text:
عباد ممی زاده (آغداشلی)
توپونیمشناسلیق ایكی سؤزدن عمله گلمیشدیر: «توپو» و «نیم». توپو جغرافی رئلیئف[1] آنلاییشینی ایفاده ائدیر. «نیم» ایسه آد معناسینی وئریر. بئلهلیكله «توپونیمشناسلیق» جغرافی رئلیئفی بیلدیرن آدلار حاققیندا علم دئمكدیر. معلومدور كی، بو آدلار، یعنی جغرافی رئلیئفی بیلدیرن آدلار (بوندان سونرا ایسه محض «جغرافی آدلار» فورماسیندا استفاده ائدهجهییك) معین تاریخه مالیك اولماقلا یاناشی هم ده مشخص سؤز واحدلریندن عمله گلدیكلری اوچون دیلچیلیك باخیمیندان دا معین خصوصیتلره مالكدیرلر. دئمك بئله بیر نتیجهیه گلمك اولار كی، توپونیمشناسلیق جغرافی آدلارین تاریخی و دیلچیلیك باخیمیندان اؤیرهنیلمهسی، داها دوغروسو، فارس دیلینده موددا اولان «وجه تسمیه اسامی جغرافیایی» دئمكدیر. بونو دا قید ائتمهلیییك كی، توپونیمشناسلیق «خصوصی آدلاری اؤیرهنن علم ساحهسی»نین یعنی اونوماستیكانین بیر حصهسی حساب اولونور.
بیلدیگیمیز كیمی عمومی قراماتیكادا بوتون ایسیملر ایكی حصهیه آیریلیر: عمومی آدلار و خصوصی آدلار. عمومی آدلار معین اورتاق خصوصیتلره مالیك اولان بیر قروپ جانلی، یاخود جانسیز وارلیقلاری ایفاده و احتوا ائدیر. مثال اوچون: «داش» (تراوئرتین، قرانیت)، «آغاج» (سؤیود، قاراآغاج، پالید)، «داوار» (قویون، كئچی)، «آدام» (قادین، كیشی) و س. خصوصی آدلارا گلدیكده ایسه اونلار مشخص بیر جانلی، یاخود جانسیز وارلیغی او بیریسیندن فرقلندیرمك اوچون استفاده اولونور. مثال اوچون: «ساوالان»، «آغداغ»، «خاتای»، «قاسیم» و س.
خصوصی آدلارین اؤزو اوچ حصهدن عبارتدیر: شخص آدلاری، جغرافی آدلار و كوسموس اوبیئكتلرینین آدلاری. شخص آدلارینین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان علم ساحهسی «آنتروپونیمشناسلیق» (Antroponimşünaslıq)، جغرافی آدلارین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان علم ساحهسی توپونیمشناسلیق (Toponimşünaslıq)، كوسموس اوبیئكتلرینین اؤیرهنیلمهسی و تدقیقی ایله مشغول اولان ساحه ایسه آسترونیمشناسلیق (Astronimşünaslıq ( آدلانیر. خصوصی آدلارین تدقیقی و اؤیرهنیلمهسی ایله مشغول اولان اونوماستیكانین دیلچیلیك علمینه عاید ائدیلمهسی منطقی گؤرونسه ده توپونیمشناسلیق آرتیق مستقل بیر علم كیمی چیخیش ائتمكدهدیر. دئمهلی توپونیمشناسلیق هر بیر جغرافی آدی آشاغیداكی باخیملاردان اؤیرهنیر، ایضاح ائدیر، عمومیلشدیریر و لازیمی تصنیفاتلاری آپاریر:
1- تاریخ باخیمیندان، 2 - میفولوگیا باخیمدان، 3 - ائتنوقرافیا باخیمیندان، 4- دیلچیلیك باخیمیندان.
جغرافی آدلارا عاید قایناقلار گؤستریر كی، بو ساحهنین اوزون كئچمیشی واردیر، آمما:
اولا، توپونیمیك تدقیقاتلار مستقل بیر علم ساحهسی كیمی دئییل، بو و یا دیگر اثرلرده یئری گلدیكده معین شهر، اؤلكه و یا كند حاققیندا ایضاحات اولاراق وئریلمیشدیر.
ایكینجیسی، وئریلن ایضاحاتلار عمومیتله یا اویدورما - فانتاستیك فیكیرلره، یا دا آدین معناسینی اساسلاندیران روایتلرین ساختالاشدیرماسینا سؤیكنمیشدیر. مثال اوچون تبریز شهرینین آدینین ایضاحیندا دئییلیر كی، گویا هارون الرشیدین آروادی زوبیده خانیم خستهلهنیر و قیزدیرما آز قلعه بونو الدن سالاجاق وضعیتینه گتیریر. لاكین او، تبریزه یئتیشدیكده قیزدیرماسی تامامیله آرادان گئدیر و آرواد ساغالیر. بونا گؤره ده جاماعات بو شهرین آدینی «تبریز» (قیزدیرمانی تؤكن) آدلاندیریر. لاكین بونو دا دئمك لازیمدیر كی، توپونیملر حاققینداكی ایضاحاتلار اویدورما و فانتاستیك اولسا دا معین بیر فیكره، ایدیولوژی بازایا اساسلانیر. مثال اوچون یوخاریدا قید ائتدیگیمیز «تبریز» حاققینداكی ایضاحاتین اؤزو منطقهنین كئچمیشده گویا فارس اولدوغو فیكرینه اساسلانیر، هم ده اونو آشیلاییر.
معلوم اولدوغو كیمی توپونیمشناسلیق بیر علم ساحهسی كیمی XX (20- جی) عصرده فورمالاشمیش و سرعتله اینكیشاف ائتمیشدیر. لاكین اونون تدقیقات مؤضوعسو، متد و پرینسیپلری، یارانما و فورمالاشما یوللاری، معنا تیپلری، قوللاری و شعبهلری، ائلهجه ده هانسی علم ساحهلری ایله علاقهدار اولدوغو حاقدا هله ده واحد بیر فیكیر یوخدور. توفیق احمدوفون دئدیگینه گؤره «بو، ایلك نؤبهده اونونلا باغلیدیر كی، توپونیمشناسلیق سون دؤورلرده بیر سیرا علملرین، خصوصیله تاریخ، جغرافیا و دیلچیلیگین كسیشدیگی نؤقطهده یارانان یئنی بیر علم ساحهسی اولدوغوندان اونونلا محض توپونیمیستلر دئییل، گؤستریلن علم ساحهلرینین ده متخصصلری مشغول اولموشلار. اونلار عینی مؤعضویا مختلف مؤقعدن یاناشاراق مسئلهنی بیر طرفلی تدقیق ائتمیشلر. بئلهلیكله تاریخچیلر اونو تاریخین، جغرافیاشناسلار جغرافیانین، دیلچیلر ایسه دیلچیلیگین بیر شعبهسی حساب ائتمهیه چالیشاراق بو ساحهده دولاشیقلیق یاراتمیشلار» (جملهنین سادهلشدیریلمهسی بیزه عایددیر- ع.م.). چونكی عمومیتله آدلاردا ، اؤزللیكله جغرافی آدلاردا ساخلانیلان ماتئریاللار هر میللتین تاریخی، دیلی، ائتنیك(قؤومی) قایناغی، تاریخی جغرافیاسی حاققینداكی بیر چوخ دویونلرین آچیلماسیندا، دولاشیق مسئلهلرین حللینده مستثنا رول اویناییر. بو، خصوصیله سون عصردن باشلایاراق تورك دیللی خلقلارین تاریخینی یازاركن بیر ضرورت كیمی میدانا چیخمیشدیر. چونكی:
ایستر چین سالنامهلرینده، روسیا و غرب شرقشناسلیغیندا و ایسترسه ده ایران شووینیست تاریخچیلیگینده (ایران تاریخچیلیگی بعضی مستثنا مقاملاری چیخماق شرطیله فارس شووینیزمی مؤقعیندن چیخیش ائدیر) توركلره عاید اكثر ماتئیریاللار یا محو ائدیلمیش، یا تحریف اولونموش شكیلده گؤستریلمیشدیر. همین تحریفلری علاقهدار بؤلمهده وئردیگیمیز اوچون تكرارینا احتیاج قالمیر. یالنیز بونو قید ائتمكله كیفایتلهنیریك كی، هله روس و غرب شرقشناسلیغیندان تامامیله یاخا قورتارا بیلمهین، لاكین باشقالاری ایله مقایسهده داها انصافلا یاناشان قومیلیوف «قدیم توركلرین تاریخی» آدلی اثرینده بو ساحه تاریخچیلرینی تورك توپونیمشناسلیغینی اؤیرنمهیه چاغیرمیشدیر.
تحریف و نئجه دئیرلر «اؤرت باسدیر» مؤضوعسو داها شدتله، حیرتلندیریجی عنادكارلیقلا داوام ائتمیش و حتی فارس دیلینه آلودهچیلیك ایشی او یئره گتیریب چیخارمیشدیر كی، بیر چوخ آدلارین و حتی عباره و ایفادهلرین حرفی ترجمهسینی وئرمكله بئله بیر فیكری آشیلاماق ایستهمیشلر كی، گویا آذربایجاندا قافقاز دیللی و ایران دیللی خلقلار یاشامیش، سونرالار سلجوق و مونقوللارین یوروشو زامانی توركلشمیشلر!
البته بئله اولان تقدیرده توپونیمشناسلیغین مستقل علم ساحهسی اولماسیندان صحبت گئده بیلمز. اگر، حقیقتا، اونون یئنی بیر علم كیمی فورمالاشدیغینی قبول ائدیریكسه، اوندا اونون اؤزونه مخصوص تدقیقات مؤضوعسونو، متد و پرینسیپلرینی معینلشدیرمهلی، اوزه چیخارمالیییق. آرتیق ایندی اصل توپونیمیستلردن هئچ بیری اونو تاریخ، جغرافیا و یا دیلچیلیك علملرینین بیر ساحهسی حساب ائتمیر و اونو دا انكار ائتمیرلر كی، توپونیمشناسلیق تاریخ و جغرافیا علملریندن داها چوخ دیلچیلیكله باغلیدیر. چونكی هر هانسی بیر جغرافی آد، ایلك نؤبهده معین بیر دیله مخصوص سؤز و سؤز دوزلتمه واسیطهلریندن عبارت اولوب، معین بیر جغرافی اشیانی او بیریسیندن فرقلندیرمهیه خدمت ائدن دیل اشارهسیدیر. تصادفی دئییلدیر كی، هر بیر جغرافی آد یا منسوب اولدوغو خلقین و اونون فورمالاشماسیندا اشتراك ائتمیش آیری – آیری تایفا و قؤومی قروپلارین آدلاریندان تؤرهنیب، یا دا همین خلقین و یا جغرافی اشیانین سجیهوی جهتلریندن بیرینی گؤسترن دیل واحدلرینی عكس ائتدیریر. و. آ. ژوچكئویچ[2] یازیر: «توپونیمشناسلیغین اؤیرهنیلمهسینده دیلچیلیگین بؤیوك زحمتی واردیر. اونلارین الده ائتدیگی نتیجهلر اساسیندا بیر سیرا خلقلارین تاریخی طالعی، آیری – آیری قؤومی قروپلارین كئچمیشدهكی مهاجرتلری و س. حاققیندا ایناندیریجی فیكیرلر سؤیلهنمیشدیر». كسكینلیكله قید ائتمك لازیمدیر كی، دیلچیلیگین قانونا اویغونلوقلاریندان، متد و پرینسیپلرینین معین قسمیندن استفاده ائتمهدن جغرافی آدلاری نه قیده آلماق، نه ده اؤیرنمك ممكندور. ائله بونا گؤرهدیر كی، بعضا تدقیقاتچیلار سهوه یول وئرهرك توپونیم شناسلیغی دیلچیلیگین بیر بؤلمهسی، دیلچیلیك مقولهسی(لینقویستیك كاتئقوریا) حساب ائدیرلر. فیروز رفاهی هیدرونیم تئرمینینی ایضاح ائدركن یازیر: «شاخه علمی را كه در زبانشناسی به بررسی و تحقیق در مورد اسامی جغرافیایی میپردازد، توپونیمی مینامند. توپونیمی در پی رشد ... و به عنوان بخشی از زبانشناسی همگانی (در مبحث نامشناسی) به بررسی اسامی جغرافیایی میپردازد[3]». بوتون بونلارا باخمایاراق جغرافی آدلارین اؤیرهنیلمهسینده لئكسیكولوژی (لغتشناسلیق) متد و اوصوللاری تطبیق ائتمك كؤكوندن سهودیر. چونكی:
اولا، عمومی سؤز واحدلری یارانما باخیمیندان ایلكیندیرلر، حال بو كی، جغرافی آدلار و عمومیتله، خصوصی آدلار تؤرهمهدیر، یعنی جغرافی آدلاری (خصوصی آدلاری) یارادار كن قاباقجا یارادیلمیش اولان حاضیر سؤزدن استفاده اولونور. اونلار آدینی داشیدیغی اشیانین ان سجیهوی جهتینی عكس ائتدیرن سؤزلردن تؤرهنیرلر. باشقا سؤزله دئسك لغت شناسلیق باخیمیندان هر بیر سؤزون قارشیلیغی (پروتوتیپی) اولمالیدیر. لاكین عمومی سؤزلر معنالی دیل واحدلری اولدوغو حالدا، همین واحدلردن تؤرهنن «آد» واحدلری اونلارلا بیرگهلیك علاقهسینی ایتیرهرك معین فرقلندیریجی، یعنی نومیناتیو[4] بیر اشارهیه چئوریلیر. مثال اوچون «گؤزل» خصوصی آدی گؤتورك. ایلك باخیشدا حقیقتا ده سؤز واحدی اولان گؤزل سؤزو ایله هئچ بیر فرقی یوخدور. لاكین لئكسیك واحد اولان گؤزل سؤزو گؤیچك، قشنگ، و س. ایله علاقهدار قاورانیلیرسا، خصوصی آد اولان «گؤزل» یالنیز معین شخصی بو و یا دیگر شخصلردن فرقلندیرمهیه خدمت ائدیر. باشقا سؤزله خصوصی آد اولان «گؤزل» لئكسیكولوژی اصوللا یارادیلسایدی، اوندا دیگر بیر خصوصی آدین دا «چیركین» اولماسی لازیم گلهجكدی.
ایكینجیسی، لغتشناسلیق واحدلری ایله مقایسهده جغرافی آدلارین یارانماسیندا دیلچیلیكدن كنار فاكتورلار داها مهم رول اویناییر. بئله كی، اجتماعی – سیاسی شرایطین دهییشمهسیله یئنی فورماسیایا خدمت ائدن، اونو اؤزونده عكس ائتدیرن خصوصی و ائلهجه ده جغرافی آدلار یارانیر یا خود دا قدیمكینی عوض ائدیر. مثال اوچون اسلام دینینین قبولو ایله كلی مقداردا عرب منشالی خصوصی آدلار، پهلوی سولالهسینین شووینیست سیاستی نتیجهسینده ایسه كلی مقداردا فارس منشالی خصوصی آدلار میدانا چیخدی و بئلهلیكله بیر چوخ ملی آدلار سیخیشدیریلاراق آرخاییكلشدی. شخص آدلارینا مثال چكمهیی هامیا بللی اولدوغو اوچون لازیم بیلمیریك، جغرافی آدلارا ایسه «گیوی/ كؤوثر»، «گئرمی / موغان»، «توفارقان/ آذرشهر» و س. مثال گتیرمك اولار. حتی بو، ائله بیر وضعیته گتیریب چیخاریر كی، شهرلرین و كندلرین تاریخ خاراكتئرلی آدلاری دا سیرادان چیخماق مجبوریتینده قالیر. آرتیق اردبیلده «نارین قلعه» و «كؤهنه قلعه» عموم خلقا معلوم اولمایان آدلار جرگهسینه كئچمیشدیر. حتی هئچ بیر سیاسی ماهیت داشیمایان سؤزلردن تؤرهنن توپونیملر بئله اوغورسوز بیر طالعه اوغرامیشلار. لاكین بوتون بونلارا باخمایاراق 16 – 17جی یوز ایللیكلردن سونراكی قایناقلاردا بیر سیرا سؤز و شكیلچیلر همین آدلاردا قورونوب ساخلانیلمیشدیر. مثال اوچون «یازی» (چؤل) «یازیلی كندینده، «تی» (داغ) «قافلانتی» داغیندا، «ای» (جمع شكیلچیسی، منسوبلوق توپوحصهسی) «باری» كندینده، «اوو» و «ان» (یاشاییش منطقهسی و منسوبلوق توپوشكیلچیسی) «خیوو»، «واروو»، «هئران»، «موغان»، «-ت، -د» (قدیم تورك دیلینده جمعلیك بیلدیرن شكیلچی) «سووات / سوآت» سؤزونده و س. و الاآخر.
بونو دا قید ائدك كی، توپونیمشناسلیق تاریخین، داها دوغروسو، تاریخی جغرافیانین بیر حصهسی كیمی ده میدانا چیخمیشدیر. تصادفی دئییلدیركی، محض تاریخچیلر جغرافی آدلارین تحلیلیندن استفاده ائدهرك تاریخی جغرافیانی و عینی زاماندا توپونیمشناسلیغی زنگینلشدیرمیشلر.
بللیدیر كی، هئچ بیر خریطهنی جغرافی آدسیز، هر بیر جغرافی آدی دا آدینی داشیدیغی اشیاسیز تصور ائتمك اولماز. جغرافیاشناسلیقلا توپونیمشناسلیغین سرحدی ده ائله بورادا معینلشدیریلمهلیدیر. دئمهلی جغرافی اشیالارین جمعینی تشكیل ائدن جغرافی «لاندشافتی»[5] جغرافیا علمینه عایددیر، جغرافی اشیا آدلارینین جمعینی تشكیل ائدن آدلار لاندشافتی ایسه توپونیمشناسلیغا عایددیر. باشقا سؤزله دئسك داغلار، درهلر، تپهلر، گؤللر، دنیزلر، كندلر، شهرلر و س. جغرافیاشناسلیق مؤوضوعسو اولدوغو حالدا اونلارین آدلارینین اؤیرهنیلمهسی توپونیمشناسلیق مؤوضوعسودور.
اوچونجوسو، لغتشناسلیقدا اومونیم[6]، سینونیم[7]، و آنتونیم سؤز قروپلاری[8]، ائلهجه ده سؤزلرین چوخمعنالیلیغی مهم یئر توتور، توپونیمشناسلیقدا ایسه بونلارا تصادف اولونمور. عكسینه، توپونیملرده لغتشناسلیق اوچون سجیهوی اولمایان تكرارلانان آدلار، یعنی فرقلندیریجی علامتلی توپونیملر گئنیش یاییلیر. مثال اوچون گئرمینین «اینی» آدلی اوچ كندینی گؤتورهك. اونلاری بیر – بیریندن فرقلندیرمك اوچون «یوخاری»، «اورتا»، و «آشاغی» فرقلندیریجی علامتلردن استفاده اولونموشدور. حال بو كی، لغتشناسلیقدا سؤزلر فرقلندیریجی علامتلرله بیر – بیریندن فرقلنمیر، مورفولوژی اصولدان استفاده ائدیلهرك كؤك سؤزلردن دیگر سؤزلر تؤرهنیر.
دؤردونجوسو، عمومی لغت واحدلری بیر دیلدن باشقا دیله ترجمه ائدیلیر. خصوصی و جغرافی آدلار ایسه عینی ایله ساخلانیلیر. البته ائله بوراداجا قید ائتمهلیییك كی، بیزیم ایراندا فارس دیلینه آلودهچیلیك بونا دا اؤز منفی تاثیرینی گؤستریب، بیر سیرا خصوصی آدلار فارس دیلینه ترجمه اولونوبدور: «پیلهچای» (پیلهرود)، «قیرخ بولاق» (چهل چشمه)، بالیقلی (ماهیرود)[9] و س.
بئشینجیسی، لغتشناسلیق واحدلری مادی و معنوی عالمین بوتون ساحهلرینی احاطه ائدیر. بوندان فرقلی اولاراق توپونیم یارادیجیلیغیندا اونلارین یالنیز معین سئمانتیك (معنا جهتینه عاید) قروپلارینا عاید سؤزلردن استفاده اولونور. آد واحدلری سایجا عمومی لغت واحدلریندن چوخ اولسا دا، سؤز احتیاطینا گؤره اونلاردان گئریده قالیر. چونكی عینی سؤزدن بیر چوخ جغرافی اشیالارین اشارهلندیرمهسینده گئنیش استفاده اولونور. مثلا تكجه اردبیل ولایتینده 20یه یاخین «قارا» سؤزو ایله دوزهلن یاشاییش منطقه آدی مؤوجوددور. لغتشناسلیق واحدلرینین ایشلنمه دایرهسی اولدوقجا گئنیش و رنگارنگدیر. آد واحدلریندن استفاده ایسه فردی سجیه داشیییر. بئله كی، معین جغرافی آد قروپلاری بیر فرد اوچون فعال اولدوغو حالدا باشقا، یا باشقالاری اوچون پاسسیو (غیر فعال) اولا بیلر. مثلا «دمیرچی» سؤزو یالنیز همین پئشه صاحبلری اوچون یارارلیدیر.
آلتینجیسی، عمومی لغتشناسلیق واحدلری معنالی سس مجموعسونا مالیكدیر. بونا گؤره ده داها چوخ شعورلو و منطقی قاورانیلیر و حافظهلرده اوزون مدت یاشاییر. جغرافی آدلار ایسه مئخانیكی شكیلده اؤیرهنیلیر و داها تئز یادداشلاردان سیلینیر.
یئددینجیسی، جغرافی آد واحدلرینین بیر چوخو زامان كئچدیكجه فونئتیك دهییشیكلیگه (تحریفه) اوغراییر، بعضا حتی تانینماز شكله دوشور، ایلكین فورماسینی برپا ائتمك بئله ممكن اولمور. «یئنگیجه = یئیجه»، «ساروو = ساراب» و س. نی بونا مثال چكمك اولار.
سككیزینجیسی، دیلین عمومی لغت واحدلرینی جغرافی آدلاردان فرقلندیرن ان سجیهوی جهتلردن بیری و ان اساسی بودور كی، لغتشناسلیغا عاید سؤزلرین یارانما اوصوللاری لئكسیك(لغوی)، مورفولوژی( صرفی) و سینتاكتیك(نحوی) یوللارلا حیاتا كئچیر. حال بو كی، جغرافی آدلارین یارانما اوصولو یالنیز نحو مودئلی اساسیندا میدانا چیخیر. بوتون بونلارین حاققیندا یئری گلدیكده گئنیش ایضاحات وئریلهجكدیر.
«آذربایجان جغرافی آدلاری» آنلاییشی و اونون احاطه دایرهسی
آذربایجان جغرافی آدلار سیتئمیندهكی مسئلهلری حل ائدركن آشاغیداكی مؤضوعلار نظره آلینمالیدیر:
1- «آذربایجان جغرافی آدلاری» آنلاییشینین نه اولدوغو معینلشدیریلمهلیدیر.
2- بو آنلاییشین احاطه دایرهسی معینلشدیریلمهلیدیر.
3- یاد دیل جغرافی آدلارلا آلینما سؤزلردن دوزهلن جغرافی آدلار آراسینداكی فرق معینلشدیریلمهلیدیر.
4- اونلارین عمومی حقیقی سیستئمه تابع اولما یوللاری معینلشدیریلمهلیدیر.
تدقیقات گؤستریر كی، «آذربایجان جغرافی آدلاری» سیستئمیندهكی آدلارین دیل منسوبیتی و اونلارین یاییلما منطقهسی، ائلهجه ده یارانیب تؤرهنمهسینده اشتراك ائدن سؤز واحدلری منشا باخیمیندان عینی دئییلدیر. باشقا سؤز له دئسك، آذربایجانین جغرافی آدلارینین ائلهلری واردیر كی، آذربایجانین بوتون منطقهلرینه یاییلمیشدیر، لاكین ائلهلری ده واردیر كی، یالنیز معین منطقهده، ایالتده، شهرده و كندده استفاده اولونموشدور. مثال اوچون «آغداش» توپونیمی عمومآذربایجان توپونیملردن اولدوغو حالدا، «كران» توپوحصهسی ایله دوزهلن توپونیملر رئگیونال (كیچیك منطقه، یئرلی) خاراكتئر داشیاراق تالیشلارین سیخ یاشادیغی زونالارا محدوددور: «نونهكران»، «جولهكران»، «لنكران» و س.
جغرافی آدلارین یارانما پروسئسینده تورك (آذربایجان) منشالی سؤزلر تام چوخلوق تشكیل ائتسهلر ده، آز دا اولسا، آذربایجان دیلی ایله تاریخا علاقهده اولموش دیللرین آلینمالاریندان و بو اراضیده مؤجود اولان باشقا دیللرین سؤز واحدلریندن دوزهلن توپونیملره ده راست گلینیر. بو باخیمدان آذربایجان توپونیملرینده، ائلهجه ده اردبیل ولایتی توپنیملرینده تورك منشالی آدلار اونون اساس كوتلهسینی، نووهسینی، اؤزهیینی، اساس زمینهسینی و خزینهسینی تشكیل ائدیر. لاكین بونونلا یاناشی اونلارین آراسیندا معین منطقهلرده یئرلی خصوصیت داشییان بیر سیرا غیر تورك منشالی جغرافی آدلار و آلینما سؤزلردن دوزهلن، ائلهجه ده منشالری بللی اولمایان قدیم دیللرین ماتئریاللاری اساسیندا یارانان توپونیملر ده واردیر. بو، بیر طرفدن هله قدیم آذربایجانین اؤزونون تایفا (ائتنیك) مختلفلیگی(آلبان، قارقار، گئل، لئگ، كاسپی، اودی، ساك / شاك، شیر / شار، هئر / هیر، نور / نیر و س. یاشاماسی)، او بیری طرفدن ایسه میلاد ایللرینین اوللریندن اعتبارا 12 – 13 جو یوز ایللیكلره قدر مختلف تایفالارین آراسی كسیلمهین آخینی و بو منطقهده مسكونلاشمالاری، ائلهجه ده اونلارین بیر چوخونون معاصیر آذربایجان اراضیسینده فعالیت گؤسترمهلری ایله علاقهداردیر.
بو مسئلهیه توخونان بوداقوف و ووروشیل یازیرلار: « آذربایجان جغرافی آدلارینین ایلكین دیلچیلیك باخیمیندان تصنیفاتی (طبقه بندی) گؤستریر كی، بیز بورادا سون اوچ مین ایلده مؤوجود اولان ان آزی 20 دیله عاید توپونیمه مالیكیك. اؤزو ده بو دیللر مختلف دیل عایلهلرینه داخیلدیر. لاكین بونونلا یاناشی آذربایجان توپونیملرینین یوزده یئتمیشی آذربایجان دیلینه منسوبدور»[10]. البته بوتون بونلاری قیده آلمادان اونلارین آذربایجان جغرافی آدلار سیستئمیندهكی یئرینی و یارانما یوللارینی اؤیرنمك غیر ممكندور.
هر شئیدن اول قید ائتمهلیییك كی، دیلدهكی دهییشیكلیكلر آشاغیداكی عامللرین تاثیری نتیجهسینده عمله گلیر:
الف: دیلین داخیلی انكیشاف قانونلارینین تاثیری
ب: اجتماعی – اقتصادی، سیاسی و مدنی دهییشیكلیكلرین تاثیری،
ج: قوهوم و قوهوم اولمایان دیللرین تاثیری،
البته قوهوم اولمایان دیللرین بیر – بیرینه تاثیری كاپیتالیزمین انكیشافی ایله اونون بیر آزبئستی كیمی میدانا چیخان میللتچیلیك دؤورونه قدر داها چوخ طبیعی خاراكتئر داشیییر و اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مدنی شرایطدن آسیلی اولور. بونو دا قید ائدك كی، آذربایجاندا عرب و فارس دیللرینین دولت دیلی، علم و ادبیات دیلی كیمی ایشلندیگی واختدا یارانان شعرلرده آلینما سؤزلرله یاناشی یئرسیز، لزومسوز گتیریلن سؤزلره ده تصادف اولونور. بونون دا ایكی سببی واردیر:
الف- بیر سیرا یاد سؤزلرین ایشلنمهسی دبدهبهلی یازی یازماق اوچون اولموشدور.
ب- بیر سیراسینین ایسه اؤزوندن آسیلی اولمایاراق عروض وزنینده یازماق اوچون عرب و فارس سؤزلریندن قافیه اوچون استفاده ائتمك نتیجهسینده میدانا چیخمیشدیر.
همین سؤزلرین آردیجیل اولاراق ایشلنمهسی بعضی دوغما سؤزلرین سیرادان چیخماسینا، ایشلنمه قابلیتینی ایتیرهرك آرخاییكلشمهسینه گتیریب چیخارمیشدیر. بو دا آلینما سؤزلرین بؤیوك بیر حصهسینین دیلیمیزین سؤز و توپونیم یارادیجیلیغیندا فعال اشتراك ائدن واحدلرینه چئوریلمیشدیر.
لاكین بوتون بونلارا باخمایاراق سؤز آل – وئری قارشیلیقلی اولموشدور. مثال اوچون صفویلر دؤورونده فارس دیلینده ایشلهنن آذربایجان سؤزلریندن بحث ائدن زرینهزادهنین فیكرینجه ده، آذربایجان – فارس دیل علاقهلری قارشیلیقلی اولوب، دوز نسبت اساسیندا گئتمیشدیر[11].
كاپیتالیزمین انكیشافی ناسیونالیزمین میدانا چیخماسینا، اونون عیرقچیلیك و شووینیست خاراكتئر داشیماسینا گتیریب چیخاردیقدان سونرا ایسه وضعیت تامامیله دهییشیلیر. بئله كی، بو دفعه دیللر آراسیندا سؤز آل – وئرینه دئییل حاكیم مؤوقعده دوران دیلین باشقا دیللری سیرادان چیخارما پروسئسینه راست گلیریك. بونون ایضاحا هئچ بیر احتیاجی اولمایان و جانلی نمونهسی رضاخان دؤوروندن باشلایان آنتی آذربایجان سیاستیدیر. بیلدیگیمیز كیمی بو دؤوردن اعتبارا نه اینكی دیلیمیزی، ائلهجه ده معنوی مدنیتیمیزین زنگین ارثی اولان جغرافی آدلاریمیزی و حتی شخص آدلاریمیزی بئله محو ائتمك سیاستی، داها دوغروسو مدنی سوی قیریم سیاستی یورودولور.
آذربایجان توپونیملر سیستئمیندهكی جغرافی آدلاری آشاغیداكی شكیلده قروپلاشدیرماق اولار:
الف- آذربایجان توپونیملری ب- یاد دیل توپنیملری
آذربایجان توپونیملری تامامیله تورك (آذربایجان) سؤزلریندن دوزهلیب دئمك دئییلدیر. توفیق احمدوفون حاقلی اولاراق یازدیغی ایله دئسك «آذربایجان توپونیملرینین تاریخی دیلچیلیك تحلیلی گؤستریر كی، دیلین سؤز یارادیجیلیغیندا اولدوغو كیمی، آذربایجان توپونیم یارادیجیلیغیندا دا آلینمالاردان گئنیش استفاده اولونموشدور»[12]. اصلینده غیر تورك منشالی سؤزدن تؤرهنن توپونیمین ( عربلر، كورد یوردو، زئیوه، رضی، …) اساسیندا دوران واحد و یا واحدلر:
الف – آذربایجان دیلینده استفاده اولونان آلینما سؤزلردن دوزهلینسه،
ب - آذربایجان دیلی مورفئم[13] و لئكسئملری[14] ایله ترتیب اولونسا، یاخود آذربایجان توپوشكیلچیلریندن استفاده اولونسا،
اوندا اونو آذربایجان توپونیمی كیمی گؤتورمك اولار. مثال اوچون «سید آباد» (اردبیلده محله) اویكونیمینین اساسیندا «سید» و «آباد» سؤزلری دورور كی، اونلارین هر ایكیسی آذربایجان دیلینده گنیش استفاده اولونان تیتول (سید) و توپوحصه[15] (آباد)دیر. یاخود گؤتورك «سیدلر» اویكونیمینی. اونون اساسیندا دوران سید تیتولونون عرب سؤزو اولدوغونا باخمایاراق آذربایجان دیلینین مورفئمی ایله (لر) ترتیب اولوندوغونا گؤره آذربایجان توپونیمی حساب ائتمك لازیمدیر.ٍ
بونو دا نظره آلمالیییق كی، آلینما سؤز حتی دیلین اؤزونه مخصوص هئچ بیر مورفولوژی علامت، توپوتئرمین[16] و توپوشكیلچیسینی قبول ائتمهدن بئله بیر توپونیمه چئوریلیبسه، او یئنه ده آذربایجان توپونیمی ساییلمالیدیر. بو او دئمكدیر كی، توپونیم یارادیجیلیغیندا استفاده اولونموش هر هانسی بیر سؤز و توپوتئرمینین منشاییندن چیخیش ائدیب اونو یاددیل توپونیمی آدلاندیرماق اولماز. یاددیل توپنیملریندن فرقلی اولاراق بو قبیلدن اولان آدلارین ( فارس و عرب منشالی آدلارین) آذربایجان توپونیمی اولمالارینی تصدیق ائدن ان اساس فاكتور بو اراضیده اونلارین آرئال (منطقه، ساحه) تشكیل ائتمهلری، یئرلشدیگی یئرلردهكی میكروتوپونیملرین آذربایجان منشالی اولمالاری، آذربایجانین هر یئرینه عینی درجهده سپهلنمهلریدیر.
او توپنیملری یاددیل توپونیملری (وهنهبین، نونهكران) آدلاندیرماق اولار كی،
الف – اونلارین یارانماسیندا اشتراك ائدن واحد و یا واحدلر یا هئچ بیری، یا دا بیری آذربایجان دیلینده اؤزونو آلینما كیمی گؤسترمیر.
ب - یاخود توپونیمیك آدین تؤرندیگی سؤزده آذربایجان دیلینین قراماتیك فورمالاری[17] اشتراك ائتمیر.
آذربایجانداكی یاددیل توپونیملر:
1 – تالیش، تات، و قیسما كورد،
2 – قافقاز،
3 – فارس توپونیملریندن عبارتدیر كی، غیر طبیعی خاراكتئر داشیییر و ان چوخ شووینیست[18] و ائكسترئمیست[19] تفكرلرین نتیجهسی اولاراق تحریف ائدیلمیش و یاخود دهییشدیریلمیش آدلاردیر.
حاقلی اولاراق «آذربایجان توپونیملر سیستئمینده فارس و عرب توپونیملرینه راست گلمك چتیندیر»، دئمهیینه باخمایاراق توفیق احمدوف دیل سرحدی ایله سیاسی سرحدی عینیلشدیرهرك بئله بیر یانلیش قناعته گلیر كی، «اونلاردان ] فارس توپونیملریندن [ اكثریتینین ایرانلا همسرحد اولان منطقهلریمیزدن بیری – ناخچیوان منطقهسی اوچون خاراكتئریك اولمالارینی نظره آلیب.....». حال بو كی، ناخچیوان هئچواخت فارس دیللی منطقه ایله همسرحد اولماییب. اگر بو زونالاردا فارس توپونیمی وارسا (بیزجه بو، سون درجه نادر حالدیر)، اونون سببینی آیری یئرده آختارمالیییق.
یاددیل توپنیملری ایله آذربایجان توپنیملری آراسیندا باشقا فرقلر و عینی حالدا اوخشارلیقلار دا واردیر:
الف آذربایجان توپونیملری هم ماكرو، هم ده میكرونیمیك سیستئملره مالیكدیر، حال بو كی، یاددیل توپنیملری میكرونیمیك سجیه داشیییر. بونا مثال اولاراق مختلف «زئیوه» كندلرینی قید ائتمك اولار.
ب - اكثر آذربایجان توپنیملرینین بیرینجی تركیب حصهسی ائتنونیملرله ایفاده اولونور (قارا- لار، خی- اوو، هئر- ان، كول- لار و س.). یاددیل توپونیملرده ایسه ائتنونیملردن تؤرهنن توپونیملره راست گلینمیر( ونهبین، نونه كران، پئشتهسر و س.).
ج - آذربایجان توپونیملریندن فرقلی اولاراق یاددیل توپونیملرینین اطرافینداكی آدلار (میكروتوپونیملر) آذربایجان منشالی آدلاردیر. ننه كران كندینی بونا مثال چكمك اولار. چونكی بو كندین آدینین تالیش منشالی اولدوغونا باخمایاراق میكروتوپونیملرینده بیر دنه ده اولسون بئله غیر آذربایجان آدلارینا راست گلینمیر: خانیم بولاغی چایی، آرپاتپه چایی، موسی كندی چایی و ...
لاكین دونیا خلقلارینین هامیسیندا آدوئرمه تخمینا عینی یوللا آپاریلدیغینا گؤره[20] آذربایجان توپونیملری ایله یاددیل توپونیملری آراسیندا اوخشار جهت ده واردیر:
تورك دیللی ماكروتوپونیملر اوچون فونكسیونال – استروكتور تیپلرینه گؤره ائللیپتیك (دهییشیلمیش) جغرافی نومئنسز (تیپ و نؤعوو بللی اولمایان) و جغرافی نومئنلی (تیپ و نؤعوو بللی اولان) فورمالاردا ایشلنمه خاراكتئریكدیرسه، اوخشار وضعیت عینی ایله اؤزونو یاددیل توپونیملرینده ده گؤستریر. مقایسه ائت: آذربایجان توپونیملریندن دوهچی، كنگرلی، یئنی كند. یاددیل توپونیملریندن پادار، داهار، تنگه.
تالیش دیلی ماتئریاللاری اساسیندا دوزهلن توپونیملرین سجیهوی جهتی اونلارین دیلین اؤزونه مخصوص واحدلریندن یارانماسی و اساس اعتباری ایله ایكیكؤكلو (ونهبین، لنكران) اولماسیدیر. بو قروپ توپونیملرین یارانماسیندا مهم رول اوینایان سؤز و اصطلاحلار آشاغیداكیلاردیر:
بیل = باتاقلیق، بند = كیچیك داغ، تپه، بین = اتهك، دیب، بارز (barz) = یوكسكلیك، ووت = یئر، قود (qod) یومرو تپه، جا = یئر، جیل = سوجاق یئر، كئر = دره، یارغان، كو (kü) = داغ، لیر(lir) = پالچیقلی یئر، لو (lü) = كیچیك چای، پئشته = كیچیك تپه، سر = باش، هونی (honi) = بولاق، تانق (تنگ) = دار یئر، شیله = چوخور یئر، ارك = كیچیك قلعه، دی = كند، وئل = آییدؤشهیی اوتو
تات توپونیملرینی فرقلندیرن جهت تركیبلرینده ان چوخ داهار = قایا، او = سو، دی = كند، تنگ = دار، سر = اوست، باش، خار = یئر،
آذربایجان جغرافی آدلارینین سیستئملری
تیپ و سیستئم آنلاییشی
هر بیر جغرافی آد: اولا، معین بیر اشیانی او بیری اشیالاردان آییرماق، عینی حالدا او اشیانین نه اولدوغونو (داغ، دره، چای، گؤل، یاشاییش منطقهسی و س.) معینلشدیرمك اوچون یارانیر. باشقا سؤزله دئسك جغرافی آد فونكسیونال خصوصیت داشیییر. مثال اوچون «اردبیل شهری» سؤزو اردبیل آدلی مشخص بیر جانلی یاخود جانسیز وارلیغین مؤجود اولدوغونو ایفاده ائدیر. بو آددان عینی حالدا معلوم اولور كی، داغ، دره، گؤل، آرخ و ... دئییل، یاشاییش منطقهسی، شهردیر. فونكسیونال خصوصیت توپونیملرین تیپلره، تیپلرین ایسه نؤعلره بؤلونمهسی ضروریلیگینی میدانا چیخاریر. مثال اوچون توپونیملر اوچ بؤیوك تیپ تشكیل ائدیر: اورونیملر، هیدرونیملر، اویكونیملر. هر بیر تیپین اؤزو مختلف نؤعلردن عبارتدیر. مثلا، «ساوالان»، «باغروو»، «بوزگوش»، «قافلانتی» تیپ باخیمیندان اورونیم، نؤع باخیمیندان ایسه داغدیر. شیروان درهسی تیپ باخیمیندان اورونیم، نؤع باخیمیندان ایسه درهدیر. «بالیقلی»، «آراز»، «درهیورد»، «قاراسو»، «جیغاتوو»، «تیغاتوو» تیپ باخیمیندان هیدرونیم، نؤع باخیمیندان ایسه چایدیر. «خزر دنیزی»، «اورمیا گؤلو»، «قوروگؤل» تیپ باخیمیندان هیدرونیم، نؤع باخیمیندان ایسه گؤلدور. «گئرمی»، «ساراب»، «ساوا»، «سولدوز»، «ساووجبولاق» تیپ باخیمیندان اویكونیم، نؤع باخیمیندان ایسه شهردیر.
ایكینجیسی، معین یارانما اصول و قانونااویغونلوقلارا مالیكدیر. توپونیملر بو باخیمدان سیستئملره بؤلونور. بونا گؤره ده توپونیملر اؤیرهنیلركن اونلارین تیپلری و سیستئملری معینلشدیریلمهلیدیر.
آراشدیرمالار گؤستهریر كی، توپونیملردهكی سیتئملیلیك تاریخی و جغرافی خصوصیتلردن ایرهلی گلیر. باشقا سؤزله دئسك مشخص سیستئم تشكیل ائدن هر بیر مشخص اراضی واحدی معین تاریخی طالعه مالیك اولماقلا عینی حالدا جغرافی اؤزللیكلر باخیمیندان دا دیگر اراضی واحدلریندن سئچیلیر. داها دوغروسو، جغرافی آدلاری واحد بیر سیستئم تشكیل ائدن آذربایجان خلقی بو باخیمدان دا ملت سویهسینه یوكسلمیشدیر. یئری گلمیشكن قید ائدك كی، آذربایجان توپونیملری آشاغیداكی خصوصیتلره مالیكدیر:
اولدوقجا زنگین و سیستئملی «پالئوتوپونیملر»ه (قدیم دؤور توپونیملرینه)، «مئزوتوپونیملر»ه (اورتا دؤور توپونیملرینه)، «نئوتوپونیملر»ه (یئنی دؤور توپونیملرینه)، ائلهجه ده یاددیل جغرافی آدلارا مالیكدیر. بو آدلارین عینی بیر سیستئم حالیندا بیرلشمهسینده و واحد سیستئمه تابع اولماسیندا دیلداخلی فاكتورلارلا یاناشی، دیلخارجی عامللر ده مهم رول اویناییر. دئمهلی:
1- آذربایجاندا واحد آپاریجی بیر دیل اولموشدور كی، اونون لئكسیك (لغت) تركیبی و قراماتیك قورولوشو دیلداخلی بیر عامل كیمی،
2- آذربایجاندا معین و اؤزونه مخصوص سوسیال – اقتصادی و مدنی فورمایا مالیك اولان بیر خلق اولموشدور كی، دیلخارجی بیر عامل كیمی،
مشخص توپونیملر سیستئمینی یاراتسین.
عمومیتله توپونیملر یا ایلكین یاراندیغی فورماسینی ایتیریر و نئجه دئیرلر اختصارا دوشور و یا ایلكین، تام یاراندیغی فورمادا ایشلهنیر. بو باخیمدان آذربایجان توپونیملر سیستئمی ایكی بؤیوك سیستئم (ماكرو سیستئم) تشكیل ائدیر:
1- ماكروتوپونیملر سیستئمی (اختصارا اوغرامیش توپونیملر سیستئمی).
2- میكروتوپونیملر سیستئمی (یاراندیغی فورمادا ایشلهنن توپونیملر سیستئمی).
سیستئملرین ایضاحینا كئچمزدن اول قید ائدك كی، هر بیر توپونیم ایكی حصهدن عبارتدیر كی، «توپوحصه» آدلانیر. بیرینجی توپوحصه توپونیمین آدینی، ایكینجی توپوحصه ایسه توپونیمین تیپ و نؤعونو ایفاده ایئدیر. مثال اوچون «ساوالان داغی» توپونیمینده «ساوالان» (بیرینجی توپوحصه) خصوصی آد كیمی چیخیش ائتدیگی حالدا، «داغ» (ایكینجی توپوحصه) اونون تیپجه اورونیم و نؤعجه داغ اولدوغونو گؤستهریر. قید ائتمك لازیمدیر كی، خصوصیله بیرینجی توپوحصه نئچه سؤزدن عبارت اولا بیلر. مثلا گؤتورك «قاراسو چایی» توپونیمینی. بو توپونیمده بیرینجی توپوحصه، یعنی «قاراسو» ایكی سؤزدن، «قارا» و «سو» سؤزلریندن عمله گلمیشدیر. یاخود اردبیلین كندلریندن اولان «آغجاكند كندی» توپونیمینین بیرینجی حصهسی «آغجاكند» ایكی سؤزدن، «آغجا» و «كند» سؤزلریندن عبارتدیر.
ماكروتوپونیملرین ایكی اساس خصوصیتی واردیر:
الف – ایكینجی حصه اختصارا اوغرایاراق ایشلهنمیر.
ب - بیرینجی حصه توپونیم كیمی ثابتلهشهرك ایشلهنیر.
مثال اوچون اردبیل، تبریز، ماراغا، شیروان و س. اصلینده ایكی حصهدن عبارت اولوب: اردبیل شهری، تبریز شهری، ماراغا شهری، شیروان شهری و س. لاكین جغرافی نومئن[21] اولان و توپونیمین جغرافی نؤعونو و تیپینی بیلدیرن «شهر» اختصارا اوغراییر. بونون سببی ده بو كیمی توپونیملرین بوتون آذربایجان اراضیسینده یاییلماسیندان و هامیا تانیش اولماسیندان، بئلهلیكله ده جغرافی نومئنه احتیاج قالماماسیندان ایرهلی گلیر. یئری گلمیشكن بونو دا قید ائدك كی، هر هانسی بیر ماكروتوپونیمین آدی دیگر بیر جغرافی اشیایا، و داها دوغروسو میكروتوپونیمه وئریلرسه، اوندا میكرو توپونیم تام شكیلده و جغرافی نومئنله ایشلهنهرك ماكروتوپونیمدن فرقلهنیر. مثلا «شیروان» سؤزو شیروان شهرینی (ماكروتوپونیم) خاطیرلادیر، لاكین همین آد ساوالاندا بیر درهیه وئریلدیكده «شیروان درهسی» فورماسیندا ایشلهنیر. ائلهجه ده «اورمیا» آددا هم شهر (اویكونیم)، هم ده گؤل (هیدرونیم) اولدوغونا گؤره اورمیا شهری جغرافی نومئنسیز، اورمیا گؤلو ایسه جغرافی نومئنلی فورمادا ایشلهنیر. ماراقلیدیر كی، شیروان آدی خراسان» شهرلریندن بیرینه وئریلدیكده، آذربایجاندان كناردا اولدوغو اوچون ماكروتوپونیم كیمی چیخیش ائدهرك جغرافی نومئن حصهسی اختصارا دوشور.
توپونیملرین ماراقلی بیر جهتینی ده خاطیرلاتماق یئرینه دوشردی. او دا بودور كی، بعضا معین توپونیملر «میكرو» سویهسیندن «ماكرو» سویهسینه یوكسهلركن ایكینجی توپوحصه (جغرافی نومئن) بیرینجی توپوحصهنین تركیبینه داخل اولور و بئلهلیكله ده توپونیم جغرافی نومئنسیز فورمادا ایشلهنیر. البته بئله بیر وضعیت قاباغا گلدیكده بیرینجی توپوحصهده وورغونون دا یئری دهییشیر: بیلدیگیمیز كیمی «آغجاكند كندی» ایلك یارانیشدا «آغجا كند» فورماسیندا اولوب و وورغو تورك – آذربایجان دیلینین فونئتیك قانونااویغونلوقلارینا اساسا «آغجا»نین سون هئجاسینا و بیر هئجادان عبارت اولان «كند» سؤزونون اوزهرینه دوشور. دئمهلی ایكی سؤزدن عبارت اولان «آغجا كند» اویكونیمی ایكی وورغو ایله ده تلفوظ اولونور. بو توپونیم سونرالار ماكرو سویهسینه یوكسلدیكده «آغجاكند» فورماسیندا ایشلنمهیه باشلایاراق «آغجا» سؤزونون وورغوسو دوشور، «كند» سؤزونون وورغوسو ایسه آرتیق واحد سؤز كیمی چیخیش ائدن «آغجاكند» سؤزونون سون هئجاسی اولان «كند» سؤزونه دوشور.
هر بیر سیستئم اؤزونده جمعلشدیردیگی آدلار باخیمیندان بیر قروپ تشكیل ائدیر. ماكرو سیستئم قروپونا داخل اولان جغرافی آدلارین سجیهوی جهتی اودور كی، اونلار مشخص جغرافی اشیالارین آدلاری كیمی هامیا معلوم اولدوقلاریندان، دیلدهكی قناعتچیلیك اصولونا اساسا، جغرافی اشیالارین نؤع و تیپلرینی گؤسترن ایكینجی حصه (جغرافی نومئن حصهسی) اختصارا اوغراییر. بو قروپا داخیل اولان آدلار اؤز قورولوشلارینا گؤره ایكی یاریم قروپا آیریلیر: ساده توپونیملر.[22] مركب توپونیملر.[23]
ساده توپونیملرین قاباقجا دئدیگیمیز كیمی ایكینجی حصهسی بوراخیلیر. بیرینجی حصه ایسه قراماتیك سویهده ساده، دوزلتمه، مركب سؤزلر، ائلهجه ده شخص آدلاری واحدلری ایله چیخیش ائدهرك مستقل توپونیم كیمی ثابتلشیر. مثاللار:
ساده: قارالار، یئكهلی، دوزلتمه: آخماز، بویاقچی، مركب: اورابهكی، سالتاوار، آلبولاغی، آغبولاق، شخص آدلاری واحدلری: مازانقیشلاغی، محمودآوار.
ایكینجی یاریم قروپ (مركب توپونیملر) فورمالاشما پروسئسینه گؤره مركب توپونیم آدلانیر. بئله كی، ایلكین مرحلهده معین سؤزلردن (مثلا آغجا)، یا خصوصی آدلاردان (مازان) دوزهلن بیرینجی حصه ایله جغرافی نومئن اولان ایكینجی حصه (كند)، (قیشلاق) بیر – بیرینه قوووشاراق واحد بیر توپوحصه كیمی چیخیش ائدیر (وورغولو هئجانین آلتیندا خط واردیر):
آغجا كند = آغجاكند، مازان قیشلاغی = مازانقیشلاغی،
و طبیعی كی، یئنی جغرافی نومئن ایكینجی حصه كیمی میدانا چیخیر:
آغجاكند كندی، مازانقیشلاغی كندی
ایكینجی توپونیملشمه پروسئسینده ایسه ایكینجی حصه اختصارا دوشهرك بیرینجی حصه مستقل توپونیم كیمی ایشلهنیر: آغجاكند مازانقیشلاغی
ماكروتوپونیملر سیستئمینین اؤزو اوچ سیستئم تشكیل ائدیر:
ماكرواویكونیملر سیستئمی: اردبیل، گنجه، لاچین، مئشكین، تسوج، ماكی، ماراغا، زنگان، میانا، همدان، ساوا و س.
ماكرواورونیملر سیستئمی: قافلانتی، قوشقار، آغداغ، قارتی، آلقیر، باغیروو و س.
ماكروهیدرونیملر سیستئمی: خزر، آراز، كور، آجیچای، تیغاتو، جیغاتو و س.
ماكرواویكونیملر سیستئمینین اؤزو ایكی سیستئم تشكیل ائدیر:
(الف) ساده، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنسیز اویكونیملر سیستئمی. مثاللار: تهسوج، ممهقان، لیقوان، اراك، قوم، ساوا و س.
(ب) مركب، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنلی اویكونیملر سیستئمی. مثاللار: آغداغ (داغ)، آغجاكند (كند)، قاراسو (چای) و س.
ساده، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنسیز اویكونیملر سیستئمینین اؤزو آلتی سیستئمدن عبارتدیر:
1- ائتنواویكونیملر سیستئمی (Etnooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی (شهر، كند و س.) معین تایفا، تیره و تایفا بیرلشمهسینی اؤزونده عكس ائتدیریرسه ائتنواویكونیم آدلانیر. مثاللار: شكراوو (ساك / شاك- ار تایفاسینین یاشادیغی یئر)، كوللار (كول تایفاسینا عاید یاشاییش یئری)، كلهسر (كال و سار تایفالارینین بیرلشمهسیندن یارانان كلهسر تایفاسینا عاید یاشاییش یئری) و س.
2- آنتروپواویكونیملر سیستئمی (Antropooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی معین شخصین آدی، تخلصو، لقبی، فامیلیاسی و س. ایله علاقهداردیرسا، آنتروپواویكونیم آدلانیر. مثاللار: مازانقیشلاغی، حاجیكندی، محمود آوار و س.
3- اورواویكونیملر سیستئمی (Orooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی معین داغ، دره، تپه، دوز، یاماج و س. جغرافی رئلییئفی اؤزونده عكس ائتدیریرسه، اورواویكونیم آدلانیر. مثاللار: تپه، ونهبین، یاجیلی / یازیلی و س.
4- هیدرواویكونیملر سیستئمی (Hidrooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی معین چای، بولاق، گؤل و س.نی اؤزونده عكس ائتدیررسه، هیدرو اویكونیم آدلانیر. مثاللار: آلبولاغی، آغبولاق، كوربولاق، سویوق بولاق و س.
5- زواواویكونیملر سیستئمی (Zoooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی معین حیوان آدی ایله علاقهداردیرسا، زواواویكونیم آدلانیر. مثاللار: ایلانجیق، لؤكباتان، قاطیر یوران، آتباتان و س.
6- فیتواویكونیملر سیستئمی (Fitooykonim): هر هانسی بیر یاشاییش منطقهسی معین بیتكی ایله علاقهدار اولدوقدا فیتواویكونیم آدلانیر. مثاللار: بهنؤوشهدره، اینجیللی، و س.
مركب، اختصارا دوشموش و جغرافی نومئنلی اویكونیملر سیستئمینین اؤزو ایسه ایكی سیستئم تشكیل ائدیر:
1- بیرینجی نؤع تعیینی سؤز بیرلشمهسی اساسیندا فورمالاشان اویكونیملر سیستئمی: آغبولاق، قارا دؤوروش، یاستی بولاق، كوربولاق، قاراسو، آغچای، شوشداغ
2- ایكینجی نؤع تعیینی سؤز بیرلشمهسی اساسیندا فورمالاشان اویكونیملر سیستئمی: آل بولاغی، ارباب كندی، دگیرمان درهسی، قیزقلعه سی و س.
میكروتوپونیملر محدود و كیچیك ساحهده ایشلندیگینه گؤره ایلكین تام فورمالارینی ساخلاییر. بو سیستئمین سرحدی اكثر حاللاردا دیالئكت و خصوصیله شیوه سرحدلری ایله عینیلیك تشكیل ائدیر. بو ساحهنین اساس خصوصیتلریندن بیری اونلارین تكرارلانماسیدیر. بو دا اونلارین كیچیك آرئالدا (ساحهده) ایشلندیگیندن ایرهلی گلیر. تكرارلانان آدلاری بیر – بیریندن سئچمك اوچون ایسه فرقلندیریجی علامتلردن استفاده ائتمه ضرورتی میدانا چیخیر.
تدقیقات گؤستریر كی، تكرارلانما هیدرونیم و اورونیملردن داها چوخ اویكونیملرده اؤزونو بروزه وئریر. بونو دا قید ائدك كی، آذربایجان توپونیمیك سیستئمینده تكرارلانان هئچ بیر شهر آدینا راست گلینمیر. فرقلندیریجی علامتلر اكثر حاللاردا توپونیمین اولینه آرتیریلیر. مثال اوچون آشاغیدا آذربایجان توپونیمشناسلیغیندا ثابت فرقلندیریجی علامتلرین معنا باخیمیندان تشكیل ائتدیگی بعضی قروپلاری و هر قروپا عاید مودئللری وئریریك:
- بیرینجی مودئل
یوخاری / شور / باش / علیا / بالا (یوخاری) A آشاغی / قوجور / سفلی / آیاق / پایین (آشاغی) B اورتا (وسطی) V ایلكین فورما (اینی) O
گؤروندویو كیمی بو مودئلده بوتون فورمالار مؤوجوددور. اونا گؤره ده «تام فورمالی» آدلانیر. بونا، گئرمینین «اینی» آدلی اوچ كندینی مثال چكمك اولار (یوخاری اینی، اورتا اینی، آشاغی اینی). دئمك اولجه اینی آدلی بیر یاشاییش یئری (كند) عمله گلمیشدیر. كند بؤیودوكدن سونرا، یاخود باشقا هر هانسی بیر سببدن آسیلی اولاراق اهالینین بیر حصهسی یوخاری طرفده یئنی یاشاییش یئری عمله گتیرمیش و اورانی «یوخاری» آدلاندیرمیشلار. معلومدور كی، اولكی «اینی» كندی آرتیق «آشاغی اینی» كندی آدینی داشمالی اولور. یئنه و هانسی بیر سببدنسه اهالینین بیر حصهسی بو دفعه آشاغی طرفده یئنی یاشاییش یئری عمله گتیرمیش اولور و اورا «آشاغی اینی» آدی وئریلیر. چونكی دوغرودان دا سون «اینی» ان آشاغیدا یئرلهشن یاشاییش یئریدیر. بئلهلیكله اولكی «اینی» و سونراكی «آشاغی اینی» بو دفعه آوتوماتیك اولاراق اورتا اینی آدلانیر.
قید ائتمك لازیمدیر كی، علیا / بالا و سفلی / پایین فرقلندیریجی علامتلر یا رسمی دایرهلرین وئردیگی علامتلردیر، یا دا یازیلی منبعلرین مؤلیفلرینین فارس و عرب دیللرینه آلودهچیلیگیندن ایرهلی گلیر. اصلینده ایسه آذربایجانین هئچ بیر نؤقطهسینده جاماعاتین دیلینده (توپونیمشناسلیغین اساس و اعتماد ائتدیگی یئگانه قایناق دیلده) عرب و فارس فرقلندیریجی علامتلرینه راست گلینمیر. بیزیم اونلاری وئرمهگیمیز ایسه بیر طرفدن آذربایجان توپونیمشناسلیق عنعنهسینه رعایت ائتمك، دیگر طرفدن ایسه یازیلی منبعلرین دوزگون قیمتلندیریلمهسینه یاردیم ائتمكدیر.
بو قروپدا آشاغیداكی مودئللر مؤوجوددور:
الف: A + O ---------- B + O
بو مودئلده بیر آد ایكی دفعه تكرارلانیر و بونا گؤره ده ایكی فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: یوخاری آمباران ــــ آشاغی آمباران، شور تزهكند ــــ قوجور تزهكند
ب: O ------- A+O -------- B+O
بو مودئلده ایلكین آد اوچ دفعه تكرارلانیر، لاكین بیر دفعه فرقلندیریجی علامتسیز، ایكی دفعه ایسه فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: كورد محمودلو ــــــ آشاغی كوردمحمودلو ــــــ یوخاری كورد محمودلو
ج: O --------- B+O
بو مودئلده ایلكین آد ایكی دفعه تكرار اولور، لاكین یالنیز بیرینده فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
قارامریم ــــــ آشاغی قارامریم، گوزدك ـــــــ آشاغی گوزدك
د: A+O ------ B+O -------- V+O
بو مودئلده بیر آد اوچ دفعه تكرار اولور و هر اوچونده ده فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: یوخاری اینی ــــ آشاغی اینی ـــــ اورتا اینی (گئرمی)
ه: O ------- B+O ----- A+O ------ V+O
بو مودئلده بیر آد دؤرد دفعه تكرار اولور، اوچو فرقلندیریجی علامتلرله، بیری ایسه فرقلندیریجی علامتسیز.
مثاللار: قاراجانلی ـــــ آشاغی قاراجانلی ـــــ باش قاراجانلی ــــــ اورتا قاراجانلی
و: O ------ B+O ----- V+O
بو مودئلده بیر آد اوچ دفعه تكرارلانیر. بیرینده فرقلندیریجی علامت قبول ائتمیر، ایكیسینده ایسه فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: خوج ــــ آشاغی خوج ـــــ اورتا خوج
ز: O ----- A+O ---- V+O
بو مودئلده ده بیر آد اوچ دفعه، بیری فرقلندیریجی علامتسیز، ایكیسی ایسه فرقلندیریجی علامتله تكرار اولونور.
مثاللار: گونئیتپه ــــ باش گونئیتپه ــــ اورتا گونئیتپه
ح: O ----A+O
بو مودئلده آد ایكی دفعه تكرار اولاراق یالنیز بیرینده فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: كؤنوللو ــــ یوخاری كؤنوللو، آغجاكند ــــ یوخاری آغجاكند
ط: A+O
بو مودئلده ایلكین آد بیر دفعه و فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: یوخاری آیباسانلی، باش امیرجانلی
ی: V+O
بو مودئلده ده ایلكین آد بیر دفعه و فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: اورتا جئیرانچؤل
آذربایجان توپونیملر سیستئمینده ان ماراقلی و دقتی چكن جهت تك آدلی توپونیملردن بیر چوخونون حاضیردا فرقلندیریجی علامتلرله ایشلهدیلمهسی حاللاریدیر. بو دا اوندان ایرهلی گلیر كی، یا واختی ایله اونلار تك آدلی دئییل، ایكی آدلی اولوب، سونرالار ایسه طبیعی و اجتماعی ـ سیاسی سببلرین نتیجهسی اولاراق آرادان گئدیب. یاخود دا ایكی اویكونیم بیرلهشهرك واحد بیر اویكونیم تشكیل ائتمیش و بیرینین آدینی ساخلامیشدیر(مثال اولاراق بؤیوك آراللی ایله كیچیك آراللی، آغبولاق كندی ایله قوولوغا نین آدلارینی چكه بیلهریك). هم ده اولا بیلسین كی، اهالی ایكی آدلی اویكونیملرین بیریندن كؤچهرك باشقا بیر یئرده و همین آددا یاشاییش یئری یاراتسینلار.
- ایكینجی مودئل
بو مودئللرده ایلكین آد بؤیوك، كیچیك، بالا / بالاجا، پارچا / دؤنوك كیمی فرقلندیریجی علامتلری قبول ائدیر
بؤیوك A
كیچیك B
بالا / بالاجا B1
پارا/ پارچا / دؤنوك V
ایلكین آد O
و آشاغیداكی مودئللری میدانا گتیریر:
الف: A+O -----B+O
بو مودئلده بیر آد ایكی دفعه تكرارلانیر و ایكی فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: بؤیوك آراللی ـــ كیچیك آراللی، بؤیوك قاراموراد ـــ كیچیك قاراموراد
ب: A+O ----B1+O
بو مودئلده ده بیر آد ایكی دفعه تكرارلانیر و ایكی آیری فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: بؤیوك سؤیودلو ـــ بالاجا سؤیودلو
ج: O ----- A+O ---- B1+O
بو مودئلده ایسه بیر آد اوچ دفعه تكرارلانیر، لاكین بیرینده ایلكین آد فرقلندیریجی علامتسیز، ایكیسینده ایسه فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: شاملیق ـــ بؤیوك شاملیق ـــ بالا شاملیق
د: O ----- A+O
بو مودئلده بیر آد ایكی دفعه، بیرینده ایلكین آد فرقلندیریجی علامتسیز، بیرینده ایسه ایلكین آد فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: خینیسلی Xınıslıـــ بؤیوك خینیسلی
ه: O ---- B+O
بو مودئلده ده بیر آد ایكی دفعه، بیرینده ایلكین آد، بیرینده ایسه ایلكین آد آیری فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: دوزیورد ـــ كیچیك دوزیورد
و: O ---- B1+O
بو مودئلده ده بیر آد ایكی دفعه، بیرینده ایلكین آد، بیرینده ایسه ایلكین آد آیری فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: تكله ـــ بالا تكله
ز: O ---- V+O
بو مودئلده ده بیر آد ایكی دفعه، بیرینده ایلكین آد، بیرینده ایسه ایلكین آد آیری فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: خلج - پارچا خلج، قیشلاق - پاراقیشلاق
ایكینجی مودئلین بیرینجی مودئلله فرقی اوندادیر كی، بیرینجی مودئلده A+O مودئلی وارسا، B+O مودئلی یا مؤوجوددور، یا دا نه واختسا مؤوجود ایمیش. ایكینجی مودئلده ایسه A+O مودئلینین اولماسی B+O مودئلینین مطلق اولماسینا دلالت ائتمز.
هر بیر جغرافی آدین یالنیز A+O یا B1+O مودئلی مؤوجوددورسا، ناقص جرگهلی فرقلندیریلمیش توپونیملر حساب اولونور. لاكین قاباقجا دئدیگیمیز كیمی همین توپونیملر اوللر تام جرگهلی شكلینده مؤوجود اولموشلار.
– اوچونجو مودئل
بو مودئلده تكرارلانان آدلاردان بیرینین ویا بیر نئچهسینین مشهور شهر، كند آدیلا دئییلمهسیدیر.
مثال اوچون یئیجه ـــ یئكهلی یئیجهسی، میجندی یئیجهسی، جیاركندی یئیجهسی و س.
هیدرونیملرله فرقلندیریلن تكرارلانان آدلارین بیری همیشه سربست فورمادا ساخلانیلیر. ایكینجی و وارسا سونراكیلار ایسه فرقلندیریجی علامتلر قبول ائدیر. بونلاردان ایكی مودئل داها گئنیش یاییلمیشدیر:
O ---- A+O
بو مودئلده ایلكین آد ایكی دفعه، بیرینده فرقلندیریجی علامتسیز، او بیرینده ایسه فرقلندیریجی علامتله گلیر.
مثاللار: قاراقاشلی ـــ كور قاراقاشلی
O --- A+O --- A1+O
بو مودئلده ایسه ایلكین آد اوچ دفعه تكرارلانیر. بیرینده سربست، ایكیسینده ایسه فرقلندیریجی علامت قبول ائدیر.
مثاللار: دیلاغاردا ـــ آراز دیلاغاردا ـــ قودو دیلاغاردا
– دؤردونجو مودئل
بو مودئل جغرافی خصوصیته (داغ، دوز، دره، چؤل، سیرت / بئل / یاماج / چیگین، سایرهیه اساسلانیر و آشاغیداكی مودئللری تشكیل ائدیر:
ایلكین آد O
داغ A
دوز B
دره V
چؤل Q
سیرت / بئل / یاماج / چیگین G
سایره D
بو مودئلده توپونیملردن بیری سربست، ایلكین فورمادا ساخلانیلیر، او بیریلرینین اولینه ایسه منطقهنین جغرافی خصوصیتینی گؤسترن تئرمینلر آرتیریلیر.
مودئللر:
الف: O --- A+O
مثاللار: ماشانلی ـــ داغ ماشانلی
ب: O --- A+O --- Q+O
مثاللار: قوشچو ـــ داغ قوشچو ـــ چؤل قوشچو
ج: O --- Q+O
مثاللار: بئشدهلی ـــ چؤل بئشدهلی
د: A+O --- Q+O
مثاللار: داغ بیلیجی ـــ دوز بیلیجی
ه: Q+O --- D+O
مثاللار: چؤل دهللك ـــ یاخا (اتك) دهللك
و: O --- D+O
مثاللار: پادار ـــ آرمود پادار
ز: O --- G+O
مثاللار: چیچی ـــ سیرت چیچی
ح: O ---D+O ---D+O
مثاللار: بودوق ـــ آغیازی بودوق ـــ قاراداغ بودوق
ط: V+O --- D+O
مثاللار: دره جنتلی ـــ تپه جنتلی
[1] فرانسیزجا relief، ایتالیانجا rilievo، لاتینجا relevo دئییلن بو سؤز «قالدیریرام» دئمكدیر. رئلیئف تئرمینی گئومورفولوگیادا یئر سطحی فورمالارینین مجموعسو دئمكدیر. ائندوگئن(یئرداخیلی) و ائكسوگئن (یئرخاریجی) پروسئسلرین یئر سطحینه اوزون مدتلی بیرگه تاثیری نتیجهسینده یارانیر. مثبت، یاخود قاباریق (تپهلر، داغ سلسلهلری و س.) و منفی، یاخود باتیق (قاپالی چؤككلیكلر، چای درهلری، بوزلاق سیركلری و س.) رئلیئف فورمالاری وار. فورمالارینین اؤلچوسوندن آسیلی اولاراق مئقارئلیئف (ماتئریك چیخینتیلاری، اوكئان چؤككلیكلری)، ماكرورئلیئف (داغلیق اؤلكهلر، دوزنلیكلر)، مئزورئلیئف (درهلر، چؤككلیكلر)، میكرورئلیئف(چوخورلار، دونلر، نلبكیواری چؤككلیكلر) و نانورئلیئف(خیردا مرهلر و س.) قروپلارینا آیریلیر. رئلیئفین ان بؤیوك ائلئمئنتلرینین اساسی «مئزوزوی»دا (مزوزوئیك) قویولموشدور.
[2] آ. ژوچكئویچ، عمومی توپونیمیكا، مینسك، 1968،توفیق احمدوفدان نقلا.
[3] فیروز رفاهی، هیدرونیم های ایران (پژوهشی در آب نام های ایران)، سازمان نقشه برداری كشور، تهران، 1384.، صحیفه 9.
[4] بیر اشیانی دیگر اشیالاردان فرقلندیرن هر هانسی بیر اشاره نومیناتیو اشاره آدلانیر. بو باخیمدان بوتون خصوصی ایسیملر نومیناتیو خاراكتئر داشیییر.
[5] بو تئرمین آلمان سؤزودور (Landschaft) و "محلین عمومی گؤرونوشو" معناسینی ایفاده ائدیر. بو، جغرافی بیر تئرمیندیر و «طبیعی اراضی كومپلئكسی»، بیرتیپلی گئولوژی قورولوش، «رئلیئف»، «هیدرو اقلیم» رئژیمی، سجیهوی مورفولوژی استروكتورو ایله سئچیلن و یكجنس اولان اراضی دئمكدیر.
[6] اومونیملر فونئتیك تركیب و سسلنمهسینه گؤره عینی، معناجا مختلف اولان سؤزلردیر. اومونیملر مختلف یوللارلا یارانیر: منشاجه مختلف سؤزلرین فونئتیك اویغونلوغو ]«بالاق» (شالوارین آشاغی حصهسی) – «بالاق» (جامیش بالاسی)[، سؤز دوزلتمه ]«بویلو» (قامتلی) – «بویلو» (حامیله)[، آلینما سؤزلر ]«قاز» (قوش)- «قاز» (ماده)[ و س. اومونیملردن بدیعی دیلده جیناس كیمی استفاده اولونور.
[7] سینونیملر عینی نطق حصهسینه عاید فونئتیك تركیبجه مختلف، معناجا بیر و یا چوخ یاخین سؤزلره دئییلیر. سینونیملر مختلف معنا چالارلارینی و اسلوب اینجهلیكلرینی فرقلندیرمك اوچون ایشلهدیلیر; مثلا، مرد، قوچاق، جسور، ایگید، قهرمان و س. سؤزلر عینی مفهومون مختلف معنا چالارلارینی بیلدیریر. داها چوخ ایسیم (آرزو – ایستك، عقیده – مسلك)، صفت (گؤزل – قشنگ – یاراشیقلی، بول – زنگین) و فعللرده ( توللانماق – آتلانماق، قاچماق یویورمك) تصادف ائدیلیر. سینونیملر منشاجه اساسا ایكی قروپا آیریلیر: دیلین اؤز داخیلی امكانلاری اساسیندا دوزهلن سینونیملر ( اوجا – هوندور، ایری – بؤیوك) و مختلف دیللردن كئچمیش سؤزلرله عمله گلن سینونیملر ( گؤزلوك – چشمك – عینك، دارالفنون – اونیوئرسیتئت – دانشگاه، قیوراق گومراه).
[8] آنتونیم (آنتی = ضد + اونوما = آد) – فورماجا مختلف، معناجا بیر – بیرینه ضد اولان سؤزلر. اساسا، ایسیم (سئوینج – كدر، یئر - گؤی)، صفت (یاخشی – پیس، آغ – قارا)، فعل (گولمك – آغلاماق، گلمك – گئتمك) و ظرفدن (سحر – آخشام، ایرهلی – گئری) اولور. معنانین ضدیت درجهسینه گؤره آنتونیملر ایكی قروپا آیریلیر: تام آنتونیملر(دوغرو - یالان، دره – تپه)، نسبی آنتونیملر (داغ – دوز، اود – سو).
[9] بابا صفری، اردبیل در گذرگاه تاریخ، جلد اول، رودهای اردبیل.
[10] البته بیز اردبیل ولایتی توپونیملرینده بئله بیر فاییزی تصدیق ائده بیلمهریك. حتی بیز بو قناعتی آذربایجان جمهوریتی اراضیسی حاققیندا دا تصدیق ائتمك مجبوریتینده دئییلیك. ائله بوراداجا قید ائدك كی، اثرلریندن) اؤیرندیگیمیز و اوستاد دئمكله فخر ائتدیگیمیز عالیمین بئله بعضی عنعنوی سهوه یول وئرمهسی آیدیندیر. «تبریز» اویكونیمینین فارس دیلی اساسیندا ایضاحی بونا جانلی مثالدیر.
[11] زرینهزاده، فارس دیلینده آذربایجان سؤزلری، باكی 1962، توفیق احمدوفون «آذربایجان توپونیمیكاسینین اساسلاری« اثریندن نقلا.
[12] توفیق احمدوف، آذربایجان توپونیمیكاسینین اساسلاری، باكی، اونیوئرسیتئت نشریاتی، 1991.
[13] سؤزون ان كیچیك معنالی حصهسی مورفئم آدلانیر. مورفئم ایكی نؤعدور: كؤك مورفئم و بوداق مورفئم. كؤك مورفئم هم لئكسیك، هم ده قراماتیك معنا داشیییر. بوداق مورفئم ایسه یالنیز قراماتیك معنا داشیییر. مثال اوچون «دوهلر» سؤزونده «دوه» كؤك مورفئم، «لر» ایسه بوداق مورفئمدیر. بوداق مورفئمین اؤزونه گلدیكده ایسه بو مورفئمین اؤزو «سؤزدوزلدیجی» (چی/چو و لیق/لاق/لوق باشماقچی و فیندیقلیق) و «سؤزدهییشدیریجی» (لر/لار و ده/دا ائولر، داغلار، ائوده، داغدا) مورفئملره آیریلیر.
2 – دیلین لئكسیك سویهسینین، لئكسیكاسینین واحدی لئكسئم آدلانیر. باشقا سؤزله لئكسئملر بیر یا نئچه مورفئمدن عمله گلیر. لئكسئم سؤزو، اونون بوتون فورما و معنا مجموعسونو احاطه ائدیر. مثلا یالنیز «یول» دئییل، «دمیر یولو» بیرلشمهسی ده لئكسئمدیر. هر هانسی بیر دیلده و یا دیالئكتده ایشلهدیلن سؤزلرین مجموسو، یعنی دیلین لغت تركیبی ایسه لئكسیكا آدلانیر.
[15]- هر بیر توپونیمی تشكیل ائدن حصهلره دئییلیر. بیرینجی حصه توپونیمین آدینی، ایكینجی حصه ایسه اونون نؤعونو معینلشدیریر. مثلا گؤتورك «اردبیل شهری» توپونیمینی. بورادا «اردبیل» اونون آدی، «شهر» ایسه اونون نؤعوونو گؤستریر.
[16] توپوتئرمینلر توپونیم یارادیجیلیغیندا گئنیش استفاده اولان سؤزلردیر. بونلاردان «قارا» (قاراسو، قاراداغ، قاراباغ وس.)، «آغ» (آغچای، آغداغ، آغقالا و س.) آدلارینی چكمك اولار.
[17] قراماتیك فورما: هر هانسی بیر سؤزون قراماتیك فورمالاری دئدیكده، اونون بیر – بیریله فرقلهنن قراماتیك معنالاری نظرده توتولور. ایستهنیلن قراماتیك فورمادا سؤزون اؤز لئكسیك ( لغت) معناسی دگیشمز قالیر. قراماتیك فورما دئدیكده ایسمین جنس فورمالاری، تك – جمعی، حاللاری، صیفتین جنس فورمالاری، تك – جمعیریا، حاللانماسی، مقایسه درجهلری، فعللرین زامان، شخص، نؤع و س. فورمالاری نظرده توتولور.
[18] بورژوا ملتچیلیگینین افراط، مرتجع فورمالاریندان بیریدیر. باشقا ملت و خالقلارا نیفرت و عداوت قیزیشدیرماغا یؤنلدیلمیش شووینیست سیاستی گویا «ایكینجی درجهلی» ملت و عرقلر اوزهرینده حكمرانلیق ائتمهلی اولان بیر ملتین ملی مستثنالیغینی تبلیغ ائدیر. شووینیزم تئرمینی 1831جی ایلده فرانسادا یازیلمیش كومئدیالاردان بیرینین قهرمانی __ ناپولئونون اشغالچیلیق سیاستینین پرستیشكاری «نیكولا شووین»ین آدیندان یارانمیشدیر. شووینیزم سؤزو ایله ملتچیلیك ائكسترئمیزمینین مختلف تظاهرلرینی ایفاده ائدیرلر.
[19] ائكسترئمیزم: افراطچیلیق، قاتی تدبیرلر طرفدارلیغی.
[20] چونكی آد وئرن انسان، آد وئریلن ایسه جغرافی اشیالاردیر.
[21] جغرافی نومئن توپونیمین ایكینجی حصهسی، یاخود ایكینجی توپوحصهدیر و اونون تیپ و نؤعونو ایفاده ائدیر. مثال اوچون «اردبیل شهری»، «اورمیا گؤلو»، «یئیجه كندی»، «آغداغ داغی» توپونیملرینده موافق اولاراق «شهر»، «گؤل»، «كند»، «داغ» اونلارین تیپ و نؤعونو گؤسترمكله جغرافی نومئن كیمی چیخیش ائدیر.
[22] ساده توپونیملردن مقصد فورمالاشما پروسئسینین ساده، بیر مرحلهلی اولماسیدیر و مركب سؤزلردن دوزلمهسی اونون ساده و بیر پروسئسلی اولماسینا خلل یئتیرمیر.
[23] مركب توپونیملردن مقصد فورمالاشما پروسئسینین ان آزی ایك مرحلهلی اولماسیدیر. باشقا سؤزله دئسك ساده توپونیملردهكی «مركب سؤزلر» قراماتیك، «مركب توپونیملر» ایسه توپونیمیك خاراكتئر داشیییر.
Qaynaq: http://www.manqutay.blogfa.com/post-3.aspx
http://yanlizbirqiz.blogfa.com http://azyurd.blogveb.com/


c: text/html

text:
سن نه سن؟ ناصر داوران نه سن ياغيشدان دوغوبسان نه بوغدادان نه قيزيل آلما قيزيسان نه شراب گؤلمهجينين ماوي باليغي. عشوهسي دؤزولمز چيچكلر بس نهدن تكرارلاييرلار سني؟ بس نييه سنسيز آجيمدان اؤلورم؟Read More »
ياريمچيق شعير/ ناصر داوران
ياريمچيق شعير ناصر داوران ماسانين اوستونده ياريمچيق بير استكان اسنهيير هؤرومجهك تورونا دوشموش بير بؤجهك ده آسيلي قاليب يئرله گؤي آراسيندا. كيمسه وار مي ائوده سهسلهييرهم. سكوتون آياغي بودرهييب تؤكولور باشيما ال بويدا بير كاغيذ استكانين يانيندا. بس بو شعرين ياريسيهاني؟Read More »
شعريميز بو گون / ناصر داوران
شعريميز بو گون * ناصر داوران ((“آذربایجان مدرن شعری گئجهسی ” مراسیمینده کی چیخیشین متنی)) ساهر و اوختاي آذربايجان شعرينده بير دؤنوش نقطهسيديرلر. ساهر شعرين كلاسيك دورومون پوزوب، پوئزياميزي سربستلييه دوغرو يؤنلتدي. بونونلا برابر، دانيشيق ديلين و يئني مضمونلاري شعريميزده نمايش ائتديرمهيه چاليشدي. اوختاي ساهرين سنتلره قارشي چيخيشيني كامللشديردي. شعريميزين درينلييه دوغرو دئوريلمهسيني تمللندیردی. يئني باخيش گتيردي شعريميزه. آذربايجان ...Read More »
اعتراف / ناصر داوران
اعتراف ناصر داوران داها دوغروسو سوچلویام سهنینچین اؤدهیه بیلمهمیشهم بورجومو اوزگون باخیشلی گؤزلهرینه. دوداغین سهییرهنده گووهنسیز اورهیینین فیرتینا جایناغیندا دیدیلمهسینی دویموش اولسام دا آچا بیلمهمیشهم نفسینه قارشی دوران زههرلی دویونلهری. غربتده یاشادین بو سئیرهک زمانهنی بیر گؤزون منیم قار ـ کولهک آلمیش اوجاغیمدا، بیر گؤزون دوغولاجاق گونلهرین نه کیمیلییینده. دئدیم کؤرپو سالاجاغام خیالیندان یاشاییشینا سربست عؤمور سورهجهک اولدوزا یوکسهلهن دیلهکلهرین. ...Read More »

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سلطان تکهشینگ کوممهتی
- مشخصات
- مجموعه: مقالات
- منتشر شده در شنبه, 02 فروردين 1393 09:53
- تعداد بازدید: 2354
سلطان تکهشینگ کوممهتی (گنبدی)
Soltan Tekeşyň Kümmeti
ترجمه ادیپ تاییارلان: یاشار نیازی /
دونیا تورکمنلرینگ ماغلومات قوللانماسی مارقوش تورکمن صحرا
سلطان تکهشینگ کوممهتی کؤنه اورگنچ تاریخی – مدنی قوراغانانینگ چأگینده یرلشیأر. بینا ۲۹ × ۳۹ × ۶۶٫۵ مترمربع اؤلچِگدأکی بیشن کرپیچدن قالدیریلیپدیر.
اول قاپداللاری ۱۱٫۴۵ متر، وه بلندلیگی ۱۲٫۵ متر بولان اینهدؤردول گنبدلی زالی عمله گتیریأر. بینا جهانینگ چار کونجونه باقیپ دورار یالی ادیپ سالنیپدیر، اونونگ اساسی گیرلگهسی دمیرقازیق طاراپدا یرلشیأر.
عصرلارینگ دوامیندا طبیغی حادثهلارینگ، اوروشلارینگ هم-ده بجرگی ایشلرینینگ نتیجهسینده کوممهتینگ اوزولباشداقی کشبی بیراز اؤیتگأپدیر.
چشمهسی:
مارقوش ترکمن صحرا
www.margush.ir
شرکت گردشگری و سیاحتی ترکمن صحرا (گلستان)
چشمه آدینی یازیپ ماغلوماتدان پیدالانیپ بیلرسینگیز.
استفاده از مطالب سایت با ذکر نام منبع مانعی ندارد.


text:
بیر نفر اهل وفا مین بیوفادن یاخشیدیربیر صداقت اهلی مین اهل ریادن یاخشیدیر
هانسی گول دیر حسنده سندن گوزهل دیر، سئوگیلیم
هانسی بولبول عشقده من بینوادن یاخشیدیر
قاشلارین چرخین هلالیندن، اوزین خورشیددن
صورتین آیینهی گیتی نمادن یاخشیدیر
بیر داها خالین گوزهللیک آرتیریر رخسارینه
بیر غلط سوزدیر دیمشلر، آغ قارادان یاخشیدیر
گوزلرین صحرای چین آهولریندن دل فریب
عنبرین گیسولرین مشک خطادن یاخشیدیر
صحتی بیمار، عشقین کعبهی کویندهدیر
اهل درده خاک راهین توتیادن یاخشیدیر
مین بلا طوفانی، قوپسا، ذره گلمهز عینیمه
رخنه گورمز هر بنا کیم ابتدادن یاخشیدیر
جاهله تبلیغ عرفان ایلهملک آسان دهگیل
دیدهی خفاش ایچون ظلمت ضیادن یاخشیدیر
واحد،انصافاً دیسین تبریزده دوستوم اعتماد
گنجلرده هانسی شاعر «بیریادن» یاخشیدیر
علی آقا واحد


text:
کروواسی سوسیالیست جومهوریتی
کروواسی سوسیالیست جومهوریتی (اینگیلیسجه: Socialist Republic of Croatia، (فارسجا:جمهوری سوسیالیستی کرواسی)، (عربجه:جمهورية كرواتيا الاشتراكية)، (فرانسهجه:République socialiste de Croatie)، (آلمانجا:Sozialistische Republik Kroatien)، (ایتالیاجا:Repubblica Socialista di Croazia)، (روسجا:CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka XopBaTия)) اوروپادا بیر اسکی دؤولت. کروواسی سوسیالیست جومهوریتی 1943 میلادی ایلینده قۇرولدو و 1991 میلادی ایلینده داغیلدی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگلیسیجه ویکی پدیا


text:
دونیا
اوباسکی، غیری-قانونی سیاحتلر سببی ایله مینلرله اینسانین حیاتینی ایتیردیگینی وورغولاییب
فرانسادا ایسراییل قتل عام لارینا قارشی فیلیسطین و قودسه دستک آکسیالاری کئچیریلدی.
ایسکاتلند باش ناظیری نیکولا استورجن، اینگیلترهنین آوروپا بیرلیگیندن چیخیشینین آردیندان یئنی بیر موستقیللیک رفراندومو ائتمگی دوشوندوکلرینی سؤیلهدی
ونزوئلا-نین جمهور باشقانی نیکولاس مادورو بازار گونو کئچیریلن پرزیدنت سئچکیلرینین ایلک توروندا قالیب گلدی.
میصر رهبرلیگی ایسراییل-ین محاصرهسینده اولان غزه-نین دونیایا آچیلان یگانه سرحد منطقهسی رفح سرحد منطقهسینینین رمضان آیی مودتینه آچیق اولاجاغینی بیلدیردی.
ایسلام امکداشلیق تشکیلاتی تورکیهنین چاغیریشی ایله قودس اوچون ایستانبولدا ییغینجاق کئچیرهجک.
دونالد ترامپ،ناتو باش کاتیبی ینس استولتنبرگین ده ایشتیراک ائتدیگی کابینه توپلانتیسیندا دانیشدی
کاتولیکلرین روحانی لیدری پاپا فرانسیس، غزّهده باش وئرن حادثهلردن دویدوغو کدری دیله گتیرهرک، اؤلوملرین یالنیز داها چوخ زوراکیلیغا یول آچاجاغینی دئییب
بمت تهلوکهسیزلیک شوراسینداکی غزه ایله باغلی توپلانتدان سونرا عرب اؤلکهلرینین بمت-دکی دایمی نمایندهلری بیرگه بیانات یایدی.
عرب بیرلیگینه عضو اؤلکهلرین خاریجی ایشلر ناظیرلری امریکانین تل آویو-ده کی سفیرلیگینی قودسه کؤچورمهسی ایله باغلی صاباح فوق العاده توپلانتی کئچیرجک.
فیلیسطین رهبرلیگی امریکانین سفیرلیگینی تل آویو-دن قودسه کؤچورمه قرارینا جاواب اولاراق واشینگتن تمثیلچیسینی گئری چاغیردیغینی اعلان ائتدی.
آمریکا خزینه ناظیرلیگیندن ائدیلن یازیلی آچیقلامادا، 4 نفر و 1 قورومون، خاریجی وارلیقلارین نظارتی اوفیسی (OFAC) طرفیندن تحریم لیستهسینه علاوه اولوندوغو قید اولونوب
آمریکا سفیرلیگینین قودسه داشینماسی و ایسرایلین غزّهده ائتدیغی قتل عام دونیا سطحینده اعتراض ائدیلیب
ایرلند حکومتی ایسراییل-ین فیلیسطینلیلره قارشی هوجوملارینا گؤره بو اؤلکهنین سفیرینی خاریجی ایشلر ناظیرلیگینه چاغیراراق دویولان ناراحاتلیغی بیلدیریب.
فرانسا پرزیدنتی امانوئل ماکرون ایسراییل اردوسونون غزه-یه تطبیق ائتدیگی شدتی قینادی.
آنتونیو گوترز، وینده اوتریش باش ناظیری سباستیان کورز ایله گؤروشمهسی سونراسیندا کئچیریلن مطبوعات توپلانتیسیندا، غزّهدکی وضعیتی قیمتلندیریب


text:
بیر آبسورد… غزل کامیل قهرمان اوغلو قالدیم سوسوزلوق آردینا یارپاقلا کندیمی سورغوم سولوقلامیش سولومو ساغلا کندیمی بیردن سایایخلایار اؤلومو ساخسی کؤرپهجیک آخسار بو کلمهجیکلری قانداقلا کندیمی دالغین یالیقلارین یالینا یاللی لزگیلر شاشقینلاشیب خایاللارا یایلاقلا کندیمی قیندیرقا کوللارینداکی بیر سودلو یانلیقام قانقاللیغام منیم آدیما ساخلا کندیمی یوللار جادارلانیرسادا آددیملانیر قانی مین بئشیوز اللی دردینه شاللاقلا کندیمی شعیریم ایمکلهییر سونالی سئرچهلیکلری باغریمدا ...Read More »
آبسورد… ۵۵ / کامیل قهرماناوغلو
آبسورد… ۵۵ کامیل قهرماناوغلو #مریم میرزاخانینین گویسل روحونا #گلوبال #دونیا نابیغهسی یوخو گؤرور بو شههر بو شههر یوخودا یوخودا بو شههر شههر شههر یوخودا بو شههر یوخلاییب یوخو گؤرور بو شههر شههر یوخو ی و خ و گؤرور بو شههر آتلیلاردی گلیر داغلار سیرغاسیز قایالیقلاردی گلیر آتلیلار دؤردمینه اؤلومسولهنن قرنفیللردی شاهادلار لاری آتلیلاردی گلیر لار بئچهلردی آتلیلار گرنهشیر یوللار سودونه ...Read More »
نگاهی گذرا به اشعار کریم احمدیان«شاهید» / کامیل قهرمان اوغلو
نگاهی گذرا به اشعار کریم احمدیان«شاهید» کامیل قهرمان اوغلو شعر را قیام خدایان نوشتهاند به آسمان، به کوه، به دریا و به خود خدایگان، یعنی شعر وارث خدایان است. آسمان را شکافتند وشعر را به زمین هدیه دادند. هنوز که هنوز است تعریف کامل و درد به خوری برای شعر ندادهاند و هر جریان ادبی نسبت به شعر ، تعریف ...Read More »
آخشام اوستوسو / کامیل قهرماناوغلو
آخشام اوستوسو کامیل قهرماناوغلو سنسیز بوکولدو یاپراغیمین آخشام اوستوسو آه، بالتالاندی توپراغیمین آخشام اوستوسو مین اوچ یوز ییرمیاوچ اوبامین گوللهلنمیشی اون بیر شهرده اویلاغیمین آخشام اوستوسو آخشام ساچیلدی تانرییا دوغراندی صوپ چاغی تبریز شکیللی بایراغیمین آخشام اوستوسو باخ گؤر پیچاقلانیب نئجه قارنی گون اورتاسی بیلدیرچین آهلی چایلاغیمین آخشام اوستوسو تام قوردلاییبدی بوردا ساعات دوققوزو آران تام قارقانیبدی یایلاغیمین آخشام اوستوسو ...Read More »
گؤزلرین.. / کامیل قهرماناوغلو
گؤزلرین.. کامیل قهرماناوغلو ایکی قارا آت دی گؤزلرین ایکی انتحار ایکی کودئتا ایکی اوغلان جسدی ایکی یاسلی گلین گؤزلرینین بویاسی مور “بوپال”ین سملی بولودو “سویسو” فاجعهسی “چئرنوبیل”ین اتوم پارتلانیشی ایکیده قالیب گؤزلرین ایکی قارقا قوخولو قارا اوزوم “انگور” ایکی قارا بایرام ایکی اعدام آغاجی ایکی بومبالانمیش گیرایلی ایکی سلام علیک اوچه گلمیر گؤزلرین کؤهلن گؤزلوجم گئدیر منی گؤزلرین چاپیر منیم ...Read More »
بیرده قویمارام گئدهسن / کامیل قهرماناوغلو
بیرده قویمارام گئدهسن کامیل قهرماناوغلو یول – یولاغا دویون اوللام اؤلوب بو یوللاردا قاللام سنین نه قادان وار آللام بیرده قویمارام گئدهسن! گئتدییین یولو چئینهرم داشین گؤزومله یئیهرم سنی اینیمه گئیهرم بیرده قویمارام گئدهسن! آه… باخیشیم یولو سؤکر بو منی اؤزونه اکر گئتسن یوللار یارا تؤکر بیرده قویمارام گئدهسن!Read More »
سنی یاراما تؤکدولر / کامیل قهرمان اوغلو
سنی یاراما توکدولر کامیل قهرمان اوغلو سنی یاراما تؤکدولر منده تیکدیلر هئیکلینی بولدوزئر سالدیلار یاراما ، آه … یارام ایچره ۵ قولاق کابوسلارا کابوسلار یارامدا یارالی قارانقوشلار و قارانقوشلار منده جاداسیز صحرالار نه کابوسلار قارانقوشلانیر منده نه صحرالار جاداسیزدی یارالاریما آمما … منه سیریق چکدیلر سنی اللرینی آغریما تیکدیلر آغریمی شکیل کندیمه … آغزیمیقاپالادیلار آلین گوزلو گلینلر قولومودا کسدیلر آیاقسیز ...Read More »
اسیرم اسیر اسیر … / کامیل قهرمان اوغلو
اسیرم اسیر اسیر … کامیل قهرمان اوغلو اسیرم اسیر اسیر اسینتیده زاغ، زاغدا منی اسیر منده زاغ ، زاغی اسیرم اسیرم اسیر اسیر کولکلریده کولکلر هئچ بیر زادا اسمهدن، منی اسیر نه زاغی اسیرم زاغدا اسیر، اسیر ن…ه کولکلری اسیرم اسینتیلره … آمما اسیرم اسیرم بئینیمه بیر شئییی شئییی فیکریمه فیکریمیشئییه دالاجاق بیر دالیقلاری دالیرام دالیما دالاقیمدا دالاییر دالیمیبیر دالیق، ...Read More »
گؤزونه گلدیم اللریندن / کامیل قهرمان اوغلو
گؤزونه گلدیم اللریندن کامیل قهرمان اوغلو گؤزونه گلدیم اللریندن آنام … گؤز یاشینی هؤروردو اللرینه فولکولور چاخیرلامیشدی گؤزل…ری.. قولاقلاری بنؤوشهلمیشدی یوللار تورپاق یئمیشدی دوداقلاری هههههه… گؤزونه گلدیم اللریندن هههههه… همن آنام من آنام ساچلارینی سعود موزهسینه آپارمیشلار اللرینی ناپلئون بیناپارتین ایلک خانیمینا تمدن اؤزونو سرمیشدی آنا…ما و شاه عابباس گؤزلرینی اوغورلامیش آراباسینا فیرانسادان گتیرمیشدی تکرلرینی و آتینی صنعادان پئشکاشا قالمیش…دی ...Read More »
سئویرم / کامیل قهرماناوغلو
سئویرم کامیل قهرماناوغلو «بهییم خانیم میرزایئوین روحسل سسینه» سنی سئویرم سئویرم سنی اؤزونو اؤزونه بوراخدیغین کیمیسئویرم سنی تنهالیغین کیمی اؤزونو باشینا گئتدییین کیمی اؤزونده ایتدییین کیمی بعضن اؤزونه داریخدیغین کیمیسنی سئویرم ایچیرم سنی و یئییرم کاراملین راناسی کیمیاللرینی اللرین ال چؤرهیی اللرین آنام پیشیردییی جوجه قانادی یوخسول ائومیزین سوغان سویو کیلفهتیمیزین اومودودور اللرین آتاما وورولدوغو گولـله آنامین توتدوغو سرطان بئلهجه ...Read More »


text:
قافقاز ایسلام اوردوسونون کوماندانی نورو پاشا بیر آذربایجانلی قیزینی سئویب. پاشا اونونلا عائله قوراراق خلاص ائتدیی باکیدا یاشاماق ایستهییب.
آخار. آز "بائو.آذ"آ ایستینادا خبر وئریر کی، بو، باکی میلیونچوسو حاجی زین العابدین تاغییئوین قیزی سارا خانیم اولوب.
تاغییئوین قیزی خاطرهلرینده یازیب کی، اونونلا بیر نئچه دفعه گؤروشوب: "هر شئیی باشا دوشوردوم، رومانتیک، شاعرانه آرزولارلا یاشاییردیم. پاشا نئچه دفعه ائویمیزده ظیافتده اولموشدو، باغیمیزا گلمیشدی.
گؤزلریمده، ائله هامینین نظرینده قئیری-عادی قهرمان کیمی گؤرونوردو. تک منیم یوخ، ائله هامینین یانیندا حاجییا آغیز آچیب منیمله ائولهنمک ایستدیینی دئمیشدی".
سارا خانیم یازیب کی، تاغییئو بخارا امیرینه وئردیی جاوابی اونا دا دئییب: "من قوربته، باکیدان کنارا قیز وئرمرم. اؤولادلاریم گؤزومون اؤنونده اولمالیدیر. خالقین قلبینده و تاریخینده یالنیز خیلاصکارلار عابده قورا بیلر".


text:
واسیلا (آلاسکا)
خطای لوآ در ماژول:Location_map در خط 332: The value "-" provided for longitude is not valid. واسیلا (آلاسکا) (اینگیلیسجه: Wasilla, Alaska) آمریکانین آلاسکا ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۳۴٫۲ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۷۸۳۱ نفر و اهالی سیخلیغی ۲۸۵٫۰۵ اینسان کیلومتر موربّع دیر. واسیلا (آلاسکا) دنیز سئوییهسیندن ۱۰۴ متر اۇجالیقیدا یئرلشیر.
ایچیندهکیلر
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیگه باغلانتیلار[دَییشدیر]
- cityofwasilla.com - واسیلا (آلاسکا) شهرین رسمی وب سایتی


text:
در کنگرهی بینالمللی شهریارشناسی که در سال 1374 در تهران و تبریز برگزار شد. دکتر حسین محمدزاده صدیق در هدایت علمی جلسات کنگره تلاش فراوانی کرد و کتاب «کتابشناسی آثار شهریار» زیر نظر ایشان نوشته شد. ولی طیفی از هیئت اجرایی از حضور ايشان در پشت تریبون ممانعت به عمل آوردند ولی مقالهای از ایشان تحت عنوان «شهریار و حسرت» را دوستان تبریزی در کتاب «گامی در راستای شهریارشناسی» (1374) چاپ کردند.
شهریار ایله دواملی ادبی علاقه ساخلایانلارین و اونون بدیعی یارادیجیلیغینا مفتون اولان بؤیوک عالیم و شاعرلریمیزدن بیریسیده «حسرت» تخلص ائدن مرحوم سید ابوالفضل حسینی اولموشدور. بو بؤیوک بیلگین و سؤز اوستادی، شهریارین هم یئرلیسی و یاخین قونشوسو ایدی.
حسرت،1300 شمسی ایلینده شهریارین آنادان اولدوغو و اوشاقلیق ایللرین کئچیردیگی «خیشکناو» کندینده آنادان اولموشدور. دئمهلی حسرت دونیایا گلدیگی زامان، شهریار 15 یاشیندا ایمیش. بیر منظومهده حسرتی اوشاقلیقدا بویوتدوگوندن سوز آچیر و اونو «ائل بولبولو» و «اؤز بالام» خطاب ائدیر:
ائل بولبولو، سن منیم اؤز بالام سان،
یامان گونده حاصاریم سان، قالام سان.
بیر آللاها سنده من تک غولام سان،
اوندان سونرا هئچ بیر کیمدن آزین یوخ،
ناز بالاسان، بیر کیمهده نازین یوخ.[1]
حسرتین آتاسی «امیر اصلان» شهریارین صمیمی و حؤرمتلی دوستو ایمیش. امیر اصلان چوخ بیلیکای و خلق سئور بیر شخصیت ایمیش. شهریار همین منظومه و باشقا یئرلرده اونو چوخ سایغی ایله یاد ائدیر. اونون اوخوموش، ساوادلی اولماسیندان و جماعته خیری گلمهسیندن بیر چوخ یئرده سوز ائدیر. او جملهدن یازیر:
سنین آتان بیر شوخ، ظریف کیشی ایدی،
خلقی آییق سالماق اونون ایشی ایدی.
شوخلوقلاری آغیزلار کیشمیشی ایدی،
هامی اونو حسرت ایله یاد ائدهر،
عزیزلهییب رحمت ایله یاد ائدهر.
سیز قدیمدن آدلی- سانلی خانلارسیز،
هر بیری مین جانا دگن جانلارسیز.
سیرر حیاتی اوخویوب آنلارسیز،
بیلیرسیزکه دونیا قضوـ قدهردی،
قضوـ قدهر غمین یئمک هدهردی![2]
حسرت 25 یاشینا گیرهرـ گیرمز، ایراندان باکییا مهاجرته مجبور اولموش،1366ـ نجی ایلده سکته ائدیب مرحوم اولدوغونادک اورادا یاشامیشدیر.[3]
حسرت، کئچمیش شوروی آذربایجانیندا تحصیلینه دوام ائتمیش و ادبیاتشناسلیق ساحهسینده دوقتورلوق درجهسینه یئتیشمیشدیر. بو سطیرلری یازان شمسی 1359ـ نجو ایلده، باکیدا «یئددینجی آذربایجان یازیچیلار قورولتایینا» چاغریلدیغیم زامان، اونو باکی شهرینده زیارت ائتدیم. اونو تورک و فارس ادبیات شناسلیغی و دیلچیلیک ساحهسینده یئنی و جسارتلی بیر نظریهلر صاحبی اولان عالیم گؤردوم. اونون دیلچیلیک علمینین «کؤک تانیما» بؤلومونده یئنی کشفیاتینی مطالعه ائتدیم و بیر چوخ عالیمانه دانیشیقلارینا قولاق آسدیم.[4] اسکی تورک دیللری و خطلرینی اوخوماغا غیرت گؤسترهن صمیمی و جدّی بیر عالیم ایدی. او علمی اساسلارا دایاناراق، آذربایجان خلقینین زنگین کئچمیشینی آیدینلاتماغا چالیشان بیر دگرلی عالیم کیمی گؤزهلریم اؤنونده هر زامان جانلانان نیسگیللی بیر آبیدهدیر. اونون علمی تاپینتیلاری و اساطیری کشفیاتینی بؤیوک چاغداش اسطورهشناس و عالیمیمیز «میرعلی سیّدوف» ـون چوخ عالیمانه یازیلاری ایله مقایسه ائتمک مومکونمدور.[5]
مرحوم ابوالفضل حسینی (حسرت)، چوخ جهتلی بیر عالیم اولموشدور. بو قیسسا مقالهده اونون شهریار ایله ادبی علاقهسیندن دانیشماغی قارشیما آلدیغیما گوره، بعضی اثرلرینه سادهجه اشاره ائدیب کئچیرم:
1. مرحوم ابوالفضل حسینی 1344ـ نجو ایلده «فارس دیلینده یازیلان بیرینجی تماشا» عنوانلی مقالهسی ایله بؤیوک بیر علمی کشفه نائل اولموشدور. او بو مقالهده اثبات ائتمیشدیر که ایللر بویو میرزا ملکم خانا نسبت وئریلن دؤرد کمدینین حقیقی مؤلفی «میرزا آقا تبریزی» دیر.[6] و بو تماشالاری میرزا ملکم خانا عائد ائتمک «محیط طباطبایی» نین ساختاکارلیقلا بیر آغ یالانی حساب اولونور. بو مقاله بوتون ایرانشناسلیق دونیاسیندا سسلندی. او جملهدن کالیفرنیا دانشگاهی اوستادی «حامد الگار» بو ساحهده بیر دگرلی کتاب یازدی.[7]
2. او مرحوم، میرزا آقا تبریزینین بوتون تماشالارینی سلیس آذربایجان دیلینه ترجمه ائتمیش و بو اؤلمز اثرلری دیلیمیزه قازاندیرمیشدیر.[8]
3. باکی یاخینلیغیندا یئرلشن «قوبوستان» قایالاریندا کشف اولان کتیبهلری اوخوموش، کتیبهلرین الفباسین معین لشدیرمیش، متنلرین ایضاح ائتمیشدیر.[9]
4. حافظ و باشقا فارسجا یازان کلاسیک شاعرلرین بیر چوخ اثرلرینی دیلیمیزه منظوم شکیلده چئویرمیشدیر.
5. اولو بابامیز یوسف اوغلو الیاس نظامی گنجوی نین «مخزن الاسرار» اثرینی چوخ قدرت گوسترهرک منظوم ترجمه ائتمیشدیر. بو ترجمهده او، هم وزن، هم ریتم و همده نظامینین بیان شیوهسینی اعجارکارلیقلا ساخلامیشدیر. تأسفله قید ائتمک لازمدیر که بو دگرلی اثر حلهلیک نشر اولمامیشدیر.[10] همین ترجمهدن ایکی بئیت نقل ائدیریک:
گلدی فلک بایراغینین آلتینا،
بیز هامی قائم سنه، سن ذاتینا.
کیمسه سنه من قوهومام سؤیلمهمز،
سن بیرینه، کیمسه سنه بنزهمز.[11]
«گؤی گول»[12] آدلی منظومه، بیر قالاق شعر و بورادا سایماغا مجالیمیز اولمایان اونلار جلد علمی اثرین مؤلفی اولان ابوالفضل حسینی شهریار خطاب اوزون بیر منظومه، بیر نئچه غزل و بیر لیریک قصیده یازمیشدیر . لیریک قصیده بئله باشلاییر:
گولوم سنسن، باغیم سنسن، گولوستانیم، باهاریم سان،
اگر بیر قوش اولارسام من، خزانسیز لالهزاریم سان.[13]
و بئله بیتیر:
عزیزیم، بیر دانام، اینجیم، ظریفیم، اینجه دلداریم،
بویوز بیر سؤزله بیر سؤزوار که یعنی: شهریاریم سان![14]
بو لیریک قصیدهده، حسرت صمیمی دویغولاری، اورهک چیرپینتیلاری و سؤنمز بیر عشق آتشی ایله شهریارا وطنداشلیق محبتی و قارداشلیق سئوگیسی گؤستریر و اونو بئله وصف ائدیر:
دیلیم، آغزیم، سؤزوم سنسن، جانیم، قلبیم، گؤزوم سنسن،
منیم روحوم، اؤزوم سنسن، منیم صبر و قراریم سان.
گوجوم، آرخام، یاخین دوستوم، یاخینداندا یاخین دوستوم،
پولاد عزمیم، ارادهم سن، توکنمز اقتداریم سان.
منه بیرمی دولو جامسان، ایلاهی عالی ایلهام سان،
ائلیم، طایفام، یئریم، یوردوم، شیرین دوغما دیاریمسان. . .[15]
شهریار، حسرتین بو دویغولارینی اورهک آتشی و گؤز یاشی ایله آلقیشلاییر. آشاغیداکی مصراعلاری اوخویان هرکیم، تأثّر دولو بیر حال ایله گؤز یاشی تؤکمگه باشلاییر:
نیسگیللی سؤزلرین منی اودلادی،
آغرین آلیم، منیم باغریم چاتلادی.
آرزوم دوروب بو داغ ـ داشی قاتلادی،
گلدیم سنین باشین قویدوم دیز اوسته،
ناز بالامی اؤپدوم قویدوم گؤز اوسته.[16]
شهریار حسرتین شعرلرینی اوخورکن، گئدنلر یادینا دوشور. بیر چوخ آجی و شیرین خاطرهلر گؤزهلری اؤنونده جانلانیر. غملنیر، حسرتین بؤیوک غمینین عظمتینیده دویور، لاکین بیلیرکی او یئکه غملر چکن بیر اولو انساندیر:
گئدهنلردن دئدیک، یاندیق، یاخیلدیق،
دئدیک:« نئجه دورموش ایدیک، ییخیلدیق!»
سیخینتیلار چکدیک، یامان سیخیلدیق،
دئدیک آمما: «خانلار غمی یئکهدیر،
سندن ساری اورهکلر بیر تیکهدیر!»[17]
شهریار اونو نصیحت ائدیر. زمانهنین بیر حالدا قالماماسینا اشاره ائدهرک اونون یادینا سالیر که آدام اؤز ائل ـ طایفاسینی اونودماز، آتاسین ـ آناسین آتماز و تاریخده بیرکروان زنگی سسی یادگار قویماغا چالیشار:
بو دونیادا بیزدن قالان بیر سسدیر.
بو کروانین زنگی قالیرسا بسدیر.
اونودسا هرکیم آتاسین، ناکسدیر
اونودماسان سن آتاوی، یاد ائله،
احسان ایله اونون روحون شاد ائله.
حسرت شهریارا خطاب یازدیغی تایسیز منظومهسینده بئله بیر آرزودا ائتمیشدیر:
من اؤلرسم، نه خلقی زار ایسترم،
نه قبریم اوسته گلعذار ایسترم،
آراز قیراغیندا مزار ایسترم.
آچیق قویون گؤزوم او یاری گؤرسون،
او سازلی ـ سؤزلو شهریاری گؤرسون.
شهریار ایسه همین مصراعلارا جواب اولاراق یازیر:
سن اؤلومون یازیسینی پوزوبسان،
اوستونده بیر ابدیت یازیبسان.
مزارینی اورهکلرده قازیبسان،
سن کیمینه بیرده داهی اؤلمک یوخ،
آداملاری بادام کیمی بؤلمک یوخ!
*
ایستهدیگین اورهک گؤزو مندهدیر،
آرخایین اول، منده گؤزوم سندهدیر.
فارسلار دئیهر:«جوینده یابنده دیر.»
بیرگون اولار بو داغلاری چاپارلار،
ایستکلیلر بیرـ بیرلرین تاپارلار.[18]
لاکین طالع عصریمیزین بؤیوک شاعرلری شهریار و حسرتی اؤز آرزولارینا چاتماغا مجال وئرمهدی. بو ایکی شاعر، آجی اؤلوم شرابینی بیر ایل فاصله ایله ایچدیلر. بیز، اونلارین خلف اولادی اولماق اوچون، بؤیوک و قاباقدا گئدهن بابالاریمیزین اورهکلرینده مزارا آپاردیقلاری دویغوو آرزولاری حیاتیمیزدا دیری ساخلامالی، بو مقدّس آرزولارا چاتماق یوللارین آراییب، آختارمالیییق. چوخ سویوق قانلیلیقلا، بو یوللاردا دقت، نظم و سرعتله یول گئتمهلییک، تجربهلریمیزی اولادیمیزادا چاتدیرمالیییق، اولادیمیزیدا شهریار و حسرت دویغولو تربیهلندیرمهلییک. مقالهنین سونوندا مرحوم ابوالفضل حسینی (حسرت)ین قوشدوغو غزللردن ایکی نمونه اوخوجولارا تقدیم ائدیریک:
ائتدی زمانه، غربتی یارب! وطن بیزه،
بیلمم زمانه دوشمن اولوبدور نهدن بیزه.
بیر قوش کیمی قفسده کئچیر روزگاریمیز،
قسمت دگیل جهاندا مگرکی چمن بیزه؟
قانداللی فیل کیمی باخیریق هی ملول ـ ملول،
گئندن گولور بو حال ایله یولدان اؤتن بیزه.
عؤمرون یولوندا خیر ایله بیر همدم اولمادیق،
دائیم حیاتدا یولداش اولوب اهرمن بیزه.
اوچ ای صبا بو «حسرت»[19] ایله دوغما تبریزه،
بیر خوش عطیر گتیر قاپیدان دمده سن بیزه.
* * *
حسرتم، حسرتسنه، دوغما دیاریم تبریزیم،
چهرهنی سئیر ائتمگه یوخ اختیاریم تبریزیم.
گؤزگوسوندن کؤنلومون گئتمز بو هیجران غملری،
هالهدن اؤتموش منیم دردیم ـ غباریم تبریزیم.
ایستهگیم، عشقیم، مآلیم، روحومون ایلک اویلاغی،
گولشنیم ، باغیم، یازیم، باغچام، باهاریم تبریزیم.
هاردا اولسام من آدینلا فخر ائدیب یوکسلمیشم،
ای وقاریم، اقتداریم، افتخاریم تبریزیم.
سندهدیر هر بیر گؤزهللیک، سندهدیر قلبیم منیم،
سندن آلمیش حوسنونو نازنده یاریم تبریزیم.
حسرتم حسرت سنه، یوللاردا قالمیش گؤزلریم،
سنسن آنجاق سن، منیم سون انتظاریم تبریزیم.[20]
شهریار و حسرتین ادبی علاقهلرین اینجهلمک و اونلارین یارادیجیلیقلاریندا جانلانان اساس مضمونلاری تحلیل ائتمک، سؤز یوخ که شهریارشناسلیق علمینده، اهمیتلی مسألهلردن ساییلیر. اومید ائدیرم وطنیمیزین جوان عالیملری و گنج روحلو تدقیقاتچیلار، بو ساحهده لازم اولان غیرتی گؤسترمکله او مرحوملارین پاک روحلاری قارشیسیندا اولان بورجلارینی اؤدهیهجکلر. ائله بورادا ارشاد اسلامی وزیرلیگینین آذربایجان شهرلریندهکی ادارهلرینین مسئوللارینا مرحوم حسرتین اثرلری خصوصیله «گؤی گول» و «شهریار» منظومهلری و «مخزن الاسرار»ین منظوم ترجمهسینین نشرینی توصیه ائدیرم.
ان سون اولاراق بورادا اونون «حیدربابانین» ردیفلی غزلینی و «حیدربابایا سلام» منظومهسینه یازدیغی نظیرهنی تقدیم ائتمهگیده یئرینده گؤروروک:
ظولمله اولدو خزان گوللری حیدربابانین،
آه چکیب ناله ائدیر یئللری حیدربابانین.
آیلاری داردا قالیب گونلری ظولمتده گئچیب،
گؤزلهییر بایرامینی ایللری حیدربابانین.
قوشلارین اوچدو یوواسی چمنی توتدو دومان،
بورونوب آغ کفنه چؤللری حیدر بابانین.
چن توتوب قلّهسینی گؤزلری یوللاردا قالیب،
نوباهار ایستهییر او تئللری حیدر بابانین.
گؤزلریم هیجران الینده ایکی قان چشمهسیدی،
ییخاجاق غئیر ائوینی سؤزلری حیدر بابانین.
آچاجاق شیرینینی بئیله آغیر زنجیردن،
گوج ایله فرهاد کیمی اللری حیدر بابانین.
باغرینا باسماق اوچون اوغلونون یعقوب کیمی،
آچیلیب حسرتیله قوللاری حیدر بابانین.
* * *
یوردوموزن خزان ووران چؤلوندن،
باهارینا حسرت قالان گولوندن،
ائللرینین باغلی قالان دیلیندن،
استادلارین استادینا سلاملار،
تورپاغینین اؤولادینا سلاملار.
شهریاریم شهریارلار تاجیسان،
اورهک شکار ائتمهیه قئیقاجیسان.
مرده شیرین نامردلره آجیسان،
الماسلارلا یازیلمیش بیر اثر سن.
ظالیملری قیلینج کیمی کسهرسن.
اثر یازدین هئچ بیلمیرم توپ آتدین،
ایللر بویو یاتانلاری اویاتدین.
یارامیزین کؤزمهیینی قوپارتدین،
«کهف» اوچوب تور قیریلیب گؤزومدن،
اوتانیرام من باخاندا اؤزومدن.
دولاییدا سئیره چیخان گونلری،
باش آشاغی دوروب باخان گونلری.
کورهک زویوب سنی ییخان گونلری،
من ده باخیب اوزاقلاردان گؤرورم،
سئل آخیدان بولاقلاردان گؤرورم.
یارپاق کیمی کولک قیریب بوداقدان،
چیرپا ـ چیرپا آشیرسادا مین داغدان.
دنیزلرین اوباشیندان اوزاقدان،
اؤز باغچامی، اؤز باغیمی گؤرورم،
حیدربابا شاه داغیمی گؤرورم.
داشلی بولاق بیر سئل کیمی داشایدی،
گؤز یاشیمی اؤز سویونا قوشایدی.
شبلیدن ده سهنددنده آشایدی،
سینمده کی بو داغلارا آخایدی،
زندانلاری، چپرلری ییخایدی.
آیریلیغی حیله ایله سالدیلار،
وصله چاتیب اؤزلری ذوق آلدیلار،
اؤز ائویمده منه حاکم اولدولار،
قفسده گؤزهللیگین اوجوندان.
قیزیل اوسته اؤلدورورلر آجیندان.
بالیق کیمی اورهگیمین دیلی یوخ،
عصرلری گؤزلهمیشم ایلی یوخ.
بیر سازیم وار قیریق ـ قیریق تئلی یوخ،
هئچ بیلمیرم اونو نئجه چالیم من،
یئر اوزونه قیامتلر سالیم من.
[1] دکتر پروفسور حمید محمدزاده. کلیات اشعار ترکی شهریار، تهران XE "تهران" ، 1369، ص 83 .
[2] همان، ص 85 .
[3] همان، ص 284 .
[4] گونشلی وطن یاداشتلاری، بو سطیرلری یازانین اثری، تهران XE "تهران" ، 1360، ص 117 .
[5] میر علی سیدزاده، آذربایجان خلقینین سویکوکونو دوشونرکن، باکی، 1989 .
[6] ابوالفضل حسینی، فارسجا بیرینجی تماشالارین مولفی حاققیندا، آسیا و آفریقا مجلهسی، 1965 ،ص 142 دن سونرا(روس دیلینده). همین علمی مقالهنی 1967 ـ نجی ایلده هیوبرت آونس انگلیزجهیه چئویرمیش وcentral asian review مجله سی نین15 ـ نجی ساییسیندا نشرائتمیدیر.
[7] نمایشنامههای میرزا آقا تبریزی، بوسطیرلری یازانین مقدمه و تصحیحی ایله، طهوری انتشاراتی، تهران XE "تهران" ، 1354، ص 31 .
[8] دکتر پروفسور حامد الگار. میرزا ملکم خان، ترجمهی جهانگیر عظیما، انتشارات مدرس، تهران XE "تهران" ، 1369. اثرین اصل آدی بئله دیر:
Mirza Malkum khan a study in the history of iranian modernism by Hamid Alga university of Californis press Losangeles 1979
[9] بو قیمتلی ترجمه حله نشر ائدیلمهمیشدیر. دکتر میرعلی منافی اوندان نمونهلر وئرمیشدیر. باخ: میر علی منافی: آذربایجان ادبیاتی آئنالوگیاسی، باکی، 1981 .
[10] بو اثرده ایندیهدک نشر ائدیلمهمیشدیر، من 1359 ـ نجو ایلده باکییدا بو اثرین الیازماسین مطالعه ائتدیم.
[11] بو اثرین الیازماسیندان مرحوم ابوالفضل حسینی بیر نسخه بو سطیرلری یازانا هدیه ائتمیشدیر.
[12] بورادا وئردیگیمیز بیتلری بو سطیرلری یازانین تأسیس ائتدیگی «بولتن انجمن زبان ترکی ایرانی» نشریهسینین 3و 4 ـ نجو ساییلاریندان نقل ائتدیک. آدی کئچن نشریه 1366ـ نجی ایلده تهراندا نشر اولونوردو.
[13] «گؤی گول» منظومهسی بؤیوک شاعر «حسین جاوید» ین خاطره سینه حصر ائدیلمیشدیر.
[14] پروفسور دکتر حمید محمدزاده، یوخاریدا، ص 257.
[15] همان، ص257 .
[16] همان، ص258.
[17] همان ص 83 .
[18] همان، ص85 .
[19] بو پارچالار تمامیلیه یوخاریداکی قایناقدان نقل اولوندو.
[20] بوایکی غزل ایچون باخ: انقلاب یولوندا مجلهسی، بو سطیرلری یازانین نشری، شماره13، ص 15.


text:
تورکیه نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی
تحلیل و تیکشیروو
تورکیه نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی
تورکيه 30 ییلدن کوپ بیر مدت دن بیری تروریزم گه قرشی قرارلی روشده کورهشیب کیلماقده. بو جریانده PKK ترور تشکیلاتی هجوملری نتیجهسیده مینگلب انسان قربان بولر ایکن، مادّي معنوي جهتدن جدّي روشده ضررگه سبب بولدی. فقط آخرگی ییللرده تورکيه نینگ PKKگه قرشی دوام ایتتیرگن کورهشیگه قوشیمچه روشده عراق و سوريهده صادر بولگن انقراضدن فایدهلنگن داعش نینگ پیدا بولیشی و تورکيهده هم هجوملر اویوشتیریشگه باشلشی ینگی بیر معما صفتیده اورتهگه تشلندی.
بو وضعیت تورکيه نینگ PKK بیلن بیرگهلیکده داعشگه قرشی هم فعال بیر کورهش باشلهتیشیگه سبب بولدی. تورک خوفسیزلیک کوچلری تورکيه بویلب داعش و PKKگه قرشی یوتوقکلی عملیاتلر عملگه آشیریب ترور تشکیلاتینی کمدن کم قیلیشنی بجردی. سوريهده دوام ایتگن حاکمیت بوشلیگی و اوروش سببی بیلن اوزلریگه لوجیستیک مرکز و خوفسیز حدود توزگن داعش و PKK ترور تشکیلاتیدن کیلگن تهدیدلر اوچون سوريهده دوام ایتگن حاکمیت بوشلیگی و اوروش سببلی تورکيه چیگرهسیدن تشقری حربي عملیاتلر عملگه آشیرماق مجبوريتیده قالدی. فرات قلقانی حرکتی بیلن داعش تهدیدینی برطرف قیلگن تورکيه، زیتون یاله سی دیب ناملنگن حربي عملیات بیلن PKK نینگ سوريه قناتی بولگن YPG گه قرشی مهم بیر قدم تشلهدی .
عفرین حدودینی ییللردن بیری نظارتده توتگن YPG ترور تشکیلاتی،تورکيه نینگ ملي خوفسیزلیک جهتیدن مهم بیر تهدید تشکیل ایتماقده. امانوس تاغلری آرقهلی تورکيهگه کیریب کیلگن تروریستلر اوچون بیر سیزیش یولی دیب حسابلهگن عفرین منطقهسی و YPG عنصرلری، تورکيه اوچون ملي بیر تهدید تشکیل ایتماقده ایدی. حال بوکه سوريهدن تورکيهگه سیزگن کوپلب قورال تورلری و تروریست لرگه قرشی عملیاتی دایره سیده خوفسیزلیک کوچلری تامانیدن قولگه آلیندی. YPG نینگ عفریندهگی موجوديتی عینِ زمانده PKKگه جنگری تیارلش اوچون انسان منبعی حالیگه کیلگن وضعیتده. بوندن تشقری عفریندهگی YPG جنگریلری خلق ارا تبلیغ لری بیلن تورکيهده همده چیت ایلده کوپلب محیطنی تورکيه نینگ ضدیگه گیچ-گیچلب PKK ترور تشکیلاتیگه تبلیغ جهتیدن حمایه قیلیب کیلماقده. YPG اینیقسه کیلیس و ریحانلیگه قرهته عملگه آشیرهیاتگن هجوملریده کوپلب تینچ اهالی نینگ اولیمیگه سبب بولگن. زیتون یالهسی حربي عملیاتی یوتوقلی بیر شکلده نتیجهلنیشی تورکيه اوچون بو منطقهده چیگره خوفسیزلیگی جهتیدن کتّه اهمیت کسب ایتماقده. عفریندهگی ترور تشکیلاتی نینگ برطرف قیلینیشی عینِ زمانده PKK نینگ جنوب تامانیدهگی هجوملریدن عراقده و آق دینگیزگه بارگن ترور گذرگاهینی توزیش خیالیگه توسیق بولدی معناسیدهدیر.
PKK نینگ سوريه قناتی بولگن YPG سوريهده حکمران بولگن ساحه فقطگینه تورکيه نینگ ملي خوفسیزلیگینی خوفگه سالماقده. عینِ زمانده سوريه نینگ توپراق بیرلیگی اوچون هم کتّه خوف تشکیل ایتماقده. حالبوکه YPGگه قرهشلی بولگن KCK نینگ سوزده مأموریتی سوريه، عراق و تورکيه نینگ توپراقلرینی اوز ایچیگه آلگن « کردستان» خیالیدن واز کیچگنی یوق . حالبوکه عفرینده YPGدن قولگه کیریتیلگن منطقهلردهگی سوزده شهر حاکم لیکلریده و باشقه ییرلرده مذکور خریطهنی کوریش ممکن. YPG اوز حاکمیتی آستیده بولگن منطقهلرده سوزده شمالي سوريه فدرال حدودینی اعلان قیلگن و ساخته سیلاولری هم بولیب اوتگن.
باشقه تاماندن تورکيه نینگ زیتون یالهسی دیب ناملنگن حربي عملیاتی بیلن عفریننی YPG تشکیلاتیدن تازهلب عفرین حدودیدهگی محلي خلقنی ترور حاکمیتیدن قوتقریشنی اساسي مقصد قیلیب آلماقده. معلوم بولگنیدیک عفریندهگی اهالی نینگ کوپچیلیگی سوريهلیک کردلردن تشکیل تاپماقده. کوپلب کرد YPG نینگ ظلمیدن قاچیب تورکيه، عراق یاکه اروپا اولکهلریدن باشپناه سورب بو ییرلرده یشهماقده. فقطگینه تورکيهده YPGدن قاچیب کیلگن 300 مینگ نفر سوريهلیک کرد استقامت قیلماقده. عفرینده یشه گن و قاچماقچی بولگن سوريهلیک کردلر YPG تامانیدن توسقینلیک قیلینماقده و زورآورلیک بیلن بو ییرده توختهتیلماقده. تورکيه، سوريهلیکلردن تشکیل تاپگن ملي قوشین بیلن بیرگهلیکده عفریننی YPG عنصرلریدن تازهلب عفرین خلقینی قوتقریشنی مقصد قیلیب آلماقده. تورکيه نینگ عفرینده ترقتگن بیلدیرووده ایسه «عفرین عفرینلیکلر نینگدیر» دیب یازیلگن اوشبو بیلدیرووده ایسه تورکيه نینگ نیتینی معلوم قیلماقده.
زیتون یالهسی دیب ناملنگن حربي عملیات تورکيه جهتیدن کوپلب نتیجهسی بولگن بیر حربي حرکتدیر. تورکيه سوريهلیکلردن تشکیل تاپگن ملي قوشین کوچلری بیلن برابر عفریننی YPG جنگریلریدن تازهلش نیتیده. سوريه نینگ توپراق بیرلیگینی حمایه قیلیب سوريهلیک کردلرنی YPG نینگ ظلمیدن قوتقزهدی. داعشنی تورکيه چیگرهسیدن تازهلهگندن سونگره، تورکيه ایچیدهگی داعش ترور هجوملریده کوریلگن کمه ییش، عینِ زمانده YPG نینگ تورکيه چیگرهسیدن تازهله گندن کیین نتیجهلری ایسه انیق کوریله باشلهیدی.
زیتون یالهسی دیب ناملنگن حربي عملیات بیر دومینو تأثیری یرهتیب PKK/ YPGنی باشقه حدودلرده هم جدّي روشده ضعیف حالگه کیلتیرهدی. منبیچ، هاسیکی، رقه و دیرالزورده ترور تشکیلاتی تامانیدن قورقیتیلیب کیلگن منطقه خلقی ایندی عصیان قیلیشگه باشلهدی. منبیچده خلق عصیان قیلگن وضعیتدهلر . ترورنی حمایه قیلیب کیلگن امریکا قوشمه ایالتلری کبی اولکهلر بو ایش نینگ جدّي تن نرخی بولگنی و دوام ایتتیریش ممکن بولمهگنی بارهسیده بیر نقطهگه قرهب باریشی ایسه جوده آشکار ایکنینی کوره باشلهدی.


text:
شاققا-شاق دیر اؤلکه میزده ، گۆللـه لر شاققیلتی سی گۆللـه لر شاققیلتی سی و بوْمبالار پاققیلتی سی بوْش بئیینلر ، بوش فیکیرلر اؤلکه نی پارتلاتدیلار هر سؤز آتدیق ، بوْش لار ایچره چیخمادی تاققیلتی سی سؤز قابین ایشکیللهیرکن دۆشدو سؤزلر دۇستاغا لال دوْداقدان چیخمادی بیر یوْل فیکیر چیققیلتی سی هر گئجه یوْرقان-دؤشک ایچره وطن نیققیلداییر چاتماییر هئچ کیمسهیه خسته وطن نیققیلتی سی آنلاماز دۆنیا ندن قانمیر کی بیز شاد میللتیک آج قارینلا مللتین قالخیب…بیشتر بخوانید
آرشیو ها
غزل / (میم.درویش تبریزلی)
یازدا سارالدی گوللریم خار منه باخدی من خارا آتدیم آتیب گئدن زامان یار منه باخدی من یارا شاختالی سون باخیشلارین سندن اوشوتدو کؤنلومی سانکی منه باخان زامان قار منه باخدی من قارا یوللاریوا تیکیلدی آرخانجا چیغیردی گؤزلریم قوپدی ایچیمده قیشقیریق جار منه باخدی من جارا دینله دی تبریزیم ندن اؤزگه لرین پیچیلتیسین های-کویومی ائشیتمه دی ،کار منه باخدی من کارا تار اوره ییم سیخینتیسین آنلادی سن گئدن گئجه صوبحه قدر سیزیلدادیق تار منه باخدی من…بیشتر بخوانید


text:
مولدووانین یئنی پرئزیدئنتی ایقور دودونون ایقامتگاهیندان آوروپا بیرلیینین بایراغی ییغیشدیریلیب.
آخار. آز خبر وئریر کی، بو بارهده اینفورماسییانی «کومسولمولسکایا پراودا» قزئتینین مولدووا بؤلمهسی یاییب. بایراغین محض پرئزیدئنتین امری ایله ییغیشدیریلدیغی و یا بونا هانسیسا باشقا سببین شرایط یاراتدیغی حاقیندا هئچ بیر معلومات وئریلمهییب.
قئید ائدک کی، دودون روسیا یؤنلو پرئزیدئنتدیر. او، مولدووانین آوروپا بیرلیینه اینتئقراسییاسینی دایاندیرماق ایستییر. دودون همچینین کیشینیووون گلجیینین روسییا ایله باغلی و اؤلکهسینین آوراسییا اتفاقینا گیرملی اولدوغونو دوشونور.


text:
2014 ادبیات اوزره نوبئل اؤدولونون ییهسی بللی اولدو
ادبیات اوزره نوبئل اؤدولونون ییهسی بللی اولدو
سوئدین ایستوکهولم شهرینده موختلیف آدایلار اوزره ایللیک نوبئل اؤدوللری غالبلرینین آدلارینی آچیقلامادا داوام ائدیر. ادبیات اوزره نوبئل اؤدولونو بو ایل فرانسه یازیچیسی "پارتیک مودیانو" قازانیب.
1945-جی ژوئیهنین 30-دا فرانسهنین بولون-بیانکور شهرینده وارلی بیر عائلهده آنادان اولان یازیچی اساساً آوتوبیوقرافیک[شرح حال] و فرانسهنین ایکینجی دونیا محاربهسی زامانی آلمانلار طرفیندن ایشغال اولونماسی ایله باغلی مؤوضولاردا یازیلار یازیب. ائولی و 2 قیز آتاسی اولام مودیانونون بیر چوخ رومانلاری ائکرانلاشدیریلیب و اؤزگه دیللره چئویریلیب دیر.


text:
انگلستان باش وزیری بیلن ایران جمهور باشلیغی نینگ اوچره شووی بولیب اوتدی
انگلستان، ایران بیلن آلیب باریلگن هسته یی نوکلر کیلیشوویگه صادق قاله دی.
انگلستان باش وزیری ترزامی، ایران جمهور باشلیغی حسن روحای بیلن تیلفون آرقه لی ملاقات اوتکزدی.
اوشبو ملاقاتده می، انگلستان نینگ ایران بیلن P5+1 (امریکا قوشمه ایالتلری، چین، روسیه، آلمان، فرانسه و انگلستان) اورته سیده 2015 – ییلی آلیب باریلگن نوکلر کیلیشوویگه صادق ایکن لیکلرینی ایتگن.
می بیلن روحانی ایرانده قماقخانه ده توتیلگن ایککی تبعه لیک (انگلستان و ایران) تبعه لری نینگ وضعیتینی هم گپیرگنلر.
ترزا می بولرنینگ آزاد ایتیلیشی اوچون فعالیت آلیب باریلیشینی طلب ایتگن.
انگلستان نشرات ارگانی بولمیش بی بی سی ترماغی گه کورهف ایرانده تقریباً 30 جفت (ایر – خاتین) قماقخانه ده توتیلماقده.
اوتگن آی هم London Imperial College دن پروفیسور عباس عدالت، ایران نینگ پایتختی تهرانگه اویوشتیرگن سفریده قولگه آلینگن ایدی.


text:
کریستوفورکولومب
كریستوفورکولومب کولومب-1451-جی ایلده اوکتیابرین 29-دا ایتالیانین گئنویا شهرینده دوغولموشدیر .كریستوفورکولومب آمریکا قیتهسینی کشف ائتمیشدیر .
کولومب 1451-جی ایلده اوکتیابرین 29-دا ایتالیانین گئنویا سحرینده دوغولموش،عؤمرونو ایسپانیادا باشا وورموشدور (20 مای 1526-جی ایل). او، ایلک دنیز سیاهتینه 1472-جی ایلده دوغما شهریندن باشلامیشدی. 1476-جی ایلده پورتوقالییایا گئدن کولومب ایلک دفعهبورادان اوزاق دنیز سیاهتینه چیخدی. اینگیلتری، آتلانتیک اوکئانینداکی مادئیرا آداسینا، قوینئیا کؤرفزینه اوزدو. بیر مودت مادئیرا آداسیندا یاشادی
آمریکانین کشفی[دَییشدیر]
نهایت گؤزلهنیلن آن گلیب چاتیر. 1492-جی ایل آوقوستون 3-ده کولومب ایسپانیانین پالوس لیمانیندان اوزاق صفره چیخیر. اونون کومانداسی 90 نفردن و 3 گمیدن: "سانتا ماریا" ،"پینتا" و "نینیا" گمیلریندن عیبارت ایدی. 1492-جی ایلین اوکتیابرینین 12-ده گئجه یاری ماتروس رودریگو "قورو" دئیه قیشقیرماغا باشلاییر. بۇ زامان کولومب چوْخ سئوینیر. او، گومان ائدیر کی، هیندیستانا دنیز یولونو آرتیق تاپیب. آما اونلارین گؤردوکلری قورو ساحه سی باهام آدالاریندان بیری اولان سانسالوادور ایدی. او، قییمتلی داش-قاش آختاریشی مقصدی ایله جنوبا دوغرو عوذور و اوکتیابرین 29-دا کوبا آداسینی کشف ائدیر. او، بورادا هئچ بیر شئی تاپا بیلمهدیگی اوچون یئنیدن اوزمهیه باشلاییر و دئکابرین 6-دا هایتی آداسینی تاپیر. بۇ زامان "سانتا مارییا" گمیسی قزایا اوغراییر. او، بورادا 43 نفر کؤنوللو قویوب 1493-جو ایلده ایسپانیایا قاییتماق قرارینا گلیر. همین ایل مارتین 15-ده او، ایسپانیایا چاتیر. بیرینجی سیاهتدن سونرا اونو ایسپانیادا یاخشی قارشیلادیلار. او، ایسپانیا کرالیچاسینی ایناندیرا بیلدی کی، ینی کشف اولونان اؤلکهلر خزینهیه کوللی میقداردا گلیر ورهجک. بوندان سونرا او "باش اوکئان آدمیرالی" روتبهسینه یوکسلدیر


text:
بؤیوک سلجوق دؤولتی
بؤیوک سلجوق دؤولتی ۱۰۳۷-جی میلادی ایلدن ۱۱۹۴-جی میلادی ایلهجه اورتا آسیا و اورتا دوغونون بؤیوک قیسمینه حؤکم سورن دؤولتدیر. بۇ دؤولت اورتا آسیادان اورتا دوغویا کؤچموش اوغوز تورکلرینه و گئچمیشدن اورتا دوغودا یئرلَشن تورک بویلارینا باغلی ایدی. سلجوقلولار اوغوز تورکلرینین قینیق بویونداندیرلار. بؤیوک سلجوق دؤولتینین توپراقلاری دوغودا هیندو کوش داغلاریندان باشلاییب باتیدا آنادوْلو و مدیترانه دنیزینین قیراغیناجا چکیلمیشدی.
ایچیندهکیلر
- ۱ سلجوقلیلارین گوجلنمهسی
- ۲ ایمپراتورلوغون تنززولو
- ۳ میراثیٛ
- ۴ بؤیوک سلجوق دؤولتینین بؤلونمهسی
- ۵ بؤیوک سلجوق دؤولتینین سۇلطانلاری
- ۶ سلجوقلو دؤنمینه باغلی تصویرلر
- ۷ سلجوقلو دؤولتی حؤکم سۆرن توپراقلار
- ۸ قایناقلار
- ۹ گؤرونتولر
سلجوقلیلارین گوجلنمهسی[دَییشدیر]
سلجوقلیلارین باشلانغیچی[دَییشدیر]
سلجوقلولار باشچیلاری اوغوز یابغو دؤولتینه باغلی اولان دوقاق آدلینین تورونلارینداندیرلار.[۳] دوقاقین اوغلو اولان سلجوق، آتاسی کیمی یابغو دؤولتینین خیدمتینده ایدی و اؤزوندن اوردو باشچیلیق استعدادلارینی گؤرستدی. سلجوقون باشاریجیقلیلیغی گوندن گونه ائل آراسیندا سئوگیسینی آرتیریب و یابغو خانینین خاتونی ساغیندان اونون اؤلدورولمهسینی ایستهمگه سبب اولدو[۴] (بعضی قایناقلار دوقاق ایله سلجوقو خزرلره باغلی بیلیرلر[۵]). اؤلدورولمه بویوروغون بیلن سلجوق اؤز ائل طایفاسی ایله ایسلام سینیرلاریندا اولان جوند شهرینه کؤچوب اؤز ایسلام گتیرمهسینی بیلیندیردی و اؤز چاغینین ایسلام گتیرمهمیش تورکلری آراسیندا بو دوغرو یولو یایماق اوچون اونلارلا چکیشمهیه باشلادی. سلجوق تورونلاری آتانین یولونو واریب ایسلام یاییلیشی اوچون چالیشدیلار و موسلمانلاری کافیرلر یوروشلریندن ساخلاییب اونلارین احتیراملارینی قازاندیلار.[۶] سلجوق اوغلو اولان میکائیل ایسلامین تورکلر آراسیندا یاییلیشی اوچون ائدیلن ساواشلارین بیرینده شهید اولموشدور.[۷]
غزنویلرین گوجسوزلوگو سلجوقلولار اوچون مئیدانی گئنیشلندیریب، ۴۳۲نجی هیجری ایلده دندنهکن ساواشینین (بعضی قایناقلاردا دندنقان ساواشی) نتیجهسینده بؤیوک سلجوق دؤولتی قورولدو.[۸] سلجوقلولارین قازانماسیندان سونرا اوغوز تورکلرین آخیمی باتییا باشلاییب، گرگان، کیرمان، فارس، خوزیستان، عجم عیراق، عرب عیراق و شام بیر بیر سلجوقلولارا باش اگدیلر.
دندنهکن ساواشینین نتیجهلری:
-
- غزنویلر حؤکمونون سوْنو و طغرل بیین سولطانلیق اوْرنوندا اوتورماغی
- تورکلرین اورتا دوغویا سونراکی کؤچلری اوچون و اورتا دوغودا سونراکی ساواشلاری اوچون بیر باشلانیش
- صلیبیلر یۆروشلری قارشیسیندا دایانماغا گۆجو اولان بیر یاش توپلومون ایسلامین حاکیمیّتینه قوشولماسی
طغرل بی[دَییشدیر]
طغرل بی (سولطانلیغی: ۱۰۳۷-۱۰۶۳ میلادی ایللر آراسیندا) سلجوقلی دؤولتینین ایلک سولطانی، غزنویلری سولطانلیقدان یئندیریب، خارزم بؤلگهسیندن باشلایاراق شهرلری اؤز حؤکمی آلتیندا گئچیدیب و ۱۰۵۵-نجی میلادی ایلده بغداد شهرین باطنیلر الیندن قورتاریب دیر. بۇ اولایلاردان سونرا عباسی خلافتی ساغیندان طغرل بی ایسلام دونیاسین باشچیلیق ائدن سولطان تانیندیریلیر و عباسیلرین اوردوسال ایشلری بوتونلوکجه سلجوقلیلار الینه گئچیر. طغرل بی چاغیندان سلجوقلیلار بیزانس ایمپیراطورلوغو و فاطمیلر قارشیسیندا عباسیلردن حیمایت ائتدیلر.
چاغری بی[دَییشدیر]
طغرل بی قارداشی اولان، چاغری بی، طغرلون یاردیمچیسی و مرو آچغیسیندان سونرا سلجوق دؤولتینین دوغو بؤلگهلرینین حاکیمی ایدی. چاغری بی ۱۰۴۸-نجی میلادی ایلده کیرمان و ۱۰۵۶-نجی میلادی ایلده سیستان بؤلگهلرین سلجوق دؤولتینین توپراقلارینا قوْشدی. سلجوقلیلار عباسی خلافتین باطنیلردن قورتاراندان سونرا عباسیلار آراسیندا اؤزلرینه نفوذ قازاندیلار. چاغری بی بۇ اولایلاردان سونرا اؤز قیزین (ارسلان خاتون خدیجه) عباسی خلیفهسی القائم باللهلا عقد ائتدی.[۹][۱۰] طغرل ایله چاغری بی بیرلیکده سلجوق دؤولتینین تمل داشین برکیتدیلر و طغرلدان سونرا چاغرینین اوغلو اولان آلپ ارسلان سولطانلیغا ایریشدی.
آلپ ارسلان[دَییشدیر]
طغرل بیدن سونرا بؤیوک سلجوق دؤولتینین باشچیسی، آلپ ارسلان، دؤولت سیاستینی دگیشمهییب ۱۰۶۴-نجی میلادی ایلده ارمنیستان ایله گورجیستان آچغیسیندا قازانیب بیزانسلا اولان ساواشلاریندا آنادولونون بؤیوک قیسمین اؤز حؤکمی آلتینا گئچیرتدی. آلپ ارسلان ۱۰۷۱-نجی میلادی ایلده (۴۶۳-نجی ه.ق) ملازگیرد ساواشیندا بیزانس ایمپیراطورو اولان رومانوس دیوجانوسلا اۆزلشیب، اوردوسون داغیدیب اؤزون توتساق ائتدی. ملازگیرد ساواشینین اؤنملی اولایلاریندان بیری بیزانس اوردوسونون ایچینده اولان اۇز، پئچهنک و قیپچاق تورکلرین سلجوقلو اوردوسونا قوشولماغی دیر. بۇ ساواشدا بیزانسلیلارین سایی موسلمان اوردوسوندان ایکی قاتا یاخین چوخ ایدی.[۱۱]
ایلک ملک شاه[دَییشدیر]
ایلک ملک شاهین سولطانلیغیندا سلجوقلو دؤولتی بیر قالارلی گۆجه دؤندو اما سون چاغلاردا ایسماعیلیه و حسن صباح دؤولت اوچون ایچ موشکوللری یاراتدیلار. ایقطاع اوردو سیستمی و بغدادین نیظامیه بیلیم یوردو ملک شاهین دؤورونون ایشلریندن دیرلر. ایلک ملک شاه چاغیندا سلجوقلو دؤولتینی تاثیرلندیرن اولایلارین بیری، حشاشینین نیظام المولکی ترور ائتمهسی ایدی.
ایمپراتورلوغون تنززولو[دَییشدیر]
اورتا عصرلرین باشقا فودال ایمپراتورلوغولاری کیمی بؤیوک سلجوق دؤولتی ده چوْخ یاشامادی. اوْ زامان امتهه-پول موناسیبتلری هله باشلیجا ایقتیصادی علاقه فوْرماسی اوْلمادیغیندان، ناتورال چیفتلیک (مزرعه) حؤکم سوردویوندن بؤیوک سلجوق ایمپراتورلوغونون احاطه ائتدیی اراضیلرین و خالقلارین واحید ایقتیصادی و سیاسی مرکز اطرافیندا سیخ بیرلشمهسی، قودرتلی مرکزلشدیریلمیش دؤولته چوریلمهسی غیری-مۆمکون ایدی. اۇغورلو ساواشلر زامانی اوْغوز-سلجوق ساواش-سیاسی بیرلیینه اساسلانان سلجوق دؤولتی ۱۱. یوز ایلده ایشغاللار آرا وردیکده ضعیفلهدی. سلجوق سلطانلاری اؤز ایانلارینا بوتؤو ویلایتلری، محللاری ایقتا اوْلاراق باغیشلاییردیلار. زامان کئچدیکجه اوْنلار ارثی حاکملره چوریلیر، مرکزی حاکمیّته تابع اوْلماق ایستمیردیلر. مؤوجود اوْلان قایدایا گؤره هر بیر شاهزادهنین اؤزونه خانهدان طلب ائتمک حۆقوقو وار ایدی.
سلطان ۱-جی ملیکشاه و میزامولمولکون اؤلوموندن سوْنرا سلجوق ایمپریاسیندا مرکزی حاکمیّته تابع اوْلماماق جهدلری گۆجلندی. سلطان محمود (۱۰۹۲-۱۰۹۴) و بؤرکویاریغین (۱۰۹۴-۱۱۰۴) حاکمیّتی ایللرینده دؤولت تدریجن تنززوله اۇغرادی، آیری-آیری امیرلر آراسیندا بؤلونمه تهلوکهسی یاراندی. اۇزون سورن آرا ساواشلری و ایسماعیلیلرین قیاملاری دؤولتی زیفلدیردی. بۇنا گؤره ده خاچلیلارین یوروشلرینین قارشیسینی آلماق مۆمکون اوْلمادی. خاچلیلار سوریانی کچهرک قودسو آلدیلار. بؤرکویاریقدان سوْنرا حاکمیّته ۲-جی ملیکشاه (۱۱۰۴-۱۱۰۵) گلسه ده، حاکمیّتی اۇزون سۆرمهدی. سلطان محمد تپر (۱۱۰۵-۱۱۱۷) مرکزی حاکمیّتی مؤهکملندیرمهیه چالیشدی. ایسماعیلیلره قارشی موباریزهیه باشلادی، موصولو آلمیش آنادولو سلجوق سلطانی ۱-جی قیلینج آرسلانی مغلوب ائتدی، سوریهداکی خاچلیلار اۆزرینه اوْردو گؤندریلدی. محمد تپر سلجوق ایمپراتورلوغونون بۆتون اراضیسی اۆزرینده اؤز سوورنلیینی برپا اتسه ده، سونونجو سلجوق سلطانی سنجر (۱۱۱۸-۱۱۵۷) زامانی دؤولتین بوتؤولویو یئنیدن پوْزولدو. سنجر قزنه شهرینی قزنویلردن، مواروننهری قاراخانلیلاردان آلسا دا، قاراکیتایلارین مواروننهره هۆجومونون قارشیسینی آلا بیلمهدی.[۱۲] ۱۱۴۱-جی ایلده سمرقند یاخینلیغیندا مغلوبیته اۇغرادی و بۆتون مواروننهری ایتیردی. بۇ اۇغورسوزلوق داخیلی قیاملارا سبب اوْلدو. وئرگیلرین چوخلوغوندان ناراضی اوْلان اوْغوزلار عۆصیان ائتدیلر. سنجر اوْنلارا قارشی دؤیوشده مغلوبیته اۇغرادی و اسیر دۆشدو. اۆچ ایل اسیرلیکده قالدیقدان سوْنرا اسیرلیکدن قاچدی. لاکین چوْخ یاشامادی و ۱۱۵۷-جی ایلده وفات ائتدی. سلطان سنجردن سوْنرا سلجوق ایمپیراتورلوغو سوقوطا اۇغرادی. اوْنون اراضیسینده کیرمان، کونیا، سوریه، عیراق سلجوق سلطانلیقلاری، آذربایجان آتابیلری، کیچیک آسیادا بیر سیرا امیرلیکلر یاراندی.
میراثیٛ[دَییشدیر]
سلجۇق آخیٛنلاریٛ ایله باغلیٛ اوْلاراق اوْغۇز-تۆرک طایفالاریٛ بۆتۆن جنۇبی قافقازدا و اؤن آسیادا باشلیٛجاائتنیک و سیاسی قۆوویه چئوریلدی. بۇ عامیل یاخیٛن و اوْرتا شرقین بۆتۆن سوْنراکیٛ طالئینده مۆهۆم روْل اوْینادیٛ. اروپا فئوْداللاریٛنیٛن شرق توْرپاقلاریٛنا ایشغال مقصدیله تشکیلائتدیکلری خاچ یۆرۆشلری زامانیٛ سلیبچیلره سارسیٛدیٛجیٛ ضربلرائندیرن سلجۇق تۆرکلری یاخیٛن و اوْرتا شرقین سیاسی خریتسینین غربی آوروْپانیٛن خئیرینه دیشمسینه ایمکان وئرمدیلر. سلجۇق تۆرکلرینین جنۇبی قافقازدا مؤحکملنمسی بیزانسا آرخالاناراق آذربایجانیٛن غرب توْرپاقلاریٛنیٛ اله کئچیرمیه چالیٛشانائرمنی و گۆرجۆ فئوْداللاریٛنیٛن قسبکارلیٛق پلانلاریٛنیٛ پۇچا چیٛخاردیٛ. تۆرکلۆک و ایسلام عامیللری جنۇبی قافقازدا، اوْ جۆملدن آذربایجاندا قتی اوْلارا مؤحکملندی. سلجۇقلاریٛن حیاتا کئچیردیکلری سوْسیالا-یقتیصادی تدبیرلر شرق اؤلکلریند،ائلجه ده دۆنیا میقیاسیٛندا اینکیشافائتمیش فئوْدالیزمه کئچید اۆچۆن شرایط یاراتدیٛ. دؤولتده داخیلی ایقتصادی علاقه لر ضعیف اوْلسا دا، حربی-سیاسی بیرلیک، سولطان و دؤولت خادیملرینین شخسی نۆفۇزۇ گۆجلۆ ایدی. سلجۇقلاریٛن حاکیمییتی دؤورۆنده ایقتصادیات و صنعتکارلیٛق اینکیشافائتمیش، شهرلر بؤیۆمۆش، فئوْدال رئنتاسیٛندا پۇل سیستئمینین روْلۇ داها دا آرتمیٛشدیٛر. سلجۇقلاریٛن حرب سیستئمی اؤز اۆستۆنلۆیۆ ایله قوْنشۇ دؤولتلردن فرقلنیردی. سلجۇق ایمپیراطورلوغو دؤورۆنده تۆرک خاقلاریٛ یئنیدن اؤز اوولکی قۆدرتینی برپاائتمیش، ایسلام دۆنیاسیٛنیٛن و یسلام مدنییتینین اینکیشافیٛنیٛن یئنی مرحلسینه یوْل آچمیٛشدیٛر.
بؤیوک سلجوق دؤولتینین بؤلونمهسی[دَییشدیر]
ایلک ملک شاهین اؤلوموندن سونرا سلجوق دؤولتی ملک شاهین قارداشی و دؤرد اوغلو آراسیندا کیچیک بگلیکلره و آتابگلیکلره بؤلوندی. قیلیج ارسلان آنادولودا، ملک شاهین قارداشی تۇتوش سوریهده، اوغلانلاری ایلک محمود عجم عیراقدا، برکییاروق عیراقدا، ایلک محمد بغداددا و احمد سنجر خوراساندا امیرلیگه باشلادیلار. تۇتوشون اؤلوموندن سونرا سوریه سلجوقلولاری ایکی بؤلونوب دمشق ایله حلب یئنی بگلیکلرین باشکنتی اولدولار.
۱۱۵۶-نجی میلادی ایلده احمد سنجر اؤلوموندن سونرا سلجوقلو دؤولتینین توپراقلاری کیچیک گۆجلر آراسیندا بؤلونوب، بۇ کیچیک گۆجلر باغیمسیز ایداره اولوندولار:
بؤیوک سلجوق دؤولتینین سۇلطانلاری[دَییشدیر]
بؤیوک سلجوق دؤولتینین سولطانلارینین لیستی:
-
- رکن الدنیا و الدین طغرل بی (۱۰۳۷-۱۰۶۳)
- ضیاء الدنیا و الدین عضدالدولة آلب ارسلان (۱۰۶۳–۱۰۷۲)
- معز الدین جلال الدولة ایلک ملیکشاه (۱۰۷۲–۱۰۹۲)
- ناصر الدنیا و الدین ایلک محمود (۱۰۹۲–۱۰۹۴)
- رکن الدنیا و الدین برکییاروق (۱۰۹۴-۱۱۰۵)
- رکن الدنیا و الدین جلال الدولة ایکینجی ملیکشاه (۱۱۰۵)
- غیاث الدنیا و الدین تاپار (۱۱۰۵–۱۱۱۸)
- مغیث الدنیا و الدین جلال الدولة ایکینجی محمود (۱۱۱۸–۱۱۳۱)
- معز الدنیا و الدین جلال الدولة سنجر (۱۱۱۸–۱۱۵۳)
- غیاث الدنیا و الدین داوود (۱۱۳۱–۱۱۳۲)
- رکن الدنیا و الدین ایکینجی طغرل (۱۱۳۲–۱۱۳۵)
- غیاث الدنیا و الدین مسعود (۱۱۳۵–۱۱۵۲)
- معین الدنیا و الدین اوچونجو ملیکشاه (۱۱۵۲–۱۱۵۳)
- رکن الدنیا و الدین محمد (۱۱۵۳–۱۱۵۹)
- غیاث الدنیا و الدین سلیمان شاه (۱۱۵۹–۱۱۶۰)
- معز الدنیا و الدین ارسلان شاه (۱۱۶۰–۱۱۷۶)
- رکن الدنیا و الدین اوچونجو طغرل (۱۱۷۶–۱۱۹۱)
- مظفر الدنیا و الدین قیزیل ارسلان (۱۱۹۱)
- رکن الدنیا و الدین اوچونجو طغرل (۱۱۹۲–۱۱۹۴)
سلجوقلو دؤنمینه باغلی تصویرلر[دَییشدیر]
-
-
-
-
-
-
سلجوقلو معمارلیغینین دگرلی اؤرنکلریندن اولان خرقان بورجلاری
-
سلجوقلو دؤولتی حؤکم سۆرن توپراقلار[دَییشدیر]
سلجوقلو دؤولتی حؤکم سۆرن توپراقلار، آشاغیداکی اؤلکهلرین هامیسین یا بیر قیسمین اؤز ایچینه آلمیشدی.
- افغانیستان
- ارمنیستان
- آذربایجان جومهوریتی
- میصر
- گورجیستان
- ایران
- عیراق
- اوردون
- قازاخیستان
- کویت
- قیرغیزیستان
- لوبنان
- عومان
- فیلیسطین
- روسیه
- سعودی عربیستان
- سوریه
- تاجیکیستان
- تورکیه
- تورکمنیستان
- بیرلشمیش عرب امیرلیگی
- اؤزبکیستان
- یمن
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ A New General Biographical Dictionary, Vol.2, Ed. Hugh James Rose, (London, 1853), 214.
- ↑ Grousset, Rene, The Empire of the Steppes, (New Brunswick: Rutgers University Press, 1988), 167.
- ↑ الدولة السلجوقية منذ قيامها، سميرة الجبوري، ص۶۸
- ↑ الدولة السلجوقية منذ قيامها، سميرة الجبوري، ص۷۰
- ↑ Rice, Tamara Talbot. The Seljuks in Asia Minor. Thames and Hudson, London, 1961 pp 18,19
- ↑ الدولة السلجوقية منذ قيامها، سميرة الجبوري، ص۷۳
- ↑ دولة سلجوق للبنداري ص۵
- ↑ Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia , (Rutgers University, 2002), 147.
- ↑ The Political and Dynastic History of the Iranian World, C.E. Bosworth, The Cambridge History of Iran, Vol. 5, ed. J. A. Boyle, (Cambridge University Press, 1968), 48.
- ↑ Dailamīs in Central Iran: The Kākūyids of Jibāl and Yazd, C. E. Bosworth, Iran, Vol. 8, (1970), 86.
- ↑ Haldon, John (2001). The Byzantine Wars: Battles and Campaigns of the Byzantine Era. Stroud: Tempus.
- ↑ بیران، میجهل، تهه امپیره اوْف تهه قارا کهیتای ین اوراسیان هیستوری، (جامبریدگه اۇنیورسیتی پرسس، ۲۰۰۵)، ۴۴.