text:
ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
اورهان
پاموک: ائدیتورلاری یاخشی اولان یازیچیلار یاخشیدیر
Orhan Pamuk: Redaktoları yaxşı olan yazıçılar yaxşıdır
حاضیرلایان: حسین واحدی
اورهان
پاموک سون رومانینین (کافامدا بیر توهافلیک) اینگیلیسجهسینی تقدیم ائتمک اوچون لندندهدیر.
“دئ قاردیین” قزئتینین تدبیرلر زالیندا چیخیش ائدن یازیچی رومان ژانرییلا مودئرن شهرلرین بؤیومهسی آراسیندا سیخ علاقه اولماسیندان دانیشیب، بریتانیالی اوخوجولارین سواللارینی جاوابلاندیریب:
“شهرلر رومانلاری بؤیودور، رومانلارسا اؤز نؤوبهسینده شهری میفلهشدیریر (میف= اسطوره) و اونون بؤیوکلویونه بؤیوکلوک قاتیر.”
“من ده مؤولود (سون رومانینین قهرمانی) کیمی گئجهیاری شهره چیخیب اونو گؤرمهیی خوشلاییرام… شهر اینسانلیغین مختلف جیلدلره گیریب گیزلندیگی یئردیر.”
“بیر رومانچی کیمی گزمک، آددیملاماق، باخماق و قیدلر گؤتورمک بؤیوک ذوقدور. فوتو چکمک اوچون آیفونومدان فایدالانایرام، ماراقلی سایدیغیم شئیلرین ویدئوسونو دا چکیرم.”
یازینین آردی ...
اعدام واختینی دهییشمک اولماز Edam vaxtını dəyişmək olmaz – Kamal Abdulla
اعدام واختینی دهییشمک اولماز
یازار: کمال عبدالله yazar: Kamal Abdulla
کؤچورن: حسین واحدی köçürən: Hüseyn Vahidi
اعدام واختینا نه آز، نه چوخ دوز ایکی گون، دؤرد ساعت، ایگیرمی بئش دقیقه قالیردی.
اونو آرتیق تکآداملیق کامئرایا [انفرادی سلول-ا] کئچیرمیشدیلر. یئرینده اوزانیب گؤزلرینی رنگسیز تاوانا [سقفه] زیللهدی. أللرینی باشینین آرخاسیندا داراقلادی. بئلهجه صاباحدان آخشاما قدر اوزانماقدان باشقا هئچ نه ائده بیلمیردی. بو حال اونون أن سئویملی حالی ایدی. یئنه ده ثانیهلری اؤلچوب داها دقیق واختی معینلشدیرمهیه أریندی و دوشوندو کی، حتی بونو ائتسم بئله، تام دقیق رقمی هئچ زامان توتا بیلمهیهجم، چونکی ساعاتلاری، حتی دقیقهلری فیکرینده، بئینینین ایچینده «حبسخانا»یا سالیب ساخلایا بیلرسن، آما ثانیهلر نئجه و هاردان آرادان چیخیرسا، سوروشوب چیخیر و دقیقلیک هئچ جور آلینمیر.
ایکی گون، دؤرد ساعات، ایگیرمی دؤرد دقیقه قالدی…
حیکایهنین آردی ...
اۆزۆک ÜZÜK
اۆزۆک
یازار:
کنوت هامسون Knut Hamsun
حاضیرلایان:
حسین واحدی Hüseyn Vahidi
بیر دفعه قوناقلیقدا اولدوغوموز زامان اونون چؤهرهسینده یئنیجه عشقه دوشموش گنج قادینین جیزگیلرینی گؤردوم. ماوی گؤزلری اوّللر اولمادیغی کیمی پاریلداییر و اؤز حسلرینی هئچ جور گیزلهده بیلمیردی. او، کیمی سئویر آخی؟ دئیهسن بایاق پنجره قارشیسیندا دایانان گنج جئنتلمنی- أینینه موندیر گئیینمیش، سسی آسلان نریلتیسینه بنزهین مالک اوغلونو. آمان آللاه، قادینین گؤزلری گنج اوغلانا ائله بیر محبتله باخیردی …
آخشام ائوه قاییدارکن اونون خاصیتینه یاخشی بلد اولدوغومو نظره آلاراق دئدیم:
- نئجه آیدین، معجزهوی [مؤعجوزهوی] هاوا وار. بو گون ماراقلی کئچدی، هه؟
حیکایهنین آردی ...
تانریم ندن من؟
تانریم ندن من؟
چئویرن: حسین واحدی
آرتور اشی*، ویمبلدون تئنیسینین افسانهوی
قهرمانی، 1983جو ایلده، بیر جراحلیق عملینده، بولاشیق قانا خاطیر ایدز توتوب اؤلوم
یاتاغینا دوشدو. او، دونیانین باشا باشیندان، یانداشلاریندان مكتوب آلدی.
یانداشلارینین بیری یازمیشدی: «ندن تانری بئله آجی مریضلیك اوچون سنی سئچدی؟»
آرتور جاوابیندا بئله یازدی: دونیادا 50 میلیون اوشاق تئنیس اویونونا باشلاییرلار. 5 میلیون نفر تئنیسین نئجه اویناماسینی اؤیرهنیرلر. 500 مین نفر تئنیسی پئشهكارلیق سویهسینده اؤیرهنیر. 50 مین نفر مسابقهلره قاتیلیر. 5 مین نفر آدلیم اولورلار. 50 نفر ویمبلدون یاریشلارینا یول تاپا بیلیر. اونلارین ایچیندن 4 نفر، یاریمفینالا چاتیر. 2 نفر ایسه فینالا ...، و قهرمانلیق كاپینی الیمده توتدوغوم آن، هئچواخت دئمدیم: «تانریم ندن من؟» و ایندیده بو مریضلیكدن آجی چكدیگیمده ایسه، «تانریم ندن من؟» دئمیرم.
*Arthur asheــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
سؤزلوک:
بولاشیق: آلوده
یانداشلاریندان: طرفدارلاریندان
پئشه کار: حرفه ای
آدلیم: مشهور
اؤیرنیر: تعلیم گؤرور
ایسه: نیز
منِ 10 سالِ قبل
منِ 10 سالِ قبل / حسین واحدی
باورم نمیشد که روزی بتوانم حتی به یک دقیقه قبل برگردم، چه برسد به اینکه برگشتنی 10 ساله داشته باشم.
وای خدای من، حالا چنان زمین و زمان را بگردم که لذتش 10 سال بعد هم تمام نشود. اکنون هم که تابستان است و میتوانم برای شنا به دریاچهی نازنین اورمیه بروم.
چند وقتیست شایعه شده که دریاچه 90 درصدش حدود ده سال دیگر خشک خواهد شد. امان از دست مردم شایعهساز. نمیگذارند از این نعمتهای الهی لذت ببریم.
ادامه مطلب
بوگونلر سیاوش ساراینین دورومو Siyavuş sarayı
آکواریوم/حیکایه
آکواریوم Akvarium
یازار: حسین واحدی yazar: Hüseyn Vahidi
1
کؤهنه قابیغی اولان کیتابی اوخویارکن، ائهمالجا باشینی ساغا چئویریب، اویناغان بالیقلارینا باخیردی. چوخ چکمهدی کیتابی بوکوب، اؤنونده اولان ماسانین اوستونه قویوب، دیزلرینی قوجاقلاییب آکواریومون ایچینه زیللهنرکن اؤز-اؤزو ایله دئدی:
- هن، قویروق بولایین، کئف ده، یاشاماق دا، دونیا دا سیزینکی دی. نه یئمک فیکری نه ده غم-غصه. هر نه قاباغینیزدا حاضیردی.
سونرا گولومسهیه-گولومسهیه آرتیردی:
-هیمممم، نه خوش اولاردی من ده هئچ اولماسا بیرگونلوک بالیق اولام.... نه گؤزل اولار...
سونرا فیلمه باخارکن یوخویا گئدن آداملارا تای، هئچ بیلینمهدی نه زامان یوخویا گئدیبدیر. او، یوخودا گؤردو، بالیق اولوب دوشوب اؤز ائویندهکی آکواریومون ایچینه. گؤردویونو اینانماییردی. آز قالیردی گؤیلره قاناد آچیب زیروهلرده اوچان قوشلار کیمی اودا قاناد چیخاریب اوچسون. اؤزونو آکواریومداکی داشلارین بیرینه چالیب بالیق اولدوغونو ایناندی.
حیکایهنین آردی ...


c: text/html

text:
او قدر مسخ اولموشام هئچ بیلمزم سئودا نه دیر!
اوسته کی مثل ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس ایستعمارچیلیغینی دانماغا چالیشانلارین حئکایه سی ساییلار. بونلار اؤزلری بیر عؤمور دوشونجه و ایدئولوژی باخیمیندان فارس ایستعمار یؤنلو تشکیلاتلاردا آیاقچیلیق ائتدیکلری و ایرانیتچیلیک (اوخو: فارسلیق) مفکوره سی ایله بسلندیکلری اوچون ایران ممالیکی محروسه سینده کی میللیتلر مسئله سینی گؤتور قوی ائتمگه چالیشارکن ایرانلیلیق آدینا فارسلیق باتلاغیندان اوزاقلاشابیلمزلر.[i] بئله لیکله ده ایستعمارچیلیق مقوله سی آچیسیندان ایستعمار دؤنمی (زامانی) کئمیش دئیه خالق اجتماعیتینده عوامفریبلیک ائتمگه چالیشارلار. بو ذالتلاردان بیری ده دنیز ایشچی ایمضاسی ایله قلم ووران ذات ساییلار. دنیز ایشچی نین دؤنه دؤنه اؤنه سوردوکلری گؤروشلر نقد اولدوغونا باخمایاراق نقدلره جاواب وئرمکدن یاییناراق گئنه ده کهنه ناغیللارینی یئنیلمگه (تیکرارلاماغا) چالیشار.[ii] یئری گلمیشکن بیر داها دنیز ایشچی ذات عالی نین کهنه ناغیللارینی ایردلمگه (تجزیه و تحلیل ائتمگه) چالیشاق، اوخویوروق:
"بر اساس بینش این دوستان و یک چنین ارزیابی، "آذربایجان"، بعنوان یک هویت ارگانیسم مستقل ملی و کشوری که توسط دولت یک کشور دیگر اشغال شده و بصورت مستعمره آن تبدیل گردیده است تعریف می گردد. نه فقط آنچه در خارج از مرزهای آذربایجان اتفاق می افتد، به ما مربوط نیست و یک مساله خارجی می باشد، بلکه در ادامه چنین بینشی نیروهای ارتش رهائی بخش دوستان ما باید در داخل چهارچوبه جغرافیائی آذربایجان در مقابل نیروهای ارتشی، نظامی ، امنیتی و اقتصادی نیروی های اشغال گر صف آرائی بکنند، زیرا که آین دوستان ما میخواهند سلطه گران خارجی را از سرزمین خود بیرون بکنند. تصویری که در ذهن خیالی این دوستان ترسیم می شود، با واقعیتهای عینی دنیای امروز، زمین تا آسمان فاصله دارد."[iii]
اوسته کی گؤروشلر هر هانکی دوشونجه و فیکیر صاحابی نین یئرینه ولیلیک وظیفه سینی اوستلنمیش دنیز ایشچی نین ایفاده لری ساییلار. دئمک، دنیز ایشچی نین بو یاناشماسی نقد ائتمک مقوله سیندن اولدوقجا اوزاق گؤرونر. بو یاخلاشیم و یاناشما یالنیز دنیز ایشچیلر اوچون کئچرلی دئییل، فارس ایستعمارچیلیق مکتبینده نقد مقوله سی نین اولمادیغیندان قایناقلانان بیر داورانیش ساییلار. آذربایجان تورکلری مقوله سی آچیسیندان گونئی آذربایجانلیلار بوگون فارس ایستعمارچیلیغینا تابع توتولدوغو اوچون گونئی آذربایجانی مستقیل میللت و کشور دئیه قلمه آلماق دوزگون گؤرونمز. ائله اوندان یانا دا ایران ممالیکی محروسه سی اوزره فارس ایستعمارچیلیغی حاکیمدیر دئیه دوشونجه و فیکیر یئریدیلرکن گونئی آذربایجانلیلار اوزره ایچ ایستعمار و فارس ایستعمارچیلیغی مقوله سی موضوع اولونمالیدیر دئیه دوشونجه و فیکیر یئریدیلر. دئمک، حاکیم نیظام و اینتیظام ظاهیرده ائتنیک آذربایجان تورکلرینی وطنداش دئیه قلمه آلماسینا، بیر وطنداش کیمی آذربایجان تورکلریندن لازیملی وظیفه لری یئرینه یئتریمکلرینی ایستدیگینه باخمایاراق فارس حاکیمیتی آذربایجان میللی کیملیگی، دیل، مدنیتی، گلنک، گؤرنکلرینی یوخ سایاراق اونلاری فارسلاتماق سیاستینه تابع توتار. فارس حاکیمیتی آذربایجان تورکلری نین یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی فارس ایستعمارچیلیق مقوله سینه تابع توتاراق اونلارین ذهنی و فیزیکی گوجلرینی ده فارسلیق خیدمتینه آلاراق اونلاری بیر میللی وارلیق اولاراق فارسلیق ایچریسینده هضم، جزم ائتمگه و یوخ ائتمگه چالیشار. دنیز ایشچیدن گئنه ده اوخویوروق:
"... این جنبش های ملی دموکراتیک بودند که بر علیه قدرتهای اقتصادی کمپرادوری استعماری مبارزه می کردند تا با کسب قدرت ملی دموکراتیک سیاسی ملتهای خود، بصورتی مستقل در معادلات سیاسی اقتصادی بین المللی وارد گردند. اگر یکی از دلایل برچیده شدن نظام سلطنتی پهلوی در ایران را قدرت گیری پتانسیل های ضد استعمار نوین در درون این نظام بدانیم، باز هم باید اقرار کرد که در کلیت خود و بصورت غالب، حکومت سیاسی پهلوی ها در ایران خصلتی وابسته به نو استعماری داشت و سرنخ رشته ها در لندن و واشینگتن و پاریس رقم زده میشد."[iv]
اوسته گؤروندوگو کیمی دنیز ایشچی ایمضاسی ایله دوشونجه و فیکیرلرینی توپلوما آشیلاماغا چالیشان ذات، ایستر کئچمیشده نقد اولموش گؤروشلرینی ساوینماق، ایسترسه ده یانلیش گؤروشلریندن واز گئچمک نیتینده اولمادیغی و بو گؤروشلری منسوب اولدوغو فارس تشکیلاتی نین گؤروشلرینه اویقون گؤرمدیگی اوچون گئنه ده کئچمیش کهنه گؤروشلرینی دورمادان یئنیلمگه (تیکرارلاماغا) چالیشار. دئمک، ایران ممالیکی محروسه سینده خاریجی گوجلر واسیطه سی ایله فارسلیق مفکوره سی نین گلیشمه سی ده فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش ایران آدی آلتیندا فارس تشکیلاتلاری نین قورولماغینا یول آچمیش. فارس دیلینی دوغرو و دوزگون بیلمگن حئیدرعمی اوغلولار بیله سوسیال دمکراسی آدی آلتیندا 1909. ایل مشهده گئده رک بیر فارس میللیتچیسی کیمی تانینان محمدتقی بهارا تشکیلاتین نه اولدوغونو اؤیرده رک ایران آدی آلیتندا فارس دئمکرات تشکیلاتی نین ذهنی باخیمدان یارانماسینا ایمکان یاراتمیش[v]. ائله او دؤنمدن باشلایاراق "ایران ممالیکی محروسه سی" دئییمی یئرینه "ایران" کلمه سی ایشلنمگه و یایقینلاشماغا باشلامیش. 1945- 1946 اینجی ایل آذربایجان و کوردیستان دئمکرات فرقه لری نین آذربایجان و کوردوستان اوزره فعالیت و خدمتلری گؤز آردی ائدیلرسه، ایران ممالیکی محروسه سی نین ده قورولموش بوتون تشکیلاتلار (ایستر قانونی، ایستر یاساق) فارس دیل و مدنیتی اساس گؤتوردوکلری اوچون فارس تشکیلاتلاری اولموشلار. دئمک، دنیز ایشچی ذات عالی نین میللی دمکراتیک ایفاده سی ده میللی مسئله آچیسیندان فارس حاکیمیتینه پوزیسیون ساییلان فارس تشکیلاتلارینی منظور ائدر دئیه دوشونمه لی ییک. دئمک، ایستر حزب توده، سازمان فدائییان خلق ... ، ایسترسه ده سازمان مجاهدین خلق و و ... تشکیلاتلار، مختلیف آدلار آلتیندا قورولموش بوتون تشکیلاتلار فارس دیل و مدنیتی اساس گؤتوردوکلری، یازی دیللری فارسچا اولدوقلاری اوچون فارس تشکیلاتی اولموشلار. بو تشکیلاتلارین عضولری نین سایی باخیمیندان، فارسلاردان سایلاری چوخ اولان تورکلرین دیلی (تورکچه) ایکینجی کانال دئیه سیرادان چیخاریلمیش. دئمک، میللی مفکوره آچیسیندان فارس تشکیلاتلاریندا آیاقچیلیق ائدن فارس اولمایان شخصلر بیله میللی دوشونجه باخیمیندان قیسیرلاندیقلاری و اؤز میللی منلیک و کیملیکلریندن اوزاق ائدیلدیکلری اوچون اونلارین دؤیوش و مباریزه لری بیله فارسلیق مفکوره سی خیدمتینه آلینمیش و فارسلیق موباریزه سی نین ترکیب حیصصه سی ساییلمیشلار. دنیز ایشچی گئنه ده یازمیش:
".. حمله جمهوری اسلامی ایران به کردستان را بیشتر می شود به حمله خلفای اسلام به سرزمین کفار، از خاور دور گرفته تا افریقا در جهت صدور اسلام توجیه کرد، تا حمله حکومت استعماری فارس به ملیتهای غیر فارس. خصوصا که خلفای جمهوری اسلامی با سوار شدن بر اسب شیعه گری، به جنگ کفار کرد و ترکمن و بلوچ می رفتند. گرچه حکومت جمهوری اسلامی ایران میراث خوار یک نظام نو استعماری بود و ارتش بازمانده از نظام قبلی بر اساس یک چنین سیاستهایی ساختار بندی شده بودند، ولی این در شرایطی بود که از طرف دیگر سیاستهای کشورهای استعمارگر کهنه در منطقه طرح های نوینی را تدارک می دیدند. بعد از برداشته شدن جنگ سرد، سیاستهای سرمایه داری کلان بین المللی در راستای ایجاد کردستان بزرگ، آذربایجان بزرگ، بلوچستان بزرگ، عربستان بزرگ و غیره هدف بندی گردیده است."[vi]
اوسته گؤروندوگو کیمی مؤللیف هاج واج قالماغا باشلامیش. او بیر طرفدن فارس دیل و مدنیتی اساس گؤتورموش جمهوری ایسلامی حاکیمیتینی خاریجی گوج (خلفای اسلام) دئیه گوناهلاندیرماغا، باشقا یاندان جمهوری ایسلامی حاکیمیتینی فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیت سیستیمی نین قالیغی (میراث) اولماقلا سوجلارکن گئنه ده فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینی پالاز آلتیندا باسدیرماغا و باریندیرماغا چالیشار. دئمک، کوردوستانا، آذربایجانا، تورکمن صحرایا، عربستانا و باشقا ولایتلره هر هانکی اولموش بیر سالدیریق و هوجوملار فارس دیل و مدنیتینی اساس گؤتورموش گوجلر واسیطه سی ایله حیاتا کئچمیش. بو گوجلر، فارس حاکیمیتی نین ایجرایی و قهریه گوجو اولدوقلاری اوچون فارس دیل و مدنیت صاحابلاری و اونلاری تمثیل ائدن فارس حاکیمیتی نین بو باسقیلاردا الی یوخ دئیه فارس ایستعمارچیلیغینا براعت قازاندیرماق بیلینجلی اولماسا بیله، فارس ایستعمار عامیلی اولماقدان باشقا بیر ماهیت داشییابیلمز دئیه دوشونمه لی ییک. دنیز ایشچی ایمضاسی ایله یازیلمیش یازیدان اوخویوروق:
"این دوستان اگر میخواهند ویژگیهای امروزین ستم ملی و تبعیض ملی در ایران را توصیف بکنند، بهتر است با واژه های نوین و امروزین به میدان بیایند. استفاده نادرست از واژه "استعمار" در این مورد، دقیقا در خدمت پیش برد سیاستهای "استعمارگران پیر" در منطقه می باشد. پاک کردن آثار ستم ملی در ایران و زدودن اندیشه های تبعیض گرانه علیه ملیتهای دیگر و افشا و نابود کردن تمامی آثار اندیشه های نژاد پرستانه با نیتهای تحقیر ملیتهای غیر خودی وظیفه تمامی انسانهای شرافتمند و آزاده از هر نژاد و ملیتی می باشد. باورمندی به آزادگی و شرافت انسانی مرزهای ملی ندارد. بخش قدرتمندی از رشته های تنیده شده و در هم بافته شده ای که سازمان های سیاسی سرتاسری ایران را که اعضا و فعالین آنها را فرزندان ترک، کرد، بلوچ، فارس و ترکمن و عرب تشکیل می دهند، باورمندی به ارزشهای آزادگی و شرافت انسانی می باشد."
اوسته گؤروندوگو کیمی مؤللیف ایران ممالیکی محروسه سینده ایستر میللی ظولمون و آیری سئچکیلیگین، ایسترسه ده فارس ایستعمار کولتورونون یوکسک توتولماسینی (تحقیر ملیتهای غیر خودی) درک ائتمیش بیر شخص ساییلار. بونلارا باخمایاراق اوینورام اوینامیرام دئیه آذربایجان میللی حرکتی فعاللاریندان یئنی ایضاحلار ایستمک ایله فارس ایستعمارچیلیغینی خالق اجتماعیتی نین دیققتیندن یاییندیرماغا چالیشار. بو دا مؤللیفین فارس ایستعمار تشکیلاتلارینا آیاقچیلیق ائتدیگیندن تؤرنمیش و بیر ایستعمار عامیلی کیمی داوراندیغیندان ایرلی گلن گؤرونوم و داورانیش ساییلار[vii]. یئری گلمیشکن بیر داها ایچ ایستعمار و فارس ایستعمارچیلیق حاکیمیتی نین نه اولدوغونو سرگیله یه رک یالانچینی ائوینه دک قاوماغا چالیشاق.
"سؤمورگه چیلیک یوخسا ایستعمارچیلیق بیر تور (نوع) حاکیمیتچیلیک آدیدیر. بو حاکیمیتچیلیک سیستیمینده سؤمورگه آلتیندا قالمیشلار و مستعمره اولموشلار دیل و مدنیت باخیمیندن فرقلی ساییلان، مرکزی دؤلتین چیخار و منفعتلرینه خاطیر و یئرلیلرین مدنیتی نی گؤز آردی ائدن و اونلارین یاشاییشلارینا حاکیم کسیلن قووه لر طرفیندن یؤنلدیکلری اوچون حاکیم گوج سؤمورگه چی و ایستعمارچی ساییلار. یئنی زامانه ده سؤمورگه چی و ایستعمار گوجلری اؤزلری نین اوستون و حاقلی اولمالارینی ایدئولوژی تئوریلر ایله ده اساسلاندیرماغا چالیشارلار."[viii]
اوسته کی Jürgen Osterhammel این گؤروشلری فارس حاکیمیتی نین ایران ممالیکی محروسه سی نین فارس اولمایان ائتنوسلار یاشادیقلاری بؤلگه لرده یئریتدیگی سیاستی نین جانی اولاراق فارس ایستعمارچیلیغی دئیه کاغیذ اوزره آلابیله جگیمیز آکادئمیک داییره لرده ایشلنیلمیش علمی سندی ساییلار. بیلیندیگی کیمی فارس ایستعمارچیلاری فارس اولمایان ولایتلرده فارس دیل و مدنیتی اساسیندا قوردوقلاری فارس ایداره لری وسیله سی ایله فارس مرکزیتچیلیگی نین چیخار و منفعتلرینی نظره آلاراق یئرلی خالقلارین دیل و مدنیتلرینی گؤز آردی ائتمک ایله بو دیل و مدنیتلره دیوان توتماغا چالیشار. اوسته لیک "نژاد آریا (نژاد پاک)[ix]، زبان فارسی (زبان پاک)[x]، اینتئرنئت تمیز[xi] دئیه فارس دیل و مدنیتی نین اوستون ساییلماسینی ایران ممالیکی محروسه سینده کی توپلوملارا آشیلاماغا چالیشاراق دوشونجه و فیکیر باخیمیندان فارس اولمایان میللتلردن و فارس ایستعمارچیلیق کؤله لیگینی قبول ائتمیشلردن ده کؤمک آلماغا چالیشارلار[xii].
آفریقا تاریخچی سی فیلیپ کورتین-ه ((Philip Curtin گؤره ده هر هانکی بیر مدنیت صاحیبلری نین فرقلی بیر مدنیتده اولان خالق یوخسا ملتین یاشاییشینا دیل و مدنیت باخیمیندان حاکیم کسیلمه سی ایستعمارچیلیق دئمکدیر[xiii]. فیلیپ کورتین نین گلدیگی بو عئلمی قناعته باخمایاراق بعضن اؤلکه لرده اؤزگه دیل و مدنیت حاکیملیگی هر هانکی بیر توپلومدا غیر قانونی ساییلمامیش. اؤرنک اولاراق 1571- 1798 اینجی ایللر مصر تورپاقلارینا عثمانلی تورکلری نین حاکیمیتچیلیگی بیر چوخ یئرلی عربلر طرفیندن ایسلامیت آچیسیندان قانونی ساییلارمیش. عثمانلی حاکیمیتی مسلمان اولدوغو اوچون عثمانلی تورکلری و عثمانلی تورکچه سینی اؤزلرینه حاکیمیت دیلی ائتدیکلرینه باخمایاراق مصر تورپاقلارینا حاکیم کسیلمه لری مصرلی عربلری ناراحات ائتمیش دئییل، عثمانلی حاکیمیتی ایسلامیته سؤیکندیگی و ایسلام آدی آلتیندا حکومت ائتدیگی اوچون مصرین عرب خالقی امتچیلیگین تحمیغینه اوغرایاراق و امتچیلیک مقوله سیندن یولاچیخاراق عثمانلی حاکیمیتی نی مصر تورپاقلاریندا قانونی مصر حکومتی کیمی قبول ائتمیش ایمیش".[xiv]
تاریخده اوسته کی گؤرونومون بنزری ایران ممالیکی محروسه سینده تورک حاکیمتلری و تورک اولمایان باشقا ائتنوسلار، او جومله دن فارس، عرب، کورد، لور، بلوچ و باشقالاری اوچون ده کئچرلی ساییلارمیش. غزنه تورکلری باشلاریندا سلطان محمود حاکیمیتچیلیگی سامانیلردن اله کئچره رک فارسچانی دیوان دیلی ائتمیش، اوندان سونرا دا سلجوقلولار گئنه ده فارسچانی دیوان دیلی دئیه خوارزملره، اونلار موغوللار، آق قویونلو، قارا قویونلو، صفویلر، افشارلار و قاجارلارا الدن اله تسلیم ائده رک ایسلامیت آدینا حاکیمیت ائتمیشلر. او زامانلار آوروپاداکی سوسیال دئموکراسی اتکی و تأثیر داییره سینه دوشموش آذربایجان باشدا تبریز شهری اولاراق میللی مسئله و میللی کیملیک اوزره آغیرلیق قویماق و تورکچه نی رسمی ائتمک یئرینه بوگون ده بیر چوخ بصیرت باغلی آنجاق اؤزلرینی سولچو و دئموکرات آدلاندیران آذربایجانلی مایماقلار اولاراق فارس ایستعمارچیلیق و حاکیمیتچیلیک مسئله سی نی یالنیز دیکتاتورلوق و دئموکراتلیق اساسیندا یوروملادیقلاری کیمی او زامانلار دا آذربایجان مشروطیت حرکاتی نین یئنیلگه سی (شکست یئدیگی) نین سونوجو اولاراق ایران ممالیکی محروسه سی نین رسمی مذهبی شیعه دئیه بو کلمه نی "قانون اساسی ایران (فارس)" متممینه آرتیرماقلا آذربایجان تورک آیدینی تحمیغه اوغرایاراق ایران ممالیکی محروسه سینی فارسلیق حاکیمیتی نین شخصی مولکو کیمی قبول ائتمیش، اوخویوروق:
"مذهب رسمی ممالکی محروسه ایران اسلام و طریقۀ حقّۀ جعفریۀ اثنی عشریه است. باید پادشاه ممالکی محروسه ایران دارا و مروّج این مذهب باشد"[xv].
شیعه لیک اساسیندا قورولموش میللی دؤلتچیلیک مقوله سی او گونه دک اؤز دیلینده ساوادسیز یاشامیش اوزدن ایراق آذربایجان تورک آیدینی داها آرتیق اؤز کیملیگی و منلیگی اوزره دوشونمک فورصتی تاپمایاراق قافقاز واسیطه سی ایله روسیه سوسیال دئموکراسیسیندان و عثمانلی واسیطه سی ایله غرب دئموکراسی سیندن بیر شئیلر اؤیرندیگینی دئموکرات بیر توپلوم، نیظام و انتظام یاراتماق آدینا تشکیلات و حزب یاراتماق ایسترکن فارس دیلی اساسیندا گئرچک آنلامدا فارسلار اوچون تشکیلاتلار بیچیملندیرمگه و فورمالاشدیرماغا باشلامیش. فارس میللیتچیلری بو تشکیلاتلارا قانع اولمایاراق کئچمیش یازیلاردا ایشاره اولوندوغو کیمی، علی دشتی "ایران نو" و علی اکبر سیاسی "ایران جوان" و محمد تقی بهار دا "حزب دمکرات ایران" فارس تشکیلاتلارینی یاراتماغا باشلامیشلار. بئله لیکله کئچمیشدن او گونه دک دیوان دیلی دئیه تانینان فارسچا، تشکیلاتچیلیق باخیمیندان دا ایستر حاکیمیت داییره لرینده و ایسترسه ده ایران ممالیکی محروسه سی نین مخالفت تشکیلاتلاریندا رسمیلشمگه باشلایاراق آذربایجان تورکلری شیعه مذهب اولدوقلاری اوچون مشروطه آنایاساسی آرتیریمینا (متمم) شیعه لیک مقوله سی نین اکلنمه سی (آرتیریلماسی) ایله میللی بیلینج آچیسیندان آذربایجان تورکلرینی بؤیوک تحمیقه اوغراداراق الی یاراقلی و سیلاحلی آذربایجان مجاهیدلرینی داها دا زور دوروما دوشورموش. بیر چوخ اوزدن ایراق آذربایجان سیاستچیلری، او جومله دن آذربایجان مشروطه تاریخینی یازمیش احمد کسروی، آنایاسا آرتیریمینی (متمم قانون اساسی نی) یازماقدا اشتراک ائدن سیدحسن تقی زاده، "ایران جوان" محفلی نین خاریجده کی تمثیلجیسی حسین کاظمزاده تبریزی و بیر چوخلاری میللی مسئله آچیسیندان فارس نئهیلیستیگینه قاپیلاراق فارس میللتچیلری سیراسیندا یئر آلماقلا و آذربایجان تورکلوگونو فارس ایستعمارچیلیغی قارشیسیندا تک و باشسیز قویموشلار. بئله لیکله 1268 (1889) اینجی ایلدن میرزا حسن رشدیه تبریزلی باشچیلیغی ایله ایران ممالیکی محروسه سینه گتیریلمیش یئنی تحصیل سیستیمی آذربایجان تورکلری نین میللی چیخارلاری دئییل، فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سینه یارامیش مقامدا یئر آلمیش[xvi].
فارس ایستعمار حاکیمیتلری اؤز ایستعمارچی نیتلرینی حیاتا کئچیرمک اوچون فارس دیلینی فارس اولمایان ائتنیکلرین ایالت و ولایتلرینده ده اداره دیلی ائده رک اونلارا فارسلیغی، فارس دیل و مدنیتی نی آشیلاماق واسیطه سی ایله بو انسانلاری ذهنی باخیمدان ایرانلی (اوخو: فارس) ائتمگه، بئله لیکله ده چوخ راحاتلیقلا بو خالقلارین یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینی سؤمورمگه باشلامیشلار. بوگونکو ایران ممالیکی محروسه سینده فارس ایستعمارچیلیغی فارس حاکیمیتی و فارس تشکیلاتلاری طرفیندن فارس اولمایان ائتنوسلار علیهینه حیاتا کئچمکده دیر.
ایچ ایستعمار (عربچه: الاستعمار الداخلی، آلمانچا: Innerer Kolonialismus، انگلیسچه internal colonialism)
ایچ ایستعمار دئییمی هر هانکی باسقی آلتنیدا اولموش ائتنیکلری اشغال آلتیندا توتان حاکیمیت سیستیمینه وئریلمیش آد ساییلار. ایچ ایستعمار حاکیم اولموش مملکتلرده کی یئرلی خالقلار یئنی ایستعمار (Neokolonialismus) سیستیمینده ایداره اولموش میللتلر دک آشاغیداکی قوشول و شرطلرده یاشامالی اولارلار:
1 میللی حاکیمیت: حاکیمیت قورما اقتدارینی مرکز حاکیمیت اونلارین الیندن آلماسینا باخمایاراق اونلار اؤز بؤلگه لرینده یاشاما اولاناق و ایمکانینا مالیک اولارلار (ایران ممالیکی محروسه سینده بو وضعیت داها دا آجیناجاقلیدیر. اؤرنک اولاراق آذربایجان تورکو، ایستر فارسلیق خیدمتینه آلینمیش سرمایاسینی بؤیوتمک، ایسترسه ده اؤز یاشاییشینی سورمک اوچون آذربایجان تورپاقلارینی ترک ائتمک مجبوریتینده قالاراق ذهنی و فیکیزی گوجونو فارس حاکیمییتی نین اختیارینا قویمالی اولار).
2 اؤز میللتلری نین چیخاری و منفعتی دوغرولتوسوندا تصمیم توتما: حاکیم میللتین سئچگینلری (Elite) ایله قارشیلاشدیردیقدا اونلار اؤز میللتلری نین چیخاری و منفعتلری دوغرولتوسوندا تصمیم توتماغا گوج اعمال ائده بیلمزلر.
3 سیاسی و حقوقی باخیمدان: اونلاری ایداره ائتمک مرکز حاکیمیت و بو حاکیمیتین ایالت و ولایتلرده کی نماینده لیکلری نین الینه وئریلر.
4 دیل و مدنیت اعمال ائتمک باخیمیندان: اونلار سیاسی و نیظامی ایداره لرده هئچ بیر اتکی و تأثیر صاحابی اولمازلار.
5 یئرلی ساکینلرین حق و حقوقلاری: مرکز حاکیمیت طرفیندن بلله نر و معینله شر.
6 میللی کیملیک آچیسیندان: اونلار حاکیم دیل و مدنیته عایید دئییل، باشقا ائتنیک (Rasse) قوروپلار اولوشدورلارلار (تشکیل ائدرلر)
7 منسوبیت آچیسیندان: مرکز حاکیمیت طرفیندن میللی (nationale) ساییلان دیل و مدنیته عایید دئییل، اونلار چوخونلوق اولاراق باشقا دیل و مدنیته عایید ساییلارلار.
استثمارچیلیق و فارس استثمارچیلیغی
استثمار (انگلیسچه Exploitation، آلمانجا Ausbeutung) کیمسه نی قییمسیزجا (رحمسیزجه سینه) سؤمورمک و جانینی اوخوماق داورانیشلارینا ایشارتدیر. مارکسیست تئوریلرینه گؤره باشقا بیریسی نین طرفیندن ساغیلماق و قصب اولماق استثمار ساییلار. چوخ زامانلار قییمسیزجا بیری نین انسانی گوجونو ساغماق منظور اولونار. بعضن کیشیلرین قادینلاردان و صنعتی دؤلتلرین گلیشمکده اولان مملکتلردن یئرسیز و یانلیش فایدالانماسی یوخسا طبیعی قایناقلارینی تالاماق، بعضن ده اؤلچو و حددن آرتیق باهاچیللیق (احتکار و باها ساتماق) ائتمک و آرتیق پول آلماغا چالیشماق دا استثمار مقوله سینه اساسلانار. استثمارین کیلاسیک بیچیمی و شکیلی کؤله لیکدیر (قوللوقدور). چوخلاری چوخلارینی ایستر اقتصادی، اجتماعی و ایسترسه ده دویقو باخیمیندان (احساسی) سؤمورمک و استثمار ائتمک ایستر. دینی باخیمدان سؤمورمک و استثمار ائتمک ده تانینمیش استثمار ساییلار. مؤمینلر اینانجلاری آچیسیندان دئییل، هر هانکی بیر ماللا یوخسا شارلاتانین وعده سی اساسیندا بهشته گئده رم دئیه ذکات و خمس وئررسه، استثمار اولونموش ساییلار. اوندان یانا دا انسانلارین دین اینانجلاریندان یانلیش فایدالانانلار استثمارچی ساییلار ....
کؤله چیلیکده (کؤله ساخلاماقدا) هر شئی آچیق و آشکار و دوزگونجه سینه (صادیقانه) اورتادا گؤرونمه سینه باخمایاراق آشاغیداکی اوزرینده دوراجاغیمیز سؤمورگچیلیک و استثمارچیلیق آل ائدیلمیش و آلداتیلمیش بویوتلاردا حیاتا کئچرلر:
اقتصادی استثمار (َökonomische Ausbeutung):
کئچمیشده عدالتسیز مزد دئییل، ایشلگه نین یاشاییشینی مالی باخیمدان تأمین ائتمک اوچون وئریلمه سی گره کن مزد سؤز قونوسو یئترلی و کافیدیر دئیه سؤز قونوسو اولماسینا باخمایاراق گونوموزده وئریلمیش مزد، گؤرولموش ایش ایله اؤتوشمزسه، اقتصادی استثمار حیاتا کئچمیش ساییلار. بیر ده، هفته ده 40 ساعاتدان آرتیق ایش گؤرولرسه، گؤرولن ایش اوچون ساعاتینا داها آرتیق مزد وئریلمه لیدیر. بو مسئله سونقولانماسا (رعیت ائدیلمزسه)، استثمار سؤز قونوسو اولار. ایداره لرده چالیشانلار نئچه ایللردن سونرا اؤدول و انعام آلمالی دئییل، زامانیندا وئردیکلری امک اوچون مزد آلمالیدیرلار. بیر چوخ ایشچیلر ایش یئریندن قاویلارلار دئیه مزد اوزره دیرنمک ایستمه یه رک دؤلت طرفیندن اقتصادی استثمار اولونارلار.
اقتصادی استعمار و استثمار (ökonomische Kolonialisierung und Ausbeutung)
1925 اینجی ایلدن فارس حاکیمیتلری ایران ممالیکی محروسه سی نین ائتنیک فارس اولمایان تورپاقلاریندا فارس ایداره چیلیک سیستیمی نی قوراراق و فارسلیق چیخار و منافعی اساسیندا فارس اولمایان بؤلگه لرده یاتیریم و سرمایا یاتیرماغین قاباغینی آلارکن، فارس مفکوره سی نی یایماقلا آذربایجان سرمایاداری اوچون فارس بؤلگه لرینده یاتیریم یاتیرماغا اویقون قوشول و شراییط یارادیلمیش دئیه آذربایجان یاتیریم و سرمایاسینی فارس توپلومونون خیدمتینه آلماغا چالیشماسی اقتصادی استعمار و استثمار ساییلار. بو دوروم آذربایجان تورپاقلاریندان فارس ولایتلرینه یاتیریم و سرمایانین آخیمینا یولو هامارلارکن ائتینک آذربایجان تورپاقلاریندا ایشسیزلیگه یول آچاراق خالق کیتله سی نین سفالت دوروما دوشمه سینه یول آچمیش و یول آچار. فارس اولمایان ائتنیکلرین اقتصادی وضعیتلری نین سفالت دورومونا دوشدوکلرینه باخمایاراق قان ایچن سولوک (زالو) دک فارس ایستعمارچیلیغی و استثمارچیلیغی ایستر میللتلر و ایسترسه ده شخصلر چاپیندا ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس اولمایان بؤلگه لری چاپیپ تالامانی اؤزو اوچون بیرینجی هدف دئیه سئچمیش ساییلار.
ظالیمجه سینه استثمار و ایستعمار (Ausbeutung aus Ungerechtigkeit):
فارس اولمایان ائتنوسلارا منسوب اولان انسانلار اوسته کی چتینلیکلری گئدرمک و اؤزلری و عاییله لرینی عابیرلی آیاق اوسته توتماق و دیری ساخلاماق و مادی باخیمدان اؤلمه یاشا دئیه کئچینمک اوچون آتا و بابا تورپاقلارینی فارس حاکیمیتی نین ایش یئری دئیه شراییط یاراتدیغی تورپاقلارا دوغرو ترک ائده رک ائتنیک و میللی توخوشلارینی الدن وئره رک بیر میللی و مدنی توپلوم دئییل، تکجه بیر انسان، یوخسا آوارا دوروما دوشموش دوشمن کیمی فارسلیق سیستیمی نین خیدمتینده اریمگه محکوم اولارلار. دئمک، ایلک آشامادا فارس اولمایان ائتنوسلارین یاتیریم و سرمایالارینی فارس حاکیمیتی اویقون گؤردوگو ولایتلره آخیتماق، سونرا دا اونلاری بیر میللی وارلیق اولاراق اؤز ائتنیک باغلاریندان قوپارماغی فارس حاکیمیتلری اؤزلری اوچون بیر هدف دئیه نظره آلمیش ساییلارلار. مسئله بونلا دا سونا چاتاجاق دئییل، فارس اولمایان ائتنوسلارین فیزیکی گوجلری فارسلیق خیدمتینه آلیندیقدان سونرا فارس حاکیمیتی اونلارین یئر آلتی، یئر اوستو قایناقلارینی و خادم مادده لرینی ده ماشینلارلا فارس ولایتلرینه فارسلیق توپلومونو دیرچلتمک و گلیشدیرمک اوچون سفربر ائتمگه چالیشار.
میللی استثمار (nationale Ausbeutung):
فارس ایستعمارچیلیغی و استثمارلیغیی فارس اولمایان ائتنوسلارین یاتیریم، سرمایا و یئر آلتی و یئر اوستو قایناقلارینا دا یئتینمه یه رک (قناعت ائتمه یه رک) فارس دیلی ارتباط دیلی و رسمی دیل دئیه اؤیرنیم و اؤیرتمه سیستیمی واسیطه سی ایله فارس دیل و مدنیتی نی فارس اولمایان ائتنوسلارین ایستر فارس ولایتلرینه آخین ائتمیش کسیمینده، ایسترسه ده اونلارین ائتنیک بؤلگه لرینده کی توپلوملار آراسی انسانلارا "ایرانیت" و "میللیت ایرانی آدی آلتیندا آشیلاماق (تزریق ائتمک) ایله بیر یاندان اونلاردا اولان میللی بیلینجی باسدیرار، باشقا یاندان اونلاری فارس ایداره اورقانلاری، سیاسی و اجتماعی تشکیلاتلارینا قوشاراق اونلاری اریتمکله فارسلیغین آیریلماز ترکیبب حیصصه سی ائده رک فارس سیستیمینی ائتینک باخیمدان گوونجه آلتینا آلمیش اولار[xvii].
دیل و مدنیت استعمارلیغی و استثمارلیغی (sprachliche und kulturelle Ausbeutung)
فارس حاکیمیت سیستیمی باشقا دیل و مدنیتلری اریتمه آشاماسینا چاتدیقدان سونرا قان سوران سولوک (زالوsülük ) دک فارس حاکیمیت دیلی بو ائتنیکلرین دیللرینی یوخ ائتمک ایله فارس حاکیمیت اورقانلاری یئرلی خالقلارین یئر آلتیندان چیخمیش و گلجکده تاریخلرینه آیدینلیق گتیره بیلچک و بو خالقلاری دونیا توپلوملارینا بیر مدنی خالق کیمی تقدیم ائده بیلجک تاریخی و مدنی عابیده لرینی (Artefakten) فارسلیق اساسیندا یوزدورمانین یانی سیرا بوگون فارسلیغین باشکندی ساییلان تهران موزه لرینه داشیماقدان بیله چکینمزلر. فارس حاکیمیتچیلیگی یئرلی خالقلارین گلنک و گؤره نک لری نین (عادت و عنعنه لری نین) بیر بؤلومونو فارس مدنیتی ایله عئینیلشدیره رک باشقا بؤلومونو ده فارسلیق اوچون قازاناراق فارسلیغین اؤزونونکو کیمی گؤسترمگه چالیشار. بوگون فارس دیل آغالیغی نین واسیطه سی ایله فارس اولمایان ائتنیکلر آراسیندا بیله فارسچا دوشونمه لره تانیق اولوروق. بو اولونتو و گؤرونوم (Phänomen) فارسچا اوخوموش کسیم آراسیندا داها دا قاباریق گؤرونمکده دیر. دیل باخیمیندان اؤرنکلر:
ساده جومله: گئدیم ائوه باش ووروم (آذرباجانلی ائوه گئدر، آنجاق ائوه باشینی وورماز) – بروم به خانه سری بزنم.
اله سالماق (آذربایجان تورکچه سینده آدامی اله سالمازلار، آنجاق آدامی اوینادارلار. آدام ایله اوشاق ایله داوراندیقلاری کیمی داورانارلار)- کسی را دست انداختن.
سؤزو یئره سالماق (ائشیتمه مک، سؤز ائشیتمه مک)- حرف کسی را به زمین انداختین.
تئلفون وورماق (تئلفونلاشماق) – تلفن زدن.
هاوا یئمک (هاوالانماق) – هوا خوردن.
سویوق دگمک (اوشوتمک) - سرما خوردن
کؤتک یئمک (دؤیولمک) – کتک خوردن
یئره دگمک (ییخیلماق، دوشمک) – زمین خوردن
بونلار فارسچادا "زدن، خوردن، انداختن" یاردیمجی فعللری ایله تورکچه اگلملرین (فعللرین) یئرینه اوتورموش و تورکچه کیمی ایفاده اولونان عیبارتلردیر. جومله قورولوشو دا فارس ایستثمار آفتیندن اماندا قالمامیش:
گلدیم بورا سنی گؤرم (سنی گؤرمک اوچون بورایا گلدیم) – آمدم اینجا ترا ببینم.
بعضی دوروم و حاللاردا بیلینج آلتی اولاراق شخص آنا دیلی نین اتکی و تأثیریندن اوزاقلانابیلمه یه رک "غلط" فارسچا دانیشماغا زورلارنار، اؤرنک اولاراق:
برای اینکه سنی گؤروم گلدیم بورا (سنی گؤرمک اوچون بورایا گلدیم)- آمدم اینجا که، ترا ببینم.
دیل دوشونمه نین آیریلماز بیر بؤلومو اولدوغو اوچون ایستعمار دیلی ایله تربیتلنمک انسانلاری اؤز میللی کیملیک و منلیکلرینه اؤزگه یاشاداراق بیر چوخ زامان بعضیلرینی اؤز دیل و مدنیتلرینه و حتی اؤزلرینه دوشمن و غنیم ده ائده بیلر. بوگون پان ایرانیست و فارس مدنیت راسیستلری نین سیراسیندا بیر چوخ ائتنیک منسوبیتی تورک اولان شخصلره تانیق اولمامیز (اؤرنک اولاراق کئچمیشده آذربایجان دئمکورات فرقه سی حاکیمیتی نین معاریف وزیری اولموش نصرت الله جهانشاهلو، نادر پیمائی، محمد ارسی، سالار سیف الدینی، پیمان پاکمهر، بابک امیر خسروی، زینال لهراسبی و ....) بیزلری چاشدیرارکن فارس ایستعمارچیلیق جنایتی نین درینلیگینی داها دا یاخشی قاورامالی و درک ائتمه لی ییک. بونلارا گؤره انسانلیق فارسلیق ایله باشلامیش، فارس اولوب و فارس قالماقلا دا سونا چاتمالیدیر!!!. اوندان یانا دا ایرانلی ساییلماق فارس اولماق ایله ائشیت و برابر ساییلارمیش!!
سیاسی استثمار (politische Ausbeutung):
سیاسی استثمار ایستر کئچمیشده و ایسترسه ده گونوموزده آشاغیداکی آلانلاردا حیاتا کئچر:
- ایستعمار ایله اوزلشمیش بؤلگه و مملکتلرده
- گئری قالمیش مملکتلرده
- گئری قالمیش مملکتلری ایداره ائتمک ایشلرینده
- بیر سیاسی اختلافا قاتیلماغا زورلاماقدا (آمریکا بیرلشمیش شتاتلاری نین باشقا دؤلتلری عراق ساواشینا جلب ائتمه سی و ...)
فارس حاکیمیتی فارس اولمایان ائتنوسلارا سیاسی قوروم و جمعیت یاراتماغا اجازه وئرمه یه رک بو ائتنیکلری سیاست یئریتمک، اؤز میللی منلیک و کیملیکلرینی قوروماق آچیسیندان یوخ دورومونا دوشورمک ایستر. بئله لیکله ده بو ائتنیکلره منسوب اولان و سیاست ایله ایلگیلنمک ایستگن شخصلر فارس حاکیمیت داییره لری، اجتماعی، سیاسی و مدنی اورقانلاریندا بیر آیاقچی خادیم کیمی ایشلمک زوروندا قالارلار. بوگون ایستر فارس حاکیمیتی نین حاکیمیتده اولان جمهوری ایسلامی، ایسترسه حاکیمیتچیلیک و ایران ممالیکی محروسه سینده کی فارس اولمایان میللیتلر آچیسیندان جمهوری ایسلامی حاکیمیتینه پوزیسیون ساییلان جبهه مشارکت، سازمان مجاهدین انقلاب، جبهه فاشیستی میللی فارس (حزب ملت، حزب پرگهر، حزب ملت، حزب پان ایرانیست و ...)، فارس ملی مذهبیلری (نهضت آزادی، جنبش مسلمان مبارز، مستضعفین و ....)، مجاهدین خلق فارس، حزب توده فارس، زولیخا جیگری دک پارام پارچا اولان فارسلیغین فدایی قالیقلاری (فداییان خلق – اکثریت، اتحاد فداییان، چریکهای فداییان خلق، چریکهای فداییان خلق –اقلیت،.... و ایسترسه ده راه کارگر فارس سیرالاریندا دوشونجه و فیکیر دوستاغی ساییلان و فارس اولمایان ائتنوسلار منسوب اولان ذاتلار آدی چکیلن تشکیلاتلار طرفیندن بیر موزدور و اجیر کیمی فارس اولمایان میللیتلرین (اؤز میللتلری نین)، او جومله دن آذربایجان میللی حرکتی نین صفلرینه بئشینجی دیرک (Fünfte Kolonne) کیمی سوخولماغی، یئری گلرکن بو میللیتلرین میللی حرکتلرینی ایدئولوژی نیهیلیستلیگی و فارسلیق آدینا یئنیلگه یه اوغراتماغی اؤزلری اوچون میللی وظیفه و شرف بیلن ذاتلار فارس استثمار سیاستی نین کؤله و برده لری ساییلار.
اجتماعی استثمار
اجتماعی استثمار موختلیف بویوتلاردا و زمینه لرده اؤرنک اولاراق انسانلارین وظیفه لنمه لرینده یوخسا سئچگینلر (Elite) بؤلومونده یئر آللابیلمدیکلرینده و باشقا .... اؤزونو گؤسترر.:
1- انسانلارین وظیفه لنمه سی: بیر انسان یالنیز وظیفه لنسه و وظیفه لی گؤرونسه، شخصیت اولاراق تانینمادیغی اوچون استثمار اولونار. بو مسئله ایش یئرلرینده ده حیاتا کئچر، اؤرنک اولاراق: بیر ایش انسانین ایلگی و علاقه سی و باشاریغی ایله اویوشمازسا، باشقا ایشی داها یاخشی گؤره بیلررسه، آنجاق چاره سیزلیک اوزوندن باشقا ایشی گؤرمک زوروندا قالارسا، استثمارا تابع توتولموش اولار. انسانی وظیفه لندیرمک انساندان سایقی و بؤیوکلوگو اسیرگمک (دریغ ائتمک) ساییلار. کانت بؤیوکلوگه (شرفه) اؤزنمگی (دقت یئتیرمگی) بئله ایفاده ائتمیش: "داورانیشیندا انسانلیغی ایستر اؤز شخصینده، ایسترسه ده هر هانکی باشقا بیر شخصده یالنیز بیر آراچ و وسیله دئییل، بیر هدف کیمی قوللانماغا (ایشه سالماغا) چالیش[xviii]. کانت-آ گؤره: "بیر نسنه (شئی ء) قیمتلی اولدوقدا باشقا بیر نسنه ایله دگیشیله بیلر. بیر نسنه بوتون قیمتلردن اوستون ساییلدیقدا باشقا بیر نسنه ایله دگیشیله جک دئییل، او بؤیوک و عظمتلی بیر مقاما یییه لنمیش اولار[xix]. انسان دگیشیله جک بیر جنس اولمادیغی اوچون اونا قیمت قویماق اولماز. انسانین وارلیغی اقتصاد بازاریندا چکی داشینا (وزن) گلمز. انسان بیر اؤزنه (فاعل) اولاراق بؤیوکلوگه یییه دیر. اوندان یانا فایدالی و گرکلی اولماق مقوله لریندن اوزاق ساییلار. باشقا سؤزله دئسک، انسانلارین بیربیرلری ایله برابر گؤرونمه لری اونلاری بیر بیرلری ایله قارشیلاشدیریلماماقدادیر (مقایسه ائتمه مکده دیر). بو نئجه لیک (کیفیت) بؤیوکلوک (عزت و شرف) ساییلار. آلمان آنایاساسیندا یازیلمیش: "انسانین بؤیوکلوگو (عزت، شرف) توخونولمازدیرDie Würde der Menschen ist untastbar! !".
2- انسانین سئچگینلر بؤلومده قبول اولونماماسی: بیر انسان اجتماعی بیر سیستیمده، یوخسا سئچگینلر بؤلومونده یئر آلماغا چالیشارسا، اونا بو دوغرولتودا بوش وعده لر وئریله رک اونون اومودو یئرینه یئتیشمزسه، او شحص اجتماعی استثمارا تابع توتولموش ساییلار. بو دئدیگیمی بیر اؤرنک ایله آچیقلاماغا چالیشاجاغام. تورکیه ده ماستئرلیگینی یازمیش و دوکتورا اؤیرنجیسی اولاراق ایستر تورکیه و ایسترسه ده آلمانیا مملکتی نین آکادئمیک سئچگینلر بؤلومونده یئر آلماغی اؤزونه بیر آماج ائدن اؤیرنجی دؤرد ایل آلمانیادا بیر پروفئسور ایله امکداشلیق ائتمیش دوکتورا کتابی اؤلچو و حددینه چاتمیش، آنجاق عئین زاماندا تورکیه ده اؤنجه کی پروفئسورونون یانیندا اؤنجه یاپدیغی دوکتورا چالیشماسینی ساویناراق دوکتورا عنوانینی قازانار و آلمانیادا دا دوکتورا عنوانینی آلماغا قالخارکن آلمانیاداکی پروفئسورو اونا اؤز توتوب؛ "افندیم، سن تورکیه دن دوکتورسون، داها بورادا دوکتورا آلماغا ائحتیاجین یوخ!" دئدیکده، اؤیرنجی سویو سوزولموش کئچمیش دؤرت ایل چکدیگی زحمتلرینی هئچه گئتمیش سایار. بو دا اؤزلوگونده اجتماعی استثمار ساییلار.
3- یالاندان سوسیال دامغاسی وورماق: Friedrich August von Hayek –آ گؤره سوسیال سؤزجوگو دقیق اولمادیغی اوچون سوسیال دوزگونلوک دئیه بیر گئرچکلیک ده یوخدور. سوسیال اقتصادی بازار، اقتصادی بازار دئییل، دؤلت اتکی و تأثیر داییره سینه آلینمیش و پلانلانمیش اقتصاد ساییلار. سوسیال عدالتین عدالت ایله هرهانکی بیر ایلگی و ایلیشگی سی یوخدور. Laut Ulpain آ گؤره عدالت ثابت و دگیشیلمز بیر آنلاییش اولاراق هر کسین اؤز حقینا یئتیشمه سی بیر ایستک و آرزو ساییلار[xx]. بو حق اجتماعی عدالت ده اولاناقسیز اولدوغو اوچون اجتماعی عدالت دئییمی ده بیر دئییم اولاراق اؤز اؤنمینی ایتیرمیش اولار. اجتماعی عدالت دئییمی روسیه سؤیئتلیگینده اولدوغو کیمی دوگم اولاراق قلمه آلیندیقدا چوخلو انسانلاری ظلمه ایله اوزلشدیره بیلره رک اجتماعی ایستثمارا یول آچار.
قایناقلار:
[i] فارس تشکیلاتلارینا گؤره فارس دیل و مدنیتینی بیر میللی آتریبوت کیمی قبول ائتمگنلر ایرانلی ساییلابیلمزلر.
[ii] ایشیق سؤنمز، "کور رنگی" در جنبش ملی آذربایجان" باشلیغی ایله یازیلمیش یازییا باخیش: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%20309.htm
[iii] دنیز ایشچی، استعمار سیاست، یا سیاست استعمار در جنبش ملی آذربایجان، شنبه, مارس 9, 2013، ایرانگلوبال: http://iranglobal.info/node/16887 .
[iv] دنیز ایشچی، باخ اورادا.
[v] ایشیق سؤنمز، آذربایجان مشروطه حرکاتی نین یئنیلمه سی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق فارس ایستعمارچیلیغینا گئدن یول: http://www.isiqsonmaz.com/Seite257.htm ، حزب دمکرات ایران.
[vi] دنیز ایشچی، باخ اورادا.
[vii] دوشونجه باخيميندان فارس ايستعمار عاميللري نين ايران مماليکي محروسهسيندهکي اقوام حئکايه لري: http://www.isiqsonmaz.com/Seite%20308-A.htm
[viii] Jürgen Osterhammel, Kolonialismus: Geschichte, Formen und Folgen, München, 1995, S.21.
[ix] انجمنهای گفتگو، فقط پان ایرانیست ها و نئونازی ها بخوانند: در ایران پان ایرانیسم بر مبنای اندیشه های نازیسم وجود ندارد: http://donbaleh.com/viewtopic/609
[x] Əhməd Kəsrəvi, Zabān-i Pāk, Tehran, çap 1324 (1945).
[xi] اینترنت تمیز و آبکشی میشود و به صورت اینترنت ملی «اینترانت» وارد مدرسه میشود: http://www.tabnak.ir/fa/news/193239/
[xii] Bax. Hizbe Pan Iranist; Frmane Ariya (Areya Najadi Bartar ast): http://farmane-ariya.blogspot.com/; Payegahe Daryushe Bozurg: http://ahura2500.persianblog.ir/ ; Areya Arman: http://www.ariarman.com/ ; Hushang Taleª; Hezbe Pan Iranist; Azarabadegan: http://www.azarpadgan.com/ Iran Sarzamine Parsiyan: http://azarpad.persianblog.ir/
[xiii] Philip D. Curtin: The Black Experience of Colonialism and Imperialism, in: Sidney W. Mintz: Slavery, Colonialism and Racism, W W Norton & Co Ltd., 1975.
[xiv] Bax. Üstə Jürgen Osterhammel, S. 19.
[xv] Supplementary Fundamental Laws of October 7, 1907, in Browne, The Persian Revolution, pp 372-84.
[xvi] داها آرتیق بیلگی اوچون باخ. ایشیق سؤنمز، آذربایجان مشروطه حرکاتی نین یئنیلمه سی نین سونوچ و نتیجه سی اولاراق فارس ایستعمارچیلیغینا گئدن یول: http://durna.eu/sonmez_mesh.htm
[xvii] آوروپایا هر هانکی بیر مملکتدن گلن کوچموشلری اریتمه و آسیمیلاسیون دئییل، اینتیگریته ایفاده سی ایله یئرلی توپلوملا آیاقلاشدیرماغا چالیشارلار.
[xviii] Immanuel Kant, Grundlegung zur Methapysik der Sitten, Stuttgart: Reclam 1961, S. 79.
[xix] Adı keçən əsər, S. 87.
[xx] Lay, Rupert: Die neue Redlichkeit, Frankfurt, 2006, S. 160- 161.
ایشیق سؤنمز، 09.03.2013

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
فارس دیلینه ایسلام مدنیت کیملیگی توخوماق و ایسلامیتی فارسلیغا اویونجاق ائتمک
بیلیندیگی کیمی هر هانکی بیر دیلین ایستر ادبیات و ایسترسه ده دیوان دیلی اولماسی اوچون اونا لازیملی ادبی و سیاسی اولاناق (ایمکان) و شراییطی نین یارانماسیندان ایلری گلن مسئله ساییلماسینا باخمایاراق فارس ایستعمارچیلاری و عئینی و ذهنی شراییطلری نظره آلمایاراق فارسلیق مسئله سینی داستان اساسیندا اورتایا قویماغا چالیشارلار. بو داستانلاردان بیری ده فارسلیق آنایاساسینا اکلنمیش 15 اینجی اصلی توجیه ائدنلرین "کار کارشناسي و رويکرد ملي و ايران گرايانه در مورد اقوام ایرانی" دئیه اورتایا آتدیقلاری و فارس ایستعمارچیلیغینی توجیه ائتدیکلری فارس ایستعمارچیلیق گؤروشو ساییلار. بونلار فارس ایستعمارچیلیغینی توجیه ائدرکن فرانسه ایستعمارچیلیق تجربه سیندن ده فایدالانماغی فارس حاکیمیتی اوچون بیر چیخیش یول دئیه تکلیف ائدرلر. بو شخصلردن بیری ده کامروز خسروی جاوید ایمضاسی ایله یازان ذات ساییلار. یئری گلمیشکن بو مقاله نین بعضی مقاملارینی گؤتور قوی ائتمگه چالیشاق، اوخویوروق:
"پيدايش و گسترش و بالندگي زبان فارسي دري از موارد جالب و کم نظير در تاريخ زبانهاي بشري است. ... درواقع، زبان فارسي بدون آنکه متولي خاصي داشته باشد به عنوان شناسنامه و درفش ايراني مسلمان مبدل شد، به اين معني فارسي دو ويژگي دارد اول نمايندگي اسلاميت مردم ايران است، (برخلاف فارسي ميانه رايج در همان دوران اسلامي که در سدههاي سوم و چهارم هجري نيز از سوي موبدان بدان به عنوان زبان ديني مزدايي کاربرد داشت) و ديگري نماينده پايداري ايرانيان در برابر زبان عربي و خودداري از ادغام کامل در آن هويت و زبان"[1].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس دیلی هانکی شرطلر آلتیندا و هانکی اساسدا و هانکی بؤلگه ده حاکیمیت ساحه سینه قالدیریلمیش و سونرا هانکی حاکیمیتلرین واسیطه سی ایله تاریخی ایران ممالیکی محروسه سینه گلدیگی و سونرالار ایستعمارچی بیر دیل اولدوغو گیزله دیله رک فارسچانی ایسلامیت دیلی دئیه تقدیم ائدرلر. دئمک، فارسچانین ادبیات ساحه سینه قالخماسی ایسلامیتی تمثیل ائدن عربلیک ایله مخالفت ائدنلر دئییل، فارسلیق او زمانکی ایسلامیته خوش خدمتلیک ائتدیگی اساسدا ایسلامیتین رحمتی کؤلگه سینده حیاتا کئچمیش مسئله ساییلار. دئمک، ایلک اولاراق سامان اوغوللاری ایسلامیتی قبول ائتمیش و ایسلامیت و عربلیگه خوش خدمتلیک ائتدیگلریندن سونرا عرب خلافتی داها او بؤلگه لره آرتیق گوج صرف ائتمک یئرینه آذربایجان و آنادولودا ایسلامیتی یایماق اوچون ایلک اولاراق خرمیلر و بابک خرمدین حرکتی ایله اوز اوزه قالمالی اولموش. بئله لیکله عرب خلافتی اورتا آسیانی یئرلی گوجلره بوراخاراق عرب نیظامی بیرلیکلرینی آذربایجان اوزره یوغونلاشدیرمالی اولموش. بو سیاسی گلیشمه نین فرقیندا اولان سامان اوغوللاری ایسلامیتین یانی سیرا عرب الیفباسی ایله اؤز دیللرینه ده اؤزنمگه و دیققت یئتیرمگه باشلامیشلار. دئمک، بو مسئله فارس دیلی نین معجیزه سی دئییل، عرب خلیفه لیگی نین ایسلامیتی یایماقدا دؤنوم نقطه سی (نقطه عطف) ساییلار. بئله لیکله فارسچانین بیرینجی یازیلی اثری "طبری نامه" کیتابی دا او زامان عربجه دن فارسچایا ترجومه ائدیله رک اورتایا قویولموش اثر ساییلار[2]. بئله لیکله فارس دیلی سامان اوغوللاری، غزنه لیلر (تورک) و سلجوقلولار (تورک) واسیطه سی ایله دیوان ساحه سینه قالدیریلمیش بیر دیل اولموش. بو گلیشمگه باخمایاراق شاه طهماسب صفوی زامانینا دک بوتون یازیلمیش دینی و علمی اثرلر عربجه اولموش. یالنیز شاه طهماسب صفوی 16 اینجی عصرده "غلات شیعه" کتابینی فارسچایا چئویرتمه سی ایله آز آز دیوان دیلی اولان فارسچا، فارس دیل خادیملری نین دیققت مرکزینه آلینماغا باشلامیش. بو سورج قاجار شاهلیغی نین سونونا دک سورموش (داوام ائتمیش). تاریخ بیلینچیندن یوخسول، دیوان دیلی اولموش فارسچا، ائلیت ایچره فارسلیق دئیه، فارسلیق مفکوره سی آغیرلیق باسماق ایله قاجار شاهلیغینا اولان دوشمنلیک، تورکلوک و نتیجه اعتیباری ایله ده عربلیک علیهینه یؤن آلاراق "ایرانیت" باشلیغی آلتیندا "فارسلیق مفکوره سی" فارس حاکیمیتی طرفیندن رسمی دئیه اورتایا قولولموش. دئمک، فارسچا و فارسلیق ایران ممالیکی محروسه سینده کی ایسلامیتی و مسلمانلاری نماینده لیک ائدن بیر دیل و مدنیت دئییل، فارس حاکیمیتی و فارس ایستعمارچیلیغی نین ایداره چیلیک دیل و مدنیتی ساییلار. کامروز خسروی جاوید فارسلیغی ایسلامیت ایله اساسلاندیرماغا چالیشدیقدان سونرا یازار:
".. انگلستان در راستاي بي ريشه سازي و اختلال در هويت فرهنگي مسلمانان هند، شروع به بستن هزاران مدرسه اي که به فارسي در آن تدريس ميشد کرد و در برابر زبان فارسي که همچون پلي مسلمانان هند را به هويت تاريخي و فرهنگي آنها وصل مينمود. زبان اردو را که فاقد پيشينه اي مکتوب و به اين لحاظ بي خطر بود، در برابر فارسي برکشيد. در افغانستان نيز زبان پشتو را در برابر زبان فارسي بالا کشيدند چه پشتو مانند اردو فاقد ادبيات مکتوب گسترده بود. روسها نيز در سد نوزدهم با شکست ايران به قفقاز جنوبي چنگ انداختند، و در ميانههاي سد نوزدهم ماوراالنهر و بخشهايي از خراسان را تسخير کردند، همين سياستهاي فرهنگي را در پيش گرفتند، در آسياي ميانه شروع به تضعيف زبان فارسي و جابجايي اقوام در مراکز اصلي فرهنگي آن ديار نمودند"[3].
اوسته گؤروندوگو کیمی قونشو مملکتلرده (پاکیستان، افغانستان، اورتا آسیا جمهوریتلری و قافقازلاردا) میللی بیلینجین گلیشمه سی ایله میللی دیللرین ادبیات و سیاست دونیاسینا یول آچمالاری فارس ایستعمارچیلاری طرفیندن بیر ایستعمارچیلیق عامیلی دئیه قلمه آلینار. فارس ایستعمارچیلاری بو یاناشمالاری ایله بو میللیتلری تحقیر ائتدیکلری نین یانی سیرا فارس ایستعمارچیلیغینا توتولموش فارس اولمایان ائتنوسلاری دا تحمیق ائتمگه چالیشارلار. دئمک، انگلیستان و روسیه ایستعمار گوجلری اؤز تئکنیکا و نیظامی گوجلری ایله آدی چکیلن میللیتلری بنده چکیردیلرسه، فارس ایستعمار شیادلاری ایچی بوش بۆیۆجولوک (سحربازلیق و شعبده بازلیق) گؤروش و نظرلری ایله آدی کئچن توپلوملاری تحقیر ائدر و فارسلیق توتساغیندا اولانلاری دا تحمیق ائتمک ایسترلر. کامروز خسروی جاوید گئنه آرتیرمیش:
"بارتولد خود اذعان دارد که در سال 1920 زماني که قانون اساسي جمهوري ترکستان شوروي به تصويب رسيد فقط، قرقيزها، ازبکان و ترکمانان اقوام اصلي شناخته شدند و ساکنان اصلي و باستاني آن سامان (تاجيکان) فراموش گشتند"[4].
اوسته کی متینده "یئر و مکان صاحابلاری" دئمکده فارسلیق منظور اولونار. دئمک، قازاقیستان، اؤزبکیستان، قیرقیزیستان و تورکمنستان جمهوریتلرینده فارسلار اکثریت ایمیشلرسه، بو اکثریت هارا گئتمیش و یوخ اولموش مسئله سینه، ندن فارس شیادلاری آچیقلیبق گتیرمک ایستمزلر؟ فارس ایستعمارچیلیق و بۆیۆجولوک (شعبده بازلیق) تئوریسینه اساسن بوگونکو فارسلیق توتساق و اسارتینه توتولموش آذربایجان تورکلرینی موغوللار، موغول دئییل، تورک ائدرکن، تورکیستانداکی فارسلاری دا، روسلار، روس دئییل، تورک ائتمیشلر. دئمک فارس بۆیۆجولوک (شعبده بازلیق) خولیاسینا قاپیلمیشلارین عوامفریب منطیقلری ده ائله اؤزلرینه اویقون و یاراشان بیر منطیق ساییلارمیش. کامروز خسروی جاوید گئنه یازار:
"روسها در دور شوروي نيز همين سياستها را پيش گرفتند و زبانهاي غيرمکتوب را که فاقد هرگونه پيشين جدي در ادب اسلامي بود مانند قزاقي، ترکمني يا ازبکي در برابر فارسي برکشيدند. از سوي ديگر در قفقاز نيز کار به قلع و قمع زبان فارسي بستند، در همين راستاي تغيير خط منطقه اران از فارسي به سيرليک را ميتوان در جهت همين اهداف ارزيابي نمود، ..."[5].
بیلیندیگی کیمی روسیه چارلیغی 1839-اینجی ایلدن باشلایاراق "خیوه" خانلیغینا هوجوم ائتمکله اورتا آسیا تورپاقلارینی آدیم آدیم ایشغالینا کئچیرمه سینه باخمایاراق اورادا تاریخدن او گونه دک آخیب گلن چاغاتای تورکچه سی ادبیات دیلی اولاراق یازی پوزو ایله مشغول اولان تورک انسانی نین ادبیات دیلی اولموش. روسیه کمونیستلری اورتاآسیاداکی تورک خالقلاری و ائله جه ده تاتاریستان تورکلری نین چاتاغای تورکچه سینی ادبیات دیلی دئیه اورتاق دیل تاپمالارینی انگللمک اوچون بو خالقلارین دانیشیق دیللرینی ادبیات دیلی دئیه، بو خالقلاری اؤز دیل و مدنیتلری اطرافیندا یوغونلاشماغا و تورک بیرلیگینی پوزماغا تشویق ائتمیشلر. محللی دیللرین ادبیات ساحه سینه قالخماسی ایله دیل باخیمیندان تورک بیرلیگی مسئله سی ده تاریخه گؤمولمه لی اولموش. قوزئی آذربایجان مسئله سینه گلدیکده اورادا دا عثمانلی ادبیاتیندان اتکی و تأثیر آلمیش قوزئی آذربایجان تورکلری باشدا حسن بگ زردابی اولاراق 1875 اکینچی ژورنالینی عرب الیفباسی ایله چاپ ائتمله آذربایجان ادبی دیلی نین اساسینی قویماغا باشلامیشلار. دئمک، بوگونکو تاجیکیستان جمهوریتی گؤز آردی ائدیلرسه، قاجار ممالیکی محروسه سیندن قیراقدا، ایستر اورتاآسیا تورپاقلاریندا و ایسترسه ده قافقازلاردا فارس دیل و مدنیتی دئیه بیر آنلاییش اولمامیش. یالنیز گونئی آذربایجاندان قافقازلارا تحصیل اوچون گئتمیش و اورادا یئرلشمیش میرزافتحعلی آخوندوف (آخوندازه) و میرزا عبدالرحیم طالبئوف تبریزی قاجار ممالیکی محروسه سینده کی مکتب تحصیل سیستیمی ایله تانیش اولدوقلاری اوچون فارسچایا ماراق گؤسترمیشلر. بئلنچی بیر اورتامی نظره آلاراق فارس بۆیۆجولری (شعبده بازلاری) و جادوگرلری اورتا آسیا و قافقازلاردا هانکی فارس دیل و مدنیتی آختاریرلار سورقو و سوآلینا جاواب تاپیلمایاجاق گؤرونر. دئمک، اونلارین مسئله سی اورتا آسیا و قافقاز تورپاقلاری دئییل، فارسلیق توتساق و اسارتینه توتولموش گونئی آذربایجان تورکلوگو و اونون تاریخی تورپاقلارینی فارسلیغینکی ائتمک بیرینجی و سونونجو هدف ساییلار. کامروز خسروی جاوید گئنه یازار:
".در اصل پانزده قانون اساسي ايران در کنار اذعان و تاکيد بر رسميت زبان فارسي استفاده از زبانهاي محلي در رسانههاي و مطبوعات آزاد عنوان شده است. ... اما به تازگي برخي از مسئولين سخن از آموزش زبانهاي محلي در مدارس ميزنند که امر بس خطيري است و اگر با کار کارشناسي و رويکرد ملي و ايران گرايانه توأم نشود ممکن است موجب آسيبهاي جدي در حوزه وحدت ملي شود. براي روشن شدن اين سياست يعني برجسته سازي زبانهاي محلي و قومي در آموزش و پرورش حتي براي کشورهاي قدرتمند و پيشرفته، مرور تجربه فرانسه خالي از لطف نيست. دولت فرانسه چه در زمان رياست جمهوري ژاک شيراک و چه در زمان رياست جمهوري سارکوزي از امضاي قانون زبانهاي محلي و قومي اتحادي اروپا خودداري کرد و رسماً اعلام نمود که اين دستورالعمل را نميپذيرد. در بازبيني قانون اساسي فرانسه در ژوئيه 2008 نمايندگان مجلس، ماده اي را جهت درج در قانون اساسي فرانسه پيشنهاد دادند. ماد (1 ـ 75) که در مورد زبان مردم فرانسه ميگويد: «زبان رسمي جمهوري زبان فرانسه است. زبانهاي محلي ميراث فرهنگي فرانسه به شمار ميآيند» اما همين قانون پيشنهادي نيز از سوي مجلس سنا به دليل ترويج مطالبات واگريانه و جماعت گرايي وتو شد. وزير فرهنگ وقت فرانسه خانم آلبانل نيز اعلام کرد که دولت فرانسه به هيچ وجه قانون موردنظر اتحادي اروپا را امضاء نخواهد کرد. اريک بسون وزير هويت ملي (خودِ وجود اين پُست در حد وزارت جالب توجه است) فرانسه نيز اشاره کرد که قانوني در فرانسه دربار زبانهاي قومي و محلي تصويب نخواهد شد. به هرحال مشاور عالي در امور زبانها در دولت فرانسه، ساويه نورث در مصاحبه اي با مجل اکسپرس در 5 فوريه2010 گفت: «نمي توان ملتي يکدست و يکپارچه مانند فرانسويان را با کشورهايي که به سختي دستخوش عدم تمرکز اند و تقريباً فدراتيو هستند مانند اسپانيا، بريتانيا يا آلمان مقايسه کرد. در واقع اين سياست دولتي است که ششمين اقتصاد دنيا و عضو دايم شوراي امنيت، مسلح به سلاحهاي اتمي است و زبان آنها نيز به هيچ وجه در معرض تهديد نيست و بلکه زبان دوم تمدن مغرب زمين است و علاوه بر اروپا نيمي از مردم قاره آفريقا به آن زبان سخن ميگويند. اين رويکرد سخت و غير قابل انعطاف رفتار دولتي است که بنيانگذار حقوق بشر و مهد دموکراسي است"[6].
اوسته گؤروندوگو کیمی فارس دیلینی ایسلامیت نماینده سی قلمه فارس ایستعمار یانچیلاری فرانسه دؤلتی کیمی ایستعمارچی بیر دؤلتی اؤزلرینه اؤرنک گؤتوره رک بؤیوک فارسلیق خولیالاری ایله یاشامانی گئرچکلیگی گؤرمکدن داها اویقون حئساب ائدرلر. بو مسئله ده یانلیز فارس ایستعمارچیلاری دئییل، فارس ایستعمار ادبیاتی ایله بؤیوموش، فارس تشکیلاتلاریندا آیاقچیلیق ائدن و فارس اولمایان ائتنوسلارا منسوبیتی اولان نئهیلیست بیر چوخلاری دا فرانسه نی دیل و مدنیت آزادلیغی باخیمیندان "مدنیت بئشیگی (مهد تمدن)" دئیه قلمه آلارلار. دئمک، فارس ایستعمارچیلیق مفکوره سی بو ذاتلارین دا جانلارینی اوخوموش.
قایناقلار:
[1] کامروز خسروی جاوید، وحدت ملي،دستياري اقوام و تجربه فرانسه، روزنامه ابتکار، نسخه شماره 4858، دوشنبه 25 فروردین، 1393: http://www.ebtekarnews.com/Ebtekar/Article.aspx?AID=28949#129796
[2] ابو علیمحمد ابن محمد بلعمی؛ تاریخنامه طبری، تهران 1366.
[3] کامروز خسروی جاوید، باخ اورادا.
[4] کامروز خسروی جاوید، باخ اورادا.
[5] کامروز خسروی جاوید، باخ اورادا.
[6] کامروز خسروی جاوید، باخ اورادا.
ایشیق سؤنمز، 16.04.2014


text:
برابر یاشاماغا چالیشیریق
8 مارت ین یاخین لاشماسی، بیر طرفدن کدر، باشقا طرفدن زئوق ایله قارشیلانیر، کدر 8 مارتین یارادنلارینین قادین حاقلاری اوغوروندان جانین وئرنلر اوچون، و شادلیق قادین لار اوچون بین الخالق بیر گونون رسمیت تاپماسی و قادین کیشی برابرلییی اوچون موباریزه دونیا چاپیندا اؤزونه بیر اهمیت لی زمین قازانمیشدیر.
مارتین 8ی قادین لارین هر ساحه ده چکدیگی سیخینتی لار، باسقی لار، حقارت لر، آیری سئگیلیک لرینه قارشی باغیران بیر گون، اؤز فردی یاشامینا حاکیم اولماق اوچون بیر هایقیری گونو، و قادین لارین دوشوک بیر شرایط ده یاشاما قارشی برابرلیک موباریزه سینین سیبولیک بیر گونودور. 8 مارت قادین برابرلیگی نین بین الخالق آلاندا هایقیریسینین گونودور.
تاریخ بویو، گئرجی و پاتریالکال کولتور (فرهنگ) ده ن چکن آجیلیق لار، توپلومون صینیف قایدالارینا چه تینلیک لرینه قادلاشانلار، آتا بئیلی گین چتین لیک لرینه سیاست ساحه سینده معروض قالان قادین لار 8 مارتی بو ظولوم لر و حاقسیزلیغا قارشی موباریزه سینده بیر بایراق کیمی قولانیر. قادین لار اوچون مارتین 8ی قادین لارا عدالت اوچون موباریزه ائتمه بایراغی سایلیر. بو برابرلیک بایراغی هر زامان اسمه ده و هر زامان دیک دورما ایله قادین لار و اونلارلا چیین چیین فمنیست و یا پروفمنیست کیشی لر بو برابرلیک موجادیله سین دوام ائده جک لر.
گونئی آزربایجان قادینی، ایران سیاسی چاپیندا گئنیش، آغیر و یوغون چتین لیک لرله قارشی قارشییا دورماقدادیر. تورک قادینی جنسیت آیر سئچگیلیگی، دین آیری سئچگیلیگی، دیل آیری سئچگیلیگی، میللی هویت آیری سئچگیلیگی نه معروض قالان بیر آزربایجان قادینی اولماقدادیر. آزربایجان دا یاشایان بیر قادین، تورک بیر قادین بوگون یالنیز بیر پاتریالکال مدنیتین ائگه منلیگینده (دومینانتیلیغیندا) یوخ، بلکه ایران دئولتی نین دین و میللی باخیش آچی سینین باسقی سی آلتیندا دیر. ائله بیر باسقی کی حتی ایلده بیر گون ده 8 مارتی قئید ائله مه یه چوخ شیددتله قارشی دورور.
بیرلیک، 8 مارتی بؤیوک زئوق ایله قارشی لاییر و اؤزون بیر فمنیست قوروم تانییر. بیرلیک آزربایجان قادینی ایله چیین چیینه قادین کیشی برابرلیگین ساغلاماق اوچون موباریزه آپاراجاقدیر و بو موباریزه نین اوغورون گونئی آزربایجانیمیزا چوخ اهمیتلی بیر اوغور کیمی ده یرلندیرجکدیر.
بیرلیک
گونئی آزربایجان میللی دئمکراتیک بیرلیگی
7 مارت 2015


text:
بوگونلر سیاوش ساراینین دورومو Siyavuş sarayı
آکواریوم/حیکایه
آکواریوم Akvarium
یازار: حسین واحدی yazar: Hüseyn Vahidi
1
کؤهنه قابیغی اولان کیتابی اوخویارکن، ائهمالجا باشینی ساغا چئویریب، اویناغان بالیقلارینا باخیردی. چوخ چکمهدی کیتابی بوکوب، اؤنونده اولان ماسانین اوستونه قویوب، دیزلرینی قوجاقلاییب آکواریومون ایچینه زیللهنرکن اؤز-اؤزو ایله دئدی:
- هن، قویروق بولایین، کئف ده، یاشاماق دا، دونیا دا سیزینکی دی. نه یئمک فیکری نه ده غم-غصه. هر نه قاباغینیزدا حاضیردی.
سونرا گولومسهیه-گولومسهیه آرتیردی:
-هیمممم، نه خوش اولاردی من ده هئچ اولماسا بیرگونلوک بالیق اولام.... نه گؤزل اولار...
سونرا فیلمه باخارکن یوخویا گئدن آداملارا تای، هئچ بیلینمهدی نه زامان یوخویا گئدیبدیر. او، یوخودا گؤردو، بالیق اولوب دوشوب اؤز ائویندهکی آکواریومون ایچینه. گؤردویونو اینانماییردی. آز قالیردی گؤیلره قاناد آچیب زیروهلرده اوچان قوشلار کیمی اودا قاناد چیخاریب اوچسون. اؤزونو آکواریومداکی داشلارین بیرینه چالیب بالیق اولدوغونو ایناندی.
حیکایهنین آردی ...
محبوس آتا Məhbus ata - Aydın Canıyev
محبوس آتا Məhbus ata
یازار: آیدین
جانییئو yazar: Aydın Canıyev
کؤچورن: حسین واحدی köçürən: Hüseyn Vahidi
"وورونوک” شهرکناری بولوارلا پارالئل [موازی] یول ایله ایرهلیلهییردی. ایرهلیلهییردی دئمک ده اولماز، "آددیم-آددیم” قاباغا گئدیردی. پارک آبادلاشدیریلیردی، یولدا تمیر ایشلری آپاریلیردی. یایین جیرهاجیریندا محبوسلار بالاجا بیر گؤزلوکدن اطرافا باخماق اوچون بیر-بیرینی عوضلهییردیلر. اؤزل دوستاق اییی سککیز آچارلا باغلی بو مینیتورمنی باشینا آلمیشدی.
هله اوچ یوز کیلومئتر یول گئدسیدیلر. گؤزلوکدن چکن آزادلیق جاذبهسی و خوشبختلیک گؤرونتولری محبوسلاری ویجدانییلا اوز-اوزه قویموشدو: کیمی ائتدیگینین جنایت اولدوغونون فرقیندیدی، کیمی دوغرو آددیم آتدیغی امینلیگینده... اما هله، هره اؤز حسابینی اؤز ایچینده چکیردی.
حیکایهنین آردی ...
سحربازلار درهسی رومانیندان قیسا بیر کهسیت Sehirbazlar dərəsi - Kamal Abdulla
کاروان هایلا-کویله یولا دوشمهیه آرتیق حاضر ایدی. هره اؤز یئرینده حرکت امرینی گؤزلهییردی. بیرجه کاروانباشینین چادیری تزهجه آغاران دان ایشیغیندا یاواش-یاواش قارالماغیندایدی. خواجه ابراهیم آغا داها عمللیجه یوکلنمیش دوهلره، قاطیرلارا، کاروان بویو اؤز یئرینی توتموش صبیرلی آتلیلارا، چادیرین یانینداکی بؤیوک اوجاغین کولونو ائشهلهییب سؤندورن و اونو گؤزلهین اوچ نفر نؤکره اؤتری نظر سالدی، چادیرین آغزیندا "اؤهؤ، اؤهؤ"لهییب بوغازینی آریتلادی. ائهمالجا باشینی أییب ایچری گئچدی...
Karvan hay,la-küy,lə yola düşməyə hazır idi. Hərə öz yerində hərəkət əmrini gözləyirdi. Bircə karvanbaşının çadırı ağaran dan işığında yavaş-yavaş qaralmağındaydı. Xacə İbrahim ağa bir daha əməllicə yüklənmiş dəvələrə, qatırlara, karvan boyu öz yerini tutmuş səbirli atlılara, çadırın yanındakı böyük ocağın külünü eşələyib söndürən və onu gözləyən üç nəfər nökərə nəzər saldı, çadırın ağzında ,,öhö, öhö,,ləyib boğazını arıtladı, ehmalca başını əyib içəri keçdi...
اونودولموش داهی، آفرا بئن Unudulmuş dahi - Afra Ben
اونودولموش داهی، آفرا بئن
حاضیرلایان: گونئل ائیوازلی
کؤچورن: حسین واحدی
"محبت سیرلیلیک پالتارینی اوزهریندن آتدیقدان سونرا اوولکی ذوقوندان محروم اولموش اولور"
آفرا بئن
یازینین آردی ...
حیات سئوینجی Həyat sevinci
حیات سئوینجی
یازار: جون قولسورسی
حاضیرلایان: حسین واحدی
بو، بئرکلی-ایسکوئرین یاخینلیغیندا اولوب. من تر ایچینده، نئجه دئیرلر “داشینان املاک”لا [منقول اموال] دوپدولو حالدا ایستی قوناق اوتاغیندان چیخدیم. گیریش قاپیسی باغلاندی، باتی [غرب] کولهیی اوزومه چیرپیلدی و من آز قالا بالاجا قیزی تاپدالایاجاقدیم.
بلکی، بئش یاشی اولاردی. أینینده دیزلرینی اؤرتن قیرمیزی أتک واردی، اوتوراجاقدا اوتورموشدو. او، ألینندهکی اوستونده ایکی-اوچ قومرال [قهوهای] یارپاق اولان قورو بوداغی سککینین قیراغینا وورا-وورا ریتمله ماهنی اوخویوردو. توند قومرال چالارلی [رنگلی] بوروق [فرفری] ساچلاری یومرو [گیرده] صیفتینه دوشموشدو؛ یانیندا بؤرک قالیقلاری واردی، گؤزلریندن ایسه چیلغین قارا بهبهکلر بویلانیردی.
او ائله واله ائدیجی ایدی و همین بو “داشینان املاک”آ او قدر اوخشامیردی، آدام اوندان آرالانا بیلمیردی.
و من کوچهده یاناکی، یئنجهک [خرچنگ] کیمی حرکت ائدیردیم.
او، بیلیردی، من یاناکی گئدیرم؛ او بیلیردی، نؤوبتچی “بوببی” تینین هاراسیندا دایانیب، او اطرافداکی هر شئیی بیلیردی. اوزاقلاشدیغیمی گؤرنده منیمله اویناماغا باشلادی. بیسکویت ایستهین ایت کیمی باشینی چیینینه طرف أییب اوزونه تؤکولن ساچلارینین آراسیندان منه باخدی. او گولومسهدی، تینی دؤنه-دؤنه من ده گولومسهدیم. آیاققابی سسی ائشیدیلدی، او دا تیندن گؤروندو. اوتوراجاقدا اوتوراندا دا یاراشیقلی گؤرونن قیز آیاق اوستده داها چهکیجی گؤرونوردو. اصلینده بؤیوک قیز اوچون اولان بؤرکوندن آنجاق خاطیرهلر قالمیشدی. باشینا قویدوغو بو باش گئییمی پئیسرینه دوشموشدو. قیرمیزی أتهیی دئشیک-دئشیک ایدی، گونده قارالمیش یالین آیاقلارینا قادین آیاققابیلاری گئیینمیشدی. بوداغی یئللهده-یئللهده دالیمجا گلیردی. منیمله برابرلشنده آشاغیدان اوزومه باخیب یئنه دالا قالیردی.
یولدان کئچنلر اونا دقتله باخیردیلار، او ایسه فکر وئرمیردی.
اوکسفورد خییاوانیندا دایانیب دانیشدیق. صحبت بیرجه سؤزدن کئچیردی:
- شکرلمه [آبنبات/قندی] ایستهییرسن؟
من گئتدیم، او بوداغی ویترینین شوشهسینه وورا-وورا و ایری قارا گؤزلریله دالیمجا باخا-باخا قالدی.
نؤوبتی دفعه دالا باخاندا او، باشقا اوشاقلارلا اویناییردی، اونون قیرمیزی أتهیی ایسه آداملا دولو کوچهده فیرلانیردی.
آچیقلاما:
1. چئویرن: حمید پیرییئو
2. جون قولسورسی، اینیگیسجه؛ John Galsworthy، فارسجا؛ جان گالزورثی. جون قولسورسی [1867-1933]، اینگیلیس یازیچی و دراماتورق [نمایشنامه یازاری]، مشهور "فورسایتلار حاقیندا ساقا" سیلسیلهسینین مؤلفی، ادبیات اوزره نوبئل اؤدولونون قازانانی (1932).
hekayəni latin əlifbasında oxu ....
Günəş ilə Günəbaxan - hekayəcik
yazar: Hüseyn Vahidi
Sarı saçlı günəş, göyə dırmaşmış dağların arxasında, xoruzun banlamasını gözələyirdi. Axşamdan, buğda tarlasında olan yalnız günəbaxan isə qara dənələrini günəşin batan yerinə tutub, günəşi görmək ümidilə yuxlamışdı.
Bir azdan, xoruz, səsini başına atdı. Kənd evlərinin çıraqları bir-bir işıqlandı. Günəş gözələdiyi anı görüncə doğmağa başladı. Günəbaxan, sevincək yuxudan oyandı. Sevədiyi günəşi bırdaha görə biləcəyinə çıçəyı çartladı.
Çox keçəmədi günəş göy üzündə, hər yanı baxışı altına aldı. Günəbaxan, günəş bunun üçün gəlibdir deyə, üzün ondan çevirəmirdi. O, uçub günəşin yanına getmək arzusundaydı.
Yavaş-yavaş axşam gəlib çatırdı. Günəş yerə sərdiyi saçlarını darayıb, hörməyə başlamışdı. Günəbaxan isə günəşin getəməsindən üzülürdü. O, bilirdi birazdan günəş batıdakı uca dağın arxasına gedib yox ulacaqdır.
Çox çəkəmədi günəş dalına baxmadan, batının lap o uzaqlarında itərək qaranlığı yadıgar qüyədü.
حیکایهجییی عرب الفباسیندا اوخوماق اوچون تیکلایین ...


text:
آرشیو برای بهمن, ۱۳۹۳
ArcGIS10.3 یازیلیمی ESRI شیرکتینین طَرَفیندن یایینلاندی
Esri شیرکتی،جؤغرافی بیلگی سیستئمینین(CBS) سون یازیلیمینین (ArcGIS10.3) اؤزَللیکلَرینی آچیقلادی. بو یازیلیمین(نرم افزار) اولاناقلاری (امکانات) یوکسَکدیر. دئمهلیدیر؛قوللانیجیلار ائلیَبیلرلر یئنی اپلیکشنلرینه قوللاناراق؛هر یئرده و هر چاغدا خریتهلری جورلهییب (ایجاد)، قوللانیب و یایینلایالار(انتشار).آَرتیرمالیدیر؛ ArcGIS pro بو یازیلیمین،ان اؤنَملی و گوجلو اپلیکیشنی اولاراق،وئریلری(داده) یوکسک دورومدا آراشدیرماق (تحلیل) ، رندر وگؤسترمک (نمایش) اوچون ایشلنیر. ArcGIS…
نئجه ویندوز ۷ ایله ۸-ده ایستهدیییمیز صحیفهدن شکیل چـکـک؟
ویندوز ۷-ده ایستهییمیز صحیفهدن آشاغیدا گلدییی کیمی شکیل گؤتوره بیلهریک: sniping tools ویندوز ۷-ده اولان برنامهلردن بیریدیر. بو برنامه مانیتور صحیفهسیندن عکس چکه بیلیر. بو برنامهنی گؤرمک اوچون استارت منوسوندا اولان آختاریشدا یازیب آختاراسینیز. بو برنامه آچیلاندان سونرا چوخ راحاتچیلیق ایله ایستهدییینیز صحیفهدن شکیل چکهسینیز. ویندوز ۸-ده ایستهییمیز صحیفهدن آشاغیدا…
اوستاد پرویز یکانی جنابلارین عزیزلمه تؤرنی ایرشاد ایدارهسینده قورولاجاقدیر
اوستاد پرویز یکانی زارع (ائلیار) آغریلاما تؤرنی خویون ایرشاد ایداره سینده قورولاجاق.آذربایجان تاریخ و فولکلور آراشدیریجیسی “اوستاد پرویز یکانی زارع ” (ائلیار) آغریلاما تؤرنی خویون ایرشاد ایداره سینده قورولاجاق. بو اساسدا خوی بلدیه سی طرفیندن ۳ بؤیوک بنر قورولوب.خوی کیدز سیتهسی اوستاد پرویز یکانی زارع ایله کئچن آیلار بیر دانیشیق…
زلزله ایله وولکانلار
زلزلهلر تئکتونیک پروسئسلرین ائتکیسیندن[تاثیریندن] یئر اوزئیینین[سطحینین] آنی آندا تیترمهسی زلزله آدلانیر. زلزلهلری سئیسمولوگیا[زلزلهبیلیم] بیلیمسل[علمی] اؤیرنیر. زلزلهلر داغیدیجی تأثیرینه گؤره ۱۲ باللیق[امتیازلیق] (ریختئر سیستئمی) شکالا ایله اؤلچولور. ۱-۴ بال- ضعیف و ملایم؛ داغینتی و تلافات اولمور. ۵-۷ بال- گوجلو؛ بینالاردا چاتلار یارانیر، کؤهنه و قضا وضعیتینده اولان بینالار قیسمن داغیلیر، بعضی…


text:
آرشیو برای اردیبهشت, ۱۳۹۴
ایدارهائتمه مرکزی: بئیین
بیلیم سسی – خاریجی عالمدکی جسملردن بئیینه گلن و میلیونلار، حتی میلیاردلارلا ایفاده ائدیلن سیقناللار بؤیوک اویغونلوق ایچینده بئیینده آنالیز ائدیلیر، داها سونرا دهیرلندیریلیر و هر بیرینه لازیمی دهیرلر وئریلیر. بو قاریشیق سیستئمین ایشلمهسی هئچ دایانمادان، حیاتیمیز بویو داوام ائدیر. بیز ده بو کؤلگهده گؤرور، ائشیدیر، حس ائدیر، قیساسی، یاشاییریق.…
اوچ آددیم قهرمانلیغا
تراختور فوتبال تیمی،پیکانی ایکی قول(گل) ایله اوتدو،تراختور فوتبال تاخیمی بو گون آخشام ساعات ۱۷ده پیکان تیمینین قوناغی ایدیر.تراختور اؤز قوناقچیسینی(میزبان) احمدزاده و ادینهونون قوللاری ایله اوتدو.پیکان تیمین قوناقچی اولدوغونا باخمایاراق تراختورون طرافدارلاری قدس شهرینین ایستادیومونو اله آلمیشدیلار.دئمهلیدیر پیکان، بیر پئنالتی ووروشونو الدن وئردی.تراختور بو اویونو اوتماقلا اؤزونو قهرمانلیغا داها یاخین…
گؤرن، داد بیلن، توخونان و ائشیدن بیتکیلر
بیتکیلرین گؤرمه قابیلیتینه نه اوچون احتیاجلاری وار؟ بیتکیلرین دادبیلمه دویغوسو نئجهدیر؟ بیتکیلر نئجه ائشیدیر؟ بیلیم سسی – یئر اوزوندکی جانلی حیاتیندا چوخ اؤنملی یئری اولان بیتکیلردهکی أن دیقتچکن سیستئملردن بیری عکس-تأثیر مئخانیزمیدیر. کناردان باخدیقدا نه آغزی، نه گؤزو، نه ده سینیر سیستئمی اولان بیتکیلر عکس-تأثیر مئکانیزمی کؤلگهسینده چوخ واخت اینسانلاردان…
اوشاقلاردا مهربانلیق
آلا چیق دا بیر آنا کورپه سینی ییرقالیر لایلای نین نغمه سی اوره گیمی پارچالیر بیلیم سسی – اوشاقلارین تربیتی هر یاشدا وار، ۷-ده، ۷۰-ده ده. اوشاق دونیایه گوز آچاندا اوجور کی دئییب لر بیر آغ ورق کیمی دیر.آتا آنا هر نه ایسته رسه ائلیه بیلر اوردا یازا. تربیه…


text:
کوردوستان بیلیم یوردو، کوردجه دیلینده اؤیرنجی قبول ائدهجکدیر
کوردوستان بیلیم یوردوسو گلهن درسلیک تئرمینده کوردجه دیلی ریشتهسینده اؤیرنجی قبول ائدهجکدیر.بختیار سجادی، کوردوستان بیلیم یوردونون کورد دیلی و ادبیاتینین یوللا سالان شوراسین رئیسی ، بو قونومدا ۴۰ اؤیرنجینین قبول ائدیلمهسیندن خبر وئردی .
دئمهلیدیر، کورد دیلی و ادبیاتین کورسوسو هابئله ریشتهسین یولا سالماسین خبری نئچه گون قاباق باشباخان روحانی جنابلارین فیسبوک صفحهسینده یایینلانمیشدیر.دئمهلیدیر، کوردوستان بیلیم یوردو لیسانس سویهسینده؛ایلک کز اولاراق، کوردجه دیل وادبیات دالیندا(رشته) اؤیرنجی قبول ائدهجک دیر.


text:
میلّی حکومت نه ایشلر گؤردو ؟
میلّی حکومت نه ایشلر گؤردو ؟
یازان: دوکتور محمد تقی زهتابی، 1354 جو ایل
بؤیوک اجتماعی ایشلر گؤرمک اوچون بیر ایل چوخ آز بیر مدتدیر. بونونلا برابر میلّی حکومت بیر ایل عرضینده، تهران حکومتینین ایللر اوزونو آذربایجاندا گؤرمه دیگی ایشلری گؤردو. بونودا علاوه ائتمک لازمدیرکی، اصلاحات اوچون پول لازمدیر. لاکین میلّی حکومت ایش باشینا گلنده بوش الیله ایشه باشلادی، چونکو دوشمنی آییق سالماماقدان اؤتورو فرقه آذربایجان بانکلارینی ۲۱ آذره بیر هفته قالانا قدر اؤز الینه آلمامیشدی. تهران حکومتی بو فرصتدن استفاده ائدیب تبریز بانکلاریندا اولان نقد پوللاری چکیب آپارمیشدی. بئله کی فرقه بانکلاری تحویل آلاندا دولت بانکیندا ایکی میلیون و ایکی یوزمین تومن، آیری بانکلاردا ایسه یاریم میلیون تومن پول واریدی. بونون مقابلینده بانکلار ۱۰ میلیون تومن خلقه بورجلو ایدیلر. بوندان علاوه میلّی حکومت آذر آیی بابتیندن کارمندلره اون میلیون تومنده آرتیق حقوق وئرمه لیدی. دئمک میلّی حکومت ایش اوستونه گلنده بوش الیله ایشه باشلامیشدی.
آرديني اوخو - ادامه


text:
افغانستان تورکلری نینگ جمهور ریس بیرینچی اورین باسری اوله راق جمهور ریسلیک سراییگه یول تاپیشی تاریخی بیریوتوق بولگنی کبی اونیملی بیرباشلنغیچ دیر. تاریخی دیر چونکه اوچ یوز ییللگه یقین محرومیتدن سونگره، قاره تاریخ کولنکه سیده قوریلگن اوستونلیک توشونچه لری نینگ دیوارلرینی ییقیتیب جمهو ریس بیرینچی اورین باسری اوله راق جمهور ریسلیک سراییگه یول تاپدیلر. همده تاریخ نینگ اوزگرتیریلشی تورکلرنینگ سیاسی حیاتیده آلتین یپراق نینگ آچیلیشی هم اونیملی بیرباشلنغیچ دیر. شبهه سیز بو یوتوق، بوگونکی و اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر محرومیت وعدالت سیزلیک لرگه قرشی کوره شیب کیلگن مینگلرچه باتور وکوره شچی ییگیتلریمیزنینگ فداکارلیک لری نتیجه سی دیر. بیزاوشبو آلتین فرصتدن بو کوره شچیلرنینگ آرمانلرینی عملگه آشیرماق، محرومت لرگه نقطه قویماق، ایستکلریگه اعتباربیرماق و یره لی اولوسیمیزگه مرحم بولماق اوچون قولله نیشیمیز کیره ک. البته کوزده توتگن غایه لرگه ایریشماق اوچون ایل سیور،اویغاق،ایزگونیتلی، قورقمس، قابلیتلی ،اولوسی نینگ دردینی حس قیله یاتگن، اوقیمیشلی وایچکویرکیشی لروکدرلریمیزنینگ ییرلشتریلیشی کیره ک.بونی عکسینچه سی و هرقنده ی غفلت کیچیریلمس بولیب وکیله جک نسللرنینگ جوده هم آغیر قضاوتی بیلن دوچ کیله میز.
قرارلی آدیملر بیلن یوتوقلرگه ایریشماق سری یول آلماققه دوام.
«ایل نیتیب تاپگی مینی کیم، مین اؤزیمنی تاپمه سم» حضرت نوایی
کیملیگینگیزنی قوروماق اوچون باله لرینگیزگه گوزه ل وچیرایلی اوزبیکچه آتلر سیله یشینگیز کیره ک!
شبهه سیز،هربیرآنه وآته نینگ آرزوسی باله لریگه گوزه ل وچرایلی آتلرنی سیله ماق دیر. وبو آته آنه لرنینگ بویوک مسولیتلریدن سنله دی. هربیراولوس نینگ اوزیگه خاص کیملیگی، تاریخی ومدنیتی باردیر. بای مدنیتگه ایگه بولگن اوزبیک اوله راق باله لریمیزنینگ آتینی سیله ماق توغریسیده دقت قیلیب، کیملیگیمیزنی واوزلیگیمیزنی بیلدیره یاتگن اوزبیکچه آتلرینی سیلب وباله لریمیزگه ایشانچ کوچینی کوپیتیریب والهام قیناغی بوله یاتگن بویوکلریمیز وتاریخی اوزلیک لریمیزنینگ آتلرنی سیله یشیمیز کیره ک.
قیز وایرکک باله لرینگیز اوچون گوزه ل وچرایلی آتلر:
تورکان_______________ تیمور
کوموش _______________ سنجر
گؤزه ل _______________ باتیر
سیوینچ _______________ آلتای
إینجو _______________ اؤغلان
سیوره _______________ بایقرا
یولدوز _______________ کؤره گان
کؤنگیل _______________ تورغون
ایزگو _______________ الوغبیک
آیخان _______________ تورسون
تگینه _______________ یؤلداش
برچین آی _______________ قؤلداش
آیدین _______________ آی بیک
آی قیز _______________ قیلیچ
تیلــَک _______________ تؤره بیک
مینگلی _______________ آچیل
تؤلین آی _______________ تؤغان
قوتلوق _______________ تؤخته سین
تؤلغن آی _______________ ایلتای
ساغینچ _______________ ایلبیک
قاره کؤز _______________ ایل امان
آی سولو _______________ یولبرس
چــیبر _______________ تگین
کؤرکم _______________ ارسلان
بیکه _______________ بیک
بیگیم _______________ ایلبای
مَیسه _______________ آته بیک
لاچین _______________ قؤزی بای
قاره ساچ _______________ توردی بیک
اؤلمس _______________ اؤراق
قیزلرخان _______________ بالته بای
چوچوک _______________ پولاد
هولکر _______________ یّشر
چین آی _______________ قوانچ
چراس _______________ یؤلچی
آلتین _______________ آی تؤیچی
منگو _______________ اؤکتم
آپاق _______________ اؤغوز
بالگینه _______________ (عسل)تؤران
یارقین آی _______________ خاقان
یالین (نور)_______________ ایرکین
قرچیغــَی _______________ اوچقون
یالقین آی _______________ اؤتکیر
اؤزبیک آیم _______________ یره ش
چـیرای _______________ تؤلقین
سیوگی _______________ یـَــشین
ارغون
ارلات
ارمغان
اوچقون
اورخون
اولوغ
اولوغ بېک
اۉتکیر
اۉتمیش
اۉجر
اۉجر بېک
اۉزبېک
اۉزلم
اۉغوز
اۉکتای
اۉکتم
اۉلمس
اېرخان
اېزگو
اېسن
اېل بېک
اېلخان
ایپک
ایشانچ
ایلدیریم
ایناق
اینانچ
اینجو
آتهبېک
آتیلا
آتین
آچون
آرمان
آق بیلک
آلتای
آلتین
آلچین
آی بېک
آیخان
آیسن
آیسون
آیگینه
آیلر
آینور
آییم
باتو
باتور
باشلیق
بایسونغور
بایقرا
برچین
برچین آی
برلاس
بورجو
بورگوت
بوغرا
بولوت
بومین
بهادر
بهادر بېک
بېک تېمیر
بېگیم
بېلگه خاقان
الپ
الپارسلان
پارلاق
الپاېر
الپتگین
الپتېمور
الپر
الپقوتلوغ
تاشتېمور
تاشقین
ترخان
تگین
تگینه
تموجین
توراگین
توران
تورانشاه
تورسون
تورکان
تورنه
توغرل
توغلوق
توماریس
تومن
تویغو
تویغون
تۉره
تۉلینآی
تېمور
تیلک
چراس
چغتای
چغری بېک
چقان
چقماق
چنگیز
چۉلپان
چیدم
چیراز
چیرای
خاقان
ساغینچ
سلجوق
سنجر
سوبوتای
سولوو
سونجاق
سۉنمس
سېزر
سېور
سېوره
سېوگی
سېوینچ
قاآن
قلدیرغاق
قوتلوغ
قوتلوغ اینانچ
قوتلوغ تېمور
قووانچ
قویاش
قۉبیلای
قیتمس
قیلیچ
قیلیچ ارسلان
کونتوغدی
کۉرکم
کۉرهگان
کۉزگو
کۉکلم
کۉنگیل
گۉزل
لاچین
الماس
مرل
منگو
منگو تېمور
منگو قاآن
منگوبېردی
هۉلکر
یارقین
یارقین آی
یالغیز
یپراق
یرهش
یسا
یشر
یشین
یورهک
یولدوز
یۉلبرس
یۉلچی
یۉلداش
حمیداوغلی
قولینگیزده گی یازوو اوشبو سوراقلرگه ایترلی قدر جواب قیترماق اوچون قولگه آلینگن. نیگه ونیمه اوچون تاریخ بیلیمی اونیملی دیر؟ تاریخ نی نیمه اوچون اوقیشییمیز کیره ک؟ تاریخ بیلیمی بیزگه نیمه بیره دی؟ تاریخ یالغیز اوتمیشدن عبارت می؟ تاریخ سیز، ملت یشه آله دیمی؟ نیگه توپلیمیمیزوباله لریمیزتاریخ آنگی وشعوریگه ایگه بولیشلری کیره ک؟. بیرملت نینگ تاریخی اوملت نینگ حیاتیده جوده هم اونیملی تاثیری بولگننی کورمسدن کیله آلمی میز. دنیاده تاریخ بیلیمیگه بیریلگن اهمیت واعتبار، خوددی ملتلرنینگ حیاتیده بولگن تاثیریدن قیناقلنه دی. بونی اوچون هربیرملت اوزتاریخی توغریسیده انیق بیلگی ایگه سی بولیب بونی اوز باله لریگه اورگه تیب، بوگونکی وکیله جک نسللرگه کوچیریشگه مسول دورلر. تاریخ حقیده کوپینچه بیلیمدانلروتاریخچیلراوز توشونچه لرینی بیلدیرگنلر. تاریخ نینگ قیسقچه تعریفی: تاریخ بیرملت نینگ اوتمیشلرده قورگن سیاسی توزوملری، دولت وحکومتی، حیات طرزی، امپراتورلیکلری، اوزلیکلری، قازانگن مادی ومعنوی یوتوق وظفرلری، یره تگن مدنیت ، اویغارلیقلری وتجربه لرینی آچیقله یاتگن بیلیم واینگ اونیملی سی ملتلرنینگ آینه وحافظه سی دیر.
تاریخ اوتمیش وکیله جک اره سیده کوچلی بیرکوپریک سنله دی. بوکوپریک بوگون و کیله جک اوچون بیزلرگه مثبت دنیاقره شی قازاندیریب کیشیلروتوپلیم(جامعه)نینگ شعورینی کوچلنتیره دی. بونی اوچون تاریخ یالغیزاوتمیشدن عبارت ایمس دیر. حافظه سینی یوقاتگن ملتلرنینگ کیله جگی بولمه گنی دیک، تاریخینی بیلمه گن ملت لرنینگ هم پارلاق بیرکیله جگی بولیشی ممکن سیزبولیب عینی پیتده قولی بیرشکلده باشقه ملت لرنینگ آوی بولیب قاله دی. شوکبی تاریخیدن خبربولمه گن ملت لرباشقه لرنینگ سیاستیگه محکوم بولیب، مادی ومعنوی دییرلرینی(ارزشلرینی)اونوتیب وجوده هم قولی لیک بیلن تاریخ صحیفه لریدن اوچیب کیته دیلر. بونی اورنکلرینی دنیا تاریخیده کوریش ممکن. اوشبو چین آته سوزی هم بونی آچیقلماقده دیر:«تاریخینی ویاوینی بیلمه گن ملت، قولی بیرشکلده یوقالیب کیته دی».
هربیرملت نینگ تاریخی اوملت نینگ کیله جگی اوچون آیدین یوللرنی کورسته یاتگن کوچگه ایگه دیر. بیزلرنی بابالریمیز:سلطان محمودغزنوی، ظهیرالدین محمدبابر، امام بخاری، ترمذی، مولانا، میرزا اولوغ بیک، ابن سینا، فارابی،خوارزمی، احمدیسوی، صاحب قران امیرتیمور، سوزلرسلطانی میرعلشیرنوایی، سلطان حسین بایقرا،شاهرخ میرزا ویوزلرچه بیلمیدان، فیلسوف، شاعر،تاریخچی ،دولت وسیاست اربابلری، یوزییللرچه دنیانینگ کته قسمیده حکومت یورغیزیب ، منگو و ایزی اوچمس مدنیت واویغارلیقلر یره تیب، دنیامدنیتی اولوشیده جوده هم اولکن حصه قوشگنلر. تورکلرنینگ تاریخی هربیربولیمده : مدنیت ، اویغارلیق، بیلیم وسیاستده بوتون دنیاخلقیگه الهام قیناغی بولگن.
بیراق اوکینچ بیلن، اوشبو تاریخ ومدنیت نینگ اصیل ایگه لری، اولکه ده سیاسی واجتماعی باسیملرودولت نینگ ایریمه چیلیک وتعصب اوستیده قوریلگن سیاستی باعث فخرلنرلی تاریخی وبای خزینه لریدن اوزاق وخبرسیزقالیب، مادی ومعنوی دییرلریگه سزاواز بولگنیچه ایگه چیقه آلمه گنلر. اوشبو سیاست افغانستان تورکلری نینگ تاریخی(حافظه) لریدن اوزاقلشتیرماق وکیملیک لرینی اوچیرماق اوچون عمدی وبیرریجه اساسیده یولگه قویلگن ایدی. تاسف بیلن بو قاره تاریخ کولنکه سی اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر دوام ایتب کیلماقده. اما کوره شچی اولوسیمیز بوتون بو ایریمه چیلیک حرکتلرگه قره مسدن اوز کیملیک لرینی قوروماق، سقله ماق وکیله جک نسللرگه کوچیرماق اوچون قوللریدن کیلگننی ایه مه گنلر.
ملت لرنینگ کوچی تاریخیده سقلنگن دیگن بیرسوزبار.بیر ملت نینگ تاریخی واوتمیشی حقیده قنچه بیلگی سی بولسه انه اوشونچه شعورلی وکوچلی دیمک دیر. اگرتاریخی توغریسیده بیلگی ایگه سی بولمسه کوچ سیزلرنینگ کوچ سیزی دیمک دیر. سیاسی شعوروسیاسی کوچگه ایریشماق ،شعورلی بیرکیله جک قورماق وباله لریمیزنینگ ایشانچلرینی یوکسلتیرماق اوچون تاریخیمیزنی یخشی تیکشیریب، یازیب، اورگه نیب ، یخشی اورگه تیشیمیز وتاریخ شعوریگه ایگه بولیشیمیز کیره ک. چونکه تاریخینی اوقیمه گنلر: یخشی یاماننی ، یاو واورتاغینی ایریت قیلیش قابلیتی وسیاسی شعورگه ایگه بولمس.بوکبی کیشیلر اوزی وکیله جک نسللرنینگ سیاسی قدرینی معامله قیلییشلری ممکن سیزایمس. بوگون تورکلر اره سیده ، باشقه لرنی تاریخی نی، تیلینی، واوزلیک لرینی مقتاو کوکلرگه چیقاریب اوزلرینی، کمسیتیب ییرگه اورگن، واوزلریگه سلبی آتلرقویگن کیشیلرآزایمس دیر. بو تاریخ بیلگی سیزلیگی نی و تاریخی غفلت نینگ تاثیرینی اینگ یقال شکلده تورکلراره سیده کوریش ممکن.بوگونگه قدر تورکلر اولکه ده سزواربولگن سیاسی، اجتماعی ومدنی مقاملرگه ایریشیب واورینلرینی تثبیت قیله آلمه گنلر.
تاریخده ایزیلگن ملت لر،اینگ یقین زمانده ایاققه توریش نی اورگنه دیلر دیگن سوزبار، بیراق افغانستان تورکلری اوزاق اوتمیشلردن بوگونگه قدر ایزیلیب یینچیلیب کیلگنی بیلن، اینگ نظم سیز، ریجه سیز واتفاق سیز خلق دیردیسک، اورین سیز ایتمه گن بوله میز.تاریخلری توغریسیده ایترلی درجه ده بیلگی لری بولمه گنی باعث، هلیگچه اوز ایچلریده بیرلیک قوره آلمه گن، بیربیرلریگه ایگه چیقه آلمه گن ،بویوک قرارلرگه ایریشماق اوچون کیچیک قینچیلیکلرینی ییچیب و شخصی منفعتلردن اوزاقلشه آلمه گنلر. اوشبو اتفاسیزلیکلر باعث سونگ ییللرده تورکلر، باشقه خلقلرگه قره گنده طبعی حقلریدن محروم بولیب ، سیاست، اقتصاد، مدنیت شامل بیرقنچه بولیملرده کیینگه قالگنلر.
تاریخیدن خبربولگن خلق نینگ، ملیتچیلیک تویغوسی اویغانیب ، سیاسی، تاریخی ومدنی آنگی یوکسلیب، اوز تاریخی، خلقی وسیاسی قدریگه ایگه چیقیب همده بیرلیک وبیردملیک تویغوسی کوچله نه دی . بیرلیک تویغوسی خلق نینگ اره سیده راوجله نیشی وکوچله نیشی، بیرلیک قوریلیشیگه باعث بوله دی و بیرلیک قوریلیشی بیلن بوتون توسیقلر ییچیلیب کوزده توتیلگن مقصد وغایه لرگه ایریشیش قولی بولیب و برچه بولیملرده اوزییرلرینی تثبیت قیلیشیگه یول آچه دی. پارلاق بیرکیله جکگه یول آچه یاتگن اولوسیمیزنینگ ایسکی ایریملس بوتونلیگی، بویوک بیرلیک وبیردملیگی نینگ قوریلیشی امیدی بیلن.
ذبیح الله حمیداوغلی
افغانستان اولوسی نی اینیقسه تورکتبارلرنی کوتیب تورگن اونیملی وتاریخی سیناوکون اوتیشی بیلن یقینلب کیله یپتی. اوشبو سیناو تورکتبارلرنینگ سیاسی قدرینی وسیاسی ییرلرینی کیله جک حکومتده بیللی وتثبیت قیله یاتگن شوکبی اوتمیشلردن دوام ایتب بوگونگه قدر چیکیب کیلگن محرومیت لیک لرگه نقط قوییش اوچون بویوک بیرفرصت سنله دی. سیلاولر دیموکراسی نینگ اونیملی تمللریدن سنله دی. حتی دیموکراسی ویا اولوس نینگ اراده سی بیلن قوریلگن بیرتوزوم نینگ ایشیگی دیه ایتله دی.سیلاولرقدرت نی بیرگروه دن باشقه بیرگروه، بیرتیمدن باشقه بیرتیم ،بیرحزبدن باشقه بیرحزبگه همده بیرکیشیدن باشقه کیشیگه تینچ بیرشکلده کوچیریش آقیمی دیر.عین پیتده سیلاولر بیرتوپلیم نینگ سیاسی آنگی یاشعوری نینگ اوسگننی سینش وکورگزمه گه قوییش وسیله سی دیر. افغانستان ایسه دنیا نینگ ینگی نظمی ومدرن یولیگه قوشیلماق واولوس حکومتی نی قورماق اوچون اوشبو آقیم نینگ ینگی لیکده تجربه قیلماققه باشله گن. اوتگن ایککی جمهور ریسلیک سیلاولرتجربه سی قلابلیک وساخته کارلیک لربیلن بیرگه ایدی. بیراق کیلگوسی سیلاولرده قلابلیکلر وساخته کارلیک لرنی آلدینی آلیش اوچون جدی چاره تدبیرلر آلینیشی کیره ک. دیموکراسی یا اولوس حکومتی نی قورماق اوچون سیلاولردن باشقه یول یوق دور.افغانستان تاریخیده بیرینچی مرته جمهور ریس کرزی اقتدارنی سیلاولرده قازانگن کیله جک جمهور ریسگه تاپشیریشگه گواه بولیشی کوتله دی. دیموکراسیده کوچ اولوس نینگ قولیده دیر، اولوس اوز کوچلرینی وصندوقگه تشله یاتگن آوازنینگ اهمیتینی بیلیشلری کیره ک. بیر آواز بیراولکه نینگ قدرینی اوزگرتیریش کوچگه ایگه دیر. عین پیتده اقتدارگه کیله یاتگن تیم نینگ توپلیمگه خذمت زمینه سی نینگ یره تیش امکانیتی بیره دیلر. بوگون توپلیم نینگ کوپنچه سینی اولوشتیره یاتگن یاش نسل، تکنالوژی، کتاب واجتماعی ترماغلر آرقلی بیلگی ایگه سی بولیب تا ریخیدن،پارلاق اوتمیشیدن، کیملیگیدن، اولکن مدنیتیدن والهام قیناغی بولگن اوزلیک لری نینگ توشونچه لریدن خبرداربولیب وسیاسی آنگی ویاشعورلری اوسیب یاو واورتاق، یخشی یامان واولوسی نینگ سیاسی، مدنی واجتماعی کیله جگینی ایریت قیلیش قابلیتیگه ایگه بولگن دیب اویلی من. اجتماعی ترماغلر قاله ویرسه فیسبوک ده یاشلریمیزنینگ اورتاقلشیب کیله یاتگن بیلگی لروتوشونچه لری اوشبو سوزنینگ یقال تمغه سی دیر. اوقیمیشلی یاشلریمیز وآیدین لریمیز اولوسیمیزنینگ تاریخی، مدنیتی وکیملیکلری توغریسیده بیلگی بیریب وفایده لی توشونچه لرینی اورتاقله شیب واونلرگه سیلاولر وسیاسی کیله جکلری توغریسیده اونیملی بیلگی لربیریشلری کیره ک چونکه خلقیمیزنینگ بیزلرگه حقلری بار وبو برچه میزنینگ بوینمیزده بولگن مسولیت دیر. نیچه کون سونگره عملگه آشریلیشی کوتیله یاتگن جمهور ریسلیک سیلاولر تورکتبار خلقی نینگ، سیاسی ییرلرینی تثبیت قیله یاتگن ونفوس سانی نینگ بیللی قیلماغلری اوچون قوله نیلیشی کیره ک بولگن اینگ اونیملی سیناودیر. بیزلرهر قنچه اوشبو سیلاولرده فعال وقیزیق قتنشسک انه اوشنچه قلابلیک وساخته کارلیک لرآلدینی آلیب وباشقه لرنینگ سیلاولرده اره لیشیشگه توسیق بوله میز. بوسیلاولرده تورکتبارلرگه حق تنیمه گن وسیاسی حقلریگه حرمت قیلمه گن کاندیدلرگه آواز بیریش کیچیریلمس خطا دیر وبونی تورکتبار خلقی وکیله جک نسللر کیچیرمیدی.
تورکتبارخلقی نینگ سیلاولرگه قتنه یشلریدن اساسی مقصدافغانستان تاریخی بویچه وسونگ 14 ییلده بولگن حق سیزلیک ومحرومیت لیک لرگه نقطه قویش دیر. بونی سونگ ییللرده اوزیمیز تجربه قیلیب کیله یپتیک و حکومت وقدرت ساختاریده بیزلردن هیچ بیرکیشی بولمه گنی اوچون هر تورلی ایریمچیلیک، حق سیزلیک وعدالت سیزلیکگه گواه بولیب کیلدیک. بیراق اوتمیشلردن درس آلیب پارلاق بیرکیله جک اوچون اوشبو فرصتدن اینگ یخشی شکلده قوله نیش پیتیی کیلدی. بیزلرنی دردیمیز خواجه کورسین دیب بیریلگن بیرنیچه ته وزیرلیکلر ایمس ،بیزلرنی هدفیمیز حکومت نینگ قرارلریده سهم آلیب وبویوک قرارلرگه سوز ایگه سی بولماق دیر.
حمیداوغلی
غیرت ایتگیل قالمه سون بو یولده کاروانیم مینینگ
بیر بولیب اوستون یه شه ای نسل تورانیم مینینگ
تورکستان اوغلانلری وکوره شچی قیزوعیاللری ،تخاردن باشلب،بدخشان،کندوز، فاریاب،جوزجان وبلخ ولایتلریده بوتون خوفسزلیک خواطرلرگه قره مسدن یولگه قوییلگن کمپاینلرده قیزیق شکلده قتنه شیب وییللرچه دوام ایتب کیلگن قبیلوی، سایلیک سیاستلری و محرومیت لیکلرگه یوق دیب واوزگریش ایسته ماقچی بولنگلرینی بیرلیکده هیقیردیلر .تورکلر اوز حقلریگه ایگه چیماق اوچون حکومت چوکاتیده اورین آلیشلری کیره ک. سونگ ییللرده حکومت تامانیدن تورکلر قرشی سیده بولیب کیلگن عدالت سیزلیک لر،اوشبو خلق نینگ بویوک قرارلرده سوز ایگه سی بولمه گنلریدن قیناقلنه دی.
بونی اوچون اوتمیشلردن درس آلیب اوشبو تاریخی سیناوده قیزیق قتنه شیب وکوزده توتگن غایه لریگه ایریشیشلری لازم. میتینگلرده یوزمینگلرچه کیشی نینگ قتنشگنلری تورکتبارلرنینگ سیاسی آنگی یاشعورلری نینگ اوسگننی کورسه تیب وظفرنینگ خبرچیشی دیر.تورکتبارلرنینگ بیرلیگی وبوتون لیگی باشقه تیملر نینگ بوزغونچیلیک حیاللرینی بوزیب وخواطرلریره تیشیگه باعث بولگن. اوشبو بیرلیکلر اوتمیشلردن بوگونگه قدر تورکلر قرشی سیده بولیب کیلگن بوتون ایریمچیلیک، عدالت سیزلیک ومحرومیت لیک لرگه یوق دیب ،بارلیک وکوچلرینی اثبات لب و اوز سیاسی قدرلرینی اوز قوللریگه آلماق اوچون یولگه قویلگن.عین پیتده بو یغینلر باشقه تیملرگه ودنیاگه هم اونیملی پیغامی بار، افغانستانده سیاسی گروهلر بوندن سونگره تورکلرنی رولی وسیاسی کوچینی وآغیرلیگینی کورمسدن کیله آلمیدی.!
حمیداوغلی
تیمور ییتوک عقل، عجایب ادراک، کیلیشگن طالع
ایزچیل اراده و قطعی فکر ایگه سی ایدی
"ابن عربشاه"
تاریخچی عالملر فکریچه، اگر ایریم مشهور شخصلر نینگ ترجمۀ حالینی یازیشده کیرکلی منبعلر آزلیگی معما بولسه، امیر تیمورحقیده یازیش بوییچه، اونینگ باره سیده یازیلگن
اثرلر کوپلیگی معما حسابلنه دی. اما اوشبو تاریخی شخصیت و اقتدارلی دولت رهبری حقیده حد دن آرتیق ایشانرلی اثرلر موجود بولگنی گه قره مسدن، شورویلر دوریده اونینگ
پارلاق حیاتی قِرره لری، سیاسی و حقوقی قرشلری، تورکستان خلقی، اینیقسه اوزبیک خلقیدن سر سقلنیب کیلدی. اونینگ حیاتیدن 600 ییلدن کوپراق مدت اوتگن بولسه هم، خلق و
مدنیتیمیزنینگ دشمنلری او قالدیرکن منگو تعلیمات و حیاتی قاعده لر تیکلنیشی دن خوف سیزیب، اونینگ پارلاق سیماسینی قنداقدیر بیر مبهم قاره پرده گه اورب کورستماقچ
ی بولدیلر.
بو موضوع بوییچه فرانسه لیک تنیقلی تیمورشناس عالم لیوسین کیرین بیلن حقوق فنلری دوکتوری پروفیسور اکمل سعیدوف آلیب بارگن کتته مصاحبه دن بیر جوابگه دقتینگیزنی جلبایته من:
- ا. سعیدوف: افسوسلر بولسین کیم قیزیل امپیریه دوریده امیر تیمور توغریسیده بیرار- بیر ایجابی سوز ایتماق جنایت حسابلندی. اونینگ فعالیتی و شخصیتی فقط "قاره کوز عینک"
آرقه لی اورگه نیلدی. اما مستقل لیککه ایریشیلگندن سونگ بو باره ده قطار خیرلی ایشلر باشلندی. بابا کلانیمیز ناملری حقلی روشده حرمت و احترام بیلن تیلگه آلینماقده.
- پروفیسور کیرین: ساویت توزومی دوریده تیمور بیک شخصیتی نی ییرگه اوریشگه، اونگه فقط باسقینچی صفتیده قرشگه اورینیلیب، باشقه فضیلتلری چیتلب اوتیلگن. 1961 ییلی اوزبیکستانده بولگنیمده مینینگ تیمور حقیده گی، اونینگ دولت اربابی بولگن لیگی گه و فضیلتلریگه دایر سوال لریمگه جواب بیریشدن باش تارتکنلیکلری هنوز ایسیمده. اما تیموریلر یاگارلیکلرینی انکار ایتیب بولمسدی، چونکه، اولوغ بیک که و عموما تیموریلر مدنیتی گه حرمت سیزیلیب تورردی. احتمال، سویت حکومتی تیمورنی، تاریخده اوستونلیک قیلگن،
جهانگه مشعل بولگن مدنیت و سلاله نی برپا ایته آلگن انسان نی اوزبیک خلقی تانیشیدن قورققن دیر!؟ اصلیده شورالر اوزبیکلرنینگ بو تاریخی اعزازلی اوتمیشی بیلن غرورلنیشی، سویتچه سیگه شخص گه سیغینیش دن (کیش شخصیت دن) اوستون بولیب کیتیشیدن چوچیگندیر.
حرمتلی پروفیسور بو سوزلری بیلن قیسقه چه شکلده بولسه هم، شورویلر سیاستی ماهیتی نی آچیب بیرگن.
اما صاحبقران نینگ نورانی قیافه سیدن بیرینچی مرتبه بونداق قلین قاره پرده نی ییرتیب تشله گن جسارتلی عالم، اولوغ اکادمیسین ابراهیم مومنوف بولدی. عالم، "پرومته" کبیاوزبیک خلقیگه اوشبو جسارتلی خدمتی اوچون مستبد توزوم قهر و غضبیگه اوچرب بو یولده قربان بولدی.
ابراهیم مومنوف دن کیین اونینگ ایریم شاگردلری اونینگ ایزیدن باریب، تیمور حقیده علمی اثرلر یازیب، توزوکلری نی نشردن چیقردیلر.
شونینگدیک تیمو حیاتی و تیموریلر دورینی یاریتیشده دوکتور تورغون فیضی یف اثرلری هم کتته اعتبارگه ایگه دیر.
صاحبقران نینگ سیاسی و حقوقی قرشلرینی یاریتیش ساحه سیده اساسی علمی ایشنی حقوق فنلری دوکتوری یروفیسورحلیم بای بابایویچ بجردی.
بیز بو مقاله ده تورک،، فارس و عرب تیللریده یازیلگن اثرلر، شونینگدیک اوزبیک عالملری اثرلری گه اساسلنیب امیر تیمورنینگ حقوقی قرشلری بوییچه مختصر بحث یوریتماقچیمیز.
دنیا مقیاسیده صاحبقران تیمورنینگ شهرتی گه شهرت قوشیب، کتته حرمت و اعتباری گه سبب بولگن اونینگ سیاسی و حقوقی قرشلری مجموعه سی بولمیش "تیمور توزوکلری دیر".
دنیانینگ تورلی تیل لریده ترجمه و نشر قیلینگن اوشبو اثر، دولت نی اداره قیلیش اصول لری، قشون نی تشکیل ایتیش قاعده لری، اوروشلرده عمل گه آشیریلیشی ضرور بولگن تورلی حربی تکتیک لر سینگری بیرقطار سیاسی، حقوقی و حربی غایه لر و نورمه لرنی اوز ایچیگه آله دی.
امیر تیمور دنیا قره شی نینگ نیگیزی نی اسلام عقیده سی تشکیل ایتگن. او اسلام تعلیماتینی، موسا و عیسا دینلری بیلن سالشتیریب شونداق خلاصه چیقره دی که حضرت موسا دینی (یهودیلیک) ده دنیا گه کتته اعتبار بیریلیب، آخرت نظردن تشلنگن. عیسا تعلیماتی کوپینچه او دنیاگه باغلیق بولیب، دنیوی حیات بوییچه هیچ بیر اساسی یونلیش بیرمگن. لیکن اسلام پیغمبری نینگ تعلیماتیده هر ایککه له تامانگه اعتبار قره تیلیب، مسلمانلر اوشبو دنیاده یخشی حیات کیچیریش بیلن بیرگه، آخرت نی هم اونوتمسلیک که چقیریلگن.
تیمور اسلام دینی و اونینگ اساسی قسمی بولمیش شریعت گه چوقور اعتقاد بیلن قره گن و اونینگ اساسی منبعی بولمیش قرآن نی یاشلیکدن آق یادلب آلیب، فقه یعنی اسلام حقوقینی هر تامانله مه اوزلشتتیرگن. تیمورنینگ فرنگ قرالی گه یوبارگن عیسوی مذهب ایلچیسی (سلطانیه اسقفی) کوپ زمانلر او بیلن ملازمتده بولگن ، حتی اوروش جریانیده اونی کوزه تگن و باستیل ایلچیسی کلاویخو نینگ کوتیب آلیش مراسمی گه اشتراک ایتگن.(سلطانیه اسقفی) تیمور حقیده یازگن خاطره لریده قوییده گی دیک فکر بیلدیره دی:
"تیموربیک فارس، تورک و عرب تیل لرینی بیله دی. قرآن علمی و اسلام حقوقی علمیده شونچه کوچلی عالم که هیچ بیر مسلمان عالمی او بیلن مناظره قیلیشگه قادر ایمس. او عالم و شاعرلرگه کتته حرمت قایل. بونینگ سببی شونده که اونینگ اوزی عالم و دانشمند دیر" (مذکور ایلچی قلمی بیلن یازیلگن اوشبو خاطره لر نینگ اصل نسخه سی پاریس ملی کتابخانه سیده سقلنماقده).
500 ییل دوام ایتگن کورگانیلر امپراتورلیگی و شرق رنسانسی دیب اتلگن تیموریلر مدنیتی دوری گه اساس سالگن امیر تیمور، اوزی نینگ برچه سیاسی وعملی فعالیتلرینی شریعت قاعده لریگه تیه نیب بجرگن. او " مین اوز سلطنتیم نی باشقریشده اوچره گن هر قنداق واقعه و ایش نی، توزوک (قانون) اساسیده بجردیم" دیب تاکیدلیدی.
قانون گه اساسلنگن توزوم نینگ اهمیتی نی چوقور توشونگن تیمور "کوچ عدالتده دیر" دیگن عالی حقوقی معیارنی ایلگری سوردی. اونینگ بو موجز سوزی بو گون هم قدرتلی حقوقی، دموکراتیک دولت قوریش اوچون اینگ اساسی قاعده لردن بیری حسابلنه دی.
تیمورنینگ حقوقی قرشلری و عملی فعالیتلری هر دایم عدالت و انصاف معیارلری بیلن اویغون بولیب کیلگن. او عدالتسیز هیچ قنداق حاکمیت نی تصور قیله آلمگن. اونینگ دولتیده توره – توزوک و شریعت قاعده لری نینگ استوارلیگی عملده تامینلنگن. او دولت نی باشقریش اوچون شونداق بیر قانونی تیزیم یرتگن که اوندن سونگ هم کوپ عصرلر دوامیده برچه خراسان، تورکستان و هندوستان حدودلریده اونینگ توزوکلری گه اساسله نیب ایش یوریتیلگن. "عداوت ایمس، عدالت یینگه دی" دیگن اونینگ قیمتلی سوزی، عملی حیاتده قنچ ه اهمیت گه ایگه ایکن لیگینی توشونیش آغیر ایمس.
او حقلی روشده "هر مملکت ده عدالت ایشیگینی آچدیم، ظلم و ستم یولینی توسدیم" دیگن ایدی. اونینگ "عدل و احسان بیلن جهان گلشنی آباد بولور" دیگن حکمتلی سوزی نینگ توب مضمونی انیق و یارقین.
تیمور اساس سالگن حقوقی تیزیم ده، قضا سیستمی و احتساب اداره سی کتته اورین آلگن ایدی. قضا تشکیلاتیده علمی صلاحیت گه ایگه بولگن اقتدارلی قاضیلر، قانونی معیارلر گه موافق عدالت نی تامین لب تورردی. حربیلر تامانیدن صادر بولگن جرائم " قاضی عسکر" دیب اتلگن نظامی محکمه آرقه لی کوریب چیقیلیب، قرار صادر قیلینردی. احتساب اداره سی بوتون مملکت ساحه سیده ترقلگن بولیب، اونینگ نماینده لری محتسب و بعضا شیخ الاسلام دیب اتلردی. اولر شهرلرده جرم و جنایت صادر بولیشی آلدینی آلیب تورردیلر.
توزوکلرده "هر مملکت گه شیخ الاسلام یوباردیم تا که مسلمانلرنی گناه ایشلردن قیتریب، اولرنی صواب و یخشی ایشلرگه اونده سین" دیب تاکیدلنه دی.
تیمور دوریده غزنویلر دوریدیک محتسب کتته صلاحیت گه ایگه بولیب، تورلی حقوق بوزرلیکلر آلدینی آلدینی آلیب تورردی. مثلا شرابخورلیک، قمار بازلیک، کوز بویه مه چیلیک کبی خصلتلرگه قرشی کورش آلیب باریب، بازارلرده صفتسیز ماللرنی ساتیش، قلبکی پوللرنی ایشله تیش، ساغلیک که ضرری بولگن آزیق- آوقتلرنی ساتیش یولینی توسیب تورردی.
محتسبلر، یوللر، اریقلر، حوضلر و بوتون شهر پاکیزه لیگینی، کوپریکلر و دیواللر خطرسیزلیگی نی نظارت آستیگه آلیب، قولیدیگن ایسکی دیوارلرنی بوزیش، حیوانلر و کیمه لرگه حددن آرتیق یوک آرتیش آلدینی آلیشگه اورینردیلر. خلص حاضر گی کونده تورلی اداره لر مثلا ساوچیلر(دادستانلر)، ساغلیکنی سقلش اداره لری، شهر بلدیه سی، پولیس و باشقه کوپ موسسه لر بجره یاتگن وظیفه لرنی بجریب تورردی.
تیمور حقوقی قرشلری نینگ اینگ عالی ثمره سی دولتنی باشقریشده اونینگ 12 قاعده سی حسابلنه دی. صاحبقران بو حقده قوییده گی دیک فکر بیلدیره دی:
" ایندی مینینگ نامدار و بختیار فرزندلریم و مملکتنی ساقلاوچی بیبره لریمگه یول- یوریغیم شوکیم، مین 12 قاعده نی اوزیمگه شعار قیلیب آلیب، سلطنت مرتبه سیگه ایریشدیم، اون ایککی قاعده یاردمیده سلطنتیم نی باشقردیم و سلطنت تختیگه زیب و زینت بیردیم".
تیمور اوزیگه اساسی پرینسیپ قیلیب آلگن 12 قاعده نیمه لردن عبارت ایدی. او بو حقده قوییده گی دیک یازه دی:
«مینینگ دولت و سلطنتیم گه باغلنگن توزوکلریم:
- بیرنچی: تنگری تعالا نینگ دینی و محمد مصطفا نینگ شریعتی گه دنیاده رواج بیردیم. هر ییرده و هر وقت اسلام دینی نی قوّتله دیم.
- ایککینچی: اون ایککی طبقه و طائفه ده گی کیشیلر بیلن مملکتلرنی ضبط ایتیب اداره قیلدیم.....
- اوچینچی: مصلحت کینگاشی، تدبیرکارلیک، فعال لیک و هشیارلیک و احتیاط کارلیک بیلن، غنیم قشونلرینی یینگیب، اولکه لرینی اوزیم گه بوی سوندیردیم، دوست و دشمن
بیلن مراسه و مدارا قیلدیم.
- تورتینچی: دولت ایشلرینی سلطنت قانون – قاعده لریگه اساسلنگن حالده باشقریش.
- بیشینچی: امیرلر و سپاهیلر بیلن یخشی مناسبتده بولیش، اولرگه عزت و حرمت کورسه تیب، مرتبه و عنوانلرینی حرمت قیلیش، اولرنینگ تورموش طرزی و حیاتلریدن خبردار بولیب توریش.
- آلتینچی: ایشلرنی عدالت و انصاف بیلن یوردیریش، گناهکارگه هم، گناهسیز گه هم رافت کورسه تیب، حقانیت یوزه سیدن حکم چیقریش.
- ییتتینچی: سیدلر، علما، مشایخ، عاقل و دانالر، مهندسلر و مورخلرگه حرمت کوزی بیلن قرب، اولر بیرگن مصلحتلردن فایده لنیش.
- سکزینچی: بیر ایشنی باشلگندن کیین، عزم نی جزم قیلیب، قطعی لیک بیلن اونی آخریگه ییتکزیش.
- توققیزینچی: رعیت حال- احوالیدن هردایم خبردار بولیب توریب، حاکملر و سپاهیلرتامانیدن رعیتگه جبر و ستم ییتکزیلگن بولسه، اولرنی عدالت و انصاف یوزه سیدن جزالش.
- اوننیچی: تورک و تاجک، عرب و عجم نینگ تورلی طائفه لریدن اونینگ پناهیگه کیرگن کیشیلرگه احترام بیلن باقیب، کرملی و کیچیریملی بولیش.
- اون بیرینچی: دولت مرتبه سیگه ایریشگنده هم، فرزندلر، قرینداشلر و دوستلرنی اونوتمسلیک، دوست و دشمن بیلن کیلیشیب یشش.
- اون ایککینچی: هر جایده سپاهیلرنی اعزازلب، اولرنینگ فداییلیگی گه یوقاری بها بیریش. نیگه که اولر اورنی کیلگنده خطر توغریسیده اوزلرینی قلقان قیلیب، جانلرینی قربان قیلیش گه تییارلر».
قیسقه چه شکلده ایتیب اوتیلگن اون ایککی قاعده، تیمور و تیموریلر دولتی نی باشقریش اوچون اساسی قانون بولیب خدمت قیلگن. دقت بیلن اولرنینگ هر بیرینی تیکشیریب کورگنده، حتی بوگونگی دورلرده هم، اولرنینگ عملی حیاتده قنچه اهمیت گه ایگه ایکن لیگی گه امین بوله میز.
اونینگ حکمتلی سوز و اوگیتلریدن:
- قان نی قان بیلن ایمس، سو بیلن یوویشنی اورگن.
- ناموس سیز حیاتدن، ناموسلی اولیم یخشی.
- مین انسان تقدیرینی بیلگی لش اونینگ اراده سیگه باغلیق دیب بیله من. اگرتنگری انسان گه اوز اختیارینی تاپشیرمگن ده، اونی عاقل قیلیب یرتمسدی.
- مینینگ فرزندلریم و نیوره لریم شونی بیلیب قویینگ که برچه پادشاهلر و سلطانلرنینگ آفت و بلاسی معیشت گه بیریلیش و چیرایلی عیاللرگه اوزینی تاپشیریشدر. دشمن قولیده نابود بولگن کوپ سلطانلر و امیرلر، عیاشلیک نینگ قربانی بولگنلر.
فایده لنیلگن ادبیاتلر( منبعلر):
ـــ حلیم بای بابایف،اوزبیک دولتچیلیگی تاریخی، 1 کتاب، اوزبیکستان فنلر اکادمی سی نشریاتی "فن"، 2004 ییل.
ـــ زیادالله مقیموف، اوزبیکستان دولتی و حقوقی تاریخی، "زرافشان"
نشریاتی، سمرقند، 1998 ییل.
ـــ امیر تیمورکورگان توزوک تیموری، سانت پتربورگدن آلیب کیلینگن اوزبیک تیلیده گی قولیازمه نسخه سی نینگ عکسی نشری، مخپرت نامیده گی اورته آسیا خلقلری تاریخی
انستیتوتی، حیدر بیک.ن . بابابیکوف، تاشکینت، 1999.
ـــ تیمور توزوکلری، علی خان صاغونی و ح. کرامتوف ترجمه سی، تاشکینت، 1990.
ـــ امیر تیمور و فرانسه، لیوسین کیرین و اکمل سعیدوف، "عدالت"، تاشکینت،1996.
ـــ عظمت ضیا، اوزبیک دولتچیلیگی تاریخی، شرق نشریاتی، تاشکینت، 2000.
ـــ حلیم بای بابایف، امیر تیمور و تیموریلر سلطنتی، تاشکینت، "کملک"، 1006.
ـــ محمد علی، امیر تیمور سالنامه سی، تاشکینت، 2008.
ـــ صاحبقران مورخلر نگاهیده، تاشکینت، 1997.
ـــ امیر تیمور سباقلری، 2، تاشکینت 1999.
ـــ حوریة توفیق مجاهد، الفکر السیاسی ...، قاهره، 1992.
ـــ و. و. بارتولد، ترکستان نامه،ترجمۀ کریم کشاورز، موسسۀ انتشارات، جلد دوم، 1366
یازوچی: حقوق فنلری دوکتوری،
پروفیسورعبدالحکیم شرعی جوزجانی
بابر کلتوری قوریلمه سی صحیفه سیدن کوچریلدی
اوشبو سوز کتاب نینگ انچه اونیملی بولگننی آچیقلماقده دیر. کتابلرانسانلرنینگ معنوی دردانه لری سنله دی. کتابلرنینگ بیرگن اونیملی ودییرلی بیلگی لری انسانلرنی آیدینله تیب، توشونچه، وحیات توغریسیده قره شلرینی اوزگرتیره دی. کتاب تیل نینگ رواجله نیشی وخیال کوچینی نینگ انچه کوچلنیشیگه باعث بوله دی. کتاب، توپلیملرنینگ اولغه یب یوکسلیشیگه سبب بولیب ،مدنیت واویغارلیققه آلیب باره یاتگن بیر یول دیر. توپلیمیمیزده مثبت اوزگریشلر کیلیشی نی ایستب وبیرقنچه خرافاتلردن قورتیلماقچی بولسک، قشاق اویلریمیزنی معنویت دردانه لری بولگن کتابلر بیلن بای قیلیب یاشلریمیز وباله لریمیزگه کتاب اوقیش فرهنگینی رواجلنتریشیمیز کیره ک!!
خلق ارا کتاب کونی بوتون کتاب سیورلرگه قوتولوغ بولسین.!!
تاریخینگ دور مینگ عصرلر
ایچره پنهان اوزبیگیم!!
تاریخ تماشا گۀ ارباب عبر دور
هر صفحه سی آیینه احوال بشر دور
درخت تمیری بیلن یشیدی.انسانلرایسه اوتمیشی یعنی تاریخی بیلن یشیدی. تاریخ انسانلر حیاتیده جوده هم اونیملی بیر ییری بار. تاریخ ملت لرنینگ آینه سی، یعنی اوتمیشلرده بولیب اوتگن بوتون تجربه لر، دولت، سیاست، امپراتورلیکلر، توپلیم، مدنی اجتماعی وضیعتلردن بحث قیله دی. قیسقه چه سی تاریخ اوتمیش بیلن کیله جک نی باغله یاتگن بیرکوپریک دیر. اوتمیشی نی وتاریخی نی بیلمه گنلر کیله جگینی قوره آلمسلر. اوتمیش دیمک بابالریمیزنینگ قورگن دولتلری، مدنیت، اویغارلیق، قالگن منگو اثرلری وبوتون مادی ومعنوی دییرلردیمک دیر. بونلر بیراولوس نینگ کیملیگی، بایلیگی وملی شعورینی اولوشتیره یاتگن واویغانتیره یاتگن وسیله لردیر.بیزلرنی تاریخیمیزدن اوزاق قالیب اونوتگه نیمیزباعث کیله جگیمیزنی قوره آلمه دیک. فخرلنرلی اوتمیشلریمیزدن خبرسیزقالدیک بویوک اویغارلیق ومدنیتیمیز والهام قیناغی بولگن مولانا، ابن سینا، صاحب قران امیرتیمور، فارابی، بخاری، خوارزمی، نوایی، بابر، سلطان حسین بایقرا، بیدل کبی بویوک یازووچی، فیلسوف، تاریخچی، امپراتور،شاعر، ایلغارفکر، تیل وادبیات سیسلاوچیلریمیزنینگ توشونچه لریدن ومنگواثرلریدن خبرسیزو اوزاقده قالدیک. تاریخینی بیلمه گنلر، حافظه سینی یوقاتگنلردن هیچ قنده ی فرقی یوق دور. هربیرملت نینگ تاریخی او ملت نینگ حافظه سی دیر. ملت لرحافظه سی بیلن یشه آله دیلر. تاریخیدن خبرسیزقالگن اولوسلرباشقه لرنینگ سیاستیگه محکوم بولیب ومحکوم دیرلربونی اورنگی نی دنیاتاریخیده کوریش ممکن... شعورلی بیرتوپلیم دیمک تاریخ شعوریگه ایگه بولماق دیمک دیر. شعورلی وکوچلی بیرکیله جک ایسترسک، تاریخیمیزنی یازیب، اورگه نیب، باله لریمیزگه اورگه تیب وکیله جک نسللرگه کوچیرماق اوچون اورینیب اینتیلیشیمیز کیره ک.
حمیداوغلی
تورکتبارلر رهبری سترجنرال عبدالرشید دوستم نینگ لویه جرگه ده اوزبیک وتورکمن تیللریده سوز یورتیشی ییللربوییچه ایزیلیب یینچیلیب کیلگن ، آنه تیللریگه سوزله یشلری اوچون حقارت له نیب وکمستیلیب کیلگن وحتی اوزبیک وتورکمن شاعرلری نینگ آنه تیللریده شعریازگنلری باعث قماقخانه گه تشله نیب ، حقارت لنیب کیلگن واوتمیشلرده تورکمن اوزبیک تیللری تاریخی ومدنیتی قرشی سیده بولگن کمستیلیش حرکتلرگه نقطه قویلیشی نینگ تمغه سی دیر.
بوگون، اسلام دنیاسی نینگ مدنیت واویغارلیق باشکینتی اوله راق بیریلگن لقب غزنی شهریدن آلینه دی.
تورک ملتی، یوز ییللر دوامیده، دنیانینگ کته بیرقسمیده یعنی تورکستان، افریقا واروپاده اوز حاکمیتی نی یورغیزیب، ییریک امپراتورلیکلرودولت لرقوریب، ایزی اوچمس ومثلی کوریلمه گن مدنیت، اویغارلیق و اثرلرنی یره تیب، تورک اسلام مدنیتی واویغارلیگی نینگ اولوشیده اولکن حصه لر قوشگنلر. اونلردن بیری غزنویلرامپراتورلیگی دیر.
غزنی، غزنه یا غزنین شهری،غزنویلر سلطنتی دوریده یعنی اوچ یوز ییلدن کوپراق، تورکستانده، تورک اسلام امپراتورلیگی نینگ مرکزی بولیب، سلطان محمود غزنوی نینگ تدبیری، نظامی وسیاسی قابلیتی بیلن تورک اسلام مدنیتی نینگ یایلیشیگه کته رول اوینب، هندوستان، ایران وتوران نینگ فتح قیلیب، غزنویلرامپراتورلیگی نینگ غزنیده قوردی. بغداد خلافتی محمود غزنوی نینگ اسلام نینگ بویوک سلطانی دیه لقب بیرگن.
غزنی نینگ هر بیرچیکه سیدن تاریخ ومدنیت یاغه دی. اوشبو مدنیت بابالریمیزنینگ ایزی اوچمس یره تگن مدنیتی. اوشبو شهرییللرچه غزنویلرنینگ باشکینتی ایدی. سلطان محمود غزنوی وغزنویلرسلاله سی ییللرگه اوشبو شهردن، هندوستان، تورکستان وایرانده حکوم سوریب کیلگن. اوشبو شهرلرییللربویچه بوتون بویروغلرینی اوشبو شهردن آلردی. غزنویلر باشقینچیده یره تیلگن بیلیم، مدنیت واویغارلیق تورکستانده مثل سیزبولیب ودنیا مدنیتی نینگ اولوشیده قوشگن حصه سی اولکن دیر. اوشبو باسقیچده غزنی تورکستان نینگ اینگ گوزه ل ومدنیتلی بیر شهری اوله راق تنیلیب مینگلرچه اوقوو ییرلری، مدرسه لر قوریلیب، بیلمیدانلر، فیلسوف، شاعر، یازووچی وادیبلرنینگ مرکزی سنلرایدی.اوبوریحان البیرونی، حیکیم سنایی، فردوسی،اوبوالفضل بیهقی ویوزلرگه عارف وشاعر نینگ مرکزی بولگن ایدی. شوکبی اوشبو باسقیچده تورکلرنینگ سونگره کی امپراتورلیکلری فارس تیلی وادبیاتیده خذمت قیلگنی دیک غزنویلرامپراتورلیگی نینگ فارس ادبیاتیده کته خذمتلرقیلدی. فارسی تیلی نینگ بویوکلری وشاعرلری غزنویلر درباریده ایتشدیلرواثرلریازدیلر. یینه هم فارسلرو اوشبو تیل بیلن سوزله شیب کیله یاتگنلر کورمسدن کیله دیلر.
سلطان محمود غزنوی نینگ مقبره سی
مدنیت واویغارلیق بیشیگی بولگن غزنی شهری، 2007 ییلیده اسیسکو یا بیلیم ومدنیت اسلامی تشکیلاتی تامانیدن میلادی 2013 ییلی اوچون ، اسلام دنیاسی نینگ مدنیت واویغارلیق باشکینتی اوله راق تنیلدی. اوشبو آلتی ییل آقیمیده افغانستان دولتی، غزنی شهریده گی بوتون تاریخی ییرلرنی قیته قوریب واوشبو اولکه نینگ دنیاده گی مدنیت واویغارلیق ییرینی ایگه له یشی اوچون قیته قوریش ریجه لرینی عملگه آشرییشی کیره ک ایدی. بیراق، تاسف بیلن افغانستان دولتیگه تشقی دولتلردن کیلگن میلیاردلرچه دالریاردمی بیلن کوزده توتیلگن ریجه لرنینگ هیچ بیریسی عملگه آشمه دی. افغانستان دولتی باشقه بولیملرده هم قاچیرگن فرصتلرکبی اوشبو فرصتدن قوللنه آلمه دی. اینگ توغری سی قوللنماق وبوتوغریده آدیملرآتماق ایستمه دی البته .
کیزی کیلگنده وهربیریغینده بیزنی بیش مینگ ییللیک تاریخیمیز باردیب بقیریب، چقریب جارساله دیلر. اصلیده اوشبو اولکه تاریخی نینگ ورقلب کورگنده بواولکه ده مدنیت یره تگنلربیزلرنی بابالریمیزبولگن. بیراق بیزلراوز تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقه آلمه دیک. اقتدارگه کیلگن وفاشسیت لیک توشونچه لر بیلن قوریلگن توزوملردن نیمه کوتیله دی کی؟ بونلر اوتمیشلردن بویان مدنیت قرشی سیده بولگن، تاغ وسایدن بوگون اقتدارگه کیلگنلرمدنیت دن نیمه بیله دیلرکی؟ بوگون تورک تاریخی وآبده لری قرشی سیده بولیب کیله یاتگن بوتون بوزغینچلیک آدیملر قصداً بولیشی برچه گه یقال بولیشی ممکن. مهمند، امیرعبدالرحمن خان وباشقه لری نینگ تورک مدنیتی وتاریخی اثرلری قرشی سیده آلیب بارگن انسان سیزلیک حرکتلری بونلرنینگ انچه مدنیت سیزلیگی نی کورستماقده. امیرعبدالرحمن هراتده تیموریلر دوریدن قالگن تاریخی آبده لرنی کوره آلمی، یوقاتماق اوچون توبگه باغلشدن وقولیدن کیلگننی ایه مه گن بولسه، اوندن سونگره اقتدارگه کیلگنلرهم، کوک اوپرمناره لری، بوی کوتاریب وکوک نی قوچیب تورگن تاریخی آبده لر، یالغیز تورکلرنینگ تاریخی ومدنیتی دیه یوقاتیشگه بیل باغله گنلر...
تاسف بیلن دولت، باشقه ییرلرده گی تاریخی اثرلر وآبده لرنینگ سقلب وقیته قوریشی اوچون هیچ قنده ی آدیم آتمه گنی کبی،غزنویلر پیتیده قوریلگن تاریخی بنالر وآبده لردن کوپنچه سی طبعی حادثه لر باعث بوزیلیب یقیلگن وهلیگچه اوشبو آبده لردن یالغیز 36 ته سی ایاقده تورگن بونلردن بیرقنچه سی یقیلیش خواطرلری بیلن دوچ کیلماقده.
جوده هم اچینرلی دیر، عظمتلی، مثل سیز مدنیت واویغارلیق نینگ ایگه لری هلی هم اونگه ایگه چیقه آلمه دیلر. انچه مهرسیزلیکلربیلن یینه هم بوی کوتاریب وتیک تورگنلر.
حمیداوغلی
کتاب و کتابخانه لرانسانیت وبرچه معنوی بارلیک لرنینگ دردانه سی دیر.
کتاب اوقیماق هر بیراولوس نینگ اویغانیش وقورتیلیش علامتی دیر.
کتاب، انسانگه یازماق نی اورگته دی.
کتاب، انسانگه حیات نی اورگته دی.
کتاب، انسانگه انسانی اورگته دی.
کتاب، انسانگه سوزیورتیش نی اورگته دی.
کتاب، انسانلردن بیلگی سقله میدی.
کتاب، انسانگه حیات بیره دی.
کتاب، انسانگه ایسته گن پیتده بیلگی بیرگن وایستمه گن پیتده اویینی مزین قیلگن بیروسیله دیر.
کتاب، انسانگه اینگ یقین دوست دیر. کتاب هر پیت بیلگی بیریشگه تیاربولگن بیردوست دیر.
کتاب اوقیماق ، دییرلی بیلگی، بیلیم، صبر،بیلگی، استدلال وتوغری ومنطقلی گپلشماق قابلیتی نی اورگنماق دیمک دیر.
کتاب نینگ سیزلرگه بیره یاتگن بیلگی لرنی هر زمان هر ییردن تاپه آلمی سیزلر!!
بوگون یوکسک باسقیچلرگه آدیم باسگن اولوسلردن اینگ کته فرقیمیز کتاب اوقیشگه عادت قیلمه گنیمیزدیر. آمریکه واروپا ده هر بیرکیشی هفته ده، آیده نیچه کتاب اوقیدیلر... بیراق بیزلر کتاب باشقه تمان قالسین، بیرمقاله نی هم باشیدن اداغیگه قدر اوقیشگه زمان اییرمی میز، تنی قیزیق می میز... بیزلر دنیا مقیاسیده هیچ کتاب اوقیمه گنلردن بیراولکه بولیشیمیز ممکن. اولکه مقیاسیده هم بو سوز اورین سیز ایمس. تاجیکلر، پشتونلر وهزاره لرگه قره گنده، بیزلر بو یولده جوده هم کیینگه قالگن میز. بیر هزاره باله سی مکتب باسقینچیدن کتاب اوقیشگه باشلیدی... اونلربوگون اوتمیشلریدن یخشی درس آلیب، بیرلیکلرقوریب، ایوشمه لرقوریب، مدنیت لری نینگ سقلب ورواجلنیشی اوچون اوته اونملی آدیملر کوتاریب کیله یپتی... اما بیزلر، نیک نوایی دیک بابام بار، کوکسی قلقان اوزبیگیم ،دیمیز، قییرده میزحاضر، مولانا، بابر، صاحب قران امیرتیمور، همایون شاهرخ میرزا، میرزا اولوغ بیک، ابن سینا، فارابی،گوهرشادبیگیم، سلطان حسین بایقرا لرنینگ باله لریمیز... بونلرنی بیزگه قویگن میراثلریگه ایگه چیقه آلدیک می؟ اونلرنی مکتب ایزلوچیلریدن بوله آلدیک می؟ مدنیتمیزنی سقلب قالیش اوچون نیمه ایشلرقیلدیک بوگونگه قدر؟ قنچه قوریلمه، مکتب وتیل وادبیات مرکزلری قوردیک؟؟؟ بونی سببی انیق دیر. بیزلر اوتمیشلریمیز، تاریخیمیز و بای مدنیتمیز حقیده انیق وتولیق بیلگیمیز بولمه گنی اوچون ،تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقه آلمه گن میز. اوتمیشلردن درس آلیب وآیدین وپارلاق بیرکیله جک اوچون تاریخیمیزنی اوقیمه گنمیز. تاریخدن خبربولمه گن کیشی طبعی که هرکیم نینگ سوزیگه اینانیب وآلده نیب کیته ویره دی. تاریخی واولوسی توغرییسده تویغوسیز بولیب وتویغولری کونساین کوچسیزبولیب اسیمیله بولیشگه آدیم باسه ویره دی. افغانستان تاریخی بویچه تورک سویدن بولگن بیرنیچه اوروغ نینگ تاجیک وپشتون بولیب کیتیشلری بونی کورستماقده. قیسقچه سی یوقاریده آچیق لنگنی دیک کتاب نینگ بیرتوپلیم نی یوکسه لیشگه، پارلاق وآیدین بولیشگه انچه کوپ اونملی رولی بولگنی انیق دیر. ایتب اوتیش کیره ک، سونگی چاغلرده افغانستانلیک اوزبیک یاشلر آرهسیده اوز آنه تیللریده اوقیش و یازیشگه قیزیقیش درجهسی هم کونساین آرتیب بارماقده . بو نرسهنی اجتماعی ترماغلر قالویرسه فیس بوکده کوزهتیش ممکن. اما بونلرییترلی ایمس،اولکه بویلب خلقیمیز وقالویرسه یاشلریمیزنینگ اورته سیده کتاب اوقیش فرهنگی رواجلنیشی درکار.
یاشلرنینگ اخبارات ومدنیت درجه سینی آشیریش، عقل وزکاوتلرینی اوسیشی، خلقی میزنینگ معنوی میراثی نی بای ایتیش اوچون اویمیزده، باشلنغیچ، اورته و یوکسک لیسه لرده ، بیلیم یورتلریده، مدنی قوریلمه لرده، یاتاقخانه لرده و مسجدلرده کتابخانه لر قوریلیشیگه و جدی احتیاج سیزیله دی.
حمیداوغلی
بیر کشی دنیا نی اوزگرتیرماقچی بولدی، انچه ییللر اوتگندن سونگره بونی بجره آلمه ی وازکیچدی، سونگره اوز اولکه سی نی اوزگرتیرماقچی بولدی، بونی هم دنیا کبی انچه قیین بولگنی انگله دی، اوندن سونگره توشونچه سینی عملگه آشیرماق اوچون اوز شهریدن باشله ماقچی بولدی،بیراق بونی هم انچه زور بولگنی انگله دی، اینگ سونگده اوز عایله سیدن باشله ماقچی بولدی، اما بونی هم بجره آلمه دی. اوشبو کیشی اوزون اوزون توشینیب بو یولیده گی توسیقلرنی تاپیب وچوزماقچی بولدی بیراق زمان اوتیب کیتگن ایدی، بو کیشی نینگ یاشی هم یوزگه یقینلب کیلگن ایدی. یینه هم کمچیلیگی نی بیلیب دیدی که« اگر مین آلدین اوزیم نی اوزگرتیرسیدیم، عایلیم نی، شهریم نی، اولکم نی وبوتون دنیانی اوزگرتیره آلردیم »
اوشبو دییرلی اثرنی ترجمه بولیشی اوزبیک ادبیات تاریخی بولومیده، باسیلیب چیقگن اینگ اونملی اثرلردن بیری سنله دی، وبو اثرنی،بیزلرگه ایری بیر اهمیتی بار. نامق جنابلری اوشبو اثراوچون ایگیرمه ییل عمرینی صرف قیلگن..امید قیله من که اوشبو اثر تیلیمیز ومدنیتمیزنی رواجلنیشی اوچون باسیلگن ایلک وسونگ آدیم بولمه ی ، یخشی بیر باشلنغیچ بوله دی. نامق جنابلری و رحیمی جنابلری کبی مدنیت سیورلریمیز تینمی بوتوغریده فعالیت آلیب باریشلری آلقشلرگه سزاوار. اما تیلیمیزنی، بای بولیشی، اوسیشی ورواجلنیشی اوچون فارسچه دن اوزبیکچه تیلیگه ترجمه بولیشیگه جدی احتیاج سیزیله دی. کتاب اوقیماق هر بیراولوس نینگ اویغانیش وقورتیلیش تمغه سی دیر. قالویرسه بیزلرنی اوز تاریخیمیز ومدنیتیمیزگه ایگه چیقماق اوچون انیق وتولیق بیلگیمیزبولیشی کیره ک.
مولانا جلال الدین محمد بلخی نینگ تورکی دیوانی و تورکی تیلیده گی شعرلری بارلیگی ایتیله دی.
مولانا جلال الدین محمد بن بهاءالدین محمد بن حسین الخطیبی، مولوی رومی لقبی بیلن شهرت قازانیب، بلخ نینگ خوارزمشاهی تورکلریدن حسابله نه دی
مولانا 604 هجری قمری ییلی بلخ شهریده دنیاگه کیلدی. اوباله لیگیدن، آته سی بیلن کیچیک آسیاگه سفر قیلیب، قونیه شهریده استقامت قیله دی، 672 هجری قمری ییلده ایسه مذکور شهرده جهاندن کوزیومه دی
"بو دیوان ده گی اعلان قیلینگن برچه شعرلر خیرلی وعالیجناب انسانلر حقیده یازیلگن بولیب، اونینگ تورت لیکلرینی، صوفیلرو درویشلر، ترجیع بند طرزده تضمین قیلیب، خانقاهلرده اجرا ایتیشه دی"
داکتر فیض الله ایماق
خلق ارا یونسکوتشکیلاتی
شونده ی ایکن هر بیر تیلداشیمیز، آنه تیلیده یازماق، اوقیماق، سوزیورتماق وانگله ماق اوچون ایچ کویدیریب واینتیلیشلری کیره ک. !
بوش بوش سوزلر بیلن تیل رواجله نیب اوسمیدی. بونی اوزیمیزدن باشله یشمیز لازم، سونگره عایله وتوپلیمدن... دنیانی اوزگرتیرماقچی بولسنگیز، آلدین اوزینگیزنی اوزگرتیریشنگیزکیره ک.!!
دنیاده، انسان ذاتیگه بیریلگن اینگ عزیز نرسه لردن بیری،سؤزسیزبوتیلدیر. اونی سیومسلیکــّه،اؤز حالیگه تشلب قؤئیشگه هیچ کیم نینگ حقی یؤق. ائنیقسه،هجوم آستیده قالیب،هلاکتگه یوز توتگن اؤزبیک تیلیمیزگه اهمیت قره تمسلیک،کیچیریب بؤلمس خطادیر.
حرمتلی ذکرالله ایشانچ
تورکي خلقلر عصرلر دوامیده دنیانینگ کته بیر قسمیده اوز سیاستی و اوز حاکمیتینی یورغیزیب، ییریک امپراتورلیکلر قوردیلر. اونلردن بیری سی اولوغ ظهیرالدین محمد بابر وقورگن امپراتورلیگی ایسه بابریلرامپراتورلیگی دیر.بابر، بی تکرار اوزلیک، نازک خیال شاعر، یازووچی، سیاستچی،تاریخچی وعدالتلی بیر شاه اوله راق کیتگن هر بیر یرده، ذکاوتی، بیلیمی وچقور توشونچه لری بیلن مدنیت و اونوتیملس اثرلر یره تگنی اوچون بوگونکی وکیله جک نسللرگه الهام قیناغی بولیب وبو اسملربیلن تانیله دی.
اولوغ ایل نینگ اولوغیدور نوایی،
أیل فصلی نینگ بهاری دور نوایی.
تورک خلقی نینگ آسمانیده نوایی،
پارلب تورگن قویاشی دور نوایی
قیلدی خدمت یازدی آنه تیلیده،
تورک تیلی نینگ میراثی دور نوایی.
هر بیر سؤزی چقنب تورگن گل کبی،
سؤز باغی نینگ باغبانی دور نوایی.
یازگن سؤزی حکمت بیلن اوره لگن،
ییر یوزیده حکمتلی دور نوایی.
إینجو لردن تیریب توزگن هر شعرین،
شاعرلرنینگ سلطانی دور نوایی.
تیلگه بؤلسه جان کویَری هر ایل نینگ،
سؤزسیز تیل و ایل جانی دور نوایی.
برچه عمرین ایلگه بیرگن تینمسدن،
اولوغ ایل نینگ اینگ فخری دور نوایی.
قوتلوغ بؤلسون اولوغ یاشی بابام نینگ،
ایل بای بؤلسه کوپ یشه ی دور نوایی.
حرمتلي شاعريميز عزیز فاریابی دن
حمیداوغلی
تیل دیب، کورمسدن اوتمه یش کیره ک،اولوسگه تیگیشلی نه بولسه؟ برچه سی نینگ بیرلشگن ییری تیل دیر. بیرایل نینگ تیریکلیگی او ایل مدنیتی نینگ تیریکلیگیگه باغلیق دیر. تیل ایسه مدنیت نینگ کیلتی دیر. بیرایل نینگ اوزلیگی تیلی دیر. بیرمدنیت نی انگله تیب، ترقتگن باشقه لرگه تانیشتیریشگه باعث بولگن تیل دیر. بیرایل نینگ اوزلیگی بولگن وتوغری سی بیرمدنیت نینگ منگولیگی نی قوریب وسقله گن تیل دیر. قیسقچه سی تیل بیرایل نینگ هر نیرسه وبارلیگی دیر. اوزبیک تیلی نینگ جانلندیرگن،اوزبیک تیلی مدنیت تیلی بولگنی نی ایزی اوچمس اثرلری بیلن اثبات قیلگن، یازگن اثرلری بیلن نه فقط اوزبیک ، تورکمن بوتون تورک خلقلری وفارسلرنی کونگیللرینی قازانیب فتح قیلگن ،ادبیات دنیاسی نینگ ییریک سیسلاوچیسی،اولوغ متفکر، سیاست اربابی، شاعر، یازووچی، مدنیت سیور اولوغ بابامیز حضرت امیرالکلام علیشیر نوایی اوشبو تیل نینگ اونیمینی همه دن یخشی بیلیب، بوتون حیاتینی اوشبو تیل نی یوکسلیشی، رواجله نیشی ومنگولیک قازانیشی اوچون صرف قیلیب کیچه کوندوز دیمی بو یولده چیککن مهنت و اورینیشی بیلگنلرگه قویاش سینگری یقال دیر...