیندهکی قرچک حبسخاناسیندا قالدی.
بو قادین حوقوقلاری فعالی عینی زاماندا ۱۳۸۰-جی ایللرده بیر میلیون ایمضا کامپانییاسینی ایمضالایانلاردان بیری ایدی.
مئدیا و ژورنالیستلیک ایله باغلی داها چوخ خبر و راپور گؤرمک اوچون ژورنالیستلیک جینایت دگیل سیتهسینه باخین.
iranwire


text:
کئیلور ناواس
کیلور ناواس (اینگیلیسجه: Keylor Navas) (دوْغوم:۱۵ دسامبر ۱۹۸۶ (۳۵ یاش) Pérez Zeledón) بیر فوتبالیست. رئال مادرید فوتبال کولوبو و کاستاریکا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و قولر موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "Keylor Navas". رئال مادرید. رئال مادرید. Retrieved 3 March 2015.
قارداش پروژهلرده کئیلور ناواس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- فوتبال قولرلری
- لوانته کولوبونون اویونچولاری
- رئال مادرید کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۰۹ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۱ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۸ اویونچولار


text:
تریفلورید کولور
تریفلورید کولور (اینگیلیسجه: Chlorine trifluoride، روسجا: ФTopид xлopa(III)، عربجه: ثلاثي فلوريد الكلور) بیر شیمیایی ماده. ساریٛ رنگلی و مایع و قاز حالتینده تاپیلار.تریفلورید کولور فلوئور بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.اریمه نوْقطهسی −76.34 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chlorine trifluoride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تریفلورید کولور گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کامرون
کامرون جومهوریتی (اینگیلیس دیلی:the Republic of Cameroon) باتی آفریقاد بیر اؤلکهدیر. ۲۲ میلیون یاریم یاشامی وار. رسمیتلی دیلی فرانسه دیلی و اینگیلیسجهدیر. باشکندی یائونده (۱٬۱۱۵٬۰۰۰ نفر) و لاپ بؤیوک شهری دوالا (۲٬۴۰۰٬۰۰۰ نفر) و تقریباً ۲۰۰ دیل بو اؤلکهده دانیشیلیر. ۱۸۸۴ده آلمان بو اؤلکهنی توتدو. بیرینجی دونیا ساواشیندا بریتانیا و فرانسه بو اؤلکهنی ایکی بؤلدولر. ۱ ژوئن ۱۹۶۰ فرانسه الی آلتیندا اولان بؤلگهسی موختاریت قازاندی و ۱۹۶۱ده بریتانیا الینده اولان گونئی بؤلگهسی اونا قوشولدو.
ایالتلری
۱۰ ایالت یا اوستان بو اؤلکهده واردیر:
- آدامائوآ (Adamaoua)
- سانتر - مرکزی (Centre)
- اِست - باتی (Est)
- اکسترِم نور (Extreme-Nord)
- لیتورال - ساحیلده (Littoral)
- نور - قوزئی (Nord)
- نور اوئست - قوزئی دوغو (Nord-Ouest)
- اوئست - دوغو (Ouest)
- سود - گونئی (Sud)
- سود اوئست - گونئی باتی (Sud-Ouest)
قایناق
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cameroon»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ بهمن ۱۳۹۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
بایاتی شاعری اوستاد “جمشید شیبانی”ده آرامیزدان کؤچدو!
چوخ تاسفله، آذربایجانیمیزین تانینمیش بایاتی شاعری اوستاد جمشید شییانی اسفند آیینین ۱۳ینجی گونو یاشادیغی تهرانین نازیآباد محلهسینده ۸۵ یاشیندا دونیایا گؤز یومدو. اوستاد شیبانی قوجامان بیر آذربایجان شاعری اولاراق اساس یارادیجیلیغینی بایاتی ژانریندا شعرلر یازماغا حصر ائتمیشدیز. اونون چوخ ساده و صمیمی بایاتیلاری تهران شهرینده قورولان ادبی انجمن و محفللرین بزهیی اولموشدور.
بیز “ایشیق” سایتی امکداشلاری آدیندان بو سئویملی و چوخ مهربان انسانین ایتگیسینی ادبی جمعیتیمیزه، اونون محترم عائلهسینه و بوتون دوست تانیشلارینا باش ساغلیغی وئریر و اوستادین عزیز خاطرهسینه عشق اولسون دئییریک.


text:
اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک"
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان،
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک" دئدی.
جمهورباشقانی اردوغان ایزنیکده گئچیریلهن دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینه قاتیلدی.
کؤچری اویونلارینین ایلکینین ۲۰۱۴ده، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۸.جی ایللرده ده یئنه قیرقیزیستانین ائو صاحبلیگینده گئرچکلشدیگینی سؤیلهین اردوغان، یئنی نسیل کوروناویروس سالقینی سببی ایله ۲۰۲۰.جی ایلده ائرتهلنن اویونلارین دؤردونجوسونون، "هر طرفی تاریخ، کۆلتور و طبیعت اولان ایزنیکده" باشلادیغینی سؤیلهدی.
کؤچری مدنیتینین اینسانلیق تاریخی قدر قاسکی اولدوغونا دقت چکهن اردوغان بئله دانیشدی:
"اینسان توپلولوقلاری مین ایللردیر موختلیف سببلردن اؤز یئرلرینی ترک ائدرک باشقا جغرافیالاردا یئنی یاشاییش یئرلری آختاردیلار. عینی شکیلده، معین بیر جغرافیادا داواملی و یا فصیللره گؤره یئرلرینی دییشدیرهرک حیاتلارینی داوام ائتدیرهن توپلوملار وار. بو اوزون یولچولوقلار زامانی قارشیلاشان اینسان توپلولوقلاری بیر بیرلرینه تأثیر ائتمیشلر. هر نه قدر مئدیا و ارتباط آراجلاری دونیانی کیچیک بیر کند حالینا گتیرمیش اولسا دا، بو گون هله ده مدنیتین و اینسان ایلیشکیلرینین ان تأثیرلی داشیییجیسی کؤچریلردیر".
ایلگیلیلی خبرلر
علییئو: ایراندا یاشایان آذربایجانلیلارین مدافعهسی اوچون الیمیزدن گلهنی ائدجییک
"بیز اونلاردان قورخمادیغیمیزی گؤسترمک اوچون ایران سرحدینده حربی مانور گئچیرمهلی اولدوق"
قازاخیستان پرزیدنت سئچکیلرینین نتیجهسی آچیقلاندی
قازاخیستانین حاضیرکی پرزیدنتی قاسم جؤمرد توکایئو نوامبرین 20-ده کئچیریلن پرزیدنت سئچکیلرینده 81،31 فایز سس توپلایاراق غالیب گلیب.
تورکیه قازاخیستان-دا کئچیریلن سئچکیلره موناسیبت بیلدیردی
20 نویابر 2022-جی ایلده قازاخیستان جمهوریتینده کئچیریلن ارکن پرزیدنت سئچکیلرینین دینج شرایطده اوغورلا باشا چاتماسیندان ممنونوق".


text:
ایران پارلامنتاریزمی نین مسئله لری (2)-احمد یزدانی
بو بؤلومده مشروطه سیستمی نین میدانا گلمه سینده خارجی دولتلرین حیاتا کچیردیکلری تدبیرلرین ایراندا اجتماعی قورولوشا هانسی تاثیر گؤستردیی نی و بونون نه کیمی دئیشیک لره سبب اؤلدوغو تحلیل اولور.
مشروطه انقلابی نین سبب لری (2)
1901– نجی ایلدن 1903- نجو ایله قده ر ایران و هر ایکی دولت – روسیه و انگلستان – آراسیندا تجارت مقاوله لری باغلاند یقدان سونرا ، اجنبی مال لارینا چوخ آز و آشاغی گمرک وئرگیسی قؤیولدو و نتیجه ده خیردا تاجرلرین اوزه – رینه علاوه آغیر یوک دوشدو. چونکو اجنبی مال لارینا بوندان سونرا آنجاق سرحد ده علاوه گمرک حاققی قویولوردوسا و بونون نتیجه سینده نسبتا اوجوز ایدیسه ، خیردا تاجرلرین اساسا داخیلی بازارلا باغلی مال لاری نین قیمتی یؤل حاققی علاوه لری و سایره اضافی خرجلرین نتیجه سینده باهالاشیردی.
خیردا تاجرلر کیمی صنعتکارلاردا عین سبب دن مشروطه چیلره قوشولدولار. چونکو اجنبی مال لارینین ادخالی نتیجه – سینده ایراندا خیردا صنعتکارلیق گئتدیکجه تنزّله اوغراییردی. صنعتکارلیق 19- عصرین ایکینجی یاریسیندا اله یوکسک انکشاف نقطه سینه چاتمیشدی کی ، او نه اینکی اؤز اؤلکه سینین احتیاجلارینی اؤدویه بیلیردی ، عین زاماندا حتّا پامبیق و مس محصول لاری خارج ائدیردی. ایندی ایسه هئچ بیر قؤرویوجو گمرک ( گمرک حمایه سی) اولمادان وارد ائدیلن خارجی مال لار ایران صنعتکاری نین الیندن نه اینکی خارجی بازاری آلیردی ، بلکه حتّا اونو اؤز اؤلکه – سینده کی بازاردان دا محروم ائدیردی.
خیردا شهر تاجرلری و صنعتکارلار ایله یاناشی ، بؤیوک بیر حصصه سی ایش سیزلردن و شهرلره گلمیش کندلی لردن عبارت اولان آشاغی شهر طبقه لری ده مشروطه انقلابینا قوشولدولار. اونلارین یوخسوللوغو اله سون حدده چاتمیش ایدی کی ، آجلیقین آرادان قالدیرماسی بو آداملار اوچون مشروطه انقلابینا قاتیلمالارینین یگانه سبب ایدی.
بو طبقه لرین اقتصادی وضعیتلری حاقدا دئمک اولار کی :
» سیاسی حاکمیت ال لرینده اولان ناظرلر ، والی لر و باشقا ایری مولکه دارلارلا بیر لشه ره ک ، شهر آلیچیلاری استثمار ائده ن حیاسیز آل – وئرچیلره چئوریلدیلر. اونلار سندیکالار یارادیب ، حبوباتین قیمتی نی قالدیریب و بو یؤل لا صنعی آجلیق یارادیردیلار. … خالق کؤتله لری بو تکرارلانان آجلیقلاردان و فاحش باهالیقدان دؤزولمز عذاب چکیردیلر. …. دیگر طرفدن ایسه ، بو آجلیقلارین تشکیلاتچیلاری اؤز تؤرپاق – مولک ساحه لرینی بعضا حتا بوتؤو کندلری بئله اله کئچیره رک ، آرتیریردیلار. ایراندا تؤرپاغین معیّن شخصلرین الینده توپلانماسینا ساده جه مثال اولاراق ایندی خارجده یاشایان ، اصفهانین او واختکی باش والیسی ظلّ سلطانی گؤسترمک اولار. تکجه اونون 1200 کندی ، تام بیر امپریاسی وارایدی . فئودال آغالارین ظولمونون نه درجه ده دهشتلی اولدوغونو بو ایل لرین اجتماعی – سوسیال تاریخی آیدین گؤستریر. دؤغرودان دا بو تاریخی یوخسوللوق و آجلیق تاریخی آدلاندیرماق اولار. صبر کاساسی دؤلموشدور. خالق غریزی اولاراق اؤز عادت – عنعنه لرینین زنجیرینی قیریب ، ایری مولکه دارلارا غضبلی هجوما کئچدیلر ، اونلارین مولک لرینی ، آنبارلارینی تالان ائتدیلر. ایگیرمینجی عصرین باشلانغیجیندا فئودال آقالارین ظولمو دؤزولمز اولدوقجا ، چؤره ک هارایی ایله امپریانین هر یئرینده خالق عصیانلاری باشلاندی» . (1)
یکون ووراراق ، دئمک اولار کی ، اهالی نین بؤیوک حصصه سی مطلقییتدن ناراضی ایدی. هله 1891- نجی ایلده توتون امتیازی انگلیسلره وئریلنده ؛ شاهلا اهالی آراسیندا جدّی ضدّیتلر یارانمیش ایدی. 1892 – نجی ایلده ایگیرمی مینه یاخین آدام تهراندا حکومت بناسینا هجوم ائتدی . گونئی آزربایجانین پایتختی تبریز شهرینده ولایت خانایا هجوم ائدیلدی. اصفهاندا یئرلی اهالی شهرده اجنبی لرین اولماسینا قارشی اعتراض ائتدیلر. توتون حرکاتی هله او واختدان یوکسک دین خادملری و ایری تاجرلرین رهبرلیی آلتیندا دوروردو. عمومی قیامین تهلکه سی اله آرتمیشدیر کی ، شاه تئزلیکله بو سازشین لغو ائدیلدیینی اعلانائتمه لی اولدو. آنجاق ایراندا کی ناراضیلیقلار توتون امتیازی لغو ائدیلدیکن سونرا دا ساکت لشمه دی. مختلف شهرلرده اهالی ایله حکومت دسته لری آراسیندا دنه – دنه سلاحلی توققوشمالار اولدو و سرایا قارشی عصیان قالخدی. تهراندا گئجه لر او واختکی شاه ناصرالدینین علیهینه ورقه لر یاییلیردی. 1896 – نجی ایلده ناصرالدین شاه بیر سو قصد نتیجه سینده اؤلدورولدو. (2) خالق آراسیندا ناراحاتلیق آرتیردی. آیدینلار طبقه سی معارف لندیرمه ایشینی گوجلندیردیلر و بونو نتیجه سینده ده ایران اهالیسی نین ، خصوصیله بؤیوک شهرلرین اهالی سینین ظولمکار رژیمه تنقیدی موقع توتمالارینا نائل اولدولار.
1905 – نجی ایلده ژاپونیادا مشروطیت پادشاهچیلیغین انکشافی قطعی آددیم آتماغا تحریک ائده ن سون تکان اولدو. بئله بیر حکومت فورماسی تطبیق ائدیلندن سونرا ، ژاپونیانین اقتصادی ، اجتماعی ، معنوی و حربی ساحه لرده نئجه انکشاف ائتدیینی گؤرمه مک مومکون دئییلدی.
هندوستاندا نشر ائدیلن فارس غزه تی «حبّ المتین» خصوصیله و همچنین دیگر غزه تلر ژاپونیانین انکشافی حاققیندا اطرافلی یازیردیلار.
مثال اوچون ملک المتکلّمین هندوستاندا چاپ ائتمیش «از انسان بسوی خدا \ انساندان الله دؤغرو\ آدلی کتابیندا یازیردی : «عصرلر بؤیو نامعلوم ، هر هانسی بیر غرب تمدّونوندن اوزاق ، جهالت ایچریسینده یاشایان ژاپونیا خالقی ایندی انکشاف ائتمیش خالقلار آراسیندا اؤزونه یئر توتموشدور. بو ، ژاپونیادا دموکراتیانین حیاتا کئچیریلمه سی سایه سینده مومکون اولموشدور. خالق اؤز طالعی نین حلّینده اشتراک ائدیر، باجاریقلی آداملاردولت خدمتینه تعین ائدیلیر ، طلبه لر (دانشجو لار) تحصیل آلماغا باشقا اؤلکه لره گؤنده ریلیردی . بو کؤک لو تدبیرلر ژاپونیالارا یئنی مدنیت منیمسه مه یه امکان وئردی. باخمایاراق کی ، دیگر آسیا اؤلکه لری بونا نائل اولا بیلمه دیلر. هر شئیی کؤکوندن دئیشن بئله بیر انکشاف آیدین بیر اولدوز اولماسی و بوتون آسیا دولتلرینه ایشیق ساچمالی و اونلاری ژاپونیانین یؤلونو توتماغا تحریک ائتمه لی ایدی. (3)
ژاپونیانین انکشافی نین ایران حادثه لرینده تاثیری اونون روسیا اوزه رینده غلبه چالماسیله داها دا گوجلنیردی و بورادا بئله قلمه وئریلیردی کی ، یئنی اداره فورماسی ژاپونیانین اؤزونده ن حتا قات – قات گوجلو روسیا کیمی اوروپائی رقیبی نین اوزه رینده غلبه چالماسینی مومکون ائتدی . بو حادثه بعضی سیاسی دائره لره اومید وئریردی کی ، اونلاردا اؤز نوبه سینده احاطه لی سیاسی رفرملاردان سونرا روسیه نین گوجلو تاثیریندن آزاد اولا بیلرلر.
اؤلکه نین هر یئرینده گیزلی ییغینجالارترتیب ائدیلیب و بو اجلاسلاردا سون حادثه لره استناد ائدیلیردی.ایران دسپوتیزمی بوتون بدبخت لیک لرین یگانه کؤکو کیمی قبول ائدیلیردی. ان عمده وظیفه مطلقیّتدن و دوام ائتمکده اولان اجنبی تضئییقی ندن آزاد اولماق حساب ائدیلیردی. مشروطه انقلابینین آپاریجی اولان قوّه لری پارلامنتین یارادیلماسی و اساس قانونون قبولو طلبلرینی گئدیکجه داها آیدین فورمالاشدیریردیلار.
شاه آرتیق وضعیتین آغاسی دئییلدی و نهایت ، گذشته گئتمک مجبوریت اینده قالیب ، 1906 – نجی ایلین 5 – آوقوستوندا (13 مرداد 1324 قمری) پارلامنت یارادیلماسینا راضیلیق وئردی.
مشروطه انقلابی نین باشلانغیجی و گئد یشی
مشروطه انقلابی نین گئدیشینی ایکی مرحله یه بؤلمک اولار:
1- 1905 – نجی ایلدن 1908 – نجی ایله قدر دوام ائده ن بیرینجی مرحله
2- 1908- نجی ایلده ن 1911 – ایله قده ر دوام ائده ن ایکینجی مرحله
1905 – نجی ایلدن 1908 – نجی ایله قدر دوام ائده ن بیرینجی مرحله نسبتاّ دینج کئچیردی. 1908- نجی ایلده ن 1911 – ایله قده ر دوام ائده ن ایکینجی مرحله ایسه اونونلا سجیّه لنیرکی ، شاه روسیه نین کؤمه ینه آرخالاناراق گوج تطبیق ائتمکله ، پارلامنتاریزم دؤوروندن اوّلکی مطلقیّتی یئنیدن برپا ائتمه یه چالیشیردی.
بیرینجی مرحله ده اساس مبارزه واسطه لری مسجدلرده کئچیریله نن نمایش و میتینگ لر ایدی و بونلار دا شاهی ان نهایت مشروطیت پادشاهچیلیغی حاققیندا فرمانی امضالاماغا وادار ائتدی.
1906- نجی ایلین یاییندا دین خادملری نین نمایش کارانه صورتده تهرانی ترک ائدیب شاه عبدالعظیم و قوم شهرینه گئتمه لری مشروطه پادشاهچیلیغین (کونسیتوسیونالی مونارشیانین) یارادیلماسی نین حلّ ائدیجی آن لاریندا مهم معنا کسب ائتمیشدیر. دین خادملری نین پایتختدن مهاجرت ائتمه سی ، سرایین یوروتدویو سیاسته قارشی بیر اعتراض اولمالی و شاهی اونلارین مشروطیت سیستمینه اویغون رفرملارین کئچیریلمه سی طلبلرینه گذشته گئتمه یه مجبور ائتمه لی ایدی.
1906 – نجی ایلین یولوندا اعتراض علامتی اولاراق تهراندا بوتون بازارلار باغلادیلار. بونا جواب اولاراق حکومت بئله بیر فرمان وئردی کی ، بوتون دوکانلار تئز بیر زاماندا آچیلمالیدیر و عکس تقدیرده بو فرمانا عمل ائتمه ین تاجرلرین وار- دولتی مصادره ائدیله جکدیر. بونونلا علاقه دار تاجرلر تهراندا کی انگلیس سفیرلیی ایله علاقه یه گیردیلر و اورادا سیاسی سیغیناجاق ایسته دیلر. سفیرلرین جوابی مثبت اولدو.
1906- نجی ایلین 28- یولوندا تهراندا کی انگلیس سفیرلیینده اولّجه تخمینا 50 نفر توپلاشدی . انگلیس سفیرلیینده تؤپلاشانلارین سایی 15 آوقوستا قده ر 14 – مینه چاتدی . بونلارین آراسیندا تاجرلر، دین خادملری، دین طلبه لری ، دوکاندارلار ، صنعتکارلار و آیدینلار وار ایدی. اونلار اعلان ائتدیلر کی ، شاه پارلامنتین یارادیلماسی طلبینی یئرینه یئتیره نه دک سفیرلیی ترک ائتمه یه جکلر.
بو حادثه لرین تضییقی نتیجه سینده 5 – آوقوست 1906 – نجی ایلده پارلامنتین یارادیلماسی نین بیه نیلمه سی حاققیندا شاهین فرمانی اولدو.
دین خادملریندن ، شاهزاده لردن ، تاجرلردن، صنعتکارلار و ساتیجیلاردان عبارت اولان بیر کومیسیا، 1906 – نجی ایلین 18 – آوقوستا قده ر تلم – تله سیک پارلامنت اوچون سئچکی قانونو و رقلامنت (ایش نظامناسی ) ایشله یب حاضیرلادیلار و بونلارین هر ایکیسی 1906 – نجی ایلین سپتامبرینین 10 – دا شاه طرفیندن امضالاندای.
1906 – نجی ایلین سئچکی قانونونا گؤره ، پارلامنت محض سلاله نین نماینده لریندن ، دین خادملریندن ، تاجرلردن ، ایری و خیردا مولکه دارلاردان و صنعتکارلاردان ترکیب اولمالی ایدی. (4)
سئچکی قانونون 2 – نجی مادّه سینه اساسا ، سئچکی حقوقو – هم آکتیو و هم پاسیف – هر شخصین مادّی گلیریندن ، وار- دؤولتیندن و همچنین نسبیندن آسیلی ایدی. بئله کی ، مولکه دار، ده یه ری ان آز اون مین تومن اولان مولکه مالیک اولمالی ، تاجرلرین خصوصی دوکانی اولمالی و تجارت ائتمه لی ، صنعتکارلارین و ال ایشی ایله مشغول اولانلارین ایسه معیّن سربست مشغولیتی و دوکانی اولمالی ایدی. شاهزاده لر ، دین خادملری ، یازیچیلار و طلبه لر استثنا تشکیل ائدیردیلر. اونلار معیّن مقدار وار- دؤولته صاحیب اولمادان سئچه بیلیردیلر.
7 – اکتبر 1906 – نجی ایلده بیرینجی پارلامنت آچیلدی. پارلامنت ایلک وظیفه کیمی قارشیسینا یئنی آنا یاسانین ایشله – نیب حاضیرلانماسینی قؤیدو. همین ایلین دسامبر آیی نین 30 – دا اؤلوموندن بیر نئچه گون قاباق ، مظفرالدین شاه اساس قانونون سندینی امضالادی.
اساس قانوندا ایکینجی مجلسین یعنی سناتین یارادیلماسی نظرده توتولموشدو. اساس قانونون 43 – نجو و 44 – نجو مادّه لرینده دئییلیردی : » سناتین عضولری اؤلکه نین مکمّل ساوادلی ، ساغلام دوشونجه لی ، الله اینانان و ناموسلو شخصلردن سئچیلیر. بونلاردان 30 – نفری اعلیحضرت جنابلاری طرفیندن تعین ائدیلیر … و 30 – نفری خالق طرفیندن سئچیلیر … » . آنجاق بو مادّه 1948 – نجی ایله قده ر حیاتا کئچیریلمه دی.
خسته لنمیش مظفرالدین شاهین اساس قانونو امضالامامیشدان قاباق وفات ائده بیله جه یی تهلکه نین اولدوغوندان ، 31 دسامبر 1906- نجی ایلین قانونو تله سیک قبول ائدیلدی. چونکو تبریزده والی اولان ولیعهد محمد علی ، مشروطیت پادشاهچیلیغینی تانیماغا آز میل گؤستریردی . او ، اؤز ایالتینده پارلامنتین قرارلاری نین اعلان ائدیلمه سینه باجاردیغی قده ر مانع چیلیک تؤره دیردی.
اساس قانوندا حاکمیت ین بؤلونمه سی تمامیله یوخ ایدی و حاکمیت قوّه لری نین پایلانماسی حاققیندا ایسه هئچ بیر سؤز بئله دئیلمیردی . شاهین حقوق و وظیفه لری هئچ معیّن لشدیریلمه میشدی. وطنداشلارین دا اساس حقوقلاری حاققیندا معیّن بیر شئی تاپماق مومکون دئیلدیر.
اساس قانوندا کی نقصانلاری و آنلاشیلمازلیقلاری آرادان قالدیرماق اوچون ، پارلامنت خارجی اؤلکه لرین ، خصوصیله بلژیک اؤلکه سی نین 1830 – نجی ایلی نین اساس قانونونا اساسلاناراق ، » اساس قانونا علاوه» (متمم قانون اساسی) حاضیرلادی. اساس قانونا علاوه 19 – یانوار 1907 – نجی ایلدن تاختا چیخمیش محمد علیشاه طرفیندن 8 – اکتبر 1907 – نجی ایلده امضالاندی.
اساس قانونا علاوه دیگر ساحه لرله یاناشی ، خالقین ، وطنداشلارین حقوقلارینی ، حاکمیتین بؤلونمه سی معناسیندا هر ایکی مجلسین ، شاهین و همچنین عدلیه حاکمیتی نین حقوقلارینی معیّن لشدیردی .
شاه بوندان بئله پارلامنته تابع اولان ناظرلر واسطه سیله سلطنت ائده بیلردی. اساس قانونا علاوه نین 27 – نجی مادّه –سینده دئییلیردی :
» دولت حاکمیتی اوچ شعبه یه بولونور :
1- قانون وئریجیلیک حاکمیتی . اونون اساس وظیفه سی قانون قبول ائتمک و دئیشمکدن و یا خود لغو ائتمکدن عبارتدیر. بو حاکمیت اعلیحضرت جنابلاری ، ملی مجلس و سنا مجلسی طرفیندن تکلیف ائدیلیر. بو اوچ منشاُ دن هر بیری نین قانون تطبیق ائتمه حقوقو واردیر. آنجاق قانون لایحه سی شرعین قانونلاریندان کنارا چیخمیرسا ، هر ایکی مجلس طرفیندن قبول ائدیلدیکدن سونرا و اعلیحضرت جنابلاری طرفیندن تصدیق ائدیلدیکدن سونرا قوّه یه مینمیش حساب ائدیلیر. دؤولتین مداخیلی و مخارجی حاققیندا قانونلارین اعلان و قبول ائدیلمه سی حقوقو آنجاق و آنجاق ملّی مجلسین اختیاریندادیر». *
2- قرار وئرمک محکمه یه عاید اولسادا، او دین مسئله لرینده مسجد محکمه لرینه و دنیوی مسئله لرده دایمی (حقیقی) محکمه لره تابع ایدی.
3 – اجرا ائدیجی حاکمیت پادشاهین تابع لییینده دیر یعنی قانون و فرمانلار قانوندا نظرده توتولدوغو کیمی ، وزیرلر و دولت قوللوقچولاری طرفیندن اعلیحضرت جنابلاری نین آدیندان حیاتا کئچیریلیر. «اساس قانونا علاوه» نین 67 – نجی مادّه سینده داها سونرا دئییلیر : » اگر ملی مجلس و یا خود سنا مجلیسی مطلق چؤخلوقلا کابینه تین و یا خود هر هانسی ناظرین علیهینه دیرسه ، کابینت و همچنین ناظر استعفا وئرمیش حساب ائدیلمه لیدیر» . (5)
بیرینجی مجلس مالیّه و اداره ائتمه سیستمینده بعضی رفرملار حیاتا کئچیردی. شاه عائله سینین بعضی عضولری نین یوکسک تقاعد لری لغو ائدیلدی . شاهین اؤزو ایلده معیّن مبلغ آلیردی و دولت پولوندان آرتیق اؤز شخصی مالی کیمی استفاده ائده بیلمزدی .
اداره ائتمه سیستمینده رفرما حاققیندا اونو دئمک اولار کی ، ایران چوخ اتنیک لی بیر اؤلکه اولدوغونا گؤره ، اؤلکه – نین هر یئرینده ایالت و ولایت لر اداره ائتمه وظیفه سینی اؤز اوزه رینه گؤتورمه لی اولان «انجمن لر» ( انجمن ایالتی و ولایتی) ، یعنی ایالت و ولایت شورالاری یارادیلدی.
بیرینجی پارلامنتین ان مهم قرارلاریندان بیری ده ، اجاره (تیول) سیستمی نین لغو ائدیلمه سی ایدی. بئله لیکله ، قدیمدن قالما تورپاق صاحبی اولما مناسبتلری نین سونو رسمی اولاراق اعلان ائدیلدی . ایندی مولکه دارلار قانون حمایه سی آلتیندا خصوصی مولکیّته مالیک اولما بیلیردیلر.
دئمک اولار کی ، «اساس قانونا علاوه » نین نظامنامه سی ایله مشروطه انقلابی نین بیرینجی مرحله سی باشا چاتدی .
مشروطیت پادشاهچیلیغی نین یارادیلماسی نین ایکینجی مرحله سی محمد علیشاهین پارلامنته قارشی آشکار دوشمنچیلیغی ایله باشلانیر. 1907 – نجی ایلین 27 – نوامبر آییندا محمد علیشاه پارلامنتین بیر نماینده هیئتی نی سرایا چاغیردی و پارلامنتدن «انجمن لرین» لغو ائدیلمه سی حاققیندا قانون وئرمه سینی طلب ائتدی . لاکن ، پارلامنت محمد علیشاهین طلبینی یئرینه یئتیرمکدن امتناع ائتدی و7 – دسامبر 1907 – نجی ایلده دیگر طلبلرله یاناشی آشاغیدا کی تدبیرلری ده ایره لی سوردو :
– شاه تاخیره سالمادان اساس قانونا صادق اولاجاغینا آند ایچسین .
– پارلامنتین مدافعه سی اوچون 200 – نفردن عبارت ملّی گارد یارادیلسین .
محمد علیشاه بو طلبلره قارشی اؤز مناسبتینی بیلدیرمکدن امتناع ائتدی . 1908 – نجی ایلین 28 – فوریه سینده شاها قارشی تشکیل ائدیلمیش سو قصد باش توتمادی . آنجاق محمد علیشاه اؤز فیکریندن ال چکمه دی . او عکس ضربه پلانلاشدیری . شاهین طرفینی ساخلایان سرای اعیانلاری ، والی لر ، طایفاباشچیلاری و تهراندا کی قازاق دسته لری طرفیندن مدافعه ائدیله ن محمد علیشاه 1908 – نجی ایلین یونوندا مجلس بناسینی آتشه توتدو . کودتاچیلارا پایتختده شاهین خیرینه حربی دیکتاتورلوق یارادماق میسّر اولدو. اساس قانون قوّه دن دوشموش اعلان ائدیلدی و پارلامنتاریز-میدن اوّلکی مطلقیّت یئنیدن برپا اولدو.
بو حادثه لر ایالتلرده وطنداش محاربه سینه اوخشار عصیانلارین باشلانماسینا تکان وئردی. جنوب آزربایجانین پایتختی مقاومت حرکاتی نین مرکزی اولدو. مشروطه چیلر آزربایجاندا «گیزلی انجمن » ین رهبرلیگی (علی مسیو، حاج رسول صدقیانی، حاج علی داوا فروش و …) و شانلی ستارخان، باقرخان و حسین باغبان کیمی قهرمانلارین سلاحلی مبارزه لریله هم محمد علیشاهین گؤنده ردیی دسته لری (صمد خان شجاع الدوله و رحیم خان چلیبانلو دسته لری) و همده روس دسته لرینی مغلوب ائدیب ، حاکمیتی اؤز ال لرینه آلدیلار.
مقاومت حرکاتی آزربایجاندان دیگر اراضیلره ده کئچدی . اؤلکه نین آیری – آیری منطقه لرینده باشلانان مقاومت حرکاتی ، تئزلیکله بوتون اؤلکه نی احاطه ائتدی . هر طرفدن پایتخته هجوم ائتمک و شاهی دئویرمک قرارا آلیندی.
1909 – نجی ایلین 13 – یونوندا تهران مشروطه چیلر طرفیندن توتولدو. محمد علیشاه روس سفیرلیینده سیغیناجاق خواهش ائتدی. بیر نئچه گون سونرا شاه روس دسته لری نین مدافعه سی آلتیندا اؤلکه نی ترک ائتدی . بئله لیکله مطلقیت رژیمی یئنیدن برپا ائتمک جهدی باش توتمادی . بوندان سونرا مشروطه چیلر پارلامنتین عضولریندن ، تهرانی اشغال ائده ن مشروطه چیلرین باشچیلاریندان ، دین خادملری و شاهزاده لردن عبارت اولان بیر ملّی شورا یاراتماغی و دولت ایشلری نین آپاریلماسینی موقّتی اولاراق اونا تاپیشیرماغی قرارا آلدی . ملّی شورا محمد علیشاهین حاکمیتدن ال چکدیینی اعلان ائتدی و اونون 12 – یاشلی اوغلونون ، ولیعهد میرزا احمدی جانشین تعین ائتدی . ملّی شورا همچنین یئنی سئچکی قانونو حاضیرلادی و بو قانونا اساسا ده ایکینجی ایران پارلامنتی سئچیلمه لی ایدی . 1906 – نجی ایل سئچکی قانونو بؤیوک ترقّی ایدی . یوخاریدا قید ائدیلدی کیمی ، هر بیر شخصین گلیریندن ، وار – دولتیندن و اجتماعی منصوبیت ایندن آسیلی اولان سئچکی حقوق سیستمی آرادان قالدیریلدی . آمما بونا باخمایاراق ، ایندی یئنه ده معین وار – دولته و یا خوی مینیمال گلیره مالیک اولانلار سئچکی حقوقونا مالیک ایدیلر.
پارلامنتین او واختکی نظامنامه سی نین بیرینجی فصلینده دئییلیردی : «ایری مولکه دارلار و کندلیلرین ده یه ری مین تومن اولان مولک لری اولمالیدیر. تاجرلرین تجارت دوکانی و معین تجارتی اولمالیدیر . صنعتکارلار و ال ایشلری ایله مشغول اولانلار متخصص اولمالی ، معین سربست صنعتی و دوکانی اولمالی و بونوندا کرایه حقّی اونلارین هر اوچ آیدا اؤده نیلن کرایه حاقلاری نین اورتا حددینده اویغون اولمالیدیر».
بو نظامنامه یه گؤره آشاغی خالق طبقه لری هله ده سئچکی لردن تجرید ائدیلمیش اولاراق قالیردیلار. 1909 – نجی ایلین 2 – نوامبریندا ایکینجی ایران پارلامنتی آچیلدی. ایکینجی ایران پارلامنتی نین چاغیریلماسی ایله مشروطه حرکاتی سونا یئتدی .
مشروطه انقلابی حاققیندا عمومی آنلاییش
مشروطه انقلابی نین نتیجه لرینه قیمت وئرسه ک ، گؤره ریک کی ، خصوصیله ایری تاجرلرین طلب لری یئرینه یئتیریلمیشدیر. اؤز اقتصادی ساحه ده کی حاکمیّت لریله اویغون اولاراق ، اونلار پارلامنتده تمثیل اولماقلاری نتیجه- سینده سیاسی حاکمیتّی ده اله آلمیشدیلار.
شاهین اوّلکی اؤز باشینا ظولمکار جاسینا آغالیق ائتمه سی ایری تاجرلرین اقتصادی جهتدن داها انکشاف ائتمه سینه مانع چیلیک تؤره دیرسه ، ایندی ایسه اساس قانونون و پارلامنتین موجود اولماسی سایه سینده اونون حاکمیتی محدود-لاشمیشدی.
ایران اهالی سینین آشاغی و اورتا طبقه لری نین طلبلری نین حیاتا کئچیریلمه سی حاققیندا اونو دئمک اولار کی ، پارلامنت ، اهالی نین بو قوروپلاری نین خیرینه هئچ بیر قرار قبول ائتمه میشدیر. مشروطیت سیستمی نین یارادیلماسی و عمومی هیجان دؤورونده اهالی ، ایری تاجرلر و یوکسک دین خادملرینه اعتماد گؤستردیلر. لاکن مشروطیت سیستمی یارادیلاندان سونرا، ان واجیب اجتماعی رفرملار اونودولدولار. قید ائمک لازیمدیر کی ، مجلسده دموکراتیک دوشونجه یه مالیک اولان قؤه لرده وار ایدی. اونلار ایران اهالیسی نین اورتا و آشاغی طبقه لری نین ماراغینی تمثیل ائتمه یه چالیشیردیلار.
دئمک اولار کی ، پارلامنتده کی نماینده لر معیّن قوروپلارا بؤلونوردولر و بونلاری سونرالار میدانا گلن سیاسی حزب لرین ایلک پیشدارلاری کیمی قیمت لندیرمک اولار. اکثریتی ضیالیلار تشکیل ائده ن دموکراتلار ، تبریزلی نماینده حسن تقی زاده نین رهبرلیی آلتیندا بیرلشمیشدیلر. دیگر رفرملارلا یاناشی اونلار تورپاق رفورماسی ایسته ییردیلر. پارلامنتده اونلار آنجاق آزلیق تشکیل ائدیردیلر. بونونلا یاناشی پارلامنتده آریستوکراتلارین و مولکه دارلارین ماراغینی تمثیل ائده ن ، داها چوخ روسیه یه آرخالانان گوجلو بیر قوروپلاشما دا موجود ایدی. بو قوروپ اساسا اعیان و مولکه دارلاردان عبارت ایدی .
عمومیتله دئمک اولار کی ، مشروطیت سیستمی بو دؤوروده سرای ، انگلیس و روسیه ، ایری تاجرلر ، یوکسک دین خاملری و فئودال آغالار آراسیندا موجود بیر آنلاشما (کومپرومیس) رژیم ایدی. بو آنلاشمانین ان یوکسک مقصدی ائله بیر دولت یاراتماق ایدی کی ، بوندا بو قوروپلارین اقتصادی و سیاسی ماراقلاری محافظه ائدیلسین .
دولت آپاراتیندا حلّ ائدیجی موقع یئنه ده شاهین قوهوملاری نین ؛ اعیانلارین ، یوکسک دین خاملری نین ، طایفا باشچیلاری نین و بو دفعه همده ایری تاجرلرین الینده ایدی. کهنه ظولمکار فئودال رژیم اساس قانونلو بورژوا- فئودال رژیمی ایله عوض ائدیلمیشدی. اساس قانوندان یوخاریدا گؤستریلن قوروپلارین منفعت و مصلحت لری اوچون استفاده ائدیلیردی .
محافظه کار قوّه لرین مشروطه انقلابیندان سونرا دا دوام ائده ن گوجلو حاکمیتی بو دؤوروده انگلستان و روسیه نین حکومته و پارلامنته نفوذو سایه سینده علاوه قوّه آلیردی. چونکو مشروطه حرکاتی زمانی (1905 – 1909) ، ایران بیر- بیریله رقابت آپاران انگلستان و روسیه نین ماراق اؤبیکتی اولاراق قالیردی. ایگیرمینجی عصرین اوّللریندن بری ایلک دفعه اولاراق ، انگلستان و روسیه آسیادا کی مباحثه لی مسئله لرده بیر – بیرینی باشا دوشمه یه چالیشیردیلار. اونلار آلمانیانین آرتماقدا اولان گوجونو دونیادا حکمرانلیق لارینا جدّی بیر تهلکه اولدوغونو یاخشی آنلاییردیلار. بونا گؤره ده انگلستان و روسیه بئله قرارا گلدیلر کی ، ایران مسئله سینده 20 – عصرین اوّل لریندن باشلایاراق بیر – بیرلریله مقاوله باغلاسینلار. انگلستان ایرانین ایکی تاثیر دایره سینه بؤلونمه سینی تکلیف ائتدی . روسلار ایسه ، انگلستانین تکلیف ائتدیی بؤلونمه پلانینی ایران کؤرفزینده (خلیج فارس) روسیه اوچون لیمان اله کئچیرمه دن قبول ائتمه یه ماراقلی دئیلدیر. اونسوز دا سرای و ایرانین شمال ایالتلری نین امتیازلاری نین بؤیوک اکثریتی روسیه نین نظارتی آلتیندا ایدی . انگلیس حکومتی ایسه هر حالدا روس حکومتینی راضیلیغا گلمه یه وادار ائتمه یه چالیشیردی.(6)
ایراندا ناراضیلیقلار آرتدیقجا و خالق شاه رژیمینه اؤز آچیق اعتراضینی بیلدیرنده ، انگلستان فرصتی الده ن وئرمه دی و روسیه یه تاثیر گؤسترمک اوچون مشروطه چیلری مدافعه ائتدی . مثال اوچون 1906 – نجی ایلین یونوندا انگلستان یوخاریدا قید ائدیلدیی کیمی مشروطه چیلرین انگلیس سفارتخاناسیندا سیغیناجاق تاپمالارینا امکان یاراتدی. بو «عملیّاتین» اؤز اوزه رینده گؤتوردو. 1905 – نجی ایل روس – ژاپون Royal – Bank خرجلرینی تهراندا کی انگلیس محاربه سینده روسیه نین مغلوبیّتیندن سونرا و بونو آردینجا روسیه ده انقلابی فعالیتین آرتماسی و ان نهایت مشروطیت سیستمی نین اعلان اولونماسی و بیرینجی مجلسین سئچیلمه سینده ، روسیه انگلیس لرین پلانینی بئینمه ک مجبوریّتینده قالدی و ایران کؤرفزینه گیریش طلب ائتمه دی. بوندان سونرا ایران بیطرف منطقه ایله بیر – بیریندن آیریلان ایکی تاثیر دائره سینه پارچالاندی . انگلیس و همچنین روسیه حکومتلری اؤز تاثیر اراضیلرینده سیاسی و اقتصادی ساحه لرده حرکت ائتمکده آزاد ایدی. ایرانین جنوب بؤلگه سی انگلیس و شمالی ایسه روس تاثیر دائره لری اعلان ائدیلدی . هر ایکی دولت آراسیندا کی بو سیخ امکداشلیق 1917 – نجی ایل روس اکتبر انقلابینا قده ر دوام ائتدی .
ایرانین بؤلونمه سی حاقدا مقاوله باغلاندیقدان سونرا انگلستان مشروطه چیلرین مدافعه ائتمه سیندن ال چکدی .
یوخاریدا آدی چکیلن مقاوله خالق آراسیندا هئچ بیرمثبت عکس صدا دؤغورمادی . عکسینه ، داخلده ناراحاتلیقلار آرتیب ، اجنبی دولتلره قارشی اؤزونو اراده سیز گؤستره ن محمد علیشاها مقاومت گوجلنیردی. شاه ایسه عکسینه ، بو مقاوله ده اؤز سلاسه سینی محکم لندیرمک و پارلامنتده اؤز ایسته دیینی حیاتا کئچیرمک اوچون بو واسطه دن استفاده ائتمک امکانی گؤردو . پایتخت شهری تهران ، روس تاثیرینده یئرلشیردی و روسلار ایراندا امکان داخیلینده داها بؤیوک نفوذ قازانا بیلمه لرینی تامین ائتمک اوچون محمد علیشاهین مطلقیّته جان آتماسینا کومک ائتمه یه چالیشیردیلار.
انگلیس لر تئزلیکله ، روسیا ایله باغلانمیش سازشلریندن یئنه ده امتناع ائتدیلر. چونکو آلمانیا ایله آرالاریندا اولان ضدّیتلر ضعیف لنمیشدی. گیزلی و یا آچیق شکیلده انگلیسلر یئنیدن پارلامنت طرفدارلاری اولدوقلارینی اعلان ائتدیلر. اونلار گؤزه ل باشا دوشموشدولر کی ، سرای لا سیخ علاقه ساخلایان روسلاری آنجاق بئله بیر اداره فورماسی قؤوا ر و انگلیس لرین نفوذونو تامین ائده بیلر.
انگلیس لر بیر طرفدن مشروطه حرکاتی قؤوه لرینی مدافعه ائتمکله ایرانین روسلار طرفیندن اشغال ائدیلمه سینه عکس تاثیر گؤسترمه یه چالیشیردیلار. دیگر طرفدن ایسه اؤز آداملاری واسطه سیله دولت – اداره آپاراتیندا و پارلامنتده حل ائدیجی نفوذ الده ائتمه یی پلانلاشدیریردیلار.
بونا گؤره ده انگلستانلا امکداشلیق ائده ن دولت خادملری و مجلس نماینده لری ایران خالقلارینین ماراغینی یوخ ، بلکه انگلیس لرین ماراغینی تمثیل ائدیردیلر. انگلستاندا اؤز نوبه سینده نفوذونو محکم لتمک اوچون حقیقی دموکراتیک انکشافا قارشی هر جور واسطه ایله مبارزه آپاریردی.
اجمالی اولاراق دئمک اولار کی ، ایراندا مشروطیت انقلابیندان سونرا دا روسیه و انگلستانین نفوذو سایه سینده سرای و اونون مامورلاری نین حاکمیتی ، فئودال آغالارین ، یوکسک دین خاملری و ایندیدن بئله همده ایری تاجرلرین همکارلیغی ، فورمال اولاراق عمل ائتدیکلری اساس قانونون آدی آلتیندا موجود اولاراق قالدی. آنجاق قید ائتمک لازیمدیر کی ، ایران پارلامنتاریزمی نین سونرا کی انکشافی نین گئدیشینده ، سیاسی حاکمیت جزئی مقداردا اولسا دا تخت – تاج ایله ایری مولکه دارلار ، مرکانتیل تاجرلر ، یوکسک دین خادملری و دموکراتیک روحلو قوّه لر آراسیندا چکیشمه میدانینا چئوریلیر.
1911 – نجی ایلدن پهلوی سلاله سی نین میدانا گلمه سینه قده ر دؤور
محمد علیشاهین کومک ایله اساس قانونو لغو ائتمک اوچون 1908- 1909 – نجی ایلده محافظه کار قوّه لرین خیرینه ایرانا آرتیق بیر دفعه مداخله ائمیش روسیه، 1911 – نجی ایلده یئنیدن شمالی ایرانین خیلی حصصه سینی اشغال ائتدی . ایران حکومتی نین گؤردویو سیاسی تدبیرلرین روسیه نی گویا تحقیر ائتمه سی ، ایرانین روسلار طرفیندن اشغالی اوچون بیر باهانا اولدو.
بو حادثه دن بیر قده ر قاباق ، مهاجرتده یاشایان محمد علیشاهین طرفدارلاری باش توتمایان بیر چئوریلیش تؤره تدیلر. 1911 – نجی ایلین مای آییندا ایران پارلامنتی آمریکالی مورگان شوستری مالیّه نظارتچیسی کیمی ایرانا دعوت ائتدی. 29 – نوامبر 1911 – نجی ایلده روسیه حاکمیّتی وئردیگی اولتیماتومدا ایران حکومتیندن مورگان شوستری توتدوغو وظیفه دن آزاد ائتمه یه و روس ایله بریتانیا سفارتخاناسی نین اوّلجه دن راضیلیغینی آلمادان ایران حکومتی نین گله جکده هر بیر اجنبینی ایراندا قوللوغا گؤتورمه جه یینه التزام نامه وئرمه سینی طلب ائتدی . سس وئرمه نین نتیجه لرینه گؤره پارلامنت بو اولتیماتومی ردّ ائتدی . بونا جواب اولاراق ، یوخاریدا قید ائدیلدیی کیمی ، روسیه ایرانا اوردو گؤنده ردی و 1911 – نجی ایلین دسامبر آیی نین 24 – ده دولت چئوریلیشی تشکیل ائدیب و تضییق گؤسترمکله پارلامنتی بوراخدیردی . *
روسلارین مداخله سی نتیجه سینده ایکینجی دفعه اولاراق ایران پارلامنتی نین عمرو بئله سونا چاتدی . ایکینجی ایران پارلامنتی واختیندان اوّل بوراخیلدیقدان سونرا ، ضعیف حکومتلر دوورو باشلاندی. بو حکومتلرین فعالیّتی روس اوردوسونون اؤلکه ده اولماسینا گؤره چوخ محدود قالدی . مورگان شوسترین یئرینی روسیه یه صادق بلژیک لی مورنارد توتدو و او مالیّه ایشلرینی روسیه حکومتی نین نفعینه اداره ائدیردی (7) .
نهایت 21 – ژولی 1914 – نجو ایلده یئنیدن پارلامنت چاغیریلدی . چونکو آرتیق حدّ بلوغا چاتمیش شاهین رسمی تاج قویما مراسمی اوچون اساس قانون بونو طلب ائدیردی . اوچونجو پارلامنت دؤورو اوچون سئچکی قانونلاریندا بعضی دئیشیک لر ائدیلمیشدی . بوندان بئله قادینلاردان باشقا ، 20 یاشینا چاتمیش بوتون ایران اهالیسی دا سئچکی حقوقونا مالیک ایدیلر. ضابط لرین ، دولت و اساس قانونون علیهه دارلاری نین سئچمک حقوقو یوخ ایدی . 30 یاشیندان 70 یاشینا قده ر بوتون ایران وطنداشی اولان کیشی لرپاسیو سئچکی حقوقونا (سئچیلمک حقوقونا) مالیک ایدیلر.
سئچکی حقوقو، دئمه لی، 1906 و 1909 – نجو ایللرده اولدوغو کیمی ، معیّن بیر طبقه یه منسوب اولماقدان ، گلیردن و املاک وضعیتتیندن آسیلی دئیلدی . بئله عمومی سئچکی حقوقونون تطبیقی ، اوّلکی قانونلارا مناسبتده ان واجیب
دئیشیک لیک ایدی .
یئنی سئچکی قانونون ایلک نوبه ده نقصان جهتی بوندان عبارت ایدی کی ، بوندان سونرا ایری مولکه دارلارین تضییقی آلتیندا اولان کندلیلرین سس لری حل ائدیجی رول اویناییردی و شهرلرده یاشایان دموکراتیک دوشونجه لی قوّه لرین سس لری ، کندلی لرین بؤیوک سایی نسبتینده عملده نظردن چیخاریلیردی . کندلی لرین و شهرلرده یاشایان سوادسیزلارین سس لریندن سو استفاده ائتمک ، دموکراتیک دوشونجه لی نماینده لرین پارلامنته گلمه سینه اوّلکی دؤوروده اولدوغوندان دا گوجلو مانع چیلیک تؤره دیردی.
بیرینجی دونیا محاربه سینده انگلستان و روسیه نین گوجلو تاثیر گؤسترمه سی نتیجه سینده ایران اؤز بیطرف لیینی قوّه ده ساخلایا بیلمه دی. ترکیّه و آلمانیا ایرانین ملّی قوّه لری ایله راضیلیغا گله ره ک ؛ تورکیه دن هنداوستانا ده ک انگلستان و روسیه یه قارشی عصیان حرکاتی قالدیرماغا چالیشدیلار. ** آنجاق انگلستان و روسیه اوستونلویو اؤز اللرینده ساخلادیلار و عمومیّته چوخ گئنیش معلوم اولمایان فوریه 1915 – نجی ایل کونستانتی نوپل راضلیغیندا ایرانی ایکی نفوذ دائره سینه پایلایاندان سونرا ، قالان بیطرف اورتا منطقه نی ده اؤز آرالاریندا بؤلدولر (8) .
روسیه ده 1917 – نجی ایل اکتبر انقلابی نتیجه سینده ایراندا یئنی بیر وضعیت میدانا گلدی . 8 – مارت 1918 – نجی ایل برست لیتوسک ده باغلانمیش آلمان – روس صلح مقاوله سینده و آتشین دایاندیریلماسی حاققیندا کی اوّلکی مقاوله ده سوویت حکومتی ایرانین سیاسی و اقتصادی مستقل لیینه و اراضی بوتؤولویونه حرمت ائده جه یینی و روس اردوسونو ایراندان چیخارماغی عهده سینه گؤتوردو. بونون نتیجه سینده ایران ایلک دفعه اولاراق روس قونشوسونون بؤیوک سیخیجی تاثیریندن آزاد اولا بیلدی . همچنین بوندان سونرا کی ایل لرده ده سوویت اتّفاقی سؤزونه عمل ائتدی . چونکو اکتبر انقلابیندان سونرا اؤلکه نین داخیلینده باش وئره ن عصیانلار سوویتلره (بلشویک لره) اشغالچیلیق خارجی سیاستی ایره لی یئریتمه یه مانع اولوردو (9) .
انگلستان بوندان بئله ایراندا تک باشینا حکمرانلیق ائتمه یه جان آتیردی و 1918 – نجی ایلین باشلانغیجیندا ، ایرانین هر ایکی حصصه سینی توتدو . 1919 – نجی ایلین 9 – آوقوستوندا او واخت کی باش ناظر وثوق الدوله انگلستان ایله مقاوله امضالادی . بو مقاوله یه گؤره انگلیس دؤولتی ایرانی اؤز حمایه سی آلتینا آلیردی و نتیجه ده ایران اوزه رینده تام نظارته مالیک اولوردو. بو مقاوله پارلامنتین تصدیقینه وئریلمه دی .
ایران خالقلاری نین آراسیندا مقاوله نین علیهینه گوجلو اعتراض حرکاتی عمله گلدی. نمایشلرده مقاوله نین لغو ائدیلمه-سی و حاکمیتین استعفا وئرمه سی طلب ائدیلیردی. اعتراض حرکاتی شمالدا سوویت حکومتی طرفیندن حمایه ائدیلیردی. اؤلکه نین بعضی ایالتلرینده حتّا مختاریت جهدلری میدانا چیخدی . بئله حرکاتلار آزربایجاندا ، گیلاندا ، تورکمنستاندا و خراساندا باش وئردی . تبریز شهرینده شیخ محمد خیابانی نین رهبرلیی ایله 23 – یونو 1920 – نجی ایلده آزربایجان خالقی اؤز ملّی حکومتینی اعلان ائتدی . آزربایجان ملّی حکومتی نین پروقرامیندا :
– پادشاهچیلیغین آرادان قالدیریلماسی
– جمهوریتین برپا اولونماسی
– اؤلکه نین استعمار پنجه سیندن قورتولوشو
– آزربایجانین مختاریّتی (آزربایجانی اداره ائتمه یه اؤزوموزده لایق و قادیریک)
– سوویت اتفاقی ایله سیاسی – اقتصادی علاقه لرین یارانماسی
طلب اولونوردو.
گیلاندا میرزا کوچک خانین رهبرلیی آلتیندا «جنگل حرکاتی» باشلاندی . 5 – یونو 1920 – نجی ایلده میرزا کوچک خان » گیلان سوسیالیست جمهوروسو » اعلان ائتدی . بو حرکت سوویت اتفاقی و تخمینا بو دؤوروده یارانان ایران کمونیست پارتیاسی طرفیندن مدافعه ائدیلیردی.
خراساندا مشهور آزربایجانلی کلنل محمد تقی پسیان ین سرکرده لیگی آلتیندا 1921 – نجی ایلین آوریل آییندا عصیان باشلادی. محمد تقی خان ایرانین دموکراتیک لشمه سینی ، جمهورییتین یارادیلماسینی و انگلیس استعمارچیلارین اؤلکه –دن قؤوولماسینی طلب ائدیردی.
تورکمنستاندا ایسه 1920 – نجی ایلده ن باشلایان آزادلیق و خودمختارلیق اوغروندا کؤتله وی حرکت ، 20 – مای 1924 – نجو ایلده تورکمنستان جمهوروسونون اعلان ائدیلمه سینه سبب اولدو . عثمان آخوند تورکمنستان جمهوروسونون باشچی لیغینا سئچیلدی.
لاکین نهضت لرین ایالت سرحدلرینده محدود قالمالاری و آرالاریندا عمومی علاقه لرین اولماماسی نتیجه سینده ، مرکزی دولت (تهران امپریالیزمی) و انگلیس استعمارچیلار طرفیندن مغلوبیت لرینه سبب اولدو.
اؤزونو بئله گوجلو نمایش ائتدیرن مقاومت حرکاتی نین تاثیری آلتیندا ، انگلستان اؤز ایران سیاستینه یئنیده ن باخدی و بئله قرارا گلدی کی ، آد دا» مستقل» ایران ،او جمله دن سوویتلرین هندوستان استقامتینده مومکون اشغالچیلیق جهتلرینه (حمایه) آلتیندا اولان ایراندان داها یاخشی سپر اولا بیلر. Protekoratمجبوری ، قارشی
بو سببدن اونلار اؤزلری نین نظارتی آلتیندا اولان ایران اردوسونون باشچیسی رضا خانین حاکمیتی اله آلماسینا امکان یاراتدیلار .
14 – فوریه 1924 – نجو ایلده پارلامنت ایلک نوبه ده رضا خانین بوتون مدافعه و تهلکه سیزلیک سلاحلی قوّه لری نین کوماندانی تعین اولماسینی تصویب ائتدی و بونونلا دا اساس قانونا علاوه نین 50 – نجی مادّه سینی پؤزدو .
12 – دسامبر 1925 – نجی ایلده اساس قانونو تصویب ائده ن حقوقلو ییغیناجاق (مجلس موسسان) اساس قانونا علاوه -نین 36 ، 37 ، 38 و 40 – نجی مادّه لرینین یئنیدن یازیلماسینا سس وئردیلر. بونون نتیجه سینده رضا خانا و اونون کیشی وارثلرینه سلطنت ورثه لیک حقوقو تعیین ائدیلدی (10) .
دئمک اولار کی ، او زامان مختلف استقامتلی قوروپلاشمالار رضا خانا بؤیوک اومیدلر بسله میشدیلر. لیبرال فیکیرلی قوّه لر گؤزله ییردی کی ، او سرای حاکمیتی نی محدودلاشدیرسین و سؤلا تمایلّو میل لره یؤل وئرمه سین . جمهوریخواهلار ایسه اوندان جمهوریتین اعلان ائدیلمه سینی گؤزله ییردیلر. چونکو او تاج قویما مراسیم ایندن اوّل ایرانی جمهورویا چئویرمک و اونا پرزیدنت کیمی رهبرلیک ائتمک فیکرینده اولدوغونو بیلدیرمیشدی. دموکراتیک قوّه-لر ایسه بئله بیر اومیدله اونو مدافعه ائدیردیلر کی ؛ او اجتماعی رفورملارا مناسبتده خیر خواه اولاجاقدیر(11) . بئله- لیکله ، قاجارلار سلاسه سی رسمی اولاراق حاکمیّتدن گؤتورولموش اعلان ائدیلدی . رضا خان ، رضا شاه پهلوی کیمی 15 – دسامبر 1925 – نجی ایلده اساس قانونا آند ایچدی . 1926 – نجی ایلین آپریل آییندا او تاختا چیخدی. رضا شاه دؤورونده اساس قانون عملی اولاراق لغو ائدیلدی . پارلامنت اساس قانونون طلبلری نین ضدّینه گوجسوز بیر اورگان قالدی. او داها چوخ دکوراسیون کاراکتری داشییردی و قانون وئریجیلیک قوّه سی ده بئینمه و آمین – آمین دئمه اورگانی کیمی فورمال بیر فونکسیون اوینامالی اولدو. ناظرلره گلدیکده ، اونلار پارلامنت قارشیسیندا یوخ ، بلکه رضا شاهین قارشیسیندا مسئولیت داشییردیلار.
رضا شاه بعضی اجتماعی رفورملارا مثال اوچون : اؤلکه ده اداره سیستمی نین مدرن لشمه سینه ، نقلیّات یؤل لاری- نین تکمیل لشدیریلمه سینه و صنایع انکشافی نین آز- چوخ سرعت لندیرمه سینه ال آتدی . لاکن او غدّارلیقلا دموکراتیک دوشونجه یه صاحیب اولان انسانلارین (یازیچیلارین ، ژورنالیست لرین ، شاعرلرین) حبسه آلینماسینا و یا اؤلوملرینه سبب اولدو .
رضا شاه دؤورونده آریا و آریاپرستلیک ایدئولوژوسو(پان فارسیزم) ایله یاناشی ، آنتی تورکیزم ، آسیمیلاسیون و غیر فارس خالقلارلا دوشمنچیلیق ، حاکمیّتین رسمی سیاستینه چئوریلدی . اقتصادی آیری – سئچکی لیک لرله یاناشی ، غیر فارس خالقلارین (خصوصیله تورکلرین) وارلیغی دانیلدی و اونلارین دیل ، ادبیات ومدنیت ساحه لرینده انکشافلاری نین قاباغی آلیندی. *
رضا شاه داخیلده اونون رژیمینی مدافعه ائده بیلن اوردونون و پلیس آپاراتی نین یارادیلماسینا خصوصی اهمیت وئردی. او ، اوردونون واسطه سیله قاجارلار حاکمیتی دؤوروندن اؤلکه نین گئنیش مستقل لیک قازانمیش بؤلگه لرینی (ممالک محروسه ایران) تهرانین مرکزی نظارتی آلتینا آلماقا نائل اولدو.
17 – سپتامبر1941 – نجی ایلده رضا شاه اوغلو محمد رضا پهلوی نین خیرینه تخت – تاجدان ال چکیب و گونئی آفریقایا (یوهانیسبورگا) آپاریلدی . متّفق لر اونو ناسیونال – سوسیالیست آلمانیا سیله امکداشلیقا اتّهام ائدیردیلر.
1-Tschlinkirian, Archavir, Die wirtschaftlichen und sozialen Ursachen der persischen Revolution, Die Neue Zeit, II Bd. Nr. 33 , Stuttgart , Seite 203
– 2- باخ Nasseri, Ursachen, Verlauf und Folgen der persischen Revolution des Jahres 1906, Diss. Würzburg 1957
3- باخ Nasseri, …. Seite 22 ….
4– باخ : قاسم زاده ، حقوق اساسی ایران ، صفحه 381، تهران 1331
* – قید اولمالیدیر کی ، دین خادملری نین گوجلو تضییقی و تاثیری نتیجه سینده ، مشروطیت سیستمی نین اساس قانونوندا جدّی نقصانلار موجود اولموشدور. گؤزه چارپان نقصانلاردان بیریسی اساس قانونا علاوه نین بیرینجی و ایکینجی اصل لری اولموشدور. بیرینجی اصله گؤره شیعه اثنی عشری مملکتین» رسمی مذهبی» اعلان اولموشدور.
ایکینجی فصلیده ایسه پارلامنتده قبول اولونموش قانونلارین قطعی قبولو ، یوکسک دین خادملریندن تشکیل تاپمیش بیر هئیاتین رای ایندن آسیلی اولموشدور. بو هیات پارلامنتده قبول اولان قانونلاری «اسلام دینی نین مقدّس قایدالاری و حضرت خیرالانام صلی الله و علیه و آله و سلمین طرفیندن کئچیریلمیش قانونلارلا» مقایسه ائدیر. پارلامنتدن چیخان بیر قانون اسلامین مقدّس قایدا و قانون لارینا ضدّ اولورسا ، هیات طرفیندن ردّ اولوب و قانون کیمی تانینمیر. یوکسک دین خادملریندن تشکیل تاپان «هیاتین قراری حضرت حجت عصر عجل الله فرجه نین ظهورونا دک دئیشیلمیه جک». (بو مادّه لر ولایت فقیه و شورای نگهبان دوشونجه سی نین مشروطیت سیستمی نین اساس قانونوندا یئر آلماسی معناسینی وئریر).
5- باخ : «اساس قانونا علاوه نین» : ایران اهالی نین حقوقلاری حاققیندا 27 – نجی 60 و 67 و 8 – مادّه دن 25- نجی مادّه یه قده ر.
6. : باخHannekum , wilhelm, Persien im Spiel der Mächte, in Historische Studien, Heft 331, S. 91
* – مشروطیت انقلابی نین سلاحلی قؤلونو محو ائتمک اوچون روس و انگلیس دولتلری ، اؤزونو مشروطیت طرفداری گؤستره ن ایران حاکمیتی الیله سردار و سالار ملّی ستارخان و باقرخانی مختلف وعده لرله آلدادیب تهرانا گتیردیلر. اوّلجه دن پلانلانمیش توطئه نتیجه سینده داشناک ارمنی یپریم خانین باشچیلیق ائتدیی گوجلو سلاحلی دسته لرله ستارخانین یاشادیغی اتابک پارکینا باسقین اولور. ستارخان یارالانیر و اونون 18 سلاحداشی هلاک اولور. بو حادثه لرله یاناشی تهراندا همین پلیس باشچیسی یپریم خانین رهبرلیی آلتیندا یوخاریدا قید اولان ارتجاعی چئوریلیش باش وئریر. مجلس باغلانیر ، انجمنلر و مترقی مطبوعات قداغانلاشیر. اؤلکه نین آزادلیق و استقلالی یؤلوندا مبارزه آپاران انقلاب-چیلاری کؤکدن محو ائتمک اوچون ارتجاع هجوما باشلاییر. گیلاندا مجاهد دسته لری دارما- داغین اولور . تبریزده مقاومت آلؤوو هله سؤنمه یب 4 گون روس قؤشونلارینا قارشی دؤیوشلر گئدیر. مرکزی حکومت مجاهیدلرین خلع سلاح اولمالارینی ایسته ییر . تزار ضابط لری تبریز شهرینده حربی محکمه لر تشکیل ائدیب و یوزلرله انقلابچینی او جمله دن علی مسیونون ایکی اوغلونو ، ثقه الاسلامی ، ستارخانین کیچیک قارداشینی دار آغاجینا چکیر . آزربایجان سوسیال دموقراتلارینین رهبرلری نین ائولری ، آزربایجان ایالت انجمنی نین نین بناسی تزار مامورلاری طرفیندن پارتلادیلیر. اون مینلرله انسان ارتجاع منگنه سیندن قورتولماق اوچون دونیایا سپه لنمه یه مجبور قالیر. Spuler, B, Geschichte der İslamischen Länder, Köln 1959, 7- باخ – : ص. 142 ** – 1915 – نجی ایلده سید حسن تقی زاده آلمان حکومتی نین یاردیمی ایله خارجده یاشایان ضیالیلاری برلین شهرینه دعوت ائدیر. بو دعوتین اوزه رینده انگلستاندا یاشایان کاظم زاده ایرانشهر، فرانسا دا یاشایان محمد قزوینی ، ابراهیم پور داود ، اشرف زاده و محمد علی جمالزاده ، سویس مملکتینده یاشایان نصرالله خان جهانگیر ، سعدالله خان درویش ، مرتضی راوندی و استامبولدا یاشایان غنی زاده ، اسماعیل یکانی ، میرزا آقا ، اسماعیل نوبری و اسماعیل امیرخیزی برلین شهرینه گلیرلر. بو ضیالیلار برلین شهرینده تحصیل آلان عزت الله هدایت و رضا افشارایله بیرلیکده » ایران ملّیون کمیته سی» نین یارانماسینا قرار وئریرلر. بو کمیته نین هدفی ایراندا روس و انگلیس لره قارشی مبارزه آپارماق ایدی.
Gehrke, Ulrich, İran, Tuebingen 1975, 1558- باخ – : ص. Geyer, Dietrich, Die Sowjetunion und der İran, Tuebingen 1955, S. 79- باخ :
10- باخ اساس قانونا علاوه نین 36 و 37– نجی مادّه لرینه (بو مادّه لر دئیشیلنه قده ر آنجاق قاجار سلاسه سیندن «کیشی وارث» لری تخته صاحیب اولا بیلیردی.
: – 11 Melzig, Herbert; Reza Shah, Der Aufstieg Irans und die Großmächte; Stuttgart 1936, S.61.
*- رضا شاه دؤورونده آزربایجان خالقی حاققیندا اجرا اولونان آنتی تورکیزم سیاستی او یئره گلیب چاتدی کی ، ملّی تحقیرلرله یاناشی آزربایجان تورکجه سی رسمی – دولتی یئرلرده قداغان اعلان ائدیلدی. تهراندان آزربایجانا گؤنده ریلن معارف رئیسی (اوخو ضدّ معارف رئیسی) محسنی ، آزربایجان اوخوللاریندا تورکی دیلین قداغان اولماسی حاققیندا بئله دئدی : » هر کس که ترکی حرف میزند افسار الاغ به سر او بزنید و او را به آخور به بندید» (کیهان غزه ته سی 26/10/1324) . بوندان علاو آزربایجان اوخوللاریندا جریمه صاندیقلاری قؤیولوب و تورکی دیلینده دانیشان اوشاقلاری جریمه وئرمه یه مجبور ائتدیلر.
آزربایجان خالقی نین ان غدّار دوشمنلریندن بیریسی ده تهراندان آزربایجانین والی لیینه (استاندارلیغینا) منصوب اولان عبدالله مستوفی ایدی. مستوفی تبریز سرشماریسینا «خر شماری» دئیب و آزربایجانلیلار حاققیندا بو جمله نی تکرار ائدردی : » آزربایجانیها ترکند ، یونجه خورده و مشروطه گرفته اند . حالا نیز گاه میخورند و ایران را آباد میسازند» . (گذشته چراغ راه آینده است ، صفحه 236) .
گله جک بؤلومده ایکینجی دونیا محاربه سیندن آزادلیق باهاری دؤورونه دک سیاسی – اجتماعی حادثه لر تحلیل اولاجاق !


text:
لالدینمز(اویون)
لالدینمز — آذربایجاندا قدیم اوشاق اویونو.
اویون قایدالاری[دَییشدیر]
اوشاقلار اویونو ایداره ائتمک اۆچون اؤزلرینه باشچی سئچیرلر. اویونچولار جرگهیه دوزولورلر. بورادا دانیشماماق اساس شرطدیر. گولوب دانیشان و سس چیخاران اودوزموش اولور. اوشاقلاری دانیشدیرماق و گولدورمک اۆچون باشچی هر واسیطهیه ال آتیر. چوبوغونو یئره ووروب دئییر:
"بو یئر قوروقدور، قوروقدور. هئچ کسین بورا گلمگه ایختیاری یوخدور".
هئچ کس دینمیر. باشچی بیر آز دایانیر. گولمهلی، مزهلی حرکتلر ائدیر. مئیمون کیمی مایاللاق آشیر، آغیز-گؤزونو بوزور. اوشاقلاردان بیری اؤزونو ساخلایا بیلمهییب گولور. سس چیخاران اوشاغی یامسیلایان باشچی چوبوقلا اونو وورور. باشقا اوشاقلار دا باشچینین سؤزونو تکرار ائدیب، دانیشان و یا گولهنی چوبوقلا وورورلار. اوشاقلاردان بیری نه سس چیخارسا، یاخود هانسی سؤزو آغزیندان قاچیرسا، باشچی دا عئینن تکرار ائدیب اونو ووراجاق. قالان اویونچولار دا بونو تکرار ائتمهلیدیر. سوسوب بیطرف دایانان اولسا، اونو دا آرایا چکیب دؤیورلر.
قایناق[دَییشدیر]
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی: شرق-غرب، 2008، ص.129.


text:
دئییر گونلرین بیر گونونده ، بیر مئشه ده ، بیر سیچانلا قورباغا یولداش اولارلار، اولارین بیربیرلرینه حرمت محبتلری او قدیر چوخالاردیکی بیر بیرلریندن آیریلماق ایسته مزدیلر . سیچان هر گون گؤل قیراغینا گئدیب ، قورباغانین ائشیتمه لی غورغورونا قولاق آسیب ، اونون ماهنی سینان بیر گؤزل اوناردی . او بیرسی جه رجه ناوارلار نه قدیر بونلاری دانلاردیلار کی : « آی بالام سیچانلا قورباغانین یولداشلیغی هاردا گؤرونوب ؟ بو نه اویوندور ؟ » هئچ بیرسینین بئینینه باتمازدی . او ایکیسی بیربیرین گؤرمویه ن گون اوره کلری چوخ سیخیلاردی .
بیر گون سیچان قورباغییا دییه ر : ای من سنین بلبل سه سیوه ، قایماق دوداغیوا،آلما یاناغیوا ، آلا گؤزووه قوربان اولوم . آخیر من نه زامان سنی گؤرمویه نده احوالاتیم چوخ قولای اولور. آخیر سنی تاپانمییان گون لاپ باغریم چاتدیر .
قورباغا دییه ر : ای من سنین بویان قوربان ، ای من سنین ایپک قویروغووا حئیران منده سنی گؤرمویه نده حالیم یامان اولور . بیر فیکیر قیل بیربیریمیزی گؤیلوموز ایسته یه نده تئز تاپاق .
سیچان بیر خیردا فیکیرله شندن سورا دییه ر : یولون تاپدیم اگر راضی اولسان گئدیم بیر اوزون ایپ تاپیب گتیریم بیر اوجون سنین آیاغیوا بیر اوجوندا اؤز آیاغیما باغلاییم . نه زامان ایسته سه ک گؤروشه ک بو ایپی چه کاخ .
بو سؤز قورباغانین بئینینه باتار. سیچان گئدیب بیر اوزون ایپ تاپیب گتیریب بیر اوجون اؤز آیاغینا ، بیر اوجون دا قورباغانین آیاغینا باغلار . بیر نئچه گون کئچندن سورا . بیر گون سحرچاغی سیچان یوخودان اویانیب چای چؤره یین یئیه ندن سورا ، آفتاهانی سوینان دولدوروب قاپیسینین قاباغین سولویوب سوپورمه یه باشلار . قضوو قدردن بیر قوش یوواسیندان قاناد چالیب ائشییه اوچوب ، بالالارینا یئمه ک تاپماق اوچون اووا چیخار . یوخاریدان آشاغی باخاندا سیچانی گؤره ر ، تئزجه نه سیچان اوستونه یوگوروب یازیق بالانی ایمدیکینه آلیب گؤیه قالخار . قوش گؤیه اوچدوقجا یازیق قورباغادا ایپدن آسلانیب گؤیه قالخار . قورباغانین گؤیده اویناخلاماسینی اوبیرسی جه ناوارلار گؤروب بیر بیرلرینه گؤرسه دیب دییه رلر : آی بالام هر نه گؤرموشدوک قوباغانین گؤیده اوچماغینی گؤرمه میشدیک .
طوطی کی آغاج باشیندا اوتورموشدو قاه قاه گولوب ، سوروشار : آی قورباغا گؤیون اوزونده نه ایشین وار ؟ اولمویا ایستیرسن قوش خانیمین بالالارینین چای چؤره یی اولاسان ؟
قورباغا دییه ر :
تایلی تایین تاپماسا یاماندی حالی گؤنو
قورباغا سیچانا تای اولسا من گؤنه قالار آخیری


text:
هوانق سان-هونق
هوانق سان-هونق (اینگیلیسجه: Hwang Sun-hong) (دوْغوم:۱۴ ژوئیهٔ ۱۹۶۸ (۵۴ یاش) Yesan) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. جنوبی کوره میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده هوانق سان-هونق گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۶۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- پوهانق استیلرز کولوبونون اویونچولاری
- سرزو اوساکا کولوبونون اویونچولاری
- سوون سامسونق کولوبونون اویونچولاری
- کاشیوا ریسول کولوبونون اویونچولاری
- چونام دراقونز کولوبونون اویونچولاری
- ۱۹۸۸ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۱۹۹۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۱۹۹۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۱۹۹۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۰ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۰۱ فیفا کونفدراسیونلار کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۲ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۰۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
ایران-دا بیر گونده 100-ا یاخین شخص کوروناویروسدان اؤلوب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگینین سؤزچوسو سیما سادات لاری دئییب.
ایران-دا اؤتن گون عرضینده 98 نفر کوروناویروسدان (کووید-19) اؤلوب.
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگینین سؤزچوسو سیما سادات لاری دئییب.
سیما سادات لارینین سؤزلرینه گؤره، بونونلا دا ایران-دا بو ویروسدان اؤلنلرین سایی 57 مین 481 نفره یوکسلیب.
ناظیرلیک رسمیسی دئییب کی، ایران-دا اؤتن 24 ساعات عرضینده 6 مین 309 نفر کوروناویروسا یولوخوب. بئلهلیکله ایران-دا بو ویروسا یولوخانلارین سایی 1 میلیون 379 مین 286 نفره چاتیب. ویروس داشیییجیلاریندان 4 مین 057 نفرین وضعیتی آغیر قیمتلندیریلیر.
سادات لاری قئید ائدیب کی، ایران-دا ایندییهدک 1 میلیون 171 مین 070 نفر کوروناویروسدان ساغالیب، 8،96 میلیوندان چوخ تشخیص تستی حیاتا کئچیریلیب.
ایرانین شهرلری کوروناویروسا یولوخمادا 18 رایون نارینجی، 154 رایون ساری، 276 رایون ایسه ماوی زونا حساب اولونور.
ایلگیلیلی خبرلر
حاجیزاده: ۳۰۰دن چوخ وطنداش حیاتینی ایتیردی
"دوشمنی تانیتمادیغیمیز اوچون بو ایکی آیدا ۳۰۰دن چوخ اینسان اؤلدورولدو و یا شهید اولدو"
ایران؛ آلمانیانین تهران ائلچیسی خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغریلدی
ایران خاریجی ایشلر باخانلیغی ۱۴ نوامبردا دا آلمانیا باشباخانی اولاف شولتسون ایرانلا باغلی آچیقلامالارینا تپکی اولاراق موتسلی خاریجی ایشلر باخانلیغینا چاغیرمیشدی


text:
اوروپا بیله له شیگی روسیا تأزه چأکلندیرمهلر گتیرِر
ون در لین فنلاندینگ باش وزیری سانا مارین، استونیانینگ باش وزیری کایا کالاس و سوئدینگ باش وزیری نینگ اوُرونباساری ابا بوش بیلن مطبوغات کنفرانسینی گچیردی
اوروپا بیله له شیگی کمیسیونی نینگ باشلیغی اورسلا فون در لین اوروپا بیله له شیگی نینگ روسیا قارشی 9-نجی چأکلندیرمه بوقچاسی نینگ طایاردیغینی آیتدی.
ون در لین فنلاندینگ پایتاغتی هلسینکی ده فنلاندینگ باش وزیری سانا مارین، استونیانینگ باش وزیری کایا کالاس و سوئدینگ باش وزیری نینگ اوُرونباساری ابا بوش بیلن مطبوغات کنفرانسینی گچیردی.
اوکراینا حالقی نینگ روسیانینگ هۆجۆملری سبأپلی الکتریک توُغی کِسیلندیگینه اۆنس چکن ون در لین،
"بأبِکلر، انه آتاتلار، اجه لر مامالار قارانگقیدا دوُنگیار. بو واغشیلارچا هۆجۆملری برک یازغاریارین. بو ساواش گۆنأسیدیر" دیدی.
اوروپالی مافام اوروپا بیله له شیگی نینگ روسیا قارشی 9-نجی چأکلندیرمه بوقچاسی نینگ طایاردیغینی دا سؤزلرینه قوُشدی و روس نبیتینه قیممات چأکلندیرمه سی نینگ ده قوُیولجاقدیغینی بیلدیردی.
دِگیشلی حابارلار
مسکودا بیر سؤودا مرکزینده بوُلان یانغیندا 1 آدام اؤلدی
یانغین سؤندۆریجیلرینگ یانغینی کنترل آستینا آلیپ سؤندۆرِندیگی حابار بریلدی
ایسرائیلینگ جنین شهریندأکی هۆجۆمینده 3 فلسطینلی آرادان چیقدی
آمریکا: تۆرکیأنینگ قوُراغ صناغاتینداقی أتیأچلرینی اۆپجۆن اتمهک ایسله یأریس
ند پرایس تۆرکیأنینگ آمریکا اۆچین أهمیتلی بیر حیذماتداش بوُلاندیغینی آیتدی


text:
قادسیه دؤیوشو
قادسیه دؤیوشو (اینگیلیسجه: Battle of al-Qādisiyyah) رشیدی خیلافتی و ساسانیلر قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.ساسانیلر و عراق یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو رشیدی خیلافتی غلبهسیله بیتمیشدیر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "ʿARAB ii. Arab conquest of Iran – Encyclopaedia Iranica". iranicaonline.org. Retrieved 2014-10-24.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Battle of al-Qādisiyyah»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قادسیه دؤیوشو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز:
فمینیزم هر کس اوچوندور:
ایشلهین قادینلار
بئل هوکس
آذربایجان تورکجهسینه اوغونلاشدیران: تورکان اورمولو
دوققوزونجو بؤلوم:
ایشلهین قادینلار
آمئریکاداکی قادینلارین یاریسیندان چوخو ایشلهییر. گونوموزون فمینیست حرکتینین باشلانغیجیندا دا، ایش گوجونون اوچده بیریسی یئنه قادینلاردان عبارتدی. حرکت باشلادیغیندا رئفورمیست دوشونرلر، قادینلارین ائرکک حاکمیتیندن ایشلهیهرک قورتولاجاغینی سؤیلهییردیلر. منسه، تانیدیغیم چوخلو قادین کیمی ایشچی صینیفیندن، آفریقالی-آمئریکالی بیر کئچمیشه صاحیب بیری اولاراق، رئفورمیست فمینیستلرین فمینیزمین آنلاییشینی اَن کسکین بیچیمده ائلشدیرنلردن بیری ایدیم. اون ایلدن داها چوخ بیر سوره اؤنجه Feminist Theory: From Margin to Center (فمینیست تئوری: چپردن مرکزه) آدلی کیتابیمدا بئله یازدیم: “قادین اؤزگورلشمهسینه گئدن یولدا ایشلهمه اولقوسونا(فاکتینا) کیلید رول بیچیلمهسی، بیر چوخ آغدریلی فمینیست آکتیویستی، ایشلهین قادینلارین اونسوز دا اؤزگورلشمیش اولدوغونو دوشونمهیه یؤنلتدی. اصلینده بیر چوخ ایشلهین قادینا ‘فمینیست حرکت سیزین اوچون دئییل دئمیش اولوردولار”. داها دا اؤنملیسی، من داها آز امک پایی ایله ایشلهمهیین یوخسول و ایشچی صینیفیندن قادینلاری ائرکک حاکمیتیندن قورتارمادیغینی ان باشیندان چوخ یاخشی بیلیردیم.
اؤنجهلیکلی گوندملری، اؤز صینیفلریندن ائرککلرله توپلومسال ائشیتلیک اولان ایمتیازلی کئچمیشه صاحیب اولان رئفورمیست فمینیست دوشونرلر، ایش صاحیبی اولماغی اؤزگور اولماقلا ائشیت اولاراق گؤستردیکلری زامان، اصلینده اولدوقجا یوکسک ماعاشلی کاریئرلردن دانیشیردیلار. ایشلهمه آنلاییشلارینین، بیر چوخ قادین اوچون داها آرتیق بیر آنلامی یوخ ایدی. ایشلهمه اولقوسو(فاکتی) اوچون فمینیست وورغونون حقیقتن بوتون قادینلاری ائتکیلهین بویوتو، ائشیت ایشه ائشیت امک حاقینین طلبی ایدی. بو اؤنملیدیر. قادینلار، فمینیست موخالیفت سونوجوندا ماعاش و پوزیسیون باخیمیندان داها آرتیق حاق الده ائتدیلر، اما بو دوروم، توپلومسال جینسیت آیری سئچکیلیگین تمامن بیتیرمهدی. بو گون، اونیوئرسیته صینیفلریندهکی هم قادین هم ده ائرکک اؤیرنجیلرین چوخو، قادینلار ائشیتلییه قوووشدوغو اوچون، آرتیق فمینیست حرکته گرک اولمادیغینی سؤیلهیهجکدیر. اورتالاما اولاراق، بیر چوخ قادینین هله ائشیت ایشه ائشیت امک حاقی آلمادیغینا، بیر ائرکیین آلدیغی بیر دوللارا قارشیلیق، یئتمیش اوچ سئنت آلدیقلارینی بئله بیلمزلر.
بو گون، ایشلهمهیین قادینلاری ائرکک حاکمیتیندن قورتارمادیغینی بیلیریک. شوبههسیز ائرککلرله، ائرکک حاکمیتینین نورم ساییلیدیغی ایلیشکیلری سوردورن بیر چوخ یوکسک ماعاشلی و چوخ زنگین قادین واردیر. بیر قادین، ائکونومیک اولاراق اؤزونه یئترلی قونوما گلدییینده و اؤزگورلشمهیی سئچدییینده، ائرکک حاکمیتینین نورم ساییلدیغی بیر ایلیشکینی سوردورممه ائحتیمالینین داها چوخ اولدوغونو بیلیریک. سوردورمز، چونکی بونو ائده بیلر. بیر چوخ قادین، فمینیست دوشونجه ایله ایلیشکی قورور، اؤزگورلشمهیی سئچیر، آنجاق آتااَرکیل ائرککلره ائکونومیک آنلامدا باغلیدیرلار. اونلاردان آیریلماقلاری تمامن ایمکانسیز اولماسا دا چتیندیر. بو گون بیر چوخ قادین، حرکت ایلک باشلادیغیندا آنجاق بعضیلریمیزین بیلدییی بیر شئیی، ایشلهمهیین موطلق بیزی اؤزگورلشدیرمهیهجهیینی بیلیر. آنجاق بو دوروم، قادینین اؤزگورلشمهسی اوچون ائکونومیک آنلامدا باغیمسیز(موستقیل) اولماسینین گرکلی اولدوغو گئرچهیینی دَییشدیرمیر. بلکه بیزی اؤزگورلشدیرن، ایشلهمک دئییل ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلی اولماقدیر دئییریکسه بیر سونراکی آددیمی آتمالیییق. بیزی نئجه بیر ایشلهمه شکلینین اؤزگورلشدیرهجهییندن دانیشمالیییق. گئنل اولاراق داها یوکسک امک حاقی اولان ایش ساعاتلاری راحات اولان ایشلرین ایشلهیهنه ان یوکسک درجهده اؤزگورلوک سوندوغو آچیقدیر.
بیر چوخ قادین ناراحاتدیر چونکی فمینیست دوشونجه اونلاری ایشلهیهرک اؤزگورلشهجکلرینه ایناندیرمیشدی. گئنل اولاراق، هم ایشده هم ده ائوده اوزون سورهلر ایشلهدیکلرینی آنلادیلار. فمینیست حرکتین قادینلاری ائوین دیشیندا ایشلهمهیه اولوملو(موثبت) باخمالاری اوچون جسارتلندیرمهسینین اؤنجهسینده، ائکونومیک بؤحران بو دَییشیمی اونسوز دا ایجبار حالینا گتیریردی. گونوموزون فمینیست حرکتی هئچ گئرچکلشمهسیدی ده بو گون بیر چوخ قادین ایشلهییردی؛ آنجاق فمینیستلر توپلومسال جینسیت آیری سئچکیلینه قارشی چیخماسایدیلار، قازاندیغیمیز حاقلارا صاحیب اولمامیز مومکون اولمازدی. بیر چوخ قادین، ایشلمک مجبوریتینده اولماقدان دولایی فمینیزمی “سوچلاییر” اما حاقسیزدیر بو سوچلاما. توکتیمه(مصرف) سؤیکهنن کاپیتالیزمین قادینلاری ایشلمهیه مجبور ائدن تمل عونصور اولماسی هله ده کئچرلیلییینی قورور. ائکونومینین دورغونلاشدیغی شرطلرده، بیر زامانلار سادهجه ائو قادینی اولما خیالینی قوران قادینلار، ائوین دیشیندا ایشلهمهمهیی سئچسیدیلر آغدریلی اورتا صینیف عائلهلری، صینیفسل قونوملارینی و یاشام طرزلرینی قورویا بیلمزدیلر.
فمینیست آکادئمیسیئنلر، قادینلارین ایش حیاتینا قاتیلیمینین اؤزلرینه گوونلرینین آرتماسی و توپلوما پوزیتیو بیچیمده قاتیلماقلاری آنلامیندا قازانجلارا ندن اولدوغونون بلگهلریدیر. ائو قادینی اولاراق ائو ایچینده ایشلهین بیر قادین، صینیفسل قونومو(مؤوقئعی) نه اولورسا اولسون، گئنللیکله تجرید اولونموشدو، یالنیز ایدی و بؤحران یاشاییردی. قادین یا دا ائرکک بیر چوخ ایشلهین، اؤزونو ایش یئرینده گوونده حیس ائتمهسه ده، داها بؤیوک بیر بوتونون پارچاسی اولاراق حیس ائدر. ائودهکی سورونلار داها چوخ ایسترئس یارادیر و چؤزولمهسی داها چتیندیر، اما ایش یئریندهکی سورونلار هر کس طرفیندن پایلاشیلیر و چؤزوم تاپماق فعالیتلری یالنیز یاشانماز. ائشیکدهکی ایشلرین چوخونو ائرککلرین گؤردویو زامانلاردا، قادینلار ائوی ائرکک اوچون استراحت و راحاتلاماق مکانی حالینا گتیرمک اوچون ایشلهییردیلر. قادین اوچون ائو، سادهجه ائرککلر و اوشاقلار اولمادیغیندا بیر راحاتلاماق یئری ایدی. ائودهکی بوتون زامانلارینی، باشقالارینین احتیاجلارینی قارشیلاماغا صرف ائتدیکلری زامان ائو، قادینلار اوچون بیر ایش آلانیدیر؛ راحاتلادیقلاری و دینجلیک حیس ائتدیکلری بیر یئر دئییل. ائشیکده ایشلمک ایسه ان چوخ (هتروسئکسوال اولسون یا دا اولماسین بیر چوخو یالقیز یاشایان) سوبای قادینلار اوچون اؤزگورلشدیریجی اولوبدور. بیر چوخ قادین ایستهدییی شکیلده بیر ایش تاپا بیلمهییب و ایش گوجونه قاتیلماقلاری، ائو ایچیندهکی یاشام کیفیتلرینی دوشوروبدور.
داها اؤنجه هئچ ایشلهمهمیش یا دا چوخ آز ایشلهمیش اولان یاخشی ائییتیم آلمیش و ایمتیازلی قادینلار، ایش آیریسئچکیلیگی قارشیسیندا فمینیزمین گتیردییی دَییشیملردن فایدالاندیلار. بو سایهده، ایستدیکلری، ائکونومیک آنلامدا اؤزلرینه یئترلی حالا گلمهلرینه ندن اولان ایشلره داها چوخ گیره بیلدیلر. اونلارین باشاریلاری، بیر چوخ قادینین اؤزلرینی دَییشدیرمهدی. ایللر اؤنجه، Feminist Theory: From Margin to Center-دا (فمینیست تئوری:چپردن مرکزه) بونلاری دئدیم:
اگر قادینلارین ایش یئری شرطلرینی یاخشیلاشدیرماق مسئلهسی، فمینیست حرکتین گوندمیندهکی مرکزی قونومونو قادینلارا داها یوکسک ماعاشلی ایشلر تامین ائتمک و هر صینیفدن ایشسیز قادینا ایش تاپماق فعالیتلری ایله بیرلشدیرسهیدی، او زامان فمینیزمین ده بوتون قادینلارین ماراقلارینا سسلنن بیر حرکت اولاراق گؤروله بیلردی. کاریئریزمه، قادینلارین یوکسک گلیرلی ایش الده ائتمهلرینه اوداقلانما، بیر چوخ قادینی فمینیست حرکته یابانجیلاشدیردی. بو آیریجا، فمینیست آکتیویستلرین، آرتان ساییدا بورژووا قادینین ایش گوجونه قاتیلماسینین، قادینلارین بیر قروپ اولاراق ائکونومیک گوج قازانمالاری آنلامینا گلمهدییی گئرچهیینی گؤز آردی ائتمهلرینه ایمکان تانیدی. یوخسول و ایشچی صینیفیندن اولان قادینلارین ائکونومیک دورومونا باخاجاق اولسایدیلار، آرتان ایشسیزلیک سورونونو و قادینلارین آرتان بیر بیچیمده یوخسوللارین صفلرینه قاتیلماقدا اولدوغونو گؤره بیلیردیلر.
یوخسوللوق، مرکزی بیر قادین مسئلهسی حالینا گلیبدیر. آغدریلی اوستونلوکچو، کاپیتالیست، آتااَرکیل فعالیتلر، توپلوموموزداکی سوسیال یاردیم سیستئمینی پارچالاماغا داوام ائدهجک، یوخسول و مؤحتاج دورومدا اولان قادینلار، سیغیناجاق و یئیهجک کیمی یاشامین ان تمل گرکسینیملریندن بئله محروم بوراخاجاقدیر. موحافیظهکار پولیتیکاچیلارین قادینلارا سوندوغو چؤزوم ایسه ائرککلرین کئچیندیردییی آتارکیل، ائرکک حاکمیتیندهکی ائولره دَییشیر. آیریجا بو پولیتیکاچیلار، هم قادین هم ده ائرکک اوچون ایشسیزلییین کوتلهسل بویوتدا اولدوغونو، حتی اورتادا ایش فیلان اولمادیغینی و مااشی اولا بیر چوخ ائرکهیین ده قادین و اوشاقلاری کئچیندیرمک ایستهمهدییینی گؤز آردی ائتمکدهدیرلر.
قادینلارا ایشلهمهیی فرقلی بیچیمده یئنیدن دوشونمهیی اؤنرن، بیر چیخیش یولو گؤسترن بیر فمینیست گوندم یوخدور. توپلوموموزدا حیات باهالی اولدوغو اوچون ایش، قادینلار دا داخیل اولماق اوزره بیر چوخ ایشلهین اوچون ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلی اولمایا ندن اولور. یئنه ده بوتون قادینلار ائرکک حاکمیتی قارشیسیندا سئچیم ائده بیلمه اؤزگورلویونه و اؤزلرینی بوتونو ایله گئرچکلشدیره بیلمه حاقینا صاحیب اولاجاقسا، ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلیلییه احتیاجلاری واردیر.
ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلی اولماق؛ آغدریلی اوستونلوکچو کاپیتالیست، آتااَرکیل کوتله مئدیاسینین بیزه سوندوغو یاخشی یاشام ایمگهسینه قارشی، آلتئرناتیو یاشام طرزلری گرکدیریر. دولو و یاخشی یاشاماق، یاشانا بیلر امک حاقلاری آلارکن اؤز گوونیمیزی و اؤز سایغینیزی آرتیران ایشلر گؤره بیلمک اوچون، ایش پایلاشیمی پروقراملارینا احتیاجیمیز اولاجاقدیر. اؤیرتمنلرین و هر آلاندا خیدمت ایشچیلرینین داها چوخ امک حاقی آلمالاری گرکهجک. ائوده قالیب اوشاق بؤیوتمک ایستهین قادین و ائرککلر، دؤولتدن دستک آلمالیدیر؛ بونونلا بیرگه، بو اینسانلارین مکتب تحصیلینی بیتیرمکلری و اونیوئرسیته ائوده اوخوماقلارینی اولاناق یاراداجاق ائو ائییتیمی پروقراملاری سونولمالیدیر. ائوده اوتوران اینسانلار، گلیشن تئکنولوژی سایهسینده، یوکسک اؤیرتیم درسلرینی ویدئودان ایزلهیهرک و بللی بیر زامانی دا صینیفده کئچیرهرک ائییتیم گؤره بیلمهلیدیرلر. ایر حکومتیمیز، ساواشی (عسگری خرجلری) دئییل ده توپلومسال ریفاهی و سوسیال یاردیمی اونایلاسا و بوتون وطنداشلار، ایش تاپمادیقلاری بیر یادا ایکی ایل سورهسینجه یاسال اولاراق دؤولت یاردیمی آلا بیلرسه، سوسیال یاردیم پروقراملارینا یاپیشدیریلان نئگاتیو دامغا اورتادان قالخاجاقدیر. ائرککلر ده سوسیال یاردیما ال تاپمایینجا ائشیتلیگی یاخالاسالار، سوسیال یاردیم آرتیق توپلومسال جینسیت دامغاسی داشیمایاجاقدیر.
آرتان صینیفسل اوچوروم، چوخ ساییدا قادینی ایمتیازلی همجینسلریندن آییریر. شوبههسیز، ائلیت قادین قروپلارینین، اؤزللیکله ده زنگین اولانلارین توپلوموموزدا صاحیب اولدوغو صینیفسل گوجون بؤیوک بیر بؤلومو، باشقا قادینلارین اؤزگورلویو باهاسینا قازانیلدی. یئنه ده، صینیفسل گوجه صاحیب قادینلاردان اولوشان کیچیک قروپلار، داها آز ایمتیازلی قادینلاری دستکلهین و اونلارا یاردیما ندن اولان ائکونومیک پروقراملار آراجیلیغی ایله، بو قادینلارلا آرالارینا کؤرپو قورماغا چالیشیرلار. زنگین قادینلار، اؤزللیکله ده میراث یولو ایله زنگینلهشن و فمینیست اؤزگورلشمهیه باغلی قالان قادینلار، صینیفسل گوجه صاحیب اولمایان قادینلارلا دایانیشما ماراقلارینی یانسیدان قاتیلیمچی(ایشتراکچی) ائکونومی ایستراتژیلری گلیشدیریرلر. بو آندا بو اینسانلار کیچیک بیر آزینلیقدیرلار، اما چالیشمالاری داها چوخ تانیندیقجا ساییلاری دا آرتاجاق.
اوتوز ایل اؤنجهسینین فمینیستلری، توپلوموموزدا ایش آلانیندا یاشاناجاق دییشیملری اؤنجهدن گؤرمهدیلر. کوتلهسل ایشسیزلییین نورم حالینا گلهجهیینی، قادینلارین اؤزلرینین اولمایان ایشلره حاضیرلاییر اولا بیلهجهیینی دوشونمهدیلر. پولسوز سوبای قادینلارین، ایچینده اولدوقلاری فاجعهلی ائکونومیک سیخینتی اوزوندن سوچلانا بیلدییی و حتی جاناوارلاشدیریلدیغی، سوسیال یاردیمی هدف آلان موحافیظهکار و بعضن ده لیبئرال قاناددان گلن سالدیریلاری اؤن گؤره بیلمهدیلر. بوتون بو اؤن گؤرولمهین گئرچکلیکلر، ویزیونئر فمینیست دوشونرلرین اؤزگورلشمه و ایش آراسینداکی ایلیشکی حاقیندا یئنیدن دوشونمهسینی گرکدیریر.
بو گون، بیر چوخ فمینیست آکادئمیسینین ایشلهمهسی، قادینین ایش گوجو ایچیندهکی رولو، بو رولون ایستر قادینلارین اؤز منلیکلرینی آلقیلامالاریندا(درک ائتمهلرینده) ایسترسه ائو ایچیندهکی روللاریندا نه کیمی دییشیملره یول آچدیغی حاقیندا بیر شئیلر سؤیلهییرلر. آنجاق، ایشلهین قادینلارین ساییسینین آرتماسینین ائرکک حاکمیتینی آزالدیب آزالتمادیغی حاقیندا اورتادا چوخ ایش یوخدور. بیر چوخ ائرکک، ایشسیزلیک اوچون و آتااَرکیل گلهنکلرین اونلارا وئردیگی ثابیت کیملیکلرین الدن وئریلدییندن دولایی ایشلهین قادینلاری سوچلاییر. اونلار اوچون بو کیملیکلرین سادهجه بیر خیال اولوب اولماماسینین بیر اؤنمی یوخدور. گلهجکده، فمینیست گوندمین اؤنملی بیر عونصورو اولاراق، ائرککلرین قادینلار و ایشلهمهنین طبیعتی حاقیندا بیلگیلندیرمهلری، بئلهجه ایش گوجوندهکی قادینلارین اونلارین دوشمنی اولمادیغینی گؤرمکلری تامین اولونمالیدیر.
قادینلار اوزون بیر سورهدیر ایشلهییرلر. بو گونه قدر یوکسک یا دا آز ایش حاقی آلان بیر چوخ قادین، ایشلهمهیی فمینیست اوتوپیاچی تصوورلارین ایرهلی سوردویو قدر آنلاملی گؤرمهدی. قادینلار، یاشام کئیفیتلرینی هر دوزئیده یوکسلتمکدن باشقا داها چوخ توکتمک اوچون ایشلهدیکلرینده ایشلهمه، ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلیلییه ندن اولمور. قازاندیقلاریمیز وار اولوشوموزو راحاتلاشدیرماق اوزره ایشلهدیلمهدییی تقدیرده داها چوخ پول، داها چوخ اؤزگورلوک آنلامینا گلمیر. ایشلهمهنین آنلامینی یئنیدن دوشونمک، گلهجهیین فمینیست حرکتی اوچون اؤنملی بیر گؤرَودیر. قادینلارین یوخسوللاشمالارینی اؤنلهمهیین، مادی آنلامدا اؤنملی اکسیکلیکلری اولسا دا، داها یاخشی بیر حیاتا صاحیب اولمالارینین یوللارینی آراشدیرماق، فمینیست حرکتین باشاریسی اوچون بؤیوک اؤنم داشیییر.
فمینیست حرکت، باشلانغیجدا قادینلارین ائکونومیک آنلامدا اؤزونه یئترلی حالا گلمهیینی بیرینجی هدفی حالینا گتیرمهدی. یئنه ده، قادینلارین یاخشی اولمایان ائکونومیک دوروملارینین گوندمه آلینماسی، سونوج اولاراق، کوللئکتیو ایلگی اؤرگوتلهین فمینیست بیر پلاتفورمانین اولوشماسینا یول آچا بیلر. بو پلاتفورما، کوللئکتیو اؤرگوتلنمه، اورتاق آلان و بوتون قادینلاری بیرلشدیرن بیر مسئله اولا بیلر.


text:
تورکیه میللی ساوونما باخانلیغی عسکری فابریکا و تئرسانه ایشلتمه آنونیم شیرکتی (ASFAT) طرفیندن اورهتیلهن ۵ اوزاقدان کوماندالی مایین تمیزلمه آراجی MEMATT داها آزربایجان’ا تسلیم ائدیلدی. باخانلیقدان یاپیلان آچیقلامایا گؤره، باخانلیق...
ماحمود بیلگین گونئی آزربایجان دموکرات پارتی’سینین باشقانی و آزربایجان سیاسی قورولوشلارینین امکداشلیق پلاتفورمو’نون عضوو آزگلوبال اینترنتی تلویزیونو مودورو ژورنالیست بابک آزاد ایله قاراباغ دورومونو، قوزئی آزربایجان و ارمنستان ایلیشکیلرینی دانیشدی....
ایران آتوم ائنرژیسی قورومو باشقانی علی اکبر صالحی، اصفهان ایالتیندهکی نطنز نوکلئئر تاسیسینده میدانا گلهن قضانین ‘تئرؤر ائیلهمی’ اولدوغونو آچیقلادی. ایران رسمی خبر آژانسی ایرنا’یا گؤره ایران آتوم انرژیسی قورومو...
تورک اؤلکهلری امکداشلیق شوراسینین (تورک کنهشی) باش یازمانی باغداد امرهیئو، شورانین، تورک دونیاسی بیرلشمیش دؤولتلرینی اولوشدورماغی هدفلهدیگینی بیلدیردی. ۳۱ مارسدا آنلاین گئچیریلهجک تورک شوراسی غیر رسمی ذیروهسیندن اؤنجه دگرلندیرمهلر وئردی....
راکتلرین بؤلوجو ترور هؤرگوتو یپگ/پکاکا ایشغالینداکی تل رفعت بؤلگهسیندن آتیلدیغی دگرلندیریلدی سوریهده بؤلوجو ترور هؤرگوتو یپگ/پکاکا ایشغالینداکی تل رفعت بؤلگهسیندن آتیلدیغی دگرلندیریلن ۲ راکت، تورکیهمیزین کیلیس شهرینه دوشدو. میللی ساوونما باخانلیغی...
آنتالیا’دا ۲۰۱۵ ایلینده یاپیمی تاماملانان ۳۳ مین نفرلیک ایستادیوم، انرژیسینی گونشدن ساغلاییر. پانئللردن اورهتیلهن الکتریکله ۶۰۰ ائوین انرژی احتیاجی قارشیلانیر. قیش آیلاریندا میندن فاضلا فوتبول تاخیمینین کامپ یاپماسی سایهسینده اسپور...
“یئنه آزاد ائدیلمیش تورپاقلارداییق. فضولیدن خوجاوند رایونونا گئدیریک. ایشغالدان آزاد ائدیلمیش خوجاوند رایونونا گئدیریک. یول بویونجا بوتون یاشاییش منطقهلرینین داغیدیلماسینین بیر داها شاهیدی اولوروق. بوتون کندلر، شهرلر تامامیله داغیدیلیب. اؤزو...
ایراندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان تروریست “حدود قارتاللاری” طرفیندن یاخالاندی ت.ر.تنین وئردیگی بیلگیلره گؤره، ایراندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان تروریست واندا وظیفهلی تورک عسگرلری “حدود قارتاللاری” طرفیندن یاخالاندی. تورکیه میلی ساوونما باخانلیغی،...


text:
خاطیرهلر
بهزاد بیاتفرد(حسرت زنگانلی)
بو دؤنر_دؤنگه منى یوردو داها گئتمهلىیم
خوش قالین باغلی قالان قاپ_باجامیز، پنجرهلر!
گؤز دولاندیقجا منی آیری بیر احواله سالیر
کندیمین داش- قایاسی زیروهسی یوخوش سرهلر
لندیلر،قیچدا بالیش، یات بالا لاى- لاى حایاتیم
بیر امیک آرزیلاما لایلا دئین حنجرهلر!
آنامین ال فتیرى، کؤرپهجهلیک دادلى چاغى
قاتیغى، آیرانى آ…خ جانلى تولوقدا کرهلر
تامسینیر بوردا دیلیم یاى چاغى ییغدیق زومارى
نه قدهر تاملى ایدى کوپده ییغیلمیش شیرهلر
یام یاشیل باغچالارى، یئل قووانى، سارى گولو
بیر آیاق یولدا، گؤزومده چابالیر منظرهلر
گئدیرم آمما قالیر گؤیلوم او نوروز گولو ده
بیتهجک یاز یاخینى گؤزلهیــهجکدیر درهلر
اوزورم داى اورهگى یاددا قالار! چــن درهلر
خوش قالین باغلی قالان قاپ_باجامیز، پنجرهلر!
١_لندى=بئشیک