text:
تروریزم گه قرشی قاطعانه کوره ش دوام ایته دی
تحلیل و تیکشیروو 24
تروریزم گه قرشی قاطعانه کوره ش دوام ایته دی
تورکيه تامانیدن 15-جولای کونگی تۉنتریش تشبثیدن کیین اعلان قیلینگن ینگی تروریزمگه قرشی کورهش فعالیتی دایرهسیده تورکيه بوندن بویان ترورگه قرشی فقطگینه اوز چیگرهسیگه کورهش آلیب بارمهی عینِ وقتده ترورنی اوز منبع ویا جاییده یوق قیلهدی. ینگی تروریزمگه قرشی کورهش فعالیتی دایرهسیده تورکيه فرات قلقانی عملیاتی یاردمیده اوز چیگرهسینی داعش ترور تشکیلاتیدن قوتقرگنیدن کیین زیتون نودهسی عملیاتی آرقهلی عفریننی هم ترور عنصرلریدن قوتقریش بختیگه ایگه بولدی. تورکيه نینگ YPG/ PKK ترور تشکیلاتیگه قرشی کورهشی عفرین آرتیدن قندیل، سینجار و منبیجده دوام ایتدی. قندیلگه قرهتیلگن حربي عملیاتلر بیر نیچه آی آلدین باشلهگن بولیب، منبیج اوچون امریکا قوشمه ایالتلری بیلن دیپلوماتیک جریان نتیجهسیده یول خریطهسی چیزیب آلیندی. سینجار اوچون ایسه هم دیپلوماتیک هم ده حربي عملیاتلر تیارلندی.
(سیاست، اقتصاد و جمعیت تدقیقات بنیادی) یازووچی جان اجون نینگ موضوعگه دایر ملاحظهلرینی اعتبارینگیزگه تقدیم ایتهمیز.
تورکيه نینگ تروریزمگه قرشی کورهشینی قیسقهچه قولگه آلگن جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، «میداندهگی عسکرلریمیز تروریستلرنینگ سُملری تامان استه-سیکین ایلگریلب بارماقده. مخالف گروه خواهلهمسه هم عفریننی، جرابلوسنی، البابنی، عزیزنی قندهی قیلیب قاتللردن قوتقرگن بولسهک قندیلدهگی ترور اویهسینی هم انه شوندهی قیلیب خدا خواهلهسه قوتقرهمیز. ترور تشکیلاتی نینگ سیاسي قناتلری بیلن تیل تاپیشگنلرنینگ راحتسیز بولیشیگه قرهمهی ترورنی بو مملکت نینگ کون ترتیبیدن بوتونلهی چیقرهمیز. البته اوّلا بار عفرین عملیاتیگه، آرتیدن ایسه قندیلگه اعتراض بیلدیرگنلرگه اساسي جوابنی سیلاو کونی بیرهمیز» دیگن افادهلرگه اورین بیردی.
جمهور باشلیغی ایردوغان نینگ 11-جون کونی، «قندیل، سیناجردهگی تروریستلرگه قرشی هم عملیاتلریمیزنی باشلهتدیک. ایگیرمه اوچاغیمیز آرقهلی 14 ته مهم نقطهنی یوق قیلدیک. یوق قیلیب قَیتدیلر، حلی هنوز اوز نهایهسیگه ییتمهدی، دوام ایتهدی» دیگن افادهلرگه اورین بیریشی بیلن رسمي روشده اعلان قیلینگن قندیل عملیاتی اوچون تیارگرلیکلر و ساحه دهگی عملیاتلر بیر نیچه آی آلدین باشلهگن ایدی. تورکيه نینگ مخصوص کوچلری تامانیدن سیس سیزگینه آلیب باریلگن عملیات آرقهلی قندیلگه 24 کیلومترچه یقینلشیب قالیندی و 11 ته نظارت نقطهسی تشکیل ایتیلدی.
تورکيه عراقدهگی عملیات آرقهلی نهفقط قندیلنی بلکه ترور تشکیلاتی تامانیدن سوريه و عراق اورتهسیده اوتیش یولی اولهراق فایدهلنیلگن سینجارنی هم پی کاکا و YBŞ کبی ترور تشکیلاتلریدن قوتقرماقچی. عراق مرکزي حکومتی و امریکا قوشمه ایالتلری نینگ سینجارگه کیلیب جایلشیشیدن کیین، پی کاکا/ YBŞ معلوم مقدارده منطقهنی ترک ایتگن ایدی. لیکن پی کاکا/ YBŞ ترور تشکیلاتی نینگ منطقهدهگی بارلیگی حلیگچه دوام ایتماقده.
تورکيه تروریزمگه قرشی کورهشینی فقطگینه حربي عملیاتلر بیلن چیکلهگنی یوق. عینِ وقتده کینگ کولملی دیپلوماتیک اوچرهشوولر هم آلیب بارماقده. عراق مرکزي حکومتی و شمالي عراق منطقهسی باشقرووی نینگ عراقده دوام ایتگن عملیاتگه جدّي روشده اعتراض بیلدیرمسلیگی، تورک دیپلوماسیسی نینگ موفقیتی حسابلنهدی. سوريهده PKK / YPG بیلن بیرگهلیکده فعالیت آلیب بارگن امریکا قوشمه ایالتلری بیلن هم منبیج مسألهسیده کینگ کولملی دیپلوماتیک اوچرهشوولر عملگه آشیردی.
امریکا قوشمه ایالتلری بیلن تورکيه اورتهسیدهگی دیپلوماتیک اوچرهشوولر نتیجهسیده ایکّله مملکت منبج اوچون یول خریطهسی چیزیب آلدی. مذکور یول خریطهسیگه کوره PKK / YPG ترور تشکیلاتی اعضالری منبجدن فرات نینگ شرقیگه کیتهدی. تورکيه، امریکا قوشمه ایالتلری و فرانسه ایسه منطقهده بیرگهلیکده مشترک کشفیات فعالیتلری آلیب بارهدی. اینگ آخریده منبجده ینگی محلي مجلس و ینگی مدافعه بیرلیگی تشکیل ایتیلهدی.
تورکيه نینگ منبج مسألهسیده امریکا قوشمه ایالتلری بیلن آلیب بارگن دیپلوماتیک علاقهلری یاردمیده یول خریطهسی بیلگیلب آلیشی، منبج بیلن چیکلنیب قالمهگن. عینِ وقتده فرات نینگ شرقیدهگی تروریستلر اوچون هم نمونه تشکیل ایتیشی ممکن. منبج یول خریطهسی نینگ موفقیتلی روشده یولگه قوییلیشی؛ رقه، دایرالزور و تل ابیاددیک حدودلرده هم بیر خیل یول نینگ کوزهتیلیشیگه یول آچیشی ممکن. چونکه رقه، دایرالزور و تل ابیاد نینگ محلي اهالیسی YPG ترور تشکیلاتی ظلمیدن بیزار.
عمومي جهتدن آلیب قرهگنده تروریزمگه قرشی کورهش فعالیتی دایرهسیده بیر نیچه موفقیتنی قولگه کیریتگن تورکيه، کیلهسی جریانده ینه بیر نیچه عملیاتلر آرقهلی ترور معماسینی حل قیلیش یاکه کمهیتیریش اوچون مهم شخدم قدملر تشلهماقده. YPG/ PKK ترور تشکیلاتی نینگ آخرگی ییللرده عراق و سوريهدهگی ترتیبسیزلیکدن فایدهلنگن حالده اهالی نفوس ساحه سینی کینگهیتیریشی نینگ آرتیدن، تورکيه نینگ چیت ایلدهگی عملیاتلری ترور تشکیلاتی نینگ بارلیگینی چیکلهدی و تورکيهدهگی ترورچیلیک هجوملری نینگ سانی کمهیدی. تورکيه کیلهسی جریانده ترورنی بوتونلهی یوق قیلیشگه قرهتیلگن قرارلی فعالیتلر بیلن ایلگریلهیدی.
سیاست، اقتصاد و جمعیت تدقیقات بنیادی یازووچی جان اجون نینگ موضوعگه دایر ملاحظهلرینی اعتبارینگیزگه تقدیم ایتدیک.


c: text/html

text:
اوترخت بیلیمیوردو
اوترخت بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Utrecht University, (فارسجا:دانشگاه اوترخت)، (عربجه:جامعة أوتريخت))هولندنین اوترخت شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. و ۲۹٬۰۴۸ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. اوترخت بیلیمیوردو ۱۶۳۶ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Academiegebouw (Rectorat de l'Université d'Utrecht).jpg
مزونلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده اوترخت بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
- Annual report 2014 (in Dutch). Utrecht University. یوْخلانیلیب21 October 2015.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بو تیراختورون یانداشلاری (هواداری)
دونن
تئهرانین آزادلیق ایستادیوموندا چوخ پیس آنلار یاشادیم. اویونا بیر ساعات
قالاندان اوردایدیم اویونون سونونا قدر و بو 3 ساحاتدا اینانیلماز سؤزلری،
سؤیوشلری، یامانلاری، حالیمی بولاندیران رفتارلاری و ایشلرین شاهیدی اولدوم.
پیروزی تاخیمین یانداشلاری تیراختورچولارا، تیراختورچولار پیروزی یانداشلارینا و
هر ایكیسی داوره دیشلرینین دیبیندن چیخانی قابا دوزوب قیشقیریردیلار. دای من بو
تیراختورچولاری تانیمیردیم. سون گئدیب باخدیغیم تیراختور یاریشی، بیلدیر اولموشدو
و اؤزومدن سوروشورام بو بیر ایلده نه اولدو كی تیراختورچولار بو قدر دالییا قاییتدیلار؟
(عوذر ایستیرم: تبریزلیلر دئمیشكن اسكیك اولوبلار.)
بو
گون یازیرام آنجاق "تنقید"
ایچین یوخ بلكه "تخریب"
ایچین! منجه داها تنقیددن كئچیب بو مساله. بیر آز گؤردوكلریمدن و ائشیتدیكلریمدن
یازیم سونرا آغریمدان یازیم:
چوخلو
آنلاردا پیروزیچیلر سؤیوش وئریب و مثلن چوخ دییلین یامان سؤزلری " ائششك"
كلمهسیایدیر. گولدان سونرا "صدای عرعر نمیاد ،
توركه صداش در نمییاد؛" و "تهران عروسیه، تبریز
ك...ن سوزیه"
و .... ؛ اونا قارشی تیراختورچولار جاواب وئریردیلر: " ائششك
دهدهندیر؛ ق..... ننندیر"؛ "تئهرانی
افغانی"
و ... بئلهنجی سؤیوشلری و یامان یاووزلاری حالوا كیمی بیریبیرینله
پایلاشیردیلار. هر دن ده داوره ننهباجی و گؤبك آلتی شوعارلار وئریلیردی ( ایكی
طرفدن) بو صحنهلر چوخ تیكرارلانان بیر صحنهلریدیلر. بیر آغیر، آجی و قبول
ائدینیلمز ایشده كی؛ قورآن اوخوناندا تیراختورچولارین قورد سسی چیخارتماسیدیر.
(چوخلاری اولاشیردیلار).
دوغورسو
هئچ ایش یئرینده دگیلیدی. بوردا پیروزیچیلرین سوچو و گوناهلارینی بیر یانا قویوب
اؤزوموزدن دانیشماغی گرهك بیلیرم. دوغرودان نئجه ایددیعا ائدیریك كی خانیملار
گلسینلر ایستادیوما!؟
بیر
تبریزدن گلن یولداشیملا دانیشیردیم و سؤیلهدی: "تبریزده
اصلن بئله ایشلر گؤرونمور و یامانلار دییلمیر!؟ بیلمیرم نه اولوبدور بوردا!؟" من
اونون جاوابیندا دئدیم كی: " تبریزده هامی
یانداشلار تیراختورچودولار و اوردا سیزه یامان دیین یوخدور كی سیزده مجبور اولاسیز
اونا جاواب وئرهسیز."
ایستهمیرم
بو سؤزلرایله اؤز ایشلریمیزی توجیه ائدهك. بو تئهرندا نه اولای باش وئریر كی
فوتبال یارشلاریندا بئله اولور!؟
داها
بیر موضوع بودور كی: هر زامان ایستیردیك میللی شوعارلار مثلن " تورك
دیلینده مدرسه اولمالیدی هر كسه" و ... دییهك؛ لیدرلر
قویموردولار و بیر بؤیوك طبیل كی لیدرلر طرفیندن ایستادیوما گتیریلمیشدیر –
اونون سسینی چیخاریب و قویموردولار بو شوعار و اونا بنزر میللی حاقلاریمیزی سسلییك.
بونون ندنینی "بیزه
دییبلر كی بو اولماسین" سؤیلهییردیلر. آنجاق همین بو لیدرلر و
داها دوغروسو لودرلر سؤیوشلری، یامان یاووزلاری شعر كیمی قوشوب و موسیقیایله
برابر پیروزیچیلر و داوره قارشی ایهانت ائتمهلری لیدرلیك ائدیردیلر. چوخ گولمهلی
و آجی درددی. ساغلام میللی شوعرلاریمیز یاساق و نه تورلو ایهانت آزاد! و بونون تام
مسئولیتینی لیدرلرین اوستونه آتماقا چارهم قالماییبدیر. نئجه اولور سن بیر میللته
ایهانت ائده بیلیرسن!؟ ( فارس، افغانلی و عربلره ایهانت ائدیردیلر)؛ اونون
ناموسونا توخونورسان!؟ بیر فوتبال تاخیمینین آدینا لكه یاخیرسان و اوردا منیده
بیر خایین كیمی سانیرسان!؟ اونلار منه دییردیلر كی گرهك اولارین سؤیوشونه بو
جاوابلاری وئرهك و داوریده دوزگون داورلیك ائتمهمهسینه بو یامانلارا لاییق
گؤروردولر و منیم اعتیراضیما گولوردولر و دییردیلر: "بئله
اولماز كی. گرهك اونلارینكینی اؤزلرینه وئراخ!؟"
آنجاق
بیلدیر و اینیشایل بو سؤزلر چوخ آزیدی و اؤزوموز قاباغینی آلیردیق. آنجاق او
زاماندان بری كی بو T.T.T لر
مئیدانا گلیبلر و تاسسوفله لیدرلرده بیر بویوروق و پیلانلا قاباغا گئدیب و بو ایكی
قوروپ بیر بیرینی حیمایه ائدیرلر بو صحنهلرین شاهیدی اولموشوق. من چوخ اینجیدیم. تیراختور
و اونون یانداشلاری اخلاق سیمگهسی اولماقدا ایدیلار آنجاق قویمورلار و بونو تام
مسئولیتله لیدرلرین اوستونه آتمالییام. بیرده بیزیم میللتین شوعوروموزا نه گلیب
كی هر كس و قوروپ نه دییرسه؛ دوشونمهدن و فیكیرلشمهدن اونون آردیندان گئدیریك.
اینانین بیر آزدا من ایعتیراض ائتسهیدیم منیده دؤیوب و یامانلاردیلار.
بو
سؤزلری یازماقدا تیراختورچولاری قیناماق و اونلاری ازمك دگیل. آنجاق قارداشلاریم
آخی بو ایشلر یاخشی ایش دگیلكی. سن اویونو بوشلاییب و او بیری طرفه بیلاخ توتاسان
كی نه اولسون!؟ بیلیرم كی اول او سنه ایهانت ائدیر؛ آنجاق بوش وئرسن هر شیء دوزهلر.
بئله كی گئدیریك بیز باشقا تاخیملارین یانداشلاریندان هئچ فرقیمیز اولمویاجاق و
تیراختورون دوشمنلری بو ایشلردن یاخشی یارارلاناجاقلار.
یاشاسین
آزربایجان
یاشاسین
تیراختور
یاشاسین
دوزگون و اوسلو تیراختورچو
گؤنده ر بؤلوم لر: اوردان بوردان


text:
اوکراینانی نظره آلماماق روسییا حاکمیتینین تاریخی سهودیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو «کورسپوندنت» سایتینا مصاحیبهسینده اوکراینانین بیرینجی پرزیدنتی لئونید کراوچوک سؤیلهییب.
«بوریس یلتسین زامانیندا دا بیزیم مناسیبتلریمیز پیس ایدی، اما او زامان مسکوا دیالوگا حاضر ایدی. بیز دایمی دانیشیقلار سایهسینده راضیلیق الده ائتدیک. لاکین ایندیکی روسییا حاکمیتینین اوکراینانی نظره آلماماسی تاریخی سهودیر. بو جور تاریخی اولان بیر خالقی نظره آلماماق سادهجه حؤرمتسیزلیک و آشاغی اینتلکتوال مدنیته صاحب اولماق دئمکدیر» – دئیه او بیلدیریب.


text:
سئوگییه اوغراماق و اوقده ر گولمککی گولمکدن سانجیلاناسان. یولجولوقدان دؤنن زامان گؤرهسن کی مینلر مکتوب ائوهگلمیش. گزمک اوچون دوغانین صفالی و خوش هاوالی یئرینه گئدهسن. رادیو پروگراملاریندان سئودیگین موسیقینی دینلهیهسن. دینج حالتده اوتوروب و یاغمورون سه سینه قولاغ وئرهسن. یویوناندان سونرا ایستی بیر حوولهنی گییه سن. ان سونونجو سیناقینی موفقیتله آشیراسان. اورهیین ایستهین بیری کی چوخداندی گؤرمهییبسن تئلئفن آچاماسیلهسنی دویغولاندیرا. کؤهنه پالتارینین جیبینده پارا بولاسان. گوزگو قاباغینا دوروب اَدالار چیخاریب گولهسن. دینج گئجهیاری سیندا تئلئفن گلمیش اولا و اورهیین ایستهین قده ر دانیشاسان. سبب سیز گولمکلر و وجودوندا اوز وئره. بیردن بیره ائشیدهسن کی بیری سندن تعریف ائدیر. سحر تئزدن دوروب و گؤره سنکی داهادا یاتماغا ایمکانین وار و یئنیدن یاتاسان.
بیر ماهنینی دینلهیهسن کی بیر اینسان خاطیرهسینی سنده جانلاندیرا. بیر گروپون عضوی اولاسان و اوردا کندینه گؤره حیس لرین اولموش اولسون. زیروهدَن گونشین باتماسینی ایزلهیهسن. یئنی یولداش لار تاپاسان. سئودیگین اینسانی گؤرهن زامان اورهیین چیرپینا. گؤزهل آنلاری یولداش لارینان یاشایاسان. سئودیگین اینسانلاری شاد و کئفی ساز گؤرهسن. اسکی بیر یولداشی گؤرهسن و گؤرهسنکی هئچده فرق ائتمهمیش و زامان سیخینتی سینی چکمهمیش دیر. آخشام اوستو دنیز قیراغیندا قدم ووراسان. بیر نفر اولموش اولسون کی بیلهسن کی سنی سئویر. خاطیرلایاسان کی بیر یئره توپلاشان زامان یولداشلار نه گولمهلی ایش لردن چیخاردیلار و سن گولهسن بیر داهادا گولهسن و هئی گولهسن.
حیات بیر چتین لیک دئییلکی حلّ ائتمهلی اولسون بلکه بیر هدیه و تحفه دی کی گرهک اوندان داد آلیب دادلاناسان. هر زامان کی حیات سنه یوز نهدهن آغلاماقچین گؤستردی، سن حیاتا مینلر نهدهن گؤستر گولمکدن اؤترو.
دکتر اکبر رضایی
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.


text:
سعودییه عربیستانی، بیرلشمیش عرب امیرلیکلری (به)، بحرین و مصر کویتین تکلیفینی قبول ائدرک قطره وئردیکلری واختی اوزادیبلار.
آخار. آذ خبر وئریر کی، راضیلاشمایا اساساً قطر نؤوبتی ۴۸ ساعت عرضینده تکلیف اولونموش مادهلره یئنیدن باخمالیدیر.
قید ائدک کی، آدیچکیلن عرب اؤلکهلری بحرانا سون قویولماسی و باریشیق اوچون رسمی دوحایا قارشی ۱۳ شرط ایرلی سوروبلر. شرطلر آراسیندا تورکییه حربی بازاسینین باغلانماسی، ایرانلا علاقهلرین کسیلمهسی، «الجزیره»نین قاپادیلماسی، تظمینات اؤدنیلمهسی کیمی طلبلر یئر آلیب.
اونلارین قطره وئردیی واخت بو گون باشا چاتیب.
خاطیرلاداق کی، اؤتن گون قطرین خاریجی ایشلر ناظری شیخ محمد عبدالرحمان الثانی آچیقلاما وئرهرک، بحرانین حلی اوچون دیالوگون یالنیز تکلیف اولونان مادهلرین دییشدیریلمهسیندن سونرا باش توتا بیلجیینی بیلدیرمیشدی.


text:
مراکش
مراکش (عربجه: المغرب)، رسمی آدی: مراکش سولطانلیغی (عربجه: المملكة المغربية) آفریقانین قوزئیباتیسیندا ایسلام اؤلکهسیدیر. ایندی سولطان آلتینجی محمد مراکشین سولطانیدیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
عرب موسلمانلار مراکشه 638-جی میلادی ایلینده آقبا ابن نافینین باشچیلیغی آلتیندا گلمیشلر. اؤلکه، عرب ایدریسیلر طرفیندن ایداره اولونماغا باشلامیشدیر کی، بو دؤنومده مراکش علم اوجاغینا چئوریلمیشدیر. آردیجیل اولاراق بیر نئچه بربر سولالهلری (المورابیون، الموحدون، مارینیلر، سدیلر) و غلویلر طرفیندن ایداره اولونموشدور. 1901-جی میلادی ایلینده فرانسه طرفیندن ایشغال اولونموش، 1955-جی میلادی ایلینده موستقیللیک قازانمیشدیر. 1976-جی میلادی ایلینده غربی صحرانی ایسپانیادان گئری قایتارمیشدیر.
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
مراکش گئنیش چای سیستئمینین اییهسیدیر. آتلانتیک اوقیانوسونا تؤکولن اؤنملی چایلار اومم ار-رابی، سیبو، تانسیفت، دئرا چایلاریدیر. ایقلیم باخیمیندان اؤلکهنین شرق و گونئیی ایستی و قورو، آرالیق دنیزی و آتلانتیک اوقیانوس ساحللری ایسه معتدل و یاغیشلیدیر.
ایقتیصادیاتی[دَییشدیر]
یاغیشین چوخ اولماسی کند تصرروفاتینا شرایط یارادیر. بورادا آرپا و بوغدا بئجریلمهسی ایله ایختیساسلاشان کیچیک، اننوی تصرروفاتلا یاناشی، سیتروس میوهلری و قیش تروزلری ایخراجی اوچون بؤیوک میقیاسلی تصرروفات دا وار. اساس محصوللاری بوغدا، قارغیدالی، دوگو، شکر قامیشی، چوغوندور، اوزوم، خورما، سیتروس مئیوهلری، پامبیق و زئیتوندور. حیواندارلیق اساساً قویون و کئچی حیواندارلیغیدیر. بالیق صنایعی ده ایقتیصادیاتین اساس ساحهلریندندیر. مراکش دونیادا ان بؤیوک فوسفات تورشوسو ایخراجاتچیسیدیر. دیگر طبیعی ثروتلری کؤمور، قورغوشون، دمیر فیلیزی، گوموش و میسدیر. اساس ایخراج ماللاری فوسفات تورشوسو، سیتروس مئیوهلری، بالیق (ساردینیا) یاغلاری و خورمادیر. سنایئنین اساسینی داغ-مدن صنایعی، گوبره، توخوجولوق، خالچاچیلیق، نفت ائمالی، سیمان، قند و مئیوه شیرهسی ایصتیحصالی تشکیل ائدیر.
اهالیسی[دَییشدیر]
اهالینین عومومی سایی، 33.8 میلیوندور کی میصر و سودان اؤلکهلریندن سونرا اوچونجو بؤیوک عرب اؤلکهسیدیر. اهالینین 60%-ی عربلر، 40%ی ایسه بربرلردیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «Notes» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد یا
بسته یافت نشد.
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
CIApopوارد نشدهاست
- ↑ Morocco. World Factbook. Central Intelligence Agency.
- ↑ Morocco in CIA World Factbook.
- ↑ Constitution of the Kingdom of Morocco, I-1 (PDF). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 18 May 2012. یوْخلانیلیب9 January 2013.
- ↑ Note sur les premiers résultats du Recensement Général de la Population et de l’Habitat 2014. HCP (2015). یوْخلانیلیب22 December 2015.
- ↑ Morocco – GDP (PPP based). Knoema.
- ↑ Morocco – GDP per capita (PPP based). Knoema.
- ↑ Morocco – GDP. Knoema.
- ↑ Morocco – GDP per capita. Knoema.
- ↑ World Bank GINI index.
- ↑ 2016 Human Development Report. United Nations Development Programme (2016). یوْخلانیلیب4 April 2016.
- ↑ L'horaire d'été (GMT+1) maintenu jusqu'au 27 octobre 2013, Ministère de la Fonction Publique et de la Modernisation de l'Administration. Retrieved 20 January 2017.
- ↑ https://support.microsoft.com/en-us/help/4023136/2017-morocco-ramadan-dst-changes


text:
یۆزاوتوزاۆچونجو درس
کؤمکچى نیطق حیصهلرى (1)
ایندییه کیمى اؤیرندیگیمیز نیطق حیصهلرینین، هر بیریسینین آیریلیقدا مۆستقیل معناسى واریدى و اونلارى ائشیدنده اینساندا مۆعین تصور یارانیردى. بونلاردان باشقا دیلیمیزده ائله سؤزلر ده واردیر کى، اونلارین مۆستقیل معناسى اولماز. مثلا: هم، اؤترۆ، یا، اونا، گؤره...
بو کلمهلر جۆملهلرده اساس نیطق حیصهلرینى بیر-بیرینه باغلار. بونا گؤره ده اونلارا کؤمکچى نیطق حیصهلرى دئییلیر.
کؤمکچى نیطق حیصهلرى: قوشما، باغلاییجى، ادات.
1. قوشمالار
قوشمالارین مۆستقیل معناسى اولماز، آنجاق ایسیملرین یییهلیک، یؤنلۆک، چیخیشلیق حاللارینا قوشولاندا، اونلارین معناسینى بیر بالاجا دَییشر، یعنى اونلارین سمتین، سببین، زامان میقدارین، بیرلیکده اولماغین ... بیلدیرر. بونا گؤره ده اونلارا قوشما دئییلیر.
قوشمالارین اؤزللیکلرى: 1. مۆستقیل معنالارى اولماز. 2. هئچ بیر سوالا جاواب وئرمز. 3. جۆمله عوضوو اولا بیلمز. 4. قوشولدوقلارى ایسمى ایسمه و یا فعله باغلار. 5. قوشمالار فقط خبر شکیلچیلرى آلا بیلر. 6. ایسمین سونونا قوشولار و وورغو آلماز.
قوشمالار دؤرد جۆر اولور:
1. هم قوشما، هم ده بیر نیطق حیصهسی اولانلار. بونلارین چوخ ایشلهننلرى بونلاردیر: اول، سونرا، قاباق، برى، طرف، باشقا، اؤزگه، آیرى، علاوه، غئیرى، قارشى، یاناشى، تک...
بونلارى بیرى-بیریندن سئچمک اۆچۆن جۆمله ده کى، وظیفه لرینه باخماق لازیمدیر. مثلا: "تک الدن سس چیخماز" و قهرمان تک دؤیوشدو" جۆملهلرینده "تک" سؤزۆ بیرینجى جۆمله ده ساى، ایکینجى جۆمله ده قوشمادیر.
2. هم قوشما، هم ده باغلاییجى اولانلار.
بونلارین لاپ چوخ ایشلهننلرى بونلاردیر: ایله، اۆچۆن ، گؤره، اؤترۆ... بونلارى دا بیرى-بیریندن سئچمک اۆچۆن جۆمله ده کى وظیفه لرینه باخیلمالیدیر. مثلا: آیدین ایله گئتدیم (قوشما). آیدین ایله حسن گئتدیلر (باغلاییجى).
3. فقط قوشما اولانلار. چوخ ایشلهننلرى بونلاردیر: کیمى، اۆچۆن ...
4. هم قوشما، هم ده شکیلچى اولانلار. او جۆمله دن: لا-له... گؤزله، ایزله (شکیلچى). حسنله، آتاملا (قوشما). قوشمالار، ایسیملر مۆعین حاللاردا اولاندا، اونلارا قوشولار. بو باخیمدان اونلارین آشاغیداکى دسته لرى واردیر:
1. آدلیق- یییهلیک، هم ده یؤنلۆک حالدا اولان سؤزلره قوشولانلار:
بو قوشمالار بونلاردیر: کیمى، تک، قدر، جان، جن: ستارخان تک، اونون کیمى، ذره جن...
2. آدلیق و یییهلیک حالدا اولان سؤزلره قوشولانلار:
بو قوشمالار بونلاردیر: اۆچۆن ، حاققیندا، حاقدا، باره ده، باره سینده، اۆسته، اۆستۆنده، ایله (لا-له). میثاللار:
حسن اۆچۆن ، ستارخان حاققیندا، سولمازلا.
3. فقط یؤنلۆک حالدا اولان سؤزلره قوشولانلار:
بو قوشمالار بونلاردیر: گؤره، دوغرو، سارى، قارشى، نیسبتا، مخصوص، طرف، عایید، داییر، جان (جن)، اساسا، دک... میثاللار: بونا گؤره، ائوه دوغرو، مکتبه سارى، آخشاماجان، سحره دک...
4. فقط چیخیشلیق حالدا اولان سؤزلره قوشولانلار:
بو قوشمالارین اؤنملیلرى بونلاردیر: برى، قاباق، اول، سونرا، اؤترۆ، باشقا، علاوه، اؤزگه، سووایى، غئیرى، آیرى، ... میثاللار: کئچن ایلدن برى، آتامدان علاوه، سندن قاباق، ...


text:
افغانستانده عیاللرگه قرشی زوره وانلیک' 25فایز' آشگن
افغانستان انسان حقلرینی سقلش مستقل کمیسیونی عیاللرگه قرشی زوره وانلیک حاللری بوییل نینگ آلتی آی اولیده 25فایزآشگنیدن خبر بیرگن.
بو کمیسیون دنیا بوییچه عیاللرگه قرشی زوره وانلیک لرنینگ آلدینی آلیش اوچون کوره ش کونیده بومملکتده 4154 حالت تورلی خیل زورانلیک قید ایتیلگنی نی معلوم قیلگن.
بوگزارش گه کوره بو رقم هجری قویاش 1391ییل نینگ آلتی آی اولیده 3331حالت بولیب اوتگن ییل بین بونی سالیشتیریب کورگند بوواقعه لرجاری ییلده 24.7فاییزآشگنی نی کورسته دی.
بوخصوصده بوکمیسیون باشلیغی سیما سمر
"1392 ییل 6آی اولیده افغانستان انسان حقلرینی سقلش مستقل کمیسیونی گه زوره وانلیک لرسبب 1179عیال شکایت قیلگن،بوکمیسیونده 4154 تورلی خیل زورانلیک قید ایتیلگن، بو اوتگن ییل گه نسبتن 24فایزدن کوپراق آشگنی نی کورسته دی، بیراق مراجعه قیلگن لر1179کیشی دیر، فقط کمیسیونگه رویخطدن اوتگنی شو، مجموعی صورتده بوایمس، مینینمچه زوره انلیک حاللری آشیشیگه کوپراق خلق نینگ انسان حق لری، رسانه لر،مدنی جماعه چیلیک وانسان عیاللرحق لری بوییچه فعالیت قیله یاتگن تشکیلات لرگه ایشانچ لری آشگن لری بولگن".
بو کمیسیون زوره وانلیک حاللری سانی آشیشی دن قتیق خواطیر بیلدیریب بونگه نسبتن جزا قانونی حکومت تاماندن تولیق تطبیق ایتیلمسلیگی نی سبب دیب ایتگن.
باشقه تاماندن خاتین قیزلر وزیری حسن بانو غضنفر بی بی سیگه بو وزیرلیکده ییل نینگ باشله نیشیدن حاضرگچه 4000اطرافیده زوره وانلیک حاللری رویخطگه آلینگی نی ایتگن.
غضنفر خانم گه کوره بو زورانلیک لر سانی آشیشی دن دلالت بیرمه یدی، بلکه خلق آگاه بولیب تیگیشلی اداره لرگه مراجعه قیلیشی کوپ بولگنی نی کورسته دی.
اوتگن ایککی کونده افغانستان نینگ فقط بیر ولایتیده عیاللرگه قرشی ییریک زوروانلیک یوزبیرگن، شمالی بغلان ولایتیده بیر قیز و بیر باله قومی قرار اساسیده تیرباران بولگن. شونینگ دیک عین ولایتده اون بیش یاشیده بولگن باشقه ایککی قیزهم جنسی زورلنگن، بغلان پلیسی گه کوره، جنسی زورلش حاللریگه عیبدار بیش کیشی قولگه آلینگن، اما نامشروع علاقه لر عیبلاوی بیلن اوققه توتیب اولدیریگن ایککی یاش باله قتل ایتیلیشی باره سیده هیچ بیر شخص قولگه آلینمه گن.کورنیشیچه، بغلان ولایتی نینگ مرکزی پلخمری شهری نینگ دند غور م محلله سیده بیر یاش باله وبیر قیزنینگ سی.گی علاقه قورگنی عایله باشلیغلرینی جدی غضبلنتیرگن، شوباعث بو ایککی یاش قومی فیصله اساسیده قیزنینگ آته واینی سی تمانیدن آتیب اولدیریلگن. هرچند محلی پلیس قوماندانی بو مسله قانونی مرجع لرتمانیدن ایزله نیشی کیرک لیگینی قیز عایله سی گه تکلیف قیلگن اما تیگیشلی اداره لر گه ییتمی قیز تعلقلی بولگن احمدزی قومی اوز قرارینی صادر ایتگن ایکن.
افغانستان بویلب عیاللرگه قرشی زوروانلیک لرنی آرتیب باریش عامللریدن بیری غیر مسوول قوراللی شخص لر موجودلیگی، سوادسیزلیک، عایله لرنینگ اقتصاد لری پسلیگی وقدرتلی قوماندانلرنینگ حاکم بولگنی دیه کورسه تیلماقده، باشقه تماندن شوندی حالتلرنی آرتیب باریشگه قومی شورالر هم دخیلدار بولگنی. عیاللرگه قرشی زوروانلیک قضیه لری تیگیشلی اداره لرگه ییتیمشی قومی شورا لرتمانیدن قرار آلینه یاتگنی سبب بولگن.


text:
ویلهم هومبدلت یازیر: «خالقین دیلی اونون روحودور و خالقین روحو اونون دیلیدیر. بوندان گوجلو عینیلیک تصوور ائتمک چتیندیر.»
بیزیم جانیمیز، روحوموز، عشقیمیز، ووجودوموز، وارلیغیمز، شؤهرتیمز، شانیمیز اولان بو آنادیلیمیزین اوزهرینده چالیشماق بیزیم ان بؤیوک بورجوموز و آغیر وظیفهمیزدیر. دیلیمیز حاققیندا چوخلو مسلهلر وار کی، اونلارین حاققیندا هله ده گرک تدقیقاتلار اولسون، کیتابلار، مقالهلر یازیلسین. بیر دیلین آرادان گئتمهسینین قاباغینی آلماغا ان دوزگون یول او دیلی دوزگون اؤیرنیب و او دیلده گؤزل و هر طرفلی و هر ساحهده سانباللی اثرلر یاراتماق اولماسی آیدین بیر مسلهدیر.
آنجاق بیزیم چالیشقانلاریمیز هلهده کی هلهدیر، دیلیمیزین آدی اوستونده اؤز گوجلرینی- واختلارینی قویماقلا، بو دیلین گئت- گئده ضعیفلنیب آرادان گئتمه تهلوکهسینی هئچ ده یادا سالمیرلار.
آذربایجان دیلی ده ایللر بویودور نئچه آدلارلا چاغریلیر. بونو دا دئییم کی، بیزیم او قدر موشکول و مسلهمیز وار کی، اولان گوجوموزو و بو ساحهده صرف ائتمکله باشقا گؤره بیلهجهییمیز، فایدالی ایشلردن قالمالیییق، هله هر حالدا…
دیلیمیزین آدی بارهسینده، نه آدلا چاغریلماسی حاقدا، بیر نئچه نظر و بیر نئچه سؤز واردیر. بو حاقدا دئییلن سؤزلره بیر-بیر باشلایاراق اونلاری آراشدیرماق مقصدیله قاباغا گئدهجهییک:
«آذربایجان دیلی تورک دیلیدیر»
حقیقتن دیلیمیز اوزون زامان، تا قدیم واختلاردا، ۳۰-نجو ایللرین سونونا کیمی چوخ واخت تورک دیلی آدلانیب. صمد وورغون «رهبره سالام» شعرینده سونرالار «چادراسیز، بویاسیز، شن قیزلاریندان» صورتینده وئریلن میصراعین اصلی «چادراسیز، بویاسیز، تورک قیزلاریندان» اولوب. او دؤورون دیلچیلیک اثرلرینین آدیندا داها چوخ تورک دیلی اصطلاحیندان ایستیفاده ائدیلیب. مثلن م. شفیع واضحله. ای. گریگوریئوین، ل. لازئرئوین ل. بوداقووون، ن. نریمانووون (معلیمسیز تورک دیلینی اؤیرنمکدن اؤترو روسلار اوچون آسان کیتاب)، ۱۹۲۴-نجو ایلده آلتی مواللیفین یازدیغی و کومسیون صرفی آدی ایله مشهور اولان «تورکجه صرف-نحو» کیتابیندا و نئچه- نئچه باشقا کیتابلاردا دا آذربایجانجا سؤزو یوخ، محض تورکجه اصطلاحی ایشلهدیلیبدیر. بونلارین هامیسی بیزیم اوزاق- یاخین تاریخیمیزدیر. تورک دیلی اصطلاحینین نئجه آرادان قالخماسی و آذربایجان دیلی ایله نئجه عوض ائدیلمهسینین ده سببلری معلومدور. طبیعی، موختلیف سببلره گؤره سیرادان چیخاریلمیش، یوخ ائدیلمیش مدنی ثروتلرینی برپا ائتمهیه هر خالقین، او جرگهدن آذربایجان خالقینین دا حاققی وار.
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر»
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر» واریانتی دا گؤیدندوشمه سؤز دئییل، اونون دا اؤز تاریخی تجروبهسی و منطیقی عنعنهسی وار. مثلن تورکیهده رسمی ایستیفادهده اولونونان دیله هم تورک دیلی هم ده تورکیه تورکجهسی دئییرلر. بئلهجه اؤزبک دیلی ایله یاناشی- اؤزبکیستان تورکجهسی، قازاخ دیلی و قازاخیستان تورکجهسی، تورکمن دیلی و تورکمنیستان تورکجهسی کیمی، آذربایجان دیلی ایله یاناشی آذربایجان تورکجهسی ده ایشلتمک مومکوندور و بو چوخ طبیعی گؤرونور.
«آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر»
نهایت، «آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر» واریانتینین دا اؤز علمی و تجروبی اساسلاری وار. هر شئیدن اوّل اونا گؤره کی، «آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر»، شیمالی آذربایجاندا میللی مجلیسین تصویب ائتدیگی لاییحهنین متنینین بیر پارچاسیندان عیبارتدیر.
آذربایجان دیلی اصطلاحی داها چوخ ۳۰-نجو ایللردن سونراکی دؤورله باغلانسا دا اونون تا قدیمدن مؤوجود اولدوغونو دا اینکار ائتمک اولماز. تاریخ انیستیتوتونون آپاریجی علمی ایشچیسی، تاریخ علملری دوکتورو، واقیف پیرییئو یاریم ایل اوّل «ادبیات قزئت»-نده (۱۷ ایول ۱۹۹۲) درج ائتدیگی «آذربایجان دیلی اصطلاحی نه واختدان بللیدیر؟» آدلی مقالهسینده اونون ان آزی ۷۰۰ ایللیک تاریخی اولدوغونو گؤستریر. آذربایجان دیلی آنلاییشی ۱۹-نجو عصرده و ۲۰-جی عصرین اوّللرینده و دیل کیتابلارینین آدلاریندا موختلیف ترکیبلرده مؤوجود اولموشدور. دئیهک کی، بوداقووون کیتابیندا (۱۸۵۷)، میرزه عبدالحسینبهی وزیراووون کیتابیندا (۱۸۶۱)، نریمان نریمانووون «تورک-آذربایجان دیلینین مختصر صرف و نحوی»(۱۸۹۹) و باشقا کیتابلاردا او جوملهدن «تورک- تاتار- آذربایجانجا»، «تاتار- آذربایجانجا»، «تورک- آذربایجان دیلی»، موللا عبدالقدیر قرآنینین «عرب و آذربایجان دیلینه مخصوص درسلیک» (۱۹۱۱) الیازمالاریندا دا «آذربایجان دیلی» و «آذربایجانجا» اصطلاحلاری ایشلنمیشدیر.
نهایت، آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، آذربایجان سؤزو، هم آذربایجان خالقینی، هم ده آذربایجان دیلینی بوتون دونیادا تمثیل ائدیر. آذربایجان سؤزو رسمن علم عالمینده، دونیانین تدریس مرکزلرینده تورک دیللرینین اوغوز قروپونا داخیل اولان معیّن تورک دیلینین آدی کیمی قبول ائدیلیب و مشخّص بیر تورک دیلینین آدی کیمی ان موختلیف کیتابلارین، مقالهلرین آدیندا ایشلک بیر اصطلاح اولوب. آمئریکادا یازیلمیش کیتابلاردا، مثلن، «آذربایجان دیلینین اساس کورسو»، «آذربایجان دانیشیق دیلی»، گرد فرانکلین «تورکیه تورکجهسی و آذربایجان دیلی آراسیندا اوخشار و فرقلی جهتلر» مقالهسینده، دوکتورلوق تئزلرینده، مثلن، «آذربایجان دیلینین تؤرهدیجی فونولوگییاسی»، ایراندا آذربایجان دیلینه حصر اولونموش بوتون اثرلرده، ائلهجهده، تورکیه ده چاپ اولونموش چئشیدلی تدقیقات اثرلرینده آذربایجان دیلی بیزه معلوم اولان معیّن تورک دیلی مفهومونو، آنلاییشینی بیلدیریر.
تورک دیلی عاییلهسینده، موستقیل بیر تورک دیلی کیمی آذربایجان دیلی آرتیق اؤزونون هامی طرفیندن قبول ائدیلمیش یئرینی توتوب.
مسله بوراسیندادیر کی، آذربایجان تورکجهسی، تورکیه تورکجهسی، اؤزبکیستان تورکجهسی و س. سؤزبیرلشمهلری رسمی تئرمین دئییل. اونلاری تورک دیلینین موختلیف اراضیلرده حودودلانان لهجهلری معنالاریندا ایشلهدیرلر. تئرمینلر تورک دیلی، آذربایجان دیلی، اؤزبک دیلی و س. کیمی رسمی تئرمینلرین اولسا- اولسا، قئیری رسمی سینونیملری کیمی ایشلهنه بیلر.
آذربایجان تورک دیلی اصطلاحینا گلینجه، بو دا مؤوجود آدیاراتما عنعنهلرینه اویغون دئییل. بورا دا عینی دیلین آدلانماسیندا آچیقلانماسی چتین اولان آد تکراری وار. معلومدور کی، نه اوکراینالیلار اؤز دیللرینی اوکراینا- ایسلاویان دیلی، نه بئلوروسلار بئلوروس- ایسلاویان دیلی، نه نوروئچلیلر (نروژ) نوروئچ- ژئرمن دیلی و س. آدلاندیریرلار. بیر ده بونون معناسی وارمی؟ اوکراینا دیلی، اوکراینادا یاشایان بوتون خالقلارین، میللتلرین، ائتنیک آزلیقلارین (روسلار ۱/۲۱ فایز)، یهودیلرین، بئلوروسلارین، مولداولارین، آذربایجانلیلارین، تاتارلارین، قاقاوزلارین و س. اؤلکه دیلی اولا بیلرسه، آذربایجان دیلی بئله وظیفهنی نییه یئرینه یئتیره بیلمهسین؟
آذربایجان دیلی اصطلاحینی نؤقصانلی سایانلار چوخ زامان، هم ده معیّن معنادا حاقلی اولاراق، بئله بیر فاکتی خصوصی قئید ائدیرلر کی، آذربایجان سؤزو یئر آدی اولدوغوندان، اونو دیل آدی کیمی ایشلتمک اولماز. نئجه کی، هئچ کس آمئریکا دیلی، روسییا دیلی، گورجوستان دیلی دئمیر.
دوغرودان دا، مثلن، اینگیلتره دؤولتینین آدیندان فرقلی اولاراق، همین دؤولته منسوب اولان خالقی اینگیلیس و دیلینی اینگیلیس دیلی آدلاندیریریق. ائلهجه ده آلمانییا دؤولتینین خالقینا و دیلینه آلمان خالقی و آلمان دیلی دئییریک. لاکین اؤزوللو تاریخی عامیللرله باغلی اولاراق، اؤلکهنین و دؤولتین آدی ایله خالقین و دیلین آدینین اویغون گلدییی حاللار دا آز دئییل. مثلن چین دؤولتی، چین خالقی و چین دیلی، نوروئچ دؤولتی، نوروئچ خالقی و نوروئچ دیلی، اوکراینا دؤولتی ، اوکراینا خالقی و اوکراینا دیلی.
تصوّور ائدین: تاریخ ائله گتیریب کی، آذربایجان اؤلکهسینین و یا دؤولتینین، فرقی یوخدور، آدی «آذربایجانیه» (مثلن تورکیه کیمی) و یا «آذربایجانیستان» (مثلن، قازاخیستان کیمی) اولوب. دوغرودانمی، او زامان مسلهلر هامیسی حل ائدیلمیش اولاردی؟
دئدیییم اودور کی، توپونیم- ائتنونیم، یعنی یئر آدی و خالق آدی قارشی دورماسی، آذربایجان دیلی تئرمینینی قانوندان و نئجه دئیهرلر، عنعنهوی آدیاراتما سیستئمیندن کنار بیر شئی حئساب ائتمهیه اساس وئرمیر.
دیلیمیزین آدیندان صؤحبت دوشنده، بئله بیر طبیعی سوآللا دا تئز- تئز قارشیلاشیریق:
آخی آدقویما و یا آدیاراتما ایشینده، عملیاتیندا آدلا علاقهدار سیستئمله یاناشی، بیر تاریخی عنعنه ده وار: بیز تورکوک و عصرلرله دیلیمیز ده تورک دیلی آدلانیب. آمئریکا خالقینین دیلی اینگیلیس، کوبا خالقینین ایسپان، بئلژیکانینکی فرانسیز آدلانا بیلدییی حالدا، بیز نه اوچون دیلیمیزی تورک آدلاندیرا بیلمهریک؟
یئری گلمیشکن دئییم کی، رفیق ذکانین «آیدینلیق» قزئتینده درج اولونموش مقالهسینده بو بارهده ده دانیشیلیر.
مسله بوراسیندادیر کی، همین خالقلار هانسی ژئنتیک منبعلره سؤیکنمهلریندن آسیلی اولمایاراق آدی چکیلن دیللری اؤزلری اوچون رسمی دؤولت دیلی سئچیبلر. یعنی آمئریکانین اینگیلیس دیلی ایله، اینگیلترهنین اینگیلیس دیلی آراسیندا فرق یوخدور. همین دیل، یعنی اینگیلیس دیلی آوسترالییانین، یئنی زلاندییانین دا رسمی دؤولت دیلی اولوب، کوبادا رسمی دؤلت دیلی اولان ایسپان دیلی ده ائلهجه. همین دیل کوبانین دئییل، بوتون جنوبی آمئریکا اؤلکهلرینین – آرژانتینا، برازیلییانین و س. رسمی دؤولت دیلیدیر.
بیزیم تاریخیمیزده ده بئله حاللار اولوب. قدیم و اورتا عصرلرده آذربایجان خالقینین رسمی دؤولت دیلی عموم خالق دانیشیق دیلیندن تامامیله فرقلی اولان عرب و فارس دیللری ایدی. نظامینین «لیلی و مجنون» اثرینده آخیستانین مکتوبونداکی،
«تورک دیلی یاراشماز شاه نسلیمیزه اکسیکلیک گتیرر تورک دیلی بیزه»
سؤزلرینی یادا سالین (هرچند اورژینالدا بیر قدر باشقا شکیلدهدیر). یا ایندیکی سووئت اتفاقیندان آیریلمیش جمهوریتلرین، نئچه ایل بوندان قاباق بؤیوک ادبی دیل عنعنهسی اولان، مثلن، آذربایجان دیلی، دورا- دورا رسمی دؤولت دیلی کیمی اونلارا روس دیلی خیدمت گؤستریب. بو بیر واقعی سند اولاراق بوگون ده داوام ائتمکدهدیر. دوزدور صؤحبت معیّن دؤوردن و معیّن دیلدن گئدیر. کیمسه اینکار ائتمیر کی، بیز سؤیکؤکوموزه گؤره تورکوک و دیلیمیز ده تورک دیللری عاییلهسینه داخیلدیر، عربلرده اولدوغو کیمی.
بورادان طبیعی اولاراق بئله بیر سوآل دوغا بیلر: میصیر، عیراق، سوریا، سعودیه عربیستانی، لیوان، لیوییا، ایران کؤرفزی عرب اؤلکهلری، کوویت، عمان و س. حتّا سودان، موختلیف دؤولتلر اولسالار دا، اؤزلرینی عرب، دیللرینی عرب دیلی آدلاندیردیقلاری حالدا «تورک»، «تورک دیلی» سؤزلری تورک دؤولتلری اوچون نهیه گؤره یاراماسین؟
مسله بوراسیندادیر کی، بو موختلیف دؤولتلرین هامیسینی عینی بیر رسمی ادبی دیل بیرلشدیریر. بو «قرآن کریم»-ین دیلی اولان عرب دیلیدیر. عرب اؤلکهلرینین رسمی دؤولت دیلی کیمی ایستیفاده ائتدیکلری اونسیت واسیطهلری آراسیندا فرق یوخدور. بو گؤرونور تخمینن ۱۴۰۰ ایل موددتینده مضمونو کیمی، دیلی ده دییشمز قالان «قرآن کریم»-ین قدرتی ایله باغلیدیر. هرچند هر خالقین دانیشدیغی عرب دیلینین نهاینکی دیالئکت و شیوهسینده، حتّا شیفاهی ادبی دیل سویهسینده ده اؤزونه مخصوص فرقلی جهتلری واردیر.
واختیله تورک اؤلکهلری و دیللری آراسیندا دا بئله حاللار اولوب. مثلن، اورتا عصرلرده دئیهک کی، اورتا آسیادا جیغاتای و یا ایندی آدلاندیریلدیغی کیمی دئسک، کؤهنه اؤزبک دیلی عمومی ادبی دیل رولو اویناییردیسا، قاباق آسیادا بو وظیفهنی تورک- اوغوز ادبی دیلی و یا نئجه دئیهرلر، کؤهنه آذربایجان دیلی یئرینه یئتیریردی. یئنی آذربایجان، عثمانلی و تورکمن، خصوصن آذربایجان و عثمانلی ادبی دیللری آراسیندا ائله بیر فرق یوخ ایدی. او دؤور اوچون تورک دیلی تئرمینی گئرچکلیک ایدی، حقیقت ایدی.
ایندیکی واختدا ایسه آذربایجان، تورک، تورکمن ادبی دیللری، ائلهجه ده دیگر تورک دیللری دییشیکلیکلره اوغراییبلار و موستقیل دیللره چئوریلیبلر. ان چوخ دییشیکلیک ایسه، بیلدیییمیز کیمی تورک دیلینده اولوب. بئله کی، بوتون دیللرینی معیّن معنادا بیرلشدیرن عرب و فارس سؤزلرینی اونلار تورک قایناقلی سؤزلرله عوض ائدیبلر.
تصادوفی دئییل کی، کئچن بیر ایل عرضینده تورکیهده کئچیریلن ایکی میللتلر آراسی قورولتایدا قویولان ضروری و اؤنملی مسلهلردن بیری تورک خالقلاری اوچون اورتاق ادبی دیل یاراتماق اولوب. بو آنلاییشا طبیعی کی، رسمی دؤولت دیلی ده داخیل اولور.
بئله اولان وضعیتده تورک خالقلاری اوچون عرب مودئلیندن ایستیفاده ائتمک مومکون اولمایان بیر ایشدیر.
بونو دا قئید ائدیم کی، ۱۹۲۰-جی ایلده تورکیهده جومهوریت اعلان ائدیلهنهدک اؤلکهنین دیلی عثمانلی دیلی آدلانیردی. تورکیه دؤولتی تورک دیلی آدینی آتاتورکون ایصلاحاتلاری زامانی گؤتوروب. دئمهلی ۷۰ ایلدن چوخدور کی، تورکیهنین رسمی دیلی دونیادا تورک دیلی، وطنداشلاری تورک، خالقی تورک خالقی ایله تانینیر.
بیز ایسه تورک سؤزونو دیل آدی، خالق آدی کیمی قانلی- قانادلی ۳۰-نجو ایللرین آخیرلاریندا الدن وئرمیشیک. آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، دونیا بیزی آذربایجانلی، خالقیمیزی آذربایجان خالقی، دیلیمیزی آذربایجان دیلی کیمی تانیییر.
صؤحبت برپادان گئدیرسه، اوّلجه بیر تورکلرله ده دانیشماق، عینیلییین تؤرتدییی قاریشیقلیغی آرادان قالدیرماق اوچون مصلحتلشمک لازیمدیر. یوخسا، «معاصیر تورک دیلی»، «تورک دیلینین تاریخی»، «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی» کیتابلارینی گؤرنلر بو کیتابلارین هانسی دیله عایید اولدوغونو نئجه معیّنلشدیرسینلر؟
یا ایندی ساتیشدا کیتاب وار: «آذربایجانجا- تورکجه لوغت». بو لوغتین تکرار نشرینده آدی نه اولمالیدیر؟ «تورکجه- تورکجه لوغت»می؟ «آذربایجان و تورک دیللرینده فعلین زامانلاری» بو اثری نئجه آدلاندیرماق لازیم گلهجک؟ ۲۰۰۲-نجی ایل آلمانیانین «هاریسوویچ» نشریاتی ۴ جیلدلیک «آذربایجان دیلینین ایضاحلی لوغتی»-نی آلمان دیلینده نشر ائتمک اوچون باکی دانیشگاهی ایله موقاویله باغلاییب، ایندی دوزهلیشمی آپارمالیییق؟ کیتابین آدینی دییشیب «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی»می قویمالیییق؟
دیلیمیزی آذربایجان تورک دیلی آدلاندیرماق ایستهینلرین نجیب نیتلری معلومدور. اونلار دیلیمیزین بوگونکو آدی ایله کئچمیشده نیسبتن چوخ ایشلهنن آدی آراسیندا بیر علاقه یاراتماق ایستهییرلر. لاکین بو، یالنیز بیزه عایید اولان مسله دئییل. دئیهک کی، اؤزبک دیلینین کؤهنه آدی جیغاتای، تورک دیلینین آدی عثمانلی، روس دیلینین ده قدیمده آدی کؤهنه ایسلاویان و ویلئکوروس، اوکراینا دیلینین کؤهنه آدی مالوروس و س. اولوب. لاکین دونیا ایستانداردینا اویغون گلمهین بیر تشبّوثو هئچ کیم ائتمهییب و ائتمک فیکرینده ده دئییل.
بوتون بونلاردان سونرا بیر داها دا قئید ائتمک ایستهییرم کی، دیلیمیزین آرتیق وطنداشلیق حقوقونو قازانمیش «آذربایجان دیلی» آدی اونا داها دا چوخ اویغوندور.


text:
یئتمیشسککیزینجی درس
فعل (7)
تأثیرلى و تأثیرسیز فعللر "لازیم و متعددى":
"سولماز مکتوبو یازدى" جۆملهسینده ایشى گؤرن، "سولماز" دیر، "یازدى" فعلدیر. بورادا "یازدى" ایشینین نتیجهسى واسیطهسیز "مکتوب" سؤزۆنۆن اۆستۆنه دۆشۆر. ایشین (فعلین) نتیجهسى واسیطهسیز اۆستۆنه دۆشن سؤزه "واسیطهسیز تاماملیق" دئییلیر. چۆنکى ایشین نتیجهسى اوندا تاماملانیر.
واسیطهسیز تاماملیق طلب ائدن فعللره تأثیرلى فعل دئییلیر. بونا گؤره ده، واسیطهسیز تاماملیق تأثیرلیک حالیندا اولار.
"آیدین قاچدى" جۆملهسینده "آیدین" ایشى گؤرن و "قاچدى" فعلدیر. بورادا "قاچدى" فعلینین تأثیرى "آیدین"ین اؤزۆنده قالیر و آیرى بیر شئیین اۆستۆنه دۆشمۆر. باشقا سؤزله، فعلین معناسى ائله دیر کى، اونون تأثیرى ایشى گؤرنده قالیر و واسیطهسیز تاماملیق ایستهمیر. بئله فعللره تأثیرسیز فعل دئییلیر. تأثیرلى فعللر نهیى؟ ، کیمى؟ و نه؟ سواللارینا جاواب وئره بیلدیکلرى حالدا، تاثیرسیز فعللر بو سواللارین هئچ بیرینه جاواب وئره بیلمز.
گلمک، گئتمک، قاچماق، یاتماق، باتماق، دورماق، ... فعللرى تأثیرسیز، گؤرمک، اوخوماق، آلماق، آپارماق، ... کیمى فعللر تأثیرلى فعللردیر.
آنجاق دئییلمهلیدیر؛ "تأثیرلى و تأثیرسیز فعللر آراسیندا سد چکمک اولماز، اونا گؤره کى ائله فعللر واردیر کى، ایشلندیکلرى یئرله باغلى تأثیرلى یا دا تأثیرسیز اولا بیلر".
میثال اۆچۆن "من بازارا گئتدیم" و "من یولومو گئتدیم" جۆملهلرینین بیرینجىسینده "گئتدیم" فعلى تأثیرسیزدیر، اونا گؤره کى، "نه یى؟، کیمى؟ و نه؟" سواللاریندان بیرینه جاواب وئره بیلمیر. آنجاق ایکینجى جۆملهده بئله سوروشماق اولار: من نه یى گئتدیم؟ _یولو گئتدیم. باشلاماق، ایشلهمک، اوخوماق و ایشلتمک فعللرى ده بئله دیر.


text:
بین النهرین
ایکیچایآراسی و یا بینالنهرین (قدیم یون. شابلون:Lang-grc2 - "ایکی چایین آراسی") - اورتا شرقده یئرلشمیش دۆنیانین ان قدیم و ان بؤیوک مدنییتلاریندان بیری. چاغداش زاماندا بۇ مدنیتین یئرلشدیی اراضی ده بینالنهرین اوْلاراق آدلانیر.
قدیم شرق اؤلکهلری آفریقانین شیمال-شرقیندن آسیانین بؤیوک بیر حیصّهسینه قدر اۇزانان گئنیش جوغرافی اراضینی احاطه ائدیردی. ان قدیم شرق دؤولتلری میصرده، آرالیق دنیزینین شرقینده، کیچیک آسیا، ایکیچایآراسی، ایران، هیندوستان، چین و دیگر اؤلکهلرین اراضیسینده مئیدانا گلمیشدی.
تاریخی[دَییشدیر]
ان قدیم زامانلاردا بینالنهرین اراضیسینده بیر نچه دؤولتلر اوْلموشدور. اوْنلارین تاریخلری آیریجا مقالهلرده وئریلمیشدیر:


text:
افغانستان شمالیده بیر ایرکک و عیال تاشباران قیلیندی.
افغانستان شمال شرقده کی رسمیلر و شاهد لر گه کوره ، کندوز ولایتیده بیر ایرکک وبیر عیال تاش باران قیلیب اولدیریلگن.
طالبان اولرنی سیوگی رابطه ده بولگن لیگده عیبله گن. تاش باران ردشت ارچی تومنیگه تیگیشلی ملا قلی قشلاغیده گی گوجوم بازارلردن بیریده عملگه اشیریلگن.
دشت ارچی تومنی ننیگ حاکمیگه کور ه ، تاش باران ایتیلگنلر عبدالقیوم و صدیقه ناملی شخصلر بولگن.
عبدالقیوم پشتون ملیتی نینگ شیناوری قبیله سیگه تیگیشلی بولگن و صدیقه ایسه ترکمن قومیگه منسوب بولگن.فرانس پریس خبر آژانسیگه کوره عیال 23 یاشیده و ایرکک 28 یاشیده بولگن.
عایله لی ایرکک اونشتیریلگن قیز بیلن سیوگی مناسبتده بولگنلیکده عیبلنگن.
اهالیگه کوره ، عبدالقیوم و صدیقه ، عایله لری خوفیدن پاکستانگه قاچیب کیتگن ایدیلر. اما کیینچه لیک "ملا قلی" قشلاغی نینگ اقساقاللری کینگشی نینگ قراریگه بناء عبدالقیوم صدیقه نینگ آته سیگه بیر میلیون افغانی بیریب ف قیزیب بیلن تورموش قوریش شرطی بیلن اوز قشلاقلریگه قیتیشگه رخصت بیریلگن ایدی.
اوشبو قرارگه تییه نیب عبدالقیوم وصدیقه اوز قشلاقلریگه قیتیشگن.
اما کیلگنلریدن کیین ، محلده کی طالبلر آق ساقالر نینگ قرارلرینی عنابتگه آلمسدن اولرنی تاش باران بولیشلریگه دائر قرار چیقارگن
اولرنی محلی بازارگه آلیب بارییب و اوشه ییرده تاش باران قراری عملگه اشیریلگن.
حادثه شاهدلریدن بیرینینگ بی بی سی گه : "طالبلر مسجد آواز کوچه یتیرگیچیدن آدملرنی تاش باران مراسمیگه چقیردیلر .اولر عیال گه قاره کیدیرگن ایدلرو ایرککنی میدانده توختب توریشینی ایسته دیلر.بازارده کوپ ادم ییغیلگن ایدی. کیین طالبلر اوزلری تاش آتیشگه باشله دی بیزلر دن هم تاش آتیشنی ایسته دیلر . کیین طالبلر میداننی تشلب کیتدیلر. عیال اولگن ایدی. ایرکک تیریک قالگن ایدی. کیین طالبلر قیتیب کیلیب اونگه اوچته اوق آتدیلر" دیدی ملا قلی قشلاقی نینگ یشاوچیلریدن بیری
باشقه خبر آزانسلریگه کوره هم عیال تاش باران پیتی عالمدن اوتگن ، ایرکک تیریک قالگن. طالبان قیتیب کیلیب اونی آتیب اولدیرگن.
کندوزده عصیانکارلر اوز حکمرانلیکلرینی اورنه تیشگن.
اولر نظارتلری آستیده گی حدودلرده حتی سالیقلرهم یغیشه دی .
افغانستان مستقل انسان حقلری کمیسیونی قتلنی قاره لب چیققن و بو طالبان نینگ رحمسیزلیگگه بیر ایسلتمه دیب تعریفله گن.
سونگی پیتده طالبان حاکم بولگن کندوز ولایتینینگ ایریم تومنلریده ملا لر شریعت قانونلری نینگ جاری ایتیلیشینی ایستب چیققن ایدیلر.
معلوماتلر گه کوره ، کندوزده کی کوپ گینه قشلاقلرده طالبان مخصوص کمیته لر قوریب مذکور کیمته لر آرقه لی اوز قانون قاعده لرینی جاری ایته دیلر .
دشت ارچی تومنیده کی ملا قلی قشلاغی حاضر طالبان عصیانکارلری نظارتی آستیده .
حادثه روی بیرگن محل آلمان لیک کوچلر نینگ حربی قرارگاه لریدن بیر ساعت اوزاق لیکده جایلشگن لیگی ایتیله دی .
مخبرلرگه کوره بو ، کندوز ولایتیده بولگن ناتو دائره سیده کی آلمان لیک کوچلر نینگ ، اوشبو ولایتده نیقدر آز تاثیر گه ایگه ایکنلیکلریدن دلالت بیره دی .
هر چند طالبلر بوندن آلدین هم کندوزده بیر نیچه کیشینی خارجلیک لر و دولت کوچلریگه جاسوسلیک قیلیش عیبی بیلن اولدیرگن ایدیلر اما بو کبی تاش باران عمللری کم اوچره یدی، اما کوپه ییب بارماقده .
آی باشیده طالبان بادغیس ولایتیده حامله دار بیوه نی زنا عیبلاوی بیلن بیرنچی دره اوریش بیلن جزالب کیین آتیب اولدیرگن ایدی. او هم عایله سیگه خیانتده عیبلنگن ایدی.
رسمیلر ایسه طالبلر نینگ بونده ی قاتللیکلر نی یولگه قوییب خلق آره سیده قورقو فضا سینی یره تیشگه حرکت قیلماقده لر .


text:
آغجییر
آغجییرلر (لاتینجه:pulmo)، دؤش قفهسینده یرلشمیشدیر؛ آشاغی سطحلری دیافراقمایا و ایچری سطحلری اۆرک کیسهسینه سؤیکنمیشدیر. ساغ دیافراقما گۆنبزی سوْل گۆنبزدن یۆکسک اوْلدوغونا گؤره و اۆرک آسیممتریک وضعیت آلدیغی اۆچون، آغجییرلرین حجمی و شکلی سؤز یوخ کی، مۆختلیف اوْلمالیدیر. ساغ آغجییر سوْل آغجییردن قیسا، گئنیش و حجملیدیر.
نورمال آغجییرلرین رنگی اۇشاقدا آچیق چهرایی اوْلور، بؤیوکلرده ایسه گتدیکجه رنگی دییشیب توندلشیر، خاریجی سطحینده قارا لکهلره تصادف اوْلونور. بونون سببی خاریجدن هاوا ایله آغجییرلره داخیل اوْلان یابانچی جیسیملردن (توز، توستو و قورومدان) آسیلیدیر.
آغجییرلر بؤیوکلرده اوْرتا درجهده هاوا ایله دولدوغو زامان آشاغیداکی اؤلچولرده اوْلور؛ شاقولی اؤلچوسو ۲۵-۲۷ سم، ساگیتال اؤلچوسو (اساسیندا) ۱۶-۱۷ سم، فرونتال اؤلچوسو ساغ طرفده ۱۰ سم و سوْل طرفده ۷ سم.
آغجییرلرین تۇتومونا گلدیکده گؤروروک کی، اینسان درین نفس آلدیقدا، یعنی دؤش قفهسی ماکسیموم بؤیودوکده، ساغلام آغجییرلر ۵۰۰۰ سم³ هاوا توتور. درین نفس وردیکدن سوْنرا آغجییرلرده ۱۵۰۰ سم³ هاوا قالیر، بئلهلیکله درین نفس آلما و درین نفس ورمه آراسیندا ۳۵۰۰ سم³ فرق واردیر. بونا آغجییرین اوْرتا حیات توتومو دئییلیر. اینسان عادی نفس آلدیقدا (یعنی راحت نفس آلدیقدا) ۵۰۰ سم³ هاوا آلیر، درین نفس آلدیقدا علاوه ۱۵۰۰ سم³ آغجییرلره هاوا داخیل اوْلور؛ اگر درین نفس وریلیرسه آلینمیش ۵۰۰ سم³ دن علاوه ۱۵۰۰ سم³ هاوا خاریجه چیخاریلیر؛ بئلهلیکله گؤروروک کی، آغجییرلرین حیات توتومو اۆچ حیصّه دن عبارتدیر: تنففوس هاواسی (۵۰۰ سم³)، علاوه هاوا (۱۵۰۰ سم³) و احتیاط هاوا (۱۵۰۰ سم³). تخمیناً ۳۵ یاشیندان سوْنرا هاوا توتومو آزالماغا باشلاییر.
آغجییرلرین چکیسی مۆختلیف دیر و اوْملاردا اوْلان سلیین و قانین میقداریندان وابستهدیر. عومومیتله کیشیلرده اوْنلارین چکیسی ۱۰۰۰-۱۳۰۰ قرامدیر، قادینلاردا ۲۰۰-۳۰۰ قرام آز اوْلور. ساغ آغجییر سوْل آغجییردن آغیردیر و نیسبتی ۱۰:۱۱ کیمیدیر.
آغجییرلرین کونسینستنسییاسی یوموشاق، مسامهلی و سونگره بنزییر، داخیلینده هاوا اوْلدوغو اۆچون سودا اۆزور (باتمیر). اگر اوْنلارین داخیلینده هاوا اوْلمازسا (مثلاً، روشیمین، آنادان اؤلو اوْلموش دؤلون ویا سودا بوغولموش اینسانین آغجییری) سودا تز باتیر. آغجییرلر آرتیق درجهده الاستیکدیر؛ اوْنلارین نفس وئریلن زامان ییغیلماسی همین خاصهدن وابستهدیر.
هر آغجییری زیروهدن اساسا دوغرو کسیلمیش کونوسون یاریسی ایله مؤ قایسه ائتمک اوْلار؛ کونوسون اساسینا اۇیغون سطحی دیافراقمایا و دیگر اۇجو یوخارییا باخیر، بئلهلیکله، هر آغجییرین اساسی – (لات. باسیس پولمونیس)، زیروهسی – (لات. آپخ پولمونیس) و اۆچ سطحی واردیر: اساسینی اؤرتهن باسیق دیافراقما سطحی – (لات. فاجیس دیاپهراگماتیکا) اوْرتا دیوارا (اۆریه دوغرو باخان ایچری سطحی – (لات. فاجیا مدیالیس (فاجیا مدیاستینالیس – بنا)))و باییر طرفه باخان قابیرغا سطحی – (لات. فاجیس جوستالیس).
ایچیندهکیلر
برونخلارین آغجییرلرده شاخهلهنمهسی[دَییشدیر]
ساغ و سوْل برونخلار آغجییر قاپیلاریندان اوْنلارین پارنخیماسینا داخیل اوْلاراق، آغجییرلرین اساسلارینا دوغرو گدیر یول اۇزونو یان شاخهلر – (لات. رامی برونجهیالیس) وریر. بونلار ایکی قروپا: ونترال و دورزال برونخ شاخهلرینه – (لات. رامی ونترالس ات دورزالس) بؤلونور. ونترال شاخهلر دورزال شاخهلردن بؤیوک اوْلوب گدیشی اؤنه و باییر طرفهدیر. دورزال شاخهلر ایسه آغجییرلرین آرخاسینا دوغرو گدیر. سوْل آغجییرین باش برونخو آغجییره داخیل اوْلاراق دؤرد ونترال و دؤرد دورزال شاخه وریر، بونلاردان بیرینجی ونترال شاخه یوخاری پایا و یرده قالان ونترال و دورزال شاخهلر آشاغی پایا گدیب اوْرادا شاخهلنیر. بونلار سوْل آغجییر آرترییاسینین آلتیندا اوْلدوغو اۆچون آرتریاالتی برونخ شاخهلری – (لات. رامی برونجهیالس هزپارتریالس) آدینی آلیر.
ساغ آغجییرین باش برونخو ۲،۵-۳ سم باشلانان یریندن اۇزاقلاشدیقدان سوْنرا، یوخاری پایا یوغون بیر شاخه وریر. بۇ شاخه ساغ آغجییر آرترییاسینین اۆستونده اوْلدوغو اۆچون آرتریاوستو برونخ شاخهسی – (لات. راموس برونجهیالیس اپارتریالیس) آدلانیر. باش برونخ بۇ شاخهنی وردیکدن سوْنرا دؤرد ونترال و دؤرد دورزال شاخه بوراخیر، بونلارین هامیسی (لات. رامی برونجهالس هیپارتریالس) قیسمیندندیر. ونترال شاخهلرین بیرینجیسی اوْرتا پایدا، یرده قالان ونترال شاخهلر و دورزال شاخهلرین هامیسی آشاغی پایدا شاخهلنیر.
برونخ شاخهلری دیخوتومیک اۆصوللا داها کیچیک برونخلارا، بونلار دا برونخیوللارا – (لات. برونجهیولی) بؤلونور. هر بیر برونخیول آغجییر پایجیغینا داخیل اوْلور و پایجیق برونخیولو – (لات. برونجهیالیس لوبولاریس) آدلانیر؛ بونون دیامتری ۱مم-ا برابر اوْلور. هر پایجیغا داخیل اوْلموش برونخیول دیامتری ۰،۵ مم-ا برابر ۱۲ – ۱۸ عدد داها کیچیک شاخهلره – حدودی برونخیوللارا – (لات. برونجهیولی ترمینالس) بؤلونور. بونلارین هر بیری ایکی تنففوس برونخیولونا – (لات. برونجهیولی رسپیراتوریی) شاخهلنیر. هر تنففوس برونخیولو آلوول آخاجاقلارینا – (لات. دوجتولی آلوولارس) بؤلونور؛ بونلار دا اؤز اۇجلاریندا گئنیشلنهرک آلوول کیسجیکلرینه – (لات. ساججولی آلوولارس) آچیلیر.
هر ایکی تنففوس برونخیوللاریندان آیریلان آلوول آخاجاقلاری آلوول کیسجیکلری ایله بیرلیکده آغجییرلرین قورلوش وحدتینی (لات. آجینوس) تشکیل ادیر. ۱۲-۱۸ لات. آجینوس بیرلشدیریجی توْخوما واسطهسیله بیر-بیریله بیرلشهرک آغجییر پایجیغینی – (لات. لوبولوس پولمونوس) عمله گتیریر.
آغجییرلردهکی آلووللارین میقداری تخمیناً ۳۰۰-۵۰۰ میلیونا و آجینوس-لارین میقداری ۸۰۰ ۰۰۰-ا چاتیر؛ بونلارین تنففوس سطحی نفس وردیکده ۳۰ م²-ا، درین نفس وردیکده ۱۰۰ م²-ا برابردیر.
یوخاریدا تصویر اوْلونان برونخ و برونخیول شاخهلری سیستمی وظیفه جهتجه ایکی قیسمه بؤلونور: ۱) برونخ آغاجی – (لات. آربور برونجهیالیس)- تنففوس برونخلارینا قدر هاوا داشیماق وظیفهسینی ایفا ادیر؛ ۲) آلوولآغاجی – (لات. آربور آلوولاریس)- تنففوس برونخلاری داخیل اوْلماق شرطیله بونلاردان سوْنرا گلن تؤرهمهلر – قازلار مۆبادیلهسینی داشیییر.
آغجییرلرین قورلوشو[دَییشدیر]
آغجییرلرین سقمنتار قورلوشو[دَییشدیر]
کلینیک -رنگنولوژی مۆعاینهلر و دؤش قفهسی جرراهلیغی تجروبهسی اساسیندا سوْن زامان بللی ادیلمیشدیر کی، آغجییرین بعضی نوخوشلوقلرینده پاتولوژی پروسسسلر بۆتون پایی یوخ، یالنیز اوْنون آیری-آیری حیصّه لرینی – سقمنتللری ایشغال ادیر. بۇ حیصّه لره برونخ – آغجییر سقمنتلری آدی وریلمیشدیر. بونلار پاز شکلینده اوْلور، اساسلاری آغجییرلرین خاریجی سطحینه، زیروهلری کؤکلرینه دوغرو باخیر؛ حدودلارینی پیقمنتاسییا درجهسی ایله تعیین ائتمک اوْلور. قید ائتمک لازیمدیر کی، آغجییرین هر بیر سقمنتی مۆافیق برونخ سقمنتینه (شاخهسینه) مالیکدیر. قان دامارلاری دا آغجییرلرین داخیلینده سقمنتار اۆصوللا شاخهلنهرک برونخ شاخهلری اۆزری ایله بۆتون کۆتلهسینه نشر اوْلونور. پاریج آناتومیک نومنکلاتوراسینا گؤره آغجییرلرین سقمنتار قورلوشو آشاغیداکی سخم اوزرهدیر. ساغ آغجییر ۱۱ برونخ – آغجییر سقمنتلریندن تشکیل اوْلونموشدور؛ بونلاردان اۆچو – یوخاری پایا، ایکسی – اوْرتا پایا و آلتیسی آشاغی پایا عاییددیر. سوْل آغجییر ایسه ۱۰ برونخ – آغجییر سقمنتلریندن عبارتدیر؛ بونلاردان دؤردو – یوخاری پایی و آلتیسی – آشاغی پایی تشکیل ادیر.
آغجییرلرین وظیفهسی[دَییشدیر]
معلوم اوْلدوغو اوزره آغجییرلر قازلار مۆبادیلهسی وظیفهسینی ایفاده ادیر؛ بۇ زامان قان اوکسیژن ایله زنگینلشیر و کربون قازیندان آزاد اوْلور. اوکسیژنله زنگین هاوانین آغجییرلره داخیل اوْلماسی و کربون قازی ایله زنگین قازین خاریج اوْلماسی دؤش قفهسی عضلهلرینین و دیافراقمانین ییغیلماسی ایله ایضاح اوْلونور.
آغجییرلر تنففوس وظیفهسیندن باشقا بیر سیرا وظیفهلر ده داشیییر، مثلاً، سکرتور – ایفرازات و مادهلر (سو، لیپوید و دۇزلار) مۆبادیلهسی وظیفهسی. یقین ادیلمیشدیر کی، آغجییرلرده فاقوسیتار (موهافیزدیجی) وظیفه ایفادیجی رتیکولو-اندوتلیال سیستمه عایید بیر سیرا سلوللر ده واردیر.


text:
Sunday, October 21, 2012
تورکمنیستانئنگ جمهوریت گونی غوتلئ بولسون
تـﯚرکمنیستان جمهورییتی نینگ دﯚیبـﯚنی توتان
غایغیسیز آتابایف
دوُغلانئ ۲۷ اکتبر ۱۸۸۷
اؤلومی۱۹۳۸- نجی یئلنگ ۸-نجی فورالئ
استالینینگ شاخصیـیت کولتی (کیش شخصیت) دییلن تررورچیلیقلی ییللاردا توسلانیپ تاپیلان، گـﯚرﯚلمِدیک تـﯚهمت اساسیندا گیتسه گلمز یولا ایبریلن بللی تـﯚرکمن یولباشیلاریندان بیریسی- ده تـﯚرکمنیستان رسپوبلیکاسی نینگ دﯚیبـﯚنی توتوپ، اونونگ غورولماغیندان تأ ۱۹۳۷-نجی ییلدا توتولانا چنلی دینیغسیز حـﯚکـﯚمت باشتوتانی بولان غایغیسیز سردار اوغلی، حاص دوغروسی تأچگـﯚک سردارینگ اوغلی آتابایـفـدیر.
تـﯚرکمنیستانینگ یاریم عاصیرلیق تاریخیندا تـﯚرکمن یولباشچیلاری نینگ آراسیندا غایغیسیز آتابایف کیمین اؤز حالقینینگ ایچینده آدی گینگ یایران مشهور آدام تاپیلماسا گرک. غ.آتابایفینگ آدی تـﯚرکمنیستانینگ برقرار ادیلمگی بیلن رسپوبلیکادا و سوسیالیستیک غورلوشیغینینگ کـﯚپ آغیر هم غوربانچیلیقلی ییللاری بیلن غاییم باغلانشیقدا دوریار. اونونگ گچن دورموش یولی، آجی اقبالی، اؤز دنگ-دوشلاری نینگ، توتوش تـﯚرکمن حالقینینگ آجی اقبالینی اؤزﯚنده شـﯚهللندیریأر و شونونگ بیر بـﯚلگی بولوپ دوریار.
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 7:55 AM
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
گورجوستانین کچمیش پرزیدنتی، اودسا ویلایتینین کچمیش والیسی میخایل سااکاشویلینین طرفداری اولان سوریون دانقادزه حبس اولونوب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا اوکراینا باش پروکورورلوغونون مطبوعات کاتیبی لاریسا سارقان سؤیلهییب. سارقان اونون اوکراینانین اراضی بوتؤولویو و توخونولمازلیغینا قصدده اتهام ائدیلدیینی بیلدیریب. دانقادزه نی ۵ ایل مدتینه حبس جزاسی گؤزلدیی وورغولانیب.
قید ائدک کی، دانقادزه سااکاشویلینین پارتییاسینین کیئو بؤلمهسینه رهبرلیک ائدیر. اونون آدی سااکاشویلییه قارشی آچیلان جینایت ایشینده یئر آلیب. کیئوین ادعاسینا گؤره، محض دانقادزه سااکاشویلینین روسیایؤنلو بیزنسمن سرگئی کورچنکو ایله علاقهسینی تشکیل ائدیب.


text:
تورکیهیه گلن توریست ساییسی آرتدی
ان چوخ توریست آلان ائل آنتالیا اولارکن بو ائلی ایستانبول ایزلهدی
تورکیهیه گلن توریست ساییسی، بو ایلین ۱۰ آییندا ۲۰۱۶نین عینی دؤورو ایله مقایسهده ۲۸% آرتدی.
۲۰۱۷ رقملری گلهجک ایللر اوچون اومود وئریجی.
رقابت ائدیلن اؤلکهلره نیسبتا یاخشی قیمت و خیدمت ساغلانماسی، خدمت کیفیتینین دوشمهمهسی، قوناقسئورلیک و اؤلکهنین بؤیوک تور اوپراتورلاری ایله اوزون ایللره دایانان ایلیشکیلر، توریزمده تورکیهنین ان بؤیوک اوستونلوکلری آراسیندا.
بو ایل اؤزللیکله روس توریست ساییسیندا بؤیوک آرتیش الده اولوندو.
ان چوخ توریست آلان ائل آنتالیا اولارکن بو ائلی ایستانبول ایزلهدی.
بؤلگه اساسیندا ایسه خاریجی توریستلرین تعطیل اوچون ان چوخ اوستونلوک وئردیگی یئرلر آغ دنیز و اژه دنیزی.
ایل ایچینده بو آنا قدر آغیرلانان توریستلرین ساییسی ۲۹ میلیون دولاییندا. ۲۰۱۸ده بونون آرتماسی و ۳۵ میلیونون آلتینا دوشمهمهسی گؤزلنیر.


text:
«وزیر پارلاغی» آدلی سون فیلمی ایله یئنیدن گوندهمه گلن و بیر چوخ اتهاملارا معروض قالان ماحسون کیرمیزیگول ویدئوموراجیت یاییب.
کولت. آز مساوات.کوم-آ ایستینادن معلومات وئریر کی، صنعتچی اذیتلی کئچمیشینی آنلاداراق، بو یئرلره چتینلیکلردن کئچهرک گلدیینی بیلدیریب. او، ادعالاری تکزیب ائدرک، عثمانلی و موسلمانلیغا قارشی چیخمادیغینی بیلدیریب، اجدادلارینا صادق اولدوغونو قید ائدیب.
فیلمه ساتیلان هر بیلئتین پ کا کا-یا دستک آنلامینی داشیدیغی، دولاییسی ایله تورکییهیه مرمی اولاراق قاییداچاغی ادعالارینا جاواب وئرن م.کیرمیزیگول پ کا کا، ایشید، فئتؤ و دیگر ترور تشکیلاتلارینی قینادیغینی و لعنتلدیینی بیلدیریب.


text:
١. -"ی، یی، وی، زاده. بو شکیلچیلر شخص آدلارینا علاوه اولوناراق فامیلییا عمله گتیریر. مثلا: محمدی، جهانی، احمدزاده، رضایی...
٢.- خانا. فارس منشالی خانا سؤزو ادبی دیلیمیزده اولدوغو کیمی، تبریز دیالئکتینده ده تام شکیلچیلشرک، سؤز یارادیجیلیقی پروسئسینده فعال اشتراک ائدیر. همین شکیلچی اؤز منشایینه اویغون یئر معناسی ایفاده ائدیر. مثلا: نمازخانا، بالاخانا (ائوین ایکینجی مرتبه سی)، کابابخانا، توپخانا (سیلاح ساخلانیلان یئر)..
٣. گاه. تبریز دیالکتینده "گاه" سؤزو شکیلچی کیمی موافق یئر معناسینی بیلدیریر. مثلا:درمانگاه، خرمنگاه، نشانگاه...
٤. دان. تبریز دیالئکتینده "دان" شکیلچیسی آذربایجان و آلینما سؤزلره علاوه اولونور و اشیانین آدینی بیلدیریر. نمکدان، شامدان، گلدان..
۵. دار. بو تبریز دیالئکتینده غیری- محصولدار شکیلچیلردن حساب اولونور. دامدار، خبردار، باغدار
فعل دوزلدن شکیلچیلر.
فعل دوزلدن شکیلچیلر مختلف نطق حصه لریندن تازا معنالی فعللر عمله گتیریر. تبریز دیالئکتینده کی فعل دوزلدن شکیلچیلر آذربایجان ادبی دیلی و دیگر لهجه لرله عینییت تشکیل ائدیر. بو شکیلچیلر آشاغیداکیلاردیر:
١. لا- له. مثلا: بالاتی(مایا)، قیرما تیکه(تیکه ات)، کردی(لک)، جه به (خورجون)، چاتی (بالاجا کندیر) سؤزلرینه لا- له شکیلچیسی آرتیرماقلا "چاتیلا- باغلاماق"، "جه به له- خورجونا ییغماغ"، قیرمالا- تیکه له، قویلا- باسدیرماق و سایر فعللر دوزلیر.
٢. تبریز دیالئکتینده سؤزون سون صامتیندن آسیلی اولاراق لا- له شکیلچیسینین "دا- ده، نا- نه، را-ره نوعلریده وار.مثلا: آریتتتدا، یوخوننا، چوموررا(پالچیقلاماق)، آغیررا (عزیزلمک)
٣. لاش- لش. آراملاش، یاوالاش، جوقه لش (دور وورماق)، بترلش (داها دا پیسلشمک).
٤.لان- لن. یاشلان- یئتیشمک، یایلان- یاییلماق...
۵. آل-ال- ل.تبریز دیالئکتینده صفتلردن دوزلتمه فعللر عمعله گتیرمک خصوصیتلرینه مالکدیر. آجال- آچماق، گئنل- دیکل، دوزل، تورشال...
۶. مالا- مه له. تبریز دیالئکتینده بو شکیلچییه آز تصادف اولونور. مثلا: "سرمه له- مسخره یه قویماق"، "بوغمالا- بوغماق". جماعت ماللانی سرمه له مه یه قویمیشدی
۷. ایشگه-اێشگه- اوشگه- اۆشگه. بوایش-اێش- اوش- اۆش قارشیلیق- مشترک نوع شکیلچیسی ایله "گه" قدیم یؤنلوک حال شکیلجیسینین بیرلشمه سیندن عمه له گلن مرکب شکیلچیدیر. بو شکیلچینین کمییله تبریز دیالئکتینده مختلف نطق حصه لریندن عمه له گلن دوزلتمه فعللر معیین بیر اشیانین وضیتینین تدریجن ده ییشدییینی بیلدیریر. مثلا: آغاش فیریشگیر (چاتلاییر)، قوتدار فیررردن (چاتلاردان) چاتلاردان آقاجی ییماغا باشلیر...
٨.آن- ان. تبریز دیالئکتینده بو شکیلچی ایله دوزلن دوزلتمه فعللره ده تصادف اولونور. مثلا: ایکوش گوننن سورا گؤردوخ کی، ارخین قیرا: داوالاندی (چپرلندی).. قویونناری اوقیرراناننار وسطینده (مرکزده) به خ اؤیه نیردیله (یوکسک سسله دانیشماق)..


text:
آکتیویستلرین نظارت آلتینا آلینماسینین اینسان حقوقلاری ایله بیر علاقهسی یوخدور.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری سعودییه عربیستانی خاریجی ایشلر ناظری عادیل جوبئیر بیلدیریب.
کانادا ایله یاشانان دیپلماتیک بحران بارهده دانیشان جوبیر ساخلانیلان شخصلرین دؤولتین تهلوکهسیزلیگی ایله باغلی اولدوغونو سؤیلهییب:
"بو بحران کانادانین داخیلی ایشلریمیزه آچیق و قبول ائدیلمز بیر شکیلده موداخیله ائتمهسیندن سونرا یاراندی. مسئله نین اینسان حقوقلاری ایله علاقهسی یوخدور، دؤولتین تهلوکهسیزلیگیله باغلیدیر".
قید ائدک کی، کانادا خاریجی ایشلر ناظری خریستیا فریلاند بوندان اؤنجه سعودییه عربیستانیندا حقوق مدافعهچیسی سامار بدوی و باجیسی رایف بدوینین توتولماسینا اعتراض ائتمیشدی. بونون آردینجا الریاض بو اؤلکهدهکی سفرینی گئری چاغیرمیش، کانادا سفرینی ایسه آرزولانماز شخص اعلان ائتمیشدی.


text:
جیلولوق
اميرارشد فارس ارمنى الينن ترور اولدى آذربايجان ييهسيز قالدى سيميتقو بو جينايتلره ال ووردى ، ايندى ده نوه سى اوبوب اروميه نمايندسى . قيرتيزه قوربان . عثمان ترك لرى آذربايجان قاردشلارينا يارديم اديپ كردلرى چوله بوراخدى . ترك دشمنى روس فارس ارمنى كرددى . عثمان دولتين بوينونا يخماين كيتاب اوخوماين يازيپلار گدين كنده قديم قوجا آرواد كيشيلردن سوروشون
ایچیندهکیلر
- ۱ جیلولوق
- ۲ تاریخی زمینهلر
- ۳ عثمانلی امپراطورلوقوندا ائرمنیلرین درجهلری و حوکومت ایشلرینده گیریشلری
- ۴ عثمانلیلار و کوردلر
- ۵ مارشیمونون اؤلومو
- ۶ مارشیمونون اؤلوموندن سونرا اورمو شهرینده باش وئرمیش سویقیریم
- ۷ سید محمد پیشنمازین اؤلدورولمهسی
- ۸ مسیحیلر طرفیندن اورمیه حاکیمینین تئرور
- ۹ اورمیه کندلرینده باش وئرمیش حادیثهلر
- ۱۰ اورمیه شهرینین بازارینین اودتوتماسی
- ۱۱ کوردلر الیایله سویقیریما معروض اولان ائرمنیلر و جیلولار و عثمانلی تورکلریایله اساس سیز ایددیعالار
- ۱۲ مراجعین فیتواسی
- ۱۳ ائرمنی آندرانیکین ایرواندان خوی شهرینه هوجوم ائتمهسی
- ۱۴ خوی شهرینین مراجع تقلیدین فتواسی ائرمنی آندرانیکین چکدیگی هوجومون قارشیسیندا
- ۱۵ بویوک ائرمنیستان یارانماسیندا اوغورسوزلوق
- ۱۶ خوی شهرینین نیجاتیندا عثمانلی قوهلرینین رولو
- ۱۷ موضوع ایله باغلی قایناقلار
- ۱۸ قایناقلار
- ۱۹ همچین باخ
- ۲۰ خاریجی کئچیدلر
جیلولوق[دَییشدیر]
جیلولوق فاجیعهسی؛ 1918-جی ایلین مارس آییندا، مینلرجه آذربایجان تورکلری، اوزللیکله اورمیه، خوی و سالماس شهرلرینده یاشایانلارین ائرمنیلر و جیلولار (آسوریلار) طرفیندن سویقیریما معروض قالدیقلاری حادیثه.
بو سویقیریم دا 200 مین الی 500 مینه یاخین آذربایجانلی شیعه موسلمان اوْلدورولموشدور.[۱] قتله یئتیشنلر او زامانلار گونئی آذربایجاندا یاشایانلارین یوزده 15 ین شامیل اولوردو[۲].
تاریخی زمینهلر[دَییشدیر]
ایرانین او زامان شورایمیلّی مجلیسینین نومایندهلریندن اوْلان یحیی دولت آبادی بئله یازیر: ایللر بویو عوثمانی دولتینین ائرمنیلری، یانی (داشناکسیون فرقهسی)عثمانلی دؤولتیینن علئیهینه فعالیت و ایش آپاریلار. عثمانلی دولتی اونلارین تؤرتدیگی فسادلارا قارشی چیخیب اونلارین حرکتلرینین قارشیسین آلدی. نئچه ایل بوندان اؤنجه وان جنگینده عثمانلی قوْشونو ائرمنیلرین حملهسی ایله اوزبهاوز اوْلدو. بۇ هوجوملار روسلارین حیمایتیایله ائرمنیلرین اوغور ايله باشا چاتیر. بۇ جنگ ده روسلار قازاناندان سوْنرا موسلمانلاری اؤلدوروب و اونلارین یوردلارین تالاییب اونلارین ناموسلارینا تجاوز ائتدیلر عثمانلی قشونودا اونلارین اینتیقامی اوچون روسلارلا ایش بیر اوْلان ائرمنیلری توتوب و اونلاری طرد ائدی[۳]
آذربایجان تورکجهسینده و عوثمانی تورکجهسینده جیلو آدلانان ائرمنیلر و تورکیه آسوریلاری، بیرینجی دونیا موحاریبهسینده عثمانلی حوکومتینه ضربه وورماق قصدی ایله روسلارلا ال بیر اوْلوب عثمانلی حوکومتینه قارشی چیخدیلار. عثمانلی حوکومتی بۇ توطئهدن خبری اوْلوب فیتنهنی سوندروب و قالان آسوریلر و ائرمنیلر باتی آذربایجان اوستانینده اوْلان اورمیه و سالماس شهرلرینده یئرلشیبلر. اونلار مسیحی بیر حوکومت یاراتماق نیتایله بۇ منطقهده ساکین اوْلان زامان نیظامی قووهلر تشکیل ائدیب سیلاحلانیب، ایلک اونجه روسیه و سوْنرالار (روسیه آذربایجان توْرپاقلارین ترک ائدندن سوْنرا) بریتانیا کؤمکلیکلری ایله 10 مین نفری ارتش تشکیل ائدیب و ایران حوکومتین ضعیفلیگیندن ایستفاده ائدیب، 1396 جی شمسی ایلینده اورمیه شهرینی ایشغال ائدیرلر.[۴][۵]
اورمیه شهرینین مسیحیلری روسلارین بۇ شهره گیریشیندن اوزلرینی اونلارا ساری یاخینلادیب و کوردلرین ائتدیگی اذیته گؤره موسلمانلاری شهرده و کندلرده اذیت وئریب و بۇ مساله موسلمانلار آراسیندا بیر بویوک راحاتسیزلیقا باعیث اوْلدو. موسلمانلار روسلارین قورخوسونان بۇ مسالهنی دیله گتیره بیلمهمیشلر[۶]
بازیل نیکتین روسون کونسول اورمیه شهرینده ائرمنی لر و جیلولارین عوثمانیدن گلمهلرین من تانیدیغیم ایران کیتابیندا بئله یازیب: آسوریلرین روحانی باشچیلاری مارشیمون آدیلا بیر آدام ایدی. بۇ زامان روس ژنرالینی گؤرمک، اونونلا البیراوْلوب و تورکلره قارشی اوْلان ساواشلاردا شیرکت ائتمک اوچون گلمیشدی. نستوری قبیلهلرینین روحانی باشچی سی مارشیمون دور. بونلار سانجاق و گیاور و وان ویلایتینده ساکینیدیرلر. نستوریلرین ایجتماعی باخیمیندان اوز قونشولاری اوْلان کوردلرله ائله بیر فرقلری یوخدور. فرقلی لیک فقط بوندا گورونور کی هر طایفانین باشیندا بیر کشیش وار و اونلارین حوکومتی تشکیلاتلاری تقریبا روحانیدی و عشیره صورتینده یاشییرلار. هر قبیلهنین اؤزونه عایید بیر رئیسی وار ملیک آدلانیر بۇ قبیلهلر هئچ بیر زامان ساییلماییب و همیشه تورکیهنین اقتیدارلی مامورلارینان اوزاق گزیب و داغلارین ال چاتمایان یئرلرینده ساکیندیلر. بونلارین سایی شاید 30 الی 50 مین نفر اولا.
مارشیمون نئچه مین نفری بۇ قبایل دن ییغیب و تورکلر ایله ووروشماق ایستهییردی. تورکلرین دئدیگی سؤز بئله اوْلوبدور: مسیحیلری ایستعمارچیلارین علئیهینه دعوت ائتمیشدیلر. کوردلر آزادلیقلا مسیحیلری اولودورمکلرینه و غارت ائتمکلرینه سونوئرسینلر. بونلارا باخمایاراق تورکلر مارشیمونی ایستانبولا دعوت ائدیب اونا ایطمینان وئردیلر. مارشیمون بۇ سؤزلره توجه ائتمهییب و عثمانلی دولتینین علئیهینه ایستیقلال اعلام ائتدی و فقط بیر یول تاپیب اودا روسلاریلا باریشماقایدی.[۷]
عثمانلی امپراطورلوقوندا ائرمنیلرین درجهلری و حوکومت ایشلرینده گیریشلری[دَییشدیر]
آذربایجاندا و آنادولودا ائرمنیلر مالی و جانی امنیتی تامین ائتدیکدن سوْنرا سربازلیغا گئتمکدن معافایدیلار و اَنیاخشی ایشلر ائرمنیلر و آسوریلر اوچون وئریلمیشدی. حتی ائرمنیلرین بیری بیر دوره عثمانلی امپراطورلوقیندا صدراعظملیگه منصوب اوْلوندو آما روس واینگیلیسین سیاستی ائرمنیلر و آسوریلر عثمانلی دولتینین قارشیسینا چیخارتدی[۸] .
محمد امین رسولزاده ایرانین اینقلاب مشروطه گوزاریشلری کیتابیندا یازدیغینا اساسا 1909-جو ایلده پتروس افندی اورمونون شهبندری عثمانلی رئیسی دیر. پتروس افندی مارشیمونون اولندن سوْنرا مسیحیلرین موسلح قوهلرینین باشچی سی اوْلدو[۹].
عثمانلیلار و کوردلر[دَییشدیر]
سیدضیاءالدین طباطبایی، ایرانین رئیس الوزراسی، خاریجی ایش لر ناظیرلیگینه دستور وئریر ایرانین ایستانبولدا اوْلان سفیری، عوثمانی دولتی اسماعیل آقا سیمیتقو دان حمایت ائتمهسی بارهده، ایرانین اعتراضین عوثمانی دولتینه بیلدیرسین.
1339-جو آیسلده، رجب آییندا انتظام الملک تلگرافدا 14-جو رمزده علی قولو (مشاورالممالک) ایرانین سفیری عثمانلیلارين كوردلره و اسمعیل آقا اوچون فیشنگ و نئچه یوز توپ یوللاماغینا جیدی صورتده اعتیراض ائدیب و هرجور گيزلي و يا آيدين حیمایت ائتمه مکلرین ایستهییبدیر. عثمانلی نین دولت آداملاری جاوابدا اسماعیل آقا سیمتقودان حيمایت ائتمهدیكلرین سؤیلهییبلر و اونون ایستَگی اوْلان کوردوستان نین ایستقلالینه قارشی اولمالارین بیلدیریبلر.[۳]
مارشیمونون اؤلومو[دَییشدیر]
ایکی و یا اوچ گون اورمو سویقیریمیندان سوْنرا آشوریلر آسانلیقلا بیر بؤیوک شهری اله آلدیلار. مارشیمون اوزوده بۇ سویقیریمایله مووافیق اولمامادیغین دئییردی وایستهییردی بۇ حادیثه دن اوزاق دورا، آما دریندن فیکری سالماسی توتماق و سیمیتقو ایله گوروشمک و بیرلشمکایدی.کسروی یازدیغینا گؤره مارشیمون سیمیتقویا دئییب: "بو زامان کوردوستان آدلانان یئر، بیزیم هامیمیزین یوردو اولوبدور، آنجاق دین آیریلیغی بیزلری بیربیرمیزدن آییریبدیر. ایندی گرک بیرلهشک و بو یئرلری الیمیزه کئچیردیب و بیرلیکده یاشایاق" [۱۰]. سوْنرا دئییب: "بیز سیلاحلی قووه لر یاراتمیشییق، آنجاق آتلیمیز یوخدور، سیز بیزه قوشولسانیز، آتلیلارینیز چوخ اولدوغو اوچون تبریزه توکولوب اورانیدا آلاریق." [۱۱] بۇ جلسه نین سونوندا هر ایکی نفر بیر بیری ایله ال وئریب و بیربیرینه بیرلشمک مقصدی ایله سؤز وئریبلر. مارشیمون اوتاقدان چیخیب فایتونا اوتوران زامان سیمیتقو اونو نیشان آلیب اوْلدوروب. سیمیتقونون طاپانچاسی سسلهنن زامان کوردلر آسوریلرین هامیسینی اوْلدورلر. بۇ حادیثهدن تکجه بیر-ایکی نفر جانین قورتارا بیلیر[۱۲]
مارشیمونون اؤلوموندن سونرا اورمو شهرینده باش وئرمیش سویقیریم[دَییشدیر]
دوشنبه گونو اسفند آیینین 27-سی، - جی 1296 گونش ایلینده، مارشیمونون سیمیتقو طرفیندن تئرور خبری اورمیه شهرینده یاییلدی. جیلولار بۇ تئرورون کوردلر طرفیندن اولماغینا باخمایاراق، 24 ساعات مودتینده اورمیه موسلمانلارینین علئیهینه عومومی قتلعام تورتدیلر. بیر خالقی کی بۇ چاغیریلمامیش قوناقلاری آچیق اورَگی ایله قبول ائدیب و قوناق سئورلیکده هئچ بیر زاددان چکیلمهمیشلر. بۇ سویقیریم صاباحی گونون گون اورتاسینا قدر داوام ائتدی.[۴] بو تاریخی فاجیعه نتیجهسینده 70 مینه یاخین اینسان اورمیه شهرینده هلاک اوْلوبلار.
"رحمت اله توفیق" اوز کیتابیندا یازیر: میرزا محمود اصولی مجتهد جینابلاری آللاه خاطیرینه و آللاه ریضاسینا گؤره اؤلولرین دفن ائتمهگین ایستهدی. منده اورکدن قبول ائدرک، دوکتور شد موحافیظلری ایله برابر و 100 نفر یاردیمایله صاحیبسیز اؤلولری ائولردن، کوچهلردن ییغیشدیریب، حاج خان مسجیدینین قاباغیندا بویوک یئر قازیب اؤلولرین هامیسین بیر-بیرینین اوستونه ییغیب، توپراغا تاپشیردیق.[۱۳]
سید محمد پیشنمازین اؤلدورولمهسی[دَییشدیر]
نئچه نفر سید محمد پیشنمازین ائوینه گیریب و اسلحه ایستهییبلر. او جیلولارین جاوابیندا دئییب: آغالار سیزین اؤزونوزده بیلیرسینیز من روحانییَم. منده اسلحه تاپیلماز منیم اوچون اسلحه هئچ بیر احتیاج دئییل و اونونلا تانیشیلغیم یوخدور. داوا، ساواش اهلی دئییلم.
جیلولار بۇ سوزلره توجه ائتمهییب، اونو تپیک و تفنگین قونداغیلا ووروب و ایصرار ائدیرلر اسلحهسین وئرسین، اما گئنه بۇ سید الله و اونون پیامبرینه آند ایچیب دئییر ایندیه دک نه منیم اوزوم و نه الیم اسلحه اوزو گورمهییبدیر. گئنهده جیلولار بۇ سوزلره توجه ائتمهییب و اونو اسلحهسین وئرمهگه مجبور ائتمک اوچون قیلینجایله اونون ساغ الینی قطع ائدیرلر. بۇ سیدین اسلحهسی اولمایاراق، التماس ایله دئییب منیم اسلحهم اولسایدی وئرردیم. من اسلحه اهلی دئییرم و ایندیه دک منی سیلاحلی گؤرمهییبلر. جیلولار بۇ جاوابدان سوْنرا اونون سول الی، ساغ قیچی و سول قیچینی قطع ائدیب، اونون جسدینی دوغراییب، اوتاقین تامام دووارلاری قانا بَلَنمیش، چوْخ عجیب بیر صحنه اولاراق هر کسی صحنه باخاندا ایضطراب باسیردی.
ائرمنی لر طرفیندن اوْلان شهر نظمیهسینین رئیسی الکساندر مناسریانس میلی آشور مجلیسینین طرفیندن مامور اوْلوب، محلهیه گئدیب و پیشنمازین قتلی بارهسینده تحقیق ائدیر. بۇ شخص او مرحومون ائوینه گیرندن سوْنرا اونون داغیلان و پارچالانمیش اللرینی و قیچلارینی، بدنینین اعضاسینی گوروب سیتادا قاییدیب اوز همقطارلارینا و دوستلارینا بئلنچی بیر خطاب ائیلهدی:
گئدین دوعا ائدین گویلرده و یئرلرده هئچ بیر آلله اولماسین یوخسا بۇ اؤلدورمگی و یاراددیغینیز صحنهنی گوردوم یقین ائتدیم، آلله وارسا، بئله جینایتلر اوچون اونون غضبی و قهری نه سیزلر تامام دونیا مسیحیلرینه عایید اولاجاقدیر.[۱۴][۱۵] اورمو شهرینین اهالیسی بۇ فاجیعهنی ائشیدندن سوْنرا اوز اؤلولرینی اونودوب و اونون حالینا عزا ساخلاییب لار[۱۶]
مسیحیلر طرفیندن اورمیه حاکیمینین تئرور[دَییشدیر]
عظیمالسلطنه سردار آقاخانین اوْغلو اورمیه نین سایقین اینسانلاریندان ساییلیردی. بۇ کیشینین جددی اورمودا قولامخان راستاسینین اوولینده عبدالصمدخان مسجیدین تیکمیشدیر. بۇ مسجید، اورمو شهرینده، ایکنجی بویوک مسجید ساییلیردی .سوْنرالار عظیمالسلطنه سردار اونو مرمت و ساهمانلادیب سردار مسجیدی آدیلا شوهرت تاپمیشدی. سردار جیلولوق واختی اورمیه شهرینین حاکیمی اوْلوب و بۇ انتیصاب و اینتخابدا مسیحیلرین اؤز طرفیندن اوْلونموشدور. رحمت اله توفیقین یازدیغی کیتابدا سردارین ترور اوْلدوغونا بئله ایشاره ائدیر: "شعبان آیینین (1336 آیسل) آخیرلاریندا بیر نفر فرهاد آدلیمسیحی وزیرآباد کندینین روعایالاریایله بیرلیکده گوندوز ایشیغیلا دارالحکومهیه گئدیب سردار و میرزاعلیآغا مویدالاسلام اوتاقدان چیخیب و ایچری عمارته گئتدیگی زاماندا هر ایکیسینی اورتاداکی دهلیزده گوللهلهییب و ایکیسیده او دقیقه جان وئریرلر. قاتیلین ده بیر نفر غئیری معروف مسیحیدیر. اسلحه الینده سردارین ائویندن خارج اولور گئدیب..." [۱۳]
اورمیه کندلرینده باش وئرمیش حادیثهلر[دَییشدیر]
اورمیه بؤلگهسینین بوتون کندلری اورمونون اوزو کیمی بۇ حادیثهده آغیر ضربهلر گوردولر. آسوریلر چوخلو کندلری تالاییب ساکینلرین اؤلدورندن سوْنرا داغ عسگرآباد و قهرمانلی کندلرینه هوجوم ائتدیلر. بۇ کندلرین موحکم قالالاری اوْلدوغو اوچون چتین بیر شراییطده جیلولارین الینه کئچدی و داها آغیر تلفات وئردی.
داغ عسگرآباد کندی[دَییشدیر]
عسگرآباد کندی اورمو بؤلگهسینده یئرلشن کندلردندیرکی اونون خالقی کندین بویوک حیصار و اوجا دیوارلاری اوْلدوغونا گؤره جیلولار و ائرمنیلرین قارشیسیندا دایانیمیشدیلار، بونا باخمایاراق جیلولار و ائرمنیلر 21 شعبان 1336 آیسلده (دوغوم1918)کندین بویوک دروازهسینی توپا باغلایب و کنده گیریب و بیر بویوک سویقیریم تورهدیبلر. نقل اولانلارا اساسا 200-ه یاخین بالاجا اوشاق، قادین و کیشی کندین مسجیدینه پناه گتیریبلر آنجاق اونلارین هامیسی رحم ائدیلمهدن اوْلدورلوبلر [۱۷] بو حادیثهدن جانلارینی قورتورانلارین دئدیکلری اساسیندا مسجیدین ایچینده اؤلولرین سایینین چوخلوغوندان، اؤلولرین قانی مسجیدین ایچرهسیندن ائشیگه سوزولورموش.[۱]
قهرمانلوکندی[دَییشدیر]
کندین خالقی جان و ناموسلارین قوروماق اوچون، جیلولار قاباغیندا شوجاعتلی دیفاع ائدیرلر. جیلولار گوجلو قووهلر و توپخانا گتیرمهگه مجبور اولورلار. جیلولار کندی توپا باغلاییب، قالانین دووارلارین نئچه یئردن پاتلاداندان سوْنرا کندین ایچینه گیریبلر. قالانین قوروجولارینین سیلاحلاری و گولله لری قورتاریب و مسیحیلر قالایا گیریب قادینلارا، کورپهلره رحم ائتمهدن بوتون کند ساکینلرین اوْلدوروب، کندی تالاییر لار.[۱۳]
اورمیه شهرینین بازارینین اودتوتماسی[دَییشدیر]
15 جی گونون تیر آیینین 1335-جی آیسل ایلده اورمیه شهرینین خلقی بازارین اودتوتماغینا شاهید اولورلار. میلّت اشیالارین بازاردان چیخارتماسینا و اودو سؤندورمهیه چالیشیرلار. بۇ ایشین هئچ فایداسی اولمادان بازارین اؤنملی یئرلری اود ایچینده یانیر. بویوک تاجیرلرین، صررافلارین ،زرگرلرین حوجرهلری هامیسی اود ایچینده یانمیشدیر، قالان موختصر بازارین آشاغی قیسمیندن و بازارلارین اوْرتا سوییه لی کسبهلرین حوجرهلری اود توتمادان اوزاق قالمیشدیر. بازارین یانماسی خبری اوزامان "تجدد" روزنامهسینده درج اوْلونوبدور.[۱]
کوردلر الیایله سویقیریما معروض اولان ائرمنیلر و جیلولار و عثمانلی تورکلریایله اساس سیز ایددیعالار[دَییشدیر]
اورمیه در مۆحاریبه عالم سوز کیتابین (ایرانین خاریجیایشلر ناضیرلیگی سندلری) رحمتالهخان معتمدالوزاره (اورمیه دا اوْلان ناظيرلیگین امک داشینین یازدیغینا گوره: 1336-جی ایل، شعبان آیینین 11-ده، بیر هئیت دولت علییهدن (ایران دوولتی) و آذربایجاندا خلیفهگری کل ائرمنیلر باش وئرن بۇ اولایلاری حل ائتمک اوچون اورمیه گلیرلر. موسلمان و مسیحی خالقینین حوضوروندا مجلیس تشکیل تاپیر بۇ مجلیسده حوضوری اوْلان میلّت بیر قطعنامه صادیر ائدیرلر. اونلارین بیریسی موسلمانلارین و اوبیرسی مسیحیلرین الینده قالیر و اونون 3-اونجو بندی بوندان عبارتایمیش : شمشهیوسف جینابلاری مارشیمون پاتیریاک جینابلاری وکیلی طرفینن ایظهار ائدیر بیز کوردوستان موهاجیرلری کوردلرین طرفیندن اوْلان تعددی و ظولمون الیندن اوْلان داوادان اؤنجه و اوندان سوْنرا ایرانا گلمیشیک و سیزه معلوم اوْلدو بونلار بیزیم پناه گترین یئردهده بیزدن ال چکمهدیلر و مارشیمون خلیفهسینی اوْلدوربلر و اوزلرینین هدفلرینه و آرزولارینا یئتیریبلر و ایندیده ایران دولتینن چوْخ تشکور ائدیریک، اؤز مملکتینده بیزیم اوچون امان وئریب و اونلارین ائولرینده یاشاییریک و بوندان سوْنرا الله بیر یولو نیشان وئرسه و بیزی سلامت یئره هیدایت ائدسه بۇ فرقدن کی بیز ایران رعیتی دئییریک آمّا حاضیریق ایران رعیتی کیمین ایرانا موطیع و امرینی قبول ائدک و دونیادا صولح برقرار اولاناندان سوْنرا وطنیمیزه قاییداجاییق یادا ایراندا رعیتلیگی قبول ائدیب قالاجاییق. ایران دولتی بیزی قبول ائتمزسه، بیزلری بیر سلامت یئره کوچوردوب ساکین ائدسین [۱۷].
اورمیه نامهلری، دانشیق و سندلر اورمیه حکومتیندن، یازان اورمو حاکیمی محمد صادق میرزا معزالدوله:
ائرمنی لرینینن خلیفهسیندن آذربایجانا عایید یئتیشن مکتوب تاریخ : 1333 آیسل ايل، شوال آیینین 3-اونجو گونو نومره 203 اوجامان مقام اوستانین جلیله کبری دامت شوکته العالی حوضورونوزا عرض ائدیرم. معلوم اوْلان قرار دان اورمیه و سلماس شهرینده موسلمانلار و مسحییلر آراسیندا بویوک ایختیلاف و ساواش یارانیب و هرگون بیر بویوک فیساد و تالان باش وئریر. کئچمیشده بۇ ایکی میلّتین آراسیندا دوستلوق حاکیمایدی، عکسینه بوگون کئچمیشده کی دوستلوق بوتونلوکله ساواشا دونوب و اونون عیللتی بونان عبارتدیر :اورمو شهرینه کوردلر گیرن زامان بۇ اشرار اورمو شهرینده مسیحیلر مال مولکونه ال اوزادیب و هئچ بیر تالان ائتمکدن موضاییقهلری یوخدور و شهرین اطرافیندا بعضی مسیحی قیزلاری و قادینلاری زورلا توتوب آپاریپ موسلمان ائتمیشدیلر .و اوندان سوْنرا کوردلر دؤندوکلری زامان اورمیهنین داغلاریندا یاشییان نصرانی جیلولار اونلاردان اینتیقان آلماق اوچون ساواشیبلار. بۇ ایش باعیث اوْلوب موسلمانلار و مسیحیلر آراسیندا ایندی بویوک بیر دوشمانلیق تؤره نه. هر حالدا اونلار ائرمنیلر و جیلولار آراسیندا هئچ بیر فرق قویماییبلار. ائرمنیلر و موسلمانلار آرسیندادا بیر فرق قویماییب هر واخت حضرت اشرف دامت شوکته العالی بندهلری بۇ تضییقده قاباقلارینی آلمایاراق سوْنرالار جلیله اوستانی دردیسره (دردسر) دوشوب و مملکتده خارابالیق دوشهجک . سون عرضیم بودور: هر واخت حضرت اشرف بندهلری تعیین ائدسهلر موقرر اولسون بیر کومیسیون موسلمانلار و ائرمنیلر و مسیحیلر طرفینن تشکیل تاپیب و اورمو شهرینه گئدیب ایشلرین ایصلاح اوْلدوغونا عایید تلاش ائدیب و هر واخت بیر موسلمان و مسیحی اوز حددیندن چیخسا اونو تنبیه ائدیب تا اوبیریلر اوچون عیبرت مشقی اولا، هر حالدا حضرت اشرف بندهلری اوزلری اوز ایشلرینه موختاردیرلار. الا مر لامجد مطاع، آذربایجان ارامنهسینین ناییب خلیفهسی [۱۸]
محمدامین رسولزاده بیرینجی دئموکراتیک آذربایجانین پرزیدنتی– ایرانین انقلاب مشروطیت گوزاریشلری کیتابیندا بئله یازیر: بیزی ساخلایالار روسلارین گلمک خبرینی ائشیدیبلر بونا عایید بیزدن سوروشورلار. جواب وئریریک صاباح گلجکلر .سئویملیک نشانهلری آسوریلارین اوزلرینده گؤرونور. بیللهنیر چوخداندان گوزلری یولداایمیش. اونلارین بیری او لحضهده آروادینا طرف، کی باشدان آیاغا آغ پالتار گئییب، گئدیر و اوز دیللرینه بیر سوز دئییر. سئوینج آروادین اوزونده بیللهنیر . روس سالداتلاری گلیر مسیحییت انرژی و قووت تاپیر کوردلر داها غارت ائدهبیلمزلر[۱۹]
مراجعین فیتواسی[دَییشدیر]
میرزا فضل الله مجتهد بیرینجی دونیا موحاریبهسی زامانیندا اورمودا عثمانلیامپیریاسینا دستک ائتدی و روسلار و ائرمنیلر باشچیسی اوْلان آندرانیک و آسوریلر علئیهینه جهاد اعلان ائتدی.[۲۰]
ائرمنی آندرانیکین ایرواندان خوی شهرینه هوجوم ائتمهسی[دَییشدیر]
داشناک ائرمنیلر ایروان شهرینین موسلمانلارینی سویقیریم ائدندن سوْنرا 1918-جی ایلین ژانویهسینده و ائرمنیستان آدیلا جومهوری تشکیل ائدندن سوْنرا 1297 گونش ایلینین قیزاران آیینین 7-جی گونونده بویوکائرمنیستانی یاراتماق اوچون وان – ایروان - ناخجیوان یولونو بیربیرنه وصل ائتمهگی لازیم گوروب و هر يولایله اولسون، خویو آلماغی قصد ائتدی[۲۱] بونا گوره 1297 ایلینده صوبح شافاقدان ائرمنیلرین ایزلری خویون اطرافیندا گورونور و گون اورتاسینا قدر شهرین یاریسین موحاصیره ائدیرلر. خوی میلّتینین موقاویمت ائتمهسیندن اوگونلرده چالیشانلار یادلاریندا بئله آدلار قالیب: شیخ فصلاله حجت الاسلام، آغا ابراهیم، حاج ابراهیم، حسن علی میر پنجه، حاج محمد رضا خان پارسا و ...[۲۲]
خوی شهرینین مراجع تقلیدین فتواسی ائرمنی آندرانیکین چکدیگی هوجومون قارشیسیندا[دَییشدیر]
بو زاماندا ایکی نفر خوی شهرینین روحانیلریندن ، حجت الاسلام و آغا ابراهیم مجتهد بیر ایشه بئله ال ووروب و غیرتی و دیرهنیشی خویون جاوانلاریندا جوشا گتیریب و اونلاری ساواشا حاضیر ائدیب لر. حجت الاسلام اوروجلوق آییندا خوی میلّتینه دئییب ایها الناس بۇ گون هرکس اوروج اولسا گوناه ائلهییب بوگون کی گونده اوروج توتماق حارامدیر ایفطار ائدیب و دوشمنلرینیزله ووروشماغا باشلایین .[۲۲]
بویوک ائرمنیستان یارانماسیندا اوغورسوزلوق[دَییشدیر]
کاوه بیات – توفان بر فراز قفقاز کیتابیندا یازیر بۇ شکست ائرمنیلرین اومودونو بویوک ائرمنیستانین تشکیل تاپماسینا آرادان آپاردی. اونلارین قالان موسلح سربازلاری دا پیس بیر موصیبتایله اؤزلرینی ایروانا چاتیردیلار و بیر بویوک غائیله خوی اهالیسینین چالیشمالاری اساسیندا اوغورسوز قالدی. بیر بویوک اؤنملی نوکته بودور کی آندرانیک قاییدان باش نخجوانین یاخینلیقیندا ایکی بویوک کندین اهالیسین، قادینلار و اوشاقلارلا بیرلیکده، هامیسین قتلعام ائتدی.[۲۳]
خویون میلّتینین موقاویمت ائتدیگی و عثمانلی قوهلری یئتیشمکله ائرمنیلرین هوجومو سینیب و دالا قاییدیب و گئری چکیلیرلر.[۲۴]
خوی شهرینین نیجاتیندا عثمانلی قوهلرینین رولو[دَییشدیر]
خویون میلّتینین موقاویمتی و عثمانلی قوهلری یئتیشمکله ائرمنیلرین هوجومو سینیب و آندرانیک قواسی ایله ایروانا گئری اَیلشدی.[۲۴]
موضوع ایله باغلی قایناقلار[دَییشدیر]
اورمیه یاندیریجی موحاریبهسینین کیتابی – یازاری رحمت اله خان معتمدالوزاره – اورمودان اوْلان خاریجیایشلر ناظیرلیگی کارگوزاری اورمیه شهرینین بۇ قضایاسیندا جانلی شاهید اوْلوب و تامام اؤز گوردوکلرینی ایکی دفترچه شکلینده توپلاییب و بونلاردا خاریجیایشلر ناظیرلیگی آرشیوینده ساخلانیلیر. اونجه کیتاب معتمدی خاندانین الیندهایدی سوْنرا کیتاب کاوه بیات الیله چاپ اوْلوبدرو.
"آذربایجانین باتی سینین تحوولاتی؛ شورای میلّی مجلیسینین سندلری اساسیندا" کیتابینین اصلی موحتواسی جیلولوق و سیمیتقو فیتنهسینه عاییددیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ آذربایجان در جنگ جهانی اول یا فجایع جیلولوق، دکتر توحید ملک زاده دیلمقانی، انتشارات هاشمی سودمند و اختر،۱۳۸۵، صص 82، 182
- ↑ مجله بلژیکی و ستوک (خاور نزدیک) منتشره ۱۹۳۰
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ http://ensani.ir/fa/content/231977/default.aspx
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس - صمد سرداری نیا – نشر اختر – ۱۳۸۵ – صفحه ۶۲
- ↑ مجموعه مجلدات میراث اسلامی، به کوشش رسول جعفریان، جلد دهم،(بخش تاریخ تهاجمات و جنایات ائرامنی، اسماعیل سیمیتقو و سردار ماکی در آذربایجان، تالیف میرزا ابوالقاسم امین الشرع خویی، به کوشش علی صدرایی خویی)، قم، کتابخانه حضرت آیت الله العظمی مرعشی نجفی (ق)، از صفحه ۱۳ تا صفحه ۸۰
- ↑ مویههای شهر غریب – غلامخان حشمت – انتشارات یاز – ۱۳۸۷ – صفحه ۹
- ↑ KTo зHaл, чTo Moи пyTeшecTBия и BocпoMиHaHия Bacилия Nyktyn быBший pycckий koHcyл B ypMии, ИpaH и Пapижe B ceHTябpe 1941 roдa CTpaHицa 199
- ↑ آذربایجان در جنگ جهانی اول ،فجایع جیلولوق ،– دکتر ملک زاده دیلمقانی، انتشارات اختر ، 1386 صفحه 27 و 28
- ↑ سفرنامهای از ارومیه گزارشهای از انقلاب مشروطیت ایران - محمد امین رسول زاده - با همکاری شرکت نشر و پژوهش شیرازه کتاب - ۱۳۸۷ صفحه ۲۰۱
- ↑ این سرزمین که اکنون کردستان نامیده میشود میهن همه ماها بوده ولی جدایی در کیش مارا از هم پراکنده و باین حال انداخته. اکنون میباید همدست شویم و این سرزمین را خود بدست گیریم و باهم زندگی کنیم
- ↑ ما سپاه بسیج کردهایم ولی سوار نمیداریم اگر شما با ما باشید چون سوار بسیار میدارید رویم بر سر تبریز و آنجا هم گیریم
- ↑ تاریخ هیجده ساله آذربایجان – انتشارات امیرکبیر - سید احمد کسروی – صفحه 727
- ↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ تاریخچه ارومیه- یادداشتهایی از سالهای جنگ اول جهانی و اشوبهای بعد از آن، رحمت اله توفیق، انتشارات شیرازه کتاب، ۱۳۸۹، (اورمیه تاریخچه سی - رحمت اله توفیق - شیرازه اینتیشاراتی - 1389 جی ایل) صص۲٤ ،۳۳، ۴۲
- ↑ مصاحبه از بانو محبوبه شهیدی ، متولد 1300 ش عروس شهید سید محمد پیشنماز از کتاب: آن روی پنهان عرب باغی از لابه لای کتاب هایش باید شناخت- محمد رضا آبرون – 1390- قم
- ↑ اورمیه در گذر زمان – صفحه372 – حسن انزلی - انتشارات دستان - 1384
- ↑ تاریخچه اورمیه - یادداشت هایی از سال های جنگ اول جهانی و اشوب های بعد از آن – رحمت اله توفیق –- انتشارات شیرازه کتاب- 1389 – صفحه 43
- ↑ ۱۷٫۰ ۱۷٫۱ اورمیه در مۆحاریبه عالم سوز، رحمت اله خان معتمد الوزاره، انتشارات شیرازه، صفحه 138
- ↑ نامههای اورمیه - اسناد و مکاتبات محمد صادق میرزا معزالدوله از حکومت اورمیه شوال ۱۳۳۳ تا ربیع الاول ۱۳۳۴ قمری – کاوه بیات – انتشارات فرزان – ۱۳۸۰ – صفحه ۱ - ۲
- ↑ گزارشهای از انقلاب مشروطیت ایران، محمد امین رسول زاده، با همکاری شرکت نشر و پژوهش شیرازه کتاب، ۱۳۸۷ صفحه۲۱۹
- ↑ نام آوران اورمیه – انتشارات تکدرخت – علی بابایی – 1389 – صفحه 290
- ↑ قتل عام مسلمانان در دو سوی ارس - صمد سرداری نیا – نشر اختر – ۱۳۸۵ – صفحه ۹۰
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ محمد امین ریاحی – تاریخ خوی – صفحه ۵۰۸ و ۵۰۱
- ↑ توفان در قفقاز - کاوه بیات – از انتشارات وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران صفحه 93
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ محمد امین ریاحی. تاریخ خوی. ۲۰۱۲. صفحه۵۱۱.
- تهران: جمشید محبوبی، ۱۳۷۰. کیتاب نگاهی به تاریخ و جغرافیای میاندوآب و تکاب و شاهین دژ/ نگارش و تحقیق محبوبی
- کیتاب تاریخ سلماس،نشر تبریز، یازان توحید ملك زاده دیلمقانی


text:
سیروز
سیروز - قاراجیر لؤبول لرینین باغ توخومالاری واسطهچیلیگی ایله کؤچورولمهسی.
سیروزا بیر چوخ فرقلی تعریفلر وئریلمیشدیر. بونلار آراسیندا ان یاخشی تعریف "قاراجیرین بؤیوک بیر ساحهسینی احاطه ائدن، نورمال قورلوشونون یئرینده آنورمال نودول لرین گؤرونمهسی ایله کاراکتریزه اولونان بیر دییشمه" اولاراق تعیین ائدن دۆنیا ساغلاملیق تشکیلاتینا عایید تعریفدیر. بو تعریفین ایچینه رگنراتور ایله دامارلانمادا و قان آخینینداکی دییشیکلیکلر داخیلدیر. چونکی، دویونلرده هر واخت رگنراتور تاپینتیلاری گؤرولمهیه بیلر؛ حقیقی رگنراتور دویونلر خستلیین ایرلی مرحلهلرینده راست گلینر.
دامارلانما و قان آخینی پوزوقلوقلاری ایسه خستلیین پریمئر خصوصیتلری دئییل؛ تعریفده ایشتیراک ائدن دیگر خصوصیتلرین (فیبروزیس و دویونلو قورولوش) نتیجهسی اولاراق عمله گلیر. سیروزون اساس خصوصیتی اولان سکلئروزلاشما داواملی هوجئیره داغیلماسینین نتیجهسیدیر. بو سببله دایمی هوجئیره زدهلهنمهسی عمله گتیرهن بیر چوخ کرونیکی قاراجیر خستهلیکلری سیروزلا نتیجهلنیر. بونلار آراسیندا اینفئکسیون، آوتویممون، مئتابولیتیک خستهلیکلر، اؤد یولو خستهلیکلری، درمان و توکسینلره باغلی قاراجیر زهرلهنمهلری، قان دؤورانی پوزغونلوقلاری و باشقا سببلر ایشتیراک ائدر.
سینیفلاندیرماسی[دَییشدیر]
خستلیین سینیف ائتمهسینده ان دوزگون یولو اتیولوژی(علّتی تانیماق) گؤرهدیر. بونونلا بیرلیکده، اننوی اولاراق سیروزلار مورفولوژی خصوصیتلرینه گؤره ده سینیف ائدیلیر.دنهلرین اؤچولرینه اساس آلیناراق میکرودنهلر (۳ ممدهن کیچیک)، ماکرودنهلر (۳ ممدهن بؤیوک) و میکست (میکرو-ماکرو) دنهلر عاییددیر. بو سینیف ائتمه بیوپسییادا چوخ اعتبارلی دئییلدیر، چونکی هیستوپاتولوژیک اولاراق تطبیق اولونماسی چتیندیر. لاکین بوتون قاراجیرین آنالیز ائدیله بیلدیی یاریلمالاردا و ترانسپلانتاسییا اسناسیندا چیخاریلان خسته قا¬راجیئرلرده تطبیق ائتمک اولار.


text:
تفلیس
تفلیس گورجوستانین باش کندی، قافقازین صنایع، مدنیّت و علم مرکزلریندن بیریدیر. اؤلکهنین دوْغو حیصهسینده، کۇر چایینین هر ایکی ساحیلینده، ۴۰۶-۵۲۲ متر هۆندورلوکده، تیفلیس چوککلیگینده یئرلشیر.
شهر ۲۴۴ کوادرات کیلومتر اراضیده یاییلمیشدیر. «تفلیس» توْپونیمینین حرفی معناسی قدیم گۆرجو دیلینده «ایستیسو» آنلامینا گلیر. تاریخی قایناقلارا گؤره، شهر ائرامیزین بئش عصرینده گۆرجو سرکردهسی واختانق قورقاسالی طرفیندن سالینمیشدیر.
۲۰۰۶-جی ایلین اوّلینه اوْلان معلوماتا گوره، اهالیسینین سایی ۱،۱۰۳،۳00 نفر و یا گۆرجوستانین جمعی اهالیسینین ۲۵،۱%-نی تشکیل ائدیر. اهالیسینین تقریبا ۸۰%-ه قدری ائتنیک گۆرجولردن عیبارتدیر. حاضیردا شهرده سایجا ۳-جو ان چوْخسایلی ائتنیک قروپ سایلاری ۱۸ مینه چاتان آذربایجانلیلاردیر.
تفلیس ایقتیصادی باخیمدان حاضیردا گۆرجوستانین ان اینکیشاف ائتمیش بؤلگهسی حیساب اوْلونور. ۲۰۰۵-جی ایلده اؤلکهده ایستیحصال ائدیلمیش صنایع محصولونون ۳۵، ۴%-ای، تیکینتینین ۶۳، ۶%-ای بو شهرین پایینا دۆشموش، فعالیتده اوْلان موسیسهلرین سای اعتیباریایله ۴۷، ۴%-ای بۇرادا جمعلشمیشدیر.
تفلیس گۆرجوستان رئسپوبلیکاسینین باشکندی اوْلماقلا یاناشی، ایری صنایع، علم، مدنیت و نقلیات مرکزیدیر. شهر ۸ رایونا بوْلونور. ایللیک اوْرتا تمپراتور ژانویه آییندا ۰، ۵º س، جولای آییندا ۲۴، ۲º س اوْلور. ایللیک یاغینتینین میقداری ایسه ۵۶۸ مم-دیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Preliminary Results of 2014 General Population Census of Georgia. NATIONAL STATISTICS OFFICE OF GEORGIA. یوْخلانیلیب30 April 2015.
- ↑ Mayor of Tbilisi. Tbilisi City Hall. یوْخلانیلیب20 November 2017.


text:
ی پ گ-یه آدینی دییشدیرمیی بیز مصلحت گؤرموشوک.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو آسپن تهلوکسیزلیک فوروموندا چیخیشی زامانی آمریکا اوردوسونون خصوصی عملیاتلار کوماندانی گنرال رایموند توماس سؤیلهییب.
«اونلار اؤزلرینه ی پ گ دئییردیلر. تورکلر بیزه پ کاکا-یا باغلی اولان دوشمنلری ایله نئجه علاقه قوردوغوموزو سوروشوردولار. بونا گؤره ی پ گ-یه آدینی دییشدیرمهسینی دئدیک. بیر گون سونرا ایسه اونلار آدلارینین سورییا دموکراتیک گوجلری اولدوغونو بیان ائتدیلر. آدلارینین اورتاسینا دموکراتیک سؤزونون علاوه ائدیلمهسی چوخ عقللی حمله ایدی. بو اونلارا دونیادا بیر قدر اعتبار قازاندیردی»، – او بیلدیریب.


text:
آدم اوغیرلش حال لری کوپه یگنی دن خواطرلر کوچه یگن
افغانستان حکومتی انسان اوغیرلش نینگ آلدینی آلیش اوچون ینگی چاره تدبیر کورماقده. عدلیه وزیرلیگیگه کوره، افغانستانده گی انسان اوغیرلشیده کوپراق عیال لر و باله لر بو واقعه لرنینگ قربانی بولگن. مذکور اوغیرلش، کوپراق پول قولگه کیلتیریش و گروگان آلیش مقصدیده عملگه آشیریله دی. افغانستانده آدم اوغیرلش حال لری اوتگن نیچه ییل دن بیری کون سه یون کوپه ییب کیتگن اما حکومت ایسه مذکور معما دن هیچ قنده ی حساباتی یوق لیگی دن سوز یوریتماقده. افغانستانده انسان اوغیرلش واقعه لری اوتگن اون ییل جریانیده، افغانستان حکومتی نینگ اونگیده تورگن اینگ مهم مسئله بولسه ده لیکن مذکور معما حلی بولمه گنی اوچون خواطر لر هم کوچه یگن. باشقه تماندن انسان حق لری سقله ش کمیسیونی نینگ فاریاب ده گی باشلیغی سید حفیظ الله فطرت ایسه، آدم اوغیرلش معما سی نینگ ایریم دلیل لری بولیب، اوتگن نیچه ییل دن بیری خلق خواطری بو توغریده کوچه یگنی نی معلوم قیله دی. فطرت جنابلری، مذکور معما نینگ حل بولیشی فقط گینه دولتی اداره لر مسوولیتی ایکن لیگی نی بیان قیلدی. اما افغانستان حکومتی هم عیال لر و باله لردن نا قانونی شکلده تورلی خیل فعالیت لر اوچون، فایده لنیلیب کیله یاتگن لیگی نی معلوم قیلگن. عدلیه وزیری حبیب الله غالب بو توغری ده بونده ی ایضاح له دی: "افغانستان ده عیال لر و باله لر قتلمی اینگ ضرر کوره دیگن طبقه حسابلنه دی. چونکه انسان اوغیلرله یشیده بولردن آسان لیک بیلن قاچاق چی گروه لر تمانیدن فایده لنیلگن. بولر آغیر ایش لرگه استخدام بوله دیلر. شو نینگ دیک جنسی زوراوانلیک لر، فاحشه لیک و شونگه اوخشه گن باشقه ایشلرده بولردن فایده لنییلیب کیلگن." آدم اوغیرله نیب قاچاق ایتیلیشیده کوچلی مافیا گروه لر، قوراللی گروه لر نینگ قول لری بارلیگی ایتیلماقده. مذکور گروه لرفعالیت لریده بیر قنچه یوقاری مرتبه لی دولت ملازم لری هم شامل. افغانستانده اوتگن نیچه ییل دن بیری آدم اوغیرلش رقمی هر ییل اوتیشی بیلن کوپه ییب کیتگن. شو نینگ دیک، تاجرلر اویشمه سی تمانیدن ترقه تیلگن حسابات گه کوره، اوتگن بیر ییل جریانیده کابل و باشقه بیر قنچه ولایت لرده 90 تاجر اوغیرلنیب، بو جمله دن 12 تاجر هلاک بولگن و باشقه 8 کیشی سی حاضر گه چه هم درک سیز یوقالگن.


text:
بسکتبال
بسکتبال (اینگیلیسجه: باسکت-سبت، بال – توپ، سبت توپو)، بسکتبال توپو ایله تاخیم ایدمان اویونو. اویونو هرهسی بئش نفردن عبارت ایکی تاخیم اویناییر. مقصد الله توپو رقیب کوماندانین ساحهسیندهکی ۳،۰۵ متر یوخاریدان وابسته سبته آتماق و عینی حرکتی رقیب تاخیمیا ائتمهیه مانع اولماق.[۱] بوتون دۆنیادا مشهور اولان بیر ایدمان نؤعودور. ایلک اولاراق ۱۸۹۱-جی ایلده جیم نایسمیت (ژامئس نایسمیته) طرفیندن اوینادیلمیشدیر. جیم نایسمیت باسکتبولو مایاس قبیلهسینین تلاهیوتئنیئ اویونوندان گؤتوردویو دوشونولمکدهدیر.
ایچیندهکیلر
تاریخی[دَییشدیر]
بسکتبال، آمریکا بیرلشمیش اوستانلریین ماساچوست اوستانینده، ایسپرینقفیلد گنج کیشیلر کریستیان بیرلیگی (YMCA) تحصیل مکتبینده بدن تربییهسی معلمی اولان جیم نایسمیت طرفیندن ۱۸۹۱-ده یارادیلمیشدیر. آتلئت و بئیزبولجولارا قیش مشقلری ائتدیرمک مقصدیله اینکیشاف ائتدیریلهن بۇ اویوندا مقصد، تاختادان ائدیلمیش سبتلره توپون سوخولماسی ایدی. ایلک اویونالردا ۷ نفر ایکی تاخیم آراسیندا ۲۰ دقیقهلیک اوچ دؤوره اوزریندن اوینانمیشدیر. اویونون اصل هدفینی سبتلر میدانا گتیردییندن، دؤکتور نایسمیت طرفیندن بۇ اویونا "سبت توپو" معناسینی وئرن بسکتبال' آدی وئریلمیشدیر.
بسکتبال، یارادیلماسیندان قیسا بیر مدت سونرا YMCAی آشاراق بوتون مکتبلره، بیلیم یوردلار و حتی ژیمناستیک سالونلارینا قدر یاییلمیشدیر. گنجلرده بۇ ایدمانا قارشی اویانان ایستک کلوبلاری بسکتبال شعبهلری آچیب تاخیم قورماغا مجبور ائتمیش و بئلهجه بسکتبال، آمریکانین ان مشهور میلّی اویونو حالینا گلمیشدیر.
آوروپادا[دَییشدیر]
باسکتبولون آوروپاداکی ایلک سیناغی، ۱۸۹۳-جو ایلده پاریسین ترویس کوچهسیندهکی کؤهنه بیر ژیمناستیک سالونوندا ائدیلمیشدیر. داها سونرالاری، خصوصیله بیرینجی دونیا ساواشی اسناسیندا، بسکتبالون آوروپادا یاییلماسیندا آمریکالی عسگرلرین بؤیوک تأثیری اولموشدور. سرعتله اینکیشاف گؤسترهن بسکتبال بئلهجه آوروپادا ان یاییلمیش ایدمانلار آراسیندا یئرینی آلمیشدیر. آمریکا، ۱۸۹۷-جی ایلده کیشیلر، آردیندان ۱۹۰۰-جو ایلده قادینلار آراسیندا ایلک میلّی بسکتبال چئمپیوناتلارینی تشکیل ائدرک، بۇ ایدمانی اؤلکه دیامئترینده مشهور حالا گتیرمیشدیر. آمریکالیلار میلّی ایدمان اولاراق منیمسدیکلری باسکتبولو، ۱۹۰۴ سنت لویز اولمپیک اویونلاریندا کلوب تاخیم آراسیندا ماتچلار تشکیل ائدرک، اولمپیک اویونلارینا قاتیلان بوتون اؤلکهلره تانیتمیشلار. ۱۹۰۵-جی ایلده دۆنیانین ان بؤیوک ایدمان سالونلاریندان نیو یورک مادیسون سکوئر قاردن، قاپیلارینی بسکتبالا آچمیشدیر.
آسیادا[دَییشدیر]
اوزاق شرقده ده ۱۹۱۳-جو ایلدهن اعتباراً قارشیلاشمالار ائدیلمهیه باشلانمیشدیر. بئلهجه بۇ اویون بیر نئچه ایل ایچینده کانادا، فرانسه، اینگیلیس، اوتریش، چین و هیندوستان باشدا اولماقلا، بوتون دۆنیا اؤلکهلرینده سرعتله یاییلمیش، خصوصیله بؤیوک شهرلردهکی گئنیش ایدمان ساحهلرینده ائدیلهن اونیوئرسیتئتلر آراسی قارشیلاشمالارین، بسکتبالون باخیملی ایدمان نؤعو اولاراق یاییلماسیندا اهمیتلی رولو اولموشدور. بئینلخالق هوسکار بسکتبال فئدئراسییاسی (فیبا)، بئینلخالق قارشیلاشمالاری ایداره ائتمک آماچ ایله، ۲۰ ایون ۱۹۳۲-ده سوئیسنین جئنئوره شهرینده سوئیس، یونان، ایتالیا، پورتوقال، آرژانتین، رومانی و چک ایسلواکی بسکتبال فئدئراسییالارینین ایشداشلیغی ایله یارادیلمیشدیر. فیبا هر دؤرد ایلده بیر، اولمپیک اویونلارینین تشکیل ائدیلدیی شهرده توپلاناراق، باسکتبولو داها جازیبدار حالا گتیرمک اۆچون لازیملی قایدادا دییشیکلیکلرینی ائتمکدهدیر.
آوروپا بسکتبال چمپیوناتی ۱۹۳۵-جی ایلده باشلامیش، ۲ ایلده بیر تشکیل ائدیلمکدهدیر. هوسکار بیر ایدمان نؤعو اولاراق بسکتبال، ایلک دفعه ۱۹۳۶-دا برلینده تشکیل ائدیلهن اولمپیک اویونلارینا داخیل ائدیلمیشدیر. ۱۹۵۱-جی ایلده باشلایان کیشیلر آراسیندا دۆنیا چمپیوناتینی ۱۹۵۳-ده قادینلار آراسیندا دۆنیا چمپیوناتی ایزلمیش، اولمپیک اویونلارینا بسکتبال نؤووندә قادینلار ایلک دفعه ۱۹۷۶-دا قاتیلمیشلار. آوروپا لیقاسی ایسه ۱۹۹۵-۹۶ فصلینده باشلامیشدیر.
اویون قایدالاری[دَییشدیر]
- بسکتبال موسابیقهلری ایکی حاکم طرفیندن ایداره اولونور. قوناق تاخیم ساحهنی سئچمه حاقینا مالیکدیر. هر تهویل وئرن سونرا ساحه دییشمهسی ائدیرلر.
- اویون اورتا ساحه خطینده هر تاخیمدان بیر اویونچو آراسیندا ائدیلهن هاوا آتیشی ایله باشلاییر. هاوا آتیشینا چیخان اویونچولار توپو تک اللری ایله تاخیم یولداشلارینا قازاندیرما هدفینی داشیییر.
- اویون ۱۰ دقیقهلیک دؤرد مرحلهدن میدانا گلر. بیرلیک وضعیتینده اوزاتما مرحلهسی اوینانیلیر. هر تاخیم ایلک اوچ مرحلهده و اوزاتما مرحلهسینده ۲ دقیقهلیک بیر دؤردونجو مرحلهده ایکی فاصیله حاقینا مالیکدیر. ایکینجی ایله اوچونجو مرحله آراسیندا ۱۵ دقیقهلیک دؤوره آراسی وئریلیر.
- هوجوم ائدن تاخیم اؤز ساحهسینی ۸ سانییه ایچینده ترک ائتمک ۲۴ سانییه ایچینده ده هوجومونو تماملاماق مجبوریتیندهدیر عکس حالدا توپ ایستیفاده ائتمه حاقی رقیب تاخیمیا کئچیر.
- اویونچو توپ ایله بیرلیکده توپ سورمه (دریببلینگ) پاس آتما (پاسسینگ) ضربه آتما (سهووتینگ) فعالیّتلرینی ائتمه شانسینا مالیکدیر. بیر اویونچو توپو علینه آلاراق دایاندیرسا تکرار توپ آتما شانسینا صاحب دئییل؛ توپو ایستدیی ایستیقامته و آداما پاس یا دا ضربه آتماق مجبوریتیندهدیر.
- هر تاخیم ۵ آدامدان میدانا گلر و تاخیملارین سرحدسیز اویونچو دییشیکلیگی حاقی واردیر. اگر فاول حاقینی دولدورمامیشسا هر چیخان اویونچو تکرار اویونا داخیل اولا بیلر. بیر تاخیمداکی بئش اویونچودان بیری اورتادا (پوست) ایکیسی مۆدافیعه ائتمه (گوارد) و ایکیسیده هوجوم (forward) اویونچوسودور.
- اویونو بیر باش حاکم و کؤمکچی حاکم اولاراق ایکی حاکم ایداره ائدر.
- هر اویونچو بئش فاولله اویون خاریجینده قالار تکرار او ماتچ اۆچون اویونا داخیل اولا بیلمز. هر اویونچونون فردی اولاراق ائتدیی فاول سایینین جمعی تاخیم فاوللرینی ده تعیین ائدر. جمعده دؤرد تاخیم فاولونه چاتان کوماندانین داها سونرا ائتدیی هر فاول قارشی تاخیمیا سربست آتیش ایستیفاده ائتمه حاقی قازاندیرار.
- حاکم طرفیندن دایاندیریلمادیقجا توپ پوتادان و یا چئورهدن دؤنسه اویون داوام ائدر. آیریجا اویونچو ساحهنی تعیین ائدن خطلرین خاریجینه تماس ائتمدیکجه توپ اویون خطلرینین خاریجینه دیمهدن هاوادان ساحه خطینین خاریجینه چیخسا دا اویونچو توپو ایچری چئویره بیلسه ده اویون داوام ائدر.
- هر عدد آتیشیندان سونرا و یا حاکمین فیتی چالماسینین آردیندان اویون و اویون زامانی دایانار. عدد یئیهن کوماندانین سبت گئریسیندهکی خط آرخاسیندان توپو اویونا سالماسی ایله هم زامان هم ده اویون تکرار باشلار. اویون ایچیندهکی دیگر وضعیتلره گؤره حاکمین گؤستردیی یئرلردن توپ اویونا سالینار.
- اوچ عدد خطی ایچیندن ائدیلهن هر موفقیتلی آتیش ایکی عدد اوچ عدد خطی گئریسیندن ائدیلهن هر موفقیتلی آتیش اوچ عدد اولاراق قیمتلهندیریلر. فاوللردن و یا قایدا پوزونتولاریندان اؤتری قازانیلان موفقیتلی سربست آتیشلار بیر عدد اولاراق قیمتلهندیریلر.
- اویونچولار ایکی وضعیتده جزالاندیریلار:
- فردی قایدا پوزونتولاری
- فاول ائدیلهن وضعیتلر.
قایدا پوزونتوسو و یا سهوی (سهولی گئتمه توپون خط خاریجینه چیخماسی هوجوم اویونچوسونون اوچ سانییهدن چوْخ پوست ایچینده دایانماسی v. ب) توپ ایستیفاده ائتمه حاقینی قارشی تاخیمیا وئرر. ائدیلهن فردی فاوللر ( ایتلهمه چکمه وورما توتما v. ب) ایسه اویونچونون فاول جزاسی آلماسینی تامین ائتدیی کیمی فاولون ائدیلدیی یئر گؤز قارشیسیندا ساخلانیلاراق رقیب توپو یاندان اویونا سالار یا دا سربست آتیش ائتمه حاقی قازانار.
- سربست آتیش حاقی عددی فاولون ائدیلدیی زامان یئر و نؤعونه گؤره دییشر. شوت آتیشی اسناسیندا فاول ائدیلمیش و آتیش عدد اولمامیشسا آتیشی ائدن تاخیمیا ایکی سربست آتیش حاقی وئریلر. اگر آتیش عدد اولموشسا بیر سربست آتیش حاقی وئریلر. بیر سیرا بیر دؤورهدهکی "تاخیم فاول" سرحدینی کئچمیش و آتیش ساحهسی خاریجینده فاول ائتمیشسه او زامان بیره-بیر دئییلهن سربست آتیش حاقینی ایستیفاده ائدر. بۇ آتیشدا قایدا ایلک آتیش عدد اولسا ایکینجی آتیش ائتمه حاقی قازانماقدیر. بیره-بیرده ایلک آتیشی قاچیران ایکینجی آتیشی ائده بیلمز توپ سبتدن اویون ساحهسینه دؤنسه اویون داوام ائدر. تکنیکی فاوللرده (اویونو گئجیکدیرمه ایسپورتمئنلیک خاریجی داورانیشلار حاکمه اعتراض ایجازهسیز اویونا گیرمه v. ب) ایکی سربست آتیش حاقی وئریلر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Бoлbшoй ЭHциkлoпeдичeckий cлoBapb (БЭC؛ ۱۹۹۲؛ ۲-e изд.، ۱۹۹۸)


text:
آذربایجانین ۲ سربست گولشچیسی یانوارین ۹-دا ایستارت گؤتورهجک هیندیستان لیگاسیندا موباریزه آپاراجاق.
رئپورت-اون معلوماتینا گؤره، بونلار ۳ قات دونیا چئمپیونو حاجی علیئوله دونیا چئمپیوناتینین موکافاتچیسی آسلانبئک آلبوروودور.
۶۵ ک گ چکی درجهسینده یئر آلان علیئو ۳۶ مین دوللارلیق موقاویلهیه ایمضا آتیب. ۹۲ ک.گ چکیدهکی آلبورووون آنلاشماسینین دیری ایسه ۲۸ مین دوللاردیر. اونلار آیری-آیری کلوبلارین هئیتینده چیخیش ائدجکلر.
قایدالارا اساساً، هر بیر کلوبون هئیتینده ۵ کیشی و ۴ قادین گولشچی چیخیش ائتمهلیدیر.
قئید ائدک کی، پرو Wrestling لئاگو آدلانان یاریش ۳ ایلدیر کئچیریلیر.


text:
تورکییهنین ایستانبول شهرینده «رئینا» گئجه کلوبوندا ترور هوجومونو حیاتا کئچیرن شخصین فوتوسو مطبوعاتدا یاییملاندیقدان سونرا پلیس زیتونبورنو آدلانان اراضیده هئلیکوپتئرله عملیات تشکیل ائدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، عملیات زامانی بیر شخص اؤزونو بینادان آشاغی آتاراق قاچماغا چالیشسا دا، تهلوکهسیزلیک قوهلری طرفیندن ساخلانیلیب.
ایستانبول اورتاکؤیده ایسه "رئینا"یا تشکیل ائدیلن ترور هوجومو ایله علاقدار ۱۲ نفر ساخلانیلیب.
خاطیرلاداق کی، ایستانبولون بئشیکتاش رایونوندا یئرلشن «رئینا» گئجه کلوبونا سلاحلی هوجوم اولوب. حادثه نتیجهسینده ۳۹ نفر هلاک اولوب، ۶۹ نفر ایسه یارالانیب.


text:
هوموساپین(ایگیتلردن)
بوگونکی اینسانلارین کؤکلری هوموساپینس لره یتیشیر .هموساپینسلر ۲۰۰ مین ایلدن اونجه یئرکوره سینده گوروشدولر.
ایچیندهکیلر
یئرلری[دَییشدیر]
بیزیم کؤکوموز هموساپینلردی .هموساپینس آفریقادن گلیب ویئرکوره سینده قالیبلارو قالارلی اولوبلار ایندیکی اینسان لار اولارین نسلیندن دیلر ۲۰۰۷جی میلادی ایل سایی اساسیندا ۷ میلیارد باشا یتیشیب لر و مممه لی لرین لاب چوخ اولان بؤلومودو.
ممه لی لردن[دَییشدیر]
ممه لیلر ۲۰ میلیون ایل قاباخ یئر کوره سینده گوروشدولر. ممه لی لر دایناسورلارینان بیر یاشیردیلار هابئله دایناسورلار آرادان گئدن چاغدا ممه لی لر یئرکوره سین توتدولار ممه لیلر دوغوب اوشاقلارینا سوت وئرر هابئله دایناسورلار یومورتا ائدردیلر اونا گوره ممه لیلر چوخ تئز دایناسورلارین یئرین توتدولار. ۲۰ میلیون ایلده ممه لی لر باش تاپدیلار و آخیرده هوموساپین لر یرکوره سنده گوروشدولر کی اولار ممه لی لرین لاب دیرلی گونه سیدیلر.
هاردان گلدیلر[دَییشدیر]
هوموساپینس لر(بیزیم کؤکوموز) آفریقاده یاشاردی و ۲۰۰ مین ایل قاباق آفریقا ده گوروشدولر بعضی مۆحقیق لر اولاری اتیوپی اؤلکه سیندن بولور یوخسا بعضی سی اولاری سودان یا نیجریه اؤلکه سیندن بولور. ایلکن اتیوپی اؤلکه سینین طرفداری چوخدی.
اولار ۲۰۰ مین ایل قاباق آفریقاداگوروشدولر آمّا ۳۰ مین ایل قاباخ کوچماقا باشلادیلار و چوخالدیلار و آسیا و اوروپایه گوروشدولر.
هوموساپینس لر و نئاندرتال لار[دَییشدیر]
۳۰ مین ایل قاباق هوموساپینس لر آفریقادن کوچدولر و نئاندرتال لار اولاردان قاباخ اوروپا وآسیاده یاشیردی. اولارین قارشیلاری و رقیبلری اولدولار بو قارشیدا هوموساپینسلر هیکللی اولدوقلارینا گوره نئاندرتاللاری آرادان آپاردیلار .بعضی مۆحقیق لر نظریه سینه گوره هوموساپینسلر نئاندرتاللاری یه دیلر و نسل لرین قیردیلار.
نئاندرتال لارآرادان گئددی و یه یلدیلر .هموساپنسلر اولاری خورک ائددیلر و ۱۵ مین ایل قاباخ نسل لری آرادان گئتدی و یئرلرین هوموساپینسلر(بیزلر) توتدوق. آمّا هوموساپینسلر بعضی یئرلرده نئاندرتال لارینان قاریشدیلار.
ایندیکی اینسانلارین ژن لرنین یوزه ۸۰ دی هموساپینسلردن دی آمّا یوزه ۱۵ یا ۱۸ ی نئاندرتال لرداندی.
بیر نظریهده ۲۰۱۲ جی ایلده طرح اولدی نئاندرتال لار گوزل اولدوقلارینا گوره آرادان گئددیلر. بو نظریهده نئاندرتال چون گوزلیدی مایالاری هموساپینسلرین الینه دوشدی و اولار ارکک لری اولدوروب ومایالاری ساخلادیلار.
هابئله تاپیلمیش سوموکلر نیشان وئریر هوموساپینلر نئاندرتال لاری یه یردیلر.
هیکللری[دَییشدیر]
هوموساپینسلرین ۱٫۸ دان ۱٫۶ ارککلرینین بؤیودی و ۱٫۶ دان ۱٫۵ مایالارینین بؤیودی. اولار نئاندرتاللاردان اوجا وبؤیلویدولار و یئر کوره سینده قالارلی اولدولار. ایندیکی اینسانلار شکیسیز هوموساپینس لردن قالیبلار.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Global Mammal Assessment Team (2008). «Homo sapiens». The IUCN Red List of Threatened Species 2008. DOI:10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T136584A4313662.en.


text:
بو گون تبریز اونیوئرسیتتینین یارانما گونودور.
کولت. آذ خاتیرلادیر کی، جنوبی آذربایجان ملی حکومتی قورولاندان سونرا باش ناظر سید جعفر پیشه ورینین فرمانی ایله ۱۲ ایوندا تبریزده آذربایجان اونیورسیتتی آدیندا ایلک اونیورسیتت تاسیس اولونور.
ملی حکومتین سقوطوندان سونرا آذربایجان اونیورسیتتی بیر نئچه ایل فعالیتینی دایاندیریر. یئنیدن فعالیته باشلادیقدا ایسه اونیورسیتتین آدی «دانشگاه آذرآبادگان»آ دییشدیریلیر.
ایراندا اسلام انقیلابینین غلبهسیندن سونرا اونیورسیتت ۵ ایل مدتینه بیر داها فعالیتینی دایاندیریر. فعالیته باشلادیقدا ایسه «دانشگاه تبریز» (تبریز اونیورسیتتی) آدلاندیریلیر.
تبریز اونیورسیتتی تبریز شهرینده یئرلشیر و ایرانین ان بؤیوک تحصیل اوجاقلاریندان بیری ساییلیر.
تبریز اونیورسیتتی تاریخ باخیمیندان ایرانین ایکینجی اونیورسیتدیر.
تبریز اونیورسیتتینین آدی ایلک دفعه قورولاندا «آذربایجان میللی داروالفنون»، سونرا ایسه «آذربایجان خالق اونیورسیتتی» و نهایت «آذربایجان اونیورسیتتی» آدلانیب.
میللی حکومت دؤنهمینده تبریزده اونیورسیتتین بیناسینین تیکیلمهسی بارهده مذاکیرلر آپاریلیب. همین دؤنهمده «صاحب دیوان» باغی آدلانان بیر یئرده ایران شاهی رضا شاه زیندان کیمی ایستیفاده ائتمک مقصدی ایله بیر بینا تیکدیریبمیش. همین زیندانین بیناسیندا بیر سیرا دییشیکلیکلر ائتمکله تبریز اونیورسیتتینین ایلک بیناسی سالینیر.
اونیورسیتتین تیکینتیسی و تاسیسی میللی حکومتین ان بؤیوک اوغورلاریندان بیری حساب اولونور.


text:
آچیق-آشکار دئملیگیک کی، قدسو ایسلام اوچون مدافعه ائدیریک. قدس یالنیز فیلیسطینلیلرین و عربلرین دئییل، بوتون ایسلام اؤلکهلرینی ماراقلاندیران بیر مسئلهدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری دونیا مسلمان عالیملر بیرلیینین صدری یوسیف ال-کاراداوی اؤزونون تویتر حسابیندا یازیب.
قید ائدک کی، الاقصی مسجدی یاخینلیغیندا متال دتکتورلارینین قوراشدیریلماسی کوتلوی ایغتیشاشلارا سبب اولوب. حادثه نتیجهسینده ۳ فیلیسطینلی اؤلوب، ۲۰۰-دن چوخ فیلیسطینلی ایسه خسارت آلیب. ایسرایل آرتیق متال دئتئکتورلارین ییغیشدیریلماسی بارهده قرار وئریب.


text:
ددهلرین ایتیرمهسی، اویغارلیغیمیزین قیسیر قالماسی
یئنه اؤلوم خبری پایلاشماق زوروندایام؛ ایتیرمک، الدن وئرمک، اییه دورماماق بلکی اودوزماق.
بیریسی جوذاملی خستهلرین قورتاریجیسی، ام وئرهنی، اومود باغیشلایانلاری لاییقی اولدوغو جوذاملیلار آتاسی لقبینه دهیری اولان دوکتور، شیمشک آدیلا قوشوق قوشوب، یازی پوزونون ایلکین اوستالاریندان بیریسی. بو شیمشک آذربایجان درنهکلرینده چوخلارینی اؤزلویونه ساری اوز دؤندرمهیه یؤنلتمیشدیر. بابا باغیندا سون جوذاملینی ساغالدان ال، ایللر بویو چالیشیب، یورولمادان، مالی بدلی دوشونمهدن، گوجو یئتنهقدر، اؤزو عؤمرونو بیلیم و دوشونجهنین یولوندا خرجلهین، بیر چوخ کیتاب یازان، مهندیس صرافینین وورغولاماسینا گؤره "گذشته چراغ راه آینده است" کیمی کیتابین مؤلیفلر هئیتینده یئر آلان، آذربایجاندا بیر چوخ آچیدان دانیلا بیلمز دیرکلردن بیریسی اولان، رحمتلی دوکتور محمد حسین مبین دونیاسینی دهییشدی.
دوکتور مبین آدنیا ان آزی دیریلیک چاغیندا بیر دَرنک آچیلدی، آنیت آبیدهسی تیکیلدی، ائله اؤزو دیری ایکن ده جوذاملیلار آتاسی اولمانی قازاندی. یونسیف تکین اولوسلار آراسی قوروملار وریندن نئچه دفعه آلقیشلانیب تقدیر اولوندو.
آنجاق نه یازیق یئنه رحمتلی مبین ده رحمتلی هئیت و بیر چوخ بونلارا تای دیرکلریمیز کیمی، لاییق اولدوغو قدر اؤلوم خبری اؤزلرینی بیزیله وطنداش بیلنلرین وریندن قارشیلانمادی. دئمک اؤنمسنمهدی. بلکی اونودولموشلار سیراسیندا اولدوغوموز اوچون بو تام دوغال بیر تپگی ساییلا. آخی هله بیزیم ایشهکچمک زامانیمیزا قالیر. قارداشیق آنجاق اؤگئی.
گؤز اومدوغو یئردن کوسَر دئمیشلر آنا-آتالاریمیز، کئشه بو اوماجاق گؤزوموزو ده بیر دفعهلیک کسیب آتا بیلسهیدیک. اؤز قیچیمیز اؤز دوشونجهمیز اوستونده دورا بیلسهیدیک؛ داها بئلنچی اورک توتولمالاری، اونودولموش اولدوغوموزو جانلاندیران دویغولاری دویمازدیق بلکی ده.
ایکینجی ایتیرمک خبری، ائل آشیغی رحمتلی رسول قربانییه عایید دیر؛ 1314 ده کلئیبر ماهالینین عابباس آباد مئشه پارا کندینده گؤز آچیب ایللر بویو ائل فولکولورو، ناغیللاری، عادت عنعهلری سینهسینده داشیان آشیغیمیزین نئچه آی اؤنجه « سینهمده سسلهنن سازیم وار منیم» آدلی شعر توپلوسو ایشیق اوزو گؤرموشدور. ائل و البته آشیقلار آراسیندا "دده" لقبی ایله تانیان عاشیق قوربانی ده چوخ نیسگیللیجهسینه کؤچدو. نئچه آی اولاردی بئیین سکتهسینه گؤه خسته خانا یاتیردی. دونن خزل آیینین آلتیسی بو قدرینی بیلمهین دونیادان گؤز یوموب بیزی ترک ائتدی. نه یازیق آشیق قوربانینین اؤلوم خبری آشیق ادبیاتی و موسیقیسینین اییه اولدوغو ایستاتوسا باخاراق، ائله او قدر ده اؤنمسندی؛ اولمایایدی بئله کاش!
دئمک اولار بیر تَهَر هر ایکی آدلیم و بؤیوک اوستادلاریمیزین ددهلیک لقبلری وار ایدی. بلکه بونو بوگون وورغولاماق دوغرو ایش حئساب اولمایا آنجاق من بو ریسکی ائدیرم. ندن بیزلر همئشه دده آدی وئریریک؟ ندن بو ددهلرین ننهلرینی سئچمیریک؟ ندن بو دده و ننهلرین اوشاقلاری و یئتیردیکلرینی گؤره بیلمیریک؟ * موقاییسهم شخصلر اوزهرینده دئییل اورهتیم و اورونلر (سونوج و محصول) اوزهرینده دیر. ندن اوستاد مبین ددهسی اولان بیر بیلیم دالینین گئنیشلنمهسینی (آنا و اوشاغی) گؤرموروک؟ هابئله آشیق صنعتینده ندن آشیق قوربانی او صنعتین ددهسی ساییلان صنعت قولونون آناسینین و داها آرتیق چیچکلنسهیدی، بالاسینی گؤره بیلمهمیشیک بوگونه دک؟ ندن قیسیر قالمیشیق؟ بئلنچی ددهلرین یئرینی دولدورا بیلهسی اوچون کیمسهلر بئچرتمیشیک می؟
یازیدان سونرا: 1-*: آچیقلاما: ننه و اوشاقدان آماج اینکیشاف و گلیشمهنین گؤسترمهسینی تمثیل ایله اولاراق آچیقلانماسیدیر، یوخسا ننه یا اوشاق آدی وئرمک آماجیمدا دئییلدیر.
2- من ده اؤز وریمدن میللتیمیزه باش ساغلیغی وئریرم؛ آذربایجان باشین ساغ اولسون.
-
- ۹۴/۰۷/۱۱