text:
دیلیمیزین گؤزه للیک لری سایییا گلمزدیر، آنجاق دیلیمیزده شفاهی یارانان، خالق طرفیندن یارانان ادبیات، دیلیمیزین طبیعی و دوغال گؤزه للیک لرینی گؤسته ریر. بوگون فولکلوروموزدان – شفاهی فرهنگیمیزدن دانیشماق ایسته ییرم.
ادبیات، سؤز هنری دیر و قونوسو انسان ایله حیات مساله سی دیر. ادبیات ایکی بؤلومه بؤلونورسه بیری یازیلی ادبیات و بیری شفاهی ادبیات دیر. یازیلی ادبیاتی یارادانلار بللی دیر: شاعیرلر و یازارلار اولورلار؛ آما شفاهی ادبیاتی خالق اؤزو – گنج لر – قوجالار، خانیملار – آقالار، کاسیبلار – دولتلی لر، اوشاقلار و قوجالار، شهرلی لر و کندلی لر، هامی بو شفاهی ادبیاتین یارانماسیندا اشتراک ائدیر. قونوسو دا چوخ الوان دیر: ناغیلار، دستانلار، دبلر و عنعنه لر، اوشاق ماهنی لاری، ایش ماهنی لاری، لایلالار، آغیلار، بایاتیلار، اوخشامالار، آشیق موسیقیسی و ادبیاتی دا تاریخ بویو شفاهی صورتده دیلدن دیله، سینه دن سینه یه، ائلدن ائله یاییلمیش و یارادانلاری خالق ایچیندن ، خالق اؤزو اولموشدور. بوگون آذربایجان شفاهی ادبیاتی ویا فولکلورو دونیا عالیم لری طرفیندن قارشیلانیر و اونون گوجونه و گؤزه للیگینه اعتراف دونیانی بورویوب. تعصب اوزویله یوخ، بلکه دوغرو ماتئریاللار اساسیندا دانیشیرساق، تورک شفاهی ادبیاتی، اؤزه للیکله آذربایجان شفاهی ادبیاتی تایسیز، گئنیش، درین و گوجلودور. هر ساحه ده بو گؤزه للیگی گؤرمک اولور.
فولکلورون بیر سیرا ساحه لری دیله باغلی دئییلدیر او جمله دن دبلر و عنعنه لر، بایراملار و آیین لر؛ آنجاق بو دبلره عایید اولان سؤزلر و ماهنی لار دا یئنه دیل وسیله سیله اولموشدور. آنادیلیمیزده یارانان ماتئریاللارا باخماق ایسته ییرسک ایلک اؤنجه اوسطوره لریمیزدن دانیشماق لازیم گلیر. چونکی اوسطوره لر تاریخین درینلیک لریندن گلیر و چوخ اسکی زامانلارا عاییددیر. تاسوفله اوسطوره لر حاققیندا یازیلاریمیز چوخ آز اولموش و خالقیمیز هله لازیمی قدر بو ساحه ده معلوماتلانمامیشدیر. آنجاق بونو دئمه لی یک کی دونیا عالیم لری بو عرصه ده آراشدیرمالار آپاریب و اونون زنگین لیغینی دئمیشلر و باشقا ملت لر اوچون ادبی قایناق اولدوغونو دا سؤیله میشلر. بئله لیکله بیز ده اوسطوره لریمیز بالاجا و اؤته ری باخیشیمیز اولمالی دیر. آما آتالار سؤزلریمیز قونشو خالقلار اوزه رینده درین ائتکی بوراخمیش و مینلرجه آتالار سؤزوموز اونلارین فرهنگ و کولتورلرینه و ادبیاتلارینا داخیل اولموشدور. اؤرنه یین فارس ادبیاتیندا بئله تاثیرلری حس ائتمه ین یوخدور و فارس ادیبلری اؤزلری بونا اشاره ائتمیشلر؛ نمونه سینی دهخدا و شاملونون اثرلرینده گؤروروک.
آذربايجان اوسطوره لری
اوسطوره دورانی انسان یاشاییشیندا ایلک مرحله تانینیر. بوگونه قدر انسان اینام آچیسیندان اوچ دوره نی باشدان کئچیریب: اوسطوره دورانی، دین دوره سی و بوگون ده علم و بیلیم دورانی تانینیر. اوسطوره لر انسانین هله یارادیلیشین دوزگون قایناغینی بیلمه دیگی زامانا عایید اولان دوشونجه لری گؤسته ریر. انسان هله طبیعتده اولان حادثه لرین دلیلینی بیلمه یه رک، اونلاری آچیقلاماغا یوللار آختاریر، آنجاق او دورانین دوشونجه سیله اویغون اؤز ایناملارینی اورتایا قویور. گئت – گئده دینلر میدانا گلیر. بو دوران بیر گلیشمه و انکشاف ساییلیر. دینلر ده آستا – آستا گلیشیر و بیرلیک دوشونجه سینه راست گلیر. آنجاق سونرالار علم لر، تجربه لر میدانا قویولور و علم لر یارانیر. بؤیوک بیلگین لر بو دورانین یارانماسیندا بؤیوک رول اویناییب و یاواش – یاواش خرافاتی سیلیرلر. بوگون داها علم زامانی دیر. هر بیر خالق اؤزونو علم لشدیرمه یه یؤنه لیرسه، علمه آرخالانیرسا، گله جه یه صاحیب چیخاجاق، گله جه یه باخیشی اولمایان و یئنه دالا قالان فیکیرلرله یاشاماغا داوام وئرن ملتلر، گئری قالاجاقلار. آنجاق بونونلا بئله بیز اوسطوره لره و دینلره دال چئویرمه مه لی ییک. اونلاری دقتله آراییب، تانیماغیمیز گره کیر. اونلاردان چیراق یارادیب گله جه ییمیزه ایشیق دوزلتمه لی ییک. بوگون اوسطوره تانیما دونیا یونیوئرسیته لرینده و ان بؤیوک عالیم لر و فیلوسوفلار یانیندا ده یرلی و قاچینیلماز علم کیمی سایییا گلیر و بیر چوخلو عالیملر بو ساحه لرده چالیشیرلار و اوسطوره لری دوزگون تانیماق اوچون باشاریلار الده ائدیرلر. بونلارا دقت ائتمه مه، و یا اوستوندن واز کئچمه سبب اولور اؤزوموزو ، کئچه جه ییمیزی و نتیجه ده گله جه ییمیزی ده باشقالاردان آسیلی اولدوغوموزا زمینه یاراداق.
اوسطوره لریمیزی تانیماقلار فسادلاردان اوزاقلاشماق اولار، ایده آللارا، آرمانلارا و خوشبخت یاشاییشا ال چاتماق اولار. اوسطوره لر بؤیوک بیر خزینه اولاراق انسانلارین آجیلی – شیرینلی تجربه لری دیرلر. تاریخدن، تجربه لردن درس آلماق یولودور. اوسطوره لر هر بیر ملتین فرهنگ و دوشونجه سینه بیر آینادیر. بیزیم ۷۰۰۰ ایللیک مدنیت تاریخیمیز همین آینادا گؤرونمکده دیر. دده قورقودون ۱۲ داستانی چوخلو اوسطوره لری آیدینلاشدیریر. بیزیم دونیاگؤروشوموزو، دونیایا نئجه باخیشیمیزی آچیقلاییر. بورادا آذربایجان اوسطوره لرینه و اونون عنصرلارینا بالاجا باخیب – شفاهی ادبیاتیمیزا کئچمه یی ضروری بیلیرم.
آذربایجان اوسطوره لری چوخ زنگین، درین و گئنیش اولاراق بیر چوخلو افسانه لریمیزده، دستانلاریمیزدا، آتالار سؤزلریمیزده، ماهنیلاردا اؤزونو گؤسته ریر. اوسطوره عنصرلریمیزی همین داستانلارا گؤره بیلیریک. او جومله دن سو، داغ، گونش، گؤی، آی، اولدوز، آت، آغاج و باشقا – باشقا عنصرلر آتالاریمیزین و بابالاریمیزین دونیاگؤروشونده موجوددور.
یارانیشین ایلک عنصرو تانینان سو، تامام داستانلاریمیزدا عکس اولونموش و آب حیات دئییلن و ابدیلیک حیات آرزوسوندا اولان قهرمانلاریمیز – دده قورقود، خضر پیغمبر، اسکندر، حتا بابک و کوراوغلو داستانلاریندا یاشاییر. دده قورقود اؤلومدن قاچیشی و سازی یئره قویماماق همین آرماندان و ایدئآلدان یارانیر. کوراوغلو قوشابولاق سویونو ایچمکله گور بیر سسه، اؤلمه مزلیگه، قالارغی اولدوغونا ناییل اولور. بابکین آتی ساوالانین گؤلونده یاشاییر، قیرآت و دورات کیمی آتلاری بسله ییر و هر ایل ساوالانین آت گؤلوندن چیخیب زمانه نین بابکی نی سسله ییر و بابک دن خبر اولمادیقدا یئنه سویا گیریب غیب اولور. بوگون آذربایجان خالقی نین فولکلوروندا سویون مقدس اولدوغو همین دوشونجه لردن اورتایا گلمه ده دیر. سومر داستانلاریندا بیلقامیش دان توتوب کوراوغلویا قدر ائپیک داستانلاریمیزدا سو عنصرو اؤنملی و درین ماهیتله اؤزونو بللندیریر. ایلین آخیر چرشنبه سینده سو اوستوندن آتیلاراق : (آتیل – ماتیل چرشتبه – آینا کیمی بختیم آچیل چرشنبه ) اوخوماقلا، یا سویو بولاندیرماماق توصیه لری همین ایناملاردان اورتایا گلمیشدیر.
قوشا بولاقدا کوراوغلونون چیممه سی و او زامان ایکی اولدوزون بیری بیرینه توققوشماسی همین اوسطوره یه باغلی ایناملاردان بیر علامت دیر. قوشابولاق هر یئددی ایلدن بیر دؤنه کؤپوکله نیر. بو زامان تمام دردلره درمان ساییلان سو فیشقیریر و بولاقلانیر. کوراوغلو بو زامان سودا یویونورکن روئین تن اولور، گور سسه مالیک اولور و بیر ایگید آلپ کیمی یارانیر. هئچ سلطاندان – شاها قورخوسو اولماییر.
باشقا اوسطوره وی عنصرلاردان بیری آت دیر. آت تورکلرین ان اسکی زامانلاردان قارداش کیمی یاخینی ساییلمیش، بیر چوخلو عالیملرین نظریجه (د. شميدت، ف. فلور و كوپر و… ) تورکلر ایلک ملت ساییلیرلار کی آتی اهلی ائتمیش و اونونلا یاشامیشلار. آتین گؤیدن ائنمه سی و آتین قانادی اولدوغو اینام تورکلره عاییددیر. تورک یوردلاریندان قانادلی آتلارین مجسمه سی نین تاپیلماسی بو اینامی داها یئکونلاشدیریر. حتا کوراوغلونون قیرآت و دوراتین قانادی اولدوغو، آما کوراوغلونون خطاسی اوزره قانادلاری نین کسیلمه سی داستانی بونو داها ایناندیریجی ائتمه ده دیر. (کوراوغلو داستانینا اشاره). یا دده قورقوددا نئچه – نئچه آتلارین دورومو (بامسی بیرک، باسات، و . . .) و سونرا آتیلانین آتی، بومین خاقانین آتی، و تورک سلطانلاری نین آتلاری بو اؤزه للیک لردن اوزاق دئییلدیر. حتا حضرت آدمین بهشتدن ائشیگه چیخماسی داستان تورکلر آراسیندا اوسطوره وی بیر معنا داشییر. اورخون کتیبه لرینده تانینمیش آتلاردان آد گلیر: تادي گينچور، ايشبارا يا ماتور، گئديم ليك، باييرگان، باشكو، آلپ سايجي و . . .
۱۲، آی بیر ایل اولدوغو، ۱۲ داستان دده قورقود – هر ۱۲ ایل تورکلر یانیندا بیر دوره ساییلیر: اوشاقلیق، گنجلیک، جاهیللیک، یئتکینلیک، اورتا یاشلی لیق، قوجالیق و . . .
۴۰ بئلی اینجه قیزلار، ۴۰ گونلوک اوشاقلار، ۴۰ یاشلی بیتکین انسان اولدوغو و . . .
۷۲ ملت، ۷۲ قلم آرایش و . . .
اود، آغاج، ساز و باشقا عنصرلری ده سایماق اولار و من بورادا بو موضوعدان کئچیرم.
اوشاقلیق شعرلری
شفاهی ادبیاتیمیزین بیر بؤلومو اوشاق شعرینه عاییددیر. شوبهه سیز اوشاق شعرلرینی یارادان اوشاقلار یوخ، بلکه آنالاردیرلار. آنالار اوشاقلارین تربیه سینی بویونلارینا آلاراق اونلاری دیل آچمادا، علم اؤیرنمه ده و یاخشی دانیشیق آپارمادا یاردیمچی اولموشلار ، اصلینده آنالار اوشاقلاری تربیه ائتمک اوچون اونلاری شعر ایله، موسیقی ایله، نازلایاراق سؤزلر اؤیرتمیشلر. بونون اوچون گؤزل شعرلر ده قوشوب و اوشاقلاری ذوقا گتیریب یاخشی دانیشماغی اونلارا اؤیرتمیشلر. بورادا هم شعر، هم تاپماجا، هم لالایی لار اوخویوب و گؤزل ماتئریاللار یاراتمیشلار. مثلا آنالار آشاغیداکی شعرلرله اوشاغا سایی لاری ساده بیر دیل و شعرله بئله اؤیره دیرلر:
بيــر ايـكـي – بـيـزيـم كي
اوچ دؤرد- قــاپــونـي اؤرت
بــئــش آلتي – سماور آلتي
يــئـدي ســگـيز – فـرنگيز
دوقــــــــــــــوز – اون،
قـــــيـر مــــــيـزي دون
اون بــــيـــر اون ايــكـي،
ارمــــــــنــي بــــوركي.
***
حتا اوشاغا فارسی دیلینده ساییلاری اؤیرتمک اوچون ده شعر فورماسیندا یارارلانیرلار:
يــك، يــــكــّه دانـيـشـما
دو، دونـــبـــالاق آشــمــا
سـه، ســفيـه دانــيــشـمـا
چـــهــار، چـادراوي آشمـا
پــنــج، پـنـجـرهدن باخما
شــيـش، شـيشمه سن الّله!
هــفـت، هـــفده بيـجارسان
هــشت، هـشده بــيجارسان
نُــه، نـوغــول ســاتـانـسان
ده، دخـــيــل سـاتــانـسان.
***
آنالار اوشاقلارینی دوزگون تربیه ائتمک اوچون، اونلارا ایش ده اؤیره دیرلر. هم اوغلان اوشقلاری و هم قیز اوشاقلاری ایشه تشویق ائدیرلر و بئله – بئله شعرلر اوخویورلار:
با لاجا قيزيم دورچاي قوي
ائـومـيزي سوپور نهار قوي
. . .
اوشاقلاری اویناماقلاری دا شعریله دادلی اولور:
اَل اَله دويـــــمــه ده لـــه
گــلـيـن گــئداق بابام گيله
بـابـام مــنـه بــاشـماق آلا
بـــــيـر تــــاي مــــنــه
بــــيــر تـــاي ســــنــه
***
بیر چوخلو اوشاق شعرلریمیز واردیر. بو شعرلری یارادیجیسی آنالار اولموش و اوشاق شعرینده آنالاردان تشکور ائتمه لی ییک. بو قوشماجانی هامی ائشیدیب:
الــيـمي پيچاق كسيـب دي
دســتــه پيچاق كسيب دي
يــاغ گـتـيـيـرين يـاغليـاق
دسـتـمال وئـريـن بـاغلياق
دستـمال قــالـيـب يولوندا
بــابـام مـكـه يــولــونــدا
مـكه يــولـو بــوز لــودي
دورهســي يــارپــوزلودي
اويــار پـيـزدان دريـيـديم
گــردنـيـمـه ســرييـديم
دور آيديــم اويـنـاييديم
اوينـامــاقـين وقتي دگيل
قـيزيل گولون تختي دگيل
قــــيـزيـل گـولـودَرَهلــر
مــخــمل اوســتـه سَرُهلر
قــــيـزلار اونـــو اكـرلـر
مــثــقــال ايـله چکرلر.
البته بئلنچی شعرلر هر بیر شهرده و یا کندده باشقا واریانت ایله اوخونور. بو شعرلرده اوشاغین دیل آچماسی، باشی قاتیلماسی، عئینی حالدا اؤیرنمه سی و تربیه تاپماسی هدف ساییلیر:
گــــئــتـديــم خــــانـــا
هـــاوالانــديــم اوچمـاقــا
حـــق قــاپـوسـين آچماقا
قـــانــادلاريــم اوزولــدي
ائــل اوبـــايــا دوزولــدي
حــــيـوانــيـن آغا جلاري
بـــارگــتـــيرمز باشلاري
ووردوم بــاشــي اوزولـدي
ائـــل اوبــايــا دوزولــدي
ائــل يــايــلاقــا گلينجه
بــوغــدالاري دهريـنجَـه
بــيزيــم ديل اورمو ديلي
اوروم دان گــلـن آتــلار
آرپــا تــاپـــمـاز گــول
آتـــلي گـلـر قيز ايستهر
قـيـز دئير باغريم چـاتلار.
بو شعرلر او قدر چوخ و الوان دیر کی بوگونه قدر چوخلو فولکلور توپلایانلار بو یولدا چالیشیب و چوخلو ماتئریاللار توپلاییبلارسا دا، هله چوخلو شعرلر یئرده قالیب و توکه نیب – بیتن ده دئییلدیر. یئری وار بو یولدا یئنه ده چالیشانلار میدانا گلسین.
آي تشــتي تـشتي تـشتي
ووردي گـيلاني گـئـچدي
ايـكي خـوروز ساواشــدي
بـيـري قانــا بـولاشـــدي
قـان آخـدي چايا دوشـدي
چايدان بيلديرچين اوشـدي
بـيلـديـرچـين بللي بـلـلي
گـل اوخــو بـيـزيم ديـلي
بــیـزيـم ديـل اورموديـلي
اورمــو بــوردان اوزاق دي
دريـا اونـــدان قـاباق دي
اورمــودان آتــلـي گــلـر
آتــلـيلار چــاتـلي گـلـر
آتلار یییه ر آرپانی
يـئمره سـه چيـخار جاني
***
یئنه باشقا بیر شعر:
نــــــئيــــلــهيــــهك ها نئیله یک؟
ساقـقـيـز آلاق چـئينيهك
آجـانلارا وئـرمــهيـهك
آجـان مـنـيـم دايـيـمدي
آروادي زن دايـــيـــمدي
اوغــلــو منـيــم آداخليم
قــيـزي مــنيـم تاييمدي.
اوشاقلار بئله شعرلرله بیر یئره ییغیشیب، ال – اله وئریب بیرگه اوخویوب – اوینارلار. عئینی حالدا باشلاری اویونا قاتیشیب اؤیره نرلر ده.
عــم اوغــــلـي! بــــعـلـي!
بــيــزيم تويوق سيزده دي؟
بــــــــــــــــعــــلـــي!
كيش ايله گلسين! گلميـري
ووُر قـــيـچـي سـيـنـسـيـن!
ســــــــيـــنـــمـــيــــري
ســال تَــنــديــره! يانميـري
قَــمــچــي نـي گــئـتـيــر!
بـــاشــمــاقــي دوشــــدي
زيــــغــا بــــــلـشـــدي
بـــيــر ســــيــلّـــه ووردي
گـــــوزو بـــــَــرشـــــدي
آيــــــــــاقـــي دگـــــدي
بـــــــــارداقـــي آشــــدي
شــــوربــا جـــــالانــــدي
زوبـــــيـــدا يــــــانــــدي
ايــــشـــشــك آنـــقـيـرما
زري اويـــــــــــــانـــدي.
بو شعرلرده اوشاقلارا دیل اؤیرتمکدن علاوه، اونلارا منطق و استدلال دا اؤیره دیلیر. اوشاق اؤیره نیر کی هر بیر اولایین دلیلی وار. بو ساحه ده آشاغیدا اوخودوغوم شعره دقت بویورون:
قاري چيخدي بوز اوسته
ييخيلدي (ياني) اوسته
دئدي: سن نه ظاليمسان آي بوز؟
بوز دئدي من ظاليم اولسايديم گون مني اريتمز ايدي
دئدي: گون سن نه ظاليمسان؟
بولوت دئدي من ظاليم اولسايديم ياغيش مندن ياغمازدي
دئدي: ياغيش سن نه ظاليمسان؟
ياغيش دئدي من ظاليم اولسايديم اوت مندهن بيتمز ايدي
دئدي: اوت سن نه ظاليمسان؟
اوت دئدي من ظاليم اولسايديم قويون منيم باشيمي قيرتمازايدي.
دئدي: قويون سن نه ظاليمسان؟
قويون دئدي من ظاليم اولسايديم قصّاب مني اؤلدورمز ايدي
دئدي: قصاب سن نه ظاليمسان؟
قصاب دئدي من ظاليم اولسايديم قَري (قاري) ننهنين ايتي منيم كلّه ـ پاچامي گؤتوروب
قاچمازايدي
دئدي: ايت سن نه ظاليمسان؟
قري دئدي من ظاليم اولسايديم سيچان منيم توربا ـ داغار جيغيمي د لمزيدي
دئدي: سيچان سن نه ظاليمسان؟
سيچان دئدي من ظاليم اولسايديم، پيشيك مني يئمز ايدي
هر بیر آنا اؤز بالاسینی سئور. بالاسینی نازلایار و شعر اوخوماقلا اونو ازدیرَر – عزیزلهیر. بو شعرلره نازلاما دئمیشلر. نالاما شعرلری نین ده یارادیجیسی آنالار اولموش. بیر نئچه نازلامایا قولاق آسین:
بـالاما قـوربـان ايـنــك لـــر
بـالام هـاچـان ايـمـك لــر؟
بـالاما قــوربـان ايـلانــــلار
بـالام هـاچان ديل آنــلار؟
***
عزيـزيـم يــاراســيـنــا
قاشـلاريـن قــاراسـيـنـــا
قوي آنان قــوربان اولـسـون
اورهييــن يـــاراســيــنـــا
***
لاي لاي لار
آنالارین اساسلی یارادیجیلیقلاری بالارینا لایلا چالماق، اونلاری بیر ساکیتلیگه اوغراتماق، اونلارین راحاتلیقلارینی حاضیرلاماق و روحی – معنوی دونیالارینا پای وئرمکدیر. لایلا چالماقلا اوشاغی باشقا بیر دونیایا آپارماق و اونون دیچلمه سینه زمینه یاراتماق، آنالارین بوینونا دوشموش. لایلالار بوتون خالقلارین ان سئویملی شفاهی ادبیاتیندان ساییلیر، سئویندیریجی حالدیر کی آذربایجان تورکجه سینده لایلارین چوخلوغو و اوره یه یاتیملی اولدوغو هامییا خوش گلمیش و بوگونه قدر نئچه – نئچه کتابلاری بو زمینه ده توپلانمیشدیر. بو شعرلرده آنالارین آرزی – ایستک لری ده دیله گلیر و بالاری حاققیندا نه گؤزل آرزیلار دیله گتیریرلر. بو لایلالاری گؤزل موسیقی و خوش آوازلا اوخوماق داها گؤزل اولور. بیر نئچه تانینمیش لایلالاردان سیزه اوخویورام:
لاي لاي دئـــديم يـاتاسـان
قــيزيـل گـولـه بــاتـاســان
قــيز يـل گولون ايـچـيـنـده
شــيرين يــوخـو تـاپـاسـان.
لايلايـينام گـول بـــالام
تئـللـري سونـبول بـالام
كپـهنـكدن، سـرچــهدن
يـوخوسو یونـگول بـالام.
لاي لاي بئشيگـيـم لاي لاي
ائويم ائـشـيــگـيـم لاي لاي
سن گئت شيرين يـوخـويــا
چكيم كئشيگـيـن لاي لاي.
لاي لايـيـنــام اؤز بــــالام
قــاشي قـارا گـــؤز بـــالام
ديلين بالـدان شـيـرين ديـر
دود اغـيــندا ســوز بـــالام.
لاي لاي دئـديم بـويـونـجـا
بـاش يـاسديغـا قــويــونـجـا
يـات سن گـول يــاتـاغـيـن
باخيـم سـنـه دويـــونــجـا.
لاي لاي دئــديـم آغـــ لامـا
اورهيــمـــي داغــــلامـــا
بـؤيو بيـر قــوچ ايـگـيـد اول
مــنـه اوميــد بـــاغــلامــا.
لاي لاي دئديم گونـده مـن
كؤلگه ده سن، گـونـده من
ايـلـده قـــوربـان بــير اولار
ســنه قـوربان گــونـده مـن.
داغـــلاريـــن لالاسـيـنـا
گــؤزلــريـن قـاراسـيــنـا
آنــالار قـــوربـان اولـسـون
اؤز كـؤرپـه بـــالاســـيــنـا.
بالا عـؤمرون چـوخ اولسون
گؤيلون، گؤزون توخ اولسون
ســنـه لايــلا چاغـيــريـم
دوشمن لـرين يـوخ اولسون.
تاپماجالار
تاپماجايالار اوشاقلارین ذهنی نین دیرچلمه سینده بؤیوک رول اویناییر. تاپماجالارلا انسانین ذکاسی، هوش و درایتی چوخالیر. تاپماجايا بيلمه جه يا باغلاما دا دئییلیر. آنجاق تاپماجالار تکجه اوشاقلار اوچون یوخ، بلکه هامی بو تاپماجالارلا اؤز ذکاوتینی گؤسته ره بیلیر. تاپماجالار اکثرا شعر و آهنگلی اولاراق شعر کیمی اوخونور. بو شعرلر ییغینجاقلاردا دا اوخونور و خوش ساعاتلار اگلنجه ده حاضیر اولانلار اوچون یارادیر. آنجاق یئنه ده بو تاپماجالارین چوخو اوشاقلارین فیکرینی و علمی معلوماتلارینی آرتیرماق و دوشوندورمک اوچون داها ده یرلی ساییلیر. نئچه تاپماجایا قولاق آسالیم:
البته ده دئدیگیم کیمی آذربایجان تورکجه میزده تاپماجالارین ساییسی داها آرتیقدیر و بوگونه قدر نئچه – نئچه کتابلار بو ساحه ده توپلانیب، حتا باشقا اؤلکه لرده بیزیم دیلیمیزده اولان ماتئریاللار توپلانیب و باشقا دیللره ترجمه ایله برابر یاییلیبدیر. بو عرصه ده نه قدر کتابلار یاییلیبسا دا یئنه یئری بوش گؤرونور، چونکی هله بیر چوخلو تاپماجالاریمیز – مختلف شهرلرده و کندلرده هله شفاهی صورتده قالیر و هله ده کاغاذ اوسته گلمه ییبدیر. بو ساحه صمد بهرنگی ایله بهروز دهقانی، دوکتور سلام اله جاوید و باشقالاری چالیشیب و گؤزل اؤرنک لر وئرمیشلر. یئنه نئچه تاپماجایا قولاق آسین:
آغ آتيمي ناللاديم
كوردوستانا يوللاديم (مكتوب)
اود دا ياغماز
سودا بوغولماز (بوز)
بير آغاجيم وار آغاجلارين اوزولي
ايلدن ايله گتيره ر اوتوز باتمان اوزومي
آغين يئسن حرامدير قاراسين يئسن حلال (اوروجلوق)
بوردان ووردوم بالتاني اوردان چيخدي قالخاني
آنام بير اوغلان دوغدي يئرين ـ گؤيون سلطاني (گون)
بيزه بير قوناق گليب خيلي زماندير
اوج يوز ياشي وار هنوز جواندير
قيرخ سگگيز قيزي وار ماه تاباندير
اون ايكي اوغلي وار اوچي عوامدير (ايل، هفته، آي)
تاپماجالارین قونوسو دا حیاتیمیزلا باغلی اولموش و خالقیمیزین یاشاییش طرزیندن یارانمیشدیر. مثلا بو تاپماجایا قولاق آسین:
اونه دي كي: اوجا دامدان آلچاق داما قار ياغار؟
گؤردویونوز کیمی بو بالاجا شعرده و سورودا اوشاغین دقتینی قارین اؤزه للیگی حاققیندا چکیر. هالبئله اون (فارسیجا: آرد) و الَک حاققیندا دوشونمه یی ده آرتیریر. اوشاغین ذهنینی دیریلدیر. و یا آشاغیداکی تاپماجایا دقت بویورون:
دوه بالاسي كؤششهك
بونو تاپمايان ائششك
دوه بالاسینا کؤششک دئییریک. بو تاپماجا ایله بو آدی اؤیرتمک ایسته نیلیر. ایندی نئچه تاپماجا:


c: text/html

text:
م. کریمی
دانیشیق متنی
۱۱/۱۱/۱۴۰۰
دیلین گؤزه للیگی نی ساخلاماق اوچون اونون دوزگون یازماق لازیمدیر. نه گؤزل کی دیلیمیزین یازی قایدالارینی دوزگون اؤیره نیب و دیلیمیزی دوزگون یازاق.
هر دیل یازێیا گئچمک اوچون اؤزۆنه بیر خط، بیر الفبا سئچمهلیدیر. دیلین علمی قواعدینین بیلمهسی و رعایت ائدیلمهسی نه قدر مهمدیرسه، خط و الفبانین دا قایدالارینی بیلمک و رعایت ائیلهمک بیر او قدر اؤنملیدیر.
کئچن هفته دیلیمیزی یازماق اوچون استفاده اولونان خط لر حاققیندا دانیشدیق. گؤردوک کی بیزیم آتا – بابالاریمیز ۵۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه ده اله قلم آلیب و سؤزلرینی یازماغا باشلامیشلار. چیوی خطینی سومرلر یاراتمیش و اونلارین دیلی ده بیزیم بوگونکو دیلیمیز کیمی التصاقی – اگلوتیناتیو اولموش. سومرلر دونیانین ایلک یازی – پوزوسونو اختراع ائتمیشلر و باشقا مدنیتلر ده اونلاردان استفاده ائتمیشلر. تورک مدنیتینده چیوی خطیندن سونرا دامغا خطی اورتایا گلیر. بو خط ایله بوگون الیمیزده بیرنئچه کتاب واردیر او جومله دن ایرک بیتیک کتابی دامغالار خطیله یازیلیب و بوگون بیزیم الیمیزه چاتیبدیر. بورادا سانکی چکیلن شکیللر سادالاشیب و یازی فورماسینا گتیریلمیشدیر. اوچونجو خط، تورکلر ایچینده گؤری تورک خطی و یا اورخون خطی آدلانیر. بو خطین تاریخی ان آزی ۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه یه گئدیب چاتیر و الده سندلر واردیر. کئچن هفته بو حاقدا دانیشدیق. آنجاق دؤردونجو خط ده اویغور خطی دیر. بو خط ایله بوللو – بوللو اثرلر، کتابلار موجوددور و بوگون ایراندا اولان کتابخانالاردا دا نمونه لرینی تاپماق اولار. مین ایلدن آرتیق تاریخی اولان بو خط، تورک حکومتلری طرفیندن حیمایه اولونوب و یوزلرجه کتاب یازیلیبدیر. قوتادغو بیلیک، عتبه الحقایق و باشقا اثرلریمیز بو خطیله موجوددورلار. چکیجی نوکته بوراسی دیر کی بو دؤرد خط، تورکلره عایددیر و اونلارین اختراع ائدنلری ده تورکلر اولموشلار. بیر سیرالار ادعا ائدیرلر کی بو خطلر مثلا رونیک و یا سریانی و یا سُغدی خطیندن آلینمادیر؛ بیر حالداکی بوگونه قدر بو ادعالارینا بیر شاهید گتیره بیلمه میشلر. بو خطلر تورکلرین اؤزلرینه عایید ساییلیر و تورک ملت لری بو خطلری اختراع ائده رک دیللری اوچون یارارلانمیشلار. او بیری طرفدن چوخ قدیم زمانلاردان، اسلام ظهوروندان سونرا، بؤیوک بیر جغرافیادا – چین دن توتوب کیچیک آسیایا قدر – عرب الفباسیله یازیلیب و بو اوزدن الیمیزده بیزه یول گؤستهرن بؤیوک بیر میراث وار. بو میراثی دوزگون اؤیره نیب و دوزگون ایشلتمه لی ییک. آنجاق دیلی دوزگون یازماق اوچون ده دیلی تماما دوزگون اؤیرنمک لازیمدیر. دیلی بیلمه دیگیمیز زامان، نئجه دوزگون یازا بیله ریک؟ بونو دا آرتیریم کی عرب الیفباسینی تورک دیلیله اویغونلاشدیرمادا بؤیوک تورک عالیملری چابالار گؤسترمیشلر، او جومله دن محمود کاشغری و علامه جاراله زمخشری نین چالیشمالاری قید ائتمه لی دیر.
آنجاق دیلچی لریمیزین ایشه آپاردیقلاری قایدا – قانونلاری، بیز ده یارارلانمالی ییق. هامی بیر خط و بیر قایدادا یازمالی ییق. دیلین قایدالارینی عالیم لر، دیلچی لر، دیلین اؤز ایچیندن چیخارمیشلار. گرامر ائشیکدن دیله تحمیل اولاماز. هر بیر دیلین اؤز روحو و اؤز باجاریغی واردیر. آیری دیلین گرامرینی بو دیل ایله اویغونلاشدیرماق ان یانلیش ایشلردن دیر. مثلا فارسجادا بیر زامانلار عربجه نین قایدالاری اساسیندا گرامر اؤیره دیدیلرو مکتبخانالاردا فارسیجانی و حتا تورکجه نی عرب دیلیله اؤیره دیردیلر. سئویندیریجی حالدیر کی ان اسکی زامانلاردان بیزیم دیلده قایدالار آراشدیریلیردی، نئچه – نئچه کتابلار بو ساحه ده یازیلیبدیر. آما بونو دا بیلمه لی ییک کی دیل زامانلا گلیشیر. اولغونلاشیر. ده ییشیلیر. بس بئله اولدوقدا، دیلین یازما قایدالاری دا زامانلا آیاقلاشمالی دیر.
یازی اصلینده بونون اوچوندور کی بیر دوشونجه نی باشقاسینا، باشقا نسل اوچون یازیب یادگار قویاق. بیزه یادگار قویموشلار، بیزه ده تکلیف دیر بو ایشه و بو یولا داوام ائده ک. البته دیلی دوزگون بیلن لر: ایلک باشدا او دیلین اوزمانلاری، دیلچی لری و سونرا ادیبلر، معلم لر بونو یازیب خالقیمیزا اؤیرتمه لی دیرلر.
کئچن هفته تورک یازیلارینی – خطلرینی تاریخ بویو تانیدیق. چیوی خطی، دامغا خطی، گؤی تورک و اویغو خطلری تورک دیلی نین اصیل خطلری اولموش، اونون یارادانلاری و یارارلانانلاری دا تورکلر اولموشلار. بو خطلریندن چوخلو یادگارلار، آبیده لر و گؤزل اثرلر بوگونوموزه گلیب – چاتیبدیر. بونلاری اؤیرنمه سک کئچه جه ییمیزدن خبرسیز قالاریق.
البته هر دیل اوچون سئچیلن الفبادا بعضی نُقصانلار و یئترسیزلیکلر اوْلا بیلر؛ گینه اوْنلار اوچون ده علما و دیلبیلیمچیلر اجماعی ایله چاره یولو تاپیرلار. تاپیلان یوْل دا آنجاق و آنجاق همان الفبانین و قایدالارینین چرچیوهسینده ممکن اوْلا بیلر. یعنی اگر سئچیلن الفبادا هر هانکی بیر سس اوچونن حرف اولماسا، آیری الفبادان یاردیم آلماق علمی ایش دئییل. مثلا عرب الفباسیندا «گ، پ، ژ، چ» حرفلری یوخدۇر وحتی قدیم فارسجا و تورکجه متنلرده «گ» یئرینه «ک»، «چ» یئرینه «ج» یازیلیب. البته بو سؤز دوغرو ساییلا بیلمز. چون عرب الیفباسیندا پ و چ و گ یوخودو یازیلماییردی. یوخسا بو معنادا دئییلدیر کی تورک دیلینده پ و چ و گ یوخودو. آنجاق بو آخساقلیغی آرادان آپارانلار تاپیلیر. علما و دیلبیلیمچیلر همان الفبانین ایچیندن حرفلر سئچیپ اوْنلارا نقطهلر، آکسانلار و یا باشقا دیاکریتیک علامتلر آرتیراراق، الفبادا علمی اساسدا کیچیک دگیشمهلر آپاریب دیله ألوئریشلی و اۇیقونلوق یاراتمیشلار.
بوگون تورکیه و آذربایجان جمهوروسوندا (ö, ü, ı) و سایره کیمی حرفلردن یارارلانیب لاتین الفباسینی اؤز یازی دیللرینه اۇیقونلاشدیرمیشلار. یا فرانسیزجادا (à, â, æ, ç, é, è…) و آلمانجادا (ä, ö, ü) کیمی دیاکریتیک علائمی یازیلاریندا قبول ائیلهمیشلر.
ایران تورکلری ده حال حاضرده عرب الفباسیندا یازدیقلاری اوچون، دیل قاعدهلریندن علاوه بو ألفبادا یازی قاعدهلرینی ده دریندن آراشدێرێپ، اینجهلهییپ بیلمهلیدیرلر. البته کی هر دیلده اولدوغو کیمی بیزلرده ده بۇ مهم ایش دیلبیلیمچیلر طرفیندن اوْلمالی و توْپلومون اختیاریندا قوْیولمالی دیر. بو ساحهده دکتر حمید نطقی ۱۳۵۸ گۆنش ایلینده «تورکی الفبامیزی» تنظیم و تصحیح ائتمیشلر. آما بو الیفبا وارلیق درگیسینده ایللر سوره سینده ایشلهدیلدیکده، اونون آخساقلیقلاری بللی اولدو. بو آخساقلیقلاری آرادان قالدیرماق اوچون ۱۳۸۲جی ایلده اورتوگرافی عنوانی آلتیندا اوتوروملار قورولدو و آذربایجان دیلچی لری، یازیچی لاری و شاعیرلری تهراندا توپلانیب و بیر سیرا قرارلاری امضالادیلار. بو قرارلار داوام تاپاراق، یئنه ده باشقا آخساقلیقلار اورتادا بللی اولدو و نهایت ۱۳۹۹جو ایلده یئنه بیر باشقا چالیشما یئرینه اوتوردو. بو چالیشمالاری سونوجوندا آذربایجان تورکجه سی نین یازی قایدالاری عنوانیندا کتاب حاضیرلاندی. بو کتابین اؤن سؤزونده بئله ایضاح وئریلیر: “یازی قایدالاری کتابی آذربایجانین مختلف شهرلرینده یاشایان یازی و کتاب ایله علاقه ده اولان شاعرلر، یازیچیلار، مطبوعاتچیلار، معلملر و ناشرلری طرفیندن درلنمیش و واحد بیر یازی قایدالارینا تابع اولماغا گؤسته ریشلری اولان بیر اثردیر”.
بللی دیر کی بئله جالیشمالار داوام تاپاجاق، چونکی دیل جانلی بیر فنومن اولاراق، همیشه گلیشمه ده دیر و یازی قایدالاری دا اونونلا برابر گلیشمه سی لازیمدیر. هر حالدا بو قایدالارین باشیندا سسلی حرفلر دایانیر. سسلی حرفلر بیزیم دیلیمیزده تمامیله یازیلمالی دیر. دیلیمیزین گؤزه للیگینی گؤسترمک اوچون یازیمیزی – خطیمیزین دوزگون یارارلانماسی گرکدیر. اؤته ری صورتده بونلارا باخالیم:[۱]
۲. تورکی الفبا
هر دیل سسلی و سسسیز حرفلردن اولوشار. بیزیم دیلده ۹ سسلی حرف وار کی دیلیمیزین اؤزللیگی ده ساییلیر. آنجاق عرب الفباسیندا بۇ سسلرین بیر نئچهسی اوچون حرف یوْخدور. بو اۆزدن ده دانیشیق دیلیمیزه سئچدیییمیز خط، یا الفبادا کیچیک آرتیرمالار ایله دیلین اؤیرتیمی، یازماسی و اوخوماسی راحتلیقلا ممکن اوْلا بیلیر.
۲.۱. تورکجهده سسلی حرفلر (مثاللار ایله) بونلاردان عبارتدیر:
۱- آ ، ـا ، ا (Aa)
آ: آت، آی، آچار، آدلار، آلما، آداقلانماق.
ـا: آنا، بال، باغ، یاز، ساپ، قاوال، قاچماق، سارالماق.
ا: داش، داغ، دام، بادام، باقلاوا، باراما.
۲- اَ (أ) ، ــَـ ، ـه ، ه (Ee)
اَ (أ): اَل، ألَك، أتَك، اَمَک، أردَملی، الجک.
ــَـ : بَزَك، سَرین، دَرین، گَلین، گَلمَک، گَرَك.
ـه: ننه، شَپه، سَله، گئجه، سیلهجک، گلهجک.
ه: پَرده، نَرده، دَوه، پنجره، ائوده.
۳- ائـ ، ئـ ، ـئـ ، ــِـ ، اِ (Éé)
ائـ : ائو، ائل، ائشیک، ائتمک، ائلناز، ائشیتمک.
ئـ : دئمک، وئرمک، دئیینمک، دئشیک.
ـئـ : یئمک، گئجه، گئچی، سئچمک، سئومک.
۴- ایـ ، یـ ، ـیـ ، ـی (İi)
ایـ : ایپ، ایت، اینَك، ایپَك، ایستی، ایچمَك،
یـ : دیل، دیز، دیش، گیریش.
ـیـ : سیلمک، بیلمک، پیشیک، پیشیرمک.
ـی: ایکی، ایتی، دیلی، بیلگی.
ی: بیری، یئری، دَری.
۵- اێ ، ێـ ، ـێـ ، ـێ ، ێ (Iı)
اێـ : اێشێق، اێرماق، اێلێق، اێلغێم، اێراق، اێسلانمێش.
ێـ : دێرناق، زێغ، بارێش، آیرێلماق.
ـێـ : قێز، بالێق، آسێلماق، تاخێل، یانێقلێ، تانێماق.
ـێ: قاپێ، باللێ، آسێلێ.
ێ: آرێ، یارێ، قارێ، یازێ، سارێ.
۶- اوْ ، ـوْ ، وْ (Oo)
اوْ: اوْخ، اوْد، اوْلماق، اوْرمان، اوْرتا، اوْغلان.
ـوْ: یوْل، قوْل، توْپ، بوْل، سوْلماق، قوْنماق.
وْ: دوْلما، دوْلۇ، دوْغرۇ.
۷- اؤ ، ـؤ ، ؤ (Öö)
اؤ: اؤپمک، اؤردک، اؤز، اؤرتۆک.
ـؤ: گؤز، گؤزَل، گؤل، سؤز، گؤرمک، بؤلمک.
ؤ: دؤزمک، دؤزۆم، دؤڲۆش، دؤنمک.
۸- اۇ ، ـۇ ، ۇ (Uu)
اۇ: اۇلدۇز، اۇشاق، اۇتانماق، اۇتماق، اۇجۇز، اۇزۇن.
ـۇ: سۇ، بۇ، قۇش، دۇزلۇ، یۇمۇرتا، یۇرد.
ۇ: دۇز، دۇرماق.
۹- اۆ ، ـۆ ، ۆ (Üü)
اۆ: اۆزۆک، اۆشۆمک، اۆز، اۆزۆم، اۆزمک، اۆرَک.
ـۆ: گۆلمک، سۆرمک، گۆل، بۆرۆمک، گۆندۆز، گۆنَش.
ۆ: دۆز، دۆزمک، زۆیۆمک، دۆشمک.
بورادا گؤردویونوز کیمی، بیزین جیب تلفونلاریمیز و بیلگی سایار دستگاهلاریمیزدا اولان فونتلار، بو یازیلاری گؤسترمک اوچون یئترلی دئییلدیرلر. بو آخساقلیغی آرادان قالدیرماق اوچون، بیلگی سایاردا اوزمان اولان دوستلاریمیز قوللارینی چیرمالاییب و بو یئترسیزلیگی آرادان قالدیرماغا چالیشمالی دیرلار. بو فونتلارین فورمالاری نه قدر گؤزل و گؤز اوخشاییجی اولدوغو، اوخوجونو دالیجا چکه بیلر. یوخسا کتابین اوخوماسی دا اوره یه یاتماییب و اوخوجونون گؤزلرینی ده آغریدابیلر.
آنجاق بورادا باشقا بیر حرفلردن ده دانیشماق لازیمدیر کی عربجه و فارسیجادا یئری بوشدور: “ی” سسی و “واو” سسی. و فارسیجادا سسله نیرسه ده یازیسی عینا همان او سسیله بیردیر. “ی” مثلا یار، همان ای کیمی یازیلیر. بیزده – تورکجه میزده فرقلی اولمالی دیر: وار. باخین “امیدوار” – باشدان باشا تورکجه دیر. هم اکی و هم کؤکو.
تورکجه سؤزجوکلرین یازماسیندا دیلیمیزین سس اویغونلوغونو رعایت ائتسک، تامام چتینلیکلر – داها دوزگون دئسم اساس چتینلیکلر حل اولونور. عزیزلریم هر بیر سؤزجوکده اولان سسلی حرفلر یا اینجه دیر یا قالین. عینی حالدا اونا یاپیشان اک لر ده اونونلا اویغون اولمالی دیر یانی قالین سسیلی کلمه لره قالین اک لر یاپیشار و اینجه سسلی کلمه لره اینجه اکلر. تامام. بونو رعایت ائذرسک دیلیمیزین یوزه سکسنی حل اولور.
بیری ده دوز و یووارلاق سسلردیر.
گلمه سؤزجوکلری نئجه یازمالی ییق؟
بیزه دستور وئریرلر تورکجه یازیلان کتابلارینیزدا فارسیجادان و عربجه ده گلمه سؤزجوکلری عینی صورتده – یعنی فارسیجادا و عربجه ده نئجه یازیلیرسا، سیز ده اوجور ده یازین. بونو قبول ائدیرسک، بیزیم بیر سیرا دیل قایدالاریمیز پوزولار. چونکی دیلیمیزه داخیل اولان کلمه لر بیزیم دیلیمیزله اویغونلاشیر. مثلا بهار یا نهار کلمه سی بیزیم دیلیمیزین قایدالارینا اویغونلاشاراق باهار و ناهار دئییلیر. اصلینده خالقیمیز دوزگون استفاده ائدیر. و بئله ده اولمالی دیر. آما تاسف لر اولسون کی بونا اجازه وئریلمیر. یانی کتابلاریمیزدا بئله یازاندا او کتابا مجوز وئرمه ییرلر. بس یازارلاریمیز زور آلتیندا قالیرلار. جالب بورادادیر کی بیر شاعیر شعرینده وزن و آهنگه اویغون اولاراق کلمه لری ایشله دیر مثلا شعرده دئییر عؤمور – ایندی بونو مجوز اوچون گرکدیر عمر یازسین. بو زامان شعرین وزنی، بحری تمامیله پوزولور. آما بونو کیمه قاندیران؟ دوشونمور کی. تکجه سؤزو بودور کی گرک فارسیجا و عربجه دوزگون استفاده اولونا. بو البته دیلیمیزین گوجونو گؤسته ریر. یانی هر کلمه اؤز باشینالیق ائده بیلمه ییر. دیلیمیزه گلیرسه ادب – ارکانی ساخلامالی دیر. دیلیمیزین پالتارینی گئیمه لی دیر.
او بیری طرفدن، بیز بونو سورمالی ییق: اگر باشقا دیلدن گلمه سؤزجوکلری عینا اصلینده اولدوغو کیمی یازماغا گرکدیر، بس بیزیم دیلیمیزدن گلن کلمه لری ده سیز دوزگون یازمالی سینیز. گرک قاشق یئرینه قاشیق یازاسینیز! کمک یئزینه دوزگون اولاراق کؤمک یازاسینیز. سیز بیزیم دیله حؤرمتسیزلیک ائدیرسینیز. بیزیم دیلده قانونسوزلوغا یئر آچیرسینیز. بونو کیمه دئین؟ ائشیدن قولاق – دوشونن بئیین هانی؟
عرب الیفباسیلا یازی قایدالاریمیز واردیر. بو قایدالاری محمود کاشغری، جاراله زمخشری، جمال الدین ابن مهنا یازیب و زامان گلدیکجه تکمیلله شیبدیر. آنجاق ۱۳۵۷جی ایلدن سونرا پروفسور دوکتور حمید نطقی بو یولدا چالیشمالار آپاریب و یوللار گؤسترمیشدیر. آما بوگون بونلاردان دا کئچمیشیک. نطقی جنابلاری نین یازی قایدالاریندا دیلیمیزین بیرچوخ کلمه لری نین تورکجه اولدوغو ایتیب – باتیردی. مثلا داها چوخلاری بئله فیکر ائدیردیلر کی مثلا طوطی، صابون فارسیجادیر؛ بیر حالداکی بونلار تورکجه کلمه لریدی کی اونلاردا اولان قالین سسلی حرفلر اوچون ط و ص حرفلرینده استفاده اولونوردو. بونا گؤره بوگون یازی قایدالاریمیز داها کامیللشمک اوچون آددیملار گؤتورمه لی اولوروق. بونا گؤره ۱۳۸جی ایلده اورتوگرافی آدلاناراق ایکی دؤنه ییغینجاقلار قورولدو. باشدا دوکتور هیئت دایاناراق بیر چوخلو یازیچیلار، سؤزلوک یازان عالیم لریمیز، درگی مودیرلری، شاعیر و یازارلاریمیز توپلاندیلار و بیر قرارلاشیب قرار صادر ائتدیلر. بو قرارلار اساسیندا ایللر کئچدی و یئنه ده یئترسیز اولدوغو بللندی. آنجاق ۱۳۹۹جو ایلده یئنه بیر چالیشمالار باشلاندی و جمعی فیکیر اساسیندا یازی قایدالاری اوزه چیخدی. بو قایدالار دا بیر کتاب کیمی یاییلدی. بونون یازارلاری بیر توپلوم اولدو.
هر حالدا دوستلار، بو معروضه ده قالمیشیق، آنجاق ساکیت اوتورابیلمهریک. گرکدیر اؤزوموزو وفق وئرک. البته نئچه طرفلی ایشله مه لی ییک. بیر طرفدن لاتین الیفباسیندا جان آتیریق و گرکدیر دولتی قانع ائده ک و او بیری طرفدن دالا قالماسین دئیه رک عرب الیفباسینی دا دوزگون قایدالارلا ایشله دک. یوخسا ادبیاتدا گئری قالاریق.
البته فارس وطنداشلاریمیز دا بو آخساقلیقلاری دوشونمورلر. و یا داها دوغروسونو دئسک “جهل مرکب” ده قالماغی داها چوخ سئویرلر. قوی قالسینلار. بوگون املا و دیکته عنوانیندا بیر ایش یوخدور. آما فارسلاردا عؤمور بویو دیکته یازماق بو چتین لیکلردن بیری دیر. آخی هاردا املا بیلمکدن بیری ایش تاپیر و چؤرک چیخاریر؟ آما بیزیم اوشاقلاری اذیت و آزار وئرمک اوچون سوم ابتدایی دان باشلاییب گلستان و کلیله دمنه دن دیکته دئییرلر. تاسوف یئری بوراسی دیر کی بؤیویندن سونرا هئچ بیر زامان رغبت گؤسترمیر بیر ده کلیله و دمنه کتابینی اله آلسین!؟
آنادیلی کتابی حاققیندا
بو کتاب استاندار، مدیران کل ارشاد، آموزش و پرورش، مندیر کل اجتماعی، سیاسی، اقوام و . . . استانداری، کتاب وزارتخانه ارشاداین مجوزینی آلیب، آموزش و پرورش مودیرکلونون امضاسی وار، و حتا اطلاعات طرفیندن آراشدیریلیب و سازمان اقوام دا تائید ائدیب. آما آذری ها کیمی بیر کؤکسوز کؤتوک اونو قارالاماق ایسته میش، فارس فرهنگستانیندا آراشدیریلیب و اونا دیاکریتیک حرفلرین یازیشی ایراد توتولوب. ائله ساوادسیز آداملار بونا نظر وئرمیشلر کی پیشمیش تویوغون گرلمه یی گلیر. او جومله دن همان دیاکریتیک حرفلر و . . .
آما آذری ها قوروپو اونا تهمت لر یاخمیش، او جومله دن پیشه وری دولتی نین ملی سرودو واردیر؟! هانی بو سرود؟ بو ساوادسیز گؤبه لک لر حتا بیر نمونه ده وئره بیلمزلر و ساوادسیز آداملاری آلدادا بیلرلر والسلام، یوخسا سهروردی، ابوریحان و ابن سینا کیمی عالیملرین تورک اولدوغونو کیم داهییا بیلر؟ بیزیم آغزیمیزی باغلاییب و تامام رسانه لر سیزین الینیزده دیر. گلین بونلاری آچیقلایین! تورک کلمه لرین ساییسینی دا آختاریب ساییبلار و ۱۷ دفعه تورک کلمه سی نین ایشلنمه سی بو کتابین خطالاریندان سایمیشلار، عجبا بس فارس کلمه سی نین ساییسینی دا گؤرون. آنجاق تورک آدینا حساسیتلری واردیر. اونا گؤره اوجا سسله دئییر: هارای، هارای، من تورکم. دوغرودان دا بو حساسیت لری سیزلر میدانا آتمیشسینیز. ایندی ده ۴۰ میلیون آذربایجان خالقینی آذری آدلاندیریرسینیز. هانسی آذری؟ تاریخ بیر نفر ده اؤزونو آذری سایماییب، آما آذربایجانلی اولدوغونو بویورسانیز فخریله بیز آذربایجان تورکلری اولدوغوموزو اوجا سسله سسله ییریک.
اوتانماز یانا دئییرلر آموزش و پرورش بونو تائید ائتمه میش، بس بو جلسه لرده اولان امضالار نه معنا وئریر؟ حتا اوستاندا قبول اولاندان سونرا وزارتخانایا گؤنده ریلیب. قبول ائتمه سئیدیلر گؤندرمزدیلر و یا ان آزی اؤز نظرلرینی و مخالفت لرینی بیلدیرردیلر. بس نییه سسلری چیخماییر؟ بو کتاب تاریخیمیزده – خالقیمیزین چاباسینا بیر نمونه اولاراق قالیر و قالاجاق. گلن نسیللر قضاوت ائده جکلر. البته بو قضاوت گلن نسیللره ده قالمایاجاق؛ چونکی بوگون ملتیمیزین اساس ایسته یی ائله آنادیلیمیزین رسمیت تاپماسی دیر.
[۱] بورادا، سانجاق درگیسینده یازیلان متنلردن و مثاللاردان استفاده ائدیلیر. نه گؤزل اولاردی کی دوستلار آدینی چکدیگیم کتابی الده ائدیب و اونو اوخویوب، قایدالارینی بوتونلوکله رعایت ائده لر.
الفبای اورخون یا الفبای قدیمی ترک یا الفبای گؤکترکان الفبایی است که توسط گوگترکها و دیگر خانات ترک در میانه سدههای ۸ تا ۱۰ میلادی (۱۱۰۰ تا ۱۳۰۰ سال پیش) برای نوشتن زبان ترکی قدیم استفاده میشدهاست الفبای اورخون برگرفته از گونههای الفبای آرامی است که بهطور خاص از الفبای سغدی و الفبای پهلوی آمده است عموماً باور بر این است که ترکها از راه مسیحیان نسطوری سغدیزبان با این خط آشنا شدهاند این دبیره که امروز به اشتباه ، دبیره ی اورخون می نامند از دبیره رونیک یا راز دبیره گرفته شده است
الفبای اورخون در سال ۱۸۸۹ توسط ویلهلم تومسن دانمارکی رمز گشایی شد این الفبا از زمانی که در سال ۱۸۸۹ توسط نیکولای یادرینتسف در دره اورخون در مغولستان کشف شده الفبای اورخون نامگذاری گردید این الفبا قدیمیترین الفبای کشف شده برای نوشتن هر گونه زبان آلتایی است
خود تومسن و ترکشناس دیگر آلمانی الاصل روس رادلف،اولین مترجمان این کتیبهها بودند. گرچه به ترجمههای آنها نیز انتقاداتی وارد است.
بارتولد ترکشناس معروف روس درباره این الفبای اورخونی مینویسد: دقیقترین تحقیقی که درباره اصل و منشا خط کتیبههای اورخون و ینی سئی انجام شدهاست کار دونر دانشمند فنلاندی است. وی شباهتهای بسیاری میان خط این کتیبهها و خط سکههای اشکانیان که در قرن سوم پیش از میلاد تا قرن سوم بعد از میلاد بر ایران فرمان میراندهاند یافتهاست. ر. گوتی یو، ایرانشناس بر آن بود که این احتمال وجود دارد که الفبای کتیبههای اورخون و ینی سئی از الفبای سغدی مشتق شده باشند،اما معتقد بود الفبای این کتیبهها را باید باید اشکال حروف الفبایی قدیمی تر از الفبای سغدی که از قرن اول میلادی بر جای ماندهاست مرتبط دانست. با وجود این کتیبههای ترکی که تا زمان ما یافت شدهاست، از قرن هفتم میلادی فراتر نمیرود و تا زمان کشف آثار ترکی قدیمی تر، نمیتوان با یقین علمی اصل و منشا قدیمیترین الفبای ترکی را تعیین کرد و تکامل تدریجی آن را دنبال نمود.[۱۰][۱۱]
- ۳. خط اويغوري: خط اويغور بعد از سلسلهي گؤگتورك و توسط اويغوريان به كار گرفته شد و در طول قرنهاي هشتم تا ۱۸ ميلادي مورد استفاده قرار گرفته است و بسياري از آثار كلاسيك تركان به اين خط نگارش يافته است.
علاوه بر كتيبههاي سنگي، آثار خطي بسياري بدين خط هنوز هم موجود است. از آن جمله ميتوان به نسخههاي اويغوري آثاري چون قوتادغو بيليك، عتبهي الحقايق و… اشاره كرد.
پروفسور سعادت جغتاي بر اين نظر است كه هيچ خطي در ميان تركان به وسعت، زيبايي و توانمندي خط اويغوري نبوده است و در امپراطوري بزرگ، در عين حال در تمام سرزمينهاي اسلامي كه تركان حضور داشته اند مورد استقبال قرار گرفته است و داراي زيبايي در خور، استحكام كافي و توانمندي قابل قبولي است كه در آثار ديني، تقويمها، علوم حقوقي و تجاري، طب، نجوم، شعر و… مورد استفاده قرار گرفته است.
دروغ گویی پانترکدرباره سنگ نگاره های تیمره و کتبیه های اورخون – ترکی نبودن تمقاها و الفبای اورخون
این الفبا و نگاره ها در سرزمین سبا (یمن امروزی) و ایران کشف شده است و طبق گفته آقای دکتر محمد ناصری فرد پژوهشگر و استاد دانشگاه از ایران و غرب آسیا به شرق رفته است نه از مغولستان به سمت ترکستان!
جالب است این نگاره ها و الفبای اورخون از سغدیان ایرانی تبار به ترکها منتقل شده است یعنی ترکها حتی همان یک الفبا را هم ندارند.
خط اورخون به هیچ عنوان خطی ترکی نیست این خط چون اولین بار در مناطقی در مغولستان کشف شد به ترکان نصبت داده شد در صورتی که بعد ها طی تحقیقاتی مشخص شد که ترکها از طریق مسیحیان نسطوری سغدیزبان با این خط آشنا شدهاند.
این الفبا از زمانی که در سال ۱۸۸۹ توسط نیکولای یادرینتسف در دره اورخون در مغولستان کشف شده و اورخون نام گذاری شد یعنی ترکان مانند همین الان که خطشان عاریه از خطوط فارسی و الفبای سیریلیک است در آن زمان ها هم از این خطوط استفاده میکرده اند. این خط برگرفته شده از خطوط الفبای آرامی بود.
آرامی سامانهای نوشتاری بود مشتقشده از الفبای فنیقی که از سدهٔ هشتم پیش از میلاد به کار میرفت. حرفهای این الفبا همگی به صورت همخوان بودهاند. همان طور که میدانید این خط الان توسط یهودیان اسراییل به کار میرود و خط یهودی یا عبری خوانده میشود.
بسیار مهم ، بخوانید و در سطح گسترده منتشر کنید .
تیتر خبر : کشف خطوط و علائم ترکی در سنگ نگاره های تیمره ( خمین )
انتشار یک خبر دروغین در ایسنا ، پاسخ مستند ما به این خبر
در روز دوشنبه ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۳ خبری با تیتر بالا در خبرگذاری ایسنا منتشر شد . نگارنده خبر مدعی شده بود که در خرداد ماه ، تیم های تحقیقاتی از کشور ترکیه ( باستان شناسان پانترک ) برای بررسی این سنگ نگاره ها به منطقه سفر خواهند کرد .
لینک خبر
ایسنا – کشف خطوط و علائم ترکی در سنگنگارههای تیمره
این خبر از قول آقای دکتر محمد ناصری فرد ، پژوهشگر و استاد دانشگاه منتشر شده است . اما جالب هست که خود آقای ناصری فرد هرگز چنین نظری ندارد
جالبتر اینجاست که نگارنده خبر ، از کشف خطوط ترکی در سنگ نگاره های تیمره خبر میدهد ، حال آنکه مطابق گفته های خود شخص آقای ناصری فرد این خطوط ترکی نیستند ، و حتی نگارنده خبر ، با این شکل انتشار ، از حضور باستان شناسان کشور ترکیه برای مطالعه بر روی این علائم و خطوط ، در آینده خبر داده است . یعنی حتی پیش از حضور باستان شناسان ترک ( پانترک ) ، نگارنده خبر ،پیشاپیش خطوط و علائم را ترکی میداند !!!!
اما نکته اساسی در اینجاست که ، هرگز خطی بعنوان خط ترکی ، بطور منحصر بفرد ، وجود خارجی نداشته است . چه امروزه که گروه های مختلف زبان ترکی از حروف لاتین و عربی و روسی برای نگارش استفاده میکنند ، و چه در گذشته ، به آن شکل که در کتیبه اورخون دیده شده است .
لینک هایی که ارائه میشود انگلیسی هست ، اگر به زبان انگلیسی تسلط ندارید ، به لینک های فارسی بروید .
كتاب عتبه الحقايق به خط اويغوري
اویغوز خطی ایله ایراندا نئچه – نئچه اثرلر موجوددور.
۴ . خط ماني: تركان همزمان با خط اويغور، از خط ماني نيز در برخي منابع و مسايل ديني استفاده كردهاند اما دايرهي گسترش اين خط هرگز به حد خط گؤگتورك و اويغور نبوده است. خط شناسان از ۲۲ حرف خط ماني سخن ميرانند كه تركان علاوه بر آن، ۱۴ حرف جديد نيز بر آن افزوده اند. اين خط توسط مستشرقين چندي از جمله ف.و.موللر مورد كنكاش و تحقيق قرار گرفته است.
- ۵. خط سغدي: اين خط برگرفته از خط آرامي است كه سغديان آن را وسعت بخشيده و استفاده كرده اند. اين خط در ميان تركان نيز در ميان قرنهاي ۸ تا ۱۵ ميلادي به كار گرفته شده است. خط سغدي متشكل از ۲۲ حرف بوده كه از راست به چپ نوشته ميشد و هم اينك آثاري به اين خط در زبان تركي موجود است.
- ۶. خط چيني: تركان از خط چيني در سدهي هشتم ميلادي استفاده كردهاند و آثاري چند امروز در دست است. ناگفته نماند چينيان آثاري از تركان را به خط خود نوشته اند كه امروزه منابع ارزشمندي براي شناخت تركان به شمار ميآيد. نويسندهي اين آثار اگر چه چينيان هستند اما از فرهنگ و زبان تركان نوشته اند.
- ۷. خط تبتي: اين خط مشابهت تمام با خط هندي دارد و در حد بسيار كمي در سدههاي ۷ تا ۱۰ ميلادي از طرف تركان مورد استفاده قرار گرفته است.
- ۸. خط سورياني نسطوري: سرياني زبان وابسته به ساميان ميباشد كه خط سرياني نيز به آنان تعلق دارد. اين خط داراي ۲۲ حرف بوده و تركان در سدههاي ۸ تا ۱۹ مورد استفاده قرار داده و با توجه به حروف صدادار تركي، تغييراتي در آن وارد ساخته و استفاده كرده اند.
- ۹. خط برهمني: خطي داراي منشأ هندي است كه تركان در بين سدههاي ۸ تا ۱۱ ميلادي از آن استفاده كردهاند و آثار چندي در دست است.
- ۱۰. خط پاسه پا: اين هم خطي است برگرفته از خط چيني كه در برخي از آثار تركي مغولي مورد استفاده قرار گرفته و آثار محدودي به زبان تركي در اين خط موجود است.
- ۱۱. خط پچنق: خط مخصوص تركان پچنق ميباشد. اين تركان در سدههاي ۷ و ۸ ميلادي از طريق قفقاز رو به سوي اروپا نهادند و اين خط را مورد استفاده قرار دادند. اين خط مشابهت كامل با گؤگ تورك دارد و از راست به چپ نوشته ميشود و خط مجارها ميباشد.
- ۱۲. خط كومان: خط كومان توسط قبچاقهاي مسيحي شده در سدههاي ۱۳ و ۱۴ ميلادي است كه براي نگارش آثار ديني خود استفاده كردهاند. داراي منشأ لاتيني است و مهمترين آثار مذهبي مسيحي به زبان تركي به اين خط نگاشته شده است.
- ۱۳. خط عبراني: اين خط نخست توسط تركان خزر در سدههاي ۶ تا ۸ ميلادي مورد استفاده قرار گرفته و داراي ۲۲ حرف است كه از راست به چپ نوشته ميشد. علاوه بر خزران، تركان كريمه نيز از اين خط استفاده كردهاند. البته براي اين كه اين خط براي نگارش زبان تركي منطبق گردد حروف چندي بدان افزودهاند.
- ۱۴. خط يوناني: قارامانيان كه در آناتولي حكومت كرده و داراي زبان مادري تركي هستند در سدههاي ۱۵ تا ۲۰ از اين خط استفاده كردهاند اما براي نگارش حروف صدادار تركي از تغييراتي در اين خط بهره گرفتهاند. هم اينك آثار تركي چندي به خط يوناني در دست است.
- ۱۵. خط ارمني: در اردوي آلتون، خط ارمني توسط ارمنيان اوكراين براي نگارش تركي تغييراتي را به وجود آورده و در سدههاي ۱۵ تا ۲۰ ميلادي مورد استفاده قرار دادهاند. به ويژه ارمنياني كه آثاري به تركي نوشتهاند يا از فرهنگ و زبان تركي ماتريالهايي را گردآوري كردهاند آثار خود را به اين خط برگرفته از ارمني نوشتهاند. ارمنيان تركيه نيز براي نگارش آثار تركي در سدههاي گذشته از خط ارمني استفاده كردهاند.
- ۱۶. خط اسلاو: اين خط در ميان سدههاي ۱۷ تا ۲۰ ميلادي از طرف برخي تركان مسيحي ياكوتها و چاوشها مورد استفاده قرار گرفته است. همچنين اين خط از سال ۱۹۳۹ تا سال ۱۹۹۲ از طرف جمهويهاي متحدهي شوروي مورد استفاده قرار گرفته است.
نمونهاي از خط اسلاو
- ۱۷. خط اسلاو لاتين: اين خط در سال ۱۹۳۹ توسط اتحاد جماهير شوروي بر اكثر جمهوريهاي مسلمان و ترك تحميل شد و تا سال ۱۹۹۲ مورد استفاده قرار
گرفت و هم اينك جاي آن را خط لاتيني با تغييراتي جهت هماهنگي و انطباق با زبان تركي گرفته است. البته در اين خط اسلاو كه سيريل يا كيريل نيز خوانده ميشود تغييراتي نسبت به ديگر خطهاي اتحاد جماهير شوروي به وجود آمده است. امروزه هزاران هزار جلد كتاب در جمهوري آذربايجان به اين خط موجود است.
- ۱۸. خط عربي: اين خط توسط تركان از همان سدهي نخستين ظهور اسلام مورد استفاده قرار گرفته و با توجه به تطابق اين خط با دستههاي زبان تركي تغييراتي در آن حاصل شده است.
نمونهاي از خط لاتين
۱) م. كريمي. تاريخ خط تركي، نشريهي بهار، ۱۳۸۳، شمارههاي ۱۱۱ و ۱۱۲٫
۱) م.كريمي. ادبيات باستان آذربايجان، تبريز، ۱۳۵۸٫
۱) رفيق اؤزدک، تورکون قيزيل کتابي، جلد۱٫
۱) محمود كاشغري، ديوان لغات الترك، به همت بسيم آتالاي، جلد۱٫
۱) از زمره اين بزرگان ميتوان پروفسور دكتر حميد نطقي، استاد بهزاد بهزادي، دكتر صديق و ديگران را نام برد.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کوبه، هیوقو
کوبه شهری ژاپونون هونشو یاریم آداسیندا هیوقو اوستانینین باشکندی و ژاپونون آلتینجی بؤیوک شهریدیر. تقریباً بیر میلیون یاریم نوفوسو وار. کانسای بؤلومونده و بیر بؤلومو کیهانشین بؤلوموندهدیر. ۱۹۹۵-نجی ایلده هانشین زلزلهسی بورادا باش وئردی. بو شهر یئنی ایللرده آمریکا و باتی اؤلکهلری ایله تیجارت و آل-وئر اۆچون قورولوب بیر آل-وئر مرکزی ایدی. بو شهرده یوز و چوخ بؤیوک میللتلر آراسی شیرکتلر و تیجاری مرکزلری وار. هابئله کوبه استیل و نستله شیرکتلری آدلیمدیر.
مترو
بو شهرین متروسو ۱۹۷۷ده قورولدو و ایندی ایکی خط و ۲۸ دوراق ایله قوللانیر. ۱۹۶۸ده شهر قاطاری بو شهریده ۳ خط و ۱۰ دوراقلا چکیلمیشدیر.
قایناقلار
- ^ Kobe's official English name. City.kobe.lg.jp (2013-02-18). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2019-01-07. یوْخلانیلیب2013-03-31.


text:
رقیه کبیرینین «مر آغاجینین کهربا گؤزلری» آدلی رمانی باکیدا ایشیق اوزو گؤردو
رقیه کبیرینین ١٣٩۶-نجی ایلده ایراندا آیدین-یانار نشریاتی طرفیندن نشر ائدیلن ١۴-نجی اثری، باکیدا قانون نشریاتی طرفیندن، آذربایجانلی اوخوجولار اوچون آذربایجان تورکجهسی(لاتین الیفیاسی) ایله نشر ائدیلدی. بو اثر رقیه کبیرینین باکی دا نشر اولونان اوچونجو اثریدیر. داها اؤنجه «اورهییم آغرییر» آدلی حئکایه توپلوسو ٢٠١٢-نجی ایلده و «ائویم» رمانی ٢٠١۶-نجی ایلده همین نشریات طرفیندن نشر ائدیلمیشدی.
«مر آغاجینین کهربا گؤزلری» ایجتیماعی-سییاسی-پیسیخولوژیک بیر رماندیر. رمان نیواک آدلی خیالی بیر اؤلکهده اوز وئرهن حادیثهلر حاقدا دانیشیر.
یازیچی بو اثر حاقدا قیساجا دئییر: «مر آغاجینین کهربا گؤزلری» رمانی اینسان پارادوکسلارینین حئکایهسیدی.
باکیدا نشر اولونان بو اثرین رئداکتورو «آینور زرّینتاج» و جیلد طراحی «روشن نوروزی»دیر.


text:
ویکیپدیا:های سالماق
های سالماق، نئچه خاص ایشلدنی جریاندا اوْلان بیر سسوئرمه و یا دانیشیغا چاغیراراق اوْنلارین سسینی ییغماق هدف ایله جمعی پیام گؤندرمهیه دئییلیر.
یوْلداشیانا پیاملاردَییشدیر
بیلیکلیک کئیفیتینی چوْخالدان محدود و طرفسیز مساژلارا «یوْلداشیانا مساژلار» دئییلیر. بۇ ایش اۆچون ایشلدن صفحهلری یئرینه کند مئیدانی کیمی عۆمومی یئلردن فایدالانماق تاپشیریلیر.
غئیرموناسیب هایسالمادَییشدیر
گئنیش جمعی پیام یازمادَییشدیر
بۇ مساژلار بیر گئنیش حدده اوْلوب، بیر خۆصوصی و محدود دانیشیغی، عۆمومی ائتمکله دانیشیق نتیجهسینه اثر قوْیوب، ایسپم اوْلدوغو اۆچون یاخشی دئییل و ایخلال ساییلیر.
چاغیرمادَییشدیر
چاغیرما، اوخوجونو لحن، دیلتؤکمه یوْخسا طرفلی قصدله، ایستدیگیمیز طرفه چکمگه بیر چالیشمادیر.
سسییغمادَییشدیر
بۇ مورد، قاباقجادان باخیشلاری بللی اوْلوب، بیزله سسبیر اوْلان ایشلدنلری بیر دانیشیق، سسوئرمه یوْخسا ایجماعا قایتیلماغا تشویق ائتمک یوْل ایله ایجماعی اؤز ایستدیگیمیز طرفه چاتدیرماغا دئییلیر.
گیزلی هایسالمادَییشدیر
ایمیل و آیری ویکی ائشیگی وسیلهلرله دییشدیرنلری چاغیرماق، گیزلی های سالما اولوب، ویکی عورفوندا بیر پیس و مان ایش ساییلیر.
هدفلی یوخلامادَییشدیر
هدفلی یوخلاما، شحصین تئز-تئز آیریلارین باخیشلارین سوروشوب، یوخلاماق و اؤز سئودیگی باخیشی ائشیتمگه چاتماغایا دئییلیر. بیر موضوعو قاباقکی دفعهلر ایستدیگیمیز جوابا چاتمادیغی اۆچون، نئچه یئرده مطرح ائتمک ده بۇ موردین میصداقلاریندان ساییلا بیلر.
های سالماق ایستهییرسینیز؟دَییشدیر
- آیدین عمل ائدین. تک نظره گلن پیاملار قوْیمایین.
- ادبلی اولون. موخاطبلرینیز چوخ اوْلدوغو اۆچون، داها ادبلی اوْلمالیسینیز.
- بیر پیامی نئچه دانیشیق صفحهسینده کوپی ائتمک یئرینه بیر مربوط یئرده یازیب، اوْنا باغلانتی وئرین.
- روباتدان فایدالانمایین! بۇ ایش سیزین حسابینیز و روباتینیزین باغلانماسینا سبب اوْلا بیلر.
های سالما قاباغیندا نه ائدک؟دَییشدیر
های سالما قاباغیندا ان یاخشی یوْل، بۇ ایشه ال وۇران ایشلدنلردن ادبله های سالمادان ال چکمهلرینی ایستهمکدیر. لازیم گؤرولورسه، قاباقجا تذکورلره قولاق آسماییب، های سالمایا ایدامه وئرن ایشلدنلری، یئنی تذکورسوز باغلاماق اوْلار. های سالمالاری ایشلدنلرین صفحهلریندن قایتارماق تاپشیریلمیر. چونکو اوْ ایشلدنلر هر حالدا اوْ پیاملارین بیلدیریلرین آلیب، اوْنلاری گؤرهجکلر.


text:
کراچی
'کراچی' (اوردو: کراچی)، پاکیستان 'دا سیند اوستانی' نین ایداره مرکزی اولان شهر.
۲۰۱۰-جی ایلده ۱۸ میلیونا چاتان اهالیسیله اؤلکهنین ان بؤیوک، دۆنیانین ایسه ۱۱. بؤیوک شهریدیر. اؤلکهنین صنایع و تیجارت مرکزی اولان شهر، اؤلکهنین جنوبوندا، هیند اوقیانوسو ساحلینده قورولموشدور.
تاریخیدَییشدیر
۱۷.یوزییل'این اورتالاریندا هیند اوقیانوسی ساحللرینده ایندوس چایی 'نین دنیزه تؤکولدویو یئره چوْخ یاخین بیر نقطهده کیچیک بیر بالیقچی کندی قۇرولدو. ایندوس'اون آغزینین غربینده ایکی چای آراسینداکی کیچیک بیر یاریمادا عومومدونیا صحیّه تشکیلاتینینونده ایشتیراک ائدن بۇ کند دنیز ائ آچیق ایدی، چوْخ اعتیبارلی بیر بؤلگهده قورولموشدو و چؤل اون آرخاسیندا قورولموش اولدوغو اۆچون کوروناکلییدی. آیریجا دالغالارین حرکتی چایلارین آللوویال لو ییغینلارینی شرقه دوغرو سوروکلئیئرئک بیر نقطهده ییغیلمالارینی اؤنلویوردو. بوتون بۇ خصوصیتلری گؤرهن اینگیلیس لئر ۱۹. عصرین اورتالاریندا کنده بیر لیمان ائدیب، اطرافداکی برکتلی دوزنلیین اکینچیلیک محصوللارینی بۇ لیمانا ایستیقامتلندیرمیی دوشوندولر. بئلهجه کراچی قورولموش اولدو. ۱۹۴۷ 'ده پاکیستان موستقیللیینی قازانینجا، شهر باشکند اولدو. هیندوستان 'دان گلن موسلمان ایممیقرانتلار بورا یئرلشدیریلدی. بئلهجه، شهر ایقتیصادی و دئموقرافیک معنادا بؤیوک بیر چئوریلمه یاشادی.
اینگیلیسلر، قوروچونون حربی اهمیتینی و ایندوس حؤوزه سی ندان الده ائدیلهن محصوللارین ایخراجیندا اهمیتلی بیر لیمان اولدوغونو فرق ائتدیلر. آردیندان لیمانینی بالیقچیلیق اۆچون اینکیشاف ائتدیردیلر. بئلهجه، یئنی ایش یئرلری آچیلدی و اهالی سۆرعتلی بیر شکیلده آرتماغا باشلادی. کراچی بؤیوک بیر شهر حالینا گلدی.
۱۸۶۴ده، کراچی ایله لندن آراسیندا ایلک تلقراف پیغامی یوللاندی. ۱۸۷۸ 'ده، کراچی دیگر اینگیلیس موستملکهسی آلتیندا هیند شهرلریله قاتار یولو باغلاندی. ۱۹۱۴ ده، کراچی بوتون بریتانیا ایمپیراتورلوغو' نون ان بؤیوک تاخیل اۆرتیم (تولید) ائدن لیمانی حالینا گلدی. ۱۹۲۴ 'ده، بیر آرودروم اینشا ائدیلدی و بئلهلیکله هیندوستان تمل گیریش قاپیسی اولدو.
کراچی، هله اؤلکهنین ان اهمیتلی ایقتیصادیات و صنایع مرکزیدیر. پاکیستانین خاریجی و اورتا آسیا اؤلکلریله ائتدیی تیجارتی ایداره ائدر. پاکیستانین گسیه 'سینین بؤیوک بیر میقدارینی و اوفیس ایشچیسینی الینده ساخلایار. قوروچونون اهالیسی بؤیومهیه داوام ائدیر. پاکیستاندا سون زامانلاردا یاشانان ایقتیصادی بؤیومه، قوروچودا یاشانان ایقتیصادی دیریلمهنین نتیجهسیدیر.
اهالیدَییشدیر
کراچی اؤلکهنین اهالی باخیمیندان ان بؤیوک شهریدیر. قورولدوغو واختدان بری اهالیسی داواملی و حدیندن آرتیق درجهده آرتمیشدیر.
بویوک شهرلریدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Sarina Singh 2008, p. 164.
- ^ Ghosh, Palash (22 August 2013). "Karachi, Pakistan: Troubled, Violent Metropolis Was Once Called 'Paris Of The East'". International Business Times. Retrieved 8 January 2017.
- ^ Hunt Janin & Scott A. Mandia 2012, p. 98.
- ^ Sind Muslim College 1965.
- ^ District in Karachi. Karachi Metropolitan Corporation. یوْخلانیلیب6 May 2014.
- ^ Government. Karachi Metropolitan Corporation. یوْخلانیلیب6 May 2014.
- ^ Geography & Demography. City District Government of Karachi. یوْخلانیلیب22 August 2010.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Ten major cities' population up by 74pc.
- ^ PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017. Pakistan Bureau of Statistics. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2019-01-10. یوْخلانیلیب2017-12-22.
- ^ SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15. SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE (2016). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2020-04-05. یوْخلانیلیب26 March 2017.
- ^ شابلون:Web kaynağı


text:
آنامین الیندهکی
قاشیق سکینین اوستونه دامجیلادی. “گئنه باشلاما!” دئدی.”تک سن دئییل سن
هاااا…سندن سونرا ائوده ایکی قیز دا وار.”
دینمهدیم. گؤزوم
اکرانداکی قوشلاردا قالمیشدی. تدقیقاتچیلار نیشان قویماق اوچون حالقالاری قوشلارین
آیاقلارینا برکیدیب، بوراخیردیلار.
“نه ائیلهییم.
ائلچیلر قاپینی یئریندن چیخاردیر آخی… ” آنام ایدی یئنه آشپازخانادان سسلندی.
گؤزوم اکراندا- “بیر دفعه دئه الیمده قالمیشدین دا…” دئدیم.
گلین باجی یئنه
گؤزلویونون اوستوندن منه باخاندا، ائله بیلدیم جیزگی فیلیملردهکی گؤزلوکلو بوتؤو
آیدی.گوموشو ساچلارینی آغ یایلیغینین آلتیندا گیزلهدیب.
-”قیسمت قیزیم،
قیسمتی نه گؤرموسن!” دئدی.
-”من اؤزومه گووهنیرم
. کاغاذ نهیه لازیمدی؟”
گؤزلمه اوتاغیندا،
دووارداکی سوس دئین قیز، باشقا اوتورانلارا باخمیر. گؤزونو، آنجاق منیم اوزومه
تیکیب. نومره وئرهن هردن –هردن منه، بیر ده یانیمداکی قومرال ساچلی قیزا باخیر. ائله
بیل بیزدن سونرا، بوردا باشقا بیر آدام یوخدور.
آنام بیر منه باخدی،
بیر ده گلین باجییا. قاشیغی اوجاق اوستونده کی بوغلایان قابلامانین قیراغینا
ووروب، ” قورخورام گلین باجییا چکهسن” دئدی.
قاشیغی قابلامانین
اوستونه قویوب، اوجاغی سؤندوردو. سوروتمهلرینی سوروتلهیه-سوروتلهیه تنهبییه
گلدی. الیمدن یاپیشیب، گلین باجینین یانیندا اوتوردوب، دئدی: “سن بیر سؤز دئه
گلین باجی! بو قیز کؤنزدی”
گلین باجی آیاقلارین
اوزالدیب گولدو. ساختا دیشلری، میرواری دنهلری کیمی آغ-آپباغ ایدی. ” قیزیم! بلکه
بیزیم زامانیمیز کیمی یئنگه-موشاتا قاپینین دالیسیندا کئشیک چکه!”
“ایندی او زامان
دئییل!” دئدیم “بیز دانیشگاه گؤرموشوک. هر شئیی بیلیریک.”
آنام دا گلین باجینین
یانیندا موخدّهنین قاباغیندا یئره اوتوردو. “کؤنزلیک ائلهمه. گلین باجینین توی
گئجهسیندن بری، ائل- طایفانین گؤزو قورخوب، الیمیزده کاغاذ اولسا دیلیمیز اوزون
اولار.”
گلین باجی، ساغ
یاناغیندان آخان گیلهلری یایلیغینین اوجویلا سیلدی. یاییلیغی سورمه رنگینه
بویاندی. گؤزلویونون آلتیندا، سول گؤزونون چوخوروندا بیر گیله قالدی..
تئلویزیون کنترلونو
یئره چیرپیب آناما باغیردیم: “گئتمیهجهیم….بیلدیز…گئتمیهجهیم!”
دئدیم گئتمیهجهیم؛
امّا گلدیم. اوستهلیک یانیما بیر یئنگه ده قوشدولار. آداخلیمدان علاوه، باجیسی دا
بیزیمله گلدی. کاشکی اونون یئرینه گلین باجی گلیردی.
گؤزلمه اوتاغینین
آغ، چیرکه سوْو چارپاییسی یانچاقلاریما باتیر، میخدی سانکی.
آداخلیم یئرینده
قایناشیر. سانکی اونون قیزلیغینین مؤهورونو کاغاذا باساجاقلار. یانیمدا اوتوران
قومرال ساچلی قیزین عطیر قوخوسو، بورنومو آجیشدیریر. قیز منه باخیب، دووارداکی
شکلین آلتیندا ایلهشن قادینی گؤستریر. او دا قومرال ساچلیدیر. قیرمیزی دیرناقلاری
آغآپباغ اللرینی قات-قات گؤزل گؤستریریر. آیاقلارینی بیر-بیرینین اوستونه
آشیریب. باشماقلارینین اوجا دابانلارینا باخیرام. قیز “مامام! ” دئییر.”یانیمداکی
دا آداخلیم” آداخلیسینا باخمیرام. ماماسی، ماتیکلی دوداقلاریلا اوزومه گولومسهییر.
ماتیکی دیرناقلارینین لاکی رنگیندهدیر. “سیزده ماینایا گلیبسینیز؟” آداخلیمین
باجیسی مندن قاباق اورتایا آتیلیر: “بلی، بو جومه تویلاریدی!” دئییر. جانیمی
قیزیشما باسیر. آداخلیم یاواشجا قولومو دومسوکلهییب،گولور.
اورهییمده بیر شئی
قایناشیر. سانکی دامارلاریمی سیخیر. آز قالیرام دوروم نومره وئرهن کیشینین میزینین
اوستوندهکی کاغاذ دلهنی آداخلیمین باشینا چیرپیم. آغ رنگلی، کورهکن کت-شالواری
گؤزومه چیرکه سوو گلیر. گؤزومو، دووارداکی سوس دئیین قیزین دوداقلارینا تیکیرم.
قیز دوداقلارین بوزوب، آداخلیما باخیر.
گلین باجینین گؤز
چوخورونداکی یاش گیلهسی هله قورومامیشدی. ” من یازیلمامیش آغ-آپباغ کاغاذ کیمی
ایدیم” دئدی. یایلیغینی باشیندان آچیب، بیر ده سانجاقلادی. “او زامان حکیم-قابیله
یوخ ایدی کی قیزیم!” سونرا باغداش قوروب، بیر ده دئدی”موشاتانین سؤزو حکم ایدی.”
آنام: “گلین باجی!
هله طایفا داعوالاریندان دئه با..”
گلین باجی دئدی “هله
اؤز عمواوغلوم ایدی ها…، اؤزگه دئییلدی کی…!”
گؤز اوجو آداخلیما
باخیرام. ماینا سؤزونه گولوب، قولومو دومسوکلهینده، بیلمیرم نهدن اؤز یانیمدا
دئدیم بلکه اؤزگهدی یانیمدا اوتوروب. تاکسی لار دا، اؤزلرینی قادینلارا سورتن
کیشیلر یادیما دوشدو. بیر آن دئدیم بس، اوندان زهلم گئدیر.
میز آرخاسینداکی
نومره وئرهن کیشی پول ساییر. یانیمداکی عطیرلی قیز منه ساری اییلیر. الینی
قولاغیما طرف گتیرنده، اوزون، ماوی مانیکورلو دیرناقلاری یاناغیما باتیر.
-”سن ده قورخوسان؟”
-”بیر آز”
دیرناقلاری یاناغیمی
اینجیدیر.
-”دئییرلر بو قابیله
اؤز ایشینده باجاریقلیدیر. ترمیمی ده یاخشی بیلر، هن…؟”
-”ترمیم نهدی؟”
-”هئچ زاد بابا،
قیزلیغی تیکیرلر دا…”
-”نه بیلیم. بیرینجی
دفعهمدی گلیرم”
قیزین ایستی نفسی
یاناغیمدان اوزاقلاشیر. دوداقلاری پاریلداییر. دووارداکی قیز، گؤزلرینی میزین
اوستهکی درگیلره زیللهییب. درگیلرین اوزهریندهکی اوشاق شکیللری سوس دئین
قیزا اوخشامیرلار. هامیسینین دوداقلاری ماتیکلی،گؤزلری سورمهلیدیر. شکیللرین
بیرینی قومرال ساچلییا گؤستریرم “گؤره سن بو اوشاقلار، بیزیم یاشیمیزا یئتیشنده،
اونلاردان دا قیزلیق وثیقهسی ایستهیهجکلر؟”
قومرال ساچلی، شکیله
باخیب گولومسهینده ماینا اوتاغینین قاپیسی آچیلدی. قیزین گولوشو دوداقلاریندا
دوندو. اوچ نفر ائشیگه چیخدیلار.
گنج قیز ایله
آداخلیسی گوله-گوله قاپییا ساری گئتدیلر. اونلارین آرخاسیندان گلن قادینین
الینده، اوزون، ائنسیز بیر پاکات واریدی. نومره وئرهن کیشی، قومرال ساچلییا گؤز
اوجو اشاره ائلهییب “سیزین نوبهزدی” دئدی. قومرال ساچلینین گؤزو اؤنوموزدن کئچن
قادینین الینده کی پاکاتدا قالمیشدی.
آنام آشپازخانادان
گلین باجییا گؤز ائلهدی، اؤز یانیندا دئدی بس گؤرمهدیم. “هله سلطان عمّهقیزینی
دئه با…”
گلین باجی
آیاقلارینی اوزالداندا، آغ دونونداکی ساری کپنکلر سانکی اتگیندن یوخارییا
اوچدولار. “یازیق سلطان عمّهقیزی…” دئدی.
ایستهدیم دئییم:
“گلین باجی! منه گئجه ناغیلی دانیشما.” گلین باجی، گؤزلویونون شوشهلرینی
هوْولاییب، یایلیغینین اوجویلا سیلدی “اونون گوناهی یوخ ایدی کی! بیبی اوغلویلا
دوشمانچیلیقلاری وار ایدی، آجیغینی اوندان آچمیشدیلار. قیزلیغینی پوزموشدولار.”
دیلیمین اوجوندایدی
آز قالمیشدی دئییم: “آخی سلطان عمه قیزیدان، منه نه وار؟”
گلین باجی اودقوندو
“توی گئجهسی- عمّه خانیم، موشاتانین اووجونا پول باسمیشدی، کیمسهنین دابان
قانینی شوشهیه دولدوروب، دسمالین اوزهرینه توکمهیینی موشاتایا تاپشیرمیشدی.
دئمه بس قان قورویوب. هارا چاتاجاق! موشاتا، ها شوشهنی چالخامیشدی، بیر داملا قان
بئله دسمالا تؤکولمهمیشدی. او گئجه، هم موشاتا، هم ده سلطان عمّهقیزینی
اؤلدوسونه دؤیموشدولر.”
آنام، آشپازخانادان
سسلنیر: “هله دئییرلر سلطان عمه قیزی، بیر ایل یاتالیق یاتدی.”
گلین باجینین
گؤزوندن یئنه ده یاش آخدی. “بونلارین هئچ بیری، خالا قیزینین قیزی کیمی نیسگیللی
دئییلدی. اونون قیزلیغین پؤزاندان سونرا،کبینینی بیر قوتو شیرینی ایله ائولرینه
گؤندرمیشدیلر. یازیق خالا قیزی، ایکی آی چکمهدی قیزین غصهسیندن فیججهلهدی.
اؤلهنه قدر قیزینین قبرینی بئله گؤرمهدی”
نومره وئرهن کیشی،
میزین سورگوسوندن تئلویزیونون کنترلونو آلیب، دوواردا پایا اوزهریندهکی
تئلویزیونو آچدی. یئنه دوننکی قوشلارین فیلیمینین تکرارینی گؤستریردی. قوشلارین
آیاغینا مئتال حلقه وورودولار.
قومرال ساچلیدان
سونرا، سیرا بیزه چاتاجاق ایدی. اورهییم گوپ-گوپ گوپبولداییر. دئییرم بس آداخلیم
دا بو اورهک دؤیونتولریمی ائشیدیر. آنجاق اونون ایسه گؤزو تئلویزیونداکی
قوشلاردان یایینمیر. باجیسی تبسّومله اییلیب، “ایندی بیزیم نوبهمیزدی” دئییر.
منیم دوداغیم قاچیر. دووارداکی قیزا -” بو زهلم گئتمیش گلمه سیدی، اولمازدی ها…”
دئییرم. قیزین، بارماقلارینین آلتیندا، دوداقلارینین گولومسهییر.
مطبّین قاپیسی
هوژمونن آچیلاندا دووارداکی قیز دیسکیندی. گولوشو دوداقلاریندا قورودو. من ده
دیسکیندیم. ایکی قادین، گنج بیر قیزین قولوندان یاپیشیب ایچهری گیردیلر. قیزین
آیاقلاری یئرده سورونور. ریمللرینین قاراسی قیپیقلارینا یاییلیب، یاناغیندان چنهسینه
آخینیب. اؤرپهیینین آلتیندان یایینیب ائشییه چیخان تئللریندهکی گول، آلماس کیمی
پاریلداییر. ماتیکسیز دوداقلاری جادار-جاداردی.
اونلارین آرخاسینجا،
اوتوز یاشلی بیر کیشی ایله ایکی چارشابلی قادین ایچهری گیریب، نومره وئرهن کیشینین
اؤنونده دایانیرلار. قادینلار، قیزدان بیر آز آرالیدا، چیرکهسوْو صندللرین
اوستونده اوتوربلار، کیشی ایسه، نومره وئرهنله دانیشیر. قار کوتونون کورک حصهسی
قیریشیقدیر. ائنلی کؤرهیی، نومره وئرهن کیشینی گؤرمهییمه مانع اولور. یالنیز
سسینی ائشیدیرم. “نوبهسیز اولماز!” دئییر. کیشینین الینده گیزلتدیگی سیگار،
توستولهییر. نومره وئرهن “سیگاری ائشیکده چکین.” دئییر. شکیلدهکی قیز، الیآغیزیندا
اؤسگورور. کیشی، الیندهکی سیگارینی چارشابلی قادینلار گؤستریب- “من ائشیکدهیم!”
دئییر. ریملی یاییلان قیزین گؤزو، اونون قیریشیق کوتوندا قالیب.
بالدیزیم، قیزین
یانینداکی قادینلارا اییلیر: “سیز نه اوچون گلیبسینیز؟”
قادین: “دونن گئجه
تویلاری ایدی.” دئییب الیندهکی کاغاذی گؤستریر “الیمیزده کاغاذ دا وار، ائله بو
خانیم دوکتور وئریب” دئییر.
گلین باجینین
گؤزونون چوخورونداکی یاش گؤزومده پاریلداییر. اوتانیرام قیزین یاییلان ریمللرینه
باخیم.
گؤزوم ماینا اوتاغینین
قاپیسیندا قالیب. قومرال ساچلی، باییرا چیخیر. آداخلیسی، قولوندان توتوب. ماماسی
آرخاسیندان گلیب. پاکاتی کیفینه قویور. قیز اوزومه گولومسهییر.
آداخلیسیندان
آیریلیب، منه ساری گلیر. اییلیب قولاغیما “قورخما! چتین دئییل” دئییب آداخلیسینین
الیندن یاپیشیب، گئدیر. ماماسینین دیک دابانلارینین سسی گئت-گئده اوزاقلاشیر.
نومره وئرهن کیشی،
منه اشاره ائلهدی. آداخلیملا بالدیزیم منیمله بیرلیکده قالخدیلار. آداخلیمی
بالدیزیما گؤستریب، دئدیم: “اولار بو گلمهسین؟” او ایسه یئنه دیشلرینی آغارتدی.
“اصلکار اودی دا…” دئدی.
اوزونه گولمهییم
گلمهدی: ” زهلم گئتمیش گولنده، نئجه ده دوزسوز اولور!” دووارداکی شکیله دئدیم.
اونلاردان قاباق
ایچهری گیریرم. قابیله خانیم اوزومه گولور. اوندان خوشوم گلیر. گلین باجی کیمی گؤزلویونه
باغلادیغی زنجیر، اوزونون ایکی طرفیندن ساللانیب. اوتوردوغو صندله یاراشیر. ماوی
چرقدینین آلتیندان قارا تئللری قاشقاسینا تؤکولوب. مانتوسونون بیر دویمهسی
قیریقدی. قیرمیزی بلوزو گؤرونور. اوزومه گولور “پردهنین آرخاسینا کئچین!” دئییر.
پردهنین آرخاسیندا
سوس دئیین اوشاغین اکیز باجیسی دوواردان منه باخیر. اوتاقدا، نابلد تخته اوخشار
بیر شئی وار. مریضخانالارین تختلری کیمی دئییل. کئچمیشده آپاندیس عملیاتی اوچون
مریضخانادا یاتمیشام. قابیله خانیمین سسی گلیر:”شالوارینی سویون! قالخ اوزان
ماینا تختینه، گلدیم.”
آداخلیمدان آدینی،
شهرتینی سوروشور. منیم قیزلیغیمدان اونون آدینا نه دخلی وار، بیلمیرم.
ماینا تختینه نئجه
چیخاجاغیما معطّل قالمیشام؛ اوجالیغی منیم سینهمهجندیر. اورتاسیندا گیرده بیر
دئشیک، آلتیند ایسه ایستیل بیر قاب وار. ایکی طرفینده آیاقلیق کیمی اوجا پایا
گؤرونور.
قابیله خانیم،
اللرینده طبّی الجک، پردهنین دالینا گلیر: “بس بئله نییه؟ شالوارینی چیخار، اوزان
تخت اوسته!”.
بالدیزیم پرده
آرخاسیندان سسلهنیر-”کؤمهیه گلیممی؟” قابیله خانیم “ایستهمز” دئییر.
نه یاخشی کی، “ایستهمز”
دئدی. او زهلم گئتمیش گلسهیدی، چیخیب قاچاجاغیدیم.
شالواریمی
چیخارا-چیخارا، شکیلدهکی سوس دئین قیزدان نهسه اوتانیرام. قابیله چارپایانی
آیاغیمین آلتینا ایتهلهییر. گوجن-بیللاه ماینا تختینه چیخیب، اوزانیرام.
قابیله “آیاقلارینی،
آیاقلیقلارین اوستونه قوی! جان کؤینهیینی بیر آز یوخاری قالدیر” دئییر.
دووارداکی شکیل منه
باخیر. منی گؤرمهسین دئیه، گؤزلریمی یومورام.
گلین باجی گؤزلویونو
چیخاریب، موخدّهیه دایاندی.گؤزونون چوخورونداکی یاش قوروموشدو. دئدیم: “سونرا نه
اولدو گلین باجی؟” سوسدو؛ ائلهبیل سؤزومو ائشیتمهدی.
بیلمیرم گؤزلریمدن
قولاقلاریما آخان نهدیر. ریملی یاییلان قیز کیپریکلریمین آراسیندان گؤزلریمه
گیریر. گلین باجی یئریندن قالخیب، پنجرهیه ساری گئدیر. نومره وئرهن کیشی
ساعاتینا باخیب، اوتورانلاری ساییر. سلطان عمّهقیزی یاتالیق یاتیب. خالاقیزینین
قاپیسینی دؤیوب، شیرنی قوتوسو اوستوندهکی پاکات ایچینده قیزینین کبینینی
وئریرلر…
قابیله خانیم “قالخا
بیلرسن ” دئییر.گؤزلریمی آچیرام. شکیلدهکی قیز گؤزلرین یوموب.
قابیله خانیم الجکلرینی
چیخارا-چیخارا “بوتؤو قالاجاق، قیزلیغین گیردهدی” دئییر.
آداخلیم بارماغینی
استامپا باتیریب.کاغیذین اوزهرینه باسدیقدان سونرا بارماغینی شالوارینا سورتور.
آغ شالواریندا جوهر لکهسی قالیر….
فروردین۹۰


text:
لکسوس
لکسوس ، ژاپون اوتوموبیل نهنگی تویوتا طرفیندن چیخارلان لوکس اوتوموبیل مارکاسی دیر. لکسوس مارکا اوتوموبیل لر قوزئی آمریکا ، آوروپا ، آسیا ، اورتا شرق ، اقیانوسیه ، آفریقا و لاتین آمریکا دا ساتیلار. آمریکا دا لکسوس ان چوخ ساتیلان لوکس اوتوموبیل مارکاسی دیر و 2005 – جی ایلدن اعتیباراً ژاپون دا ساتیلماغا باشلامیشدیر.
1989 – جو ایلده ایلک چیخدیغیندان بری ، لکسوس دایانیقلی و مؤحکم اوتوموبیل لری و یوکسک کیفیتده تقدیم ائتدییی مشتری خیدمت لریندن بیر اعتیبار قازانمیشدیر. 2006 جی ایلده - JD Power and Associates - واسیطه لرین اعتیبارلی لیغی آراشدیرماسینا اساسلاناراق لکسوس مارکاسینی آمریکا دا ان دایانیقلی و مؤحکم اوتوموبیل ایستحصال ائدن مارکا سئچدی. لکسوس بۇ موکافاتی 12 ایل آردیجیل اولاراق قازانمیشدیر.[۱]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ویکی پدیا


text:
هیزلپارک، میشیقان
هیزلپارک، میشیقان (اینگیلیسجه: Hazel Park, Michigan) آمریکانین میشیقان ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۷٫۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۶۴۲۲ نفر دیر. بۇ شهر ۱۹۲ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده هیزلپارک، میشیقان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hazel Park, Michigan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
کلرامبوسیل
کلرامبوسیل (آیوپاک آدی: 4-[bis(2-chlorethyl)amino]benzenebutanoic acid, اینگیلیسجه: Chlorambucil, (چینجه:苯丁酸氮芥)، روسجا: XлopaMбyцил) بیر شیمیایی بیلشیک دواء. بۇ دواءنین مول جرمیسی مول/قرم ۳۰۴٫۲۱۲ دیر. نیمه عمر یا یاریلانما سۆرعتی ۱٫۵ ساعات زامان آپاریر. متابولیسمی قاراجییرده باش وئریر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- دواء شیرکتلرین لیستی
- بیوفارماسی
- دواء کیرلیلیغی
- اؤن دواء
- فارماکولوژی
- کپسول (دواء)
- آنتیبیوتیک
- آنتی سایکوتیک یا ضد روان پریشی
- آغری کسیجی یا ضد درد
- آنتیدپرسان یا ضد افسردگی
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده کلرامبوسیل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۶ آقوست
۱۵۳۸ — قونزالو خیمئنئز دئ کئسادا طرفیندن بوقوتا شهرینین اساسی قویولدو.
۱۸۰۶ — ایمپئراتور ۲-جی فرانسین آلمان تخت-تاجیندان ایمتیناع ائتمهسی نتیجهسینده مقدس روما ایمپئریاسی بوراخیلدی.
۱۸۲۵ — بولیوی ایسپانیادان موستقیللیک الده ائتدی.
۱۸۹۶ — ماداقاسکار فرانسه کولونیاسی اعلان اولوندو.
۱۹۱۴ — بیرینجی دونیا مۆحاریبهسی: صئربیا آلمان، اوتریش ایسه روسیه مۆحاریبه اعلان ائدیر.
۱۹۴۵ — ایکینجی دونیا مۆحاریبهسی: ژاپونون هیروشیما شهری آتومی بومباران اولدی.
۱۹۶۲ — جامائیکا بویوک بریتانیادان موستقیللیک الده ائتدی.
۲۰۰۸ — موریتانیده دولت چئوریلیشی باش وئرمیشدیر.


text:
اویان نیوز : ۲۰۱۱ الینین اوگوست آییندا ایران پارلامنتی آذربایجانلی دپوتلارین اورمیه گولون خلاس ائتمک اوچون پارلامنته تقدیم ائدیلن لایحنی رد ائتتیکتن سونرا باشلایان کوتلوی اعتراضلار نتیجسینده تبریز و اورمیه شهرلرینده حبس داغاسی باشلادی. حبسلرین چوخو اعتراض اسناسیندا ۲۹ آذربایجانلی فعال اعتراضلاردان نئچه گون اونجه تبریز قوم تپه محللسینده قوناق اولدوغداری اوده توتوقلاندی. همین واخت حبس اولونموش و سونرادان اولکنی ترک ائتمیه نائیل اولان موسی برزین خلیفلی آمریکام سسینه دانئشئب.
اورمیه گولونون قوروماسی ایله باغلی توپلانتی کئچیرمیش محبوسلار میللی تحلیکسیزلیئه قارشی آکسیا پلانلاماقدان ایتیحام اولوربلار. بیر نئچه آی سونرا قوم تئپه گوروشونده توتوقلانانلارین هامئسئ آغئر جریمئلر قارشیایغئندا موقت اولاراغ آزادلئغا بئراخسالار دا اونلارئن محکملری دوام ائتدی و بعضیلرینه اوزون سوره حبس جزالاری وئریلیب. سون گونلرده حبس حکمو آلانداردان حسن ارک – عزیز پور ولی – مهدی حمیدی شفیق و احمد ریاضی جزا چئکمک اوچون تبریز زیندانئنا گوندریبلر.
یاخلاشئق ۳ آیدیر تورکیه ده قاچگئن حیاتئ سوردورن آذربایجانلی وکیل موسی برزین خلیفلی ده واختئکن قوم تپه گوروشلرینده توتولموش ۲۹ آذربایجانلئدان بیریدیر. موسی برزین آمریکان سسی موساحبسینده همین حبسارله علاقلی توتولما گونوندن محکمه و حکمرین ایجراسینا قدر بوتون پروسئسلرین قانونسوز شئکیلده حایاتا کئچیردیلدیئینه ایناندئغئنی بیلدیردی.
سون ایللرده وکیل قیسمینده بیر چوخ آذربایجانلی فعالئ محکملرده مودافیه ائدن موسی برزین دئیر کی تحلیکسیزلئف مئمورلاری فعاللاری توتوقلادئقلاری زامان تطبیق ائدیب و محکمه امری گوسترمیبلر. وکیل برزین همچنین توتولانلارئن تک کامرالئ اطاقلاردا ساخلاندئقلارئنی و دیندیرمه زامانی گوزلرینین باغلی اولدوفلارینی دئییپ. او موجود پراکتیکانئن تئکجه ایران قانونلارئندا دئیل ها بئله بین الخاق حقوقوق نورماللریته زید اولدوقونو قید ائدیر.
موسی بریزنین دئدیئینه گوره قون تئپه گوروشونده اورمیه گولونون قورماسی و چئوره فلاکتینین قارشینی آلماق یوللاری حقیده دانئشئلئب. او علاوه ائدیب کی اینسانلارئن منفی مقصدلری اولسا بیله سادجه دانئشماق اوستونده حبس ائدیب محکمه ی جلب ائتمک قانونی دئیر.
آمریکا سسی


text:
آنادیلیمیز: اوشاق فولکلورو زنگین و ائنگین تورک فولکلورونون بؤیوک بیر بؤلومو اولاراق اؤزونه اؤزل اؤزللیکلری واردیر. اوشاق فولکلورو آنلام و قاورام ( معنا و مفهوم ) باخیمیندان قولای ( ساده )، اؤیردیجی و ایلنجه لی اولور. اوشاقلارا عایید اولان فولکلوروموزون بیر بؤلومونو بؤیوکلر، بیر سیراسینی ایسه اوشاقلار اؤزلری یارادیب یا یارادیرلار. فولکلوروموزون بو بؤلومو ده مادی و معنوی بؤلوملره بؤلونور. اویناتمالی لار، چاخچاخا (شیکشیکی)، قولچاق، مازالاق و یوگورک کیمی نسنه لر مادی فولکلور ساییلیرلار آنجاق معنوی اوشاق فولکلوروموز مادی اوشاق فولکلوروموزدان قات -قات زنگین دیر. معنوی فولکلورلار اینسانین اولان گونوندن اؤلن گونونه دک اونونلادیرلار. اینسانلار گلیب، گئدیر آنجاق یاشام سورور. فولکلورلار دا ائله جه.
فولکلورلار بیزده آنالار کؤرپه لرینه اوخودوقلاری ۴ یاریم دوزوکلو ( میصراعلی لایلالارلا باشلاییر.)
لای – لای چالدیم همشه/کروان ائنر ائنیشه/یاستیغیندا گول بیتسین،/دؤشه یینده بنؤوشه.
آنالارین اوشاقلارینا اولان آری و دورو سئوگیلری بو کیمی لایلالاردا گؤرونور. همین سئوگی یئنه ده شعره کؤچورولرک ۲، ۴ یا دا ۶ یاریم دوزوکلو نازلامالار قالیبینده کؤرپه لره اوخونور:
بالاما قوربان دایلاقلار،/بالام هاچان اویناقلار./هئیواسی، ناری/الیمین باری،
اون ساپ میرواری/گلر قیزیمچون/چالخان – چالخان یاغ اولسون،
بالام یئییب ساغ اولسون./قیزیل گول باغیم اولسون،/باغلار اویلاغیم اولسون.
تانریدان آرزیم بودور،/آت مینن چاغیم اولسون.
اوشاغین دیل آچما چاغی یاخینلاشدیغی چاغلاردان، اوشاغا اؤیرنمه یی اؤنملی و گرکلی گؤرونن سؤزلری، قولای سؤزلرله اونا اؤیردیرلر. اؤرنه یین: په په ( چورک )، پوفو ( ایستی یئمک )، قاقا ( سویوق یئمک )، هام یا همم ( یء )، جی جی یا چی چی ( پالتار )، پاپان ( آیاق قابی )، جیز ( یاندیران زادلار )، دادار یا دانی ( آیاق اوسته دورماق )، تاتان ( یئری )، لالا ( یات )، قوجو (_قوجاق )، دردر( دیشاری )، اوف ( یارا )، خیخی ( کیفیر زادلار )، دودومه ( قویون )، پیشان ( پیشیک ).
یئنی جه دیل آچمیش اوشاقلارلا دا شعرلی اویونلار اوینایاراق اوشاغی ایلندیریرلر. شعرلی اویونلارین ان یایغینیندان ” لو، لو، لو، لو، حوضه” و ” اینه، اینه ” نین آدلارینی چکمک اولار. ” اینه، اینه” اویونوندا اوشاغین بارماقلارینی بیرر – بیرر گؤستررک بئله اوخویورلار:
اینه، اینه/اوجو دویمه./بربرینجی،/شام آغاجی،/شاطیر کئچی./قوز آغاجی،
قوتور کئچی،/هاپپان، هوپپان،/یاریل، ییرتیل،/سو ایچ قورتول.
گئت – گئده دیرچه لیب بؤیوین اوشاق تورلو- تورلو فولکلورلاری اؤیرنمه یه باشلاییر. بونلار داها چوخ، بؤیوک اوشاقلاردان اؤیرنیلیر. آشاغیدا اؤتری اولاراق اؤجشمه لر، سانامالار، دوزگولر یا قوشماجالار، تؤرن نغمه لری، یانیلتماجالار، تاپماجالار، داستانلار و اویونلاردان سؤز گئدیر:
اؤجشمه لر ( ایجشمه لر )، ساتاشمالاردان ایکی اؤرنک:
دء آینا/آینا/مئیمون اول اوینا/دء آی/آی/اولدون آیییا تای
سانامالار داها چوخ اوشاقلارا سایی اؤیرتمک اوچون دور. سانامالارین ان یایغینیندان بیریسینی اوخویاق:
بیر، ایکی بیزیمکی/اوچ، دورد قاپینی اؤرت/بئش، آلتی یوک آلتی
یئددی، سککیز فیرنگیز/دوققوز، اون قیرمیزی دون/اون بیر، اون ایکی ائرمنی بؤرکو
اوشاقلار داها دا دیلی موکمل اؤیرنسینلر دئیه دوزگولر یا قوشماجالاری یاراتمیشلار. بونلارین ان گؤزلی، اؤنملیسی و یایغینیندان ” الیمی بیچاق کسیبدی” ، ” حامام حامام ایچینده ” ، و ” اوشودوم ها اوشودوم” دن آد آپارماق اولار. بو فولکلورلارین اوزون و یایغین اولدوقلارینا گؤره یالنیزجا آدلارینی یازیب بوتونونو یازماقدان واز کئچیرم.
تؤرن نغمه لری داها چوخ هامیلیق دیرلار. آنجاق بونلارین بیر سیراسی اوشاق فولکلورو سیراسیندا یئرله شیر. اؤرنه یین چرشنبه آخشامی فولکلوریک بیر تؤرنده اودون اوستوندن آتیلارکن بئله دئییرلر:
آغیرلیغیم – اوغورلوغوم اودلارا،/یازدا منله هوپپانمایان یادلارا.
آغیرلیغیم اود اولسون،/اوددا یانان یاد اولسون.
باشقا ماراقلی اوشاق فولکلورو اؤرنکلریمیزدن بیریسی یانیلتماجالاردیر. بونلاردا تکرار سوزلر، اوخشار سؤز و جومله لر هابئله اومونیملر یا بنزرلر ( بونلارین فونئتیک قورولوشلاری بیر آنجاق آنلاملاری بام باشقادیر) آردی – آردیندان گلرک اوشاغی یانیلدیر. یانیلتماجالار اوشاغا دیلی داها دا دوزگون و موسلط دانیشماغا یاردیم ائدیرلر. گؤزل بیر یانیلتماجانی اوخویاق:
بو بربرین آتاسی بربر من بربرین آتاسی بربری بر-بر بییرتدییی اوچون من بربر بو بربری بر-بر بییردیرم. اگر بو بربرین آتاسی بربر من بربرین آتاسی بربری بر-بر بییرتمه سیدی، من بربر بو بربری بر-بر بییرتمزدیم.
اوشاقلار، یئنی یئتمه لر و حتی گنجلر ایچینده سؤیله نیلن فولکلورلاریمیزدان بیریسی ده تاپماجالاردیر. بئیینلری چالیشماق زوروندا قویان تاپماجالار، سورو وئریلن کیمسه نین اوس ( آغیل )، بیلگی و تجروبه سینی دنه مک ( یوخلاماق ) اوچون سورولور. اؤرنک اولاراق:
قاپی دالیندا کیلکه لی قیز: سوپورگه
داغدا تاپپیلدار، سودا شاپپیلدار، اوبادا فرمان، کندده سولئیمان: کولونگ، بالیق، خوروز و ایت
داستانلار دا فولکلوروموزون بیر بؤلومو اولاراق چوخلو باشقا فولکلورلاریمیزا تای آرتیق اؤنجه کی کیمی دئییلیب ائشیدیلمیر. بونون ان بؤیوک ندنلریندن، اوشاقلارین ایلیشگیلرینین آزالماسی و تئلئویزیادیر. ان اؤنملی اوشاق داستانلاریمیزدان ملیک محمد و جیرتدان داستانی یاخود ناغیللاریندان آد آپارماق اولار.
فولکلوریک اویونلاریمیزین سایی چوخ- چوخدور. بونلارین بیر سیراسی اؤزل بیر یئر یا بؤلگه ده بیر سیراسی دا بوتون آذربایجان دا اوینانیر. سؤز قونوموز اولان اوشاق اویونلاریندان بیر سیراسی قیز اویونلاری، بیر سیراسی اوغلان اویونلاری، قالانی دا قیز- اوغلان اویونلاریدیرلار. شهرده اوینانان اویونلاردان آیاق جیزیق (داها چوخ قیز اویونودو) و گیزلن پانج ( داها چوخ اوغلان اویونودو ) اویونلارینین آدینی چکمک اولار.
اوشاقلیقدان گنجلییه آددیم قویان اینسانلار آتا- بابا سؤزلرینی اؤیرنمه یه باشلاییرلار. گنجلر یئنی اویون و تؤرنلره قاتیلاراق تؤرن نغمه لرینی اوخویوب، توی- دویونلرده خالق رقصلرینی اویناییب، خالق ماهنی لاری یا خود تورکولری اوخویوب،چئشیدلی یاریشلارا قاتیلیر لار.
اورتا یاشلیلار بوتون دانیشیقلاریندا آتا- بابا سؤزلرینی قوللانیب چئشیدلی تؤرنلرده گؤرونورلر. اونلار ایشله یرک چئشیدلی امک نغمه لرینی ده اوخویورلار. بو دؤنمده آندلار، سؤیوشلر و…داها چوخ قوللانیلیر.
قوجالیق دؤنمینده ده آلقیشلار، قارغیشلار، دوعالار و ننه لرین نوه لرینه دئدیکلری داستانلار داها چوخ اولور. بوتون یاشامینی فولکلورلارلا یاشاییب، عؤمرونون سونونا چاتان اینسان، اؤلدویونده یئنه ده فولکلورلارلا توپراغا وئریلیر. یئنه ده ائشیتدیییمیز ایلک فولکلورلارین یارادیجیسی اولان قادینلارین سسی یوکسلیر. اونلار بیر زامانلار کؤرپه بیریسی اولان جانسیز گؤوده یه اوخشاییب آغلاییرلار.
اوشاق فولکلورو – اکبر سعادت
آنادیلیمیز: اوشاق فولکلورو زنگین و ائنگین تورک فولکلورونون بؤیوک بیر بؤلومو اولاراق اؤزونه اؤزل اؤزللیکلری واردیر. اوشاق فولکلورو آنلام و قاورام ( معنا و مفهوم ) باخیمیندان قولای ( ساده )، اؤیردیجی و ایلنجه لی اولور. اوشاقلارا عایید اولان فولکلوروموزون بیر بؤلومونو بؤیوکلر، بیر سیراسینی ایسه اوشاقلار اؤزلری یارادیب یا یارادیرلار. فولکلوروموزون بو بؤلومو ده مادی و معنوی بؤلوملره بؤلونور. اویناتمالی لار، چاخچاخا (شیکشیکی)، قولچاق، مازالاق و یوگورک کیمی نسنه لر مادی فولکلور ساییلیرلار آنجاق معنوی اوشاق فولکلوروموز مادی اوشاق فولکلوروموزدان قات -قات زنگین دیر. معنوی فولکلورلار اینسانین اولان گونوندن اؤلن گونونه دک اونونلادیرلار. اینسانلار گلیب، گئدیر آنجاق یاشام سورور. فولکلورلار دا ائله جه.


text:
عثمانلی ایمپیراتورلوغو
عثمانلی ایمپیراتورلوغو (عثمانلی تورکجهسی: دَوْلَتِ عَلِیّهٔ عُثمَانِیّه[۱]) ۱۲۹۹–۱۹۲۳ ایللری آراسیندا سوردورموش تورک دؤولتیدیر. دوغو اوروپا، گونئیباتی آسیا و قوزئی آفریقایا قدر توْرپاقلارینی گئنیشلتمیش و ۱۶-جی یوز ایلده دونیانین ان گوجلو ایمپیراتورلوغو اوْلموشدور.
دؤولتین قوروجوسو و عثمانلی خاندانینین آتاسی اوْلان عوثمان قاضی، اوغوزلارین یوزگات قولونون کایی بویونداندیر. دؤولت، بیلهجیک ائلینین سؤگوت محلینده قورولموشدور. عثمانلی دؤولتینین باغیمسیز بیر دؤولت اولاراق تاریخ صحنهسینه چیخماسی یایغین قبولا گؤره ۱۲۹۹ ایلینده اوْلموشدور. آنجاق پروف. دؤکتور خلیل اینالجیک و اساسی دیگر عالیملر، عثمانلی دؤولتینین ۱۲۹۹ده سؤگوتده دئییل ۱۳۰۲ده یالووادا بیزانسا قارشی ائتدیگی بافئوس ساواشی سوْنراسیندا دؤولت نیتهلیگینی قازاندیغینی ادعا ائدرلر.[۲][۳] ایستانبول ایله سینیرلی بیر شهر دؤولتینه دؤنوشموش اوْلان دوغو روم (بیزانس) ایمپیراطورلوغونو ییخمیش، اساسی تاریخچیلره گؤره بۇ یئنی چاغی باشلاتان حادثه اوْلموشدور. عثمانلی ایمپیراطورلوغو گوجونون دوروغوندا اوْلدوغو ۱۶-جی و ۱۷-جی قرنلرده اوچ کیتایا یاییلمیش و گونئیدوغو اوروپا، اورتا دوغو و قوزئی آفریقانین بؤیوک حیسهسینی اؤز آلتیندا توتموشدور. اؤلکهنین سینیرلاری باتیدا جبلالطارق بوغازی (و ۱۵۵۳–جی میلادی ایلده مراکش (فاس) کیییلارینا)، دوغودا خزر دنیزی و فارس کؤرفزینه، قوزئیده اوتریش، مجاریستان و اوکراینین بیر حیسهسینه و گونئیده سودان، اریتره، سومالی و یمنه اوزانماقدا ایدی.[۴] عثمانلی ایمپیراطورلوغو ۲۹ اوستاندن و وئرگییه باغلانمیش بوغدان، اردل و افلاک شاهزادهلیکلریندن اولوشماقدا ایدی. دؤولت زامان زامان دنیز آشیری توْرپاقلاردا دا سؤز صاحبی اوْلموشدور. آتلانتیک اوقیانوسونداکی قیسا داواملی توْرپاق قازانیملاری لانزاروته[۵] (۱۵۸۵)، مادئیرا (۱۶۱۷) و لوندی (۱۶۵۵) بۇ دوروما اؤرنک اولاراق گؤستریله بیلر.
دؤولت آلتی قرن بویونجا دوغو دونیاسی ایله باتی دونیاسی آراسیندا بیر کؤرپو کیمی اوْلموشدور. حاکمیتی آلتیندا اوْلان توْرپاقلاردا یاشایان خالقلار زامان زامان، توپلو یا دا یئرلی قیاملار ایله عثمانلی اقتدارینا قارشی چیخمیشدیرلار. عومومیتله دین، دیل و عیرق آیریمیندان اوزاق دوردوغو اۆچون قرنلرجه بیر چوخ دؤولتی و میللتی حاکمیتی آلتیندا توتماغی باشارمیشدیر. عثمانلی ایمپیراطورلوغو، کؤهنه تورک عؤرف و عادتلرینین و ایسلام مدنیتینین عؤهدهچیلیکلرینین دوغرولتوسوندا بیر رهبرلیک شکلی بلیرلمیشدیر. اساسی ۱۲۹۹-جو میلادی ایلده چاغداش تورکیه'نین بیلهجیکنین سؤیودلو شهرینده عوثمان بی طرفیندن عوثمانوغوللاری بیلییی کیمی قۇیولموشدور. عثمانلی دؤولتی تاریخده مشهور بیزانس ایمپیراتورلوغونا سوْن قویاراق اوْنون باشکندی کونستانتینوپول و اله کچئیرمیش و اؤز باشکندینا چئویرمیشدیر. کونستانتینوپولون آدی دییشدیریلمیش و ایستانبول آدی وئریلمیشدیر. ۱۷-جی عصرده اؤزونون ان قودرتلی دؤورونو یاشایان دؤولت اۆچ قیطعهیه یاییلمیشدیر. دؤولت ان گئنیش سرحدلرینه ۱۶۸۳-جو ایلده - ۲-جی ویانا موهاسیرسیندک داوام ائتمیشدیر. بۇ زامان عثمانلی ایمپیراتورلوغو آوروپادا ماجاریستاندان آناپایا، آسیادا کیچیک آسیادان عیراق، آذربایجان و گونئی آذربایجانی ایحاطه ائتمیشدیر. آفریقا قارهسینده شیمالی الجزاییر، لیبی (ترابلوسقارپ)، میصر و سومالی عثمانلی طابعچیلیغینه کئچمیشدیر.
دؤولتین قوروجوسو و عثمانلی سولالهسینین بانیسی اوْلان عوثمان بی اوغوز تورکلریین قایی بویونداندیر. عثمانلینین ماهیتجه اساسی ۱۰۷۷-جی ایلده سلجوقلولار طرفیندن قۇرولان تۆرکیه (آنادولو سلجوقلو دؤولتی) دؤولتینین تاریخینده ایکینجی مرحلهنی نظرده تۇتور. ایمپراتورلوغو غربده تۆرکیه ایمپیراتورلوغو اوْلاراق تانینیردی. روسیه، آوروپا و غربده «تورکسکی» آدی ایله مشهور ایدی.
تاریخ[دَییشدیر]
عثمانلی تورک ایمپیراتورلوغو تورکلرین تاریخی نفوذ دایرهسی باخیمیندان ان بؤیوک موفقیّتی اوْلوب، ان گئنیش اراضینی ایحاطه ائدیر. ۶۲۳ ایل داوام ائدن بۇ بؤیوک ایمپراتورلوغو آرالیق دنیزی و قارا دنیزی ایحاطه ائدن آسیا، اوروپا و آفریقا قیطعهلرینده یوز ایللر بوْیو حؤکم سوروب. مۆختلیف ایرق و دینلردن اوْلان بیر چوْخ خالقی توْرپاقلاری ایله بیرلیکده بیر دؤولتده بیرلشدیریب. تاریخده بئله گئنیش توْرپاقلارا بۇ قدر اۇزون حؤکمرانلیق ائدن دیگر قورولوش روم ایمپیراتورلوغو و بریتانیا ایمپیراتورلوغو اوْلموشدیر. عثمانلی تورک ایمپریاسیندا ۳۶ سولطان حؤکمرانلیق ائتمیش و ۱۵۱۷-جی ایلدن اعتباراً خلیفهلیک آدی ایله ده ایسلام دۆنیاسینین دینی حؤکمرانلیغینی اؤز اۆزرینه گؤتورموشدور. اوْنو دا قئید ائتمک لازیمدیر کی، دؤولت آفریقادا ۳۹۵ ایل (۱۵۱۷–۱۹۱۲)، آوروپادا ۵۶۱ ایل (۱۳۶۳–۱۹۱۲؛۱۹۱۳–۱۹۲۲)، آسیادا بۆتون حاکیمیتی بوْیو (۶۲۳ ایل) قالمیشدیر.
بیلیکدن ایمپراتورلوغا[دَییشدیر]
عثمانلی تورک ایمپراتورلوغونون اساسی ۱۲۹۹-جو ایلده چاغداش تورکیهنین بیلجیک ویلایتینین سؤیودلو شهرینده عوثمان بی طرفیندن عوثمانوغوللاری بیلییی کیمی قۇیولموشدور. بعضی تاریخچیلره گؤره، عثمانلی دؤولتینین قوروجوسو عوثمان بیین آتاسی ارتوغرول قاضیدیر. تۆرکیهنین "ترت-۱" کانالیندان یاییملانان "دیریلیش ارتوغرول" فیلمی محض بۇنا اساسلانیر. دیگر قایناقلرده اوْنون آتاسی گۆندوز آلپ (و یا سولیمان شاه) اوْنون آتاسی کایا آلپ، اوْنون آتاسی گۆندوز آلپ بیلیین اساسینی قوْیموش شخصلر کیمی تانینیر. بۇ آدلی-شانلی عائله اوْغوز تورکلرینین ۲۴ بویونون ان نفوذلولاریندان اوْلان قایی طایفه اتفاقینین باشچیسی ایدی. عوثمان بَیین آتاسی ارتوغرول قاضی، سلجوق سولطانی الددین طرفیندن بیزانس سرحددینه "اۇج بیی" اوْلاراق تعیین ائدیلمیشدی. ارتوغرول قاضییه یورد کیمی وئریلن اراضی بوگونکو بورسا، کوتاهیا و بیلجیک ویلایتلرینین سرحدلرینین بیرلشدیی یئردیر. سوْنرادان سؤیودلو قصبهسی بیزانسدان آلیناراق مرکز ائدیلیب. سلجوقلو دؤولتینده اۇج بیلیکلرینین وظیفهسی دؤولتین سرحدینی قوروماق و مسیحیلارا قارشی ساواش ائتمکدن عبارت ایدی. تاریخی قایناقلره اساساً ارتوغرول بی ۱۲۸۱ (۱۲۸۲)-جی ایلده وفات ائدیب. یئرینه ایسه عائلهنین ان کیچیک اوْغلو اوْلماسینا باخمایاراق، چوْخ اۆستون کیفیتلره مالیک عوثمان بی سئچیلدی و اۇج بیی اوْلدو. عوثمان بی بیلینچلی سیاست و دؤیوش قابیلیتی ایله قوْنشولاری اوْلان بیزانس حاکملری ایله گاه دوستلوق موناسیبتلری قوروردو، گاه دا ساواشلر ائدیردی. بیلینچلی سیاست عوثمان آغایا یئنی اراضیلر قازاندیردی. قیسا زاماندا بیزانسدان چوخ توْرپاق اله کئچیرن عوثمان بی بورسا و ایزنیکی ده فتح ائتدی. یارحیصار و قاراجاحیصار حاکملاری ایله بیرلیک قوردو. بۇندان سوْنرا ۱۲۸۸-جی ایلده قاراجاحیصاری اله کئچیردی. عوثمان بی، بیلجیک و یارحیصار قالالارینی دا آلدی. ۱۲۹۹-جو ایلده یارحیصار حاکمینین قیزی نیلوفرله اوْغلو اوْرخان بیی اولندیردی. بیرینجی موراد ایله سولیمان پاشا بۇ نیکاحدان دۆنیایا گلدیلر. عوثمان بی ۱۲۹۹-جو ایلده عثمانلی دؤولتینین موستقیللیینی اعلان ائتدی. ۱۳۰۱-جی ایلده یئنیشهر ایله یوندحیصاری آلدی و یئنیشهری باشکند اعلان ائتدی. بۇندان سوْنرا یئنیشهرین اطرافینداکی کند و قصبهلری آلان عوثمان بی، ۱۳۰۳-جو ایلده ایزنیکی اله کئچیردی و بورسا حاکمینین توپلادیغی بیرلیگی داغیتدی. سوْنرا ایسه بۇ شهری آلدی. عوثمان بی، بورسانی فتح ائتدیی ایلده، ۱۳۲۶-جی ایلده وفات ائتدی.
عوثمانلی ایمپراتورلوغونون سولطانلاری[دَییشدیر]
- بیرینجی عثمان
- بیرینجی اورخان
- بیرینجی مراد
- ایلدیٛریٛم بایزید
- بیرینجی محمد
- ایکینجی مراد
- فاتیح سولطان محمد
- ایکینجی بایزید
- بیرینجی سلیم
- سلیمان قانونی
- ایکینجی سلیم
- اۆچونجو مراد
- اۆچونجو محمد
- بیرینجی احمد
- بیرینجی مصطفی
- ایکینجی عثمان
- دؤردونجو مراد
- بیرینجی ابراهیم
- دؤردونجو محمد
- ایکینجی سلیمان
- ایکینجی احمد
- ایکینجی مصطفی
- اۆچونجو احمد
- بیرینجی محمود
- اۆچونجو عثمان
- اۆچونجو مصطفی
- بیرینجی عبدالحمید
- اۆچونجو سلیم
- دؤردونجو مصطفی
- ایکینجی محمود
- عبدالمجید
- عبدالعزیز
- بئشینجی مراد
- ایکینجی عبدالحمید
- بئشینجی محمد
- آلتینجی محمد
- ایکینجی عبدالمجید
آد[دَییشدیر]
ایمپیراطورلوق دؤنمی، ۱۴۵۳[دَییشدیر]
- خالق لاتینجهسی: Turchia یادا Imperium Turcicum
- اینگیلیسجه: Turkey (خالق لاتینجهسیندن تؤرهدیلمیشدیر) یادا Turkish Empire.
- اینگیلیسجه: Ottoman Empire, Osmanic Empire, Osmanian Empire
- عثمانلیجا: دولت علیه عثمانیه
- آنادولو تورکجهسی: عثمانلی ایمپیراطورلوغو، عثمانلی دؤولتی
- عربجه: الدولةُ العلیةُ العثمانیةُ
- صیربجا: OcMaHcko цapcTBo (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
- بولغارجا: OcMaHcka иMпepия (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
- یونانجا: Oθwuavιkή Autokpatopίa؛ Othomanikí Aftokratoría (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
- گورجوجه: ოსმალეთის იმპერია؛ Osmaletis Imperia (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
- ائرمنیجه: Օսմանյան Կայսրություն؛ Osmanyan Kaysroutyoun (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
- مجارجا: Oszmán Birodalom (عثمانلی ایمپیراطورلوغو)
گئچمیشی[دَییشدیر]
عثمانلی ایمپیراطورلوغو بلیرلی تاریخی دؤنملره آیریلاراق اینجهلنیر. دؤنملر، عثمانلی دؤولتینین رهبرلیک یاپیسینا و دونیا سیاستیندکی یئرینه گؤره بلیرلنمیشدیر. توْرپاق بویوکلوگونو تمل ساحه آیریشدیرمالاردان داها دئتاللی بیر باخیش آچیسینا ایجازه وئرمکدهدیر.
بَیلیک دؤورونون[دَییشدیر]
بَیلیک دؤورونون نه واخت باشلادیغی معلوم دئییل. عوثمان قاضی بیرلیکلرینین ۱۲۹۸-جی ایلده اینئگؤل و جیوارینی فتح ائتمهسی نتیجه سینده موستقیللیگینی اعلان ائتدی[۶] و دؤورده بَیلیک دؤورو سوْنا چاتمیشدیر.
مغول ایمپیراتورلوغو دؤورونده قاچان سلیمان شاه امریندهکی کاییلار ایلک اولاراق ۱۲۲۷-جی ایلده آنادولویا گلدیلر. آنادولو سلجوقلو دؤلتی حؤکمداری آلائددین کئیکوباد، قاییلاری قاراجاداغ و بؤلگهسینه یئرلشدیردی. قاییلار بۇ سیرادا ۵۰٫۰۰۰ نفر ایدی. سلیمان شاهین فیرات چاییندان کئچهندن، بوغولماسی اوزرینه، قایی بویوعنا منسوب بعضی شخصلر عرضوروم و ائرزینجان اطرافینا کؤچ ائتدیلر. بعضیلری ده سوریهیا و یئنیدن آنایوردلارینا کؤچ ائتدی.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون حودودلاری[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناق[دَییشدیر]
- ^ عثمانلی بانک نوتو. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2017-03-28. یوْخلانیلیب2013-01-13.
- ^ پروف. اینالجیک: عثمانلی ۱۳۰۲ده قورولدو. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-11-27. یوْخلانیلیب2013-01-13.
- ^ علم. اورگ - ""عثمانلی ایمپیراطورلوغو سؤگوتده دئییل یالووادا قورولموشدور". ۲۳ مئی ۲۰۰۹ تاریخینده باخیلمیشدیر.
- ^ عثمانلی ایمپیراطورلوغونون ان گئنیش سینیرلارینی گؤسترن خریطه
- ^ Directholidays - Lanzarote. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-01-20. یوْخلانیلیب2013-01-13.
- ^ کیتاب، سون: Özdamarlar، ایلک: Metin،: ایلک آدیملار، ایل: 2009، یاییمجی: Timaş Yayıncılık، دیل: آنادولی تورکجه، id: ISBN 978-975-263-887-7، صحیفهلر: 12, 13 | بؤلوم: قورولوش.


text:
Euroasia Airshow 2018 سرگی سینین اولدوز آتاک هلی کوپتر
تورکیهنین آنتالیا شهرینده داوام ائدن Euroasia Airshow 2018 سرگیسینین اولدوزو یئرلی قوروروموز اولان "آتاک" تیپلی هلیکوپتر اولدو.
تورکیهنین آنتالیا شهرینده داوام ائدن Euroasia Airshow 2018 سرگیسینین اولدوزو یئرلی قوروروموز اولان "آتاک" تیپلی هلیکوپتر اولدو.
آنتالیا هاوا لیمانیندا خاریجی خطلر ترمینالیندا آچیلان سیویل و حربی هاواجیلیک بو ساحهدکی نفوذلو فیرمالارینین یئر آلدیغی Euroasia Airshow 2018- دا طیاره لر نوماییش ائتدیریلیر.
سرگی چرچیوهسینده تورکیه هاوا قوهلرینین آکروبات دسته سی "تورک ییلدیزلاری" و یئرلی "آتاک" تیپلی هلیکوپترین نوماییشی اولدو.
آنتالیادا اؤتن گون آچیلان Euroasia Airshow 2018 سرگیسی آوریلین 29-دک آچیق اولاجاق.
ایلگیلیلی خبرلر
طب نوبل اؤدولونون صاحیبی بللی اولدو
نوبل اؤدوللری استکهلمداکی کارولینسکا انستیتوسوندا تشکیل ائدیلن پروگرام چرچیوهسینده صاحبلرینه وئریلمهیه باشلادی
بؤیوک بیر آستروئید یئره یاخینلاشیر
"۱ اکتبر گئجهسی، روسیانین گونئیندهکی ایکی رصدخانا، دونیایا یاخینلاشان یئنی بیر آستئروید اولان ۲۰۲۲ اسای۳۷نین کشفینی دوغرولادی"
زلنسکیدن بایراقدارا دؤولت لیاقت نیشانی
بایکار تکنولوژی لیدئری سلجوق بایراقدارا، اوکراینا دؤولت باشقانی ولودیمیر زلنسکی طرفیندن دؤولت لیاقت نیشانی تقدیم ائدیلدی


text:
چاغداش گونئی ادبیاتیندا آذربایجان ملی حركاتی
(“بیر اینسان دؤیوشور” شعر توپلوسو اساسیندا)
آذربایجان میللی علملر آکادئمیاسینین شرق شوناسلیق
اینستیتوتونون علمی آراشدیریجیسی سبحان طالیبلی
شوبهه سیز حقیقی، صاف، هر نؤو رییاکارلیقدان، ایکی اوزلولوکدن اوزاق یارادیلان ادبیات منسوب اولدوغو موحیطین اوبیئکتیو گوزگوسو رولوندا، خالقین سوسیال- ایجتیماعی و معنوی عالمینی عکس ائتدیریر. بدیعی ادبیات، اؤزه للیکله اونون حساس قولو اولان پوئزییانین بو ساحه ده خوصوصی اهمیتی و رولو واردیر. پوئزییادا شاعیر حساسلیغی، کؤورک دویغولاری ایله سطیرلره، میصراعلارا چئوریلن میللی- معنوی ایدئیا، خالقین آغری- آجیسی، کدری، غمی، اوزلشدیگی آیری سئچکیلیک و ظولم، ائله جه ده جمعیتده مؤوجود اولان عدالتسیزلیک و عئیبجرلیکلر بدیعی ایفاده لرله عکس ائتدیریلیر. اصیل شاعیر ایسه موحیطین عدالتلی حاکیمی اولاراق، منسوب اولدغو دؤورون سوراغینی گله جک نسیللره چاتدیرماقدا معتبر ائلچی رولونو اویناییر.
گونئی ادبیاتی دا بو حیاتی رئاللیق و قانونا اویغونلوقلاردان موستثنا دئییلدیر. هله ستار خانین، باغیر خانین، زینب پاشانین، خیابان نین، پیشه ورینین قهرمانلیغینی، اونلارین ظولمه قارشی آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیرن آذربایجان پوئزییاسی، سونراکی دؤورلرده میللی- دئموکراتیک قووه لرین خالقین و وطنینین آزادلیغی اوغروندا آپاردیغی موباریزه نی عکس ائتدیریردی.
حاضیرکی دؤورده ده گونئیده مؤوجود اولان ایجتیماعی- سیاسی وضعیت، خالقین آپاردیغی آزادلیق موباریزه سی، معروض قالدیغی آیری سئچکیلیک، ظولم دؤورون حساس قلم صاحیبلرینین، خالقی نین کدرینه کدرله نن، سئوینجینه سئوینن حساس اوره کلی، لاکین موباریز روحلو شاعیرلرین قلمیندن سوزولن دویغولاردا، شعرلرده اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
بیر جهت ده نظردن یایینمیر کی، وطنین بلاواسیطه داخیلینده یارانان پوئتیک محصوللارلا، اونون سرحدلریندن کناردا یارانان شعرلرین عمومی آهنگ، غایه، آمال و مقصدی آراسیندا قیریلماز عضوی بیر باغلیلیق اولموشدور. سون ایللرده هم وطنده، هم ده غربتده وطن حسرتیله یانان قلم صاحیبلری نین یاراتدیقلاری پوئتیک قلم محصوللاریندا وطنه محبت یئنه ده باش موتیو کیمی سسلنمیشدیر. دوغما دییارا پاک سئوگی، حسرت دویغولاری وطنین طالعی نین بو پوئزییایا بخش ائتدیگی باشلیجا موتیولردیر.
گونئی آذربایجانین میللی موباریزه سینی، ایجتیماعی- سیاسی دورومونو بدیعی فورمادا اؤزونده عکس اتدیره ن، ائله جه ده یئنی، نوواتور دوشونجه نین محصولو اولاناثرلردن بیری ده سون ایللرده ایشیق اوزو گؤرن گنج شاعیر و تدقیقاتچی حسن صفری نین “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرلر توپلوسودور. حسن صفری تبریزده دوغولسا دا مینلرجه وطن اؤولادلاری کیمی اؤز یئریندن، یوردوندان دیدرگین دوشوب، غربتده وطن حسرتی، وطن سئوگی سی ایله یازیب یارادیر. او، خالقینین، اولوسونون گونئیده آپاردیغی میللی موباریزه سینی، اؤزه للیکله وطنین آزادلیغی، موستقیللیگی، اینسانلارین طبیعی حقوقلاری نین الده ائدیلمه سی اوغروندا ایگید اوغلان و قیزلاری نین اؤز جانیندان کئچه رک، الی یالین و سیویل موباریزه اوصولو ایله سیلاحلی جللادلارا نئجه سینه گردیگینی، حتی زیندانلار و حبسخانالاردا اونلاری نئجه دیزه چؤکدوردویونو کیتابین آدینی داشییان “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرینده بئله تصویر ائدیر:
بوردا بیر اینسان دؤیوشور
آشیری بیر اینسان،
اللری قانداللی
گؤزلری باغلی
و یاپایالنیز
جانی اوووجوندا
دونیانی دیزه چؤکدورموش بیر اینسان
آشیری بیر اینسان،
اوره گی اوکئان
ایراده سی آتوم چکیردگی
و باخیشلاری آلووو یاخاردی.
بوردا بیر اینسان دؤیوشور
آشیری بیر اینسان
الی- جیبی بومبوش
“آتیللا ” اوره کلی،
سوسماسی گونش توتولماسی
هارایی آتوم پارتلییشی
و جانی اوووجوندا
دونیانی دیزه چؤکدورموش بیر اینسان
آشیری بیر اینسان.
شاعیرین منسوب اولدوغو خالق تحقیر ائدیلیر، اونون میللی کیملیگی دانیلیر، میللی حاقلاری تاپدانیر، بونا دؤزمه ین شاعیر ایسه حاق سسینی خالقینین ایسته یینه اویغون اولاراق قالدیریر. خالقینین ایگید اوغول و قیزلارینین هر نؤو ایشکنجه، حبس و سایر تعضییقلره معروض قالماسینی، لاکین میللی آمال، حاق و عدالت اوغروندا نه قورشوندان، نه ایشکنجه دن، نه ده جلاد قاضیلرین محکمه لریندن قورخمایاراق کوچه لرده دوشمنین قارشیسیندا الی یالین “هارای هارای من تورکم” سسله یه ییب، حاق سسینی قالدیرماسینی، مغرورجاسینا “تورک” کیملیگینی اورتایا قویماسینی بئله تصویر ائدیر:
سیندیراممامیشدی اونو
نه قورشون سسلری،
نه ییرتیجی سالدیریلاری،
نه کلپجه لر،
دؤیمه لر،
ایشکنجه لر
و نه عدالتسیز یارقیتایلار،
جللاد قازیلار،
دوستاقلیقلار،
نه لر و نه لر
سیدیراممامیشدی اونو.
یئنه ” تورکم ” دئمیشدی.
دیگر بیر شعرینده ایسه ائلی نین، اولوسونون حاقلارینی تاپدایان، میللی، معنوی دیرلرینی اونا یاساق ائدن، تحقیرلره معروض قویان و طبیعی اینسان حاقلارینی اونا چوخ گؤرن، اوسته لیک حاق سسینی قالدیراندا اونا وحشیجه سینه دیوان توتان رئژیمین وحشیلیکلرینه ایشاره ائدیب، 2007- جی ایلین مای حادیثه لرینی اساس توتاراق، یازیر:
قانلا سوسدوروردولار ” تبریزی”
سوسموردو.
ناموس ساتیب،
منلیک ساتیب،
قان چؤره گی یئینلرین
گول له سینه توش گلمیشدی
اولو “تبریز”.
حاق سسی قوشونلاری یاخیردی،
مظلوملوق هارایی ظالیملرین سارایین.
و توپوروردولر
قارین چؤرگینه ساتیلانلارین
قارا اوزونه
و بیر پارتلاییش واردی،
بوراسی “آذربایجان”
و “هارای- هارای من تورکم”
پارتلاییشی.
اساساً موستملکه دوروموندا فورمالاشدیریلان جمعیتلرده اینسانلار قصداً بیر- بیرینه قارشی داها دا رییاکار، ایکی اوزلو، ساتقین و آمانسیز خاراکتئرلی فورمالاشدیریلیرلار. شاعیرین ده منصوب اولدوغو خالقین بئله وضعیتده اولماسی، اونون اوره یینی آغریدیر. خالقین اؤولادلارینین عائله موحیطینده صمیمی، هومانیست و پاک اوره کلی یئتیشدیریلدیگی، یئنی یئتمه لیک، ائله جه ده گنجلیک دؤورونده جمعیته داخیل اولارکن نئجه آمانسیزلیقلارلا قارشیلاشدیب، سارسیلدیغینی گؤرور و گؤزه ل بدیعی ایفاده لرله “نه بیلیرسن آیخان” آدلی شعرینده اونلاری بئله تصویره چکیر:
سورتوک اوزلولر
حیاسیزلار
اوتانمایان
اوتانمازلار گؤره جکسن!
شرفینه اوز چئویرنلر
ویجدانسیزلار،
داغ آییسی
قانمازلار گؤره جکسن،
اود توتوب یاناجاقسان آیخان
یاناجاقسان!
شاعیر، آیخانین تیمسالیندا گونئی آذربایجان تورکونون بیر میلت اولاراق، موستقیللگین اتیرمه سی و دؤولتسیزیک ببیندن نئچه قات بؤیوک و دهشتلی چتینلیکلرله اوزلشدیگینی، میلت اولاراق نئجه یئیه سیز اولدوغونو اؤزونه مخصوص طرزده بئله ایفاده ائدیر:
اوسته لیک
سنین تورکولرین قان آغلار
رؤیالارینا دومان چؤکر!
بیلن اولسا قان یاش تؤکر آیخان
قان یاش تؤکر!
اؤلکه لی اؤلکه سیز
اولوسو یئیه سیز
دؤولتدن یئتیم،
یئیه سیز
بیلن اولسا قان یاش تؤکر آیخان
قان یاش تؤکر.
آرتیق ایگیرمی بیرینجی عصرده دونیا سوییه سینده اینسانلارین موتلولوغو، راحاتلیغی، برابرلیگی، حاقلاری نین هر طرفلی برپاسی اوغروندا چئشیدلی تشکیلاتلار یارادیلدیلیر، قرارلار چیخاریلیر، بؤیوک ایشلر گؤرولور. لاکین تأسفله گونئی آذربایجان تورکو اؤز کیملیگینی بئله دیلینه گتیرمه حاققینا مالیک دئییلدیر. بو ظولمو، عدالتسیزلیگی گؤره ن شاعیر دؤزه بیلمه ییب، هئچ بیر قایدا- قانونا سیغمایان همین شووینیزمی تنقید آتشینه توتور. تورک کیملیگینه تأکید ائدن آذربایجان تورکونونون “اینقیلاب” محکمه سینده موحاکیمه ائدیلمه سی نین نئجه گولونج و بی آبریچیلیغا سبب اولان حرکت اولدوغونو “بؤیوک سوچ ایشله میشدی!” شعرینده تصویر ائدیب، گولونج دوغوران بئله جیلیز و غیری- اینسانی حرکتی لاغا قویاراق، گولور:
ایگیرمی بیرینجی عصیردی،
” بؤیوک سوچ ایشله میشدی” دئییرلر،
چوخ بؤیوک.
اینقلاب محکمه سینه سیغماییردی،
“تورکم” دئمیشدی “تورکم”.
آخ
نه بؤیوک سوچ!!!
اینقلاب محکمه سی حیرتده.
هح هح هح !!!
“بیر اینسان دؤیوشور” آدلی کیتابا اؤن سؤز یازان دگرلی یازیچی عالیم پروفئسسور دوکتور واقیف سولطانلی ایسه شاعیرین یارادیجیلیغینی بدیعی جهتدن دگرلندیره رک، اونون یارادیجیلیغیندا وطنپرورلیک موتیوینه خوصوصی تأکید ائدیب یازیر: “حسن صفری نین یازیلاریندا میصراع دوزومو و اساس سیرالانماسی متنه ریتمیک بیر اوقات آشیلاییر. هله مضمونونا وارمادان سؤزلرین ظاهیری گؤرونوشو اوخوجونون دیقتینی چکیر. باشقا سؤزله، اونون شعرلری اوخونماق و دویولماقلا یاناشی، گؤرولمک، گؤز یادداشینا چئوریلمک خصوصیتلرینی اؤزونده بیرلشدیریر.
شاعیرین شعرلری مؤوضوع باخیمیندان رنگارنگ اولسا دا، بوتؤولوکده اونلارین وطن سئوگی سیندن قایناقلاندیغینی دویماماق مومکون دئییل:
باغیشلا منی، آننه جیییم،
باغیشلا منی،
آدیمی سوچلو قویدولار.
آرتیق آلنیمدا سیلینمه ین دامغا،
گوناهیم
ویجدانیما کؤلگه دوشورمه مه ییم،
اولوسومو سئومه ییم،
وطنیمی،
ائلیمی،
دیلیمی
سئومه ییم.
«وطن سیزلیک» آدلی شعرینده ایسه شاعیر یورد سئوداسی ایله باغلی پوئتیک دویغولارینی اوبرازلارا بورونه رک بئله ایفاده ائدیر:
گؤزه لیم،
وطن سیزلیک
دونیا بویدا یوردوندا
اگین بویدا محبسه دوستاق اولماق
و بلکه
دونیادان بوشانماقدیر.
و دؤولتسیزلیك
آتا- آنالی
یئتیملیكدیر.
یئتیملیك،
كیمسه سیزلیك
و آمانسیزجاسینا
یییه سیزلیكدیر.
و یییه سیزلییین
عنوانسیز آغریسی.
گنج شاعیرین شعرلرینده وطن آغریسی، وطنده وطن سیزلیک دردی اساس موضوع اوبیئکتینه چئوریلدیگیندن و اصلینده اونون قلمی بوسبوتون بو اوقاتا کؤکلندیگیندن، حتی سئوگی شعرلرینه بئله وطن سیزلیگین گتیردیگی اینامسیزلیق و اومیدسیزلیک دویغوسو سپیلدیگیندن اونلار بوتونلوکله کدر، قصه قوخویور. لاکین بو کدرین شخصی چالار داشیمادیغی، ایجتماعی مضمونا یوکلندییی اوچون اوخوجونو اومیدسیزلشدیرمه دییی، عکسینه اونون درینلیگینده اعتراض، باریشمازلیق دویغولارینین گیزلندییی آشکار دویولماقدادیر.”
سیاسی عقیده سینه، میللی معنویاتینا گؤره، ائله جه ده اولوسونا، ائلینه، وطنینه سئوگی بسله دیگینه گؤره، دوغما دییاریندان دیدرگین دوشن شاعیر، داشیدیغی بو میللی- معنوی و اینسانی کئیفیتلری اوچون اوزلشدیگی چتینلیکلری، تضیقلری و حتّی تئررور تهلوکه سینی بئله دویاراق، “نه یولداسان” آدلی شعرینده آذربایجانین میللی و عقیده لی اینسانلارینین اوزلشدیگی رئاللیغی آچیق شکیلده گؤسترمه یه چالیشیر:
اوی جانیم
نه یولداسان
نه یولدا؟
بیر اوجو یانقینلار
بیر اوجو اجل دامغاسیندا یازیلان
تئررور حؤکمو،
بیر اوجو غربت
دیدرگینلیک
کیمسه سیزلیک
و سانتیم- سانتیم چورومک
و بیر اوجو آجیلار
کدرلر،
دردلر.
بیر اوجو
ظولمت ایچره
شام کیمی یانیب قورتارماق،
آجیلاردا یاشاماق،
بالدان زهر دادماق
و بیر اوجو آنیلاردا
کئچمیشی یاشاماق،
بیر اوجو یاد گول له سی
بیر اوجو داش باشلی دوستونون
دیل یاراسی
بیچاق یاراسی
و بیر اوجو
اورک پارچالایان نه لر
نه لر
و نه لر؟
آخ نه یولداسان؟
نه یولدا؟
میللی- سیاسی عقیده سینه گؤره تعقیب، تضیق، حبس و دیدرگینلیگی تجروبه ائدن مسلکداشلارینا اوزونو توتان شاعیر، بو قارا گونلرین ابدی اولمادیغینا، بوگون- صاباح دان یئرینین سؤکوله جگینه و آزادلیغین گله جگینه ایناندیغینی ” قارانقوشلارین دا اوزو گوله جک ” آدلی شعرینده بئله سؤیله ییر:
آغلاما جانیم
بوگون- صاباح
دان یئری سؤکوله جک،
قارانلیقدان
گونش دوغاجاق
ظولمتی بوغاجاق
و یاز گله جک
سن گله جکسن
قارانقوشلارین دا اوزو گوله جک،
آغلاما
آغلاما جانیم.
گؤروندویو کیمی شاعیر خالقینین ظولمت ایچره آغیر دورومونو دویاراق، آپاریلان حاقلی دیره نیش سونوجوندا بیر ایشیق جیغیرینین اولدوغونا اومید بسله ییر. وطنی ترک ائتمه یه مجبور اولان قارانقوشلارین ایسه بیر داها وطنه دونه جکلرینین قطی اولدوغونو ایناملا بیلدیریر.
حسن صفرینین لیریک مضمونا کؤکله نن شعرلرینده بئله، آز دا اولسا میللی- معنوی دگرلره، اولوسا، ائله، وطنه باغلیلیغین ایزی گؤرونمکده دیر. بئله کی، شاعیرین “هارداسان؟ ” آدلی لیریک شعرینده، اونون اوره گینین حتی تکجه آذرباجانلا ئییل، بوتون تورک دونیای ایله دؤیوندویو و بو بؤیوک اولوسون دردی نین سانکی اونون دردی اولدوغو دویولماقدادیر:
اوف سئوگیلیم
تورکولریمین حزین لایلاسی
یوللاریمدان قوپمایان
باخیشلاریمین نیسگیلی
اورگیمین سئوگی داغی
دویغولاریمین حسرت قوخوسو
سئوگیلیم!
هارداسان؟
غریب “تبریز”یمده می غریبسه دین؟
کیمسه سیزله دین
گؤزه ل “باکی”مدامی اؤزونه اؤزگه لشدین؟
اؤزگه یه بله شدین
و بلکه
“ایستانبول”ومدا
آللاه و اکبره بویانیب
اؤزونو ایتیردین؟
” آلتای”لاریمدا روس بلاسینا اوغرادین؟
“سیبئرییا”مدا اوره گین دوندو؟
و یا
بوزقیریمدا
یولونومو ایتیردین؟
” اورومچو”مدا
چین داریندانمی آسیلدین؟
اوف سئوگیلیم
هاردا قالدین؟
هئچ دوشلریمدن بوشانمادین
باخیشلاریمدان بوشانمایان
حسرتین کیمی.
اوی ..
” اؤتوکن ” قوخولوم
” تبریز” قورورلوم
سئوگیلیم
بویور
بویور گل
بو اوره ک سنیندیر
سنی گؤزله ییر.
خاطیرلاتماق لازیمدیر کی، شاعیرین 78 شعریندن عبارت اولان “بیر اینسان دؤیوشور” آدلی شعرلر توپلوسو 2007- جی ایلین اولینده لاتین و عرب الیفیاسیندا باکی شهرینده ایشیق اوزو گؤرموشدور.


text:
کلینتون شهرین نقشه اوستونده یئری
'کلینتون، کنتاکی (['] Error: {{Lang-xx}}: text has malformed markup (help)) آمریکانین کنتاکی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۴٫۳ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۱۳۸۸ نفر و اهالی سیخلیغی ۸۶۷٫۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. کلینتون دنیز سئوییهسیندن ۱۱۳ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر. کنتاکی ایالتی، آت یاریشی، داش کؤمور و اوتومومبیل تولیدی کیمی (تویوتا کمری،شورلت و فورد) تانینیر. غنی توْرپاغا گؤره چوْخلو یئرلری چمنلیدیر. ایقتیصادیسی اکینچیلییه وابستهدیر. ائو آتی، اینک، تۆتون، سۆت، دوموز و سویا تیجارتده بؤیوک نقش اوْیناییر. داش کؤمور، دمیر و نفت چیخاریلیر.
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]


text:
چوخ- چوخ اوزاق زامانلاردا، یئر اوزونده یاشایان بیتکیلر بالاجا، رنگسیز و ضعیفایدی. اونلار اؤزلرینه یئمک تاپا بیلمیردیلر و آجلیق چکیردیلر. اوزون مدت چیخیش یولو آختاراندان سونرا، اونلار گونشدن کؤمک ایستهدیلر. قوروموش بوداقلارینی گؤیه قالدیردیلار؛ گونش بیزه کؤمک ائت- یالواردیلار.
گونش فیکیرلهشیب راضی اولدو.
– یاخشی- دئدی گونش. – سیز دئدیگینیز اولسون. من سیزه “کلروفیل” آدیندا سئحیرلی یاشیل بویا باغیشلاییرام. سئحیرلی کلروفیله صاحب اولان هر کس منیم قیزمار شعالاریمین گوجوایله عادی سو و هاوادان دونیادا ان لذتلی یئمکلر حاضیرلایا بیلر. ایندیایسه هدیهمی قبول ائدین!
بونو دئییب گونش سئحیرلی دعا اوخودو و همین آن بوتون بیتکیلر کلرفیله دولوب یاشیل رنگه بوروندولر.
– چوخ ساغ اول گونش- تشککور ائتدی بیتکیلر.
– دیمز- جاواب وئردی گونش. – آمما بیلین کی، منیمده سیزه بیر شرطیم وار: سیز هاوانی تمیزلهمهلیسینیز کی، دوستونوز حیوانلار سربست هاوا آلسینلار. سئحیرلی کلروفیلین کؤمکیایله سیز هاوانی تمیز و شفاف ائدهجکسینیز. هاوا تمیز اولماسا، بوتون حیوانلار بوغولار. اونا گؤرهده سیز دوستلارینیز حیوانلار اوچون هاوانی تمیزلهمهلیسینیز.
بیتکیلرین چوخو بو شرطله راضی اولدو و هاوانی تمیزلهمهیه باشلادی. هاوا قیسا بیر مدتده آلماس کیمی تمیز و آیدین گؤرونوردو. گونشده بیتکیلرین قاباغیندا بورجلو قالمادی. اونلارا بؤیومک، چیچکلنمک و بار گتیرمک گوجونو باغیشلادی.
چوخ- چوخ اوزاق زامانلاردا، یئر اوزونده یاشایان بیتکیلر بالاجا، رنگسیز و ضعیفایدی. اونلار اؤزلرینه یئمک تاپا بیلمیردیلر و آجلیق چکیردیلر. اوزون مدت چیخیش یولو آختاراندان سونرا، اونلار گونشدن کؤمک ایستهدیلر. قوروموش بوداقلارینی گؤیه قالدیردیلار؛ گونش بیزه کؤمک ائت- یالواردیلار.


text:
“صباحی” ایللیک اؤیکو اؤدولو
(بیرینجی ایل-۱۳۹۲)
ایمیل واسطهسیله الیمیزه چاتان بیر خبره اساسن, اونودولماز آذربایجان یازیچیسی اوستاد گنجعلی صباحی آدینا, بو ایل حیکایه اوزره ادبی یاریشما کئچیریلهجک. یاریشمانین آپاریجیلارینین آدلاری هله تام آیدینلاشماییبدیر, آنجاق بیزیم (ایشیق سایتینین) موضوعایله ماراقلانمامیز و خبری گؤندهرن دوستلاردان اطرافلی معلومات ایستهمهییمیز بئله جاوابلاندی:
- صباحی اؤدولو یاریشماسینین اجرایی هیئتی هله کامل صورتده معینلشمهییبدیر، آنجاق بو هئیتین ایکی عضوی “ابوذر جعفری” و “آتابای تیکان تپهلی”دیرلر.
- اؤدول: بیر میلیون تومن (هیئت ژوری طرفیندن بیرینجی و ان یاخشی اؤیکو اوچون)
- (ایلک اون اؤیکو اوچون یادیگارلیق هدیه و تقدیر لؤوحه سی وئریلهجک.)
- اثرلرین گؤندرمه مؤهلتی: ۳۱ شهریور ۱۳۹۲
- یاریشمانین سونوجو اعلان ائدیلن گون: ۱ آذر ۱۳۹۲
- اثرلر آذربایجان تورکجهسینده و عرب الیفباسیندا یازیلمالی دیر.
- هر یازیچی بیر اثر گؤندره بیلر.
- اثرلرین ایندییهدک باشقا یئرده (کیتاب، درگی، سایت) چاپ اولونماماسی گرکلی دیر.
- حیکایه لر word دا تایپ اولونوب، بو آدرسه گؤندریلمهلیدیر: sabahi.odulu@gmail.com
- اثرله بیرلیکده اؤزونوزدن بیر قیسا بیوگرافی گؤندرین.(شکیلینیز، تیلفون نومرهنیز اونوتولماسین)
- ایلک اون حیکایه بیر کتابدا چاپ اولونوب یاییلاجاق.
- یاریشمانین خبرلری بو عنواندا یاییلماقدادیر: http://sabahiodulu.blogfa.com
“صباحی” اؤیکو اؤدولونون اجرایی هیئتی


text:
قول ساخلاماق
قول ساخلاماق یا قول توتماق یوخسا قولدارلیق بیر کیمسهنی قول ائدیب و اونون ایقتصادی ایشلریندن منفعت آپارماق دیر. تورک دیلینده نُوکر موغول دیلیندن گلمیشدیر.
قول توتماق باشدا اورتادوغو اؤلکهلرده باش تاپدی و سون ایللرده اسکی یونان و روم اؤلکهلرینده بیر کلاسیک ایقتصادی فعالیت تانیندی.
اسکی چاغدا چوخلو اؤلکهلرده و میلتلرده قوللار اوچون قانون و سیستملر یارانمیشدیر و ایسلامدا قوللارین آل وئری و ساخلاماغی اوچون قانونلار گئچیلمیشدیر.
کیشیلر قول یا نُوکر آدیندا و خانیملار کنیز یا کولفت آدیندا آل وئر اولاردی و بو کیمسهلر اؤز مالیکلرینه مجانی خدمات وئرردیلر.


text:
وبسایت
وبسایت (اینگیلیسجه: website ، وب: توراتان تورو، سایت: یئر) — وب صفحهلریندن تؤرهلمیشدیر کی اچتیتیپی / اچتیتیپیاس پروتوکوللارلا اینترنتده سس، شکیل، فیلم و بونلار کیمی شئیلری داشیما اولور.
وب سایتدا فیلم شکیل و یازی قورماخ اولار وب سایتلار بیر دامنه اوستونده یارادیلیر لار کی چوخ زامان اچ تی تی پی اس پروتوکولونان چالیشیر لار بیرده بیر وب سایت اینترنتده یوخاری گلماخ اوچون هاست لازیم دی.
وب سایت لار چوخ ایشلر گورولر ایندیکی زامان دا وب سایت لار یا بر شخص اطلاعاتی یا شرکت اطلاعاتی گورسدیلر لر آینی زامان دا ایندی وب سایت لارینان آلیش وریش ایشی آنلاین پول اودمه ایشلری گورماخ اولار بئله دیمک اولار کی هر نه ایشی ایندی سایت نان گورماخ اولار.