text:
نبی وە رسول قاوراملارئنئن اؤلدۆرۆلمەسی:
نبی ایلە رسولۆن عاینئ اۇلمادئغئ، هر نبینین، آیتلری تبلیغ أدرکن رسول اۇلدوغو، نبی اۇلمایان رسوللرین دە بولوندوغو اۇرتادایکن أهلی سۆننت عولماسئ، آیتلرە ضئد تانئملار یاپمئشتئر. اۇنلارا گؤرە “رسول، ینی بیر کیتاب وە ینی بیر شریعات ایلە گؤندریلن؛ نبی ایسە کندیندن اؤنجەکی رسولۆن کیتابئنئ وە شریعاتئنئ، اۇنون اۆممتینە تبلیغ ایلە گؤرەولی اۇلان ذاتتئر.”
بو تانئما گؤرە حاقانئن یوسوفا (ع) گؤندردیگی رسولە دە ینی بیر کیتاب وە ینی بیر شریعات اینمیش اۇلمالئدئر! نبی، اؤنجەکی رسولۆن کیتابئنئ تبلیغ ایلە گؤرەولییسە، آرتئق نبی گلمەیەجگینە گؤرە موحاممدین (ع) کیتابئنئ تبلیغ أدەجک کیمسە قالمامئشتئر.
موعتزیلەیە گؤرە دە رسول ایلە نبی آراسئندا فارق یۇقتور وە هر ایکیسی دە، آللاهئن واحی یۇلویلا ینی بیر شریعات وریپ اینسانلارا تبلیغ ایلە گؤرەولندیردیگی ألچیدیر. بو تانئم دا قورئانا ترستیر.
شیعیلر ایسە نبیمیزی وە کندی ایماملارئنئ تام بیر ایلاە یاپمئشلاردئر.
اۇنلار شؤیلە دەرلر:
ایمامئن ایلاهی حۆکۆملرە، ایلاهی ماعاریفە، بۆتۆن بیلگیلرە صاحیب اۇلماسئ؛ پەیغامبر، یاحود کندیسیندن اؤنجەکی ایمام واسئطاسئیلادئر. یپینی بیر شەی حاققئندا دا ایمام، آللاە تعالانئن اۇنا ایحسان أتتیگی قودسی قووتلە، ایلهام یۇلویلا گرگی گیبی حۆکمەدر، اۇ شەیی کۆنهۆیلە آنلار، بیلیر. بیر شەیە یؤنلیرسە، اۇنو بیلمک دیلەرسە، اۇ شەی حاققئندا آنجاق گرچگی بیلیر، یانئلماز، شۆبهەیە دۆشمز، بو حوصوصتا عاقلی دلیللرە یاحود بللتنلرین بللتمەسینە ایحتیاجئ یۇقتور. بیلگیسی ایقتیضا أدینجە داحا دا درینلشیر. داحا دا زیادەلشیر…
… ایماملاردان هیچبیری بیر موعاللیمە گیتمەمیش، بیر مۆرببیدن بیر شەی اؤگرنمەمیشتیر… هیچ بیری بیر حۇجادان درس گؤرمەمیش، هیچبیری بیر مکتبە، بیر مدرەسەیە گیتمەمیشتیر. بؤیلە اۇلدوغو حالدە کندیلرینە بیر شەی سۇرولونجا اۇنا درحال أن دۇغرو جوابئ ورمەدەلر. دیللرینە بیلمییۇروم سؤزۆ گلمەدیگی گیبی، جواب ورمک ایچین دۆشۆنمەلری یاحود جوابئ بیر مۆددت سۇنرایا تەحیر أتمەلری دە واقیع دگیلدیر…
نبیمیزین سؤز وە اویغولامالارئنئن
آیت سەویەسینە چئقارئلماسئ:
نبیمیزین، آیتلری تبلیغ دئشئنداکی سؤز وە اویغولامالارئ، حاطالئ اۇلابیلەجگیندن نبییە ایطاعاتی أمرەدن بیر تک آیت یۇقتور. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱۲﴾ (سورة الممتحنة)
أی نبی! مۆمین قادئنلار سانا بیعات ایچین گلینجە، هیچبیر شەیی آللاها اۇرتاق قۇشمامالارئ، حئرسئزلئق یاپمامالارئ، زینا أتمەمەلری، چۇجوقلارئنئ اؤلدۆرمەمەلری، باشقاسئندان قازاندئقلارئ چۇجوغو یالان دۇلان ایلە قۇجالارئنا مال أتمەمەلری وە ماعروفتا سانا عیصیان أتمەمەلری شارطئ ایلە اۇنلارا بیعات أت؛ اۇنلارا آللاەتان باغئشلانما دیلە. آللاە باغئشلار، ایکرامئ بۇلدور. (مۆمتحینە سورەسی؛ 12)
“ماعروفتا عیصیان أتمەمە” شارطئ، نبی صئفاتئیلا سؤیلەدیگی سؤزلرین دنتلنمەسی گرگینی گؤستریر. بدیر ساواشئندا أسیر آلئنماسئنا سس چئقارمایان صاحابەنین سوچلاندئغئنئ داحا اؤنجە گؤرمۆشتۆک.
نبیلرین رسول اۇلاراق بیلدیردیکلری سؤزلرە آصلا ایعتیراض أدیلەمز. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَمَا كَانَ لِمُؤْمِنٍ وَلَا مُؤْمِنَةٍ إِذَا قَضَى اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَمْرًا أَنْ يَكُونَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا مُبِينًا ﴿۳۶﴾ (سورة الأحزاب)
آللاە وە رسولۆ بیر ایشی کسینلشتیرینجە اینانمئش بیر أرکگین وە قادئنئن، کندی ایشلریندە سچمە حاققئ قالماز. کیم، آللاە وە رسولۆنە عیصیان أدرسە آچئق بیر شکیلدە ساپمئش اۇلور. (آحزاب سورەسی؛ 36)
بۆتۆن بونلار اۇرتادایکن، نبی وە رسول قاوراملارئنئ چارپئتاراق موحاممدین (ع) نبی صئفاتئیلا سؤیلەدیگی سؤزلری وە یاپتئغئ اویغولامالارئ، رسول صئفاتئیلا تبلیغ أتتیگی آیتلر سەویەسینە چئقارمانئن عاففەدیلمز بیر طاوئر اۇلدوغو اۇرتادادئر. بو قۇنونون اؤندری اۇلاراق بیلینن ایمام شافیعینین، رسولە ایطاعاتی أمرەدن آیتلری دلیل گؤسترەرک دۆشتۆگۆ بۆیۆک حاطا شؤیلە اؤزتلنەبیلیر:
آللاهئن رسولۆنۆن سۆننتی؛ آللاهئن آدئنا، اۇنون اؤزل وە گنل حۆکۆملردەکی مورادئنئ آچئقلار. آللاە، سۆننت ایلە حۆکمەتمەیی کیتابئ ایلە أش توتموش وە سۆننتی کیتابا باغلامئشتئر. قورئان سۆننتی، سۆننت دە قورئانئ نسحەدیپ یۆرۆرلۆکتن قالدئراماز. سۆننت آنجاق بیر باشقا سۆننتلە نسحەدیلەبیلیر. سۆننت قورئان ایلە نسحەدیلیر، دەنیرسە رجیم جزاسئنئن؛ “زینا أدن قادئنلا زینا أدن أرککتن هر بیرینە یۆز قامچئ وورون…” (نور سورەسی؛ 2) آیتییلە نسحەدیلمیش اۇلماسئ ایحتیمالی اۇرتایا چئقار.
بو سؤزلر، گرچگی یانسئتماماقتادئر.
نبیمیزین؛ “آللاە آدئنا، اۇنون اؤزل وە گنل حۆکۆملردەکی مورادئنئ آچئقلادئغئنئ” سؤیلەمک، اۇنو آللاە یرینە قۇیماقتئر. چۆنکۆ آللاە، کیتابئ آچئقلاما قۇنوسوندا کیمسەیە یتکی ورمەمیشتیر.
ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿۱﴾ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿۲﴾ (سورة هود)
ألیف، لام، را. بو اؤیلە بیر کیتابتئر کی، آیتلری موحکم قئلئنمئش، سۇنرا حاکیم اۇلان وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاە طارافئندان آچئقلانمئشتئر. بؤیلە اۇلماسئ آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمامانئز ایچیندیر. بن اوُنون طارافئندان بیر اویارئجئ وە مۆژدەجیییم. (هود سورەسی: 2-1)
دەمک کی نبیمیز قورئانئ آچئقلامامئش آما آیتلری تبلیغین یانئندا آللاهئن گؤستردیگی یؤنتملە حارەکت أدیپ آللاهئن یاپتئغئ آچئقلامالارا اولاشاراق اینسانلارئ اویارمئش وە مۆژدەلەمیشتیر.
عابدولعازیز بین بازئن شو سؤزلری، نبیمیزین سؤز وە اویغولامالارئنا سۆننت دەنەرک، قورئانئن اۆستۆنە ناسئل چئقارئلدئغئنئ گؤسترمکتەدیر:
{ أوزاعی شؤیلە دەمیشتیر:
سۆننت کیتاب اۆزریندەکی سۇن سؤزۆ سؤیلەر.
سۆننت، قورئانئن گنل بئراقتئغئ شەیی سئنئرلار یا دا اۇندا اۇلمایان حۆکۆملر قۇیار. نیتەکیم آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۴۴﴾ (سورة النحل)
بو ذیکری سانا ایندیردیک کی، کندیلرینە ایندیریلنین نە اۇلدوغونو اۇ اینسانلارا آچئقچا آنلاتاسئن؛ بلکی دۆشۆنۆرلر. (ناحل سورەسی؛ 44)
بیر دە آللاهئن ألچیسی شؤیلە دەمیشتیر:
باقئن، بانا کیتاب وە اۇنونلا بیرلیکتە بیر بنزەری وریلدی.
بەیهاقی، أمیر أششاعبینین باعضئ اینسانلارا شؤیلە دەدیگینی ناقلەتمیشتیر:
“سیز أثرلری ترک أتتیگینیز زامان بیتتینیز.”
بەیهاقی، أثرلر سؤزۆ ایلە صاحیح حادیثلری قاصدەتمیشتیر.
بەیهاقی، أوزاعینین بیر آرقاداشئنا شؤیلە دەدیگینی دە ناقلەتمیشتیر:
“رسولوللاەتان سانا بیر حادیث اولاشتئغئندا ساقئن اۇنا ترس بیر شەی سؤیلەمە. چۆنکۆ رسولوللاە اۇنو آللاەتان آلئپ تبلیغ أتمیشتیر. }
دلیل گتیرن آیتی، بیر اؤنجەکی آیت ایلە بیرلیکتە ألە آلئرساق، قۇنو ایلە ایلگیسینین اولمادئغئ گؤرۆلەجکتیر.
وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ ﴿۴۳﴾ بِالْبَيِّنَاتِ وَالزُّبُرِ وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۴۴﴾ (سورة النحل)
سندن اؤنجە گؤندردیگیمیز رسوللر سادەجە واحی أتتیگیمیز أرککلردی. بیلمییۇرسانئز اۇ ذیکری بیلنلرە سۇرون. رسوللر موعجیزەلرلە وە کیتابلارلا گلمیشلردی. اۇ ذیکری سانا دا ایندیردیک کی، اۇ اینسانلارا، کندیلرینە ایندیریلنین نە اۇلدوغونو بەیان أدەسین؛ بلکی دۆشۆنۆرلر. (ناحل سورەسی؛ 44-43)
آیتتە ایلک اؤنجە گچن “ذیکیر”، تەورات وە اینجیل آنلامئندا، ایکینجی “ذیکیر” ایسە قورئان آنلامئندادئر. رسولوللاهئن سۇراجاغئ کیشیلرین کیملر اۇلدوغو شو آیتتە آچئقلانمئشتئر:
فَإِنْ كُنْتَ فِي شَكٍّ مِمَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ فَاسْأَلِ الَّذِينَ يَقْرَءُونَ الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكَ لَقَدْ جَاءَكَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ فَلَا تَكُونَنَّ مِنَ الْمُمْتَرِينَ ﴿۹۴﴾ (سورة یونس)
سانا ایندیردیگیمیز شەیدن دۇلایئ شۆبهەن وارسا بو کیتابئ، سندن اؤنجە اۇقویانلارا سۇر. دۇغروسو راببیندن سانا عاینئ گرچک گلمیشتیر. ساقئن شۆبهەلننلردن اۇلما. (یونوس سورەسی؛ 94)
رسولوللاهئن گؤرەولریندن بیری، قورئان آیتلرینی أهلی کیتابا آنلاتئپ اۇنلارئن ألیندەکی کیتابئ تاصدیق أتتیگینی گؤسترمکتیر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ﴿۱۵﴾ (سورة المائدة)
أی کیتاب أهلی، کیتابتان گیزلەدیگینیز بیرچۇق شەیی سیزە بەیان أدن، بیر چۇغونو دا عاففەدن ألچیمیز گلدی. سیزە آللاەتان بیر نور وە آچئق بیر کیتاب گلدی. (مائیدە سورەسی؛ 15)
بو آیتلر آچئقچا گؤسترییۇر کی، ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتیندە گچن بەیان، کیتابئ تبلیغ گؤرەویندن باشقاسئ دگیلدیر. بو گؤرەوین، نبی اۇلمایان رسوللرە دە وریلدیگینی داحا اؤنجە گؤرمۆشتۆک. اۇرادا گؤردۆگۆمۆز آیتلرلە برابر شو آیت دە قورئانئ بەیان، یاعنی اۇندا اۇلان آیتلری اینسانلارا آنلاتئپ هرحانگی بیر شەیی گیزلەمەمە گؤرەوینین هر مۆسلۆمانا وریلدیگینی گؤستریر:
وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلَا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَرَاءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ ﴿۱۸۷﴾ (سورة آل عمران)
آللاە، کندیلرینە کیتاب وریلنلردن کسین سؤز آلدئ؛ اۇنو اینسانلارا کسینلیکلە بەیان أدەجکسینیز، آصلا گیزلەمەیەجکسینیز، دەدی. آما اۇنلار کیتابئ آرقالارئنا آتتئلار وە قارشئلئغندا گچیجی بیر بدل آلدئلار. آلدئقلارئ اۇ شەی نە کؤتۆدۆر. (آلی عیمران سورەسی؛ 187)
ناحل سورەسینین 44-نجۆ آیتیندە نبیمیزی موحاطاب آلان “لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ = اینسانلارا بەیان أدەسین دییە” ایفادەسی؛ بو آیتتە “لِتُبَیِّنَنَّەُ لِلنّاسِ = اوُنو اینسانلارا کسینلیکلە بەیان أدەجکسینیز” شکلیندە بۆتۆن مۆمینلری موحاطاب آلمئشتئر. دەمک کی اوُ آیت، نبیمیزین قورئانئ آچئقلادئغئ ایددیعاسئنا دلیل اۇلاماز.
یوقارئداکی گؤرۆشۆ ساوونانلارئن ایکینجی دلیلی، آللاهئن ألچیسینە شو سؤزۆدۆر:
“باقئن، بانا کیتاب وە اۇنون بیر بنزەری وریلدی.”
نبیمیزە، کیتاب ایلە بیرلیکتە وریلن شەیین “حیکمت” اۇلدوغو، یوقارئدان بری آنلاتمایا چالئشتئغئمئز شەیدیر. بو حادیث، کیتاب وە حیکمت ایلە ایلگیلی آیتلرین تامامئنئن اؤزتیدیر.
ایندیریلن دینین یرینە اویدورولان دین:
أمویلرلە باشلایئپ عابباسیلرلە کمیکلشن یاپئدا “حیکمتە“، آللاهئن دگیشمز قانونو آنلامئنا گلن “سۆننت” دەنمیش؛ سۆننتە، نبیمیزین سؤز وە اویغولامالارئ آنلامئ یۆکلنمیش؛ نبی ایلە رسول دە عاینئ سایئلدئغئ ایچین رسولە ایطاعاتی أمرەدن آیتلرە دایانئلاراق شؤیلە بیر سۇنوجا وارئلمئشتئر:
“آللاهئن رسولۆنۆن سۆننتی؛ آللاهئن آدئنا اۇنون، اؤزل وە گنل حۆکۆملردەکی مورادئنئ آچئقلار. آللاە، سۆننت ایلە حۆکمەتمەیی کیتابئ ایلە أش توتموش وە سۆننتی کیتابا باغلامئشتئر.”


c: text/html

text:
۱۱- میسیو فوآرو
چیرکینلیکدن دانیشدین واهیمه دوشدو فالیما. فالی آچدیم میسیو فوآرو چیخدی قارشیما. میسیو فوآرو اؤزونو ثبوت ائتمک اوچون، چؤپ اوزاتدی قاریشقالارین یوواسینا. چؤپ اوزانادی، قاریشقالارین یوواسیندان چیخیب، دهیدی میسیو فوآرونون دالینا. «هانسیز ایدی منی بیزدهلهین؟» دئدی قاریشقالارا. قاریشقالار دیلینی چیخارتدیلار دئدیلر اونا: «داش باشینا! سنی قارا قورخو باسیب، دوشوبسن بیز قارالارین جانینا. هر قارادان قارا اولماز، قارا قارایا یاراشماز!»
میسیو فوآرو قاریشقالاردان قارا قازان اوغورلاییب، قویدو باشینا، بیر آز دینگیلدهدیب، دوشوندو. دیشلرینین دیبی دوشونجه ایله دولدو. دیلینین اوجونا گلدی دوشونجهلر. سونرا قاییدیب، دابانینا دوشدولر، قولاغینا گیردیلر، بورنوندان چیخیب، قاشیندا اوتوردولار. قاش آتدی اوچمادیلار، داش آتدی گؤزونو اؤز گؤزونو چیخارتدی. گؤزو چیخدی دوشدو قیچینین اوستونه، قیچینی قیچینین اوستونه قویوب، قارنینی قاشیدی. قارنیندان چیبان چیخدی، دئشدی دئشیلمهدی. چیرکینلیکلر قارنینا دولدو، قارنیندا اوینادیلار، اویناتدیلار بئللرینی. میسیو فوآرونون سومویونه دوشدو چیکینلیکلرین اویناماغی. اونون سومویو دوشدو. قارنینا داش باغلادی، بیر آز گولدو، بیر آز آغلادی. دونیا باشینا فیرلاندی، دونیا دایاندی او فیرلاندی گیجلدی بولود اولدو. بولودون باشینا هاوا گلدی. هامی دئدی: «خوش گلدی صفا گلدی!»…
۱۲- تانری، شیطان و شئی(پییئس)
[تانری قیچلارینی الینه آلیب، درین فیکره گئدیر. ساکیت اوتوروب، میلیون ایل بیر یئره باخیر، سونرا بیر میلیون ایلدن سونرا شیطانی چاغیریر]
تانری: -آ بالا! آ شیطان، منیم دم دسگاهیمی گتیر ایستهییرم بیر شئی یارادام.
[شیطان ال آیاغینی ییغیشدیریب، تانرینین دمدسگاهین گتیریر.]
شیطان: ـ بویورون منیم آغام، جسارتدی سوروشا بیلهرم نه یاراتماق ایستهییرسیز؟!!
تانری غضبلهنیر شیطانین گؤتونه بیر تپیک چالیب دئییر: – جهنم اول کؤپک اوغلو، اوتانمیرسان هله سوروشورسان. گؤزومون قاباغیندان ایتیل، فیکریمی جایدیرما!
[شیطان باشینی آشاغی سالیب، یولون توتوب گئدیر]
تانری: -هججی مججی لاترججی!
[لومبه لن لوت بیر شئی یارادیر، او شئیه بیر آز پیلهییر، شئی شئیلیکدن چیخیر، آدم اولور.]
تانری: – اده شیطان، هارا جهنم اولوبسان، گه گؤر من نه یاراتدیم؟!!
[شیطان بیردن تانرینین سسینی ائشیدیب، قاچا قاچا گلیر.]
شیطان: – آ کیشی بسدی قوجا واختیندا بو نه دی یارادیبسان. او دؤنه یاراتدیقلارین گؤرمهدین باشینا نه اویون آچدیلار؟!!
[ تانری بو دؤنه حیرصینی ایچینده بوغور، شیطانی دیله توتوب دئییر:- شیطانجیییم بو منیم بندهجیییمدیر، سن گرک بونا باش اَیهسن، اونا کؤمک ائدهسن.
شیطان: – یوخ دای من بئزمیشم سنین الیندن، بو دؤنه سیتاییش ائتمهرم. واخ واخ واخ! گؤر نه ده سیر صیفتی وار.
تانری: – اده کوچوک من سنینله قوش دیلی دانیشدیم دییهسن عاغلین چاشدی! شپیر شوپورونو گؤتور گؤزومون قاباغیندان ایتیل!
[شیطان کیشی کیمی تانرینین قاباغیندا دایاندی، یئنی یاراتدیغی شئیی سیتاییش ائتمهدی. سونرالار تانرینین یاراتدیغی او شئی، تانرینین سؤزونو یئره سالیب، یاساق مئیوه دن یئدی، تانرینین غضبینه دوچار اولدو، یئره آتیلدی، قوموجو باتدی، دوقتورلار هئچ بیر چاره تاپا بیلمه دی، قوموجو باتمیش بو شئی]
۱۳- تیندیل TINDIL
… ایلین ایلک دؤرد آییندا، فارس اوشاق ادبیاتیندان ایکی نمونه اولاراق بوردا گتیریرم بلکه بعضیلری اؤزلرینه مخصوص بیر فیقور توتاراق داها دئمهیهلر: «بو رامین ده اؤزونو سارییب، گونده بیر کیتاب چیخاردیر؟!!»
ـ ناصر کشاورز: ۶۰ عونوان کیتاب
ـ مصطفی رحماندوست: ۲۹ عونوان کیتاب
من بیلمیردیم بیر ایلین ایچینده ۶ اوشاق شعر کیتابیمین چیخماسی بعضیلرینین تیندیلینا دهیهجک. بیلسهیدیم هئچ واخت بو کیتابلارا یاخین گئتمزدیم. بیزه بئله آداملارین تیندیلی اوشاقلاردان اؤنملیدیر. اوشاقلارین کیلوو نئچه دیر آخی؟!!
هر حالدا من اگر بو دوستلاریمیزین تیندیلینا دهیمیشم عوذر ایستهییرم و بوندان بئله سؤز وئریرم کی هئچ کیتابا یاخین گئتمهیم، یئنه ده دئییرم اوشاقلارین کیلوو نئچه دیر آخی؟!!
سونوندا بونو دا آرتیرمالییام کی بیزیم بوتون اوشاق یازیچیلاریمیزین کیتابلاری بیر فارس شاعیرین چیخان کیتابی قدر دئییل. چیخاردانلارین دا باشینا بیر قاپاز وورون قویمایین چیخاردالار. البتده بیر زامانلار من اؤزوم آریچی ایدیم، موملاماغی یاخشیجاسینا باجاریردیم، نئینمک ایندی قوجالمیشیق بعضی لرینین آغیزلارینی موملایا بیلمیریک. بلکه سیز بیر سؤز دئه سیز، بلکه ائله اونلار حاقلیدیرلار!!
۱۴- اعصاب قورصو
دوستوم منه اعصاب قورصو آتدی، دوغروسو او بیلمیرکی بئناوا بو قورص اؤزو منیم الیمدن زارا گلیب، زیریلداییب زاریلداییر. سونرا منی آتماق ایسته ییر. بو یازیق اعصاب قورصو بونو بیلیرکی منیم کیمیلری بیر بوشقا سو ایله ده آتماق اولماز. هله قالمیش بو دوستوموزون اعصاب قورصونا. بیر آز بو قروصلارا باخیب اؤز ـ اؤزومه گولورم. او قدر گولورم کی اعصاب قورصو الیمده پارتلاییر، ایچینده اولان نه وارسا گؤزومه تؤکولور. گؤزلریم عصبی اولور، اؤزونو ساخلایا بیلمیر یاناقلاریمدان ساللانیب دوشور چیینیمه، سونرا ساغ قولومدان سوروشوب گلیر لاپ بارماقلاریمین اوجونا. گؤزلریم او قدر عصبی اولور کی بارماقلاریم اونون عصبی اولماغینا دؤزه بیلمیر؛ هئی بو یازیق کئیبوردون باشینا دؤیور. چاک چوک، چاک چوک، چاک ها چوک سسی اوتاغیما دولور. پنجره یه باخیرام، پنجره دن داش گلیر، داش دوشور بارماقلاریمین اوجونا، یئنه ده بارماقلاریم گؤزلریمین اوجباتیندان بو پنجره دن گلن داشلاری کئیبوردومون باشینا چیرپیر. کئیبرودومداکی حرفلر چیغیریب ـ وای ده ده باشیم یاریلدی ـ دئییرلر. ساعاتا باخیرام، زامانین قیچی قیچینا دولاشیر، سونرا قیچلاری گلیب دوشور یئنه ده منیم بارماقلاریمین اوجونا. یئنه ده بارماقلاریم زامانین قیچلارینی چیرپیر کئیبوردومداکی حرفلرین باشینا. یئنه ده حرفلر چیغیریب باشلارینی توتارکن زامانین قیچینی یامانلاییرلار. زامانین قیچلارینی قایتاریرام ساعاتین ایچینه، بیر آز دالی چکیرم، بلکه زامان هر نه یی آنلادی و باشا دوشدو کی هامارلیقدا یئرییه بیلمه ین شوخوملوقدا شیللاق آتماز.
۱۵- آغزیمیزین اییسینی
بیز دؤرد نفر ایدیک، ساریمساقلی آش ایشدیک. سونرا تاکسی ده ایلشدیک. یازیق تاکسی سوروجوسو بیزی میندیردییی اوچون پئشمان اولدو. بیز آغزیمیزین اییسینی وئرمک ایستهمیردیک. ایش بئله گلدی. ائله بیزیم توپلوم دا بئله دیر ایش گلنده گلیر. یا گرک اییه دؤزه سن یا داکی سن ده آغزینین اییسینی وئرمهلیسن.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
فوتبال: فنرباغچه 5- آلانیااسپور 0
تۆرکیأنینگ سوپرلیگی نینگ یاریشلاریندا فنرباغچه فوتبال توُپاری آلانیااسپور توُپارینی 5-0 حاسابی بیلن ینگدی
تۆرکیأنینگ سوپرلیگی نینگ یاریشلاریندا فنرباغچه فوتبال توُپاری آلانیااسپور توُپارینی 5-0 حاسابی بیلن ینگدی.
دیه گو روسی، گوستاو هنریک، میگوئل کرسپو، انر والنسیا و عرفان جان قهوه جی فنرباغچأنینگ گللارینی اوردی.
سوپرلیگده آدانا دمیراسپور و گالاتاسرای 7 اوُیوندان 16 بال بیلن بیرینجی و ایکینجی اوُرنی ایه له یأر.
فنرباغچه 6 اوُیوندان 13 بال بیلن 6-نجی یرده دوریار.
گالاتاسرای 2-1 قونیه اسپوری ینگیپدی.
آدانا دمیراسپور دا 3- 0 حاسابی بیلن آنتالیااسپور توُپارینی ینگیپدی.
دِگیشلی حابارلار
گوگل تۆرکیأنینگ بیرینجی قادیم تاریحچی زناناسینی اونوتمادی
گوگل تۆرکیأنینگ ایلکینجی قادیم تاریحچی زناناسی پروفسور دکتر ژاله اینان-ی یاتلادی
میللتلر لیگی: فارو آدالاری 2- تۆرکیه 1
تۆرکیه بو لیگینگ C گروهیندا 6 اوُیوندان 13 بال بیلن بیرینجی بوُلدی


text:
سیوتادلا د منورکا
سیوتادلا د منورکا (ایسپانجا: Ciutadella de Menorca) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و بالئار آدالارینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۱۸۶٫۳۴ کیلومتر موربّع دیر. ۲۴ متر دنیز سویهسیندن اۇجالیقی وار. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۲۹۱۶۰ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ciudadela (España)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده سیوتادلا د منورکا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز: بیر چوخ اینسانلار،ضبط اولونموش سسلرینین فرقینی،گئرچک (واقعی) سسلریندن اینانیرلار.
اویان نیوزون بیلیم سسی سیته سیندن آلدیغی معلومتا گؤره، بو فرق؛اؤز سسیمیزی چئشیدلی یوللار ایله دینلهمکدن آسیلیدیر،”بن هورنزبی”،وندربیلت بیلیم یوردونون(دانشگاه)، سس بیلیمینین (صداشناسی) اوستادی،بو فرقلیگی(تفاوت) بئله آچیقلاییر(توضیح):دانیشارکن،بوغازین،سس تللری(تار) تیتیرهشیر(مرتعشه اولور)،بو تیتیرهشیم(ارتعاش)؛دری، قافا و آغیز بوشلوغونو(حفرات دهانی) ایسه(نیز) تیتیرهشدیریر؛بونلارین تام دالغالانماسی(نوسانات) سس اولاراق اینسان وریندن دینلهنیر(ائشیدیلینیر).بو دئدیگیمیز سسی، سیزدن سونرا بو کئیفیتده باشقاسسی(دیگری) ائشیتمهز.
سسینیزی، اسپیکردن(بلندگو)، ائشیدن ده؛یعنی اسپیکردن چیخان سسی، هوا یولو ایله درک ائدیرسینیز،یعنی هاوا واسیطهسی له بو تیترهشیملری دینلهییرسینیز!اما دانیشارکن،ائشیتدیگینیز سسلر،بیرباشا(مستقیم) قولاق پردهسینه یئتیشیر. هوا یولو ایله قولاغینیزا یئتیشن سس، آشاغی فرکانسلارا صاحیبدیر.اینسانلار دوغال(طبیعی) و واسیطهسیز سسلری داها چوخ سئویرلر،نییهکی دوغال سس، زنگین و داها گوجلودور. بو اوزدن دوغال(طبیعی) سسینیزی، ضبط اولونموش سسینیزدن داها چوخ سئویرسینیز.


text:
ی. پ. گ- پ. ک. ک جرابلس شهرینه ترورچیلیقلی هۆجۆملر قورادی
ترورچیلیقلی هۆجۆم سبأپلی 5 آدام یارالاندی
سوریأنینگ جرابلس شهرینده ایکی آیری یره شوُل بیر واغتدا بمبالی ترورچیلیقلی هۆجۆم قورالدی.
هۆجۆملرده 5 یؤنهکی رایات یارالاندی.
فیرات قالقانی حرکتی بیلن ترورچیلیقدان صاپلانان جرابلس ینگ تل علی و سلجه اوُبالاریندا بمبالی اولاغلار بیلن هۆجۆم قورالدی.
ترورچیلیقلی هۆجۆم سبأپلی 5 آدام یارالاندی.
یرلی حوُوپسوزلیق گۆیچلری هۆجۆمینگ آیرالیقچی ترور قوراماسی ی. پ. گ/ پ. ک. ک تاراپیندان قورالیپ بیلینجکدیگینی حابار بردی.
منبج شهرینه باسیپ آلان ترور قوراماسی ی. پ. گ/ پ. ک. ک ارتیر بیلن جرابلس شهری نینگ گۆن اوُرتاسینا دا راکت بیلن هۆجۆم قوراپدی.
شوُل هۆجۆمده ده 3 یؤنه کی رایات یارالانیپدی.
تل رفعت، منبج شهرلریندأکی اشغالینا دوُوام ادیأن آیرالیقچی ترور قوراماسی ی. پ. گ/ پ. ک. ک ایزی گیدرلی یاغدایدا باب، اعزاز، جرابلس و عفرین شهرلرینه هۆجۆم قورایار.
دِگیشلی حابارلار
ایتالیالیلارینگ سانی آزالیار
ایتالیانینگ رایات سانی نینگ 50 ییلدا 11.5 میلیون آدام آزالجاقدیغی چاق ادیلیأر
روس یوُلباشچی بؤلهکلِهیین عمومی طایارلیق ایغلان اتدی
روسیانینگ جمهورباشلیغی ولادیمیر پوتین یوردوندا بؤلهکلِهیین عمومی طایارلیق ایغلان اتدی


text:
ویلیام تاکری
ویلیام تاکری (اینگیلیسجه: William Makepeace Thackeray) بریتانیالی شاعیر، رومانچی و یازیچی - .۱۸ ژولای ۱۸۱۱ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۵۲ ایل عومر ائلهییب و ۲۴ دسامبر ۱۸۶۳ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی اینگیلیس دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«William Makepeace Thackeray»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده ویلیام تاکری گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
آذربایجانین ایستیقلال بیاننامهسی
آذربایجانین ایستیقلال بیاننامهسی یا دا آذربایجانین باغیمسیزلیک بیاننامهسی — ۱۹۱۸–جی میلادی ایلین مئی آیینین ۲۸–جی گۆنو تیفلیس شهرینده ایمضالانمیش بیر سند دیر.
آذربایجان خالق جومهوریتی ۲۳ ایل فعاليت گؤسترميش و ۱۹۲۰–جی میلادی ایلده بولشئويکلرين حربی موداخيلهسیله سوقوُت ائلهمیشدیر. اونون یئرینه گلن آذربایجان شوروی سوسیالیست جومهوریتی سونرادان شوروینین ترکیبینه داخیل اولدو. شوروینین داغیلماسیندان سونرا، ۱۹۹۱-جی ایل ۱۸ اوکتیابردا آذربایجان مجلیسین قبول ائتدیی «آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت موستقیللیگی حاقیندا» کونستیتوسییا آکتی آذربایجان جومهوریتینین سیاسی و اقتصادی تملینی قویموشدور.


text:
حسن ریاضی«ایلدیریم»لا دانیشیق؛ (ایکینجی بؤلوم)
س- بعضیلری غربه و اونون یارادیجیلیغینا منفی گؤزله باخیرلار. سیز نئجه باخیرسینیز؟ غرب و اونون یارادیجیلیقلاریندان بو گون نئجه یارارلانمالیییق؟
ج- بو دانیلماز بیر حقیقتدیرکی غرب اؤلکهلری آیدینلانما دؤوروندن بویانا فیکیر، تئکنیک، سیاست، فلسفه و نیظامی قووه باخیمیندان دونیایا حؤکمرانلیق ائدیرلر. بو، گون کیمی آیدین و دانیلمازدیر. غربین شرق عالمینه بؤیوک تاثیری اولموشدور و بو تاثیر، چوخ ساحهلرده موثبت اولموشدور. شرق عالمی بیر نئچه عصردیر کی غربین تاثیری آلتیندا قالمیش و غربین گئتدییی مدنیت یولویلا آددیملاماغا جهد گؤسترمیشدیر؛ آنجاق بو تاثیرین موثبت و منفی یؤنلری واردیر. موثبت تاثیری پلورالیسم دوشونجهلری، مودئرنلشمه و اینسان حقوقلاری و… بو کیمی ساحهلر، منفی تاثیری ایسه یئرلیلر یا خود آسیلی حاکمیتلرین جامعهلری مودئرنلشدیرمک عوضینه بیر باشا غربلشدیرمهیه ساری یؤنلتمهسی؛ نیظامیچیلیک؛ میللی وارلیقلارین دانیلماسی، یئرلی دهیرلرین خصوصیله مدنی و اجتماعی دهیرلرین قصدا پوزولماسی و بو کیمی منفی تاثیرلر اولموشدور؛
آمما سیزین سووالینیز داها آرتیق ادبی، مدنی، بدیعی صنعتلر حاقیندادیر. بو ساحهلرده اونلارین بیزه چوخ موثبت تاثیری اولوب. شرقین یئنی، مودئرن اینجه صنعت و ادبیاتی غربین تاثیری نتیحهسینده یارانیبدیر. بیزیمده اؤلکهمیز بو تاثیردن قیراقدا قالمامیش؛ بیزده، یئنی ادبیات، رومان، حئکایه، نوماییش، سینما، رساملیق… و بیر چوخ ساحهلر غرب مدنیتینین موثبت تاثیرینین آلتیندا یارانمیشدیر. اونا گؤره ده، بونا پیس گؤزله باخماق اولماز. پیس یؤنو غرب اؤلکهلرینین صنعت یؤنلرینی اولدوغو کیمی تقلید ائتمکدیر. بیز اونلارین یازی اوسلوبونو، یارادایجیلیق باجاریقلارینی اؤیرنمهلیییک، آنجاق اؤز ادبیاتیمیزی یاراتمالیییق. تقلید، اینجه صنعتین و ادبیاتین قاتیلیدیر. تاسفلر اولسون کی، ادبیاتیمیزین موثبت یؤنلریله برابر و دونیا ادبیاتیایله سسلشمهیه چالیشماسی و دهیرلی اثرلر یاراتماسی ایله یاناشی، غربدن گلمیش اؤیرهنیلمهمیش، منیمسنمهمیش نظرییهلر اساسیندا ادبیات یارادان، ادبیاتی اؤلچن و میللی ادبیاتا خور باخانلار بو گون ادبیاتیمیزین یارالی یئریدیر. بیز دونیانی اؤیرنمهلیییک؛ چوخدا یاخشی اؤیرنمهلیییک؛ اونلارین معاصیر و کلاسیکلرینی دریندن بیلمهلیییک؛ آمما اؤز کلاسیکلریمیز، معاصیرلریمیز اؤنده اولماق شرطی ایله.
بیلیرسیز کی دونیانین بوتون کلاسیکلرینی، ایستر شرق، ایسترسه غرب، یعنی هومئر، دانته، شکسپیر، قوته، والت ویتمنله یاناشی، تاقور، سعدی، فردوسی، نیظامی، حافیظ، خیام، هدایتله برابر الیوت، مارکز، بورخس، کافکا و اونلارجا بؤیوک و نهنگ یازیچی و شاعیرلری اوخویا بیلیریک؛ یعنی بونلار بیزیم دیلده چاپ اولونوب؛ بونلاری اوخومویانلار، بلکهده گؤرمهینلر باشقا تورک دیللرینه اوز چئویریر و اونلارین سؤزلرینی، ایفاده طرزلرینی، دئییملرینی دیلیمیزده یایماغا چالیشیرلار. بو سؤز – ایفادهلرین بیر چوخو او قدهر بایاغی و دایازدیر کی تورک سریاللارینین و یونگول تورکولرینین سورتوک ایفادهلرینی خاطیرلادیر. بونلار ادبیاتیمیزین یارالی یئریدیر. بوندان جان قورتارمالیییق. بونلارا علاوه ائدین فارسجا دوشونوب، آذربایجان تورکجهسیله یازانلار داها گولونج اولورلار. بو گونکو فارس ادبیاتیندا هله اؤز وارلیغینی و اعتبارینی فارس ادبیاتیندا سیناقدان کئچیره بیلمهین آرتیق دبده اولان ادبی نظرییهلره سؤیکهنیب یاریمچیلیق بیلیکلری ایله ادبیاتیمیزی اؤلچنلر، اونلارین اؤلچوسویله تنقید یازانلار، ادبیاتی اویونجاق سانانلاردیر. بونلار بلکهده بیلمیرلر کی، ادبیاتین دوننی، بوگونو و صاباحی وار. نه یازیق کی بونلار غافیلدیرلر کی آرخادان گلنلرین اللرینده غربیل وار. اؤزوده دار گؤزلو غربیل.
س- سیز کلاسیک ادبیاتمیزا نئجه باخیرسینیز؟
ج- ایستر ایستهمز بیز دونهنه بوگونون گؤزو ایله باخیریق. بودا طبیعی بیر حالدیر. بیز بوگونون آدامییق، دونهنین کی یوخ؛ آمما بوردا بؤیوک بیر حقیقتی اونوتمامالیییق. بیز کی کول دیبیندن قالخمامیشیق؛ آناسیز- آتاسیزداکی دئییلیک. بیزیمده دونهنیمیز وار، بوگونوموز وار.
کلاسیک ادبیات، فولکلور، ادبیاتیمیزین تمللریدیرلر. تملسیز، بینؤورهسیز بینا اوجالا بیلمز. بیز کلاسیکلریمیزی، فولکلوروموزو دریندن اؤیرنمهلیییک. اونلارین بو گونوموزه لازیم اولان عونصورلرینی، اینجهلهمهلی، اینجیلشدیرمهلی و اوزه چیخارمالیییق. اونلاری بوگونه اویغون، زمانهمیزله سسلهشن فورمادا ایشلهملیییک. غربین باش اثرلرینین چوخونون کؤکو اونلارین کلاسیک اثرلریندن سو ایچیر. اونلارین بؤیوک یازیچی و شاعیرلرینین اثرلری خالق اوسطورهلری، فولکلور قایناقلاری و خالق روایتلری اوزهرینده قورولوب. هومئرین ایلیاد و اودیسهسی یونان اسطورهلری اساسیندا یارانیبدیر؛ فردوسینین شاهنامهسی کیمی. شکسپیر، اثرلرینین چوخونون مایاسینی خالق آراسیندا یایقین اولان روایتلردن گؤتوروب. قوتهنین فاووستی، دانتهنین ایلاهی کومئدیاسی دا بو یوللا یارانیبدیر. بوگونده ده غرب شعرینه بؤیوک تاثیر باغیشلامیش ت.اس.الیوتون «ویران یورد»، The waste landاثرینی غرب اسطورهلرینی بیلمهدن باشا دوشمک مومکون دئییل. یاخود فاکنئر، جئیمز جویس، و…. بوللو- بوللو اوسطورهلردن قیدالانیبلار.
بوردا سیزه بیر خاطیره و بیر فاکتدان صؤحبت آچماق ایستهییرم: اوستاد رضا سیدحسینی تانینمیش عالیم و ادبیاتشوناسلا چوخ دانیشیقلاریمیز اولاردی. او، تزه فرانسهدن قاییتمیشدی. منی قوناق چاغیردی. او چوخ بیر سئوینجله دئدی کی من بو دفعه فرانسهده تزه بیر شئیه راست گلمیشم؛ اودا بودور کی اونلار مدرسهلرینده کلاسیک ادبیاتلارینی اؤیرنمهیه چوخ اهمیت وئریرلر. بو بارهده درس کیتابلاریدا ترتیب ائدیبلر. بو بیزه چوخ لازیمدیر. بئله بیر مضموندا سؤز دانیشدی. سونرا دئدی: حسن بونا نئجه باخیرسان؟ دئدیم اوستاد من ایکی بؤیوک شاعیره تئز- تئز مراجعت ائدیرم؛ اثرلرینی دؤنه- دؤنه اوخویورام. بو منده وردیشه چئوریلیبدیر ایندی. سوروشدو کیملردیر اونلار؟ دئدیم: بیری فضولیدیر؛ بیری ایسه حافظ. گولدو.
سیزه دئمک ایستهدییم فاکت: نیظامینین خسرو و شیرین اثری دونیاجا مشهور بیر اثردیر. بو احوالاتلار دا نیظامیدن قاباق خالق ایچینده واریدی. نیظامی اونلاری بؤیوک بیر منظومه کیمی دونیایا چاتدیردی. نیظامیدن سونرا اونلارجا شاعیر شیرین و خسرو، شیرین و فرهاد آدلی منظومهلر یازدیلار؛ هرهسی اؤز یئرینده دهیرلیدیر. دئمک اولار کی شرق ادبیاتیندا بو موضوع بؤیوک یئر توتوبدور. ایللر کئچدی. ۲۰ینجی عصرده صمد ورغون و ناظیم حیکمت ده یئنه بو موضوعیا مراجعت ائتدیلر. صمد وورغون شیرین فرهاد و ناظیم حیکمت ایسه فرهاد شیرین و مهمنه بانو… اثرینی یازدی. بونلارین ایکیسی ده پیئسدیر. زامان گلدی ۱۹۶۰ینجی ایلده عارف ملکاوو ناظیمین اثری اوزهرینده بیر بالئت یازدی آدی«محبت افسانهسی». بو محبت ناغیلی ایندیهدک صحنهدهدیر. دونیانین بیر چوخ اؤلکهلرینده مختلف صنعتکارلارین بدیعی قورولوشوایله صحنهیه قویولوبدور و قویولاجاق؛ ابدی بیر اثر اولوب بو اثر.
بو سؤزلری دئمکدن مقصدیم بوایدی کی، کلاسیک ادبیاتیمیزا یارادیجی موناسیبتی ایله یاناشمالیییق. بو توکنمز سؤز چئشمهسیندن اؤز پاییمیزی گؤتورمهلیییک. بو دونیادا بئلهدیر. قوتهنین، شکسپیرین، یاشار کمالین، ناظیم حیکمتین، شاملونون، هدایتین، دولتآبادینین و بیر چوخلارینیندا کلاسیک ایرثه موناسیبتی بئله اولوبدور…
س. یازیچینین اَن بؤیوک قورخوسونو، باشقاسینین تأثیرینده قالماق گؤرمک اولارمی؟ بونون یارادیجیلیقدا تأثیری نئجه اولا بیلر؟ باشقاسینین تأثیری آلتیندان نئجه چیخماق اولار؟
ج. هر بیر اینسان اؤز دؤوروندن، موحیطیندن و اونو احاطه ائدهن وارلیقلاردان تاثیرلنیر. بو تاثیر نتیحهسینده اونون استعدادی، باجاریغیدا چیچکلنیر؛ گوجلنیر و یارادیجیلیق قابیلیتی گئنیشلنیر؛ درینلشیر. دونیا اینجه صنعتینی، ادبیاتینی، تاریخینی و خالقلارین باشقا – باشقا بیچیملی مدنیتلرینی اؤیرنمهین صنعتکار، اؤز یئرینده قالار؛ دونیایا، اینسانلارا دئمهیه سؤزو اولماز. صنعتکار اؤیرنمهلیدیر. اؤیرهنه- اؤیرهنه دیرچلمهلی و بوی آتمالیدیر. بو یول ایله اؤز یارادیجیلیق اوسلوبونو تاپمالیدیر. دونیایا نئجه باخماغی، اونو نئجه قاوراماغی و قاوراییشلارینی نه بیچیمده، هانسی نوعدا یارادیجیلیغا چئویرمهنی باجارمالیدیر. البته کی بورادا تاثیرین موثبت و یارادیجی یؤنوندن صؤحبت گئدیر؛ تقلیددن، کیمسهنی یامسیلاماقدان سؤز گئتمیر. تقلید یارادیجیلیغین قاتیلیدیر. او صنعتکاردا اولان یارادیجیلیق گوجونو اؤلدورر؛ اونو اؤز ایچیندن بوشالدار؛ کیمسهنین کؤلگهسینه چئویرر. تقلیدچیلر صنعتده ایز بوراخمازلار. اونلار یالنیز و یالنیز اؤزلرینین بوشلوقلارینی دولدورارلار.
صنعتین مایاسی استعداددیر و استعدادسیز کیمسهدن هر نه چیخسادا، آنجاق صنعتکار چیخماز. یالنیز استعداد ایله ده کفایتلنمک اولماز. استعداد ایسه تربیهلنمهلی و زحمت کورهسینده قیزاریلیب ،سوواریلیب، پولادلاشمالیدیر. بئله ایسه زحمت استعدادین قوروجوسو و یؤنلدیجیسیدیر. صنعته گوج وئرهن، جان وئرهن، روح وئرهن یارادیجی امهییدیر. او بو امکدن قیدالانیر. گئجه گوندوز آختاریشدا اولان، جان ایشیغیندا دونیانی گزهن، جامعهنی اؤیرهنن، اؤزونو و اینسانلاری اؤیرهنن، اونلارا تزه سؤز دئمهیه، تزه دویغولار آشیلاماغا چالیشان صنعتکار البته کی اؤزو اولمالیدیر. ادبی نظرییهلر اوزهرینده اثر یاراتماق ادبیات اوچون ان باشلیجا صنعتکار اوچون تهلوکهلی بیر ایشدیر. البته من نظرییهلره قارشی دورمورام. اؤزومون ان عمده ایشیم بو نظرییهلری آراشدیرماقدیر؛ اونلاری منیمسهمکدیر. بو نظرییهلر چوخ یاخشیدیرلار. اونلاری اؤیرنمک، منیمسهمک، اؤزونونکولشدیرمک لازیمدیر؛ آنجاق بوندان سونرا اؤز خالقینا، میللی ادبیاتینا مراجعت ائدیب، اونلارین ایچیندهکی گیزلهنن اینجیلری سئچیب، یارادیجیلیق لابوراتواریاسینا گتیریب، اوزهرینده ایشلهمک، جان یانغیسیایلا، سئوگی ایله یوغرولان اثر یاراتمالیسان. بئلهدیرسه تقلیدچیلیک تهلوکهسیندن قورتاراجاقسان؛ یوخسا اؤزگهنی یامسیلاماق، یئکه- یئکه سؤزلری سیرالاماق، مشهور آدلاری صادالاماقلا هانسیسا ادبی مکتبلرین آدینی چکیب پوز وئرمک، مشهور آداملاری یامسیلاماق، مودئرن و پست مودئرن صنعتکار اولماق دئمک دئییلدیر. بونلار هامیسی اؤز جامعهندن، اؤز ایچیندن، اجتماعی حیاتیندان گلمهلیدیر. بیرده کی اینسانلارلا دیللشه بیلمهین، اونلارین آرزو و ایستکلرینی، دیلکلرینی بدیعی صنعت اثری سویهسینده ایفاده ائده بیلمهین، اینسانلارا خور باخان، تکجه اؤز حلقهسی، اؤز محفلی اوچون یارادانلارین اثرلری دونیایا اؤلو گلیر.
یارادیجی شاعیرلر، کئچمیشی دریندن اؤیرهنیرلر. گونوموزو ایتی باخیشلاری ایله سئیر ائدیرلر. دوغما یوردوموزون گؤزهللیکلری بولاغیندان میصراعلارینی امیزدیریرلر. اینسانلارین آرزو و ایستکلرینی اؤزونونکولشدیریب و بابالارین آچدیغی یوللارا قدم قویورلار. بالالارین، نوهلرین ایستک و آرزولارینا اوز توتوب، یئنی-یئنی جیغیرلارا یؤنلیرلر. اونلار، اؤز اثرلری ایله گلهجهیه آچیلان سحرلره بلدچی اولوب و اینسانلارین صاباحا دوغرو گئدن یوللارینا ایشیق توتورلار. بئله شاعیرلرین صنعتکار امهییندن، گئجهلی-گوندوزلو آختاریشلاریندان دوغولان، صمیمی حیسلرله آشیلانیب، اینسانی آرزو و ایستکلری ترنم ائدهن اثرلر، هامی اوچون گرهک اولور.
س-دئمک اولار کی ادبیاتین شعر قولوندا علیرضا نابدل (اوختای)لا درینلهشیریک. سونرا ۷۰ینجی ایللره قدهر بیر اوچوروم یارانیر. ۷۰ینجی ایلدن بو طرفه بیزده هادی قاراچای، اسماعیل اولکر و ناصیر میرقاتینین «تالانمیش گونش» کیمی گؤزهل اثرلری چیخیر. داها دوغروسو بیزده مودئرنلشمه سورهجی، سیستئماتیک بیچیمده بو زاماندان باشلاییر. بو دؤورده یارانان اثرلری نئجه گؤرورسونوز؟
ج- بو سووالینیز چوخلو مناقشه دوغورا بیلر. بیرینجی بودورکی ایراندا، آذربایجان شعرینده مودئرن شاعیر «حبیب ساهر»دیر. حبیب ساهر دونیانین مودئرن شعرینین بانیسی ساییلان شارل بودلر شعری ایله بیر باشا تانیش اولموش، اونو قاورامیش، منیمسهمیش و فارس و آذربایجان دیللرینده شعر یازمیشدیر. بونونلا برابر بودلر، مالارما وورلن والری و بیر چوخلارینی فرانسیزجا اوخوموش و اثرلریندن ترجومه ائتمیشدیر. ساهر ایراندا ایلک مودئرن شعرین (بورادا یئنی شعری نظرده توتمورام. ادبیات و اینجهصنعتده مودئرن تئرمینی اساسیندا بونلار بیر- بیریندن آییریرام) تمل داشینی قویموشدور؛ هم آذربایجان دیلینده، هم فارس دیلینده. بو باخیمدان او رسول رضا، صمد وورغونداندا قاباق یئنی شعر ایله مشغول اولموش و اؤز بدیعی اوسلوبونو آذربایجان و فارس دیللرینده یاراتمیشدیر. «علیرضا اوختای» ساهر مکتبینده بویا – باشا چاتان شاعیردیر. اونون شعرلریندن ساهر شعرینین سسی و عطری گلیر. بیرده کی او دؤورون اجتماعی سمبولیسم آدلانان فارس شعریندن تاثیرلنمیش و گؤزهل و اورژینال اثرلر یاراتمیش و شعرمیزده اوختای جیغیری آچمیشدیر. آذربایجاندا مودئرن شعرین بانیسی کیمی اوختایدان آد چکمک دوزگون دئییلدیر. بو آذربایجان شعرینین تاریخی پروسسینی نظره آلماماق دئمکدیر. اوختای گنج بیر استعداد، اورژینال بیر شاعیر، بیر یارادیجیایدی. تئز گول آچدی، تئز ده سولدو. بلکه ده اونون سیماسیندا شعریمیز بؤیوک بیر شاعیری ائرکن ایتیردی.
اوختای۴۰ینجی ایللرین ایلک یاریسیندا یازیب یاراتمیشدیر. دئمک بو ۵۰ ایل ایچینده بیزیم شعریمیز یوخودا ایمیش!! بئله دئییل. اوختایین کناریندا بیر چوخلار یازیب یاراتمیشدیر و اثرلرینین چوخو واختیندا چاپ اولماییبدیر. مثال اوچون: حبیب ساهر، سهند، حسین دوزگون، حبیب فرشباف، بهمن زمانی، عباسعلی ائلچی، مرضیه اوسکویی و معین سببلر اوزره اثرلری آرادان گئتمیش و هئچ واخت ایشیق اوزو گؤرمهمیش باشقالاردان آد چکمک اولار. اوختایین یازدیغی شعرلرله اونون نشری آراسیندا ۱۰ ایلدن آرتیق فاصیله وار. بو دوروم باشقا شاعریمیزینده اثرلرینین یاییلماسیندا اؤزونو گؤستریر. نومونهسی ائله ناصیر مرقاتی. ناصیر مرقاتی گؤزهل شاعیردیر، اورتا نسله منسوبدور؛ آمما شعرلری ۷۰ینجی ایللرین محصولو کیمی قلمه وئریلیر. بو قوصور، شعریمیزی مئتودیک شکیلده اؤیرنیلمهمهسیندن آسیلیدیر. بیزیم ۵۰ینجی، ایللرده ده آدلارینی چکدیییم شاعیرلر سیراسیندا عمران صلاحی، عزیز سلامی، سؤنمز، نطقی، کریم گولاندام، محمد قاضی(سمندر)، باریش، ائلچی، باریشماز و باشقالارینی علاوه ائده بیلرم. ۶۰ ینجی ایللردهده بیر چوخ شاعرلریمیز بو یولون یولچوسو اولموشلار و بو گونده ادبی جمعیتیمیزده اؤز دستخطلریله تانینیرلار. بونلارین ایچینده یئنیشعریمیزین داوامچیلاری کیمی یازیب یارادان حبیب فرشباف،ناصیر داوران، ائلدارموغانلی سحرخانیم، علیرضا میانالی، هادی قاراچای، اورمولو و اونلارجا باشقا شاعیرلرین آدینی بو سیاههیه آرتیرماق اولار کی چوخ اثرلری هله گون اوزو گؤرمهییبدیر و یالنیز آز- چوخ، مطبوعات صحیفهلرینده آرا -سیرا چاپ اولوبدور.
شعرمیزه بئله بیر باخیش، بئله بیر صنعی بؤلمهلر دوزگون دئییل. قویون اثرلر تام یاییلسین و قالانلار، قالمایانلار آیدین اولونسون، سونرا اونلاری داها دوزگون تحلیل ائتمک اولار. ادبی حادیثهلرین تحلیلی گونون تحلیلی ایله فرقلنیر. ایللر کئچیر، حقیقت آیدین اولور. اوندا شعریمیزین سیماسی داها آیدین، داها پارلاق گؤرونر. تلسمهیین؛ بو قوندارما اؤلچولری، ۱۰ ایللیکلری فارس تنقیدچیلری او ایللرده چوخ ایرهلی سوردولر، آمما بو گون، حقیقت اونلار یوزان کیمی گؤرونمور. بو کیمی اؤلچولره چوخدا بئل باغلامایین. ادبیات جمعیتله اورهکدن – اورهیه، جاندان – جانا یارانیر؛ اینکیشاف ائدیر و ائدهجکدیر. تکی میللت وار اولسون و قلملر ایشلهسین. بیرده، گون، او گون اولسون کی یارانان اثرلر اوزه چیخسین. اثرلر واختیندا یاییلیب، اوخونسون. بودا، مطبوعاتین، نشرین، آنا دیللی مکتبلرین قورولماسی و چوخالماسیندان آسیلیدیر و دیلیمیزین آزاد و راحت یاییلماسی و اوخوجولارین سایینین چوخالماسی ایله باغلیدیر و بئله – بئله سؤزلر…
س- بئله گؤرونور کی چوخ آز سایدا مودئرن شعریمیزله ایلگیلهنن اوخوجولاریمیز وار. داها چوخ شهریارین حیدر باباسی کیمی کوتله دیلینده یارانان شعرلری سئویرلر. ائلهدیرمی؟ بو بیزیم اوچون یاراتماماغا بهانه اولا بیلرمی؟ بیز چوخ نفوسلو میللت اولاراق سون ایللرده یارانان مودئرن اثرلریمیزین سایی سیزی قانع ائدیرمی؟
ج- تمامی ایله دوغرودور. آنجاق مودئرن ادبیات اؤز یئرینی تاپماقدادیر. یئنی ساوادلی نسیل مئیدانا گلیر. حیدربابانین بیر چوخ صحنهلری اونلار اوچون داها آنلاشیلمازدیر. اونلار اؤز دونیالارینی یاراتماغا جان آتیرلار. مودئرن ادبیاتی مودئرن اولموش میللت، مودئرن اولموش یارادیجی، مودئرن اولموش اوخوجو بیرلیکده یارادا بیلر. حادیثهلری یئنی گؤزله گؤرمک، اونلاری یئنی طرزده ایفاده ائتمک، اوخوجولارا باشا دوشن بیر دیلله چاتدیرماق لازیمدیر. اؤز بایاغی قاوراییشلارینی، فردی جیلیز حیسلرینی، دایاز دوشونجهلرینی خالقین روحونا، حیاتینا یابانچی اولان ایفادهلرله سوخوشدورانلارا مودئرن آدی وئرمک منجه دوزگون دئییلدیر. تپهدن دیرناغا فارس دیلینین آشاغی سویهلی اوزدن ایراق پست مودئرن ادبیاتینی، ائلهجهده تورکیهنین کاناللاریندان اؤز فانتزیلرینی تقلید ائدیب، یئنی واریانتلار یارادان و اونلاری مودئرن ادبیات اثرلری کیمی قلمه وئرهن یازیچی و شاعیرلرین داورانیشی، ادبیاتیمیزین اینکیشافینا کی یوخ، یئرینده سایماسینا یاردیمچی اولور. بوردا گنج و استعدادلی یازیچیلاریمیزی، گؤزهل جاوان شاعیرلریمیزی بونلارا قاتماق ایستهمیرم. اونلارین سایی قات–قات بو یالانچی و موداباز اوزدن ایراق قلم صاحیبلریندن چوخدور. اونلارین حسابی باشقادیر. اونلار ادبیاتیمیزین گؤز مونجوقلاریدیرلار. اوخویون اونلارین حئکایه مجموعهلرینی، شعر کیتابلارینی. گؤرون دونیالارینی.
من بو استعدادلی گنجلریمیزین اثرلریندن بدیعی و ایستهتیک ذوق آلیرام. بیزیم شاعیر و یازیچیلار دئینده من بونلاری نظرده توتورام؛ گؤزلریندن اؤپورم. آنجاق بورادا چوخ جیددی بیر مسئلهیه توخونماق ایستهییرم: مودئرنلشمه اجتماعی بیرحادیثهدیر؛ بیرحرکتدیر؛ بیر دهییشیکلیکدیر. اجتماع دهییشیرسه، ادبیاتدا دا دهییشمهلر باش وئرر. غربده مودئرن ادبیات، اونلارین یاشادیغی وضعیته جانلی شکیلده باغلیدیر. اونلار، یاشادیقلارینی یارادیبلار. اونلار، رونسانس آیدینلاشما دؤورلرینی، جیددی فیکیر توققوشمالارینی باشلاریندان کئچیریب، مودئرنیته دؤورونه قدم قویوبلار؛ یاشاییشلارینا اویغون اینجه صنعت و ادبیات یارادیبلار. اونلاردا، هر شئی طبیعی گؤرونور. بیز ایسه اونلارین قیراغیندا یاشامیشیق؛ چاپیلمیش، تالانمیشیق و اونلارین قوردوغو قورقولارین تاثیری آلتیندا قالمیشیق. بیر چوخ اؤلچولرده، آغینا – بوزونا باخمادان، یامسیلاماقلا، اؤزوموزو اونلارا اوخشاتمیشیق. دونیایا اونلارین گؤزو ایله باخمیشیق. اؤزوموزه، اؤز میللی وارلیغیمیزا خور باخمیشیق. اونلاری هر شئیده اوستون توتموشوق. اودور کی اؤزوموز اولا بیلمهمیشیک. بونو دئییم کی بو مستملهچیلیک و استثمارچیلیق سیاستینی دونیایا حاکیم ائدهنلرین عمللرینین نتیحهسیدیر. اونلار بیزی اؤزوموزدن اوزاقلاشدیرماقلا، بوشلوقلاریمیزی ایچی بوش نظرییهلر، مودابازلیقلارلا دولدورماقلا بیزی اؤز اویونجاقلارینا چئویرمهیه چالیشمیشلار. بودا اونلارین وار – یوخوموزو سویماق ایستکلریندن ایرهلی گلیر. البته بو او دئمک دئییل کی غربین بؤیوک فیلوسوفلاری، فیکیر بهادیرلاری، بؤیوک صنعت آداملاری، مدنیتی، اینسانلاری، اونلارین اجتماعی – مدنی ساحهلردهکی اوغورلاری بیزیم اوچون یاددیر. اونلارین اوغورلاری اینسانلیغین اوغورلاریدیر؛ اونلارین قازانجی بشریتین قازانجیدیر؛ اونلارین هر بیر ساحهدهکی الده ائتدییی اوغورلار بیزیمدیر. بیز اونلاردان بول – بول اؤیرنمهلیییک؛ اونلارین علم، تکنولوژی اینجه صنعت و دوشونجه و ادبیات ساحهسیندهکی تجروبهلرینی بؤیوک ممنونیتله اؤزوموزون مدنیتیمیزین تملی اوزهرینده قورمالیییق. ایندی یاواش- یاواش اؤزوموزه گلیریک؛ اؤز سؤزوموز، اؤز گؤروشوموزله دونیانی، میللی وارلیغیمیزی تانیماغا، اونلارا اویغون یازیب – یاراتماغا و دونیادا تانینماغا باشلامیشیق. هیندده تاقور؛ میصرده نجیب محفوظ؛ ژاپندا موراکامی، یوشیما، کورساوا؛ تورکیهده ناظیم حیکمت، یاشارکمال، عزیز نسین، اورخان پاموک؛ ایراندا هدایت، صمد بهرنگی، فروغ، ساعدی، دولتآبادی؛ آذربایجان جومهوریسینده رسول رضا، صمد وورغون و بو کیمی یازیچیلار آرتیق دونیادا تانینیر. بیزیمده دونیایا دئیهجک سؤزوموز وار. دونیا بیزی اؤز سسیمیزله ائشیتمهیه حاضیردیر.
س- بو تای نثرینین ایلک یازارلاریندان اولان گنجعلی صباحی یارادیجیلیغی حاقدا نه دئیردینیز؟
ج- من گنجعلی صباحی معللیم ایله یاخیندان تانیش اولموشام. اوندان چوخ اؤیرنمیشم. اونو اؤزومه معنوی آتا سانیرام؛ نئجه کی ساهری. ساهر ایله ده یاخیندان تانیشایدیم. اونونلا چوخ اولموشام؛ اؤیرنمیشم. اودا منیم معنوی آتامدیر. صباحی چوخ پرنسیپلی و عالیجناب بیر شخصایدی. مهربان، صمیمی، ادبی گنجلییه حؤرمت بسلهین آلچاق کؤنوللو بیر اینسان ایدی. او سؤزون حقیقی معناسیندا معللیم ایدی. صباحی اؤز دؤورونون اوستاد یازیچیلاریندان ایدی. اونون اثرلرینین قورولوشو، موضوعسو، بدیعی قابلیتلری او دؤورون قاباقجیل ایدهآللاری ایله سسلهشن اثرلرایدی. نثرمیزده، میرزه جلیل، عبدالرحیم بئی، میر جلال، میرزه ابراهیملارین دوامچیلاریندان ایدی. اونون تنقیدی گؤروشلری و بدیعی یارادیجیلیغی عصرین ایلک یاریسیندان مایالانیر و او باخیشلا دا صباحی یازیب یاراتمیشدیر و بوگون بیزیم اوچون معلم اولاراق قالیر.
یازیچینین اثرلرینی، اؤز اجتماعی متنیندن آییریب تحلیل ائتمک دوزگون ساییلمیر. اثری اؤز اجتماعی متنینده، اؤز دؤورونده دهیرلندیرمک لازیمدیر. صباحی و ساهرده بوندان استثنا دئییل. اونلار بیزیم معنوی آتالاریمیزدیر و احتراملاری واجیبدیر.
یئری گلمیشکن دئییم کی: بوگون نثریمیزین آپاریجی قولو «گنجعلی صباحی اؤدولو» قورومونو تشکیل ائدیب و بو نجیب ایشی ایللردیر دوام ائتدیریرلر و ادبیاتیمیزا، نثریمیزه میثیلسیز خیدمت گؤستریرلر. اونلار، بو یوللا استعدادلاری اوزه چیخاریب، ادبی اجتماعیاتیمیزا تانیتدیریرلار. من اونلارین بوگونکو ایشینی پولیتزئر جایزهسیندن اوستون توتورام. بونلار بوش ال ایله، هئچ بیر یئردن یاردیم گؤزلهمهدن بو ایشه ال قویوبلار و استعدادلی گنجلری نثرمیزین ایشغینا، اؤز یارادیجیلیقلارینین ایشیغینا توپلایا بیلیبلر. بونلارین الینی سیخماق و اونلارا ساغ اول دئمک و بو جاییزهنی عنوان توتوب، حئکایهلرینی و استعدادلارینی سیناقدان کئچیرن گنج یازیچیلاریمیزی اورهکدن آلقیشلاماق بورجوموزدور.
س-سیزجه رضا براهنی، فریبا وفی و باشقا فارسجا یازان ناثیرلریمیزی آذربایجان ناثیرلریسیراسینا داخیل ائتمک اولارمی؟ جاوابینیزدا لوطفن دیل مسئلهسینی اؤنم توتاراق آچیقلایین.
ج- بو مسئله تکجه بیزه عایید دئییل؛ دونیادا چوخ یازیچی و شاعیرلر واردیرکی اثرلرینی اؤز آنادیللرینده یوخ، بلکه باشقا بیر دیلده یا اؤلکهنین ایشلک دیلینده یازیبلار. مثلا او تای آذربایجان یازیچیلاریندان نئچهسی اثرلرینی روس دیلینده یازیر؛ امریکا، انگلیس، فرانسه و آلماندا یاشایان تورک، فارس، روس و باشقا باشقا میللتلره منسوب اولان یازیچیلار اثرلرینی یاشادیقلاری اؤلکهلرین دیللرینده یازیبلار؛ اؤز آنا دیللرین ادبی شکیلده بیلمهمهلری، یاخود چوخ اوخوجو قازانماق اوچون و یا دا بعضی قاداغالار اوچون. واختیلا ساعدی، صمد شاهلیق رئژیمینین شرایطینده بعضی اثرلرینی آذربایجانجا یازماقلارینا باخمایاراق، اثرلرینی عمومیتله فارسجا یازیبلار. آنجاق اونلارین اثرلری موضوع باخیمیندان آذربایجانا عایید اثرلردیر .نئجهکی براهنی ده، خانیم وفی ده فارسجا یازانلار آراسیندادیرلار؛ آنجاق اونلارین اثرلرینین موضوعلاری آذربایجاندا باش وئرمیش حادیثهلردن گؤتورولوب. اگر اونلار آذربایجان دیلینه چئوریلسهلر، تام آذربایجان ادبیاتی فاکتی اولاجاقلار. نئجه کی صمدین اثرلری آنا دیلینده دوغما سسلنیر و یاخود ساعدینین ترجومه اولموش بیل عزالیلاری و توپ اثرلری آنا دیلمیزده دوغما سسلنیر. بیرده اونلار اثرلرینی یاخشی بیلدییی دیلده یازا بلیبلر. اگر آذربایجانجا یاخشی بیلسهایدیلر، آنا دیللرینده یازاردیلار. بوگون منیم دوغرو خبریم وارکی خانیم وفی بیر چوخ حئکایه آنادیلینده یازیب و یازماغادا چوخ ماراقلیدیر.
بو مسئلهنی ده علاوه ائتمک لازیمدیر: بیز اونوتمامالیییق کی ادبیاتا بدیعی سؤزصنعتی دئییرلر. یعنی ادبیات دیل اوزهرینده، دیل واسیطهسیایله قورولور. دیلین بدیعی اثرده باشلیجا رولو و اهمیتی واردیر. من بئله اثرلری تمام معنادا آذربایجان ادبیاتی فاکتی کیمی قبول ائده بیلمیرم.
س- حئکایهچیلیکده بیر سیرا قاوراملار وار کی بونلار همیشه دارتیشما تؤرهدیبدیر. او جوملهدن نووئل، حئکایه، پووئست، رومانس و سون زامانلاردا حئکایهجیک. بو قاوراملارین فرقیسیزجه نهده اولور؟ مینیمالیزمله حئکایهجیک ژانرلاری بیردیرمی؟ اگر بیر دئییل، اونلاری بیر بیریندن آییران فرقلر نهدهدیر؟
ج- روایی ادبیات، شعر قدهر قدیم اولماسادا، آنجاق یاشی چوخدور. اونون کؤکو اوسطورهلره قاییدیر. اینسان اسطورهلری ناغیللارا، داستانلارا، ئپوسلارا چئویردی؛ خاص بیر تاریخی شرایطده اونلارا تزه روح و جان وئردی و یاشاتدی؛ زامان- زامان آمال و آرزولاریلا سسلشدیردی؛ عصیرلردن عصیرلره کئچیرتدی. هر یئنی بیر دؤورده، قهرمانلیق و محبت داستانلارینی حیات حقیقتلری ایله اجتماعی واقعیتلرله زنگینلشدیردی و اینسانلارا معنوی ذوق، درین بیلیک، یاشاماق هوسی و عشق باغیشلادی. دردلرینه اورتاق اولان، اومیدلرینی جانلاندیران و بیر سؤزله اینسان حیاتیلا سیخ باغلی ادبیات اولدو.
۱۳ینجی عصردن آوروپادا رومانس یاراندی. رومانس اروپا ادبیاتیندا سئوگی و محبت قوچاقلیق و قآچاقلیق ماجرالارینا حصر اولونموش نظمله نثرله یارانمیش اثرلره آد وئریلمیشدیر. اونون ایلک اوجاقلاریندان بیری فرانسه اولموشدور. اعیانلارین مجلیسلرینده روایت اولونان و رواج تاپان رومانسلار سونرالار اوزون و ماراقلی ماجرالارلا دولو نثر اثرلرینه چئوریلمیشدیر. رومانس چوخ واختلار کلاسیک موضوعلاری، شاهلارین، شاهزادهلرین و میللی قهرمانلارین ماجرالارینی روایت ائدهن اثرلر اولموشدولار. بیزیم آذربایجان ادبیاتیندا، ایران ادبیاتیندا بیر چوخ رومانسلارا راست گلمک اولار. مثال اوچون: سمک عیار، قآچاق نبی، قآچاق کرم، عباس و گولگز، بو سونرالار عاشیق حسین جاوانین ستارخان داستانی و اونلارجا بئله اثرلرین آدینی چکمک اولار و اونلارین کلاسیک نومونهلری داها آرتیق فردوسینین، نظامینین و… اثرلرینده چوخ بیتگین و کامیل نوعونو تاپمیشدیر. بوگون آرتیق یارادیچی کیمی بو اثرلره یاناشیلیر؛ اونلارین اوزهرینده اوپئرالار، بالئتلر و یئنی رومان فورماسیندا ائلچینین محمود و مریم اثرینده، قآچاق نبینین قهرمانلیق ماجرالاری، سلیمان رحیماوون قافقاز قارتالی اثرینده، خسرو شیرین، صمد وورغونون فرهاد شیرین درامیندا و نیظامینین یئددی گؤزهلی، قارا قارایئوین یئددی گؤزهل بالئتی و مین بیر گئجه ناغیللاری، فیکرت امیراوون عینی آدلی اثرینده جانلانیب، معاصیرلشیبلر.
نووئل ((Novel سؤزو رومان معناسیندادیر؛ هم فرانسیزجا، همده انگیلیسجهده. )نووئلا Novella) کیچیک رومان یاخود اوزون حئکایه (Long short story) ده دئمک اولار.
۱۷ و ۱۸ینجی عصردن باشلایاراق ۲۰ینجی عصردن بویانا گئتدیکجه رومانسین اهمیتی آزالیر؛ داها آرتیق خولیالاری، رؤیالاری حقیقی حیات حقیقتلری عوض ائدیر. رئالیستیک بو حقیقتلره اساسلانان اثرلر رومان آدلانیر و جامعهنین یئنی ادبی فورماسی کیمی اوزه چیخیر؛ حیاتین بوتون ساحهلرینی، اینسانین ایچینی، اوزونو، یاشایشینین بوتون قاتلارینی قاپساییر؛ اجتماعی ساحهلرینی، فیکیر توققوشمالارینی و سیاسی موبارزهلرینی اؤزونده عکس ائتدیریر. هئچ بیر ساحه قالماییر کی رومان اونا توخونماسین. هئچ بیر موضوع قالماییر کی رومانین موضوعسو اولماسین. رومان مودئرنلشمهنین ان یوکسک ذیروهسینه چاتیر و زامانهنین یگانه ادبی فورماسی کیمی چیخیش ائدیر. آوروپادا ایلک یئنی ادبی قاوراییش فورماسی رومان بیچیمینده اورتایا چیخیر.
رومانلار اساسا نثرله یازیلیر، آنجاق منظوم رومانلاردا وار. مثلا: پوشکیننین «یؤگئینی اونئهگین» یاخود قابیلین «نسیمی» اثری و حتی بؤیوک نیظامینین پوئمالارینی منظوم رومانلار آدلاندیریرلار. رومانلار، موضوع اعتباریایله بیر سیرا گروپلارا بؤلونور. مثال اوچون: تاریخی، اجتماعی، فلسفی، عائله- معیشت، ماجرا، پسیکو آنالیتیک، پلیسی و سایره رومانلار.
رومانداکی احوالاتلاردا چوخلو آدام اشتراک ائدیر. بو آداملارین طالعی و منافعهسی بیر بیری ایله چارپیشیر؛ اونلارین کاراکتری اطرافلی گؤستریلیر. سلمان ممتازین «گلینلر»، محمدسعیداردوبادینین «بدبخت میلیونچو»، مصطفی چمنزمینلینین تاریخی فلسفی رومانی«قیزلار بولاغی» و… ایلک رومانلاریمیزداندیر. سونرالار آذربایجاندا ابوالحسن، سلیمان رحیم اوو، میر جلال، میرزه ابراهیم، مهدی حسین، اسماعیل شیخلی، عیسی حسین اوو، آفاق مسعود و باشقالاری چوخلو رومان یازمیشلار.
سون زامانلاردا رومان هم بیچیم، هم مضمون اعتباری ایله چوخلو دهییشیکلیکلره اوغراییب، یئنی کیفیتلر قازانمیشدیر. رومانلار گئتدیکجه ییغجاملاشیب، چئویکلشمیشدیر و قیسا رومانلار شکلینده یازیلمیشدیر؛ پسیکولوژیک تحلیل، فلسفی باخیش قووتلنمیشدیر؛ داخلی مونولوقلار چوخ مهم یئر آلمیشدیر؛ احوالات تصویری آزالدیلیب و فیکیر ایفادهلرینه چوخ یول وئریلمیشدیر. بو چوخ مرکب بیر یارادیجیلیق پروسهسیدیر. رومانلارین قیسا و ییغجام حالینا باخمایاراق چوخ سسلی رومانلاردا یازیلیبدیر؛ خصوصی ایله لاتین امریکادا، مکزیک، کلمبیا و پرو کیمی اؤلکهلرده. یئنی تیپلی رومانلار دونیادا بؤیوک شؤهرت قازانمیشدیر.
پووئستده حئکایهدن فرقلی اولاراق عادتا بیر حادیثه یوخ، احوالاتین اساس اشتراکچیسی، قهرمانی اولان شخصین حیاتینین بوتؤو بیر دؤورو و دؤورون بیر چوخ حادیثهلری وئریلیر. پووئستده باش قهرمان اطرافیندا جمعلشن یاخود اونا ضد مؤوقعده دوران بیرسیرا شخصلر اولور. بیزده میرزه جلیلین «دیریلن آدام»، سلیمان رحیم اوون «مئدالیون» و گنجعلی صباحینین «قارتال» اثرلری پووئستین یاخشی نومونهلریندندیر.
حئکایهده یازیچی اینسان حیاتینین کنکرت پارچاسینی، صحنهسینی تصویر ائتمه یولو ایله حیاتین تیپیک و مهم جهتلرین آچیب، گؤستریر و اهمیتلی بیر فیکیر ایرهلی سورور. مثال اوچون: میرزه فتحعلینین «آلدانمیش کواکبلر» (آذربایجان حئکایهچیلیک صنعتینین ایلک یئنی تیپلی حئکایهسیدیر بو اثر)، میرزه جلیلین «پوست قوطوسو»، حق وئردیئوین «دیش آغریسی»، عبداله شائقین «مکتوب یئتیشمهدی» و آفاق مسعودون «سئرچهلر» حئکایهلرین گؤسترمک اولار. حئکایهلرین چوخوندا احوالات شخصین دیلیندن نقل ائدیلیر.
حئکایهجیک، حئکایهنین هئچ بیراساس عنصرلرینی ایتیرمهدن، حئکایهنین شیرهسی و جوهرینی ساخلایاراق, چوخ ساده و آچیق دیل ایله بزکسیز – دوزکسیز ایفاده ایله توصیفلردن، توضیحلردن سویونموش، ان قیسا، ییغجام، توتارلی صورتده بیر حئکایه ژانریدیر. حئکایهجیک نوعونون اؤزونه مخصوص بدیعی خصوصیتلری واردیر. او جوملهدن: اونلارین طرحی چوخ ساده، زمان و مکان جهتیندن محدود، کیچک بیرحیات کسیگینی ، ساده روایت فورماسی ایله ایفاده ائدیر. حئکایهجیکده اصیل ماجرا بیر حادیثه اوزهرینده قورولور؛ بیر شخصیت اطرافیندا گئدیر. حادیثهلر گؤروملو شکیلده واقعیتده اولدوغو کیمی، قیسادیلمیش ییغجام و توتارلی شکیلده ماراق دوغروجو اولاراق بیر باشا روایت اولونور. بو نوعدا دیالوقدان، روایتدن چوخ استفاده اولونور. منجه بونلار حئکایهجیک نوعونون باشلیجا خصوصیتلریدیر.
مینیمالیسم ایلک دفعه امریکادا ۱۹۵۰ینجی ایللرده اورتایا چیخدی. ائکسپئرسیونیزمه قارشی. موسیقیده، ریاضیات قانونلارینا اویغون شکیلده سادهلشمیش هاوالاردا اؤزونو گؤستردی. سونرا معمارلیق، رساملیق، تئاتر و حئکایه صنعتلرینه ده سرایت ائتدی و اونلاردا دا مینیمال اثرلر یاراندی؛ آمما منجه بو نوع صنعت اثرلری یعنی ییغجام، توتارلی سؤز صنعتینین نومونهلری داها آرتیق شرقده قرینهلر بویو یاشامیش و بو گونه قدهر گلیب، چاتمیشدیر. بیزده بایاتیلار، منظوم تاپماجالار، رباعیلر، کیچک حجملی روایتلر و بو کیمی نوعلر آز دئییل. شرقین یازیلی ادبیاتیندا بونون ان تیپیک نومونهسی سعدینین «گلستان» اثریدیر. البته بو سایدیقلاریم تام مینیمالیستی اثرلر یعنی بوگون باشا دوشدیوموز مینیمالیسم اثرلری دئییل، آنجاق بونون ثوبوتودور کی اینسان ییغجام، توتارلی، معنالی و حیات حقیقتلری ایله دولغون ابدی موضوعلارا حصر اولونموش اثرلری ماراقلا قارشیلامیش، اونلاری اؤز سینهلرینه ییغمیش و یئری گلدیکده اونلارا مراجعت ائتمیشدیر.
بوگونکو مینیمالیسم داها چوخ ادبیاتدا اؤزونو گؤستریر. خصوصی ایله بدیعی، قیسا شعرلرده، کیچیک نثر اثرلرینده یاخشی نومونهلر یازیلیر. بؤیوک صنعتکارلاریندا بو نوع اثرلره مئیلی آز اولمامیشدیر. مینیمال خصوصیتلرینی چخوف، کافکا، برشت، بونلار کیمی صنعتکارلارین اثرلرینده گؤرمک اولار.
حئکایهجیک، بیر صنعت نوعی کیمی حئکایهچیلیکده اؤزونه یئر آچمیش، حاق قازانمیش، اوخوجولارین ماراغینی قازانمیش مینی مالیستیک یارادیجیلیق نوعودور.
س- مودئرن ادبیات نئجه یاراندی؟ بیر چوخلارینا گؤره مودئرنیزم ادبیاتلا باشلاییر. سیز نئجه باخیرسینیز؟
ج- «مودئرنیست» قدیم سؤزدور؛ ۱۶ینجی عصرده مودئرن آداملارین عنوانینا وئریلردی. ۱۸ینجی عصرده ایسه یئنی یولون یولچولارینا «مودئرن» دئییردیلر. بو آد سونرالار کؤهنه ادبیاتچیلارین قارشیسیندا یئنی ادبیاتچیلارا وئریلدی؛ عینی حالدا یئنی شیوهلر، یئنی طرزلر معناسیندا ایشلندی.
مودئرنیسم سؤزنو بعضی واختلار دؤور، استیل، ژانر، یاخود بونلارین ترکیبیندن عمله گلن بیر صنعت نومونهسی کیمی معنالاندیریبلار. آنجاق اتیمولوژی باخیمیندان مودئرنسیم، مودئرن سؤزوندن و مودئرن سؤزو ایسه لاتینجا modo (مودو) سؤزوندن عمله گلیب؛ یعنی چاغ، ایندی دئمکدیر. بو عبارتدن تاریخ بویو- یعنی اونون یارانماسیندان بو یانا- مختلف تعبیرلر اولونوب و مختلف معنالار وئریلیبدیر.
۱۹ینجی عصرده مودئرن سؤزونون معناسی گئنیشلندی؛ یئنی سبکلر، فیکیرلر، دوشونجهلر، حیات طرزینه، یئنی اصول- اداره طرزلرینه وئریلدی. حتی کیلیسالاردا ارتودوکسلارلا کاتولیکلر آراسیندا کئچن مناقشهلرده، ارتودوکسلاری مودئرن آدلاندیردیلار.
مودئرنیستلر کئچمیش آکادمیک و اسکولاکتیک یوللاردان اوز چئویریب و سنتله اوز به اوز دایاندیلار؛ ادبیاتدا و اینجه صنعتده یئنی ایفاده فورمالاری آختاردیلار؛ فیکیر و مضمون اعتباری ایله یئنی اثرلر یاراتدیلار. مودئرنیسم اؤزونو داها چوخ موسیقیده و رساملیقدا گؤستره بیلدی. بو گون ایشلک اصطلاحلارداندیر. عمومیتله صنعت و ادبیات ساحهسینده ایلک دفعه ایشلدیلمیشدیر؛ آنجاق سؤزون درین و گئنیش معناسیندا، بو سؤز گئتدیکجه کئچمیش معنالارینی عوض ائده – ائده، اصطلاح سویهسینه یوکسلمیشدیر. خصوصی ایله ۲۰ینجی عصرده ادبیات واینجه صنعتین یئنی تیپی کیمی معنالانیب و دونیانین بیر چوخ یئرینده ادبیات و اینجه صنعتین آپاریجی فورماسی کیمی حیاتا کئچیریلیبدیر. عینی حالدا ۲۰ینجی عصرده بوتون اجتماعی و دینی ساحهلری قاپسامیش، بیر اجتماعی و اقتصادی و مدنی قورولوشون آدی کیمی ده اؤزونه حاق قازانمیشدیر.
مودئرن، یعنی یئنی دونیانین ایفادهسی. هابئله بعضی زامانلاردا، مودئرنیسم سؤزو آوانگارد سؤزونون سینونیمی کیمیده تعبیر اولونوردو. ائلهجهده معاصیر و چاغداش معناسیندا دا یوزولدو. بیزده بوردا مودئرن سؤزونون یئنیلیک معناسینی گؤتوروب و بو سون معنالارینی نظره آلاراق مودئرنلشمهدن سؤز ائدیریک.
ادبیاتدا ایسه ایلک دفعه توماس هاردینین «دوبرویل» اثرینه مودئرن آدی وئریرلر. سونرالار ادبیاتشوناسلار «رابرت گریوز»ون شعرلرینی مودئرن شعر آدلاندیردیلار. آنجاق عالیملرین فیکرینجه شارل بودلرین شعرلری سؤزون حقیقی معناسندا مودئرن شعر ساییلیر. ۲۰ینجی عصرده جیمز جویس «اولیئسس »، مارسل پروست «کئچمیش زامانین سوراغیندا» رومانی مودئرن اثرلر کیمی یاراندی و ویرجینیا وولف، کافکا، برشت و بیر چوخلاری مودئرن یازیچی و شاعیر آدلاندیلار. باشقا اینجهصنعت اثرلرینده ده او جوملهدن: موسیقیده، رساملیقدادا، شعردهده بو آدین مختلف اوسلوبلاری یاراندی: اکسپرسیونیسم، ایماژیسم، سوررئالیسم، فوتوریسم، دادایسم، فورمالیسم و…
س- ایجتیماعی دورومون ادبیاتین مودئرنلشمهیینده نه قدهر تأثیری اولا بیلر؟
ج- مودئرن جامعهلر، دولت – میللت مفهومی اساسیندا قورولموشلار. دئمک جامعه، حاکم و اونا منسوب اولان قورولوشلار، قدسیلیکدن اوزاقلاشمیش و اؤزونون داخیلی قانونلاری اوزهرینده قورولموشدور. جامعهیه، آغالیق و نؤکرلیک یاخود ارباب و رعیتلیک رئژیملری یوخ، بلکه بازار اقتصادیاتی حاکیم کسیلمیشدیر. اجتماعی قوهلر آیریلمیش، اجتماعی قوروملار یارانمیش و اونلارین آراسینداکی قارشیلیقلی موناسیبت جامعهنین قانونلاری اوزهرینده قورولموشدور. جامعه ده فیکیر آزادلیغی، مذهب آزادلیغی و باشقا اینسان حاقلاری رسمیته کئچمیشدیر. اینسانلار اؤز دوشونجهلری اؤز ایناملاری، اوز عقیدهلری اساسیندا موناسیب قوروملار قورموشلار. بونلارین هامیسی بشریتین رونسانس، آیدینلاما دؤورو آدلاندیردیغی و بؤیوک فرانسیز اینقیلابیندان سونرا الده اائتمهیه و قورماغا نائل اولموشدور.
یئنیلشمک، مودئرن اولماق ایلک اول اجتماعی حیاتین اؤز قانونا اویغونلوقلاریندان دوغور. جامعهده یئنیلشمه اوز وئرهنده، اونون آلت و اوست قوروملاریندا دا دهییشیکلیکلر یارانیر. کئچمیش قورقولار، اولدوغو کیمی قالمیر؛ دهییشیلیر. بونونلادا جامعهنین بوتون قاتلاریندا، چاخناشمالار، چکیش – برکیشمه و گرگینلشمهلر باش قالدیریر. آلت قاتلاریندا بؤحرانا دوچار اولموش جامعهنین، اوست قاتلاریندا دا جانلانما، توققوشمالار اوز وئریر و ان نهایتده جامعهده اینکیشافدا اولان، حیات گوجونه مالیک اولان یئنی قوهلر، یئنی فورمالار باش قالدیریر و اؤز یاشاماق حاققینی ثبوتا یئتیریر. بئلهلیکله جامعهده یئنیلیکلر اوز وئریر. جامعه ده ایسه بو یئنیلیکلری منیمسندیکجه، یئنی قوروملار قورولور. جامعه یئنیلشیر و بو یئنیلشمهلر اینسانلارین شعوروندا، یاشاییش شیوهلرینده ده اؤزونو گؤستریر. اونلارین دونیا گؤروشلرینده، باخیشلاریندا، قاوراییشلاریندا و ائلهجهده بدیعی – ایستهتیک دویوملاریندا یئنیلشمه باش وئریر.
صنعت و ادبیاتدا دا یئنیلیک ایلک اول یئنیلشمیش جامعهده یئنی بدیعی دوشونجهلی اینسانین دونیایا یئنی باخیشیلا باشلانیر. یئنی باخیشدان یئنی تخیول عالمی یارانیر. یئنی تخیول ایسه یئنی ایفاده طلب ائدیر. یئنی ایفاده اوچون یئنی آهنگ، یئنی موسیقی، یئنی دیل لازیم گلیر. بورادا، منظوروم قوندارما یاخود یابانچی، یاراماز ایفادهلر دئییل، خالق دیلینین اؤزوندن بدیعی دیلین یئنیلشمیش وگئنیشلنمیش ایمکانیندان یارانان دیلدیر. بونلارین هامیسی بیر یئره توپلاشاندا، بیر – بیری ایله قارشیلیقلی موناسیبتده اولاندا یئنی فورم، یئنی مضمون و یئنی اثر یارانیر. منجه یئنیلیک بو دئمکدیر… آردی وار


text:
آذربایجاندا بایرام هاواسی
عباس نعیمی
آذربایجانلیلارین ایچینده “نئجه یاشادیقلارینا باخمایاراق” هر کس بایرامی گؤروب، یاشاییبدیر. بو اوزدن، بایراما گؤره، هر کس دانیشا بیلر. آذربایجانلیلارین ایچینده بایرامین نه واختدان یاییلدیغینا، کیمسه کسگین بیر تاریخ قویانماز. بایرام، تکجه آذربایجان تورکلرینینکی یوخ، بلکه بوتون تورکلرین، ها-بئله اورتادوغو ایله اورتا آسیا، قافقاز بؤلگهلرینده یاشایان بیر چوخ میللتلرین اورتاق بایراملاری دیر. بایرام؛ تکجه “بایرام”، “ایل بایرامی”، “اوغوز بایرامی”، “نوروز بایرامی” دا آدلانیبدیر. «بایرام» سؤزجویو، لغاتالتورک دیوانیندا، “بَیرَم” یازیلیب دیر. عئینی حالدا، “بذرم” سؤزجویو خوشلوق، شادلیق معناسیندا گلیبدیر. ” بذرم” پهلوی قایناقلاریندا شادلیق گونو اولاراق آچیقلانیبدیر. ناصیر منظوری “دؤردو بای دؤرد فصل” کیتابیندا بایرام کلمهسینی بئله آچیقلاییر: «بایرام ایکی بؤلومدن تشکیل تاپیر؛ بای ایله رام. بای یا بَی، بؤیوکلره وئریلن عونواندیر. رام ایسه اینگیلیسجهده قوچ آنلامی وئریر. اولا بیلسین فارسجادا رَمه ایله رَمیدن بو کلمه ایله باغلی اولا. منظورینین دئدیگینه گؤره، زودیاک(فَلَکه باغلی) بورجلاریندان “قوچ (حَمَل، aries)” بورجو، بایرام آیینین بورجودور. اونا حاکیم اولان اولدوز، ساواش تانریسی تانینان مریخ (مارس، بایرام) دیر. بورجون علامتی ایسه، قوچ بوینوزودیر. بورجون عونصورو اود، رنگی ده قیرمیزی دیر. بایرام موبارک آی اولدوغونا گؤره، “موبارک قیرمیزی اولار” دئییمینین آنلامی یاخشی آلینا بیلینیر. کوراوغلو کیمی آذربایجان قهرمانلارینا “قوچ” لقبینین وئریلمهسی ده قوچون یئرینی آذربایجان فولکوروندا گؤرسهدیر.»
بایرام تکجه بیر ایلین دؤنمهسینی قوتلاماق شنلیگی دئییل، بلکه، آذربایجان ایله آذربایجانا تای سویوق بؤلگهلرده قیشین قاتیلیغیندان، یاناجاغین آزلیغیندان، داغلی-درهلی کولک توتان یوللارین اولدوغوندان اؤترو قیشی دردسیز بلاسیز آتلاتماغین شنلیگی دیر. قیشین قاتیلیغینی آزالتماغا، باشلانقیج گئجهسی اولان چیلله گئجهسینده ده، قیرمیزی رنگلی میوهلردن (قارپیز، نار…) یئیهردیلر. چیللهلرین بیتمهییایله بایرام آیینا آیاق قویولور. سویوغون نفسی نه قدر ده گوجلو اولسا، بایرام آیینا گیریشی ایله، قیشین نفسینین گوجسوزلنمهیی، چرشمبه گونلری توتولان شنلیکلر ایله اوزونه چکیلیردی. بیرسیرا اسگی اینانجلارا گؤره، کائینات دؤرد عونصوردن یارانیب؛ سو، اود، یئل، تورپاق. چرشمبهلر ده ائله بو دؤرد عونصورون آدییلا آدلانیب دیر. چرشمبهلره گؤره دانیشمادان، دؤرد عونصورا گؤره دانیشماغیمیز یئرلی نظره گلیر.
قدیم اینانجلارین بیر چوخوندا، سو ایله حایات باشلانیر. یئر گؤی سودان یارانیر. تانریچالارین بیری هر واخت سویا باغلی اولور. سومئر تمدونونده “آبسو” سو تانریچاسی دیر. یونان اوسطورهلرینده “پوزئیدون” دنیزلرین تانریسی، سولارین قوروجوسو دیر. روم اوسطورهلرینده “نئپتون” سو ایله دنیز تانریسی دیر.
سومئرلرده گونون تانریسی “اوتو” دیر. تورکجهده اوت/اود کومپلئکس کلمهدیر. اوت ایله اود آنلامی اوندان آلینیر. آذربایجاندا موقدس یئرلرین آدی، اوجاق دیر. آداملارین اوتوران یئری ایسه اوتاق دیر. آذربایجاندا یاشاییشین اودا نه قدر باغلی اولدوغو، بو کلمهلردن بللی اولور. یونان اوسطورهسینده پرومئتئی اود تانریسی دیر. روم اوسطورهسینده “وولکان” دیر. لاتین دیلیندن آلینمیش وولکان کلمهسی، تورکجهده اود پوسگورن داغا دئییلیر.
سومئر میفیک دوشونجهسینده، یئل تانریچاسی “ائنلیل”، تانریلارین أن گوجلوسو ساییلیر. یونان میفیک دوشونجهسینده زئفیروس(باتیدان لام أسن یئل)، بورئاس (قوزئیدن أسن کولکلی یئل) قاباغیندا دایانیر. تورکمنلرده “هایدارآتا”، قازاقلاردا ایسه “ژالانگاش آتا”، یئل تانریسی ساییلیر. قازاقلارین أسگی اینانجلارینا گؤره، یئل تانریسینین گئییمی یوخدور. اونا گؤره، ژالانگاش آتا (یالانگاچ آتا) سسلهییرلر. آذربایجاندا تورکمنلره تای اکینچیلر، خیرمان دؤین چاغ، سامانی بوغدا ایله آرپادان آییرماغا گؤره، هر ندن چوخ یئلین اسمهیینی ایستردیلر. یئل اسمهین گونلر اوزانسایدی، اکینچیلر ییغیشیب، “یئل بابا” چاغیراردیلار.
-یئلبابا گل آتینا آرپا آپار، سامان آپار.
-یئللی بابام/ یئل بابام/ تئللی بابام/ تئل بابام/ ائلیم گونوم باتدی، گل/ چرپلنگیم یاتدی، گل/ تکنهده قالدی آشیم/ یاندی دگیرمان داشیم/ یئللی بابام یئل بابام/ تئللی بابام تئل بابام.
-آ یئل بابا، یئل بابا/ تئز گل بابا، گل بابا/ سووور بیزیم خیرمانی/ آتینا وئر سامانی/ دن ییغیلیب داغ اولسون/ یئل بابامیز ساغ اولسون/ تاخیلیمیز یئرده قالدی/ یاخامیز ألده قالدی/ تئز گل بابا، گل بابا.
-کورسولرده یاتدیلار/ آرالاری قاتدیلار/ تورپاقلاری ساتدیلار/ آ یئل بابا، یئل بابا/ تک قالمیشام گل بابا/
-سنین کیمی أسدیلر/ جیغیرلاری کسدیلر/ سحره جن قان آخدی/ دئمهدیلر بسدیلر/ قانلار سئل اولدو، دولدو/ سئلیم گؤل اولدو، دولدو/ آ یئل بابا، یئل بابا/ تک قالمیشام گل بابا.
-قارا یئل أسدی یاهو/ صبریمی کسدی یاهو/ یئددی جاوانیم اوتدو/ قان ائتدین بسدی، یاهو
آذربایجاندا، نئچه جوره یئل واردیر.
آغ یئل؛ قورو یئل دیر، یایدا أسر، هر نهیی قورودار.
مئه یئل؛ سرین شئهلی یئلدی، یایدا أسیب هاوانی سرینلهدر.
وعده یئلی(بایرام یئلی)؛ بایراما اون یئددی گون قالان أسر. وعده یئلی؛ گوجلو، سوموکلره یئرییَن سازاقلی یئل دیر. کندلیلرین دئدیکلرینه گؤره؛ وعده یئل أسنده، حالال أتلیلر اوشومز، حارام أتلیلر اوشویرلر. اوستاد شهریار بایرام یئلینی بئله نظمه چکیر:
بایرام یئلی چاراداقلاری ییخاندا،/ نوروز گولو، قار چیچهگی چیخاندا،/ آغ بولوتلار کؤینکلرین سیخاندا،/
مندن ده بیر یاد ائیلهین ساغ اولسون،/ دردلریمیز قوی دیکَلسین داغ اولسون.
بایرامدا، آذربایجانین قاخ بؤلگهسینده، بیر اوووج تورپاغا کیچیک بوداق سانجیب، تورپاغی بوداق ایله بیرلیکده بیر أسکینین(کؤهنه پارچا) ایچینه قویوب، بوداغا اود ووروب، چؤله آتارکن بئله دئیرلر: “دردی-بلادان قورتاردیم”، “دردی-بلادان قورتار”. بو دبده اودا، آغاجا، بیر ده تورپاغا اینانجین، بیرلشمیش شکیلی، اؤزونو گؤستریر.
سو چرشمبه؛ بیرینجی چرشمبه دیر. یازین گلیشی ایله چایلارین آزاجیق بوز باغلادیغی یئرلردن سولار أرییب آخماغا باشلار. بو چرشمبه قیزلار بولاقلاردان سو گتیریب، ائولرین چئورهسینه چیلهییب، اوزلرینی سرین سولارلا یویورموشلار. سو چرشمبهسینه، “یالانچی چرشمبه” ایله “خبرچی چرشمبه” ده دئییلیرمیش، سویوق اوندان سونرا دا هردن گلیب، هر یئری یئنیدن بوزلادیرمیش. چیللهلر چوخ سویوق اولان زامانلار، “چیلله قاچدی” دا بو چرشمبهیه دئیرمیشلر.
اود چرشمبهسی ایکینجی چرشمبهیه آد وئریلیر. باهارا دوغرو، گونش یئری قیزدیریب ایسیتمهیه، تورپاغی بوغاز ائلهمهیه باشلاییر. ائولرده تونقاللار قالانیب، شاملار یاندیریلیب، خونچالار دوزلدیریلیر. اود چرشمبهسینه “کوله، و یا کول چرشمبهسی” ده دئییلر.
یئل چرشمبه، اوچونجو چرشمبه دیر. یئل، آزاجیق اویانمیش تورپاغی، یئنی چیخمیش یازا حسرت گوللری ترپهدیب، تومورجوقلانان آغاجلاری یئللهدیر.
تورپاق چرشمبه، آخیر چرشمبهنین آدی دیر. سویولا ایسلانان، گونشله قیزان، یئلله بوغازلانان تورپاق أکیلمهیه حاضیرلانار. بو گونده یئری کوتانلاییب، ایلک یاز أکینینی أکرلر. آنالار ” سمنی، ساخلا منی، ایلده گؤیردهرم سنی” شعری ایله بوغدا ایسلاداردیلار.
چرشمبهلری یانسیدان بایاتیلاردان اؤرنکلر آشاغیدا گلیر:
-چرشمبه ایل آخیری، / جیققالار تئل آخیری،/ دیلک توتدوغون اوغلان،/ بیل سنین آخیری.
-چرشمبه چای ایچینده،/ اوخ آتدیم یای ایچینده./ تانری مورادین وئرسین،/ بو گلن آی ایچینده.
یاشام طرزی دَییشدیکجه، دؤرد چرشمبهده اولان دبلرین هامیسینی آخیر چرشمبهیه داشینیب دیر.
گئنللیکده آذربایجان هر یئرینده، آخیر چرشمبهده قیزلارا، آتا ائویندن حاضیرلانمیش خونچالاردا پای گؤندریلر. آداخلی قیزلارا ایسه، قایناتا ائویندن خونچالار گئدر. خونچالار قیرمیزی بویالارا بزهنر. چرشمبه گونو، قیزلار تمیزلیک ائلهییب، اوغلانلار دا قیزلار ایله خانیملارا آینا-داراق آلماغا گئدرلر. آنالار، عزیز گئجهنین شامی ایله، شاللارا باغلاناجاقلاری حاضیرلایارلار. بایراما حاضیرلیق دبلرینی اوستاد شهریار بئله تصویره چکیر:
بایرام اولوب، قیزیل پالچیق أزرلر،/ ناخیش ووروب اوتاقلاری بَزرلر، طاقچالارا دوزمهلری دوزرلر،/ قیز-گلین فیندیقچاسی حناسی،/ هوسلهنر آناسی قایناناسی.
آخیر چرشمبهده اوددان آتیلاندا، بئله دئییلر:
-قادا-بالام باش آغریم، دیش آغریم، گؤز آغریم، بوغاز آغریم، هامیسی بوردا قالسین.
-آغیرلیغیم-اوغورلوغوم تؤکول قال بوردا.
-آغریم، اوغروم تؤکولسون،/ اودا دوشوب کول اولسون./ یانسین، آلوو ساچیلسین،/ منیم بختیم آچیلسین.
چرشمبه گونو ایله گئجهسی آذربایجانین بعضی یئرلرینده اؤزل دبلر اولور.
-خویدا شال ساللایان بیر قیزین ائلچیسی اولسایدی، قیرمیزی شال ساللایاردی. قیزیم عائیلهسی باشا دوشردیلر. اوغلانی بهیهنسهیدیلر، شالا یومورتا، شیرنی باغلایاردیلار. اوغلانا قیزی وئرمک ایستهمهینده، دئیردیلر: “آللاه آیری یئرده مورادین وئرسین”. بونا گؤره قیز-اوغلان آراسیندا بئله بیر بسلهشمه اولاردی:
قیز دئیردی: آی باجادان یوللاما،/ دستمالیوی ساللاما/ منی سنه وئرمزلر،/ آلما آلیب یوللاما.
اوغلان دئیردی: شالیم قارا بویاندی،/ اوجو یئره دایاندی،/ غصهلییم غملییم،/ چرخی فلک دایاندی.
چوخ زامانلار بونون ترسینه اولوردو. قیز سئوگیلیسینه آلما باغلاییب دئیردی: چک دستمالین سئومیشم،/ دستمالا آلما قویموشام.
چرشمبه سحر چاغی، قیزلار، “گوللو بولاق” گؤزهسینه گئدیب، دؤرد یول سودان آتلاناردیلار. اؤز یانلاریندا آینا-قئیچی آپاریب، سودان آتیلمامیش آینایا باخیب، تئللرینین اوجون کسردیلر.
-میانانین کولهبوز ماحالیندا ائوین چئورهسینی أرسین ایله جیزاردیلار. بو ایش، ائوی قوروماق آنلامینا گلیردی. سونرا داما چیخیب، دامین گونئی قیرناسینا داش دوزردیلر. ایلک، لاپ بؤیوک داشی ائوین قاراچوخاسی آدینا قویاردیلار. قاراچوخا داشیندان سونرا، عائیلهنین آتا، آنا، اوشاقلار-بؤیوکدن کیچیگه-، ائوده ایشلهینلرین داشینی قویاردیلار. اوندان سونرا آتلار ایله اینکلرین داشینی دوزردیلر. بو داشلار دوغودان باتییا دوزولدویونه گؤره، قاراچوخا داشینین اوزو گونچیخانا باخاردی. داشلری دوزندن سونرا، حَیَطده تونقال قالاردیلار. اودون اوستوندن آتیلاندان سونرا، سوپورگهنی اودا توتاردیلار، آلیشیندان سونرا، اونو توولویوب دوواردان ائشیگه آتاردیلار. او گئجهنین صاباحی بولاق باشینا گئدیب، سویو قئیچیلهیردیلر.
-خودآفرین بؤلگهسینده، چرشمبه گونو آخشامچاغی هر کس اؤز قاپیسیندا اود قالاردی. قونشولارین بیری ائوده اولماسایدی، اونون قاپیسیندا اود قالاماق یان قونشولارین بوینونا دوشردی. بوتون ائولرده پیلاو پیشردی. قوهوم-قونشو ظارافات اوچون پیلاو پیشن اوجاغا دامین باجاسیندان سو تؤکردیلر. بیری ائوین قیزینا ائلچی دوشسهیدی، ائوین باجاسیندان شالی ساللاردی، ائوین آناسی شالا هر نه باغلاسا شال ساللایان قبول ائلهمزدی. اونلارین آراسیندا بئله بیر دانیشیق دا گئچردی:
بالا یومورتا باغلادیم/ ایستهمیرم/ پول باغلادیم/ ایستهمیرم/ یاخشی، قیزی باغلادیم چک آپار.
– “ائواوغلو”دا، سحر شافاق آتاندا، قبیرستانلیغا گئدیب، داش قوچون آلتیندان کئچردیلر.
-آخیر چرشمبهده یئتیشگین قیزلار بیر اوتاغا ییغیشیب، دیلک تاسی قوراردیلار. اورتالیغا درین بیر میس قاب قویوب، سونرا هر قیز اؤز اوزویون او قابا آتاردی، بیر بالاجا اوغلان اوشاغیندان ایستردیلر، قیزلار هر بایاتی اوخویاندان سونرا تاسین ایچیندهکی اوزوکلردن بیرینی چیخاریب گتیرسین. او بایاتینین مضمونونا گؤره، اورکلرین آرزیسینا چاتماق ایستردیلر.
-خالخال، خودآفرین بؤلگهلرینده نیته گئتمک دبی واردیر. هر کس اورهیینده بیر سؤز توتوب، قونشو ائولرین بیرینین قاپیسیندا، باجاسیندا دوروب قولاق آسارلار. آدلاری گئتسه، یا توتدوغو نیته گؤره او ائوده بیر سؤز دانیشیلسا، اؤز نیتلرین یوروملایارلار.
بایراما قاباق دبلردن بیری، تکمچیلرین ائولره گلیب، اوخوماقلاری، تکه پایی آلماقلاری ایدی. أسگی اینانجلارا گؤره، تکه، حایات، برکت، بوللوق نیشانهسی اولوب دیر. هَمن اینانجا گؤره، تکه، هر هانسی قاپیدان گیرسه اؤزو ایله خئیر، برکت، شادلیق گتیرر. تکهچی نغمهلری، بایرام قاباغیندا اوخونوردو. بایراما بئش-اون قالان، آغاجدان تکه دوزلدیب، بزهردیلر. تکهچی قاپیلاردا دایانیب ماهنی اوخویوب، تکهیه پای ایستردی. اوخونان ماهنیلاردان ایکیسی بئله ایدی:
تَکم-تَکم آتلاما،/ قول-قیچینی قاتلاما،/ صاباح یای-یاز اولاندا،/ گئدیب چؤلده اوتلاما.
تکهمه بیر پای گتیر،/ توکلرینی سای گتیر./ تکهمی تئز یولا سال،/ اؤزونه بیر تای گتیر.
تکهم، آی آختا تکهم،/ بوینوندا نوختا تکهم،/ توکلری بیز-بیز دوروب،/ گؤروبدور شاختا تکهم.
چرشمبهدن سونرا بایرام سوفراسینی حاضیرلاماق، خانیملارین بیرینجی ایشلری اولارمیش. بایرام سوفراسینا برکتلردن یئددیسینی دوزرلر.
۱-معنوی گؤی برکتی: برکت سوفراسیندا، قوران معنوی گؤی برکتین نیشانهسی دیر. ایشیق(شام) ایله آینا دا کئچمیشدهکی اینانجلاردان قالیب، برکت سوفراسینا قویولورلار.
اینسان هر نهیی چؤزه بیلسه ده، بیر شئیی هئچ زامان چؤزه بیلمهیهجک. او دا وارلیغین گوج قایناغی ساییلان وارلیق دیر. گون، آی، اولدوزلار، سئل، یئل، وولقان، زلزله کئچمیش زامانلارین گیزلی وارلیقلاری ساییلیرمیشلار. گیزلی وارلیقلار، زامان-زامان قوتساللیق تاپیبلار. تانری یئرینه اوتوروبلار. تانریلار سرگیسی تاریخده قورولوب. یئرده یاشایان اینسان، آللاهلاری گؤیده آختاریب. ساولار گؤیدن گلیبلر. اینسانین دوشونجهسی گلیشدیکده تانری سایدیغی گیزلی وارلیقلارین، گیزلرینه أل تاپیب دیر. یاواش-یاواش نئچه آللاهلیقدان، ایکی آللاهلیغا، سونرا ایسه تک آللاهلیغا چاتیب دیر.
تک آللاهلیغا چاتاندان سونرا، اینسان دونیانی تانیماغا چالیشیب. دونیانی تانیماق، سون یوز ایللرده چوخ سورعتله داوام تاپیب، بشر ده الده ائتدیکلرینه گووهنیب، هر نهیی چؤزمهیینه اینانیبدی. آنجاق بشرین تاپینتیلاری هاراجان ایرهلیلهدییینه باخمایاراق، اؤلمزلییه چاتا بیلمهییبدی. اینسانلار، “گئجه، گوندوز، ایشیق، قارانلیق، آی، گون، اولدوز، یاغیش، قاری”، معنوی گؤی برکتی بیلیبلر. آللاهی آختاردیقدا أللر گؤیه قالدیریلیر. بو برکت، برکتلرین برکتی ساییلیر. اینسانلارین اینانجلارینا باغلی اولاراق، فرقلی سیمگهلری سوفرالارا قویولور.
۲-سو برکتی: برکتلرین سوفراسینا سودان، “سو” ایله “بالیق” قویولور.
سویون برکت اولدوغونو، فیکیرلشمهدن هر کس دئیه بیلر. دونیانین وارلیغی سویا باغلی دیر. دونیادا جانلی اولان هر بیر نهده سو اولمالیدیر. یئر اوزونون ده، چوخ حیصهسینی سو توتور. اینسان بدنینین اوچدن ایکیسی سو دیر. هر یئرده سو وار، یاشاییش وار. اونا گؤره ده سویون دهیر ایله ایلگیلی دونیانین بوتون مدنیتلرینده آتالار سؤزو واردیر.
هر کسه سو آتیلسایدی بئله دئیهردیلر: “سو آیدینلیق دیر”. قدیم ائولرده باجا اولاردی، باجادان سو تؤکنه، “آللاه مورادینیزی وئرسین” دئیردیلر. هر نهیی تمیزلمک اوچون سو ایشلنمهلیدیر. باشقا آریندیرانلارلا آریندیرسالار بئله، یئنه ده، سو ایله تمیزلهمهلیدیرلر. اوزاق یولا چیخانین دالیسیجا، هله ده سو سپیلیر. آذربایجانین بعضی بؤلگهلرینده آخیر چرشمبه سویو کسرلر.
سویون دَیری تاریخده اولان خالقلارین آراسیندا، اونا بیر تانری اولدوغو قدر وار ایدی. سومئرلرده سو تانریسی “آبسو” ایدی. “آب” فارسلاردا، “سو” تورکلرده سو آدی اولاراق ایشلهنیلیر.
۳-تورپاق برکتی: قووورقا، بوغدا، چؤرک، تورپاق( اوچونون ده رنگی تورپاغا چالیر)، تورپاق برکتی اولاراق سوفرالارا قویولا بیلر.
آداملارا هر نه تورپاقدان یئتیشیر. تورپاق اولماسایدی، آداملار نئجه کئچینه بیلردیرلرمی! بیلمیرم. تورپاق تکجه بیتدیرن دئییل، تورپاق بیتیشن یئر دیر ده. دونیادا هر نهیین سونو تورپاقدا بیتیر. تورپاقدا یئتیشنلر، دولانیب سونوندا تورپاغا وئریلمهلیدیرلر. تورپاق توربتلری اولور. تورپاغا باغلانماق، تورپاغین آشیری سئویلدییی قدر گوجلو اولوب. بو سئوگیده تورپاقدان سونرا هئچ نه گؤرولمویوب.
تورپاق برکتلرین بوتونلویو اولماسا دا، برکتلرین بیرلهشن یئری دیر. برکت گؤرولمهسه اینسانی آیاقدان سالار. تورپاق برکتلرین یاتاغی دیر. تورپاغی منیمسهیه بیلنلردن بیرینی(هئچ اولماسا) بایرام سوفراسینا یئرلشدیرمکله تورپاغین دَیرلی اولدوغونو وورغولاییر.
تورپاغین برکت اولدوغونا گؤره آذربایجاندا، بیر چوخلو بایاتی دئییلیبدیر. آشاغیدا گلن بایاتیلار، تورپاغین برکت اولدوغونو گؤستریر
-یاز گئجیکسه، نه سؤزوم،/ یولونا باخار گؤزوم./ أکینه چیخدیغین گون،/ قوربان کسرم اؤزوم.
-بوز تورپاق، قارا تورپاق،/ ائیله بیر چارا تورپاق،/ محصولومو بول ائیله،/ چیخاق باهارا تورپاق.
-أکنده قوربان اولارام،/ سَپَنده قوربان اولارام،/ تورپاق برکتلی دیر،/ بیچنده قوربان اولارام.
-دؤز قیشین یازی گلسین،/ بو ائلین واری گلسین،/ تورپاغا دن آتمیشام،/ گؤزلرم باری گلسین.
۴-آغاج برکتی: مئیوهلرده؛ آلما، ایده قیرمیزی اولوب، آذربایجاندا چوخ تاپیلدیقلارینا گؤره سوفرایا قویولور.
آغاج دوغوجو اولدوقلا، آغالیغی گؤتوروب. آغاجلار یئر ایله گؤی آراسیندا ایلگی قورانلار دیرلار. یئرله گؤیون ایلگیسیندن آغاجلار بارلانیرلار. تورپاق ایله سویو یئردن، نفسی گؤیدن آلیرلار.
آغاجلار ترسه نفس چکیرلر. دونیانین پاسلانمیش نفسلرینین پاسلارین آلیرلار. پاسلاریندان بارلانیرلار.
آغاجا تاپینماق کئچمیشلردن وار ایدی. آغاجین یاشی دا، قوروسو دا، ایلک گوندن بشرین ایشینه گلیب. آغاجین برکت اولدوغونو، دونیادا هر کس بیلیر. خیریستییانلار آغاجین اؤزونو بایراملاریندا بزهسهلر، بیزلر آغاجدان اولانلارلا سوفرالاریمیزی بزهییریک. آغاج برکتینین قیرمیزیلارینی سئچیب سوفرامیزا قویوروق. خودآفرین بؤلگهسینده یاشایانلارا، سؤیود آغاجی آرزی-ایستک سیمگهسی دیر. سؤیود آغاجینا توتولان نیتین قبول اولونماغینا اینانیلیر. اونا گؤره سؤیود آغاجین قوجاقلاییب آللاهدان بیر شئی ایسترلر.
۵-حئیوان برکتی: سوغان قابیغینین سویوندا قیرمیزی بویانمیش یومورتا، حئیوان برکتینین نیمادی اولاراق سوفرایا قویولور.
بیر جانلینین یاشاییشینی ساغلایان هر نه، بیر جانلی اوچون برکت ساییلمالیدیر. اینسان دیری قالماق اوچون دونیانی اؤز سولطهسینه چکیب، ألی چاتان هر نهدن فایدالانیب، گئتدیکجه، دونیانین نئجه قوللانماغینا بیر زادلار آرتیریبدی. اینسانین باشاریسی، اؤز قوللاندیقلارینی باشقا نسیللره چاتدیرماقدا دیر.
اینسان آجلیغینی گؤیرهنتیلرله دویورور. گوجونو ایسه حئیوانلاردان آلیر. سوت-قاتیقدان توتوب، أتله یومورتایا قدر، اینسانا گرهکن گوج ایله ساغلاملیغی وئریر. حئیوانلاردان قویونون برکت اولدوغونو گؤسترن ایکی بایاتی آشاغیدا گلیر.
– آغ قویون، آغا بنزهر،/ یئرییهر یایا بنزهر،/ هاردا قویونسوز یئر وار،/ قوروموش چایا بنزهر
-قویون دئیر کور منم،/ هر قاپیدان گیر منم،/ گیردیگیم قاپیلاری،/ برکتسیز گؤرمنم.
۶-گؤیرمه برکتی: بوغدا، آرپا، مرجییه تای تاخیللاردان، بالا قابلاردا بئجردیب، دؤورهسینه قیرمیزی قاتما باغلاییب، گؤیرهنتیلرین برکتی اولاراق سوفرایا قویارلار.
یاشاییش گؤیرمهیه باغلی دیر. گؤیرنتی آدلانانلار، اینسانین یاشاییشیندا اولان گوندم گرکلیکلرینی اؤدهییرلر. گوندمده یئییلن بوتون قیدالاردا بیتگیلر واردیر. تکجه اینسانین یوخ، بلکه بیر چوخ حئیوانین دا، قارینی گؤیرنتیلرله دویور. گؤیرنتی اولانا قدر آجلیق قانات آچانمیر، گؤیرنتی اولمادیقدا قاناتلانیر.
گؤیرنتی، برکت اولاراق اینسانین هر گونکی سوفراسیندا واردیر. ایل سوفراسیندا دا یئددی برکتدن بیری اولاراق، اولمالیدیر. بئجردیلمیش گؤیلر برکت سیمگهسی اولاراق ایلک ائوده بسلهنیب، جوجریب، آیاق توتدوقدا چؤل بایرامینا دک ساخلانیلیب، چؤل بایرامیندا چؤله آتیلار. بوغدا، آرپا پاییزدا یئره سپیلیر، قیشدا یئرین آلتیندا بارلانیر، بایرامدا گؤیهریر.
۷-آل-وئر برکتی: سیککه(دمیر سیککه) ا آلیش-وئریشین سیمگهسی اولاراق برکت سوفراسینا قویولور.
کؤهوللرده یاشایان اینسانلارین سایلاری آرتدیقدا، اونلارین آراسیندا، ایشلری بؤلمک گرکلییی اورتایا گلیر. اینسانلار ایلک گرکلیکلرینی اؤدهیندن سونرا، توپلومکیمی یاشاماغا، توپلوم ایچینده ایلگیلری یاراتمالیدیر. ایلگیلر ایکی طرفلی اولدوغونا گؤره، بو آرادا بیر شئیلر آلینیب، وئریلیردی. آلیش-وئریش قارشیلیقلی اولمادان، ایلگی طرفلری راضیلاشانمازدیلار. اینسانلار یاشادیقلاری سورجده آلیش-وئریشین دهیهرینه چاتیبلار. ایلک آلیش-وئریش یئمک اولوبدیر. اووچولار، اوولادیقلاری اوولاری، قارشیلیقلی پایلارلا دهییشیرمیشلر. پایا، پای وئرهرمیشلر. وئریلن پایلارین دهیهری بیر اولوب-اولمادیغینا باخمایاراق، ایکی طرفده راضی قالارمیش. توپلوملارین ایچینده، یاشام سوردوکجه، اؤلچولر یارانیبلار. هر بیر نهیی دهیرلندیرمهیه، اورتاق اؤلچو گرََکیب، بو اؤلچو، زامان سورهسینده پول اولوب دیر. زامان گلیب، آلیش-وئریش اولمادان، یاشاماق ایمکانسیز دئمهسک ده چوخ آغیر اولان واختا یئتیشیب دیر. آلیش-وئریشی دهیهرلندیریب، بیر برکت اولاراق، آللاهوئرن باشقا برکتلرله بیرلیکده، بایرام سوفراسینا قویولوبدو.
یوخاریدا گلن، برکتلردن سونرا، قوناقلاری قوناقلاماق اوچون، سوفرایا میلاخ، حالوا، دولما کیمی یئمهلیلری دوزرمیشلر. ایندی، سوفرالارین چوخو ییغیشیلیب، یئمهلیلر مئیوه، آجیل، شیرنییه چئوریلیب دیر.
بایراما گیرمهدن، دونیالارینی دَییشنلری ده یاد ائلهمک بیر گؤرهو دیر. ایلین هر آخیر جوماآخشامیسی دونیالارینی دَییشنلری خاطیرلاماق اوچون قبیر اوستونه گئدیلیب، فاتیحه اوخونور، یادلاری خاطیرلانیر.
بایرامین ایلک گونو، دردلرینه اورتاق اولسونلار دئیه، قارابایراملاری اولان ائولرین گؤروشونه گئدیلیر. بؤیوکلرین گؤروشوندن سونرا، بایرام شنلیگی باشلار. خویون وار کندینده ایل تحویل اولان گونو بیر-بیرلرینه سو سپرلر. بایرام گونلری، گنج اوغلانلار، ائشیگه چیخیب، یومورتا دویوشدوروب، قئییش قویدو کیمی اویونلاردان اوینایاردیلار. قیزلار ایسه، یارپیز دَرمک اوچون، بولاق باشینا گئدیب، داغ پئنجر ی ییغیب، آش پیشیرردیلر.
تئهران، ۱۳۹۳-جی گونش ایلی- آخیر چرشمبه
قایناقلار:
۱-لغاتالتورک دیوانی،
۲-حئیدربابا مجموعهسی، اوستاد شهریار
۳-تورک بایاتیلاری، ناصر احمدی، تکدرخت یایین ائوی، ۱۳۸۸-جی گونش ایلی
۴-دیلماج درگیسی، ۳۴-جی سایی، دیل- آیین دوشونجه، ناصیر منظوری
۵-۴ بای، ۴ فصل، ناصر منظوری، ۱۳۹۳ تئهران
۶-ترانههای کار در آذربایجان، حمید سفیدگر شهانقی، طرح آینده، چاپ اول، ۱۳۸۸
۷-کؤکلو حیاتیمیز، ظفرخواه علی، هادی یایین ائوی، ۱۳۹۰ یاز
۸-بایرام و بایراملیق، بایرام دوشونجهلری، میرعلی سئیدوف، کؤچورن یالچین توکای، یاشماق یایین ائوی، ۱۳۹۳-تئهران
۹- مجموعه مقالات در باب تاریخ و فرهنگ خوی، مراسم نوروز در تاریخ معاصر خوی، شهریار حسنزاده
۱۰-ائلبیلیمی، ۵۲-جی سایی، خودآفرین بؤلگهسینده بایرام اینانجلاری، محمد علیپور مقدم


text:
آغسو رایونو
آغسو رایونو — آذربایجان جومهوریتینده اینضیباطی-اراضی واحیدی.
تاریخیدَییشدیر
آغسو رایونو ۸ اوْکتوبر ۱۹۴۳ (میلادی)-جو ایلده تشکیل ائدیلمیش، ۴ ژانویه ۱۹۶۳ (میلادی)-جو ایلده لغو ائدیلیب کوردمیر رایونونا بیرلشدیریلمیش، ۶ ژانویه ۱۹۶۵ (میلادی)-جی ایلده آیریلاراق یئنیدن موستقیل رایون اوْلموشدور.
اهالیسیدَییشدیر
تخمیناً ۷۷ مین نفردن عبارت اوْلان رایون اهالیسینین عۆمومی سایینین ۴۹،۱%-نی کیشیلر، ۵۰،۹%-نی قادینلار تشکیل ائدیر. اهالینین ۹۹%-ی آذربایجان تورکلریدان، ۱%-ی لزگیلردن، تورکلردن عبارتدیر. اهالینین ۲۸.۹ %-ی شهرده، ۷۱.۱ %-ی کند یئرلرینده یاشاییر.
اهالیسینه گؤره ان بؤیوک یاشاییش منطقهلری آغسو شهری، گگهلی، کند اوبا و عرب اوشاغی کندلریدیر.
رایوندا ۲.۰۶۸ نفر قاچقین و مجبوری کؤچکون مسکونلاشمیشدیر. بۇنلار ائرمنیستاندان، اؤزبکیستاندان و ائرمنیستان طرفیندن آذربایجانین ایشغال اوْلونموش رایونلاریندان گلن اهالیدیر.
آذربایجان رایونلاریدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده آغسو رایونو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قیرغیز- تأجیک سِرحِدینده ینه چاقنیشیق بوُلدی
قیرغیزیستان ینگ میللی حوُوپسوزلیق دؤولت کمیته سی سرحتده چاقنیشیق چیقاندیغینی تاصصیقلادی
قیرغیز جمهوریتی بیلن تأجیگیستان ینگ سرحدینده بوُلان تأزه دارتغینلیقدا 11 سرحِت قوُراغچیسی یارالاندی.
قیرغیزیستان ینگ میللی حوُوپسوزلیق دؤولت کمیته سی سرحتده چاقنیشیق چیقاندیغینی تاصصیقلادی.
بیاناتدا، تأجیک تاراپی نینگ قیرغیزیستان ینگ سرحتدأکی قولوندو، ماقصات و یانی- یر اوُبالارینا اوُد آچاندیغی حابار بریلدی.
قیرغیزیستان ینگ داشاری ایشلر وزیری یگن بک قولوبایف تأجیک ایشدشی سراج الدین محرالدین بیلن مسئله باراسیندا دوشوشیق گچیردی.
ایکی وزیر سرحتدأکی دارتغینلیغینگ سیاسی و دیپلماتیک یوُللار بیلن چؤزگۆده قوُشوریلمالیدیغینا ینه بیر گِزه ک اۆنس چکدیلر.
موندان اوُزال بوُلان چاقنیشیقدا بیری عسگر بوُلماق بیلن ایکی قیرغیز یارالانیپدی.
دِگیشلی حابارلار
اؤزبگیستان بیلن تۆرکمنیستان ینگ یوُلباشچیلاری تلفن آرقالی دوشوشیق گچیردی
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری آذربایجان جمهوریتینده
تۆرکیأنینگ ساغلیغی قوُراییش وزیری فخرالدین قوُجا آذربایجان ینگ یوُلباشچیسی تاراپیندان قابول ادیلدی
أردوُغان بیلن میرضیایف دوشوشیق گچیردی
دوشوشیق سمرقندینگ کنگره مرکزینده مطبوغاتا یاپیق یاغدایدا گچیریلدی


text:
کونسادول ساپورو فوتبال کولوبو
کونسادول ساپورو فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Hokkaido Consadole Sapporo) بیر فوتبال کولوبودور. J1 League دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۴۱٬۴۸۴ نفرلیک ساپورو دوم ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ 2013 業務報告書 (Japanese) (February 1, 2014). آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2014-09-01. یوْخلانیلیبJanuary 23, 2015.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Hokkaido Consadole Sapporo»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کونسادول ساپورو فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
داها آرخایینلیق اوچون، اللی مئتیر!
مرتضی مجدفر
او یوخودان اویانارکن، هامی یاتمیشدی. ائله گئجهدن، ساعاتین زنگینی آلتی یاریما قورموشدو، آنجاق هله ساعاتین زنگینین چالینماسینا ایکی ساعاتدان آرتیق قالارکن، یوخودان اویانمیشدی. پاییزگئجهسینین سحره چاتمیش آیاز شاختاسی ایله قارانلیق، اونو چوخ اینجیدیردی، آنجاق وسیلهلرین گؤتوروب، یولا دوشدو. وسیلهلر دئدیکده ایسه، بیر بالاجا چکیج ایله بؤیوک تیکینتیلیکلرده ایشلهدیلن بیر مئتیر پارچاسیندان عیبارت ایدیلر.
ایکی اوچ گئجه قاباقدان، نه ایش گؤره بیلهجهیینی، نئچه دؤنه، اؤزو ایله آراشدیرمیشدی. دونن سحر، سون دفعه اولاراق، بیر داها قرارلارینی، اؤز فیکرینده ایضاحلادی و بو آغیر ایشه حاضیرلانماسینی سونا چاتدیردی. اؤزو ایله چکیج ده گتیرمهسئیدی، اولا بیلردی، آنجاق داها آرخایینلیق اوچون، چکیج آپارماسین صلاحلی بیلدی.
کیچیک ائویندن اوزاقلاشدی. قادینی ایله ایکی کیچیک یاشلی اوشاغی، ائودن چیخماغینی بیلمهدیلر، یوخسا تعجبلَنردیلر. او، هر گون سحر، ساعات یئددیده، ائودن چیخاردی. او ساعاتدا، بیر کیمسهنین یوخودان اویانماماسینا امین ایدی. قورخو بوتون ووجودونو بوروموشدو، آنجاق دوشوندویو بو ایدی:«نهایت بیر ساعاتا کیمی، ایشیمی گؤروب، قاییدیب، یئریمده یاتارام. سونرا هر گونکو کیمی ساعات آلتی یاریمدا یوخودان اویانیب، ساعات یئددیده ائودن چیخارام ائشییه. بئلهلیکله آرواد اوشاغیم، هله هاوا ایشیقلانمامیشدان هارادا اولماغیمی بیلمزلر!»
چوخ بیر آز یول گئتدیکدن سونرا، ایستی جانینا دولدو. ایرهلیلشدیکجه، قورخوسو دا تؤکولوردو. ایستهدییی یئرین یاخینلیغینا آرتیق بیر نئچه آددیم قالمامیشدی. آددیملارین گوج ایله گؤتوروردو:«نهایت بو دا بیر جور چؤرهک چیخارتماقدی دا. قورخوم، ایسترئسیم وار کی وار. یا گرک قورخوب گئرییه چکیلم، یوخسا بیر ایش گؤرمهلییم!»
نظرده توتدوغو بؤیوک بینا، اوزاقدان گؤرونوردو. ساعات تخمینن دؤرد اولموشدو. دئمک اولار کوچهنین اوچ، یوخسا دؤرد لامپیندان باشقا، آیری یئرین لامپی ایشیق ساچمیردی. بو اونا داها اورهکدیرهک وئریردی.
دونن فیکرینی، گیزلینجهسینه یولداشی ایله پایلاشارکن، یولداشی دئمیشدی: «ایکی، یوخسا اوچ آی اؤنجهدن، کوچهنین آداملاری پول ییغیب، قوروقچو توتموشدولار. بو قوروقچو، بؤیوک بینانین اؤنونده قوروقچولوق وئریرمیش، آنجاق خزل آیینین بیریندن، آیلیغین اؤدهمک مومکون اولمادیغینا گؤره، قوروقچونون عوذرون ایستهمیشدیلر و بؤیوک بینانین باشچیسی دئمیشدی: بو ایلدن بودجهمیز یوخدو!»
دونن دوستوندان بو خبری ائشیدرکن، جیسارتی آرتمیشدی. سؤزون کسهسی: «بؤیوک بینانین قوروقچوسو اولماسا، آرخایین اولارام!»
ایکی، یوخسا اوچ گئجه اؤنجهدن، نه ایش گؤرهجهیینه، ائلهجه ده اینامی یوخ ایدی، آنجاق خبری کامیل صورتده تلویزیوندان ائشیدرکن، اؤزونه اورهک وئریردی: «من اوغورلو اولاجاغیما امینم!»
بؤیوک بینانین اؤنونه یئتیشدی. بؤیوک بینا ایله اونون گؤزل و گئنیش حیهطیندن و اوندا اولان اوزون آغاجلاردان هئچ سسسمیر گلمیردی. تکجه حیهطده کی اوزون تبریز آغاجینین یارپاقلاری بیربیرینه دَیَرکن، سسسیزلیک پوزولوردو. ایندییه کیمی، بو بینانی بو قدَهر عجیب و سیرلی گؤرمهمیشدی. حتی ایکی ایل اورادا ایشلهدیکدن سونرا، بؤیوک بینانی ترک ائتمک مجبوریتینده قالدیغی گونلرده، اورادا، عجیبه بیر شئی نظرینه گلمهمیشدی:«کاش کی قالا بیلئیدیم بورادا!»
اویان بویانا باخدی، پارچا مئتیرین، چانتاسیندان ائشییه چیخاردیب، محض بؤیوک بینانین اؤنونده، اونو غلافیندان چیخارتدی. مئتیری یئره قویوب، هئچ یاردیمچیسی اولمادیغینا گؤره، مئتیر، بؤیوک بینانین اؤنوندن ترپشمهسین دئیه، هندهوَردَن، نئچه داش پارچاسی گؤتوروب، مئتیرین اوستونه قویدو. سونرا مئتیرین آردینی چکیب، قابیندان چیخارتدی و مئتیر اَلینده اولارکن، یولون آردینی توتوب، کوچهنین سونونا کیمی گئتدی. بورادا مئتیری یئره آتیب، یئنیدن باشقا داشلاری مئتیرین بو بؤلومونه قویدو. تام آرخایین اولدوغو و سهو ائتمهدیینه راضیلاشماسی اوچون، آستاآستا قاچاراق، یئنیدن اؤزونو بؤیوک بینانین اؤنونه چاتدیردی: پارچا مئتیر، بؤیوک بینانین اصلی قاپیسینین اؤنونده، ائله محض باشلانیش نقطهسینده گؤزه دییردی. دئمک اولار مئتیرین توشوندان، کوچهنین سونوناجان قاچمیشدی، مئتیر یئریندن ترپنمهمیشدی و بو البته کی خوش بیر دوروم ایدی.
مئتیر، کوچهنین سونوندا ۵۷ نومرهسین یا همان ۵۷ مئتیری گؤستریردی. بیر داها بورادان ۴۳ مئتیر یوخ، اَن آزی گرک ۴۴ مئتیر اوزاقلاشایدی. بو تام تیلویزیون یایدیغی خبر ایدی. داها آرخایینلیق اوچون، قازئتلرده ده بو خبری سینامیشدی. ایندی گرک کوچهنین باشیندان ۴۳ مئتیر، یوخسا ۴۴ مئتیر اوزاقلاشایدی:« بورا محض ایستهدیییم یئردی!»
یئنیدن بو ایشی تیکرار ائتدی. بو دؤنه، داها سورعتله ایشی یئرینه یئتیردی. مئتیرین باشلانیشینی بؤیوک بینا یئرلَشَن کوچهدن ائشییه قویدو. داشلارین بیرین اوستونه قویوب، دوردوغو یئردن، دایانمادان، ۴۴ نومرهسینهجن، مئتیرین آردینی یئرده سورودو و داها آرخایینلیق اوچون ۵۰ نومرهسینه قدهَر یا همان ۵۰ مئتیره کیمی گئتدی. پارچا مئتیر، اسکی تیکینتیلیکلرده ایشلهدیلن مئتیرلردن ایدی و ۶۰ نومرهسینهجن اؤلچوردو، آنجاق اونون اوچون ۵۰ نومرهسینه کیمی یئتردی: ۵۰ مئتیر یا بؤیوک بینانین ۱۰۷ مئتیرلییی، محض بیر دیرهیین قارشیسیندا یئرلهشیردی:«بورانی اونوتماق مومکونسوز دور، آنجاق ریسک ائتمک ده، ائلهجه یاخشی دئییل!»
ییغیلان پارچا مئتیری، اَل چانتاسیندا یئرلشدیردی. چکیجی چیخارتدی و بیر آز سونرا سحر چاغی، بؤیوک بینانین ۱۰۷ مئتیرلییین تاپماق چتین اولماسین دئیه، دیرهیه ایکی، یوخسا اوچ ضربه ایله ایز سالدی. نه زامان ۱۰۷ مئتیرلیک تانیندی، بللی دیر یئددی مئتیر آرخاسی دا ۱۰۰ مئتیرلیک دیر:«بو یانی موشکولون حلّ اولونماسی!»
صوبح ساعات بئش حدودلاریندا کیچیک ائوینه قاییتدی. سسسیز، سمیرسیز آچاری سالیب، حیهطه گیردی. وسیلهلری، بیر کونج ده گیزلهدیب، کاپشئنین چیخاردیب، اوتاقا گیردی. قادینی اویانمیشدی، آنجاق قارانلیقدا اونون ائشیک پالتاریندا اولدوغونو دویا بیلمیردی.
قادین دئدی:«نه دن یول یئریییرسن؟»
جاوابین دا ائشیتدی:«هئچ بیر شئی، تزه چؤرهک آلماق ایستهییرم!»
قادین دئدی:«چوخ یاخشی، اَللرین وار اولسون!»
کیشی ایسه یئنیدن کاپشئنین گئییب، ائودن چیخماق مجبوریتینده قالدی. آنجاق بو دؤنه قاپینی داها کیپ وگوجلو اؤرتوب، سس سالدی:«داها نه دن قورخمالییام؟!»
قاییتماغی اوزون زامان چکدی. ایلک نفر ایدی چؤرهک آلدی. او چؤرهکچیخانانین قارشیسیندا دایانارکن، کیمسه اورادا یوخ ایدی، آنجاق کئچدیکجه آرخاسیندا بیر سیرا دوزلمیشدی. کیچیک ائوینه قاییدارکن، قادینی داها کامیل صورتده اویانمیشدی. اونلار هر بیر زامان، ایستر ایستهمز بو زامان صوبچاغی اویانمالیدیرلار؛ نه دن کی، بیر نئچه دقیقه سونرا، تئرن دایاناجاغینا گیرن قاطارلارین زیرنالاری بیر آن دا اونلارین دینجلمکلرینه آمان وئرمهیهجک:«آمان بو سسلردن!»
ایستی چؤرهک،چای، اَر آرواد دانیشیغی:
– دووغروسو بو گون نه ائتمهلیسن؟
– تانری باغیشلایان دیر، اونا دا حئساب چکمیشم!
– توتولمایاسان؟
– باجارمازلار!
– نه اولار، دیققتلی اول!
– آرخایین اول، سادهجه دوعا ائت.
کیشی اَل چانتاسین گؤتوردو. سحر چاغی ائوه دؤنرکن، چکیج ایله پارچا مئتیری چانتانین ایچیندن گؤتورموشدو. او، سونرا چانتانی کیچیک پاکاتلارلا دولدوروب، یولا دوشدو. بؤیوک بینا یئرلشن کوچهنین یاخینلیغیندا آددیملارین یاواشلاندیردی: سحر چاغی چکیج ایله ایزلهدییی دیرهیی آختاریردی. دیرهیی تاپیب، ایکی، یوخسا اوچ مئتیرلیینده دایاندی. تخمینن بؤیوک بینانین ۱۱۰ مئتیرلییینده، اَل چانتاسین قولونا سالدی. زیپین آچیب، ایکی، یوخسا اوچ کیچیک دَنه پاکاتلاردان اَلینه گؤتوردو: «محض بؤیوک بینانین ۱۱۰ مئتیرلییینده!»
کوچه اورتا مکتب اوشاقلاری ایله دولموشدو. اونلار هامیسی بؤیوک بینایا ساری گئدیردیلر، بؤیوک بینا ایسه، گئنیش حیهطی ایله اوزون آغاجلاری بللی اولان و شهرین گونئی بولگهسینده یئرلهشن، کهنه مکتب ایمیش ائله بیل!
بیر نه دن بللی اولمایان صوبح چاغی، او قدر تئز ایشه باشلایان درزینین دوکانیندا، رادیو اوجادان بیر خبر یایماقدا ایدی: «موخبیرلریمیزدن آلدیغیمیز معلوماتا گؤره: بو گوندن کسینلیکله مکتبلرین ۱۰۰ مئتیرلییینده سیگار ساتانلارین قارشیسی آلیناجاقدیر!»
بیزیم ماجراچی سیگار ساتانیمیز، صوب چاغین گنجلیک حیسلرین اووندورماغا سئچدییی ایکی اورتا مکتبلی اوغلان اوشاغینا، ایکی پاکات سیگار وئررکن، رادیونون خبرلرینه قولاق آسیردی. او چوخ سئوینیردی، نییه کی اونونلا اوزلشمهیه، هئچ بیر مانع یوخ ایدی. هم ده اوندان دئمک اولار۱۰۰ مئتیر او طرفلیکده، یا دا مکتبین ۲۰۰ مئتیرلییینده، بیر کیشی دایانمیشدی. او کیشی، اَلینده هئچ بیر چانتاسی اولمادان، ایکی بارماق آراسیندا گیزلَنَن چوخ کیچیک بیر پاکاتدا، بیر اورتا مکتبلی اوغلان اوشاغی ایله آلیش وئریشده ایدی.
او اؤز اؤزو ایله بئله دوشونوردو: دوغروسو گؤرهسن، مکتبین ۲۰۰ مئتیر اوزاقلیغیندا بیر شئی ساتیشا قویانلارین دا قارشیسی آلیناجاقدیر؟


text:
خارزم
خارزم یوخسا خوارزم (عرب دیلی: خوارزم / Khwārizm, اؤزبک تورکجهسی: Xorazm, فارس دیلی: خوارزم / Khwārazm) — اورتا آسیا (اؤزبکیستان، قازاخیستان و تورکمنیستان) اراضیسینده یئرلشن تاریخی اراضیلر. خوارزم اراضیسی تاریخی-جوغرافی اراضی و عئینی آدلی خارزمشاهلار سولالهسینین یئرلشدیگی اراضیلردیر.
آنلامی[دَییشدیر]
خارزم سؤزونون معناسی «گۆنش اؤلکهسی» دئمکدیر. چینلیلر خارزمه هوشومی (呼似密) دئییردیلر. بۇ توْرپاقلارین هو (呼) قبیلهسینه عایید اوْلدوغونو گؤستریر. هو (呼) قبیلهسی هون قبیلهسی اوْلوب هون عادتینه گؤره شانیولرین خانیملاری بوردان چیخیردی.
تاریخی[دَییشدیر]
ایراندیلی خالقلار ۲-جی مینایللیین اوْرتالاریندا ایسرائیل اراضی سی ندن شرقده حرکت ائتمیش و اوْرتا آسیادا قدیم تورکلرین اراضیسینین بیر حیصّه سینی ضبط ائتمیش لر. بؤیوک مۆتفکّیر بیرونی یازیر کی، ۱۲۰۰-جو ایلده فارسلار (آرامی ائللر) ایندیکی خارزم (خیون) اراضیسینه گلیب مسکونلاشمیش و تورک چارلیغینی اؤزونه تابع ائتمیش لر (۱۷۰٬۱۰). بۇندان سوْنرا اوْرتا آسیانین بۇ حیصّه سی آرامییلرین اراضیسی آدلانمیش.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
- خارزمشاهلار سولالهسی
- آلتین اوردو
- تیموریلر
- خیوه خانلیغی
- خارزم خالق جومهوریتی
- اؤزبکیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی
- تورکمنیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی
- اؤزبکیستان
- تورکمنیستان
- خوارزم ویلایت


text:
۱ نوْوامبر
۱ نوْوامبر: * ۱۶۰۴-جۆ ایل شکسپیرین "اوْتئللو" فاجعهسی ایلک دفعه لندن-ین "اۇايتهوْلل" سارايیندا صحنهيه قوْيولموشدور. *۱۹۵۰-جی ایل آذربایجان تکنیکی بیلیم یوردو آچیلمیشدیر. *۱۹۹۳-جۆ ایل اۇروپا بیرلیگی پئیمانی قۆهيه مینمیش و اۇروپا اقتصادی بیرلیگی رسمن اۇروپا بیرلیگی آدلاندیریلمیشدیر.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۱۸۰۰— آمریکا رئیس جومهورینین ایقامتگاهی - "آغ ائو" ایستیفادهیه وئریلمیشدیر. اوْنون ایلک ساکینی آبش-ێن ایکینجی پرئزیدئنتی جوْن آدامز اوْلموشدور.
- ۱۸۹۷— ایتالیا فۇتبوْل کلوبو یۇنتوس قۇرولموشدور.
- ۱۹۰۶— "فیوضات" ژۇرنالینین ایلک سایی چاپدان چێخمیشدیر.
- ۱۹۲۲— تۆرکیه بؤیوک میلّت مجلیسینین قراری ایله ۶۲۳ ایل تاریخی اوْلان عثمانلی ایمپراتورلوغونون مؤوجودلوغونا سوْن قوْیولموشدور. سوْنونجو عثمانلی حؤکمداری آلتی محمد تاختدان ائندیریلمیشدیر.
- ۱۹۲۵— ایراندا رضاخان پهلوی حاکمیته گلمیش و بۇنولا قاجارلارین حاکمیتینه سوْن قوْیولموشدور.
- ۱۹۳۹— صنعی دؤللهمه یوْلو ایله ایلک دوْشان دۆنیایا گلمیشدیر.
- ۱۹۹۸— اۇروپا اینسان حاقلاری محکمهسی تاسیس ائدیلمیشدیر.
- ۲۰۰۸— آذربایجان، ارمنیستان و رۇسیه رئیس جومهوری لری "موْسکو بَیاننامه"سینی ایمضالامیشلار.


text:
رومان (آذربایجان تورکجهسینده)
یئنی باشلایانلار اوچون دوغومدان سونراکی دئپرئسسییا
چئویرن: نریمان عبدالرحمانلی
حاضیرلایان: مهدی میمندی
بیچیم: رقعی. ٣٠٢ صفحه. بیرینجی چاپ.
دیر: ٢۵٠٠٠ تومن
ناشر: نباتی نشریاتی. تبریز، امام خیابانی، طالقانی اوچ یولو، اوستاد شهریار پاساژی، آلت قات، ۴۶ نؤمرهلی توکان.
تلفن: ٠۴١٣۵۵۴٧۵١٠
یئنی نشر اولونموش رومان ایلک گؤردویو وارلیغین آناسی اولدوغونو گمان ائلهین اؤردک بالاسینا اوخشاییر. گئدیر، گئدیر، مطلق اونو سئون بیر اوخوجو تاپیر. اونا یاخینلاشیر. آرتیق هر شئی یاخشیدیر. کئفی یئریندهدیر. اونو «دوغان» یازیچینی آراییب- آختارماغا احتیاج دویمور. کتابی سئوه- سئوه اوخویان اوخوجو دا اونو آلیب حیاتینا کئچیریر. اصل ادبیات اوخوجوسو سئودییی کتابی قورویوب ساخلاییر. رومانلارین آنالاری یازیچیلار یوخ، اوخوجولاردیر. الیف شافاکین اؤز یاشامیندان قایغیلانان ایلک اثری اولان «قارا سود» رومانی، آنالیق و یازیچیلیق پروْبلئمینین ایچ- بوجاغینی گؤزلهنیلمز اینجهلیکلرله آچیر.
بو کتاب اوخونار- اوخونماز اونودولماق اوچون یازیلیب. سویون اوزرینده یازی یازیلان کیمی…
«قارا سود» رومانی قادینلیغین، قادینلارین حیاتینین کؤنلوقارا و توتقون، آمّا سون تحلیلده کئچیجی بیر دؤورویله ایلگیلیدیر. بورادا آراشدیریلان- غفیلدن گلن، گلدییی کیمی ده سرعتله، دالغا- دالغا چکیلیب گئدن احوال روحیّهدیر. بو وضعیّتییله اَلینیزده توتدوغونوز کتاب همین احوالی- روحیّهیله بیر نوع تانیشلیقدیر. یاشام حیکایهسیدیر.
آنالیق دونیانین اَن یاشانیلاسی، اَن محتشم لطفلریندن بیریدیر؛ هم ده نئجه گؤزلدیر. آلدیغی بوتون تعریفلره آرتیقلاماسییلا لاییقدیر. آنالیق چوخ بنزرسیز، حددن آرتیق قیمتلیدیر… عینی زاماندا قارما- قاریشیق و چوخ آغیردیر.


text:
همیشه یاشیل سکوویا
همیشه یاشیل سکوویا (اینگیلیسجه: Sequoia sempervirens، فارسجا: سکویای همیشهسبز، لاتین تورکجه: Həmişəyaşıl sekvoya، عربجه: سيكويا دائمة الخضرة، تورکیه تورکجهسی: Sekoya، فرانسهجه: Küstenmammutbaum، آلمانجا: Küstenmammutbaum) بیر نؤع بیتکی.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Sequoia sempervirens»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده همیشه یاشیل سکوویا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
عبدالحمید خان گمیسی قازما ایشلرینه باشلادی
"عبدالحمید خان" گمیسی ۹ آگوسدا جمهورباشقانی رجب طیب اردوغانین دا قاتیلدیغی مراسیمله ایلک وظیفه یئری یؤروکلر-۱ قویوسونا یولا سالینمیشدی
انرژی و طبیعی قایناقلار باخانی فاتح دؤنمز، تورکیهنین ۴.جو سونداژ گمیسی "عبدالحمید خان"ین یؤروکلر-۱ قویوسوندا قازما ایشلرینه باشلادیغینی بیلدیردی.
دؤنمز سوسیال مئدیا حسابیندان، عبدالحمید خان گمیسی ایله باغلی مئساژ پایلاشدی.
گمینین سون وضعیتی ایله باغلی بیلگی وئرهن دؤنمز، "عبدالحمید خان" سونداژ گمیمیز بو گون یؤروکلر-۱ قویوسوندا ایلک قازما ایشلرینه باشلادی. قارادنیزین سئوینجینی بو سفر آغدنیزدهکی موشتولوقلارلا یاشاتماق عزمیندهییک. مهندسلریمیزین آلین تری و میللتیمیزین دعالاری ایله گمیمیزین بختی آچیق و قازما ایشی برکتلی اولسون" ایفادهلرینی ایشلتدی.
"عبدالحمید خان" گمیسی ۹ آگوسدا جمهورباشقانی رجب طیب اردوغانین دا قاتیلدیغی مراسیمله ایلک وظیفه یئری یؤروکلر-۱ قویوسونا یولا سالینمیشدی.
باخان دؤنمز، گمینین ۱۰ آگوسدا چالیشما بؤلگهسینه چاتدیغینی بیلدیرمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغان ولادیمیر پوتین ایله تلفونلا دانیشاجاق
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان بو آخشام روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین ایله گؤروشهجک.
آکار: تورکیه هئچ کیمه تهدید و یا تهلوکه دئییل
باخان آکار، عراقین قوزئیینده ۱۴۰ کیلومتر درینلیکدهکی بؤلگهده حیاتا گئچیریلهن عملیاتدا ۱۶ ماغارانین وورولدوغونو آچیقلادی
مولود چاووش اوغلو: "یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملار آتیلاجاق"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو اگه دنیزیندهکی آدالاری سیلاحلاندیران یونانیستانا قارشی لازیمی آددیملارین آتیلاجاغینی بیلدیریب.


text:
ایکیجینسچیلیک
بیسکسواللیق یا ایکیجینسچیلیک— هم کیشی و هم خانیملارا ساری روْمانتیک چَکیم , جینسی چَکیم و یا جینسی داورانیش , یا دا هرهانسی بیر جینس و یا جینسیت کیملیگیندن فردلره حیس اوْلان احساسی و یا جینسی چَکیم ؛ بۇ ایکینجی نظر بعضاً پانسکسوالیق اوْلاراق دا آدلاندیریلیر. بیسکسوالیق ایصطیلاحی اکثریتله هم خانیملارا و هم کیشیلره ساری حیس اوْلان احساسی و یا جینسی حیسلری اینسانلاردا معلوم ائتمک اۆچون ایشلنیر. قارشیجینسچیلیک و همجینسچیلیگین بیر پارچاسی اوْلماقلا ایکیجینسچیلیک اچونجو جینسی تمایول تانینیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادولو تورکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«biseksüellik»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۰۶ آقوْست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
تؤرهمه
تۆرئو یوخسا تؤرهمه — تابعین(فونکسییانین) هر هانسی وئریلمیش بیر نؤقتهده توونو گؤستریر. y=f(x) تابعی هر هانسی a نؤقتسینده کسیلمزدیرسه, آرقومئنتین سوْنسوز کیچیلن آرتیمینا فونکسییانین دا سوْنسوز کیچیلن آرتیمی اویغون اوْلور کی, بو تکلیفین اکسی ده دوْغرودور. ینی آرقومئنتین a نؤقتسیندکی سوْنسوز کیچیلن آرتیمینا فونکسییانین دا بو نؤقتده سوْنسوز کیچیلن آرتیمی اویغوندورسا, فونکسییا بو نؤقتده کسیلمزدیر. ارقومئنت آرتیمی سیفرا یاخینلاشدیقدا فونکسییا آرتیمینین آرقومئنت آرتیمینا نیسبتینین لیمیتی وارسا, بو لیمیته f(x) فونکسییاسینین a نؤقتسینده تؤرهمهسی دئییلیر. اگر →0 شرطینده
نیسبتینین سوْنلو لیمیتی وارسا, اوْندا همین لیمیته y=f(x) فونکسییاسینین x نؤقتسینده تؤرمسی دئییلیر. وئریلمیش x نؤقتسینده تؤرمسی اوْلان فونکسییایا همین نؤقتده دیفئرئنسیاللانان فونکسییا دئییلیر. (a, b) اینتئروالینین هر بیر نؤقتسینده تؤرهمهسی اوْلان فونکسییا همین اینتئروالدا دیفئرئنسیاللانان فونکسییا آدلانیر. فونکسییانین تؤرمسینی تاپماق املینه همین فونکسییانین دیفئرئنسیاللانماسی دئییلیر.
ائلئمئنتار فونکسییا تؤرمهلریدَییشدیر
- تریقوْنوْمئترییا فونکسییالاری:
- ترسه تریقوْنوْمئتریک فونکسییالار:
تؤرهمهنین تتبیقیدَییشدیر
تؤرهمهنین صیفرا برابر اوْلدوغو و تؤرهمهنین اوْلمادیغی داخیلی نؤقتلر فونکسییانین بؤحران نؤقتلریدیر. همین نؤقتلر فونکسییانین آلدیغی ان بؤیوک و یا ان کیچیک قییمتلر اوْلا بیلر. بوندان باشقا ایثبات اوْلونموشدور کی, جیسمین سورتینین فونکسییاسینین تؤرهمهسی اوْنون ایومهسینله برابردیر.
ایستینادلاردَییشدیر
شابلون:İstinad siyahısı


text:
اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ نشرات ایشلر بویونچه معینی گون نیگ نامه ریاست لاری نینگ ایشکارلری بیلن دوشیشق گچردی
اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ، نشرات بویونچه معینی، مولوی مهاجر فراهی جنابلری گون نیگ نامه ریاست نینگ ایشکار لری، بیلن گچرن دوشیشغینده، جامعه دا رسانه لارنینگ نامه رولی باردیغینی اورده دوریپ گچدی.
آژانس باختر خبرچی سینه گؤرأ: بو بولان دوشیشیقده اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نشرات بویونچه معینی بیر اولکأده رسانه لاری ینگ جایی آیراتین در، دنیابویونچه رسانه لار اولی رهبرلرینگ، گویچلی دولت لرینگ یاقیلیپ یا – دا آیاقده غالماسینه سبب بولیون گویجه ایه دیغینی یادلاب گچدی.
فراهی جنابلاری ینه سوزنینگ دامینده: موندان بویان خبربریون اورلاره ایراتین اونس بریلیپ بو توپارینگ ایش اورلارینه ممکن چیلیگ دوراجگدیگینی بللاب بو جایده ایشلایون ایشکارلرینگده آی لیقلاری اورده هم ضرور بولان ایشلری بجر جکدیگینی یادلاپ گچدی.
اطلاعات و فرهنگ وزیرلیگی نینگ نشرات بویونچه معینی فراهی جنابلاری ینه سوزنی دوامینده همه ایشگارلره یوزلانیپ اسلام نظام نینگ آستینده صداقت وتقوا لیق بیلن ایشلرینه دوام ادیپ همیشه خلقه و دنیا حقیقت و دوغرینی سوزلاپ، اسلامی ارزشلاری و اولکأنینگ ملی منافع سینی گوز اونگینه توتماقلارینی بویوردی.


text:
مندی پتینکین
مندی پتینکین (اینگیلیسجه: Mandy Patinkin) آمریکالی موغنی و اوْیونچو. آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. اؤز تحصیلینی کانزاس بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1974–گۆنوموز ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
اوْینادیغی فیلملر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
MPnetوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«مندی پتینکین»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده مندی پتینکین گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنینین ایکینجی قورولتایی 31 اوگوست و 1 سئپتامبر گونلری پالتاکدا کئچیریلدی. ایکی گون دوام ائدن قورولتایدا، دبیرلرهئیاتینین ایکی ایللیک فعالیت گوزاریشیندن سونرا، بیر چوخ موضوعلار، او جمله دن: انجومنین آدی و عونوانی، عوضویت حقلری نین بلیرلنمهسی، دبیلر هئیاتینین ترکیبی و قورولتایلارین کئچیریلمه زامانلاری بارهده اوزون بحثلر اولدو و تصمیملر توتولدو.
ایکینجی قورولتای، یئنی دبیرلر هئیاتینین سئچیلمهسی ایله سونا گلدی. خانیم آیدا امیر هاشمی، صمد بی پورموسوی، و علی بی قره جه لو ایکینجی قورولتایدا دبیر اولاراق سئچیلدیلر. قورولتای بو اوچ دبیره مأموریت وئردی کی دبیرلر هئیاتینی تکمیل ائتمگه چالیشسینلار.
سورگونده گونئی آذربایجان (ایران) قلم انجومنی
سئپتامبر 2013


text:
۱۲ فوریه
۱۲ فوریه میلادی تقویمایله ایلین ۴۳-جو و فوریه آیینین ۱۲-جی گونودور. بو گوندن ایلین سونونا قدر ۳۲۲ گون (کبیسه ایللرده ۳۲۳ گون) قالیر.
مناسبتلر[دَییشدیر]
رویدادلار[دَییشدیر]
- ۱۸۱۸ (میلادی) - شیلی رسمیتیله ایسپانیا دان موستقیل اولدو.
- ۱۹۱۲ (میلادی) - پویی اینقیلابینین سببیله، چینین سون ایمپراطورونون سلطنتی باشا چاتدی.
- ۱۹۱۹ (میلادی) - گونئی قافقاز منطقهسیندهکی آراز تۆرک جومهوریتی، بریتانیانین توسوطیله آرادان قوتورولدو.
- ۱۹۹۹ (میلادی) - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینین کونقرهسی، بیل کلینتونو استیضاح ائتدی.
دوغوملار[دَییشدیر]
- ۱۸۰۹ (میلادی) - دوغوم گونو: آبراهام لینکلون، آمریکالیلار سیاستچی جومهوریت حیزبیندن.
- ۱۸۰۹ (میلادی) - دوغوم گونو: چارلز داروین، (عکسدهکی) اینگیلیسلی بیلیمجی و زیستشناس ، تکامل نظریهسینین قوروجوسو.
- ۱۹۱۸ (میلادی) - دوغوم گونو: جولیان شوینگر، آمریکالی فیزیکدان ؛ ۱۹۶۵-جی ایلده فیزیک نوبل جایزهسین قازانان.
- ۱۹۸۰ (میلادی) - دوغوم گونو: کریستینا ریچی، آمریکالی اویونچو.
اولوملر[دَییشدیر]
- ۱۵۵۴ (میلادی) - اولوم گونو: جین قری، اینگیلیس و ایرلند ملکهسی.
- ۱۸۰۴ (میلادی) - اولوم گونو: ایمانوئل کانت، آلمانلی فیلسوف.
- ۱۹۴۹ (میلادی) - اولوم گونو: حسنالبنا، میصرلی سیاستچی؛ اخوان المسلمینین قوروجوسو.
- ۱۹۸۴ (میلادی) - اولوم گونو: خولیو کورتاسار، آرژانتینلی رومان و حیکایه یازیچیسی.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/فوریه ۱۲


text:
اوپرا
اوْپرا (ایتالیا دیلینده: ایش، اَمک، مشغولیت؛ لاتین دیلینده — ایش، ال ایشی، اثر) — مضمونو موسیقی دراماتورو، مخصوصاً سَسلی موسیقی واسطهسیله ایفاده ائدیلن موسیقی-درام اینجه صنعتی ژانری. اوْپرانین ادبی اساسینی لیبرتو تشکیل ائدیر.
اوْپرا بؤیوک بیر موسیقی اثریدیر. کۇنو سَس و تئاتر آرتیستلری طرفیندن ایفا ائدیلیر و اوْینانیلیر، عئینی شکیلده موسیقی ده مؤوضونو دیله گتیریر. اوْپرا ان یۆکسک سَسلی موسیقی اثری ساییلا بیلر. اوْپرا رونسانس دؤوروندن سوْنرا ایتالیادا گؤرولموش بیر تئاتر نؤعودور. تئاتر تاریخچیلری، عمومیتله، اوْپرانین باشلی باشینا بیر تئاتر نؤعو کیمی اوْرتایا چیخدیغینا اینانیرلار.


text:
`هوتل` نتیجه لر
ینگی لیکلر [11]
- موزیم - هوتل
- چین ده هوتل بناسی قوله دی؛ کوپلب کیشی اولدی
- چین ده بیر هوتل بنا سی قوله دی
- ایندی اوزبیکستانده گی بوتون هوتل لرنینگ اتاقلریده قرآن کریم و جای نماز بوله دی
- کابل ده بیر هوتل گه قره ته هجوم اویوشتیریلدی
- ایفل بُرجی هوتل گه ایلنتیریله دی
- کابل ده بیر هوتل گه هجوم اویوشتیریلدی
- کابل ده بیر هوتل گه قوراللی هجوم اویوشتیریلدی
- لبیاده قوراللی کیشی لر بیر هوتل گه هجوم اوشتیرگن
- ترکیه دن ایگیرمه هوتل دنیا نینگ اینگ یخشی هوتلی اوله راق قبول ای
- برازیل ده هوتل گه حمله قیلگن کیشی تسلیم بولدی


text:
یوهان نیکنز
یوهان نیکنز (اینگیلیسجه: Johan Neeskens) (دوْغوم:۱۵ سپتامبر ۱۹۵۱ (۷۱ یاش) Heemstede) کئچمیشده بیر فوتبالیست و ایندیلیکده بیر مربی اوْلاراق چالیشیر. هولند میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. پله طرفیندن "یاشایان اَن یاخشی ۱۰۰ فۇتبالیست"دن بیری اوْلاراق سئچیلهرک "فیفا ۱۰۰" لیستینده یئر آلیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Johan Neeskens. worldfootball.net.
قارداش پروژهلرده یوهان نیکنز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- NTA شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۵۱-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- ۱۹۷۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۱۹۷۸ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
- بارسلونا کولوبو اویونچولاری
- خرونینقن کولوبونون اویونچولاری
- هیماستیده دوغوملولار
- یوفا یورو ۱۹۷۶ اویونچولاری


text:
گزهگن
گزهگن یا دا سیاره (اینگیلیسجه:Planet) بیر گؤی جیسمیدیر کی اؤز گونشینین و یا گۆنش قالیغینین اطرافینا دؤنور.
بیر گزگین اولماقی اوچ شئیه باغلیدیر:
- ۱-آغیرلیقی یا سیخلیقی اوقدر چوْخ اولا کی اؤز چکیمی نتیجهسینده گیرده اولا
- ۲-آغیرلیقی یا سیخلیقی اوقدر چوْخ اولماسین کی اوندا چکیردک فیوژنی باش وئرسین.
- ۳-اؤز دؤورهسین اوزایین کیچیک گزگنلریندن بوْشالدا.
اسکیده
بطلمیوس بئله حساب ائدیردی کی گزگنلر اؤز فلکلری دؤوره سینده یئرین باشینا دوْلانیرلار. بۇ نظرده یئر دونیا اۆچون مرکز حساب ائدیلیر و اونا گؤره گزگنلرین مداری قاریشیق اولوردی. ۱۷-نجی عصرده قالیلئو قالیله گونشی گزگنلر مرکزی حساب ائتدی. یوهانس کپلر آشکار ائتدی کی گزگنلرین مداری دایره دئییل بیضی شکیلده اولور.
قایناقلار
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«planet»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ اوْکتوبر ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
سامسونگ گلکسی نوت ۵
سامسونگ گلکسی نوت ۵ اینگیلیسجه: Samsung Galaxy Note 5 کورهلی سامسونگ شیرکتی طرفیندن تولید اوْلونان موبایل. سامسونگ گلکسی نوت ۴-دن سوْنرا بازارا عرضه اوْلوب. بۇ جیهاز سامسونگ گلکسی نوت ۷ موبایلین خلف و جدی حساب اوْلونور.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Samsung Galaxy Note 5»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۵ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سامسونگ گلکسی نوت ۵ گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کاسترییو د دن خوان
کاسترییو د دن خوان (ایسپانجا: Castrillo de Don Juan) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و پالنسیا اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۴۹ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۳۰۵ نفر و اهالی سیخلیغی ۶٫۲ اینسان کیلومتر موربّع دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Castrillo de Don Juan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کاسترییو د دن خوان گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.