text:
پاییز گئجهسیایدی.هاوالار چوخ سویوق کئچیردی. موحاریبه اولدوغونا گؤره شهرده گئجهلر چراغلار سونولو اولمالیایدی. بلکه ده چراغلار یاساق اولموشدو؟ بونا گؤره گئجهلر باییرا چیخاندا نظره چوخ دهشتلی گلیردی. قارانلیق اؤز چادرین ائله چکمیشیدی کی، گؤز گؤزو گؤرموردو. ساوالانین اطرافین قار توتسادا، هله آغ کؤینکی شهره گئیدیره بیلمهمیشدی.
گئجه یارینی گئچمیشیدی. سحرین باغری یاریلیردی. شهر شیرین یوخودایدی. من یاتاغمین ایچینده آرخام اوسته اوزانیب، گؤزومو اوتاغین تاغینا تیکمیشدیم. یوخوم آپارمیردی؛ سانکی یوخوم باشیما دوشموشدو. بیر آندا حیطین قاپیسی مؤحکم دؤیولدو. یوخو گؤروردوم، یوخسا اویاقایدیم! تئزلیکله شالواریمیگئیمهگه باشلادیم، آمما قاپی بیر دوزومه چیرپیلیردی… الاهی نه اولا؟ گئجهنین بو واختیندا قاپینی دؤین کیم اولا؟!… فیکره دالدیم. چیگنیمه بیر آرخالیق آتیب تئز قاپییا ساری یویوردوم. قاپینی آچان کیمیگؤردوم یحیی دالغین بیر حالدا ال آیاقین ایتیرر کن ، وحشی بیر باخیش لا: – تئز اول گئدک! دئدی. یحیی اون سککیز یاشا دولموش اوجا بویلو، اوتانقاج، ایدمانچی بیر گنجایدی.
-بلکه آتام؟
-یوخ، یالنیز تئز اولمالیسان.
-آخی بیر دی گؤروم نه اولوب! من یاری جان اولدوم!
-محرم عمیاؤلوب!
-نئجه محرم عمیاؤلوب!… نه دانیشیرسان؟…. یحیی نه دئییرسن.؟ دئیهرک گؤزلریم یاشلا دولدو.
-آخی عمیم آخشام بیزه گلمیشیدی؛ او چوخ جانی سولو، ساغلام و کئفی سازایدی!
-سکته ائلهییب، اؤزوده یوخودا! یحیی دئدی. ائله ساندیم بوسبوتون بدنیمده سویوق بیر گیزیلتی قوپدو. عجلهلی بیر حالدا پالتارلاریمیگئیدیم.
بؤیوک قارداشیم کریم منیمله قاپی – قاپی قونشوایدی. اونلارین دا قاپیسین دؤیدوم. اویاندی. خبری ائشیدهرک ال آیاغین ایتیردی:
– بو نه موصیبتایدی بیزی گلدی تاپدی! آخی عمیمین اؤلوم واختی دئییلدی. او چوخ ساغلام و کئفی سازایدی… قهرلنمیش بیر حالا دوشموشدو. یحیی ایله بیرلیکده یوللاندیق عمیمین ائوینه طرف.
دئمهلییم من بویا باشا چاتدیغیم زاماندان بیزیم طایفادا بیرینجی دفعهایدی کی، اؤلومله اوز به اوز گلیردیم. اؤزوده عمیمین اؤلومو، چون اوندان چوخ یاشا دولموش بو طایفادا واریدی. منجه بو آغیر ایتگینی ایچهریمده قبول ائلهمک ایمکانسیزایدی. آمما ائله بیل کی اؤلوم اؤز آیاقلاریلا قاپیمیزا گلمیشیدی.
محرم عمیم اوجا بویلو، قارا بنیز، کورهیی ائنلی، ساچلاری چال، دولو انداملی ساغلام بدن بیر کیشیایدی. دونیانین ایستی – سویوغونو گؤرموش، خئیرخواه انسان کیمیائل اوبادا تانینیردی. او محلهده، ائل ایچینده، محبتلی و قایغیکش اولاراق، جماعاتین بوتون خیر ایشینده جانیندان مایا قویاردی.
محرم عمینین کوچهلرینه یئتیشرکن، گؤردوک جماعات قاپینین چئورهسینه ییغیشیبلار.هامیبیر بیریندن سوروشوردو: – بس محرم نئجه اولوبدو؟
آغساققال کیشیلر اللری قوینوندا، باشلارین آشاغییا سالیب حزین- حزین آغلاییردیلار.
ائوه گیررکن، اؤزومو اوتاغین اورتاسینا اوزانیلمیش جنازهنین بؤیور طرفینه ییخدیم. یول اوزونو هئچ دانیشمایان کریم، ائوه گیررکن جنازهنین باشی اوسته اوتوروب، یانغیلی سسیله اوخشاما اوخوماغا باشلادی. او بوندان اؤنجه گؤزل موغام و باشقا آذربایجان ماهنیلارینی خوش سسیله قوهوم، اقربا گنجلرینین تویلاریندا اوخویاردی، دئمکهامینین چوخ خوشو گلیب و لذت آپاراردیلار. آمما بیرینجی دفعهایدی اونو اوخشاما اوخویاندا گؤروردوم. کریمین سسی بوتون آغلایانلارین سسین ایتیردی. او ائله یانیغلی اوخشاییردی کی، منیم اورهییمیسیخیردی؛ سانکی اهمال- اهمال بوغولوردوم؛ خیردا – خیردا آغلیم باشیمدان چیخیردی. منه ائله گلیردی اؤلومله ال- اله وئرمیشم. کریمین سسی، منی ایچریمده آغلاماقدان سونوشدوروردو. اوخشامالار جانیما هوپارکن، داها راحاتلاشیردیم. موطلق آغلاماق سسی ائشیدمیردیم. محرم عمیم الیمدن دوتوب خییوچایینا آپاریردی منی. باهار فصلیدی؛ طبیعتین گؤزللییی اینسانین روحون نوازیش ائلهییردی. یارپاقلارین پیچیلتیسی، آزاد قوشلارین سئوینجلی نغمهلری منیم اوزومه گولوردو. دوزلر، یاماجلار یام- یاشیل اولموشدو؛ گوللرین اوستونه قونان آریلارین ویزلتیلاری قولاغا گلیردی. آلما آغاجلاری قیرمزی، بایاز گول آچمیشدیلار؛ عمیم دئییردی بو ایل آلما آغاجلاری چوخ بهرهلی اولاجاق؛ او چوخ سئوینیردی، آخی بو باغا چوخ زحمت چکمیشدی.
بیزیم باغین گون چیخان طرفیندهکی یاماجدا، بیر اوجا هوندور- آدام هئیکلینه اوخشار بیر داش واریدی. ائل ایچینده اونا گئچمیش زامانلاردان موللالی داش دئیردیلر. کریم ایسه موللالی داشین اوستونده اوتورموشدو. او چوخ گور سسیله قاراباغ شیکستهسی اوخویوردو. اؤتن گونلردن عمیمین، کریمین سسیندن چوخ خوشو گلردی. من اونا ال قاوزادیم، آمما او الین قاوزایان آندا، هئیکلی داشا دؤندو. اوزومو عمیمه توتدوم:
-باخ کریم نئجه اولدو؟…
ایستهدیم کریمه طرف آیاق گؤتورم، عمیم: -اوغلوم دئیهسن یوخو گورورسن، او موللالی داشدی!- دئدی.
آنجاق اونون سسی یئنه ده چوخ آیدین گلیردی. عمیم: -الیوی وئر منه خییو چایین کئچیب گئدهک! واخت دارالیب،هاوا قارانلیغلاشمادادی- دئدی. من الیمیعمیمین الینه وئردیم ، آنجاق اونون اللری چوخ سویوقایدی.
بؤیله اوزوجو بیر حالدا، گؤردوم کابلا صاحب قولومدان یاپیشیب منی چکیر یانا:
-آی اوغول دور آیاغا، جنازهنی گؤتوروروک.
من باشیمیقالدیردیم. عمیمین الی الیمده بوزا دؤنموشدو. داها آغلامیردیم، تکجه باخیردیم. دئمک گؤزلریم یول چکیردی؛ کریمین سسی کسیلمیشدی؛ اؤزوده بیر بوجاقدا، سووا باسیلمش تویوق کیمی، بوزوشوب بیر نقطهیه دونوخموشدو، آمما رنگ – روفی دیوارلارین گچینه اوخشاییردی، آغ آپباغ.
جماعات جنازهنی -یا حسین، دئیهرک قیرمیزی پتو آراسندا قالدیردیلار. منسه اؤلومله گؤروشموشدوم، لاپ دا یاخیندان. ایچریمده بیر خوشالیقهاواسی گزیردی. داها اؤلومدن قورخماییردیم، سانیردیم اؤلوب یئنیدن دیریلمیشم؛ هئچ عمیمین ده اؤلومونه ناراحات دئییلدیم. گؤروردوم او اؤزو ده جماعاتلا بیرلیکده جنازهنی قبریستانا آپاریر، آمماهامیدان قاباقدا و چوخ سورعتله گئدیر. منسه اونا چاتماغا جان آتیردیم؛ حاییف کی، بیر آندا گؤزلریمین اؤنونده یوخ اولدو. دالینجا قاچدیم؛ چوخ گور سسله چاغیردیم. او گؤزدن ایتمیشدی.
اطرافیمدا هئچ بیر کس یوخیدی. بلکه هئچ جنازه ده یوخیدی. دؤندوم گئرییه؛ گؤردوم تکجه کریم مئییت قییافهسینده آردیمجا یاواش -یاواش گلیر…
اؤلومله ال- اله / رحیم خیاوی
پاییز گئجهسیایدی.هاوالار چوخ سویوق کئچیردی. موحاریبه اولدوغونا گؤره شهرده گئجهلر چراغلار سونولو اولمالیایدی. بلکه ده چراغلار یاساق اولموشدو؟ بونا گؤره گئجهلر باییرا چیخاندا نظره چوخ دهشتلی گلیردی. قارانلیق اؤز چادرین ائله چکمیشیدی کی، گؤز گؤزو گؤرموردو. ساوالانین اطرافین قار توتسادا، هله آغ کؤینکی شهره گئیدیره بیلمهمیشدی.


c: text/html

text:
رفرندوم قراری کوردوستاندا بوتون طرفلرله مصلحتلشمهلردن سونرا قبول ائدیلدی.
آخار .آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری شیمالی عراق کورد موختاریتینین رهبری مسعود بارزانی دئییب.
او بیلدیریب کی، آلتئرناتیو تکلیفلر اوچون آرتیق گئجدیر:
«رفرندومو تاخیره سالین دئیهنلره هانسی تکلیفلری اولدوغو بارهده سوال وئردیک. لاکین هئچ کیم داها یاخشی تکلیف وئرمهدی. رفرندوم سرحدلرین چکیلمهسی آنلامینا گلمیر. عکسینه، پروبلئملرین حلی اوچون قاپیلارین آچیلماسی دئمکدیر. بوندان علاوه، رفرندوم بیر طبقهنین دیگر قروپا باسقی ائتمهسی آنلامینا دا گلمیر. گلجیینیزه اؤزونو قرار وئرجکسینیز».
قید ائدک کی، رفرندوم سئنتیابرین ۲۵-ده باش توتاجاق.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آذربایجان خلقی ئوز محلی وایالتی شورالار ینی یارتمالیدیر
۲۱آذرین ۷۱مینجی ایل دونیمی مناسبه تینه
آذربایجان خلقی ئوز محلی وایالتی شورالار ینی یارتمالیدیر
۷۱ ئیل بوندان قاباق آذربایجاندا ئوزورن انقلابی و دموکراتیک قیام، آذربایجان خالقنین تاریخ بویندا ان بویوک قیام لاریندان بیریدیر . آذربایجان خالقی آزادلیق و عدالت و برابرلیک یولوندا دفعه له ر سلاح اله آلیب و ایاقا قالخیب و حماسه له ر یارادارکن ئوز ایستک لرینی اوجا سس ایله آریا قویوب . بابک قیامیندان تا مشروطه انقلابنا و مشروطه انقلابیندان تا ۲۱ آذر۱۳۲۴ جه ن، بتون بو ایستکلر و چالیشمالار بیر ئیل انقلابی ودموکراتیک ها بیله اقتصادی واجتماعی دریشیک له رده اوز حقیقی سیماسینی منعکس ادیر.۲۱آذر قیامی اول بار ایران دا سیاسی حاکمیت مسئله سینی زحمتکش لر ، ایشچی ، اکینچی قادینلار و خلق نفعینه حل ادیب واونی فئودال لار ، بویوک اشراف و امپریالیسم عامللرینین الیندن آلیب و خلقی ئوز سرنویشتینه حاکیم ئدی ، ۲۱آذر قیامی نتیجه سینده ایران واورتا شرقین بیر بویوک حسسه سینده ، یعنی آذربایجاندا ارتجانین وامپریالیسمین وایچری قره قوه لرین، اجتماعی ، اقتصادی ونظامی دایاقلاری بتون ویران ئدیب و خلق الینین آلتینا گتیریلدی .بوتون ایرانی ظلم وستم و استبداد آلتیندان وامپریالیسم وارتجاع اسارتینده ن قوتارماق ، مرتجع شاهی تخت اوستینده ن ییره سالماق مقصدینه گوره ۲۱ آذرنهضتی ایرانین آیری خلقیلرینین آزادلیغین یولوندا گوتوریله ن بیر بویوک قدمیدی . بونا گوره ده ایرانین حاکم طبقه سی ، اشراف ، فئوداللار، شونیست و ناسیونالیست قوه لر خارجی انگلیس و آمریکا ، آذربایجاندا یارانان دموکراتیک وانقلابی حاکمیته سون قورماق اوچون ال بیر اولدولار . وبوطرفدنده دنیادا ینی درشیکلر و سویت بیرلیشینین ینی سیاستی و انون نهضته یاردیم ئتمه مه سی و چوخ آیری عامللر آذربایجان خلقنین نهضتنین دوام ئتمگینه امکان قورمادیلار. انقلابی دموکراتیک حکومتین سایه سینده آذریایجان زحمتشکلرنین بیرئیل تلاشی نتیجه سینده چوخ دریشیکلر خالقین نفعینی ئوزوردی ، یرلر زحمتکش کندلره آراسیندا بولوندی ، تزه صنایع یولادوشدی مدرسه لر، دانشگاه لار یارالیندی و آنادیلی تدریس اولوندی ، یوللار اسفالت اولدو و قادینلار اول بار آزاد و کیشی ایله برابر و رای صاحیبی اولدولار.. و بللی دیر کی بو اصلاحات و بیله بیر انقلابی و دموکراتیک درشیکلیگی نه مرکزی حکومت ونه ده انون خارجی دایاقلاری تحمل ئده بیلمزلر و انوگوره ده تمام خارجی امپریالیستلر و داخلی مرتجع قوه لر ال بیر اولوب و آذربایجانا قشون چکدیلر. اونلار مینلرانسانی توتوپ اشکنجه آلتینا آپاردیلار ،مینلرجه انسانی کوچه له رده و چولده باجادا توتوپ و الدوردیلر. مینلر نفر آواره اولدولار و آذربایجان خلقنین حرکتینین بیله تاپتالاندیرماسی ایران خلقلرینی ده دموکراسی و مدنیت صاحیب اولماسینی ئیللر بویی دالی سالدی و دمک اولارکی ایندی بو چکیلن مصیبت لر ئله آذربایجاندا ئوزورن انقلابی دموکراتیک حرکتین سینماسینین نتیجه سی دیر.
۷۱ ئیل ده ن سونرا آذربایجان خلقی ئوز آینیشیندا و مبارزسینی قاباق آپارماخدا بو بویوک تجربه دن درس آلمالیدی و ئوز استکلرینی یرینه یترمک اوچون گرک بو اوچ شعار محورینده ، یعنی ستم مللی، جنسی و طبقاتی یه سون قورماق ایچون ینه ده محلله لرده ، ایشله دیگی مرکزلرده وایالتی سطحیده شورا لار طریقی ایله ئوزسرنویشتینه حاکم اولمالیدی.
آذربایجان خالقی ایللر بویو اورگینده یاتان کینه ونفرت ایران اسلامی حاکمیتنین ظلم وستم و شونیستی تشبثاتینه و اولکه ده گده ن ظلم وستم واستثمار وحق سیزلیک علیه ایاغا قاخمالیدی و اعلام ادملیدی کی، من بوظلم و ستم واستثمارا بویون قویمارام.
۲۱ آذرین ۷۱ مینجی ئیل دونمینده بتون مللی ،جنسی وطبقاتی ستم قاباقیندا دایانانلارا و آزادیخ وسوسیالیسم یولوندا جان قوران قهرمانلاریمیزی خاطره لندیییب و فدائی کیمی اونلارین یولونا دوام ورمه لییک.
محوالسون اسلام وارتجاع حکومتی
یاشاسین ۲۱ آذرقیامینین خاطره سی
برقراراولسون محلی وایالتی شورالار
کمونیست فدائیلرین آذربایجان ایالتی کمیته سی
۲۱آذر ۱۳۹۵


text:
پئشمرگه ایله بیرلیکده پ ک ک تئررورچولارینین سینجاردان چیخاراجاغینی دئیهن عیراق رهبرلیینین کوردلره یاردیم ائتدیی اورتایا چیخیب.
آخار.آذ خبر ۷-یه ایستینادن معلومات وئریر کی، دستک تکجه مالییه یاردیمی ایله بیتمهییب. سون آیلاردا عیراق حکومتی سینجارا حربی تجهیزات و تئکنیکا دا گؤندریب.
اؤتن چرشنبه آخشامی کوردلره ۱۲ میلیون دوللار مبلغینده مالییه یاردیمی گؤندریلیب. یانوارین ۱۳-ده ایسه تئلافر هاوا لیمانینا ائندیریلهن ۲ تیر حجمینده حربی تجهیزات کوردلره تحویل وئریلیب.
بوندان باشقا، ۲ هفته اول ایرانین دستکله دیی هاشدی شابی-پ ک ک بیرلشمهلرینین ایشید-این حربی آنبارینا تشکیل ائتدیی هوجوم زامانی اله کئچیریلهن کوللی میقداردا سلاح-سورساتین اوچده بیری پ ک ک-یا وئریلیب.
بوتون بو یاردیملار آمئریکانین باغدادداکی سفیرلیینین کووردیناسییاسی ایله حیاتا کئچیریلیب. پ ک ک-نین رهبرلیگی ایله سینجاردا یئزیدیلر اوچون قورولان یبش-یه (سینجار-شئنقال موباریزه بیرلیکلری) سون ۱۴ آیدا وئریلهن مادی و حربی دسته یین ۳۸ میلیون دوللاری اؤتدویو بیلدیریلیر.
کوردوستان وتنپرورلر بیرلیینین (کیب) سؤزجوسو هئیاس سورچی عیراقین تشکیلاتا ائتدیی یاردیملاری تصدیقلهییب:
«باغداد شئنقالدا پ ک ک-یا میلیونلارلا دوللار مالییه و سلاح وئریب، بو گیزلی دئییل. پ ک ک ایله عیراق آراسیندا آچیق بیر آنلاشما وار. رسمی باغداد پ ک ک-یا یاخین سلاحلی قروپلارا دا دستک وئریر. شئنقالداکی پ ک ک قوهلرینین الیندهکی سلاح عیراق اوردوسونون کؤهنه سیلاحلاریدیر».
خاطیرلاداق کی، تورکییهنین باش ناظیری بینهلی ییلدیریمین عیراقا سفری زامانی رسمی باغداد تئررور تشکیلاتلاری ایله موباریزه آپاراجاغینی آچیقلامیشدی.


text:
رامانا قالاسی آذربایجانین مشهور قالالاریندان بیریدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، ۱۶-جی عصره عایید اولان قالا رامانا کندینده یئرلشیر. قالانین هوندورلویو ۱۵ متردیر. آغ داشدان تیکیلهن قالانین دقیق تیکیلمه تاریخی بللی دئییل. گومان کی، مدافعه مقصدی ایله تیکیلیب و شیروانشاهلار دؤولتی دؤورونده قصر کیمی ایستیفاده اولونوب.
«کور اوغلو»، «نسیمی» و «بابک» فیلملری رامانا قالاسیندا چکیلیب. و ائله قالا سونونجو دفعه بو فیلملردن بیرینین - «کور اوغلو»نون چکیلیشی زامانی، ۱۹۵۰-جی ایلده برپا اولونوب. او زامان قالا داغینیق وضعیتده اولوب. تاریخچیلر رامانا قالاسیندان قیز قالاسینا واختیله یئرآلتی یولون اولدوغونو قید ائدیبلر.
داهی بولبول کوروغلونون آرییاسینی محض بو داشین یانیندا ایفا ائدیب.
قالا دیوارلارینا قالخماق اوچون دیوارین سول طرفینده ایکی پیللکهن وار. اونلاردان بیری - بورما داش پیللکهن واسطهسیله دیوارین ایچریسیندن یوخارییا، تخمیناً یاریم متر چؤله طرف تیکیلهن دهلیزه قالخماق مومکوندور. دیگر داش اوتوراجاق ایسه قالانین هه یه تیندن یوخارییا طرف قالخیر. بو پیللکهنلر واسطهسیله قالا دیوارلارینا قالخیب کندی سئیر ائتمک مومکوندور.


text:
پئرو آذربایجاندا دیپلوماتیک نوماینده لیک آچماغی پلانلاشدیریر.
خاریجی ایشلر ناظیرلیگینین مطبوعات خیدمتیندن آخار.آذا وئریلن معلوماتدا بیلدیریب کی, بونونلا باغلی پئرو خاریجی ایشلر ناظیرلیییندن آذربایجان خاریجی ایشلر ناظیرلییینه نوُتا داخیل اولوب. سندده ایکی اؤلکه آراسیندا سییاسی دیپلوماتیک ایقتیصادی تیجارت اینوئستیسییا مدنی و بیر چوخ دیگر ساحه لرده ایکی طرفلی علاقه لرین اینکیشاف ائتدیریلمه سی و مؤحکملندیریلمه سی مقصدی ایله یاخین زامانلاردا ایقامتگاهی باکی شهرینده اولماقلا آذربایجان رئسپوبلیکاسیندا سفیرلیک آچماق نییتی ایفاده اولونوب. آذربایجان خاریجی ایشلر ناظیرلییی پئرونون بو قرارینی آلقیشلاییر و سفیرلیگین فعالییتی نی ایکی اؤلکه آراسیندا علاقه لرین حرکتلی اینکیشافینا تؤحفه وئره جه یینی بیلدیریر.


text:
چاووش اۇغلی ژاپن دا ساپاردا بۇلار
بو ساپار ایکی یوردونگ حیذماتداشلیق و قاتناشیقلارینی اؤسدۆرِر
تۆرکیأنینگ داشاری ایشلر وزیری مولود چاووش اۇغلی ۲۰-۲۲-نجی ژوئن ده ژاپن ینگ داشاری ایشلر وزیری فومیو کیشیدا نینگ چاقیلیغی بیلن ژاپن دا ساپاردا بۇلار.
تۆرکیأنینگ بیر داشاری ایشلر وزیری ۱۴ ییل آرادان سۇنگرا ژاپن دا ساپاردا بۇلار.
چاووش اۇغلی بو ساپلردا ایشدشی بیلن بیله لیکده، ایقدیصادیه ت، سؤودا و صناغات وزیری هیروشیکه سکو، ژاپن- تۆرکیه پارلمان آرا دۇۆستلوق تۇپاری نینک آغضالاری و باش وزیر شینزو آبه بیلن دوشوشار.
تۆرک وزیر ساساکاوا پاراحاتچیلیق غازناسیندا دا "یاقین گۆن دۇغارداقی اؤزگِلیشیکلر و تۆرکیأنینگ رلی" تِمالی چیقیش ادر.
بو ساپار ایکی یوردونگ حیذماتداشلیق و قاتناشیقلارینی اؤسدۆرِر.


text:
ساری مورقوز روزبه صمدی (نیراوغلو) یئنگی دونیایه بو گون شاختا گئدیب بوز گلدی دده وای بوزدان آمان قارا میمون یئرینه بیر ساری مورقوز گلدی ساری مورقوزدان آمان ساری مورگوز گؤتوروب هر طرفه آتدی داشین ائله بیل جادهیه چیخمیش ییهسیز جینلی ماشین بالا سیزلرده بوجور جینلیلره آز دولاشون بو ماشیندان بئله بیر سکتهلی تورموزدان آمان ساری مورقوزدان آمان دؤرهسینده دولانیر حوری ...Read More »
میرزه تاغی / روزبه صمدی(نیر اوغلو)
میرزه تاغی روزبه صمدی(نیر اوغلو) مجلیسه کاندید اولوب میرزه تاغی باش کسیر شمشیرینین دال قاباغی چوخ آغیردیر دییهسن طمطراغی بئلــــه کی حددن آشیبدیر قوناغی ساتیب الدن چیخادار مولکی باغی دوشهجکـــــدیر هچَله میرزه تاغی اینـــدیـدن چوخــــلارین آلمیش پولونان اَل تـــــــوتور هر کسه بیر جور یولونان چوخونون بوینـــــونا مینمیش چولونان صیغهسین کسـدیریب اون بئش دولونان بیلسه آرواد آلاجاقدیر طلاغی دوشهجکدیر هچَـله میرزه ...Read More »


text:
امیر
علیشیر نوایینین 752 – نجی دوغوم گونو قوتلو اولسون.
بو
تبریك مئساژینی "بابر
كولتور درنهگی"
ساریسیندان بوتون تورك خالقلارینا گؤندهریپدیر. بو دونیالیق بؤیوك شاعیرین دغوم گونونو بوتون دیلداشلارا ایسه
یوردداشلاریمیزا قوتلو و موتلو اولسون دئییرم و آردیدا گلن مئساژی اؤزبهكچه
گتیردیم و بعضیلرین كی آنلامینی بیلدیم بوردا [ ] یازدیم. آنلاملاری بیلنلردن
ایستك بودور كی آنلاملاری بوردا یازسینلار. ساغولون
یشنگن [؟] هرات شهری: علیشیر نوایی"فرهاد
و شیرین" كتابیبیلن هرات ارگی توغریسیده.
شاعرنینگ 500 ییلیلگی مناسبتی بیلن اوز بیك
رساملری [رساملاری] چیزگن رسملردن
غزل ملكینینگ
سلطانی، نظامالملة
و الدین امیر علیشیر نوایینینگ 752 ییللیگی برچه [بوتون - تمام] وطنداشلریمیز و دنیانینگ برچه توركی خلقلریگه قوتلوغ [قوتلو – موبارك] بولسین! [اولسون]
2013ییل،
9 فبروری [فئورال] كونی [گونو] توركی تیلنینگ [دیلینین] بویوك حامیسی
امیرعلیشیر نواینینگ توغیلگن [دوغولان] كونیگه 752 ییل تولهدی [گئچدی]. بوتون جهان توركلری بو مبارك كوننی بیرم
قیلیب [؟] كوتیب [؟] آلماقدهلر [؟] نوایی 62 ییللیك ثمرهلی حیاتینینگ اساسی
قسمینی آنهتیلی [آنادیلی] رواجیگه [رواجینه] بغیشلب [باغیشلاییب] ، منگو [؟] و
برحیات اثرلریبیلن [اثرلریایله] توركلر تیلی و مدنیتینی چوققیلرگه [؟] كوتردی
[قورتاردی]. ختادن توتیب خراسانگهچه [خوراسانا چان]، شیرازدن توتیب تبریزگهچه و
باشقه توركلر یشیدیگن [یاشایان] منطقهلرنی اوز معنوی نفوذی آستیده [آستینا =
آلتینا] آلدی.
آلیب مین تحت فرمانیمده آسان
چیریك چیكمی ختادین تا خراسان
خراسان دیمه كیم شیراز و تبریز
كه قیلمیش دور نی [دورانی] كلكیم
[خالقیم] شكرریز
كونگل [كؤنولدن] بیرمیش سوزومغه [سؤزومله]
تورك جان هم
نه یلغوز [یالقیز = تنها] تورك، بل
كیم توركمان هم
"بابر كلتوری انجمنی" باشقرو [باشقوران = مدیریت] هیئتی،
اوشبو [؟] تاریخی كون مناسبتیبیلن برچه تیلداش و وطنداشلریمیزگه قوتلاو [موبارك
اولسون] سوزی [سسؤزونو = پیامینی] یوللب [یوللویوپ]، اولوغ [اولو] بابامیزنینگ
معنویتی و مقدس روحی برچهمیزگه [هامیمیزا] یولچی یولدوز [اولدوز] بولسین دیب [دئییب]
ایستك بیلدیرهدی.
"بابر كلتوری انجمنی" باشقرو هیئتی
قایناق
:http://www.babur.org
گؤنده ر بؤلوم لر: گؤركسؤز (ادبیات)


text:
«آذربایجان تاریخی»: ۱۹نجو عصر آذربایجان مدنیتی(۳)
ولایت مختاراوغلو – کؤچورن: تاجاحمدی
ایضاح:
«آذربایجان تاریخی» کیتابی باکی دولت دانشگاهیندا حاضرلانمیش ایلک «آذربایجان تاریخی» درسلیگیدیر. کیتابین عرب الیفباسینا کؤچورولمهسی ۸۶۰ صفحهدیر. کیتابی جناب «تاجاحمدی» عرب الیفباسینا کؤچوروب و نشر اوچون حاضیرلامیشدیر. کیتابین سون بؤلومو(ایگیرمینجی بؤلومو) «ایشیق» سایتی طرفیندن ایلک دفعه اولاراق سلسلهلی صورتده حؤرمتلی اوخوجولارا تقدیم ائدیلیر.
***
۳ ـ علم
تاریخچیلیک
عصرین اوّللریندن باشلایاراق انسانی علم ساحهلری ایچریسینده تاریخچیلیک توخوندوغو موضوعلارین گئنیشلیگی و تدقیقات اصوللارینین معاصرلیگی ایله دقّتی جلب ائدیردی. بو دورده آذربایجان تاریخی هم عمومشرق و قافقاز اصولوندا، هم ده آیری ـ آیری آذربایجان خانلیقلارینین تمثالیندا اؤیرهنیلیردی. تاریخی اثرلرین یازیلیشیندا و تاریخی شخصیتلرین دگرلندیریلمهسینده عینیلیک آرتیر، تحلیل و نظری عمومیلشدیرمه مدنیتی یوکسهلیردی. تاریخی اثرلرده شرطی اولاراق «نغیلچیلیک» آدلاندیریلا بیلهجک تحکیه اصولونو و اسلوبونو اساسلاندیریلمیش، دوغروچو تصویر و شرحلر عوض ائدیردی. آذربایجان مقیاسیندا ایلک دفعه اولاراق تاریخی آبیدهلرین تصویری و تدقیقی، معمارلیق و آرکئولوژینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسیندهکی ایلک آددیملار دا ۱۹ (۱۳) عصرین ایلک اونایللیکلرینده آتیلمیشدی.
دورون ان گؤرکملی تاریخچیسی عباسقلی آغا باکیخانوف ایدی. یارادیجیلیغا طریقت شاعری کیمیباشلاسا دا، اونون سونراکی فعالیتینده آذربایجان تاریخی مسألهلری مهم یئر توتموشدو. اصلینده ع. باکیخانوفون ایلک اثری ۱۸۱۹ (۱۱۹۸) نجو ایلده قوبادا آنا تورکجهده تاماملادیغی «ریاض القدس» معین معنادا تاریخ ساییلا بیلر. ۱۴ فصلدن عبارت اولان بو اثرده کربلا حادثهلری و مسلمان مقدّسلرینین حیاتی تصویر اولونموشدو.
تیفلیسده دوشدوگو ضیالی محیطی، روس دیلینه یییهلنمهسی، ان باشلیجاسی ایسه تمثیل ائتدیگی حاکم اشراف سلالهسینین روس اشغالینین طبیعی نتیجهسی اولاراق تاریخ صحنهسیندن سیخیشدیریلماسینین دوغوردوغو آجی تأثرات ع. باکیخانوفو یوردونون تاریخی ایله داها جدّی شکیلده و حرفهای سویهده مشغول اولماغا سوقلندیردی. ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایلده او، آذربایجان تاریخینه دایر مهم آبیدهلردن بیری، تأسف کی، ایندییه قدر اؤیرهنیلمهمیش قالان «دربندنامه»نین ترجمهسی و تدقیقینه باشلادی. اونون روس دیلینه ترجمهسینده محلّی تورکجهده یازیلمیش بو ادبی ـ تاریخی آبیدهنین آیری ـ آیری حصّهلری «تیفلیسکیه وئدوموستی» غزئتینین ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایل نومرهلرینده درج ائدیلمیشدی. غزئتین یازدیغینا گؤره ع. باکیخانوف ترجمهنی هجری ۱۰۹۹ (۱۰۶۷ / ۱۶۸۸) نجو ایلده کؤچورولموش تورکجه نسخهدن ائتمیش، لاکن بو زمان معلوماتلارین دقیقلیگینی سونراکی ایکی آذربایجان و فارس نسخهسینه اساسلاناراق یوخلامیشدی. غزئت قید ائدیردی کی، «دربندنامه»نین ترجمهسی «شرق الیازمالارینین روس دیلینه چئویرمهسی ساحهسینده ایلک تجربه اولاراق آرزو ائدردیک کی، بو ایش باجاران آداملاردا دا عینی هوس اویاتسین. بئله اولان طرزده بیز یاخین گلهجکده زاقافقازیا اؤلکهسی و روسیه حقّینده شرق منبعلرینین کلّیاتینی روس دیلینده گؤره بیلهک». غزئت داها سونرا بیلدیریردی کی، «دربندنامه» آذربایجان تورکجهسینده اصلی ایله بیرلیکده «مختلف شرق یازیچیلارینین اثرلریندن گؤتورولموش علاوه و شرحلرله کیتاب شکلینده چاپ ائدیلهجکدیر». گؤروندوگو کیمی، ع. باکیخانوف «دربندنامه»نین یالنیز روس دیلینه ترجمهسینی دگیل، هم ده اونون علمیـ تنقیدی متنینی حاضرلاماق ایستهییرمیش. لاکن نامعلوم سببلر اوزوندن همین ایش باشا چاتدیریلمامیشدی.
۳۰ –۴۰ (۱۰ – ۲۰) نجی ایللرده «مسلمان ولایتلرینین قورولوشو اوزره کومیسیون»دا چالیشماسی ، خدمتی و فعالیتی قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین تاریخی ایله باغلی چوخسایلی جغرافی، ائتنوقرافیک، دینی منبعلرله تانیشلیق باکیخانوفو ایستر معاصر آذربایجان گئرچکلیگینین، ایسترسه ده قدیم و اورتا عصرلر تاریخینین بیلیجیسینه چئویرمیشدی. ۱۸۳۷ (۱۲۱۶) نجی ایل قوبا عصیانینین ایلک آراشدیریجیلاریندان بیری ع. باکیخانوف اولموشدو. اونون «ایندیکی زاقافقازیا ایالتلرینی مسکونلاشدیران طایفالارین منشأئی»، «روسیهیه بیرلشدیریلمیش مسلمان اؤلکهلرینه عمومیتاریخی باخیش» کیمیتاریخی قیدلرینده آذربایجانین و قافقازین کئچمیشی ایله باغلی قیمتلی معلومات اؤز عکسینی تاپمیشدی. بوتون بو قیدلرله بیر سیرادا بیر تاریخچی کیمیباکیخانوفون آدینی مشهورلاشدیران ان باشلیجا اثر ۱۸۴۱ ـ ۱۸۴۲ (۱۲۲۰) نجی ایلده یازیب باشا چاتدیردیغی «گلستان ارم» ایدی. همین اثرده آذربایجانین تاریخی ان قدیم دورلردن ۱۸۱۳ (۱۱۹۲) نجو ایل گلستان مقاولهسینه قدر ایشیقلاندیریلمیشدی. ع. باکیخانوف چوخعصرلیک شرق تاریخی عنعنهلرینی دوام ائتدیرهرک اؤز تاریخی تدقیقاتینی فارس دیلینده قلمه آلمیش، ۱۸۴۳ (۱۲۲۲) نجو ایلده ایسه یاخین دوستو، گؤرکملی لهستان ضیالیسی تادئوس لادو زابلوتسکینین یاردیمیایله اونو «قافقازین شرق حصّهسینین تاریخی» آدی آلتیندا روس دیلینه چئویرمیشدی. اثر بئش حصّهدن عبارت ایدی. عمومیلشدیریجی ـ فلسفی قالیبیندا اولان گیریشده مؤلف اؤز نقطه نظریندن تاریخ علمینین قارشیسیندا دایانان وظیفهلری ایضاح ائدیردی. اثره نتیجه کیمیوئریلمیش بؤلوم ایسه اصلینده آذربایجانین زنگین مدنیت تاریخینین اجمالی کیمیدوشونولموشدو. فصللر ایسه آردیجیللیقلا شیروانین و داغستانین سیاسی تاریخینین آراشدیریلماسینا حصر ائدیلمیشدی. مؤلفین اؤلوموندن سونرا اثردن آیری ـ آیری حصّهلر «کاوکاز»، داها سونرالار ایسه «کاسپی» غزئتلرینده درج ائدیلسه ده، «گلستان ارم»ی کیتاب شکلینده گؤرمک ع. باکیخانوفا قسمت اولمامیشدی.
روسیهنین نظامیوزیری کنیاز چئرنیشئف «گلستان ارم»ی تزار بیرینجی نیکولایا تقدیم ائتمیشدی. نیکولای مؤلفی بریلیان اوزوکله مکافاتلاندیرمیش، الیازمانین علمیدگرینی معینلشدیرمگی ایسه روسیه علملر آکادمیسینه حواله ائتمیشدی. اثره رأی وئرن آکادمیکلر م. بروس و ب. دورن بوتؤولوکده آذربایجان تاریخچیسینین تدقیقاتینی یوکسک قیمتلندیرمیش، عینی زماندا همین دورون اوروپا تاریخشناسلیغی باخیمیندان بیر سیرا نقصان و قیدلرینی ده بیلدیرمیشدیلر. لاکن «گلستان ارم»ین سیاسی نقطه نظردن روسیهیه نه خیر، نه ده زیان گتیره جگی بارهسینده قافقاز نایبالسلطنهسی م. س. وورونتسوفون قیدی کیتابین طالعینده نحس رول اوینامیش، اونون خزانه حسابینا چاپ ائدیلمهسینین قارشیسینی آلمیشدی.
ع. باکیخانوفون خدمت یولداشی، شاعر و تدقیقاتچی میرزا محرّمله بیرلیکده یازدیقلاری «کشف الغرایب» اثری ایسه کریستوف کولومبون مشهور کشفینه ـ آمریکا قطعهسینین آچیلماسی تاریخینه حصر ائدیلمیشدی. بورادا یئنی زماندا کولومبدان سونراکی آمریکانین نظامیـ سیاسی تاریخی، دولت قورولوشو و سایر مسألهلر بارهسینده گئنیش معلومات وئریلمیشدی. اثر فارس دیلینده یازیلمیشدی. «کشف الغرایب» ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان تاریخچیلیگی و جغرافیاشناسلیغینین یالنیز ملّی موضوعلارلا محدودلاشمادیغینی، دنیا تاریخی ایله باغلی مسألهلره ده نفوذ ائتدیگینی گؤستریر.
گئنیش پروفیللی تاریخی تدقیقاتلار ع. باکیخانوفلا عینی دورده فعالیت گؤسترمیش باشقا بیر مشهور آذربایجانلی عالمین ـ میرزا کاظمبگین ده یارادیجیلیغیندا مهم یئر توتوردو. بو ساحهده میرزا کاظمبگین ایلک آددیمی۱۸۳۲ (۱۲۱۱) نجی ایلده غازان دانشگاهینین نشریاتیندا چاپ ائتدیردیگی «عصب العسار» اولموشدو. کریمه تاریخچیسی سید محمد رضانین قلمه آلدیغی بو اثرده کریمه خانلیغینین ۱۴۱۶ – ۱۷۳۷ (۷۹۵ – ۱۱۱۶) نجی ایللر آراسینداکی ۳۰۰ ایللیک نظامیـ سیاسی تاریخی یئددی گؤرکملی کریمه خانینین فعالیتی تمثالیندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. میرزا کاظمبگ اثری یگانه الیازما نسخهسی اساسیندا چاپا حاضرلامیش، روس دیلینه ترجمه ائتمیش، اونا گئنیش مقدمه و شرحلر یازمیشدی. عالم بؤیوک بریتانیا پادشاهی آسیا جمعیتینین تکلیفی ایله «عصب العسار»ین انگلیسجهیه ترجمهسی اوزهرینده ایشه باشلاسا دا، اونو سونا چاتدیرا بیلمهمیشدی. بو تاریخی آبیدهنین نشری معین معنادا هم ده اوروپا علمیفیکرینه جدّی تحفه ایدی. چونکی میرزا کاظمبگین اؤزونون ده گؤستردیگی کیمی، «بورادا کریمه خانلیغینین یئنی تاریخی و روسیه، تورکیه، لهستان، آلمان ایله باغلی ماراقلی حادثهلر عکس اولونوب و بیر چوخ حاللاردا کیتاب آدلاری چکیلن اؤلکهلرین تاریخچیلری اوچون ده قیمتلی منبع رولونو اوینایا بیلر».
میرزا کاظمبگین بلاواسطه بو الیازما ایله باغلی میدانا چیخان «هشترخانین ۱۶۶۰ (۱۰۳۹) نجی ایلده تاتار طرفیندن گئری آلینماسی حقّینده» آدلی بؤیوک مقالهسی ده اوروپا تاریخشناسلیغینین دقّتینی چکمیش و مشهور اوتریش تاریخچیسیهامئر پورقشتال همین مقالهنین فرانسه دیلینه ترجمهسینی اؤزونون اون جلدلیک «عثمانلی تاریخی»نه داخل ائتمیشدی.
آذربایجانلی عالمین ۱۸۴۱ (۱۲۲۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ اولونان «اویغورلار حقّینده تدقیقات» اثری ایسه تورک خلقلرینین قدیم تاریخینی زنگین منبعلر و دقیق علمیمعیارلارلا اؤیرنمک باخیمیندان دقّتهلایق ایدی. «قدیم زمانلاردا اورتا آسیادا یاشایان خلقلر حقّینده» آدلی دیگر بیر آراشدیرماسی ایله بیرلیکده میرزا کاظمبگ اؤزونون یوخاریدا آدی چکیلن اثرینده اویغورلارین گویا چین منشألی خلق اولماسی حقّینده موجود علمیفیکره یول تاپمیش یانلیش فرضیهلری زنگین مأخذلر اساسیندا ردّ ائدیر، قدیم اویغورلارین منشأنی اورتا آسیانین، ائلهجه ده چینین آوتوختون (محلّی) اهالیسی اولماسینی ثبوتا یئتیریردی. اؤز تاریخی تدقیقاتلاریندا میرزا کاظمبگ یوکسک بیلیک صاحبی اولدوغونو ثبوتا یئتیریر، شرق و غرب دیللریندهکی آراشدیرمالاردان، یونان، روم، چین، بیزانس، سوریه و سایر منبعلریندن استفاده ائدیر، منبعلره تنقیدی شکیلده یاناشیردی.
میرزا کاظمبگ آذربایجانین ان قدیم و اورتا عصرلر تاریخی ایله مشغول اولوردو. بو باخیمدان عالمین زردشتیلیگی و اونون باشلیجا کیتابی «اَوستا»نی آذربایجانلا باغلی شکیلده اؤیرنمگه تشبّث گؤسترمهسی دقّتهلایقدیر. میرزا کاظمبگ زردشتو تاریخی شخصیت و «اَوستا»نین مؤلفی ساییر، اونو بؤیوک فیلوسوف، اؤز دورونه گؤره مترقّی دینی تعلیمینین باشچیسی حساب ائدیردی. زردشتون وطنینی باکتئریا (باختر)، یاخود سوقدیانا (سغد) حساب ائدن غربلی همکارلاریندان فرقلی اولاراق میرزا کاظمبگ اونون قدیم آذربایجان اراضیسینده دوغولماسی فیکرینه اوستونلوک وئریردی. عالم «آذربایجان» سؤزونون کؤکونو ده زردشتیلیک و «اَوستا» ایله رابطهلی شکیلده ایضاح ائتمگه چالیشیردی. بو مناسبتله او، «اَوستا»دا آدی چکیلن جنّت کیمیگؤزهل اؤلکهیه ـ «آیریئن – وئجد»ه خصوصی دقّت یئتیرمگی ضروری ساییر و یازیردی: «دیلچیلرین و تاریخشناسلارین «آذربایجان» آدینی «اودلار یوردو» کیمیایضاح ائتمهلرینه باخمایاراق بیز «آذربایجان» و «آیریئن ـ وئجد» آراسینداکی اوخشارلیغی دا دقّتدن یاییندیرا بیلمهریک».
اورتا عصرلر آذربایجان تاریخی ایله باغلی مهم منبعلردن بیری اولان «دربندنامه»نی چاپ ائتدیرمهسی ایسه میرزا کاظمبگین آدینی دنیا مقیاسیندا مشهورلاشدیرمیشدی. میرزا کاظمبگ ۱۷ (۱۱) نجی عصر آذربایجان تاریخچیسی محمد اوّابین قلمیندن چیخمیش بو آبیدهنین متنینی تورکجه بئش نسخه اساسیندا دقیقلشدیرمیش، اثرین محض آذربایجان تورکجهسینده یازیلدیغینی ثبوتا یئتیرمیش و «دربندنامه» متنینی انگلیسجهیه چئویرمیشدی. عرب، فارس، تورک، اوروپا تاریخچیلرینین دربندله باغلی تدقیقات و آراشدیرمالاری دا کیتابدا تنقیدی تحلیل سوزگئجیندن کئچیریلمیشدی. بئلهلیکله، ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده پتئربورقدا چاپ ائتدیردیگی «دربندنامه» اثری ایله مؤلف قدیم آذربایجان شهری، اونون تخمیناً ۲۵۰۰ ایللیک موجودلوغو بارهسینده مکمّل بیر تاریخی دایرهالمعارف حاضرلایاراق میدانا قویموشدو.
روسیه دانشگاهلاری اوچون ایلک دفعه مکمّل ایران ادبیاتی تاریخی کورسونو یارادان میرزا کاظمبگ بو اؤلکهنین زنگین و مرکّب تاریخینه ده لاقید قالمامیشدی. ایران تاریخینین تخمیناً ایکی مین ایللیک دورو عالمین تدقیقاتیندا اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. او، ایران مدنیتی تاریخینه دایر آیریجا تدقیقات یازمیش، ۱۸۴۴ – ۱۸۵۲ (۱۲۲۳ – ۱۲۳۱) نجی ایللر ایران اجتماعی ـ سیاسی حیاتینین ان مهم حادثهسی اولان بابیلیک حرکاتینین ایلک آراشدیریجیسی کیمیچیخیش ائتمیشدی. زنگین تاریخی بیلیکلر، عصیان اشتراکچیلارینین قیدلری اساسیندا یازیلمیش بو جدّی تاریخی تدقیقاتدا بابیلیگین باشلیجا انکشاف مرحلهلری، اونون اساس دینی دکترینلری تفرعاتلا تحلیل ائدیلمیشدی. میرزا کاظمبگ حرکاتین باشچیسی سید علیمحمد بابین شخصیتینی یوکسک قیمتلندیریر، اونو اؤز وطنینی ظالملرین اؤزباشینالیغیندان و روحانیلرین جهالتیندن قورتارماغا چالیشان بیر هومانیست کیمیسجیهلندیریردی. میرزا کاظمبگ تکجه بابیلیگین ایلک تدقیقاتچیسی دگیلدی، هم ده بابین بیرینجی بیوقرافی ایدی. عصرین مهم بیر قسمیاونون شخصیتینه، دینی باخیشلارینین یارانماسینا حصر ائدیلمیشدی. ایرانین مختلف رسمیدربار تاریخچیلرینین،هابئله بابین اؤزونون و اونون آیری ـ آیری آردیجیللارینین فیکیرلری اساسیندا میرزا کاظمبگ ایلک دفعه بابیلیگین سیاسی ـ ایدئولوژی موضعینی آچماغا چالیشمیش، اساساً بونا نایل اولموشدو. او، دوغرو مشاهده ائتمیشدی کی، باب و طرفدارلاری یالنیز دینی دگیل، هم ده اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات آپارماق اوغروندا مبارزه آپاریردیلار. یعنی اونلاری یالنیز اسلام دینینین وضعیتی، روحانیلرین معنویاتسیزلیغی دگیل، هم ده وطنداشی اولدوقلاری اؤلکهنین آجیناجاقلی وضعیتی، خلق کوتلهلرینین فلاکتلی حالی دوشوندوروردو. بونا گؤره ده باب و طرفدارلاری گئنیش اجتماعی ـ سیاسی اصلاحات یولو ایله خلقین وضعیتینی یاخشیلاشدیرماق، جاهل دین خادملرینین حاکمیتینه سون قویماقلا اونو فاناتیسمدن خلاص ائتمک ایستهییردیلر. عالم بابیلیگین میدانا چیخماسینی و قوّتلی اجتماعی ـ سیاسی حرکاتا چئوریلمهسینی ایرانین حیاتیندا تصادفی حال حساب ائتمیردی. اونون فیکرینجه، اؤلکهده اوزون ایللردن بری موجود اولان ظلم سیستمیو مدنی گئریلیک تئز ـ گئج بئله بیر حرکات دوغورمالی ایدی. بابین ایلک مرحلهده قازاندیغی اوغورلاری میرزا کاظمبگ اونون طرفدارلارینین آزادلیق، برابرلیک، اجتماعی عدالت اوغروندا مبارزهلری ایله ایضاح ائدیردی. ایلک دفعه ۱۸۶۵ (۱۲۴۴) نجی ایلده پتئربورقدا چاپدان چیخان بو اثر ایندی ده بابیلیک حقّینده ان دگرلی تاریخی تدقیقاتلاردان بیری کیمیاؤنجول موضعینی قورویوب ساخلاییر.
میرزا کاظمبگ هم ده اسلام تاریخی اوزره تانینمیش متخصص ایدی. جدّی علمیآختاریشلارین بهرهسی اولان سلسله اثرلرینده عالم داها چوخ عرب طایفالارینین اسلاماقدرکی تاریخی و اسلامین میدانا گلمهسی عرفهسینده عربستان یاریمآداسینداکی اجتماعی ـ سیاسی وضعیت ایله ماراقلانیردی. او، یئنی دینین یاراندیغی دورو ـ ۷ (۱) نجی عصرین اوّللرینی یالنیز بو یاریمآدا مقیاسیندا دگیل، داها گئنیش اراضیده، دنیا تاریخی طرزینده آراشدیرماغا چالیشیردی. میرزا کاظمبگ روس اسلامشناسلاری ایچریسینده محمدین (ص) حیاتی، شخصیتی، محیطی، پیغمبرلیگی، داغینیق عرب قبیلهلرینین واحد ملّی و دینی دنیاگؤروشو اطرافیندا بیرلشدیریلمهسینده اونون رولو بارهسینده بلاواسطه ایلکین منبعلره اساسلاناراق غرضسیز معلومات وئرن ایلک تاریخچی ایدی. لاکن اسلام دینی مشاهده و ملاحظهلری ایله بیر سیرادا میرزا کاظمبگین تدقیقاتیندا مسلمانلیغا مسیحیلیک اؤلچوسو ایله یاناشماق، مسیحی اخلاق نقطه نظریندن مسلمان اخلاقینی تفتیش ائتمک میلی ده نظره چارپیردی.
قافقازین ان یئنی تاریخی ده میرزا کاظمبگ ـ تاریخچینین دقّتیندن یایینمامیشدی. اونون «مریدیسم و شامل»، «محمد امین» کیمیاثرلری قافقاز داغلیلارینین بوتون روسیه امپراتورلوغونو سیلکهلهین ملّی ـ آزادلیق مبارزهسینه و قافقازدا مریدیسم تاریخینه حصر اولونموشدو. بو اثرلرده میرزا کاظمبگ شرقده و ائلهجه ده مسلمان قافقازیندا گئنیش یاییلان طریقتچیلیگین حرکتوئریجی قوّهلرینی، شاملین یاراتدیغی اماماتین دولت قورولوشونو گئنیش شرح ائتمیش، چاغداش روس مطبوعاتینین «وحشی داغلیلارین باشچیسی» آدلاندیردیغی شیخ شاملین شخصیتی اوزهرینده اطرافلی دایانمیشدی. تاریخده شخصیتین رولونا مهم اهمیت وئرن میرزا کاظمبگ شاملی «قهرمانلار یارادیجیسی» آدلاندیراراق یازیردی: «… شامل اوزون مدّت بیزده کئچمیشین حادثهسی ساییلمایاجاق. اوروپادا بیزه نسبتاً اونون حقّینده بیر قدر گئج دانیشماغا و یازماغا باشلادیلار. لاکن اورادا دا شامل بارهسینده هله اوزون مدّت دانیشاجاق و یازاجاقلار… شامل آدی اؤزونده چوخلو تاریخی و وطنپرورلیکله باغلی فیکیرلری احتوا ائدیر. عقللی روس وطنپرورلری بو آددان چکینمیرلر. او، هر حالدا قهرماندیر، قهرمانلار یاراداندیر».
علم تاریخچیسی کیمیده میرزا کاظمبگ اؤز دورونون تاریخشناسلیغیندا مهم رول اوینامیشدیر. ایلک بیوقرافلاریندان ک. فویقتون یازدیغینا گؤره او، ۱۸۲۸ – ۱۸۴۵ (۱۲۰۷ – ۱۲۲۴) نجی ایللر آراسیندا مسلمان شرقینین گؤرکملی علم خادملری بارهسینده اون مین مقاله یازمیشدی، اونلاری بیر دایرهالمعارفده بیرلشدیرمک ایستهییردی. بو مقالهلرین چوخ. بیر نئچه سطردن عبارت ایدی، اساس دقّت بیوقرافیک معلوماتلارا وئریلمیشدی. آذربایجانلی عالم عینی زماندا روس شرقشناسلیغینین ایلک تاریخچیسی ایدی. دنیانین مختلف بؤلگهلرینین مدنیت تاریخینه دایر اثرلری میرزا کاظمبگین سیماسیندا یونیوئرسال بیر تدقیقاتچی گؤرمگه امکان وئریر. بشر (انسان) مدنیتی تاریخینده شرقین اؤنجولوگو، اؤندرلیگی، خصوصیله اسلام شرقی مدنیتینین اورتا عصرلر اوروپاسی اوچون اؤرنگه چئوریلمهسی ایدهسی عالمین اثرلرینده کفایت قدر اساسلاندیریلمیشدی. مثلاً، خلافتین ایلک عصرلرینده اسلام دنیاسینین بؤیوک مدنیلشدیریلمهسی رولوندان بحث ائدن میرزا کاظمبگ گؤستریردی کی، «همین دورده علمیفیکرین ترقّیسی باخیمیندان ساراسینلرین (عربلرین) قازاندیقلاری شهرت آقوست دورهسیندهکی روم امپراتورلوغونون شهرتیندن هئچ ده آز دگیلدی، او زمان هله جهالت پردهسینه بورونموش اوروپا دنیاسی اسلام حکمدارلارینین قورخوسوندان تیر ـ تیر اسیردی».
تاریخی قایناق و آبیدهلرین ترجمهسی، نشری، شرحی سایهسینده میرزا کاظمبگین بؤیوک خدمتلری اولموشدور. او، تاریخده شخصیته بؤیوک یئر وئریر، اثرلرینده یالنیز تاریخی حادثهلرین تصویری ایله کفایتلنمهیهرک اونلاری دنیا تاریخیندهکی اوخشار حادثهلرله توتوشدورماغا و عمومینتیجهلره گلمگه چالیشیردی. میرزا کاظمبگین تدقیقاتلاریندا ۵۰ (۳۰) نجی ایللرین ایکینجی یاریسیندان باشلایاراق دموکراتیسم روحو داها چوخ یئر توتوردو.
منبعلرین وئردیگی معلوماتا گؤره پتئربورق دانشگاهیندا چالیشان دیگر بیر آذربایجانلی عالم میرزا جعفر توپچوباشوف دا نادر شاهین حاکمیتی دوروندن اوزو بری قافقازدا جریان ائدن حادثهلر بارهسینده کیتاب یازمیشدی. لاکن همین اثر دوروموزه گلیب چاتمامیشدیر.
یاخین و اورتا شرق خلقلری تاریخینین بیر سیرا دورلری و مسألهلری م. ف. آخوندوفون مقالهلرینده، خدمتی قیدلرینده و مشهور «کمالالدوله مکتوبلاری» اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. تأسف کی، مختلف جهتلردن تفسیر ائدیلن بو اثر ایندییه قدر شرق تاریخینین منبعلریندن بیری کیمی، تاریخی یؤنده تدقیقاتچیلارین دقّتینی جلب ائتمهمیشدیر.
۱۹ (۱۳) یوزایللیک تاریخشناسلیغیندا آذربایجانین آیری ـ آیری خانلیقلارینین سیاسی تاریخینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده ده ایلک آددیملار آتیلمیشدی. بو باخیمدان قرهباغ خانلیغی تاریخچیلرین دقّتینی داها جلب ائتمیشدی. بو خانلیغین سیاسی تاریخینه دایر ایلک اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگ (؟ – ۱۸۴۸ = ؟ – ۱۲۲۷) ایدی. آغا محمد شاه قاجارین ۱۷۹۵ (۱۱۷۴) نجی ایلده شوشایا هجوموندان سونرا عایلهسی ایله بیرلیکده گرجستانا کؤچن میرزا آدیگؤزهل بگ بورادا روسلارین خدمتینه کئچمیش و کاپیتان رتبهسینه قدر یوکسلمیشدی. او، معین معنادا قرهباغ خانلیغیندا روس منافعینین مدافعهچیسی کیمیچیخیش ائدیر، حتّا محلّی بگلرین «فیکیر طرزی» و «گیزلی نیتلری» بارهسینده تیفلیسدهکی روس نایبالسلطنهلیگینه آردیجیل اولاراق گیزلی معلومات گؤندرمکدن چکینمیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل روسیه ـ ایران محاربهسینده و ۱۸۳۰ (۱۲۰۹) نجو ایلده جار ـ بالاکن عصیانینین یاتیریلماسیندا میرزا آدیگؤزهل بگ شخصی شجاعتی ایله فرقلنمیشدی. او، اؤز دورونه گؤره کفایت قدر ساوادلی ایدی ـ فارس، تورک، ارمنی، گرجی، روس دیللرینی بیلیر، شعرلر یازیر، کلاسیک شرق شعرینین تبلیغاتچیسی کیمیچیخیش ائدیردی. ۱۸۲۶ (۱۲۰۵) نجی ایل گنجه ووروشماسی زمانی داغیدیلمیش نظامیمقبرهسینی تعمیر ائتدیردیگی ده معلومدور. میرزا آدیگؤزهل بگ اؤزونون باشلیجا و یگانه تاریخی اثرینی ـ «قرهباغنامه»نی ۱۷۴۵ (۱۱۲۴) نجی ایلده آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی. کرونیکده (تاریخچهده) قرهباغ خانلیغینین ۱۷۳۶ (۱۱۱۵) نجی ایلدن ۱۸۲۸ (۱۲۰۷) نجی ایله قدرکی سیاسی تاریخی آردیجیللیقلا عکس اولونموشدو. اثر الیازماسی حالیندا گئنیش یاییلمیشدی. «قرهباغنامه»نین مکمّل نسخهلریندن بیری قافقازشناس ن. و. خانیکوف طرفیندن پتئربورق علملر آکادمیسی، آکادمیک ب. آ. دورن جنابلارینا گؤندریلمیشدی. اثر همین دورده قرهباغ خانلیغینین بانیسی پناهعلی خانین فعالیتینه، ماوراءقافقازین مهم مدنی مرکزلریندن بیری کیمیشهرتلهنن شوشانین بنا ائدیلمهسینه، قرهباغ خانلیغینین خارجی سیاستینه، اونون روسیه، ایران و تورکیه ایله مناسبتلرینه گئنیش یئر وئرمیش، ترکمه ـ ائلات حیاتینین بیر سیرا جهتلری اونون اثرینده اؤز دقیق عکسینی تاپمیشدی. میرزا آدیگؤزهل بگین «تاریخ»ینده قرهباغین تورک توپونیمیکاسینا (یئر آدلارینا) دا یئر آیریلمیش، اونون آذربایجان تورپاغی اولماسی فیکری اساسلاندیریلمیشدی. همین دورده بو اثر آرتیق قرهباغی ارمنیلشدیرمک سیاستینی حیاتا کئچیریلمگه باشلایان ارمنی دایرهلرینده تکذیب اولونمامیشدی. بو ایلک نوبهده مؤلفین اساسلاندیغی قایناقلارین دقیقلیگی ایله باغلی ایدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا قرهباغ تاریخی حقّینده باشقا بیر اثرین مؤلفی میرزا آدیگؤزهل بگین معاصری میرزا جمال جوانشیر (۱۷۷۳ – ۱۸۵۳ = ۱۱۵۲ – ۱۲۳۲) ایدی. میرزا جمالی یاخیندان تانییان مشهور قافقازشناس آ. پ، بئرژهنین یازدیغینا گؤره او، «فارس، عرب و عثمانلی دیللریندن باشقا آوار و لزگی دیللرینی ده یاخشی بیلیردی. تاریخ، جغرافیا و نجوم بارهسینده مکمّل معلوماتی واریدی. طب علمینه بلد اولدوغو اوچون استعفایا چیخدیقدان سونرا عؤمرونون سونونا کیمیخستهلری پولسوز معالجه ائدیردی. اونا گؤره ده خلق آراسیندا بؤیوک حرمت قازانمیشدی». میرزا آدیگؤزهل بگدن فرقلی اولاراق میرزا جمال جوانشیر اؤز «قرهباغ تاریخی»نی فارس دیلینده قلمه آلمیشدی. اثر همین دورده قافقاز نایبالسلطنهسی اولان کنیاز م. س. وورونتسوفون تکلیفی ایله یازیلمیشدی. تدقیقاتین باشلیجا مزیتلریندن بیری مؤلفین تصویر ائدیلن حادثهلردن بیر چوخونون اشتراکچیسی و شاهدی اولماسی، اوزون ایللر بویو قرهباغین و آذربایجانین دیگر بؤلگهلرینین نظامیو سیاسی خادملری ایله یاخین رابطه ساخلاماسی ایدی. ۱۷۹۷ (۱۱۷۶) نجی ایلده ملاّ پناه واقفین قتله یئتیریلمهسیندن سونرا میرزا جمال ابراهیم خانین وزیری اولموش، خانلیغین داخلی و خارجی سیاستینه رهبرلیک ائتمیش، قرهباغ خانلیغی روسیه ترکیبینه قاتیلدیقدان سونرا ایسه عینی وظیفهنی مهدیقلی خانین یانیندا دوام ائتدیرمیشدی. قرهباغ خانلیغینین لغویندن (۱۸۲۲ = ۱۲۰۱) سونرا روس محکمه سیستمینده چالیشمیش، اثرینی ایسه ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده تقاعده چیخدیقدا یازمیشدی. میرزا جمالین آز قالا یاریم عصر دوام ائدن گئنیش اجتماعی ـ سیاسی فعالیتی، زنگین حیات تجربهسی، دولتین اداره اولونماسی ساحهسیندهکی بیلیک و سرشتهسی «قرهباغ تاریخی» اثرینی دورون تاریخشناسلیق علمینین جدّی نائلیتلریندن بیری ائتمیشدی. میرزا جمالین تاریخی تفسیرلرینده باشلیجا یئری قرهباغ خانلیغینین سیاسی مستقللیک اوغروندا خارجی تأثیرلره قارشی آپاردیغی مبارزه توتوردو. خانلیغین داخلیندهکی قوّهلر نسبتینه و حاکمیت دعوالارینا یاخشی بلد اولان مؤلف آذربایجانین بو سونونجو مستقل بؤلگهسینی پارچالاماق و یاد تأثیرلره تابع ائتدیرمک ساحهسینده ارمنی مَلیکلرینین داغیدیجی و خیانتکار فعالیتینین آچیقلانماسینا معین یئر آییرمیشدی. قرهباغ تاریخینی آراشدیران دیگر مؤلفلردن فرقلی اولاراق میرزا جمال خانلیغین داخلی سیاستی ایله بیر سیرا اقتصادی، تورپاق مُلکلری مسألهلرینه ده توخونموشدور.
اثر آ. پ، بئرژه طرفیندن روس دیلینه ترجمه اولوناراق ۱۸۵۵ (۱۲۳۴) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ترجمهیه میرزا جمالین قیسا بیوقرافیسی ده علاوه ائدیلمیشدی. بو معلومات تاریخچینین اوغلو، اؤزو ده قرهباغ تاریخینه دایر سالنامهنین مؤلفی کیمیتانینان رضاقلی بگ جوانشیر واسطهسی ایله الده ائدیلمیشدی.
رضاقلی بگین کئچن عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملادیغی «قرهباغنامه» اثری اصلینده آتاسینین «قرهباغ تاریخی» اثرینین خلاصهسیندن عبارت ایدی. لاکن آتاسیندان فرقلی اولاراق روس دیلینی مکمّل بیلن و روسیه ایله قرهباغ خانلیغی آراسینداکی مناسبتلره داها یاخیندان بلد اولان رضاقلی بگ قرهباغین ان یئنی تاریخی ایله باغلی بیر سیرا ماراقلی واقعیت و ملاحظهلر ده سؤیلهمیشدیر.
قرهباغین تاریخی ایله مشغول اولان مؤلفلردن بیری ده میرزا یوسف نئرسئسوف ایدی. اونون فارس دیلینده یازدیغی «تاریخ صافی» اثرینده ده قرهباغ تاریخینه دایر دیگر سالنامهلرده اولدوغو کیمیخانلیغین ۱۷۴۵ – ۱۸۲۸ (۱۱۲۴ – ۱۲۰۷) نجی ایللر آراسینداکی سیاسی تاریخی اساس یئر توتور. لاکن ملّیتجه ارمنی اولان میرزا یوسف نئرسئسوف اؤز سالنامهسینده قرهباغین ارمنی مَلیکلرینین فعالیتلرینین تصویرینه داها چوخ یئر آییرمیش، پناهعلی خان و ابراهیم خلیل خانلا باغلی چوخلو تحریفلره و یانلیشلیقلارا یول وئرمیش، قرهباغین و بوتون آران اراضیسینین میفیک (افسانهوی/ خیالی) «بؤیوک ارمنستانین» ترکیبینده اولماسی بارهسینده ارمنی تاریخچیلرینین ساییقلامالارینی تکرارلامیشدیر. میرزا یوسف نئرسئسوف تصویر ائتدیگی حادثه و شخصیتلره کفایت قدر بلد دگیلدی. او، اوزون مدّت ایراندا و تیفلیسده یاشامیش و «تاریخ صافی» اثرینی ده چوخ گومان کی، فارسپرست قوّهلرین و خصوصاً ده ارمنی کیلسهسینین تأثیری آلتیندا یازمیشدی.
اؤتن عصرین ۶۰ (۴۰) نجی ایللرینده شاعر و معلّم میرمهدی خزانی ده «قرهباغنامه»لر سلسلهسینده معین یئر توتان «قرهباغ تاریخی» اثرینی یازمیشدی. ۲۴ فصلدن عبارت کیتابدا قرهباغ خانلیغینین تخمیناً ۸۰ ایللیک تاریخی اؤز گئنیش عکسینی تاپمیشدی. میرمهدی خزانینین اثری داها چوخ میرزا آدیگؤزهل بگ و میرزا جمال «قرهباغنامه»لرینین خلاصهسی کیمیدوشونولموشدو. اونا گؤره ده منبعلرده بو اثر «آثار الجمال» آدی آلتیندا دا تانینیر.
قرهباغ خانلیغینین تاریخی ایله باغلی آیری ـ آیری مقالهلر، خصوصیله ده ارمنی مَلیکلرینین خیانتی میرزا یوسف اهرینین «اهرنامه» آدلی اثرینده اؤز عکسینی تاپمیشدیر. ارمنی مَلیکلری قرهباغدا حاکمیتی اؤز اللرینه کئچیرمک اوچون قاجارلا دیل تاپماغا چالیشیردیلار. لاکن اونلارین بو نقشهلری باش توتمامیشدی.
آذربایجانین باشقا بیر بؤلگهسینین ـ شکی خانلیغینین سیاسی تاریخینی سونونجو شکی خانی فتحعلی خانین اوغلو، شاعر کریم آغا فاتح یازمیشدی. اثر ۱۸۲۹ (۱۲۰۸) نجو ایلده تاماملانمیش، ۱۸۵۸ (۱۲۳۷) نجی ایلده آکادمیک ب. آ. دورن طرفیندن چاپ اولونموشدو. لاکن قافقازشناس ن. و. خانیکوفون سهوی اوزوندن کریم آغا فاتحین «شکی خانلیغینین تاریخینده» آدلی یازیسی ۱۹۲۹ (۱۳۰۸) نجو ایله قدر سهواً عبداللطیف افندینین اثری کیمیقلمه وئریلمیشدیر. کریم آغا اؤزونون حجمجه او قدر ده بؤیوک اولمایان یازیسینی آذربایجان تورکجهسینده قلمه آلمیشدی.
اصلاً شکیدن اولان باشقا بیر آذربایجان تاریخچیسینین ـ حاجی سید عبدالحمیدین (۱۷۹۵ – ؟ = ۱۱۷۴ – ؟) یئنه ده آنا دیلینده یازیلمیش «شکی خانلاری و اونلارین نسللری» اثری ده شکینین تاریخینه حصر اولونموشدو. بو سالنامه ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللرینده تاماملانمیش ایلک دفعه سلمان ممتاز طرفیندن آشکارا چیخاریلمشدیر. اثرده شکی بؤلگهسینین تاریخی ۱۵ (۹) نجی یوزایللیکدن ۱۹ نجو یوزایلین اؤّللرینه کیمی(۱۲ نجی یوزایلین آخرلارینا کیمی) آردیجیللیقلا ایزلنمیش، شکیلیلرین ایران آسیلیلیغینا قارشی مبارزهسی، داخلی مسألهلری، شهرین مدافعه قورغولاری و سایر بارهسینده معلومات وئریلمیشدیر.
گنجه خانلیغینین تاریخینی ایسه دین خادمیو شاعر شیخ ابراهیم قدسی (۱۸۱۶ – ۱۸۶۵ = ۱۱۹۵ – ۱۲۴۴) قلمه آلمیشدی. او، گنجه ژیمنازیاسیندا آذربایجان تورکجهسی و شرعیات معلّمیوظیفهسینده چالیشمیشدی، آنا دیلیندن باشقا عرب و فارس دیللرینی ده مکمّل بیلیردی. اسلام تاریخی ایله باغلی بیر سیرا تدقیقاتلار مؤلفی کیمیتانینمیشدی. «تاریخ مقدس» اثرینده محمد (ص) پیغمبرین و اماملارین حیاتینی گئنیش عکس ائتدیرمیشدی. ۴۰ (۲۰) ایللرده شیخ ابراهیم مختلف یازیلی منبعلردن و معاصرلریندن توپلادیغی معلومات اساسیندا گنجهنین تاریخینی ترتیب ائتمیشدی. اونون یازیسیندا شهرین بنا اولماسیندان ۱۸۰۴ (۱۱۸۳) نجو ایله ـ سونونجو مستقل گنجه حکمداری جواد خانین سقوطونا و شهرین روسلار طرفیندن اشغالینا قدرکی حادثهلر ایشیقلاندیلمیشدی. آذربایجان ادبیاتینین ایلک تاریخچیسی ف. کؤچرلینین یازدیغینا گؤره شیخ ابراهیمین اثری معاصرلری آراسیندا الدن ـ اله گزمیشدی. بو اثرین قیسا خلاصهسی ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده روس دیلینده تامامیله باشقا بیر مؤلفین امضاسی ایله چاپ اولونموشدو.
دربند و قوبا خانلیقلارینین تاریخی، خصوصاً ده فتحعلی خانین حاکمیت دورو، حیاتی و شخصیتی ایله باغلی آیری ـ آیری مسألهلر قافقاز نایبالسلطنهلیگینده خدمت ائدن آذربایجانلی افسر اسکندر بگ حاجینسکینین «قوبالی فتحعلی خانین حیاتی» آدلی تدقیقاتلاریندا اؤز عکسینی تاپمیشدی. اثر روس دیلینده یازیلمیش و ایلک دفعه ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایلده «کاوکاز» غزئتینده چاپ اولونموشدو. بو تاریخی پورتره نمونهسینین مهم جهتی بورادا بیر سیاسی خادم کیمیفتحعلی خانین گئرچک دگرلندیریلمهسی ایدی. اسکندر بگ حاجینسکی آیری ـ آیری خانلیقلاردان عبارت آذربایجان تورپاقلارینین واحد بیر دولت حالیندا بیرلشدیریلمهسی ساحهسینده فتحعلی خانین رولونو خصوصی قید ائدیر، اونو اوزاقگؤرن، عقللی، باجاریقلی دولت خادمی، نظامیایشه دریندن بلد اولان سرکرده کیمییوکسک قیمتلندیریردی.
میرزا حیدر وزیروفون (؟ – ۱۸۸۰ = ؟ – ۱۲۵۹) فارس دیلینده قلمه آلمیش «زبدهالتواریخ» اثرینده نادر شاهین اؤلوموندن سونرا داغستان و شیروانین سیاسی تاریخی دقّت مرکزینه چکیلمیشدی. تخمیناً ۴۰ (۲۰) نجی ایللرین اورتالاریندا تاماملانان الیازماسی اظهار نظر اوچون پتئربورقا ، آکادمیک خ. فرئنه گؤندریلمیشدی. «زبدهالتواریخ»ین دیگر رأیچیسی ـ م. ف. آخوندوف اونون اهمیت و فایداسینی خصوصی قید ائتمیشدی. میرزا حیدر وزیروفون، ائلهجه ده اونون دربندلی همکارلاریندان غازان دانشگاهینین مخبر عضوو میرزا محمدّتقی دربندینین، آرکئولوق ارسلان بگین تاریخی آراشدیرمالاری میرزا کاظمبگ، ع. باکیخانوف و ای. بئرئزینین دقّتینی جلب ائتمیشدی. لاکن آذربایجان تاریخینه دایر دیگر منبعلر کیمی، «زبدهالتواریخ» ده کئچن عصرده چاپ اولونمامیشدی. اثردهکی معلومات اساسیندا «دربندنامه جدید» آدلی قیسا بیر کیتاب حاضرلانمیشدی.
تاریخشناسلیغین آرکئولوژی و سکّهشناسلیق کیمییوکسک تدقیقاتچیلیق سرشتهسی طلب ائدن ساحهلرینده ده عصرین اورتالاریندان اعتباراً بیر ایرهلیلهییش نظره چارپماقدا ایدی. ۱۸۴۶ (۱۲۲۵) نجی ایلده روسیه آرکئولوژی جمعیتینین یارادیلماسی تشبّثو ایله تزارا مراجعت ائدن بیر نئچه گؤرکملی روس ضیالیسی ایچریسینده آذربایجانلی عالم م. ج. توپچوباشوف دا واریدی. ۱۸۵۱ (۱۲۳۰) نجی ایلده بو جمعیتین ترکیبینده آیریجا شرق آرکئولوژیسی شعبهسی یارادیلمیش و م. ج. توپچوباشوف یکدللیلیکله شعبهنین رهبری سئچیلمیشدی. شعبه شرق آرکئولوژیسی و سکّهشناسلیغینا دایر بیر سیرا علمیمسابقهلر کئچمیش، اؤز «قیدلر»ینی چاپ ائتمیشدی. ۱۸۴۴ (۱۲۲۳) نجو ایلدن غازان دانشگاهینداکی زنگین مینتس ـ کابینهیه (سکّهخانایا) رهبرلیک ائدن میرزا کاظمبگ هم ده شرق سکّهلری و شرق ائپیقرافیک (کتیبه) آبیدهلری ایله باغلی بیر سیرا یئنی تدقیقاتلارین مؤلفیدیر. «کاوکاز» غزئتی ۱۸۴۷ (۱۲۲۶) نجی ایل نومرهلرینین بیرینده م. ف. آخوندوفون قافقاز نایبالسلطنهلیگی دفترخاناسی یانینداکی سکّه کابینهسینه قدیم شرق سکّهلرینین بؤیوک بیر توپلوسونو باغیشلادیغینی خبر وئریردی.
م. ف. آخوندوفون تاریخچی فعالیتینین بیر حصّهسی ۱۸۶۶ (۱۲۴۵) نجی ایلده یارادیلان قافقاز آرکئوقرافی کومیسیونو ایله باغلی ایدی. او، بورادا آ. پ. بئرژه، ن. ف. دوبرووین کیمیگؤرکملی روس تاریخچیلری ایله چیگین ـ چیگینه چالیشیردی. کومیسیونون نشر ائتدیگی چوخجلدلی «سَنَدلر»ده آذربایجان و یاخین شرقله باغلی سندلرین بیر قسمیم. ف. آخوندوف طرفیندن روس دیلینه چئوریلمیش، دقیقلشدیریلمیش، اونلارا ایضاح و شرحلر یازیلمیشدی. «سَنَدلر»ین تکجه بئشینجی جلدی اوچون او، بئش یوز صفحه یازی متنی حاضرلامیشدی. بیر سؤزله، ۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان عالملری، ضیالیلاری اوزهرینده «آذربایجان تاریخی» سؤزلری یازیلا بیلهجک بیر کیتاب اورتالیغا قویماسالار دا، همین تاریخین آیری ـ آیری مرحلهلرینی اؤزونده عکس ائتدیرن چوخسایلی منبعلری اوزه چیخارمیش، آراشدیرمیش، چاپ ائتمیشدیلر.
قافقازین عربدیللی کتیبه آبیدهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده شاعر و معلّم فاضل خان شیدانین (۱۷۹۲ – ۱۸۵۲ = ۱۱۷۱ – ۱۲۳۱) معین خدمتلری اولموشدو.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین بیرینجی یاریسیندا میرزا کاظمبگ و ع. باکیخانوف کیمیگؤرکملی آذربایجان عالملرینین تأثیری آلتیندا ای. بئرئزین، آ. س. قریبایدوف، آ. آ. بئستویئف ـ مارلینسکی، ی. ن. اوزئرتسکوفسکی، پ. س. سئنکوفسکی، او. ائوئتسکی، ب. دورن، م. بروسه، خ. فرئن، ی. آ. قاقئمئیستئر کیمیروس یازیچی، شرقشناس و قافقازشناسلاری آذربایجانلا، اونون تاریخی کئچمشی، مادّی مدنیت آبیدهلری ایله ماراقلانمیش و همین مسألهلرله باغلی اؤز اثرلرینده سؤز آچمیشدیلار.
تاریخشناسلیقلا بیر سیرادا ۱۹ (۱۳) نجو یوزایللیگین بیرینجی یاریسیندا آذربایجاندا جغرافیاشناسلیق ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولموشدو. مشهور جغرافیاشناس ـ سیاح، تاریخچی، ائتنوقراف، فیلوسوف، ادبیاتشناس حاجی زینالعابدین شیروانی (۱۷۸۰ – ۱۸۳۷ = ۱۱۵۹ – ۱۲۱۶) عؤمرونون ۴۰ ایلینی سیاحتلرده کئچیرمیش،آذربایجاندا، یاخین و اورتا شرق اؤلکهلرینده، هند ـ چینده و باشقا یئرلرده اولموشدو. اونون چوخسایلی اثرلرینده یاخین و اورتا شرقین، هندوستانین، اتیوپی (حبشه)نین، اورتا آسیانین، قافقازین جغرافیسی، تاریخی، ائتنوقرافیسی، اینجهصنعتی، مدنیت آبیدهلری بارهسینده ماراقلی معلومات وئریلمیش، همین اؤلکهلرین طبیعتی، اقلیمی، بیتکی اؤرتوگو تصویر اولونموش، بیر سیرا جغرافی آدلارین بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورولموشدو. حاجی زینالعابدینین کیچیک قارداشی حاجی محمدعلی شیروانی (۱۷۸۳ – ؟ = ۱۱۶۲ – ؟) ده ۳۰ ایلدن چوخ سیاحتلرده اولموش، گزدیگی اؤلکهلر بارهسینده بیر نئجه کیتاب یازمیشدی. او، عین زماندا طبابت و فلسفه ایله ده ماراقلانمیشدی.
ع. باکیخانوفون روسیهیه، اوکراینا، لهستانا، بالتیک اؤلکهلرینه، تورکیه و اورتا شرق اؤلکهلرینه سیاحتلری، ای. قوتقاشینلینین «سفرنامه»سی، م. ف. آخوندوفون تورکیه حقّینده قیدلری همین اؤلکهلر بارهسینده تاریخی ـ جغرافی بیلیکلرین آذربایجاندا یاییلماسی باخیمیندان معین رول اوینامیشدی. اونلارین هر اوچو روسیه جغرافیا جمعیتی قافقاز شعبهسینین حقیقی عضولری ایدیلر و شعبهنین علمیتدبیرلرینده یاخیندان اشتراک ائدیردیلر.
فلسفه
آذربایجاندا زنگین عنعنهلره مالک اولان فلسفی فیکیر ۱۹ (۱۳) نجو یوزایلین اورتالاریندا یئنی انکشاف مرحلهسینه قدم قویموش، خصوصیله اونون علم اخلاق، منطق کیمیساحهلرینده نظرهچارپاجاق ایرهلیلهییشلر اولموشدور. انسانی علملرین دیگر ساحهلری کیمیبورادا دا آپاریجی یئر توتان، انسیکلوپئدیک بیلیگی ایله سئچیلن ع. باکیخانوف، م. ف. آخوندوف، میرزا کاظمبگ و باشقالاری ایدی.
ع. باکیخانوفون ۱۸۳۳ (۱۲۱۲) نجو ایلده تاماملانان «تهذیب الاخلاق» اثری مؤلفین اؤزونون یازدیغی کیمی، «اسلامین مقدّس کیتابینین، ائلهجه ده یونان، عرب و اوروپا فیلوسوفلارینین تعلیملرینه اساسلانان اخلاق فلسفهسی» نمونهسی ایدی. کیتاب فارس دیلینده یازیلمیشدی. اونون متنی ایلک دفعه ۱۸۸۸ (۱۲۶۷) نجی ایلده «کشکول» غزئتینده چاپ ائدیلمیشدی. ع. باکیخانوفون اخلاقی گؤروشلرینی عکس ائتدیرن باشقا بیر اثری ایسه ۱۸۳۷ ( ۱۲۱۶) نجی ایلده تاماملادیغی «نصیحت» («کیتاب نصیحت») ایدی. بو اثر قدیم تورک ـ اویغور سؤز اوستادی بالاساقونلونون «کوتادقو بیلیک» شعرینین تأثیری آلتیندا یازیلمیش نصیحتلردن عبارتدی.
دایرهالمعارفچی ـ عالمین «عین المیزان» اثری ایسه اونون اؤزونون ده قید ائتدیگی کیمی، دیالکتیک و منطق مسألهلرینه حصر اولونموشدو. اثر عرب دیلینده یازیلمیشدی، مقدمه، ایکی فصل و نتیجهدن عبارت ایدی. «عین المیزان»ین ۱۸۴۰ (۱۲۱۹) نجی ایلده اوزو کؤچورولن نسخهسی مؤلف طرفیندن غازان دانشگاهینین اوستادی میرزا کاظمبگه هدیه ائدیلمیشدی.
میرزا کاظمبگ ایستر شرق، ایسترسه ده غرب فلسفهسی فیکرینه دریندن بلد ایدی. گنجلیگینده ان یاخشی معلّملرین سیماسیندا شرق اسکولاستیک روحوندا تربیه ائدیلسه ده، سونرالار آنتیک یونان و آلمان فلسفهسینه بؤیوک ماراق گؤسترمیشدی. اونون فلسفهسی باخیشلارینین فورمالاشماسینا افلاطونون ارثی خصوصیله بؤیوک تأثیر گؤسترمیشدی. تاریخی اثرلریندن ده گؤروندوگو کیمی، میرزا کاظمبگ یونان فلسفهسیندهکی ایدئالیست جریانا داها بؤیوک اهمیت وئریردی، بونا گؤره ده هئراکلیتین میلئت مکتبینین، ائمپئدوکل و دموکریتین ماتریالیست مضمونلو فلسفهسی ارثی عالمین دقّتینی او قدر ده جلب ائتمیردی. اونون فلسفی آختاریشلارینا اسکندریه مکتبینین، یئنی افلاطونیسم و یئنی پیتاقوریسمین داها گوجلو تأثیری اولموشدو. تصادفی دگیل کی، باب حرکاتینین فلسفی ماهیتینی و احکاملارینی آچیقلایارکن میرزا کاظمبگ بابیلیکله افلاطون تعلیمیآراسیندا مقایسه و پارالئللر آپارمیشدی. یاریمچیق قالمیش «دنیانین «تمیز» آدلاندیریلان ذوقلاری و اونلارین حقیقی سعادته قوغوشماغا تأثیری» آدلی ائتیک ـ فلسفی یازیسیندا ایسه آذربایجانلی عالم ایدئالیست آلمان فلسفهسینین کانت و شئلینق کیمیگؤرکملی نمایندهلرینین یارادیجیلیغینا مراجعت ائدیردی. آلمان فیلوسوفلاری کیمیمیرزا کاظم بگ ده انکشافی معنوی پروسه ساییر و دنیانین درکینده الاهی باشلانغیجلا بیرلیکده علمه ده بؤیوک اهمیت وئریردی. اسلاما دایر سلسله اثرلرینده عالم ۷ – ۱۱ (۱ – ۵) نجی عصرلر شرق، خصوصاً ده عرب فلسفی فیکرینین بیر سیرا گؤرکملی نمایندهلری بارهسینده ماراقلی ملاحظهلر ایرهلی سورموشدو. ایران تاریخینه دایر الیازماسی شکلینده قالمیش تدقیقاتلاریندا،هابئله «فردوسییه گؤره فارس میفولوژیسی» اثرینده او، قدیم دینلرین، خصوصاً ده زردشتیلیگین فلسفی اساسلاری بارهسینده فیکیرلرینی اساسلاندیرمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصر آذربایجان فلسفی فیکرینین ان گؤرکملی نمایندهسی م. ف. آخوندوف ایدی. اونون «کمالالدوله مکتوبلاری» فلسفی اثری ایله آذربایجانین فلسفی فیکر تاریخینده بیرینجی دفعه اولاراق بو علم ساحهسینین خلقین حیاتی، مبارزهسی، معنویاتی ایله سیخ باغلیلیغی مسألهسی قویولموشدو. بؤیوک یازیچینین فلسفی ارثی بدیعی یارادیجیلیغی کیمیآیدین اجتماعی استقامتی ایله فرقلهنیر. معاصرلری ع. باکیخانوف و میرزا کاظمبگدن فرقلی اولارق م. ف. آخوندوف تفکّرون وارلیغا، شعورون طبیعته مناسبتینده آردیجیل ماتریالیست موضعده دایانمیش، خصوصاً شرق فلسفه ارثیندهکی اسکولاستیک میللره قارشی باریشماز موضع توتموشدو. ایدئالیسمین تنقیدینی وئرمگه چالیشارکن فیلوسوف ـ ادیب ایلک نوبهده طبیعتشناسلیق علمینین اوغورلارینا، گلدیگی علمینتیجهلره اساسلانیردی. م. ف. آخوندوفون فیکرینجه، مادّه («ماده کثرات») یوخلوقدان عمله گلمهییب و یوخلوغا چئوریله بیلمز؛ او، رئاللیغین مجموعودور، یگانه، حقیقی و مطلق ذاتیدیر. آذربایجان فیلوسوفو حرکتی مادّهنین اساس خاصّهسی ساییر، مکان و زمانین دا همین خاصّهلر کیمیگئرچکلیگینی، اوّلی و سونو اولمادیغی فیکرینی قبول ائدیردی. دنیانین فاصلهسیز دگیشمهسی مادّهنین ابدی حرکتی ایله باغلی شرح ائدیلیردی. آخوندوف دوالیست (ایکیلی) باشلانغیجی، روحون اؤلمزلیگی و اونون مستقل فعالیتی حقّیندهکی فیکیرلری اویدورما آدلاندیریردی. اوروپا معارفچیلری کیمیم. ف. آخوندوف دا دنیانین درکینده عقلین، ذکانین، علمیبیلیکلرین مستثنا رولونو قید ائدیر، انسانلاری اسکولاستیک و ماوراءطبیعته ایناندیرماغا چالیشانلاری کسکین تنقیده توتوردو. او، فیلوسوفلارا «خلقه حقیقت، حقوق، عقل و انسانلیق یولو» گؤسترمگه، «خلقی حقیقت، ترقّی و سیویلیزاسیا (تمدن) یولونا» چیخارماغا بورجلو آداملار کیمییوکسک طلبکارلیقلا یاناشیردی. م. ف. آخوندوفون فلسفی باخیشلاری اونون اوروپا فلسفی فیکرینه یاخشی بلد اولدوغونو گؤستریر. لاکن بونونلا بیرلیکده بؤیوک ادیبین بیر سیرا مقاملاردا شرق فلسفی فیکرینه، خصوصاً ده اسلامین یاراتدیغی معنوی ثروتلره کفایت قدر دقیقلیک و دوزگونلوکله یاناشا بیلمهدیگینی، بعضی حاللاردا افراط انکارچیلیق موضعی توتدوغونو دا قید ائتمک لازمدیر.
کلاسیک شرق و اسلام فلسفهسی، معنویات، بدیعیلیک ایله باغلی مختلف مسألهلر حاجی زینالعابدین شیروانینین «بوستان العارفین»، «کشف المعارف»، حاجی محمدعلی شیروانینین «البرهان فی شرافت الانسان» اثرلرینده اؤز عکسینی تاپمیشدی. ادبیاتین فلسفی توتومو، عنعنهوی شرق تعلیمینین جدّی معنوی باخیشلارلا عوضلنمهسی گوجلنمیشدی.
علمیفیکرین نسبتاً دقیق منظرهسینی یاراتماق اوچون مسلمان حقوقشناسلیغی (فقه) و نجوم ساحهسینده گؤرولن بیر سیرا ایشلرین ده آدینی چکمک لازمدیر. مسلمان حقوقو ساحهسینده یالنیز روسیه دگیل، بوتون اوروپادا ان نفوذلو متخصص کیمیتانینان میرزا کاظمبگ ۱۸۴۵ (۱۲۲۴) نجی ایلده غازاندا حنفیلر مکتبی اوزره مسلمان فقهنین قیسا درسلیگی «مختصر الوقایت»ی چاپ ائتدیرمیشدی. ۵۰ (۳۰) نجی ایللردن سونرا اونون علمییارادیجیلیغیندا شیعه مذهب مسلمانلارین حقوقی مسألهلرینین اؤیرهنیلمهسی اؤن پلانا چکیلمیشدی. اونون ۱۸۶۲ – ۱۸۶۷ (۱۲۴۱ – ۱۲۴۶) نجی ایللرده پتئربورقدا چاپدان چیخان «شریعت الاسلام» کیتابینین بیرینجی جلدی مسلمانلاردا تجارت و گیرو مسألهلرینه، ایکینجی جلدی ورثهلیک حقوقو مسألهلرینه حصر ائدیلمیشدی. اوچونجو ـ سونونجو کیتابدا عایله و ورثهلیک حقوقلاری اؤز عکسینی تاپمالی ایدی. ۱۸۷۰ (۱۲۴۹) نجی ایلده عالمین وفاتیندان سونرا «مسلمان قانونلاری کلیاتی» حاضرلایان خصوصی کومیتهنین بوتون سعیلرینه باخمایاراق همین اثر اوزهرینده ایشی باشا چاتدیرا بیلهجک بیر متخصص تاپلمامیشدی. بو دا شرقشناس ـ حقوق نظریهچیسی کیمیروسیه علمیاوچون میرزا کاظمبگین عوضائدیلمزلیگینی بیر داها ثبوتا یئتیریر.
***
۱۹ (۱۳) نجو عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه قدر علمیفیکرین دیگر ساحهلری ـ دقیق علملر، یئر حقّینده علملر، طبابت آذربایجاندا نظرهچارپاجاق انکشاف یولو کئچمهمیشدی. بو دا بیر طرفدن همین ساحهلرده موجود علمیعنعنهلرین قیریلماسی، علمیمکتبلرین داغیلماسی، او بیری طرفدن ایسه بوتؤولوکده اقتصادی گئریلیگین، زراعت و صنایعین ضعیف انکشافینین نتیجهسینده جامعهنین اؤزونده ماراق و تقاضاین اولماماسی ایله باغلی ایدی. شبههسیز، طبابت علملرینین کاپیتالیست اقتصادیاتی ایله سیخ باغلیلیغی دا بورادا اؤزونو گؤستریردی. آذربایجاندا تکنیکی بیلیکلرین آز یاییلماسی و حتّا ساحهدهکی دورغونلوق صنایع ساحهلرینین هله نطفه سویهسینده اولماسی ایله رابطهده ایدی.
زنگین یئرآلتی و یئراوستو ثروتلر آذربایجانا امپراتورلوغون خاممال مرکزی کیمیماراق دوغوروردو. آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی، بؤلگهلر اوزره اونون طبیعی ثروتلرینین آشکارا چیخاریلماسی قافقاز داغ ـ معدن ادارهسی طرفیندن حیاتا کئچیریلیردی. بو تدقیقاتلار داها چوخ همین یاتاقلارین استثمارینی نظرده توتوردو. ۶۰ (۴۰) نجی ایللردن باشلایاراق معدن مهندسلری داشکسن، کدهبگ، زگلیک و دیگر بؤلگهلرده میس، کوبالت، گوگورد، آلونیت یاتاقلارینی گلهجک صنایع استثماری اوچون گئنیش تدقیق ائتمگه باشلادیلار. همین تدقیقاتلارین نتیجهسی کیمیمیدانا چیخاریلان علمیقناعت و مشاهدهلر ۱۸۶۸ (۱۲۴۷) نجی ایلدن باشلایاراق ایللیک «قافقازین ژئولوژیسی اوچون ماتریاللار» مجموعهسینده چاپ اولونوردو. ۶۰ (۴۰) ایللردن باشلایاراق آکادمیک ق. و. آبیخ قافقازین، خصوصاً ده آذربایجانین ژئولوژی باخیمدان اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده جدّی علمیآراشدیرمالار آپاریردی.
عصرین ۵۰ (۳۰) نجی ایللریندن اعتباراً نفت یاتاقلارینین استثماری و نفت محصوللارینین علمیاساسلار اوزره تولیدی ساحهسینده ده معین ایشلر گؤرولوردو. بو ساحهده تانینمیش روس کیمیاچیسی (شیمیستی) د. ای. مئندئلئیئف خصوصیله آردیجیل فعالیت گؤستریردی. ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلدن باشلایاراق او، باکینین نفت ذخیرهلرینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده تدقیقاتلار آپاریر و باکی یاتاقلارینین دنیانین باشلیجا نفت مرکزلریندن ساییلان پئنسیلوانیادان قات ـ قات اوستون اولدوغونو گؤستریردی. د. ای. مئندئلئیئف خام نفتدن نفت محصول لاری آلینماسینین داها ثمرهلی اصوللارینین ایشلهنیب حاضرلانماسی ساحهسینده معین خدمت گؤسترمیشدی. کئروسین (لامپا یاغی) توللانتیلاریندان سورتکو یاغلارینین حاضرلانماسی ایدهسی اونا مخصوصدور. نفت محصوللارینین خصوصی چکیسینی گؤسترن جدولی ده ایلک دفعه ا. ای. مئندئلئیئف ترتیب ائتمیشدی.
روسیه امپراتور تکنیکی جمعیتینین باکی شعبهسینین یارادیلماسی نفت ژئولوژیسی، نفتچیخارما و نفت تولیدی ایله باغلی تدقیقاتلارین واحد مرکزده جمعلشمهسینه امکان یاراتمیشدی. جمعیتین باکیداکی زنگین لابراتواریندا نفت محصوللارینین تصفیهسی و آنالیزی،هابئله استانداردلاشما ساحهسینده جدّی تدقیقاتلار آپاریلیردی.
عصرین ۷۰ (۵۰) نجی ایللرینه دوغرو باکیدا نفتچیخارمانین گئتدیکجه گئنیش مقیاس آلماسی مترقّی قازما تکنولوژیسینین تطبیقینی طلب ائدیردی. بو ساحهده او. لئنتسین ایشلهییب حاضرلادیغی مکانیکلشدیریلمیش قازما اصولو اؤز محصولدارلیغینی و ثمرهلیگی ایله سئچیلیردی.
نفتچیخارما و نفت تولیدی ساحهسینده چالیشان بیر سیرا آذربایجانلی اوستالار تکنیکی تحصیله مالک اولسالار دا، یوکسک حرفهایلیک و سرشته سایهسینده قازما و نفت اعمالی ایشینین تکمیللشدیریلمهسی باخیمیندان علمییئنیلیگی ایله دقّتی جلب ائدن جسارتلی تکلیفلر ایرهلی سورموش و حیاتا کئچیرمیشدیلر. مثلاً، نفت تولیدی ساحهسینده ایلک آذربایجانلی تکنیکلردن اولان جواد ملیکوف ۱۸۶۳ (۱۲۴۲) نجو ایلده اؤز طرحی اساسیندا باکیدا خام نفتدن لامپا یاغی تولید ائدن قورغو و کیچیک پارافین زاوودو (کارخاناسی) تیکدیرمیش،هابئله لامپا یاغی تولیدینده سویودوجو سیستمین تکنولوژیسینی ایشلهییب حاضرلامیشدی.
شبههسیز، ژئولوژی و نفتچیخارما ایله باغلی آپاریلان تدقیقاتلار آذربایجانین یئرآلتی ثروتلرینین مستملکهچیلیک نیتی ایله خاممال منبعی کیمیاؤیرهنیلمهسینه یؤنهلمیشدی. عین سؤزلری آذربایجانین کند اقتصادی، حیوانات و نباتاتی ایله باغلی تصادفی تدقیقاتلار بارهسینده ده دئمک اولار. بئله تدقیقاتلار ایلک نوبهده پایتختین سیاسی و اقتصادی منافعی اوچون آپاریلیردی. لاکن اؤز ـ اؤزلوگونده بو تدقیقاتلار آذربایجان حقّینده بیلیک قایناغینا چئوریلیردی. بو باخیمدان ۱۸۲۹ – ۱۸۳۲ (۱۲۰۸ – ۱۲۱۱) نجی ایللرده «تیفلیسکییه وئدوموستی» غزئتینده چاپ اولونان ایری حجملی سلسله تدقیقاتلار آذربایجانین همین دوردهکی اقتصادیاتی، طبیعی ثروتلری، ایشچی قوّهسی بارهسینده معین بیلگیلر وئریر. بونلاردان «آذربایجان ایالتینین گلیرلری حقّینده»، «ایروان ولایتینین ثروتلری و تولیدی حقّینده»، «ایروان ولایتینه استاتیستیک (آماری) باخیش»، «تالیش ولایتی» کیمیتدقیقاتلاری گؤسترمک اولار. او. سوئتسکینین نخجوانین طبیعی ثروتلری، خاممال ذخیرهلری، بیتکی اؤرتوگو بارهسیندهکی گئنیش تدقیقاتی ۱۸۳۴ (۱۲۱۳) نجو ایلده آ. س. پوشکینین نشر ائتدیگی «لیتراتورنایا قازئتا» دا چاپ اولونموشدو.
روسیه زراعت جمعیتینین قافقاز شعبهسینین یارادیلماسی قافقازین باشلیجا اکینچیلیک بؤلگهسی اولان آذربایجاندا علمیبیلیکلرین تطبیقی ساحهسینده معین اوغورلو نتیجهلره گتیریب چیخارمیشدی. ۶۰ (۴۰) نجی ایللرین سونوندا جمعیتین تشبّثو ایله تیفلیسده آذربایجان تورکجهسینده «کند غزئتی»نین نشرینه تشبّث گؤستریلمیشدی.
روسیه زراعت جمعیتی قافقاز شعبهسی نین حقیقی عضولری سیراسیندا گؤرکملی نظامیخادم و یازیچیا اسماعیل بگ قوتقاشینلی دا واریدی. ۱۸۴۹ (۱۲۲۸) نجو ایلده «کاوکاز» غزئتینده اونون باراماچیلیغین علمیتشکیلی ایله باغلی ایکی مقالهسی چاپ اولونموشدو. ای. قوتقاشینلی ایله بیرلیکده ایری مالک، روس اوردوسونون ژنرال لیتنانتی جعفرقلی آغا باکیخانوف و بؤیوک تورپاق صاحبی رحیم بگ قرهباغلی دا بو جمعیتین حقیقی عضولری کیمیگئنیش فعالیت گؤستریردیلر.
آذربایجان حیواناتینین علمیتصویرینین وئریلمهسی ساحهسینده ایلک تشبّث تانینمیش روس بیولوقو ی. ایزمایل کووالئفسکییه مخصوص ایدی. او، کور چایی حوزهسینی و شاماخی مئشهلرینی تدقیق ائتمیش، ایلک دفعه نادر توقای مئشهلری بارهسینده علمیاجتماعیته معلومات وئرمیشدی. ۱۹ (۱۳) نجو عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتباراً شیروانین جنوبشرق حصّهسینین، قوبوستانین، شکینین نباتاتینین اؤیرهنیلمهسی ساحهسینده روس عالملری طرفیندن بیر سیرا تدقیقاتلار آپاریلمیشدی.
۱۹ (۱۳) نجو عصرین سونونا قدر آذربایجاندا طبیعت علملرینین، طبابتین، تکنیکی بیلیکلرین یاییلماسی چوخ آز نظره چارپیردی. بو ساحهده علمیکادرلارین یئتیشدیریلمهسینه قطعیاً اهمیت وئریلمیردی. طبیعی، بوتون بونلارا گؤره انسانی ساحهیه نسبتاً قالان علم ساحهلری ضعیف و غیرمعین انکشاف دوروموندا ایدی. انسانی علملرین، خصوصاً تاریخشناسلیق و دیلچیلیگین آپاریجی یئره چیخماسی ایسه تامامیله قانونااویغون ایدی. معنوی بیرلیگه نایل اولماق، ملّی اؤزونودرک یولونا چیخماق، اؤز تاریخینه، دیلینه، دینینه، معنوی ثروتلرینه یییهلنمیش بیر توپلوم کیمیداورانماق اوچون آذربایجان جامعهسینین بوتون معنوی گوجونون سفربر (تجهیز) اولماسی طلب ائدیلیردی….. آردی وار


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
- ۸۷۱ - دانمارکلی ایستیلاجی وایکینقلر انقلوساکسونلاری باسینقده مغلوب ائتدی.
- ۱۵۱۷ - عوْثمانلی اوْردوسو ریدانیه ساواشیندا مملوک اوْردوسونو مغلوب ائتدی. بۇ ساواشین آردیندان٬ خلیفهلیک عوْثمانلیلارا کئچدی.
- ۱۵۸۰ - اۆچونجو موراد ایستانبول رسدخاناسینی ییخدیردی.
- ۱۷۷۱ - ایسپانیا فالکلند آدالارینی بریتانیایا بۇراخدی.
- ۱۸۸۹ - کولومبیا فونوقراف پلاک و مۆزیک شیرکتی واشینقتون دیسیده قۇرولدو.
- ۱۸۸۹ - بیرینجی روس اینقیلابی باشلادی. تزار بیرلیکلری ایشچیلره آتیش ائدهرک ۵۰۰ ایشچینی اؤلدوردو.
- ۱۹۳۲ - حافظ یاشار تۆرکجه قۇرآنی یئرباتان جۇمامسجیدینده اوْخودو.
- ۱۹۳۹ - کولومبیا بیلیمیۇردوندان بیر قروپ بیلیم آدامی اورانیوم آتومونو پارچالاماغی باجاردی.
- ۱۹۴۷ - فرانسهده یئنی کابینهنی پائول رامادیئر قۇردو.
- ۱۹۴۹ - چینده مائونون قوْشونلاری پکن شهرینی آلدی.
- ۱۹۵۲ - دۆنیانین ایلک جت مۆسافیر اۇچاغی ایشه باشلادی.


text:
بیلمیرم اینسان بوندان بئله نئچه ایل یاشایا بیله-جک. نئچه ایل یاشاییر-یاشاسین، اینسان بئله یاشادیغی سورجده اونودولمایان بیر اولدوزونو، گؤیلره پای وئره بیله-جک بیرینی یاشاتدی اؤزونده. کیمی دئدیگیمی سیز مندن یاخشی بیلیرسیز. قارا دَریلیرین آپارتایدلا ساواشیندا یوزمینلر اینسانین پایی وار ایدی. بیر چوخ اینسانلار بو ساواشین یولوندا جانلارینی وئردیلر. ساواشی قازانان بوتون اینسانلار، اولدو. آغ دریلی اینسانلار، ایچلرینده اولان نیفرتلرینی، آزالتماغا چالیشدیلار. اینسانلیغی دوغرولدان آلت یاپیلارینی بَرکیتمه-یه باشلادیلار دئیه بیلریک. البت بو ایسته-یه-رک اولمادی. بیر چوخ اینسان ساواشی ایله اونلارا اونلاردان سونرا باشقا بیرلرین اولدوقلارینی گؤرستدیلر. بو ساواش بیر اؤلکه-ده یاخشی بیتسه-ده دونیانین باشقا اؤلکه-لرینده هله ده وار آز-چوخ یاشاییر، اؤزوده حاکیم میلتلرین میللی منفعتلرینه دایاناراق یاشاییر.
ماندئلادان اوزاقلاشمایاق. ماندئلا، ساواشی قازاناندان سونرا، گوجون باشینا گئچه بیلدی. گوجون باشینا گئچدیکده، اونلارا قارا گونلری یاشادانلاری باغیشلاماغی باشاردی. بو باشارماغی بئله دیله گتیردی. "بیز بو گون باغیشلاییریق، آنجاق اولانلاری یادیمیزدان چیخارتمیریق". بو سؤزون ایکی گؤزل آنلامی واردیر، بیرینجی-سی بو کی، ایسته-دیکلریمیزه چاتدیقدا، ساواشی سونا چاتمیش سانیریق، بوندان بئله بیرگه یاشاییب، بیرگه اینسالیغی یاشاتمالی-ییق. ایکینجی آنلامی ایسه، بو کی گئچن گونلر بیر داها قاییدا بیلر. بو اوزدن بیر عؤمور ظولم آلتیندا قالان اینسانلار اولاراق، اَزیلمه-یه آلیشان اینسانلار اولاراق، اؤزوموزو ظالیملردن ساوونماق اوچون هر آن آییق اولمالی-ییق. ظولمه مئیدان وئرمه-مه-لی-ییک.
ماندئلا، اؤز ایسته-یی ایله گوجدن چکیلدی. گوجه ال چاتان اینسانلارین، گؤیوللو اولاراق گوجدن چکیلمه-لری اؤزللیکله، ایستیبداد یاشامیش اؤلکه-لرده چوخ چتین دیر. نئلسون عؤمرونون قالانینی دوشونجه-لرینی بوتون دونیایا یایماغا چالیشدی. اؤلکه-سینین منافعی دیر دئیه، حاقسیزلیغا گؤز یوممادی. اینسانلیغین اوچون ساواشدی. حئیدر بَی بایات دئییردی، "کاش ماندئلا کیمیلره گرک قالماسین". بایات بَیین دئدیگی اولاسی دیر، بو شرطله؛ دونیانین هر بیر اؤلکه-سی نئلسون ماندئلا دؤنمینی سوووشدورمالی دیر. یانی حاقسیزلیقلارا قارشی ساواشیب، بوتون اینسانلارین چیخارلارینی دوشونرک بیر سیاسی واحیدلری اولوشدوروب، گوجو گوج اوچون یوخ، بلکه اینسانلارین راحاتلیغی اوچون ایشلَتمه-لی-دیرلر.


text:
کاتالان دیلی
کاتالان دیلی هیند-آوروپا دیل عاییله سینین رومان دیل قروپونون اوسکیتانو-رومان آلت قروپونا عایید اولان دیل دیر.کاتالان دیلی آندورا اولکه سینین رسمی دیلی دیر و ایسپانیانین کاتالونیا، بالار آدالاری و والنسیا (کی والئنسییا دیالکتی آدلانیر)موختار ایجماعیلارینین رسمی دیللریندن بیری دیر،همده ایتالیانین ساردینیا آداسینین آلقرو شهرینده دانیشیلیر. بو دیل ایسپانیانین آراقون موختار ایجماعسیندا (لا فرانجا) و مورسییا موختار ایجماعسیندا (کارچه)، و فرانسانین گونئیینده یئرله شن تاریخی روسیون منطقه سی ایندیکی پیرنه اوریانتل بولگه سینده(قوزئی کاتالونیا) رسمی اولمایاراق،دانیشیلیر. [۱]
سوزلر موقاییسه سی[دَییشدیر]
قايناق[دَییشدیر]
- ائتنولوقون کاتالانجا اوچون راپورو
- کاتالان دیلینین قرامئری
- کاتالانجا-اینگیلیسجه سوزلوک
- آنلاین کاتالانجانی اویره نمک اوچون
- ↑ ويکي پديا


text:
اسرائیل طیاره سی سقوط قیلدی
اوشبو طیاره نینگ غزه نواریده سقوط قیلگن لیگی بیلدیریلدی
غزه چیگره سیده اسرائیل نینگ پیلوت سیز کشف طیاره سی قولب توشدی.
اسرائیل معارف روزنامه سی نینگ اسرائیل اردوسی سوزلاوچیسی گه تینتیریب بیرگن خبریده, اسرائیل گه عاید پیلوت سیز طیاره نینگ کونده لیک فعالیت لری جریانیده قولب توشگن لیگی بیلدیریلدی.
شاهد لر اوشبو طیاره نینگ غزه نینگ اورته قسم لریده بوش بیر ساحه گه سقوط قیلگن لیگی نی معلوم قیلدی.
خودی منه شوو حادثه بیلن جاری ییل نینگ ایلک کون لریدن بیری غزه, غربی نوار, لبنان و سوریه چیگره سیده توپلم 10 اسرائیل طیاره سی قولب توشگن بولدی.


text:
ویکیپدیا، آچیق بیلیکلیکدن
۲۰ مارس:
- ۱۶۰۲ - هولند شرقی هیندوستان شیرکتی قۇرولدو.
- ۱۷۹۲ - فرانسه میلّی مجلیسی٬ گیوتینله اعدامی تصویب ائتدی.
- ۱۸۱۵ - ناپلئون٬ البه آداسیندان قاچیشینین آردیندان٬ ۱۴۰٫۰۰۰ نفرلیک دۆزنلی اوْردو و ۲۰۰٫۰۰۰ نفرلیک کؤنوللو گۆجلر ایله پاریس شهرینه گیردی.
- ۱۸۸۳ - ژان ارنست ماتزلینگر٬ تک سفرده بۆتون بیر باشماغی دۆزلده بیلن ایلک ماشینی ثبت ائتدی.
- ۱۹۱۸ - تۆرک قادینی درسخاناسی آچیلدی. درسخانادا یابانچی دیل٬ تۆرکجه و مۆزیک درسلری ایله کونفراسلار وئریلدی.
- ۱۹۳۳ - نازیلرین ایلک توْپلاما کمپی مونیخ یاخینلاریندا آچیلدی.
- ۱۹۵۶ - تونیس فرانسهدن باغیمسیزلیغینی قازاندی.
- ۲۰۰۳ - عیراق ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری عیراقی ایستیلا ائتمهیه باشلادی. باغداد بوْمبالاندی.
- ۲۰۱۵ - بۆتون گۆنش تۇتولماسی گئرچکلشدی.


text:
۲ دسامبر
۲ دسامبر قریقوری تقویمینه گؤره ایلین ۳۳۶-جی (آرتیق ایللرده ۳۳۷-جی) گۆنودور. ایل سوْنونا کیمی ۲۹ گۆن واردیر.
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۱۴۰۹ - لایپزیق بیلیم یۇردو قۇرولدو.
- ۱۸۰۴ - ناپلئون بوناپارت٬ پاریسده پاپین دا قاتیلدیغی بیر تؤرنده تاج تاخیب فرانسه ایمپیراتورو اوْلدو.
- ۱۸۴۸ - فرانسوا ژوزف٬ اوتریش-ماجاریستان ایمپیراتورو اوْلدو.
- ۱۸۵۲ - اۆچونجو ناپلئون فرانسه ایمپیراتورو اعلان ائدیلدی.
- ۱۹۰۱ - کینق کامپ ژیلت٬ ژیلت ایختیراعینی یازدیردی.
- ۱۹۰۸ - چینده اۇشاق ایمپیراتور پۇ یی ۲ یاشیندایکن تاختا چیخدی.
- ۱۹۰۹ - فرانسهلی بارون چاتیرز٬ عوْثمانلیداکی ایلک اۇچاق گؤستریشینی کئچیردی.
- ۱۹۱۴ - اوتریش-ماجاریستان بلقرادی تۇتدو.
- ۱۹۱۸ - ائرمنیستان٬ عوْثمانلی دؤولتیندن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۱۸ - محمد طلعت پاشا٬ تراکیا-پاشاائلی مۆداقیعهی-حۆقۇق جمعیتینی ائدیرنهده قۇردو.
- ۱۹۲۰ - تۆرکیه ایله ائرمنیستان آراسیندا آندلاشما ایمضالاندی. قارص ائرمنیستاندان گئری آلیندی.
- ۱۹۲۸ - جلال ساحیر ارزونون حاضیرلادیغی «ایملا لۆغاتی» یاییملاندی.
- ۱۹۴۰ - کاغیذ قیتلیغی سببی ایله قزئتلرین صفحه ساییسیندا قیسیتلاما گتیریلدی.
- ۱۹۴۲ - شیکاقولو بیلیم آداملاری ایلک کونتوروللو زنجیرلهمه آتوم عکسالعملینی حیاتا کئچیردیلر.
- ۱۹۷۱ - بیرلشمیش عرب امیرلیگی٬ بیرلشمیش شاهلیقدان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۸۸ - بینظیر بوتو٬ پاکیستان باش وزیری اوْلاراق آند ایچدی.
- ۱۹۹۳ - کولومبیالی مۆخدّیر تاجیری پابلو ایسکوبار٬ مدلینده امنیت گۆجلرینجه اؤلدورولدو.


text:
تورکیه پنجره سیندن اورتادوغو (18)
تورکیه جمهوریتینین پرزیدنتی اردوغان باشدا اولماقلا تورکیهلی ایدارهچیلر اوزون زاماندیر ترور تشکیلاتی پ.ک.ک-نین عراق و سوریهدکی وارلیغینا ایجازه وئرمهیهجکلرینی وورغولاییر
تورکیه پنجره سیندن اورتادوغو (18)
-------
فیرات قالخانی عملیاتی سونراسیندا تورکیه ترورلا موباریزهده مرز اؤتهسی عملیاتلارینی داوام ائتدیرهجهیم ایشارهلرینی وئردی. کئچدیگیمیز گونلرده تورکیه، عراق و سوریهده عینی واختدا بیر عملیات تشکیل ائتدی. بیز ده بو هفته پروقرامیمیزدا تورکیهنین بو عملیاتینی و بؤلگهیه تأثیرلرینی آنالیز ائدجگیک.
آتاتورک اونیورسیتهسی اولوسلار آراسی ایلیشکیلر بؤلومو آراشدیرما جمیل دوغاچ ایپکین موضوعویلا ایلیشکی قیمتلندیرمهسینی تقدیم ائدیریک ...
--------
تورکیه جمهوریتینین پرزیدنتی اردوغان باشدا اولماقلا تورکیهلی ایدارهچیلر اوزون زاماندیر ترور تشکیلاتی پ.ک.ک-نین عراق و سوریهدکی وارلیغینا ایجازه وئرمهیهجکلرینی وورغولاییر. ترور تشکیلاتینین عراقداکی فعالیت ساحهسینی سینجار بؤلگهسینه گئنیشلتمهسی تورکیهنین قیرمیزی خطلریندن بیری. بو سببله تورکیه، 24 آوریلی 25 آوریله باغلایان گئجه 02.00 'عینی واختلی اولاراق عراق و سوریهده ترور تشکیلاتینا قارشی هاوا حرکاتی ائتدی.
تورکیه بو هاوا حرکاتیندا عراقین شمالینداکی سینجار داغیندا 40-دان چوخ تروریستی، سوریهنین شمال-شرقیندکی کاراچوک داغیندا ایسه 4-و اوست سویه اولماقلا 49 تروریستی یوخ ائتدی. کاراچوکدا ایچلرینده اوست سویه بیر چوخ تروریستین ده اولدوغو 90دان چوخ تروریست یارالانیب. بونونلا بیرلیکده؛ عملیات هفتهسی عرضینده ترورلا موباریزهده 112 تروریست اؤلدورولدو. 2 تاپانچا، 53 مختلیف پیاده توفنگی، 2 ماشینلی توفنگ، 6 ر.پ.گ. موشک آتار، 4 نیشانجی توفنگی، بیر عدد 60لیک هاوان، بیر عدد س.ا-18 کونترول اولونان اوچاق سوار موشک مهماتی و 78 ال بومباسی تروریستلردن اله کئچیریلدی. آیریجا عینی هفته ایچینده 109 ال اورهتیمی پارتلاییجی اؤلدورولدو. یئنه تروریستلردن اله کئچیریلن 7.440 کیلو گرم آمونیوم نیترات یوخ ائدیلدی.
کاراچوک، تورکیه مرزینه چوخ یاخین. سینجار ایسه عراقدا و سوریه مرزینه چوخ یاخین. تورکیهنین بو بؤلگهیه نیظامی عملیات ائتمه سببی، پ.ک.ک-نین تورکیهیه ایستیقامتلی سالدیریلارینی بورالارداکی ییغیناقلاری سایهسینده رئاللاشدیرماسی. بو عملیات ایله تورکیه بیر طرفدن سالدیری مرکزلرینی سیلینمه ائدرکن دیگر طرفدن اولا بیلهجک بیر پلان دییشیکلیگینی ده مانع تؤرهدیر.
تورکیه، عراق و سوریهده پ.ک.ک-نین گوجلنمهسیندن جیدی بیر تهدید قبول ائدیر. بو مزموندا هاوا عملیاتینی تورکیهنین اؤز تورپاقلاری ایچینده ایجرا ائتدیگی ترورلا موباریزه عملیاتلارینین مرز کنارینا دوغرو گئنیشلنمهسی اولاراق قیمتلندیره بیلریک. تورکیه اؤلکه ایچینده اوزون زاماندیر داوام ائتدیردیگی ترورلا موباریزه عملیاتلاریندا تام مناسییلا باشارییا چاتدی. تورک امنیت گوجلری، پاییز و قیش آیلاریندا پ.ک.ک-یا قارشی یالنیز شهر مرکزلرینده دئییل چؤل ساحهلرده ده بؤیوک بیر تمپو و اؤلچوده عملیاتلار ائتدی. بو عملیاتلار ترور تشکیلاتینا بؤیوک بیر ضربه ووردو. تورکیه تکنولوژینین ده دستگی ایله پ.ک.ک اوزرینده بؤیوک تضییق قوردو. بو نقطهده، قطعی نتیجه و داها تأثیرلی بیر ضربه وورولابیلمسی اوچون مرز سونراسی حرکاتلار دا طلب اولونور.
پ.ک.ک-نین شمالی عراق و شمالی سوریهدکی ترور فعالیتلری و بؤلگهدکی یئرلی گوجلرین پ.ک.ک-یا قارشی موباریزهده غیری-کافی قالمالاری تورکیهنین عراق تورپاقلارینداکی نیظامی وارلیغینی و مرز سونراسی عملیاتلارینی ضروری حالا گتیردی. تورکیه عینی واختدا بو عملیاتلاری ایله ایستر عراقدا ایسترسه سوریهده اولسون، تورکیهنین امنتینه قارشی سالدیریلاردا اولان ترور تشکیلاتی پ.ک.ک-نی هر یئرده وورا بیلهجگینی گؤستردی. تورکیهنین پ.ک.ک-ده قبول ائتدیگی عراق و سوریه قایناقلی گوجلو تهدیدین، ناتو موتتفیقی و ایستراتژی طرفداشی آمریکانین نزدینده ده آرتیق سؤزدن کنارا بیر جواب تاپماسی لازیمدیر. چونکی؛ پ.ک.ک، بوتون قوللاری و اوزادیلمالارییلا بیرلیکده بیر ترور تشکیلاتیدیر و هر یئرده تورکیهنین هدفیدیر. سون عملیاتلاری ایله تورکیه، خبردارلیقلارینی، سؤزلرینی، قایغیلارینی نظره آلمایان اؤلکهلره قارشی جیدی بیر مساژ دا وئرمیش اولور.
تورکیه جمهوریتی، خصوصیله، عراق و سوریه سینیرلارینداکی امنیت تهدیدلرینی یالنیز دیپلوماسی ایله حل ائده بیلمیهجگینی فیرات قالخانی عملیاتینا قدر اولان مدتده آجی بیر شکیلده گؤردو. بو جوغرافیادا ترورلا موباریزهده آغیر گوج ایستیفاده ائتمک هم سوریه، هم ده عراق معادلهسینده گوجلو قالا بیلمک اوچون قاچینیلماز بیر وضعیت. بو عملیات ایله تورکیه سینیرلارینداکی پ.ک.ک تهدیدی ایله موباریزهدن، تک باشینا دا قالسا، ایمتیناع ائتمیهجگینی گؤستریر.
موضوعویلا ایلیشکی اولاراق تورکیه جمهوریتینین پریزیدنتی رجب طیب اردوغان تومسیاددا ائتدیگی دانیشمادا بو وورغونو ائتدی: "سوریهده ترور تشکیلاتلارینا وئردیکلری دستکله اؤلکهمیزه قارشی دوشمنچیلیکلرینی آچیقجا اعلان ائتمکدن چکینمینلر بونو بیلسینلر، تورکیه، نه باهاسینا اولورسا اولسون، مرزلرینین یعنی باشیندا بیر ترور تشکیلاتینا و یا بیر ترور میدانا گلمهسینه هئچ واخت ایجازه وئرمهیهجک. بؤلگهده پوللو عسگر کیمی ایستیفاده ائتدیکلری ترورچولارلا تورکیهنی دیزه گتیره بیلهجکلرینی ظن ائدنلر یانیلدیقلارینی چوخ یاخیندا گؤرهجکلر. فیرات قالخانی بیزیم سون دئییل، ایلک اوپراسیونوموزدور. بیر گئجه غفلتن گله بیلریک. "پرزیدنت اردوغانین بو سؤزلریندن تورکیهنین ترورلا موباریزهسینین قطعیتله داوام ائدجگی معناسینی چیخارا بیلریک. بو سببدن فیرات قالخانی تورکیهنین بو جوغرافیاداکی سون سؤزو دئییل اؤن سؤزو اولموشدور.
------
آتاتورک اونیورسیتهسی اولوسلار آراسی ایلیشکیلر بؤلومو آراشدیرما جمیل دوغاچ ایپکین موضوعویلا ایلیشکی قیمتلندیرمهسینی تقدیم ائتدیک


text:
حاللی باغشی
Hally bagşy
(۱۸۵۹ – ۱۹۴۳)
تورکمن صحرا یازووسینا اؤوورن: یاشار نیازی
www.margush.ir
تورکمن اؤزونی ایلی اولوس- ایله تاناتماسانگ، ایل ایچینده اؤز سونغاتینگ بیلن گینگدن تاناماسانگ، آدینگ ایزینا باغشی سؤزونی آنگساتلیقدا تیرکأیمز.
حاللی باغشی شول چین دییلیأنلردن. اول ایکی عصرینگ هم شایادی بولوپ، اوندوقوزینجی هم ییگریمینجی عصرا آیدیم آیدیپ برن باغشیدیر.
حاللی باغشی ۱۹۵۹-نجی ییلدا آشغابات شهرینینگ قولایینداقی کؤشی اوباسیندا انهدن بولیار. اول اؤز یاشان زماناسینینگ مأتأجی شاهیر، دوردی باغشی یالی مشهور آداملاری بیلن بیله تیرکهشیپ گزیپدیر. اولاری اؤزونینگ اوسسادی، حالیپاسی ساییپ گزیپدیر.
حاللی باغشی آخال ولایاتینینگ آدی بللی باغشی-سازاندالاری علیسهییت، ساری باغشی، کل باغشی، کپله باغشیداغی بیلنهم تانیشیپ، توی-مجلسلری آیدیم – ساز بیلن سوووپدیر. اول اوباداش شاهیری مأتأجی بیلن حاص ییغی آراغاتناشیق ساقلاپدیر. اونی اؤزونینگ دنگ-دوشی ساییپدیر. همیشه دیهن یالی اول مأتأجی شاهیرینگ یانیندا بولوپدیر. شاهیرینگ جوشوپ یازان قوشغیدیرغزللارینی حاللی باغشی ساز سالیپ، آیدیم ادیپ آیدیپدیر. اول آیدیملاری اولی تویلارا سووغات ادیپدیر. باغشی بیلن شاهیرینگ آراسینداقی قووی قاتناشیق تأزه – تأزه آیدیملارینگ دونیأ اینمهگینه سبأپ بولوپدیر.
حاللی باغشی ایلکی – ایلکیلر مأتأجینینگ قوشغیلارینی قادیمدان بأری چالنیپ گلینیأن هنگلری قوشوپ آیدان بولسا، سونگ- سونگلار اونونگ دؤرهدیجیلیگینینگ اؤروسی گینگأپ، اؤزباشینا اؤزبولوشلی هنگلره سالیپ، تأزه – تأزه آیدیملاری دونیأ ایندریپدیر. گؤزل لرینگ قولاچ – قولاچ قارا ساچلاری ساز بیلن آیدیم بیلن تاریپ ادیلیپدیر.
حاللی باغشی اؤزونینگ باغشیچیلیق سونغاتینی همیشه خلقینا باغیش ادیپ گزیپدیر. اول ییللارینگ دووامیندا کوپلرینگ حالیپاسی حوکمونده تانالیپدیر. تورکمنستانینگ خلق باغشیسی سخی جبَار داغی یالی اوسسات باغشیلاری یتیشدیریپدیر. اؤزونینگ عمرونه همرا بولان آیدیم – سازا یوغورلان باغشیچیلیق سونغاتینی شأگرتلرینه اؤورهدیپدیر.
حاللی باغشی اوتوزینجی ییللارینگ، باشلاریندان باشلاپ، تورکمن دؤولت فیلارمونیاسینینگ، رادیوسینینگ باغشی-سازاندالاری بیلن قوشلوشیار. مشهور ساری باغشی، ناظار باغا، اوراز سالیر، قارلی باغشی، تأچمأمَت سوخانقولی، نور صحت حال صحت، مختومقلی قارلی، نوبات باغشی یالی اوسساتلار بیلن اؤزونینگ باغشیچیلیق سونغاتینی اؤیتگشدیریار.
اول کؤپلرینگ حالیپاسی حوکمونده گونشلی اولکأمیزینگ همَه یرینده تانالیپدیر.
مشهور حاللی باغشی آشغابات ثبتینینگ اوراز صوفی، اورازبردی قربانمیرات داغی یالی باغشی – سازاندالارام اؤزلرینینگ حالیپاسی ساییپدیرلار.
حاللی باغشینینگ دگیشگن، شادیان هم اؤرأن یاتکش آدام بولاندیغینی اونونگ اوباداشی؛ ادبیاتچی عالم، شاخیر آمان کهکیلی اؤرأن – اؤرأن یاتلاردی. تورکمنستان علملار آکادمیاسینینگ قولیازمالار انستیتوتینینگ علمی ایشگأری مشهور باغشینینگ دیلیندن مأتأجی شاهیرینگ انچهمه قوشغیسینی، شیله هم ینه انچهمه آوتورینگ دؤرهدیجیلیگینه دگیشلی بولان ماغلوماتلاری یازیپ آلیارلار.
حاللی باغشینینگ آیدان آیدیملاری ۱۹۳۹ – نجی ییلدا اونونگ قارران چاغالاریندا یازیلیپ آلینیار. مشهور باغشینینگ شول یازیلیپ آلنان (کؤر آتا)، (سؤیهگ باتیر)، (داغآرمان)، (زولپونگ سنینگ)، (تشنیت)، (آممان – آممان) یالی آیدیملاری رادیو آرقالی اولوس – ایلیمیزه واغتال – واغتال اشیتدیریپ دورولیار. مشهور حاللی باغشی تورکمنینگ باغشیچیلیق سونغاتینینگ تاریخیندا اؤچمهجک اولی ایز قالدیردی. اول ۱۹۴۳- نجی ییلدا آرادان چیقدی.
حاللی باغشینینگ نبهرهلری آشغابات اطرافینینگ کؤشی اوباسیندا یاشاپ یؤرلر.
چشمه : آق محمد آشیر، (قیرقلار) کتابیندان – ۱۹۹۳٫
تورکمنستان قوللانما ماغلومات سایتی gollanma.com
اؤوورن: یاشار نیازی / مارقوش تورکمن صحرا
منبع
مارقوش / دایره المعارف ترکمن صحرا
www.margush.ir
telfax: 0172-2221228
tel: 0172-2291449
mob:+98 9392291449
استفاده از مطالب سایت با قید منبع مانعی ندارد


text:
تورکیه
پرزیدنت کوللیهسیندکی مطبوعاتا باغلی رئاللاشان قبول، 1 ساعت 20 دقیقه چکدی
اوشاقلارینین تحصیل آلماسینین موتلولوغونو یاشایان افغانیستانلیلار، تورکیهنی، اؤزلرینین و اوشاقلارینین گلهجیی اوچون "اومود" کیمی گؤرور
گئنیش گوونلیک تدبیرلری آلتیندا آپاریلان حربی واسطهلر، سوریه سرحدیندکی بیرلیکلره تقویه مقصدلی سرحدده یئرلشدیریلهجک
ژاندارمانین یئریتدیگی عملیات سیراسیندا بؤلوجو ترور هؤرگوتو منسوبلاری ایله چیخان چاتیشمادا، بیر عسگر شهید اولدو
تورکیهیه یاسادیشی یوللارلا گیرمهیه چالیشان بؤلوجو ترور هؤرگوتو عضوو ایکی تروریست گوونلیک گوجلری طرفیندن یاخالاندی
بوزداغ، یوزگاتدا، ژورنالیستلرین گوندمه باغلی سواللارینی جوابلادی
"بو داورانیشی ایله آمریکا، ترورلا امکداشلیق ائتمکله قالمیر، عینی زاماندا تورکیه و سوریهنین گلهجیینی تهلوکهیه آتیر"
پکاکایا قارشی داوام ائتدیریلن عملیاتلاردا، ایکیسی سؤزده لیدئر اولماقلا 45 تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان فتح الله چی ترور تشکیلاتی پارالل دؤولت ایدارچیلیگی (فتؤ/ پ.ی.د) ایله موباریزهده نیجریه-دن امکداشلیق گؤزلدیکلرینی سؤیلهدی.
اردوغان جمهورباشقانلیغی ساراییندا تشکیل ائدیلن نؤبتی مختارلار (کندخدالار) گؤروشونده اربیل رهبرلیگینه سرت سؤزلرله سسلندی.
دانیشان قالین، ویزا بحرانی ایله علاقهدار اولاراق اوّلکی گون پایتخت آنکارایا گلن آمریکا نماینده هیاتی ایله دانیشیقلارین داوام ائتدیگینی و یاخشی ایستیقامتده ایرلیلدیگینی بیلدیریب
ابراهیم قالین: آمریکا ایله ویزا بحرانی اوزرینده آپاریلان دانیشیقلار یاخشی ایستیقامتده گئدیر
تورکیه باش قرارگاه باشقانی ژنرال خولوصی آکار، تیفلیسده بیر سیرا ایکیلی گؤروشمه گئچیردی
جهانگیری، تورک مقاملاری ایله ایکیلی ایلیشکیلرین گلیشدیریلمهسی یوللاری، بؤلگهسل و اولوسلارآراسی مسئلهلرده بیر سیرا گؤروشمهلر گئچیرهجک


text:
تئررورو آرادان قالدیرماساق، ویروس کیمی هر کسی ساراجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری ایران پرزیدنتی حسن روحانی اؤتن گون تورکییهده باش وئرهن تراکتی دیرلندیررکن سؤیلهییب.
روحانی ایران تلویزییالاریندان بیرینده چیخیشی زامانی ایستانبولداکی تراکتی تأسفله قارشیلادیقلارینی بیلدیریب:
"یئنی ایلین ایلک گونونده ایستانبولدا کدرلی بیر اولایلا راستلاشدیق. گوناهسیز، مدافعهسیز اینسانلارین اؤلدورولمهسی هر باخیمدان قینانیلاجاق بیر مسئلهدیر. ترروریزمه قارشی چیخماساق، او، هئچ کیمه آجیمادان بیر ویروس کیمی یاییلاجاق".


text:
آذربایجان مرکزی بانکی ماناتین بو گونه اولان رسمی مزهننهسینی آچیقلاییب.
مرکزی بانکدان آخار. آز-آ وئریلهن معلوماتا گؤره، بو گون آبش دوللارینین مزهننهسی دئکابرین ۱۴-او ایله موقایسهده دییشمهیهرک ۱،۷۴۷۵ مانات تشکیل ائدیب.
آورو دا ماناتا نیسبتا اوجوزلاشاراق ۱،۸۳۶۹ مانات اولوب.
روسییا روبلو ۱،۱% اوجوزلاشاراق ۰،۰۲۸۴ ماناتا چاتیب.
تورکییه لیرهسینین مزهننهسی ۱،۳% ضعیفلهیهرک ۰،۴۹۴۴ مانات تشکیل ائدیب.
۱ اینگیلیس فونت ایستئرلینگی ۲،۱۹۱۴ مانات اولوب.
گورجوستان لاریسینین مزهننهسی ایسه دییشمهیهرک ۰،۶۵۷۰ مانات اولوب.


text:
دونن گئجه، دوخسان وئرلیشینده گولمهلی و آیدین بیر تقللوب اولدو. بو میندار ایش، او لات آداملارین باریش گؤیرچینی بوغوب و قانا بولاماقدان فرقسیز ایدی. منجه دوننکی یالانین خطرلری، سئچیمده کی اوز وئرن تقللوبدان چوخدور. بئله بیر ایشلر ایراندا کی ائللرین آراسیندا اولان دایانیشمانی آرادان آپاریر. تئهران، کرج، شهریار و باشقا یئرلر ده یاشایان تورکلرین ائوصاحیبلیغینی و آذربایجان سئورلیک دویغولارینی ، اساماس ساییلارینی آز-چوخ ائتمک ایله دانماق اولماز. گؤرونتولر و گئرچکلری هامی گؤرور، آنجاق سیزین بیلگیسایار دالیندا ائتدیکلرینیزدن هئچ کیمسه خبردار دئییل.
بونلار فوتبول کیمی اؤنمسیز شئیلردن بؤیوک ایستیفاده ائدهبیلرلر، آنجاق یازیقلار اولسون کی شوونیسم کؤلگهسی آلیتندا اؤزونو یوخویا وورانلار، چوخ گئج زامان گؤزلرین آچاجاقلار.


text:
جهان مطبوعاتیدن خلاصه لر 25.05.1396
جهان مطبوعاتیدن خلاصه لر 25.05.1396
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ نشراتی اورگانی دن عبارت سی ان ان, ترکیه نینگ هم غرب و همده شرق گه اهمیت بیریتگن لیگی نی بیلدیرماقده.
خبرده, ترکیه جمهوریتی باش وزیری بنعلی ییلدیریم نینگ, بولیب اوتگن 8 نچی یونس ایمره انستیتوتی ترک تیلی بوییچه یاز آی لری درس لری نینگ اداغگه ییتگن لیگی گه تیگیشلی مراسمده معروضه قیلگن لیگی بیلدیریلماقده.
ییلدیریم نینگ, اوشبو معروضه سی جریانیده, ترکیه نینگ هم غرب و همده شرق گه اهمیت بیریتگن لیگی نی بیلدیرگن لیگی معلوم قیلیندی.
عینی دمده ییلدیریم نینگ, "بیز نینگ جهتی میزدن او یاکه بو موسسه نینگ منفعتی ایمس, بلکه اولکه میز نینگ منفعتی بحث موضوعی. سیاست لری میز نینگ اینگ مهم نقطه سی ایسه ملتی میز نینگ ارزش لری و حساسیت لریدن عبارت" دییه قید ایتگن لیگی بیلدیریلدی.
بی بی سی, آلمان تشقی ایش لر وزیری نینگ ترکیه بیلن علاقه لی مهم بیر موضوع نی اعتراف قیلگن لیگی نی بیلدیرماقده.
خبرده, آلمان تشقی ایش لر وزیری سیگمار گابریل نینگ ترکیه گه باسیم قیلیش گه حرکت ایترایکن, سیاحت بوییچه هوشدار لر سببلی ایریم کیشی لر نی قیین چیلیک گه دوچ قیلیب قویگن لیگی نی بیلدیرگن لیگی ایسله تیلماقده.
عینی دمده خبرده, آلمان نینگ اوشبو سیاستچی سی نینگ هوشدار لری گه قره مسدن, آلمان لیک لرنینگ اوزلوکسیز روشده ترکیه گه سیاحت قیلیش گه دوام ایتیتگن لیگی بیلدیریلماقده.
بی بی سی, سیاحت شرکت لری نینگ, آلمان حکومتی نینگ ینه بیر بار آلمان لیک لرنینگ ترکیه گه سفر قیلمس لیک لری بوییچه هوشدار بیریشی گه قره مسدن, آلمان لیک توریست اینگ کوپ سفر قیلیتگن جای نینگ ترکیه دن عبارت ایکن لیگی نی بیلدیرگن لیک لری نی معلوم قیلماقده.
روسیه نینگ نشراتی اورگانیدن عبارت اسپوتنیک, ایچکی کسل لیک لر بوییچه متخصص جانان قاره تای نینگ, ترک طعام لری ننیگ غرب طعام لری گه کوره ینه ده ساغلیق لی ایکن لیگی نی بیلدیرگن لیگی نی معلوم قیلماقده.


text:
اصیل "کودتا" تازا باشلاماقدادیر!- درویش اوغلو
اعدام حؤکمونو قانونلاشدیرماق اوچون ایکی آیاغینی بیر باشماغا سوخان بیگ، هانسی انگیزه دن حرکت ائتمکده دیر؟ اعدام حؤکمونو قانونلاشدیرسا، کیملری اعدام ائتدیرجک؟ اعدام حؤکمونو قانونلاشدیرابیلمه مه سی اؤزونون اعدام حؤکمونون صادر اولماسی آنلامیندا دگیل می؟ کئچن ایکی گونده یالنیز دؤلت آپاراتیندان، قضائی اورگاندان و اوردودان توتولان آلتی مین نفرین آخماقدان، پاخمادان فیلاندان اولدوغونو مو ظن ائدیر بو آدام؟ بو آداملارین بو توپلومدا سؤزو کئچدیگی هئچ بیر طرفداری اولمادیغینی می ظن ائدیر بو آدام؟ بو آداملار اعدام اولونمازسالار، اؤز حقلرینده اعدام حؤکمو چیخارتماق اوچون ایکی آیاغینی بیر باشماغا سوخان آدامی یاشادیرلار می؟ یوخسا دوغرودان دا ایندیه قدر بو دؤلت، بو "عدلیه باکانلیغی" بو اوردو، بو اداری دستگاه، یالنیز آخماقلار، پخمه لر و کیمسه سیزلر طرفیندن اداره اولونورموش. بو "خائین" لری دوستاقلاردا ییغان، ایشدن چیخاردان و اعدام اولونمالاری اوچون اعدام حؤکمونو قانونلاشدیرماق یولوندا ایکی آیاغینی بیر باشماغا سوخان بیگ، بونلارین دولت دستگاهینداکی رولونو هانسی "قهرمان" لارا وئرجک؟ بوندان سونرا بو دؤلت کیملر طرفیندن اداره ائدیلجک؟ اون آلتی مین اونیورسیته و مدرسه معلمینی بیر گون ایچینده ایشدن چیخاردان، بونلاردان بیر چوخونو دوستاقلاردا ییغان بیگ، مطلق کی بونلارین یئرینه اوخویوب یازماق باشارمایانلاری قویمالی دیر. بو اؤلکه نین اؤیگرنیم دوزئینی تکرار بوگونکو سئویه یه گتیره بلمک اوچون اون – اون بئش ایل زامان و آغیر ایش گرکلی دگیل می؟ بو قدر انسانی ایکی گون ایچینده دوستاقا سالماق اوچون نه قدر اضافه دوستاق کاپاسیته سی حاضیرلانمیش اؤنجه دن؟ یوخسا بونلاری یاشییش بینالاریندا، بلکه توریستلردن بوش قالان هوتللرده زندانی ائدیرلر؟ دؤلت آپاراتینا، قضائی اورگانا و اوردویا منسوب اولمایان، دئملی قارایاخا، قارا میللت دن نه مین نفر توتولدو؟
آنتی دمکراتیک یولو سئچمیش اولان بیر انسانین قدرت نردووانیندا چیخدیغی هر پیلله ده اؤزونو بیر آشاغیداکینا گؤره داها خطرده و داها قدرت تشنه سی حس ائتدگی کیمی، رقیبلریندن قورخوسونون دا داهادا ارتیغیندان، اونلارا قارشی دهادا قددارلاشماقدان باشقا چاره سی یوخدور. سئچگی ایله، یوخسا میللتین ایستگی ایله ایش باشینا گلمیش اولان، آنجاق قدرته چاتدیقدان سونرا آددیم ـ آددیم دمکراتیک پرینسپلری، دموکراتیک قانونلاری سیلمه گه، حذف ائتمگه باشلایان دیکتاتورلار تاریخده آز گؤرولمه میشدیر. پارلماندا دمکراتیک قانونلاری حذف ائتدیرَبیلجک قدر قدرت تاپان دیکتاتور، البته کی اوندان سونرا دا پارلمانین اؤزونو، دئملی میللت وکیللرینی "تمیزلملی" اولور. آنجاق بو تمیزلمه ایشی ایله قدرت نردووانینین بیر یوخاریداکی پیلله سینه چاتماغی ایله بیرلیکده، قورخوسو و مخاطره ده اولدوغو، بیر داهاکی سئچگی دن سونرا "تمیزلدیکلری" طرفیندن "تمیزلنمک" قورخوسو، بیر قات داها آرتار. بوندان سونراکی چاره ایسه، یالنیز پارلمانی یوخ، بوتون دولت آپاراتینی "تمیزلمک" اجباری اورتایا چیخار. بو ایکینجی "تمیزلمک" آکسیونو ایسه آرتیق بیر داهاکی سئچپیلری گؤزلمدن "تمیزلنمگ" قورخوسونو آرتدیردیغی اوچون، "تمیزلمک" آکسیونو اوردویا و قضایی دستگاها دا یاییلمالی دیر. خارجی اؤلکه لر ایله ارتباطدا دا "تمیزلیک" ایشلری قاباغا آپاریلماق زامانی گلمیشدیر. بو قدر "تمیزلیک" ایشی ایله مشغول اولماق اجباری حس ائدن انسانا عوام دیلینده واسی واسی دئیرلر. روح بیلیمی دیلینده ایسه "پارانویا" خسته سی دئییلر. بو روحی خسته لیک تئزـ گئج دیکتاتورلارین هامیسینین یاخاسینی توتار. دیکتاتورلار اؤز کؤلگه لریندن ده قورخارلار.
یا اردوغان بیگ، یاخود دا بوتون تورکیه سون گونلرینی یاشاماقدادیر.
درویش اوغلو


text:
نوترون
"نوترون" آتوم چکیردگینده اولان ذرّه دیر. نوتورنون الکتریک یوکو صیفر دیر. پروتون، نوترون ایله بیرلیکده آتوم چکیردگینده یئر آلیر و چکیردگین آغیرلیغی بو ایکی ذرّهدن عمله گلیر.
چکیردکده نوترونون سایی آزالیب چوخالا بیلر. اونون دوغرو آغیرلیقی ۲۷- ۱۰ × ۱٬۶۷۴۸۲ کیلوگیرم اولاراق نیسبی آغیرلیقی دا ۱٬۰۰۸۶۶۵۴۱ کیلوگیرم دیر.
دمیر یا Fe ده 56 نوتورن واردیر.
1932 ایده جیمز چادویک نوتورنلارین اولماسین تاپدی و اوندان قاباخ ایللرده رادرفورد 1920 نوتورنلارین اولماسین بیلمیشدی.بئله بیلندی کی پروتونلار مثبت(+) یوکو اولار و بیر بیرندن آیرلیار و بو کی پروتونلار بیر یئرده چکیردک ایچره قالیر نوتورنلارین اولماسینا باغلیدی.بئله لیک نوتورنلارین اولماسی بیلیندی.نوترون قالمایان و داغیلان بیر ذره دی و اونون یاشاماسی 918 ثانیه اولاراق.نوتورن داغیلمادا پروتون, الکترون و نوترینو ذره لری اولار.بو بؤلمه آدی بتا(یونانجا الفابتدن آلینمیش) داغیلماسی آد وئریلیب.بیر بتا ایشقی وئرن اتومدا چکیردکی بیر پروتون چوخالسا یوخاری اتوملارا طرف چکیلر.امما بوتون اتوملاردا بو ایش اولماز چون بیر اتوم چکیردکینده نوتورنلار 1,5 برابر پروتونلارجا اولسا بو اتوم پاولی اوزاخلاشماق اصلینه گوره داغیلماز.
نوتورن بیر یوخاری کوارک و بیر آشاغی کوارک دان اولاراق و ایکی کوارک بیر نوترون اولاراق.[۱]
چکیردک آغیرلیقی[دَییشدیر]
رادرفورد اتوم چکیردکین اولچوسونده بیلدی کی چکیردکین آغیرلیقی ایکی برابر پروتون آغیرلیقجا اولور.بیلیندی کی اتوم چکیردکینده گرک بیر آیری ذره اولسون کی پروتونلارینان بیرلیکده اتوم آغیرلیقی دوز گلسین و نوتورنلارین اولماسین بیلدی.
1932 اینجی ایلده جیمز چادویک بریلیوم ماده سین آلفا ایشیقیله بمباردمان ائتدی و بیلدی کی چوخ گوجلو ایچری گئدیشی اولان ذره بریلیوم چکیردکیندن آیریلدی.بو ذره الکترو مغناطیسم گوجونده هئچ یئره چکیلمیر و دوز یولون گئدیر.باشدا بئله بیلدی کی بو گرک گاما یا ایکس ایشیقی اولسون اما اونون گئدیش اولچوسونده ,گئدیشی ایشیقلارین 10دان 1 بیلیندی.اونا گوره بوذره نی کی آغیرلیقی پروتون کیمی اولور و گئدیشی ایشیقین اوندان بیری اولور ,نوتورن آد وئردی و اونو اتوم چکیردکیندن بیلدی.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Gregersen, The Britannica Guide to Particle Physics, 45.
- ↑ http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1935/ نوبل جایزه سی آلان


text:
هر ایشین بیر ایش گؤره نی/فاعل/، بیرده/ تاثیرلی فعللرده مفعولو/ یعنی واسطه سیز تاماملیغی اولور. بو ایکی عاملین بیرینین اولوب اولماماسینی، اونلارین نئجه اولماسی و هابئله بیری- بیرینه مناسبتی فعللرین مختلیف نوعلرینی یارادیر. فعللرین آشاغیداکی نوعلری وار:
معلوم نوع- اگر فعلین ایش گؤره نی معلوم اولسا، اونا معلوم فعل دئییلیر. هم تاثیرسیز، همده تاثیرلی فعللر معلوم اولور. مثلا: آقشین گلدی. جمله سینده، گلدی، فعلی تاثیرسیزدیر، همده معلومدور، چونکی ایش گؤرن، آقشین، معلومدور. سولماز درسینی اوخودو، جمله سینده "اوخودو" فعلی تاثیرلیدیر، همده معلومدور. چونکی ایشی گؤرن سولماز معلومدور.
مجهول نؤع- اگر ایش گؤرن معلوم اولماسا، فعله مجهول دئییلیر.بو فعللرده مفعول، یعنی واسطه سیز تاماملیق فاعلین یئرینی توتورو نایب فعل آدلانیر. بونا گؤره ده واسطه سیز تاماملیغی اولمایان تاثیرسیز فعللرین مجهول نوعو اولمور و یالنیز تاثیرلی فعللرین نوعو اولور. مثلا: محمد علیشاه ایراندان قووولدو.جمله سینده اصل ایش گؤرن معلوم دئییل. بونا گؤره ده واسطه سیز تاتاملیق اولان" محمد علیشاه" فاعلین یئرینی توتموشدورو ظااهیرده ایش گؤرن مبتدا آدلانیر.
مجهوللوق آنلامی فعللرین اصلینده(کؤکونده) اولمور.بلکه شکیلچیلر واسطه سیله تاثیرلی فعللر مجهول اولور و تاثیرسیز فعللر اولجه تاثیرلی اولور و اوندان سونرا اونلاردان مجهول نوع عمله گلیر. دیلیمیزده معلوم فعللری مجهول ائتمک اوچون ایشلنن شکیلچیلرین ان مهملری بونلاردیر:
١. دؤرد جور یازیلان- یل٤ / ﹾیل- ̂یل- ول- ۆل/
بو شکیلچیلر ساده تاثیرلی فعللرین کؤکلرینه علاوه اولوب اونلاری مجهول ائدیر و اگر فعلین کؤکو سسلی ایله بیتسه، ایکی سسلی یان-یانا گلدییی اوچون، فعل ایله شکیلچی آراسیندا بیر "ی" سس سیزی علاوه اولور. مثال: یازدی- یاز+یل+دی= یازیلدی، دئدی-دئ+ییل+دی= دئییلدی..
٢. دؤرد جور یازیلان- ین٤/ﹾین- ̂ین- ون- ۆن/ بو شکیلچیلر ساده فعللرین داها چوخ کؤکلری "ل" حرفیله بیتنلرینه علاوه اولاراق، اونلاردان مجهول فعللر یارادیر. مثال: بیلدی- بیل+ ین+دی= بیلیندی، سیلدی- سیل+ین+دی- سیلیندی.بوندان علاوه بو شکیلچیلر بیر سیرا کؤکلری سسلی ایله بیتن فعللره علاوه اولاراق، اونلاردان مجهول فعللر یارادیر. آنجاق یان- یانا گلن ایکی سسلیدن بیری دوشور. مثال: دارادی- دارا+ن+دی= داراندی..
یوخاریدا گؤستردیک کی تاثیرسیز فعللر اولجه تاثیرلی و اوندان سونرا مجهول اولور. یعنی اولجه اونلارا تاثیرلی فعل شکیلچیسی "یر٤" ی آرتیریر و اوندان سونرا "یل٤" شکیلچیسینی علاوه ائدیرلر: یات- یاتیر- یاتیریل، اوچ- اوچور- اوچورول..
" گئت" و "باخ" فعللرینه مجهول علامتی علاوه اولا بیلسه ده/ گئدیلدی- باخیلدی/ اونلارا مجهول فعل دئیل، شخص سیز/مبتداسیز/ جمله دوزلدیر. یولا گئدیلدی- ایشه باخیلدی.
یوخاریدا گؤستریلن یوللار و شکیلچیلرله ساده فعللردن مجهول نوع یارانیر، لاکن دوزلتمه فعللردن یالنیز "لا- له" ایله دوزه لنلر تاثیرلی اولور و بونا گؤره ده فقط اونلاردان مجهول نوع دوزلتمک اولور. بو فعللردن "ین٤" شکیلچیسی واسطه سیله دوزه لیر، آنجاق شکیلچینین "ی" حرفی دوشور. مثال: باغلاندی- اودلاندی- دیللندی.
همین بو فعللره مجهول فعل علامتی "یل٤" ده علاوه ائتمک اولار. مثلا: یوخلانیلدی..
معاصیر دیلیمیزده بو سون مجهول فعللر هر ایکی شکیلده ایشله نیر: باغلاندی- باغلانیلدی، یوخلاندی- یوخلانیلدی..


text:
بریتانییانین یئنی پارلامنتینین نمایندهلر پالاتیسیندا ۴۵ لگبت نمایندهسی یئر آلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا شیمالی کارولینا اونیورسیتتینین پروفسورو اندریو رینولدس سؤیلهییب. او، حاضردا بو ملت وکیللرینین عمومی پارلامنتین ۷%-نی تشکیل ائتدیینی بیلدیریب.
پروفسور بئله بیر گؤستریجینین دونیادا ان بؤیوک رقم اولدوغونو وورغولاییب:
«اؤزونو لگبت-دن سایان میلت وکیللری ۱۹-او مهافیظه کارلار، ۱۹-او امک پارتییاسی، ۷-سی ایسه شوتلاند میللی پارتییاسینا عاییددیر. پارلامنته داخیل اولان لگبت نمایندهلریندن ۸-ی یئنی نمایندهلردیر. لگبت میلت وکیللریندن ۳۱-ی اینگیلترهدن، ۱۰-او شوتلاندییادان، ۴-او ایسه اوئلسدن سئچیلیب. میلت وکیللرین ۳۶-سی کیشی، ۹-او ایسه قادیندیر».


text:
قالين قايا (Qalın Qaya)- آديني ايسه، چاليشيبلار بير جوره "قئي"يه اوخشاتسينلار.
و لاپ گولونجو ايسه، يازيق "سولوكلو گؤل"(Sülüklü Göl) آدي حاققيندا اولوبدور! بو كندي ياخشي تانييان يولداشيم(گؤرونتونو ده او چكميشدير)، دئيير گؤلو دولدوران بولاغين سويونو باشقا يئره آپارماق ايچين، او كندين گؤلو چوخداندير قورويوب و اورادا ايندي گؤل يوخدور. اولابيلر او كندين خالقيدا او گؤل قوروياندان سونرا اكينچيليك يئرينه، "سيئر و سلوك" ايله مشغول اولوبلار و ايشسيز اولاندا ايسه، قوقول سايتيندا (Google) آراشديرماقلا باشلاريني قال ائديرلر؛ و ائله بونا گؤره دير كي، "يول و اولاشديرما قوروموندا(راه و ترابري سازماني)" آد يازانلار، سولوكلو گولون آديني، "سولوك لوگل" ائتميشلر!!


text:
سید حیدر بیات بی / جوانشیر یوسیفلی
بو کیچیک یازینی دوشونرکن آد آختارمالی اولمادیم، سیدحئیدر بیات ایسمی او قدر توتوملودور کی، هر هانسی آددان واز کئچدیم. نییه سینی ایضاح ائتمه لیم اولسام گرک، زارافاتلا دئسم، "کولتاز"-آ بیر مقاله یازمیش اولام. سید حئیدر بیات بو گون گونئیده یازیب-یارادان ان ایستعدادلی شاعیرلردن بیریدیر و اونون اورتایا قویدوغو نسنه لر شعرله، ادبیاتلا، دونیانی آنلاماقدان چوخ، اونونلا بحث لشمکله دولودو.
سید حئیدر بیاتی تانیتدیرماق اوچون نه ترجومه ی حالیندان رقملر وئرمک، نه یاخینلاردا چاپ ائدیلن "آلما یولو" کیتابینی سرگیله مک، نه ده باشقا بیر آیرینتینی قابارتماغا احتیاج وار. ساده جه بیر، یا ایکی شعرینی اوخوماق لازیمدی.
قارغانی دویماق
فلسفه سونا یئتدی
قارغا قانادلانیردی
زیلی
اسفار کیتابی نین اوستونده
کهکدن داها اویانلیق بیر چایدا
نه بلخه باخدی
نه سؤهرورده
قار، قار، قار!
نه داشلارا بیر سؤز دئدی
نه کوللارا
هامیسی دا ائشیتدیلر
من ده
من فیکره گئتدیم قارغا نه دئییر؟
داش، داش ایدی
کول، کول
آما من
من دئییلدیم
بزهنمیش دویغومدا
یئرین
بوش گؤرونورکن
دویغوم گوجنمکدیدی
قارغانی دویماغا
بو شعر بیر قایدا اولاراق بیات بیین ان یاخشی متنی کیمی نومونه گتیریلیر. و بیر چوخ قلم اهلی، او سیرادان هادی قاراچای شاعیرین کیتابی و شعرلری اوستونه چوخ ماراقلی بیر یازی یازمیشدی و خوصوصن بو مقاله ده بو متنلرین اؤزللیگی حاققیندا چوخ دقیق ملاحیظه لر سؤیلنمیشدی. آنجاق من او دقیق فیکیرلرین فونوندا بیر نئچه اشتریخی (اشاره) قئید ائتمک ایستردیم. بو متنلرده هامی نین بیلدییی، آما اولسون کی، هئچ کسین گؤرمه دییی بیر نؤقطه وار، اونا توخونان کیمی سیستئم آچیلیر، گؤز اؤنونده گؤزلمهدیین حالدا ان مختلف دویوملار، دئییملر و ان اساسی مطلبلر پئیدا اولور. "قارغانی آنماق" شعرینده بو مقامین، یاخود نؤقطه نین ایشارتیسی بیر آز ضعیفدی، اوزده دئییل، متنه ایهام، ایرونییا (کینایه)، دونیانی آنماغین مئتافیزیک-فلسفی مشکل لری سیرالانیر. شعری آیری-آیری سئمانتیک (معنا، علم معانی) سئقمئنتلره (بند، بؤلمه) بؤلمه لی اولساق (شرطی اولارتاق-!) ایلک میصراع (...فلسفه سونا یئتدی) بیر معنا واحیدی نین بطنینده ایشتیراک ائده جک، آچیق و گیزلی (لاتئنت) فورمادا. آنجاق بوتون سئقمئنتلرده دومینانتلیق (حاکیملیک، قاباریقلیق) تشکیل ائدن آنلاماماقدی. سید حئیدر بیاتین متنلری نورمال اوخوجونو و تنقیدچینی (-!) ایضاحا وارماقدان اوزاقلاشدیریر، اونا ایشاره کیمی هئچ بیر توتالقاج دا وئرمیر، ساده جه قارشیسیندا بیر-بیرینی تاماملایان، چارپاز کسن و بو حالیندا دا قوووشما یئرلری گؤرونن منظره لر آچیر. بو "کسیکلردن" هانسی مودئلی یاراتماق آرتیق سنلیکدیر. فیکریمیزجه، دونیا ادبیاتی نین ان کامیل نومونه لری نین مایاسیندا محض بئله بیر پوئتیک پرینسیپ دایانیر. بئله مکمل نومونه لرده بوتون تصادوفلرده اصلینده "اولمایان ایشلر اولوشور"، باش وئریر، عاغلین دیرندییی منطیقین کؤینه یینی جیریر، ائله بیر آورا یارادیر کی، جیسیملرین، اشیالارین، اینسانلارین... دوغمالیغی و یادلیغی، اونلارین ان مختلف کیفیت لری بیر خطین اوستونه ییغیلیر، اوخویا بیلدینسه، بو خط زامان ایچینده فورماسینی تاپیر، سنه غیبدن دورلو-دورلو مطلبلر سؤیله ییر.
سید حئیدر بیات بیین ایکینجی شعرینه باخاق.
بو اؤلکه
بوینومو قوجاقلاماغا
بیلیرم
بویون چاتماز
بو اؤلکه نین دار آغاجلاری
اوجادیر
...
بئله کی دارلاری اوجا قورورلار
سون گؤروشده
بوینومو قوجاقلاماغا
بیلیرم
بویون چاتماز
هادی قاراچای یوخاریدا آدی چکیلن مقاله سینده یازمیشدی: "...شاعیر خطابه چی دئییل، کسینلیکله دئییل. سیاستچی دئییل، پروفئسیونال اولاراق دئییل، پسیخولوق دئییل، فیلوسوف دئییل، بویاچی دئییل، هئیکل یونان دئییل...آنجاق بونلارین هامیسیدیر. شعری آماجلاییب گئدن شاعیر، یولونون سونوندا آراباسی نین قیزیل پئدالینا شعر یازار، اولانلاری اولموش، کئچنلری کئچمیش توتار، "اؤزوم" دئیه-دئیه گلیب، قارنی نین قورولتوسونا دا بیر شعر ایتحاف ائدر، اوزاغا گئدنی اولترایست اولار، قورتاریب گئدر. یازین، ادبیات داها گئنیش بیر دونیا اولسا گرک. ایشلتدیین مئتود نه اولور اولسون، قوردوغون قورغو، تئکنیک نه اولور اولسون، دئمه یه سؤزون وارسا وارسان، یوخدورسا، نه مئتود، نه تئکنیک سنی یاشاتمایاجاق. "
بلی، یولون سونوندا آراباسی نین قیزیل پئدالینا شعر یازان شاعیر، اصلینده هئچ نه "یازمیر"، او یالنیز نه ایسه، یاخود بختی گتیررسه، نه لریسه قئیده آلیر، "ساده کاتیبلیک ائدر" (علی کریم)، میللرین قولاغی نین دیبینده پیچیلتییلا دئییلن سؤزدن یاپیشار، اونا هئچ بیر رنگ قاتمادان مین بیر رنگین ایچینده جیلولندیرر. بیزده "دده قورقود کیتابیندان" اوزو بری "دار آغاجی" آدییلا نه قدر شعرلر یازیلیب. بو شعرلرین دئمک اولار اکثرینی اوخوموشام، خوصوصن چاغداش پوئزییادا بو نسنه ایله باغلی یئرسیز بیر پاتئتیکا (احساسات، دویارلیق، تأثر) دیقتیمی چکیب. پاتئتیکانین "خوصوصی چکیسی" چوخ اولدوغوندان همیشه دار آغاجی نین متنده لنگر ووردوغونو گؤرموشم. آما سید حئیدر بیاتدا یوخاریدا دئدییم کیمی، اساس اولان مقام توتولوب – ائله بیر مقام کی، اوردان بوتون مملکت گؤرونور، قوزئیلی، گونئیلی بوتون آذربایجان.
http://kechmish.azeriblog.com/2009/03/16/seyid-heyder-bayat-bey
-
- 13/10/21


text:
س-۴۰۰ راکت سیستملرینین نلره قادیر اولدوغونو هم روس، هم ده تورک نمایندهلر یاخشی بیلیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری روسییا لیدری ولادیمیر پوتین هیندیستان باش ناظری نارندا مودی ایله گؤروشوندن سونرا کئچیریلن مطبوعات کنفرانسی زامانی دئییب.
«بو سیستملری هله کی، اؤلکه خاریجینده ایستحصال ائتممیشیک. بو گون هیندیستان باش ناظری ایله س-۴۰۰-او نئجه و هانسی شرطلر داخیلینده ایستحصال ائدجییمیزی مذاکیره ائتدیک. چوخ بؤیوک حاضرلیق لازیمدیر. لاکین مومکونسوز هئچ نه یوخدور. مدرن سلاحلارین خاریجه ساتیلماسی مؤوضوعسونا یئنیدن قاییداجاغیق»، - دؤولت باشچیسی بیلدیریب.


text:
سوئیس
سوئیس ( آلمانجا : Schweiz، فرانسهجه : Suisse ، ایتالیاجا : Svizzera ، لاتینجا : Confoederatio Helvetica ) یادا رسمی آدیلا سوئیس کونفدراسیونو، 26 کانتوندان اولوشان بیر فدرال چمهوریتدیر. سوئیسین باشکندی برن و ان بؤیوک ایله اؤنملی شهرلری ژینیو ایله زوریخدیر.
بو اؤلکه باتی اوروپادا اولاراق، قوزئیدن آلمانلا، گونئیدن ایتالیا ایله، باتیدان فرانسه، دوغودان ایسه اوتریش و لیختینایشتاینلا قونشودور. اوْرتا آوروپادا آلپ داغلاریندا و دنیزه ساحلی اوْلمایان بیر اؤلکهدیر. تاریخی اوْلاراق بیر کونفدراسیا اوْلان اؤلکه ۱۸۴۸-جی ایلدن بری بیر فدراسیادیر. بانکچیلیق و مالییه قیسمتلاریندا چوْخ گۆجلو بیر ایقتصادیاتا صاحیب اوْلان سوئیس اۇزون مدتدیر سیاسی و ساواش طرفسیزلیک عنعنهسینه مالیکدیر. بۇ سببلره گؤره بیر چوْخ بینلخالق تشکیلاتلارین تدبیرلری بۇ اؤلکهده کئچیرلیر. اؤلکهنین رسمی آدی لاتینجا اوْلان Confoederatio Helvetica, Helvetler کونفدراسیاسی معناسینی وئرمکدهدیر. دؤرد رسمی دیلدن هر هانسی بیرینه اؤنجهلیک وئرمهمک مقصدی ایله لاتینجا ایستیفاده ائدیلیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ کؤکن
- ۲ تاریخ
- ۳ جغرافیا
- ۴ سیاست
- ۵ حقوق
- ۶ اقتصاد
- ۷ اۇلاشیم نقلیات
- ۸ ساغلاملیق
- ۹ توپلومبیلیمی
- ۱۰ فرهنگ
- ۱۱ گؤرونتولر
- ۱۲ بیرده باخ
- ۱۳ قایناقلار
- ۱۴ ائشیک باغلانتیلار
کؤکن[دَییشدیر]
آد[دَییشدیر]
تاریخ[دَییشدیر]
ایلک چاغ[دَییشدیر]
اسکی سوئیس کونفدراسیونو[دَییشدیر]
ناپلئون چاغی[دَییشدیر]
فدرال دؤلت[دَییشدیر]
چاغداش[دَییشدیر]
جغرافیا[دَییشدیر]
۴۱.۲۸۵ مربّع کیلومتر لیک ساحیل سیز سوئیس نیسبتاً کیچیک بیر اؤلکهدیر. ۷،۴ میلیونلوق اهالییه صاحیب اوْلان اؤلکهده اهالی سیخلیغی مربّع کیلومتر ه ۱۸۲ نفردیر. سوئیسده اۆچ اساس ویلایت واردیر : سوئیس آلپلاری، سوئیس پلاتوسو، و ژورا داغلاری. آلپلار، اؤلکهنی اوْرتا و جنوبوندان قت ائدن یۆکسک سیرا داغلاریدیر. سوئیس آلپلارینین یۆکسک دوروکلاری آراسیندا (ان یۆکسک زیروهسی ۴.۶۳۴ مترلیک دوفوور زیروهسیدیر) بعضیلرینده بوزلاق اوْلان سایسیز وادی یئر آلیر. بورادان منبع یینی گؤتورن رئین، ، اینن، آاره و تیجینو کیمی آوروپانین باشلیجا چایلاری جنوره گؤلو، زوریخ گؤلو، نوکهاتل گؤلو و کونستانز گؤلو کیمی گؤللره تؤکولور. اؤلکهنین داها سیخ اهالییه صاحیب اوْلان شیمال حیصّه سی داها دوزنلیک ده اوْلسا شیمال-غربده اوْلان داها کیچیک ژورا داغلاری کیمی داغلیق دا اوْلا بیلر. سوئیسنین ایقلیمی عمومیتله مۆلاییم اوْلسا دا یۆکسک داغلارداکی چتینلیکلی شرطلردن سوئیسنین جنوب اۇجونداکی ایستی آرالیق دنیزی ایقلیمینه قدر بؤلگهدن بؤلگهیه دییشیکلیک گؤستریر. یۆکسک داغلارلا آیریلان بیر چوْخ وادینین وارلیغی سببیله سوئیسنین اکوسیستملری چوْخ حسّاسدیر و آز قالا هر وادیده اؤزونه خاص اکولوژیلار میدانا گلمیشدیر. داغلیق بؤلگهلرده ده دیگر یۆکسکلیکلرده تاپیلمایان زنگین بیر بیتکی اؤرتویو واردیر.
هاوا دورومو[دَییشدیر]
دوغال قایناقلار[دَییشدیر]
سیاست[دَییشدیر]
ایکی پالاتالی سوئیس مجلیسی فدرال مجلیس، فدرال شورادان آیری اوْلاراق تمل اقتدار مرکزیندن عبارتدیر. فدرال مجلیسی میدانا گتیرن ایالتلر شوراسی و میلّی شورا قانون چیخارماق دا داخیل اوْلماق اۆزره هر باخیمدان برابر گۆجه مالیکدیر. ۱۹۹۹-جو ایل آنا یاساسینا گؤره، فدراسییایا اؤزل اوْلاراق نماینده ائدیلممیش بۆتون گۆجلر کانتونلارین الیندهدیر. ایالتلر شوراسینین ۴۶ عضوو (هر کانتوندان ایکی و یاریم کانتوندان بیر اوْلماق اۆزره) بیر باشا هر کانتوندا سئچیلیر. میلّی شورانین ۲۰۰ عضوو ایسه نیسبی تمثیل اساسلارینا سؤیکنهرک سئچیلر. هر ایکی مجلیسه سئچیلنلرین وظیفه مۆدّتی ۴ ایلدیر. رفرندوملار یولویلا هر وطنداش فدرال حکومت طرفیندن قبول ائدیلمیش قانونلارین اعتبارلیلیغینی سورغولایا بیلر و فدرال آنا یاسایا دوزلتمه ائدیلمهسینی ایستهیه بیلر. بۇ حاقلار سوئیسنی دۇغرودان دموکراتییا اۇیقولاما اوْلونان بیر اؤلکه اوْلماسینی گؤستریر.
حزبلر[دَییشدیر]
اداری بؤلونوش[دَییشدیر]
خارجی ایلگیلرله اولوسلارآراسی قوروملار[دَییشدیر]
اوردو[دَییشدیر]
حقوق[دَییشدیر]
اقتصاد[دَییشدیر]
اۇلاشیم نقلیات[دَییشدیر]
سوئیسده ۶۴.۸۵۵ کیلومتر قۇرو یوْلو وار. بۇنون ۱.۰۵۷ کیلومتر ی میللت لر آراسی قۇرو یوْلو شبکهسینه باغلیدیر. دمیر یوْللارینین عۆمومی اۇزونلوغو ۴.۹۹۱ کیلومتر-دیر.
ساغلاملیق[دَییشدیر]
سوئیسده یاشایان هر کسین اؤزل سیغورتا شیرکتلریندن و صحیّه سیغورتاسی وئرن تشکیلاتلاردان بیر اۇنیورسال صحیّه سیغورتاسی ائتدیرمهسی ضروریدیر. سیستمین خرجی یۆکسک نیسبتلرده اوْلماسینا باخمایاراق، سیستم صحیّه چیخیشلاری باخیمیندان دیگر آوروپا اؤلکهلری ایله مؤ قایسهده سوئیس ان ایگیلریندندیر. ۲۰۰۶-جی ایلین آراشدیرمالارینا گؤره سوئیس حیات گؤزلمهسی قادینلار اۆچون ۸۴ ایل و کیشی لر اۆچون ایسه ۷۹ ایلدیر.دۆنیا اۆزریندهکی ان یۆکسک حیات کیفیتی سوئیسده تاپیلار. آنجاق، اۆدم (عۆمومی داخیلی محصول) خرجلرینین% ۱۱.۵' (۲۰۰۳) صحیّه خرجلمهلرینه گدر. ۱۹۹۰-جی ایلدن بری داواملی بیر آرتیم تامین خیدمتلرین یۆکسک قیمتلره چاتدیغی گؤرولمکدهدیر. یاشلانان اهالی و یئنی صحیّه تکنولوژیلاری ایله صحیّه خرجلری احتیماللا آرتماغا داوام ائدهجک.
توپلومبیلیمی[دَییشدیر]
دیل[دَییشدیر]
- آلمان دیلی – ۱۷ کانتون
- فرانسه دیلی – ۶ کانتون
- ایتالیا دیلی – ۲ کانتون
- رومان دیلی – ۱ کانتون
جمعیت[دَییشدیر]
۱۹۷۰ - ۲۰۰۵-جی ایللر آراسیندا اهالی آرتیمی دینامیکاسی، مین نفرله: ۲۰۰۸-جی ایل قیمتلندیریلیمهسینه گؤره عۆمومی اهالی سایی 7058000 نفردیر. اهالینین یاش ترکیب: ۰—۱۴ یاش: ۱۵،۸ % ۱۵—۶۴ یاش: ۶۸،۲ % ۶۵ یاشدان بؤیوک: ۱۶ % اهالینین اوْرتا یاشی اوْرتا: ۴۰،۷ نفرلر: ۳۹،۶ قادینلار: ۴۱،۷
دین[دَییشدیر]
سوئیسده ان مشهور دین ۴۴ % ایله روم کاتولیک کلیساسیدیر. آردیندان ۳۸،۵ % ایله پروتستانتلیق گلیر. گؤچمن(مهاجیر)لار ایله بیرلیکده ۴،۳% لیک بیر موسلمان اهالی ایله ۱،۸% لیک بیر اوْرتودوکس اهالی ده یرلشمیشدیر. فرقلی دیللره صاحیب بیر اهالییه صاحیب اوْلان سوئیسنین ثابتلیکلی و بیطرف بیر اؤلکه اوْلماسی، بۇ اؤلکهنین بیر کونسنسوس یا دا آهنگ دؤولتی اوْلاراق تعیین اوْلونماسینا گتیریب چیخارمیشدیر.
فرهنگ[دَییشدیر]
دبلر[دَییشدیر]
ادبیات[دَییشدیر]
باسین ایله مدیا[دَییشدیر]
ایدمان[دَییشدیر]
یئمک[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
شهرلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Bundesstadtوارد نشدهاست
- ↑ Holenstein, André (2012). «Die Hauptstadt existiert nicht» (in German) (PDF) (152: Sonderfall Hauptstatdtregion): 16–19. DOI:10.7892/boris.41280. یوْخلانیلیب20 December 2015. “Als 1848 ein politisch-administratives Zentrum für den neuen Bundesstaat zu bestimmen war, verzichteten die Verfassungsväter darauf, eine Hauptstadt der Schweiz zu bezeichnen und formulierten stattdessen in Artikel 108: «Alles, was sich auf den Sitz der Bundesbehörden bezieht, ist Gegenstand der Bundesgesetzgebung.» Die Bundesstadt ist also nicht mehr und nicht weniger als der Sitz der Bundesbehörden.”
- ↑ A solemn declaration of the Tagsatzung declared the Federal Constitution adopted on 12 September 1848. A resolution of the Tagsatzung of 14 September 1848 specified that the powers of the institutions provided for by the 1815 Federal Treaty would expire at the time of the constitution of the Federal Council, which took place on 16 November 1848.
- ↑ Recent monthly and quarterly figures: provisional data. Population and Households Statistics (STATPOP). Swiss Federal Statistical Office, Swiss Confederation. یوْخلانیلیب24 March 2015.
- ↑ Population – Key figures: Main indicators. Swiss Federal Statistical Office, Swiss Confederation. یوْخلانیلیب24 March 2015.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ Switzerland. International Monetary Fund. یوْخلانیلیب12 April 2016.
- ↑ Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC). Eurostat Data Explorer. یوْخلانیلیب4 December 2015.
- ↑ Global Launch of 2015 Human Development Report. United Nations Development Programme (UNDP) (14 December 2015). یوْخلانیلیب20 December 2015.
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «note» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد یا
بسته یافت نشد.