text:
شجره تراکمه
شجره تراکمه یا تورکمنلر شجرهسی ـ ابوالغازی بهادرخان ١٠٧١-نجی هیجری قمری ایلده خوارزمده یازدیغی تورکمنلر تاریخی اۆزره بیر بیتیک دیر. بو یازی ایچهریگی اۆچون بیر اوغوزنامه تانینیر و چوْخ بؤلومو اوغوز خان (مئته تانری قۇت) یاشاییشینا گؤره یازیلیبدیر. آغیز باخیمیندان بو یازی چاغاتای تۆرکجهسینده دیر.
بیتیگین بؤلۆملری[دَییشدیر]
- مقدمه
- آدم علیه السلام نینگ ذکری
- اوغوز خان نینگ دنیاگه کیلیشی نینگ ذکری
- اوغوز خان نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- اوغوز خان نینگ توران و هندوستانغه یورگانی
- اوغوز خان نینگ ایران و شام و مصر سری یورگه نی
- اوغوز خان نینگ یورتینه کیلیب توی قیلغانی
- اوغوز خان نینگ اولوغ اوغلی کون خان نینگ پادشاه بولغانی
- اوغوز خان نینگ اوغلان لری و نبیره لری نینگ آتلری
- کون خان نینگ اینی لری و اوغلان لریغه اورون
- اون ایکی یوزلیک و ییگریمه تورت ایماق نینگ معنی سی
- اوغوز خان نینگ نبیره لری نینگ آت لری نینگ معنی سی
- اوغوز خان ایلی نینگ عهد قیلغانلری نینگ ذکری
- کون خان نینگ اولوغ اوغلی قایی نینگ خان بولغانی
- دیب یاقوی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- اوغوز خان ایلی نینگ یورت لری و انده
- اینال یاو ی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- دویلی قایی نینگ اینیسی ایرکی نینگ پادشاه بولغان ذکری
- تومن نینگ اوغلی بولغانی و انغه یاولی آت
- تومن نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- قانلی یاوی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- موریاوی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- موریاوی اوغلی قراخان نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- بغرا خان نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- بغرا خان نینگ اوغلی قوزی تگین نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- قوزی تگین نینگ اوغلی ارسلان نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- بغرا خان نینگ اولوغ اوغلی ایل تگین و انینگ اوغلی
- ایل تگین اوغلی ایسلی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- ایسلی اوغلی شبان نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- شبان اوغلی بوران نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- علی نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- اوغوز ایلی نینگ علی خان غه یاغی بولوب، شاه ملک نی اولتوروب ایو باشینه قراخان بولوب تورت طرفغه کیتگه نی نینگ ذکری
- توغورمیش اوغلی طغرل نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- ارسلان اوغلی سرنگ نینگ خان بولغانی نینگ ذکری
- سالور اوکورجیق آلپ نینگ آته لری نینگ و اینی لری نینگ
- سونگ ترکمن بولوب و ترکمن غه قوشیلغان ایل لرنینگ ذکری
- اوغوز ایلینه بیکلیک قیلغان قیزلر نینگ ذکری
یازیدان اؤرنک[دَییشدیر]
- سپاس و ستایش اول ایگه کیم انینگ هیچ اولی و آخری یوق و یورتی نینگ زوالی یوق و آته سی و آنه سی و خاتونی و اوغلی و قیزی و کینگاشه تورغان کیشیسی یوقتورور، آشنی و سونی انداق اولاشتوروچی یوقتورور کیم گدادین تا پادشاه غه چه و قومیرسقه دین پیلغه چه و چیبیندین تا سیمرغغه چه برچه نینگ احوالیغه لایق بیرور، بیر کون هیچ قیوسی نینگ اولوشینی کم قیمس. اگر یر یوزیده کوکرگن یغاچلرنینگ برچه سی قلم بولسه و تینگیزلر سیاه بولسه، برچه آدم فرزندی بیتیکچی بولسه، تقی یوز مینگ ـ یوز مینگ ییل انینگ صفتینی بیتسه، تینگیزدین بیر قطره و تاغدین بیر مثقال تاشنی بیتگندیک آزراق بولغای. پس منینگ آیتغانیم نی بولغای.
بو گۆنکی تۆرکچهیه چئوریلمیشی:
- سپاس و ستایش اوْ ایگه (صاحبه) کیم اونون هئچ اوّلی و آخیری یوخ و یورتونون زوالی یوخ و آتاسی و آناسی و خاتونی و اوغلی و قیزی و کنگاشه دۇران کیشیسی ( ایشلرینه یئتیشن بیر کیمسهسی ) یوخدور، آشی (غذانی) و سویی اونون کیمی یئتیرن یوخدور کیم یولچودان پادشاهاجا و قاریشقادان فیلهجه و میلچکدن سیموْرغاجا پارچانین احوالینا لایق وئریر، بیر گون هئچ بیرینین یئتیشمیشی آز اولماز. یئر اوزونده گؤوهرن آغاجلارین هامیسی قلم اولسا و دنیزلر قارا اولسا، بوتون آدام اوغلی یازیچی اولسا، داها یوز مین-یوز مین ایل اونون صفتینی یازسا، دنیزدن بیر دامجی سو و داغدان بیر مثقال داشی یازغاچ آز اولاجاق. پس منیم دییهجاغیم نه اولاجاق.
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- بولاق ١٩٩٩ ایللیک ٣-نجی سان - شجرهیی تراکمه، ابوالغازی بهادورخان، نشرگه طیارلیغوچی ولی کریم، شرقی تورکیستان.
- تورکستان عمومی کیتابخاناسی (کال، 1889): ص52-54: E. Kaлb, Пepcидckиe, apaбckиe и Tюpkckиe pykoпиcи TypkecTaHckoй пyбличHoй библиoTekи, TaшkeHTъ, Tипorpaфия OkpyжHaro ШTaбa, 1889.


c: text/html

text:
۲۰۱۶ یای اولیمپیک اویونلاری
2016-جی ایل یای اولیمپیک اویونلاری ، یا ریو 2016 یای اولیمپیک اویونلاری - یای اولیمپیا اویونلاری 31جی دفعه دونیانین باریش ائلچیلرینی اولیمپیک بایراغی آلتیندا سسلییر. یئر گزَگنی نین 205 اؤلکهسینین 12500 یاخین ایدمانچیسی 17 گون عرضینده برزیلین ریودوژانیرو شهری ینین ایستادیوملاریندا ان گوجلونو مویین ائدهجک.
اولیمپیکین پروقرامی[دَییشدیر]
2016 یای اولیمپیک اویونلارینین پروقرامینا ایکی یئنی ایدمان نؤعو آرتیریلیب. قولف و راگبی 2 اوْکتوبر 2009-جو ایلده دانمارکین پایتختیکوپنهاگ شهرینده کئچیریلن میلتلرآراسی اولیمپیا کومیتهسینین 121-جی اوتوروموندا 2016 یای اولیمپیک اویونلارینین پروقرامینا داخیل ائدیلیب.
ریو قارشیسیندا یئنیلن آدای شهرلر[دَییشدیر]
۲۰۱۶ یای اولیمپیک اویونلاری اۆچون آمریکادان شیکاقو، ایسپانیادان مادرید، برازیلدن ریو، و ژاپوندان توکیو شهرلری آدای اولموشدولار. بو شهرلر آراسیندا شیکاقو بیرینجی آشامادا، توکیو ایکینجی آشامادا، و مادرید ده اۆچونجو مرحله ده اَلَندیلر و سونوندا ریو سئچیلدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- تورکجه ویکی پدیا صفحه لر ، و اینگیلیسجه ویکی پدیا صفحه سی
- ↑ Olympic Athletes. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 21 August 2016. یوْخلانیلیب21 August 2017.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
بؤلگهنین گؤزللیکلرینی گؤیدن ایزلهدیلر
دونیا کولتورل میراثی لیستینده یئر آلان کاپادوکیایا گلن توریستلر، بو گؤزللیکلری ایستی هاوا بالن تورونا قاتیلاراق گؤی اوزوندن ایزلهمه ایمکانی تاپیر
کاپادوکیا بؤلگهسینی گزن توریستلر اوچون ان سئویلن فعالیت اولان ایستی هاوا بالن تورلاریندان ایلین ایلک یاریسیندا تخمیناً ۴۳ میلیون یورو گلیر الده اولوندو.
پریباجالاری، طبیعی قایا اولوشوملاری، یئر آلتی یاشاییش مرکزلری، بوتیک هتللری و قایادان اویما تاریخی صومعهلری ایله ۱۹۸۵دن بری بیرلشمیش میللتلر تحصیل، بیلیم و مدنیت تشکیلاتی (یونسکو) دونیا کولتورل میراثی لیستینده یئر آلان کاپادوکیایا گلن توریستلر، بو گؤزللیکلری ایستی هاوا بالن تورونا قاتیلاراق گؤی اوزوندن ایزلهمه ایمکانی تاپیر.
گؤرهمه بؤلگهسیندن، هر سحر گون دوغومو ایله قالخان ایستی هاوا بالنلاری ایله تشکیل ائدیلهن تورلارا، بو ایل ژانویه آییندا ۱۱ مین ۲۱۰، فوریهده ۲۷ ۱۳۵، مارسدا ۳۰ ۹۷۲، آوریلده ۴۱ ۱۷۱، میده ۵۳ مین ۳۶۵، ژوئنده ایسه ۶۸ مین ۲۵۶ توریست قاتیلدی.
بو ایلین ایلک آلتی آیلیق دیلیمینده، ۱۱ مین ۸۱۴ اوچوشون حیاتا گئچیریلدیگی تورلارلا اؤتن ایلین عینی دؤورو ایله موقایسهده تخمیناً یوزده ۳ ، بیر اؤنجهکی ایله گؤره ایسه تخمیناً یوزده ۴۸لیک آرتیشلا ۲۳۲ مین ۱۰۹ نفر بؤلگهنین گؤزللیکلرینی گؤیدن ایزلهدی.
بؤلگهدهکی چوخ ساییدا فیرما طرفیندن تشکیل اولونان و بالنلارین هاوادا بیر ساعات قالدیغی تورلارا آدام باشی قاتیلیم قیمتی ۱۷۰ ایله ۲۰۰ یورو آراسیندا دییشیر.
اقتصادا ایللیک قاتقیسی ۲۰۱۶دا ۳۳ میلیون، ۲۰۱۷ده ۴۳ میلیون، ۲۰۱۸ده ایسه تخمیناً ۷۰ میلیون یورو اولان بالن تورلاریندان بو ایلین ایلک ۶ آی عرضینده تخمیناً ۴۳ میلیون یورو گلیر الده ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیهنین دونیا صادراتینداکی پایی یوزده بیری آشدی
"آرتیق تورک محصوللاری دونیانین دؤرد بیر یانینا صادر ائدیلیر. بو اوغور تورکیهنین"
تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا طبیعی گاز تیجارت آنلاشماسی
"تورکیه، باشاریلی بیر انرژی دیپلوماسیسی ایجرا ائدرک دونیانین جدی بیر عرضه بحرانییلا قارشیلاشدیغی دؤورو سیخینتیسیز شکیلده سوووشدوراجاق"
تورکیهده خاریجیلره ائو ساتیشیندا رکورد
ایران وطنداشلاری، توپلام ۱۳۲۳ ائو آلیشی ایله، تورکیهدن ائو آلان خارجی اؤلکه وطنداشلاری آراسیندا بیرینجی یئری توتدو


text:
خوزه ریکو پرز ایستادیومو
خوزه ریکو پرز ایستادیومو (اینگیلیسیجه: Estadio José Rico Pérez) آلیکانته شهرینده بیر ایستادیومدور. 1905 ایلینده تاسیس اوْلونوب. هرکولس تیمی ائو اوْیونلارینی بۇ یئرده اوْیناییر. بۇ ایستادیوم عۆمومیلیکده ۲۹٬۵۰۰ تاماشاچی تۇتومونا مالیکدیر. صاحیبی هرکولس فوتبال کولوبودور.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Estadio José Rico Pérez»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده خوزه ریکو پرز ایستادیومو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سنت پترزبورق
سنت پترزبورق (روسجا: CaHkT-ПeTepбypr) (قدیمی آدلاری؛ ۱۹۱۴–۱۹۲۴: پتروقراد و ۱۹۲۴–۱۹۹۱: لنینقراد) روسیه فدراسیونونون فدرال و اهمیتلی شهری، روسیهنین قوزئی-باتی فدرال دایرهسینین سیاسی مرکزی، روسیه فدراسیونو اساسی قانون محکمهسینین، موستقیل دؤولتلر بیرلیگی مجلیسی، ۱۹۹۲-جی ایلدن روسیه لنینقراد ویلایتینین حاکیمیت اورقانلارینین یئرلهشدییی شهر. ۲۰ و ۱۹. یوز ایللرده روسیه ایمپیراتوریسینین پایتختی. شوروی دؤوروندن قهرمان شهر.
اهالیسی ۵٫۱۹۱٫۶۹۰ نفر (۲۰۱۵). اهالیسی بیر میلیوندان چوْخ اوْلان و قوزئیدا یئرلشن تکجه شهر. اوروپادا یئرلشن شهرلر آراسیندا اهالیسینه گؤره اوچونجو شهر. قوزئی اوروپادا، روسیهنین قوزئی-غربینده، بالتیک دنیزینین فین خلیجینین ساحیلینده، اورا تؤکولن نوا چایینین ساحیلینده یئرلشیر. روسیهنین واجیب ایقتیصادی، علمی، مدنی و تاریخی شهری، بؤیوک حمل و نقل ایتیصالیدیر. شهر مرکزیندهکی تاریخی عابیدهلر یونسکونون دونیا میراثی فهرستینه داخیلدیر.
تاریخدَییشدیر
۱۷۱۲–۱۹۱۸-جی ایللرده روسیه دؤولتینین پایتختی. اساسی ۲۷ مای ۱۷۰۳-جو ایلده چار ۱-جی پیوتر طرفیندن قویولموشدور. شهرده اوچ بؤیوک اینقیلاب باش وئرمیشدیر. ۱۹۰۵–۱۹۰۷-جی ایللر، ۱۹۱۷-جی ایل بورژوا-دموکراتیک فوریه اینقیلابی، ۱۹۱۷-جی ایلده اوکتوبر سوسیال اینقیلابی. ۱۹۴۱–۱۹۴۵-جی ایللر بؤیوک وطن موحاریبهسی دؤورونده شهر اوزون مودت موحاصیرهده ساخلانیلمیشدیر. بونون نتیجهسینده شهرده ۱٫۵۰۰٫۰۰۰ نفر اینسان اؤلموشدور. ۱۹۶۵-جی ایلده قهرمان شهر وضعیتینی داشیییر.
۱۹۶۶-جی ایلدن باشلایاراق شهرین اهالیسیده چوْخالماغا باشلامیشدیر. شهرده یئنی تیکیلیلر سورعتله آرتماغا باشلامیشدیر. بؤیوک خیاوانلار-یوری قاقارین خیاوانی، کوسمونوواتلار خیاوانی سالینمیشدیر. ۱۹۶۷-جی ایل اوکتوبر اینقیلابینین ایلدونومونده «ЮyбилeйHый» ورزیش سارایی، «OkTябpbckий» بؤیوک کونسرت سالونی تیکیلدی. ۱۹۷۹-جو ایلده فین خلیجینین ساحیلینده بند تیکیلدی، هانسیکی شهری خلیجین سویوندان مودافعه ائدیردی. ۱۹۸۲-جی ایلده واسیلکوی آداسیندا دنیز ایستگاهی تیکدیلر. ۱۹۸۸-جی ایلده ایسه سنت پترزبورق شهرینی اهالیسی ۵ میلیونا چاتدی. ۱۹۹۰-جی ایلده یونسکونون مدنی ایرث فهرستینه داخیل ائدیلیب.
جوغرافیا و ایقلیمدَییشدیر
شیمالا یاخین اولماسینا باخمایاراق، یاز آیلاریندا ایستیلیک ۳۰ درجهیه چاتماقدادیر، قیشلاری ایسه سویوق کئچر، کاناللار بۇ وضعیتده دونار، بول یاغیش یاغار. شهرین یاییلدیغی بوتون ساحهلر بویونجا دنیز سطحیندن ان یوکسک نوقطه ۱۴–۱۵ متر حودودوندادیر. ژوئن - ژوئیه آراسیندا گوندوزلر داها اوزون اولار و تخمیناً ۲ هفته گونش هاراداسا هئچ باتماز. بۇ وضعیته «بیاز گئجهلر» آدی وئریلمیشدیر.
قارداش شهرلردَییشدیر
- آذربایجان، باکی
- صربیستان، بلقراد
- آلمان، درزدن
- آلمان، هامبورق
- ایران، ایصفاهان
- تورکیه، ایستانبول
- تورکیه، آدانا
- آمریکا، لوس آنجلس
- ایتالیا، میلان
- هیندوستان، بمبئی
- هولند، روتردام
- لهیستان، ورشو
- ائرمنیستان، ایروان


text:
عادی جاناوارگیلهسی
عادی جاناوارگیلهسی (اینگیلیسجه: Daphne mezereum، فارسجا: هفت برگ ، لاتین تورکجه: Adi canavargiləsi ، عربجه: مازريون ، آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Mezeryon ، فرانسهجه: Echter Seidelbast ، آلمانجا: Echter Seidelbast ) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Daphne mezereum»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده عادی جاناوارگیلهسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ایدمان
ایدمان (انگلیسیجه :Sport) بدنی گوجلندیرمک یولوندا موعیین قوراللارا اویغون بدن عوضولرینین تَرپَتمک و چالیشماغینا یدمان دئییلر. اوندا چالیشانلار ائلیه بیلر سایلار و گونده چالیشسین. بۇ ایش بدن دورومون یاخشی ائتماقدا و گوجلو ائتماقدا یاخشی اولور و باش قاتماق و دولانیش اۆچونده اولا بیلر. ایدمان مسابقه کیمی اولا بیلر. مسابقه ده قانون قویولار و بوقانون کوکونده بیر یا نئچه نفر اوتان اولار. آیدیمان بیر نفره و نئچه نفره اولار و یا تیمی و قورو اونو گورر. تاخیم ایدمانلار آداملاری بیر تیمده ییغیر. نئچه باش قاتما ایشلری ایدمان بیلیبلر کی فیزیکی چالیشماسی یوخدی هابئله ورق و تخته و شطرنج
چوخلو ایدمانلار اسکی یوناندا اولوردی .گولش .قاچماق. بوکس. دیرک آتماق. دیسک آتماق .آرابا سورماق اسکی یوناندا اولوردی. بۇ ایدیمانلار اردو و هونر اۆچون یاراندی. سون ایللر اولمپیک قورلدی. هر دورد ایل بیر دفعه اولمپیا چولونده پلئوپونس کندینده اولوردی. او چاغدان ایندی اولمپیک ایدمانلاری قورولوب. ایندی ماشین لار چوْخلو ایشلری گورور وآداملار چالیشماسی آزالیب و بدنلر تنبل اوْلوب. آمّا بیر طرفدن تکنولوزیک اؤلکه لرده جماعت ایدیمان اۆچون چوْخ زمان تاپیب و ایشلر آسان اوْلوب. چوخلاری ایدماندا تاماشاچی اولور و چوْخلاری آیدیماندا چالیشیر.
فوتبول ان ایستکلی ایدمان دۆنیادا اولور.
اورال آلتائی ائللرده بۇ اویونا اوخشار بیر ایدماناولوردی. اوندا گئچی گؤنون بیر تخته دوره سینه دولوردولار و اونی یئرده ویریب و آپاریریدیلار. تورک ائللرین و آذربایجاندا کؤک ایدمان چوقان اولوردی کی بۇ جور توپ اوندا اولوردی.
علمی آراشدیرمادَییشدیر
سوئد عالیملری آراشدیرمالار نتیجهسینده ایدمانین حافیظه یاخشیلاشدیرماق خصوصیتینی آشکار ائدیبلر. ایدمان مشقلری زامانی قاندا خصوصی کاتپسین ب پروتئینینین سوییهسی آرتیر. بۇ پروتئین حافیظه یاخشیلاشدیریر. ScienceDaily خبر وئریر کی، تست لر نتیجهسینده ۴ آیدان آز اولمایاراق فعّال شکیلده ایدمانلا مشغول اوْلان اینسانلار ایدمانلا مشغول اولمایان اینسانلارلا مؤ قایسهده حافیظه تستلرینده داها یاخشی نتیجه گؤستریبلر.


text:
اوُیما، ای کؤنلوم، وصالِ یارا، هیجران یاخشیدیر
ناز ائدینجه عاشیقه ظلم ائتسه جانان یاخشیدیر
کویِ جاناندیر وئرن ذؤق و محبت عاشیقه
بولبولِ شیدا اوچون سئیرِ گولوستان یاخشیدیر
سؤز قانان بیر اهلِ حال عشقینده جاندان کئچمه لی
قانمایان نا اهلدن بیر اهلِ عرفان یاخشیدیر
حیله گرلیک شأنینه لایق دئییل انسانلیغین
تولکوتک یالتاقالانان آلچاقدان آسلان یاخشیدیر
خالقیمیز هر عصره لایق قهرمانلار بسله ییر
یوزمین عاجیزدن بو گون بیر مردِ میدان یاخشیدیر
ایندی لازیمدیر آیاقلاشماق معاصر دؤوراله
واحدا، هر شعرینه بیر تازه عنوان یاخشیدیر


text:
میکاییلی پسیخاترییا کلینیکاسینا گلینی و اوغلو گتیرمیشدی. ایچری گیرندن سونرا دئمیشدیلر کی، میکاییل اؤزونو اؤلدورمک ایستهییر. میکاییل ایسه، الاوستو جاواب وئرمیشدی کی، یوخ ایندی ائله بیر فیکریم یوخدور. ائوه گئتمک ایستهییرم.
طب باجیسی اؤز ایشلرینی گؤرندن سونرا میکاییلا دئمیشدی کی، سن گرک حکیمله دانیشاسان. حکیم موعایینهسیندن کئچمهمیش من سنی ائوه بوراخا بیلمهرم.
طب باجیسی:
– دوکتور نؤوبتی خستهمیز وار، انتحارا جهد ائتمیش، تلهسیر، ائوه قاییتماق ایستهییر.
حکیم:
– ائوه بوراخما، بئش-اون دقییهیه قبول ائدرم.
حکیم الیندهکی ایشی تاماملایارکن دوشوندو کی، بو خسته ندن ائوه تلهسیر؟ اولمایا گئدیر، یاریمچیق قالمیش ایشینی بیتیرسین، اؤزونو اؤلدورسون. بیردن حکیمین عاغلینا گلدی کی، خسته اؤزونو ائله بورادا، کلینیکادا دا اؤلدوره بیلر. اودور کی، الیندهکی ایشی یاریمچیق بوراخیب، خستهنی تعجیلی گؤرمک قرارینا گلدی.
حکیم خستهنین اولدوغو اوتاغا گیرنده، گؤردو کی، خستهدن باشقا ایکی نفر ده اونونلا یاناشی اوتوروب. اونلارین بیری خستهنین اوغلو، او بیریسی ایسه گلینی اولدوغونو دئدی.
حکیم قرارینی تئز وئردی و دئدی کی، سیز گؤزلهیین، من خسته ایله تکلیکده گؤروشمک ایستهییرم.
حکیم الیندهکی،خستهلیک ژورنالینا باخاراق، دوداغینین آلتیندا پیچیلدادی:
– میکاییل…
میکاییل حکیمی دیقتله ایزلهییردی. اونون باخیشلاری، داورانیشی، چیینینه تؤکولموش آغ ساچلاری میکاییلین دیقتینی چکدی و فیکیرلشدی کی، تجروبهلی حکیمه اوخشاییر، بونون الیندن قورتارا بیلمیهجک. دئیهسن، گئجهنی پسیخاتئرییا کلینیکاسیندا کئچیرهجک. دریندن بیر آه چکیب باشینی آشاغی سالدی.
حکیم گؤزلرینی الیندهکی ژورنالدان آییریب، میکاییلا باخدی و سوروشدو:
– نه اولوب میکاییل، بورا نه اوچون گلمیسن؟
میکاییل:
– من گلمیردیم، اوغلومنان گلینیم منی مجبور ائتدی.
حکیم:
– ندن سنی مجبور ائتدیلر، نه اولوب، نه باش وئریب؟
میکاییل:
– من اؤزومو آسماق ایستهدیم. اونلار بونو بیلدی، داها دوغروسو، اؤزوم دانیشدیم، سونرا دئدیلر کی، بیزیمله پسیخاترییایا گئتمهلیسن. اوغلوم پولیسه زنگ ائتدی، پولیس بیزی دوز بورا قدر گتیردی. بیز ایچری کئچندن سونرا پولیس گئتدی… یوخسا، من گلمک ایستهمیردیم.
حکیم:
– ندن اؤزونو اؤلدورمک ایستهییرسن، نییه یاشاماق ایستهمیرسن؟
میکاییل:
– یاشاماغا گوجوم چاتمیر، یورولموشام، حیاتدا داها هئچ بیر شئی منیم اوچون ماراقلی دئییل. سون واختلار دا بیر سیرا ایشلر باش وئردی، داها دؤزه بیلمهدیم. دئدیم، یاخشیسی بودور کی، اؤزومو آسیم.
حکیم:
– اؤزونو آسماغا جهد ائتدینمی، یوخسا هله فیکیرلشیرسن؟
میکاییل:
– ایکی دفعه جهد ائتدیم، هر ایکیسینده ایپ قیریلدی، سریلدیم یئره. اوچونجو دفعه گئتدیم ایتیمیزین ایپین گؤتوردوم. ایت گؤردو، ائله بیلدی کی، من اونونلا چؤله گئتمک ایستهییرم، اونو گزمهیه آپارماق ایستهییرم. گلدی آردیمجا. ایپی تاواندان آسمامیش ایته باخدیم، اونو تومارلادیم، منی آغلاماق توتدو. ایتین بوینون قوجاقلاییب آغلادیم. فیکیرلشدیم کی، من اؤزومو اؤلدورسم، بو ایته کیم باخاجاق. سونرا گؤردوم کی، یوخ، یاشایا دا بیلمیرم. بیر ده ایتین بوینون قوجاقلادیم. هؤنکور-هؤنکور آغلادیم، دئدیم منی باغیشلا، باجارمیرام، یاشایا بیلمیرم. بونلاری دئییب تاواندان آسیلان قارماغا باخدیم. ایت ایشین نه یئرده اولدوغونو باشا دوشدو، من تاوانا باخارکن زینگیلدهدی، گؤزلریندن یاش سئل کیمی آخدی. اَییلیب ایپی گؤتورمک ایستهینده، ایپ یوخ ایدی. ایت ایپینی گؤتوروب آرادان چیخمیشدی. زینگیلدییه-زینگیلدییه هارا گئتدی، هاردان گلدی بیلمهدیم. بئش-اون دقیقه دن سونرا قاییتدی. آما ایپ یوخ ایدی. قاپینین آغزیندا دوروب گؤزلرینی منه زیللهدی. ائله بو زامان گلینیم بیر مئساژ یازدی: «بیزیمله شام یئمک ایستهییرسنمی؟»
اوغلومگیله یولا دوشدوم. ایتی باغلاماغا ایپیم اولماسا دا، او منیمله گلدی. دابان-دابانا منی ایزلهدی. هئچ ائله بیل همیشهکی دجل و شیلتاق ایت دئییلدی. ایپینی بوراخان کیمی آرادان چیخاردی، سؤزه باخمازدی. ایندی ایسه سانکی منی قورویورموش کیمی گودور، گؤزونو مندن چکمیردی. بئلهجه ایت بوتون یول بویو غملی باخیشلاری ایله منی ایزلهدی.
اوغلومگیله گلدیک. گلینیم بیزی قارشیلادی. “خوش گلدین” دئدی، بوینومو قوجاقلادی. من ده اونو قوجاقلادیم، گؤروشدوک. اوغلوملا دا گؤروشدوک. گلینیم ده، اوغلوم دا بیزی دیقتله سوزدو.
گلینیم دئدی: “سیزه نه اولوب؟ بیر تهر گؤرونورسوز. ایتین ایپی هانی؟ نه عجب دجللیک ائلهمیر؟”
اوغلوم اوزومه دیقتله باخیب، باشینی آشاغی سالدی و آستاجا دئدی: “کئچین ایچری”.
بیز ایچری کئچدیک. ایت قاپینین آغزیندا اوتوروب گؤزونو منه زیللهدی. هردن زینگیلدهین کیمی، نسه دئمک ایستهدیگینی ده اورداکیلارا خاطیرلادیردی. اوزون مودت آرایا سوکوت چؤکدو. گلین یئمک حاضیرلایارکن، فیکره دالمیشدی. گؤزآلتی منی سوزور، ایته باخیردی. اوغلوم منیمله اوز اوز اوتورسا دا، دینیب دانیشمیردی.
بیردن سوروشدو: “آتا، سنه نه اولوب؟”
اؤزومو ساخلایا بیلمهدیم. هؤنکور-هؤنکور آغلادیم. گلینیم منه سو گتیردی. یانیمدا اوتوردو. الینی چیینیمه قویدو. آغلاماق منی خئیلی ساکیتلشدیردی. بونو اونلار دا گؤردو.
گلینیم آستاجا دئدی: “دانیشسانا”.
دانیشدیم. احوالاتی نئجه وار ایدی، ائلجه ده آنلاتدیم. ایکی دفعه ؤزومو آسدیغمی، ایپین قیریلدیغینی و نهایت، ایتین ایپینی گؤتوردویومو ده دئدیم. ایت بونو گؤزلهییرمیش کیمی آیاغا دوردو، باییرا چیخدی. بیر آزدان یئنه قاییدیب قاپینین آغزیندا اوتوردو.
اونلار منی سادهجه دینلهدی. آرا-سیرا بیر-بیرینه باخسالار دا بیر سؤز دئمهدیلر. یئمکدن سونرا اوغلوم دئدی: “ایندی بیزیمله خستخانایا گئتمهلیسن، پسیخاترییایا.
دئدیم: “یوخ، گئتمیرم. بو ایش بیتدی. من بیر ده انتحارا جهد ائتمیهجم”.
گلینیم منه یاخینلاشیب دئدی: “بونو اوردا دئیرسن. بیز سنی تک بوراخا بیلمریک. گئدک، معاینه ائتسینلر. بو جهددن سونرا قرار حکیملریندی، نئجه دئیرلر، ائله ده اولار”. من دیرندیم و بورا گلمک ایستهمیردیم.
اوغلوم پولیسه زنگ ائتدی. پولیسی قاپینین آغزیندا گؤرن کیمی دیرهنیشیمین یئرسیز اولدوغونو آنلادیم و کؤنوللو اولاراق گلدیم.
حکیم:
– اوغلونلا گلینین حاقلیدیر. انتحار جهدی وار. سن معالیجه اولونمالیسان، اؤزو ده ان آزی بیر ایل بیزیمله، یعنی کیلینیکا ایله علاقهن اولمالیدیر. ائوه بوراخیلاندان سونرا دا بیز سنی واختاشیری چاغیراجاییق. اومیدوارام کی، امکداشلیغیمیز آلیناجاق.
میکاییل:
– ایندی ائوه گئده بیلرممی؟
حکیم:
– بوردا قالماغینی ایستردیم. نه اوچون ائوه تلهسیرسن؟
خسته:
– ایتیم مندن نیگاراندی. ایندی او نه چکیر من بیلیرم. گئدیم، گؤرسون کی، من یاشاییرام.
حکیم خستهیه ایناندی و یقین ائتدی کی، بو خسته اؤزونو آسمایاجاق و دئدی:
– گئت ائوه، آما صاباح ساعات ۱۱-ده بوردا اول.
خسته سئوینهرک معایینه اوتاغیندان چیخدی. خستهنین اوغلو ایله گلینی حکیمه دیقتله باخدی، نسه دئمک ایستهدیلر، آما حکیم اونلاری قاباقلادی:
– نیگاران اولمایین، بو گئجه بیر شئی اولماز، صاباح ساعات ۱۱-ده بوردا اولون.
خسته ائوه تلهسیردی. او، ایتینی گؤرمک ایستهییردی. ائوه چاتان کیمی ایتینی گؤتوروب اؤز ائوینه گئتدی. یئرینه اوزانان کیمی اونو درین یوخو آپاردی. او، بو گئجه اوزون ایللرین یورغونو کیمی یاتدی.
سحر آییلاندا ایتی باشینین اوستونده گؤردو. ایتین بوینون قوجاقلادی، آغلادی و اونا سؤز وئردی کی، بیر ده اؤزونه قصد ائتمیهجک.
ایت چؤله چیخماق ایستهدی. میکاییل قاپینی آچدی. ایت گؤتورولدو، هاراسا گئتدی. بیر آزدان آغزیندا ایپ گئری قاییتدی. قاپینین آغزیندا دایانیب، گؤزلرینی میکاییلا زیللهدی.
ایت میکاییلا، میکاییل ایته باخدی.


text:
`جمال ناصر بارکزی` نتیجه لر
ینگی لیکلر [5]
- سعودی عربستان جمال قاشیقچی نینگ جسدینی پارچه لنگن لیگینی قبول قیلدی
- سعودی عربستان باش قاره لاوچی لیگی: جمال قاشیقچی جنایتی آلدیندن ریجه لنگن
- امریکا قوشمه ایالتلری تشقی ایشلر وزیری: جمال قاشیقچی نینگ حادثه سی آیدین له نیشی ضرور
- دونالد ترامپ جمال خاشیقجی بیلن تیگیشلی سواللرگه جواب بیردی
- کابل ده شکریه بارکزی گه قره ته انتحاری هجوم اویشتریلدی
- جمال قاشقچی قضیه سی توغریسیده ینگی ادعا لر
- ژورنالست جمال قاشقچی سعودی عربستان نینگ استانبول قونسلگرلیگی گه جانلی کیردی لیکن حاضرگچه اولیگی هم تاپیلمه دی


text:
نیوکاسل نوخوشلوقو
نیوکاسل نوخوشلوقو(گیج تویوخ نوخوشلوقو) قوشلاردا گوروشور. عامیلویروسدی و آغ جیگر و داشلیق و عصبلر ,تویوخ و قوشلاردا نوخوش اولور. سیرایت ائدندی.بیرینجی دفعه 1926جی میلادی ایلده نیوکاسل شهرینده بیلیندی.
چوخ یغینجاقلی و صنعتی تویوخ و قوشلاردا گوروشور.1329جی شمسی ایلده ایراندا بیلیندی.بو نوخوشلوق تویوخ خانادا و گؤیرچین خانادا یوخسا آیریجا صنعتی قوشلار ایچره چوخلو بیلینیر.واکسیناسیون ائیله اونون قاباغین آلماق گرکدی.
علامت[دَییشدیر]
قوشلارین یوخسا تویوخلارین گیج اولماسی قاناتلارین دوشماقی و اوسگورک و آغیر نفس و ایسهال چوخلو بیلینیر.قوشلارین یاشیدی و هر جوره قوشدا بیر علامتی اولا بیلر.ویروس عصبلری و ایشتهانی نوخوش ائدیر.باش گیجلماق و فیرلانماق یئره دوشماق و یاشیل بویاقدا ایسهال اولا بیلر.
اوچ جوره ویروس مزوژنیک ولوژنیک و لنتوژنیک چوخلو یئمکدن بو قوشلارا سرایت ائدیر.داشلیق و چینه داندا قانچیللیک و میکروب تومورو گوروشور.
ویروسی اولدوقونا داوا درمانی یوخدو و تکجه قاباغی آلینماق ائیله آرادان گئدیر.واکسیناسیون دئیرلی ایشدی.
سرطان[دَییشدیر]
سرطان یوخسا کانسر نوخوشلوقدا بو ویروس سرطانلی سلوللاری آرادان آپاریب و سالیم سللوللاردا اثرسیزدی.بونا گوره سرطان درمانیندا بو ویروس اولاریشدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
نیوکسال نوخوشلوقو اینگیلیسیجا ویکی پدیا -2016نوامبر


text:
مقایسه اللغتین
مقایسة اللغتین ـ دوکتور جواد هیئتین تورکجه و فارسجانی توتوشدورماسی اوزره یازدیغی اثر.
تاینتما[دَییشدیر]
امیر علیشیر نوائی، تورک و فارس دیللرینی بیر بیریله موقایسه ائتمک اۆچون محاکمة اللغتین کیتابینی یازیب و تورک دیلینین ، فارس دیلینه اوستون اولدوغونو گؤستریب.
جواد هیئتین اؤز یازدیقینا، مقایسه اللغتین واقعیتده، امیر علیشیر نوائینین« محاکمه اللغتین» ینین یولون دوام ائتدیریر و آذربایجان تورکجهسین فارس دیلی ایله موقایسه ائدیر. بو ۹۶ صفحهلی کیتابدا جواد هیئت ، آذربایجان تورکجهسینین کلمه لرین، تهران فارسجاسی ایله توتوشدورور و تورک دیلینین، فارس دیلیندن کامل اولدوغون گوستریر. همین بو رساله نین سونوندا ۱۶۵۰ آذربایجان تورکجهسینین، فارس دیلینده تایی و قارشیتی اولمایان لغتلرین گتیریر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ماشاءالله رزمی، دوکتور جواد هیئتین دونياميزی ترک ائتمه سی نين ایل دؤنومو.


text:
افغانیستان
افغانیستان (پشتوجا: افغانستان) یادا رسمی آدی ایله افغانیستان ایسلام امیرلیغی اورتا آسیانین گونئینده دنیزه چیخیشی اولمایان بیر دؤولت دیر. بۇ اؤلکه گونئی و دوْغودان پاکیستان، باتیدان ایران، قوزئیدن تورکمنیستان، اؤزبکیستان و تاجیکیستان و قوزئی-دوْغودان ایسه چین ایله قوْنشو دور. بۇ اؤلکهنین باشکند و ان بؤیوک شهری کابول شهریدیر. اؤلکه، بین الخالق سویهده افغانیستان ایسلام جومهوریتی اوْلاراق تانؽنیر. ۲۰۲۱ طالیبان هوجومو نتیجهسینده طالیبان اؤلکهنی ایداره ائتمکده دیر.
باتی و دوْغو آراسیٛنداکیٛ یوللاریٛن کسیشمه نؤقطهسینده یئرلَشن افغانیستان، ائتنیک قرۇپ و مدنیتلر ایله دوْلودور. تیجارتین مرکز نؤقطلریندن بیری اوْلان افغانیستان، بۇ استراتئژی مؤوقئی سببیله تاریخ بویۇنجا فارسلار، یونانلار، عربلر، تورکلر، موغوللار، اینگیلیسلر و روسلار کیمی مۆختلیف خالقلاریٛن ایستیلاسیٛنا اۇغرامیٛشدیٛر.
تاریخیدَییشدیر
اهالیسیدَییشدیر
باشکند کابول اؤلکهنین ان بؤیۆک شهریدیر، دیگراهمیتلی شهرلر غربده هئرات، جنۇبدا قندهار و شیمالدا مزار شریفدیر. یئرلی ومیللی سویداینتئقراسیانیٛن زیفاولدۇغۇافغانیٛستاندا جوغرافی مانئلردنالاوایجتیمای حیاتدا دا بیر سیٛرااهمیتلی پروبلئملر قالماقدادیٛر. احالینین ساوادلیٛلیٛق درجسی تخمیناً ۳۶٪ - دیر، ادام باشیٛنا دۆشناۆمۇمداخیلی گلیر باخیٛمیٛندان دا دۆنیانیٛنان یوخسۇلاؤلکلری آراسیٛندادیٛر. افغانیٛستانایسلام رئسپۇبلیکاسیٛنیٛن مرکزی ستاتیستیکا تشکیلاتیٛنیٛن ملۇماتلاریٛنااساسن ۲۰۱۱ – جی ایلیناوولیناؤلکاهالیسینین سایٛنیٛن ۲۴. ۴۸۵. ۶ مین نفراولدۇغۇائحتیمالائدیلیر.  یسلامیج رئپۇبلیجاوف افگحانیستان جئنترال ستاتیستیجساورگانیزاتیون - '
قومیت ترکیبیدَییشدیر
افغانیٛستان چوخ قومیتلی اؤلکدیر. بۇنۇنلا برابر هئچ بیرقومیت قرۇپی اکثریتی ویا چوخلۇغۇ (یاریٛدان چوخ) تشکیل ائتمیر، اؤلکده یالنیٛز قارشیٛلیٛقلیٛ نیثبتده اۆستۆنلۆیه صاحیب بئش بؤیۆک قومیت قرۇپ واردیٛر (پوشتونلار، تاجیکلر، اؤزبکلر، هزارلر و تورکمن تورکجهسیلر) و اونلاریٛن هربیرینین سایٛی ۱ میلیوندان آرتیٛقدیٛر. اساساً افغانیٛستاندا تۆرک دیللی وفارس دیللی خالقلار یاشایٛر.
دیندَییشدیر
افغانیٛستان اراضیسینده، ایسلام ۸۰۰ میلادی ایللرین سونوندا باشلامیٛشدیٛر. حال-حاظیٛردا اؤلک اهالیسینین اکثریتی مۆسلمانلاردیٛر. افغانیٛستاندا مۆسلمان اهالینین ۸۰–۹۰٪-نی تشکیل ائدن سۆننۆلۆیۆن حنفی مذهبی داها چوخ یایٛلمیٛشدیٛر. سۆننۆلراساساً افغانلاریٛن بؤیۆک بیر هیسسی دیلر، تاجیکلر، اؤزبکلر، تۆرکمنلر، بلۇچلار
افقانیٛستادا بیر سیٛرا سۆننۆ جریانلاریٛی فعالیت گؤستریر - قدیری، نقشبدی، قلندری. اهالینین چوخ آز هیسسی (۰٬۵٪)احمدیه طریقتینه منسۇبدۇر. اؤلکده اهمیتلی سایدا شیعه لر وار. بۇنلار خزر-بربرلر، ائلجه ده تئیمۇرلار، قیٛزیٛلباشلار وافغان-دزادزلار، سیاسته نیسبتناً قاریٛشمیٛش افغان-فارس قرۇپۇ وفارسلاردیٛر. شیعه لره هم ده کابۇل، هرات، غزنه اراضیسینده ده راست گلمک اولار. بدخشان خالقیٛ وتاجیکلری بیر هیسسی ایسماعیلیه طریقتینه عبادت ائدیرلر (ایسماعیلیلراؤلکه اهالیسینین تقریباً ۳٪-نی تشکیل ائدیرلر). بۇندان باشقا، افغانیٛستاندا ایندۇیستلر (۲۰مین نفر)، ائلجه ده سیک لر، زرتۆشتیلر) یاشایٛر.
ایقتصادی گؤستریجیلردَییشدیر
- ایقتصادیاتاعمۇمی باخیٛش: افغانیٛستان دنیزه ساحیلی اومایان اؤلکدیر، ایقتصادیاتیٛ اکینچیلیه وحئیواندارلیٛغا (قویۇن وکئچی یئتیشدیرمیه) اساسلانیٛر.
- ایش قۆووسی: ۱۵ میلیون (۲۰۰۴-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
- سئکتورلآرا گؤر ایش قۆووسی:اکینچیلیک ۸۰٪، صنایع ۱۰٪، خیدمت ۱۰٪ (۲۰۰۴ ملۇماتلاریٛ)
- صنایع: کیچیک میقیاسدا پالتار، صابۇن، موبل، ایاق قابیٛ، گۆبره، سیمان، آلایشی خالچالار، طبیعی گاز، یاغ، کؤمۆر، میس سئخلری.
- ائلئکتریک استهصالیٛ: ۹۰۵ میلیون kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
- ائلئکتریک استهصالیٛ: ۱٬۰۴۲ میلیارد kWh (۲۰۰۳/تخمینی)
- ائلئکتریک ایخراجاتیٛ: ۰ kWh (۲۰۰۱/تخمینی)
- ائلئکتریک ایدخالاتیٛ: ۲۰۰ میلیون kWh (۲۰۰۳)
- اکینچیلیک وحئیواندارلیٛق محصوللاریٛ: خاشخاش، بۇغدا، مئیوه لر، فیٛندیٛق، یۇن، دری
- ایخراجات مبلغی: ۴۷۱ میلیون دوللار (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
- ایخراجات محصوللاریٛ: خاشخاش، مئیوه و فیٛندیٛق، آلایشی خالچالار، یۇن، پامبیٛق، دری، قیمتلی داش و لعل-جواهیراتلار.
- ایخراجات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، آلمان، هیندوستان، بؤیۆک بریتانیا، بلژیک، لۆکسئمبۇرق، چک رئسپۇبلیکاسیٛ
- ایدخالات مبلغی: $۳٬۸۷ میلیارد (۲۰۰۵-جی ایل ملۇماتلاریٛ)
- ایدخالات محصوللاریٛ: خاریجی اینوئستیسیا، یئینتی و نئفت محصوللاریٛ، ایستئحلاک ماللاریٛ
- ایدخالات اورتاقلاریٛ: پاکیستان، ایران، یاپونیا، سینگاپۇر، هیندوستان، جنۇبی کورئیا، آلمان
- خاریجی بورج مبلغی: ۸ میلیارد دوللار (۲۰۰۴-جۆایل ملۇماتلاریٛ)
- پۇل واحیدی:افغانی (ƏHVƏ)
- پۇل واحیدی کودۇ: ƏHVƏ
- مالی ایلی: ۲۱ مارس – ۲۰ مارس
نقلیات یوللاریٛدَییشدیر
- دمیر یوللاریٛ: km ۲۴٬۶
- اوتوموبیل یوللاریٛ: ۲۱۰۰۰ km


text:
شاهلیق
شاهلیق یا تک حاکیمیتلیلیک (آنادوْلو تۆرکجهسیجه: Monarxiya فارسجا: پادشاهی ) _ ائله بیر ایداره ائتمه فوْرماسیدیر کی، بۇرادا عالی حاکیمیت وطنداشلارین ایرادهسیندن وابسته اوْلمایاراق تام و یا قیسماً بیر موطلق دؤولت باشچیسینین (ایمپیراتور، کرال، سولطان، پادشاه، شاه، خان و ...) الینده جمع لشمیشدیر. عادتاً، پادیشاه حاکمیّتی عؤمورلوکدور و نسیلدن-نسیله اؤتورولور. لاکین مالزی و بیرلشمیش عرب امیرلیکلرینده امیر ۵ ایل مدتینه سئچیلیر. ۲۰۱۱-جی ایلده دۆنیا سیاسی نقشهسینده ۴۴ حؤکمدارلیق وار ایدی: ۱۴-اۆ آسیادا، ۱۲-ی اوروپادا، ۳-اۆ آفریقادا، ۱-ی اوقیانوسیادا. اوْنلانین آراسیندا بیر ایمپیراتورلوغو، کراللیقلار، کنیازلیقلار، هرسوقلوقلار، سولطانلیقلار، امیرلیکلر، پاپ شهر-دؤولتی اوْلان واتیکان وار.
تک حاکیمیتلیلیک دؤولتلر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده شاهلیق گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
«ارک» نشریاتینین مدیری وفات ائتدی
یاییلان خبرلر اساسیندا، تاسفله تبریزین قدیم «ارک» کیتاب ماغازاسی و «ارک انتشاراتی»نین مدیری سعید ملازاده دی آیینین ۲۵نجی گونو گؤزلنیلمهدن وفات ائتمیشدیر. آتاسینین وفاتیندان سونرا بو قدیمی انتشاراتین مدیرلیگینی اؤز اوزهرینه گؤتورن سعید ملازاده قدیم آذربایجان ژورنالیستلریندن اولان آتاسی حمید ملازادهنیننین «سیری در کوچههای خاطرات: تبریز از شهریور ۱۳۲۰ تا انقلاب اسلامی» عنوانلی کیتابینی نشر ائتمیشدیر.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی امکداشلاری آدیندان بو ایتگینی حؤرمتلی ملازاده عائلهلرینه، آذربایجان مدنیتی ساحهسینده چالیشانلارا و بو مدنیت ایشچیسینین دوست تانیشلارینا باش ساغلیغی وئریر و خاطرهسینی عزیزلهییریک.
«ایشیق» – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۲۶/۱۰/۱۳۹۹


text:
تورکیه قورتولوش ساواشی
تۆرکیه قۇرتولوش ساواشی٬ ایستیقلال حربی یوْخسا میلّی مۆجادیله اوْلاراق آدلاندیریلان٬ بیرینجی دۆنیا ساواشیندان مغلوب چیخان عثمانلی ایمپیراتوْرلوغونون مۆتّفیق دؤولتلرینجه ایشغالی سوْنوجوندا میثاق-میلّی سینیرلاری ایچینده اؤلکه بۆتونلوگونو قوْروماق اۆچون گیریشیلن چوْخ جبههلی سیاسی و عسگری مۆجادیله. ۱۹۱۹-۱۹۲۲ ایللری آراسیندا گئرچکلنمیش و ۱۱ اوکتوبر ۱۹۲۲ده ایمضالانان مۇدانیا صۆلحو ایله عملده٬ ۲۴ جولای ۱۹۲۳ده ایمضالانان لوْزان عهدی ایله رسماً سوْنا چاتمیشدیر.
بیرینجی دۆنیا ساواشی سوْنراسی٬ اوکتوبر ۱۹۱۸ - مئی ۱۹۱۹[دَییشدیر]
۱-جی دۆنیا ساواشینا آلمان ایله بیرلیکده گیرن عثمانلی دؤولتی٬ چاناققالا ساواشینداکی باجاریلی دیفاع ائتمگه٬ عیراقدا کوتالعمّارهده بریتانیا اوْردوسونو مۆحاصیره ائدیب اسیر آلماسینا و ساواشین سوْن آیلاریندا قافقاز جبههسیندهکی باجاریلارا رغماً٬ ساواشین سوْن گۆنلرینده فیلیسطین جبههسینده اِدموند آلنبی امریندهکی بیرلشیک قراللیک اوْردولارینا قارشی نابلوس هزیمتینه اۇغرامیشدی. ایلدیریم اوْردولاری قروپونون ۱۸ سِپتامبر ۱۹۱۸دهکی بۇ ضاییعاتدان سوْنرا لیمان وان ساندِرس باشچیلیغیندان ایستیعفا ائتمیش و یئرینه پادیشاه طرفیندن اؤزونه یاوریفخری حضرتیشهریاری عونوانی دا وئریلن موصطافا کمال پاشا تعیین ائدیلمیشدی. بۇنونلا یاناشی ۱ اوکتوبر ۱۹۱۸ده شام٬ ۱۶ اوکتوبر ۱۹۱۸ده حاما و حومس٬ ۲۵ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ده حلب الدن گئتدی.
سوریه جبههسینین داغیلماسی اۆزرینه ایتّیحاد و ترقّی حۆکومتی ۸ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ایستیعفا ائتدی. حۆکومت ایلری گلنلریندن طلعت٬ انور و جمال پاشالار خاریجهیه قاچدیلار. عۆمومی عفو اعلان ائدیلهرک٬ سۆرگون و حبسدهکی مۆخالیفلرین ایستانبولا دؤنوشونه ایجازه وئریلدی. ۳۰ اوکتوبر ۱۹۱۸ده ایمضالانان موْندروس صۆلحو ایله عثمانلی حۆکومتی مغلوبیّتی قبول ائتدی.
موْندروْس صۆلحو لازیمینجا مۆتّفیق دؤولتلرینه تهلۆکهسیزلیکلری گریی ایستهدیکلری یئرلری ایشغال ائتمه صلاحیّتی تانیندیردی. ۳۰ اوْکتوبر ۱۹۱۸-جی ایلده موْندروس صۆلحو ایمضالاندیغیندا موصول و اطرافی هله علی احسان سابیس پاشا امریندهکی تۆرک بیرلیکلرینین ایدارهسینده ایدی. آتشکسدن سوْنرا بریتانیالیلار٬ موصول و زاهوداکی وطنداش مسیحیلرین توْپلوجا اؤلدورولدوگونو ایدّیعا ائدهرک تۆرک بیرلیکلرینین موصولو ترک ائتمهسینی ایستهدیلر. علی احسان سابیس پاشا٬ بۇ استگی ردّ ائتدی آنجاق سوریه جبههسینده موصطافا کمال پاشا (آتاتۆرک) امریندهکی ایلدیریم اوْردولاری قروپونون شامدان سوْنرا حلبده ده بریتانیالارا مغلوب اوْلوب[قایناق گؤسترین] آدانایا قدر چکیلمهسی نتیجهسینده دمیریوْلو ایکمال خطلرینین کسیلمهسی اۆزَره و ایستانبول حۆکومتینین ده بۇ یوْلدا امر وئرمهسیندن سوْنرا موصولو بۇراخیب نصیبینه قدر چکیلدی. بریتانیا عسگرلری هئچبیر مۆقاویمته قارشیلاشمادان موصولا گیردیلر. ایستانبولدان بنزر بیر امر موصطافا کمال پاشایا دا چۇکوروْوا بؤلگهسینی ترک ائتمهسی اۆچون گلمیشسه ده موصطافا کمال پاشا آدانانی بوْشالتماییب نیظامی نظارت ایله ائتدیگی تلگرافلاشمالاردا امرین قانونسوز اوْلدوغونو سؤیلهیهرک امره مۆقاویمت گؤسترمیشدی. نیظامی نظارتی٬ کمال پاشانی وظیفهدن آلیب قرارگاها چاغیردیغیندا٬ کمال پاشا (آتاتۆرک) اوْردونون بیر قیسیم سیلاحلارینی خلقه پایلایاراق دۆشمان الینه گئچمهسینه مانع اوْلموشدو. بعضی سیلاحلار ایسه٬ آنادوْلودا بیر دۆشمان مۆقاویمتینده ایستیفاده اۆزَره تشکیلاتیمحسوسه ایشچیلری طرفیندن داها اهمیتلی اوْلان دوْغو جبههسینه داشینمیشدی. موصطافا کمال پاشانین ایستانبولا دؤنمهسیندن سوْنرا علی فوواد پاشا٬ امریندهکی ۲۰. قوْلاوْردونو تجهیزات ایله بیرلیکده اؤنجه قوْنیایا سوْنرا دا آنکارایا گتیرهرک ایستیقلال ساواشی حاضیرلیقلارینا باشلادی. بۇ سیرادا کاظیم قارابکیر پاشا دا امریندهکی ۱۵. قوْلاوْردونو ترخیص ائتمهییب ارضرومدا ساواشا حاضیر تۇتوردو.
ایستانبولون ایشغالی٬ نووامبر ۱۹۱۸[دَییشدیر]
نوْوامبردا بوْغازلار سیلاحسیزلاندیریلدی. ۷ نوْوامبردا ایشغال گۆجلری چاناققالادان گئچدی. ۱۳ نوْوامبر ۱۹۱۸ گۆنو٬ مۆتّفیق دؤولتلرین ۶۱ پارچا دؤیوش گمیسیندن عیبارت بیر دوْنانماسی٬ صۆلح شرطلرینین اؤزلرینه وئردیگی صلاحیّته دایاناراق٬ ایستانبول اؤنلرینه گلیب دمیر (لنگر) آتدیلار. بۇ دوْنانمادا ۱۵ دؤیوش گمیسی٬ ۱۱ کرِیسِر٬ ۲۹ موخریب و ۶ دنیزآلتی گمیسی وار ایدی. عئینی گۆن بوْغازدان ۱۱ دؤیوش گمیسی ایله یۇنانلیلارین بیر زیریهلیسی داها گیریب توْپلام گمی ساییسی ۷۳ه چیخمیش ایدی. ۱۳ نوْوامبردا مۆتّفیق فیلوْسوندان ۲٫۶۱۶ بیرلشیک قراللیق٬ ۵۴۰ فرانسهلی و ۴۷۰ مۆتّفیق عسگری اوْلماق اۆزره توْپلام ۳٫۶۲۶ عسگر ایستانبولا چیخاریلدی. ۲۳ نووامبر ۱۹۱۸ده احمد عیزّت پاشا یئنی حۆکومتی قۇردو. ۹ فِوریهده حادیثات قرئتینده سۆلئیمان نظیف «قارا گۆن» باشلیقلی بیر یازی یازدی. تۆرک میلّتینین بئله بیر ایشغالی یاشامادیغینی و بۇنو قالدیرامایاجاغینی سؤیلهدی. مۆتّفیق دؤولتلر تۆرک خلقینین تپکیسینی چکمهییب حاقلیغینی گؤسترمک اۆچون ایشغالین گئچیجی اوْلدوغونو آماجینین پادیشاهلیغی٬ خلیفهلیگی٬ آزینلیقلاری قوْروماق اوْلدوغو٬ پادیشاهلیق مقامینین قالدیریلمادیغینی و ایستانبولدان وئریلهجک قرارلارین گئچَریلی اوْلدوغونو اعلان ائتدی.
چوْخونلوغو بریتانیالیلاردان عیبارت بیر ظابیت قروپو و عسگر قروپو مجلسی باسیب باغلادی. بئلهجه ت.ب.م.م. آچیلانا قدر خلقین سسی کسیلدی. میلّتچی و میلّی مۆجادیلهنین داوامینی ساغلاماق آماجینی گۆدن میلّتوکیللرینی مالتایا سۆرگون گؤندردیلر. بۇ وکیللرین بیر قیسمی ۱۹۲۱ده بیر قیسمی ده ۱۹۲۲-۱۹۲۳ آراسیندا آنادوْلویا دؤندولر.
قووایی-میلّیّه[دَییشدیر]
ایتّیحاد و ترقّی رهبرلیگینین٬ گیزلی بیر تشکیلات اوْلان تشکیلاتی-محسوسه واسیطهسی ایله آنادوْلو و رۇمائلیده ساواش سوْنراسی بیر مۆقاویمت حرکتی تشکیلاتلاندیردیغی آیدین اوْلدو. مۆقاویمتین آماجی٬ دوْغو اوستانلارینین ائرمنیلره٬ ائگه بؤلگهسینده بعضی یئرلرین یۇنانلیلار و آدانا بؤلگهسینین فرانسه الیندهکی سوریهیه وئریلمهسینی نظرده تۇتان دخالتلره قارشی مۆجادیله ائتمک ایدی. هابئله٬ ساواش ایللرینده موختلیف اۆصۇللار ایله اؤنملی ثروت و یئرلی ایقتیدارا قوْووشان ایتّیحاد و ترقّی طرفداری زۆمرهلرین مؤوقعلرینین قوْرونماسی٬ ساواش سیراسیندا سۆرولن غئیری-مۆسلمان عثمانلی وطنداشلارینین گئری دؤنمهسینین قارشیسینی آلماق٬ بۇندان اؤتَری چیخا بیلهجک قاریشیقلیقلار سبب ایله مۆتّفیق دؤولتلرین اوْلا بیلهجک مۆداخیلهسینه قارشی قوْیولماسی آماجلانماقدا ایدی.
۱۹۱۹ باشلاریندان عیبارتاً قووایی-میلّیّه (میلّی قووّتلر) آدی ایله سیلاحلانان بعضی قروپلار٬ ائگه و قارادنیز بؤلگهسینده رۇملارا٬ گۆنئیدوْغودا ایسه ائرمنیلره قارشی چاتیشمالارا گیردیلر. بۇ قروپلارین چوْخو ۵۰ ایله ۲۰۰ نفرلیک نیظامسیز قووّتلردن اوْلوشماقدا و تشکیلاتی-محسوسه عۆضوو اوْلدوغو بیلینن شخصلرجه ایداره اوْلونماقدا ایدی.
۱۹۱۹ فِوریه آییندا مۆتّفیق قووّتلری یۆکسک باشچیسی اِدموند آلِنبی٬ آنادوْلودا امنیّتی ساغلاییب هله تسلیم اوْلمامیش اوْلان علی فوواد پاشا امریندهکی آنکاراداکی ۲۰. و کاظیم قارابکیر پاشانین امریندهکی ارضرومداکی ۱۵. قوْلاوْردولارین تسلیم اوْلمالارینا ریضایت وئرمهلری آماجی ایله٬ بیرلشمیش کراللیق اوْردوسونون سوریه جبههسیندهکی تۆرک قۆوّتلرینی قیسا مۆدّتده نئجه مغلوب اوْلدوغونو بیلن اۆست سویّه بیر تۆرک باشچیسینین خۆصۇصی صلاحیّتلر ایله تجهیز ائدیلهرک آنادوْلویا گؤندریلمهسینی تکلیف ائتدی. ۱۵ مئی ۱۹۱۹دا «آنافارتلار قهرمانی» و «یاوری-فخری حضرتی-شهریاری (پادشاهین فخری یاوری)» میرلیوا موصطافا کمال پاشا٬ ۹. اوْردو باشچیسی و آنادوْلو عۆمۇمی مۆتفّیشی صیفتی ایله٬ پادشاه (آنادوْلو تۆرکجهسیجه: VI. Mehmet Vahdettin ) آنادوْلویا گؤندریلدی.
ایزمیرین ایشغالی٬ مئی ۱۹۱۹[دَییشدیر]
ایزمیرین ایشغالی دۆشونجهسی ۱۹۱۹-ون فِوریه اوْرتالاریندا یونان باشباخانی وِنیزِلوْسون اؤنریسی ایله٬ بیرلشمیش کراللیک باشباخانی لوْید جوْرج طرفیندن اوْرتایا آتیلدی. ایزمیرین ایشغالی٬ ۱-جی دۆنیا ساواشی سوْنراسیندا پاریسده توْپلانان اۇلوسلار آراسی باریش کوْنفرانسینین قراری ایله اوْرتایا چیخدی. آمریکا باشباخانی ویلسوْن بۇ اؤنریه اؤنجه کسینلیکله قارشی چیخدی٬ آنجاق ۲۵ مارس اوْلاییندا داها یۇموشاق بیر رفتاری منیمسهدی. ۷ مئیده بیرلشمیش کراللیک٬ آمریکا و فرانسه٬ یونان دنیزسل اوْردوسونون ایزمیره گؤندریلمهسینده موتابیق قالدیلار.
ایزمیرین ایشغالی قانسیز باشلادی. حتّی ایزمیرین ایشغالینی ۱ گون اؤنجهدن بیلدیگیندن ایزمیردهکی عثمانلی اوْردوسونا قارشیلیق وئرمهمهسینی امر ائتمیشدیر. بئلهجه ایزمیردهکی عثمانلی اوْردوسو حرکتسیز قالیب یوْنانلارا تسلیم اوْلدو.
ایشغال گۆنو یونان اوْردوسونون ان یامان بیرلیکلری اوْلان اِوزوْن عسگرلری شهرده ظفر تۇرو آتدیلار. بۇ ظفر تۇرو سیراسیندا تۆرک افسرلری ساحیل خطّینده دۆزدولر. عزیز نسین بۇ اوْلایی داها سوْنرا آراشدیرمالارینا دایاناراق کیتابیندا بئله یازیب: بیر تۆرک افسری اِوزوْن عسگرینین زیتوْ وِنیزِلوْس (یاشاسین وِنیزِلوْس) دیه باغیرماسینی ایستهدیگی حالدا ائتمهدیگی اۆچون اؤلدورولدو. اِوزوْن عسگرلری شهری هر گزدیکلرینده و افسره گئری دؤندوکلرینده بیر دفعه سۆنگولنیردی. بۇ تۆرک افسری ۲۲ دفعه سۆنگولنیب اؤلدورولدو. یونانلار داها ایلک گۆن بیر چوْخ تۆرک عسگر و وطنداشی اؤلدوردو. بئلهجه ایشغالین ایلک گۆنده ۴۰۰ نفر[قایناق گؤسترین] اؤلدورولدو.
ایزمیرین ایشغالی ایله تۆرک خلقینده وار اوْلان لاکین یئتَرسیز باشچیلار اۆزوندن ایستیفاده اوْلونمایان مۆجادیله قابیلیّتلری تکرار اوْیانیب ایزمیردهکی بیر قیسیم عسگر ایستیعفا ائدهرک میلّی مۆجادیلهیه قاتیلدی. عئینی زاماندا ایزمیرده قالان تۆرکلر ده ایشغالین گتیردیگی حوضورسوزلوغا دایانانماییب آنادوْلویا کؤچدو. قالماقاد ایصرار ائدن تۆرک عاییلهلر ایسه یونان عسگرلرینین رفتارلارینا و ائتدیکلری اذیّتلره داها آرتیق دایانانماییب آنادوْلوداکی میلّی مۆجادیلهیه دستک وئرمک آماجلی اوْلاراق کؤچدولر.
ایزمیرین ایشغالی ایله تۆرک خالقیندا وار اوْلان فقط یئترسیز باشچیلار اۆزوندن ایشلدیلمهین مۆجادیله گۆجو تکرار اوْیانیب ایزمیردهکی بیر قیسیم عسگر ایستیعفا ائدهرک میلّی مۆجادیلهیه قاتیلدی. عئینی زاماندا ایزمیرده قالان تۆکلر ایله ایشغالین گتیردیگی امنیتسیزلیگه دایانانماییب آنادوْلویا کؤچدو. قالماقدا ایصرار ائدن تۆرک عاییلهلر ایسه یۇنان عسگرلرینین رفتارلارینا و ائتدیکلری اذیتلره داها آرتیق دایانانماییب آنادوْلوداکی میلّی مۆجادیلهیه دستک وئرمک آماجلی اوْلاراق کؤچدو.
تۆرک عسگر و افسرلری دیبچیکلنهرک٬ سۆنگولنهرک اؤلدورولور٬ اۆزرلریندهکی دیرلی اشیالار زوْرلا آلینیردی. ایشغالا قارشی بوْیون اَیمیش تاپیلان علی نادر پاشا یئرده سۆروکلنهرک تپیکلنیردی. تۆرک افسرلری «زیتو وِنیزِلوْس» دیه باغیرمایا زوْرلانیر٬ آغیر حرکتلره اۇغراییرلادیلار. باغیرمانی رد ائدنلر ایسه سۆنگولنهرک تپیکلنیردی. رد ائدنلردن آلبای فتحی بی ده سۆنگولنهرک اؤلدورولدو. شهرین باشقا یئرلرینده ده اوْلایلار٬ تالان٬ اؤلدورمه و تجاووز اوْلایلاری باشلادی. تۆرکلره عایید ائولر و ایشیئرلری روملار طرفیندن تالینیر٬ جانینی٬ مالینی٬ ناموسونو قوْروماق ایستهین تۆرکلر اؤلدورولوردو. بۆتون بۇ اوْلایلار مدنی اۇلوسلار تمثیلچیلرینین گؤزلری اؤنونده٬ مدنی دؤولتلرین ایزنی ایله ائدیلیردی. لوْرد کرزن ۱۸ آوریل ۱۹۱۹ تاریخی بیلدیریسینده «سِلانیک قاپیلارینین ۵ میل ائشیکلیگینده راحاتچیلیغی ساغلایانمایان یۇنانین آیدین ویلایتینده (ایزمیز اوْ تاریخده آیدین ویلایتی ایچینده ایدی) باریش و گۆونلیک ساغلاماقلا گؤرَولندیریلمهسینی اۇیغون گؤرمهدیگینی آچیقلادیغی یۇنانلیلارین ایلک گۆن ۴۰۰ تۆرک اؤلدورولموشدولر. چئوره کند و قضالارداکی اوْلایلار بیر ایکی گۆن ایچینده ۵۰۰۰-ه قدر تۆرک اؤلدورولدو.»
ایزمیر شهری ایله بیرلیکده آیوالیق٬ ایکی شهر آراسینداکی ساحیل خطّی٬ چشمه یاریمآداسی و بئلکاهوهیه قدر ایزمیرین اطرافی دا ایشغال ائدیلمیشدیر. ۲۳ آوریل ۱۹۲۰-ده آنکارادا ت.ب.م.م. آچیلماسیندان سوْنرا یۇنان اوْردوسو ایزمیردن حرکته کئچهرک٬ سِور مۆعاهیدهسی ایله ایتالیا بؤلگهسی اوْلاراق قبول ائدیلمیش مانیسا٬ اۇشاک٬ دنیزلی٬ بالیکئسیر٬ بۇرسا شهرلرینی ده ایشغال ائتمیشدیر. بۇ سببله یۇنان ایله آراسیندا ایختیلاف چیخان ایتالیا ایسه بۇ ایشغالدان سوْنرا قۇرتولوش ساواشی مۆدّتینجه آنکارا حؤکومتینی دستکلهدیگی کیمی عسگری یاردیم دا ائتمیشدیر.
تشکیلاتلانما دؤنمی٬ مئی ۱۹۱۹ - مارس ۱۹۲۰[دَییشدیر]
پاریسده توْپلانان اۇلوسلارآراسی باریش کوْنفرانسی٬ اوْ گۆنلرده آچیقلانماسی گؤزلهنیلن تۆرک باریش مۆعاهیدهسی٬ ۱۹۱۹ مئی باشلاریندا مۆبهم بیر گلهجگه تأخیره سالیندی. ۱۵ مئیده یۇنان قووّهلری٬ مۆتّفیق دؤولتلرین قراری ایله ایزمیری ایشغال ائتدی. میلّی بیر فلاکت اوْلاراق گؤرولن بۇ اوْلای٬ تۆرکیهده بؤیوک شیدّتلی بیر میلّی تپکییه یوْل آچدی. ۲۳ مئیده فاتیح و سولطان احمدده تۆرک سیاسی تاریخینین اوْ گۆنه قدرکی ان بؤیوک کۆتله گؤستریلری دۆزنلندی. مۆقاویمت فیکری٬ ایتّیحاد و ترقّی یانداشلارینین گؤروشو اوْلماقدان چیخاراق بۆتون اؤلکه سطحینده یاییلدی.
۲۱ ژوئنده مصطفی کمال٬ آنادوْلوداکی ان اهمیتلی عسگری بیرلیکلرین باشچیلاری اوْلان کاظم کارابکیر٬ رفعت و علی فواد پاشالار و اژه بؤلگهسینده امنیّتی ساغلاماقلا وظیفهلندیریلن رئوف بی ایله آماسیادا گؤروشهرک آماسیا ایطیلاعیهسینی یاییملادی. ایطیلاعیه٬ میلّی باغمیسیزلیغین آنجاق میلّتین «عزم و ایرادهسی» ایله ساغلاناجاغینا تأکید ائدهرک٬ اؤلکه سویّهسینده بیر مۆقاویمت حرکتینین ایشارتینی وئرمکده ایدی. کاظم کارابکیرین لیدِرلیگینده ارضرومدا توْپلانان شرق اوستانلری مۆدافیعه-حۆقۇق جمعیتی کونقرهسی٬ عسگری وظیفهلریندن ایستعفا ائدن مصطفی کمالی کونقره باشقانی سئچدی. کونقره٬ شرق اوستانلرینین ائرمنیستانا وئریلمهسی احتیمالینا قارشی مۆقاویمت قراری آلارکن٬ تۆرکیهنین قاباقلاماسی اۆچون آمریکا مانداتی فیکرینه آچیق قاپی بۇراخماماقدا ایدی.
۴ سپتامبر ۱۹۱۹-دا تۆرکیهنین هر یانیندان گلن نۆمایندهلرین ایشتیراکی ایله سیواسدا توْپلانان کونقرهده٬ گئنل سئچیملر ائدیلیب یئنی مبعوثان مجلیسی قۇرولانا قدر ایستانبول حؤکومتی ایله بۆتون رسمی باغلارین کسیلمهسی قرارلاشدیریلدی. اؤلکه سویّهسینده یئنی بیر ایداری و سیاسی تشکیلاتلانما قۇرماق هدفی ایله بیر هئیأت-تمثیلیه قۇرولدو.
عثمانلی مجلیسینین آچیلماسی و میثاق-میلّی٬ نووامبر ۱۹۱۹ - ژانویه ۱۹۲۰[دَییشدیر]
دسامبر آییندا کئچیریلن گئنل سئچیملر سوْنوندا سوْن عثمانلی مجلیس-مبعوثانی (۱۹۲۰) قۇرولدو. مجلیسه آنادوْلودان سادهجه میلّی مۆجادیله طرفلیسی میلّتوکیلی کاندیدلری سئچیلدی. ایکی آیری ویلایتدن میلّتوکیلی سئچیلن مصطفی کمال پاشانین ایستانبولا گئتمهنی رد ائتمهسی اۆزَره٬ سیواس کونقرهسی باشقان وکیلی اوْلان رئوف اوْربای مجلیس رییسلیگینه سئچیلدی. ۲۸ ژانویه ۱۹۲۰-ده مبعوثان مجلیسی داها سوْنرا میثاق-میلّی آدییلا خاطیرلانان «عهد-میلّی بیاننامهسی»نی قبول ائتدی. بیاننامه٬ موندروس مۆتاریکهسی سرحدلری ایچینده تام باغیمسیزلیق ساغلایینجایا کیمی مۆجادیلهیه داوام ائتمهنی اؤنگؤرمکده ایدی.
عثمانلی مجلیسینین باغلانیلماسی٬ مارس ۱۹۲۰[دَییشدیر]
۱۶ مارس ۱۹۲۰-ده مجلیس-مبعوثان دا داخیل اوْلدوغو حالدا باب-عالی و بۆتون حؤکومت داییرهلرییله برابر ایستانبول٬ بریتانیالیلار طرفیندن ایشغال ائدیلمیشدیر. بیرلشمیش شاهلیق بیرلیکلری ایستانبولدا تاپیلان٬ باشدا رئوف بی اوْلماق اۆزَره اؤنده گلن میلّی مۆجادیه طرفداری میلّتوکیللرینی تۇتوقلادیلار. هابئله تلقرافخانالار دا ایشغال آلتیندا آلینمیش و رسمی مقاملار آراسیندا علاقه قۇرماق ایمکانی قالمامیشدی. بۇ شرطلره گؤره٬ آنادوْلو٬ ایستانبول و رسمی مقاملارلا اوْرتاق حرکتدن محروم قالمیشدی.
حاکیمیّتین ساغلانماسی٬ مارس ۱۹۲۰ - مارس ۱۹۲۲[دَییشدیر]
بؤیوک میلّت مجلیسی آچیلماسی٬ ۲۳ آوریل ۱۹۲۰[دَییشدیر]
ایچ جبهه[دَییشدیر]
دوْغو جبههسی[دَییشدیر]
الجزیره جبههسی[دَییشدیر]
گۆنئی جبههسی[دَییشدیر]
باتی جبههسی[دَییشدیر]
لوْندرا صۆلح کونفرانسی٬ فوریه ۱۹۲۱ و مارس ۱۹۲۲[دَییشدیر]
باریشین ساغلانماسی٬ مارس ۱۹۲۲ - نووامبر ۱۹۲۳[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
Türk Kurtuluş Savaşı ٫ آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسی
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- ویکیپديا:قایناغا احتیاجی اولان مقالهلر
- Lang and lang-xx using deprecated ISO 639 codes
- تاریخ
- تورک تاریخی
- تورکیه تاریخی
- تورکیه قورتولوش ساواشی
- تورکیهنین ساواشلاری
- ائرمنیستانین تاریخی
- ائرمنیستانین ساواشلاری
- فرانسهنین ساواشلاری
- یونانین ساواشلاری
- بؤیوک بریتانیانین ساواشلاری
- عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون ساواشلاری
- گورجیستانین ساواشلاری
- ۱۹۲۰-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو
- ۱۹۲۱-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو
- ۱۹۲۲-جی ایلده عثمانلی ایمپیراتورلوغو
- ۱۹۲۳-جو ایلده تورکیه


text:
پنتاکربونیل دمیر
پنتاکربونیل دمیر (اینگیلیسجه: Iron pentacarbonyl، روسجا: ПeHTakapбoHилжeлeзo، عربجه: خماسي كربونيل الحديد ) بیر شیمیایی ماده. ساریٛ رنگلی و مایع حالتینده تاپیلار.پنتاکربونیل دمیر دمیر بیلشیکلری و کربونات گروه یا قروپوندا یئرلشیر.اریمه نوْقطهسی −21.0 C دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Iron pentacarbonyl»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده پنتاکربونیل دمیر گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
"سفرنامه های ونیزیان در ایران" آدلی کتابا قیسا باخیش
ایران آدی دالیندا گیزلنمگه و ایرانی فارسلیق آدینا ایضاح ائتمگه چالیشانلار آذربایجان تورکلوگونون ایران ممالیکی محروسه سینده کی عملی تاریخینی جعل ائتمک، تاریخی حادیثه لری یاپیلاشدیرماق (ساخته لشدیرمک) ایله تورک دوشمنلیگی اساسیندا "ایران ممالیکی محروسه سینی" "ایران" آنلاییشی فارسدیر" دئیه فارسلیق تاریخی یونتاماغا چالیشمیشلار. بئلنچی مؤلیفلردن بیری ده منوچهر امیری آدلی ذات ساییلار.
منوچهر امیری "سفرنامه های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)" آدلی یازدیغی کتابدا تاریخی حادیثه لری آنلاتماق یئرینه تاریخی جعل ائتمگه و اؤز دیللری ایله دئسک، "مصادره به مطلوب"، حتی مؤلیفسیز متن دئیه "سفرنامه" آدلی کتابی اورتایا قویماغا چالیشمیش. بو کتاب بیرینجی یول محمدرضا شاه زامانیندا (1349)، ایکینجی یول ایسه جمهوری اسلامی زامانیندا (1381) تهراندا خوارزمی یایین ائوی طرفیندن چاپ اولموش. منوچهر امیری حددن آرتیق جعلیاتا باش ووردوغو اوچون کتابا گیریش اولاراق یازیلمیش:
"... اگر قرار باشد، اصل انگلیسی (که اساس این ترجمه است) دوباره چاپ انتقادی شود، ناچار این ترجمه باید یکی ار متون اساس آن باشد"[1]
اوسته گؤروندوگو کیمی، مؤللیف لاتین (Vulgärlatein) دیلیندن انگلیسچه یه ترجمه اولموش متنین سونرا نقد اولوناجاغینی، اؤزو انگلیسجه-دن فارسچایا ترجمه ائتمیش متنه دویونلمکله و بیر طرح ایله ییرمینجی عصرده یازیلمیش بیر متنی اون بئشینجی ایل یازیلدیغینی ادعا ائدن اورجینال بیر متینلر قارشیسیندا داها مقدم تقدیم ائتمگه چالیشار. بو گؤروش بعضی یئر آدلاری نین تعیین ائتمه سی اوچون بلکه ده ایناندیریجی نظره گلسین، آنجاق او زامانکی بعضی دیپلومواتلارا نسبت وئرمیش متنلره هر هانکی مؤلیفسیز متینلری دخیل ائتمک، حتی بئلنچی اویدولورموش بیر کتابی تاریخی واقعیتلر کیمی، "ایراندا وئنیزلیلرین سفرنامه لری" دئیه ترجمه ائتمک ده یانلیش بیر عمل ساییلمالیدیر. آنجاق فارس منافعی ایجاب ائتدیگی اوچون، بلکه ده یالانلاری بیله بیله آچیقلیغا قاویشدیرماغا چالیشمادان اجتماعیته یئدیرمگه چالیشمیش.
منوچهر امیری ایسه اؤزو ده اظهارنظر ائتدیگی کیمی او زامانلار لاتینجه-دن "اورتا اینگلیسچه (انگلیسی میانه)" یه ترجمه اولونموش متینلری ده باشا دوشمک ده چتینلیک چکمیش. بئله لیکله اؤزوندن اویدوردوغو آنلاییشی دا بیر آنلادیلمیش حادیثه کیمی ترجمه ائتمیش[2].
منوچهر امیری "سفرنامه ونیزیان در ایران" کتابی نین مقدمه سینی Baron Stanly of Alderley آدلی ذاتا نسبت وئره رک او متن اوچون ده ترجمه-ده یئر وئرمیشف اوخویوروق:
"شاه اسماعیل ایران پر هرج و مرج را وحدت بخشید و ملیت ایرانیان را احیا کرد و بر وسعت دامنه اختلافی کی میان ایران و دیگر کشورهای اسلامی وجود داشت بمراتب افزود، اختلاف و تفرقه ای که بغلط مذهبیش خوانده اند، و حال آنکه اساسا ماهیتش ملی و سیاسی بود، و بصورتی که شاه اسماعیل احیا و تشدید کرد کاملا ملی بود. احساساتی که ایرانیان صدر اسلام را برنگیخت و بر آن داشت که در صدد رد و طرد انکار حلیفه اول، دوم و سوم یرآیند، همان احساسات ملی بود که محرک آنان در طرد و دفع تازیان و برتر شمردن اصل ورائث در امامت بر اصل انتخاب در خلافت بود. شاه اسماعیل از این احساسات ملی و سنتهای پادشاهی بهره جویی کرد و اگر جز این می کرد ایران که در معرض تاخت و تاز طوایف ترک در آمده بود ضمیه امپراتوری عثمانی می شد"[3].
اوسته گؤروندوگو کیمی بئلنچی آنلاییشلاری ایران ملتی (ملیت ایرانیان) دئیه 15-ینجی عصره، شاه اسماعیله نسبت وئرنلر والتئر هینتس آدلی بیر آلمانین فارسلیق اوچون اورتایا آتدیغی "دؤلت ملتی" آنلاییشینی بیر داها تیکرارلاماغا چالیشار[4]. داها دوغروسو والتئر هینتس آدلی ذات اویدوروغو "ایران دؤلتی ملتی" آنلاییشی Baron Stanly of Alderley طرفیندن 1873-ینجی ایل ونیز سفرنامه سینه یازیلمیش بیر مجله نین گیریشیندن آلینمیشدیر[5]. ایستر منوچهر امیری، ایسترسه ده ایران ممالیکی محروسه سی اوچون، "ایران دؤلتی ملتی" آنلاییشی نی اؤلموش شاه اسماعیل جسمینه یوکلمیش والتئر هینتس اوچون، ملیت آنلاییشی نین آوروپا 18-ینجی یوز ایلده تازا تازا اورتایا آتیلدیغینی تاریخ شهادت ائدر.
شاه اسماعیلین درویشلیک و شیعه لیک آنلاییشینی غلط مذهب قلمه آلان ذاتلار بو آنلاییشین طریقت دئیه شئیخ جونئید طرفیندن اورتایا قویولدوغو، اونون اوغلو شئیخ حئیدر طرفیندن اؤز تککه عضولری اوچون قیزیلباش طریقت گئییمی حاضیرلانماسی، بو طریقت شئیخ حئیدر ساواشدا اؤلدوکدن سونرا، بؤیوک اوغلو سلطانعلی و سونرا اسماعیلا شئیخ دئیه بیر ارث کیمی بوراخیلماسی بیر شیعه لیک آنلاییشی نین تظاهری اولموش. بیلیندیگی کیمی اماملار دا خلافتین ترسینه اولاراق امامت ارثی اولموش. بو مسئله مهدی غائب امام دئیه نقطه لنمیش بیر مقاما چاتمیش.
دئمک، شئیخ اسماعیل بیر شیعه دؤلتی قورماغا چالیشدیغینا باخمایاراق، بو آنلاییش فارسلیق و ایرانلیلیق و ایرانچیلیق اساسیندا اولمامیش. بو دؤلت آنادولو قیزیلباشلاری نین جانی و مالی باهاسینا قورولموش بیرعقیدتی بیر قیزیلباش دؤلتی اولموش. آنجاق سونرالار بعضی فقه مسئله لر اوزره عرب مملکتلریندن گتیریلمیش فقیه لر واسیطه سی ایله قیزیلباشلیقدان فاصیله آچماسی و قیزیلباشلارین شاه عباس زامانیندا "شاهسون" بیرلیکلری واسیطه سی قلع و قمع ائدیلمکلری صفوی دؤلتچیلیگی ایچینده آخین ائدن سورچ و پروسه لر ایله ایضاح اولونمالیدیر.
آنجاق شک یئری قالماسین دئیه 17-ینجی و 18-ینجی عصرلرده آلمانیادا "ملیت" اوزره دوغرو و دوزگون آنلاییش اولمادیغی اوزره او زامانکی آلمان مطبوعاتیندان اوخویوروق:
"هامبورکدا اخلاقی هفته لیک دئیه "وطنپرست" آدلی درگی وار ایدی (1724 – 1726). بو درگیده عالیملر خالق تحصیلی و اهالی نین آشاغی طبقه لری نین حیات وضعیتی نین یاخشیلاشدیریلماسی موضوعسوندا مذاکره لرآپاریردیلار. او زامانکی وطنپرورلیک آنلاییشی و دوشونجه سی بیر دونیا وطنداشلیغی (شهروندی) آنلاییشی ساییلاردی[6]. 1790-ینجی ایلده، آلمان قازئتی "Deutsche Zeitung" وطن پرورلیک آنلاییشینی بیر دونیا انسانی نی خوشبخت ائدن و سفالتی آرادان قالدیران بیر انسان آنلاییشی دئیه قلمه آلیردی[7]. 18-ینجی عصرین سونلارینا قدر، آلمان توپلوموندا "وطنپرورلیک"، آزادلیق و انسانلارا آنلاییش گؤسترمک باخیمندان "جهان وطنلیک" آنلاییشی ساییلاردی. آلمان دیللی انسانلارین "ملت" اولاراق اؤز ملی توپلوملارینی باشا دوشمه سی، هر شئیدن اول فرانسه بورژوازی انقلابینا و خصوصا آلمان حؤکمدارلاری نین اؤز خالقلاری آراسیندا ملی حیسسی سفربر ائتمک ایستدیکلری و فتح ساواشلارینا بیر رئاکسیون اولاراق اورتایا چیخمیش[8].
گؤروندوگو کیمی آلمان توپلومو 18-ینجی عصرده دوشونور ائلیته و مطبوعاتا مالیک اولدوغونا باخمایاراق اؤزونو بیر ملت دئیه درک ائده بیلمه میشدیر. آنجاق فارس ایستعمارچیلیغی اوچون تاریخ یونتاماغا چالیشانلار 15-ینجی عصرین سونلاریندا شاه اسماعیلی "ایران دؤلتی ملتی" قوروجوسو دئیه قلمه آلماغا و عوامفریبلیک ائتمگه چالیشارلار.
شاه اسماعیل بیر قیزیلباش شیعه دؤلتی قورماسینا باخمایاراق حاکیمیت باخیمیندان داغیلمیش اوزون حسن ایمپراتورلوغونون بیر بؤلومونو ارزینجانداکی قیزیلباشلار واسیطه سی ایله تبریزی پایتخت ائتمکله قورتارماغا چالیشماسینا باخمایاراق افغنستانین گونئی بؤلگه لرینی او جمله-دن قندهار بؤلگه سینی بابور شاها و چالدیراندان باشلاراق دیارباقیر و ارزینجان بؤلگه لرینه دک اوزانان بؤلگه لری عثمانلیلارا اودوزموش بیر مذهبی و سیاسی شخصیت اولموش. شاه اسماعیل صفوی چالدیران ساواشیندا سلطان سلیمدن یئنیلگه و شکسته اوغرادیقدان سونرا، عثمانلی سلطاان سلیم ایله باریشماق ایسته سه ده، سلطان سلیم بو مسئله ده ماراقلی اولمایالاراق شاه اسماعیلا بیرحؤکموران اولاراق دینج و ساواشدان اوزاق حیات کئچیرمگی تحمیل ائتمیش. شاه اسماعیل ایله تورک طایفالاری مناسبتی فارس مؤللیفلری طرفیندن مطرح اولدوقدا گئنه ده شاه اسماعیل قیزیلباش اوردوسو آغیرلیقلی اولاراق آنادولودان گلمیش تورک طایفالاریندان اولوشدوغونو وورقولاماق یئرینده اولار.[9]
Baron Stanly of Alderley- آدلی شخصه نسبت وئریلمیش مقدمه-دن اوخویوروق:
"شاه اسماعیل چنان در کارخود کامیاب شد که نادر شاه توانست رشته اش را پنبه کند و چون قصد اینکار را کرد، قصد جانش کردند و رشته عمرش را بریدند و با اینکه امروزه زبان اکثریت مردم ایران و دودمان سلطنتی ترکی است، احساساتشان مانند مردم شیراز و اصفهان است"[10].
گؤروندوگو کیمی بو آنلاییش بیر ملت آنلاییشی دئییل، اسلام دئیه امتچیلیک آنلاییشی ساییلار. بو آنلاییش بوگون ده دونیانین دؤرت بیر بوجاغیندا ایستر شیعه و ایسترسه ده سنی توپلوملاری نین "اسلام امتی" دئیه بیربیرینه بسلدیکلری آنلاییشا اساسلانار.
منوچهر امیری Baron
Stanly of Alderley
آدلی ذاتا مؤلیفی بللی
اولمایان متنلری نسبت وئرر. بو دوغرولتودا اوخویوروق:
"سومین سفرنامه متعلق به مجموعه راموزیو[11] از آن مؤلفی گمنام است که خود میان دمشق و حلب و ایران بازرگانی می کرده است و بیش از هشت سال یعنی از سال 1511 تا 1520 (916/ 925 ه. ق.) در ایران گذرانده و از نزدیک شاهد دوران پر شکوه اسماعیل صفوی بوده است. سبک نگارش این سفرنامه پیچیده تر است، اما در عین آنکه مطالب آن از نظر تاریخی صحیح است، شهرها و روستاها را با تفصیل بیشتر وصف کی کند... "[12].
یئری گلمیشکن Ramusio آدلی شخصین کیم اولدوغو و وئردیگی بیلگیلرین ایران ممالیکی محروسه سینه ایلگیسی اولوب اولمادیغی اوزره و سونرا بو متنین آشاغیدا گؤره چگیمیز کیمی، تاریخی باخیمدان نه اؤلچوده یالان و دوغرو اولدوغونو اؤیرنمگه چالیشاق. Ramusio ایتالیانین Padua شهرينده Pietro Pomponazzi و Aldo Manuzzio آدلیلارین اؤيرنجيسي اولموش. او اورادا لاتين و يونان ديللريني اؤيرنديکدن سونرا، بعضي شرق ديللرينه ده ماراقلي اولموش. 1505-اينجي ايل وئنيز ائلچيسي، Alvise Mocenigo آدليني پاريس شهرينه فرانسه حؤکومتي دربارينا ائشليک (همراهليق) ائتميش، 1507-اينجي ايلين ماييس آيينادک اورادا قالميش. Ramusio سونرالار ايسويچره (سوئیس) مملکتینه و روم شهرینه ديپلوماتيک صفرلرده اولموش. 1513 و 1515-اينجي ايللر وئنيز دؤولتينين سينات مجلیسینده بير کاتيب اولاراق چاليشميش.
منوچهر امیری آوروپادا یاشامیش و شرق اؤلکه لرینده، او جومله-دن ایران ممالیکی محروسه سینده اولمامیش Ramusio آدلی نین اثرلری آراسیندا مؤلیفی بللی اولمایان اثر دئیه Ramusio دیباچه سی (گیریشی) دئیه ترجمه دئیه ادعاسی ایله اوزون حسن آق قویونلونون هانکی اساسدا شاه اولدوغونا داییر یازمیش، اوخویوروق:
".. در اینجا به اختصار تمام در بیان شیوه ای خواهم کوشید که اوزون حسن بکار بست و به سلطنت رسید، یعنی دلیری و زیرکی او، چه این سخنان را شایسته باز گفتن به ملت خویش می دانم. زیرا در میان تمام پادشاهان مشرق زمین، که از زمان شکست ایرانیان و انتقال حکومت آنان به یونانیان، به جهانداری رسیده اند هیچ یک فرو شکوه داریوش ویشتاسب و اوزون حسن را نیافته اند. اگر بخت با او در نبرد دوم وی با عثمانیان که در "ترجان" اتفاق افتاد یاری کرده بود – همچنان که در نخستین نبرد او با عثمانیان در کنار رود فرا سازگاری نموده بود. – شک نیست که با این دو پیروزی حویشتن را سرور آسیا و مصر گرادنده بود. اما دریغا که پاره ای از پادشاهان مشرق زمین با همه توانایی و هوشمندی که آنان را بوده است مورخانی نداشتند که در ستایش و بزرگداشت کارهایشان بکوشند، زیرا می بینیم که در میان سلاطین مصر و شاهان ایران جنگاورانی نامور بوده اند که نه تنها با پادشاهان بربر جنگجوی نامبردار عهد باستان پهلوی می زده اند، بلکه با فرماندهان بزرگ یونان و روم در داشتن تمام اوصافی که نشانه سرداران شایسته است همسری می کرده اند. سخن بر سر آن است که کارنامه این مردان به ما اروپاییان که ستایشگر فضایل رجال دوست و بیگانه هستیم به صورتی چنان ممسوخ و ناسخ می رسد که از چندین سخن نارسا نمی توانیم تاریخی کامل فرهم آوریم. پس عجب مدارید اگر می بینید که در این یادداشت در پاره ای از موارد حق مطلب را ادا نکرده ام، چه اگر آگاهی بیشتری داشتم چنین می کردم زیرا چنانکه پیش از این گفته ام ..."[13].
اوسته گؤروندوگو کیمی بورادا سفرنامه دئیه بیر آنلاییش دئییل، اوزون حسن شخصیته قونداریلمیش فارسلیق تاریخی نسبت وئرمکله اوزون حسن آق قویونلونو بیر یاندان اسلاو دیللی کوروش و داریوش حئکایه لرینه، باشقا یاندان ابولقاسم فردوسی زردوشتلرین افغانستانداکی شفاهی ادبیاتلاریندان نظمه چکدیگی "ویشتاسب" و باشقا یاندان "عهد باستان پهلوی" دئیه پهلوی شاهلیغی زامانیندا خیالات اساسیندا توخونموش "پهلوی باستان" خیالاتینا دویونلمک چالارلاری اورتایا چیخار.
دئمک، کوروش وداریوشا نسبت وئریلمیش داستانلارین یونانلاردان آلیندیغی فرض اولسا دا، شاهنامه داستانلارینداکی "ویستاسب شاه" آنلاییشی و "عهد باستان پهلوی" خیالاتی پهلویلر زامانی توخونموش یالانلارین خیالی بیر ونیزلی آدینا متن اولاراق یازیلماقلا بو یالانلاری "سفرنامه" دئیه ایران ممالیکی محروسه سی انسانلارینی تحمیق ائتمگه و عوام ساخلاماغا خدمت ائدرلر. منوچهر امیری ترجمه دئیه خیالی مؤلیف آدینا یازمیش، اوخویوروق:
".. پیش از آنکه عیب جویان بر من بتازند خواهش دارم که بر پاکی نیت من بنگرند، نه آنکه مرا متهم کنند که خواسته ام خود را در کار جهان داناتر از دیگر نویسندگان جلوه دهم و از این شهرتی بدست آورم. اما قطعا باید هر چه زودتر آنچه یکی از بستگان اوزون حسن در باره او گفته و اطلاعات خود را از خاله اش، ملکه دسپینا، بدست آورده است باور کنیم نه آنچه دیگران در تاریخهای خود آورده و تنها خواسته اند از روایات بعضی ارمنیان سود جسته باشند. مراد ارمنیانی هستند که برای کوچک نمودن اوزون حسن آوازه در انداخته اند که وی از نسل شاهان نبود و در آن هنگام که بر پاره ای از نقاط ارمنستان فرمان می راند با پراکندن مال فراوان و بدست آوردن دل سپاهیان فرصت یافت تا یوغ اطاعت جهانشاه را بشکند...."[14].
اوسته گؤروندوگو کیمی، منوچهر امیری بیر داها اوسته توخودوغو یالانلارا توتولاجاق ایرادلار اوزره فیکیرله شه رک اؤز خیال ائتدیگینه توتولاجاق ایرادلارا جاواب وئرمگه و بو یالانلارین ماهیتینی بیر حقیقت کیمی توجیه ائتمگه و اوسته لیک بیر ایرانلی دئیه خوش نیت اساسیندا بو یالانلاری "سفرنامه" دئیه قلمه آلدیغینی توجیه ائتمگه چالیشمیش. دئمک، خیالی مؤلیفین (اوخو: منوچهر امیری) نین هدفی دونیادا اؤزونو چوخ بیلن، شهرت صاحابی تقدیم ائدن دئییل، او بو سؤزلری اوزون حسن نین قوهوملاریندان بیری، اوزون حسن نین خاتینی دئسپینا خاتوندان ائشیدیلیگی (!!) ایله توجیه ائتمگه چالیشمیش.
بو اساسدا ائرمنی تاریخچیلری اوزون حسن نین کئچمیشی نین تورک اولدوغونو، داریوش نسلیندن اولمادیغینی، دولاییلی اولاراق اوزون حسن "بؤیوک ائرمنستان" تورپاقلاری نین بعضی بؤلگه لرینه حاکیم اولدوغو، قوشونلارینا پول پایلاماقلا فرصت تاپاراق جهانشاه قاراقویونلونو یئنلیگه یه و شکسته اوغراتدیغی ادعالارینا قارشین بیر "ایرانیت" آنلاشی اورتایا قویماقلا تورک کیملیگینی تاریخدن سیلمگه چالیشمیش گؤرونر.
یئری گلمیشکن دئییلمه لیدیر. ائرمنیلر نفوس باخیمیندان آز اولدوقلاری اوچون، تاریخ بویو کولونی و داغینیق بؤلمه لر شکیلینده آنادولودا یاشامیشلار. بو مسئله نی "بؤیوک ائرمنستان (پاره ای از نقاط ارمنستان)" دئیه قلمه آلماق تاریخی واقعیتین درک ائدیلمدیگیندن حئکایت ائدر.
دئمک، منوچهر امیری بو آنلادیلمیشلارین یالان اولدوغونو خیالی بیر مؤلیفه نسبت وئرمکله یازدیغی یالانلارین دا مسئولیتی نین آلتیندان قاچماقلا برابر، تورکلوک قارشسیندا "بؤیوک ائرمنستان" ادعالارینی دا قابارتمیش و خیالی تاریخ اساسلی تأیید ائتمیش اولار. منوچهر امیری، خیال ائدیلمیش مؤلف آدینا آرتیرمیش، اوخویوروق:
"اگر اوزون حسن شاهزاده نبود چگونه می توانست خود را خدایگان ایران کند، بخصوص ایرانیانی که بیش از هر ملتی والاتباری و شهزادگی را ارج می نهند. قطع نظر از نمونه و مثال باستانی یعنی داریوش ویشتاسب پسر آتوسا، دختر کوروش، از آخرین کسی که نزدیک به روزگار ماست و می توان از او نام برد اسماعیل است که هر چند نژاد پدرش به شاهان نمی پیوست مادرش مارتا دختر اوزون حسن بود و هم او بود که پادشاه نو خاسته را در پناه گرفت همچنان در عهد باستان آتوسا فرزند خود داریوش را از گزند روزگار بر کنار داشته بود"[15].
بئلنچی موضوعلاری "سفرنامه" دئیه ترجمه آدی ایله ایران ممالیکی محروسه سینده کی ملی توپلوملارا، او جومله-دن آذربایجان تورکلوگونه تقدیم ائدنلر، انسانلاری تحمیق ائتمکله فارس ایستعمارچیلیق نیتلرینی تعقیب ائتمگه چالیشارلار.
اوسته گؤروندوگو کیمی بیر داها ترجمه آدی ایله منوچهر امیری اسلاو مدنیتینه منصوب اولموش "داریوش، کورش" آدلی فیقورلاری، فردوسی نین افغانستان و پامیر چؤللریندکی زردوشتلردن آلاراق شاهنامه اثرینده ایشلتدیگی "ویشتاسب" آدلی بیر فیقور ایله دوغما و دولاما بیر عائیله ائتمک عوامفریبلیک ساییلار.
مارتا و اسماعیل مناسبتلرینه گلدیکده اسماعیل تموز (تیر) آیی نین 17- سینده، 1487-ده اردبیلده دونیایا گؤز آچدی. اسماعیل بیر یاشیندا اولارکن آتاسی، خیریستان دینلی چرکسلر علیهینه ایکینجی ساواش آپارماق آدی ایله گئتمه سینه باخمایاراق آتاسی، شئیخ حئیدرین شیروان شاهدان انتقامینی آلماق قصدی ایله شیروان شاه دؤلتینه حمله ائتدی. سلطان یعقوب ایسه شیروان شاه ایله قوهوم اولدوقلاری اوچون، اؤز قوهومو شئیخ حئیدری اؤلدوره رک اونون اوشاقلارینی (سلطانعلی، اسماعیل و ابراهیم) و خانیمی حلیمه بگی آقا (مارتا) آدلینی فارس ولایتینه سورگون و تبعید ائتدی. چوخ زامان کئچمدن سلطان یعقوب گؤزلنیلمدن تبریزده اؤلرکن، آق قویونلولار آراسیندا قدرت ساواشی باشلاندی. یئتدی یاشیندا اولان سلطانعلی قیزیلباشلار طرفیندن بیر قیزیلباش شئیخ کیمی تانیندایغی اوچون، رستم بگ اونو اؤز رقیبی بایسونقور علیهینه ووروشماق اوچون، تبریزه ایستدی. سلطانعلی قیزیلباشلارا معنوی باشچیلیق ائتمکله بایسونقور ساوشدا یئنیلدی و شکسته اوغرادی. سلطانعلی تبریزده رستم بگ طرفیندن عزیزلنمه سینه باخمایاراق اؤزونو رستم بگ آق قویونلونون نظارتی آلتیندا ساخلاتماق ایستمدیگی اوچون، سلطانعلی اردبیله قاچماغا قرار وئردی. بو عملدن خبر آلان رستم بگ آق قویونلو آی بگ و باشقالارینی شئیخ حئیدرین اوشاقلاری نین اؤلدورمکلری اوچون، بویورق وئردی. سلطانعلی 6 (1493) یاشینداکی اسماعیلی 7 صوفی محافظه تینه وئرمکله اؤزو قیزیلباشلاری ایله بیرلیکده آی بگ آق قویونلو بیرلیکلری ایله ساواشارکن ساواشدا اؤلدو. 6 یاشینداکی اسماعیل آناسیز (مارتاسیز) قیزیلباشلار وسیله سی ایله رشت شهری اوزرینند لاهیجان شهرینه گئده رک اورادا سورگون و تعبید حالیندا بیر یتیم اوشاق کیمی قیزیلباشلار سفاریشینده 14 یاشینا دک اورادا حیات کئچیرمه لی اولدو[16].
منوچهر امیری مترجم اولماسینا باخمایاراق امانتی رعایت ائتمه میش و متنلرده دخل و تصرف ائتدیگی ده آچیق گؤرونر. اؤرک و نمونه اولاراق اوخویوروق:
"در سال یک هزار و چهار صد و پنجاه 1450 م. (853/ 854 ه.ق.) پس از میلاد سرور ما عیسای مسیح که جهانشاه شاه ایران بود، حسن بیگ (که خودا به سبب کارهای بزرگی که کرده بود اوزون حسن خوانده بود زیرا در فارسی به معنی "مرد بزرگ" است) که نمی خواست به فرماندهی دژی کوچک خرسند باشد. اندک اندک حق دیگر برادران را که به قدر او نیرومند نبودند غصب کرد و دستشان را از ایالاتی که در زیر داشتند کوتاه کرد"[17].
اوسته گؤروندوگو کیمی پرانتز ایچریسینده یازیلمیش ایضاح مترجمین شخصی نظری ساییلار. "اوزون" کلمه سی تورکچه قد، قامت، بوی (طول) باخیمیندان هر هانکی بیر اوزون شخص یوخسا اشیاء اوچون نسبت وئریلمه سینه باخمایاراق "صفت و موصوف آنلام و معناسیندا بیر چوخ حاللاردا منفی آنلام و معنا دا داشییار؛ اؤرنک اوچون: الی اوزون، اوزون قولاق. دئمک، اوزون حسن دئدیکده او ذاتین قد و قامتی نین اوزون اولدوغو منظور اولموش.
"سفرنامه ونیزیان در ایران" آد وئردیکلری کتابین بؤیوک بیر بؤلومو معده اساسیندا قلمه آلینمیش، تاریخی واقعه لری خیالاتا قاریشدیرماق اساسدا یازیلمیشدیر. شئیخ حئیدر قافقازلاردا سلطان یعقوب تمثیلچیسی الوند آق قویونلو طرفیندن ساواشدا اؤلدوکدن و کسیک باشی تبریزه آپاریلدیقدان سونرا، اونون اوشاقلاری اوزره "سفرنامه ونیزیان در ایران" آد وئریلمیش کتابدان اوخویوروق:
".... اما از آنجا که هرکس هنگام بروز وقایع ناگهانی بیمناک می شود فرزندان شیخ حیدر بر جان خود ترسیدند: یکی به آناطولی گریخت، دیگری به حلب و سومی به جزیره ای واقع در آق تمر که مسکن مسیحیان ارمنی و به نام مادر مقدس خداوند ما نامیده می شود، در اینجا چهار سال در خانه کشیشی پنهان بود و در ایران کسی از او نام و نشانی نداشت. این جوان که اسماعیل خوانده می شد در این هنگام سیزده سال از عمرش می گذشت. سخت نیک منظر بود با رفتاری شاهانه. نمی دانم در چشم و جبین چه داشت، هر چه داشت نور بزرگ منشی از آن می تافت. آشکارا نشان می داد که روزی پادشاهی بزرگ خواهد شد. ... از این رو کشیش مهربان که خویشتن را ستاره شناس می دانست و از روی صور کواکب حوادث آینده ره خبر می داد با رمل و اسطرلاب طالع او را دید: پیش بینی کرد که روزی سرور آسیا خواهد شد. از این رو با شوق بیشتر به خدمت او بست و تا آنجا که در قدرت داشت با او از روی مهربانی و گذشت رفتار کرد و بدین گونه کردن اورا زیر بار منت و حقشناسی خویش خم کرد"[18].
اوسته گؤروندوگو کیمی سفرنامه دئیه آنلاتدیقلاری حئکایه لر تاریخی واقعه لر ایله اوست اوسته دوشمز. شیئخ حئیدر اؤزو 1460ینجی ایل دیارباقیردا دونیایا گلدی و 1488ینجی ایل، الوند آق قویونلو طرفیندن شیروان شاهینا قارشین ساواش آچدیغی زامان، قافقازلاردا ساواشدا اؤلدو. شئیخ حئیدر اؤلن زامان، بؤیوک اوغلو سلطانعلی نین نئچه یاشی اولدوغو دقیق بللی اولماسا دا، اورتانجی اوغلو اسماعیل بیر یاشیندا و ابراهیم ایسه سوت امر اوشاق ایدی. دئمک، بو اوشاقلارین هئچ بیری شئیخ حئیدر اؤلدوگو زمان قاچیپ گیزلنمک اوچون یاش باشلاری و اونلاری تعقیب ائده جک بیر دوشمن بیله یوخ ایدی. شئیخ حئیدر ساواشدا اؤلدوکدن سونرا، خانیمی حلیمه بگی آقا (مارتا) اوشاقلاری ایله بیرلیکده فارس ولایتینه، منصور بگ پورناق حاکیم اولان بؤلگه یه سورگون و تبعید اولدولار. سلطان یعقوبون گؤزلنیلمز اؤلومو و قدرت ساواشی باشلادیقدان سونرا، سلطان رستم شئیخ حئیدرین اوشاقلارینی و خانیمینی باغیشلاراق قیزیلباشلار سلطانعلی/شئیخ سلطانعلی باشچیلیغی ایله تبریزه توپلاندی و اورادان بایسونقور علیهینه ساواشا جلب اولدولار. شئیخ سلطانعلی سلطان رستمین نظارتینده قالماق ایستمدیگی اوچون اردبیله قاچارکن یولدا رستم سلطان آق قویونلو بیرلیکلری طرفیندن ساواشدا اؤلدو. آلتی یاشیندا اولان اسماعیل (سونراکی شئیخ اسماعیل) ایسه یئتدی صوفی طرفیندن محافظت اولسون دئیه اردبیله قاچیریلدی و سونرا اسماعیل قیریلباشلار طریقی ایله رشت شهرینه و اورادان لاهیجانا آپاریلدی و اورادا آق قویونلولارین گؤزوندن اوزاق لاهیجان حاکیمی نظارتینده بیر پناهنده کیمی اماندا قالدی.
دئمک، هر هانکی بیر کشیش، یوخسا ائرمنی اسماعیلین تربیتینده نقشی اولمادی. آق قویونلو دؤلتی داغیلارکن قیزیلباشلار شئیخ صفی الدین اردبیلی نین قبرینی زیارت ائتسین دئیه اسماعیلی اردبیله گتیردیلر. اسماعیل اورادا شئیخ صفتی ایله آتاسی شئیخ حئیدر و بؤیوک قارداشی شئیخ سلطانعلی نین یئرینده تککه رئیسی اولاراق قیزیلباشلاری اؤز اطرافینا ییغماغا چالیشدی. شئیخ اسماعیل بیر مدت اردبیلده قالدیقدان سونرا، قیزیلباشلار واسیطه سی ایله قاراباغ اوزریندن آنادولویا ارزینجان شهرینه گئتدی. ارزینجاندا شئیخ اسماعیلین حضورور ایله مختلیف طایفالاردان قیزیلباش اوردوسو قورولدو[19].
"سفرنامه ونیزیان در ایران" آد وئردیکلری جفنگیاتدان متنلریندن گئنه ده اوخویوروق:
"اسماعیل که در آرزوی بدست آوردن دارایی نیاکان خود بود پیش از آنکه به هیجده سالگی برسد، آن محل را ترک کرد و به قرباغ و سپس به گیلان رفت. خانه یکی از دوستان سالخورده پدرش را باز یافت که نامش پیرخال بود؛ وی از مشاهده حال اسماعیل به رقت آمد زیرا پدرش را در زمانی دیده بود که فرمانروایی بزرگ بود. پس نامه نهانی به اردبیل فرستاد و همه پیران طریقه صفوی را که می دانست پدر یا برادر یا خویشاوندان خود را در نبرد در بند یعنی در جنگ با مخالفان خود، اق قویونلو، از دست داده اند خبر کرد تا مگر حقی را که شیخ حیدر بر آنان داشت به یادشان آورد، به ایشان را به یاری پسر او اسماعیل بر انگیزد که از نهانگاه خود نزد او آمده بود تا میراث پدر را بدست آورد و طریقه صوفیان را از نو زنده کند. از این گذشته اگر کسی از چنان جوان جویای زیبای والاتباری انتظار کار نمایان داشت آن مرد سالخورده قول می داد که اسماعیل شگفتیها خواهد نمود زیرا می دید که وی دارای آنچنان قدرت فکر و سرعت ادراک و شجاعت ذاتی است که تا آن زمان در هیچ یک از معاصران خود ندیده بود. "[20].
اوسته اشاره اولدوغو کیمی اسماعیل/ شئیخ اسماعیل بیر سایدا قیزیلباشلار ایله قاراباغ اوزریندن آنادولو تورپاقلارینا، ارزینجان شهرینه گئده رک اورادا قیزیلباش اوردوسونون قورولماسی باشلاندی. سونرا اورادان قافقازلارا شیروان شاه دؤلتینه سالدیریق و حمله اولوناراق قوزئی آذربایجان تورپاقلاری اله کئچیریلدیکدن و گوجلندیکدن سونرا، تبریزه هوجوم و سالدیریق حیاتا کئچمیش[21]. دئمک، بو آنلاتدیقلاری تاریخ اساسلی دئییل، آرا یئر سؤزلری دئیه اساسسیز و فاکتسیز آنلاتمالار ساییلار. بو اساسدا ائشیدیلمیز بعضی مقاملار یئرلی و یئرسیز تیکرارلانمیش گؤرونر.
ایشیق سؤنمز، 10.10.2021
[1] منوچهر امیری، سفرنامه های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)، ناشر انتشارات خوارزمی، یاداشت، تهران، 1381، ص. 9.
[2] منوچهر امیری، سفرنامه های ونیزیان در ایران (شش سفرنامه)، تهران، 1381، ص. 13- 14.
[3] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 19.
[4] Walter Hinz, Irans Aufstieg zum Nationalstaat im fünfzehnten Jahrhundert, Berlin 1936.
[5] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 20
[6] Der Patriot, Hamburg, 1724 – 1726. www.digipress.digitale-sammlungen.de/issue/bsb10614894_00009_u001
[7] Deutsche Zeitung 1790. www.digizeitschriften.de/dms/toc/?PID=026397269_0007
[8] Klaus Wolschner, Sprachpolitik der Französischen Revolution, Sprachpolitik 1789 (medien-gesellschaft.de)
[9] ایشیق سؤنمز، آذربایجاندا شیعه لیک و شاه اسماعیل، تاریخ: http://www.azarketabturan.ir/2021/09/23
[10] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 20
[12] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 205
[13] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص.. 215 – 216.
[14] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 216.
[15] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 217.
[16] ایشیق سؤنمز، آذربایجاندا شیعه لیگین شاه اسماعیل ختائی باشچیلیغی ایله حاکیمیته گلمه سی اوزره تاریخین گیزلی مقامالرینا باخیش: www.isiqsonmaz.com/شاه%20اسماعیل.pdf
[17] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 220.
[18] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 262.
[19] ایشیق سؤنمز، آذربایجاندا شیعه لیگین شاه اسماعیل ختائی باشچیلیغی .... باخ اورادا.
[20] منوچهر امیری، باخ اورادا. ص. 262 – 264.
[21] ایشیق سؤنمز، آذربایجاندا شیعه لیگین شاه اسماعیل ختائی باشچیلیغی .... باخ اورادا.


text:
دانیشیق- 2 / گوناسکام سایتی مودورو سایین داوود توران ایله اوزه ل دانیشیق
● میللی حرکتین آماجی اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونماقدیر.
● ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز.
آذربایجان میللی حرکتی نین بو گونکو دورومو و یولوموزا چیخاجاق محتمل سورونلاری اله آلیب چوزمک و اونلارا اولدوقجا دوغرو ، درست یول آراماق آماجی ایله » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی قورماغا قرار وئردیک.
سئچیم سونراسی اولایلاری درنگین آچیق فعالیت ائتمه سینی انگلله دی ، بو دوروم بیزی دموکراسی نین اونملی فاکتورلاریندان ساییلان » شفافیت » دن یوخسون بوراخدی و میللی حرکتده چالیشان سایین پارتیالار ، درنک لر ، دوشونورلر و چالیشقان لار ایله ایلگی قورماغیمیزدا چتینلیک یاراندی. بونلارا رغما کئچن آیلاردا بعضی تانینمیش سایغی دیر انسانلاریمیزین یاردیمی ایله هم ایچریده و هم خارجده چالیشان چوخ ساییدا چالیشقان و درنک لریمیزین ماراق و گوونینی قازاندیق و سئوینج ایله و داها ایراده لی چالیشمامالاریمیزی سوردوروروک.
میللی حرکتین اوزه ل لیکله » تئوریک » یونده اولان آخساقلیقلارینی گوندمه گتیریب و چالیشقانلارین ماراغینی بو اونملی قونولارا چکیب و حرکتیمیزی گوجلندیره جک بیر مباحثه و فیکیر تنقیدی زمینی یاراتماق اوچون سئری دانیشیق لار باشلادیق.
بیرینجی مصاحبه سایین هدایت سلطانزاده ایله گئرچلشدی و عوموم چالیشقانلار و اوزه للیکله یازار و دوشونونورلریمیزین طرفیندن دیققت ایله قارشیلاندی و دانیشیق باره سینده چئشیدلی فیکیرلر اورتایا قویولدو.
ایندیسه و دانیشیقلاریمیزین آردیندا گوناسکام سیته سی مودورو سایین داوود توران ایله حاضیرلانان دانیشیغی تقدیم ائدیریک ، بو مصاحبه لر آردیجیل اولاراق داوام ائده جک ، سایین اوخوجولارین تنقیدلر و یئنی اونه ری لر ایله بو سوره جده اشتراک ائتمه لری ،چالیشمالاریمیزن داها گوجلو و اونملی اولاجاغینی ساغلایاجاق .
AZDEMO ( آذربایجان دموکراسی اوجاغی ) اولاراق بوتون دوشونجه لر و تنقیدلره مساوی فاصله میز وار و اولدوقجا حرکتده وار اولان چئشیتلی دوشونجه لری پایلاشماغا چالیشاجاییق.
سایغی ایله دانیشیغی اوخوماغا دعوت ائدیریک .
س– بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
سوزلریم باشیندا سایین سعید متین پور قارداشیما سایغیلاریمی سونورام و سیزدن ایسه بو سری دانیشیق لاری گنجلیگیمیزین محبوس سیمگه سی سعیده حصر ائتدیگینیز اوچون تشکر ائدیرم .
آذربايجان ميللي حرکتي نين بللي بير تاريخي باشلانقيجي يوخدور. بو حرکت تاريخي بير سوره جين نتيجه سي اولاراق سون 15 ايلده داها گئنيش بير شکيلده اورتايا چيخميشدير. بو حرکتين کؤکلريني و تاريخي تمللريني آختارديغيميزدا مشروطييت تاريخيندن گونوموزه قدر دوام ائتديگيني گؤره بيله ريک. البته کي مشروطييت اينقيلابي آذربايجان ميللي حرکتي ( بو گون بيزيم تعريف ائله ديگيميز حرکت ) دئييلدير آما او دؤنمده يئنه آذربايجانليلارين دموکراسي اوچون وئرديگي ساواش آذربايجان ميللي حرکتي نين بير تاريخي کؤکه ني اولاراق گؤرولمکده دير چونکو دموکراسي آذربايجان ميللي حرکتينين ايستکلري نين آيريلماز بير پارچاسيدير. بو تاريخي سوره ج ايچريسينده مشروطييت اينقيلابيندان سونرا، آزاديستان حرکتي، ميللي حکومت دؤنمي و خلق مسلمان حرکتي هاميسي بوگون بيزيم آذربايجان ميللي حرکتي نين گليشمه سينده
ان اؤنملي تاريخي و سياسي اولایلار سیراسیندادیر . ایسلامی اینقلابدان سونرا ایسه اؤزللیکله 70 اینجی ایللرده شوروی نین داغیلماسی سونوجو اورتایا چیخان آذربایجان جمهوریتی فاکتی و قاراباغ اولایلاری میلی حرکتین بیر دیگر سیاسی ساحایا داشینماسینی ساغلامیشدیر یعنی بو اولایلار میللی حرکتین سیاسی کؤکنی و ضرورتی حالینا گلمیشدیر.
س– بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منه گؤره آذربایجان میللی حرکتی نه ایسته ییر و نه یین آختاریشیندا اولما سوالی اونون وار اولوش فلسفه سینی ده تشکیل ائتمکده دیر. بو حرکت بللی بیر چاتی آلتیندا فعالیت ائتمه دیگی اوچون نه آختاردیغینی و آماجینین نه اولدوغونو آچیق و قاپساملی بیر شکیلده دیله گتیره مه مکده دیر. آما بو حرکتین ایسته کلری جامع اولماسادا آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتی نی آماج اولاراق اؤزونه سئچمیشدیر بو میللی سعادته و اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونولماقدادیر.
چالیشقانلار طرفیندن مختلف یوللار اورتایا قویولموشدور: باغیمیسزلیق (ایستقلال)، فئدرالیزم و یا ایران-ین هامیسینا حاکیم اولما کیمی یوللار اورتادا ،بودا حرکت سوره جینده اولان و سیاسی- اجتماعی آچیدان تئوریک لشمه ین بیر حرکت ایچریسینده نورمال اولقولاردیر. آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتینه قاووشماسی منه گؤره بو حرکتین اورتاق آماج یولو اولمالیدیر . بو آماج اوزرینده اورتاق بیر دوشونجه اورتایا چیخارسا او زامان آذربایجانین چیخارلاری دا بلیرگینلشه جکدیر.
س- حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟ یعنی بو حرکتین میللی وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
بو گون میللی حرکتی حمایت ائدن بللی بیر اقتصادی طبقه دن سؤز ائده بیلمه ریک اگر بئله بیر حمایتلر وارسادا اونلار فردی بیر حمایت اولدوغو اوچون، بیر طبقه اولاراق آدلاندیرماغیمیز دوغرو دئییل.
بو حرکتین آدی میللی اولسادا منه گوره تکجه ناسیونالیستی ایستکلره دایانمیر. بورداکی میللی لیک داها چوخ توپلومون بوتونونو اله آلدیغی اوچون بیر صفت دبر. میللی(national) و میللیت چیلیک (nationalism) کلمه لرین بیر بیری ایله آییرمامیز لازیمدیر. بو گون میللی حرکت ایچریسینده میللیت چیلیک آغیرلیق گؤسترسه ده بو حرکتی ساده جه بو آچیدان اله آلماغیمیز و دیرلندیرمه میز یانلیش اولابیلر آما میللی حرکت یوخاریدادا دئدیگیم کیمی ایستکلرینی بللی بیر چرچیوه ایچریسینده اورتایا قویمادیغی اوچون، میللیت چیلیک دیشینداکی ایستکلری ده آچیقلامامیشدیر اگر میللی حرکت بو چرچیوه ده اوزونو و ایستکلرینی تعریف ائدیب توپلوما سونارسا، او زامان حرکت ایچریسینده حمایه جی اولاراق اقتصادی بیر طبقه نین اولوشماسینادا شاهید اولابیله ریک. چونکو ایندی اؤرنک اولاراق بیر تاجیر و ایش آدامی اؤزوندن سوروشور کی بو حرکت منیم سرمایه م آچیسیندان نه آنلام ایفاده ائدیر. اگر میللی حرکت اونا سرمایه سینین آذربایجاندا گوونده اولاجاغی و داها رفاه دا یاشایاجاغینی قبول ائتدیریرسه ( هم اقتصادی هم اجتماعی اولاراق) او زامان بیزیم ده بیر حمایه جی، بیر میللی اقتصادی طبقه میزین اورتایا چیخاجاغینا دا شاهید اولا بیله جه ییک .
س- حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
آذربایجان میللی حرکتینین بیر دؤنمه قدر چکیردگینی دیل مسئله سی تشکیل ائدیردی. اؤزللیکله 90 اینجی ایللره قدر حرکت ادبی فازدا ایلری گئتدیگی اوچون دیل و ادبیات اؤنم داشیماقدایدی. آما 90 اینجی ایللردن سونرا حرکتین سیاساللاشماسی ایله بیرلیکده دیل و ادبیات یاواش- یاواش ایکینجی پلانا ایتیلمیشدیر. بو بیر سوره جدیر. بیر حرکتین ایچریسینده دئیشیک ساحه لرین اورتایا چیخماسی اونون گلیشمه سینه و احتیاجلارینا باغلی دیر. اورنک اولاراق اینسان حاقلاری مسئله سی سون ایللرده بیزیم حرکت ایچریسینده اؤنم داشیمایا باشلامیش و اینسان حاقلاری اورگوتلری تشکیل
اولموشدور. میللی فعاللارین گئنیش شکیلده توتوقلانماسی و آذربایجاندا اینسان حاقلارینین ازیلمه سی سونوجو بیزی اینسان حاقلاری چرچوسینده فعالیته باشلامایا مجبور ائتمیشدیر. ایندی قادین حاقلاری مسئله سی ده بونا بنزه ییر. بیزیم قادینلاریمیز بیر بیرلیک اولما احتیاجی ایچریسینه گیرسه لر او زامان دا آذربایجان-دا قادین حاقلاری چرچیوسینده بیر حرکتین اولوشماسینا شاهید اولاجاییق.
س- کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
بیزیم ان اونملی سورونلاریمیزدان بیریسی اوز تاریخی میزین اولماماسیدیر. یعنی بیز تاریخسل اولایلاریمیزی اوز باخیش آچیمیز ایله دیرلندیر مه میشیک. چونکو تاریخی یارادان بیز اولساق دا اونو یازان بیز اولمامیشیق. بو گون بیزیم تاریخی حافظه میزین اولماماسی بیزیم اولایلارا باخیشیمیزی دا دئییشدیرمکده دیر. تاریخیمیزی اؤز باخیش آچیمیز ایله اله آلابیلمه دیگیمیز اوچون تاریخی آسیمیلاسیون ایله قارشی قارشیا قالیریق. آما تاریخچیلیک ایله ایران-دا آذربایجان و تورک مسئله سی حل اولماز. تاریخچی لیک بیزیم حرکتین بیر بخشینی تشکیل ائده بیلر. اونون دیشیندا بیزیم ایستکلریمیز ده واردیر. منه گوره هئچ بیر شئیی بیر طرفه بوراخمامامیز لازیمدیر. آما ساده جه تاریخ ایله گونوموز اولایلارینا باخمامیز حرکتیمیزی ایسته نیلمه ین نوقطه لره گتیره بیلر. » بیز ایللردیر بوردا حاکیمدیک » سؤزلری ایله ایران-دا آذربایجان- تورک سورونو حل اولابیلمز.
س-هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتی ده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
یوخاریدادا دئدیگیم کیمی آذربایجان میللی حرکتی اؤزونو و ایستکلرینی قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائتمه دیگی اوچون هله ده گرکدیگی کیمی فورمالاشمامیشدیر. فورمالاشمایان بیر حرکت ایچریسینده ده ضعف نقطه لرین اولماسی قاچینیلمازدیر. حرکتیمیزین ائله باشدا گئدن ضعفلریندن بیریسی بودور کی اؤزونو قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائده بیلمیر. بونون هم تاریخسل هم ده گونوموز شرایطیندن قایناقلانان ندنلری واردیر . حرکتین بللی تاریخی بیر دایاناغی اولمادیغی اوچون اونون ایستکلرینین و آماجلارینین بللی چرچوه ایچریسینده تعریف اولونماسی چتینلیک یاراتماقدادیر. گونوموز ده ایسه چیخیش یولو اولاراق سونولان یوللارین فرقلی لیگی بیر باشقا ندن اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. دوروم بئله اولونجا دا تئوری آزلیغی دا بیر دیگر ضعف اولاراق اؤزونو گورسه دیر. بو گون میللی حرکتی دیرلندیرن بیر چوخ فیکیر صاحیبی آیدینلاریمیز واردیر. تئوری بیر ایکی گون ایچریسینده اورتایا چیخا بیلمیز. میللی حرکت بیچیملنمه آشاماسیندا اولدوغو اوچون بئله ضعفلر اورتایا چیقماقدادیر. آما بو سوره جی دوشوندویوموزده منه ائله گلیر کی تئوریک بوشلوقلاریمیزدا یاواش یاواش آزالاجاقدیر. سیاسی ساحه ده ایسه میللی حرکتین تشکیلاتی و سازمانی ضعفلری واردیر. بو ضعف تشکیلات سیزلیقدان دئییل، نئجه تشکیلات لانماقدان قایناقلانیر. منه گوره بو گون هله ایران- ین آغیر سیاسی فضاسینا باخمایاراق آذرباجانلی لارین بللی تشکیلاتلاری واردیر ، خاریجده بو تشکیلاتلار داها چوخدور. آما بیر یئرده گروهی چالیشما دویغوسو جیددی شکیلده سورونلودور . بودا البته ایران-ین اجتماعی فضاسیندان قایناقلانمیشدیر. بیر بیریمیزی تحمل ائتمه، بیر بیریمیزی دینله مه و دیالوق یوللارینی کسمه مک ایله بو ضعفلری اورتادان قالدیماق مومکوندور. بونلار بیزیم کلی ضعفلریمیزدیر. بونلارا قارشی چاره یارادا بیلسه ک دیگر ضعفلرین ده چؤزوله جگینی دوشونورم.
س- حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دمکراسی سؤیله می میللی حرکت ایچریسینده تئوریک آنلامدا یایقین اولماسادا حرکتین سوره جی و عملی داورانیشلاری اونون دمکراسی یولوندا ایلرله دیگی نی گؤسترمکده دیر. آذربایجان هم تاریخی اولاراق هم ده گونوموزده کی وضعیته باخدیغیمیزدا هر زامان دمکراسی اوچون اؤنم وئرمیشدیر. آذربایجان میللی حرکتی نی کیسمه آنتی دمکرات اولاراق گؤستره بیلمز. بو گون ایران-دا دیگر قومی حرکتلره باخدیغیمیزدا بو سؤیله مین دیشیندا حرکت ائتدیکلرینی گؤروروک. آما آذربایجان ، خرداد 1385 قیاملارایندا دا گؤستردیکی سیویل- مدنی بیر حرکت طرزینی اؤزو اوچون سئچمیشدیر. دیگر طرفدن باخدیغیمیزدا اذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اورتایا چیخان و گلیشه ن بیر حرکت دیر. یعنی بو حرکتین گلیشیم سوره جینی ایران شرایطی ده ایستر – ایستمز ائتکی لمکده دیر. اینسان حاقلاری چرچوسینده ده اولایا باخدیغیمیزدا، بیز بو مفهوم ایله چوخ گئج تانیش اولدوق. بو مفهومون میللی حرکته گلیشی ایله بیرلیکده آذربایجان میللی حرکتی دونیایا آچیلمایا باشلادی. بونلارین هامیسی بیزیم حرکتین یئنی اولماسی ایله علاقه داردیر. میللی حرکت اؤنجه لیکله بیر اؤز کیملیگی نی تانیملادیقدان سونرا ( منه گوره هله ده بو تانیم سوره جینی یاشاماقدادیر) اینسان حاقلاری، دئموکراسی چرچوسینده اؤز ایستکلرینی اورتایا قویمایا باشلامیشدیر. بو تکجه آذربایجان میللی حرکتی اوچون گئچرلی بیر ضعف دیئیل، ایران-ین عمومی وضعیتی ایله ایلیشکی لی اولان بیر موضودور.
س- مخالف لر آذربایجان حرکتی نی فاشییسم و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
بوردا گرک آذربایجان میللی حرکتینین گلیشیم سوره جینه باخاق. تورک میللیتچیلیگی بو حرکتین ایدئولوژیک طرفینی تمثیل ائدیر. آما حرکتین سوره جینه باخدیغیمیزدا دونیاداکی میللیت چیلیک و بولگه ده تورکچولوک آخیملاری ایله جیددی فرقلی لیکلر گؤروروک. بو حرکتین میللیت چیلیگی ساغ و محافظه کارلیق یئرینه سول و مدرن بیر ایماژ گؤستریر. تورکچولوک آچیسیندان ایسه تورکیه ده کی تورکچولوک ایله یئنه فرقلری واردیر. آذربایجان-داکی تورکچولوک ، دین یئرینه داها سئکولار بیر یاپی (ساختار) ایچرمکده دیر و عینی زاماندا دا بیر دئوریجی حرکتدیر. بیز حرکتین بو اؤزل لیکلرینی قورومامیز لازیمدیر. میللی حرکته قاتیلان یئنی نسیللر دیگر میللیتچی و تورکچو آخیملاردان تاثیر آلیب، حرکتی او یؤنه چکمک ایسته یه بیلرلر. بیز حرکتیمیزی و حرکت طرزیمیزی بو شکیلده آنلاتمامیز لازیمدیر.
س- ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار، قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکت ، باشقا میللتلرین حرکتی و …. آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اولان حرکت لر ایله اولان مناسیبتلرینی اؤز کیملیگی و داورانیش طرزی اولاراق اورتایا قویماقدادیر. بو مناسیبت ایران داکی عمومی حرکتلر ایله باشقا، دیگر میللتلرین حرکتلری ایله ده باشقادیر. میللی حرکت ایران عمومی حرکتلرینه و اؤزه لیکله مرکزیت چی حرکتلر قارشیسیندا داها دقتلی داورانماقدادیر. چونکو بو حرکتلره قاریشیب اونلار ایچریسینده یوخ اولماق ایسته میر. ایرانداکی دیگر میللتلرین حرکتلری ایله مناسیبتلره باخدیغیمیزدا ایسه فرقلی بیر تابلو قارشیمیزا چیخماقدادیر. دیگر میللتلر ایله مناسیبتلری، او میللتلرین آذربایجان-ا و میللی حرکته باخیشی ایله علاقه لیدیر اگر ایران ایچه ریسینده کی باشقا میللتین آذربایجانا و آذربایجان میللی حرکتینه باخیشی مثبت ایسه او زامان میللی حرکت ده اونا مثبت یاناشماقدادیر، اما اگر دئییلسه او زامان دوروم دئییشمکده دیر .
س- بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران » کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ایران آدینا باخدیغیمیزدا مسئله تکجه تاریخی دئییل «ایران» آدی بیر تک جغرافی آد دا ایفاده ائتمیر بلکه بو آد بیر کیملیک مسئله سی حالینا گلمیشدیر. » ایرانلیلیق » آدی آلتیندا فارس کیملیگی ایله دیگر میللتلری اریدیب و یوخ ائتمک ایستیرلر. حتی شیعه مذهبی بئله فارسلاشدیریلاراق بیر آسیمیلاسیون آراجی حالینا گلمیشدیر . بو گون بیزیم ساواشیمیز ایران ایله دئییل، ایرانلیلیق ایله دیر و بو ایرانلیلیق دا » ایران » آدی ایله قارشیمیزا چیخماقدادیر. ایران-دا تورک سورونو اؤزونو آذربایجان ایله ایچسللشدیرمیشدیر. تورکلوک آذربایجان ایله بیرلیکده عینی بیر وجود تاپماقدادیر. ایران-داکی دیگر میللتلرین حرکتلرینه ده باخدیغیمیزدا عینی بنزرلیکلر داشیدیغینی گؤروروک. بلوچستان، خوزستان و کردستان آرتیق بیر استان آدیندان چوخ، او منطقه نین میللی فعاللاری اوچون بیر قارشی دورما آدی حالینا گلیبدیر. بو گون آذربایجان میللی حرکتی آدینی قبول ائتمه ینلر و ایران تورک میللی حرکتی نی ساوونانلار منه گؤره جیددی بیر تاریخسل چیلیک ایچریسینده قالیبلار.
س- میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی » بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر، بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلرمی ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز. آما بو حرکتلر قارشیسندا نئجه مناسیبت گؤسترمه لییک؟ بیزیم هر شئیدن قاباق ایران-داکی بوتون دئییشیم و حرکتلر قارشیسندا بیر سیاستیمیز و پلانیمیز اولماسی لازیمدیر. بو سیاست ایجاب ائدر کی بیز او حرکتلر ایله بیرلیکده قاباغا گئدک یادا سس سیز بیر سیاست ایزله یک. مثال اولاراق اونونجو جمهور باشقانلیغی سئچیملری سونراسی اولایلاری وئره بیلریک. بو اولایلار قارشیسیندا آذربایجان و آذربایجان میللی حرکتی نین بؤیوک بیر بؤلومو سسیز قالمایی ترجیح ائتدیلر. بو سسیزلیگی بیزیم یاخشی اوخومامیز لازیمدیر . آذربایجان بیلینچلی بیر شکیلده می تهران اولایلارینا قارشی سسیز قالدی، یوخسا بیلینچسیز می؟ آذربایجان منه گؤره تاریخی و گونوموز شرایطی ندنی ایله سسیز داوراندی. بو ایران اولایلارینا قارشی مناسیبتسیزلیک آنلامینا گلمه مه لیدیر. بو سس سیزلیک تام اولاراق دا بیلینچلی اولماسا یئنه بیلینچلیک پایی واردیر. بیز ده بو بیلینچلیک مسئله سینی گئنیشلتمه میز لازیمدیر. هر شئیدن قاباق دا ایران-داکی بوتون اولایلارا قارشی بیر معین سیاستیمیزین اولماسی آرتیق قاچینیلمازدیر.
س- دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
سون اوتوز ایلدیر ایران-دا حاکیم اولان دینی حاکمیت اینسانلاریمیزین و اوزه للیکله میللی فعاللارین دینه قارشی باخیشینی دئییشدیرمیشدیر. بو البته کی ایران-داکی عمومی بیر سورون حالینا گلیبدیر ، بو حاکمیته قارشی بیر عکس العمل دیر. منه گؤره بو عکس العمل دیشیندا آذربایجان میللی حرکتی و میللی فعاللاری دینه قارشی دئییللر، تکجه دینین سیاست ساحه سینه داشینماسی قارشیسیندالار. یعنی دینی بیر حاکمیتی ایسته میرلر. بو دا میللی حرکتین عنعنوی میللیت چیلیک و تورکچولوکدن فرقلی اولاراق سئکولار بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولدوغونو گؤستریر. بیزیم حرکتین دین ایله بیر سورونو یوخدور آما دینین بیر آسیمیلاسون وسیله سی حالینا گلدیگینی گؤردوگو اوچون اونا قارشی بیر پوزیسیون ایچریسینه گیرمکده دیر.
ساغ اولون.
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


text:
150دن چوخ جسد، پارک وضعیتیندکی تریلی'یه قویولوب
مکزیک'ده نارکوتیک و اینسان قاچاقمالچیلیغی کارتئللری آراسیندا داوام ائدن زوراکیلیق دالغاسی اؤلکه'نی بؤیوک بیر کاوسا سوروکلمیش وضعیتده
مکزیک'نین جالیسکو ایالتینه باغلی گوادالاژارا شهرینده خستهخانالارداکی مئییتخانا دولو اولماسی سببیندن 150دن چوخ جسد، پارک وضعیتیندکی تریلی'یه قویولوب.
تریلی قوخو گلمهسی خالق آراسیندا غضبه سبب اولوب.
مکزیک'ده نارکوتیک و اینسان قاچاقمالچیلیغی کارتئللری آراسیندا داوام ائدن زوراکیلیق دالغاسی اؤلکه'نی بؤیوک بیر کاوسا سوروکلمیش وضعیتده.
سون اولاراق ایچریسینده 157 جسد اولان مکزیک باش ساوجیلیغینا عایید هر بیر سویودوجولو تریلی، دورازنئرا بؤلگهسیندکی بیر آنبار یاخینلیغیندا پارک حالیندا اولوب.
2 هفته عرضینده پارک حالیندا اولان تریلی جسدلردن گلن قوخو سببیله بؤلگه خالقی شیکایت ائدیب.
شیکایت اوزرینه تریلی شهر مرکزیندن اوزاق تلاژومولکو بؤلگهسینده بوش بیر یئره آپاریلیب.
تلاژومولکو ساکینلرینین ده اعتراضی و شیکایتی اوزرینه تریلی شهر مرکزیندکی عدلی تعقیبی ساخلانما موسسیسهسینه آپاریلیب.
جالیسکو حکومت کاتیبی روبرتو لوپز ایستهیه، زوراکیلیق دالغاسی سببیندن مئییتخانادا داها چوخ جسد قویماق اوچون یئر قالماماسی سببیندن یوک ماشینی ایستیفاده ائتدیکلرینی اعتراف ائتدی.
ترک ائدیلن جسدلرین تونالدا یئنی بیر مئییتخانا تیکیله'نه قدر فرقلی بیر یئرده توتولاجاغینی آچیقلایان لارا، کئچیریلهجک اوتوپسیلردن سونرا جسدلرین باسدیریلاجاغینی ده سؤیلهدی.
مکزیک قانونلاری اساسیندا جینایت قوربانلارینین جسدلری یاندیریلمیر.
جالیسکو ایالتی اینسان حاقلاری کومیسیونو حادثهلرله باغلی سوروشدورما راپورو باشلاییب.
21 مارس'دا هله قوهوملاری طرفیندن آشکار ائدیلمهین جسدلرین عدلی بیر قبیریستانلیغا قویولماسینی ایستهین بیر تکلیف تقدیم اولونوب.
مکزیکده حکومتین موتشککیل جینایتکارلیغا قارشی ساواش اعلان ائتدیگی دسامبر 2006دان بو یانا زوراکیلیق حادثهلرینده 200 میندن چوخ آدام اؤلدو، یا دا ایتدی.
ان چوخ شدت حادثه اؤتن ایل باش وئریب.
2017ده 25 میندن چوخ آدام اؤلدورولوب. اؤلنلرین اوچده ایکیسینین موتشککیل جینایت قوربانی اولدوغو بیلدیریلیر.
ایلگیلیلی خبرلر
کوروناویروسلا باغلی سون ایستاتیستیک
ویروسدان 4 میلیون 889 مین 433 خسته اؤلوب، 217 مین 297 مین 764 نفر ساغالیب.
فیلیپین-ده قاسیرغا نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب
فیلیپین-ین قوزیی ینده طغیان ائتمیش "کومپاسو" تروپیک قاسیرغاسی نتیجهسینده 13 نفر هلاک اولوب.


text:
خورشید بانو ناتوان
ناتوان ۱۵ آوقوست ۱۸۳۲-جی ایلده شوشادا آنادان اولموشدور. مهدی قولو خان قیزینا اؤز آناسی خورشود بانونون آدینی وئرمیشدیر. خورشود بانو عائله نین یئگانه اؤولادی، هم ده قاراباغ خان لیقلاری نین سونونجو ورثه سی اولدوغو اوچون، اونو سارایدا «دوررو یئکتا» (تک اینجی)، ائل آراسیندا ایسه «خان قیزی» چاغیرمیشلار.
بالاجا خورشود بانونون ایلک تربیچی لری سارایین تجروب هلی دایه و مورببیی هلری اولموشدولار. مکتب یاشینا چاتدیقدا ایسه ائوده دؤورون عالیم و صنعتکارلاریندان درس آلماغا باشلامیش دیر. مشغله زامانی خورشود بانو «قرآن» آیه لرینی و دینی احکام لاری ازبرلمکله یاناشی، دونیوی علم لرله ده تانیش اولموش دور۱۹ -جی عصرده کوبار عائلهلرین اوشاق لارینا بیر قایدا اولاراق دوغما دیلی ایله برابر، عرب و فارس دیلی، اونون صرفی- نحوی تلیم ائدیلدیگین دن، خان قیزی دا بو دیللری اؤیرنمیش، اونلارین واسطه سیله کلاسسیک شعرین قایدا-قانونلارینی منیمسمیش دیر. او، لازیمی درجه ده بیلیک الده ائتدیکدن سونرا مونتظم صورتده موطالیه ایله مشغول اولموش دور. داهی شرق شاعرلرین اله دوشن نادیر کیتابلاری، قیمت لی ال یازمالاری خورشود بانونو کلاسسیک ادبیاتا باغلامیش دیر.
ناتوانین دونیا گؤروشونون، بدیعی زؤوقونون فورمالاشماسیندا یاخین و اوزاق قوهوم لاری نین عمیی آز اولمامیش دیر. قاسیم بی زاکیر، میرزه جاوان، میرزه آدی گؤزل، احمد بئی جاوانشیر کیمی حؤرمت لی و تانینمیش شخصیت لر اؤز یارادیجی لیق لاری، ادبی صحبت و موباحصه لری، ائله جه ده عقل لی مصلحت لری ایله خورشود بانودا شعره و صنعته اولان شؤوق و هوسی قوووت لندیرمیش لر.
تاریخچی لرین احتیمالینا گؤره، بو دؤورده خاریجی و داخی لی وضعیتین جدی صورتده گرگینلشمه سی ایله علاقه دار خان عائلهلری اوزرینده نظارت گوجلندیریلمیش و خورشو دبانو خاسای بئی عثموبی له ایزدیواجا مجبور ائدیلمیشدی. بئله بیر احتیمال دا واردیر کی، وورونتسووون شخصی یاوری خاسای بئی تیفلیسده اونلارا مولک ادعالاریندا کؤمک گؤسترمیش و بونون موقابیلینده خورشود بانویا ائولنمیی تکلیف ائتمیش دیر. ۱۸۵۰-جی ایلین پاییزیندا خاسای بئی شوشایا گلیب توی ائتمیش و خورشود بانونو داغیستانا اؤز دؤغما کندینه، اورادان دا تیفلیسه آپارمیشدیر.
حیاتینین چیچک آچدیغی بیر دؤورده خورشود بانو تیفلیسده یاشامالی اولموش دور. شهرین صفالی یئرلری، طبیعی منظرهلری اونا خوش گلسه ده، بورادا یاشاماغا مجبور اولدوغو و چوخ واخت لاری تک قالدیغی اوچون سیخیلمیش، غریب لیک چکمیشدیر.
۱۸۵۵ -جی ایلده خورشود بانونون اوغلو، ۱۸۵۶-جی ایلده قیزی دونیایا گلمیشدیر. اومکانین آدینی مهدی قولو، قیزین آدینی ایسه خانبییه قویورلار.
خورشید بانو ناتوان پارلاق ایستعدادا و قاباقجیل ایده آللارا مالیک اولان شخصیت اولموش دور. او، آذربایجان مدنیتینده و اجتماعی حیاتیندا درین عزلر قویموشدور. بو فنامینین میدانا گلمه سی نین بیر نئچه اساس سببی واردیر. بون لاردان بیری سی شاعره نین سوی کؤکودور. یعنی، ناتواندا ایکی بؤیوک نسلین – جاوانشیرلرین و زیاد-اوغلو قاجارلارین قانی واردیر. آدلارینی چکدیگیمیز بو ایکی بؤیوک و شرفلی نسلین هر بیری سی دونیایا بیر سیرا شاعر گتیرمیشدیر (مثلا، جاوانشیر نسلین دن ابولفت-خان طوطی نین، قاسیم بئی ذاکیرین، زیاد-اوغلو قاجار نسلین دن ایسه ضیادی قاراباغی، موصاحیب گنجوی و بیر سیرا باشقا شاعرلرین آدلارینی چکمک اولار). ماراق لی دیر، کی، ضیادی قاراباغی و موصاحیب گنچوی واختیله قاراباغ بیلربیی سی اولموش دورلار. ناتوان یارادیجی لیغی نین بؤیوک تدقیقا تچی سی بئی لر ممدوو “ناتوانین شاعر قوهوملاری” کیتابیندا (ب.، ۱۹۸۹) بو مسئله نی گئنیش آچیقلاییر. عینی زاماندا، زیاد-اوغلو قاجار نسلین دن چیخان شاعرلردن سؤز باشقا کیتابلاردا دا آچیلیر (مثلا، محمد علی تربیتین “دانیشمه دانی – آذربایجان”، ب.، ۱۹۸۷؛ چینگیز قاجارین “قدیم و اورتا عصرلر آذربایجانین گؤرکم لی شخصیت لری”، ب.، ۱۹۹۷ و س.). فضولی آدینا رئسپوبلیکا ا لیازمالار اینستیتوتونون فوندوندا موصاحیب گنجوینین شعر دیوانی ساخلانیلیر و بو اثرین اوزرینده اینستیتوتون امکداش لاری علمی تدقیقاتلار آپاریرلار.
ناتوانین قیزی خانبیکه خانیم دا آناسی نین یولونو داوام ائتدیر هرک، غزل لر و روباعی لر یازمیش دیر. اونون بیر- نئچه غزهلی واسیف قولیئوین “دوننه اوزانان جیغیر” (ب.، ۲۰۰۰) کیتابیندا چاپ اولونموش دور. بو کیتابدا گؤستریلیر کی، خان- بیکه خانیم “مجلیسی-اونس”اون عضولرین دن بیری اولوب.
ناتوانین فیطری ایستعدادی نین اوزه چیخماسی و چیچکلنمه سی نین باشقا بیر سببی، شوبهه سیز، شوشانین تکرارئدیلمز یارادیجی آبی-هاواسی و موحیطی ده اولموشدور.
بئی لر ممدوو “خورشیدبانو ناتوان” کیتابیندا یازیر: “حتی خاطره لرده ناتوانین “خان لیق شوکور” آدی ایله تانینان خیدمتچی سینه موسیقی تعلیمی وئرمکله اونو مشهور خواننده ائتمه سین دن ده دانیشیلیر” (سه. ۶۰). اؤزو ده مؤلف قئید ائدیر کی، بو حاقدا ماتئریال نظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی موضعی نین فوندوندا ساخلانیلیر (اینو. ۴۸۱، سه. ۷). حال-حاضردا بو ماتئریالین فضولی آدینا رئسپوبلیکا ا لیازمالار اینستیتوتونا وئریلدیگی باره ده گومان لار وار، لاکین همین ماتئریال لار هله لیک تاپیلیب تدقیقاتا جلب ائدیلممیش دیر.
ناتوانین پوئزیاسی آذربایجان خواننده لرینی ده روح لاندیریر. بؤیوک صنعتکاریمیز سید شوشینسکی نین ناتوان حاقیندا خاطره سینده قئید اولونور کی، او شاعره نین غزل لرینی “سئگاه” اوستونده اوخویارمیش (نظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی موضعینین فوندو، اینو. ۸۷۴). و اوندان بری، دئمک اولار کی، بو گونه کیمی تانینمیش آذربایجان خوانندهلری شاعر هنین غزل لرینی اوخویوب، ایلهام آلیرلار.
ناتوان پوئزیاسی پروفئسسیونال آذربایجان بستکارلارین اثرلرینده ده اؤز عکسینی تاپیر. بونون پارلاق مثالی تانینمیش بستکار خالق آرتیستی، پروفئسسور واسیف آدیگؤزلووون ناتوانین سؤزلرینه یازیلمیش مشهور “قرنفیل” ماهنی- رومانسی اولا بیلر. اونو دا دئیک کی، سون واخت لاردا بستکار “خان قیزی ناتوان” اوپئراسینی آرتیق یازیب بیتیرمیش دیر.
۲۰ -جی عصر آذربایجان ادبی موحیطی بیر سیرا قودرت لی صنعتکارلار، او جمله دن شاعره قادین لار یئتیشدیرمیشدیر: خورشید بانو ناتوان، فاطما خانیم کمینه، عاشیق پری و سایرین.
خورشید بانو ناتوان زمانه سی نین گؤرکم لی شخصیتلرین دن اولموش، تکجه آذربایجاندا دئییل، بوتون زاقافقازیادا خئییرخواه لیغی و مسنت لیغی ایله تانینمیش دیر. او، کاسیب لارا ال توتموش، شوشایا سو کمری چکدیرمیش دیر.
خورشودبانو ناتوان قاراباغین سونونجو حاکمی مهدی قولو خان جاوانشیرین قیزی، ایبراهیم خلیل خانین نوهسیدیر. او، آنا طرف دن گنجه حاکمی جاواد خانین نسلین دن دیر. آناسی بدیرجاهان بییم ایسه ضیا خانین نوهسی اوغورلو بیین قیزی دیر.
ناتوانین یارادیجی لیق فعالیتی تکجه شعرله بیتمیر. او رسام لیقلا دا مشغول اولوردو، همچینین، اونون نفیس ال ایشلری، موختلیف ژانردا تیکمهلر باجاریغی دا اولموش دور.
یارادیجی لیقلا برابر خان قیزی نین اجتماعی و ایدارئتمه فعالیتینی قئید ائتمک اولار (تصادفی دئییل کی، قوهوملار آراسیندا خورشید بانویا “دوررو یئکتا”، یعنی، تک اینجی-خان لیقین یئگانه واری سی دئیرمیشلر).
ناتوانین خئییرخواه لیغی و خئیریچی لیگی ده گؤزه چارپیر. بئی لر ممدوو “خورشید بانو ناتوان” اثرینده گؤستریر کی، شوشانین بیر قروپ شاعرلری بدیعی مجلیسی تشکیل ائدیلمه سی نین ضروریتینی درک ائدیردی لر. لاکین، مجلیس دوزلتمک اوچون شرایط و ایمکان یوخ ایدی. ضیالی لار یالنیز خان قیزی نین کمکینه اومید ائدیردی لر. خان قیزی بو شاعرلرین تکلیفینی ممنونیتله قبول ائتمیش و نتیجه ده قیسا بیر مدتده شوشادا “مجلیسی-اونس” (یعنی، دوستلوق، اولفت مجلیسی) یاراندی. بو مجلیسه رهبرلیگی و اونون بوتون خرج لرینی خان قیزی اؤز اوزرینه گؤتورموش دور. تصادفی دئییل کی، بئیلر ممدوو اؤز اثرلرین بیرینده ناتوانی “مجلیسی-اونس”اون اوریی آدلان دیریردی. شوشادا میر محسن نواب قاراباغی نین رهبرلیگی ایله “مجلیسی- فراموشان” آدلی داها بیر پوئتیک مجلیس ده فعالیت گؤستریردی.
محض بو زامان خورشید بانو (شاعره اؤز ننه سی نین آدینی داشیییردی، او دا گنج هلی جاواد-خان زیاد اوغلو قاجارین دوغما باجی سی ایدی) “ناتوان”، یعنی، “کیمسه سیز”، “کؤمک سیز” تخلوصونو اؤزونه گوتورموش دور.
“مجلیسی-اونس”ده تانینمیش قاراباغ شاعرلری ایله یاناشی مشهور خواننده و سازاندهلر ده ایشتیراک ائتمیشلر بونلاردان حاجی حوسو، مئشهدی ایسی، موللا ولی، موللا عباس قولو، مئشهدی داداش، عبدل غنی و صادیق جانین (صادیق اسد اوغلونون) آدلارینی چکه بیلریک. مشهور تارزن قوربان پیریموو یازیردی: “خورشید بانو نینیی شعر، ائله جه ده موسیقینی چوخ سئویردی. خواننده لردن حاجی حوسو و مئشهدی ایسی اونون مجلیسینده اوخویاردی لار. بو خواننده اوخویارکن ناتوانین غزل لری ندن تئز- تئز ایستیفاده ائدردی لر. سون واختلارا قدر جابار اونون غزللرینی اؤز رئپئرتواریندا ساخ لاردی” (ناتوان حاقیندا خاطرهلر. نظامی آدینا آذربایجان ادبیاتی موضعی نین فوندو، اینو. ۸۷۴). فضولی آدینا رئسپوبلیکا ا لیازمالار اینستیوتوتون فوندوندا ساخلانیلان میر-حسن آغامیرووون “ناتوان حاقیندا خاطره لرده” (اینو. ۱۷۸۸) قئید اولونور کی، ناتوانین هر بیر مجلیسینده موسیقیچیلر ایشتیراک ائدیردی لر، ناتوانین بعضی مجلیس لری ایسه صرف موسیقی مجلیسی حساب اولونوردو و بورادا ناتوانین غزللری ده اوخونوردو.
[
گنج شاعره شوشادا “مجلیسی اونس” ادبی مجلیسینی تشکیل ائتمیش دیر. ۱۹۷۳-جو ایلده شوشایا سو کمرینی چکدیرمیش دیر: بو سو کمری ایندی ده “خان قیزی بولاغی” آدی ایله مشهوردور. ناتوان آراز چایین دان میل دوزونه ده سو کمری چکمه یه تشببوس ائتمیشدیر.
او، یارادیجیلیغا ۵۰-جی ایللردن انه نه وی شرق مؤوضوسو و شعرلرله باشلامیش دیر. غزللرینده محبت، طبیعت گؤزل لیک لری (“گولون”، “قرنفیل” و سایر) ترننوم اولونموش دور. ۱۶ یاش لی اوغلونون اؤلومون دن سونرا ناتوان بدبین روح لو شعرلر یازمیش دیر.
(“آغلارام”، “اولایدی”، “گئتدی”، “سنسیز”، “اؤلورم” و سایرین) اثرلری درین صمیمیتی، اینجه لیریزمی ایله سئچیلیر. یوکسک صنعتکارلیق نومون هسی اولان شعرلرینده تکریر، قوشما، ردیف، مجاز و سایر بدیعی واسطهلر مهارتله ایشلنمیش دیر. م.ن .نوواب، س.ع.شیروانی و باشقالاری اونا شعر حصر ائتمیشلر.
ناتوان هم ده ایستعدادلی رسام اولموشدور. اونون بدیعی تیکمهلری “گول دفتری” (۱۸۸۶) آدلی آلبومون داکی رسم لر بونا ثبوت دور.
شخصی موناسیبت لرین، دؤورانین حاق سیزلیغی، ظالم لارین سیتمی شاعری واخت سیز قوجالتمیش، اونو حیات ایشیغینا حسرت قویموش دور. آغلاماق دان گؤزلری نین نورو گئتمیش، بدنی طاقت دن دوشموش دور.
ممد راحیمین «ناتوان پوئماسی»، İ.افندیئوین «ناتوان» پیئسی شاعره یه حصر اولونموشدور.
خورشید بانو ناتوان ۱۸۹۷-جی ایل، ۱ اوکتیابردا وفات ائتمیشدیر و آغدامین “عیمارت” قبیریستانلیغیندا دفن اولونموش دور. آدینا کوچه، کلوب، کیتاب خانا و مکتب واردیر. خان قیزی نین ال یازمالاری، شخصی گئییم و اشیالاری نادیر ائکسپونات کیمی آرخیو و موزه لریمیزده ساخلانیلیر.
باکیدا هیکلی، شوشادا بوستو، آغدامدا قبیروستو عابده سی قویولموش دور.


text:
اویادیر اؤز سوروسون اوتلایا یایلاقدا چوبان(۱)
اوچماغا قاناد تاپدیق. سوغاتی قوجاق دولو تایی، برابری گؤرونمهین دادلی، دوزلو محبت اولان “کریم” آدلی بو چوبان بیزی آرخایین اولماغا دعوت ائدیردی. قایالار قدهر اوجا، درهلر قدهر درین. «کریم»ه قوشولوب و سورونو حئیرتله ایزلهیرک «گوری» آدلی یایلاغا یوللاندیق. «محرم » آدلی گؤزهل بیر اینسان…
گلمیشم گزمگه سیزین داغلاری
باخیم یایلاقلارا دویونجا باری
بو یئره شاعیرین دوشدو گذاری
گؤزهل قارشیلادی خوش اقبال منی…(۲)
داغین قوینوندا چوخ اوستالیقلا تیکیلمیش ائوه واریب و پال – پالتاریمیزی چیخاردیقدان سونرا، «یولدان گلیبسیز، یورغونسوز» – دئیه، ایستی و عطیرلی چای گتیریب یورغونلوغوموزو قویلامیش اولدولار. آرتیق گئجه چؤکموشدو و هامیمیز او قوناق سئوهر اینسانین چتین و دؤزومسوز وضعیتده نئجه یاشادیغی بارهده موختلیف سورغولارلا مراجعت ائدیب و جاوابینی ائشیدیکده حزین – حزین دوشونمهیه باشلاییردیق.
دوشونمک! یارانمیشا یاراشیق و ایلاهی گؤزهل بیر گوج! گئجهنی آج جاناوارلارین سورویه یوروش ائدهجکمی گؤرهسن؟، فیکرییله سحره چاتدیریریق.
سحر چاغیدیر؛ دومان داغا قوناقدیر. گونش سانکی ساهمانلا چلنگلشمیش ساری بیر چیچکدیر گؤیون اوزونده. بوزلو بولاق سویویلا ال – اوزوموزو یویوب و بیر تیکه دوستلوق آرتیران پئندیر چؤرهک یئدیکدن سونرا:
الوداع، چیچکلی،چمنلی دیار
الوداع، قایالی، قارتاللی داغلار
روحومو، قلبیمی قویوب گئدیرم
اودلو گنجلییمدن سیزه یادگار(۳)
شعرینی اورهییمده اوخوماغا باشلاییرام. آیریلیق و یئنه ده یول باشلاییر.
فیکیر ایشله دیکجه
گؤز ایشله دیکجه
نه قده ر گئدیرسن قورتارمیر اونلار
یوللار
یوللار
یوللار (۴)
اوچ ساعات یول گلدیکده «کیچیک کنده»نین آشاغیسیندا «قاسیم» آدلی بیر کیشینین باغچاسیندا گیلانار آغاجلارینین دوستلوغوندا بیر نئچه آنلیق اولورسادا بو باشی بلالی دونیامیزین غمین، کدرین اونوتموش اولوروق و سونرا :
سوکوتا غرق اولموش اورهییمله من
کئچیرم یئنه ده موغان چؤلوندن(