text:
برزیل
برزیل و یا برزیل فدراتیو جومهوریتی (پورتوقالجا: República Federativa do Brasil )، گونئی آمریکانین ان بؤیوک اؤلکهسیدیر. رسمی دیلی پورتاقال دیلی و پایتختی برازیلیا دیر. جوغرافی اراضیسی و اهالیسینین سایینا گؤره، برزیل دونیادا ۵-جی یئرده گئدیر. اهالیسینین سایینا گؤره، برزیل دونیا دموکراتییالاری آراسیندا ۴-جو یئری تۇتور. آتلانتیک اوقیانوسی ایله ایحاطه اوْلونموش اؤلکهنین شرق ساحلینین اۇزونلوغو ۷٬۳۶۷ کیلومتردیر. قوزئیدا ونزوئلا، سورینام، قایانا و فرانسه قویاناسی ایله سرحدی اوْلان برزیل، گونئیدا اوروقوئه، گونئی-باتیده آرژانتین و پاراگوئه، باتیده بولیوی و پرو، قوزئی-باتیده ایسه کولومبیا ایله قونشولوق ادیر. دونیانین ۵ اینجی بویۆک اؤلکه سی اوْلان برزیلین ۱۸۶٫۱۱۲٫۷۹۴ نفر جمعیتی وار.[ برزیل اکوادور و اوْغلاق تروپیک(چوخ ایستی)ی طرفیندن ایکی یئره بؤلونور. اؤلکه مۆختلیف فلورا و فاونا ایله زنگیندیر. برزیلین اهالیسی اساساً ساهیلبویو یئرلَشن ایری شهرلرده جمع لشیب. اهالیسینین سایینا گؤره دونیانین ایری اؤلکهلریندن بیری اوْلماسینا باخمایاراق، برزیل اهالیسینین سیخلیغی آشاغیدیر. اؤلکهنین مرکزی حیصّه سینین اهالی سیخلیغی خۆصوصیله آشاغیدیر.
آدین اتیمولوژی (دیلین کؤکلرینی آراشدیرما بیلیم)[دَییشدیر]
پورتوقال یا دنیزچی پدر آلوارش قابرال طرفیندن «ینی دونیا» یا بیرلشدیریلن اراضیلر اوْنون طرفیندن حقیقی خاچ تورپاغی آدلاندیریلدی (port.Terra da Vera Cruz)، داها سوْنرا بۇ اراضیلر موقددس خاچ تورپاغی آدلاندیریلدی (port.Terra da Santa Cruz). لاکین داها سوْنرا اراضینین آدی دییشیلرک تررا دو براسیل (برزیل) آدلاندیریلدی. بۇ آد، احتیماللارین بیرینه اساساً، اراضینین ساحیلینده تاپیلان آغاج نؤعو ایله باغلیدی. بۇ آغاجلاری داها سوْنرا آوروپایا ایتخال ادیلمیه باشلانیلدی. پورتوقال لیلار بۇ آغاجی پاو-برازیل (پورت. پاو-براسیل-برازیل آغاجی) آدلاندیردیلار. اوْنلار، عرب تاجیرلرینین ایستیفاده ائتدیی، برازیل آدلاندیردیقلاری (برازیل پورت. دیلینده براسیل-حرارت دمکدیر)-قیرمیزی، دیرلی آغاجین یئرینی تاپدیقلارینی دوشونوردولر. بۇ آغاج نؤعو آوروپایا آرتیق ۱۲-جی -جی اسردن ایخراج اوْلونوب، مبل و موسیقی آلتلرینین دوزلدیلمسینده ایستیفاده اوْلونوب. (اصلینده ایسه عربلر بۇ آغاجا چوْخ اوْخشایان، لاکین فرقلی، آسیانین گونئی-شرق حیصّه سینده بیتن آغاجلاردان ایستیفاده ادیردیلر) دیگر احتیمالا اساساً اؤلکنین آدی برازیل آداسینین آدیندان آمله گلیب (ایرلند میفولوژیسینا اساساً، برازیل آتلانتیک اوقیانوسدا یرلشن آدانین آدیدیر)
تاریخ[دَییشدیر]
۲۱ آوریل ۱۵۰۰-جو ایلده پورتوقال لی گمیچی پدرو آلوراس کابرول ایلک دفعه گونئی آمریکایا آیاق باسدی و اؤلکهنی پورتوقال کرالی آدینا ضبط اتدیینی اعلان ائتدی. ۱۵۳۰-جو ایللرده مارسین آلفونسو دا سووسا لیدرلییندهکی بیر کشف گزینتیسی اثناسیندا، ایستراتژی نقطهلر اوْلان یئرلره، ریوده ژانیرو، بیر ایل سوْنرا دا بۇ گونکی سانتوس شهرینین اساسی اوْلان ساو ویجنته شهرلرینی قوردولار. پیراتینینگو شهری ده، ۱۵۳۲-جی ایلده ساو ویجنته یاخینلیغیندا یۆکسک بیر اراضیده قۇرولدو. پورتوقال لارین ایسپانیا حاکمیّتینه گیردیی ۱۵۸۰-جی ایلدن ۱۶۴۰-جی ایلدک برزیل ایسپانیا موستملکهسی اوْلدو. ۱۶۴۰-جی اییلده پورتوقال لیلار برازیلیانی تکرار اله کئچیردیلر. دؤولت مرکزی ۱۷۶۳-جو ایلده سالوادوردان ریو-ده-ژانیرویا کؤچدو.
۱۶۹۸-جی ایلده ساو پاولودا بوْل میقداردا قیزیل تاپیلدی. داها سوْنرا ایچ سقمنتلره آمازون حؤوزهسینه ائدیلن کشف گزینتیلری نتیجه سینده باشقا مدنلر ده تاپیلدی. بؤلگهده مۆختلیف فودال قروپلار اوْرتایا چیخسا دا، چوْخ یاشاماییب یئنیدن بیرلیک تأمین ائدیلدی.
۱۵۷۲-جی ایلده برازیلیانی اداره باخیمیندان سالوادور و ریو-ده-ژانیرودان عبارت اوْلماق اۆزره ایکییه آییران سیستم، ۱۷-جی عصرین ایلک روبونه قدر داوام ائتدی. ۱۶-جی و ۱۶-جی عصرلرده ایسپانیالار، اینگیلیس لر، فرانسهلار و آلمانلار زامان-زامان بۇ بؤلگهنی اله کئچیرمک ایستهدیلرسه ده، موفّق اوْلا بیلمهدیلر. ۱۸۰۷-جی ایلده پورتوقال نین ناپولون بوناپارت طرفیندن ایشغال ائدیلمهسی ایله کرال عائلهسی و دؤولتین بعضی رهبرلری برزیلیا قاچدیلار و ۱۸۰۸-جی ایلده حؤکومت مرکزینی ریو ده ژانیرودا قوردولار. اوْ زامان برزیلین اهالیسی ۲. ۵ میلیون نفر ایدی، اوْنلاردان ۴۰۰ مین نفری آغ ایرقه، ۱. ۳ میلیون نفری زنجی ایرقینه منسوب ایدی و ۸۰۰ مین نفرینی یئرلی خالقلار تشکیل ادیردی. زنجیلر بؤیوک شکرقامیشی فرمالاریندا و مدنلرده ایشلدیلمک اۆزره ۱۵۳۸-جی ایلده آفریقادان کؤله اوْلاراق گتیریلمیشلر. ۱۸۱۹-جو ایلده ناپولونون آوروپا دؤولتلرینه مغلوب اوْلماسی نتیجه سینده پورتوقال کرالی، قارداشی اوْغلو دون پدرونو، برزیل عۆمومی قوبرناتورو تعیین ائدهرک پورتوقال یا گئری دؤندو.
۱۸۲۲-جی ایلده پورتوقال مجلیسی ایلک کولونییا سِمتینه گئری دؤنمک ایستینده، برزیللیلار، دون پدرو ژوسه بونی فاجعه داندرادا سیلوانین لیدرلیینده موستقیللیک حرکتلرینی باشلاتدیلار و ۷ سپتامبر ۱۸۲۲-جی ایلده موستقیللیکلرینی اعلان ادیب، ۱۸۲۴-جو ایلده لیبرال بیر آنا یاسا قبول ائتدیلر. برزیل ایستیقلال ساواشینده موباریزه نتیجهنینده برزیل قالیب گلیر. نیظامسیز دؤیوشلردن سوْنرا پورتوقال لیلار برزیلین موستقیللیینی قبول ائتمک مجبوریتینده قالدیلار. برزیل ۱۸۸۹-جو ایله قدر کراللیقلا ایداره ائدیلدی.
لاتین آمریکاسیندا ان اۇزون مدت کراللیقلا ایداره ائدیلن تک اؤلکه برزیل ایدی. ۱۸۳۱-جی ایلده دون پدرو، اوْغلو ایکینجی دون پدرویا تاختی ترک اتمیی طلب ائتدی. ۱۸۳۵–۱۸۴۵ جی ایللرده اؤلکهنین اوْلان جومهوریتی طرفدارلاری ایله فارراپوس ساواشی باش وئریر. ایکینجی دون پدرو زامانیندا مۆعاصیر برزیلین تمللری آتیلدی. ۱۸۸۸-جی ایلده ۸۰۰ مین کندلییه آزادلیق وئریلدی. ۱۸۸۹-جو ایلده قانسیز بیر ضربه ایله کراللیق ایدارهسی ییخیلاراق جومهوریتی ایدارهسی قۇرولدو. ۱۸۹۶–۱۸۹۷-جی ایللرده کانودوس ساواشی باش وئریر کی، هدف ایمپریانین برپاسی ایدی. ۱۹۱۲–۱۹۱۶ ایللرده اؤلکهده نؤوبتی وطنداش ساواشی (کونتستادو ساواشی). ۱۹۱۴-جو ایلده سیاسی بیرلیگی تأمین ادن برزیل، بۆتون دونیا اؤلکهلری طرفیندن تانیندی.
۱۹۳۹-۱۹۴۱-جی ایللرده برزیل اؤز بی طرفلیینی اعلان ائتدی. لاکین سوْنرالار آنتیفاشیست کوالیسییایا داخیل اوْلدو. ۱۹۴۵-جی ایل ۱۸ آوریلده برزیلدا سیاسی محبوسلار اۆچون آمنیستییا اعلان ائدیلدی. ۱۹۴۵-جی ایلین مئییندا سئچکی حاقیندا قانون قبول ائدیلدی. اله همین ایل ۲۸ مئیدا سیاسی پارتییالارین فعالیّتینه ایجازه وئریلدی. ۱۹۴۷-جی ایلین سپتامبریندا آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا «باتی یاریمکورهسینین بیرگه مۆدافیهسی حاقیندا» پاکت ایمضالاندی. ۱۹۵۲-جی ایلده آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-لا ساواش یاردیم حاقیندا سازیش ایمضالاندی. ۱۹۶۰-جی ایل ۲۱ آوریلده باشکند ریو-ده-ژانیرودان برزیلیا کؤچورولدو. ۱۹۶۷-جی ایلده اؤلکهده ینی آنا یاسا قبول اوْلوندو، اؤلکهده آوتوریتار رژیم گۆجلندی. آرژانتین ایله ۱۹۸۰-جی ایلده آتوم انرژیسیندن ایستیفاده حاقیندا سازیش ایمضالاندی. بئله بیر سازیش عیراقلا دا باغلاندی. ۱۹۸۱-جی ایلده نیکاراگوئه، ۱۹۸۲-جی ایلده اکوادورلا سازیش باغلاندی. ۱۹۸۳-جو ایلده برزیل و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اوزایدا راکتلردن ایستیفاده حاقیندا سازیش باغلادیلار. برزیل لاتین آمریکاسی اؤلکهلری ایچریسینده اوزایا ایلک صونعی پیک گؤندرن اؤلکه اوْلدو.
جوغرافیا[دَییشدیر]
برزیلین قوزئی و گونئی نقطهسی آراسینداکی نؤقطهله شرق و باتی نقطهلری آراسینداکی مسافه آز قالا بیر-بیرینه برابردیر (۴۲۲۵km). عومومیتله سطح شکیللری ایکی گئنیش بؤلمهدا آراشدیریلیر.
۱. قوزئیدا آمازون چایی حؤوزه سینین، باتیده پولونا و پاراگوای چایی سیستمینین گئنیش دوز دوزنلیکلری. ۲. شرقدهکی برزیل یۆکسک یایلالاری و شیمالینداکی جویانا یایلالاریدیر. ایکی گئنیش چای سیستمی، ایکی یۆکسک داغلیق بؤلگه آراسیندا سرحدسیز بیر حال آلیر. آز قالا بۆتون برزیلین یاریسیندان چوْخو دنیز سوییهسیندن ۲۰۰ متردن آز یۆکسک یئرلر اوْلماسینا باخمایاراق، اهالیسینین حاکم قیسمی داها چوْخ یۆکسک یئرلرده یاشاییر. اؤلکهنین آز قالا ۴٪-i دنیز سوییهسیندن ۹۰۰ م یوکسکلییندن چوْخدور. برزیلین ان یۆکسک داغی پیجو دا باندیرا اوْلوب، ۲۸۹۰ م-دیر.
آخار سولار[دَییشدیر]
بؤیوک آمازون چایی دونیانین ان گئنیش و چوْخ سولو چاییدیر. پرودا آند داغلارینین شرقیندن چیخیر و برزیل دوزنلیکلری ایچینده آخیر. آتلانتیک اوقیانوسیندان پرو ایچریلرینه قدر چای نقلیاتینا الوریشلیدیر. دنیزه تؤکولدویو یئرده مۆختلیف کاناللار و بیر چوْخ آدالار میدانا گتیریر. ان بؤیوک آدا ماراژو آداسی اوْلوب، ۲۶ km2دیر. آمازونون اهمیتلی قوْللاری، توکانتینس، آراگوایا، خینگو و توپاژوستور. دیگر اهمیتلی چایی، پولونا چاییدیر.
گؤللر[دَییشدیر]
برزیلدا ایکی اهمیتلی گؤل واردیر. بونلار لاگوا دوس پاتوس و لاگوادیر.
ایقلیم[دَییشدیر]
عومومیتله برزیلین ایقلیمی هر طرفده عئینی اوْلدوغو فرض ائدیلسه ده، اؤلکهده مۆختلیف ایقلیم فرقلیلیکلری گؤرولور. برزیلدا گؤرولن ان یۆکسک ایستیلیک قوزئی-شرق آلچاق بؤلگهلرینده قئید ائدیلمیشدیر. بورادا آبسوربه ائدیلن یۆکسک میقدارداکی گونش شوالاری، ایستیلیگی ۳۸ °سی'یه قدر یوکسلدیر. قوزئیدا آمازون حؤوزهسینده الده ائدیلن نتیجهلره گؤره ایلین چوْخو نملی و ایستی کچمکدهدیر.
قوزئی-شرق ساحللری تروپیک (چوخ ایستی) نملی بیر ایقلیمه صاحب اوْلوب، قیشلا بیرلیکده گلن یاغیشلی فصل (مئیدان اۇکتوبر ا قدر) قوزئی ساحللرینه سویوق هاوا گتیریر. قوزئی-شرقدهکی نملی بؤلگهلرین ایچ سقمنتلری صحرادیر. برزیلین قوزئی-شرقینده سرتاو دییلن داواملی قوراق بؤلگهلرده کاکتوس و دیگر بیتکیلر اوْلور. آمازون بؤلگهسی خاریج یاز مؤوسومو یاغیشلی فصلدور. ایلین گئری قالان زامانیندا هاوا نورمال کئچیر. عومومیتله ساحلدن ایچری گئتدیکجه یاغینتی آرتیر. آنجاق نملی یاغیش گتیرن چَتین کولکلر، ایچ قیسیملره گئتدیکجه داغ مانلریله قارشیلاشیر. ساو پاولونون تام جنوبوندا ایتاپانهاو بؤلگهسینده سرره دو مار باریری (ستی) ساحهده ۴۵۰۰ مم یاغیش دوشمهسینه سبب اوْلور.
ایقلیم شرطلرینی نظارت ادن ان اهمیتلی فاکتور، یۆکسکلیکدیر. چونکی اوْرتالاما ۳۰۰ م یۆکسکلیک اۆچون تخمیناً ۱٬۸ °سی ایستیلیک دۆشور. بۇ سببله ۲۰°گونئی پاراللینده ایشتیراک ادن و ۸۵۰ م یۆکسکلیکدهکی بلو نوریزونته شهرینده ایللیک ایستیلیک اوْرتالاماسی ۲۰ °سی'دیر. گونئی برزیلداکی ۹۰۰ متر یۆکسکلیکدهکی پلاتولاردا چوْخ واخت قار یاغماقدادیر.
بیتکی اؤرتویو و حئیوانلار
بیتکیلر عومومیتله ایقلیم و توْرپاق وضعیتینه مؤحکم باغلیدیر. برزیل بیتکیلری اۆچ قروپدا آراشدیریلیر.
مشهلر: آز قالا برزیلین یاریسی مشهلرله اؤرتولودور. مشهلر دؤرد آنا قروپدا توْپلانیر: سلوا، ماتا، آراوجاریس، جااتینیا. آمازون حؤوزهسینده ایشتیراک ادن اکواتوریال دایاز یاغمور مشهلریندهکی آغاجلارا «سلوا» دئییلیر. دونیانین ان بؤیوک تروپیک (چوخ ایستی) یاغیشلی مشهلریدیر. اکینچیلیک ترمینلری آراسیندا چوْخ معنالی بیر ترمین ده شرقی برزیلین تروپیک (چوخ ایستی)، یارپاقلارینین یاریسینی تؤکن «ماتا» تعبیریدیر. بۇ مشهلر برزیلدا یاخشی تورپاغین، هوموسون و گئنیش فرمالارا اۇیغون یئرلرین بیر سمبولودور. بۇ آغاجلار کسیلهرک اکینچیلیک اۆچون اوْرقانیک باخیمدان زنگین توْرپاقلار الده ائدیلیر.
برزیلین گونئی یۆکسک داغلارینداکی مشهلرده اوْلان «آراوجاریا» آغاجی، برزیلدا اینشاات تاختا-شالبانی اوْلاراق چوْخ ایستیفاده ائدیلیر. خۆصوصیله سۆرعتله توسعه ادن شهرلرده تؤکولن بتونلارا شکیل ورمک اۆچون، قورولوش یاردیمی اوْلاراق ایستیفاده ائدیلمکدهدیر. آنجاق چوْخ ایستیسمار ادیلدیی اۆچون توکنمه تهلوکسیله قارشی-قارشییادیر. جااتینگا دییلن مشه، اؤلکهنین قوزئی-شرق بؤلگهسیندهدیر. بورادا لوکوستلار و صحرا/چؤل بیتکیلری اوْلور.
ساواننالار: عومومیتله اوْتلوقلار باخیمیندان برزیلین مرکز قیسیمینین بؤیوک بیر حیصّهسینی اؤرتور. برزیلین ینی باشکندی براسیلیا بۇ سووان بؤلگهسینده قۇرولموشدور. شیمالی آمریکاداکی چاییرلار قدر بیر مونبیت اراضی دییل.
اوْتلاقلار: کامپوس دییلن اوْتلاقلارین باشلیجالاری برزیلین جنوبوندا و بعضی یاخشی سولانان مرکز پلاتولاردا ایشتیراک ادیر. آمازون بؤلگهسینده ده اوْتلاق اراضیلر تاپیلیر
برزیلدا حئیوانلار، بالیقلار، قوشلار و بؤجکلر ایستیقامتیله چوْخ فرقلیلیکلر گؤستریر. آسیا، آفریقا حتی قوزئی آمریکا ایله مؤ قایسه ائدیلسه برزیلدا بعضی بؤیوک ممهلیلرلر یوْخدور. قوزئیداکی مشهلر حئیوانلار باخیمیندان، میمون و قوشلار باخیمیندان زنگیندیر. بالیق کیمی بعضی حئیوانلاردان تیجاری اوْلاراق ایستیفاده ائدیلیر. بؤجکلر اکینچیلیک اۆچون جدی تهلوکه ایفاده اتمکدهدیر. ۲۰۰ نؤعدن چوْخ زهرلی ایلان مؤوجوددور. آنجاق ایلانلار نادر اوْلاراق مسکونلاشما یئرلرینده گؤرونور. بیر چوْخ وحشی حئیوانلار اوْولانماق سببیله نسلی کسیلمیشدیر
اهالی و ایجتیماعی حیات[دَییشدیر]
اهالی: برزیل، ایجتیماعی احتیاطی باخیمیندان چوْخ بؤیوک فرقلیلیکلر ایفاده ادیر. گونئی سقمنتلری، داها چوْخ شهرلشمیش، داها چوْخ ضنایع لشمیش، سیاسی و ایجتیماعی آغیرلیغا مالیکدیر.
قوزئی و قوزئی-شرق بؤلگهلری ایسه، چؤل بؤلگهلر اوْلوب، داها چوْخ آریستوکراتلاشمیشتیر. بۇ سببدن اؤتری تاریخچیلر برزیلدان بحث ادرلرکن، قوزئی و قوزئی-شرقدهکی قدیمی اکینچیلیکله مشغول اوْلان آریستوکرات صینیفله، گونئی بؤلگهدهکی ضنایع لشمیش دموکرات ایجتیماعی صینیفی بیر-بیریندن آییریرلار.
برزیلدا اهالی آرتیمی چوْخ یۆکسکدیر. ایگیرمینجی عصرین سوْنلاریندا دونیانین ان سیخ اؤلکهلریندن بیری اوْلاجاغی تخمین ائدیلیر: برزیل اهالیسی ۴ اتنیک قروپدا بیئرلشیر: یئرلی قیرمیزیدریلیلر، کولونیزاتور پورتوقال لیلار، آفریقا زنجیلری و ۱۸۵۰-جی ایلدن بری آوروپا و دیگر مملکتلردن گلن گؤچمن (مهاجیر) لاردیر. سیاهییاالما قئیدلرینه گؤره اهالینین ۶۲٪i آغلار، ۱۱٪i زنجیلر، ۲۷٪ i قهویی دریلیلردن میدانا گلیر.
آنجاق فرقلی ایرقلر آراسیندا اولنمهلر سببیله متیس خالق آرتماقدادیر. برزیلیا خاریجدن گلنلر اوْلدوقجا چوْخدور. هله ده برزیلدا ۳۰۰. ۰۰۰ اینسان، پورتوقال وطنداشی اوْلاراق یاشاییر. ۱۸۷۵ ایله ۱۹۶۰-جی ایللر آراسیندا برزیلیا ۵ میلیون آوروپالی کؤچ ائتمیش دیر.
عائلهده آتا حاکمدیر. آنجاق سوْن زامانلاردا بۇ حاکمیّت زیفلمیشدیر.
برزیللیلار یاز و هاوانین نورمال اوْلدوغو قیش گونلرینده کوچهیه تؤکولورلر. اولرینی آچیق، آنجاق کؤلگهلی یئرلره اینشا ائدیرلر. موسیقی و سامبا خالقین چوْخ چوْخ رغبت اتدیی اوْیونلاردیر. ایدمانین هر نؤعو توسعه ادیر. خۆصوصیله فۇتبولدا دونیادا سؤز صاحبیدیر. ۱۹۵۸، ۱۹۶۲، ۱۹۷۰، ۱۹۹۴، ۲۰۰۲-جی ایللرده دونیا کوبوکونو قازانمیشدیر.
اهالینین بیر قیسمی ساحلدهکی مسکونلاشما مرکزلرینده توپلانمیشدیر. ان اهمیتلیلری ساو پاولو اؤلکهنین کؤهنه باشکندیدیر. ینی قورولان باشکند براسیلیا، سالوودور، پارتو آلگره دیگر اهمیتلی شهرلردندیر.
اینضیباطی اراضیلر[دَییشدیر]
برزیل ۲۲ ایالتدن میدانا گلن فدرال بیر جومهوریتیدیر. باشچیلیق سیستمی ایله ایداره اوْلونور. مجلیس، سنات و میلّت مجلیسیندن میدانا گلیر. هر ایالتدن ۳ سناتور ۸ ایللیینه، میلّت وکیللری ۴ ایللیینه سچیلیرلر. ایالتلرده آیریجا خالق طرفیندن سچیلن بیر قوبرناتور و موستقیل موهاکیمه اوْرقانلاری اوْلور. اوْخوجو-یازار ۱۸ یاشینی دولدورموش هر برازیلیالینین سس ایستیفاده ائتمهسی مجبوریدیر. ۶۷ یاشیندان بؤیوک اوْلانلار اۆچون سس ورمک مجبوری دییل. وئرگیلر ایالتلر طرفیندن توْپلانیر.
توریزم[دَییشدیر]
ایقتصادیات[دَییشدیر]
برزیل ایقتصادیاتی ایکینجی دونیا ساواشیندن سوْنرا قیسا بیر دورغونلوق گؤسترمهسینه باخمایاراق، سوْنرادان بؤیوک بیر توسعه گؤسترمیشدیر. آنجاق اینفلیاسییا %i باخیمیندان دونیادا ان ایرلی اؤلکهلر آراسیندا اوْلوب، مینلی رقملره چاتمیشدیر. ۱۹۶۷ و ۱۹۸۶-جی ایللردیکی دفعه پول واحیدی دییشدیریلمیشدیر.
اکینچیلیک: برزیل، صنایعسینین اینکیشافینا باخمایاراق، عومومیتله اکینچیلیک اؤلکهسیدیر. اراضینین یاریدان چوْخو یئیجک محصوللاری اوْلماسینا باخمایاراق ینه ده یئیجک احتیاجینین بیر قیسیمینی خاریجدن ایدخال اتمکدهدیر.
برزیل دونیانین ان بؤیوک قهوه اۆرتیم (تولید) چیسی و ایخراجاتچیسیدیر. آنجاق بۇ قهوه آمریکا قارهسیندهکی اؤلکهلرین احتیاجینی آنجاق قارشیلاییر. پامبیق اۆرتیم (تولید) ی دا توسعه ائتمیش دیر، قهوه ایله بیرلیکده کورس قایناغینی تشکیل اتمکدهدیر. شکرقامیشی و کاکاونون دا آز بیر قیسیمینی ایخراج ائتمهسینه باخمایاراق، بؤیوک بیر قیسیمینی داخیلی ایستهلاک اۆچون ایستیفاده ادیر.
قیمتلی تاختا-شالبانلیق آغاجلار، دۆیو، تزه پاخلا، پامبیق، قهوه، شکرقامیشی، کاکاو و قارغیدالی باشلیجا محصوللاریدیر. اؤلکهنین بعضی یئرلرینده آز میقداردا پورتاغال، بانان، یرفیستیغی، توتون، لیف و بعضی تروزلر یتیشدیریلیر.
برزیل مالدارلیقدا دونیانین قاباقدا گلن اؤلکهلریندندیر. فرمالاردا بوْل میقداردا ات اۆچون مال یتیشدیریلیر. برزیلدا اکینچیلیک ایکی قروپا آیریلیر:
۱. ریو دا ژانریونون قوزئی قیسیملرینده اساس اۆصوللارلا ائدیلن اکینچیلیک؛ ۲. اؤلکهنین جنوبوندا داها چوْخ مۆعاصیر آلتلرله ائدیلن اکینچیلیکدیر. مشهچیلیک و بالیقچیلیق: برزیلدا مشهلردهکی آراوجاریا آغاجلاری تاختا-شالبانچیلیقدا گئنیش شکیلده ایستیفاده ائدیلیر. آمازون مشهلریندهکی مشهلر، ینی ینی اۆرتیم (تولید) ا گیریر. بال مومو، قابیقلی بیتکیلر، زامک آغاجی، ساتیشا چیخاریلا بیلر مشه محصوللاریدیر. آنجاق بۇ بیتکیلرین هئچ بیری هله ساتیشا چیخارما مۆحیطینه گیرممیشدیر. مشه محصوللاری عئینی زاماندا طیب ساحهسینده ده ایستیفاده ائدیلیر. ایپیه سیروپو، کوْکاین، تیریک وس. نارکوتیکلر بۇ تیپ مشه محصوللاریندان الده ائدیلیر. بالیقچیلیق گون کچدیکجه آرتیر و اؤلکه ایقتصادیاتینا بؤیوک روْل اوْیناییر
صنایع: سوْن ایللرده برزیل ممول صنایع محصوللاری ایخراجاتی، اکینچیلیک محصوللاریندان داها چوْخ اوْلموشدور. صنایعده الکتریک و انرژی احتیاجینی اؤنلهمک اۆچون دونیانین ان بؤیوک هیدرو-الکتریک مرکزسینی قورموشدور. ۱۹۷۶-جی ایلده باشلانیلان بۇ ایتایپو آنباری ۱۹۸۰-جی ایلده تاماملانمیشدیر، ۱۰۰ میلیارد kilowatt/ساعتدان چوْخ الکتریک انرژیسی اۆرتیم (تولید) ائده بیلیر. ۱۹۷۷-جی ایلده آلمانلارلا تکنیکی ایشداشلیق ائدیلهرک نۆوه مرکزلار ایشلدیلمهیه باشلانمیشدیر. دمیر-پولاد، توْخوما، کاغیذ، شوشه، تکر، پلاستیک وس. امالیندا فابریکلر قۇرولاراق، اؤز-اؤزونه چاتاجاق حالا گتیریلمیشدیر. ایللیک پولاد اۆرتیم (تولید) ی ۲۰ میلیون تونا چاتمیشدیر.
مدنلر: برزیل زنگین مدن یاتاقلارینا مالیکدیر. اوْن سککیزینجی عصردن اعتباراً زنگین قیزیل، آلماز مدنلری تاپیلمیشدیر. برزیل عئینی زاماندا دونیانین ان بوْل دمیر احتیاطلارینا مالیکدیر. آماپو بؤلگهسینده بوْل میقداردا مانقان چیخاریلیر. سالوادور یاخینلاریندا نفت تاپیلمیشدیر. برزیلدا چوْخ آز کؤمور یاتاقلاری وار. . خاریجدن ایدخال یولو ایله احتیاجینی اؤدییر
نقلیات: برزیلین نقلیات چتینلیگی اهمیتلی مسئلهلردندیر. جوغرافی قورولوشوندان اؤترو مۆعاصیر قۇرو یوللارینین قورولماسی گجیکمیشدیر. ینی ینی نقلیات توسعه ادیر و مۆعاصیر هاوا لیمانلاری قورولور. آمازون چایی و قوْللاری اۆزرینده گمیچیلیک و نقلیات یۆکسک سوییهدهدیر.
ماراقلی فاکتلار[دَییشدیر]
- برزیلدا هئچ کس و هئچ واخت واختیندا گلمیر، اگر سیز آخشام ساعت ۶-دا قوناقلاری دعوت اتدینیزسه، گؤزلیین کی، اوْنلار ۸–۹دان تئز اوْلمایاراق یاواش-یاواش ییغیلماغا باشلایاجاقلار. حتیتیلویزیونلاردا خبرلر و سریاللار ۱۰–۱۵ دقیقه گئج باشلانیر.
- پوللا نقد اؤدمک قبول ائدیلمیر، پراکتیک اوْلاراق هر شئیده و همیشه کردیت کارتلاریندان ایستیفاده ائدیرلر.
- اگر سیز نقد پوللا حسابلاشماغا قرار وئردینیزسه، اوْنا حاضیر اوْلون کی، دقیق تسلیم ائتمهنی سیزه بورادا وئرمهیهجکلر.
- سان-پاولو ساکینی اۆچون قوْرخونج ترافیک نورمال شئیدیر. هر بیر ساکینه ۱۱-میلیونلوق شهرده ان آزی ۳ ماشین دۆشور.
- برزیللیلار دمپایی (خاوایاناس) پلاستیک شاپ-شاپلاریندا کوچهده گزمیی خوشلاییرلار. حتی باهالی رستورانلاردا و گئجه کلوبلاریندا دا شاپ-شاپلاردا اوْلان اینسانلارلا قارشیلاشماق اوْلار.
- قوارانا و کوْکا-کوْلا — ان مشهور الکولسوز ایچکیلردیر.
- سوالا: "ایشلر نجهدیر (تودو بم)؟"، یالنیز بیر جواب موختلیفی مؤوجوددور — «هر شئی یاخشیدیر (تودو)». حتی اگر هر شئی تماماً یاخشی دییلسه و یا حتی پیسدیسه، جواب ورمک لازیمدیر — «هر شئی یاخشی دیر».
- برزیلدا میمونلاری تاپماق چوْخ چتیندیر.
- کوچهلرده چوْخ تهلوکهلیدیر، بۇنا گؤره هئچ کس و هئچ واخت آخشاملار قارانلیق دؤنگهلر اۆزره گزمیر. اۇشاقلاری عومومیتله بعضی کوچهلرده گزمهیه بوراخمیرلار.
- هامیدا، حتی چوْخ کاسیبلاردا، قۇللوقچو وار، هانسی کی، ائوی تمیزلییر و یئمک حاضیرلاییر.
- ائوده هئچ کیمده دؤشمهده خالچا و دیوارلاردا دیوار کاغیذی یوْخدور.
- هر ائوده ان آزی ۲–۳ وان اوْتاغی وار، برزیللیلار تصوّر ائده بیلمیرلر کی، روسلار بیر وان اوْتاغی اوْلان ائوده نجه یاشاییرلار.
- برزیلدا یئمک چوْخ موْنوتوندور (یکنواخت) — دۆیو، بیشیریلمیش پاخلا، قیزاردیلمیش کارتوف، سالات و قیزاردیلمیش مال اتی گونده ایکی دفعه هر گون یئییلیر.
- کوچهده همیشه و هر یئرده چوْخ دیلنچی و بومژ اوْلور. نزیر ایستهمک، حتی اگر سن گنجسنسه و ساغلامسانسا، ایش فعالیّتینه یارارلی برزیللی، بیابیرچی حساب ائدیلمیر.
- برزیللیلار چوْخ صؤحبتجیل و اۆنسیتلی خالقدیر، اوْنلار بیر-بیری ایله کوچهده، ماغازادا، ایجتیماعی نقلیاتدا یۆکسک سسله دانیشماغی خوشلاییرلار.
- دیگر طرفدن، جاوان اینسانلارین کوچهده «آی قیز، گل تانیش اوْلاق» کیمی تکلیفلری جدی حساب ائدیلیر.
- برزیللیلار پیوهنی و کاشاسانی (شکر چوغوندوروندان آراق) سئویرلر.
- قیمتلر برزیلدا دونیا قیمتلریندن ۲–۳ دفعه یۇخاریدیر. بۆتون ایدخال ماللارینا وئرگی قویولور.
- برزیلدا اهالیسینین ۱۵٪ یازیب-اوْخویا بیلمیر، اما تخمیناً ۳۰٪ اهالی فونکسیونال ساوادسیز حساب ائدیلیرلر.
- برزیللیلار گونون و گئجهنین ایستنیلن واختی قهوه ایچمیی سئویرلر، حتی بالاجا اۇشاقلارا بئله تئز-تئز قهوه ایچمهیه ایجازه وریرلر.
- برزیللیلار شیرنیاتا چوْخ دوشکوندولر.
- حتی برزیلدا چوْخ کؤهنه یاشاییش اولری ایچریده چوْخ یاخشی وضعیتده دستکلنیر، چونکی هر بیر کیریهچی مجبوری صورتده کوندومینات اؤدمهلیدیر.
- اوْرتا آمار برزیللیسینین سویملی مشغولیتلری:
- دوْستلارلا فۇتبولا باخماق و چوْخ پیوه؛
- شوخاسکو (بیزیم کبابیمیزین برزیل نؤعو) یمهسی و چوْخ پیوه؛
- چیمرلیک (هارادا پیوهنین ایستیفادهسی بیرده چیخاریلمامیشدیر، بعضی حاللاردا پیوه کوکوس سویویلا عوض ائتمک اوْلار)
- ایلده ان اهمیتلی بایرام — میلاددیر. ینی ایل بورادا آیریجا قئید اتمیرلر.
- برزیللیلارین اکثریتی — کاتولیکلردیر، تخمیناً ۷۰٪ اهالی هر بازار کلیسایه گئدیر.
- قدیمی برزیل سحر یمیی — پندیر چؤرییدیر، یتیشمیش پاپیا و یوقورت و یا بیر جام قهوه.
- برزیللیلار هئچ واخت دونوز اتینی پراکتیک اوْلاراق یمیرلر، دینی ایناملارا گؤره یوْخ، سادهجه اوْنلار دونوز اتینی پیلی و آغیر یئیجک حساب ائدیرلر.
- برزیلین جنوبوندا داها چوْخ ساریساچلی و گؤیگؤز برزیللیلار اوْلور، بۆتون برزیللیلار قاراساچ و قارابوغدایی دییل.
- برزیلدا قادین بدنینین مؤهوم حیصّه سی آرخاسی حساب ائدیلیر. حساب ائدیلیر کی، اوْ نه قدر بؤیوکدوسه، بیر اوْ قدر جازیبهلیدیر.
- سریاللار و فۇتبولتیلویزیوندا هئچ واخت بیر واختدا گؤستریلمیر، چونکی انلیکرانلی صنعتین هر ایکی شاه اثرینه باخیش برازیلیالینین گوندهلیک معیشتینین آیریلماز حیصّه سیدیر.
- یۆکسک قیمتلره گؤره حتی سوپرمارکتده محصوللار اۆچون مؤهلتلی کردیت کارتییلا ۲–۳ آی اؤدمیی قبول ائدیلمیشدیر.
- اینگیلیس دیلی برزیلدا سیزه کؤمک ائتمهیهجک.
- برزیللیلار اصل وتنپرورلردیرلر. براسیل یازیسییلا فوتبولکا و برزیل بایراغی هر بیر برازیلیالینین ایشکافیندا وار.
- ارده اوْلمایا بورادا احتیاطلا یاخینلاشیرلار.
- عائلهده ۳-جو اۇشاق — بۇ مینیمومدور، عائلهده ۲ اۇشاقلی پراکتیک اوْلاراق یوْخدور.
- بؤیوک میقداردا کاسیب اینسانا و پروبلمه باخمایاراق، برزیللیلار پلانتده ان خوشبخت میلّتلردن بیریدیرلر.
- کارناوال واختی بۆتون اؤلکه دینجلیر (کارناوال میلّی بایرامدیر).
- چوْخ تمپرامنتلی و قیسقانجدیر برزیللیلار.
- برزیللیلار عائلهلره چوْخ باغلیدیرلار، حتی اۇزاق قوهوملارلا بئله چوْخ یاخین و سیخ موناسیبتدهدیلر.
داشینما و کوممونیکاسییالار[دَییشدیر]
دموقرافییا[دَییشدیر]
۲۰۰۰-جی ایلده آپاریلمیش سیاهییا آلمانین نهاییلارینا اساساً برزیلین اهالیسی ۱۶۹. ۸۷۲. ۸۵۶ نفر اوْلموشدور. ۲۰۰۹-جو ایلده ایسه برزیلین اهالیسی ۱۹۲٬۲۷۲٬۸۹۰ نفر اوْلموشدور. اؤلکه هم اهالیسینین سایینا گؤره، هم ده اراضیسینین بؤیوکلویونه گؤره دونیادا ۵-جی یئرده دایانیر. اهالیسینین بؤیوک حیصّه سی شهرلرده یاشاییر. اۇربانیزاسییا سوییهسی ۸۳. ۷۵٪ تشکیل ادیر. اهالیسینین بؤیوک حیصّه سی آغدریلی و قاریشیق ایرقه مخصوص اینسانلاردان عبارتدیر.
دیل[دَییشدیر]
برزیلین رسمی دیلی پورتوقال دیلیدیر.
دین[دَییشدیر]
خالقین ۹۰٪i روم کاتولیک کلیساسینه منسوبدور. % ۵ اطرافیندا پروتستانتدیر. برزیلدا دیگر بیر دینی قروپ، روحچولار (ایسپیریتوالیستلر) دیر. بونلارین ۲ میندن چوْخ ییغینجاق یئرلری واردیر.
مدنیت[دَییشدیر]
علم[دَییشدیر]
اوْخوما-یازما بیلمینلرین نیسبتی بعضی چؤل بؤلگهلرده چوْخ یۆکسکدیر. ساو پاولو، ریو گرانده دو سول، میناس گرایسدا ایسه آشاغیدیر. آنا یاسادا تحصیل اۆچون دؤولت گلیرلرینین % ۱۰ی آیریلمیشدیر. اساس تحصیل مجبوردور. اۆچ نؤع اساس مکتب واردیر. مشهور اوْلانی دؤولت اساس مکتبی اوْلوب، ایالت ایدارهچیلری طرفیندن ایداره ائدیلیر. ایکینجیسی بلدییه مکتبلری، اۆچونجوسو ده خۆصوصی اساس مکتبلردیر. اساس مکتب ۴ ایلدیر و ۷ و یا ۸ یاشیندا شاگیرد قبول ائدیلیر. اوْرتا مکتبلر قوزئی آمریکاداکی اوْرتا مکتبلره بنزدیلیر. برزیلدا ایلک بیلیم یوردو ۱۹۲۰-جی ایلده قۇرولموشدور. بۇنونلا بیرلیکده ۲۰-جی عصرده ده دقته دَیَر اینکیشافلار اوْلوب ینی بیلیم یوردولر ده قۇرولدو. بعضی بیلیم یوردولر کلیسانین ایدارهسی آلتیندادیر. ان بؤیوک بیلیم یوردو برزیل بیلیم یوردو اوْلوب، ریو دا ژانریودادیر.[۹]
شکیللر[دَییشدیر]
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- 0
- 0
بیرده باخ[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
* برزیل، a biodiversity hotspot
- A Brazilian grouplog to show brazilian pictures Archived 2016-11-05 at the Wayback Machine. An independent source of pictures and information.
- The Council on Hemispheric Affairs Another independent source of news and opinion on Latin America
- Comprehensive and updated sources, non-profit guide Archived 2014-04-05 at the Wayback Machine.
- Accommodation in Brazil Archived 2008-09-25 at the Wayback Machine. — Guide courtesy of the Brazilian embassy in London, UK
قایناق[دَییشدیر]
منابع[دَییشدیر]
- ↑ Demographics. Brazilian Government. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 17 November 2011. یوْخلانیلیب8 October 2011.
- ↑ Libras, Brazilian Portuguese sign language, is officially recognized as a legal means of communication in Lei 10.436. Brazilian Government. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 10 September 2010. یوْخلانیلیب23 July 2015.
- ↑ Caracteristicas da População e dos Domicílios do Censo Demográfico 2010 – Cor ou raça (PDF). یوْخلانیلیب7 April 2012.
- ↑ Jonathan Watts & Donna Bowater. Dilma Rousseff impeached by Brazilian senate. The Guardian. یوْخلانیلیب31 August 2016.
- ↑ "Brazil". IBGE population estimates.
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
imfوارد نشدهاست
- ↑ GINI index (World Bank estimate). World Bank. یوْخلانیلیب9 November 2016.
- ↑ 2015 Human Development Report Summary. United Nations Development Programme (2015). یوْخلانیلیب14 December 2015.
- ↑ http://www.ibge.gov.br/servidor_arquivos_est/ Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE): censo demografico 2000
- تیکراری دیتا قالیبلریندن ایشلنمیش صفحهلر
- قیریلمیش فایل باغلانتیلاری اوْلان صحیفهلر
- قایناقلاما خطاسی اوْلان صفحهلر
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- Country articles requiring maintenance
- Pages using infobox country with unknown parameters
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- Webarchive template wayback links
- برزیل
- فدراتیو دؤولتلر
- اؤلکهلر
- گونئی آمریکا اؤلکهلری
- جی ۱۵ اؤلکهلر
- جی ۲۰ اؤلکهلر
- Countries in South America
- Federal constitutional republics
- Former Portuguese colonies
- Southern Cone countries
- Member states of Mercosur
- Member states of the Community of Portuguese Language Countries
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- Portuguese-speaking countries and territories
- رومانس اؤلکهلر و اراضیلر
- ۱۸۲۲ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- BRICS nations
- ای ۷ اؤلکهلر


c: text/html

text:
نیلس روبرق فینزن
نیلس روبرق فینزن Niels Ryberg Finsen؛ ۱۵ دکابر ۱۸۶۰ – ۲۴ سنتیابر ۱۹۰۴) — دانمارکلی فیزیولوژی و عالیم. ۱۹۰۳-جو ایل فیزیولوژی فیزیولوژی و طیب اوزره نوبل اؤدولی
حیاتیدَییشدیر
نیلس فینزن ۱۸۶۰-جی ایلده فارئر آدالاریندا دوغولموشدور. ایلک تحصیلینی اورادا آلدیقدان سونرا، دانمارکین هرلوفهولم شهر مکتبینه قبول ائدیلمیشدیر. لاکین درسه داوامیتی ضعیف اولدوغوندان والیدئینلری اونو ایسلندیا گؤندرمیشلر. بورادا درسلرینی یاخشی اوخویان فینزن، هم ده الا آتیجی کیمی تانینمیشدیر. لاکین گلهجک عالیم فیزیکی جهتدن ضعیف اولدوغوندان تئز-تئز خستلنرمیش. بونا گؤره ده او، همین زاماندان اعتباراً گونش شوالارینین اینسان اورقانیزمینه موثبت تأثیرینی موشاهیده ائتمهیه باشلامیشدیر. فینزن آچیق هاوادا داها چوخ واخت کئچیرهنده اؤزونو یاخشی حیس ائتمهسی بارهده سونرالار یازیردی: "بولودلو هاوادا گونشین چیخماسی ایله اطراف عالمین نئجه جانلاندیغینا فیکیر وئرین. یاتمیش هشراتلار اویاناجاق، کرتنکهله و ایلانلار یووالاریندان چیخیب اؤزلرینی گونه وئرهجک، قوشلار جیویلدشهجکلر. ائله اینسانلار دا اؤزلرینی چیینلریندن آغیر یوک آتمیش کیمی حیس ائدجکلر". ۱۸۸۲-جی ایلده کوپنهاگ بیلیم یوردونه داخیل اولان فینزن همین دؤوردن اعتباراً طیبی آراشدیرمالارا باشلامیشدیر. لاکین ائله بو واختلار اونون جدی خسته اولدوغو آشکار ائدیلمیشدیر. حکیملرین ایلکین قناعتینه گؤره او، اورک چاتیشمازلیغیندان اذیت چکیرمیش. لاکین داها سونرا فینزنین قارا جیر سیرروزو خستهسی اولدوغو مویینلشمیشدیر. آغیر خستهلییه رغمهن او، اونیوئرسیتئت تحصیلینی باشا ووراراق جراحییا کافئدراسینین پرورئکتورو وظیفهسینه تعیین ائدیلمیشدیر. تسوف کی، اینکیشاف ائدن خستهلیک اونو علیل آراباسینا محکوم ائتمیشدیر. فینزن بو وضعیتده ده خستهلییه اوستون گلهرک، علمی آراشدیرمالارینی داوام ائتدیرمیشدیر. اونون اساس آراشتیرمالاری ایشیغین تئراپئوتیک خصوصیتلرینه حصر اولونموشدور. عالیم داها اؤنجکی آراشدیرمالار نتیجهسینده آشکارلانمیشدیر کی، ایشیق بعضی باکتریالارین اینکیشافینی دایاندیرا، حتی اونلاری محو ائده بیلر. آراشتیرمالاری آپارارکهن گونش شوالارینین موختلیف حیوانلار اوزرینده تأثیرینی قئیده آلمیش، سوندا بو شوالارین تئراپئوتیک خصوصیتلری حاقیندا مولاهیزهلر ایرلی سورموشدور. عالیم آراشتیرمالار نتیجهسینده "قیرمیزی فیلتر"دن کئچیریلمیش گونش ایشیغینین دری یارالارینین موالیجهسینده موثبت نتیجهلر وئردیینی موشاهیده ائتمیش و بونو علمی دایرهلره بیلدیرمیشدیر. بو آراشتیرمالارین نتیجهسی تسدیقلندیکدن سونرا فینزن جرراهییه کافئدراسینداکی ایشیندن اوزاقلاشاراق حیاتینی تامامیله شوالانمانین طیبی کاراکتئرلرینی اؤیرهنمهیه حصر ائتمیشدی. اؤز آراشتیرمالارینین سرحدلرینی گئنیشلهندیرهن عالیم، صونعی ایشیق قایناقلرینین، اساساً ده کؤمور لامپالارینین اورقانیزمه تسیرلرینی آراشدیرماغا باشلامیش و بو ایستیقامتده ایشیغین قوردئشنیی خستلیینه (اینسانین خاریجی گؤرونوشونو ائیبجرلشدیرهن دری خستهلیگی) یولوخموش شخصلره تأثیرینی موشاهیده ائتمک قرارینا گلمیشدیر. فینزن بو خستهلری هر گون ۲۵ آمپئرلیک کؤمور لامپالارینین اولترابنؤوشیی شوالاری ایله ۲ ساعت شوالاندیرمیش و بیر نئچه آیدان سونرا اونلارین وضعیتینین یاخشیلاشدیغینی تسدیقلمیشدیر. ۱۸۹۶-جی ایلده کوپنهاگ شهرینده فینزنین آدینی داشییان ایشیقلا موالیجه اینستیتوتو یارادیلمیشدیر. بو اینستیتوتدا اولترابنؤوشیی شوالارلا موالیجه یوللاری اؤیرنیلیردی. سونراکی بئش ایل عرضینده ۸۰۰ نفر اوزرینده آپاریلان موشاهیدهلر اونلارین ۵۰%-نین تام، ۴۵%-نین ایسه قیسمهن ساغالدیغینی آشکارا چیخارمیشدیر. ۱۹۰۳-جو ایلده فینزنین نایلیتلری نوبل کومیتهسی طرفیندن قیمتلهندیریلهرک، "ایشیق شوالارینین کمکی ایله خستهلیکلرین، خصوصیله قوردئشنیی خستلیینین موالیجهسی ساحهلریندهکی خیدمتلرینه گؤره" طیب اوزره نوبل اؤدولینا لایق گؤرولموشدور. اؤدوللاندیرما مراسیمینده چیخیش ائدن کارولین اینستیتوتونون پروْفسورو مئرنئر اونون آراشتیرمالارینین علمی یئنی زیروهلره قالدیردیغینی قئید ائدرک، اونلارین علم عالمینده هئچ واخت اونودولمایاجاغینی بیلدیرمیشدیر. فینزن اؤزو ایسه آغیر خسته اولدوغونا گؤره مراسیمده ایشتیراک ائده بیلممیشدیر. عالیم اؤزونو موالیجه ائتمک اۆچون موختلیف اۆصوللارا ال آتمیش، پهریزلردن ایستیفاده ائتمیشدیر. بونلارین هئچ بیر نتیجه وئرمدیینی حیس ائدنده ایسه اؤز ائوینین دامیندا خصوصی اوتاق تیکدیرمیش و اورادا گونش واننالاری قبول ائتمهیه باشلامیشدیر. لاکین بو تدبیرلر ده موثبت نتیجه وئرممیشدیر. نیلس فینزن ۱۹۰۴-جو ایل سپتامبر آیینین ۲۴-ده، علمی فعالیتینین قیزغین شاغیندا وفات ائتمیشدی. او، بیر سیرا علمی جمعیتلره و اونیورسیتتلره فخری دوکتور سئچیلمیش، دانبورق اوردئنینه لایق گؤرولموش و ادینبورق اونیورسیئتینین کامرون اؤدوللاری ایله تلتیف ائدیلمیشدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
پیتر دی میچل
پیتر دی میچل (اینگیلیسجه: Peter D. Mitchell) بریتانیالی بیلیم اینسانی. ۲۹ سپتامبر ۱۹۲۰ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۷۱ ایل عومر ائلهییب و ۱۰ آوریل ۱۹۹۲ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. پیتر دی میچل کمبریج بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری ادینبروق بیلیمیوردودیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Peter D. Mitchell»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پیتر دی میچل گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آذربایجان کند حرکاتی تاریخینده، خلقین ایچیندن باش قالدیریب ظولم و زوراکیلیق علیهینه عصیان ائدهن قهرمانلار چوخ اولوبدور. مختلف دؤرلرده ایستر شمالی آذربایجاندا، ایسترسهده آرازین بوتاییندا خانلارین، بیلرین و ژاندارملارین ائتدیگی زوراکلیغا قارشی عصیانا قالخان کندلیلر، معاصر اجتماعی، سیاسی مبارزه تاریخیمیزده اؤز پوزولماز قهرمانلیق ایزلرینی بوراخمیشلار. قاچاق نبی، قاچاق کرم، سومالی قاسیم و بیر چوخ آذربایجان کند سیاسی اجتماعی حرکاتینا باشچیلیق ائدهن قهرمانلار، آذربایجان خلقینین تاریخی یادداشیندا قالان پارلاق اولدوزلارا چئوریلیبلر.
آذربایجانین ساراب ماحالیندا ییرمینجی ایللرین اوللرینده کند حرکاتینا رهبرلیک ائدهن و ظولمکار خانلار، مباشرلر و کندخدالارین اورهیینه قورخو سالان و خلق کوتلهسینین دادینا چاتان قهرمانلارین بیریده ”سوما“ کندی ساکنی ”قاسیم“ اولوبدور. تاسفله بو حرکاتین نئجه یارانیب، بیتمهسی و او دؤر آذربایجان سوسیال – اقتصادی دورومونون بو حرکتین یارانماسیندا قویدوغو تاثیرلر و عمومیتله سومالی قاسیم حرکاتی بارهده گئنیش سندلی تدقیقلار آپاریلماییبدیر. یالنیز میللی حکومت دؤرونده سومالی قاسیم حرکاتی معین قدهر سندلهشیر و حتی دئییلنلره گؤره اونون مزاری اوستونده گؤزل بینا تیکیلیر. میللی نهضت قانا چکیلندن سونرا شاه رئژیمینین یئرلی نوکرلری بئیلر و خانلارین واسطهسیله خارابا قویولور. قیرخینجی ایللرده آذربایجانین انقلابچی اوغلو بهروز دهقانینین آپاردیغی ”رازلیق حرکاتی“ تدقیقینده بو موضوعیا توخونولور. انقلابدان سونرا ایسه ساراب ماحالینین بیر سیرا ضیالیلارینین آپاردیغی تدقیق کیچیک بیر جزوهده نشر اولونور.
آشاغیدا گلن یازی، اونودولماز میللی شاعریمیز هاشم ترلانین بو تاریخی حادثهایله باغلی خاطیرهسی و ائتدییی تدقیق نتیجهلری اساسیندا یارانان صنعتکار باخیشدیر. طبیعیدیر کی بو تاریخی حادثهنین سندلی تدقیقینی لاییقینجه یئرینه یئتیرمک و اوندان الده ائدیلن نتیجهلری بوگونکو نسلین اختیارینا قویماق، تدقیقاتچیلاریمیزین هلهده اؤدهنیلمهمیش بورجودور.
بو امیدله کی بو تاریخی حادثه لاییقینجه سندلهشیب و خلقین اختیارینا قویولسون؛ سیز عزیز اوخوجولاری اوستاد هاشم ترلانین روایت ائتدیگی سومالی قاسیمین قهرمانلیق داستانیندان بعضی حصهلری اوخوماغا دعوت ائدیریک:
کندلیلردن بیری (آدی یادیمدا دئییل) یوز باغ آرپانی خرمنده دؤیمهیه باشلادی. بو آدامین یئری، اؤکوزو یوخ ایدی. آرپاسینی دردییی زمینیده باشقا قوهومو، یوخسول اولدوغو اوچون اکمیشدی. نوروز بایرامیندان بویانا اوندان- بوندان بورج ائلهییب دولانمیشدیلار. آروادی کندده ائو قالمامیشدی کی، گونده بیر چهرک آرپادان اؤترو مراجعه ائمهمیش اولسون. ایندی جانی بوغازینا گلن بو کندلی واری، یوخو اولان آرپانی خرمنده دؤیمهیه باشلامیشدی.
آخشام اوستو دؤیونو قورتاریب سوورور و گئجه یاریسی اولاغلارا چاتیب، دگیرمانا آپاریر. ایکی گوندن سونرا آرپانی دارتیب کنده قاییدیر. ایندییه قدهر بورج آلیب یئدیکلری طلبکارلار وئردیکلری بورجلاری آلماغا گلیرلر. بیر هفتهدن سونرا اربابین مباشری کنده گلیر. کندده مباشر اولمادان خرمنده هولا سوروب آرپا گؤتورن آدامی چاغیرتدیریر و اونو اجازهسیز ایش گؤردویو اوچون بیر قویون (شیشک) جریمه ائدیر.
بئله ظولم، ناروا ایشلر آذربایجان کندلرینین هامیسیندا برقرار ایدی. اودور کی، کندلیلر اربابلارین ظولموندن جانا گلمیشدیلر و بو ظولم ستمین الیندن قورتارماق اوچون بهانه آختاریردیلار. ماحالین باشقا کندلرینده قاسیمخانین دستهسی طرفیندن اؤلدورولن بیر اربابین خبرینی ائشیدنده بوتون ماحالین کندلیلری خوشحال اولموشدولار. قاسیمخانین ساراب و آلانبیراغوش ماحالیندا آیاغا قالخیب کندلیلری مدافعه ائتمهسی، اونون محبوبیتینی گون-گوندن آرتیریردی. اؤزلرینه گووهنن جاوانلار قاسیمخانین دستهسینه قوشولوردولار. اربابلارایسه قورخویا دوشموشدولر. اؤزلرینی قوروماقدان اؤترو اوباشلارا پول وئریب اونلاری، اؤز اختیارلارینا آلیردیلار. بیزیم ماحالین بیر چوخ کندلرینه صاحب اولان آردالان خانلارینین کندلیلره ائتدیکلری ظولم- ستم قاسیمخانی داهادا آجیقلاندیریردی.
قاسیمخانین ساکن اولدوغو “سوما” کندیده بو خانلارین ایدی. دئمک اولار کی، ماحالین بیر چوخ کندلیلری آردالان خانلارینا بورجلو ایدیلر. هر کس اونلارا بورجلو اولسایدی داها او بورجون آلتیندان چیخا بیلمزدی. خانلارین مأمورلاری کندلرده گزیب، اربابلارین طلبلرینی ییغماقلا کندلیلره دیوان توتوردولار. بورجونو وئره بیلمهیهنین تؤیلهسینی بوشالدیردیلار. بو، ائله بیر دؤورده ایدی کی، خان اصل بورجونو آلمیشدی. آپاردیغی مال حیوان ایسه اونون طلبیندن علاوه و نوزول پوللار ایدی. بو حاقسیزلیقلار، ظولملر اؤز ایشینی ماحالدا گؤرمکده ایدی.
هامی گؤزونو قاسیمخانا تیکمیشدی. قاسیمخانین دستهسی گوندن گونه چوخالیردی. بو دستهیه سیلاح لازیم ایدی. بو سیلاحلاری اربابلارین اؤزوندن زورایله آلیردیلار. ابراهیمخان، قاسیمخانین دوستو اسماعیلین الیندن چوخ ناراحات ایدی. چونکی اونون قاسیمخانین دستهسیندن اولدوغونو بیلیردی. خان اؤز آداملارینا تاپشیریب، دئییر:
– بو اسماعیلی او قدر وورون کی، اؤلسون، قانی منیم بوینوما.
بو خبری ائشیدن قاسیمخان ابراهیمخانا سفارش گؤندهریر:
– ابراهیمخان، سومانی ترک ائدیب گئتمهسن، سنی آرادان آپاراجاغام!
بو خبری ابراهیمخانا یئتیریرلر. او قورخویا دوشور. چونکی او، قاسیمخانی یاخشی تانییردی. او بیلیردی کی، قاسیمخان دئدیگینی ائدن آدامدیر. صاباحیسی گون ابراهیمخان گیزلین اولاراق عایلهسیله سومانی ترک ائدیر. سوما کندلیلری بو خبری قاسیمخانا یئتیریب دئییرلر:
– خان اؤزو ایله سیلاح دا آپاریردی.
بو خبری ائشیدن قاسیمخان اؤز دستهسیله ابراهیمخانی تعقیب ائدیر و اونلاری تلخاب آدلی بیر کندده محاصریه آلیر. بیر ساعات آتیشمادان سونرا ابراهیمخان جانینین قورخوسوندان ائو اشیالارینی و سیلاحلاری کندده قویوب آروادیایله آرادان چیخیر. بئلهلیکله قاسیمخان اونلارین قویوب گئتدیکلری دؤرد قبضه آلمان بئرنو توفنگینه صاحب اولور. بو خبر ایلدیریم سرعتی ایله ساراب و آلانبیراغوش ماحالینا یاییلیر. بوتون کندلیلر سئوینیرلر. آمما باشقا کندلرین اربابلاری بو خبردن سارسیلیب، قورخویا دوشورلر و بیلیرلر کی، صاباح بئله حادثهلر اونلاریدا گؤزلهییر.
من قاسیمخانین احوال روحیهسینی، اخلاقینی دوستلاری ایله اولان رفتاری بارهسینده ده تحقیقات آپارمیشام. اونو گؤرنلر، یاخود دستهسینده اولان دوستلارینین هامیسی قاسیمخانی ملایم، خوش اخلاق، خالقا صمیمی، یوخسوللارا حدیندن آرتیق حؤرمت ائدن بیر آدام کیمی تعریفلهییردیلر. هر هانسی بیر کندده اربابلارین، کندخدالارین ستمینده اولان آداملارین کؤمهیینه گئدردی.
قاسیمخان “شاللی” آدلی بیر کندده اولان ووروشمادان سونرا (بو احوالاتی یازاجاغام) بیر نئچه گون اورادان آرالی اولماغا مجبور اولور. شربیان کندینی اؤتوب، درهچی داغلاریندان آشیب، اؤز دستهسیایله بوستانآبادا گئتمک ایستهییرلر. هله بوستانآبادا چاتمامیش بیر چوبانا راست گلیرلر. آج اولدوقلارینا گؤره چوباندان سود آلماق اوچون اونا مراجعه ائدیرلر. قاسیمخان چوبانی آغلار گؤرنده تعجب ائدیر. آغلاماسینین سببینی خبر آلاراق، سوروشور:
– اوغلوم نه اوچون آغلاییرسان؟
چوبان دئییر:
– آخی سیزین نهیینیزه لازیمدیر کی، من نه اوچون آغلاییرام؟
قاسیمخان دئییر:
– بلکه سنه کؤمک ائده بیلدیک؟
چوبان جاواب وئریر:
– منیم دردیم ائله درد دئییل کی، سیز کؤمک ائده بیلهسیز، دئیه اؤز دردینی دئمکدن چکینیر.
قاسیمخان سماجتدن ال چکمهییب دئییر:
– اوغول نه اوچون دردینی بیزه دئمیرسن؟ اونو بیل کی، بیز سنه کؤمک ائده بیلمهسک، هئچ کیم کؤمک ائده بیلمز. بیزدن اوتانما دانیش!
چوبان قاسیمخانین ال چکمهدیگینی گؤروب بیر آز فکره گئدندن سونرا آغلایا- آغلایا دئییر:
– منیم دردیم عشقدیر. کندیمیزده بیر قیزی سئویرم، او دا منی سئویر. آمما قیزین آتاسی من چوبان اولدوغوما گؤره قیزینی منه وئرمک ایستهمیر.
قاسیمخان دئییر:
– سن جاوان اوغلانسان نه اوچون آغلاییرسان؟ اونو دا بیل کی، منیم آغلایان آدامدان خوشوم گلمیر. دئدیگین سؤزلر دوغرو اولسا، یعنی قیزدا سنی سئوسه، سؤز وئریرم قیزین آتاسین راضی ائدهرم. ایندی بیز نه سحر، نهده گون اورتا هئچ نه یئمهمیشیک، دور آیاغا بیزه بیر کاسا سود ساغ وئر، آجیق. قیز طرفیندن هئچ نگران اولما آللاه کریمدیر.
چوبان قویونلاردان سود ساغیب، اوجاق قالاییر. قاسیمخانی و یولداشلارینی دویورور. قاسیمخانین بوستانآباددا چوخ یاخین صمیمی بیر دوستو وار ایدی. هردن بیر اونا قوناق اولاردی. بوستانآباد او دؤرده اوچ یولون آیریجیندا اولان بؤیوک کنده اوخشایان بیر قصبه ایدی. گون باتاندان سونرا قاسیمخان اؤز دوستوایله چوبانین مسئلهسینی مطرح ائلهییر. دوستو چوبانین دئدیکلرینی تصدیق ائدیب دئییر:
– چوبانی من یاخشی تانییرام، قیزدا اونو سئویر. آمما آتاسی قیزینی اونا وئرمک ایستهمیر.
قاسیمخان دوستونون واسیطهسیله قیزین آتاسینی اؤز یانینا چاغیرتدیریر. قاسیمخان قیزین آتاسیندان سوروشور:
– قیزینی نه اوچون چوبانا وئرمک ایستهمیرسن؟
قیزین آتاسی جاواب وئریر:
– منیم قیزیمین ائلچیسی چوخدور. هامیسینین واری، دؤلتی اولا- اولا قیزیمی اونلارا وئرمهرم.
قاسیمخان:
– بیلیرسن قیزین چوبانی حدیندن آرتیق سئویر؟
قیزین آتاسی دئییر:
– بو ایش قیزین یوخ، منیم سئومگیمه باغلیدیر.
قاسیمخان:
– سن اؤز قیزینین خوشبختلیگینی ایستهییرسنمی؟
– بلی، ایستهییرم.
قاسیمخان دئییر:
– سن قیزینی سئومهدیگی آداما وئرسن، نئجه خوشبخت اولا بیلر؟
قیزین آتاسی قاسیمخانین بو سوالینا جاواب وئره بیلمیر. قاسیمخان سؤزونون آردینی توتور:
– سن هاردان بیلیرسن بو گون چوبان اولان آدام صاباح آدلی- سانلی آدام اولا بیلمهسین؟ من صاباح سنین اجازهنله قیزینین و چوبانین شیرنی ایچمهسینی تشکیل ائدهجهیم. خرجی مخاریجی ده اؤز عهدهمه.
بوستانآباد طرفلرینده قاسیمخانین آدینی ائشیتمیشدیلر. آمما اؤزونو تانمیردیلار. ایندیده اونو قاسیمخانین اؤز دوستوندان سونرا هئچ کیم تانیمیردی. اوچ گوندن سونرا شیرنی ایچیب کبین کسدیریرلر و چوبان اؤز آرزوسونا چاتیر. قاسیمخان اؤز دوستو و قیزین آتاسیایله وداعلاشیب، آیریلیر…
قاسیمخان دئییر:
– کندخدا قولام او قدر اجلاف، آلچاق آدامدیر کی، او اؤز آناسینادا رحم ائلهمز. من اونو چوخدان تانییرام. او کندخداسی اولدوغو کندین و باشقا کندلرین اهالیسینه حدیندن آرتیق ظولم ائتمیشدیر. ایندیکی سون حرکتیده اولماسایدی من اونو جزاسینا چاتدیراجاقدیم. ایندی او اؤزو بو جزانی قاباغا سالمیشدیر.
قاسیمخان او گئجهسی اؤز یولداشلاری ایله کندخدا قولامین ائوینه گیریر. شیرین یوخودا اولان قولام سس- کویه اویانیر.
قاسیمخان دئییر:
– قولام، سن اربابلارلا البیر اولوب کندخداسی اولدوغون کندین و اطراف کندلرین اهالیسینه ظولم ائدیبسن. اونلاری سویوب تالاماقدا خانلارین خیرینه چالیشیبسان. کندلیلری تحقیر ائدیب، انسان یئرینده قویمامیسان. مئیدانی اؤزونه آچیق گؤروب باشقاسینین ناموسونا توخونوبسان. من بو عمللریندن اؤترو سنین جانینی آلماق ایستهییرم. توفنگین وارسا اؤزونو مدافعه ائت.
قولام آغلایا- آغلایا یالوارماغا باشلاییر. قاسیمخان دئییر:
– بو نالهلرین خیری یوخدور. اشهدنی دئی.
بئلهلیکله کندخدا قولام اؤز جزاسینا چاتیر. همین آخشام قاسیمخان اؤز دستهسیله داغلارا چکیلیر. صاباحیسی گون بو خبر ساراب و آلانبیراغوش ماحالینا یاییلیر. خانلارین جانینا واهمه دوشور. کندلرده اولان اربابلار شهرلره قاییدیرلار. کندخدالار اؤز قینلارینا گیریرلر. کندلیلر ایسه بو خبردن شاد اولورلار. اربابلار یاواش-یاواش کندلیلردن آلدیقلاری بدعتلری لغو ائدیرلر. قاسیمخان نئچه گوندن سونرا یولداشلارینا دئییر:
– منیم سارابدا ایشیم وار. واجب اولدوغونا گؤره یولا دوشمهلییم.
یولداشلاری دئییر:
– تک گئتمهیین یاخشی اولماز، اجازه وئر بیریمیز سنینله گئدک.
قاسیمخان راضی اولمور. اؤزو تک یولا دوشور. سارابدا ایشین گؤرندن سونرا یولداشلارینین یانینا قاییداندا یئیجه کندینه چاتمامیش ایکی نفر سیلاحلی ژاندارم ایله اوز-اوزه گلیر. قاسیمخانین کیچیک بئرنو توفنگی وار ایدی. بو توفنگین قونداغیندان و لولهسیندن کسدیریب، بیر اسلحه کیمی پالتوسونون دال طرفینده گیزلهدردی. ژاندارملار قاسیمخاندان شکلهنیرلر. اوندان خبر آلیرلار:
– سن کیمسن؟
قاسیمخان آیری بیر آد دئییر. خبر آلیرلار هاردان گلیرسن؟ قاسیمخان جاواب وئریر:
– سارابدان گلیرم.
ژاندارملارین بیری دئییر:
– سن قاسیمخانا اوخشاییرسان. سنین جاییزن واردیر. دوش قاباغا، گرک بیزیمله سارابا گلهسن. قاسیمخان دئییر:
– سیز نه دانیشیرسیز، قاسیمخان کیمدیر؟ من کندلی بابانین بیرییم. اهل عیال صاحبییم. سیز آللاه منی ایشیمدن گوجومدن قویمایین.
ژاندارملار دئییرلر:
– اولماز، بیز سندن شکلییک، گرک سنی سارابا آپاراق.
ژاندارملار قاسیمخانی قاباقلارینا قاتیب سارابا دوغرو گئدیرلر. سارابین یاخینلیغیندا ژاندارملارین بیری توفنگینی یولداشینا وئریب دئییر:
– بو توفنگی ساخلا، من سو باشینا چیخیب قاییدیرام.
ایندی بو ژاندارمین هر الینده بیر توفنگ وار ایدی. قاسیمخان یارانمیش وضعیّتدن استفاده ائدیب جلد حالدا توفنگینی چیخاردیب ژاندارمین اوستونه توتوب دئییر:
– تئز اول توفنگلری آت یئره. یوخسا بئینینی قیزدیرارام!
ژاندارم مات معطل قالیر. گؤرهسن بو کندلی بابانین بیری بو بالاجا توفنگی هارادان گتیریب؟ تئز توفنگلری یئره آتیر و ایندی یقین ائدیر کی، بایاقدان کندلیه اوخشایان آدام قاسیمخانین اؤزو ایمیش. قاسیمخان جلد توفنگلری یئردن گؤتوروب دئییر:
– اللرینی یوخاری قالدیر. بو زامان ژاندارمین یولداشی گلیر. احوالی بئله گؤرنده وحشته دوشور و یالوارماغا باشلاییب دئییر:
– سن آللاه قاسیمخان بیزیمله ایشین اولماسین. بیز اهل عیال صاحبیییک، اوشاقلاریمیزی یئتیم قویما.
قاسیمخان توفنگلری یئردن گؤتوروب چیگنینه سالیب دئییر:
– سیزینله ایشیم یوخدور. آرخایین اولون. دوشون قاباغیما!
ژاندارملار اللری یوخاریدا قاسیمخانین قاباغینا دوشورلر. قورخولاریندان بنیزلری آغاران ژاندارملار خبر آلیرلار:
– بیزی هارا آپاریرسان؟
قاسیمخان جاواب وئریر:
– سیز منی توتدوغونوز یئره آپاریرام.
بئلهلیکله قاسیمخان ژاندارملاری قاباغینا قاتیب یئیجهیه طرف آپاریر. ژاندارملار قاسیمخانین، سیزی اؤلدورمیهجییم سؤزونه اینانمیرلار. ائله خیال ائدیرلر کی، قاسیمخان اونلاری معین بیر یئرده اؤلدورمهیه آپاریر. یئنه یالوارماغا باشلاییرلار:
– قاسیمخان، بیزی بالالارینین باشینا دولاندیر، بیزه رحمین گلسین. بیزی باغیشلا، بیز سنین نؤکرین اولاریق.
قاسیمخان جاواب وئریر:
– منیم سیزین نؤکرچیلیگینیزه احتیاجیم یوخدور. اونودا بیلین کی، من سیزین کیمی دئییلم. من قاسیمخانام، دیلیمدن چیخان سؤزو آیاقلامارام. سیزه دئدیم کی، اؤلدورمک مسئلهسی یوخدور. سیزین سیلاحلارینیزیدا قایتاریب، اؤزونوزوده بوراخاجاغام، آمما یئرینده. بونودا سیزه دئییرم و اؤز فرماندهنیزهده دئیین، منی و یولداشلاریمی تعقیب ائلهمهسین! منیم ده سیزینله ایشیم اولماز. منیم بو مصلحتیمه اهمیت وئرمهسهنیز اربابلاری، خانلاری بوراخیب سیزین جانیزا دوشهجییهم. منه قاسیمخان دئیرلر، دئدیگیم سؤزلری یئرینه یئتیرهرم. قاسیمخان سؤزونو ادامه وئریب دئییر:
– منیم دوشمنچیلیگیم بو یازیق کندلیلری غارت ائدیب، سویانلارلادیر. سیز اونلاری حمایه ائتسهنیز، سیز ده منیم دوشمنلریم حساب اولارسینیز.
بو زامان یئیجه کندی اوزاقلاردا گؤرونمهیه باشلامیشدی. یوللار خلوت ایدی. یئیجه کندینه آز قالاندا قاسیمخان ژاندارملارا دئییر:
– سیز بوردا دایانین! من سیزین سیلاحلارینیزی او گؤرونن حصارین یانیندا قویاجاغام. من اورا چاتمامیش سیزین حرکت ائتمهیه حاققینیز یوخدور. او واخت کی، من سیزه علامت وئردیم، اوندا گلیب توفنگلرینیزی گؤتوروب دالییا قاییدارسینیز. من او حصارا چاتمامیش حرکت ائتسهنیز اؤزونوزو اؤلموش بیلین.
قاسیمخان بو سؤزلری دئییب اونلاردان آیریلیب، یولا دوشور. ژاندارملار ایندی یقین ائدیرلر کی، داها اؤلوم اونلاری هدهلهمیر. اونا گؤره ساکت دایانیرلار. قاسیمخانین حصارین یانینا چاتماسینی گؤزلهمهیه باشلاییرلار. بیر مدتدن سونرا قاسیم اونلارا علامت وئریب، گؤزدن یوخ اولور. ژاندارملار گئدیب حصارین دیبیندن توفنگلرینی گؤتوروب راحات نفس آلیرلار. اونلار قاسیمخانین بو مردانه رفتاریندان خوشلاری گلمیشدی. آما بو خبر هئچ بیر یانا یاییلمادی. بو حادثهدن خبر توتان فقط ژاندارملارین فرماندهی اولدو. فرمانده قاسیمخانین قورخوسوندان و اؤزونون بیآبرو اولماسیندان چکینیب، اؤزوندن یوخاری فرماندهههده گزارش وئرمهمیشدی. ژاندارملارا دئمیشدی کی، بو مسئله اؤز آرامیزدا قالسین…..
خانلارین ظولمی بونلارلا تامام اولموردو. اونلار کندلیلرین اکیب بیچدیکلری محصولدان آلدیقلاری بهرهدن علاوه بعضی وئرگیلردن ده استفاده ائدیردیلر. خانلارین ماحالدا بیر- بیرینین یانیندا نئچه پارچا کندلری وار ایدی. بو کندلرین کندلیلری ائو باشی تویوق، قوزو، وئرمهلی و مباشر و نؤکرلرینین خرج- مخارجینی اؤدهمهلی و خانلارین خصوصی ایشلرینده بئگارلیق ائتمهلی ایدیلر. بونلاردان علاوه اونلارین کندلیلرله غیر انسانی رفتارلاری آغیلا سیغمازدی. کندلی قادینلار، کیشیلر خانلارا تعظیم ائتمهلی و اونلارین حاقسیز امرلرینی یئرینه یئتیرمهلی ایدیلر. خانلار هانسی کنده آددیم قویاندا اونلارین آیاقلاری آلتیندا قوربان کسمهیه مجبور اولوردولار.
ایللر بویو بو ظولملری چکن کندلیلر اؤز عقدهلرینی بوشالتماق اوچون فرصت گؤزلهییردیلر. ایندی بو فرصت باشا چاتمیشدی. اؤزلرینی هر فداکارلیغا آماده گؤرن کندلیلر بو ایشین عاقبتینی حسابا آلمادان اربابلاردان انتقام آلماق اوچون حاضیرلاشیردیلار. بو حاضیرلیغین نهیین بهاسینا قورتارماسی بارهده فکر ائدن یوخ ایدی.
قاسیمخانین آتلیلاری بو خبری اربابلارین بوتون کندلرینده اولان اؤز یاخین آداملارینا یئتیرمیشدیلر. اونلار فقط بیر اشارهیه معطل ایدیلر. آردالان کندی یعنی آلانبیراغوش ماحالینین اربابلارینین مرکزی اولان بو فساد یوواسی قاسیمخانین آداملارینین محاصرهسینده ایدی. آردالانا گئدیب-گلن مظنون آداملار کنترل اولونوردو. بونونلا بئله خانلار وضعیتین نه یئرده اولدوغونو درک ائتمیشدیلر. اونلار کندین محاصرهده اولدوغونا باخمایاراق بیر نئچه کنده گیزلین آدام گؤندره بیلمیشدیلر. بو آداملارین بیری ده مئهریبانا گئتمیشدی. مئهریبانین قدرتلی، سؤزو داشدان کئچن ماللاسی میرزهحبیب صدری احوالاتی بئله گؤروب تدارکه باشلامیشدی. هر جور اولوردوسا خانلارا کؤمک گؤندرمگی اؤزونه بورج بیلمیشدی. بو کؤمک ایکی نفر سیلاحلی قوهدن عبارت ایدی. بیری مئهریبانین دلیقانلی جاوانلاریندان جامی، ایکینجیسی نصیری طایفاسیندان ساییلان یوسیفخان ایدی. بو ایکی نفر سیلاحلی، آتلی اولاراق اؤزلرینی آردلان خانلارینین خدمتینه یئتیره بیلمیشدیلر. اطراف کندلردن ده هر جور اولورسا اولسون اؤزلرینی خانلارین دستهسینه یئتیره بیلمیشدیلر.
آردالان خانلارینین باشچیسی حسنعلیخان اولماقلا برابر اوچ قارداشین یاشلیسی حساب اولوردو. بوندان علاوه خانلارین آنا و باجیلاری اونلارلا با هم ایدی. هله آردالاندا ساکیتلیک حؤکم سوروردو. قاسیمخانین آتلیلاری کنده وارد اولمامیشدیلار. بودا توفاندان قاباقکی آراملیغا بنزهییردی. آردالان خانلاری یاشادیقلاری عالی بینانین داخیلینده اؤز مؤقعلرینی برکیتمکدهایدیلر. اونلار اؤزلرینه مطمئین یئرلرده سنگربندلیکله مشغول اولموشدولار. اونلارین سیلاحلی قوهلری قاسیمخانین سیلاحلی قوهلرینه اوستون گلهجگینه اینانیردیلار. اؤزلرینه نئچه گونلوک آذوقه و مهمات ذخیره ائتمیشدیلر. خانلارین آناسیدا اؤز اوغلانلاریندان دالی قالان دئییلدی. او لازیم اولان دستورلاری وئریر و سیلاحلی قوهلرینه اؤرک- دیرک، وئره- وئره اونلارین روحیهلرینی تقویت ائدیردی.
گون باتیب، گئجهنین قارانلیغی کنده حاکم اولموشدو. آمما گئجهنی یاتان چوخ آز ایدی. هامی سحرین آچیلماسینی گؤزلهییردی. بئله بیر حاضیرلیق کندلیلرین آراسیندا داها گوجلو ایدی. قاسیمخانین دستهسی ده اؤز تدارکلرینده ایدیلر. قاسیمخان خصوصی عملیاتلاری اولمایاندا باشیندا دؤرد یا بئش نفردن آرتیق یولداشی اولمازدی. بئله حاللاردا اونلار گوندوزلر داغ اتکلرینده کئچینیب، گئجهلری یاخین کندلرده اولان دوستلارینین ائولرینده قالیب سحر تئزدن اورانی ترک ائدردیلر. آمما کنارداکی دوستلاری ایله رابطهلری کسیلمزدی. مهم بیر مسئله باش وئرسئیدی آز مدتین عرضینده دستهلری تکمیل اولاردی. ایندی اونلار یئنه اولدوغو کیمی بیر یئره توپلاشمیشدیلار.
معلوم اولدوغونا گؤره قاسیمخانین دستهسینده اون نفر سیلاحلی وار ایدی: آوارسلی ممی، تلخابلی شیرزاد، سومالی بایرامعلی، کوللوجهلی ابی، قزیلجالی مهدی، سومالی نوروزعلی، طوطی قارینین اوغلو اسماعیل و حاجی رضا. بونلار دائیمی شکیلده قاسیمخانین دستهسیندن آیریلمایان صمیمی جان بیر قهرمانلار ایدیلر. بونلاردان باشقا دا قاسیمخانین دوستلاری وار ایدی. حتی تبریزین اؤزونده ده صمیمی دوستلاری وار ایدی. اونلاردان چهرهلی میرزهعبدالله، سومالی مشهدی ابوالقاسیم، تبریزلی مشهدی رسول، اوقانلی اسماعیل، قلی کامران، دئچانلی آغابابانین آدلارینی چکمک اولار.
ایندی قاسیمخان اربابلارلا ایکی ایللیک مبارزهسینده ان مهم یئر توتان آردالان حادثهسینه حاضیرلاشیردی. دستهسینین عضولری اونون باشینا ییغیلمیشدیلار. آردالانین اؤزوندن و اطراف کندلردن گلن کندلیلر ایسه بیر گون قاباقدان آردالانا گلیب یاخین آداملارینین یا قوهوملارینین ائوینده یئرلشمیشدیلر. آمما سحر آچیلماق بیلمیردی. سانکی مرموز بیر قوه زامانین عقربلرینی توتوب ساخلامیشدی.
قاسیمخانین دستهسی آردالانا داخیل اولمامیشدان بو کندین جغرافی مؤقعیینی بیلدیکلرینه گؤره دؤیوش میدانینی و آغالیق بیناسینین قرار توتدوقو مکانلاری نظره آلیب قاسیمخانین امری ایله کیمین هانسی یئرده پناه یا سنگر توتاجاقلاری بارهده تعیینات وئریلمیشدی. صاباحیسی گون قاسیمخان اؤز آتلیلاری ایله آردالانا وارد اولدو. اونلار اؤز تعیین اولموش یئرلرینده سنگر توتدولار. بو مبارزه کند کوتلهلرینین اربابلارین ظولم ستملرینه قارشی بیرینجی عصیانلاری ایدی. بئله بیر عصیان او زامانا قدر آذربایجانین باشقا یئرلرینده باش وئرمهمیشدی.
گون چیخمیشدی. آردالان کندی بیر حادثه قارشسیندا دایانمیشدی. آغالیق بیناسیندا خانلارین توفنگچیلرینین حربی آرایشیندن هئچ کیمین خبری یوخ ایدی. بینانین قاپی پنجرهلری باغلی نظره گلیردی. هر حالدا اونلار بینانین داخیلینده ایدیلر. دؤیوش میدانی سکوت ایچینده اولسادا کنار گوشهده هله پنهان اولموش کندلیلرین سسی ائشیدیلیردی.
بیرینجی گولله قاسیمخانین طرفیندن آتیلدی. پنجرهنین سینیب یئره تؤکولن شیشهلرینین سسی ائشیدیلدی. آمما خانلار دئیهسن صبیرلیایدیلر. اونلار جاواب وئرمهمکله اؤز سنگرلرینی پنهان شکیلده ساخلاماق ایستهییردیلر. ایکینجی گوللهدن آغالیق بیناسینین قاپیلارینین بیری سارسیلدی. آتیشمانین تزه باشلانماسینا باخمایاراق قاسیمخانین دوستلاری سیلاحلانمیش حالدا دسته- دسته گلیب اونا قوشولوب اؤزلرینه سنگر دوزلدیردیلر. بئله سیلاحلی قوهلرین سایی گئتدیکجه آرتیردی. بئلهلیکله آتیشما گئتدیکجه گوجلهنیردی.
خانلارین ائولرینین قاباغیندا حیطلری وار ایدی. قاسیمخانین یولداشلاری اؤز سنگرلرینی ترک ائدیب کوچهنی کئچیب خانلارین داروازاسینین آغزینا چاتمیشدیلار. تصمیملری هر نؤع ایله اولورسا اولسون داروازنی آچیب ایچهری گیرمک ایستهییردیلر. بو حالدا باش وئرهن یئنی بیر حادثه دؤیوشون طالعهیینی حل ائتمیش اولدو. آغالیق بیناسینین آرخاسیندا باغ وار ایدی. دؤیوشدن کنارداکی کندلیلر باغین حصاریندان آشیب باغا دولورلار. بینانین دالیندان دیوارین اوستونه نردبان قویوب داما چیخیرلار. اللریندهکی قازما و کولونگله دامین اوستونو سؤکمهیه باشلاییب آچیلان باجارلاردان اوت، علفلری یاندیریب ایچهری آتیرلار. قاسیمخان کندلیلرین بو عملیاتینی گؤروب دئییر:
– کندلیلر بیزدن زرنگ چیخدیلار.
آغالیق ائوین آتش بوروموشدو. یانقین بو اوتاقدان او بیری اوتاغا یاییلیردی. خانلارین توفنگچیلری اؤزلرینی ایتیرمیشدیلر. قاسیمخان و یولداشلاری بینانین حیطینه دولسادا آتیشما هله داوام ائدیردی. یئنی یانماغا باشلایان اوتاقلارین ایچیندن آراسی کسیلمهدن یاغان گوللهلر قاسیمخانین آتلیلارینی کاریخدیرمیشدی. اونلار اؤزلهرینه مناسب پناهگاه آختارماقدا ایدیلر. اربابلارین آناسی دا اؤز اوغلانلاریایله بیر اوتاقدا اولدوغونا گؤره آرا بیر سسی گلیردی. بیر آز قاباق اوغلانلارینی کندلیلرله مبارزهیه دعوت ائدن بو قادین، ایندی اوغلانلارینی صلح ائتمگه دعوت ائدیردی. قاسیمخان ایسه خانلارا کؤمک اوچون گلنلره مراجعت ائدیب اوجا سسله دئییردی:
– سیزینله ایشیمیز یوخدور. هر کس اسلحهسینی یئره قویسا اونا آمان وئریلهجک.
اوتاقلارین داخیلینده خانلار آجیقلی حالدا اؤز طرفدارلارینی آتش آچماغا وادار ائدیردیلر. شیرزاد اؤزونو بیر اوتاغین قاپیسینا یئتیرمیشدی. او اشاره ایله یولداشلارینی اؤز یانینا چاغیریردی. بیر آزدان سونرا شیرزاد و یولداشلاری قاپینی سیندیریب جلد ایچهری وارد اولدولار. اوتاقلارین یئرینده جنازهلر گؤرونوردو. اونلار اؤزلرینه سنگر تاپیب آچیلان گوللهلره جاواب وئریردیلر. ایندی آرتیق آتیشمالار ائشیکدن اوتاقلارین ایچینه سرایت ائتمیشدی. خانلارین توفنگچیلری دعوانی اودوزدوقلارینی گؤروب اؤز جانلارینین هایینا قالمیشدیلار. اونلار فرصتدن استفاده ائدیب اؤزلرینی معرکهدن قورتارماق اوچون جان آتیردیلار. مئهریباندان خانلارین کؤمهگینه گلن یوسیفخان اؤز کندلیسی “جامی“ نی اؤلموش گؤروب وحشته دوشور. نهایت یوسیفخان و بیر نئچهلری اؤزلرینی اؤلومدن قورتاریب قاچیرلار.
داها آتیشما سسی ائشیدیلمیردی. خانلارین تامام سنگرلری قاسیمخانین اختیاریندا ایدی. آمما اؤلنلرین ایچینده حسینعلیخانین اؤلوسو گؤرونموردو. حسینعلیخان نئجه اولورسا اؤزونو بینانین آشاغی طبقهسینه یئتیریب تؤیلهیه داخیل اولور. اورداندا سامان آنبارینا کئچیب گیزلهنیر. کندلیلر حسینعلیخانی آختارماغا باشلاییرلار. حتی سامان آنبارینا وارد اولورلار. بو آختاریش جدّی شکیلده انجام تاپمیر. یعنی کندلیلر اینانمیرلار خان بو سامانلارین آلتیندا گیزلنمیش اولار. نه ایسه خان گئجه یاریسینا قدر سامانلیقدا گیزلنیب قالیر. آرا سایخیشاندان سونرا جانینی اؤلومدن قورتاریب قاچیر. بئلهلیکله آردالان حادثهسی قورتاریر….
خانلارین ایکی مرتبهلی بیناسیندا، کوچهلردهکی جاماعات اربابلارین تاخیل آنبارینا طرف آخیب گئتمکده ایدیلر. آنبارین قاپیلاری آچیلمیشدی. عؤمورلرینده بو قدر تاخیل گؤرمهین کندلیلر اؤزلرینی بوغدا دریاسینین ایچینده گؤروردولر. قاسیمخان تاخیل آنبارینین اؤنونده دایانیب دئمیشدی:
– بو آنبار اکین اکیب گؤتوردویو محصولدان بهره وئرن کندلیلریندیر.
اطراف کندلردن گلن کندلیلرین بعضیلری اؤز کندلرینه قاییدیردیلار. قاسیمخان و اونون آتلیلاری آردالانی ترک ائتمکده ایدیلر. بیر ساعاتدان سونرا کوچهلرده هئچ کیم گؤزه گؤرونموردو. قاسیمخان اؤز دایمی باشیندا اولان آتلیلارلا داغلارا چکیلدی. آخشام چاغی سارابدان ژاندارملارین و حؤکومت مأمورلارینین دستهلری آردالانا طرف گلمکده ایدی. آردالان کندلیلری ائولرینه چکیلیب قاپیلارینی باغلامیشدیلار. خانلارین بیناسیندا و کوچهلرده سسسمیر یوخ ایدی. ژاندارملار کنده وارد اولاندا اونلاری قارشیلایان اولمادی. اونلار بو حادثهدن گئج خبر توتموشدولار. ایندی خانلارین جسدلری دوشن اوتاقلاردا گزیب دولانیردیلار. اؤلولری آیاقلاری ایله چئویریب دقتله باخماقدا ایدیلر. قاسیمخانین آتلیلاریندان ایکی نفر بایرامعلی و سومالی رضا یارالانمیشدیلار. اونلارین یارالاری آغیر اولسا دا اؤزلری ایله آپارمیشدیلار. ایندی آردالاندا حاضیر اولان ژاندارملارین سایی آز اولدوغونا گؤره سارابا قایتمالی ایدیلر. مأمورلار آردالانداکی بو عملیاتدان گزارش حاضیرلاییب، ایکی نفر ژاندارملاردان خانلارین بیناسیندا کئشیکچی قویوب گئدیرلر.
آردالان خبری سارابدا، تبریزده حتی تهراندا توپ کیمی آچیلیب بؤیوک های کویه باعث اولموشدو. آردالاندا اشتراک ائدن اطراف کندلرین اهالیسی اؤز کندلرینه قاییدیب اورداکی اربابلارین تاخیل آنبارلارینی داغیدیب وئردیکلری بهرهلری آپاریردیلار. او دؤورده سارابدا اولان انتظامی قوهلرین آز اولدوغونا گؤره هئچ بیر ایشه اقدام ائده بیلمهدیلر.
بیزیم کندیمیز آردالاندان آرالی اولدوغو اوچون آخشام چاغی بیزه خبر چاتدی. آردالاندا عملیات قورتاردیغی حالدا اوزاق کندلیلر هله ایندی هیجانا بورونوب اربابلارین تاخیل آنبارلارینی داغیدیب آپاریردیلار. زنگیلآبادلیلاردا هیجان ایچینده ایدیلر. هر مسئلهدن قاباق اونلاری دوشوندورن اربابلارین تاخیل آنباری ایدی. بئناماز آغانین کورهییندهکی اربابلارین ووردوغو چوبوقلارین یارالارینین هله یئری گؤزدن ایتمهمیشدی. اونون اربابلارا قارشی اولان نیفرتی قلبینده یووا سالمیشدی. بئناماز آغا اول منیمله مصلحته گلدی. من اونا دئدیم:
– تاخیل آنباری مسئلهسی گون اورتایا قدر حل اولمالیدیر. سن گئت کندلیلری باشا سال.
بئناماز آغا سئوینجک گئتدی. علیاکبرله گؤروشوب مسئلهنی اونونلادا آرایا قویدوم. گون اورتاچاغی کندلیلرین یاریسی تاخیل آنبارینین قاباغیندا ایدی. کندخدا ایله آتام دا بو ایشدن خبر توتوب آنبارین قاباغینا گلمیشدیلر. کندخدا جلیل اوزونو کند اهلینه توتوب دئییر:
– نه اوچون بورا ییغیشیبسیز؟
بئناماز آغا جاوابیندا:
– اؤزون بونون سببینی بیزدن یاخشی بیلیرسن. اطراف کندلرده نه باش وئردیگینی بیلمیرسنمی؟
کندخدا جلیل کندلیلرین تاخیل آنبارینی داغیتماغا اولان هوهسینی گؤروب اونلارلا یومشاق دانیشماغا باشلادی:
– بو عملین نه قدر سیزه باها باشا گلهجگی بارهده فکر ائدیبسیز؟
من جاواب وئردیم:
– سیز ده اربابلارین بو کندلیلرین باشینا نه اویون آچدیقلارینین فیکرینی ائدیبسیزمی؟
آتام منیم بو مسئلهیه قاریشماغیمدان قورخوردو. اودور کی، عصبانی اولوب آجیقلی حالدا منیم اوستومه سسلندی:
– سنین ایشین اولماسین، قاییت گئت ائوه.
من یئریمده دایانمیشدیم. بئناماز آتاما دئدی:
– هه، سن ده اربابلاردان طرفدارلیق ائدیرسن؟
آتام بو زامان اوزونو کند اهلینه توتوب دئمیشدی:
– آی جاماعات، بیر هفته منه مهلت وئرین، بو مهلت قورتاران گونو من اؤزوم بو آنبارین قاپیسینی آچیب تاخیلنی سیزین اؤزونوزه قایتاراجاغام.
آتامین سؤزوندن تاخیل آنبارینین قاباغینا ییغیلان کندلیلر بیر- بیرینین اوزونه باخیب داغیلیب گئتدیلر. کند ایچینده سس کوی یاتدی. بئلهلیکله زنگیلآبادین تاخیل آنبارینین قاپیسی آچیلمامیش قالدی.
– گلن یاخین گونلرده “شاهباغی” کندینده حاضیر اولوب مئهریبانین سوراغینا گئتمهلیییک. نئچه گوندن سونرا قاسیمخان یوزه یاخین سیلاحلی آتلیایله بیرلیکده شاهباغی کندینه ییغیلمیشدیلار. بو کندله مئهریبانین فاصیلهسی بیر کیلومتردن آز اولاردی. اونلار شاهباغینین مئهریبان طرفدهکی باغچالاریندا سنگر توتموشدولار. بو خبری هامیدان قاباق میرزهحبیب صدری ائشیتمیشدی. مین ائولی مئهریبان کندینین اهالیسی تشویشه دوشموشدولر. میرزهحبیب اؤز فرمانی ایله بوتون طرفدارلارینی کؤمگه چاغیریر. ایندیه قدر مثلی گؤرونمهمیش هیجان یارانیر. بیر ساعاتدان سونرا مئهریبانین شربتلی قبرستانلیغیندا اللیدن یوخاری سیلاحلی آتلی قوهسی حاضیر ایدی. آللاهقولو اوغلو علی آدلی بیر نفر اؤز مخصوص گئییمی ایله چاریقلی، پئتاوالی، سیلاحلی پاترونلو، آت اوستونده ایلهشیب شربتلی قبرستانلیغیندا آت اوینادیردی. آللاهقولو اوغلو علینی تانیمایان یوخ ایدی. ایندی قوجالسادا جاوانلیغیندا باکیدا حاجی زینالعابدین تاغییئوین بال پتکلرینده ایشلهین یوزلرله کارگرلرین رئیسی اولموشدو. او زامان مشهور میلیونر تاغییئوین اؤزو ده بوندان حساب آپارارمیش. او اؤزونو قولدور کیمی تانیتدیرمیشدی. ایندی او یئنه جاوانلیق واختی کیمی توفنگی چیینینده آت اوستونده اوتوروب ماللا حبیبین فرمانی ایله جاوانلاری قاسیمخانین علیهینه قالدیریردی.
قاسیمخانین دستهسی شاهباغی ایله مئهریبان آراسیندا گئدیش- گلیشی قطع ائتدیکلرینه باخمایاراق یئنه ده مئهریبانین شاهباغی کندینده احوالاتین نه یئرده اولدوغونو بیلیردیلر. آللاهقولو اوغلو علی اؤز آتلیلارینا حرکت امری وئریر. اونلار کندین شاهباغینا طرفکی سون باغچالاردا سنگر توتورلار و قاسیمخانین هجومونو گؤزلهییرلر. آمما قاسیمخان هجوما باشلامیر. بیر ساعاتدان سونرا قاسیمخان آتلیلارینین گئریه چکیلمک خبری مئهریبانا یئتیشیر. قاسیمخان چوخ فکر ائدندن سونرا مئهریبانا هجومونو فایداسیز گؤرور…
– کند اهالیسینی بورا گتیرین!
سربازلار حرکته گلدیلر. آردالان کیچیک کند اولدوغونا گؤره بو مسئله او قدر اوزون چکمهدی. یاریم ساعاتدان سونرا بیر عدّه قوجا کیشیلردن، یاشلاری اللیدن یوخاری اولان کندلیلر، فرماندهین دؤورهسینه ییغیلان اربابلارین قارشیسیندا صف چکمیشدیلر. قوشون فرماندهی حلمی آجیقلی حالدا گلیب صفین اوّلینده دایانمیش قوجا بیر کیشینین اؤنونده دایاندی:
– اسلحهن هانی؟
– منیم اسلحهم یوخدور آغا.
– دونن سن نئچه نفری اؤلدوروبسن؟
– من آدام اؤلدورمهمیشم آغا.
-بس دونن سن هاردایدین؟
– ائوده ایدیم آغا.
بو آندا آردالان کندینده یاشایان و خانلارین سفرهسیندن آرتیق قالانی یئییب قابلارینین دیبین یالایان بیر نفر فرماندهین قولاغینا نه ایسه پیچیلدادی. فرمانده قوجا کیشییه باخیب سوروشدو:
– اوغلون هاردادیر؟
– بیلمیرم آغا.
– نئجه یعنی بیلمیرسن. اوغلونو هاردا گیزلهدیبسن؟
– من گیزلتمهمیشم آغا. هارا گئدیبسه بیلمیرم.
فرمانده خانلارین نؤکرینه اشاره ائلهدی. اونلار جلد گلیب قوجانی اوزو قویلو یئره ییخدیلار. بیر نفر قوجانین اللرینی بیر نفر ده آیاقلاریندان توتدو. بیر نفر ده الیندهکی آت قامچیسی ایله کورهکلرینه وورماغا باشلادیلار. قوجا کیشی اول قامچیلارین ضربهسینه دؤزدو. بیر آز سونرا داوام گتیره بیلمهییب فریاد ائلهمهیه باشلادی.
فرمانده حسینعلی و باشقا خانلار ایله مشورت ائدیب فرمان صادر ائلهدی:
– تاخیل آنباریندان بوغدا آپاران کندلیلر، ایکی برابر تاخیل وئرمهلیدیرلر.
صفده دایانان کندلیلر آزاد ائدیلدیلر. اربابین نؤکرلری فعالیّته باشلادیلار. اونلار سربازلارین حمایهسی آلتیندا ائولره سوخولوب آنباردان بوغدا آپاران آپارمایان هر کیم اولورسا اولسون ائوده مؤجود اولان تاخیللاری چواللارا دولدوروب ائو صاحبینین اولاغلاری ایله اربابین آنبارینا داشیماغا باشلادیلار. اونلار ائولرده آرواد اوشاقلارین گؤز یاشلارینا حتی یالوارماقلارینا اهمیت وئرمهدن کندیلردهکی تاخیللاری آنبارلارا داشیییردیلار. کندین اوستونه قارا پرده چکیلمیشدی. هر ائوده آه- ناله سسی ائشیدیلیردی. نئچه آیلیق گلهجک گونلرینه ذخیره ائتدیکلری یاوان چؤرهکلرینی ده اؤز گؤزلرینین قاباغیندا آپاریردیلار. او گون گئجه یارسینا قدر آردالانین ائولریندن آغالیق آنبارلارینا تاخیل داشیندی. آنبارلار دولاندان سونرا یئنی آنبارلار آچیلدی. بو خبر آن- با- آن اطراف کندلره یاییلیردی. بو دا اونلارین تشویشه دوشمکلرینه سبب اولوردو.
اونلار آردالاندا کندلیلرین وار یوخونو اللریندن آلاندان سونرا بو آرادا فعال اشتراک ائدنلری زندانی ائدیردیلر. نؤبه سوما کندینه چاتاندا بورا قاسیمخانین دوغما کندی اولدوغونا گؤره جزالاندیرماق مسئلهسی داها شدتله انجام تاپیردی. آردالاندا اولدوغو کیمی شاللاق و توهین ائتمک یونگول جزالاردان حساب اولوردو. سوما کندی حسینعلیخانین اولدوغونا گؤره قاسیمخانین قوهوم اقربالارینی، اونلارلا دوستلوق ائدنلریده شاللاق ووروب مال حیوانلارینی اللریندن آلیردیلار.
سوما کندینین یاخینلیغیندا بیراغوش کندی یئرلشمیشدی. بو کندین کندخداسی کربلای حسن ده سومادا سرهنگ حلمینین یانیندا ایدی. او امنیهلرله برابر قاسیمخانین ائوینه گلیر. اونون خالچالارینی، مال حیوانلارینی حتی آروادینین پالتار صاندیغینی آچیب اونون گلینلیک و آلت پالتارلارینی گؤتوروب دئییر:
– قاسیمخانین غیرتی وارسا گلیب بو پالتارلاری مندنگئری آلسین.
قاسیمخان آرادان چیخدیغینا و داغلارا چکیلدیگینه گؤره سرهنگ حلمی اونو توتا بیلمهمیش، ناچار قالیب تبریزه قاییتمیشدی.
قاسیمخان اؤز دوستلاری ایله بیر مدت گؤزه گؤرونمهدیلر. بیر آیدان سونرا آلانبیراغوش ماحالینا گلیرلر. گون باتاندا سوما کندینین یاخینلیغیندا اولان بیراغوش کندینه چاتیرلار. چوبان قویون سوروسونو کنده تؤکمهیه حاضیرلاشیردی. قاسیمخان چوبانی چاغیریب دئییر:
– خان چوبان سورونو کنده تؤکمهیه تلسمه! بیر آز ال ساخلا.
چوبان تانیمادیغی آداملاری گؤروب خبر آلیر:
– نه اوچون؟
– سونرا گؤرهرسن.
نه ایسه چوبانی یاریم ساعات لنگیدیرلر. آخشامین قارانلیغی هر یئره چؤکندن سونرا قاسیمخان و یولداشلاری اؤزلری ایله گتیردیکلری کیسهلری باشلارینا کئچیردیب، قویون سوروسونون ایچینده اییلیب یئریه- یئریه اؤزلرینی بیراغوشون کندخداسی کربلای حسنین ائوینه یئتیریرلر. بیچین واختی اولدوغونا گؤره کندخدا کربلای حسنین بیچینچیلری شام یئییردیلر. اونلار قاسیمخانی و اونون سیلاحلی یولداشلارینی گؤروب تشویشه دوشورلر. قاسیمخان دئییر:
– سیز هئچ ناراحات اولمایین، سیزینله ایشیمیز یوخدور. بیزیم ایشیمیز فقط بو کندخدا ایلهدیر.
قاسیمخان علاوه ائدیر:
– آمما نه قدر بیزیم ایشیمیز قورتارماییب هئچ کیمین بو ائودن ائشیگه چیخماغا حاققی یوخدور.
سونرا اوزونو کربلای حسنه توتوب دئییر:
– سن اربابلارین ان یاخین نؤکری اولوبسان. آردالان و باشقا کندین ماللارینی غارت ائدیبسن. حتی منیم ائویمی غارت ائدیب خالچالاریمی، حیوانلاریمی آپاریبسان. بونلار بیر طرفه، منیم آروادیمین پالتار صاندیغینی آچیب اونون گلینلیک پالتارلارینی آلت پالتارلارینی آپاریب ناموسسوزلوق ائدیبسن و دئیبسن: اگر قاسیمخانین غیرتی وارسا، گلسین آروادینین بو آلت پالتارلارینی مندن آلسین. من ایندی گلمیشم، هم او پالتارلاری، هم ده ناموسوما توخوندوغون اوچون جانینی آلام.
او بونو دئییب کندخدا کربلای حسنی باشقا بیر اوتاغا آپاریب جانینی آلیر. بئلهلیکله عؤمرو بویو اربابلارین قاباغیندا کیچیلن، کندلیلرین وار یوخونو الیندن آلیب خانلارا باغیشلایان، اؤز آلچاقلیغی ایله بوتون ماحالدا مشهور اولان کندخدا کربلای حسن اؤز جزاسینا چاتیر.
بو خبر سارابدان کئچیب تبریزه یئتیشیر. امنیتی برقرار ائلهمک ایستهینلر یئنه ال-آیاغا دوشورلر. رئیس کل ژاندارمری آذربایجان ساراب امنیهلرینین بیکفایت اولدوقلاری بارهده فکر ائدیردی.
قاسیمخانین دستهسی یئنه ده داغلارا چکیلیب گؤزدن ایتیرلر. خانلار، اربابلار بیراغوش کندینین کندخداسینین قاسیمخانین طرفیندن جزالانیب اؤلدورولمهسی خبرینی ائشیدیب اونون یئنه بو اطرافلاردا اولدوغونو بیلیب قورخویا دوشورلر. قاچانلاری قاچیر، قاچمایانلار ایسه گیزلنیرلر. کندخدا کربلای حسنین اؤلدورومهسی بوتون کندلرین کندخدالارینی وحشته سالیر. اونلار هاردا اولسالار گئجهنی سحره کیمی یاتا بیلمیرلر. کندخدالار قاسیمخانین هانسی گون، هانسی گئجه، هانسی کندخدانین ائوینه جزا حکموایله گلیب؟، اونلاری مجازات ائدهجکلرینی یاخشی بیلمهسهلرده یئنه ناراحات ایدیلر. کندلیلر ایسه اؤز شادلیقلارینی گیزلده بیلمیردیلر. اونلار اربابلارا قارشی توکنمز نفرتلرینی هاردا اولورسا اولسون آیدینجاسینا بیلدیریردیلر و اونلارین کؤکونون کسیلمهسینی آللاهدان ایستهییردیلر.
بئله بیر دؤورده قادینلار کیشیلردن اؤنده گئدیردیلر. اونلار اؤز آجیقلارینی خانلاردان، اربابلاردان چیخماق اوچون اور،کلرینده گیزلین قالیب بوی آتمامیش اؤز شعر طبعلریندن استفاده ائدیردیلر. قاسیمخانین و آردالان کندلیلرینین عصیانلاری ساراب و آلانبیراغوش ماحالیندا مثلی گؤرونمهمیش بیر حادثه اولدوغو اوچون ماحالین قیز گلینلرینین اورهکلرینده ایز سالمیش بو حادثهلر شعر فورماسیندا اؤزونو بروزه وئریردی.
داغلارین باشیندا اسیر یئل کیمی
یول وئرین، یول وئرین قاسیمخان گلیر
ظالیم اربابلارا دیوان توتماغا
چیگینینده توفنگی باغریقان گلیر
بئلهلیکله قاسیمخان آد، سان قازانمیشدی. اونون محبوبییتی خالق آراسیندا گئتدیکجه آرتیردی. تبریزده اولان امنیه مسئوللاری قاسیمخانین آزاد شکیلده آت اوینادیب، مالکلری سیخینتیا سالیب اونلاری بیر- بیر آرادان آپارماسینین سببینی سارابین امنیه ادارهلرینین بیکفایت اولماقلاریندا گؤروردولر. بونا گؤره ده قاراداغدان بیر عده ژاندارم دستهسینی سارابا گتیریرلر. بونلارا قاسیمخانین تئزلیکله توتولماسی تاپشیریلمیشدی. بونا گؤره اونلار گئجه- گوندوز قاسیمخانی نئجه تلهیه سالاجاقلاری بارهسینده نقشه چکیردیلر. اونلار یاخشی بیلیردیلر کی، قاسیمخانی دؤیوش میدانیندا مغلوب ائده بیلمهیهجکلر. بئله اولسا اؤز جانلاری دا خطره دوشه بیلردی. بونا گؤره ده باشقا بیر یول تاپماق لازیم ایدی.
قاسیمخانین دستهسینده دئچان کندیندن اولان اسماعیل آدلی بیر اوغلان وار ایدی. او قاسیمخانلا بیرلیکده اربابلارین علیهینه گئدن دؤیوشلرده اؤلموشدو. اونون طوطی آدلی قوجا آناسی وار ایدی. اوغلونو الدن وئرمیش بو قوجا قاری اوغلونون اؤلومونو قاسیمخاندان بیلیردی. او دئییردی:
– منیم اوغلومون باعثی قاسیمخاندیر. او اولماسایدی منیم اوغلوم اؤلمزدی.
بونا گؤره ده اونون قاسیمخانا نیفرتی وارایدی. دائیم سارابین امنیه ادارهلرینه گئدیب قاسیمخانین علیهینه شکایت ائدیردی. ایندی طوطی قاری قاراداغدان بیر دسته امنیهلرین سارابا گلدیگینی ائشیدیب اونلارین رئیسینه شکایت ائدیر. امنیه رئیسی طوطی قاریدان خبر آلیر:
– سن کیمسن؟ طوطی قاری جاواب وئریر:
– منیم آدیم طوطو دور، اسماعیلین آناسی. قاسیمخان منیم اوغلومون اؤلومونون سببیدیر. من اوندان شکایته گلمیشم.
رئیس خبر آلیر:
– سن قاسیمخانین هاردا اولدوغونو بیلیرسنمی؟
طوطی قاری دئییر:
– یوخ، ایندی اونون هاردا اولدوغونو بیلمیرم.
رئیس اونا تاپشیریق وئریب دئییر:
– اوغلونون انتقامین آلماق ایستهییرسنسه گرک آییق اولوب قاسیمخانین یئرینی اؤیرهنیب منه خبر وئرهسن.
طوطو قاری رئیسه سؤز وئریب اوندان آیریلیر…
– حاجی، بیز سنه پول وئرمیشدیک کی، عایلهلریمیزه وئرهسن. آمما سن کوتاهلیق ائدیب پوللاری اؤز یانیندا ساخلاییبسان. ایندی او پوللار اؤزوموزه لازیمدیر. حاجی طهمز قوناقلارا یئمک حاضیرلاییب دئییر:
– سیز استراحت ائدین، من سیزه پول تهیه ائدیب قاییدیرام. حاجی آتا مینیب طوطی قارینی گؤرمک اوچون دئچان کندینه گلیر. او طوطی قارینی گؤرن کیمی دئییر:
– نه یاتیبسان آرواد تئز اول قاسیمخان بیزدهدیر.
طوطو قاری قولاقلارینا اینانماییب خبر آلیر:
– دوغرو دئییرسنمی؟
حاجی دئییر:
– یالان نه لازیمدیر؟ آرواد تئز اول.
حاجی طهمز، قارینی قاراداغدان گلن امنیهلرین یانینا آپاریر. طوطو قاری گئجه یاری رئیس امنیهنی یوخودان اویادیب دئییر:
– نه یاتیبسان رئیس، قاسیمخانین یئرینی تاپمیشام.
بو مسئلهدن اؤترو قاراداغدان سارابا گلن رئیس بو خبردن خوشحال اولوب ال- آیاغا دوشور. امنیهلری یوخودان اویادیب تلهسیک آتلانیب کوللوجهیه دوغرو حرکت ائدیرلر. بیر ساعاتدان سونرا کوللوجه کندینده ایدیلر. قاسیمخان اؤز دوستلاری ایله حاجی طهمزین ائوینده شیرین یوخویا گئتمیشدیلر. اؤزلرینه دوست بیلدیکلری بیر خائینین خیانتلریندن خبرلری یوخ ایدی. قاراداغ امنیهلری حاجی طهمزین ائوین ساکت حالدا محاصره ائدیرلر. آمما امنیهلر قاسیمخانین و یولداشلارینین یاتدیغی اوتاغا یاخین دوشه بیلمیرلر. دفعهلرله دؤیوشدن غالب چیخان قاسیمخانلا اوز- اوزه دایانماقدان چکینیردیلر. مردانه دؤیوشمکدن چکینن امنیهلر بو قرارا گلیرلر کی، نه قدر قاسیمخانین الینده توفنگ وار، اونا یاخین دورماق اولماز و اؤز جانلاریدا خطره دوشه بیلر.
قاسیمخان، سومالی نوروزعلی، قزیلجالی مهدی، کوللوجهلی ابی، حاجی طهمزین ائوینده توفنگلرینی دیوارا سؤیکهییب، قاپینین دالینی محکم باغلاییب یاتمیشدیلار. اسدالله دامین اوستونده کئشیک چکمهیه تعیین اولونموشدو. امنیهلر ائوی محاصریه آلیب گیزلنمیشدیلر. حیطی سکوت بؤروموشدو. بو سکوتو پوزان فقط یاتانلارین خورورتولاری ایدی. امنیهلر دامین اوستونه چیخاندا اسداللهنی یاتیب یوخلامیش گؤرورلر. او یورغون اولدوغونا گؤره درین یوخویا گئتمیشدی. امنیهلر اسداللهنین توفنگینی گؤتوروب اونو ترک سیلاح ائدیرلر. اسداله گؤزلرینی آچاندا اؤزونو محاصرهده دوشمن توفنگینین لولهسینی اؤز آغزیندا گؤرور. امنیهلر اونا دئییرلر: سسینی چیخارتسان اؤزونو اؤلموش بیل.
او زامانلار کند ائولرینین دامیندا باجا اولاردی. بو باجا ائوده تندیر سالاندا اونون توستوسو ائشیگه چیخماق اوچون ایدی. امنیه رئیسی بیر اوغلان اوشاغینی یوخودان اویادیب، اونا پول وئریب دئییر:
بو ائوده دؤرد نفر یاتیبدیر. اونلارین توفنگلری واردیر. بیز سنی باجادان ائوین ایچینه ساللایاجاغیق. سن اوّل ائوین قاپیسینی آچیب سونرا اونلارین توفنگلرین بیر- بیر گؤتوروب بیزه وئرمهلیسن.
بئلهلیکله اوغلانین بئلینه ایپ باغلاییب باجادان ائوین ایچینه ساللاییرلار. اوغلان قاپینی آچیب، اونلارین توفنگلرینی گؤتوروب امنیهلره وئریر. ایندی قاسیمخان و یولداشلاری ترک سیلاح اولموشدولار. امنیهلر دریندن نفس آلیرلار. سونرا ائوه سوخولوب قاسیمخانی، شیرزادی، نوروزعلینی، ابینی، مهدینی یوخودا ایکن اؤلدورورلر. دامدا کئشیک چکن اسدالله ایسه اونو تهدید ائدن و گوللهلرین سسیندن تشویشه دوشن امنیهنی گؤروب فرصتدن استفاده ائدیب امنیهنی ترک سیلاح ائدیر و توفنگین قنداغی ایله اونو ووروب آرادان چیخیر.


text:
پاییز تزه گلمیشدی. داها دوغروسو، هله تزه-تزه اؤز گلیشینی ثبوت ائتمک ایستهییرمیش کیمی هاوالار سون گونلر سویوماغا باشلاییردی. اونیورسیتهدن چیخیب یاغیشین آلتیندا دئمک اولار کی، قاچا-قاچا اؤزومو مئترویا چاتدیرماغا تلهسیردیم. یاغیش ائله برک یاغیردی کی، باشیمی قالدیرماغا، اطرافیما گؤز یئتیرمهیه ماجال تاپمیردیم. ائودن چیخارکن آنامین «بو گون یاغیش هاواسی وار، اؤزونله چتیر گؤتور» مصلحتینه قولاق
آسمادیغیم اوچون ده پئشمانچیلیق کئچیریردیم ایچیمده. آمما اونسوزدا استفاده ائتمهیهجهییمی بیلیردیم آخی… یایدا عینک، یاغیشدا چتیر استفاده ائتمک هئچ عادتیم دئییل. عینکدن استفاده ائتمهمهییمین سببی هر شئیی اؤز رنگینده گؤرمک ماراغیمدیر. گونشی ده، دنیزی ده، آغاجی دا، بیر سؤزله هر شئیی اؤز رنگینده گؤرمک ایستهییرم. بلکه ده بو چوخلاری اوچون معناسیز بیر ایستک کیمی گؤرونه بیلر. آمما نئیلهییم، سئومیرم صنعی بویانی. چتیر ایسه اوشاقلیقدان هئچ سئومهدیییم بیر اشیا اولوب. اوشاق واختی یاغیشی چوخ سئویردیم. یاغیش یاغارکن حیهطه، یاغیشین آلتینا قاچماغا جان آتاردیم. ائله ایندی ده یاغیشا اولان سئوگیم قالیب، آما ایندی یاغیشین آلتیندا اولماقدانسا، اونا کناردان، مثلن، ائویمیزین بالکونوندان، یا دا پنجرهدن باخماغی داها اوستون توتورام. نه ایسه… یاغیشین آلتیندا مئترویا دوغرو قاچارکن گورولتولو آلقیش سسی منی دایانماغا مجبور ائتدی. گؤزومون آلتیندان سس گلن طرفه دوغرو باخاندا یولون او بیری تاییندا بیر بینانین قارشیسیندا ییغیلمیش اینسان اوردوسو دیققتیمی جلب ائتدی. گؤرهسن، بو جماعتی بو سویوق هاوادا اورا ییغیشماغا وادار ائدن سبب نه اولا بیلَردی؟ بو سوالین جاوابی یاغیشدان دا، سویوقدان دا، ائوه گئجیکمک قورخوسوندان دا داها واجب ایدی. محض بونو اؤیرنمک اوچون استقامتیمی دَییشیب همین ازدحاما دوغرو گئتمهیه باشلادیم. بو دفه آددیملاریمی داها سورعتلی آتیر؛ تئز بیر زاماندا اورایا چاتماغا چالیشیردیم. ائی، بو ماشینلار دا امکان وئریر کی… پیادانین یولوندا دا پیادایا امکان وئرمیرلر…
ازدحاما یاخینلاشارکن سسلر داها آیدین سئچیلمهیه باشلاییردی، کیمسه دانیشیردی… یاخینلاشدیم…بویوم بالاجا اولدوغوندان هئچ بیر شئی سئچه بیلمیردیم. انسانلاردان عذر ایستهیه-ایستهیه ازدحامین اورتاسینا دوغرو ایرهلیلهدیم. منی سوزن عصبی باخیشلاری، دالیمجا دئیینَن انسانلاری، گؤرسم ده، فیکیر وئرمهدن ایرهلیلهییردیم. نئیلهییم، گؤرمورم آخی…
آخیر کی، صحنهنی گؤره بیلهجهییم راحات بیر یئر سئچدیم اؤزومه… ایندی گؤرک نهلر اولور…
صحنهنین اورتاسیندا بیر تریبون قویولموشدو. تریبونون آرخاسیندا الینده میکروفون توتان ۴۵-۵۰ یاشلاریندا بیر کیشی دانیشیردی، داها دوغروسو، دئمک ایستهدیکلرینی قارشیسینداکی ورقهدن اوخویوردو. بو منظرهنی گؤرنده بیر فیکیر منی گؤتوردو: ورقهدهکیلری اؤزو یازمیشدی، یوخسا کیمهسه یازدیرمیشدی؟ نه ایسه، بوندان منه نه… کیشینین گؤرونوشو چوخ سلیقهلی ایدی. قارا کوستیون، آغ کؤینک، کؤینهیین دویمهلرینی آخیرا قدر دویمهلهمیش، اوستوندن ده قارا رنگلی قولستوک تاخمیشدی. گئییمی سلیقهلی اولسا دا، قاباغا چیخان قارنی بو سلیقهیه خلل گتیریردی. اونو گؤررکن دوشوندویوم ایلک شئی بو اولدو کی، بو قارنی اولماسایدی، هئچ اولماسا بیرآز بوندان بالاجا اولسایدی نئجه گؤزل اولاردی، یاشیندان دا داها جاوان گؤرونه بیلردی… نه ایسه، اساس مساله اونون گؤرونوشو، سلیقهسی یوخ، دانیشدیقلاریندا ایدی:
- عزیز سئچیجیلریم (هه، دئمهلی بو آدام نامزد ایمیش)، من آرتیق بیر دفه سیزینله گؤروشموشوم. مرامیم، مقصدیم و صاف نییَتیم سیزین هر بیرینیزه آرتیق معلومدور…
صاف نییَت؟ صحبت دئیهسن، کومئدییایا انکشاف ائدیر آخی… گؤزلهیک گؤرک، آخیری نئجه اولاجاق؟
- بو گون ده بورایا توپلاشماغیمیزین اساس مقصدی هم سیزینله صمیمی مناسبت یاراتماق، هم ده سیزه شَن ساعاتلار بخش ائتمکدیر. منیم بوتون حیاتیم بویو تک مرامیم اولوب: وطنیمه، خالقیما ناموسلا، وجدانیملا خدمت ائتمک! بو گون اولو تانریم منه بو مرامیمی داها گؤزل بیر شکیلده حیاتا کئچیرتمک اوچون بیر شانس وئریب؛ اگر سیز ده منه بو شانسی وئرسهنیز اَمینم کی، پئشمان اولمایاجاقسینیز. من وظیفهم مدّتینجه سیزینله سیخ-سیخ گؤروشلر کئچیرهجک، سیزین پروبلئملرینیزه قولاق آساجاق و بو پروبلئملری آرادان قالدیرماق اوچون الیمدن گلهنی ائدهجهیم. من وکیلی اولدوغوم بو میللتین سسین دؤولتیمیزه ده دویوراجاغام. بوندان سونراکی ایللر عرضینده سیزین حیات سَویهنیزی ماکزیموما، پروبلئملرینیزی ایسه مینیموما چاتدیرماق اوچون دایانمادان ایشلهیهجهیم…
«نامزد» سؤزونو بورایا چاتدیراندا گورولتولو آلقیش صدالاری قالخدی. تعجوبله اطرافیما باخاندا، هر کسین اوزونده بیر سئوینج، بیر راضیلیق ایفادهسی گؤردوم. ائله بیل دانیشان آدام وئردییی وعدهلری ائله ایندیجه حیاتا کئچیرمیش، خالقین بوتون درد-سرینی آرادان قالدیرمیشدی. بو انسانلار نهیه بو قدر سئوینیردیلر، گؤرهسن؟ آخی بو دانیشیلانلارین قورو وعدهلردن باشقا بیر شئی اولمادیغینی بیلمهلی ایدلر. بلکه ده من سهو ائتمیشم دوشونهرک یئنیدن فیکریمی همین نامزدین دانیشیغینا جمعلشدیرمهیه چالیشدیم:
- عزیز هموطنلریم، من بیر چوخلاری کیمی سیزه یالانچی وعدهلر وئرمک فیکیرندن چوخ اوزاغام. سیزه وئره بیلهجهییم تک سؤز اوندان عیبارتدیر کی، اگر منی سئچسهنیز، منه اعتبار ائتسهنیز، سیزین اعتبارینیزا لاییق اولماق اوچون الیمدن گلهنی ائدهجهیم. عشق اولسون آذربایجان خالقینا!!!
یئنه ده گورولتولو آلقیشلار قوپدو. دانیشان آدام بیر نئچه ثانیه فخرله، غرورلا ازدحامی سئیر ائدیب مؤحتشم بیر اَدایلا صحنهدن ائنمک اوچون پیللهکنلره دوغرو آددیملادی. بو یئریشده ائله بیر اَدا وار ایدی کی، ائله بیل آرتیق سئچیلیب خالقین وکیللییی وظیفهسینی اؤز عهدهسینه گؤتورموشدو…
ائله او صحنهدن ائنمیشدی کی، آچیق-ساچیق گئییملی، یاشی ۶۰-ی کئچمیش، آنجاق هله ده اؤزونو جاوان قیز کیمی آپارماقدان اوتانمایان مغنّی قادین اویناق بیر ماهنینین صدالاری آلتیندا اؤزونو صحنهیه آتدی. اونو گؤررکن دوشوندویوم ایلک شئی بو اولدو کی، گؤرهسن بو سویوقدا بو جور آچیق پالتارلاردا اوشومور؟ صحنهیه چیخماغی ایله ده هئچ سئومهدیییم بیر ایفادهنی ایشلتمهسی بیر اولدو:
- اللری گؤرمورم…
ائله بو سؤزه بند ایمیش کیمی بوتون میللت باشلادی گورهاگور ال چالماغا. قادین ایسه آچیقدا قویدوغو ساللاق قارنینی اوینادا-اوینادا اوخوماغا، داها دوغروسو، دیسکده اوخویان ماهنینی آغیز حرکتلری ایله گؤسترمهیه باشلادی. جماعت بیر جوشموشدو کی، گئتدیکجه داها دا غضبله یاغان یاغیشی، قیلینج کیمی کسکین سویوغو بیله حیس ائتمیرمیش کیمی هامی یئرینده رقص ائدیردی. اونلارا باخدیقجا هم آجیییر هم ده حسد آپاریردیم. یانی، بیر میللتی ایکی یاغلی سؤز، بیر اویناق ماهنی ایله آلداتماق بو قدر می آساندی؟ ائله بو واخت تئلفونومون جیبیمده تیترهدییینی حیس ائتدیم. تئز تئلفونومو چیخاریب باخدیم، اکراندا آنامین آدی و نؤمرهسی یازیلمیشدی. اکرانین یوخاری حیصهسینده «جاوابسیز زنگلر» اشارهسی ده وار ایدی. آللاه بیلیر نئچه دفه زنگ ائدیب، ائشیتمهمیشم. تلهسیک زنگی آچدیم، آمما بو سس-کویده سسیمی ائشیده بیلهرممی اَمین دئییلم:
- الو
تئلفونون او بیری باشیندان نه ایسه خیریلتیلی سس گلدی. اوّلجهدن ظن ائتدیییم کیمی بو قدر قاریشیقلیغین ایچهریسینده آنامین سسینی ائشیتمک ممکن اولموردو. اونون نه دئدیینی ائشیتمهدن اونون منی ائشیدیب آنلادیغینا اومود ائدهرک دئدیم:
- آنا، من سنین سسینی ائشیتمیرم، آمما ناراحات اولما، بورادا بیر تدبیر وار، اونا گؤره گئجیکیرم؛ ایندی چیخیرام بوردان، بیر ساعاتا ائوده اولارام. هلهلیک.
بونو دئییب گؤزلهمهدن تئلفونو سؤندوردوم. اونسوزدا اونون سسینی ائشیده بیلمیردیم آخی…
آنامین زنگینه جاواب وئرنده بیر طرفدن ده فیکیرم صحنهدهکی مغنّیده، اونون حرکتلرینده ایدی. ظالیم قیزی آذربایجان دیلینده ائله بیر جمله بیلیرمیش کیمی تک بیر جملهنی تکرارلایا-تکرارلایا دورموشدو:
- اللری گؤرمورم… عشق اولسون آذربایجان خالقینا!…
آرتیق بو کومئدییایا دؤزه بیلمهیهجهییمی دوشونهرک اورادان اوزاقلاشماغا قرار وئردیم. گؤردویوم بو منظره اونسوزدا یئرینده اولمایان عصبلریمی داها دا کورلامیشدی. سورعتلی آدیملارلا اورادان اوزاقلاشماغا، داها دوغروسو قاچماغا باشلادیم. اورادان اوزاقلاشدیقجا سس ده آرخامدا قالیر، منیم سورعتیمه چاتا بیلمیردی. لاکین صحنهیه چیخان هر کسین دیلینده ازبره چئوریلمیش او جومله غیریاختیاری منیم ده دوداقلاریمدان سوزولوردو:
- عشق اولسون آذربایجان خالقینا!!!
البته، سیزین کیمیلرین سؤزونه هله ده اینانان، اعتبار ائدن بو صاف نییَتلی خالقا عشق اولسون!!!
یاغیش ایسه هله ده یاغماغا داوام ائدیردی. آنچاق بو دفه سانکی منی ساکیتلشدیرمک، تسکین ائتمک ایسترجهسینه داها آراملا، داها ملایم.…


text:
گونئی چین دنیزی
گونئی چین دنیزی (Malay: Laut China Selatan , ویئتنامجه: Biển Đông , (چینجه:南海), Indonesian: Laut Cina Selatan )—بؤیوک اوقیانوسیندا شرقی آسیا، هیندچین یاریماداسی ایله پولاوان ، لوسون ،کالیمانتان و تایوان آدالاری آراسیندا یئرلشیر. ساحهسی ۳،۵۳۷،۲۸۹ km² ،ان درین یئری ۵۵۶۰ متر، اوْرتا درینلی ایسه ۱۰۲۴ متر تشکیل ادیر. تِمپراتورو فوْریه آییندا شیمال حیصّه ده ۲۰،۵ س،جنوبدا ۲۷،۵ س -دیر. آگوست آییندا ایسه هم شیمال و جنوبدا ۲۸-۲۹ س تشمیل ادیر. یای و پاییز آیلاریندا بؤلگه موسسونلارین تأثیرینه معروض قاللیر. موسسونلار دؤنهمینده گۆجلو تایفونلار باش وریر. بودا گمیلرین اۆزمهسینه اؤز منفی تأثیرینی گؤستریر. عموماً گؤتوردوکده ایسه دنیز چین،روسیه و ژاپون گمیلری اساس مشروطلارینداندیر. دنیزدن کچهن یول اؤزونون قیسالیغی و تهلومهسیزلیگی ایله فرقلنیر. سینقاپور بوغازی ایله حرکت ادن و شرقی آسیا ایستیقامتینده یؤنهلهن گمیلرین اکثریتی دقیقاً بۇ دنیزین اراضیسیندن کچیر. دنیز داخیلینده یئرلشن آدالار اساساً مرجان مششهلی ریفلر،آتوللارلا زنگیندیر. سویون دۇزلوغو ۳۲-۳۴ ‰ آراسی تشکیل آدیر.
ایری کؤرفزلری بوکبو،سیام و خاینان و ... دنیز بیولوژی رسورسلارلا زنگیندیر. بورادا تونچ ،ساردینیا و سلد بالیقلاری داها چوْخ یاییلمیشدیر. اساس لیمانلاری بانقکوک (تایلاند)،خایفون ،خوشیمین (ویتنام)، سیوقان ،قوانجژوو (چین)، مانیلا (فیلیپین).
قایناق[دَییشدیر]
بؤلمه:دنیزلر بؤلمه:ساکیت اوقیانوسین دنیزلری بؤلمه:چین دنیزلری


text:
Mohammad-Hossein Shahriar
محمد حسین شهریار
___________________
باشی طوفانلی سهندیم.ه
باشدا حیدر بابا تک قارلا – قیروولا قاریشیب سان ،ه
سؤن ایپک تئللی بولود لارلا افقدا ساریشیب سان ،ه
ساواشارکن باریشیب سان.ه
گؤیدن الهام آلالی سِئرّی سماواته دئیه رسن ،ه
هله آغ کورکی بورون ، یازدایاشیل دؤن دا گئیه رسن ،ه
قؤرادان حالوا یئیه رسن.ه
دؤشلرونده صونالار سینه سی تک شوخ ممه لرده ،ه
نه شیرین چشمه لرین وار.ه
اؤ یاشیل تئللری ، یئل هؤرمه ده آینالی سحرده ،ه
عشوه لی ائشمه لرین وار.ه
قؤی یاغیش یاغسادا یاغسین ،ه
سئل اؤلوب آخسادا آخسین ،ه
یانلاروندا دره لروار ،ه
قؤی قلمقا شلارین اوچسون فره لرله، هامی باخسین ،ه
دؤشلرونده هئره لروار ،ه
اؤ ، اتک لرده نه قیزلار یاناغی لاله لرین وار ،ه
قوزولار اؤتلایاراق ، نی ده نه خؤش ناله لرین وار ،ه
آی کیمی هاله لرین وار.ه
گول چیچکدن بزه ننده ، نه گلین لر کیمی نازین ،ه
یئل اسنده اؤ سولاردا نه ده رین راز-نیازسن ،ه
اؤینایارگوللو قوتازین.ه
تیتره ییر ساز تئلی تک شاخه لرین چایدا- چمنده ،ه
یئل اؤ تئللرده گزه نده ، نه کؤراؤغلی چالی سازین ،ه
اؤرده گون خلوت ائدیب گؤلده پری لرله چیمنده ،ه
قؤل- قاناددان اؤنا آغ حوله آچار غمزه لی قازین .ه
قیش گئده ر ، قؤی گله یازین.ه
هله نؤروز گولی وار ، قار چیچگین وار ، گله جکلر ،ه
سئل – یاغیشدا یویونارکن ده گونش له گوله جکلر ،ه
اؤزلرین تئز سیله جکلر.ه
قیشدا کهلیک هوسی له ، چؤله قاچدیقجا جوانلار.ه
قاردا قاقیلدایاراق نازلی قلمقاشلارین اؤلسون!ه
یاز ، اؤدؤشلرده ناهار منده سین آچدیقجا چؤبانلار ،ه
بؤللی ، سودلی سورولر ، دادلی قاووتماشلارین اؤلسون!ه
آد آلیب سندن اؤ شاعر کی ، سن اؤندان آد آلارسان ،ه
اؤنا هر داد وئره سن ، یوز اؤ مقابل داد آلارسان ،ه
تاریدان هر زاد آلارسان.ه
آداش اؤلدوقدا ، سن اؤنلا ، داها آرتین اوجالارسان ،ه
باش اوجالدیقجا دماوند داغیندان باج آلارسان ،ه
شئر الیندن تاج آلارسان!ه
اؤردا شعرین ، ادبین شاه داغیدیر ، شانلی سهندی ،ه
اؤردا سن تک ، آتار اولدوزلارا شعریله کمندی ،ه
اؤردا سیمرغ دن آلماقدادی فندی ،ه
شعر یازاندا قلمیندن باخاسان دُر سپه لندی ،ه
سانکی اولدوزلار الندی ،ه
سؤز دئینده گؤروسن قاتدی گولی ، پسته نی قندی ،ه
یاشاسین شاعر افندی!ه
اؤ نه شاعر ، کی داغین وصفینه مصداق اؤنی گؤردوم ،ه
من سنون تک اوجالیق مشقینه مشّاق اؤنی گؤردوم ،ه
عشقه ، عشق اهلینه مشتاق اؤنی گؤردوم .ه
اؤ نه شاعر ، کی خیال مرکبینه شووشیغایاندا ،ه
اؤ نهنگ آت آیاغین تؤزلی بولودلاردا قؤیاندا ،ه
لوله لنمکده دی یئر – گؤی ، نئجه طومار ساریاندا ،ه
گؤره جکسن اؤ زماندا :ه
نه زمان وارسا ، مکان وارسا کسیب بیچدی بیر آندا ،ه
کئچه جکلر ، نه بویاندا ، نه اؤیاندا ،ه
نه بیلیم قالدی هایاندا؟ه
باخ نه حرمت وار اؤنون ئؤز دئمیشی توک پاپاغیندا ،ه
شعرینین تاجی اگیلمیش باشی دورموش قاباغیندا ،ه
باشینا ساوریلان اینجی ، چاریق اؤلموش آیاغیندا ،ه
وحی دیر شعری ، ملک لردی پئچیلدیر قولاغیندا.ه
شهدی وار بال دؤداغیندا.ه
اؤدا داغلار کیمی شأنینده نه یازسام یاراشاندیر.ه
اؤدا ظالم قؤپاران قارلا ، کولک له دوروشاندیر.ه
قودوزا ، ظالیمه قارشی سینه گرمیش ، ووروشاندیر.ه
قودوزون کورکونه ، ظالیم بیره لر تک داراشاندیر.ه
آمما وجهینده فقیر خلقی اگیلمیش سؤروشاندیر.ه
قارا ملتده هنر بولسا ، هنر له آراشاندیر.ه
قارالارلا قاریشاندیر،ه
ساریشاندیر!ه
گئجه حققین گؤزودیر ، طور تؤره تمیش اؤجاغیندا ،ه
اری ییب یاغ تک اورکلردی یانیرلار چیراغیندا ،ه
می ، محبتدن ایچیب لاله بیتیبدیر یاناغیندا ،ه
اؤ بیر اؤغلان کی ، پری لر سو ایچه رلر چاناغیندا ،ه
اینجی قاینار بولاغیندا ،ه
طبعی بیر سئوگلی بولبول کی ، اؤخور گول بوداغیندا ،ه
ساری سونبول قوجاغیندا ،ه
سولار افسانه دی سؤیله ر اؤنون افسونلی باغیندا ،ه
سحرین چنلی چاغیندا.ه
شاعرین ذوقی ، نه افسونلی ، نه افسانه لی باغلار ،ه
آی نه باغلار ، کی «الف لیلی» ده افسانه ده باغلار.ه
اؤد یاخیب ، داغلاری داغلار ،ه
گول گوله رسه بولاغ آغلار.ه
شاعرین عالمی اؤلمه ز ، اؤنا عالمده زوال یؤخ ،ه
آرزیلار اؤردانه خاطیرلیه امکاندی ، محال یؤخ ،ه
باغ جنت کیمی اؤردا «بو حرام دیر ، بو حلال » یؤخ ،ه
اؤ محبتده ملال یؤخ ،ه
اؤردا حال دیر ، داها قال یؤخ!ه
گئجه لر اؤردا گوموشده ندی ، قیزیلدان نه گونوزلر ،ه
نه زمرد کیمی باغلاردی ، نه مرمر کیمی دوزلر ،ه
نه ساری تئللی اینه کلر ، نه آلا گؤزلو ئوکوزلر ،ه
آی نئجه آی کیمی اوزلر؟!ه
گول آغاجلاری نه طاووس کیمی چترین آچیب الوان ،ه
«حلله» کروانیدی چؤللر ، بزه نر سورسه بو کروان ،ه
دوه کروانی ده داغلار ، یوکی اطلس دی بو حیوان ،ه
صابرین شهرینه دؤغرو ، قاطاری چکمه دی سروان ،ه
اؤ خیالیمده کی شیروان!ه
اؤردا قاردا یاغار آمما ، داها گوللر سؤلا بیلمز ،ه
بو طبیعت ، اؤ طراوتده محال دیر ، اؤلا بیلمز ،ه
عومر پیمانه سی اؤردا دؤلا بیلمه ز .ه
اؤ افقلاردا باخارسان نه ده نیزلر ، نه بؤغازلار ،ه
نه پریلر کیمی قوشلار قؤنوب ، اوچماقدا نه قازلار
گؤلده چیممکده نه قیزلار.ه
بالیغ اولدوز کیمی گؤللرده ، ده نیزلرده پاریلدار ،ه
آبشار مرواری سین سئل کیمی تؤکدوکده خاریلدار ،ه
یئل کوشولدار ، سو شاریلدار.ه
قصرلر واردی قیزلدان ، قالالار واردی عقیق دن ،ه
«رافائیل» تابلوسی تک ، صحنه لری عهد عتیق دن ،ه
دؤیماسان کؤهنه رفیق دن.ه
جنتین باغلاری تک ، باغلاری نین حور و قصوری ،ه
دوزولوب غرفه ده ، ایواندا ، جواهر کیمی حوری ،ه
الده حوری لری نین جام بلوری ،ه
تونگونون گول کیمی (صهبای طهوری) .ه
نه ماراقلار کی ، آییق گؤزلره رؤیادی دئییرسن ،ه
نه شافاقلارکی ده رین باخمادا دریادی دئییرسن ،ه
اویدوران جنت مأوادی دئییرسن!ه
زهره نین قصری بریلیان ، حصاری اینجی دی ، یاقوت ،ه
قصر جادودی ، مهندسلری ، هاروت ایله ، ماروت ،ه
اؤردا «مانی» دایانیب قالمیش اؤ صورتلره مبهوت ،ه
قاپی قوللوقچو سی هاروت!ه
اؤردا شعرین ، موزیکون منبعی سرچشمه دی قاینار ،ه
نه پریلر کیمی فواره دن افشان اؤلوب اؤینار ،ه
شاعر آنجاق اؤنو آنلار!ه
دؤلو مهتاب کیمی استخردی فواره لر ایله ،ه
ملکه اؤردا چیمیر ، آی کیمی مهپاره لر ایله ،ه
گوللو گوشواره لرایله .ه
شعر و موسیقی شاباش اؤلمادا ، افشاندی پریشان ،ه
سانکی آغ شاهی دیر اؤلماقدا گلین باشینا افشان ،ه
نه گلین لر کی نه انلیک اوزه سورترله ، نه کیرشان ،ه
یاخا ، نه تولکی نه دووشان!ه
آغ پری لر ، ساری کؤینکلی بولودلاردان انیرلر ،ه
سود گؤلونده ملکه ایله چیمیرکن سئوینیرلر ،ه
سئوینیرلر ،ئویونورلار.ه
قووزایاندا هره الده دؤلو بیر جام آپاریرلار ،ه
سانکی چنگی لره ، شاعر لره الهام آپاریرلار.ه
دریا قیزلارینا پیغام آپاریرلار.ه
ده نیزین ئورتوگی ماوی ، افقین سقفی سماوی ،ه
آینادیر ، هر نه باخیرسان : یئر اؤلوب گؤی له مساوی ،ه
غرق اؤنون شعرینه راوی.ه
غرفه لر ، آی – بولود آلتیندا اؤلار تک گؤرونورلر ،ه
گؤز آچیب یومما ، چیراغلار کیمی یاندیقدا سؤنورلر ،ه
صحنه لر چرخ فلک تک بورولوب ، گاهدا چؤنورلر ،ه
کؤلگه لیکلر سورونورلر.ه
زهره ایواندا الهه شینیلینده گؤرونورکن ،ه
باخاسان حافظی ده اؤردا جلالتله گؤره رسن ،ه
نه سئوه رسن.ه
گاه گؤره ن حافظ شیراز ایله ایواندا دوروبلار ،ه
گاه گؤره ن اؤرتادا شطرنج قورارکن اؤتوروبلار ،ه
گاه گؤره ن سازایله ، آوازایله اگلنجه قوروبلار ،ه
سانکی ساغرده ووروبلار.ه
خواجه الحان اؤخویاندا ، هامی ایشدن دایانیرلار ،ه
او نو الرله پری لر گاه اویوب ،گاه اؤیانیرلار ،ه
لاله لر شعله سی ، الوان شوشه رنگی بؤیانیرلار ،ه
نه خومار گؤزله یانیرلار.ه
قاناد ایستیر بو فضا ،قؤی قالا طرلانلی سهندیم ،ه
ائشیت اؤز قصه می ، دستانیمی ، دستانلی سهندیم:ه
سنی «حیدربابا» اؤل نعره لریله چاغیراندا ،ه
اؤ سفیل داردا قالان ، تولکو قؤوان شئر باغیراندا
شیطانین شیللاغا قالخان قاطیری نوخدا قیراندا ،ه
«دده قورقود» سسین آلدیم ، دئدیم: «آرخامدی» ایناندیم.ه
آرخا دوردیقدا «سهندیم» ساوالان تک هاوالاندیم ،ه
سئله قارشی قؤوالاندیم.ه
« جؤشغونون»دا قانی داشدی ،منه بیر هایلی سس اؤلدی ،ه
هر سسیز بیر نفس اؤلدی.ه
باکی داغلاری دا ، های وئردی سسه ، قیها اؤجالدی ،ه
اؤ تایین نعره لری سانکی بو تایدان دا باج آلدی ،ه
قورد آجالدیقجا قؤجالدی.ه
«راحمین» نعره سی قؤوزاندی دئیه ن تؤپلار آتیلدی ،ه
سئل گلیب نهره قاتیلدی.ه
«رستمین» تؤپلاری سسلندی دئیه ن بؤملار آچئلدی ،ه
بیزه گول – غنچه ساچیلدی
« قؤرخما گلدیم! » دئیه ، سسلرده منه جان دئدی قارداش ،ه
منه جان – جان دئیه ره ک ، دشمنه قان قان دئدی قارداش ،ه
منه سلطان دئدی قارداش
من ده جانیم چئغیریب : جان سنه قربان دئدی قارداش
یاشا اؤغلان – سیزه داغدان دلی جیران دئدی قارداش
ائل سیزه قافلان دئدی قارداش !ه
داغ سیزه اصلان دئدی قارداش !ه
داغلی حیدر بابانین آرخاسی هر یئرده داغ اؤلدی ،ه
داغا – داغلار دایاغ اؤلدی .ه
آرازیم آینا چیراغ قؤیمادا ، آیدین شافاق اؤلدی ،ه
اؤ تایین نغمه سی قؤوزاندی ، اوره کلر قولاغ اؤلدی ،ه
یئنه قارداش دئیه ره ک قاچمادا باشلار آیاغ اؤلدی ،ه
قاچدیق ، اوزلشدیک آرازدا ، یئنه گؤزلر بولاغ اؤلدی ،ه
یئنه غملر قالاغ اؤلدی .ه
یئنه قارداش سایاغی سؤزلریمیز بیر سایاغ اؤلدی ،ه
وصل ایگین آلمادا ، ال چاتمادی ، عشقیم داماغ اؤلدی ،ه
هله لیک غم سارالار کن قارالار دؤندی آغ اؤلدی ،ه
آرازین سودگلی داشدی ، قایالیقلاردا باغ اؤلدی ،ه
ساری سونبوللره زلف ایچره اؤراخلار داراغ اؤلدی ،ه
یؤنجالیقلار یئنه بیلدیرچینه یای – یاز یاتاغ اولدی .ه
گؤزده یاشلار چیراغ اؤلدی ،ه
لاله بیتدی یاناغ اؤلدی ،ه
غنچه گولدی ، دؤداغ اؤلدی ،ه
نه صؤل اؤلدی ، نه ساغ اؤلدی!ه
ائلیمی –آرخامی گؤردیکده ظالیم اؤوچو قئسیلدی ،ه
سئل کیمی ظلمی باسیلدی ، زینه آرخ اؤلدی ، کسیلدی ،ه
گول گؤزوندن یاشی سیلدی .ه
تؤر قوران اؤوچی آتین قؤومادا سیندی گئری قالدی ،ه
ئؤزی گئتدی ، تؤری قالدی .ه
آمما حیدر بابادا بیلدی کی بیز تک هامی داغلار ،ه
باغلانیب قؤل – قؤلا زنجیرده ، بولودلار اؤدیر آغلار ،ه
نه بیلیم ، بلکه طبیعت ئوزی نامرده گون آغلار ،ه
اگری یؤللاری آچارکن ، دوز اؤلان قؤللاری باغلار ،ه
صاف اؤلان سینه نی داغلار !ه
داغلارین هر نه قؤچی ، طرلانی ، جئیرانی ، مارالی ،ه
هامی دوشگون ، هامی پؤزغون ، سینه لر داغلی ، یارالی ،ه
گون آچان یئرده سارالی !ه
آمما ظن ائتمه کی داغلار یئنه قالخان اؤلاجاقدیر ،ه
محشر اؤلماقدادی بونلار ، داها وولقان اؤلاجقدیر ،ه
ظلم دونیاسی یانارکن ده تیلیت قان اؤلاجاقدیر !ه
وای...! نه طوفان اؤلاجاقدیر !ه
دئدین : آذر ائلی نین ، بیر یارالی نیسگیلی یم من ،ه
نیسگیل اؤلسام دا ، گولوم ! بیر ابدی سؤیگولی یم من ،ه
یاد منی آتسا ، ئوز گلشنیمین بولبولی یم من ،ه
ائلیمین فارسیجادا ،دردینی سؤیله ر دیلی یم من ،ه
حققه دؤغرو نه قارانلیق ایسه ، ائل مشعلی یم من ،ه
ابدیت گولی یم من !ه
نیسگیل اؤل چرچیه قالسین کی ، جواهر نه دی قانمیر ،ه
مدنیت ده بین ایلیر بدویت ، بیر اوصانمیر ،ه
گون گئدیر ، آزقالا باتسین ، گئجه سیندن بیر اؤیانمیر ،ه
بیر ئوز احوالینه یانمیر !ه
آتار انسانلیغی ، آمما یالان انسابی آتانماز ،ه
فتنه قؤوزانماسا بیر گون گئجه آسوده یاتانماز ،ه
باشی باشلاره قاتانماز !ه
آمما مندن ساری ، سن آرخایین اؤل ، شانلی سهندیم ،ه
ده لی جئیرانلی سهندیم .ه
من داها عرش علاکؤلگه سی تک باشدا تاجیم وار ،ه
الده موسی کیمی فرعونه غنیم ، بیر آغاجیم وار ،ه
حرجیم یؤخ ، فرجیم وار
من علی اؤغلویام ، آزاده لرین مردی ، مرادی ،ه
اؤ ، قارانلیقلارا مشعل ،ه
اؤ ، ایشیقلیقلارا هادی ،ه
حققه ، ایمانه منادی !ه
باشدا سینماز سپریم ، الده کوتلمز قلجیم وار !ه
___________
Şəhriyar - Səhəndim
___________


text:
۲۵ آوریل
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۷۱۹- دنیئل دفونون مشهور رومانی رابینسون کروزو ایلک دفعه یاییملاندی.
- ۱۸۵۹- قیزیل دنیز ایله مدیترانیه دنیزینی بیربیرنه باغلایان سوئز کانالینین قازیلماسی میصرین پورتسعید شهرینده باشلاندی.
- ۱۹۴۰- آل پاچینو آمریکالی اوْیونچو دۆنیایا گلدی.
- ۱۹۲۵- مارشال هایدلبرق، آلمانین خالق سئچیمی ایله سئچیلن ایلک رییسجومهورو اوْلدو.
- ۱۹۵۳- کمبریج بیلیمیوردوندا ایکی بیلم آدامی طرفیندن ، قالیجی خوصوصیتلری والیدلردن اوشاغا داشییان دئوکسیریبونوکلیک اسید (DNA) کشف ائدیلدی.
- ۱۹۷۶- کارول رید ایگیلیسلی فیلم یؤنتمنی و یاپیمچیسی اؤلدو.(دوغوم ۱۹۰۶)
- ۲۰۰۵- بولغاریستان و رومانینین اوروپا بیرلیگینه گیریش اۆچون مۆذاکیرهلر باشلاندی.


text:
سارایین گؤزدسی
سارایین گؤزدسی (اینگیلیسجه: The Favourite, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Sarayın Gözdesi , فارسجا: سوگلی ) اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثهیه دایانان دراماتیک کومدی فیلم. فیلمین باش روْللارینی ریچل وایس، اما استون، الیویا کلمن جانلاندیریب. ۲۰۱۸ میلادی ایلینده ۱۰ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۱ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ↑ The Favourite – Film Review (Venice Film Festival 2018). Filmoria.
- ↑ The Favourite. یوْخلانیلیب25 July 2018.
قارداش پروژهلرده سارایین گؤزدسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ثابیت دیسک
ثابیتدیسک یا دا هارددیسک قیساجا HDD(ثابیتدیسک سۆروجوسو) وئری دئپولانماسی هدفی ایله ایشلهنن پارچادیر.
ثابیتدیسکلرین اَن چوخ ایشلنمه یئری بیلگیسایارلاردیر. سس، تصویر، یازیلیملار، وئریدابانی(دئیتابئیس) کیمی بؤیوک میقدارلاردا ایطلاعات، گرکلی زاماندا ایشلتمک اۆچون ساخلانیر.
گۆنوموزده ثابیتدیسکلر وئری(دئیتا) داشیماسیندا نه قدر سورعتلی اولسالار دا الکترومغناطیس قورولوشدا اوْلدوقلاریندان RAM-لارا گؤره یاواشادیرلار. بیلگیسایارلادرا یاردیمچی و قالیجی حافیظه اولاراق ایشلنیرلر و اصلی بللک RAM ایشلنیر.


text:
تریفلورید کولور
تریفلورید کولور (اینگیلیسجه: Chlorine trifluoride، روسجا: ФTopид xлopa(III)، عربجه: ثلاثي فلوريد الكلور ) بیر شیمیایی ماده. ساریٛ رنگلی و مایع و قاز حالتینده تاپیلار.تریفلورید کولور فلوئور بیلشیکلری و کولور بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.اریمه نوْقطهسی −76.34 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chlorine trifluoride»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تریفلورید کولور گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
شیندلرین سیاهیسی (فیلم، ۱۹۹۳)
شیندلرین سیاهیسی (اینگیلیسجه: Schindler's List, آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Schindler'in Listesi , فارسجا: فهرست شیندلر ) آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده اینگیلیس دیلینده دۇزلمیش گرچک حادیثهیه دایانان دراماتیک فیلم. فیلمین باش روْللارینی امبت دیویتس، کارولین قودال، رالف فاینز، بن کینقزلی جانلاندیریب. فیلمین موسیقیسین جان ویلیامز یارادیب. ۱۹۹۳ میلادی ایلینده ۱۲ بؤلومده اوسکارا نامیزد اوْلموش و ۷ جایزهیه لایق گؤرولموشدور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Commemorative plaque Schindler's Emalia Factory in Krakow.jpg
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ British Film Board.
- ↑ McBride 1997, p. 416.
قارداش پروژهلرده شیندلرین سیاهیسی (فیلم، ۱۹۹۳) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بو بۏستانچې عائلهسینی قارپېز-يئميش’له ساخلايېردې. هر ايل قارپېز، يئميش، خييار أکيردی، بوغدایا وئريب دۏلانېردې.
بير ايل بۏستان چۏخ ياخشې بحره گتيردی.
بۏستانچې آروادېنا دئدی:
– بو ايل بۏستانېمېز چۏخ ياخشې بحره گتيريب، قارپېزېن لاپ ياخشېسېندان بير إششک يۆکۆ توتوب شېخ اۏغلو شاه عباس-ا آپاراجاغام.
آروادې دئدی:
– لاپ ياخشې اۏلار.
بوستانچی قارپيزين لاپ ياخشيسيندان بير خورجون ييغدی، ائششگين بئلينه آشيريب، توشهاتوش – ايصفاهانا يولا دوشمکده اولسون، شاه عباسلا وزير آللاهوئردی خان دا درويش پالتار اولوب يول ايله گئديرديلر. اونلار کيشينين قاباغينا چيخديلار.
شاه عباس اوندان سوروشدو:
– آ کيشی، يوکون ندی؟
بوستانچي دئدی:
– آغا درويش، قارپيزدی.
پادشاه سوروشدو:
– هارا آپاريرسان؟
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، بو ايل بوستانيم چوخ ياخشی بار گتيريب. بونو شاه عباس-ا آپاريرام.
شاه عباس دئدی:
– رحمتليگين اوغلو، جاماعات شاه عباس-ا لعل، جاواهير آپارير، قيزيل آپارير، سن ده قارپيز آپاريرسان. قارپيز شاهين نَيينه لازيمدی؟
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، اونلارين گوجو لعل، جاواهير، قيزيلا چاتير. منيم ده گوجوم آنجاق قارپيزا چاتير.
شاه عباس دئدی:
– بوشونا اؤزونو اینجیدیرسن، آخی شاه اونو گؤتورمز.
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، جانين ساغ اولسون، گؤتورر گؤتورر، گؤتورمز ائششگی يوکلو-زادلی سوخارام اونون گؤزلرينه، چيخيب گَلَرم.
آللاهوئردی وزیر ايستهدی کيشينی وورسون، شاه اونون الينی توتدو. کيشيدن آيريلديلار. باشقا کسه يوللا گئری قاييتديلار. شاه عباس قيرميزی گئيينيب تاختا چيخدی. امر ائلهدی، ائششگی يوکلو بير کيشی گلهجک، اونو ائششکلی-زادلي يانيما گتيررسينيز. بلی، يوللاری کسديلر، کيشی گليب چيخاندا، اونو ائششکلی زادلی پادشاهين سارایینا آپارديلار. شاه عباس اوندان سوروشدو:
– آ کيشی، يوکون ندی؟
بوستانچی دئدی:
– قادان آليم، شاه، قارپيزدی. بو ايل بوستانيم چوخ ياخشی بحره گتيريب.
بير يوک سنه هديه گتيرميشم.
شاه عباس دئدی:
– آ کيشي، دلی-زاد اولماميسان، سن منی کيم حساب ائدیرسن؟ خالق منه لعل، جاواهير، قيزيل گتيرير، سن ده قووون، قارپيز گتيريرسن؟
بوستانچی دئدی:
– شاه ساغ اولسون، اونلارين گوجو جاواهير، لعل، قيزيلا چاتير، منيم ده گومانيم، گوجوم يئميش، قارپيزا چاتير.
شاه عباس دئدی:
– قارپيز منه لازيم دئييل، قايتار، گئت، يوخسا سنی بوغازيندان آسديرارام.
بوستانچی دئدی:
– شاه، تا نييه آجيغين توتور. گؤتورورسن، گؤتور، گؤتورمورسن، يولدا دئديگيم اولسون.
شاه عباس دئدی:
– دئ گؤروم يولدا نه دئميسن؟
بوستانچی دئدی:
– شاه، هئچ نه، سؤز ايدی، آغزيما گلدی دئديم.
شاه عباس دئدی:
– کيشی، اگر يولدا نه دئميسن، دوزونو دئسن، جددیم حاقی سنه هئچ زاد ائلمییهجییم. اگر دوزونو دئمهسه ن واييندی.
بوستانچی او ساعات باشا دوشدو کی، درويش بو اؤزو ايميش، دئدی:
– شاه ساغ اولسون، يولدا بير نفر درويش مندن سن سوروشدوغون سؤزلری سوروشدو. دئينده کی، شاه يئميش-قارپيزی گؤتورمز، دئديم، گومانيم ائله بونا گلير، گؤتورمز ائششکلی-زادلی سوخارام شاهين گؤزلرينه، قاييدارام.
پادشاه خزانهداری چاغيريب دئدی:
– آپار بو کيشينين قارپيزينی بوشالت، تئرینی(آتا ائششگه باغلاردیلار) قيزيللا دولدور، وئر آپارسين.
خزانهدار بوستانچينی خزانهيه آپاردی، يئميش-قارپيزينی بوشالتدی، تئری قيزيللا دولدوروب اونا وئردی. پادشاهين بو حرکتی آللاهوئردی خانين خوشونا گلمهدی، دئدی:
– شاه، سنين، بو حرکتين هئچ خوشوما گلمهدی. کندلینين بيری سنی سؤيور، سن اونون تئرینی قيزيللا دولدوروب، بوراخيرسان.
شاه عباس دئدی:
– وزير، او کيشينين گومانی قارپيزا چاتير، اوندان دا منه نوبارليق پای گتيرير. من اوندان جاواهير، لعل ايستهينده اونون منه آغير سؤز دئمهسی يئريندهدی.
وزير دئدی:
– من گئديب، اوندان قيزيلی آلاجاغام.
پادشاه دئدی:
– آللاهوئردی وزير، او سن عاغيلدا آدام دئييل، چوخ عاغيللی آدامدی، يونگولساققال اولما، آلا بيلمزسن.
وزير دئدی:
– من آليم، سن باخ بیزه.
پادشاه دئدی:
– ياخشی، گئت آل، گؤرک آلا بيلهجکسنمی؟
آللاهوئردی وزير آتينی ميندی، باشقا يولدان گئديب بوستانچينين قاباغينی کسدی، دئدی:
– کيشی، سنه بير نئچه سورغو سوروشاجاغام، بيلدين، جانين قورتاردی، بيلمهدين، قيزيلينی آلاجاغام.
بوستانچی دئدی:
– وزير، بويور دئ.
آللاهوئردی وزير دئدی:
– گؤيده نئچه اولدوز وار؟
بوستانچی دئدی:
– ائششگيمين توکونون سانی قدر.
وزير دئدی:
– دوز دئميرسن.
بوستانچی دئدی:
– ائششگين توکونو ده سای، اولدوزلاری دا سای، اگر دوز اولماسا بوينومو وور.
آللاهوئردی وزير گؤردو نه ائششگين توکونو سايماق اولار، نه ده گؤيدهکی اولدوزو، دئدی:
– ياخشی، بونو بيلدين. ايندی او بيری سورغوما جاواب وئر. آللاه هاردادير؟
بوستانچی دئدی:
– او چوخ آساندی. آنجاق ائششگين اوستونده اونو دئيه بيلمرم، آتدان دوش مينيم دئييم. ائششک اوستونده آللاهين يئرينی دئمک ادبسیزلیک دی.
وزير او ساعات آتدان سيچراييب يئره دوشدو، دئدی:
– دی مين.
بوستانچی ائششکدن دوشدو، تئز سيچراييب آتا ميندی، اَييليب جلد ائششگين اوستوندن تئری گؤتوردو، آتا بير بیز ووروب دئدی:
– وزير آللاهوئردی خان، آللاه، باخ او تاغين داليندادی.
وزير ها قيشقيردی، باغيردي، کيشی دايانمادی، آتا دَييب گؤزدن ايتدی.
آللاهوئردی وزير ائششگين يانيندا قالدی.
شاه عباس کۆلهفيرَنگیدن باخېردې، اۏ قدَر گۆلدۆ کی، آز قالدې قارنې يېرتېلسېن.
بير نئچه آدام گؤندَريب دئدی:
– گئدين آللاهوئردیخانا دئيين کی، اوتانماسېن گلسين.
آداملار گئتديلر، پادشاهېن سؤزۆنۆ آللاهوئردیخانا دئديلر.
آللاهوئردیخان کۏر-پئشمان آداملارېن يانېنا دۆشۆب گئتدی.
شاه عباس بير آز گۆلَندَن سۏنرا دئدی:
– آللاهوئردیخان، گؤردۆن آلا بيلمَزسَن؟
من عدالتسيزليک إلهميشديم، قېزېل وئرميشديم، آت وئرمهميشديم.
آتې دا سن وئردين، چۏخ ساغ اۏل.
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېران: آیهان میانالې
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ