text:
آی
آی (سیمگه: ) یئر کورهسینین تک دوغال اۇیدوسودور. گۆنش سیستمی ایچینده بئشینجی بؤیوک طبیعی قمردیر. دۆنیاایله آی آراسیندا اوْرتا حیسابلا مرکزدن مرکزه مسافت ۳۸۴٫۴۰۳ کیلومتر، یانی دۆنیانین قوْطرونون تخمینا اوْتوز قاتی قدردیر.[۵] آیین قوْطرو ۳٫۴۷۴ کیلومتردیر، بۇدا دۆنیا قوْطروندان دؤردده بیریندن بیرآز چوْخدور. بۇ سببدن آیین حجمی دۆنیانین حجمینین ۲٪ایدیر. کۆتلهسی (جِرمی) دۆنیا کۆتلهسیندن ۸۱٬۳ قات داها آشاغیدیر. سطحینده کۆتله جاذبه تأثیری یئر جاذبهسینین تخمینا ۱۷٪ دیر. آی، دۆنیانین مداریندا بیر تۇرونو ۲۷ گۆن ۷ ساعاتدا تاماملاییر. دۆنیا، آی و گۆنش هندسهسینده گؤرولن پریودیک دَییشیکلیکلر نتیجه سینده هر ۲۹٬۵ گۆنده تکرار ائدن آیین مرحلهلری باشا چاتیر.
آی اینسانلار اۆستونده اَیلهشه بیلن تک گؤی جیسمیدیر. یئر جاذبه قوّهسیندن خیلاص اوْلوب کهکیشانا چیخان و آیین یاخینلیغیندان کئچن ایلک مصنوعی شی سوْوتلر بیرلیگینین لۇنا ۱ ماهوارهسیدیر. آی سطحینده ایلک اینسانی آپاران شئی لۇنا ۲ ماهوارهسیدیر. نوْرمالدا گؤرونمهین آیین اوبیری سطحینین ایلک فوْتوعکسلرینی ایسه لۇنا ۳ ماهوارهسی چکمیشدیر. بۇ اۆچ ماهوارهده ۱۹۵۹ ایلینده کهکیشانا بواخیلمیشدیر. آی سطحینین ایلک یۇموشاق اَیلهشه بیلن کهکیشان وسیلهسی لۇنا ۹ و آی مدارینا گیرن ایلک اینسانسیز کهکیشان وسیلهسی لۇنا ۱۰ دیر. بۇ ایکی ماهوارهده ۱۹۶۶دا کهکیشانا گؤندریلمیشدیرلر.[۵] آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین آپوللو برنامهسی ۱۹۶۹ و ۱۹۷۲ ایللری آراسیندا ۶ باشاریلی اَیلهشمکله، گۆنوموزه قدر اینسانلی وظیفهلری باشاران تک کهکیشان برنامهسیدیر. آیین بلاواسیطه اینسانلار طرفیندن اؤیرهنیلمهسی آپوللو برنامهسی سوْناچاتماقلا سوْن وئریلمیشدیر.
آی سطحی
آیین ایکی اوزو
آی، دونیانین اوربیتینده عئینیواختلی اولاراق دونمکدهدیر، یعنی هر زامان عئینی اوزو دونیایا دونوکتور. آیین مئیدانا گلمهسینین اوللرینده دونوشو یاواشلادی و دونیانین کوتلهسی (جرم) سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه دئفورماسیونلارینا باغلی سورتونمه (اصطکاک) تأثیرلرینین نتیجهسی اولاراق گونوموزدکی مووقئعینده کیلیدلندی.[۶]
چوْخ اۇزون زامان اوللر آی داها سۆرعتلی دؤنرکن، قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیا-آی خطّینین قارشیسیندا دؤنوردو چۆنکی قابارما-چکیلمه تومسکلری (برجستگیها) کیفایت قدر سۆرعتلی اوْلاراق دۆنیا ایله عئینی خطّه یۇخاری قالخیردی.[۷] بۇ خطّین خاریجینه چیخان تومسک سببیایله عیبارت اوْلان تورک (گشتاور) آیین دؤنوشونو یاواشلاتدی. آیین دؤنوشو مدار سۆرعتینه برابر گلهجک قدر یاواشلادیغیندا قابارما-چکیلمه تپنی دۆنیانین تام قارشیسینا گلدی و بۇ سببله تورک (گشتاور) اورتادان ایتدی. بۇ سببه گؤره آی، دۆنیا مداریندا دؤندوگو سۆرعتله اؤز اطرافیندا ده دؤنر و یئردن هر زامان آیین عئینی اۆزو گؤرونر.
آیین گؤروندوگو بۇجاغین کیچیک دَییشمهلری (آی ساللانتیسی) سببیله آی سطحینین ۵۹ فاییزی گؤرونر.[۵]
آیین دونیایا قارشی اوْلان اوزونن آیین گورونن اوزو، دیگر طرفینه ده آیین او بیری اوزو دئییلیر. او بیری اوز آیین قارانلیق اوزو ایله قاریشدیریلمامالیدیر. آیین قارانلیق اوزو هر هانسی بیر آندا گونش طرفیندن آیدینلاتیلمایان یاریکورهسیدیر. آیدا بیر دفعه بۇ اوز یئنیآی مرحلهسینه آیین گورونن اوزو اولار. آیین او بیری اوزو ایلک اولاراق ۱۹۵۹-جو ایلده سووئت کوسموس سونداسی لونا ۳ طرفیندن فوتوشکلی چکیلدی. آیین او بیری اوزونون آییردائدیجی خوصوصیتلریندن بیری آی دنیزی (لاتینجا: (mare, چوخلوغو maria) آدی وئریلن دوزلوکلرین آز قالا هئچ اولماماسیدیر.
آی دنیزلری
چیلپاق گوزله راحتلیقلا گورونن آی سطحینده اوْلان قارانلیق آی دوزلوکلرینی آی دنیزی دئییلیر. چونکی آنتیک دوور گوی عالیملری بونلارین سویلا دولو اوْلدوقلارینی ظن ائدیردی. ایندیکی واختدا بونلارین قاتیلاشمیش بازالت اوْلدوغو بیلینمکدهدیر. بازالت تشکیل لاو، آی اوزونه مئتئوریتلر و قویروقلواولدوزلارین (ستارههای دنبالهدار) چارپماسی نتیجه سینده یارانان کراتئر (چالا/چاله) دوزلوکلرینی دولدورموش و قاتیلاشاراق بۇ بازالت مئیدانا گتیرمیشدیر (اوجئانوس پروجئللاروم کراتئر دوزلوگو دئییل و بۇ قایدایا اهمیتلی بیر استثنا تشکیل ائدیر) آی دنیزلری تکجه و یالنیز آیین گورونن اوزونده اولور. آیین او بیری اوزونون یالنیز% ۲سینی بیر نئچه داغیلمیش کیچیک دوزنلیک واردیر.[۸] آیین گورونن اوزونده ایسه بۇ نیسبت% ۳۱دیر.[۵] بۇ فرقلیلیگین ان آغلا اویغون شرحی، لونار پروسپئجتور کوسموس سونداسینین گامما شوعاسی ایسپئکترومترهسی (طیفسنجی) ایله الده ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطهلرده گوستریلدیگی اوزره آیین گورونن اوزونده ایستیلیک چیخاران ائلئمئنتلرین داها یوکسک کونسئنتراسیادا (غلظت) اولماسیدیر.[۹][۱۰] قالخان تیپی وولکانلار و کوببهمسیداغلار گورونن اوز اوزریندکی آی دنیزلرینده راست گلینن خوصوصیتلردیر.[۱۱]
آی داغلاری
آی سطحینده گورونن آچیق رنگلی بؤلگهلره آی داغلاری (لاتینجا: terrae (چوخلوق), terra)آی دنیزلرینده داها یوکسکدیر. آیین گورونن اوزونده، ایچلری بازالت ایله دولو اوْلان کراتئرلرین (چالالارین) اطرافیندا بیر چوخ داغ سیراسینا راست گلینر. بونلارین کراتئرلرین اطرافلاریندا عبارت اوْلان یوکسکلیکدن قالیقلاری اوْلدوغو دوشونولمکدهدیر.[۱۲] دونیادا قارشیلاشیلان مئیدانا گلمهنین عکسینه، باشلیجا آی داغلارینین هئچ بیرینین تئکتونیک تدبیرلر نتیجه سینده مئیدانا گلمدیگینه اینانیلماقدادیر.[۱۳]
۱۹۹۴-جو ایلده رئاللاشدیریلان کلئمئنتینه (Clementine) وظیفهسیندن آلینان ویزواللار آیین قوزئی قوطبونده اوْلان ۷۳ ک. م گئنیشلیگیندکی پئاری کراتئرینین اطرافینداکی دورد داغلیق بؤلگهنین بوتون آی گونو بویونجا گون ایشیغی آلدیغی گورولموشدور. گونایشیغینین داواملی آیدینلاتیغی بۇ بؤلگهلر، آیین حبسه موستویسینه اوْلان اوْلدوقجا کیچیک ائکسئنئل ائغیکلیغی سببیله مۆمکوندور. گونئی قوطبونده بنزر بؤلگهلره راست گلینمهمیشدیر، آنجاق شاکلئتون کراتئری (Shackleton) آی گونونون ۸۰٪-ی بویونجا گون ایشیغی آلتیندادیر. آیین کیچیک ائکسئنئل اییکلیگینین بیر باشقا نتیجهسی ده قوطب بؤلگهسینده کراتئرلرین دیبینده داواملی کولگهده قالان بؤلگهلر اولماسیدیر.[۱۴]
کراتئرلر (چالالار)
آیین سطحینده گوی جیسیملرینین چارپماسی نتیجه سینده یارانان بیر چوخ کراتئر (چالا) مووجوددور.[۱۵] دیامتری ۱ ک.م. 'دئییل بویوک تخمیناً یاریم میلیون کراتئر آی سطحینه مئتئوریتلرین (شهابسنگها) و قویروقلواولدوزلارین (ستارههای دنبالهدار) توققوشماسی نتیجه سینده مئیدانا گلمیشدیر. کراتئرلر تکجه ثابیت بیر نیسبتله مئیدانا گلدیگی اۆچون واحید ساحهده اوْلان کراتئر سایی سطحین یاشینی تخمین ائتمک اۆچون ایستیفاده ائدیله بیلر. آتموسفرین، هاوا حادیثهلرینین و یاخین کئچمیشده گئولوژی تدبیرلرین اولماماسی سایهسینده بۇ کراتئرلر، دونیاداکیلرین عکسینه اوْلدوقجا یاخشی قورونموشدور.
آی سطحینین و گونش سیستمینین بیلینن ان بویوک کراتئری گونئی قوطب و - آیتکئن دوزلوغودور. بۇ چارپما حووزهسی آیین او بیری اوزونده گونئی قوطب و ایله ائکواتور آراسیندا ایشتیراک ائدر؛ ۲۲۴۰ ک.م. سویهسینده و ۱۳ ک.م. درینلیگیندهدیر.[۱۶] آیین گورونن اوزونده باشلیجا کراتئرلر مارئ ایمبریوم(Mare Imbrium)، ماری سئرئنیتاتیس(Mare Serenitatis)، ماری کریسیوم(Mare Crisium)، و مارئ نئکتاریس (Mare Nectaris)دیر.
رئگولیت
آیکابوغونون اوزرینده رئگولیت آدی وئریلن داش و توزدان عبارت اوْلان بیر طبقه اولور. سطحه دین گوی جیسیملری سببیله عبارت اوْلان رئگولیت کوهنه سطحلرده یئنی سطحلره نظرن داها قالیندیر. خوصوصی اولاراق رئگولیتین قالینلیغینین دنیزلرده ۳–۵ متر، داها کوهنه یایلا بؤلگهلرینده ایسه ۱۰–۲۰ متر آراسیندا دهایشدیگی تخمین ائدیلمکدهدیر.[۱۷] چوخ اینجه توز حالیندا اوْلان رئگولیت طبقهسینین آلتیندا اونلارلا کیلومتر قالینلیغیندا اوْلدوقجا پارچالانمیش قایالاردان عبارت مئگارئگولیت طبقهسی وار.[۱۸]
سو وارلیغی
آی سطحینه داواملی دهیهن گویداشلاری فارسجا: شهابسنگها و قویروقلواولدوزلار فارسجا: ستارههای دنبالهدار سببیله کیچیک میقدارلاردا سو بویوک احتیمال لا سطحه علاوه اوْلونموشدور. بۇ وضعیتده گون ایشیغی سویو ائلئمئنتلرینه یعنی هیدروژئن و اوکسیژئن آییراجاق، بونلار دا آیین ضعیف کوتلهچکیمی سببیله زامانلا سطحدن قاچاجاق. آنجاق آیین دونمه اوخونون حبسه موستویسینه یالنیز ۱٫۵ ° کیمی چوخ کیچیک بیر اییکلیک ائتمهسی سببیله قوطبلر یاخینیندا اوْلان بعضی درین کراتئرلر هئچ بیر زامان بیرباشا گون ایشیغی گوتورمدیگیندن و داواملی کولگهده قالدیغیندان بورا دوشن سو مولکوللاری اوزون زامان مۆدت لری بویونجا دایانیقلیلیغینی قورویاجاق.
کلئمئنتینه وظیفهسی گونئی قوطبونده کولگهده قالمیش بئله کراتئرلری خریطهلندیردی،[۱۹] و کومپوتئر (کامپیوتئر) سیمولیاسیالاری تخمیناً ۱۴٫۰۰۰ ک. م ² قدر بیر بؤلگهنین داواملی کولگهده قالدیغینی گوستریر.[۱۴] کلئمئنتینه وظیفهسینین بیستاتیک رادار تجروبهسی کیچیک دونموش سو جیبلرینه ایشاره ائدر و لونار پروسپئجتور وظیفهسیندن گلن معلوماتلار قوطب بؤلگهلری یاخینلاریندا رئگولیتین اوست حیسهلرینده حدیندن آرتیق درجهده یوکسک هیدروژئن کونسانتراسیونلارینی گوسترر.[۲۰] عومومی سو بوزو میقدارینین بیر کیلومتر کوپ اوْلدوغو تخمین ائدیلمکدهدیر.
سو بوزو قازیلاراق توپلانا بیلر و نووه ژئنئراتورلار یا دا گونش پانئللریله تجهیز ائدیلمیش ائلئکتریک ایستانسیالاری طرفیندن هیدروژئن و اوکسیژئنه آیریلا بیلر. آی اوزرینده ایستیفاده ائدیله بیلهجک میقداردا سو اولماسی، آیی یاشانیلابیلیر قیلماق اۆچون اهمیتلیدیر چونکی دونیادان سو داشیماق مۆمکون اولا بیلمهیهجک قدر باهالی اولاجاق. آنجاق سون زامانلاردا آرئجیبو پلانئت راداری ایله ائدیلن موشاهیدهلر، کلئمئنتینه رادارینین سو بوزو اوْلدوغونا دایر ایشاره ائتدیگی معلوماتلارین اصلینده نیسبیلیک یئنی کراتئرلرین مئیدانا گلمهسینده آتیلان قایالارین نتیجهسی اولا بیلجهاینی گوسترمیشدیر.[۲۱] آی اوزرینده نه قدر سو اوْلدوغو سوالینین جاوابی هله بیلینمهمکدهدیر.
فیزیکی خصوصیتلری
ایچ قورولوش
آی، قابیق، مانتو و نووه (گوشته و هسته) کیمی ژئوکیمیاسال اولاراق آیریملانا بیلن لایلاردان عیبارتدیر. بۇ قورولوشون تخمیناً ۴٬۵ میلیارد ایل اول، آیین مئیدانا گلمهسیندن درحال سوْنرا ماقما (ماگما) اوقیانوسوْنون پیللهلی اولاراق کریستاللشمهسیله مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر. آیین خاریجی سطحینی اریتمک اۆچون لازیم اوْلان انرژینین دونیا و آی سیستمینی مئیدانا گتیردیگی قارشییا قویولان نهنگ چارپما ایله الده ائدیلدیگی دوشونولمکدهدیر. بۇ ماقما اوقیانوسوْنون کریستاللشمهسی نتیجه سینده مافیک مانتو و پلاژیوکلاز زنگینی قابیق اورتایا چیخمیش اولا بیلر.
اوربیتدن ائدیلن ژئوکیمیاسال خریطهلمه آیکابوغونون ماقما اوقیانوسو فرضیهسی ایله اویغون بیر شکیلده اوْلدوقجا آنورتوسیتیک بیر قورولوشدا اوْلدوغونو گوستریر.[۴] آیکابوغو اساس اوکسیژئن، سیلیکون، ماقنئزیوم (مگنزیوم)، دمیر، کلسیوم، و آلومینیوم ائلئمئنتلریندن مئیدانا گلمیشدیر. ژئوفیزیکسل تئکنیکالارا اساسلاناراق آیکابوغونون قالینلیغینین اوْرتا حسابلا ۵۰ ک.م. اطرافیندا اوْلدوغو تخمین ائدیلمکدهدیر.[۱]
آیین مانتوسوندا عبارت اوْلان قیسمی اریمه آی دنیزلرینده اوْلان بازالتلارین سطحه پوسکورمهسینه سبب اوْلدو. بۇ بازالتلارین آنالیزی مانتونون اولیوین، اورتوپیروکسئن و کلینوپیروکسئن مینئراللریندئن مئیدانا گلدیگینی و آی مانتوسوْنون دونیا مانتوسوندان دمیر باخیمیندان داها زنگین اوْلدوغونو گوسترر. بعضی آی بازالتلاریندا ایلمئنیت مینئرالی ایچینده قارشیلاشیلان یوکسک نیسبتده تیتانیوم مضمونو مانتونون ترکیبینین اوْلدوقجا یوکسک هیدروژئن اوْلدوغونو گوستریر. آی سطحیندن تخمیناً ۱٫۰۰۰ ک. م درینده، مانتودا آی سارسینتیلاری اوْلدوغو تاپیلمیشدیر. آیدان عیبارت اوْلان بۇ سارسینتیلار آیین دونیا اطرافیندا خاریجی مرکزلی اوربیتده دونمهسی سببیله عبارت اوْلان قابارما-چکیلمه ایسترئسلرینی باغلانمیشدیر.[۱]
آی ۳٫۳۴۶٬۴ ک. ق / م³-لیک اوْرتا سیخلیغییلا، گونش سیستمینین ایودان سوْنرا ایکینجی سیخ طبیعی پئیکیدیر. آنجاق بعضی دلیللر آی نووهسینین تخمیناً ۳۵۰ ک.م. 'لیک یاریچاپییلا اوْلدوقجا کیچیک اوْلدوغونا ایشاره ائدر.[۱] بۇ بویوکلوک آیین یالنیز% ۲۰اینه برابر گلیر، حالبوکی بیر چوخ گوکجیسمینده نووهنین نیسبتی% ۵۰ اطرافیندادیر. آی نووهسینین ترکیبی تام اولاراق موعهایهن اوْلونا بیلمهمیشدیر، اما آز بیر میقداردا کوکورد و نیکئل خلیتهلی مئتالیک دمیردن مئیدانا گلدیگی سانیلماقدادیر. آیین زامانلا دهایشنلیک گوسترن چئوریلینین آنالیزی نووهنین هئچ اولماسا قیسمن اریمیش اوْلدوغونو گوستریر.[۲۲]
توپوگرافیا
آیین توپوگرافیاسی خوصوصیله یاخین زاماندا ائدیلن جئلئمئنتینه وظیفهسینین تأمین ائتدیگی، لازئر آلتیمتری و ایستئرئو گورونوش آنالیزی اوصوللاریلا الده ائدیلن دئیتا سایهسینده اولچولموشدور. ان چوخ گورونن توپوگرافیک خوصوصیت او بیری طرفده مووجود اوْلان و آیین ان آلچاق نوقطهلرینی ساخلایان گونئی قوطبو - آیتکئن دوزلوغودور. ان یوکسک نوقطهلر بۇ دوزلوگون درحال قوزئی-شرقینده یئرلشیر. بورانین گونئی قوطبو - آیتکئن دوزلوغونون مئیدانا گلمهسینه سبب اوْلان گوی جیسمی چارپماسی نتیجه سینده یئر دهایشدیرمیش قالین لایلار سببایله مئیدانا گلدیگی تکلیف ائدیلمیشدیر. دیگر بویوک کراتئرلر مارئ ایمبریوم، مارئ سئرئنیتاتیس، مارئ جریسیوم، مارئ سمیتهیی، و مارئ اوریئنتال 'ده ده اوْلدوقجا آلچاق نوقطهلر و اطرافلاریندا یوکسک نوقطهلر وار. آی شکلینین دقت چکیجی بیر نوقطهسی ده اورتالاما یوکسکلیکلری او بیری یوزده، گورونن-اوزه گوره ۱٬۹ ک. م داها یوکسک اولماسیدیر.[۱]
کوتله چکیم ساحهسی
آیین کوتلهچکیم ساحهسی (مئیدان گرانشی)، اوربیتدکی کوسموس واسیطهلرینین یایدیغی رادیو دالغالارینین ایزلنیلمهسی نتیجه سینده تعیین اوْلونموشدور. ایستیفاده ائدیلن پرینسیپ دوپپلر ائتکیسینه باغلیدیر. کوسموس واسیطهسینین دونیاگوروشو ایستیقامتیندکی ایومئسی رادیو دالغالارینین ایستیقامتینی آز-آز دهایشدیرهرک و کوسموس واسیطهسیندن دونیا اوزریندکی ثابت بیر نوقطهیه اوْلان اوزاقلیغی ایستیفاده ائدهرک موعهایهن ائدیلیر. آنجاق آیین عئینیواختلی دونمهسی سببایله، کوسموس واسیطهسی کنار طرفدهایکن ایزلنمدیگیندن اوتری، او بیری طرفین کوتلهچکیمی ساحهسی چوخ یاخشی بللی اولماییب.[۲۳] آیین کوتلهچکیم ساحهسینین ان اهمیتلی خصوصیتلریندن بیری نهنگ کراتئر دوزلوکلر ایله علاقهلی اوْلان گئنیش موثبت کوتلهچکیمسل آنومالیالاری وارلیغیدیر.[۲۴] بۇ آنومالیلر کوسموس واسیطهلرینین اوربیتینی اهمیتلی اولچوده تأثیر ائدر بۇ سببله اینسانلی یا دا اینسانسیز اوچوشلارین پلانلاشدیریلماسی آیین دوغرو کوتلهچکیمسل مودئلی لازیملیدیر. کوتلهچکیمسل سیخلیغین اوْلدوغو بؤلگهلرین سببی قیسمن، کراتئر دوزلوکلرینی دولدوران سیخ بازالت تشکیل لاوا آخیشینین وارلیغینا باغلیدیر. آنجاق بۇ لاوا وساییطلرینین حرکتی تک باشینا کوتلهچکیمسل ایجازه هامیسینی آچیقلایا، آیکابوغو ایله مانتو آراسینداکی قارلیلیقلی تأثیره ده گرک واردیر. لونار پروسپئجتور 'ون کوتلهچکیمسل مودللهمهلری بازالتیک وولکانلارین تأثیری سببایله مئیدانا گلمهدیگی سانیلان بعضی کوتلهچکیمسل سیخلیقلاری وارلیغینی گوسترر.[۲۵] اوجئانوس پروجئللارومدا نهنگ وولکان قایناقلی بازالتلار اولماسینا باخمایاراق کوتلهچکیمسل آنومالی گوزلملنممکدهدیر.
ماقنیت ساحهسی
آیین خاریجی ماقنیت ساحهسی (مئیدان مغناطیسی) بیر ایله اوز نانوتئسلا آراسیندادیر یعنی ۳۰–۶۰ میکروتئسلا بویوکلوگوندکی یئرین ماقنیت ساحهسیندن یوز قات داها کیچیکدیر. دیگر اهمیتلی فرقلیلیکلر نووهسیندکی ژئودینامو طرفیندن چیخاریلمیش بیر دیپولار ماقنئتیک آلینی یوخدور و مووجود اوْلان ماقنئتیک ساحهلرین قایناغی تامامیله آیکابوغودور.[۲۶] بیر فرزیهیه گوره آیکابوغونداکی مانیئتیکلئشمئلرین آی داها گنجکن و نووهسینده بیر ژئودینامو اولارکن میدانا گلدیگیدیر. آنجاق آی نووهسینین کیچیکلیگی بۇ فرضیهنین دوغرولوغو قارشیسیندا بیر مانیعه مئیدانا گتیرمکدهدیر. آلترناتیو فرضیهلر آراسیندا، آی کیمی هاواسی اولمایان گوی جیسیملرینه سورکسیز ماقنئتیک ساحهلر بویوک گوی جیسیملرینین چارپماسی اولور. بۇ هیپوتئزی دستکلهیهجک شکیلده ان گئنیش آیکابوغو مانیئتیکلشمهلرینین نهنگ کراتئرلرین تام قارشیسیندا آی سطحینده گئرچکلشدییینین فرقینه واریلماسیدیر. بئله بیر فئنومئنین ووروشما نتیجه سینده یارانان پلازما بولودونون موحیطده بیر ماقنئتیک ساحه اولارکن سربست اولاراق یاییلماسیندان قایناقلانا تکلیف ائدیلمیشدیر.[۲۷]
آیین آتموسفری
آیین آتموسفری ائله اینجهدیر کی یوخ بئله ساییلا بیلر. عومومی آتموسفریک کوتلهسی ۱۰۴ ک.ق. دیر.[۲۸]
آتموسفرینین قایناقلاریندان بیری آیکابوغوندا و مانتودا عیبارت اوْلان رادیواکتیولیک نتیجه سینده اورتایا چیخان رادون کیمی قازلارین سالینیمیدیر. دیگر اهمیتلی بیر قایناق ایسه میکروگویداشلاری، گونش کولیی ایونلاری، الکترون و گونیشیغینین بومباردمانی نتیجه سینده یارانان پوسکوردون پروسسی باش وئریر.[۴] پوسکوردون یولو ایله سالینان قازلار یا تکرار رئگولیت ایچینده هاپسولور، یا دا گونش رادیاسیا تضییقی و یا یونیزه اوْلموشلارسا گونش کولیی ماقنئتیک ساحهسی سببایله کوسموسا قاچار. دونیا اوزریندن ائدیلن ایسپئکتروسکوپیک اصوللارلا ناتریوم (سدیوم) (Na) و کالیوم (پتاسیوم) (K) کیمی ائلئمئنتلرین وارلیغی تثبیت ائدیلمیشدیر. رادون-۲۲۲ (۲۲۲Rn) و پولونیوم-۲۱۰ (۲۱۰Po) کیمی ائلئمئنتلر ایسه لونار پروسپئجتور 'ون آلفا پارچاجیق ایسپئکترومترئسی ایله تثبیت ائدیلمیشدیر.[۲۹] آرقون-۴۰ (۴۰Ar)، هئلیوم-۴ (۴He)، اوکسیگئن (O۲) و / و یا مئتان (CH۴)، آزوت (N۲) و / و یا کاربون مونوکسیت (CO)، و کاربون دیوکسید (CO۲) آپوللو آستروناوتلاری طرفیندن یئرلشدیریلن دئتئکتورلاری طرفیندن موعهایهن ائدیلمیشدیر.[۳۰]
سطح ایستیلییی
آی گونو بویونجا سطح ایستیلییی اورتالاما ۱۰۷ °C، آی گئجهسی بویونجا دا اورتالاما -۱۵۳ °C اطرافیندادیر.[۳۱]
کوکهنی (منشأیی) و ژئولوژیک تکامولو
یارانما
آیین مئیدانا گلمهسینی آچیقلایان موختلیف فرضیهلر تکلیف ائدیلمیشدیر. آیین گونش سیستمینین مئیدانا گلمهسیندن ۳۰–۵۰ میلیون ایل سوْنرا، گونوموزدن ۴٬۵۲۷ ± ۰٫۰۱۰ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگینه اینانیلماقدادیر.[۳۲]
- بؤلونمه قایداسی - آیین مئیدانا گلمهسی حاقیندا ایلک دوشونجهلر آیین مرکزدنقاچما (گریز از مرکز) قوهلر سببیله یئرقابوغوندان قوپاراق آیریلدیغی و گئریسینده بؤیوک اقیانوس (اقیانوس آرام) چوخورونو بوراخدیغینی تکلیف ائتمیشدیر.[۳۳] بۇ بؤلونمه آنلاییشی دونیانین باشلانغیج دؤنوشونو چوخ بؤیوک اولماسینی طلب ائدیر. آیریجا بۇ بؤلونمه نتیجه سینده یارانان اوربیت دونیانین ائکواتور موستویسینه ایزلمک وضعیتینده اولاجاقدی اما بئله دئییل.
- توتما قایداسی - دیگرلری آیین باشقا بیر یئرده مئیدانا گلدیگینی و دونیانین اوربیتینه توتولاراق گیردیگینی دوشونموشلر.[۳۴] آنجاق بۇ توتمانین رئاللاشا بیلمهسی اۆچون لازیملی اوْلان شرطلرین، مثلاً، انرژینی سؤنوملهیهبیلمک اۆچون دونیانین گئنیش بیر آتموسفرینین اولماسی کیمی، مئیدانا گلمهسی مۆمکون دئییلدی.
- بیرلیکده مئیدانا گلمه قایداسی – بیرلیکده مئیدانا گلمه فرضینی دونیا ایله آیین پلانئت اوولی بولوددان عئینی زاماندا و یئرده بیرلیکده مئیدانا گلدیکلرینی ائتمهای تؤوصیه ائدیر. بۇ مولاحیظهیه گؤره آی، دونیانین مئیدانا گلدیگی مادّهلرین اطرافینداکی مادّهلردن مئیدانا گلدیگی دوشونولر. بعضیلری بۇ فرضیهنین آی اوزرینده مئتالیک دمیرین آزلیغینی آچیقلایا اۆچون دوغرو اولمادیغینی ایفاده ائتمیشدیر.
بو فرضیهلرین اهمیتلی بیر آچیغی دونیا و آی سیستمینین یوکسک بوجاق مومئنتومونون آسانجا آچیقلایامامالاریدیر.[۳۵]
- نهنگ چارپما (انفجار بزرگ – Big Bang) قایداسی - ایندیکی واختدا، دونیا و آی سیستمینین مئیدانا گلمهسینی نهنگ چارپما قایداسینین آچیقلادیغی علم آداملاری طرفیندن گئنیش قبول گؤرموشدور. بۇ فرضیهیه گؤره دونیانین یارانماسیندان اول، مارس بؤیوکلوگونده بیر گؤی جیسمینین چارپاراق دونیا اوربیتینه آیی مئیدانا گتیرهجک قدر کافی میقداردا مادّه ساچمیش اولماسیدیر.[۵] پلانئتلرین، کیچیک یا دا بؤیوک پارچالارین ییغیلماسی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگینه اینانیلدیغی اۆچون بونون کیمی نهنگ چارپما حادیثهلرینین بیر چوخ پلانئتی تأثیر اینانیلماقدادیر. بۇ چارپما سیموله ائدن بیلگیسایار مودئللری هم دونیا و آی سیستمینین یوکسک بوجاق مومئنتومو (شتاب) و آی نووهسینین کیچیکلیگینی آچیقلایابیلمکدهدیر.[۳۶] بۇ قایدا ایله علاقهدار جاوابی داخیل ائتمهایب سواللار آراسیندا دونیا اوولی کوتله ایله بونا دهیهن گؤی جیسمینین نیسبی اؤلچولری ایله بونلاردان چیخان مادّهنین نه قدرینین آیی یاراتدیغیدیر.
آی ماقما اوقیانوسو
هم نهنگ چارپما حادیثهسی زامانی هم ده بونو ایزلهیهن دونیانین اوربیتینده مادّهنین ییغیلماسینا چوخ بؤیوک میقدارلاردا انرژی سالیندیغی اۆچون آیین اهمیتلی بیر قیسیمینین باشلانغیجدا اریمیش اوْلدوغو دوشونجهسی مشهوردور. آیین او سیرادا اریمیش خاریجی سطحینه آی ماقما اوقیانوسو آدی وئریلر و درینلیگینین ۵۰۰ ک. م ایله آیین رادیوسو آراسیندا دهایشدیگی تخمین ائدیلمکدهدیر.[۹]
ماگما اوقیانوسو سویودوکجا قیسمن کریستاللشدی و لایلارا آیریلاراق ژئوکیمیاسال اولاراق آیری اوْلان آیقابوغو و مانتو مئیدانا گلدی. مانتو اولیوین، کلینوپیروکسئن و اورتوپیروکسئن مینئراللارینین چؤکلمهسی نتیجه سینده مئیدانا گلدیگی دوشونولمکدهدیر. ماگما اوقیانوسوْنون دؤردده اۆچونون کریستاللشمهسی تاماملاندیقدان سوْنرا آشاغی سیخلیغی (تراکم کم) سببیله آنورتیت مینئرالی چؤکلمیش و سطحه چیخیب آیقابوغونو مئیدانا گتیرمیشدیر.[۹]
ماگما اوقیانوسوْنون کریستاللاشان سون مایع حیسهسی آیقابوغو ایله مانتو آراسیندا سیخیشمیشدیر و ایستیلیک چیخاران، بیر-بیریله اویغون اولمایان ائلئمئنتلری ایحاطه ائدیر. بۇ ژئوکیمیاسال قاریشیغی کالیوم (پتاسیوم) (K)، سوی توْرپاق ائلئمئنتلری (عناصرلری) (اینگیلیسجه: rare earth elements - REE) و فوسفور (P) ایشارهلرینی عبارت اوْلان قیسالتما کرئئپ آدی وئریلر و گؤرونن اوزده اوجئانوس پروجئللاروم ایله مارئ ایمبریومون چوخونو ایحاطه ائدن کیچیک ژئولوژی بؤلگهده توپلانمیش گؤرونمکدهدیر.
ژئولوژی تکامولو
آیین ماقما اوقیانوسو سوْنراسی ژئولوژی تکامولو گؤی جیسیملرینین چارپماسی ایله مئیدانا گلمیشدیر. آیین ژئولوژی دؤورلری نئجتاریس، ایمبریوم، اوریئنتال کیمی بؤیوک کراتئرلرین (چالالارین) مئیدانا گلمهسینه سبب اوْلان چارپما حادیثهلرینه گؤره آیریلمیشدیر. چارپما نتیجه سینده یارانان بۇ یاپیلار (ایستروکتورلار/سازهلر) یوخاری آتیلان مادّهنین مئیدانا گتیردیگی چوخلو حالقالاری ایله موشاهیده ائدیلر. بۇ حالقالارین دیامتری عومومیتله یوزلرله کیلومتردن مینلرله کیلومتره قدر اوزانار. هر چوخلو خالقا دوزونده رئگیونال ایستراتیگرافیک اوفوغو تشکیل پوسکوردون لایلاری ایله علاقهلیدیر. یالنیز بیر نئچه چوخلو خالقا دوزلوگو قطعی اولاراق تاریخ لندیریلدیسه ده ایستراتیگرافیک لایلار سایهسینده نیسبی یاشلارین تثبیتینده فایدالیدیر. داواملی اولاراق گؤی جیسیملرینین چارپماسی نتیجه سینده رئگولیت مئیدانا گلر.
آی سطحینین مئیدانا گلمهسینی تأثیر ائدن دیگر اهمیتلی بیر ژئولوژی مۆدت ی آی دنیزلرینین مئیدانا گلمهسینین تملیندکی وولکانیک ائتکینلیکدیر. پروجئللاروم کرئئپ لاییندا ایستیلیک چیخاران ائلئمئنتلرین توپلانماسی نتیجه سینده آلتیندا قالان مانتونون ایستیلنیب سوْنوندا قیسمن اریدیگی دوشونولمکدهدیر. ارییهن ماگمانین بیر قیسیمی سطحه چیخاراق پوسکوردولدو و آیین گؤرونن اوزونده اوْلان آی دنیزی بازالتلارینی مئیدانا گتیردی.[۹] آیین بۇ ژئولوژی بؤلگهسینده اوْلان بازالتلارین چوخو ۳٬۰–۳٬۵ میلیارد ایل اول ایمبریان دؤورونده پوسکوردولدو. یئنه ده ان کؤهنه تاریخلنمیش نومونهلر ۴٬۲ میلیارد ایله اوزانارکن[۳۷] ان یئنی پوسکوردون یالنیز ۱٬۲ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیشدیر.[۳۸]
آی سطحینین زامانلا دهایشیکلیک گؤستریب گؤسترمهدیگی مؤوضوعسوندا بعضی آنلاشیلمازلیقلار وار. بعضی موشاهیدهچیلر کراتئرلرین (چالالارین) اورتایا چیخدیغینی یا دا اورتادان ایتدیگینی و یا دیگر کئچیجی فئنومئنلرین مئیدانا گلدیگینی ایددیعا ائتدی. ایندیکی واختدا بۇ ایددیعالارین چوخونون یانیلساما اوْلدوغو و فرقلی ایشیق شرطلری، ضعیف آسترونومیک موشاهیده، یا دا غئیری-کافی کؤهنه شکیللر سببیله مئیدانا گلدیگی دوشونولمکدهدیر. یئنه ده قاز چیخماسی کیمی فئنومئنلرین هردنبیر مئیدانا گلدیگی و بونلارین ایددیعا ائدیلن کئچیجی آی فئنومئنلریندن سبب وئرمیش معلومدور. بۇ یاخینلاردا، تخمیناً بیر میلیون ایل اول قازین سربست قالماسی سببیله کوبودجا ۳ ک. م چاپلی (دیامترلی / قطر) بیر بؤلگهنین سطح شکلینین دهایشمیش اولا بیلجهای تکلیف ائدیلمیشدیر.[۳۹][۴۰]
آیداشلاری
آیداشلاری ایکی آنا کاتئقوریادا آراشدیریلیر؛ آی دنیزلرینده و آی داغلاریندا اوْلان آیداشلاری. آی داغلاریندا اوْلان آیداشلاری اوچ تاخیمدان (کوماندادان / تیمدن) عبارتدیر: دمیر آنورتوسیت سیرا، ماقنئزیوم کومانداسی، و قلوی کومانداسی. دمیر آنورتوسیت تاخیمی داشلار آز قالا تامامیله آنورتیت مینئرالدان مئیدانا گلمیشدیر و آی ماقما اوقیانوسو اوزرینده اوزهرک توپلانان پلاژیوکلازدان گلدیگینه اینانیلماقدادیر. رادیومتریک اصوللارلا دمیر آنورتوسیتلرین تخمیناً ۴٬۴ میلیارد ایل اول مئیدانا گلدیگی ائتمیشدیر.[۳۷][۳۸]
ماقنئزیوم و قلوی (آلکالی / قلیایی) کومانداسی آیداشلاری اصل اولاراق مافیک پلوتونیک کایاچلاردیر (داشلاردیر). تیپی اولاراق راست گلینن کایاچلاردیر دونیت، تروکتولیت، گاببرو، قلوی آنورتوسیت و نادیر اولاراق دا گرانیتدیر. دمیر آنورتوسیت کومانداسی آیداشلاریایلا قارشیلاشدیریلدیقلاریندا بۇ کوماندانین مافیک مینئراللرینده (مواد معدنی) نیسبیلیک داها یوکسک مگ / فئ (Mg/Fe) نیسبتلری اولور. عومومیتله بۇ کایاچلاردیر اولدن اوْلموش داغلیق ائدن آیقابوغونا سوْنرادان گیرمیشدیر و تخمیناً ۴٬۴–۳٬۹ میلیارد ایل اول مئیدانا گلمیشلر. بۇ آیداشلاریندا یوکسک نیسبتده کرئئپ (KREEP) کومپونئنتی (بیلشن / جزء) وار.
آی دنیزلرینده آز قالا یالنیز بازالت اولور. دونیا بازالتلارینا بنزهسه ده چوخ داها چوخ دمیر ساخلایارلار و سو اساسلی دهایشیکلیک محصوللاری باریندیرمازلار. آیریجا چوخ میقداردا تیتانیوم دا ائحتیوا ائدرلر.[۴۱][۴۲]
آستروناوتلار (فضانوردلر) سطحدکی توزون قار کیمی هیسس و یانیق باریتی وئردیگینی بیلدیرمیشدیر.[۴۳] توز اصل اولاراق آی سطحینه چارپان گویداشلاری سببیله مئیدانا گلمیش اوْلان سیلیکون دیوکسید شوشهسیندن (SiO۲) عبارتدیر. عئینی زاماندا کالسیوم و ماقنئزیوم دا ائحتیوا ائدر.
دونیا مداریله ایرتیباطی
آی ثابیت اوْلدوزلارا گوره دونیا مداریندا هر ۲۷٬۳ گونده بیر تام تور آتار. آنجاق دونیادا اوزو مداریندا گونشین چئورهسینده دوندویو اۆچون آیین ائورهلرینین دونوشومو اۆچون بیرآز داها اوزون بیر زامان، ۲۹٬۵ گون گرهکیر.[۵] دئیر گزگنلرین اویدولارینین آقسینه آی دونیانین ائکوادور دوزلهمی اوزرینده دئییل، توتولوم دوزلهمی یاخینلاریندا مداریندادیر. گزگهنینین بویوتلارینا گوره گونش سیستمی ایچینده ائن بویوک دوغال اویدودور. (جهارون جوجه گزگن پلوتوندان داها بویوکدور).
دونیا اوزرینده گورولن گلگئت ائتکیلرینین چوغو آیین کوتل چکیم آلانی نئدنییل اولوشماقدادیر، گونشین ائتکیسی چوق آزدیر. گلگئت ائتکیلری نئدنییل دونیایه آی آراسینداکی اورتالاما اوزاقلیق هر یوز ایده ۳٬۸ متر آرتماقدادیر.[۴۴] آچیسال مومنتومون قورونومو نئدنییل آیین یاری بویوک ائکسئنینین آرتماسیایله بیرلیکده دونیانین دونوشو یوز ایلده ۰٬۰۰۲ ثانییه قدر یاواشلاماقدادیر.[۴۵]
دونیا و آی سیستمی بعضاً گزگن-اویدو سیستمی اولاراق دئییل، چیفته گزگن سیستئی اولاراق دیرلندیریلیر. بونون نئدنی آیین چئورهسینده دوندویو گزگنه گوره اوْلدوقجا بویوک اوْلان بویوتلاریدیر. آیین چاپی دونیانین دوردده بیری، کوتلهسیده ۸۱ده بیریدیر. آنجاق سیستمین اورتقا کوتله مرکزی یئر اوزونون ۱٫۷۰۰ کیلومتر. یانی دونیا یاری چاپینین دوردده بیری قدر آلتیندا اولماسی نئدنییل بۇ گوروش بازیلاری طرفیندن ائلشتیریلمکدهدیر. آی اوزی دونیانین اوندا بیریندن آزدیر و دونیانین قارا آلانینین یاقلاشیق دوردده بیری قدادیر.
۱۹۹۷ده آسترویت ۳۷۵۳ جرویتهنهنین دونیاایله باغلانتیلی اولاغاندیشی بیر آتنالی مداری اوزرینده اوْلدوغو بولوندو. آنجاق گوکبیلیمجیلر بۇ آسترویتی دونیانین ایکینجی دوغال اویدوسو اولاراق قبول ائتمهمکدهدیر؛ چونکو مداری اوزون دونمد قارارلی دئییلدیر.[۴۶] داها سوْنرا جرویتهنهایله بنزر مداردا بولونان دونیایا یاخین اوچ آسترویت داها بولونموشدور: (۵۴۵۰۹) ۲۰۰۰ په۵، (۸۵۷۷۰) ۱۹۹۸ اوپ۱ و ۲۰۰۲ آا۲۹.[۴۷]
گلگئت
دونیا اوزرینده اوقیانوسلاردا گورولن گلگئت آی کوتل چکیمینین ائتکیسیایله اولوشور. کوتل چکیمسل گلگئت قوووتلرینین اولوشماسینین سببی دونیانین آی قارشیسیندا بولونان اوزونون مرکزین و آرقا اوزونه گوره آیین کوتل چکیمیندن داها چوخ ائتکیلنمهسیدیر. کوتل چکیمسل گلگئت، اوقیانوسلاری دونیانین مرکزینده اوْلدوغو بیر ائلیپس شکلین ائسندیر. بونون ائتکیسی بیریسی آیا دوغرو باخان اوزده، اوبیریسیده بونون زیت اوزونده اولوشان تومسک یانی دنیز سوییهسینین یوکسلمهسی اولاراق گورولور.
دونیا اوزو ائکسهنی اطرافیندا دونرکن، بۇ ایکی تومسکده دونیا چئورهسینده بیر گونده دوندویو اۆچون اوقیانوس سولاری سورکلی اولاراق حرکت ائدن بۇ ایکی تومسهیه دوغرو آخار. بۇ ایکی تومسکین و اونلارا دوغرو گئدن بویوک اوقیانوس آخینتیلارینین ائتکیسی؛ دونیانین دونوشو نئدنییل اوقیانوس تابانلاریندا اولوشان سویون سورتونمه ائتکیسی، سو حرکتینین اییلمهسیزلییی، قارایا یاقلاشتیقجا سیغلاشان اوقیانوس تابانلاری و دییشیک اوقیانوس تابانلاری آراسینداکی سالینیملار کیمی نئدنلرل داهادا بویور.
آیایله اوقیانوسلار آراسینداکی کوتل چکیمسل باغ آیین مداری ائتکیلر. آیدان باقیلدیغیندا گلگئت تومسکلری دونیانین دونوشویله ایلریی دوغرو تاشیندیغیندان دوغرودان آیین قارشیسیندا دئییلدیر. کوتل چکیمسل ائشلشمه دونیانین دونوشوندن کینتیک ائنرجی و آچیسال مومنتومو ائمر. بونا قارشین آیین مدارینا آچیسال مومنتوم ائکلهنیر. بودا آیی داها اوزون پئرییوتلو داها یوکسک بیر مداری ایتر. بونون سونوجوندادا هر ال ایکی گوک جیسمی آراسیندا کی اورتالاما اوزاقلیق ۳٬۸ جم. آرتار.[۴۴] دونیاایله آی آراسینداکی گلگئت ائتکیلرین اونمسیز حالا گلن قدر آی یاواش یاواش اوزاقلاشمایا دوام ائدجکدیر و بۇ دورومدا مداری قارارلی اولاجاقدیر.
گؤزلمسل (مشاهدهای) تأثیر و تاپینتیلار
آی و گونش توتولمالاری
۲۱ فئوریه ۲۰۰۸ آی توتولماسی
گونش، دونیا و آی عئینی خطط اوزرینده سیرالانینجا، بۇ وضعیت دونیادا آی و گونش توتولماسی اولاراق موشاهیده ائدیلر. گونش توتولماسی یئنی آی مرحلهسینده، آی گونشایله دونیانین آراسیندا ایکن مئیدانا گلر. بونا قارشی آی توتولماسی بوتؤو آی مرحلهسینده دونیا گونشایله آیین آراسیندا اوْلدوغوندا مئیدانا گلر.
آیین اوربیتینین یئرین گونش اطرافینداکی اوربیتینه نظرن تخمیناً ۵ ° اهیری اولماسی سببیله هر یئنی آی و بوتؤو آیدان توتولمالار اولماز. بیر توتولمانین اولماسی اۆچون آیین هر ایکی اوربیت دوزلهمینین کئسیشیمینه (تقاطع) یاخین بیر یئرده اولماسی لازیمدیر.[۴۸]
آی و گونش توتولمالارینین زامانلامالاری تخمیناً ۶٫۵۸۵٬۳ گوندهلیک (۱۸ ایل ۱۱ گون ۸ ساعت) بیر پئریوتا صاحب اوْلان و بابیللیلر زامانیندا اوْلان ساروس چئوریمیایله تعیین اوْلونا بیلر[۴۹]
آیین و گونشین دونیادان گؤرولن بوجاق (زاویه) دیامترلری دهایشیکلیکلرله اوست-اوسته گلهبیلدیگی اۆچون هم تام، هم ده یاریم گونش توتولماسی عمله گله بیلر[۵۰] تام گونش توتولماسیندان آی گونش دیسکینی تامامیله باغلایار و گونش کوروناسی (تاجی) چیلپاق گؤزله گؤرونن حالا گلیر. آی ایله دونیا آراسینداکی مسافه زامانلا آز دا اولسا آرتدیغی اۆچون آیین بوجاق دیامتری آزالیر. بۇ یوزلرله میلیون ایل اول آیین توتولمالاردا گونشین بوجاق دیامتری دا دهایشمزسه آی آرتیق گونش دیسکینی تامامیله اؤرتمهیهجک و یالنیز یاریم توتولما مئیدانا گلهجک.[۴۸]
توتولما ایله علاقهدار بیر باشقا فئنومئن «اؤرتولمه» دیر. آی داواملی اولاراق سمادا ۱/۲ درجه گئنیشلیگینده دایروی بیر ساحهنی اؤرتر. پارلاق بیر اوْلدوز یا دا پلانئت آیین آرخاسیندان کئچسه اؤرتولر یعنی گؤزدن ایتر. گونش توتولماسی گونشین اؤرتولمهسینین. آی دونیایا یاخین اوْلدوغو اۆچون تک-تک اوْلدوزلارین اؤرتولمهسی عئینی زاماندا و هر یئردن گؤروله بیلمز. آی اوربیتینین یالپالاماسی (تلوتلوخوردن) نتیجه سینده هر ایل فرقلی اوْلدوزلار اؤرتولر.[۵۱]
ان سون آی توتولماسی ۲۰ فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده اوْلان تام توتولمانین. گونئی آمریکا و قوزئی آمریکانین چوخو یئریندن ۲۰ فئوریهده موشاهیده ائدیلن توتولما باتی آوروپا، آفریقا و باتی آسیادان ۲۱ فئوریهده موشاهیده ائدیلمیشدیر. گونئی آمریکا ایله آنتارکتیکانین (قطب گونئی) بعضی حیسهلریندن موشاهیده ائدیلن ۱ آوقوست ۲۰۰۸-جی ایلده سوْنراکی گونش توتولماسی ۱۵ ژانویه ۲۰۱۰-جو ایلده.[۵۲]
گؤزلمسل تاپینتیلار
ان پارلاق اوْلدوغو بوتؤو آی مرحلهسینده آیین گؤرونر قدیر (قدر ظاهری apparent magnitud) درجهسی تخمیناً -۱۲٬۶ 'دیر. موقاییسه ائدیلهجک اولسا گونشین گؤرونن قدیر درجهسی -۲۶٬۸ 'دیر. آیین دؤردون مرحلهلرینده پارلاقلیغی بوتؤو آی ائورسیندهکی (فاز-مرحله) پارلاقلیغینین یاریسی دئییل آنجاق اوندا بیریدیر. بونون سببی آی سطحینین موکممل بیر لامبئرت یانسیتیجیسی (بازتابنده لامبرت) دئییل. دولونآی (ماه کامل) ایکن موشاهیدهچینین آرخاسیندان گلن ایشیق سببیله اوْلدوغوندان پارلاق گؤرونن آی دیگر مرحلهلرده سطحه دوشن کؤلگهلر سببیله تانینمیش ایشیغین میقداری آزالار.
آی اوفوقه یاخینکن داها بؤیوک اولاراق گؤرونر. لاکین بۇ تامامیله، آی ایلوزیونو (وهم) اولاراق بیلینن، پسیخولوژی بیر تأثیردیر.
آی آشاغی آلبئدوسونا باخمایاراق سمادا اوْلدوقجا پارلاق بیر گؤی جیسمی اولاراق گؤرونر. آی گونش سیستمینده اوْلان ان پیس یانسیتیجیدیر (انعکاس دهنده) و اوزرینه دوشن ایشیغین یالنیز% ۷ ینی عکس ائتدیرر. بۇ نیسبت بیر پارچا کؤمورون عکس ائتدیرمه نیسبتی ایله آز قالا عئینیدیر.[۵۳]
ویزوال سیستملرده رنگ ثابتلیگی بیر نسنهنین (اوبیئکتین/شیین) رنگیله اطرافینداکیلارین رنگی آراسینداکی علاقهنی نیظاملار، بۇ سببدن ده نیسبیلیک قارانلیق اوْلان سمادا گونشین ایشیقلاندیردیغی آی پارلاق بیر اوبیئکت حساب ائدیلیر.
آیین گون ایچینده چاتدیغی ان یوکسک نوقطه دهایشیکلیک گؤسترر و گونش ایله عئینی سرحدلرده گزر. آیریجا دونیا اوزریندکی مؤوسومه (فصله) و آیین مرحلهلرینی گؤره دهایشر. قیش مؤوسومونده بوتؤو آیدان ان یوکسک نوقطهیه چاتیر. آیریجا ۱۸٬۶ ایللیک دوگون چئوریمینینده تأثیری واردیر. آی اوربیتینین یوکسهلن دوگون نوقطهسی یاز نوقطهسیندهایسه آی یوکسلیمی ۲۸ ° قدر یوکسهله بیلر. بونون نتیجه سینده ۲۸ درجه پارالئللره قدر آی تپه نوقطهسینه چیخار. تخمیناً دوققوز ایل قدر سوْنرا یوکسلر یالنیز ۱۸ ° قوزئی و گونئی پارالئللره چاتاجاق. آیچا ایستیقامتیده موشاهیده نوقطهسینین پارالئلینه باغلیدیر. ائکواتورا (خط استوا) یاخین یئرلرده بیر موشاهیدهچی آیی صندل کیمی گؤره بیلر.[۵۴]
گونش کیمی آیدا بعضی آتموسفریک تأثیرلره سبب اولا بیلر. بونلارین آراسیندا ۲۲ ° 'لیک هاله حلقهسی و اینجه بولودلار آراسیندان گؤرونن داها کیچیک کورونا (تاج) حلقهلری ساییلا بیلر.
موشاهیده و کشفلرین تاریخی
ایلک دوور موشاهیدهلر
م. اؤ ۵. -اینجی عصرده اوْلان بابیل موشاهیدهچیلرین آیین دؤنگولرینی (چرخهسینی) آراشدیردیغینی، هیندیستاندا بنزر تاپینتیلارین وارلیغینی، چینلی شی شئنین (Shi Shen) م. اؤ ۴. -اینجی عصرده آی و گونش توتولمالارینین (خسوف و کسوف) تاریخلرینی حسابلاما اوصولو توسعه ائتدیردیگینی بیلیریک.
م. اؤ ۴. اینجی عصرده آریستو؛ سهو ده اولسا اوزون بیر مۆدت چوخ تأثیرلی اوْلان کایینات شرحینده، آیین دؤرد تمل ایشچی (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) (عناصر اربعه) آراسینداکی سرحد بؤلگهده ایشتیراک ائتدیگینی قارشییا قویدو. دیگر طرفدن، سئلئکوس (Seleucus) و آریستارجوس (Aristarchus) (م. اؤ ۲. عصر) ایله بطلمیوس (Ptolemy) (م. س ۹۰–۱۶۸) ارسطو (Aristocu) آنلاییشی چورودن موشاهیده و حسابلامالار تقدیم ائتدیلر.
اورتا چاغ آوروپاسی اۆچون «گؤی علم» دن سؤز ائتمک چتیندیر و دؤورون معلوماتی موشاهیدهدن چوخ دینی اینانجلارین تأثیری آلتیندا ایدی. آیین تام بیر یومرو و سطحینین هامار اوْلدوغو دا بۇ اینانجلار آراسیندا ایدی.
تئلئسکوپون کشفی و علملرده یاشانان تخمیناً عئینیواختلی پارادیقما (پارادایم) دهایشیکلیگی، آی گؤزلمینده (موشاهیدهسینده) بیر دؤنوش نوقطهسی اوْلموشدور. گالیلیو گالیله (Galileo Galilei) ۱۶۰۹دا نوماییش ائتدیگی کیتابی سیدئروس نونسیوس (Sidereus Nuncius)؛ آی اوزوندکی داغلاری و کراتئرلری (چالالاری) گؤسترن ایلک تئلئسکوپیک شکیللردن بعضیلرینی ائحتیوا ائدیردی. آردیندان آیین تئلئسکوپیک خریطهلنمهسی باشلادی: ۱۷. -اینجی عصرین داوامیندا گیوواننی باتتیستا ریککیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi)؛ آیین سطح عونصورلرینی بۇ گون آدلاندیریرکن ایستیفاده ائدیلن سیستمین تمللرینی آتدیلار. ویلهئم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئنریشه (Johann Heinrich Mädler) مادلئرین کیتابلاری Mappa Selenographica (۱۸۳۴–۶) (۱۸۳۴–۶) و Der Mond (۱۸۳۷) (۱۸۳۷)؛ میندن چوخ داغ داخیل اولماق اوزره آیداکی سطح عونصورلرینی، یئر اوزوندکی جوغرافیا اۆچون مۆمکون اوْلان حسساسلیقلا تعیین ائتدی.
قاباقجیل کشفلر دوورو (۱۹۵۸–۱۹۸۰)
سویوق ساواش (جنگ سرد) ایله قایناقلانان شوروی بیرلیگی ایله آمریکا آراسینداکی کوسموس یاریشی (جنگ ستارگان)؛ آی اوزریندکی ماراغین گئتدیکجه آرتماسینا سبب اوْلدو. فیرلاتیجی قابیلیتلری ایجازه وئرن کیمی هم آلچاق اوچوش هم ده چارپما / ائنیش وظیفهلری اۆچون اینسانسیز سوندالار (کاوشگر بدون سرنشین)، کوسموسا گؤندریلدی. سووئت اتفاقینین لونا پروقرامی آی اوزونه اینسانسیز کوسموس واسیطهلری (فضاپیماهای بدون سرنشین) ایله چاتماغی باجاران ایلک پروقرام اوْلموشدور. جاذیبهنی یئییلیب آیین یانیندان کئچمهای باجارا بیلن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۱ کوسموس سونداسی اوْلموشدور. ۱۹۵۹-جو ایلده آی اوزونه دهیهن ایلک اینسان ایستئحصالی شی (اوبیئکت) لونا ۲، و آیین او بیری اوزونون فوتو شکیللرینی چکن ایلک پئیکده لونا ۳ اوْلموشدور. ۱۹۶۶-جی ایلده آی سطحینه موفقیتلی بیر یومشاق ائنیش ائدن ایلک کوسموس واسیطهسی لونا ۹ و آی اوربیتینه گیرن ایلک کوسموس واسیطهسی ده لونا ۱۰ اوْلموشدور.[۵] آی سطحیندن نومونهلر اوچ لونا اوچوشو (لونا ۱۶، لونا ۲۰، و لونا ۲۴) ایله آپوللو ۱۱ ' دن آپوللو ۱۷یه قدر (آپوللو ۱۳ خاریج) آپوللو وظیفهلری ایله دونیایا گتیریلمیشدیر.
آی سطحینه ۱۹۶۹-جو ایلده ایلک اینسانلارینین ائنمهسی، کوسموس یاریشینین زیروه نوقطهسینی مئیدانا گتیرمیشدیر.[۵۵] نئیل آرمسترونگ، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوموتانی اولاراق آیدا یئریین ایلک اینسان اوْلدو. آیدا نئیل آرمسترونق (Neil Armstrong)، آبش اوچوشو آپوللو ۱۱ین کوماندیری اولاراق آیدا گئدن ایلک اینسان اوْلدو. آیدا ایلک آددیمینی ۲۱ یول ۱۹۶۹ تاریخینده ساعت ۰۲:۵۶ 'دا (UTC) آتدی. ۱۹۶۰-جی ایللرین باشیندا خوصوصیله سطحی اریمه کیمیاسی و آتموسفره یئنیدن داخیل مؤوضولاریندا اوْلدوغو کیمی اهمیتلی تئکنولوژی توسعهلار؛ آی سطحینه ائنیش و گئری دؤنوشو مۆمکون ائتمیشدیر.
آپوللو اوچوشلارینین هامیسیندا علمی اؤلچوم آلتلری، آی سطحینه یئرلشدیریلدی. اوزون داواملی آلسئپ (ALSEP) (اینگیلیسجه: Apollo lunar surface experiment package - آپوللو آی سطحی تجروبه پاکئتی) ایستانسیالاری آپوللو ۱۲، ۱۴، ۱۵، ۱۶، و ۱۷ ائنیش ساحهلرینه یئرلشدیریلدی. آپوللو ۱۱ اوچوشویلا ائاسئپ (EASEP) (اینگیلیسجه: Early Apollo Scientific Experiments Package- ائرکن آپوللو علمی تجروبه پاکئتی) آدی وئریلن مووققتی ایستانسیا یئرلشدیریلمیشدیر. آلسئپ ایستانسیالاریندا ایستیلیک آخیش سوندالاری، سیسمومترهلر، مانیئتومترهلر، و کوپ بوجاقلی رئترورئفلئکتؤرلر وار ایدی. بودجه پروبلئملری سببیله ۳۰ سپتامبر ۱۹۷۷-جی ایلده دونیایا معلومات اؤتورولمهسی کسیلمیشدیر.[۵۶][۵۷] آی لیزر مسافه اؤلچوم واسیطهلری پاسسیو اکیبمیینلر (تجهیزات غیرفعال) اوْلدوغو اۆچون هله ایستیفاده ائدیلمکدهدیر. دونیا اوزریندکی ایستانسیالاردا ایداره اوْلونان اؤلچمهلر نتیجه سینده بیر نئچه سانتیمترلیک حسساسلیقلا آی نووهسینین اؤلچولری تعیین اوْلونا.[۵۸]
۱۴ دسامبر ۱۹۷۲-جی ایلده آپوللو ۱۷ اوچوشونون بیر پارچاسی اولاراق آی اوزرینده گئدن اوگئنه سئرناندان (Eugene Cernan) بری باشقا بیر اینسان آی اوزرینده یورومهمیشدیر. ۲۰ یول ۱۹۶۹دا ایلک آی اوزرینه ائنیش اسناسیندا نئیل آرمسترونق طرفیندن فوتوشکیلی چکیلن آستروناوت بوزز آلدرین.
۱۹۶۰-جی ایللرین اورتاسیندان ۱۹۷۰-جی ایللرین اورتاسینا قدر آی اوزونه چاتان تخمیناً ۶۵ فرقلی اوچوش وظیفهسی ائدیلمیشدیر. بونلارین سوْنونجوسو، ۱۹۷۶-جی ایلدکی لونا ۲۴دور. بونلاری یالنیز ۱۸-ی ایدارهلی اولاراق آی سطحینه ائنمیش، دوققوزو گئرییه دؤنهرک آی داشی نومونهلری گتیرمیشدیر. داها سوْنرا ایسه سووئتلر بیرلیگی، وئنئرا و کوسموس ایستانسیالارینا ماراغینی چئویررکن آبش، مارس و سوْنراسی ایله ماراقلانماغا باشلادی.
یاخین دؤور، ۱۹۸۰ سوْنراسی
خوصوصیله ۱۹۹۰-جی ایللردن اعتبارن آیا ایستیقامتلی ماراق تکرار جانلاندی و لاییحهلر آرتدی.
۱۹۹۰-جی ایلده یاپونیا هیتئن (Hiten) کوسموس واسیطهسینی آی اوربیتینه اوتورداراق بونو باجاران اۆچونجو اؤلکه اوْلدو. کوسمیک هاگورمو (Hagormo) آدلی کیچیک بیر سوندا اوربیتده بوراخدی اما وئریجینین قضا ائتمهسی سببیله اوچوش وظیفهسیندن علمی اولاراق داها چوخ یارارلانیلامادی.
آبش پروژهلری
۱۹۹۴-جو ایلده کلئمئنتینئ (Clementine) اوچوش وظیفهسینی گؤندرن آبش تکرار آی ایله ماراقلانماغا باشلادی. بۇ وظیفه ایله بیرلیکده آیین ایلک قلوبال توپوگرافیک خریطهسی و آی سطحینین ایلک مولتیاسپئکترال ویزواللار الده ائدیلدی. بونو ۱۹۹۸-جی ایلدکی لونار پروسپئکتور (Lunar Prospector) اوچوش وظیفهسی ایزلهدی. لونار پروسپئکتور 'دا اوْلان نئیترون ایسپئکترومترهسی آی قوطبلریندن هیدروژئن نیسبتینین نیسبیلیک یوکسکلیگینی گؤستردی. بونون سببی اولاراق داواملی اولاراق کؤلگه آلتیندا قالان کراتئرلردکی رئگولیتین اوست بیر نئچه آشناسینی سو بوزو وار اولا بیلهجهای دوشونولدو.
۱۴ ژانویه ۲۰۰۴-جو ایلده آبش باشچیسی جورج دابئلیو. بوش (George W. Bush) ۲۰۲۰-جی ایلدن اعتبارن آیا اینسانلی اوچوشلارین ائدیلمهسینی نظرده توتان بیر پلان ائدیلمهسینی ایستهدی.[۵۹] ناسا-نین آی آختاریشلاری (Lunar Quest) دامی آلتیندا ییغدیغی، آی اوربیتینده (مثلاً، یون ۲۰۰۹دا آتیلان LRC, Lunar Reconnaissance Orbiter) و سطحینده (مثلاً، آیین داواملی قارانلیق گونئی قوطبونده سو بوزو وارلیغینی آختاریشی مقصد قویان LCROSS) موختلیف پروقراملاری واردیر.[۶۰] ناسا، آی قوطبلریندن بیرینده قالیجی بیر اساسی قورولوشونو دا پلانلاماقدادیر.[۶۱]
آوروپا پروژهلری
آوروپا کوسموس واسیطهسی سمارت ۱ (Smart ۱) ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۳-جو ایلده آتیلدی و ۱۵ نووامبر ۲۰۰۴-جو ایلده ۳ سپتامبر ۲۰۰۶-یا قدر آی اوربیتینده قالدی.
یاپونییا پروژهلری
Japan Aerospace Exploration Agency (یاپون کوسموس آراشدیرما آگئنتلیگی) ۱۴ سپتامبر ۲۰۰۷ده High Definition کامئرا و ایکی کیچیک پئیک ایله تجهیز ائدیلمیش اوْلان سئلئنئ (SELENE) آدلی کوسموس واسیطهسینی آتدی. اوچوشون بیر ایل داوام ائتمهسی گؤزلنیلیر.[۶۲]
چین پروژهلری
چین خالق جومهوریتی آی آراشدیرمالاری اۆچون ایستکلی اوْلدوقلارینی Chang پروقرامینی باشلاداراق گؤستردی. ایلک کوسموس واسیطهسی Chang-۱ ۲۴ اوْکتوبر ۲۰۰۷-جی ایلده آتیلدی.[۶۳]
هیندوستان پروژهلری
هیندوستان، فئوریه ۲۰۰۸-جی ایلده چاندرایان I (Chandrayaan I) و بونو ایزلهین ائدهجک اوْلان ۲۰۱۰ یا دا ۲۰۱۱-جی ایلده چاندرایان II (Chandrayaan II) ایله دهایشیک اینسانسیز اوچوش ائتمه نییهتیندهدیر. بۇ ایکینجی اوچوشدا روبوتیک بیر آی واسیطهسیده پلانلاشدیریلیر. هیندوستان عئینی زاماندا ۲۰۳۰-جی ایلده آیا اینسانلی بیر اوچوش ائتمک ایستهدیگینیده ایفاده ائتمیشدیر[۶۴]
روسیه پروژهلری
روسیه دا دوندورولموش اوْلان لونا-گلوب (Luna-Glob) لاییحهسینه تکرار باشلاماغی و ۲۰۱۲ 'ده آی سطحینه ائنیش ائتمهای دوشونمکدهدیر.[۶۵]
اوزل چالیشمالار
۱۳ سپتامبر ۲۰۰۷-جی ایلده اعلان Google Lunar X Prize (قوقئل آی X موکافاتی) خوصوصی سئکتور طرفیندن مالیهیه ائدیلن آی آراشدیرمالارینی آرتیرماغی مقصد قویماقدادیر. X موکافاتی وقفی، آی اوزرینه روبوتیک بیر آی واسیطهسی گؤندره اوْلان و دیگر بعضی معیارلارا اویغون گلهجک اوْلان هر هانسی بیر آداما ۲۰ میلیون دوللار تکلیف ائدیر.
آی اینن کوسموس آلتلری
اینسان درکی
آی بیر چوخ سوننت و ادبییات اثرینه مؤوضوع اوْلموش و سایسیز باشقالارینا دا ایلهام قایناغی اوْلموشدور. ویزوال سوننتلر، صحنه سوننتلری، شعر، یازین و موسیقی اۆچون بیر موتیو مئیدانا گتیرر. ایرلاندیادا Knowthدا اوْلان ۵٫۰۰۰ ایللیک قایا اوزرینده قازیلی اوْلان و آیی تصویر ائتدیگی دوشونولن اثر کشف ائدیلن ان کؤهنه اثردیر.[۶۶] غرب سیویلیزاسیاسیندا (تمدونونده) آی حاقّیندا علمی شرح گتیرن ایلک آدام یونان فیلوسوف آناخاگوراس اوْلموشدور. آناخاگوراس گونش و آیین نهنگ قلوبال قایالار اوْلدوغونو و آیین گونشین ایشیغینی عکس ائتدیردیگینی قارشییا قویموشدور. سما حاقیندا تانریتانیماز فیکیرلری حبس اوْلونماسینا و سورگونه گؤندریلمهسینه سبب اوْلموشدور.[۶۷]
ارسطونون کایینات تعریفینده آی دهایشن ائلئمئنتلر (توْرپاق، سو، هاوا و آتش) ساحهسی ایله ائفیره اؤلومسوز اوْلدوزلاری آراسینداکی سرحدی مئیدانا گتیرر. بۇ آیری-سئچکیلیک عصرلر بویونجا فیزیکانین بیر پارچاسینی مئیدانا گتیرمیشدیر.[۶۷]
اورتا چاغا گلیندیگینده، تئلئسکوپون کشفیندن اول بیر چوخ آدام آیین بیر کوره اوْلدوغونو قبول ائتدی آنجاق «تامامیله هامار» اوْلدوغونا اینانیلیردی.[۶۸] ۱۶۰۹دا، گالیلئو گالیله (Galileo Galilei)، سیدئروس نانسیوس (iderus Nuncius) آدلی کیتابیندا آیین ایلک تئلئسکوپیک شکیللرینی نوماییش ائتدی و آی سطحینین هامار اولمادیغینی، داغلار و کراتئرلردن مئیدانا گلدیگینی یازدی. داها سوْنرا ۱۷. عصرده گیوواننی باتتیستا ریکسیولی (Giovanni Battista Riccioli) و فرانسئسکو ماریا گریمالدی (Francesco Maria Grimaldi) آیین بیر خریطهسینی چکهرک بیر چوخ کراتئره ایندیکی واختدا بیلینن آدلارینی وئردی.
خریطهلرده آی سطحینین قارانلیق حیسهلری ماریا (maria) یا دا دنیزلر و آچیق حیسهلری تئررا (errae) یا دا قیطعهلر اولاراق ایفاده ائدیلمیشدیر.
آی اوزرینده بیتکی اؤرتوگونون وارلیغی و حیات اولا بیلهجهای دوشونجهسی ۱۹. عصرین اوللرینه قدر اهمیتلی عالیملر طرفیندن بئله نظره آلینمیشدیر. پارلاق یوکسک بؤلگهلر ایله توند دنیزلر آراسینداکی کونتراست دهایشیک مدنیّتلر طرفینده آیداکی آدام، دووشان، بوففالو و بونون کیمی موختلیف مودئللمهلره گتیریب چیخارمیشدیر.
۱۸۳۵ده بؤیوک آی آلداتماجاسی بیر چوخ اینسانی آی اوزرینده ائگزوتیک حئیوانلارین یاشادیغینا ایناندیرمیشدیر.[۶۸] دئمک اولار کی عئینی زامانلاردا (۱۸۳۴–۱۸۳۶ آراسیندا ویلیهئلم بییر (Wilhelm Beer) و ژوهانن هئینریجه مادلئر(Johann Heinrich Mädler) دؤرد جیلدلیک Mappa Selenographica'یی و ۱۸۳۷ده دئر موند (Der Mond) آدلی کیتابی یاییملاماقدایدی. بۇ اثرلر آی اوزرینده سو و آتموسفر اولمادیغینی ایفاده ائدیردی.
آیین او بیری اوزو ۱۹۵۹-جو ایلده لونا ۳ کوسموس سونداسی فیرلاتیلانا قدر بیلینمیردی. ۱۹۶۰-جی ایللرده لونار اوربیتئر پروقرامی طرفیندن خریطهسی چیخاریلمیشدیر.
حوقوقی دورومو
هر نه قدر ۱۹۵۹-جو ایلده لونا ۲ و بونو ایزلهین دیگر ائنیشلر بیر چوخ سووئتلر بیرلیگی بایراغی ایله آبش بایراغی آی اوزونه سیموولیک اولاراق دیکیلمیشسه ده ایندیکی واختدا آی سطجینده هئچ بیر خالق حاق اددیعا ائتمهمکدهدیر. روسیا و آبش آیی میلتلرآراسی سولار ایله عئینی ایستاتوسا قویان (res communis) خاریجی کوسموس موقاویلهسینین طرفلرینین. بۇ موقاویله عئینی زاماندا آیین یالنیز صولح مقصدلر اۆچون ایستیفاده ائتمهسی امر ائدر و حربی اساسلار ایله کوتلوی قیرغین سیلاحلارینی قاداغان ائدر.[۶۹]
آی قایناقلارینین هر هانسی بیر اؤلکه طرفیندن تک باشینا ایستیفاده محدودلاشدیران ایکینجی بیر راضیلاشما اولاراق آی موقاویلهسی تکلیف اما کوسموس سفرینه چیخا بیلن اؤلکهلردن هئچ بیری بۇ موقاویلنی ایمضالامامیشتیر. موختلیف کسلر آی اوزرینده تامامیله یا دا قیسمن حاق ایدیعا ائتسه ده بونلار نظره آلینمامیشدیر.[۷۰]
قایناقلار
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ ۱٫۹ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ (1 January 1997) «Topography of the Moon from the Clementine lidar». Journal of Geophysical Research 102 (E1). DOI:10.1029/96JE02940.
- ^ Terry 2013, p. 226.
- ^ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ ۵٫۴ ۵٫۵ ۵٫۶ Moon. World Book Online Reference Center, ناسا (۲۰۰۴). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-04-17. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ http://adsabs.harvard.edu/abs/1973Ap&SS..23..459A. Retrieved ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
{{cite magazine}}: Cite magazine requires
|magazine=(help); Check date values in:
|accessdate=(help); Missing or empty
|title=(help); Unknown parameter
|birinci=ignored (help); Unknown parameter
|jurnal=ignored (help); Unknown parameter
|səhifələr=ignored (help); Unknown parameter
|tarix=ignored (help); Unknown parameter
|باشلیق=ignored (help); Unknown parameter
|جیلد=ignored (help); Unknown parameter
|سون=ignored (help)
- ^ Does the Moon rotate?
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ یازار (۲۰۰۰-۰۸-۳۱). (۲۰۰۰-۰۸-۳۱). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Lunar Orbiter: Impact Basin Geology. Lunar and Planetary Institute (۲۰۰۰-۱۰-۰۳). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Majestic Mountains. Solar System Exploration. NASA (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-09-17. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ The Moon's Dark, Icy Poles. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۳-۰۶-۰۴). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Impact cratering: A geologic process. Oxford Univ. Press.
- ^ The biggest hole in the Solar System. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۱۹۹۸-۰۷-۱۷). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ (۱۹۹۱) Lunar Sourcebook, a user's guide to the Moon. New York: Cambridge University Press, ۷۳۶.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ Lunar Polar Composites. Lunar and Planetary Institute. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Eureka! Ice found at lunar poles. Lunar Prospector (NASA) (۲۰۰۱-۰۸-۳۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2006-12-09. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Ice on the Moon. The Space Review (۲۰۰۶-۱۱-۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ Doppler Gravity Experiment Results. Lunar Prospector (NASA) (۲۰۰۱-۰۸-۳۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-08-06. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ Magnetometer/ Electron Reflectometer Results. Lunar Prospector(ناسا) (۲۰۰۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-05-27. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ Impact Upon Lunar Atmosphere (۲۰۰۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-10-13. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۹(ایلک:Ruth)سون=Globus.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ Surface temperatures[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ ۳۸٫۰ ۳۸٫۱
{{cite magazine}}: Empty citation (help)
- ^ Recent Gas Escape from the Moon. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۶-۱۱-۰۸). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^
{{cite magazine}}: Empty citation (help)
- ^ The Oldest Moon Rocks. Hawai'i Institute of Geophysics and Planetology (۲۰۰۴-۰۴-۲۱). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Inconstant Moon.
- ^ The Smell of Moondust[دائمی اولو باغلانتیلی] ناسا
- ^ ۴۴٫۰ ۴۴٫۱ Apollo Laser Ranging Experiments Yield Results. NASA (۲۰۰۵-۰۷-۱۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-03-09. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۵-۳۰.
- ^ Ocean Tides and the Earth's Rotation. IERS Special Bureau for Tides (۲۰۰۱-۰۵-۱۵). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-03-27. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ No, it's not our "second" moon!!!. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2009-01-19. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..160....1M.
{{cite magazine}}: Cite magazine requires
|magazine=(help); Missing or empty
|title=(help); Unknown parameter
|ایلک=ignored (help); Unknown parameter
|باشلیق=ignored (help); Unknown parameter
|تاریخ=ignored (help); Unknown parameter
|جیلد=ignored (help); Unknown parameter
|درگی=ignored (help); Unknown parameter
|سون=ignored (help); Unknown parameter
|صفحهلر=ignored (help); Unknown parameter
|یاردیمجی یازارلار=ignored (help); Unknown parameter
|یوخلاما تاریخی=ignored (help)
- ^ ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ Eclipse 99, Frequently Asked Questions. NASA (۲۰۰۶-۰۵-۰۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2007-02-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Saros Cycle. NASA. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-05-24. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Solar Eclipses for Beginners. MrEclipse (۲۰۰۰). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Total Lunar Occultations. Royal Astronomical Society of New Zealand. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-02-23. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ NASA Eclipse Home Page. NASA (۲۰۰۷). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-03-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Exploration: The Moon. NASA (۱۹۹۷-۱۱-۲۲). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-01-26. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۸.
- ^ Is the Moon seen as a crescent (and not a "boat") all over the world?. Curious About Astronomy (۲۰۰۲-۱۰-۱۸). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ "'Giant leap' opens world of possibility".
{{cite news}}: Unknown parameter
|erişimtarihi=ignored (
|access-date=suggested) (help); Unknown parameter
|tarih=ignored (
|date=suggested) (help); Unknown parameter
|yayımcı=ignored (
|publisher=suggested) (help); Unknown parameter
|ایلک=ignored (help); Unknown parameter
|سون=ignored (help)[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ یازار (۱۹۷۷-۰۹-۰۱). (اینگیلیسجه) NASA news release 77-47 page ۲۴۲ (۱۹۷۷-۰۹-۰۱). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۸-۲۹.
- ^ یازار (۱۹۷۷). (اینگیلیسجه) Turns A Deaf Ear To The Moon. Charles Radley, John Deans, Simon Harvey, Paul Burt, Michael Haxell, Roy Adams, N Spooner and Wayne Brieske (۱۹۷۷). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۸-۲۹.
- ^
{{cite magazine}}: Empty citation (help)
- ^ یازار (۲۰۰۴-۱۲-۱۴). (۲۰۰۴-۱۲-۱۴). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ یازار. . یوخلانیلیب ۲۰۱۰-۲۱-۱۲.
- ^ یازار (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). (اینگیلیسجه) NASA Unveils Global Exploration Strategy and Lunar Architecture (۲۰۰۶-۱۲-۰۴). یوخلانیلیب ۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Japan Embarks on the Largest Moon Mission Since Apollo
- ^ “嫦娥一号”发射时间确定 但未到公布时机. XINHUA Online (۷ Temmuz 2007). یوْخلانیلیب۱۲ Temmuz ۲۰۰۷.[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ Kalam visualises establishing space industry. The Hindu (۲۰۰۶-۰۹-۲۱). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2008-06-11. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۸-۲۸.
- ^ Russia Plans Ambitious Robotic Lunar Mission. Aviation Week (۲۰۰۶-۰۶-۰۴). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2006-10-24. یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ Carved and Drawn Prehistoric Maps of the Cosmos. Space Today Online (۲۰۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ Anaxagoras of Clazomenae. University of St Andrews (Şubat ۱۹۹۹). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ ۶۸٫۰ ۶۸٫۱ The Moon. Galileo Project (۱۹۹۵). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ International Space Law. United Nations Office for Outer Space Affairs (۲۰۰۶). یوْخلانیلیب۲۰۰۷-۰۴-۱۲.
- ^ theregister.co.uk[دائمی اولو باغلانتیلی] "NASA crushes lunar real estate industry"
- CS1 errors: unsupported parameter
- CS1 errors: missing periodical
- CS1 errors: dates
- CS1 errors: missing title
- CS1 errors: bare URL
- اولو خاریجی باغلانتیلی مقالهلر from August 2021
- CS1 errors: empty citation
- سئچیلمیش مقاله
- BNE شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- LNB شناسهسیله مقالهلر
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- MusicBrainz place شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- الیفبا اساسیندا سئچیلمیش مقالهلر
- ویدئو کلیپلری اولان مقالهلر
- Astronomical objects known since antiquity
- آی
- Moons
- Planetary-mass satellites
- Planetary satellite systems


c: text/html

text:
(11)
گؤرۆنمز أرنلر
مۆرید: سن شیمدیکی اۇلان اۆچلر، یدیلر، قئرقلار، قوطوبلار وە غاوثلارئ دا مئ قابول أتمییۇرسون؟ بیلمز میسین کی، ولیلرین اۆستۆن واصئفلئ اۇلانلارئنا أوتاد (دیرکلر) دەنیر. اۇنلارئن اۆستۆندە رواسی (داغلار) واردئر. بیر فلاکت زامانئندا قوللار أوتادا یؤنلیر، أوتاد دا رواسییە یؤنلیر. رواسییی قوطوب ایدارە أدر.
قوطوبتان سۇنرا گلن ایکی کیشییە ایمامان دەنیر. بونلاردان بیرینە ایمامئ یمین، دیگرینە ایمامئ یسار آدئ وریلیر. ایمامئ یمین قوطبون حۆکۆملرینە، ایمامئ یسار دا حاقیقاتینە ماظهاردئر. قوطاب اؤلۆنجە، یرینی ایمامئ یسار آلئر. قوطوب ایلە ایکی ایمام، اۆچلری اۇلوشتورور.
قوطوب، أن بۆیۆک ولیدیر. أرنلرین باشئ وە آللاهئن ایذنییلە کائیناتتا تاصارروف صاحیبیدیر.
“غاوث”: داردا قالئندئغئندا سئغئنئلان وە یاردئم ایستنیلن قوطوبتور. داردا قالان صوفیلر: “یتیش، یا غاوث!” دییە قوطبا سئغئنئرلار. غاوث، یاردئم ایستەینە ألینی اوزاتئر. عابدولقادیر گەیلانی، غاوثئ آعظام لاقابئیلا اۆنلۆدۆر.
آنجاق بۆتۆن بو سئغئنما وە یاردئم ایستکلری، گؤرۆنۆردە غاوثتان ایسە دە، آصلئندا آللاەتاندئر. چۆنکۆ عالمدە تک یتکیلی آللاە تعالادئر. اۇندان باشقا فاعیلی موطلاق یۇقتور. غاوث اۇلاراق بیلیننلر، أسما وە صئفاتئ ایلاهی ماظهارئدئرلار.
بونلاردان باشقا، سایئلارئ بیر ریوایتتە سکیز، دیگر بیر ریوایتتە قئرق اۇلان نۆجبا ایلە سایئلارئ اۇن یا دا اۆچ یۆز اۇلان نوقبا دەنیلن وە اینسانلارئن ایچ دۆنیالارئندان حابردار اۇلان شاحصیەتلر واردئر.
گنل اۇلاراق ریجالۆل-غایب وە غایب أرنلری اۇلاراق آنئلان بو حاق دۇستلارئنئن ماقامئ بۇش قالماز. اؤلنین یرینە سئرایلا کندیسیندن سۇنراکی یۆکسلتیلیر.
بایئندئر: “بونلار أسما وە صئفاتئ ایلاهی ماظهارئدئرلار،” دییۇرسونوز. یاعنی، “آللاهئن ایسیملری وە اؤزللیکلری بونلاردا گؤزۆکۆر” دەمیش اۇلویۇر، اۇنلارئ هر یؤنۆیلە آللاها بنزتییۇرسونوز. سیزینکیسی تامامن باشقا بیر دین! کندینیزە مۆسلۆمان دیەرک، نییە اینسانلارئ یانئلتئیۇرسونوز؟!
سیزین یاپتئغئنئز، دۇغرو یۇلون اۆستۆنە اۇتورموش شەیطانلارئ ولی سایماقتان باشقا بیر شەی دگیلدیر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
فَرِيقًا هَدَى وَفَرِيقًا حَقَّ عَلَيْهِمُ الضَّلَالَةُ إِنَّهُمُ اتَّخَذُوا الشَّيَاطِينَ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ مُهْتَدُونَ ﴿۳۰﴾ (سورة الأعراف)
آللاە بیرطاقئمئنئن یۇلا گلدیگینی اۇنایلار، بیرطاقئمئ دا ساپئقلئغئ حاق أدر. ساپئقلار، آللاە ایلە آرالارئنداکیلری أولیا سایاراق شەیطانلارا سارئلئرلار، آما کندیلرینی دۇغرو یۇلدا گؤرۆرلر. (آعراف سورەسی؛ 30)
دەمک کی، کندینی دۇغرو یۇلدا سایمایان یۇقتور. اؤنملی اۇلان، آللاهئن دۇغرو یۇلدا سایماسئدئر.
آنلاتتئغئنئز یۇل، شەیطانئن یۇلودور. اۇ ایسیملر دە، ولی أدینیلن شەیطانلارا تاقئلان اویدورما ایسیملردیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
اتَّبِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ مِنْ رَبِّكُمْ وَلَا تَتَّبِعُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۳﴾ (سورة الأعراف)
راببینیزدن (صاحیبینیزدن سیزە نە ایندیریلمیشسە، اۇنا اویون؛ آللاە ایلە آرانئزا قۇیدوغونوز ولیلرە اویمایئن. نە قادار آز تذککۆر أدییۇر وە بیلگینیزی نە قادار آز قوللانئیۇرسونوز! (آعراف سورەسی؛ 3)
مۆرید: بیز آصلا آللاها اۇرتاق قۇشمایئز آما آللاە، دۆنیانئن جیسمانی دۆزنینی ساغلاماق ایچین باعضئ اینسانلارئن بیرطاقئم گؤرەولر اۆستلنمەسینی موراد أتتیگی گیبی؛ عالمدەکی ماعنوی وە روحانی دۆزنین قۇرونماسئ، حایئرلارئن تەمینی، کؤتۆلۆکلرین گیدریلمەسی ایچین دە سەودیگی باعضئ قوللارئنئ گؤرەولندیرمیشتیر. بونلار بۆیۆک نبیلرین یرینە گچن کیشیلردیر.
بایئندئر: بو سؤزلر، مککە مۆشریکلرینین کاعبەیی طاواف أدرکن سؤیلەدیکلری شو سؤز ایلە عاینئ آنلامدادئر:
“أمرەت آللاهئم أمرەت؛ سنین هیچبیر اۇرتاغئن یۇقتور. بیر اۇرتاغئن واردئر کی، اۇنون دا، بۆتۆن یتکیلرینین دە صاحیبی سنسین.”
اۇنلار دا بو یتکیلری ملکلرە ورییۇرلاردئ. ملکلری آللاهئن قئزلارئ سایدئقلارئ ایچین، اۇنا اۇرتاق قۇشمادئقلارئنئ دۆشۆنۆیۇرلاردئ.
مۆرید: بیز آللاها آصلا اۇرتاق قۇشمایئز! اۇنا اینانجئمئز تامدئر.
بایئندئر: آللاهئن وارلئغئنا اینانمایان یۇقتور. بو یۆزدن هر مۆشریک، آصئل هدفینین آللاها اولاشماق اۇلدوغونو، آراجئلارا، کندینی آللاها اولاشتئرسئن، دییە قول کؤلە اۇلور وە شیرکە دۆشر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
أَلَا لِلَّهِ الدِّينُ الْخَالِصُ وَالَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ مَا نَعْبُدُهُمْ إِلَّا لِيُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ فِي مَا هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ إِنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي مَنْ هُوَ كَاذِبٌ كَفَّارٌ ﴿۳﴾ (سورة الزمر)
بیلین کی، آللاهئن دینی، آرئ دورو دیندیر. آللاەتان اؤنجە أولیایا سارئلانلار دەرلر کی: “بونلارا قوللوق أتمەمیز، بیزی آللاها داحا چۇق یاقلاشتئرسئنلار، دییەدیر.” آللاە تارتئشئپ دوردوقلارئ هر قۇنودا، یۆزلرینە قارشئ حۆکمۆنۆ ورەجکتیر. آللاە، کندینی دۇغرولارا قاپامئش، بیر یالانجئیئ یۇلونا قابول أتمز. (زۆمر سورەسی؛ 3)
بو یۆزدن هیچبیر مۆشریک، مۆشریکلیگینی قابول أتمز.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرَى عَلَى اللَّهِ كَذِبًا أَوْ كَذَّبَ بِآيَاتِهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۱﴾ وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا أَيْنَ شُرَكَاؤُكُمُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ ﴿۲۲﴾ ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلَّا أَنْ قَالُوا وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ ﴿۲۳﴾ انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ ﴿۲۴﴾ (سورة الأنعام)
21- آللاە آدئنا یالان اویدوراندان یا دا آیتلری قارشئسئندا یالان سؤیلەیندن داحا ظالیمی کیم اۇلابیلیر؟ آللاە، اۇ ظالیملری اومدوقلارئنا قاووشتورمایاجاقتئر.
22- اۇنلارئن حپسینی تۇپلادئغئمئز گۆن شیرکە دۆشنلرە شؤیلە دەریز: “حایال قوروپ (بانا) اۇرتاق سایدئقلارئنئز نەرەدە؟
23- اۇنلارئ سئقئنتئیا سۇقان شەی (دۆنیاداکی) شو سؤزلری اۇلور: “راببیمیز اۇلان آللاها یمین أدریز کی، بیزلر مۆشریک دگیلیز.”
24- باقسانا، کندیلرینە قارشئ ناسئل دا یالان سؤیلەمیشلر؟ اۇرتاق دییە اویدوردوقلارئ دا قایبۇلوپ گیدر. (أنعام سورەسی)
شیمدی دە بۆیۆک ولیلر دەدیگینیز ایسیملرین، دۇغرو یۇلون اۆستۆنە اۇتورتولموش شەیطانلارا وریلن اویدورما ایسیملر اۇلدوغونو گؤرەلیم.
1- قوطوب:
سیزە گؤرە اۇ، أن بۆیۆک ولیدیر. أرنلرین باشئ، آللاهئن ایذنییلە کائیناتتا تاصارروف صاحیبیدیر. کائینات، وارلئقلار آنلامئندادئر. تاصارروف ایسە، بیر شەیی ایستەدیگی گیبی قوللانما یتکیسیدیر. اۇ یتکی، سادەجە آللاەتا واردئر.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَلَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَكَبِّرْهُ تَكْبِيرًا ﴿۱۱۱﴾ (سورة الإسراء)
دە کی: “هر شەیی گۆزل یاپماق، آللاها حاصتئر. اۇ، چۇجوق أدینمەمیشتیر. اۇنون یتکی قوللانمادا اۇرتاغئ یۇقتور. ایحتیاجتان دۇلایئ أدیندیگی بیر ولیسی دە یۇقتور! اۇنون بۆیۆکلۆگۆنۆ ایی قاورا! (ایسرا سورەسی؛ 111)
2- غاوث:
سیزە گؤرە غاوث؛ داردا قالئندئغئندا سئغئنئلان وە ایستیمداد أدیلن، یاعنی یاردئم ایستنیلن قوطوبتور. داردا قالان صوفیلر: “یتیش، یا غاوث!” دییە غاوثا سئغئنئرلار. غاوث، ایستیمداد أدنە یاردئم ألینی اوزاتئر. عابدولقادیر گەیلانی، غاوثئ آعظام لاقابئیلا اۆنلۆدۆر.
شیمدی شو آیتی چۇق ایی آنلایالئم:
أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذَا دَعَاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفَاءَ الْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ ﴿۶۲﴾ (سورة النمل)
داردا قالان بیری یاردئم ایستەدیگیندە اۇنا قارشئلئق وریپ سئقئنتئلارئ گیدرن، سیزی یریۆزۆنۆن حاکیملری یاپان کیمدیر؟ آللاە ایلە بیرلیکتە باشقا ایلاە مئ وار؟ بیلگینیزی نە قادار آز قوللانئیۇرسونوز! (نمل سورەسی؛ 62)
3-نۆجبا
4-نوقبا
سیزە گؤرە، بونلار دا اینسانلارئن ایچ دۆنیالارئندان حابردار اۇلان شاحصیەتلردیر. اینسانلارئن ایچ دۆنیالارئنئ نبیمیز بیلمز کی، بونلار بیلسینلر!

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اوکراینا: روسیا اوردوسوندان ۱۷ مین عسگر اؤلدورولدو
اوکراینا باش قرارگاهی ۲۴ فوریهدن ۲۸ مارسا دک روسیا اوردوسونون ایتکیلری ایله باغلی بیلگی پایلاشدی
اوکراینایا ساواش اعلان ائدن روسیا اوردوسونون ۱۷ مین عسگرینی ایتیردیگی بیلدیریلدی.
اوکراینا باش قرارگاهی ۲۴ فوریهدن ۲۸ مارسا دک روسیا اوردوسونون ایتکیلری ایله باغلی بیلگی پایلاشدی.
بونا گؤره، اوکراینایا سالدیران روسیا اوردوسوندان ۱۷ مین عسگر اؤلدورولدو، روسلارا عاید ۱۲۳ اوچاق، ۱۲۷ هلیکوپتر، ۵۸۶ تانک، ۱۶۹۴ زرهلی آراج، ۳۰۲ توپ، ۹۵ راکتآتار و ۵۴ هاوا ساوونما سیستمی یوخ ائدیلدی.
آچیقلامایا گؤره، روسیا گوجلرینین ساواشدا ۱۱۵۰ ماشین، ۷ گمی و یونگول سرعت قاییغی، ۷۳ یاناجاق داشییان ماشین و ۶۶ اینسانسیز هاوا آراجی وورولدو.
روسیا قوشونلاری ۲۴ فوریهده اوکراینایا سالدیری باشلاتمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
پوتین اوکراینانین 4 ویلایتینین روسیایا بیرلشدیریلمهسی ایله باغلی سازیشلری تصدیقلهییب
زلنسکی اونلارلا یاشاییش منطقهسینین ایشغالدان آزاد اولوندوغونو بیلدیریب
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراضلار 18-جی گونده ده داوام ائدیب
اعتراض ائدن اویرنجی لر حبسده اولان یولداشلارینین درحال آزادلیغا بوراخیلماسینی طلب ائدیبلر.


text:
قورئان، اؤنجەکی کیتابلارئن عارابچا اۇلاراق ایندیریلمیش شکلیدیر. عارابچا اۇلاراق ایندیریلن قورئانداکی آیتلر، اؤنجەکی کیتابلاردا دا واردئ.
شوعارا سورەسینین شو آیتلری قۇنویلا ایلگیلیدیر:
وَإِنَّهُ لَتَنْزِيلُ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۱۹۲﴾ نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الْأَمِينُ ﴿۱۹۳﴾ عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِينَ ﴿۱۹۴﴾ بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ ﴿۱۹۵﴾ وَإِنَّهُ لَفِي زُبُرِ الْأَوَّلِينَ ﴿۱۹۶﴾ أَوَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ آيَةً أَنْ يَعْلَمَهُ عُلَمَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ﴿۱۹۷﴾ (سورة الشعراء)
192- اۇ قورئان، ألبتتە عالملرین راببی طارافئندان ایندیریلمیشتیر.
193- اۇنو گۆونیلیر روح (جبرائیل) ایندیرمیشتیر.
194- سنین قالبینە ایندیرمیشتیر کی، اویارئجئلاردان اۇلاسئن.
195- آپآچئق عاراب دیلییلەدیر.
196- قورئان، ألبتتە اؤنجەکیلرین کیتابلارئندا دا واردئ.
197- ایسرائیل اۇغوللارئ بیلگینلرینین بونو بیلمەسی، اۇنلار ایچین بیر بلگە دگیل میدیر؟ (شوعارا سورەسی)
شوعارا سورەسینین 192 ایلا 195-نجی آیتلریندە قورئانئن، آللاە کلامئ اۇلدوغو، اویارئجئلاردان اۇلسون دییە رسولوللاها عارابچا اۇلاراق جیبریل طارافئندان ایندیریلدیگی بلیرتیلدیکتن سۇنرا، 196-نجئ آیتتە قورئانئن، اؤنجەکیلرین کیتابلارئندا دا اۇلدوغو حاطئرلاتئلماقتا وە 197-نجی آیتتە بونون ایسرائیل اۇغوللارئنئن عالیملری ایچین یترلی دلیل اۇلدوغونا دیققات چکیلمکتەدیر.
راعد سورەسینین شو آیتی دە قۇنویلا ایلگیلیدیر:
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتَابِ ﴿۴۳﴾ (سورة الرعد)
گؤرمزلیک أدنلر: “سن ألچی اۇلاراق گؤندریلمیش دگیلسین” دەرلر. “آرامئزدا آللاهئن وە اۇ کیتابئن بیلگیسینە صاحیب اۇلانلارئن شاهید اۇلماسئ یتر.” دە! (راعد سورەسی؛ 43)
آیتتە گؤرمزلیک أدنلرین رسولوللاها: “سن ألچی اۇلاراق گؤندریلمیش دگیلسین” دەدیکلری بیلدیریلمکتە، آردئندان دا یینە اۇنون دیلییلە: “آرامئزدا آللاهئن وە اۇ کیتابئن بیلگیسینە صاحیب اۇلانلارئن شاهید اۇلماسئ یتر” دەنیلەرک، أهلی کیتابئن بیلگیسینە عاطئفتا بولونولماقتادئر.
تۇپارلایاجاق اۇلورساق، ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتینین عاینئ سورەنین 43-نجۆ آیتی دە داحیل اۇلماق اۆزرە قورئانئن پک چۇق آیتییلە بیرلیکتە ألە آلئپ دگرلندیرمکتەدیر. بو یاپئلدئغئ تاقدیردە اۇرتایا چئقان سۇنوچ شو اۇلاجاقتئر: مککەدە اینن ناحل سورەسینین 43 وە 44-نجۆ آیتلری، مککە دؤنمیندە رسولوللاها مککەلی مۆشریکلرین “بشر رسول” ایعتیراضئ، أهلی کیتابئن دا موعجیزە طالبلرینە وریلمیش بیر جواب نیتەلیگیندەدیر. 44-نجۆ آیتتەکی موحاطابلار دا أهلی کیتابتئر.
سۇنوچ
قورئاندا تبیین ایفادەسی آللاها نیسبت أدیلدیگیندە “آچئقلاما”، اینسانلارا نیسبت أدیلدیگیندە دە “آللاهئن کیتابتا یاپمئش اۇلدوغو آچئقلامایئ اۇرتایا قۇیما” آنلامئنا گلیر. تبیینین قورئاندا آللاها وە اینسانا نیسبتیندەکی بو آنلام فارقئ اؤنملیدیر. بو فارق، قورئانئن قۇنویلا ایلگیلی آیتلرینین بیر نتیجەسیدیر.
قورئانئن پک چۇق آیتیندە، آیتلری تبیین وە تافصیل أدنین آللاە اۇلدوغونون بیلدیریلمەسی، کیتابئن مۆبین اۇلاراق واصئفلاندئرئلماسئ، اینسانلارئن آنجاق کندیلرینە آچئقلاما یاپئلان شەیلردن سۇروملو توتولابیلەجکلرینین بیلدیریلمەسی، تبییندە بولونمالارئ ایچین اینسانلارا کندی دیللرینی قۇنوشان رسوللر گؤندریلمیش اۇلماسئ وە گۆناهکارلارئن یۇلونون بللی اۇلماسئ ایچین آیتلرین تافصیل أدیلدیگینین بیلدیریلمەسی، تبیینین اینسانلارا نیسبت أدیلدیگیندە؛ “قورئاندا اۇلانئن اۇرتایا قۇنولماسئ” آنلامئنئ گرکتیریر.
شو دا وار کی، کلیمەنین کیتابلا باغلانتئلئ اۇلاراق اینسانلارا نیسبت أدیلدیگیندە؛ “اۇلانئ اۇرتایا قۇیما” آنلامئ قۇرونماق شارطئیلا، مجازن آچئقلاما آنلامئندا دا قوللانئلابیلیر. بو، تەویل وە یۇروم یاپماق دگیل، کیتابئن آچئقلاماسئنا اولاشما غایرتی وە تثبیتیدیر. بو یؤنۆیلە رسولوللاە کیتابتاکی آچئقلامالارئ اۇرتایا چئقارمئش وە اینسانلارا گؤسترمیشتیر. کیتابئن وە حیکمتین تاعلیمی دە بو اۇلمالئدئر.
نیتەکیم کیتابتاکی آچئقلامالارئن اۇرتایا قۇنماسئ، سادەجە آیتلرین تیلاوتی ایلە دگیل، بلکی دە چۇغو زامان آیتلر آراسئ ایلیشکیلردن حارەکتلە، یۆجە آللاهئن آچئقلامالارئنئ تثبیت أدیپ اینسانلارا بونلارئ دویورماقلا اۇلور. بونون ایچین آچئقلاما ایشینی یاپاجاق اۇلانلارئن، موحاطابلارئنئن دیلییلە بونو یاپمالارئ گرکیر. ایبراهیم سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە، کندیلرینە آچئقلاما یاپابیلمەسی ایچین هر ألچینین کندی تۇپلومونون دیلییلە گؤندریلمیش وە قورئانئن رسولوللاهئن دیلییلە قۇلایلاشتئرئلمئش اۇلماسئنئن آنلامئ بو اۇلمالئدئر.
قورئان بۆتۆنلۆگۆ آچئسئندان ألە آلئندئغئندا، ناحل سورەسینین 43-نجۆ آیتینین 44-نجۆ آیتلە ایرتیباطئ اۇلدوغو گؤرۆلۆر. شؤیلە کی، 43-نجۆ آیتتە؛ “بشر رسول” ایعتیراضئندا بولونان مککەلی مۆشریکلر أهلی کیتابا یؤنلندیریلمکتە، 44-نجۆ آیتتە دە أهلی کیتابا، أللریندەکی کیتابلارلا موحاممدە (ع) ایندیریلن قورئانئ قارشئلاشتئرما اؤنریسیندە بولونولماقتادئر.
44-نجۆ آیتین 43-نجۆ آیت باشتا اۇلماق اۆزرە قورئانئن دیگر ایلگیلی آیتلری ایلە ایرتیباطئ سۇنوجوندا اۇرتایا چئقان آنلاما گؤرە ایکی آیتین مئالئ شؤیلە اۇلمالئدئر:
إِذْ يُرِيكَهُمُ اللَّهُ فِي مَنَامِكَ قَلِيلًا وَلَوْ أَرَاكَهُمْ كَثِيرًا لَفَشِلْتُمْ وَلَتَنَازَعْتُمْ فِي الْأَمْرِ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَلَّمَ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿۴۳﴾ وَإِذْ يُرِيكُمُوهُمْ إِذِ الْتَقَيْتُمْ فِي أَعْيُنِكُمْ قَلِيلًا وَيُقَلِّلُكُمْ فِي أَعْيُنِهِمْ لِيَقْضِيَ اللَّهُ أَمْرًا كَانَ مَفْعُولًا وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿۴۴﴾ (سورة النحل)
أی موحاممد! سندن اؤنجە دە رسول اۇلاراق گؤندردیکلریمیز سادەجە کندیلرینە واحیەتتیگیمیز أرککلردی. اۇنلارا آپآچئق بلگەلر وە کیتابلار وردیک. سیز أی مککەلی مۆشریکلر! رسوللرین اینسانلاردان سچیلدیگینی بیلمییۇرسانئز بونو آرانئزداکی أهلی ذیکرە سۇرون. أی موحاممد! سانا دا بو ذیکری، اۇ اینسانلارا کندیلرینە داحا اؤنجە ایندیریلنی اۇرتایا قۇیمان ایچین ایندیردیک. بلکی بونو بیر دۆشۆنۆرلر!.. (ناحل سورەسی؛ 44-43)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە بو، آنلاما أتکی أدن حاتتا دۇغرو آنلامایئ مۆمکۆن قئلان بیر ایرتیباطتئر وە بو آنلام، گلەنکسل آنلاملا اؤرتۆشمەمکتەدیر. بو دورومدا، گلەنکسل آنلایئشئن آیتە وردیگی آنلامئن اۆزرینە بینا أدیلن تۆم گؤرۆشلر، أن آزئندان بو آیت چرچوەسیندە دۆشۆنۆلدۆگۆندە گچرسیز قالاجاقتئر. گلەنکسل آنلایئشئن آیتە وردیگی آنلامدا اؤن قابوللرین أتکیلی اۇلدوغو دۆشۆنۆلەبیلیر. یاعنی ذیهینلردە قورغولانانلارا آیتلردن مشروعیەت بولما غایرتی أتکیلی اۇلموش اۇلابیلیر. بو، آیتلری باغلانتئلارئندان قۇپاراراق آنلامئنئن سببی اۇلابیلیر. بلکی دە بو، هرحانگی بیر اؤن قابولدن حارەکت أتمەدن، آیتلری باغلانتئلارئیلا ألە آلمامانئن بیر سۇنوجودور.
هر ایکی دورومدا دا یۆزیئللاردئر آیتە وریلن آنلامدا وە آیتین ایستیدلالیندە فارقلئلئق اۇلماماسئ تاقلیدین بیر گؤسترگەسیدیر. بو بیر اوصول سۇرونودور. آیتلرە باقئش طارزئدئر. رسولوللاهئن تبیین گؤرەوینە دائیر عاقلا ایلک گلن وە أزبردن اۇقونور درەجەدە ایی بیلینن بیر آیتین أساسئندا قۇنویلا هیچبیر ایلگیسینین اۇلماماسئ، قورئان وە رسول آلغئمئزئن نە دنلی قئرئلغان بیر یاپئیا صاحیب اۇلدوغونون بیر گؤسترگەسیدیر.
دۇک. فاتیح اۇروم


text:
ببو ببو
مسعود آذر
هاوا چوخ سویوقایدی، یئنه گئجیکمیشدیم. قاپینی دؤیدوم، خیردا قارداشیم قاپینی آچدی. تلهسیک گیردیم حیطه دئدیم: -«آرش قاچ ایچری دوندوق!» ایکیمیز بیردن سوخولاراق ائوه، قاپیدا گیر ائلهدیک، بیر آز دارتینیب قاپیدان کئچیب تئز باغلادیق. پالتوومو چیخاردیردیم کی آتام یئتیشدی.
-گینه هاردایدین؟
-گئتمیشدیق توپا.
-منی سرییبسن اولان. بو سویوقدا ایتی وورسان ائشیگه چیخماز. سیز بیر یول بو شخته ده توپ اوینوردوز؟
ائله بو آندا ننهلییم اوتاقدان چیخیب، ددهمه هیرسلندی؛
-آ کیشی، نه وئریبسن آلانمیرسان بو اوشاقدان؟ قوی هله بیر یئتیشسین، پالتارین چیخارتمامیش قاباریرسان اوشاقا. گل ایچری گئجه اوزوندو نه قدهر ایسترسن دئیینمهیه واخت وار.
دوغروسو من ننهلییمدن بیر پیسلیک گؤرمهمیشدیم، آمما نه ایسه هئچ واخت اونون محبتین اینانمادیم. همیشه ائوه گیریب، باشیمی آشاغا سالیب، گئتمیشم اوتاغیما. بو اوتاقدا قردشیمله من قالیردیق. او بیریسی اوتاقدا دا آتام، ننهلییم و تازا دوغولان باجیم. بو اؤگئی باجیم “لیلا” اولاندان هرگون اؤز باجیم “فیروزه” گؤزومه تیکیلیردی.
آنام اؤلندن بیر ایل سونرا، آتام فامئللرینین بیریسی ایله ائولندی. منصوره خانیم اره گئدیب بوشانمیش بیر معلیم ایدی، بونا باخمییاراق بوشاندیغینا گورا راضیلشدی منیم آتامیننان کی دؤرد اوشاقی واریدی ائولنسین. آتام ائولنندن سونرا، عمهم گلیب باجیم فیروزهنی آپاردی اؤزوینن ساخلاسین. گؤیلوم ایستیردی کی بیز ایکیمیزی ده آپارسین، آمما بیلیردیم کی بو مومکون دئییل.
نئچه ایل قاباق آنامین دونونون اتگی پیلهتهیه ایلیشیب، پیلهتهنی چئویردی؛ ائوی اود آلدی؛ آنام دا کی ایستیردی اودو سؤندوره، اؤزو اود توتوب یاندی. بو ایش منی چوخ عصبلشدیرمیشدی؛ نییه کی اوشاق ایکن آنامین یانیق جنازهسینین اوستونه گلیب چیخدیم و بو منده چوخ پیس تأثیر قویدو. آتام ائولهنندن سونرا عصبیلییم داها آرتدی. ننهلییم بونو یاخشی باشا دوشوردو. اونا گورادا منیم شیلتاقلیغیمی تحمل ائدیردی. هئچ واخت اولمادی کی منی آتاما چوغوللاسین. بونونلا آتام منیم حؤرمتسیزلییمی آنالیغیما گؤروردی و بو ادبسیزلیگی چکنمیردی. آتام منی چوخ نصیحت ائلهدی، آمما دوغروسو یورولدو. تکی مندن یوخ، اؤزوندنده یورولموشدو، ائلهجه یاشاییشیندان دویموشدو. همیشه ائوه کئفلی گلیب، دونیانین آجیغین مندن آچیردی. آخی بیر باشقاسی یوخویدو کی اونونلا بیتدهشه:
-دی سؤیون گل سوفره باشینا.
بو آتامین سسی دی کی منی اؤزومه گتیردی. اعتراض لا دئدیم؛
-من یئمیرم، سیز یئیین.
-نه یئمیسن؟
-هئچ نه، آج دئییلم.
-اولان سن منی لاپ جانا گتیرمیسن. بو ائوه گلماغین، بودا جاواب وئرماغین.
-زوردی یئمیرهم دا.
-غلط ائلیسن یئمیرسن. ایکی ساعاتدی سوفرانی سالیب سنی گؤزلیریک، قارداشین شام یئمهییب کی سن ویرغین ویرمیش گلهسن سنینله یئیه. باشا دوشورسن بو آروات سیزه گورا شام قویوب.
-منه نه، من دئمیشم شام قویسون. قویماسین. سیز یئیین دا، منیمله نه ایشیز وار؟
آتام حیرصلهنیب بیردن جومدو منیم اوستومه؛
-کوپک اوغلو هله چوخ اوجا سیچیبسان، باشیندان دا دیشلییرسن.
گؤردوم هاوا یامان پیسدی، ال آتدیم پالتووما، بؤرکومو گؤتوروب باشماقلاریمی آلیب الیمه، بیلمیرم نه واخت آیاق یالین حیطدن ائشیگه قاچدیم. باشماقلاریمی گئییب، بؤرکو کئچیتدیم خیتدهییمه، پالتووین یهخهسین چکدیم قولاقلاریما، دویمهلریمی باغلاییب، باشیمی سالدیم آشاغا، یورودوم، آمما هئچ بیلمیردیم هارا. یئرده کی داش قومی شوتدویهرک، ایچیمده برک قئینیب، اؤز- اؤزومه دانیشیردیم؛
-قوییب گئدهجاغام ، … اوندا بس قارداشیم منسیز نئیلهسین.
-من ننهلییکله یاشیان دئییلم، … آخی او یازیق منه نه پیسلیک ائلییب کی، …
اورهییم برک سیخیلیردی، ایستیردیم باش قویوب بیرینین چیینینه آغلییام. آخی بو نه یازیدی بیزیم آنلیمیزا یازیلدی؟ کوچهنین ایچیندن گلن سس صدا منی اؤزونه طرف یؤنتدی. نه زامان ائودن چیخمیشدیم بیلمیرم. چوستدوزلاردان گلیب چاتمیشدیم چهارراه شهنازا، پاساژ قاباغیندا باشیمی قوزادیم اوسته. بیر مئیخانلار آچیقیدیر، بیرده آتدا – بوتدا یئمک توکانلاری. ائله بیل کی بیریسی منی چاغیریردی کوچهیه، مئیخانادا کی چیراقلار سانکی کؤزهریردیلر، بو ضعیف ایشیقدا اوردا اوتوران سرخوش اینسانلارین سیماسینی گؤرمک اولوردوسا، آمما سئچمک اولموردو. سیگارت توستوسو، اوجا اوجا دانیشیقلار، شاقیلتیلی گولوشلر، ساغلیقلار، … سانکی او ایچدیکلری بیر ایکی آجی ایستکان آراغ، او یورقون اینسانلارین سیماسیندا حیاتین بوتون چتینلیکلرین و آجیلیقلارین نئچه آنلیق اولورسادا پوزوب آپاریردی.
هوسلندیم ایچری گیریب بیر ایکی ایستکان وورام. بیر نئچه مئیخانین قاباغیندان کئچدیم؛ هر نه اوزومه جرعت وئردیم باجارمادیم. بیر آیاغیم ایرهلیردیسه او بیریسی گئری قایدیردی، دوغروسی جانیمدا بیر قورخو واریدی. بعضاً ایچریده کی لرده منه باخیب بو یاشدا بو ساعاتدا اوردا دالاشدیغیما تعجبله نیردیلر. بیر باشقا مئیخانانین قاباغیندان کئچنده گوزوم دوشدو بارین دالیسندا دوران شسلی شقاوتلی بیر قادینا. باخیشلاریمیز بیربیرینه توققوشدو، او تعجبلی من ایسه اختیارسیز، دئدیم بس کی بیریسی پئیسریمدن یاپیشیب ایتهلهدی ایچری. قادینین دوداقلاری قاچدی. ایرهلی گئتدیم. او گؤزلرین قییدی، باشینی ترپتدی کی، نه؟ دئدیم؛
– بیر ایستکان توک ایچیم.
قادین منی آشاغدان یوخاری وراندازلادی. آرخادان بیریسی دیلی توتار توتماز باغیردی؛ ماتی سوتول بالا گیریوه کئچیب، حؤرمت ائله یاز منیم حسابیما.
– آرتیق دانیشما گئده، سن اؤزون نئچه ایلدیر اونون بونون حسابینا ایچیرسن؟
اوردا اوتورانلارین بیر نئچهسی شاققا چکیب گولدولر، آردینجا ایستکانلاری ماتینین ساغلیغینا قالدیریلار.
قادین اوزونو دؤندهریب منه سوردو:
– نه ایچیرسن اوغول؟
– هر نه اولورسا اولسون.
– شراب، یوخسا وودکا؟ دئییرسن سنه آبجو وئریم؟
– یوخ وودکا، وودکا وئر.
بیر ایستکان گؤز یاشیندان دورو ماراغا وودکاسی تؤکوب قویدو قاباغیما. بونو من شوشهنین اوستونده اولان یازیدان اوخودوم.
– مزه وئریم؟
– وئر.
بیر بالا بوشقابدا، مئیوه قویوب ایتهلهدی منیم قاباغیما. من ده ایستکانی بیر باشا گئتدیم اوسته، بیر دیلیم میوه یئییب، سونرا بوش ایستکانی قویدوم پئشخانین اوستونه، یاواشجا دئدیم:
– بیرینده سوز.
– ماشاا… ، بیر ماجال وئر ایستکانین گؤتو یئره دهیسین، سونرا.
آرخادان او سس یئنه باغیردی؛ منده بونو ایچیرم جاوان دوستوموزون ساغلیغینا. ساغ اول، ساغ اول سسی اوردان بوردان ائشیدیلدی.
بیرینده ایچدیم، سونرا داها بیریسین، … ، نئچه سین ایچمیشدیم بیلمهدیم. گوزلریم آخیردی، “بار”ین دالیندا کی رفده آراغ شوشهلری ساندیم یئرییب اوستومه شیغیرلار، قادین باشین گتیردی منه ساری، دئدی:
– بسیندیر.
دیلیم توتار توتماز دئدیم:
– بیرینده ایچه جاغام.
– یوخ داها بسیندیر، کورلانارسان.
بونو گؤزونو گؤزومه تیکهرک، لاپ قولاغیمین ایچینه دئدی. بیر آن گؤزلریم گؤزلرینده سانکی اووسونلادی، خوش بیر قوخو اوزومه توخوندو، دوداقی قاچدی، اختیارسیز الیمی اوزالتدیم سینهسینه طرف، دؤشونو سیخدیم. شاققیلداییب دئدی:
– ببو ببو،
بو منیم ائله خوشوما گلدی کی، تازاشدان الیمی اوزالتدیم دؤشونه ساری، او یئنه دئدی:
– ببو ببو،
بیرداها بو ایشی تکرار ائلهمک ایستیردیم کی دالدان بیریسی یاپیشیب پئیسریمدن چکدی دالی، قودوخ ائله بیل اوزون آچیلدی. ماجال وئرمهییب، تاررررراق بیر شاپالاق اوزومدن. بورنومون قانی قاتیشدی آغزیما. یئدیغیم کؤتگه باخمییاراق، من ائله اؤز حالیمداایدیم، سرخوشلیغیمدا ائله سانیردیم کی من اونون سینهسینه ال اوزاتدیقجا او دئییر؛ ببو ببو، ببو ببو.
ایشلهینلرین بیری دئیینه دئیینه، یاپیشیب الیمدن چیخارتدی چؤله، دولو بیر گویوم سو گتیریب تؤکدی ال اوزومو یودوم. ال اوزومو یووارکن، هله رؤیالاریمدا سئیر ائدیردیم. قدیم محلهمیزده اسداله سوتچو گؤزومون اؤنونده ایدی. چرخ اوسته سوت ساتیردی. آرا وئرمهدن فیتینین بالونونی سیخیردی، ببو ببو – ببو ببو، آی ی ی … سوت آلان …
بهمن ۱۳۹۳


text:
ویکیپدیا:دانیشیق صفحهسی
ویکیپدیاداکی هر صفحهنین بیر دانیشیق صفحهسی ده واردیر. بیر مقاله یا دا پروژه صفحهسینین دانیشیق صفحهسینین هدفی٬ ایشلدنلره اوْ مقاله یا دا پروژه صفحهسی ایله باغلی دییشیکلیکلری بحث ائده بیلهجکلری بیر یئر تامین اتمکدیر.
دانیشیق صفحهلری٬ ایشلدنلرین شخصی گؤروشلری اۆچون بیر آچیق یئر دئییلدیر.
دانیشیق صفحهلریندهکی بعضی یازیلار محصولدارلیغی آزالدارکن بعضیلری ده گؤزل بیر مقاله یازیمینا کؤمک ائدر. بیر دانیشیق صفحهسینده دیقّت ائدیلمهسی لازیم اوْلان اهمیتلی نؤکتهلر اۆنسیّت٬ نزاکت و حؤرمتدیر. آشاغیداکی لیست ویکیپدیاچیلارین دانیشیق صفحهلرینی فایدالی ایشلده بیلمهلری اۆچون حاضیرلانمیشدیر.
دانیشیق صفحهلرینین نوعلاریدَییشدیر
۱- مقاله دانیشیق صفحهلری
۲- ایشلدن دانیشیق صفحهلری
دانیشیق صفحهلرینین اصلی قانونلاریدَییشدیر
ویکیپدیا سیاستلرینین اعمالیدَییشدیر
دانیشیق صفحهلری، ویکیپدیا بیر بؤلومو اوْلاراق، بۆتون سیاستلری اعمال اوْلونمالیدیر.
دانیشیق صفحهلرینی دۆز ایشلتمکدَییشدیر
- ایرتیباط قۇرون: موضوعا گؤره آیری ایشلدنلرله دانیشیب، بیر عۆمۇمی ایجماعا چاتماق اۆچون چالیشین.
- حاشیهیه گئتمهیین: تکجه مقالهیه گؤره دانیشین، ربطسیز دانیشیقلار سیلینه بیلر.
- طرفسیز اوْلون: دانیشیقلاردا عدالت ایله انصافدان اۇزاق اوْلماییب، طرفسیز اوْلون.
- گئچرلی اوْلون: چالیشین بۆتون دانیشیقلارینیز قایناقلی و یوْخلانیلابیلرلی اوْلسون.
- پایلاشین: هلهلیک قایناقسیز اوْلان یازیلاری، قایناق تاپینجا دانیشیق صفحهسینه آرتیرین.
- دییشدیرمهلره گؤره دانیشین: مقالهده اوْلان دییشدیرمهلره گؤره، دانیشیق صفحهسینده دانیشین.
- اؤنری یازین: مقالهنین یاخشیلاشماسینا گؤره اؤز اؤنریلرینیزی دانیشیق صفحهسینده پایلاشین.
- ایمضالایین : یازیلارینیزی دانیشیق صفحهلرینده امضالایین.
- قیسا و ساده یازین : دانیشیقلاری قیسا و ساده ساخلایین.
- آرشیولری اوْخویون : یئنی بیر دانیشیق باشلاتمادان قاباق، آرشیودهکی قاباقکی دانیشیقلاری یوْخلایین.
- تۆرکجه یازین : کیم اۆچون یازماغینیزا باخمایاراق و اوْنون هانسی دیللرله تانیش اوْلدوغونا باخمایاراق، اوْلدوقجا دانیشیقلاری آذربایجان تورکجهسینده یازین یوْخسا آیری دیلده یازیلان دانیشیقلاردا تۆرکجه چئویرمهسینی آرتیرین. بۇ ایش اۆچون ائلچیلیکدن کؤمک آلین.
- تۆرکجه سیاستلره ایرجاع وئرین : اوْلدوقجا دانیشیقلاردا تۆرکجهده چئویریلمیش سیاستلره ایرجاع وئرمهیه چالیشین.
دانیشیق دییشدیرمهسیدَییشدیر
آیری ایشلدنلرین دانیشیقلارینی دییشدیرمکدَییشدیر
دانیشیق صفحهلری چاپ اوْلونمایاجاق و یاییلمایاجاق، اوْنا گؤره اوْلدوقجا آیری ایشلدنلرین دانیشیقلارینی دییشدیرمکدن چکینین.
بۇ وضعیتلرده باشقالارین دانیشیقلارینی دییشدیرمک اوْلار:
- یازار ایجازه وئرسه.
- قاداغان اولموش، توهین و شخصی حملهلری سیلمک اۆچون.
- ایمضاسیز یازینین سوْنوندا یازارین آدینی یازماق {{ایمضاسیز|ایشلدن یوْخسا آیپی آدی}}
- اؤز دانیشیق صفحهنیزده آیریلارین دانیشیقلارینی سیله بیلرسینیز، (یاریمچیلیق یوْخ بۆتؤو)، آنجاق اوْنلاری آرشیو ائتمک داها یاخشیدیر.
اؤز دانیشیقلارینیزی دییشدیرمکدَییشدیر
اوْلدوقجا اؤز قاباقکی دانیشیقلارینیزی دییشدیرمهمهیه چالیشین٬ یوْخسا اوْنلاری سیلمک یئرینه   قاباقکی یازی   دستورو ایله خطلهیین.
ایستانداردلاردَییشدیر
- یئنی دانیشیقلاری، صفحه سوْنونا آرتیرین.
- موناسیب و طرفسیز باشلیق سئچین.
- دانیشیقلاری قیسا و ساده ساخلایین.
- دانیشیقلاری سیلمهیین، آرشیو ائدین.


text:
قیریم-دا روسیایا مخصوص حربی حیسهده پارتلاییش اولدو
روسیانین غیری-قانونی ایلحاق ائتدیگی قیریم-دا سلاح-مهماتیت موقتی ساخلانیلدیغی انباردا پارتلاییش اولوب.
روسیانین غیری-قانونی ایلحاق ائتدیگی قیریم-دا سلاح-مهماتیت موقتی ساخلانیلدیغی انباردا پارتلاییش اولوب.
روسیا ساوونما ناظیرلیگیندن وئریلن آچیقلامادا قیریم-ین جان کؤی بؤلگهسیندهکی مایسکوی کندی یاخینلیغیندا حربی حیسهیه مخصوص تجهیزاتین موقتی ساخلاندیغی اراضیده یانغین باش وئردیگی بیلدیریلیب.
یانغین نتیجهسینده مهماتلارین پارتلادیغی بارهده معلومات وئریلیب.
حادثه نتیجهسینده خسارت آلان اولمادیغی، بؤلگهیه یانغینسؤندورنلرین جلب اولوندوغو بیلدیریلیب.
قئید اولونوب کی، یانغینین باش وئرمه سببلری آراشدیریلیر.
بیلدیریلیر کی، جانکؤی شهرینده، مایسکویه کندی یاخینلیغینداکی الکتریک نیروگاهیندا یانغین باش وئریب.
ایلگیلیلی خبرلر
ایران-دا اعتراض لار 17-جی گونده ده داوام ائدیب
ایران-دا مهسا امینینین اؤلوموندن سونرا باشلایان اعتراض آکسیالاری داوام ائدیر.
ایران-دا گون عرضینده کوروناویروسدان 9 نفر اؤلوب
بونو ایرانین ساغلیق، معالیجه و طبی تحصیل ناظیرلیگی اعلان ائدیب.
پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب
سوریه-نین قوزیی ینده "فرات قالخانی" عملیاتی بؤلگهسینه هوجوم ائتمهیه حاضیرلاشدیقلاری معین ائدیلن بؤلوجو ترور تشکیلاتی پ.کا.کا/ی.پ.گ-نین 7 عضوو ضررسیزلشدیریلیب.


text:
ویکیپدیا:یئنی ایشلدنلری اینجیتمهیین
ویکیپدیا، تجروبه لی ایشلدنلردن آرتیق یئنی ایشلدنلر چالیشمالاری ایله بؤیویور. بیز هامیمیز بیر گۆن یئنی و تجروبه سیز ایشلدن ایدیک!
یئنی گلنلرین قاباغینا چوماقلا چیخمایین!دَییشدیر
- ویکیپدیانین توسعه و طرفسیزلیگینی قوْرماق اۆچون، یئنی ایشلدنلره احتیاجی اوْلدوغونو آنلایین.
- بیر یئنی ایشلدندن بیر سهو گؤرسز، چالیشین اوْلدوقجا اؤزونوز اوْنو دۆزلدین، یئنی گلنلری دانلامایین. یاددا ساخلایین، ویکیپدیادا چالیشماق آزاددیر و هئچ کیمسهنین مسئولیتی دئییل.
- بیر یئنی ایشلدنه تذکور وئرمک گرک اوْلورسا، گۆلر اؤزله بۇ ایشی گؤرون. سؤزونوزو بیر خوش گلدین له باشلاییب، سوْنرا مولایمتله تذکورونوزو وئرین. بئله یوموشاق دیلینیز اوْلمازسا، دانیشمایین. هئچ کیمسه سیزی لال سایماز!
- یئنی ایشلدنلر قاباغیندا یاخشی نیتینیز اوْلسون. یئنی گلنلرین چوْخونون هدفی خارابکارلیق یوْخ کؤمکدیر.
- بیرینجی آددیمدا یئنی ایشلدنلری باغلامایین، اول اوْنلارلا دانیشین.


text:
یۆجە آللاه، اینسانلارئن کندی قورغولارئنئن پشینە دۆشمەمەلری ایچین کیتابئ “تک قایناق” یاپمئش، اۇنو کندی آچئقلامئش، بو آچئقلامالارا اولاشمانئن یۇلونو دا گؤسترمیشتیر. اینسانلارئن چۇغو بو گرچگی گؤرمزدن گلیرلر. چۆنکۆ اینسان، سئنئرلارئ آشمایا، هر شەیە حۆکمەتمەیە مەییللی یاراتئلمئشتئر. اۇ، بو قۇنودا اۇ قادار جۆرئتکاردئر کی، آللاها دین اؤگرتمەیە داحی قالقار.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۱۶﴾ (سوەة الحجرات)
دە کی! دینینیزی آللاها سیز می اؤگرتییۇرسونوز؟ آللاه، گؤکلردە وە یردە اۇلانئ بیلیر. اۇ هر شەیی بیلیر. (حوجورات سورەسی؛ 16)
اینسانئن ضاعافئنئ أن ایی بیلن آللاه، بو قۇنودا اۇنو سۆرکلی اویارمئش، قانون قۇیوجونون کندیسی اۇلدوغونو حاطئرلاتمئشتئر. “تک شاریع” یاعنی حۆکۆم قۇیوجو اۇدور. بیز سادەجە اۇنون بیزە گؤندردیکلرینی، بیزە گؤستردیگی شکیلدە آنلاماق وە اویغولاماقلا یۆکۆملۆیۆز. بونا نبی وە رسوللر دە داحیلدیر.
یوقارئدا گچن هود سورەسینین ایکینجی آیتیندەکی « إنّنی لَکُم مِنهُ نَذیرٌ وَ بَشیرٌ = بن دە اۇنون طارافئندان سیزە اویارئ یاپان وە مۆژدە ورن بیریییم. » ایفادەسی بونو گؤسترمکتەدیر. آیتتە گچن “مِنهُ = اوُنون طارافئندان” ایفادەسییلە، رسولوللاهئن اویارئ وە مۆژدەلرینین قایناغئ آللاها، دۇلایئسئیلا کیتابا باغلانماقتادئر.
شو آیت دە بونو تەیید أتمکتەدیر:
… وَهَذَا كِتَابٌ مُصَدِّقٌ لِسَانًا عَرَبِيًّا لِيُنْذِرَ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَبُشْرَى لِلْمُحْسِنِينَ ﴿۱۲﴾ (سورة الأحقاف)
… بو، اؤنجەکیلری تاصدیق أدن، ظولمەدنلری اویارماق وە اییلیک یاپانلارا مۆژدە اۇلماق اۆزرە عارابچا ایندیریلمیش بیر کیتابتئر. (آحقاف سورەسی؛ 12)
آیتتە، قورئانئن اویارئ یاپان وە مۆژدە ورن بیر کیتاب اۇلدوغو بیلدیریلمکتەدیر. رسوللرین گؤرەوی، کندیلرینە واحیەدیلنی تبلیغ أتمک اۇلدوغو ایچین یاعنی رسوللر کندیلرینە ایندیریلن کیتابلارئ تبلیغ أتتیکلری ایچین، اۇنلارئن اویارئ وە مۆژدەلری کیتابتان اۇلور.
رسولوللاەتان، بونو شؤیلە ایفادە أتمەسی ایستنمیشتیر:
قُلْ إِنَّمَا أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ … ﴿۴۵﴾ (سورة الأنبیاء)
دە کی: “بن سیزی سادەجە واحی ایلە اویارماقتایئم…” (أنبیا سورەسی؛ 45)
قورئانئن، نبی وە رسول قاوراملارئنا وردیگی آنلامئ دیققاتە آلمایئپ، ذیهینلریندە اۇلوشتوردوقلارئ نبی آلغئسئندان حارەکتلە فارقلئ بکلنتیلرە گیرنلر حاققئندا یۆجە آللاه شؤیلە بویورور:
وَإِذَا لَمْ تَأْتِهِمْ بِآيَةٍ قَالُوا لَوْلَا اجْتَبَيْتَهَا قُلْ إِنَّمَا أَتَّبِعُ مَا يُوحَى إِلَيَّ مِنْ رَبِّي … ﴿۲۰۳﴾ (سورة الأعراف)
اۇنلارا بیر آیت گتیرمەدیگین زامان: “درلەسەیدین یا؟” دەرلر. دە کی: “بن راببیم طارافئندان بانا واحیەدیلنە اویارئم.” … (آعراف سورەسی؛ 203)
رسولوللاها، کندیسینین واحیە اویدوغونون سؤیلتیلمەسی اؤنملیدیر. اۇنا یاپئلان واحی قورئاندئر. قورئان تک قایناقتئر. قورئاندا هر شەیین آچئقلاندئغئ بیلدیریلیر.
بیر آیت شؤیلەدیر:
… وَنَزَّلْنَا عَلَيْكَ الْكِتَابَ تِبْيَانًا لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدًى وَرَحْمَةً وَبُشْرَى لِلْمُسْلِمِينَ ﴿۸۹﴾ (سورة النحل)
… بیز بو کیتابئ سانا ایندیردیک کی هر شەیی آچئقلاسئن، دۇغرو یۇلو گؤسترسین، اۇنا باغلانانلارا بیر ایکرام وە بیر مۆژدە اۇلسون. (ناحل سورەسی؛ 89)
یۆجە آللاه، کیتابئندا هر شەیی آچئق بیر شکیلدە اۇرتایا قۇیدوغونو بیلدیرییۇرسا، دین قۇنوسوندا بیزیم باشقا قایناق آرایئشلارئنا گیرمەمیز دۇغرو اۇلماز. بیزە دۆشن، تک حۆکۆم قۇیوجونون “اۇ” اۇلدوغونو، کیتابئندا دا هر شەیی آچئقلادئغئنئ قابول أتمک، بو قۇنودا شۆبهەلر یاشاماماقتئر.
قورئاندا بو دوروم شؤیلە ایفادە أدیلیر:
أَفَغَيْرَ اللَّهِ أَبْتَغِي حَكَمًا وَهُوَ الَّذِي أَنْزَلَ إِلَيْكُمُ الْكِتَابَ مُفَصَّلًا وَالَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ رَبِّكَ بِالْحَقِّ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿۱۱۴﴾ (سورة الأنعام)
بن آللاەتان باشقا بیر حاکم می آرارئم؟ کیتابئ سیزە آچئقلانمئش اۇلاراق ایندیرن اۇدور. کندیلرینە کیتاب وردیکلریمیز بیلیرلر کی بو کیتاب، راببین طارافئندان حاق اۇلاراق ایندیریلمیشتیر. ساقئن ترددۆد أدنلردن اۇلما! (أنعام سورەسی؛ 114)
حال بؤیلەیکن گلەنکتە، “مسئلەلرین سوُنسوز، آیتلرین ایسە سئنئرلئ اۇلدوغو” سؤیلنیپ قورئانا سئنئر چیزیلمیش، قورئانئ بەیان أتتیگی؛ اوُندا اوُلمایان بیرتاقئم حلال وە حاراملار قۇیدوغو ایددیعا أدیلەرک رسولوللاهئن گؤرەو وە یتکیسینە دائیر یانلئش آلغئلار اۇلوشتورولموش، “آیتلر آراسئ ایرتیباطلار” گؤز آردئ أدیلەرک آنلاشئلمازلئغا ماحکوم أدیلمیشتیر.
آللاهئن دینینە گرگی گیبی اویان بیر تۇپلولوقتان داحا اؤندە بیر تۇپلولوق اۇلماسئ مۆمکۆن دگیلدیر. اۇ حالدە، مۆسلۆمانلارئن یۆزیئللاردئر سۆرەگلن وە گۆنۆمۆزدە دە دوام أدن گؤرۆنۆملری، بیر شەیلرین ترس گیتتیگینین أن آچئق دلیلی اۇلسا گرکتیر.
نیتەکیم یۆجە آللاه شؤیلە بویورور:
وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ ﴿۱۳۹﴾ (سورة آل عمران)
گەوشەمەیین، اۆزۆلمەیین! أگر اینانئیۇرسانئز، اۆستۆن اۇلان سیزلرسینیز. (آلی عیمران سورەسی؛ 139)
بیزە دۆشن، قورئانئن آچئقلامالارئنئن پشینە دۆشمکتیر. اینسانلارا هیدایت وە نور اۇلاراق گؤندریلن وە ایچریسیندە هر شەیین بیر اوصولە گؤرە آچئقلاندئغئ بیلدیریلن کیتابئن اۆزریندە یۇغونلاشئلمالئ، تۆم غایرت، اۇنون دۇغرو آنلاشئلماسئ وە حایاتا گچیریلمەسی ایچین اۇلمالئدئر.
رسولوللاهئن اؤرنکلیگی بو قۇنودا یۇلوموزو آچاجاقتئر. گلەنکسل آنلایئشا گؤرە سۆننت، قورئانئن یانئندا مۆستاقیل بیر قایناق سایئلئر. بو، قورئاندا یر آلمایان بیرتاقئم حۆکۆملرین سۆننتتە اۇلدوغو آنلامئنا گلیر. حاتتا ایکیسیندە دە بولونمایان چؤزۆملرە ایجماع وە قئیاسلا اولاشئلابیلەجگی قابول أدیلیر. اۇیسا “قورئان“ تک قایناقتئر.
“سۆننت“، قورئانئن ایچردیگی حۆکۆملرین رسولوللاه طارافئندان اۇرتایا قۇنماسئ وە اویغولانماسئ اۇلاراق گؤرۆلملیدیر. بو حۆکۆملری اۇرتایا قۇیماق، باعضن دۇغرودان آیتی تبلیغ أتمکلە، باعضن دە آیتلر آراسئ ایلیشکیلردن حۆکۆم چئقارما شکلیندە اۇلور. بو دورومدا “سۆننت“، قورئانئن دئشئندا، اۇندان باغئمسئز بیر قایناق اۇلمایاجاقتئر.
دوُکتوُر فاتیح اوُروم


text:
سیسیل
سیسیل- آرالیق دنیزینده ان بؤیوک آدا. ایتالیا موختار ویلایتلریندن بیری. ساحهسی ۲۵٬۴۶۰ km². آپئننین یاریماداسیندان گونئیدا یئرلشیر و میسینا بوغازی واسطهسی ایله اوندان آیریلیر. ساحللری، اسسهن، دیک و آز گیرینتیلی چیخینتیلیدیر. داغلیق و تپهلی رلیف اوستوندور. قوزئی ساحلی بویو آپننین یاریماداسینداکی داغلارین داوامی اوْلان سیلسیلهلر و آیری-آیری ماسسیولر (پلوریتان داغلاری، نبرودی، لئ-مادونیئ) اوزانیر. مرکزی حیصّهسینی آلچاق داغلیق ساحهلر و تپهلیکلر توتور؛ گونئی-شرقده کارستلی ایبلئن پلاتوسو یئرلشیر. قوزئی و باتی ساحللرینده آککومولیاتیو دوزهنلیکلر وار. آدانین ان یوکسک نقطهسی اتنا وولکانیدیر (۳۳۴۰ م). تئز-تئز زلزهلهلر اولور. فایدالی قازینتیلاری: کوکورد، نفت، طبیعی قاز و س. ایقلیمی آرالیق دنیزی تیپلی سوبتروپیکدیر. اتنانین زیروهسی ایلین ۹ آیی قارلا اؤرتولو اولور. ایللیک یاغینتی دوزهنلیکلرده ۴۰۰–۶۰۰ مم، داغلاردا ۱۲۰۰–۱۴۰۰ مم. چایلارین چوخو یایدا قورویور. تورپاقلاری اساساً، داغ-قهویی و قیرمیزیدیر. ماکویس، قاریقا و آرالیق دنیزی تیپلی چؤل بیتکیلری گئنیش یاییلمیشدیر. آدانی سیسیل بوغازی بون یاریماداسیندان، میسینا بوغازی ایسه آپنین یاریماداسیندان آییریر.
تاریخی[دَییشدیر]
ایتالیانین شهرلری[دَییشدیر]
قالری[دَییشدیر]
The hilly countryside around کالتانیستا، in central Sicily
کلیسای جامع مونرئاله


text:
UEFA قهرمانلرلیگی اوچره شوولری بولیب اوته دی
اوچره شوولر سه شنبه و چهارشنبه کونلری اجرا ایتیله دی
UEFA قهرمانلرلیگی 2022-2023 موسوم بیلله شوولری دایره سیده ایککینچی اوچره شوولر بولیب اوته دی.
اروپا UEFA قهرمانلرلیگی گروپ بیلله شوولری دایره سیده سه شنبه کونی گروپلرده 7 ته اوچره شوو بیلن باشلنه دی.
بیراق گروپلرده گی ایریم اوچره شوولر چهارشنبه کونی کیچقرون اروپانینگ تورلی مملکتلریده بولیب اوته دی.
سه شنبه کونی و چهارشنبه کونی بولیب اوته دیگن اوچره شوولر قوییده گیچه:
A گروپ
لیورپول – ایکس
B گروپ
بایر لیورکوسن - اتلتیکو مادرید
پورتو - کلوب بروج
C گروپ
بایرن مونیخ - بارسیلونا
ویکتوریا پیلزن – انتر
D گروپ
اولمپیک مارسیلیا - انترکت فرانکفورت
سپورتینگ لیزبون – توتنهام
14 سپتامبر چهارشنبه کونی:
A
رنجرس – ناپولی
E گروپ
چلسی - سالزبورگ
میلان - دینامو زگرب
F گروپ
شختر دونیتسک - سلتیک
ریئال مادرید - لپزیگ –
G گروپ
منچستر سیتی - بوریسیا دورتمونت
کوپنهاگن - سوویا
H گروپ
یونتوس - بینفیکا
مکابی هایفا - پاریس سن جرمن
علاقه لی ینگی لیکلر
اروپا UEFA قهرمانلرلیگی بیلله شوولری بولیب اوتدی
بوگون ایسه اروپا UEFA و کنفرانس لیگی بیلله شوولری اجرا ایتیله دی


text:
کارولین شومیکر
کارولین شومیکر (اینگیلیسجه: Carolyn S. Shoemaker) آمریکالی بیلیم اینسانی. ۲۴ ژوئن ۱۹۲۹ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. کارولین شومیکر چیکودهکی کالیفورنیا ایالتی بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری کالیفورنیا تکنولوژی انستیتوسودیر. اوْ آسترونومی ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Carolyn S. Shoemaker»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کارولین شومیکر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز: باشباخان اردوغان: بیز گوجوموزو تاریخیمیزدن آلیریق، مدنیت بیریکیمیمیزدن آلیریق
باشباخان رجب طیب اردوغان، ۵.جی ائلچیلر کنفرانسینا قاتیلان ائلچیلر شرفینه دونن آخشام یئمهیی وئردی.
باشباخان اردوغان، بوراداکی ائلچیلره، تورکیهنین سون ۱۰ ایلدیر خاریجی سیاستده ازبرلری پوزدوغونا دقت چئکهرک، ایستاتوکوجو بیر خاریجی سیاست آنلاییشی ایله بیر یئره وارمانین مومکون اولمادیغینی وورغولادی. هر اؤلکهنین، تورکیهنین ادعا صاحبی بیر اؤلکه اولدوغونو بیلمک دورومو اولدوغونو وورغولایان اردوغان، “یئر اوزوندکی هر اؤلکه بیزیم هدفلری اولان بیر اؤلکه اولدوغوموزو بیلمهلیدیر. یئنه هر اؤلکه بیزیم ادعا و هدفلریمیزین آرخاسیندا گوجلو بیر میللی ایراده، گوجلو بیر دؤولت اولدوغونون دا فرقینده اولمالیدیر. صاحب اولدوغوموز گوج، اصلا و اصلا کنترلسوز، دنگهسیز، سامان آلووو کیمی گلیب گئچیجی بیر گوج دئییل. بونو گؤسترملیییک. چونکی بیز گوجوموزو تاریخیمیزدن آلیریق، مدنیت بیریکیمیمیزدن آلیریق. بونون یانیندا گوجوموزو ثابت شکیلده بؤیوین بیر اکونومیدن، رفورمیست، دینامیک بیر ایچ سیاستدن آلیریق”
دئدی.
“-بیز تریبونلاردان باخان دئییل، اولایلارین ایچینده یئر آلان، اونلاری یؤنهدن و یؤنلندیرن آکتورلار” اولمالیییق دئیه دانیشان باشباخان اردوغان، تورکیهنین سوریهده باش وئرن حادثهلره، تپکیسیز قالماسی، بو اولایلاری گؤرمزلیکدن گلمهسینین کسینلیکله ممکن اولمادیغینی بیر دفعه داها وورغولادی. باشباخان اردوغان، تورکیهنین ساواشین دئییل، باریشین طرفینده اولدوغونو، و باریش اوچون نه بدل اؤدنیلمهسی لازیمسا، اؤددیگینی و اؤدمهیه داوام ائدجیینی قید ائتدی. اردوغان، “هر آن هر ایمکانیمیزلا ساواش اوچون حاضیریق. گرکدیگینده تورپاقلاریمیزی قوروماق قونوسوندا اصلا بیر ترددود ایچینده اولماریق. اما سون آنا قدر باریش اوچون مباریزه ائدر، سون آنا قدر باریشین تاسیسی اوچون چابالاریق و چابالیریق” دئدی.
خاریجی ایشلر باخانی احمد داووداوغلو دا، تورکیهنین خاریجی سیاست آلانیندا سون ایللرده بؤیوک بیر “ذهنی دؤنوشوم” یاشادیغینا ایشاره ائتدی و بونون گرچکلشمهسینین ده، آنجاق گوجلو بیر سیاسی ایراده دستیی ایله مومکون اولدوغونو ایفاده ائتدی. داووداوغلو، “تورکیه جمهوریتی دؤولتی، گلهجک دؤنمده هم بؤلگهسینده هم ده کورهسل آلاندا مشفیق و مقتدیر بیر خاریجی سیاست آنلاییشینی یئریتمهیه داوام ائدهجک” دئدی.
ت.ر.ت. تورکی


text:
آقا وثاغی دایانیر؛ اطرافینا باخیر؛ حیوان یوخدو. اوٍرهکدن سئوینیر. آددیملاری یوٍنگوٍللشیر، ائوینین قاباغینداکی اقاقیا آغاجینین یانیندان کئچیر. اقاقیا آغاجینین تومورجوقلاری آچیب و بوٍتوٍن بوداقلارینی، خیردا و پارلاق یارپاقلار بوٍروٍیوٍبدوٍر. سانکی آغاج، یاشیل یانان چیراقلارلا بزهنیبدیر.
آقا وثاقی ماشینینا ساری گئدیر. رولون دالیسیندا اوتورور و گوٍزگوٍده اؤز سیر- صیفتینه باخیر. اوٍرهییندهکی سئوینجی و شادلیغی بیردن- بیره یوخ اولور. ماشینینین قاپیسینی باغلایانادک، حیوان چاغریلمامیش بیر قوناق کیمی ماشینا آتیلیر و آرخا صندلیده یئرلشیر.
آقا وثاقی عصبیلیکله اییلیر. اختیارسیز اولاراق، الی، آیاغینین آلتینداکی اولان دمیر میلهیه ساری گئدیر؛ آنجاق اونون باخیشی، ائوینین قاباغینداکی چیلچیراق کیمی یانان اقاقی آغاجینا ساتاشیر. او، الینی دالی چکیر، دوٍزهلیر یئرینده اوتورور. ماشینی ایشلهدیر، یولا دوٍشوٍر.
آقا وثاقی گوٍزگوٍده حیوانی گؤروٍر. او، ازگین و حوصلهسیز، ماشینین آرخا صندلیسینده سرهلنیب، یورغون و یوخولو باخیشینی ائشییه تیکیبدیر. ال- آیاغی تیترهییر، خستهلیک ایزلری، اونون بوٍتوٍن بدنینده گؤروٍنوٍر.
آقا وثاقی شهردن ائشییه گئدهن یولا دوٍشوٍر. او دوٍشوٍنوٍر کی، «اؤتن جوما گوٍنوٍ عجب یاخشی هاوایدی، گوٍن چیخمیشدی، هاوا ایستی ایدی. یاخشی یاپیشیردی. یاخشی اولار یولداشلارین هامیسی گله. اؤتن هفته، نئچه نفری گلمهمیشدیلر. اونلارلا اولاندا آدام راحات نفس آلیر و اؤروٍنده دیریلیک حیس ائدیر. قریبه ایرنج یاشاییشیمیز واردیر. گئجهلر چاخیر ایچمکدن، قومار اویناماقدان لاپ داها چوٍروٍموٍشدوٍم. نه بیر زاد اوخویوردوم، نه بیر یئره گئدیردیم، نه کیمسهنی گؤروٍردوٍم؛ آللاه کسسین…» آقا وثاقی حیوانین خورولتوسونو ائشیدیر، بئزمیشجهسینه گوٍزگوٍدن اونا باخیر. بولاشیق باشدان- آیاغا حیوانی باسیبدیر. او خورولدایارکن یوخودا اؤزوٍنوٍ قاشیییر. بیرینجی دؤنه دئییل کی، او ماشیندا یوخلاییر. آقا وثاقی بیر هفتهنین ایچینده، اوٍچ- دؤرد دؤنه اونون یوخولاماغینی گؤروٍبدوٍر. آنجاق حیوانین خورولتوسو، بو دؤنه هر دفهکیندن اوجادیر؛ سانکی آغیر بیر یوخویا گئدیبدیر. اویاق اولان واختدا اؤزوٍندن شیدتلی بیر ماراقلانما گؤستریر. خیردا گؤزلرینه قریبه بیر حالت وئرهرک، خیرهلنیر و آقا وثاقینی شاشقینلاشدیرارکن، بیر مقاما چاتدیریر کی، آقاوثاقی کؤهنه و موٍندار بیر پارچا کیمی، اونو ماشیندان ائشییه آتماق ایستهییر.
نئچه آی اوّل، آقا وثاقی، سحر ائودن چیخدیقدا، حیوان اونون دالیسیجا آتیلیر ماشینا مینیر؛ آرخا صندلیده یئرینی راحاتلاییر. آقا وثاقی هر نه قدهر چالیشیرسا، حیوانی ماشیندان ائشییه چیخارا بیلمیر. او چارهسیز قالاراق رولون دالیسیندا اوتوروب و ایدارهیه گئدیر. ایدارهنین پارکینگینده ماشینین قاپیسینی آچیق قویور، بلکه حیوان چیخیب گئده و اونون شرری کسیله. آنجاق، آخشام اوٍستوٍ ایدارهدن قاییتماق ایستهینده حیوان تاپیلیب گلیر. او ماشینین آرخا صندلیسینده اوّلکی یئرینده اوتورو. آقا وثاقی اونو ماشیندان ائشییه چیخارماغا چالیشیر. آنجاق حیوان چیغیر- باغیر سالیر. آقا وثاقی قورخوسوندان اونو بوراخیر، ماشینا مینیب و سوٍرعتله پارکینگدن چیخیر. سایخاش بیر یئره گئدیر. ماشینی ساخلاییر، دوٍشوٍر. حیوانی، دؤیمکله ماشیندان چیخارسین دئیه، آغاجدان بیر شوو قیریر. حیوان های- بیدیریق سالاراق دیرهنیش گؤستریر.
آقا وثاقی حیوانی ماشیندان ائشییه چکیر، آنجاق حیوان اونا سوواشیب و بوراخماق ایستهمیر. اولایاراق آقا وثاقینین دؤورهسینه دولانیر و های- کوٍی سالیر. آقاوثاقی یئردن بیر داش گؤتوٍروٍب و اونون باشینا چیرپماق ایستهییر. حیوان سیچراییر و جلد آقاوثاقینین کوٍرهیینه قالخیر. جایناقلاریلا اونون بوینونو سیخارکن کوٍرهیینه مؤحکم بیر ضربه وورور. آقاوثاقییه بوغولماق حیسّی ال وئریر. قوللاری یانینا دوٍشوٍر، داشی آتیر، دیزلری اوٍسته اوتورور، نالهسی اوجالیر.
قورددان دؤنمه ایت یئکهلیکده بیر حیواندیر. حرکتلری جلد و یوٍنگوٍل بدنینین عوٍضولری مؤحکم و قوٍدرتلیدیر. آقاوثاقی ایلک گوٍنلر ائله دوٍشوٍنوٍردوٍ کی، حیوان ایتین موٍختلیف نیژادلارینین بیرینده بیر حیوانشوٍناسلیق سؤزلوٍیوٍنده ایت نیژادیندان اللییه قدهر آد آپاریبلار و هر نؤعوٍنده بوٍتوٍن خصوصیاتینی گئنیش شکیلده ایضاح ائدیبلر. آقاوثاقی حیوانین خصوصیاتینی بوٍتوٍن اللی نؤعوٍن دا خصوصیاتی ایله توتوشدورور و باشا دوٍشوٍر کی، حیوانین ایتلره اوخشارلیغی دانیلمازدیر، آنجاق بو اوخشارلیق اوٍزدن کئچمه اوخشارلیقدیر.
حیوانین دوٍزگوٍن خصوصیاتی، ایتین موٍختلیف نیژادلارینین هئچ بیرینده یوخدور. حیوانین داورانیشیندا، ایتین داورانیشینا قریبه بیر اوخشارلیق وار؛ خوٍصوصیله تزه پالتارلی، فوکول باغلایان آداملارین قارشیسیندا یالتاقلانماسی. حیوانین باشقا خصوصیتلریندن بیری ده ایکی آیاغینین اوٍستوٍنده یول گئتمهسیدیر. ایری- بوروق قیچلارینین اوٍستوٍنده یول گئدنده باشینی یوخاری قالدیریر، سینهسینی قابآقا وئریر. سانکی یول یئریمهسینی تاماشایا قویماق ایستهییر. باشقا خصوصیتلرینین بیری ده بودور کی، اؤزوٍندن جوٍر به جوٍر گورکملر نوٍماییشه قویور. جوٍر به جوٍر مؤوقعلرده اؤزوٍندن بیر سفیل وضعیتلر گؤستریر. وضعیتلره اویغون اولاراق، بوغازیندان انایین بیر سسلر چیخاریر. بو سسلر، بعضی واخت یومشاق و التماس ائدیجی و بعضی واختلار دا کوبود و زوربالیغی ایفا ائدهن سسلر ایدی.
آقا وثاقی چاشباش ووراراق باشینی ایتیریر، نه ائدهجهیینی بیلیمر. نه ایسه اونون چاشباش اولماغینا حیوانین قریبه بیر حسّاسلیغی وار. آقاوثاقی نه قدهر چاشباش وورور، عصبیلشیرسه حیوانین کوٍنجکاولیغی بیر او قدهر شیددتلنیر. سیمیتانلیقجا هر یئردن اونون دالینا دوٍشوٍر. دیققتله، اونون سؤزلرینه قولاق آسیر و ایشلرینه ده قاریشیر. سانکی ائشیتدیکلرینی و گؤردوٍکلرینی یادیندا ساخلاماق ایستهییر.
آقا وثاقی بیر- ایکی دؤنه اؤزوٍندن چیخاراق چیغیرتیسی اوجالیر، آنجاق بو چیغیرتی فایداسیزدیر، گئت- گئده حیوان جسارتلنیر و اونون ایشلرینین قارشیسیندا کوٍنجکاولیق گؤسترهرک، موٍزاحیمتی چوخالیر. هردن بیر نئچه ساعات آقاوثاقینی اؤز حالینا بوراخیر، اؤزوٍ ده گؤزدن ایتیر. آنجاق، آقاوثاقی بو آزادلیغین تامینی دادیب- دادمامیش یئنیدن تاپیلیب گلیر. ماشیندا اؤز یئرینده اوتوروب تام کوٍنجکاولیقلا، اونون داورانیشینا دیققت یئتیریر. اونون گل- گئتلرینه باشقالاری ایله اوتوروب دوروشوغونا، نیظارت ائدهرکن اونون ایدارهسینی ایسه اؤز الینه کئچیریر.
آقا وثاقی یاواش- یاواش باشا دوٍشوٍر کی، جاماعاتین دا چوخو اونون دردینه دوٍشوٍبلر. آنجاق حیس ائدیر کی، چوخلاری اؤز دردلرینی آغیر بیر خستهلیک کیمی خورا خستهلییی کیمی بیر- بیریندن گیزلهدیرلر. و هانسی سببلره گؤره ایسه خوشلامیرلار کیمسه اونلارین دردیندن باش چیخارسین. بیر دفه، تانیشلارین بیرینین ائوینده اوزون قورویوجوسو حیوانا بنزهر بیر حیوان گوروٍر. آنجاق اونون حاققیندا دانیشماق ایستهینده تانیشین رنگی آتیر. اؤزوٍنوٍ بیلمهمزلییه ووررارق، ائویندهکی حیوانین وارلیغینی یئرلی- دیبلی دانیر.
بیر دؤنه ده ایش یئرینده ایذینسیز اولاراق ائله باش موٍدیرلرینین ایش اوتاغینا گیریر. بئله گوٍمان ائدیر کی، تئلفونلا دانیشمآقا مشغول اولان باش موٍدیر جنابلارینین یئرینده اؤزوٍنوٍن قورویوجوسو اولان حیوانا بنزهر بیر حیوان اوتوروبدور. خوٍصوصی ایله اونون گؤزلرینده اولان حالتلرده و گؤرکمینین حرکتینده اونون قورویوجوسو اولانحیوانین گوزلریندهکی حالته و گؤرکمینده حرکته قریبه بیر اوخشارلیق وار. آنجاق، آقاوثاقینی گؤرهن کیمی اونون گوزلرینین و سیر- صیفتینین حالتی دییشیلیر. حیوان، باش موٍدیر جنابلارینین وارلیغینا هوپور و ایتیر. باش موٍدیر جنابلاری ال- آیاغینی ایتیرهرک تئلفونون دستهیینی یئرینه قویارکن چوخ عصبانیتله آقاوثاقینین باشینا چیغیریر و دئییر نه اوٍچوٍن ایجازهسیز اونون اوتاغینا گیریبدیر؟
آقا وثاقی یاواش- یاواش اوخشارلیقلاری سئچه بیلیر. اونون ظنّیجه امکداشلارینین و ائلهجه ده اورادا- بورادا گؤردوٍیوٍ جاماعاتین بیر عدهسینین داورانیشلارینین و گؤزلرینین حالتلری، اونون قورویوجوسو اولان حیوانین، گؤزلرینین و داورانیشینین حالتینه بنزهییر. سانکی اونلارین وارلیغینا بیر حیوان گیریبدیر. لاپ قریبهسی بوراسیندادیر کی، آقاوثاقی گوٍزگوٍده اؤزوٍنوٍ گؤرنده، حیوانین بعضی حالتلرینی، گؤرکمینی اؤز- اؤزوٍنده ده گؤروٍر. آقاوثاقی تزه یویولموش کؤینهیینده بؤیوٍک و کیفیر بیر بیت گؤرهن کیمیسه کیمی بیردن- بیره دیکسینهرک گؤزلری خیرهلنیر.
حیوانین عنادی و جسورلوغو گوٍن به گوٍن آرتیر و اؤزوٍنوٍ آقاوثاقینین ایشلرینه قاتیر. آقاوثاقی اینسانی سربستلییینین الدن وئردییینه گؤره، ائلهجه ده اوٍرهیی ایستهدییی کیمی ایشلره ال وورا بیلمهدییینه گؤره داها اؤزوٍنه فخر ائده بیلیمر.
ازهل گوٍنلرده، چوخ حیله و فندیله اونون شرریندن قاچماق ایستهییر. آنجاق حیوانین موٍزاحیمتی آرتیر و حیوان داها آرتیق اؤزوٍنوٍ اونا یاخینلاشدیریر. آقاوثاقی حئیوانین شرریندن قورتارسین دئیه، هر بیر زادا ال آتیرسا دا آنجاق موٍفّق اولا بیلمیر. نهایتده اومودو اوٍزوٍلرکن حیوانی اونوتماق اوٍچوٍن ایچگییه اوٍز گتیریر. آنجاق بیر گئجه دهشتلنیر. بیر گئجه آقاوثاقی تیریاک و قومار مجلیسیندن قاییدارکن، حیوان اوندان آسلاناراق وار گوٍجوٍ ایله اونون جانینا گیریب و اونونلا بیرلشمهیه چالیشیر. آقاوثاقی واختیله حیوانین باش موٍدیرین جانینا گیرمهسینی خاطیرلاییر. جانینا تیترهتمه دوٍشوٍر. او وار گوٍجوٍ ایله حیوانی یئره چیرپیر و تپییینین آلتینا سالیر، حیوان قاچیر ونئچه ساعات اونو راحات بوراخیر.
ائرتهسی گوٍن، آقاوثاقی کیتابخانایا گئدیر. اورادا باشا دوٍشوٍر کی، حیوان کیتاب اوخوماغی خوشلامیر. آقاوثاقی کیاب اوخودوغو واختدا اونون داورانیشیندا حؤوصلهسیزلیک دویولور.
نئچه گوٍندن سونرا، آقاوثاقی سئویملی قدیم یولداشلاری ایله چؤله چیخاندا، یئنه ده او حالتلر، حیوانین داورانیشیندا تاپیلیر. آقاوثاقی ده سؤنوٍب یادیرغامیش شادلیق و سئوینجلر، بیر داها باش قالدیریب اویانیر. او کیتاب اوخویور، اوٍرهیی ایستهدییی قدیم یولداشلاری ایله اوتوروب- دورمآقا باشلاییر. داها، اوّلکیلر کیمی ایداره امکداشلارینین ائوینه گئتمهیه اورادا تیریاک چکیب، قومار اوینامآقا ماراقلانمیر.
تعطیل گوٍنلرینده ماشینینی گؤتوٍروٍر، ییغینجاق یئرلرینه گئدیر. ییغینجاق یئرلری، شهردن ائشیکده، سایخاش بیر یئردی. یولداشلاری اورایا ییغیلارکن شانلی و طنطنهلی کئچهجکلرینی خاطیرلایاراق، چوخ اوٍمیدوارلیقلا آیدین گلهجهیین حاققیندا دانیشیرلار. هم ده هردن- بیر اونلارین اوٍرهکلرینده تزه آرزو- دیلکلرینی اویادان بیر ماهنی اوخویوردولار.
آقا وثاقی بیر درهنین قیراغیندا اوتوروب. او، آشاغیدا آخان سویون، اوٍرهیی اوخشایان شیریلتیسینا قولاق آسماغی سئویر. حیوان بیر قیراقدا بوٍزوٍشوٍب، موٍرگوٍلهییر. یاخود اویان- بویانا وورنوخور، اولاییر. کئچمیشده اولدوغو کیمی داها اونون داورانیشیندا کوبودلوق قالمامیشدی. دئمهلی، او زهمینی و گوٍجوٍنوٍ الدن وئرمیش قوجا بیر ایته بنزهییردی.
آقا وثاقی بیر قیراقدا، ماشینینی ساخلاییر، دوٍشوٍر. یاواش- یاواش درهیه ساری گئدیر. هله یولداشلاری گلمهییبلر. آخی چوخ تئزدیر. دئمهلی، یولداشلارینی گورمک هوهسی آقاوثاقینی نئچه ساعات تئز اورایا چکیبدیر. همیشهکی کیمی موغاییر اولاراق، آقاوثاقی داها حیوانین آیاق سسینی و اونون درین نفسلرینی اؤز آرخاسیندا ائشیتمیر. آرخایا دؤنوٍر، حیوان ماشیندا قالیب و ائشییه چیخمآقا رغبت گؤسترمیر. سانکی، درهلرین طراوتی، آخار چایین گورولتوسو هئچ بیری اونون رغبتینی و سئوینجینی اویادا بیلیمر. آقاوثاقی گئدیر درهنین قیراغیندا بیر داشین اوٍستوٍنده اوتورور.
هر یئر سایخاشدیر. آقاوثاقیدن باشقا بیر کیمسه دؤورهده یوخدور. گوٍنش، اوٍرهیه یاتیملی ایستیسیله اونون اوٍز- گوزوٍنوٍ اوخشاییر. اوٍرهیی اوخشایان بیر شنلیک ده بوٍتوٍن جانینا هوپور. بیر داشا دایانارکن آیاقلارینی اوزادیر و طبیعتین اوٍرهک اوخشایان گؤزهللییینه دالیر. بو گوزهللیک اونون جانیندا درین بیر دینجلمیش حیسّی یارادیردی. حیوانین زاریلتیلاری، آقاوثاقینی بیردن اؤزوٍنه گتیریر. حیوانی گؤروٍر. حیوان تابسیزلیقلا اویان- بویانا گئدیر، اؤزوٍنوٍ یئره چیرپیر و قریبه بیر سسلر چیخاریر. سانکی شاشقینلیق و سرسملیک توتوبدور؛ پوزغون و یورغون بیر گؤرکمله آقاوثاقییه ساری گلیر. التماس ائدیجی گوزلری ایله آقاوثاقییه باخیر، بورنونو اونون باشماقلارینا سوٍرتوٍر و اونو یئریندن قالدیریب شهره آپارمآقا چالیشیر. اونون پالتاریندان چکیر. تورپاقدا اوهدییرکن اینیلدهییر. اوٍمیدینی الدن وئرهرکن اویان- بویانا قاچمآقا باشلاییر.
حیوان داماقسیزدیر، قریبه سسلر چیخاریر. درهنی اوٍزوٍ آشاغی گئدیر، چایین قیراغیندا دولانیر. سوٍرعتله یئنیدن یوخاری قاییدیر. تورپاقدا اوهدییرکن قیوریلیر.
یازدی. دره باشدان- آیآقا یاشیللیقلا بوٍروٍنوٍب. چایین قیراقلاری گول- چیچکله بزهنیبدیر. چای سو ایله دوپ- دولودور. کؤپوٍکلوٍ سو تپهنین دالینا دؤنوٍب گئدیر.
آقا وثاقی درهنین قیراغیندا اوتوروبدور. اونون، دوٍشوٍنجهسینین آخاری طبیعتین سایخاشلیغی ایله اویغوندور. دردلی بیر زوزه سسیندن، بیردن اؤزوٍنه گلیر. اونون گوزلری، داشین اوٍستوٍندن زوٍروٍشوٍب، هاوادا ال- آیاق چالا- چالا آشاغییا ساری دیغیرلانان حیوانا ساتاشیر. حیوان بوٍتوٍن آغیرلیغی ایله چایین ایچینه دوٍشوٍر. چایین داشلانان سویو اونو گوتوٍروٍب آپاریر.
آقا وثاقی دورور و درهنی اوٍزوٍ آشاغی گئدیر، چایین قیراغیندا دایانیر. داها حیواندان بیر ایز یوخدور. سو اونو گؤتوٍروٍب اؤزو ایله آپاریبدیر.
هاوانین صافلیغی گؤز قاماشدیریجیدیر. گؤی، گوٍزگوٍ کیمی پارلاییر. آقاوثاقینین شکیلی چایین قیراغینداکی گؤلمچهیه دوٍشوٍر. گؤلمچه صاف و زوٍلالدیر. گوٍنشین ایستیلییی و ساری تئللری گؤلمچهنین سویوندا عکس اولونور.
آقا وثاقی اووسونلانمیش کیمی گؤلمچهنین قارشیسیندا دیزلری اوٍسته چؤکرکن سویون ایچینده، اؤز سیماسینا گؤزوٍنوٍ زیللهییر.
او، سویا هوپموش سیماسینین دینجلییینی، آیدینلیغینی ایندییهجک هئچ بیر گوٍزگوٍ ده گؤرمهمیشدیر.


text:
ایمپیراتورلوق
ایمپیراتورلوق (لاتینجه: imperium — حاکمیّت):
- بیر مرکزدن ایداره ائدیلن بؤیوک چوْخ میللتلی دؤولت.
- موستملکه دؤولتی، اوْندان وابسته اوْلان و اوْنون ماراقلارینا خیدمت ائدن بؤیوک اراضی بیرلیگی.
- بیر قروپ میللتلر و یا خالقلارین ایمپراتور (ایمپراتریچا) و یا باشقا گۆجلو سوورن و یا حؤکومت طرفیندن ایدارهسی.[۱]
- بیر ایمپیراتورلوق بیر دؤولتین باشقا بیر دؤولت و یا دؤولتلرین اۆزرینده حاکم اوْلدوغو سیاسی بیر قورولوشدور.[۲]
ایمپراتورلوغویا ایمپراتور اداره ائدیر. حال-حاضیردا یگانه رسمی ایمپراتور ژاپون ایمپراتورودور. آنجاق اوْنون آدی داها چوْخ سیموولیک کاراکتر داشیییر.
قالری[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- مدنیت
- دیکتاتورلوق
- دئموکراسی
- دؤولت
- ساحه اساسیندا ایمپیراتورلوقلار
- هخامنشلر
- هخامنشلر
- اشکانیلر
- ساسانیلر
- روم ایمپیراتورلوغو
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغو
- بیزانس ایمپیراتورلوغو
- مقدس روم ژرمن ایمپیراتورلوغو
- بؤیوک موغول ایمپیراتورلوغو
- روسیه ایمپیراتورلوغو
- بریتانیا ایمپیراتورلوغو