text:
علیآغا واحد؛ فضولی عنعنهسینین داوامچیسی
حسن مجیدزاده (ساوالان)
گیریش
فخر ائیلهمه ای بولبول شیدا چمنیم وار
قوی فخر ائلهییم من کی، گؤزل بیر وطنیم وار
– دئین شاعر، فطرتاً شاعر دوغولوب، گؤزللییی سئویب، عؤمرو بویو ائلینه، یوردونا اورهکدن باغلی اولوب، همیشه وطن و گؤزللیک عشقیله اورهیی چیرپینان عصریمیزین یگانه شاعری، بؤیوک عارف شاعریمیز فضولینین نجیب خلَفی و لیاقتلی وارثی، محمدقلی اوغلو علیآقا واحددیر.
زمانیمیزین فوقالعاده استعدادلی شاعری واحد، اؤز سئودییی ائل و خلقینین شعر انکشافیندا گوجلو تأثیری اولموشدو. او، اؤز صمیمیّتی ایله اوستون یئر توتور؛ او، بؤیوک انسانلاردا اولان صفتلره یییهلنمیش بیر صنعتکار اولوب، حیالی و ایگیدلییی ایله بیرلیکده تواضعکار شاعردیر. او، آلتی یوزدن آرتیق گؤزل غزللریله فضولیمیزین عنعنهلرینه دوامچی اولاراق شعرلرینین بیرینده دئییر:
دئیردیم اهل قلم، واحد، عفو ائدرسه منی،
بؤیوک فضولیمیزین یادگاری من اؤزومم!
بو فخردیر منه واحد، کی خلق شاعرییم،
بؤیوک فضولیلرین خاک پایینین بیرییم.
البته بونو دا قید ائتمک گرکلیدیر کی، فضولی یادگاری و فضولی عنعنهسینی داشیماق و یا بو ادّعانی ائتمک نهقدر بؤیوک و نهقدر چتیندیر.
۱۶-جی عصر، فضولی عصریندن بری چوخلاری غزل دئییب و یا باشقا سؤزله دئمک اولار کی، هر شاعر اؤزونو سیناماق اوچون ده اولسا غزل و یا غزللر یازیب و بعضاً بیر، ایکی و یا بئش قطعه گؤزل غزل یازانلار دا اولوب؛ اما دیلیمیزده دؤرد-بئش یوز اعلا غزللر فضولی و سیّد عظیمیچیخساق قوشان اولماییب. البته ذاکر، راجی، صراف، صابر ذکری و فکری اردبیلی، خورشید خانیم ناتوان، نباتی، حئیران خانیم و یا مثال اوچون بؤیوک غزل شاعری حاج سید عظیم شیروانی بیر چوخ اعلا غزللر یازمیشلار؛ اما بونلارینهامیسیندان چوخ اوخونان واحدین غزللری اولموشدور.
حتی بؤیوک ادبیاتشناس و غزلشناس و عالیملر ده واحدین غزللرینه صنعتکارلیق باخیمیندا کامل، سادهلیک و معاصرلیک، خلقیلیک و حیاتیلیک کیمیاؤزللیکلره یییهلهنن، گؤزل و اعلا سجیّهویدیر – دئمیشلر.
او، فضولی و سیّد عظیم کیمیقدرتلی شاعرلرین دوامچیسی اولدوغو اوچون اونو بیر غزل شاعری کیمیتانیییرلار؛ اما واحد شعرین هر نوعوندا اؤزونو سیناییب، موفقیتله، عالی وضعده سیناقدان چیخمیشدیر. ایکی یوز اللیدن چوخ اجتماعی، تنقیدی معنالار داشییان، صابر مکتبیندن الهام آلمیش صابرانه اعلا طنز شعرلری واردیر. مثلاً بیر آز بازارین تعاونیلشمیش یعنی «تولیددن مصرفه» دوشموش وضعیتینه گؤره بعضی انصافسیزلارین ایشی رونقدن دوشور. بازارداکی آل-وئرچیلرین دیلیجه یازیلمیش بیر طنزیندن نئچه مصراعسینی اوخویاق:
چیخدی صد حیف، الیمیزدن اوْل عدالت کانی،
او، ژولیکلر یاتاغی؛ کؤهنه قوبا میدانی.
وار ایدیق بیر نئچه دلّالهامیپاکیزهنژاد،
مختصر کیم بیزیم الیمیزده ایدی هر بیر زاد،
خلق گر حیلهده شیطانی ساییر کان فساد،
بیزه شاگرد اولامازدی، هله قالسین اوستاد،
حیله و مکر ایله فسخ ائتمیش ایدیک شیطانی.
***
ایشیمیز صبح و مسا عالمیآلداتماق ایدی،
بیره بئش خلقه باها قیمته شئی ساتماق ایدی،
غرض، عادت بیزهآسوده یئییب، یاتماق ایدی،
گؤز گؤره خلقی بوتون کاریمیز آلداتماق ایدی،
بیزه یارب! یئنه قسمت ائله، او دوورانی!..
واحدین نیّتی طنز یازماقدا اجتماعی شعورون اویانماسی، کوتلهوی شکیلده انکشاف تاپماسینا یاردیم ائتمک اولوب، بو ایشده موفق ده اولوب؛ مثلاً:
لذّت خِیری گؤرن شرّ ایشه اقدام ائتمز
مرد عاقل اؤزونو ناکس ایّام ائتمز
او، جامعهسینین چیرکین دوشونجهلی بدخواهلارینا دفعهلرله گؤزل شکیلده کسگین جوابلار وئریر؛ مثلاً:
مظلومه ظلم ائدن یئتهجکدیر جزاسینا،
مطلق بودور عدولارا قطعی جوابیمیز.
***
بدخواه خلق اولان گؤرهجک اؤز قیامتین،
وقتا، قورولدو عدلیله یومالحسابیمیز.
***
اؤلسک ده خوشدو حق و عدالت یولوندا بیز،
دشمن مین اولسا، ذرّهجه یوخ اضطرابیمیز.
او، جامعهسینده وفاسیزجاسینا جامعهنی سایمایان حیاسیزلارا و خلقین احتیاجلارینا اعتناسیز اولوب، انصافسیزلیقلا پول توپلایانلارا:
اولما وفالی، عهد و وفادن نه فایده؟
اول بی ادا، وفا و ادادن نه فایده؟
***
وئرمه فقیره، سعی ائله ییغ بانگا پوللاری!
اهل سخاوت اولما، سخادن نه فایده؟
***
خلقین مالینی جهد ائله یئ، خوش کئچیرت گونون،
قدر حیانی بیلمه، حیادن نه فایده؟..
ع. واحد دورونون عالیم، یازیچی، شاعر و مترقّی انسانلاری ایله صمیمیعلاقه ساخلاییب، تئز-تئز محیطینین دهیرلی شخصیتلری ایله گؤروشو اولارمیش. او «ملانصرالدین» مجموعهسینین مدیری، جلیل محمّد قلیزاده ایله گؤروشونو بئله نقل ائدیر: «ایلک دفعه منی ادبیاتشناس عالیم «سلمان ممتاز» ۱۹۲۵-جی ایلین بهاریندا میرزه جلیل ایله تانیش ائتدی. میرزه جلیل منی خوش و گولر اوزله قارشیلادی و منه ایلک گؤروشده بیرجه بونو دئدی: «بیز گرک چوخدان تانیش اولایدیق؛ سن «ملانصرالدین» اوچون تئز-تئز شعرلر یازایدین. ایندی ده هئچ گئج دئییل» – دئییب، منی یئنی طنز یازماغا روحلاندیردی.
من، ائله ایلک گؤروشده میرزه جلیلدن موضوع ایستهدیم.
– چوخدور موضوع، – دئدی. نوروز بایرامییاخینلاشیر؛ گؤتور بیر بایرام نغمهسی یاز!
من میرزه جلیلین تاپشیریغینا عمل ائدیب، دئدییی «بایرام نغمهسی»نی یازدیم و همین شعر ژورنالین ۱۹۲۵-جی ایل ۱۴ مارت تاریخلی ساییسیندا چاپ اولوندو.
۱۹۲۷-جی ایلین آپریلینده یئنی یازدیغیم «طنز» شعری گؤتوروب میرزه جلیلین ادارهسینه گئتدیم.میرزه جلیلین عائلهسی ده ادارهنین یئرلشدییی بنانین اؤزونده یاشاییردی. او، میزین آرخاسیندا اَیلشمیشدی. قاباقکی اوتاقدا مجموعهنین ایشچیلری اوتورموشدولار. قاباغیندا، اوستو گوندهلیکلر و مجموعهلرله قالاخلانمیش بیر میز وار ایدی. قاپینین ساغ یانیندا یاناشی قویولموش ایشقابلاردا، مختلف کتابلار گؤزه چارپیردی. میرزه جلیل منی گؤرن کیمیآیاغا قالخیب قاباغا گلدی؛ قاپی آغزیندا منی قارشیلادی، گؤروشدو، چکه-چکه گتیریب یانینداکی صندلده اَیلشدیردی.
– بیزه تزه نه گتیریبسن؟ – دئیه سوروشدو.
– الیبوش گلمهمیشم، میرزه! شهریمیزین عمومیخدمات ادارهلرینین پیشخدمتلریندن بیر مستزاد یازمیشام – دئدیم. میرزه جلیل شعری اوخوماغی مندن خواهش ائتدی. من شعری اوخودوم. شعر، میرزه جلیلین خوشونا گلدی و دئدی:
– لاپ صابرانه یازیلیب دئدی. – او، مجموعهنین امکداشلاریندان بیرینی چاغیریب تاپشیردی: – بو شعری حاضیرلا گؤندر مطبعهیه!
ایش گونونون آخری ایدی. میرزه ساعتینه باخیب سونرا پنجرهدن باتان گونشه بیر باخدی؛ آیاغا قالخیب قولومدان یاپیشدی. بویورون گئدک بیر چای ایچک – دئیه منی ائوینه دعوت ائتدی. دوغروسو، من اوتاندیم، گئتمک ایستهمهدیم.
– میرزه! باشقا بیر گونده گلسم داها یاخشی اولمازمی؟ – دئدیم.
– خیر، بو گوندن یاخشیسی اولماز.او، قولومو بوراخمادی. میرزه جلیلین منزلی ایکی اوتاقدان عبارت ایدی. آروادی حمیده خانیم کی، اؤزو اوخوموش بیر ادیبه خانیم ایدی، بیزی آستانادا قارشیلادی.میرزه جلیل گوله-گوله دئدی:
– سن شاعرلره خدمت ائتمهیی سئویرسن؛ شاعر واحده بیر یاخشی چای حاضیرلا! حمیده خانیم گولومسونوب دئدی:
– بویورون ایچری.
کئچیب اوتاقدا میرزه ایله اوتوردوق؛ حمیده خانیم ائو پالتاریندا ایدی. دن دوشموش ساچلاری چیینینه تؤکولموشدو. گولر اوز و خوش سیما قادین ایدی. او بیری اوتاقدا اوشاقلار اوجادان دانیشیردیلار. میرزه ده اوجادان دئدی: – «مدحت»! درسلرینیزی اوخویون، آدام قوناق یانیندا اوجادان دانیشماز داها. او اتاقدان سس-سمیر ائشیدیلمهدی.
حمیده خانیم اوّل چای، سونرا دا شام یئمهیی گتیردی. یئمکدن سونرا یئنه مربا ایله چای ایچدیک. میرزه جلیل منه مجموعهنین ایشی حقینده دانیشدی و گلهجک ساییلارا یازاجاغیم شعر، لطیفه و گولمهلی موضوعلاری آیدینلاشدیردی. حتّی او، منه بیر نئچه مخفی امضالار دا سؤیلهدی کی، اگر قورخسام دا شعرلریمیمستعار «تنبل شاعر»، «ملحد»، «تنبل»، «حاجی عقرب»، «قاهر عیّار»، «نوفئل»، «آوارا قولو» امضالایام. من گئتمک اوچون گؤروشوب آیاغا قالخاندا، قاپی دؤیولدو. «اوردوبادی» گلدی.
– سعید، گئجیکیبسن، کوفتهنی واحد یئدی – دئیه میرزه جلیل اونو دا دوزلو ظرافتله قبول ائلهدی.
محمد سعید گولومسهنیب، – شاعرین پایی شاعره حلالدیر!– دئدی. من قالمالی اولدوم. یئنیدن مجلس قیزیشدی؛ اردوبادی اؤز یازدیغینی چای ایچه-ایچه اوخودو.میرزه قاشلارینی چاتمیشدی، دقّتله قولاق آسیردی؛ حمیده خانیم یانیمیزدا آیاق اوسته دایانمیشدی. ساغ الینی میرزه جلیلین چیینینه قویموشدو.اوردوبادی اوخودو. میرزه موضوع و یازینی بهیندی.
بیز گئجهدن چوخ کئچمیشدی، میرزه جلیل ایله، حمیده خانیملا خداحافظلشیب آیریلدیق».
واحدین اؤزونهمخصوص مدریکلییی، ذکاسی، تواضعکارلیقلا مؤدبلییی و حاضرجوابلیغی حیرتلندیریجی ایدی.اونون دوستلاریندان بیری میرزه جواد شیرینوو واحدین حقینده خاطرهلرینین بیر قسمینده یازیر:
«او، جوانلیغیندا «رندانه» آدلی شعر مجلسینه گئدیب-گلنلردن ایدی.بورادا مشهدی آذر، عبدالخالق یوسف، آقا داداش منیری، عبدالخالق جنّتی، صمد منصور کیمیاو چاغین گؤرکملی، ماهر شاعرلری اشتراک ائدردیلر. بورادا، آذربایجان، تورکیه و فارس شعرینین اینجهلیکلرینه واقف اولان بو شعر زرگرلری اولوردو. بیر گون بئله بیر مجلس «بُوزوْونا»دا مشهدی آذرین دانیشیغی، یعنی اونون قدرتلی شاعرلرین شعرلرینی آراشدیریب، تحلیل ائتمه صحبتلرینی ائشیتمهیه گئتمیشدیک. دانیشیق فضولی یارادیجیلیغیندان گئدیردی. فضولینین حبیبی غزلینه یازدیغی تخمیس اوخوندو، آراشدیریلیب، تحلیل اولدو. صحبت اثناسیندا علی فهمیواحددن سوروشدو: – سنین ادبی انکشافینا فضولینین نه کیمیتأثیری اولموشدور؟!
واحد دئدی: – منیم اوستادلاریم میرزه عبدالخالق یوسف، میرزههادی ثابت دؤنه-دؤنه فضولینین اؤلمز غزللرینی منیم اوچون اوخویوب تحلیل ائتمیشلر. نه تکجه من، میرزههادی ثابت دئیردی کی، «فضولی اولماسایدی، من شاعر اولا بیلمزدیم». میرزه عبدالخالق یوسفی، عبدالخالق جنتّینی، مشهدی آذری، میرزه آقا داداش منیرینی،هاشم بیک ثاقبی ده شاعر ائدن فضولی یارادیجیلیغی، خصوصاً اونون اؤلمز غزللری اولموشدور.
سونرا مجلسین آغساققالی علی آقادان خواهش ائلهدی کی، هئچ یئرده نشر ائدیلمهمیش و ائشیدیلمهمیش غزللریندن اوخوسون. علی آقا واحد اَیلهشنلردن عذر ایستهیهرک الینی پئنجهیینین قولتوق جیبینه سالیب، بیر توپا ازیک کاغذ چیخاریب آراسیندان بیرینی سئچیب بو مطلع ایله:
ای گول! سنی کیم آیری سالیبدیر چمنیندن؟
آچ گیزلی معمّانی او غنچه دهنیندن.
باشلانان غزلینی سونونا قدر اوخودو، سونرا بیر قورتوم عطیرلی چاییندان ایچیب:
قارا زلفو او مه رخساره ای گول سایهبان ائتمه،
هلالی، ظلمت شبده بولود ایچره نهان ائتمه!..
مطلعی ایله باشلانان غزلینی سونان قدر اوخودو؛ مجلسدهکیلردن کیم ایسه وجده گلیب دئدی:
– احسن واحد! بو بیتلرین دوغرودان دا فضولییانه دئییلیب. یئنه ده واحد تواضعکارلیقلا: – آ کیشیلر! سیز نه دئییرسینیز؟! من فضولینین شاگردینین شاگردی اولا بیملرم. او کیشی عالیم اولوب، آد قویوب گئدیب؛ اونون اثرلری دریادیر. من ده او دریادان بیرجه قاشیق گؤتورموشمسه، او دا چای قاشیغیدیر! من بو بارهده یازمیشام:
بؤیوک فضولیلرین خاک پایینین بیرییم…
بورادا یئرلیدیر کی، واحدین دوستو میرزه جواد شیریناوو اوچون دانیشدیقلاریندان بیر قیسمینی ده اوخویاق:
– من میرزه عبدالخالق یوسفله تانیش اولاندان سونرا، اونون ائوینده تشکیل اولان ادبی ییغینجاقلاردا اولاردیم. اورانین ثابت عضولری مشهدی آذر، سید زرگر، میرزههادی ثاقب، حسن سیّار،هاشم بیک ثاقب، عبدالخالق جنّتی، آقا داداش منیری کیمیغزل شاعرلری اونا حرمت ائدر، تئز-تئز ائوینه ییغیشاردیلار. شیرین صحبتلری اولاردی؛ کئچمیش شاعرلرین مثلاً نظامی، سعدی، حافظ، فضولی کیمیبؤیوک شاعرلرین شعرلرینی تحلیل ائدر و نظیرهلر یازاردیلار. یازدیقلاری نظیرهنی مجلسده اوخویوب مذاکره ائدردیلر. من اونلارا نسبتاً جوان اولدوغومدان یانلاریندا چوخ دانیشماز، مجلسین آشاغی باشیندا اَیلهشیب، اونلارین شیرین کلام صحبتلرینه دقّتله قولاق آساردیم. من هر دفعه مجلسدن چیخیب ائوه گئدنده، ائله ظن ائدردیم کی، بوتون علملری تحصیل ائدیب گئری قاییدیرام. اونو دا دئییم کی، مجلسده دئییلن شعرلرین چوخونو ازبرلردیم…
واحد سؤزونه دوام ائتدیریب دئییر:
– بیر گون یئنه ده مجلس آراسته ایدی.قوناقلارین قارشیسیندا دملی خوش رنگ چایلا لبالب استکانلار بوغلانیردی. شعردن صحبت آچیلمیشدی؛ صحبت حاج سیّد عظیمدن دوشدو. اونو تعریفلهین ده، تنقید ائدن ده اولدو. میرزه عبدالخالق یوسف، سیّد عظیمین یارادیجیلیغینا مثبت قیمت وئردی. سؤزونو دَییشدی، بیر قافیه آچ! – دئیه عبدالخالق جنّتییه مراجعه ائتدی. جنّتی قاشلارینی چاتدی. بالاجا فکره گئدندن سونرا دئدی:
پیر طبعیمدن جوانلار ایستهمیشلر تازه سؤز،
اونلارین ظنّیجه وار طبیعمده بیاندازه سؤز.
بونا یوسف بئله جواب وئردی:
عارفاً بالله اولان هر گون یازار مین تازه سؤز
صاحب طبع سلیم یازمازدی بیاندازه سؤز.
یوسف بیتی قورتاراندا من هیجانا گلدیم؛ ائله بیل یوسف منیم بو حالیمیسئزدی.
– اوغلوم، علی آقا! بلکه دالینی گتیرهسن…
یوسفین گولر اوزله، ایناملا منه اوز توتماسی اورهییمه سئوینج، الهامیما قوّت وئردی؛ هئچ بیلمیرم سؤزلر ذهنیمه نه وقت دولدو. آشاغیداکی مصراعلاری سؤیلهدیم:
تنگدیر غنچه دهانین، گئج گلیر آوازه سؤز،
بیر صنمدیر نازنین قویموش اؤزونو نازه سؤز.
سوردوم آغزین سرّینی هر کیمسهدن، ای تازه گول!
تاپمادی، یوز مین خیال ائتدی بو مخفی رازه سؤز.
اولماسا اوستاد بزمینده سؤزون بالله قبول،
پیرلر یازسین جوانلارچین یئنه بیر تازه سؤز.
شعری قورتاران کیمیمیرزه عبدالخالق یوسف یئریندن قالخیب، گلدی آشاغا باشدا منی قوجاقلادی و آلنیمدان اؤپدو و دئدی:
– علی آقا! بو دوزدور کی من سنه اومیدسیز باخیردیم، ایندی، بئله مجلسیمیزین هم عضوی، هم ده واحد شاعری اولدون. من بوندان سونرا سنه «واحد» لقبی وئریرم و بو غزلین آخیرینجی بیتیندن «بالله» سؤزونو «واحد» سؤزو ایله عوض ائت، یعنی:
اولماسا اوستاد بزمینده سؤزون واحد قبول،
پیرلر یازسین جوانلارچین یئنه بیر تازه سؤز.
واحد تئز بیر زماندا مجلس عضولرینین نظرینی جلب ائتدی و اونلارین آراسیندا مشهورلاشدی. بو معروفلاشما ادیبلر، شاعرلر و ضیالیلار آراسیندا ایدی. غزل بهادری واحدین ائل، خلق و بوتون جمعیت آراسیندا معروفلاشماسی، ذاتی و فطری استعدادینداندیر. اونو، طبعینین روانلیغی معروف ائدیردی؛ هر کس بیرجه یول واحدی گؤرسهیدی، دانیشدیرسایدی، اونون فوقالعاده اولان استعدادینا حیران اولاردی. او، چوخ قدرتلی بدیهه شاعری اولوب. او، هر یئرده، هر موضوع اوچون گرکلی اولان شعر دئمکده سیخیلماییب، چتینلیک چکمهمیشدیر. بیر گون ۱۹۳۹-جو ایلده فیلارمونیادا مغنّی قادینلاردان حقیقت خانیم، ثریّا قاجار، منوّر خانیم و یاور خانیم کلنترلی و جهان خانیم تالیشینسکی اونو دورهیه آلیب ظرافتله دئییرلر: – آی واحد قارداش! سن بو قدر گؤزل غزللر یازیرسان، بس نییه بیزی یادا سالمیرسان؟ واحد گولومسهنیب: – «سیز همیشه منیم اورهییمدهسینیز» دئییب همان لحظهده آشاغیداکی بیتی سؤیلهییر:
«حقیقت»یمده «جهان» پارلاییر «ثریّا» تک،
«منوّر» اؤلکهمین هر بیر زماندا «یاور»یم.
واحدین آیری بیر حاضرجوابلیغی، اونون آذربایجانین مشهور خوانندهلری ایله، او جملهدن جبّار قاریاغدی اوغلو، سیّد شوشونسکی، علعسگر عبداللهئو، اسلام عبداللهئو و باشقالاری ایله صمیمیدوستلوغو و گؤروشلری اولارمیش. بیر گون واحدی، ایچری شهرده دوستونون اوغلونون تویونا چاغیریبمیشلار. مشهور خوانندهلردن مطلّم مطلّم اوغلو دا اوردا ایمیش؛ اوندان تویا عائد بیر وصفیّه اوخوماسینی ایستهییرلر. او دا اوزونو واحده توتوب دئیر: «منی بو داردان سن قورتاراجاقسان!» واحد گؤز اوسته – دئییب بداهتاً بو غزلی دئییر:
چکدی سنی طالع بو گلستانه گؤزل قیز،
شوقیله یاناش بولبول نالانه، گؤزل قیز!
بو غزل «ز» حرفی سیراسیندا کتابدا چاپ اولدوغونودان بیر بیتله کفایتلهنیریک. بوردا میرزه جوادین واحد حقینده اولان خاطرهلریندن بیرینین ده گتیریلمهسی یئرینه دوشر. ۱۹۳۹-جو ایلین پاییز فصلی ایدی؛ بیر گون واحد منه دئدی:
– صمدی اورهییم ایستیر، دور گئدهک اونون یانینا. من ممنونیّتله راضی اولدوم. او وقت صمد وورغون «فیولئتوف» کوچهسینده ۶۰ نمرهلی بنادا یاشاییردی. قاپینی دؤیدوک؛اورتا یاشلی، باشی گنجه کلاغایلی قادین قاپینی آچدی. ایچری کئچدیک. حرمتلی یازیچی و شاعریمیز عبدالله شائقی ده صمد وورغونون یانیندا گؤروب چوخ شاد اولدوق. اونلار بیز گلهنه قدر اوخویورموشلار. ائو صاحبی بیزی مهربانلیقلا قارشیلادی. واحدین قولوندان یاپیشیب، دیوانین «بؤیوک مبل»ون اوستوده اَیلشدیلر.
– نه یاخشی گلیبسن؛ من سنی گؤرنده همیشه بؤیوک فضولی یادیما دوشور. منه ائله گلیر کی، او دا سنین کیمیخوشصفت، اورهیی محبّتله دولو بیر شاعر اولوب.
شائق معلم صحبته قاریشدی:
– آی صمد! واحدین آذربایجاندا فضولی یادگاری اولدوغونو من ده تصدیق ائدیرم. اما گرک اونو بیر امتحانه چکم.
شائق گؤزلرینی یومدو؛ واحده خطاباً فضولیدن بو بیتی اوخودو:
دئییلسن چوخدان ای گردون جهان سئیرینده یولداشیم،
نولا خم اولسا قدّین، سندن آرتیقدیر منیم یاشیم.
صمد اوزونو واحده توتوب دئدی:
– هه، آی آذربایجانین یئنی فضولیسی! معلمیمیز فضولینین بو سؤزلرینه، نه آرتیریب، نه علاوه ائده بیلرسن؟!
واحد صمیمیگولوشله:
– اجازه وئرین – دئدی، فضولینین بو بیتینی تخمیس ائدیم. بداهتاً باشلادی:
دیار عشقه سلطانم، بلالر چوخ چکیب باشیم،
جلال شوکتیم غمدیر، هجوم درد فرّاشیم،
عؤمورلردیر آخار کویینده یارینقانلی گؤزیاشیم،
«دئییلسن چوخدان ای گردون جهان سئیرینده یولداشیم،
نولا خم اولسا قدّین، سندن آرتیقدیر منیم یاشیم».
صمد ووروغون عبدالله شائقه اوز توتوب دئدی:
– شائق معلم! فضولینین شاگردی امتحاندان نئجه چیخدی؟
شائق گولومسهنیب دئدی:
– واحد بو امتحاندان واحد کیمیچیخدی.
البته واحدین بئله تئز، گؤزل و اعلا، یاراشیقلی و بدیعی شکیلده وئردییی جوابین اساس کؤکو بیرینجی اونون اؤزونهمخصوص اولان استعدادی ایسه، ایکینجی عنصر اونون شعر نوعلرینده چوخ ایشلهمهسی و چوخ شعر یازماسیندان تؤرهنیر.
ع. واحدین شعرلری ۱۹۱۴دن چاپ اولماغا باشلاییب ۱۹۲۵-جی ایلده کتابی، ۱۹۳۸ده دیگر کتابی، ۱۹۳۹دا غزللر کتابی، ۱۹۲۴ده دؤیوش غزللری، ۱۹۴۴ده باشقا بیر غزللر کتابی، هر ایکی ایلدن، اوچ ایلدن بیر واحدین یئنی یازدیغی غزللری چاپ اولوب خلقه چاتدیریلیب. او، شعر دئمکده هئچ چتینه دوشمهمیشدیر. هر ساده دانیشیق سؤزلریندن آغیر معنالار داشییان روان غزللر یازیب؛ ائله بونا گؤره او غزل شاعرلری آراسیندان ان چوخ اوخونان شاعر اولوب.اونون آلتمیش ایلدن چوخ یازیب یاراتدیغی سؤزلرینهامیسی مغنیلر طرفیندن اوخونوب خلقه چاتمیشدیر. او، دانیشدیغینینهاراسیندا سؤزون کسنده دانیشدیغی شعر مصرعی و سؤزون کسیلن یئر قافیهسی اولوب، یعنی واحدین شعرلرینده بؤیوک صنعتکارلیقلا بدیعی شکیلده ایشلهنن سادهلیک وحدتی آز شاعرین شعرینده تاپیلار.
ادیب و شاعر تبریزلی علینین، واحد حقینده مفصل یازدیغیندان نئچه سطرینی اوخویاق: «واحد واحی و یالانچی بیر خیال عالمینده گؤزه گؤرونمز بیر معشوقه (بت) دوزلتمیر؛ اونون واقعی غزللری روح ایله دانیشدیغی حالدا، اوخویانی و ائشیدنی اویدورمور، سارساخلاتمیر. واحدین غزللری انسانی تأثیر آلتینا آلیر، آغلادیر، گولدورور، متأسف ائدیر، ذوقه گتیریر، باریشدیریر، کوسدورور». واحدین شعرینین قوّتلی جهتی چوخ اوستادلیقلا ساده یازیلماسیندادیر. مثلاً:
دیندیرمهدی ای دل سنی جانان، عجب اولدو!
و یا بو مصراعلار:
گؤزَلیم! ائل دویار آخر، منه آز قاش-گؤز ائله!
بیر ده آلدانمارام اؤلسم ده وفاسیز گؤزله
واحدین یارادیجیلیغیندا همین خصوصیتلری آشاغی بیتلرده داها دا آیدین گؤروروک:
آلاجاقسان، بیلیرم، جانیمیمین نازیله،
چوخ گئجیکدیرمه گولوم! هر نه بیلیرسن تئز ائله!
باشقا یئرده:
اورهکدن ائیلهمیشم من بو عهدی تاریم ایله،
گونوم کئچهیدی همیشه او نازلی یاریم ایله.
و یا بو غزل:
هر کیم محبّت اهلینی سالمیش اذیّته،
یوخ اؤزگه قارقیشیم اونا، دوشسون محبّته.
و یا بو غزل:
یا رب! ایتیرمیشم نئچه گوندور نگاریمی،
تئزلیک ایله یئتیر منیم اول نازلی یاریمی.
و یاخود دلبرین وصفینده ساده یازدیغی، اوخوجونو ماراقلاندیریر:
هر کسین دهرده سن تک گؤزَلیم، دلبری وار،
خوش اونون حالینا دونیاده نه دردسری وار!
قورخورام، نازیله چوخ باخما، یامان گؤز چوخدور،
هر گؤرن سؤیلهییر حسرتله: عجب گؤزلری وار!..
بو مصراعلارداکی افاده طرزی دانیشیق دیلی قدر جانلی، طبیعی، عینی زماندا بدیعی تأثیره مالکدیر: «گؤزو چیخسین»، «انشاءالله»، «اؤزو بیلسین»، «آخیری یوخدور»، «بس ایندی نئجه اولسون»، «بیردهنهسن»، «هردن بیر»، «ائوده قالیب» و بو کیمیردیفلرله یازیلان غزللری، هر ائشیدن و اوخویان تئز باشا دوشور.
واحدین بیر چوخ شعرلرینده طبیعی معنالار داشیماقدان علاوه نجیب خلقیلیک گؤز اؤنونه گلیر:
اؤزگه بیر اووچونون آهوسونا ذوقوم یوخدور
یالنیز آوارهیم اؤز سئوگیلی جانانیم اوچون
هر سئویملی گولون اؤز عاشقی، اؤز بولبولو وار
من ده بیر بولبولم اؤز غنچهی خندانیم اوچون…
و یا بو غزلده:
هر عاشقه اؤز ایستهدییی یاری گؤزَلدیر
هر بولبوله اؤز سئودییی گلزاری گؤزَلدیر
و یا دیگر غزلده:
اؤزگه معشوقهسینی ایستهمهرم حوری اولا
ربّیم هر عاشقین اؤز ماهلقاسین وئرسین
واحدین اسلام بایراغینی داها یوکسکلره اوجالدان، شهیدلرین آقاسی، مردلیک و ایگیدلیک مرشدی و پیشواسی امام حسین (ع) حقینده یازدیغی نوحهلری ده ائله غزللری کیمیآغیر معنالی، درین مضمونلو و ساده سؤزلودور:
شمر دون ایله حسین (ع) عشقین دوشوب سئوداسینا
ری هواسینه بیری، بیرسی بلا صحراسینا.
***
شمر دون یغمایا وئردی دین ایله ایمانینی،
ملک ریدن اؤترو ترک ائتدی بوتون وجدانینی،
تشنه اؤلدوردو سو اوسته کربلا مهمانینی،
باخمادی نه اصغر و نه اکبر و عبّاسینا.
***
بادهی عشقی حسین (ع) جرعه کیمینوش ائلهدی،
جانینی، اولادینی یکسر فراموش ائلهدی،
محنت و درد و غمه اؤز جانینی توش ائلهدی،
آتدی بیر دمده اؤزون عشقین درین دریاسینا.
***
وئر خبر باد صبا یعقوبه، سونراهاجره،
آغلاما اسماعیله، یا یوسف مهپیکره،
اؤلمک اوچون زینت ائیلر لیلی اوغلو اکبره،
بیر باخین عشق حسینه (ع)، اکبر و لیلاسینا.
***
عشق ملکینی حسین تک کیمسه آباد ائتمهدی،
کیمدی منصور؟ کیمدی مجنون؟ بؤیله بیر آد ائتمهدی،
اوز وئریب یوز غم اونا، بیر لحظه فریاد ائتمهدی،
مرحبا، صد مرحبا بو عاشقین سئوداسینا.
***
وار یئری اولسا اگر عیسی بن مریم چاکری،
نوح و موسی پاسبانی اولموش، آدم چاکری،
بو حسینون اولدو بالله جمله عالم چاکری،
مریم و سارا کنیز اول زینب علیاسینا.
***
کعبهی کویین اگر اولسایدی قسمت واحده،
جملهی حضّار ایلن اول پاک تربت واحده،
روز محشرده فراموش ائتمه رحمت واحده،
جانینی ائتدی فدا بو امتین خولیاسینا.
واحدین بؤیوک ایگیدلییی ده بوندا اولوب فقر ایله یاشاییب، جامعهسینی ریاسته فدا قیلان یاغلی تیکهلر اوچون هر نهلرین ساتانلاری سایماییب؛ نئجه کی دئیر:
روزی فکرین چکمه واحد، اعتقادین پاک قیل،
خلق ائدن کس ناامید اولما دولانماق وئرمهسین.
قید ائتمهلیییک بیزیم قدرتلی نوحه و مرثیه شاعرلریمیز وار؛ بو شاعرلردن بعضیسی هم یاخشی مرثیه شعری قوشوبلار، هم ده یاخشی عرفانی غزل یازیبلار. او جملهدن تبریزلی مرحوم حاج رضا صرّاف و باشقالاری. آما بیر نئچه شاعرلریمیز واردیر کی، ائمهی اطهار (ع) حقینده بیر نئچه مرثیهدن چوخ یازماییبلار، آما اورهکلری او مقدّس نقطهیه برک باغلی اولوب، یازدیقلاری غزللرینده فقهی و مذهبی کلمه، سؤیلم و دئییملردن استفاده ائدیبلر. بونلارین باشدا گلنی آذربایجان شعری و ادبیاتینین فخری بؤیوک عارف شاعریمیز ملامحمد فضولیدن سونرا مرحوم حاج سیّد عظیم شیروانیدیر. آما بو نوع شعرین چوخ روان، عامّهفهم یازانی علی آقا واحددیر. واحد اؤز غزللرینده بو سبکدن یاخشی بارینیب، یازدیغی غزللرینده چوخ ساده، خلقین اعتقادینا باغلی ائل آغزیندا ایشلهنیب، راحت آنلاشیلان بیر طرزیله شعرلرینی یازیب. مثلاً:
گل جور ائله من یالواریم حقّه، سن اینانما
تانریم گؤرهک آخر سنی نئیلر، منی نئیلر!..
واحدین ذاتیندا اولان تمیز شخصیتی اونون مصراعلاریندا گؤرمک اولور، نئجه کی:
واحد! دوشون اؤز قدرینی، نامرده اَییلمه،
گؤز تیک ائله بیر قدرته کی، روزیرساندیر!..
و یا بو بیت:
التجا ائیلهمز هئچ بیر کسه حقدن غیری،
ظلمدن تنگه گلن دردینی سرداره دئیر.
و یا بو بیتی اوخویاق:
محبّت ایله سئویر قلبیمیز گولاوزلولری،
حقیقت اهلیییک، اهل مجازیمیز یوخدور.
او، اؤزوندن اوتوز ایل سونراکی گلهجهیی نه گؤزل گؤرورموش:
چکیلدی پردهی ظلمت، ییخیلدی اهل نفاق
یاییلدی عالمه گون تک ضیاسی عرفانین.
و یا:
شرفله عمرونو صرف ائت معارف اوغروندا
گؤزهتله عزّت نفسین، اونوتما وجدانین.
شاعر اؤز معشوقونو خیالیله خلوت ائدیر، گؤرک نه دئییر:
بیگانه منی حسرت وصلینله قوجالتدی،
چوخ چکمز اونو حق اؤزو مندن بئتر ائیلر.
«اؤزگهدور» ردیفلی غزلینده:
نازنینلر بیر طرف، بیر یاندا رند مِیپرست،
بیر اشاره عارفه ائیلر کفایت، اؤزگهدور.
ائل آراسیندا اولان فقهی و مذهبی کلمهلردن گؤر نه یاخشی بارینیر:
ذکات حسنون ایله آل تصدّق عاشقدن،
همیشه فکر و خیال ائیلهمه، وجاهت اولور!
و یا بو بیتلر:
آپاریر آیه فلک مهر جمالیندان نور،
بدنظرلر نظریندن ائلهسین حق سنی دور.
خط گلیب عارض جانانی توتوب سرتاسر،
ساناسان ملک سلیمانی توتوب لشکر مور.
واحدین چوخ شیرین، اوخومالی و ائشیتمهلی عشق ماجراسی واردیر.زولفیه آدلی بیر اؤزبک قیزینا برک عاشق اولور، اونون آردیجا اورتا آسیایا اؤزبکستانا گئدیر، اوردا اؤزبک ادیبلری و شاعرلری ایله نئجه گؤروشور و پاک بیر عشق ماجراسیندان یازاجاغیق. انشاءالله بونو دا عزیز اوخوجولاریمیزا چاتدیرماغی وعد ائدیریک. بورادا شاعر سلیمان رستمین واحد حقینده قوشدوغو ۳۸ بیتلی شعریندن ۸ بیتینی گتیریریک. او، واحدی غزل دونیاسینین سونبئشییی آدلاندیریر:
«ماسازیر» کندیندن گلن بیر اوشاق،
باکیدا قوجامان شاعره دؤندو.
او، غزل مولکونده یاندیری چیراق،
گئجهنین ظلمتی گؤزونده سؤندو.
***
گؤردوم اوزو گولر اونو هر زمان،
گؤرمهدیم حیاتدا اوساندیغینی.
توز کیمیهوایه سوووردو یامان،
اوزون ایللر بویو قازاندیغینی.
***
قولوندا بیر گؤزل گؤرن اولمادی،
لاکن گؤزللره یازدی مین غزل.
دونیانین دردینی وئجه آلمادی،
چیرکین ده گؤزونه گؤروندو گؤزل.
***
آدینی چکدیلر هر یئرده تکرار،
اؤزونو مجلسه چاغیرمادیلار.
او، بونو درد ائدیب گیلئیلنمهدی،
اؤز غزل تختیندن یئره ائنمهدی…
بو دا بللیدیر نییه چاغیرمادیلار؛ چونکو او حقیقتاً شاعر ایدی، حاکملر مدّاحی، اویون آشیغی یوخ.
دلا! منّت چکینجه بو وفاسیز آشنالردن،
یاخینلاش درگه حقّه، اوزاقلاش بیوفالردن.
واحد، ۱۸۹۵-جی ایلده باکی شهرینین یاخینلیغیندا ۱۳ کیلومترلییینده اولان «ماسازیر» کندینده فئورالین ۱۸-ینده آنادان دوغولموشدور. ایلک تحصیلینی آلاندان سونرا عائله دولانیشیغی آغیر وضعیتده اولدوغونودان، علی کیچیک و آز یاشلاریندان ایشلهمهیه باشلامیشدیر. بیر مدّت بقّال و سونرا خرّاط شاگردی اولموشدور. البته بو استاد خراط واحدین اؤز داییسی اولور. استعدادلی اولدوغوندان، آز بیر زماندان قابل اوستادلار جرگهسینه کئچن واحدین دوغوم تاریخی بوتون یازیلی متنلرده اوسته اولدوغو کیمیدیر. آما من اؤزوم بو سون سفریمده باکیدا گؤردویوم واحد حقینده بیر ادبی گئجهنین آپاریجیسی واحدشناس محمد آقا معلّم بئله دئدی: «هامیواحدی ۱۸۹۵-جی ایل ماسازیر کندینده دوغولدوغونو یازیر و دئیرلرسه بو سهودیر. واحد ۱۸۹۴-جی ایل فئورالین ۱۸ینده باکینین قدیرلی کوچهسی ۱۱۳ نومرهلی ائوده دونیایه گلیبدیر.» – دئدی.
واحد حیاتینین یوخسوللوق فیرتیناسیندان باشی اوجا چیخیب، دیریلییینده ذرّهجه یالتاقلیق و خیانت اولماییب. ائلینی و یوردونو قیزغین محبّتله سئوه-سئوه یاشاییب، و ائل ده اونو سئویب. اونون شعری بیر چوخ جهتلردن قوّتلیدیر. شعریّت، عشق، امید، وطنسئورلیک، اجتماعیلیک، معاصرلیک و ذاتیندا اولان ایگیدلیک و پاکلیق گؤزه چارپیر. او، حقیقتاً قدرتلی بیر شاعردیر.
واحدین ده بعضاً شعرلرینده قوشا هدف وار. بو هدفلر معنا باخیمیندان آیری اولسالار دا، هر هدف اؤزلویونده گؤزل معنا داشیییر، مثلاً:
مجنونلا لیلی بیر گئجه ووردو آراسینی
رسوای قیلدی عالمه بخت قراسینی
فرهاد ووردو باشینه شستیله تیشهنی
شیرین الیله باغلادی شیرین یاراسینی
بوردا شاعر تبریزلی علینین واحد حقینده یازدیغینین نئچه سطرینی ده اوخویاق:
«واحدین غزللری روحی و عاطفهنی خیال عالمینده دولاندیریر، بوتون اورکدن کئچن و اومیده باغلی اولان آرزولاری تجسّم ائدیر، انسان شاعرانه بیر دونیادا قاناد چالیب اوچور، غزل دونیاسیندا ایستهدییی یئرلری گزیر، گلزارلاردا یاسمن، بنفشه و قیزیل گوللر یانیندا اوتورور؛ سانکی اونلارین عطریله مست اولور. دونیا اونا گئنیشلهنیر، بوغونتولاردان آزاد اولور. یاواش-یاواش سئودییی معشوقهسین یانیندا گؤرور، ائله سانیر کی بو غزللر اؤز اورهییندن چیخیب و هجران شکایتلرین اؤز سئوگیلیسینه سؤیلهییر. لاکن واحدین غزللری روحی و عاطفهنی خیال عالمینده دولاندیرسا دا، همان عالمده دولاندیریر کی وجودی وار، خرافی بیر دونیا دئییل.
واحدین غزللری انسان غریزهسیدیر، انسان آرزوسودور، همان آرزولار کی، هر بیر سالم و ساغلام یاشایان انسان اوچون بو آرزولار لازم و گرکلی¬دیر و آدام غریزتاً واقعیتده اونلارا ال تاپا بیلیر».
واحدین کیچیک یاشلاریندا اوخودوغو مکتبین حیات شرایطینی عمومیتله آغیر و سیخینتیلی قیش زمانینی بئله تصویر ائدیر:
قار، سویوقدا شوشهسیز پنجرهسی
قاپیلار بیر یانا دوشموش هرهسی
اوچولور ائو هله تورپاق تؤکولور
داشا، دیوارا دَییرسن سؤکولور
قورو، بوش منزل،هامیتیر-تیر اسیر
قاباغیندا قوطو، آلتیندا حصیر…
ایندی یازیمیزین بوراسیندا عزیز اوخوجولاری یورماماق اوچون علی آقا واحدین اساس حیات و یارادیجیلیغی حقینده اطرافلی دانیشیقلاریمیزی آیری بیر فرصته بوراخیریق. واحدین حقینده دانیشماغا چوخ موضوعلار وار؛ او جملهدن واحد و شهریار:
واحد! بو شعری تبریزه گؤندرمک ایستهرم،
قسمت اولایدی، بیر گؤروشک شهریار ایله.
بو کیمییازاجاغیمیز سؤزلر قالیر؛ چونکو واحدین حقینده ۱۳۳۳دن بو یانا معلوماتلاری توپلامیشامسا حیف اولا ایندییهدک سیز عزیز وطنداش و دیلداش واحد سئونلره چاتدیرماغا فرصت اولماییب، آما ایندی آللاها شکر مقدّس اسلامیانقلابیمیزین سایهسینده اؤز دیلیمیزده مطبوعات، گوندهلیک، روزنامهلر، مجلهلر و کتابلار چیخیر. هلهلیک واحدین غزللرینی سیز عزیز اوخوجولاریمیزا چاتدیراق، انشاءالله!
موسیقی ذوقو هلاکولارا تأثیر ائتمیش
اوخو تاریخی گؤر اوردا نه روایتلری وار.
بیر گون آذربایجانین ماراغا شهرین اؤز حکومتینه پایتخت قرار وئرمیش موغول سلسلهسیندن هلاکوخان بیر قادیندان پیس بیر عمل گؤرور، وزیری خواجه نصیر طوسییه امر ائدیر: صاباح سحر من یوخودان آییلانا قدر بوتون قادینلاری قیلینجدان کئچیرتمیش اولارسان!.. وزیر گؤرور بو بؤیوک بیر فاجعه و مصیبت تؤرهده بیلن امر یئرینه یئتیشسه، کیم اوشاقلاری ساخلار، کیم چؤرک و یئمک حاضیرلار و کیم بیر دوینا بو کیمیایشلری گؤرر؟! چارهسیز قالیب بئینینه بیر آز گوج گتیریر کی، نئیلهسین. آخیردا نه قدر لایق و اوستاد صعنتکار قادین طایفاسی واریمیش ییغیر گتیریر، اونلارا قاندیریر کی، سیز چالقیچی قادینلار بو گئجه ائله بیر موسیقی سسی و ائله بیر چالقی چالاجاقسیز، بلکه اؤزونوزون و باشقا قادینلارین جانلارینی نجات وئرهسیز. خانیملارین بیری چنگ، بیری ساز و هئی بو کیمیهرهانسینی یاخشی چالیردیسا الینه آلیب چوخ گؤزل، جاناسینر بیر موسیقی سسی و خوش بیرهاوا چالینیر. اوّللری آستاجا، یاواش-یاواش گئتدیکجه اوستالیقلا جاناسینر حالا گلنده هلاکو خان یوخوسوندا همان خوشا گلن، جاناسیر موسیقی سسینی ائشیدیر. آییلماق ایستهمیر، آنجاق آییلیر و گؤرور ائشیتدییی موسیقینی یوخوسوندا دئییل، آشکاردا صنعتکار چالقیچی قادینلاردیر چالیر. یاخشی قولاق آسیب، سونرا وزیری چاغیریر. وزیر حاضر اولور. هلاکوخان سوروشور: حؤکمو یئرینه یئتیردینمی؟! وزیر تئز دئییر قوربان هله سحره چوخ قالیر. هلاکو دئییر: او حؤکمدن کئچ!..
واحد ۱۳۴۴-جو ایلین پاییزی مهر آیینین یئددیسینده ۱۹۶۵-جی ایل سنتیابرین ۳۰وندا اولو تانرینین چاغیریشینا لبّیک دئییب الله تبارک و تعالینین رحمتینه قوووشدو. همان گون واحدین اؤلوم خبرینی رادیودان ائشیدیب بو مرثیهنی قوشدوم:
پاییز چاغی سولدو ائلیمین گوللری واحد،
مأیوس اولوب آغلاشدی دا بولبوللری واحد.
بو سس یاییلیب تئزلیکیله صحن چمنده،
غملندی بوتون سوسنی، سونبوللری واحد.
«واقف»له «ودادی» کیمیتعریف ائلهدین چوخ،
شعر ایله گؤزل اینجه اولان بئللری واحد.
دهشتلی خبر چون یاییلیب ائللریمیزده،
یاس توتدو گول اوزلرده قارا تئللری واحد.
ای طبعی روان! اینجی تؤکوردون قلمیندن،
آخدی ائلینه شعر و غزل سئللری واحد.
شعرینله «فضولی» و «نوائی» کیمیدائم،
سئیقللهدین اؤز دوغما بیزیم دیللری واحد.
سن قبرده راحت یاتیب اؤز اؤلمهدییین بیل،
ساخلار اورهیینده سنی تورک ائللری واحد.
گؤزیاشی تؤکورکن دئدیم ای دان یئلی تئز گئت!
اؤپ قبرینی، قوی اوستونه خوش گوللری! واحد.
ایستر ساوالان قبری اونون نوریله دولسون،
قیمتلهنیب آثاری، گزر اللری واحد…
حرمتلی عالم دوست و قلمداشلارین بیری یازیر: «علی آقا واحد آذربایجان، ایران و تورکستان اؤلکهلرینده غزل شاعری کیمیشهرت قازانمیشدیر. واحد ۱۸۹۵ده باکینین یاخینلیغیندا ماساجیر کندینده آنادان اولموشدور».
آیری یئرده یازیر:
«او، مستقل اولاراق شعر اصولونو اوخویوب ۱۹۱۴ده ایلک شعرینی اقبال قزئتینده نشر ائتدیرمیشدیر. واحدین گنجلییینده داها چوخ غزل شاعرلری طرفیندن قورولان و اداره ائدیلن شعر مجلسلری دایر ایدی. واحد ده بیر مدّت باکیدا بئله رندانه شعر مجلسینه (عبدالخالق یوسفین ائوینده توپلانان شعر مجلسینه) گئدردی. بو مجلسده زمانین ان گؤرکملی ماهر شاعرلری اشتراک ائدردیلر. کلاسیک آذربایجان، ایران و تورک شعرینین اینجهلیکلرینه واقف اولان بو شعر زرگرلرینین فکرینه گؤره شعرین معناسی نه قدر معمّالی اولوب نه قدر چتین آنلاشیلسا، شاعرین هنری ده او قدر چوخ قیمتلندیریلیردی. اونلار بو ساحهده هنرلرینی گؤسترمک اوچون بعضاً بیر-بیریله یاریشلارا گیرردی. او، عشق و محبّت شاعری اولان فضولی یولونو تعقیب ائتمیش و معاصرلری طرفیندن فضولی یادگاری لقبی آلمیشدیر.
واحدین ۱۹۱۶جی ایلده «طمعین نتیجهسی» آدیندا ایلک منظوم کتابچاسی چیخمیشدیر. ۱۹۳۸ده «ملّاخانا» و ۱۹۳۹دا «غزللر» آدلی کتابلاری نشر ائدیلمیشدیر. ۱۹۴۳-جو ایلده اونا اینجهصنعت خادمی فخری آدی وئریلمیشدیر».
بورادا باشقا بیر عالیم و پروفسور دوستومون، بؤیوک صنعتکار و بؤیوک غزل شاعری علی آقا واحد حقینده دانیشدیغی سؤز و قوشدوغو شعرینین ده گتیریلمهسینی یئرلی گؤرورم؛ او دئییردی: «غزل اوستادی واحدین اؤلوم خبرینی ائشیدیب، ائوینه گئتدیم. چوخ داریسقال و یوخسول بیر اوتاقدا جنازهنی آغاج تابوتدا نیمداش بیر جئجیمله اؤرتولموش گؤردوم، چوخ درین کدرلندیم».
واحدی داخمادا یاتمیش گؤردوم
گنجی ویرانهده باتمیش گؤردوم
آیین اؤرتموشدو بولود چهرهسینی
گونشی مغربه چاتمیش گؤردوم
بو وفاسیز فلکین هرزه الی
یوسفی هئچ نهیه ساتمیش گؤردوم
او غزل مولکونه سلطان اولانین
بالینا آغونو قاتمیش گؤردوم
یئنه باخدیم، کیمیگؤردومهامیسین
بیر دَرین ماتمه باتمیش گؤردوم
گؤی گؤلو، خان آرازی، میل دوزونو
بوسبوتون شنلییین آتمیش گؤردوم
حُسنو، وورغونلوغو، شعری، غزلی
ماتمین زهرینی دادمیش گؤردوم
بیگدلی!واحدیمیز اؤلمزدیر،
شاعری، شعری یاشاتمیش گؤردوم
باکی، سنتیابر، ۱۹۶۵
بو یئرده حورمتلی شاعریمیز مرحوم محمدعلی فخرالدینی (محزون) دا وقتیله واحدین دونیادان کؤچمهسینی ائشیدیب اؤز تأثیراتینی بیر غزل کیمییازمیشدیر:
دیللرده قالدی سئوگیلی واحد غزللرین
افسوس توتماز اولدو قلم بیر ده اللرین
اوچدون خزان بولبولی تک لالهزاردن
پژمرده اولدو باغ حیاتیندا گوللرین
شعر و غزلله روح وئریب جمله عالمه
وصفین جهانه یایمیش ایدین سن گؤزللرین
قلبین همیشه باغلی ایدی خلقه، اؤلکهنه
ساخلار وطن دؤشونده سنی، آغلار ائللرین
شعر و غزل زمانهده چوخلار یازیب، ولی
واحد! سن ایدین ازبری هر یئرده دیللرین
هردن «فضولی»دن آلیب الهام شعرینی
یازدین غزل جمالینه سن اینجهبئللرین
گه «واقف»ین اثرلری تک هر غزلدهسن
تعریف قیلدین هر صنمین قاره تئللرین
آسوده یات کی، دائمیدیر شعر گلشنین
سولماز چمندی آفتی دَیسه مین ایللرین
محزون! دئیرسن اؤلمهمیسن، وارسان هر زمان
هر عصر، هر زماندا اوخورلار غزللرین!
و بو یئرده عزیز دوستلاریم ع. ک. منظوری، ک. م. سؤنمز، علی خالط آبادیدن و بیر چوخ عزیز و حرمتلی دوستلاریم کی، منیم بو ایشه شوق و ذوقومو آرتیریب، اؤز یاردیملارینی اسیرگهمهدیلرهامیسیندان تشکر ائدیرم. او دوستلار کی بو کتابین چاپا حاضیرلانما زحمتلرینی اؤز عهدهلرینه گؤتوردولر، بو ایشیمده منی داهادا جدّیلشدیردیلر ساغ اول دئییب تشکرلریمیبیلدیرمکله، بو شخصلره ادبیاتیمیز اوغروندا داها چوخ موفقیّتلر آرزو ائدیرم و دیلیمیزده بو کیمیکتابلارین چیخماسینا هر یئرده قلم ووروب زحمت چکن قارداشلاریمیزا قادر آللاهدان سلامتلیک و موفقیتلر آرزو ائدیرم. سون اولاراق اوغلوم بابکدن بو کتابین ایلک چاپیندا دوزنلهمه ایشلرینه ائتدییی کؤمهیی اوچون و اوغلوم آسلان¬ین کتابدا وئرمکدن اؤترو واحدین شکلینی چکمهسی اوچون هر ایکیسیندن تشکر ائدیب اؤز ایش و درسلرینده موفق اولمالارینی آرزو ائدیرم. بیر ده حرمتلی دوستلاریم آقالار ذکریّا طرزمی، مظفر روحنواز و بالاوغلان روحنوازدان قلباً تشکر ائدیرم کی، بو کتابین چاپ اولوب چیخماسی اوچون همت و محبتلریله اؤز یاردیملارینی اسیرگهمهدیلر.
تهران، ۱۳۷۱


c: text/html

text:
نفتین حاضیرکی دونیا بازار قیمتی موقتی حالدیر و سیاسی فاکتورلاردان قایناقلانیر.
بو سؤزلری آخار. آذ-آ آچیقلاماسیندا میللی مجلیسین اقتصادی سیاست، صنایع و صاحیبکارلیق کومیتهسینین عضوو واحید احمدوو دئییب.
«سعودییه عربیستانیندا باش وئرمیش حادثهلر دونیا بازاریندا نفتین قیمتلرینه اؤز تأثیرینی گؤستریر. عینی زاماندا، آمریکادا سلانس نفتینین ساتیشی ایله باغلی معین پروبلئملرین یارانماسی دا پروسسه تساثیرسیز اؤتوشمور. آنجاق نفتین هازیرکی دونیا بازار قیمتی موقتی حالدیر و سیاسی فاکتورلاردان قایناقلانیر. حساب ائدیرهم کی، ۲۰۱۸-جی ایلده نفتین اورتا قیمتی ۵۰-۵۵ دوللار سوییهسینده اولاجاق. بو قیمتلر ایسه نورمال حساب اولونا بیلر»، - میللت وکیلی بیلدیریب.
قید ائدک کی، آنتیکورروپسییا عملیاتلاری چرچیوهسینده سعودییه عربیستانیندا ۲۰۰-دن چوخ یوکسک چینلی مأمور ساخلانیلیب. اونلارین آراسیندا شاهزادهلر و میلیاردرلر ده وار. عربیستاندا باش وئرن بو اولایلار فونوندا نفتین دونیا بازارینداکی قیمتی قیسا مدتده ۵ دوللار باهالاشیب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سولئيماناوغلو
ايله سؤيلهشی، منيم اوخونوشوملا
مئهران
باهارلي
اورمو تئکنيک بيلييوردوندا
يايينلانان «آنلام» تورک اؤيرهنجي درگيسينده چاغداش يازار، قوشار، سپهر (ناثر) و بؤگوشچو
(فيلوسوف) سولئيماناوغلو ايله ياپيلان بير سؤيلهشي يايينلانميشدير. بو سؤيلهشي،
تورک ديلي، تورک گؤرکسؤزو (ادهبيياتي) و سپييي (نثري) ايله چئويري گؤرکسؤزو (ادبيات
ترجمه).... آچيلاريندان اولدوقجا اؤنهملي تثبيتلهري، اؤزو ده ان يئتگيلي بير
آغيزدان ايچهرمهکدهدير. آشاغيدا باشقا ايلگيلي بير نئچه قونويا توخونموشام:
۱-اورمونو تورک
کولتورونون اؤزهيي- مرکهزي آدلانديرانلار اولموشدور. بو رومانتيک سونومدا
دوغرولوق پايي وارسا دا، اورمونون اصيل تاريخي قونوم و گؤرهويني گؤز آردي ائدير:
اورمو-سالماس (و خوي، ماکي، سولدوز، ...) ييرمينجي يوز
ايللهرين باشلاريندان بري مودئرن تورک ميللي کيملييينين قالاسي و تورک تمهللي
سيياسي حرهکهتلهرين بئشيييدير. بوگون ده بو بؤلگه آيدين و سئچگينلهري اؤز کولتورهل
ياشام و سيياسي ساواشيملاريندا تورکلويون ساغلام قورويوجوسودورلار. آنلام درگيسي
ده بو تاريخي ميراث و گلهنهک ايله جمشيدخان
افشار اورومي، سعيد سلماسي، .... کيمي تورک اولدوزلارين داوامچيسيدير.
۲-سولئيماناوغلو
تورکائلينين آزهربايجان بؤلگهسي ديشيندان، مرکزي اوستاندا يئرلهشهن ساوه
يؤرهسيندهن بير تورک شخصييهتدير. تورکائلينين آزهربايجان ديشينداکي بؤلگهلهري،
آزهربايجان بؤلگهسي ايله عئيني درهجهده «ايران ميللهتي» کيملييي و
فارسلاشديرما سيياسهتلهرينه معروض قالميشدير. آنجاق تورکائلينين بو بؤلگهسي مشروطه
دؤنهمينده جوغرافي اساسيندا ياراديلان آزهربايجانلي قومي کيملييي، و ايکينجي دونيا ساواشي ايللهرينده
ايستالين-ميکويان طرهفيندهن ياراديلان و روسيادان بيزه صاديرات ائديلهن آزهربايجان
ميللهتي کيمليييندهن اوزاق قالميشدير. بو ياپاي آنتيتورک آزهربايجانلي
کيمليکلهريندهن اوزاق قالما، بو بؤلگهده تورکلوک بيلينجينين ساغلام قالماسينا
ندهن اولموش، سونوجدا بو بؤلگهنين تورک اينساني هئچ واخت تورکولويونو آزهريليک
و آزهربايجانليليقلا دهييشديرمهميشدير. سولئيماناوغلو و عئيني بؤلگهدهن
چيخان اردهملي و بيلگه چاغداش تورکولوقلاريميز علی کمالی، علي اصغر جمراسی، مصيب عربگل
و اونلارجا باشقاسي بو تاريخي سورهجين اورونودورلهر.
۳-گونوموزده تورک
ميللي کيملييينه اينانان تورک آيدينلاري و بير چوخ تورکولوغون آزهربايجان جوغرافيياسي
ديشيندان- مرکهزي اوستان، زنجان، قزوين، قوم، همهدان، البورز، کوردوستان، کيرمانشاه ....
حتتا ايرانين مرکهزينده چهارمحال، اصفهان و گونئيينده فارس و کيرمان اوستانلاري،
ايرانين قوزئيدوغوسو خوراسان اوستانلاريندان چيخماسينا تانيق اولماقداييق. بونون بير
ندهني يوخاريدا سؤيلهديييم گيبي، بو بؤلگهلهرده ياشايان تورک خالقيميزين کولونييال
آزهربايجانچيليق ايدئولوژيلهريندهن ائتگيلهنمهمهسيدير. بو اولگو، آيريجا
ايراندا تورک ميللي بيلينجلهنمهسينين تکجه آزهربايجان بؤلگهسينه دئييل، ايرانين
قوزئي باتيسيندا تورکائلينين، حتتا تورک خالقيميزين ياشاديغي ايرانين بوتون
بؤلگهلهرينه ياييلديغيني گؤستهرير. باشقا بير دئييشله بوگون ياشانماقدا اولان بؤلگهلهر
اوستو تورک ميللي اويانيشي و تورک ميللي دئموکراتيک حرهکهتيدير.
۴-سولئيماناوغلونون
آزهربايجانجا حاققيندا سؤيلهديکلهري تاريخي اؤنهمه صاحيبدير. اونون سؤيلهشيده
بليرتديکلهري آشاغي يوخاري بوتون تورک آيدين و قلهم اهلينين فرقلي يوللاردان و
سورهجلهردهن گئچهرهک اولاشديقلاري سونوجلاردير: «آزهربايجانجا دئنيلهن ديل،
۱۹۳۷لهردهن سونرا ياراديلميش يئرلیلهشدیریلمیش، روسلاشدیریلمیش آزهربایجان بؤلگهسی
دئيیشینه اويدورولموش، دئوشيريلميش، قارما- پيجين، هردهن گولونج، سؤزده بير ديل، آنجاق
اصلينده اؤلومجول بير ديلجيک و ييغيندير. بير چوخ فلسهفي و دوشونسهل قاورامي
آنلاتماقدا يئتهرسيز اولان آزهربايجانجا دوشونهن، دوشوندورهن، دوشونجه اورهتهن
بير ديل دئييلدير. آزهربايجانجادا ديلي قوروماق و گليشديرمهک اوچون گرهکلي
اولان يئني سؤزجوکلهر تؤرهتمه و اورهتمه سورهجي يوخدور. بوتون بونلارا گؤره ده
آزهربايجانجا يازي ديليندهن قونوشماق اولاناقسيزدير. آزهربايجانجا ايراندا
ياشايان تورک خالقينين اؤلچون و مئعيار ديلي اولماماليدير. تورک خالقينين
ائحتيياجي اولان، ديلينين تمامهن تورکجهلهشمهسي، تورک اولماسيدير».
۵-سؤيلهشينين
ديلي آري و يا چيلخا تورکجهدير. بو ديلين منيمسهنمهسي، سؤيلهشي تورک ديلي و
ادهبيياتينا تانيش اولانلار و اوزمانلارا خطاب ائتديييندهن دولايي، سورون
ياراتمير. ترسينه بير يول داها، تورک آيدين و قلهم اهلينين يئني بير تاريخي دؤنهمه
گيرديکلهري، تورکجهنين سؤزداغارجيغيني گئنيشلهتمه، تورکجهني وارسيلالشديرما و
بايلاشديرماقدا قرارلي اولدوقلاري گئرچهييني گؤستهرير. بو باغلامدا:
الف-سؤيلهشيده
اؤزهلليکله ادات –باغلاجلارين تورکجه قوللانيلماسي ديققهت چکيجيدير: دهيمه
(هر)، آزو (و يا)، ... بيليندييي گيبي، تورکجهميزين ان بؤيوک ضعفلهريندهن بيري
ايشلهتدييي اداتين هاميسينا ياخينينين فارسجا-عرهبجه اولماسيدير.
ب-سؤيلهشيده بيزيم
ياراتديغيميز يئنيدئگيلهردهن (نوواژه) ده بير نئچهسي ايشلهديلميشدير: توغرالي
(رسمي)، يازقا (مقاله)، دوزگولو (نورمال)، قوشار (شاعير)، .... گؤزلهملهنهن بو
سئوينديريجي دوروم، آشاغيداکي قورالين دوغرولوغونو بير کز داها قانيتلايير: وار
اولان بير ائحتيياجي قارشيلاماق اوچون و تاريخي داوامليليق اساسي اوزهرينه اؤنهريلهن،
تورکجهنين ديلبيلگيسي ايلکهلهري، ائستئتيزم و قولاي ايشلهديلمه آچيلاريندان دوغرو
تمهللهر اوزهرينده تؤرهديلهن يئنيدئگيلهر، زامانلا اوزمانلار و خالق طرهفيندهن
منيمسهنهجهکدير.
د-بونا رغمهن
منجه سؤيلهشيده ايشلهديلهن بير سيرا کليمهنين ائوريلمهيه گرهکسينيمي
واردير. اؤرنهيين «تئريم» کليمهسي يئرينه «دريم» ايشلهديلمهليدير (درمهک کؤکهنيندهن).
ادهبييات اوچون «يازين» يئرينه «گؤرکسؤز» داها اويقوندور. چونکو ادهبييات حؤکمهن
يازيلي اولمايابيلهر. مئعيار و ايستاندارد يئرينه «اؤلچون»، اوزونراق اولان
«اؤلچونلو»دهن داها اويقوندور ...
۶- سؤيلهشيده
«ايران تورکو»، «ايرانلي تورک»، «ايران تورکلهري» کيمي دريملهر، ايراندان اولان
تورک کيمسه آنلاميندا ايشلهديلميشدير. بئله قوللانيملارين (ايران بلوچو، ايران
کوردو کيمي) هر هانسي بير سورونو اولماييپ و اويقوندور. آنجاق بونلارين اتنيک
ميللي آنلامدا ايشلهديلمهسي، يعني ايراندا «ايران تورکو» و يا «ايرانلي تورک»
دييه بير ائتنيک ميللي قوروپون وارليغيني ايدديعا ائتمهک، کسينليکله يانليشدير.
چونکو ايراندا «ايران تورکو»، «آزهربايجان تورکو» وار اولمايان ائتنيک ميللي اولونتولاردير.
بو اؤلکهده وار اولان تکجه «تورک»دور.
۷- يايينلانان
سؤيلهشي متنينده بير سيرا يابانجي کليمهنين ايملاسي تورکجه، بعضهن ده فارسجا
وئريلميشدي. من متنين يازيم (ايملا) ايچاويومونو ساغلاماق اوچون، بوتون کليمهلهري
فونئتيک تورک ايملاسيندا يازديم («جدّي» يئرينه «جيددي»، «شاعر» يئرينه «شاعير»، «عائله»
يئرينه «عاييله»، ...)
۸-آشاغيدا
يايينلاديغيم متينده آنلام درگيسينده بيلينهن قيسيتلاما و سيخيتيلار اؤزوندهن
مجبورهن حذف و سانسور ائديلهن بؤلوملهر ده وئريلميشدير.
مئهران
باهارلينين گيريش يازيسينين سونو
سولئيماناوغلو
ايله سؤيلهشی
آنلام درگيسی،
ايکينجی سايی، شوبات ۲۰۱۷
محمّد حسین والی
(سولئيماناوغلو) ۱۹۶۱ ایلینده ساوهده بیر تورک شاهيسئوهن عاييلهده
دوغولموشدور. او اونیوئرسیته ائییتیمینی «ایسلام فلسهفهسی» اوزهرینه ۱۹۸۴ ایلینده قوم'دا تاماملامیشدیر. ۲۰۰۸
ایلینده ایسه فيرانسا'نین «پاریس
دوغو دیللهری و اويقارلیقلاری اينستیتوسو» (اینالکو)نون «تورک و عوثمانلی آراشدیرمالاری
آنابیلیم دالی»ندان يوکسهک لیسانسینی و ۲۰۱۳
ایلینده ایسه يئنه عئینی اونیوئرسیتهنین
«اورتاآسيا آراشدیرمالاری آنابیلیم دالی»ندان دوکتوراسینی آلمیشدیر. ۱۸- ۱۱- ۲۰۱۱'ده «فيرانسا دوغوبیلیمچیلهر قورومو»نا (Société Asiatique) ایلک ایران تورکو اولاراق، قالیجی (داييمی)
اويه سچیلهن سولئيماناوغلو، عئینی زاماندا «اولوسلارآراسی قوشوقچو-اؤيکوجو-دئنهمهجیلهر
درنهيی» (P.E.N Club International، فيرانسا بؤلمهسی) ایله «آلتاي توپلولوقلاری
قورومو»نون دا اويهسیدیر. اؤزهيی (مرکهزی)
پاریس'ده بولونان ۱۸۲۲'ده قورولان «فيرانسا
دوغوبیلیمچیلهر قورومو»، بیلیم دونياسینین ان اسکی، ان سايقین دوغوبیلیمچی قوروملاریندان
بیریدیر. قورومون اورقانی Journal
Asiatique آدیيلا ۱۸۲۲'دهن
گونوموزه دک کسینتیسیز يايینلانماقدادیر. سایین سولئیماناوغلو’نون بو گونه دک ۳۳ یاپیت
و یازقاسی یایینلانیپ، یاخلاشیق ۱۰ یاپیتی دا یایینلانماق اوزهرهدیر.
سورولار [و
يانيتلار]
سورو ۱-سايین
سولئيماناوغلو، بو سؤيلهشی اوچون «آنلام درگیسی» آدینا سیزه اؤز تشهککوروموزو بیلدیریریک.
ایلک اؤنجه ريجا ائتسهک قیساجا اوخوجولاریمیزا اؤزگئچمیشینیزی آنلاتار میسینیز؟ سولئيماناوغلو
کیمدیر؟
يانيت-۱۹۶۱ دوغوملويام.
دئوريمدهن سونرا سيياسال ندهنلهردهن دولايي ايکي کز تونهيه (زيندانا)
آلينديم. ۳۲ ایلدهن بری پاریس'ده سورگونده ياشاماق
زوروندايام (ياشاماقدايام). يازین، بوگوش (فلسهفه)، تورکبیلیم (تورکولوژی) اوخودوم.
دوکتورامی بالاساغونلو اولوغ يوسوف'ون اونلو باشياپیتی قوتادغو بیلیگ اوزهرینه يازدیم
(«بوگوشسهل-دیلسهل آچیدان قوتادغو بیلیگ». آيریجا فيرانسا'دا قوتادغو بیلیگ اوستونه
يازیلان ایلک دوکتورا ساوی). ۲۰۰۰ ایلیندهن بری «قوتادغو-قوشوق» آدلی ۳۶۵ ياپراقلیق (دوزيازی بیچیمینده) بیر قوشوقلا اوغراشماقدايام. ۲۰۰۰'ه دهیین دوزيازی دیشیندا ۵ «قوشوق
توپلوسو» يايینلادیم. کیمی قوشوقلاریم، قوشوق اوزهرینه بیر اینجهلهمه ايله بیرلیکده
آلمانجا'يا چئویریلیپ يايینلاندي («Aus dem Buch Nom»
نوم کیتابیندان،Engelschoff
، ۲۰۰۴). ۲۰۱۱'ده ایسه، يايینلانمامیش
«بو يول بیزیم يول» آدلی ياپیتیمدان ۶۳
قوشوق (شئعير) تورکیيهده يايینلانان
«یئنی قیرمیزی درگي»سینده (سايی ۳)، يازار
قوشار انیس باتور'ون گیریشیمیيله يايینلاندی. درگینین دهیهرلهندیرمهسینه گؤره
«تورکجه شئعیرین آتیلیم ياپمادیغی، شاشیرتمادیغی بیر دؤنهمده ایرانلی تورک شاعير سولئيماناوغلو'نون،
تورکیيه ایله سینیرلی اولمايان تورک دیلینده ياراتدیغی، دوشونسهل درینلیکله دولو
اوستا و يئتکین (قوشوقلاری)».
بورادا، اسکی تورک
ياپیتلاریندان کاشغارلی'نین دیوانیندا بولونان قوشوقلاری، قوتادغو بیلیگ'دهن سئچمهلهر،
ایرک بیتیگ'ی (گونوموزه اولاشمیش، کاغیذ اوستونه يازیلان ایلک تورک ياپیتی) چاغداش
تورکجه ایله بیرلیکده فيرانسیزجا'يا چئویردیم. بیر ده تورکجه يازامادیغیم قوشوقلاری
فيرانسیزجا بیر ياپیتدا توپلادیم («Divanette À La Turco-Franca: Parallèle des Parallèles »). «اولوسلارآراسی يازارلار توپلولوغو» (PEN Club پاریس بؤلمهسی)، «فيرانسا دوغوبیلیمجیلهر توپلولوغو»نون (Société Asiatique) اويهسیيهم.
سورو ۲-سیزجه
يازین (ادهبيیات) نهدیر؟ دیل ایله يازینین ایلیشکیسی نه؟
يانيت-يازین (ادهبييات)
اولدوقجا قارماشیق (کومپلئکس)، گئنیش بیر قاورام. آيریجا، دهيمه (هر) بیر بیلیم دالینین
(بیر نسنهنین ده) کندی اؤزونه اؤزگو (خاص) بیر يازینی وار. اؤرنهيین فیزیک يازینی،
پيشيک يازيني، داش يازینی. يازینسال يازین سؤز قونوسو اولونجا، آيری آيری قارشیت تانیملاما
يوروملامالار اورتايا چیخماقدادیر. آيرینتیلی اولاراق، يازینین نه اولدوغونو بیلمهم.
نیته کیم، دوشونسهل اولاراق تانیملايامادیغیم بیر شئي-نسنه ایله اوغراشماق اولدوقجا
چتین. آنجاق، کیمی يازین دالی سايدیغیم قونولارلا ایلگیلهنیرهم: قوشوق ایله بوگوش.
يازینین اولمازسا اولماز، بؤلونمهز پارچالاری اولان بو ایکی اؤنمهلی دال بیر داغین
(يازینین؟) ایکی يوکسهک دوروغو اولاراق، اوغراشی (اوزمانلیق دئییل ده) آلانیمدیر.
سؤز قونوسو بو ایکی آلان ایسه، ایلک اؤنجه دیلسهل بیر اوغراشی سوروندور. دئمهک ایستهدیيیم
تیتیز، اؤزهنلی بیر دیل چالیشماسیدیر. بیر قوشار (شاعير)، بیر بوگو (فلسهفهجی، فیلوسوف)،
يؤووش'ه (قلهم) ساریلمادان اؤنجه، سؤزجوکلهری، قاوراملاری ياخشیجا دوشونمهلیدیر.
من آرتیق قوشوغون يالنیزجا سؤزجوک-ایمگهلهر، بوگوشون ایسه قاوراملار-تئریملهرله
يازیلدیغینا اینانماماقدايام. دئمهک، گئرچهک چاغداش قوشوق، آرتیق دوشونسهل بوگوشسهل
بیر اوغراشیدیر. دوغال اولاراق بو، بوگوش اوچون ده گئچهرلیدیر. گونوموز بوگوشو ده
قوشوقساللاشماقدادیر.
سورو ۳-گئنهللیکله
اؤلچونلو-ايستاندارد دیل قوراللاری سؤزجوکلهرده و يازیم قیلاووزلاریندا تثبیت ائدیلمیش،
ائيیتیم، حوقوق، باسین-يايین آلانلاری ایله رسمی يازیشمالاردا قوللانیلان، ایشلهو
و گئچهرلیلیک آلانی گئنیش، سوسيال صینیف و يئرهل ایز داشیمايان دیل تورو اولاراق
تانیملانیر. سیزجه ایران'دا ياشايان تورکلهر طرهفیندهن قوللانیلاجاق اؤلچونلو دیل
نه اؤزهللیکلهره صاحيب اولمالیدیر؟ بو اؤلچونلو (مئعيار) دیله وارماق اوچون نهلهر
ياپیلمالیدیر؟ ایزلهنیلهجهک يوللار نهدیر سیزجه؟
يانيت-دیل دورماقسیزین
دهییشیپ گلیشمهکدهدیر، دوشونجه گیبی. اؤلچونلو دیل ده گئرچهک بیر دئيیم دیلچیلهر
اوچون! اؤلچونلو دیل دیلبیلیمچیلهر اوچون بیر دیلین چئشیتلی دئيیشلهردهن آرینیپ،
اؤلچونلهشمیش بیر اولوس-دئولهتین توغرالی (رسمی) دیلی اولاراق تانیملانیر گئنهلده.
بو آچیدان ياناشیلیرسا، اؤرنهيین اؤلچونلو بیر آلمانجا آزو (ويا) فيرانسیزجا'دان،
تورکجهدهن قونوشماق اولاسی. آنجاق ایران تورکلهری'نه اؤزگو اؤلچونلو بیر تورکجه
آزو (ويا) آزهربایجانجا'نین اولوپ اولمادیغینی کسدیرمهک چتین. بو دیل(لهر، باغیشلايین!)
داها چوخ پیجین (کیمی گوندهلیک گرهکسینیملهری قارشیلايان قارما دیل) دئيیلهن دیلجیکلهر
اولامیندا (کاتئقوریسینده) دهیهرلهندیریلمهکدهدیر!
ندهنسه، ایران'داکی
تورکجه -نه يازیق!- سؤزداغارجیغی، اؤزهللیکله ده سؤزدیزیمی (سينتاکس) آچیسیندان اینجهلهندیيینده،
بؤيوک بیر يیخیما اوغرايیپ يوزلاشمايا اوغرادیغی گؤرونمهکدهدیر. بو دوروم ایسه، آشاغی
يوخاری ۱۹۳۷'لهردهن بری آزهربایجان رئسپوبلیکاسی'ندا
قوللانیلان قارما، کیمی کز دوغرودان دا گولونج آزهربایجانجا اوچون ده تومويله گئچهرلیدیر.
بو قونونو اؤرنهکلهریيله «دیل اوغروندا، دوشونجه يولوندا» آدلی يازیمدا آيرینتیلی
اولاراق اله آلمیشدیم (بیر ایکی سایتدا يايینلاندی). يالنیزجا آزهربایجان رئسپوبلیکاسی
دیلینین سؤزدیزیمی (روسجا ائتکیسی دیشیندا)، ایران'داکی تورکجه ایله قارشیلاشدیریلدیغیندا
داها ياخشی بیر دورومدادیر. اويسا، بوگوشسهل-دوشونسهل قاورام تئریملهر باخیمیندان،
اولدوقجا آجیناسی بیر پیجین قونوموندادیر. دئمهک، دوشونهن دوشوندورهن، دوشونجه اورهتهن
بیر دیل دئییلدیر. بیر ده اونوتمايین، بؤيوک قوشار (شاعير)، بوگو، يازارلار، اؤلچونلو
دیلی آشدیقلاری اوچون بؤيوکدورلهر. بو گیریشیم، آلمانجا'دا، فيرانسیزجا'دا، چاغداش
تورکجهده اولدوقجا دوزگولو (نورمال) قارشیلانماقدادیر. اؤرنهيین تورکیيهده تاهسین
ساراچ'ین، تاهسین يوجهل'ین يازیلاری اؤلچونلو تورکجهنی آشمیشدیر. منجه تورکلهرین
بیر اؤلچونلو دیلی اولمالی، او دا چاغداش تورکجهدیر. آيریجا دوشونمهک ایستهيهن
بیر تورک، زورونلو اولاراق بو دیلده دوشونوپ دوشوندورهجهکدیر.
سورو ۴-دیللهرین
گلیشیمینده، آرخالارینداکی دئولهت گوجو چوخ اؤنهملیدیر. ایران'دا تورک دیلی اوچون
بؤيله بیر دستهيین سؤز قونوسو اولمادیغی و اؤزهللیکله دیل قورومونون بولونامادیغی
بیر دورومدا، تورکجهمیزین گلیشمهسی اوچون نه ایشلهر ياپماق گرهکیر؟
يانيت-دیل قورومو،
دئولهت گوجو دئدیيینیز، داها دوغروسو اؤلچونلو دیل (توغرالی- رسمی) دئمهکدیر ایستهر
ایستهمهز. دئولهتین واز گئچیلمهز بیر گؤرهوی ده، اولوسونون ان دهیهرلی تینسهل،
اکینیمسهل (کولتورهل)، دوشونسهل وارلیغی اولان دیلی قورويوپ يايماق، گئنیشلهندیرمهکدیر.
بیزده ایسه، دوروم تومويله ترسینه. ایمدیلیک، بو قوتسال گؤرهوی يازار قوشار بوگولهریمیز
(فیلوسوفلاریمیز) اوستهلهنمیشلهر. منیم بیلدیيیم (تورک اوغوز ائللهرینده)، آزهربایجان
رئسپوبلیکاسی'ندا، تورکمهنیستان'دا، دیلیمیز اولدوقجا کؤتو بیر دورومدا. سؤزده تورکمهن
دیلچیلهری، يئنی سؤزجوک اورهتمهک اوچون عرهب-فارس اک کؤک'لهریندهن -سؤزده- يئنی
سؤزجوکلهر اورتمهکدهلهر! آزهربایجان رئسپوبلیکاسی'نداکیلار ایسه، بونا بیله گرهک
دويماماقدالار. او چوخ بختیيارلارا گؤره، آزهربایجانجا آدلانان يیغین، آجونون (دونيانین)
ان زنگین گئنیش قاپساملی گؤزهل دیلیدیر! تورکیيهده ایسه، سالقين دين سايريليغي
باغنازلاري، ایلک باشدا، دیلیمیزی عوثمانلیجا ویروسلاریيلا سايریلاشدیرماغا (خستهلهشدیرمهيه)
چالیشیر. بؤيله بیر اورتامدا، اولان دیل ایله دوشونجهيه اولور. آنجاق، چاغداش تورکجهنین
ان آجیماسیز ياغیلاری (دوشمانلاری) سايیلان گئریجی کسیم، اولو آتاتورکون «دیل دئوریمی»ندهن
گونوموزه بوشو بوشونا اوغراشیرلار اونلار. اونلار لاييکله شميش چاغداش ديلدهن،
لاييکليکدهن داها چوخ قورخماقدالار. نيته کيم لاييک دوشونمهک ايچين، ايلک اؤنجه
لاييک بير دوشونجه ديلينه گرهکسينيم وار. عوثمانليجايلا (خلافهت ديلي ايله)
لاييکليک بير يانا دورسون، کيشيجهسينه (اينسانجاسينا) بيله دوشونهمهزسينيز. آيریجا،
عوثمانلی'دا بوگوش'ون گلیشمهمهسی (داها دوغروسو اولماماسی) دوشونسهل، بوگوشسهل
بیر دیلین اولماماسینین ان آچیق سئچیک گؤستهرگهسیدیر.
بیلیندیيی اوزهره،
آزهربایجانجا آدلاندیریلمیش سؤزده دیل ایسه، یعنی عوثمانلیجادان (آزهربایجان رومانتیکلهرینین
دیلی) دئوشیریلمیش بیر دیل. يالنیزجا، يئرلیلهشدیریلمیش روسلاشدیریلمیش آزهربایجان
بؤلگهسی دئيیشینه اويدورولموشدور. بو گئرچهکلهر گؤز اؤنونده بولوندورولورسا، آرتیق
بیر آزهربایجان يازی دیلیندهن قونوشماق (دانیشماق) دا اولاناقسیز. سونرالار روسجا'دان
آزهربایجانجا'يا چئویریلهن سؤزجوک قاوراملار دیشیندا، آزهربايجانجانین توم باشات
اؤنهملی دوشونسهل، بوگوشسهل قاوراملاری يئنی عوثمانلیجادان دئوشیریلمیشدیر. بو
عرهبجه کؤکوندهن اورهتیلهن اويدوروق قاورام، تئریملهر (اؤرنهيین عنعنه قاورامینی
عوثمانلی تاریخچیسی عبدالرحمن بهي بیر گؤز قیرپیمیندا عرهبجه -دهن آنلامینا گلهن
‘عن سؤزجويونو ایکی کز يئنیلهيهرک!، اؤیرهنجیلهره اؤيکونچ بوگوشونده (تاریخ فلسهفهسی) Tradition گلهنهک
دئيیلهن ائتکهن قاورامی آچیقلاماق اوچون اويدورموشدور. آزهربایجانجاچیلارین بايیلدیغی
آنلامسیز بوش مفکوره (اولکو) قاورامینی ایسه ضیا گؤکالپ'ین فیکير کؤکوندهن اويدوردوغو
گیبی.
سورو ۵-سايین
سولئيماناوغلو! کیمی يازار و شاعیرلهریمیز آزهربایجان رئسپوبلیکاسینین رسمی دیلی
اولان آزهربایجانجا ويا آزهربایجان دیلینی اؤزلهری اوچون اؤرنهک آلیپ، او اوسلوبدا
يازماغا چالیشیرلار. آزهربایجانجا'نین سورونلاری و اکسیکلیکلهری و بو دیلین بیزیم
تورکجهيه اولاسی اولومسوز ائتکیلهری حاققیندا دوشونجه و گؤروشلهرینیزی اؤیرهنمهک
ایستهردیک.
يانيت-کیشیاوغلو
(اینساناوغلو) دوشونهن بیر وارلیقدیر دئرلهر (بو بوش گؤروشو ساوونانلار ایچین قونوشان
بیر وارلیق زورونلو اولاراق دوشونهندیر!). من ایسه ائدی (هئچ، اصلا) بو کیشی اؤزهکلی
(اینسان مرکهزلی) پالاورايا اینانمام. منیم قوشلاریم، پیشیکلهریم، کؤپهکلهریم کیمی
(بعضی) کیشیاوغوللاریندان (اینساناوغوللاریندان) داها دوشونجهلی. کیشیاوغلو دئيیلهن
نسنهجیک، دوشونجهدهن دیکسینتی دويان بیر زاواللیدیر (حئیوان دئییل، اولسا اولسا
يازیق بیر آلتحئیوان اولابیلهر). اونلو بیر دوشونورون کیشیاوغوللارینین چوخونلوغو
دوشونمهيه گرهک دويماز. اؤيله بؤيله گؤزهلجهسینه گئچینیپ گئدهر. خوشجا ياشار خوشجا!
دئر. دئمهک، کئفولوقدور کئفولوژی بوگوشونون بیتمهز توکهنمهز يولچولاری. ایشته
شو بیزجیغازلار. ان قولاي، يالین يولو سئچهنلهر!
۱۸ ایل بوندان اؤنجه
بیر سؤيلهشیده (ه. داغشههرلی ایله)، آزهربایجانجايا ایلیشکین باخیشلاریمی سؤيلهمیشدیم.
او اوزون سؤيلهشی «نوم کیتابی» ایله بیرلیکده ۲۰۰۰ ایلینده
يايینلاندی. ایلگیلهنهنلهر اورايا باخابیلرلهر.
سورو ۶-آزهربایجان
رئسپوبلیکاسی'نداکی چاغداش ادهبیياتی نئجه دهیهرلهندیریرسینیز ؟ اولوملو و اولومسوز
يؤنلهری نهلهردیر؟
يانيت-گئرچهکچی
سوسيالیزم گؤزهلجهسینه سور(دورول)مهکده. گؤرمهز اولسون گؤرمهيهن گؤزلهر! بوشونا
دئمهمیشلهر ایلک اؤنجه دیل (دوشون-جه، دوشون: ایدئا؛ دوشونجه: فیکیر)، سونرا ایسه
يازین. دئمهک ایستهدیيیم، اولو يازار دوشونور، تینياشار (رحمهتلیک) حسین جاوید'دهن
سونرا بیر شئي دويمادیم من! بیر اؤرنهک سورونوزا آچیقلیق گتیرهبیلهر سانیریم. بیر
قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، بیزیم بیلیيوردوندا، اؤیرهنجیلهر آزهریجه يئنی يايینلانمیش
اؤنهملی (باشياپیت دئيهن ده واریدی آرالاریندا!) بیر روماندان سؤز ائدهرلهردی.
اويسا کیمسه سؤز قونوسو رومانی گؤرمهمیشدیر. آزهربایجانجا خوجاسی (معلّمه خانیم!)
بو روماندان اؤوگويله قونوشارمیش، آنجاق او دا رومانی اوخومامیش! رومانین يازاری باکی'دا
بیر بیلیيوردو خوجاسی ایمیش (فارس دیلی اوزمانی!). منیم خوجام (آزهربایجان دیلینین
فرانسیزجا، درسلیک دیلبیلگیسینی يازان Michel Bozdemir)،
يازاری بیلیيوردولارآراسی بیر توپلانتیيا چاغیرمیشدی پاریس'ه. ياریمچیق اليازما آدلی
رومانی بو توپلانتیدا الده ائتدیم. يازارلا دا قونوشدوم. دئدیيینه گؤره، گونئي'ده
(ایران تورکلهری'نده) ده چوخ سئویلهن بهیهنیلهن بیر رومانمیش. دوغرودان دا سئویندیم.
آنجاق بو سئوینچ قورساغیمدا قالدی. اولدوقجا دوشوک بیر دیلله يازیلان بو -سؤزده- رومان
تومويله بیر فلاکهت سیمگهسی. چات پات، يوز، اويومسوز (يازار آرا سیرا گیزلیجهسینه!
دده قورقوت دیلینه اؤزهنمهیه ده قالخیشیر!)، بیر يیغین سؤزجوک. آغاجلارا يازیق!
بیز آغاج قاتیللهری سورهکلی کاغیذ توکهتمهکدهيیک. يوخ اولسون آغاجا قیيانلار!
سورو ۷-چاغیمیز
ایلهتیشیم چاغی اولدوغوندان دولايی، دیلیمیز ایستهر ایستهمهز دیشاریدان دا اولوملو
و اولومسوز يؤنده ائتکیلهنمهکدهدیر. بونلارین قارشیسیندا نئجه داورانمالیيیق؟ اولوملو
ائتکیلهردهن نئجه فايدالانیپ، اولومسوزلوقلاری نئجه اؤنلهمهلیيیک؟
يانيت-بیر تاخیم
اولومسوز ائتکیلهنمهلهر قاچینیلمازدیر. آنجاق، دیللهرینه تینسهل (روحی، روحانی)،
دوشونسهل بیر کیملیک سیمگهسی اولاراق دهیهر وئرهن کیمسهلهر تورلو تورلو اؤنلهملهر
آلماقدالار. اؤرنهيین فيرانسیزلار، آلمانلار دیللهری قونوسوندا اولدوقجا دويارلی،
تیتیز. اؤزهللیکله، اکینیمسهل (کولتورهل) آچیدان کورهسهللهشمهيه (داها دوغروسو
آمئریکانلاشماغا) قارشی قوياراق يئنی تئکنیک قاورام تئریملهری کندی دیللهرینه اويقون
بیر بیچیمده اويارلاماغا چالیشیرلار. آيریجا، اؤرنهيین تئلئویزیيونلار'دا يئرسیز اینگیلیزجه
سؤزجوکلهری قوللانانلارا قارشی دا جيددی اؤنلهملهر آلماق گیبی چابالار گؤستهریلمهکدهدیر.
فيرانسیز آکادئمیسی (دیل قورومو)، فيرانسیز دیلی'نین باشدا گلهن قورويوجولارینداندیر.
دوغال اولاراق، بو گونکو دورومدا اؤزهللیکله يازارلاریمیزا، چئویرمهنلهریمیزه بؤيوک
بیر گؤرهو دوشمهکدهدیر. دوغرو اؤیرهنمهک، دوغرو دوزگون يازماق. بیر ده دیله سايقی،
دوشونجهيه سايقیدان قايناقلانیر.
سورو ۸-دیل و
کولتور ساحهسینده دوشونسهل آتیلیملار گئرچهکلهشدیرمهک، دیلیمیزی مودئرن و بیلیمسهل
دیللهر آراسیندا يئرلهشدیرمهک و ادهبیياتیمیزی چاغداش و گلیشمیش سهویيهيه يوکسهلتمهک
اوچون تورکجهمیزین دوزيازی (نثر) ساحهسینده گلیشیپ، فلسهفه و دوشونجه دیلی اولماسی
شرط میدیر ؟ بونون اوچون نهلهر ياپماق اولار؟
ياينيت-بو چوخ گؤزهل،
اوستهلیک قوتسال بیر اولکو. آنجاق، کندی دوروموموزو گؤز اؤنونده بولوندورارساق، گئرچهکلهشدیریلمهسی
اولمازین اولماسا بیله، چوخ زور. منیم آنلامادیغیم هانسی دیلیمیزدهن قونوشورسونوز
(دانیشیرسینیز). آزهربایجانجا دئيیلهن دیل، آچیق سؤيلهمهک گرهکیرسه (بیز شاهيسئوهنلهر
آچیق سؤزلويوک بیلدیيینیز اوزهره)، اؤلومجول بیر دیل(جیک). ایران'داکی تورکجه ایسه،
تینياشار (رحمهتلیک) خوجامیز حمید نطقی دئمیشکهن: تومويله تورکجهلهشمهلی (چاغداش
تورکیيه تورکجهسینی ائرهکلهمهکدهدیر- قصد ائتمه کدهدیر)، تورکجه اولمالی. بیر
دیلین دوشونسهل، بوگوشسهل، يازینسال، اکینیمسهل، بیلیمسهل بیر دیله دؤنوشمهسی
اوچون اوزون بیر سورهج ایله سورهيه گرهکسینیم وار. اؤزهللیکله، بیزیم دوروموموز،
ياشادیغیمیز اورتام، گؤز اؤنونه آلینارسا، دئدیيیم گیبی، بو اولکونون گئرچهکلهشمهسی
اولمازین اولماسا بیله، اولدوقجا زور. من کندیمدهن بیر اؤرنهک وئرهییم. ۱۹۸۵'دهن ۲۰۰۰'ه دهیین ایران'داکی تورکجه ایله يازدیم. آنجاق، «قوتادغو-قوشوق»ا
باشلادیغیمدا آرتیق چاغداش تورکجه ایله يازدیم. نیته کیم، تاسارلادیغیم بو قوشوق تورونو
(ایچهریک ایله بیچیم آچیسیندان)، ایران'داکی تورکجه ایله يازامازدیم. داها دوغروسو
«قوتادغو-قوشوق» اؤنجهسی قوشوقلاریم، بیر تورلو دیلی بیلمهک چاباسی، توم اولوملو
اولومسوز يانلارینا قارشین. بیر ده آرتیق، کیمسهيه شؤيله ياز، بؤيله بوز دئيهمهم
(اسکیدهن قوشوق بؤيله يازیلیر آزو (ويا) شؤيله يازیلمالیدیر...! دئدیيیم اولموشدور:
باغیشلايینیز!). بوندان باشقا، آرا سیرا دئریم کندی کندیمه، بیر پیشیکله اوغراشماق،
بیر پیشیيین گؤزلهرینده پارلايان تاسانی اوزونتونو گؤرمهک، يازدیغیم توم قوشوقلاردان
مین قات داها اوستون، داها دهیهرلی، داها دوشوندوروجو، داها دا دوغما، ایچدهن ...
سورو ۹-چئویرمهنین
بوگونکو دورومدا، دیلیمیزین گلیشیمینده ائتکیسی و ياراری نهدیر؟
ي-گئرچهک بیر چئویرمهن،
اؤزهللیکله يازینسال ياپیتلار سؤز قونوسو اولونجا، چئویرمهک ایستهدیيی ياپیتا ائگهمهن
اولما دیشیندا، ان آزیندان بیر قاچ (نئچه) دیلی، آنا دیلی گیبی بیلمهلیدیر. گئرچهک
بیر چئویری، بیر تورلو يئنیدهن ياراتما چاباسیدیر. بونا بیر ایکی اؤرنهک وئرمهک
گرهکیرسه هومئروس'ون ایليادا ایله اوديسسئیا'نین اسکی يونانجا'دان چاغداش تورکجهيه
چئویریسیدیر (آزرا ارهات، آ. قادیر، باشقا يئنی چئویریلهر ده وار). منجه تورکجه چئویری،
فيرانسیزجا'سیندان داها آخیجی، داها قوشوقسال، داها اويوملودور. باشقا بیر اؤرنهک
ایسه، چاغداش يازیندان J.
Joyceون Ulysses [ج.جويس، اوليسئس] آدلی باشياپیتینین تورکجه
چئویریسیدیر. بو رومانین باشقا بیر دیله چئویریلمهز اولدوغو سؤيلهنیلیر کیمی الهشتیرمهنلهرجه!
تورکیيهلی تورک چئویرمهن (نئوزات اکرم) بو سؤيلهنتیلهره آلدیرمادان، ياپیتی تورکجهيه
قازاندیرماق ایچین ایللهرینی وئرمیشدیر. سونوج ایسه اورتادا: ایشته تورکجه بیر باشياپیت!
(بو ياپیتدان يئنی بیر گؤزهل چئویری داها دا بولونماقدادیر).
بیزده بؤيله يئتهنهکلی،
بئجهریکلی چئویرمهنلهرین اولوپ اولمادیغینی بیلمهم. بیلدیيیم، چئویرینین دهيمه
(هر) بؤيوک يازینین واز گئچیلمهز بیر پارچاسی اولدوغودور. بیلیندیيی اوزهره، موسهلمانلار
اسکی يونان بوگولهرینین (فیلوسوفلارینین) ياپیتلارینی عرهبجهیه چئویرمهسه ايدیلهر،
ایسلام بوگوشو (فلسهفهسی) دیيه بیر بوگوش تورو اورتايا چیخامازدی.
سورو ۱۰-ییرمینجی
يوزایل و گونوموزده ایران'داکی تورک ادهبیياتینی گرهک شئعير، گرهکسه ده دوزيازی
آلانیندا نئجه دهیهرلهندیریرسینیز؟
يانيت-بو سورونو
يانیتلاماق منیم اوچون اولاناقسیز. نیته کیم، ياشادیغیم اورتام-قوشوللارا گؤره، سون
ایللهرده ایران تورکلهرینجه يايینلانان ياپیتلاری گؤرمهک اولاناغیم اولمامیشدیر.
دوزيازی (نثر) آلانیندا بیر گلیشمهدهن سؤز ائتمهک زور. اويسا، سیياسال توپلومسال
قوشوق منجه ایلهرلهمهکدهدیر. قاچ (نئچه) ایل بوندان اؤنجه، اولوسلارآراسی يازارلار
توپلولوغو
(PEN Club) اوچون چئویردیيیم
«توتساق ایران تورکلهری قوشارلاری، ۱۲
قوشار'دان ۳۵ قوشوق» قوشوقلارا باخینجا، سیياسال توپلومسال قوشوغون نه دنلی گلیشمهده
اولدوغونو آچیقجاسینا گؤرمهک اولور.
سورو ۱۱-ان سون
اولاراق گنج ادهبیياتچیلاریمیزا باشاریلی اولمالاری يؤنونده نهلهری اؤنهریرسینیز؟
يانيت-داها دوغروسو
اؤیوت وئرمهيی سئومهم (-آرتیق!-). منیم بیلدیيیم -کندی دئنهيیملهریمدهن يولا چیخاراق-
بیر ایرانلی تورک، ایلک اؤنجه هانسی دیلده يازاجاغی قونوسوندا کسین بیر وارقیيا (قرار)
وارمالیدیر. آزهربایجانجايی سئچهنلهر اوچون منیم بیر سؤزوم يوخ. يوللاری آچیق اولسون!
دئمهک دوشهر منه يالنیزجا. چاغداش تورکجهنی سئچهنلهر ایسه، تورکجه دیشیندا آلمانجا،
فيرانسیزجا'نی ان آزیندان اوخويوپ آنلاماق دنلی بیلمهلیدیرلهر (چاغداش قوشوق ایله
بوگوشون منجه آنا قايناقلاری بو ایکی دیلدهدیر). آنجاق (نه موتلو تورکجه يازانلارا!)
چاغداش تورکجهمیز، يالنیزجا اؤزگون ياپیتلار آچیسیندان دئییل، چئویری آلانیندا دا
آجونون (دونيانین) ان باي، زنگین دیللهریندهن بیریدیر. دئمهک ایستهدیيیم، اسکی،
چاغداش قوشوق، بوگوشون (فلسهفهنین) اؤنهملی، اوخوماغا دهیهر ياپیتلاری آرتیق دیلیمیزه
چئویریلمیشدیر. بیزه دوشهن ایش، بو اولاناغی ياخشیجاسینا دهیهرلهندیرمهکدیر.
سولئيماناوغلو’نون
قوشوقلاريندان بير اؤرنهک:
من وارام!
گئچمیشیمی داندی
ایندیلیيیمی دانیر
گلهجهيیمی ده
داناجاق!
منی آنجاق
دانا
بیلمهز
باخین!
من وارام
اولموشام
اولاجاغام.


text:
کامپییو د آرناس
کامپییو د آرناس (ایسپانجا: Campillo de Arenas) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر بۇ شهرین مساحتی ۱۱۴ کیلومتر موربّع دیر. ۸۶۴ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۲۰۲۰ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۷٫۷ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Campillo de Arenas»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کامپییو د آرناس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بیرلشگن ملتلر طالبان بیلن مذاکره لر نی آلقیشله دی
بیرلگشن ملتلر خوفسیزلیک کینگشی افغانستان حکومتی نینگ طالبان بیلن مذاکره گه باریش حرکتلرینی آلقیشلب چیقماقده.کینگش، شونینگدیک ، افغانستانده گی اوز تینچیلیک پرور کوچلری مهلتینی یینه بیر ییلگه اوزائیتیریشنی یاقلب اواز بیرگن
خوفسیز لیک کینگشی نینگ حاضر گی قراری بیرلشگن ملتلر کوزله یاتکن باش ریجه لرنی نمایان ایته دی .
خصوصاً، طالبان و باشقه عصیانکارلر بیلن افغانستان حکومتی نینگ مذاکره گه باریشینی آقلیدی .
حتی کی قه ییرده کیرک بولسه بیرلشگن ملتلر اداره لریدن فایده له نیشنی هم افغان حکومتیگه تکلیف ایتگنلر .
حتی کی بیرلشگن مللر نینگ کابلده گی سابق ایلچیسی ، کای آیده هم مخفی طرزده طالبلر بیلن اوچرشگنینی تن آلگن
بیراق خوفسیزلیک کینگشی قراری بیلن شرطنی قویه دی .
ملاقاتگه باریشنی ایسته گن عصیانکارلر زورانلیک و تروردن واز کیچیشلری ، القاعده بیلن رابطه لرینی اوزیشلری همده افغانستان باش قانونینی تن آلیشلری کیرک .
حاضر بیرلشگن ملتلر هم ، غربی اروپا ممکلتلری هم مذاکرهلر ارقه لی افغانستانده گی عصیانکارلیککه چیک قوییشماقچی.
اما امریکا طرفی بیرنچی گلده طالبان نینگ حربی قدرتینی ضعیفلشتریش لازم دیگن فکرده.
روسیه وکیللری هم خوفسیزلیک کینگشی طالبان بیلن ملاقاتنی آقلب ، بو حرکتگه قری اوزی کیرکتگن چیکلاولرگه ضد ایش توته دی –کو دیب ایئتماقده .
مسکوگه کوره ، فقط گینه قورالنی تشله گن عصیانکارلر بیلن مذاکره اورنه تیش ممکلن خلاص.
بیرلشگن ملتلر رهبریتی افغانستانده گی حکومت و عصیانکارلرنی یره شتیریش جوده احتیاطکار بولیشی لازملیگینی ایئتگن.
تشکیلات وکیللری طالبان بیلن اوچره شوو لر آلیب باره یاتگن بیر پیتده ، پاکستان حکومتی طالبان ننیگ بیر نیچه نفر یوقاری مرتبه لی رهبرلرینی حبسگه آلگن
شو پیتده مذاکره لر هم ازیلیب قالگن.
افغانستان جمهور رئیسی حامد کرزی هم سونگی هفته لرد ه امریکا جمهور رئیسی بارک اوباما بیلن اوتکزگن تلفن ارقه لی صحبتیده ، پاکستان ننیگ اوشبو قراریدن غضبده ایکن لیگنی اظهار قیلگن ایدی.


text:
ورهم هاوا-دامجی یولو ایله کئچهن اینفئکسیون خستهلیکدیر. بو اینفئکسییانی ورهم میکوباکترییالاری (دیگر آدی - کوخ چؤپلری) یارادیر.
ساغلامولون. آذ خبر وئریر کی، ورهم خسته اینساندان ساغلام اینسانا چوخ آسان کئچیر. اینسان بو اینفکسییایا ایستهنیلهن اجتماعی یئرده (دوکان، مکتب، اوشاق باخچاسی، مترو، آوتوبوس و س.) یولوخا بیلر. اورگانیزمه دوشدوکدن سونرا کوخ چؤپلری قان و لیمفا آخینی ایله بوتون اورگانیزم بویو یاییلیر و بو سببدن بیر چوخ اورقانلاردا خستهلیک یارادا بیلیرلر (دری، جینسیت اورگانلاری، سوموکلر، باغیرساق، گؤزلر و س.). لاکین داها تئز-تئز آغ جیگر ورمینه تصادف ائدیلیر.
عوم ومدونیا صحییه تشکیلاتینین معلوماتینا گؤره، دونیادا یاشایان اینسانلارین ۱/۳ حیصهسینده لاتنت ورم وار. بو او دئمکدیر کی، بو اینسانلار آرتیق ورم اینفکسییاسینا یولوخوب، لاکین (هله) خسته دئییللر و اینفکسییانی دیگر اینسانلارا اؤتورمورلر. ایمون سیستئمی موختلیف سببلره گؤره (خرونیکی خستهلیکلر، یاشلانما، ایسترس، ناتمام قیدالانما و س.) ضعیفلدیکده بو اینسانلاردا ورم خستهلیگی اینکیشاف ائده بیلر.
حال حاضردا واختیندا آشکار اولونموش ورم تام معالیجه اولونور و اینسان ساغالیر.
ورم خستلییندن قورونماق اوچون بعضی ساده قایدالارا عمل ائتمک لازیمدیر.
۱. گیگینا قایدالارین جدی رعایت ائدین. خصوصیله چؤلدن ائوه قاییتدیقدان سونرا موطلق اللرینیزی یاخشی یویون، چؤلده، اجتماعی یئرلرده اوزونوزه، گؤزلرینیزه، آغزینیزا توخونمایین. ائوین بوتون سطحلرینی تئز-تئز نم اسکی ایله سیلین، ائوین هاواسینی گونده بیر نئچه دفعه دییشین.
۲. یاخشی قیدالانین. قیدالانمادا موطلق زولاللارلا زنگین اولان محصوللار (ات، یومورتا، سود محصوللاری) اولمالیدیر. زولاللار ایمون سیستمینین نورمال فعالیتی اوچون ان واجیب اولان مادلردیر.
۳. سیگارئت چکمکدن ایمتینا ائدین. سیگارئت چکن اینسانلار ورم اینفکسییاسینا گؤره ریسک قروپونا داخیلدیر.
۴. ایدمانلا مشغول اولون، هر گون آچیق هاوادا گزین.
۵. ایسترسلی وضعیتلردن قاچین. ایسترس ایممون سیستمینی ضعیفلهدیر کی، بو دا اینفکسیون و دیگر خستهلیکلرین اینکیشافینا شرایط یارادیر.


text:
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری 28.07.1396
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری 28.07.1396
ستار روزنامه سی، تجارلرگه نجریا اوچون دعوت دیب بیرگن سر لوحه سیده:
نجریا جمهور باشلیغی محمد بخاری تورکیه گه کیلدی. بخاری بیلن مطبوعاتی کنفرانسده سوزگه چیققن جمهور رئیس رجب طیب ایردوغان، نجریانینگ ترقیاتیده تورک شرکتلری نینگ وظیفه آلیش اوچون تیار ایکنینی اورغولب، الکتریک، انرژی ساحه سیده همجهتلیک امکانیتلرینی قولگه آلگنلیکلرینی نجریاده ییترسیز نفت ایشلش جایلری ظرفیتی نینگ تیل و برق قیین چیلیگی گه سبب بولگنینی، تورکیه نینگ یخشی تجربه گه ایگه بولگنینی بو ساحه ده مشترک پروژه لرنینگ الیب باریلیشی نینگ ممکن ایکن لیگینی ایتدی.
حریت روزنامه سی، احتیاطکارلیگیز عینی دیر دیگن عنوانی بیلن:
باش وزیر بن علی ییلدیریم، عراق کرد منطقوی باشقرووی نینگ 25 – سپتمبرده اوتکزگن نا قانونی خلق رای گیرلیگی و عراق مرکزی حکومتی نینگ مداخله سی نینگ آرتیدن تناون ایران جمهور رئیسی بیرینچی اورین باسری إسحاق جهانگیرنی چانقایا سراییده کئتیب آلدی. باش وزیر ییلدیریم، "آستانه جریانی و کیینگی جریانده توقنه شووسیز منطقه لرنی ایجاد ایتیلیشی بو جایده گی بحراننی کمه یتیریش توغریسیده ایران، عراق، تورکیه و روسیه نینگ فکری کیلگوسی جریانده ژنوده اوچره شوولرنینگ هم اساسینی تعیین قیله دی، دیدی. ییلدیریم بو جایده بعضی بیر تعغییرات فقط سوریه و عراق نینگ تمامیت ارضی گه تهدید بولمه یدی. عین دمده ایران و تورکیه نینگ هم منطقه ده گی منفعتلریگه تاثیر قالدیره دی. بناً منطقه نینگ کیلجگی بیلن علاقه لی حساسیتیمیز هم ایران و همده تورکیه نینگ بیر شکلده دیر" دیب ایتدی.
صباح روزنامه سی، TRT World اروپاده گی مهاجر باله لرنینگ سیسی بوله دی
TRT World یایین چیلیک اساسینی خبردن تشقری مهم بیر اجتماعی پروژه گه قول قویه دی. TRT World انسانی مرکزگه آلیب بارگن مفکوره سی بیلن اروپاده گی مهاجر باله لرگه یاردم بیره دی. World Citizen آتی بیلن آلیب باریلگن پروژه بیلن باله قاچاقچی لیگی، جنس استثمار و ارگان تجارتی گه مانع بولیش آماج لنماقده دیر. TRT World ، دنیا تامانیدن بیلینگن لیکن سیس چیقرمه گن لادرک مهاجر باله لر اوچون اولاً اروپاده گی کمپ لرده اعلامیه لر ترقه تیب، اوزلریدن قنداغ محافظت قیلیش لری توغریسیده مهاجر باله لرگه معلومات بیره دی. آرتیدن مستند کارتونیک فلملر بیلن معلومات بیره دی.
وطن روزنامه سی، اروپا بیرلیگی تورکیه بیلن مناسبتینی یخشی راق قیلیش طرفداری
آلمان باش وزیری انگیلا مرکل، بلجیم نینگ پایتختی بروکسلده اوتکزیلگن اروپا بیرلیگی رهبرلر جلسه سی نینگ بیرینچی کونی نینگ آرتیدن مطبوعاتی کنفرانس اویوشتیردی. مرکل، هیچ بیر اروپا بیرلیگی اولکه سی نینگ تورکیه بیلن اعضالیک مذاکره سینی کیسیش نی خواهله مه گنینی معلوم قیلیب، انقره بیلن اوچره شیش ایجاد ایتیش طرفداری ایکنینی ایتدی. مرکل کیینگی ادیم تورکیه بیلن تماس ایجاد ایتیش بولیشی کیره ک، دیدی.
یینی شفق روزنامه سی، تورکیه سوریه ده گی امنیتی ترماغینی توسعه بیرماقده
سوریه ده گی ترور گذرگاهینی کیسیش و تهدیدلرنی برطرف ایتیش اوچون فرات قالقانی باشله تگن تورکیه امنیتی ترماغینی توسعه بیرماقده. العزیز، الجرابلس و البابنی تروریستلرنی قولیدن تمیزله گن تورکیه، بونگه ادلب هم قوشیلدی. ایندی عفرین و منبیچ اوچون کم قالدی. پلانلرگه کوره، فرات قالقانی ییره ییب دوام ایته دی. العزیز- الجرابلس – الباب – ادلب گذرگاهیده خوفسیز بیر خط ایجاد ایتیله دی. عفرین و منبیچ نی هم بولووچی ترور تشکیلاتی پی کاکانینگ سوریه ده گی ترماغی PYD منسوبی تروریست اعضالریدن تمیزلب امنیتلی وضعیت گه کیلتیریشی بیلن تورکیه 911 کیلومتر مربع لیک سوریه چیگره سی نینگ 511 کیلومترلیک بویوک بیر قسمیده نظم برقرار قیلگن بوله دی.


text:
۲۰ سپتامبر
۲۰ سپتامبر: ایلک کن فیلم فستیوالینین آچیلیشی اوْلموشدور؛ باکیدا عصرین موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
۱۵۱۹ — فردیناند ماژلان سفری باشلامیشدیر.
۱۷۹۲ — فرانسهده ارله آروادین بوشانماسینا ایجازه وئریلمیشدیر.
۱۹۱۸ — باکی کومیسیونلاری گولهلنمیشلر.
۱۹۴۶ — ایلک کن فیلم فستیوالینین آچیلیشی اوْلموشدور.
۱۹۹۳ — آذربایجانین میلی مجلیسی اؤلکهنین موستقیل دؤولتلر بیرلییینه داخیل اولماسینا سس وئرمیشدیر.
۱۹۹۴ — باکیدا عصرین موقاویلهسی ایمضالانمیشدیر.
۲۰۰۸ — پاکیستانین پایتختی ایسلامآبادداکی ماریوت مهمانخاناسیندا باش وئرن ترور عملی نتیجهسینده ۵۳ نفر حیاتینی ایتیرمیش، ۲۶۶ نفر یارالانمیشدیر.


text:
آبش پرئزیدئنت دونالد ترامپین حیات یولداشی مئلانیا ترامپدان خوشوم گلیر.
آخار. آز خبر وئریر کی، بو سؤزلری ایتالییانین سابیق باش ناظری سیلویا بئرلوسکونی «لا۷» تئلئکانالیندا چیخیشی زامانی دئییب.
آپاریجینین «ترامپ دا سیزین کیمی املاک سئکتوروندان سیاسته گلیب. اونونلا موقاییسه ائدیلمک سیزین خوشونوزا گلیرمی؟» سوالینا بئرلوسکونی بئله جاواب وئریب:
«منیم اوچون فرق ائتمیر. اما ترامپلا باغلی بیر چوخ شئیدن – مثلاً مئلانیا ترامپدان خوشوم گلیر. گؤزللیگی، جازیبهسی، گئییم طرزی سببیندن. تأسف کی، اونونلا هئچ واخت گؤروشممیشهم».


text:
او گئتدی … گلمهدی
محمدرضا مقدسی
بعضا بیر اینیلتی، بیر ماهنی، بیر سس
توللاییر انسانی، آی آ، اولدوزآ !
بعضا ده بیر چَپَر، بیر سینیق قفس
سورویوب آپاریرررر … قوشور آرازآ !
دیریلدیر اؤلومجول خاطیراتی آه !
بیر چیچک نفسی، آیدین بیر سحر.
بوتون کئچهجکله، گلیریک اورجاه !
حسرتدن غم دوغار، آرزیدان کَدَر.
دونن بیر ایپک سس، کؤنلومه آخدی
دیرچَلدی ذهنیمده، اوشاقلیق بیردن.
دونن بیر سس منی یاندیریب یاخدی
اولدو یاغی، اولدو یولومو کَسَن !
دونن بیر تک بولاق قاینادی جوشدو
قایالار باغریندا، داغلار باغریندا !
بوتون چول – باییرا، بایاتی قوشدو
باغچالار باغریندا، باغلار باغریندا !
دونن بیر سَرت کولک، اؤز قوجاغیندا
آپاردی ساوالان، سهنده منی.
اَسریمیش گونشین سرخوش چاغیندا
یئتیردی شَهَردن، آه کنده منی !
مدرسه اؤنونده وداعلاشدیق بیز
اوشاقلیق قوللارین سالدی بوینوما !
اوخشادی گوز ائوین بنؤوشه، نرگیز
خاطیرهلر بیر _ بیر گیردی قوینوما !
درسیمیز باشلاندی …، معللیم آغا
سئویب، سئویلمهیی بیزه اویرهدیر !
یورغون باخیشلاری دؤنور بولاغا
اورهیین پایلاییر،هامییا بیر _ بیر !
ناغیللار سؤیلهنیر قورتدان تولکودن
دره دن یوکسهلیب داغا یئنیریک !
بورویور کؤوشنی کولک، دومان، چن
کوراوغلو اولوروق، قیرآت مینیریک !
مشقیمیز صداقت، سئوگی، محبت
ظالیمین اؤنونده جوشوب کوکرمک.
یالتاغا مین قارقیش، آلچاغا نیفرت
مشقیمیز یاسمن، یارپیز، گول چیچک !
مشقیمیز بیر قاطار دورنا، قارانقوش
نانالی، مرزهلی، ریحانلی داغلار !
عدالت، آزادلیق، بیرلیک، قورتولوش
چنلیبئل یوردونا آخان بولاقلار !
معللیم اؤیرهدیر حساب درسینی
بئش قوزو، بئش قویون، قوجاقلاشیرلار.
بیر بیر تانییریق، یوزلویو، مینی
سورولر یاماجدان آشیب، داشیرلار !
تکهلر آیریلیر قویون قوزودان
تزه دن بؤلوروک بؤلوشدوروروک.
سونرا بیرده قاتیب اونلاری باشدان
ساتیریق، سوویریق، قاه قاه گولوروک !
آللاهین یئریندن سوروشوروق بیز،
سینیق اورکلرده آرایین دئییر !
گؤیلرده گزمهیین، ائنین یئره سیز
او دوزلوکده، دوزده، عدالتدهدیر !
گؤرسهدیر تانرینی، قوش آوازیندا
بیر کیچیک چیچهیین تبسّومونده !
آنا لایلاسیندا، اوشاق نازیندا
گؤرسهدیر ایشیقدا، گورسهدیر گونده !
بولاق ایمکلهییر، داغ قوجاغیندا
باش قویوب چینینه بیر یارپیز کولو !
دویونجا دولاندیق تانری باغیندا
ایندی قاییتمیشیق گلیریک یولو … !
بو گون جومآخشامی، صاباح جومادیر
شنبهیه چاتماغا تلهسیر اورَک !
بیر گون بیر ایل کئچیر شنبه یئتیشیر
جادّهیه قاچیریق اَلده گول چیچک !
ماشینلار اؤتوشور یئل کیمیآنجاق
معللیم آغامیز نه دن گلمهدی !؟
کنده گلنلردن دوتوروق سوراق
نییه گلمهدییین کیمسه بیلمهدی !!
او گئتدی، گلمه دی ! نئچه گون سونرا
بیر اَلی چانتالی ماشیندان اَندی !
_ آغانیز سفرده، دورمایین یولدا
او، تازا معللیم … تانیمیر کندی !
آغامیز سفردنهاچان گلهجک ؟
هرگون سوروشوردوق، خانیم معللیم
سوزوردو گوز آلتی بیزی مارال تک
دئییردی بیلمیرم، بیلمهییر هئچ کیم !
“میر نصیره” نذیر دئدیک، گلمهدی !
زَمیلر بیچیلدی کؤچدو دورنالار.
او گوندن دویغوموز، ایلمه- ایلمه دی
اولاشدی داغلاردا، یئنه کولک _ قار !
آی لار کئچدی، بیرگون آتام شَهَردن
بیر صاندیق آلمیشدی، سول بوجاغیندا .
معللیم آغانین شکلینی بیردن
گؤردوم بیر درگیؤنین ایلک واراغیندا!
ائله باغیردیم کی آنام داشلاندی
اورهییم یئریندن آز قالدی چیخسین.
کؤنول کومهسینده چلچراغ یاندی
آغلادیم شووقدن، آه خیسین، خیسین!
پاییز کیمیاحوالیمیز پوزولوب
سنسیزلیک بئزدیریب بیزی دونیادان !
یولونو گؤزلهمک بیر عادت اولوب
آیریلیق یاماندیر، یاماندیر، یامان !
باشینا دولانیم، قادانی آلیم
مهربان گؤزونه، گؤزلریم قوربان.
یامان سنسیزلهییب سورغوم سوآلیم
مردلیک اؤلکهسینه کؤرپولر سالان!
دانیشدیم شکیلدن باخان گؤزلرله
کؤکسومه چیچکلر گوللر اَکیلدی !
اوخودوم درگی ده، اوخودوم بئله:
“امنیَّت دوشمانی دارا چکیلدی !”


text:
اختری، کوکبی یا اولدوز میوه سی ،
استوایی میوه لردن دیر.
بو میــــــــــوه نین اصل یئری،
سری لانکا، هندوستان و اندونزی اؤلکه لری دیر. دونیانین ایستی یئرلری نین میوه لریندندیر. رنگی ساری و یاشیل و قابیغی ایشیلداقدیر.
( آییق اولون: بو میوه نین او نوعوندان کی اوستونده قهوه ای رنگ ده خال یا خط لری واردیر مئیل ائتمه یین! )
بو میوه نی یییه نده قابیغین سویماق لازیم دئییل. چون فال فال کسه نده اولدوز شکیلینه دوشور اونا گؤره بو میوه یه اولدوز میوه سی دئییرلر.
دادی تورش و شیرین دیر. آز کالوریسی اولان میوه دیر . اونون قابیغی یئمه لی دیر .
و اَتی مُلایم، و
تورشی دادی و عطیری وئریر آنجاق اولدوز میوه سی ، یئمه لی لرین ایچینده سئویملی دیر.
اولدوز میوه سی ساری و یاشیل رنگ ده دیر. ایکی نوع دور : بیر نوعو کیچیک و تورش دیر ، بیر نوعو یئکه و شیرین دیر.
بو یئمه لی نین بدنین نیازی اولان معدنی مواددی واردیر مخصوصاً فیبر و ویتامین (ث ) اوندا چوخدور.
اولدوز میوه سی نین آنتی اوکسیدان خاصیتی واردیر.
آییق اولون کی بو میوه ، بؤیره ک ناخوشلوغو اولانلار اوچون زیان دیر و بــؤیره ک ناراحتلیک لری اولانلار اولدوز
میوه سی یئمه سینلر.
اولدوز میوه سی آلاندا باخین:
– دوزگون یئتیشمیش اولسون.
– سرعتله یالخی سو ایله یووون!
– باشادک بوتونجه کَسین!
– پارا پارا ائدین!
– توخومون ائشیگه آتین!
– سونرا مئیل ائدین!
باشقا یوللار واردیر کی سیز ائلییه بیله رسیز بو میوه نی یئمه کدن لذّت آپاراسیز:
– اونو پارا پارا ائدیب یئیین!
– سالادا یا باشقا یئمه لی لره قاتین یئیین!
– چاشنی کیمی ایشله دین!
– پودینگ ایله پیشیرین!
– اونو خوروش ایچینه قاتین!
– موراببا، ژله یا تورشی کیمی ایشله دین!
– اونون عصاره سین باشقا ایچمه لی لر کیمی ایچین!
*
اولدوز میوه سی ، دادلی بیر میوه دیر. کالوریسی آزدیر . ویتامین «ث» سی چوخدور. فیبر و آنتی اوکسیدان خاصیتی واردیر.
آمما بؤیره ک ناخوشلوغو اولانلار بو میوه دن یئمه سینلر.
قایناق: اینترنت/ رژیم سلامتی
چئویره ن: الف. عظیمی بیلوردی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!


text:
گلن ایلین اوّلینده آذربایجان, تورکییه و تورکمنیستانین ائنئرگئتیکا ناظیرلری و خاریجی ایشلر ناظیرلری نین گؤروشلری پلانلاشدیریلیر.
ترئندین معلوماتینا گؤره, بونو تورکییه نین خاریجی ایشلر ناظیری مؤولود چاووش اوغلو باکیدا آذربایجانلی همکاری علمار ممدیار اُوایلا بیرگه بیریفینگ زامانی دئییب.
م.چاووش اُوغلو قئید ائدیب کی, آذربایجان و تورکییه رئگییونون دیگر اؤلکه لرینینده ایشتیراکی ایله اوچ طرفلی فورماتدا اَمکداشلیغی اینکیشاف ائتدیرمک نیّتینده دیرلر.
اونون سؤزلرینه گؤره, آذربایجانین و تورکییه نین رئگییوندا عمومی هدفلری وار و اؤلکه لر بیر-بیرینی دَستکله یه رک بیرگه فعالیت گؤسترمک نیّتینده دیرلر.


text:
سید ابولقاسم نباتی
سید ابوالقاسم نباتی ۱۲-جی هیجری عصر آذربایجان ادبیاتینین آدلیم شاعیرلریندندیر. ابولقاسم نباتی ایران آذربایجانینین قاراداغ ویلایتینین دیزمار ماحالینین اوشتبین قصبهسینده آنادان اوْلموشدور. او "نباتی"، "مجنون"، "مجنونشاه"، "خانچوبانی" تخلصلری ایله یازمیشدیر. نباتی، هم کلاسیک شرق، هم ده آشیق شعری طرزینده اوریجینال اثرلر یاراتمیشدیر. یارادیجیلیغیندا قوشما، تجنیس، گرایلی، غزل، چارپا، بحر-طویل کیمی ژانرلارا یئر وئرمیشدیر. اونون قوشمالارینین اساس موضوسو محبتدیر. نباتي آشيق شعري ايله تانيش اوْلان بير اديبدير. اونون ديوانينين ياريسي آشيق شعرلري نوعوندادير. او دور كي ياراديجيليغي گلهجك عاشيق ادبياتيندا بویوک تأثير بوراخميشدير. نباتی تورکجهدن علاوه فارسجا اثرلر ده یارادیبدیر.


text:
روسییانین مدافعه ناظری سئرگئی شویقو ۳-جو بئینلخالق حرب اویونلاری چرچیوهسینده آذربایجان میلی متبخینین تاملارینی دادیب.
آپا-نین معلوماتینا گؤره، س. شویقو «سهرا متبخی« یاریشیندان اؤنجه روسییا، آذربایجان، بئلاروس سئربییا، مونقولوستان و ایسرایل آشپازلارینین هازیرلادیغی خؤرکلرین دادینا باخیب. «روسییا، آذربایجان، بئلاروس، سئربییا، مونقولوستان و ایسرایلین حربی آشپازلاری یاریشلارین ایشتیراکچیلاری و قوناقلار اوچون میللی متبخلرینه عایید ۱۵۰-دن چوخ خؤرک حاضرلاییب. خصوصیله، ناظر آذربایجانلیلارین ات خؤرکلری و شیرنیاتلارینین دادینا باخیب، روسییالی آشپازلارین بالیق و اون ممولاتلاریندان حاضرلانان تاملاریندان یئییب، مونقول آشپازلارین ایسه چایینی ایچیب»، - دئیه روسییا مدافعه نازیرلیینین معلوماتیندا دئییلیر.
«سهرا متبخی» یاریش آوقوستون ۱-ده باشلایاجاق.