text:
دیلیمیزین گؤزه للیک لری هر بیر بوجاقدان باخیرسان سا آشیب – داشیر. دیلیمیزین اؤزه للیک لری اونون گؤزه للیک لریندن ساییلیر. ساده دیل ایله دئسک دیلیمیز هم گوجلودور، هم تاریخین درینلیگیندن گلیر و هم ان گؤزل ماتئریاللار دیلیمیزده یارانیب و باشقا سؤزله ادبیاتیمیز دا زنگین دیر. دیلیمیزده اولان ۹ سسلی حرفلر، سبب اولور باشقا دیللرده اولان کلمه لری دوزگون تلفظ ائده ک، دیلیمیزده سؤزجوکلری بوللولوغو سبب اولور دانیشقدا دوشونجه لریمیزی و دویغولاریمیزی ایسته دیگیمیز کیمی بیان ائده ک، دیلیمیزده فعل لرین بوللوغو سبب اولور تامام حرکتلری ایضاح ائده بیله ک. دیلیمیزین سس اویغونلوغو سبب اولور دانیشیغیمیز موسیقایی فورما تاپسین. دیلیمیزین قایدا – قانونلاری ائله مکحم و ثابت دیر کی هئچ بیر استثنایا یول وئرمه ییر. دیلیمیزین اؤیرنمه سی ساده دیر چونکی قایدالی بیر دیلدیر. دیلیمیزده دانیشانلارین ساییسی او قدر چوخدور کی دونیا اؤلکه لری نین ۱۸ اؤلکه سینده اؤز دیلیمیزله ایلگی قورماق مومکوندور. هله گؤزه للیک لرینی سایماق بیتمه ییب، دیلیمیز خاص بیر دینامیسمه مالیکدیر، یا دئیه بیله ریک دیلیمیزده یاراتما امکانی چوخدور، دوغورقانلیق دیلیمیزده اساسلی بیر دورومدور. هر بیر فعلدن یوزلرجه کلمه دوزه لینیر و هر بیر کلمه – ایستر آد اولسون، صفت اولسون و یا باشقا عنصرلر، فعله چئوریلیر. هله فعلین اؤزوندن ده باشقا فعللر یارانیر. هئچ بیر دیلده بئله بیر دینامیسم یوخدور. بوگون دیلیمیزین عیارلانماسیندان و معیار دیلیمیزین نئجه اولدوغو و نئجه یارانماسیندان دانیشماق ایسته ییرم.
دیلیمیزین گؤزه للیک لریندن بیری ده بودور کی یازی دیلیمیزله دانیشیق دیلیمیز بیر بیرینه داها یاخیندیر. هر نه دانیشیریق سا، همانی یازارساق معیار دیلیمیزله چوخ فرقلی اولماییر. بونون سببی بودور کی دیلیمیزین گرامرینی اؤز دیلیمیزدن کشف ائدیب و یازمیشلار.
فارس دیلی نین گرامرینی ایلک دؤنه لر مکتب لرده عرب گرامری اساسیندا یازیب و فارس دیلینی عرب گرامریله اؤیرتمه یه چالیشمیشلار. آنجاق بوگون ده انگلیس دیلی دونیادا مطرح اولدوغو اوچون، چالیشیرلار انگلیس گرامری ایله فارسیجانی اؤیرتسینلر!؟ بو ایش سبب اولور فارس دیلی گونو – گوندن اؤز ماهیتینی ایتیریب و قانونلاری دا پوزولسون. حقیقت بودور کی هر بیر دیلین اؤز وارلیغی و اؤز روحو واردیر. بیزیم دیلیمیزین سئویندیریجی حالی بودور کی عالیم لریمیز دیلیمیزی تانییاراق، قایدا – قانونلارینی اؤز ایچیندن چیخارمیشلار و بو سایاقلا دیلیمیزی باشقا دیللره بنزتمه ییب، اؤز روحونو ساخلامیشلار.
دیلیمیزده دانیشان انسانلار، البته من بورادا تکجه آذربایجان و ایران تورکلرینی نظرده توتورام و دونیا تورکلری نین دیلی ایله ماراقلانماییرام. تاسوفله تورک دیلینده مدرسه میز – بیلیم یوردوموز اولمادیغیندان خالقیمیز علمی صورتده دیلیمیزین وارلیغی و ماهیتی حاققیندا درین معلوماتلاری یوخدور. آما بونونلا بئله دیلیمیزین اساس گؤزه للیک لرینه بیری ده بودور کی اوندا اولان قایدا – قانونلار او قدر محکم دیر کی کلاس گؤرمه دن، اییتیم آلمادان دیلیمیزی دوزگون استفاده ائدیر. آنجاق لهجه لرین ده اؤز یئری واردیر. دوغال بیر حالدیر کی هر بیر بؤلگه نین اؤز لهجه سی و دئییم طرزی واردیر. دوزونه باخاندا هر بیر انسان باشقاسییلا فرقلی سس تُنی و خاص کلمه لردن یارالانما طرزی واردیر. انسانلارین هئچ بیری نین سسی باشقاسینا بنزه مه ییر. اونلارین سس تُنو دا بیر بیرینه بنزه مه ییر، هابئله دانیشیقلاردا هر بیر انسانین حرکاتی و باخیشی دا فرقله نیر. بو بیر دوغال حالدیر. پس، لهجه لرین یارانماسی دا دوغال بیر دورومدور. آما بونونلا بئله تامام دانیشیقلار بیر سیرا ثابت قوراللاردان فایدالانیر و بو قوراللار همان دیلین گرامری دیر. بوگون بو گرامر دیلیمیز اوچون چیخاریلیب و دقیق – علمی صورتده یازیلیبدیر. قوراللار – یا گرامر دیلیندن اؤز ایچیندن چیخاریلار و اونا قایدا کیمی قبول اولوناندان سونرا هر بیر زمان و همیشه نظرده توتولار. لهجه لره باخاندا بئله نظره گلیر کی انسانلار نه قدر بیری بیریله فرقلی دیر. آما معیار دیلیمیز نئجه یارانیر؟ بیر سیرا دوستلار بئله دوشونور و بئله بویورورلار کی دیلیمیزین معیار فورماسی هله یوخدور. آما جاوابی چوخ سادادیر. یازارلاریمیز، بیلگین لریمیز بو فورمالاری آچیقلاییب و اثباتلامیشلار. هر بیر کیمسه اؤز دیلینی دانیشاندا دیلیمیزین اساس قایدالارینا بالاجا بیر دقت یئتیریرسه، معیار دیلیمیزده دانیشیر. ادبی دیلیمیزده دانیشیر.
اساس قایدالار بونلاردان عبارتدیر: سس اویغونلوغونا دقت یئتیرمه لی دیر. یعنی بیلیریک هر بیر کلمه ده سسلی حرفلر یا اینجه دیر و یا قالین. بونا دقت ائده ک کی دانیشاندا بو قانونو رعاینت ائده ک. باشقا سؤزله دیلیمیز التصاقی دیل دیر. یعنی هر بیر کلمه نین کؤکو واردیر و هر کلمه نی دانیشادان اونا اک لر باغلاییریقو بورادا دقت ائتمه لی ییک کی بو اک لری یاپیشدیراندا همان سس اویغونلوغونو رعایت ائده ک.
تورک دیلی نین عیارلانماسی
تورک دیلی اسلام دونیاسی نین اوچ اساس دیلیندن بیری دیر: عربجه ، فارسیجا و تورکجه. عرب دیلی دین دیلی و عئینی حالدا علم دیلی اولموش، فارس دیلی ادبی دیل، آنجاق تورزک دیلی نین دانیشانی هامیسیندان چوخ اولاراق خالق دیلی، سارای دیلی و عئینی حالدا ادبی بیر دیل دیر. آما اوندا اولان دینامیسم و پتانسیل تورک دیلی نین علم دیلینه چئوریلمه سی امکانلی دیر. روسلار و فارسلار بیزیم دیلینه باشینا نه اویونلار و با باسقی لار گتیرمیشلر ایشیمیز یوخ، آنجاق بوگون اؤزوموزه گلمه لی ییک و اؤز وارلیغیمیزی قورویوب گلیشدیرمه لی ییک.
دیل تکجه انسانلار آراسیندا رابطه و ایلگی قورماق وسیله سی یوخ، بلکه بو اونسیت باغلاماقلا برابر، دیل دوشونجه و دویغولاری بیان ائتمک وسیله سی دیر. هم تاریخ بویو بابالاریمیزین دوشونجه لرینی شعرلرده، حیکایه لرده دوشونمه لی ییک و هم بوگون فلسفی – علمی و باشقا ساحه لرده تاپینتیلاریمیزی پایلاشماغا و گله جکده ایره لی گئتمک اوچون دیلیمیزدن موغایات اولوب، اونو چیچکلندیرمه ییمیز گرکدیر. بوگون مئدیالار – مدرسه، تلویزون، درگی لر و حتا اداره لر لهجه لرین بیری بیرینه یاخینلاشماسینا سبب اولان عامل لر سیاییلیرلار. آنجاق بیزیم دیلده بونلاری اسیرگه میشلر و بو امکانلاردان محروم قویموشلار. بونونلا بئله خالقیمیزین اویانماسی و اؤز وارلیغیندان حیمایه سی دیلیمیزین تمیزلنمه سی و گلیشمه سینه یول آچماقدادیر. هر حالدا دیلیمیزین عیارلانماسی بوگون اؤنملی بیر قونودور و بو مساله یه دقت یئتیرمه میز گرکدیر.
دیلین بیر اؤزونه مخصوص دینامیسمی وار، اؤزونو زمانه نین ایستک لریله اویغونلاشدیریر. گون به گون دیل گؤزه لله شیر، گلیشیر، گرامر کامیل له شیر، تلفظ لر راحاتلاشیر و اولغونلاشیر. علم ایره لی گئتدیکجه دیل اونونلا آددیملاشیر و ایره لیله شیر. بیزیم دیلین دینامیسمی اؤز ایچینده چوخ گوجلودور و دیلیمیزده اولان پتانسیال دا دیلیمیزین زمانلا آدیملاشماسینا امکان یارادیر. بیز دیلیمیزین عیارلانماسینا ساری گئیریک. دیلین معیاری بو ۴ قونو ایله باغلی دیر:
سؤزجوکلر خزینه سی ۲٫ گرامر ۳٫ یازی قایدالاری ۴٫ تلفظ
بونلار ساحه سینده بیر یولو سئچیب بیرله شیرسک، معیار دیلیمیزی تاپمیش اولوروق. بو ۴ عامل دیر کی بیر دیلی باشقا دیللردن متمایز ائدیر. سؤزجوکلر خزینه سی دیلیمیزده چوخ زنگین دیر و بوگون سون سؤزلوک اوچون ۲۵۲ مین سؤزجوک توپلانیب و اگر آکادمیک بیر صورت و امکانلار اولورسا، تامام کندلریمیزده شهرلریمیز هله ده مینلرجه یئرلی سؤزجوکلر توپلانمامیش قالیبدیر. بونلاری توپلاییرساق، امینم کی دیلیمیزی دونیا دیللری آراسیندا بو ساحه ده ده اؤنملی دیللردن ساییلا بیلر. البته بوگون ده بئله بیر دورومدادیر.
بو ۴ قونودا بالاجا بیر چالیشمالارا آرخالانیرساق، معیار و ادبی دیلیمیز چون گوجله نه جکدیر. آخی تورک دیلی نین دینامیسمی داها اویناق و داها گوجلودور. بیزیم بالاجا چالیشمالاریمیزلا بو هدفه چاتماق چوخ دا چتین دئییلدیر. منجه نئچه چالیشیق لازیمدیر:
چالیشاق فارسیجا و عربجه، هابئله انگلیسجه سؤزجوکلر یئرینه تورکجه کلمه لردن استفاده ائده ک. البته بو، او معنادا دئییلدیر کی بیز فارسیجا، عربجه و باشقا دیللرین ثروتیندن یارارلانمایاق و اونلاری ائشیگه آتاق. هئچ زمان بئله بیر نتیجه یه دایانماییریق؛ عینی حالدا دیلیمیزین تمیزلنمه سی و اصلینی تاپماغا چالیشماقدان دایانمامالی ییق.
ایکینجی دیلیمیزین گرامرینی اوخوماساق دا، دانیشیقدا دوزگون ایشه آپاریریق. چوخ آز آدام واردیر کی لهجه ده دانیشاندا لار یئرینه لر ایشلتسین. باخین هامی اینجه سسلی حرفی اولان کلمه لری – آدلاری لر ایله جمع باغلاییر. ال – اللر / ائو – ائولر / گول – گوللر / سؤز – سؤزلر / دیل – دیللر/ سود / سودلر
قالین سسلی لری ده لار ایله جمع باغلاییر: آلما – آلمالار / سوغان – سوغانلار / کتاب – کتابلار / قیز – قیزلار / قارتال – قارتاللار / اودون – اودونلار
ایندی دقت یئتیرمه لی ییک کی مک و ماق – مصدر علامتلرینی ده دوزگون ایشله دک: اینجه لری مک و قالین لاری ماق ایله ایشله دک. ایشله مک / یئمک / ایچمک / گؤرمک / دینمک /
قالینلار: دانیشماق / آتماق / سورماق / دورماق /
دقت ائتمه لی ییک کی تامام اک لری ده بو اساسدا رعایت ائده ک: مثلا آلمالاردان آلدیم،
بالاجا دقت ائدرسک، اساسیندا دوزگون صورتده دیلیمیزی استفاده ائدیریک، فارسی لهجه ایله دانیشماساق، اؤز دیلیمیزین تامام لهجه لرینده دوزگون صورتده گرامریمیزی رعایت ائدیریک. بالاجا بیر دقت بویورسانیز، مساله حل اولنموش اولار.
یازی قایدالاریمیزی دا اؤیرنمه لی ییک. یازیب اوخوماق ان گؤزل بیر یولدورو هرگون بیر صفحه تورکجه کتاب اوخویون. امینم کی نئچه گونده دیلینیز معیار دیلیمیزده اولاجاق. البته تاسوفله نیرم کی بیر سیرا ساده یازانلار هله دیلیمیزین گرامرینی بیلمه یه رک یازیرلار. داها نه ائتمک؟
زنگانیلار دئیرلر: هارا گئدیرهن؟
تبریزلی لر دئیرلر: هارا گئدیسن؟
اما معیار دیلینده یازیلان کتابلاردا بئله اوخویوروق: هارا گئدیرسن؟
بو اوچ دئییمی توتوشدوراندا گؤروروک سؤزجوکلر عئینی دیر، آما فعل صرفینده و دئییمینده حرفلر قیسالمیشدیر؛ آنجاق گرامر یئنه ده بیردیر. ایندی همین فعلین صرفینه باخالیم:
زنگانلهجه سینده: من گئدیرم بیز گئدیریک
سن گئدیرَن سیز گئدیریز
او گئدیر او]ن[لار گئدیللر
تبریز لهجه سینده: من گئدیرم بیز گئدیروخ
سن گئدیسن سیز گئدیسوز
او گئدیر اولار گئدیللر
بیر زنگانلی و یا تبریزلی اؤز لهجه سیله دانیشیب – یازاندا بیر سیرا حرفلری یئییر، دال حرفی خفیف دئییلیر و اونون یئرینه قاباقکی حرف اوزانیلیر. اما هر آلتی صیغه ده بیر قانون استفاده اولونور و بو، همان اوستونلوکدور دور کی معیار دیلیمیزی ساخلاییر. بورادا معیار دیلیمیزین صرفینی گؤروروک:
گئدیرم گئدیریک
گئدیرسن گئدیرسینیز
گئدیر گئدیرلر.
بو لهجه لری بیر بیریله توتوشدوراندا گؤروروک کلمه لرین کؤکو بیردیر، آنجاق صرف ائدنده بیر سیرا حرفلری خفیفله دیریک. بو دا دوغال بیر ایشدیر. آما چالیشاق کی یازی دیلیمیزی اسفاده ائده ک. اوندا معیار دیلیمیزی جانلاندیرمیشیق.
سؤزجوکلر ده ده بئله بیر دوروم وار. اما هئچ زامان یئرلی سؤزجوکلری ایتیرمه مه لی ییک. مثلا زنگانلی لار دئییرلر: خوسانلاشماق / خئیلک /
بونلاری حفظ ائتمه لی ییک و ادبی دیلیمیزی گتیرمه لی ییک. دیلیمیز بئل لیکله گوجله نر.
بوگونکو دیلیمیز مین ایللردن بیزه قالان بیر دیل دیر. دیلیمیزین تاریخی ۶۰۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن باشلاییب و بوگونکو دیلده همان ۶۰۰۰ مین ایلدن قالان علامتلر موجوددور. دوغرودور میلاددان اؤنجه آذربایجاندا یارانان مدنیتلرین هامیسی نین دیلی التصاقی اولموشدور. باشقا سؤزله دئسک استکراچلر جهتیندن بوگونکو دیلیمیزده اولموش، یعنی بو دیللرده پیشوند، میانوند اولمامیشدیر. هر نه یاپیشیردیسا، اک – پسوند صورتینده اولوردو. هر بیر سؤزجویون کؤکو ده واریمیش و بونلاردان بیزه قالان یوزلرجه سؤزجوکلر موجوددور.
دیلچی لیک بونو دئییر کی هر مین ایلده بیر دیلده ۲۵% سؤزجوکلر ده ییشیلیر، اما گرامرده بو ده ییشیک لیک آزدیر. تلفظ ده داها آزدیر. بئله اولورسا، ۶۰۰۰ عرضینده بیزه قالان یادگارلار چوخ آز اولمالی دیر. بونونلا بئله یئنه ده چوخلو سؤزجوکلر ایندی ده موجوددور. مخصوصا شعر فورمالاریندا قالان جمله لر معنالی دیر. گوتتی لر، هورری لر، ساکالار، آراتتالار، ماننالاردان قالان یازیلار، بلکه ده بیزیم بوگونکو دیلیمیزده اوخونمالی اولماسین. اما التصاقی اولدوغو، دیلیمیزین سلفی اولدوغو اثبات اولونور. بونونلا بئله زمان قاباغا گلدیکجه معنالاری دوشونولن اولان بو سؤزجوکلرین سایی آرتیر. اؤرنک اوچون دیوان لغات التورک کتابیندا ۳۰۰ بند – ایکی بیتلی شعرلر گلمیشدیر. بونلارین بیر سیراسی ۶۰۰ ایل میلاددان اؤنجه یه عاید اولدوغونو عالیملر بیلدیریرلر. مثلا آلپ ارتونقایا غاید اولان شعرلر بللی دیر. آنکاق بو ۲۶۰۰ ایل قاباقدان قالان شعرین مفهومو چوخ آز دوشونولور. آما بللی دیر کی بیزیم دیلین کؤکلری دیر. بو شعری قولاق آسین:
آلپ ارتونقا اؤلدی مو
ایسیز آزسون کالدی مو
اؤدک اوچین آلدی می
ائمدی یورک ییرتیلو
بورادا ایسیز – صاحب سیر – آژون – دونیا معناسیندادیر. اؤدک – فلک و اوچین همان اؤج – انتقام معناسیندادیبر. آما بو شعرین یاریسیندان چوخونو دوشونوروک.
بو شعر اوزوندور و آلپ ارتونقانین اؤلومو اوچون اوخونان شعردیر. هونلاردان بیزه قالان شعرلر ده چوخدور. همین دیوان لغات التورک ده اوخویوروق:
مولان تورکوسو – میلاددان اؤنجه ۲۰۰ ایل قاباغا عاید اولان اوزون بیر شعر ده یادگار قالمیشدیر. مولان بیر قیزدیر کی وطندن مودافیعه ائتمک اوچون اوغلان پالتاری گئییب و هانلار ساواشینا گئدیر. جالب بوراسی دیر کی بونون فیلمی نین هالیوود دوزلدیر و اورادا مولان بیر چین قهرمانی تانیتدیریلیر کی هونلار ساواشینا گئدیر. آنجاق ۲۲۰۰ ایل بوندان اؤنجه دن الیمیزه چاتان شعرلردن بیری ده بودور:
آرقیر کوچوق آلیپ باردی. ————–: آیغیرلاریمیزی و قوچاقلاریمیزی آلیب گئتدیلر.
بو زماندان بیر چوخلو طبیعته باغلی، باهار، قیش، داغلار، آغاجلار تعریفینده شعرلریمیز الده واردیر و بیر سیراسی همان دیوان لغات التورک کتابیندا موجوددور.
دیلیمیزی آراشدیرانلار، تاریخ کیمی قاباغا گلیب و هر بیر زاماندا یازیلاریمیزی آراشدیریب و دیلیمیزین گلیشمه سینی گؤسترمیشلر. باخین حتا دیلیمیزین صرف قایدالارینی و نحو اصوللارینی دا تاپیب اینجه له میشلر. مثلا فعل لر بئله صرف اولوموش:
کلیر من گلیرم
کلیرسن گلیرسن
کلیر او گلیر
کلیر بیر گلیریز – گلیریک
کلیرسیز گلیرسیز
کلیر اولار گلیرلر
گؤروندویو کیمی صرف ده سادالاشیب. آما نحو هر زامان بیر شکله دوشموش. دوغروسو بودور کی دیلیمیزده و جمله ده هر بیر کلمه نین یئرینی ده ییشمکله، معناسی عوض اولماییر و بو قانون دیلیمیزین چوخ اؤنملی بیر گؤزه للیگی دیر. دوغرودور بوگون ادیبلر چالیشیر دیل داها گؤزل اولدوغو اوچون مثلا قیدلر جمله ده هارادا دایانسا گؤزل اولور فیکیرله شیب و نظرلرینی وئرمیشلر و بوگون بو قایدا ایشله نیلیر. اما بونو دا آرتیماغیمیز لازیمدیر کی اگر یئرینده اولماسا دا معنا عوض اولماییر. بو اؤزه للیک سبب اولور، ناسا هر بیر پیام فضالاردا و باشقا کوره لرده یاشاییرسا تورکجه نین بو قانونو اوچون دوشونولمه لی ساییلیر و بیر ریاضی فورمولو کیمی دوشونولور.
اگر نمونه لر گتیریرسک، اوغوزنامه لردن – اسلامدان اؤنجه کتابلار، اورخون – یئنی سئی کتیبه لریندن ده نمونه لر گتیریرسک، دیلیمیزین گؤزه للیگی و درین – محکم ایلگیسی بللی اولور.
دیلچی لر عموم تورک دیلی تاریخینه بو کیفیت لری آییرد ائتمیشلر:
۱ ) قدیم تورک دیلی – ان قدیم زامانلاردان توتوب میلاددان ۵۰۰ ایل قاباغا دک
۲ ) اسکی تورک دیلی – میلاددان ۵۰۰ ایل قاباقدان ۳ جی یوزایله قدر – بو بؤلوملری دیلچی لریمیز بؤلورسه لر ده، منجه بو بؤلوم ۳جو یوزایله قدر اولا بیلر. چونکی خزر امپراتورو چاغیندا تورک دیللی قبیله لر آذربایجاندا هم میلاددان اؤنجه مدنیتلرین وارثی اولموش و هم دیل بییرلیگی بوتون قبیله لر آراسیندا – یعنی تامام آذربایجان خالقی آراسیندا بیرلشمیشدیر.
۳ ) ۳ جو یوزایلدن ۷ جی یوز ایله
دده قورقود کتابی بیو زامانلاردا یازیلیر، آلتون یاروق و بیر نئچه باشقا کتابلار همین چاغلاردا یازیلمیشدیر.
۴ ) ۷جی یوزایلدن ۱۱-ی یوزایله دوغرو
نوم بیتیک اثری بو زامانین یارادیجیلیغی دیر. ایرک بیتیک، و بیر نئچه باشقا کتابلار ائله همین زامانلاردا یازیلمیش و ادبیاتیمیزا اؤرنک اولموشلار.
۵ ) ۱۱ عصردن ۱۵جی یوزایله قدر (سلجوقلو دیلیندن باشلاییب صفوی زامانینا قدر اوزانیر . بو آرادا یوزلرجه شاعیریمیز و یازارلاریمیز واردیر. خواجه احمد فقیه تبریزی، گنجه لی نظامی، الیاس بابا، خواجه دهانی، اسحاق بابا، سلطان ولد، مولوی، سلطان برهان الدین، عمادالدین نسیمی، و یوزلرجه شاعیرلریمیز دیلیمیزین عیارلانماسیندا بؤیوک رول اویناییرلار.
۶ ) میللی آذربایجان تورک دیلی ۱۵جی یوز ایلدن بوگونه قدر
۱۵جی یوزایلدن بوگونه قدر مینلرجه نثر و نظم ایله اثرلر یارانیب و مینلرجه شاعیرلریمیز و یازارلاریمیز اولموش. بیلیرسینیز ادبیاتیمیزین اوندان بیری هله چاپ اولماییب و شاعیرلریمیزین یوزدن بیری ده تالنینماییلیبدیر. بیزیم ادبیاتیمیز چوخ چوخ زنگین دیر. من آذربایجان کلاسیک ادبیاتیندا ۲۲۰۰ شاعیری تانیتدیرمیشلام. تورک دیلینده الیازمالارین ساییسی بوگونه قدر ۴۰ میندن آرتیقدیر.
بونونلا بئله ادبی دیلیمیز سورالار تشکیل تاپمیشدیر. البته آذربایجاندا گؤرکملی دیلچی لر و عالیملر واردیر او جمله دن پروفسور نظامی خودیف، توفیق حاجیوف، غیب اله یئف، سمباتزاده، دمیرچی زاده، و باشقالاری هر بیری بیر دؤوره نین اوزمانی کیمی دیلیمیزین نمونه لرینی تاپیب و اونلارین اوزه رینده دقیق علمی ایشلر آپارمیشلار. بو ساحه ده گؤزل کتابلار دا یازمیشلار. بو تدقیقاتا اساسلاناراق دئمک اولور:
الف) آذربایجان دیلی تورک دیللری قوروپونا داخیل دیر.
ب) ایراندا ۱۰۰ ایل و آذربایجان جمهوروسوندا – سووئیت زامانی ۷۰ ایل دیلیمیزین تاریخینی و کؤکونو تحریف ائدیردیلرسه بوگون داها علمی صورتده آچیقلانمیشدیر. بو تحریفلرین ایزلری پوزولمالی دیر.
ج) آذربایجان تورک قبیله لری نین و مدنیت لری نین بو توپراقلاردا ساکینلشدیگی دانیلمازدیر. بورادا ۶۰۰ مین ایل اؤنجه دن تورک دیللرینه عاید التصاقی دیللر یاشاییردی.
ه) ۳ – ۷ یوزایللرده دیلیمیز فورمالاشمیش و تورک دیلی کامل بیر دیل ماهیتی قازانمیشدیر. اورخون آبیده لری بونا بؤیوک بیر سنددیر. (خزرلر، گؤگ تورکلر، سابیرلر، اوغوزلار، پچنق لر، آزلار، کنگرلر، قارلوقلار، و . . .
و) دیلیمیزین بو قدر تکاملی و قایدالی اولدوغو، دیلیمیزین قدیملیگینی اثبات ائدیر.
ز) ۱۱جی یوزایلده دیلیمیز بوگونکو ادبی دیلی نین اؤزه للیک لرینی تاپیر. یعنی سلجوقلولارین گلمه سییله تورک دیلی نین بوگونکو فورماسی کامیلله شیر. ادبی دیلیمیز یئکونلاشیر و کلاسیک ادبیاتیمیز باشلاییر.
ک) ۱۵جی یوزایلده ادبی دیلیمیز آذربایجان تورکجه سی اولاراق جغتای و آنادولو دیللریندن فرقله نیب و اؤزو بیر باشا ادبی دیل سویه سینه یوکسه لیر.
بو اوزون پروسه ده بیر چوخلو ماعللر ائتکی قویموش و تاثیرلی اولموشدور. او جمله دن شاعیرلرین و یازارلارین وجودو دانیلماز حالدادیر. میکاییل باشتو، نظامی، فقیه، عمادالدین نسیمی، مولانا فضولی، واقف و اوستاد شهریار کیمی بؤیوک نهنگ لرین رولونو دانماق اولماز.
بوندان علاوه بیر سیرا شاهلار، سلطانلار دا ائتکیلی اولموشلار. هئچ ملتین تاریخینده آذربایجان ادبیاتی کیمی سلطانلارین و خاقانلارین تاثیری اولمامیشدیر. سلطان شاعیرلریمیزین ساییسی دا آز اولمامیشدیر او جمله دن: سلطان کیکاویی سلجوقی، قاضی برهان الدین، سلطان حسین بایقارا، جهانشاه حقیقی، سلطان یعقوب آغ قویونلو، شاه اسماعیل صفوی، ناصرالدین شاه.
خانلیقلار زامانیندا دا بو گلیشمه لر حدتله داوام تاپمیش و روس امپراتورلوغو ادبیاتیمیزین گلیشمه سینه انگل تؤره ده بیلمه میشدیر. باکی، شیروان، گنجه ، تبریز، شکی، شوشا و باشقا – باشقا شعرلرده خانلیقلار قورولموش و هر بیری نین سیطره سی آلتیندا شاعیرلر جرگه سی قوروب و اقتراح آدلاناراق، شعر یاریشمالاری ایره لی سورولموش و گئنیش بیر ادبیات یارانمیشدیر. بونون طبیعی گلیشمه سی سایه سینده شرق اؤلکه لری آراسیندا بیرینجی رومانلار، بیرینجی نمایشنامه لر، بیرینجی شرق شناسلیق انیستوتلار، بیرینجی اوپرالار و باشقا باشقا عرصه لرده بیرینجی آددیملار آذربایجاندا گؤتورولور. بونونلا بئله پهلوی رژیمی نین گلمه سیله دیلیمیز یاساق اولور و گلیشمه دن دایانیر. آنجاق بوگون یئنی حرکت بیزه باغلی دیر. البیر اولمالی ییق. گلن نسیللر گؤزلری بیزده دیر.
گؤرمه لی ایشلریمیز واردیر:
دیلیمیزی بیر علمی دیل سویه سینه قالدیرماق اوچون، یئنی سؤزجوکلر یاراتمامیز واجیبدیر. آکادمیک ایشلر گؤرمه لی ییک. گؤزل اثرلری دیلیمیزه چئویرمه لی ییک. دیلیمیز بو چئویرمه لرله علمی دیللرله آددیملاشا بیلر. بو ایش اوچون بؤیوک بیر چابا لازیمدیر.
سایتلار قورمالی ییق و اورالاردا تورک دیلینده یازیب، اؤزوموزو گوجلندیرمک و ادبیاتیمیزی تانیتماق گرکدیر. بو یولدا چابالار آزدیر.
دیلیمیز نئجه یارانیب و معیارلانیر:
۱ ) تورک طایفالاری چوخلوق قازانیر. بو مساله ساسانیلار زامانینا راست گلیر.
۲ ) تورک طایفالاری نین داها چوخو آذربایجانا گله رک بورادا اولان طایفالارلا بیرلشمه سی نتیجه سینده تورک دیلی ادبی دیله چئوریلیر. بونا گؤره ۵ – ۷ یوزایللر آراسیندا تورک دیلی آذربایجانین عموم خالق دیلی اولور.
چوخلو آراشدیریجیلار او جمله دن باسكاكف، ا. دميرچي زاده، ت. حاجيف، ف. زينالف، و.گوكاسيان، و. اصلانف و باشقالاری آذربایجان تورک دیلی نین عیارلانماسیندا اوغوز طایفالاری نین رولونو داها آرتیق بیلیرلر و بو دوغرودور. اوغوزلار ساسانی زامانی آذربایجاندا خزرلر امپریاسی نظری آلتیندا یاشاییر و شهر مدنیتی ایله اویغونلاشیرلار و سونرا کی زامانلاردا، اؤزه للیکله اوغوزلارین بیر بؤلومو سلجوقلولار لا قاتیشاراق، درین و اولغون دیله مالیک اولدوقلارینی دویورلار. بو ساحه ده آذربایجان عالیم لر فیکیربیدیرلر. اونلار توفیق حاجیف، نظامی خودیف، اصلانوف و باشقالاری دا بو فیکیرده دیرلر.
بیلگین لر اؤز آراشدیرمالاریندا اوغوز تورکجه سی نین کامل لشمه سینی ۷جی میلادی عصرده گؤسته ریرلر . بو دیل بو زمانلار آذربایجاندا چوخلوق قازانیر و قوراللاری یازیلاردا اؤزونو گؤسته ریر.
اثبات اولموشدور کی آذربایجان تورک دیلینده یارانان لهجه لر یئرل اؤزه للیکی واردیر و بو اؤزه للیک دیلین اسکی لیگینی گؤسته ریر (و. گوكاسيان، و. اصلانف، ا عزيزف).
چوخلو آراشدیرماچیلار تورک دیلی نین ۵جی یوزایلده آذربایجاندا اونسیت دیلی اولدوغونا بارماق قویموشلار (م. رحيموف، ت. ممداف). آذربایجان مختلف قبیله و طایفالاردان تشکیل تاپدیغی اوچون همین اورتاق دیل، گلیشمه و بیرلشمه دورانینی کئچیریر و بیر ع موم خالق دیلینه چئوریلیر. سامویلویچ ۱۹۲۶جی ایلده باکیدا قورولان “تورک ملت لری نین ادبی دیلی گلیشمه سی” قورولتاییندا بئله سؤیله ییر: دستور وئرمکله و یا بوروکراتیک یوللارلا واحد ادبی دیلی یاراتماق اولماز.
۵ و ۶جی یوزایللرده تورک دیلی چوخ دیللی آذربایجان طایفالاری آراسیندا بیر اونسیت دیلی کیمی گلیشیر و بو طایفالاری اورتاق دیلی یارارلانیب و بیرله شیرلر. باشقا سؤزله دئسک آذربایجان تورکجه سی میدانا گلیر. بو زمان تورک دیلی نین ایچینده اولان دینامیسم اؤز دوغورقانلیلیغینی بللندیریر و یئنی سؤزجوکلر یاراتماقلا تامام طایفالاری ایستک لرینی یئرینه یئتیریر. بئله لیکله بو دیل باشقالارینا ترجیح ائدیلیر. بو سؤزلره تامام دیلچی عالیملر یئکون وورورلار. گؤرمک اولور کی تورک دیلی بوندان قاباقکی عصرلردن گلیشمه یه باشلامیش و بو عصر ایچینده خالقلار آراسیندا قبول اولونور. عئینی حالدا بو دیلین قبول اولماسییلا واحد بیر دیلین داها آرتیق گلیشمه سینه یول آچیر و ادبی دیل، شفاهی دیل ایچیندن باش قووزاییر. بئله اولدوقدا، ۷جی یوزایلی آذربایجان تورکجه سینی عموم خالق دیلی کیمی اولدوغونو ادعا ائتمک اولار.
۷جی عصر قافقاز یوردلاریندا تورک دیلی هامی نین رغبتینی قازانیر. و. گوکاسیان یازیر: “ائرمنی و گورجو دیللرنده اولان قایناقلارا و الده ائدیلن معلوماتا آرخالاناراق آیدینلاشیر کی ۶جی عصرین سونو و ۷جی عصرین اوّللرینده بوتون تورک دیللی خالقلار آذربایجاندا سیاسی و اقتصادی بیرلیگه مالیک اولوب و مونولیت حالیندا بیرله شیرلر. بئله بیر شرایطده آذربایجاندا مختلف دیللرین اولدوغو حالدا، آذربایجان تورک دیلی رهبرلیک رولونو اویناییب و ائتکی دایره سینی گئت گئده آرتیریر.”
آراشدیرماجیلار آذربایجان تورکجه سی مختلف دیللی طایفالار آراسیندا بیر واحد دیلی کیمی نئجه قوروندوغونو آراشدیریرلار. بو اوزمانلاردان پروفسور حاحيف و پروفسور جهانگير قهرمانف یازیرلار: “ایلک اؤنجه بو توپراقلاردا تورک دیللی طایفالار بیرینجی دورومدادیرلار و باشقا تورک دیللی لر ده آذربایجانا گلمکده و آرتما حالیندادیرلار. بونلار گله رک یئرلی طایفالارلا بیرله شیر، یئرلی خالقلا قووشور و بؤلگه نین اقتصادی – سیاسی دورومونو گلیشدیریرلر، اوچونجو حالدا تورک دیلی اگلوتیناتیو اؤزه للیکلرینه گؤره ساده لیکله اؤیره نیلیر. بو آراشدیرماجیلار بئله سونوجا گلیرلر: تورکلر اسلام دینی نی قبول ائتمکله، بیر دینی و بیر دیلی اونسیت وسیله سینه چئویریرلر.”
بئله سونوجلانماق دوغال و دوزگون دور. چونکی تاریخده گؤروروک ضعیف اولان طایفالار تاریخین حساس زمانلاریندا گوجلو بیر طایفانین دؤورونه توپلانیب و گوجله نیلر. بو زامان دا آذربایجان تورک دیللی خالقی سیاسی و اقتصادی باخیمدان گوجلنمیش و بئله لیکله آتروپائن و آلبانیا توپراقلاری نین خالقی بیرله شیب و بیر دیلی سئچمه یه موفق اولورلار.
اسلامین ایلک یوزایللرینده آذربایجان تورکجه سی تکجه عموم خالق دیلی یوخ، بلکه قافقازدا و چئوره سینده اولان توپراقلارین خالقلاری آراسیندا یاییلیر و بیر بین الخالق دیلی دورومونا مالیک اولور. بو دوروم ۹ و ۱۰جو یوزایللره قدر دوام ائدیر. دمیرچی زاده بو باره ده یازیر: “بو دؤوره ده تورک دیلی دربند، ری و بغداد آراسیندا عمومی بیر دوروم قازانیر.”
شوبهه سیز آذربایجان تورکجه سی اسکی زامانلاردان بو دوروما گلمیشدیر. و. گوکاسیان ساویرلر و خزرلرین دیلینی ۶ و ۷جی عصرلرده تامام قافقاز خالقلاری آراسیندا بیر عمومی دیل اولدوغونو یئکونلاییر و اوندان اؤنجه کی یوزایللرده ده بئله بیر دورمو خاطیرلاییر. بئله بیر سونوجلانماق اولور کی تورک دیلی نین کؤکلری تامام قافقاز دیللرینده تاپماق اولور و تکجه سؤزجوکلر یوخ، بلکه قوراللار و تورک تلفظ لری ده بو دیللر ایچینده اؤزونه یئر قازانمیشدیر.
دونیا دیلچی اوزمانلاری تورک دیلی نین قوراللاری نین گوجلو اولدوغونا بارماق قویوب و دانیشیرلار. او جمله دن بارتولد یازیر: “عادت اوزه ره تورک دیلی ذکر اولونان یوزایللرده باشقا دیللرله توققوشمادا اؤز سلطه سینی ساخلاییب و یوکسک دوروما مالیک ایدی”. هابئله رو آچاریان – ائرمنی دیلچی سی تورک دیلی نین ائرمنی دیلی اوزه رینده ائتکیسیندن دانیشیر. دوکتور مردانیان، آچاریانین بو تحقیق لرینی قبول ائده رک ائرمنی دیلی هند-اروپایی دیللردن ساییلاراق آذربایجان تورکجه سی ائتکیسی آلتیندا اولدوغونو دئییر و اسلام دیلی نین ده تورک دیلیندن تاثیرلندیگینی یازیر. ا. باسکاکف یازیر: “آذربایجان تورکجه سی شرق اسلام دیللری اوزه رینده او جمله دن روسجا، اوکراینجا، هابئله بلوروس دیللرینه دقتلی تاثیرلر بوراخمیش و بو دیللرین شکل تاپماسیندا رول اوینامیشدیر.”
بونلاری نظرده آلدیقدا تورک ادبی اثرلرین یارانماسینی دا گؤروروک. همین یوزایللرده شان قیزی داستانی، آلتون یاروق، ایرک بیتیک، خزرلرین اسلام خلیفه لرینه یازدیقلار مکتوبلار، نوم بیتیک و باشقا اثرلرین یارانماسینا شاهید اولوروق. ادبی دیلین گلیشمه سی سایه سینده بئله بیر اثرلر یارانا بیلردی. حتا قاراخانلی لار دؤورونده قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک و باشقا باشقا اثرلر، تورک دیلی نین گلیشمه سیندن بیر اوزون زاماندان سونرا یارانا بیلردی. آنجاق بو اثرلر، دیلیمیزین اسکی لیگینی گؤسته ریر.
قایناقلار:
پروفسور نظامی خودیف، آذربایجان ادبی دیلی تاریخی، کؤچورن: حسین شرقی، تهران، ۱۳۷٫
فریدون آغاسی اوغلو، ۷جی بیتیک، آذربایجان تورک دیلی نین تاریخی، باکی، ۲۰۱۴٫
م. کریمی، مقدمه ای بر تاریخ تحولات ترکی آذری، زنگان، ۱۳۷۸٫
م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج ۱، قم، ۱۳۸۴٫
حسین نامیق اورخون، اسکی تورک یازیتلاری، آنکارا، ۱۹۹۴و


c: text/html

text:
ابو یوسف الکندی
ابو یوسف یعقوب ابن اسحاق الصبّاح الکندی (801–873)—عرب فیلوسوفو.
یاشاییشی[دَییشدیر]
الکندی، کوفهده محمدین چاغداشلاری اولان اشعث ابن قیس نسلیندن اولان کندة قبیلهسینین اصیل عاییلهسینده آنادان اولموشدور. بو نسیل عبدالرحمن ابن محمد ابن الأشعثین عوصیانیندان سونرا گوجدن دوشمهسینه قدر[۱] ائرکن ایسلام دؤورونده کوفه قبیلهسینین زادگانلیغینین ان گؤرکملی عاییلهلریندن عایید ایدی[۲]. آتاسی اسحاق کوفهنین والیسی ایدی و الکندی ایلکین تحصیلینی اورادا آلمیشدی. داها سونرا تحصیلینی باشا چاتدیرماق اوچون بغدادا گئتدی، بورادا عباسی خلیفهلری مأمون (813–833-جو ایللر) و معتصم (833–842) طرفیندن حیمایه اولوندو. علملره مئیلینی نظره آلان خلیفه مأمون اونو بغداددا یونان فلسفی و علمی متنلرینین ترجومه ائدیلمهسی اوچون اونون طرفیندن قورولان حیکمت ائوینه تعیین ائتدی. گؤزل خطاطلیغی ایله ده مشهور ایدی و بیر آرادا متوکّل طرفیندن خطاطلیقلا مشغول ایدی.
مأمون اؤلندن سونرا قارداشی معتصم خلیفه اولدو. الکندینین مؤوقعیی اونون دؤورونده داها دا مؤحکملنمیشدیر. واثقین (842–847)، خوصوصاً متوکّلین (847–861) دؤورونده ایسه الکندینین اولدوزو سؤنموشدو. بونونلا علاقه دار موختلیف نظریّهلر مؤوجوددور: بعضیلری الکندینین حیکمت ائوینده علمی رقابته دؤزمهمهسینی؛ دیگرلری متوکّلین غئیری-عنعنهوی موسلمانلاری (ائلجهده غئیری-موسلمانلاری) تئز-تئز تعقیب ائتدیگینی سبب گتیرمیش.بیر زامانلار الکندی دؤیولموش، کیتابخاناسی ایسه مووقّتی موصادیره ائدیلمیشدیر. ایسلامشوناس هنری کوربینه گؤره 873-جو ایلده الکندی، معتمدین حاکیمیتی دؤورونده بغداددا تنهالیقدا اؤلدوگونو ایدیعا ائدیردی[۳].
فلسفهسی[دَییشدیر]
موسلمان راسیونال فیکری تاریخینده دینله فلسفهنی اویغونلاشدیرماغا جهد گؤسترمیش ایلک فیلوسوف[۴] حساب اولونان " الکندینین طرفدارلاری و علئیهدارلاری اونون فلسفه و شریعت آراسیندا کؤرپونون یارادیلماسی اوچون اوینادیغی رولونو اعتیراف ائدیرلر" (60، 62). او، " … فلسفی تعلیمله وحییی …اویغونلاشدیران بیر تفکّورون تاثیری آلتیندا حرکت ائدیردی… " [۵].عکس ایدیعالار قارشیسیندا ایسلامی عقلی دلیللرله مودافیعه ائتمگی عؤهدهسینه گؤتورن و بو ایشی باجاریقلا ایجرا ائدن الکندی، موسلمان مشائیلیگین اساسینی قویوب، تاریخده فیلوسوف کیمی تانینسا دا، ایلاهی بیلیگی فلسفهیه تحکیم ائتمهمیش، "…یاشادیغی دؤورده بشری عاغیلی بیلیگین یئگانه منبعی و واسیطهسی حساب ائدن نؤقطهیی-نظره قارشی چیخاراق، پئیغمبرلیک مؤسیسهسینین ضروریلیگی ایدئیاسینی مودافیعه ائتمیشدی " [۶].
الکندینین فلسفی تعلیمینده فلسفهنین دینله عکسلیگی اینکار اولونور، اونلارین بیر-بیری ایله اویغونلاشدیریلماسینا جهد ائدیلیر. الکندی دین و فلسفه آراسیندا هئچ بیر ضیدیتین اولمادیغینی بیلدیرمیش، فلسفه و دینین تعریفینی وئرمیش، منبعلری و بیلیک واسیطهسی کیمی اوینادیقلاری روللاری آچیب گؤسترمیشدیر.
الکندی عباسی خلیفهسی معتصمه ایتحاف ائتدیگی " رسالة فی الفلسفة الأولى " (ایلک فلسفه حاقیندا ریساله) آدلی اثرینده فلسفهنین ماهیتی و اؤیرندیگی مؤوضودان بحث ائدیر. فیلوسوفا گؤره، فلسفه "…وارلیغین مومکون درکیدیر"[۷][۸]. الکندی ایدیعا ائدیردی کی: "…شانی اوجا یارادان و دوشونجه عالمی (عاغیل، تفکّور) حاقیندا سوال وئرمک" [۹] فلسفهده اساس مقصددیر. فلسفی ایدراک حقیقت حاقیندا بیلیگی کسب واسیطهسیدیر. دئمهلی، بو واسیطه ایسته نیلن حقیقتی یارادان ایلک حقیقت حاقیندا علمین اؤزودور[۱۰]. گؤروندوگو کیمی، الکندی مقصدلری باخیمیندان دینله فلسفهنی عئینی توتموشدور. آما "رسالة فی كمیة كتب أرسطو طالیس وما یحتاج إلیه فی تحصیل الفلسفة" (ارسطونون کیتابلارینین سایی) ریسالهسینده الکندینین بو مؤوضویا فرقلی موناسیبت بسلهمهسی ماراق دوغورور. او بو ریسالهده فلسفی بیلیگی بشری بیلیک اولاراق سجیّهلندیریر، اونو ایلاهی بیلیکدن آییریر. الکندی بیلدیریردی کی، فلسفی اوصوللارلا بیلیک قازانماق اوچون نیت ائدیب سعی گؤسترمک کیفایتدیر؛ بشری بیلیگی کسبده ایستک و زحمت ضروریدیر. ایلاهی بیلیگه صاحیب اولماق اوچون ایسه ایستگه، زحمت گرک قالمیر. بئله بیلیکلر ایلاهی لوطفون ثمرهسیدیر. دئمهلی، ایلاهی بیلیک بشری بیلیکدن اوستوندور، خوصوصیدیر. بو سببدن ایلاهی حقیقت حاقیندا بیلیکلر آنجاق پئیغمبرلرده تجلّی ائدیر. ریاضیات، منطیق و طبیعت علملرینی ایسه فلسفی تفکّورو اولان هر بیر کس اؤیرنه بیلیر[۱۱].
دئمهلی، گؤستریلمیش ریسالهلرده الکندی فلسفی بیلیگی ایلاهی بیلیکله عئینی توتموش، حقیقتین اونلاردا عکس اولوندوغونو بیلدیرمیشدیر. داها سونرا ایدیعا ائتمیشدیر کی، فلسفی بیلیک عاغیللا، دینی بیلیک ایسه وحی و ایلهاملا کسب اولونور. لاکین اونون فلسفی تعلیمینده عومومی نؤقطهیی-نظر بودور کی، فلسفه و دین آیری-آیریلیقدا ایکی حقیقتی ایفاده ائتمیر. یوخاریدا قئید ائتدیک کی، الکندییه گؤره، آللاه و عاغیل حاقیندا بیلیک وئرمک فلسفهنین مقصدینی عمله گتیریر. دینین مؤوضوسو و مقصدینه گلینجه، فیلوسوف دئییردی کی، دین ایلاهیات، تک آللاه و اخلاق حاقیندا بیلیک کسب ائتدیرن، فایدالی هر بیر شئیدن – وارلیقلاردان بحث ائدن ساحه دیر: " محض پئیغمبرلرین شانی اوجا آللاهدان اؤیرندیگی بیلیکلر بوتؤولوکده بئله بیلیکلردندیر. چونکی پئیغمبرلر آللاهین بیرلیگی، اونون بَیندیگی اوستون اخلاقی مزیتلرین ضروریلیگی، فضیلته ضید پیسلیکلرین قاداغان ائدیلمهسی حاقیندا بیلیکلر گتیرمیشلر " [۱۲]. دئمهلی، الکندییه گؤره، دینین مؤوضوسو آللاه و اخلاقدیر. بو باخیمدان فیلوسوف اوستواؤرتولو شکیلده گؤستریر کی، خوشبختلیگی تأمین ائتمک دینین مقصدینی عمله گتیریر[۱۳].
قئید ائدیلنلردن معلوم اولور کی، فلسفه و دین مؤوضو و مقصد باخیمیندان اوخشاردیرلار. فلسفه وارلیقلاردان بحث ائدن بیلیکلرین مجموعسو اولوب، آللاهین درک اولونماسی و اخلاقین آشکارا چیخاریلماسینا خیدمت ائدیر. دینین ده مؤوضوسو عئینیدیر. دین و فلسفه یولو الده اولونان بیلیکلر واسیطهسیله حقیقته چاتماق، بونونلا دا، دونیا و آخیرتده خوشبخت اولماق هم دینین، هم ده فلسفهنین قارشیسیندا دوران مقصددیر.
الکندی دینله فلسفهنی اویغونلاشدیرارکن اونلارین مؤوضو و مقصد باخیمیندان اوخشار اولماغی فاکتینی اساس گؤتورور. ینی، بو فاکت دینله فلسفه آراسیندا اویغونلوق یاراتماغا ایمکان وئریر.
همچنین الکندی بیلدیرمیشدیر کی، دین و فلسفه حقیقتی تمثیل ائتدیگی اوچون[۱۴] اونلاری بیر-بیرینه اویغونلاشدیرماق ضروریدیر. فیلوسوف پروبلمی بو جور قویموشدو: اورتاق مؤوضو و مقصده صاحیب اولماق دینله فلسفهنین عئینی حقیقتی تمثیل ائتمهسی معناسینا گلیرمی؟ اگر فلسفه و دین عئینی حقیقتی تمثیل ائتمیرسه، اوندا اونلاری بیر-بیری ایله اویغونلاشدیرماق نئجه مومکون اولا بیلر؟ الکندی بو سواللارا جاواب تاپا بیلمیشدی. او دئییردی: "…فلسفه و دین مؤوضو و مقصد باخیمیندان بیر اولدوغو کیمی، حقیقتی ایفاده ائتمکده ده بیردیر. دئمهلی، اونلاری بیر-بیریندن آییرماق اولماز…" [۱۵]. فیلوسوفا گؤره، اینسان طبیعتی اعتیباری ایله درک ائدن وارلیقدیر. اونون درکائتمه قابیلیتی و یا عاغیلی " بالقوه " (پوتنسیال) سویّهسیندن "بالفعل" (اکتیو) سویّهسینه کئچدیکده وارلیق عالمینین موختلیف کاتقوریلرینه دایر بیلیکلر قازانماغی باجاریر[۱۶]. بو بیلیکلر ظن دئییل، قطعیلیک ایفاده ائدیر. بو ایسه او دئمکدیر کی، الکندینین فلسفی تعلیمینده "فعال عاغیل" کونکرتدیر، وارلیقلارا عایید اولدوغو اوچون حقیقتی تمثیل ائدیر. الکندی دئییردی: " فلسفه وارلیغی درک ائتمکدیرسه، اوندا بو درک لئتمه بیزی حقیقته آپاریب چیخاراجاقدیر" [۱۷]. وحییین وئردیگی بیلیکلر ده کونکرت شکیلده حقیقتی ایفاده ائدیر. آما بو بیلیکلر آللاهین کؤمگی، ایلهامی و وحییی سایه سینده الده ائدیلیر. ائله ایسه پئیغمبرلره نازیل ائدیلن تعلیملر عاغیلا مووافیقدیر، فلسفی 100 بیلیکله اویغونلاشماغا قابیلدیر. دئمهلی، دین و فلسفه حقیقت حاقیندا بیلیکلری کسب ائتدیرمه مسلهسینده اوخشاردیرلار. لاکین الکندی کسب اولونماق باخیمیندان فلسفی بیلیکله دینی بیلیک آراسیندا فرق قویور. بئله کی فلسفی بیلیکلر داواملی آراشدیرما و دوشونمهنین محصولو اولدوغو حالدا دینی بیلیکلر فرقلیدیر. وحی منشالی بیلیکلر " …یالنیز پئیغمبرلره خاص مؤعجیزهوی و فؤوقالطبیعی منبعدن باشلانغیج گؤتورور " [۱۸]. آما فلسفه عاغیلا، دین ایسه وحییه اساسلاندیغی اوچون وحییی بیلیکلرله علاقهدار یوخدان یارادیلما، اؤلدوکدن سونرا جیسماً دیریلمه و پئیغمبرلیک مسلهلرینی عاغیللا ایضاح ائتمک مومکون دئییلدیر. الکندی پروبلمی حلّ ائتمک اوچون پئیغمبرلیک تعلیمینی تقدیم ائدیر. " فیلوسوف (الکندی) بیلیکلرین آنجاق عاغیللا درک ائدیلمهسی ایدیعاسینی ردّ ائتسه ده، پئیغمبرلیک تعلیمینی اساس گؤتورمکله دینله فلسفهنی اویغونلاشدیرماغا جهد گؤسترمیشدیر" [۱۹]. بونا باخمایاراق، او، وحییی بیلیکلری راسیونال بیلیکلردن اوستون حساب ائتمیشدیر: " بئله بیلیکلر پئیغمبرلر اوچون ایمتییاز اولوب اونلاردان باشقالارینا وئریلمیر. بو اونلارا عایید مؤعجیزهدیر و اونلاری باشقا اینسانلاردان فرقلندیریر. عادی اینسانلار بئله بیلیکلری الده ائده بیلمزلر. دوزدور، عاغیللی اینسانلار بو بیلیکلرین آللاهدان گلدیگینه اینانیرلار، آما اونلارا صاحیب اولا بیلمیرلر. اودور کی اونلار پئیغمبرلرین حاقا چاغیریشینا اینانیب، ایطاعت گؤستریرلر. فیلوسوفلار ایسه منطیقی دلیللری اساس گؤتورور، دوشونمگه اهمیت وئریرلر. قورانین دلیللری ایلاهی منبعدن گلدیگی اوچون داها قطعی و توتارلی اولوب، فلسفی دلیللردن داها ایناندیریجیدیر " [۲۰]. همچنین الکندی کونکرت اولدوغو اوچون وحییی بیلیکلرین اوستون اولدوغونو ایدیعا ائدیر. فیلوسوف قوران 101 آیه لریندن میثال گتیرمکله وحییی بیلیگین قودرتی و اوستونلوگونو ایثباتلاییر. مثلا، الکندییه گؤره، "توز اولموش سوموکلری کیم دیریلده بیلر؟!" سوالینا قوراندا اولدوغو قدر قیسا و توتارلی جاوابی هئچ بیر اینسان وئره بیلمز. او بیلدیریردی کی، قورانین "اونلاری ایلک دفعه یوخدان یارادان دیریلدهجکدیر. او، هر بیر مخلوقو (یارادیلیشیندان اول ده، سونرا دا) چوخ گؤزل تانییاندیر!" جاوابیندا آیدینلیق و ییغجاملیق باخیمیندان ان پارلاق اینسان ذکاسینین تقدیم ائده بیلهجگی ایسته نیلن منطیقی دلیلدن اوستون پئشکارلیق و اوستالیق واردیر[۲۰].
الکندی دینله فلسفهنی اویغونلاشدیرماق اوچون تأویل قایداسینا دا موراجیعت ائتمیشدیر. فیلوسوف دئییردی کی، قوران آیهلری و فلسفی مودعالار ایلک باخیشدان بیر-بیرینه ضید گؤرونرسه، پروبلمی حلّ ائتمک اوچون دینی بیلیکلرین ایفاده اولوندوغو مادّی قابیغین – دیلین (طبیعی کی، صؤحبت عرب دیلیندن گئدیر) خیردالیقلارینی اساس گؤتورمکله آیهلری یوزماق (تأویل ائتمک) لازیمدیر. عکس حالدا، همین آیهلرین حقیقی معناسی بیزه قارانلیق قالاجاقدیر.
حقیقت حاقیندا[دَییشدیر]
الکندینین ریسالهلرینده بئله بیر نؤقطهیی-نظر اساس گؤتورولوب کی، حقیقت تکدیر، بو حقیقتی هم دین، هم ده فلسفه چاتماق ایستهییر[۲۱]. الکندی یازیردی: " اعتیبارلی محمدین دئدیکلری و آللاهدان آلدیغی وحییی عقلی دلیللر تصدیقلهییر " [۲۲]. بونا باخمایاراق، عاغیللا موقاییسهده آسان، ییغجام و قطعی اولدوغوندان وحییه وئریلن بیرینجیلیک الکندینین یارادیجیلیغیندا دین و فلسفه پروبلمی ایله علاقهلی موهوم مسلهدیر. الکندی فیلوسوفلارلا موقاییسهده پئیغمبرلرین اوستون اولدوغونو اعتیراف ائتمیشدی. وحییی عاغیلدان اوستون توتسا دا، فیلوسوف فلسفه و عقلی دلیللری ردّ ائدنلری سرت شکیلده تنقید ائدیردی: " یالنیز ساغلام تفکّورو اولمایانلار و جهالت باتاقلیغیندا بوغولانلار اونو (فلسفهنی) اینکار ائده بیلرلر " [۲۳]. دینین آدیندان فلسفهنی "کوفر علمی" آدلاندیرانلار الکندینی چوخ ناراحات ائدیردی. او بونا سبب اولانلاری "کافیر" آدلاندیرماقدان چکینمیردی: "حقیقتی آختاران ساختاکارلار …شخسی منافع و اهتیراس آلتینه چئویردیکلری دینین آدیندان ایستیفاده ائدهرک فلسفهنی اؤیرنمگی ردّ ائتمهسینلر دئیه اوزون-اوزادی موباحیثهلردن چکینمهلیییک. کیم "کوفردور" بهانهسی ایله حقیقتی آراشدیرماغی ردّ ائدرسه، کافیردیر. چونکی حقیقتی اؤیرنمک روبوبیت و تؤوحیدی اؤیرنمک دئمکدیر " [۲۴].
الکندی گؤسترمیشدیر کی، فلسفهنی ردّ ائدنلر ایستر ایستهمز اونو اؤیرنمهلیدیرلر. چونکی فلسفهنی اؤیرنمگین لازیملی اولوب-اولمادیغینی ثوبوت ائتمک گرکدیر؛ فلسفهنی اینکار ائدنلر بونو ایثباتلامالیدیرلار. ثوبوت گؤستریب سببلری تاپماق ایسه فلسفهنین ایشیدیر. دئمهلی، فلسفهنی اؤیرنمک ضروریدیر[۲۵][۲۶]. الکندینین یارادیجیلیغیندا او دا اؤز عکسینی تاپیب کی، حقیقت نسیللرین نایلیتیدیر؛ اینسان ضروری بیلیکلری تکباشینا الده ائده بیلمز. حقیقت اوزون عصرلر عرضینده ذکا کاروانینین جیدی سعیینین ضروری ائتدیگی عقلی بیلیکلرده عکس اولونموشدور: " ائله ایسه بیزه حقیقتی …چاتدیرانلارا میننتدارلیغیمیزی بیلدیرملیییک. …هارادان و کیمدن گلیرسه-گلسین، جاذیبهسینه حئیران قالیب حقیقتی منیمسهمکدن چکینمهملیییک. چونکی حقیقت آختاریشینا چیخانلار اوچون اوندان داها قیمتلی هئچ نه یوخدور " [۲۷].
وحی حاقیندا[دَییشدیر]
فلسفی اثرلرینین تحلیلی بیزده بئله بیر قناعت فورمالاشدیریر کی، وحییین بیرینجیلیگینی اعتیراف ائتمکله دینی مودعالارا ایستیناد ائدیب عقلی بیلیکلری وحییی بیلیکلرله اویغونلاشدیرماق الکندینین فلسفی تعلیمینده اساس جیزگینی عمله گتیریر. الکندییه گؤره، اوچ جهتدن فلسفه دینه اویغوندور:
آ) مقصد و مضموندا اوخشار اولماق؛
ب) تک حقیقتی عکس ائتدیرمک؛
ج) هر ایکیسینی اؤیرنمک ضرورتی.
ریسالهلریندن معلوم اولور کی، الکندی دینین مودافیعهچیسی اولموش، عاغیل قارشیسیندا وحییین بیرینجیلیگینی اعتیراف ائتمیشدیر. قدیم یونان فلسفهسینی دریندن منیمسمهسینه باخمایاراق، بو بؤیوک عرب فیلوسوفونون آللاها ایمانی شکسیز اولموشدور. فلسفهنی یاخشی اؤیرنمگی اونا دینی دیفاعیاتیندا عزمکارلیق آشیلامیشدی. بو جهتینه گؤره دیگر موسلمان مشائیلریندن فرقلنمیش، فیلوسوفلار علئیهینه اثرلر یازمیش 11. عصر ایلاهیاتچیسی ابو حامد غزالینین تنقیدلرینه توش گلمهمیشدی.
اثرلری[دَییشدیر]
قایناق[دَییشدیر]
- محمدوف ائ. ن. اورتا عصر ایسلام فیکرینده دین و فلسفه. آمعا ز. بونیادوف آدینا شرقشوناسلیق اینستیتوتو. باکی: ایدراک، 2019، ص. 96–103.
اتک یازیلار[دَییشدیر]
- ^ Abboud, Tony (15 January 2006). Al Kindi: The Father of Arab Philosophy. The Rosen Publishing Group, Inc. ISBN 9781404205116.
- ^ Crone, Patricia (1980). Slaves on Horses: The Evolution of the Islamic Polity. Cambridge and New York: Cambridge University Press. pp. 110–111. ISBN 978-0-521-52940-2.
- ^ Corbin, Henry (1993). History of Islamic Philosophy. London: Keagan Paul, p. 154.. ISBN 9781135198886.
- ^ Bulaç Ali. İslam düşüncesinde din-felsefe, vahiyakıl ilişkisi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2003, s. 122.
- ^ 52. Corbin Henry. İslam felsefesi tarihi / Hüseyin Hateminin tərcüməsi ilə. Çap yeri və ili göstərilməyib, s. 281.
- ^ aylan Necip. Anahatlarıyla islam felsefesi. İstanbul: "Ensar", 2000, s. 161.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 1.
- ^ سليمان دنيا. التفكير الفلسفي االسالمي. المغرب: مطبعة السنة المحمدية، 1967 s. 277.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 67.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 2.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 159–151.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 31.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 57.
- ^ Alper Ömer Mahir. İslam felsefesinde akıl-vahiy, din-felsefe ilişkisi. İstanbul: "Ayışığı" 2000, s. 216–217.
- ^ Alper Ömer Mahir. İslam felsefesinde akıl-vahiy, din-felsefe ilişkisi. İstanbul: "Ayışığı" 2000, s. 44.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 48.
- ^ İbn Rüşd. Faslul Makal / Bekir Karlığanın tərcüməsi ilə. İstanbul: İşaret yayınları, 1992, s. 28.
- ^ Taylan Necip. İslam düşüncesinde din felsefeleri. İstanbul: İrfan yayınları, 1997, 39 s.
- ^ تاريخ الفلسفة في االسالم لألستاذ ج. د. بور وتعريب الدكتور أبو ريده، بيروت: دار النهضة العربية، 1981 s. 181.
- ^ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 160.
- ^ جميل صليبا. تاريخ الفلسفة العربية. بيروت: دار الكتاب العالمي، 1995 s. 130.
- ^ Bayrakdar Mehmet. İslam felsefesine giriş. Ankara: TDV yayınları, 1998, s. 180.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 4.
- ^ Fahri Macit. İslam felsefesi tarihi / Kasım Turhanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İklim", 1987, s. 64.
- ^ Alper Ömer Mahir. İslam felsefesinde akıl-vahiy, din-felsefe ilişkisi. İstanbul: "Ayışığı" 2000, s. 72–73.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 5.
- ^ Kindi. Felsefi risaleler / Mahmut Kayanın tərcüməsi ilə. İstanbul: "İz", 1994, s. 3–4.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
اینجهصنعت
اینجه صنعت یا دا هۆنر — اینسان حیسّلرینین تصویری پروسهسی دیر. همچینین ایستهنیلن فعالیت ساحهسینده اینسانین گؤستردیگی یوکسک باجاریق ، مهارت ده نظرده توتولور.
اینجه صنعت مدنیتین ترکیب حیصّهسی اولان ایجتیماعی شوعور فورماسینین بیر نؤعو دور. اینجه صنعت دینله ییجی و یا تاماشاچی یا اینفورماسی یانین گرافیکا ، و یا موسیقی ، و یا رقص و یا دا بونلارین بیر نئچه سینین توپلومودان عیبارت اولان تئاتر ، بالئت ، کینموتوگرافیا (فارسجا: سینما) ایله وئریلمه اوستالیغی دیر. ادبیات اینفورماسی یانی یازی یولو ایله اؤتورمه یه اساسلانان اینجه صنعت نؤعو دور. او مکتوب لارین مؤوجود اولدوغو دؤورده ن بللی دیر. اینجه صنعت اینسانین مدنی فعالیتینه عاید اولدوغوندان اونون کؤکو اینسانلار آراسیندا دیلله کوممونیکاسی یا یاراتدیغی دؤورلره گئدیب چیخیر.سونرالار اینکیشاف نتیجه سینده او سربست مدنی استاتیک پروسسه چئوریله ره ک اؤز صیرف دیلله باغلی ماهیتیندن کنارا چیخیر.
نه یین اینجه صنعت آدلاندیریلماسی بو و یا دیگر جمعیتین اینکیشافی دؤورونده مالیک اولدوغو استئتیک نورما و دیرلندیرمه درجه سیندن آصیلی دیر.


text:
۵ جولای
پرش به ناوبری پرش به جستجو
- ۱۷۷۰ - روسیه - عثمانلی آراسیندا چشمه ساواشی باش وئردی.
- ۱۸۱۱ - ونزوئلا٬ ایسپانیادان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۸۳۰ - فرانسه٬ الجزاییری ایشغال ائتدی.
- ۱۸۸۴ - کامرون٬ آلمانین مۆستعمرهسی اوْلدو.
- ۱۹۲۱ - ایتالیا قوْشونلاری بۆتونلوکله آنتالیادان چکیلدی.
- ۱۹۲۴ - ۴۲ اؤلکهنین قاتیلدیغی اولمپیک اوْیونلاری پاریسده باشلادی. آلمان اوْیونلارا قاتیلمادی.
- ۱۹۳۲ - پورتوقالدا فاشیست رژیمینین باشقانلیغینا آنتونیو سالازار گتیریلدی.
- ۱۹۵۰ - کوره ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و قۇزئی کوره بیرلیکلری آراسینداکی ایلک چارپیشمالار باش وئردی.
- ۱۹۶۲ - الجزاییر٬ فرانسهدن باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۹۷۰ - کانادا هاوایوْللارینا عایید بیر مۆسافیر اۇچاغی تورونتودا دۆشدو: ۱۰۸ نفر اؤلدو.
- ۱۹۷۱ - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده٬ رأی وئرمه یاشی ۲۱-دن ۱۸-ـه دۆشورولدو.
- ۱۹۷۷ - پاکیستاندا کودیتا نتیجهسینده ذوالفقار علی بوتو تۇتوقلاندی.
- ۱۹۸۹ - ایران-کونترا ماجراسی: اولیور نورت ۳ ایل حبس٬ ۲ ایل گؤزدیم٬ ۱۵۰٫۰۰۰ دوْلار پۇل جزاسی و ۱۲۰۰ ساعات ایش ایله جزالاندی.
- ۱۹۹۳ - تۆرکیهده پ.ک.کیه نیسبت وئریلن تروریستی بیر حادیثه نتیجهسینده ۳۳ نفر ارزینجانین باشباغلار کندینده اؤلدورولدو.


text:
- نیتەکیم (اییلیکلریمی تاماملایایئم دییە) ایچینیزدن سیزە بیر ألچی گؤندردیم. اۇ سیزە آیتلریمیزی اۇقور، سیزی گلیشتیریر، سیزە کیتابئ وە حیکمتی اؤگرتیر، سیزە بیلمەدیگینیزی اؤگرتیر.
- بنی عاقلئنئزدان چئقارمایئن کی بن دە سیزی چئقارمایایئم! بانا قارشئ گؤرەوینیزی یرینە گتیرین، اییلیک بیلمز اۇلمایئن!
- مۆمینلر! صابئرمئ داوراناراق وە ناماز قئلاراق یاردئم ایستەیین! آللاە صابرەدنلرین یانئندادئر.
- آللاە یۇلوندا اؤلدۆرۆلنلرە “اؤلۆلر” دەمەیین! اۇنلار دیریدیرلر، آما سیز فارق أدەمزسینیز.
- ماللارئنئزدان، جانلارئنئزدان وە اۆرۆنلرینیزدن أکسیلتەرک، سیزی بیرآز قۇرقو وە بیرآز آچلئقلا یئپراتئجئ بیر ایمتیحاندان گچیرەجگیز، بوندان قاچئش اۇلماز. سن صابئرلئ داورانانلارا مۆژدە ور.
- اۇنلار، باشلارئنا بیر شەی گلینجە شؤیلە دەرلر: “بیز، آللاها عائیدیز، بیز اۇنون حوضورونا چئقارئلاجاغئز”.
- راببینین (صاحیبینین) هر تۆرلۆ دستگی وە اییلیگی اۇنلارادئر. هدفلرینە اولاشاجاق اۇلانلار اۇنلاردئر.
- صافا ایلە مروە آللاها قوللوغون سیمگەلریندندیر. کیم حاج وەیا عومرە نیەتییلە کاعبەیی طاواف أدرسە، اۇ ایکیسینی ساعی أتمەسیندە بیر گۆناە یۇقتور. کیم بیر اییلیگی ایچیندن گلەرک یاپارسا بیلسین کی، هر شەیی بیلن وە یاپئلان اییلیگین تام قارشئلئغئنئ ورن آللاەتئر.
- بو کیتابتا ایندیریلن آچئقلایئجئ وە آنا آیتلری اینسانلارا آچئقچا بیلدیردیکتن سۇنرا گیزلەینلری، آللاە دئشلار، دئشلایاجاق دورومدا اۇلانلار دا دئشلار.
- تەوبە أدن (حاطاسئندان تام اۇلاراق دؤنن)، کندینی دۆزلتن وە گیزلەدیکلرینی آچئقلایانلار باشقا؛ اۇنلارئن تەوبەسینی قابول أدریم. تەوبەلری قابول أدن وە اییلیگی بۇل اۇلان بنیم.
- آیتلری گیزلەین وە گیزلەمیشکن اؤلنلری؛ آللاە، ملکلری وە بۆتۆن اینسانلار دئشلایاجاقتئر.
- اۇنلار سۆرکلی دئشلانمئش اۇلاراق قالاجاقلاردئر. نە عاذابلارئ حافیفلتیلەجک نە دە گؤز آچتئرئلاجاقتئر.
- سیزین ایلاهئنئز، بیر تک ایلاەتئر. اۇندان باشقا ایلاە یۇقتور. اییلیگی سۇنسوز، ایکرامئ بۇل اۇلان اۇدور.
- گؤکلرین وە یرین یاراتئلئشئندا، گجە ایلە گۆندۆزۆن آرد آردا گلیشیندە، اینسانلارا یارارلئ شەیلری دنیزدە تاشئیئپ گؤتۆرن گمیلردە، آللاهئن گؤکتن ایندیردیگی سودا، اۇ سو ایلە اؤلۆ تۇپراغئ دیریلتمەسیندە، قئپئردایان هر جانلئیئ یریۆزۆنە یایماسئندا، رۆزگارلارئن فارقلئ یؤنلرە أسمەسیندە، گؤک ایلە یر آراسئندا گؤرەولی بولوتلاردا، عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین گؤسترگەلر واردئر.
- کیمی اینسانلار، آللاها بنزەر نیتەلیکلر ورەرک، اۇنونلا آرالارئنا قۇیدوقلارئنئ ایلاە أدینیر وە اۇنلارئ، آللاهئ سەور گیبی سەورلر. اینانئپ گۆوننلرین آللاە سەوگیسی داحا گۆچلۆدۆر. بو یانلئشئ یاپانلار، بۆتۆن گۆجۆن آللاها عائید اۇلدوغونو وە آللاهئن عاذابئنئن (ایشلەدیکلری سوچلا) باغلانتئسئنئ، اۇ عاذابئ گؤردۆکلریندە آنلایاجاقلارئ گیبی کشکە شیمدیدن آنلاسالار!
- آرقاسئندان گیدیلن کیشیلر ۇ گۆن، کندیلرینە اویانلارئ ترک أدرلر. آرتئق عاذابئ گؤرمۆشلر وە آرالارئنداکی بۆتۆن باغلار قۇپموشتور.
- اۇنلارا اویانلار شؤیلە دەرلر: “کشکە ألیمیزە بیر فئرصات گچسە دە اۇنلارئن بورادا بیزدن اوزاق دوردوقلارئ گیی بیز دە اۇنلاردان اوزاق دورابیلسەیدیک!” آللاە یاپتئقلارئن، ایچلرینی یاقاجاق شکیلدە گؤسترەجکتیر. آرتئق اۇ آتشتن چئقاجاق دگیللردیر.
- أی اینسانلار! یریۆزۆندەکی هر شەیین حلال وە تمیز اۇلانلارئندان یەیین! شەیطانئن ایزیندن گیتمەیین! اۇ سیزین آچئق دۆشمانئنئزدئر.
- اۇ، سیزدن کؤتۆلۆکلر وە چیرکینلیکلر یاپمانئزئ وە آللاە حاققئندا بیلمەدیگینز شەیلری سؤیلەمەنیزی ایستەر.
- اۇنلارا: “آللاهئن ایندیردیگینە اویون!” دەنسە؛ “حایئر! بیز آتالارئمئزئ حانگی یۇلدا بولموشساق، اۇنا اویارئز!” دەرلر. پکی، آتالارئ عاقئللارئنئ بیر شەیە چالئشتئرمامئش وە دۇغرو یۇلا دا گیرمەمیشلرسە، یینە اویاجاقلار مئ؟
- کندیلرینی آیتلرە قاپاتانلارئن دورومو، آنلامادئغئ سسە قارشئ اؤتن قارغانئن دورومو گیبیدیر؛ اۇنلارئن دویدوغو سادەجە بیر چاغرئ وە سسلنمەدیر. ساغئر، دیلسیز وە کؤر کسیلیرلر. اۇنلار عاقئللارئنئ قوللانمازلار.
- أی آللاها اینانئپ گۆوننلر! آللاهئن سیزە رئزئق اۇلاراق وردیگی شەیلرین تمیز اۇلانلارئندان یەیین! یالنئز آللاها قوللوق أدییۇرسانئز، اۇنا قارشئ گؤرەوینیزی یرینە گتیرین!
- اۇ سیزە سادەجە مەیتەیی (کسیلمەدن اؤلمۆش حایوانئ)، آقمئش قانئ، دۇموز أتینی وە آللاەتان باشقاسئ آدئنا کسیلمیش اۇلانئ حارام قئلمئشتئر. کیم داردا قالئر دا بیرینین حاققئنا سالدئرمادان وە ایحتیاج سئنئرئنئ دا آشمادان بونلاردان یەرسە، گۆناها گیرمز. چۇقچا باغئشلایان وە اییلیگی بۇل اۇلان آللاەتئر.
- آللاهئن ایندیردیگی کیتابتان بیر شەی گیزلەین وە قارشئلئغئندا، تۆکنیپ گیدەجک بیر بدل آلانلار، قارئنلارئنا سادەجە آتش دۇلدورورلار. آللاە قئیامت گۆنۆ اۇنلارلا قۇنوشماز وە اۇنلارئ آقلاماز. اۇنلارئن حاق أتتیگی آجئقلئ بیر عاذابتئر.
- اۇنلار یۇلدان چئقمایئ، رهبرە اویمایا؛ عاذابئ، باغئشلانمایا ترجیح أدنلردیر. آتشە نە قادار دا دایانئقلئلارمئش!
- اۇلاجاغئ بودور، گرچکلری ایچرن بو کیتابئ آللاە ایندیرمیشتیر. کیتابا ترس دۆشنلر ایسە درین بیر آیرئلئق ایچیندەدیرلر.
- اییلیک، یریۆزۆنۆ دۇغو وە باتئ طارافئنا چەویرمەنیز دگیلدیر. اییلیک؛ آللاها، آحیرت گۆنۆنە، ملکلرە، کیتابلارا وە نبیلرە اینانئپ گۆونن کیشینین یاپتئغئدئر. بؤیلە بیر کیشی، سەومەسینە راغمن مالئنئ، کندینە یاقئنلئغئ اۇلانلارا، یتیملرە، چارەسیزلرە، یۇلدا قالانلارا، ایستەینلرە وە بۇیوندوروق آلتئنداکیلرە وریر. نامازئ تام قئلار وە زکاتئ وریر. بونلار آنلاشما یاپتئقلارئ زامان دا یۆکۆملۆلۆکلرینی یرینە گتیریرلر. باسقئلارا، زۇرلوقلارا، بیر دە باسقئن آنئندا اۇلاجاقلارا قارشئ دیرنچلی اۇلورلار. اؤزۆ سؤزۆ دۇغرو اۇلانلار بونلاردئر. آللاەتان چکینەرک قۇرونانلار دا بونلاردئر.
- مۆمینلر! اؤلدۆرۆلن اینسانلار قۇنوسوندا سیزە قئصاص فارض قئلئندئ. بیر حۆرە قارشئ بیر حۆر، بیر أسیرە قارشئ بیر أسیر، بیر قادئنا قارشئ بیر قادئن (اؤلدۆرۆلۆر، داحا فاضلاسئ اۇلماز). کیم، اؤلدۆرۆلنین قاردشی (میراثچئسئ) طارافئندان بیر بدل قارشئلئغئ باغئشلانئرسا، ماعروفا اویسون وە بدلی گۆزلجە اؤدنسین. بؤیلە اۇلماسئ، راببینیز (صاحیبینیز) طارافئندان یاپئلمئش بیر حافیفلتمە وە بیر اییلیکتیر. کیم بوندان سۇنرا دا دۆشمانلئغئ سۆردۆرۆرسە، اۇنا آجئ بیر عاذاب واردئر.
- أی ساغلام دوروشلو کیشیلر، قئصاصتا سیزین ایچین حایات واردئر، بلکی کندینیزی قۇرورسونوز.
- بیرینیزە اؤلۆم گلیر دە گرییە مال بئراقمئش اۇلورسا، اۇنو، آناسئ، باباسئ وە أن یاقئنلارئ آراسئندا بلیرلنمیش پایلارا گؤرە بؤلۆشتۆرمک، ایچینیزدن آللاەتان چکینەرک کندینی قۇرویانلار اۆزرینە فارض قئلئنمئشتئر.
- بونو دویدوقتان سۇنرا پایلارئ کیم دگیشتیریرسە، گۆناهئ دگیشتیرنلرین بۇینونادئر. دینلەین وە بیلن آللاەتئر.
- میراثئ پایلاشتئران کیشی، بیر طارافا مەیلەتمکتن وەیا گۆناها گیرمکتن قۇرقار دا میراثچئلارئ اوزلاشتئرئرسا، بوندان دۇلایئ گۆناها گیرمیش اۇلماز.
- أی اینانئپ گۆوننلر! اۇروچ، سیزدن اؤنجەکیلرە یازئلدئغئ شکلییلە سیزە دە یازئلدئ کی کندینیزی قۇرویاسئنئز.
- (سیزە یازئلان اۇروچ) سایئلئ گۆنلردە توتولور. سیزدن کیم، حاستا وەیا یۇلجولوق حالیندە اۇلورسا، توتمادئغئ گۆنلر سایئسئنجا دیگر گۆنلردە توتسون. اۇروجو توتابیلەجک اۇلانلارئن بیر چارەسیزی دۇیوراجاق قادار فیدیە (فیطرە) ورمەسی دە گرکیر. کیم بیر اییلیگین فاضلاسئنئ یاپارسا اۇنون ایچین داحا ایی اۇلور. اۇروچ توتمانئزئن نە قادار ایی اۇلدوغونو بیلسەیدینیز، (حاستا وە یۇلجو اۇلمانئزا راغمن) توتاردئنئز.
- راماضان، اینسانلارا رهبر اۇلان وە رهبرین آچئقلایئجئ آیتلریندن اۇلوشان قورئانئن وە اۇ فورقانئن ایندیریلدیگی آیدئر. سیزدن کیم اۇ آیئ یاشارسا، اۇروچلو گچیرسین. کیم دە حاستا یاحوت یۇلجولوق حالیندە اۇلورسا، اۇ گۆنلرین سایئسئ قادار دیگر گۆنلردە اۇروچ توتسون. آللاە سیزین ایچین قۇلایلئق ایستەر، زۇرلوق ایستەمز. بونلار، سایئیئ تاماملامانئز، (اۇروجون بیتتیگی گۆن) سیزی بونا یؤنلتمەسینە قارشئلئق (بایرام نامازئندا) آللاهئن یۆجەلیگینی سسلندیرمەنیز وە اۇنا قارشئ گؤرەوینیزی یرینە گتیرمەنیز ایچیندیر.
- قوللارئم سانا بنی سۇرارلارسا، بن اۇنلارا یاقئنئم. بنی یاردئما چاغئرانئن چاغرئسئنا جواب وریریم. اۇنلار دا بنیم چاغرئما جواب ورسینلر وە بانا گۆونسینلر کی اۇلغونلاشابیلسینلر.
- اۇروچ گجەلریندە قادئنلارئنئزلا جینسل ایچریکلی قۇنوشمالار یاپماق سیزە حلال قئلئندئ. اۇنلار سیزین ایچین بیر ألبیسە، سیز دە اۇنلار ایچین بیر ألبیسەسینیز. آللاە کندینیزە ایحانت أتتیگینیزی بیلدی دە یۆزۆنۆزە باقتئ وە سیزی عاففەتتی. آرتئق اۇنلارلا بیرلشەبیلیرسینیز. آللاهئن سیزین ایچین یازاجاغئنئ (چۇجوق صاحیبی اۇلمایئ) ایستەیین. فجرین اۇلدوغو طارافتا، آق چیزگی قارا چیزگیدن سیزە گؤرە تام سچیلینجەیە قادار یەیین، ایچین؛ سۇنرا اۇروجو گجەیە قادار تاماملایئن. مسجیدلردە ایعتیکاف حالیندە ایکن قادئنلارئنئزلا بیرلشمەیین. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر، اۇنلارا یاقلاشمایئن. آللاە آیتلرینی اینسانلارا بؤیلە آچئقلار کی کندیلرینی قۇروسونلار.
- ماللارئنئزئ آرانئزدا حاقسئزلئقلا یەمەیین. بیلە بیلە گۆناها گیریپ اینسانلارئن ماللارئنئ یەمک ایچین مالئنئزئ (رۆشوت اۇلاراق) یتکیلیلرە ورمەیین.
- سانا هیلاللری سۇرویۇرلار. دە کی: “اۇنلار اینسانلار وە حاج ایچین واقیت اؤلچۆلریدیر. اییلیک، أولرە آرقالارئندان گیرمەنیز دگیلدیر. اییلیک آللاەتان چکینەرک کندینیزی قۇرومانئزدئر. أولرە قاپئلارئندان گیرین. آللاەتان چکینیپ قۇرونون کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز.
- آللاە یۇلوندا، سیزینلە ساواشانلارلا ساواشئن، آما حاقسئز سالدئرئ یاپمایئن. آللاە، حاقسئز سالدئرئ یاپانلارئ سەومز.
- (ساواشتا اۇنلارئ) یاقالادئغئنئز یردە اؤلدۆرۆن. سیزی چئقاردئقلارئ یردن، سیز دە اۇنلارئ چئقارئن. بو فیتنە (ساواش آتشی) آدام اؤلدۆرمکتن آغئر بیر سوچتور. مسجیدی حارام یانئندا اۇنلارلا ساواشمایئن، کندیلری ساواش آچارلارسا باشقا. أگر ساواشئرلارسا، اۇنلارئ اؤلدۆرۆن. اۇ کافیرلرین یاپتئقلارئنئن قارشئلئغئ ایشتە بؤیلەدیر.
- ساواشا سۇن وریرلرسە آللاە باغئشلار، اییلیگی بۇلدور.
- اۇنلارلا ساواشئن کی فیتنە (ساواش آتشی) یۇق اۇلسون وە آللاهئن قۇیدوغو دۆزن حاکیم اۇلسون. ساواشا سۇن وریرلرسە، یانلئش یاپانلاردان باشقاسئنا دۆشمانلئق أدیلمز.
- حارام آیا سایغئ، حارام آیا سایغئ دویانلارا قارشئدئر، یاساقلار قارشئلئقلئدئر. سیزە کیم سالدئرئرسا، اۇ سالدئرئیا دنک بیر سالدئرئ یاپئن. آللاەتان چکینیپ قۇرونون. بیلین کی آللاە، کندیسیندن چکینیپ قۇرونانلارلا برابردیر.
- آللاە یۇلوندا حارجاما یاپئن دا کندی أللرینیزلە کندینیزی تهلیکەیە آتمایئن. گۆزل داورانئن. آللاە گۆزل داورانانلارئ سەور.
- حاججئ وە عومرەیی آللاە ایچین تاماملایئن. أگر أنگللنەجک اۇلورسانئز، قۇلایئنئزدا اۇلان بیر هدی کسین. هدی، ماحیللینە وارئنجایا قادار دا باشلارئنئزئ تئراش أتمەیین. ایچینیزدن بیری حاستا اۇلور یاحود باشئندا بیر راحاتسئزلئغئ بولونور دا تئراش اۇلورسا، فیدیە اۇلاراق یا اۇروچ یا صاداقا یا دا قوربان گرکیر. گۆون ایچیندە اۇلورسانئز، حاججا قادار حومرەدن یارارلانان کیشی، قۇلایئندا اۇلان بیر هدی کسر. بولامایان، اۆچ گۆن حاجدا، یدی گۆن دە گری دؤندۆگۆندە اۇروچ توتار. تۇپلامئ اۇن گۆن أدر. بو، عائیلەسی مسجیدی حارام جیوارئندا اۇتورمایانلار ایچیندیر. آللاەتان چکینەرک کندینیزی قۇرویون. بیلین کی آللاە، ورەجگی قارشئلئق ایلە یاپئلان ایش آراسئندا سئقئ بیر باغ قورار.
- حاج آیلارئ بیلینن آیلاردئر. کیم اۇ آیلاردا حاججا باشلارسا (ایحراما گیررسە)، جینسل ایچریکلی سؤزلر سؤیلەیەمز، گۆناها گیرەمز وە قاوغا أدەمز. اییلیک اۇلاراق نە یاپارسانئز، آللاە اۇنو بیلیر. سیز آزئق بیریکتیرین، کندینی (گۆناەلاردان) قۇروماق أن ایی آزئقتئر. أی ساغلام دوروشلو اۇلانلار، یالنئز بندن چکینەرک قۇرونون!
- (حاج آیلارئندا) راببینیزین (صاحیبینیزین) اییلیگینی آرامانئن سیزە بیر گۆناە اۇلماز. عارافاتتان سل گیبی آقتئغئنئز زامان مشعاری حارام یانئندا (مۆزدلیفەدە) آللاهئ آنئن (ناماز قئلئن). اۇ سیزە ناسئل گؤستردییسە، اؤیلە آنئن (ناماز قئلئن). دۇغروسو، بوندان اؤنجە یانلئشلار ایچیندەیدینیز.
- سۇنرا اینسانلارئن (داحا اؤنجە) آقتئقلارئ گیبی سیز دە آقئن. آللاەتان باغئشلانما ایستەیین. آللاە باغئشلار، اییلیگی بۇلدور.
- هر عیبادتینیزی یاپارکن آللاهئ، بابالارئنئزدان عاقلئنئزدا قالدئغئ گیبی، حاتتا داحا گۆچلۆ آنئن. اینسانلاردان کیمی دەر کی: “راببیمیز! بیزە نە ورەجکسن، بو دۆنادا ور!” اۇنون آحیرتتە آلاجاغئ بیر شی اۇلماز.


text:
تۆرکمنیستان اۇوغانیستان بیلن پأکیستانا الکتریک تۇغونی ساتار
تۆرکمنیستان توتاپ (تۆرکمنیستان، اؤزبگیستان، تأجیگیستان، اۆوغانیستان و پأکیستان) پروژه سینی تاناتدی
تۆرکمنیستان حؤکۆمتی ایقدیصادیهتی نینگ دۆرلۆلیگینی اولانماق اۆچین انرژی پوداغیندا تأزه مۆشدِریلر تاپیار.
تۆرکمن دؤولتی، بیله کی اۇرتا آسیا یورتلاریندان اؤزبگیستان و تأجیگیستان ینگ قۇلداوی بیلن، اۇوغانیستان و پأکیستانا الکتریک تۇغونی ساتار.
تۆرکمنیستان توتاپ (تۆرکمنیستان، اؤزبگیستان، تأجیگیستان، اۆوغانیستان و پأکیستان) پروژه سینی تاناتدی.
آشغابات ایلکی بیلن اۇوغانیستان داقی الکتریک سیستمینی دۇلولیغینا اؤز سیستمی بیلن چالیشار.
تۆرکمن دؤولتی شو واغتدا دا اۇوغانیستانا آرزان الکتریک بریأر.
توتاپ پروژه سینده اؤزبگیستان، تۆرکمنیستان و تأجیگیستان ینگ الکتریک تۇغی تۆرکمنیستان ینگ اۆستی بیلن اۇوغانیستان و پأکیستانا ساتیلار.
بو ماقصات اۆچین ۵۰۰ کیلووات گۆیجۆنده الکتریک گچیریجی حاط قورالار.
توتاپ پروژه سی تۆرکمنیستان دان اۇوغانیستان، پأکیستان و هیندیستانا طبیغی گاز ایبرجک تاپی پروژه سی نینگ گچجک یۇلوندا قورالار.
دِگیشلی حابارلار
بۆتین دۆنیأ چاروادارلار اوُیونلاری قوتاردی
تۆرکمنیستان "الکترونیک دؤولت" حیذماتی تایدان اولی اؤسۆش اتدی
تۆرکمنیستان الکترونیک دؤولت حیذماتی تایدان 21 باسغانچاق یوُقارلادی
قیرغیز ماناسچی آدینی گینس رکوردلار کیتابینا یازدیردی
124 ساغات ماناس قوُشغولارینی اوُقایان قیرغیز ماناسچی آدینی گینس ده یازدیردی


text:
یئل یاشیل فیرفیرالارا اَسمیر
رقیه کبیری
هویوخوب. نابلد بیر گذرچی کیمی اطرافینا باخیر. ساغا دؤنسون، یوخسا سولا، ایکی هاوالی قالیب. دنگهسیز هئیکلی ساغینا لنگر سالیب. باشینداکی پاپاغی، پالتوسونون چیل- چیللری، گوموشو بیغلاریایلا خوشا گلیم بیر هارمونی یارادسادا، مردادین جیزلاماسیندا، یولدان کئچنین دقتینی چکیر. بوینونا دولانمیش گوزَم شال لنگر سالمیش چیینیندن آشاغی اوزانیب. گیجلمیش آدام کیمی اویان- بویانا باخیب، ساغداکی خیابانا دؤنور. مئیدانین اورتاسیندا رنگ به رنگ فیرفیرالاری گؤرونجه آیاق ساخلاییب، باخیر. بیر آز دایانیب، سونرا آرخی آتلاییب، مئیدانا ساری گئدیر. نه ساغینا باخیر، نه ده سولونا. گؤزو فیرفیرالاردا، بیر باشا یولونو توتوب، گئدیر. ترمز سسینه بئله آیاق ساخلامیر. قیرمیزی پرایددان قالخان سسی دئیهسن ائشیتمیر:
– «حاجی کورسان، اؤلوسن، گئت ائوینده اول دا، ایستیسن قانین سالاسان مَم باشیما… ورثهنه دییَه دیریلدهسن؟»
مئیدانا یئتیشمهمیش، دایانیب باخیر. ائله فیر-فیرالارا زیللهنیبکی، گویا دونیانین هر هانسی بیر هنرینین شاهاثریدیر.
اوغرونجا قاپینی آچیب، بویلانیب، کوچهنین ساغ- سولونا باخیر. آتاسیندان خبر- اَتر یوخدور. آناسینین سسی گلیر.
«بالا گل گئت ایچری. سنه دئمهمیشم، بوحسوز، کوتسوز ائشییه چیخما. اؤسگورمهن خورزهیه دؤنسه، کیم سنی حکیملره دولاندیراجاخ؟ چرشنبه آخشامیدی، حاجی قویماز تئز گلسین. صاباح دایین گلر، دئیرم آپارار»
قاپینی ایشگیللهییب، کردیلرین ایچینده تللهنمیش قاری تپیکلهییر. رزین چکمهسی قار اوستونده یول- یول ایز بوراخیر. اؤسگوره- اؤسگوره مطبخه دوغرو گلیر. آناسینین الینده میس کفگیر، مطبخه کئچیر. اویسا قاپیدا دایانیب، دووارلارینی هیس باسمیس، یاری- قارانلیق مطبخه باخیر. مطبخین ایستی هاواسی اوزونه توخوندوقدا بورنونون لیلیغینی آخیندیریر. الینین دالیسیایلا بورنونو سیلیب، الینی شالوارینا چکیر. آناسی بئلینه دویونلهمیش چادیراسینین اوجویلا اونون الینی، سونرا دا بورنونو سیلیر. اویسا اوجاق اوستونده قاینایان دویونون اییسینی درین نفسله ایچینه چکیر.
– «تویوخ- پیللوو دی؟»
آناسیدان سس چیخمیر. اونون سسینی ائشیتمهمیش کیمی، اودوندان قورولموش اوجاغینین اوستونده قاینار قازانین باشیندا دایانیب، کفگیری قازاندا دولاندیریر. کردینین قیراغینا گئری دؤنوب، چکمهسینین اوجویلا قار قالاغیندا سیچان یوواسی بویدا بیر دلیک دئشیر. جانی گیزیلدهییر. حیطین قوزهئینده، پنجرهلری آغ پردهلرله اؤرتولموش تنهبینین قاباغیندا، آینا کیمی پاریلدایان بوزون اوستونده زویولداق گئدیر. گئنه آناسینین سسی گلیر: «بالا گل گِئچ ائوه، ائله اویوموز قالیب بو عزیز گونده سنی سینیخچیلارا دولاندیراخ»
بورنونو چکه- چکه اَل اوتاغینا ساری گئدیر. اوندان ایکی یاش کیچیک باجیسی پنجرهنین هئرهسینده ایکی گولدانین آراسیندا اوتوروب، بیر یؤنونده شمعدانی گولدانی، بیر یؤنونده عطیرشاهی، اوزونو پنجرهنین شوشهسینه دایاییب. شوشه دالیسیندا، باجیسینین یاستیلانمیش آغیز- بورنونا گولمهیی توتور. پیللهلری یوخاری قالخیب، ائیواندان ایچری گئچمهدن حیطدن اوزونو شوشهیه دایاییر. آغیز- بورنونا بوز یاپیشیر دئیهسن. باجیسی پنجره دالیسیندان گولور. آناسی گئنه ده مطباخین قاپیسینین آچیق تاییندان ائیوانا ساری بویلانیر: «بالا بیر قالاخ دا اودون آپار ایچری»
کیشی میخ کیمی مئیدانین اؤنونده دایانیب. قوللارینی ائله آچیب کی، دئیهسن مئیدانین بوتون فیرفیرالاری ایندی قاچیب اونون باغرینا گیرهجکلر. پیادا یولوندان کئچن ایکی جوان قیز کیشییه باخیب، گولوشورلر.
– «ائله بی آدم آهنیدی»
– «آدم آهنی یوخ، یورقانعلی»
– «ائلهبی یازیغی بوران آپاریر»
– «بویوح مامام دئییی بعضی کتتیلره یای- قیش فرق ائلهمز. قالین پالتار گییَللر.یایدا ایسسیدَن ساخلار، قیشدا سویوخدان»
– «آخی عَغیلی! بینین هاراسی کتتییه بنزیی؟»
– «کتتییه ده بنزهمهسه یورقانعلییه کی بنزیی. بویوح مامام دئییر کی یورقانعلی بی آزار یئکه پر بی دلی کیشیایدی. یایین جیزلاماسیندا دا یورقان کیمین پالتارین ایینیدن چیخاتمازدی. هله دئیی کی پوللارین دا تیکردی یورقان کیمین پالتارینا»
– «بَ حاماما گئدنده نئینردی؟»
قیزلار گوله- گوله مئیداننان اوزاقلاشیرلار. کیشی مئیدانین اورتاسیندا ستارین یاشیل فیرفیراسینا باخیر. ستارین فیرفیرالارینین واییلدیسینا اورهیی کئچر. اؤزونو اودا- کؤزه وورسایدی دا هئچ واخت دوزلتدییی فیرفیرالار اونون فیرفیرالاری کیمی واییلدامازدی.
معلیم: «بویون اوخودوغوموز درسی بیر دفعه اوزونن اوخویون. جینقیریز چیخماسین، اورهییزده اوخویون هااا. اون دقیقه گؤزلریمی یومورام. سورا هامیزدان بیر به بیر سوروشاجایام.»
ستار کیتابینین آراسینداکی یاشیل رنگلی کاغیذی اونا گؤستریب، گولور: «فیرفیرا کاغاذی…»
معللیم اللرینی یومورقلاییب، باشینی یوموروقلارینین اوستونه قویور. اویسا ستارین قولاغینا پیچیلداییر: «ایکی هفرح شارینان عوضلییخ؟»
ستار قاشلارینی یوخاری چکیب، اوووجونو آچیر. بیر جوت باشماق میخی ستارین اووجونون ایچینده دئیهسن اونون اوزونه گولور.
«سن ده بی وَرخ کیتابیننان جیر. ایکیمیزده دوزهدَخ»
کیتابینی آچیب بیرینجی صفحهسینی جیریر. صفحهنین بیر بوجاغیندان یاپیشیب، قاتلاییر. نئچه دفعه ایکی دیرناق آراسیندا کاغیذی اوتولهییر. مربعدن آرتیق قالان بؤلومو دیرناق آراسیندا اوتولهییب، آستاجا جیریر. مربع-نین ایکی بوجاغینی بیر بیرینه یاپیشدیرییب، الینی کاغیذین اوستونه چکیر. کاغیذین بوکولو یئری اوطولهنیب، خط دوشور. خطلری یارییاجان جیریر. بیر داها جیریلمامیش بوجاقلاری بیر- بیرینه یاپیشدیریب، یئنه ده الیایله کاغیذی اوطولهییب، خطلری یارییاجان جیریب، دؤرد بوجاغی بیر یئرده، کاغیذین اورتاسیندا بیر-بیرینه یاپیشدیریب: «میخی وئر» دئییر. ستار رنگلی کاغیذی جیریلماسین دئیه، آستا- آستا ایکی دیرناغینین آراسینا چکیر. ستار فیرفیرا دوزلتمک اوستاسیدیر، آمما هئچ واخت تلهسیک ایشینن آراسی یوخدور. ستار کاغیذلارین بوجاقلارینی اورتایا ییغمامیش، اویسا پرچمی مئیدانینین باشینداکی میداد سیلهنی دیشیایله قوپاردیب، میخی میدادین باشینا تاخیب، فیرفیراسین پوفلهییر. نارین- نارین گولور. ستار میخی فیرفیرانین اورتاسینا تاخاندا زنگ چالینیر. معلیم بیر گؤزو یومولو، بیر گؤزو آچیق باشینی قالدیریب، یئریندن قالخییب، کیلاسدان چیخار- چیخماز ایکیسی ده حیطه ساری قاچیرلار. قاچماقدا ستارینا آیاغینا چاتمیر. اونا گؤره ده ستارین فیرفیراسی بتردن واییلداییر. قاچا- قاچا اؤزونه ستارا یئتیریر. فیرفیراسی فیرلاندیقجا، واییلدیسی قالخدیقجا گولور. قوشا گَزهن اؤیرنجیلری ایتهلهییب، بیریئره ییغیشمیش اؤیرنجیلرین آراسیندان ووروب، چیخیر؛ حیطین یوخاری باشینا قاچیر. بیر آندا ناظیم قولوندان یاپیشیب، اونو قاچماقدان دایاندیریر: « اوغول او ندی الینده؟»
ناظیمین سسی ده هئیکلی کیمی هئیبتلی دیر. اورهیینه قورخو سالیر. رنگی بوزاریر. ستار فیرفیراسینی دالیسیندا گیزلهدیر.
«آ… هئش زات… فیرفیرادی. اؤزوموز دوزتمیشیخ آ…»
ناظیم دقتله فیرفیراسینا باخیر. هؤلهسک بیر داها فیرفیرانی اونون الیندن چکیب دقتله باخیر. بیر آندا ناظیمین گؤزلری قان چاناغینا دؤنور. آز قالا تپهسینه چیخسین. بیردن- بیره بیر شاپالاغی اونون اوزونه یاتیردیر: «بازار یئتیمی… کیم سنه دئییب شاه-ین عکسینن فیرفیرا دوزهلدهسن؟» شاپالاغین ضربهسیندن اوزونون دریسی دئیهسن یانیر. الینی اوزونه آپاراندا ناظیم اونو تپیکینین آلتینا سالیر…
اللرینی باشینا قویموش بیر هئیکل کیمی خیابانین اورتاسیندا دایانیب. بیر شئیدن قورخور دئیهسن. مئیدانی دؤور ووران وانت- پیکان-ین شوفری الینده بلندگو سسلهنیر: «حاجی عمی به نئییه بئله؟ فیر- فیرا گؤرمهمیشیسَن؟ خیابانین اورتاسیندا دورما. ماشین ویرارهااا… آش پئنجری ، دولما پئنجری… قیرمیزی بادیمجان… کدو… لوبیه… مالیمی اود ویردیم هاااااا…. گل آپار… بیر کیلونون پولونا اوش کیلو پئنجر آپار…. »
اَل اوتاغینین پنجرهسیندن باخیر. آناسی مطبخدان چیخیب، ماوالا گئدنده، کوتونو کورسونون اوستوندن گؤتوروب، تهسیک کوچه قاپیسینا ساری قاچیر. کوچهنین اورتاسینا قالانمیش قار اونون بویوندان اوجادی. قار قالاغینین او تایی گؤروشمور. یئرین زویوشکن اولدوغونا باخمایاراق، کوچهنی بیر باشا قاچیر. مقبرهنین آچیق قاپیسینین یانیندا دایانییب، اؤسگورور. خیابان دا، پیادا یولوکیمی قالابالیقدی. مقبره قاباغیندا دایانمیش فایتونون آلینی آینالی آتلارینا باخیر. آینانین اوستوندن ساللانمیش قیرمیزی قوتازلار آتلارین گؤزلرینین اوستونه تؤکولوب. قوتازلارین اورتاسیندا یاشیل دووانی گؤرونجه، الینی کوتونون آلتیندا یاخاسینا سانجاقلانمیش دووایلا، گؤز مینجیغیا چکیر. آتلار دئیهسن جئمیحدیلر. بیر بویدا، بیر بویادا. باخاندا بیر- بیریایلی دَییشیک دوشوردولر. آتاسی دا اونو کئچن ایل قیزیلجانین قیزدیرماسیندان اؤلن جئمیح قاراداشینی دَییشیک سالاردی. گاهدان اونو مصطفی سسلردی، قارداشینی مرتضی.
چهارراها ساری گئتمهیه ایکی هاوالی قالیب. گئنه ده اؤسگورور. گلدی- گئدر جماعتین آراسیندا سیخیلیر. ایینه سالماغا یئر یوخدی. خرزی بازارا گئتمهیه جان آتیر، آمما بازاردا ایتمکدن قورخور. گئری دؤنوب، خیابانی آتلاییب، یئره دوزولموش هفت تاراققالارا، فیشفیشالارا باخیر. بویدا اوندان آزجا بؤیوک بیر اوغلان: «آلمیسان چکیل قیراغا، خاخین یولونو توتما» دئییر. اویسا اللرینی جیبلرینه سوخور. اون شاهی بئله پولو یوخدور. یئره دوزولموش ماللارا باخا- باخا گئچیر. آینا، داراق، چاخچاخا، گلین، اوزوک، سیرغا… رنگ به رنگ فیرفیرالاری گؤرونجه آیاق ساخلاییر.
– «بیری نئچهدی؟»
– «اوچو بیر قیران»
اللرینی کوتونون جیبینه سوخوب، چیینلرینی یوخاری چکیر.
– «صاباح گلسن بیری اون شاهیدی»
– «من یاشیلین ایستییرم»
– «مورتوض بو اوغلان یاشیل فیرفیرا ایستیی»
حالواچینین تاباغینا دایانمیش آدداشی فیرفیرا ساتان اوغلانین سؤزونه هیر- هیر هیریلداییر. قابان دیشلرینه حالوا یاپیشیب. اوزون قیچلاریایلا آت النگهسی دیر دئیهسن. آدداشی تاباقدان بیر پارچا حالوا گؤتوروب، اونا ساری توتور. باشیایلا «ایستهمیرم» دئییر. بونونلا بئله آغزی ساخسی حالواسینا سولانیر. اؤسگورور.
– «پولون وار؟»
اللرینی جیبیندن چیخاردیر.
– «گِئیب گَتیررَم دا»
– «اون دَنه فیرفیرا ساتسان، بیرینی سنه موفته وئرهرم»
ستار یایین تعطیل گونلرینده کوچهلرینین باشیندا بیر چللک اوستونده اوتوروب، رنگ به رنگ فیرفیرالاری دیوارین دئشیکلرینه سوخوب، بیر تاباق شیرهباغلاوانی قوجاغیندا قویوب، ساتاردی.
– «ساتارام»
آت النگهسی «دالیمجا گل» دئییر. قوزو کیمی اونون آرخاسیندان گئدیر. آت النگهسی، یئرین زویولداق اولدوغونا باخمایاراق، اوزون آیاقلاریایلا یئکه آددیملار آتیر. نابلد بیر دربنده گیرنده، اویسا آیاق ساخلاییر. دربندین باشیندا دایانیر.
– «بیدی بیرادی، یئتیشدیخ»
ایچینده هؤوشنه وار. آتاسینین خبری اولسا…
– «اون دنه ساتسان، ایکیسین وئرهرم»
آت النگهسینین دالیسیجا دربندین اورتاسیندا ییخیق بیر دیوارین آرخاسینا کئچنده، قفیلدن آونو آت باسیر دئیهسن. آت النگهسینین اوزون قوللارینین، قیچلارینین آراسیندا چابالاییر، قورتولوب قاچماغا چالیشیر…
چارشابلی بیر خانیم قولوندان توتوب: «حاجی عمی! بیردا نئیه دوروبسان؟ آلـلاه ائلهمهمیش ماشین ویرار آخی… قوی سنی آپاریم پیادهرووا. »
آتاسی گیلانار آغاجینین نازیک شووویله آیاقلارینا، دیزلرینه چالیر. شوو جانینا توخونمادان هاوادا سسلهنیر. ششوش… ششوش… ششوش…..جانی آغرییر. آجیشیر.
ستارین یاشیل فیرفیراسینین وییلدیسی قولاغیندا. دیزلری تیترهییر. خیابانین اورتاسیندا یئره اوتورور. چارشابلی خانیم قولوندان یاپیشیب، اونو پیادا یولونا کئچیریرنده، قولونداکی قولباغیندا یازیلمیش تئلفون نومرهسینی گؤرور.
– «حاجی عمی قولونداکی ائویزین تئلفون شمارهسیدی؟»
– «من ده یاشیل فیرفیرا آلاجایام»
کیشینین گوزم شالی مئیدانین قیراغیندا، فیرفیرالارین آیاغینین آلتینا یئره دوشوب. هاوادا بیر اسیم یئل بئله یوخدور…|
۹۳.۵.۴


text: اؤز انسانلیغین ایلک اینانچ کُدلاری میتولوژیک چاغلاردان اعتیارا باشلامیشدیر. طبیعتده میدانا گلن اولایلار میتولوژیک چاغ انسانینین بیلینجینده بونلارین گیزلی بیر گوچ طرفیندن حیاتا کئچیریلدییی اینانجینا زمین حاضیرلامیش اونلاردا چئشیدلی اینانجلارین تظاهر ائتمه سینه سبب اولموشدور. بونونلا بیرلیکده بو اینانجلارین تَملینده او گوجه دویولان قورخونون اولوشدوردوغو (یاراتدیغی) سایغیدا قالبلرده اؤزونه یئر ائدینمیشدیر. همن هر خالق اؤزونه عاید بیر اینانج سیستمی و تانری آنلاییشی یاراتمیشدیر. بو آنلاییش تورکلرده سماوی کؤکنلی اولسا دا بعضی بیلیم-انسانلارینین ادعا ائتدیکلری کیمی…بیشتر بخوانید


text:
دمیرقازیق عیراق دا بیر تۆرک عسگری شهیت بوُلدی
عیراغینگ دمیرقازیغیندا پنچه حرکتی نینگ آلیپ باریلیان یرینده بیر تۆرک عسگر شهیت ادیلدی
عیراغینگ دمیرقازیغیندا پنچه حرکتی نینگ آلیپ باریلیان یرینده بیر تۆرک عسگر شهیت ادیلدی.
تۆرکیأنینگ میللی قوُرانماق وزیرلیگی، حارکوک بؤلگه سینده یوُل قوُراغی اۆچین یوُلا چیقان حوُوپسوزلیق گۆیچلرینه آیرالیقچی ترور قوراماسی پ. ک. ک نینگ ترورچیلاری نینگ اوُد آچاندیغینی بیلدیردی.
واقادا بیر تۆرک عسگری شهیت بوُلدی.
دِگیشلی حابارلار
أردوُغان: مظلوملارا کؤمک برمهک باراسیندا تۆرکیه دۆنیأده بیرینجی یورت
رجب طیب أردوُغان تۆرکیأنینگ بۆتین دۆنیأده مظلوملارا کؤمِک ادیأن بیرینجی اۆلکه بوُلاندیغینی آیتدی
تۆرکیه بیلن لیبی انرژی پوداغیندا بیله لیکده ایشلهشِر
تۆرک سیاسی توُپاری لیبی ده دۆرلی ایشدشلری بیلن دوشوشیق گچیردی
بأش ترورچی تأثیرسیز یاغدایا گتیریلدی
تۆرکیه ترورچیلارا قارشی توتان یرلی یاغدایدا ادن گؤرهشینه دوُوام ادیأر


text:
بیلگیسایار
بیلگیسایار، یا کامپیوتر اؤزوموز وئردیگیمیز بیلگیلری یا وئریلری ساخلایا بیلن و دییشهبیلن و ایستدیگیمیزده اونلاری قایتارا بیلن وسیلهیه دئییلیر. ایلک الکتریک بیلگیسایارین آدی اِنیاک اینگیلیسجه: ENIAC دیر. بیلگیسایاری تشکیل وئرن دونانیم و یازیلیمدیر.
تاریخچه[دَییشدیر]
هر ماشین کی بیلگی اۆسته ایشلماینگیلیسجه: Process الیه، بیلگیسایار سانیلیر. گچمیشده حتی چرتکهده بیر بیلگیسایار سانیلیردی و ایندیکی زاماندا حساب ماشینی ده بیلگیسایار سانیلیر.
بلز پاسکال ایلک کِز اۆچون بیر ماشین دۆزلتدی کی توپلاما اینگیلیسجه: sum عملین یئریده بیلیردی.
ساموئل مورلند انگلستانلی بیر ریاضیات بیلگینی دیر کی بیر بیلگیسایار الده ائتدی کی ۳ اصلی عملیاتی (توپلاما، چیخما، چارپما) اویقولایا بیلیردی.
۱۸-جی میلادی یوز لۆگۆن ده، بۇ ساحهده چوْخ چالیشمالار واریدی کی چوْخو سونا چاتمادی. ۱۸۷۵ میلادی ایلده استیفن بالدوین ایلک ماشینی کی ۴ اصلی عملیاتی الده الیه اوز آدینا یازدیردی.
دونانیم[دَییشدیر]
دونانیم ( اینگیلیسجه: Hardware ) بیلگیسایارین توخونا بیلن و گؤزله گؤرۆکن هر پارچاسیدیر. ۱۹۴۱-ینجی ایلده ایلک بیلگی سایار دۆزلندن سونرا ایندیه قَدَر چوْخ دییشیلیب و یوکسلیب.
وون نیومن اینگیلیسجه: von Neumann بیر بیلگی سایاری ۴ یره بؤلوٌر:
- حساب و منطق بؤلوُموُ (ALU یا Arithmetic and Logic Unit)
- کنترل بؤلوُموُ
- ساخلاما ( اینگیلیسجه: Memory )
- گیریش-چیخیش اینگیلیسجه: Input-Output جیهازلاری
بؤلوُم لر ایچ تللر ایله (bus) بیربیرینه باغلی دیلار. ایندیکی زاماندا گلیشن بیلگیسایارلاردا حساب منطق و کنترل بؤلۆمۆ ایشلمجینین ایچینده یئرلشیر.
یازیلیم[دَییشدیر]
یازیلیم ( اینگیلیسجه: Software ) بیلگیسایارین توخونا بیلمهین و گؤزله گؤرۆکمهینیدیر. یازیلیملا بیلگیسایارین نئجه ایشلدیگی و چالیشماسی یازیلیر. یازیلیمسیز بیلگیسایار ایستهدیگیمیز کیمی ایشلهیه بیلمز. هر بیلگیسایار چالیشماق اۆچون بیر ایشلتیم سیستمینه احتیاجی واردیر. ایشلتیم سیستمی بیلگیسایارین تۆم دونانیملارین بیربیرینه ایلگیلندیرن و ایشلتن ایناسانا بیلگیسایارلا ایشلهمهاین ایمکانین وئرن یازیلیمدیر.
بیلگیسایارلار نئجه ایشلیر[دَییشدیر]
هر بیلگیسایار دا ایشلمجی یا مرکزی ایشلمجی(CPU)، ساخلاما (Memory) و گیریش-چیخیش (Input-Output) جیحازلاری اولمالیدیر.
ایشلمجی:بیلگیسایارین بینی و اَن اؤنملی پارچاسی دیر. ایشلمجی یازیلیمدا کی دستورلاری (اینگلیسجه:instructions) ایشه گچیریر. ایشلمجی، بللکده کی یازیلیمی اوخویوب و لازیم اولان ایشلری یئریدیر. هر ایشلم ۵ اِورمده (فاز) یئریدیلیر. ۱. یئنی: یئنی بیر ایشلم چالیشماقدا ۲. چالیشماقدا: دستورلار یئریتمکده ۳. گۆزلمکده (بَکلَمَک): بیر باشقا اولایین بیتمهسین گؤزلمکده ۴. حاضیردا: بیر ایشلمین ایشلمجیه وئریلمک گؤزلمکده ۵. سونلاندیریلمیش: ایشلم سونلاندریلمیش.
ساخلاما (Memory):ساخلاما بیلگیسایارین وئریلری ساخلادیغی یئردیر. ساخلامادا ساییلاری ساخلاماق اۆچون نئچه بؤلؤک واریدیر کی هر بیرینین اؤزل آدرسی وار بۇ بؤلؤکلرین آدی بایتدیر. بیلگیسایار ساییلاری ساخلاماق اۆچون ایکیلی سایی سیستمین قوللانیر. بللک یا اصلی بللک هارد دیسکدن فرقلیدیر، بللک وئریلری قیسا زامان اۆچون ساخلاییر و الکتریک کسیلمهسیایله اۆچوندهکیلر سیلینیر اما هارد دیسک دائیم ساخلایان بیر پارچادیر، یا اصلی هارد دیسکدن داها سۆرعتلی چالیشیر.
گیریش-چیخیش (Input-Output): اینسانا بیلگیسایارلا ایشلمک ایمکانی وئرن جیهازلارا دئییلیر، بیلگیسایارین ائشیکدن وئری وئرن جیهازلارا دا گیریش-چیخش دمک اولار اؤرنک اۆچون چئشیتلی سنسورلار.


text:
بیرلیک دويونو- گونئی آزربايجان ميللي حركتينده
دؤولت-میللت ايدولوژياسی اولان ناسیونالیسمین ان اؤنملی فونکسیونلاریندان، میللی بیرلیک یاراتماقدیر. اؤزللیکله میللی قورتولوشو اؤنده توتان ناسیونالیسم، میللی سیاست فلسفهسینین ان بلیرگین تظاهري دور. ایستعمار و آسیمیلاسیون خستهلیگینه یولوخموش بیر میللت اوچون ناسیونالیسم چیخیش یولودور. قارشیسینداکی میللتده میللی شعور یاراتماغا، میللی ایرادهنین حاکمیتده تمثیل اولماسینا چالیشان ناسیونالیسم، او میللتی میللی حاکمیت قورماق یولوندا بیر آرایا گتیرمهیه چالیشیر. میللتین بوتون کسیملرینی، جینسیتدن و دونیا گؤروشوندن آسيلی اولمایاراق بیرلشتیریر بو ایدئا. وحدت سیاستی و یا میللی سیاست میللتچیلیگین آیریلماز ایلکهسیدیر. کثرتده اولان سیاسی اجتماعی قوروپلارین وحدت نقطهسینی اورتایا قویان ناسیونالیسم، تکجه کوتلهلری دئییل، بیر بیرینه تام موخالیف ساییلان ساغچی-سولچولاری بئله بیر آرایا گتیرمهلیدیر. بئله اولمادیغی دورومدا، یا ناسیونالیسمی ایرهلی سورن آکتیویستلرده چاتمازلیق وار، یادا میللتچیلیک اوستون سؤیلم قازانماییب. بیر میللت آراسیندا اوستون سؤیلم، ان اؤنملی و عاجیل احتیاجلارین گؤسترگهسیدیر.
گونئی آزربایجاندا میللتچیلیک چوخ چوخ گئجیکمیش حرکت ساییلسا دا، گئرچکلر بوگون میللتچیلیگین یوردوموزدا اوستون سياسي سؤیلم اولماسینی گؤستریر. آنجاق میللتیمیزین چوخونلوغونو موباریزه سویهسینده میللت اولاراق بیرلشتیرمکده، اوستهلیک میللتچی آکتیویستلر و تشکیلاتلار آراسیندا بیرلیک یاراتماقدا، دوروم ایستدیگیمیز دئییل. میللتیمیزین میللی حاقلاریمیز اوغروندا بیرلشمهسی و میللی ایدولوژیمیز چئورهسینده موبایلیزه اولماسی نه قدر اؤنملی اولسادا، بوگون چوخلاریمیزی دوشوندورن مساله، میللتچی آکتیویستلر و تشکیلاتلار آراسیندا بیرلیک یاراتماقدیر. ناسیونالیسم اؤز بویوندا(بطنینده) بیرلیک داشیسا دا، بیرلیگیمیز دولاشیق بیر دوگونه چئوریلیب.
زامان زامان قایغیچکن یولداشلاریمیز بو دوگونو چؤزمهیه چالیشمیشلار. اؤلکه ایچینده و دیشاریدا بو حاقدا دؤنه دؤنه آددیملار آتیلمیش، آنجاق هامیسی سونوجسوز قالمیشدیر. بیرلیک آدی ایله اورتایا قویولان پلانلار، یئنی آیریلیقلارین قایناغی اولموشدور. بئله بیر دوروما گلیب چاتمیشیق کی، گونئی آزربایجان میللتچیلری آراسیندا بیرلیگین یاخین زاماندا یاراناجاغینا چوخ آز سایدا اومودلو اولانلار وار.
چوخ آجی دا اولسا وورقولاماق لازیمدیر کی، بو اومودسوزلوک بیر باخیشدا دوغال گؤرونور. میللی حرکتیمیزده بیرلیک اوچون اورتایا قویولان مئکانیزملر، حرکتیمیزین ماهیتینی نظرده آلمادان وئریلمیشدیر. بو مئکانیزملر، بیرلییه بویلو اولان حرکتیمیزی آز قالا واختسیز سیقط ائتمکدهدیر. بیرلیک سیییقلانمیش دوروما دوشمکدهدیر.
میللی بیرلییه اولاشماق اوچون، بیر نئچه فاکتورو گؤزه آلماق لازیمدیر:
– یوخاریدا وورقولاندیغی کیمی، ناسیونالیسم اؤزلوگونده میللی بیرلیگین جارچیسیدیر. میللتچیلیگی اؤنده توتان آکتیو اینسانلار و قوروملار بیر آرایا گلهبیلمیرلرسه، دئمهلی ناسیونالیسمدن( میللی موقعیتیمیزه اویقون) دوزگون آنلاییشیمیز یوخدور. حرکتیمیزله باغلی تئوریک آلاندا چالیشانلار میللی بیرلیگی یاراداجاق سؤیلم اولوشتورماقدانسا، ذاتیندا ایختیلاف باریندیران سؤیلملری گوندمه گتیرمیشلر. یا میللی بیرلیک آدینا، رادیکال میللتچیلیک آدینا چوخولجولوق- پلورالیسم تاپدانیب، دئموکراتیک دیرلر آیاقلانیب گلهجهیه دیکتاتورلوق و دئسپوتیزم گؤرونتوسو سرگیلنیب، یادا شففافلیق آدینا، ایدئولوژی آدینا میللی سیاستین – وحدت سیاستینین اولوشماسینا انگل تؤرنیب. بو یالنیش یاناشیملارین سونوجوندا، میللتچی اولاراق چالیشانلار بیر بیرینه قارشی قارایاخمالاردا بولونورلار. قارشیلیقلی گوون آرادان گئدیر، سونرادا بیر بیرلیک سئودالیسی بوتون بونلاری نظره آلمادان های کویله هامینی بیر آرایا گتیرمهیه چالیشیر. چوخ دوغالدیر کی، بیر بیرینی خائن آدلاندیرانلارین، یالانچی بیرلیکلرینین عمرو اوزون سورمهسین. میللی ايدولوژيمیزدن دوزگون آنلاییش اولمادیقجا، آلت دوزئیلی سؤیلملر حرکتیمیزین گوندمینده اولاجاق. بو سؤیلملرین گوندمده اولماسی، وحدت سیاستینین منیمسمهسین انگللهیهجک و کؤکسوز بیرلیکلر ژئست سویهسینده قالاجاق.
– میللی حرکتیمیزده ایختیلاف عاملی کیمی گؤرونن مسئلهلرین چوخو، اؤزلوگونده ایختیلاف عاملی دئییل، باشقا ایختیلافلارین تظاهريدير. ایختیلافلارین، آیریلیقلارین کؤکونو نظرده آلمادان، باریش و بیرلیک یاراتماق اولماز. اؤزللیکله میللی حرکتیمیزین ایلک آشامالارینداکی ایختیلافلارا بیر داها باخماق گرکیر، شخصلرین سیستئملردن داها چوخ رول اوینادیغی زامانین ایختیلافلارینا، رومانتیسمین عقلانیتدن و دوشونجهدن داها ائتکیلی اولدوغو زامانلارین ایختیلافلارینا…
همین دؤنمین یالنیش توتوملارینی دوشونوب اعترافدا بولونماق، صداقت، اینانج و جسارت نیشانهسی اولابیلر. یئنیدن گوون روحون حرکتیمیزه آشیلایابیلر. یالنیش توتوملارا گرکچه آختارماق، برائت قازاندیرماق و توجیه ائتمهیه چالیشماقلا ایختیلافلارین گؤرونتوسو ایختیلافین اؤزو کیمی قالاجاق، بونونلا دا بیرلیک یئنهده دوگونلنهجک..
– بیرلیک میللی حرکتده ایدهآل ساییلسادا، هامینی عینیلشتیرمک آنلامیندا دئییل. بیرلیک تشکیلاتلارین و شخصلرین هر آلاندا اوخشار دوشونمهسینه گلیب چاتماق دئییل، بیرلیک سیاسی-اقتصادی باخیشلاری میللی بیرلیک آدینا آرادان آپارماق دئییل، باخیشلاری قورویاراق ناسیونالیسم ایله اوزلاشتیرماق و قوشوت (مووازی)اولاراق حرکت ائتمکدیر. بیرلیک ایشچی حرکتینین، قادین حرکتینین میللی بیرلیک آدینا اریمهسی، یوخ اولماسی دئییل، دوروموموزا گؤره میللتچیلیکله اوزلاشماسی و یئرل فئمینیسم، یئرل ایشچی حرکتی یاراتماقدیر.
– بیرلیگین یارانماسی اوچون، قارشیلیقلی سایقی، قارشیلیقلی گوون گرکیر. بیرلیک آدینا سوء-ایستیفاده ائدیب، یالنیش بیر ائیلمه باشقالارینی بیرلیک آدینا تحریک ائتمک، قوشولمایانلارا خائن دئمک، بیرلیگی سیییقلاتماق و دیردن سالماقدیر. دیردن دوشن بیر آنلام گلهجکده ائنئرژی قایناغی اولابیلمز.
میللت اولاراق بیرلشمک، میللتچیلر اولاراق بیر آرایا گلمک، میللی ايدولوژينین دوغرو دوزگون منیمسمهسینه باغلیدیر، آنجاق بو ايدولوژينی بورونوب اورتایا چیخان ایکی بؤیوک فاکتوردا، میللی موبایلیزاسیون اوچون گرکلیدیر:
– مدنی توپلوملاردا میللی ايدولوژينی منیمسهین بیر نئچه گوجلو تشکیلاتین دنگهلی بیر جبهه اولوشتورمالاری ان اؤنملی بیرلیک بیچیمیدیر. بونون اوچون گوجلو تشکیلاتلارین یارانماسی، بیرلشمهیه گرک دویمالاری، ایختیلافلارینا سایقی ایله یاناشمالاری قاچیلماز ائتکنلردیر. بو تورلو بیرلیک اوچون گونئی آزربایجاندا هلهلیک سورون واریمیز. هلهلیک اؤلکهنین دورومونا گؤره کیملیگی بللی اولان میللی-سیاسی تشکیلاتلاریمیز اورتایا چیخماییب. اوستهلیک میللی حرکتده سیستئملی –تشکیلاتلی ایشلمهیی رد ائدن، شخصلرین آخوندیانا رهبرلیگینی اوستون توتان، ائتکیلی قوهلر وار. بو مسئله مدنی توپلومون ضعیف بیچیمده اولدوغونو گؤسترمکله یاناشی، میللی حرکتیمیزین گلیشمه آچیسیندان ایلک آشامادا اولدوغونو دا گؤستریر. سیستئملشمییمیزه دئمهلی هله قالیر. بئله بیر دورومدا پرینسیپال جبهه اولوشتورماغین یئری یوخدور.
– بیرلشمهیی دورتن باشقا بیر دوروم، چوخ گوجلو بیر تشکیلاتین آردی آردینا اوغورلاریدیر. بالاجا تشکیلاتلار و غئیری تشکیلاتی آکتیویستلر، گوج قایناغینا دوغرو ماقنیته چکیلر کیمی چکیلرلر. بو دورومون دئموکراتیک گلهجک آچیسیندان الوئریشلی اولماسی، سؤز قونوسو اؤرگوتون ماهیتینه باغلیدیر.
– گوجلو تشکیلاتلارین اولمادیغی، مدنی توپلومون ضعیف دوروموندا، میللی بیرلیگی کاریزماتیک میللی لیدئر یارادا بیلر.کاریزماتیک لیدئری اورتایا گتیرن اؤزل شرایطی دیرلندیریب، میللی بیرلیک یاراتماق اولار. میللی حرکتیمیز بئله بیر تجروبهنی 1375 –جی ایلده یاشامیش، گلهجکده ده میللتیمیزین ایچیندن یئنهده اؤزل شرایطده بئله اینسانلار چیخا بیلر و گوجلو تشکیلاتلارین اولمادیغی اورتامدا، میللتیمیزی بیرلشتیرهبیلر. وورقولاماق گرکلیدیر کی، کاریزماتیک میللی لیدئری اونون اؤز اؤزللیکلری و چوخ اؤزل شرایط یارادابیلر، بئله بیر قوشولدا یارانان میللی بیرلیگین اوزون سورمهسی ایسه، حرکتین بیر آشاما داها گلیشمهسینه، سیستئملشمهسینه باغلیدیر. یوخسا آرخاسیندا دئموکراتیک سیستئم اولمایان بیر لیدئرین، یاراتدیغی جوشقوسال(هیهجانی) بیرلیک، قیسسا زاماندا آرادان گئدر، دئسپوتیزم و دیکتاتورلوغا باشلانیش اولابیلر. بودا ناسیونالیسمین دئموکراتیک بویوتو ایله چلیشکیدهدیر. کاریزماتیک لیدئرین یاراتدیغی بیرلیک یالنیز اجتماعی بیر اعتراض حرکتیدیرسه، او زامان کوتله-لیدئر موناسیبتینده یوخاری درجهده ریسک اولماز. آنجاق سیستئم اولوشتورماق ایستهین بیر حرکتده، لیدئرین آرخاسیندا کسینلیکله دئموکراتیک بیر سیستئم اولمالیدیر.
میللی بیرلیگی یارادان ان دوغال عامل، اولاغاناوستو دورومون بیر میللته حاکم اولماسیدیر. ساواش زامانی، دئوریم(اینقیلاب) زامانی، قورتولوشچو ساواش هرکتی زامانی، میللتین باشقا میللت طرفیندن آچیق تحقیر اولماسی زامانی، باشقا میللت طرفیندن جینایته معروض قالینان زامان، میللی بیر فاجعهنین باش وئردیگی… کیمی دوروملاردا کیچیک ایستکلر، ایختیلافلار هامیسی کؤلگهیه دوشور. وطن سئورلیک، میللت سئورلیک، قورتولوش،حیاتدا قالما، اونور، فداکارلیق، حیثیت و هیجان اینسانلارین داورانیشلارینا حؤکم ائدیر. بئله بیر آنلار او میللتین یادداشتیندا(بللكینده) قالیر. او میللتی یاشادیر، جمعي کیملیگینه(بیز منین قارشیسیندا) معنا وئریر. بئله بیر آنلاردا، قهرمانلارین سایی الدن چیخیر. او زامان اینسانلار پرینسیپسیز، قورالسیز آنلاشماسیز بیرلشیرلر.
طبیعی کی میللی حرکت بئله بیر دورومون یاراناجاغین گؤزلیهممز. گوجلو، اخلاق ایلکهلرینه باغلی، بیر بیرینه سایقیلی یاناشان میللتچی تشکیلاتلاریمیز اولورسا، اونلارین ایستراتئژیک بیرلشمهلری و ان آزی کوالیسیون یاراتمالاری، وورقولانان رومانتیک دورومو دا یارادابیلر.
اونوتماماق لازیمدیر کی، یاراناجاق هر هانسی بیرلشمه، حرکته یئنی ائنئرژی ،هیجان و سینئرژیک گوج آرتیمی گتیرمهلیدیر. یوخسا، دورقونلوق و کانسئرواتیولیگی (محافظهكارليق) آشیلایان، غئیری سیاسی مینیموم ایستکلری اؤنده توتان، محدودلاشدیریجی بیرلشمهلر اوغروندا واخت ایتیرمهیه دیمز.
هنوز دیدگاهی داده نشده است.


text:
۱۹۶۷ (میلادی)
میلادی ۱۹۶۷-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز آلتمیش یئددینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلردَییشدیر
حادیثهلردَییشدیر
- ۹ اوْکتوبر - کوبا اینقیلابچیسی ارنستو چه گوارا قتله یئتیریلمیشدیر.
- ۸ اوْکتوبر - اینگیلیستاندا ایلک دفعه آلکوتستر یارادیلمیشدیر.
- ۶ ژانویه - ویئتنام ساواشی باشلاندی.
- ۳۰ اوْکتوبر - ایلک دفعه ۲ فضایی سفینه ("کوسموس-۱۸۶" و "کوسموس-۱۸۸") آچیق فضادا بیرلشدیلر.
- ۳ دسامبر - ایلک قلب نقلی عملینی٬ گۆنئی آفریقالی قلب جراحی دوکتور کریستین برنارد٬ کئیپ تاوندا گؤردو؛ مریض ۱۸ گۆن دیری قالا بیلدی.
- ۲۹ ژولای - کاراکاسدا زلزله ۵۰۰ نفرین حیاتینا سون قویدو
- ۲۷ نوْوامبر - فرانسه بؤيوک بریتانيانین عۆمومی بازارا گیرمهسینه وِتوْ قوْيدو.
- ۲۶ اوْکتوبر - ایران تاریخینده ایلک دفعه شاه محمدرضا پهلوینین خانیمی اۆچون تاجقویما مراسیمی کئچیریلدی.
- ۲۲ مارس - گۆنئی کورهده دِووْ شیرکتی قۇرولدو.
- ۲ آقوست - ترابزونسپور کلوبو یارادیلمیشدیر.
- ۱۸ اوْکتوبر - شوروییه مخصوص «ونرا-۴» اوتوماتیک سفینهسی علمی-تحقیقاتی فضایی ایستگاهی ونرانین سطحینه ائندی.
- ۱۰ اوْکتوبر - ائشیک فضادان ایستیفاده حاقیندا سازیش ایمضالانمیشدیر.


text:
کلله سینیرلری
کلله-بئیین سینیرلری (لات. nervi cranialis) - بیرباشا کللهدن چؽخان سینیرلر. کلله (بئیین) سینیرلری بئیین کؤتۇیۇندن باشلایؽرلار و میقداری ۱۲ جۇتدور. روم رقملری ایله نؤمرهلنیرلر و هر بیری خصوصی آدا مالیکدیر. کلله سینیرلری نؤوبه ایله اؤندهن دالا دوْغرۇ سایؽلؽر. وظیفه اعتباریله کلله سینیرلری اۆچ قرۇپا بؤلۆنۆر:
- حیسسی سینیرلر لات. "nn.sensorii"، یا دۇیغۇ سینیرلری (II،I و VIII جۇت، یعنی قوْخۇ، گؤرمه و دهلیز-ایلبیز سینیرلری)
- حرکی سینیرلر لات. "nn. motorii" (III, IV, VI, XI, və XII جۇت، یعنی گؤزۆن حرکی سینیری، بلوْک سینیری، اۇزاقلاشدؽرؽجؽ، علاوه و دیلالتی سینیرلر)
- قارؽشؽق سینیرلر (V, VII, IX və X جۇت، یعنی اۆچلۆ، اۆز، دیل-اۇدلاق و آزان سینیرلر). کلله سینیرلرینین بیر قیسمینین (گؤزۆن حرکی سینیرینین اۆز سینیری ایله بیرلشمیش اولان آرا سینیرین، دیل-اۇدلاق و آزان سینیرلرین) ترکیبینده پاراسیمپاتیک و حرکی سینیرلرین ترکیبینده سیمپاتیک لیفلر ده واردؽر.
کلله سینیرلرینین نؤمرهلهنمهسی[دَییشدیر]
حیسسی سینیرلری تشکیل ائدن لیفلرین هۆجئیره جیسیملری، عادتاً، مۆحیطده (مرکزی سینیر سیستئمیندن خاریج) یئرلشهرک مۆوافیق قانقلیوْنلار عمله گتیریر؛ باشقا سؤزله، بو قانقلیوْنلاری تشکیل ائدن یالانچؽ اونیپولیار هۆجئیرهلرین اوجقار چیخینتیلاری - حیسسی سینیرلرین اؤزلرینی و مرکزی چیخینتیلاری - اونلارین کؤکلرینی عمله گتیریر. حیسسی سینیرلرین موحیطده اولان قانقلیوْنلارینا باشلانغؽج نۆوهلر - لات. نوجلئی اوریگینیس دئییلیر.
حرکی سینیرلری تشکیل ائدن لیفلرین هۆجئیره جیسیملری ایسه بئیین کؤتۇیۇنده (و یا اوْنۇرغا بئیینده) یئرلشهرک حرکی باشلانغؽج نۆوهلر عمله گتیریر. قارؽشؽق سینیرلره گلدیکده، اونلارین ترکیبینده اولان حیسسی سینیر لیفلرینین هۆجئیره جیسیملری اۇجقاردا یئرلشهرک قانقلیوْن تشکیل ائدیر؛ حرکی لیفلرین هۆجئیره جیسیملری بئیینده توْپلاشؽب حرکی نۆوهلر عمله گتیریر. بئلهلیکله حیسسی سینیرلرین باشلانغؽج نۆوهلری (قانقلیوْنلاری) اۇزقاردا، حرکی سینیرلرینکی ایسه مرکزی سینیر سیستئمینده یئرلشیر. حیسسی سینیرلرین و قارؽشؽق سینیرلرده اولان حیسسی لیفلرین بیر ده مرکزی سینیر سیستئمینده (بئیین کؤتۇیۇنده) حیسسی نۆوهلری اوْلۇر: بونلارا اۇز نۆوهلر - لات. "nuclei terminationes (nuclei terminales - BNA)" دئییلیر؛ همین نۆوهلر ایکینجی درجه نئیرونلارؽن هۆجئیره جیسیملریندن تشکیل اوْلۇنۇر.
بۇرادان آیدؽن اوْلۇر کی، حرکی سینیرلرین یالنؽز باشلانغؽج نۆوهلری، حیسسی سینیرلرین ایسه هم باشلانغؽج ، هم ده اۇز نۆوهلری واردؽر. بئیینده، اوْنۇرغا بئیینده اوْلدۇغو کیمی، حرکی نۆوهلر، عادتاً، اؤن (وئنترال) طرفده، حیسسی نۆوهلر ایسه آرخا (دورزال) طرفده یئرلشیر. کلله سینیرلری اوْنۇرغا بئیین سینیرلرینه بنزدیکلرینه باخمایاراق؛ دیفئرئنسیاسییا اعتباریله اونلاردان فرقلنیر. کلله سینیرلرینین دیفئرئنسیاسییاسینا تأثیر ائتمیش حادیثهلره: ۱) دۇیغۇ اورقان|دۇیغۇ اورقانلارینین و ویسسئرال قؤوس ازهلهلرینین اینکیشافی؛ ۲) میوْتوْملارؽن باش ناحییهسینده رئدۇکسییا ائتمهسی عاییددیر. کلله سینیرلرینین اوْنۇرغا بئیین سینیرلریندن فرقی اوندادؽر کی، اوْنۇرغا بئیین سینیرلرینین وئنترال (اؤن) و آرخا کؤکلری بیر-بیریله بیرلشدیکلری حالدا، کللهسینیرلرینین کؤکلری اؤز موستقیللیینی ساخلایؽر؛ او اوْنۇرغا بئینی سینیرلرینین، یا وئنترال و یا آرخا کؤکلرینه مۆوافیقدیر، مثلاً، III, IV, VI و XII جۇت کلله سینیرلری، ایحتیمال کی، دییشمیش اوْنۇرغا بئینی سینیرلرینین وئنترال کؤکلرینه و V, VII, IX, X و XI جۇت سینیرلر و اونورؤا بئینی سینیرلرینین آرخا کؤکلرینه مۆوافیقدیر (هومولوژیدیر). گؤستریلهن سینیرلردن III, IV و VI جۇت - اۆچ اولینجی باش سوْمیتلرله علاقهدار اوْلاراق اینکیشاف ائدیر و گؤز آلماسی ازهلهلرینی ایننئرواسییا ائدیر. V, VII, IX, X و XI جۇت سینیرلر ویسسئرال قؤوسلرله علاقهدار اوْلاراق دیفئرئنسیاسییا ائدیر ویسسئرال قؤوس ازهلهلرینی تجهیز ائدیر. I و II جۇت کلله سینیرلری بیلاواسیطه بئیین قوْوۇقلارؽندان (لات. "n. olfactorius "- قوْخۇ قوْوۇغۇندان، لات. "n. opticus "- گؤرمه قوْوۇغۇندان) اینکیشاف ائدیر؛ بونلار دۇیغۇ عضولرینین خصوصی سینیرلریدیر. VII جۇت سینیر ده دۇیغۇ عۇضوۇ سینیریدیر، آنجاق منشأ جهتجه اوز سینیرلریندن آیریلمیشدؽر. XII جۇت سینیر ایسه اوْنۇرؽا بئیین سینیرلرینین بیرلشمهسیندن عمله گلمیشدیر. کلله سینیرلری منشأ اعتباریله جدولده گؤستریلهن بئیین قوْوۇقلارؽنا مۆوافیقدیر.
معلۇم اوْلدۇغو کیمی، حرکی سینیرلر مۇختلیف (ائففئکتور) ایمپۇلسلارؽ مرکزدن اۇجقار عۇضولره (سئنتروْفۇقال ایستیقامتده) و حیسسی سینیرلر، عکسینه دۇیغۇ عۇضولری واسطهسیله خاریجی مۇحیطدن آلؽنمؽش مۇختلیف قؽجؽقلارؽ و داخیلی عۇضولردن آلدؽقلاری ایمپیلسلارؽ مرکزه دوْغرۇ(سئنتروْپئتال ایستیقامتده) داشؽیؽر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı - 1979.
- P. Д. CиHeлbHиkoB. ATлac aHaToMии чeлoBeka (4 ToMa).


text:
تورک ایش آداملارینا 3 ایللیک ویزا ایمکانی
تورکیه صادرات چیلار مجلیسی تورکیه ایله ایسرائیل آراسیندا نورماللاشما پروسئسینه گیرن علاقهلرین صادراتا تأثیرینی تورکیه-ایسرائیل ایش فوروموندا موذاکیره ائتدی.
تورکیه صادرات چیلار مجلیسی تورکیه ایله ایسرائیل آراسیندا نورماللاشما پروسئسینه گیرن علاقهلرین صادراتا تأثیرینی تورکیه-ایسرائیل ایش فوروموندا موذاکیره ائتدی.
فورومدا چیخیش ائدن ایسرائیل-ین ایستانبولداکی باش کنسولو شایی کوهن قارشیلیقلی علاقهلرده جدی دییشیکلیکلر اولدوغونو بیلدیرهرک، اوزلاشما پروسئسینین تاثیرینی هر ساحهده گورمهیه باشلادیقلارینی دئدی.
اوچ هفته اول آنکارادا باش توتان بیر توپلانتی دا مختلیف ساحهلرده علاقهلرین یئنیلنمهسینه قرار وئریلدیگینی ایفاده ائدن کوهن بیلدیردی کی، کئچمیشدکی علاقهلرین گونجل حالا گتیریلمهسی باره ده قرار آلیندی.
تورکیه-ده کی ایش آداملارینا نظرده توتولان ویزا رئژیمینین 3 ایللیک و دفعهلرله اؤلکهیه گیریش ویزا مدئلی اولاجاغینی وورغولایان کوهن تورک ایش آداملارینین ایسرائیل-له گئتمزدن 3 هفته اول بوتون سندلرینی تاماملامالارینین یئترلی اولاجاغینی سؤیلهدی.
کوهن میوه-سبزه ده قارشیلاشیلان موجود مانعهلرله علاقهلی اولاراق دا ایسرائیل-دکی یئتکیلی لرله دانیشیب تورک ایش آداملارینا یاخین زاماندا معلومات وئریله جگینی بیلدیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
تۆرکیهنین صادرات رقملری آچیقلاندی
صادرات، آگوست آییندا گئچن ایلین عینی آیینا گؤره یوزده ۱۳،۱ آرتاراق ۲۱ میلیارد ۳۳۷ میلیون دلارا چاتدی
دونیا بانکی تورکیه-یه 512،2 میلیون دولار وام آییردی
بانکدان وئریلن آچیقلامادا بیلدیریلیر: "مالیه ایقلیم و فلاکته دؤزوملو شهرلر لاییحهسی اوچون نظرده توتولوب.
فیچ، تورکیهنین بؤیومه تخمینینی یوکسلتدی
تورکیه اقتصادینین بو ایل یۆزده ۵،۲، ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴.جو ایللرده ایسه یۆزده ۲،۹ بؤیومهسینین گؤزلنیلدیگی قید ائدیلدی


text:
آناتولی پتروویچ الکساندروف
آناتولی پتروویچ الکساندروف (اینگیلیسجه: Anatoly Alexandrov (physicist)) شوروی و روسیهلی بیلیم اینسانی. ۱۳ فوریه ۱۹۰۳ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۹۰ ایل عومر ائلهییب و ۰۳ فوریه ۱۹۹۴ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. آناتولی پتروویچ الکساندروف ملی تاراس شفچنکو کیف بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. اوْ فیزیک ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Anatoly Alexandrov (physicist)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آناتولی پتروویچ الکساندروف گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
کامانچا
کامانچا — سیملی موسیقی آلتی، آذربایجان و ایرانین ان قدیم موسیقی آلتلریندن بیریدیر[۱]. اساساً موغامدا ایستیفاده اوْلونان آلتدیر. قدیم دؤورلردن بری ایستیفاده اوْلونور و مشهوردور. آذربایجاندا چوْخلو سایدا کامانچا موسیقیچیلری وار.
سؤز آچیمی[دَییشدیر]
"کامانچا" سؤزو فارسجا "یای، قؤوس" دمکدیر، -چا ایسه کیچیلتمه شکیلچیسیدیر [۲]. آلت فارسلارا تورکلردن کچیب. سؤزون تورکجه قارشیلیغی "قیشک"دیر.
دیگر آدلاری[دَییشدیر]
"کامانچا" آدییلا بۇ آلت آذربایجاندا، ایراندا، قافقازدا بیلینیر. میصرده اوْنا "کامانقا" دئییلیر، اوْرتا آسیادا - قیشک. تۆرکیهده "ایکیلیق" آدلانیر، چونکی ایکیسیملی کمپانلا چالینان قدیم قوپوزا بنزییر [۳]؛ "کمنچئ" کیمی بیلینهن آلت ایسه آذربایجان کامانچاسیندان بیر آز فرقلنیر [۴].
تاریخچه[دَییشدیر]
اۇزمانلار کامانچانین اوْرتا آسیادان یا دا هیندوستاندان گلدیینی یازیر [۵].
کامانچا اوْرتا عصر کلاسیکلرینین اثرلرینده گئنیش تصویر اوْلونموشدور. ۱۶-جی عصر تبریز رسساملیق مکتبینین نمایندهسی میر سید علینین "موسیقی مجلیسی" رسم اثرینده بربت، دف و کامانچا آلتلری تصویر ادیلمیشدیر. ابدولقادیر ماراغای اثرلرینده باشقا موسیقی آلتلری ایله یاناشی، کامانچانین دا آدینی چکمیش و اوْنون حاقیندا معلومات ورمیشدیر. ۱۷-جی عصرده آذربایجانا سیاهت اتمیش آلمان سییاهی ا. کمپفر کامانچانین اۆچسیملی و بعضاً ده دؤردسیملی آلت اوْلدوغونو، چوْخ گؤزل سس تمبری ایله سسلندیینی قئید ادیر [۶].
نظامی گنجوینین "خوسروو و شیرین" پوماسیندا کامانچا بئله تصویر ائدیلیر:
کمپان موسا کیمی یانیر، اینلییر،
چالان خانهندنی دوروب دینلییر.
اوْخویان بیر گؤزل قزل باشلادی
بۇ کیفی-ایشرتی چوْخ آلقیشلادی.
کامانچا ایفاچیلیغینین آذربایجاندا یۆکسک اینکیشافی ۱۹-جو عصرین ایکینجی یاریسیندان باشلایاراق خانهندهلیک صنعتینین اینکیشاف اتمهسی ایله باغلیدیر. ایلک نومونهلری بالقاباقدان، هیند جویزوندان هازیرلانار، فیل سومویو ایله بزدیلرمیش. بیر و ایکیسیملی کامانچانین نه واختسا یایلی قوپوزدان فورمالاشماسی گومان ائدیلیر.[۷]
تۆرهلری[دَییشدیر]
کامانچانین مۆختلیف تۆرهلری باشقا آدلارلا شرق و اوْرتا آسیا خالقلاری آراسیندا یاییلمیشدیر. کچهن عصرده اۆچسیملی، دؤردسیملی و حتی بشسیملی کامانچانین مؤوجودلوغو معلومدور.
آذربایجان تاریخی موزه ییینین اتنوقرافییا فوندوندا ساخلانیلان ۱۹-جو عصره عایید بشسیملی کامانچا بۇ باخیمدان ماراقلیدیر. بۇ موزه ییده گؤرکهملی بستکار زولفوقار هاجیبیووا مخصوص اوْلان بیر کامانچا دا نۆماییش اتدیریلیر. اۆچ سیمدن عبارت اوْلان بۇ کامانچانین چاناق و قوْل حیصّه لری یۆکسک زؤوقله طبیعی سدفله بزدیلمیشدیر. ۱۹-جو عصره عایید ائدیلن بۇ آلتین ماراقلی جهتی اوْندان عبارتدیر کی، اوْنون چاناغی یاری حیصّه دن شاقولی شکیلده کسیلمیش و اۆزرینه دری چکیلمیشدیر. کامانچا چاناق، قوْل و چاناغین ایچریسیندن کچهرک، اوْنون هر ایکی حیصّه سینی بیرلشدیرهن شیشدن عبارتدیر. چاناق، قوْل و آشیقلار جویز آغاجیندان خصوصی دزگاهدا یونولما اۆصولو ایله حاضیرلانیر. چاناغین اۆزونه نره بالیغینین دریسیندن حاضیرلانمیش اۆزلوک چکیلیر. آلتین سسلهنمهسینین یاخشی تامین ادیلمهسینده قوْل ایله سیملر آراسینداکی مسافهنین دقیق تعیین ادیلمهسی واجیب شرطدیر.
آذربایجان میلّی موسیقی آلتلرینین تکمیللشدیریلمیش لابوراتوریاسینین رهبری مممدلی مممدوو طرفیندن زیل و بم سسلرین عئینی کامانچادا یرلشدیریلمیش ایکیقوللو "زیل-بم" کامانچاسی ایختیراع اوْلونموشدور.[۸]
قورولوشو[دَییشدیر]
توت و یاخود قوز آغاجیندان حاضیرلانیر. چاناغی کوروی، قوْلو پردهسیز، غشاناسی (اۆزو) بالیق دریسیندن یا دا قارامال جیرینین پردهسیندن چکیلیر. آغاج چوبوغا (یای) باغلانمیش بیر چنگه آت تۆکونون توتامی سیملری سسلندیریر. قوْلو دایروی و پردهسیزدیر. قوْلون آشاغی قورتاراجاغینا میل وورولور. بۇ میل بۆتون گؤودنیک ایچریسیندن کچهرک آیاق کیمی کنارا چیخیب آلتین سؤیکنجیینه خیدمت ائدیر. کامانچا چوْخ واخت سۆموکله و صدفله بزهدیلیر. اوْنون اۆزریندهکی خرک چپ قویولاراق سیملرین دوزگون و روان سسلهنمهسینه کؤمک ائدیر. اوّللر کامانچانین تللری دامارلی سیملردن عبارت اوْلموشدور. سوْنرالار ایسه دامارلی سیملر دمیر سیملرله عوض ائدیلمیشدیر.[۹][۱۰] عمومی اۇزونلوغو ۷۰۰ مم، چاناغینین هوندورلویو ۱۷۵ مم، انی ۱۹۵ مم-دیر. دیاپازونو کیچیک اوْکتاوانین "لیا" سسیندن اۆچونجو اوْکتاوانین "لیا" سسینه کیمیدیر. کامانچا اۆچون نوتلار "سوْل" آچاریندا یازیلیر و یازیلیشیندان بیر تون یوخاری سسلنیر. خالص کوارتا، کوینتا اینترواللاری ایله کؤکلنیر.
مشهور کامانچا ایفاچیلاری[دَییشدیر]
- هابیل علییئو
- میرناظیم اسدوللایو
- شفیقه ایوازووا
- عدالت وزیروو
- فریده ملیکووا
- فخرالدین داداشوو
- توغرول اسدوللایو
- مونیس شریفوو
- قیلمان سالاهوو
- ائلنور احمدوو
- صابیر اشرفوو
ایرانلی کامانچا ایفاچیلاری[دَییشدیر]
فیلموقرافییا[دَییشدیر]
- اوْخو، تار (فیلم، ۱۹۶۸)
- خاقانی (فیلم، ۱۹۸۰)
- هابیل کمپان (فیلم، ۱۹۸۴)
- کامانچا (فیلم، ۱۹۹۳)
- کمپانین عدالت اۇجالیغی (فیلم، ۲۰۰۳)
- کمپانین ناخیش سهری (فیلم، ۲۰۰۳)
ایستینادلار[دَییشدیر]
- ^ افراسیاب بدلبیلی. ایضاحلی مونوقرافیک موسیقی لوغتی - کامانچا
- ^ آبباسقولو نجفزاده. آذربایجان چالغی آلتلرینین ایضاحلی لوغتی. باکی، ۲۰۰۴.
- ^ آذربایجان قدیمی موسیقی لوغتی - قوپوز
- ^ CaaдeT AбдyллaeBa - CaMый пeByчий cpeди иHcTpyMeHToB. ЖypHaл ارث، № ۲(۵۰)، ۲۰۱۱.
- ^ БaxMaH B. CpeдHeaзиaTckиe иcToчHиkи o poдиHe cMычkoBыx иHcTpyMeHToB // Myзыka HapoдoB Aзии и Aфpиkи، Bып. ۲. M.، «CoBeTckий koMпoзиTop»،۱۹۷۳، c. ۳۴۹-۳۷۳
- ^ انگلبرت کمپفر. آمونیتاتوم اخوتیجاروم پولیتیجو-پهیسیجو-مدیجاروم فاسجیجولی ۵-جی : قویبوس جونتیننتور واریائ رلاتیونس، اوْبسرواتیونس & دسجریپتیونس رروم پرسیجاروم ات اۇلتریوریس آسیائ، مولتا آتتنتیونئ، ین پرگریناتیونیبوس پر اۇنیورسوم اوْرینتم، جوللجتائ.
- ^ آذربایجان قدیمی موسیقی آتلاسی - کامانچا
- ^ سدا - ینی کمپان ایختیراع اوْلونوب (۱۸.۰۳.۲۰۱۶)
- ^ موغام انسیکلوپدییاسی - کامانچا
- ^ سودا الیقیزی - حکایهلی موسیقی لوغتی، ک حرفی


text:
معاصر آذربایجان شعرینده سئودیییم شاعیرلرین بیری ده واحد دیر. بیر چوخ شعر هوسکاری کیمی منده واحدین غزللری ایله بویویوب، بویا- باشا چاتمیشام. آذربایجان غزل اوستادلاریندان بیری اولان علی آقا واحد، ان کیچیک یاشلاریمدان منی آذربایجان شعرینه باغلایان شاعیرلرده ن بیری دیر. واحدین غزللری آذربایجان موسیقیسی و موغامی ایله سیخی باغلی دیر. آدی هر زامان یاشار موغامات خواننده میز حاجی بابا حسین اوفون اثرلرینده یاشایان واحدین غزللری، بو بویوک اوستاد و دیگر مغنی لریمیزین ماهنی لاریندا، اؤلکه میزین بئله اوجقار یئرلرینه گئدیب، چاتمیشدیر.
اوستادین، «قارا گؤزلردن» غزلینین:
عشق زنجیرینه یوز دفعه گرفتار اولسون،
منه هر کیم دئسه، ال چک بو قارا گؤزلردن
بیتی، منی گنجلیک چاغلارینا، تبریزین نجات مدرسه سینده درس اوخودوغوم ایللره آپاریر. بو بیتی بیرینجی دفعه او مدرسه ده درس اوخودوغوم ایللرده، او زامان حؤرمتلی معلم و اوستادیم اولان فریدون قره چورلونون ادبیات درسینده آپاریلان مشاعره ده، بیر دوستدان ائشیتدیم. مشاعره بیتدیکده ن سونرا، ایندی تاسفله حیاتدا اولمایان او دوستومدان، بو بیتی منیم دفتریمده یازماغینی خواهش ائله دیم.
آذربایجان غزل ینده مستثنی یئره مالیک اولان واحد، آذربایجان یاشادیقجا، شعره، غزله هوسکار اولان آذربایجانلیلارین، اوره ک لرینده و یادداشتیندا یاشایاجاقدیر.
علی آقا واحد
قارا گؤزلردن!
گؤزه لیم، گول یاناغین قیرمیزی دیر مخمردن!
دوداغین لعلدن آرتیقدی، سینه ن مرمردن،
گولده وارسا نه گؤزه للیک، گؤزه لیم.، سنده ده وار،
دی گؤره ک، بیر نه یین اسکیکدی گول- احمردن؟
دهنین غنچه، بئلین اینجه، اوزون گول کیمی تر،
ساچلارین سونبولو آواره سالیب چؤللردن
اهل- عشقه بو قدر ناز ائله مک یاخشی دئییل،
بسدیر، انصاف ائله، ال چک بو یامان شاکردن!
نئجه اغیاره باخیرسان، گؤزه لیم، قان اولماز،
گؤز اوجویلا بیزه ده بیر نظر ائتسن هردن
عشق زنجیرینه یوز دفعه گرفتار اولسون،
منه هر کیم دئسه، ال چک بو قارا گؤزلردن
بو پری چهره لر عشقینده گؤزه ل دیر، واحد،
غزلی سن دئیه سن، من اوخویوم از بردن


text:
موسیقی
موسیقی — سسلی بدیعی تصاویرا گرچکلیکده عکس اتدیرهن اینسانین داورانیشسینا فعال تأثیر ادن اینجه صنعتین نؤعلریندن بیریدیر.
قدیم یونانلار موسیقینی تانریلارین تؤوههسی کیمی قیمتلندیریر، اوْنا اینسانلارین قلبینی فتح ادن اجازکار قوه کیمی یاناشیردیلار. یونان روایتلرینین بیرینده اوْرفی اوْخودوغو گؤزل نغمهلرله تانریلاری و آداملاری هیران ادیر، طبیعتین کور قوهلرینی رام ادیردی.
عمومی موسیقی ترمینلری ایتالیا دیلیندن گؤتورولموشدور. موسیقیده ۷ نوت وار دو، رئ‚ می، فا، سوْل، لیا، سی.
موسیقی تاریخی[دَییشدیر]
مۆعاصیر اینسانین ۱۶۰.۰۰۰ ایل اوّل آفریقادا یاراندیغی گومان ادیلیر. تخمیناً ۵۰.۰۰۰ ایل اوّل اینسانلار حیات اۆچون یارارلی قیطعهلرده مسکونلاشمیشدیر. تاریخچیلر تجرید ادیلمیش بیر قروپ طایفه لرین بئله موسیقیسی اوْلدوغونو نظره آلاراق ایلک موسیقینین ده محض آفریقادا یاراندیغینی گومان ادیرلر. آفریقادا یارانماسی گومان ائدیلن موسیقی، ۵۰.۰۰۰ ایلدیر کی، اینسان حیاتینین آیریلماز بیر حیصّه سینه چوریلمیشدیر.
آذربایجان جومهوریتی نین میلّی موسیقی سی[دَییشدیر]
آذربایجان موسیقیسینین تاریخی چوْخ قدیمدیر. قوبوستاندا داشلارین اۆستونده چکیلمیش رسملر، قاوالداش اوْنون قدیملیینی بیر داها تصدیق ادیر. ان قدیم موسیقی آلتیمیز اوْلان قوپوز دده قورقوددان بیزه یادیگار قالمیشدیر. خالق موسیقیسی میلّی موسیقی آلتلریمیزله ایفا ادیلیر. تاریخاً ۶۰-دان چوْخ میلّی موسیقی آلتیمیز اوْلموشدور: قوپوز، ساز، تار، کامانچا، توتک، بالابان، ناغارا، قاوال، قوشاناغارا و س. دیلیمیز گؤزل اوْلدوغو کیمی، موسیقیمیز ده گؤزلدیر. دونیا شؤهرتلی بستکارلاریمیز، موغهننیلریمیز میلّی موسیقیمیزی دونیانین هر یرینده سسلهندیریرلر. آذربایجان موغامی دونیا شؤهرتی قازانمیشدیر. بیز موسیقیمیزی قورومالیییق، سوملیگیک.
ایستینادلار[دَییشدیر]


text:
سیاست
سیاست — دؤولت حاکیمیّتینین الده ائدیلمهسی٬ قوْرونوب ساخلانیلماسی و ایشلنمهسی ایله باغلی چالیشمالار. سیاسی چالیشما مۆختلیف ایجتیماع بؤلوملری و دؤولتلر آراسی مۆناسیبتلر اۆزرینده قۇرولور. حاکیمیّت مسألهسی ایله باغلی اوْلان هانسیسا بیر چالیشما سیاسی خۆصۇصیّت داشیییر. سیاست توْپلومون اینکیشافینین مۆعیّن مرحلهسینده یارانیر و اوْ خۆصۇصی مۆلکیّته اساساً ایستحصال فوْرمالارینین٬ ایجتیماع قۇرولوشونون و مدنیّتین فوْرمالاشدیغی دؤنمده اوْرتایا چیخمیشدیر. مۆختلیف توْپلوم دستهلری اؤز منفعتلرینی قوْرویوب ساخلاماق اۆچون خۆصۇصی ایداره ائتمه آپارانتی یارادیرلار. سیاسی حاکیمیّت مۆختلیف تأسیسات فوْرمالاری واسیطهسییله سۆرولور.
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Siyasət»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۵ ژوئن ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
آد گونو
آد گونو و یا دوغوم گونو – اینسانین آنادان اولدوغو تاریخ. بیر چوخ مدنیت لرده اینسانلار آد گون لرینی طمطراقلی قئید ائدیرلر. دینیندن و مدنیتیندن آسیلی اولاراق موختلیف اؤلکه لرده تانینمیش تاریخی شخصیت لردین آد گونلرینی کئچیریرلر : محمد پئیغمبرین دوغوم گونو ، عیسی پئیغمبرین دوغوم گونو.
آذربایجاندا آد گونو[دَییشدیر]
آذربایجاندا و ایراندا عادتا اوشاقلار اۆچون آد گونلرینین کئچیریلمه سی بیر چوخ عایلهلرده واجیب ساییلیر. آد گونونده سفره اوزهرینه شاملار دوزولموش تورت (دوغوم کیکی) گتیریلیر.
سون زامانلار ، آذربایجاندا داخیل اولماقلا، بیر چوخ اؤلکهلرده پارتیالارین شیرکتلرین و موختلیف تشکیلاتلارین دا آد گونلرینین گئچیریلمهسی دب حالینی آلمیشدیر.
همچنین باخ[دَییشدیر]
- اینسان
- استئتیکا