text:
ایچکی ایشلروزیرلیگی: پاکستان 160دن آرتیق ترورچی گروه نی حمایه قیله دی
افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی پاکستان اونلب ترورچی گروه نی حمایت ایتیب افغانستان دولتی گه قرشی اوروش قیلیش اوچون بومملکت گه جونتگنی ادعا قیلیشگن.
همده بو وزیرلیک مملکتده ناقرارلیک لرشدتله شیب بارگنی عامل شومساله بولگنی نی ایتدی.
اما بوندن آلدین ایسه پاکستان افغان تامانی نی بوکبی ادعالرینی رد ایتیب کیلگن.
افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی بومملکتده اوتگن ییللرگه نسبت بوییل طالبان هجوم لری آشیشی گه پاکستان تاماندن کوپراق حمایه کورستیله یاتگنی معلوم قیلیب کورسته دی.
بو وزیرلیک سوزچیسی صدیق صدیقی حاضرپاکستان 160دن آرتیق ترورچی گروه نی مشق دن اوتیب بومملکتگه اوروش قیلیش اوچون جونته یاتگنی نی ایته دی. "بوگروه لرسانی 168گه یقین بولیب اصلی مرکزلری شمالی وجنوبی وزیرستان بولگن، اولر افغانستان خلقی بیلن اوروش قیلیش مقصدیده تربیه له نیب افغانستان گه جونه تیله دیلر، اوزبیکستان اسلامی حرکتی، حقانی ترماغی، لشکرطیبه جهش محمد وشونگه اوخشش گروه لر ایسه بونینگ قطاریگه کیره دی"
شونینگ دیگ صدیقی جنابلری طالبان نینگ هجوم لری آشیشیگه باتشقه سبب لری هم بارلیگی نی ایته دی. "دلیللری آچیق بیرینچی دن سیلاوجریانی چوزیلگنی، مخالف لربووضعیت دن فایده له نیش نیتیده، ایکیچنی ناتوکوچلری مملکتدن چیقیشی و اوچینچیسی هم یازفصلی بولگنی سبب عصیانچی لر اوتگن ییلگه نسبتن اوروش کولمینی شدتلشتیرگن لر" دییدی صدیقی جنابلری
عین حالده افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی نینگ سوزچیسی پاکستانده طالبان نینگ بیرقطاررهبرلری حیات کیچیره یاتگنی بومملکت نینگ افغانستان ایچکی مساله لریگه ارلشه یاتگنیدن دلالت بیریشی نی معلوم قیلدی.
اما شونگه قره مسدن بووزیرلیک امنیتی کوچلر بوهجوم لرنینگ آلدینی آلیشگه قادرایکن لرینی تاکیدله یدی.
افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی سوزچیسی برچه جبهه لرده طالبان گه قتیق ضربه بیریلیب کوپلب حدودلرنی قیته نظارت لریگه آلگنلرینی ایته دی.
عین حالده افغانستان ایچکی ایشلروزیرلیگی گه کوره کونی کیچه شمالی تخارولایتیده طالبان بیلن پلیس اورته سیده یوزبیرگن توقنه شووده اون عصیانچی هلاک بولیب وییگیرمه دن آرتیق قوراللی یره لنگن.
شونینگ دیک بدخشان ولایتی نینگ جرم تومنیده هم طالبان بیلن پلیس کوچلری اورته سیده اوروش دوام ایتماقده. ایکی تامانگه هم تلفات بارلیگی خبربیریلماقده.
یقینده هلمند، فاریاب و قندوزولایت لری نینگ بیرقطارحدودلری طالبان نینگ کینگ هجوملریگه توتیلیب نتیجه ده بیرقنچه حدودلراولرنینگ نظارت لریگه وقتینچه لیک اوتگندی.
دولت کوچلری بیلن طالبان اورته سیده یوزبیرگن بواوروش لرده ایکلله تامان گه آغیرتلفات قالدیریشی دن تشقری عادی اهالی نینگ هم تلفاتی گه سبب بولگندی.
بوندن آلدین هم افغانستان دولتی پاکستان نی عصیانچی لرنی قوللب قوتله شیب کیله یاتکن لیککه عیب لب کیلگن ایدی.
اما پاکستان تامانی ایسه بوکبی ادعا لرنی دایم رد ایتیب ترورچیلیک که قرشی کوره شه یاتگنی ایتیب کیلگن.


c: text/html

text:
امیرعلیشیرنوایی هیکللیگه زیان ایتکزلدی
افغانستان شمالیده گی مزارشریف شهریده ینگی برپا ایتلگن میر علیشیر نوایی هیکل لیگه نامعلوم کیشی لر تامانیدن ضررایتکزلگن.
بو عملگه قول اورگنلیگی یا کیم بویوروق بیرگنلیگی معلوم ایمس اما بلخ رسمی لری بوندی عملگه قول اورگن کیشیلرنی تاپیشلرینی وعده بیرگن.
نوایی هیگل لیگه ضرریتگزلگن لیگی نی کورگن کوپلب مزار شریف اهالی سی بو ایش فرهنگ دشمنلری تمانیدن عملگه آشرلگن لیگی نی اورغولشردی.
اهالیگه کوره پولیس کوچلری دواملی موجود بولیب کیلگن و شهر نینگ قاق مرکزیده گی جاده لر نینگ بیریده بوندی عکس الفرهنگ عمل نی یوز بیریشی قبول ایتلر حالت ایمس. اولرگه کوره افغانستان حکومتی بوندی انسانلرنی باشقه فرهنگی ساحه لرگه ضرر بیرمس لیک لری اوچون تاپیب جزاگه تارتیشی کیرک.
بلخ ولایتی رسمیلری هم ییرته لب ،نوایی جاده سیگه کیلب یوز بیرگن اوشبو حالت دن افسوسده ایکن لیک لرینی اورغولشدی.
قبول قیلیب بولمیدگن عمل
بلخ ولایتی نینگ فرهنگ و یاشلر ریاستی نینگ باشلیغی صالح محمدخلیق جنابلریگه کوره او بو مسله نی بلخ ولایتی خوف سیزلیک مسوللری بیلن اورته گه قویب ، بو عمل گه قول اورگن شخص لرنی تاپیش اوچون سعی و حرکت باشله تیلگن.
"مین بلخ ولایتی نینگ فرهنگی مسوللی صفیتیده بو عمل نی قاره لی من، بو فقط گینه نادان و فرهنگگه قرشی انسان لر تمانیدن یولگه قویلگن.نوایی بیر خلق و ملت گه محدود ایمس بیز افغانستان لیک لر نوایی گه چوقور حرمت قیله میز. ،بوندی بیر ایش نی یوز بیریشی در حقیقت بیزنی هم خفه قیلیب قویدی، مین بو خصوصده بلخ خوف سیزلیک کوچلری بیلن صحبت لشتیم، اولر هم بوندی فرهنگی فعالیت لرگه بوندن کیین ضرر بیرلمس لیگی گیرک لیگی و همده منه شو ایشگه قول اورگن شخص لرنی هم قولگه الیب جزا گه تارتیش لرینی وعده بیرشدی دیدی." بلخ ولایتی نینگ مدنیت ریاستی باشلیغی صالح محمد خلیق"
مزار شریف شهریده نوایی نامیگه قویلگن تورت یول یا چار راهه ده یقنده ایرم اوزبیک فرهنگیلری تثشبثی بیلن نوایی نینگ مرمر تاشدن ایشلنگن یرم هیکلی قوریلگن ایدی. اون مینگلب چه دالر صرف لنگن اوشبو هیکل قریب بیر ای لیک زحمت لردن کیین منه شو کونلرده ایشی نهایه تاگن ایدی.
اوشبو هیکل نینگ بلند قسمید،مسلمانلر خلیفه سی حضرت علی گه منسوب، روضه نینگ کورنیشی هک ایتللگن و یان اطرافیده ایسه روضه شریفه تاریخ چه سی، اوزبیک فارس ، پشتو و انگلیس تیلریده یازیلگن. طاق ننیگ ارقه قسمیده ایسه نوایی ایجادیاتدن ایرم نمونه لر ونوایی نینگ قسقه حیات تاریخ چه سی یازیلگن.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اوغیرلنگن چاپان لیک ژورنالیست قویب یوبارلدی
افغانستان شمالیده گی قندوز ولایتدن کیله یاتگان خبرلرگه کوره، اوشبو ولایتده بوندن 8 آی الدین اوغیر لنگن جاپان لیک ژورنالیست آزاد ایتلگن.
قندوز ولایتی نینگ محلی رسمیلری، بو ژورنالیست نی آزاد ایتلگن لیگی نی تصدیق لشگن اما اونی حاضر قییرده ایکن لیگی و قندی آزاد ایتلگن لیگی حقیده معلومات لری یوق لیگی نی ایتشماقته.
قندوز ولایتی نینگ والی سی انجنیر محمد عمرگه گوره، جاپان لیک ژورنالیست کیچه، اوشبو ولایت نینگ دشت ارچی ولسوالیگده آزاد ایتلگن.
جاپان لیک ژورنالییست بوندن 8 آی الدین قندوز و بغلان شاه یولی آره سی قوراللی طالب لر تمانیدن اوغیرلنگن ایدی.
قندوز ولایتی نینگ والی سیگه کوره، اولر بو ژورنالیست قندی و نیمه شرایط لر بیلن قویب یویاریلگن لیگی حقیده یترلی معلومات گه ایگه ایمس، فقط قندوز ولایتی نینگ جاسوس لیک خذمتی بو ژورنالیست نی قویب یوباریلگن لیگی نی محلی رسمیلرگه خبر بیرشگن.
قندوز ولایتی نینگ والی سیگه کوره ، طالب لر تمانیدن قویب یوباریلگن ژورنالیستنی قییرگه آلیب کیتلگن لیگی و سقلنه یاتگان لیگی هم معلوم ایمس.
ایرم خبرلرگه کوره، بو ژورنالیست نی مسلمان ایکن لیگی و روزه حیتی کیرب کیلیشی مناسبتی بیلن طالب لر تمانیدن عفو ایتلگن لیگی ایتلماقته.
تصدیق لنمه گن بعضی خبرلرگه کوره، طالب لر تمانیدن آزاد ایتلگن ژورنالیست کابلده گی جاپان ایلچی خانه سیگه آلیب باریلگن اما حاضرگه چه جاپان نینگ کابلده گی ایلچی لیگی بو خصوصده مناسبت بیلدرشمه گن.
افغانستان شمالیده گی قندوز وبغلان ولایت لری مملکت شمالیده گی ناتینچ حدودلردن سنه له دی، اوشبو منطقه لرده طالب لر و حزب اسلامی اعضالری فعالیت آلیب باریشه دی.
قندوز وبغلان ولایت لری ژورنالیست لر اوچون خطرلی حدودلرگه ایلنگن، بوندن قریب بیر ییل الدین قندوز ولایتده بیر خارجی ژورنالیست بیلن طالب لر تمانیدن قولگه آلینگن افغانستان لیک ژورنالیست منادی قوتقروی عملیاتی جریانیده هلاک بولگن ایدی.


text:
انلیک- کیرشانین سیرری
ناصر مرقاتی
ناصر مرقاتی
انلیک- کیرشانین سیرری
بیر نئچه آی اؤنجهدن بری بو باکی کاناللاریندا بیر اؤزهل دیش فیرچاسینی رئکلاملاییرلار. رئکلامچینین دئدیینه گؤره بو، هم دیشلری همده یاناقلاری سیلیب تمیزلییهن، بیر فیرچا دیر. آنجاق ایلک گؤنلرده بیلمیردیم نهدن من هر یول بو رئکلاملاری گؤروب یا ائشیدنده یادیما انلیک- کیرشان دوشورو.
یادیما گلیر قدیم زامان بیزیم شههرده بو ساچ دوزتمه مئزونلاری هئچ تاپیلمازدی. تبریزده، (و حتمن آیری شههرلردهده)، هر بیر محللهده یالنیز بیر قاشآلان خانیم واریدی، ندنسهده چوخونون آدی فاطمایدی. بو «قاشآلان فاطما»لار ائولره گلیب کیشیلرین گؤزلریندن ایراق خانیملاری اوزاداردی قاباغینا، اوزلرینه ساپ سالیب و قاشلارین آلاردی. تویدا، بایرامدا دا گؤرهردین قادینلار باشلارینا حنا قویوب گؤزلرینه سورمه، قاشلارینا مَسمه «وسمه» چکیب و قاشآلان فاطمالاردا اولارین اوزلرینی خورتلامیش اؤلو کیمی کیرشانلا آغ-آپ- باغ آغاردیب و یاناخلارینی انلیکله آلما کیمی قیپ- قیرمیزی قیزارداردیلار. بئلهیدی او زامانین بزهنمهلری. ایشیم یوخدور کی، بو بزهک-دوزهکلر فرانسه لوئیلرینین سارایلاریندان یا هاردانسا بیزه ایرثه یئتیشمیشدی! آنجاق من هئچ باش چیخاردا بیلمزدیم نهدن قادینلار اوزلرینی ائله گژ کیمی دوٌمآغ و یاناخلارین ائله قان قیرمزی ائلیردیلر؟! سورالار بیرآز یاشا دولوب، واقیف، موعجوز و یا عاشیقلارین شعرلرینده آغ بهنیز، آلما یاناق و بو کیمی گؤزللمهلری ائشیتدیکده قاشآلان فاطمالار هونرینین دهیرینی باشا دوشدوم.
هئش سؤزوم قاشآلان فاطمادا دا دئیلدی، انلیک- کیرشاندایدی. دوغروسو ایلک دفعه یادیما انلیک- کیرشان دوشنده فاطما خانیملار گلیب تیکیلدیلر گؤزومون قاباغینا. نهسیرر واریدی دیش فیرچاسینین رئکلامیلا انلیک- کیرشان آراسیندا؟ من بیلهسی مودئرن انلیک- کیرشانلاری فیرچایناندا اوزه و یا یاناغا یاخماق اولار آنجاق فیرچاینان اوزدن و یا یاناخدان سیلینمهسین گؤرمهمیشم. ایلک گونلر، هر یول بو رئکلامی گؤردوکجه کؤنَزلیکنن هارداسا بیر گؤزهگلمز و سیررلی ایلگی دالیجا گزدیم، آما دویونو آچابیلمهدییمه گؤره گئتدیکجه بیر باشین بوشا بوراخدیم
او گون، نسه یئییردیم، بیردن اووودومو دیشلهدیم. آستاجا باغیردیم. خانیم میطباخدان سوروشدو: "نه اولدو؟" دئدیم: "هئچنه اووودوم قالدی دیشلریمین آراسیندا!" بونو دئدیکده یئنهده دیشفیرچاسی و انلیک کیرشان تاخیلدی بئینیمه و نئچه گون منی گیجللندیرن او گیزلی سیرر بیردن آچیلدی. بو سیرر یاناق سؤزوندهیدی، رئکلامدا دئدیینه گؤره بو یئنی فیرچالار هم دیشلری و همده یاناغی تمیزلیرلر، بو عاغیلا سیغیناسی اولابیلمز. دئمک هانسیسا چوخ بیلگین بیر ترجومهچی، البتتهکی تئرمینولوقییا کومیسیاسی رهبرلییی آلتیندا، لاپ قدیملر پالتوو و یا پئنجهیی ترسه- اوواند ائلییهن کیمی یازیق اینسانلارین اوزونده «اووودا»نان «یاناق»ین یئرینی ترسه- اوواند ائلییبلر. او دا هاردا؟ رسیمی و غئیری رسیمی تئلویزیون کاناللاردا. او دا کیمین رهبرلییی آلتیندا؟ البتته کی بیر رسمی اورقانین نظارتی آلتیندا!!!
بلکهده آدینی ترئیلی چکمییَن «آذربایجان علملر آکادئمییاسی یانیندا تئرمینولوقییا کومیسیاسی»نین ایددیعا ائلهدییی «گؤرولن چوخ موهومم ایشلر»ین بیریده اووودنان یاناغین یئرلرین ترسه- اوواند ائلمکدیر!!!!
7 دئسامبر 2010 برلین


text:
اسرائیل طیاره سی سقوط قیلدی
اوشبو طیاره نینگ غزه نواریده سقوط قیلگن لیگی بیلدیریلدی
غزه چیگره سیده اسرائیل نینگ پیلوت سیز کشف طیاره سی قولب توشدی.
اسرائیل معارف روزنامه سی نینگ اسرائیل اردوسی سوزلاوچیسی گه تینتیریب بیرگن خبریده, اسرائیل گه عاید پیلوت سیز طیاره نینگ کونده لیک فعالیت لری جریانیده قولب توشگن لیگی بیلدیریلدی.
شاهد لر اوشبو طیاره نینگ غزه نینگ اورته قسم لریده بوش بیر ساحه گه سقوط قیلگن لیگی نی معلوم قیلدی.
خودی منه شوو حادثه بیلن جاری ییل نینگ ایلک کون لریدن بیری غزه, غربی نوار, لبنان و سوریه چیگره سیده توپلم 10 اسرائیل طیاره سی قولب توشگن بولدی.


text:
سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری
سوی قیریما معروض قالان آذربایجان توپونیملری
ناظیم موصطافا
کؤچورن: عباس ائلچین
هر هانسی بیر اراضیده توپونیملر سیستئمینین فورمالاشماسی اوچون یوز ایللر، بلکه ده مین ایللر لازیمدیر. جنوبی قافقازدا قدیم تورکلره، اوغوز و قیپچاق بویلارینا مخصوص توپونیملرین یارانماسیندان مین ایللرله زامان کئچیر. آذربایجان، گورجوستان و ایندیکی ائرمنیستان اراضیسینده اون مینلرله توپونیم محض تاریخین قدیم قاتلاریندا فورمالاشمیشدیر. قدیم تورکلر یاشادیقلاری اراضینین جوغرافی رئلیئفی، تاریخی شخصیتلرینین و طایفالارین آدلاری آدلاندیرمیشلار.
بو گون ائرمنیستان رئسپوبلیکاسی آدلانان دؤولت اساسن تاریخی آذربایجان تورپاغی اولان ایروان خانلیغینین اراضیسینده یارادیلمیشدیر.
1827-جی ایلده ایروان و ناخچیوان خانلیقلارینین روسییا طرفیندن ایشغالیندان سونرا یارادیلان یئنی اینضیباطی-اراضی واحیدینده یعنی - " ائرمنی ویلایتی " نین اراضیسینه داخیل ائدیلن 1111 کنددن یالنیز 62-ده ائرمنیلر یاشاییردی. اونلار دا 1828-جی ایلدک بورایا کؤچورولموش ائرمنیلر ایدی. یئری گلمیشکن، گؤستریلن 62 کندین آنجاق 14-نون آدی ائرمنی منشالی ایدی.
آردینی اوخو/ Ardını oxu


text:
نیلس دالن
نیلس دالن - آگا کوکر و دالن لایت این ایختیراچیسی، آگا شیرکتینین یارادیجیسی، فیزیک اوزره نوبل اؤدولینین صاحبی سوئدلی عالیم. ۱۹۱۲-جی ایلده فنرلرین آچیلماسیندا ایستیفاده ائدیلهن قاز باطری ایله بیرلیکده ایستیفاده اولونان آوتوماتیک تنظیملییجینی ایجاد ائتمهسی ایله الاقدر نوبل فیزیک اؤدولینی قازانمیشدیر.
ایچیندهکیلر
گنجلیک ایللری[دَییشدیر]
داله واسترا گؤتالاند شهرینین کیچیک بیر کندی اولان ایستانستوپدا آنادان اوْلموشدور. عائلهسینین فئرماسینی ایداره، سوْنرا ایسه بوستان، سود محصوللاری و توْخوم تیجارتی ساحهلرینده گئنیشلتدی. ۱۸۹۲-جی ایلده سود یاغینی تست ائدیب سودون کئیفیتینی اورتایا قویان بیر آلت ایجاد ائتدی و بو یئنی ایجادینی گوستاو ده لاوالا گؤسترمک اۆچون ایستوجکهولما گئتدی. ده لاوال ایجاددان چوخ ممنون قالدی و اؤز-اؤزونو اؤیرهدن دالنی ساده تکنیکی تحصیل آلماسی اۆچون جسارتلندیردی. دالن جهالمئرس تکنیکی بیلیم یوردوسی قبول اولدو. ۱۸۹۶-جی ایلده ماستئر و دوکتورلوق تاماملامیش اولاراق جهالمئرس تکنیکی بیلیم یوردو ترک ائتدی. دالن تام گوستاو ده لاوالین تیپینده اولان بیر ایختیراچی ایدی.ایمکانسیز شئیلری سیناماقدان قورخمازدی، لاکین شیرکت اقتصادیاتی رهبرلیینده اولدوقجا دقتلی داورانیردی. بیر محصولو بازارا چیخارتمازدان اوّل بازاردا ایشتیراک ائده بیلجییندن امین اولوردو.
آگا کاریئراسی[دَییشدیر]
۱۹۰۶-جی ایلده دالن بیر استیلن اۆرتیم (تولید)چیسی و پایلاییجیسی اولان قاز باطری شیرکتینده باش مۆهندیس اولاراق وظیفه آلماغا باشلادی. ۱۹۰۹-جی ایلده بو شیرکتده مودیرلیک سِمتینه یوکسلدی و شیرکتین آدینی سوئنسکا آکتیبولاگت گاساکومولاتور اولاراق دییشدیردی. آگا دالنین محصوللاریندان ایستیفاده ائدیلهن دنیز فنرلرینی اینکیشاف ائتدیرمهیه باشلادی. ۱۹۱۰-جی ایلده شیرکت لیدینقودان بؤیوک بیر توْرپاق ساحهسی آلدی و ۱۹۱۲-جی ایلده اۆرتیم (تولید) تسیسینین تاماملانماسییلا ایستوکهولمدان بورایا کؤچدولر.
حیاتی بویونجا آگا سوئدده ان یئنیلیکچی و ان بؤیوک اۆرتیم (تولید)ا صاحب اولان شیرکت اولدو. نهایت ۱۹۷۰-جی ایللرین اوّللرینده آگا شیرکتی داخیل اولدوغو بازارلارین آزالماسی سببیله صنایع ساحهسینده ایستیفاده اولونان قازلارین اۆرتیم (تولید)ی اۆزرینده ایشلهمهیه باشلادی.
دالن لایت[دَییشدیر]
دالن اوّللر چوخ یانان کربوهیدروژن تؤرهمهسی اولان بیر قاز ایله- استیلن ایله چالیشیردی. دالن آگا آدیندا بیر باغلاما واسطهسی ایجاد ائتدی. بو واسطه قازی هوپدوروب اعتبارلی بیر شکیلده ساخلاییردی و بو سببدن تیجارت اولاراق ایستیفاده ایمکانی تامین ائدیردی.
استیلن حَددیندن آرتیق پارلاق آغ بیر ایشیق ساچیردی. نتیجه اولاراق LPGده دونوق ایشیغی اولان دنیز فنرلری عوضینه استیلن ایستیفاده ائتمهیه باشلادیلار. دالن یئنی یاناجاغینین ایستیفادهسینده ایشه یارایاجاق گونش والفلری آدیندا یئنی بیر ایجاد اینکیشاف ائتدیردی. بو آلت ایشیغین یالنیز گئجه یانماسینی تامین ائدن انرژییه قناعت ائدیردی و فنرلرین ایستیفاده اؤمرونو اوزادیردی.دالن فلاشر آدلی جیهاز یاراتدی. جیهاز قاز ایستئهلاکینی یوزده دوخسان نیسبتده آزالدیردی. بو آردیجیل اۆرتیم (تولید)، ساغلام و کیچیک واسطهلر ایسکاندیناویا کیمی دالغالی بیر ساحلی داها اوزونموددتلی و اعتبارلی ساخلاییردی. آگا دنیز فنرلری بوتون پاناما کانالینی ایشیقلاندیریردی.
آگا کوکر[دَییشدیر]
دالن ۱۹۲۲-جی ایلده آگا کوکر آدلی بیر جور اوجاق اولان ایجادینین پاتنتینی(ایختراع ثبتی) آلمیشدیر. اوجاقنین اوزریندهکی تجروبهلرینی ۱۹۱۲-جی ایلده آگا لیدینقویا کؤچدویو بیر واختدا اینشا ائتدیی ویلا اکباکندکی فردی مطبخینده گرچکلشتیرمیشتیر. لاکین ایجادینی اؤز گؤزلریله گؤره بیلممیشدیر. بونون سببی ایسه ۱۹۱۲-جی ایلده بیر تست اثناسیندا اولان پارتلامادا گؤزلرینی ایتیرمهسی اوْلموشدور. اوجاقنی اینکیشاف ائتدیرمیی عائلهسینین کمکی ایله حیاتا کئچیرمیشدیر.
شخصی حیاتی[دَییشدیر]
دالنین والیدئینلری آندرس و لوویس دالن اوْلموشدور. ۱۹۰۱-جی ایلده آلما پرسون ایله ائولنمیشدیر. ایکیسی اوغلان، ایکیسی قیز اولماقلا ۴ اوشاقلاری اوْلموشدور.
- مایا سیلفوئرستولپئ ایله ائولنمیشدیر. (۱۹۰۴-۱۹۹۵)
- گوننار (۱۹۰۵-۱۹۷۰)
- آندرس (۱۹۰۷-۱۹۹۴)
- اینگا-لیسا کئئن ایلئ ائولنمیشدیر. (۱۹۱۰-۲۰۰۶)
۱۹۱۲-جی ایلدکی قزا[دَییشدیر]
۱۹۱۲-جی ایلده دالن باطریون ماکسیموم تضییقیندهکی تئپکیلرینی اؤلچرکهن آسئتیلئندئن اؤتری حاضیرلانمیش پارتلامادا گؤزلرینی ایتیرمیشدیر. عینی ایلین داوامیندا نوبل فیزیک اؤدولینی قازانمیشدیر. چوخ خسته اولدوغو اۆچون دالنین یئرینه مراسیمده کارولینسکا اینستیتوتوندا گؤز نوخوشلوقلری پروْفسورو اولان قارداشی آلبین دالن قاتیلمیشدیر. تانیتما تقدیماتی، بیلیمین اینکیشافی اۆچون اؤز فردی تهلوکسیزلیینی تهلوکهیه آتمیش دالن ایلتیفات خصوصیتینده ایدی. کور اولماسینا باخمایاراق دالن آگا شیرکتینی ۱۹۳۷-جی ایلدهن اؤلنه قدر ایداره ائتمیشدیر. حیاتی بویونجا ۱۰۰ پاتنت (ایختراع ثبتی)ه صاحب اوْلموشدور.
اؤدوللار[دَییشدیر]
- ۱۹۱۲-جی ایلده فزیکا اوزره نوبل اؤدولی
- سوئد کرال علملر آکادمیسینین عضوو
- علم و مۆهندیسلیک آکادمیسینین عضوو


text:
نورنی ذخیره قیلیش
تحلیل و تیکشیروو
نورنی ذخیره قیلیش
وکالتنی کوزلهگن اوروشلر، اروپاده رواجلنگن عرقچیلیک، آلمانلیک سیاستچیلر تیزلیک بیلن نازیست گه قره ب یونه لگن و یقین شرقده یکونلنمه گن اوروشلر انسانلرنینگ کیله جگی گه قره ته امیدلریگه دواملی سلبي تأثیر قالدیریب کیلماقده.
دنیانی بیرالو توپیگه ایلنتیرماقچی بولگن عقلدن آزگنلر سعی- حرکت، حیاتگه قره ته امید بیرماقچی بولگن انسانلر هم باردیر البته. چهاریک عصردیر اینگ یخشی خبرنی اوتگن کونلرده استرلیادن ایشیتدیک. خبرگه کوره سیدنی نامیدهگی عالی بیلیم یورتی عالملری، اولر نورنی سیس تولقینلری شکلیده کامپیوتر چیپیده ذخیره قیلیشنی بجردیلر.
فزیک تعلیمی آلگن بیر کیشی صفتیده بو مین اوچون جوده مهم بیر خبر ایدی. درّاو تدقیق قیله باشله دیم. علمي مجله لرنی تدقیق قیلر ایکن، خبرنینگ حقیقت ایکنینی کورگچ جوده هم خرسند بولدیم. سیوگن انسان بیلن اویلنیش اوچون تکلیفینی قبول ایتیشی یاکه فرزندلی بولیش کبی حسلر پیدا بولیب جوده خرسند قیلووچی بیر خبر ایدی. فقط گینه مین اوچون ایمس، فزیک تعلیمی آلگن و فزیک علمي بیلن شغللنگن برچه لر اوچون بو خبرنی ایشیتیش جوده خرسند قیلووچی.
چونکه آدم باله سی تخمیناً یوز ییلدن بیری نورنی ذخیره قیلیش اوچون سعی- حرکت قیلماقده.
اینیقسه امریکا قوشمه ایالتلری عالملری 1949دن بیری نورنی ذخیره قیلیش فعالیتلرینی اوزلوکسیز دوام ایتتیرماقده لر. بو معناده عموماً وقت و پولینی صرفله گن امریکا قوشمه ایالتلری اکادمیک اداره سی دیر. تورکيه ده افسوس 2000 ییللرنینگ باشیدن بیری بو فعالیت فقط گینه معلومات سویه سیده قالگن. رجب طیب ایردوغان نینگ اولکه رهبریتیگه سیلنگندن سونگره بو جهتدهگی فعالیتلرگه تورکيه جمهوریتی هم جدّي روشده بودجه و وقت اجره تیشگه باشله دی.
تورکيه، اوشبو فعالیتلرگه کیچ باشله سه هم قویاش انرژیسیدن فایده لنیش بیلن بعضی نورلرنی ذخیره قیلیش صناعتیده یوریتگن فعالیتلری بیلن دنیا نینگ مهم اولکه لری قطاریده اورین آلیشنی بجردی.
مثال اوچون لایزر نوری باره سیده گی فعالیتلری دنیانینگ تخمیناً 50 ییل آرقه سیده باشلشی گه قرهمسدن، حالی حاضر باسیب اوتگن یول، پنتاگون بیلن رقابت ایته آله دیگن سویهگه کیلگن وضعیتده.
خوپ دنیا اوشبو جیم- جیت انقلابگه قندهی کیلدی، قیسقه چه بیر تاریخي جریانگه و کیلهجکده بیزگه قوشه دیگن حصه سیگه قرهش کیره ک.
مشهور Science مجله سی نینگ 1949- ییللیک سانیده ماساچوست ملی استخبارات تشکیلاتلری قویاش انرژیلی بیر اوی قورگنلرینی انگله تماقده.
قویاش اویی نینگ صالونیگه جایلشتیریلگن گلاوبر توزی، باشقه بیر افاده بیلن سودیم سلفاتلی تانکلر توله ایدی. قویاش توزلری 32 درجه ده ایریدی و انرژینی سوودن ینه فایده لی شکلده سقله دی.
کیمیاچی مريه تیلکیس و معمار ایلیانار رایموند تامانیدن ایشلب چیقیلگن تیزیم قویاش حرارتی، اولرنی سودیم سلفات تانکلریگه یونه لتیره دی، بو تانکلر هم هوا ساووق ایکن یاکه یاپیق ایکن ایچکرینی ایسیتماقده ایدی. افسوسکی ریجه لر حیاتگه تطبیق ایتیلمه دی. اویده یشه گنلر قیشلری ییترلی درجه ده ایسیتیلمه دی . تانکلر ایسه دواملی سیزدیرماقده ایدی. اویگه جایگه جایلشگن کیشیلر بیر نیچه ییلدن سونگره اوینی ترک ایتدیلر.
بو جریانده باشقه فعالیتلر هم بولدی. آیس بیر تونلری بیر سوو حوزینی موزله تیب موزگه ایلنتیرگن انرژینی ذخیره قیلماقده ایدی. کون مابینیده ایسه موز، کولر سیستمی اوچون ساووتووچی وظیفه نی اوز ذمّه سیگه آلماقده ایدی.
اقویان انرژی مودللی بطری لری، شمال و قویاش انرژیسینی ذخیره قیلیش اوچون توکسیک یاکه یانووچی بولمه گن شور سوو ایریگن حالتیدن فایده لنیشنی اورگندیلر.
آدم باله سی، شوندهی قیلیب نورنی انرژی صفتیده ذخیره قیلیشنی بجردی. درحال آرتیدن نور صفتیده فعالیتیگه یونه لدی. کمپیوتر تکنالوژیسی نینگ رواجلنیشی بیلن سکتورنینگ مهم شرکتلری بو نینگ اوچون کتّه مبلغلر صرفله دی، و هنوز هم دوام ایتماقده. بو ایشنی بجریش، دنیا نینگ بیر بورچه گیده، بیر یونیورسیتی نینگ چیگره لی بودجه سی بیلن فعالیت یوریتگن عالملرگه نصیب بولدی.
آدمزاد، نورگه تیانگن معلوماتلرنی، ایلک مراتبه کمپیوتر چیپیده تاووش تولقینلری صفتیده دیپولشنی بجردی. اوشبو اختراع الو، پول و بخارلی ماشین نینگ اختراعسی قدَر مهم اهمیتگه ایگه ایدی.
اینگ عادي بیر سویه ده مثال بیرهدیگن بولسک، نور تیزلیگیده ایشله یاتگن کمپیوترلر ایندی حیاتیمیزده اورین آله دی.
معلومات اوزه تیش هم جوده تیزلیکده بوله دی. بو فقط گینه معلوماتنی اوزه تیش و معلومات ذخیره قیلیش تیزلیگی بیلن علاقه لی.
باشقه تاماندن انسان حیاتینی بوتونله ی اوزگرتیره دی دیگن بیر اختراع. انرژی منبعلریگه حاکم بولیش اوچون باشله تیلگن اوروشلر نینگ اهمیتی قالمه یدی. عامهوي قیرغینلر بولمه یدی. چونکه نورنی سقلش، انرژینی بیریکتیریشی ینه هم آسان بوله دی دیمک دیر. نور نینگ ذخیره قیلینیشی یوقاری بیر باسقیچ، نورنینگ توقنه شووی یاکه مندل اسلوبیدن الهام آلیب اوروغلشتیریش یولی بیلن ایشلب چیقریلیشی کون ترتیبیگه کیله دی.
ساغلیق ساحه سیده هم بیر انقلاب صفتیده بوله دی. ایلدیز حجره تدقیقاتی و توقیمه لرنی ایشلب چیقریش جریانلری جدللشتیریله دی. کون، هفته لرگه بارگن مدتده.
توقیمه لرنی ایشلب چیقریش ساعت و دقیقه گه کمه یه دی. سویک و تیش ایشلب چیقریش هم عملگه آشه دی. انسانلرگه پروتیز تیش یاکه امپلانت قیغوسی بولمه یدی. نور ذخیره لش کبی فعالیتلر جوده هم تیزلشه دی.
دنیا نینگ اینگ کتّه معمالردن بیری بولگن آزیق- طعام محصولاتی ایشلب چیقریش ذخیره قیلیش معماسی هم برطرف قیلینه دی. قویاش نورینی ذخیره قیلیش، نور ویتامینلرینی هم ذخیره لش دیمک دیر. قویاش ویتامینلری رادیو اکتیف کسللیکلرنینگ معالجه سیده فایده لنیش حقیقتینی ایسله تیشیمیزده بو ایجاد نیمه دیمک ایکنینی ینه یخشی بیلگن بوله میز. نیل آرمسترانگ آیگه باسگن ایلک قدم اوچون، « بیر انسان اوچون کیچیک بیر قدم فقط انسانیت اوچون کتّه بیر قدم» دیگن ایدی. بوگونگی کونده کیچیک میکروچیپده سقلنگن نور ایسه آدم باله سی نینگ اینگ کتّه یوتوقلریدن بیری حسابلنه دی.
ایردال شیمشک


text:
وعلی ایّ حال فلابدّ من اخراج بیع الفضولی عنه بأدلّته
هر حالدا فضولی بئیعینی ایكی یول ایله بو حدیثدن خاریج ائتمكده لابودّ اولورق. 1. یا فضولی بئیعینی صحیح ائدن دلیللر واسیطهسیله 2. و یا بئیعی باطیل ائدن نهیین طلبینی، ساتیجی اوچون صحیح اولمادیغینا حمل ائتمكله. اؤزو اوچون ساتماغی نظرده توتورسا. (فضولی بئیع بو حدیثه اساساً ساتان اوچون صحیح دئییل.)
هر حالدا ایندی اولدوغوموز موضوع اوچون بو خبرله ایستیدلال ائتمگی ویجههلندیرمك مومكوندور. (یعنی هر كس بیر مالی اونا تام سلطنتی اولمادان ساتیرسا، بئیعی صحیح دئییل.)
بو حدیثه ایراد ائدیبلر. ایراد ائدنلر بئله ایدعا ائدیرلر: بو حدیثدن نظرده توتولان، او زامانلار راییج اولان بیر رسمه ایشاره ائدیر. جماعت مالیك اولمادیغی شئیی ساتیب سونرا اونو صاحیبیندن اؤزلرینه آلیب موشترییه تحویل وئرردیلر.
بو ایراد بوجور دفع اولار: بو خبرین بو موریده مخصوص اولماسینا شاهید یوخدور. بو حدیثی ایچَرَن روایتلردهده اونون بو موریده مخصوص اولماسینا ایشاره اولونماییب. (بو حدیث بعضی آیری روایتلردهده نقل اولوب)
بلی، اولا بیلر بئله دئییله: بو حدیثین و بلكه بوندان اوّلكی حدیثینده نهایت دلالتلری بئیعین فاسید (ناقیص) اولماسیدیر. بو معنادا كی بو بئیع نظرده توتولانین حیاتا كئچیریلمهسینه تام سبب ساییلا بیلمز. نتیجهده بئیعین، غرر خصوصیّتینین قالدیریلماسی شرطیله و اونا سلطنت تاپماغی ایله صحیح اولماسینین مونافاتی یوخدور. (بئیع تماماً باطیل اولمایا و غرر سببلرینین قالدیریلماسینا موراعات اولا.)
اگر ایكی نبَوی حدیثین، بئیعین فاسیدلیگینه ظاهیر اولماسیندا ایصرار ائتسن، (اوندان باشقاسیندان ایبا ائدهسن) و موراعات اولماسینا مونافاتلی اولاراق، عقدین تماماً باطیل اولماسی معناسیندا ظاهیر اولماسینا تأكید ائدرسنسه، ایكی ایشدن بیری اولاجاق: 1. بو ظاهیرین خیلافینا عمل ائدیب دئیَك: تماماً باطیل اولماق نظرده توتولماییب. 2. و یا دئیَك تماماً باطیل اولماق نظرده توتولوب آما نئچه یئرده تخصیص یئییب. تخصیص اولان یئرلر بونلاردیر: 1. رهینهنین ساتماسی. 2. ساتماقدان سونرا مالیك اولونان شئیین ساتماسی. 3. عمدی جنایته مورتكیب اولان قولون ساتماسی. 4. قوللوغا گؤره، عاغیلسیزلیغا گؤره و ایفلاسا گؤره محجور اولان شخصین ساتماغی.
بونلاردا ساتیجینین شرعاً تسلیمه گوجو یوخدور و تخصیص اولماقلارینا دا روجحان یوخدور. بو دورومدا تسلیمه گوج اولمایان بئیعلرین هامیسینین _اونا ال چاتما اومیدی اولماق شرطی ایله_ لازیم اولمالارینا مانع یوخدور. اونون فایدا وئریجیلیگی فووتا گئتمهمیش مودّت داخیلینده. (بو بئیعلر تسلیمه گوج تاپماقلا موراعات اولسونلار.)
شهید «لمعة» كیتابیندا ایتمیش بیر شئیین و قاچاق اولمایان آما قوللوغونو دانان قولون (قول اولدوغونو دانیر)، تسلیم ایمكانینی موراعات ائتمكله بئعیلرینین جاییزلیگینه تصریح ائدیب. علامه ده «تذكرة» كیتابیندا همن سؤزو احتیمال وئریب.
(نظره گلیر كی بونلاردان بئله ظاهیر اولدو: تسلیم گوجو اولمایان بئیعلر تسلیمی موراعات ائتمكله جاییز اولورلار. آما شئیخ انصاری دئییر:)
لاكین اینصاف بودور كی فقیهلرین سؤزلرینین ظاهیری، اونلارین هامیسینین غررلی بئیعین باطیللیگینه قرار وئرمكلریدیر.( بو مسألهده ایجماعلاری وار.) اونون، بوتونلوكده تأثیرسیز اولدوغو معنادا. «الایضاح» كیتابیندا بونا تصریح اولان كیمی.
بؤلوم :
یازار : صمد كامران قراملكي


text:
1 وارلیغین پئیقمبرانه اوخونوشو
پئیقمبر
کلامی
تاریخی
تانیقلار کیمی قورآن متنینین اینجلنمه سی، متنده
پئیقمبرلیگی وورقولانان
اینسانین ایدیعاسینی بو بیچیم گؤسترمکدیر کی، خالقا
دویوروب و قبول ائتمه لرینی ایسته دیگی قورآنین متنی
او´نون سؤیله دیکلری سؤزلر اولسا دا، ایلاهی قایناغا
دایانماقدادیر. پئیقمبر بو سؤزلرین اونا عآید
اولمادیغینی سؤیله مه میشدیر. بو اینجه قونویا دیقت ائتمک
گرَکیر کی، سادجه «سؤزلر»له
کلام اولوشمادیغی کیمی، «اینسان
کلامی»،
یالنیز «معنالارلا»
دا کلام ساییلماز. اینسان کلامی، دیل آدلانان
«بیان سیستئمی»
ایچینده «معنالار
و
سؤزلر»
بوتونوندن عیبارتدیر. یالنیز معنا، یا دا سؤز بیر اینسانا
عآید
ائدیلیرسه، بونا کلام سؤیلنمز. پئیقمبر، کلامین اونا
عآید
اولدوغونو سؤیله دیگینده
هم معنانین، هم ده سؤزلرین کندیسینه
منسوب اولدوغونو قبوللنمیشدیر. او، موتکللیم (قونوشان)
صیفتی ایله نیته
لنمیشدیر و موتکللیمدیر. او، بو
قونوشمانین کندیسینه عآید
اولمادیغینی سؤیله
مه میشدیر. او´نون تجروبه سی نین تانری
طرفیندن سئچیلدیگینی و او´نا «غئیبلردن
ایمداد»
گلدیگینی سؤیله میشدی. غئیبدن
گلن بو ایمداد «وحی»
اولاراق نیته
لنمیشدیر. او، بو وحی دولاییسییلا
موتکللیملییه، یعنی آنلاملی سؤزلر سؤیله مه یه قادیر
اولموشدو. بو اوزدن ده بو تکللومده (قونوشمادا) قیرائت
ائدیلنلر «آللاه
آیتلری»
اولاراق بیلینیر. یعنی آللاهدان قایناقلادیغی اوچون
آللاهین سؤزلری ساییلمیشدیر. تاریخی
تانیقلار کیمی
قورآن آیتلریندن آنلاشیلان بودور کی، پئیقمبرین
«آیتلر»
حاققینداکی یورومو آنلاتدیغیم
کیمی اولموشدور. پئیقمبر
بو آیتلرین «سؤز
و معنا»
اولاراق آللاه طرفیندن گلدیگینی و سادجه اونون قیرائت
ائتدیگینی ایدیعا ائتمیردی. بیر قورآن قاریسی نین (اوخوجوسونون)
قورآنین سؤزلری و معناسی ایله باغلی
هئچ بیر رولو یوخدور، سادجه
قورآنی تلاوت ائدر (ازبر
اوخویار). یا دا بیر سس کانالی، سسی دَییشدیرمه دن یایینا
اؤتورَر.
پئیقمبر
بو شکیلده اولمامیشدیر. قورآنین بیر نئچه تاریخی
تانیقلاریندان
بوردا ایضاح ائدیرم. بو
تانیقلاردان یارارلانماق
قورآنین معناسینی قاوراماق اوچون
قورآن آیتلریندن ایستیفاده
ائتمک آنلامیندا دئییلدیر. بیز تاریخی بیر سورویا جاواب
بولماق اوچون بو تانیقلاردان
سادجه تاریخی آنلامدا ایستیفاده
ائدیریک. سورو بودور: قورآن کلامی ایله ایلگیلی ایسلام
پئیقمبری نین ایدیعالاری نه اولموش؟
قورآنی تاریخی بیر متن کیمی اوخویان هر
کس آچیقجا پئیقمبر و اونون قؤومو آراسیندا آنلاشیلان بیر
دیالوقا تانیق
اولاجاقدیر. چئشیدلی یؤنتملرله داوام
ائدن دیالوق. پئیقمبر 23 ایل سوره سینجه موختلیف
دوروملاردا چئشیدلی سلیقه لرله اؤز پئیقمبرلیگی نین تبلیغی
ایله
اوغراشمیش و توپلومو بیر اولان آللاها
(تؤوحیده)
ایمان گتیرمه یه چاغیرمیشدی. حیجاج اهالیسینی، بوتپرستیندن
توتموش یهودیسینه و خریستیانینا قدر ایسلاما دعوت
ائتمیشدی. بو دوغرولتودا قورآن آیتلری ایله ده اونلارا
دلیل گتیرمیشدی.
بو یولدا بؤیوک ایراده و دؤنمز ایستکله یورولمادان فعالیت
ائدیردی. بو آیتلر و دلیللرده اینسانلارین دیقتینی دوغادا
و تاریخده باش وئرمیش اولایلارا یؤنلندیریردی. قؤوملرین و
اسکی پئیقمبرلرین سرگوزشتی، اخلاقی داورانیشلار اوزرینه
دانیشیر و موختلیف مثللر و تصوورلرله گله جکله باغلی موژده
لر وئریردی.
بو دعوتین قبولو و اونون یاساقلاری نین
اویقولانماسی ایله حیجاج اهالیسی نین گئرچک توپلومسال
یاشامیندا بؤیوک دَییشیکلیکلر اورتایا چیخمیشدی. اؤیله کی،
بو دَییشیکلیکلر بؤیوک بیر مدنییتین دوغوشونا اولاناق
ساغلامیشدی. بو تاریخی گئرچکلری گؤز اؤنونده بولوندوراراق
بؤیله بیر سورو اورتایا چیخار:
بوتون بو اولوشوملار بیر اینسانین اؤزونه
عآید بیلمه
دیگی، سادجه قیرائت ائتدیگی کلامدان قایناقلانا بیلرمی؟
باشقا بیر عیبارتله سورمامیز گرَکیر: بؤیله بیر کلام (اونو
کلام آدلاندیرماق مومکونسه، کی، مومکون دئییلدیر) اؤز
موخاطیبلری طرفیندن آنلاشیلا بیلردیمی کی، موخالیف،
مووافیق، مؤمین و کافیر ده اولسونلار؟ آنلاشیلمایان بیر
کلام موجاهیدلییه، بؤیوک مدنی، تاریخی و توپلومسال
دَییشیکلییه یول آچا بیلرمی؟ اینسانین دانیشماسی و
اینسانلار آراسی آنلاشما شکلی گؤستریر کی، ایسلام پئیقمبری
اؤزونو ملکلرین اونا گتیردیگی اینتیظاملی سسلری (بعضی
مؤعتزیله
موتکللیملری نین آنلاتدیغی کیمی) توپلوما اولاشدیران بیر
میکروفون، یا دا بیر سس کانالی کیمی گؤسترسه ایدی، او
زامان اونون سؤیله دیکلری موخاطیبلری طرفیندن
آنلاشیلمازدی. موخاطیبلرین آنلایا بیلمه دیگی کلام ایسه،
تاریخ و مدنییت یارادا بیلمزدی.
بؤیله اولسایدی، یعنی پئیقمبر
سادجه ائشیتدیگی سسلری توپلوما اولاشدیرسایدی، او زامان
پئیقمبر و توپلوم آراسیندا دیالوق قورولا بیلمزدی. بو
ایدیعانین معناسی دریندن و یاخشیجا آنلاشیلسین دئیه،
بورادا فلسفی باخیمدان دیلین آنلامینا دیقت ائتمه میز گرکه
جک. بو گون دیل فیلوسوفلاری آراسیندا چوخ یایقین اولان دیل
اوزرینه بیر تانیملامانی آنلاداجاغام. بو تانیم، قونونون
آنلاشیلماسینا یاردیمچی اولا بیلر. بو تانیم هم دیلین
دوغاسینی آیدینلیغا قوووشدورار، هم ده کسین دوغرولاری بیان
ائدر. آلمان فیلوسوف آلبئرت کئللئر یازیر:
دیل اینسان آراجیلیغی ایله یارادیلمیش
و ائوریلمیش «بیانلار»
بیچیملریندن اولوشان بیر سیستئمدیر. اینسان بو سیستئمی
اؤزونو بیان ائتمک، اؤزونو آنلاتماق و باشقالارینی آنلایا
بیلمک آماجی ایله ایجاد ائتمیشدیر. اینسان دیل یولو ایله
تانیملارینی دوزنله ییب باشقالارینا سونار و دَییشیک
یوللارلا گئرچکلرله اوزلشر.
بیان تورلریندن بیر سیستئم اولاراق
دیل، بئش محور اوزرینده سورکلیلیگینی سوردورَر:
1- دیلین قایناقلاندیغی دانیشان محور. 2- دیلین یؤنلدیگی
آدرئس اولاراق دینله ین محور. 3- دیلین یاتاغی اولان متن
محوری. 4- اورتاق ایله
تیشیم و آنلاتیشیم مکانی اولاراق خالق
محوری. 5-
دیلین بیان ائتدیگی ایچریک محوری.
فیلوسوفلار آراسیندا ان چوخ قبول
ائدیلن دیل اوزرینه بو فلسفی یاناشما دیلین کوللئکتیو
اینسانی بیر فئنومن اولدوغونو وورقولار. دَییشیک قوراللاری
و عونصورلری
اولان دیل، یالنیز بو قوراللارین و
عونصورلرین
گئرچکلشدیگی یئرده واردیر. قوراللارین و
عونصورلرین
اولمادیغی یئرده دیل تامامن اورتادان قالخمیش اولار. بو
قونو اوزرینه درین-درین و گئنیش دوشونن ویتگئنیشتئین
فلسفی آراشدیرمالاری نین ایکینجی ائوره سینده بؤیله قرارا
گلمیشدی کی، قونوشماق اینسان حیاتی نین بیر شکلی و
داورانیشین آیریلماز اؤنملی پارچاسیدیر. بوردان یولا
چیخاراق دا فیلوسوف «دیل
اویونلاری»
تئوریسینی اورتایا آتدی. اوندان سونرا ایسه، آوستین
ویتگئنیشتئینین تئوریسینی اؤز «قونوشما
حرکتی»
تئوریسی ایله بوتونلشدیردی.
بو تانیما گؤره بیر شخص موعین سؤزلر و
معنالارین اونا ملکلر کیمی واسیطه لرله قیرائت ائدیلدیگینی
سؤیله ییب بونلاری موخاطیبلرینه سانکی بیر میکروفونلا
یانسیدارجاسینا یانسیدا بیلر. عئینی اینسان داها سونرا بو
جومله لری سؤیله ین من دئییلم دئیه
رسه، بؤیله بیر دورومدا اوصول
علمی نین منطیقینه گؤره «تصدیق
دلیلی»
اولمایاجاقدیر. بو کلامین موخاطیبلره
«سؤیله
ییجی»سی
اولمادیغیندان بو جومله لرین اؤته
سینده هئچ بیر جیدی ایراده
گؤرونه مز. بو جومله لری (کی، اونلاری جومله ده
آدلاندیرماق اولماز) هئچ بیر شکیلده اینجله ییب آچیقلاماق
مومکون اولاماز. بو جومله لری قیرائت ائتمک اولماز. بو تور
جومله لر سادجه سؤیله ییجیسی
اولماماقلا یئتینمز، هم ده داها اؤنجه سؤیله دیگیمیز کیمی،
اؤزونو گئرچکلشدیرمک اوچون دیلین بئش محوریندن ده یوخسون
اولار. بؤیله جومله لری عرب دیلی نین اؤرنکلری کیمی قبول
ائتمک اولماز. بورادا دیلین
بیرینجی محورینی اولوشدوران کلامین سؤیله
ییجیسیندن آماجیمیز سسلری
طوطو
قوشو و یا میکروفون کیمی یانسیتان آراج دئییلدیر. سؤیله
ییجیدن مقصد دوشونه بیلن
اینساندیر کی، اونون سؤزلرینی آنلاماق و بو سؤزلری اونا
عآید
بیلمک مومکوندور. بو دورومدا «بو
سؤزو فیلان شخص سؤیله میشدیر»
دئمک اولار. سسلرین پئیقمبر آراجیلیغی ایله یانسیماسی
تئوریسی ایله ایلگیلی بونلار دوشونوله بیلر:
«بیر اینسان
تانری قاتیندان اونا جومله لرین قیرائت ائدیلدیگینی و او
دا عئینی جومله لری موخاطیبلرینه یانسیتدیغینی ایدیعا
ائدیر.»
آنلاملی ایدیعا اولاراق بؤیله بیر ایدیعا آراشدیریلا بیلر.
آنجاق بو دورومدا موخاطیبلرینه یانسیتیلان بو جومله لر
دیلین گئرچکلشمه سی اوچون گرَکن
محورلردن یوخسون اولدوغوندان کیمسه نین کلامی کیمی
ساییلاماز و بو اوزدن ده هئچ بیر آنلامی اولاماز. آیریجا،
بو جومله لر موخاطیبلر طرفیندن ده آنلاشیلیب
آراشدیریلاماز. بؤیله بیر دورومدا سؤیله
ییجی نین تانری اولدوغونو تصوور
ائدیب دیلین دیگر گئرچکله
شیم محورلری بو یوللا مومکون اولموشدور
گؤروشونه وارماق اولار. آنجاق بو، دوغرو تصوور دئییلدیر.
دیقت ائده جک اولورساق، اؤز تجروبه سیندن قایناقلاناراق
پئیقمبرین موخاطیبلرینه اولاشدیردیغی بو سؤزلرین بیر سؤیله
ییجیسی نین وار اولدوغو اورتایا
چیخماقدادیر. بو دا تانری، یا دا ملکدیر. آنجاق پئیقمبرین
موخاطیبلری اوچون بو جومله لرین سؤیله
ییجیسی یوخدور. موخاطیبلر
پئیقمبرین ایچ دونیاسیندا نه
لرین اولدوغونو آنلایامازلار.
کیمسه پئیقمبرله قونوشورمو؟ کیمدیر پئیقمبرله قونوشان؟
نئجه قونوشور؟ بوتون بونلارین هامیسی پئیقمبرین شخصی
تجروبه سی و ایدیعاسیدیر کی، یالنیز اؤزو بو
حاقدا بیلگییه
صاحیب اولا بیلر. آنجاق پئیقمبرین اؤز بیلگیسی بیله، بو
قونودا اینسان بیلگیلری نیته لیگینده اولاماز. بو دورومدا
بؤیله بیر ایدیعادا بولونان پئیقمبر، بو جومله لری
موخاطیبلرینه اوخویوب و اونلاردان بو سؤزلره صیرف تانری
کلامی اولدوغو اوچون ایمان گتیرمه لرینی ایسترسه، اصلینده
بیر شکیلده خالقدان آنلامایاراق ایمان گتیرمه
یی طلب
ائتمیش
اولور. اؤیله ایسه، موخاطیبین
آنلاییب ایمان گتیرمه سی اوچون پئیقمبر بو جومله لری
بیر-بیر آچیقلامالی و بو جومله لرین اونون پئیقمبرلیک
تجروبه سینده نه آنلاما گلدیکلرینی ایضاح ائتمه لیدیر.
پئیقمبرین اورتایا قویدوغو بو قدر دیالوقو، موجادیله،
موخالیفت و مووافیقتی، جیهاد و توپلومسال دَییشیکلیکلری،
مدنی، سیاسی یوکسه لیشلری نئجه آچیقلاماق اولار؟ پئیقمبر
اؤز موخاطیبلرینه بؤیله سؤیله میش اولا بیلرمی کی، هئچ بیر
کلام اؤزللیگی داشیمایان بو سؤزلر گئرچکدن تانری کلامیدیر
و بو کلامین معناسی وار، سیز بو کلامی قبول ائدیب ایمان
گتیرین و معناسینی دا مندن سورون! بؤیله بیر شئیی ایدیعا و
تصوور ائدیب تصدیقله مک اولارمی؟
«قورآن آچیق-آیدین عرب دیلینده»دیر
جومله سی قورآنین بیر نئچه یئرینده بیان ائدیلمیشدیر. یا
دا «قؤوم
دیلی»نده
دیر سؤیلنمیشدیر. عجبا، ایسلام
پئیقمبری کیمسه
نین کلامی اولمایان بو سؤزلری
اؤز موخاطیبلریندن سادجه عیبادت یولو ایله آنلامالارینی
ایسترمی ایدی؟ عجبا، پئیقمبر دعوتینین بو قدر عاغیل دیشی
اولماسی مومکوندورمو؟ عجبا، قورآن متنینده مؤوجود اولان و
آیتلری آنلاملی قیلیب عقلی
آچیقلامالارا تابئع
توتان موختلیف یوروملاری گؤرمه
مه لی ییکمی؟
قورآنین 47-جی سوره سی نین 24-جو آیتینده دئییر:
«ندن قورآن
اوزرینه دوشونمورسونوز؟»
قورآندا قورآن اوچون شفا، هیدایت، بصیرت،
موعیظه،
دلیل، کیمی اؤزللیکلر تانینمیشدیر. دلیل اساسی عیبادته
دایانان بیر متندن بؤیله صیفتلر بکله مک اولارمی؟ عجبا،
حضرت محمدین وفاتیندان سونرا موسلمان عالیملر طرفیندن
قورآن اوزرینه یاپیلان آچیقلامالارین هامیسی
آنلامسیزدیرمی؟ ندن موسلمانلار بو آچیقلامالاری
یاپیردیلار؟ چونکو قورآنی دوشونولن، آچیقلانماسی مومکون
اولان متن کیمی آنلاییردیلار. عجبا، بو گون بیز قورآن
اوزرینه آچیقلامالار یاپارکن آنلامسیز و باطیل ایشلرله می
اوغراشماقداییق؟ آیریجا، 17-جی سوره نین 88-جی آیتینده
قورآنین بنزرسیز کیتاب اولدوغو وورقولانماقدادیر. سادجه
عیبادت و ایمان اوزرینه دایالی اولان جومله لری پئیقمبر
خالقا اؤتورن بیر کانال اولسایدی، او زامان بو وورقونون
بیر آنلامی اولاردیمی؟ قورآنین باشقا تاریخی
تانیغی دا
بودور کی، قورآندا ایسلام پئیقمبری داخیلی بصیرتله
آخیرتی موژدله مکله، تانری رحمتینی دیله گتیرمکله، تانری
عذابلاریندان اینسانلاری ساقیندیرماقلا، دوغرو یولا هیدایت
ائتمکله،
اینسانلارین تؤوحید قونوسونداکی ایختیلافلارینا حاکیملیک
ائتمکله اینسانلاری تانرییا اینانماغا دعوت ائتمیشدیر.
سادجه تانری قاتیندان گلن سسلری اینتیقال ائتمکله گؤرَولی
اولان بیر اینسانا بو قدر صیفت و فعالیتلری
عآید ائتمک
مومکونمودور؟ اینسانلیق حیاتینی بو قدر دریندن ائتکیله
ین بؤیله بیر اینسان
اوچون بو قدر بسیط رول دوشونمک
اولارمی؟ بوتون بو ایشلری پئیقمبر بیرینجی نؤوبه ده قورآنی
خالقا اوخویاراق خالقین فردی و سوسیال حیاتینا بو معنالاری
داخیل ائده رک ایفا ائتمه میشمی؟ قورآن پئیقمبرین کلامی
اولماسایدی و پئیقمبرین ایشی سادجه ملکلردن ائشیتدیگی بیر
سورو جومله لری دینله ییجیلرینه
اولاشدیرماق اولسایدی، او زامان بو قدر تاریخی درینلیگی
اولان ایشلری پئیقمبر ائده بیلردیمی؟ آیریجا، قورآندا
پئیقمبر حاققیندا دئییلیر کی، او،
«مبعوث»دور،
یعنی
«ائلچی»دیر.
مبعوثلوق
یوکسلتیلمیشلیک آنلامیندادیر.
قورآنین
تاریخی وئریلری و حضرت محمدین 23 ایللیک حیات تاریخی
گؤستریر کی، «بعثت»دن،
یعنی یوکسلتیلمیشلیکدن سونرا پئیقمبرین چوخ درین حیات
بیچیمی اولموشدور. یورولمادان و سارسیلمادان اؤز اینانجی
یولوندا اینانیلماز چابالار گؤسترمیشدیر. او´نون
پئیقمبرلیگی هیجانلی و جوشقولو اولموشدور. پئیقمبر ایدیعا
ائتسَیدی
کی، من سادجه ائشیتدیگیم سسلری سیزلره دویورورام او زامان
بو ایشین بعثتله
و اونون جوشقوسو ایله هئچ بیر ایلگیسی اولمازدی. بو،
پئیقمبرین کلامی دئییل و پئیقمبر سادجه اونو ملکلردن آلیب
خالقا ایله
تمک اوچون بیر میکروفون رولونو ایفا
ائتمیشسه، او زامان بو جوشقو هارداندیر؟ میکروفونون کی
جوشقوسو اولماز. قورآن اوزرینه باشقا تاریخی
تانیق دا وار.
ایسلام موخالیفلری پئیقمبره دئییردیلر کی، سن سئحیرباز،
شاعیر و کاهینسن. پئیقمبر قورآن اوخویاراق اؤز
موخاطیبلرینی تاثیرلندیریب اونلارین ایمانا
گلمه لرینه سبب اولدوغوندا ایسلام موخالیفلری او´نا بو
سؤزلری دئییردیلر. ندن پئیقمبره سئحیرباز، شاعیر و کاهین
دئییردیلر؟ چونکو او زامان، یالنیز بو تور اینسانلارین اؤز
موخاطیبلرینی تاثیرلندیره بیله جکلرینه اینانیلیردی. اگر
قورآن پئیقمبرین اؤز کلامی اولماسایدی و پئیقمبر سادجه
اونا گلن سسلری دویوران بیر آراج کیمی گؤرونسه ایدی، او
زامان او´نا بو صیفتلری ده تاخمازدیلار. چونکو سئحیرباز،
کاهین و شاعیر کندیلری بیر ایشلر ائدرلر و باشقاسی طرفیندن
یؤنلندیریلمزلر. پئیقمبر ده اؤز کلامینی سؤیله دیگی اوچون
اونا بو کیمی صیفتلر تاخماقدایدیلار. قورآن اوخوماق
پئیقمبرین اؤز کلامی اولماسایدی، او زامان اونا سئحیرباز و
کاهین ده سؤیله مزدیلر. قورآن اوزرینه بو کیمی اینجه
له
مه لریمیزی سوردوررسک، داها چوخ
آچیق اؤرنکلرله قورآنین حضرت محمدین کلامی اولدوغونو
گؤستره بیلریک. بو تانیقلار
گؤستریر کی، گونوموزده
قورآنی-کریمده مؤوجود اولان آیتلر سؤز و معنا اولاراق
خالقا دویورولماق
اوچون تانری طرفیندن پئیقمبره گؤندریلمه میشدیر. هم سؤز،
هم ده معنا پئیقمبرین اؤزونه آید اولموشدور.
آنجاق بو آرادا پئیقمبر تانرینی دا اؤز اؤیرتمه نی کیمی
تجروبه ائتمیشدی. تانرینی اؤیرتمن کیمی تجروبه ائتمه سورجی
وحی اولاراق نیته
لنمیشدیر.
بیز بو آراشدیرمادا بؤیله بیر سونوجا
واردیق کی، قورآنین گتیریجیسی اولان پئیقمبر قورآنی اؤز
کلامی کیمی تقدیم ائتمیشدیر. او زامان موخالیفلرین
قبول ائتمه دیکلری نه ایدی؟ پئیقمبر ایدیعا ائدیردی کی،
او، اؤزل بیر اینساندیر. تانری طرفیندن سئچیلمیش و وحی
یولو ایله بو سؤزلری سؤیله مه صلاحییتینه
ارمیشدیر. سؤز
سؤیله مه قودرتی قورآندا «وحی»
قاورامی ایله تانیملانمیشدیر. قورآندان آنلاشیلدیغی اوزره
پئیقمبرین سؤیله دیکلری وحی ایمیش. بو آنلامدا کی، او، وحی
نتیجه سینده بو سؤزلری سؤیله مه یئتکیسینه ارمیشدیر.
قورآندا وحی تانری نین ایشاره سی وتحریکی
آنلامیندادیر. بو ایشاره و تحریک،
یالنیزجا پئیقمبرلره مخصوص دئییلدیر. اؤرنه یین بالآریسی
نین ایچگودوسَل
(غریزی)
حرکتی ده قورآندا
«تانری وحیی»
اولاراق تانیملانمیشدیر. قورآنین دَییشیک آیه لریندن ده
آنلاشیلدیغی کیمی، وحی تانری نین
ایسلام پئیقمبری ایله
تکللومودور، قونوشماسیدیر.
بو تکللوم پئیقمبرین بعثتینه
سبب اولموش، یعنی پئیقمبرین کلام سؤیله مه سینه، قورآن
آیتلرینی اوخوماسینا ایمکان ساغلامیشدیر. بیر سؤزله
قورآن آیتلری وحیین اؤزو دئییل، وحیین محصولودور.
تانری وحی یولویلا پئیقمبره بو
کلامی سؤیله مه حاققی وئرمیشدیر.
تانری نین وحی
یولویلا ایسلام پئیقمبری ایله تکللومو (قونوشماسی) بیر
تور دیل ایلیشکیسی دولاییسییلا ایلاهی ائییتیم کیمی سانیلا
بیلر. آنجاق دقیق اولان بودور کی، تانری نین قونوشماسی
نه ایمیشسه، دیل-اینسان ایلیشکیسی یولویلا اولمامیشدیر.
چونکو او ساحه
ده دیل-اینسان
ایلیشکیسینه گیریش ایذنی وئریلمه
میشدیر. بو اوزدن ده او
قونوشمانین (وحیین) حقیقتی ایله ایلگیلی تصوورلریمیز
اولاماز. علامه طباطبای
بو قونودا یازیر:
«وحی
بیلینجی بیزیم اوچون سیردیر. بیز وحیین نه لیگینی و نئجه
لیگینی بیلمیریک. آیریجا، وحیین حقیقته نئجه اولاشماسی
قونوسوندا دا بیلگیمیز یوخدور. بورادا اخلاق دوزه نی،
معاریف و قانونلاری ایچه
رَن
گئرچک ایلیشکیلر بوتونو سؤز قونوسودور. بونلار بیزیم
دوشونجه میز اوچون بللی دئییلدیر. چونکو بو ایلیشکیلر
آراسیندا وار اولان شعور
بیزیم بیلدیگیمیز اولسایدی، او زامان وحی شعورو
بیزیم فیکری شعوروموزا
ائشیت اولاردی. آنجاق بؤیله دئییلدیر. بو حالدا بؤیله
دوشونه بیلریک کی، پئیقمبر شعور
و وحی یولو ایله بو گیزملی ایلیشکیلری
آنلامیش و آنلادیقلارینی
آنلاتماق اوچون اؤز دیلی ایله بیزیمله قونوشموشدور. چونکو
موخاطیبلری ایله قونوشدوغوندا اونلارین دوشونجه دوزه نینی
و آنلاما اولاناقلارینی گؤز اؤنونده بولوندورموشدور.»
آنلاشیلدیغی کیمی علامه طباطبایی
ده آچیقجا قورآنین اینسان
کلامی اولدوغونو سؤیله مکده
دیر. بو کلامین ایلاهی
قایناغی اولسا دا، آنجاق اونون سؤیله
ییجیسی پئیقمبرین کندیسیدیر.
بورادا چوخ اؤنملی بیر قونویا ایشاره ائتمک گرکه جک.
قورآندا دوغا فئنومئنلری نین تانری آیتلری اولاراق
آدلاندیریلماسی بو فئنومئنلرین اؤز دوغال سببلرینه منسوب
اولمادیغی آنلامینا گلمز. قورآن آیتلرینی ده تانری آیتلری
اولاراق آدلاندیرماق بو متنین پئیقمبره
عآید اولمادیغی
آنلامینا گلمز. نئجه کی،
قورآنا گؤره باشقا فئنومئنلرله ایلگیلی ده تانری بو
فئنومئنلرین اوزونلوغوندا یئر آلمیشدیر، گئنیشلیگینده
دئییل. قورآن فئنومئنی قونوسوندا دا تانری سببلرین
اوزونلوغوندا و اوزاییشیندا مؤوجوددور، ائنینده و
گئنیشلیگینده دئییل. بو اوزدن ده قورآندا کئچن
«اینزالی-وحی»
(وحیین ائنیشی) و یا «اینزالی-کیتاب»
(کیتابین ائنیشی) کیمی سؤیله
ملر بو کیتابین پئیقمبرین کلامی
اولما اؤزللیگینی اینکار ائتمز. اؤرنه یین 48-جی سوره نین
25-جی آیتینده دئییلیر: «گؤیدن
تمیز سو نازیل ائتدیک (ائندیردیک)»
بو آیت هئچ ده یاغیشین یاغماسی نین دوغال سببلرینی اینکار
ائتمز. تانری قاتیندان «وحی
اینزالی»
(وحیین ائنیشی) و یا «کیتاب
اینزالی»
بونا
بنزمکده دیر. یعنی «اینزال»لار
قورآن آیتلرینی اونون دوغال سببی اولان پئیقمبردن ایستیثنا
ائتمز و بو متنین پئیقمبره عآید
اولمادیغینا سببییت وئرمز. منه گؤره قورآندا آیتلرین
پئیقمبرین کلامی اولماسی ایله باغلی مؤحکم دلیللر واردیر.
اؤیله مؤحکم دلیللر وار کی، قورآنی پئیقمبرین کلامی
اولاراق آنلامامیزدان باشقا سئچنک بوراخماماقدادیر.
آیریجا، «قورآنین
قیرائت شکلی نین تاریخی»
گؤستریر کی، بعضی قورآن تعبیرلری دَییشیمه اوغرامیشلار.
بیر بیان شکلیندن باشقا بیان شکلینه دوغرو بیچیم
دَییشدیرمیشلر. شوبهه سیز کی، قورآنین قیرائت تاریخینده بو
کیمی تاریخی آراشدیرمالاری درینلشدیرمک هر زامان عالیملرین
دیقتینی جلب ائتمیشدیر. بو آراشدیرمالار قورآن متنینین
آنلاشیلماسینا ایمکانلار اولوشدورموش و متنین بیر چوخ دیل
سورونلارینی اورتادان قالدیرمیشدیر. البتته بو، الیمیزده
کی قورآنی بو آراشدیرما اولمادان آنلاماق اولماز آنلامینا
گلمز. بو قونودا داها دا هر یؤنلو قونوشاجاغیق.
آنلاتدیغیمیز اوزره قورآن پئیقمبرین کلامی اولدوغوندان
دولایی پئیقمبرین اؤز موخاطیبلری ایله بو متن قایناقلی
دیلسل ایلیشکیسی بیر دیلسل-اینسانسال ایلیشکی اولموشدور.
بو ندنله ده قورآن اوزرینه آراشدیرما یاپماق اوچون دیل
اوزرینه مؤوجود اولان بوتون بیلیمسل آراشدیرمالاردان
یارارلانا بیلریک. قورآنی آنلایا بیلمه میز اوچون مؤوجود
اولان دیل فلسفه سی، دیلچیلیک، یئنی هئرمئنئوتیک، تاریخسل
الشدیری و بو کیمی یؤنتملرین وئریلریندن یارارلانماق
گرَکیر. اینانج و اعتیقاد آچیسیندان بو ایش اوچون هئچ بیر
اؤنلم یوخدور. تام ترسینه بو یؤنتمدن باشقا، آیریجا سئچنه
ییمیز مؤوجود دئییلدیر.
وارلیغین پئیقمبرانه اوخونوشو
دینی بیر متن اولاراق قورآن اوزرینه
آراشدیرمالار گؤستریر کی، بو متن بوتون دوغا و تاریخ
اولایلارینی تانری نین فعللری کیمی آنلاتماقدادیر. بو متن
هر شئیدن اؤنجه اوخوجونون عاغلیندا وارلیقلا ایلگیلی دینی
معنا اولوشدورماغا چالیشماقدادیر. قورآندا راستلاندیغیمیز
تجروبه بؤیله دیر کی، ایسلام
پئیقمبری وارلیق حاققیندا دینی آچیقلامالار وئرمکده دیر.
پئیقمبرین تجروبه سینده وارلیغی آنلاماق اونو آچیقلاماغا
(تفسیر ائتمه
یه)
ائشیتدیر. قورآن متنی پئیقمبرین
«شئیلر»
حاققیندا موخاطیبلرینه بیلگی وئردیگینی گؤسترمز.
پئیقمبرین «نه
لرله»
ایلیشکیده اولدوغونو گؤسترر. پئیقمبر وارلیغین
«نئجه»
اولدوغو حاقدا بیلگی وئرمه مکده دیر. او، وارلیغی
«نئجه گؤردویو»
حاقدا بیلگی وئرمکده دیر.
او، اؤز دونیاگؤروشونو آچیقلاییر. او، وارلیغی
«قیرائت»
ائدیر. قورآن وارلیغین قیرائتیدیر. وارلیغین پئیقمبرانه
آنلاشیلیب آچیقلانماسیدیر. عرب دیلینده گئرچکلشن بو
قیرائت بیر «عمل»دیر.
پئیقمبر بو عملی اؤز تجروبه و ایدیعاسینا دایاناراق وحیین
تاثیری ایله ائتمکده دیر. قورآن آیتلری
«خبر»
گتیرن و دینله ییجیلری
بو خبری دینله مه یه دعوت
ائدن پئیقمبرین سؤزلو فعللریدیر.
پئیقمبر کندی موخاطیبلریندن بو خبره اویقونلاشمالارینی
ایستمکده دیر. او «خبر»
ده بودور کی، بوتون وارلیق و اولایلار تانری نین
فعللریدیر. قورآندا 400-دن آرتیق «آیه»
و «آیت»
سؤزلری تکرار ائدیلمیشدیر. منیم آراشدیرماما گؤره قورآندا
1200
کره دن آرتیق کئچن آللاه سؤزونه بو
سؤزلر اکلنمیشدیر. پئیقمبرین وارلیق حاققینداکی قیرائتی
(انلاما تفسیری) بعضن
اؤیله سینه درینله
شیر کی، وارلیغی آچیقلاما سینیرلارینی
آشاراق تانری نین صیفتلرینی آنلاتماغا باشلاییر. بو مرحله
ده تانری گؤیلرین و یئرین ایشیغی کیمی تجروبه ائدیلیر.
24-جو سوره نین 35-جی آیتینده «تانری
گؤیلرین و یئرین ایشیغیدیر»
دئییلدیگی کیمی. بو تئوری نین آنلاشیلماسی اوچون قورآنین
متنینه ایستیناد ائتمه دن اؤنجه، تفسیری و آیتی آنلامانین
نه اولدوغونو آنلاتمام گرکه جک. قورآندا
«آیت»ین
آنلامی ندیر؟ فلسفی ائنسیکلوپئدییادا سؤیلندیگی کیمی
«آیت»
«فئنومن»
سؤزونه ائشیتدیر. فلسفی
قاوراملارین تاریخی ائنسیکلوپئدییاسیندا فئنومئن حاققیندا
یازیلیر: «فئنومئن
دوغال بیر وئریدیر. اینسانین زامان و مکان باغلامیندا
راستلاندیغی شئیدیر. آمما
اینسان بیلیر کی،
بو «شئی»
سون گئرچکلیک دئییلدیر. آنجاق آز-چوخ بو شئی وارلیقدا
واراولوشونو گؤسترمکده دیر.»
بو آنلاتی نین قارشیلیغی عرب
دیلینده «آیت»
اولاراق کئچر. بیر اینسان وار اولانلاری تانری آیتلری کیمی
گؤرورسه، او، بوتون وار اولانلاری گیزلین بیر گئرچکلیگین
آیتلری کیمی گؤرمکده دیر. بو گیزلین گئرچکلییه اولاشماق
مومکون اولماسا دا، آنجاق وار اولانلاردا اونون تظاهورو
آچیقجا سئزیلر. بو اینجه قونویا دا دیقت ائتمه لی
ییک کی، وار اولانلارین
«آیت اولما»لاری،
وار اولانلارین «آیت
گؤرونمه لری»
دئمکدیر. بو تور دونیاگؤروشو وارلیقلا ایلگیلی هئرمئنئوتیک
ایدراک آنلامیندادیر. وار اولانلاری تانری نین آیتلری کیمی
تجروبه ائدن اینسانین آلقیلاییشی (ایدراک
ائتمه سی) تفسیرین (آچیقلامانین)
اؤزودور. یعنی ایدراک تفسیره
و آچیقلامایا ائشیتدیر. بو مقامدا ایدراک، تفسیر و آیت بیر
تک گئرچگی گؤرمکدن
باشقا بیر شئی دئییلدیر. بو،
دونیا ایله ایلگیلی تک بیر «واحید
نیسبت»دیر.
Richard Schfller
چاغداش
کاتولیک فیلوسوف آچیقلاما و
آیته ائشیت اولان ایدراک حاققیندا اؤنملی بیلگی وئرمکده
دیر. اونون بو بیلگیسی وارلیغین هئرمئنئوتیک ایدراکی ایله
باغلی بیزه یاردیمجی
اولا بیلر. او یازیر: «هئرمئنئوتیک،
«قازانیلمیش
تجروبه نین معناسی»
اوزرینه سورو سورماقلا باشلاماز. هئرمئنئوتیک تجروبه نین
کندیسی نین نئجه لیگی ایله باشلار.
شئیلر اوزرینه دیقتیمیز، شئیلری آلقیلامامیز (درک
ائدیشیمیز) و بیلگی بلگه لریمیزی تعبیر ائتدیگیمیز هر شئی
بیر «باخیش
آچیسی»نا
باغلیدیر. بو باخیش آچیسی بیزیم وارلیغا باخیشیمیزی
یؤنلندیرر. بو باخیش آچیسی هر زامان
«شئیین»
آنلاشیلماسی اوچون بیر «اؤنباخیش»
اولاراق اورتایا چیخار. بو یوللا دا هر قونودا مومکون
اولان آچیقلامانی بیچیملندیرر. بو
اؤنباخیش
«تجروبی
ائتکیلنمه»نی
شکیللندیرر. بو گئنل قورال اینسانین وارلیق حاققیندا دینی
آچیقلامالارینا دا عآیددیر.
وارلیقلا ایلگیلی دینی آچیقلاما، وارلیق حاققیندا
شکیللنمیش تعبیرلرین بیان ائدیلدیگی آنلاردا اورتایا
چیخماز. تجروبه قوتساللیقلا ایچ-ایچه گیردیگینده وارلیقلا
ایلگیلی تجروبه نین نفسی دینی اؤزللییه بورونر. بؤیله بیر
دورومدا دونیادا وار اولان هر بیر
«گئرچک»
و دونیانین کندیسی «اؤز
بوتونلوگونده»
ایکی ایستیقامتلی تضادلی
آسپئکتده (گؤرونوشده)
گؤرونموش اولار: 1- سورَکلی
ثوباتسیزلیق.
2- هر آن و سورکلی اولاراق یئنیلنمه.»
بو آنلاتیدان سونرا بوتون مؤوجودلوغون
فئنومئن کیمی گؤرونمه سینی قورآن متنینده سئزمک قولایدیر.
قورآنا درین بیر ایستینادلا بونو آنلاماق مومکوندور. آنجاق
اؤنجه دن بو قونویا دیقت ائتمه میز گرَکیر کی، وارلیغی
بوتونجول اولاراق گؤرن سیستئماتیک بیر دونیاگؤروشو
قورآندا مؤوجود دئییلدیر.
قورآندا «کوللی-شئی»
(بوتون شئی) ایفاده سی وار. گؤیلردن، یئرلردن، گونشدن، آی
و اولدوزلاردان، عالملردن، حئیوانلاردان،
اینساندان، داغلاردان، بیتکیلردن، قؤوملردن و شخصلردن،
بلالردن و نعمتلردن، اشیادان و یوزلرجه بو کیمی قونولاردان
سؤز ائدیلمکده دیر. یالنیز هر
شئی آیری-آیری آنلاتیلمیشدیر. بو اؤنملی قونونو نظره
آلدیقدان سونرا بوتون دوغا اولایلاری نین فئنومئن (تانری
فعللری) کیمی گؤرونمه سینی داها گئنیش و درین باخیشلا
اینجله یه بیلریک. سونرا عئینی قونونو اینسان، قؤوملرین
یازقیسی، تاریخ و توپلومسال گئرچکلیکلر باغلامیندا اله
آلاجاغیق. قونونون اوزاییب جیغیریندان چیخماماسی اوچون
ایستیناد ائدیلن هر آیتین، یالنیز ایچه
ریگی اوزرینده دورماغا
چالیشاجاغیق. بوتون بونلارا قارشین یئنه ده بعضی
ایستینادلار داها اوزون و تکرار گؤرونه بیلر. بو باخیمدان
باشقا سئچنه
ییمیز یوخدور. چونکو بو بحثه
گیرمیش اولان اوخوجونو دارتیشمانین اوزایینا سؤوق ائتمک
زورونداییق. ایسلام پئیقمبری نین یاشادیغی و قورآنا
یانسیمیش اولان او معنوی اورتامدا بولونماغا چابالامادان
قونو اوزرینه اوداقلانماق چتین اولا بیلر. بو دا قورآندان
بیر چوخ آیتلره ایستیناد ائتمکله
قولایلاشا بیلر.
دوغا اولایلاریندان اؤرنکلر:
«گؤیون
و یئرین یارادیلیشی، گئجه نین و گوندوزون حرکتی، گمیلرین
دنیزلرده حرکتی، یاغمورون گؤیدن یئره ائنیشی و یئرده
یاشامین باشلاماسی، حشره
لرین داغیلیمی، کولکلرین اسیمی، بولودلارین گؤیده کی حرکتی
هامیسی تانری نین آیتلریدیر.» (2-
جی سوره، 164-جو
آیت). «اینسانی
بیر نفسدن یارادان تانریدیر و بو نفسدن قادینلار و کیشیلر
اورَمیشدیر.»
(4-جو سوره، 1-جی آیت). «اینسانلاری
گئجه لر اویوتوب و گوندوزلر اویادان تانریدیر. بوتون
قوللار اونون امرینه تابئعدیر.
اینسانلارین جانینی آلان اونون بکچیلری و گؤندردیکلریدیر.
اینسانی چؤللرین و دنیزلرین قارانلیقلاریندان قورتاران
تانریدیر.»
(6-جی سوره،
65-60- جی آیتلر).
«چگیردگین و
نووه نین دلیجیسی تانریدیر. دیرینی اؤلودن، اؤلونو دیریدن
وار ائدن اودور. تانری صاباحین یارادیجیسیدیر. گئجه نی
دینجلمه ایمکانی و آیلا گونشی حسابلاما آراجی کیمی
یاراتمیشدیر. چؤللرده و دنیزلرده یول بولمانیز اوچون
اولدوزلاری یاراتمیشدیر. گؤیدن سو گؤندرمیش و یئرده
بیتکیلری جانلاندیرمیشدیر. گؤیلری و یئری یوخلوقدان
یاراتدی. هر شئیین یارادیجیسی اودور.»
(6-جی سوره، 99-94-جو
آیتلر).
«سیزین
تانرینیز گؤیلری و یئری آلتی گونه یاراتمیشدیر. گونشه
ایشیق و آیا نور وئرن اودور. آیلاری و ایلی حسابلایا بیلمه
نیز اوچون آیا و گونشه منزیل
بللی ائدن ده اودور. گئجه نین و گوندوزون حرکتینده،
گؤیلرده و یئرده یاراتدیقلاریندا تقوا اهلی اوچون کسین
آیتلر واردیر. سیزی چؤلده،
دنیزده و صحرادا
سئیر ائتدیرن تانریدیر. سیزی دنیزلرین قورخونج
فیرتینالاریندان قورتاران اودور. گؤیدن و یئردن سیزین
قیدانیزی تامین
ائدیر... دیرینی اؤلودن و اؤلونو دیریدن ووجودا گتیرن
اودور. دونیا ایشلری اوندان آسیلیدیر.»
(10-جو
سوره، 10-3،
23-21،
32-31
آیتلر). «تانری
گؤیلری و یئری داغیلمامالاری اوچون قوروماقدادیر.»
(22-جی سوره، 65-جی آیت). «اینسانی
ایلک کز اولاراق یارادان تانری، اونلاری یئنیدن دیریلده
بیلر. او تانری کی، آغاجدان اود یاراتمیشدیر. او،
«اول»
دئدیگینده
هرشئی اولموش اولور. (36-جی سوره،
82-76
آیتلر).
بو آیتلر
«طبیعتله
ایلگیلی گؤروش»
بللی ائدن قورآنداکی آیتلردن اؤرنکلردیر. ایسلام پئیقمبری
نین دونیاسیندا و آچیقلامالاریندا بوتون دوغا اولایلاری
نین اساسیندا اؤزو گؤرونمه یَن
تانری و او´نون ایراده سی دورماقدادیر. آنجاق او، بوتون بو
آیتلرین (فئنومئنلرین) «اولوش»
سببیدیر. او، کسینتیسیز اولاراق فعالدیر
و هر آن یاراتماقدادیر. بو پئیقمبرانه باخیش، آنلامایا
و آچیقلامایا ائشیتدیر. اؤرنک اولاراق سوندوغوموز آیتلر
خبری و یا فلسفی جومله لر دئییللر. اونلار هئرمئنئوتیک
(اچیقلاما ایچه
ریکلی) جومله لردیر. ایسلام پئیقمبری
نین دونیاسیندا بیلینن دوغا، اولایلار اوزرینه گتیریلن
آچیقلامالاردیر. بو اولایلار بوتونویله تانری نین فعللری
کیمی سونولماقدادیر. قورآندا کئچن بو پئیقمبرانه قیرائت و
آچیقلاما، یالنیزجا دوغا اولایلاری ایله سینیرلی دئییلدیر.
اینسان و قؤوملرله ایلگیلی سؤز
ائدیلیرکن ده اونلار دا تمامن
تانری نین یاراتدیغی عمللر کیمی آنلاشیلیب آچیقلانمیشدیر.
اینسانلارین و قؤوملرین یازقیسی (طالئعی)؛
هم اورتایا چیخشلاری، هم دونیوی حیات یاشامالاری و هم ده
سونراکی دونیایا عآید
اولوشلاری هامیسی بیر یئرده تانری نین ایراده سی و فعلی
کیمی تانیملانیب آچیقلانیر.
اینسان و قؤوملردن سؤز ائدیلیرکن تانری فعال
و فاعیل
(اؤزنه)
اولاراق کندی وارلیغینی گؤسترمیشدیر. اؤزنه نین
(موبتدانین) فعللری اوزرینه آچیقلامالار وئریلیر. تانری
نین اینسان و یا قؤوملرله ایلگیلی نئجه داورانماسیندان سؤز
ائدیلیر. تانری
بؤیله ائتمیش، بؤیله ائدیر و یا
بؤیله ائده جکدیر کیمی سؤزلر آچیقلیغا قوووشور. حتّی
اینسان دوغاسی نین اؤزللیکلری سؤز قونوسو اولدوغوندا تانری
نین اینسانلا ائتکیله شیمی اوزرینه آچیقلیق گتیریلیر.
بو قونو ایله ایلگیلی باشقا
اؤنملی آچار آیتلردن اؤرنکلر گتیره رک آراشدیرمانی دَیَرلی
اوخوجولارا بوراخماق ایسته ییرم.
اینسانین یازقیسی ایله ایلگیلی پئیقمبرانه قیرائتلردن
اؤرنکلر:
«تانری
اینسانی قورو، قارا و پیس قوخولو چاموردان یاراتدی»
(15-جی سوره، 26-جی آیت). «اینسانی
نوطفه دن یاراتدی»
(4-جو سوره، 16-جی آیت). «تانری
هر اینسانین ایش دفترینی اونون بوینونا آسمیشدیر. قییامت
گونو بو دفترده یازیلانلار اونا گؤستریله جکدیر.»
(17-جی سوره، 14-13
آیتلر). «
بیز بو توتروغو (امانتی)
گؤیلره، و داغلارا وئردیک، قبول ائتمه دیلر، چکیندیلر.
اینسان او توتروغو اؤز اوزرینه آلدی...»
(33-جو سوره، 72-جی آیت).
«تانری
اینسانی یاراتدی و اونا قونوشماق اؤیرتدی.»
(55-جی سوره، 3-جو آیت). «اینسان
چوخ چتینلیکلرله تانرییا دوغرو گئده جک...»
(84-جو سوره، 6-جی
آیت). «تانری
اینسانی لاختا قاندان یاراتدی»
(96-جی سوره، 2-جی آیت). «اینسانین
بیلمه دیکلرینی اونا اؤیرتدی»
(96-جی سوره، 5-جی آیت). «تانری
اینسان نفسینی یاراتدی و یاخشیلیقلارلا کؤتولوکلری اونا
ایلهام ائتدی»
(91-جی سوره، 8-جی آیت).
بو آیتلر و بنزرلری ایسلام پئیقمبری
نین اینسان یازقیسی ایله ایلگیلی اساس قاوراییشینی و
آچیقلاماسینی اولوشدورماقدادیر. بو آیتلرده کی جومله لر
ده خبری و فلسفی جومله لر دئییللر. بو جومله لر تفسیریدیر،
هئرمئنئوتیکدیر و آچیقلاییجیدیر. اینسانین سرگوزشتینی و
یازقیسینی آچیقلایان جومله لر.
اؤیله کی، ایسلام پئیقمبری نین دونیاسیندا تانری و اینسان
ائتکیله شیم (قارشیلیقلی تاثیر) ایچینده گؤرولمکده دیرلر.
حتّی اینسانلارین دیریلیش گونو ایله ایلگیلی ان اؤنملی
آیتلر ده اینسان یازقیسی ایله ایلگیلی اولاراق هئرمئنئوتیک
بیر تجروبه اولاراق سونولماقدادیر. اؤرنه یین قورآنین بیر
نئچه یئرینده دئییلیر کی، اؤلموش اینسانلاری تورپاغین
باغریندان حیاتا گتیرمک قیشدان سونرا آغاجلارین دیریلیشی
کیمی گئرچکلشه جکدیر. بو، پئیقمبرین آچیقلاماسیدیر. یعنی
پئیقمبر کندی باخیش تجروبه سینده اینسانلاری یازدا
جانلانیب دیریلن و قیشدا اؤلن آغاجلار و بیتکیلر کیمی
گؤردویوندن بو بیچیم آچیقلاما یاپمیشدیر. اینسانین
تورپاقدان یارادیلیشی نین تکرارلانیشی و اینسانین یئر
اوزونده بولونوب آرتماسی، یئنیدن یئره گلمه سی و یئنیدن
یئردن حیاتا دؤنمه سی اؤرنه یین 30-جو سوره نین
19-جو آیتینده سؤز قونوسو
ائدیلمیشدیر. بوراداکی جومله لر خبر اؤزللیگی داشیمازلار.
اینسانین یازقیسی و گله جگی ایله ایلگیلی
قاوراییش-آچیقلاما تجروبه لرینی ایچه
رَن
جومله لردیر. قورآندا اینسانین تورپاقدان یارادیلیشی
دیریلیگین اؤلولوکدن حیاتا دؤنمه سی کیمی یوروملانمیشدیر.
اینسان اوزرینه بو کیمی آچیقلامالارین اساسی 44-جو سوره
نین 42-38
آیتلرینده بیان ائدیلمیشدیر:
«بیز، گؤیلری،
یئری و بونلار آراسیندا بولونانلاری، اَیلنمک اوچون
یاراتمادیق. بیز اونلاری آنجاق حاق و حیکمته اویقون
اولاراق یاراتدیک. آنجاق اونلارین چوخو بیلمیرلر.
شوبهه سیز، حؤکم گونو، هامیسی نین بیر آرادا بولوشاجاغی
زاماندیر.
او گون دوستون دوستا هئچ بیر فایداسی
اولماز. کندیلرینه یاردیم دا
ائدیلمز. یالنیز تانری نین یاردیم ائتدیگی کیمسه لر
بونلارین دیشیندادیر. شوبهه سیز او، موطلق گوج صاحیبیدیر،
چوخ مرحمت ائدندیر.» «
تانری باطیلی «حاق»لا
اورتادان قالدیرار.» «تانری
نین قوللاری گؤیلرین و یئرین یارادیلیشی ایله باغلی
اولاراق دوشونور و آنلاییرلار کی، تانری اونلاری
«باطیل»
اولاراق یاراتمامیشدیر.»
بورادا دونیانین «اَیلنجه»
اولاراق یارادیلماماسی، دونیا یارادیلیشی نین حاقلیلیغی،
«یارادیلیشین
باطیل اولماییشی»
کیمی یوروملار وارلیغین هئرمئنئوتیک قاوراییشینی گؤسترمکده
دیر. عبث اولماماق، حاقلیلیق، باطیل اولماماق کیمی جومله
لر بیر گئرچکلیکله ایلگیلی فلسفی یوروم اولماقدان داها چوخ
قاوراییش-آچیقلاما یوروملاریدیر. اگر
«هانسیسا بیر
شخصین فیلان عملی عبث یا باطیل دئییلدیر و یا اونون
حاقلیلیغی وار»
سؤیلرسک، بو دورومدا اونون داورانیشی ایله ایلگیلی
آچیقلامالاردا بولونموش اولوروق. دونیانین یارادیلیشی
حاققیندا دا بؤیله بیر یورومدا بولونماق دونیا حاققیندا
آچیقلاییجی بیر آنلام اورتایا قویموش اولار. ایسلام
پئیقمبری دونیانین غئیری-عبثلیگینی، غئیری-باطیللیگینی و
مشرولوغونو گؤروب آنلادیغی اوچون او´نون گؤروشونده هرشئی
«تانریدان»،
«تانری
مولکو» و
«تانرییا
دوغرو»
اولاراق دوشونولموشدو. دوغال اولاراق اینسان دا پئیقمبرین
بو باخیش آچیسی ایچینده یئر آلمیشدیر. اینسانین
دا یارادیجیسی تانری اولموش و
اینسانین یؤنو، یازقیسی تانرییا دوغرو
حرکت بیچیمینده
یارادیلمیشدیر. اینسانین یؤنو و سونو تانرییا طرف
اولماسایدی، اونون یارادیلیشی عبث و آنلامسیز اولاردی.
اینسان سونوندا تانری نین یانیندا حاضیر اولاجاق و بونون
دیشیندا اینسانی باشقا نؤوع
دوشونمک مومکون دئییلدیر. آشاغیداکی آیتلرین مضمونونا دیقت
ائدین: «ائی
اینسان! شوبهه
یوخ کی، سن تانرینا قارشی چابا اوستونه چابا گؤسترمکده سن؛
سونوندا او’نا واراجاقسان.»
(سوره- 84، آیت- 6). «سیزی
سادجه بوش یئره یاراتدیغیمیزی و سیزین حقیقتن
حوضوروموزا
گئری گتیریلمه
یه جه یینیزیمی
ساندینیز؟»
(سوره- 23، آیت- 115). «یوخسا
او اینسان باشی بوش بوراخیلاجاغینیمی سانیر؟ او،
عیارلانمیش
دؤلدن بیر نوطفه دئییلمی؟
سونرا بیر علق
(ائمبرییون)
ایدی ده
سونرا اونو یاراتمیش سونرا دا دوزنه قویموشدور کی، اوندان
دا ایکی ائشی؛ ائرکک و دیشینی وار ائتمیشدیر. یاخشی، بوتون
بونلاری ائدن اؤلولری دیریلتمه یه قادیر دئییلمی؟»
(سوره-75، آیت-40-36).
«بوتون
اینسانلارین تانری حوضوروندا
بولوندوقلاری زامان کافیرلر بولونمایاجاقلارینیمی
سانیرلار؟»
(سوره-83، آیت- 6-5).
«دیریلیش
گونونده هرکس اؤز عمللری نین نتیجه سینی گؤره جک. ذره قدر
کؤتو ایش گؤرموشسه، جزاسینی آلاجاق و ذره قدر یارارلی ایش
گؤرموش اولانلار دا اؤدوللنه جکلر.»
(سوره-99، آیت-8-7).
اینسانین چوخ چتینلیکلرله تانرییا دوغرو گئتمه سی،
اینسانین اؤز باشینا بوراخیلمادیغی،
تانری نین اونو یئنیدن دیریلتمه
یه قادیر اولوشو، «آخیرت»
دونیاسیندا جزالانیب و یا اؤدوللنه جگی کیمی یاناشمالار
اینسانلا ایلگیلی دینی هئرمئنئوتیک قاوراییشلاردیر. بو،
«هئرمئنئوتیک
محورلی باخیش»
اساسیندا دونیانین عبث و باطیل
اولماماسی، مشروع
اولماسی نین آچیقلانماسیدیر. او «اؤنباخیش»
بو باخیشی یؤنلندیریر. بو ایدیعانی دوغرولایان باشقا بیر
دوروم دا قورآندا قییامت گونو و اینسانین دیریلیشی ایله
ایلگیلی کئچن آدلاردیر: 44-جو سوره، 40-جی آیتده
«یؤوم-الفصل-
قرار گونو»،
24-جو سوره، 35-جی آیتده کئچن
«یؤوم-الحساب-
حساب گونو»،
64-جو سوره، 9-جو آیتده کئچن «یؤوم-التغابون-زیانلارین
ایفشا اولوندوغو گون»
کیمی آدلارین هامیسی قییامت گونونون آدلاریدیر. حاققین
باطیلدن آیریلماسی، اینساندان حساب سورولماسی،
زیانلار
حاققیندا بیلگیلنمه کیمی یوروملار اینسانین
گله جگی ایله ایلگیلی اسکی
هئرمئنئوتیک آچیقلامالاردیر. بیر آز آرتیق دیقتله بللی
اولور کی، قورآندا اونلارجا کز تکرارلانان
«الیؤوم-اولآخر-آخیرت
گونو»
ایفاده سی بیر قاوراییش-آچیقلاما بیچیمیدیر. دونیا حیاتی
نین «بیرینجی
گون» و
آخیرت حیاتی نین «سونراکی
گون»
اولماسی اینسانین سرگوزشتی و یازقیسی ایله ایلگیلی
هئرمئنئوتیک قاورامادیر. بو یوروملار فلسفه یاپماق و یا
قئیبدن خبر وئرمک آنلامیندا دئییلدیر.
ایندی بیر آز داها خالقلارین تاریخی
اوزرینه پئیقمبرانه قیرائت و آچیقلاما اوزرینده دورالیم.
قورآندا خالقلارین تاریخی ایله باغلانتیلی یوروملار دا
دوغا ایله ایلگیلی اولان یوروملارا بنزمکده دیر. تانری
خالقلارین یازقیسیندا اولوشان اولایلارین قایناغی کیمی
گؤستریلیر. تاریخده ده هر شئی تانری ایله اینسانلارین
آراسیندا ائتکیله شیم حالیندا گؤرونمکده دیر. بو قونو ایله
ایلگیلی اولان اؤرنک آیتلرین مضمونونا باخالیم:
«تانری (وارلیق
کیتابیندا) یازمیشدیر کی، او و او´نون گؤندردیکلری سونوندا
اوغور قازاناجاقلار. سونوندا تانری
نین دوروست قوللاری یئرین گئرچک
واریثلری اولاجاقلار»
(سوره-21، آیت- 105). «تانری
ائلچی گؤندرمه دن اؤنجه بیر خالقی جزالاندیرماز. بیر اؤلکه
نین خالقینی هلاک ائتمک ایسترکن اونلارین اعتیراض
ائدنلرینی اویاراریق. آنجاق اونلار کؤتو یوللاری سئچرلر و
بیز او خالقی هلاک ائدریک. تانری نوح
اولاییندان سونرا بیر چوخ خالقی سوچلاری اوزوندن هلاک
ائتدی»
(سوره- 7، آیت- 17-15).
«ظولم
ائدن بیر چوخ اؤلکه لرین ساکینلرینی هلاک ائدیب یئرلرینه
باشقا خالقلاری یئرلشدیردیک. تانری ایسترسه، سیزی آپاریب
یئرینیزه باشقاسینی گتیرر»
(سوره-4، آیت-133).
توپلومسال
گئرچکلیکر اوزرینه پئیقمبرانه اوخونوش:
بورادا
اؤنملی بیر قونو اوزرینه ده دئیینمه لییم. دوغا اولایلاری،
اینسان سرگوزشتی و یازقیسی، خالقلارین تاریخی اوزرینه
آچیقلامالاردان باشقا قورآن متنی حیجاز
خالقی نین توپلومسال یاشاملاری اوزرینه ده هئرمئنئوتیک
قاوراییش تجروبه سینه دایاناراق آچیقلاما گتیرمیشدیر.
قورآنین اخلاقی اوصولو
و دینی ائحکامی
دا بو تجروبه نین اورونودور. تانری توپلومسال گئرچکلیکلرین
متینده و بطنینده ده اینسانلارلا ائتکیله شیم حالیندادیر.
فعال
تانری ایراده سی ایله اویوم ایچینده اولمایان توپلومسال
یاشام سئویمسیز حیات بیچیمی اولاراق نیتله نیر. چونکو
اینسان یاشامی نین یازقیسی و سونو، حتّی توپلومسال
گئرچکلیکلرین و دَییشیملرین متنینده و بطنینده ده تانری
ایراده سی ایله یؤنلندیریلیر. او زامان
«توپلومسال
گئرچکلیکلر»
بو ایراده ایله اویوم ایچینده اولمالیدیر. ایشته بو
اورتامدا پئیقمبرانه قیرائت، عیبادت و ایشلم ساهه سینده
حیجاز
اهالیسیندن توپلومسال گئرچکلیکلرینی دَییشمه
یی طلب ائدر. بو دَییشیم ایسه
تؤوحید اساسیندا گئرچکلشمه لیدیر. یعنی کؤتولوکلردن
واز کئچیب و تقوا ایله دولو اولان بیر یاشام بیچیمی.
یالنیزجا دونیایا باخیش و دونیانی آنلاما مقامیندا دئییل،
هم ده دونیادا یاشاما و گئرچک حیاتدا دا موطلق فاعیله
تسلیم اولماق ایستنمیشدیر. قورآندا بو تور یاشام شکلی نین
یایقین آدی «عبودیت»،
یعنی «قوللوقچولوق»
آدلانیر. بو قونو اوزرینه ده پئیقمبرانه قیرائت
گتیریلمیشدیر. ایلیشکیلر اورتامیندا اخلاق دیشی سورجدن
اخلاقی سورجه دوغرو ایره لیله مه اولموشسا، اؤرنه یین
ظولمدن عدالته دوغرو ایره لیله ییش
ساغلانمیشسا، بورادا تانری نین ایراده سینه اویوملو
بیچیمده داورانیلمیشدیر. قورآندا عیبادتلر و ایشلملر
قونوسوندا وار اولان حؤکملرین هامیسی بو دورومدان
قایناقلانمیشدیر. توپلومسال ایلیشکیلر و گئرچکلیکلر
اوزرینه هئرمئنئوتیک قاوراییشلار بؤیلجه تانری ایراده سینه
دایانمیشدیر. بو اؤنملی قونودا دیقت ائتمه میز گرکن بیر
شئی وار. اینسانلارین بیر-بیری و تانری ایله ایلیشکیلری
اوزرینه مؤوجود اولان یارقیلاری هر زامان بللی بیر توپلوم
اورتامیندا آنلاملی اولموشدور. اؤرنه یین قورآندا
حیجاز اهالیسی
گؤز اؤنونده بولوندورولموشدور. حیجاز
اهالیسی نین قوشوللاری اوزرینه آچیقلامالار ائدیلمیشدیر.
اؤرنه یین بوتپرست توپلومدا کندیلرینه اؤزگو بیر عیبادت
تورو وار. بو عیبادت تورونون تؤوحیده دایاناراق
دَییشدیریلمه سی ایسته نیلمیشدیر. یا دا بللی بیر توپلومدا
ظولمه دایالی اوغوش (عایله)
ایلیشکیلری اولموش و بو ایلیشکیلرین یئنه ده تؤوحیده
دایانیلاراق دوزلدیلمه سی ایستنمیشدیر. بو یارقیلار بللی
بیر توپلومون ایلیشکیلرینده یایقین اولان عدالت و ظولم
آنلاییشلاری اوزرینه ائدیلمیشدیر. بو یارقیلار محکمه ده
بللی اولایا بللی زامان و مکاندا تانیق اولان بیر یارقیجین
یارقیلارینا بنزمکده دیر. یارقیجین بو قونودا یارقیلاری و
حؤکم چیخارماسی اونون یاسا اوزرینه آچیقلامالارینا
دایاندیغی کیمی، بللی توپلومسال ایلیشکیلرین عدالتلی و یا
عدالتسیز اولاراق نیته
لنمه
سی ده ظولم و عدالت اوزرینه آچیقلامالارا دایانماقدادیر.
آچیقلامالاردا ظولم
و عدالت آنلاملارینا آچیقلیق گتیریلمه لیدیر. توپلومداکی
دوروملاری دا بو آچیقلامالار آیدینلیغا قوووشدورا بیلر.
بورادا اؤنریلن «گرک»
واراولان بللی اینسانی
ایلیشکیلره و یا اینسانلارین تانری ایله ایلیشکیلرینه
یؤنلدیگیندن هر زامان «واراولانین»
قارشیسیندا دورماقدادیر. «واراولان»
دوغرو دئییلدیر و «گرک»
تؤوحیده دایانان دوروما گؤره ایلیشکیلرین
شکیللنمه
سی «گرک»یر. بو ندنله ده
اؤنریلن «گرک»
بللی توپلومسال دورومو دَییشدیرمک ایسته دیگیندن بللی
گئرچکلییه یؤنلمه لیدیر. «واراولانین»
یئرینه اؤنریلن
«گرک»،
یالنیز بللی تاریخی گئرچکلر اورتامیندا مومکون اولا بیلر.
دَییشیک تاریخی دؤنملرده مؤوجود قوشوللارا گؤره عدالت و
ظولم اوزرینه آچیقلامالار یاپیلا بیلر. بو آچیقلامالار
داها اؤنجه کی آچیقلامالارلا بنزرسیزلیک ده اولوشدورا
بیلر. بوتون بو آچیقلامالار هئرمئنئوتیک قاوراییش ایچه
رمکده دیر.
2-جی
سوره نین 178 و 179-جو آیتلرینده کئچن قیساس حؤکملری
«باغیشلاما»،
«احسان»،
«یاشام»،
«معروف-بیلینن»،
«سالدیری»
اوزرینه هئرمئنئوتیک
قاوراییشلار اولاراق سونولموشدور. بو آیتلرین همن آردیندان
توتسوق (وصییت)
حؤکمو ایله ایلگیلی آیتلر گلمکده دیر. بو آیتلرده
«خئییر»،
«معروف»،
«تقوا»
قاوراملاری سیخجا کئچمکده دیر. توپلومدا ایصلاحات یاپماق
آماجی ایله بو قاوراملار اوزرینه ده هئرمئنئوتیک
آچیقلامالار یاپیلمیشدیر. 2-جی سوره نین
42-22 آراسینداکی آیتلرده ده
«تؤوبه»،
«دوغرو
اخلاق
»،
«تقوا»،
«خالق
آراسیندا ایصلاحاتلا
اوغراشماق»،
«بیر
اینسانین باشقا اینسان قارشیسینداکی حاققی»،
«معروف»،
«احسان»،
«تانری
نین سینیرلارینی بیلمه»،
«نفسه
ظولم ائتمه مه»،
«وعظ»،
«آرینمیش
و تمیز عمل»،
«باشقاسینا
ضرر وئرمه مه»،
«بیر-بیری
ایله مصلحتلشمه»،
«باغیش»
کیمی آنلاملار ایفاده ائدیلمیشدیر. بو آنلاملار اردم (فضیلت-
تقوا) اؤرنکلری کیمی آنلاتیلمیشدیر. قورآنین چئشیتلی
آیتلرینده کئچن «قتال-ساواش»
آیتلرینده ساواش حاققیندا اولان حؤکملر
«سالدیرمازلیق»،
«باریش»،
«فینتنه نین اورتادان
قالدیریلاجاغینا قدر ساواش»
کیمی ایفاده لر قاوراما آچیقلامالارینا گؤره دوزنلنمیشدیر.
بو قونولار اوزرینه بللی یارقی ایچریکلی یاناشیمدان دولایی
اونلارا حؤکم دئییلمیشدیر. «حؤکم»
گئنلده یارقیدا قوللانیلان بیر سؤزدور. بو دورومدا 5-جی
سوره نین 44-جو آیتی نین سونوندا کئچن
«کیم تانری نین
گؤندردیگینه حؤکم ائتمزسه...»
جومله نین ده معناسی آنلاشیلمیش اولور. بوتون بونلار
آچیق-آیدین تاریخی تانیقلار اولاراق قورآنین شر´ی حؤکملری
نین هیجاز توپلومونون گئرچکلری اوزرینه قاوراییشلارینی
و آچیقلامالارینی گؤستمکده دیر.
بو قاوراییش و آچیقلامالارین آماجی
حیجاز اهالیسی
نین بیر-بیری و تانری ایله اولان ایلیشکیلرینی تؤوحید
قایناقلارینا دایاناراق آیدینلیغا قوووشدورماق اولموشدور.
تانری ایستمینه (ایراده
سینه)
اویقون اولمایان هیجاز توپلومونون توپلومسال ایلیشکیلرینی،
عیبادت بیچیملرینی تانری ایستمینه اویقون اولان بیر
یاتقینلیغا قوووشدورماق سؤز قونوسو اولموشدور. بو ندنله ده
بو حؤکملرین او زامانکی قوشوللارا گؤره اورتایا چیخیشی
کسینلیکله بوتون چاغلار و زامانلار اوچون کئچرلی اولدوغو
آنلامینا گلمز. ایسلامین
ایلک یوزایلینده
موسلمانلارین فیقه علمینی ایجاد ائدیب و فیقه علمینه گؤره
اؤز احتییاجلارینی و هؤکومتلری نین احتییاجلارینی گئدرمه
لری تامامن باشقا بیر مؤوزودور. قورآن هؤروتوندن
(متنیندن)، یالنیز آنلاتدیغیم قدر آنلاشیلماقدادیر.
پئیقمبرانه قیرائت و اولوش حاللاری:
قورآنین
اؤنملی بؤلومونده اینسانین تانری قارشیسیندا داورنیشلاری
نین اینجه لیکلرینه ایشاره ائدیلمیشدیر.
«دوعا»،
«ایبتیهال-سیتاییش»،
«شوکر»،
«صبر»،
«توککول-گووَن»،
«انابه-تانرییا
دؤنوش»،
«تؤوبه»،
«ایستیغفار-باغیش
طلبینده بولونما»،
«تضرروع-یالواریش»،
«صالاوات»،
«روکوع»،
«سجده»،
«ایمان»،
«نفسه
گووَن»،
«غم»،
«اومیدسیزلیک»،
«تلسکنلیک»
و بونلارا بنزرلر اورتایا چیخمیشدیر. بوتون بونلارین
هامیسی اینسانین تانری ائتکینلیگینه (فعالییتینه)
اویوم ساغلاما ضرورتی اساسیندا قاوراناراق آچیقلانمیشدیر.
اینسانین تانری قارشیسیندا بو داوراییشلاری پراتیک بیرله
مه (تؤوحید) اولاراق قاورانیلمیشدیر. قورآنین بو کیمی
آچیقلامالارینا ایستیناد ائدن موسلمان عاریفلر اینسانین
تانرییا دوغرو یولچولوق «حاللاری»
و «مقاملاری»نی
دوزنله میشلر و «طریقت»ین
آچیقلامالارینی یاپمیشلار. بو دوروملاردا قورآنین
یوروملاری پئیقمبرین وارلیقلا ایلگیلی
«هئرمئنئوتیک
تجروبه لرینی»
آچیقجا اورتایا قویار. بو یوروملارین واراولوشو (existence)
گؤستریر کی، «آچینیم-
وحی»
پئیقمبر روحونون دنیزلرینی نئجه حرکتلندیرمیشدیر.
پئیقمبرین تمل اینسانی قایقیلارینی نئجه ده او´نون دئنه
ییمی دوزئیینه
اولاشدیراراق او´نو ساکینلیک بیلمه ین جوشقولو اینسانا
دؤنوشدورورموش. «تانرییا
ایمان»
پئیقمبرین قورآنداکی اساس چاغریسیدیر. مادده دن
«گووَن»ده
دیر و «گووَن»
ده اینسانین «واراولوشچو
گووَن»ی
آنلامیندادیر. بو گوونلیک واراولوشچو قایغی نین
قارشیسیندادیر. بیر چوخ آیتلرده «تانرییا
ایمان، یعنی تانری دولاییسییلا گووَن
قازانما»
یورومو یاپیلمیشدیر. بو دا گؤستریر کی،
نئجه ده «قایغی»
و «گووَنلیک»
کیمی واراولوشچو دوروملار هئچ بیر شکیلده پئیقمبری راحات
بوراخمیرمیش.
بو پئیقمبرانه قیرائتده تانری نین
تجروبه سی وارلیغین هئرمئنئوتیک قاوراییشی ایله بیرلشیر.
تانری دونیا گئرچکلیکلری نین آیتلرینده سئزیلیر. بوتون
وارلیق او´ندان ایملر (یشاره لر) اولاراق گؤرونور. بو
دورومدا تانری حاققیندا دوشونمک آیتلر و ایملر حاققیندا
دوشونمکدن
آیری گؤرونمور. ایملر حاققیندا دوشونمک
تانرینی دوشونمک کیمی اؤزونو گؤستریر. وارلیغی و دونیانی
آچقیلاماق تانری حاققیندا قونوشماق آنلامینا گلیر. قورآندا
دونیانی دینی اولاراق آنلاما ایله هئرمئنئوتیک آنلاما
ائشیتدیر، عئینیدیر.
ائوره نین بو بیچیم اوخونوشوندا
(قیرائتینده)
تانری نین وارلیغی اونون کسینتیسیز ائتکینلیگی (فعالییتی)
کیمی اورتایا چیخار. تانری حاضیردیر چونکو هر آن گئرچکلیگی
مومکون ائدیر. بو هؤروتده (متنده)
تانری دوغاسی نین نیته لیکلری سؤز قونوسو دئییلدیر. تانری
نین سورکلی
و کسینتیسیز ائتکینلیک نیته لیکلری
او´نون بیرینجی و باشلانقیج نیته لیکلری کیمی آلقیلانیر.
چونکو سورکلی و کسینتیسیز اولاراق دونیانی ایجاد و یوخ
ائدیر. دونیا تانری نین اؤزونو گؤستردیگی آیتلردیر. بو
آیتلر تانری نین گوجونو عئینی زاماندا هم آچیقلاییر، هم ده
گیزله دیر. 57-جی سوره نین 2-جی آیتینده
«او اولدیر، او
آخیردیر، او ظاهیردیر، او باطیندیر»
اولاراق ایمله
نن معنا دا بو آنلامدادیر. بو قیرائت
تجروبه سی بعضن
اؤیله سینه یوکسه لیر کی، تجروبه صاحیبی دونیانین اؤته
سینه واریر و تانری وارلیغینی
ایشیق اولاراق تجروبه ائدیر. 24-جو سوره نین 35-جی آیتینده
دئییلیر: «تانری،
گؤیلرین و یئرین نورودور. او’نون نورونون تمثیلی،
ایچینده لامپا بولونان بیر قندیللیک کیمیدیر. او لامپا
کریستال بیر فانوس ایچینده دیر؛ او فانوس دا سانکی اینجییه
بنزر بیر اولدوز کیمیدیر کی، دوغویا دا، باتییا
دا نیسبت ائدیله مه ین موبارک
بیر آغاچدان، یعنی زئیتوندان (چیخان یاغدان) توتوشدورولار.
اونون یاغی، هارداسا، کندیسینه آتش دَیمه
سه بیله، ایشیق وئرر. بو، نور اوستونه نوردور. تانری دیله
دیگی کیمسه نی نورونا اریشدیرر. تانری اینسانلارا باخ
بؤیله تمثیللر
گتیرر.
تانری هر شئیی بیلندیر.
»
دونیا اوزرینه بو دینی هئرمئنئوتیک
آچیقلامادا چئشیتلی مثللر، تصویرلر، اؤیکولر و حیکمتلردن
یارارلانیلمیشدیر. آیریجا، قورآن مؤلیفلرین تالیف
ائتدیگی زومره دن دئییلدیر. تالیف
نظمی یوخدور. قورآن نظم دئییل نثردیر.
قورآن وارلیقدان پئیقمبرانه بیر اوخونوشدور. بو اوخونوشون
هر یئرینده پئیقمبرین اردَمی
آچیق و گیزلین بیچیمده گؤرولمکده دیر. قورآن هؤروتلری
(متنلری) اوزرینه پسیکولوژیک بیر اینجله مه یاپاراق
آچینیمین (وحیین) قونوشدوردوغو پئیقمبرین پسیکولوژیسینی
آنلاماق مومکون اولا بیلر. اوچماق (جننت) و تامونون
(جهننمین) نیته لیکلری، بعضی آیتلرین مرحمتلی و یا غضبلی
اولوشو، کافیرلره قارشی سرت توتوم و قورآنین بو کیمی بیر
چوخ اؤزللیکلری ایسلام پئیقمبری نین اخلاق و کئیفییتی نین
گوزگوسودور.
سونولان تئوریلرین بعضی سونوچلاری
سؤزومون سونوندا بو دارتیشمادان
اورتایا چیخان بعضی سونوچلارا ایشاره ائتمک ایستردیم:
1-
بو قونودا اورتایا قویدوغوم
تئوریلر موسلمانلارین اساس دین کیتابی اولان قورآن اوزرینه
اوسسالجا (راسیونال اولاراق)، اؤزگورجه و دوقمالارا
دایانمایان بیر قیرائتدیر، بیر اوخونوشدور. بو اوسسال
اوخونوش بو متنین «دینی»
مساژی اولاراق بیلینن «تؤوحیدی»
یوروملاماقدادیر. بو یوروم
«بو متن
وحیه دایالیدیر»
کیمی بیر اؤنوئریدن اوزاقدیر و یالنیزجا اوسساللیغا
دایانماقدادیر. قورآن ایسلام پئیقمبری نین
«تؤوحید»ینی
بیان ائدن متندیر. پئیقمبر بو بیچیم دونیایا باخمیش،
دونیانی قاورامیش،
قورآندا آنلادیلدیغی کیمی یاشامیشدیر.
2-
قورآن متنی وارلیقدان هئرمئنئوتیک بیر
قاوراییش اولاراق بیر «آیت»دیر،
بیر «فئنومئن»دیر.
آیت و فئنومئن اولان هر شئی، یالنیز یئنیدن آچیقلانما ایله
قاورانیلار. بو قاوراما ایسه فئنومئنین (آیتین)
بوتون بویوتلارینی ایچرمز، بللی بویوتلارینی ایچه
رَر.
سؤیله مک ایسته دیگیم بودور کی، ایسلام پئیقمبری نین
وارلیق اوزرینه قیرائتی، یالنیزجا بیر قیرائت اولدوغوندان
قورآنداکی بوتون «ایلاهی
حقیقتلری»
ایچه
رمیش اولمایا بیلر. یعنی وحیین حقیقتی پئیقمبرین
آچیقلامالاریندان اوستوندور. بیز اینسانلار بو هؤروتله
(متنله)
راستلاندیغیمیزدا بو تور اوخونوشون هم ظاهیر و هم باطین
اولان بیر گئرچکلیکله باغلانتیلی اولدوغونو آنلاییریق. بو
اوزدن ده بو متنین آنلاتماق ایسته دیگی بوتون مساژلاری
آنلایا بیله جک قابیلییتده دئییلیک. تام اولاراق بو نؤقطه
ده هئرمئنئوتیک بیر قاوراییش ضرورتی اورتایا چیخماقدادیر.
کسینلیکله هئرمئنئوتیک قاوراییش دا هؤروتده (متنده)
وار اولان حقیقتی تام اولاراق آنلادا بیلمه
یه جکدیر.
«ظاهیر»
و «باطین»
کیمی ایکی اؤزللیک هئرمئنئوتیک آنلامادا بیزدن
آیریلمایاجاقدیر. او زامان بو اینجله مه نین نه کیمی
یاراری اولا بیلر؟ 1- قورآنین اؤز مساژی، یعنی ایسلام
پئیقمبری نین تؤوحیدی سون بیر اؤنرمه کیمی اورتایا چیخماز
و قورآنین ایلاهی دوغرولاری ایله باغلی سون قیرائت دئیه
بیر شئی اولماز. 2- قورآن مساژینی آچیقلایاجاق مقامدا
اولان باشقا هئرمئنئوتیک یوروملاردا دا بولونماق اولار.
3- پئیقمبرانه
اوخونوشون قاوراییشی و آچیقلانماسی اوچون اؤن قورال و اؤن
یاسادان یارارلانماق اولماز. هر آچیقلامانین آچیقلاما
اولوب اولمادیغینی آچیقلاییجی اؤزو گؤسترمه لیدیر. مؤولانا
جلالددین رومی نین بو قونودا آچیقلامالاری وار. بیر فیلی
قارانلیق یئرده گؤردوکلرینی سانان آداملار دیشارییا
چیخدیقلاریندا فیلدن پارچالار آنلادارلار. عربین، فارسین،
یونانین و تورکون اوزوم آدی اوزرینده آنلاشا بیلمه دیکلری
بو تور آچیقلامالاردان اؤرنک اولاراق سونولموشدور. مؤولانا
تانری نین توفانلی دالغالاری ایچه
رَن
ائتکینلیکلری قارشیسیندا دیرنمه
مه یی
و هر کسین تانری نین ایراده سینه تسلیم اولماسینی ایسته
مه سی بو هئرمئنئوتیک
قاوراییشین بیر تورودور. مؤولانا بو هئرمئنئوتیک
قاورامالاردا هئچ بیر اؤن قورالا و اؤن یاسایا
اویمامیشدیر. بوتون وار اولانلاری
«تانری نین فعللری»
اولاراق آلقیلایان موللا صدرا
دا آچیقلامالاریندا هئچ بیر اؤن قورالا و اؤن یاسایا
اویمامیشدیر.
گئرچک اولان بودور کی، موسلمان عاریفلر
قورآنین تؤوحید گؤندریسی اوزرینه داها چوخ چالیشمیشلار.
اونلار آیتلرده بعضی یوروملار اوزرینه اؤزل اینجه
له
مه لرده بولونموشلار. عیرفانی
تجروبه لر دوزه نینی «حاللار»
و «مقاملار»
آدی آلتیندا تصویر ائتمیشلر. بو اثرلرین ان دوزنلیسی ابونصر
سراج طوسی
نین یازیدیغی «اللمع
فی التصوف»
(تصوووفده
ایشیق) اثریدیر. سئچکین موسلمان عاریفلرین تؤوحید اوزرینه
قیرائتلری قورآنین تؤوحید مرکزلی
قاوراییشی دوغرولتوسوندا یئنی
اوفوقلر آچدی. عاریفلرین تؤوحید اوزرینه عاریفانه
اوخونوشلاری دا سون سؤز اولاراق نیته
له
نه مز. بو آرادا موسلمان
عاریفلرین باشقا عیرفانلاردان اسینله
نه رک گلیشدیکلرینی ده سؤیله
مه لی ییک.
موسلمان دوشونورلرین بو گون
راستلاندیقلاری اساس سورو بودور: چاغیمیزدا قورآنین تؤوحید
اوداقلی (مرکزلی)
اوخونوشونو نئجه قاوراییب آچیقلاماق
اولار؟ چاغیمیزدا دونیا حاققیندا نئجه تؤوحید قایناقلی
دوشونه بیلر و تؤوحید یؤنلو
یاشایا بیلریک؟ اینسانین دوغایا حاکیم
اولدوغو
و تاریخی بللی اؤلچوده اؤز بیلینجلی
ایراده سی نین کونترولوندا توتدوغو بیر اورتامدا وارلیق
اوزرینه تؤوحید قانیاقلی قاوراییش نئجه مومکون اولا بیلر؟
بیر سؤزله دیگر تانرییا اینانانلار کیمی چاغیمیز
موسلمانلاری نین دا اساس سورونو «تانری»دیر
و باشقا شئی دئییلدیر. قورآندا نبوت و وحیین
«طریقتی»
وار، «اؤزنَللیگی-
سوبیئکتیولیگی»
یوخدور. اساس آماج تؤوحیدی اورتایا
قویماق اولموشدور. قورآنا گؤره ایسلام پئیقمبری داها اؤنجه
کی پئیقمبرلرین تصدیقله دیگی «وارلیق
اوزرینه تؤوحید اکسنلی
اوخونوشون»
قاتیلیمجیلاریمدان بیریدیر. بو دورومدا منیم تئولوژیک بیر
تحکیمده
بولونمام گرَکیرسه، بونو سؤیله یه بیلرم: موسلمانلیغین آنا
آماجی تؤوحید اکسنلی وارلیغین اوخونوشونا قاتقیدا
بولونماقدیر. 1400 ایل ایچینده ایسلام آدینا ائدیلمیش
بوتون آچیقلامالاری چاغیمیزدا وارلیق اوزرینه تؤوحید
اکسنلی اوخونوشا گؤره دَیَرلندیرمک
گرَکیر. منه گؤره چاغیمیزدا دینی ایصلاحات دئییلن آنلاییش
دا بوندان باشقا بیر شئی دئییلدیر. بو، کیملیکسَل
ایسلامین قارشیسیندا دوران حقیقی ایسلامدیر. حقیقت تام
اولاراق اینسان طرفیندن آنلاشیلامادیغیندان تؤوحید اکسنلی
بو دیالوق دا دورماق بیلمز. بو دیالوق سونسوزا قدر سوروب
گئدر. بیزیم ایشیمیز سورَکلی
آچیقلامالاردا بولونماقدیر. بو اؤنملی قونویا دا ایشاره
ائتمَم
گرَکیر کی، موسلمانلار ایسلام دونیاسیندا مؤوجود اولان
هئرمئنئوتیک تجروبه لرین اؤته
سینده بیر ده باشقا دینلرین
و اینانجلارین هئرمئنئوتیک
تجروبه لریندن یارارلانماغا چالیشمالیدیرلار.
4- دیل حاققیندا
یازی نین باشیندا ایشاره ائدیلدیگی کیمی، سؤزلرین و جومله
لرین آنلاملاری و حتّی دیلین قرامئری تاریخی سورج ایچینده
دَییشیمه
اوغرار. بو باخیمدان هئچ بیر جومله نی اونون دیشینداکی
بیلگیلر اولمادان آنلاماق مومکون اولماز. یعنی او جومله نی
شکیللندیرمیش اولان اورتام دا اینجلنمه لیدیر. بیر سؤزون و
یا بیر جومله نین بوتون تاریخ بویونجا عئینی آنلام
داشیدیغی اولمامیشدیر. مودئرن دیل فلسفه
سینده بو، بیر آنا قورال
اولاراق قبول ائدیلمیشدیر. قورآندا کئچن سؤزلر و جومله
لرین آنلاملاری نین دَییشمه
یَرک
قورآنین شکیللندیگی دؤنمده کی آنلاملاری داشیدیغینا تانیق
اولماقداییق. بو معنالارا اولاشماق چتین اولسا دا، آنجاق
بو گئرچگی قبول ائتمه لی ییک
کی، قورآندا کئچن سؤزلرین و جومله لرین بوگونکو آنلامی
ایله قورآنین شکیللندیگی دؤنمده کی آنلامی عئینی دئیلدیر.
گونوموزده گؤیلر، یئر، جین، ملک،
اؤلولرین دیریلیشی، عدالت و... سؤزلر قورآنین شکیللندیگی
دؤنمده کی کیمی آنلاشیلماقدادیر. قورآن متنینده کی
معنالاری چاغیمیزین بیلیمسل و فلسفی نایلییتلرینه
اویدورماق اوچون او سؤزلره و جومله لره فرقلی معنالار
یوکله مک اولماز.
داها
اؤنجه آچیقلادیغیم ایسلام پئیقمبری نین وارلیق اوزرینه
هئرمئنئوتیک دئنه ییملری
عرب دیلینده ائدیلمیش و عربجه بیان ائدیلمیشدیر. عربجه نین
کندیسینه اؤزگو عکسیکلیکلری و سینیرلیلیقلاری وار. پئیقمبر
گؤیلردن، یئردن، گونشدن، آیدان و یا تاریخی اولایلاردان،
یا دا اینسانین یازقیسی و گله جگی حاققیندا هئرمئنئوتیک
آچیقلامالاردا بولوندوغوندا بو سؤزلری او زامانین عربجه سی
نین ایمکانلارینا گؤره آنلامیشدیر. بو سؤزلردن او زامانکی
عربجه ده یایقین اولان آنلاملاری آنلامیشدیر. پئیقمبرین
وارلیق اوزرینه هئرمئنئوتیک دئنه ییمی
عربجه نین آنلامینا و قاوراملارینا گؤره گئرچکلشمیشدی.
گونوموز بیلیمسل و فلسفی وئریلریندن یولا چیخاراق قورآنی
اینجه لرسک، میتولوژی آدلاندیرا بیله جگیمیز قونولارلا
راستلانا بیلریک. یا دا دوغا و تاریخ حاققیندا بعضی
قونولارا راستلانا بیلریک کی، اونلار بو گونون بیلیمینه
اویقون گلمه مکده دیر و ترس گؤرونمکده دیر. حتّی قورآنین
دیلی نین میتولوژی دیلی اولدوغونو دا سؤیله یه بیلرلر.
بونلارین هئچ بیریسی قورآن هؤروتو (متنی) وئریلری نین
تؤوحید اکسنلی آلقیلاشیمینا ضرر وئرمز. وارلیغین تصویری
اوزرینه بو پئیقمبرانه اوخونوش او زامانکی قیرائت
اولاناقلارینا گؤره اولموش، بو آچیقلامالار، تصویرلر
اوزرینه آیرینتیلی بیلیمسل و فلسفی اؤنرمه لر ایره لی سورمه
یی آماجلامامیشدی. قورآندا
بوتون بو آیرینتیلار عرب دیلی و کولتورونده یایقین اولان
آنلاملارا گؤره یاپیلمیشدیر. دونیا اوزرینه یاپیلمیش اولان
هئرمئنئوتیک آچیقلامالاردا
قوللانیلان قاوراملار عربجه نین اولاناقلارینا دایانمیشدیر.
او زامانین عربجه سینده کی آنلامالارا
گؤره ایضاح ائدیلمیشدیر. آنجاق قورآن هؤروتو (متنی)
اؤیله سینه بیر معنالار آچیقلاماق ایسته میش کی، او زامان
و داها اؤنجه کی زامانلاردا
دا عرب دیلی نین بو قونودا
تجروبه سی اولمامیشدی. او
دا «تؤوحید»
مساژی و تجروبه سیدیر. ایسلام پئیقمبری نین دونیاسی ایله
بیزیم دونیامیزین فرقلی اولدوغو کسیندیر. اونون دونیاسی
چوخ ساده و بسیطدیر. او´نون دونیاسیندا نه
«آتوم»
وار، نه گؤیآدا
(قالاکتیکا)،
نه ایشیق ایلی، نه اوزای
گمیلری، نه دئموکراسی، نه اینسان حاقلاری و نه ده بو کیمی
بیر چوخ شئیلر. 4-جو سوره نین 82-جی آیتینده دئییلیر:
«هله ده
قورآن
اوزرینده گرَیی
کیمی دوشونمه
یه جکلرمی؟ او، تانریدان باشقاسی
طرفیندن گلمیش اولسایدی، اوندا بیر چوخ
توتارسیزلیق بولورلاردی.»
بو آیتده ده قورآندا توتارسیزلیغین اولمادیغی
وورقولانماقدادیر. توتارسیزلیغین اولماماسی او دئمکدیر کی،
قورآن هؤروتونده (متنینده)
بوتون وار اولانلار، پئیقمبرانه دونیانین بوتون فئنومئنلری
ایستیثناسیز اولاراق تانری آیتلریدیر. قورآن متنینده بوتون
آیتلر آراسیندا، یالنیزجا بیر تک هماهنگ ائدیجی قاورام
وار. او دا بیرله مه دیر، «تؤوحید»دیر.
بو، قورآن هؤروتونده (متنینده)
علمه و
فلسفه یه قارشی هئچ بیر شئیین اولمادیغی، یا دا قورآندا
میتولوژی نین اولمادیغی آنلامینا گلمز. تؤوحید یوللاریندا
یوروموش اولان ان بؤیوک موسلمان عاریفلر بیله، اسکی
گؤیبیلیمه (کوسمولوژییه)
اینانیردیلار. اونلارین گؤیو «قورونان
چاتی»
ایدی. گونوموزده بیر چوخ دوشونور و فیلوسوف مؤولانا و
حافیظین
حئیرانیدیرلار.
آنجاق گونوموز دوشونور و فیلوسوفلاری نین گؤیلری
مؤولانانین و حافیظین
گؤیلری کیمی «قورونان
چاتی»
دئییلدیر. گونوموز دوشونورلری نین گؤیلری سونسوزدور، یئرین
اوستونده دوران سونلو چاتی دئییلدیر. هر اولوسون دونیاسی
بوتون چاغلاردا اونون دیلینه یانسیمیش اولار. او زامانکی
عربجه ده «قورونان
چاتی»
ایفاده سی ایله تانری گوجونو آنلاماق مومکون ایمیشسه،
گونوموزده «سونسوز
گؤیلر»
ایفاده سی ایله تانری نین سونسوز گوجو آنلاشیلماقدادیر. هم
«قورونان
چاتی»،
هم ده «سونسوز
اوزایلار»
ایفاده لری ایله «تانری
نین آیتی»
کیمی وارلیق حاققیندا آچیقلامالاردا بولونماق مومکوندور.
5-
قورآنین شرعی
حؤکملری سؤیله دیکلریمیزین دیشیندا دئییلدیر. بو قونودا دا
ایستیثنا یوخدور. پئیقمبرین چاغداشلاری زامانیندا اویومسوز
دورومو شرعی
حؤکملر اویوملو دوروما گتیرمیشدی. بو دا تانری نین
دونیاداکی کسینتیسیز ائتکینلیکلری سونوجوندا گئرچکلشمیشدی.
بعضی
شرعی
حؤکملر بللی چاغلاردا آقرئسسیو گؤرونورسه، بونو آنلامامیز
گرَکیر کی، «آقرئسسیولیگین»
تاریخ اؤته
سی بیر تانیمی سؤز قونوسو اولاماز.
یعنی بو شکیلده دئییلدیر کی، بللی ایسلام دؤنملرینده
آقرئسسیولیک اولموشسا، بو آقرئسسیو دوروم سونسوزا قدر
داوام ائتمه لیدیر. عدالتین و ظولمون تاریخ اؤته
سی تانیمی اولمادیغی کیمی،
آقرئسسئولیگین ده تاریخ اؤته
سی تانیمی یوخدور. بللی
داورانیشلار بللی چاغلاردا و بللی توپلوملاردا آقرئسسیو
اولاراق گؤرونه بیلر. آنجاق عئینی داورانیشلار باشقا چاغ و
توپلومدا آقرئسسیو اولاراق گؤرولمه یه ده
بیلر. بللی توپلوملاردا و
چاغلاردا تانری حوقوقونون
گئرچکلشمه سی آدینا آقرئسسیو داورانمیش اولا بیلرلر. یئنه
ده باشقا بیر توپلومدا بونا تانیق اولمایا دا بیلریک.
چاغیمیزدا ایسلامییتین ایلک چاغلاریندا آقرئسسیو گؤرونن
داورانیشلاری ترک ائتمک اینسانلیغین و ایسلامییتین کندی
یارارینادیر. بو حؤکملرین آیتلری زامانساللیق آچیسیندان
چاغیمیزدا کئچرلی اولاماز. بو قونونو نئچه کره
آچیقلامیشام. قورآندا کئچن جزا دوزَنَکلری
(مئکانیزملری) نین بوتون زامانلار اوچون کئچرلی اولماسینی
ساوونماق کسینلیکله دوغرو دئییلدیر. چاغیمیزدا
موسلمانلارین توپلومسال گئرچکلرینی دوزنله مه
ائیله ملری اخلاق اوزرینه
آچیقلامالارلا یاشامساللیق قازانمالیدیر. بؤیله بیر سورو
یانیتلانمالیدیر: هانسی توپلومسال گئرچکلیک اخلاقا ترس،
هانسی اخلاقا یاتقیندیر؟ موسلمانلارین سیاسی، ایقتیصادی و
پولیتیک ایشله
ملری بو آچیقلامالارا گؤره شکیللنمه
لیدیر. اسکیمیش فیقهی دلیللرله چاغیمیزدا ایقتیصادی، سیاسی
و حوقوقی
دوزن اولوشدورماق اولاماز. بو حاقدا
«آزادلیق و
ایمان»،
«دین
اوزرینه رسمی قیرائتین الشدیریسی»،
«دینله
باغلی اینسانجیل قیرائت اوزرینه دوشونجه لر»
آدلی کیتابلاریمدا گئنیش
آچیقلامالار وئرمیشم. قورآن
اوزرینه بوراداکی آچیقلامالاریم قورآن هؤروتو (متنی)
اوزرینه آچیق و آنلاشیلان بیر چرچیوه اولوشدورماقدادیر. بو
چرچیوه ده موسلمانلارین مودئرن حوقوقو،
تمل اینسان حاق و اؤزگورلوکلرینی، دئموکراسینی آنلاما
اولاناقلاری آچیقلانمیشدیر. کیتاب و سوننتدن آخساق اینسان
حاقلاری و دئموکراسی چیخارماغا اؤزَنمک
یئرینه منیم آچیقلادیغیم وئریلره دایاناراق چاغداش
احتییاجلاری و اینسان حاقلارینی آنلاییب اویقولاماق
مومکوندور. اسکی یؤنتملر، یالنیز دینی دئسپوتیزم
دوغورموشدور و گونوموزده بونا تانیق اولماقداییق. بو، فیقه
علمینی تام اولاراق تاریخین دیشینا چیخارماق آنلامیندا
دئییلدیر. اسکی فقیهلرین بو دوغرولتوداکی سونوملاری ایسلام
حوقوق
تاریخینده آراشدیرما قونوسو اولاراق قالا بیلر. اونلارین
آراشدیرما چابالاری دا بو باغلامدا تقدیر ائدیلمه لیدیر.
آنجاق بو، دئموکراسی نین، اینسان حاقلاری نین مودئرن
آلقیلاشیمینا انگل اولمامالیدیر. زامانساللیق آچیسیندان
کئچرلیلیگینی و قاپساییجیلیغینی ایتیرمیش بیر دوزَنَکله
چاغداش دونیا توپلوملارینی یؤنتمک مومکون دئییلدیر.
سونوجو دئسپوتیزمدن باشقا بیر شئی اولاماز. هئچ شوبهه
ائتمیرم کی، ایسلام دونیاسیندا اینسان حاقلارینا و
دئموکراسییه قارشی چیخمالارین پولیتیک ندنلری وار. بونلار
دئسپوتیزمی قورماق و قوروماق اوچوندور. اویسا کی، اینسان
حاقلارینا اویماق، دئموکراسینی ایسلام دونیاسیندا دا
اویقولاماق تامامی ایله مومکوندور.
6- قورآندا
پئیقمبرین عیصمتی نین نه اولدوغو بو آچیقلامالاردان بللی
اولسا گرک. پئیقمبر عیصمتی نین آنلامی بودور کی، او، تانری
نین یاردیمی ایله وارلیغی تؤوحید
اکسنلی قاوراییب آچیقلاما
یولوندان هئچ بیر زامان ساپمامیشدیر. یالنیز تانرییا ایمان
ائتمه یه دعوت ائتمیشدی. او، پئیقمبرلیگینده و گؤرَوینده
عیصمتلیدیر، معصومدور. اونون پئیقمبرلیگی وارلیغی نئجه
گؤرمکده و گؤروشونو توپلوما دویورماقدا اولموشدور.
وارلیغین بیلیمسل و فلسفی آچیدان نئجه اولدوغونو آنلاتماق
پئیقمبرین گؤرَوی
اولمامایشدیر.
7- بورایا قدر
آنلاتدیقلاریمیز ایندیکی قورآندا «قیرائت
وحدتی-اوخونوش بیرلیگی»
اولدوغونو گؤسترمکده دیر. «اوخونوش
بیرلیگی»نین
آنلامی بودور کی، اونو بورادا اینجله دیگیمیز کیمی اینجله
یه بیلریک. بو هؤروت (متن) مؤلیفلرین یایقین اولان تالیفلرینه
بنزَمه
سه
ده، دینی بیر هؤروت اولاراق قیرائت
بیرلیگی نین بیر پارچاسیدیر. بو متن اوزرینه تاریخی
الشدیری و دَیَرلندیرمه
ائدیلرسه، بیز داها دقیق بیر قیرائته، داها دوغرو بیر
اوخونوشا وارمیش اولاریق. آنجاق بو، او آنلامدا دئییل کی،
بو دَیَرلندیرمه
اولمازسا، بو هؤروتو قیرائت ائده بیلمه
ریک. اوپانیشادلارین قیرائت
ائدیلدیگی کیمی قورآنی دا قیرائت ائده بیلریک.
8-
قورآن متنی اوزرینه
آچیقلامالاریمیزدان آیدین اولور کی، قورآنین قاوراییشی و
حتّی اونون مساژینی قبول ائتمک وحیین معریفتینی ایثبات
ائتمه اوزرینه قورولو دئییلدیر.
قورآنیین هؤروتو (متنی) قاورانیلیر و قیرائت ائدیلیرسه،
وحیین اؤزونه اولاشماق مومکون اولماسا دا اونو قیرائت
ائتمه لی ییک.
چونکو وحیین نه اولدوغونو هئچ بیر زامان بشر آنلایاجاق
قاپاسیته ده اولمایاجاقدیر. قورآنین سؤیله مک ایسته دیگی
بودور کی، اینسانلار اؤز باخیش آچیلاریندا کؤکلو بیر
دَییشیم ائده رک وارلیغین بوتون فئنومئنلرینی تانری نین
آیتلری کیمی گؤرسونلر.
تئوری و پراکتیکده
تؤوحیدی اؤرنک آلسینلار. بیریمسل (وحدت
حالیندا) یاشاسینلار. بو دورومدا بؤیله بیر سورو اورتایا
چیخار: نییه بیریمسل یاشامالیییق؟ بو
«نییه»
سوروسو ایسلام تاریخینده
مؤمینلرین اساس سوروسو اولموشدور و اولاجاقدیر. آنجاق بو
سورو ایله اوغراشماق وحیین آنلامی نین نه
اولدوغو و اونون اعتیباری نین
هاردان قایناقلاندیغی ایله ایلیشکیلی دئییلدیر. بو سوالین
وحیین نه اولماسی و اعتیباری نین هاردان قایناقلانماسی
ایله باغلیلیغی یوخدور. منیم آچیقلادیقلاریم وحیین نه
اولدوغونو آنلاماق و آنلاتماق اوچون دئییلدیر. یا دا
«وحیی
چئشیدلی شکیلده آنلاماق اولار»
فیکرینی ده آنلاتماق ایسته
مه میشم. منیم آنلاتماق ایسته دیگیم
بودور کی، وحیین حقیقتینین نه اولدوغونو بیلمه یه گرک
اولمادان قورآن هؤروتونو و اونون سؤیله مک ایسته دیکلرینی
بیز اینسان اولاراق قاورایا بیله
ریک. چونکو بو متن قاورانیلماق
اوچوندور، قاورانیلماماق اوچون
دئییلدیر.
9-
خریستیانلیق کلامیندا مؤوجود
اولان وحیین معناسی ایله قورآنداکی وحیین معناسی
فرقلیدیرلر. خریستیانلیق کلامیندا خریستیانلار وحیین اؤزو
ایله راستلانمیشلار، وحیین اورونو ایله دئییل.
«قوتسال کیتاب»
«تانری نین اؤز قؤومو ایله
ائتکیله شیمی حاقدا بیلگی»
وئرمکده دیر. بورادا وحیدن مقصد تاریخی ائتکیله شیمدن
باشقا بیر شئی دئییلدیر. یئنی چاغدا بو تاریخی ائتکیله شیم
اوزرینه یایقین بیلیمسل یؤنتَملرله
دوشونمک ایسترکن «قوتسال
کیتاب»ی
تاریخی آچیدان الشدیریب دَیَرلندیرمه
ضرورتی اورتایا چیخدی. تاریخسل الشدیری وئریلریندن یولا
چیخاراق «قوتسال
کیتاب»دا
کئچن تانری نین اؤز قؤومو ایله ائتکیله شیمی و قارشیلیقلی
دیالوغو اینجلنمک ایستندی. بو تاریخین نئجه شکیللندیگینی
آنلاماق اوچون بیلیمسل یؤنتمدن یارارلانماق ایستندی. بو
ایشله اوغراشان خریستیان کلامجیلارین اؤنوئریلری بؤیله
ایدی کی، تانری نین اؤز قؤومو ایله تاریخی ائتکیله شیمینده
نه «اوسسال»
(راسیونال)، نه ده «دویقوسال»
اولان اؤزل بیر معریفت تانری طرفیندن اینسانا وئریلمیشدیر.
«قوتسال
کیتاب»ی
تاریخی پلاندا آراشدیراراق او اؤزل معریفتی (بیلگینی)
«یئنیدن
قورماق»
اولار. «وحیانی
معریفت»
آدلاندیردیقلاری بو بیلگینی الده ائتمک اوچون هم
«وحیین اؤزو»
اولاراق بیلینن حضرت عیسانین
«قوتسال
کیتاب»ی
نین تاریخی بلگه لری آیدینلیغا قوووشمالی ایدی، هم ده
معریفت شوناسلیغین دلیللری کیمی نه
«اوسسال»
و نه ده «دویقوسال»
اولان بو اؤزل معریفتین
«نه لیگی»
بلیرلنمه لی ایدی. آنجاق داها سونرا
«قوتسال کیتاب»ین
تاریخی الشدیریسی نین گرکلیلیگی آنلاشیلسا دا، بو یؤنتَمین
تکباشینا یئترلی اولمایاجاغی تثبیت
ائدیلدی. بو ندنله ده «قوتسال
کیتاب»ین
تاریخی تنقیدیندن سونرا، کیتاب اوزرینه دَییشیک
هئرمئنئوتیک آچیقلامالارین دا اینجلنمه ضرورتی اورتایا
چیخدی. کلاوس بئرگ هورتس بوتون بونلاری اؤز دَیَرلی
اثرینده یئرلشدیریب آچیقلاماسینی وئرمیشدیر.
آنجاق قورآن تانری نین اؤز قؤومو ایله تاریخی ائتکیله شیمی
اولمادیغیندان اونون قاورانیلماسی تاریخی دَیَرلندیرمه
ایله مومکوندور. قورآن وارلیق اوزَرینه
پئیقمبرانه بیر اوخونوشدور. آنلاتدیغیم کیمی، فعلی متندن
علمی قاوراییش چیخارماق اولاناقلیدیر. موسلمانلارین دینی
اینانجلارینا باش وورمادان
تانیقلار و دلیللرله بو متنین
وارلیق اوزرینه بیر قیرائت اولدوغو گؤستریله بیلر. هئچ
شوبهه سیز کی، بو متنین تاریخی دَیَرلندیریلیشی
متنین داها دوغروجا آنلاشیمینا یاردیمجی اولا بیلر.
21.12.2011
Yoachim Ritter Band
2 Histiorisches Worterbuch der Philosophie.
Herasgegben von
14
Erscheinung.
Karl Alber 1973, S, 166- Richard Schaeffler
Religion und Kritisches Bewustsein, Verlag
.
167.
Religions Philosphie. Weier Religion als
Selbstfindung Grundlegung einer
Existezanalytische.
Winfled verlag Schoning 1991.


text:
بیز بورادا تورکلر اکثریتینین مسلمان اولدوغونو اساس توتاراق، تورک دیلی نین ۱۸اؤلکه ده رسمی بیر دیل کیمی استفاده اولونماسینی گؤروب، مسلمانلار آراسیندا بؤیوک رول ایفا ائتمه سینی آنلاییب، چاغداش دونیامیزدا بو ادبیاتین یاییلماسینی گؤروب اوندان استفاده ائتمک یوخ ، بلکه هله اونو تانیماغی اؤز ایشیمیزه سئچیریک. اوندان استفاده ائده نلر بلکه بو تانیشلیغا دایاناراق، عالمانه سچمه لری دوزگون بیرایش اولابیلر.
بیز بورادا تورک چاغداش ادبیاتینی یوزه دوخسان مسلمان اولان تورک ملتلری آراسیندا آراشدیرماق، تانیتدیرماق و تانیماق ایسته ییریک و بو دیه رلی ادبیات و دوشونجه عالمینی منیمسه مک گؤزه للیگینی آچیقلاماغی اؤزوموزه بورج بیلیریک. اولسون کی باشقالارینین آیری ساحه لرده ایشلرینه گلدیگی اوچون بو کتابدان بیر فایدا آلا بیلسینلر.
اسلام دینی ۱۴۰۰ایل بوندان اؤنجه دونیایا صولح – باریش، برابرلیک، قارداشلیق، دوستلوق گتیرمکله، زجر چکمیش انسانلارین اومودلارینی بارلاندیرمیش و آرزیلارینی چیچکلندیرمیشدیر و بئله لیکله بوتون ملتلر چئشیدلیلیکلریله اسلاما قووشوب مسلمان اولموشلار. آز بیر زماندا اسلام هر یانا یاییلیب، آفریقادان آسیانین دوغو اؤلکه لرینه قده ر گئنیشلنمیشدیر. بو آرادا تورکلر کؤنوللو اولاراق اسلام گتیرمیشلر. اونون کؤنوللو اولدوغو نه دنینی آراشدیران دا بو مسئله یه توخونوروق کی اسلامدان اؤنجه، تورکلر گؤگ تانرییا اینانیرمیشلار و گؤگتانری، گؤیلردن بوتون کائناتا ناظر اولاراق، بوتون بنده لرینین یاخشی – پیس عمللرینی گؤروب اونو مکافاتلاندیریب یا جزالاندیریردی. آنجاق اسلام دینینده، گؤگ تانری داها مکمل بیر صورتده تانیتدیریلیر. بورادا معاد و یا آخرته ایمان گتیرمک، مکافاتلار و یا جزالار جوابسیز قالمادیغی، شهادت و اونون ده یری، گؤگ تانرییه ایمان گتیره نلری داها اؤزونه چکیر. تورکلر بیر دین ایله اوز- اوزه گلیرلرکی اؤز دینلریندن داها مکملدیر. بئله اولاراق اونا لبیک دئییب و کؤنوللو اولاراق ایمان گتیریب، بوتون وارلیقلارینی اونون یولوندا خرجله مه یه جان آتیرلار. تورکلر بهادر و دؤیوشچو اولدوقلاری اوچون، اسلامین یایماسیندا بؤیوک باجاریقلار گؤستریب و بویولدا جانلاریندان اسیرگه مه میشلر.
قایناق: م. کریمی،
اسلام – تورک دونیاسی ادبیاتی، تهران، ۱۳۸۸٫
اولین نفری باشید که نظر میدهید!
برای عضویت در خبرنامه پیامکی، اطلاعات خود را وارد کنید
عزیزان علاقه مند به دریافت مرتب روزنامه ساقی آذربایجان از طریق پست می توانند با دفتر روزنامه تماس حاصل نموده و یا به سامانه پیام کوتاه روزنامه پیامک بفرستند.
اشتراک یکساله: 340 هزار تومان
اشتراک شش ماهه: 170 هزار تومان
ضمنا هزینه بسته بندی و ارسال از طریق پست بر عهده روزنامه می باشد.
از مسئولین محترم استان که وعده های آنان در این ستون پیگیری گردیده خواهشمند است توضیحات خود را در خصوص علل عدم تحقق وعده های داده شده جهت اطلاع شهروندان محترم و تنویر افکار عمومی به دفتر روزنامه ساقی ارسال فرمایند.