text:
قاموس تورکی
قاموس تورکی، شمسالدین سامی طرفیندن یازیلیب، ایلک چاپی 1901 تاریخینده اقدام قزئتی طرفیندن کئچیریلن تورکجه لوغت.
اثره حاقّیندا[دَییشدیر]
شمس الدین سامینین ایکی جلدلیک تورکجه، تورکجه اولان بو سؤزلۆیۆ هجری ۱۳۱۷ ده اوستانبول دا چاپ اولموشدو. قاموس تورکی ده تورکجه ده اولان عربی و فارسی لوغتلره یئر آچیلمیشدیر. کیتابین بیرینجی جلدی ۷۹۶ صحیفهده و ایکینجی جلدی ایسه ۷۹۷ دهن باشلایب و ۱۵۷۴ صحیفهده بیتمیشدیر. بو سؤزلۆک اَن اعتیبارلی سؤزلۆکلردهن اولموشدو.[۱]
قاموس تورکی، آدیندا "تورک" سؤزو کئچن ایلک تورکجهدن تورکجهیه لوغتدیر. شمسالدین سامی، بو لوغتده عثمانلیجادا ایستیفاده ائدیلن، آنجاق دانیشیلان دیله داخیل اولمایان عرب و فارس سؤزلری سئچدی، تورک منشالی سؤزلره اوستونلوک وئردی. همچنین، تورکجه زنگینلشدیرمک اۆچون دیله تکرار وئریلمهسی لازیم اولدوغونا ایناندیغی شرق تورکجهسینه و آنادولو تورکجهسینه مخصوص سؤزلره یئر وئریب.
لوغت، شمسالدین سامی طرفیندن ایکی ایل کیمی قیسا اولان بیر مۆدتده حاضیرلانیب. بعضی سؤزلر اوستوندن کئچمیشدی و خطالی تعریف عیبارت ایدی. بو سببله، درج اولونماسیندان سونرا تنقید توپلادی. مجموعه ادبی دئرگیسینده لوغتین الیف قرافیکاسیندا توللاندیغی سؤز و معنالاری پونکتلار اوزره سادالایان قاموس تورکی حاقّیندا مطالعات آدلی ایمضاسیز بیر مقاله چیخدی. ولد چلبی، قاموس تورکونون، احمد وفیق پاشانین حاضیرلادیغی لهجه عثمانلی ایمپئرییا لوغتیندن اولوندوغونو، حتّی شمسالدین سامینین احمد وفیق پاشایا چوخ گووندیگی اۆچون لهجه عوثمانیدهکی سهولری عئینیله اؤز لوغتینه کؤچوردویونو ایدیعا ائتمیشدیر.
1985-جی ایلده ترجومان قزئتی طرفیندن آکتوال ائدیلهرک "اساس تورکجه لوغت" آدییلا یئنیدن یاییملاندی.2011 ایلده ده عثمانلی تورکجهسینی یئنی اؤیرننلره آسانلیق یاراتماق ایدئیاسی اوریژینال عثمانلی تورکجهسی یازیلیشینین یانینا تیلاوتی و آچیقلامالاری لاتین قرافیکاسینا چئوریلهرک و سونونا سؤز فیهریست-ای علاوه اولوناراق ایدئال مدنیت نشریاتی طرفیندن درج اولونوب.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ همراز، رضا؛ سؤزلۆکلر سؤزلۆیۆ: تۆرکلرین ۱۰۰ دن چوْخ یازدیقلاری سؤزلۆکلرین سییاهیسی، تبریز: 1384گونش ایلی/2005م.
- ^ قاموس تورکی


c: text/html

text:
اوشاغينيزی باشا دوشمهيه چاليشين…
سيزجه اوشاغينينيزی یئتدیگی قدر باشا دوشورسونوزمو؟حالبوکی،اوشاغينيزی باشا دوشمک سيزين اونونلا ایلگیلرینیزی آیارلاماغا دا یاردیم ائده بيلر…..
اگر آنالار و آتالار هلهده اوشاقلارینا قارشی “یانلیش دوروم توتماقدا” داوام ائديرسه و يا اَن کیچیک بير حرکتينده بئله صبير سيزليک گؤستريرسه،دئمهلی، هله ده اوشاغینی باشا دوشمور. ائله ايسه اوشاغی باشا دوشمک نه اوچون لازيمدير؟
باشقا سؤزله،آنا-آتانین طرفيندن باشا دوشولمهدن اوشاق سورهکلی باسقیلارا معروض قاليرسا،بونون چئورهدهکی ائتکیلری نه اولا بيلر؟
فيکيرلريميزی بير اؤرنکله ايضاح ائتمهيه چاليشين. اؤرنک اوچون، بدنيميزين بير يئريندن شيکايتينيز اولدوغونو و بونا گؤره دوکتورا مراجعت ائتديگينيزی دوشونَک.اؤرنهیی بير آز دا کونکرئکتلشديرک. مثلا، آياغينيزين آغريدیغینی دوشونَک. دوکتورونوزا آياقلارينيزين آغريدیغینی دئيَنده دوغال کی،او دا سيزه چئشیتلی سورغولار وئرهجک و خستهليگينيزين وضعيتيندن آسیلی اولاراق چئشیتلی آناليزلر ایستییهجک .
بوتون بو بؤلوملردن سونرا دوکتورونوزون خستهليگينيزين معیّن ائتديگينه ايناناجاقسينيز و دوکتورا گووَنديگينيز اوچون دئديکلرینی ( حتّی سيزه چَتين اولسا بئله )يئرينه يئتيرمهيه چاليشاجاقسينيز .ايندی ده عکسينه دوشونون. دوکتورا آياغينيزين آغریدیغینی دئييرسينيز. دوکتوردا سيزه هئچ بير سورغو وئرمهدن و يا هئچ بير آناليز ایستهمهدن درمان يازير. دوغال کی ، بئله اولدوقدا دوکتورون بو ايشده جیددی اولمادیغینی دوشونوب و دئديکلرینی يئرينه یئتیرمییه جکسينيز.حتّی اوسته ليک بو حرکتينه گؤره اونو تنقيدده ائدهجکسينيز.
اوشاغين ائتدیگینین نَدَنین بيلمهدن باشا دوشمهيه چاليشمادان تپکی وئرمک ده تام بونون کیمیدير.
اوشاق بير حرکت ائدير. آنجاق بونو ائدرکن بیلینج(شعور)آلتینداکی دوشونجهلرينين ائتکیسی آلتيندا قالير.
اؤرنک اوچون،دووارا شکيل چکن اوشاق بو حرکتی ايله دوواری گؤزللشديردیگینی و بئلهليکله آناسينين اونو داها چوخ سئوهجگینی دوشونور.بو دوشونجه ايله دووارا شکيل چکن اوشاق شکیلی آناسينا گؤستهرير.اگر بئله دورومدا آنا شکیلی بير قارالاما کیمی دَیَرلَندیرسه و بونا گؤره فیزیکسل آجیقلانماغا و يا شفاهی آجیقلانماغا موراجعت ائديرسه،دوغال کی:
اوشـــــاغين روحونــــــدا ساغالمـــــــاز بير ايـــــــز بوراخاجـــــــــــــــاق.
موناسیبتی ايله اوشاغینی اؤز ائتدیگیندن اوزاقلاشديرماق ايستهين آنا-آتا بلکهده داها جيددی پروبلئملرين مئيدانا گلمهسينه سبب اولورلار. عئينیله خستهسینی دينلهمهدن درمان يازان دوکتورون اونو داها جيددی بير تهلوکه ايله اوز-اوزه قويماسی کیمی.حالبوکی آنـا و یا آتـا اوشاغینی دينلهمهيه چاليشسا ايدی ،هم سورونو هئچده اونو دوشوندويو کیمی اولمادیغینی گؤرر، همده اوشاغا پیسکولوژی ضربه وورمادان دووارا شکيل چکمهگين پيس ايش اولدوغونو باشا سالا بيلردی.
باشقا بير سورون ايسه اوشاغين اؤز ائتدیکلرینی قاریشدیرماسیدیر بئلن کی، بعضن اوشاق ائتدیگی حرکته گؤره عکس تپکی گؤرور آنجاق بونا باخماياراق آنــا-آتــا ايله “باغلیلیغا داوام ائتمک اوچون” اؤز حرکتینی دانیب یالان سؤیلهییر.اصلينده بودا اوشاغینی باشا دوشمهدیگینی گؤستهرير.
حالبوکی اوشاغينيزی باشا دوشمهيه چاليشسانيز و آماجینیزی الده ائده بیلمهسز بير اوزمانلا دانیشیب بو اولایدان سؤز آپارسانیز یانلیش ائتمک احتيمالی دا آزالار.
ائله ايسه بو حرکتلرین سببي ندير؟
و يا
اوشاقلار منفی حرکتلرينده نييه تاکید ائديرلر…؟
*باخیشلاری جلب ائتمک اوچون
*آنـــا-آتـــانی جزالانديرماق و اينتيقام آلماق اوچون
*گوجونو ايثبات ائتمک اوچون
*اؤزونو ايفاده ائتمک اوچون…
آیریجا اوسته دئدیکلریمیزه اوشاقلار آراسيندا قيسقانجليق، اؤزونو اينامسيز و اؤزگوونسیز گؤرهن چاغ و….. کیمی قونولاریدا آرتیرا بيلهريک.حتّی بیر سورو اوشاقلار اوچون بو ماددهلرين سایینی 50-يه ده چيخارماق اولار بونا گؤره ده،اوشاغينيزی باشا دوشمهيه چاليشين و یالنیز بو گونکو يوخ،هله گلهجکدهکی پروبلئملرين ده قارشیسینی آلماغی اونودمايين.
کؤچوروب اویغونلاشدیران : آیهان میانالی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
تورکیه نینگ استانبول شهریده کوپلب افغانستانلیک قاچاق مهاجر اوشلندی
اوشبو کیشی لر استانبول نینگ غازی عثمان پاشا منطقه سیده اوشلنگن
تورکیه نینگ استانبول شهری نینگ غازی عثمان پاشا منطقه سیده 120 نفر قاچاق مهاجر اوشلندی.
اوشبو قاچاق مهاجر لرنینگ افغانستان, پاکستان, سوریه و بنگلدیش وطنداش لری ایکن لیک لری بیلدیریلدی.
اوشلنگن اوشبو کیشی لر قاچاق مهاجر لرنی اوز یورت لری گه قیتیریب یوباریش مرکزی گه انتقال ایتتیریلدی.
عینی دمده ایکّی کیشی قاچاقچیلیک عیبلاوی بیلن اوشله نیب قضایی اورگان لر گه تاپشیریلدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
مزارشریف ده بیر بسده پارتلش یوز بیردی
مامورلرنی تشووچی بسده اویوشتیریلگن ترورچیلیک هجومی عاقبتیده کوپلب کیشی جان بیرگن
گلبدین حکمتیار خودکش هجوم حادثه سیدن امان قالدی
یوناما آیبیک شهریده گی حادثه بیلن تیگیشلی معلومات ترقه تدی
آلدینگی کونی سمنگان ولایتی آیبیک شهریده بیر مدرسه ده پارتلش یوزبیرگندی


text:
پوتین بیلن خان افغانستان موضوعی بوییچه سوزلشدی
موضوع بوییچه روسیه دولت رئیسلیگی تامتانیدن بیانات بیریلدی
روسیه دولت باشلیغی ویلادیمیر پوتین بیلن پاکستان باش وزیری عمران خان افغانستانده گی وضعیت بوییچه سوزلشدی.
روسیه دولت رئیسلیگی کرملین سراییدن بیریلگن بیاناتده پوتین بیلن خان نینگ تیلفون آرقه لی سوزلشگن لیگی بیلدیریلدی.
افغانستانده گی وضعیت تیلگه آلینگن سوزلشووده "بو اولکه ده تینچلیک و خوفسیزلیک نینگ قوللب – قوتلش، خشونت گه توسیق بولیش برچه همجمعیت نینگ گروپلری نینگ منفعتلرینی کوزگه توته دیگن حکومت نینگ ایجاد ایتیلیشی مقصدی بیلن افغانستانلیکلر اورته سیده دیالوگ نینگ تامین ایتیلیشی" کیره ک لیگی نینگ اهمیتی تاکییدلنگن لیگی اورغولندی.
افغانستان موضوعی بوییچه یانداشوولرنینگ هم اوز ارا همده کوپ تامانلیک شکلده ریجه لنیشی توغریسیده کیلیشیب آلینگن لیگی، شنگای همکارلیک گروهی نینگ "منطقوی خوفسیزلیک نینگ تامین ایتیلیشی و تروریزم بیلن مخدره مواد تهدیدی گه قره ته قوره ش" توغریسیده امکانیتلردن ایش آلینیشی کیره ک لیگی افاده ایتیلدی.
اوچره شووده روسیه بیلن پاکستان اورته سیده گی مناسبت نینگ هم تیلگه آلینگن لیگی قید ایتیلدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
اوکراین دولت باشلیغی زلنسکی تورکیه جمهور باشلیغی ایردوغان گه منتدارچیلیک بیلدیردی
اوکراین – روسیه اورته سیده گی اسیر المه شوویده یاردمچی بولگن لیگی اوچون منتدارچیلیک بیلدیردی
آلمان باش وزیری اولکه سیده گی کودتا پلانی توغریسیده گپیردی
صربستان جمهوررئیسی: تورکیه غربی بالکان لرده تینچلیک نینگ تامین ایتیلیشی گه سبب بولماقده
صربستان جمهوررئیسی اوشبو توغریده اجتماعی ترماق آرقه لی بیانات بیردی


text:
صحابه
صحابه یا دا صحابیلر (تۆرکجه: دوْستلار٬ آرخاداشلار) — ایسلام پئیغمبرینی گؤرنلر٬ سؤزلرینی ائشیدنلر و اوْنون زامانیندا ایسلام گتیرن کیشیلر (یالنیز شکیلده: صحابی). قادین صحابیلره «صحابیات» دئییلیر.
صحابه اوچ دستهیه بؤلونور: موهاجیرلر٬ انصار و مکّه فتحیندن سوْنرا مۆسلمان اوْلانلار. مۆهاجیرلر مکّهده ایسلام گتیریب پئیغمبرله مدینهیه کؤچنلره دئییلیر. انصار٬ پئیغمبرله مۆهاجیرلره مدینهده یئر وئرن و ایسلام گتیرنلره دئییلیر؛ بۇنلار ایکی اساس اووس و خزرج قبیلهلرینه بؤلونور. البته سلمان فارسی کیمی صحابه بۇ اۆچ دستهده دئییللر.
شیعه باخیشی[دَییشدیر]
شیعه باخیشیندا بیر شخصین صحابی اوْلدوغو اوْنا خاص بیر اۆستونلوک قازاندیرماییر. شیعهلر صحابینین فضیلتینی پئیغمبر زامانیندا و اوْندان سوْنرا گؤردوگو ایشلر٬ دۆشونجهلر و نیّتلرینه باغلی بیلیرلر. بۇنا گؤره انصارین چوْخونو٬ پئیغمبردن سوْنرا ایمام علی (ع) حاقّینی غصب ائتدیکلرینه گؤره٬ دۆز یوْلدان آزمیش ساییرلار.
اهل-سۆنّت باخیشی[دَییشدیر]
اهل-سۆنّت پئیغمبرین صحابیلرینین هامیسینا اعتیبار وئریب٬ اوْنلارین نقل ائتدیگی حدیثلری و سؤزلری دوْغرو بیلهرک اوْنا عمل ائدیرلر. هابئله اوْنلارین هر یئرده ایسلاما اۇیغون حرکت ائتدیکلرینی دۆشونمهدیکلری کیمی٬ ثاواب آپاردیقلارینا اینانیرلار.


text:
حیدربابانین دراماتیک یؤنلری
همت شهبازی
تخمینن اون ایل بوندان قاباق، «نقد شعر معاصر آذربایجان» کیتابیمین یاییملانماسیندان بیر آی سونرا، بیر خانیم زنگ آچیب تهراندا تئاتر اؤیرنجیسی اولدوغونو دئیندن سونرا، اؤیرنجیلیک تئزی اوستاد شهریارین حیدربابایا سالام اثرینین «دراماتیک» یؤنلری حاققیندا اولدوغونو سؤیلهدی. دئدیینه گؤره (دوغرو دا دئییردی) اثر حاققیندا دوشوندویو قونو یئنی بیر قونو ایدی و هم ده او زامانا قدر و هم اوندان سونرا ایندییهدک ظنیمجه بو حاقدا هئچ دوشونولمهییبدیر. هر حالدا منیم کیتابیمدا دا بو حاقدا بیر جومله ده تاپا بیلمهدیینی سؤیلهیهرک مندن یاردیم ایستهدی. طبیعی کی من ده موضوع حاقدا بیر قایناغین اولدوغونو دئیه بیلمهدیکدن سونرا موضوع حاقدا و حیدربابادا قونو ایله باغلی دانیشدیق. او خانیمدان و اونون ایشینین هارایا یئتیشمهسیندن ایندییهدک خبریم یوخدور. آنجاق ایشینده محکم دایاندیغی بللی ایدی. حتتا بوندان اؤترو –دئدیینه گؤره- خشگیناب کندینه ده گئتمیشدی. اؤزو فارسجا دانیشیردی. آتاسی تورک اولدوغونو و تورکجهنی آزاجیق بیلدیینی دئییردی. طبیعی کی ماراقلی بیر ایش ایدی. قونونون یئنی اولدوغو منی ده دوشوندوردو. بو یازینین ایلهام قایناغی بوردان یاراندی.
دراماتیک ادبیاتین یارانما تاریخی، تحکیه ادبیاتیندان چوخ چوخ اوزاقلارا گئدیر. بو ژانرین هله ایلک جیددی قورامچیلاری (نظریهپرداز) یونان ادبیاتیندا ارسطویا قاییدیر. اونون درامادان دانیشماسی اونو گؤستریرکی اونون زامانیندا، درامانین وارلیغی بیر فئنومئن (پدیده) کیمی تثبیتلشمیش و ژانرین ایستهنیلن قدر یازیچی و فاناتلاری وار ایمیش. بو ژانر، اثردن اثره، یازاردان یازارا فرقلی یؤنلرده استفاده اولونسادا، اساس اؤزللیکلرله همیشه دیققت مرکزینده اولوبدور. یعنی صحنه دوزهلیشیندن و اونون توصیفیندن توتموش کاراکتئرلرین گئییم و ظاهیری گؤرونوشلرینه قدر استفاده اولونان ایلکهلر (پیرینسیپلر) همیشه گؤزدن قاچیریلماز بیر فاکتورلار اولموشدور. ماراقلیدیرکی بو ژانرین گلیشمهسی ده شعرله باغلیدیر. مدرن دؤنم ادبیاتیندا، پوئما ژانری یاراندیقدان سونرا، درام ژانریندا اولان شعرسللیک، اؤز یئرینی تحکیهچیلیکله دَییشدی. بونا گؤره دئمک اولارکی تحکیه ادبیاتی درام ژانرینین مدرنلشمیش بیر ژانری کیمی باغیمسیز (مستقل) بیر ژانرا چئوریلهرک حکایه، رومان، پیئس و باشقا نثر ژانرلارینا بؤلوندو. پوئما ایسه، سوژئتلیک خطینی ایتیرهرک داها چوخ تیپیک و شعرسل ایمگهلره (ایماژ) اوز گؤستردی.
«حیدربابایا سالام» اثری بو سوژئتلیک خطینی ایتیرن تیپیک درامانین تمثیلچیسی اولور. چونکو تحکیهچیلیک اوندا یوخدور. یاتیمینا (افقی) بیر جیزیقدا درامانین: صحنه آراییشینی، طبیعت دئکوراسیونونو، و شاقولی بیر جیزیقدا ایسه، تیپیک کاراکتئر و صورتلری و اونلارین چئورهسینده یارانان گلهنکسل(سنتی) بیر توپلوم، عایلهوی و گلهنکسل ایلیشکی و دَبلرین و بونلاری ایفاده ائدن دیل و دئییم قورولوشونون بروزه چیخماسینین شاهیدی اولوروق.
خاطیرلاماسینا هئچ بیر گرک اولمایاراق دئمهلییک کی اوستاد شهریار، اثری یازدیقدا دراماتیک بیر اثر یاراتماق دوشونجهسینده اولماییبدیر. آنجاق مطالعه و تجروبه نتیجهسینده شاعیرین آلت بیلینجینده (ناخودٱگاه) یئرلهشن بو ژانرین اؤزللیکلرینی نئچه ساحهده سیرالاییب آراشدیرماق اولار:
۱) صحنهلشمه دئکوراسییاسی
۲) تیپیک کاراکتئر و صورتلر
هر بیر دراماتیک اثری حاضیرلاماق اوچون، اؤنجهدن اونون دئکورو حاقدا بیر اؤنکانتئکست (پیشزمینه، پیشمتن) یارادیلیر. بو دئکورا اؤزونو متنه یاپیشدیریر و متنله اویغونلوغو قورونور. بعضن اؤنکانتئکست ایشیق و قارانلیق بیر تابلودا یارانیر. بعضن تام آچیق-آیدین، طبیعت تصویرلری یا دا اشیالارین دوزومو ایله پلانلاشیر. حیدربابایا سالام اثرینه باخدیقدا بعضن هر بیر بندینده هم دئکوراسییا هم ده متنین یئتکینلیینی گؤروروک. یعنی هم اؤنکانتئکست وار هم متن. بو مسئله حیدربابادا ایکی یؤنده اؤزونو گؤستریر: بیرینجی اؤنکانتئکست عمومیتله یاتیمینا (همنشینی، افقی) اوخدا (محور) و پارالئل (موازی) بیر جیزیقدا؛ ایکینجیسی ایسه، شاقولی (عمودی، جانشینی) اوخدا. بیرینجی عمومیتله هر نهیی اولدوغو کیمی گؤستریر. ایکینجیسی، بیرینجییه دایاناراق سون آنلاییشی قاپساییر. ائله اثرین بیرینجی بندینه باخسانیز بونو گؤرهرسینیز:
حیدربابا ایلدیریملار شاخاندا
سئللر، سولار شاققیلداییب آخاندا
قیزلار اونا صف باغلاییب باخاندا
سلام اولسون شوکتیزه، ائلیزه
منیم ده بیر آدیم گلسین دیلیزه (حیدربابایه سلام، بند ۱)
بندین ایلک اوچ مصراعینی، صحنه دئکوراسی کیمی تصوور ائتسهنیز سون ایکی مصراع کاراکتئرین صحنهیه داخیل اولوب و تاماشاچی ایله ایلگی قورماسی کیمی یوزولور. ایلک اوچ مصراع سانکی صحنهده یئرلشدیریلمیش بیر تابلودور. بو تابلودا، ایلدیریملارین شاخماسی، سئل-سولارین آخماسی و تابلونون بیر بؤلومونده ده قیزلارین اونا صف باغلاییب باخماسینی گؤرورسونوز. پردهنی آچدیقدا، تاماشاچی صحنهده یوخاریداکی تابلویو گؤرور و پرده آرخاسیندان کاراکتئرین صحنه و متنه داخیل اولماسینی گؤزلهییر. سون ایکی مصراعدا، کاراکتئر صحنهیه داخیل اولور و اؤز اویونونو اویناییر. کاراکتئر آکسیونا (عمل) داخیل اولور. دیالوقا کئچیر.
حیدربابانین ایکینجی بندینده ده عینی صحنهنین شاهیدی اولوروق: صحنهده تابلو گؤرونور. تابلودا ککلیکلرین اوچوشو، دووشانلارین کول دیبیندن قاچماسی و داغین اتهیینده باغچالارین چیچکلنمهسی گؤرونور. بو صحنهنین دئکوراسییاسی، اؤنکانتئکستدیر. اونو متنه یاپیشدیرماق اوچون سون ایکی مصراع اؤز رولونو اویناییر.
یوخاریدا آچیقلادیغیمیز قونونو آشاغیداکی تابلو ایله گؤسترمک اولار:
اثرین بیر چوخ بندینده بو قونونو گؤرمک اولار و هر یارانیلان صحنه ایسه ایکییه بؤلونور. صحنه آراییشینی وصف ائدن ده بدیعیلییی داها چوخ اؤنکانتئکست ده و نئچه یؤنده گؤروروک:
الف) دوغالچی (ناتورال) و چئوره (محیط) وصفی کیمی
ب) خیردا و جزئی شئیلره اؤنم وئرمکله اونو توصیف ائدهرک یئتکینلشدیریب چئوره و اثرده اولان کاراکتئرلرین یاشاییشیندا ائتکیلی اولدوغونو وورغولاماقلا
الف):
متنه کئچمهمیشدن اؤنجه، تماشاچینی بیر سیرا ایشلره حاضیرلاییر. اونلاردا حاضیرلیق یارادیر. بونلار عمومیتله یا طبیعتین چیلپاق و کانکرئت تصویری و روایتی ایله اولور یا دا دوغااوستو (ماورای طبیعت) فاکتورلارا سؤیکنمهدن انسانلا طبیعت و اشیانین گئرچک و رئال ایلیشکیسینین وصفی ایله. بئله بیر تصویرلرده، بیزیم شعریمیز گؤیلردن یئره ائنیر، کوتله آراسینا سوزولوب سیزیر. بونلاری نظره آلدیقدا حیدربابانین بیرچوخ بؤلومونو دئکوراسییا/اؤنکانتئکست کیمی گؤرمک اولار: بیر گلهنکسل توپلومون تمثیلچیسی اولاراق خشگیناب کندینین پرسپئکتیوی او جوملهدن: کندده گونون باتیب-دوغولماسی، دؤرد فصیل پرسپئکتیوی، طبیعتدهکی باغ-باغات و حیوانلارین تصویری، نغمهلرین ترنمی، عایله ایلیشکیلری، توی-یاس تؤرنلری و بوتون گلهنک و دَبلرین توصیفی حیدربابادا نئچه یؤنلو بیر دئکوراسییانین اولماسیندان خبر وئریر. بوتون بونلار، کاراکتئرلر حرکتلری، گؤردویو ایشلری و داورانیشلاری ایله یوغرولدوقدا نئچه پردهلی بیر پیئس و یا حتتا اوزون بیر فیلمه باخدیغیمیزین شاهیدی اولوروق. ماراقلیدیر شهریار اؤزو ده حیدربابادا سینما پردهسینه اشاره ائدیر. (بند ۱۰) (بلکه حیدربابادان بیر سئناری یازماق اولار) حتتا بعضن حیدربابانین بعضی بندلرینده دئکوراسییانی، کندین و گلهنکسل توپلومون خوش آنلاری ایله قوردوقدان سونرا کمدیا یارادیر و بو آندان درحال سونرا متنه کئچیر و متنده بیر فاجعه و تراژئدینین باش توتدوغونو گؤروروک:
حیدربابا قرهچمن جاداسی
چووشلارین گلر سسی، صداسی
کربلایه گئدنلرین قاداسی
دوشسون بو آج یولسوزلارین گؤزونه
تمدنون اویدوق یالان سؤزونه (حیدربابایه سلام، بند ۱۱)
بو مرحلهده بیز دئکوراسییانین جانسیز طبیعت و دورغون اشیالار اولدوغونو گؤروروک.
ب) :
حیدربابادا بعضن بئله سانیلیرکی بعضی توصیفلر چوخ جزئی مسئلهلره توخوندوغو اوچون یئرسیزدیر. بو جزئی توصیفلر، شهر ساکینلری اوچون بلکه ده کانکرئت اولمایان بیر توصیفدیر. آنجاق همین بو جزئی توصیفلر، کند توپلومو داورانیشلاریندا بیر توپلومسال-پسیکال یؤن کیمی قبول اولونور:
نوروزعلی خرمنده وَل سورهردی
گاهدان ائنیب، کولشلرین کورهردی
داغدان دا بیر چوبان ایتی هورهردی
اوندا گؤردون اولاغ آیاق ساخلادی
داغا باخیب، قولاقلارین شاخلادی (حیدربابایه سلام، بند ۳۳)
سون اوچ مصراعلارداکی تصویرلر چوخ جزئی عینی حالدا کند داورانیشیندا تجروبه اولونان بیر پسیکال یؤنو عکس ائدیر. اولاغ یئریدییی زامان بیر سس ائشیدندن سونرا –حتتا بو سس مومکوندور اونو حرکته یؤنلدن صاحیبینین سسی اولسون- آیاق ساخلاییر، دوروخاراق قولاقلاری ایله اونا تپکی گؤستریر. بوردا دا چوبان ایتی هورمکله بو ایشی گؤرور. حیدربابادا بو کیمی بیزلره اؤنمسیز اولان جزئی توصیفلر اوخوجو گؤزونده کیملیک قازانیر، اؤنملی اولور، دیققتینی اونا طرف یؤنلدیر. بو مرحلهده بیز دئکوراسییانین جانلی و دایم حرکتده اولدوغونو دویوروق.
دوغرودور حیدربابادا دئکوراتیو یؤنلر داغینیقدیر. اوندا ییغجاملیق یوخدور. دئکوراسییا بیر-ببرینین آردی ایله اولمور. هر بندینده، اؤنجهکی بنددن باشقا و باغیمسیز بیر دئکوراسییانین شاهیدی اولوروق. آنجاق اثرین بوتونلویونده، بیز اؤز تصووروموزده بیر کند توپلومونون عمومی فضاسینین عکس اولونماسینی گؤروروک.
۲) تیپیک کاراکتئر و صورتلر
حکایهچیلیکده بیر نئچه یاخین آنلاملی قاوراملار بیر-بیریندن سئچیلیرلر: کاراکتئر، اوبراز، قهرمان، فیقور. بونلارا باخدیقدا ایلک باخیشدا هامیسینین عینی آنلامدا اولدوغو دویولور. درینه گئتدیکده و پروفسیونال یاناشدیقدا بونون عکس حالینی گؤروروک. یعنی بونلار بیر-بیرلریله اینجهلیکله آیریلیب سئچیلیرلر. بونلاردان «کاراکتئر» آنلاییشینین اوزرینده دایانماق ایستهییرم. آیدیندیرکی حیدربابادا «کاراکتئر» قاورامی حکایهچیلیکده اولدوغو کیمی دوزنلی، قورولوشسال (ساختاری) و پروفسیونال دئییل. آنجاق بیر سئناریست بوجاغیندان یاناشاراق حیدربابانین بندلرینی بیر-بیرینه جالاشدیراراق کوللئکتیو صورتلرین (چهره) ایچینده تیپیک کاراکتئرلر یاراتماغا امکان قووهسی واردیر. حکایهچیلیکده، کاراکتئر توپلومدان قیراق بیر قاورام دئییل. «کاراکتئر بیر فرد اولاراق اؤزونو تمثیل ائتمکله بیرلیکده یاشامین ایچینده، انسانلارین آراسیندا یاشایان بیر فرددیر… باشقا سؤزله دئسک، کاراکتئرین باخیش آچیسیندان (زاویه دید) آلغیلانان (دریافت) گؤرونن و گؤرونمهین یاشانتی عنصرلری اؤزل و اؤزنل (ذهنی، سوبیئکتیو) بیر آغیرلیق داشییر. سیرادان ایچسللییه صاحیب انسانلارا دار بیر پرسپئکتیو سونان حیات، کاراکتئر طرفیندن چوخ داها گئنیش و درین آنلاملار یوکلهنیر. (هاکان سازیئک، ۲۰۱۳، ۱۹۰-۱۹۱)
کاراکتئرلرین حرکتی یاشامین اؤزل بیر بوجاغینی یانسیداندا، فردی بیر اؤزللییه چئوریلیر. فردی اؤزللییه چئوریلن کاراکتئر: بیر تیپ، بیر فیقور کیملییی قازانیر. اؤرنک اوچون گنجعلی صباحی «قارتال» حکایهسینده، قارتال لقبینی آلان کاراکتئر یاشامین اوغرولار قاتینی اؤزونده منیمسهدییی اوچون بیر اوغرو تیپینی یارادیر.
حیدربابادا بو کیمی کاراکتئریستیک تیپلر داها چوخدور. هانسیسا بندده بیر آد گلیبسه، آردیندا اونون اؤزونه مخصوص اؤزللییی ده دئییلیر. بو کاراکتئرلر عینی حالداکی گئرچک کاراکتئرلردیر هر بیریسینین اؤزونه مخصوص داورانیش، دولانیشیق، دانیشیق و حرکتلری واردیرکی اونلاری باشقالاریلا آییرد ائدهرک سئچیر.
آلماز علیقیزی حیدربابا حاقدا یازارکن بیر بؤلومونده یاخشی بیر مقاما توخونور. او یازیر: «آلتی-یئددی یوز کیلومئترلیک مکان و اوتوز-قیرخ ایللیک زامان مسافهسیندن دانیشان ایکی مصاحیبین صحبتینده شاعیرین خاطیرهلری، کندلرینین و ماحاللارینین تاریخی باخیمدان منظرهسی جانلاندیریلیر. بو خاطیرهلر یوز، یوز اللی نفرین حیاتیندان سؤیلهنن ائپیزودلار ائله حادثهلردیرکی، هئچ بیر رسمی تاریخ کیتابلاریندا اؤز عکسینی تاپمامیشدیر. نه آذربایجان، نه ایران، نه ده دونیا تاریخینه دوشمهمیشدیر. لاکین بؤیوک صنعتکارلیقلا قلمه آلینمیش بیر کندین، بیر ماحالین حیاتی او قدر عمومیلشدیریلمیش، تیپیک پوئتیک بویالارلا ایشلنمیشدیرکی (تاکیدلر بیزدندیر)، جنوبی آذربایجانین، تخمینن قیرخایللیک اجتماعی-سیاسی، اقتصادی و ائتنیک (قومی) تاریخینی اؤزونده جمعلهمیشدیر.» (علیقیزی، ۲۰۰۵)
اثرده آدلیم گئرچک کاراکتئرلر واردیرکی اؤزلری اؤزلویونده اخلاقی، اجتماعی، مذهبی تیپلرین تمثیلچیلریدیر. اثرده اولان بو کیمی تیپلرین فردی و اؤزل خویلارینی، یاشانتیلارینی بیر خیرداجا اشاره ایله ده الده ائتمک اولار. بو اشارهلرله، کاراکتئرین کیملیینی فردی اؤزللیکلرینی منیمسهمک اولور. اؤرنک اوچون شاعیر اؤز آتاسیندان سؤز آچاندا ائله ایلک مصراعیندان باشا دوشمک اولورکی اونون آتاسی اَلی آچیق و خئیرخواه آدام ایمیش:
منیم آتام سفرهلی بیر کیشی ایدی
ائل الیندن توتماق اونون ایشی ایدی
گؤزللرین آخره قالمیشی ایدی
اوندان سورا دؤنرگهلر دؤندولر
محبتین چراغلاری سؤندولر (حیدربابایه سلام، بند ۵۷)
و یا:
حیدربابا ننهقیزین گؤزلری
رخشندهنین شیرین-شیرین سؤزلری
تورکی دئدیم، اوخوسونلار اؤزلری
بیلسینلرکی، آدام گئدر، آد قالار
یاخشی-پیسدن آغیزدا بیر داد قالار (حیدربابایه سلام، بند ۳۸)
بو بندده ننهقیزین گؤزلرینین (طبیعی کی آخیجی و گؤزللییی نظرده توتولور) و رخشندهنین نه قدر شیرین سؤزلر دانیشان اولدوغو آلینیر. بوندان علاوه اونلارین تورک دیلیندن سونرا، باشقا بیر دیلی بیلمهدییی ده آرخا پلاندا و اؤرتوکلو بیر کینایه ایله بیزه چاتدیریلیر. یا خود آشاغیداکی بندده کاراکتئرلر و اونلارین فردی اؤزللیکلری چوخ اینجهلیکله دئییلیر. او قدر اینجهدیرکی بیز اؤزوموزو تئاتر تاماشاچیسی یئرینه قویدوقدا او مصراعلاری ائشیتدیکده اؤزوموز حیدربابانین بیر کاراکتئرینه چئوریلهرک دیشیمیزی قیسیریق، میسماغین اَداسینی چیخاریریق:
میرصالحین دلی سوولوق ائتمهسی
میرعزیزین شیرین شاخسئی گئتمهسی
میرممدین قورولماسی، بیتمهسی
ایندی دئسک، احوالاتدی، ناغیلدی
کئچدی گئتدی ایتدی باتدی داغیلدی (حیدربابایه سلام، بند ۵۸)
بو حاللاری ظنیمجه حیدربابانین یوزه یئتمیش بندلرینده گؤرمک اولار. بو کاراکتئرلرین تمثالیندا و بعضن اونلارین آچیق-آیدین گؤرونتولرینده و بعضن آرخا پلاندا گیزلهنن اؤرتوکلو دونیاگؤروشلرینده، شاعیرین پسیکولوژیک یؤنلری، کدر و سئوینجی، نوستالژیسی، اوشاقلیق اویونلاری، آجیلی-شیرینلی کئچمیشی اؤز عکسینی تاپیر. بئله اولان حالدا بو تیپ کاراکتئرلر هر بیریسی شعیرین اؤز وارلیغیندا بیر اعتراف صحنهسینه چئوریلیر.
شهریارین دانیشیق دیلیندن استفاده ائتمهسی ده کاراکتئریستیکدیر. دانیشیق دیلینده اولان دیالوقلاری هر بیر کاراکتئرین داورانیشینا اویغون اولاراق ایشلهدیر. (اؤزل اولاراق: ۱۳، ۱۵ بندلره باخین) دئمک اولارکی شاعیر، کلمهلری اؤزو سئچمهییر. کاراکتئرلرین داورانیشینا اویغون اولاراق مونتاژ ائدیر. بو کلمه و تئرمینلر کوتله آراسیندا بول-بول ایشلهنن قاوراملار و تئرمینلردیر. اونلاری سادهجه داورانیشلارلا اویغونلاشدیرماق لازیمدیر:
حیدربابا شیطان بیزی آزدیریب
محبتی اورکلردن قازدیریب
قره گونون سرنوشتین یازدیریب
سالیب خلقی بیر-بیرینین جانینا
باریشیغی بلشدیریب قانینا (حیدربابایه سلام، بند ۱۲)
بونو دا آرتیرمالییام بعضن اونون کلمه و دئییم سئچیمینین موزیکال و هارمونیک اولدوغونو داها چوخ «اوپئرا» ژانریندا گؤروروک.
قایناقلار:
۱٫کلیات اشعار ترکی شهریار (به انضمام حیدربابایه سلام)، ۳۲٫جی چاپ، موسسه انتشارات نگاه، تهران ۱۳۹۲
lmaz əliqızı, Cənubi azərbaycan poeziyasında şəhriyar ənənələrihumanitar elmlər seryası, NÖ ۳, ۲۰۰۵
Hakan Sazyek, Roman terimleri sözlüğü,hece yayınları, birinci basım ocak 2013
*مقاله اؤنجهدن آذری درگیسینده چاپ اولموشدور.


text:
ساکیت آدام
ساکیت آدام (اینگیلیسجه: The Quiet Man, فارسجا: مرد آرام) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش دراماتیک رومانتیک کومدی قیسا فیلم. فیلمین باش روْللارینی ویکتور مکلاقلن، وارد باند، مورین اوهارا، جان وین جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین ویکتور یانق یارادیب. ۱۹۵۲ میلادی ایلینده ۷ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۲ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "The Quiet Man - Details". AFI Catalog of Feature Films. Retrieved June 21, 2018.
قارداش پروژهلرده ساکیت آدام گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
مارتین لوتر کینگ
مارتین لوتر کینگ جونیور (۱۵ ژانویه ۱۹۲۹–۴ آوریل ۱۹۶۸)، آمریکالی، قارادریلر و اینسان حوقوقلاری مودافیعهچیسی. دۆنیا داخیلینده زور علئیهداری و ایرقی برابرلیک فیکیرلری ایله تانینماقدادیر و ۱۹۶۴-جی ایلده نوْبل صۆلح مۆکافاتینی قازانمیشدیر. بۇندان باشقا، ۱۹۷۷-جی ایلده، اؤلوموندن ۹ ایل سوْنرا، کؤهنه آبش باشچیسی جیمی کارتر طرفیندن باشچیلیق آزادلیق اودولونه لاییق گؤرولموش و شرفینه مارتین لۆتر کینگ گۆنو قئید اوْلونماغا باشلانمیشدیر. کینگین ان بیلینن و تأثیرلی دانیشماسی بیر خیالیم وار اینگیلیسجه: I Have a Dream دیر.
حیاتی[دَییشدیر]
آفریقا منشألی آمریکالیلارین وطنداش حۆقوقلاری اۇغروندا غئیری-زوْراکی یوْللا مۆباریزهنین اؤنونده گئدن مارتین لۆتر کینگ ۱۹۶۴-جۆ ایلده نوْبل صۆلح اودولونه لاییق گؤرولموشدو، بۇندان دؤرد ایل سوْنرا اوْ قتله یئتیریلمیشدیر.
عاییلهسی و کئچمیشی[دَییشدیر]
مارتین، ۱۹۲۹-جۇ ایلین ۱۵ ژانویهسینده آتلانتا، ژئوْرژیا-دا آنادان اوْلموشدور. دوْغولاندا ایلک آدی میشل اوْلموشدور. مکتبدن سوْنرا مارئهوْوس کالج (Marehouse College)-ده تحصیلینی داوام ائتدیرمیشدیر. بۇرادا مۆدیر و عئینی زاماندا وطنداش حاقلاری لیدئری اوْلان بئنجامین مایس-دان تأثیرلنمیشدیر. ۱۹۴۸-جی ایلده سوْسیوْلوْژی فاکولتهسیندن ماذون اوْلموشدور. ۱۹۵۳-جۆ ایلده کورتا اسکات (Coretta Scott) ایله ائولنمیشدیر. ۴ اؤولادی وار ایدی: یولاندا دنیس (Yolanda Denise)، مارتین لوتر2 (Martin Luther II)، دکستر اسکات (Dexter Scott) و برینس آلبرتینه (Bernice Albertine).
کینگین ۴ اۇشاغی دا آتالارینین یوْلوندا گئدیب بیر وطنداش حۆقوقلاری مۆدافیعهچیسی اوْلدولار کورتا اسکات ۳۰ ژانویه ۲۰۰۶-جی ایلده اؤلدو.
وطنداش حۆقوقلاری فعالیتی[دَییشدیر]
کینگ، ۱۹۵۳ ایلینده داها ۲۴ یاشیندایکن ان اؤنملی قارالار کیلیساسی اوْلان موْنتگوْمئری (Montgomery)، آلاباماداکی دئکستر آونو باپتیست کیلیساسینین (Dexter Avenue Baptist) پاستؤرو اوْلدو. ۱ دکابر ۱۹۵۵-جی گۆنو روزا پارکس (Rosa Parks/قارادریلی بیر قادین)، جیم کرو یاسالاری (Jim Crow laws) قارادریلی یئرینی بیر آغ دریلییه وئرمهسی اوْلدوغو حالدا، بۇنا قارشی گلدیگی اۆچون تۇتوقلاندی. بۇنون اۆزرینه کینگ، موْنتگوْمری اوْتوْبوس بایکوْتونو (فا: تحریم اتوبوسهای مونتگومری) دۆزنلدی. بایکوْت ۳۸۲ گۆن سۆردو و دۇروم اوْ قدر گرگینلشدی کی کینگین ائوی بوْمبالاندی. بۇ بایکوْت زامانی کینگ تۇتوقلاندی. بایکوْت، آمریکا یۆکسک محکمهسینین اوستانلرآراسی اوْتوْبوسلرده و دیگر اۇلاشیم آراچلاریندا اێرق آیریمجیلیغینی (فا: تبعیض نژادی) غئیری قانونی اعلان ائتمهسینه قدر داوام ائتدی.
بۇ بایکوْتدان سوْنرا، کینگ، سیاهی / قارا کیلسهلرین گۆجبیرلیگی ائتمهسینی و وطنداش حۆقوقلاری ایصلاحاتی اۆچون صۆلح گؤستریلر ائتمهگی مقصد الده ائدن جنوبی مسیحی لیدرلیک کوْنفرانسی (SCLC) نین ۱۹۵۷-جی ایلده قۇرولماسیندا اهمیتلی روْل اوْینادی. کینگ اؤلومونه قدر بۇ قۇرولوشدا اهمیتلی روْل اوْینادی. کینگ، ماهاتما گاندی طرفیندن تطبیق اوْلونان، زورا سؤیکنمهیَن وطنداش اطاعتسیزلیک فلسفهسینین تعقیبجیسیایدی و بۇ فلسفهنی SCLC طرفیندن نۆماییشلرده تطبیق ائتدی.
اف.بی. آی، ۱۹۶۱-جی ایلدن اعتباراً، یۇردداش حۆقوقلاری حرکتینه کوْمونیست سێزدیگی قوْرخوسویلا کینگی دینلهمهیه باشلادی. لاکین، بئله بیر دلیله چاتیلا بیلمهدی. اف.بی. آی ۶ ایل بوْیونجا الده ائتدیگی قئیدلری، داها سوْنرا کینگی لیدرلیک مؤوقعئینی بۇراخماسی اۆچون مجبور ائتمک مقصدی ایله ایستیفاده اولدو.
بیر پاسیفیست اوْلان آ.ژ. مۇست (A.J. Muste)، سیاسی حرکتلرینده مارتین لۇتر کینگینه موشاویر اولدو. کینگ، جیم کرو یاسالاری (Jim Crow laws) اوْلاراق دا بیلینن جنوبداکی ایرق آیریمجیسی سیستمه قارشی زوْراکیلیغا سؤیکنمهیَن، یاخشی تشکیل ائدیلمیش نۆماییشلر مئدیادا بؤیوک ماراق گؤرهجکدی. حقیقتاً ده، ژۇرنالیستلرین یازدیقلاری و تلویزیونلاردا نۆماییش اوْلونان پروْقراملار یۇردداش حۆقوقلاری فعالیتینه قارشی بؤیوک بیر ماراق اوْیاندیردی و بۇ حرکتی ۱۹۶۰-جێ ایللرده آمریکانین ان اهمیتلی گۆندم مادهسی حالینا گتیردی.
کینگ، قارالارین سس حاقی، آیری-سئچکیلیگین سوْنا چاتماسی، چالیشان حۆقوقلاری و دیگر اساس حۆقوقلار اۆچون نۆماییشلری تشکیل ائتدی و قوردو. بۆتون بۇ حۆقوقلار ۱۹۶۴-جی ایلده چێخان یۇردداش حۆقوقلاری قانونو (Civil Rights Act of 1964) ایله ۱۹۶۵-جی ایلده چێخان سس حاقی قانونو (Voting Rights Act of 1965) ایله آمریکا حۆقوقونون بیر پارچاسی اوْلدو.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینسان حاقلاری مودافیعهچیسی
- ترور اولانلار
- نوبل باریش اؤدولونو قازانانلار
- تایم مجلهسینین ایل آدامی
- مارتین لوتر کینگ
- ۱۹۲۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۹۶۸-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- 20th-century African-American activists
- 20th-century American male writers
- 20th-century Baptist ministers
- 1968 murders in the United States
- Activists for African-American civil rights
- Activists from Georgia (U.S. state)
- African-American Baptist ministers
- African-American writers
- Alabama socialists
- American anti–Vietnam War activists
- American Christian pacifists
- American Christian socialists
- African-American theologians
- American human rights activists
- American humanitarians
- American members of the clergy convicted of crimes
- Murdered American writers


text:
دیرسک(اؤلچو بیریمی)
ديرسک — اوزونلوق اؤلچو بیریمي.
عومومي معلومات[دَییشدیر]
آذربايجان خالقينین معيشتينده اسکي چاغلاردا ايشلنميش، لاکين موعاصير دؤورده اؤز اهميتيني ايتيرميش اوزونلوق اؤلچوسو بیریملري ده واردير. اينسانین بدن عوضولري ايله ايفاده اولونان آياق و بارماق کيمي قديم اؤلچولري بونلارا عاييددير.
"قولاج"دان بير آز کيچيک، "قاریش"دان بؤيوک اوزونلوقلاري اؤلچمک اۆچون آذربايجانليلار آراسيندا "ديرسک"دن ايستيفاده اولونموشدور. باشقا خالقلاردا دا (مث.: فارسلار، روسلار، عربلر و ب.) ايشلهديلن ديرسک الي يومدوقدا بارماغين قاتلانان يئريندن ديرسگين بوکولن يئرينه قدر اولان مسافهيه برابر اؤلچو بیریميدير. 1 ديرسک 0،5 م-ا، يعني 50 سم-ه برابر گؤتورولور. تورکيهده ايسه 1 ديرسک اوزونلوق اؤلچوسو بیریمي کيمي 68،5 سم-ه برابردير. کيشيلر شالوارين بئليني چوخ واخت ديرسکلري ايله اؤلچورلر. هر بير کيشينین شالوارينین بئلي ايکي قاتلانديقدا اونون ديرسگينین اؤلچوسونه برابر اولور.
"آددیم"، "قولاج"، " قاریش" و "ديرسک" تورک سؤزلري اولوب، بير چوخ خالقلارين، خوصوصيله تورک خالقلارينین، ائلجه ده آذربايجانليلارين حيات و معيشتينده اوزونلوق اؤلچمک اۆچون گئنيش شکيلده ايشلنمکدهدير. بو دا اونلارين دقيق اؤلچولره داها چوخ ياخينليغي ايله باغليدير.
قایناق[دَییشدیر]
آذربايجان ائتنوقرافياسي، باکي-2007، "شرق-غرب" نشرياتي. اوچ جيلدده.3. جيلد. ص. 455


text:
سؤیله ین: مشهدی زینال کیشی(۸۶ یاشیندا) خدافرین بؤلگه سی/ حئیدرکانلی کندی
بیری وار ایدی، بیری یوخ ایدی. تاریدان سووای هئچ کیم یوخ ایدی. بیر ناخیرچی وار ایدی. او ناخیرچی نین بیر آروادی وار ایدی، بیر ده بیر قیزی. قیزی نین آدی فاطمه ایدی. ناخیرچی نین آروادی نئچه ایلدن سونرا اؤلدو. اونون بیر اؤلن آروادی نین «دده وئردی»سی اولان بیر اینَگی وار ایدی. او، اؤلندن سونرا اینک فاطمه یه ایرث قالدی. او اینک بیر سئحیر ائدیجی ایدی.
ناخیرچی یئنیدن ائولندی. تزه آروادی چوخ اؤزوندن راضی، عصب سیز و قاش– قاباقلی ایدی. او، فاطمه یه اذیت ائدیردی. فاطمه نین بیر اؤگئی باجیسی وار ایدی. اؤگئی باجی نین آدی سریه ایدی. سریه ده آناسی کیمی چیرکین و گؤزو گؤتورمز و گیجیکچیل ایدی. آمّا فاطمه ایسه، گؤزل و مئهریبان ایدی. ناخیرچی نین آروادی بیر گون ارینه دئدی: مال لاری صاباح فاطمه اوتاراجاغا آپاراجاق!
صاباح اولدو و فاطمه مال لاری اوتاراجاغا آپاراندا ننه لیگی اونا بیر بؤیوک باغلاما دا چییدلی پامبیق وئردی و امر ائتدی کی بو باغلامادا اولان پامبیغی دا چییدلر، اییرر و دؤیچه لرینی ده توولار و کلف ائدیب گتیررسن. فاطمه مال لاری اوتلاغا یایدی و پامبیق باغلاماسینی قاباغا آچاندا مال لار اونا ماجال وئرمه دیینه گؤره، آغلاماغا باشلادی. ساری اینک اونون کؤمَگینه گلیب دئدی:
نییه آغلاییرسان؟ فاطمه دئدی: نییه آغلاماییم، ننه لیگیم منه بیر بئله پامبیق وئریب، گرک آخشام بونلارین کلفینی ائوه آپارام. مال لار دا یاواش اوتلامیر بیلمیرم اونلاری هایخیرام، یوخسا پامبیغا یئتیشم. اینک دئدی بو کی بیر ایش دئییل! بو پامبیق لاری وئر من یئییم و ناهار واختی اونلارین کلفینی سنه وئریم. آمما من پامبیق لاری یئینده منیم پیله می یئل اؤزو ایله بیر قاری نین ائوینه آپاراجاق. سن ده پیله نین آردیله گئدیب او قاری نین ائوینه چاتارسان. او قاری سندن سورغولار ائده جک. سن آنجاق هن دییرسن.
فاطمه پیله نین آردیله گئدیب، قاری نین ائوینه چاتدی. قاری اوندان سوروشدو: قیزیم دئه گؤروم منیم باش توک لریم تمیزدی یا سنین آنانین ساچ لاری؟ فاطمه گوله –گوله دئدی: سنین کی!
– منیم ائویم و قاب قاجاغیم تمیزدی یا سنین آنانین ائوی؟ فاطمه دئدی سنین.
قاری دئدی سن قاییداندا قارشیوا آغ- آپ آغ آخارسو چیخاجاق. سن او سو ایله ال- اوزووو یویارسان. آی کیمی پارلاق اولارسان. سونرا قیرمیزی سو آخاجاق اونونلا دا دوداغینی و یاناق لارینی یویارسان. سونرا دا قارا سو ایله قاش لارینی و کیپریک لرینی یویارسان و داهادا گؤزل لشرسن.
فاطمه قاری نین دئدیک لرینی یئرینه یئتیردی و چوخ گؤزل اولدو. او ناخیرا چاتاندا، گؤردو کی، کلف لر حاضیردی. او کلف لری ده گؤتوروب مال دسته سینی ده ییغیب کنده آپاردی. فاطمه نین اوگئی ننه سی اونو گؤردوکده داها دا گیجیک ائله دی. صاباحیسی مال لارین اوتاراجاغا آپارماسینی قیزی سریه یه تکلیف ائتدی. سریه یه ده بیر باغلاما پامبیق وئردی و اونلارین کلفینی آخشام اوندان آلاجاغینی بیلدیردی.
سریه مال لاری اوتاراجاغا چاتدیراندان سونرا ایشه باشلادی، او ایشین آغیر اولدوغونو گؤروب آغلادی. ساری اینک گلیب اونا دئدی نییه آغلاییرسان. او دئدی آخی بیر بئله ایشی گؤره بیلمه یه جم. آنام دا منیمله ساواشاجاق. ساری اینک دئدی سن منیم سؤزومه باخسان، آخشام کلف لری ائوه آپاراجاقسان. او ائرتهسی گون فاطمه یه هر نه دئمیشدی سریه یه ده دئدی. فاطمه نین باشینا گلن ایش لر اونون دا باشینا گلدی. سریه پیله نین آردیله گئدیب قاری نین ائوینه چاتدی.
قاری اوندان سوروشدو؛ منیم باش توک لریم تمیزدی یوخسا سنین آنانینکی؟ سریه دئدی : آنامین ساچ لاری. قاری دئدی منیم ائویم تمیزدی یا سنین آنانین ائوی؟ سریه دئدی آنامین ائوی. قاری سریه یه دئدی کی، قاییداندا قارشینا آغ سو چیخاجاق اونونلا ساچ لارینی قاش و کیپریکلرینی یویارسان. سونرا قارا سو ایله ده ال –اوزونو و بدنینی یویارسان. او ائله ائتدی و چوخ چیرکین اولدو. گلیب اوتاراجاغا چاتاندا نه کلف لردن خبر وار ایدی نه ده مال لاردان. آغلایا– آغلایا ائولرینه گئدیب اولان لاری آناسینا دئدی. ناخیرچی نین آروادی بیلدی کی، بو ایش لر فاطمه نین اینَگی نین ایشیدی. صاباحیسی گون اؤزونو ناخوشلوغا ووروب دئدی: دوختورلار دئییر سنین دردی نین درمانی ساری اینک اتی دیر. ناخیرچی آروادین آلیندان باش آچمادان اینه یین باشینی کسمک ایسته ییردی کی، فاطمه ده بو سؤزو ائشیدن کیمی ناراحات اولدو.
فاطمه گئدیب سؤزو ساری اینگه چاتدیردی. ساری اینک دئدی منیم اتیم اونلارین آغزیندا زهر اولاجاق. سنین آغزیندا ایسه، دادلی اولاجاغام. سن منیم اتیمی یئییب، سوموکلریمی بیر توربادا آوخورومدا تورپاق آلتدا باسدیرارسان. سونرا منیم سوموک لریم بیر دست لباس و بیر جوت باشماق اولاجاق. اونلارین هر ایکیسی قیزیل اولاجاق. اونلارین یانیندا بیر دسته ده قیزیل گول اولاجاق.
بیر گون کندده توی ایدی، سریه و آناسی تویا گئتدی فاطمه نی ده بیر چالادا دوستاق ائتدیلر. فاطمه چالادان چیخیب قیزیل باشماق و لباسینی گئییب تویا گئتدی. او بیر الینده قیزیل گول لری و بیر الینده ده بیر آز دوز گؤتوردو. تویا چاتاندا توز-تورپاقلی دوزو سریه نین و اؤگئی آناسی نین گؤزونه سپدی و قیزیل گول لری تویا گلن آدام لارا وئریب ائولرینه قاییتدی.
او قاییتدیقدا بیر حوض گؤردو گئدیب اوندان سو ایچنده باشماغی نین تایی دوشدو سویا. او ائولرینه گلدی لباس لارینی سویوندو و آپاریب یئرینده قویدو و ائوده اوتوردو. شاهین اسماعیل آدلی بیر اوغلو وار ایدی. اسماعیل آتینی سووارماغا آپاراندا حوضداکی باشماق تایینی تاپیب اونون یییه سینه وورولدو. او، او قدر وورغون اولدو کی، سئوگی نین شدّتیندن آزارلادی. دوختورلار دئدی کی بونون درمانی قیزیل باشماق تایی نین صاحبی نین تاپیلماسیندان آسیلی دیر. تدبیر ائدن لر بئله قرارا گلدیلر کی، بوتون جاماعاتی میدانا توپلاسینلار و او قیزیل باشماق تایی هر کیمین آیاغینا گلسه، او قیز شاهزاده نین آداخلیسی اولسون و ائولنسین لر. سریه و آناسی بو خبری ائشیدن کیمی فاطمه نی قویودا حبس ائدیب، اؤزلری میدانا گئتدیلر. باشماق هئچ کیمین آیاغینا گلمه دی، بو آندا فاطمه نین خوروزو بیردن بیره بانلاماغا باشلادی و قیشقیردی کی، فاطمه نی ائوده حبس ائدیبدیرلر.
خوروزون سؤزونو ائشیدن شاه امر ائتدی کی، ناخیرچی نین ائوینه گئدیب اونو دا گتیرسینلر. مأمورلار گئدیب فاطمه نی گتیردیلر و باشماغی امتحان ائتدیلر. فاطمه نین آیاغینا اولدو. فاطمه نی شاهزاده اسماعیلین آداخلیسی ائتدیلر.
بیر گون سریه آناسیله فاطمه نین گؤروشونه گئتدیلر و اونو دولانماق بهانه سیله دریا کنارینا آپاردیلار. اونلار فاطمه نی دریایا آتدیلار. سریه فاطمه نین لباسینی گئییب شاهین ائوینه قاییتدی. شاهین اوغلو اونلارین حوققاسینی آنلادی و صاباحیسی گون فاطمه نین خوزوزو بانلاییب دئدی کی، فاطمه دریادا بیر بالیغین قارنیندا ساغ دیر. شاه بو خبری ائشیدن کیمی اوزگونچولری دریایا یوللادی. اوزگونچولر فاطمه نی تاپیپ گتیردیلر. فاطمه اریله بیرگه یاشادی آمما سریه ایله آناسی نی دار آغاجیندان آسدیلار.


text:
آرین تورکجه اتیمولوژیک سؤزلوک
آرین تورکجه اتیمولوژیک سؤزلوک (لات: Arın Türkce Etimolojik Sözlük) لاتین الیفباسیندا یازیلان تورکجه ـ تورکجه بو سؤزلوگون یازیچیسی حسن بیگ هادی دیر.
آرینا گؤره[دَییشدیر]
آرین سؤزلوگو بیر نئچه دونه چاپ اولسادا، اونون سون چاپی تبریزده, حسن بیگین امگی ایله ۴۸۵ صحیفهده ۱۳۸۳ اونجو ایل ایشیق اوزو گؤروب. کیتابین بیرینجی لوغتی A b ایله باشلاییب سونونجوسو ایسه Züvgan سؤزجوگودور.[۱]
قایناق[دَییشدیر]
- ^ همراز، رضا؛ سؤزلۆکلر سؤزلوگو: تۆرکلرین ۱۰۰ دن چوْخ یازدیقلاری سؤزلۆکلرین سییاهیسی، تبریز: 1384گونش ایلی/2005م.


text:
اردوغان: آمریکا و یونانیستانا لازیم اولان اویاریلاری وئردیک
جمهورباشقانی اردوغان دونن آخشام بعضی تلویزیون کاناللارینین اورتاق یایینیندا گوندمی دگرلندیردی
جمهورباشقانی رجب طیب اردوغان،
"آمریکادان گؤزلنتیمیز یونانیستانی یانلیش حسابلارا سؤوق ائتمهمهسی" دئدی.
جمهورباشقانی اردوغان دونن آخشام بعضی تلویزیون کاناللارینین اورتاق یایینیندا گوندمی دگرلندیردی.
اژه دنیزیندهکی آدالارا آمریکا زرهلی آراجلاری گؤندریلمهسینی تنقید ائدن اردوغان، آمریکانین ناتودا بیرلیکده اولدوغو اؤلکهلر آراسیندا عدالتلی داورانمادیغینا دقت چکدی. اردوغان،
"یونانیستان دا تورکیه ده ناتودادیر. بیز ناتودا ایلک بئشین ایچیندهییک. هم وئردیگیمیز گوجله، هم قورو قوشونلاری ایله اؤنملی بیر قونومداییق. ناتودا تورکیه و یونانیستانی مقایسه ائتمک اولماز. آمریکانین آدالارا بو قدر چوخ سلاح، آراج و تجهیزات گؤندرمهسی قبول ائدیلمزدیر" دئدی.
جمهورباشقانی،
"آمریکادان گؤزلنتیمیز یونانیستانی یانلیش حسابلارا سؤوق ائتمهمهسی و اولوسلارآراسی توپلومون تحریک ائدیلمهسینه ایمکان وئرمهمهسیدیر. خاریجی ایشلر باخانلیغیمیز واسطهسی ایله آمریکا و یونانیستانا لازیم اولان اویاریلاری ائتدیک. بیرلشمیش میللتلر تشکیلاتینا سون مکتوبوموزو دا ۱۷ سپتامبردا گؤندردیک" ایفادهلرینی ایشلتدی.
آمریکاین گونئی قیبریسا سلاح تحریمینی لغو ائتمهسینین نه مضمون و نه زامانلاما باخیمیندان هئچ بیر ایضاحی اولمادیغینی قید ائدن اردوغان،
"بو سون آددیمین جاوابسیز قالمایاجاغینی، قیبریس تورکلرینین گوونلیگی اوچون هر جور تدبیرین گؤرولهجگینی هر کس بیلمهلیدیر" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ترت وورلد فوروم ۲۰۲۲
ترت وورلد فوروم، دونیانین هر یئریندن لیدئرلر، متخصصلر، آکادمیسینلر و مشهور شحصیتلری بیر آرایا گتیررک، قلوبال پروبلئملری موذاکیره ائتمه و حل یولو اؤنریلری سونماغی هدفلهییر
ناتودان تورکیهیه دایانیشما مئساژی
ناتو اؤلکهلری، ترورون بوتون شکیللری و تظاهرلارینی قینایاراق سون ترور سالدیریلاریندان سونرا تورکیه ایله دایانیشما ایچینده اولدوقلارینی بیلدیردی
"عملیات ائتمهسیدیک، سوریهنین تورپاق بوتؤولوگو اولمازدی"
جمهورباشقانلیغی سؤزچوسو، سوریهده بؤلوجو ترور هؤرگوتو عنصورلارینا قارشی اولاسی عملیاتلا باغلی دانیشدی


text:
متالیست خارکوف فوتبال کولوبو
متالیست خارکوف فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: FC Metalist Kharkiv) بیر فوتبال کولوبودور. اوْیونلارینی دا ۴۰٬۰۰۳ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
201170UWMKوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«FC Metalist Kharkiv»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده متالیست خارکوف فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز: پاکیستاندا شیعهلری هدف آلان، ۸۹ نفرین حیاتینی ایتیردیگی هوجومون آردیندان باشباخان راجا پرویز اشرف، مسئوللارین تاپیلماسی اوچون عملیات تعلیماتی وئردی.
باشباخان اشرف آچیقلاماسیندا، بلوچیستان ایالتینین مرکزی کتادا پوزولان اجتماعی دوزهنین یئنیدن تامین ائدیلمهسی و شهرده امنیتن تاسیس ائدیلمهسی اوچون گئنیش قاپساملی عملیات یئتکیسی وئردیگینی سؤیلهدی. مقصدلرینین وطنداشلارینین تهلوکهسیزلیگینی تهدید ائدیجی تشکیلات و ترور یاپیلانمالارینی اورتادان قالدیرماق اولدوغونو ایفاده ائدن باشباخان اشرف، تروریستلرین حکومتی و هر هانسی بیر پاکیستان وطنداشینی اسیر آلماسینا ایجازه وئرمهیهجکلرینی ایفاده ائتدی.
دیگر طرفدن، پاکیستان عالی محکمهسی قانلی هوجوم حاقیندا سوروشدورما باشلاتدی. محکمه صدری افتخار چؤدری، فدرال و ایالت حکومتلرینین وظیفهلرینی یئرینه گتیرمهدیکلرینی ایفاده ائدهرک چوخ یؤنلو سوروشدورما باشلاتدیقلارینی دویوردو.
۸۹ نفرین اؤلدوگو، ۱۷۰دن چوخ انسانین یارالاندیغی هوجومون مسولیتینی سنی لشکر جنگاوی تشکیلاتی بوینونا گؤتورموشدو.
ت ر ت


text:
مریخ
مارس یا مریخ (سیمگه: ) دوردونجو سیاره گونش سیستمینده. یئردن اۇزاق یورونقودا(مدار)، یئردن آز گئدیمده گونش دورهسینه دولانیر. هر بیر دولانیشی ۶۸۷ گون (یئر گونو) اولور و هر برک اورام گئجه گوندوزو، یئر گونوندن بیر آز اوزون اولور. اسکی یازیلاردا آدی بئشینجی سایس راواق یازیلیب.
یئرکورهسینین یاریسیجا اولور و قوطر ۶۷۹۰ کیلومتیر اولور (یئر چاپی ۱۲٬۷۵۶ کیلومتیر). گونش ایشیقی کی مریخ اوزونه دوشور یئره دوشن ایشیقین یاریسیجا اولور. آمّا اونون گونو ۴۰ دقیقه یئر گونوندن اوزوندی. برک اورام گوندن آلان ایشیقی یئرده قیش کیمی اولور. اونا گوره گولخانا قورماقا یاخشی اولار.
مریخ گئجه گونلری ۲۴ ساعات ۳۷ دقیقه اولور. یئره تای ۲۴ درجه یورونقوسو کج اولور و بۇ کجلیق و ایریلیق قیش ویای فصلین یارادیر. اونون بیر ایلی یئرین ایکی برابری اولور و ۶۸۷ گون اولور. اتوموسفری قیرمیز اولور گئجه اونون قیرمیز بویاقی بیلینیر.ایکی اویدوسی وار فوبوس ودیموس آدیندا.بو اویدولار قاریشیق اوزلری وار.بئله بیلینیر کی بۇ اویدولار باشدا گوک داشلار اولوردو کی اونون چکمه سینه دوشوبلر.بیر کیمسه مارس اوزونده اولسا بیرگونده فوبوس اوچ دفعه باتیب و دوغولار.دیموس ,فوبوسون یاریسیجا اولور و مارس اوزوندن بیر اوْلدوز کیمی گوروشئر.فوبوس ۷ ساعت و ۳۹ دقیقه و۲۷ ثانیه ده بیر دوره مریخ باشینا فیرلانیر.ان بؤیوک داغ گونش سیتمینده اولمپوس داغی آدیندا و ان درین دره بۇ گزگنده اولور.بو گزگن اوزو چوپور اولور و بیلینیر چوخلو گوک داشلار بۇ گزگنده دوشوب.
فیزیکی خصوصیّتلریدَییشدیر
مریخین دیامتری تقریباً یئراینکینین یاریسیدیر. اوْ، یئردن داها آز سیخدیر، حجمی تقریباً یئرین حجمینین ۱۵%-i و کۆتلهسی تقریباً یئرین کۆتلهسینین ۱۱%- قدردیر. اوْنون سطحینین اراضیسی یئرین قۇرو اراضیسینین تام ساحهسیندن بیر آز داها آزدیر /> مریخین مرکوریدن داها بؤیوک و داها آغیر اوْلماسینا باخمایاراق، مرکورینین سیخلیغی داها چوْخدور. بۇ هر ایکی گزگنین سطحه دۇغرو جاذیبه قوهسینین تقریباً عئینی اوْلماسی ایله نتیجهلنیر؛ مریخین جاذیبه قوهسی مرکورینین جاذیبه قوهسیندن گۆجلودور (۱%-دن آز اوْلماقلا). مریخ سطحینین قیرمیزی-نارینجی گؤرونوشونون سببی دمیر(III) اوْکسید و یا داها چوْخ بیلینن آدی ایله هماتیت و یا پاسدیر. و مینراللاردان وابسته اوْلاراق دیگر عۆمومی سطح رنگلرینه قیزیل رنگی، قهوهای، ساری-دارچینی و یاشیلایمتیل داخیلدیر.
داخیلی قۇرولوشودَییشدیر
یئر کیمی بۇ گزگن ده طبقهلره آیریلمایا معروض قالیب و بۇ دا سیخ، دمیرلیک نۆوه سفراسینین داها آز سیخ ماده لرلا اؤرتولمهسینه سبب اوْلوب گزگنین اینتریئرینین چاغداش موْدللری نۆوه سفراسینین رادیوسونو تقریباً ۱،۷۹۴ ± ۶۵ کیلومتر اوْلاراق گومان ائدیر و اوْنو تقریباً ۱۶–۱۷% کوکوردله بیرلیکده، اساساً، دمیر و نیکلدن تشکیل ائدیلمیش حساب ائدیر. بۇ دمیر سولفید نۆوهسی قیسمن مایع دیر و اوْندا مؤوجود اوْلان یونگول المنتلرینین غلظتی یئرین نۆوهسینده اوْلاندان ایکی دفعه چوْخدور. نۆوه گزگندهکی تختونیک و یانارداغایک جهتلرین چوْخونو فورمالاشدیران سیلیکات مانتییا طبقهسی ایله کاپسام ائدیلمیشدیر، آنجاق ایندی حرکتسیزدیر. سیلیکون و اوکسیژندن باشقا مریخین قابیغیندا ان چوْخ یاییلان المنتلر دمیر، منیزیوم، آلومینیوم، کلسیوم و پوتاسیومدور. گزگنین قابیغینین اوْرتا قالینلیغی تقریباً ۵۰ کیلومتردیر، ماکسیموم قالینلیق ۱۲۵ کیلومتردیر. اوْرتالاماسی ۴۰ کیلومتر اوْلان یئرین قابیغی ایکی گزگنین اؤلچولرینه باغلی اوْلاراق مریخین قابیغینین قالینلیغینین اۆچده بیری قدردیر. ۲۰۱۶-جی ایل اۆچون پلانلاشدیریلان ınsight انمه آپاراتی مریخین اینتریئرینین موْدللرینی محدودلاشدیرماق اۆچون سئیسموقرافدان ایستیفاده ائدهجک.
سطح ژئولوژی سیدَییشدیر
مریخ یئر کیمی گزگندیر، یعنی سیلیکون و اوکسیژندن تشکیل اوْلونان مینراللار، دمیرلار و عادتاً داش عمله گتیرن باشقا کیمیاسال المنتلرلردن تشکیل اوْلونموشدور. مریخین سطحی باشلیجا اوْلاراق تولییتیک بازالتدان تشکیل اوْلونموشدور، آنجاق بعضی حیصّه لر بازالتدان داها چوْخ سیلیکون اوْکسیدله زنگیندیر. بۇ دا یئرده و یا سیلیکون اوْکسید شوشهسینده اوْلان آندزیتیک داشلارلارا اوْخشاردیر. آشاغی آلبدولو بؤلگه لاردا پلاقیوکلاز فلدیسپات واردیر. قوزئی آشاغی آلبدولو بؤلگه لار ایسه طبقه سیلیکاتلاری و یۆکسک سیلیکونلو شوشهنین نورمال میقداریندان داها چوْخونا صاحیبدیر. گونئی داغلیق حیصّه لره یۆکسک کلسیوملو پیروکسن داخیلدیر. بیرده، بللی اراضیلرده خاص هماتیت و اوْلیوین ده تاپیلمیشدیر. سطحین چوْخ حیصّه سی نارین دنهلی دمیر(III) اوْکسید تۇزو ایله اؤرتولموشدور.
مریخین یاپیسال(ساختار)لاشمیش کۆره سل ماقنیت ساحهسینین اوْلماسی بارهده هئچ بیر ثبوت اوْلماسا دا، مۆشاهیدهلر گؤستریر کی، گزگن قابیغینین حیصّه لری مغناطیس اوْلوب و کئچمیشده اوْنون ایکی قوطبلو ساحهسینین دالغالی قۆطبلوک فاصیلهلری باش وئریب. مغناطیس جهتدن حسّاس مینراللارین بۇ پالوماقنتیزمی یئرین اوقیانوس دیبیندهکیلره اوْخشاردیر. ۱۹۹۹-جو ایلده چاپ ائدیلن و ۲۰۰۵-جی ایلین اۇکتوبر یندا یئنیدن نظر سالینان بیر نظریه بۇدور کی، بۇ دالغالار مریخدا ۴ میلیارد ایل اوّل گزگن دینامونون خۆصوصیتینی دایاندیرماسی و گزگنین ماقنیت ساحهسینین ضعیفلمهسیندن اوّل پلیتهلرین تکتونیکاسینی عکس ائتدیریر.
گۆنش سیستمینین فوْرمالاشماسی زامانی مریخ گۆنش اطرافیندا فیرلانان پروتوپلانتار دیسکدن کناردا هیزلی بؤیومهنین ایستوکاستیک(اتّفاقی) پروسسی نتیجهسینده یارانمیشدیر. مریخین گۆنش سیستمیندهکی یئرینه اۇیغون چوْخلو کاراکتریستیک کیمیوی خۆصیّتلری وار. نیسبتاً آشاغی قایناما تِمپراتورو اوْلان المنتلری (کولور، فوْسفور و کوکورد) یئردن داها چوْخ مریخدا عۆمومیدیر؛ بۇ المنتلر جاوان اۇلدوزون انرژتیک گۆنش کولیی طرفیندن گۆنشه یاخین اراضیلردن گتیریلیب.
گزگنلرین فوْرمالاشماسیندان سوْنرا اوْنلارین هامیسی سوْن آغیر بومباردمانا معروض قالدی. مریخین سطحینین تقریباً ۶۰%-i بۇ ارانین توْققوشمالارینی گؤستریر، آنجاق بۇ حادیثهلرین سبب اوْلدوغو چارپیشمادان سوْنرا یارانان گئنیش حؤوزهلر بلکه ده سطحین قالان حیصّه سینین تملینی تشکیل ائدیر. مریخین شیمال یاریمکورهسینده ۱۰۶۰۰×۸۵۰۰ کیلومتر لیک اراضینی کاپسام ائدن بؤیوک ائتکی حؤوزهسینین ایزی وار. اوْ، آیین جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسیندن تقریباً ۴ دفعه بؤیوکدور و ایندییه قدر کشف ائدیلمیش ان بؤیوک ائتکی حؤوزه سیدیر. بۇ نظریه تکلیف ائدیر کی، مریخ تقریباً ۴ میلیارد ایل اوّل پلوتون ایله عئینی اؤلچولو جیسیمله توْققوشوب. مریخین یاریمکوره دیخوتومییاسینا سبب اوْلدوغو فیکیرلشیلن حادیثه گزگنین ۴۰%-i کاپسام ائدن هامار بورالیس حؤوزهسینی یارادیب.
مریخین ژئولوژی تاریخی بیر چوْخ دؤورلره بؤلونه بیلر آنجاق آشاغیداکی اۆچ دؤور ان اساسلاریدیر:
- نوح دؤورو (آدینی نوح اراضیسیندن آلیب): ۴.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّله قدر مریخین ان قدیم سطحینین فوْرمالاشماسی. چوْخ سایدا بؤیوک چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلری نوح دؤورونون سطحینده ایزینی بوراخیب. تارسیس قاباریقلیغینین - وولکانیک داغلیق حیصّه نین دؤورون سوْنلارینداکی مایع سۇیون گئنیش بیر شکیلده داشماسی ایله بۇ دؤور زامانی عمله گلدیی فیکیرلشیلیر.
- هسپریان دؤور (آدینی هسپریا یایلاسیندان آلیب): ۳.۵ میلیارد ایل بۇندان اوّلدن ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّله قدر. هسپریان دؤور گئنیش لاوا دوزنلیکلرینین فوْرمالاشماسی ایله قئید اوْلونور.
- آمازونیان دؤور (آدینی آمازونیس دوزنلییندن آلیب): ۲.۹–۳.۳ میلیارد ایل اوّلدن ایندییه قدر. آمازونیان بؤلگه لارینین آز متوریتله چارپیشمادان یارانان کراترلری وار، آنجاق دیگرلری چوْخ فرقلیدیر. اوْلیمپ داغی مریخین باشقا یئریندهکی لاوا آخینلاری ایله یاناشی اوْلاراق بۇ دؤورده یارانیب.
مریخدا هله ده بعضی ژئولوژی فعالیّتلر باش وئریر. آتاباسکا درهسی تقریباً ۲۰۰ میلیون ایله قدر لاوا آخینلارینین اوْلدوغو یئردیر. سربروس چوخورلاری آدلانان قرابنلردهکی سۇ آخینلاری ۲۰ میلیون ایلدن آز بیر مدتده باش وئریر و بۇ دا حال-حاضیرکی اینتروزییالاری (ماقمانین یئر قابیغی آراسینا دولماسی) گؤستریر. ۱۹ فوْریه ۲۰۰۸-جی ایلده مریخ کشفیّات اوْربیتردن گلن شکیللر ۷۰۰ مترلیک هۆندور سیلدیریمدان گلن قار اۇچقونونون دلیلینی گؤستردی.
توْرپاغیدَییشدیر
فونیکس انمه آپاراتی مریخین توْرپاغینین بیر آز قلیایی اوْلدوغونو و ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور کیمی المنتلرین اوْلدوغونو گؤسترن معلومات وئردی. بۇ مادهلر یئر گزگنینده باغلاردا تاپیلیر و اوْنلار بیتکیلرین بؤیومهسی اۆچون واجیبدیر.
مریخدا بیر چوْخ ایزلر تاپیلیر و یئنی ایزلر تئز-تئز کراترلرین، چؤککلیکلرین و درهلرین دیک یاماجلاریندا اوْرتایا چیخیر. ایزلر اوّل قارا اوْلور و واخت کئچدیکجه آغاریر. بعضاً ایزلر بالاجا اراضیلرده یارانیر و یوزلرله متر اراضییه قدر یاییلیر. اوْنلار هم ده آشینمیش داش پارچالارینین کنارلارینی و یوْللارینداکی دیگر مانع لری کئچرکن گؤرولور. عموماً قبول ائدیلن نظریهلره ایزلرین تۇز و یا تۇز بۇرولغانی اۇچقونلاریندان سوْنرا یارانماسی و توْرپاغین قارانلیق آلت طبقهلری اوْلماسی داخیلدیر. بیر چوْخ ایضاحلار ایرلی سۆرور کی، اوْنلاردان بعضیلری سۇ ایله و حتی اوْرقانیزملرین بؤیومهسی ایله علاقه دار.
هیدرولوژیسیدَییشدیر
قیسا دؤورلار عرضینده آشاغی یۆکسکلیکلر استثنا اوْلماقلا، مایع سۇ آشاغی آتموسفر تضییقینه گؤره (یئردکیندن ۱۰۰ دفعه ضعیف) مریخین سطحینده مؤوجود اوْلا بیلمز. بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین مریخین قالین کریوسفرینده قالدیغی فیکیرلشیلیر. مریخ اکسپرس و مریخ کشفیّات اوْربیترایندن گلن رادار معلوماتی هر ایکی قۆطبده (جۇلای ۲۰۰۵-جی ایل) و اوْرتا ان دایرهلرینده (نوْامبر ۲۰۰۸-جی ایل) بۇز سۇیون بؤیوک میقدارینین اوْلماسینی گؤستریر. فونیکس انمه آپاراتی ۳۱ جۇلای ۲۰۰۸-جی ایلده سطحی مریخ توْرپاغیندا اوْلان بۇز سویو نومونه کیمی گؤتوردو.
مریخدا گؤرونن سطح خۆصیّتلری مایع سۇیون ان آزیندان بعضاً گزگنین سطحینده مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. تمیزلنمیش اراضینین بؤیوک خطی زولاقلاری (آخین کاناللاری اوْلاراق بیلینیر) سطحی تقریباً ۲۵ یئرده کسیر. بعضی قورولوشلارین بوزلاقلارا و یا لاوایا گؤره یاراندیغی فیکیرلشیلسه ده، بۇنلارین یئرآلتی سۆکئچیریجی داشلارلاردان سۇیون چیخماسی زامانی باش وئرن اروزییایا گؤره عمله گلدیکلری فیکیرلشیلیر. ان بؤیوک نومونهلردن بیری - ما'آدیم والیس ۷۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندادیر و ۲۰ کیلومتر انی و ۲ کیلومتر درینلییی ایله بؤیوک کانیوندان داها بؤیوکدور. اوْنون مریخ تاریخینین ارکن واختیندا آخان سۇ ایله اراضییه قازیندیغی فیکیرلشیلیر. بۇ کاناللارین ان گنجلرینین یالنیز بیر نئچه میلیون ایل بۇندان اوّل فورمالاشدیغی فیکیرلشیلیر. باشقا یئرلرده، اؤزلله مریخ سطحینین ان قدیم اراضیلرینده درهلرین اینجه، دنتریتیک شبکهلری لاندشافتین مؤهوم حیصّه لرینه یاییلیب. بۇ درهلرین خۆصیّتلری و یاییلماسی گؤستریر کی، اوْنلار ارکن مریخ تاریخینده یاغیش و یا قار یاغماسینین سبب اوْلدوغو آخینتی ایله یارانیبلار. یئرآلتی سۇ آخینی و قرونت سولارینین تپه مایلینه گلهرک توْرپاغی مایلدن یویوب آپارماسی بعضی شبکهلرده واجیب کؤمکچی روْل اوْینایا بیلر، آنجاق چؤکمه دمک اوْلار کی، بۆتون حاللاردا کسیلمهنین اساس سببیدیر.
کراتر و کانیون سدلری بویونجا یئر کیمی یارغانلارا اوْخشار مینلرله اؤزللیکلر وار. یارغانلار، اساساً، جنوب یاریمکورهسینین یۆکسک اراضیلرینده و اکوادورا طرف اوْلور، هامیسی ۳۰° قۆطبه طرف یؤنلیر. بیر چوْخ مؤلفلر تکلیف ائدیب کی، اوْنلارین فوْرمالاشما پروسسی مایع سۇ (بؤیوک احتیماللا ارین بۇزدان) ایله علاقه دار، آنجاق باشقالاری کربون دیوکسید قیرووو و یا قۇرو تۇزون حرکتی ایله علاقه دار فوْرمالاشما مخانیزملرینی دستکلییر. قیسمن خاراب اوْلموش یارغانلار آشینما ایله یارانماییب و یئنی خاصهلر علاوه ائدیلمیش، چارپیشمادان سوْنرا یارانان کراترلر مۆشاهیده ائدیلمهییب. بۇ ایکی حقایق گؤستریر کی، بۇنلار جاوان اؤزللیکلردیر و بؤیوک احتیماللا حال-حاضیردا دا فعّالدیر.
دلتالار و آللوویال کونوسلار کیمی باشقا ژئولوژی اؤزللیکلر ارکن مریخ تاریخیندهکی بعضی اینتروال و یا اینترواللاردا ایستی، نم شرطلرین اوْلدوغونو گؤستریر. بئله دۇروملر سطحین بؤیوک حیصّه سی بویونجا کراتر گؤللرینین اوْلماسینی طلب ائدیر. بعضی مؤلفلر اۇزاغا گدهرک ادعا ائدیرلر کی، مریخ کئچمیشینین بعضی واختلاریندا گزگنین آشاغی قوزئی دوزنلیکلرینین چوْخو یوز مینلرله درینلییه مالیک اوقیانوسلا اؤرتولموشدور، آنجاق بۇ ادعا مۆباحیثهلی اوْلاراق قالیر.
مریخین سطحینده سۇیون مؤوجود اوْلماسی ایله باغلی باشقا بیر دلیل ایسه بعضاً سۇ مؤوجود اوْلاندا فورمالاشان هماتیت و قوتیت کیمی خاص مینراللارین بللی ائدیلمهسیدیر. قدیم سۇ حؤوزهلری و آخینلارینی تعیین اتدیینه اینانیلان بعضی دلیللر مریخ کشفیّات اوْربیترین آپاریلدیغی دقیق آراشدیرمالار طرفیندن اینکار ائدیلیب.-جو ایلده شانس یاروسیت مینرالینی بللی ائدیب. بۇ یالنیز اسیدی سۇیون مؤوجودلوغو زامانی فورمالاشیر و بۇ دا سۇیون نه واختسا مریخدا مؤوجود اوْلدوغونو گؤستریر. مایع سۇ اۆچون یئنی ثبوتلار ۲۰۱۱-جی ایلین دسامبر یندا ناسا-این مریخ رووری طرفیندن سطحده مینرال گیپسین تاپیلماسیندان گلیر. علاوه اوْلاراق، تقیقات رهبری فرانسیس ماککابین (آلبوکرکهدهکی نیو-مکسیکو بیلیم یوردونون عالیمی) مریخین کریستال مینراللارینین هیدروکسیللرینه باخاراق دییر کی، مریخین یۇخاری مانتییاسینداکی سۇیون میقداری یئردکینه برابردیر و یا چوْخدور (بیر میلیون سۇ اۆچون ۵۰-۳۰۰ حیصّه ) و بۇ بۆتون گزگنی ۲۰۰-۱۰۰۰ متر درینلیینه قدر اؤرتمک اۆچون کیفایتدیر. ۱۸ مارس ۲۰۱۳-جو ایلده ناسا ماراق رووریندهکی آلتلردن "تینتینا" داشلارونون و "سوتتون اینلیر" داشلارونون پارچالانمیش حیصّه لرینین داخیل اوْلدوغو بیر سیرا داشلار نومونهلرینده و "کنورر" داش آند "Wernicke" داش کیمی باشقا داشلارلارداکی دامارلاردا و پارچالاردا هیدراتلاشمانین، چوْخ گومان کی، هیدراتلاشمیش کلسیوم سولفاتین ثبوتو حاقیندا معلومات وئردی.
۲۸ سپتامبر ۲۰۱۵-جی ایلده ناسا آچیقلاماسیندا مریخدا مایع حالیندا سۇ تاپدیغینی بیلدیردی
قۆطب اؤرتوکلریدَییشدیر
مریخین ایکی دایمی قۆطب بۇز اؤرتویو وار. قۆطب قیشی عرضینده اوْ، سطحی سویوداراق و آتموسفرین ۲۵–۳۰%-ین جو۲ بۇزو پارچالاری شکلینده (قۇرو بۇز) چؤکمهسینه سبب اوْلاراق دایمی قارانلیقدا اۇزانیر.قۆطبلر تزهدن گۆنش شواسینا معروض قالاندا دوْنموش جو۲ سوبلیماسییا ائدیر (مایع حالینا کئچمهدن بیرباشا بوخارلانیر). بۇ ساعتدا ۴۰ کیلومتر هیزله قۆطبلری سوپورن بؤیوک کولکلره سبب اوْلور. بۇ مؤوسومی حادیثهلر بؤیوک میقداردا تۇز و سۇ بوخارینی حرکت ائتدیریر و یئره بنزر شاختا و بؤیوک للکلی بۇلودلارین یارانماسینا سبب اوْلور. ۲۰۰۴-جو ایلده سۇ-بۇز بۇلودلارینین شکیللری شانس رووری طرفیندن چکیلیب.
هر ایکی قۆطبده قۆطب اؤرتوکلری باشلیجا اوْلاراق بۇز سۇدان تشکیل اوْلونوب. دوْنموش کربون دیوکسید شیمال یاریمکورهسی قیشیندا شیمال اؤرتویونده تقریباً ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان نیسبتاً اینجه طبقه شکلینده ییغیلیر، هالبوکی جنوب اؤرتویونون تقریباً ۸ متر قالینلیغیندا اوْلان دایمی قۇرو بۇز اؤرتویو وار. جنوب قۆطبونو اؤرتن بۇ دایمی بۇزلارین اۆزرینده هامار سطحلی، دایاز، تخمیناً دایروی چوخورلار سپلنیب. بۇ چوخورلار هر ایل مترلرله آرتان گؤرونتولری تکرارلاییر؛ بۇ حقایق گؤستریر کی، جنوب قۆطبونون بۇز سۇ قاتینی اؤرتن دایمی جو۲ اؤرتویو واخت کئچدیکجه کیچیلیر. شیمال قۆطب اؤرتویونون دیامتری قوزئی مریخ یایی عرضینده تقریباً ۱۰۰۰ کیلومتر اوْلور و تقریباً ۱.۶ میلیون km۳ بۇز ساخلاییر. بۇ بۇز اؤرتوک بوْیو برابر شکیلده یاییلسا، ۲ کیلومتر قالینلیغیندا اوْلار. (بۇزون حجمی قرنلاندیانین بۇز حجمی ۲.۸۵ میلیون km۳ اوْلان بۇز طبقهسی ایله مؤ قایسه ائدیله بیلر.) جنوب قۆطب اؤرتویونون دیامتری ۳۵۰ کیلومتردیر و ۳ کیلومتر قالینلیغیندادیر. جنوب قۆطب اؤرتویوندهکی بۇزون و یاخین لایلی یاتاقلارین تام حجمی ۱.۶ میلیون km۳ کیمی دیرلندیریلیر. هر ایکی قۆطب اؤرتویونده ایسپیرال تروقلار وار. سهاراد رادارینین آنالیزی گؤستردی کی، تروقلار کوریولیس اثرینه گؤره ایسپیرال اوْلان کاتاباتیک کولکلرین ایشینین نتیجهسیدیر. گونئی بۇز اؤرتویونه یاخین بعضی اراضیلرین مؤوسومی اوْلاراق دونماسی توْرپاق اۆزرینده شفاف، ۱ متر قالینلیغیندا اوْلان قۇرو بۇز لؤوههلرینین فوْرمالاشماسینا سبب اوْلور. یازین گلمهسی ایله گۆنش ایشیغی یرالتینی ایسیدیر، سوبلیماسییایا اۇغرایان جو۲-ین تضییقی لؤوهه آلتیندا گۆجلنیر، اوْنو قالدیریر و آخیردا سیندیریر. بۇ بازالتیک قوم و یا تۇزلا قاریشمیش جو۲ قازینین قیزره بنزر پارتلاییشلارینا سبب اوْلور. پروسس هیزله باش وئریر و بیر نئچه گۆن، هفته و یا آی آرالیغیندا مۆشاهیده ائدیلیر. لؤوههنین آلتیندان قیزرین اوْلدوغو یئره قاچان قاز بۇز آلتیندا رادیال کاناللار (هؤرومچیین اتدیینه بنزر) اوْیور. پروسس سۇ آخیب گئتمهسی اۆچون ایستیفاده ائدیلن دلیک ایچریسیندن سۇیون گئتمهسی ایله فورمالاشان اروزییا شبکهسینین ترس مُعادلیدیر.
جوغرافیاسی و سطحینین خۆصیّتلرینین آدلاندیریلماسیدَییشدیر
ایوهان هنریخ مدلر و ویلهلم بر آیین خریطه چکمهسی ایله خاطیرلانسالار دا، اوْنلار ایلک "آروقرافلار" ایدیلر. اوْنلار مریخین سطح خۆصیّتلرینین دییشمز اوْلدوغونو بللی ائتمکله و گزگنین فیرلانما دؤورونو دقیقلیکله بللی ائتمکله ایشلرینه باشلادیلار. ۱۸۴۰-جی ایلده مدلر ۱۰ ایلین مۆشاهیدهلرینی بیرلشدیردی و مریخین ایلک خریطهسینی چکدی. بر و مدلر آد وئرمکدنسه، قئیدلری حرفلرله گؤستردیلر؛ مریدیان بای اؤزللیک "آ" ایدی.
ایندیکی زاماندا مریخداکی اؤزللیکلر مۆختلیف قایناقلره گؤره آدلاندیریلیب. آلبدو خۆصیّتلری کلاسیک میفولوژی گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن بؤیوک کراترلر مرهوم عالیملر، مؤلفلر و مریخین آراشدیرمای ایله علاقهسی اوْلان باشقا شخصلره گؤره آدلاندیریلیب. ۶۰ کیلومتر دن کیچیک کراترلر ایسه دۆنیانین ۱۰۰ میندن آز اهالیسی اوْلان شهر و کندلرینه گؤره آدلاندیریلیب. بؤیوک درهلر مۆختلیف دیللردهکی "مریخ" و "اۇلدوز" سؤزلری ایله آدلاندیریلیب؛ کیچیک درهلر ایسه چایلارا گؤره آدلاندیریلیب.
بؤیوک آلبدو خۆصیّتلری کؤهنه آدلارین بیر چوْخونو ساخلاییر، آنجاق اؤزللیکلرین طبیعتی حاقیندا یئنی معلوماتلاری عکس اتدیرمک اۆچون تئز-تئز تزهلنیر. مثلاً، نیخ اوْلیمپیجا (اوْلیمپین قارلاری) اوْلیمپوس مونس (اوْلیمپ داغی) اوْلوب. مریخین سطحی یئردن گؤروندویو کیمی فرقلی آلبدولارلا ایکی نؤع اراضییه بؤلونور. تۇز و قیرمیزی دمیر اوْکسیدلری ایله زنگین قوملا اؤرتولموش آغ دوزنلیکلر مریخ "قیطعهلری" اوْلاراق حساب ائدیلمیشدی و آرابیا تررا (عربیستان توْرپاغی) و یا آمازونیس پلانیتیا (آمازون دوزنلیی) کیمی آدلار آلمیشدی. توند جیزگیلر دنیز حساب ائدیلمیشدی و آدلاری ماره اریتهراوم، ماره سیرنوم و آوروراه سینوس ایدی. یئردن گؤرولن ان توند جیزگی سیرتیس ماژور پلانوم ایدی. دایمی قوزئی قۆطب بۇز اؤرتویو پلانوم بوروم، جنوب بۇز اؤرتویو ایسه پلانوم آوستراله آدلاندیریلیر.
مریخین اکوادورو فیرلانماسینا گؤره بللی ائدیلمیشدی. آنواق ۰اوْ-لی مریدیان یئردهکی کیمی صونعی اوْلاراق سئچیلمیشدی؛ مدلر و بر ۱۸۳۰-جو ایلده مریخین ایلک خریطهسی اۆچون خط سچدیلر. مارینر ۹ کوسمیک گمیسی ۱۹۷۲-جی ایلده مریخین گئنیش تصویرینی وردیکدن سوْنرا سینوس مریدیانیده یئرلشن بالاجا کراتر (سوْنرا آیری-۰ آدلاندیریلدی) اوْریژینال سچیمله اۆست دوشمهسی اۆچون ۰اوْ اوْلاراق سئچیلدی.
مریخین اوقیانوسلاری اوْلمادیغیندان (دنیز سوییهسی ده یوْخدور) یئر سطحی ایستیناد سوییهسی کیمی سئچیلمهلیدیر؛ بۇ هم ده یئر کیمی گویده اوْخشار اوْلاراق آروید آدلاندیریلیر. صیفیر هوندورلویو آتموسفر تضییقینین ۶۱۰.۵ پا (۶.۱۰۵ مبار) اوْلدوغو هوندورلوکله بللی ائدیلیر. بۇ تضییق سۇیون اۆچلوک نقطهسینه اۇیغون گلیر و تقریباً یئردهکی دنیز سوییهسی سطحینین تضییقینین ۰.۶%-دیر (۰.۰۰۶ آتم).حال-حاضیردا عملده بۇ سطح پیک یئرچه کیمی(گرانش) اؤلچمهلریندن بللی ائدیلیر.
دؤردبوجاقلارین خریطهسیدَییشدیر
مریخ گزگنینین آشاغیداکی خریطهسی بیرلشمیش ایالتلار ژئولوژی آراشدیرمالار قۇرومو طرفیندن بللی ائدیلمیش ۳۰ دؤردبوجاغا بؤلونور.
ائتکی توپوقرافیاسیدَییشدیر
مریخین توپوقرافییاسینین دیخوتومیاسی قریبهدیر؛ قوزئی دوزنلیکلری لاوا آخینلارینا گؤره دوزلشیب، گونئی یۆکسک اراضیلر ایسه قدیم ائتکیلره گؤره چؤکوک اوْلوب. ۲۰۰۸-جی ایل آراشدیرماسی ۱۸۹۰-جی ایلده ایرلی سورولن نظریه ایله علاقه دار ثبوتو تقدیم ائتدی؛ نظریهیه گؤره، مریخین شیمال یاریمکورهسی یئرین آیینین اؤلچوسونون اوْندا بیریندن اۆچده ایکیسینه قدر اوْلان شئیله توْققوشوب. بۇ حقیقتدیرسه، مریخین شیمال یاریمکورهسی ۱۰۶۰۰ کیلومتر اۇزونلوغو و ۸۵۰۰ انی اوْلان ائتکی کراترینین یئری اوْلاجاق. بۇ دا تخمینی اوْلاراق آوروپا، آسیا و اوتریشنین بیرلیکده صاحیب اوْلدوغو اراضیدیر و بۇ کراتر گۆنش سیستمینده ان بؤیوک توققوشمادان سوْنرا یارانمیش کراتر اوْلان جنوب قۆطبو-آیتکن حؤوزهسینی اۆستلییر.
مریخین اۆزرینده بیر چوْخ ضربه کراترلری وار: دیامتری ۵ کیلومتر و یا چوْخ اوْلان ۴۳ مین کراتر تاپیلیب.بۇنلاردان تصدیق اوْلونموش ان بؤیویو هللاس ائتکی کراتریدیر، هانسی کی، یئردن راحت گؤرونن پارلاق آلبدو اؤزللیکیدیر. مریخین کیچیک اؤلچوسونه گؤره اوْنون شئیله توققوشماسینین احتیمالی یئرینکینین یاریسیدیر. مریخ آستروید قورشاغینا یاخین یئرلشیر، بئلهلیکله بۇ قایناقدن اوْلان ماده لرلا توققوشما احتیمالی آرتیر. مریخین بیرده قیسا مدتلی کومتلرله توققوشما احتیمالی بؤیوکدور، مثلاً، بۇنا موشتریین یؤرونگه(مدار)یندهکیلر عاییددیر. بۇندان باشقا مریخین آیلا مؤ قایسهده داها آز کراتری وار، اوْنا گؤره کی، مریخین آتموسفری کیچیک متوریتلره قارشی مۆدافیه تشکیل ائدیر. بعضی کراترلرین مورفولوگیاسی گؤستریر کی، متوریتلر دیندن سوْنرا توْرپاق نم اوْلوب.
یانارداغلاردَییشدیر
قالخان یانارداغی اوْلیمپ گئنیش داغلیق بؤلگهسی فارسیسدهکی سؤنموش یانارداغدیر. بۇ بؤلگهده دیگر بؤیوک یانارداغلار دا وار. اوْلیمپ داغینین هوندورلویو اورست داغینین هوندورلویوندن تقریباً اۆچ دفعه بؤیوکدور، بۇ دا دمکدیر کی، مؤ قایسهده ۸.۸ کیلومتر دن هۆندوردور. اؤلچولمهسیندن وابسته اوْلاراق، اوْ، گۆنش سیستمینده ان اۇزون و یا ایکینجی ان اۇزون داغدیر. مۆختلیف قایناقلر اوْنون هوندورلویونو ۲۱ کیلومتر دن ۲۷ کیلومتر ه قدر گئدن اوْبلاستدا وئریر.
تکتونیک یئرلردَییشدیر
بؤیوک کانیون والس مارینریس ۴۰۰۰ کیلومتر اۇزونلوغوندا و ۷ کیلومتر ه قدر درینلیکدهدیر. والس مارینریسین اۇزونلوغو آوروپانین اۇزونلوغونا برابردیر و مریخ چئورهسینین بشده بیری بویونجا اۇزانیر. مؤ قایسه اۆچون یئرین ۴۴۶ کیلومتر اۇزونلوغوندا و تقریباً ۲ کیلومتر درینلییی اوْلان بؤیوک کانیون گؤستریله بیلر. والس مارینریس فارسیس اراضیسیندهکی شیشکینلییه گؤره فورمالاشیب، هانسی کی، والس مارینریس اراضیسینده یئر قابیغینین داغیلماسینا سبب اوْلوب. ۲۰۱۲-جی ایلده تکلیف ائدیلدی کی، والس مارینریس یالنیزجا قرابن دییل، هم ده ۱۵۰ کیلومتر انینه حرکتین باش وئردیی پلیته سرحدیدیر و بۇ مریخی بؤیوک احتیماللا ایکی پلیتهلی تختونیک قورولوش ائدیر.
ماغارالاردَییشدیر
ناسا-این مریخ اوْدیسسی اوْربیترایندکی ترمال امیسسییا گؤرونتولمه سیستمینین شکیللری آرسیا یانارداغینین دؤشونده ۷ ماغارا گیریشی آشکار ائدیب. ماغارالار کوللکتیو شکیلده "یددی باجی" آدلاندیریلیب. ماغارا گیریشلری ۱۰۰ متردن ۲۵۲ متره قدردیر و ان آزی ۷۳ متردن ۹۶ متره قدر درینلییی اوْلدوغو فیکیرلشیلیر. ایشیق ماغارالارین چوْخونون دیبینه چاتمادیغینا گؤره، اوْلا بیلسین کی، اوْنلار بۇ قیمتلردن داها بؤیوک درینلییه مالیکدیر و سطحدن آشاغییا گئنیشلنیب. "دنا" استثنادیر، اوْنون دیبی گؤرونور و ۱۳۰ متر درینلیک اؤلچولوب. بۇ بؤیوک ماغارالارین اینتریئرلری گزگنین سطحینی بومباردمان ائدن میکرومتوریتلردن، اۇلترابنفش شۆالانمادان، گۆنشدهکی پارتلاییشلاردان و یۆکسک انرژیلی ذراتدن قوْرونموش اوْلا بیلر.
آتموسفریدَییشدیر
مریخ ۴ میلیارد ایل اوّل بؤیوک احتیماللا چوخسایلی آستورید ضربهلرینه گؤره ماقنیتوسفرینی ایتیریب، بئلهلیکله گۆنش کولیی مریخ ایونوسفری ایله بیرباشا علاقهده اوْلور و بۇ خاریجی طبقهدن آتوملاری قوْپاراراق آتموسفر سیخلیغینی آزالدیر. هم مریخ گلوبال سورویور، هم ده مریخ اکسپرس مریخدان اوزایا گدهرک یوْخ اوْلان یونلاشمیش آتموسفریک ذراتی قئیده آلیب و بۇ آتموسفریک ایتکی گلهجک ماون اوْربیتر طرفیندن تدقیق ائدیلهجک. یئرله مؤ قایسهده مریخین آتموسفری آشاغی تضییقلیدیر. سطحده آتموسفر تضییقی آشاغی قیمتی اوْلیمپ داغیندا ۳۰ پا-دان (۰.۰۳۰ کپا) یۇخاری قیمتی هللاس ضربه کراترینده ۱،۱۵۵ پا-دان آرتیق (۱.۱۵۵ کپا) اوْلور. مریخداکی یۆکسک آتموسفر سیخلیغی یئر سطحینده ۳۵ کیلومتر ه قدر مسافهده آشکار ائدیلنه برابردیر.اوْرتایا چیخان اوْرتا سطح تضییقی یئردهکینین (۱۰۱.۳ کپا) ۰.۶%-دیر. آتموسفرین ایشکالا هوندورلویو تقریباً ۱۰.۸ کیلومتردیر و یئرین ایشکالا هوندورلویوندن یۆکسکدیر. (۶ کیلومتر ) بۇ فرقین سببی اوْدور کی، مریخین سطح قراویتاسیاسی یئرینکینین تقریباً ۳۸%-دیر. بۇ اثر آشاغی تِمپراتور و مریخین آتموسفرینین ۵۰% یۆکسک اوْرتا مولکولیار کۆتلهسی ایله بالانلاشدیریلیر.
مریخین آتموسفری جزعی اوکسیژن و سۇ ایله بیرلیکده تقریباً ۹۶% کربون دیوکسید، ۱.۹۳% آرقون آند ۱.۸۹% آزوتدان تشکیل اوْلونموشدور.
متان مریخ آتموسفرینده بیر میلیارددا ۳۰ حیصّه شکلیندهکی مول فراکسیاسی ایله بللی ائدیلمیشدیر. اوْ، گئنیش بۇلودلاردا مؤوجود اوْلور. تسویرلر گؤستریر کی، متان اۇزاق اراضیلردن یاییلیر. شیمال یایینین اوْرتاسیندا بۇلود ۱۹۰۰۰ تون متان ساخلاییر. بۇلودون قایناق گۆجو سانییهده ۰.۶ کیلوگرم اوْلاراق قیمتلندیریلیر. تصویرلر تکلیف ائدیر کی، بۇرادا ایکی یئرلی قایناق بؤلگه و وار: بیرینجیسی ۳۰°شم ۲۶۰°ق یاخینلیغیندا، ایکینجیسی ۰°شم ۳۱۰°ق یاخینلیغیندا مرکزلشیب.مریخین ایلده ۲۷۰ تون متان اۆرتیم (تولید) ائتدیی فیکیرلشیلیر.
فیکیرلشیلن متان دستروکسیاسی مۆدّتی تقریباً ۴ یئر ایلی قدر اۇزون و تقریباً ۰.۶ یئر ایلی قدر قیسا اوْلا بیلر. بۇ هیزلی دؤورییه گزگنده قازین فعّال منبعی اوْلدوغونو گؤستریر. یانارداغایک فعالیّت، کومتلرین ائتکیسی و متانوژن میکرو اوْرقانیزم حیات فوْرمالارینین مؤوجودلوغو مۆمکون قایناقلر آراسیندا دیر. متان سۇ، کربون دیوکسید و مریخدا یاییلمیش اوْلیوینله علاقه دار غیری-بیولوژی سرپانتینیتی پروسسی ایله ده اۆرتیم (تولید) ائدیله بیلر.
۱۶ دسامبر 2014-جو ایلده ناسا معلومات وئردی کی، ماراق رووری مریخ آتموسفرینده متانین میقداریندا "اوْن قات آرتیش" قئیده آلیب. (چوْخ گومان کی بللی بیر اراضیده) "۲۰ آی عرضینده ۱۲ دفعه" ائدیلن نومونه اؤلچمهلر ۲۰۱۳-جو ایلین آخیرلاریندا و ۲۰۱۴-جو ایلین اوّللرینده آرتیش گؤستریب. اوْرتالاما آتموسفرده میلیارددا ۷ حیصّه متان ایدی. بۇندان اوّل و سوْنرا اؤلچمهلرین اوْرتا قیمتی بۇ سوییهنین اوْندا بیری اطرافیندا اوْلوردو.
آمونیاک دا مریخ اکسپرس پیکی طرفیندن مریخدا آشکار ائدیلیب، آنجاق نیسبتاً قیسا مؤوجودلوغونا گؤره اوْنون نئجه عمله گلمهسی آیدین دییل. آمونیاک مریخ آتموسفرینده ایستابیل دییل و بیر نئچه ساعت سوْنرا پارچالانیر. آمونیاک اۆچون قایناق یانارداغایک فعالیّت اوْلا بیلر.
ایقلیمیدَییشدیر
یئر و مریخین فیرلانما اوْخلارینین اوْخشار مایللیکلرینه گؤره گۆنش سیستمی گزگنلری آراسیندا مریخین فصللری ان چوْخ یئرینکینه بنزیندیر. مریخ فصللری یئر فصللریندن ایکی دفعه اۇزوندور. بۇنون سببی اوْدور کی، مریخین گۆنشدن بؤیوک مسافهده یئرلشمهسی مریخ ایلینین تقریباً ایکی یئر ایلینه برابر اوْلماسینا گتیریب چیخاریر. مریخین سطح تِمپراتورو آشاغیسی قیشدا قۆطب اؤرتوکلرینده تقریباً −۱۴۳°سی-دن. تِمپراتوردا گئنیش فرقلیلیک گۆنش ایستیسی ساخلایا بیلمه یَن نازیک آتموسفر، آشاغی آتموسفر تضییقی و مریخ توْرپاغینین آشاغی ترمیک اینرسییاسینا گؤرهدیر. گزگنین گۆنشدن اوْلان مسافهسی یرینکیندن ۱.۵۲ دفعه چوْخدور و بۇ دا گۆنش ایشیغی میقدارینین یالنیز ۴۳% ایله نتیجهلنیر.
اگر مریخین یؤرونگه سی(مدار) یئرینکینه اوْخشاسایدی، اوْنون فصللری ده یئرینکینه بنزر اوْلاردی، چونکی اوْنون اوْخونون مایللییی یئرینکینه اوْخشاردیر. مریخ یؤرونگه سی(مدار)نین نیسبتاً بؤیوک اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز)نین اهمیتلی ائتکیسی وار. جنوب یاریمکورهسینده یای و شیمال یاریمکورهسینده قیش اوْلاندا مریخ پریگلیسه یاخین، جنوب یاریمکورهسینده قیش و شیمال یاریمکورهسینده یای اوْلاندا ایسه آفلیسه یاخین اوْلور. نتیجه اوْلاراق، جنوب یاریمکورهسینده فصللر داها سرت، شیمال یاریمکورهسینده ایسه داها مۆلاییمدیر. جنوبدا یای تِمپراتورلاری شیمالداکی مُعادل یای تِمپراتورلاریندان ۳۰ ک (۳۰°سی؛ ۵۴°ف) داها چوْخ ایستیدیر.
مریخ گۆنش سیستمینده ان بؤیوک تۇز فیرتینالارینا صاحیبدیر. بۇ کیچیک اراضیلردهکی فیرتینالاردان بۆتون گزگنی کاپسام ائدن قیقانت فیرتینالارا قدر دییشه بیلر. فیرتینالار مریخ گۆنشه ان یاخین اوْلاندا باش وره بیلیر و کۆره سل تِمپراتورو آرتیردیغی نۆماییش ائتدیریلیب.
یؤرونگه سی(مدار) و فیرلانماسیدَییشدیر
مریخین گۆنشدن اوْرتا مسافهسی تقریباً ۲۳۰ میلیون کیلومتردیر و اوْنون اوْربیتال پریودو ۶۸۷ یئر گۆنودور. مریخدا گۆنش گۆنو یئرینکیندن بیر آز اۇزوندور: ۲۴ ساعت، ۳۹ دقیقه و ۳۵.۲۴۴ ثانیه. مریخ ایلی ۱.۸۸۰۹ یئر ایلینه برابردیر و یا ۱ ایل، ۳۲۰ گۆن و ۱۸.۲ ساعت.
اوْخونون مایللییی اوْنون اوْربیتال موستوینه گؤره ۲۵.۱۹ درجهدیر و بۇ یئرین اوْخونون مایللیینه اوْخشاردیر. نتیجه کیمی اوْنون فصللری یئرین فصللرینه اوْخشاییر، آنجاق اوْربیتال پریودو داها اۇزون اوْلدوغو اۆچون مریخین فسیللری تقریباً ایکی دفعه اۇزوندور. حال-حاضیردا مریخین شیمال قۆطبونون اوْرینتاسیاسی اۇلدوز دنبه یاخیندیر. مریخ آفلیسی ۲۰۱۰-جو ایلین مارسیندا و پریگلیسی۲۰۱۱-جی ایلین مارسیندا کئچیب. نؤوبتی آفلیس ۲۰۱۲-جی ایلین فوْریه ده و نؤوبتی پریگلیس ۲۰۱۳-جو ایلین ژانویه ده دیر
مریخین اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) تقریباً ۰.۰۹-دور؛ گۆنش سیستمیندهکی دیگر یددی گزگندن یالنیز مرکورینین داها بؤیوک اوْربیتال اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) وار. معلومدور کی، کئچمیشده مریخین ایندیکیندن داها بؤیوک دؤوری یؤرونگه سی(مدار) وار ایدی. بیر واخت، ۱.۳۵ میلیون یئر ایلی اوّل مریخین اکسنتریسیتتی(گریز از مرکز) یئرین حال-حاضیردا مؤوجود اوْلدوغوندان داها کیچیک ایدی، تقریباً ۲۰.۰۰. مریخین اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو ۹۶۰۰۰ یئر ایلیدیر. (یئرین دؤورهسی ۱۰۰۰۰۰ ایلدیر) مریخین بیرده ۲.۲ یئر ایلی پریودو ایله داها اۇزون اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) دؤورو وار و بۇ اکسنتریسیتت(گریز از مرکز) قرافیکلرینده ۹۶۰۰۰ ایل دؤورونو قاباقلاییر. آخیرینجی ۳۵۰۰۰ ایل اۆچون مریخین یؤرونگه سی(مدار) باشقا گزگنلرین یئرچه کیمی(گرانش) تسیرلرینه گؤره بیر آز داها اکسنتریک اوْلور. یئر و مریخ آراسیندا ان یاخین مسافه نؤوبتی ۲۵۰۰۰ ایل اۆچون یاواشجا آزالماغا داوام ائدهجک
حیات آختاریشیدَییشدیر
گزگنلرین حال-حاضیرکی یاشاییش اۆچون یارارلیلیغی - گزگنده حیاتین اینکیشاف ائتمهسی و گزگنین حیاتین داواملیلیغینی تامین ائتمهسی اوْنلارین سطحینده مایع سۇیون اوْلماسی ایله علاقه لندیریلیر. بۇ دا چوْخ واخت طلب ائدیر کی، گزگنین یؤرونگه سی(مدار) مسکونلاشما زوناسی حدودوندا اوْلسون. گۆنش اۆچون مسکونلاشما زوناسی ونوسین اوْ تاییندان تقریباً مریخین بؤیوک یاریموخونا قدر اۇزانیر. پریگلیس عرضینده مریخ بۇ بؤلگه ا میل ائدیر، آنجاق گزگنین آشاغی تضییقلی آتموسفری مایع سۇیون اۇزون دؤورلر اۆچون بؤیوک بؤلگه لاردا مؤوجود اوْلماسینین قارشیسینی آلیر. کئچمیشده مایع سۇیون آخینی گزگنین حیات اۆچون آچیغا چیکمامیشینی گؤستریر. بعضی سوْن آراشدیرمالار تکلیف ائدیر کی، مریخ سطحیندهکی سۇ داواملی یئر کیمی حیاتی تامین ائتمک اۆچون حَددیندن آرتیق دۇزلو و اسیدیدیر.
ماقنیتوسفرین چاتیشمازلیغی و مریخین آتموسفرینین حَددیندن آرتیق آشاغی تضییقلی اوْلماسی پروبلمدیر: گزگنین سطحی بویونجا کیچیک میقداردا ایستیلیک داشینماسی، گۆنش کولیی بومباردمانینا قارشی ضعیف ایزولیاسیاسی و سویو مایع فورماسیندا ساخلاماق اۆچون قناتبخش اوْلمایان تضییقی وار. (قاز حالینا سوبلیماسییا ائدیر) بیرده مریخ تقریباً و یا بلکه ده تماماً گولوژیک اوْلاراق اؤلودور. وولکانیک فعالیّتین سوْنو کیمیوی مادهلرین و مینراللارین گزگنین سطحینده و داخیلینده دؤور ائتمهسینی دایاندیریب.
ثبوتلار گؤستریر کی گزگنده بیر واخت حیات مؤوجود اوْلوب، آنجاق بۇرادا هانسی اوْرقانیزملرین یاشاماسی سیرر اوْلاراق قالیر. ۷۰-جی ایللرین اوْرتالارینین ویکینگ مرکزلاری اندیکلری یئرلرده مریخ توْرپاغینداکی میکرو اوْرقانیزملری بللی ائتمک اۆچون تجروبهلر حیاتا کئچیریبلر و تجروبهلرین موثبت نتیجهلری وار. موثبت نتیجهلره سویا و حیات اۆچون اؤنملی مادهلره گؤره کربون قازینین موقتی اوْلاراق آرتماسی داخیلدیر. بۇ حیات ایشارهسی داها سوْنرا عالیملرین موذاکیرهسینه سبب اوْلدو و بۇ داوام ائدن دباتا چئوریلدی. ناسا عالیمی قیلبرت لوین مۆدافیه ائتدی کی، ویکینگ حیات تاپمیش اوْلا بیلر. حیاتین اکسترموفیل فوْرمالاری حاقیندا چاغداش معلوماتلارین ایشیغیندا ویکینگ معلوماتینین یئنیدن آنالیز ائدیلمهسی گؤستردی کی، ویکینگ تستلری حیاتین بۇ فوْرمالارینی بللی ائتمک اۆچون مورکّب دییل. حتی تستلر (هیپوتتیک) حیات فوْرمالارینی اؤلدورموش اوْلا بیلر. فونیکس مریخ انمه آپاراتی ایله آپاریلان تستلر گؤستردی کی، توْرپاغین قلیایی په-ı وار و اوْ، ترکیبینده منیزیوم، سودیوم، پوتاسیوم و کولور ساخلاییر. توْرپاق قیدالاندیریجیلاری حیاتین عمله گلمهسینه کؤمک ائده بیلر، آنجاق حیاتین گرگین اۇلترابنفش ایشیقدان قورونماغا احتیاجی وار. مریخ متوریتی اتا۷۹۰۰۱-ین آنالیزی میلیوندا ۰.۶ حیصّه جلو۴−، میلیوندا ۱.۴ حیصّه جلو۳−، میلیوندا ۱۶ حیصّه نو۳− آشکار ائتدی. جلو۳− گؤستریر کی، کولورون اۇلترابنفش اوْکسیدلشمهسی و جلو۴− بیرلشمهسینین رونتگن شوالاری رادیولیزیسیندن اۆرتیم (تولید) اوْلونان جلو۲− و یا جلو کیمی یۆکسک درجهده اوْکسیدلشمیش اوْکسیخلورینلر مؤوجود اوْلا بیلر. بئلهلیکله، یۆکسک سوییهده اوْداداواملی و یا یاخشی قوْرونموش اوْرقانیکلر و حیات فوْرمالاری بۇرادا یاشایا بیلر. بۇندان باشقا فونیکس WCL-ین سوْن آنالیزی گؤستردی کی، فونیکس توْرپاغینداکی جا(جلو۴)۲ بلکه ده ۶۰۰ میلیون ایل عرضینده هر هانسی فوْرماداکی مایع سۇ ایله علاقهده اوْلماییب. اگر بۇ باش وئرسه ایدی، تئز چؤکونتو وئرن جا(جلو۴)۲ مایع سۇ ایله تئپکیدا جاسو۴ عمله گتیرمهلی ایدی. بۇ مریخ مۆحیطینین قۇرو اوْلدوغونو، بوردا سۇ ایله قارشیلیقلی ائتکیین مینیمال و یا آز اوْلدوغونو گؤستریر.
جونسون کوسمیک مرکز لابوراتوریاسیندا متوریت آله ۸۴۰۰۱-ده مریخدا عمله گلدیی فیکیرلشیلن بعضی والهدیجی فوْرمالار تاپیلیب. بعضی عالیملر تکلیف ائدیر کی، بۇ هندهسی فوْرمالار متوریتین ضربه ایله اوزایا داغیلماسیندان و ۱۵ میلیون ایللیک سیاهتله یئره گؤندریلمهسیندن اوّل مریخدا مؤوجود اوْلموش داشلاشمیش میکروبلاردیر. فوْرمالار اۆچون غیری-اورقانیک منشأ ده تکلیف ائدیلیب.
فورمالدهید و متانین کیچیک میقداری مریخ اوْربیترلری طرفیندن بللی ائدیلیب. هر ایکیسی مریخدا حیات اوْلماسینین ثبوتو حساب ائدیلیر. چونکی بۇ کیمیوی بیرلشمهلر مریخ آتموسفرینده هیزله داغیلمالی ایدیلر. آلترناتیو اوْلاراق بۇ بیرلشمهلر وولکانیک و یا باشقا ژئولوژی یوْللارلا ( سرپانتینیتی کیمی) یئنیدن یارادیلمالی ایدی.
مسکونلاشما آچیغا چیکمامیشیدَییشدیر
آلمان آویاسییا مرکزی کشف ائدیب کی، یئر شیبیهلری صونعی مریخ شرایطینده یاشایا بیلیر. بۇ حقایق تیلمان ایسپوهنا گؤره مریخدا حیاتین وارلیغینی مۆمکون ائدیر.سیمولیاسییا مریخ مرکزلاریندان الده ائدیلن تِمپراتور، آتموسفر تضییقی، مینراللار و ایشیق حاقیندا معلوماتا اساسلانیر. رمس آدلاندیریلان جیهاز مریخین عۆمومی دؤورانی، میکروؤلچولو هاوا سیستملری، لوکال هیدرولوژیک دؤوران، اۇلترابنفش رادیاسیانین داغیدیجی آچیغا چیکمامیشی و توْرپاق-آتموسفر قارشیلیقلی علاقهسینه اساسلانان یئرآلتی حیات شرایطی حاقیندا یئنی معلوماتلار ورمک اۆچون ترتیب ائدیلیب. ۲۰۱۲-جی ایلین آگوستوندا ماراق-ین بیر حیصّه سی اوْلاراق مریخه انیش ائدیب.
کشفیات ماموریتلریدَییشدیر
یئردن ائدیلن مۆشاهیدهلردن باشقا مریخ حاقیندا الده ائدیلن سوْنراکی بیلیشیم مریخ اطرافینداکی یؤرونگه سی(مدار)نین اۆستوندهکی و یا ایچیندهکی بش فعّال کوسمیک گمیدن (اۆچ اوْربیتر و ایکی روور) گلیر: ۲۰۰۱ مریخ اوْدیسسی. مریخ اکسپرس، مریخ کشفیّات اوْربیتر، شانس روور و ماراق روور.
دوژونلرله اینسانسیز کوسمیک گمی (اوْربیتر، انمه آپاراتی و روور) شوروی سوسیالیست جومهوریتلر بیرلیگی، آمریکا بیرلشمیش ایالتلری، آوروپا و ژاپون طرفیندن گزگنین سطحینین، ایقلیمینین و ژئولوژیسینین اؤیرنیلمهسی اۆچون گؤندریلیب. هیویش پروقرامی واسطهسیله ایجتیمایت مریخین شکیللرینی طلب ائده بیلر.
مریخ سجینجه لابوراتوری ۲۶ نوْامبر ۲۰۱۱-جی ایلده باشلادی و ۶ آگوست ۲۰۱۲-جی ایل عوموم دونیا واختیندا ماراق مریخه اندی. اوْ، مریخ اخپلوراتیون روورسدن داها بؤیوک و قاباقجیل ایدی. اوْنون حرکت هیزی ساعتدا ۹۰ متره قدر ایدی. فوْریه نین ۱۰-دا ماراق رووری اؤز اۆزریندهکی قازما قورغوسونو ایستیفاده ائدهرک ایلک درین داشلار نومونهلری الده ائدیب ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۴-جو ایلده هیندوستان کوسمیک آراشدیرما تشکیلاتی طرفیندن ایشه سالینان مریخ اوْربیتر ماموریت (موم) مریخ یؤرونگه(مدار)ینه چاتدی. هیندوستان کوسمیک آراشدیرما تشکیلاتی مریخ آتموسفرینی و توپوقرافییاسینی تحلیل ائتمک آماچله اوْنو ۵ نوْامبر ۲۰۱۳-جو ایلده بوراخمیشدی. مریخ اوْربیتر ماموریت یئرین یئرچه کیمی(گرانش) ائتکییندن قاچماق و مریخه دۇغرو دوققوز آیلیق سیاهته فیرلادیلماق اۆچون هوهمان یولوندان ایستیفاده ائتدی. بۇ ماموریت آسیا تاریخنده ایلک گزگنلر آراسی ماموریت ایدی.
مریخه اینسانین گئتمهسی اۆچون ۲۰-جی عصر بویونجا و ۲۱-جی عصرده بیر چوْخ پلانلار ایرلی سورولموشدور. آنجاق هئچ بیر فعّال پلانین چاتما تاریخی ۲۰۲۵-جی ایلدن تئز دییل.
مریخدا نوجومدَییشدیر
مۆختلیف اوْربیترلرین، انمه آپاراتلارینین و روورلرین مؤوجودلوغو مریخ سمالاریندان آسترونومیانی اؤیرنمیی مۆمکون ائدیر. مریخین پیکی [[فوبوس]] یئردن گؤرونن تام آیین بوجاق دیامترینین تقریباً اۆچده بیری اوْلاراق گؤرونسه ده، دیموس داها چوْخ و یا آز اۇلدوزا بنزردیر و ونوسین یئردن گؤروندویوندن بیر آز داها پارلاقدیر.
یئر گزگنینده یاخشی بیلینن مۆختلیف فنومنلر مریخدا مۆشاهیده ائدیلیب، مثلاً متوریتلر و قۆطب پاریلتیسی. یئرین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی (ترانزیتی) ۱۰ نوْامبر ۲۰۸۴-جو ایلده باش ورهجک. بیرده، مرکوری و ونوسنین گۆنش و مریخ آراسیندان کئچمهسی باش وئریر. مریخین پیکلری فوبوس و دیموسون کیچیک بوجاق دیامتری وار و بۇنا گؤره ده گۆنشین اۆزرینین اوْنلار طرفیندن قیسمن "توتولماسی" ان چوْخ دیقّته آلینمیش ترانزیتلردیر
۱۹
مۆشاهیدهسیدَییشدیر
مریخین یؤرونگه سی(مدار) اکسنتریک اوْلدوغوندان اوْنون گؤرونمه بؤیوکلویو مریخ گۆنشین عکس طرفینده اوْلدوغو زامان −۳.۰-دن −۱.۴-ا قدر دییشه بیلر. گزگن گۆنشله عئینی توشلامادا اوْلاندا مینوموم پارلاقلیق +۱.۶-دیر. مریخ، عادتاً، ساری، نارینجی و یا قیرمیزی اوْلور. مریخین حقیقی رنگی ایریس رنگینه یاخیندیر و گؤرولن قیرمیزیلیق سادهجه مریخین آتموسفریندهکی تۇزدور. ناسا-این ایسپیریت رووری ماوی-بوز داشلاری و آچیق-قیرمیزی قوم ساحهلری ایله یاشیل-قهوهای، پالچیق رنگلی لاندشافتین شکیللرینی چکیب. مریخ یئردن ان اۇزاق اوْلاندا یاخین اوْلدوغو زامان آرالاریندا اوْلان مسافهدن یددی دفعهدن چوْخ اۇزاقدیر. موناسیب اوْلمایان یئرده اوْلاندا مریخ گۆنشین پاریلتیسیندا بیر دفعه اۆچون آیلارجا یوْخ اوْلا بیلر. ان موناسیب واختلاردا - ۱۵ و یا ۱۷ ایللیک اینترواللاردا و همیشه جۇلایین آخیری و سپتامبرین اوّلی تلسکوپلا مریخین بیر چوْخ سطح جزئیاتی گؤرونه بیلر. حتی آشاغی بؤیودولمهده (تلسکوپدا) اؤزلله گؤزچارپان اؤزللیک قۆطب بۇز اؤرتوکلریدیر.
مریخ گۆنشین عکس طرفیندن دایاناندا رتروقراد حرکتی دؤورونا باشلاییر. بۇ اوْ معنایا گلیر کی، مریخ آرخا فونداکی اۇلدوزلارا گؤره حلقوی حرکتله گئرییه گدهجک. رتروقراد حرکتین مۆدّتی تقریباً ۷۲ گۆندور. مریخ بۇ حرکتین اوْرتاسیندا اؤز ماکسیموم پارلاقلیغینا چاتیر.
ان یاخین یاناشمالاردَییشدیر
نیسبیدَییشدیر
مریخین گوسنتریک اۇزونلوق دایرهسینین گونشینکیندن ۱۸۰°فرقلی اوْلدوغو نقطه قارشیدورما آدلانیر و بۇ هم ده اوْنون یئره ان یاخین اوْلدوغو واختا یاخیندیر. قارشیدورمانین واختی ان یاخین یاناشمادان ۸ گۆن یاریم قدر اۇزاقدیر. گزگنلرین اللیپتیک یؤرونگه(مدار)لرینه گؤره یاخین یاناشما زامانی مسافه تقریباً ۵۴میلیون کیلومتر دن ۱۰۳ میلیون کیلومتر ه قدر فرقلنیر و بۇ دا بوجاق اؤلچوسونده مؤ قایسه ائدیله بیلن مۆختلیف لیکلره سبب اوْلور. آخیرینجی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۹۳ میلیون کیلومتر مسافهده آوریلین ۸-i ۲۰۱۴-جو ایلده باش وئریب.نؤوبتی مریخ قارشیدورماسی تقریباً ۷۶ میلیون کیلومتر مسافهده مئیین ۲۲-i ۲۰۱۶-جی ایلده باش وئریر. باش وئرن قارشیدورمالار آراسینداکی اوْرتا واخت ۷۸۰ گۆندور، آنجاق بۇ ۷۶۴ گۆندن ۸۱۲ گۆنه کیمی دییشه بیلر.
موطلقدَییشدیر
مریخین ۲۷ آگوست ۲۰۰۳-جو ایلده عوموم دونیا واختی ایله ساعت ۹:۵۱:۱۳-ده تقریباً ۶۰ مین ایلده باش وئرن یئره ان یاخین یاناشماسی و ماکسیموم گؤرونن پارلاقلیغی باش وئردی. (۵۵،۷۵۸،۰۰۶km، درجه −۲.۸۸) بۇ قارشیدورمادان بیر گۆن و پریگلیسدن اۆچ گۆن سوْنرا اوْلدوغونا گؤره یئردن داها یاخشی گؤرونوردو. مریخین یئره چوْخ یاخین اوْلدوغو سوْن زامان میلاددان اوّل ۵۷۶۱۷-جی ایل سپتامبرین ۱۲-i و نؤوبتی زامان ایسه ۲۲۸۷-جی ایل اوْلاراق قیمتلندیریلیر. بۇ رکورد یاناشما باشقا یاخین یاناشمالاردان یالنیز بیر آز داها یاخیندیر. مثلاً، ۲۲ آگوست ۱۹۲۴-جو ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۸۵ نجومی واحیددیر و ۲۴ آگوست ۲۰۰۸-جی ایلده مینوموم مسافه ۰.۳۷۲۷۹ نجومی واحیددیر.
تاریخی مۆشاهیدهلریدَییشدیر
مریخین مۆشاهیدهسینین تاریخی مریخین قارشیدورمالاری ایله علاقهلیدیر. بۇ واخت گزگن یئره ان یاخین مسافهده اوْلور و بۇ، ایکی ایلدن بیر باش وئرمکله اوْنون ان یاخشی گؤروندویو زاماندیر. حتی داها چوْخ دیققتلاییق اوْلان مریخین پریگلیک قارشیدورمالاریدیر. بۇ هر ۱۵ و یا ۱۷ ایلدن بیر باش وئریر و مریخین پریگلیسه ان یاخین اوْلماسینین اوْنو یئره داها یاخین ائتمهسی ایله فرقلنیر.
قدیم دؤور و اوْرتا عصرلر دؤورونون مۆشاهیدهلریدَییشدیر
گئجه سماسیندا سیّار شئی کیمی مریخین مؤوجودلوغو قدیم میصر آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی و میلاددان اوّل ۱۵۳۴-جو ایله قدر اوْنلار گزگنین رتروقراد (عکس ایستیقامتلی) حرکتی ایله تانیش ایدیلر. یئنی بابیل ایمپیراتورلوغونین واختینا قدر بابیللی آسترونوملار مۆنتظم اوْلاراق گزگنلرین دۇروملرینین و اوْنلارین داورانیشلارینین سیستماتیک مۆشاهیدهلرینی قئیده آلیردیلار. مریخ اۆچون اوْنلار بیلیردیلر کی، گزگن هر ۷۹ ایلدن بیر ۳۷ سینودیک دؤور و یا ۴۲ زودیاک دؤورو ائدیر. اوْنلار بیرده گزگنلرین پروقنوزلاشدیریلان دۇروملرینه کیچیک دوزلیشلر ائتمک اۆچون حسابلاما اۆصوللاری کشف ائتمیش دیلر.
میلاددان اوّل ۴-جو عصرده ارسطو مریخین چوْخ اۇزاقدا اوْلدوغونو بیلدیرهرک مریخ آیین آرخاسیندا یوْخ اوْلدوغونو قئید ائتدی.ایسکندریه ده یاشایان پتولومی مریخین اوْربیتال حرکتی مسئله حاقیندا مۆلاحیضه یوروتمهیه چالیشدی. پتولومیین موْدلی و اوْنون نوجوم اۆزرینده کوللکتیو ایشی آلماگست کوللکسیاسیندا تقدیم ائدیلدی. آلماگست نؤوبتی ۱۴ عصر اۆچون غرب آسترونومیاسیندا اعتیبارلی تراکتات اوْلدوقدیم چین دهکی ادبیات تصدیقلییر کی، مریخ میلاددان اوّل ۴-جو عصردن گئج اوْلماماقلا چین آسترونوملاری طرفیندن بیلینیردی. چاغمیزین V عصرینده هیند نجومی متنی سوریا سیددهانتا مریخین دیامتراینی حسابلاییردی. شرقی آسیا مدنیتلرینده مریخ قدیمی شکیلده بش المنته اساسلاناراق "اوْد اۇلدوزو" (火星) اوْلاراق آدلاندیریلیردی.
XVII عصر عرضینده تیخو براهه مریخین گونلوک پاراللاکسینی اؤلچوب و ایوهانن کپلر بۇندان ایستیفاده ائدهرک گزگنه قدر نیسبی مسافهنین ایلکین حسابلاما سینی ائدیب.تلسکوپ ایشلتمک مۆمکون اوْلاندا مریخین گونلوک پاراللاکسی گۆنش-یئر مسافهسینین تعیین ائدیلمهسی اۆچون یئنیدن اؤلچولوب. بۇ ایلک دفعه ۱۶۷۲-جی ایلده جوواننی دومنیکو کاسسینی طرفیندن یئرینه یتیریلیب. ایلک پاراللاکس اؤلچمهلری اینسترومنتلرین کیفیتینه گؤره لنگیدی. مریخین ونوس ایله اؤرتونمهسی هیدلبرقده مایکل مستلین طرفیندن ۱۳ اۇکتوبر ۱۵۹۰-جی ایلده مۆشاهیده ائدیلیب. ۱۶۱۰-جو ایلده مریخ قالیلئو قالیلئ طرفیندن گؤرولوب و قالیلو قالیلی تلسکوپ ایله مریخی گؤرن ایلک شخص اوْلوب. مریخین خریطهسینی چکن ایلک شخص هوللاند آسترونوم کریستیان هویگنسدیر. بۇ خریطه مریخین اراضی اؤزللیکلرینی ده گؤستریردی.
مریخ کاناللاریدَییشدیر
۱۹-جو عصره قدر تلسکوپلارین ایمکانی سطح خۆصیّتلرینین بللی ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان سوییهیه چاتدی. مریخین پریگلیک قارشیدورماسی ۵ سپتامبر ۱۸۷۷-جی ایلده باش وئردی. همین ایل ایتالیا آسترونوم قیوواننی سکیاپارللی میلاندا مریخین ایلک موفسسل خریطهسینی چکمک اۆچون ۲۲ سانتیمترلیک تلسکوپدان ایستیفاده ائتدی. بۇ خریطهلر دیققتلاییق شکیلده کاناللار (جانالی) آدلانان خۆصیّتلری گؤستریردی. داها سوْنرا بۇ اؤزللیکلرین اوْپتیک ایللوزییا اوْلدوغو گؤستریلدی. کاناللار مریخین سطحینده اۇزون، دۆز خطلر ایدی و اوْ، همین کاناللارا یئرین مشهور چایلارینین آدینی وئرمیشدی. اوْنون لوغتی - جانالی "کاناللار" و یا "اۇزون، دار چوخورلار" معناسینی وئریردی.
مۆشاهیدهلردن ائتکیلهنن اوْرینتالیست پرسیوال لوول اؤلچولری ۳۰ سانتیمتر و ۴۰ سانتیمتر اوْلان تلسکوپا صاحیب رسدخانانین اساسینی قوْیدو. رصدخانا مریخین آراشدیرمای اۆچون ۱۹۸۴-جو ایلدکی آخیرینجی یاخشی فورصت زامانی و نؤوبتی آز الوریشلی قارشیدورمالار زامانی ایستیفاده ائدیلدی. اوْ، مریخه و گزگندهکی حیاتا عایید ایجتیمایته بؤیوک ائتکیسی اوْلان بیر سیرا کیتابلار درج ائتدی. کاناللار (جانالی) باشقا آسترونوملار طرفیندن، مثلاً، هنری جوسف پرروتین و لویس تهوللون طرفیندن نیسده همین واختین ان بؤیوک تلسکوپلاریندان بیری ایستیفاده ائدیلهرک تاپیلدی.< مؤوسومی دییشیکلیکلر (مریخدا یای زامانی فورمالاشان قارانلیق اراضیلرین و قۆطب بۇز اؤرتوکلرینین کیچیلمهسی) کاناللارلا بیرلیکده مریخدا حیات اوْلماسی بارهده فرضیهیه سبب اوْلدو و مریخین گئنیش دنیزلره و نباتاتا مالیک اوْلماسی بارهده اۇزون مدت اۆزرینده دورولان فیکیر وار ایدی. تلسکوپ هئچ واخت فرضیهلرین ثبوت ائدیلمهسی اۆچون لازیم اوْلان حل یوْلونو گؤسترمهدی. بؤیوک تلسکوپلار ایستیفاده ادیلدیکجه داها آز اۇزون، دۆز کاناللار مۆشاهیده ائدیلدی. ۱۹۰۹-جو ایلده کامیل فلآمّاریون طرفیندن ۸۴ سانتیمترلیک تلسکوپلا ائدیلن مۆشاهیده زامانی نیظامسیز مونونهلر مۆشاهیده ائدیلدی، آنجاق کاناللار گؤرولمهدی.
حتی ۱۹۶۰-جی ایللرده مریخ بیولوژیسینا عایید مقالهلر درج ائدیلدی و بۇ مقالهلر مریخدا مؤوسومی دییشیکلیکلره گؤره حیات اوْلماسیندان باشقا دیگر ایضاحلاری بیر کنارا قویوردو. فونسیونال اکوسیستم اۆچون مادهلر مۆبادیلهسی و کیمیوی دؤورهلر حاقیندا موفسسل سسناریلر درج ائدیلیردی.
کوسمیک گمیلرین سیاحتیدَییشدیر
۱۹۶۰-جی و ۱۹۷۰-جی ایللرده ناسا-این مارینر ماموریتلری زامانی کوسمیک گمیلر گزگنه سیاحت ائتمهیه باشلایاندا بۇ مفهوملار کؤکوندن سارسیلدی. علاوه اوْلاراق حیات آشکار ائتمه آماچله ائدیلن ویکینگ تجروبهلرینین نتیجهلری عموماً دۆشمن، اؤلو گزگن فرضیهسینین قبول ادیلدیی دؤوره سبب اوْلدو.
مارینر ۹ و ویکینگ بۇ ماموریتلاردان توپلانان بیلیشیمدان ایستیفاده ائدیلهرک داها یاخشی خریطهلرین دوزلدیلمهسینه سبب اوْلدو و ایرلی سورولن باشقا بیر پرویکت مریخ گلوبال سورویور ماموریت ایدی، ۱۹۹۶-جی ایلده باشلادیلدی و ۲۰۰۶-جی ایلین آخیرینا قدر ایداره ائدیلدی. بۇ پرویکت مریخین توپوقرافیسینین، ماقنیت ساحهسینین و سطح مینراللارینین تاماملانمیش موفسسل خریطهلرینین هازیرلانماسینا کؤمک ائتدی. بۇ خریطهلر حال-حاضیردا اوْنلاین شکیلده مؤوجوددور، مثلاً گوگل مریخدا. مریخ کشفیّات اوْربیتر و مریخ اکسپرس یئنی آلتلرله آراشدیرما آپارماغا و انمه آپاراتی ماموریتلارینی دستکلمهیه داوام ائتدی.
مدنیتدهدَییشدیر
مریخ روم میفولوگیاسینداکی ساواش تانریسینین آدی ایله آدلاندیریلیب. مۆختلیف مدنیتلرده مریخ نفرلییی و گنجلییی تمثیل ائدیر. مریخین سمبولو ایسه (۲۵پخ) یۇخاری ساغ حیصّه دن چیخان اوْخو اوْلان دایرهدیر. بۇ سیموول هم ده نفر جینسینین سمبولو اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر.
مریخ آراشدیرما گمیلرینده باش وئرن باشاریسیزلیکلر ساتیریک عکس-مدنیتله نتیجلنیب، هانسی کی مووففقیتسیزلیین سببی کیمی یئر-مریخ "برمود اۆچبوجاغی"، "مریخ لعنتی" و یا کوسمیک گمیلری یئین "بؤیوک قالاکتیک قولیابانی"نی گوناهلاندیریردی.
مریخلیلردَییشدیر
مریخدا عقله صاحیب مریخلیلارین یاشاماسی ایله باغلی فیکیر ۱۹-جو عصرین سوْنلاریندا پارتلادی. سکیاپارللینین "کاناللار"ı مۆشاهیده ائتمهسی و پرسیوال لوولین بۇ کۇنوداکی کیتابلاری گزگن اۆچون ایستاندارد آنلاییشی ایرلی سۆردو. بۇ آنلاییشا گؤره مریخ قۇرو، سرین، جانسیز دۆنیا ایدی و قدیم مدنییتلار بۇرادا سۇوارما اۆچون قورغولار تیکیردیلر.
مشهور شخصیتلر طرفیندن ائدیلن بیر چوْخ مۆشاهیدهلر و آچیقلامالار "مریخ هیاجانی"نا علاوه ائدیلدی. ۱۸۹۹-جو ایلده جولورادو ایسپرینگس لابوراتوریاسیندا ایختیراعچی نیکولا تسلا اؤز رادیوقبولدیجیلرینی ایستیفاده ائدهرک آتموسفریک رادیو سسینی آراشدیرارکن تکرارلانان سیقناللاری مۆشاهیده ائتدی. داها سوْنرا اوْ، بۇنلارین باشقا گزگندن، بلکه ده مریخدان گلن رادیو مساژلار اوْلدوغونو گومان ائتدی. ۱۹۰۱-جی ایلده نیکولا تسلا ددی:
بیر مدت سوْنرا منیم آغلیما گلدی کی، مۆشاهیده اتدییم آتموسفریک سسلر عقلی ایداره سایهسینده باش وئرمیش اوْلا بیلر. اوْنلارین معناسینی شرح ائده بیلمسم ده، اوْنلارین تماماً تصادوفی اوْلاراق باش وردیینه اینانماق منیم اۆچون غیری-مۆمکوندور. داواملی اوْلاراق من ده اوْ فیکیر یارانیر کی، من بیر گزگنین دیگرینی سالاملادیغینی اشیدن ایلک شخسم. ویلیام کلوین تسلانین نظریهلرینی دستکلهدی و ویلیام کلوینین ۱۹۰۲-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینا سیاهت ائدرکن بئله ددیی قئیده آلینیر کی، اوْ، تسلانین بیرلشمیش ایالتلارا گؤندریلن مریخ سیقناللارینی قبول اتدیینی فیکیئرلشیر. کلوین آمریکادان گتمزدن بیر آز اوّل بۇ معلوماتی "تکیدله" رد ائتدی: "منیم ددییم اوْ ایدی کی، مریخین ساکینلری، اگر مؤوجوددورلارسا، شوبههسیز، نیو-یورکو، اؤزلله اوْنون الکتریکینین پارلاقلیغینی گؤره بیلردیلر.
۱۹۰۰-جو ایلین دسامبر ینین اوّللرینده بیز آریزوناداکی لوول رصدخاناسیندان تلقرام قبول اتدیک کی، ۷۰ دقیقه داوام ائدن ایشیق شواسی مریخدان عکس اوْلونوب. (لوول رصدخاناسی اؤزلله مریخ اۆزرینده ایشلییردی.) من بۇ حقایقلار حاقیندا آوروپایا تلقرام ووردوم و اؤلکه بویونجا یئنی اۆسلوبلو نوسخهلری گؤندردیم. اوْرداکی مۆشاهیدهچی دیقّتلی، اعتیبارلی آدامدیر و ایشیغین مؤوجود اوْلماسی حاقیندا شوبهلنمهیه هئچ بیر سبب یوْخدور. مریخداکی یاخشی بیلینن جوغرافی نقطهدن قبول ادیلدیی بللی ائدیلیب. هامیسی بۇدور. ایندی حکایه بۆتون دۆنیادا دولاشیر. آوروپادا دییلیر کی، من مریخلا علاقهده اوْلموشام و شیشیرتمهنین بۆتون تۆره لری اوْرتایا چیخیر. ایشیق هر ندیرسه، بیزیم اوْنو اؤیرنمک اۆچون یاردیمیمیز یوْخدور. بۇ، درراکهنین نتیجهسی اوْلسون، یا دا اوْلماسین، هئچ کس دیه بیلمز. بۇ تماماً ایضاح اوْلونمازدیر.
پیکرینق داها سوْنرا مریخلیلارا سیقنال گؤندرمک اۆچون تگزاسدا گوزگو کومپلکتی قورماغی تکلیف ائتدی
آخیرینجی اوْن ایللیکلرده مریخ گلوبال سورویور ایله ان یۆکسک نقطهیه چاتان مریخ سطحینین یۆکسک کیفیتلی خریطه چکمهسی "درراکهلی" حیاتین مسکونلاشما ایزلرینی آشکار ائتمهدی. آنجاق ریچارد هوقلند کیمی شرحچیلر درراکهلی حیات حاقیندا پسودو-علمی فرضیهلر ایرلی سۆرمهیه داوام ائتدیلر. "کاناللار" حاقیندا مۆباحیثهیه بنزر بعضی فرضیهلر "پیرامیدلر" و "مریخدا اۆز" کیمی کوسمیک گمیلرین چکدیی شکیللرده گؤرولن کیچیک میقیاسلی اؤزللیکلره اساسلانیر. عالیم کارل ساقان یازیر: مارس بیزیم یئرله علاقه دار اۆمیدلریمیزی و قوْرخولاریمیزی یاتیردیغیمیز میفیک آرنانین بیر نؤعونه چوریلیب.
مریخین دراماتیک درجهده قیرمیزی رنگی و ۱۹-جو عصر علمی نظریهلرینین اوْنون سطح دۇرومینین نَینکی حیاتین، حتی درراکهلی حیاتین مؤوجودلوغونو دستکلهیه بیلجیینی دمهسی مریخین بدیعی ادبیاتدا تصویری اۆچون تکان اوْلدو. بئلهلیکله، بیر چوْخ علمی فانتاستیکا سسناریلری یاراندی. اوْنلارین آراسیندا هربرت اۇللسین ۱۸۹۸-جی ایلده چاپ ائدیلن "دۆنیالارین ساواشی" ده وار. بۇ روماندا مریخلیلار یئری ایشغال ائدهرک اؤز جانسیز گزگنلری مریخدان قورتولماغا چالیشیرلار. روماندان سوْنرا اوْنون بیرلشمیش ایالتلار رادیو آداپتاسیاسی - "دۆنیالارین ساواشی" ۳۰ اۇکتوبر ۱۹۳۸-جی ایلده یاییملاندی. آداپتاسییا جانلی خبرلر بوراخیلیشی کیمی اوْرسون اۇللس طرفیندن تقدیم ائدیلیردی و بیر چوْخ دینلییجیلر بونو حقیقت حساب اتدیکلری اۆچون اجتماعی پانیکایا سبب اوْلماسی ایله مشهور اوْلدو.
مریخ حاقیندا ائتکیلی اثرلره ری بردبرینین یئر گزگنیندن اوْلان آراشدیرماچیلارین تسادوفن مریخ مدنییتسینی محو ائتدیی "مریخ سلنامهلری"، ادقار رایس بوررووزون بارسوم سریالاری، ک.س. لویسین رومانی اوْلان "ساکیت گزگندن کناردا" (۱۹۳۸) و روبرت هاینلاینین بیر سیرا حکایهلری داخیلدیر.
یازیچی جوناتان سویفت قوللیورین سیاهتی رومانینین ۱۹-جو فسلینده مریخین پیکلرینه اوْنلارین آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلمهسیندن تقریباً ۱۵۰ ایل اوّل ایستیناد ائدیر و پیکلرین یؤرونگه(مدار)لرینین اوْلدوقجا دوزگون تصویرلری حاقیندا معلومات وئریر.
مارینر و ویکینگ کوسمیک گمیلری مریخین جانسیز و کاناللار اوْلمایان شکیللری ایله قاییداندان سوْنرا مریخ حاقینداکی بۇ فیکیرلردن واز کچیریلمهلی ایدی و بۇنون یئرینه مریخدا اینسان کولونییالارینین دقیق، رالیست تصویرلری دبه میندی. بۇ دبین ان مشهور نومونهسی کیم ایستنلی روبینسونون مریخ تریلوگیاسیدیر. کوسمیک گمیلر طرفیندن چکیلن "مریخدا اۆز" و باشقا موممالی ایشارهلر حاقینداکی پسودو-علمی نظریهلر قدیم مدنییتلارین علمی فانتاستیکادا، اؤزلله کینماتوقرافییادا مشهور کۇنو اوْلماغا داوام ائتمهسی دمک ایدی.
موستقیللیک اۆچون یئرله ساواش ائدن مریخ کولونیاسی کۇنوسو قرق بیرین رومانلارینین، "هر شئیی خاطیرلا" فیلمینین (فیلیپ دیکین قیسا حکایهسینه اساسلانیر) و تلویزیون سریالی "بابیلون-۵"-ین اساس کۇنوسودور. رد فاجتیون و زونه اوْف تهه اندرس ویدو اوْیونو سریالاری دا بۇ المنتی ایستیفاده ائدیردی. مریخ و اوْنون پیکلری مشهور دووم و مارتیان گوتهیج ویدو اوْیونلارینین دا اساس مۆحیطی ایدی.
پیکلریدَییشدیر
مریخین ایکی، نیسبتاً کیچیک طبیعی پیکی وار: فوبوس (دیامتری تقریباً ۲۲km) و دیموس (دیامتری تقریباً ۱۲km). اوْنلارین گزگنه یاخینلاشاراق اوْنون یؤرونگه(مدار)ینده فیرلانماغا باشلایان آسترویدلر اوْلماسی اۇزون مدت دستکلهنن نظریهدیر، آنجاق اوْنلارین منشیی ناملوم اوْلاراق قالیر. ایکی پیک ۱۸۷۷-جی ایلده آساف هولل طرفیندن کشف ائدیلیب و اوْنلار یونان میفولوگیاسیندا آتالاری اوْلان ساواش اللهی آرسی دؤیوشده مۆشایعت ائدن فوبوس (پانیکا/قوْرخو) و دیموس (دهشت/قوْرخو) کاراکترلریندن آدلارینی آلیب. مریخ آرسین روم میفولوگیاسیندا قارشیلیغیدیر. چاغداش یونان دیلینده گزگن قدیم آدی اوْلان آرسی (آریس: Άpnς) ساخلاییر. مریخین سطحیندن فوبوس و دیموسون حرکتلری آیینکیندان فرقلی گؤرونور. فوبوس غربدن چیخیر، شرقده دایانیر و ۱۱ ساعت سوْنرا یئنیدن چیخیر. سینخرون یؤرونگه(مدار)دن ( بۇرادا اوْربیتال دؤور گزگنین فیرلانما دؤورونا اۇیغون گلیر) کناردا اوْلان دیموس گؤزلنیلدیی کیمی شرقدن آنجاق یاواش-یاواش قالخیر. دیموسون ۳۰ ساعتلیق یؤرونگه(مدار)ینه باخمایاراق، اوْنون چیخماسی و اکوادورداکی مۆشاهیدهچی اۆچون حاضیر اوْلماسی ۲.۷ گۆن چکیر، چونکی اوْ، یاواش-یاواش مریخین فیرلانماسیندان گئری قالیر.
فوبوسون یؤرونگه سی(مدار) سینخرون هوندورلوکدن آشاغی اوْلدوغوندان مریخ گزگنیندن اوْلان قابارما قوهلری اوْنون یؤرونگه(مدار)ینی تقریجن کیچیلدیر. تقریباً ۵۰ میلیون ایل سوْنرا فوبوس مریخین سطحینه دیه و یا گزگن اطرافیندا هالقا قورولوشونا پارچالانا بیلر.
هر ایکی پیکین منشیی یاخشی درک ائدیلمهییب. اوْنلارین آشاغی آلبدوسو و کربونلو کوندریت ترکیبلری آسترویدلرینکینه اوْخشار حساب ائدیلیب و بۇ اوْنلارین مریخه یاخینلاشیب اوْنون اطرافیندا فیرلانماغا باشلامیش آسترویدلر اوْلماسینی دستکلییر. فوبوسون غیری-ثابت یؤرونگه سی(مدار) اوْنون دیموسا نیسبتاً داها یاخین واختدا مریخ طرفیندن توتولماسینی گؤستریر. آنجاق هر ایکیسینین اکوادور یاخینلیغیندا دایروی یؤرونگه(مدار)لری وار، هانسی کی، بۇ گزگن طرفیندن توتولان شئیلر اۆچون تصادوف ادیلمین اؤزللیکدیر و طلب اوْلونان توتولما دینامیکالاری مورکّبدیر. مریخین ارکن تاریخینده باش وئرن بؤیومه ده مۆمکوندور، آنجاق اگر بۇ اثبات ائدیلسه، مریخین اؤزوندن چوْخ آسترویدلرین ترکیبینه بنزر ترکیب ایضاح ائدیله بیلمز.
اۆچونجو احتیمال اۆچونجو شئیین پروسسه داخیل اوْلماسی و یا توققوشما پارچالانماسینین باشقا نؤعودور. فوبوس اۆچون ان یئنی ثبوتلار اوْنون یۆکسک درجهده مسامهلی اینتریئره مالیک اوْلماسی و اساساً مریخدا مؤوجود اوْلان فیلوسیلیکاتلار و باشقا مینراللارین اوْنون ترکیبینده اوْلماسی فوبوسون منشیینین مریخلا توققوشما ایله بوراخیلان و مریخ یؤرونگه(مدار)ینده یئنیدن توپلانان مادهدان عمله گلمهسینی گؤستریر. بۇ گئنیش یاییلمیش یئرین طبیعی پیکینین منشیی اۆچون ایرلی سورولن بؤیوک ضربه نظریهسینه اوْخشاردیر. مریخین پیکلرینین گؤرونن و یاخین-اینفراقیرمیزی ایسپکترومونون خاریخی زونا آسترویدلرینکینه اوْخشار اوْلماسینا باخمایاراق فوبوسون ترمیک اینفراقیرمیزی ایسپکترومو هر هانسی بیر کوندریت صینیفی ایله ضدیت تشکیل ائدیر.
مریخین دیامترده ۵۰-۱۰۰ متردن کیچیک اوْلان علاوه پیکلری ده اوْلا بیلر و فوبوس و دیموس آراسیندان تۇزدان تشکیل اوْلونموش هالقا اوْلماسی احتیمال ائدیلیر.
قایناقلردَییشدیر
قئیدلردَییشدیر
ایستینادلاردَییشدیر
بیرده باخدَییشدیر
خاریجی کئچیدلردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «lower-alpha» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
meanplaneوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
VSOP87وارد نشدهاست
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Seidelmann2007وارد نشدهاست
- ^ Grego, Peter (June 6, 2012). Mars and How to Observe It. Springer Science+Business Media. ISBN 9781461423027 – via Google Books.
- ^ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
lodders1998وارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
konopliv2011وارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Folkner1997وارد نشدهاست
- ^ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
nssdcوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MallamaMarsوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MallamaSkyوارد نشدهاست
- ^ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
coldوارد نشدهاست
- ^ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
hotوارد نشدهاست
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
barlow08وارد نشدهاست


text:
بيليمين باشليجا اؤزهللييي «عينيت»دير. بو نه دئمکدير؟ انگليسجه ojectivity دئييلن بير سؤز وار. بونا رسمي ديلده «اوْبيئکتيوليک» دئييلير، فارسجادا ايسه «عينيت». هر کس بللي مئتودلا بير مسئلهني چؤزمک ايستهيرکن، باشقا انسانلارين چاتديغي نتيجهيه چاتيرسا عينيته قوْووشموش اوْلور. آيريآيري يئرلرده، هانسي زاماندا اوْلورسا اوْلسون، کيمسه سويون نئچه درجهده قايناديغيني يوْخلاماق ايستهسه، «يوٍز» درجه ايله قارشيلاشاجاق. بو …
Read More “اؤزنه [سوژه] / نسنه [اوْبژه]”
“نئجه یازاق” کیتابیندان ـ چارخي فيرلات! ـ چارخي فيرلادير. يوخاريداکي ايکي جملهده فيرلاتماق مصدريندن آلينما فعللر نييه بير دؤنه «ت» حرفي ايله «فيرلات» يازيليب، اوْ بيري دؤنه ايسه «د» حرفي ايله «فيرلادير»؟ ـ هاي ورروب، قيي ووروب، سس سال داغلار!؛ گؤزهللر اوْيلاغي [مأواسي]، گؤي يايلاقلارا؛ منيم بو درديمي دئ اوْيلاقلارا؛ سينهمدن اوْخلادي بير مارال مني. …
Read More “نئجه یازاق: اوٍرهک/ اوٍرهيي”
“نئجه یازاق” کیتابیندان بو ايکي سؤزوٍن آنلامي عيني دئييلدير. بيرينجي سؤزده «مي» سوْرغو اشارهسيدير، ايکينجي سؤزده ايسه عوضليک [ضمير] و تمامليق [مفعول] اکي: ـ أللريمي سينيب؟ [آيا دستانش شکسته است؟] ـ أللريمي يودوم. [دستانم را شستم.] گؤروٍندويو کيمي، سوْرغو اشارهسي اوْلان «مي»، سؤزجوٍيه ياخين يازيلير. آمما ايکينجي جملهده عوضليک و تمامليق اشارهسي اوْلان «مي» اؤزوٍندن …
Read More “نئجه یازاق: أللريمي/ أللريمي”
“نئجه یازاق” کیتابیندان آنا، ايضاحلي لغتـه گؤره، اولادي اوْلان قادينا دئييلير. دؤرد آي واردي آنانين گؤزلري يوْل چکيردي. (ث.رحمان) ياشلي قادينا سايقي ايله مراجعت ائتمک، مجازي آنلامدا بير شئيين أساس بؤلوٍمو، مرکزي و کؤکو ده آنا سؤزوٍ ايله افاده اوْلونور: آناديل، آناياسا. بوٍتون آنا و قوْل آرخلاريميز تميزلهنيب قايدايا سالينميشدي. آذربايجانين بعضي بؤلگهلرينده بو سؤزجوٍيون …
Read More “نئجه یازاق: آنا/ ننه”
“نئجه یازاق” کیتابیندان «آسلان، سوْن، سوْنرا، ساي، ساغ و سوْل» کيمي سؤزلر «س» ايله يازيلماليدير. بعضي يازيلاردا بو کيمي سؤزلرين «ص» ايله يازيلماسي يئرسيزدير. آمما عربجهدن آلينان سؤزلر اوْلدوغو کيمي يازيلير: صابين٭، صابر، صلاحيت و صلح. ٭ رسمي ديلده sabun يازيلير. ایواز طاها
«فارسجادان آلينما سؤزلرين ترجومهسينده، هردن سهوه يول وئريلير. 90ـ جي ايللرده آذربايجان تورکجهسينده چيخان ايسلامي بيرليکقزئتينين آدي فارسجا وحدت اسلامي سؤزبيرلشمهسينين حرفي ترجومهسيدير. بو ترکيبين سوْنونا آرتيريلميش “ي” حرفي، منسوبييت أکيدير. بيزده بو “ي”، سؤزبيرلشمهسينين اورتاسينا دئييل، سوْنونا گلير. بونونلا دا ايسلام بيرلييي داها دوزگوندور.» لاکین بو حؤکم هر یئرده کئچرلی دئییلدیر. اؤرنهیین، “نظری باخیمدان” سؤزبیرلشمهسی “تئوریک باخیمدان” آنلامینی ایفاده …
Read More “نئجه یازاق: “نظری باخیمدان”، یوخسا “نظریه باخیمیندان” | ایواز طاها”
“نئجه یازاق” کیتابیندان ـ بيلدي کيم خاک ره اوْلدوم أتهيين توتماق ايچوٍن، گؤتوٍرهر دوٍشمهيه قوْيماز يئره عمدن أتهيين. (م. فضولي) ـ دومانلي بو شهرده، آغلايير سنين ايچين، ايچينايچين قبير داشلاري. (مجهول شاعير) ـ ائي کؤوثر اوٍچون آه چکن زاهدِ ابله؛ ميخانهده گل گؤر اوْنو پيمانهلر ايچره. (أ. نباتي) يوخاريداکي جملهلرده عيني سؤزجوٍک «اوٍچون، ايچين و …
Read More “نئجه یازاق: اوٍچون/ ايچين/ ايچوٍن”
T. : idrak Lat.: perceptio İng.: perception Fr.: perception Alm.: Wahrnehmung آلقی گئرچکلییین بسیط آنلامدا اینسان بئینینده یانسیماسی[انعکاسی]دیر. فلسفی باخیمدان ایسه، هانسیسا نسنهیه دیققتی یؤنهلدهرک دویولار یولو ایله اونون بیلیجینه وارماق اوچون فعال سورهجدیر. هر بیر نسنه دویولار آراجیلیغی ایله آلقیلانسا دا، آلقی دویوسال ایزلهنیملردن داها آرتیق بیر شئیدیر. بئله کی، کانتا گؤره، ماهیت و …
Read More “آلقی /ایدراک”
اولوس سؤزونو state-nation آدلانان چاغداش قاورامی ایفاده ائتمک اوچون قوللانا بیلهریک. باخمایاراق کی، اولوسون أسکی آنلامی بوندان بیر آز سئچیلیر. أسکی تورکجه ده میللت آنلامی داشیییان سؤز “بودون”دور. (دیوان لغات تورک) اولوس ایسه اونون بیر بؤلومو، بلکه ده بو گونکو ائتنیک بؤلومه یاخین بیر آنلامدیر. ضیا گؤک آلپا گؤره، «اولوس سؤزو اولمک ülmek مصدریندن گلیر …
Read More “اولوس nation”
فوتوريزم Futur [گلهجک] سؤزو ايله باغلي ايدي. گلهجکچیلر تهلوکهني، عوٍصياني، ساواشي، کوتلهنين گوجونو، اويغارليغي [تمدني] و آوتوموبيلي سئويرديلر. ماياکوفسکي دئييردي: «ائلئکتريک ايشيغي گؤردوکدن سونرا طبيعت منيم گؤزومده دَيريني ايتيردي.» نيچهدن گوٍجلو ائتکيلنميش بو آخيم، شاعيرين ايچيندن گلن وورنوخمالارين و دويغولارين ايفادهسينه قارشي چيخير، گراماتيکايا رعايت ائتمير، شعرده دورو بیچیم آختاريشينا گيريشيردي. فوتوريزم، هابئله، غئيرشاعيرانه سؤزجوکلرين …
Read More “گلهجکچیلیک [فوتوريزم] futurizm”
ایدئولوگییا بیر نؤوع ایدئیالار، تصووورلر و قاوراملار [مفهوملار] سیستئمیدیر. روسجادا “ایدئولوگییا” کیمی سسلهنن ایصطیلاحین اینگیلیس دیلینده قارشیلیغی “ایدئولوژی”دیر. باشقا سؤزله، “ایدئولوژی” سؤزو روسجادا صیفتدیر، یعنی اینگیلیسجه “ایدئولوژیک” سؤزونون آنلامینی داشیییر. بونا گؤره، “ایدئولوگییا”نی رسمی دیله اویغون اولاراق ایسم کیمی ایشلهدیریکسه، اوندان یارانمیش “ایدئولوژی” سؤزونون صیفت اولدوغونو اونوتمامالیییق. بئلهجه فارسجادا “دیدگاه ایدئولوژیک” و “ویژگیهای ایدئولوژی” سؤز …
Read More “ایدئولوگییا /ایدئولوژی ideology /ideological”
اینگیلیسجه century سؤزونون آنلامی رسمی دیلده “عصر”، آنادولو تورکجهسینده “یوز ایل” فارسجادا ایسه “قرن، سده”دیر. “عصر” سؤزونون فارسجا معناسی بام باشقادیر. اؤرنهیین، “عصر آتوم” ترکیبی، بیزده “آتوم دؤورو” یا “آتوم دؤنمی” کیمی سسلهنیر. بو سؤزون اینگیلیسجه قارشیلیغی ageدیر. بونونلا بئله، بیز century سؤزونون قارشیلیغی اولاراق “یوزایللیک” ایصطیلاحینی اؤنهریریک، age سؤزونون قارشیلیغی اولاراق ایسه “دؤنم” سؤزونو …
Read More “یوزایللیک century”
“ياراديجینين اؤلومو” رولان بارتین آدییلا باغلی مشهور قورامدیر. کلاسيک ادبياتدا، اوخوجويا يالنيز توٍکهديجي [مصرفکننده] کيمي باخيليردي. متن يازيچينين بئينيندن بيرباشا اوخوجونون بئينينه داشينيردي. متنين بيرجه آنلامي واريدي، او دا يازيچينين ذهنييتينده يارانيردي. يازيچي توتاليتار حؤکومتلر کيمي متنه و متنين اساسلانديغي آنلاما حؤکم سوٍروردو. اوخوجو، متندن آسیلی اولان ساده بير توٍکهديجي ايدي. بونون فلسفي کؤکلري واريدي. …
Read More ““یارادیجینین اؤلومو””
فلسفه، بیلیم، أدبیات و اینجهصنعت آنالیتیک سؤزلویو بو منیم یئنی کیتابیمدیر. (کیتابین آدی قطعیلشمهییب.) آدیندان دا بللی اوْلدوغو کیمی “ساغلام دیل” باشلیقلی کیچیک أثریمده اؤنردیییم مسئله بوردا دیققت مرکزینده دایانیب: اورتوگرافی ایله یاناشی تئرمینلر سورونو ایله کسکین، گئنیش و سورهکلی اوغراشماق. چونکی تئرمینلرین مسئلهسی چؤزولمهیینجه ساغلام بیر دیله یاخینلاشما ادعاسی آبسورد آلیناجاق. “قاورام”لارا قویولموش آدلارین …
Read More “سؤز ائنسیکلوپئدییاسی: گیریش”
Structuralism, Yapısöküm هانسیسا فئنومئنين يالنيز تاريخيني ايزلهمکله اونون نئجه ايشلهمهسيني قاورايا بيلمهريک. هر بير توپلومو اونون تاريخيني ايزلهمکله دئييل، چئشيدلي بؤلوملرينين بيربيرلريله ايلگيسيني آراشديرماقلا تانيماق اولار. اؤرنهيين ديلين باشليجا ايشلهيي اينسانلارين قارشيليقلي ايلگي قورماسينا شرايط ياراتماقدير. بو فئنومئنين ماهييتيني تکجه اونون تاريخيني آختارماقلا اؤيرنمک اولماز. هابئله، ديل ساحهسينده فردي داورانيشلارين يارديمي ايله، ديلي تانيماق اولماز. …
Read More “قورولوشچولوق [ساختارگرایی]”
آنگلوساکسون دونياسيندا فوتوريزمين يوموشالميش فورماسي ايدي. 1912دن باشلاياراق ساواشين سونونادک دبده اولان بو آخيمين آماجي، شعري سادهلشديرمک ايدي. بو گروپون أن آدليم شاعيري ائزرا پاوند، 1913ـده ايمگهچيلرين ايلک باخيشلاريني “بير نئچه يوخ”[1] باشليغي آلتيندا درج ائتديردي. 1909ـجو ايلده اينگيليس فيلوسوفو و شاعيري تي. گي. هيوم T. G. Hulme ايمگهچي گروپونون تملداشيني قويدو. سوهو Soho آدلي …
Read More “ايمگهچيليک [ايماژيزم]”
یئنی تحصیل ایلی موناسیبتی ایله “ایواز طاها”نین موراجیعتی 1 اوشاقلاریمیز اوخوللارا گئتدیلر، باجیلاریمیز، قارداشلاریمیز ایسه بیلیمیوردلارینا. هئچ بیرینین قولتوغوندا آنادیلینده بیرجه کیتاب یوخ. 2 بو یاخینلاردا مدنیت ناظیرلییی ایکی کیتابیمین نشرینه ایجازه وئرمکدن چکیندی. ندنلرین بیری بو ایدی: سن دئمه کیتابلاریمین یازی قایداسیندا فارسجا و عربجهنین سؤزلرینه سایمازلیقلا یاناشیلیب. دؤولت مأمورونون آرگومئنتی داها …
Read More “دیلیمیزی ائوده قویوب مکتبه گئتدیک”
سوْن واختلاراجان غريبه بير سؤز آغیزلاردا گزیردی: «توٍركجهميز دونیانين ان قايدالي ديليدير». بو ادّعانين دوْغرو اولوب اوْلماماسيندان آسيلي اوْلماياراق، ديلين تام قايدالي اوْلماسیني بیلیم اونایلامیر. بو، هئچ بؤیوک اوٍستونلوک ده دئییل. بيلگي آليش ـ وئريشی گئنیش اوْلمايان چاغلاردا تام قایدالی دیل گئرچك گؤرونسه ده، ايندي بویوک خال دئييل، چاتيشماز یؤندور! ديلين اينكيشاف مرحلهسينده، اؤزلليكله باشقا ديللرله …
Read More “ایستئثنانین گوجو | ایواز طاها”
يئني تحصيل ايلي موناسيبتي ايله يارپاق قزئتينين باش يازاري ايواز طاهانين ايراندا يئني تحصيل ايلينين باشلانماسي موناسيبتي ايله شاگيردلر و اؤيرهنجيلره آچيق مکتوبو ايراندا 14 ميليون شاگيرد و 3 ميليونا ياخين اؤيرنجي تحصيل اوجاقلارينا گئتديلر. مکتبلرين زنگينين چالينماسي ايله صينيفلره يوللانميش بو اوشاقلارين 60 فايزينين آنا ديلي فارسجا دئييل. اونلارين اکثريتي آذربايجان تورکجهسينده، قالاني ايسه …
Read More “کيمليييميزي دانان سئوگي مکتوبو”
ـ سئويرم دئيهدئيه گلدي. ـ سئويرم سئويرم دئيه گلدي. يوخاريداکي جوٍملهلرين هر ايکيسي دوزگوندور. کوٍتله آراسيندا بيرينجي جومله ياييغين اوْلسا دا، کلاسيک متنلرده ايکينجي فوْرما داها چوْخ گؤزه چارپير. أليف قاشلاريني چاتار؛ کيپرييي سينهمه باتار؛ حاق أللري قلم توتار؛ يازار أليفأليف دئيه. (يونس أمره) شاعير، سوْن ميصراعني «يازار أليف دئيهدئيه» يازا بيلردي. “نئجه یازاق” کیتابیندان
سياست دونياسينين اؤزگو قايدالاري واردير. بو دوغرودور آمما سياست، باشقا ديني، ایقتيصادي و توپلومسال عاميللر كيمي مدنيت اؤزولونون اوزهرينده دايانير. ائله بونا گؤرهدير كي، مدني- اجتيماعي بير قزئت بللی بوجاقدان آدي چكيلن قوراللارا توخونا بيلر. بونونلا بئله، گؤرونور ايستهنيلن سياسي اولای، آنجاق بيزيم گومان ائتديييميز یؤنده دئييل، چوخ اؤلچولو بير طرزده اینكيشاف ائدير. اولايلارين بئله …
Read More “قیسا سئچمهلر: آنا دیلی…”


text:
لاندری انقیمو
لاندری انقیمو (اینگیلیسجه: Landry N'Guémo) (دوْغوم:۲۸ نوامبر ۱۹۸۵ (۳۷ یاش) Yaoundé) بیر فوتبالیست. کامرون میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ و فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده لاندری انقیمو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- چئویرمک یانلیش سئچیملر
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۵-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۲۰۰۸ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- نانسی کولوبونون اویونچولاری
- سلتیک کولوبونون اویونچولاری
- بوردو کولوبونون اویونچولاری
- سن-اتین کولوبونون اویونچولاری
- بلدیهاسپور آقحصار کولوبونون اویونچولاری
- قیصریهاسپور کولوبونون اویونچولاری


text:
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۵۶۸-۱۵۷۰)
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۵۶۸-۱۵۷۰) (اینگیلیسجه: Russo-Turkish War (1568–1570)) تزار روسیهسی و قوْنشو اؤلکهسی قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.آستراخان و آزوف یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبهسیله بیتمیشدیر
قایناقلاردَییشدیر
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Russo-Turkish War (1568–1570)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۵۶۸-۱۵۷۰) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.