text:
یوهان فردریک قاوس
ً
یوهان کارل فردریک قاوس — گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسی، آسترونوم و فیزیکی، کارل فردریک قاوس گؤرکملی آلمان ریاضیاتچیسیدیر. اوْ، قوتتینژن بیلیم یوردوینده اوْخودوغو مدتده ریاضیاتا عایید جدی آراشدیرما ایشلری آپارمیش و بیلیم یوردو قورتارارکن «عددی آراشدیرمالار» آدلی اثرینی یازمیشدیر. بۇ اثرده کوادراتیک چیخیق نظریهسی، کوادراتیک فوْرمالارین قیسا ایفادهسی، ن-درجهلی تنلیکلر نظریهسی اؤز عکسینی تاپمیشدیر. قاوس دا باشقا عالیملر کیمی پارالئل خطلرله ماراقلانمیشدی. اوْ، ۱۸. یوز ایلین سوْنوندا اقلیدس هندسهسیندن فرقلی باشقا هندسهلرین اوْلماسینین مومکونلویو ادّعاسینا گلمیردی. قاوس بۇ ساحهده چوْخ آراشدیرما ایشلری آپاراراق وارلیغی مۆمکون اوْلان هندسهنی آنتی-اقلیدس هندسهسی آدلاندیرمیشدی.[۱]
عددلر نظریهسی، ریاضی آنالیز، دیفرنسیال هندسه و اوْپتیکا علملرینه مثلسیز تؤهوهلر وئرمیشدیر.
قایناق[دَییشدیر]
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ "archive copy". 2010-12-19-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 2010-12-19-ده یوخلانیب.
{{cite web}}: CS1 maint: archived copy as title (link)
- CS1 maint: archived copy as title
- باغلانتیسیز مقالهلر
- آلمانلی عالیملر
- یوهان فردریک قاوس
- ۱۷۷۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- ۱۸۵۵-جی میلادی ایلده اؤلنلر
- ۱۸.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
- ۱۹.یوز ایل آلمانلی ریاضیاتچیلار
- Braunschweig University of Technology alumni
- Corresponding Members of the St Petersburg Academy of Sciences
- German deists
- Differential geometers
- Fellows of the American Academy of Arts and Sciences
- Fellows of the Royal Society
- آلمانلی گؤیبیلیمچیلر
- German Lutherans
- آلمانلی فیزیکچیلر
- Honorary Members of the St Petersburg Academy of Sciences
- Members of the Bavarian Maximilian Order for Science and Art
- Members of the Royal Netherlands Academy of Arts and Sciences
- Members of the Royal Swedish Academy of Sciences
- Mental


c: text/html

text:
حسن ریاضی«ایلدیریم»لا دانیشیق؛ (ایکینجی بؤلوم)
س- بعضیلری غربه و اونون یارادیجیلیغینا منفی گؤزله باخیرلار. سیز نئجه باخیرسینیز؟ غرب و اونون یارادیجیلیقلاریندان بو گون نئجه یارارلانمالیییق؟
ج- بو دانیلماز بیر حقیقتدیرکی غرب اؤلکهلری آیدینلانما دؤوروندن بویانا فیکیر، تئکنیک، سیاست، فلسفه و نیظامی قووه باخیمیندان دونیایا حؤکمرانلیق ائدیرلر. بو، گون کیمی آیدین و دانیلمازدیر. غربین شرق عالمینه بؤیوک تاثیری اولموشدور و بو تاثیر، چوخ ساحهلرده موثبت اولموشدور. شرق عالمی بیر نئچه عصردیر کی غربین تاثیری آلتیندا قالمیش و غربین گئتدییی مدنیت یولویلا آددیملاماغا جهد گؤسترمیشدیر؛ آنجاق بو تاثیرین موثبت و منفی یؤنلری واردیر. موثبت تاثیری پلورالیسم دوشونجهلری، مودئرنلشمه و اینسان حقوقلاری و… بو کیمی ساحهلر، منفی تاثیری ایسه یئرلیلر یا خود آسیلی حاکمیتلرین جامعهلری مودئرنلشدیرمک عوضینه بیر باشا غربلشدیرمهیه ساری یؤنلتمهسی؛ نیظامیچیلیک؛ میللی وارلیقلارین دانیلماسی، یئرلی دهیرلرین خصوصیله مدنی و اجتماعی دهیرلرین قصدا پوزولماسی و بو کیمی منفی تاثیرلر اولموشدور؛
آمما سیزین سووالینیز داها آرتیق ادبی، مدنی، بدیعی صنعتلر حاقیندادیر. بو ساحهلرده اونلارین بیزه چوخ موثبت تاثیری اولوب. شرقین یئنی، مودئرن اینجه صنعت و ادبیاتی غربین تاثیری نتیحهسینده یارانیبدیر. بیزیمده اؤلکهمیز بو تاثیردن قیراقدا قالمامیش؛ بیزده، یئنی ادبیات، رومان، حئکایه، نوماییش، سینما، رساملیق… و بیر چوخ ساحهلر غرب مدنیتینین موثبت تاثیرینین آلتیندا یارانمیشدیر. اونا گؤره ده، بونا پیس گؤزله باخماق اولماز. پیس یؤنو غرب اؤلکهلرینین صنعت یؤنلرینی اولدوغو کیمی تقلید ائتمکدیر. بیز اونلارین یازی اوسلوبونو، یارادایجیلیق باجاریقلارینی اؤیرنمهلیییک، آنجاق اؤز ادبیاتیمیزی یاراتمالیییق. تقلید، اینجه صنعتین و ادبیاتین قاتیلیدیر. تاسفلر اولسون کی، ادبیاتیمیزین موثبت یؤنلریله برابر و دونیا ادبیاتیایله سسلشمهیه چالیشماسی و دهیرلی اثرلر یاراتماسی ایله یاناشی، غربدن گلمیش اؤیرهنیلمهمیش، منیمسنمهمیش نظرییهلر اساسیندا ادبیات یارادان، ادبیاتی اؤلچن و میللی ادبیاتا خور باخانلار بو گون ادبیاتیمیزین یارالی یئریدیر. بیز دونیانی اؤیرنمهلیییک؛ چوخدا یاخشی اؤیرنمهلیییک؛ اونلارین معاصیر و کلاسیکلرینی دریندن بیلمهلیییک؛ آمما اؤز کلاسیکلریمیز، معاصیرلریمیز اؤنده اولماق شرطی ایله.
بیلیرسیز کی دونیانین بوتون کلاسیکلرینی، ایستر شرق، ایسترسه غرب، یعنی هومئر، دانته، شکسپیر، قوته، والت ویتمنله یاناشی، تاقور، سعدی، فردوسی، نیظامی، حافیظ، خیام، هدایتله برابر الیوت، مارکز، بورخس، کافکا و اونلارجا بؤیوک و نهنگ یازیچی و شاعیرلری اوخویا بیلیریک؛ یعنی بونلار بیزیم دیلده چاپ اولونوب؛ بونلاری اوخومویانلار، بلکهده گؤرمهینلر باشقا تورک دیللرینه اوز چئویریر و اونلارین سؤزلرینی، ایفاده طرزلرینی، دئییملرینی دیلیمیزده یایماغا چالیشیرلار. بو سؤز – ایفادهلرین بیر چوخو او قدهر بایاغی و دایازدیر کی تورک سریاللارینین و یونگول تورکولرینین سورتوک ایفادهلرینی خاطیرلادیر. بونلار ادبیاتیمیزین یارالی یئریدیر. بوندان جان قورتارمالیییق. بونلارا علاوه ائدین فارسجا دوشونوب، آذربایجان تورکجهسیله یازانلار داها گولونج اولورلار. بو گونکو فارس ادبیاتیندا هله اؤز وارلیغینی و اعتبارینی فارس ادبیاتیندا سیناقدان کئچیره بیلمهین آرتیق دبده اولان ادبی نظرییهلره سؤیکهنیب یاریمچیلیق بیلیکلری ایله ادبیاتیمیزی اؤلچنلر، اونلارین اؤلچوسویله تنقید یازانلار، ادبیاتی اویونجاق سانانلاردیر. بونلار بلکهده بیلمیرلر کی، ادبیاتین دوننی، بوگونو و صاباحی وار. نه یازیق کی بونلار غافیلدیرلر کی آرخادان گلنلرین اللرینده غربیل وار. اؤزوده دار گؤزلو غربیل.
س- سیز کلاسیک ادبیاتمیزا نئجه باخیرسینیز؟
ج- ایستر ایستهمز بیز دونهنه بوگونون گؤزو ایله باخیریق. بودا طبیعی بیر حالدیر. بیز بوگونون آدامییق، دونهنین کی یوخ؛ آمما بوردا بؤیوک بیر حقیقتی اونوتمامالیییق. بیز کی کول دیبیندن قالخمامیشیق؛ آناسیز- آتاسیزداکی دئییلیک. بیزیمده دونهنیمیز وار، بوگونوموز وار.
کلاسیک ادبیات، فولکلور، ادبیاتیمیزین تمللریدیرلر. تملسیز، بینؤورهسیز بینا اوجالا بیلمز. بیز کلاسیکلریمیزی، فولکلوروموزو دریندن اؤیرنمهلیییک. اونلارین بو گونوموزه لازیم اولان عونصورلرینی، اینجهلهمهلی، اینجیلشدیرمهلی و اوزه چیخارمالیییق. اونلاری بوگونه اویغون، زمانهمیزله سسلهشن فورمادا ایشلهملیییک. غربین باش اثرلرینین چوخونون کؤکو اونلارین کلاسیک اثرلریندن سو ایچیر. اونلارین بؤیوک یازیچی و شاعیرلرینین اثرلری خالق اوسطورهلری، فولکلور قایناقلاری و خالق روایتلری اوزهرینده قورولوب. هومئرین ایلیاد و اودیسهسی یونان اسطورهلری اساسیندا یارانیبدیر؛ فردوسینین شاهنامهسی کیمی. شکسپیر، اثرلرینین چوخونون مایاسینی خالق آراسیندا یایقین اولان روایتلردن گؤتوروب. قوتهنین فاووستی، دانتهنین ایلاهی کومئدیاسی دا بو یوللا یارانیبدیر. بوگونده ده غرب شعرینه بؤیوک تاثیر باغیشلامیش ت.اس.الیوتون «ویران یورد»، The waste landاثرینی غرب اسطورهلرینی بیلمهدن باشا دوشمک مومکون دئییل. یاخود فاکنئر، جئیمز جویس، و…. بوللو- بوللو اوسطورهلردن قیدالانیبلار.
بوردا سیزه بیر خاطیره و بیر فاکتدان صؤحبت آچماق ایستهییرم: اوستاد رضا سیدحسینی تانینمیش عالیم و ادبیاتشوناسلا چوخ دانیشیقلاریمیز اولاردی. او، تزه فرانسهدن قاییتمیشدی. منی قوناق چاغیردی. او چوخ بیر سئوینجله دئدی کی من بو دفعه فرانسهده تزه بیر شئیه راست گلمیشم؛ اودا بودور کی اونلار مدرسهلرینده کلاسیک ادبیاتلارینی اؤیرنمهیه چوخ اهمیت وئریرلر. بو بارهده درس کیتابلاریدا ترتیب ائدیبلر. بو بیزه چوخ لازیمدیر. بئله بیر مضموندا سؤز دانیشدی. سونرا دئدی: حسن بونا نئجه باخیرسان؟ دئدیم اوستاد من ایکی بؤیوک شاعیره تئز- تئز مراجعت ائدیرم؛ اثرلرینی دؤنه- دؤنه اوخویورام. بو منده وردیشه چئوریلیبدیر ایندی. سوروشدو کیملردیر اونلار؟ دئدیم: بیری فضولیدیر؛ بیری ایسه حافظ. گولدو.
سیزه دئمک ایستهدییم فاکت: نیظامینین خسرو و شیرین اثری دونیاجا مشهور بیر اثردیر. بو احوالاتلار دا نیظامیدن قاباق خالق ایچینده واریدی. نیظامی اونلاری بؤیوک بیر منظومه کیمی دونیایا چاتدیردی. نیظامیدن سونرا اونلارجا شاعیر شیرین و خسرو، شیرین و فرهاد آدلی منظومهلر یازدیلار؛ هرهسی اؤز یئرینده دهیرلیدیر. دئمک اولار کی شرق ادبیاتیندا بو موضوع بؤیوک یئر توتوبدور. ایللر کئچدی. ۲۰ینجی عصرده صمد ورغون و ناظیم حیکمت ده یئنه بو موضوعیا مراجعت ائتدیلر. صمد وورغون شیرین فرهاد و ناظیم حیکمت ایسه فرهاد شیرین و مهمنه بانو… اثرینی یازدی. بونلارین ایکیسی ده پیئسدیر. زامان گلدی ۱۹۶۰ینجی ایلده عارف ملکاوو ناظیمین اثری اوزهرینده بیر بالئت یازدی آدی«محبت افسانهسی». بو محبت ناغیلی ایندیهدک صحنهدهدیر. دونیانین بیر چوخ اؤلکهلرینده مختلف صنعتکارلارین بدیعی قورولوشوایله صحنهیه قویولوبدور و قویولاجاق؛ ابدی بیر اثر اولوب بو اثر.
بو سؤزلری دئمکدن مقصدیم بوایدی کی، کلاسیک ادبیاتیمیزا یارادیجی موناسیبتی ایله یاناشمالیییق. بو توکنمز سؤز چئشمهسیندن اؤز پاییمیزی گؤتورمهلیییک. بو دونیادا بئلهدیر. قوتهنین، شکسپیرین، یاشار کمالین، ناظیم حیکمتین، شاملونون، هدایتین، دولتآبادینین و بیر چوخلارینیندا کلاسیک ایرثه موناسیبتی بئله اولوبدور…
س. یازیچینین اَن بؤیوک قورخوسونو، باشقاسینین تأثیرینده قالماق گؤرمک اولارمی؟ بونون یارادیجیلیقدا تأثیری نئجه اولا بیلر؟ باشقاسینین تأثیری آلتیندان نئجه چیخماق اولار؟
ج. هر بیر اینسان اؤز دؤوروندن، موحیطیندن و اونو احاطه ائدهن وارلیقلاردان تاثیرلنیر. بو تاثیر نتیحهسینده اونون استعدادی، باجاریغیدا چیچکلنیر؛ گوجلنیر و یارادیجیلیق قابیلیتی گئنیشلنیر؛ درینلشیر. دونیا اینجه صنعتینی، ادبیاتینی، تاریخینی و خالقلارین باشقا – باشقا بیچیملی مدنیتلرینی اؤیرنمهین صنعتکار، اؤز یئرینده قالار؛ دونیایا، اینسانلارا دئمهیه سؤزو اولماز. صنعتکار اؤیرنمهلیدیر. اؤیرهنه- اؤیرهنه دیرچلمهلی و بوی آتمالیدیر. بو یول ایله اؤز یارادیجیلیق اوسلوبونو تاپمالیدیر. دونیایا نئجه باخماغی، اونو نئجه قاوراماغی و قاوراییشلارینی نه بیچیمده، هانسی نوعدا یارادیجیلیغا چئویرمهنی باجارمالیدیر. البته کی بورادا تاثیرین موثبت و یارادیجی یؤنوندن صؤحبت گئدیر؛ تقلیددن، کیمسهنی یامسیلاماقدان سؤز گئتمیر. تقلید یارادیجیلیغین قاتیلیدیر. او صنعتکاردا اولان یارادیجیلیق گوجونو اؤلدورر؛ اونو اؤز ایچیندن بوشالدار؛ کیمسهنین کؤلگهسینه چئویرر. تقلیدچیلر صنعتده ایز بوراخمازلار. اونلار یالنیز و یالنیز اؤزلرینین بوشلوقلارینی دولدورارلار.
صنعتین مایاسی استعداددیر و استعدادسیز کیمسهدن هر نه چیخسادا، آنجاق صنعتکار چیخماز. یالنیز استعداد ایله ده کفایتلنمک اولماز. استعداد ایسه تربیهلنمهلی و زحمت کورهسینده قیزاریلیب ،سوواریلیب، پولادلاشمالیدیر. بئله ایسه زحمت استعدادین قوروجوسو و یؤنلدیجیسیدیر. صنعته گوج وئرهن، جان وئرهن، روح وئرهن یارادیجی امهییدیر. او بو امکدن قیدالانیر. گئجه گوندوز آختاریشدا اولان، جان ایشیغیندا دونیانی گزهن، جامعهنی اؤیرهنن، اؤزونو و اینسانلاری اؤیرهنن، اونلارا تزه سؤز دئمهیه، تزه دویغولار آشیلاماغا چالیشان صنعتکار البته کی اؤزو اولمالیدیر. ادبی نظرییهلر اوزهرینده اثر یاراتماق ادبیات اوچون ان باشلیجا صنعتکار اوچون تهلوکهلی بیر ایشدیر. البته من نظرییهلره قارشی دورمورام. اؤزومون ان عمده ایشیم بو نظرییهلری آراشدیرماقدیر؛ اونلاری منیمسهمکدیر. بو نظرییهلر چوخ یاخشیدیرلار. اونلاری اؤیرنمک، منیمسهمک، اؤزونونکولشدیرمک لازیمدیر؛ آنجاق بوندان سونرا اؤز خالقینا، میللی ادبیاتینا مراجعت ائدیب، اونلارین ایچیندهکی گیزلهنن اینجیلری سئچیب، یارادیجیلیق لابوراتواریاسینا گتیریب، اوزهرینده ایشلهمک، جان یانغیسیایلا، سئوگی ایله یوغرولان اثر یاراتمالیسان. بئلهدیرسه تقلیدچیلیک تهلوکهسیندن قورتاراجاقسان؛ یوخسا اؤزگهنی یامسیلاماق، یئکه- یئکه سؤزلری سیرالاماق، مشهور آدلاری صادالاماقلا هانسیسا ادبی مکتبلرین آدینی چکیب پوز وئرمک، مشهور آداملاری یامسیلاماق، مودئرن و پست مودئرن صنعتکار اولماق دئمک دئییلدیر. بونلار هامیسی اؤز جامعهندن، اؤز ایچیندن، اجتماعی حیاتیندان گلمهلیدیر. بیرده کی اینسانلارلا دیللشه بیلمهین، اونلارین آرزو و ایستکلرینی، دیلکلرینی بدیعی صنعت اثری سویهسینده ایفاده ائده بیلمهین، اینسانلارا خور باخان، تکجه اؤز حلقهسی، اؤز محفلی اوچون یارادانلارین اثرلری دونیایا اؤلو گلیر.
یارادیجی شاعیرلر، کئچمیشی دریندن اؤیرهنیرلر. گونوموزو ایتی باخیشلاری ایله سئیر ائدیرلر. دوغما یوردوموزون گؤزهللیکلری بولاغیندان میصراعلارینی امیزدیریرلر. اینسانلارین آرزو و ایستکلرینی اؤزونونکولشدیریب و بابالارین آچدیغی یوللارا قدم قویورلار. بالالارین، نوهلرین ایستک و آرزولارینا اوز توتوب، یئنی-یئنی جیغیرلارا یؤنلیرلر. اونلار، اؤز اثرلری ایله گلهجهیه آچیلان سحرلره بلدچی اولوب و اینسانلارین صاباحا دوغرو گئدن یوللارینا ایشیق توتورلار. بئله شاعیرلرین صنعتکار امهییندن، گئجهلی-گوندوزلو آختاریشلاریندان دوغولان، صمیمی حیسلرله آشیلانیب، اینسانی آرزو و ایستکلری ترنم ائدهن اثرلر، هامی اوچون گرهک اولور.
س-دئمک اولار کی ادبیاتین شعر قولوندا علیرضا نابدل (اوختای)لا درینلهشیریک. سونرا ۷۰ینجی ایللره قدهر بیر اوچوروم یارانیر. ۷۰ینجی ایلدن بو طرفه بیزده هادی قاراچای، اسماعیل اولکر و ناصیر میرقاتینین «تالانمیش گونش» کیمی گؤزهل اثرلری چیخیر. داها دوغروسو بیزده مودئرنلشمه سورهجی، سیستئماتیک بیچیمده بو زاماندان باشلاییر. بو دؤورده یارانان اثرلری نئجه گؤرورسونوز؟
ج- بو سووالینیز چوخلو مناقشه دوغورا بیلر. بیرینجی بودورکی ایراندا، آذربایجان شعرینده مودئرن شاعیر «حبیب ساهر»دیر. حبیب ساهر دونیانین مودئرن شعرینین بانیسی ساییلان شارل بودلر شعری ایله بیر باشا تانیش اولموش، اونو قاورامیش، منیمسهمیش و فارس و آذربایجان دیللرینده شعر یازمیشدیر. بونونلا برابر بودلر، مالارما وورلن والری و بیر چوخلارینی فرانسیزجا اوخوموش و اثرلریندن ترجومه ائتمیشدیر. ساهر ایراندا ایلک مودئرن شعرین (بورادا یئنی شعری نظرده توتمورام. ادبیات و اینجهصنعتده مودئرن تئرمینی اساسیندا بونلار بیر- بیریندن آییریرام) تمل داشینی قویموشدور؛ هم آذربایجان دیلینده، هم فارس دیلینده. بو باخیمدان او رسول رضا، صمد وورغونداندا قاباق یئنی شعر ایله مشغول اولموش و اؤز بدیعی اوسلوبونو آذربایجان و فارس دیللرینده یاراتمیشدیر. «علیرضا اوختای» ساهر مکتبینده بویا – باشا چاتان شاعیردیر. اونون شعرلریندن ساهر شعرینین سسی و عطری گلیر. بیرده کی او دؤورون اجتماعی سمبولیسم آدلانان فارس شعریندن تاثیرلنمیش و گؤزهل و اورژینال اثرلر یاراتمیش و شعرمیزده اوختای جیغیری آچمیشدیر. آذربایجاندا مودئرن شعرین بانیسی کیمی اوختایدان آد چکمک دوزگون دئییلدیر. بو آذربایجان شعرینین تاریخی پروسسینی نظره آلماماق دئمکدیر. اوختای گنج بیر استعداد، اورژینال بیر شاعیر، بیر یارادیجیایدی. تئز گول آچدی، تئز ده سولدو. بلکه ده اونون سیماسیندا شعریمیز بؤیوک بیر شاعیری ائرکن ایتیردی.
اوختای۴۰ینجی ایللرین ایلک یاریسیندا یازیب یاراتمیشدیر. دئمک بو ۵۰ ایل ایچینده بیزیم شعریمیز یوخودا ایمیش!! بئله دئییل. اوختایین کناریندا بیر چوخلار یازیب یاراتمیشدیر و اثرلرینین چوخو واختیندا چاپ اولماییبدیر. مثال اوچون: حبیب ساهر، سهند، حسین دوزگون، حبیب فرشباف، بهمن زمانی، عباسعلی ائلچی، مرضیه اوسکویی و معین سببلر اوزره اثرلری آرادان گئتمیش و هئچ واخت ایشیق اوزو گؤرمهمیش باشقالاردان آد چکمک اولار. اوختایین یازدیغی شعرلرله اونون نشری آراسیندا ۱۰ ایلدن آرتیق فاصیله وار. بو دوروم باشقا شاعریمیزینده اثرلرینین یاییلماسیندا اؤزونو گؤستریر. نومونهسی ائله ناصیر مرقاتی. ناصیر مرقاتی گؤزهل شاعیردیر، اورتا نسله منسوبدور؛ آمما شعرلری ۷۰ینجی ایللرین محصولو کیمی قلمه وئریلیر. بو قوصور، شعریمیزی مئتودیک شکیلده اؤیرنیلمهمهسیندن آسیلیدیر. بیزیم ۵۰ینجی، ایللرده ده آدلارینی چکدیییم شاعیرلر سیراسیندا عمران صلاحی، عزیز سلامی، سؤنمز، نطقی، کریم گولاندام، محمد قاضی(سمندر)، باریش، ائلچی، باریشماز و باشقالارینی علاوه ائده بیلرم. ۶۰ ینجی ایللردهده بیر چوخ شاعرلریمیز بو یولون یولچوسو اولموشلار و بو گونده ادبی جمعیتیمیزده اؤز دستخطلریله تانینیرلار. بونلارین ایچینده یئنیشعریمیزین داوامچیلاری کیمی یازیب یارادان حبیب فرشباف،ناصیر داوران، ائلدارموغانلی سحرخانیم، علیرضا میانالی، هادی قاراچای، اورمولو و اونلارجا باشقا شاعیرلرین آدینی بو سیاههیه آرتیرماق اولار کی چوخ اثرلری هله گون اوزو گؤرمهییبدیر و یالنیز آز- چوخ، مطبوعات صحیفهلرینده آرا -سیرا چاپ اولوبدور.
شعرمیزه بئله بیر باخیش، بئله بیر صنعی بؤلمهلر دوزگون دئییل. قویون اثرلر تام یاییلسین و قالانلار، قالمایانلار آیدین اولونسون، سونرا اونلاری داها دوزگون تحلیل ائتمک اولار. ادبی حادیثهلرین تحلیلی گونون تحلیلی ایله فرقلنیر. ایللر کئچیر، حقیقت آیدین اولور. اوندا شعریمیزین سیماسی داها آیدین، داها پارلاق گؤرونر. تلسمهیین؛ بو قوندارما اؤلچولری، ۱۰ ایللیکلری فارس تنقیدچیلری او ایللرده چوخ ایرهلی سوردولر، آمما بو گون، حقیقت اونلار یوزان کیمی گؤرونمور. بو کیمی اؤلچولره چوخدا بئل باغلامایین. ادبیات جمعیتله اورهکدن – اورهیه، جاندان – جانا یارانیر؛ اینکیشاف ائدیر و ائدهجکدیر. تکی میللت وار اولسون و قلملر ایشلهسین. بیرده، گون، او گون اولسون کی یارانان اثرلر اوزه چیخسین. اثرلر واختیندا یاییلیب، اوخونسون. بودا، مطبوعاتین، نشرین، آنا دیللی مکتبلرین قورولماسی و چوخالماسیندان آسیلیدیر و دیلیمیزین آزاد و راحت یاییلماسی و اوخوجولارین سایینین چوخالماسی ایله باغلیدیر و بئله – بئله سؤزلر…
س- بئله گؤرونور کی چوخ آز سایدا مودئرن شعریمیزله ایلگیلهنن اوخوجولاریمیز وار. داها چوخ شهریارین حیدر باباسی کیمی کوتله دیلینده یارانان شعرلری سئویرلر. ائلهدیرمی؟ بو بیزیم اوچون یاراتماماغا بهانه اولا بیلرمی؟ بیز چوخ نفوسلو میللت اولاراق سون ایللرده یارانان مودئرن اثرلریمیزین سایی سیزی قانع ائدیرمی؟
ج- تمامی ایله دوغرودور. آنجاق مودئرن ادبیات اؤز یئرینی تاپماقدادیر. یئنی ساوادلی نسیل مئیدانا گلیر. حیدربابانین بیر چوخ صحنهلری اونلار اوچون داها آنلاشیلمازدیر. اونلار اؤز دونیالارینی یاراتماغا جان آتیرلار. مودئرن ادبیاتی مودئرن اولموش میللت، مودئرن اولموش یارادیجی، مودئرن اولموش اوخوجو بیرلیکده یارادا بیلر. حادیثهلری یئنی گؤزله گؤرمک، اونلاری یئنی طرزده ایفاده ائتمک، اوخوجولارا باشا دوشن بیر دیلله چاتدیرماق لازیمدیر. اؤز بایاغی قاوراییشلارینی، فردی جیلیز حیسلرینی، دایاز دوشونجهلرینی خالقین روحونا، حیاتینا یابانچی اولان ایفادهلرله سوخوشدورانلارا مودئرن آدی وئرمک منجه دوزگون دئییلدیر. تپهدن دیرناغا فارس دیلینین آشاغی سویهلی اوزدن ایراق پست مودئرن ادبیاتینی، ائلهجهده تورکیهنین کاناللاریندان اؤز فانتزیلرینی تقلید ائدیب، یئنی واریانتلار یارادان و اونلاری مودئرن ادبیات اثرلری کیمی قلمه وئرهن یازیچی و شاعیرلرین داورانیشی، ادبیاتیمیزین اینکیشافینا کی یوخ، یئرینده سایماسینا یاردیمچی اولور. بوردا گنج و استعدادلی یازیچیلاریمیزی، گؤزهل جاوان شاعیرلریمیزی بونلارا قاتماق ایستهمیرم. اونلارین سایی قات–قات بو یالانچی و موداباز اوزدن ایراق قلم صاحیبلریندن چوخدور. اونلارین حسابی باشقادیر. اونلار ادبیاتیمیزین گؤز مونجوقلاریدیرلار. اوخویون اونلارین حئکایه مجموعهلرینی، شعر کیتابلارینی. گؤرون دونیالارینی.
من بو استعدادلی گنجلریمیزین اثرلریندن بدیعی و ایستهتیک ذوق آلیرام. بیزیم شاعیر و یازیچیلار دئینده من بونلاری نظرده توتورام؛ گؤزلریندن اؤپورم. آنجاق بورادا چوخ جیددی بیر مسئلهیه توخونماق ایستهییرم: مودئرنلشمه اجتماعی بیرحادیثهدیر؛ بیرحرکتدیر؛ بیر دهییشیکلیکدیر. اجتماع دهییشیرسه، ادبیاتدا دا دهییشمهلر باش وئرر. غربده مودئرن ادبیات، اونلارین یاشادیغی وضعیته جانلی شکیلده باغلیدیر. اونلار، یاشادیقلارینی یارادیبلار. اونلار، رونسانس آیدینلاشما دؤورلرینی، جیددی فیکیر توققوشمالارینی باشلاریندان کئچیریب، مودئرنیته دؤورونه قدم قویوبلار؛ یاشاییشلارینا اویغون اینجه صنعت و ادبیات یارادیبلار. اونلاردا، هر شئی طبیعی گؤرونور. بیز ایسه اونلارین قیراغیندا یاشامیشیق؛ چاپیلمیش، تالانمیشیق و اونلارین قوردوغو قورقولارین تاثیری آلتیندا قالمیشیق. بیر چوخ اؤلچولرده، آغینا – بوزونا باخمادان، یامسیلاماقلا، اؤزوموزو اونلارا اوخشاتمیشیق. دونیایا اونلارین گؤزو ایله باخمیشیق. اؤزوموزه، اؤز میللی وارلیغیمیزا خور باخمیشیق. اونلاری هر شئیده اوستون توتموشوق. اودور کی اؤزوموز اولا بیلمهمیشیک. بونو دئییم کی بو مستملهچیلیک و استثمارچیلیق سیاستینی دونیایا حاکیم ائدهنلرین عمللرینین نتیحهسیدیر. اونلار بیزی اؤزوموزدن اوزاقلاشدیرماقلا، بوشلوقلاریمیزی ایچی بوش نظرییهلر، مودابازلیقلارلا دولدورماقلا بیزی اؤز اویونجاقلارینا چئویرمهیه چالیشمیشلار. بودا اونلارین وار – یوخوموزو سویماق ایستکلریندن ایرهلی گلیر. البته بو او دئمک دئییل کی غربین بؤیوک فیلوسوفلاری، فیکیر بهادیرلاری، بؤیوک صنعت آداملاری، مدنیتی، اینسانلاری، اونلارین اجتماعی – مدنی ساحهلردهکی اوغورلاری بیزیم اوچون یاددیر. اونلارین اوغورلاری اینسانلیغین اوغورلاریدیر؛ اونلارین قازانجی بشریتین قازانجیدیر؛ اونلارین هر بیر ساحهدهکی الده ائتدییی اوغورلار بیزیمدیر. بیز اونلاردان بول – بول اؤیرنمهلیییک؛ اونلارین علم، تکنولوژی اینجه صنعت و دوشونجه و ادبیات ساحهسیندهکی تجروبهلرینی بؤیوک ممنونیتله اؤزوموزون مدنیتیمیزین تملی اوزهرینده قورمالیییق. ایندی یاواش- یاواش اؤزوموزه گلیریک؛ اؤز سؤزوموز، اؤز گؤروشوموزله دونیانی، میللی وارلیغیمیزی تانیماغا، اونلارا اویغون یازیب – یاراتماغا و دونیادا تانینماغا باشلامیشیق. هیندده تاقور؛ میصرده نجیب محفوظ؛ ژاپندا موراکامی، یوشیما، کورساوا؛ تورکیهده ناظیم حیکمت، یاشارکمال، عزیز نسین، اورخان پاموک؛ ایراندا هدایت، صمد بهرنگی، فروغ، ساعدی، دولتآبادی؛ آذربایجان جومهوریسینده رسول رضا، صمد وورغون و بو کیمی یازیچیلار آرتیق دونیادا تانینیر. بیزیمده دونیایا دئیهجک سؤزوموز وار. دونیا بیزی اؤز سسیمیزله ائشیتمهیه حاضیردیر.
س- بو تای نثرینین ایلک یازارلاریندان اولان گنجعلی صباحی یارادیجیلیغی حاقدا نه دئیردینیز؟
ج- من گنجعلی صباحی معللیم ایله یاخیندان تانیش اولموشام. اوندان چوخ اؤیرنمیشم. اونو اؤزومه معنوی آتا سانیرام؛ نئجه کی ساهری. ساهر ایله ده یاخیندان تانیشایدیم. اونونلا چوخ اولموشام؛ اؤیرنمیشم. اودا منیم معنوی آتامدیر. صباحی چوخ پرنسیپلی و عالیجناب بیر شخصایدی. مهربان، صمیمی، ادبی گنجلییه حؤرمت بسلهین آلچاق کؤنوللو بیر اینسان ایدی. او سؤزون حقیقی معناسیندا معللیم ایدی. صباحی اؤز دؤورونون اوستاد یازیچیلاریندان ایدی. اونون اثرلرینین قورولوشو، موضوعسو، بدیعی قابلیتلری او دؤورون قاباقجیل ایدهآللاری ایله سسلهشن اثرلرایدی. نثرمیزده، میرزه جلیل، عبدالرحیم بئی، میر جلال، میرزه ابراهیملارین دوامچیلاریندان ایدی. اونون تنقیدی گؤروشلری و بدیعی یارادیجیلیغی عصرین ایلک یاریسیندان مایالانیر و او باخیشلا دا صباحی یازیب یاراتمیشدیر و بوگون بیزیم اوچون معلم اولاراق قالیر.
یازیچینین اثرلرینی، اؤز اجتماعی متنیندن آییریب تحلیل ائتمک دوزگون ساییلمیر. اثری اؤز اجتماعی متنینده، اؤز دؤورونده دهیرلندیرمک لازیمدیر. صباحی و ساهرده بوندان استثنا دئییل. اونلار بیزیم معنوی آتالاریمیزدیر و احتراملاری واجیبدیر.
یئری گلمیشکن دئییم کی: بوگون نثریمیزین آپاریجی قولو «گنجعلی صباحی اؤدولو» قورومونو تشکیل ائدیب و بو نجیب ایشی ایللردیر دوام ائتدیریرلر و ادبیاتیمیزا، نثریمیزه میثیلسیز خیدمت گؤستریرلر. اونلار، بو یوللا استعدادلاری اوزه چیخاریب، ادبی اجتماعیاتیمیزا تانیتدیریرلار. من اونلارین بوگونکو ایشینی پولیتزئر جایزهسیندن اوستون توتورام. بونلار بوش ال ایله، هئچ بیر یئردن یاردیم گؤزلهمهدن بو ایشه ال قویوبلار و استعدادلی گنجلری نثرمیزین ایشغینا، اؤز یارادیجیلیقلارینین ایشیغینا توپلایا بیلیبلر. بونلارین الینی سیخماق و اونلارا ساغ اول دئمک و بو جاییزهنی عنوان توتوب، حئکایهلرینی و استعدادلارینی سیناقدان کئچیرن گنج یازیچیلاریمیزی اورهکدن آلقیشلاماق بورجوموزدور.
س-سیزجه رضا براهنی، فریبا وفی و باشقا فارسجا یازان ناثیرلریمیزی آذربایجان ناثیرلریسیراسینا داخیل ائتمک اولارمی؟ جاوابینیزدا لوطفن دیل مسئلهسینی اؤنم توتاراق آچیقلایین.
ج- بو مسئله تکجه بیزه عایید دئییل؛ دونیادا چوخ یازیچی و شاعیرلر واردیرکی اثرلرینی اؤز آنادیللرینده یوخ، بلکه باشقا بیر دیلده یا اؤلکهنین ایشلک دیلینده یازیبلار. مثلا او تای آذربایجان یازیچیلاریندان نئچهسی اثرلرینی روس دیلینده یازیر؛ امریکا، انگلیس، فرانسه و آلماندا یاشایان تورک، فارس، روس و باشقا باشقا میللتلره منسوب اولان یازیچیلار اثرلرینی یاشادیقلاری اؤلکهلرین دیللرینده یازیبلار؛ اؤز آنا دیللرین ادبی شکیلده بیلمهمهلری، یاخود چوخ اوخوجو قازانماق اوچون و یا دا بعضی قاداغالار اوچون. واختیلا ساعدی، صمد شاهلیق رئژیمینین شرایطینده بعضی اثرلرینی آذربایجانجا یازماقلارینا باخمایاراق، اثرلرینی عمومیتله فارسجا یازیبلار. آنجاق اونلارین اثرلری موضوع باخیمیندان آذربایجانا عایید اثرلردیر .نئجهکی براهنی ده، خانیم وفی ده فارسجا یازانلار آراسیندادیرلار؛ آنجاق اونلارین اثرلرینین موضوعلاری آذربایجاندا باش وئرمیش حادیثهلردن گؤتورولوب. اگر اونلار آذربایجان دیلینه چئوریلسهلر، تام آذربایجان ادبیاتی فاکتی اولاجاقلار. نئجه کی صمدین اثرلری آنا دیلینده دوغما سسلنیر و یاخود ساعدینین ترجومه اولموش بیل عزالیلاری و توپ اثرلری آنا دیلمیزده دوغما سسلنیر. بیرده اونلار اثرلرینی یاخشی بیلدییی دیلده یازا بلیبلر. اگر آذربایجانجا یاخشی بیلسهایدیلر، آنا دیللرینده یازاردیلار. بوگون منیم دوغرو خبریم وارکی خانیم وفی بیر چوخ حئکایه آنادیلینده یازیب و یازماغادا چوخ ماراقلیدیر.
بو مسئلهنی ده علاوه ائتمک لازیمدیر: بیز اونوتمامالیییق کی ادبیاتا بدیعی سؤزصنعتی دئییرلر. یعنی ادبیات دیل اوزهرینده، دیل واسیطهسیایله قورولور. دیلین بدیعی اثرده باشلیجا رولو و اهمیتی واردیر. من بئله اثرلری تمام معنادا آذربایجان ادبیاتی فاکتی کیمی قبول ائده بیلمیرم.
س- حئکایهچیلیکده بیر سیرا قاوراملار وار کی بونلار همیشه دارتیشما تؤرهدیبدیر. او جوملهدن نووئل، حئکایه، پووئست، رومانس و سون زامانلاردا حئکایهجیک. بو قاوراملارین فرقیسیزجه نهده اولور؟ مینیمالیزمله حئکایهجیک ژانرلاری بیردیرمی؟ اگر بیر دئییل، اونلاری بیر بیریندن آییران فرقلر نهدهدیر؟
ج- روایی ادبیات، شعر قدهر قدیم اولماسادا، آنجاق یاشی چوخدور. اونون کؤکو اوسطورهلره قاییدیر. اینسان اسطورهلری ناغیللارا، داستانلارا، ئپوسلارا چئویردی؛ خاص بیر تاریخی شرایطده اونلارا تزه روح و جان وئردی و یاشاتدی؛ زامان- زامان آمال و آرزولاریلا سسلشدیردی؛ عصیرلردن عصیرلره کئچیرتدی. هر یئنی بیر دؤورده، قهرمانلیق و محبت داستانلارینی حیات حقیقتلری ایله اجتماعی واقعیتلرله زنگینلشدیردی و اینسانلارا معنوی ذوق، درین بیلیک، یاشاماق هوسی و عشق باغیشلادی. دردلرینه اورتاق اولان، اومیدلرینی جانلاندیران و بیر سؤزله اینسان حیاتیلا سیخ باغلی ادبیات اولدو.
۱۳ینجی عصردن آوروپادا رومانس یاراندی. رومانس اروپا ادبیاتیندا سئوگی و محبت قوچاقلیق و قآچاقلیق ماجرالارینا حصر اولونموش نظمله نثرله یارانمیش اثرلره آد وئریلمیشدیر. اونون ایلک اوجاقلاریندان بیری فرانسه اولموشدور. اعیانلارین مجلیسلرینده روایت اولونان و رواج تاپان رومانسلار سونرالار اوزون و ماراقلی ماجرالارلا دولو نثر اثرلرینه چئوریلمیشدیر. رومانس چوخ واختلار کلاسیک موضوعلاری، شاهلارین، شاهزادهلرین و میللی قهرمانلارین ماجرالارینی روایت ائدهن اثرلر اولموشدولار. بیزیم آذربایجان ادبیاتیندا، ایران ادبیاتیندا بیر چوخ رومانسلارا راست گلمک اولار. مثال اوچون: سمک عیار، قآچاق نبی، قآچاق کرم، عباس و گولگز، بو سونرالار عاشیق حسین جاوانین ستارخان داستانی و اونلارجا بئله اثرلرین آدینی چکمک اولار و اونلارین کلاسیک نومونهلری داها آرتیق فردوسینین، نظامینین و… اثرلرینده چوخ بیتگین و کامیل نوعونو تاپمیشدیر. بوگون آرتیق یارادیچی کیمی بو اثرلره یاناشیلیر؛ اونلارین اوزهرینده اوپئرالار، بالئتلر و یئنی رومان فورماسیندا ائلچینین محمود و مریم اثرینده، قآچاق نبینین قهرمانلیق ماجرالاری، سلیمان رحیماوون قافقاز قارتالی اثرینده، خسرو شیرین، صمد وورغونون فرهاد شیرین درامیندا و نیظامینین یئددی گؤزهلی، قارا قارایئوین یئددی گؤزهل بالئتی و مین بیر گئجه ناغیللاری، فیکرت امیراوون عینی آدلی اثرینده جانلانیب، معاصیرلشیبلر.
نووئل ((Novel سؤزو رومان معناسیندادیر؛ هم فرانسیزجا، همده انگیلیسجهده. )نووئلا Novella) کیچیک رومان یاخود اوزون حئکایه (Long short story) ده دئمک اولار.
۱۷ و ۱۸ینجی عصردن باشلایاراق ۲۰ینجی عصردن بویانا گئتدیکجه رومانسین اهمیتی آزالیر؛ داها آرتیق خولیالاری، رؤیالاری حقیقی حیات حقیقتلری عوض ائدیر. رئالیستیک بو حقیقتلره اساسلانان اثرلر رومان آدلانیر و جامعهنین یئنی ادبی فورماسی کیمی اوزه چیخیر؛ حیاتین بوتون ساحهلرینی، اینسانین ایچینی، اوزونو، یاشایشینین بوتون قاتلارینی قاپساییر؛ اجتماعی ساحهلرینی، فیکیر توققوشمالارینی و سیاسی موبارزهلرینی اؤزونده عکس ائتدیریر. هئچ بیر ساحه قالماییر کی رومان اونا توخونماسین. هئچ بیر موضوع قالماییر کی رومانین موضوعسو اولماسین. رومان مودئرنلشمهنین ان یوکسک ذیروهسینه چاتیر و زامانهنین یگانه ادبی فورماسی کیمی چیخیش ائدیر. آوروپادا ایلک یئنی ادبی قاوراییش فورماسی رومان بیچیمینده اورتایا چیخیر.
رومانلار اساسا نثرله یازیلیر، آنجاق منظوم رومانلاردا وار. مثلا: پوشکیننین «یؤگئینی اونئهگین» یاخود قابیلین «نسیمی» اثری و حتی بؤیوک نیظامینین پوئمالارینی منظوم رومانلار آدلاندیریرلار. رومانلار، موضوع اعتباریایله بیر سیرا گروپلارا بؤلونور. مثال اوچون: تاریخی، اجتماعی، فلسفی، عائله- معیشت، ماجرا، پسیکو آنالیتیک، پلیسی و سایره رومانلار.
رومانداکی احوالاتلاردا چوخلو آدام اشتراک ائدیر. بو آداملارین طالعی و منافعهسی بیر بیری ایله چارپیشیر؛ اونلارین کاراکتری اطرافلی گؤستریلیر. سلمان ممتازین «گلینلر»، محمدسعیداردوبادینین «بدبخت میلیونچو»، مصطفی چمنزمینلینین تاریخی فلسفی رومانی«قیزلار بولاغی» و… ایلک رومانلاریمیزداندیر. سونرالار آذربایجاندا ابوالحسن، سلیمان رحیم اوو، میر جلال، میرزه ابراهیم، مهدی حسین، اسماعیل شیخلی، عیسی حسین اوو، آفاق مسعود و باشقالاری چوخلو رومان یازمیشلار.
سون زامانلاردا رومان هم بیچیم، هم مضمون اعتباری ایله چوخلو دهییشیکلیکلره اوغراییب، یئنی کیفیتلر قازانمیشدیر. رومانلار گئتدیکجه ییغجاملاشیب، چئویکلشمیشدیر و قیسا رومانلار شکلینده یازیلمیشدیر؛ پسیکولوژیک تحلیل، فلسفی باخیش قووتلنمیشدیر؛ داخلی مونولوقلار چوخ مهم یئر آلمیشدیر؛ احوالات تصویری آزالدیلیب و فیکیر ایفادهلرینه چوخ یول وئریلمیشدیر. بو چوخ مرکب بیر یارادیجیلیق پروسهسیدیر. رومانلارین قیسا و ییغجام حالینا باخمایاراق چوخ سسلی رومانلاردا یازیلیبدیر؛ خصوصی ایله لاتین امریکادا، مکزیک، کلمبیا و پرو کیمی اؤلکهلرده. یئنی تیپلی رومانلار دونیادا بؤیوک شؤهرت قازانمیشدیر.
پووئستده حئکایهدن فرقلی اولاراق عادتا بیر حادیثه یوخ، احوالاتین اساس اشتراکچیسی، قهرمانی اولان شخصین حیاتینین بوتؤو بیر دؤورو و دؤورون بیر چوخ حادیثهلری وئریلیر. پووئستده باش قهرمان اطرافیندا جمعلشن یاخود اونا ضد مؤوقعده دوران بیرسیرا شخصلر اولور. بیزده میرزه جلیلین «دیریلن آدام»، سلیمان رحیم اوون «مئدالیون» و گنجعلی صباحینین «قارتال» اثرلری پووئستین یاخشی نومونهلریندندیر.
حئکایهده یازیچی اینسان حیاتینین کنکرت پارچاسینی، صحنهسینی تصویر ائتمه یولو ایله حیاتین تیپیک و مهم جهتلرین آچیب، گؤستریر و اهمیتلی بیر فیکیر ایرهلی سورور. مثال اوچون: میرزه فتحعلینین «آلدانمیش کواکبلر» (آذربایجان حئکایهچیلیک صنعتینین ایلک یئنی تیپلی حئکایهسیدیر بو اثر)، میرزه جلیلین «پوست قوطوسو»، حق وئردیئوین «دیش آغریسی»، عبداله شائقین «مکتوب یئتیشمهدی» و آفاق مسعودون «سئرچهلر» حئکایهلرین گؤسترمک اولار. حئکایهلرین چوخوندا احوالات شخصین دیلیندن نقل ائدیلیر.
حئکایهجیک، حئکایهنین هئچ بیراساس عنصرلرینی ایتیرمهدن، حئکایهنین شیرهسی و جوهرینی ساخلایاراق, چوخ ساده و آچیق دیل ایله بزکسیز – دوزکسیز ایفاده ایله توصیفلردن، توضیحلردن سویونموش، ان قیسا، ییغجام، توتارلی صورتده بیر حئکایه ژانریدیر. حئکایهجیک نوعونون اؤزونه مخصوص بدیعی خصوصیتلری واردیر. او جوملهدن: اونلارین طرحی چوخ ساده، زمان و مکان جهتیندن محدود، کیچک بیرحیات کسیگینی ، ساده روایت فورماسی ایله ایفاده ائدیر. حئکایهجیکده اصیل ماجرا بیر حادیثه اوزهرینده قورولور؛ بیر شخصیت اطرافیندا گئدیر. حادیثهلر گؤروملو شکیلده واقعیتده اولدوغو کیمی، قیسادیلمیش ییغجام و توتارلی شکیلده ماراق دوغروجو اولاراق بیر باشا روایت اولونور. بو نوعدا دیالوقدان، روایتدن چوخ استفاده اولونور. منجه بونلار حئکایهجیک نوعونون باشلیجا خصوصیتلریدیر.
مینیمالیسم ایلک دفعه امریکادا ۱۹۵۰ینجی ایللرده اورتایا چیخدی. ائکسپئرسیونیزمه قارشی. موسیقیده، ریاضیات قانونلارینا اویغون شکیلده سادهلشمیش هاوالاردا اؤزونو گؤستردی. سونرا معمارلیق، رساملیق، تئاتر و حئکایه صنعتلرینه ده سرایت ائتدی و اونلاردا دا مینیمال اثرلر یاراندی؛ آمما منجه بو نوع صنعت اثرلری یعنی ییغجام، توتارلی سؤز صنعتینین نومونهلری داها آرتیق شرقده قرینهلر بویو یاشامیش و بو گونه قدهر گلیب، چاتمیشدیر. بیزده بایاتیلار، منظوم تاپماجالار، رباعیلر، کیچک حجملی روایتلر و بو کیمی نوعلر آز دئییل. شرقین یازیلی ادبیاتیندا بونون ان تیپیک نومونهسی سعدینین «گلستان» اثریدیر. البته بو سایدیقلاریم تام مینیمالیستی اثرلر یعنی بوگون باشا دوشدیوموز مینیمالیسم اثرلری دئییل، آنجاق بونون ثوبوتودور کی اینسان ییغجام، توتارلی، معنالی و حیات حقیقتلری ایله دولغون ابدی موضوعلارا حصر اولونموش اثرلری ماراقلا قارشیلامیش، اونلاری اؤز سینهلرینه ییغمیش و یئری گلدیکده اونلارا مراجعت ائتمیشدیر.
بوگونکو مینیمالیسم داها چوخ ادبیاتدا اؤزونو گؤستریر. خصوصی ایله بدیعی، قیسا شعرلرده، کیچیک نثر اثرلرینده یاخشی نومونهلر یازیلیر. بؤیوک صنعتکارلاریندا بو نوع اثرلره مئیلی آز اولمامیشدیر. مینیمال خصوصیتلرینی چخوف، کافکا، برشت، بونلار کیمی صنعتکارلارین اثرلرینده گؤرمک اولار.
حئکایهجیک، بیر صنعت نوعی کیمی حئکایهچیلیکده اؤزونه یئر آچمیش، حاق قازانمیش، اوخوجولارین ماراغینی قازانمیش مینی مالیستیک یارادیجیلیق نوعودور.
س- مودئرن ادبیات نئجه یاراندی؟ بیر چوخلارینا گؤره مودئرنیزم ادبیاتلا باشلاییر. سیز نئجه باخیرسینیز؟
ج- «مودئرنیست» قدیم سؤزدور؛ ۱۶ینجی عصرده مودئرن آداملارین عنوانینا وئریلردی. ۱۸ینجی عصرده ایسه یئنی یولون یولچولارینا «مودئرن» دئییردیلر. بو آد سونرالار کؤهنه ادبیاتچیلارین قارشیسیندا یئنی ادبیاتچیلارا وئریلدی؛ عینی حالدا یئنی شیوهلر، یئنی طرزلر معناسیندا ایشلندی.
مودئرنیسم سؤزنو بعضی واختلار دؤور، استیل، ژانر، یاخود بونلارین ترکیبیندن عمله گلن بیر صنعت نومونهسی کیمی معنالاندیریبلار. آنجاق اتیمولوژی باخیمیندان مودئرنسیم، مودئرن سؤزوندن و مودئرن سؤزو ایسه لاتینجا modo (مودو) سؤزوندن عمله گلیب؛ یعنی چاغ، ایندی دئمکدیر. بو عبارتدن تاریخ بویو- یعنی اونون یارانماسیندان بو یانا- مختلف تعبیرلر اولونوب و مختلف معنالار وئریلیبدیر.
۱۹ینجی عصرده مودئرن سؤزونون معناسی گئنیشلندی؛ یئنی سبکلر، فیکیرلر، دوشونجهلر، حیات طرزینه، یئنی اصول- اداره طرزلرینه وئریلدی. حتی کیلیسالاردا ارتودوکسلارلا کاتولیکلر آراسیندا کئچن مناقشهلرده، ارتودوکسلاری مودئرن آدلاندیردیلار.
مودئرنیستلر کئچمیش آکادمیک و اسکولاکتیک یوللاردان اوز چئویریب و سنتله اوز به اوز دایاندیلار؛ ادبیاتدا و اینجه صنعتده یئنی ایفاده فورمالاری آختاردیلار؛ فیکیر و مضمون اعتباری ایله یئنی اثرلر یاراتدیلار. مودئرنیسم اؤزونو داها چوخ موسیقیده و رساملیقدا گؤستره بیلدی. بو گون ایشلک اصطلاحلارداندیر. عمومیتله صنعت و ادبیات ساحهسینده ایلک دفعه ایشلدیلمیشدیر؛ آنجاق سؤزون درین و گئنیش معناسیندا، بو سؤز گئتدیکجه کئچمیش معنالارینی عوض ائده – ائده، اصطلاح سویهسینه یوکسلمیشدیر. خصوصی ایله ۲۰ینجی عصرده ادبیات واینجه صنعتین یئنی تیپی کیمی معنالانیب و دونیانین بیر چوخ یئرینده ادبیات و اینجه صنعتین آپاریجی فورماسی کیمی حیاتا کئچیریلیبدیر. عینی حالدا ۲۰ینجی عصرده بوتون اجتماعی و دینی ساحهلری قاپسامیش، بیر اجتماعی و اقتصادی و مدنی قورولوشون آدی کیمی ده اؤزونه حاق قازانمیشدیر.
مودئرن، یعنی یئنی دونیانین ایفادهسی. هابئله بعضی زامانلاردا، مودئرنیسم سؤزو آوانگارد سؤزونون سینونیمی کیمیده تعبیر اولونوردو. ائلهجهده معاصیر و چاغداش معناسیندا دا یوزولدو. بیزده بوردا مودئرن سؤزونون یئنیلیک معناسینی گؤتوروب و بو سون معنالارینی نظره آلاراق مودئرنلشمهدن سؤز ائدیریک.
ادبیاتدا ایسه ایلک دفعه توماس هاردینین «دوبرویل» اثرینه مودئرن آدی وئریرلر. سونرالار ادبیاتشوناسلار «رابرت گریوز»ون شعرلرینی مودئرن شعر آدلاندیردیلار. آنجاق عالیملرین فیکرینجه شارل بودلرین شعرلری سؤزون حقیقی معناسندا مودئرن شعر ساییلیر. ۲۰ینجی عصرده جیمز جویس «اولیئسس »، مارسل پروست «کئچمیش زامانین سوراغیندا» رومانی مودئرن اثرلر کیمی یاراندی و ویرجینیا وولف، کافکا، برشت و بیر چوخلاری مودئرن یازیچی و شاعیر آدلاندیلار. باشقا اینجهصنعت اثرلرینده ده او جوملهدن: موسیقیده، رساملیقدادا، شعردهده بو آدین مختلف اوسلوبلاری یاراندی: اکسپرسیونیسم، ایماژیسم، سوررئالیسم، فوتوریسم، دادایسم، فورمالیسم و…
س- ایجتیماعی دورومون ادبیاتین مودئرنلشمهیینده نه قدهر تأثیری اولا بیلر؟
ج- مودئرن جامعهلر، دولت – میللت مفهومی اساسیندا قورولموشلار. دئمک جامعه، حاکم و اونا منسوب اولان قورولوشلار، قدسیلیکدن اوزاقلاشمیش و اؤزونون داخیلی قانونلاری اوزهرینده قورولموشدور. جامعهیه، آغالیق و نؤکرلیک یاخود ارباب و رعیتلیک رئژیملری یوخ، بلکه بازار اقتصادیاتی حاکیم کسیلمیشدیر. اجتماعی قوهلر آیریلمیش، اجتماعی قوروملار یارانمیش و اونلارین آراسینداکی قارشیلیقلی موناسیبت جامعهنین قانونلاری اوزهرینده قورولموشدور. جامعه ده فیکیر آزادلیغی، مذهب آزادلیغی و باشقا اینسان حاقلاری رسمیته کئچمیشدیر. اینسانلار اؤز دوشونجهلری اؤز ایناملاری، اوز عقیدهلری اساسیندا موناسیب قوروملار قورموشلار. بونلارین هامیسی بشریتین رونسانس، آیدینلاما دؤورو آدلاندیردیغی و بؤیوک فرانسیز اینقیلابیندان سونرا الده اائتمهیه و قورماغا نائل اولموشدور.
یئنیلشمک، مودئرن اولماق ایلک اول اجتماعی حیاتین اؤز قانونا اویغونلوقلاریندان دوغور. جامعهده یئنیلشمه اوز وئرهنده، اونون آلت و اوست قوروملاریندا دا دهییشیکلیکلر یارانیر. کئچمیش قورقولار، اولدوغو کیمی قالمیر؛ دهییشیلیر. بونونلادا جامعهنین بوتون قاتلاریندا، چاخناشمالار، چکیش – برکیشمه و گرگینلشمهلر باش قالدیریر. آلت قاتلاریندا بؤحرانا دوچار اولموش جامعهنین، اوست قاتلاریندا دا جانلانما، توققوشمالار اوز وئریر و ان نهایتده جامعهده اینکیشافدا اولان، حیات گوجونه مالیک اولان یئنی قوهلر، یئنی فورمالار باش قالدیریر و اؤز یاشاماق حاققینی ثبوتا یئتیریر. بئلهلیکله جامعهده یئنیلیکلر اوز وئریر. جامعه ده ایسه بو یئنیلیکلری منیمسندیکجه، یئنی قوروملار قورولور. جامعه یئنیلشیر و بو یئنیلشمهلر اینسانلارین شعوروندا، یاشاییش شیوهلرینده ده اؤزونو گؤستریر. اونلارین دونیا گؤروشلرینده، باخیشلاریندا، قاوراییشلاریندا و ائلهجهده بدیعی – ایستهتیک دویوملاریندا یئنیلشمه باش وئریر.
صنعت و ادبیاتدا دا یئنیلیک ایلک اول یئنیلشمیش جامعهده یئنی بدیعی دوشونجهلی اینسانین دونیایا یئنی باخیشیلا باشلانیر. یئنی باخیشدان یئنی تخیول عالمی یارانیر. یئنی تخیول ایسه یئنی ایفاده طلب ائدیر. یئنی ایفاده اوچون یئنی آهنگ، یئنی موسیقی، یئنی دیل لازیم گلیر. بورادا، منظوروم قوندارما یاخود یابانچی، یاراماز ایفادهلر دئییل، خالق دیلینین اؤزوندن بدیعی دیلین یئنیلشمیش وگئنیشلنمیش ایمکانیندان یارانان دیلدیر. بونلارین هامیسی بیر یئره توپلاشاندا، بیر – بیری ایله قارشیلیقلی موناسیبتده اولاندا یئنی فورم، یئنی مضمون و یئنی اثر یارانیر. منجه یئنیلیک بو دئمکدیر… آردی وار

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ایکی شئعیر، بیر اوخونوش
کیان خیاو
۱ ) قبریستان: نادر الهی
قبریستان
تاماشالی سرگی
کیتاب- کیتاب، درگی- درگی
جیلیدلر
بایاتیلی، آغیلی
اولدو- اؤلدو ناغیلی
آی ( آللاه! )
گؤرهسن بو ( یازیق! ) لار
گؤیدن دوشن آلما پایینی یئدیلر؟
بیرینی اوخویورام اؤترگی
-( یاشار ! )
اون سککیز باهار
داها هئچ بیر زاد اوخونمور
نه یامان الدن دوشوب بو قبیر داشی
گؤرهسن یاغیش دؤیوب
یا آناسینین گؤز یاشی؟!
۲ ) قبیر داشینین کیتابی (کتاب ِ سنگ ِ مزار): اورحان ولی (۱۹۱۴- ۱۹۵۰ –ایستانبول)
هئچ بیر شئیدن چکمهدی دونیادا
میخچادان چکدییی قدر
حتّی چیرکین یارادیلدیغیندان بئله
او قدر متأثر دئییلدی.
قونداراسی وورمادیغی زامانلاردا
آنمازدی آمما ( آللاه! ) ین آدینی
گوناهکار دا ساییلمازدی
( یازیق! ) اولدو ( سولئیمان! ) افندییه!
بو شئعیرلرین ایکیسی ده قبریستان، قبیر و اؤلویله باغلیدیر. ایکیسی ده عادی بیر اینسانین مزاردا اولدوغونو یانسیتماغا چالیشیر. نادیر ایلاهینین شئعیری “یاشار” آدلی بیر اؤلو و اورحان ولینین شئعیری “سولئیمان” آدلی بیر اؤلونون آنلاتیسی (روایتی) دیر. هم ده بو شئعیرلرین ایکیسینده ده “آللاه” و “یازیق” سؤزجویو ایشلهنیب. بیر شئعیرده شاعیر اؤز اوزونو آللاها توتوب قبیرلرین یوخسا دا قبیرده یاتانلارین قایغیلارینی نئجه چکدییینی آنلادیر. نادیر ده بوردا قبیرده یاتان اؤلونو- “یاشار”ی آنلاتمیر و قولایجا اؤزونو قایغی چکن بیر شاعیر کیمی گؤستهریر. بیر شئعیرده ایسه شاعیر اؤزونو باشقاسینین قایغیسینی چکن بیر شاعیر کیمی آپارمیر، اوزونو ده آللاها توتمور. اورحان ولی ده بو شئعیرده اؤزونو بیر شاعیر کیمی دئییل، محض اؤلونون- “سولئیمان” ین آللاهلا موناسیبتینی و گئنللیکله دونیا گؤروشونو آنلادیر.
بیر شئعیر دوشونولهرک اوخونان شئعیرلر قونوموندا دئییل و اولا بیلسین کیمی (بعضی) اؤزگون ادبیاتچیلار بیر اؤزگون اوخوجو کیمی بو شئعیری اوخودوغو و ائشیتدیییندن هئچ بیر دادا وارماسین. چون، بیر شئعیر و گئنللیکله بیر متیندن آلینان ائستئتیک داد (حظّ- لذّت)، ایمگهلم- ین (تصویرگری- نین) سوزگجیندن کئچدیکدن سونرا اورتایا چیخیر. نادیرین بو شئعیرینده “باهار” دان باشقا گؤزه گلیم بیر ایمگه یوخدور. اوستهلیک بو شئعیرین سون اوچ دیزهسی گئرچکده بیر چئشید “اینسانین ذئهینسل اورهتکنلییی” دیر. دئمک، شاعیر گئرچکده بو سورولاری اؤز ذئهنینده اورهدیر (یارادیر) و اوخوجویا چاتدیریر. شئعیردهکی آنلامی دا بیر باشا اوخوجویا آشیلاییر. بو شئعیرده قونو قولایجا شاعیرین اؤترگی بیر دویغوسودور. بوردا “یاشار” ین اون سککیز یاشلی اولماسیندان باشقا، هئچ بیر دوروشو، باخیشی، داورانیشی و دونیا گؤروشو سؤیلهنیب آنلادیلمیر. چون، کؤکونده شئعیرین قونوسو قبیرین ایچینده یاتان اؤلو دئییل و نادیر، قولایجا اؤز شاعیرسی دویغولارینی و بوردا دا بیر قبیر داشیندان نئجه دویغولاندیغینی سؤیلهییر. اویسا بیر شئعیر ده اؤزوندن اله گلهجک آنلامی اوخوجویا آشیلامیر. دئمک، اونون شاعیرینین آراجییلا واریلاجاق آنلام اوخوجویا آشیلانمیر. اورحان ولینین یازدیغی بو شئعیرین قونوسو بیر قبیر داشیندان قولایجا دویغولانماسی دئییل ده قبیرین ایچینده یاتان اؤلونون- “سولئیمان” ین دورومو، باخیشی، داورانیشی، آللاهلا موناسیبتی و بوتونلوکله دونیا گؤروشودور. و اورحان ولی بونو آز، اؤز، گؤزل بیر شئعیر دیلییله کیچیک بیر حجیمده بؤیوک بیر آنلاتییا چئویره بیلیب. فقط نهدنسه شئعیرلردهکی اؤلولر شاعیرلرین “یازیق” لاریدیرلار! سانیلیر بو ایکی شئعیرده اؤز دیریلییینده دونیا گؤروشونه واران اؤلو ده “یازیق” دیر، وارمایان اؤلو ده! ایندی نییه؟ بو اؤزو بیر بؤیوک دارتیشما قونوسو اولا بیلر.
اورحان ولی ۱۹۴۰- ۱۹۵۰ ایللرینده شئعیری وزن، اویاق (قافیه) و باشقا اویهلردن آریندیرمیش اولدوغونو گؤستهریب و بونو بیر قورام اولاراق یازین (ادبیات) اوخوجولارینا “قبیر داشینین کیتابی – کتاب ِ سنگ ِ مزار” دا آچیقلاییب. اورحان ولینین او قورامیندان ۷۰ ایله یاخین کئچیب، آنجاق هله ده نادیر ایلاهی – سربست شئعیرلرینده ده بئله – آیاق- اویاقدان اولدوقجا یارارلانیر و یئنه ده وزنله اولدوقجا اوغراشیر. نادیرین بو شئعیریندهکی اویاقلارا باخاق:
سرگی- درگی- اؤترگی ، آغیلی- ناغیلی ، یاشار- باهار ، قبیر داشی- گؤز یاشی.
کیمی شئعیرلر وزن و قافیهسییله شئعیر آدلانسا دا، دیلی تام بیر دوز یازی (نثر) دیلیدیر. چون، هر شئیی اوخوجویا ایضاح ائدیر. اویسا همن اورحان ولی دئمیشکن: “شئعیرین ایضاحا تحممولو یوخدور.”
بؤیلهلیکله بو گونون شئعیری گرهک ده بیر آز آنلامی قاپالی شئعیر اولسون و شاعیرین نه سؤیلهدییی چوخ دا هامی اوچون بللی اولماسین. اوستهلیک بیر شاعیرین نه سؤیلهدیییندن چوخ، اونو نئجه سؤیلهمهسی اؤنملیدیر. باشقا دئییشله، بیر شئعیرده نه دئمکدنسه، اونو نئجه دئمک داها چوخ اؤنم داشیییر. بونو اونوتمایاق: یئنی سؤز دئمک و سؤزو یئنیجه دئمک!…
۸/ ۱/ ۱۳۹۶


text:
ماجاریستان
مجاریستان یا دا ماجاریستان ((ماجارجا:Magyarország)) — آوروپادا بیر دؤولت. اۇرتا اوروپادا یئرلَشن بیر اوْلکه دیر. پایتختی بوداپست شهریدیر. اهالیسینین اساسینی تشکیل ائدن ماجارلار اؤزلرینی هونقاریان (یعنی هونلار اؤلکهسینین ساکینلری) آدلاندیریرلار . ماجاریستاندا ان سون سیاهییا آلما ۲۰۰۱-جی میلادی ایلده آپاریلمیشدیر. بۇ سیاهییا آلمایا اساساً، اؤلکهده یاشایان اهالینین ۹٬۶۲۷٬۰۵۷ نفرینی ماجارلار، ۲۰۵٬۷۲۰ نفرینی قاراچیلار، ۱۲۰٬۳۴۴ نفرینی آلمانلار، ۳۹٬۲۶۶ نفرینی ایسلوواکلار تشکیل ائدیر.
تاریخی[دَییشدیر]
ماجاریستان ۲۰-جی عصرده[دَییشدیر]
ماجاریستان ۱۹۱۸-جی ایله قدر اوتریش-ماجاریستان ایمپاریاسینین ترکیبینده ایدی. اوْ، اساساً آقرار اؤلکه ایدی. ۱۹۱۸-جی ایل نوْامبرین ۱۶-دا ماجاریستان جومهوریتی اعلان اوْلوندو. هابسبورقلارین ۴۰۰ ایللیک حاکمیّتینه سوْن قویولدو. کومونیستلرله سوسیال-دموکراتلارین بیرلشمیش قوهلری ۱۹۱۹-جو ایل مارسین ۲۱-ده اینقیلاب ائدهرک ماجاریستان سووت جومهوریتینین (MSR) یاراندیغینی اعلان ائتدیلر. لاکین همین ایلین آگوستون ۱-ده MSR سوقوط ائتدی. سووت حؤکومتی دوریلدیکدن سوْنرا اؤلکهده نایبلیک (ریجنت) سیستمی یارادیلدی. نایب وظیفهسینی کونتر-آدمیرال میکلوش خورتی توتدو. اوْ، تریانون باریش مۆقاویلهسینی تانیدیغینی بیلدیردی. بۇ باریشه اساساً ماجاریستان اؤز اراضیسینین ۲/۳-نی، اهالیسینین ایسه ۱/۳-نی و دنیزه چیخیش یوْلونو ایتیردی. لاکین سوْنرالار ماجاریستاندا قراف بتلنین حؤکومتی دؤورونده ایسلوواکی، گونئی کارپات اوکراینسی و ترانسیلوانیا توْرپاقلاریندا ماجار حؤکمرانلیغی یئنیدن برپا اوْلوندو. ۱۹۲۹-۱۹۳۳ ایللر دۆنیا ایقتیصادی بحرانی ماجاریستان ایقتصادیاتینا آغیر ائتکی گؤستردی. ۱۹۳۰-۱۹۳۲-جی ایللرده تاخیل ییغیمی ۵،۵ میلیون سنتر آزالدی. صنایع اۆرتیم (تولید)ی ۱۹۲۹-جو ایله نیسبتاً ۲۳،۱% آشاغی دۆشدو. ایقتیصادی بحران داخیلی دۇرومی ده گرگینلشدیردی. ۱۹۳۲-جی ایلین پاییزیندان اعتباراً ماجاریستانین آلمانیا گرایشی گۆجلندی. ماجاریستاندا حاکمیّتده اوْلان خورتی حؤکومتی آلمان و ایتالیا ایله سیخ ایشداشلیق ائتمهیه باشلادی. ماجاریستان ۱۹۳۹-جو ایلده آنتیکومینترن و ۱۹۴۰-جی ایلده برلین پاکتینا قوشولدو.
ایکینجی دونیا ساواشیندهکی مغلوبیت نتیجهسینده ۱۹۴۴-جو ایلده ماجاریستان سووت اوْردوسونون ایشغالینا معروض قالدی. نتیجهده ماجاریستان کومونیست حاکمیّتی قۇرولدو. سووت موْدلی رژیمه قارشی ۱۹۵۶-جی ایل اۇکتوبر ین ۲۳-ده ماجاریستاندا کۆتلوی(توده) نۆماییشلر باشلادی. اوْنلار پارتیانین سیاسی خطینین دییشدیریلمهسی، امره ناد باشدا اوْلماقلا یئنی حؤکومت یارادیلماسی، ماجاریستانلا شوروی آراسیندا برابرحوقوقلو موناسیبتلرین برقرار اوْلماسی طلبلرینی ایرلی سۆروردولر. حادیثهلر هیزله اینکیشاف ائدیر. اۇکتوبر ین ۲۹-دا امره ناد حؤکومت باشچیسی سئچیلدی. ماجاریستان زحمتکشلر پارتیاسینین (مزپ) بوراخیلماسی، بیرپارتیلی سیستمین لغو ائدیلمهسی، اوّللر مؤوجود اوْلان سیاسی پارتیلارین فعالیّتینین برپا اوْلونماسی بارهده قرار قبول ائدیلدی. اۇکتوبر ین ۳۰-دا شوروی حؤکومتی حرکاتا قارشی بیانات یایدی. ماجاریستاندا باشلانمیش اعتراض حرکاتی "اکسینقیلابی قیام" کیمی دیرلندیریلدی. بۇنا جواب اوْلاراق امره ناد نوْامبرین ۱-ده ماجاریستانین ورشو مۆقاویلهسی تشکیلاتیندان چیخدیغینی اعلان ائتدی. نوْامبرین ۴-ده سووت اوْردوسو بوداپشت شهرینه داخیل اوْلدو. دؤرد گۆن داوام ائدن دؤیوشلردن سوْنرا امره ناد حؤکومتی دئوریلدی. یانوش کادارین باشچیلیق ائتدیی مزپ ماجاریستان سوسیالیست فهله پارتیاسی آدی آلتیندا یئنیدن تشکیل اوْلوندو. امره ناد دؤولته خیانتده اتهام اوْلوناراق اعدام ائدیلدی. ۱۹۸۹-جو ایلده ماجاریستان عالی محکمهسی امره نادا و اوْنونلا بیرلیکده موهاکیمه ائدیلمیش شخصلره برات وئردی. ۲۳ اۇکتوبر ماجاریستاندا میلّی بایرام، سووت ایشغال رژیمینه قارشی میلّی عۆصیان گۆنو کیمی قیمتلندیریلدی. ۸۰-جی ایللرین اوْرتالاریندا ماجاریستان ایقتصادیاتی آغیر دۇرومه دۆشدو. خاریجی بورجلارین آرتماسی دۇرومی داها دا گرگینلشدیردی. ۱۹۸۸-جی ایلین مئییندا ماجاریستان سوسیالیست فهله پارتیاسی کونفرانسیندا Y.Kadar کارویو قروسلا عوض ائدیلدی. لاکین ماجاریستاندا دۇروم ثابیتلشمهدی. ۱۹۸۹-جو ایلده چوخپارتیلی مجلیس سیستمینه اساسلانان قورولوشا کچمک قرارا آلیندی. ۱۹۹۰-جی ایل مجلیس سئچکیلرینده ماجاریستان دموکراتیک فورومو غلبه چالدی. اوْنون رهبری یوژف آنتالل خیردا کند صاحیبکارلار پارتیاسی ایله بیرلیکده کوالیسی حؤکومتی تشکیل ائتدی. ۱۹۹۰-جی ایلین آگوستوندا کچیریلمیش مجلیس سئچکیلرینده آزاد دموکراتلار اتفاقینین رهبری آرپاد گنتس باشکان سئچیلدی. ماجار حؤکومتینین هیزله اؤزللشدیرمه سیاستی یریتمهسی نتیجهسینده اؤلکهده آزاد رقابته اساسلانان تیجارت سیستمی فوْرمالاشدی. اؤلکهده صنایع و ارزاق ماللاری قیتلیغی(کمبود) آرادان قالخدی. لاکین اهالینین یوخسوللوغو ۱۹۹۰-جی ایللرده هله ده یۆکسک اوْلاراق قالماغا داوام ائتدی. .
اینضیباطی قورولوشو[دَییشدیر]
جوغرافیاسی[دَییشدیر]
ماجاریستانین چؤللری داها چوخ دوزهنلیک خصوصیّته مالیکدیر. اورتا دونای اووالیغی گئنیش بیر ساحهنی ایحاطه ائدیر. شیمالدا داغلار آز بیر ساحهنی توتور. فایدالی قازینتی احتیاطلاری آزدیر. اساس طبیعی سروتی بوکسیت یاتاقلاریدیر. آز میقداردا داش کؤمور، نفت، طبیعی قاز، میس و اوران احتیاطلارینا مالیکدیر.
ایقلیمی مۆلاییم کونتیننتالدیر. بئله الوریشلی ایقلیمین اوْلماسی و بیرده گئنیش دوزنلیک ساحهلر و محصولدار توْرپاقلار بۇرادا کند چیفتلیک (مزرعه)نین اینکیشافی اۆچون الوریشلی ایمکان یارادیر. طبیعی بیتکی اؤرتویو اینسانلار طرفیندن چوْخ دییشدیریلمیشدیر. اراضینین ۱۶%-نی مشهلر تشکیل ائدیر. دونای، اوْنون قوْلو اوْلان تیسا و باشقا چایلاردان سۇوارما و نقلیات آماچله گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. منظرهلی بالاتون گؤلو و باشقا طبیعی ایمکانلار حسابینا توریزمین اینکیشافینا نایل اوْلونموشدور.
اقتصادیاتی[دَییشدیر]
آدامباشینا دوشهن اورتا ایللیک گلیر ۱۱.۲۱۲ آمریکا بیرلشمیش ایالتلری دوللاری.
اهالیسی[دَییشدیر]
ماجارلار - ۸۹،۹%، قاراچیلار - ۴%، آلمانلار، یهودیلر، ایسلوواکلار، کروْواتلار، صربلر، رومینلار.
مدنیت[دَییشدیر]
تحصیل[دَییشدیر]
ماجاریستاندا تحصیل — کئچمیش شرق بلوکونداکی تحصیل سیستمینین گئتدیکجه آوروپا بیرلیینه اینتئقراسییاسی شکلینده فورمالاشیب و حاضیردا آوروپا بیرلیگی ایستاندارلارینا اساساً فعالیّت گؤستریر.
>
قالری[دَییشدیر]
- Consecutive Fidesz SMCs.png
- Consecutive MSZP SMCs.png
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Census2011وارد نشدهاست
- ^ Encyclopedia Americana, Volume 1, Scholastic Library Pub., 2006, p. 581
- ^ University of British Columbia. Committee for Medieval Studies, Studies in medieval and renaissance history, Committee for Medieval Studies, University of British Columbia, 1980, p. 159
- ^ "Hungary". CIA The World Factbook. 2009-06-10-ده اوریجنال-دن آرشیولشدیریلمیشدیر. 27 March 2014-ده یوخلانیب.
- ^ "Population by type of settlement – annually". Hungarian Central Statistical Office. 24 December 2015. 24 December 2015-ده یوخلانیب.
- ^ ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ "Hungary". International Monetary Fund. 6 September 2015-ده یوخلانیب.
- ^ "Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)". Eurostat Data Explorer. 4 December 2015-ده یوخلانیب.
- ^ "Human Development Report 2015" (PDF). United Nations. 2015. 14 December 2015-ده یوخلانیب.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
- * See File:Flag of Hungary.svg
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- Hungarian دیلی سؤزجوکلو مقالهلر
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- اوروپا اؤلکهلری
- اؤلکهلر
- ماجارجا دانیشان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- ناتو اؤلکهلری
- اوروپا بیرلیگی اؤلکهلری
- ماجاریستان
- مرکزی اوروپا اؤلکهلری
- اوروپادا اؤلکهلر
- اوروپا شوراسینین عوضو اولان دؤولتلر
- اوروپا بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- آرالیق دنیز بیرلییینین عوضو دؤولتلری
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- States and territories established in the 890s
- ۱۰۰۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- ۱۹۲۰ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- جومهوریتلر
- 896 establishments
- دنیزه چیخیشی اولمایان اؤلکهلر


text:
دولنی ویزد (پرروف)
دولنی ویزد (پرروف) (چکجا: Dolní Újezd (Přerov District)) چک اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۲۸۵ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۱۵۸ نفر ایمیش و اولوموتس اوستانیندا یئرلشیب. بۆتون چکدا اوْلدوغو کیمی، بۇ شهرده آنا دیلی چک دیلی دیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Dolní Újezd (Přerov District)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۱۹ جولای ۲۰۱۸تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دولنی ویزد (پرروف) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آذربایجانین میللی حرکتینین دورومو
یازاری: علی سلیمانی
بو صون ایللرده آذربایجانین میللی حرکتی آغیر آدیملارلاچوخ چوخ تمکینلی اوزونی ایره لی آپاریر. بو سئویندریجی بیر حالدیرکی دویغوسالیق بیردفعه بو ملی مبارزه دن وعداشلامالی اولور.کچن ایل آنا دیلی گونی داها بیرده اوزونی گوستردیرکی نیجه بیر منطقله اوز مبارزه سینی ایران ادلانان اولکه نین سیاسی مبارزه سینده، حاق سسینی ایره لی آپاریب و اوزینه بو دایره ده یر آچاراق ، منطق لی سوزینی دیمگه قادیردیر. بو مبارزه ایران داخیلینده هر زامان اوز اقتدارینی ایثبات ایتمک ایمکانلارینی گوستریبدیر. ایران رژیمینین دولت تلویزیاسنین تورکلره قارشی توهین پروگرامی و یوزلرجه بیله حادیثه لر، بونا نمونه سایلا بیلر.
آذربایجانین میللی مبارزه سینین استراتژیسی
آذربایجانین میللی حرکتی، ایراندا یاشیان تورک میلتللرین هویتینی قورماغی فارس راسیسمینین قارشیندا، اساس استراتژی توتاراق، عدالتلی میللی مجادله سنی، مدنی حالدا، خشونتلردن قیراق دوام ایتدریر. بو مبارزه اونین اساس استراتژسی سایلیرکی اوز ملی هویتینی و تورک مدنیتینی قوریب ساخلاسین و بونا قارشی تبعیضه و عدالت سیزلگه مبارزه آپارسین .
آذربایجانین میللی حرکتی کوتلوی مبارزه اولدوغو ایچون اوز داخلینده بوتون جبهه لره و دوشونجه لره ایمکان وریریرکی اوز دوشونجه لرینی و فیکیرلرینی آذربایجان جمعیتینده اورتیا قویسینلار . بیله بیر گیدیشده بو مسئله حرکتین داخیلینده بعضی دارتیشمالارا یول آجیب و ضدیتلی فیکیرلری اورتیا گتیرملی اولور. بونو دوشونملیکی ضدیتلی فیکیرلر بیر مبارزه داخیلینده دوشمانچلیق دئیل ، بلکه حرکتین تکامول یولی سایلمالیدیر و بونی باشا دوشملیکی حرکتده ، دوزگون نتیجه اورتیا گلمک ایچون ایله بو دارتیشمالارین و مباحیثه لرین ضرورتی حیس اولونور .
ایکینجی مسئله ده بودور کی، توده ای و خالقی بیر حرکت عموم خالقی بیر مبارزه اولدوغو ایچون بیر سیاسی حزب یا پارتی سایلمیر بلکه مختلف دوشونجه لر و فیکیرلرین منشائی بو مجموعه ده اوزرینه یر آلیر. بو سببدن بیله بیر مبارزه نی قیناماق اولماز کی نیه بیر ثابت فیکیردن تبعیت ایتمیر. اولابیلسینکی بیر توده ای حرکت بیر استراتژی اساسیندا بیر ضرورتده کوتله نی بیرلشدیرسین، بو وضعیتده دائمی و اوزون بیر مدتلی اولا بیلمز و بو اتفاق یقینکی بیر مقطعی دور اولار . خالقین آراسیندا دوشونجه لرین تکاملی باشقا باشقا فیکیرلرین ایره لی و اورتیا گلمه سینه سبب اولوب و اولمالیدیر. ایله بو فیکیرلردندیرکی سیاسی پارتیلر و گروپلار یارانیر.
بیله بیر حادثه سادجه حرکتین آرادان گیتمه سی یوخ بلکه ایده یالارین متکامیلشمه سی و مبارزه نین زامان اساسیندا فورمالاشماسی سایلمالیدیر. مبارزه ده بیله بیر حال باش ویرمگله بونا آرتیق اینانمالیق کی مبارزه تکامل یولونو تاپیب و آکتیو اولماغا طرف آدیملایر. آذربایجانین ملی مبارزه سیده دنیادا موجود اولان عدالتی هر مبارزه کیمی بو پروسسی کچیرتملیدیر و بو پروسس ده سیاسی پارتیلرین یارانماسینا ایمکان یاراتمالی اولور.. پارتیلرین نیجه اولماسی و دوشونجه استحکامی، خالقین سیاسی شعورنین تمثیلی دیر. دوزدیر بیزیم اولکه ده سیاسی پارتیالارا یارانماق ایمکانلاری اولماسادا گوجلو گوجلو سیاسی شخصیتلریمیز ومدنی و فرهنگی توپلوملاریمیز، بیله بیر بوشلیغی ایده آل بیر حالدا اولماسادا دولدورولار تاسوفله استبداد اولان اولکه لرده یارتیلرین یارانماسی چوخ چتین و مرکب بیر وضعیتده اولور.
مستبد حاکمیتلر پارتیلری آرادان آپارماق ایچون بوتون حیله کارلیغا ال اتیلار
تا اولکه نی ایستدیکلری سویه ده اللرینده ساخلایب و ایستدیگلری سیاستی ایره لی آپارسینلار بیله بیر ایده یالارا قارشی هر اولکه ده سیاسی پارتیلردیلردیکی مانع چلیک توره دیلر اونیچون مستبد حاکمیتیلرین بیرینجی دوشمانی سیاسی گروپلار و پارتیلارسایلیر.بونیچون سیاسی قدرتلر هر حیله کارلیقدان اولور اولسون سیاسی گروپ و پارتیلرین یارانماسینا قارشی اولولار و یارانیشدان صونرادا اونا انگل لر یاراتماقدان چکینمیلر. بیز ینی گاموح تشکیلاتین یارانماسیندا بو حادیثه نین شاهیدی اولدوق. ینی گاموح تشکیلاتینا قارشی مانع چیلیکدن باشقا مینلر شایع بوراخماقدان اونو لکله مگه باشلادیر. تاسوفلا بعضا بو شایعه لر او قدر گوجلو یایلیردیلارکی بیزیم دوسلاریمیزلارداندا نیجه سی اونا اینانیب و دوشمانین سوزینی تکرار ایدیردیلر.دوغروسی زامان هرنیه آیدینلاشدیردی.
آذربایجانین میللی حرکتنین دوشونجه دورومو
هر مبارزه اوز محیط شرایطی تاثیزینده فورمالاشیب و اونین پرنسیفلری اساسیندا قعالیت ایتملیدیر یوخسا نقدری گوجلو و قدرتلی اولارسادا مطلق اوغورسوز اولاجاق. محیطین فرهنگی واجتماعی و حتی اقتصادی و سیاسی دورومی اونا تاثیر قویور. اولا بیلرکی آز یا چوخ اولسون. شاید بو صورقی اورتیا گلسین کی سیاسی گروپ و پارتیلار موجود اولان وضعیته قارشی یارانمیرمی ؟ بیله دیرسه پس نیجه اونلاردان تاثیر آلا بیلر؟
بونو بیلملیکی حاکمیتلرین سیاستی اجتماعی قورلوشدا خصوصا استبدادی اولکه لرده حاکمیتین اقتدارینی قوروماق سیاستی داشیر و توپلومین عادتلری و عنعنه لری وحتی دینی اینانجلاری او قدر اونلارین قدرتلره نسبت رسمیتلری وارکی اقتدارین منافعینی تهلکیه سالماسین. مثلا جمهوری اسلامی ده مجتهدلرین اورا قدر حاکمیته مشروعیتی وارکی حاکمیتین اقتدارینی صورقو آلتینا آپارماسین.
آذربایجانین میللی حرکتی دینی عادتلره قارشی دئیل اما ایران ادعا ایتدیگی دینی ایناجلارا تام قارشیدیر.آذبایجانین میللی حرکتی انسان آزادلیغنی اوزونه پرنسیف توتاراق دین و هر باشقا اینانجیلاری انسانلارین شخصی دایره سی سانیب و اونی رسمیته تانیب و تانیمالیدیر وبیله اینانیرکی، دوشونجه ایچون هر اینسان صورقی التینا گیتمه مه لیدیر. بو گون آذربایجانین میللی حرکتی بیله بیر دوشونجیله فورمالاشیب و ایران آدلانان اولکه نین سیاسی صحنه سینده فعالیت گوستریر و بو حرکتین دوشونجه سی بوندان عبارتدیر. بو اساسلا اوز میللی هویتینیده بیر مقدس میراث کیمی فارس راسیسمینین هجومی قارشیندا ، قورویب ساخلایر. اذربایجان هویتی بوگون هر طرفلی بیر هجوما معروض قالیب اونین دیلی و عادتلری و عنعنعه لری و ادبیاتی تمامیله حاکمیتین آسیمیله سیاستین قربانیسی اولور و سسیس سمیرسیس بیر سیاستله اذربایجان کولتوری آرادان اپاریلیر.مکتبلرده ،بوتون دولت آداره لرینده و رسمی اورگانلاردا فارس دیلی حکم سورور و ترک دیلی تکجه بیر دانیشیق دیلینه کوتله آراسیندا چئوریلب بیله بیر حالذا دیل اوز علمی و اکادمیکلی گینی ایتیریب و اجنبی سوزلر اونا داخیل اولماقلا دیل اوز هویتینی الدن وریریر نیجه کی بوگون بو پروسسین شاهدییک. دیل هر میللتین هویتی سایلیر بیر یرده کی دیل آسیمیله سیاستینه معروض قالیرسا دئمک او میللت سوی قیریما معروض قالیب و باشقا میللتلره آراسیندا آسیمیله اولوب آرادان گیدیر نیجه کی نیچه بولگه میزه بیله سیاستله تام فارسلاشیبلار تاسوفله بوگون گونئی آذربایجان بیله بیر سیاسته معروض قالیب و بیزیم میللی فعالاریمیزین مبارزه یولاریدا بوندان عبارت و بو سیاسته قارشیدیر.
اذربایجانین میللی مبارزه دورومو
نیجه کی یازدیم آذربایجانین میللی حرکتی ایره لی گیتدیکجه داخیلده مبارزه متودلارینی ایرانین سیاسی شرایطی اساسیندا ایره لی آپارماق باجاریعینا مالک اولوبدولار. هر مبارزه علمی متودلارلا ایره لی گیدرسه دویغوسالیقدان اوزاقلاشیب و های کویسیز منطقی یولون گیدیب و آز هزینه لردن آرتیق نتیجه لر اله گتیره بیلر. ایران تلویزیاسنین پروگرامینا مدنی اعتراضلار او مبارزه نین منطقی نتیجه سیدیرکی حتی ایران رژیمین، گئری اوتوردا بیلدیر.دوزدی رژیمین امنیتی اورگانلارنین آرالاریندا فیکیر آیرلیغلاری اولسادا آذربایجانین میللی حرکتینین قاریشیندا ساغ و سولینا باخمیاراق همان اسیمیله سیاستی ایره لی آپاریلار. احمدی نژاد دولتینین سرکوب سیاستیله روحانی دولتینین اورتاق سیاستینین آذربایجانین میللی حرکتینه هیچده بیر فرقی اولمایب. داخیلده کوتله نین معارفلنمه سی و توپلوملارین چتینلیکله قورولسالاردا آرتماسی و باسقلارین میللی حرکته چوخالماسی بونو گوستریرکی ایسته دیگیمیز قدر اولماسادا آدیم آدیم ایرانین سیاسی صحنه سینده تاثیر قویدوجو بیر گوجه بو حرکت چئویریله بیلیر.بو استبدادی اتمسفرده و باسقیلارین قارشیسیندا بو قدر اوزینه ایمکان یارادا بیلیرسه ، بو حرکتین گوجونی گوستریر.
آذربایجانین میللی حرکتی خاریجده
گونئی آذربایجانین تانینمیش میللی فعالارنین چوخو خاریجده یرلشیب و ایله سیاسی تشکیلاتلاریمیزیندا بیوک حیصه سی خاریجده فعالیت گوستریلر.ایمکان اولمیان زامانیلاردا، چوخ گوجلو تاثیرلرده داخله بوراخیبلار تریبون کیمی نشرلر حقیقتا ایچرینی حرکته گتیرمک ایچون بیوک رولی اولوب و اوندان صونرا قیسا مدتلی یایلسادا آنایوردو تی وی سی میللی حرکتین خاریجده موجودیتینی گوستردی و اردینجا گوناز تی وی اونین باشلادیغی ایشی چوخ یوخاری سویه ده مکمیشللردی. بو آرادا دنیا آذربایجانلار کانگره سی و فدرال دمکرات تشکیلاتی بو یولدا بیوک رولاری اولدو و صونرالار چوخ اونملی تشکیلاتلار یاراندی و شکرللر اولسون کی فعالیت گوستریب و هر تشکیلاتدا اوز ایمکانی قدر فعالیت گوستریلر. بیر تنقیدکی بوتشکیلاتلارین هامیسینا وار، بودورکی آذربایجان کوتله سویه سینده (بونا باخمیاراق چوخلاری چوخ اونملی ایش گورسه لرده ) اما تاتیر قویدوجو بیر گوجه چئوریله بیلمیبلر. بونا سبب بوش یره دارتیشمالار و فیکیر ایریلیغلاری و باشقا ……. بو گروپلارین و سیاسی پارتیالاریمیزین پتانسیللرینی هدر ایدیب و اصلی آماجلاردان اوزاقلاشدریب. دنیا آذربایجانلیلار کانگرسی 1998 تا 2000 اینجی ایله قدر گوجلی بیر تشکیلاتا چئوریلدی تاسوفله بوش بوش سببلردن پارچالاندی و بو پارچالاماق تشکیلاتی محوه قدرگتیریب چیخاردی وایندی دیه بیلیک یوخ سویه سی قدر اولوب . پارلمانین تشکیلی ده بیله بیر اوغورسیز طالعه توش اولدی. گورسن او تم تله سیک پارلمان قورانلار و امضا توپلایانلار نیه بیردن بیره سوسدیلار ایستمرم بوندان آرتیق بو مسئله لری ایضاح ایدیم تا آتا بابا دوشمانچلیغی یارادیم و تحمیلسیز آداملار ناموس یامانین توتدو بیچارا جوجوقلاریما قدر رحم ایتمیه لر اما بونو دیملیم کی آذربایجانین ملی حرکتی خاریجده نیجه ادام طرفیندن آذربایجانین میللی حرکتینی آل وئیر کیمی اوزلرینه پیشه ایدیبلر نه قدیر بو امتحان ویرمیش آدملار صحنه ده دیلر آذربایجان میللی حرکتی نه بیر یره توپلاشار و نده بیر ایش گوره بیلر.بیر عده میزده وارکی حقیقتا اورگی بو حرکته یانیر اونلاریندا یا امکانلاری یوخدیر یادا سیاسی و تشکیلاتی ایشلردن باشلاری چیخمیر تاسوفله بیزیم حرکت داخیلده فورمالاشسادا خاریجده نه تنها ایره لی گیتمیر بلکه ده بیر از گیری قالیب و دالا قایدیر
بو خاریجده بیزیم فاجعه لی وضعیتمیزدیر


text:
شهریار گزیدهٔ اشعار ترکی بلالی باش
یار گونومی گؤی اسگییه توتدو کی دور منی بوشا
جوتچو گؤروبسه ن اؤکوزه اؤکوز قویوب بیزوو قوشا ؟
سن اللینی کئچیب یاشین ، من بیر اوتوز یاشیندا قیز
سؤیله گؤروم اوتوز یاشین نه نیسبتی اللی یاشا ؟
سن یئره قویدون باشیوی من باشیما نه داش سالیم ؟
بلکه من آرتیق یاشادیم نئیله مه لی ؟ دئدیم یاشا
بیرده بلالی باش نچون یانینا سوپورگه باغلاسین؟
بؤرکو باشا قویان گرک بؤرکونه ده بیر یاراشا
بیرده کبین کسیلمه میش سن منه بیر سؤز دئمه دین
یوخسا جهازیمدا گرک گلئیدی بیر حوققا ماشا
دئدیم : قضا گلیب تاپیب ، بیر ایشیدی اولوب کئچیب
قوربانام اول آلا گؤزه ، حئیرانان اول قلم قاشا
منکی اؤزومده بیر گوناه گؤرمه ییرم ، چاره ندیر ؟
پیس بشرین قایداسی دیر ، یاخشی نی گؤرسه دولاشا
دوستا مروت ائتمه لی دوشمه نیله کئچینمه لی
قایدا بودیر ، حئیف دئگیل بشر یولون آشیب چاشا ؟
من ده سنین دای اوغلونام سن ده منیم بی بیم قیزی
گؤنول باخیرسا گونه شه ، گؤزده گرک بیر قاماشا
ایندی بیزیم مارال کیمی ، اوچ بالامیز واردی ، گرک
آتا – آنا ساواشسادا ، بونلارا خاطیر باریشا
هر کیشی یه عیالی دا ، اؤز جانی تک هؤروکلنیب
هدیه ده اولماز ائله سین عیالی قارداش قارداشا
بو دونیا بیر یول کیمی دیر ، بیز آخرت مسافیری
کجاوه ده هاماش گرک اؤز هاماشینان یاناشا
آخیرتی اولانلارین ، دونیاسی غم سیز اولمویوب
سئل دی گله ر آخار کئچر ، آمما گرک آشیب – داشا
مثل دی : « یئر کی برک اولور ، اؤکوز اؤکوزدن اینجییور »
هی دارتیلیر ایپین قیرا ، یولداشیلا بیر ساواشا
بیزیم ده روزیگاریمیز یامان دی ، بیزده عیب یوخ
بلکه وظیفه دیر بشر قونشولاریلان قونوشا
حق حیات یوخ داها بیزلره ، چوخ بؤیوک باشی
زندانیمیزدا حققیمیز ، بیر باجا تاپساق ، تاماشا
آمما اونون شماتتی آللاها خوش گلمیوبن
گئتدی منیم حیاتیمی ووردی داشا چیخدی باشا


text:
دونیا قادینلار گونو موبارک اولسون
دومانلی مکتوبلار / لئیلی خدایی
(۱):
«نه یول، نه یوخو، نه چیراق، نه آغلاماق. فروردین آیینین یئددیسینهجن گؤزلهرم سنی.» اؤلوم دئدی! دوزون، یانلیشین الله بیلیر. هر گون گلیر ائویمه، هردن بیر ایستکان چای ایچیر. سونرا دوروب الین چکیر کتابلارین توزون سیلیر. قرآنیدا آتامین تر دستمالییله.
پردهلری چکیر.گونشی چوخ سئویر. اورهگیم سیخیلاندا بایاتی اوخور.
گؤزلریمه باخیب گولومسهییر. گئجهلر پنجره دالیسیندا دوروب چیراق یاندیریر. آخشاملار تازا چؤرهک آلیر. گؤیرچینلره دن سپیر. گوللره سو وئریر. اؤلوم منی چوخ سئویر.
بو گون دئدی: گؤزلهمکدن یورولدوم، یا دومان یا من. ایللر بویو نیسگیل ایله یاشاماغی ایستیرسن یا بیاض گلین پالتارین گئییب،او باکیره دونیانین یولچوسو اولماغی؟
ایکی یول آراسیندا قالیب چوبان اولدوزون ایتیرمیشم … سن سؤیله دومان، گئدن خبر آلمایان عاشیقیمی سئچیم یا قالان، خبر آلان محبتی؟
(۲):
یئددی یاشیمدا، عشقین معناسین مشق دفتریمه یازدیم…
گلینلری قیسقاندیم. من ده گلین پالتاری، اویونجاق ایستکان ـ نعلبکی ایستهدیم؛ بالاجا قولچاغیمی قوجاغیما آلیب اوتاغیمدا آغلادیم …
اون یئددی یاشیمدا، آغ گلینلیگی گئییب، آغ تورو ساچیما باغلادیم. یئل گلیب مشق دفتریمین صفحهلرینی بیر ـ بیر قوپاریب اوزاق داغلارا آپاردی. او گون بیلدیم کی اؤلکهمین قیز گلینلری اویونجاق فنجانلارینا گؤز یاشلارین تؤکورلر. بالاجا قولچاغیمی باغریما باسدیم، اوتاغیمدا آغلادیم.
او قولچاق هرکسدن یاخشی بیلیر کی داغی داغ اوستونه قویسالار، منیم اورهگیمدهکی داغ جن اوجا اولماز
دومان! اوشاقلیق اویونلاریمین آغ آتلی شاهزادهسی! منی آپارماغا گلنده هر بالاجا گلینه بیر چیراق گتیر.


text:
یوتیکا، نیویورک
{{Infobox settlement |official_name = یوتیکا، نیویورک |settlement_type = شهر |nickname = The Handshake City, Sin City, The City that God Forgot, Elm Tree City |motto =
|image_skyline =
یوتیکا، نیویورک (اینگیلیسجه: Utica, New York) آمریکانین نیویورک ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۴۴٫۰۷ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۶۲۲۳۵ نفر و اهالی سیخلیغی ۱۳۹۷٫۳۶ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر ۱۳۹ متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده یوتیکا، نیویورک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Utica, New York»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
QUŞ TARİXİNDƏN
آلا قارقا بیر چوخ یئرده و اؤزونه افتخار بیله رک سسینی بوغازینا ییغیب درینلریندن قارقار... قار قار... ائده رک "بوش یئره قارا قارقا ایله قوهوموملوق ائتمه میشم" دئییردی. قارا قارقانین ایسه آلا قارقایا ائیله ده چوخ سایغیسی یوخ ایدی، اونو اؤزوندن آشاغیدا و بیلگیسیز بیر قوش اولاراق دگرلندیرردی، هر زامان اونون اؤز یئرینی توتماغا چالیشدیغینی حس ائدرک اونا قارشی قیسقانچلیغینین یانیندا اونو آلچاقلاماغدان و یئری گلدیگینده اونا "سن چوخ قاغیلداما، سن هئچ بیر شئی بیلمزسن، بیر شئی لر اؤیرنمیشسنسه ده آنجاق منیم سایمده اولوب، یوخسا سن ایکی ائشگین آرپاسینی بئیله بؤله بیلمز ایدین" دئیر و اونون اؤزوندن یوخاری قالخماسنین قاباغینا چیخاردی. بوتون بونلارین یاینیندا بیر ده قارا قارقا ایله آلا قارقانین آرالاریندا، یالنیز آیری قوشلارا گؤرستمک اوچون بئیله اولسا دا، بیر صمیمت وار ایدی. بیر بیرلرینی "قارا جان"، "آلا جان" چاغیراردیلار.
"قوش" تاریخینین بیرینجی ایلینده بیر گوز(پائیز) سحری آلا قارقا یوخودان اویانیب گؤزلرینی اوغوشدوردوقدان سونرا قارا قارقانی اوجا چینار آغاجینین قوزئییه ساری گؤگرمیش ان اوجا قولونون زیروه سینده اوتوردوغونو، آنجاق چوخ پکر و حوصله سیز اولدوغونو گؤرونجه اونون یانینا یاخینلاشیب اونون اوتوردوغو قولون آشاغیسینداکی قولا قونوب و "سحرین خیر اولسون قاراجان" دئیه قاغیلدادی. قارا ایسه هئچ بو دونیادا دگیل کیمی ایدی. آلانین سسینی ائشیتمهمیش کیمی ایدی. بلکه ده اونا "درین فیکیرلرده یم، منیم فیکریمی پوزما" دئیه افاده لنمک ایسده ییردی. آنجاق آلا داها اوجا بیر سس ایله قاغیلدایینجا قارا سول گؤزونون یانی ایله باخاراق آجی بیر قاغیلتی دا "اوتور، سحری تئزدن فیکریمی پوزما" دئیه باغیردی و اوزاق اوفوقلارا گؤز تیکرک دالغیینلیغیندا درینلشدی. آلا قارقا داها دا ماراقلاناراق "یوخسا قارا مندن گیزلین بیر شئی لر تاپیب" دئیه دوشونرک قارا قارقانین اتوردوغو قولون استونه آتلاندی. آنجاق هر زامان اونون قیزلیجه لرینی کشف ائتمک ایسته دیگینده قارشیلاشدیغی کیمی، بو یول دا اونون دیمدیک ووروشو ایله قارشیلاشدی. قارا قارقا وار گوجو ایله آلا قارقانین باشیندان بیر دیمدیک ووراراق اونون اوستونه قاغیلدادی "یوزلرجه یول سنه دئمیشم منین اوتوردوغوم بوداغا قونما، سن هر زامان مندن بیر بوداغ آشاغیدا اوتورمالیسان، باش قارقا منم......" آلا قارقا بیر آشاغیداکی بوداغین استونه آتلاییب، یالواریرجاسینا سوروشدو "آخی بیلمیرم سحری تئزدن سنه نه اولوب، نئیه پکرسن" قارا قارقا درین بیر آه چکیب، باشینی توولادی و اوزون اوزون قار قار چکرک آنلاتدی، "بوردان دوروب باخیرام، قوزیئ دئنیزده، بیر آدادا قوشلار ییغیلیب، بیر ییغینجاق قورورلار، بیرلیکده اؤتمک و بیربیرلریندن جه جه وورماق اؤیرنمک ایسته ییرلر، بلکه ده سونرالاری بیرلیکده اوچاجاق و بیرلیکده سبته ییغاجاقلار...".
آلا قارقا ماراقدان چاتلاییردی، قارا قارقانین اوتوردوغو بوداغا چیخیب اونون کیمی اوزاقدان گؤرونن آدادا قوشلارین یغیلدیغینی گؤرمک ایسته ییردی. آنجاق قارا قارقانین اجازه سی اولمادان یئریندن تئرپنه بیلمیردی. بوندان دا اؤتری بئیله اجازه سیز حرکتلری خاطیرینه هر یول قارا قارقانین دیمدیک ووروشو ایله باشیندا بیر یارا بیراخیلدیغینی و یاراسی توخدادیقدان سونرا یاراینین یئرینه آرتیق لئلک چیخمادیغی اوچون باشی بوتون لئلکسیز قالدیغینی دا یاخچی بیلیردی. بئیله جه قازاندیغی تجربه ده چوخ محمکلشمیشدی و قارا قارقانین اوتوردوغو بوداغا آتلانماقدان چوخ قورخوردو. بوتون بونلارا قارشی ایستگیندن آسیلی اولمادان بیر قار قار قار چیخدی ایچیندن "ایسته ییرسن گئدیم یوولارینی داغیدیم" دئیه قاغیلدادی. قارا قارقا ایسه یوخاریدان باخاراق "سن اوتور یئرینده، من دئیه نه قولاق آس، بیر آز زامان لازیمدیر، واقتیندا من سنه نه ائده جگینی دئیه جگم" دئیه قاغیلدادی و گئنه اوزاق اوفوقا گؤز تیکرک اؤز ایچینده قیغیلداماغا داوام ائتدی، "منسیز... هن...؟، منه مصلحتلشمه میش یغینجاق قوروبلار... هن...؟ بونلار منیم کیم اولدوغومو هله بیلمیرلر... من قوشلارین قوشو، قارقالارین ان قاراسی،.....منیم آتام دونیانین ان قارا قارقاسی ایدی، اونون اوستونه قارا قارقا گئلیب گئتمه میشدی. بوتون دونیا قوشلارینین باشی منم... ایندی ایکی اوچ قانادی قیسسا قوش منه خبر وئرمهمیش یغینجاق قوروبلار هن؟ اونلارا گؤستره رم، اونلارین، ییغینجاغینی پوزارام، آنجاق بیر آز زامان لازیمدیر، بیر آز صبیرلی اولمالییام...
آلا قارقا گئنه ماراقلاندی، قار قار قار... دئدی، یالوارریرجاسینا سوروشدو، "قارا جان، نه گؤرورسن، منه ده آنلاد، هانسی قوشلار وار اوردا؟" قارا قارقا یوخاریدان باخاراق "قوجا بیر طاووس وار، آمما قوجالیغینا قارشین چوخ رنگلی و ساغدیر، قویروغونو آچدیغیندا گونشین گؤزو قاماشیر." دئدی. آلا قارقا یالتاقلاناراق " اونون یئرینه بیز اوتورمالی ایدیک، بیز وارکن نئجه باشقا بیر قوش، قوش ییغینجاغینا باشچیلیق ائده بیلر...؟" دئدی ایسه ده قارا قارقا گئنه اونو باشیندان گوجلو بیر دیمدیک ووردو و باشینا چیغیردی، "بیز یوخ... من ...، بئش یوز یول دئمیشم سنه... من ... من ... من". آلا قارقا قانادینین اوجو ایله لئلکسیز باشینین یاراسینی اؤرته رک گئنه یالتاقلاندی، "باغیشلا قاراجان گئنه سهو اولدو. بیز یوخ من... من ... من...". قارا قارقا داها دا غضبلنرک بو یول ساغ آیاغینین دیرناقلارینی بیر یئره ییغیب، ائله جه آلا قارقانین باشینا بیر قاپاز ووراراق قاغیلدادی "آخماق، سن یوخ،... من... من... من". آلا قارقا سول قانادینین اوجو ایله باشینداکی ایکینجی یارانی اؤرته رک "چوخ باغیشلا، قاراجان، گئنه سهو اولدو. من یوخ، سن... سن... سن" دئیه یاواشجا قیغیلدادی. قارا قارقا گئنه اوفوقلارا گؤز تیکرک اؤز اؤزونه قیغییلداندی، "آهان، قناری ده اوردادیر... ساری بیر قناری..."
قوش تاریخینین گونلری، آیلاری اؤتوردو. قوش ییغیناغی گئت گئده داها دا رنگلنیردی، سیره، طوظی، بیلدیرچین، ساری کوئنک و نئچه نئچه رنگلی و گؤزل اؤتن قوشلار. قارا قارقا ایسه اؤزونو داها دا چوخ یالنیز و کیمسه سیز حس ائدیردی و یولداشلیق ائتدیگی بیر تک آلا قارقادان اورگی داریخیردی. بیر چوخ زامان گلیب قوشلار آداسینین دؤره سینده اوچوب، قار قار ائدیردی و اؤزونون نه قدر گؤزل سسی اولدوغونا فخر ساتیردی. قوشلاردان هئچ بیرینین اونون گلیب – گئتدیگینی و قاغیلتیسینی اؤنمسه مه دیگینی گؤرونجه قارا قارقا داها دا آجیقلانیردی و داها دا اوجا قاغیلداییردی. آنجاق گئنه ده اؤزونه بیر تای تاپابیلمیردی قوش آداسیندا.
قوش تاریخینین بیرینجی ایلینین یای آیلاریندا قارا قارقا آرتیق چوخ صبیرسیزلندی،"دئیه سن منی اؤنمسه ین یوخدور... ایندی من بونلارا گؤستره رم... دئیه قیغیلداندی اؤز ایچینده و قوش آداسینین قیراغیندا بیر سؤگود آغاجینین توم بوداغلارینین اورتاسیندا گیزلنهرک قوش لارین اؤتوشلرینه قولاق آسماغا باشلادی. هر قوش اؤزو بیلدیگی کیمی اؤتوردو، کیمسه کیمسه نین اؤتوشونه توخونموردو، آمما هر قوش اوبیری قوشلارین اؤتوشونو دینله ییر و لذت آپاریردی. قنارینین اؤتوشلرینین ایچینده بیردن بیر "ق" سسی چیخینجا قارا قارقا گیزلندیگی سؤگود آغاجینین بوتاقلارینین ایچیندن چیخیب قناریینین اوستونه یوگوردو. "منه باخ... "ق" دئمک ایله منی می قصد ائدیرسن؟" دئیه قاغیلدادی. قناری "جورت جورت جورت ... من سنی تانیمیرام، سنین بوردا یئرین یوخدور. چیخ گئت ایشیوه" دئدی. قارا قارقا داها دا اوجا قاغیلدادی ""ق" منیم آدیمین باشی دیر، سن بیلمیرسن من قارقایام...". قناری گئنه او ملایم سسی ایله "من نه ایله ییم سن قارقاسان، قارقا ایسن چیخ گئت آیری یئرده قاغیلدا..." دئدی. قارقا ایسه قنارینین آغزیندان چیخان هر "ق" نی اؤزونه صاحب چیخیر و داها دا غضبلنیر دی، "منه باخ! سینین بوغازینی ییرتارام ها... بو قدر "ق" دئیه اؤتمه" قناری بیر آز ساغینا سولونا باخدی. قوش آداسیندا اونون ایله فیکیر یولداشلیغی ائدن چوخ قوش وار ایدی، آنجاق هئج بیریسی یاخینا گلمه دیلر. بیر پاراسی دا قارا قارقا ایله اوز به اوز اولماماق اوچون اوچوب اوزاقلاشدیلار. قناری اؤزونون قارا قارقا قارشیسیندا یالنیز بیراخیلدیغینی گؤردو، آنجاق هئچ قورخوسو یوخ ایدی. سسینی داها دا اوجالتدی،"منه باخ قارقا... هر "ق" سنه خطاب دگیل، من "ق" دئییرایسم دئیرم. سنه ده هئچ مربوط اولان دگیل ایستر ایسم مین یول "ق"، "ق"، "ق" دئییرم. "ق" قجله دیر، "ق" قمری دیر، "ق" قیرقی دیر......سن کیمسن کی "ق" دئییلنده اؤزونو میدانا آتیرسان؟ بو دئیش توخوشا قوشلاردان بیر نئچه سی سوگود آغاجینین یانینا گلدیلر و اوزاقدان باخماغا باشلادیلار. قناری بیر اونلارا باخدی، بیر قارا قارقا یا. قوشلاردان بیر نئچه سی اؤز آرالاریندا جیک جیک جیک ائتمه گه باشلادیلار، "قناری حقلی دیر. هر "ق" قارا قارقا دئمک دگیلدیر" آنجاق هئج بیریسی قنارییه یان چیخماق اوچون قارا قارقایا کسین بیر قارشیلیق وئرمه دی. قارا قارقا ایسه اؤزونو میداندا تک اؤتن قوش گؤردو و قا نادلارینی چیرپا چیرپا قنارینین استونه یوگوروب دیمدیگی ایله اونون قانادینی یارالادی. آیری قوشلار دا بئیله گؤرونجه اوچوب گئتدیلر و یارالی قناری نی یالنیز بیراخدیلار.
او گون قوش تاریخینده قارا بیر گون ایدی. قناری اؤزونون یولداشلاری طرفیندن قارقا قارشیسیندا یالنیز بیراخیلدیغینی گؤرونجه یولداشلاریندان سینیخدی، اوندان سونرا آرتیق قاباقکیلار کیمی شوق ایله اؤتموردو. قارا قارقا ایسه اؤزونه آیاق یئری تاپمیش کیمی گئدیب آلا قارقانی دا گئتیردی. آلا قارقا ایله قارا قارقا سؤگود آغاجینین سیخ بوداغلاری آراسیندا گیزلندیلر و اؤز آرالاریندا صحبتله شه صحبتله شه قوش آداسیندا اولوب کئچنلری گؤزدن کئچیریر و اؤزلرینی اورتایا آتماق اوچون فرصت آختاریردیلار. "گؤردون آلا، من سنه دئئیردیم ته لسمه، من بیر یول تاپارام..."، "بله، قاراجان من سنین چوخ آغیللی اولدوغووا ایمان گئتیرمیشم. سن هر باجادان گیره بیلرسن" ،"دئمک کی هر زامان منی دینله یه جکسن، سن هئچ بیر شئی دئمه، من سنی قاباغا سالاجاغام، سن قاباقدا گئدهجکسن، آنجاق هر زامان قولاغین منده اولسون"، "باش اوسته قاراجان"... بیر نئچه آی کئچدیکدن سونرا، بیر سحر تئزدن قارا قارقا دیمدیگی ایله یاواشجا آلا قارقانین باشینا ووراراق اونو یوخودان اویاتدی، "سوسس... سسین چیخماسین، بیر شئیلر ائیشیدیرم. قوشلار یاخیندا بیر یئره یغیشیب بیرلیکده اؤته جکلر، من ده یاواشجا بوردان بو بوداغلارین آراسیندان قاغیلدایا قاغیلدایا اونلارا قاریشاجاغام، آمما سن هله سس چیخاتما. دور من اؤزوموزه یئر آچیم، سونرا... آلا قارقا، یاری یوخولو ایکن قارا قارقانین بیئله بیر خبری هاردان آلدیغینا حیران اولدو، چکینه رک یاواشجا قیغیلدادی "هاردان بیلیرسن؟" قارا قارقا گئنه غضبلندی، "سن قاریشما، منیم بیلدیکلریمی سن یوز ایل سونرا دا بیله بیلمهزسن" آلا قارقا گئنه چاره نی یالتاقلیقدا گؤردو،" باش اوسته قارا جان..."
بیر نئچه گون سونرا قوشلاربؤیوک سوگود آغاجینین کؤلگه سینده ییغیشیب بیرلیکده اؤتمه گه باشلادیلار. قارا قارقا یاواش یاواش سوگود آغاجینین سیخ بوداغلاری آراسیندان سوزه سوزه ائشیگه چیخدی و اوزاقدان قوشلارین اؤتوشلرینی دینله مه گه باشلادی. قوشلاردان بیر پاراسی اونو گؤردولر. آنجاق اونون چاغیریلمامیش بیر قوناق کیمی اوزاقدان اوتوروب دینله مه سینه گؤز یومدولار. قارقا بو فرصتدن استفاده ائدیب یاواشجا بیر "قیغ" دئدی "من بوردان اوزاقدان سیزین اؤتوشلرینیزی دینله سم، سیزی اینجیتمیرم کی؟" دئیه یالتاقلاندی. قوشلار ادبسیزلیک اولماسین دئیه "اولسون، اوردان اوزاقدان اوتوروب دینله یه بیلرسن" دئدیلر. بیلدیرچین اعتراض اولاراق قیققیلداماغا باشلادی، قیقیق.. قیققیق... قیقیقیق... قارقانی من تانییرام... قارقانی من تانییرام... قوشلار یا بیلدیرچینین اعتراضینی ائشیتمه دیلر، یا دا اؤنمسه مه دیلر... آنجاق قارا قارقا بو اعتراضدان چوخ غضبلنمیشدی. گئجه لری ایلان ووران یاتسا دا او یاتابیلمیردی. اؤز اؤزونه دگئینیردی، "منه اعتراض ائدن ده اولور، منی یاخیندان تانییریمش بیرقانادی قیسسا قوش، من اونا گؤسته ررم...".نئچه گون سونرا تصادف اثری توربا بولبولونه راست گلدیگینده زهرینی اونا توکموشدو، "منه باخ، او بیلدیرچینه خبر وئر، اونو آختاریرام، توتسام دریسینی سویاجاغام...
قوش تاریخینین ایکینجی ایلینده، بیر سونراکی بیرلیکده اؤئتمه گونونده قارا قارقا آرتیق گیزلنمه ده ن، چکینمه دن، اوتانمادان آلا قارقانی دا یانیندا گئتیرمیشدی، و هامیدان دا داها اوجا سس ایله قاغیلداماغا چالیشیردی"اؤتن قوش من دگیل ایسم، مندن باشقا کیمدیر بوردا اؤته بیلن؟؟؟؟؟" ، "بیزه، دئملی منه و منیم آلا یولداشیما، بو توپلومون یوخاری باشیندان خاص بیر یئر آییرمانیزی ایسته ییرم...
قارا قارقا آلا قارقانین قولاغینا فیسیلدادی: "گؤردون...؟ سن منه قولاق وئر، ایندی سوگود آغاجینین باش بوداغینا قون اورادان ذیلله مه گه باشلا. نه قدر ائده بیلیرسن چوخ ذیلله... بو بیزیم تاریخیمیز اولاجاق. اوبیری قوشلار بورایا ذیلله میرلر. بیر نئچه واقت سونرا " بورا اصلینده بیزیم آدامیزدیر دئیه حق قازاناجاغیق". "باخین بو آدادا بیزیم ذیلیمیزدن باشقا بیر ذیل یوخدور" دئیه جه ییک و ... بو آدادا ان ائسگی ذیل بیزیم ذیلیمیزدیر دئیه اثباتلایاجاغیق" .آلا قارقا سئویندیگندن اؤزونو ساخلایابیلمه دی و "او زامان بو آدانین باش قوشو بیز اولاجاغیق" دئدی. قارا قارقا ایسه گئنه غضبلندی، "آخماق بیز یوخ، من... من... من".
قناری ایسه بیر یاندان قارقالارین بو قدر اوزسوزلوگونه بیر یاندان دا اوبیری قوشلارین قیدسیزلیگینه دایانابیلمه میشدی و چوخدان اوچوب اورالاردان اوزاقلاشمیشدی.


text:
.
تبریز کانالیندا برنامهلرین آدینین بیر فرمولی وار: سحرلر، ناهارلار، آخشاملار، گئجهلر. بولار هامیسی بیر طرفه، گئجهلر برنامهسینین اؤزونون بیر مخصوص فرمولی وار: بیردانا شیت مجری، یانیندا بیر نفر پارازیت یوللویان کی آرادا بیر گلر بیراز دوشابلانار، آدی دا هوشو دان، مش ایسماییل دان، مش قدرتدن زاتدان اولار. هردم ده تاماشاچیلارین نئچهسین چاغیرارلار قاباخدا سفئهلهدرلر کی دیلخوشلوخ چیخسین. اولان یورولمادیز بو برنامهلردن؟
.
طرف مریخه روبات گؤندریر، اوردان فیلم گؤتورور، اوتورورلار پخش مستقیم مریخه باخیرلار هئش ارتباطلاری دا کسیلمیر. بوردا دا تبریز کانالیندا اوتورارسان بئش دیقه توپا باخاسان، ایشین لاپ او حساس یئرینده گؤررسن بیر نفر موتورونان گلیر! آدام دییهر بس ممد ابراهیمی F14 دن یئنیب، آتیلیب موتورا مئیداندا ویراژ وئریر. سورا گؤررسن مجری گلدی: عزیز و حؤرمتلی تاماشاچیلار، ارتباطیمیز کسیلدی، بیراز موتورسواری صحنهلرینه باخین، ارتباط برقرار اولماغینان گئداخ استادیوما! یا دا کارشوناس برنامهنی دانیشدیرار: «در ۱۰ دقیقه ایبتیدایی بازی بازیکونان تیراکتور حمله ائلهدیلر، در ۱۰ دقیقه بعدی بازیکونان حریف ... بلی عزیز وحؤرمتلی تاماشاچیلار، ارتباط گلدی گئداخ استادیوما». گئده ***دیز آغزیمیزی!
.
فوتبال گزارشی ده کی آیری عالمدی. بیر زمان معصومیان اؤزونه گؤره بیر پدیده ساییلاردی: «جدال بر سر یک توپ گرد»، «توپ رو مشایعت میکنه»، «یه شوت بیهدف و توی دروازه»! سورالار تازا پدیدهلریمیز گلدی کی دا آد وئرمیرم، آما بوردان موشتابا ساعیه سلام گؤندریرم، تبریز کانالیندا بیر اونون خاطیرین ایسترم.
.
تبریز کانالی اؤزو کی هئش، او میکروفونوندا دا نم نمنه وار کی هر کیمه توتسان اؤز دیلین ایتیریر هئش بللی اولمور فارسی دانیشیر یا تورکی دانیشیر. طرف گئدیب کندده سوروشور: بو اوتلاری نیه یاندیریبسیز؟ جواب وئریر: «به خاطرِ حیواناتلاردان اؤتورئ». اولان اؤز دیلیوی دانیش دا، بیز هاواخ بوجور قیرجاناروخ؟!
.


text:
تراختور اوچون اؤلوم-دیریم اویونو!
ایران فوتبال لیگینین 29-جو هفتهسینده یکشنبه گونو تراختور تهراندا، استقلال تیمی ایله مسابقه وئرهجک. چوخلارینین گؤزو بو اویوندا. چونکی لیگین قوتولماسینا ایکی هفته قالمیش، بو اویون لیگین تکلیفینی یوخاری میقداردا معلوم ائلهیه بیلر.
تراختورون آخیر هفته تبریزده نفت تیمی ایله اوینایاجاغینی نظره آلساق، تیمیمیز بو اویونو اوتسا، قهرمانلیق یولونون بؤیوک قیسمتینی گئتمیش اولوب. اوتوزسا ایسه، تراختورون اصلی رقیبلری اولان سپاهان و نفتین آسان اویونلارینی نظره آلساق، قهرمان اولماق چتین اولاجاق.
تهراندا تراختورون یاخجی امتیاز آلماقدان باشقا چارهسی یوخ.


text:
بورلدن سپاه آچیقلاماسی
"ایلک نؤوبهده عضو اؤلکهلردن بیرینده ملموس بیر قیناق، حقوقی بیر بیان اولمالیدیر"
آوروپا بیرلیگی خاریجی ایلیشکیلر و گوونلیک سیاستی یوکسک نمایندهسی جوزپ بورل، ایرانین سپاه اوردوسونون آوروپا بیرلیگینین ترور لیستینه داخیل ائدیلمهسینین یالنیز عضو اؤلکهلردن بیرینده وئریلهجک محکمه قراریندان سونرا مومکون اولابیلهجگینی سؤیلهدی.
بورل، بلژیکین باشکندی بروکسلده تشکیل آوروپا بیرلیگی اؤلکهلرینین خاریجی ایشلر باخانلاری توپلانتیسیندان اؤنجه دانیشدی.
بیر ژورنالیستین ایرانین سپاه اوردوسونون ترور لیستینه داخیل ائدیلیب ائدیلمهیهجگی ایله باغلی سوالینا بورل بئله جاواب وئردی:
"سندن خوشوم گلمیر، اونا گؤره ده سنی تروریست ساییرام" دئیهبیلمزسینیز. بونون اوچون ایلک نؤوبهده عضو اؤلکهلردن بیرینده ملموس بیر قیناق، حقوقی بیر بیان اولمالیدیر. سونراسیندا بیز آوروپا سویهسینده بو مؤوضوع اۆزرینده چالیشاریق" ایفادهلرینی ایشلتدی.
بورل، باخانلارین بو گون یالنیز اینسان حاقلاری چرچیوهسینده (ایرانلی) شخصلره قارشی یئنی تحریملری اله آلاجاقلارینی بیلدیردی.
آوروپا پارلمانیندا ۱۹- ژانویهده قبول ائدیلن لایحهده، ایرانلی لیدئرلره تحریم و سپاه اوردوسونون آوروپا بیرلیگینین ترور لیستینه سالینماسی طلب ائدیلمیشدی. بونا جاواب اولاراق ایران مجلیسی حکومته آوروپا بیرلیگی اؤلکهلرینین اوردولارینی ترور لیستینه داخیل ائتمهیی طلب ائدن قارشی لایحه حاضیرلامیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
واشینگتن پست: آمریکا پکاکایا تعلیم وئریر
سوریهنین حسکه بؤلگهسینده چکیلهن فوتوگراف ایله، آمریکا مطبوعاتیندا ایلک دفعه اولاراق آمریکا اوردوسونون سدگ آدلاندیردیغی هؤرگوتون پکاکا ایله عینی هؤرگوت اولدوغونون قبول ائدیلدیگی بیلدیریلدی
سوئد باشباخانی سون اولایلاری یوروملادی
«تۆرکیه و ایسلام قارشیدی حرکتلرین، سوئدین دونیاداکی ایمیجی و یورددیشینداکی سوئدلیلرین گۆونلیگی اوچون نئجه ریسکلی و بؤیوک نتیجهلر دوغورابیلهجگینی گؤردوک»
آفریقادا ۲۷۸ میلیون نفر آجدیر
سرعتله آرتان جمعیت، آلت یاپی و تاریم ساحهسینده سرمایهنین اولماماسی دا آفریقادا ارزاق پروبلئمینی داها دا درینلشدیریر


text:
- اۇنلار اۇرادا بیربیرلرییلە چکیشەرک شؤیلە دەرلر:
- “واللاهی بیز آپآچئق بیر ساپئقلئق ایچیندەیدیک.
- چۆنکی سیزی وارلئقلارئن راببی /صاحیبی ایلە عاینئ سەویەدە توتاردئق.
- بیزی یۇلدان چئقارانلار سادەجە بو سوچلولاردئر.
- آرتئق بیزە شفاعات أدەجک (آرقا چئقاجاق) هیچ کیمسە یۇق؛
- بیر جان یۇلداشئمئز دا یۇق!
- کشکە ألیمیزدە بیر فئرصات داحا اۇلسا دا بیز دە مۆمینلردن اۇلساق!”
- ایشتە بو آنلاتئلانلاردا تام بیر آیت /عیبرت واردئر. اۇنلارئن چۇغو اینانئپ گۆونمیش دگیللردی.
- شۆبهەسیز سنین راببین /صاحیبین دائیما اۆستۆن وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر.
- نوحون حالقئ دا، ألچیلری یالانجئلئقلا سوچلامئشتئ.
- (اۇنلارئن) قاردشی نوح، بیر گۆن کندیلرینە شؤیلە دەمیشتی: “یانلئشلاردان ساقئنماز مئسئنئز؟
- بن سیزین ایچین گۆونیلیر بیر ألچیییم.
- آرتئق آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن وە بانا گؤنۆلدن بۇیون أگین.
- بو ایش ایچین سیزدن بیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم اۆجرتیم سادەجە وارلئقلارئن راببینە /صاحیبینە عائیدتیر.
- آرتئق آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن وە بانا گؤنۆلدن بۇیون أگین.
- (حالقئ:) “شو أن آلت طاباقامئز سنین پشینە تاقئلمئشکن سانا اینانئر مئیئز؟” دەدیلر.
- (نوح:) “اۇنلارئن نە یاپتئقلارئ حاققئندا بیر بیلگییە صاحیب دگیلیم.
- کشکە آنلاسانئز! اۇنلارا حساب سۇراجاق اۇلان سادەجە راببیمدیر /صاحیبیمدیر.
- بن مۆمینلری قۇوامام.
- بن سادەجە دۇغرولارئ اۇرتایا قۇیان بیر اویارئجئیئم.” دەدی.
- (حالقئ:) “باق نوح! حلە بو ایشتن وازگچمە، کسینلیکلە تاشلانانلاردان اۇلورسون.” دەدیلر.
- (نوح:) “راببیم! حالقئم بنی یالانجئ یرینە قۇیویۇر.
- بنیملە اۇنلارئ آراسئنئ اییجە آچ! بنی وە برابریمدەکی مۆمینلری، بونلارئن وردیگی سئقئنتئدان قورتار.” دەدی.
- بونون اۆزرینە اۇنو وە برابریندەکیلری دۇپدۇلو بیر گمی ایلە قورتاردئق.
- سۇنرا گری قالان هرکسی سودا بۇغدوق.
- ایشتە بو آنلاتئلانلاردا کسکین بیر آیت /عیبرت واردئر. اۇنلارئن چۇغو اینانئپ گۆونمیش دگیللردی.
- شۆبهەسیز سنین راببین /صاحیبین دائیما اۆستۆن وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر.
- عاد حالقئ دا ألچیلری یالانجئلئقلا سوچلامئشتئ.
- بیر گۆن (اۇنلارئن) قاردشی هود، کندیلرینە شؤیلە دەمیشتی: “یانلئشلاردان ساقئنماز مئسئز؟
- بن سیزین ایچین گۆونیلیر بیر ألچیییم.
- آرتئق آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن وە بانا گؤنۆلدن بۇیون أگین!
- بو ایش ایچین سیزدن بیر اۆجرت ایستەمییۇروم. بنیم اۆجرتیم سادەجە وارلئقلارئن راببینە /صاحیبینە عائیدتیر.
- سیز آنلامسئز ایشلرلە اوغراشاراق هر یۆکسک یرە بیر آنئت مئ دیکییۇرسونوز؟
- بیر دە سانکی ایچلریندە سۇنسوزا دک یاشایاجاقمئش گیبی ساغلام یاپئلار أدینییۇرسونوز.
- بیرینین یاقاسئنا یاپئشئنجا دا زۇربالار گیبی یاپئشئیۇرسونوز.


text:
- اۇنلارئ، گؤکلرین وە یرین یاراتئلئشئنا دا، کندی یاراتئلئشلارئنا دا شاهید توتمادئم. (ایبلیس گیبی) یۇلدان ساپتئرانلارئ کندیمە یاردئمجئ یاپمام.
- بیر گۆن (آللاە) اۇنلارا: “ایددیعا أتتیگینیز اۇرتاقلارئمئ چاغئرئن!” دیەجک. اۇنلار دا اۇنلارئن یالواراجاقلار؛ آما یالوارئلانلار، اۇنلارا قارشئلئق ورمەیەجکلر. آرالارئنا اوچوروملار قۇیموش اۇلاجاغئز.
- اۇ سوچلولار آتشی گؤرۆرلر وە ایچینە دۆشەجکلرینی آنلارلار آما اۇرادان چئقاجاق یر بولامازلار.
- بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی، دگیشیک بیچیملردە وردیک (کی اؤگۆت آلسئنلار). آما اینسان أن چۇق جدللشن /تارتئشان وارلئقتئر!
- اینسانلارئ، کندیلرینە رهبر گلدیگیندە اینانئپ گۆونمکتن وە راببیندن ایستیغفار /باغئشلانما دیلەمکتن أنگللـەین سادەجە، أسکیلرین سۆننتینین (أسکیلرە اویغولانان حۆکۆملرین) کندیلرینە دە اویغولانماسئنئ وەیا عاذابئن گلیپ چاتماسئنئ بکلەمەلرییدی.
- بیز ألچیلری صئرف مۆژدەجی وە اویارئجئ اۇلاراق گؤندریریز. کافیرلیک أدنلر، اویدورما شەیلرلە گرچکلری اۇرتادان قالدئرمایا چالئشئیۇرلار. اۇنلار آیتلریمی وە کندیلرینە یاپئلان اویارئلارئ حافیفە آلدئلار.
- راببینین آیتلری کندیسینە آنلاتئلان، آرقاسئندان اۇنلاردان یۆز چەویرن وە داحا اؤنجە کندی یاپتئقلارئنئ اونوتاندان داحا بۆیۆک یانلئش یاپان کیشی کیمدیر؟ قورئانئ آنلاماسئن دییە (سانکی) قالبلرینین اۆزریندە قاتمانلار، قولاقلارئندا دا تئقاچلار اۇلوشتورموشوز. اۇنلارئ دۇغرو یۇلا چاغئرسان آصلا یۇلا گلەجک دگیللردیر.
- سنین راببین چۇقچا باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر. یاپتئقلارئندان دۇلایئ اۇنلارئ همن حسابا چکسەیدی، عاذابلارئنئ آنئندا وریردی. آما اۇنلارئن جزالاندئرئلاجاقلارئ وە هیچبیر قاچئش یۇلو بولامایاجاقلارئ بیر گۆن واردئر.
- ایشتە (حالقلارئنئ هلاک أتتیگیمیز) کنتلر! اۇنلارئ، یانلئش یاپتئقلارئندا هلاک أتمیشتیک. هلاکلری ایچین دە بیر زامان بلیرلەمیشتیک.
- بیر گۆن موسا برابریندەکی گنجە شؤیلە دەدی: “ایکی دنیزین بیرلشتیگی یرە وارئنجایا قادار یۇلوما دوام أدەجگیم وەیا اوزون سۆرە یۆرۆیەجگیم.”
- ایکی دنیزین بیرلشتیگی یرە وارئنجا، بالئقلارئنئ اونوتتولار. بالئق بیر یارئقتان دنیزە قایئپ گیتمیشتی.
- اۇرایئ (ایکی دنیزین بیرلشتیگی یری، فارق أتمەیەرک) گچیپ گیتتیکلریندە موسا برابریندەکی گنجە دەدی کی: “اؤگلە یەمگیمیزی گتیر! بو یۇلجولوغوموزدان دۇلایئ یۇرغون دۆشتۆک.”
- گنچ دەدی کی: “باق شو ایشە! اۇ قایادا دینلندیگیمیزدە بالئغئ اونوتتوم. بونو سؤیلەمەمی اونوتتوران شەیطاندان باشقاسئ دگیلدیر. بالئق شاشئرتئجئ بیر شکیلدە دنیزە دۇغرو قایئپ گیتمیشتی.”
- موسا: “ایشتە آرادئغئمئز بو!” دەدی. همن کندی ایزلرینی تاعقیب أدەرک گری دؤندۆلر.
- سۇنرا قوللارئمئزدان بیر قولو بولدولار. اۇنا قاتئمئزدان بیر ایکرامدا بولونموش، طارافئمئزدان بیر عیلیم اؤگرتمیشتیک.
- موسا اۇنا دەدی کی: “سانا اؤگرتیلنلردن، بنی اۇلغونلاشتئراجاق بیر شەیی اؤگرتمەن ایچین سانا تابیع اۇلابیلیر میییم؟”
- اۇ دا: “سن بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین!” دەدی.
- “ایچ یۆزۆنۆ قاورایامادئغئن بیر شەیە ناسئل صابرەدەبیلیرسین کی!”
- موسا دەدی کی: “اینشاللاە صابئرلئ اۇلدوغومو گؤرەجکسین. هیچبیر قۇنودا سانا قارشئ چئقمایاجاغئم.”
- اۇ دا: “أگر بانا تابیع اۇلاجاقسان، بن سانا بیر قۇنو حاققئندا بیلگی ورینجەیە قادار بانا اۇنو سۇرما!” دەدی.
- بونون اۆزرینە ایکیسی یۇلا قۇیولدو. سۇنرا گمییە بیندیکلریندە گمیدە دلیک آچتئ. موسا دەدی کی: “ایچیندەکیلری بۇغماق ایچین می دلیک آچتئن؟ گرچکتن قۇرقونچ بیر شەی یاپتئن!”
- اۇ دا: “سن بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین دەمەمیش مییدیم!” دەدی.
- موسا دەدی کی: “اونوتتوغوم ایچین بنی سۇروملو توتما؛ بو ایشتە بنی زۇرا سۇقما!”
- سۇنرا یۇلا قۇیولدولار. بیر أرکک چۇجوغویلا قارشئلاشتئقلارئندا همن اۇنو اؤلدۆردۆ. موسا دەدی کی: “سن بیر جانا قارشئلئق اۇلمادان، موعصوم بیر جانا مئ قئیدئن؟ گرچکتن کؤتۆ بیر شەی یاپتئن!”
- اۇ دا: “سانا، بنیم یانئمدا اۇلمایا صابرەدەمزسین دەمەمیش مییدیم!” دەدی.
- موسا دەدی کی: “بیر داحا سانا بیر شەی سۇرارسام، بنیملە آرقاداشلئق أتمە! آرتئق سندن عؤذۆر دیلەمە حاققئم بیتتی.”
- سۇنرا تکرار یۇلا قۇیولدولار. بیر کنتین حالقئنا وارئپ ییەجک ایستەدیلر. اۇنلار بونلارئ میسافیر أتمەیە یاناشمادئ. اۇرادا یئقئلماق اۆزرە اۇلان بیر دووارا راستلادئلار؛ همن دووارئ دۇغرولتووردی. موسا: “ایستەسەیدین بو ایشە قارشئلئق بیر اۆجرت آلئردئن.” دەدی.
- اۇ دا شؤیلە دەدی: “ایشتە بو سؤز، بنیملە سنی آیئرئر. صابرەمەدیگین شەیلرین ایچیۆزۆنۆ سانا آنلاتاجاغئم.
- اۇ گمی، دنیزدە چالئشان، یاپاجاق باشقا ایشلری اۇلمایان کیشیلرە عائیدتی. اۇنو حاسارلئ حالە گتیرمک ایستەدیم؛ چۆنکۆ اؤنلریندە هر گمییە زۇرلا أل قۇیان بیر کرال واردئ.
- أرکک چۇجوغا گلینجە، آناسئ باباسئ مۆمین کیشیلردی. اۇنلارئ آشئرئ داورانئشلارا وە کافیرلیگە سۆرۆکلەمەسیندن قۇرقتوق.


text:
بیر تورکمن بیلیمدان ترور ایتیلدی
عالی بیلیم یورتی حقوق فاکولته سی استادلریدن بولگن المس جنابلری شهرنینگ مرکزیده اوز موتری بیلن کیته یاتگن پیتده ترور قربان کیتگن.
عراق نینگ کرکوک شهریده، تورکمن بیلیمدان علی الماس، نامعلوم قوراللی کیشی لر تامانیدن یول نینگ اورته سیده ترور ایتیلدی.
خوفسیزلیک منبع لریدن آلینگن معلوماتده، کرکوک عالی بیلیم یورتی حقوق فاکولته سی استادلریدن بولگن المس جنابلری شهرنینگ مرکزیده اوز موتری بیلن کیته یاتگن پیتده ترور قربان کیتگن.
تورکمن استاد خودی شو جایده جان بیرگن.
کرکوک پولیس اداره سی حادثه بیلن علاقه لی تیکشیروو باشله تیلگنینی بیلدیردی.
عراق تورکمن جبهه سی باشلیغی اشرف صالحی، حادثه نی محکوم ایتیب، عراقده تورکمنلرگه قره ته جنایت و تهدیدلرنینگ دوام ایتیب تورگنینی اورغوله دی.
صالحی جنابلری؛
دنیاگه، ایندی تورکمنلرگه قرشی بی کفایت لیک قیلمنگ دیب ایته میز، دیدی.
کرکوکده بیر قطار تورکمن استادلر و تورکمن اجتماعی جمغرمه لر استاد الماس نینگ عکسلرینی اجتماعی ترماق آرقه لی یایینلب، تورکمنلرگه قره ته هجوملرنینگ نهائی بولیشینی خواهله دیلر.


text:
شابلون:CYP
توضیحلر
{{CYP}}
قیبریس جومهوریتی بایراقینین سیمبولون و ویکیلینکین رندر (اینگیلیسجه: Render) ائدیر. بو شابلون
{{flag|قیبریس جومهوریتی}} شابلونیله برابر دیر، لاکین، قیسا یازیلی دؤزلدیلمهسینین راحتلیقی اوچون، ایستاندارد اؤچ حرفلی ایزو ۳۱۶۶-۱ آلفا-۳ اؤلکه کودو، آیاوسی کودو و فیفا کودو قیبریس جومهوریتی اوچون، آدینی داشیییر.
همچینین باخ
- لازیم اولسا، ایضافه سئچیملر اوچون شابلون:Country data قیبریس جومهوریتی باخ
- بایراق شابلونونون سیستیمینین بارهسینده بیر کامیل بحث اوچون Wikipedia:WikiProject Flag Template باخ
- "قیسا یازیلی" بایراق شابلونلارینین کامیل لیستی اوچون Wikipedia:Inline templates linking country articles باخ


text:
دکتر ح. م. صدیق
(«سهند» هفتهلیگیندن بیر قطعه- سال 1374)
هفتهلیگیمزده «نظامی گنجوینین ادبیاتیمزدا تأثیری» عنوانلی یازی یازیلدیقدان سونرا، اوخوجولار طرفیندن بو ساحهده بعضی یازیلار ألیمیزه یئتیشدی.
بو یازیلار آراسیندان آقای «دکتر غلامحسین بیگدلی» نین گؤندریگی «امیر علیشیر نوایینین «فرهاد و شیرین» اثری و اونون نظامینین «خسرو و شیرین» اثری ایله علاقهسی» عنوانلی مقالهنین، هفتهلیگیمیزین امکانی داخلینده خلاصهسین درج ائدیریک.
بؤیوک گنجه اوستادی داهی نظامینین خمسه داستانلارینا یوزلرجه منظوم و منثور نظیرهلر یازیلمیش، ائلهجهده منظوم و منثور ترجمهلر میدانا چیخمیشدیر.
اؤزبک ادبیاتیندا بو باره ده ایلک آددیمی گؤتورن هجری قمری 8-نجی عصرین گؤرکملی شاعری خوارزملی قطبی اولموشدور. آردینجا، چوخلاری او جملهدن 9- نجو هجری قمری عصرینین مشهور دولت خادمی و شهرتلی شاعری نظامالدین امیر علیشیر نوایی (844-906) هـ .ق اولموشدور.
طبیعیدیر که «خسرو و شیرین» کیمی مشهور بدیعی عاشقانه و تربیهوی بیر اثری بیر چوخ قونشو و اوزاقراق خلقلرین شاعر و ناثرلری اؤز آنا دیللرینه چئویرمه لر و اونا نظیره و اوخشار اثرلر یازیب یاراتمالاری، هئچده شاعر و یازیچیلارین تکجه اؤز شخصی علاقه یا ایستک و آرزوسوندان، ذوق و یا فردی سلیقهسیندن تؤرهین بیر حادثه اولمامیش، بلکه گئتیش خلق کوتلهلرینینده معنوی طلباتلاریندان و عمومی علاقهلریندن تمنا و آرزولاریندان میدانا چیخان تاریخی- ادبی بیر حادثه دیر.
نوایی، اؤزبک شاعرلری و یازیچیلاری ایچهریسینده چوخ یوکسک بیر صنعتکار اولموشدور، او «فرهاد و شیرین» منظومهسینی اؤز خمسهسینه داخل ائدیب و نظامینین « خسرو و شیرین» داستانی قارشیسینا قویموشدور. او بیر یئرده اؤزوندن قاباقکی اوستادلار، نظامی و امیر خسرو دهلویدن آد آپاریر و دئییر:
مین کیم بو طرف گذار قیلدیم
بو رنجینی اختیار قیلدیم
اوّلده کوپ ائیلهدیم تحمل
کؤنگلومه گیردی بو تخیل.
کیم گنجهده گنجلر یاشورغان
هر گنجده کیم یاسادی قورغان.
یا هیند نیا و هیندویی زاد
کیم قصرلرینی قیلدی آباد.
هم قلعه ایچون گیراکدورور شهر
هم قصرینه باغ و سبزهدن بهر
بولسا مینگه فرصت اول قدهر چاغ
کیم شهر ایله طرح سالیبان باغ ...
نوایی منظومهنین باشلانغیجیندا اؤز- اؤزونه خطاب ائدک دئییرکه:
بورون، جمع ائت نی کیم بولغای تواریخ
تاریدان ایسته بیر فرخنده تاریخ
تاپیلغای شاید آنداق بیر نئچه سؤز
سؤز ایتور ایلکا اول یان توشماگان گؤز
آنی طرح ائت که طرحین تازه بولغای
اولوسقا میلی بیاندازه بولغای.
یوق ایرسا نظم قیلغانتی خلایق
مکرر ایلاماک سیندن نی لایق.
نوایی سلفلرینی تکرار ائتمهسین دئیه، اثرین قورولوشوندا، سوژه و صورتلرینده اساسلی دگیشیکلیکلر عمله گتیرمیشدیر.


text:
گۆزل بۇرچ آنلامئنا گلن “قَرضًا حَسَنًا” ایفادەسی عاینئ قۇنویلا ایلگیلی اۇلاراق مائیدە سورەسینین آیتیندە دە گچمکتەدیر. اۇرادا دا ایسرائیل اۇغوللارئندان میثاق آلئندئغئ حاطئرلاتئلماقتا وە میثاقئن بیر گرگی اۇلاراق رسولە ایمان أدیپ اۇنا دستک اۇلمالارئ وە آللاها گۆزل بیر بۇرچ ورمەلری ایستنمکتەدیر. (وَآمَنتُم بِرُسُلِی وَعَزَّرتُمُوهُم وَاَقرَضتُم اللە قَرضًا حَسَنًا)
حادید سورەسینین آیتیندە، رسولۆ تاصدیق أدن وە آللاها اؤدۆنچ ورنلردن باحثەدیلمکتەدیر. آیتتە ایسە آللاها وە رسولۆنە اینانانلارئن ‘صئددئقلار’ یاعنی أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلدیگیندە اۇنو دۇغرولایان، تاصدیق أدن؛ دۇلایئسئیلا میثاقئن گرگینی یاپانلاردان باحثەدیلمکتەدیر. بونلار دیگرلری ایچین دە شاهیدلیک یاپاجاق اۇلانلاردئر.
آیتلر شؤیلەدیر:
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ ﴿۱۸﴾ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولَئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَدَاءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآيَاتِنَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَحِيمِ ﴿۱۹﴾ (سورة الحدید)
تاصدیق أدن أرککلر وە تاصدیق أدن قادئنلار وە آللاها گۆزل بیر بۇرچ ورنلر، اۇنلارا قات قات وریلیر. اۇنلارا بۆیۆک بیر أجیر واردئر. آللاها وە رسولۆنە ایمان أدنلر، اۇنلار تاصدیق أدنلردیر، راببی قاتئندا شاهیدتیرلر. اۇنلار ایچین أجیر واردئر. نور واردئر. گؤرمزدن گلنلر وە آیتلریمیزی یالانلایانلار، اۇنلار جهننم أهلیدیر. (حادید سورەسی؛ 19-18)
قاصاص سورەسینین 51 وە دوامئنداکی آیتلر دە بو قۇنویلا ایلگیلیدیر. 51-نجی آیتتە أهلی کیتابئن تذککۆر أتمەسی ایچین قورئانئن کندیلرینە، أللریندەکی کیتابلا باغلانتئلئ اۇلاراق گؤندریلدیگی بیلدیریلمکتەدیر. یاعنی قورئان، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أتمکتە، بو ایلیشکی اۇنلارئن قورئانا ایمان أتمەلرینین یۇلونو آچماقتادئر. 52 وە 53-نجۆ آیتتە دە بونون اؤرنگی وریلمکتەدیر. أهلی کیتابئن ایچیندن باعضئلارئنئن قورئانا ایمان أتتیکلری، کندیلرینە قورئاندان آیتلر تبلیغ أدیلدیگیندە، اۇقونانئن آللاهئن بیر واحیی اۇلدوغونو ایعتیراف أتتیکلری، کندیلرینین ذاتن مۆسلۆمان اۇلدوقلارئنئ سؤیلەدیکلری بیلدیریلمکتەدیر. بونلار، ذاتن دۇغرو یۇل اۆزریندە حایات سۆرن، آللاها ورمیش اۇلدوقلارئ سؤزۆن گرگینی یرینە گتیرمە غایرتیندە اۇلان، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسول گلینجە دە اۇنا اینانان وە اۇنا دستک ورن کیمسەلردیر. ایشتە 54-نجۆ آیتتە بوندان دۇلایئ بو کیمسەلرە آللاە ایکی قات أجیر ورەجگینی بیلدیرمکتەدیر.
تۇپارلایاجاق اۇلورساق آلی عیمران سورەسینین 81-نجی آیتیندە نبیلردن آلئندئغئ سؤیلنن میثاق، اۇنلار آراجئلئغئیلا اۆممتلریندن آلئنان سؤزدۆر. اینسانلار بو سؤزۆ، أللریندەکی کیتابا ایمان أتمکلە ورمیش اۇلورلار. بو سؤز، ایلاهی بیر کیتابا باغلئ اۇلوپ بیر نبی بکلنتیسی ایچیندە بولونانلارا، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر نبی گلدیگیندە، اۇنا اینانئپ دستک اۇلما سۇروملولوغو یۆکلەر. بو سۇروملولوقتان دۇلایئ أهلی کیتابا، گؤرمزلیکتن گلنلرین اؤنجۆلری اۇلمامالارئ اؤگۆتلنمیشتیر.
یینە بوندان دۇلایئ، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن بیر رسولە اینانئرلارسا، کندیلرینە ایکی قات أجیر وریلەجگی بیلدیریلمکتەدیر. بو سۇروملولوق، قورئانا حالا اینانمامئش اۇلان تۆم أهلی کیتاب ایچین گچرلیدیر. آیتتە رسول کلیمەسینین گچمەسینین بو یؤنۆیلە اؤنمی اۇلمالئدئر. چۆنکۆ اینسانلار، أللریندەکی ایلاهی بیر کیتابا ایمان أتمکلە ورمیش اۇلدوقلارئ سؤزۆ، بیر نبینین یانئ سئرا آللاهئن کیتابئنئ تبلیغ أدن بیر رسولە ایناناراق دا یرینە گتیرەبیلیرلر.
رسولوللاهئن چاغداشئ وە موحاطابلارئ اۇلمایانلار ایچین، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن رسول، یا بیذذات قورئانئن کندیسی یا دا قورئانئ تبلیغ أدن کیشیلردیر. بو، نیهایتیندە تاصدیق أدنین قورئان اۇلماسئ آنلامئنا گلیر. گرچکتن دە کندیسینە کیتاب وریلن نبی، رسول واصفئیلا کیتابئ تبلیغ أتتیگی ایچین موصاددئق اۇلان هم رسول هم دە کیتابتئر.
هر نبی آراجئلئغئیلا اۆممتلرە ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆگۆنۆن وریلدیگینی، هر نبینین موصاددئق واصفئیلا گلمیش اۇلدوغونو گؤرمکتەییز. اۇ حالدە داعوتین تمل قاورامئ تاصدیق اۇلمالئدئر.
د- قورئاندا تاصدیق اؤرنکلری
قورئان، دیققات چکتیگی ‘تاصدیق’ ایلیشکیسینە اینسانلارئن گؤستردیگی ایکی طاوئردان باحثەتمکتەدیر. ایلک طاوئر؛ بو گلیشمەیە یاعنی بیر نبییلە قارشئلاشمایا وە گرگینی یاپمایا حاضئر اۇلانلارئن تسلیم اۇلماسئ شکلییلە گرچکلشمیشتیر. ایکینجی طاوئر ایسە؛ موحاممدین (ع) اینسانلارا تبلیغ أتتیگی شەیلری أهلی کیتابتان اؤگرندیگینە دائیر ایفتیرا گلیشتیرمە شکلیندە اۇلموشتور.
مدینە دؤنمیندە دە تاصدیق قاورامئنا اؤرنک تشکیل أدەجک پک چۇق آیت واردئر. اۇروچ عیبادتینین سۇن شریعاتتا دا فارض قئلئنئرکن اؤنجەکیلرە عاطئفتا بولونولماسئ، قئبلەنین تاحویلییلە ایلگیلی آیتلردە، بؤیلەسی بیر نسحین گرچکلشەجگینین أهلی کیتاب طارافئندان بیلیندیگینین حابر وریلمەسی، اؤزللیکلە مائیدە سورەسیندە أهلی کیتابئن کندی کیتابلارئنا یؤنلمەلرینین سؤیلنمەسی، اؤزللیکلە باقارا سورەسیندە ایسرائیل اۇغوللارئنا دائیر حاطئرالاردان چۇقچا باحثەدیلمەسی اؤرنک گؤستریلەبیلیر.
ایکی واحی آراسئندا قارشئلاشتئرما یاپئپ سۇنوجا اولاشاجاق دۆزەیدە کیتاب کۆلتۆرۆنە صاحیب اۇلمایانلار، مثەلا مککەلی مۆشریکلر ایچین دە دۇلایلئ بیر تاصدیق ایلیشکیسینە عاطئفتا بولونولویۇر ترددۆد أتتیکلری حوصوصلاردا أهلی کیتابا دانئشابیلەجکلری حاطئرلاتئلئیۇردو. اؤتە یاندان بو گیبیلر ایچین، فئطراتا وە أطرافلارئنداکی کەونی آیتلرە، واحییلە بونلار آراسئنداکی اؤرتۆشمەیە دیققات چکیلییۇر، بیر نویع کەونی آیتلر اۆزریندن تاصدیق ایلیشکیسی قورولمایا چالئشئلئیۇردو. بنزەر دوروم، صاحیب اۇلدوقلارئ نیعمتلرە یا دا شاهید اۇلدوقلارئ اۇلایلارا یاپئلان عاطئفلار ایچین دە گچرلیدیر.
مثەلا واحیین اینیشینین نەرەدەیسە عارفەسیندە یاشادئقلارئ فیل حادیثەسی قورئاندا بیر سورەیە آد وە قۇنو اۇلموشتو. پک چۇق آیتتە صاحیب اۇلدوقلارئ نیعمت، آیرئجالئق وە تیجاری گۆونین حاطئردا توتولماسئ ساغلاناراق اینن واحیلری بو گؤزلە دگرلندیرمەلری ایستنمیشتی. حاتتا بیر نبی بکلنتیسی ایچریسینە گیردیکلرینی گؤسترن کندی ایفادەلرینە عاطئفتا بولونولموش، آتالارئ ایبراهیم وە ایسماعیلین چیزگیسینە صاحیب چئقمالارئ ایستنمیشتی.
أ- رسولوللاهئن سؤز وە اویغولومالارئندا تاصدیق قاورامئنا یاپئلان وورغولار
بو باشلئق آلتئندا، تبلیغ گؤرەوینی یرینە گتیریرکن، رسولوللاهئن، موصاددئق واصفئنا وورغو یاپان سؤز وە اویغولامالارئنا یر ورمەیە چالئشاجاغئز.
أ.1- رسولوللاهئن سؤزلریندە تاصدیق
رسولوللاە ایلک نبی دگیلدیر؛ اؤنجەسیندە پک چۇق نبی گؤندریلمیشتیر. اۇ، نبیلرین سۇنونجوسودور. اۇنا نیسبت أدیلن شو بنزتمە بو دورومو اؤزتلەمکتەدیر:
أبو هۆرەیرەنین ریوایت أتتیگینە گؤرە رسولوللاە شؤیلە دەدی:
“بنیملە بندن اؤنجەکی نبیلرین میثالی، چۇق گۆزل بیر بینا اینشا أدن آدامئن میثالی گیبیدیر. بینانئن سادەجە کؤشەلرینین بیریندە بیر کرپیچ یری بۇش قالمئشتئر. اینسانلار حایرانلئقلا بو أوی دۇشئیۇرلارکن أکسیکلیگی گؤرۆپ؛ ‘بو أکسیک پارچا تاماملانمایاجاق مئ؟’ دییە سۇرویۇرلار. ایشتە أکسیک اۇلان اۇ پارچا بنیم؛ بن نبیلرین سۇنونجوسویوم.”
أ.2- رسولوللاهئن اویغولامالارئندا تاصدیق
تاریحی بلگە اۇلاراق رسولوللاهئن ایسلاما داعوت آماجئیلا چشیتلی کیشیلرە گؤندردیگی مکتوبلاردا، موحاطابلارئنا؛ ‘ائصر’ سۇروملولوغونو حاطئرلاتماق ایچین کندیسینین وە تبلیغ أتتیگی شەیلرین، موحاطابلارئنئن أللریندەکینی تاصدیق أتتیگینە وورغو یاپئپ یاپمادئغئنئ تثبیت أتمک قۇنوموز آچئسئندان اؤنملیدیر. فارقلئ آچئلاردان پک چۇق کیشی طارافئندان ألە آلئنان داعوت مکتوبلارئنئ تاصدیق قاورامئ چرچوەسیندە ألە آلدئغئمئزدا، مکتوبلاردا تمل وورغونون تاصدیق قاورامئ اۆزریندن یاپئلدئغئنئ سؤیلەیەبیلیریز.
قورئانئن پک چۇق آیتیندە رسولوللاهئن، اؤنجەکی کیتابلارئن تاصدیق أتتیگی، یاعنی کندیسینین موصاددئق اۇلدوغو بیلدیریلمکتەدیر. أهلی کیتابا حیطابن دە، قورئانئن وە رسولوللاهئن بو یؤنۆنە دیققات چکیلمکتەدیر. رسولوللاهئن گؤندردیگی مکتوبلاردا دا حپ بو یؤنە وورغو یاپئلماسئ، أهلی کیاتابا ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆکلرینین حاطئرلاتئلماسئ آنلاملئدئر وە بو دوروم مکتوبلارئن صئححاتینی گۆچلندیرمکتەدیر. اؤتە یاندان قورئاندا، رسولوللاهئن تبلیغ گؤرەوی اۇلدوغو پک چۇق آیتتە تکرار أدیلمکتە، اۇنون تۆم اینسانلئغا اویارئجئ اۇلدوغو بیلدیریلمکتەدیر. بو، اۇنون اولاشامادئغئ کیشی وە بؤلگەلرە ألچی گؤندرمەسینین، مکتوپ یازماسئنئن دا طابیعی حاتتا گرکلیلیک اۇلدوغونو گؤستریر.
سۇنوچ اۇلاراق داعوت مکتوبلارئنئن، باشئندان سۇنونا دک آیتلردن حارەکتلە یازئلمئش اۇلماسئ، مکتوبلاردا یر آلان نەرەدەیسە هر کلیمەنین قورئانی بیر تملینین بولونماسئ دیققات چکیجیدیر. بو، راستلانتئ وە کیشیسل بیر ترجیحین دگیل، رسولوللاهئن موصاددئق اۇلدوغونو گؤسترمک، موحاطابلارا دا ‘ائصر’ یۆکۆملۆلۆکلرینی حاطئرلاتما آماجئنئن سۇنوجو اۇلمالئدئر. موحاممد حامیدوللاە، رسولوللاهئن، واعظو ناصیحاتتا بولوناجاق میسیۇنرلر گؤندرمک یرینە، قئسا، اؤزلۆ وە آنلاشئلئر مکتوبلار یازمایئ ترجیح أتمەسینین حایرت وریجی بیر دوروم اۇلدوغو تثبیتیندە بولونور. آنجاق قورئان آچئسئندان باقئلدئغئندا بیر نبیدن بکلننین دە بو اۇلدوغو گؤرۆلۆر. چۆنکۆ قورئان، أهلی کیتابا یاپئلاجاق داعوتین وە اۇنلارلا مۆجادلەنین نە شکیلدە اۇلماسئ گرکتیگینی دتایلئ بیر شکیلدە گؤستریر.
سۇنوچ
یوقارئدا ألە آلئندئغئ اۆزرە، تاصدیق قاورامئنئن، قورئانئ وە اۇنون اینیش سۆرجینی دۇغرو آنلاما آچئسئندان بۆیۆک اؤنمی واردئر. قورئان، اینمەیە باشلادئغئ ایلک گۆندن ایعتیبارن کندی مشروعیەتینی تاصدیق قاورامئ اۆزریندن اۇرتایا قۇیموشتور. مثەلا قورئانئن، آللاهئن ایندیردیگی بیر واحی دگیل، ایفتیرا أدیلەرک اۇنون آدئنا اویدورولان بیر کیتاب اۇلدوغو ایددیعاسئ تاصدیق قاورامئنا وورغو یاپئلاراق رددەدیلمیش، قورئانئن واحی قایناقلئ اۇلدوغونون ایثباتئ اۇنون اؤنجەکی کیتابلارلا آراسئنداکی تاصدیق ایلیشکیسینە دایاندئرئلمئشتئر. بؤیلەلیکلە أهلی کیتابا، ایکی واحی آراسئندا قارشئلاشتئرما یاپمالارئ تکلیف أدیلمیشتیر.
مککەلی مۆشریکلری دە أهلی کیتابا یؤلندیرەرک تاصدیق قاورامئنئن بو یؤنۆیلە دۇلایلئ اۇلاراق اۇنلار ایچین دە آنلام ایفادە أتمەسی ساغلانمئشتئر. اؤتە یاندان أهلی کیتابئن موعجیزە طالبلرینە دە، موحاممدە (ع) واحیەدیلنلرین، اؤنجەکی ایلاهی کیتابلارداکیلردن فارقلئ شەیلر اۇلمادئغئ حاطئرلاتئلاراق، یاعنی تاصدیق قاورامئیلا جواب وریلمیشتیر. بو، قورئانئن واحی اۆرۆنۆ، موحاممدین (ع) دە آللاهئن نبیسی اۇلدوغونو اۇرتایا قۇیما یؤنۆیلە قورئان ایلە اؤنجەکی کیتابلار آراسئنداکی تاصدیق ایلیشکیسینین، موعجیزە دگریندە اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر. حاتتا کندیسینە ایندیریلنلرین قایناغئنا دائیر شۆبهە دویماسئ حالیندە أهلی کیتابا دانئشابیلەجگینین سؤیلنمیش اۇلماسئ، تاصدیق قاورامئنئن کیشیسل تاطمین وە گۆون ساغلاماسئ آچئسئندان موحاممد (ع) ایچین دە اؤنم تاشئدئغئنئ گؤسترمکتەدیر.
تاصدیق، تاریح بۇیونجا نبی بکلنتیسی ایچریسیندە اۇلان تۆم اۆممتلرین منسوبلارئنئ، بکلنن بیر نبییە تابیع اۇلماما ایلە یابانجئ بیرینین پشینە تاقئلئپ گیتمە ایحتیمالی آراسئنداکی گریلیمدن قورتاران یگانە اؤلچۆت اۇلموشتور. بو دورومدا، أللریندەکی کیتابئ تاصدیق أدن رسوللر گلدیگیندە اینسانلارئن اۇنلارا قارشئ چئقئشلارئنئن تک سببینین دە گؤرمزدن گلمک اۇلدوغو سۇنوجونا تاصدیق قاورامئیلا اولاشئلماقتادئر.
تاصدیق قاورامئ، سادەجە موحاممدین (ع) داعوت مکتوبلارئنداکی موحتوا وە اۆسلوبو شکیللندیرمکلە قالمامئش، قئیامتە دک یاپئلاجاق داعوت یؤنتمینی دە بلیرلەمیش اۇلماقتادئر.
تاصدیق، سادەجە سۇن شریعاتئن اؤنجەکی شریعاتلارلا سۆرچ ایچریسیندەکی ایلیشکیسینی گؤسترمکلە قالمامئش، سۇن شریعاتئن اؤنجەکیلرین یرینە قادمە قادمە گچیشینی دە ساغلامئش، بؤیلەلیکلە شریعاتتاکی سۆرکلیلیک وە دواملئلئقئن ناسئل ساغلاندئغئنئ آنلامامئزا یاردئمجئ اۇلموشتور. بو، قورئانئن اینیش سۆرجیندە یۆرۆرلۆکتە اۇلان /اۇلماسئ گرکن بیر شریعاتئن اۇلدوغونو گؤسترمەسی آچئسئندان دا چۇق مۆهیمدیر. چۆنکۆ تاصدیق قاورامئ، اؤنجەسی اۇلمایان بیر دین وە قاپقارانلئق بیر مککە آلغئسئنئ رددەدەرک دۇغرو سیەر آلغئسئنئن اۇلوشماسئنا قاتقئ ساغلاماقتادئر.
دۇک. فاتیح اۇروم


text:
چستر، ایلینوی
چستر، ایلینوی (اینگیلیسجه: Chester, Illinois) آمریکانین ایلینوی ایالتیندا یئر آلان بیر شهردیر و ۱۵٫۰۸ کیلومتر موربّع ساحه سی وار. ۲۰۱۰-جی ایلين نۆفوس ساییمی اساسیندا ۸۵۸۶ نفر و اهالی سیخلیغی ۵۶۹٫۳۷ اینسان کیلومتر موربّع دیر. بۇ شهر متر دنیز سئوییهسیندن اۇجالیقیدا یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده چستر، ایلینوی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Chester, Illinois»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).