text:
۱۹۶۳ (میلادی)
میلادی ۱۹۶۳-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتمیش اۆچونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۴ سپتامبر - فرانسهلی سیاستچی روبرت شومان (آوروپا بیرلیگینین بانیلریندن بیری) وفات ائتمیشدیر.
- ۳۱ دسامبر - رودزیا و نیوزلند فدراسیونو بۇراخیلدی.
- ۲۵ مئی - ۳۰ آفریقا اؤلکهسی بیر آرایا گلهرک آفریقا بیرلیگی اؤرگوتونو قۇردو.
- ۲۴ دسامبر - ت.ر.ت قانونو قبول ائدیلمیشدیر.
- ۲۱ دسامبر - قانلی نوبل بایرامی: قیبریس تۆرکلرینه قارشی سیلاحلی هۆجۇملار باشلاندی.
- ۲۰ دسامبر - برلین دیوارینداکی بۇراخیلیش منطقهلری ۱ گۆنلوگه آچیلمیشدیر.
- ۱۸ نوْوامبر - عبدالسلیم عارف عیراقدا حؤکومتی اله کئچیرمیش٬ صدام حسین حبس ائدیلمیشدیر.
- ۱۶ سپتامبر - مالزی دؤولتی یارادیلدی.
- ۱۳ دسامبر - معمر قذافینین حاکیمیّتی اله آلماسیندان سوْنرا٬ بریتانیا قوْشونو لیبیدن گئتمیشدیر.
- ۱۲ آوریل - مارتین لوتر کینق٬ آلابامادا اینسان حاقلاری یئریییشینه اؤنچولوک ائتدیگی اۆچون تۇتوقلاندی.
- ۱۰ اوْکتوبر - فرانسه اوخوجوسو ادیت پیاف وفات ائتمیشدیر.
- ۱ دسامبر - اۇرتا -بۇلاک ياتاغیندا طبیعی قاز پارتلايیچی باش وئریر. آلوْو اۆچ ایل يانیر (1064 گۆن).


c: text/html

text:
آذربایجان کلاسیک ادبیاتی
ایچینده کیلر
عنوان صفحه
اؤن سؤز………………………………………………………………………………………………………………..۵
آی تکین………………………………………………………………………………………………………………..۷
خواجه احمد فقیه تبریزی……………………………………………………………………………………..۹
گنجهلی نظامی……………………………………………………………………………………………………۱۱
شیخ عزالدین حسناوغلو……………………………………………………………………………………..۱۳
خواجه علی خوارزمی…………………………………………………………………………………………..۱۵
بابا الیاس……………………………………………………………………………………………………………..۱۷
شیاط حمزه…………………………………………………………………………………………………………۲۱
خواجه احمد دهانی…………………………………………………………………………………………….۲۳
حسامالدین خویی………………………………………………………………………………………………..۲۵
داستان احمد حرامی……………………………………………………………………………………………۲۷
اخی جعفر خطیر زنجانی……………………………………………………………………………………..۳۰
شیخ صفی الدین اردبیلی…………………………………………………………………………………….۳۳
آبدال موسی…………………………………………………………………………………………………………۳۵
اخی تورک…………………………………………………………………………………………………………..۳۸
اخی ائورهن………………………………………………………………………………………………………….۴۰
حاجی بکتاش ولی……………………………………………………………………………………………….۴۲
بیرک قوشچواوغلو……………………………………………………………………………………………….۴۴
مولوی………………………………………………………………………………………………………………….۴۷
خواجه مسعود……………………………………………………………………………………………………..۴۹
اؤن سؤز
دوکتور آیدین تبریزلی، واتساپدا تئلئرادیو ژورنال – “کؤرپو” آدی آلتیندا یاراتمیش و چوخلو آذربایجان شاعیرلر، یازارلار و ادبسئورلری بیر یئره توپلامیش و هر گون آخشام ساهات ۹دان ۱۱ه قدر متنوع بیر وئرلیشله چالیشیر. بو وئرلیشده منوچهر فرجزاد و ع. س. ائلشن جنابلاری دا آیدین تبریزلی ایله ایشبیرلیک ائدیرلر. من (م. کریمی) ده بو وئرلیشلرده هر گون ۴ – ۵ دقیقهلیک سس فایلی گؤندرمکله اشتراک ائدیرم. سئوینیرم کی باشقا قوروپلار دا بو فایلی اؤز قوروپلاریندا اشتراکا قویورلار. بونا گؤره بو ساده متنلری – البته ۲۰ بؤلومونو تقدیم ائدیرم. اولسون کی بونلارین ساییسی ۱۰۰، ۲۰۰ بلکه ۱۰۰۰ بؤلومه چاتسین. آنجاق بو فایللاردان هدف، آذربایجان ادبیاتینی سادهلیکله تانیتدیرماقدیر . والسلام!
آذربایجان کلاسیک ادبیاتی
۱
آی تکین
سلاملار سایغیلار سئویملی قوروپداشلار، عزیز یولداشلار! بوگوندن هر گئجه آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندان بیر شاعیری تانیتدیریب و بالاجا بیر شعرینی سیز عزیزلره اوخویاجلغلم. بیلیرسینیز مین ایللیک آذربایجان تورک ادبیاتیندا مینلرجه شاعیریمیز وار، بو ادبیاتین سسی تاریخین درینلیکلریندن گلیر. زنگین ادبیاتیمیزدا درین دوشونجهلر، فلسفی باخیشلار و اینجه شاعیرانه دویغولار واردیر. یئنه بیلیثرسینیز غزنهلیلر ساراییندا یوزلرجه شاعیر توپلانیب، شئعر اوخویوب و ساطانین نظرینی جلب ائدهرک جایزهلر و صلهلر آلیرمیشلار. بونلارین آراسیندا چوخلو تورک سؤیلهین شاعیرلر ده اولموشدور او جملهدن آی تکین، کاتبی، ایلاقی و باشلاریندان اثرلر الیمیزه گلیب چاتیبدیر. بوگون بو شاعیرلرین ۱۷سینی تانییریق. آنجاق بونلارین باشیندا آی تکین دایانیر. آی تکین هم بیر شاهزادادیر هم بیر شاعیر. سلطان محمودون لاچ یاخین آدامی-ایدی. همین آی تکین دیر کی فردوسی – فارس شاعیرینی سارایا آپاریب سلطانا تینیتدیریر. سلطان محمود اؤزو شعر اهلی و شاعیر تانییان بیر سلطان-ایدی. فردوسینی بتر بگهنیر؛ آما سونرا شاهنامهنی اوخودوقدا تورکلره تحقیر ایله باخدیغینی گؤروب سارایدان قوور. آنا آی تکین فردوسی دن حیمایه ائدیر و بو حیمایه عمرونون سونونا قدر داوام ائدیر.
شاهنامه لر ایچینده بایسونقور شاهنامه سی چوخ معروفدور. بو شاهنامه نی ائلخانی لار سلطانی اولان بهادرخان بایسونقور یازدیرمیش و اؤزو ده اونا بیر مقدمه آرتیرمیشدیر. بایسونقور شاهنامه سی ایراندا دفعهلرله چاپ اولموش و اونا قائم مقام فراهانی، محمدعلی فروغی ده مقدمه لر یازمیشلار. بو مقدمهلرده آی تکینین حرکتلری ده بحث اولونموش. آنجاق آی تکین آدینین معناسی اولاراق ماهک یازیلمیش و یاواش – یاواش فارس ادبیاتیندا آی تکین یئرینه ماهک آدی اوتورموشدور. هر حالدا آی تکیندن بوگون الیمیزده شعرلر – فارسیجا و تورکجه الیمیزدهدیر. بورادا بیر ایکی بیتلیک شعرینی هم تورکجه و هم فارسیجا اوخویورام:
وعده وئریسن، بس نئچون گلمزسن
سؤز یالغانین منه بیله قویمزسن
یوزون گوندور، ساچین دا تون قارا گؤرمزسن
عشقینده قرارسیز ای عجب بیلمزشن
***
چون وعده کنی ، چرا نیایی برِ یار
گفتار دروغ پیش من بیش میار
رویت روز است و موی همچون شبِ تار
در عشق توام، بروز و شب نیست قرار.
ساغ اولون
***
۲
سلطان عزالدین کیکاووس
سلاملار حؤرمتلی دوستلار، عزیزلریم؛ کلاسیک آذربایجان ادبیاتینین ایکینجی بؤلومونده خدمتینیزدهیم. بو گئجه سلطان عزالدین کیکاووسدان دانیشاجاغام.
سلجوقلو سلطانلاریندان اولان سلطان عزالدین کیکاووس ابن کیخسرو ۵۸۹ – ۵۹۸ ایللری آراسیندا ۱۰ ایل تامام آنادولودا آنادولودا سلطنت تختینده اوتورموشدور. سلجوقلولار بیر فدرالیسم سیستمی ایله حکومت ائدیردیلر. روم سلجوقلاری ۱۰۷۷ میلادیدان ۱۳۰۷ میلادیه قدر حکومت سورموشلر و مرکزه باغلی اولموشلار، آنجاق خوارزمشاهلار و ائلخانلیلارا یئنیلمهییب اؤز حکومتلرینه داوام ائتمیشلر. سلطان عزالدین عمرونو ساواشلاردا کئچیرسه ده بؤیوک نائیلیت لر الده ائتمیشدیر. ان مهم باشاریلاریندان روم شاهزادهسی الکسیوس آدلینی ترابزوندا توتماسیدیر کی یونان شاهی اونون آزاد ائدیلمهسی قاباغیندا مدیترانه دریاسیندا سینوپ بندرینی سلطانا وئریر. سلطان عزالدین سینوپ بندرینی آلاراق اورانی تعمیر ائتدیریر. بورادا بیر کتیبه ده یازیلمیش کی ایکی دیلده تورکجه و یونانجا اولموش. بیر سیرالار اونو عربجه بیلهرک بوگون بللی اولموشدور کی عربجه یوخ، بلکه تورکجهدیر. بوندان علامه سلطان عزالدین سیواس شهرینده بیر بیلیم یوردو (دانشگاه) دا دوزلتدیریر و اورادا طب فاکولتهسی یارادیر. بو بیلیم یوردو بوگون ده قالیر.
سلطان عزالدین ساواشلارلا برابر – یعنی عئینی زاماندا بیر شاعیر اولموش و ادبیات ماراقلیسی. او خالق ایچینده و خالق دیلینده داستانلاری کاغاذ اوسته گتیرمه یی و اونلارجا تورک کتابلارین یازیلماسینا امر ائتمیشدیر؛ او جملهدن شفاهی داستانلار مثلا امیر ارسلان داستانی همان آلپ ارسلان سلجوقونون داستانیدیر، علاءالدین و جادو چراغی همان علاءالدین کیقباد یاشاییشی دیر، علی بابا و بغدادین قیرخ حرامیسی همان علی تکین قاراخانی نین یاشاییشینا باغلی دیر. سلطان عزالدین امر ائدیر بو داستانلاری مکتوب ائتسینلر و همان زامانلار یعنی ۶حی عصرده بونلار مکتوبلاشیر و ادبیاتیمیزا داخیل اولور. بو داستانلار قونشو خالقلار آراسیندا دا تانینمیش داستانلاردیر.
سلطان عزالدین عئینی حالدا اؤزو آنادیلینده شعرلر سؤیلهمیش و بوگون اوندان نئچه غزل، قطعه و مثنوی الدهدیر. بورادا تکجه ایکی بیت اونون شعرلریندن اوخویورام:
بیز جهانی ترک ائدیب گئتدیک
رنجینی دیلده برک ائدیب گئتدیک
شیمدی دن گئری نوبت ایردی سیزه
نیته کیم اوّل ایرمیشدی بیزه. . .
گئجه نیز خئیرده قالسین!
***
۳
خواجه احمد فقیه اسبوسی –
خواجه احمد فقیه ۶جی یوزایلده تبریزین یاخینلیغیندا اولان سردری قصبه سی نین جواریندا اسبیس کندینده دونیایا گلیر. تبریزده تحصیلینی بیتیریب و داها تکمیللشدیرمک اوچون مسلمان اؤلکهلره گئدیر و او جملهدن مکه، مصر، شام و حلب و باشقا شهرلرده بؤیوک عالیملر یانیندا درین تحصیل آلیر و قاییدیش باشدا آنادولودا قالیر و عمرونون سون چاغیندا تبریزه دؤنور و بوگون اونون قبری اسبیس کندینده موجوددور و قبیر داشیندا اونون اؤلوم تاریخی ۶۱۲ یازیلمیشدیر.
خواجه احمد فقیه دن اوچ مثنوی و بیر غزللر دیوانی الده دیر. ایلک کتابی اوصاف مساجد شریفه آدیندا کتابی تورکجه نظمه چکیر. بورادا تحصیل آلدیغی ایللرده گؤردویو مکه، مسجد قدس فلسطینده، و باشقا یئرلرده بؤیوک و اؤنملی مچیدلر و زیارتگاهلارین توصیفلرینی یازیر. بو مثنوی ۳۸۲ بیت اولاراق الده دیر.
خواجه احمد فقیه خواجه احمد یسوینین مریدلریندن ساییلیر و تامام یارادیجیلیغیندا تصوف یولونو گئدیر. او بیر عالیم، فقیه و متصوف شاعیر اولاراق شعرلرینده درین مضمونلو و صوفیانه باخیشلاری آچیقلاییر. بو کتابدان علاوه ایکی تورکجه مثنوی اثرینی ده یازمیشدیر و اونون چرخ نامه قصیدهسی ایراندا چاپ اولموش.
خواجه احمد فقیه اوزون عمر سورموش و تذکرهلردن آلدیغیمیز معلومات گؤستهریر کی او ۶جی عصرین باشلانغیجیندا دونیایا گلمیش و خاقانی، نظامی ایله همعصر اولاراق شغرلرینی تمامیله تورک دیلینده یازمیشدیر. بئلهلیکله تورک ادبیاتینین آذربایجاندا درین و زنگین تملینی گؤروروک. بورادا چرخ نامه اثریندن نئچه بیت اوخویورام:
دریغا چرخ الیندن صد هزاران
کی قیلمیشدی معطل بونجا کاران
ائشیت ایمدی بو احوالی آ قارداش
چون امت دور بیری – بیرینه اخوان
یاووز سانمایا قارداش قارداشینا
حقیقتدیر بو سؤزوم منه اینان
ائشیتدینسه سؤزومه قولاق توت
گئدرمه گیل سؤزومو سن قولاقدان
بیلورمیسن نئچون گلدین جهانه؟
سنی قوللوق اوچون یاراتدی سلطان
سنه نعمت وئریبدور بینهایت
خصوصا کیم قیلیبدور اهل ایمان
نصیحت توتاریسن دینله سؤزوم
هنرین واریسه گل اوش ده میدان
سنه بیر قاچ اؤگودلر وئره ییم من
که هر بیرینی درّ اولا یا مرجان
اؤیودوم بو: گنهدن توبه ائیلر
کی ایمان قصدین ائیلر بیل کی شیطان.
بو دونیایا نئچون برک یاپیشیرسان؟
سنی آندان قوپارور چرخ دوران.
ساغ قالین
***
۴
نظامی گنجوی
گنجهلی نظامی بوتون شرق ادبیاتینین بؤیوک و اؤلمز شاعیرلریندن بیریدیر. اونون درین دوشونجهسی، فلسفی باخیشی، انسانلارا بسلهدیگی محبت و داها اؤنملی قادینلارا درین سایغی و حؤرمتی، انسان سئورلیگی، بشریت اوچون چالیشدیغی، هابئله ایلک دفعه اولاراق بیر آرمانشهر، اوتوپیا یا مدینه فاضلهنین طرحینی تؤکمک اوچون دونیانین دقتینی اؤزونه جلب ائتمیشدور. نظامی ۵۴۰ هجریده گنجهده آنادان اولوب و ۶۱۲ ده دونیادان کؤچموشدور. اونون ۵ اثری – خمسه آدلاناراق دونیا دیللرینه ترجمه اولموشدور.
نظامی چوخلو اثرلرینی فارسیجا یازاراق اؤز آنادیلینه اعتناسیز قالمامیش و تورکجه قصیدهلر و غزللر ده یازمیشدیر. او لیلی و مجنون اثرینی تورکجه یازماغا باشلامیشدیر کی آخستان بیگ ین قاصدی گلیب و نظامیدن ایستهییر بو اثری فارسیجا و یا عربجه یازسین و نظامی بو جهتدن ناراحاند اولور:
ترکیام را در این حبش نخرند
لاجرم دوغبای خوش نخورند
یعنی نظامینین اؤز دئدیگینه گؤره اونون خوش دوغباسی آنادیلیندهدیر.
نظامینین تورک دیوانی تهراندا و باکیدا چاپ اولموش. بو دیواندا نئچه سلجوقلو سلطانلارین مدحی ده گؤرونور او جمله دن سلطان سنجر، سلطان طغرول و جهان پهلوان مدحلری واردیر. آنجاق غزللرینده اولان شاعیرانه دویغولار داها ماراقلیدیر. بورادا قصیده سیندن نئچه بیت اوخویورام:
شکر کیم سلطان گردون حشمت و انجم حشم
عزّیله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم
رزم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیله ییب
قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم
آفتاب اوج دولت، ماه برج سلطنت
منبع جود و مروت، معدن لطف و کرم
شهریار نوجوان، سلطان جمال اول شاه کیم
خسرو عالی علم دیر، والی والا همم
خسروا، سنسن بوگون اول شاه صاحب عدل و داد
کآب تیغین یئر اوزونده قویمادی گرد ستم
و بیر غزلینده ده نئچه بیت:
یوزونه اهل نظر جنت اعلی دئدیلر
چنهنه پرتو انوار تجلا دئدیلر
زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدیجک
پرتو شمسی نه دیر، دیده اعما دئدیلر.
دایه لر مهر و ملاحتده یوزونه باخجاق
خلق عالم هامی بو طفله طفیلا دئدیلر
خلق آرتیق یانا جنتده جهنمدن اگر
سنه فیالجمله مشابه اولو حورا دئدیلر
ای نظامی، گؤروجک نظمینی ارباب نظر
یاراشار سانه مرید اولماغا شیخا دئدیلر
ساغ قالین
***
۵
حسناوغلو
شیخ عزالدین اسفراینلی حسناوغلو ۶جی عصرین سونو و ۷جی عصرین اوّلینده یاشایان بؤیوک شاعیر و متصوف عالیمدیر کی خراساندا – اسفراین شهرینده آنادان اولوب، آنجاق دونیا سویهسینده شهرت قازانمیشدیر. مختلف تذکرهلرده شیخ و مراد کیمی اوندان آد چکیلیب و شعری نین شهرتی هر یانی بورویوب و کئچن ۸۰۰ ایل عرضینده یوزلرجه شاعیر حسن اوغلونون شعرلرینه بنزتمهلر یازمیشدیر اؤزَللیکله بو غزلی:
آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر یوز، جانفزا دلبر
نه دلبر؟ دلبر شاهد. نه شاهد؟ شاهد سرور. . .
هندوستاندان توتوب مصره قدر شاعیرلر اونا نظیرهلر یازمیشلار و اوندان الهام آلاراق غزللر سؤیلهمیشلر. او جملهدن سیف سرایی، قاضی احمد برهانالدین، خسرو دهلوی، عمادالدین نسیمی، احمد داعی و باشقالارینی آد چکمک اولار.
بونو آرتیرمالییام ۲۰ ایل بوندان قاباغا قدر فقط ۴ غزل حسن اوغلودان تانینیردی، آنجاق کئچن اون ایللرده نئچه الیازما، جنگ و تذکره و باشقا الیازمالاردا حسن اوغلونون غزللری اوزه چیخدی او جمله دن بیر الیازمادا حسن اوغلونون ۴۰ غزلی الده ائدیلدی. بوگون حسن اوغلونون غزللر دیوانی الده اولاراق هله یاییلماییبدیر و تکجه اویاندا – بویاندا داغینیق صورتده چاپ اولوب نشر تاپمیشدیر.
حسن اوغلو اوچ دیللی بیر شاعیردیر، اونون عربجه و فارسجا غزللری ده موجوددور او جملهدن بو مطلع ایلن باشلانان غزلی معروفدور:
شوخ و بیرحم و فتاده ست نگارم چه کنم
ببرد اندیشه و خواب و قرارم چه کنم. . .
بو غزله چوخلو فارس شاعیرلری او جملهدن خسرو دهلوی بنزتمهلر یازمیشلار.
بورادا بیر غزلینی اوخویورام:
مئجه سن گل ای یوزو آغیم بنیم
سن اریتدین اودلارا یاغیم بنیم
آند ایچه رم سندن آرتیق سئومه دیم
سنین ایله خوش کئچر چاغیم بنیم
حسن ایچینده سنه مانند اولمایا
اصلی یوجا، کؤنلو آلچاغیم بنیم
آل الیمی ایره ییم مقصودیمه
قویما اورکده یانا داغیم بنیم
بو حسناوغلو سنی بندن سورور
آنی رد ائتمه یوزو آغیم بنیم.
آرزیلاییریق حسن اوغلونون غزللری تئزلیکله چاپا حاضیرلانسین.
گئجه نیز خئیرده قالسین!
***
۶
خواجه علی خوارزمی
آذربایجان ادبیاتی خراساندان باشلاییب آنادولویا قدر اوزانیر. دوغروسو بودور کی خراسان شاعیرلرینین دیلی ده دیلچیلر طرفیندن آذری تورکجهسی تانینیر و آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلریمیز خراساندان باش قووزامیشلار. خواجه علی خوارزمی ده خراساندان گلن شاعیریمیزدیر. خواجه علی خوارزمینین بؤیوک اثری یوسف و زلیخادیر. یوسف و زلیخا داستانی اسلامدان اؤنجه ده تانینمیش بیر داستان-ایدی و قرآندا احسنالقصص آدلانیر. بو داستان آذربایجان ادبیاتیندا چوخلو شاعیرلر طرفیندن نظمه چکیلمیش و تورک دیلینده چوخلو مثنویلر یازیلمیشدیر. ایلک منظومه نی یازان خواجه علی خوارزمی اولموشدور کی اونون الیازمالاری بوگون دونیا کتابخانالارینین بزهیی اولموشدور. خوشحاللیقلا دئمهلییم بو اثر کئچن ایل تبریزده چاپ اولدو. بو اثر ۶۰۹جو ایلده قورتارمیش و داها اؤنملی بوراسیدیر کی اونون شهر فورماسی دؤردلوکلردن عبارتدیر یعنی هم هیجا وزنینذه (۱۱ هیجالی) و هم دؤردلوک اولموشدور. یوسف و زلیخا ۲۵۰۰ بیتدن عبارتدیر و بو دؤردلوکلرله باشلاییر:
مصر ایچره اولو ملیک واریدی
آنون آدی ملیک ابن دوغور ایدی
دوغوراوغلو اولو ملیک بیر دوش گؤردی
معبره تائیلینی سورور ایمدی.
معبره آیدیر: بوگون بیر دوش گؤردوم
دوشوم ایچره کنعانه وارور ایدوم
عاد قویوسو تگرا سینده یئدور ایدوم
گون حقیقت گؤیدن یئره ائنر ایمدی. . .
گؤرورسونوز کی بو دؤردلوکلرده اوچ مصرع بیر قافیهده و دؤردونجو مصرع قاباقداکی دؤردلوکله بیر قافیه و ردیفدهدیر.
خواجه علی ابن خلیل الخوارزمینین یاشاییشی حاققیندا چوخ آز معلومات واردیر و بیز اونون اؤز اثریندن یاشاییشینی چیخارا بیلریک. بو اثردن آلدیغیمیز معلومات بونو گؤستهریر کی اونون آدی علی اولموش، خراساندا یاشامیش، چوخلو مسلمان اؤلکهلری گزمیش، آنادیلینده شعرلریله شهرت قازانمیشدیر. یوسف و زلیخا اثرینی ده ۶۰۹ جی ایلده قوجا چاغلاریندا یازمیشدیر. بئلهلیکله حسن اوغلو ۶جی عصرده یاشامیش و عزتلی بیر عؤمور سورموش و حؤرمتله قارشیلانمیش بیر انسان اولموشدور.
هلهلیک. ساغ قالین.
***
۷
بابا الیاس
الده اولان معلومات گؤستهریر کی باباالیاس بابائیه طریقتینین باشیندا دایانان و اونون باشلاییجی شخصیتلریندن اولموش و بابا لقبی ایله تانینمیشدیر. اونون وفات تاریخینی ۶۴۶ یازمیشلار و اونا نسبت وئریلن مثنوی و شعرلر، اونون تانیتیمیندا دهیرلی یئر آلا بیلیر. رساله بابا الیاس بیر تورکجه شعر کتابی الیمیزده دیر و ایراندا چاپ اولموشدور.
بابائیه نهضتی بیر تورکلر آراسیندا اولان متصوف درویشلرین طریقتینه باغلی دیر. بو حرکت اوچون او زمانین مورخی اولان ابن بیبی و سونرالار الوان چلبی – بابا الیاسین نبیرهسی – مناقبالقدسیه – اثرینده (۷۶۰ ایلینده) بؤیوک آتاسی بابا الیاس حقینده معلومات وئریر و باباسینی بو طریقتین رهبری بیلیر.
۶۳۸ ایلینده سلطان غیاثالدین کیخسرو ایله بابائیلر آراسیندا اوز وئرهن توققوشمالار بابائیه طریقتینه آغیر ضربهلر وورور و بابائیهنین مریدلری داغیلیر. بوندان سونرا بابا الیاسدان خبرسیز قالیریق؛ بونونلا بئله چوخلو روایتلر دئییلیر. بو روایتلرین بیر چوخلو بابا الیاسین کرامتلری کیمی افسانهلره چئوریلیر. او جملهدن بئله دئییلیر کی ۴۰ گون بابا الیاس دوستاقدان قالدیقدان سونرا دوستاغین دوواری یاییلیر و بیر آغ آت اونون قارشیندا دایانیر. بابا الیاس آتا آتیلیب گؤزلردن غیب اولور.
بابایی قالخیشی حقینده آراشدیران مؤلف لر، بابائیه حرکتینی شیعه مذهبینه اویغون بیلیب لر.
بابا الیاس بیر متصوف شاعر اولاراق، یازیلاری دا الدهدیر. او جملهدن طریقت مریدلرینین سورغولارینا جواب وئردیگی بیر رساله گلیب بیزه چاتمیشدیر. بو رسالهده مرید و مراد ایلگیلرینی آچیقلاییر و مریدلرین آراسیندا اولان سوآللارا جواب وئریر. بو رساله منظوم اولاراق اوچ فصلده ۱۴۱ بیتدن عبارت بیر مثنویدیر. بو رسالهنی آشاغیدا اوخویورسونوز:
رساله بابا الیاس
بو رساله، مریدلری سورغولارینا جواب اولاراق یازیلمیشدیر:
۸
شیاط حمزه
آذربایجانین بؤیوک و تانینمامیش شاعیرلریندن بیری شیاط حمزهدیر. او، ۶۱۰ هجری قمری ده آذربایجاندا آنادان اولوب، تحصیل اوچون مسلمان اؤلکهلری گزیب و بؤیوک عالیملر یانیندان درس آلیب و آنادولودا قالارکن چوخلو مریدلری اولموش آنجاق سلجوقلو سلطانلاریلا دا ایلگیسی اولموشدور. شیاط دئمک مدیحه اوخویان پیغمبر و اماملارا مدح اوخودوغو اوچون بو تخلوصو آلمیش و تصوف و طریقت اهلی اولموشدور.
شیاط حمزه چوخلو الهی نامهلر، مدحیهلر و شاه اثری اولان یوسف و زلیخا اثرینی یازمیشدیر. عئینی حالدا غزللر دیوانی دا موجوددور. باشقا اثرلری ده بونلاردیر:
معراج نامه ۷۰۰ بیتلیک بیر مثنویدیر.
داستان سلطان محمود – ۷۹ بیت دن عبارت قیسا بیر مثنویدیر.
وفات حضرت محمد – ۴۸۳ بیتدیر
احوال قیامت – یا محشرنامه ۱۰۰۰ بیتلیک بیر مثنوی
نهایت یوسف و زلیخا دا ۱۵۳۰ بیتده و بو اثر تبریزده چاپ اولموشدور. یوسف و زلیخانی بئله باشلاییر:
تانری آدی آنوبان گیرم سؤزه
تا کی ائنه تانریدان رحمت بیزه.
اول ابدا بسم الله تانری آدی
زیرا کیم آنونلادور سؤزلرین دادی
داخی بیر آدی اونون رحمان دورور
باغیشلار قوللارینا غفران دورور.
اول رحیم دور رحمت ائدهر قولونا
شول قولا کیم بو بویروغوندا بولونا.
۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه، آذربایجانین بؤیوک متصوف شاعیری ۶۱۰ – ۶۹۰ ایللری آراسیندا یاشاییب و یوسف و زلیخا مثنویسیندن علاوه تورکجه غزللری دیوانی واردیر:
ای خواجه، سن بللی سین، ائشیت جهان ایچینده
نئجه دیری قالاسین، بو آز زمان ایچینده.
کیمی ایگید، کیمی پیر، اولو، خواجه، جهانگیر،
مغبون اولوب یانیرلار، آغیر زیان ایچینده.
او گول کیمی یاناقلار، او بال کیمی دوداقلار
او اللر، اول آیاقلار، ساریلو کفن ایچینده.
ای خواجه، سؤزو سنوندور، آچ گؤزونو حالون گؤر
درویش، قازان – یئ – یئدیر، یئر ائیله جان ایچینده.
شیاط حمزه آییت، گؤزون یاشین تاپ توت
صبر ائیله گول آچیلور، هر دم تیکان ایچینده.
***
۹
خواجه احمد دُهّانی:
خواجه احمد دهانی ۷۵۰ ایل بوندان اؤنجه خوراساندا آنادان اولوب، (۵۹۸ – ۶۱۹) ایللری آراسیندا حکومت سورهن سلطان علاءالدین کیقبادین حؤرمتینی قازانمیشدیر. سلطان علاءالدین، سلجوقلو سولالهسینین سلطانلارینداندیر و خواجه احمد دهانی ۲۰ مین بیتلیک شاهنامهی سلجوقیسی سؤیلهمیش و سلطان علاءالدینه سونموشدور. عئینی حالدا دهانی غزل شاعیری تانینیر و اونون غزللر دیوان تمامیله تورکجه اولاراق چاپ عرفهسیندهدیر. دهانی خراساندا آنادان اولموش و آذربایجانا گلمیش و بیر مدت آذربایجاندا قالاندان سونرا آنودولویا گئتمیش و عمرونون سونوندا یئنه خوراسانا دؤنموشدور شاعیرین غزللری ساده، عاشقانه و اوره یه یاتان دیر. بیر غزلی بئله باشلانیر
صبر ائیله کؤنول، درد.نه درمانه ایره، اومما،
سن آتما اودا بیهوده، جانان ایره، اومما!
گؤزون صدفیندن نئچه دُردانه تؤکرسن
شول دیشی گوهر، دوداغی مرجان ایره، اومما!
گول وصلی دیلرسن کی بو فریادلی بلبل
گول غنچه کیمی آغزی گلستان ایره، اومما. . .
بو رسمه کی دهانی دورور شمع گیبی زار
باشدان آیاغا عمرونی پایان ایره، اومما.
بیر ساده غزلی ده بئله بئلهدیر:
عجب، بو دردیمین درمانی یوخ مو
یا بو صیر ائتمه گین اورانی یوخمو؟
یانارام موملایین باشدان آیاغی
نهدور بو یانماغین پایانی یوخ مو؟
گولر دوشمن بنیم آغلاماغیما
عجب، شول کافیرین ایمانی یوخ مو؟
دلوبدور جیگریمی غمزه نین اوخو
آرا، یورکده گؤر پیکانی یوخ مو؟
بیگیم، دهانی یه اؤلمزدون اؤندن
تاپونا ایرمهگه امکانی یوخ مو؟
خواجه دهانی بیر نقاش ایمیش و دهانی تخلوصونو یاغ معناسیندا اولان دُهن دان آلمیشدیر. تاسوفله هله دیوانی چاپ اولمادیغی اوچون تانینمامیش قالمیش و حتا بیر سیرا ادیبلر اونون آدینی دخانی دا اوخوموشلار! اوندان ایکی بیت:
یاریم اوزون گونشدور، یوخسا آیدیر
جانیم آیدی، گؤزون داخی نه آیدیر؟
گؤزومدن چیخما کی بو یئر سنیندیر
منیم گؤزوم سنه یاخشی سارایدیر
***
۱۰
حسام الدین خویی
حسام الدین حسن ابن عبدالمؤمن خویی تحفهی حسام اثرینی ۷جی عصرین باشلانغیجیندا یازمیشدیر. حسام الدین ۵۸۳ ایلینده خوی شهرینده آنادان اولموش، درین تحصیل آلمیش و نئچه – نئچه کتابلار یازمیش و نهایت ۶۶۶ گونش ایلینده دونیاسینی دهییشمیشدیر. او، اسلام دونیاسینین هر اوچ دیلینه – عربجه، فارسیجا و تورکجهیه مسلط اولان بیر عالیمدیر و هر اوچ دیلده ده اثرلر یازمیشدیر. حسام الدین، تحفهی حسام کتابینی شعر ایله یازمیش و بورادا فارسیجا و تورکجه سؤزجوکلری معنالاییب و تورک دیللی وطنداشلارینا فارس دیلینی اؤیرتمهیه چالیشیر. بللیدیر آذربایجان خالقی، فارس دیللی اولسایدی اونلارا فارس دیلینی اؤیرتمهنین معناسی اولمازدی. بئله اولسایدی اونلارا تورک دیلینی اؤیرتمک لازیم-ایدی، بیر حالدا کی تورکجه شعر ایله فارسیجانی اؤیرتمهیه چالیشیر. حسام الدین بو اثرینی ۳۵۰ بیتده قطعه فورموندا یازیر و ۲۰ قطعه یازاراق ۲۰ وزندن ده یارارلانیر. بو ایش، اونون عروض وزنینده مهارتلی اولدوغونو گؤستهریر و ماهیر بیر شاعیر اولدوغونو دا اوزه چیخاریر. من چون دانیشمادان، بورادا اثرین بیرینجی بؤلوموندن نئچه بیت نمونه اوچون اوخویورام:
“خدا” تانری، “توانگر” معنی سی بای،
ایشه بویروق ائدیجی “کارفرمای”.
“بزرگ” اولو، “پیامبر”دیر خبرچی،
فرشته دیر “سروش”، اؤگ دن کئچن “رای”.
“ستاره” اولدوز و “خورشید” گونش
“زمین” یئر،” آسمان” گؤی، “ماه” دیر آی.
“پرستو” قیرلانغیج، “یاهو” دگنک،
دخی بیر هندلی سلطان دیر “رای”.
“تبر” بالتا، قیلیج “شمشیر” و “تیر” اوخ،
“سپر” قالخان، “کمین” پوسقو، “کمان” یای.
“شش” اؤیکن، “گرده” بؤیرک، “دست” ال دیر،
“زبان” دیل، “دل” کؤنول، “سر” باش، آیاق “پای”. . .
حسام الدین بورادا بیر سیرا گؤزل سؤزجوکلری ایشه آپاریر کی بوگون اونلاری احیا ائدیب دانیشیق دیلیمیزه گتیرمکله دیلیمیز زنگینلهشر. بو ایشی تورک دیلینین فرهنگستانی گؤرمهلیدیر. بورادا گؤزل سؤزجوکلردن نمونهلر گلیر کی بوگون اونلارا احتیاجیمیز واردیر و تاسوفله اونودموشوق و بو ۱۰۰ ایل دیلیمیزین یاساق اولدوغو، دیلیمیزین ضعیفلهمهسینه سبب اولموشدور. بو نئچه بیتده گلن سؤزجولردن نمونهلر:
اؤیکن: شُش، ریه
پوسقو: کمین توتماق معناسیندا
اؤگ: عقل، هوش
اولو: بؤیوک
و . . .
بئله – بئله کلمهلر دانیشیق دیلییمیزدن حذف اولدوغو اوچون خالقیمیز اونلارین معنالاریندان غافل قالمیشلار.
***
۱۱
داستان احمد حرامي
آذربایجان ادبیاتی تاریخینده قالارقی و دهیرلی اثرلر واردیر کی بوگون اونلاردان هله چوخ آزی بیزه بللی اولموشدور. بو اثرلر هلهلیک چوخو تانینمامیش و بلکی ده ائولرده، کتابخانالاردا و موزهلرده ساخلانیلیر. بونلاردان بیری داستان احمد حرامیدیر کی گؤزل بیر داستان اولاراق، ۸۱۶ بیت بیزیم الیمیزه چاتمیشدیر.[۱] بونون شاعری ده بللی دئییلیدیر، آنجاق ۷جی یوزایللرین اثری کیمی تانینمیشدیر.
داستان احمد حرامی ۷جی یوزایله منسوب اولاراق، اوندان داها آرتیق معلومات الده ائدیلمهمیش، تکجه اونون الیازمالاری و دیل اوسلوبو اساسیندا آراشتیرمالار ایرهلی گئتمیشدیر.
داستان احمد حرامی ساده بیر دیل ایله یازیلمیش و ۷جی یوزایللرین دیل خصوصیتلرینی ده احتوا ائدیر. بو ساده اثر خلق کوتلهلری آراسیندا سؤیلنمیش اولاراق، اونلارین ذوق و سلیقهلری نظرده توتولموشدور. داستان بئله ساده باشلانیر:
بو داستاني بوگون بنياد ائدهليم،
حقين قدرتلرين بير ياد ائدهليم.
گلین ای معنی بحرین سیر ائدهنلر،
بو دريا گوهريندن خير ائدهنلر.
معانـيده قيـلي ايـكي بيچـنلر،
ديليندن دائمـاً گـوهر ساچـانـلار.
گلين باري بوگون صحبت قيلاليم،
معاني كانينيـن درّون بـولاليم.
آنين بيرليگيني ذكر ائيليه ديل،
خاطيردا قالمايا ذرهّجـه مشـكل.
زيرا كيم ديللري سؤيلهدن اولدور
آنين حكمتلري قوللارا بولدور.
آنين حكمتلرينه عقل ايريشمز،
ايشينه كيمسَـنه هرگز قاريشـمز.
اولارسا حق تعالي دن عنايت
قيلام بو قصّهني بير ـ بير حكايت.
داستان احمد حرامی اون مجلسده یازیلمیشدیر.
داستانین موضوعسو چکیجی و شیریندیر، اؤزو ده گؤزهلدیر. داستاندا اوچ پرسوناژ: احمد حرامی، گل اندام و گل افروغ واردیر. بورادا احمد حرامی منفی بیر کیملیک داشییر. او توپلومون شرّ قوهلرینین سمبلیدیر. احمد حرامی بیر سیرا اراذل و اوباشلارلا گدیکلری توتوب، یول کسیرلر و کاروانلاری سویوب، اوغرولوق و آدم اؤلدومکله مشغول دورلار.
احمد حرامی و یولداشلار بغداد شاهینین خزانهسینی غارت ائتمک اوچون البیر اولورلار. اما بغداد شاهینین قیزی گل اندام اونلارین قاباغین کسهرک آرادان قالدیریر و تکجه احمد حرامی بونلاردان دیری قالیر. گل اندام بیر ایگید آذربایجان قیزیدیر و داستاندان بئله تصویره چکیلیر:
بغايت خوب ايدي او شاه شنگول
يوزو گل، سؤزو بلبل، ساچي سنبل.
گل اندامي ايدي او نگارين آدي
عسلدن شـيرين ايدي سؤزو دادي.
اوتانير اينجي ديشي دانـهسيندن
صـدف آغـزينـداكي دُردانـهسـيندن.
گوموشدو، تازه بوينو بيلوره بنزهر
ايكي جـادو گـؤزو سـحّـاره بنزهر.
آنين كيمي، كيم اسنه گؤرمهميشدي
آني گؤرهن نـشانين وئرمهميشـدي.
گل اندام قولدورلارین نیتلرینده خبردار اولوبان، قیلینج اله آلیب دؤیوشه چیخیر و اونلاردان دوققوزونو قانا بلهییر. اما بو آرادا تکجه احمد حرامی قاچماغی باجارا بیلیر. ائله بوندان سونرادیر کی گل اندامدان انتقام آلماق فکرینه دوشور:
احمد حرامی حیله ائدهرک قیزی اؤز کبینینه آلیر، آنجاق اونون فکری انتقام آلمادادیر. داستانین اصلی یئری ده بورادان باشلاییر. گل اندام بو داستاندا یاخشیلیق، گؤزهللیک، تمیزلیک و انسانلیق سمبلیدیر، حرامی دا شر قوهلرین، پیسلیک، خیانت و آلچاقلیق سیمگهسی ساییلیر. بو اثرده گل اندام شیرازا گئدیر و شیراز پادشاهیله ائولهنیر. احمد حرامی شیرازا گلهرک انتقام آلماغا یاخینلاشیر، آنجاق گل اندام اونو اؤلدورمکله، هم اؤزونون انتقامینی آلیر و هم گل افروغو راحتلیگه چیخاریر:
باشين احمد حرامينين كسرلر
دخي گؤوده سيني بيرجـه آسارلر.
آليب بيگلر باشين ميدانه چيخدي
نشان اوچـون قابان يئرينه ديكدي.
تماشايي گؤرور اول گون امـيرلر
اولو – کیچـي، سپاهيلر، وزيرلر.
ياووز سـانيلاري باشـينا گلدي
نه كيم سانيردي خلقه كندي بولدي.
***
۱۲
اخی جعفر خطیر زنجانی
اخی جعفر خطیر زنجانی (۵۸۵ – ۶۸۰ هجری) آذربایجان متصوف شاعیرلریندن بیریدیر. ایلک اؤنجه اخیلر طریقتیندن دئمهلییم کی اخوت، قارداشلیق آذربایجاندا بیر جومردلیک طریقتیدیر کی ۵جی یوزایلده اخی فرج زنجانی (اؤلومو ۴۵۷ قمری) باشلانمیش و بو طریقت جومردلیک، ایگیدلیک، قوناق سئورلیک و فقیرلرین – یوخسوللارین الیندن توتماق ایله اسلامی یایماغا چالیشیر. بو طریقت تکجه تورکلر آراسیندا اولموش و بؤیوک بیر حرکت یاراتمیشدیر، آنجاق سیاستدن و حکومتدن مستقل بیر صورتده تکجه انسانلارا یاردیم ائتمک ایله داورانیرلار. اخی خطیر زنجانی ده بونلارین رهبرلریندن بیریدیر. قارداشلیق طریقتی آذربایجاندا محدودلاشمامیش و آنادولویا قدر اوزانمیشدیر. بونو آرتیرمالییام اخی جعفر خطیرین اوچ اوغلو وار: شمس الدین، ضیاءالدین و شرف الدین. بونلارین هر اوچو ده شعر و ادب و عئینی حالدا سیاست آداملاری اولموشلار. اخی جعفر اوغلانلارینی دفعه لرله آنادولویا گؤندهریر و مولوی ایله گؤروشوب، ایلگی قورورلار. مناقب العارفین کتابیندا بو بارهده یاخشی معلومات واردیر. حتا مولوینین نوهسی چلبی اوغلونو زنگانا گتیریب و زنگاندا – سلطانیه ده بیر خانقاه قورورلار. بو خانقاه بوگون سلطانیه ده چلبی اوغلو خانقاهی آدی ایله قالیر.
الله آدین ایتلوم اوّل ابتدا
کآندن اولدی ابتدا و انتها
اوّلین اول اوّلی دور بیگمان
آخرین هم آخریدور جاودان
جمله عالم یوخ ایکن اول واریدی
شؤیله اکسُکسوز غنی جبّاریدی
اول زمانده کیم هنوز یوخدور زمان
بیزمان اول بیمکان واردی همان
هر دو عالم اول عدمده غرقدی
هم عدم اول اصل دمده غرقدی. . .
اخی جعفر خطیر زنجانی تورکجه شعرلری واردیر. بو شعرلرده نصیحتلر، یول گؤسترمهلر و حیکایهلرله دولودور. اخی جعفرین دیوانی بو بیت لرله باشلانیر:اخی لر اوچون حضرت علی (ع) رهبر ساییلیر و ایگیدلیک سیمگهسی حضرت علی تانینیر. بونا گؤره ده اخی جعفرین دیوانیندا حضرت علینین مدحی چوخ گلیر. حیکایهلری ده چوخ گؤزل و تانینمیش حیکایه لردیر. بو حیکایهلردن بیری همان معروف حیکایه دور کی چوخ ائشیتمیشیک همان دؤرد مسافردیر کی بیری تورک، بیری عرب، بیری فارس و بیری ده ائرمنی دیر. هامیسی ایستهییر بیر میوه آلسینلار و هر بیری میوهنین آدینی اؤز دیلینده دئییر. بیری اوزوم، بیری انگور، او بیری عنب و . . . دئییلر. بو فرقلی آدلا اوستونده ساواشا چیخیرلار، آما میوهساتان بونو دوشونور و بئله دئییر:
اول بولارین دیلینی بیلدی عیان
هر بیرینین دیلهگین بللو بیان
گلدیلر و دئدی هی ووروشمایوز
صبر ائدین بیر – بیرینوزه بوشمانوز
بنه وئرین آقچایی کیم بن سیزی
خشنود ائله ییب گتوروم آرزونیزی
آقچایی آلدی و اوردی باغچیه
واردی اوزوم آلدی اول بیر آقچیه
چون گتوردی اوزومی قویدی ایلهرو
قاموسونون دردینه اولدی دارو
شاد اولوبن هر بیری سئویندیلر
آرزولارین بو لُبن آویندیلر
جملهسینین مقصودی اولدی تمام
قالمادی بونلاردا ذرّه انتقام
چون بیر ایدی ایستهدیگی دؤردونون
مرهمی بیر یئرده یئدی دؤردونون
***
۱۳
شیخ صفی الدین اردبیلی
شیخ صفی ۶۵۰ قمریده اردبیلین کلخوران کندینده آنادان اولدو. اونون اؤلوم تاریخینی ۷۳۵ قمری یازمیشلار. او اوشاقلیقدان هوشلو – باشلی اولاراق آز بیر زاماندا بؤیوک بیر انسانا چئوریلدی، درین تحصیل آلیب و هامینی حیرتده قویدو. صفی ۶۷۵ قمری ایلینده شیخ زاهد گیلانی ایله ملاقات ائدیب و اونون مریدی اولاراق قیزی ایله ده ائولندی. شیخ زاهد فوت ائدرکن اونون جانشینی اولدو و آز بیر زماندا چوخلو مریدلری دؤورهسینه توپلادی. او بیر مفسر قرآن، فقیه و عالیم بیر رهبر اولاراق مریدلری اونون منبر اوسته دانیشیقلارینی “بویروقلار” عنوانی آلتیندا توپلاییب و “قارا مجموعه” دئیه رک ایللر آرخاسیندا بیر توکنمز میراث کیمی بیزه یادگار قویموشلار.شیخ صفیالدین اردبیلیدن بوگون همین بویروقلاردان علاوه چوخلو تورکجه و گیلکجه شعرلری واردیر آنجاق تورکجه شعرلری داها آرتیقدیر. اونون نئچه شعرینه دقت بویورون:
دئمیین کیم دردیمی بیلمز، بیلر واللهی باللهی
دئسه بیلمم اینامییین، بیلر واللهی باللهی
دئدین: هرگز منیم کؤنلوم سنینله مهربان اولماز
دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللهی باللهی
قییا باخجاق، تبسم ائتیجک التفات ایله
منیم آخیر بو ظالیم اؤلدورور واللهی باللهی
دئیهن مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ، تماشا قیل،
اوشاقدیر نازنینیم، آلدانیر واللهی باللهی
صفینی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل
یازیقدیر باشینا دؤنوم، اؤلور واللهی، باللهی.
***
اولان حق باری بیرله قایغی سیز دیوانه کس نئیلر
قیلینج الینده معنی چاغیران ار دادرس نئیلر
سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا اسکیم فوجی کسیلمز
بئله آغیر قارالی کاروان صوت جرس نئیلر
چکن کؤکسون شمافیندان منیم بیدرد کؤنلومو
بو قانلی بحر قارشیندا زنگی وار سس نئیلر
دمیز مردار اولماز ایت سو ایچماغیندان ای عارف
حقیقت آنلیان اری کؤنوللرده هوس نئیلر؟!
***
۱۴
آبدال موسا
خویلو آبدال موسا – ۷جی عصرین بؤیوک طریقت عالیمی و شاعیریدیر. حیاتی و یارادیجیلیغینا باغلی دقیق معلوماتی اثرلرینده تاپماق لازیمدیر؛ باخمایاراق کی، بیر چوخ روایتلر، کرامتلریندن یازیلمیشدیر. بوندان علاوه، اونون عثمانلی حکومتینه حؤرمتی ده خاطیرلاماق لازیمدیر. علویلر آراسینداکی شؤهرتی ده خصوصی رغبتله قارشیلانیر.
دوغولدوغو ایل دقیق بیلینمیر، اما قایناقلاردان الده ائتدیگیمیز معلوماتا اساسلاناراق خویدا آنادان اولوب بؤیودوگونو، آتالارینین خوراساندان گلن بؤیوک عالیملردن بیری اولدوغونو گؤروروک. تاریخی منبعلرده موسانین حاجی بکتاش ولی (۵۸۷ – ۶۴۹) ایله بیر عائیله علاقهسی اولدوغونو و بکتاش اونون دونیایا گلمهسیندن اوّل آبدال موسانین دونیایا گلدیگی موژدهسینی وئردیگینی اوخویوروق. موسا، عارفلر سولالهسیندن اولاراق آنادولودا بؤیوک حرکتلرین اورتایا گلمهسینده رول اویناییب و توپلومسال حرکتلردن علاوه، ادبی بیر وارلیق اولموش و تورکجه شعرلرینی بیر دیوان کیمی بیزه یادگار قویموشدور. آبدال موسا بیر عارف، اوزان و شاعیر کیمی یاشاییب – یارادیبدیر. موسا ائله وارلیق اولموشدور کی زامانین یازیلدیغی تذکرهلر و تاریخی کتابلار، اونون حاققیندا افسانهلره چؤنموش روایتلر و کرامتلر یازیرلار. آبدال موسی حاجی بکتاش ولینین نوهسیدیر. بوگون هله آنادولودا یاشایان طریقتلر آراسیندا آبدال موسانین آدی – سانی دیللر ازبریدیر. شعرلری ییغینجاقلاردا و جملرده اوخونور و سماع ایله برابر سسلهنیر.
آبدال موسانین آدی آنادولودا علوی طریقتلرین بینؤرهسینی قویان شخصیت کیمی یازیلیر. اونون یوزلر و مینلرجه مریدی اولموش، اؤلوموندن سونرا دا دوشونجهلری و اؤیرَتدیکلری، مینلرله مریدلری آردیجا چکمیشدیر و بو حرکت هله بوگونوموزه قدر ده داوام تاپمیشدیر. اونون مقبرهسی بوگون بیر زیارتگاه کیمی حؤرمتله قارشیلانیر.
آبدال موسا تصوف و عرفان ادبیاتینین گؤرکملی شاعیرلریندن بیریدیر. اونون شعرلری تکیهلرده و خانقاهلاردا اوخونموش و عصرلر بویو درویشلر طرفیندن سسلندیریلمیشدیر و بو گون ده صوفیانه ماهنیلاری خالقین دیلیندهدیر. چوخ حجملی اولمایان شعر دیوانی ایله یاناشی، “نصیحتنامه” و “ولایتنامه” آدلی ایکی اثری واردیر. آنجاق ادیبلر بو ایکی اثرین آبدال موسادان اولدوغوندا شوبههلی باخیرلار و بئله دوشونورلر کی اونون شاگیردلری بو اثرلری یازیب و اونون آدینا باغلامیشلار. بوندان علاوه، موسانین شاگردلری اونون لیاقتلی داورانیشلاری حاقیندا روایتلر و مختلف خاطرهلر یازیر و الیازمالاردا چوخلو معلومات توپلامیشلار.
آبدال موسانین “ولایت نامه”سی علی عادل طرفیندن نشر ائدیلمیشدیر. بو اثرده ایکی همشهرلی – خویلو – گئییکلی بابا و آبدال موسا آراسینداکی موناسیبتلر ایضاح ائدیلیر و ایکی قهرمان و دوشونجهلی خوی دؤیوشچولرینین دوستلوغو ایضاح ائدیلیر.
آبدال موسانین دیلی چوخ ساده و دؤورونون انسانلارینا یاخین-ایدی. او، آتالارینین خوراساندان اولدوغونو آچیق شکیلده سؤیلهییر:
کیم نه بیلیر بیزی نئجه سویدانیز
نه ذرهجه اوددان نه خود سودانیز
بیزیم مفتونوموز معرفت سؤیلر
بیز خوراسان مولکوندهکی بویدانیز.
آبدال موسا یئری گلدیکده خراساندان گلدیگینی خاطیرلاییر و حاجب بکتاش ولییه اولان حؤرمتینی ده سؤیلهییر و اونون کرامتلرینه ده اشاره ائدیر:
خوراساندان روما ظهور ائیلهین
پیریم حاجی بکتاش ولی دگیلمی؟
مینیب جانسیز دووارلاری یوروتن
پیریم حاجی بکتاش دگیلمی؟
او، خراساندان اولان آخینلارا دا اشاره ائدهرک، آنادولو ارَنلریله علاقهنی سؤیلهدیگی حالدا اونلارین آراسیندا حاجی بکتاشین موقعیتینی ده آچیقلاییر:
دوخسان آلتی بین خوراسان پیرلری
اللی یئددی بین ده روم ارنلری
جملهسینین سرفرازی – سروری
پیریم حاجی بکتاش دگیلمی؟
یئنه بیر شعرینده خوی شهریندن اولدوغونو دا بیان ائدیر:
طوردا موسی دوروب مناجات ائیلر
نسلیمیزی سورارسانیز “خوی” دانیز.
موسانین آدی ایله یاناشی آبدالین ذکر ائدیلمهسی اونون تصوف طریقتلرینده عضو اولدوغوندان خبر وئریر و تخلوصونو ده هر شعرین سونوندا سؤیلهییر:
علی گلدی عدیم خانایا
گؤورچین دونوندا قوندوم جهانا
“آبدال موسا” اولدوم گلدیم زامانا
عارف آنلار بیزی نئجه سردانیز.
***
۱۵
اخی تورک
کئچن هفتهلرده اخی حاققیندا بالاجا بیر معلومات وئریلدی. آرتیرماق لازیمدیر کی اخی لر حرکتی بؤیوک بیر حرکت اولموش و اونون مریدلری نین ساییسی باشقا طریقتلردن داها آرتیق اولموشدور. بو حرکت تام آذربایجانا باغلیدیر و آذربایجاندان آنادولویا گئتمیش و آنادولودا اولان عالیم لر هامیسی آذربایجان اهلیندن اولموشلار کی بو طریقتی اورانین تورکلری آراسیندا یایمیشلار. ابن بطوطه – ۷جی عصر عرب مورخ و ادیبی آنادولو اخیلریندن یازارکن بو مسالهیه دفعهلرله اشاره ائتمیشدیر. تامام مستشرقلر ده بونو دئمک دن واز کئچمهمیشلر. عئینی حالدا بو طریقتدن نئچه – نئچه طریقتلر ده آیریلمیشدیر.
بهاءالدین چلبی “اخی تورک” لقبینه معروف اولاراق ۶ و ۷جی عصرین اخی لریندن ساییلیر. بهاءالدین چلبی ۵۶۰ ایللرینده اورمودا آنادان اولموش و ۶۱۲ ایلینده اورمودا بهاءالدین ولد – مولوینین آتاسی ایله گؤروشموشدور. بو گؤروشده بهاءالدین چلبی مولوی هله اوشاق ایکن اونون هوشلو – باشلی اولدوغونو و گلهجکده بؤیوک بیر مقام صاحبی اولدوغونو خاطیرلامیشدیر.
آرتیرماق لازیمدیر کی آنادولودا اولان طریقت لرین چوخو آذربایجان و خراساندان گلن عالیم لر طرفیندن اولموشدور. و بونو دا آرتیرمالییام کی منصب لر تمامیلا آذربایجان عالیم لری نین الینده اولموشدور او جمله دن: قاضی سراج الدین محمود اورموی قونیه ده، قاضی امینالدین تبریزی آقسارایدا، قاضی جلالالدین قیصریهده، قاضی عزالدین سیواسدا، بدرالدین قزوینی توقاتدا، تاجالدین خویی قاراحصاردا و باشقالاری . . . آذربایجانلی-ایدیلر. عئینی حالدا بیگلربیگی مقاملاری – سیاستده یئنه آذربایجانلیلار الینده اولموشدور. او جملهدن اخی جعفر خطیر زنجانینین ائولادلاری “آل پروانه” زمانیندا بیگلربیگ عنوانینا مالیک-ایدیلر. (ص ۸۹ و ۹۰، مسامره الخبار)
تصوف دونیاسی ده بئله ایدی. همین زماندا مرنددن شیخ بوزاغی، خراساندان بابا الیاس، بابا اسحاق، ساری سالتوق، حاجی بکتاش ولی، خویدان آبدال موسا، گئییکلی بابا و اخی ائورهن کیمیلری سایماق اولار. بونلارین کؤلگه سیندن آنادولودا یونس امره و سلطان ولد کیمیلر ظهور ائدیر عئینی حالدا، بیر سیرا ادیبلر حتا یونس امرهنی ده اورمولو بیلیرلر. آنجاق مولویه، بکتاشیه، نقشبندیه، قلندریه، حیدریه و باشقا باشقا طریقتلر آذربایجان متصوف شاعیرلری طرفیندن یارانیر.
سونرالار بهاءالدیناوغلو حسامالدین – کی “ابن اخی تورک” آدی ایله معروفدور مولوینین مریدی و مرادی اولور؛ باشقا عبارتله، مولوینین او قدر حؤرمتینی قازانیر کی مولوی اونون حاققیندا دئییر:
آن سگی را که بود در کوی او
من به شیران کی دهم یک موی او؟
و ادیبلر بوگون ده حسامالدین چلبینی مُریدِ مُرادپرور دئییرلر! اصلینده مثنوی معنوی نین یارادماسینا سبب اولان دا همین ابن اخی تورک اولموشدور.
اخیلر آنادولو دا آذربایجانلی لار اولموشلار او جملهدن اخی ائورهن، یا همان شیخ نصیرالدین محمود خوییدیر کی آنادولو اخیلرینی رهبرلیک ائتمیش، اوندان علاوه همین بهاءالدین چلبیدیر.
اخی تورک اوچون منسوب اولان شعرلرین ساییسی چوخدور، آنجاق ادیبلر هله بو شعرلرین اوندان اولدوغونا احتمال و شوبهه ایله باخیرلار و یقین حاصل اولمامیشدیر. آما اونون طریقت تبلیغینده و طریقتین رهبریلیگی حاققیندا هئچ شوبهه یوخدور. بهاءالدین چلبی ۶۳۰ ایللرینده فوت ائتمیش، آنجاق اوغلونا وصیت ائتمیشدیر یولداشلیغینی مولوی ایله داوام ائتدیرسین.
***
۱۶
اخی ائورهن
ملانصرالدین داستانلارینی تکجه آذربایجان، ایران و تورکیه یوخ، بلکه عرب دیلی، قافقاز دیللی و حتا اورپا دیللی خالقلار دا تانییرلار. اونون اصلی آدی شیخ نصیرالداین محمود خوییدیر کی ۶جی یوزایلین سونوندا و ۷جی یوزایلین اوّللرینده یاشامیش و آذربایجاندا درین تحصیل آلاراق آنادولویا کؤچموش و اخی ائورهن لقبی ایله اخیلیک جریانینی رهبرلیک ائدهرک بؤیوک شهرت قازانمیشدیر. اخی ائورهن خوی شهریندندیر. بوگون ملاانصرالدین لطیفهلری مستقل کتابلار کیمی ایران، افغانستان، پاکستان، بلغارستان و تمامیله عرب دیللی اؤلکهلرده چاپ اولموش و حتا اورپا دیللی بیلیم یوردلاریندا یاییلمیش کتابلار اولموشدور. بیر سیرا ادیبلر اخی ائورهن ایله شمس تبریزی آراسیندا اولان مناقشهلره اشاره ائدهرک، اونلارین بیری – بیریله مخالفتلرینه ده اشاره ائدیرلر.
آراشدیرمالار گؤستهریر خواجه نصیرالدین محمود خویی اخی ائورهن آدی ایله شهرت قازانمیش و قارداشلیق طریقتینین رهبری کیمی عؤمور سورموشدور. او، سیاسته قاتیلمامیش، آما سیاستده بؤیوک رول اوینامیشدیر.
اخی ائورهن حاققیندا نئچه اثر یازیلمیش و بیر منقبه و ولایت نامهنی ده اونا نسبت وئریرلر. عئینی حالدا چوخلو کرامتلر و گولمهلی داستانلار اونون دیلیله سؤیلهییرلر. بوگون ملانصرالدین هئیکلی آنکارادا، آغ شهیرده، ازبکستانین بوخارا شهرینده، روسیهنین مسکووا شهرینده قورولموشدور. ایراندا مینلرجه داستان و یوزلرجه کتاب یازیلمیش، آنجاق بیر درین آراشدیرما اونون وارلیغی حاققیندا ایرهلی سورولمهمیشدیر. تکجه رحمتلی عمران صلاحی بو یولدا بیر آددیم گؤتورموشدور. آنجاق هله یئری بوشدور.
تورکیه عالیملریندن نئچه بؤیوک عالیم او جملهدن دوکتور گولپینارلی و دوکتور بایرام درین آراشدیرمالار و دهیرلی تحقیقلر آپارمیش و اونون خویلو اولدوغو و اخی جریانی ایله یاخیندان ایلگیلی اولدوغونا اشاره ائتمیشلر.
ملانصرالدینین ایکی اثری “منقبه” و “ولایتنامه”سی بو تئزلیکده چاپدان بوراخیلاجاقدیر.
ساغ قالین
***
۱۷
حاجی بکتاش ولی
تورک دونیاسینین آدلیم تصوف شاعیرلریندن بیری حاجی بکتاش ولیدیر کی خوشبختانه ۲۰۲۱جی ایلی یونسکو طرفیندن اونون آدینا یازیلمیش و یئنی ایلدن دونیا اونون وارلیغی و اثرلرینی تانیتدیرمادا بؤیوک آددیملار گؤتورهجک. حاجی بکتاش ایران ادبیاتیندا – فارسیجا و تورکجه اؤز ائتکیسینی بوراخمیش و اونون تاثیری آلتیندا بؤیوک حؤرمتلر یارانمیشدیر.
سونونجو آراشدیرمالارا آرخالاناراق اونون اؤلوم تاریخی ۶۶۹ قمری بیلینمیشدیر. آنجاق اوزون عؤمرونو نظرده آلاراق ۶جی یوزایلین سونلاریندا دونیایا گلمیش و درین تحصیل آلاراق احمد یسوینین خلیفهسی عنوانیندا تصوف دونیاسینا گیرمیشدیر. حاجی بکتاش ولی اورتا آسیادان دوتوب کیچیک آسیایا قدر چوخلو طریقتلرده تاثیری اولموش و مینلرجه مرید دالیجا گئتمیشدیر. اونون حاققیندا اؤز حیاتی زامانیندان بوگونه قدر چوخلو معلوماتلار وئریلمیش، آنجاق بونلارین چوخو اونون کرامتلرینه عایید اولموش و بیر سیرا خارقه ایشلرله دولو اولدوغو اوچون ایناندیریجی اولمامیشدیر. هر حالدا، تصوف دونیاسی بو افسانهوی حیکایهلرله دولودور.
حاجی بکتاش ولی حاققیندا چوخلو منقبهلر و ولایت نامه لر یازیلمیش و بو ولایت نامه لرین چوخلوغو دا تاریخین اؤنملی قونولاریندان ساییلیر. آنجاق ان مهم ولایت نامه دن اونون یاشاییشی ، دانیشیقلاری و کرامتلری ذکر اولموش و یازییا آلینمیشدیر. گاهدان بو ولایت نامه لرین تاریخی ائله اویدورمالارلا دولودور کی حتا ۴۴۴جو ایل اونون یازی تاریخی طرح اولموشدور کی حتما خطا ساییلیر. بو ولایت نامه بئله باشلانیر:
حقه منت آخیر اولدو بو کتاب
وار اومودوم عاقبت اولا صواب.
بو ولایت نامه چون اولدو تمام
وئر رسولون روحونا یوزبین صلوات
رسولون هجرتی دؤرد یوز قیرخ دؤرد
یازدی نقل ائیله دی با یادگاری
جهاندا قالا بیزدن سونرا یادی
اوخویان لار هئیر ایله یاد ائیلهسین
حق اونو قورخودان آزااد ائیلهسین.
بو الیازما دا یانلیش اولاراق تاریخ ۴۴۴ یازیلمیشدیر. بونو آرتیرماق ایستردیم کی یوزایللر بویو مختلف ولایتنامهلر استنساخ اولموش و بیر سیزا تحریفلر اونلارا داخیل اولموشدور. بو دا استثنا دئییلدیر.
حاجی بکتاش حاققیندا یازیلان کرامتلرله ایشیمیز یوخ؛ بیز ادبیات حاققیندا دانیشماغی اصل توتوروق. چوخلو تذکرهلر و جنگلار بو بارهده یازمیشلار، عئینا حالدا حاجی بکتاشین خراساندان گلمهسینی ده خاطیرلامیشلار. آنادولودا بیر سیرا سیاسی حرکتلره ده قاتیلاراق اورادا آزادلیقلا فعالیت ائدهن طریقتلرده تاثیر قویموشدور. حتا بیر سیرا طریقتلر اونون یانیندا آلجاق گلمیش و بکتاشیه طریقتینده حل اولموشلار. تورکیه یازارلاری بو بارهده درین تحقیقلر آپارمیشلار، تاسوفله ایراندا بو تحقیقلرین یئری بوشدور، بیر حالداکی ایراندا چوخلو الیازمالاری موجوددور.
***
۱۸
بیرک قوشچو اوغلو
بیرک قوشچو اوغلو آذربایجان متصوف شاعیرلریندندیر کی کئچن اون ایللره قدر شعر دفترلری بوللو – بوللو اولاراق چاپ امکانی یوخودو. آنجاق ایندی چوخلو الیازمالار الده ائدیلمیش و کلاملاری یوزایللر بویو جملرده اوخونارکن، بوگون ادبی محفللرین ده بزهیی اولموشدور.
بیرک قوشچو اوغلو اهل حق طریقتینین پیرلریندن ساییلیر. اونون دیوانیندا اهل حق رهبرلرینین آدی چکیلمکدهدیر:
پيرلر پيرليك اوسته دعوا ائيلهدي
پيـر بنيامين كـئچـدي گـوواهـا
***
پيريم بنياميندير، رهبريـم داوود
بنيامين شرطيندن بن كئچه بيلمم.
بیرک اؤزونو سيد ابراهيم مریدی بیلیر و اوندان درس آلدیغینی سؤیلهییر:
دؤنمم، دؤنهسي دگيـلم يارنلر
سـيد ابراهـيم منيم پـيريم ديـر.
***
دئديلر قوشچو اوغلونا: تعليميني كيمدن آلدين
دئديم كي شاه ابراهيمدان بئله تعليملر آليرام.
شاه ابراهیم لقبینه چوخلو راست گلیریک:
بو گون بغداد شهري معمور اولوبدور
چونكي شاه ابراهيم امير اولوبدور.
یئنه:
ابراهيم حؤكمونه بغداد ايچينده
سلاطينلرگليبدير قول اولوبدور.
بیرک ابراهیمی او قدر یوکسکلره آپاریر کی حتا اوندان مدد ایستهییر:
گوناهكار قوللارين دوروب قاپيندا
يا سيدابراهيم ايمداديما يئت.
قوشچو بیر مدت بغداددا یاشامیش آنجاق اورادا غریبلیک حیسی گوجلو ایدی:
قوشچو اوغلو وطندن آيري دوشموش
وطني صحراي بغداد اولوبدور.
شريعته وارد اولدوم، طريقتده يول بولدوم
حقيقت بحرينه دالديم، نصير آل عمرانم.
بیرک تبریزه دریندن علاقه گؤستهریر و تورک دیلینه ده علاقه گؤستهریر:
اگر توركي سـؤيلر اولسـام دوشر ارنلـر بئينيـنه
نئچون سيزه آجي گلير دادلي سؤزون حلاوتي.
منكر نهدير قوشچو اوغلونا دئيه مجوت سؤيلهمه
مگر دئيـهبيلـمهرم مـن توركـي ديـلده مجـوتي
***
گل، اي فريادرس! فرياديما يئت، حكملو پادشاه، سن داديما يئت!
مشكل ايشيم دوشوب هاراي چاغيررام، عزيز خاوندگار، هاراييما يئت!
هجوم دونو ايله چيخما جاهانا! هجومون ساووشدو بيداديما يئت!
گنهكار قوللارين دوروب قاپيندا، يا سيد ابراهيم امداديما يئت!
قوشچو اوغلو اوزو اوسته دوشوبدور، گنهكار قولوندور، گناهيندان اؤت!
ادیبلر و آراشدیرماجیلار قوشچواوغلونو آذربایجانی بیلهرک بیر سیراسی دا اورمولو بیلیرلر. آنجاق تبریز آدی اونون شعرلرینده بوللو – بوللو ایشلنمهدهدیر:
غريبم بو طرفلرده،بيـليـمجه سئـوگي يـاريم يـوخ،
سارالدي – سولدو بنيزيم، هرگز حاليم ســوراريم يوخ!
غريبم، تشــنهيـم، زارم، بولـونمـازدرديـمه چــاره،
اوزتوتوب حقه يالوارام بوندان آرتيق آچاريم يوخ.
عزيز بيزدن ايراق اولدو، جيگريم كـل داغ اولـدو
جمـيع جسميم كباب اولدو، صـبرائوينده قراريم يوخ.
وصليله جاندان آيريلديم، باغ دا باسديم، صبر قيلديم،
خاطيره اوليـا گلـدي، بـونـدان آرتيق گوذاريم يوخ.
اولو سلطانا من قولام، نئچون دئييم كي يوخسولام؟
پادشاه گـنجينده ياريم آخـچـا آرتيق ديناريم يوخ.
باغداددان تبريزه وارديم، حقـي سرمايهده بـولدوم،
آيـري بـازرگانلار كيـمي طلب ايـله كارباريم يوخ.
***
۱۹
مولوی
مولانا جلالالدين محمد بهاءالدين اوغلو مولوي خوارزمشاهلار تورکلریندن دیر. مولوی ۶۰۴ قمری ایلینده بلخ شهرینده – اوزبکستاندا آنادان اولموش، ۶۱۲ ایلینده عائیله سیله برابر آذربایجانا گلمیش، اورمودا آذربایجان عالیملریله گؤروشموش و سونرا آنادولویا کؤچموشدور. قونیه ده ساکن اولاراق درین تحصیل آلمیش و آتاسی ۶۳۱قمری ده وفات اودرکن اونون یئرینده اوتورموش و تدریسه مشغول اولموشدور. ۶۴۲ ایلینده شمس تبریزی ایله گؤروشموش و درین معنوی دهییشیکلیک تاپملشدیر. سونرالار شمسین اؤلومو اونو داها ده ییشدیرمیشدیر. بیر زامان سونرا حسام الدین چلبی کی ابن اوخی تورک آدلانیر و اورمولودور اونون یانینا گلیر و مولوینی شعر سؤیلهمهگه تشویق ائدیر. اصلینده دئمک اولور کی مثنوی معنوی اثرینی مولوی، چلبینین همتی اساسیندا یازیر، حتا حسام بو اثرده اؤز تاثیرینی بوراخما احتمالی دا وئریلیر. نهایت مولوی ۶۷۲جی ایلده دونیاسینی دهییشیر.
مولوی اوزبک تورکلریندندیر و بؤیوک فارسیجا اثرلری یانیندا تورکجه شعرلری یعنی عزللر، قوشمالار و گرایلیلاری دا موجوددور. تاسوفله هله بوگونه قدر مولوینین تورکو دیوانی توپلانمامیش و تکجه دوکتور صدیق بیر سیرا شعرلرینی چاپ ائتدیرمیشدیر. بیر حالداکی الیازمالاردا چوخلو ملمعلر (ایکی و یا نئچه دیللی شعرلر)ی واردیر و چوخلو تورکجه غزللر، قوشمالار و گرایلی لار موجوددور. بیر ملمعی بئله باشلانیر:
داني چرا به عالم، يالقيز سني سئورمن،
چــون در برم نيــايي انـدر غـمت اؤلرمن.
من يار با وفايم، بر من جفا قيلورسان،
گر تو مرا نخواهي، من خود سني ديلرمن.
اونلارجا بئله – بئله ملمعلر اونون کلیاتیندا واردیر. بیر باشقا ملمخی ده بودور:
ماه است نميدانم خورشيد رخت يا نه؟
بو آيريـليق اودونـا نئــجـه جـيگيرم يـا نه؟
مردم ز فراق تـو، مردم كـه همــه دانند
مشق اودو نهان اولماز، يا نه دوشيجك جانه.
سوداي رخ ليلي، شد حاصل ما خيلي،
مجنون بيگي و اويلي اولدوم يئنه ديوانه.
صد تير زند دلدوز آن ترك كمان ابرو،
فتنهلي آلا گؤزلر چون اويخودان اويانه.
اي شاه شجاعالدين شمسالحق تبريزي،
رحمتدن اگر نولا بير قطره بيزه دانه.
دئدیگیم کیمی بئله ملمع لر چوخدور. آنجاق تورک غزللری ده اورهیه یاتان، ساده و آخیجی و گؤزلدیر:
كئچ گيلن اوغلان، هي بيزه گل گيل
داغدان داغـا هي گزه گل گـيل.
آي بيگي سنسن، گــون بيگي سنسن
بــي مــزه گـلمـه، بامزه گل گيل.
كئچ گيلن اوغلان، اوتاغا گــل گـيل
يول بولامازسان، داغ داغا گل گيل.
اول چيچگي كـيـم يــازيدا بـولـدون
كيـمسـهيه وئـرمـه، جسـمـونه وئـرگيل
باشقا بیر شعریندن نمونه:
گلهسن بوندا سنیلن غرضـيم يوخ ائشيدورسن
قالاسن اوندا ياووزدور، يالونوز قاندا قالورسن
چلبيدير قامو ديرليك، چلبه گل، نه گزرسن،
چلبي قوللارين ايستر، چلبينـي نـه سانورسن؟
نه اوغوردور،نه اوغوردور، چلب آغزيندا قيغيرماق
قولاغون آچ، قولاغون آچ، بولاكيم آندا دورلورسن
***
۲۰
خواجه مسعود ابن احمد
خواجه مسعود آذربایجان ادبیاتینین ۷ و ۸جی یوزایللرینده یاشاییب – یارادان شاعیردیر. او، اؤزونو کریمهلی بیلیر کی آذربایجانا گلمیش، ولی چوخلو تذکرهچیلر اونون تورکستانلی اولدوغونو و آذربایجاندا قالدیغینی و سونرالار آنادولویا کؤچدویونو یازیرلار.
خواجه مسعوددان ایکی اثری الدهدیر: بیری “سهیل و نوبهار”دیر و ایکینجیسی “فرهنگنامه” آدلی بیر مثنویدیر. سهیل و نوبهاری ۷۵۱ قمری ایلینده و فرهنگنامهنی ۷۵۵ ایلینده یازمیشدیر. سهیل و نوبهار ۵۷۰۳ بیتدیر و فرهنگ نامه ۴۰۴۴ بیتدن عبارتدیر. بئلهلیکله اونون اثرلری ۱۱۰۰۰ بیتدن چوخدور. بونونلا برابر بیر سیرا تذکرهچیلر “کلیله و دمنه”نی نظمه چکدیگینی ده یازمیشلار. شوبهه ده یوخدور کی خواجه مسعودون بو اثرلردن علاوه بیر تورکجه غزللر دیوانی دا واردیر. سهیل و نوبهار اثری ایراندا چاپ اولموش و غزللری ده او یاندا – بو یاندا یاییلمیشدیر. آما هلهلیک بیر دیوان کیمی توپلانمامیشدیر.
سهیل و نوبهار اثری ادبیات تاریخیمیزده اؤنملی بیر یئر آلیر. سهیل – یمن شاهینین اوغلودور و نوبهار – چین فغفورون قیزی. بو ایکی عاشق و معشوق آراسیندا چوخلو اولایلار اوز وئریر و نهایت بیر – بیرلرینه چاتیرلار. بو داستان خالق ایچینده ده یایغیندیر.
البتده شاعیر، بیر مسلمان اولاراق اؤز دوشونجهلرینی آرایا قویور. خواجه مسعودون غزللری چوخ گؤزل و اورهیه یاتان دیر و دیلی ده ساده دیر.
بورادا بیر غزلینی اوخویورام:
یاخدی بنی عشقون اودی ای سرو روانیم،
ای دردیمه درمان اولان، ای روح روانیم!
گر حوری گؤرونورسه، بنوم عینومه گلمز،
الا سنی دیلر دون و گون کؤنلوم و جانیم.
وصلینی تمنا قیلورام دایما حقدن،
بیر دم ایریشم خرم و کلی بو زمانیم.
فرقت اودی یاخدی بنی و قالمادی صبریم،
اسیرگه بنی، رحم قیل، ای حور جنانیم.
راضییم الیم باغلی قول اولام قاپونوزدا،
امرونه مطیعم تؤکریسن داخی قانیم.
خواجه مسعود بیر مسلمان شاعیر اولاراق مثنویلرینده توحید، نعت و مناجات ایله اثرینی باشلاییب و کلاسیک ادبیاتین سنتلرینه اویغون اولاراق کتابین یازما سببی، داستانین هارادان آلدیغینی سؤیلهییب، داستانین اصل متینه گلیر و داستان بیتدیکده اوندان نتیجهلر آلیر و نصیحتلر وئریر. کتابین یازما تاریخینه ده اشاره ائدیر. بئلهلیکله هر ایکی اثری – “سهیل و نویهار” و “فرهنگنامه” گؤزل بیر کلاسیک اثر اولورلار. خواجه مسعود داستانی بئله باشلاییر:
ائشیت سنه بیر خوش حیکایت قیلام
اگر تانریدان اوش حمایت بولام
کی ساغلیق باغیشلار، فرصت وئره
تمام ائیلهمکلیگه رخصت وئره
قاتیمدا بنیک واریدی بیر کتاب
اوخوردوم اونو دایما بیحساب
دئدیم گر اولا تانرینین یاریسی
بو قامو حکایت کی وار پارسی
دؤنه تورکویه، اوخویا خاص و عام
عنایت قیلورسا حق، اولا تمام
کی توفیق و یاری باغیشلایان اول
عاشقلاره یاری باغیشلایان اول
گتورموش کتابدا اول اوسلو کیشی
کی حق رحمتی اولسون آنون اشی
یمنده اولو پاردشاه واریمیش
کی عقل ایله دولت آنا یارایمیش. . .
و بئله لیکله داستانی باشلاییر و سونوندا کتابین یازما تاریخینی آچیقلاییر و اوخویانلاردان التماس دعا ائدیر.
***
۱) داستان احمد حرامی به صورت کامل اینک زیر دستان شما میباشد.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: اربابان بشریت بوکتاب لاپ یئنی و اوچ گون بوندان اؤنجه چاپخانادان چیخمیشدیر. اونون یازاری بؤیوک عالیم پروفسور نوام چامسکی دیر.کتاب یئددی مقاله و دانیشیقدان عبارت اولان بیر مجموعه دیر. کتابین ترجمه سینی گؤرکملی عالیمیمیز پروفسور محمد حریری اکبری جنابلاری انگلیسجه دن فارسیجایا چئویرمیشلر. اونون ناشری و یایماسینی تبریزده قالان یورد انتشاراتی بوینونا آلمیشدیر. کتابی تانیمادان اوّل ایکی عالیمی – یازاری و دیلماجی تانیماق لازیمدیر. بیرینجی سی پروفسور نوام چامسکی و ایکینجی سی پروفسور حریری اکبری….بیشتر بخوانید


text:
کؤهنه اورگنج
کؤهنه اورگنج (تورکمنجه: Köneürgenç و فارسجا: کهنهگرگانج) تورکمنیستانین شیمالشرقینده جیحونون جنوب ساحیلینده داشاؤغوز اوستانیندا یئرلشن اورتاچاغ خارابالارینین آدیدیر.
تاریخ[دَییشدیر]
اورگنج شهری هخامنیشی ایمپیراتوریسینا باغلی اولان خوارزم بؤلگهسینین مرکزی ایدی. داها سونرا خوارزمشاهلار دؤولتینین پایتختی اولموشدور. آنجاق بؤیوک موغول ایمپیراتوریسی طرفیندن داغیدیلمیش و یئنیدن ایجاد ائدیلمیشدیر.
اورگنج شهری ایسلام دونیاسینین شرقینده ان بؤیوک مدنی مرکزلردن بیری حساب ائدیلیردی. ۱۶۴۶-جی ایلده شهرین اینسانلاری یئنی شهر "اورگنج"ه (Taze Ürgenç) داشینینجا، اؤنجهکی شهر "کؤهنه اورگنج" (Köne Ürgenç) اولاراق آنیلماغا باشلادی.
اثرلر[دَییشدیر]
بو شهرده ۱۱-جی و ۱۶-جی عصرلردن قالما بیر سیرا قالینتی وار. قالینتیلارین ان اؤنملیلری، بیر مسجید، بیر کاروانسارا قاپیسی، قالالار، توربهلر و بیر مینارهدیر. قالینتیلار، معماری و صنعت عالمینده تأثیری ایران، افغانیستان و داها سونرا ۱۶-جی عصردهکی هیندوستانداکی بؤیوک موغول ایمپیراطوریسینا قدر اوزانان باشاریلارین بیر سندیدیر.
کؤهنه اورگنجده، کوبراویه و ذهبیه طریقتلرینین قوروجوسو نجمالدین کوبرانین توربهسی، تورکمنلرین دؤرت بویوک ولیسینین (پریار ولی، دانیار ولی، شیهاتار ولی و دؤون ولی) مزارلاری، خوارزمشاهلار ایل آصلان و سولطان تکیشین توربهسی ایله مسجیدی،خوارزمشاهلار سولالهسی حؤکمدارلارینین سارایی اولاراق ایشلهنیلن توربگ خانیم توربهسی یئر آلیر.
منبعلر[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیا.


text:
چا دو ری
چا دو ری (اینگیلیسجه: Cha Du-ri) (دوْغوم:۲۵ ژوئیهٔ ۱۹۸۰ (۴۲ یاش) فرانکفورت) بیر فوتبالیست. جنوبی کوره میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Cha, Du-Ri (German). kicker.de. یوْخلانیلیب3 March 2011.
قارداش پروژهلرده چا دو ری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- چئویرمک یانلیش سئچیملر
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- DTBIO شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- Articles with WorldCat-VIAF identifiers
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- بایر ۰۴ لورکوزن کولوبونون اویونچولاری
- آرمینیا بیلهفلد کولوبونون اویونچولاری
- اینتراخت فرانکفورت کولوبونون اویونچولاری
- ماینس ۰۵ کولوبونون اویونچولاری
- فرایبورق کولوبونون اویونچولاری
- سلتیک کولوبونون اویونچولاری
- فورتونا دوسلدورف کولوبونون اویونچولاری
- سئول کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۰۲ کونکاکاف قیزیل کاپ اویونچولاری
- ۲۰۰۲ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۴ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۱ آسیا میلتلر کاپی اویونچولاری
- آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۵ اویونچولار
- آلمانداکی گونئی کورهلی غوربتچیلر
- ایسکاتلنددهکی گونئی کورهلی غوربتچیلر
- بریتانیاداکی گونئی کورهلی غوربتچیلر


text:
یک پشنهاد عالی!
ویژه
اینو دیگه از دست نده!
دانلود آهنگ جان جان جانیمسان خومار گوزلو یاریمسان – سایت قدیم موزیک
دانلود تمامی آهنگ های جدید و قدیمی نوستالژی از سایت بزرگ قدیم موزیک مرجع بزرگ دانلود آهنگ در کشور
Download Music That Named Jan jan janimsan Ghadim Music
برای دانلود آهنگ بر روی لینک زیر کلیک کنید!
پخش آنلاین آهنگ
جان جان جانیمسان خومار گوزلو یاریمسان…اورگیمی ورمرم تکجه سن مارالیمسان…
گوزل سودیگیم اینسان اوزون ساچلی یاریمسان!شیرینسن بالیمسان تکجه سن مارالیمسان…
جان جان جانیمسان خومار گوزلو یاریمسان!اورگینی ورمرم تکجه سن مارالیمسان…
له له له لیلی جانا له له لیلی خانم!له له لیلی جانیمسان لیلیمسن درمانیمسان!
سن کونلومون مارالی بیرده باخ منه ساری…سوملیسن سوملی سن دلی منده دلی!
تانریمین هدیسی شیرین دیل کلمسی…نجه سومیشم اونو اودور عشقیمین سسی ایمان زمان


text:
الکتروشیمی
الکتریک آخیمینین اثرینده جیسیملرده و یا مۆحیطلرده یارانان رئاکسیا و یا الکتریک آخیمی یارادان رئاکسیالاری اینجهلهیَن، کیمیا علمینین بۇ بؤلومونه، الکتروْ کیمیا و یا الکتروْشیمی دئییلیر. بئله رئاکسیالاردا، المنتلرین اوْکسیداسیوْن سویّهسی آزالیب چوْخالماقلا دگیشیلیر.
تاریخی[دَییشدیر]
۱۶-جی عصر[دَییشدیر]
۱۶-جی عصرده الکتریکین یاواش-یاواش باشا دوشولمهیه باشلاندیغی عصر اوْلموشدور. بۇ عصرده، اینگیلیس عالیمی ویلیام گیلبرت ۱۷ ایل بویونجا ماقنیت و الکتریک اۆزرینه چالیشمیش و بۇ ایشلری اوْنا "مغناطیسی خاصیّتنین آتاسی" اۆنوانینی قازاندیرمیشدیر. گیلبرت، ماقنیتلرین اۆرتیم (تولید)ی و گوجلندیریلمهسی اۆزرینه فرقلی یوْللار کشف ائتمیشدیر. سورتونمه قوهسی اۆزرینده چالیشاراق ایستاتیک الکتریک چیخاران ایلک الکتریک گنراتورونو اینکیشاف ائتدیردی
17-جی عصر[دَییشدیر]
۱۷۰۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا، فرانسه شیمیچی شارل فرانسوا دوفئ عئینی یوکلرین بیر-بیرینی ایتتیی، ضد یوکلرین بیر-بیرینی چکدیی ایکی نؤع فرقلی ایستاتیک الکتریکین وارلیغینی کشف ائتدی.
شارل کولون یوکلنمیش جیسیملرین، هم ده ماقنیتلرین قوتبلرینین قارشیلیقلی تأثیرینی اؤیرنمیش، سورتونمه قوهلرینی تدقیق ائتمیشدیر. ۱۷۸۵-جی ایلده ایسه شارل کولون "کولون قانونونو" کشف ائدیر. ایتالیا حکیمی و آناتومییا متخصصی لویجی قالوانی ۱۷۹۱-جی ایلده یازدیغی اثرینده شابلون:الکتریکین عضله حرکتلرینه تأثیری اۆزرینه شرحلر) کیمیوی تئپکیلر و الکتریک آراسیندا بیر کؤرپو قوراراق الکتروشیمینین یارادیلیشینی ائتدی.
۱۸۰۰-جی ایلده اینگیلیس شیمیچیلاری ویلیام نیکولسون و یوهان ریتتر سویو ائلکترولیز یولویلا هیدروژن و اوکسیژنه آییرماغی باجاردیلار.
19-جی عصر[دَییشدیر]
۱۸۱۰-جو ایلده ویلیام هید اۇوللاستون، قالوانیک پیلی داها دا اینکیشاف ائتدیریلمیشدیر. هامپری دوینین ائلکترولیز اۆزرینئ ائتدیی چالیشمالار، بسیط ائلکترولیتیک هوجیرهلرده حاضیرلانان الکتریکین یوکلو مادهلر آراسینداکی کیمیوی تئپکینین و کیمیوی باغلانمانین بیر فاکتی اوْلدوغونو گؤستردی.
۱۸۲۰-جی ایلده هانس ائرستد الکتریک آخیمینین ماقنیتیک اثریسینی کشف ائتدی. آندره ماری آمپر ائرستدین چالیشمالارینی تکرارلادی و ریاضی دوستورونو کشف ائتدی. ۱۸۲۱-جی ایلده ائستون اصیللی آلمان فیزیکی توماس یوهانن سیبک ایکی فرقلی دمیرین یرلرینده ایستیلیک فرقی اوْلدوغوندا، ائلکتریکلشدیریلمیش بیر آچیغا چیکمامیش یاراندیغینی گؤستردی.
۱۸۰۰-جی ایللر اینگیلیس شیمیچیلاری ویلیام نیکولسون و یوهانن ریتتر سویو ائلکترولیز یولو ایله هیدروژن و اوکسیژنه ائتمیی باجاردیلار. قیسا مدت سوْنرا ریتتر، الکترو-اؤرتمه پروسسینی کشف ائتدی و ائلکترولیتیک بیر پروسسده اؤرتولهن دمیر ایله چیخاریلان اوکسیژن میقدارینین ائلکترودلار آراسینداکی مسافهیه باغلی اوْلدوغونو مۆشاهیده ائتدی.[۱]
۱۸۱۰-جی ایلده ویلیام هید اۇوللاستون قالوانیک باتاریانی داها دا اینکیشاف ائتدیردی. هامپری دوینین ائلکترولیز اۆزرینه ائتدیی ایشلر، ساده ائلکترولیتیک هوجیرهلرده چیخاریلان الکتریکین ضد یوکلو مادهلر آراسینداکی کیمیوی تئپکینین و کیمیوی باغلانمانین بیر نتیجهسی اوْلدوغونو گؤستردی.
ویلیام قروو ایلک یاناجاق المنتینی ۱۸۳۹-جو ایلده چیخاردی. ۱۸۴۶-جی ایلده ویلهلم وبر الکترو-دینامومتری ایجاد ائدیر. ۱۸۶۶-جی ایلده جورج لسلانش ایندیکی واختدا بۆتون دونیادا مشهور اوْلاراق ایستیفاده ائدیلن سینک-کربون پیلتهسینین ایلک قاباقجیلی قبول ائدیله بیلهجک المنتینین پاتنتینی(ایختراع ثبتی) (ایختیراعچییا ایختیراعسینا گؤره تقدیم اوْلونان سند) آلدی.
۱۸۹۴-جو ایلده فریدریخ اوْستوالد اوْرقانیک تورشولارینین الکتریک کچیریجیلیگی و ائلکترولیتیک پارچالانماسی اۆزرینه ائتدیی ایشلرینی تماملادی. والتر هرمان نرنست ۱۸۸۸-جی ایلده آخینی چیخاران کیمیوی تئپکینین سربست انرژیسینین نجه هسابلاناجاغینی آچیقلایان و ایندیکی واختدا نرنست تنلیگی اوْلاراق بیلینهن برابرلیگی میدانا گتیردی. ۱۸۹۸-جو ایلده فریتس هابر، ائلکترولیتیک پروسسلری کاتوت آچیغا چیکمامیشی ثابت اوْلدوقدا بللی ردوکسییا محصوللارینین میدانا گله بیلجیینی گؤستردی.
20 جی عصر[دَییشدیر]
- ۱۹۰۲-جی ایل: "الکتروشیمی جمعیتی" یارادیلدی.[۲]
- ۱۹۴۹-جو ایل: "بینلخالق الکتروشیمی جمعیتی" یارادیلدی.[۳]
- ۱۹۵۹-جو ایل: یاروسلاو قیرووسکی پولیاروقرافییانی ایختیراع ائتدیینه گؤره نوبل اؤدولی آلیر.[۴][۵]
الکتریک جریانی[دَییشدیر]
شابلون:ماین الکتریک جریانی – یوکلو زررجیکلرین نیظاملی (ایستیقامتلنمیش) حرکتینه دئییلیر. الکتریک جریانینین مؤوجود اوْلماسی اۆچون ضروری شرطلر آشاغیداکیلاردیر:
- یوکلو زررجیکلر
- الکتریک ساحهسی
- ناقیلین اۇجلاریندا آچیغا چیکمامیشلار فرقی
الکتریک جریانینین آشاغیداکی تأثیرلری واردیر:
- ایستیلیک تأثیری (ایفراتکچیریجیلرده ایستیلیک آیریلمیر)؛
- کیمیوی تأثیر (آنجاق الکترولیتلرده مۆشاهیده اوْلونور)؛
- ماقنیت تأثیرلری ( بۆتون ناقیللرده مۆشاهیده اوْلونور).
ائلکتروتلاردان جریان کچیریرلر. بۇ زامان ائلترولیتده باش ورهن حادثهنی محض شیمینین "الکتروشیمی" بؤلمهسی اؤیرنیر.
الکترولیت[دَییشدیر]
شابلون:ماین الکترولیتلر - حل ائتدیکده و یا اریتدیکده الکتریک جریانینی کچیرهن مادهلردیر. اوْنداکی گئدن پروسسلری "الکتروشیمی" بؤلمهسی اؤیرنیر. سودا محلوللاری و یا ارینتیلری الکتریک جریانینی کچیرمهیهن مادهلر غیری-الکترولیتلر آدلانیر. الکتریک جریانی وریلدیکده موثبت و منفی یوکلرین حرکتی باش وریر، اوْنلار اؤزونو بیرینجی نؤع کچیریجی اوْلان حرکت ائدن الکترون قازینا اوْخشادیر.
الکترولیتلر یالنیز محلولدا، اوْنلاردان بیر نئچهسی ایسه اریتدیکده الکتریک جریانینی کچیریر. کریستاللیک (برک) حالدا اوْنلار الکتریک جریانینی چوْخ پیس کئچیریر و یا هچ کچیرمیر. تیپیک الکترولیتلره مثال اوْلاراق ناتریوم-خلوریدی گؤسترمک اوْلار.
الکترولیتلره تورشولار، اساسلار و دۇزلار عاییددیر. سودا حل ائدن زامان اوْنلار یونلارینا دیسسوسیاسییا ائدیر. یونلارین عمله گلمهسی غیری-الکترولیتلرله مؤ قایسهده الکترولیتلرین خصوصی خاصهیه مالیک اوْلماسینی گؤستریر.
الکترولیز[دَییشدیر]
الکترولیز - الکتریک جریانیندان کچدیکدن سوْنرا الکترودلاردا ایکینجی تئپکیلردان یارانان حل اوْلونموش مادهلرین آیریلماسینی تامین ائدن فیزیکی-کیمیوی پروسسدیر. الکتریک قایناقنین اوْلماسینی طلب ائدیر. ائلکترولیز الکترولیتدن الکتریک جریانی کچهن زامان ائلکترودلار اۆزرینده ماده توْپلانماسینا دئییلیر. الکترولیت الکتریک جریانی کچیرهن دۇز،تورشو و قلوی محلولونا دئییلیر. الکترولیتیک دیسسوسیاسییا سودا نیترال موْلکوللارین پارچالانماسی زامانی منفی و موثبت یونلارین عمله گلمهسینه دئییلیر.
باتاریالاردا ائلکترولیز[دَییشدیر]
قورو باتاریا[دَییشدیر]
جیوهلی باتاریا[دَییشدیر]
قورغوشون باتاریاسی[دَییشدیر]
یاناجاق باتاریاسی[دَییشدیر]
فارادیین الکترولیز قانونلاری[دَییشدیر]
بیرینجی[دَییشدیر]
- (1)
- (2)
- (3)
- (4)
- (5)
- (Faradeyin birinci qanunu)
اکینجی قانون[دَییشدیر]
تورش موحیط[دَییشدیر]
Nəhayət, bu reaksiya digər reaksiyadakı elektronlarla tutuşdurularaq yazılır:
قلوی موحیط[دَییشدیر]
Nəhayət, bu reaksiya digər reaksiyadakı elektronlarla tutuşdurularaq yazılır:
Elektrokimya
Nəhayət, bu reaksiya digər reaksiyadakı elektronlarla tutuşdurularaq yazılır:
الکتریک خاناسی[دَییشدیر]
الکتریک خاناسی - الکترولیت دؤورهسینه قوشولان ۲ قایناق ائلکتروددان عبارت اوْلان ائلکتروکیمیوی تئپکیلری تامین ائدن ائلکتروکیمیوی مکانیزممدیر. ائلکترولیزده ایستیفاده اوْلونور. ایلک دفعه بۇ قورغو XVIII عصرده لویجی قالوانی و آلسساندرو وولتا طرفیندن ایختیراع ائیدلمیشدیر. قورغودان فیزیکی مودللشدیرمهده ایستیفاده ائدیلیر. چوْخ واختی بۇ قورغو ایله ائلکترود حادثهلری اؤیرنیلیر. ائلکترود ۲ جور اوْلور: کاتود و آنود.
الکتروکیمیوی المنت[دَییشدیر]
بیر ائلکتروشیمیسال هلمنت، اؤزباشینا اینکیشاف ائدن بیر اوْکسیدلشمه-ردوکسییا تئپکیسینی اوْرتایا چیخاردیغی انرژیدن الکتریک جریانی چیخارا بیلهن بیر جیهازدیر. بۇ جور بیر المنت لویجی قالوانی و آلسساندرو وولتایا ایتهافن قالوانیک هوجیره و یا وولتانیک هوجیره اوْلاراق دا بیلینیر. هر ایکی علم آدامی XVIII عصرین سوْنلاریندا کیمیوی تئپکیلر و الکتریک جریانی ایله علاقه دار بیر چوْخ تجروبه ائتمیشلر. قالوانیک المنتده آنود اوْکسیدلشدیریجینین، کاتود ایسه ردوکسیادیجینین راللاشدیغی ائلکترود اوْلاراق تعیین اوْلونار.
قالوانیک المنتدهکی دمیرلار فرقلی یاری-هوجیره تئپکیلرا گؤره چؤزوندوغو اۆچون فرقلی حل اوْلما سرعتلرینه ساهیبدیرلر و بۇ دا هر دمیر ایله الکترولیت آراسیندا فرقلی ائلکترود آچیغا چیکمامیشی میدانا گلمهسینه سبب اوْلار. اگر ایکی دمیر آراسیندا الکتریک بیر علاقه (مثلاً، بیر تلله) الده ائدیلسه، دمیرلار آراسیندا الکتریک آخیشی راللاشار.
الکترودلار سینک و میس اوْلان و سیراسییلا سینک سولفات و میس سولفات محلوللاریندا بیر ائلکتروکیمیسال هوجیره دانیل المنتی اوْلاراق بیلینیر.
آنود آیریلیشیندا موثبت یوکلرین ییغیلماسینی اؤنجهلهمک اۆچون، دۇز کؤرپوسو آدی وئریلن و بیر الکترولیت ایله دوْلدورولموش بیر اۇ-توبو ترس چوریلهرک المنتی یرلشدیریلیر. بئلهجه، یونلارین آخیشی و الکتریک جریانی اۆرتیم (تولید)ی تامین ائدیلمیش اوْلور.
بیر وولتمتر واسطهسیله آنود و کاتود آراسینداکی آچیغا چیکمامیش اؤلچوله بیلر. ائلکتروکیمیوی المنتی آچیغا چیکمامیشی عئینی زاماندا ائلکتروموتور قوت و یا ائهم (الکتریک حرکت قوهسی) اوْلاراق دا آدلاندیریلار. الکترونلارین ائلکتروکیمیوی المنتده ایزلدیی یولو ایفاده ائتمک مقصدیله بیر هوجیره دیاقرامی چکیلر. مثلاً، دانیل ائلمنتیوچون هوجیره دیاقرامی بۇ شکیلدهدیر:
اوّل، آنوددا اوْکسیدلشهن دمیرین (زن) ردوکسیالانمیش فوْرماسی یازیلیر. بۇ فوْرما اوْکسیدلشمیش فوْرماسیندا (زن-اوْکسیدلشمه درجهسی:۲+)، فازالار آراسینداکی سرحدی ایفاده ائدن شاقولی بیر خط ایله آیریلیر. جوت شاقولی خط، المنتدهکی دۇز کؤرپوسونون ایشارلییر. نهایت، کاتوددا ردوکسیالانمیش دمیرین اوْکسیدلشمیش فوْرماسی و ینه بیر شاقولی خط سوْنراسیندا دا ردوکسیالانمیش فوْرماسی یازیلیر.
کورروزییا[دَییشدیر]
کورروزییا - اطراف موحیط نتیجهسینده دمیرلارین پاسلانماسیدیر. آشاغیداکی دمیر ائلمنتینین پاسلانمااسی وریلمیشدیر:
نرنست تنلیگی[دَییشدیر]
نرنست تنلیگی - اوْکسیدلشمه-ردوکسییا تئپکیسینین فعّال مادهلرله علاقهسینی یارادیر. بۇ تنلیک آشاغیداکی کیمیدیر:
خصوصیّت[دَییشدیر]
ائلکتروکیمیوی پروسسلر بیر نئچه مرحلهدن عبارتدیر: دیففوزییا، الکتریک ساحهسینین تأثیری آلتیندا یوکلو ذراتین میقراسییاسی (یرینی دییشمهسی)، ماده نین یوکونون و کۆتلهسینین (یون شکلینده) کؤچورولمهسی.
الکتروشیمی آنالیتیک شیمیدا مادهلرین تدقیقی اۆصوللاریندا ان گئنیش تطبیق اوْلونان پولیاروقرافییا اۆصولونو وردی. تدقیق اوْلونان ماده نین کیفیت و کیمیوی ترکیبی جریانین گۆجونون جیوه دامجیسی ائلکترودونون آچیغا چیکمامیشیندان وابستهلیغینا گؤره بللی ائدیلیر. پولیاروقرافییا یوْللارینین مواسیرلشدیریلمهسی بیر میللیلیتر محلولداکی قاریشیق شکلینده اوْلان ماده نی ۱۰–۱۰ ق ترتیبینده تعیین ائتمهیه ایمکان وریر.
قالوانیک المنتلرده الکتریک حرکت قوهسینین (ائ.ه.ق.) اؤلچولمهسینده ایستیفاده ائدیلن ائلکتروکیمیوی یوْللار تئپکیلرین مکانیزممینی، ترمودینامیکاسینی و کینتیکاسینی اؤیرهنمهیه ایمکان وریر. صنایعده الکتروشیمینین کمکی ایله سودا، قلوی دمیرلار، آلومینیوم و بۇ کیمی مؤهوم محصوللارین اۆرتیم (تولید)ی اۆصوللارینین اساسلاری ایشلنیلمیشدیر. الوان و نادر دمیرلارین قاریشیقلاردان تمیزلهنمهسینده ائلکتروکیمیوی رافیندیلمه (تمیزلهمه) اۆصوللاری گئنیش تطبیق ائدیلیر. ائلکتروسینتزین کمکی ایله ینی کیمیوی محصوللار آلیرلار. بیزیم دؤوروموزده اورقانیک سینتز ساحهسینده الکتروشیمی قارشیسیندا بؤیوک ایمکانلار آچیلیر. بئله کی، الکتریک جریانی واسطهسیله چوْخلو اورقانیک دیمرلر و پوْلیمرلر آلینمیشدیر. الکتروشیمینین هم ده ایکی اساس اۆصولو دمیرلارین کورروزییاسینا قارشی موباریزهده کؤمک ائدیر:
- قالوانیک اؤرتوک املگتیرمه
- کاتود و آنود مدافعهسی.
محلوللاردا الکتریک کچیرمه[دَییشدیر]
محلوللارین الکتریک کچیریجیلیگی حل اوْلان مادهلرین و هللدیجینین تبیتهیندن، محلولون قاتیلیغیندان، تِمپراتوردان و س.-دن وابستهدیر. محلوللار ایکینجی نؤع ناقیللردیر. بونلاردا الکتریک کچیریجیلیینی یونلار تامین ائلییرلر. خصوصی و مولیار الکتریک کچیریجیلیکلری فرقلندیریلیر. ساحهلری ۱ م۲ اوْلوب، بیر-بیریندن ۱ م مسافهده پارالل یرلشمیش ائلکترودلار آراسینداکی محلولون الکتریک کچیریجیلیینه خصوصی الکتریک کچیریجیلیگی دئییلیر و æ ایله ایشاره اوْلونور. خصوصی الکتریک کچیریجیلیگی خصوصی مقاومتین ترس قیمتیدیر. تِمپراتور آرتدیقجا æ آرتیر. بۇ اوْنونلا ایضاح اوْلونور کی، تِمپراتور آرتدیقجا یونلارین هیدراتلاشما درجهسی و هللدیجینین اؤزلولویو آزالیر. مولیار الکتریک کچیریجیلیگی بیر-بیریندن ۱ م مسافهده پارالل یرلشدیریلمیش و ایچریسینده ۱ مول حل اوْلان ماده اوْلان محلولون الکتریک کچیریجیلیگیدیر.
الکتروکیمیوی سیستملر[دَییشدیر]
ائنرژینین کیمیوی و الکتریک فوْرمالارینین قارشیلیقلی چوریلمهسی باش ورهن سیستملره الکتروکیمیوی سیستملر و یا دؤورهلر دئییلیر. اگر ائلکتروکیمیوی سیستملرده الکتریک انرژیسی کیمیوی انرژییه چوریلیرسه، بۇ سیستملره ائلکترولیزیور دئییلیر. کیمیوی انرژینین الکتریک انرژیسینه چوریلدیی سیستملره جریانین کیمیوی قایناقلری و یا قالوانیک المنت دئییلیر. الکتروکیمیوی سیستملر ۳ اساس حیصّه دن عبارت اوْلورلار:
- یون کچیریجیلیینه مالیک اوْلان محلول و یا ارینتی الکترولیت آدلانیر.
- الکترولیته سالینمیش دمیرلیک لؤوهه الکترود آدلانیر. ائلکترودلار الکترولیتله یون و یا الکترون مۆبادیلهسینده اوْلورلار.
- ائلکترودلاری بیرلشدیرهن و اوْنلار آراسیندا الکترونلارین اؤتورولمهسینی تامین ائدن دمیرلیک ناقیللره خاریجی دؤوره دئییلیر.
ائلکتروزیوردا «-» یوکلو الکترودا کاتود، «+» یوکلو الکترودا آنود دئییلیر. قالوانیک المنتده«+» یوکلو الکترودا کاتود، «-» یوکلو الکترودا آنود دئییلیر. هر ایکی حالدا کاتودون سطحینده ردوکسییا پروسسی، آنودون سطحینده اوْکسیدلشمه پروسسی باش وریر. واحید موثبت یوکون دؤوره بویونجا تام دؤور ائتمهسی اۆچون گؤرولمهسی لازیم گلن ایشه الکتریک حرکت قوهسی (ائ.ه.ق.) دئییلیر و ائ ایله ایشاره اوْلونور. آیدیندیر کی، ائ.ه.ق.-نی الکتریک قوهلری یارادا بیلمز.
تطبیقی[دَییشدیر]
الکتروشیمی تکنیک و معیشته جریانین چوْخلو قایناقلرینی – قالوانیک المنتلری (باتاریالاری)، باطریلاری، یاناجاق المنتلرینی ورمیشدیر. اۇزونموددتلی تأثیره مالیک المنتلری قلوی الکترولیت و سینک آنوددان حازیرلاییرلار. کاتود رولونو میسین، مانقانین و جیوهنین اوْکسیدلری اوْیناییر. باطریلاردان ان موهومو قورغوشون باطریودور (الکترولیت – سولفات تورشوسو، ائلکترودلار ایسه قورغوشون و قورغوشون-دیوکسیددیر: پبو۲). قورغوشون باطریلاردان آوتوموبیللرده ایستیفاده ائدیلیر. یاناجاق المنتلری – آنود راگنتی کیمی برک، مایع و قاز یاناجاقدان ایستیفاده ائدیلن قالوانیک المنتلردیر.[۶][۷][۸][۹]
عالیملر[دَییشدیر]
Vilhelm Yohan Ritter (1804)
- ^ جهارلس کنیگهت (ائد.)
- ^ ائجس هیستوری جنتر
- ^ wیللیام ل. ماسترتون، ججیلئ ن. هورلی جهمیستری: پرینجیپلس و راجتیونس، جنگاگئ لارنینگ (۲۰۰۸) ایٛسبن ۰-۴۹۵-۱۲۶۷۱-۳ پ. ۳۷۹
- ^ تهئ نوبل پریزئ ین جهمیستری ۱۹۴۸ آرنه تیسلیوس، nobelprize.org
- ^ تهئ ایٛنترناتیونال سوجیتی اوْف ائلجتروجهمیستری
- ^ "ائلجترونیج آلجوهول براته آنالیزرس". جرایگ مدیجال دیستریبوتیون، ایٛنج. پریدوبلژنو ۰۴.۰۶.۲۰۱۰.
- ^ KHиra "ЭлekTpoxиMия"، روسسیان ژوورنال اوْف ائلجتروجهمیستری، ایٛسسن ۰۴۲۴-۸۵۷۰
- ^ paздeл физичeckoй xиMии ЭлekTpoxиMия یوخلانیلیب: ۱ اۇکتوبر ۲۰۱۴
- ^ ЭлekTpoxиMия Archived 2013-11-14 at the Wayback Machine. یوخلانیلیب: ۱ اۇکتوبر ۲۰۱۴


text:
اینگیلیس دیلی
اینگیلیسجه (اینگیلیسجه: English language، سادهجه English) هیند اوروپا دیل عاییله سینین ژرمن دیللرینین باتی قولونا باغلیدیر. ۴۱۰ میلیون اینسانین آنا دیلیدیر و ایکینجی دیل کیمی ۱ میلیارد اینسان طرفیندن دانیشیلیر(۲۰۰۷). بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین آلتی رسمی و ایشچی دیلیندن بیریدیر. اینگیلیسلرین طبیعی دیلی، اینگیلیس، بؤیوک بریتانیا، آمریکا (۳۱ ایالتی)، ایرلند، کانادا، مالت، اوتریش و یئنی زلانددا رسمی دیلدیر. بو دیل، آسیا (مثلاً هیندوستان، پاکیستان و …) و آفریقانین بعضی دؤورلرینده رسمی دیل کیمی ایستیفاده ائدیلیب. لینقویستیکادا اینگیلیس دیلینده دانیشانلار آنقلوفون آدلانیرلار، کانادادا بۇ ایصطلاح سیاسی معنادا ایشلدیلیر.
حاضیردا اینگیلیس دیلی دۆنیادا ان گئنیش یاییلمیش دیللردن بیریدیر. اینگیلیس دیلی دۆنیادا دیپلوماسی، تیجارت، دنیزچیلیک، علم-تکنیک و بیلیشیم دیلی کیمی مشهوردور. زمانهمیزده نشر اوْلونان ادبیاتین و مطبوعاتین اکثریتی اینگیلیس دیلینده درج اوْلونور. بۆتون بۇ دییلنلره گؤره اینگیلیس دیلینین اؤیرنیلمهسی هر کس اۆچون حیاتی ضرورت کیمی قارشیدا دورور. اینگیلیس دیلینین فونتیک قۇرولوشو بیر سیرا اینکیشاف مرحلهلریندن کئچمکله اؤزونه مخصوص اوریژینال سس ترکیبی یارادا بیلمیشدیر.
آنا دیلی[دَییشدیر]
آنا دیلی اولانلارین سایی[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلی دونیادا تقریباً ۳۷۵ میلیون اینسانین آنا دیلیدیر. چین و ایسپانیادان سونرا اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ دانیشیلان دیلدیر. اینگیلیس دیلی دونیادا ان چوخ ایستیفاده اولونان دیلدیر. ۲۰۰۶ رقملرینه گؤره، اینگیلیس دیلی دانیشانلارین ان چوخ یاشادیغی اؤلکهلر ان بؤیوکدن ان کیچیکینه قدردیر: آمریکا ۲۵۱ میلیون، اینگیلیس ۶۱ میلیون، کانادا ۱۸.۲ میلیون، اوسترالیا ۱۵.۵ میلیون نیجریه ۴ میلیون، ایرلند ۳،۸ میلیون، جنوبی آفریقا ۳،۷ میلیون و یئنی زلاندیا ۳،۶ میلیون دور.
اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر[دَییشدیر]
دیل تاریخی[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلینین اینکیشافی اۆچ مرحلهیه بؤلونور: قدیم اینگیلیس دیلی (۴۵۰—۱۰۶۶)، اوْرتا دؤور اینگیلیس دیلی (۱۰۶۶—۱۵۰۰)، یئنی دؤور اینگیلیس دیلی (۱۵۰۰-جی ایلدن ایندیکی دؤوره قدر).
سایی[دَییشدیر]
لهجهلر[دَییشدیر]
اینگیلیس دیلینین چوْخ سایدا لهجهلری واردیر. لهجهلر اینگیلیسده داها چوْخدور. آمریکا-دا لهجه لر اوْلسا دا، ادبی دیل کیمی اوْرتا-آتلانتیک لهجهسی ایشلنیر.
اینگیلیسجهنین باشقا دیللرده ایزی[دَییشدیر]
اینگیلیسجهده باشقا دیللرین ایزی[دَییشدیر]
الیفبا[دَییشدیر]
اینگیلیس الیفباسیندا ۲۶ حرف وار.
سوزلر موقایسهسی[دَییشدیر]
دۆنیادا یاییلماسی[دَییشدیر]
آذربایجان دیلینده کی اینگیلیس کلمه لری[دَییشدیر]
- تیلیف(Tea leaf:چای یارپاقی)
- نوختا(Neck tie:کراوات)
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Oxford Learner's Dictionary 2015, Entry: English – Pronunciation.
- ^ ۲٫۰ ۲٫۱ Crystal 2006, pp. 424–426.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.
- ^ لوآ خطاسیماژول:Citation/CS1/Date_validation-ین 335-جی/جو خطینده: attempt to compare nil with number.[صفحهسیز]
- ^ U.S. Census Bureau, Statistical Abstract of the United States: 2003, Section 1 Population, U.S. Census Bureau, Tablo 47.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ The Cambridge Encyclopedia of the English Language, Second Edition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1995.
- ^ Mother Tongue, 2001 Counts for Both Sexes, for Canada, Provinces and Territories - ۲۰% Sample Data, 2001 Sayımı, Statistics Canada.
- ^ [۱] Main Language Spoken at Home.
- ^ Census in Brief Archived 2007-08-09 at the Wayback Machine., 15. sayfa (Tablo ۲٫۵), ۲۰۰۱ Sayımı, Statistics South Africa.
- ^ Languages spoken Archived 2007-03-29 at the Wayback Machine., 2006 Sayımı, Statistics New Zealand.
- ^ Native speakers aged 5 or more, 2000 Sayımı
- مقالههای ویکیپدیا نیازمند ذکر صفحه منبع
- Pages using collapsible list with both background and text-align in titlestyle
- Languages with ISO 639-2 code
- Languages with ISO 639-1 code
- ISO language articles citing sources other than Ethnologue
- اینگیلیس دیلی
- اینگیلیس دیللری
- ژرمن دیللری
- آنتیقوآ و باربودا
- اوسترالیا دیللری
- بلیز دیللری
- بوتسوانا دیللری
- کامرون دیللری
- کانادا دیللری
- فیجی دیللری
- غنا دیللری
- قرنادا دیللری
- گوام
- قویان دیللری
- هیندوستان دیللری
- ایرلند دیللری
- جاماییکا دیللری
- کنیا دیللری
- کیریباتی دیللری
- لسوتو دیللری
- لیبریا دیللری
- مالاوی دیللری
- مالزیدهکی دیللر
- مالت دیللری
- ماوریتیوس دیللری
- نامیبیا دیللری
- نائورو دیللری
- نیوزیلند دیللری
- نیجریه دیللری
- Languages of Niue
- پاکیستان دیللری
- پالاو دیللری
- پاپوا یئنی قینه دیللری
- رواندا دیللری
- ساموا آداسین دیللری
- گونئی آفریقا دیللری
- گونئی سودان دیللری
- بریتانیا ویرجین آدالاری
- مارشال دیلی
- فیلیپین دیللری
- آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین دیللری
- ترینیداد و توباقو دیللری
- اوقاندا دیللری
- وانواتو دیللری
- زامبیا دیللری
- زیمبابوه دیللری
- تایوان دیللری


text:
اسکولاستیک
اسکولاستیک (یونانجا "schole" – علمی صؤحبت، مکتب) – دینی فلسفه تیپی. حرفی معنادا " مکتب فلسفهسی " دئمکدیر. اورتا عصرلر دؤورو اوچون کاراکتریکدیر. اسکولاستیکلر مسحیت دینی اعتیقادینی راسیوناللیقلا اساسلاندیرماغا و سیستملشدیرمک نیتینده ایدیلر. بونون اوچون ایسه اونلار آنتیک فیلوسوفلارین ایدئیالاریندان ایستیفاده ائدیردیلر. تئولوژی اوستونلوک وئرمک، احکامچی ایلکین شرطلری راسیونالیست متود ایله بیرلشدیرمک و فورمال منطیق پروبلملرینه ماراق اسکولاستیکین سجیهوی جهتلریدیر. اورتا عصرلرده ان چوخ غربی اوروپادا اینکیشاف ائتمیشدیر. اسکولاستیکین کؤکلری سون آنتیک فلسفهسینه، خوصوصیله پروکلسین گؤروشلرینه گئدیب چیخیر.
اسکولاستیسمین دؤورلری[دَییشدیر]
اسکولاستیسم اوچ دؤوره بؤلونور.
- ائرکن اسکولاستیک
- اورتا اسکولاستیک و یا کلاسسیک اسکولاستیک
- چاغداش اسکولاستیک
ائرکن اسکولاستیک (9-13 عصرلر) یئنی افلاطونچولق تاثیری اولموشدور (آنسِلم کانتِربِری، ابن سینا، ابن رشد، توماس آکویناس)
کلاسیک اسکولاستیک دؤورونده (14-15 عصرلر) مسیحی ارسطوچو (بؤیوک آلبرت)، اوستون ایدی. 15-16 عصرلرده کاتولیک (یئنی اسکولاستیکلر، ایسپان اییئزویتیف. سوارئس) و پروتستانت (ف. مئلانختون) ایلاهیاتچیلار آراسینداکی موباحیثهلر اصلینده کاتولیک کیلیساسینین رفورماسیونا قارشی موباریزهسینی عکس ائتدیریردی.
موعاصیر اسکولاستیک – یئنی دؤورون فلسفی تعلیملرینین (دکارت، هابز، لاک، کانت، هگل و ب.) تاثیری ایله اسکولاستیکین اولکی مؤوقعی سارسیلدی. 19 عصردن موختلیف کاتولیک (تومیزم، افلاطون-آوقوستین مکتبی و ب.) و پروتستانت مکتبلرینی بیرلشدیرن اسکولاستیکه ماراق آرتدی.


text:
دؤردۆنجۆ صئفات، باصاردئر. “باصار”، گؤرمە گۆجۆدۆر. اینسانلاردا دا گؤرمە واردئر، آما بو چۇق سئنئرلئدئر. آللاە تعالا هر شەیی گؤرۆر.
کیلۇمترەلرجە اوزاقتا، قابیردە یاتان بیرینی یاردئما چاغئران کیشی، اۇنون کندیسینی گؤردۆگۆنۆ قابول أتمیش اۇلور. یۇقسا اۇنون دورومونو ناسئل قاوراسئن؟ بو شکیلدە بیر گؤرمە، یالنئز آللاها ماحصوص اۇلدوغوندان بو شاحئص، حامزایئ آللاهئن گؤرمە صئفاتئنا دا اۇرتاق سایمئش اۇلور.
بشینجیسی ایرادە، آلتئنجئسئ دا قودرت صئفاتئدئر. “ایرادە”، دیلەمک وە ترجیح أتمک، “قودرت” دە بیر شەیە گۆچ یتیرمە آنلامئنا گلیر.
اینسانئن ایرادەسی دە، قودرتی دە سئنئرلئدئر. اؤلۆنجە هیچبیر شەیی قالماز. اۇ شاحئص، حامزانئن بو چاغرئیئ قابول أدەجک ایرادەیە وە یاردئم یاپاجاق قودرتە صاحیب اۇلدوغونا اینانماسایدئ، چاغئرمازدئ. بو، اۇلاغان دئشئ بیر ایرادە وە قودرت یاقئشتئرماسئدئر. بو آنلامدا ایرادە وە قودرت صاحیبی تک وارلئق، آللاە تعالادئر. اؤیلە ایسە، اۇ شاحئص حامزایئ آللاهئن بو ایکی صئفاتئنا دا اۇرتاق سایمئش اۇلور.
آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۱۹۴﴾ أَلَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِهَا أَمْ لَهُمْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا قُلِ ادْعُوا شُرَكَاءَكُمْ ثُمَّ كِيدُونِ فَلَا تُنْظِرُونِ ﴿۱۹۵﴾ إِنَّ وَلِيِّيَ اللَّهُ الَّذِي نَزَّلَ الْكِتَابَ وَهُوَ يَتَوَلَّى الصَّالِحِينَ ﴿۱۹۶﴾ (سورة الأعراف)
آللاە ایلە آرانئزا قۇیوپ چاغرئدا بولوندوقلارئنئز، سیزین گیبی قوللاردئر. ایچینیزە یاتئیۇرسا، اۇنلارا سسلنین دە سیزە جواب ورسینلر! آیاقلارئ مئ وار کی، یۆرۆسۆنلر! أللری می وار کی، توتسونلار! گؤزلری می وار کی، گؤرسۆنلر! قولاقلارئ وار مئ کی، ایشیتسینلر! دە کی: “چاغئرئن اۇرتاقلارئنئزئ دا بانا توزاق قورون؛ هیچ گؤز آچتئرمایئن.” بنیم ولیم، بو کیتابئ ایندیرن آللاەتئر. اۇ، اییلرە ولیلیک أدر. آللاە ایلە آرانئزا قۇیوپ یاردئما چاغئردئقلارئنئز، سیزە یاردئم أتمک شؤیلە دورسون، کندیلرینە بیلە یاردئم أدەمزلر. (آعراف سورەسی؛ 197-194)
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ ﴿۷۴﴾ لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ ﴿۷۵﴾ (سورة یس)
بلکی یاردئملارئ اۇلور دییە، آللاە ایلە آرالارئنا قۇیدوقلارئ ایلاەلارا سارئلدئلار. اۇیسا اۇنلارئن، بونلارا یاردئما گۆچلری یتمز. آما بونلار، اۇنلار ایچین حاضئر عاسکردیرلر. (یاسین سورەسی؛ 75-74)
وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لِيَكُونُوا لَهُمْ عِزًّا ﴿۸۱﴾ لَّا سَيَكْفُرُونَ بِعِبَادَتِهِمْ وَيَكُونُونَ عَلَيْهِمْ ضِدًّا ﴿۸۲﴾ (سورة مریم)
دستک آلماق ایچین آللاەتان اؤنجە بیر قئسئم ایلاەلارا سارئلدئلار. حایئر؛ اۇنلار بونلارئن یاپتئغئ قوللوغو تانئمایاجاق، اۇنلارا ترس دۆشەجکتیر. (مریم سورەسی؛ 82-81)
ایشتە شیرک بودور. یاعنی آللاها یاقئن بیلینن کیمسەلری، آللاها عائید باعضئ اؤزللیکلرە صاحیب گؤرۆپ یاردئمئنئ ایستەمکتیر.
مۆرید: آللاە ایستەسە، حامزایا بو اؤزللیکلری ورەمز می؟
بایئندئر: آللاهئن گۆجۆ ایلە دلیل گتیریلمز. بونجا آیت وارکن، حامزایا اؤزل بیر گۆچ وریلدیگینی کیم ایددیعا أدەبیلیر؟ باقئن، آللاهئن ألچیلری دە داحیل حپیمیز آللاهئن قولو، یاعنی کؤلەسیییز. آللاەدا بیزیم راببیمیز، یاعنی صاحیبیمیزدیر. کؤلەنین، صاحیبی قارشئسئندا یتکیسی اۇلماز. نبیلر دە داحیل، هیچ کیمسەنین آللاها قارشئ یتکیسی اۇلماز. حلە آللاهئن کیمسەیە یتکی ورمەدیگینی بلیرتتیگی بیر قۇنودا باعضئلارئنئ یتکیلی سایماق، عاففەدیلەمەیەجک بیر سوچ اۇلور.
مۆرید: آما بو ذات، بیر باشقا یردە حامزانئن یاردئما گلدیگینی گؤرمۆش، دییۇر کی:
جین دیەبیلەجگیم بیر یاراتئق، بنی ألیمدن توتتو وە گؤتۆرمەیە چالئشتئ. چۇق بونالدئم. بیردن ایستیمداد ایلە “یا حامزا!” دەدیم. اۇ شانلئ صاحابی، بنیم داعوتیمە ایجابت أتتی وە عادتا اۇدانئن ایچیندە بلیریوردی. جین اۇنو گؤرۆنجە، قۇرقودان گری گری گیتتی وە دوواردان سۆزۆلەرک گؤزدن قایبۇلدو.
بایئندئر: بو، تام شیرکتیر. آللاە تعالا، بو قۇنودا شؤیلە بویورور:
أَلَا إِنَّ لِلَّهِ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَتَّبِعُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ شُرَكَاءَ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنْ هُمْ إِلَّا يَخْرُصُونَ ﴿۶۶﴾ (سورة یونس)
بیلین کی گؤکلردە کیم وار، یردە کیم وارسا آللاهئندئر. آللاە ایلە آرالارئنا قۇیدوقلارئندان یاردئم ایستەینلر، اۇرتاقلارا دگیل، سادەجە قورونتولارئنا اویارلار. اۇنلار سادەجە آتارلار. (یونوس سورەسی؛ 66)
قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِهِ فَلَا يَمْلِكُونَ كَشْفَ الضُّرِّ عَنْكُمْ وَلَا تَحْوِيلًا ﴿۵۶﴾ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلَى رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ إِنَّ عَذَابَ رَبِّكَ كَانَ مَحْذُورًا ﴿۵۷﴾ (سورة الإسراء)
دە کی: “آللاها یاقئن سایدئقلارئنئزئ چاغئرئن؛ اۇنلارئن نە سئقئنتئنئزئ گیدرمەیە، نە دە باشقا طارافا چەویرمەیە گۆچلری یتر. بونلارئن یاردئما چاغئردئقلارئ دا، کندیلرینی راببینە داحا چۇق یاقلاشتئراجاق وسیلە آرارلار. اۇنون ایکرامئنئ بکلەر، عاذابئندان قۇرقارلار. چۆنکۆ راببینین عاذابئ قاچئنئلماسئ گرکن شەیدیر. (ایسرا سورەسی؛ 56-57)
آ- اۇلاغان اۆستۆ گۆجۆن قایناغئ
مۆرید: حامزایئ یاردئما چاغئران کیشینین آصئل ایستەدیگی شەی، آللاهئن حامزایئ یاردئما گؤندرمەسیدیر. بونون آللاەتان باشقاسئنئ ایلاە أدینمکلە، یاعنی شیرک ایلە نە ایلگیسی اۇلور؟
بایئندئر: اۇ سؤزۆ اینجەلەیەلیم:
- اۇ ذات بیر یردە دییۇر کی: “بۆیۆک وە موقاددس روحلاردان ایستیمداد (یاردئم طالبی) اۇلابیلیر. آما آللاە تعالا، بو ایددیعایئ شؤیلە رددەدییۇر:
قُلْ مَنْ يُنَجِّيكُمْ مِنْ ظُلُمَاتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ تَدْعُونَهُ تَضَرُّعًا وَخُفْيَةً لَئِنْ أَنْجَانَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ ﴿۶۳﴾ قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُمْ مِنْهَا وَمِنْ كُلِّ كَرْبٍ ثُمَّ أَنْتُمْ تُشْرِكُونَ ﴿۶۴﴾ (سورة الأنعام)
دە کی: “گیزلیجە یالوارئپ، بیزی بوندان قورتارئرسان، ألبتتە سانا شۆکرەدنلردن اۇلوروز، دییە یاقاردئغئنئز بیر سئرادا، سیزی قارانئن وە دنیزین قارانلئقلارئندان قورتاران کیمدیر؟” دە کی: “آللاەتئر. سیزی اۇندان وە هر تۆرلۆ سئقئنتئدان اۇ قورتارئر. سۇنرا یینە دە اۇنا شیرک قۇشارسئنئز.” (أنعام سورەسی؛ 64-63)
یاعنی سئقئنتئ سئراسئندا یالنئز آللاها سئغئنئر؛ سئقئنتئ گچینجە دە، آللاهئن دئشئندا بیرینین یاردئمئیلا قورتولدوقلارئنئ سؤیلەرلر.
- حامزایا بو گۆجۆ آللاهئن ورەجگینی حایال أتمک، نەیی دگیشتیریر؟ چۆنکۆ بونون بیر دلیلی یۇقتور. حامزانئن بو چاغرئدان حابری بیلە اۇلماز. شو آیتلری ایی دۆشۆنەلیم:
قُلْ أَرَأَيْتُمْ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّمَاوَاتِ ائْتُونِي بِكِتَابٍ مِنْ قَبْلِ هَذَا أَوْ أَثَارَةٍ مِنْ عِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ ﴿۴﴾ وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُو مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لَا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَنْ دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ ﴿۵﴾ وَإِذَا حُشِرَ النَّاسُ كَانُوا لَهُمْ أَعْدَاءً وَكَانُوا بِعِبَادَتِهِمْ كَافِرِينَ ﴿۶﴾ (سورة الأحقاف)
4- دە کی: “آللاە ایلە آرانئزا قۇیاراق چاغرئدا بولوندوقلارئنئزئن نە اۇلدوقلارئنئ گؤردۆنۆز مۆ؟ گؤسترین بانا؛ یریۆزۆندە نەیی یاراتمئشتئر؟ یۇقسا گؤکلردە بیر پایلارئ مئ وار؟ سؤزلرینیز ایچینیزە یاتئیۇرسا بو قۇنودا بانا، داحا اؤنجە گلمیش بیر کیتاب وەیا بیر بیلگی قئرئنتئسئ گتیرین.
5- آللاە ایلە آراسئنا قۇیاراق؛ قئیامت گۆنۆنە قادار جواب ورەمەیەجک کیمسەلرە چاغرئدا بولوناندان داحا ساپئق کیمدیر؟ بونلار اۇنلارئن چاغرئسئنئن فارقئندا اۇلمازلار.
6- اینسانلارئن بیر آرایا گتیریلدیکلری گۆن، یاردئما چاغئرئلانلار اۇنلارا دۆشمان اۇلاجاقلار وە یاپتئقلارئ قوللوغو قابول أتمەیەجکلردیر. (آحقاف سورەسی)
هر مۆشریک،کندی ایلاهئنداکی گۆجۆن اۇنا، آللاەتان وریلدیگینە اینانئر. بو، دایانئقسئز بیر ایددیعادئر. شو آیتلری بیرآز دۆشۆنمک گرکیر:
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَمَّنْ يَمْلِكُ السَّمْعَ وَالْأَبْصَارَ وَمَنْ يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ وَمَنْ يُدَبِّرُ الْأَمْرَ فَسَيَقُولُونَ اللَّهُ فَقُلْ أَفَلَا تَتَّقُونَ ﴿۳۱﴾ فَذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمُ الْحَقُّ فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّى تُصْرَفُونَ ﴿۳۲﴾ (سورة یونس)
31- دەسن کی: “سیزە گؤکتن وە یردن رئزئق ورن کیم؟ ایشیتمەیە وە گؤزلرە حاکیم اۇلان کیم؟ یا اؤلۆدن دیرییی چئقاران، دیریدن دە اؤلۆیۆ چئقاران کیم؟ کیمدیر اۇ بۆتۆن ایشلری چکیپ چەویرن؟”؛ “آللاەتئر” دیەجکلردیر. دە کی: “هیچ چکینمز میسینیز؟
32- سیزین گرچک راببینیز اۇلان آللاە، ایشتە بودور. حاققئن اؤتەسی ساپئقلئق دگیلدیر دە یا نەدیر؟ نسئل اۇلویۇر دا، حالدن حالە سۇقولویۇرسونوز؟” (یونوس سورەسی)
مککە مۆشریکلری کاعبەیی طاواف أدرکن شؤیلە دەرلردی:
“لبیک لاشریک لک إلا شریک هو لک تملکە وما ملک”
أمرەت آللاهئم! سنین هیچبیر اۇرتاغئن یۇقتور. یالنئز بیر اۇرتاغئن واردئر کی، اۇنون دا، بۆتۆن یتکیلرینین دە صاحیبی سنسین.
بونو بیزە ناقلەدن ایبن عابباس دییۇر کی:
اۇنلار: “لبیک لاشریک لک = أمرەت آللاهئم! سنین هیچبیر اۇرتاغئن یۇقتور.” دەدیکلریندە موحاممد (ص): “یازئق سیزە، بورادا کسین، بورادا کسین!” دەردی.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی، مککە مۆشریکلری دە آللاهئن قئزئ سایدئقلارئ پوتلارئنا، اۇ یتکییی آللاهئن وردیگینی سؤیلۆیۇرلاردئ، آما بو بیر شەیی دگیشتیرمییۇردو.
آیتتە شؤیلە بویورولور:
وَيَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَانًا وَمَا لَيْسَ لَهُمْ بِهِ عِلْمٌ وَمَا لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ ﴿۷۱﴾ (سورة الحج)
آللاەتان اؤنجە، آللاهئن حاققئندا بیر قانئت ایندیرمەدیگی شەیە بۇیون أگرلر. اۇ قۇنودا کندیلریندە دە بیر بیلگی یۇقتور. بو یانلئشئ یاپانلارئن یاردئمجئسئ اۇلماز. (حاج سورەسی؛ 71)
مۆرید: بو ذات اۇ چاغرئدان سۇنرا، عادتا حامزا اۇدادا بلیریوردی، دییۇر. بیر دە شؤیلە بیر حاطئراسئنئ آنلاتئیۇر:
أسکی بیر دۇستومون راحاتسئزدئ. چارە آرامادئقلارئ یر قالمامئشتئ. ایچیندە بدیر ساواشئنا قاتئلان صاحابیلرین ایسیملری دە بولونان بیر دوعا مجموعاسئنئ ورەییم، دییە کندیلرینە گیتتیم. گلەجگیمدن کیمسەنین حابری یۇقتو.
بن مردیوندن چئقارکن باجئمئز ترانس حالیندە ایمیش. جینلر اۇنا: “حۇجا گلییۇر؛ اۇنون حاققئندان دا گلیریز” دییۇرلارمئش. قاپئیئ چالدئم. آرقاداشئم بنی گؤرۆنجە چۇق شاشئردئ.
“بو دوعا مجموعاسئنئ باجئمئز اۆزریندە تاشئسئن، موطلاقا فایداسئ اۇلور، جینلر یانئنا سۇقولامازلار” دەدیم وە گچتیم سالۇنا اۇتوردوم.
سۇنرا آرقاداشئم، بو دوعا مجموعاسئنئ حانئمئنئن اۆزرینە قۇیموش. ترانس حالیندەکی باجئمئز: “ناسئل، حامزا گلدی دییە قاچئیۇرسونوز، دگیل می؟” دییە باغئرمایا باشلامئش.
شیمدی بۆتۆن بونلار یالان مئ؟
بایئندئر: اۇقودوغوموز اۇ قادار آیتە راغمن بو ایددیعالارئ ساوونمایا چالئشمانئز، ایی نیەتلە باغداشتئرئلاماز.
ب- روحانیلرین حایاتئ
مۆرید: بن حالا تاطمین اۇلموش دگیلیم. بیلدیگیم قادارئیلا بش چشیت حایات واردئر:
– بیرینجیسی، بیزیم حایاتئمئزدئر.
– ایکینجیسی، حئضئر وە ایلیاسئن حایاتئدئر. بیر واقیتتە پک جۇق یردە بولونابیلیرلر. ایستەرلرسە بیزیم گیبی یەرلر، ایچرلر.
– اۆچۆنجۆسۆ، ایدریس وە عیسانئن (ع) حایاتئدئر. بو، ملک حایاتئ گیبی نورانی بیر حایاتتئر.
– دؤردۆنجۆسۆ، شهیدلرین حایاتئدئر.
– بشینجیسی، قابیردەکیلرین حایاتئدئر.
شهیدلر، حایاتلارئنئ آللاە یۇلوندا فدا أتتیکلری ایچین، آللاە دا اۇنلارا برزاح عالمیندە دۆنیا حایاتئنا بنزەر؛ فاقاط کدرسیز، زاحمتسیز بیر حایات ایحسان أدر. اۇنلار کندیلرینی اؤلمۆش بیلمز، داحا ایی بیر یرە گیتمیش بیلیرلر؛ چۇق موتلو اۇلورلار. ایشتە شهیدلرین أفندیسی اۇلان حامزا دا بؤیلە بیر حایات یاشاماقتادئر. کندینە سئغئنانلارئ قۇروموش، دۆنیا ایلە ایلگیلی ایشلرینی گؤرمەسی وە گؤردۆرمەسی مۆمکۆن اۇلابیلیر.


text:
نادرشاه
نادرشاه اوشار یا دا نادیر قولو آوشار ایرانین شاهلاریندان و فاتحلریندن.[۵] نادرشاه، شاه اسماعیل صفوی واقتی آذربایجاندان خوراسانا کؤچورولموش اوْلان اوشار تورکلریندن ایدی.[۶]
یاشامی[دَییشدیر]
نادیر، خوراسانداکی ابیورد حودوت بؤلگهسینده یاشایان افشارلارین قیرخلو یا دا قیروقلو اوباسینا منصوبدور. افشار ائلی تورک ائللریندن بیری دیر. نادیر، قیش ایچین گؤچ سیراسیندا، دسجیرد، درگز کندینه اولاشیلدیغیندا ایمام قولو بیگ این اوغلو اولاراق دوغولدو و نادیر قولو آدی اونا وئریلدی. نادیرین آتاسی ایمام قولو بیگ حاققیندا قایناقلارین بعضیلرینده دریدن البیسه تیکیجیسی و یا قورقچو اولدوغو، بعضیلرینده ده چوبان اولدوغو سؤیلنمیشدیر. کوچوک یاشدا باباسینی الدن وئرن نادیرین داها ۱۴-۱۵ یاشلاریندایکن بؤلگه ده کی دیگر ائللره و طایفالارا موجادلهلره قاتیلمیشدیر.[۷]
نادرین ۲-جی شاه تهماسیب دؤورونده فعالیّتی[دَییشدیر]
۱۷-جی عصرین سونو-۱۸-جی عصرین اوّللرینده صفویلر دؤولتی قورخونج بیر ایقتیصادی و سیاسی بحران کئچیریردی. اؤلکهنین مرکزی و شرق حیسّهسی افقان ایشغالی آلتینا دوشموشدو. آذربایجان، شیروان و بونلارلا همسرحد اراضیلر عثمانلی ایمپیراتورلوغو طرفیندن ایشغال اولونموشدو. روسیه دا قافقازدا بؤیوک فعاللیق گؤسترمهیه باشلامیشدی. ۱۷۲۳-جو ایلده بیرینجی پیوتر باکی اوزرینه یوروش ائتمیش و خزر بویو اراضیلری اله کئچیرمیشدی.
فاکتیکی اولاراق، مازانداران ویلایتیندن باشقا هئچ بیر یئر موستقیل دئییلدی. بورادا ایسه هله صفویلرین حاکمیّتینین سونلاریندان بری مؤهکملنمیش فتحعلی خان قاجار حؤکمرانلیق ائدیردی. او، صفوی شاهی سلطان حسینین افقانلارین علیندن قورتولموش اوْغلو تهماسیبی اؤز ساراییندا ساخلامیشدی. آز سوْنرا تهماسیب اؤزونو شاه اعلان ائدیر.
اؤلکهده قرارلاشمیش وضعیت هم کندلیلر، هم شهر اهالیسی، هم ده زادگانلار آراسیندا حاقلی ناراضیلیق دوغوروردو. بۇ ناراضیلیق گئت-گئده آرتیردی. بیرجه ایشغالچیلارا قارشی موباریزهده رهبرلیگی اؤز اوزرینه گؤتوره بیلهجک رهبر چاتیشمیردی. نهایت، بئله بیر رهبر ده تاپیلدی. بو، او زامان چوْخ دا تانینمایان نادیرقولو خان افشار ایدی. ایرانین گلهجک شاهی نادیرقولو خان تورک طایفهلاریندان افشارلارین قیرخلی بویوندان ایدی. اونون اجدادلاری هله بیرینجی شاه ایسماعیل زامانیندا آذربایجاندان خوراسانا کؤچورولموشدولر. نادیرقولو دا ۱۶۸۸-جی ایلده کاسیب بیر عائلهده دوغولموشدو. هله اونسککیز یاشی تمام اولمامیش او آناسی ایله بیرلیکده خارزم اؤزبکلرینین یوروشلریندن بیرینده اسیر آلینیر و قول ائدیلیر. چوْخ کئچمهدن اسیرلیکدن قاچیب خوراسانا قاییدان نادیرقولو ابیورد حؤکمداری بابا علی بیین یانیندا قوللوغا گؤتورولور. او، باشینا کیچیک بیر دسته توپلاییب، خوراسان اوستانلرینین بیر نئچهسینی توتدوقدان سوْنرا اؤزونو نادیرقولو بی آدلاندیرماغا باشلاییر. نادیرقولو بیین هونرور خوراسان یوروشلرینین قارشیسی قودرتلی فئودال ملیک محمود طرفیندن دایاندیریلیر. نادیرقولو کؤمک اۆچون شاه بیرینجی تهماسیبه مراجعت ائدیر. ۱۷۲۶-جی ایلده شاه تهماسیب و فتحعلی خان قاجار ملیک ماهمودو دئویریب، بورادا صفوی شاهینین حاکمیّتینی برپا ائتمکدن اؤترو بؤیوک قوشونلا خوراسانا گلیر و نادیرقولو بی اونلارلا بیئرلشیر.
۱-جی تهماسیب نادیرقولو بیی خوراساندا اؤز جانیشینی تعیین ائدیر. بوندان سوْنرا نادر اؤزونه تهماسیبقولو خان آدینی گؤتورور. او، تهماسیبه ایلک نؤوبهده تأثیر قوهسی گئت-گئده بؤیوک سۆرعتله آرتان فتحعلی خان قاجاری نئیتراللاشدیرماقدان اؤترو لازیم ایدی. آنجاق شاه (هئچ نادرین اؤزو ده اوندان گئری قالمیردی) بونونلا دا کیفایتلنمیر.
ملیک محمود ایدارهچیلیغینین مرکزی مشهد آلینان زامان شاه تهماسیبین امری ایله فتحعلی خان اؤلدورولور. چونکی نادر اونو فتحعلی خانلا ملیک محمود آراسیندا گیزلی سؤودلشمه اوْلدوغونا ایناندیرمیشدی. بوندان سوْنرا نادیرقولو خان شاهین سیلاحلی قوهلرینین باش کوماندانی تعیین اوْلونور. بیر قدر کئچمیش نادر ملیک محمودون قوشونلارینی ازرک، اونون اؤزونو قتله یئتیریر. بوندان سوْنرا نادرین سارایداکی مؤقیعیتی گۆجلو شکیلده مؤحکملنیر.
حادثهلرین سوْنراکی اینکیشافی گؤستریر کی، آرتیق ۱۷۲۷-جی ایلدهن نادر شاه تهماسیبله ده علاقهلری تام قیریر و بوتون خوراساندا اؤزونون حؤکمرانلیغی اوغروندا موباریزهیه باشلاییر. نادر نظارتدن چیخمیش کورد و تورکمن قبیلهلری و شاه قوشونلاری اۆزرینده بیر نئچه غلبه قازانیر. شاه اؤزونون مغلوبیتینی اعتراف ائدیر و باریشیق اۆچون یوللار آختاریر. بۇ آرادا نادر بیر سیرا قتیتلی یوروشلر واسطهسیله بوتون شیمال-شرقی ایرانی بیرلشدیریر. ایرانداکی افقان شاهی اشرف ده آرتیق اونون قالیبیتلی یوروشلریندن ناراحاتلیق کئچیرمهیه باشلاییر. اشرف اؤز قوشونلارینی خوراسانا، نادرین اوزرینه یئریدیر. ۱۷۲۹-جو ایلین ۳۰ سئنتیابریندا میماندوست چایی ساحلیندهکی دؤیوشده (میماندوست دؤیوشو) اشرفین قوشونلاری دارماداغین ائدیلیر. بۇ پارلاق غلبهسی ایله ده نادر اؤلکهنین یادئللیلردن تمیزلهنمهسی اوغروندا موباریزهسینین باشلانغیجینی قویور. اشرفین قوشونلاری تهرانا دوغرو گئری چکیلهرک، اورادان دا ایصفاهانا یؤنلیرلر. نادرین افقانلارلا حاق-حساب چکهندن سوْنرا آذربایجان اوزرینه یئریجیینی آنلادیغی اۆچون عثمانلی سلطانی، اشرفین کمکینه بؤیوک بیر اوردو گؤندریر.
نادرله اشرف آراسیندا هلئدیجی دؤیوش ۱۷۲۹-جو ایلین ۱۳ نوامبریندا ایصفاهان یاخینلیغیندا (ایصفاهان دؤیوشو) باش وئریر. بۇ دفعه نادر بیرلشمیش افقان-تورک قوشونلاری اۆزرینده پارلاق غلبه قازانیر. اونلارین گؤزو ائله قورخور کی، همین گون بیر داها دؤیوشه گیرمهییب ایصفاهاندان چکیلیرلر. نادر تنتهنهلی شکیلده شهره گیریر و اؤز اللری ایله صفوی تاجینی شاه تهماسیبین باشینا قویور. عومومدونیا صحیّه تشکیلاتینینوندن بیر قدر کئچهندن سوْنرا نادر اؤز قوشونلارینی افقانلاری تعقیب ائتمکدن اؤترو فارس ویلایتینه گؤندریر. قاچاقاچدا اشرف اؤلدورولور و بۇ دا دؤیوشون تالئیینی حل ائدیر. اؤلکهنین شرقی تماماً تمیزلنیر. ایندی قارشیدا یالنیز آذربایجانی و اونون یاخینلیغینداکی تورپاقلاری عثمانلی تورکلریندن آزاد ائتمک قالیردی. ۱۷۳۱-جی ایلدکی حربی عملیّاتلار نتیجهسینده نادیرقولو خان عثمانلیلاری ازرک آذربایجانی، همدانی و کیرمانشاهی آزاد ائدیر. عثمانلیلار یالنیز آرازدان شیمالدا قالیرلار.
تهماسیب اؤزونون زیفلمیش نفوذونو برپا ائتمکدن اؤترو همین اوستانلری شخصاً آزاد ائتمک قرارینا گلیر. آنجاق مغلوب اولاراق، ۱۷۳۱-جی ایلده اؤلکه اۆچون بیابیرچی بیر صۆلح موقاویلهسی (کیرمانشاه موقاویلهسی) باغلاییر. همین موقاویلهیه اساساً، آراز چایینین قوزئینداکی بوتون اراضیلر، ائلهجهده کیرمانشاهین بیر سیرا اوستانلری عثمانلیلارا وئریلیردی.
۳-جو شاه عباسین دؤورونده نادرین فعالیّتی[دَییشدیر]
نادیرقولو خان موقاویلهنی تانیماقدان ایمتیناع ائدیر و قدیم تورک عنعنهلرینه گؤره، خان و ایانلارین قۇرولتایینی چاغیریر. قۇرولتای شاه تهماسیبی تاختیندان سالاراق، اونون اوچونجو شاه عباس آدلاندیریلان سککیز آیلیق اوْغلونو شاه اعلان ائدیر. فاکتیکی اولاراق، بوتون حاکمیّت نادرین الینده جملشیر. بوندان سوْنرا نادر ایکی ایل عرضینده بیر-بیرینین آردینجا قازاندیغی پارلاق غلبهلرله بوتون آذربایجانی و شرقی گورجوستانی عثمانلیلاردان تمیزلییر.
ایخانووون یازدیغینا گؤره، نادیرقولو خانین سرکردهلیک ایستعدادی گنجه نین محاصرهسی زامانی اؤزونو داها پارلاق بیر طرزده گؤسترمیشدی. او زامان گنجهده عثمانلیلارین قارنیزونو اوتوروردو. محاصره تمام دارالسا دا، قارنیزون عبدالله پاشادان کؤمک گلجیی اومیدی ایله تسلیم اولموردو. عبدالله پاشا قارصدا ایدی و اؤزونون ودلری ایله محاصرهدهکیلره وئریردی. نادر قوشونلارین بیر حیصّهسینی گنجه قاپیسیندا قویاراق، ۱۵ مینلیک دؤیوشچو گؤتوروب، داغیستان یولونو باغلاییر و قارس اوزرینه هوجوما کئچیر. عبدالله پاشا اؤز سرکردهلیک مهارتی ایله آد چیخارمیش نادرله دؤیوشه گیرمکدن بویون قاچیریر و قالایا گیریب، اوزونموددتلی محاصرهیه هازیرلاشیر. حادثهلری سۆرعتلهندیرمک آماچ ایله نادر بئله بیر فند ایشلهدیر: گئجهنین بیرینده محاصرهنی گؤتوروب تلسیک گئری چکیلیر. آلدانمیش عبدالله پاشا ۱۰۰ مینلیک قوشونو ایله قالادان چیخاراق، نادری ایروانا قدر تعقیب ائدیر. اوچمودزینین جنوب-غربینده قفلتهن قوشونو گئرییه دؤندرهن نادر عثمانلیلارلا اؤلوم-دیریم ساواشینا گیریر. قفلتی دؤیوش عثمانلی قوشونوندا واهیمه یارادیر و نادیرقولو خان بۇ دفعه ده تام غلبه قازانیر. بوندان سوْنرا ایروان قالاسی و تیفلیس قالاسینداکی عثمانلی قارنیزونلاری اونا دؤیوشسوز تسلیم اولورلار. ۱۷۳۵-جی ایلین سونلارینا دوغرو قافقاز عثمانلی اوردولاریندان تماماً تمیزلنیر کی، بونو دا نادر شاهین بؤیوک غلبهسی حساب ائتمک اولار. بورادا یئرلی اهالینین عثمانلی تورکلری ایله موباریزهده نادیرقولو خانا گؤستردیی یاردیم دا قئید اولونمالیدیر. او دا قئید ائدیلمهلیدیر کی، سوْنرادان همین اهالی نادرین اؤزونه قارشی چیخمیشدیر. و همین موباریزهده گلهجک موستقیل آذربایجان خانلیقلارینین اساسی قویولموشدو. نادیرقولو شاهین تابئچیلییندن ایلک چیخان بئله موستقیل خانلیق شکی خانلیغی اولموشدو. ۱۷۳۵-جی ایلده باغلانمیش گنجه موقاویلهسینه گؤره، روسیه هله I پیوترون توتدوغو باکی و دربند شهرلرینی بۇ شرطله گذشته گئتمیشدی کی، نادر عثمانلی ایله موباریزهسینی دایاندیرمایاجاق و اونونلا سئپارات صۆلحه گیرمهیهجکدی. لاکین نادیرقولو خان بۇ شرطلری پوزور و ۱۷۳۶-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله صۆلح سازیشی ایمزالاییر. سازیشه گؤره، تۆرکیه ۱۷۲۲-جی ایله قدر صفویلر دؤولتینه مخصوص اولموش بوتون تورپاقلاری نادره قایتاریر. یالنیز همیشه سوننی تۆرکیهیه مئیلی ایله سئچیلمیش داغیستان خالقلاری اطاعت گؤسترمیرلر. نادر از قوشونلارینی داغیستانا یئریدیر، بؤیوک اذیّتله قازیقوموغا قدر گئدیر و گئری قاییدیر. یئنی الده اولونموش آذربایجان ویلایتلرینین حؤکمرانلیغی نادرین قارداشی ایبراهیم خانا تاپشیریلیر.
اوزون ایللر عرضینده ایلک دفعه اولاراق آذربایجانین گئنیش حدودلاری اینضیباطی قایدادا بیر شخصین ایدارهسینه وئریلیر. آرتیق صفویلر دؤولتینین سرحدلری دئمک اولار کی، تماماً برپا ائدیلیر و قارشیدا اونون داغیلمیش تصروفاتینی دیرچلتمک وظیفهسی دورور.
نادرین شاه اعلان اولونماسی ایله افشارلارین حاکمیّته گلمهسی[دَییشدیر]
کؤهنه صفوی سولالهسینین نمایندهلری آرتیق فئودال ایانلاری و خالق آراسیندا اؤز نفوذلارینی تماماً ایتیرمیشدیلر و اؤلکهنی داغینتیدان خلاص ائتمک اقتداریندا دئییلدیلر. نادر اؤز نؤقتئیی-نظریندن یگانه دوغرو یولا ال آتماق – تاخت-تاجین حقیقی صاحبی اوْلماق ایستییر. بوندان اؤترو او یئنیدن قدیم تورک قایداسینا گؤره، موغان دوزونده قۇرولتای، (بو دفعه بؤیوک قۇرولتای) چاغیریر. بۇ قۇرولتایا حربی، مولکی و دینی ایانلاری، شهر و کند باشچیلارینی ییغیر. بورایا ۱۰۰ مینه یاخین آدام توپلانیر. بونلاردان اؤترو مسجید و بازارلار دا داخیل اوْلماقلا آغاج و قامیشدان ۱۲ مین موقتی تیکیلی سالینیر. نووروز بایرامی گونو، ۱۷۳۶-جی ایلین ۲۱ مارتیندا نادیرقولو خان قۇرولتایا ایشتیراکچیلار آراسیندان یئنی شاه سئچمک تکلیفی وئریر. سؤزلرینی بونونلا اساسلاندیریر کی، اوچونجی شاه عباس هله کی، اوشاقدیر، نادر اؤزو ایسه ایشلهمکدن یورولوب و حاکمیّتدن ایمتینا ائدیر.
آذربایجانین حربی ائلیتاسی – قیزیلباشلار اؤز یوکسلیشلری اۆچون صفویلره میننتدار ایدیلر و بونا گؤره ده حاکمیّت سولالهسینین دییشمهسینین علیهینه ایدیلر. آنجاق اؤز اعتراضینی آچیق شکیلده یالنیز قاراباغ و گنجه بیلربییسی اوغورلو خان قاجار بیلدیریر کی، او دا سوْنرالار بونون موقابیلینده اؤز مالیکانهلرینین بؤیوک بیر قیسمینی ایتیرمیش اولور. اونون حاکمیّتینده بیرجه گنجه ساخلانیر و روتبهسی ده گنجه بیلربیی آدلاندیریلیر، قاجارلارین چوْخ حیصّه سی ایسه خوراسانا سورگون ائدیلیر. شاه اعلان اولونماسی مسئلهسی اورتایا چیخاندا، نادر اؤزونو ظاهرهن ائله گؤستریر کی، گویا یورولوب، دوغرودان دا شاهلیغی ایستمیر، قۇرولتای آز قالا یالواریب اونون راضیلیغینی آلیر و تاجقویما مراسیمی کئچیریلیر. حتی بۇ موناسیبتله قۇرولتای ایشتیراکچیلارینا ائرمهنی و گورجو میللتیندن اوْلان قول و کنیزلر باغیشلانیلیر.
حاکمیّتین حقیقی صاحبی اولاندان سوْنرا دا نادر شاه اؤز مؤوقئیینی محاربهلرله مؤهکملندیریر و اونون حربی دوهاسی همیشه اونون کمکینه چاتیر. یئر اوزونده اونون قدر پارلاق حربی غلبهلر قازانمیش سرکردهلری بارماقلا سایماق اولار. نادر شاه یوروشلره چیخماقلا هم ده اؤلکهنین اقتصادیاتینی دیرچلتمک، حاکمیّتدهکی سولاله دییشیکلییندن ناراضی قالان قیزیلباش ایانلارینی وارلاندیرماقلا اونلاری اؤز طرفینه چکمک آماچ گودوردو. ۱۷۳۷-جی ایلده نادر شاه عصیانا قالخمیش افقانلارا قارشی چیخیش ائدیر و هم هراتی، هم ده قندهاری توتور. سوْنرا او، قاچقین افقانلارا سیغیناجاق وئرهن هیندوستانا هوجوم چکیر. نادرین قوشونلاری مقاومت گؤرمهدن کارنالا (دهلینین شیمال-غربینده) قدر گلیب چیخیر و ۱۷۳۹-جو ایلین ۲۴ فوریهیندا بؤیوک موغول سولالهسیندن محمد شاهین اوردوسونو دارماداغین ائدرک، مارتین ۲۰-ده دئهلینی توتور. بؤیوک موغول دؤولتی اوزرینه پوللا آلتی میلیون روپیلیک، قیمتلی داش-قاشلا ۵۰۰ میلیون روپیلیک خراج قویولور. آلینمیش حربی قنیمت ۷۰۰ میلیون روپی دیرینده حسابلانیردی. بونون بؤیوک بیر حیصّه سی کئلاتا آپاریلیر و نادر قنیمتی اؤلنهجهن بورادا ساخلاییر. اوّللر قایدا بئله ایدی کی، قیمتلی داشلار قیزیلباشلار آراسیندا بؤلوشدورولوردو، نادر بۇ دفعه همین قایدانی پوزور و داش-قاشی اؤزونه گؤتورور. بۇ دا دؤیوشچولر آراسیندا ناراضیلیق دوغورور. اؤدنجین همین قیسمینده دۆنیانین ان ایری بریلیانتی ساییلان "کوهی-نور" ("نور داغی") آدلانان داش دا واردی. باشقا مشهور قیمتلی داشلار دا آز دئییلدی.
هیندوستانی توتدوقدان سوْنرا نادر سیندی اؤزونه تابع ائدیر و اورتا آسیایا یوروش ائدیر. گۆجلو مقاومته باخمایاراق، نادر شاه ۱۷۴۰-جی ایلده بوخارا و خیوه خانلیقلارینی اؤز دؤولتینین ترکیبینه قاتا بیلیر.
توتدوغو اؤلکهلرده سیلاحلی قارنیزونلار ساخلایان نادر ۱۷۴۱-جی ایلده داغیستان اوزرینه یئریگیر. مسئله بوراسیندا ایدی کی، نادر هیندوستاندا ایکن داغلیلار تابعچیلیکدن چیخمیشدیلار. اۆستهلیک اونلارین دستهلری تئز-تئز دربند و شاماخی، کاخئتییا و جار-بالاکهن ویلایتلری اوزرینه هوجوما کئچیردیلر. ۱۷۳۸-جی ایلده مانیک کندی یاخینلیغینداکی دؤیوشده نادر شاهین قارداشی ایبراهیم خانین قوشونلاری داغلیلارین بیرلشمیش اوردولاری طرفیندن مغلوبیته اوغرادیلمیش، ایبراهیم خان و گنجه بیلربیی اوغورلو خان قاجار اؤلدورولموشدو.
نادر شاه اؤزو ده داغیستاندا اینادلی مقاومتله قارشیلاشیر. لاکین هر حالدا ۱۷۴۳-جو ایلین اوّللرینده بیر نئچه غلبه قازانیر. گؤرونور، نادر داغیستاندا اوزلشدیی چتینلیکلردن سوْنرا اؤزونو سیندیرماماق اۆچون اۆزرینده اؤز آدی هکک اولونموش پول دا بوراخدیریر. لاکین هر حالدا او، داغیستاندان گئری چکیلمهلی اولور.
داغیستاندا زیفلمیش نفوذونو برپا ائتمک آماچ ایله نادر شاه واخت ایتیرمهدن تۆرکیه ایله محاربهیه گیریر. بورادا دؤیوشلر عرب عیراقینی اله کئچیرمک اۆچون آپاریلیر. لاکین بۇ دفعه ده دؤیوشلر گاه بو، گاه دا او بیری طرفین اوستونلویو ایله کئچیر و غلبه قازانیلمیر. بیر سبب ده بۇ ایدی کی، نادر اؤز علیهینه قالخمیش عصیانلاری یاتیرماقدان اؤترو قوشونونون بیر حیصّهسینی ایرانا و اونون اطرافینداکی اؤلکهلره گؤندرمیشدی. ۱۷۴۶-جی ایلده نادرین عثمانلی ایمپیراتورلوغو ایله باغلادیغی صۆلح موقاویلهسینه گؤره، کؤهنه سرحدلر ساخلانیلیردی. ائله بۇ ایللرده نادر شاه بحرین، عوْمان و ماسکات اوزرینه یوروشلر ده کئچیریر. اؤلکهنین باشکندینی تالان ائدیلمیش ایصفاهاندان مشههده کؤچورور و بۇ شهرین یاخینلیغینداکی داغین باشیندا اؤزونه کئلات آدلی بیر قالا (کئلات قالاسی) قوردورور. نادر خزینهسینی بورادا ساخلاییردی. قالانین تیکیلمهسی آغلاگلمز چتینلیکلر یارادیر. آذربایجان کندلیلری بورایا ۱۰ تونلارلا آغیرلیقدا مرمر طبقهلر گتیریردیلر. عئینی زاماندا نادر شاه فارس کؤرفزینده و خزر دنیزینده دونانما یارادیلماسی ایشینه باشلاییر و اوردوسونو یئنیدن قورماق فیکرینه دوشور. هر ایکی مقصدله آوروپا اؤلکهلریندن متخصصلر گتیریلیر. اونون اوردوسوندا آرتیلرییا و توفنگچیلر آغیر موشکتلرله سیلاهلانمیش پیادا دؤیوشچولری موهوم یئر توتوردو. یئنی توپلار، مورتیرالار (قیسا لولهلی توپلار) و نۆوهلر تؤکمکدن اؤترو مروده مؤهکملندیریلمیش مرکز یارادیلمیشدی. آرتیللئرییا و توپ سیناقلاری، توپچو و آرتیللئریستلرین حاضیرلیغی بورادا کئچیریلیردی. بوتون بونلار نادر شاهین گلهجک غلبهلری نامینه ائدیلیردی. اونون گئنیش پلانلاری واردی. او، خزر دنیزی بویونداکی بوتون تورپاقلاری ضبط ائتمک، چینی ده توتماقلا نهنگ بیر دؤولت یاراتماق آرزوسوندا ایدی. آنجاق اونون پلانلاری حیاتا کئچمهدی.
اونون آپاردیغی مرکزلشدیرمه سیاستی فئودال ایانلارینین ماراقلارینا توخونوردو. ۱۷۴۱-جی ایلده مازانداران مئشهلریندن کئچرکهن، نادره سوی-قصد اولور. بوندان سوْنرا داغیستانداکی اوغورسوزلوقلار و ۱۷۴۳-۱۷۴۷-جی ایللرین عصیانلار دالغاسی باشلاییر. بوتون بونلار نادر شاهی قزبلندیریر و او، کوتلوی جزا تدبیرلرینه باشلاییر.
نادرین شاهین اؤلومو (قتلی)[دَییشدیر]
هیجری-قمری تاریخی ایله ۱۱۶۰-جی ایل جمادول-سانی آیینین ۱۱-i آخشامی (بازار گئجهسی، ۱۷۴۷-جی ایلین ایون آیینین ۲۰-ده) خبوشان یاخینلیغینداکی فتحآباددا قۇرولان دوشرگهده محمد بی قاجار ایروانی، موسا بی امیرلی افشار، قوجا بی کندیرلی افشار، صالح خان قیرخلینین، کئشیکچیباشی مممدقولو خان افشارین و بیر سیرا دیگر کئشیکچیلرین دستیی ایله گئجیاری نادر شاهین چادیرینا داخیل اوْلدولار. نادر شاه همین گئجه آروادلاریندان – محمد حسن خانین قیزی سیتارهنین (جوکینین) چادیریندا یاتمیشدی. قتلچیلر نادرین هانسی چادیردا یاتدیغینی اؤیرنیب، گؤزتچینی بوغدولار و سیتارهنین چادیرینا داخیل اوْلدولار و نادرین اوزونو گؤردوکده قورخو اونلاری ائله بورودو کی، اونلار قاپیدان ایچری گیرمهیه جسارت ائتمهدیلر. اما مممدقولو خان و صالح خان چادیری خنجرله جیردیلار و بیر نئچه نفر ایچری داخیل اوْلدو. نادر شاه یئریندن آتیلیب، صالح خانی گؤرهن کیمی اونو سؤیدو. قیلینجی چکیب اونو قوودو و اونلاردان ایکیسینی قیلینجی ایله ووردو. بۇ واخت آیاغی چادیرین ایپینه ایلیشیب ییخیلدی. آیاغا قالخانا قدر صالح خان اونون کوریینه بیر قیلینج ووردو. بۇ زامان محمد خان قاجار گلیب عظمتی گؤیلر قدر اولان، قودرتی عالمه سیغمایان نادر شاهی قتله یئتیردی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
- ایراندا افقان هاکیمیتی
- نادرین داغیستان یوروشلری
- افشارلار
- افشارلار دؤولتی
- افشارلار سولالهسی
- آوشار ائلی
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ The Cambridge History of Iran Volume 7. cambridge.org. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2012-07-31. یوْخلانیلیب2019-04-10.
- ^ Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), p. 34
- ^ Lockhart, Laurence, "Nadir Shah: A critical study based mainly upon contemporary sources", London, Luzac & Co, 1938, p.278
- ^ Michael Axworthy's biography of Nader, The Sword of Persia (I.B. Tauris, 2006), pp. 168-170
- ^ Nadir-Shah Nādir Shāh, Encyclopedia Britannica
- ^ ا.آ. گرانتوسکی، م.آ. داندامایو، گ.آ. کاشلنکو، ای.پ. پتروشفکی، م.س. ایوانف، ل.ک. بلوی (۱۳۸۵). تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز,چئویرن: کیخسرو کشاورزی (فارسجا). تهران: مروارید.
- ^ AVŞARLI NADİR ŞAH VE DÖNEMİNDE OSMANLI-İRAN MÜCADELELERİ (Basılmamış Doktora Tezi),SÜLEYMAN DEMİREL ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH ANABİLİM DALI, Isparta-2001, Abdurrahman Ateş. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-05-28. یوْخلانیلیب2019-04-10.
- آذربایجان تاریخی
- افشار تاریخی
- تاریخ
- افشار شاهلار
- Iranian Sunni Muslims
- Converts to Sunni Islam from Shia Islam
- Iranian former Shia Muslims
- Murdered Persian monarchs
- Khans of Erivan
- Safavid generals
- Turkic rulers
- Grand Viziers of the Safavid Empire
- ۱۶۹۸-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۷۴۷-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- 18th-century Iranian people
- Qurchi-bashi
- Afshar tribe
- 18th-century murdered monarchs
- 17th-century people of the Safavid Empire
- 18th-century people of the Safavid Empire


text:
قیرقیزیستان-تاجیکستان سرحدینده گرگینلیک
قیرقیزیستان حیاتینی ایتیرهنلرین ساییسینی آچیقلارکن، تاجیکیستان طرفینه دایر بیلگیلر بیلینمزلیگینی قورویور
قیرقیزیستان-تاجیکیستان سرحدینده اولان سو پایلاما شبکهسینی کنترل ائتمه سببیله چیخان سلاحلی چاتیشمادا هر ایکی طرفدن ان آز ۱۳ نفر حیاتینی ایتیردی، ۱۶۵ نفر یارالاندی.
چاتیشمالار چرشنبه گونو، سرحددهکی بیر سو قایناغینا گؤزهتیم کامئراسی یئرلشدیریلمهسیندن سونرا باشلامیشدی.
طرفلر آتیشکس و عسگرلرین گئری چکیلمهسی اوزرینه آنلاشسا دا چاتیشمالار داوام ائتدی.
قیرقیزیستان حیاتینی ایتیرهنلرین ساییسینی آچیقلارکن، تاجیکیستان طرفینه دایر بیلگیلر بیلینمزلیگینی قورویور.
اؤته یاندان، قیرقیزیستان جمهورباشقانی سادیر جاپاروو، سوسیال مئدیادان وئردیگی آچیقلامادا،
"قیرقیزیستانین بوتون ساکینلرینی، هر شئیدن اؤنجه سیاسی گوجلری و مئدیانی ساکین اولماغا، تخریباتلارا بویون ایمهمهیه، دوشمهنلیگی و آنلاشیلمازلیغی آرتیرماماغا چاغیریرام" دئدی.
آیریجا، بؤلگهدهکی ۸۰۰ نفره یاخین قیرقیز وطنداشینین گوونلی بؤلگهیه چیخاریلدیغی اؤیرنیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
قازاقیستان: گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتو ساواشا قاتیلمایاجاق
"روسیا-اوکراینا اختیلاف بؤلگهسینده کوللکتیو گوونلیک آنلاشماسی هؤرگوتونون ایشتیراکی مسئلهسی گوندمده دئییل"
دونیا کؤچری اویونلاری باشا چاتدی
قاپانیش مراسیمینده دانیشان گنجلر و ایدمان باخانی محمد محرم قصاباوغلو، اویونلارین تۆرک دونیاسی آراسیندا ایلیشکیلری گوجلندیردیگینه دقت چکدی
آذربایجان و ارمنیستان خاریجی ایشلر باخانلاری گؤروشدو
پاشینیان، گؤروشمهده آذربایجان و ارمنیستان آراسیندا باریش آنلاشماسی لایحهسینین حاضیرلاناجاغینی ادعا ائتمیشدی


text:
"تراکتور"دان شامپیونلار لیگینده واجیب غلبه
تبریزین "تراکتور" کلوبو آسیا شامپیونلار لیگینده نؤوبتی اویونونا چیخیب.
تبریزین "تراکتور" کلوبو آسیا شامپیونلار لیگینده نؤوبتی اویونونا چیخیب.
تبریز تمثیلچیسی سفرده بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینین "الشارجه" کلوبو ایله قارشیلاشیب. "تراکتور" قروپ لیدری ایله گؤروشده واجیب غلبه قازانیب - 2:0. محمد عباسزاده دوبل ائدیب. بو نتیجهدن سونرا "آل قوردلار" 10 امتیازلا قروپدا 2-جی، "الشارجه" 11 امتیازلا ایلک پیللهده قرارلاشیب.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرک ایدمانچیلار ۴۳ مدال قازاندی
تیفلیسده گئچیریلهن و ۲۹ اؤلکهدن ۱۵۲ ایدمانچینین قاتیلدیغی پارا هالتر آوروپا شامپیوناسی یاریشمالاری باشا چاتدی
تۆرک میللی تیمی لوکزامبورگو قوناق ائدیر
ایندیه دک اوینادیغی ۴ اویوندا هئچ گل یئمهدن قازانان تۆرک میللی تیمی، ۱۲ پوئنله لیدئردیر


text:
دوکتور کونستانتین رادولیسکو ایستادیومو
دوکتور کونستانتین رادولیسکو ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Stadionul Dr. Constantin Rădulescu) کلوژ-نپوکا شهرینده بیر ایستادیومدور. 1905 ایلینده تاسیس اوْلونوب. اوْت اؤرتویو طبیعی چمندیر. صاحیبی سیافار کلوژ فوتبال کولوبودور.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Stadionul Dr. Constantin Rădulescu – StadiumDB.com. یوْخلانیلیب17 April 2018.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Stadionul Dr. Constantin Rădulescu»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دوکتور کونستانتین رادولیسکو ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.