text:
`قیزیقیش کتته` نتیجه لر
ینگی لیکلر [162]
- تورکیه گه کتته کیمه آرقه لی مینگلب یولاوچی کیلدی
- تورکیه جمهوریتی استخباراتی کتته موفقیت لر قولگه کیریتماقده
- عراق ده قوم طوفانی کتته قیین چیلیککه سبب بولدی
- سومالیاده تورک تیلی گه قیزیقیش جوده کتته
- افغانستان اردوسی نینگ اوتیلیشی گه امریکا کوچلری نینگ چیقیشی کتته تاثیر قالدیرگن لیگی بیلدیریلدی
- تورک فوتبالچی یوسف یازیجی روسیه ده کتته یوتوق قازاندی
- انگلستان باش وزیری: تورکیه نینگ هیداوچیسیز هوا واسطه لری اوکراین گه کتته کمک قیلماقده
- استولتنبرگ: پوتین کتته خطا گه یول قویدی
- اسپانیاده تورک سریال لری کتته قیزیقیش بیلن تماشا قیلینماقده
- طالبان بیرینچی مرته کتته تعینلاولرنی عملگه آشیرماقده
- نیویورک پست: بیل گیتس تورکیه ده کتته بیر فارم قوره دی
- طالبان: چین نینگ افغانستان نینگ قیته قوریلیشیده کتته رول اوینه شی ممکن
- تهران ده کتته پارتلش یوز بیردی
- انتونی بلینکن: تورکیه بیلن همکارلیک کتته اهمیت گه ایگه
- تورک شرکتی تورکستانده کتته بیر کسلخانه قورماقده
- ایردوغان سوونینگ کتته نعمت ایکن لیگینی ایتدی
- تورکیه بورسیه لری گه قیزیقیش جوده کتته
- جمهوررئیس ایردوغان: تورک تیلی گه کتته اهمیت بیریشی میز کیره ک
- شمالی عراقده ترور تشکیلاتی گه کتته ضربه اوریلدی
- آذربایجان اردوسی ارمنستانگه کتته ضربه اورماقده
- تورکیه نینگ موتری گه قیزیقیش جوده کتته
- اینگ کتته اوینچاق طیاره...
- بو بلیق افغانستاندن هم کتته...
- تورکیه نینگ اینگ کتته جامع مسجدی آچیلدی
- تورکیه نینگ اینگ کتته حربی تطبیقاتی دن بیر تصویر
- بو ایلان نینگ قرنیدن کتته بیر حیوان چیقه دی
- اوزی کیچیک بولسه هم, یاشی کتته؛ انترنتده مشهور بولدی
- دنیا نینگ اینگ کتته تاش قایه شهری: قایه شهر
- استانبول نینگ ینی قپی منطقه سیده کتته بیر میتینگ بولیب اوتماقده
- کشمیر نینگ هندوستان باشقرویده گی بولیمیده دنیا نینگ اینگ کتته قار کاقه سی قوریلدی


c: text/html

text:
ناسیونال اروقوئه فوتبال کولوبو
ناسیونال اروقوئه فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Club Nacional de Football) بیر فوتبال کولوبودور. Primera División دَستهسینده موسابیقه آپاریر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Nacional en búsqueda de un triunfo en la Copa Libertadores.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-12-20. یوْخلانیلیب2018-12-27.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Club Nacional de Football»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ناسیونال اروقوئه فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اؤن سؤز
خالق افسانهلری هر مدنیتین قیمتلی خزینهسینین بیر حیصهسی حساب اولونور. آذربایجاندا افسانهلرین عاشیق آدی ایله اوزولونمز علاقهسی وار، چونکی اونلار بوتون آذربایجان، حماسه، دؤیوش، شنلیک حکایهلر و داستانلارینین وارلغیدیر.
“اصلی و کرم” آذربایجان عاشقانه داستانلاری آراسیندا خاص و غیرعادی سون بیتیشی ایله سئچیلن شاه اثرلردن ساییلیر. بو داستان اونونجو عصرده یارانیب و تکمیلله شیبدیر. چوخ احتمال کی، گنجه حاکمی کیمی تصویر اولونان زیادخان شخصیتی نین تصویرینده گنجه و اطراف ماحاللارین عاشیقلاری بؤیوک شهرت قازانان شاه اسماعیل خطایی نین نفوذوندان استفاده ائتمیشلر.
داستان شرق اؤلکه لرینده متفاوت روایتلرله یاییلمیشدیر. «اصلی-کرم» داستانینین بعضی روایتلرینده حادثهلرین اصفهاندا جریان ائتدییی و شخصیتلردن آتاسینین بو شهرین شاهی اولدوغو گؤسته ریلیر. تاریخدن معلومدور کی، اونونجو عصرین سونوندا شاه عباس طرفیندن اصفهان مرکز ائدیلمیشدیر. دئمهلی، داستانداکی حادثهلرین عاشیقلار طرفیندن اصفهانا کؤچورولمهسی ده بونونلا باغلیدیر.
داستاندا اسلام و مسیحیّت دینینه مخصوص ایکی گنجین بیر-بیرینه اولان سئوگیسیندن بحث اولونور. کرم گنجه خانی زیادخانین اوغلو، اصلی کشیش قیزیدیر. کشیش، قیزینین مسلمان اؤغلانا اره گئتمهسینه قارشیدیر و هر وجه-ایله بو عشقین باشا چاتماغینا مانع اولور. داستان سئوگیلیلرین فاجعهلی اؤلومو ایله تاماملانیر. داستانین قهرمانی قوقنوس کیمیدیر. بوتون داستان، قهرمانین سؤزلری ایله جانلاندیریلیر، اما سونوندا یانیر و کول اولور. بو داستان سیموول علامتلری ایله باغلانیر. بورادا آلما، خیال، سئوگی شرابی و س. کیمی فؤقالعادهلیین محتواسی اؤیرهنیلیر. داستانین متنی تمامیله سئوگی موضوعسو ایله دولودور. داستان، آنانین بیر آلما یییهرک قهرمانین دوغولماسی ایله باشلاییر و سحرلی پارچا واسطهسیله بیتیر. قهرمان غیرفعال شخصیته مالکدیر و سادهجه اذیت چکیر و دؤزور. بو سببدن داستاندا حماسی جهتلر چاتیشمیر.
بو موضوع دا اوچ اؤنملیلیک گؤزه چارپیر: آنانین حمایتی، آتانین کور غرورو، یئنییئتمهلرین اودلو محبتی. بو تیپ داستان سؤیله مک او زامانین عاشیقلارینا چوخ راحات دئییلمیش؛ چونکی دینلهینلری راضی سالماق اوچون یا گرک آخیرین ایناندیریجی خشونتلی فاجعه ایله قورتارئیمیشلر یا دا یابانچی، اینانمامالی خوش سرانجاملا. عاشیقلاریمیز بو آجی صلیبی بویونلارینا آلیب و رئالیستی روایتی عهده لرینه گؤتورموشلر.
داستانین بعضی قسمتلرینده، خصوصاً شعر حیصهسینده «ددهقورقود» داستانلاریندا اولان موضوع و نشانهلره ده راست گلیریک. دده قورقود بویلاریندا قانتورالینین طرابزونا گئدیب تکورون سیناقلاریندان چیخدیقدان سونرا قیزی سللجان خاتونو آلیب گتیرمهسی، کرمین ده کافر قیزی دالینجا دوشوب سیناقلاردان قالخیب چیخماسی دئمک اولار کی، بنزر موضوعدور.
بو داستانین بیر چوخ پارچالاری ایندی ده عاشیقلاریمیزین یارادیجیلیقلاریندا و جماعتین تاریخی یادداشتیندا، حافیظهسینده ساخلانا بیلمیشدیر. کرم یوردوموزون یئتیردییی نادر آذربایجانلی سیمالارداندیر.
کلاسیک شفاهی یا کتبی متنلری یئنیدن یازماق و ایندیکی آب و هوا ایله اویغونلاشدیرماق، بیر اثری یازماق حدینهجن تقدیره لایقدیر. خانیم رضوان حاجی قاسملو معلم بو ایش-ایله سانکی اوجا یئردن بیر دنیزه شیرجه گئدیب؛ آنجاق ورزش یا تفریحات مقصدیله یوخ، بلکه دریانین تکیندن بیر میرواری صیدینه آتیلیب و الحق ده گوزل هدیّه ایله قایییدیبلار.
دوقتور صمد رحمانی


text:
بوگون دیلیمیزین استاندارد آدلانان دیل هانسی اؤزه للیک لره مالیک دیر ویا معیار دیلیمیز هانسی دیر؟ بونو بیلمه دن اوّل بیر بالاجا ایضاح ائتمه لی ییک: دیل نه دیر، گویش نه دیر و لهجه نه دیر؟ البته بو اوچ موضوع حاققیندا تعریف لر واردیر کی عموم خالق بونلارا دقت یئتیرمه ییر. آنجاق بالاجا بیر مثال ایله بو اوچ مساله نی آچیقلاییرام. مثال ایلک باشدا فارسیجادان وورورام. فارس دیلینی بونا گؤره مثال وورورام کی فارس دیلی مدرسه لرده تدریس اولونور و تدریس اولونان دیل، فارسیجانین معیار دیلی دیر. بو دیل تمام رسمی مکتوبلاردا، اداره لرده ایشله نیلیر و اجتماعی دوروملاری یوکسک اولان شخصیت لر بو دیلده دانیشماغی ترجیح ائدیرلر.
آما گویش نه دیر. نظرده توتون بیر مشهدلینی، یا اصفهانلینی. اؤز شهرینده اؤز صمیمی و اؤز سؤزجوکلریله دانیشیر. بونلارین دیلینده بیر سیرا کلمه لر واردیر کی فارسیدا هئچ یوخدور. بیر مشهدی یا اصفهانلی نین دانیشدیغی دیل، فارسیجانین بیر گویشی ساییلیر. آما اگر همین مشهدلی یا اصفهانلی تهرانا یا باشقا بیر شهره گئدیب و فارسی دانیشماق ایسترسه اونون فارسی دانیشیقدا اولان دیلی مشهد یا اصفهان لهجه سی ساییلار.
من بو مثالی تورکجه میزده نییه وورمادیم؟ چونکی تاسوفله دیلیمیز مدرسه لرده اوخونمایی و بئله لیکله معیار دیلیمیز هله چوخلو شاعیرلریمیز، تورک سئونلریمیز طرفیندن منیمسنمه میشدیر. بونا گؤره هله ده گؤروروک چوخلو شاعیرلر اؤز شهرلری، کندلری لهجه سیله شعر سؤیله ییرلر.
دیلیمیز یوز ایللر بویو محتشم خالقیمیز آراسیندا دانیشیلیب، گلیشیب و عیارلانمیش، دیلیمیزین عیارلانماسی نئچه یوز ایل اؤنجه یه قاییدیر. بیر دیل یازییا آلیندیغی زامان اونون عیارلانماسی ساییلیر. بونونلا بئله معیار دیل حاققیندا بوگون نئچه – نئچه تعریف لر اورتایا گلمیش و بیزده معیار دیلیمیزی بو تعریف لرله یئنی آراشدیرمالی اولوروق.
بیر نظر دئییر: معیار دیل یوکسک ساوادلی آداملاری اوندان یارارلانان دیل دیر یا او دانیشیق و یا یازیلی فورمادا توپلومدا غالب فورما کیمی قبوللانمیش دیل دیر. بو دیلدن تامام سخنرانیلاردا، درگی لرده و باشقا مدییالاردا استفاده اولونور. چون بو دیل اجتماعی اعتبارا مالیک اولور هامی او دیلده استفاده ائتمه یه چالیشیر.
ایکینجی نظریه تکجه درس اوخوموش آداملارین دانیشیغی و یازیسی معیار دیل ساییلماسی اوزه رینده دایانیر.
یئنه باشقا بیر سؤز صاحیبلری درگی لرده ایشله نیلن، مدرسه لرده تدریس اولاونان دیلی معیار بیلیرلر. بوندان علاوه، تحصیل آلمیش آداملارین دانیشیغی، مدییالاردا خبر اوخویانلارین دیلینی معیار دیل حسابا قویورلار.
باشقا نظریه: اؤلکه نین کولتورل – سیاسی مرکزلرینده ایشه آپاریلان یوکسک اجتماعی دوروما مالیک اولانلارین دیلی معیار دیلی دیر.
بیر سیرا دقتلی اولانلار معیار دیلینی اؤلکه ده لهجه لردن یوکسک دورومدا اولان و علمی – ادبی آداملارین اجتماعی و علمی دانیشیقلاردا ایشه آپاریلان دیلی، معیار دیل ساییرلار. بونلارین دیلی، عادی دانیشیق دیلیندن یوکسک سویه ده و دوزگون اولور. یعنی گرامر، تلفظ لر و جمله قورولوشلاری دوزگون اولدوغو اوچون معیار دیل ساییلا بیلر.
بو تعریفلره باخاندا تعریفلر گئت گئده اولغونلاشماغینی گؤروروک. اشاره ائده جه ییم سونونجو نظریه بو اساس اوستونده دایانیر کی: معیار دیل توپلومدا ایشله نیلن بیر دیل دیر کی او تلفظ، قورولوش و سؤزجوکلردیر کی توپلومون چوخو اونو بگه نیر و چالیشیر او دیل ایله دانیشسین. آنجاق بو دیل اوچون مئتود ، دستور و علمی یؤنلری نین آراشدیرماسی و تثبیت اولوندورماسی گره کیر.
دوکتور بارچ معیار دیلی اوچون نئچه اؤزه للیگی اساس ساییر:
معیار دیل، سیاسی – اقتصادی و علمی تحصیل آلمیش انسانلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
ادبیات تاریخی و یازیچیلارین ایشه آپاردیقلاری دیلدیر.
جغرافیا باخیمیندان مرکزده یئرله شن آدانلارین دیلی دیر.
دیل ساده جه انسانلار آراسیندا ایلگی وسیله سی دیر، آنجاق تکجه بونونلار محدودلاشماییر. بلکه دیل بوگون دوشونجه، دویغو آراچی کیمی ده تعریف اولور. عینی حالدا تجروبه لرین پایلاشماسی و باشقالارین راپورتلاریندان خبردار اولماق، و یوزلرجه باشقا هدفلری اونونلا الده ائتمک اولار. دیل تاریخی خط دن داها آرتیقدیر. خط اورتایا گلمه دن مینلر ایل اؤنجه دیل استفاده اولونوردو. خط دن اؤجه شکیل چکمکله انسان اؤز ایستک لرینی ثبت ائتمیش و سونرالار آستا – آستا خط یارانمیشدیر. خطین اورتایا گلمه سیله دیل دقت مرکزینه چئوریلمیشدیر و دیلی دوزگون یارارلانماق ایستک لری مرکزینده اولموشدور. لهجه لر بو یازیلی دیلدن اوزاقلاشمیش، چونکی یازان چالیشیر اونون یازدیقلاری هامی نین طرفیندن دوشونولسون. بئله اولاراق معیار دیل – چوخلو انسانلار اونو دوشونمه یه باجاردیقلاری نظرده توتولور و دیل بو یؤنه چکیلیر. یعنی دیل عمومی له شیر. هر دیل داها چوخ عمومی له شیرسه معیار دیل فورماسینی تاپیر. عینی حالدا دیل گؤزه للیگی، آنلاشیلماسی و آسانلیغی دا نظرده توتولور، چونکی یازان چالیشیر اونون منظورو دوشونولسون و ایشه آپاریلسین. گئت به گئت دیل ائله بیر فورما گلیر کی باشقالارینا اؤیرتمک ده لازیم اولور. بو زامان دیللرین قاغیدا – قانونلاری اورتایا گلیر. بیر سیرا عالیم لر دیلین گرامرینی چیخاریرلار. داها دیل بو زامان قانون – قایدالارییلا تانینیر و بو قایدالار اوزویله اؤیره نیلیر. آنجاق بورادا نئچه سؤزو آچیقلاماق لازیمدیر:
هر دیلین اؤز قایداسی، اؤزونه مخصوص گرامری، اؤز جانی و اؤز روحو واردیر. تورکجه نی عرب دیلی کیمی اؤیرنمک اولماز. عربجه نی ده تورک گرامری اوزویله اؤیرنمک دوغرو دئییلدیر. آما یوزایللر بویو بیزیم اؤلکه ده عرب غالیب اولاراق، مکتبلرده چالیشیلیردی تورکجه و فارسیجانی دا عرب قایدا – قانونلارییلا اؤیرتسینلر. آما دیلچی لیک علمی میدانا گلدیکده بو مساله یه دقت یئتیریب و بؤیوک بیر گلیشمه یه یول آچدی. ایراندا مخصوصا فارسجانی عرب دیلیله تطابق وئرمیشلر و یوز ایله یاخین حتا مدرن مدرسه لرده ده فارسیجانی عرب قایدا قانونلاریلا توتوشدوروردولار. سئویندیریجی بیر دورومدور کی تورکجه میز بئله اولمامیش و ۱۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن تورمجه نین عربجه دن فرقلری گؤز اؤنونده جانلانمیش و دیلچی لریمیز بو قونویا دقت ائتمیشلر. محمود کاشغری، جاراله زمخشری، ابن مهنا و قیس رازی بو مساله نی آیدینلاشدیرمیشلار.
دیل جانلی بیر فنومن دیر، توپلومون گلیشمه سیله دیل ده گلیشمه لی دیر. دیل زامانه ایله آددیملاشمالی، گونو – گوندن گوجلنمه لی، گؤزللشمه لی و دقیق لشمه لی دیر. یئنی سؤزجوکلر لازیم اولور، دیل بونلاری یاراتمالی دیر. یازیچیلار، شاعیرلر و عالیملر دیلین گوجلنمه سینده و گؤزللشمه سینده بؤیوک رول اویناییرلار.
دیلیمیزین گوجلولوغو و گؤزللیگی ائله بو یازیچیلاریمیز، شاعیرلریمیز و عالیملریمیزین چالیشماسی سایه سینده اولموشدور.
تورک دیلی بوگون اسلام دونیاسی نین اوچ اساس دیلیندن بیری ساییلیر و دونیادا جمعیت باخیمیندان ۵چی دیل تانینیر. اسلام دونیاسیندا تورکجه دانیشانلارین ساییسی حتا عرب دیلیندن چوخدور. تاسوفله رضاشاهین دیکتاتورلوغو زامانیندان ایراندا تورک دانیشماق و تورکجه یازماق قدغن اولدو. شووئت اؤلکه لرینده ده دیللری آزاد اولاراق، اوجور کی بیر دیل گلیشمه یوللاری باغلی ایدی و بیر سیاسی سیستم ایچینده انکشاف تاپا بیلیردی. بئله لیکله آذربایجان تورکجه سی اوجور کی گؤزله نیلیردی گلیشه بیلمه دی؛ اؤزه للیکله ایراندا بیز دیلیمیزی تکجه انقلابدان سونرادیر کی علمی صورتده اؤیره نیریک و سئویندیریجی حالدیر کی دیلیمیز حاققیندا اونیوئرسیته لردن دوکترا دا ماذون اولوب و دیلیمیزین خدمتینده اولولور.
دیل بیر دیری پدیده دیر و دونیادا علم، تکنولوژی، جامعه گلیشدیکجه دیل ده گلیشیر و انکشاف تاپیر. هر گون دیلیمیزده چوخلو کلمه لر یارانیر، جمله لریمیز گؤزه للَشیر. یازارلاریمیز و شاعیرلریمیز بو دیلی گؤزللشدیریر و گلیشدیریر.
بیلیرسینیز هر بیر انسان اؤز دانیشیغیندا بیر سیرا کلمه لری خاص بیر آکسان ایله تلفظ ائدر. یا بیر حرف اوزه رینده تاکید ائدر. بونا بیز لحن آدی وئریرسک ده لهجه لر، گویش لر همین آکسانلاردان یارانیر. اما دیلچی لیک علمی دیلین یارانماسیندا دؤرد عنصری اساس ساییرلار:
گنجینهی واژگان گرامر ۳٫ املاء ۴٫ تلفظ
بو دؤرد عامل بیرله شنده بیر دیلین معیار ماهیتی اله گلیر. مثلا تورکمنی، قزاقی، آذربایجانی دیللری بو دؤرد عنصورون فرقلریندن یارانیر. آنجاق بیر دیلی نظرده توتاندا – مثلا همین اؤز دیلیمیزی – بو دؤرد عنصر هامیمیزدا بیردیر و تکجه لهجه فرقلریمیز واردیر. آنجاق یئنه تاکید ائدیرم دیلیمیزی مدرسه ده اوخومادیغیمیز اوچون هله آرامیزدا فرقلر چوخدور.
بیر دیلی باشقا دیلدن ۴ عنصرله آییرماق اولور:
سؤزجوکلر خزینه سی
گرامز
تلفظ
املا
ایندی گرامر اوزه رینده دایانیرساق، چوخلو قونولار واردیر. دیلیمیزین اساس اؤزللیکلریندن و اؤنملی گؤزللیکلریندن بیری دیلیمیزین سس اویغونلوغودور. عیئی حالدا دیلیمیزین قایدالاریندان بیری دیر و دیلیمیزین موسیقایی حاللانماسینا دا یول آچیر. همین سس اویغونلوغونو – فارسیجا دئسم هماهنگی اصوات قونوسونو دوزگون اؤیره نیب و دوزگون ایشلتمه ییمیز گرکدیر. بوگون بو قونو اوزه رینده دانیشماق ایسته ییرم.
بیز دئدیک: دیلیمیزده ۹ سسلی حرف واردیر. بو سسلی حرفلر سؤزجوکلرین راحات تلفظ اولونماسینا یاردیمچی دیرلار. عینی حالدا دیلیمیزین گوجلو بؤلوملریندن بیری ده همین سسلی حرفلر ساییلیر.
دئدیک: سسلی حرفلر ۹ دانادیر و ایکی بؤلومه بؤلونور: اینجه سسلی لر / قالین سسلی لر
اینجه سسلی لر بونلاردیر: أ، ائ، ؤ، او ، ای / مثال: ال – گلمک، ائو – گئتمک، گؤز – گؤرمک، اوزوم – اوزمک – ایش – ایشله مک
قالین سسلی لر: آ، او، او ، ای / مثال: آلما، آلماق، اود – اودلاماق ، سو، سولاماق، قیز – قیزدیرماق
قایدامیز بودور: هر بیر تورکجه سؤزجوکده بوتون اینجه سسلی لر اینجه اولمالی دیر و اونا یاپیشان اک لر ده اینجه اولمالی دیر. بو قایدا سبب اولور دیلیمیزی گؤزل سسلنسین و موسیقایی اولسون.
هر بیر سؤزجوکده اولان سسلی حرفلر بوتونلوکله قالین اولمالی دیر و اونا یاپیشان اک لر ده قالین اولماسی گرکدیر.
بو قایدایا سسلی اویغونلوغو و فارسیجا هماهنگی اصوات دئییلیر.
بو قایدا بورادا بیتمه ییر. بیر متممی ده واردیر:
سسلی حرفلر یا دوزدور یا یووارلاق. یعنی بو حرفلری دئینده دوداقلاریمیز – ایکی دوداق بیری بیریله موازی اولور و یا گیرده له شیر. بونا گؤره بونلارا دوز حرفلر و یووارلاق حرفلر دئییلیر.
دوز حرفلر بونلاردیر: آ، أ، ائ، ای، ای،
یووارلاق حرفلرده بونلاردیر: او، او، اؤ، ؤ
بو قایدا بئله دیر کی باجاردیغیمیز قدر اونلارا یاپیشان اک لر ده یووارلاق یا دوز اولمالی دیر.
دیلیمیزین عیارلانمافورماسیندا ایشلتمک اوچون، دیلیمیزده املا قایدالارینی دا رعایت ائتمه لی ییک. نئجه کی دیلین بیر سیرا قایدالاری وار بو قایدالاری املادا دا رعایت ائتمک گرک. مثال:
دیلیمیز التصاقی دیر، بو بومعنادادیر: دیلیمیزه یاپیشان اک لر اصلی کلمه یه یاپیشیر. ال – جمع باغلاماق ایسته ییرم. گرک یازام: اللر و بو لر اله یاپیشمالی دیر. جمعا بیر کلمه دیر. سونبول – سونبوللر – اوتومبیل لر – دقت ائتمه لی ییک آدلا جمع علامتی – لر و لار آدا یاپیشیر. بونلار آیری – آیری یازیلماز. ایندی سونبول – سونبوللر – سونبولری – سونبولریمیز – سونبوللریمیزدن – سونبوللریمیزدندیر.
باخین بونلار هامیسی بیر کلمه اولور و هئچ بیر اکی سونبولدن آییرماز دوز اولماز. آما ائده بیله ریک راخت اوخونماق اوچون آرالاریندا یاریم فاصله ایله یازاق. یعنی کلمه نی تیکه له مه ییریک، آما عرب خطینده ائده بیله ریک مثلا سونبولو یازاق و لریمیزدن اک لرینی سونبول ایله یاریم فاصله ایله یازاق. بئله یازماق سبب اولار کلمه راحت اوخونسون. آنجاق آرالاریندا آرا وئرمه مه لی ییک. یاریم فاصله دئینده – کامپیوتر و یا بیلگی سایاردا بودور کی یاپیشیقلی دیر، ولی مثلا ل بورادا بؤیوک و آیریلمیش فورماسیندا یازیلیب و بئله لیکله سونبول – اک لردن آیری گؤسته ریلیر.
فعللرده بو ایشی گؤرمک نئجه دیر؟ فعین بیر کؤکو وار: مثلا ساخلاماق. ساخلا اونون کؤکودور. مصدر علامتینی گؤتورمکله کؤک الده اولور. ایندی فعلی بیر زماندا ایشله دیریک: ساخلادیم، ساخلادیلار. بورادا اجازه میز یوخدور ساخلادی لار یازاق. یعنی لاری آیری یازاق. چونکی لار بورادا دوزدور کی جمع علامتی دیر، اما فعلی صرفینده جمع علامتی دیر. گرکدیر فعلین تامام اکلری بیرگه یازیلا. تاسوفله بو یازی قایداسی اکثرا درگی لریمیزده ده پوزولور.
فعل نئجه یارانیر؟ مثلا گئچه جک زاماندا / زمان گذشته ده:
کؤک + علامت زمان + ضمیر متصل
ساخلا + دی + لار
ساخلا + ما + دی+ لار
بونلاری آیری – آیری یازماق دوز دئییلدیر. کلمه نی تیکه له مک دوزگون ساییلمیر و دیلیمیزین التصاقی اولدوغونو پوزماق معناسیندادیر.
بیز بو بالاجا قایدانی رعایت ائتمک و گؤز اؤنونه آلماقلا، دیلیمیزین استاندارد فورماسینی ایشله دیریک. چوخ چتین ده دئییلدیر.
دیلیمیزی تدریج ایله – زامان سوره سینده اولغونلاشمیش. بو اولغونلاشما و استاندارد حالینا گلمه ۱۰۰۰ ایلین چالیشمالارینا باغلی دیر. بو اولغونلاشمادا چوخلو عامللرین رولو اولموشدور. من بورادا بونلارا اشاره ائتمک ایسته ییرم:
۱ ) یوزلرجه شاعیرلریمیزین، عالیم لریمیزین و یازیچیلاریمیزین میدانا گلمه سی و اثرلری دیلیمیزین هم گوجلندیریب و هم ده دیلیمیزی قایدا – قانونلارینی یولا سالمیشدیر. بیلیریک او زامانلار دا دیلیمیز مین لر و میلیونلار انسان طرفیندن ایشله نیلیردی. آنجاق یازارلار و شاعیرلر دیل ایله چالیشیرلار. شاعیرلر دیلی تمیزله ییر، کلمه لری یونتالاییر، ان گؤزل فورماسینی سئچیب ایشله دیرلر. بو بؤیوک انسانلار یئرلی لهجه لریندن یوخاری قالخیب و چوخلو دانیشانلار طرفیندن ایشله دیلن دیلی اله آلمیش و یازیلاریندا اوندان یارارلانمیشلار. بئله لیکله ده دیلین استاندارلاشماغا یؤنتمیشلر. بونلار تکجه اؤزلرینی گؤرمه میشلر. بلکه خالقی و عموم خالقی نظرده توتموشلار و ایسته میشلر چوخلو انسانلار دانیشان دیلی ایشلتسینلر.
شاعیرین ایشی دیل ایله اولور. دیل شاعیر اوچون یاراق دیر، وسیله دیر و آلت دیر. بو یاراغی، وسیله نی دوزگون ایشه آلمالی دیر. بوگون ده بئله دیر. هئچ بیر شاعیر دیله لاقید قالابیلمز. اونون بوینوندا دیل گلیشمه سی، ان آزی سؤزونو دوزگون بیر دیلده دئمه لی دیر. عینی حالدا اکثریتین دیلینی ایشه آپارمالی دیر. اکثریتین دیلی – بیر باخیشلا استاندارد دیل ساییلیر.
۲ ) حکومت لر دیلین استانداردلاشماسیندا رول ایفا ائتمیشلر. اونلار مدرسه لره نظارت ائتمکله و معلیم لرین بیر یولونان دانیشیقلاری و کتاب اؤیرتمه لری بیرلشمه سینه ده دقت یئتیرمیشلر. بو، او معنادا دئییلدیر کی حکومتلر دیلی تانیییرلار. بلکه دولت لرین ساراییندا کاتب لر واریمیش، اونلارین ایشی دیل ایله باغلی اولموش و ایشلری دیل ایله اولوردو. بونلار مجبور اولاراق بیر دیلی ایشلتمه یه یؤنه لیردیلر و بئله لیکله دیلی بیر قایدا اوزویله ایشله دیلر.
دولتلرین حیمایه سی شاعیرلر، عالیم لر و یازارلار اوزه رینده مباحثه سیزدیر. چوخلو شاهلار، سلطانلار بونلارین یازیبلارییلا تاریخده آدلاری قالمیش. عینی حالدا شاهلارین، سلطانلارین ساراییندا کاتبلر واریمیش و تامام مکتوبلار، فرمانلاری اونلار یازیمیرلار. بو کاتبلرین ایشلری یازماق اولموش و اؤزلری اوچون یازی شیوه لری اولموشدور. بنلار چالیشیردیلار شاه دیلی له یازسینلار. دیللری تمیز، محکم و بیر قالیبدا اولوردو. بئلهخ لیکله معیار بیر دیل سارایدا یارانیردی.
دیلیمیزین گئنیشلیگی
تورک دیلی ان گوجلو و زنگین دیللردن بیری ساییلیر. دیلیمیزده بیر کلمه دن یوزلرجه باشقا کلمه یاراتماق اولور. حتا فعللر ده بئله دیر. بیر فعلدن یوزلرجه باشقا فعل دوزلتمک مومکوندور. هر اسم، صفت، قید و جمله نین باشقا عنصورلریندن باشقا فعللر، صفتلر، قیدلر و سایره دوزهلینیر. مثال اوچون بیلمک فعلینی نظرده توتورام. گؤرون نه قدر فعل دوزلتمک اولور:
مومکوندور بئله بیر سورو نظرینیزه گلسین کی دیلیمیز بئله گوجلو اولاراق، بس نییه بو قدر فارسیجا و عربجه کلمه لر دانیشیغیمیزا داخیل اولور. البته بیلیرسینیز کی بو فارسیجا و عربجه سؤزجوکلر ایندیلر دیلیمیزده دانیشیقدا ایشله نیلیر. یوخسا ادبیاتیمیزدا اولمامالی دیر و بونون دا دلیلی وار. دلیلی بودور کی اداره لرده و مجمع لرده فارسیجا دانیشماغا تاکید اولونور. یوخسا هر بیر فارسی یا عربی کلمه نین قارشیندا نئچه تورکو کلمه میز واردیر. سیزه مثال وورماق اوچون ت حرفی ایله باشلانان نئچه کلمه نین تورکجه سینی سؤیله ییرم:
بونو دئمک ایسته ییرم: هئچ بیر فارسیجا و عربجه سؤزجوک یوخدور کی اونون قارشیندا دیلیمیزده معادلی اولماسین. آنجاق بالاجا بیر همت لازیمدیر اؤز دیلیمیزه اؤنم وئریب، اؤز دیلیمیزده مطالعه ائده ک و اؤز دیلیمیزده دانیشاق.


text:
یازین سون گونلریدی باغچامیزداکی قیرمیزی توت آغاجی گؤزل بار گتیرمیشدی، آنام یئره بؤیوک اؤرتوک سالیب، توتو سیلکهلتدیردی، سونرا دا منه دئدی: قونشولارا پای آپارام. آنام بوشقابلارا قالاییردی، من ده آپاریب، وئریب، قاییدردیم. بیزدن یئددی قاپی اویانا اولان قونشوموز باغچادا یاپیشقان سارماشیق اکمیشدی، سارماشیق دا بوی آتیب اوتای-بوتای ائولره بوداق وئرمیشدی، بیزیم حیهطه ده گلمیشدی، آما منیم آچیشقاما هله ایکی قالیردی الی چاتسین؛ اونلارین سیراسی گلنده دئدیم یورولدوم دا آنا قالسین سونرا آپارارام، گولومسهییب، دئدی:
– قاداسی بو ایل ده اولماسا گلن ایل سنین آچیشقانا چاتاجاق بو سارماشیق، آپار گؤزونه دؤنوم.
آنامین مهریبان دانیشیغی همشه اولدوغو کیمی منی یوموشالدیب، یوللاندیردی. قاییداندا آنامدان سوروشدوم:
نییه بو سارماشیق آغاجی بئله بؤیویور؟ نییه اوبیری آغاجلار کیمی دئییل قالا اکیلدیگی یئرده؟
آنامین اللری، منیم اوزوم توت بویاسینا الوان اولموشدو. دئدی من اللریمی یویوم سن اوزونو، گل اوتوراق توتلاری قیشا حاضیرلایاق، من ده سنه سارماشیغین نییهسین دانیشیم.
آللاهدان او گونومون پایی گلمیشدی، تئز اوزومو یویوب، اتگیمله قورولاییب، گلدیم آنامین یانینا، آنام دا بئش-آلتی شوشه گتیرمیشدی، اوتوردوق اونلاری دولدورماغا، آنام دئدی:
چوخ اسگی زامانلار بیر باغدا، مهریبان خانیم یاشاریمیش، باغین ایچینده بولاق دا واریدی، بولاغین سویو آز اولدوغونا خاطیر، کیچیک سویولو دوزلدیب، آغاجلارین یانیندان سووشدوروب، باغدان ائشیگه ساری چیخارتمیشدیلار. او باغدا چوخلو آغاج واریدی، سویا خاطیر ده او ماحالین باغلاری گؤزل اولاردی، ایللرین بیرینده قوراخلیق اولار، نه پاییزی، قیشی یاغینتی اولار نه یازدا! بولاغین سویو گونه بیر آزالار، ائله اولار کی دا باغدان ائشیگه سو چیخماز! کندین آدامی سودان ساری قالارلار باخا-باخا! باغلار قورویار، او مهریبان خانیم پاییز اولونجا مئیوهلری دریب، هر قونشویا بؤیوک قوطو پای وئرر. بیر گون بولاغین یانیندا اوتورموشویموش ندنسه باشی گیجللهنیب، توشر بولاغین یانینا. صاباحیسی گون گؤررلر او مهریبان قونشو اؤلوب، بولاغین یانیندا اونو تو پاغا باسدیرارلار. یازدا او مزاردان یاپیشقان سارماشیق گؤیهرر، دئیرلر اؤنجه بو آغاجدان یوخویموش، ایلک سارماشیق ائله او خانیمین تورپاغیندان گؤیهریب.
بودا سنین ناغیلین. ایندی قاچ ایشقابدان شکر گتیر، من ده بو توتلارین اوستون شکرله باسدیراق، دئسینلر به قاردی، یوخلاسینلار، قیشدا داماق دادیندا یئیهریک.
جانای
🥀🥀🥀🥀🥀


text:
اؤلوم قیرمیزی آژیردیر – علی محمدبیانی
اؤلوم قیرمیزی آژیردیر؟
علی محمدبیانی
۱
فیکر ائدیردیم او قیز، اوشاقلیغیمدا گؤردوگوم کیمی قالاجاقدیر. منیم او قیز ایله تانیشلیغیمدان، دوز ۷ ایل کئچیردی. قیز اوشاغی یئددی ایلده بو قدر یئکهلرمیش؟ ایندی من ۱۶ یاشلییام و او ۱۵ یاشلی. اونو ایلکین دفعه ۹ یاشیمدا نفت صفینده گؤردوم. او ایل جنگ تازا باشلانمیشدی. هر بیر شئی صف ایله آلینمالی ایدی. نفتین ده آلماسی، بیر نفر الی بوش ایستردی.
من نفت چللهگی الیمده، صفین سونوندا دایانمیشدیم. بو آندا آلچاجیق، یوغونـیومورو، قاتما بؤرکلو بیر کیشی الینده بیر چللک یئتیشدی. بیر قیز دا اونون دالیسیجا گلیردی. کیشی، منی قیزا گؤستهردیب، دئدی: «باخ بو اوغلان دا بیزیم تازا قونشوموزدو. سن ده بوردا دایان. نوبتیز چاتسا، نفتی آلین. من اؤزوم ده گللم»
من بو بالاجا قیزین اوزونه باخدیم، اما نظریمه تانیش گلمهدی. چون اوچ گون اولمامیشدی، بیز او کوچهیه گلمیشدیک. البته او اوچ گونده ده «بومباردومانلیق» قورخوسوندان همیشه زیرزمیده اولموشدوق. من کوچهیه چیخاندا، آنام قاچاراق گلیب منی توتوب ائوه باساردی. اما ایندی نفت صفینده قونشوموزون قیزینی گؤرورم. قیزین اوزونه باخاندا آنام دئمهلی «ماشاءالله شیرین» اولدوغونو حس ائتدیم. سونرا جسارتله سوروشدوم:
– آدین نه دی؟
– منیم آدیم «آرزی»دی!
من هئچ واخت بئله بیر آد ائشیتمهمیشدیم. من ائشیتدیگیم آدلار، آنام دئمهلی بوتون «گناه آد» ایدی. مثلاً؛ زهرا، فاطمه، زینب، کلثومه، رقیّه، معصومه و…. من آرزی آدینی ائشیتجهگین، بیر آیری جور آداملارلا قونشو اولدوغوموزو حس ائتدیم. اما آرزی هئچ واخت منیم آدیمی سوروشمادی.
چوخ زماندان سونرا نوبتیمیز چاتدی و بیز نفتیمیزی آلدیق. اما نه قدر باخدیق، آرزینین آتاسی تاپیلمادی. چارهسیز چللکلری گؤتورمهگه مجبور اولدوق. اما گوجوموز چاتمادی. او زمانلار نفت چللکلرینین دوز اوست اورتاسیندا بیر ال یئریسی اولاردی. من او چللکلری نئجه آپارماغا فیکرلشیردیم. بیردن گؤردوم آرزی بیر اوزون «چاپیت» تاپیب گتیردی. سونرا سهمانلا او پارچانی چللهگین ال یئریسینه سالدی. منه ساری گولومسهنیب دئدی:
«بیر طرفیندن سن یاپیش، بیر طرفیندن من»
گؤردوم آرزی یاخشی یولونو تاپیبدیر. او آندا آنامین سؤزو یادیما دوشدو کی: «اوغلان گونده بیر بوغداجا یئکلسه، قیز بیر آرپاجا یئکهلر» من حس ائتدیم قونشوموزون قیزی مندن کیچیک اولاـاولا نه فیکرلی قیزدیر. بیز آتالاریمیزی گؤزلهمهدن، او ایکی چللک نفتی، ائوه گتیردیک.
او آخشام، قاران قاتیشاندا آنامدان گیزلین کوچهیه چیخدیم و آرزی گیلین قاپیلارینی دؤیدوم. اتفاق اوزره، آرزی قاپینی آچدی.
– «گل کوچهیه ایشیم وار» سؤیلهدیم.
– «نه ایشین وار؟»
– «نه ایشیم وار؟ بیلمیرسن بَیَه گئجهلر، صداّمین طیّارهلری گؤیلری گزیر. یاخشی گل اونلارا باخاق دا»
البته او ساعاتلار بیزدن آیری کیشیلر و بعضاً آروادلار و اوشاقلار دا خیابانا چیخاردیلار. ایندی هامینین گؤزو گؤیده ایدی. من ده آرزی ایله بیرلیکده گؤزوموزو گؤیه تیکدیک. نه من، نه آرزی هئچ بیریمیز اولدوزدان باشقا بیر شئی گؤره بیلمهدیک. من چوخلو چالیشاندان سونرا آرزیدان سوروشدوم:
– «سن طیارهنی گؤره بیلدین؟»
آرزی گؤزلری گؤیده سؤیلهدی:
– «هله گؤره بیلمهمیشم. اما فیکر ائلیرم، او اولدوزلارین ایچینده دی.»
سونرا آرزی، اؤزونو منه یاخینلادیب، بیر الینی منیم سول گؤزومه قویوب دئدی:
– «ایکی گؤزلو باخمازلار کی، طیارهنی گؤرمهگه، گرک، بیر گؤزلو باخاسان.»
اما آرزینین رغمینه، من هئچ واخت صدامین طیارهسینی گؤرمهدیم کی گؤرمهدیم.
۲
دئدیگیم کیمی منیم دوققوز یاشیم و آرزینین سککیز یاشی وار ایدی. یعنی من اوچو و او ایکینی اوخوردو. او گئجه آرزی ایله بیرلیکده بیزیم حیطیمیزده درس یازیردیق. گون باتارکن آنام آرزینی قویمادی ائولرینه گئتسین. سونرا گئدیب آناسینا خبر وئردی. او گون رادیونون اعلانینا گؤره، هامی بوتون پنجرهلرینه پرده چکیردیلر. اونا گؤره، آنام پرده توتماق ایستهییردی. او گئجه آتام و بؤیوک قارداشیم، ایش اوسته قالاجاق ایدیلار. من و آرزی آناما کؤمک اولدوق. آنام پنجرهلرین اوچونو پردهلهدی. اما بیرینه پردهمیز چاتمادی. آنام گئدیب، بیر یورغان گتیریب، پنجرهیه توتوردو. آرزی الینده چکش و من الیمده میخ دایانمیشدیق. بیردن آرزی ییخیلدی. من اونو او حالدا گؤرنده چیغیردیم. آنام اؤزونو یئتیرهنه، رادیودان آژیر سسی ائومیزه دولموشدو. یعنی صدامین طیارهلری زنگانا حمله ائدیبلر. من او سسلری اونوداراق، آرزینین قیدینه قالدیم. اؤز اؤزومه فیکرلشدیم؛ بلکه ائله اؤلوم بوجور اولار. یعنی آدام ییخیلارکن، قیرمیزی آژیر سسی نه تکجه بیزیم ائومیزی، بلکه بوتون شهری دولدورار. دوزون سؤزو من، اؤلومون قیرمیزی آژیر اولدوغونا فیکرلشدیم.
آنام آرزینین اوز گؤزونه سو چیلهدی. قیزین رنگی گچ کیمی آغارمیشدی. دوداقلاری اسه- اسه آینیدی. آنام قورخما- قورخما، دئیه اونو باغرینا باسدی:
«یازیق قیزین گؤزلرینین کؤکو سارالدی، اورگه باخ، سانکی گؤیرچین اورگی چیرپینیر. بئلم آرزینین اورک گئچمهسی وار. الله اؤزو رحم ائلهسین.»
۳
بومباردومانلیق گونلری گلدی گئچدی و بیز او ایلین یاییندا، او کوچهدن کؤچدوک. بو یئددی ایلده آرزینین گؤروشو ایکی یول، منی اونلارین ائولرینه چکدی. اول یول ۱۵ یاشیمدا یعنی اونونجو کلاسدا، ایکنجی یول اون آلتی یاشیمدا. بیرینجی دفعه آرزی ائوده یوخ، مدرسهده ایدی. اما تاقچادا، اونون بیر عکسی، اوشاقلیغی کیمی گولوردو. من او عکسی گؤرجهگین، ایلدیریم کیمی بیر شئی گؤزومدن دولوب، اورگیمین باشیندا اگلَشدی. سونرالار بیلدیم او ایلدیریمین آدی «عشق» ایمیش. او گون، لیلا خالا منه اولماسین احتراملاری ائلهدی. آرواد ائله بیل اؤز ایتگین اوغلونو تاپمیشدی:
«چوخ چوخ خوش گلیبسن. ای منیم قدیم قونشومون اوغلو، هامی وفاسیز چیخدی، فقط سن وفالی قالیبسان. سنه مالیم، جانیم قربان، نه یاخشی ایش گؤروبسن بیزه گلیبسن، سنین آدین آرزینین دیلیندن دوشمز. حیف اولسون ایندی مدرسهده دی.»
من آرزینین عکسینه بیر باخدیم. ایندیسه اؤزونه گؤره بیر خانیم اولوبدور. اونون فیر و قالین ساچلاری مقنعه آلتیندا گیزلنسه ده، منی حیران ائتمه قدر گؤرسهنیردی. آرزینین شیطان گؤزلری و کؤلگهلی قاشلاری، گؤزومون اؤنونده دایانمیشدی. او گون آرزینی گؤره بیلمهدیم.
ایکینجی دفعه دوز بیر ایل اوندان سونرا ائولرینه گئتدیم. لیلا خالا قاپینی آچدی. منی گؤرجک، اوز گؤزومدن اؤپوب، ایچَری چاغیردی. اونو، بیر آز قوجالمیش حس ائتدیم. شادلیغی و شوخ سسی قالیردی، اما بنیزینده کئچمیش گونلرین یازیسی و قوجالیغین سطرلری اوخونوردو. منه چای گتیرهرک؛ آتا- آنامی سوروشدو؛ و آرزینین ایندی گلمهسیندن خبر وئردی.
بو آندا بیر لحظه حس ائتدیم؛ لیلا خالا داها منیم اوشاقلیغیمداکی لیلا خالا دگیل. دئدیم گؤرهسن، منیم بورایا گلمهگیمه راضیلاشمیر، نه بیلیم بلکه ده آرزی منی اونودوبدور. من بو فیکرلرده، او قدر چکمهدی قاپی دؤیولدو. لیلا خالا قاپینی آچاندا من آلچاجیق پنجرهدن باخیردیم. بیر آندا قارا چادرالی، ماوی مقنعهلی، بیر قیزی یانار اود کیمی، گؤزومون قاباغیندا گؤردوم. حیطین اورتاسیندا آناسیلا دانیشارکن، اونو بیر آلوولانمیش آغاج کیمی ساندیم. عجبا حیطده یانار بیر آغاج. سانکی او آغاجین آلوولاری منی قاپسامیشدی. منده دانیشیق دیلی باغلانمیشدی، یعنی گؤرهسن، بو منیم قدیمکی آرزیم دیر…
آرزی گؤزلری پاریللارکن، گولهـگوله اوتاغا گلدی. یئددی ایلدن سونرا ایلکین گؤروشوموزده نه دانیشا بیلردیک؟ بیز او آندا بیر بیریمیزین گؤزوموزه باخا بیلمهدیک. اما من اونون سسینده، آناسیندان دویدوغوم نیسگیلی، یئنی دن دویدوم. نه ایسه منه هئچ بیر شئی بللی دگیلدی. منیم قاباغیمدا ترلهییب، قیزاران آرزی، چوخ مهارتله اصلی سؤزونو بئله سؤیلهدی:
«بابام، داها درس اوخوماغیما اذن وئرمیر.»
لیلا خالا حیطدن گلیب بیزیم صُحبتیمیزین آراسینا گیردی:
«آرزینین «اورک گئچمه»سی، آتاسینی چوخ نگران ائدیبدی. اونون حوصلهسی چکمیر، آرزی درسینی قورتارسین…»
من داها لیلا خالانین سسینی ائشیتمیردیم. اؤز اؤزومه فیکرلشدیم:
«لیلا خالا داها بس دیر. من بو حکایهنی آخیرا کیمی اوخودوم. یعنی آرزینین ائلچیسی وار و درس اوخوماسی هدفسیز بیر ایش گؤرونور. نه یاخشی کی تئز ائوـائشیک باشی باغلاسین، نه یاخشی…»
۴
بو بؤیوکلوکده زنگاندا، ابداً آرزینین بیر داها گؤروشونه فیکر ائتمزدیم. پاساژلارین بیرینده بیردن گؤزوم بیر نئچه نفره ساتاشدی. عجبا اونلارین ایچینده آرزینی دا گؤردوم. او قیز لاپ گؤزللشمیشدی. اونون هالهسینین اطرافیندا نه تکجه لیلا خالا، بلکه بیر آیری غریبه خالا و نئچه نفر ده گنج قیز گلین دایانمیشدیلار. البته او آداملارین ایچینده، بیر غریبه کیشی هامیدان چوخ منیم دقت مرکزیم اولدو. آغ کؤینک، توکو ساللاق و تقریباً اَنلی کورک بیر کیشی. اَن آزی مندن بئش یاش بؤیوک اولاردی. اونلار بیر قیزیلچی دوکانینین قاباغینا توپلاشمیشدیلار و ندنسه بیر مسألهدن بحث ائدیردیلر. من او جماعتی گؤرندن بیر آز سونرا، هامیسی بیردن حرکت ائتدیلر. بو حرکت او قدر سرعتله اولدو کی من حتّی بیلمهدیم، اونلار پاساژین هانسی سمتینه یوللاندیلار، من هانسی سمتینه. قانـتر ایچینده ایکن، پاساژین خلوتینه سیغیندیم. بیر آندا گؤزلریم قارالدی. قولاقلاریم غریبه بیر سسلرله دولدو. سانکی بوتون دونیا منه قاهـقاه گولوردو. اونلارین ایچیندن، آلچاجیق، یوغون یومورو و قاتما بؤرکلو بیر کیشی الینده بیر نفت چللگی، منه باخیب، آرزینی منه تاپشیریردی. اما منیم ذهنیمده، قیرمیزی آژیر، اؤلوم کیمی بوتون شهری آلیب یاتمیشدی!
زنگان/ یای ۱۳۸۷


text:
اوستاد عزیز محسنی حیاتا گوز یومدو.
«ادبیات سئونلر» گروهو
ازلدن بئله دیر چونکی کاینات
جهان دایمیدیر، عؤمور امانات
الدن اله کئچیر وفاسیز حیات
بیز گلدی گئدریک سن یاشا دونیا …
بو آجی خبر ادبیات، مدنیت عائلهسینی اورهک ائویندن سارسیتدی. بیر عؤمور ائلینین، وطنینین سعادتی اوغروندا یازیب یاردان اینسان، وطنیمیزین زحمتکشلرینین قایغیکئشی اوستاد عزیز محسنی ۹۵ یاشیندا امریکادا حیاتا گؤز یومدو.
ائلیمیزین شرفلی اوغلو بیزدن آیریلسادا اوزون ایللرین خاطیرهسی، یازیلاری، آراشدیرمالاری خالقیمیزین یادداشیندان سیلینن دئییل.
«ادبیات سئونلر» گروهو اوستاد عزیز محسنینین ابدی خاطیرهسینه عشق اولسون دئییر. بو آجی کدرلی آیریلیغی عزیز محسنی عائلهسینه، «صابر» انجمنینه، اوستادین بوتون سئونلرینه، قلمداشلارینا تسلیت دئییب، باش ساغلیغی وئریر. آذربایجان باشین ساغ اولسون.
«ادبیات سئونلر»
۹۸/۹/۶


text:
گؤرشجنگ ییگیت آرازمحمد تکه نی یاتلاپ !
آرازمحمد نرسسه اؤرأن ایر، من دیین یاشیندا نامارت اوقونگ قوربانی بولدی. ازبر سازندا، اون بارماغیندان دور دؤکولیأن کوموش اوستاسی، اوزین بویلی، گؤرمه گی ییگیت یاسان بزگ- شایلاری بیلن انچمه گلین- قیزلارینگ تویونی بزأپ- بسلأپدی.
«پولـلــــی لاری بیــــر کؤپه گه آلمـــــادینگ،
بگ ینگ غــولـی، بای نوکــری بولمادینگ،
“حــان آقـــــا” دییپ بنـــده لیگی قیــلمــادینگ،
اویــادیــاردی سـنـگ دوتــــارینـــگ اووازی،
آراز محــمـد دی چـــــالیـــان بــو ســـــازی.»
قربانگلدی آهونبر[1]
آرازمحمد نرسسه اؤرأن ایر، من دیین یاشیندا نامارت اوقونگ قوربانی بولدی. ازبر سازندا، اون بارماغیندان دور دؤکولیأن کوموش اوستاسی، اوزین بویلی، گؤرمه گی ییگیت یاسان بزگ- شایلاری بیلن انچمه گلین- قیزلارینگ تویونی بزأپ- بسلأپدی. اول طوی- توماشالاردا سازی بیلن یؤرکلری آولاپ، قولاقلارینگ پوسونی آچانام بولسا، اؤزی دورموشونگ کؤپ آجی شارپیغینی دادیپ گلیپدی. یؤنه المیداما یؤره گی نینگ تؤرینده یاتان گیزلین آرزو-اومیدلارینا ییتمک اوچین گیجه- گوندیز دییمأن قاپاساداقی قوش کیمین چیرپینیاردی. آزاتلیق یالقیمی نینگ بیر گون دوغارینا صابیرسیزلیق بیلن قاراشیاردی. یؤنه حایپ، اول گون، آرازمحمد گونینگ دوغوشینی گؤره بیلمأن یاغتی جهان بیلن حوشلاشمالی بولدی. اول 1956- نجی یئلینگ توموس آیلاری نینگ بیرسینده، یانگقی قیرق یاشی آرقا آتان چاغیندا، سویجی اوقودا یاتیرقا، دانگ شمالی سرگینلأن ماحالی، انیانیان دوستی نینگ، انچمه یئللاپ حاوپلی- حاطارلی، چتیلی- چرکزلی یوللاری بیله آشان، اونونگ یانینا یئلان یالی بولوپ گیرن “یولداشی نینگ” نامارت اوقـونینگ قوربانی بولدی.
******
آرازمحمد تاقمین 1915- نجی یئلدا حأضیرکی تورکمنیستانینگ قیزیل آرباط رایونیندا انه دن دوغولیار. اونونگ چاغالیق و یاشلیق دؤوری تورکمنیستاندا بارها موچ آلیان غالا- غووپلی یئللارا غابات گلیأر. تورکمنیستاندا ساویت/ شورایی دوزگونی یولا قویماقچی بولیانلار بیلن اونگا غارشی دوریانلارینگ آراسیندا ییتی سؤوش باریاردی. نتیجه ده 1924- نجی یئلدا تورکمنیستاندا شورا حکومتی اساسلاندیریلیار. هر بیر انقلابینگ دسلاپقی یئللاریندا بولوشی یالی، شورا حکومتی نینگ یوقاردان ایبریلن کادرلاری، تورکمنیستانینگ یرلی دوزگونلرینه بلد بولمادیق یولباشچیلاری بیر توپار اؤته گچمه لره، ادن-اتدیلیگه یول بردیلر. “بای- کولاک”، “میللتچی”، “آخون-ایشانینگ قویروغی” … یالی بیر توپار بهانالار بیلن آداملار یانالیپ باشلاندی، ایز یانیندان قالحوز قورلوشی دؤورینده بو یاد دوزگونه بویون بولمادیقلارا غارشی یاویز چأره لر گؤرولیپ باشلاندی. شوندان سونگ مونگلأپ- مونگلأپ تورکمن حوجالیغی ایرانا و آوغانیستانا سیغینماغا مجبور بولدولار.
یانگقی یتگینجک یاشینا قادام باسان، 12-10 یاشینداقا آرازمحمدلرینگ حوجالیغی- ده گیجه یاری آراچأکدن آشیپ، کوممت قاویزینگ اته گیندأکی اوبالارینگ بیرینده یرلشیأر. اولارینگ آراچأگینگ حاوپلی- حاطارلی یولونی نأحیلی گچندیکلری، آراچأکده ایران سرحدچیلری نینگ اولارینگ غیممات بها زاتلارینی تالاندیقلاری حاقیندا گوررینگ اتسنگ، ادیپ اوتورمالی.
یانگی استالینچیلیک ظولموندان دییندیق دییلنده، بولارینگ باشینا ایران پادشاسی ائرضاشانینگ غانلی پنجه سی اینیأر. گؤچوپ گلنلرینگ بیرتوپاری تأهرانینگ قولایندا، قوملوق، کلیمات (آب و هوا) تایدان اربت یر بولان ورامینه سورگون ادیلیأر. اولارینگ آراسیندا آرازمحمدینگ آقالاری- دا بولوپدیر. حاچاندا پادشاه یورتدان غاچیپ گیدنده، بوسغونلار اوجاقلارینا دولانیپ گلیأرلر.
ایکینجی جهان اورشی یئللاریندا بوتین ایراندا شول ساندا تورکمنصحرادا- دا آزاد ادیش حرکتلر یایبانگلانیار. شول واقت تأزه دؤرأن سیاسی پارتیا (حزب) حؤکمینده، سوسیالیستیک مرام بیلن “حزب توده ایران” گینگ اینتلله گنتسیا وکیللرینگ اینامینا گیریأر و اولارینگ قولداوینی آلماغی باشایار. شول واقتلار مرحوملار غایب بهلکه، صافار انصاری و حأضیر آرامیزدا یاشاپ یؤرن نورمحمد عاشورپور داغی کوممت غاویزدا شول آقیم بیلن آقیپ، تورکمن حالقی نینگ یاغتی گلجگی اوغروندا جان آیامازلیق بیلن گؤرشیأردیلر.
آرازمحمد تورکمنیستاندا بولان دؤورینده اؤز انه دیلینده ساپاق آلیپدی، آیدیلیان عدالتلی دوزگونینگ بیر اووجونی گؤروپدی. شونگا گؤرأ شئیله دوزگونینگ تورکمنصحرادا- دا یول آلماغینی یوره گینده بسلأپ، ایناملی أدیملر بیلن بو توپارا قوشولیار و “حزب بوده ایران” ینگ آغضالیغینا قبول ادیلیأر. کؤپ گزک حزب ینگ متینگلرینه آکتیو غاتناشیپ، اوقغونلی سؤزلر بیلن چیقیش ادیپ، تورکمن حالقینی گؤرشه چاغیریار.
ایکینجی جهان اورشی یئللاریندا آرازمحمدلارینگ یاقین قارینداشلارینا یاویز بیر بلا اینیار. اول- دا قیزیل آربادینگ جان آخیر اوباسیندان تورکمنصأحرا سیغینان تکه لرینگ “حؤجیک” تیره سیندن نوری اوغلی آننامیرات آخونینگ توسساغ ادیلیپ، تورکمنیستانا آلنیپ گیدیلیپ اول یرده آتیلماغی بولیار. گورگن شأهرینده شوروی نینگ کنسولی بولوپ ایشلأن، سونگرا تورکمنیستانینگ مشهور یازیجیسی بولان مرحوم قلیچ قلی یف، تورکمنصأحرالی تورکمنلر بیلن اونگات غاتناشیقدا بولانام بولسا، شوروی نینگ غارایشیندان تورکمنیستانی ترک ادیپ بو یرلره گلنلر انقلابا غارشی آداملاردی. اولارینگ یولباشچیلارینی یوق اتملیدی یا- دا اله سالیپ، تورکمنیستانا ایبرملیدی. شول گؤرکزمه اساسیندا آننامیرات آخون، راحیم تکه و گؤکی صوفی اوغورلانیپ، تورکمنیستانا آلنیپ گیدیلیأر.
1990- نجی یئلدا کوممت غاویزا باران و آننامیرات آخونینگ اوغلی محمد آخون بیلن دوشوشان تورکمنیستانینگ گؤرنوکلی یازیجیسی رحیم اسنوف بو بارادا شئیله یازدی:ه ماغلومات بریأر:
«بییک واطانچیلیق اورشی دؤورینده تورکمنیستاندا آننامیرات آخون حاقدا بیرنأچه بولوغسیزگوررینگ یایراپدی… ساویت قشونی نینگ ایرانداقی تورکمنلرینگ آراسینا آرالاشماغی اول یرده یاشایانلارینگ اولی بدبختچیلیقلارا سزاوار بولماغینا سبأپ بولوپدیر. انچمه ماشغالالار آتادان، دوغاندان ماحروم بولوپدیر، انچمه زنانلار دول غالیپدیر. اولارینگ بیرنأچه سینی اشتابه (قرارگاه) چاغیریپ، شول یرده ساقلایان اکنلر، بیرنأچه سینی ملایم سؤزلر بیلن آلداپ، آلیپ {تورکمنیستانا- آگ} گیدیأن اکنلر، بیرنأچه سینی بولسا، آچ-آچان توسساغ ادیپ، آلیپ گیدن اکنلر. سونگرا بولسا اولارینگ همه سینی ساویتلر یوردونا آشیریپ، اول یرده اولارا نأحیلی الهنچلیکلرینگ غاراشاندیغی بارادا البته، آیدیپ اوتورماغینگ گره گی یوق.
ساویت قشونی ایراندان چیقماقچی بولاندا استارشینا {کیچی درجه لی افسر- آگ} دؤولت اسنوف حوشلاشماق اوچین محمدینگ{آننامیرات آخونینگ اوغلی- آگ} یانینا باریپدیر. شوندا یاش ییگیت گؤزینه یاش آیلاپ، توتولوپ، آشغابادا آلنیپ گیدیلن قاقاسینا سالام آیتماغی خواهش ادیپدیر. دولت بابایوویچ دولانیپ گله نیندن سونگ آننامیرات آخونی ایدأپ آشغابادی، قیزیل آربادی الک الأن یالی اتسه- ده، آخونی نینگ بو یردأکی دوغان- غارینداشلاریندان بیرین- بیرن سوراپ چیقسا- دا، اوندان درک تاپماندیر. دیندار آخون ادیل قویا غاچان یالی بولوپدیر.
کوممت غاویزدا بولسا آننامیرات آخونینگ اؤلندیگی بارادا میش- میشلار یایراپدیر. اول میش- میشلارام داشاری یورتلارا، یاغنی ساویت تورکمنیستانیندان باران میش- میشلار بولمالی. عمومان آننامیرات آخون حاقدا هر حیلی ساماخیللمالار یایراپدیر. شولارینگ بیرینده اونگا حامانا، دولت سیاسی اوپراوله نیه نینگ هم- ده ایچری ایشلر حالق کامیسسارلیغی نینگ اورگانلاری{سونگراقی ک گ ب- آگ} یؤریته ایش بیلن ایرانا اوغرادیلانمیشلار. ایکینجی جهان اورشی نینگ باشلاریندا بولسا اول ایرانینگ دؤولت ایشلرینه باشلارینی سوقماغا یتیشن فاشیستلرینگ یؤریته قوللوغینا ادیأنلرینگ نظرینه دوشونمیشین. اونسونگ هیتلرچی ایچ آلیلار غیسغا وقتینگ ایچینده آخونلیق درجه سینه یتن آننامیرات آخونی یوموشلار بیلن یئنه- ده بأریک {تورکمنیستانا- آگ} ایبرنمیش.
ساویتلرینگ ایرانداقی کونتر رولوتسیا{جاسوسلسق اداراسی-آگ} بولسا اول یرده آننامیرات آخونینگ آدینی گؤته ریپ یؤرن آگنتی توتوپ ساویت سایوزینا ایبرنمیش. بو یرده- ده اونونگ بیلن ایش دررو بیریانالیق ادیلنمیش.»[2]
ایکینجی جهان اورشوندان اؤنگ- ده آلمانلار تورکمنلرینگ آراسینا سیزیپ، تورکمنصأحراده کأبیر بینالاری قوروپ، یرلی یولباشچیلار و حانلار بیلن غاتناشیق ساقلاندیقلاری بارادا تاریخچی عالیملار بی بی رابعه لوگاشووا و همت آتایف- ده ماغلومات بریپدیلر. (سرات: ترکمنهای ایران و جنبش رهایی بخش ترکمنهای ایران)
ایکینجی جهان اورشی تمام بولوپ، شوروی نینگ قیزیل قشونی تورکمنصأحرانی ترک ادندن سونگرا، تأهرانداقی رئاکسیون/ مرتجع گویچلر توده پارتیاسی نینگ آغصالارینا غیسیشلارینی آرتدیریارلار. 1948/1327- نجی یئلینگ بهمن/ ژانویه آینئندا ایرانینگ پادشاسی محمدرضا “تهران” اونیورسیتتینده اوقا توتولیار (مونینگ شاه طاراپیندان یولا قویولان خاین پلان دیغی- ده آیدیلیار) شوندا، اوق آتان ناصر فخرآرایی نینگ جویبسیندن “حزب توده” نینگ آغضاسی دیین کارتی تاپیارلار! و شوندان سونگ بو پارتیانینگ آغضالاری غاضاپلی ایزارلامالارا سزاوار بولیار. ائلایتا- دا کوممت قاویزدا حاوپسوزلیق گویچلر، ارتش ینگ ” رکن دوم” دیین بؤلومی بیر توپاری تورکمنی شول ساندان غایب بهلکه، قربان نظر رابطی(حاجی خان اوغوزی نینگ انیسی) و آرازمحمدینگ آقاسی قربان تکه (قربان خیاط)، شیئله- ده کومیش دپه دن گؤرشجنگ روحانی ولی جان آخون وافی نی داغی توسساغ ادیپ، ایکی گورگنه سونگرا ساری شهرینه ایبریأر.
1953/1332- نجی یئلدا آمریکانینگ گیزلین قوللوق ادراسی “سیا” دکتر مصدق ینگ حکومتی آغدارماغا سیناشیار. حزب توده و اونونگ گیزلین افسرلر قوراماسی بیر- ایکی گزک بو پلانی پاش ادیأر. آخری کودتا شول یئلینگ 28- نجی مردادیندا عامالا آشیریلیار. سازمان نظامی افسران حزب توده- دن گینگ مؤچبرده رژیم اؤج آلیپ اوغرایار. توده پارتیانینگ افسرلر توپاری نینگ یولباشچیسی خسرو روزبه توسساغ ادیلیأر. شوندان سونگ حزب ینگ گؤرکزمه سی بویونچا افسرلر شوروی یه شول ساندان آذربگجانا و تورکمنیستانا سیغینمالی بولیار. اساسان 1946- نجی یئلدا أذربگجاندا ملی حکومت آغداریلاندان سونگ ساویتلر یوردونا غاچها- غاچلیق باشلانیار. تورکمنلردن غایب بهلکه، ساپار انصاری، نورمحمد عاشورپور، محمدآمان اسلامی، ساری گوکلانی، بایرام محمد مدرسی و بیرآز سونگرا سرهنگ توپخانه ساپار خطیبی داغی تورکمنیستانا سیغینیارلار.
آمریکانینگ کودتاسی بیلن حکومتینی غایتاریپ آلان محمدرضاشاه نی قولداپ رئاکسیون گویچلر انقلابی ییگیتلری داراپ باشلایارلار. حتی گوندیزینگ گونورتاسیندا کؤچه لرده شاه رژیمینه غارشی دوران ییگیلری اوروپ ینجیچیأرلر. میثال اوچین 1335- نجی یئلدا کوممت غاوزینگ “سیدی” لرینگ یانینداقی چاتریغیندا بیر تکه ییگیدینی (راحیم تکه نینگ اوغوللاری نینگ بیری بولسا گرک، سبأبی اولار توده پارتیانینگ بیلدیریشلرینی شأهرده یایرادیانمیشلار) توتوپ، اونی باشغا بیر تورکمن داش بیلن اوروپ غانا بویاپدیر. شوندا تورکمنیستاندان ایرانا سیغینان تکه لرینگ همه سینه “کمونیست” و شاه رژیمینه غارشی آداملار حؤکمینده غارالیپدیر.
دسلاپقی توتها- توتلیقلاردان ساغ- آمان غالان آرازمحمد انقلابی افسرلرینگ آراچأکدن آشماغینا کمک ادیپ باشلایار. اساسان بو ایش، توده پارتیاسینا 1327- نجی یئلداقی رژیم ینگ ایلکینجی هجومی دؤورینده باشلانان بولمالی، سبأبی شهربانی کل کشورینگ گرگانه و گنبدقابوسه یازان گیزلین حاطیندا آراچأکدن گچیأنلره کمک بریأنلرینگ ایزارلانماغی حاقیندا گؤرکزمه بریلیأر.
بو یاغدای 1958/1337- نجی یئللارا چنلی دوام ادن بولمالی. پأک یوره کلی، ساده ییگیت آرازمحمد قونگشوسی بولان لات، قمار اویناپ یؤرن یالقاپ آتابایه اؤز گیزلین سیرینی عیان ادیأر. شوندان سونگ بیر گزک آرازمحمد، افسرلری، یالقاپ بیلن تورکمنیستانه ایبریأر. بلله نن مهلتینده دولانمان، یالقاپ، تورکمنیستاندا ایکی هفته لأپ غالیپ، عرق ایچیپ، وجرالیق ادیأر. دولانپ گلندن سونگ بو ایکیسی نینگ آراسینا تاو دوشیأر. شوندان سونگ یالقاپ ینگ ایچینه کیتوو دوشوپ باشلایار و پورصاتا غاراشیار.
شول گون آرازمحمد، دکتراحمد غاراداغلی نینگ اؤیونده بولان مجلیسیندن گیچ اؤیونه دولانپ گلیأر. دکتر غاراداغلی آرازمحمدینگ سازیندان و شیرین لفظ بیلن آیدیان آیدیمیندان غانمایاردی. هر گزک اوتورشیق بولاندا آرازمحمد، مرتبه لی میخمان حؤکمینده بیرینجی چاغیریلیاردی. توموسونگ یالدیراق آیی، هوا یاقیپ باریاردی. مرداد آیی، کوممت قاویزدا دییسنگ ایسسی بولیار. پنجره نی آچمان یاتیپ بولمایار. آرازمحمدینگ گینگ حاولوسی باردی. حاولی نینگ کؤچأ طاراپ آچیلیان یرینده، اول اؤزی و میخمان جایی اوچین یؤریته جای قوردوریپدی. اول شئیله بیر دوزگونلی، آکورادلی (منظم) یاشایاردی ادیل اروپالی لار یالیدی، اونونگ یاتیان کراواتی (تختخوابی) باردی. شول الهنچ جنایت بولمازدان بیر گیجه اؤنگ آرازمحمدینگ اوغلی- ایر یاشیندا اینچه کسل دن اؤلن اوغلی- آنه قاقا، گیجه یاریندا پنجره نینگ آنگیرسیندا بیر ایمنچ کؤله گأنی گؤره ندیگینی آیدیپدیر. اما اونونگ بو سؤزلرینه اونس بریلمأندیر. ارته سی آغشام دانگدان، هنیز تاویق- خوروز غیغیریپ یتیشمأنکأ، ایکی سانی غارا یؤره کلی آدام آرازمحمدینگ سویجی اوقوودا یاتان جایئنا یاقینلاشیپ، اولارینگ بیریسی، تفنگ بیلن اونی آتیپ اؤلدوریأر و غارانگقیلیغا سینگیپ گیدیأرلر.
محله دن اولی غوح- غالماغال، داد- فریاد توروپ اوغرایار. دادگاه دان یؤریته مأمور گلیأر. مسئله نی درنگه یأر. آرازمحمدینگ حوسسارلاری، یاقین دوستلاری، ایلی- گونی اونی سونگقی یولونا اوغرادماغا تاییارلانیاردی. دیمشیقلیق آرالاشیپدی، دینگه اول جایدان مرحومینگ حوسسارلاری نینگ، عیاللارینگ آغی سسی بو دیمیشلیغی بوزیاردی.
شول واقت مرحومی جایلاماغا اوغراتماچی بولیانلارینگ بیریسی تاغتا یا- دا غامیشینگ گرکدیگینی آیدیار. اله سرأپ، دوستونینگ اؤلومینه همه آداملاردان بتر غینانیپ یؤرن یالقاپ: “من گتیره یین” دییپ، دوچرخه نی آلیپ بازارا طاراپ گیتمکچی بولیار. اؤنگ آیاق ماشینی قاوی سوروپ بیلیأن یالقاپ، ایکی گزک داغی یئقیلیار. شوندا معرکه نینگ آراسیندان غـورغان آتابای دیین بیری: “شونینگ بولوپ یؤریشی غاوینگ اوغری دأل” دییأر. یالقاپ غاتی آلجیرانگگی گؤرونیأردی. آداملار: “آی پاخیرینگ یاقین دوستی اؤلدی شونینگ اوچین دیر- دأ” دییأردیلر. مرحومی سونگقی اؤیونه یولاغچی ادیأرلر.
*********
آرادان قیریق گون گچیأر. بیر گیجه عاراقدان کیفی کؤک بولان یالقاپ گیزلین بیر سیرینگ اوستونی آچیار. اول عیالینا: «اول تکه جیگی-أ آلاندیرین» دییپ آرازمحمدی دایسی بیلن بیله باریپ اؤلدورندگینی آیدیار. “ناحاق غان یرده غالماز” دییلیشی یالی بو گوررونگ یرده غالمایار. یواش- یواشدان آغیزدان-آغیزا، دیلدن- دیله یایرایار. شوندان سونگ گوررونگ اولا تورویار.
پوصاتدان پئیدالانیپ رژیمینگ گیزلین قوللوق اداراسی تورکمنلرینگ بیرتوپارینی توسساغ ادیأر. اولارینگ آراسیندا آرازمحمدینگ دوغانی قربان، آق اؤیلی کسه آرقا، آمانگلدی مورت، ساتلیق برکندی (ولیجان آخون وافی نینگ انیسی) هم- ده یالقاپ داغی بولوپدیر. بولاری تأهرانینگ قصر قاجار زندانینا آلیپ گیدیأرلر. یالقاپ قورقوسیندان بیلیأن زاتلاری نینگ همه سینی شول ساندان افسرلری آراچأکدن گچیرمک بیلن باغلی سیرینگ اوستونی آچیپ بریأر. اولارا 15-10 یئل ایش کسیلیأر. یالقابا- دا 10 یئل بریلیأر. بولارینگ زندانداقی یاغدایی بارادا حزب توده نینگ یوقاری درجه لی لیدرلریندن محمدعلی عمویی[3] کتابی نینگ «ارازمحمد ستاره ای در ترکمن صحرا» دیین بؤلومینده شیئله ماغلومات بریأر:
-
«پاییز 1337{1335 بولمالی-آگ} گروهی ترکمن به زندان وارد میشوند… در اتاقهای بندهای یک و سه مستقر می شوند… آنها بازمانده سازمان حزب در “گنبد و صحرا” هستند. هرچند پس از کودتای بیست و هشتم مرداد ضربات سختی بر آنها وارد آمد و بسیاری از اعضا بازداشت یا فراری شدند. با این همه ارازمحمد، یکی از افراد باسابقه حزبی و آشنا به تمامی گوشه و کنار صحرای ترکمن موفق می شود تا شاخه ها را سرو سامان دهد و شبکه حزبی را رو به راه کند. این شبکه کار مهمی در دوران تجدید سازمان به عهده گرفته عبور دادن افراد حزبی فراری از مرز و رهانیدن آنها از خطر مرگ بود. در جریان اینگونه عملیات یکی از راهنمایان به نام یلقاب، که از دستیاران ارازمحمد بود دستگیر میشود و از بیم شکنجه آنچه می داند به زبان می آورد… آن عده ده پانزده نفری را تسلیم دادگاه و به زندانهای ده و پانزده سال محکوم می کند…»
**********
آرازمحمدینگ نأمه اوچین آتیلیپ اؤلدوریلندیگ بارادا آنیق دلیل یوق. بو یرده دینگه کأبیر چاقلامالار بیلن چأکلنملی بولیاریس:
1- شوروی نینگ ک گ ب سی آرازمحمدینگ بیلیأن زاتلاری نینگ ایرانینگ ساواک قوللوغی نینگ الینه دوشمزدن حواطیر ادیپ شئیله پلانی قورنان بولماغی آخمال؛
2- ایرانینگ گیزلین قوللوق و ایچالی لیق اداراسی ساواک- ینگ اؤزی بو جنایتی عامالا آشیران بولمالی؛
3- بلکی- ده آرازمحمدینگ بو تراگیکی اؤلومینده شخصی دوشمانچیلیقلار رول اویناندیر.
مرحوم آرازمحمدینگ ایکی اوغلی بیلن بیر قیزی بولیار. باش اوغلی آننا قاقا یاشلیقدا اینچه کسلدن اؤلیأر. ایکینجی اوغلی تاغانقلیچ- ده 1357- نجی یئلداقی تورکمنلرینگ غوزغالانینگا آکتیو غاتناشار. اول سونگرا توسساغ ادیلیپ، بیرنأچه یئللاپ اصفهانه سورگون ادیلیأر. آرازمحمدینگ قیزی ارازبی بی بولسا دورموش قوروپ، گذران ادیپ یؤرن بولمالی.
مرحوم آرازمحمد تکه نینگ یاتان یری یاغتی جایی جنتدن بولسون.
بو ماقالانینگ تاییارلانماغیندا ادن حیذماتداشلیقلاری اوچین دوغانلار قلیچ و وکیل تکه، مرحوم دکتر قلیچ نوبری یه منتدارلیغیمی بیلدیریأرین.
آ.گلی
20 مه 2016
[1] مرحوم آهونبرینگ بو غوشغوسینی دولی اوقاماق ایسله سینگیز
http://turkmen.se/2007/januari/chalynmadyk-mukam.html
[2] Rahym Esenow: Syrly Toslamalaryñ pydalary. Aşgabat. 1995. S.130
[3] دُرد زمانه. م. عمویی. ص 150


text:
چولاق اسماعیل
مقصود تقیزاده هریس(نیسگیل)
ساغ الینی تاختا قاپینین کؤهنه چرچیوهسینه دایاق وئریب دورموشدو. یاش دامجیلاری قیریشیق یاناغیندان آشاغی سوزوردو. هردن ده دوداغینی دیشلهیهرک ایستهییردی آغلاماسینین قاباغینی آلسین، آنجاق ائلهیه بیلمیردی. پاییز گونشینین سون شوعالاری پالچیق داملارینا دؤشنمیشدی…
عؤمرونون میوهسی بیر تک ائولادی «ائلناز» ایندی ایسه بخت ائوینه یوللانیردی. چولاق اسماعیل نه قدر اؤزونو اودا- کؤزه ووراندان سونرا دا ائلهیه بیلمهمیشدی قیزی اوچون- هئچ اولمازسا بیر آز قیویر- زیویر- جئهیزلیک آلسین. بونا گؤره ایچهریده اؤز- اؤزونو دانلاییردی:«اؤلهسن، ارییهسن بئله کیشی! عؤمرونده بیر ائولاد صاحیبی اولدون، آنجاق اونو اوزو سولو ار ائوینه یولا سالمادین!»
بو فیکیرلرله اونو لاپ آغلاماق توتوردو. آنجاق دیلینین آلتیندا- گلینین دالیسینجا آغلاماق اوغورسوز اولار- دییهرک، اؤزونو ساخلاشدیریری…
ائلناز ایری و قارا گؤزلرینی ماشینین شوشهسینین آرخاسیندان قوجا آتاسینا تیکمیشدی. کیشینین یالقیز قالماغینی دوشونهرک، اونو دا آغلاماق توتوب، یاز بولودو کیمی دولموشدو. بو گون و ائله بو آنلار آناسی دا یادینا دوشوردو. اونون مهربان باخیشینی و دوداغینداکی تبسسومونو خاطیرلاییردی. یازیق آرواد اونون اوچون نه آرزیلار ائلهمیشدی:« آی بالا، بیر بخت ائوینه گئدن گونونو گؤرسئیدیم اؤلمزدیم!». آمما اجل اونا آمان وئرمهییب، ۶ ایل اؤنجه اورک خستهلییی ایله دونیاسینی دییشمیشدی. آتاسی اسماعیل اونون داوا- درمانینا پول تاپمادی. او خسته قادین، ارینی و بیر تک قیزینی باشسیز قویوب گئتدی…
گونش داغلار دالیندا ایتیب و قارانلیق یاواش- یاواش شهره قاناد گریردی. ماشین یوللانیب و ائلنازی دا اؤزو ایله آپاردی. چولاق اسماعیل نملی باخیشلارلا اونو بیر آز ایزلهییب، سونرا گئری دؤنوب آخسایا- آخسایا ایچهری گیردی. ائوه غریب بیر سکوت چؤکموشدو. اوتاغین قاپیسینی آچدی. قاپی جیریلداییب، چیرپیلدی. کیشی اؤزونو کؤهنه کیلیمین اوستونه سالیب، هؤنکور- هؤنکور آغلاماغا باشلادی. سویوق و سس سیز- سمیرسیز بیر ائوده تک باشینا قالماغینا هله ده اینانا بیلمیردی. آنجاق بیر او ایدی، بیر سکوتا دالمیش ائو، آروادینین اؤلومونون آجی خاطیرهسی، قیزینین جئهیزسیز بخت ائوینه یوللانماسینین دردی و بیر ده یالقیز قالماغینین آغیر غمی…
چولاق اسماعیل هله ده تاوانین هیس باسمیش دیرکلرینه گؤز تیکمیشدی. گؤزلرینین دؤورهسی قیزاریب، گؤینهییردی. نفسی تنگه دوشوب و اورهیی یارالی قوش کیمی چیرپینیردی. ائله کیرپیکلری لاپ تزهجه بیر- بیرینه یوووشماق ایستهینده، کوچهدن ائشیدیلن های- هارای سس لری اونو اؤزونه گتیردی. باشینی یئردن قالدیریب اوتوردو. سسلر لاپ یاخینلاشیردی. الینی دووارا سؤیکهییب، آیاغا قالخدی. اوتاقدان چیخیب، قیچینی چکه- چکه کوچه قاپیسینا ساری گئتدی. قاپینی یارییا قدهر آچیب، کوچهیه بویلاندی… بیر دسته آدام کوچهنین باشینا ساری یول باشلامیشدیلار. چولاق اسماعیل گیلدن اوچ قاپی آشاغیدا یاشایان «حاجی جاواد» ایکینجی دفه «مکه»یه مشرّف اولدوغونا گؤره جاماعات اونو یولا سالیردی…
یای- ۱۳۸۱


text:
طالبان نینگ هوا گه اوق اوزیشی عاقبتیده کوپلب کیشی حیاتینی یوقاتدی
اوشبو حادثه عاقبتیده 17 کیشی نینگ حیاتی نی یوقاتگن لیگی بیلدیریلدی
افغانستانده پنجشیر ولایتی نینگ پریان تومنی نی قولگه کیریتگن لیگی بیلدیریلگن طالبان نینگ, هوا گه اوق اوزیشی عاقبتیده 17 کیشی حیاتی نی یوقاترایکن, 41 نفر ایسه یره لندی.
اوشبو مناسبت بیلن پایتخت کابلده طالبان تامانیدن هوا گه اوق اوزیلدی.
افغانستانده ترقه تیلگن خبر لر گه کوره, هوا گه اوق اوزیلیشی عاقبتیده 17 کیشی حیاتی نی یوقاترایکن, 41 نفر ایسه یره لنگن.
اوشبو اوق لردن بعضی لری تورکیه رادیو تلویزیونی (تی آر تی) تیمی نینگ یانی گه اصابت ایتدی.
عینی دمده, قطر نینگ افغانستان ایلچی لیگی, کابلده گی هوا قونلغه سی اوچیش- قونیش یوله گی نینگ افغانستان لیک مسئول لرنینگ همکارلیگی بیلن ترمیم قیلینگن لیگی نی بیلدیررایکن, هوا قونلغه سی نینگ یقینده ملکی اوچاق لر اوچون آچیلیش گه تیار ایکن لیگی نی معلوم قیلدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
تورکیه نینگ استانبول شهریده کوپلب افغانستانلیک قاچاق مهاجر اوشلندی
اوشبو کیشی لر استانبول نینگ غازی عثمان پاشا منطقه سیده اوشلنگن
اسلام همکارلیک تشکیلاتی کابلده اویوشتیریلگن هجوم نی قاره له دی
اوشبو توغریده اسلام همکارلیک تشکیلاتی تامانیدن بیانات بیریلدی


text:
`اوچر موتر` نتیجه لر
ینگی لیکلر [124]
- نایجریاده اونلب کیشی آلیب قاچیریلدی
- اوکراین دولت باشلیغی نینگ موتری تصادف قیلدی
- افغانستان ده بیر تیک اوچر قولب توشدی
- تورکیه ده ایشلب چیقریلگن موترنینگ مارچ آییده ساتیش گه چیقیشیدن خبر بیریلدی
- ایردوغان تورکیه ده ایشلب چیقریلگن موترنی سینب کوردی
- تورکیه ده برقی موترلر اوچون ایشلب چیقریلگن چارج استیشنلری نینگ سینشی اوتکزیلدی
- تورکیه فیلیپین گه حربی تیک اوچر ساتماقده
- هندوستانده یوز بیرگن بیر حادثه ده کوپلب کیشی جان بیردی
- سیناودن اوتگن اوچه دیگن موتر تصدیقلندی
- تونس ده حربی تیک اوچر قولب توشدی
- هنگریده قاچقینلرنی آلیب بارووچی موتر حادثه قیلدی عاقبتده کوپلب کیشی جان بیردی
- هندوستان قوراللی کوچلر قومندانی تیک اوچر حادثه سیده حیاتینی یوقاتدی
- آذربایجانده تیک اوچر حادثه سی یوز بیردی
- امریکا قوشمه ایالتلریده هیداوچی اوز موتری نی انسان لرنینگ اوستی گه هیده دی
- برقی موتر لر اوچون تولبکسده آلیب یوریش ممکن بولگن چارجر ایشلب چیقریلدی
- تونس ده حربی تیک اوچر قولب توشدی
- روسیه ده بیر تیک اوچر قولب توشدی
- هندوستانده بیر تیک اوچر قولب توشدی
- کنیاده حربی تیک اوچر قولب توشدی
- افغانستانده حربی تیک اوچر قولب توشدی
- ایکّی عیال اغدیریلیب کیتماقچی بولگن موتر نی قوتقریب قالدی
- پاریس موتر نمایشی
- موتر نی ییه دیگن بو ماشین گه قره نگ. قیزیق بیر ویدیو
- سقله سه بلا یوق سقله مسه پناه یوق
- ایردوغان ایلک وطنی موترنی سینب کوردی
- اوچاق دن موترلرنی آتیب یوباره دیلر
- بولمَیدیگن نرسه گه اصرار قیلیش نینگ عاقبتی بو بوله دی!
- تورکیه ده ایشلب چیقریله دیگن موتر تنیتیلدی
- موتر نینگ ماشینیده کوتیلمه گن وحشی بیر مهمان!
- کوتیلمه گن مهمان...
- موتر لرنینگ اوستیدن اوته آله دیگن موتر اختراع ایتیلدی!
- هندوستان ده اوچ یوز موتر یاندی
- تورکیه نینگ موتر ایشلب چیقاریش آرزوسی باسقیچ مه باسقیچ حقیقت گه ایلنماقده
- پوتین نینگ مقام موتری تصادم قیلدی
- اوچه دیگن موتر توغریسیده بیر ویدیو تصویر
- دوبی خلیج موتر کورگزمه سی بولیب اوتدی
- یولده موتر لرنینگ کوپلیگی اوکراین لیک لرنینگ قوشنی مملکت لرگه کیتیشی گه مانع بولماقده
- خداوند بونده ی بیر ترافیکی حادثه نی هیچ کیمسه گه کورستمه سین
- اوچه دیگن موتر خیالی حقیقت گه اَیلَندی
- بو موتر دن بحرده کیمه صفتیده ایتیشینگیز ممکن
- عثمانلی حکومدارلری نینگ موترلری...
- آلمانده اوتکزیلگن عجائب موتر نمایشی
- تورکیه نینگ اوچه دیگن موتری دن تصویر لر


text:
عراق تورکمانلاری
عراق تورکمانلاری استانبول تۆرکجه سینده:(Irak Türkmenleri/Irak Türkleri) یا دا عراق تورکلری آدلانیرلار، بۇ اتنیک قوروپو آناطولی تورکلرین بوداقلاریندان ساییلیر و دئمک اونملی یاشادیغی یئرلر عراقین قوزئی اوْلوب فرهنگ ، دیل باخیمیندان آذربایجان و تورکیه اؤلکه لرینه باغلانتی سی وار تورکمانلارین چوخونلوغو آذربایجان تۆرکجه سینین کرکوکلی لهجه سینده دانیشیرلار دین باخیمیندان ایسلام و جغرافیایی یئرلرینه عایید سونو و شیعه مذهبلرینه تقسیم اولورلار.
گئچمیش[دَییشدیر]
عراق مملکتینده یاشایانلار تورکلره دئییلیر عراق تورکلرین حضوری بۇ مملکتین قوزئینده عباسی سلیسله سینده ثبت اوْلوب سانکی چوخلی قوروپ لار سلجوقی دورسینده بۇ منطقه ده مملکت و حکومت تشکیل وئریب و نوفوسلاری چوخالیب.[۱] شیعه تورکمانلاری اکثرا شاه عباسین امری له سونی کوردلرله دویوش آپارماق اۆچون بۇ منطقه یه کوچورلنیبلر. عراق تورکمانلارین دیلی آذربایجان تۆرکجهسی اولاراق تورکمن دیلی له فرقلی دیر .ایندیلکده تورکمانلار عراقین 3 جی بویوک قومیتین عربلر و کوردلر دن سوْنرا تشکیل ائدیلر. عراق تورکمانلاری بوتونلیکده خانقین ایران مرزینده یئرلشن بیر شهردن تا سوریه مرزی لرینه چان ساکین اولاراق جمعیتلری 2.500.000 تا 3.000.000 آراسیندا ذیکر اوْلونور.[۲][۳]
دیل[دَییشدیر]
عراق تورکمانلاری دیللری اوْغوز تورکلریرن شاخه لریندن ساییلریر و سجلوقی تۆرکجه سیندن ، استانبولی ، آذربایجانی ، تورکمنی تۆرکجه لریندن قوهوم اولاراق[۴][۵] سانکی آذربایجانی تۆرکجه سینه چوْخ یاخین دیر و دئمک اولار عراق تورکمانلارین دیلی آذربایجان تۆرکجهسینین لهجه لریندن دیر .بوندان علاوه عوثمانی ایمپریاسینین بۇ منطقه یه سولطه سی باعیث اوْلوب ایندیلکده عراق تورکمان لاری ادبی یازیلیشلاریندا استانبول تۆرکجه سینین لاتین الیفباسیندان ایستیفاده ائدیرلر.
یورد[دَییشدیر]
عراق تورکمانلاری مسکون لاشمیش یئرلری عراق و تورکیه مرزیندن حکاری شهرلرین یاخینلیقلاریندان باشلانیر. تلعفر شهری عراقین قوزئی و سوریه مرزینین یاخینلیغیندا 600 مین جمعیت له عراقین خالص تورکمان شهرلریندن اولاراق آشاغیا گلیب موصول شهرده بۇ محدوده یه شامیل اوْلوب و نئچه شهر بۇ جومله آلتین کوپری دا بۇ محدوده ده سایلیر و گونئی دن کرکوک شهری بۇ منطقه یه وصل اوْلوب و ادامه ده داقوق و دوز خورماتو تا ایران مرزین خانقین شهرینه چان ادامه سی اولاراق عراق تورکمان لاری اصالتا بایات - قره قویونلو - آق قویونلو _ ائلخانلار تورک قوروپ لاریندان تشکیل اوْلموش لار .
حیزب لر[دَییشدیر]
عراق تورکمانلارینین ان اؤنملی حزبی عراق تورکمان لار جبهه سی دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ http://en.wikipedia.org/wiki/Iraqi_Turkmen#History
- ^ Park, Bill (2005), Turkey's policy towards northern Iraq: problems and perspectives, Taylor & Francis, ISBN 0-415-38297-1
- ^ Kibaroğlu, Mustafa; Kibaroğlu, Ayșegül; Halman, Talât Sait (2009), Global security watch Turkey: A reference handbook, Greenwood Publishing Group, ISBN 0-313-34560-0
- ^ - Invalid id
- ^ - آزاد اوروپا رادیوسی


text:
جاپانده ییر قیمیرلش یوز بیردی
ییر قیمیرلش نینگ 5،3 رشتر ایکن لیگی بیلدیریلدی
جاپان نینگ شمال – شرقیده اورین آلگن میاگی و فوکوشیما ایالتی دینگیز ساحه سیده 5،3 رشتر ییر قیمیرلش یوز بیردی.
جاپان هواشناسلیک مرکزی بیلدیریشیچه، فوکوشیمانینگ سوما و میاگی نینگ ایشینوماکی منطقه لری دینگیز ساحه لریده محلی وقت بیلن 14:46 ده 5،3 رشتر ییر قیمیرلش یوز بیرگن.
مذکور باشقرمه ییر قیمیرلش نینگ 60 کیلومتر چقورلیکده یوز بیرگن لیگینی بیلدیردی.
لرزه نینگ ایواته آئوموری، یماگاتا و ایباراکی ایالتلریده هم تاثیر قالدیرگن لیگی معلوم قیلیندی.
علاقه لی ینگی لیکلر
زلنسکی: اردومیز روس کوچلریگه قرشی حربی عملیات آلیب بارماقده
اوکراین جمهور باشلیغی روسلرنینگ قولیدن بعضی بیر منطقه لرنی قیتریب آلگن لیکلرینی تیلگه آلدی


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۱۸
۱۸ ژانویه: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/ژانویه ۱۸/فایل مارتین لوتر کینگ گونو ، آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده تعطیل گونو، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/رویدادلار
- ۱۵۳۵ - ایسپانیالی فاتیح فرانسیسکو پیزارو پرونون باشکندی لیمانی کشف ائتدی.
- ۱۷۷۸ - اینگیلیسلی کاشیف جئیمز کوک٬ هاوایییه چاتدی.
- ۱۸۸۶ - عوْثمانلیدا قادینلار شۆکوفهزار درگیسینده «ساچی اۇزون عاقلی قیسا» دئییمینه قارشی اعتیراضا باشلادیلار.
- ۱۸۹۶ - ایکس اشعهسی جیهازی ایلک دفعه نیویورکدا خالقا تانیدیلدی.
- ۱۹۰۳ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری باشقانی تئودور روزولتین بیرلشمیش شاهلیق شاهی ۷-جی ادواردا گؤندردیگی رادیو مساژی٬ آمریکادان رادیو ایله گؤندریلن ایلک اوقیانوسدان اۇزاغا مساژی اوْلموشدور.
- ۱۹۱۱ - ایلک دفعه بیر اۇچاق٬ بیر گمینین اۆستونه ائندی.
- ۱۹۱۲ - کاپیتان روبرت فالکون ایسکات گۆنئی قۆطبه چاتدی. بۇنو باجاران ایلک اینسان اوْلماغی خیال ائدیردی آنجاق آموندسن اوْندان یاخلاشیق بیر آی اؤنجه بۇنو باجارمیش ایدی.
- ۱۹۲۴ - ایستانبولدا میلّی تۆرک تیجارت بیرلیگی کونقرهسی توْپلاندی.
- ۱۹۱۹ - بیرینجی دۆنیا ساواشیندان سوْنرا پاریس باریش کونفرانسی گئچیریلدی.
- ۱۹۲۷ - لوْزان آندلاشماسینی آمریکا سناسی رد ائتدی.
- ۱۹۲۹ - لئو تروچکی شوروی بیرلیگیندن ائشیگه چیخاریلدی.
- ۱۹۴۳ - شوروی لنینقراد مۆحاصیرهسینین قیریلدیغینی آچیقلادی.
- ۱۹۴۷ - ایستانبولدا مۆعلّیملر بیرلیگی قۇرولدو.
- ۱۹۷۷ - ذاتالریهیه یوْل آچان لژیونر ناخوشلوغونون عامیلی تاپیلدی.
- ۱۹۹۶ - مایکل جکسون ایله لیزا ماری پرسلینین ایکی ایل سۆرن ائولیلیکلری بوْشانما ایله سوْنا چاتدی.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژانویه/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژانویه/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژانویه/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژانویه/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۸ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۸ ژانویه/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۱۴ جمادیالثانی/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
۱۹۶۴ (میلادی)
میلادی ۱۹۶۴-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتمیش دؤردونجو ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۴ مارس - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتی٬ قیبریسا اۇلوسلارآراسی گۆج گؤندرمه قراری آلدی.
- ۳۱ مارس - برزیلده کودتا اوْلدو.
- ۲۲ اوْکتوبر - ژان پول سارتر نوبل ادبیات جاییزهسینی قازانمیش، آما جاییزهنی گئری قایتارمیشدیر.
- ۲۱ سپتامبر - مالت موستقیلییینی اعلان ائتمیشدیر.
- ۲۱ دسامبر - اینگیلیس پارلمانی اؤلوم جزاسینی لغو ائتدی.
- ۲۱ آوریل - یونان٬ قیبریسداکی عسگری گۆجلری٬ بیرلشمیش میلّتلر باریش گۆجو امرینه وئرمهنی قبول ائتدی.
- ۱۷ ژانویه - لندن کونفراسیندا قیبریس تۆرک جمعیتینی تمثیل ائدن رئوف دنکتاش دانیشدی. رئوف دنکتاش٬ فدرال ایدارهیه گئدیلمزسه٬ آیری بیر حؤکومت قۇراجاقلارینی آچیقلادی.
- ۱۷ آقوست - بروس لی عائیله حیاتی قورموشدور.
- ۱۵ مارس - سینما اۇلدوزو الیزابت تئیلور ایله اوْیونچو ریچارد بارتون ائولندی.
- ۱۵ ژوئن - میشل لادروپ، فوتبالیست دانمارکی
- ۱۴ اوْکتوبر - لئونید برژنو سوو.آیکاپی امکانین بیرینجی کاتیبی سئچیلمکله شوروی ایتیفاقینین رهبری اولدو.
- ۱۴ اوْکتوبر - مارتین لوترکینگ نوبل صولح جاییزهسینه لاییق گؤرولدو.
- ۱۰ دسامبر - مارتین لوتر کینگ نوبل باریش جاییزهسینی آلیب.


text:
ایشلدن دانیشیغی:Trkgs/آرشیو۲
سسلی حرفلردَییشدیر
سلام عزیز همکاریم. بیر سؤالیم وار. من مثلاً، اوتاوا مقالهسینده بوتون تورکجهیه مخصوص اولان سسلیلری ایشلتدیم. آما گؤردوم کی، دیگر همکارلار تورکجهیه مخصوص اولان سسلیلری یالنیز غیر-موعینلیک یارانا بیلهجگی حاللاردا ایستیفاده ائدیرلر. منجهده بئله داها یاخشیدیر؛ متنلر سیخلاشمیر، یازیچینین و اوخوجونوندا ایشی آسانلاشیر. آما بئله بیر سؤال گلیر کی، هانسی اوصول داها دوزگوندور؟ مثلاً، آذربایجان مقالهسینین قوصورسوز و تام اولماسینی ایستهییریکسه، هانسی اوصولدان ایستیفاده ائتمهلیگیک؟ ساغاولون. --علمآختار (دانیشیق) ۷ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۱۷:۰۶ (UTC)
- @Elmaxtar: منجه یازی قوراللاری اساسیندا یازماق یاخشیدیر، آنجاق دیاکرتیک علامتلر و سسلی حرفلرین علامتلرین یازمایا گرک یوخدور. اما مثلاً ایکی سؤزون یازیلیش باخیمیندان اوخوشار و معنایی باخیمیندان فرقلی اولدوغو دوروملاردا بو علامتلرین ایشلدیلمهسی داها یاخشیدیر. میثال اۆچون اۆزۆم (انگور میوهسی آنلامیندا) و اؤزوم (خودم آنلامیندا). حؤرمتله Trkgs (دانیشیق) ۷ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۱۷:۲۷ (UTC)
تام دوغرودور. البته منجه، گلهجکده سئچیلمیش مقالهلر اۆچون بۆتون سسلیلرین ایستیفاده ائدیلمهسی، مقالهلرین سئچیلمهسینده بیر معیار اوْلابیلر. آما قالان مقالهلرده دئدیگینیز کیمی گرکی یوخدور. حؤرمتله. --علمآختار (دانیشیق) ۷ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۱۷:۳۴ (UTC)
دوزگون یازیدَییشدیر
حورمتلی ایشلدن:Trkgs زحمت اولماسا بو صفحهنین یازیلارین سیزده کونترول ائدین. گورتولاندان سونرا منه بویورون قالان ایشلرین گوروم. Ziraksima (دانیشیق) ۱۰ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۴۴ (UTC)
- @Ziraksima: سلام بَی. یئنی یاراتدیغینیز شابلونا گؤره دیقت ائلهیین کی، ویکیپدیا:کند مئیدانی صفحهسینده قاباقجادان، ویکیپدیا:کند مئیدانی/کؤمک میزی و ویکیپدیا:کند مئیدانی/دانیشیق (همن موختلیف یئرینه ایشدهدیر) مؤوجوددورلار و یئنی یاراتماقلارینا احتیاج دئییل. اگر نظرینیزه آدلارین دییشمک لازیمدیر، آدلارین ایجماع اساسیندا دییشه بیلریک، مثلا منجه ویکیپدیا:کند مئیدانی/دانیشیق همن کند مئیدانی موختلیف ایشینی گؤرور، بس بو ایکی صفحهنی بیر ائتمک اولار. صفحهدهکی یازیلارین یازیلیشینا گؤره ده، منجه Bir morty بی گؤزل شکیلده یازی قوراللاری اساسیندا یازیرلار و مندن داها یاخشی و داها اویغون بیر شکیلده او صفحهنین یازیلارینی کونترول ائده بیلرلر. Bir morty بی سیزه گینه زحمتیم وار:) زحمت اولماسا اوستدکی یازیلاریما باخاراق، نظرینیزی اوستدهکی آدلارا گؤره بیلیندیرین، و اگر زحمت اولماسا Ziraksima بی یازدیغی کیمی بو صفحهنین یازیلارینی دا کونترول ائدین. حؤرمتله Trkgs (دانیشیق) ۱۰ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۱۰ (UTC)
- سیز بویوردوغوز سوزلر دوزگون سوز دیر. اگر باخساز قدیم کند مئیدانی هله همان فورمتده گوستریلیر و بو شابلوندان ایستیفاده ائدیر. اما شابلون:کند مئیدانی کی سیزین کؤمکیز ایله تازا فورمتده یارادیلیر هنوز عمومی شکلیده گوستریلمیر. اگر سیز بو شابلونون یازی موشکوللرین ایصلاح ائتسز، منه بویورن قالان ایشلرین گوروم. (اللاه سیزه کومک ائتسین کی ایستیرسیز منیم یازیلاریمی اوخیه سیز)-- :) Ziraksima (دانیشیق) ۱۰ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۲۳:۲۱ (UTC)
- @Trkgs and Ziraksima: سلاملار. الیمدن گلن قدر خیدمتینیزده وارام. سایغیلارلا -- Bir Morty (دانیشیق) ۱۱ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۰۰:۲۸ (UTC)
اوساکا متروسودَییشدیر
اوساکا متروسو صفحهسی اینگیلیسیجا یازیسینا قئیتردوز ایندی صفحهده خاطاسی اولان شابلون لار وار abolfazlyashar 🇦🇿 🚜 ۱۸ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۳ (UTC)
- @Abolfazlyashar: سادجه اینگلیسجا یازیلاری اؤز دیلیمیزه ترجومه ائدین. قایناقلاری و قایناقلی یازیلاری سیلمهیین. خطا وئرن شابلونلاری دا دوزلتمک لازیمدیر. سیلمک یولو دئییل. حؤرمتله Trkgs (دانیشیق) ۱۸ فوریه ۲۰۲۲، ساعت ۱۱:۱۷ (UTC)
Translation requestدَییشدیر
Hello.
Can you translate and upload the article az:Azərbaycanda UNESCO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı/fa:فهرست میراث جهانی در جمهوری آذربایجان in South Azerbaijani Wikipedia?
Can you also add az:Şablon:Azərbaycan mövzularda/fa:الگو:موضوعات آذربایجان in South Azerbaijani Wikipedia?
Yours sincerely, Multituberculata (دانیشیق) ۲۱ مئی ۲۰۲۲، ساعت ۲۲:۴۲ (UTC)
حِزب سؤزونون یازیلیشیدَییشدیر
سالاملار- سایغیلارلا
عربجهدن آلینمیش ح+کسره ایله باشلانان سؤزلر، عومومیتله تورکجهده ح+ای-یه دؤنوشور. اؤرنک اوچون بهزاد بهزادینین آذربایجانجا- فارسجا سؤزلوگونده:
حِدّت – حیدّت/ حِجاب- حیجاب / حِرص- حیرص/ حِس- حیس /حِصار- حیصار / حِفظ-حیفظ و...
بئلهلیکله نظره گلیر حِزب سؤزو عوموم خالقین دیلینده تلفوظ اولدوغو کیمی حیزب کیمی یازیلسا داها اویغوندور.
(البته ایستیثنا کلمهلردن حِساب ایله حِکایهنی آد آپاراق اولار)
کسره حرفینه گؤره ماراقلی مسئلهلردن بیری ده:
عربلر اؤزلری چوخراق کسره حرفینی ای کیمی تلفوظ ائدیرلر!
ساغ اولون
Abbas Elçin ۳ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۲۰:۱۸ (UTC)
@Abbas elçin: بی سلاملار. دَیَرلی بیلگیلرینیز اوچون تشکورلر. حزب مقالهسینین دانیشیغینده بو مطلبه گؤره یئنی بیر مبحث آچمیشام. زحمت اولماسا بورداکی یازیلارینیزی عیناً اورایا کوپی ائدین تا باشقا ایشلدنلرین نظرینی ده اوردا ائشیدک و بیر ایجماع حاصیل اولسون. تشکورلر و سایغیلار. Trkgs (دانیشیق) ۳ آقوست ۲۰۲۲، ساعت ۲۰:۲۸ (UTC)


text:
مۆسلۆمانلار اۇلاراق قاموسال تارتئشمایا آچمادئغئمئز، آچمایئ دۆشۆنمەدیگیمیز، آچمایا جسارت أدەمەدیگیمیز یاپئسال سۇرونلارئمئز وار. گلەنکسل اۇتۇریتە /ایقتیدار آنلایئشئ /یاقلاشئمئ دینی حایات اۆزریندە أتکیسینی سۆردۆرۆیۇر. بو آنلایئش یا دا ذیهنیەت یۇلویلا، ایسلام دۆنیاسئندا حالقلار سسسیزلیگە ایندیرگنەبیلییۇر.
تۇپلوملارئمئزئن پۇپۆلیزملر وە حاماست یۇلویلا دۆشۆنجەسیزلشتیریلمەلری آغئر بیر اینسانلئق سوچو حالینە گلدیگی حالدە بونو فارق أتمییۇروز. تۇپلوملارئمئزدا ایجتیهادئن (دۆشۆنجە اوغراشلارئنئن) دورولماسئیلا بیرلیکتە کیتلەلر بیلمەیە، اؤگرنمەیە، آراشتئرمایا، مراق أتمەیە ایحتیاج دویمامایا باشلادئلار. بو دوروم تۇپلوملارئمئزئن دۆشۆنسل /کۆلتۆرل بیر وارلئق اۇلاراق کندیلرینی گرچکلشتیرەمەمەسی سۇنوجونو دۇغوردو.
ایسلام دۆنیاسئ تۇپلوملارئنئن کۆلتۆرل /سیاسال فارقئندالئغئنئ، بیلینجینی، اوفقونو زنگینلشتیرمەین، گۆچلۆ قئلمایان پۇپۆلیست /حاماسی بیر دیلی /دویارلئلئغئ /سؤیلمی نەدن ائصرارلا سۆردۆردۆگۆمۆزۆ بیلمییۇروز، بیلمک ایستەمییۇروز. گلەنکلریمیز وە گلەنکسل اۇتۇریتە /ایقتیدار آنلایئشئ تۇپلوملارئمئزا هۇمۇژن بیر کۆلتۆرۆ دایاتئیۇر. هۇمۇژنلیگی دایاتان، مشروعلاشتئران وە ساوونان کۆلتۆرلردە /تۇپلوملاردا دگیشیم فیکری، ینیلنمە فیکری شۆبهە وە أندیشە ایلە قارشئلانئیۇر. بو نەدنلەدیر کی، پۇپۆلیست یاقلاشئملارلا، قاورایئش بیچیملرییلە، “یاپئسال بیر دگیشیم فیکری” هیچبیر شکیلدە گۆندمە گتیریلەمییۇر.
ینیلنمە وە ینیدن باشلاما ایحتیاجئ دویمایان کۆلتۆرلر، ایسلام دۆنیاسئ تۇپلوملارئندا گؤرۆلەبیلەجگی اۆزرە، گلەنگە ماحکومیەتلرینی سۆردۆرۆیۇر.
سۇرغولاماقسئزئن هر تۆرلۆ ستاتۆکۇ ایلە بۆتۆنلشمک، تۇپلوملارئمئزئ کرۇنیک بیر باغئملئلئغا سۆرۆکلۆیۇر. سۇرغولاما وە ینیلەمە یتکیسینی آنجاق دۆشۆنەرک قازانابیلیریز. دۆشۆنمکلە، حساب یاپماق بیربیریندن چۇق فارقلئ شەیلردیر. حساب یاپاراق آنجاق ماددی قازانئملار ألدە أدیلەبیلیر. دۆشۆنەرک اینسانی وارۇلوشوموزو سۇموتلاشتئرئر، گرچک قئلارئز. هر تۆر فاشیزم اؤنجە دۆشۆنجەیی یئقئما اوغراتئر، سۇنرا اینسانی وارۇلوشو وە حایاتئ تاحریب أدر.
گۆنۆمۆزدە؛ کۆرەسللشمە، کۆلتۆرلرین چۇغوللوغونا حایات حاققئ تانئمایاراق، ینی بیر فاشیزم بیچیمینە دؤنۆشۆیۇر. کۆرەسللشمە تک وە حاکیم بیر کۆلتۆر آدئنا، آمەریکان کۆلتۆرۆ آدئنا، بۆتۆن دیگر کۆلتۆرلری سیلیپ سۆپۆرۆیۇر. بو نۇقطادا سؤمۆرگەجیلیگین سۇنا أرمەدیگینی حاطئرلاتماق گرکییۇر. أسکی وە ینی سؤمۆرگەجیلیکلر، ایحتیراصلارئنا اولاشابیلمک ایچین، سئق سئق آراچ دگیشتیرییۇر. سؤمۆرگەجیلر هر دؤنمدە، بوگۆن دە یاشاندئغئ اۆزرە چۇق موغلاق طاوئرلار، ترجیحلر وە ایلیشکیلرلە، سئنئرسئز ایکییۆزلۆلۆکلر سرگیلییۇر.
اولوس-دەولتلر دؤنمینە قادار، ایسلام دۆنیاسئ تۇپلوملارئندا، کۆلتۆرل کیملیکلرین فارقلئلئغئ وە چۇقلوغو مۆسلۆمانلارئ هیچبیر شکیلدە راحاتسئز أتمەدی. ایچریسیندە بولوندوغوموز دؤنمدە رئال پۇلیتیک دەدیگیمیز شەی نە یازئق کی، مۆسلۆمان حالقلارئ بیربیرلرینە یابانجئلاشتئرئیۇر. رئال پۇلیتیک ایی ایلە کؤتۆ آراسئنداکی آیرئملارئ گچرسیز قئلاراق، پۇلیتیک آحلاقئن هیچبیر ایشە یارامادئغئنئ گؤسترییۇر. ایسلام دۆنیاسئ تۇپلوملارئندا گلەنکسل اۇتۇریتە /ایقتیدار یاقلاشئملارئنئن سۇرغولانامایاجاغئنا ایقناع أدیلن کیمی کسیملر؛ آمەریکان أمپریالیزمینین کؤتۆلۆکلری قارشئسئندا سسسیز قالئرکن، کیمی کسیملر دە روس أمپریالیزمنین کؤتۆلۆکلری قارشئسئندا سسسیز قالئیۇر.
ایسلامی اینانچلارئمئز هر دورومدا، حپیمیزە حاقیقاتین بۆتۆنۆنە نۆفوذ أتمە، حاقیقاتین بۆتۆنۆنە اولاشما وە حاقیقاتین بۆتۆنۆنۆ تمثیل أتمە سۇروملولوغو یۆکلەر. کاپیتالیست-نئۇلیبرال دۆنیانئن کار حئرصلارئنا دایالئ اۇلاراق ایجاد أتتیگی ساواشلاردا، ایسلامئن وە مۆسلۆمانلارئن آراچساللاشتئرئلمالارئ قادار قۇرقونچ بیر شەی اۇلاماز. بو آراچساللاشتئرما اۇلغوسو، تۇپلوملارئمئزئن کۆلتۆرل بیر بیلینچتن یۇقسون اۇلدوقلارئنئ گؤستریر. بوگۆن، بۆتۆن مۇدرن قاوراملار وە دگرلر دە؛ أمپریالیست یایئلما، چئقار پۇلیتیکالارئ طارافئندان چۇق کیرلی بیر بیچیمدە سؤمۆرۆلۆیۇر. “اینسان حاقلارئ” سؤیلمی یالنئزجا کاپیتالیست-نئۇلیبرال بنجیل بورژووا بیرەیینین حاقلارئ اۇلاراق یۆرۆرلۆکتە اۇلدوغو حالدە، بو سؤیلم سۇیوت بیر پرۇپاگاندا سؤیلمی اۇلاراق سۆرکلی گۆندمدە توتولابیلییۇر.
ایدئۇلۇژیک وە عئرقچئ کسینلیکلر، فارقلئلارئن، اؤتەکیلشتیریلنلرین دۆنیاسئنئ وە سۇرونلارئنئ قاورامایئ ایمکانسئز قئلئیۇر. ایدئۇلۇژیک قارشئتلئقلاروە رقابتلر، أتنیک قارشئتلئقلار وە رقابتلر تۇپلومسال بلیرسیزلیک قایناقلارئنا دؤنۆشۆیۇر. قاتئلئمجئ پۇلیتیکالارئ اؤنجەلیکلی پۇلیتیکالار اۇلاراق بلیرلەیەرک، کۆلتۆر پۇلیتیکالارئنئ ایهمال أدن، ساوساقلایان تۇپلوملاردا /کۆلتۆرلردە؛ سۇرونلو آزئنلئقلار، دۆشمان آزئنلئقلارا دؤنۆشەبیلییۇر. کۆلتۆرسۆزلۆکلە ماعلول بیر تاریحین، یالنئزجا جۇغرافیایا ایندیرگنمیش بیر تاریحین، مۆسلۆمان حالقلار ایچین نە قادار آغئر سۇنوچلار دۇغوردوغونو اؤزللیکلە گۆنۆمۆزدە یاشانان تراژدیلر باغلامئندا ینیدن دگرلندیرمک گرکییۇر.
ایچریسیندە بولوندوغوموز دؤنمدە اۇرتادۇغو اۆلکەلریندە یاشانان نۆفوذ آلانئ رقابتلری /چاتئشمالارئ، بۆتۆن تۇپلوملاردا گۆونلیک قایغئلارئنئ وە تۇپلومسال بلیرسیزلیکلری درینلشتیرییۇر.
تک یانلئ، تک بۇیوتلو یۇروملار اۆزریندە یۇغونلاشماق، فارقلئلار آراسئنداکی مسافەلرین بۆیۆمەسینە یۇل آچئیۇر. ایدئۇلۇژیک کسینلیکلرین وە دایاتمالارئن دۆنیاسئندا هیچبیر شکیلدە بیلینچ اؤزگۆرلۆگۆندن سؤز أدەمەییز. کاپیتالیست وە نئۇلیبرال دۆنیا گؤرۆشۆنۆن، حایات طارزئنئن سئنئرسئزلئغئ وە سۇرومسوزلوغو بۆتۆن تۇپلوملاردا اینسانی وارۇلوشو بیر أشیا گیبی آراچساللاشتئرئیۇر، اینسان حایثیەتینی یۇق أدییۇر. وارۇلوشلارئ آراچساللاشتئرئلان بیرەیلر فیزیۇلۇژیک ایلگیلری آشامئیۇر، شەیلرین أگەمنلیگینە بۇیون أگییۇر.
آحلاق، بیرەیسل ویجدان قۇنوسو اۇلاراق دگرلندیریلدیگی ایچین تۇپلومسال آحلاقا ایحتیاج دویولمویۇر. دویغوسال آشئرئلئقلار وە نۇستالژیک هیەجانلارلا بۆتۆنلشن دینی دویارلئلئق، گرچکلیک قارشئسئندا توتونامئیۇر. بو بۆتۆنلۆک ایچریسیندە کندیلرینی سۇموت اۇلاراق گرچکلشتیرەمەین مۆسلۆمان تۇپلولوقلار، وارۇلوشلارئنئ بیر دکۇر اۇلاراق سۆردۆرەبیلییۇر. ایچسل دۆنیالارئندا أنگینلیگی، درینلیگی، بۆتۆنلۆگۆ، قوشاتئجئلئغئ، قاپسایئجئلئغئ گرچکلشتیرەمەین وارۇلوشلارئن، دئش دۆنیادا یاپابیلەجگی شەیلر، شەیلرلە ایلگیلنمکتن عیبارت اۇلاجاقتئر.


text:
کلیمەنین قورئانداکی قوللانئم آلانلارئ
“تافصیل” قاورامئنئن کؤک حارفلریندن اۇلوشان “فصل” فیعیلینین “ایکی شەیین آراسئنئ آیئرماق” وە “بیر یردن آیرئلماق” آنلاملارئ اۇلدوغونو گؤرمۆشتۆک. قورئاندا فیعیلین بو ایکی آنلامئنا اویغون قوللانئملارئنئ گؤرمکتەییز.
بیر یردن آیرئلماق آنلامئ
شو ایکی آیتتە فیعیل “بیر کیشی یا دا شەیین بیر یردن آیرئلماسئ، حارەکت أتمەسی” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر:
طالوت عاسکرلرییلە بیرلیکتە آیرئلئنجا دەدی کی: “آللاە بیر ائرماقلا سیزی آغئر ایمتیحاندان گچیرەجکتیر…” (باقارا سورەسی؛ )
کروان اۇرادان آیرئلئنجا یاعقوب دەدی کی: “بن گرچکتن یوسوفون قۇقوسونو آلئیۇروم. کشکە بنی بوناق سایماسانئز.” (یوسوف سورەسی؛ )
ایکی شەیین آراسئنئ آیئرماق آنلامئ
شو آیتلردە دە فیعیل “ایکی شەیین آراسئنئ آیئرماق” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر:
اینانئپ گۆوننلر، یاهودی، صابیئی، حئریستیان وە مجوسی اۇلانلار، بیر دە مۆشریکلر وار یا! آللاە (مزاردان) قالقئش گۆنۆ اۇنلارئن آرالارئنئ آیئراجاقتئر. آللاە، هر شەیە شاهیدتیر. (حاج سورەسی؛ )
آللاهئن قئیامت گۆنۆ اۇنلارئ آرالارئنئ آیئرماسئ، آرالارئندا حۆکۆم ورمەسینی ایفادە أتمکتیر.
شو آیتلردە بو آنلام بلیرگیندیر:
سنین راببین آیرئلئغا دۆشتۆکلری قۇنولاردا قئیامت گۆنۆ آرالارئندا حۆکمۆنۆ ورەجکتیر. (سجدە سورەسی؛ )
(مزاردان) قالقئش گۆنۆندە یاقئنلارئنئزئن دا، چۇجوقلارئنئزئن دا سیزە بیر فایداسئ اۇلمایاجاقتئر. آللاە آرانئزدا حۆکمۆنۆ ورەجکتیر. اۇ، یاپتئغئنئز هر شەیی گؤرمکتەدیر. (مۆمتحینە سورەسی؛ )
بنزەر قوللانئملار
قورئاندا فیعیلین یوقارئداکی آنلاملارئیلا اؤرتۆشن ایسیم حالدە قوللانئملارئ دا واردئر. آلتئ آیتتە گچن “یوم الفصل” ایفادەسی بونون بیر اؤنگیدیر. “فاصئل گۆنۆ” آنلامئنا گلن ترکیبلە “حساب گۆنۆ” قاصدەدیلمکتەدیر. چۆنکۆ اۇ گۆن اینسانلار آراسئندا آیرئم گرچکلشەجک، یاپئپ أتتیکلرینە گؤرە حسابا چکیلیپ جننت یا دا جهننمە سەوق أدیلەجکلر. ترکیبین گچتیگی بیر آیت شؤیلەدیر:
“ایشتە بو، سیزین یالان سایدئغئنئز آیرئم گۆنۆدۆر” دەنیر. (صاففات سورەسی؛ )
اۇ گۆن آیئرما /آیئقلاما ایشینی آللاە یاپاجاقتئر. “الفاصل” یاعنی آیئران /آیئقلایان آنلامئنداکی کلیمە شو آیتتە بو آنلامدا گچر:
دە کی: “بن راببیمدن گلن آپآچئق بیر دلیلە دایانئیۇروم آما سیز یالان یانلئش شەیلرە سارئلئیۇرسونوز. سیزین همن ایستەدیگینیز شەیی یاپماق بنیم ألیمدە دگیلدیر. قارارئ ورەجک اۇلان سادەجە آللاەتئر. دۇغرویو اۇ آنلاتئر، أن ایی آیئقلامایئ دا اۇ یاپار.” (أنعام سورەسی؛ )
ایحتیلاف أدیلن حوصوصلاردا قئیامت گۆنۆندە آللاهئن، اینسانلارئن آراسئنئ آیئراجاغئ یاعنی حۆکۆم ورەجگینی گؤردۆک. بو دۆنیادا یاپئپ أتتیکلرینین قارشئلئغئنئ همن گؤرمەمەلرینین سببی آللاهئن اینسانلارا مۆهلت ورمەسی، حسابلاشمانئن قئیامت گۆنۆندە اۇلاجاغئنئ بیلدیرمەسیدیر. پک چۇق آیتتە بو آچئقچا بیلدیریلیر.
“کلمة الفصل” ایفادەسی بو دورومو ایفادە أتمک ایچین شو آیتتە گچر:
یۇقسا بو دیندە اۇنلار ایچین، آللاهئن اۇنایلامادئغئ قوراللار قۇیان اۇرتاقلارئ مئ وار؟ أگر آیرئمئن ماحشردە اۇلاجاغئنا دائیر سؤزۆ اۇلماسایدئ همن یارغئلانئرلاردئ. یانلئش یاپانلار ایچین آچئقلئ بیر عاذاب واردئر. (شورا سورەسی؛ )
“فاصئل” کلیمەسینین یوقارئداکی قوللانئملارئندا “سۇنوجا اولاشتئرئجئ بیر آیرئم” آنلامئ حپ مرکزدەدیر. شو آیتتە دە “فصل الخطاب” ترکیبی داوودون (ع) اینسانلار آراسئنداکی ایحتیلافلارئ چؤزۆجۆ واصفئنئ ایفادە أتمک ایچین قوللانئلمئشتئر:
ایقتیدارئنئ گۆچلندیردیک. اۇنا حیکمت (دۇغرو قارار ورمە) وە أتکیلی سۇنوچ دۇغوروجو قۇنوشما یتکیسی ورمیشتیک. (صاد سورەسی؛ )
“لقول فصل” ترکیبی دە، قورئاندا بیر یردە گچر. آیتین سورە ایچیندەکی باغلامئندان حارەکتلە قاصدەدیلنین حساب گۆنۆ اۇلدوغونو سؤیلەینلر اۇلماقلا بیرلیکتە گنل قاناعات قورئانئن قاصدەدیلدیگیدیر وە ایفادەیە “قورئان، آیئرئجئ اؤزللیگی اۇلان بیر سۆزدۆر” آنلامئ وریلیر.
چۇجوغون سۆتتن کسیلمەسی، آنادان آیرئلئپ تۆمۆیلە اۇنا باغئملئ اۇلماقتان قورتولماسئ باغلامئندا دا قورئاندا اۆچ یردە عاینئ کؤکتن تۆرەمیش “فصال = فئصال” کلیمەسی گچر.
اوصولی قاورام اۇلاراق تافصیل
سۆزلۆکلر تافصیل کلیمەسینین فیعیل حالی اۇلان “فصل = فصصالە”یە؛ “آجئقلاماق، دتایلاندئرماق، بؤلۆملەمک، پارچالاماق” آنلامئ وریلیر. قورئاندا فیعیل بو قالئبتا چشیتلی آیتلردە گچر. بیر آیت شؤیلەدیر:
نەیە دایاناراق اۆزرینە آللاهئن آدئ آنئلانلاردان یەمییۇرسونوز؟ حالبوکی آللاە، زۇردا قالمادئغئنئز سۆرەجە یەنمەسی حارام (یاساق) اۇلانلارئ سیزە تافصیل أتمیشتیر… (أنعام سورەسی؛ )
“سیزە تافصیل أتمیشتیر” دییە آنلام وردیگیمیز ایفادە آیتتە “فصل لکم” شکلیندە گچمکتەدیر. حارام قئلئنانلارئن تافصیل أدیلدیگی سؤیلنمەسینە راغمن بو آیتتە نەلرین حارام قئلئندئغئ بیلدیریلمەمکتەدیر. حارام قئلئنانلارلا قاصدەدیلنین ییەجکلرلە ایلگیلی اۇلدوغو آچئقتئر. اۇ حالدە یەنمەسی حارام اۇلانلارئن نەلر اۇلدوغونا دائیر باشقا آیتلرە گیتمەمیز، یاعنی بو آیتین دئشئندا آیتلرە یؤنلمەمیز گرکمکتەدیر. آیتتە گچن “إلا ما اضطررتم إلیە = زۇردا قالمادئغئنئز سۆرەجە” شکلیندەکی ایفادە دە بیزە قۇنویلا ایلگیلی تافصیلاتئن یاپئلدئغئ آیتلرە اولاشمادا یاردئمجئ اۇلاجاقتئر.
ناحل سورەسینین 115-نجی آیتی شؤیلەدیر:
آللاە سیزە سادەجە اؤلۆیۆ (لشی)، قانئ، دۇموز أتینی وە آللاەتان باشقاسئ آدئنا کسیلنی حارام قئلمئشتئر. کیم زۇردا قالئر دا آشئرئ گیتمز وە باشقاسئنئن حاققئنا سالدئرمازسا، آللاە باغئشلار، ایکرامئ بۇلدور. (ناحل سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە حارام قئلئنانلار بورادا تافصیل أدیلمیش، زۇردا قالما دورومو دا ایستیثنا أدیلمیشتیر. بنزەر آیت شؤیلەدیر:
دە کی: “بانا گلن واحیدە یەینە یەمەسی حارام قئلنئمئش بیر شەی بولامئیۇروم: اؤلۆ (لش)، آقمئش قان، دۇموز أتی کی پیسلیکتیر، یا دا آللاەتان باشقاسئنئن آدئ آنئلئپ کسیلەرک یۇلدان چئقئلمئش اۇلورسا باشقا، کیم زۇردا قالئر دا عیصیان أتمز وە آشئرئ گیتمزسە سنین راببین باغئشلار وە ایکرامئ بۇلدور.” (أنعام سورەسی؛ )
یوقارئداکی ایکی آیتتە تافصیل کلیمەسی گچمەسە دە قانو وە عیبارە بنزەرلیگیندن دۇلایئ، أنعام سورەسینین 119-نجو آیتیندە سؤزۆ أدیلن تافصیلین بو ایکی آیتلە یاپئلدئغئنئ گؤرۆیۇروز. اۇ حالدە، سؤزۆ أدیلن تافصیلە اولاشماق ایچین أنعام سورەسینین 119-نجو آیتیندن آیرئلئپ عاینئ سورەنین 145-نجی آیتی وە ناحل سورەسینین 115-نجی آیتینە یؤنلمەمیز گرکەجکتیر. 119-نجو آیتی موحکم قابول أدرسک، بو آیتین مۆتشابیەلریندن اۇلان أنعام سورەسینین 145-نجی وە ناحل سورەسینین 115-نجی آیتلرینە گیتمک، قۇنویلا ایلگیلی آنلام کۆمەسینی اۇلوشتورماق (قورئان)، سۇنوچتا دا اۇ قۇنودا آللاهئن یاپتئغئ تافصیلە اولاشماق گرکمکتەدیر. بؤیلەجە “تبیین” گرچکلشیر یاعنی ذاتن وار اۇلان حۆکۆم اۇرتایا چئقار. گؤرۆنن اۇ کی، “تافصیل”؛ هرحانگی بیر قۇنودا کۆمەیی تاماملایئپ آچئقلامایا اولاشماق ایچین موحکم-مۆتشابیە ایلیشکیسینی (مثانی) یۆرۆتمەنین آدئ اۇلاراق قارشئمئزا چئقماقتادئر.
هرحانگی بیر قۇنودا؛ موحکم وە مۆتشابیەلردن اۇلوشان ایکیلی آیتلرین (مثانی) باغلانتئسئنا “تەویل”؛ تەویللە اولاشئلان آیرئنتئیا “تافصیل”؛ تافصیلین سۇنوجونا “تبیین” دەنیر. یاحود شؤیلە دە دیەبیلیریز: موحکم وە مۆتشابیەلردن اۇلوشان آیتلرلە (مثانی) “تەویل” قورولور. تەویل ایلە “تافصیلە” اولاشئلئر. تافصیل ایلە “تبیین” گرچکلشیر.
آعراف سورەسینین 52-نجی آیتیندە شؤیلە بویرولور:
اۇنلارا بیر کیتاب گتیردیک. اۇنو بیر عیلمە گؤرە تافصیل أتتیک. اینانئپ گۆونن بیر تۇپلولوغا یۇل گؤسترن، ایکرام اۇلان بیر کیتابتئر. (آعراف سورەسی؛ 52)
کیتاب بیر عیلمە یاعنی بیر اوصولە گؤرە آللاە طارافئندان “تافصیل” أدیلییۇر. بیزە دۆشن بو اوصولە گؤرە، هرحانگی بیر قۇنودا موحکم اۇلاراق سچیلن آیتین مۆتشابیەلرینە اولاشمایا چالئشماقتئر.
هود سورەسینین ایلک آیتی شؤیلەدیر:
ألیف، لام، را! بو اؤیلە بیر کیتابتئر کی آیتلری هم موحکم قئلئنمئش، هم دە دۇغرو قارارلار ورن وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاە طارافئندان تافصیل أدیلمیشتیر. (هود سورەسی؛ )
هرحانگی بیر قۇنودا موحکم اۇلاراق سچیلن آیتتن، اۇ آیتین مۆتشابیەلرینە گیتمەمیز گرکیر. بونو یاپاراق اۇ قۇنویلا ایلگیلی آنلام کۆمەسی اۇلوشور کی، بؤیلەجە اۇ قۇنودا دتایلار اۇرتایا چئقار. آنلام کۆمەلری اۇلوشتورولورکن آیتلرین ایندیریلدیگی دیل یاعنی عارابچا دیققاتە آلئنئر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
بو بیر کیتابتئر کی آیتلری، بیلنلر تۇپلولوغو ایچین عارابچا قورئانلار (کۆمەلر) حالیندە آچئقلانمئشتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
“تافصیل“؛ آیتلر آراسئ ایلیشکیلر ایلە گرچکلشیر. ایلیشکیلر عارابچایا گؤرە قورولور.


text:
- هر تۇپلومدان بیر شاهید گتیردیگیمیز وە سنی دە بو تۇپلوما شاهید گتیردیگیمیز زامان حاللری نیجە اۇلور.
- رسولە (ألچینین گتیردیگینە) باش قالدئراراق کافیرلیک أدنلر، اۇ گۆن تۇپراغا قارئشئپ گیتمیش اۇلمایئ چۇق ایستەرلر. آللاەتان تک بیر سؤزۆ بیلە گیزلەیەمزلر.
- أی اینانئپ گۆوننلر! سارحۇشکن نە دەدیگینیزی بیلینجەیە قادار، جۆنۆبکن دە -یۇلدا اۇلمانئز دئشئندا- یئقانئنجایا قادار نامازا یاقلاشمایئن. حاستا وەیا یۇلجولوق حالیندە اۇلورسانئز یا دا سیزدن بیری آبدست بۇزدوغو یردن گلمیشسە یاحود قادئنلارئنئزلا بیرلشمیش اۇلور دا سو قوللانما ایمکانئ بولامازسانئز تمیز بیر یۆزەیە یؤنلیپ یۆزۆنۆزۆ وە أللرینیزی مسحەدین. آللاە دائیما عاففەدن وە باغئشلایاندئر.
- آللاهئن کیتابئندان ناصیبلنمیش اۇلانلارئ گؤرمەدین می؟ (کیتابئ بئراقئپ) ساپئقلئغئ ساتئن آلئیۇر، سیزین دە ساپئتمانئزئ ایستییۇرلار.
- دۆشمانلارئنئزئ أن ایی بیلن آللاەتئر. ولی اۇلاراق آللاە سیزە یتر؛ یاردئمجئ اۇلاراق دا آللاە یتر.
- کیمی یاهودیلر کلیمەلرین آنلاملارئنئ قایدئراراق سانا: “دینلەدیک وە سئقئ سارئلدئق /عیصیان أتتیک”؛ “دینلە! سانا دینلە دەنەمز!” وە “بیزی قۇللا /گۆت!” دەرلر. بونو، بو دینە سالدئرما ماقصادئیلا دیللرینی أگیپ بۆکەرک یاپارلار. أگر بونلارئن یرینە: “دینلەدیک وە ایچتن بۇیون أگدیک”، “دینلە!” وە “بیزی گؤزت!” دەسەلردی، ألبتتە داحا ایی وە داحا دۇغرو اۇلوردو. آما (آیتلری) گؤرمزلیکتە دیرنمەلری سببییلە آللاە اۇنلارئ لاعنتلەدی (دئشلادئ). آرتئق اۇنلارئن پک آزئ اینانئپ گۆونیر.
- أی کندیلرینە کیتاب وریلنلر! سیزین یانئنئزدا اۇلانئ تاصدیق أدیجی اۇلاراق ایندیردیگیمیزە (بو کیتابا) اینانئپ گۆونین. بونو، سیزی یۆزۆنۆزە باقئلماز حالە گتیریپ ایعتیبارئنئزئ یۇق أتمەدن وەیا جومعارتەسی یاساغئنئ چیگنەین آهالییی دئشلادئغئمئز (لاعنتلەدیگیمیز) گیبی سیزی دە دئشلامادان اؤنجە یاپئن. آللاهئن أمری دائیما یرینە گلیر.
- آللاە، کندیسینە اۇرتاق (شیرک) قۇشولماسئنئ باغئشلاماز. بونون آلتئنداکی گۆناەلارئ، گرکنی یاپان ایچین باغئشلار. کیم آللاها اۇرتاق قۇشارسا، (“بونو ایستەین آللاەتئر” دیەرک) بۆیۆک بیر گۆناهئ اۇنا مال أتمیش اۇلور.
- کندیلرینی (بو شکیلدە) تمیزە چئقارانلارئ گؤزۆندە جانلاندئرماز مئسئن؟ حایئر! آللاە، گرکنی یاپانئ تمیزە چئقارئر. اۇنلارا قئل قادار بیلە حاقسئزلئق یاپئلماز.
- باقسانا، اۇ یالانئ (شیرکی) ناسئل دا آللاها مال أدییۇرلار. آچئق بیر گۆناە اۇلاراق بو اۇنلارا یتر.
- آللاهئن کیتابئندان بیر بیلگیسی اۇلان شو کیمسەلری دە گؤزۆندە جانلاندئرماز مئسئن؟ اینسانلارئ آیارتانلارا وە طاغوتلارا گۆونییۇر دا کافیرلر ایچین شؤیلە دییۇرلار: “بونلارئن یۇلو، مۆمینلرین یۇلوندان داحا دۇغرودور.”
- اۇنلار، آللاهئن دئشلادئغئ (لاعنتلەدیگی) کیمسەلردیر. آللاە کیمی دئشلارسا، اۇنا یاردئم أدەجک بیرینی آصلا بولامازسئن.
- یۇقسا آللاهئن مۆلکۆندن بیر پایلارئ مئ وار؟ اؤیلە اۇلسا اینسانلارا ذررەسینی ورمزلر.
- یۇقسا آللاهئن اؤزل ایکرامدا بولوندوغو کیمسەلری می چکەمییۇرلار؟ حالبوکی بیز ایبراهیم عائیلەسینە دە کیتاب وە حیکمت ورمیشتیک؛ اۇنلارا بۆیۆک بیر مۆلک ورمیشتیک.
- اۇنلاردان کیمی اۇ کیتابا اینانئپ گۆوندی، کیمی دە یۆز چەویردی. جهننمین حارئل حارئل یانان آتشی اۇنلارا یتر.
- آیتلریمیزی گؤرمزلیکتە دیرننلری (کافیرلری) یاقئن زاماندا بیر آتشتە قئزارتاجاغئز؛ دریلری یاندئقچا باشقا دریلرلە دگیشتیرەجگیز کی، اۇ عاذابئ سۆرکلی تاتسئنلار. دائیما اۆستۆن وە بۆتۆن قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر.
- اینانئپ گۆونمیش وە ایی ایشلر یاپمئش اۇلانلارئ ایسە ایچلریندن ائرماقلار آقان جننتلرە قۇیاجاغئز؛ اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق سۇنسوزا دک قالاجاقلاردئر. اۇرادا اۇنلارئن ترتمیز أشلری اۇلاجاق وە اۇنلارئ اوزایئپ گیدن گؤلگەلیکلر ایچینە سۇقاجاغئز.
- آللاە سیزە، أمانتلری أهلینە ورمەنیزی وە اینسانلار آراسئندا حۆکمەتتیگینیز زامان عادالتلە حۆکمەتمەنیزی أمرەدر. آللاهئن سیزە وردیگی اؤگۆت نە گۆزلدیر. آللاە دائیما دینلەین وە گؤرندیر.
- أی اینانئپ گۆوننلر! آللاها گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگین، رسولۆنە گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگین وە سیزدن اۇلان یتکیلیلرە دە. یتکیلیلرلە بیر شەیدە آنلاشمازلئغا دۆشرسنیز اۇنو آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگی آیتلرە) گؤتۆرۆن. آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانئپ گۆونییۇرسانئز بؤیلە یاپارسئنئز. بؤیلەسی حایئرلئ اۇلور وە أن گۆزل سۇنوجو وریر.
- هم سانا ایندیریلنە هم دە سندن اؤنجە ایندیریلنلرە ایناندئغئنئ ایددیعا أدن کیشیلری گؤرمەدین می؟ کندیلرینە طاغوتو تانئماما أمری وریلدیگی حالدە، حاکملیک أتسین دییە طاغوتا گیتمک ایستەرلر. شەیطان ایسە بونلارئ درین بیر ساپئقلئغا دۆشۆرمک ایستەر.
- اۇنلارا: “آللاهئن ایندیردیگینە وە رسولە گلین!” دەندیگی زامان، اۇ مۆنافئقلارئن سندن بۆسبۆتۆن اوزاقلاشتئقلارئنئ گؤرۆرسۆن.
- کندی أللرییلە یاپتئقلارئ یۆزۆندن باشلارئنا بیر ایش گلدیگیندە حاللری نە اۇلور؟ اۇ زامان سانا گلیپ، آللاها یمین أدەرک دەرلر کی: “بیز سادەجە اییلیک یاپماق وە آرایئ بولماق ایستەمیشتیک.”
- اۇنلار وار یا اۇنلار! اۇنلارئن قالبلریندە اۇلانئ آللاە بیلیر. اۇنلارا آلدئرما، آما یینە دە اؤگۆت ور! اۇنلارئن ایچلرینە ایشلەیەجک أتکیلی سؤزلر سؤیلە!
- بیز حانگی ألچییی گؤندردییسک، بیزیم اۇنایئمئزلا کندیسینە گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگیلسین دییە گؤندرمیشیزدیر. اۇ مۆنافئقلار، کندیلرینی کؤتۆ دوروما دۆشۆردۆکلریندە سانا گلسەلر وە (سنین حوضوروندا) آللاەتان باغئشلانما دیلەسەلر، ألچیمیز اۇلاراق سن دە اۇنلارئن باغئشلانماسئ ایچین دوعا أتسن؛ اۇ زامان، آللاهئن دؤنۆش یاپانلارئ قابول أتتیگینی وە بۇل ایکرامدا بولوندوغونو ألبتتە گؤرۆرلر.
- حایئر، حایئر! راببینە یمین اۇلسون! بونلار آنلاشامادئقلارئ قۇنولاردا سنی حاکم یاپئپ، وردیگین قاراردان دۇلایئ ایچلریندن أن کۆچۆک بیر سئقئنتئ دویماقسئزئن تام تسلیم اۇلمادئقچا، اینانئپ گۆونمیش سایئلمازلار.
- شاید اۇنلارا: “نفیسلرینیزی اؤلدۆرۆن یا دا یوردونوزدان چئقئن!” دییە أمرەتسەیدیک، پک آزئ دئشئنداکیلر بونو یاپمازلاردئ. آما کندیلرینە وریلن اؤگۆدە اویسالاردئ اۇنلار ایچین ایی اۇلوردو وە داحا دا گۆچلنیرلردی.
- اۇ زامان بیز دە اۇنلارا قاتئمئزدان بۆیۆک بیر اؤدۆل وریردیک.
- اۇنلارئ دۇغرو بیر یۇلا یؤنلندیریردیک.
- کیم آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگی آیتلرە) گؤنۆلدن بۇیون أگرسە اۇنلار، آللاهئن نیعمت وردیگی نبیلر، اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو کیشیلر، بیلگینلر وە اییلرلە برابر اۇلاجاقلاردئر. اۇنلار نە ایی یۇلداشتئر!
- بو، آللاهئن اۇنلارا بیر لۆطفودور. بونو آللاهئن بیلمەسی یتر.
- أی اینانئپ گۆوننلر (مۆمینلر)! تدبیرینیزی آلئن! (گرکتیگیندە) بؤلۆکلر حالیندە وەیا تۇپلو اۇلاراق حئزلا حارەکتە گچین!
- ایچینیزدن آغئر داورانانلار موطلاقا اۇلاجاقتئر. باشئنئزا بیر ایش گلسە: “گرچکتن آللاە بانا لۆطوفتا بولونموش دا اۇنلارلا بیرلیکتە اۇلمامئشئم.” دیەجکلردیر.
- آللاهئن سیزە بیر ایکرامئ اۇلسا، بو دفعا سانکی کندیسییلە آرانئزدا بیر ایلیشکی یۇقموش گیبی: “آە کشکە بن دە اۇنلارلا برابر اۇلسایدئم دا بۆیۆک بیر باشارئ گؤسترسەیدیم.” دیەجکلردیر.
- دۆنیا حایاتئنئ آحیرتە فدا أدەبیلنلر، آللاە یۇلوندا ساواشسئنلار! کیم آللاە یۇلوندا ساواشئر دا اؤلدۆرۆلۆر وەیا غالیب گلیرسە، آللاە اۇنا یاقئندا بۆیۆک بیر اؤدۆل ورەجکتیر.
- سیزە نە اۇلویۇر کی، آللاە یۇلوندا؛ أزیلن أرککلر وە قادئنلار ایلە چۇجوقلار اوغروندا ساواشمئیۇرسونوز! حالبوکی اۇنلار: “راببیمیز! حالقئ یانلئشلار ایچیندە اۇلان بو شهیردن بیزی چئقار، بیزە قاتئندان بیر یؤنتیجی گؤندر، بیزە قاتئندان بیر یاردئمجئ گؤندر!” دییە یالوارئپ دورویۇرلار.
- اینانئپ گۆوننلر آللاهئن یۇلوندا ساواشئرلار، کافیرلیک أدنلر (آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلر) ایسە طاغوتلارئن یۇلوندا ساواشئرلار. سیز، شەیطانئن دۇستلارئیلا ساواشئن. شەیطانئن قوردوغو اۇیون ضایئفتئر.
- (ضایئف دورومدا ایکن) کندیلرینە: “أللرینیزی (ساواشتان) چکین، نامازئ اؤزنلە وە سۆرکلی قئلئن، زکاتئ ورین!” دەنیلنلری گؤرمەدین می؟ اۆزرلرینە ساواشما گؤرەوی یازئلئنجا ایچلریندە بیرطاقئمئ، آللاەتان قۇرقار گیبی اینسانلاردان قۇرقار اۇلدولار. حاتتا اینسانلاردان دویدوقلارئ قۇرقو داحا فاضلا اۇلدو. دەدیلر کی: “راببیمیز! بیزە نیچین ساواشما گؤرەوینی یازدئن؛ بیرآز داحا سۆرە تانئسایدئن اۇلماز مئیدئ؟” دە کی: “دۆنیا منفاعاتی پک آزدئر. یانلئش یاپماقتان ساقئنانلار ایچین آحیرت داحا حایئرلئدئر؛ سیزە قئل قادار بیلە حاقسئزلئق یاپئلمایاجاقتئر.”
- نەرەدە اۇلورسانئز اۇلون، ایستەرسنیز ساغلام قالعەلر ایچیندە اۇلون، اؤلۆم سیزی یاقالایاجاقتئر. اۇنلارا بیر اییلیک گلسە: “بو آللاە قاتئنداندئر.” دەرلر. باشلارئنا بیر کؤتۆلۆک گلینجە دە: “بو سنین یۆزۆندن!” دەرلر. دە کی: “اۇلان بیتن هر شەی آللاە قاتئنداندئر (اۇنون اۇنایئیلا اۇلور).” بو تۇپلولوغا نە اۇلویۇر کی هیچبیر سؤزۆ آنلامایا یاناشمئیۇرلار.
- سانا نە اییلیک گلسە آللاەتاندئر، سانا نە کؤتۆلۆک گلسە سندن قایناقلانئر. سنی اینسانلارا ألچی گؤندردیک، شاهید اۇلاراق آللاە یتر.
- کیم رسولە (ألچییە) گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگرسە آللاها بۇیون أگمیش اۇلور. یۆز چەویرن چەویرسین؛ سنی باشلارئنا بکچی اۇلاراق گؤندرمەدیک.


text:
مانیلیک
مانیلیک ویا مانیچیلیک (اینگیلیس: Manichaeism، فارس: آیینِ مانی چین:摩尼教 Móníjiào) - قینوستیک دینی تعلیم اولوب، مانی (216-277) طرفیندن قورولموشدور.3. عصرده بابیلده اورتایا چیخمیش اولان بو تعلیم بوتون دونیادا و خوصوصیله شیمالی آفریقادا یاییلمیشدیر.[۱]
مسیحیت باشدا اولماق اوزره؛ مزدکیلیک، بودیزم و بینالنهرین دینلریندن بیر چوخ عونصورلری ایچینه آلدیغیندان عئینی زاماندا سینکرتیک بیر خوصوصیت داشیماقدادیر. مانی، دینینی یایماق اوچون بیری فارس دیگر آلتیسی سوریانی دیلینده اولماق اوزره یئددی کیتاب و یئتمیش ریساله یازمیش، آیریجا هیندیستان باشدا اولماق اوزره بیر چوخ اؤلکهیه سیاحتلر ائتمیشدیر. مانیلیک ان پارلاق دؤورونو 8-جی عصرده اویغور دؤولتینین میلّی دینی اولاراق اعلان ائدیلمهسی ایله یاشامیشدیر. مانی سؤزو قدیم تورک دیلینده "مئنگو" و چاغاتای تورکجهسینده "تانری" دئمکدیر. مانیچی اویغورلار، اؤلومدن سونرا روحون بیر باشقا بدنده حیاتینا داوام ائتدیگینی ("re-enkarnasiya" و یا " یئنیدن تجسّوم " ) قبول ائدیردیلر.[۲]
مانیچیلیک اصلینده زردوشت دوآلیزمی، بابیل فولکلورو، بودیست اخلاق پرینسیپلری و مسحیت عونصورلرین قاریشیغیندان عیبارتدیر. بو ترکیبده اؤنده گلن آنلاییش ایکی ازلی قانونون، یاخشی و پیسین موناقیشهسیدیر. بو باخیمدان دین تاریخی آراشدیرمالاری، مانیچیلیگی بیر نؤوع دینی دوآلیزم (ایکیچیلیک) اولاراق قئید ائتمیشدیرلر. بو دین هم شرقه، هم ده غربه دوغرو فؤوقالعاده بیر سورعتله یاییلمیش؛ شیمالی آفریقا، ایسپانیا، فرانسه، شیمالی ایتالیا و بالکانلاردا مین ایل مودت ایله داغینیق و داوامسیز شکیلده وارلیغینی داوام ائتدیرمیشدیر. حالبوکی، اصل اینکیشافینی دوغولدوغو تورپاقلار اولان بینالنهرین، بابیل و ایراندا رئاللاشدیرمیش و شرقده تاثیرینی اون عصردن سونرالارا قدر داوام ائتدیردیگی تورکیستان، شیمالی هیندیستان، غربی چین و تبته قدر یاییلماغی باجارمیشدیر.