text:
قارایارا
قارایارا و یا سیبیر یاراسی — کسکین زوونوز یولوخوجو سیروز-هموراژیک و نکروتیک ایلتیهابین اینکیشافی ایله کاراکتریزه اولونان نوخوشلوق. نوخوشلوق لوکاللاشمیش (دریده) و یاییلمیش (سپتیک) فورمالاردا کسکین نظره چارپان(عامیل) اینتوکسیکاسییا سیندرومو ایله جرهیان ائدیر. بعضاً بو خستهلیگی "بدخاسسهلی چیبان" دا آدلاندیریرلار.
ایچیندهکیلر
تاریخی معلومات[دَییشدیر]
قارایارا قدیم زامانلاردان "مقدس اود"، "فارس اودو" و س. آدلار آلتیندا معلومدور. س.س. آندریوسکی (۱۷۸۸) اورالدا اؤز-اؤزونو یولوخدورما تجروبهسی ایله اینسان و حئیوانلارین قارایاراسینین ایدئنتیکلیینی معین ائتمیشدیر. آلمان آراشدیرماچیسی پللندیر (۱۸۴۹) قارایارا باسیللرینی خسته حئیوانلارین قانیندان آلمیشدیر. بایتار حکیمی ف. براوئلل روسیهدا (۱۸۵۷) قارایاراتؤردیجی میکروبونو اؤلموش آدامین قانیندا تاپمیشدیر. روبرت کوخ (۱۸۷۶) صونعی ییئجئکلی موحیطلرده نوخوشلوق تؤردیجی میکروبونون تمیز کولتوراسینی آلمیش، اونون ایسپور املگتیرمک قابیلیتینی آشکار ائتمیش و تستده سیچانلار اۆزرینده قارایارا عفونتسینی تدقیق ائتمیشدیر. لوی پاستر ایلک دفعه اولاراق قارایارا عفونتسینین خاص کروْنماسی اۆچون جانلی پئیوند (واکسینا) تکلیف ائتمیشدیر.
علّت[دَییشدیر]
قارایارا (لاتینجه:Bacillus anthracis) تؤردیجی میکروبو نؤعونه، (لاتینجه:Bacillaceae) عائلهسینه عایید اولوب، اوجلاری دوزبوجاق آلتیندا کاراکتریک کسیلمیش، اوزونلوغو ۳-۱۰ مکم، ائنی ۱-۱،۵ مکم اولان ایری حرکتسیز چؤپدور. اورقانیزمده اینکاپسوللاشمیش تک-تک چؤپلره و عمومی کاپسول ایله اهاتلنمیش ۲-۳ میکروبدان عبارت زنجیره تصادف ائدیلیر. باسیللرین گؤودهلرینین اوجلاری تماس یئرلرینده آزجا قالیندیر و زنجیر بامبوک ال آغاجینی خاتیرلادیر. خاریجی موحیطده (لاتینجه:Bacillus anthracis) ۰،۸-۱خ۱،۳-۱،۵ مکم اؤلچوسونده ایسپورلار عمله گتیریر، قرامموسبتدیر، آنیلین بویالارلا یاخشی رنگلنیر. رومانووسکی-کیمزا اوزره رنگلندیکده کاپسوللار سیل-نیلسئن یوْلوندان ایستیفاده ائدیلدیکده ایسپورلار آشکارا چیخیر.
قارایارا باسیللری فاکولتاتیو آئروبدور. اتلی-پئپونلو آقارین سطحینده اونلار چیخینتیلی اولان ساپ کلفیندن عبارت "شیریالی"، "مئدوزا باشی"، دونوق، توتقون، کله-کؤتور کاپسولسیز کولونییالار (ر-فورما)، آت زردابیندا ۸۰°سی تئمپئراتوردا هامار، سئلیکلی، یاریمشففاف بورملنمیش کولونییالار شکلینده (س-فورما)، اتلی-پئپتونلو بولیوندا – سیناق شوشهسینین دیبینده پامبیق توپاسی شکلینده اینکیشاف ائدیر. (لاتینجه:Bacillus anthracis) اؤلومه سبب اولان توکسیندن، اؤدئم عاملیندن و پروتئکتیو آنتیگئندن عبارت اولان، ناتامام آنتیجیسیملری ایندوکسییا ائدن ائکزوتوکسینین پروتئین کومپلکسینی تؤرهدیر. (لاتینجه:Bacillus anthracis) تؤردیجی میکروبون آنتیفاقوسیتار آکتیولیینی تامین ائدن کاپسوللو پروتئین آنتیگئنی و میکروب دیواریندا یئرلشهن سوماتیک پولیساخارید آنتیگئنی واردیر. سوماتیک آنتی ژن ترموستابیلدیر، حیوان و اینسان اورقانیزمینده ایممونوقلوبولینلر سینتزینی ایندوکسییا ائتمیر، مئییت مادهیندا اوزون مدت قالیر، آنتیگئنین ترموستابیل خصوصیتیندن نوخوشلوق دیاقنوزونو قویماق اۆچون (آسکولی) تئرموپرئسیپیتاسییا تئپکیسیندا ایستیفاده ائدیرلر. کاپسولدا قلوتامین تورشوسونون پولیپئپتیدی پروتئین آنتیگئنی تاپیلمیشدیر. قارایارا باسیللرینین موتانت فورمالاری معلومدور کی، اونلاردان ایممونوپروفیلاکتیک واکسینلر حاضیرلانیر.
(لاتینجه:Bacillus anthracis) کولتوراسی
قرامموسبت (لاتینجه:Bacillus anthracis)
(لاتینجه:Bacillus anthracis)-ین ایسپورلاری
(لاتینجه:Bacillus anthracis)-لر ۵۰°سی-دک قیزدیریلدیقدا ۳۰ دقیقه عرضینده، ۷۵-۸۰°سی تئمپئراتوردا – ۶۰ سانییهدن سونرا، عادی غلظتدا سولئیما، فورمالدئهید، خلورون تأثیریندن بیر نئچه دقیقهدن سونرا تلف اولور. قارایارا باسیللری آشاغی تئمپئراتورا سون درجه داواملیدیر. (لاتینجه:Bacillus anthracis)-ین قارایارا ایسپورلاری خاریجی موحیطده یوکسک درجهده داواملیدیر. یاشاما قابیلیتینی سودا بیر نئچه ایل، تورپاقدا اون ایللرله ساخلاییر؛ قورو ایستی اونلاری ۱۴۰°سی-ده ۳ ساعت عرضینده قیریر، قایناتما زامانی ۴۵-۶۰ دقیقه سونرا تلف اولور. ایسپورلار دئزینفئکسیائدیجیلره قارشی داواملیدیر، حئیوانلارین آشیلانمیش دریسینده، اونلار اوزون مدت دیری قالا بیلیر. اتین دۇزلانماسی ایسپورلاری محو ائتمیر.
اپیدمیولوژی[دَییشدیر]
عفونت منبعی خسته ائو حیوانلاری: قارامال، آت، ائششک، قویون، کئچی، مارال، دوه، دونوزدور. بو حیوانلاردا نوخوشلوق یاییلمیش فورمادا کئچیر. اینساندا یولوخما حاللاری اولدوقجا آزدیر. داها تئز-تئز کونتاکت یوللا داها آز آلیمئنتار، هاوا-توز و اینتیقال یوللا یولوخمایا تصادف ائدیلیر.
(لاتینجه:Bacillus anthracis)-ین اینسانا وئریلمه عاملی خسته حیوانلاردیر، اونلارین ایفرازاتی، اؤلموش حئیوانلارین لئشلری، اونلارین دریلری و داخیلی اورقانلاری، یاریمفابریکاتلار، حیوان اتیندن حاضیرلانمیش ممولات، باشقا ییئجئک محصوللاری، قارایارا ایسپورلاری سپلنمیش تورپاق، سو، هاوا و خاریجی موحیط اشیالاریدیر. (لاتینجه:Bacillus anthracis)-ین مکانیکی اینوکولیاتیو وئریلمهسینده قانسوروجو حشراتلار (بؤینکلر، پاییز میلچیی) معین رول اویناییر. نوخوشلوق پئشه-کند تصروفاتی، پئشه-صنایع و تصادۆفی-معیشت تیپلری مؤوجوددور.
نوخوشلوق شدتلهنمهسی، بیر قایدا اولاراق، محدود خصوصیّت داشیییر. یولوخما حیوان منشألی عفونی خاملا تماس یولو ایله باش وئریر. داها تئز-تئز دابباقلار، ساللاقخانا و ات کومبیناتی ایشچیلری، یون چیرپانلار، خسته حیوانلارا باخانلار خستهلنیرلر. اینسانلارین قارایارا ایله عفونی حئیوانلارین خامیندان حاضیرلانمیش اشیالار (پاپاق، کورک، الجک، جوراب) واسطهسیله یولوخما تصادفلری معلومدور.
قارایارانین پئشه-کند تسروففاتیندا خستهلهنمه حاللاری داها چوخ یای-پاییز آیلاریندا تصادف ائدیلیر.
پاتوژن و پاتولوژی آناتومییا[دَییشدیر]
اینسان قارایاراسینین دری و سپتیک فورمالاری آییرد اولونور. نوخوشلوق ۹۸-۹۹% دری فورماسینین پایینا دوشور. بو فورمادا تؤردیجی میکروبون گیریش قاپیسی درینین آشیق یئرلری، زدلنمیش ائپیتئلی و سئلیکلی قیشالار ساییلیر. تؤردیجی میکروبون درییه داخیل اولدوغو یئرده قارایارا کاربونکولو (چیبان) عمله گلیر. او، نکروزلا اطراف توْخومالارین اؤدئمی ایله رئگیونار لیمفادئنیتله مۆشایعت ائدیلهن سئرروزلو-هموراژیک ایلتیهاب اوجاغی شکلینده اولور. تؤردیجی میکروبون ویرولنتلیگی یوکسک و اورقانیزمین مقاومتی آز اولان زامان بعضی حاللاردا بیرینجیلی قارایارا سئپسیسی اینکیشاف ائدیر: یئرلی تظاهرلر نظره چارپمایا بیلر.
قارایارا چؤپلری رئگیونار لیمفاتیک دویونلرده گرگین آرتاراق کسکین خاص لیمفادئنیته سبب اولور، سونرادان ایسه قان دؤورانینا کئچیر و اورادا تؤرهییب آرتیر. عفونت پروسسی یاییلیر – سئپسیس باشلاییر. قارایارا سئپسیسی گیریش قاپیسی، اساساً یوخاری تنففوس یوللاری ناهییهسینده و ییئجئک بوروسوندا لوکاللاشان زامان اینکیشاف ائدیر. پاتولوژی-آناتومیک دییشیکلیک کسکین هیپئرئمییادان و داخیلی اورقانلارین چوخقانلیلیغیندان (دورغونلوغوندان) عبارت اولور. توند-قیرمیزی قان لاختالانمیر و وئنالاری دولدورور. آغجیرلرده یاییلمیش اؤدئم، پلئورا و پئریتون بوشلوقلاریندا قانلی-سئروزلو مایع توپلانیر. میوکارددا و ائپیکارددا اوجاقلی قانسیزمالار، معده و باغیرساغین سئلیکلی قیشاسیندا چوخلو هئمورراگییالار میدانا چیخیر. چؤز لیمفا دویونلری بؤیویور و توند رنگده اولور. قاراجیر و دالاق بؤیویور، توند قانلا دولور. بئیین قیشالاری اؤدئملی اولور، چوخلو هئمورراگییالار نظره چارپیر کی، بو اونا "کاردینال پاپاغی" کاراکتریک شکیل وئریر. بئیین مادهسی چوخقانلی اولور. قاندا، اونورغا کانالی مایع سینده، زدلنمیش اورقان و توْخومالاردا چوخلو میقداردا قارایارا باسیللری اولور.
کلینیک منظره[دَییشدیر]
قارایارادا ایکوباسیون دؤور نوخوشلوق فورماسیندان وابسته اولاراق: دری فورماسیندا ۲-۱۴ گون، سپتیک فورمادا بیر نئچه ساعتدان ۶-۸ گوندور.
دری فورماسی[دَییشدیر]
قارایارانین دری فورماسینین داها تئز-تئز تصادف ائدیلهنی کاربونکولیوز (چیبانلی) فورمادیر، اؤدئماتوز بولیوز و اریپیپلوید فورمالارا آز تصادف اولونور. باشلیجا اولاراق بدنین آچیق حیصّه لری زدهلنیر. کاربونکوللار باشدا، بویوندا، آغیزین و بورونون سئلیکلی قیشالاریندا لوکاللاشاندا نوخوشلوق خصوصیله آغیر کئچیر.
زدلنمیش ناهییهده بیر و بیر نئچه کاربونکول (چیبان) اولا بیلیر. عفونتنین گیریش قاپیسی یئرینده آردیجیل اولاراق لکه، پاپولا، وئزیکولا، یارا اینکیشاف ائدیر. لکهلرین دیامئتری ۱-۳ مم، رنگی قیرمیزیمتیل-گؤیومتول اولور، آغریمیر، هشاراتین دیشلهمهسیندن قالان ایزه بنزییر. بیر نئچه ساعت سونرا لکه دری سطحیندن، قاباران قیرمیزی-میس رنگلی پاولایا چئوریلیر. یئرلی قاشینما و یاندیرما حیساسیّتی گۆجلنیر. ۱۲-۲۴ ساعتدان سونرا پاپولا ۲-۳ مم دیامئترلی، سئروزلو مایع ایله دولو سودورجوغا چئوریلیر، او، توندلشیر، قیرمیزی، بعضاً توندقیرمیزی-بنؤوشیی ((لاتینجه:pustula maligna)) اولور. سودورجوق قاشینما زامانی و یا اؤز-اؤزونه پارتلاییر، دیوارلاری یاتیر، توند قهویی قارتماقلا اؤرتولموش یارا عمله گلیر. بیر سوتکادان سونرا یارانین دیامئتری ۱۵ مم-ا چاتیر. اونون مرکزی حیصّه سینین نکروزو نتیجهسینده یارا برک آغریسیز قارا قارتماقلا اؤرتولموش اولور. قارتماغین اطرافی قیرمیزی رنگلی ایلتیهاب یاستیغیندان عبارت اولور. قارتماق خاریجی گؤرونوشونه گؤره قیرمیزی فوندا کؤمور پارچاسینی خاتیرلادیر. نوخوشلوق آدی دا بورادان ((یونانجا:anthrax) – کؤمور) گؤتورولموشدور. زدهلهنمه بوتؤولوکده کاربونکول (چیبان) آدینی آلمیشدیر. کاربونکوللارین دیامئتری بیر نئچه میللیمئتردن ۱۰ سم-دک دییشیر.
قارتماغین کنارلاریندا میرواری دنهلری کیمی ایکینجیلی پاپولالار تؤرییر. بو المنتلر اینکیشاف ائدرک خیردا قارتماقلارا چئوریلیر. اونلار قاریشاراق زدهنین اؤلچوسونو بؤیودور. قارتماغین آلتیندا ساغلام درینین سطحیندن قاباران توندقیرمیزی یاستیق شکلینده برک اینفیلترات اولور. سونرادان بونا اؤدئم قوشولور. اؤدئم بعضاً یومشاق دری آلتی هوجئیرهلی بؤیوک ساحهنی توتور. پئرکوسسییا ایله اؤدئم ناهییهسینه وورولان ضربه چوخ واخت هلمشیکواری تیترییش تؤرهدیر (ایستئفانکسی سیمپتومو).
کاربونکولون سیفتده (بوروندا، دوداقدا، یاناقدا) لوکاللاشماسی چوخ تهلوکهلیدیر، چونکی اؤدئم یوخاری تنففوس یوللارینا یاییلیر، آسفیکسییایا و اؤلومه سبب اولا بیلیر. قارایارا کاربونکولو نکروز زوناسینا حتی اینه باتیردیقدا بئله آغریسیز اولور. بو موهوم دیفئرئنسیال-دیاقنوستیک علامتیدیر. قارایارانین دری فورماسیندا رئگیونار لیمفادئنیتلر اینکیشاف ائدیر. اونلار آغیر حاللاردا نظره چارپان(عامیل) لیمفانگیتلرله بیرلشه بیلر. قارایارانین دری فورماسینین اؤدئماتوز نؤعو اؤدئمین ایلکین اولاراق کاربونکول اینکیشاف ائتمهدن میدانا چیخماسی ایله کاراکتریزه اولونور. نوخوشلوق داها سونراکی واختیندا نکروز باش وئریر و بؤیوک اؤلچولو کاربونکول فورمالاشیر. بوللوز فورمادا عفونتنین گیریش قاپیسی یئرینده ایچریسی هموراژیک مایع ایله دولو سودورجوق عمله گلیر. سودورجوق دئشیلدیکده و یا زدلنمیش ناهییه نئکروزلاشدیقدان سونرا کاربونکول شکلی آلان گئنیش خورالی سطح عمله گلیر. قارایارانین دری فورماسینین ائریزیپئلوید نؤعونون خصوصیتی، ایچریسینده شفاف مایع اولان چوخ سایدا سودورجوغون اینکیشافیندان عبارتدیر. اونلار دئشیلدیکدن سونرا خورالار قالیر و قابیق باغلاییر. قارایارانین دری فورماسی خستهلرین تخمیناً ۸۰%-ده یونگول و اورتا آغیرلیقدا، ۲۰%-ده آغیر فورمادا کئچیر. نوخوشلوق یونگول فورماسیندا نکروتیک قارتماق، اؤدئم، اورقانیزمین اینتوکسیکاسییاسی اورتا درجهده نظره چارپیر. بدن حرارتی نورمال و یا سوبفئبریل اولور. ۲-۳ هفتهنین سونوندا قارتماق قوپور، یئرینده برک چاپیق قویور. نوخوشلوق یونگول فورمالاری تام ساغالما ایله باشا چاتیر. نوخوشلوق داها آغیر فورمالاریندا کئیفسیزلیک، ازگینلیک، باشاغریسی نظره چارپیر. بیرینجی گونون آخیرینا یاخین بدن حرارتینین ۳۹-۴۰°سی قدر یوکسلمهسیله اورقانیزمین اینتوکسیکاسییاسی اینکیشاف ائدیر، اۆرک-دامار سیستمینین فعالیّتی پوزولور. نوخوشلوق یاخشی قورتاراندا ۵-۶ گوندن سونرا حرارت کریتیک دوشور، اومومو و یئرلی نیشانلار گئرییه اینکیشاف ائدیر، اؤدئملیک تدریجهن آزالیر، لیمفادئنیتلر و لیمفانگیتلر ایتیر، قارتماق ۲-۴ هفتهدن سونرا قوپوب دوشور، خورا ساغالیر، یئرینده چاپیق قالیر. قارا یارانین دری فورماسینین ایکینجیلی سئپتیسئمییا ایله آغیرلاشماسی حاللاریندا بدن حرارتی ۴۰-۴۱°سی-دک قالخیر. تیترتمه، شدتلی باشاغریسی، باشگیجللهنمه، ساییقلاما اولور، یوخو پوزولور، نبض دقیقهده ۱۲۰-۱۶۰-دک سرعتلنیر، آتاردامار تضییق دوشور. خستهلرین بعضیلرینده بو تظاهرلره قانلی قۇسما و تئز-تئز قانلی ایسهال علاوه اولونور. قاراجیر و دالاق بؤیویور، دری هئماتوگئن-مئتاستاتیک منشألی ایکینجیلی سپمه ایله زدهلنیر. قاندا چوخلو قارایارا چیپلری تاپیلیر. پروسسین گۆجلهنمهسی آغیر اندوکاردیته و آغجیر اؤدئمی ایله کئچهن ایکینجیلی پنومونیایا، سوپوروز حالا، کومایا و ۱-۴-جو گون اؤلومه سبب اولور.
سپتیک فورما[دَییشدیر]
ایستافیلوکوکک عفونتسی ایله ایکینجیلی سپتیک قارایارا پنومونیالارینین بیرلشمهسی استثنا ائدیلمیر.
قارایارانین سپتیک فورماسی یوکسک ویرولنتلی تؤردیجی میکروبلارا، تنففوس یوللارینین سئلیکلی قیشاسیندان کئچهن ماسسیو اینفئکسیالاشما زامانی اینکیشاف ائدیر. آز حاللاردا تصادف ائدیلیر. پروسس قاباقجادان دری اۆزرینده اوجاقلی دییشیکلیکلر اولمادان تئز یاییلیر. بدنده چوخلو هئمورراگییالار میدانا چیخیر، مئنینگیال سیندروم آشکار ائدیلیر. قاندا و اونورغا کانالی مایع سینده قارایارا چؤپلری اولمور. نوخوشلوق بیرینجی، آز حاللاردا ایسه ایکینجی گونو عفونت-توکسیک شوکدان اؤلوم حادثهسی باش وئریر. قارایارا سئپسیسی چوخ واخت آغجیرین و باغیرساغین زدهلهنمهسیله مۆشایعت ائدیلیر. بو نوخوشلوق آغجیر و باغیرساق فورمالارینین آییرد ائدیلمهسینه سبب اولموشدور. قارایارانین سپتیکی فورماسینین موختلیف آغجیر واتیانتلاری نزرچارپان اینتوکسیکاسییا تظاهرلریله سون درجه آغیر کئچیر. حرارت ۳۹-۴۰°سی-دک یوکسلیر. شدتلی اؤسکورک، سینهده سیخینتی، کؤپوکلو قانلی بلغهم ایفرازاتی میدانا چیخیر. آغجیرلرین شدتلی اؤدئمی و هموراژیک ائکسوداتلی پلئوریت تظاهرلریله کئچهن پنومونیا معین ائدیلیر. ایفراز(ترشّح) اولونان بلغهم موروق ژئلئسی شکلینده پوختلشیر و ایچریسینده قارایارا چؤپلری اولور. ۲-۳-جو سوتکا خستهلر عفونت-توکسیک شوکدان اؤلورلر. قارایارانین سپتیک فورماسینین باگیرساق واریانتی قفلتهن باشلاییر. قاریندا کسکین ایتی آغریلار میدانا چیخیر، اونا اۆرک بولانماسی، اؤدله قاریشمیش قانلی قۇسما، قانلی ایسهال قوشولور. باغیرساغین زدهلهنمهسی بعضاً اونون پئرفوراسییاسی – دئشیلمهسی نتیجهسینده اینکیشاف ائدن پئ ریتونیته سبب اولور. بو زامان بدن حرارتی ۳۹-۴۰°سی-دک یوکسلیر، هیهجانلانما و ائیفورییا، ساییقلاما، قیجولمالار، مئنینگئال سیندروم اولور. دری اۆزرینده ایکینجیلی سپمه میدانا چیخیر، دیففوزستیانوزلار اینکیشاف ائدیر. نبض تئزلشمیش و ساپواری اولور، آتاردامار تضییق دوشور. نوخوشلوق ۱-۴ گون داوام ائدیر و اۆرک چاتیشمازلیغیندان اؤلومله نتیجهلنیر. خسته سون درجه نادر حاللاردا ساغالیر.
پروقنوز[دَییشدیر]
حاضیردا قارایارانین دری فورماسینین پروقنوزو موثبتدیر. اؤلوم حادثهسی فایزین اوندا بیری حیصّه سینه قدر ائندیریلمیشدیر. سپتیک فورمادا پروقنوز بوتون حاللاردا، حتی گرگین مۆالیجه ائرکهن باشلاندیقدا دا اساساً منفیدیر.
دیاقنوستیکا[دَییشدیر]
دیاقنوزون قویولماسی پروسسینده، خصوصیله، خستهنین پئشهسینه دخلی اولان اساسلی ائپیدئمیولوژی آنامنئز توپلاماق لازیمدیر.
لابوراتور دیاقنوستیکاسی پاتولوژی مادهین باکتریوسکوپییاسیندان، اونون ییئجئک موحیطلرینده اکیلمهسیندن، حئیوانلارین یولوخدورولماسیندان آسکولی ترموپرسیپیتاسییا تئپکیسینین قویولماسیندان، ایمونوفلوورسنسییا یوْلوندان ایستیفاده ائتمکدن عبارتدیر. قارایارانین ائرکهن و رئتروسپئکتیو دیاقنوستیکاسی آماچله آنتراکسینله دریداخیلی سیناق قویورلار. او، خستهلرین ۹۰-۹۵%-ده نوخوشلوق بئشینجی گونوندن سونرا موثبت نتیجه وئریر.
قارایارانین دری فورماسیندا لابوراتور آراشدیرما اۆچون ماده وئزیکولانین و کاربونکولون مؤحتویاتی، یارانان ایفرازاتی، قوپاریلمیش قارتماق ساییلیر. سپتیک فورمادا بلغهمی، قوسونتو کوتلهسینی، ایفرازاتی، قانی تدقیق ائدیرلر. آراشدیرما خصوصی تهلوکهلی عفونتلارلا ایشلهمه قایدالارینا ریایت اولونماسینی طلب ائدیر و خصوصی لابوراتوریالاردا آپاریلیر. قارایارانی مانقودان، عادی کاربونکول و فورونکوللاردان، ایستافیلاکوکک کاربونکوللاریندان، طاعوندان، تولیارمییادان، قیزیل یئلدن، باشقا علّتلی سئپسیسدن دیفرنساسییا ائدیرلر.
مۆالیجه[دَییشدیر]
اتیوتروپ تراپییا آماچله نوخوشلوق مۆافیق اولاراق جیپروفلوخاجین، دوخیجیجلین و یا آموکسی سیلین کیمی آنتیبیوتیکلرله مۆالیجه ائدیلیر.
پاتوگئنئتیک تئراپییا آماچله کوللوید، کریستاللوید و ائلئکترولوید محلوللاریندان، پلازما، آلبومین، قلوکوکورتیکویدلردن ایستیفاده ائدیلیر. زدلنمیش ناهییهلره جراحی موداخیلهلر یولوئریلمزدیر.
کروْنما[دَییشدیر]
قارایارانین کروْنماسی طیبی و بایتار-سانیتارییا خصوصیّتلی تدبیرلر کومپلکسینین آپاریلماسینی نظرده توتور. قارایارالی خستهلر ایزاله اولوناراق اونلار اۆچون خصوصی قاب-قاجاق، قوللوق اشیالاری، پالتار آییریرلار. پالاتالار جاری نم دزینفکسییا (۱:۵۰۰ سولئما مهلولو و ۳%-لی خلور مهلولو) اولونور. خستهنین قاب-قاجاغی اوزون مدت قاینادیلیر و سارغی ماده لری یاندیریلیر. قارایارانین دری فورماسیندا رئکونوالئسسئنتلری قارتماق قوپوب دوشدوکدن و چاپیق عمله گلدیکدن سونرا خسته خانادان بوراخیرلار. سپتیک فورماسیندا ایسه رکونوالسنتلری ۵ گون اینتروال اولماق شرطیله آپاریلان باکتئریولوژی مۆعاینه آزی ایکی دفعه منفی اولدوقدان سونرا بوراخیلماسی مومکوندور.
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا و بؤیوک بریتانیادا بو خستهلییه قارشی پئیوند الده ائدیلمیشدیر. بو پئیوند تؤردیجی میکروبون پروتئکتیو آنتیگئنینه قارشی اثرلیدیر. بو هر ایکی پئیونددن ایستیفاده ائدیلمهسینه آلماندا قاداغا قویولموشدور.


c: text/html

text:
شرقی آذربایجان ویلایتینده باش وئرهن داشقینلار زامانی هلاک اولانلاردان ۴۰ نفرینین مئییدی تاپیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده شرقی آذربایجان تیببی اکسپرتیزاسیندان (پزشک قانونی) بیلدیریلیب.
«ایکی گون اول ایکی نفرین مییدی تاپیلدی. بونونلا دا ایندییه قدر تاپیلان مییتلرین سایی ۴۰ نفر اولدو. مییتلر عائلهلرینه تحویل وئریلیب»، - دئیه طیببی اکسپرتیزانین رییسی بهرام صمدی ایرنا-یا آچیقلاماسیندا قید ائدیب.
بهرام صمدی آذرشهر و عجبشیر شهرلرینین هر بیرینده ۲۰ نفرین هلاک اولدوغونو، شرقی آذربایجاندا دونیاسینی دییشهنلردن یالنیز بیر نفرین مییتینین هله ده تاپیلمادیغینی و آختاریشلارین داوام ائتدیینی بیلدیریب.
قید ائدک کی، ۱۴ آپرلده شرقی و غربی آذربایجان ویلایتلرینده باش وئرهن داشقینلاردا ۴۹ نفر هلاک اولوب، بؤلگهیه کوللی میقداردا زیان دییب، اونلارلا ائو داغیلیب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dec 20, 2015
آذربایجان موغاملاری /یئتدینجی بؤلوم : « بایاتی قاجار موغامی »/
فرهاد جعفری
بایاتی قاجار (Bayati Qacar) : راست عاییله سی نین نؤوبتی عوضوو بایاتی قاجار دیر. بایاتی قاجار ایکی حیصه دن عیبارتدیر : بایاتی و قاجار. بایاتی ؛ آذربایجان فولکلور ادبیاتی نین بیر نمونه سینه دئییلیر. بو سؤزون آنلامی بوگونه قدر قطعیتله بللی اولماییب ، آنجاق بیر چوخلاری بو سؤزو بایات سوزوندن آلینمیش بیر سوز کیمی قئید ائدیرلر. آذربایجانین بؤیوک فولکلور شناسی اوستاد م.ع. فرزانه نین فیکرینجه بایاتی سؤزو ؛ چوخ احتمال آذربایجاندا موختلیف دؤورلرده کؤچری شکلینده یاشایان بایات بویونا (اوغوزون 24 قبیله سیندن بیری) منسوبدور. او باشقا بویلار او جومله دن افشاری و گرایلی آدلاری نین آذربایجان خالق موسیقی سینده اولدوغو اوچون بو احتمالین گوجلو شکیلده یقین اولدوغونا اینانیر. بایات سوزو بیر چوخ آنلاملاری داشییر. او جومله دن : لوغت باخیمندان وارلی ، مؤحتشم دئمکدیر. بو تئرمین تکجه بایاتی قاجار موغامیندا یوخ بلکه ده بیر چوخ موغاملاریمیزدا ایشلنمکده دیر ؛ بایاتی تورک ، بایاتی عجم ، بایاتی شیراز ، بایاتی اصفهان ، قاتار بایاتی ، بایاتی کورد و... کیمی. ایکینجی حیصه «قاجار» سؤزو ده تورک بویلاری نین و داها دقیق دئسک قیزیلباش قبیله لری نین بیری سی و ایراندا و ها بئله آذربایجاندا بیر تاریخی سولاله نین آدی دیر. اوست اوسته بو ترکیبین آنلامی قاجارین یا قاجارلارین بایاتی سی دئمکدیر. بایاتی قاجار ؛ جنوبی آذربایجاندا بایاتی تورک کیمی شؤهرت تاپمیشدیر. بو موغام اورتا ماهوردان دا زیلده و داها دوغروسو سی بئ مول پرده سینده ایفا اولونور.
بایاتی قاجار ؛ چوخ قدیم تاریخه مالیک اولمایان بیر موغام دیر. قدیم موسیقی جدوللرینده بایات یا بایاتی آدلی موسیقی حیصه سی اولموشسادا آنجاق بللی دگیل کی بو بایاتی ؛ بایاتی قاجار دیر یوخسا اوسته ایشاره اولوندوغو باشقا بایاتی لارین هانسینا ایشاره ائدیر. 11 ینجی ه.ق / 17 – ینجی م عصرینه عایید اولان بهجت الروح آدلی موسیقی رساله سینده شؤعبه اهمیتینی داشییان و «حدی» و «چاهارگاه » آدلی ایکی گوشه نی اوزونده جمعلشدیرن بایاتی سؤزونه راست گلیریک. ها بئله میر محسن نواب-ین وضوح الارقام آدلی اثرینده بایاتی بیر شؤعبه کیمی گوستریلمیشدیر ، آنجاق اونون کشف الحقایق مثنوی آدلی باشقا اثرینده آیریجا اولاراق هم بایاتی قاجار هم ده بایاتی تورک ، بایاتی ، بایاتی کورد و بایاتی شیراز آدلارینا راست گلیریک. بایاتی قاجار ؛ سون زامانلاردا ، داها دوغروسو 19 و 20 – ینجی عصیرلرین موسیقی جدوللرینده آرتیق بیر موغام کیمی تانینمیشدیر. تارچی میرزه فرج رضایئو بو موغامی آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر ایله گوسترمیشدیر : بایاتی قاجار ، بایاتی تورک ، قاتار ، بایاتی ، چوبان بایاتی ، حیجاز ، گبری ، شکسته فارس. 1925 – ینجی ایلده عوزئییر حاجی بیگلی نین رهبرلیگی آلتیندا تشکیل اولونان موسیقی توپلانتی سیندا بو موغاما راست گلمیریک. آنجاق احمد باکیخانوو-ون پروقرامیندا بو حیصه لرله : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل زابول ، بایاتی قاجارا ایاق و 20 –ینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا یاشایان تارزن ؛ کامیل احمدوو-ون پروقرامیندا آشاغیداکی شؤعبه لر و گوشه لر مؤوجود دور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق. بو پروقراملاری بیر ییری ایله قیاس ائتدیکده گؤروروک کی بو گون بایاتی قاجاردا ایفا اولونان شؤعبه لر و گوشه لر تکجه کامیل احمدوو-ون ایفاسی ایله اوست اوسته دوشور. حال بو کی بوگونکو ایفا ایله میرزه فرجین پروقرامی آراسیندا تکجه بایاتی قاجار و شیکسته فارس شؤعبه لرینده و احمد باکیخانوو – ون ایفاسی ایله قیاس اولوندوقدا : مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، بایاتی قاجارا ایاق شؤعبه لر و گوشه لرینده اوخشارلیق گورونور. نهایتده بو گون آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی بو شؤعبه لر و گوشه لرله ایفا اولونور : برداشت ، مایه ، حسینی ، شیکسته فارس ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، روح الارواح ، ماورالنهر ، شاه ختایی ، بایاتی قاجارا ایاق.
برداشت (Bərdaş - گیریش) : بایاتی قاجارین برداشتی راست کیمی نوروز رونده آدلانیر. آنجاق بایاتی قاجار برداشتی راستین عکسینه اولاراق چوخ قیسا ، سؤز واسیطه سی ایله یوخ بلکه آواز ایله ایفا اولونور ، حال بو کی راستین برداشتیندا موغنی غزل اوخومالی دیر. بونلارین موسیقی سی ده بیری بیریندن فرقلی دیر. بئله کی بونلارین تکجه آدلاری عئینی دیر. راستین برداشتی عیراق شؤعبه سینه اساسلانیرسا و اوندان راست موغامی نین قوخوسو گلیرسه ، بایاتی قاجارین برداشتی ؛ بایاتی قاجار احوال و روحیه سینی خاطیرلادیر و اونون موسیقی سی ده معین قدر زیل بایاتی قاجارا بنزه ییر. بو آد عئینیلیگی گاهدان باشقا موغاملار دا گؤرونور. میثال اوچون راهاب و شوشتر ده برداشت امیری اوستونده اولور. بو اونو گوستریر کی بو موغاملار بیر لادا منسوبدورلار. بورادا دا بایاتی قاجار ؛ راست عاییله سینه عایید اولدوغو اوچون ، اونون برداشتی راست برداشتی ایله عئینی آددادیر.
مایه (Mayə - تَمَل ) : باشقا موغاملاردا اولدغو کیمی بایاتی قاجار موغامیندا دا اساس شؤعبه مایه / تمل دیر. داها دوغروسو تاریخ بویو بو موغامین مایه سی اونون باشقا شؤعبه لری و گوشه لرینی اؤز اطرافینا توپلامیش و بایاتی قاجار موغامی بورادان اورتایا گلمیشدیر. بایاتی قاجارین مایه سی معین قدر حوزونلو دور و گویا بیر چاغیریش کیمی دیر و دینله ییجی نی دوشونمه گه چاغیریر. بو چاغیریش احوال و روحیه سی بو موغاما ائله بیر خاصیت وئرمیشدیر کی اونون شؤعبه لری و گوشه لری ، دینی موسیقی ده او جومله دن نوحه ، مرثیه ، آذان و موناجات کیمی دینی موسیقی لرده گئنیش یایلمیشدیر. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی گونئی آذربایجاندا و ها بئله ایراندا و بوتون ایسلام دونیاسیندا شؤهرت قازانان اردبیللی حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان ؛ بایاتی قاجار موغامی اوسته و داها دقیق دئسک اونون باشلانیش جومله لری/قورآن کریمین «توکلت علی الحی الذی ...» آیه سی/ بو موغامین مایه سی اساسیندا و آذانین اؤزو بایاتی قاجار ، دوگاه و شور موغاملاریندا ایفا اولونان «روح الارواح » گوشه سی اساسیندا قورولموشدور.[1] بئله لیکله بورادا بو موغامین چاغیریش احوال و روحیه سی ایسلام شریعتی نین عنعنه لریندن اولان آذان [آذان ایسه ناماز قیلما اوچون ، چاغریش دئمکدیر] ایله بیرلشه رک ، حاج رحیم موذن –ین بو آذانی نی ابدی و قالارقی بیر اثره چئویرمیشدی.
حسینی(Hüseyni) : بوندان اؤنجه راست و ماهور هیندی موغاملاریندا حسینی حاققیندا اطرافلی معلومات وئریلمیشدیر. حسینی بیر گوشه اولاراق راست عاییله سینه منسوب اولان بوتون موغاملاردا - راست ، ماهور هیندی ، اورتا ماهور ، بایاتی قاجار و دوگاه - ایفا اولونور. بایاتی قاجارین مایه سی بیتمه دن اؤنجه ایفاچی ؛ حسینی گوشه سینه کئچمه لی و بو گوشه ده معین قدر گزیشدیکدن سونرا بایاتی قاجارین مایه سینه ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه رنگ چالینمالی دیر.
شیکسته فارس (Şikəstə Fars) : شیکسته فارس سئگاه موغامینا منسوبدور و اونون دوغما یئری سئگاه لادی دیر ، آنجاق بیر چوخ موغاملاردا ایفا اولونور. شیکسته فارس شوعبه سی نین ایفا سی ایله ایفاچی مؤوقتی اولاراق سئگاه موغامینا داخیل اولور و بایاتی قاجار مایه سینه کئچید آلماقلا بو شوعبه دن چیخیر. شیکسته فارسین بایاتی قاجار موغامیندا ایفا اولونماسی بو موغاما داها دا حوزن و کدر وئریر. شیکسته فارسدان علاوه گاهدان موبریقه ده اونون آردینجا ایفا اولونور. خاطیرلاتماق لازیم دیر کی شیکسته فارس دا راست عاییله سینی نین بوتون موغاملاریندا ایفا اولونور.
زیل بایاتی قاجار (Zil Bayatı Qacar) : آذربایجان موغاملاریندا موعین قدر شوعبه لر وار کی آذربایجاندا موغام صنعتی نین انکشافی نتیجه سینده ووجودا گلمیشلر. او جومله دن بیر پارا شوعبه لری آد آپارماق لار کی موعین موغامین مایه سی اساسیندا قورولموش و داها دوغروسو بو شؤعبه لر مایه نین زیلده تکراری دیر. او جومله دن زیل بایاتی قاجار ، زیل بایاتی شیراز ، زیل زابول ، زیل شاهناز ، زیل قاتار ، زیل سئگاه. بو شؤعبه لر بیر نئچه جهتدن موغامین مایه سی ایله سئچیلیر. بیر : آدیندان بللی اولدوغو کیمی زیل پرده لرده ایفا اولونورلار ، حال بو کی موغامین مایه سی عمومیتله بمده ایفا اولونور. ایکی : مایه یه نیسبت سورعتله و قیسا شکیلده ایفا اولونور. ایندی ایسه بو اوزللیکلر زیل بایاتی قاجاردا دا مووجوددور. بئله لیکله زیل بایاتی قاجارین موسیقی سی مایه نین عیئنی دیر ، آنجاق ایشاره اولوندوغو کیمی معین قدر سورعتله ، جَلد و ها بئله اختصارلا ایفا اولونور.
زمین خارا (Zəminxara) : زیل بایاتی قاجارین ایفاسیندان سونرا ایفاچی اونا ایاق ائدرک زمین خارا شوعبه سینه دوشور. زمین خارا لوغت باخیمیندان ایکی حیصه دن عیبارتدیر : زمین = یئر و خارا = تیکان. اوست اوسته تیکانلی یئر آنلامینی داشییر. زمین خارا دینی مراسیملرده ان چوخ ایفا اولونان شوعبه لردن بیری دیر. اونا گؤره بیر شوعبه کیمی چوخلو شؤهرت قازانمیشدیر. حتی حال حاضیردا بو شوعبه ایله تانینان بیر نئچه تصنیف مؤوجوددور.
دوگاه (Dugah) : زمین خارادان سونرا دوگاه ایفا اولونور. دوگاه بایاتی قاجاردان علاوه شور موغامیندا دا بیر شؤعبه کیمی ایفا اولونور و عئین حالدا راست عاییله سینه منسوب اولان موستقیل بیر موغامین آدی دیر. دوگاه فارس سؤزو اولموش و لوغت باخیمیندان دو = ایکی ، گاه : یئر ، اوست اوستده ایکینجی یئر دئمکدیر. آنجاق بو هئچ ده بو دئمک دگیل کی بو گون آدلاری فارس یا عرب اولان سؤزلر فارس خالقینا یا فارس موسیقی سینه عاییددیرلر ، بلکه کئچمیشده موغام آدلاری اوچ دیل اساسیندا – عربجه – فارسجا و تورکجه یارانمیشدیر. قدیم موسیقی ده بئله بیر بولونتولر اولموشدورسا آنجاق ایندی داها اونلارین تکجه آدی مؤروجوددور. بو آدلار ایله بو موغاملارین خاصیتلری همیشه اویغون دگیل ، بلکه تام فرقلی دیر. باشقا سؤزله دئسک حال حاضیردا دوگاه ، سه گاه ، چارگاه و پنجگاه کیمی موغاملاری تکجه موغام آدلاری دیر. بوندان باشقا او آدلارلا ، موغاملارین آراسیندا هئچ بیر ایلگی یوخدور.
روح الارواح (Ruh_ül_ərvah) : دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده بیر نئچه گوشه ده ایفا اولونور ، روح الارواح اونلاردان بیری سی دیر. روح الارواح ؛ شور ، بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاریندا ایفا اولونور. او عرب دیلینده روحلار روحو دئمکدیر.آنجاق باشقا بیر پارا موغام آدلاری کیمی اونون دا بئله آدلاندیرماسی نین سببی بورایا قدر هله ده بللی اولماییب.
ماورالنهر(Mavəra_ü_nəhr) : بو گوشه ده ، دوگاه شوعبه سی نین ایچینده ایفا اولونور ، ماورالنهر ؛ بایاتی قاجار موغامیندا ایکی یئرده ایفا اولونور. بیر دوگاه شؤعبه سی نین ایچینده و روح الارواح و شاه ختایی گوشه لری آراسیندا ، بیر ده ایسه شاه ختایی گوشه سیندن سونرا ، بو گوشه لره بیر اَیاق کیمی ایفا اولونور. ماورالنهر قدیم تورکوستاندا بیر ولایت آدی اولموش و آنلامی «چایین او طرفی» دیر. چایدان مقصد جئیحون چایی دیر. قدیم ماورالنهر ولایتی بو گون قازاخیستان ، قیرغیزیستان ، اؤزبکیستان و تاجیکیستان مملکتلری آراسیندا بؤلونموشدور. ماورالنهر دوگاه موغامیندا دا ایفا اولونور.
شاه ختایی (Şah Xətayi) : شاه ختایی ؛ بایاتی قاجار موغامی نین سون گوشه سی دیر. شاه ختایی ؛ آدیندان بللی اولدوغو کیمی آذربایجاندا و ایراندا ایکی عصیردن چوخ سورن صفویلر حؤکومتی نین قوروجوسو ؛ شاه اسماعیل-ین شعر تخلوصودور. بوتون موغاملارین شؤعبه لری و گوشه لری آراسیندا راست عاییله سینه منسوب اولان موغاملار و اونلارین شؤعبه لری ، گوشه لری و حتی اَیاقلاری کیمی بیری بیرینه بنزر باشقا موغام حیصه لری یوخدور. ایفاچی ؛ اورتا ماهور ، ماهور هیندی ، راست ، بایاتی قاجار ، دوگاه ، قاتار و هئیراتی موغاملاری نین اَیاقلارینی بیری بیری ایله قاریشیق سالمامالی دیر. بو بنزرلیک لر بایاتی قاجار و دوگاه موغاملاری آراسیندا داها چوخ گورونور. عئین حالدا بایاتی قاجار موغامی نین اؤز گوشه لری و شوعبه لری آراسیندا اوخشارلیقلار داها دا چوخدور. اونا گؤره ایفاچی بونلارین ایفاسیندا ان چوخ دیقتله یاناشمالی دیر.
بایاتی قاجارا ایاق : ایفاچی شاه ختایی گوشه سی نین ایفاسیندان سونرا بیر داها ماورالنهر گوشه سینه قاییتمالی و بئله لیکله بو گوشه لره ایاق وئرمه لیدیر. سونرا ایسه عنعنه یه صادیق قالاراق ، موغاما ایاق وئرمک مقصدی ایله بایاتی قاجارین مایه سینه قاییتمالی و مایه ده گزیشدیکدن سونرا موغامین ایفاسینا یئکون وورمالی دیر. بایاتی قاجارین یوخاری داکی شوعبه لر و گوشه لرین دن علاوه ؛ واخت ایله متعلیم عمی و آغا خان عبد اله یئو طرفیندن ده باشقا شؤعبه لر و گوشه لر او جومله دن عوشاق ، سارنج ، سئگاه و عیراق ایفا اولونموشدور.
بایاتی قاجار موغامی نی تحلیل ائتدیکده گؤرونور کی او باشقا موغاملار لا قیاس اولوندوقدا : بو موغام یئنی بیر موغام اولموش و ائله ده اوزون تاریخی یوخدور. قوزئی آذربایجاندا ساوئتلر دؤنمینده حؤکومت طرفیندن دینی مضمونلار داشییان موسیقیلرین ایفاسینا سون قویما مقصد ایله دوگاه موغامی نین ایفاسی محدودلاشدیریلمیش و حتی چوخ زامانلار یاساق ائدیلمیشدیر. بورادا احمد باکیخانوو کیمی بؤیوک موسیقی خادیملری نین چالیشماسی نتیجه سینده دوگاه موغامیندا یاساق ائدیلن گوشه لر و شؤعبه لر بایاتی قاجارا علاوه ائدیلمیش و بایاتی قاجار موغامی اونلاری اؤزونده توپلایاراق بوگونکو شکیله دوشموشدور. بئله لیکله بایاتی قاجارین شوعبه لر و گوشه لری نین بیر چوخو ایلک اؤنجه دوگاهدا اولموش و ایندی ایسه بایاتی قاجار ترکیبینده ایفا ائدیلیر.
بایاتی قاجار موغامی نین ایفاچیلاری سای باخیمیندان بارماق ساییندان آرتیق اولمامیشدیر. حال حاضیردا جبار قاریاغدی اوغلو و شکیلی علسگر- دن بایاتی قاجار ، مجید بهبودوو- دان زمین خارا ، آسلان صفروو-دان شاه ختایی کیمی قیسا سس یازیلاری مؤوجوددورسا ،آنجاق بایاتی قاجاری ایلک دفعه اولاراق بیر موغام کیمی هانسی ایفاچی طرفیندن و نه زامان ایفا اولونودوغو هله ده بللی دگیل. ایگیرمینجی عصیرین ایکینجی یاریسیندا اونون اوستالیقلا ایفاچی سی متعلیم متعلیموو اولموشدور. حال حاضیردا اونون ایفاسیندان ایکی موختلیف ایفا الیمیزه گلیب چاتمیش و اونون باشقا سس یازیسی بو گون تانینمیش تارزن واله رحیموو-ون آرشیوینده قورونوب ساخلانیلیر. متعلیم عمی ایفالاری نین بیرینده بایاتی قاجاری آشاغیداکی شوعبه لر و گوشه لر ایله ایفا ائتمیشدیر : « مایه ، حسینی ، شیکسته فارس، موبریقه ، عیراق ، دوگاه ، زیل بایاتی قاجار ، زمین خارا ، دوگاه ، ماورالنهر ، سارنج ، شاه ختایی ، ماورالنهر ، بایاتی قاجار- اَیاق ».
بایاتی قاجار موغامینی متعلیم عمی دن سونرا قولو عسگروو و باکیر هاشیموو مهارتله اوخوموشلار. بو موغام قولو عسگروو –ون رئپرتووارینا اؤزل یئر توتموش و او دفعه لرله بو موغاما موراجیعت ائتمیشدیر. او ایفالاری نین بیری سی نین سونوندا «بیر قوش گلیر بربردن» آدلی گؤزل خالق ماهنی سینی دا ایفا ائتمیش و بو موغامین ایفاسینا داها دا گوزللیک وئرمیشدیر. حال حاضیردا آذربایجاندا بایاتی قاجار موغامی نین یگانه ایفاچی سی بؤیوک موغنی آغاخان عبدالله یئو دیر. آغا خان عبدالله یئو بو موغامی یئنی نفسلرله ، اوزونه مخصوص اولان بیر اوسلوب ایله و داها گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر. بو قلم صاحیبی بو گونه قدر آغاخان عبدال یئو-دن دؤرد موختلیف ایفا دینله میشدیر کی هر بیری باشقاسیندان فرقلی و چئشیدلی شکیلده ایفا اولونوشدور. آغا خان عبداله یئو بو موغامی او قدر گئنیش شکیلده ایفا ائتمیشدیر کی اوندان بو گون 44 دقیقه لیک اوزونلوغوندا بایاتی قاجار ایفاسی مووجوددور. بو موغامین اینسترومنتال ایفا دا ان مهارتلی ایفاچی سی کامانچادا ، بؤیوک کامان اوستاسی هابیل علیئوو ، تاردا ایسه وامیق محمد علی یئو اولموشدور.
قایناقلار
زهرابوو رامیز (1388) : موغامات آذربایجان ، ترجمه مجید تیموری فر ، تبریز.
عبد المومن بن صفی الدین (1346) : رساله موسیقی بهجت الروح ، ترجمه محمد تقی مایلی ، تهران ، انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
فرزانه ، م . ع (1391) : آذربایجان خلق ادبیاتیندان بایاتیلار ، سکگیزینجی نشر ، تهران ، اندیشه نو.
مراغه ای ، عبدالقادر بن غیبی حافظ (2536) : مقاصد الالحان ، به اهتمام تقی بینش ، چاپ دوم ، تهران ، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
[1] - بو حاقدا باخینیز « بیر اثر - ایکی ادعا ؛ یا حاج رحیم موذن-ین وئردیگی آذان حاققیندا قئیدلر » :
http://ishiq.net/?p=6132


text:
قويون
قویون (لاتینجه:Ovis)، ممهلی حئیوان جینسی. قویونلارین ارککلری قوچ آدلانیر. آذربایجاندا حئیواندارلیقدا گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. قدیم تاریخی قایناقلره گؤره آذربایجاندا قویونچولوق هر زامان گئنیش یاییلمیشدیر.
ایچیندهکیلر
تۆره لری[دَییشدیر]
- آلتای قویونو(اوْویس آممون آممون لینناوس)
- آرخار (اوْویس آممون)
- او قویونو (اوْویس آریس)
- قار قویونو (اوْویس جانادنسیس)
- اوْویس داللی
- موفلون (اوْویس موسیمون)
- آسیا موفلونو (اوْویس اوْرینتالیس)
- اوْویس ویگنی
قویون دونیا مدنیتینده[دَییشدیر]
محصولدارلیق رمزی[دَییشدیر]
محصولدارلیق رمزی اوْلان قوچ (قویون) قدیم شرقده داها چوْخ پرستیش اوْلونان حئیوانلاردان بیری اوْلموشدور. مقدس حساب اوْلونان قویونلار بیر سیرا اللهلارین مبدلرینده ساخلانیلیردی. مثلاً، میصرده قویونو خنوم اللهینین، هراکلوپولدا هریشافا اللهینین تجسسومو حساب ادیردیلر. قویونا داها چوْخ پرستیش اوْلونان مندسده ایسه مقدس قویون بانبژد ("ژد حاکمینین جانی") آدلاندیریلیردی.
ارکهن تونج دؤورونون محصولدارلیق رمزینه چوریلهن قوچ (قویون) سوْنراکی دؤورلرده بۇ او حئیوانینا اوْلان اینانج و موناسیبت ینی فوْرما و مضمونو الده اتمیشدیر. بئله کی، مۆختلیف میفوپوتیک سیستملرده قوچ (قویون) اؤزونون بؤیوک ثابتلییه، دؤزوملویه و بیرلییه مالیک سیموولیک اهمیتینه گؤره سچیلیر. میفولوژی گؤروشلرده قوچ (قویون) داها چوْخ اؤزونده اۇتانجاقلیق، جسارتسیزلیک، مولاییملیک، یازیقلیق، پاسسیولیک، صبرلیلیک، سادهلیک، گوناهسیزلیق، اۆزویولالیق، ظریفلیک، قوربانلیق کیمی کیفیتلری تجسّوم اتدیریر. لاکین سرسریلیک، تشببوسسوزلوک، تقلیدچیلیک، ترسلیک، آخماقلیق و س. بۇ کیمی جهتلر ده قوچون (قویونون) خۆصوصی کیفیتلریندن حساب اوْلونور.
دونیا دینلرینده قویون[دَییشدیر]
دونیا دینلرینده چوبان-قویون-سورو آللقوریک سیمووللارینا تز-تز راست گلمک اوْلار: بیر طرفدن باشچی/چوبان اوْلان تانریلار و پیغمبرلر، دیگر طرفدن ایسه سورو کیمی باشا دۆشولهن اینسان کۆتلهسی. قویونلارین آراسیندا دوز یولدا اوْلان (یعنی چوبانا تابع اوْلان) اینسانلار و یوللارینی آزمیشلار واردیر. یوللارینی آزمیشلار تانرینین (و یا تانریلارین) یولو ایله گتمهیهن اینسانلاردیر و اوْنلار زولمتده اوْلان آداملار کیمی تصوّر ائدیلیر. بۇ جور تصوّرلر ان قدیم زامانلاردا یارانمیشدیر و مۆعاصیر دینلرده ده واردیر.
آرخئولوژی (باستان شیناسلیق) قازینتیلار زامانی قدیم بینالنهریندا تانریلارین تاپیناقلارینین (مبدلرینین) خارابالیقلاریندا قویون هیکللری تاپیلمیشدیر. اوْنلار دینی مراسیملرده ایستیفاده ائدیلیردی. مثلاً، نیو-یورکون متروپولیتان (سوْلدا) و لندنون بریتانیا (ساغدا) موزه ییلرینین اکسپوناتلاری اوْلان بۇ قویون باشلاری سومرین اۇروک شهرینین تاپیناقلارینین خارابالیقلاریندا تاپیلمیشدیر (ا.ا. ۳۳۰۰–۳۱۰۰-جو ایللر). بلکه ده بۇ قویونلار تانریلارالارا کسیلمیش قوربانلیق حئیوانلاری سیموولیزه ادیردی.
همین یردن تاپیلمیش و همین دؤوره عایید اوْلان واننانین اۆزرینده ده قویونلارین شکیللری واردیر (بریتانیا موزه ییینین اکسپوناتیدیر). اوْلا بیلسین کی، بۇ واننا ایناننا (ایشتار) تانریجاسینا عبادت زامانی ایشلنیلیردی. شکیلده قامیش اوینین یانینا یاخینلاشان قویونلار چکیلمیشدیر. اوْرادا داها ایکی قوزو واردیر. بۇ شکیلی یالنیز واننانی اۇجا یرده قویاندا یاخشی گؤرمک اوْلور. بونا گؤره ده اوْلا بیلسین کی، اوْ تاپیناقلاردا (مبدلرده) عبادت زامانی ایشلنیلیب. شکیلده قامیشلاردان قۇرولموش او - اۇروکدا ایناننا ایلاههسینین رمزی اوْلموشدور. اوْلا بیلسین کی، بۇ قویونلار ایناننا تانریجاسینا تابع اوْلان، و اوْنون گؤستردیی یوللا گئدن اینسانلاری تجسّوم ادیر. دمهلی بۇ جور اینانجلار هله ا.ا. ۴-جو مینیللیکده اوْلموشدور و سومرلردن باشقا خالقلارا کچمیشدیر.
ماراقلیدیر کی، بونا بنزر قویون هیکللرینه قدیم تورکلرین مدنی ارثینده ده راست گلمک اوْلار. اوْنلار دا قوربانلیق قویونلارینین شکیللرینی چکیر، هیکللرینی یاپیردیلار. بۇ عادت حتی تورکلرین ایسلامی قبول اتدییندن سوْنرا دا داوام اتمیشدیر. آذربایجان اراضیسینده یارانان اوْرتا عصر تورک دؤولتلری قارا-قویونلو و آغ-قویونلو آدلانیردیرلار. قویون شکیلی بۇ دؤولتلرین رسمی سمبولو اوْلموشدور. بلکه بۇ عادت ده قدیم تورکلرین سومرلرین نسلی اوْلدوغونون داها بیر دلیلیدیر. آذربایجاندا و تۆرکیهده بونلارا بنزر قدیم قویون هیکللری واردیر.
هله ۱۹-جو یوزیللیین اوْرتالاریندا اینگیلیس آراشدیرماچیسی راولینسون شومر دیلیندهکی بعضی سؤزلرین تورک سؤزلری ایله بنزرلیینی ادعا اتمیشدیر. بۇندان سوْنرا عالیملر آراسیندا بۇ مسئله اطرافیندا چوْخ چکیشمهلر اوْلموشدور. بونا قارشی اوْلانلار شومر دیلیندهکی باشقا سؤزلرین قافقاز، هیند، اندونزی دیللرینه داها یاخین اوْلماسینی ادعا ائتمیشدیرلر. حاضیردا بۇ موذاکیرهلر داوام اتمکدهدیر. آنجاق، شومرلرین تورک سویلاریندان اوْلماسینا بیر احتیمال کیمی قویون رسملری دا گؤستریله بیلر. بلکه ده کیشیلیین و گۆجون سمبولو اوْلان بۇ تصاویری شومرلرین سویوندان اوْلان تورکلر بۆتون یاخین شرقده یایمیشدیرلار.
بۇندان باشقا هله قدیم میصرده اینسانلار قویون باشلی هنوم تانریسینا تاپینمیشدیرلار. اوْنون مبهدی الفانتینا آداسیندا اوْلموش و ایندی اینگیلیسنین "آسهمولان"موزه ییینده اوْرادان آپاریلمیش بارلیفی یرلشدیریلمیشدیر. اوْ اینسانلاری و حئیوانلاری گیلدن یارادان دولوسچو تانری ایدی. تانری هنوم اینسان تالیینی ده چؤزوردو. عینی زاماندا هنوم وریملیلیین (مونبیتلیین) تانریسی، نیل چایینین قورویوجوسو و سو وریلمهسینین تأمیناتچیسی کیمی ده تانینمیشدیر. هم ده هنوم آمون و را کیمی تانریلارین تجسسومو کیمی قبول ائدیلیردی. قویون و منویات (روح) قدیم قیپتی دیلینده "با" سؤزو ایله ایفاده ائدیلیردی. بونا گؤره ده بۇ تانری قویون باشلی اوْلموشدور.
میصرده روح و قویونون عینی سؤزله ایفاده ادیلمهسیندن ایرلی گلمیشدیر. «با» سؤزو یارادیجی، روهورهن قویون تانری اوْبرازیندا اوْلان هنوما عایید ادیلمیشدیر. سوْنرا بۇ آنلاییش بۆتون دونیادا یاییلمیش، حتی قدیم تورکلرین اینانجلارینا دا کچه بیلردی. باشقا میصر تانریلاری دا قویون گؤرکهمینده تصویر ائدیلیرلر. بونون نومونهسی تانری رانین تبسدئ قویون اوْبرازینی گؤسترمک اوْلار.
قدیم تورکلر میصرله هر زامان علاقهده اوْلموشدورلار. هله میلاددان اوّل ۳-جو مینیللیکده "هیکسوسلار" آدلانان بیر خالق میصری اله کچیرمیش، اوْرادا اؤز حاکمیّتلرینی قورموشدور. بیر چوْخ عالیملر اوْنلارین تورکلر اوْلدوقلارینی گومان ادیرلر. داها سوْنرا، آرتیق ایسلاملاشمادان سوْنرا، مین ایله یاخین زامان اۆچون میصری ایهشیدیلر، تولونیلر، مملوک، عثمانلی کیمی تورک سویلو سولالری ایداره ائتمیشدیرلر. بئلهجه تورکلرین میفولوگییاسینا قویون تصاویری بۇ علاقهلرین نتیجهسینده کچه بیلردی. دیگر طرفدن، هر شیین عکسینه اوْلدوغونو دا تخمین ائتمک اوْلار. بلکه ده میصر میفولوگییاسینا قویون تصاویری تورکلر واسطهسی ایله کچمیشدیر (هیکسوسلارین واسطهسی ایله).
عینی زاماندا، قید اوْلونمالیدیر کی، طبیعتی تجسّوم ادن چوبان تانریسی اوْبرازی مۆختلیف مدنیتلرده یر آلمیشدیر. قدیم سومرلر، یونانلار، روملیلار قویونلارین اطرافیندا اوْلان چوبان تانریلارینین تصاویرینی یاراتمیشدیلار. ماراقلیدیر کی، مونوتیست (تک تانریلی) دینی عنعنهلرده ده بعضی مقدس آداملار و پیغمبرلر ده بللی زامان چوبانلیقلا ایله مشغول اوْلموشدورلار. اوْنلار بۇ کیفیتده قبول ائدیلیب، تصویر اوْلونوردولار. مثلاً خریستیانلیغدا عیسی بعضی حاللاردا قویونلاری اوْتاران چوبان کیمی تصوّر ائدیلیر. عهدی-جدیدده عیسی دییر: «من یاخشی چوبانام؛ یاخشی چوبان قویونلار اۇغروندا جانینی ورر» (یهیا اینجیلی ۱۰: ۱۱). روایتلره گؤره، عیسی حئیوانلار اۆچون یملیک کیمی نظرده توتولان یرده دوغولموشدور[۱] و اوْنو ایلک زیارت النلر چوبانلار اوْلموشدورلار (لوکاس اینجیلی ۲:۱۵٬۱۶). ۱۰۰پخ|تهومبنایل|ان یاخشی چوبان (عیسی) . کریستیان کشیشلری ده اؤزلرینی «پاستور» (چوبان) آدلاندیریرلار. یعنی بورادا اینسانلار یوللارینی آزمیش قویونلارا بنزدیلیر. پاستورلار ایسه، بۇ سورونو یؤنلدیب، اوْنو نجات یولونا چکیر. سورودن گرییه قالمیش و آزمیش قویون قورخو و دهشت ایچینده اوْلور، هارا گتدیینی، نه اتدیینی آنلامیر. تانری یولوندان آزمیش اینسانلار دا اوْنلارا بنزردیرلر. بۇ جور اینسانلار زولمته قرق اوْلورلار و اؤز چوبانینی تاپمامیش خلاص اوْلا بیلمیرلر.
بئلهلیکله، آزمیش قویون اوْبرازی دیندن چیخمیش و یا گوناهکار اینسانی نظرده توتور. اؤز چوبانینی و سوروسونو تاپمامیش اینسان، بۇ وضعیتده زولمت ایچینده قالماغا محکومدور. چوبان ایسه گجه-گوندوز سوروسونون ایچیندهدیر، اوْنا باخیر و قورویور.
عهدی-اتیقده آدمین اوْغلو هابیل (یارادیلیش ۴: ۲) و پیغمبر آموس چوبان اوْلموشدورلار.[۲] آموس بیتلهمین جیواریندا دوغولموش ایسرایلده پیغمبرلیک اتمیش، یهودیلری تک اوْلان تانرییا عبادت اتمهیه چاغیریردی. پیغمبرلر موسی (چیخیش ۳: ۱) و یاقوب (یارادیلیش، ۲۹) دا بیر مدت اؤز قاییناتالاری ایوفورون و لاوانین قویونلارینی اوْتارمیشدیرلار؛ پیغمبر یوسیف ده اؤز قارداشلاری ایله بیرلیکده قویون اوْتارمیشدیر (یارادیلیش ۳۷:۲). بونا گؤره یهودی عنعنهسینده میللتین چوبانی (یؤنلدنی) آنلاییشی واردیر. روایتلرین بیرینده تانری موسایا دییر: «ای موسی، منیم خالقیمین (ایسرایل خالقینین) چوبانی اوْل»موسی – اعتبارلی چوباندیر (یهودی خالق ناغیلی).
قوراندا دا بعضی آیلرده پیغمبرلرله اینسانلارین موناسیبتلری چوبان-سورو موناسیبتلرینه بنزدیلیر، مثلاً: «کافیرلرین مثلی چیغیرتی و باغیرتیدان باشقا بیر شی آنلامایانلاری (حئیوانلاری) هایلایانین (چوبانین) مثلینه بنزییر. اوْنلار کار، لال و کوردورلار، حاقی آنلامازلار» (قوران، ۲:۱۷۱).[۳] بورادا ایمانسیز اینسانلار حئیوان سوروسونه بنزدیلیر. حئیوانلاری اوْتاران چوبان اوْنلاری دوز یولا یؤنلتمک ایستیینه باخمایاراق، هچ بیر نتیجه الده اده بیلمیر. آزمیش اینسانلار پیس عمللرینه داوام ادیرلر. بۇندان باشقا محمد پیغمبر ده حیاتینین بللی دؤورونده قویون اوْتارمیشدی.[۴]
بئلهلیکله، قویون، سورو و اوْنلاری یؤنلدن چوبان ایده سی ان قدیم زامانلاردان مۆختلیف دینی اینانجلاردا یر آلمیشدیر. هله سومر-آکد عنعنهسینده قویونلارین تانریلارین رمزلری ایله تسویرلرینه راست گلمک اوْلار.
چوْخ گومان کی، اوْ دؤورلرده اوْنلار تانریلار طرفیندن یؤنلدیلهن اینسانلاری سیموولیزه اتمیشدیر. عینی موتیولره هیند عنعنهسینده ده راست گلمک اوْلار. اوْرادا دا چوبان تانریلاری تصاویری واردیر. اوْنلاردان ان تاتنینمیشی کریشنادیر. اوْنو چوْخ واخت فلیتادا چالان چوبان اوْغلان کیمی تصویر ادیرلر. اوْ همده چوبانلارلا دوستلوق ادیر.
بۆتون بۇ حاللار طبیعی قیمتلندیریلمهلهیدیر، چونکی حئیواندارلیق قدیم اینسانلارین معیشتینین و امیینین اساسینی تشکیل اتمیشدیر. اوْنلار طبیعت پروسسلرینین اؤنونده اؤز آجیزلیینی و وابستهلیغینی حیس ادیب، اوْنلاری ایلاهلشدیریردیلر. بونا گؤره ده بۇ مؤوضوع اطرافیندا مۆختلیف آللقوریک فیکیرلر و بنزتمهلر یارانا بیلردی. چوبان چوْخ واخت تانری اوْبرازیندا چیخیش ادیردی، اینسانلار ایسه قویونلارا، تانریلار طرفیندن ایداره اوْلونان سورویه بنزدیلیردیلر. چوبانا (تانرییا) تابع اوْلانلار مجازی معنادا دوز یولون یولچولاری، سورودن آزمیش قویونلار ایسه زولمتده اوْلان دینسیز آداملار کیمی باشا دوشولوردو.
گلهجکده بۇ مجاز (آللقورییا) مۆختلیف خالقلارین موحیطینده یاییلمیشدیر و حتی تک تانریلی (مونوتیست) دینلرین آردیجیللاری ترفیندن ده ایستیفاده ادیلمیشدیر.
مثلاً، خریستیانلیغدا عیسی، قدیم دینلرده اوْلدوغو کیمی، چوبان کیمی تصوّر ائدیلن تانریدیر. گؤرونور کو، قدیم دینلرین بۇ جور باخیشین فورمالاشماسینا بیرباشا تأثیری اوْلموشدور، چونکی مسیحیتین فورمالاشدیغی رومدا چوبان تانریسی تصاویری چوْخ یاییلمیشدیر.
یهودیلیک و ایسلامدا ایسه چوبان-سورو تصاویرینا باشقا جور باخیلیر. بورادا چوبانلار کیمی تانریلار دییل، پیقمبرلر آللقوریک تصویر اوْلونور. عهدی اتیق، عهدی جدید و قوراندا اینسانلارلا پیغمبرلرین موناسیبتلری چوبان-قویون-سورو موستویسینده آللقوریک نظردن کچیریلمیشدیر. بۇندان باشقا بعضی پیغمبرلر چوبان اوْلموش، بعضیلری ایسه عؤمرونون بللی دؤورونو قویون اوْتارمیشدی.
شکیللر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
نوعلاری[دَییشدیر]
- آلتای قوْیونو
- آرخار
- ائو قوْیونو
- قار قوْیونو
- اوْویس داللی
- مۇفلوْن
- آسیا مۇفلوْنو
- اوْویس ویگنئی
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهوریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qoyun»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. ( تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
عدالت یوروشو و تورکیه نین یئنی دئموکراسی آنلایشی
تورکیه دئموکراسی سی اینانیلماز بیر میتینگ اولوشدوردو
بوگون کمال قیلیچداراوغلو، جمهوریت خالق پارتیاسینین لیدئری، آنکارادان باشلایان ۲۵ گونلوک «عدالت» یوروش سونون دا ایستانبول یئتیشدی و اورادا ۲میلیونو آشان سایی دا عدالت سئور وطن داشلارلا محتشم بیر میتینگ کئچیردی. کمال قیلیچداراوغلو بو یوروشو دئموکراسی اوچون بؤیوک بیر قازانج اولاراق آدلاندیردی.
ویدئونو گؤرمک اوچون شکیله تیخلایین
تورکیه ده ۱۵ تئموز ۲۰۱۶ داربه گیریشیمینه قارشی اؤتن ایلین آگوست آیندا ایستانبول دا بیر گئنیش دمکراسی میتینگی گرچکلشدیریلمیشدی. بو میتینگه داربه یه قارشی اولان و توپلومون هر کسیمیندن و مجلیس ده اولان اوچ پارتیا قاتیلمیشدیرلار. او میتینگ ده البته کی اسکیک لیگی وار ایدی. او جمله دن تورکیه بؤیوک میللی مجلیسیندن تامام پارتیالار دعوت اولونمامیشدی. هر کس یالنیز داربه یه قارشی اولماق اوچون او میتینگ ده ایشتراک ائتمیشدی. آمما آک پارتیا داربه گیریشیمی دن سونرا هانکی سیاستی یوروته جه ینه داییر بیر سؤز دانیشیلمامیشدی. آک پاراتی داربه تشببوسوندان اؤنجه آنتی دئموکراتیک بیر یؤنتم ده حرکت ائتدییی آیدین ایدی. ۱۵ تئموز داربه گیریشیمیندن سونرا آک پارتی یئنی و داها غیردئموکراتیک یوللارا و یؤنتم لره سؤیکن مه سی هر گون آرتیردی. بو یؤنتم لرین ان پیسی «اولان اوستو حال»ین اعلان اولماسی ایدی.
تورکیه ده ۱۵ تئموز داربه گیریشیمیندن سونرا او اؤلکه حقوقی بیر دئولت یاپیمین گرچکلشدیرمک یئرینه پولیسی بیر دئولتین اولوشماسی یؤنده حرکت ائتمیشدیر. تورکیه «اولان اوستو حال» شرایطین ده آنا یاسا دئیشیمینه یوروتولدو و البته کی آنا یاسا رئفراندومون دا آک پارتی خالق طرفیندن چوخ جیدی بیر رئآکسیانین فورمالاشماسی ایله قارشی لاشدی. ایکی میلیون یاریم سه س قانون دیشی رئفراندومون سونوجون آک پارتی و یا رجب طایب اردوغانین ایسته ینه اولوشدوردو. رئفراندوم سایی باخیمیندان بیر میلیون یاریم اوستون سس ایله آک پارتی نین قازانماسینا سبب اولسادا، ایکی ملیون یاریم سه س حقوق دیشی آک پارتیانین حئسابینا یازیلدی و تورکیه یئنی تاریخ ده پوپولیزمه بیر طرفدن و ساختاکارلیغا بیر باشقا طرف دن شاهدیلیک ائتدی.
حقوقسوزلوق یالنیز بورادا دایانمادی. ژورنالیست لرین زیندانی اولان آک پ نین تورکیه سی یاواش یاواش مجلیس نماینده لرین ده زیندانی اولدو. موخالیف پارتیالاردان خالقلارین دئمومکراتیک پارتیاسینین لیدری و نماینده لری و سون آیدا جمهوریت خالق پارتیاسینین مجلیس نماینده سی توتوخلانماق لا تورکیه حکومتی نین سیماسی تورکیه ده و بین الخالق آلان دا داها دا لکه لندی و مجلیس نماینده لرینین زیندانینا چئوریلدی.
قیلیچداراوغلونون ۴۳۵ کیلومئتریلیک، آنکارا ایله ایستانبول آراسی، ائعتیراض یوروشونون نه ده نی اولان مجلیس نماینده سینین حبس اولونماسی، تورکیه دئموکراسی سینا بیر یئنی قاپی آچدی. ۲۵ گون سوره ن «عدالت» یوروشو هم تورکیه ده و هم دونیا چاپیندا دئموکراسی طرفدارلارینین ایلگیسن چکدی و دیققت لری تورکیه یه جلب ائتدی.
بوگون «عدالت» یوروشونون سون گونو اولاراق ایستانبول دا اینانیلماز بیر میتیگ گرچک لشدی و میلیونلار تورکیه وطن داشی تورکیه ده غیردئمکراتیک گلیشیمه یه یوخ دئمک فورصتی بولدو. «عدالت» یوروشو تورکیه دئموکراسی سینا بیر آچیلیش یولو اولدو و بو واسیطه ایله «عدالت میتینگی» تورکیه ده باریشجیل بیر گله نه یه اؤز دامغاسین ووردو.
دونه نه قدر تورکیه نین باش باخانی بین علی ایلدیریم «عدالت» یوروشونو اون مین کیشی نین یوروشو کیمی آدلاندیریردی. عجبا بوگون آک پارتی و اونون باشیندا دوران طایب اردوغان تورکیه نین جمهور باشقانی بوگونکی میلیون لار وطن داشین «عدالت میتینگی» نی نئجه آلقیلی یاجاقلار دئیه هر کس دوشونور. آک پارتی نین آنلایشینا باخمییاراق بوگونکو میتنگ تورکیه نین سیاسی گلیشمه سینده جیددی بیر رول اویناماسین گؤزدن قاچیرماق اولماز.
قلیچ دار اوغلو «عدالت» یوروشوایله و بوگونکو میتینگی «بیر باشلانقیج دی» دئدی و البته بو حرکت تورکیه نین یئنی دئموکراسی آنلایشین دا حقیقن بیر باشلانقیج حئساب اولونمالی دیر.
۲۰۱۷/۰۷/۰۹


text:
آوروپا بیرلیینین تهدیدینه اهمیت وئرمک بئله لوزومسوزدور.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری آی بی سی یازاری اندر حالواچی اوغلو دئییب.
"آوروپا کومیسییاسینین پرزیدنتی ژان کلود یونکرین تهدیدینه فیکیر وئرمیرم. تورکییه خالقینین دا اهمیت وئرجیینی گمان ائتمیرم. حتی تام عکسینه، بو جور چیخیشلار وضعیتی داها دا غلیظ لشدیریر. خاریجدن گلن رئاکسییالار هئچ واخت خوش قارشیلانمیر، اؤلکهمیزده ده اعتراضا سبب اولور. بو سببدن دولایی بوش تهدیدلره اؤنم وئرمک لازیم دئییل. بیز اؤز ایشیمیزه باخاق"، - حالواچی اوغلو سؤیلهییب.
قید ائدک کی، آوروپا کمیسییاسینین صدری ژان کلود یونکر آچیقلاماسیندا تورکییهنین اعدام جزاسینی برپا ائدجیی تقدیرده، آب-نین قاپیسینین بو اؤلکهیه باغلی اولاجاغینی بیلدیریب.


text:
تورکییهلی موغهننی موراد دالکیلیچ همکاری دئمئت آکالینا جاواب وئریب.
آخار . آذ خبر وئریر کی، او، آکالینین کونسئرتین آفیشاسیندا آدینین ایکینجی یازیلماسینا گؤره قالماقال یاراتماسینین و بونون گوندهمه گتیریلمهسینین دوزگون اولمادیغینی بیلدیریب:
«اؤلکهمیزین کئچدیی بو چتین گونلرده بئله لازیمسیز مؤوضوعلارلا گوندهمی مشغول ائتمه ک ایسته میرم. باشقا زامان اولسا، اوزون-اوزادی جاواب وئرردیم، اما ایندی بونو ایسته میرم».
قئید ائدک کی، موغهننی دئمئت آکالین باکیدا کئچیریلهجک یئنی ایل شنلیینین آفیشاسیندا موراد دالکیلیچین آدینین اونون آدیندان اول یازیلدیغینا گؤره قالماقال یارادیب و همکارینی تحقیر ائدیب.


text:
آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپ بوتون اؤلکهلری شیمالی کورئیا ایله باغلی بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسینین قبول ائتدیی قطعنامهلری یئرینه یئتیرمهیه، بو اؤلکه ایله تیجارت و بیزنسین دایاندیریلماسینا چاغیریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده ترامپ جنوبی کورئیادا مطبوعات کنفرانسی زامانی دانیشیب.
«گئتدیکجه داها دا تهلوکهلی اولان بیر رژیمی سلاحلاندیرماق و مالیه لشدیرمک بوتون اؤلکهلر اوچون یولوئریلمزدیر»، - ترامپ دئییب.
قید ائدک کی، رسمی پیونگ یانگ بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسینین قبول ائتدیی قطعنامهلره محل قویمایاراق، نووه-راکت سیناقلارینی داوام ائتدیریر.


text:
حریری میصرده السیسی ایله گؤروشهجک
لبنان باش ناظیرلیک وظیفهسیندن ایستعفا وئرن سعد حریرینین قاهیرهیه گدهرک میصر پرزیدنتی عبدالفتاح السیسی ایله گؤروش کئچیرجگی بیلدیریلدی.
لبنان باش ناظیرلیک وظیفهسیندن ایستعفا وئرن سعد حریرینین قاهیرهیه گدهرک میصر پرزیدنتی عبدالفتاح السیسی ایله گؤروش کئچیرجگی بیلدیریلدی.
سعد حریرینین مطبوعات اوفیسیندن وئریلن یازیلی آچیقلامادا قئید ائدیلیب کی، حریری نوامبرین 21-ده میصرین پایتاختی قاهیرهیه گدهرک السیسی ایله گؤروشهجک.
آچیقلامادا گؤروشده هانسی موضوعلارین موذاکیره اولوناجاغی و سفرین نه قدر داوام ائدجگی بارهده معلومات وئریلمهییب.
قئید ائدک کی، حریری فرانسا پرزیدنتی ماکرون-ون دعوتیله حیات یولداشی ایله بیرلیکده اؤتن گون سعودی عربیستانیدان پاریسه گئتمیش، ماکرون ایله گؤروش کئچیرمیشدی.
حریری گؤروشدن سونرا کئچیردیگی مطبوعات کونفرانسیندا 22 نوامبر گونو موستقیللیک گونو مراسیملرینده ایشتیراک ائتمک اوچون بیروت-دا اولاجاغینی آچیقلامیشدی.


text:
دمیرقازیق عیراق سرحدینگ کنترلینی مرکزی حؤکۆمته بریأر
الشماری: قۇنالغالار و سرحت گِچِلگه لری بغداد دۇلانشیغینا بریلیأر
عیراغینگ دمیرقازیغینداقی کۆرت دۇلانشیق، تۆرکیه و ایران بیلن بۇلان سرحت گچلگه لرینی و قۇنالغالاری نینگ کنترلینی عیراغینگ مرکزی دۇلانشیغینا بریأر.
عیراغینگ باش وزیری حیدر العبادی ینگ گنگه شچیسی احسان الشماری، تۆرکیه و ایران بیلن بۇلان سرحتلر و قۇنالغالارینگ کنترلی اۆچین دمیرقازیق عیراق کۆرت دۇلانشیغی نینگ قۇشاندی بیلن یۇقاری کمیته دؤرهدیلجکدیگینی آیتدی.
۲۰۱۷-نجی ییلینگ ۲۵-نجی سنتیابرینداقی بی قانون ایله سۇراغینگ گچنده قالاندیغینی آیدان شماری، اربیل دأکی مرکزی دۇلانشیغا باغلی ایشگأرلرینگ ده بغدادا چاغیریلاندیغینی بیلدیردی.
ایران بو بیاناتدان سۇنگرا عیراغینگ سرحدیندأکی برویزخان و تمرچین سرحت گِچِلگه لرینی آچدی.
ایران، دمیرقازیق عیراق داقی بی قانون ایله سۇراغدان سۇنگ سرحتلرینی یاپیپدی.


text:
ایوسیف ایستالین چتین تاریخی فیگوردور.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو آمریکالی رژیسور اولیور ایستوونا مصاحیبهسینده روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین سؤیلهییب.
«ایستالینین حددن آرتیق شر قوه کیمی تقدیم ائدیلمهسی اس اس ار ای و روسییایا هجوم یوللاریندان بیریدیر. بونونلا اونلار گؤسترمک ایستییرلر کی، روسییا اؤز-اؤزلویونده ایستالینیزمین دوغوم لکهلرینی داشیییر. ایستالین اؤز دؤورونون محصولو ایدی. اونو ایستنیلهن قدر شر قوه کیمی و یا ایستنیلن قدر ناسیزم اوزرینده غلبهنین سببکاری کیمی تقدیم ائتمک اولار»، – دئیه او بیلدیریب.


text:
مدافعه صنایع ده ملی پروژه لر
برنامه
مدافعه صنایع ده ملی پروژه لر
تورکيه نینگ آخرگی ییللرده مدافعه صناعتیده عملگه آشیرگن مهم تشبثلری نینگ نتیجهسی حربي عملیاتلرده سیزیله باشلهدی. مملکت حدودلریده تروریست گروهلرگه قرشی کورهشدن تشقری، فرات قلقانی عملیاتی بیلن باشلنگن و زیتون یاله سی حربي عملیاتی بیلن دوام ایتگن موفقیتلی عملیاتلرده محلي و ملي مدافعه تکنالوژيلری قوللنیلدی. محلي قوراللر، İHA ، SİHA قوراللی اوچووچیسیز هوا واسطهلری بوتون دنیا نینگ دقّتینی اوزیگه جلب قیلدی.
اوّللری، مدافعه صناعتیده کتّه درجهده خارجگه تابع بولگن تورکيه ایندیلیکده ملي کیمهسینی، تانکینی، ملي رادارینی، اوچووچیسیز هوا واسطهلرینی، ملي قوراللرینی ایشلب چیقرماقده و فضاگه ماهواره سینی جونهتماقده.
تورکيهده مدافعه صناعتیده قولگه کیریتیلگن بو یوتوقلر مدافعه صناعتی کمپنیلری بیلن حربي مؤسسهلرده خدمت قیلگن خادملر نینگ حصهلری و اینیقسه، آخرگی 15 ییلدن بیری تشلنگن قدملرنی عاقلانه باشقهریش نینگ نتیجهسیدیر.
نوری دیمیراغ: «ظفر بورگوتی تیاره قناتی نینگ اوستیگه قوندی»
تورکيه مدافعه صناعتی تاریخیگه نظر تشلهیدیگن بولسهک، مدافعه صناعتی اصلیده کتّه خدمتلرگه و فداکارلیکلرگه قرهمهی، باشقرووچیلر تامانیدن ییترلیچه قوللب قوّتلنمهگن ساحه بولیب کیلدی. 1930 ییللرده تورکيه نینگ ایلغار تشبثکارلریدن بیری نوری دیمیراغ نینگ حیات حکایهسی محلي صناعتده ییللر مابینیده کوزلنگن مقصدگه ایریشیلمهگنلیگینی کورسهتهدی. او مملکتنی تیمیر یوللری ترماغی بیلن تأمینلهگنلیگی اوچون «دیمیراغ» یعنی «تیمیر ترماغیی» تخلصینی آلدی. مملکتنی قَیته تیکلش اوچون اونلب اولکن پروژهلرنی عملگه آشیردی. 1939 ییلده اوچاق ایشلب چیقریب، اَکوک (آسمان) مکتبینی آچیشگه موفق بولدی. اونلب اوچووچیلرنی ییتیشتیریب چیقردی. نوری دیمیراغ «ظفر نیزه نینگ اوچیده ایمس، ظفر بورگوتی هواده پرزاو قیلیب، تیاره قناتی نینگ اوستیگه قوندی» دیگن حالده اوشه دورلرده کوکلرده پرواز قیلیش نینگ قنچهلیک مهم ایکنلیگینی انگلهتدی. انگلهتیبگینه قالمسدن، بونی عملده اثباتلش اوچون اوچاق فابریکه سینی قوردی. 1939 ییلده کوکلرده پرواز قیلگن بیرینچی محلي اوچاقنی ایشلب چیقریشگه موفق بولدی.
بیراق، اونینگ باشیگه توشگن ایشلر قیزیق ایدی. اوّلراق مملکتده انرژی احتیاجینی تأمینلش اوچون 1933 - ییلده «کبان سوو بندی» پروژهسینی دور نینگ فواعد عامه وزیری علی چیتین قایاگه تقدیم ایتر ایکن، جوده یامان معاملهگه دوچ کیلدی. علی چیتین قایا اوز دوریده استقلال محکمه لریده خدمت کورسهتگن شخصلردن بیری دیر. دیمیراغ اوز پروژهسینی تقدیم ایتر ایکن، وزیر «-خه، نوری بیی سوو بندی قورماقچی بولیبسن. قندهی قورهسن؟ کیم بیلن قورهسن؟ بونچهلیک کتّه ایشنی قندهی عهدهلهیسن؟ قوردینگ هم دییلیک، او ییردن آلینگن انرژینی کیمگه ساتهسن؟» دییه سوووقلیک بیلن مناسبت بیلدیرهدی.
اوز انجنیرلری بیلن کیلگن دیمیراغ بو جوابلرگه تیار ایدی. چونکه، اونینگ حساباتیده بو سواللر نینگ برچهسیگه جواب موجود ایدی. بونگه قرهمهی وزیر موضوعگه بیتفاوت ایدی. دیمیراغ: «بو مسأله مملکت کیلهجگیدیر» دیییشی بیلن وزیر اونینگ سوزینی بولیب، شوندهی دیدی.
«مملکت نینگ کیلهجگینی اویلش سینگه قالدیمی؟ اونی بیز اویلهیمیز»،-دییه جیرکیب تشلهیدی. 1933 ییلده پروژهسی تماملنگن «کبان سوو بندی» 1966 ییلده تکرار مطرح بولهدی و قوریلیشی 10 ییل دوام ایتهدی.
دور نینگ بی تفاوت اداره چیلری طفیلی شونقه مهم پروژه تخمیناً 33 ییل آرهدن سونگ قوریله باشلهیدی.
نوری دیمیراغ 1939 ییلده دستلبکی ملي اوچاقینی ایشلب چیقردی
1935 ییلده مملکت احتیاجی گه بناً ضرور بولگن اوچاقلرنی ساتیب آلیش اوچون فعالیت باشلنهدی. 10 مینگ لیرهدن کوپراق کمک قیلگنلر نینگ اسمی اوچاققه قوییلردی. نوری دیمیراغ ایسه، کمک قیلیش اورنیگه بوتون مال-ملکینی ملي اوچاقنی ایشلب چیقریش اوچون صرفلشگه قرار بیرهدی. اوشه کونگچه محنت قیلیب تاپگن بار پولیگه «خلق نینگ امانتی» صفتیده قرهیدی. «اروپا و امریکادن اجازه نامهلر آلیب، اوچاق یهسهشنی» تقلیدچیلیک دیب اویلهیدی و اوچاق یهسهشده بوتونلهی «تورک مودلی»نی ایشلب چیقه ریشگه کیریشهدی.
1936- ییلی بیشیکتاشده فابریکه نینگ تیملینی قویدی. دیوریغیده قوریله دیگن فابریکه بیلن موجود آتاتورک قونلغه سی بولگن جایده اوچاقلر اوچون هوا میدانی قوریش فعالیتلری باشلهتیلدی.
1937-ییلی تورک هوا اداره سی تامانیدن اویوشتیریلگن 10 فروند حربي اوچاقی بیلن 65 فروند ماشینسیز اوچاق خرید قیلگن دیمیرداغ و گروهی کیچه کوندوز تینمهی ایشلهیاتگن ایدی. 1938- ییلی آتاتورک نینگ وفاتیدن کیین اولکهده سیاسي کیلیشماوسیزلیکلر باشلنگن. 1939- ییلگی شرطلر و تورک هوا اداره سی پیلوتلری نینگ ایجابي راپوریگه قرهمهسدن اوچاقلر رد ایتیلدی. بیر اوچاق ایسکی شهرده تار میدانده قونیش مجبوريتیده قالگنی اوچون هلاکتگه اوچرهگن. تورک هوا اداره سی هلاکت نینگ تخنیکي سببلر طفیلی میدانگه کیلگنینی ایلگری سوریب خرید قیلیشنی توختهتگندیر. دیمیرداغ نینگ او دوردهگی برچه اداره چیبلرگه مکتوب یازیب تیرگاو قوزغهتیشی ثمره بیرمهگن. اولکه نینگ کیلهجگی جهتیدن مهم پروژهلردن بیری سیاسي کیلیشماوسیزلیکلر طفیلی زیان بولدی.
باشلنغیچ و اساسي تعلیم سفرلرینی رواجلنتیریش پروژهسی (حُرقوش)
حاضرگی کونده اولکه باشقرووچیلری نینگ تأثیری و تیگیشلی تشکیلاتلر حمایهسیده مدافعه پروژهلری اجرا ایتیلماقده. حُرقوش نینگ نمونه ایشلب چیقریشی هم تماملنگندیر. اوستیده فعالیتلر دوام ایتگن ایلک ملي اوچاغیمیز 2023- ییلی سمالرده پرواز قیلیشی اوچون فعالیت دوام ایتماقده. اروپا ناحربي هواچیلیک تشکیلاتلریدن سیرتیفیکیت آلگن تورک اوچاغی حُرقوشدن 2 ته نمونه ایشلب چیقریلگندیر. حُرقوش، حربي و ناحربي هواچیلیکده احتياجلرگه جواب بیریش مقصدیده اوزیگه خاص ایشلب چیقریلگندیر. شونینگدیک حُرقوش-c لرگه هم قورال اورنهتیش فعالیتلری دوام ایتماقده.
ملي جنگ آور اوچاق پروژهسی
ملي جنگ آور اوچاق پروژهسی هوا کوچلری قوماندانلیگی نینگ 2030-ییلدن کیینگی اوچاق مملکت ایچیده خاص مودلی بیلن بوتون احتياجلریگه جواب بیرهدیگن خصوصیتده بولهدی. محلي صنایع محصوللری عظمی سویه ده ایش آلینگن تورکیه گه خاص مودل فعالیتلری دوام ایتماقده. بو دایرهده ایلک سفر نینگ 2023- ییلی اویوشتیریلیشی کوتیلماقده.
F -35 مشترک هجوم اوچاقی
ینگی F -35 اوچاقی بیشینچی نسل، بیر پیلوت و بیر ماشین بیلن کوپ مقصدلی حربي اوچاقنی پروژهلشتیریش و ایشلب چیقریش، امریکا قوشمه ایالتلری باشچیلیگیده خلقارا کانسارسیوم (امریکا قوشمه ایالتلری، انگلستان، ایتاليا، تورکيه، هلند، کانادا، اوسترالیا، ناروي و دنمارک) تامانیدن آلیب باریلماقده. تورکيه هم جای آلگن پروژهده 100 اوچاق آلیش بیلن دقتلرنی اوزیگه جلب ایتگن. تورکيه شریک بولگن F -35 پروژهسی دایرهسیده بیرینچی اوچاقنی 21-جون کونی تیکساس-فارت وارتده مراسم بیلن آلدی. منه شو وقت پیلوتلر امریکا قوشمه ایالتلریده تعلیمینی باشلهتگن بولیب بو نینگ یکونلنیشی بیلن پرواز قیلیشگه باشلهیدی.
تورکيه F -35لر اوچون اروپاده ماشین و اورته بیل ترمیم قیلیش مرکزیگه ایلنهدی. F -35 اوچاقلری نینگ اینگ قیین بولیملریدن بیری بولگن «اورته گودهسی» امریکا قوشمه ایالتلریدن تشقری فقط تورکيهده ایشلب چیقریلهدی. شونینگدیک F -35 A/B/C Kompozit Komponentler ، F -35 هوا-ییردن تشقری یوک تاشووچی-پایلون هم تورکيهده ایشلب چیقریلماقده. TUBİTAK SAGE تامانیدن توزیلگن راکیتسان ایشلب چیقرگن SOM-J نینگ F -35 تورکيهگه کوره ماسلشتیریلماقده.
دولت حمایه قیلگن پروژهلر عملی بولیب بارر ایکن دولت توسقینلیق قیلگن پروژهلر حیاتگه تطبیق ایتیلمهگندیر. حیاتگه تطبیق ایتیشگه موافق بولگن پروژهلر نینگ حکایهلرینی توشنتیریشگه دوام ایتهمیز.


text:
ساعات 7 ده " برج سفید " ین قاباغیندا !
آقای زاد مكتوب لاری ترتیب له ییردی . تقریبن هر گون ایشی بو ایدی . اون ایله یاخین اولاردی كی پست ایداره سینده ایشله ییردی و اؤز ایشینه مقیّد اولان بیر ایشچی كیمی نظم لی و دقیق آدام ایدی .
او گون مكتوب لارین بیرینی یئرینه قویاركن گؤردو مكتوب اونون اؤز آدرئسینه گؤنده ریلیب . یونه باخدی . سؤزو یوخ ایدی . مكتوب اونا گؤنده ریلمیشدی . هوسله نیب ، چارپایانی چكیب اوتوردو . پاكاتی ایشیغا ساری توتوب ، مكتوب جیریلماسین دئیه سلیقه ایله آشماغا باشلادی . گؤزل خط له ، ماوی خودكارلا یازیلمیش مكتوبو اوخوماغا باشلادی .
« سلام ! بلكه سن منی تانیمیرسان ، آمما من ایللردی كی سنی تانیرام . بلكه ائله لاپ اوشاقلیق دان . آللاه آتا – آناوا رحمت ائله سین . او قیزین دا اؤلوم خبرینی ائشیتدیم و چوخ اوزولدوم . آللاه اونا دا رحمت ائله سین . یادیمدا اوندا دئدین داها هئچ بیر قیزا اوره ك باغلامایاجاقسان. دئیه سن هله ده سؤزووون اوستونده سن . »
آقای زاد پاكاتین اوستونه باخدی . یوللایانین آدرئسی زادی یوخ ایدی ؛ « بیلیرم ، چوخ چتین دی . آدی نه ایدی ؟ سارا ؟ ماشاللاه یاخچی كؤكه لیب سن . تازا ائوین ده موبارك دی . گئنه یازاجاغام سنه . فعلن . »
آقای زاد لاپ گیجه لمیشدی . مكتوبون ایمضاسی زادی دا یوخ ایدی . كیمین ایشی اولا بیلردی ؟ آخی هئچ كیم سارانین كیم اولدوغوندان خبری ده یوخ ایدی . بیر آناسی بیلیردی كی اودا آللاهین رحمتینه گئتمیشدی . یوخسا قبیردن خوتداییب اونا مكتوب گؤنده رجه یدی !
سارانین سؤزو اونو بتر چاشدیردی . نئچه آیلیق بیر دوستولوغون بیر تصادف له بیتمه سی . شرفسیز ووراندان سونرا سارانی ماشینا قویوب گئتمیشدی . داها خبر ده چیخمامیشدی . او دا سارا ایله هئچ بیر قانونی ایلگیسی اولماماغا گؤره الی هر یئردن قیسا ایدی . عائیله سینی زادی دا تانیمیردی . یازیق قیز اؤزوندن اونا هئچ بیر معلومات وئرمه میشدی .
آقای زاد او گون آخشاما كیمی جرجه نك اولموشدو . فیكری هئچ یئره چاتمیردی . مكتوبو تئز – تئز آچیب اوخوماقدان كاغاذ بوزوشوب ازیلمیشدی .
گلن گونلر ایكینجی مكتوبون گلمه سینه بوتون مكتوب لاری نئچه سئری ال – ورق ائدیردی . آنجاق نئچه گون سونرا گلدی ؛ « سلام جانیم ! هلبت بو مكتوبو چوخ گؤزله ییب سن . بلكه اؤز – اؤزووه دئییب سن سارانی هاردان تانیر بو آدام . آمما داریخما . سنه بیر خوش خبریم اولاجاق . سارا دیریدی . بلكه اینانمیرسان آمما آللاهین اولدوغو كیمی دیر . سارا اؤلمیییب . گلن مكتوبومو گؤزله . فعلن . »
گئنه ده آقای زادین فیكری داغیلدی . كاغاذ الینده اؤز دوره سینه فیرلانیردی . گؤره سن بو كیمدی ؟ بیلمیردی سئوینسین یوخسا ... سارانین دیریلیك خبری عؤمرونون لاپ خوش خبری اولا بیلردی . خاطیره لر ذهنینده جانلاندی . سارای لا سون گؤزوش لری یادینا دوشدو . همیشه كی كیمی گولوردو سارا . بیر آز ناراحات ایدیسه آمما گولوردو . قارا كیلاسورون دا سول الینده توتوب ساغ الی ایله تاكسی یا ال ائله دی . « مستقیم » دئدی . سونرا آقای زادا باخیب « فعلن » دئدی .
گلن گونلر داها آغیر كئچیردی . ایشینده سورعتلی اولان آقای زاد ایندی واسواس لا هر مكتوبو اؤز یئرینه قویوردو . گاهدان دا مكتوب لاری گؤنده رنه حیرصله نیب « منه كارآگاه بازلیق ائلیر . سیش قوتول دا ! » دئییردی . دوشونوردو بلكه طرف پول دان زات دان ایستیر . ائله یه بیلردی ائوینی ساتسین . سارانی گؤرمه یه هر نه دن كئچردی . آنجاق بیر هفته دن سونرا اوچونجو مكتوب دا گلدی .
« سلام ! عوذر ایستیرم . بوندان تئز یازانمازدیم . لوطفن شوكه اولما . من سارایام . » سارا كلمه سی داها ایری و گؤزل یازیلمیشدی . آقای زادین گؤزلری دولدو . ال لری تیتره مه یه باشلادی . اوره یینین دؤیونتوسونو قولاغیندا ائشیدیردی .
« دوزون ایسته سن من هئچ تصادوف زاد ائله مه دیم . او طرف منی ایستیردی قاچیرتسین . تهدید ائله میشدی اونونلا ائولنمه سم آبریی هر یئرده آپاراجاق . حتتا وقت ائله مه دیم سنه ه دییه م. منی باغیشلا . دئ گؤروم هله ده سئویرسن منی ؟ سئومه سن ده بونو بیل كی همیشه لیك منیم اوره ییمده سن . ایستیرم گؤرم سنی . فقط سن آللاه دئمه یوخ . قورخدوم اولده ییه م اینانمییاسان . گلن هفته چارشنبه ساعات یئددی ده « برج سفید » ین قاباغیندا . گؤزلورم سنی . خاهیش ائلیرم گل . فعلن . »
آقای زادین حالی اصلن اؤزونده دئییلدی . ال لری تیتره ییردی. یئریندن دورماغا هیری یوخ ایدی . دوستوندان چرشنبه یه نئچه گون قالیر یوخلایاندا دوستو « صاباحدی » دئییب اونون باشینا گلدی « حالین یوخدی دئیه سن . نه اولوب ؟ »
آقای زاد گولومسه یه رك « خئییردی . نیارانچیلیق یوخدو ... » دئدی . اداره دن چیخیب سلمانی یه گئتدی . اؤزونه بیر جوت تازا باشماق آلدی . یاخشی بیر عطیر ده آلدی . لاپ اؤزونه یئتیشیردی . آخشام ائوه یئتیشنده بتر یورقون ایدی . ارز – اؤزونه دئییب « ائوه یئتیشمه لی یم ، بلكه گلدیخ بورا . هئچ اولماسا قوی گؤسون نه مرتب آدامام . »
دوز گئجه نین یاریسیناجاق قاچا - قاچدایدی . نه ناهار یئمیشدی نه شام. هئچ مئیلی ده چكمیردی . باشینی یاستیغا قویان كیمی یوخویا جومدو .
بو نئچه ایده بئله راحات یاتمامیشدی . یوخوسو آیدین ایدی ، گؤزل ایدی . سحر دوراندا آنجاق یوخونون گؤزللیییندن سووای بیر زاد یادیندا قالمامیشدی .
تئز گئیینیب ائودن چیخدی . سونرا بیر زاد یادینا دوشن كیمی قاییدیب كشودان خیردا پول گؤتوردو . مرخصی آلماغی اون دیقه ده چكمه دی .
موتورخانانین خراب اولماغینا گؤره سویوق سو ایله یویوندو . دوشون آلتیندا دوشونوردو سویوق سو اعصابا یاخجیدی . عجب قاریت چیخاتمیشدی . « داغا زادا گئتمه لی یم » دئیه دوشوندو . گئیینه – گئیینه كوچه لره سو سپمیشم ماهنی سینی فیشقا چالیردی . فیشقاسی دا هئچ دوز چیخمیردی ، فیشقا یئرینه هاوا پیله ییردی . اوستونه عطیردن سپیب ، اوتاقدا وار – گل ائله دی . سارانی او قیراقدا معصومجاسینا اوتورماغینی تصوّر ائتدی .
بیر دسته گول توتدوروب قرارا ساری گئتدی . ایراد – میراد اولماسین دئیه یولدا توكان لاری شوشه سینده اوستو – باشینا باخیردی . ساعات آلتیدا یئتیشدی . بیلمیردی بو بیر ساعاتی نئیله سین . تئز – تئز ساعاتا باخیردی . بو ایشی بیر عؤمور حرفه ای ساعاتا باخان كیشی لره تای گؤروردو . قولونو قالخیزیب ، بیله یینده كی ساعات گؤروشسون دئیه الینی بیر آز قاباغا گتیردی . سونرا ساعاتا باخیردی ، بلكه ده باخمیردی .
ساعات سكگیز اولدو و كیمسه گلمه دی . بونا فیكیرلشمه میشدی . یانی اونو سریییب لر ؟ آمما بو اولمایان بیر ایش دیر . بو سؤزلری فیط سارا بیلیردی . یانی سارا اونو اله سالیب ؟ بیر آز دا دایاندی آمما اومودسوز و یازیق آداملار كیمی قاییتدی ...
ائوین چیراغ لارینی یاندیراندا ، ائو اونا غریبه گلدی . دسته گولو سارا تصور ائتدییی یئره آتیب میزین باشیندا اوتوردو .
فیشقا چالا – چالا جیبیندن قلمی چیخاریب ، میزین اوستوده كی آغ كاغاذ دا یازدی ؛
« سلام ! جیددن عوذر ایستیرم . بیر ایش چیخدی قاباغیما گلنمه دیم . شرمنده . صاباح نئجه دی ؟ صاباح ساعات یئددی ده « برج سفید » ین قاباغیندا گؤزلورم . سئویرم سنی . فعلن . »
حامد احمدی


text:
گؤبهلَک فصلی گلدی!
گؤبهلهیه گؤره چاربورجدا بیر اینام (باور)!
چاربورج کؤوشنینده یازدا یاخجی گؤبهلک چیخار. البته کی گرک گؤبهلک تاپماقدا لازیم تجربهن ده اولا، یوخسا هر دیک و شیشن یئری دئشسن آخشاما کیمی یونجا کؤکو و خویولدان باشقا هئچ نه تاپا بیلمرسن. تاپدیقلارین دا حتما جین گؤبهلهیی یادا قوواق گؤبهلهیی اولار، کی آیدین-آشکار گؤرسنَر.
چاربورجدا قدیم زامانلاردان ایندیه کیمی یاز اولوب یاغیش یاغسا دا هر جیت باشینا گؤبهلک تاپماغا گئتمزلر. چونکی دئیرلر گؤبهلک چیخماسینا گرک گؤی گورولداییب و ایلدیریم شاخسین! یوخسا اوچ گون ده دالبادال یاغیش یاغسا گؤبهلک چیخماز. بو ایشین عیلّتی ده بودور کی گؤی شاققیلداییب، ایلدیریم شاخاندا گؤبهلک یئرین آلتیندا بو سَسی ائشیدیب دئییر یئرین اوستونه چیخیم گؤروم نه خبر وار. گؤبهلک یئرین اوزونه چیخاندان سونرا ایستیر یئرین آلتینا قاییدسین آما یازیقلار اولسون کی اونون باشینداکی بؤرکو قویماییر یئرین آلتینا قاییتسین! و بئله اولور گؤبهلک یئر اوزونده اسیر اولوب قالیر.
چاربورج کؤوشنینین یاخجی گؤبهلک چیخان یئرلرین بیر نئچهسینین آدینی آشاغیدا یازیریق حتما یاغیش یاغاندان سونرا بیر-بیر باش وورون: چیمن سووات – آلازایان – اسد چارداغی – جین قره – کوله قوبو اوستو.
کؤوشن: اکین یئرلری، آرپا-بوغدا اکیلمیش کند یئرلری
خویول: یاغلی تیکان کؤکو
جین گؤبهلهیی: سمّی گؤبهلک
قوواق: قلمه، تبریزی
هر جیت باشینا بیر ایشی گؤرمک: چاربورج دئییمی، هئچ بیر اتفاق دوشمهمیش بیر ایشی گؤرمک
کوله قوبو اوستو: چاربورج کؤوشنینین بیر قیسمتی کی قدیملر اوردا کیچیک (کوله) بیر قوبو (چوخور – تالاب) واریمیش.


text:
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
صباح روزنامه سی: «ایردوغان افریقاگه قره ب خطاب قیلدی"
جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، افریقا دولتلرینی مشترک محلي پول ایشله تیشگه چقیردی. استانبولده تورکيه-افریقا 2- اقتصاد و تجارت ییغینی نینگ آچیلیشیده سوزگه چیققن ایردوغان، "بیز قاره بویلب دیپلوماتیک علاقهلرنی مستحکملشتیرر ایکنمیز، افریقا دولتلری هم تورکيهدهگی دیپلوماتیک ایلچیخانهلر سانینی 10 دن 33 گه کوتردی. اسلام همکارلیک تشکیلاتی کبی خلقارا میدانلرده تورکيه نینگ دیپلوماتیک ارگانلری تینچلیک و عدالت اورنهتیش اوچون آلیب بارگن کورهشنی افریقالیک دوستلریمیز قوللب-قوّتلهدی. ایندی افریقالیک دوستلریم و قرداشلریمگه، محلي پول بیرلیگی، مشترک محلي پول ایشله تیشنی تکلیف ایتهمن" دیدی.
حریت روزنامهسی: "استانبول ینگی قونلغه نینگ تکتلری ساتیش گه چیقه ریله دی"
تورک هوا یوللری (THY) استانبولدهگی ینگی قونلغه اوچون بیر نیچه کوندن کیین تکت ساتیشینی باشلهتهدی. اولکن مؤسسه نینگ آچیلیشیدن کیین THY ، پروازینی اویوشتیرهدیگن اَیریم ایچکی و تشقی سفرلر بو ییردن عملگه آشیریلهدی. اوشبو ترماغلر آرهسیده ازمیر، آدانا، انقره، انتالیا، باکو و شمالي قبرس تورک جمهوریتیگه اَیریم هوا سفرلری موجود. ینگی استانبول قونلغه سی نینگ یولاوچی فیصدیسی نینگ 70 % THY نینگ بولهدی. ینگی قونلغه گه 30-31 دسامبر کونی بوتونلهی کوچیلهدی.
وطن روزنامه سی: «اتاک تیک اوچرلر ینگی خصوصیتلرگه ایگه بوله دی"
خوفسیزلیک کوچلری نینگ دایره سیده گی اتاک تیک اوچرلری نینگ سانی آرتر ایکن، اوستون خصوصیتلرگه ایگه ینگی تیک اوچرلر اوچون فعالیتلر دوام ایتماقده. معلومات علاقه و الکترونیک جنگ دستوری دایرهسیده خصوصیتلری آرتگن، ینگی دستورلر اورنهتیلگن فاز-2 پاکتیدهگی اتاک تیک اوچرلری نینگ ترتیبی اوستیده فعالیت آلیب باریلماقده. اتاک تیک اوچرلری اوچون محلي موتورلر و 20 mm تیزیمی نینگ جایلشتیریلیشی ریجه لنماقده.
خبر تورک روزنامه سی: "موغلاگه سفر قیلگن توریست سانی 32% آرتدی"
موغلا گه سفر قیلگن توریست سانی اوتگن ییل عینِ دورلرگه قرهگنده 32 % آرتگن. موغلا مدنیت و توریزم مدیری اورینباسری فیلیز قاره آغاچ، موغلاگه سفر قیلگنلر آره سیده اینگ کوپ 900 مینگ 75 کیشی بیلن انگلیس کیلگن. اوندن کیین 380 مینگ 487 نفر روس، 177 مینگ 94 نفر آلمان، 168 مینگ 165 نفر اوکراینلیک و 132 مینگ 895 نفر پولندلیک سفر قیلگندیر" دیب سوزلهدی.
ستار روزنامه سی: «محلي و خارجي قوغیرچاق استاذلری پایتخت انقرهده ییغیله دیلر"
جاري ییل 4- سی اوتکزیله دیگن خلقارا انقره قوغیرچاق فستیوالیگه 9 دولتدن 36 قوغیرچاق اویینی صنعت سیورلرگه تقدیم ایتیلهدی. 12-21 آکتوبر کونلری بولهدیگن و انقره تیل تاریخ و جغرافیه فاکولتهسی فارابی صالونیده "سوکراتیس نینگ آخرگی کیچهسی" اویینی بیلن آچیلیشی باشلنهدیگن فستیوال دایرهسیده، بحث-مناظره و تارتیشوولر اوتکزیلهدی. عایشه اویسال نینگ مینیهتورا صنعتی "قارهکوز تمثیلی" کورگزمهده صنعت سیورلرگه نمایش ایتیلهدی.


text:
اوغوزتیوی: آذری لوغتی ائل آغزیندا بو لوغتدن خبر یوخدور ویالنیز رسمی داییرهلرده ایشلکدیر.خالق آراسیندا کیمسهدن “فارسسان یوخسا تورک” یا دا “او آذری دانیشیر” ایفادهلری ائشیدیلمیر. بئلهسه ، کولتوربیلیمی آچیسیندان آذری قوندارما و تورک اصیل و دوغمادیر.
“خلیج فارس” سؤزبیرلشمهسی ده بئلهدیر. خلیج ساحیلینده یاشایان یئرلی خالق آغزیندا خلیج فارس ایفادهسی ایشلهدیلمیر. اونلار دوغال اولاراق، “خلیجه گئدیرم، خلیج بوگون دالغالیدیر” ایفادهلرینی ایشلهدیرلر.
بو سؤزلر هئچ ده تصادوفی دئییل. چونکو شفاهی ادبیاتی هئچ بیر یونیورسیته یاراتماییب و هئچ بیر ساتقین یازیچی اونا تحریف قاتماییبدیر. آغیز ادبیاتی بیر گؤی گؤیرچین کیمی، هله چوخ ائرکنلردن، یازی-پوزو آرایا چیخمادیغی گونلردن قانادلانیب گلیر. بو سؤزلرین بیر قانادی اینسان دویغوسو، بیر قانادی اینسان قایغیسیدیر. محض اونا گؤره،آغیز ادبیاتینا سؤیکنن آراشدیریجی دا او لوغتلرله بیرگه قانادلانیب اینسان ذکاسینین ان اوجا ذیروهلرینه چاتابیلر.
چوخ زامانلار تیراختور طرفدارلاری “تورک دیلینده مدرسه و خلیج عربی” شوعارلارینی یاناشی سسلهییرلر. بو دا تصادوفی دئییل. بو شوعارلار شوونیسم الیله یانیب کوله دؤنن عرب و تورک بؤلگهسینی یاناشی تمثیل ائدیرلر. ایکی یانیق اورکدن قالخان بیر آلوون قیغیلجیمی کیمیدیر.
تحریفچی دوشمن هرنهیی داغیدیب سیندیرسا دا، یالنیز بیرجه نسنهیه گوجو چاتماز. او دا اینانان، یارادان و یاشادان خالقین آغزینداکی سؤزلردیر.


text:
ویسوتشانی (بلانسکو)
ویسوتشانی (بلانسکو) (چکجا: Vysočany (Blansko District)) چک اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۵۸۰ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۸۰۱ نفر ایمیش و گونئی موراویا اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چکدا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Vysočany (Blansko District)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده ویسوتشانی (بلانسکو) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تودور ارقیزی
تودور ارقیزی (اینگیلیسجه: Tudor Arghezi) شاعیر، رومانچی، قیسا حکایه یازیچی - ، ژورنالیست و یازیچی - ۲۱ مئی ۱۸۸۰ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۷ ایل عومر ائلهییب و ۱۴ ژوئیه ۱۹۶۷ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی رومانی دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tudor Arghezi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده تودور ارقیزی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
«فرانس پرس» آگنتلیگی «لئوادا چئنتر» شیرکتینین کئچیردیی سورغونون نتیجهلرینه گؤره روسییا خالقینی قدیربیلمز آدلاندیریب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، آگئنتلیک شیرکتین کئچیردیی سورغودان شوکا دوشدویونو بیلدیریب.
قید ائدک کی، «لئوادا چئنتر» شیرکتی بوندان اؤنجه روسییانین ان داهی شخصلری بارهده سورغو کئچیریب. سورغو نتیجهسینه اساساً ۲۰ میلیون اینسانین اؤلومونه سبب اولان سسری لیدئری ایوسیف ایستالینی بیرینجی یئره، سسری-نین سوقوطونا سبب اولان میخایل قورباچوو ایسه سونونجو یئره لاییق گؤرولوب. سیاهیدا ایکینجی یئری بؤیوک روس شاعری آلئکساندر سئرگئیئویچ پوشکین توتوب.


text:
قوندارما جنوبی اوستییاداکی بعضی اوردو حیصهلرینین روسییایا وئریلمهسی حاقیندا راضیلاشما روسییانین گورجستان اراضیلرینه نظارت ائتمهسی دئمکدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا گورجستانین باریشیق و وطنداش برابرلیگی اوزره ناظری کتوان تسیخلاشویلی سؤیلهییب.
«بو بیر داها ثبوت ائدیر کی، روسییا گورجستان اراضیلرینین ایشغالینی آچیق فورمادا آپاریر. بو سند هئچ بیر حقوقی اساس داشیمیر»، – او بیلدیریب.
قید ائدک کی، بوندان اؤنجه قوندارما جنوبی اوستییا پارلامنتی بعضی حربی بیلشمهلرین روسییا اوردوسونون ترکیبینه داخیل ائدیلمهسی حاقیندا راضیلاشمانی راتیفیکاسییا ائدیب.


text:
تورکییه لی گنج تدقیقاتچی دریا ییلدیز اؤزکارامان "خوجالی سوی قیریمی" مؤضوع سوندا علمی ایشینی اوغورلا مودافیعه ائدیب.
آخار.آذ خبر وئریر کی, تدقیقاتچی نین تورکییه حربی آکادئمییاسی نین ایستراتئژی آراشدیرمالار اینیستوتوندا مودافیعه ائتیگی علمی ایش کیتاب شکلینده ده نشر اولونوب. اؤزکارامانین علمی رهبری و 265 صحیفه دن عیبارت کیتابین رئداکتورو آذربایجان اصیللی پرافئسسور آیگون عطاردیر.
خوجالیدا باش وئرنلری "بیر تورک سوی قیریمی, بیر ائرمنی وحشی لیگی, بیر آخمایان گؤز یاشی" کیمی سَجییه لندیرن تدقیقاتچی ائرمنیستان-آذربایجان, داغلیق قاراباغ موناقیشه سی نین سبب, مقصد و نتیجه لری بارده ان یئنی ماتئریللاری تدقیقاتا یؤنَلدیب. خوجالی فاجیعه سی نین بشری جینایت و سوی قیریمی آکتی اولدوغونو حوقوقی جهتدن اَساسلاندیریب. سوی قیریمی آکتلاری نین قاداغان اولونماسی بارَده بین اَلخالق تشکیلاتلارین قرار و قطعنامه لرینی, موناقیشه لر زامانی دینج اَهالی نین توخونولمازلیغی و دیگر مقاملاری اطرافلی تحلیل ائدیب.
علمی ایشین و نشرین اهمییتی بارَده فیکیر و مولاحیظه لرینی آذرتاج لا بؤلوشن پرافئسسور آ.عطار دیققته چاتدیریب کی, "خوجالی سوی قیریمی" مؤضوع سوندا علمی ایشین تورکییه ده مودافیعه اولونماسی و کیتاب حالیندا نشری بو اؤلکه نین علمی ایجتیماعییتی نین خوجالی فاجیعه سی سوی قیریمی آکتی کیمی قبول ائتمه سینین حوقوقی باخیمدان داها بیر تصدیقی دیر. تورکییه حربی آکادئمییاسی دونیا شؤهرتلی علم اوجاغی اولاراق ائرمنی وانداللارین خوجالیدا تؤرَتدیکلری قانلی حادیثه نین سوی قیریمی آکتی کیمی قبول ائتمکله اؤز قرارینی اورتایا قویوب.
آیگون عطار قاراباغ حقیقتلری و خوجالی سوی قیریمی حاققیندا دائیما تورکییه ده کی تئلئویزییا پروگراملاریندا چیخیش ائدیر. آیریجا کئچن ایل آپرئل آییندا ایسوئچ پارلامئنتینده بو مسئله لر حاققیندا علمی چیخیشی اولموشدور.
تونجئلی ده آسالا تئرور تشکیلاتی, او جومله دن آذربایجانلیلارا آدی یاخشی بَللی اولان مشهور تئرورچو موُنته مئلکومییانین دا آدینین, حکّ اولوندوغو عابیده بارَده معلوماتلارین تورکییه رهبرلیگینه چاتدیریلماسی و بو عابیده نین محو ائدیلمه سین ده آ.عطار خوصوصی فعاللیق گؤسترمیشدیر.
بوتون بو فعالییتلری سببی ایله بو ایل آذربایجان پرئزیدئنتی طرفیندن وطنه خیدمت اوردئنی ایله تلطیف ائدیلمیشدیر.


text:
اؤز دوشوندوكلریمی چوخدا قاتیشدیرمادان، بو مقاله آرتیق یئنییتئمه ادبییاتیمیزدا یانیلمالارا یولوئریلمه سین دئیه، یازیلمیشدی. بو یانیلمالارین بیریده بو یازینین قونوسو اولان هئرمئنوتیكی بیر ادبی تنقید كیمی دوشونمك یانیلماسیدیر. بیر سیرا باخیشلارا گؤره هئرمئنوتیك، اؤرنك چون بیر ایستروكتورالیستی و یا پوست مودئرن مكتبینه تای اؤزه ل بیر قوراللار اساسیندا اورتایا سورولموش و بیر ادبی تنقید گؤرَوین داشیییر. حتتا بیرپارا یازیلاردا اونا مئتریك بیر قونو كیمی یاناشیلیب، اؤرنكجه: بیر پارا یازیلار مئكانیكی حالدا ایناندیرماق ایستیر كی هئرمئنوتیك تنقیدچیسی شاعیر و یا یازیچینی سئودیی قه در متندن اوزاق و یا یاخین توتابیلر. من بو یازیدا چالیشمیشام كی هئرمئنوتیكین هئچ قورالا سیغینمادیغینی و بیر ادبی مكتب اولمادیغینی گؤرستدیكده، هئرمئنوتیكده تنقیدین نه اولدوغونو و هابئله هئرمئنوتیكله تنقیدین نئجه ایلگیلنمسینی، فلسفی هئرمئنوتیكین یارادیجیسی یعنی قادامئرین باخیشیندان و اونون سؤزلریندن اؤرنك گتیرمك له آچیقلایام. بونا نئجه ارمیش اولدوغومو و بو ایشده یانیلیب- یانیلمادیغیمی سایین اوخوجولار آیدینلادابیلر. آنجاق هرنه دن اؤنجه هئرمئنوتیكین تعریفینه و اونون قیسسا تاریخینه باخمالیییق.
بونودا آرتیرمالییام كی بو یازیدا گلن [...] علامتینین ایچینده یازیلان هر بیر سؤز مندندیر.
قیسسا تاریخچه و گـَنـَل تعریف
تعریفلر دئییر: هئرمئنوتیك ذاتن آنلاتما و آیدینلیقگتیرمه چالیشیغی دئمكدیر. یعنی هر متنده اولان اوز آنلاملا یوغورلموش گیزلی آنلام و یا آنلاملارین معناسینی آچیقلاما، یوروب و یا یوزما ائیلَمینه هئرمئنوتیك دئییلیر. سؤزون كؤكو یونانین ایسطوره لرینده، تانریلار تانریسی زئوسون بویوروقلارینین گیزلی یؤنلرینی باشقا تانریلار و اینسانلارا آچییفلایان و آنلادان و البتته یوران، یعنی زئوسون خبرچیسی اولان هئرمئس آدلی بیر تانرینین آدیندان و گؤرَویندن آلینمیشدی. سورالار یهودیت، كریستیانلیق و داها سورا ایسلام بو گؤرَوی هئرمئسدن آلیب روح القودوس و یا جَبرائیل جنابلارینا وئرمیشدیلر و یوروما گلدیكده زئوسین بویوروقلارینین یئرینه تانری بویوروقلارین یعنی سوقراط و افلاطوندان پای آلدیقلاری «گرَچَگ»ی آرادیقدا اؤز دین كیتابلارینی یورموشدولار. اولار، هر بیر اسكی متنین اوزده اولان آنلامینا باخمییاراق ایچینده گیزلی آنلاملار واریمیش و یوروجو متنین گرچَك آنلامینا اولاشا بیلر، دئییردیلر. اورتا عصرلرین سونونا و حتتا اوندوققوزونجو عصرین اوللرینه قه در هئرمئنوتیكی بئله سووموشدو اوروپا. گؤروندویو كیمی متنین آنلاییشی و اونون یورومو یالنیز دین كیتابلاری و یا متنلری و یا دا اسكی یونانلیلارین تانریلارا ایناندیقلاری قونولارا عایید اولان بیر آنلاییش و یورومودو. آنجاق 18و 19نجی یوزَلرده یاشایان «شلایئرماخئر» آنلاییش قونوسونو عمومی لشدیریب و اونون گَنـَللیك له هر بیر متنده گئچرلی اولدوغونو سؤیله مكله هئرمئنوتیكی دین متنلری و فیلولوژینین اینحیصاریندان چیخارتدی. آنجاق هلهده هئرمئنوتیك بیر یورومسال چالیشیق ساییلیردی. هئرمئنوتیك باش بولنلرینین نظریجه شلایئرماخئرین بو نظرییه سی مودئرن هئرمئنوتیكین باشلانیشی كیمی ساییلیر. سورالار «دیلیتای» معنانی تاریخسللَشدیرمكله هئرمئنوتیكین گلیشمهسینه گؤره بؤیوك آددیم آتدی، سورا ایسه نیچه هئرمئنوتیكی داها زنگینلشدیردی. نیچه اؤز یازیلاریندا یوزوم قونوسونو داها قابارتدی و اینسانین دونیادا هئچ بیر گرچك و اولایین قطعییتلی و اصل معناسینا چاتیب و تانیمادیغینی گؤرستمكله، متنلرین اصل معناسینا اریشمه یی ده نیسبی و كسرسیز بیلدی. نیچه دن سورا هایدگئر و اونون اؤیرنجیسی اولان قادامئر آنلاییش آنلامین هئرمئنوتیك فلسفه سینین اورتاسیندا یئرلشدیریب و هئرمئنوتیكین بیر یوزومسال چالیشیق اولدوغونا و هر بیر متنین اصل آنلامینین الچاتماز اولدوغونو داهادا وورغولاماقلا، اونو داها زنگین و داها فلسفی لشدیردیلر. یقین كی بو آرادا پول ریكور، رولان بارت، هیرش و بو كیمی فلسفه چیلری ده اونودماق اولماز. بونونلا، هئرمئنوتیك قونوشوقلاری توپلومسال دوشونوشلرین چالیشیغی كیمی، گئنیش یئر آچدی، و ایش اورا چاتدی كی كئچمیشدكی آدلیم نظرییه چیلر عكسینه ریچارد اء. پالمئر كیمی هئرمئنوتیكچیلر یوزوم یوللارینی تَجروبی علملرده ده گئچرلی بیلیب و هئرمئنوتیك علمیندن قونوشدولار.
بو بیر قیسسا تاریخچه و بیر گَنل تعریفدیر. آنجاق ایستر اسكی یونان چاغیندا اولان هئرمئنوتیك، ایستر اورتا چاغلارین هئرمئنوتكی، ایسترسه شلایئرماخرین یورومسال (تفسیری) هئرمئنوتیكی و ایسترسه ده یوزومسال (تأویلی) یعنی مودئرن و چاغداش هئرمئنوتیك، توپلومسال بیلگیلره (تاریخ، ادبییات و هونر، دین، حوقوق، فلسفه و …) عایید اولان متنلری آراشدیریب و یالنیز و یالنیز اولارین ایچ و گیزلین معنالارین اوزه چیخارتما و آنلاتما گؤرَوین داشیر. بو او آنلامدادیر كی آنلاماق و آنلاتماق بو ائیلَمین اورتا نقطه سینده دورور.
چاغداش هئرمئنوتیكین آرخالاندیغی، و حتتا قایناییب قاریشدیغی فلسفه، فئنومئنولوژی دیر. بو فلسفه یه گؤره بیزیم بوتون وارلیقدان اولان بیلگیمیز تكجه اؤزوموزون چئشیدلی یوروم و یوزوملاریمیزدان اولوشان و دیل آراجیلا یعنی سؤزجوكلر یاردیمیلاسؤیله نن یوزوملاردیر و اصلینده اینسانین وارلیقدان اولان تانیمی، هئچ بیر نسنه نین گئرچَیینه و اولایلارینا (واقئعیتلرینه) وارابیلمه دن، یالنیز تانیدیغی، دوشندویو، دویدوغو، آنلادیغی و چاتیشمازتجروبه لریله یوزدوغو قه در اولا بیلر. باشقا سؤزله: اونون وارلیقلا تانیشلیغی یالنیز بیر نیسبی تانیشلیقدان باشقا بیر شئی اولا بیلمز. اونا گؤره ده هئچ نه یین ذاتین تانیماق اولماز، هئچ نه یه كسین بیر دَیـَر وئرمك اولماز، و بیر سؤزله، نیچه دئدییی كیمی:
”وارلیق یالنیز یوزوملاردان اولوشان بیر نیشانه لر توپلوسو دور.”
(بابك احمدی/ یارادیجیلیق و آزادلیق/ ص 163/ بیرینجی باسین)
نیچه حتتا یئنی یوزوملاری قاباقكی یوزوملاردان اله گلمیش یوزوملار بیلدیكده دئییر:
”بیز یالنیز یوزوملارلا اوزلَشیریك، و دونیا و اولایلار (واقئعییَتلر) آیری[اؤنجه كی] یوزوملار اوزره یوزولموش [یئنی] یوزوملاردان باشقا بیر شئی دئییل.”.
(بابك احمدی/ یارادیجیلیق و آزادلیق/ ص 42- 43/ بیرینجی باسین)
هئرمئنوتیك بیر اؤزللییه مالیك اولمویان تانیم و (گَنل لیكله) متنلری آراشدیرما چالیشغی و اونون چئوره دییی آلان، تجروبی علم یوخ بلكه ایجتماعی بیلیم و اؤزَل لیكله ادبییات و هونر، فلسفه و تاریخدیر.
“پول ریكورجا هئرمئنوتیك دوشوننلر و موتخصیصلرین بیلیب و یا ایشلتدیی اوچون اؤزه ل بیر یول دئییل، تانیمین عمومی نوكتهسینین بیر پارچاسیدیر،…”
(بابك احمدی/ متنین قورولوش و یوزومو 2نجی جیلد/ ص 501/ بیرینجی باسین)
و بابك احمدی «یارادیجیلیق و آزادلیق» آدلی كیتابینین 7نجی صحیفهسینده یازیر:
”هئرمئنوتیك علم دئییل، و اگر لئمدن (یول-یاتاجاقدان) ذئهنه گلدییی چاغداش علمه اینانماق معناسیدیرسا، گرك دئمك، هئچ لئمده دئییل. هئرمئنوتیك ایداركی و ایلگیسل بیر چالیشیقدیر و اونو فئنومنلرین یوزومونون دَنـَمه سی، آیدینلیق گتیرمه، آچیقلاما و یوروم آشاماسینا یئندیرمك اولار. ..”
هئرمئنوتیك تنقیددیرمی؟
بیر تانینیلماز چكیم وار هئرمئنوتیكی تنقید كیمی آدلاندیرماغا. اولا بیلسین كی بو چكیم آرتیق هئرمئنوتیكله ماراقلانان ادبییات كؤنوللولرینین ایچینده گؤرونن و فلسفه سئونلری چوخدا ماراقلاندیرمایان چكیم اولسون. هئرمئنوتیكین بیر تنقید و اؤزه ل لیك له ادبی تنقید كیمی آدلاندیریلماسی بری باشدا اوخوجونون ذئهنین ده بئله بیر آرخایینلیق اویادیر،كی «یوزومسال تنقید» ده كلاسیك و یا ایستروكتورالیستی تنقید كیمی اؤزه ل قوراللار اساسیندا قورولموش بیر تنقیددیر، و اؤرنكجه؛ بیر ایستروكتورالیستی تنقیدده اولدوغو كیمی، هر بیر یوزومسال تنقیدده ده بو قایدالارا دایاناراق متنی یارغییا چـَكمك اولار. آنجاق تنقید آدیلا یوروم و یا یوزومسال بعضی مقاله لری اوخویان اوخوجو عمومییتله هئچ بیر تنقید عملین گؤرمه دن و یالنیز گـَنللیك له هئرمئنوتیك و اؤزه ل لیك له یوروم و یا یوزوما گؤره دانیشیقلارلا راستلاشدیقدا دوروخوب قالیر. یعنی اوخوجو باشادوشمور بو مقاله لرده تنقید دئییلن قونو هانسی بیر فاكتلار و یا اساسلارلا تنقید آدلانیب و اصلینده تنقید و اؤزه ل لیك له ادبی تنقیدله هئرمئنوتیك آراسیندا اولان هانسی بیر ایلگییه اشاره اولونوب. بو ایسه چوخلو سورغولارا نه دن اولابیلر، اؤرنكجه: بوردا تنقیددن اولان آماج نه دیر؟ اساسن هئرمئنوتیك بیر تنقیددیرمی و تنقیددیرسه نئجه بیر تنقید دیر؟ یا هئرمئنوتیكین بیر اؤزه ل ادبی تنقید یولاجاغی وارمی؟ و یا هئرمئنوتیكسل متنلری یارغیلامادا هانسی بیر تنقیده آرخالانماق اولار؟ و …بلكه ده بو سورغولارین هامیسین بئله بیر سورغودا قیسساتماق اولسون: هئرمئنوتیكله تنقیدین ایلگیسی نه اولابیلر؟ آشاغیدا گلن مقاله بئله بیر سورغولارین جاوابینی آختارماقدادیر.
هئرمئنوتیكله تنقیدین نه ایلگیسی اولابیلر؟
گـَنل لیك له تنقید و اؤزه ل لیكله ادبی تنقیدین هئرمئنوتیك له نئجه ایلگیلنمه سی، – قادامئرین فلسفی هئرمئنوتیكیندن اؤنجه كی- تانینمیش هئرمئنوتیك نظرییه چیلرینین قونوشوقلاریندا چوخدا اؤنمسَنمیر. بو آرتیق او اوزدندیر كی:
“هئرمئنوتیك نظرییه سی بئله بیر سونوجا چاتیب كی یوزوم قوراللاری اوچون هئچ بیر دونیاسال میلاك یوخدور، بلكه یالنیز بـَللی چئشیدلره اویغون لوكال قوراللار وار…”
(فلسفی هئرمئنوتیك و ادبی نظرییه/ جوئل واینسهایمئر/فارسجایا: مسعود علیا/ ص55/مضمونجاسینا چئویرمه)
اونا گؤره ده “نئجه اولابیلر هئرمئنوتیك بیر تنقید (Kritik) اولسون؟” سورغوسو قارشیسیندا، بری باشدان تنقیدین هئرمئنوتیك آلانیندا یوخ، ائستئتیك آلانیندا گركمه سی قبول اولونموش بیر قونو گؤرونور. یعنی اصلینده ادبی و هونری متنلر و اولارین دَیـَرلندیریلمه سی اسكیدن بری ائستئیك آلانینا بوراخیلمیش بیر قونو اولموشدور. قادامئرین هئرمئنوتیك فلسفه سینی آچیقلایان و چوخ زامان اونو سووونان دئیوید كوزئنز هوی بئله بیر بوراخیلیش گرچَیینی وورغولایاق اؤز «تنقیدسل حالقا» آدلی كیتابینین 232 صحیفه سینده یازیر:
“… آما نظره گلیركی هئرمئنوتیك باخیشی، اثرلرین هونر و یوروم گرچكلیینین كؤك و بینؤوره لرینی ائستئتیك باخیشینا بوراخمیشدی.”.
نیچه نین «تاریخدن تنقیدسل فایدالانماق گرك» تكلیفینی نظرده توتماساق، بیز هئرمئنوتیك آلانیندا ایلك كـَز قادامئرین، ائمیلیو بئتتی، هیرش، و اؤزه لیك له آپئل و هابئرماس و بو كیمی آدلیم فلسفه چیلرله قونوشوقلاریندا «تنقید» و «ایشه آپارما» تئرمینلریله راستلاشماقداییق. قادامئرین بولارا وئردییی جوابلارین سیخجامینی (خولاصه سینی، فشرده) كوزئنز هویون «تنقیدسل حالقا» آدلی كیتابینین دؤردونجو (گرچك و تنقید) بؤلومونده گؤرمك اولور. او، بو بؤلومون ایلك پارچاسیندا، قادامئرین، گرچه یین بیر تاریخسل قونو اولوب –اولمادیغینا گؤره اولان، باخیشینا ایشاره ائده رك اونون تنقیده گؤره اولدوغو نظرلرینه توخونور. و هابئله ایكینجی پارچادا، یعنی «هئرمئنوتیكسل تنقید و یوكسلدیجی (ایستئعلایی) تنقید- كارل اوتو آپئل» آدلی پارچادا، قادامئرین «ایشه آپارما» دان اولان قصدینی آچیقلاركن، اونون آیری آچیدان یعنی «آنلاییش» آچیسیندان تنقیده باخدیغینی گؤرسه دیر.
من بو یازیدا چالیشمیشام بو كیتابدا اولان ایكی آچینین بیر قونوایچلیكلی اولدوغونو ، یعنی تنقید قونوسونا عایید اولدوغونو گؤرسَتدیكده كوزئنز هویون قادامئرین وئردیی جاوابلار اساسیندا یازدیغی آچیقلامالاردان دویدوغوم هئرمئنوتیك له تنقید و اؤزه ل لیك له ادبی تنقید آراسینداكی ایلیشگینی آیدینلادام .
تنقید قونوسو هابئرماس و آپئلین قادامئری، دَبی اؤیدویو و هئرمئنوتیكده تنقیده یئر وئریلمهمَسینی قینایان قونوشوقلاریلا اورتایا چیخدی. هابئرماسجا توپلومسال بیلگیلره دایانان هر بیر جوره بیلیم، تنقیدسل دیر و ائله بو اوزدن ده هئرمئنوتیكده ایدئولوژی تنقیدینه یئر وئریلمهسینین گركدییینی وورغولاییر.
رابئرت هولاپ یازیر:
”هابئرماس یوزومسال دوشونوشده، «ایدئولوژی» تنقیدینین اولاجاغینی ساغلییابیلن بیر تنقیدسل آچینین (بؤعدون) آرتیریلماسینی ایسته دی.”. (نقد در حوزۀ عمومی(تنقید عمومی آلاندا)/ رابئرت هولاپ/ 99ص)
هابئرماسین سؤیله دیی ایدئولوژی تنقیدی، اونون فرانكفورت مكتبینده اولان، عقلانییت و آیدینچیلیق دَبیندن ائتگیلن دیییندن قایناقلانیرسادا، قادامئرین وئردییی جوابلاردا نه تكجه تنقید ردد اولونمادی، بلكه اونون گرك اولدوغو داهادا وورغولاندی:
“… هئرمئنوتیك نظرییه سی تنقیدی اولومسوز ائتمیر. بلكه عكسینه هئرمئنوتیك دوشونوشو، تنقیدی گركلندیریر.”. (كوزئنز هوی/ هامان/ ص 254)
و یا “… هئرمئنوتیك دوشونوشونون دوزگون ائدیم گوجو، ائله تنقیدین گركلی اولدوغونو وورغولاماقدیر.” (هامان/ ص 254)
آنجاق قادامئرین آماجلادیغی تنقید، آنلاییشین دوغال گئدیشی اثناسیندا اورتایا چیخان بیر تنقیددیر و بیز بو مقاله نین آردیندا قادامئرین هانسی بیر تنقیددن سؤز آچدیغیندان دانیشاجاییق. قادامئرین تنقیدین گركدیینی وورغولاماسی هئرمئنوتیك كؤنوللولرینین ایچینده “نئجه اولابیلر هئرمئنوتیك بیر تنقید اولسون؟” كیمی سورغولارا سبب اولدو. و كوزئنز هوی بونو آچیقلییاراق قادامئرین دیلیندن آنلاییش و ایشهآپارمانی بیرگه و حتتا بیر قونو كیمی گؤرستدی:
” نئجه اولابیلر هئرمئنوتیك بیر تنقید (Kritik) اولسون، آنا سورغوسو، بئله بیر تصوورون دوشونوشویله دویونلنیب كی آنلاییش هر زامان همده ایشه آپارما دئمكدیر.”.
(كوزئنز هوی/ تنقیدسل حالقا/ 248 ص) [قاراتمالار مندندیر]
گؤرونور كی قادامئرین آپئل و هابئرماسا وئردییی جاوابلاردا «ایشه آپارمادان» قصدائتدیی، تنقیددن باشقا بیر شئی دئییلدی.
بونونلا بئله، بیز ائله بو آچیقلامالاردا بونا كسین قارشی اولان بیر آیری قونوشوقلارنان دا راستلاشیریق. بو قارشی قونوشوقلاردا تنقیدله هئرمئنوتیكین آراسیندا آچیق و كسین آیرینتی گؤرونمكده دیر، اؤرنكجه: جوئل واینسهایمئر قادامئرین باخیشلارینی آراشدیردیغی «فلسفی هئرمئنوتیك و ادبی نظرییه» آدلی كیتابینین 58 ص یازیر:
” هئرمئنوتیكسل فلسفه نین هئش جوره عملی ایشه آپارماسی یوخدور، هئچ اولادا بیلمز. و بو دقیقن اونا گؤرهدیر كی هئرمئنوتیك فلسفهسینین یوزوجولار گؤردوكلری ایشله ایشی یوخدور.”
كوزئنز هویدا قادامئری آچیقلادیقدا ائله بو قونویا گؤره یازیر:
” هئرمئنوتیك نظرییه سی عملله دویونلَنه بیلمز و ائله بونا گؤرَده تنقید اوچون یورومسال معیارلار توپلوسو یا اؤیرنجه (آموزه)، «مَكتب» و یا اؤزَل «یولولاجاق» بیر دَرلَمه سی (مجموعه سی) اولوشدورا بیلمز.” (تنقیدسل حالقا/ ص 280)
آنجاق بوردا بیر گیجَللندیریجی و پارادوكسال دوروم اورتایا چیخیر: بیر یاندان هئرمئنوتیكین عملله دویونلنه بیلمه دییی و تنقید اوچون بیر مكتب و یا اؤزه ل یولاجاق ساغلیییابیلمه دیی، باشقا یاندان ایسه هئرمئنوتیكده تنقیدین گركدییی وورغولانیر! بو ایسه آنلاشیلماز گؤرونور. كوزئنز هوی هئرمئنوتیكله ادبی تنقیدین آیرینتیسینی و هابئله هئرمئنوتكین مئتافیزیك (تاریخچیلیك و نیسبیچیلك)دن سئچیلدیینی وورغولایاراق بو قونونون آچیقلاماسینی بو نظرییه نین چتین یؤنلریندن بیری بیلیر:
“لازیملیدیر هئرمئنوتیك نظرییه سی گرك هم مئتافیزیك ایدئالیسمیندن [تاریخچیلیك و نیسبیچیلكدن] و همده ادبی تنقیدین یولاجاقلاری و ائستئراتئژیلرینه عایید اولان هر بیر قونوشوقدان سئچیلسین، و بئله بیر گركلیلیك بو نظرییه نین آچیقلاماسینین اصلی چتینلیكلرینین بیری دیر…” (كوزئنز هوی/233 ص) [یازینین فارسجاسیندا هم «لازیملی» و هم «گرك» سؤزجوكلری گلیب، نظره گلن، بئله بیر وورغو كوزئنز هویون اؤزوندندیر.]
آنجاق كوزئنزی هویجا قادامئر باشقا جوره دوشونور:
”… قادامئر باشقا مسئله لرله اللشمه ده دیر…” (هامان/ ص 249)
بو باشقا مسئله لر نه اولا بیلر و قادامئرین باخیشیندا اولان بو یئنی آنلام و آیرینتی نه دیر؟ كوزئنز هوی دئییر:
”«ایشه آپارما»[تنقید] آنلامی قادامئرین نظرییه سی چرچیوه سینده یئنی آنلام و آیرینتی تاپیر …” (هامان/ ص 249)
و بیر آز آشاغیراق آرتیریر:
«ایشه آپارما»نین ایكی چئشیدلی آنلامی وار، بوندان آسیلیدیر كی بحث یولاجاقتانیمی(روش شناسی)لا ایلگیلی اولان بیر قونونون چئوره سینده توپلانسین یا تكجه واقعی بیر یولاجاغا (روشه) گؤره اولسون.” (هامان/ 249- 250 ص)
اونون دئدیكلرینه گؤره قادامئر اؤز یازیسیندا بو ایكی جوره ایشه آپارمانی آییریب و بیرینی آنلاییش ایچینده اوز وئرن ایشه آپارما دئییر باشقاسینا ایسه بیلگینین ائییلم سل ایشلَتمه و قوللانیلماسی، یعنی هئرمئنوتیك عملیندن آرتیق بیر عمل بیلیر:
“… اونون [قادامئرین] دئدیینه گؤره آنلاییش ذاتن بری باشدان بیر قونو و یا بیر توپلو سورغولارا گؤره /دوشونوشون/ ایشه آپارما ائدیمی و یا اعمال ائتمه سیدیر. [آنجاق] بیلگینین عملی ایشلتمه و قوللانیلماسی بیلیكلی و آرتیق بیر چالیشیغی گركدیریر، یعنی آنلاییشا التاپماق اوچون هئرمئنوتیك پروسه سیندن آرتیق و كؤكلو بیر شئی.”. (هامان/ ص 251)
قادامئر دوشونوش ایچینده (اثناسیندا) اوز وئرن ایشه آپارمانی بیلگینین عملی ایشه آپارماسی (ادبی تنقید) لا آییردیقدا هئرمئنوتیكین ادبی تنقیدله ایلگیسینیی یالنیز ائتگیله ییجی بیر ایلگی ساییر:
“قادامئرین هئرمئنوتیكی، دوشونوش و یورومون ماهیتینه گؤره اولان بیر فلسفه نظرییه سی كیمی، عملی تنقید اوچون هیچ بیر عملی یولاجاق (روش) دئییل. بونونلابئله قادامئرین دئدیكلری، یولاجاق تانیما سورغولارینا دیققت ائدن ادبی تنقیدچیلری ائتگیلندیریب. اصلینده هئرمئنوتیك نظرییه سینین ان ائتگیلَییجی یؤنو، اونون تأثیر ائدیجلییك قونوسو و ادبی اثرلرین دوشونوش دَبینی وورغولاماسی دیر، ائله بیر دَب كی بو اثرلرین دوشونوشونو و هابئله ذاتی و موستقیل بیر فئنومئن كیمی اولان ادبییاتین اؤزونو ساغلایان دیر. (هامان/ ص 316)
آیری سؤزله، ایشه آپارما ایكی چئشیدلی آلاندا اؤزونو گؤرستمه ده؛ ایلك آلاندا، ایشه آپارما آنلاییشین بیر اؤنملی و آییریلماز پارچاسی كیمی آنلاییشین اوز وئرمه سیله بیرگه اورتایا چیخیر و ایكینجیسینده ایسه بیر عملی تنقید كیمی هئرمئنوتیكسل چالیشیقلاردان سورا باشقا و آرتیق بیر چالیشیغی ایستیر، یعنی هئرمئنوتیكسل چالیشیقلارین دیشیندا اولان بیر آلاندا گؤرونور. و بئله بیر دیشساللیق ادبی تنقیدی هئرمئنوتیك آلانیندان آییریب و اونون نه دن ائستئتیك آلاندیندا یئرلشمه سینی آیدینلادیر. منیم دوشوندویومه گؤره قادامئرین قصدائتدیی آنلاییش ایچینده اوز وئرن و اونون آییریلماز پارچاسی اولان تنقیددن، آنلاییش اثناسیندا دوغاللیقلا اوز وئرن بیر تنقید دیر و بو ایسه هئرمئنوتیكسل آنلاییشدان آرتیق بیر چالیشیغی طلب ائدن و هئرمئنوتیك آنلایشینین دیشیندا اوز وئرن تنقیدله فرقلنیر. و بئله لیك له فلسفه باخمیندان، بو ایكی ایشه آپارما یا تنقید، ایكی آیرینتیلی ایشلَو تاپیر. یعنی هئرمئنوتیك بیر ادبی تنقید یولو (روشی) كیمی یوخ، بلكه متنی یاخشی دوشونوب- دوشوندورمك دئییه متنده گیزلنمیش معنا و یا معنالارین آختارماسی اوچون یولتانیما چالیشیغی كیمی آرایاچیخیر، بو ایسه بیر فلسفی چالیشیقدیر. كوزئنز هوی قادامئری آچیقلاركن اونون قصدائتدییی یول و یولتانیما آیرینتیسینی وورغولاییر:
“لازیملیدیر هئرمئنوتیك نظرییه سی گرك هم مئتافیزیك ایدئالیسمیندن و هم ده ادبی تنقیدین یولاجاقلاری و ائستئراتئژیلرینه عایید اولان هر بیر قونوشوقدان سئچیلسین، و بئله بیر گركلیك بو نظرییه نین آچیقلاماسینین اصلی چتینلیكلرینین بیری دیر. یولاجاغا (روشه) گؤره اولان هر بیر دارتیشما، بیر كیتابین نئجه اوخوماسی و اونون فایدالاری و اونون ایچینه سیزماغین چئشیدلی یوللارین چئوره ییر. آنجاق یول تانیما (روش شناسی) قونوشوغو آرتیق سویوتلانمیش و فلسفی اولمالیدیر. بئله بیر قونشوق بیلیم تانیما (معرفت شناسی) نظرییه سینین آلانینا دَخلی وار. قونوشوغون بو ایكی چئشیدلی آشامی/یولاجاق و یولاجاقتانیما/ ساده لیكنن بیری-بیریندن سئچیلمز، چونكو اولارین آراسیندا یاخین ایلگی و باغلیلیق وار.” (دئیوید كوزئنز هوی/ تنقیدسل حلقه/ ص 233)
پراتیكده ده هئرمئنوتیكین ایشلَوی (كاركردی)، ادبی تنقیدده اولدوغو كیمی بیر دَیـَروئریجی ایشلَو یوخ، بلكه بیر تانیتدیریجی ایشلَو دیر. یعنی بئله بیر تنقید، ادبی تنقید مكتبلری و اولارین دَیـَر وئریجی ائیلَملریله فرقلندیكده یالنیز چئشیدلی یوروملارین اوستونه دوشموش كؤلگه لری و یالنیش و یا یانیلمالارینی تنقیدائدیر.
بو اوزدن قادامئرین قصد ائتدیی تنقید، ادبی تنقیده گؤره اولان بیر قونو دئییل. و اونون ایشه آپارما و یا تنقیدین گركدینی آماجلادیغی، ادبی تنقید آلانینی چئوره میر. و یالنیز ادبی تنقید او زامان اؤنمسنیر كی دوشونوش اثناسیندا اوز وئرن تنقید، آرتیق چالیشیغی طلب ائدن عملی تنقیدی (ادبی تنقیدی) ائتگیلییه بیلسین. سبب سیز دئییل؛ كوزئنز هوی قادمئر دیلیندن دؤنه- دؤنه هئرمئنوتیكین ادبی تنقیدله قاریشدیرماماغی و هئرمئنوتیكین ادبی تنقید اوچون هئچ بیر مكتب یارادا بیلمه دییندن سؤزآچیر. اصلینده قادامئرین اؤزوده اؤز ایشینی آرتیق بیر فلسفی ایش بیلدیكده هارداسا دئییر:
“منیم گرچَك باشقاتدیغیم [ایش] فلسفه اولوب و وار: نه اؤیله بیر ایش كی بیز گؤروروك و یا گؤرمه لیییك، بلكه اؤیله بیر شئی كی بیزیم ایسته ك و یا ائتدیییمیزین اؤته سینده بیزه اوز وئریر.”
و یقین كی ایسته دییمیز و ائتدییمیز دیشیندا اوزوئرن اولای، دوغال بیر اولایدان باشقا بیر شئی اولابیلمز.
ایندیسه سوروشماق اولار قادامئرین آماجلادیغی دوشونوش اورتاسیندا [و لاپ دوزو اثناسیندا] اوز وئرن تنقید و یا ایشه آپارما نئجه بیر ایشهآپارما و یا تنقیددیر؟
قادامئرجه بو، آنلاییش و یا یوروملا بیرگه اورتایا چیخان تنقید، ائله بیر تنقیددیر كی «اسكی یوروملارین اوستونه دوشموش كؤلگه لر»ی بیر قیراغا آتماغی و لاپ دوغروسو ایشیقلاندیرماغی ساغلایا بیلیر. و ادبی تنقیده گلدیكده یالنیز بیر نیسبی ائتگیلندیریجی ایمكاندان سؤز آچیلیر:
“… هئرمئنوتیك نظرییه سی تنقیدی اولومسوز بیلمیر. بلكه عكسینه هئرمئنوتیكسل دوشونوش، تنقیدی گركلندیریر. یورومون آردیجیل گئدیشی، اسكی یورومولارین اوستونه دوشوموش كؤلگه لری بیلیب و تانیماغی گركدیریر. و بو قارانلیق كؤلگه لری آیدینلاتماق اوچون اونون اوستونه یئنی بیر ایشیق ساچماق گرك و چون یوروملار هئچ زامان قونونون هامیسین چئوره میر، هر بیر یوروم چئشیدلی بؤلوملرین آیدینلاتدیغی قه در، آزی ضیمنی اولاراق باشقا یوروملاری تنقید ائدیر.” (هامان/ ص 254)
آنجاق بو آنلاییش آراسیندا اوزوئرن تنقید هاردان قایناقلانیر و یورومون اوستونه دوشموش كؤلگه لر نه دئمكدیر؟ كوزئنز هوی یازیر:
” هئرمئنوتیك نظرییه سینین زورو و تنقیدگوجو، اونون اوبژئكتیوچی فلسفه نین آنلاییشدان اولان یوروملاریلا قارشی و اوز به اوز دورماسیندان قایناقلانیر و اونون تنقیدلرینین كسرلی اوزو یالنیز او زامان اؤزهل یوروملارا یؤنلیر كی یورومون ماهیییَتنه گؤره اولان یالنیش باخیشلار اولارین [یوروملارین] بینؤوره سی و اؤن-سانیغی (پیش فرضی) اولدوغو بللنسین. بئله لیكله «تنقیدین نئجه مومكون اولار؟» سورغوسو باشقا بیچیمده اوزه چیخیر.” (تنقیدی حالقا/ ص 250)
بوتون بو دارتیشمالار و قونوشوقلاردان بئله سونوج آلماق اولار كی ادبی تنقیدله ایلگیلنمه دن، قادامئرین ایشه آپارمادان قصدائتدیی تنقیددیر و آنلاییش ایچینده تنقید دئدییی یالنیز اسكی یوروملارین اوستونه دوشموش كؤلگه لر و یا باشقا سؤزله یالنیش و یانیلیشلاری آرادان قالدیرماقدیر، بو ایسه بیز ایستمه دن دوشونوش اثناسیندا دوغاللیقلا اوزوئریر. دوغروسو بو دوركی حتتا آیدینلاتدیغمیز بئله بیر تنقیدین ده هئرمئنوتیكیده اولاسی و یا اولمویاسی اولدوغو بیر سیرا دارتیشمالارا نه دن اولموشدور. اؤرنكجه بیر پارا باخیشلارا گؤره قادامئرین تنقید اوزره دیرنمه سی آشیری، ایچی بوش و یئرسیزدیر. اصلینده قادامئرین دَب و تنقیده گؤره یازدیقلاریندان دوغان اعتیراضلارا وئردییی جوابلار، هله موباحیثه لی اولاراق اورتاق ایجماع و دیل بیرلیگینه چاتمامیش بیر قونودور. ائیلَمده ده، ازلدن و اؤزَل لیك له چاغداش هئرمئنوتیكین ایستراكتورالیستی هئرمنئوتیكدن آیریلدیغیندان بری، هئرمئنوتیكین هئچ بیر ادبی و یا تنقیدمكتبیله یاخین اولدوغو سؤز قونوسو اولماییب. بو اوزدن هئرمئنوتیكی بیر ادبی تنقید كیمی آدلاندیرماق، اونو هونر و ادبییات آشاماسیندا یئرلشدیرمه و ادبییات آلتیندا سیرالانان قونولاردان بیری كیمی قلمه وئرمكدیر. بو ایسه هئرمئوتیكین ایچلییینی بوشالتماق دئمكدیر.
برلین/ 14 مارس 2012
قایناقلار:
ــ حلقه انتقادی (تنقیدسل حالقا) / دئیوید كوزئنز هوی/ فارسجایا: موراد فرهادپور
ــ نقد در حوزه عمومی (تنقید عومومی آلاندا)/ رابئرت هولاپ/ فارسجایا: دؤكتور حوسئین بشیریه
ــ فلسفی هئرمئنوتیك و ادبی نظرییه/ جوئل واینسهایمئر/فارسجایا: مسعود عولیا
ــ آفرینش و آزادی (یارادیجلیق و آزادلیق)/ بابك احمدی


text:
تورکییهنین روسییادان آلماق ایستدیی اس-۴۰۰ راکئت علیهینه مدافعه سیستملری ناتو-نون هاوادان مدافعه سیستملری ایله اویغونلوق تشکیل ائتمیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری پنتاقون سؤزچوسو جف دیویس دئییب.
دیویس تورکییهنین روسییادان حربی واسطه آلماق ایستهمهسیندن ناراحات اولدوقلارینی بیلدیریب:
"عمومیتله بوتون طرفداش و متفیقلریمیزین، ائلجه ده تورکییهنین نه آلماق ایستدیی بیزیم اوچون واجیبدیر. اتفاقیمیزا خییر وئرجک نلرسه آلمالارینی ایستییریک. اگر بو، ماراغیمیزا خیدمت ائتمیرسه، بوندان ناراحات اولوروق"، - دیویس قید ائدیب.


text:
سون زامانلار تورکییه ایله ایستراتئژی ترفداشلیغیمیزین گوجلهنمهسی فونوندا آنکارانین داغلیق قاراباغ مسئلهسینین نیزاما سالینماسی پروسئسینه اؤز تؤهفهسینی وئرمک ایستیی آچیق گؤرونور.
بو سؤزلری آخار. آز-آ آچیقلاماسیندا میللت وکیلی آسیم موللازاده دئییب. میللت وکیلی بیلدیریب کی، موناقیشهنین آرخاسیندا دوران و ایستاتوس-کوونون اوزانماسیندا ماراقلی اولان قوهلر قاراباغ سوله پروسئسینده آنکارایا ایرلیلییش الده ائتمهیه ایمکان وئرمهیهجکلر:
«سون زامانلار تورکییه ایله ایستراتئژی ترفداشلیغیمیزین گوجلهنمهسی فونوندا آنکارانین داغلیق قاراباغ مسئلهسینین نیزاما سالینماسی پروسئسینه اؤز تؤهفهسینی وئرمک ایستیی آچیق گؤرونور. موستقیللیینی ایتیرمیش ایشغالچی ائرمنیستانی فاکتیکی اولاراق بیرباشا روسییا ایداره ائدیر. تورکییهنین بو پروسئسده ایشتیراک ائتمک ایستییندن آسیلی اولمایاراق، بؤیوک گوجلر بو جور موناقیشهلردن بؤلگهده حربی تأثیرینی ساخلاماق اوچون ایستیفاده ائتدیکلریندن، یاخین مدتده مثلاًین حلی ایله باغلی جدی دییشیکلیکلرین اولجاغینی گؤزلهمیرم. روسییا و تورکییه آراسیندا مووافیق امکداشلیق اولسا دا، موسکوا هئچ واخت تورکییهنین ناتو عضوو اولدوغونو اونوتمور».


text:
۲۰۱۵-جی ایلین سنتیابر آییندا ماجاریستان-صربییا سرحدینده پولیسلرله یارانان قارشیدورمادان قاچماغا چالیشان میقرانت آتا و اوغولو تپیکله ییخان پترا لازسلو آدلی قادین ژورنالیست ۳ ایل مدتینه آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، لازسلو سزقد بؤلگه محکمهسی طرفیندن «قصداً خسارت یتیرمه» مادهسیله محاکیمه ائدیلسه ده، اونون جزاسی هله کی، تاخیره سالینیب.
محکمه پروسسی زامانی قادین ژورنالیست اؤزونو مدافعه ائدرک میقرانتلاری قارشیدورمادان خلاص ائتمک ایستدیینی بیلدیریب.
لاکین حاکم ایلینس ناناسی ایسه پروسس زامانی تقصیرلی شخصین توپلوم قارشیسیندا جینایت تؤرتدیینی وورغولایاراق، اونون مدافعهسی ایله باغلی هئچ بیر ثبوتون اولمادیغینی قید ائدیب.
خاطیرلاداق کی، سؤزوگدن حادثه ۲۰۱۵-جی ایلین سنتیابر آییندا باش وئرمیشدی.
همین واخت قادینین حرکتی دونیا ایجتیماعیتی طرفیندن کسکین قینانیلمیش و اونون درحال جینایت مسئولیتینه جلب اولونماسینی طلب ائدیلمیشدی.


text:
ایسرایل طرفیندن ۹ آی اؤنجه حبس ائدیلن «۱۹۴۸ فیلیسطین ایسلام حرکاتی»نین لیدری شئیخ راید صلاح سربست بوراخیلیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده صلاحین وکیلی خالید زباریکا آنادولو آگئنتلیینه آچیقلاماسیندا بیلدیریب.
اونون سؤزلرینه گؤره، ایسرایل حبسخانالار ایدارهسی راید صلاحین سربست بوراخیلماسینی رسمی اولاراق تصدیق ائدیب:
«حاضردا ریمون حبسخاناسینین قارشیسیندا اونو گؤزلییریک. آنجاق بورادا اولماسی بارهده دقیق اینفورماسییامیز یوخدور. ایسرائیل رسمیلریندن معلومات آلماغا چالیشیریق».
«۱۹۴۸ فیلیسطین ایسلام حرکاتی»نین لیدری اؤتن ایلین آپرلینده ۹ آی آزادلیقدان محروم ائدیلمیشدی. اونون حبس اولونماسینا سبب کیمی ۹ ایل اول جومعه خطبه لریندن بیرینده زوراکیلیغی تشویق ائتدیی گؤستریلیب.


text:
ایستانبول یئنی هاوا لیمانیندان ایلک اوچوشلار
یوزده ۹۵ی تاماملانان هاوا لیمانینا داشینما ایشلمی ۲۹ اکتبردا باشلایاجاق
ایستانبولون یئنی هاوا لیمانیندان ائدیلهجک ایلک اوچوشون تاریخی و مسیری معلوم اولدو.
یوزده ۹۵ی تاماملانان هاوا لیمانینا داشینما ایشلمی ۲۹ اکتبردا باشلایاجاق.
ایستانبول یئنی هاوا لیمانیندان ایلک اوچوش ایسه ۳۱ اکتبر ۲۰۱۸ ساعات ۱۴:۰۰دا ایستانبولدان آنکارایا ائدیلهجک.
ایلک خاریجی خط اوچوشلاری دا قوزئی قیبریس تورک جمهوریتی و آذربایجانا حیاتا گئچیریلهجک.
داشینما ایشلمینین تخمیناً ۴۵ ساعات داوام ائدجیینی بیلدیرهن تورک هاوا یوللاری یؤنتیم قورولوباشقانی ایلکار آیجی،
"یئنی هاوا لیمانینا گئچیشله بیرلیکده هاواچیلیق تاریخینین ان بؤیوک کؤچو باشلایاجاق. توپلام ۱۵ مین یئر واسطهسی داشیناجاق. داشینما ۱۵ مین تریلر ایله اولاجاق. تورک هاوا یوللارینین یئنی هاوا لیمانیندا ۱۰ مین مربع مترلیک بیر اؤزل یولچو سالونو اولاجاق.۴۰ مین آراجلیق اتوپارک اولاجاق" دئدی.


text:
طالبان حرکاتینین یاراقلیلاری سون ۱۲ ساعتدا افقانیستانینین شیمالینداکی فاریاب و قربیندهکی گور ویلایتلرینده ایکی محلی اله کئچیریبلر.
آخار. آز خبر وئریر کی، بو حاقدا فاریاب تهلوکهسیزلیک مودیرلیینین سؤزچوسو ابدولکریم یوریس معلومات یاییب. اونون سؤزلرینه گؤره هوجوم گئجه ساعتلاریندا باش وئریب.
نتیجهده ۲ تهلوکهسیزلیک ایشچیسی حیاتینی ایتیریب.
طالبان طرفینین وئردیی آچیقلامادا ایسه ۴۶ نفرین اؤلدورولدویو بیلدیریلیر.
قئید ائدک کی، سون واختلار افقانیستاندا وضعیت خئیلی گرگینلشیب. واختیله کند رایونلاریندا گئنیش اراضیلر اله کئچیرهن طالبان حرکاتینین یاراقلیلاری حاضردا بؤیوک شهرلره هوجوما باشلاییب. اؤلکه اراضیسینده ایشید تئررور قروپلاشماسینین تأثیری ده گوجلهنمکدهدیر.


text:
پری ایله داغ پئنــــــــجری درمکدن گلیــــردیک؛ حیات
یولداشیمـــیزین عمیسینی گؤردوک. زمیسینین قیراغیندا
چارهسیزجه گؤزلرینی بیر گئچینین دالیسیجا زیللهمیشدی.
بیزی گؤرجک دئیینمهیه باشلادی:
ـ بیر بئله قویون ایچینده باخ بو گئچی منی زارا گتیریب, دای اینجاریمدا قالماییب دوشم دالیسیجا؛ قوردلاردا دا چیخار یوخدو، بونو توتوب یئیهلر، یاخام قورتولا…!
پری گولهـ گوله: «آی نورعلی عمی، من قورد. ایستیرسن اونو توتوم یئییم؟» دئیه سوروشدو.
نورعلی عمیگولومسهییب دئدی:
ـ باخ، بو گئچینی توتا بیلسن یئ، نوشجانین اولسون!
پری اؤز قایناتاسینین جانینا آندا وئریب سوروشدو:
ـ نورعلی عمیسنی مشقوربانین جانی، توتسام گئچی منیم اولاجاق؟
نورعلی عمی:«باخ هم مشقوربان، هم ده مش اوروج (منیم قایناتام) جانینا آند اولسون هرهانسیز بو گئچینی توتساز، سیزیندی. توتون منیم یاخام قورتولسون!» دئدی.
من بو سؤزلری بیر ظارافات ساندیم. نورعلی عمینین یانیندا اوتورارکن کئف ـ احواللاشدیم. پری، کیشینین سؤزونه اینانیب، دوشدو گئچینین دالینا.ها بوردا،ها اوردا نهایت توتدو. اورهیی دؤیونه ـ دؤیونه گئچی قوجاغیندا گلدی نورعلی عمینین یانینا. تؤشویه ـ توشویه: «الوعده منالوفا، نه دئییرسن ایندی؟» دئیه سوروشدو.
نورعلی عمیبیرآز قیزاریب، بوزاریب، اؤزونو سیندیرمادان دئدی:
ـ کیشی کیمیسؤز دئدیم، گئچینی توتسان سنین، توتدون ایندی سنیندی. اما بیرشرطی وار، اونو قوجاغیندا کنده کیمیآپاراسان!
پری بیر منه باخیب، بیر عمییه بیر ده قوجاغیندا کی گئچییه هئچنه دئمهدن یولو قاتدی قاباغینا دوز کنده ساری. ائله گئدیردی کی من الیبوش اونا چاتا بیلمیردم. قایناتامگیله چاتدیق. گئچینی یئره سالدی، بیر قاتما ایستهییب، گئچینی بَییرده ـ بَییرده آیاقلارینی باغلادی. بیر بئله زور ایشی گؤره بیلدیگی اوچون اؤزدو ده تعجوبلویدو. هئچ ـ هئچینه بیر گئچی قازاندیغی اوچون سئوینیردی. قایناتامگیلده قوناق اولدوغونا گؤره کیمسه بیر سؤز دئمهدی. اونلارین ائوی شهرده اولدوغو اوچون هئی: «اوروج عمیدئییرسن بو گئچینی ساتیم، یا کسیب اتین یئیک؟» دئییردی.
هردن ده سئویندیگیندن بیر سؤز دیلینه گتیریب، یا دا اوشاق یانا بیر رفتار ائدیردی. شام دا یئیه بیلمهدی. گئجه یاتیب ـ یاتماماغینی بیلمهدیم.
سحر شافاق آتارـ آتماز اوشاغیمی آیاق یولوندان گتیریردیم. قاپی چالیندی. اؤزـ اوزومه «خئیر اولا گؤرهسن کیمدی؟» دئدیم.
«کیمدی؟» دئیه سسلندیم.
نورعلی عمینین حیات
یولداشی خانیم خالا قاپی دالیندان سسلندی:
ـ منم! گئچینی گتیر، گلمیشم گئچینی آپارام!
قاپییا ساری گئده ـ گئده:
ـ خانیم خالا سنسن؟
حیرصلی ـ حرصلی جوابلادی:
ـ سن هله اؤرگشمهدین منه «عمیجانی» دئمهیی؟ نه خانیم خالاسیدی با!!؟
گولومسهییب دئدیم:
ـ اولسون اؤرَنرم خانیم خالا حیرصلنمه!
خانیمخالا دئمهییمه فیکیر وئرمهدن: «هانی گئچی؟» دئیه اوجا سسله سوروشدو.
ـهانسی گئچی؟
تعجبله اوزومه باخیب: «دونن گتیردیییز گئچی دا!»دئییب آرتیردی: بیزیم کیشیده عاغیل اولسایدی نییه باششاقچی اولوردو، او قویونلارهامیسیهالخیندی (خالقیندی) او گئچی ده هالخیندی. او آغزیندان بیر سؤزدو بوراخیب، سیز نییه اینانیبسیزها!!؟
بو سؤزلری دئیه ـ دئیه گئچینی قیچی باغلی ـ باغلی قوجاغینا آلیب، زیققینا ـ زیققینا اورادان اوزاقلاشدی.
قایناتام گیل ده پنحرهدن باخیردیلار. من ده هئچنه دئمهدن حیط قاپیسینی باغلاییب، ایچری گلدیم. سسیمیچیخارتمادان یئریمه گیریب یاتدیم.
حیطهده اوجالان سسدن یوخودان آییلدیم، گونش ساچاقلارینی هر یئره یاییمیشدی. پری ایدی. «هانی گئچی؟» دئیه بورـ بوجاغی آختاریردی.
پنجرهدن باشیمیچیخاردیب: «آیاقسیز قمار ایدی، داها اوتوزدون!…» دئدیم.
رقیه عبدیلی (سازاق)
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.