text:
1 هر قیش دالیجا یاز گلیر هر گئجه گونوز،
ایمدی کی گون باتیب قارالیقدیر تلسمهیوز.
لقمان بویوردو:«ـ چؤلده ایتیردیز یولو گئجه،
مالدان ائنیب، ائدیز اوتوراق تا اولا گونوز.»
چوخلار گومان ائدیبله یالان دانی دوغرویا،
قوش بس کی قیشقیریر، هله یئرسیز اوخور خروس.
هر کیم بو گون دیییر کی منم صاحب زمان،
آللانماییز، زمان ظهور اولماییب هنوز.
5 میرزا رضانین اوغلو دیییرلر امامدیر،
بو سؤزلری آدام ائشیدهنده اولور قودوز.
گر بو دلی، امام اولا، پس من پیمبرم،
گر بو پیمبر اولسا، منم یوخسا هورموز.
بو فیرقهیه پیمبر اولاندا بئله بیزوو،
دان ائتمه اولسا بعضیلره گر خدا، اؤکوز!
یول منزله اودور کی پیمبر وئریب نیشان،
خوش حالینا او کیم بو یولو دوتدو گئتدی دوز.
حق جد و جهد ائیلییهنه گؤستریر یولو،
اوز غیر حققه، قویما سنه حق گتیرسین اوز.
10 حاجت آپارما بندهیه مخلوقا تیکمه گوز،
دان اؤزگهسی اولا هر کیم، اومیدین اوز!
محض بهانه خلقه اوخور وعظ هیدهجی،
حق بندهسین بهشته آپارماز بهانهسوز.
1 واریم خیال گر ای دوست! اولسا بو قیش یاز،
سنین هوایه گنه قوش کیمی ائدهم پرواز.
کؤنول همیشه چکهر حسرتین گنه گلهسن،
نئجه ائدهر قازالاق آرزو یئتیشسین یاز.
بو گون بئله بو غریبی سیخیبدیر آیریلیغین،
بو قسم ایله دمیری باور ائتمه سیخسین گاز.
گؤزوم یولوندا قالیب تا هاچاغ گلیر پئیغام،
قولاق دوتوب قاپییا تا هاچاغ یئتهر آواز.
5 سنین سوراغیوا ائودن چیخیم چؤله کم ـ کم،
نهدیر علاج دوتوب بو یولو گئدیم آزـ آز.
سنه یئتهر ائدهسن ناز، ای عرب بالاسی!
بو گون مسلّم اولوبدور سنه عراق و حجاز.
منم کی دؤنمهدی بیر یول مورادیما ایام،
منم کی اولمادی بیر گون فلک منیملن ساز.
منی بو شهرده بیر آلاگوز شکار ائتدی،
نئجه گؤگرچینی گؤیده شیکار ائدهر شهباز؟
دوگون ـ دوگون تئلی هر یان اوزونده کسمهلری،
ائدیب ولایت تهرانی خطّهی اهواز.
10 اولار کی وصف ائلهییبلر صفادا شیرازی،
منه گومان یوخو ترجیح هیدهجه شیراز.
1 سیز باخین بخته هر اول کس بیزه همسایه گلیر،
بیزه بیر آغری اولور، درد و غمه مایه گلیر.
قونشودان قونشویا گر آش گئدهر قورما گئدهر،
بو بیزیک باشیمیزا داش گلیر و قایه گلیر.
گر بو معلوم اولوب: گوندن ایشیق آیه یئتهر،
ناتی آیدان دوتولور، گون اوزونه سایه گلیر.
هیدهجی هیچ دانیشما! ائله اؤز پاییوه شوکر،
دؤز اگر باشیوا گؤیدن کجک و پایه گلیر.
5 گر الیندن دوتا، یئردن گؤیه آسان آپاریر،
اول کی گؤیدن یئره شأنینده اونون آیه گلیر.
1 بو روزگار گئچهر، یاخشی روزگار گلهر،
کؤنول داریخما، غم ائتمه کی غمگوسار گلهر.
دومان دوتوب یئر اوزون، گر یاغار هوادان قار،
گئچهر گئدهر بو سویوق قیش، گنه بهار گلهر.
اگر او چاغ کی سفر ائتدی یار، گئتدی بخت،
خوش اول گونه قاییدار بختیلن او یار گلهر.
گئجهـگونوز چکیرم آه، تیکمیشم یولا گؤز،
گؤروم هاچاغ گنه اول یار گولعیذار گلهر.
5 سولوب جوانلیغیمین رنگی، باش و قاش آغاریب،
بلی بهار بیتهر لاله، قیشدا قار گلهر.
1 ای کؤنول! گل سن بو یار بیوفادان ال گؤتور،
قوی سنی بو درد اؤلدورسون، دوادان ال گؤتور.
یار و یولداشدان اومید اوز، قوم و قارداش ایستهمه!
یومگیلن بیگانهدن گؤز، آشینادان ال گؤتور.
اوخشادین گول اوزلری، اوگدون بو قارا گؤزلری،
حاصیلی نولدو؟ هوس بسدیر، هوادان ال گؤتور.
فیتنهدیر عشق مجازی، فیتنهدن قورخماق گرهک،
عشق نفسانی خطادیر، بو خطادان ال گؤتور.
5 ای منی گؤزدن سالان مئهر و وفاسیز سؤودوگوم!
گر یوخون مئهر و وفا، باری جفادان ال گؤتور.
1 بهار عؤمر خزان اولدو یاغدی باشیما قار،
بو گون گول اوزلری سؤومک اولوب منیمچون عار.
منه دیییرلر قوجالدین، جاوانلیق ائتمه! ولی،
او زاد کیم اولدو طبیعی، نئجه زوال تاپار؟
من ائیلهرم بو محبت اوتون اورهکده خموش،
اگر حرارتی زایل ائده اؤزوندن نار.
محبت اهلی ملام و مذمّته باخماز،
بو سؤزلره قولاق آسماز اگر حقیقتی وار.
5 من اول کسم کی هوا و هوسله مشهورام،
او سرخوشام کی آدیم عشقیلن اولوبدور جار.
1 بو گون اذیت یار و مذمّت اغیار،
خدا بیلیر کی منی عؤمردن ائدیب بیزار.
منه بو عقل اذیت ائدیر، دور، ای ساقی!
گتیر پیاله، آپار عقلی، جانیمی قورتار.
بنای عؤمرومو بیر جام ایلن ائله ویران.
دؤگول بو عؤمر مگر مایهی غم و آزار؟
قیتیب نئجه دؤوهنین چگنینی یوک آلتیندا؟
سیخار، سیخیب منی بو روزگار ناهنجار.
5 گول اوزون ائشیگه آتدی پردهدن، ای وای!
ائویم ییخیلدی کی بوندان سورا ایشیمدیر زار.
1 ائشیتمیشم ایکی زاد وار گتیرمک اولماز تاب:
بیری فراق احبّا، ایکینجی فقد شباب.
بو گون مجالی غنیمت بیل ای جوان! قالماز،
همیشه عؤمر گولوستانی خرم و شاداب.
خدا بو عالمی اسباب عالمی یارادیب،
گرهکدیر آدمه مطلوبه یئتمهگه اسباب.
قیلیب مشیّتی محتاج خلقی بیرـ بیرینه،
دؤگول گزاف، بیلیر حکمتین اولوالالباب.
5 پیاده گئتمهگه یولداش اگر یوخون طاقت!
یوبانما، وقت گئچیب، بیر اولاغ اؤزونچون تاب.
1 صوفی بویوردو سئیر و سفردیر غمه علاج،
گئیدیم چاریق آیاغیما، آلدیم اله آغاج.
یئر قالمادی کی گئتمهییب اوردا دوتوم سوراغ،
بیر کس تاپیم مگر کیم ائده دردیمه علاج.
بیلمیش قامی کی یاخشی غذادیر سکنجبین،
اما نه فایده کی سلامت دؤگول مزاج.
من بو یوغون آغاجی نئجه ائیلهییم قوجاق؟
من بو اوزون طنابی نئجه ائیلهییم قولاج؟
5 ائیله اورهکده نقش گول اوزلر محبتین،
تاپماز بو مملکتده گوموش سیکّهسیز رواج.
گل منی الله اؤزون خدایا باغیشلا،
فخر رُسل، ختم انبیایا باغیشلا.
حقِّ علی ولیّ و وصیِّ رسولا،
فاطمه(س)نین چکدیگی جفایا باغیشلا.
سبط پیمبر حسن(ع)، ایکینجی اماما،
قارداشی، مظلومِ کربلایا باغیشلا.
سید سجاد(ع) و اوغلو باقر(ع) علمه،
صادقِ(ع) اولادِ مصطفایا باغیشلا.
5 موسیِ کاظم (ع) چکهن بلایا منی گئچ،
اوغلو اونون حضرت رضایا(ع) باغیشلا.
6- زاهید
زاهید سؤزونو، هیدهجی منفی بیر کوت بئیین، گئج باشا دوشن و ظاهیرساز بیر تیپ آنلامیندا ایشلهدیر. زاهید چالیشیر ریاضت ایله مقصده چاتسین ولاکین اونون گؤروشلری دار و یوللاری محدود و فئیضی اولمایان مسیردیر، اودور کی ملامته شایان اولوبدور. زاهید ده اورهک یوخدور.
دیییر زاهید ائتمز منیمچون تفاوت،
قیاقوی غاز ایله آواز بولبول.
بو حیوانا آدم دیییرلر، منه دیو،
بو نادانا عاقیل دیییرلر، منه خول!
(8/11-2)
زاهید دانیشاندا، دانلامازدیم،
سولدان اگر آنلاسایدی ساغی.
(77/1-6)
دیییرلر زاهید سالوسا خلق ساده و صاف،
منیم کیمی رند و زیرک و قلاش.
(18/4-1)
ائوین دلینمهیه زاهید منی اوچاغ دانلا،
گؤرهن بو سادهلری باده وئرمییهن ایمان.
(27/8-1)
حکیم هیدهجینین شعرلری عمومیتله فلسفی ماهیت داشیییر. بـوتون دیوانیندا فلسفی ماهیت داشیمایان بیر بئیت بئله تاپیلماز. اصلینده تأکید ائتمهلیییک کی او، شعرده ده اؤزونو بیر فلسفه مدرّسی و معلمّی کیمی گؤرور و سانکی طلبهلرینه درس دئمک اوچون الینه قلم آلمیشدیر.
بیز اونون دیوانینی واراقلارکن، متنینده شایع اولان بعضی مضمونلاری قیسسا آچیقلامادان سونرا، میثاللار آشاغیدا سیرالاییریق.
1- وارلیق(= وجود)
وجود اصلدیر. بوتون وارلیقلارین قایناغیدیر، محض خئیردیر. شخصی و ذاتی وحدت ایله واحیددیر و بوتون شرطلردن اوزاق و بوتون قئیدلردن مطلقدیر. بو وجود، «حق» آدلانیر، صرف، خالیص و واجیبدیر. یعنی یالنیز بیر وارلیق واردیر کی او بیر «شاهید رعنا»دیر، «حق»دیر:
ـ لاوُجودَ وَ لا مُوجُودَ إلا الحَقْ.
ـ وَ لَیْسَ وُجُودٌ إلا الوُجُودَ الحَقْ.
ـ وَ الوُجوُدُ الحَقّ ُعَیْنُ الأشْیَاء.
هیدهجی دئییر کی حققین صیفتلری اونون ذاتیندان ناشیدیر، یعنی ظاهیردهدیر، باطینده دهگیلدیر.
10 ـ دیوان اشعارفارسی
هیدهجی فارسجا شعر دیوانی واردیر. بو دیواندان بعضی سئچمهلر ﻫ. و م. نشرینه داخیل ائدیلمیشدیر. علی اکبر ولایتینین دئدیگینه گؤره، شاعیرین دیوانیندان بیر الیازما اونون یانیندادیر.20 ؟
11 ـ ایتمیش دیوان
هیدهجینین اؤزونون دئدیگینه استناد ائدهرک، اونون مکمل بیر دیوانینین «جبل حمرین» اوغرولاری طرفیندن چالیندیغینی بیلریک. بونو، تاریخچیلر ایتمیش دیوان(= دیوان مفقود) آدلاندیرمیشلار.
12 ـ دیوان اشعار ترکی
هیدهجینین تورکجه شعر دیوانینی آشاغیداکی ترتیب ایله نظمه سالدیق:
14 قصیده 34 غزل 3 قطعه
23 بندلیک 1 مربع
2 تخمیس
1 ترجیعبند
3 ترکیببند
12 مثنوی
2 دانیشیق
1 ملمّع
بوردا شعرلری بؤلوملر و دیلیملرده توپلادیق، بئیتلریده ساییلار ایله مشخص ائتدیک. میثال اوچون 11/8-1 اشارهتی بیرینجی بؤلومـ (= قصیده)ون 8- نجی قصیدهسینین 11- نجی بئیتینه اشارهدیر.
6 ـ دانشنامه
2800 بئیت اولاراق متقارب بحرینده فارسجا یازیلان بو مثنوی، عقیدهتی ـ فلسفی بیر منظومهدیر. فلسفه، کلام و عرفانی بحثلر آراسیندان، ان یوکسک معنالی بحثلری سئچن هیدهجی، منظومهده جوره ـ جوره عقیدتی فیرقهلر و توپلوملارین فلسفی گؤروشلریندن دانیشاراق، قبول ائتدیگی هر بیر عقیده و نظری، جسارت ایله تأیید ائدیر و فلسفی مناقشهلره سون قویماق ایستهییر. میثال اوچون وارلیق اؤزوللوگو(= اصالت وجود) بحثینده، اؤزهک اؤزوللوگو(= اصالت ماهیت)نو ردّ ائدیر و بو بحثده، شیخشهابالدین سهروردینین گؤروشونو نقل ائدهرک، اونو رد ائدیب نزاکتله، دئییر:
بدان، هست بود است و " گوهر" نمود،
چو رنگی است " گوهر" ، به رخسارِ " بود"ـ
اگر چند فرمود شیخ شهاب،
که:« گوهر چو آب است و هستی سراب »،
ولی، رای این مرد بسیاردان،
نباشد پسندیده نزد مهان.
یوخاریداکی بئیتلرده هیدهجینین « گوهر»دن قصدی اؤزهک (= ماهیت)دیر و دئییر کی اؤزهک اؤزوللوگونه اینانج، بیر جوره دؤنگو(= دَوْر) ساییلیر:
1 ـ شرح منظومه
حکیم هیدهجینین «دانشنامه و دیوان»ینا اؤن سؤز یازان غلامحسین رضانژد، ادعا ائدیرکی منظومهیه یازیلان بوتون شرح و تعلیقهلری اوخوموش و نتیجه آلمیشدیر کی:
« حکیم هیدهجینین تعلیقات و حاشیهلری، هم ان جامع و همده ان ایجازلی یازیلاردیر، بئله کی اوندا بیر کلمهدن، بیر نئچه صحیفهیه قدهر شرح و تعلیقهیه راست گلمک اولار. حکیم هیدهجی، بوعلینین شفا، اشارات و تنبیهات و باشقا اثرلری و ملاصدرانین اسفار کیتابینا مسلط ایدی و حکیم سبزوارینین شاگردی حاج میرزاحسن واسیطهسی ایله اونا یاخین ساییلیرمیش، و منظومه بحثلرینی اوندان دینلهدیگی اوچون، ان گؤزهل و ان جامع تعلیقه یازا بیلمیشدیر و اؤز تعلیقهسینده و فیلسوفلار و متکلملرین ان اینجه بحثلر و تقریرلریندن یارارلانمیش و هر تعلیقه و حاشیهده لازم اولان آچیقلامالاری گتیرمیشدیر. باشقا گؤردوگوم حاشیهلر صاحیبلری، آز ـ چوخ موضوعدان قیراغا چیخیب سؤزو یئرسیز اوزالتمیشلاردیر.» 1
حکیم هیدهجینین منظومهیه یازدیغی شرح، اصلینده ایکی بؤلمهدن عیبارتدیر:
«1. حاشیه لئالی منتظمه و شرح منظومهی منطق،
2. تعلیقهی غرور الفراید.
هر ایکی بؤلمه تهراندا 1344 هـ . ایلینده نشر ائدیلمیشدیر. همین نشر 1404 ﻫ. (1363 ش.) ایلینده و بیر داها 1365 ش. ایلنده یئنهده تهراندا چاپ ائدیلمیشدیر.»2
حکیم هیدهجی فارس ادبیاتی ایله دریندن تانیش ایدی. فارسجا یازان شاعیرلر آراسیندان فردوسی، نظامی، و حافیظه داها چوخ اعتنا ائتمیش و اثرلریندن نمونهلر آلمیشدیر.
1- هیدهجی و فردوسی
حکیم هیدهجی، فردوسییه بیر ناغیلچی کیمی باخیر و طنز ایله اونا گاه «دانشپژوه» دا دئییر. فارسجا شعرلرینده بیر یئرده «قادین» حاققیندا سمبولیک سؤزلر دانیشارکن، منفی قادین تیپینی یادا سالیب یازیر:
«از این دیوساران بد کیش و راه،
به یزدان همی برد باید پناه،
که او خود کند چارهی این گروه،
چنین گوید آن مرد دانشپژوه:
«زن و اژدها هر دو در خاک به!
جهان پاک از این هر دو ناپاک به!»
5 ـ ذکری اردبیلی
اردبیل شهری آذربایجانین اساس مدنیت، شعر و سیاست اوجاغی ساییلیر. بو شههردن ظهور ائدهن شیخ صفیالدین اردبیلی، اصلینده تورکجه شعر یازماقلا تاریخیمیزده بیر مکتب یاراتمیشدیر. نثر و شعر تاریخیمیزین صفویه مکتبی، اعتنایا شایان بیر ادبیات مجموعهسی ساییلا بیلیر. بو شاعیرلردن بیری، حکیم هیدهجی چاغیندا یاشایان ذکری اردبیلیدیر.
ذکری، هیدهجی کیمی عرفان و فلسفه مئیدانلارینین شاعیریدیر:
خیالِ وصلِ روخون سالدی بیر خیاله منی،
محالدیر یئتیره بختِ بد وصاله منی.
طلوع گاه تعشّقده آفتابام، حئیف،
یئیتردی فورقت مئهر روخون زواله منی.
سپهر عشقده پَرتؤولو بدر کامیل ایدیم،
غمین اریتدی، شبیه ائتدی بیر هیلاله منی.
قدیم خمیدهلهنیب چنگ تک قراغیندا،
بو قدر سالما گیلن ضرب گوشماله منی.
وصال، ذکری میسّر دهگیل اگرچی سالیب،
خیال خام بو اندیشهی محاله منی.
هیدهجی چاغی، یعنی هیجری 13ـ نجی یوز ایل، ایران تورک ادبیاتینین جانلانما چاغلاریندان بیری ساییلیر. بیر طرفدن ایراندا گئدهن سیاسی ـ اجتماعی چالخانتیلار و باشقا طرفدن ادبی قالخینمالار، هم تورکجه و هم فارسجا یازان قلم صاحیبلرینی تأثیر دایرهسی آلتینا آلمیشدیر. بو چاغدا شعرین بوتون نوعلاری و همده یئنی تیپلی منظومهلر مئیدانا گلمیشدیر.
هیجری 13 ـ نجی عصرده تورکجه یازان شاعیرلریمیزین یارادیجیلیقلاریندا غزل شعر نوعو اساس یئر توتموشدور. غزلین نسیمی، شاه ختایی، فوضولی، قوسی تبریزی و صائب تبریزی کیمی بؤیوک اوستادلاری اولموشدور و بو عصرده غزل یازما ایشینی سید ابوالقاسیم نباتی، محمد باقر خلخالی، ذکری اردبیلی، عندلیب قاراجاداغی، مهدی شکوهی مراغهای، ابوالحسن راجی، میرزا علی لعلی، میرزا رضا صراف، محمد امین دلسوز و ملامحمد هیدهجی دوام ائتمیشلردیر.
1 ـ محمدباقرخلخالی
ملامحمدباقرخلخالی، حکیم هیدهجی کیمی شیعه روحانیلیگینه منسوبدور. اونون ادبیاتا بؤیوک خیدمتی «ثعلبیه» و یا «تولکو ناغیلی» مثنویسینی قوشماسیدیر. بو مثنوی آذربایجاندا چوخ اوخونان شعر کیتابلاریندان ساییلیر و دفعهلر نشر اولوبدور. خلخالی اثرینده خلقه خیطاب یازیبدیر:
عوام النّاسه یازدیم بو کیتابی،
موجّه اونلارا قیلدیم خیطابی.
اثرده شاعیر درین دوشونجهلری ساده بیر دیل ایله تولکو ناغیلی ایچینده نظمه چکیب، اوخوجویا راحتجاسینا چاتدیرا بیلیر.
خلخالینین حکیم هیدهجی ایله اورتاق نقطهلریندن بیریسی، هر ایکیسینین روحانی اولماسی و ایکینجیسی اونلارین تورکجهمیزه رغبت گؤستریب، قیمتلی اثرلر یاراتمالاریدیر.
7- حكیم هیدهجی و ملارجبعلی تبریزی
ملارجبعلی تبریزی، صفوی شاهی ایكینجی شاه عباس زامانیندا یاشاییردی.
اونون فلسفی دوشونجهسی، اشراقی فلسفی دوشونجهنین تام قارشیسیندا دوروردو. گرچه اونو تام مشایی فیلسوف آدلاندیرماقدا سهودیر، ولاكین دئمك لازمدیر كی او، واجب وارلیغی(= واجب الوجود)، اولاسی وارلیقدان(= ممکن الوجود) تام قیراقدا حساب ائدیردی. اؤزونون مهم اثری اثبات وجود كیتابیندا، وارلیغین اؤزهگهیه باغلیلیغیندا، آنلام و معنوی اورتاقلیغی نفی ائدیر و یارادان ایله یارانانین وارلیغی حاققیندا بنزهرلیك گؤرمور، و یالنیز بورادا لفظی اورتاقلیغا قائل اولدوغونو بیلدیریر و مطلق وارلیغی خیال موضوعو حساب ائتمیر و اوندان سونراكی بوتون وارلیق و كائناتی اولاسی(= ممکن) ساییر.6
هیدهجی ایسه، ملارجبعلی تبریزییه جواب اولاراق «وارلیق گئرچگی مرتبهلری»(= مراتب حقیقت وجود) عنوانی ایله یازدیغی بیر شعرده، دئییر كی بوتون وارلیق و كائنات، اصلینده مطلق وارلیغین جیلوهسی كیمی دیر، سانكی او، اؤز زولفونه شانه چكیب چوغونلوق (=كثرات) وارلیغینی ایجاد ائتمیشدیر. پردهدن چیخیب ظهور ائدیب، دونیالاری یارادان مطلق وارلیق بیرداها پرده دالینا گئدرسه، هرنهیی اؤزونده یوخ (= فانی) ائدهجكدیر:
ائتمهمیش اول شاهد رعنا بزك،
پردهنی سالمیشدی، اوتورموشدو تك.
مطلعی مثنویده هیدهجی، ملارجبعلی تبریزینین اؤز جملهلریندن استفاده ائدیب، فلسفهنین ایكی سول و ساغ قانادلارینی بیری- بیرینه یاخینلاشدیرماغادا چالیشیر:
1- گیریش
«بیلگی» یا علم، دونیانی و اینسانی بیلمك و تانیماق آنلامیندادیر ولاكین «فلسفه» علم سئوگیسی معناسی وئریر. بو سئوگی بشر ذاتیندا گیزلیدیر و اونون قایناغی ایسه یارادیلیش قارشیسیندا بشرین حئیرته دوشمهسیدیر.
فلسفه (philosophia)، بیلیملرین بوتون ساحهلری و دونیانین عمومی قانونلارینی آراشدیریب مطالیعه ائدهر. فیلسوف یا حكیم هر خصوصدا، دونیا و طبیعت حاققینداكی علملره دایانان بیر آراشدیریجیدیر. بیر فلسفهچی، هر علمه و بیلیمه یاخینلاشمالی و او بیلیمین قانونلاری ایله تانیش اولمالیدیر. فلسفهیه یئیهلنن بیر بیلگین، دونیا گؤروشو (یعنی:فلسفه) صاحیبی اولا بیلر1.
حكیم هیدهجی، آذربایجان فلسفه تاریخینین آلتون صحیفهلرینی آچان آدلیم بیر فیلسوف كیمی اؤزونه یئر آچا بیلمیشدیر و قیزیل فلسفه زنجیرینین قیمتلی و دهگرلی بیر حلقهسینی تشكیل ائتمیشدیر.
2- فلسفه قوللاری
تاریخ بویونجا آذربایجان اسلامی فلسفه تاریخینده، ایكی اساسی قول انكشاف ائتمیشدیر:
1-2-3 بیرینجی قول، مشّائیه قولو آدلانیر. فلسفه تاریخینده ارسطو (322-384م.ق) آردینجا گئدنلره مشائیلر دئییلمیشدیر. بودا، اونا گؤرهدیر کی ارسطو، اؤز شاگیردلرینه، یول گئده – گئده درس دئیرمیش:
6 ـ تحصیلاتی
حکیم هیدهجی ایلک تحصیلینی هیدهج قریهسینده و چوخ گومان کی آتاسی یانیندا آلمیشدیر. اؤزونون دئدیگی کیمی، بو قریهده واقع اولان مدرسهده درس اوخوموشدور. سونرا قزوین شهرینه گئتمیش اورادا صرف، نحو، منطق، معانی و بیان اوخوموشدور.
قزوین شهرینه کؤچدوگو زامان 25 یاشیندا ایمیش. اورادا 4 ـ 5 ایل حسنخان ـ حسینخان مدرسهسینده اقامت و تحصیل ائتمیشدیر. بعضی قئیدلره گؤره قزوین علمیه حوزهسینده سیدعلی خوئینینین شاگیردی اولموشدور و عقلی علملر و فلسفهیه ماراغی ایسه اونون تأثیری آلتیندا الده ائتمیشدیر.
سونرا تهرانا کؤچموش، حسین سبزواری و ابوالحسن جیلوه یانیندا تحصیلینه دوام ائتمیشدیر.
میرزا حسین سبزواری تهراندا «عبداللهخان» مدرسهسینده ساکن ایدی. او، کلام و حکمت ایله بیرلیکده ریاضیات علملرینی ده همین مدرسهده تدریس ائدیرمیش. حکیم هیدهجی، اونو حاجی ملاهادی سبزوارینین ان یئتگین و بیلگین شاگیردی آدلاندیریر، کلام و ریاضیات علملرینه اونون یانیندا یئیهلنمهسینه فخر ائدیر.
تهراندا، اونون ایکینجی اوستادی سیدابوالحسن جیلوه، دارالشفا مدرسهسینده ادبی علملر و حکمت تدریس ائدیرمیش.
بئلهلیکله حکیم هیدهجی اون ایله یاخین تهراندا «عبداللهخان» و «دارالشفا» مدرسهلرینده تحصیل آلدیقدان سونرا، عتبات و مشهده گئتمیش، مکهیه مشرف اولموشدور. هر یئرده ایسه نقلی و عقلی علملری تحصیل ائتمهگه ماراق و مئیل گؤسترمیشدیر:
1 ـ هیدهجینین یازدیغی اؤز کئچمیشی
حکیم ملامحمد هیدهجی یازدیغی و نشر ائتدیگی شرح منظومه کیتابینین سونوندا، اؤز کئچمیشینی قیسا اولاراق بئله یازمیشدیر:
« باری من بنده حاجی ملامحمد پسر حاج معصومعلی هیدهجی، آغاز شباب در مدرسهی واقعه در قریهی مزبوره و چندگاهی در دارالسلطنهی قزوین به آموختن علوم رسمیه مانند نحو و صرف و منطق و معانی و بیان اشتغال داشته[ام.]، از آن پس در دارالخلافهی تهران از بهشتی روان جناب آقای آقا میرزا حسین سبزواری، که از سرآمد شاگردان دانشور یگانه و آموزگار فرزانه حاج ملاهادی سبزواری ـ علیهما رحمة الله الباری ـ بود، بهری از علوم کلامیه و رسوم ریاضیه استفاضه نموده، در محضر حکیم بارع، و متأله شامخ، آقامیرزا ابوالحسن متخلص به جلوه ـ قدّس سره ـ اخذ معارف حقه و تحصیل فنون حکمیه کرده و سایر علوم را از فقه و اصول و حدیث از هر کدام به لیاقت و مناسبت استعداد از مظان خود استفاده نموده[ام.] مدت بیست و پنج سال است در مدرسهی منیریه واقعه در جنب معصومزاده سید ناصرالدین به عنوان تدریس معقول، به درس و بحث با طلاب مشغولم، الفتی با مردم و کلفتی با کس ندارم. شعر:
من مونسی گزیدهام از بهر خود مرا،
یک لحظه بر مفارقتش صبر و تاب نیست.
خوشرو و نغزگو، ادبآموزِ نکتهدان،
هرگز نیاورد سخنی کان صواب نیست.
گوینده بیزبان و سراینده بیصدا،
رأیش به قیل و قال و سؤال و جواب نیست.
بیهیچ کلفتی نبود الفتی، ولی،
زین دوست زحمتی به من از هیچ باب نیست.
قلیان نمیکشد، نخورد چای و حاجتش،
بر فرش، متکّا و طعام و شراب نیست.
بیهوده خواهشی نکند، خشم ناورد،
چون دید بر مراد خودش کامیاب نیست.
این همدم عزیز که شد وصف او بیان،
هر کس شنید، گفت که این جز کتاب نیست.
آنان که عاقلند، ملامت نمیکنندـ
برمن، مگر کسی که سرش در حساب نیست.
وز صحبت خسان که عذابی است بس الیم،
کو آن ستوده جان که دلش در عذاب نیست.
اتک یازېلار
- محمدعلیمدرس. ریحانة الادب، تبریز، کتاب فروشی خیام، تهران، ج 6.
- الینیزدهکی کتاب، ص 159.
- مجتهدی، مهدی. رجال آذربایجان در عصر مشروطیت، به کوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، زرین، ص 305.
- دانشنامه و دیوان حکیم اعظم و شاعر محقق حاج ملامحمد هیدهجی، تبریز، 1317، مقدمه.
- مدرسی، مرتضی. منتخبی از تاریخ فلاسفهی اسلام، تهران، 1353، ص 321 ـ 318. و هم باخېن: مجلهی وحید، سال7، تهران 1348، ش7، ص824.
- شیخ موسی الزنجانی. الفهرست لمشاهیر و علماء زنجان، به کوشش سید حسین جنوی زنجانی، قم، آل عبا، ص 142.
- آذربایجان س س ر علملر آکادمیاسې. جنوبی آذربایجان ادبیاتی آنتالوگیاسی، علم نشریاتی، باکی1981، ص 138.
- نیرومند، کریم. تاریخ پیدایش تصوف و عرفان و سیر تحول و تطور آن، عرفا و حکمای استان زنجان، کتاب فروشی ستاره، زنجان، 1362، ص 233.
- دیوان ترکی حکیم هیدهجی، مقدمه م. کریمی. تهران، اندیشه نو، 1382.
- محمد هیدهجی. رسالهی دخانیه، به اهتمام علی اکبر ولایتی، تهران، وزارت امور خارجه، 1385.
11 ـ محمدرضا کریمی9
1382 ـ نجی ایلده دیوان ترکی حکیم هیدهجی کیتابېنې نشر ائدیب و اۏنا گئنیش مقدمه یازان آقای محمدرضا کریمی دئییر:
« شاعیر جامعهنین بۆتۆن ضعفلرینی شاهدان توتدو، پیس عمللی عالیملره قدهر، درویشلردن، عامی خالقا کیمی تنقید ائدهرک، اۏنلارېن تنبللیک و بیعارچېلېقدا اۏلدوقلارېنې افشا ائدیر و هامېدان باشدا شاها ساری چېغېرېر:
اگر شاه را عار بودی کمی،
نه جستی تنآسانی و خرمی.
اۏ بیری صنیفلریده بئله افشا ائدیر:
ز آیین یزدان فروشسته دست،
زن و مرد، پیر و جوان هر که هست.
در این روزگاری که من آمدم،
چه بد روزگار است، آمد بدم.
نه یک رهنمایی است آید به کار،
نه دانشوری کارد از پای خار.
نه یک پیر راهی که پیری کند،
ز افتادگان دستگیری کند،
شبانی ندارد مگر این رمه؟
جهانی است بر کام گرگان همه.
9 ـ عزیز محسنی
عزیز محسنی، 1374، نجو ایلده آذربایجان ادبیات تاریخیندن قېزېل یارپاقلار عنوانلې کیتاب نشر ائتمیشدیر. بو کیتابدا نسیمی، فۆضولی، هیدهجی، خلخالی، نباتی، صراف و معجز شبستری حاققېندا مقالهلری واردېر. هیدهجی ایله علاقهدار اۏلان مقالهسینده دئییر:
« حکیم ملامحمد هیدهجی بیر وطنپرور، یورد سئوهن شاعیردیر. اۏ، اؤز آنایوردونو، دۏغما کندینی بۆتۆن وارلېغې ایله سئویر و بۆتۆن حیاتی بۏیو، یئری گلدیکده دۏغولدوغو، بۏی آتدېغې کندین طبیعتینی، اقلیمینی، سرین سولارېنې، اۆرهک آچان منظرهلرینی خاطیرلایېر.
اۏ، سئویملی اؤلکهسیندن، دۏغما کندیندن آیرې دۆشمهڲینه گؤره اۆرهکدن آجېیېر و بؤیۆک بیر نیسگیل ایله بو آیرېلېغې دیله گتیریر:
فغان کی حسرتی قالدې اۆرهکدن هیدهجین اۏل،
سۏیوق بولاقلارې، باشې دومانلې داغلارې.
(14/26-2)
یا خود:
فلک منی آتدېن فراقا هیدهجدن،
قایېتماغا یۆخدور اۏ کنده ایمکانی.
اۏ، دؤنه ـ دؤنه دۏغما کندیندن آیرې دۆشۆب، غۆربت اؤلکهده اسیر بیر حالدا یاشادېغېنې یاندېرېجې و اۆرهک داغلایېجې سؤزلر ایله افاده ائدیر و اۏنو اؤز دیارېندان آیېران شهره لعنت یاغدېرېر [و] نفرین ائدیر:
عجب دۆچار اۏلدوم، اسیر و خوار اۏلدوم،
خدا خراب ائتسین، بو شهر تهرانی.
4 ـ مرتضی مدرسی چهاردهی5
فارس دیلینده یازېلان منتخبی از تاریخ فلاسفهی اسلام آدلې کیتابېن مؤلفی مرتضی مدرسی چهاردهی، اسرار سبزواری و فلسفهی او فصلینده هیدهجیدن سؤز ائدیب یازېر:
« در آخر خیابان خیام آرامگه شریف آقا سید ناصر الدین مزار تهرانیان است، در کنار تربت آن امامزاده، مدرسهای بود مانند مدارس الهیات، گروهی از دانشجویان روحانی در آنجا حجره داشتند، اینک قسمتی از نمونهی غرفهها باقی است، تا سال 1314 خورشیدی مدرس بنام مدرسه، حکیم هیدهجی بود. در آن زمانها، استادِ کتاب شرح منظومهی سبزواری به شمار میرفت.
حاج آخوند ملا محمد هیدهجی در مدت بیست و پنج سال، از بامدادان تا شامگاهان کتاب اسرار سبزواری را برای دوستداران حکمت درس میگفت. مانند سایر مدرسین فلسفه نظریات فلاسفهی یونان و اسلام را تجزیه و تحلیل میکرد، آنگاه شرح منظومه را که خلاصهای است از تألیفات صدرالدین شیرازی، در برابر آن نظریهها میسنجید و به راستی حکیمانه و استادانه میپرداخت. این حکیم و عارف و شاعر پاکدل، زندگانی ساده و بیآلایش علمی و روحانی داشت، دانشمندی وارسته و عارفی صاحب نظر و حال بود، نه هوچیگری سیاسی داشت، نه منافق و دورو بود و نه متملق دوران! عاشق درس و بحث و عبادت پروردگار بود.
چون از تربیت شدگان حاج میرزا حسین سبزواری ( از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری) و آقا میرزا ابوالحسن جلوه به شمار میرفت، دانش و فضیلت چنان در وی اثر گذاشت که روز وفات خود را پیشبینی کرد و آن را شب وصال خود دانست. وصیتنامه ای نوشت که خواندنی است.
چه نیکو سروده است مولوی:
خود ز فلک برتریم وز فلک افزونتریم،
زین دو چرا نگذریم منزل ما کبریا است.
عالم خاک از کجا گوهر پاک از کجا،
بر چه فرود آمدیم؟ بار کنیم این چه جا است؟
بخت جوان یار ما، دادن جان کار ما،
قافلهسالار، ما فخر جهان مصطفا است.
(اتک یازیلار بو بؤلومو سونوندادیر)
حکیم ملامحمد هیدهجی حاققېندا یازې یازان تدقیقاتچېلار، گاه اۏنون یازدېغې اؤز کئچمیشدن یارارلانمېش، اۏرادا اۏلان سؤزلری تکرار ائتمیشلر و گاهدا، اثرلرینی و یا دۆشۆنجهلرینی تانېتدېرماغا چالېشمېشلار. لاکین دئمهلییم کی حلهده بو درین دۆشۆنجهلی حکیم و فیلسوف حاققېندا و اۏنون آدېنا لایېق مکمّل بیر اثر نشر ائدیلمهمیشدیر.
هیدهجی اۆچۆن یازې یازان هر کیمسه، چالېشمېش کی اۏنون فلسفه، شعر و سیاست مئیدانلارېندا اۏلان چالېشمالارېنې و مقامېنې آز ـ چۏخ گؤستره بیلسین. گرچی بونلار، هیدهجی اۆچۆن چۏخ آز نظره گلیر، ولاکین یازې یازانلارېن هامېسېنې حؤرمته لایېق آراشدېرماچې کیمی، دهڲرلندیریرم و اۏنلارېن یازېلارېنېن خلاصهلرینی بورادا تقدیم ائدیرم.
1ـ محمد علی مدرس تبریزی1
هیدهجیدن سؤز ائدهن مرحوم محمدعلیمدرس تبریزی دئییر:
« ملامحمد بن معصومعلی ـ هیدهجی زنجانی، از افاضل علمای قرن حاضر چهاردهم هجرت میباشد که در آغاز زندگانی در دیه هیدهج و چندی در قزوین به تحصیل علم و ادب پرداخت، بعد از تکمیل مقدمات لازمه در ادبیات معموله، در تهران فقه و اصول و حدیث را از اکابر وقت و کلام و ریاضیات را نیز از میرزا حسین سبزواری ( که سرآمد تلامذهی حاج ملاهادی سبزواری بوده) خواند، مدتی هم در حوزهی میرزای جلوهی سابق الذکر به تحصیل و تکمیل معارف حقّه و فنون حکمیّه پرداخت، پس به عتبات رفت؛ علاوه بر فقه و اصول، به تحصیل معقول نیز اشتغال یافت، اخیراً به تهران مراجعت کرده و به تصفیهی باطن و تدریس معقول مشغول شد و به هر دو زبان فارسی [و] ترکی شعر خوب میگفت، نخست به مغنی تخلّص مینموده و اخیراً به هیدهجی تبدیل داد و از او است:
آخوند حکیم ملامحمدهیدهجی یکی از شاعران اندیشمند و بلندآوازهی منسوب به روحانیت معظم شیعه است که بیشترین آثار منظوم خود را به زبان ترکی آذربایجانی سروده است. وی به آثار حکمی و فلسفی اسلامی تسلطی کامل داشت و جامعترین تعلیق و حواشی را بر منظومهی حاج ملاهادی سبزواری نگاشته است. وی استاد بیشترین استادان فلسفه در قرن گذشته بوده و سالها «منظومه» و «اسفار» تدریس کرده است.
دیوان اشعار ترکی وی که اینک با اندک تحشیه و مقدمهای تقدیم علاقهمندان میشود دارای انواع شعری زیر است:
14قصیده، 24غزل، 3قطعه، 1مربع 23بندی، 2تخمیس، 1ترجیعبند، 3ترکیببند، 12مثنوی، 2مناظره و 1ملمّع.
در همهی مراحل تدوین این مجموعهی گرانجای، ازمیان دانشجویان زنگانیام سرکار خانم منیژه شیرمحمدی پیوسته همراه و یاور من بودند و سرکار خانم شریفه جعفری انتشار نفیس آن را بر عهده گرفتند و هر دو مرا ممنون خود ساختند.
با توجه به این که همهی آفرینش شعری حکیم هیدهجی صبغهی حکمی و فلسفی دارد، تا آنجا که توانستیم برخی توضیحات و فهارس مختلف بر متن افزودیم تا شاید خوانندگان و شارحان اشعار را مفید افتد. ولی اذغان میکنیم که مقدمه و تحشیهی ما، هنوز برای درک معانی عمیق این دیوان کافی نیست. و شاید بتوان این همه را اظهار ادب متلمذانه در پیشگاه این حکیم شمرد.
در متن کتاب چند بیت به ناگزیر حذف کردم و نقطهچین گذاشتم. این عمل را به علت التزام به اجرای شرط و ابلاغ « ادارهی بررسی کتاب» جهت اخذ مجوز مرتکب شدم.
از خدا جوییم توفیق ادب.
دکتر ح.م. صدیق
تهران آبان 1387


c: text/html

text:
پارلمان نینگ سونگی قراریگه افغانستانلیک هندو وسیک لر اعتراضی
بیرقطار افغانستانلیک سیک وهندولر تقنینی دستور بیلن افغانستان جمهور رئیسی حامد کرزی اولرگه ملی کینگاش ده بیرچوکی اجره تیشی نی طلب قیلگن لر.
اولربوکرسی اولراوچون نظرده توتیلمه گن تقدیرده جمعی شکلده باشقه بیر مملکت دن باش پناهنده آلیش نی طلب قیلیش لری بیلن آگاه لنتیرگن لر. .
عین حالده اولرنی همراه لیک قیله یاتگن مدنی جماعه چیلیک تشکیلات لری نینگ بیر قطار وکیللری بیر بیانات ترقه تیب بیر چوکی نی هندولروسیک لردن آلینیشی دینی اقلیت لرنی حق لرینی ایاغ آستی قیلیش دیب معلوم قیلگن لر..
افغانستانده هندولر،سیک ومسلمان لرنینگ بیر- بیرلریدن حمایت ایتیش اوچون بوگون ایلک ییغین کابل شهری نینگ کارته پروانده گی درمسال سالونیده یولگه قوییلدی.
افغانستانده گی مدنی جماعه چیلیک وکیللری گه کوره افغان هندولری وسیک لری بو مملکت نینگ تورغون یشاوچیسی بولگن واولرنی حق لری کم سیتیلمسلیگی کیره ک..
شونینگ دیک اولرایکی مجلس تمانیدن هندو وسیک لرگه تیگیشلی سیلاولرقانونی نینگ ماده لریدن بیری حذف ایتیلیشی مملکت باش قانونی ودموکراتیک اصوللروانسان حق لری گه قرشی مساله دیب تیل آلگن لر.
بوخصوصده مدنی جماعه چیلیک اعضالریدن زهرا سپهر
"یلاوقانونیده آزچیلیک نفوس نی تشکیل بیره یاتگن هندولروسیک لر تکلیف ایتیلگن بیرچوکی بولرنینگ اونوتیش وبرحق آوازینی اوچیریش حسابلنه دی،بولربیلیمدانلری نی دولت تیزیمیدن و سیاسی صحنه لردن چیککه گه سوریش ودولت تمانیدن اولرنینگ سیاسی ومدنی حق لریدن حمایت ایتمسلیک وطلب لریگه اعتبار قره تمسلیک ایسه حکومت مشروعیتی نی سوال آستیده قویه دی، بوتون ملی وخلق ارا اعلامیه لرواینیقسه انسان حقلری گه قرشی حسابلنه دی"
افغان هندو وسیک لری گه کوره، مجاهد لرحکومتی تشکیل تاپمسدن آلدین اولر باشقه لر بیلن حق لری برابرایدی، بیراق سونگی 20ییلده اولرگه قره تیلگن تورلی ظلم وحق خورلیک لر قوراللی لر، حکومت واهالی تمانیدن عملگه آشیریلگن.
بوخصوصده افغان هندولروسیک لرنینگ عمومی کینگاشی اورین باسری روایل سنگ
"تبعیض افغانستانده شوقدر کوپ بولگن هندو وسیک لرگه تکلیف قیلینگن بیرکرسی هم آلینه دی، قنچه لیک صبرقیله یلیک عزیز دوست لر، باله میز مکتب و کوچه ده یوری آلمه یدی، مینگه تیلفون قیله دی، آته اوته دیگن اهالی اوییمیزگه قره ته تاش آته دی دیب ایته دی، اولیک لریمیزاهانت ایتیله دی وخانم لریمیزایرکین ایمین تشقریگه چیقه آلمه یدی، پس نیمه قیله یلیک، مجبور بولدیک آوازیمیزنی چیقرسک بیزنینگ قیین چیلیگیمیزنی پارلمان نینگ ایکی دوریده هیچ کیم ایتمه گن شو سبب بیزلردن بیر کیشی بولیشی کیره ک ایدی، هر کیم اوز دردینی اوزی بیله دی" دییدی او
بو کینگاش تمانیدن ترقه تیلگن بیاناتده افغانستان جمهور رئیسی دن تقنینی فرمان اساسیده بیر چوکی نی هندولروسیک لرگه بیریلیشی سوره لگن.
شونینگ دیک اولربو ایستک لری انابتگه آلینمسه باشقه بیر مملکت دن باش پناه هلیک سوررلرینیبیلن آگاه لنتیرگن لر. .
مدنی جماعه چیلیک تشکیلات لری نینگ وکیللری هندولروسیک لرنینگ قانون گه برابر طلب لری باره سیده اعتبارقره تیلیب وجمهور رئیس اوزی بولرنینگ وکیللری بیلن اوچره شیشی باره سیده زمینه یره تیلیشی تاکیدلنگن.
عین حالده افغانستان ملی کینگاشی نینگ اعضالریدن قاضی نذیر احمد حنفی گه کوره، پارلمانده هندولرگه نسبتن تعصب سبب اولرنینگ بیر چوکی سی بولیشی رد ایتیلمه گن.
"ایکی مجلس تمانیدن قانون دن چیقاریلیشی اوچون آلگن قراری ابدا تعصب ایمس، بولرنینگ اونچه لیک نفوسی بولمه گن کاندیدلرینی چیقاره آلسه چون بیر کاندیدموفق بولیشیگه 3000و4000 آواز کیره ک، هندولرنینگ سانی 1000کیشی گه ییتمه یدی 500کیشی گه ییتمه یدی، قنده ی ایته دی حقلی میز دیب بیر آدم 5000آوازبیلن وکیل بوله آلمسه بولرنی 500آوازی بولسه کیلسه، بوحق ایمس امتیازکوهرکیم آوازی بارکیله دی آوازی بولمه گنی کیله آلمه یدی" دییدی او
هندولروسیک لر افغانستان نینگ اصلی یشاوچیلریدن بولیب ایتیلیشیچه اوتمیشده 100مینگ هندو وسیک افغانستان نینگ تورلی ولایت لریده حیات کیچیرردیلر، اولرتجارت واقتصاد نینگ رواجله نیشی گه مهم رول اوینب کیلگن لری ایتیله دی.
ایریم حساب کتاب لرگه کوره بوگونگه کیلیب هندووسیک لرسانی افغانستانده فقط گینه 4000 کیشی اطرافیده بولیب بولردن کوپراقی اقتصادی جهت یمان احوال ده حیات کیچیرماقده لر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
کنروکاپیساده گی هلاک بولگن لر، عادی فقرا بولگن لیگی انیقلنگن
کنر و کاپیسا ولایت لریده افغانستان حکومتی تمانیدن یوباریلگن تیکشیروچی بیر گروه هیئت، مذکور ولایت لرده ناتو نینگ کیچه ده گی حربی عملیاتیده هلاک بولگن لرنینگ همه سینی عادی اهالی دیب معلوم قیلگن. گزارش لرگه کوره، کاپیسا ولایتیده 8 نفر هلاک بولگن. بولرنینگ اکثریتی آلتی دن تا اون آلتی یاشی گه بولگن باله لر ایکن لر. شو نینگ دیک کنر ولایتیده گی هلاک بولگن لر، توقیز کیشی ایکن. بو جمله دن ایککی نفری مشکوک تانیلیب، باشقه سی ایسه عادی اهالی بولگنی بیلگی لنگن. افغانستان حکومتی تمانیدن کنر و کاپیسا ولایت لریده یوباریلگن بیر هیئت گروه گه کوره، ناتو کوچلری مذکور ولایت لرنینگ ایچکی کوچلری بیلن مصلحت قیلمه ی هوایی هجوم یولگه قویگن لر. مذکور هیئت، اولوسی جرگه نینگ بیر قنچه ملت وکیل لری، مدافعه و ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ نماینده لری، شو نینگ دیک خوف سیزلیک و محلی ارگان لر اداره لری نینگ نماینده لریدن عبارت بولگن. تیکشیروچی مخصوص هیئت نینگ معلوم قیلیشیچه، خارجی کوچلر کاپیسا و کنر ولایت لریده عادی اهالی هلاک بولگنی نی تایید قیلیب، مذکور حربی عملیات نی ناتوغری معلومات لر اساسیده یولگه قویگن لیک لرینی بیان قلگن لر. کاپیسا ولایتی ده کیتگن حکومت هیئتی نینگ باشلیغی محمد طاهر صافی گه کوره، کاپیسا ولایتی نینگ نجراب اولوسوالیگی ده فرانسه لیک لر تمانیدن اولگن باله لر آلتی دن تا اون آلتی گه قدر یاش لری بولگن. او، هلاک بولگن لرنینگ رسم لرینی هم رسانه لر نماینده لریگه کورسه تدی. " اوتمیش لرده طالبان عصیانچیلری قریب توقسن فایز افغانستان توپراغینی قولگه کیرتگن ایدی کاپیسا و پروان هم طالبان تمانیدن اشغال ایتیلدی ، اوشبو منطقه ده فرانسه لیک کوچلرنی ادعا قیلیشچه اول دن شوپله گه چه اصلا طالبان عصیانچیلری یوق ایکن. ونه اولر بومنطقه ده کیلیشگه قادیر بولگن. چونکی مردم اولرگه یخشی قره شمیدی.اما بوکوچلر طالبان عصیانچیلری بو منطقه ده جایلگن و اولرنی مهمات انبارلری موجود دیب حربی عملیات یولگه قویگن لر." شو نینگ دیک، کنر ولایتی ده گی حکومت هیئتی نینگ باشلیغی مولوی شهزاده هم مذکور ولایت ده امریکا لیک لر حربی عملیاتیده توقیز کیشی هلاک بولگنی نی ایتیب، بو جمله دن ایککی نفری مشکوک دیه کورسه تیلگنی نی معلوم قیلدی. " کیچه تماندن چیت ایلیک کوچلر هوا آرقه لی اهالی اوینی محاصره قیلگن پیت تینچ فقرا قورقیش لریدن اوزلرینی خوفلی بیرمکانده یاشره دی. شو زمانده بو کوچلر عملیاتنی باشلیدی بیرقشلاق ده اوشبو کوچلر بیرعاییلدن بولگن تورت کیشی نی رحم سیزلیک بیلن قتل ایتگن. شونینگ دیک بیراته بیراوغلی وایککی جینی بیلن همده بیرکیشی خاتینی بیلن و باشقه بیرتینچ فقرا هلاک ایتیله دی توپلم یتتی تینچ فقرا قربان بولگن." شونده ی بیرحالتده، مدافعه، ایچکی ایشلر وزیرلیگی و استخبارات اداره سی نینگ نماینده لری هم ناتو عملیاتی اوز خودیمچه لیک بیلن یولگه قوییلگنی نی معلوم قیلدی لر. مذکور خوف سیزلیک رسمیلر گه کوره، مملکت نینگ هر بیر ولایتی ده افغان خوف سیزلیک کوچلری نینگ قوشمه بیر مرکزی بار، لیکن ناتو کوچلری مذکور مرکز لر بیلن مصلحت قیلمه ی حربی عملیات نی عملگه آشیرگن لر. کنر یشاوچی لری عادی اهالی امریکا لیک کوچلر تمانیدن هلاک ایتیلگنی اوچون نیچه مرته، ناراض لیک نمایش یولگه قویگن لر. شو نینگ دیک کاپیسا مردمی هم عادی اهالی نینگ قتل ایتگن خارجی کوچلر محکمه گه تارتیلیشی نی طلب قیلگن لر. خارجی کوچلر تمانیدن اوتگن نیچه ییل دن بیری کیچه تمانیدن هوایی حربی عملیات یولگه قوییلیشی توغری سیده افغانستان دولتی و مردمی جدی قرشی لیک کورسه تگن. هرچند، خارجی کوچلر، عصیانچی لر قرشی سیده کیچه تمانده گی حربی عملیات یولگه قوییشی نی ایجابی تأثیری بارلیگی دن سوز یوریتسه ده بیراق افغانستان حکومتی ایسه مذکور عملیات توخته ییشی نی طلب قیلیب کیلگن. باشقه تماندن، عصیانچی گروه لر خارجی کوچلر بیلن مقابله قیلیش لریده عادی اهالی دن قلقان صفتیده ایش آلیش لری هم ایتیلماقده.


text:
"ایچکی ایشلروزیرلیگی سیلاولرامنیتی نی تامین لشده عیال پولیس سانی آز"
ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ سرپرستی مجتبی پتنگ عیاللرآوازبیریش مرکزلری نینگ امنیتی نی تامین لش اوچون عیال پولیس لر سانی آزلیگی نی تصدیقلب بومعما نی حل ایتیش اوچون مینگلب اوقووچی قیزلرنی عیال پولیسی یانیده وظیفه دارایتیشی نی ایتدی.
بو ییغین پولیس نینگ ناتینچ تومن لرده سانی آزلیگی، بلاغت یاشیگه ییتمه گن بیرقطارکیشی لر پولیس صفیگه جذب ایتیلیشی، پولیس نقلیه واسطه لری دن ناقانونی فایده له نیش وبیر قطار پولیس لرنینگ معامله لری اهالی بیلن یمانلیگی گه اوخشه گن، بیر قطارتنقید لروتکلیف لرنی ایلگری سوریش موضوع لری بیلن بیرگه ایدی ،
اما بولرنینگ بریسی نی سیلاولرامنیتی نی تامین لش و پولیس نینگ رولی قنده ی لیک سایه سی باسگن ایدی.
ییغین اشتراکچی لردن وژمه صافی عیاللرآوازبیریش مرکزلری نینگ امنیتی نی تامین لش اوچون عیال پولیس لرسانی آزلیگی نی ایتیب بونگه حکومت تمانیدن جدی اعتبار قره تیلیشی نی تیل گه آلدی.
"عیاللر پلیس لر سانی جوده کم،مملکت نینگ یلیک فایز جمعیتی نی سیلاولرده اشتراک ایتیشی اوچون اولرنینگ اساسی رولی بار،سیار عیاللرپلیس تیمی تشکیل ایتیلسه یخشی بوله دی مثال بیلن، هرات و بلخ ولایت لریده عیال پلیسی کوپ رابیریش مرکزلر خوف سیزلیگینی تامین لش اوچون عیال پلیس بولمه گن ولایت لرده بو پلیس کوچلری جونه تیلسه فایده لی بوله دی"
افغانستان ایچکی ایشلر وزیرلیگی نینگ سرپرستی مجتبی پتنگ عیاللرآوازبیریش مرکزلری نینگ امنیتی نی تامین لش اوچون عیال پولیس لر سانی آزلیگی نی تصدیقلب بومعما نی حل ایتیش اوچون مینگلب اوقووچی قیزلرنی عیال پولیسی یانیده وظیفه دارایتیشی نی ایتدی.
اوتگن سیلاوده بیر قطار پولیس لرنینگ سیلاو جریانیگه اره لشگنی باره سیده شکایت لریوزه گه چیققن ایدی.
اما افغانستان ایچکی ایشلر وزیری بوگلگی سیلاولرده پولیس بیطرف قالیشیدن ایشانچ بیریب، فقط سیلاو امنیتی نی تامین لش خصوصیده یاردم بیریشی نی ایتدی.
ایچکی ایشلروزیرلیگی ملی پولیس مصلحت کینگاشی نینگ ییغین لرینی مدنی جماعه چیلیک وکیللری ورسانه لربیلن دوام ایتدیریشی باره سیده قرار قبول قیلگن.
کوپچیلیک لرنینگ فکریچه بوایش لر پولیس صفیده اصلاحات لرکیلیشی گه یاردم بیریب اهالی آره سیده پولیس نینگ اعتبارینی آشیره دی.


text:
خوجالی سویقیریمی دونیانین گؤزو ایله
خوجالی سویقیریمی دونیانین گؤزو ایله
خوجالی ساکینلری ایله گؤروشن ژورنالیستلر
واشینگتون پوست، 28 فئورال 1992
آذربایجان شهرلرینده دفن اولونموش داغلیق قاراباغ شهیدلری
قاچقینلار ائرمنی هوجوملاری زامانی یوزلرله اینسانین اؤلدورولدویونو دئییر
توماس قولتس، آغدام، آذربایجان، 27 فئورال
دؤیوش وضعیتینده اولان داغلیق قاراباغ آنکلاوینین شرقینده یئرلشن بو شهرین باش مسجیدینین خیدمتچییلری دئدیلر کی، بو گون اونلار ائرمنیلرین چرشنبه گونو ایشغال ائتدیگی آنکلاودا یئرلشن آذربایجان شهریندن گتیریلمیش 17 نفری دفن ائدیبلر.
آنکلاوین پایتاختی ستئپاناکئرتین شیمال-قربینده یئرلشن و 6.000 نفر اهالیسی اولان خوجالی شهریندن اولان قاچقینلار هوجوم زامانی قادین و اوشاقلار داخیل اولماقلا 500 نفرین اؤلدورولدویونو دئدیلر. آغدام مسجیدینین دیرئکتورو سید صادیقوو بیلدیردی کی، خوجالی شهریندن اولان قاچقینلار چرشنبه گونوندن بری اونون مسجیدینه 477 مئییت گتیریبلر.
باکی رسمیلری خوجالیدا 100 نفرین اؤلدورولدویونو ایدیعا ائدیر، ائرمنی رسمیلری ایسه اؤز پایتاختلاری ایرواندان بیلدیریرلر کی، جمعی 2 آذربایجانلی قتله یئتیریلیب. باکی رسمیسی بیلدیردی کی، اونون حؤکومتی اؤلولرین دقیق سایینی بیلن زامان آذربایجانلیلارین غضبلنهجگیندن ناراحاتدیر.
بوگون بورادا گؤردویوموز 7 جنازهدن ایکیسی اوشاق، اوچو قادین ایدی. آغدام خستهخاناسیندا موعالیجه اولونان دیگر 120 قاچقین آغیر یارالاردان اذیت چکیر.
راضییه آسلانووا آغداما چرشنبه گونو گئجه چاتیب. او، دئدی کی، چرشنبه آخشامی گئجه خوجالییا هوجوما کئچن ائرمنیلر دایانمادان آتیردیلار. اونون اری و کورکهنی اؤلدورولموش، قیزی ایتکین دوشموشدور.
داغلیق قاراباغدان بورا قاچیب گلن قاچقینلار آراسیندا کئچمیش سووئت داخیلی قوشونلاریندا خیدمت ائدن ایکی تورکمن عسگری وار ایدی. اونلار اؤتن جومعه حربی حیصه لرینی ترک ائتمیش و خوجالیدا سیغیناجاق تاپمیشلار. عسگرلر دئدی کی، ائرمنی چاووشلاری اونلاری "موسلمان اولدوقلاری اوچون" دؤیوردولر.
فراریلر بیلدیردی کی، اونلارین کئچمیش حربی حیصهسی 366-جی آلای خوجالینی ایشغال ائدن ائرمنی حربچیلرینی دستکلهییردی. اونلار بیلدیردی کی، قادین و اوشاقلارا قاچماغا کؤمک ائدیردیلر. عسگرلردن بیری آغامحمت موتیف دئدی: "بیز داغلاردان کئچهرک بیر قروپ گتیریردیک. بو زامان ائرمنیلر بیزی گؤردو و آتش آچماغا باشلادیلار. اون ایکی نفر اؤلدورولدو".
آردینی اوخو/ Ardını oxu


text:
قالیوم
قالیوم کیمیاوی ماده Gallium نیشانی Ga اتومی سایی 31 قوروسو IIIA دوردونجو قورو جدولده.اتومی کوتله سی 69,72 چیخاری 2و3 و ایکی قالارلی ایزوتوپی وار.
فیلیز[دَییشدیر]
گوموش کیمی بیر فیلیز اولور کی اونون اریمه سی 29,7 سلیسیوس درجه ده اولور و قاناماسی 2403 درجه وجیوه ده آججا حل اولار .جامد قالیوم مایع قالیومدان یونگول اولور.قالیومی الده سیخساق اریئر.اونون اریمه سی 29.7 درجه اولور و ال ایستیسی 38 درجه اولا بیلر.اسید سولفوریک و دی کرومات ایچره اورک کیمی چالار چون اونون اوزو گیریلیمی چوخالار.
زینکو و بوکسیت داشدان اله گلر.کولورید قالیوم بوکسیت یا زینکو داشدان دوزلینئر والکتریسیته ایچره ایریلار.آلومینومی چورودر و بیر قطره قالیوم آلومینومی چورودوب و آرادان آپارار.یاریم الکتیرسیته آخیمی آپاران ماده لرده چوخلو ایشه گلیر
قالیوم و الکتریسیته[دَییشدیر]
قالیوم و اونون قاریشیقلاری و آلیاژلاری ایشیق وئرن و ایشیقی الکتریسیته ائدن گونش سلوللاردا ایشه گلیر و بیر یاریم الکتریسیته آخیمی آپاران ماده اولور کی اوندان خاص ترانزیستور و ال ای دی لامپلاردا ایشلنیر.
قالیوم آرسنید ال ای دی لامپدا کوک ماده اولور.


text:
پرتغال اسانسینین استرسی آزالتماقدا تأثیری
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
آمریکانین جورج واشینگتون دانشگاهینین محققلری بیر تحقیق ضمنینده پرتغال اسانسینین قورخو و استرسین آزالماسیندا تأثیرلی اولدوغونو بیلدیلر. بو آزمایشده، محققلر پرتغال اسانسینین قورخو و استرسه اولان تأثیرینی آراشدیردیلار.
بو آزمایشده محققلر، سیچانلاری قورخودوب اونلاری یئرلرینده قورودان بیر سس یاراتدیلار. بو سیچانلار اوچ دستهیه بؤلونموشدولر. اونلارین بیر دستهسی فقط سس معرضینده اولدولار، بیر تعدادی سسدن اؤنجه و سونرا سو معرضینده اولدولار و بیر ساییسیدا سسدن اؤنجه و سونرا پرتغال اسانسی معرضینده اولدولار.
محققلر گؤردولر کی پرتغال اسانسینی اییلهین سیچانلار داها آز قورخوبلار.هابئله اونلارین امنیت سلوللاری بو اسانسی دادمایان سیچانلارا گؤره فرقلی ایدی.
مدیکال دیلینین یازدیغینا گؤره، پرتغال اسانسی داوالارا گؤره داها صرفهلی و داها آز عارضهلیدیر.
بو ترهوزلری پیشمیش یئیین
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
ترهوزلرین چیی یئییلمهسینه همیشه تأکید اولونور. بو مسأله ترهوزلرین چوخوندا صادق اولسا دا بعضیسینده اونلارین پیشمیش یئییلمهسی داها فایدالی اولور.
ترهوزلرده یوخاری مقداردا آنتی اوکسیدان وار. آنتی اوکسیدانلار، بدندهکی آزاد رادیکاللاری آرادن آپاریب خستهلیکلرین چوخونون قارشیسینی آلار. بونا گؤره ترهوزلرین مصرفی اورک دامار و سرطان ریسکینی آزالدار.
بامادور، یئرکؤکو و بروکلی کلمینین پیشیریلمهسی اونلارین ارزشینی آرتیرار. یعنی بو ترهوزلرده فیتوکمیکال ترکیبلری حرارت گؤرمزسهلر سلول جداریندا حبس قالارلار.
بامادور
بامادور، علمی لحاظدان میوهلر سیراسیندا یئر آلیر. آما پیشیریلدیگی زمان ترهوز ساییلیر. بامادور چوخ فایدالی و ث ویتامینی و لیکوپن ایله دولودور. لیکوپن اونون قیرمیزیلیغینا سبب اولان فیتوکمیکالدیر.
بامادورو سودا و یا بوخاردا پیشیرمک اوندا اولان لیکوپنین لاپ یاخشی فعال ائتمک یولودور. لیکوپن، سرطان ریسکینی آزالدار، اورگین ساغلیغینی آرتیرار و نورولوژیکی عکس العمللری گوجلندیرر.
بروکلی
بروکلی، کلملر عایلهسیندن ساییلیر و اونون آنتی اوکسیدان خاصیتی یوخاریدیر. هابئله بروکلی لوتئین و توکوفرول ایله دولودور. بو ترکیبلر قان دامارلارینین التهابینی آزالدیب سرطان ریسکینی آزالدیرلار.
بروکلینی پیشیرمک اوندا اولان کاروتنوئیدلری آزاد ائلر. بروکلینین لاپ گؤزل پیشیرمه یولو اونو سودا و یا بوخاردا پیشیرمکدیر. بو ایش ایله کاروتنوئید، لوتئین و فیتوئنلرین خاصیتی گوجلنر. فیتوئن پروستات سرطانین احتمالینی آزالدار.
یاخشی اولار بروکلی آز مدت قاینار سویون ایچینده قالا و سونرا گؤتوروله.
یئرکؤکو
یئرکؤکو، ویتامینلر، بتاکاروتن و چوخلو معدنی مادهلر ایله دولو ترهوزدیر. یئرکؤکو، ویتامین آ و بتاکاروتنین اوندا چوخ اولدوغونا گؤره، آنتی اوکسیدان خاصیتینه مالکدیر. آزمایشلر یئرکؤکونون سودا پیشیریلمهسیله کاروتنوئیدلرین یوزده 14 آرتیریلماسینا سبب اولدوغونو گؤستریر.
یئرکؤکونو آیری جور پیشیرمک اوندا اولان آنتی اوکسیدانلیق خاصیتینی آزادلیر. یئرکؤکونون پیشمهسینه لاپ مناسب حرارت 130 درجه 20 دقیقهدهدیر.
اوشاقلارین بئینین گوجلندیرن یئمهلیلر
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
اوشاقلاری هوشلو و عاغیللی بارا گتیرمک اوچون آیری مسائلدن علاوه اونلارین یئمکلرینه دقّت یئتیرمک لازمدیر.
بئیین دوستلاری:
1. کامل تاخیللار 2. یاغلی بالیقلار 3. بلوبری 4. بامادور 5. ب ویتامینلری و فولیک اسید 6.قره اوزوم 7. کدو توخومو 8. بروکلی کلمی 9. خام آجیل (پوسته، بادام، فیندیق و . . .)
بئیین دوشمنلری:
1. فست فودلار 2. شور یئمهلیلر 3. فراوری اولموش غذالار 4. قیزارتمالی غذالار 5. شیمیایی کودلا تماسدا اولان غذالار 6. شیمیایی یوخو گتیرن ترکیبلی یئمهلیلر 7. الکل 8. مصنوعی شیرینلهدنلر 9. قیویر زیویر (پوفک و چیپس و . . .)
زیتون یاغینین تانینمامیش خاصیتلری
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
العالمین وئردیگی خبره گؤره، زیتون یاغیندا اولان هیدروکسی استرول، حیوانی یاغین منفی تأثیراتینی آزالدار. بو مادهنین ضد اوکسیده اولماق خاصیتی وار که بئیین و اورگین ساغلیغی اوچون فایدالیدیر.
محققلر بو معلوماتی سیچانلار اوستونده آزمایشدن اله گتیریبلر. بو آزمایشده سیچانلارین هامیسینا چوخ مقداردا حیوانی یاغ وئریلرکن اونلار 4 یئره بؤلوندولر و فقط بیر دستهسینه حیوانی یاغدان علاوه زیتون یاغی وئردیلر. 12 هفتهدن سونرا بو سیچانلارین هامیسیندان نمونه آلیندی. نتیجهده بللی اولدو کی زیتون یاغی یئیهن سیچانلاردا کلسترول آرتیمی یوخدور آما او بیریلرده کلسترول چوخالیب.
محققلرین نظرینه گؤره بو آزمایشین نتیجهسی انسانلاردا دا همان اولار. اونا گؤره توصیه ائلیرلر هیدروکسی استروللی مادهلرین مصرفی چوخالسین.
علمی افسانهنین واقعیت تاپماسی؛ کؤک سلوللارینی، یارانین اوستونه شلیک ائدن اسپری
یازار : میرزه عبدالصمد ملکی | بؤلوم : ساغلاملیق+0 به یه ن
RenovaCare کومپانیسی یارالارین اوستونه کؤک سلوللارینی شلیک ائدن توفنگ دوزلدیب. کؤک سلوللار سایتینین وئردیگی خبره گؤره، SkinGun آدلانان بو محصول 10 ایل مطالعهنین نتیجهسینده اله گلیب.
بو توفنگ، یانیغی اولان مریضلرین اؤز کؤک سلوللارینی اونلارین یارالارینین اوستونه اسپری ائلیر و یئری قالمادان توختاماسینا کؤمک ائلیر.
محققلری بو محصولون مریضخانالاردا استفادهسینه داها آرتیق مطالعهیه احتیاج گؤرورلر و هابئله اونون تجاریلشمهسی اوچون FDA-نین تأییدینی گؤزلورلر.


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
شهریار
محمد حسین بهجت – شهریار
دوغوم ۱۹۰۶
تبریز وفات ۱۹۸۸
تبریز
یاشایشی
شهریار ۱۲۸۵ گونش ایلینده تبریزده آنادان اولدو آتاسی حاج میر آقا خشگنابی تبریز ده وکالت ایشینه باخیردی. بو ایللرده، تبریز و دیگر آذربایجان یئرلری چئتین بیر دورومدا یاشاییردیلار. آغیر دونیا محاربهلری بیر طرفدن و آذربایجانین باشینا یاغان بلالر هر بیر طرفدن، او ایللرده مین لر آذربایجانلی نی یوردونو ترک ائتمه یه مجبور ائدیردی. محمد حسین بهجت بئله بیر دورومدا عایله سیله تبریزدن خشگناب کندینه کوچوب و اورادا اوشاقلیق گونلرین سووماغا مجبور قالیر. آنجاق بو گونلر اونون یارادیجیلیغینا ان بویوک بیر تمل کیمی اولور و سنه لر سونرا اونون ایزی شهریار آدلی بیر شاعیر اثرلرینده آیدین جا گورونور.
تهران دا یاشادیغی گونلرده ابوالحسن خان شیدا، شمس العلما، ملک الشعرا بهار، محمد علی ترقی، فرخی یزدی، عشقی، صادق هدایت، رضاخان هندی، درویش، نیما، سالار معتمد، کمال الملک، حبیب سماعی…. و اونلار دیگر بئله آدلیم صنعت کار صنعت کارلار جمعینده، بهجت شاعیر، شهریار شاعیره آد دئیشیر آمما دوغروسو هئله ده بیر اوزه للیک و یئنی لیک مالیکی دئییل و دیگر یازیچی و شاعیرلر کیمی نه تک گئییمده، دورانیشدا، سوژهلرده بئله، بیر گلیشه دولوسو فورمادا یاشاییر و گونو گوندن آتا بابادان قالدیغی آغیر وارلیق لاری ایتیرمک یولوندا داهادا ایتی گئدیر. آنجاق بو یول آزقینلیغی واقعی حیاتیندا اولسادا، شاعیر یوخو و غیب عالم لرده یئنه ده ایتیردیی یولو دوشونور و دیله گلیر
سر دو راه رسیدیم و سرنوشت این بود ____ برو پدر تو از آن سوی و من از این سویم برس به دادم و این بند زانوان بگشای ____ به روز وعده که جان میرسد به زانویم به شهر خویش اگر شهریار شیرین کار ____ به شهر غریب همان سائل سر کویم بو آزقینلیق و یا دیگرگینلیک 1331 ایلینه کیمی داوام ائدیر . شهریارین آناسی بو ایلده وفات ائدیر . اونون وفاتی شهریارا آغیر بیر حوزون و غم یارادیر. آنجاق بو حوزون هامولار کیمی آنا اولوموندن دئییلمیش. شهریار اؤز کؤکونو دونیادان و یئر اوزوندن قیریلمیش و قورتولموش گورور. اونو بیر دهشت چولقاییر: ( من کیمم؟ ) سوزونو دونه – دونه دیله گلیر. آنادان آیریلماغی، عینی وطندن – دیلدن – مدنیت و کولتوروندن – بیرجه سوزده ( کوتوک دن ) قیریلماق گورور. الی و آیاغی هر یئردن اوزولوب، اوزونو یئر ایله گوی آراسیندا آغیر بیر بوشلوق دا گورور. بئله بیر دوشونجه لر اونو اوزونه گئتیریر. نئچه ایل غفلت یوخوسوندان آیریلانلار کیمی بیر ایلدن آرتیق هئچ نه یازیب و دئمه ییر. بیر ایلدن سونرا تهرانین پاییزلی بیر گئجهسینده آناسینی یوخودا گورور و اوندان حلاللیق ایستهییر. همین گئجه شهریار حیدربابا پوئماسینین ایلک بولومون اصیل بیر عاشیقلارین قوشما وزنینده و اصیل بیر تورک دیلینده یارادیر.
آذربایجان خالقینین بو پوئمایا گوستردیی ماراق و ایستک بیر او قدر یوخاری و غریبه دیرکی شهریار اوزوده اونا حیرت قالیر. ائل قوجاغینا دونموش بیر سورگون کیمی، شهریار بو ایللرده تبریزه دونور و اوزو دئمیشکن: یئنی بیر حیاتی ساعاتین ضربهلریله باشلاییر. (تبریزین بلدیه ساعاتی ضربهلری). آنجاق اوز وطنینده یازیب و یارادان شاعیر و یازیچی دا هئچ آز دئیلمیش! اونلار سهند کیمی باشینی بولوتلاردان آیرماییب و هر آن اوجا باش ایله و آچیق آنل ایله وطن قایغیسینا قالیب و اوز آنا دیللری کئشینده دایانمیشلار. شهریار بو سئرایا قوشولماقدا ایتیردیی کوکونو تاپیر و حیدر بابانین ایکینجی حیصه سینی تبریزده یازیر ( 1332).
بو شاه اثر شهریاری دوغروسو ائلینه بیر شهریار ائدیر و آنا دیلینین معجزهسی بوردا گورونور. حیدربابااثری مینلر کس واسطهسیله ازبرلنیر، اوخونور، اونلار دیگر دیله چئوریلیر، نومایشه یازیلیر و آذربایجان تورکجهسینده بیر دونوم نوقطهسی کیمی یئر آلیر. بو تاریخ دن سونرا شهریارین یازدیغی تورکجه شعرلر بیری بیریندن گوزل و معنالیدیر. بو، شهریارین روحونون آلدیغی صیقلی گوستریر تا نهایت اونو دوغولدوغو گون کیمی اصیل بیر آذربایجانلی گوروروک.
اثرلر
- حیدربابایه سلام
- تورکجه دیوانی کلیاتی
- فارسجا اشعار کلیاتی
Filed under: تورک شخصیتلری Türk şəxsiyətlər | Tagged: استاد شهریار,استاد شهریار زندگی نامه سی,زندگی نامه استاد شهریار,سید محمد بهجت تبریزی,سیدمحمد بهجت تبریزی,شهریار |


text:
اورمو گؤلونو نجات ورماغیندا بیر مسئله كی منی نگران قویور تبریز -اورمیه رقابتی دیر.رقابت ایكی شهرین آراسیندا علی الاصول بیر یاخشی بیرشی دی. باعث اولار ایكی سی ده قاباغا گئتسینلر. تبریزینن اورمیه نین جماعتی بیر بیرینن قارداش دیلار. اگر ده رقابتی اؤز آرالاریندا ساخلاسالا اؤزگه لرین قاباغیندا گؤرستمسلر بیر عائله ایچینده قارداش-باجی آراسیندا چؤزولوپ گئدر. آممان اگر اؤزگه لر بولسه لر سو استفاده ائلییپ آرا ویریشدیرالا بوللر.
اورمو گؤلو نی نجات ورماخ اوچون گرك ائل ائله وراخ. گرك مواظب اولاخ اؤزگه لر آرامیزی ورشدرماسینلار.
یاخشی اولار كی هم تبریز ده و هم اورمیه ده ان-ج-او لارین فعالارین ایچین ده نچچه نفر یاری-اورمیه لی -یاری تبریزلی اولسونلار. مثلا آناسی تبریزلی آتا سی اورمیه لی اولسون كی ایكی طرفین ده احساسین درك ائلسین. ان-جی-او لارین دا هرسینین بیر اخلاقی آیین نامه لری اولسون و آیین نامه ده شرط قویسونلار كی هر بیر سؤز كی تبریز-اورمیه آراسین قاراشدیرا یاساك اولسون. بیر بیرین علیهینه پیش داوری اولماسین. بیر بیرین علیهینه دانیشانلاری سؤزونه قولاخ ورمییپ تز پیس قضاوت ائلمسین لر. اگر ده بیر مشكل و سو تفاهم قاباغا گلسه دانیشیخ و مذاكره نن سو تفاهمی رفع ائلسینلر.
اشتراک و ارسال مطلب به:
فیس بوک تویتر گوگل


text:
سارانین حئکایهسی
رقیه علی قُلیان(لاله)
قیرخینجی ایللرین بیرینده قیش فصلینده ائله بیر سویوق دوشدوکی کتدیلر چوخ اَل- آماندا قالدیلار. اکینلرین چور آپارماغا گوره آرپا، بوغدا و هئچ نه اَله گلمهدی. ناچارلیقدان عائلهلر اؤز بالالارین آجیندان اؤلمهسین دئیه، گتیریب یاخین آشنالارین طریقی ایله ائولره ایشچی وئرردیلر. بیزیم ده قونشولوغوموزدا فخری خانیم گیله «سارا» آدیندا سکگیز یاشلی بیر قیز اوشاغینی باخشاییشدان گتیریب وئردیلر کی هم ائو ایشی گؤرسون، هم ده اوشاق ساخلاسین. فخری خانیمین اوچ اوشاغی واریدی؛هامیسی دا بالاجا بالاجا. او زامان تمیزلیک آز اولماغا گؤره کتدیلر هم آج یالاواج اولاردیلار، هم ده تمیز اولمازدیلار. چون حامام یوخودی قیشدا و یویونماق اولمازدی.
فخریخانیمگیل چوخ چتینلیگله یاشیردیلار. اَری فهلهلیگه گئدردی؛ اؤزو ده جهرهده یون اَییرردی. بو حالدا گؤرر سارانین وضعی چوخ قولایدی. قیزی گؤتورر آپارار حاماما؛ بیر دست ده اؤز قیزینین کؤهنه پالتارلاریندان اونا گئیدیرر.
سارانین باشیندا کی بیت، سیرکه چوخ اولدوغونا گؤره حامامدان گتیریب، باشینا بیت داواسی وورار کی اوشاقلارینا داراشماسین. سارا چوخ چتینلیگده او اِئوده گئچینر.
فخریخانیمگیلین ائولرینده نه آبیاری سویو واریدی، نه ده چشمهدن، زاددان. سارا قونشولاردان دولچایلا ائوه سو گتیرردی. پالتارلارنان قابلاری دا آپاریب چشمهده یویاردی. قیشین او سویوغوندا اللری دونوب، دائم چاتداق – چاتداق اولاردی. بو چَتینلیگله قیشی سوووب یاز یئتیرر.
بیر گون قونشولارین اوشاقلاری کوچه ده اوینوردولار، فخری خانیم دا خیردا اوشاغی چالمیشدی سارانین دالینا، بیرینین ده الیندن یاپیشیب دولاندیریردی؛ گؤزو ده قالمیشدی اوشاقلاردا. اورهگیندن کئچیردی کاش اودا اولارلا بیرگه اوینویایدی. اوینویان اوشاقلارین بیرینین توپی دهیر سارا یاپیشان اوشاغین اوزوندن، بیرنی قانار. آغلایا-آغلایا آپارار ائوه؛ سارا فخری خانیما دییر توپ دهیدی حبیبین اوزوندن. آرواد بو قیزا نه یئمیسن تورشولو آش، باشماق تایی ایلههاراسی گلدی وورار. قیزین بدنی گؤم-گؤی اولار. حالدان دوشر. باشلار آغلاماغا. آرواد چیغیرار: «دو بسدی دای! اوشاغی عوض ائله! هله چوخ یاخشی ایش گؤروب زارییر دا.» سارا اوشاغین کؤهنهلرین آپاریب چشمهده آغلایا-آغلایا یویور و یورغون – آرغین ائوه قاییدیر. گئدیر اوز پالتارلارینین ایچینده کتدن گتیردیگی یایلیغی گتیریر، قارانلیق اوتاقدا باسیر اوزونه. نه آغلاییر! او آناسینین یایلیغیدی. آناسی زاهی زحمتیله دونیاسین دئییشندن سونرا سالمیشدیلار سارانین باشینا. سارا یایلیغا نه دئییر:
آنامدان یئتیشن بیرجه پای منه
آنامین قوخوسون گل قایتار منه
بو قوربت شهرده ظالیم الینده
کؤرپهیکن دؤیولدوم، آی آخ وای منه .
قارا یازی دوغولدوم
بوی آتمامیش اوغولدوم
یوخسوللوق قاخینج اولدو
دیری-دیری سویولدوم.
درد گلمیر سانا آنا
بویاندیم قانا آنا
یاد اؤلکهده تاپداندیم
گل یئتیش دادا آنا!
آرواد سسلهنیر: «قیزهاردا اؤلوبسن؟ دو گل سوفرهنی آچ، کیشی گلدی!» کؤتگین دردیندن تئز گلیر سوفرهنی آچیر، بیر تیکه چؤرهگین اوستونه یئمک قویوب دئییر: «یئه!» سارانین بوغازین کدر توتوب دئییر: «یئمیرم.» باشلاییر آغلاماغا. آرواد دئییر: «یئه دئدیم!» سارا چؤرکدن یئییر. چالیشیر ائوده داوا دوشمهسین.
آغا سیفالله او گون ایشلهمهمیشدی، ناسازیدی. زارییا-زارییا دئیر: «بیر چای وئر منه! اوتوروب ائوده یئییرسیز، بیلمیسیز نه کؤهده چؤرک تاپیب گتیریرم. ایکی قولو اولانلاری ایشه آپارمیرلار, منیم کی بیر قولوم خاراب قالمیش کتده جارجار آلتیندا قالیب قیریلیب. باشیما نه کول تؤکوم.» لانپانی پوفلهییب یاتیرلار. سارا دا یایلیغیندا آناسیله کئچمیشه جومور:
یئنه ده داغ گؤرور دویغولاریندا
آلچالار گوللنمیش ارباب باغیندا
گزیردی چؤللری آنایلا بیرگه
املیک قوزو کیمیسحر چاغیندا
اوزاقدان سسلهدی شفی خالاسین
تئللرین اوخشاییب آلسین قاداسین
توتوب گؤیه آتسین قنبر عمیسی
بیر اؤپوپ سئوسین قارداش بالاسین
بو زامان بیر سس دهیدی قولاغینا: «قیز، دور اوشاغی تمیزله، اؤزون باتیریب!» سارا سحرین سویوغوندا کؤهنهلری دولچایا قویوب گئتدی چشمهیه. آجیندان قیچلاری هئیدن دوشموشدو. بیلکلرینده گوج یوخودو کؤهنهلری اوغماغا. چوخ ظولوملا ائوه قاییتدی. اللرینین چاتداقلاریندان قان سوزوردو، گؤینوردولر. آرواد دئدی: «دور تئز اول ائوی سیل سوپور، من آپاریرام اَییردیگیم دوهچهلری یونچویا وئرم. اوشاقلاردان مواظیب اول، قاپینی دا هئچ کیمه آچما!»
یئغیشدیریردی تؤکولموش شیرـ شیتیلی
اَل- آیاغین توتوردو کؤهنه یورغان میتیلی
-«تئز گلیرم» خانم دئدی. بیر آز اوندان سورا قاپی چالیندی. سارادان سس چیخمادی. یئنه چالیندی. قیز قاپینی آچمادی. ایشلیردی خانیم، یئتیریب قاپینی آچدی. مشه قادیریدی، سارانین آتاسی. «بویور ائوه مشه قادیر». قیز گؤردو آتاسیدی .خانیمین یانیندا هؤکوتمهلهییب آتانین بوینون قوجاقلادی. – «قیزیم نهدن آغلیرسان؟ دایان گوروم!!» گؤردو قیزدان بیر دری قالیب، بیر سوموک. دئدی: «من گئدیرم کنده، دای قالمیرام بوردا. آپار منی آتا!» آتاسی دئدی: «آخی قیزیم، کئچن قیشدا ائوون دامییاتیبدیر، گوجوم یوخودو تیکمهیه، نه زمیمیز بیتیبدیر، نه بیر گلیریم وار. سن گؤرن ائو داغیلدی. بیز ده دوشدوک چؤللره. گلمیشم کی بو ائوده اَلیمدَن توتسونلار. بیر نئچه قیران وئریب منه یاردیم دورسونلار. گئدیب دامیتیکندن سورا گلیب سنی آپاررام.»
سارا گؤز یاشی تؤکور. اونون سؤزون آنلامیر. توتوب آتا الیندن اوز- گؤزون تومارلاییر. یونچودان آلان پولی خانیم وئریر آتایا، اونو سالیر یولا. دئییر: «بیر ایل ده قویون سارا قالسین بوردا. من اونا تَزَه دون، تَزَه پالتار آلارام. اوزوموز اؤرگنیبدیر؛ اینصاف یوخ آیریلماغا.»
قیزی اوندان آییریر. قیز باشلاییر آغلاماغا. آرواد قاپینی رزهلهییر، قویمور اونو قاچماغا. سارا قاپی دالیندا بؤیله سؤیلهییر:
آی رزهلنمیش قاپی، آی دوستاقخانا
نه لرزه سالیبسی بو طیفیل جانا
آی موهره دووارلار، اوجالان بویلار
کؤکسومده قابارلار بنزهییر سیزه
گؤتورون گؤورچینلر آی اوچان قوشلار
چاتدیر منی ده اؤز کندیمیزه
نه بیر قوزولوق وار، نه ده کی پَیه
نه تویوق خوروز وار، سَسیمه گله
بو غریب اؤلکهده حاصار دالیندا
اورهییم آز قالیر آغزیما گَلَه
خانیم دئدی: «قیز، دور گَل دولچالاری گؤتور، قابلاری ییغ ایچینه، آپار چشمهیه! آتان چوخداندیر گئدیب. ایندی چاتار کَندیزه.» قاپینی آچیر؛ قیز دولچالاری گؤتوروب گئدیر چاتیر چشمه باشینا. اونلاری قویوب اوردا قاچیر آتا دالینجا. کوچهلری آتداییر، دربندلری گئچیر، چاتیری خیاوانا. دوققوز یاشیندا بیر قیز گؤزلری آغلایا- آغلایا آتانی گَزیر. هر گلندن سوروشور: «آغ پاپاقلی آتامیگوروبسوز؟» هئچ کس اونو تانیمیر .
فخری خانیم گؤزلهییر، گؤرور سارا گلمهدی. سس سالیر محلهیه: بو قیز امک بیلمهدی. اَلیمدن چیخدی قاچدی. آخشام اولور سارادان بیر خبر یوخ، اَری قاییدیر اِئوه دئییر: «بس ساراهانی؟» خانیم دا جواب وئریر: «قوشولدو آتاسینا، چوکوب گئتدی کندینه.»
سحر خبر گلدی کی سارانی ماشین ووروب، عائیلهسین گزیرلر.
آی کتده کی اوشاقلار
سارا گلیر کندیزه
اَللری بونبوش بو قیز
سوقَتی یوخدورسیزه
کؤکسونده کی ماتدالار
یاشیننان آرتیق اونون
اَل قان لا ناخیشلانیب
هم گئییمیهم دونو
او یوخسوللوق قوربانی
بو یولدا وئردی جانی
دونیالارا سؤیلهدی
قیریلسین اربابلاری
اوچدو ماوی گؤیلره
اوفوقلرده گؤروندو
دیللرده آدی گَزدی
اورکلرده دؤیوندو
آرزوم بودور اوشاقلار
او اوزو یوموشاقلار
کندیرلری آشسینلار
ظولم آلتیندان قاشسینلار
باشی اوجا یاشاییب
دونیایا یاراشسینلار
۹/۱۰/۹۶


text:
روسیا، الکترومانیتیک بومبا گلیشدیریر
"بو چرچیوهده گلیشدیرهجگیمیز سلاحلار دوشمن سلاح سیستملرینی گئچیجی اولاراق ائتکیسیز حالا گتیرهبیلیر"
روس رادیوالکترونیک تکنولوژیلر شیرکتی باش مودور یاردیمچیسی ولادیمیر میخئیئو، دوشمن تجهیزاتینی گوجلو یوکسک فرکانس دالغالاری ایله ائتکیسیزلشدیرهبیلهجک بومبا، موشک کیمی رادیوالکترونیک مهمات گلیشدیردیکلرینی سؤیلهدی.
میخئیئو، آلابوگا آدی آلتیندا گلهجکده ایستیفاده ائدیلهجک رادیو الکترونیک مهماتلارا یؤنهلیک آراشدیرمالار آپاریلدیغینی ایفاده ائتدی.
میخئیئو
"بو چرچیوهده گلیشدیرهجگیمیز سلاحلار دوشمن سلاح سیستملرینی گئچیجی اولاراق ائتکیسیز حالا گتیرهبیلیر" دئدی.
بو یؤنده آراشدیرمالار و بو کیمی سلاحلارا قارشی بیلگیلرین گیزلی ساخلانیلدیغینی بیلدیرن میخئیئو
"تک سؤیلهیهبیلهجگیم، الده ائدیلن بیلگیلر هلهلیک الکترومانیتیک توپ مرمیلری، بومبالار و موشکلرین گلیشدیریلمهسینده ایستیفاده ائدیلیر. بوتون بونلار مانیتیک بیر پارتلاما ژنراتورو احتیوا ائدیر" دئدی.
میخئیئو، چین و آمریکا کیمی دیگر لیدئر اؤلکهلرین ده بو تکنولوژی اوزرینده چالیشدیغینی بیلدیردی.


text:
پان فارسیسم
پانفارسیسم (اینگیلیسجه:Pan-Iranism) (تورکجه:pan farsizm) بیر نوْع شوونیستی و نیژادی دۆشونجه و حرکتدیر. بۇ دۆشونجه اساسیندا ایرانی تکجه فارسلارین یۇردو ساییلیر و ایراندا یاشایان اوْ بیری میللتلری فارس ائتمهیه چالیشماق توْصیه اوْلونور. بۇ باخیشین تملی، فارس نیژادینین اۆستونلویو اساسیندا قۇرولوبدور.[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷][۸][۹][۱۰][۱۱][۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲][۲۳]
پان فارسیسمین شوْونیستی دۆشونجهسی ایراندا پهلویلرین ایش اۆستونه گلمهسینده بؤیوک روْلو اوْلوب و بۇ دؤرده اؤزون گۆجلندیریبدیر. پهلوی دوْرانین تحصیلی کیتابلاریندا و چوْخلو آیری یازیلاردا، بۇ دوْرانین ضیالیلاری عربلره، تورکلره، کوردلره، بلوچلارا و اوْ بیری میللتلره و اوْنلارین دیللرینه، محو ائتمک مقصدی ایله حمله ائدیردیلر. فارس دیلیندن باشقا دیللری و اوْنلاری دانیشانلاری آرادان آپارماغا چالیشیردیلار و یئر آدلارین دَییشمهیه بؤیوک ماراق گؤستریردیلر.[۲۴]
ایچیندهکیلر
- ۱ پان فارسیسم نهدیر؟
- ۲ پان فارسیسم و پان ایرانیسم
- ۳ پان فارسیسمین یارانماسی
- ۴ پانفارسیسمین اساسلاری
- ۵ پانفارسیسمله اوبیری پانلارین فرقی
- ۶ پان فارسلارین ایستهکلری نئجه حیاتا کئچیر؟
- ۷ پان فارسلار و یا آریایی راسیستلرین بویوک باشلاری
- ۸ آزربایجان تورکلریایله دوشمانچیلیق
- ۹ بیرده باخ
- ۱۰ آیریجا باخین
- ۱۱ قایناقلار
- ۱۲ منابع
پان فارسیسم نهدیر؟
پان فارسیسم، کسروی دئمیشکن، بیر بایراق، بیر دین، بیر دیل، بیر دؤولت و بیر کولتوره موعتقیددیر. بۇ باخیشا اساساً ایراندا دیل و کولتور آیریلیقلاری «میلّی وحدت» ه بویوک ضربهساییلیر و گرک فارسلاشدیرما طریقیله آرادان گوتوروله. بۇ دوشونجهده تورک، کورد، بلوچ، عرب و… ایراندا یاشایان میلّتلرین کولتورو گرک دفن اولانا و یئرینه فارس دیلی و کولتورو قویولا. بۇ باخیشین اساسیندا غئیری فارسلار ایراندا «قوناق» و «موستاجیر» ساییرلار و فارسلار ائو صاحیبی بیلینیرلر، بۇ «ایسم» اساسیندا تۆرکلرین اؤز آنا دیللرینه سئوگیسی، فارس دیلینه و میلّی وحدته توْخونماق ساییلیر.[۲][۳][۴]
پان فارسیسم و پان ایرانیسم
پان فارسلار باخیشلارینا گؤره ایرانین یاریدان چوْخون قئیری فارس خالقلار تشکیل وئرمک اوچون اؤزلرین پانایرانیست آدی آلتیندا گیزلهدیرلر و بئله بیر ایددیعا ایرهلی سورورلر کی بیز بویوک ایرانا ال تاپماق اوچون چالیشیریق، بۇ شوعارین آلتیندا « «ایران=فارس و فارس=ایران»» شوعاری یاتیب و سون هدف فارسلارین اوستون اولماغی نظره آلینیر.[۲۵][۲۶][۲۷] تریبون سایتینین یایدیغی یازیدا پان ایرانیسم، پان فارسیسمین بیر پارچاسی کیمی بیلینیب.[۲]
مئهران باهارلینین نظری اساسیندا «پان فارسیسم» و «پان ایرانیسم» قاوراملارینین هر ایکیسین ایشلتمک اولار. پان فارسیسم ایکی معنادا ایشلهنه بیلر، خاریجی پان فارسیسم (بؤلگهده اوْلان فارسدیللیلرین بیرلشمهسی) کی بۇ معنادا ایراندا یاشایان فارسلار، افقانیستان و تاجیکیستان دا یاشایان فارسلارلا کولتورل، ایقتیصیادی و… بیرلیکلرین گئنیشلندیرمک اوچون چالیشیرلار. بۇ ایستک ایرادسیز ساییلا بیلر، ایکینجی معنادا داخیلی پان فارسیسم (قئیری فارسلاری فارسلاشدیرما) ایراندا یاشایان اوبیری خالقلارین کیملیگین دانیر و یوخ ائتمهاینه چالیشیر. پان فارسیسم بۇ معنادا پهلوی زامانیندا باشلایاراق، گئنیش صورتده ایراندا یاییلیب و مدرسهلرده و مئدیالاردا تبلیغ اوْلونور.[۳]
پروفسور اصغرزاده بۇ حرکتلری «آریانیست راسیسم» آدیلا تانیتدیریر.[۲۸] دوکتور جاواد هئیتینده دوشنجهسی بئلهدیر کی ایراندا کئچمیشی پرستیش ائتمهیه باغلی اوْلان میللیلیک اصلینده فارسچیلیغین ایفراطی دوشونجهسیدیر که پان ایرانیسم کیمی تبلیغ اوْلونور. همچنین اونلاری نئچه یئرده «آریایی راسیست» کیمین آدلاندیریب.[۲۶] صالئح کامرانی بۇ دوشونجهلری شوونیزمله باغلی بیلیر.[۲۹]
پان فارسیسمین یارانماسی
ایراندا مشروطیت اینقیلابیندان اونجه خالق سولطانین رعییتی حیساب اوْلونوردولار و «ایرانلی» اولماغین شرطی دولتین تابعییتی و ایسلام دینیایدی. ایرانین آیدینلاری باتینین ایرهلیلشمهسین گوروب اوز گئری قالماق سببین آختارماغا باشلادیلار. اونلار اؤلکهنین گئریلمه زامانین موسلمان عربلرین هوجومو و ساسانی ایمپیراطورلوغونون سوقوطو بیلدیلر و او زامانا قاییتماق و او زامانی یئنیدن یاراتماغا چالیشدیلار.[۲۶]
پان فارسیسمین یارانماسیندا خاریجی اؤلکهلر اوزهللیکله آوروپالیلارین بویوک روللاری اوْلوب. آوروپالیلار، مسولمانلارین آراسیندا ایختیلاف سالماق اوچون، تورک له عرب قاباغیندا، فارسلاری بیر اویونجاق کیمی اویناتماغا باشلادیلار. «کاوه» محفیلی «انجمن میهن پرستان ایران» (ایرانین میهنپرستلر انجومنی) بۇ قونودا هامیدان فعال ایمیش. تقیزاده، کاظمزاده ایرانشهر، پورداوود، قزوینی و… «آریا» نیژادینین تبلیغی ایله مشقول اوْلوبلار. سید حسن تقیزاده اوز خاطیرهلرینده کاوه درگیسینین مالییهلشدیرمهاینده آلمانلیلارین یاردیمینا ایشاره ائدیر «آلمانلیلار هزینه ساریدان هئچ زاد اسیرگهمیردیلر و آسانلیقلا پول وئریردیلر». ائحسان یار شاطر یازیر کی بۇ آوروپالیلار ایدیلر کی «ایرانین اسکی تاریخینین کشفینه و اوزهللیکله ایفتیخارلی هخامنیشلر دوورانینین یادیگارلارینین کشفینه» نائیل اوْلدولار.[۲]
قاجارلار دوورونون سونوندا یازیلمیش سئردینس رایتین کیتابی (اینگیلیسلیلر ایراندا) همچینین جان مئلکومون یازدیغی (ایران تاریخی) آدلی کیتاب اینگیلیسلیلرین سیاسی رولون آیدین صورتده گوسترمکدهدیر. او کیتابلار گوستریرلر کی ایسلام منفیدیر (نئقاتیو) و بیر اود کیمین ایراننین کولتور و تمددونون یاندیریب و محو ائدیب.[۲۶]
ایراندا ناسیونالیسم دوشونجهلرینین باشلانماغی او دوورهدن باشلانیر کی بیر نئچه ایرانلی ضیالی اوندوققوزونجو عصرین سونوندا و ایگیرمینجی عصرین اولینده باتیدا اوْلان سیاسی دوشونجهلرله تانیش اوْلدولار و اونلاری ایراندا عمله کئچیرتمهیه چالیشدیلار. ایلک اونجه ایراندا ناسیونالیست لیبئرال ایدی سوْنرالار مذهبی دوشونجهلر اونون اونونده قالخدیلار. ریضاخان زامانیندان سوْنرا ایراندا کئچمیشپرستیشکاری اوْلان ناسیونالیست گئنیشلندی.[۳۰]
ایسلام – مسیحیت ساواشی
کلرمون تاریخی مجمعی ۱۵ آوقوست ۱۰۹۵-اینجی ایلدهفرانسه دا، ایکینجی پاپ اوربانوس زامانیندا تشکیل تاپدی و او آسیا و آفریقا موسلمانلاری علئیهینه جهاد فتواسی صادیر ائلهدی. بۇ فتوا صلیبی ساواشلارین آردیندا گتیردی. بۇ ساواشلار اون اوچونجو یوزایللییین اورتاسیناجان داوام ائتدی. موغوللار دوورانیندا مسیحیلر چالیشیردیلار کی آسیادا اوْلان مسیحیلر و ائرمنیلردن ایستیفاده ائدرک سارایا نوفوذ ائتسینلر.[۲]
رونئسانس دوورو
گیوم اده، فرانسهلی کیشیش، سولطانییه شهرینین ایکینجی اوسقوفو اولاراق، ۱۳۲۴ دن ۱۳۴۴ -ده جن بۇ شهر ده یاشاییب و سوْنرالا «موسلمانلاری آرادان قالدیرماق» آدلی کیتابی یایدی کی اوندا مسولمانلاری اؤلکهلرینین ایشغالی دقیق صورتده شرح اوْلموشدور. سلجوق تورکلری قوسطنطنییهنی فتح ائدندن سوْنرا، موسلمانلاردان قورخو یاپ درینلشدی و اونلاری پاراچالاماق نقشهسی داها گوجلندی. او زامانلار آوروپالیلار صفوی دوولتینه یاردیم ائتمهیه جان آتیردیلار، تا دالدان عوثمانی دوولتینینه ضربه یئندیرسینلر. فارسلار اونلارین هدفلری اوچون یاخشی ابزار سایلیردیلار. دئمهلی پان ایرانیسم و پان فارسیسم، ایرانین سهمیایدی، آوروپانین ایستیعمارچیلیق دوورانیندان. مشروطه اینقیلابیندان سوْنرا، قاجارین سون شاهینین گوجو ضعیفلهمیشدی، و او بیری طرفدن، روسیادا (اینگیلیسدانین ایراندا رقیبی) دئوریم باش وئرمیشدی، بۇ زاماندا اینگیلیستان بۇ یارانمیش بویوک فورصتدن ایستیفاده ائدیب، اوز قوللوقچوسو اوْلان ریضاشاهی حاکیمییهته یئتیردی.[۲]
بونونلا برابر هخامنشی – ساسانی حوکومتیده فارسلارین آوروپالیلارا یاخینلیغی و موسلمانلارلا دوشمانلیغی اوچون گئنیش صورتده تبلیغ اوْلونوردو. بۇ دوروم ایرانین نفتی و خاورمیانهده ایستیراتئژیک موقعئییهتیندن فایدالانماق اوچون بویوک ایمکان یارادیردی. بۇ یولنان اینگیلیستان ایکی بویوک هدفه چاتیردی: ۱- ایرانین نفتین و باشقا ثروتلرین آپارماق؛ ۲- آیدینلارین و مردمون ذئهنین آریاپرستلیک خورافهلرله قاتماق. بونون عیانی اورنهای تقیزاده ایدی. او دئییردی کی «ایران گرک هم ظاهیرده و هم باطینده، جسمن و روحن فرنگی {آوروپالی} اولا و لاغئیر.».[۲]
یئنی دوورلرده
ریضا ساوادکوهی، یوخسا رضا پالانی، اینگیلتره گوجلری واسیطهسی ایله ایش اوستونه گتیریلدیگینه باخمایاراق اینگیلتره حاکیمیتی گرکلی گؤردوگو زامان ریضاخانین قولاغیندان توتاراق ائشیگه آتماغی دا گرکلی سایمیش. بئلهلیکله موتتفیق گوجلر(آمریکا بیرلشمیش شیتاتلاری، اینگیلتره و روسیه ایتیفاقی) ایران ممالیکی محروسهسینه هجوم ائتدیکلری زامان، ۱۹۴۱ اینجی ایل (۱۳۲۴ شهریور آیی نین ۲۵ ئینده) اینگیلتره حاکیمیتی رضاخانی بیر آیت کیمی قولاغیندان توتاراق موریس آداسینا دوغرو یولا سالمیش. دئمک، اینگیلتره حاکیمیتی بۇ داورانیشی ایله رضا پالانی نین هارادا ساخلادیلماسینی دا بلیرلمگه چالیشمیش. بۇ ائشیگه آتمادا فارس مدنیت راسیستلیگی نین موحممدریضا تیمثالیندا قوروناجاغینی دوشونن فارس فاشیست و فارس مدنیت راسیستلری سسلرینی بیله چیخارابیلمهمیشلر. بونلارا باخمایاراق ریضا پالانی (رضا سوادکوهی) موریس آداسیندا قورد قوشلارا یئم اوْلدوقدان و موتتفیق گوجلری ایران ممالیکی محروسهسینی ترک ائتدیکلریندن سوْنرا بیر اویوق (شبح/ فارس مدنیت راسیستلری نین دیلی ایله دئییلرسه، آرامگاه) دئیه تهرانین یاخینیندا، رئی شهرینده ریضاخان خاطیرهسینه تیکینتی تیکمهیه و فارس مدنیت راسیستلیگینی جانلاندیرماغا چالیشمیشلار.[۳۱]
ریضاخانیین گوجلنمهسینده تجددود حیزبینین (حزب تجدد) اونملی رولو اوْلوبدور. بۇ حیزبین برنامهلرینده فارسدیلینی او بیری اوستونلوک وئریب و بوتون اؤلکهده یایماق اونملی یئر توتوب.[۳۲]
بو دوورده اوچ نوفوذلو گوندهلیک پانفارسلارین ایلک آدیملارین آتماقدا گوجلو رول اویناییبلار: ایرانشهر، کی حسن کاظمزاده، لندن اوْلان ایرانین سفیرلییی، ایدوارد براونون حامیسی، و بیر دموکراتین قارداشی کی خیابانی زامانیندا تبریزدن تبعید اوْلونموشدور. ۱۳۰۱ -دن ۱۳۰۶ -ایه جن برلین شهرلینده یاییلبدیر. فرنگستان کی مشفق کاظمی ۱۳۰۳ -دن ۱۳۰۵-ه جن آلماندا یاییب و آینده کی محمود افشار سیستانی ۱۳۰۴-ده تهراندا تملین قویدو.[۳۲]
آینده گوندهلییی «مطلوب ما: وحدت ملی ایران» یازیسیلا باشلانیردی:
بیزیم ایدهآلیمیز ایرانین میللی وحدتین حیفظ ائتمکدیر… میللی وحدتین ایدهآلیدی کی آلمانیانین بویوک میللت و ایمپیراطورلوغونون یارادیلماسینا باعیث اوْلدو… ایرانین میللی وحدتیندن منظور سیاسی ایستیقلال و اراضی بوتولویون حیفظ ائتمهسیدیر. اما میللی وحدتین کامیل ائتمهایندن مقصدیمیز بودورکی بوتون مملکتده فارس دیلی گئنیشلشسین، یئرلی فرقلیلیک گئییم، اخلاق و… آرادان قالدیریلسین، و ملوکالطوایفی بوتونلوکله آرادان گئتسین. کورد، لور، قاشقایی، عرب، تورک، تورکمن و… بیربیرینن فرقلری اولماسین، هر بیریسی آیری-آیری گئییمده و فرقلی دیلده اولماسین. … بیزیم عقیدهمیره ایراندا دیل، اخلاق، لیباس و… بیرلیک اولمازسا بونون هر آن بیزیم سیاسی ایستیقلال و اراضی بوتونلویه قورخوسو وار. اگر بیز ائلییه بیلمهیهک بوتون بؤلگهلر و طایفالاری بیرشیکل ائدهک، یانی هامینی بوتون معنادا ایرانلی ائدک، قارانلیق گلهجک اوزهریمیزدهدیر. اونلاری کی ایرانین تاریخینه باغلیدیرلار، اونلارکی فارس دیلینه و ادبییاتینا باغلیدیرلار، اونلارکی شیعه مذهبینه ماراقلیدیرلار گرک بیلهلرکی اگر بۇ مملکتین بیرلیک ریشتهسی قیریلسا اوندان هئچ نه قالمایاجاق. اوندا هامی همرای و بیرسسله ایستهمهلیییک و چالیشمالییق کی فارسجانی بوتون ایراندا یاییلسین و اوزگه دیللرینه یئرینه اهیلشسین. بۇ ایش قاباغا گئتمز مگر هر یئرده ایبتیدایی مدرسهلرله، ایجباری و پولسوز عومومو اویرهتیمله و بونون ایجرایه کئچمک اوچون وساییل حاضیرلاماقلا، فارسجانی و ایران تاریخین بوتون مملکتده اویرتمک بیزیم اصلی و سون یولوموزدور ولی بعضی آیری یوللاردا که ایکینجی درجهلی اهمییته مالیکدیرلر ذئهنیمه چاتیر کی «آینده» نین گلن سایلاریندا شرح ائدهجهیهم. اورنک اوچون دمیر یولو تیکمکله بوتون مملکت اوچون سورعتلی و اوجوز گل-گئت وسیله یارتمالییق کی قوزئی و گونئی، دوغو و باتی دا یاشایان خالقلار بیربیرینه چوْخ قاریشسینلار، گرک مینلرجه کیتاب و اورهیه یاتان ریساله اوجوز قیمتله فارس دیلینده بوتون مملکت اوزللیکله آذربایجان و خوزیستاندا یایلسین. گرک یاواش-یاواش کیچیک و اوجوز قزئتلری یایماقلا میللی دیلی مملکتین یاپ اوزاق نوقطهلرینده گئنیشلندیرک. بوتون بونلار دولتین یاردیمایلا مومکوندور و گرک نظملی بیر خریطه اوزونن اولسون. ائلهمک اولار بعضی فارس دیللی ائلاتی اوزگهدیللیلر آراسینا گوندریلسین و اوردا کندلی ائدیلسین و عوضینده اوزگه دیللی ائلاتلار اوز یئرلرینده فارس دیللی بؤلگهلری کوچورولسون. جوغرافیایی آدلار کی اوزگه دیللریندهدیر و چنگیز و تئیمورون تاخت و تازینین یادیگاریدیر گرک فارسجایا چئوریلسین.[۳۲][۳۳]
افشار یئنهده همین گوندهلیک واسیطهسیله دئییر کی بیزیم تمل گورو و وظیفهلریمیز بیر مرکزی و قودرتلی دولت یاراتماق، فارس دیلین غیرفارس توپلوملار آراسیندا یایماق و عرب و تورک قبیلهلرین سینیرلاردان (مرزلردن) ایچری بؤلگهلره کوچورتمکدیر.[۳۲][۳۴]
تاریخیچی کسروی ده آینده گوندهلیینده یازدیغی مقالهلرده بۇ قونویا ماراقلیایدی. کسروی ایلک اونملی اثری آذری، یا زبان باستان آذربایجان کیتابین خیابانینین اینقیلابیندا سوْنرا یازدی تا ثابیت ائتسین کی آذری، آریایی اصیل دیلیین تورکلرین یوروشوندن سوْنرا آرادان گئدیب. او نتیجه توتور کی ایندیکی تۆرکجه خاریجدن تحمیل اوْلوب، و گرک یئرین فارسجایا وئره.[۳۲] بۇ دوشونجهنین باشچیلاریندان اوْلان میرزا آقاخان کیرمانی ایرانلیلارین کیملییین زردوشت دینی و آریا نیژادیندا بیلیردی.[۲۶] دوکتور جواد شیخالاسلامی ده بۇ باره بئله یازیر کی آذربایجان خالقین فارس دیللی ائتمک اوچون گرک آذربایجانی اوشاقلارین آنالاریندان و عاییلهلریندن آیریلا و فارس عاییلهلرینه تاپشیریلا تا بویوگویوندن سوْنرا فارس دیلینده دانیشالار.[۲۶]
پانفارسیسمین اساسلاری
۱- -مادلار و پارتلار حوکومتیندن قاباق اوْلان قئیری آریایی تاریخی سیلمک.
۲- ایراندا یاشایان تورکلر، عربلر و باشقا قئیر آریایی خالقلارا، آریایی باستانی سوی و کوک تعریف ائتمک.
۳- ایرانین گئرچک دورومون، یوخاریداکی بندلره یاخینلاشدیرماق (فارسدیلیندن باشقا دیللری محو ائتمک، یئرآدلارین فارسلاشدیرما و…)
۴- عربی – ایسلامی تمددونون و تورکلرین حوکومتینین تاثیرین ضعیف گوسترمک و عینی حالدا هخامنشی، ساسانی و صفویه حوکومتینین نقشین بویوک گوسترمک. صفویلری سئومکله تورکلری سئومهمک اوناگوره یارانیب کی، صفویلر آوروپا قوردتلریله عوثمانلی حوکومتی علئیهینه چالیشیردی. بۇ اساسدا پانفارسلار چالیشیرلار، صفویلرین کوکون تورک یوخ فارس گوسترهلر.[۲]
موختار حدیدی، ۲۵۰۰ ایللیک شاهنشاهلیق جشنلری له ایلگیلی مقالهسینده بئله یازیر:
اون دوققوزونجو عصرده آریالارین کئچمیشین پرستیش ائتمهاین باشلاماسی و اونو پهلوی دوروندا گئنیشلنمهسی، بیریتانیانیان ایران و هیندده ایستیعماری هدفلرینین گئنیشلنمهسیله سیخ ایلگیسی وارایدی. بیریتانیانین سیاستچیلری ایران و هیندوستاندا اوز ایقتیصادی، سیاسی اوستونلوک و اولماقلارین توجیه ائتمک اوچون و اصلینده ائورنسل ایمپیراطورلوغون قوروب و گئنیشلندیرمک اوچون بۇ دوشونجهنی گئنیشلندیریردیلر کی ایرانلیلار، هیندلیلر و آوروپالیلار «آریایی» و یا «هیند آوروپالی» بیر نیژادداندیرلار بلکه بۇ واسیطهایله اونلارین دونیایا و ایرانلا هینده آجیناجاقلی اوستونلویو شیرین اولسون و موستملکهچیلیکین خوشاگلمز اوزو «بیراولان نیژاد» نظریهسی آلتیندا گیزلی قالسین. ایرانداکی آریایی کئچمیشین عیبادت ائتمک دالغاسی و ۲۵۰۰ ایل شاهنشاهی (هاخاممنیشلردن بۇ اوزه)، هم هاخاممنیشلردن اونجه ۴۰۰۰ ایل تاریخی یاددان چیخارتماقدادیر و هم ۱۴ عصر ایراندا یاشایان مذهبی اینکار ائدیر.[۲][۳۵]
راسیسم
پان فارسلارین دوشونجهلرینده بوتون ایران فارس کوکنلیدیرلر و سوْنرادان بعضی منطقهلرده فارس دیلی اونودولوب و اونون یئرینه مثلاً، تۆرکجه گئنیشلشیب. بونا اساساً بۇ موهاجیم دیللر آرادان گئتمهلی و میللت اوز حقیقی دیللرینه (فارس دیلینه) قاییتمالیدیرلار.[۲]
ایسلامدان اونجه و سونراکی تاریخ
پان فارسلار ایرانین بوتون یاخشیلیقلارین ایسلامدان اونجهکی تاریخده اوْلان هخامنشیلر و ساسانیلره باغلاییرلار و بوتون پیسلیکلری ایسلام، عرب و تورکلرین بوینونا آتیرلار و اونلاری لعن و نیفرین ائدیرلر.
عربلر «سوسمارخور» (کرتنکله یییهن) و تورکلر «مهاجمان وحشی» (وحشی موهاجیملر) آدلانیرلار. پان فارسلار بوردا بویوک تناقوضلرله اوز به اوز دورلر. مثلاً، حمله زامانی بۇ قاوراملاردان فایدالانیرلار، سوْنرا مجبوردورلار صفویلره و نادیر شاها آریایی سوی وئرمهیه چالیشالار و یا اونلاردان تعریف ائدنده تورک لردن آد آپارمایالار. آیری اوزهللیک بودور کی یامان دییهنده «تورک» قاورامیندان فایدالانیرلار و یاخشی سوز دییهنده «تورک زبان» (تورک دیللی) قاورامیندان فایدالانیرلار.[۲]
پانفارسیسمله اوبیری پانلارین فرقی
چوخلو پان نئهضتلری، ادبییات و کولتورل چالیشمالاردان باشلانیر و موساعید بیر دورومدا سیاسال حرکتلره چئویریرلر و سیاسال دونیادان اوزاق دوشندن سوْنرا، یئنیدن اینجهصنعت و ادبییات مئیدانینا قاییدیرلار. پان آمریکائیسم ۱۸۲۸ اینجی ایلده پانامادا سیمون بولیوار قوردوغو سئمیناردا باشلاندی، و ۱۸۹۰ اینیجی ایلده پان آمریکائیسم ایتتیفاقی رسمن تأسیس اوْلدو. بۇ ایتتیفاقین گوردویو ایشلردن، بیر کیتاب ائوی تأسیسی و توریسم و آلیش – وئریشه یاردیم ایدی.
پانایسلامیسم، کیلاسیک صورتده جمالالددین افغانینین حرارتلی دانیشیقلاری و بیلدیریشلرینه باغلیایدی و عوثمانلی زامانی ایکینجی سولطان عبدالحمیدین حیمایهسی آلتینداایدی.
پانعربیسم و پانآفریقائیسم، ایستیعمار قاباغیندا دورماق روحو کیمی ساییلیر. بوگون عرب بیرلیگی و آفریقا اؤلکهلر بیرلیگی بۇ دوشونجهلرین سمبولیک و تشریفاتی نومایندهسیدیر.
پانفارسیسم بیر ادبی نئهضت و یا سیاسی حرکتدن قالخماییب. بۇ پان باتی اؤلکهلرینین صرف ائتدییی گوج اساسیندا یارانیب و ۱۲۹۹ کودتاسی نتیجه سینده قودرتی اله کئچیریب. موقاییسه اوچون بیلمک لازیمدیر کی پان نئهضتلرینین بویوک اکثرییهتی، ان آزی نئهضتینین ایلک باشلانقیج گونلرینده، قئیری دوولتی و موستقیل ماهییتلری وار. بۇ دوروم پان فارسلارین آلمان و اینگیلیس کومهایله یارانماقلاریله چوْخ فرقلیدیر. پان فارسلارین تأکید ائتدیکلری سمبول، فارس دیلیدیر. اونلارین پیس شانسیندان ایرانین یاریدان چوْخو فارسدیللی دئییللر بلکه آیری دیلده دانیشیرلار.
پانفارسیسم تکجه پان ژرمنیسمله اوخشارلیغی وار. چونکو اصلینده پان فارسلار، فارسلارین بیر اؤلکهده ایتتیحادینا یوخ، قئیری فارسلارین دیلللری و کولتورونون آرادان آپارماغی اوچون چالیشیر.[۲]
پان فارسلارین ایستهکلری نئجه حیاتا کئچیر؟
۱- قانون یازماق (فارس دیلی، ایرانین آنایاساسی اساسیندا رسمی دیل حیساب اوْلونور و او بیری دیللرین تحصیلی اوچون هئچ بیر ایجبار یوخدور)
۲- قئیری قانونی ممنوعیتلر (قانون اساسیندا آیری دیللر قئیری رسمی صورتده تدریس اوْلونا بیلر و سینما، درگی و… آیری دیللرده آزاد صورتده یاییلا بیلر، آنجاق بونلارین قاباغیدا آلینماقدادیر)
۳- تاریخدن سوئی ایستیفاده (پان فارسلار بوگونکو یاشاییشی شاهنامه اساسیندا حاضیرلاییر و اوبیری میللتلرین تاریخین ازیب آلچالدادیرلار و…)
۴- قئیری فارسی دیللرین پئرئستیژین آزالتماق اوچون پئسیخولوژی دویوش (جنگ روانی)، اورنک اوچون تورکلره «تورک خر» دئییرلر و دیللرین «ناقیص» حیساب ائدیرلر.
۵- قئیری فارسی دیللرین آرادان آپارماق اوچون چالیشماق.
۶- صیرف فاشیستی پلانلار
۷- آموزیشی – تحصیلی سیستم
۸- قورخوتماق[۲]
آیری دوشونجهلری حذف ائتمک
پان فارسلار چالیشیرلار کی ایراندا اوْلان آیری دوشونجهلری و سسلری کسسینلر بۇ یولدا دوولتین گوجونوندن و بوتون تخریباتی گوجلردن فایدالانیرلار. اورنک اوچون پرویز ورجاوند ایرانین پرزیدئنتی محممد خاتمی بئله بیر نامه یازیر کی گرگ تئزلیکله ایراندا یایلان فارسجا-تۆرکجه درگیلر تئزلیکله باغلانا و اونلارین علئیهینه جیددی آددیملار آتیلا یوخسا مملکتین میللی کیملیی بویوک خطردهدیر.[۳۶]
آیری اورنکده «شرق» قزئتی دوکتور حوسئین صدیق «کسروی» نی نقد ائتدیی کیتابی یایماق اوچون «پان تورکیست» و ایرانین دوشمانی آدلاندیریب و دوولتدن ایستهایب کی بئله کیتابلارین یاییلماسین قاباغین تئزدیکجه آلینسین.[۳۷][۳۸]
پان فارسلار و یا آریایی راسیستلرین بویوک باشلاری
قزئتلر
کاوه، ایرانشهر، فرنگستان[۲۶]
عالیملر و سیاستچیلر
میرزا فتحعلی آخوندوف، جلالالدین میرزای قاجار، میرزا آقاخان کیرمانی، سئیید احمد کسروی، سئیید حسن تقیزاده، دکتر ارانی، حوسئین کاظیم زاده ایرانشهر، ملیک الشوعرای بهار، ایبراهیم پورداوود، سئیید ریضا میرزاده عئشقی، فرروخی یزدی، عاریف قزوینی، ذبیح بئهروز، صادیق هیدایت، دوکتور ماحمود افشار، موحممد علی فوروغی، سولئیمان میرزا ایسکندری، داور، تئیمور تاش، اردشیر جی[۲۶]
آوروپالیلار
سئردئنیس رایت، جان مئلکوم، کنت گوبینو، ائرنئست رئنان[۲۶]
آزربایجان تورکلریایله دوشمانچیلیق
ایراندا تورکلرله دوشنمانچیلیق تاریخ سینیرلاریندا قالخیب افسانه و اوسطورهایله باغلیدیر. فئردوسینین شاهنامهسینین کوکو ایرانلیلارلا تورانلیلار دوشمانچیلیغی اوستونده قویولوب. یانلیش یولا گئتمهای گوسترمک اوچون «ره به ترکستان بردن» تورکوستانا یول گئتمک کیمی مثل ایفاده اوْلونور. حاق یئمک و زور دئمک اوچون «ترکتازی» قاورامیندان فایدالانیلیر.[۳۹]
بعضیلری بونون اوچون ریضاخانین قاجارلار حوکومتیله دوشمانچیلیغین دلیل گتیریرلر. آیری باخیشلا بۇ دوشمانچیلیغین سببین باش آچماق اوچون آذربایجاننین اینقیلابی مشروطه و شئیخ محممد خیابانی قیامینا دیققت یئتیرمک لازیمدیر. بونلار وثوقالدولهنین ۱۹۱۹ قراردادی علئیهینهایدی. او زامان آذربایجان آوروپا یولوندا اوْلدوغو اوچون ان آییق جاماعاتا صاحیب ایدی، بۇ اعتیراضلار باعیث اوْلدو تا تورکلردن نیفرت، اینگیلیسلیلر و اونون قوللوقچولارینین آراسیندا چوْخالسین و ایران اوچون تعریفلهنن یئنی هوویتاوچون ان بویوک دوشمان کیمی تعریف اوْلونا. بۇ مسئله مسیحیت – ایسلام ساواشیلهده اوست – اوسته دوشوردو.[۲]
ریضاخان ایش اوستونه گلیب خفیقان ایللرده آذربایجان خالقی اوز دوغما دیلی و کولتورل حاقلاردان محروم ائدیلدی. اونو وارلیغی و باجاریغی اوز ساغلام تکامول یولونو تاپمادان تاپدالانیب آرادان چیخاریلدی و اونون ان یاخشی اینسانی خیصلت لری دانیلیب مسخرهیه قویولدو.[۴۰]
۱۹۴۵ ایلینده آذربایجان ایشغال اوْلوناندان سوْنرا پهلوی رژیمی آذربایجاندا کیتاب یاندیرما مراسیمینه کئچدی. بوتون تۆرکجه یازیلان کیتابلار مضمونونا باخمایاراق توپلانیب یاندیریلدی، تۆرکجه یازارلار و شاعیرلر محبسه سالینیب و یا سورگونه یوللاندیلار. بۇ اییلردن آذربایجاندا «دیرهنیش ادبییاتی» یاراندی.[۴۱]
جلال آل احمد ایراندا گئدن تورک دیلیله دوشمانچیلیغی بئله توصیف ائدیر:
"... آما حاقلاری یوخدور اوز آنادیللرینده اینجهصنعت، کولتور، مطبوعات و ایلگیلی آراجلاردا و توپلومسال خدماتدا ایشلهدهلر. مجبوردورلا فارسجادان فایدالانالار. یانی اوخوللاردا، رادیودا، تلویزیوندا و مطبوعاتدا و دولتله نامهلشمهده آنادیللرینین ایشلنمهسی قاداغادیر. ..... و ایندی ۴۰ ایلدن چوخدور ایران حکومتلرینین بوتون چالیشمالاری تورک دیلینین محو ائتمهگیندهدیر، آرتیق محو ائتمکدن باشقا اونو آذری آدلاندیریرلار، تحمیلی دیل سانیرلار…[۴۲][۴۳]
۲۰۰۶ اینجی ایلده جوما گونو مای آیینین ۱۲-سینده "ایران" قزئتی اوشاقلار صحیفهسینده "نه ائدک کی بوجوکلر بیزی بوجوکائتمهسینلر؟" مقالهسینده بوجوکلرله موباریزه اوچون ۸ یول اوشاقلارا اویرهدیلمیشدی و یوللاری کاریکاتورلا تصویره چکیلمیشدی. کاریکاتورلارین بیرینده، اوشاق بیر بوجوکله دانیشیر و بوجوک اوشاغین دیلین آنلامیر و تۆرکجهده دئییر کی "نمنه". بۇ آددیم ایراندا یاشایان تورکلره آچیق ایهانت اولاراق تورکلر طرفیندن بویوک اعتیراض آکسیالاریلا جاوابلاندی.[۳۹][۴۴]
آریایی راسیسم چالیشیر ایراندا یاشایان تورکلرین دیلین آیری-آیری دیل حیساب ائتسین، عئینی زاماندا گیلکی، مازنی، لری و باشقا دیللری فارس دیلی کیمی تقدیم ائتمهیه چالیشیر. بۇ باخیشنان چالیشینیر کی همدان، قزوین، ساوه، تئهران، ایسفاهان، شیراز و… تورکلرین دیلین بیر-بیریندن آیری گوسترسین. اورنک اوچون اونلار قشقایی دیلی، سونقوری دیلی، افشاری دیلی و یا زنجان تۆرکجهسی، همدان تۆرکجهسی و… یانلیش آدلاندیرمالاردان فایدالانیرلار. بۇ آدلاندیرمالار سیاسی یوندن پروبلئملی و ایستیعماری مضمونلودور.[۴۵]
بیرده باخ
آیریجا باخین
- haberakademi
- news.az
- "İran Azerilerinden karikatür tepkisi" NTV
- "İran ile Azeriler arasında karikatür krizi" Sabah
- Iranian Azeri Turks face concern cultural discrimination
- Attack on Azeri protesters demanding right to education in their mother tongue
- Tabriz Demonstrators Demand Right To Education In Azeri
- Iran and the challenge of diversity
- "Turkish and Arab domination over Iran in the remote past was declared the main historical obstacle to the continuity of the glorious Persian empire"
- Racism in Iran's Football Stadiums. Open Letter to Mr Joseph S. BlatterPresident, Fédération Internationale de Football Association (FIFA) from 44 academics and NGO leaders, September 3rd, 2010
- Azerbaijan Since Independence – Page 460 Svante E. Cornell – M.E. Sharpe, 2010 – 512 pages After the summer 2003 demonstrations, the Iranian government cracked down on student as well as nationalist organizations. A 19-year-old Azeri girl was executed by Iranian authorities in July 2003 for her role in the protests (―Ethnic Azeri Student Leader Killed in Iran—Paper, BBC Monitoring International Reports, ۲۲ ژوئیه ۲۰۰۲). In an earlier incident, in January 2000, Iranian forces had opened fire on a demonstration in Tabriz (―Azeri TV Says Iranian Police Opened Fire During Rally in Tabriz, BBC Summary of World Broadcasts, ۱۰ ژانویه ۲۰۰۰).
- صادق زیباکلام: خیلی از ما ایرانیها، نژادپرست هستیم
- پروفسور علیرضا اصغرزاده: «ناسیونالیسم فارس در ایران» +ویدیو
- نژاد و نژادپرستی در ایرانِ مۆعاصیر – دکتر علیرضا اصغرزاده+ویدیو
- لابی پان فارسیزم در اروپا و آمریکا
- زنجان به کابوس پان فارسیسم تبدیل شده است ; امروز زنجان فردا قزوین
- گسترش لجام گسیخته پان فارسیسم در بلوچستان غربی
- زبان کشی طراحی شده وکاملا سیستماتیک در ایران
- شوونیزم فارس مرزهای جهل و جنون را درنوردیده است
- در محکومیت عرب ستیزی و سرکوب هموطنان عرب زبان
- حاکمیت هژمونی دشنام و مشروعیت تجارت فحش در کالای طنز فارسی!
- نگاهی به راسیسم دولتی فارسها در ایران
- فاشیستها به کودکان در مدارس این گونه میآموزند تورکها همه غلام،عمله ومزدورفارسها بودند
قایناقلار
- ↑ مشروطیت، پانفارسیسم و احزاب سیاسی
- ↑ ۲٫۰۰ ۲٫۰۱ ۲٫۰۲ ۲٫۰۳ ۲٫۰۴ ۲٫۰۵ ۲٫۰۶ ۲٫۰۷ ۲٫۰۸ ۲٫۰۹ ۲٫۱۰ ۲٫۱۱ ۲٫۱۲ ۲٫۱۳ بررسی تحلیلی پان فارسیسم با عنوان جعلی پان ایرانیسم
- ↑ ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ در معانی "پان فارسیسم"، "پان ایرانیسم" و "ایران" – مئهران باهارلی
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ نقشِ ایدئولوژی درجنبش ملی – ف – علاءالدین
- ↑ مبانی پانگرایی در ایران
- ↑ منطق نمک و اشتباه استراتژیک شوونیزم فارس اوختای تورک اوغلو
- ↑ ایجاد سوالهایی در مورد بقدرت رسیدن فارسها در ایران- بیزیم یول
- ↑ هفته نامه طرح نو و قرن 21 – آتامان مرندلی
- ↑ ماهنامه ای برای فاشیستها، راه وطن- آیدین سهند
- ↑ مافیای رسانه ای پان فارسیسم – سهند آیدین (دانشجوی دانشگاه تربیت مدرس)
- ↑ مانقورتیسم ؛ پرخاش به خویشتن و خودزنی هویتی، ارمغان فارسیزاسیون ایرانی – م. او. تورال
- ↑ بحرین آری، دریاچه ارومیه نه- سهند آیدین
- ↑ دستگاه پان فارسیسم در ایران- اوزان سایین قالالی
- ↑ زیر سؤال رفتن همزمان تقدس چپ وتقدس پان-فارسیسم- سعید عماری
- ↑ پان فارسیستها و "ژنتیک" نقدی بر فرضیهء مازیار اشرفیان بناب یازار: حسن سولدوزلو
- ↑ پان فارسیسم وطنی! – ایلدریم احمدزاده
- ↑ فرهنگ توسعه، روح جمعی و پان فارسیسم
- ↑ پان ایرانیسم، پان فارسیسم یوخسا خولیاچیلیق راسیسم؟ ایشیق سؤنمز 4 اوت 2006
- ↑ What is Pan-Farsism?
- ↑ Hanan Habibzai: Dirty Politics behind Iran’s ban on fuel trucks
- ↑ Iran: Azeri to Be Declared as Official Language – or Secession of South Azerbaijan Dr. Muhammad Shamsaddin Megalommatis
- ↑ Increase in the number of Iranian migrants a serious threat to Azerbaijan
- ↑ London: Protest against Execustions in western Balochistan and Ahwaz
- ↑ مشروطیت، پانفارسیسم و واشینگتن پریزم / فرید پویا
- ↑ ایران از آن همه ایرانیان است!
- ↑ ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ ۲۶٫۲ ۲۶٫۳ ۲۶٫۴ ۲۶٫۵ ۲۶٫۶ ۲۶٫۷ ۲۶٫۸ دوکتور جاواد هئیت، ناسیونالیسم و باستانگرایی در ایران
- ↑ نام و مرزهای آذربایجان، نوشته: دکترجوادهیئت، نشریه "وارلیق"ـسال پانزدهم، شماره پائیز ١٣٧٢ تهران، ترجمه از ترکیآذربایجانی: دکترعلی قرهجهلو
- ↑ Iran and the challenge of diversity: Islamic fundamentalism, Aryanist racism, and democratic struggles
- ↑ WHY “SOUTH AZERBAIJAN” MATTERS, Saleh Kamrani, Turkish Policy Quarterly, P 148
- ↑ تحول ناسیونالیسم در ایران از 1320 تا 1332، داریوش قمری، پایاننامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی دانشگاه تربیت مدرس، 1376
- ↑ فارس مدنیت راسیستلری نین "آرامگاه" حئکایهلری، ایشیق سونمز
- ↑ ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ ۳۲٫۴ ایران بین دو انقلاب از مشروطه تا انقلاب اسلامی، یرواند آبراهامیان، مترجمان کاظم فیروزمند، حسن شمسآوری، دکتر محسن مدیر شانهچی، نشر مرکز چاپ دوم 1378 ص 111
- ↑ م. افشار، نخستین آرزوی ما: وحدت ملی ایرانیان، آینده، 1 (خرداد 1304) 6-5 ایدهآل" یا مطلوب ایجتیماعی ما حفظ و تکمیل وحدت ملی ایران است… ایدهآل وحدت ملی بود که باعث تشکیل امپراطوری و ملت بزرگ آلمان گردید، این مطلوب ود که سبب تأسیس سلطنت جدید ایطالیا شد، این ایدهآل بود که صربستان کوچک را به نام یوگواسلاوی (اسلاو جنوبی) مملکتی بزرگ نمود، این مطلوب ملی بود که لهستان تقسیم شده میان سه دولت معظم را باز مملکتی واحد و مستقل ساخت، به واسطه این ایدهآل بود که دولت رومانستان در آتش جنگ داخل گردید و کامیاب بیرون آمد. خلاصه این قوه بزرگ معنوی و اخلاقی بود که به ترکهای شکست خورده روحی تازه دمید و آنها را به فتوحات و افتخاراتی که همه شنیدهاند رهبری کرد… مقصود ما از وحدت ملی ایران وحدت سیاسی، اخلاقی و ایجتیماعی مردمی است که در حدود امروز مملکت ایران اقامت دارند. این بیان شامل دو مفهوم دیگر است که عبارت از حفظ استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ایران باشد. اما منظور از کامل کردن وحدت ملی این است که در تمام مملکت زبان فارسی عمومیت یابد، اختلافات محلی از حیث لباس، اخلاق و غیره محو شود، و ملوکالطوایفی کاملاً از میان برود. کرد و لر و قشقایی و عرب و ترک و ترکمن و غیره باهم فرقی نداشته، هریک به لباسی ملبس و به زبانی متکلم نباشند… به عقیده ما تا در ایران وحدت ملی از حیث زبان، اخلاق، لباس و غیره حاصل نشود هر لحظه برای استقلال سیاسی و تمامیت ارضی ما احتمال خطر میباشد. اگر ما نتوانیم همه نواحی و طوایف مختلفی را که در ایران سکنی دارند یک نواخت کنیم، یعنی همه را به تمام معنی ایرانی نماییم، آینده تاریکی در جلو ماست. آنها که به تاریخ ایران علاقه دارند، آنها که به زبان فارسی و ادبیات آن تعلق خاطر دارند، آنها که به مذهب شیعه علاقهمند هستند باید بدانند که اگر رشته وحدت این مملکت از هم گسیخته شود هیچ باق نخواهد ماند. پس همه باید یکدل و یک صدا بخواهیم و کوشش کنیم که زبان فارسی در تمام نقاط ایران عمومیت پیدا کند و بتدریج جای زبانهای بیگانه را بگیرد. این کار میسر نیمشود مگر به وسیله مدارس ابتدایی در همه جا، وضع قانون تعلیم عمومی اجباری و مجانی و فراهم آوردن وسایل اجرای آن، تدریس زبان فارسی و تاریخ ایران در تمام مملکت چاره اصلی و قطعی است ولی بعضی طرق دیگر هم که در درجه دوم اهمیت هستند به خاطر ما میرسد که در شمارههای آینده شرح خواهیم داد. مثلاً باید به وسیله ساختن راههای آهن روباط سریع و ارزان میان نقاط مختلف مملکت دائر نمود تا مردم شمال و گونئی، مشرق و مغرب بیشتر به ص 129 (113) هم آمیخته شوند، باید هزارها کتاب و رساله دلنشین کم بها به زبان فارسی در تمام مملکت بخصوص آذربایجان و خوزستان منتشر نمود. باید کمکم وسیله انتشار روزنامههای کوچک ارزنان قیمت محلی به زبان ملی در نقاط دوردست مملکت فراهم آورد. تمام اینها محتاج به کمک دولت است و باید از روی نقشه منظمی باشد. میتوان بعضی ایلات فارسی زبان را به نواحی بیگانه زبان فرستادد و در آنجا ده نشین کرد و در عوض ایلات بیگانه زبان آن نقاط را به جای آنها به نواحی فارسی زبان کوچ داد و ساکن نمود. اسامی جغرافیایی را که به زبانهای خارجی و یادگا تخت و تاز چنگیز و تیمور است باید به اسامی فارسی تبدیل کرد
- ↑ م. افشار، مسئله ملیت و وحدت ملی ایران، آینده 2 (آبان 1305)
- ↑ ظهور باستانگرایی آریایی در قرن نوزدهم و گسترش آن در دوره پهلوی ارتباط تنگاتنگی با هدفهای استعماری بریتانیا در هند و ایران داشته است. سیاستگزاران بریتانیا به منظور توجیه سلطه و حضور خود در هندوستان و ایران و خاصه در عرصههای اقتصادی، سیاسی و مالا تأسیس و تقویت امپراطوری جهانی، در ترویج اندیشه وحدت نژادی ایرانیان، هندیان و اروپاییان با عنوان "نژاد آریایی" یا "هند اروپایی" اهتمام میورزیدند مگر در دوران تفوق بریتانیا بر جهان و تحمیل سلطه خود بر ایران و هندوستان پذیرش این سلطه ناگوار را گوارا نماید و چهره ناخوشایند استعمار را در ورای "طرح و منشا واحد نژادی" پنهان کنند. موج باستانگرایی آریایی در ایران و تمرکز مطالعات تاریخی بر روی دو هزار و پانصد سال تاریخ شاهنشاهی (از هخامنشیان به بعد)، هم تمدن چهار هزار ساله پیش هخامنشیان را به بوته فراموشی میسپرد و هم به مثاله جریانی بود در برابر مذهب و انکار چهارده قرن حضور در ایران
- ↑ تهمتهای ناروا و ناجوانمردانه، دکتر جواد هئیأت، نوید آذربایجان، شماره 137، اسفند 1379، ص 8
- ↑ اینجا جمهوری اسلامی است، جوابیهای بر مقاله "اینجا ایران است"
- ↑ نشر اکاذیب در روزنامه شرق
- ↑ ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ریشههای ترک ستیزی در ایران، ماشااله رزمی، دوشنبه 12 تیر 1385
- ↑ آذربایجاندا ملی ستم حقنده، م.ع. یاشا، وارلیق درگیسی، بیرینجی سای، اردیبهشت 1385
- ↑ با ادبیات مۆعاصیر آذربایجان، دکتر صدیق و هویت آذربایجان، اثر مۆهندیس امید نیایش، انتشارات زوفا، 1381، ISBN 964-7229-20-8
- ↑ در خدمت و خیانت روشنفکران، جلال آل احمد، به نقل از مجله وارلیق، بهار سال 1368، شماره 72، ص9-27
- ↑ فارسجا متن: .... اما به این زبان مادری حق ندارند در قلمرو هنر، فرهنگ، مطبوعات و ابزار ارتباط و خدمات ایجتیماعی سخن بگویند. ناچارند زبان فارسی به کار برند. یعنی در مدارس، رادیو، تلویزیون و مطبوعات در نامهنگاریهای دولت به کاربردن زبان مادری ایشان ممنوع است. از اوایل قرن هجری به بعد حکومت تهران برای یکدست کردن مردم سراسر مملکت نه تنها کوشا بود… و اکنون چهل و چند سالی است که تمام کوشش حکومتهای ایران نه تنها بر محو کردن زبان ترکی است بلکه آن را آذری نامیدند، زبان تحمیلی نامیدند…
- ↑ توهین و تحقیر ترکهای ایران، توهین به همه ایرانی هاست
- ↑ زبان روستانشینان همدان، مهران بهاری 2003


text:
وبالجملة فتلازم الحكمین اعنی دخول الرّبا فی جنس واشتراط بیعه بالكیل أو الوزن مما لا یخفی علی المتتبع
بالجومله، اصحابین كیتابلاریندا آراشدیرما آپاران هئچ كسه گیزلی دئییل كی بو ایكی حؤكمون بیر-بیریله مولازیمهلری وار یعنی هر جینسده ریبا اولورسا اونون بئیعینین صحیحلیگینین شرطی، اؤلچو و چكیدیر. بو حالدا دئییریك: هر شئیین پیغمبر زامانی اؤلچو و چكی ایله اولماسی ثبوت ائدیلیرسه، او، بیزیم زاماندا ریبالی ساییلار و جزاف ساتیلماسی جاییز دئییل. حتّا ایندی بیزیم نزدیمیزده جزاف ساتیلماسی عؤرف اولورسا بئله. هرچند غرر ساییلماسا دا بئله موعامیله باطیلدیر چونكی ایجماع وار و چونكی بیلدیگین كیمی اؤلچو و چكی غرر نوعونون قاپیسینی باغلاماقدان اؤترودور نه بئیع شخصینین غررینه مانع اولماقدان اؤترو. (نوعاً غرر ساییلانلاردا، شخصاً غررلی اولماسا دا بئیع باطیلدیر. چونكی بو یاساغین حیكمتی غررین قارشیسینی آلماقدیر نوعاً) نتیجهده: [اؤلچو و چكی]نی موقدّر ائتمهیه حؤكم ائتمك عمومی بیر حؤكمدور. مثلاً داعوا و مونازیعهنی قالدیرماق اوچون میوه ظاهیر اولمادان ساتیلماسی منع اولوب و سَلَمله ساتیلان شئیی ضبط اولماسی مؤعتبر اولونوب. (اؤندن ساتیلان شئیین اؤزللیكلرینی اوّلجهدن آیدینلاشدیرین.) چونكی ضبط ائتمگی تركیتمكده مونازیعه و مغبون اولماق و ساییر گومانی وار.
بیردن چوخدان عالیمدن گؤردوكلرینه اساساً بو مسأله ایجماعی بیر مسألهدیر.
وبالجملة، فتلازم الحكمین - أعنی دخول الربا فی جنس، واشتراط بیعه بالكیل أو الوزن - مما لا یخفى على المتتبع فی كتب الأصحاب.
وحینئذ فنقول: كل
ما ثبت كونه مكیلا أو موزونا فی عصره صلى الله علیه وآله وسلم فهو ربوی فی زماننا ولا یجوز بیعه جزافا،
فلو فرض تعارف بیعه جزافا عندنا كان باطلا وإن لم یلزم غرر، للإجماع، ولما عرفت: من أن اعتبار الكیل والوزن لحكمة سد باب نوع الغرر لا شخصه ، فهو حكم لحكمة غیر مطردة، نظیر النهی عن بیع الثمار قبل الظهور لرفع التنازع، واعتبار الانضباط فی المسلم فیه، لأن فی تركه مظنة التنازع والتغابن، ونحو ذلك .
والظاهر - كما عرفت من غیر واحد - أن المسألة اتفاقیة.
بؤلوم :
یازار : صمد كامران قراملكي


text:
دونالد ترامپ بو واختا سئچیلن ان اونیکال آ ب ش پرئزیدئنتیدیر.
آخار.آذ "حیلل" نشرینه استنادا خبر وئریر کی، بو آچیقلاما ایله آ ب ش-ین کچمیش دؤولت کاتیبی هئنری کیسینجر چیخیش ائدیب.
"بو پرئزیدئنت ایندییه دک گوردویوم ان اونیکال پرئزیدئنتدیر. اونون هئچ بیر یوکو یوخدور. اونون هانسیسا بیر گروپ قارشیسینداعهده لییی ده یوخدور، چؤنکی او، اؤز ستراتئگییاسینین کؤمیی ایله آ ب ش پرئزیدئنتی سئچیلدی".
ریچارد نیکسونون دؤورؤنده دؤلت کاتیبی ایشله ین کیسینجر ترامپلا اؤتن هفته نیویورکدا گؤرؤشؤب.
"ظنّیمیزجه، صاحب اولدوغو مثبت ایدئیالاری رئالّاشدیرماسی اؤچؤن اونا شانس تانیمالییق. بیز اون ایللر بویو ضدیتلی سییاسی یول کئچمیشیک"، - دئیه کیسینجر قئید ائدیب.


text:
راینر ماریا ریلکه
راینر ماریا ریلکه (اینگیلیسجه: Rainer Maria Rilke) شاعیر، رومانچی و یازیچی - ۴ دسامبر ۱۸۷۵ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۱ ایل عومر ائلهییب و ۲۹ دسامبر ۱۹۲۶ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی آلمان دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Rainer Maria Rilke»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده راینر ماریا ریلکه گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سومئر متنلرینین آذربایجان و قوموق ادبیاتینداکی ایزلری
سومئر متنلرینین آذربایجان و قوموق ادبیاتینداکی ایزلری
علی شامیل
AMEA فولکلور اینسیتوتونون علمی ایشچیسی
کؤچورن:عباس ائلچین
اؤزت:
19-جو یوزایللیگهدک قایناقلاردا قوموق ادبیاتی ایصطیلاحینا راست گلینمیر. قافقازی ایشغال ائدن روسییا موستملکهچیلیگینی اوزون عؤمورلو ائتمک اوچون خالقلاری بؤلمک، بیر-بیریندن آییرماق اوچون دورلو تلهلر قوردو. یوزایللر بویو یازیلی ادبیاتی بیر اولان تورکلرین هر بؤلگهسی، هر قؤومو اوچون دیل، ادبیات، تاریخ یاراتماغا باشلادی. 1883-جو ایلده سانکت-پئتئربورقدا محمد افندی عوثمانووون یایینلاتدیغی " Nokayski, kumukski reç " کیتابی قوموق لهجهسینده ایلک کیتاب ساییلسا دا، قوموقلاردان توپلانمیش "مینکوللنون ییری" شومئر داستانی "بیلکامیس"لا، "ائنلیگیم سئنلیگیم ائشکینی آچ!" ناغیلی شومئرلرین کئچی قورد (بعض ده شیر) موتیوی و آذربایجانداکی "شنگولوم، شونگولوم، منگولوم، آچ قاپینی من گلیم" اوشاق ناغیلینی، "بوز اوغلان" ناغیلی "کیتابی دده قورقود"داکی بامسی بئیرگی، "کور اوغلو" ناغیلی "کور اوغلو" داستانینی خاطیرلادیر.
آذربایجاندا گئنیش یاییلمیش "ملیک محمد" ناغیلینین، قوموق متنلری و شومئر گیل کیتابهلریندکی متنلرله اوخشارلیغی آیریجا بیر آراشدیرما مؤوضوسو اولا بیلر.
بو جور اوخشارلیقلار فولکلوردا دئییل، یازیلی ادبیاتدا دا جوخدور.
آچار کلمهلر: شومئر متنلری، قوموق و آذربایجان تورکلرینین ادبیاتلاری، مینکوللنون ییری، "بوز اوغلان" ناغیلی، عومومتورک ادبیاتی.
آردینی اوخو/ Ardını oxu


text:
دوزلو اوغلان وبلاگلارینین یاخشی اولماقی اوچون آتیل باتیل فروشگاهین دان آلیش وئریش ائدین
اولماز
اگر اینسان حکیم اولسا ، اسیر روزگار اولماز
بو بئش گون عمره خاطیر ، نفس شومه دستیار اولماز
سلیمانلار گئدیبلر دست خالی قبره دونیادان
نقدیر اولسا اینسانین جلالی ، پایدار اولماز
شکوه و فر جاویدان ، فقط مخصوص سبحان دیر
اجل حکمی گلنده ، هئچ کسه راه فرار اولماز
بو سؤزلر منتسب دیر مکتب شاه ولایتدن
بویوردو ثروت و مکنت دلیل افتخار اولماز
بشرده اولسا حریت ، اؤزون دونیایه سیندیرماز
شرافتمند اولان اینسان ، قالار آج روشوه خوار اولماز
اگر اینسان بیر آز فیکر ائیله سئیدی متن قرآنه
بیلردی هئچ حقیقت پیشه اینسان ظلم کار اولماز
بلای فقر و نکبت دن قاچیرلار قیزلار ائولردن
مساوات اولسا، عدل اولسا ، بو قدری انتحار اولماز
بو بیر امر مسلم دیر ، درآمدلر حلال اولسا
بو قدری کوچه و بازارده بی بند و بار اولماز
گلین آی باشرافتلر ، چکیب تخت دن سالاخ فقری
برابر اولسا اینسانلار ، شرافت داغدار اولماز
گئدیرسن مکه یه هر ایل ، دئییرسن عاشقم حجه ؟
ولی مین حجه گئتسن ، هئچ بیرینده اعتبار اولماز
تبرا ائیله شیطاندان ، سورا گئت حجه ای حاجی
وگرنه مکه ده شیطانه ، شیطان سنگسار اولماز
اگر مین ایل اوروج توتسان ، همان قرآنه آند اولسون
اگر آج یاتسا بیر اینسان ، رضا پروردگار اولماز
Filed under: باشقا شاعیرلر,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: آذری شعرلری,اولماز,تورکی شعر,تورکجه شعر,تورکجه شعرلر,شعر ترکی,شعر ترکی آذربایجانی |