text:
لیبی دئوریمینده ایستالیندن قالما جیندیر بیر گلهنک بیردنبیره باش قالدیردی. بو گلهنک سوریه دئوریمینده داها پلانلی، داها قورخونج بیچیمده یئنیدن ایستئحصال اولوندو: “اعتیراف”. بونونلا دا دئموکراتییا و دیکتاتورلوغون تانیمیندا [تعریفینده] یئنی بیر اؤلچو اورتایا چیخدی. باشقا سؤزله، اعتیراف آکسییاسی منفی آنلامدا حؤکومتلرین نه قدهر دیکتاتور و یا دئموکراتیک اولدوقلارینین گؤستریجیسینه چئوریلدی. اعتیراف نه دئمکدیر؟
1.
بیر آز گئرییه دؤنهلیم: آپرئل آیینین 13ـو تبریز واختییله ساعات ایکی رادهلرینده سوریه تلویزیونو اعتیراف فئنومئنیندن بیر داها یارارلاندی. کیمسهنی اوتورتدولار کامئرانین قارشیسیندا، او ایسه خاریجی قوهلرین تاپشیریغی ایله اؤلکهنین تهلوکهسیزلییینی پوزاجاغی بارهده پلانلاری افشا ائتدی. اینسان اوتوروب اؤزونه قارشی دانیشدی، و همین دانیشیق گئدیشینده خیرتدهیهجن کاروپسییایا باتیمش دؤولت قوروملارینی تقدیس ائتدی.
تونس، مصر، یمن و بحرین دئوریملرینده بو اعتیرافلاردان ایستیفاده اولونمادی. مصرده کیسمهنی ایشگنجه ائدیب تلویزیون ائکرانینا چیخارمادیلار. اؤلومله هدهلهییب ایستهدیکلری سؤزلری اونون آغزینا قویمادیلار. پولیسی، اوردوسو و مولکو پالتارلاردا بالتاچیلاری[1] اولان هر بیر حؤکومت، هانسیسا وطنداشی زورلا ائله بیر اوتوراجاقدا اوتوردا بیلر. اوتورتمورسا ندن گوجسوزلویه قاییتمیر، حؤکومتین قورولوشوندا ائله بیر غیر اینسانی عمللره قارشی مؤوجود مئخانیزملره قاییدیر. بیر ده “قورغو قورامی”نین [توطئه نظریهسینین][2] اولماماسینا.
عومومیتله “قورغو باخیشی”نین یاردیمی ایله ایش باشینا گلمیش حؤکمدارلار، همین قورامدان گئنهـبولا یارارلانیرلار. بهیهنمهدیکلری آخیملارا، اولایلارا، شخصلره قورغو دامغاسی باسیرلار. اوْلایلارین ندنینی توْپلومون پوْتانسیئلینده دئییل، دیش ائتکنلرده [عامیللرده] آختاریرلار. دونهنهجن اؤندهرلری اؤیَن، بو گون ده کوچهلره آخیشان کوتله بیردنبیره خاریجی قوهلرین أل آلتیسینا چئوریلیر. اعتیراف ایسه بو گؤزلهنیلمز روح بیلیمسل دییشیمین ثبوتونا چئوریلیر.
سوریه حؤکومتی ایچ چاخناشمالاردا خاریجی أللرین گؤروندویونو ادعا ائدیر. بشار اسدین باش مصلحتچیسی دئییر کی، «اونسوز دا بیز 2005-جی ایلدن ایصلاحاتلارا باشلامیشیق. آرتیق کوتلهنین اعتیراضینا ندن قالماییب. بو چاخناشمالاردا یولکسنلر و خاریجی قوهلرین ألی وار.» بو ساده آرگومئنت آخماق گؤرونسه ده عؤمورلوک حؤکمدارلارین دانیشیق طرزینین آناجیزگیدیر.
2.
اعتیراف گوج قورولوشلارینین کوتلهیه قارشی ایرهلی سوردویو آخماق آرگومئنتدیر. بئله کی، گیروْو گؤتورولهرک محبس کونجونه سیخناشدیریلیمش وطنداشلارین آغزینا ایستهنیلن سؤزلر قویولور. کوتله، تلویزیون محکمهسینده اؤزونه قارشی تانیق روْلوندا چیخیش ائدیر. تانیقلا سانیق’ین [شاهدله متّهمین] قوْرخونج بیرلییی. اعتیراف گئدیشینده گوج قورولوشلارینین [قدرت ساختارلاری] ساده بیر دیلهیی وار: «سؤیله، سؤیله کی، آزادلیغین یوخلوغو سوچ دئییل، اونو کوچه یوروشلرینده طلب ائتمک باغیشلانیلماز گوناهدیر؛ دوشمنین قورغوسودور.» حؤکومتین ترس منطیقی، اوْلایلارین یالنیز بللی بوجاقدان اوخونوشا ایمکان یارادیر: اونون گومانینجا، اؤلکهنی اؤزونون عؤمورلوک آتاـمولکو وارسایاراق دوشرگه شراییطینده یؤنَتمیش اؤزباشینا بیر رژیمین وارلیغیندا غیرطبیعی نهسه یوخدور. غریبهلیک اونا قارشی قالدیریلمیش عصیان بایراغیندادیر. بو عصیان توپلومون اولوملو اینتیظامیندا چات یاراداجاق گیریشیمدیر. گؤرونور، ائله بیر بایراغین اوزون سوره یئرده قالماسی سورون دوغورورسا سبب کوتلهنین آزغینلیغیندان قاییدیر! بونون اوچون ده حؤکومت بو عصیانی هانسیسا قورغونون سونوجو آدلاندیریر.
سؤزسوز، بیز حؤکومتلرین ترس منطیقینین آواند اوزونه باخمالیییق. کللهسی اوسته یئره قویولموش قورغو قورامینین پرامیدینی [هرمینی]، اوتوراجاغی [قاعدهسی] اوسته أیلشدیرمهلیییک. سونوج بللیدیر: قورغونون ایپ اوجو خاریجی قوهلرین الینده دئییل، موروثی بیر حؤکومتین ذاتیندادیر.
حافظ اسد اورتاشرقین، نئجهدئیَرلر، جوموهوریت قورولوشلو حؤکومتلری اوچون کؤهنه بیر گلهنهیی جانلاندیردی: قبیردن قالخیب اوغلونو اؤز یئرینده اوتورتدو. سونوجدا زینالعابدین بن علینی، حسنی مبارکی و علی عبدالله صالحی ده بو خولییایا دالدیردی. عرب دونیاسی عؤمورلوک سولالهلرین شخصی مولکونه چئوریلدی. بو گیریشیم بللی بیر عایلهنین گرگین حؤکمرانلیغینی گارانتی ائتدیسه، حؤکومتین لئگیتیملییینه ساغالماز یارا ووردو. کوتلهوی بیلینج [آگاهی] ایسه همین دایاناجاقدا باش قالدیردی ــ سیاستین قورتولوشچو یؤنونه قاییدیش.
بیلینج عادی دورومون اورونو [محصولو] دئییل، هارداسا چاتیشمازلیق تؤرهننده “بیلینج قارانقوشو” ایندینین باتاقلیغیندان اوچماغا باشلاییر. عرب دونیاسیندا دا بئله اولدو، آیدینلیق بیلینجین قانادیندا گلدی. آیدین اولدو کی، قورغونون ایپ اوجو کوتلهنین ائله بیر قورولوشا تپکیسینده دئییل، بللی رژیملرین غیردئموکراتیک و موروثی ماهیتیندهدیر. بللی اولدو کی، «قابیلییتدن عامیلییته یایینماق»[3] گرهکلی دئییل. بوردا قورغونو اینسانین ایدئال توپلوم آختاریشیندا گؤرمکدنسه، اوْنون ایزلرینی حاکیمین داورانیشیندا آرامالیییق. خالقین قالخیشیمینی دئییل، تکجه 50 ایل بوْیو حاکیمیتی جایناغیندا ساخلامیش بیر سلالهنین موجودیتینی هانسیسا قورغونون ایشیغیندا چؤزوملهمهلیییک. “دیرهنیش” دینجلییی پوزماغا یؤنلمیش کوْر ماراقلارین گئرچکلشمهسی دئیییل، تاریخین محرکیدیر. دیرهنیش، گوج قورولوشلارینین (یونان شهر دؤولتلریندهکی پولیسین) عئینیلشدیریجی گؤتوروشونه قارشی أن اؤزگون [اصیل] اینسانی آکسییادیر.
ژاک رانسیئردن ایلهام آلاراق واخت آشیری دئمیشم: پوْليس، اينديکي دورومون گودوکچوسودور؛ دوزگون سياست ايسه اينديکي دورومو سوْرغويا چکمک. سياستين پوْليس يؤنو توْپلومسال گئديشلري اداره ائديب، جيلوْولايير. فردي صينيفلنديرير، يعني اوْنلاري گؤرونرده ساخلايير. بوتون اوْلايلارا انتظام باغيشلايير، هرنهيي قانون چرچيوهسينه سيخناشديرير، آيريٌملارا [استثنالارا] ياغي، يابانجي گؤزله باخير، اوْنلاري ديشلايير. معین آنلامدا ايستبليشمئنتي خائوسا تام ائگهمن قيلماق. بوتون بونلارا قارشي چيخماق ايسه دوزگون سياستين ايشيدير. بو یؤنهلیش اینسان توپلومونون طبیعتیندهدیر، اونا خاریجی ندن آختارماق قورغودان سورهکلی دم ووران حؤکومتلرین قورغو باخیشیندان گلیر. بئله بیر اینسانی ایستنجین قارشیسیندا حؤکومتلرین دئمهیه سؤزو اولمادیغیندان کؤهنه اوسلوبا سارمانیرلار، خالقین اؤز دیلی ایله اونون علیهینه دانیشیرلار: اعتیراف.
3.
کئچمیش زامانلارا باخین! حؤکمدارین بوینوندا وطنداشلارین حاققی یوخ ایدی، اونون اؤنونده یالنیز وظیفهلری واریدی. همین دؤنملرده مشروعیت قازانماغین یولو زوراکیلیغین گؤستریمیندن [بازآفرینیسیندن] کئچیردی. مشروعیتین قیلینجا باغلی اولدوغو چاغدا بو عادی بیر یاناشما طرزی ایدی. البته قیلینجلا قازانیلمیش مشروعیت یالنیز قیلینجلا گئده بیلیردی. حاکیم کوتله قارشیسینا اؤلوبـ اؤلدورمکدن باشقا بیر یول قویموردو. بیچاق سومویه دایاندیقدا وطنداش مجبورن دیرهنیش سنگرینه سیغینیردی. سوندا ایسه ایکی واریانتین بیری آلینیردی، یا اؤلدوروب اؤزو ده یئنی آدامجیل حاکیمه چئوریلیردی، یا دا گؤرونمزین وحشیلیکله اؤلدورولوردو. بو ایکینجی واریانتدا حاکیم سورهکلی اولاراق محکومون اعترافینا مؤحتاج ایدی. شهر اورتاسینداکی گئنیش مئیداندا توپلاشمیش جاماعاتین گؤزو اؤنونده سوچلو اؤز گوناهینی بوینونا آلیردی، حاکیمدن باغیش دیلهییردی. بو باغیش گئنللیکله اوْندان اسیرگهنیلیردی. چونکی بئله بیر تؤرهندن مقصد، رحمت قاپیلارینی آچماق دئییلدی، ان چیلپاق دهشتی کوتلهنین بیلینیجده یئنیدن جانلاندیرماق ایدی. بئیینلرده فیرلانان عصیان دوشونجهسینی داغلاماق. محکوم بئله بیر دهشت تاماشاسیندا بوتون اینسانی حاقلاریندان سویوندورولموش سوْیوت حئیوانا چئوریلیر، ان آغیر ایشگنجهلردن دوْلایی جان تاپشیریردی. آماج ایسه حاکیمین قورخونج مهابتینی یئنیدن ایستئحصال ائتمک ایدی.
میشئل فوکو’نون “محبسین دوغولوشو” کیتابی بو جوملهلرله باشلانیر: «دامییَن شاهین جانینا قصد ائتدییی اوزوندن 1757-جی ایل مارتین ایکیسینده محکوم اولدو. او پاریس کلیساسینین اساس قاپیسی اؤنونده اؤز سوچونا اعتیراف ائدیب باغیش دیلهمهلی ایدی. سونرا اوردان بیرجه کؤینک أینیندهجه و بیر کیلولوق یانار موم الیندهجه آرابا ایله گرئو مئیدانینا آپاریلمالی، اورادا برپا اولونموش قاپوغا باغلانمالی ایدی. سونرا کؤکسو اوددا قیزاردیلمیش ماققاشلا یاریلمالی، بودلار و بالدیرلارین عضلهلری دوغرانمالی، شاهین جانینا قصد ائتمیش ساغ الی بیچاق توتموشجاسینا کوکورد اودو ایله یاندیریلمالی ایدی. محکمه حؤکمونده دئییلیردی: گؤودهسینین ماققاشلا یاریلمیش یئرلرینه ارگین قورغوشون، قاینار یاغ، یانار کیتره و أریدیلمیش موم تؤکولسون. نهایت بدنی دؤرد آتلا ترس یؤنلرده چکیلیب شاققالانسین، گؤودهسی و شاققالانمیش بدن اورگانلاری یاندیریلسین، کولو یئلده سوورولسون.» محکمه حؤکمو بوندان داها دا سرت بیچیمده یازیق محکومون اوزهرینده اویغولاندی. بو گئدیشده، حاکیم اؤز مشروعیتینی سانیقین اؤزونه قارشی سؤیلهدیکلری اعتیرافدان آلماغا چالیشدی.
4.
بشر تاریخینده دؤولتچیلییین آیریلماز خیردالیقلارینا چئوریلمیش بئله دیوان توتمالار، نییه یالنیز 18-جی یوزایللییین سونلاریندان اؤز فونکسیاسینی ایتیردی. آز مدت سونرا اؤزونه قارشی ایشلهمهیه باشلادی. نییه بئله بیر وحشیلیکلر 16-جی لویینین باشینینین گیوتینله آتدیریلماسینا گتیریب چیخاردی؟ تانیق سانیق یئرینده اوتوردو.
جاوابی اینسانین “وظیفه” آغیرلیغیندان “حاق” آنلاییشینا کئچمهسینده آختارمالیییق. اوْرتا چاغدا اینسانین حؤکومت قارشیسیندا یالنیز وظیفهسی واریدی. چونکی گوج صاحیبلری اؤز مشروعیتلرینی یا گؤیدن آلیردیلار، یا دا قیلینجدان. آمما رنسانسدان باشلایاراق “حاق” مسئلهسی قابارماغا باشلادی. اینسان، وظیفه ایله یاناشی حاق قازانمالی اولدو. بو، قاچیلماز ایدی. اؤرنهیین سؤیلهدیییمیز اولایدان جمی دوققوز ایل اؤنجه شارل مونئسکیو “قانونلارین روحو” کیتابیندا اجرا، یارغی و قانون وئریجی اورگانلاری بیربیریندن آییرماقلا حاکیمیتی بوخوو قیرمیش گوج سیمگهسیندن سوْروملو [مسئولیتلی] بیر قوروم حالینا گتیرمهیه چالیشیردی. آدی چکیلن اثرده عثمانلیدا بوتون گوج استورکتورلارینین بیر شخصین الینده توپلانماسینین فاجیعهوی سونوجلاریندان سؤز آچیردی: «اوچ حاکیمییتین سولطانین الینده بیرلشدییی تورکلرده دهشتلی ایستیبداد حؤکم سورور. تصووور ائدین بئله بیر اؤلکهنین وطنداشی نئجه دورومدادیر. اورادا هر بیر قوروم قانونلارین اویغولاماسی رولوندا قانونوئریجی کیمی اؤزونه وئردییی تام حاکیمییته مالیکدیر. او، هامییا مجبوری اولان قانونلار بیچیمیندهکی ایستنجی [ارادهسی] ایله بوتون دؤولتی داغیدا بیلر؛ بوندان علاوه، محکمه حاکیمییتینه مالیک اولماقلا، تک-تک حؤکملر بیچیمینه سالینمیش ایرادهسییله هر بیر وطنداشی یوخا چیخارا بیلر». 18ـجی یوزایللییین آوروپاسیندا بئله بیر بصیرتین قارشیسیندا گوج اؤز جللاد گؤرکمینی آرتیق نمایشه قویا بیلمزدی.
دئمیرم گوجون ایشگنجه ایمکانلاری توکهنیر. آیدینلانما دؤنمی گلیر و تاریخی سورهج سونوجوندا دؤولتین جزاـوئریجی اوْلاناقلاری [امکانلاری] گیزلینه چکیلمهیه باشلاییر. حقوقی نورمالار و یئنی زیندان فئنومئنی بو دییشمین نتیجهسی کیمی اؤزونو گؤستریر. ایشگنجه وارسا دا داها حاکیم اونون دهشتلی اویغولانماسینا اؤیونه بیلمیر. کوتلهنین گؤزو قاباغینداکی اعتیرافلار گئتدیکجه یوْخا چیخیر، یا دا آرخا پلانا چکیلیر. سانکی اعتیراف، اوْلومسوز [منفی] بیر گؤستریجییه چئوریلیر: هانسی اؤلکهده اعتیراف وارسا دئمک او اؤلکه هله ده فئودالیزم دؤنمینی یاشاییر. باشقا سؤزله، گوجون دموکراتیک اولوب اولماماغینین بیر شرطی همین فئنومئنله باغلی اوْلور.
ایندی همین اؤلچو ایله عرب دؤولتلرینی دهیرلندیرمک اولار: تونس و مصرده بو اعتیرافلاردان ایستیفاده اولونمادی. دئمک حؤکومت سؤیلهفنیلنلر قدهر غیردئموکراتیک دئییلمیش. اوْلایلارین سونراکی آخاری دا بونو گؤستردی. لیبیده اولدوقجا ناشی طرزده، سوریادا ایسه تام پلانلی بیر بیچیمده اعتیرافلاردان فایدالاندیلار. بونون اوچون مصر دئوریمی 300 قوربانلیق وئرمکله اوغور قازاندیسا، لیبی و سوریا خالقلاری 30000 قوربانلیق وئرمهلی اولاجاقلار. بیزیم بو اؤلچو ایله سوریهنی اورتاشرقین ان غدار حؤکومتی کیمی تانیماق اولار. مبارک موعالیجه اولونماق اوچون عرب امیرلیکلریندن شرمالشیخه قاییدا بیلدیسه، بشار اسد ییخیلدیقدان سونرا یالنیز صدامین گیزلندییی یووایا سیغینا بیلر.[4]
5.
اعتیرافلار یالنیز بللی سانیقین [متهمین] قارانلیق بوجاقلاردا وحشیجه دیندیریلیب تلویزیون اکرانلارینا چیخاریلماسینین گؤستریجیسی دئییل. اعتیراف حؤکومتین ظاهیرن ساغلام گؤرونن گؤودهسیندهکی آغیر آلازلیقلاری [خستهلیکلری] گؤرونره چیخاریب، یئنیدن ایستئحصال ائدن اوْلغودور. آلازلیقلار ایسه آز دئییل: کوتلهدن چکینمه، اونلارا بالقوه دوشمنلر گؤزو ایله باخما، اؤزونه گووهنسیزلیک، عدالتسیزلیک، رانتلار، گوج و ثروت قایناقلارینین پایلانیش یوْلاقلارنین قاپانیشینی. ایندی اعتیراف، حؤکومتین توتالیتار ماهیتی بارهدهکی مفکورهلری اوستبیلینجیمیزه داشیییر؛ سانیق، باغلی اولدوغو کوتلهنی محکوم ائتدیکده حاکیمین مشروعیتینده چات یارادیر. مدرنیتهدن باشلایاراق اینسان “حاق” قازانیر، و حاق دؤنمینده اعتیراف ایکی باشلی ایشلک تاپیر. حاکیم، اعتیراف ائدهنین بوغاز دلیییندن اؤز قورخوسونو باییرا اوفورور. اعتیراف یالنیز قارانلیق کونجده دیندیریلمیش سوچلونون روحونو پارچلامیر. پولیسین مومیالانمیش گؤودهسینه جیزیقلار چکیر. بونونلا دا سیاسی قورولوشون ظاهیری بوتؤولویونو پارچالاییر. لئنگستون هيوزون بير شعرينده آغدريلي بيريسي قارا دريليني دويونجا أزيشديريب، آغزينين، بورنونون سويونو بيربيرينه قاتير. سوْنرا قارادريلينين باشينا چيغيرير: «دور آياغا دئنن کي بيزيم اصيل سويکؤکوموزه اينانيرسان!» آغ دریلینین بئلهجه “تأیید دیلنچیلییی” نهیی گؤستریر؟ قارادریلی اونون سوی کؤکونون اؤزگون اولدوغونا اینانمیر، بو ایسه آغدریلینین اوستونلویونه دایره اوتوروشموش سؤیلمی [گفتمانی] داغیلما اوچورومونا سوروکلهییر.
اعتیراف اؤزونه قارشی ایشلهییر. چونکی تام یالان بیر آکسییا اولدوغو اونون بیچیمیندن آیدین اولور. ايلک اؤنجه فرد اؤز منلييينه قارشي اعتيراف سوزگجيندن کئچمهلي اولور. سونرا اؤز ازلي نيسگيليني دئییل، يوردونون درديني دئييل، قودرتين داش اورهيينه جالانان ايضطيرابلاري هايقيرماق مجبورییتینده قالیر. قودرتين ديلهيي ابدي قالماقدير، سانیقدان ايسه بو ابدييتي اونا باغيشلاياجاغيني اومور. گیزلی ساخلانیلماسینا جان آتیلان بو ایستکلر، اعتیراف اثناسیندا سؤیلهنیلن سؤزلرده دئییل، اعتیرافین فورماسیندا اؤزونو افشا ائدیر.
6.
هله ده بیر سورو جاوابسیز قالیر: یاخشی بس “گوج” بو پارادوکسیکال مسئلهیه نییه بویون قویور؛ حاکیم اونا قارشی یؤنلمیش اعتیرافین قورخونجلوغونا نییه دوروش گتیریر؟
جاواب سادهدیر. چونکی حؤکومت، اوْنو کونجه دیرهمیش کوتلهنین تلهسیک ضربهسیندن بو آن، بوردا یایینماق ایستهییر. او، قومارا قورشانیر. اوزون سوره اونا گرهکلی اولان مشروعیتینین بیر بؤلومونو قوربان وئرهرک، عاجل تهلوکهنی باشیندان سوْوماق ایستهییر. بئله بیر دورومدا حاکیم ایندیکی تهلوکهنی (خالق عصیانینی) قارشیلاماق اوچون اوزون سورهلی مشروعیتینین هامیسینی دا قوربان وئره بیلر، اؤز جانینی دا.
__________________
[1] عرب سیاسی ادبیاتینا یئنیجه داخیل اولموش تورک کؤکلو “بَلطَجیّه” سؤزجویو “بالتاچیلار” آنلامینی داشییر. مقصد ایسه دئوریمچیلره سالدیران مولکو پالتارلی دؤولت قولدورلاریدیر.
[2] زياد غصن سوریه بعث پارتیاسینا باغلی تئشرین قزئتینین 15 حُزیرانداکی باشسؤزونه بئله بیر باشلیق سئچیر: «دعاه الجهل والتخلف» [جاهیللیک و گئریچیلیک داعیلری]. یازیدا فتنهنین دیش اؤندهرلری و خاریجی اویدو تلویزیون کاناللارینین قورغولاریندان سؤز گئدیر. بلال الفايز ده همین قزئتین 16 حزیران ساییسیندا ده گئتمیش «الامه العربيه و”نظرية المؤامره” أم حقيقه المؤامرة؟!» [عرب امتی و قورغو قورامی و یا قورغونون حقیقتی] باشلیقلی مقالهسینده عرب دونیاسینداکی یئنی قورغولاردان دانیشیر. سن دئمه آمریکانین ساغ ألی حسنی مبارکی دئویرمیش مصر گنجلر حرکاتی، خاریجی قوهلرین قوزغوسونون سونوجو ایمیش! تونس دئوریمیندن سونرا قذافی ده بونا یاخین بیز سؤز دئدی: تونس خالقی زینالعابدین بن علینی دئوریمکده بؤیوک سهوه یول وئردیلر.
[3] «قابیلییتدن عامیلییته یایینماق» قورغو قورامینین باشلیجا مئتودلاریندان بیریدیر. بو حاقدا گلهجکده گئنیش دانیشاجاغیق.
[4] اؤزباشینا حؤکومت، آلتئرناتیولرینی ده اؤز گورکمینده گؤرمک ایستهییر. قذافی، لیبی موخالیف دوشرگهسینین خانیملارینا سیستئماتیک تجاوز آماجی ایله عسکرلره شهوت درمانلاری پایلاتدیریر. بونون جاوابیندا دئوریمچیلر ده بنزهر تپکیلردن چکینمیرلر. هابئله “الجماهیریه” آدلانان لیبی دؤولت تلویزیونوندان یاییلان اعتیرافلارا جاواب اوْلاراق بنغازیدن وئرلیش یایان دئوریمچیلره باغلی “لیبیا الحره” تلویزیونو توتوقلانمیش قذافی قولدورلارینین اعتیرافلارینی سسلندیریر.


c: text/html

text:
تترابرومید تلوریوم
تترابرومید تلوریوم (اینگیلیسجه: Tellurium tetrabromide, روسجا: TeTpaбpoMид Teллypa، عربجه: رباعي بروميد تيلوريوم) بیر شیمیایی ماده. ساریٛ رنگلی کریستال حالتینده تاپیلار. تترابرومید تلوریوم بروم بیلشیکلری گروه یا قروپوندا یئرلشیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Tellurium tetrabromide»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۳۰ نوْوامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده تترابرومید تلوریوم گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
هیروشی کییوتاک
هیروشی کییوتاک (اینگیلیسجه: Hiroshi Kiyotake) (دوْغوم:۱۲ نوامبر ۱۹۸۹ (۳۳ یاش) اوئیتا) بیر فوتبالیست. سرزو اوساکا فوتبال کولوبو و ژاپون میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هافبک موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۴ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "National Team Squad". jfa.or.jp. Japan Football Association. Retrieved 15 January 2014.
قارداش پروژهلرده هیروشی کییوتاک گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- CINII شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۹-جو میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- سرزو اوساکا کولوبونون اویونچولاری
- نورنبرق کولوبونون اویونچولاری
- هانوفر ۹۶ کولوبونون اویونچولاری
- سویا کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۳ فیفا کونفدراسیلار کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۴ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- آسیا میلتلر کاپی ۲۰۱۵ اویونچولار


text:
دیل و دانیشیق گؤجلندیرمه سی ۲دن ۴ یاشا قدر (تقویت گفتار و زبان کودکان۲ تا ۴ ساله):
- اوشاقینیزینان آچیق و آیدین دانیشین. اونا یاخشی بیر دانیشیق مودلی ورین.
- اوشاقیزی باشا دوشدویونوزی گوسترمک اؤچون سویلدینی تیکرارلاین.
- اونون سوزلرینه بیر سیرا سوز علاوه ائدین. میوه سویی سی ایچیسن؟ کیمی سوزلری ایضاقه ائدین. منده میوه سویی وار. الما سویی وار. آلما سویی ایستیییرسن؟
- بعضن کؤرپه اوشاقین دیلیینن دانیشماق یاخچی دی. مطمئن اولون کی سوزلرین دوز و بویوک لری سویلدیقی کیمیده ایستیفاده ائدیرسیز. مثلن “پوفو زاماندیر ایندی یئمکیمیز اولاجاق.”
- سئویملی و یا تانیش اولان اشیالارین شکیللرینی کئسین. اونلاری آیری آیری کتیقوریالارا (گروه لارا) قویون. مثلن یئمک و اویناماق شی لرین قوروپلارینا قویون. شکیللری قاریشدیراراق اویغون شکیللری تاپیب و اونلاری دوزیئرلینه قویماقلا شکیللری یئنی دن دوزلدین. آوتوموبیلین تکرلرینین دالیسیندا ایتین شکلینی چکین. سونرا شکیلده یانیش اولانلاری دانیشین و اونلاری دوزلدین.
- اوشاقلارینیزین آنلاماق و سورو سوروشماسینا کومک ائدین. بله / یوخ اویونونی اویناین. بئله بیر سوالار سوروشون ” آدین علی دیر؟” و دونوز اوچا بیلر؟ اوشاقینیز سواللار یارادسین و سیزی آلداتماقا چالیشسین.
- سئچیمی اولان سواللاری سوروشون. بیر آلما یا نارنجی ایستردینیز می؟ قیرمیزی کؤینیی و یا ماوی یونیفورمانیزی گئمک ایسترسینیز؟
- اوشاغینیزین یئنی سوزلر اویرنمه سینه کومک ائدین. بدن حیصه لرینی آدلاندیرین. و اونلارلا نه ائدییینیز باره ده دانیشین. بورا بورنومدور. چیچکلر و صابونلاری کوکلییا بیلرم.
- شاد ماهنی لار اوخویون. بو اوشاقینیزین دانیشما ریتمینین اویرنمه سینه کومک ائدر.
- تانیش اشیالاری قوطودا یئرلشدیرین. اشیالاردان بیرنی گوتورون آدینی چکین و اونون نئجه ایستیفاده ائده جیینیزی سویله یین. بو منیم توپومدور من اونی سیخیشدیرارام و اونونلا اوینارام.
- تانیش اولونان اینسانلارین و یا اشیالارین شکیلرینی گوسترین. کیم اولدوقلارینی و نه باش ورنلری دانیشین. یئنی حیکایه حاضیرلاماقا چالیشین.


text:
گوُنئی آذربیجاندا میللی آزادلیق حئرکاتی .- فریدون پرویزنیا
- توضیحات
- منتشر شده در چهارشنبه, 02 مهر 1393 00:19
بوگوُن گونئی آذربایجانین میللی آزادلیق حئرکاتی ، اوُنون فداکار تشکیلات لاری ؤ آکتویست لرینین اوُنوندۀ ، ؤطنیمیزین ایستیقلال مسئلۀ سینی ، گوُندۀ لیک موُضوع ؤ سیاستۀ چئویرمیشلر.
دوُنیانین سرعتلی گئدیشاتیندا اوُز وئره ن حادیثۀ لر، بیرداها میللتی میزین سئچدیگی یوُل ؤ هدف لرینین ، حاققانییت ؤ دوُزگونلویوُن ؤ بو هدف لرۀ چاتماق اوُچون باشلادیقی موُجادیلۀ نین نۀ قئدر منطیقلی اوُلدوقون گوُسترمئکدۀ دیر. بونون آچیق ، آشکار ایثباتی ؤ نمونۀ سی اسکاتلند ؤ اسپانیادا کئچیریلۀ جئک رفراندوُم تئزلیکلۀ اوُنا شاهید اوُلوب ، گوُرۀ جئییک .
اسکاتلند ایالتی 300 ایل دیرکی بوُیوک بریتانیانین بیرپارچاسی آدلانمیشدیر، اصلیندۀ اوُنو اینگلیس لرین موستملئکۀ سی آدلاندیرماق اوُلار. آمما نهایت دۀ ایللرایستعمارچی سیاست داوام اتسۀ دۀ ، طرفلر آراسیندا بیرچوُخ مباحیثۀ لرداوام ائدرکن سوُنوندا بو گوُن اسکاتلند میللتی اوُز ایستیقلالییتینی طلب اتمئکدۀ ایسرارلی ؤ اوُنو مدنی یوُلدان رفراندوُما قوُیماق ایستۀ یر.
ألدۀ اوُلان معلوماتلار ؤ سوُروشدورمالارا گوُرا ، هئلۀ لیک بوگوُنۀ قئدر 51% فایز اسکاتلئندلیلر اوُز ایستیقلال لارین ألدۀ اتمئگۀ سئس وئرمیشلر، ؤ یاخین گوُنلردۀ اوُنون نهایی سوُنوجو بئلی اوُلاجاق .
بیر باشقا طرفدن دۀ همان طلب اسپانیادا اوُلان کاتالانلاریندا ایستۀ گی دیر، اوُنلاردا بیرچوُخ چئکیشمۀ لردن سوُنرا ، کاتالان میللتی اوُلاراق اوُز سیاسی ، اکونومی باغلی لیقلارین اسپانیادان آییریب ، موستقیل اوُلماق ایستۀ یرلر، اوُنلاردا مدنی یوُلدان عمومی رفراندوم کئچیرمئگی اعلان اتمیشلر.
آنجاق ، اسپانیا دوُولتی دفعۀ لرلۀ کاتالانلارین آیریلماسینا دائیراوُزموخالیفتینی گوُسترمیشدیر، لاکین اسپانیادا اوُلان میللتلر ایللر بوُیو فئدراتیو سیستمدۀ بیرلیکدۀ یاشاسالاردا، سوُنوندا گوُروُندوکی بو سیستم اوُزون موددت دۀ میللت لرۀ آلترناتیو اوُلا بیلمۀ میشدیر. بونا گوُرۀ دۀ ایستیقلالییتی أن دوُزگون ، استراتژیک آلترناتیو اوُلاراق سئچمیشلر.
نمونۀ اوُلاراق بوحقیقت لری نظردۀ آلماقلا ، بیز گوُنئی آذربایجان تورک میللتی اوُزمیللی آزادلیق حئرکاتیمیز اوُچون ایندیندن ایقتصادی ، سیاسی ، مدنی ، فرهنگی ساحۀ لردۀ اوُزآلترناتیویمیزی مئدانا چیخاریب ، بوُلگۀ میزدۀ جریان ائدن حساس سیاسی ، استراتژی اوُیونلاری دیققت لۀ آراشدیریب نظردۀ آلاراق ، عکس العملی میزین نئجۀ اوُلدوقون ایندیدن تنظیملۀ مئلییک .
حئرکاتیمیز اوُچ موضونو ، یعنی : 1 ـ گوُنلوک سیاستی 2 ـ قیسسا موُددتلی سیاستی ـ3 اوُزون موُددتلی سیاستیمیزین نۀ اوُلاجاقین نظردۀ آلاراق ، هئر بیرینین آیری آیری سمتلرینی ؤ اوُنون تاکتیکلرینی تنظیم اتمۀ لییک ؤ بو یوُندۀ کونکرت سیاسی آددیم لارآتیلمالییق .
اوُرتا دوُغویا قیسا باخیش
اوُرتا دوُغونون گوُندۀ لیک آکتوئل حادثۀ لرینۀ باخدیقدا ، میصیردن توتموش ، عراق ، سوُریۀ ، فلسطین ، لبنان ، لیبییا ، ألقائدۀ ، حزب الله ، داعش ؤ سایرۀ لر... بیزۀ گوُستریرکی بو بوُلگۀ لردۀ یئنی سیاسی ؤ استراتژی اوُیونلار گئلیشمۀ دیر. بو اوُلکۀ لردۀ یاشییان میللت لرین وارلیقی ؤ منافع لری نئجۀ نظردۀ آلیناجاقی ! جیددی سیاسی تصمیم لرین اعمال اوُلونماسی لازیم دیر.
ائلۀ سیاسی تصمیم لرکی بوُلگۀ نین نظم ، اینتیظامین تضمین ائدۀ بیلسین ، یوخسا فوندامئنتالیست ایسلامچی رژیم لر 1400 ایل بوندان قاباقکی ایسلام خیلافتی جینایت لرین اوُرنک توُتماقلا ، یئنی خیلافت روُیاسیندا اوُلان گرُوپ لار، اوُز گئری قالمیش ایستک لرینۀ چاتماق اوُچون باش کئسیب ، جینایت لرتوُرتمۀ لرینۀ داوام وئرۀ جئکلر.
نتیجۀ دۀ شیعۀ ، سُنی ، خیریستیان ساواشی یارادماقلا ، داها آرتیق یوُز مینلرلۀ گوُناهسیز اینسانلاری قتل عام ائدیب ؤ میلیونلار اینسانلارین اوُز دوغما یوُرد یوُوالارین ترک ائدیب ، قاچماق ؤ یا دیدرگین اوُلماق مجبورییتیندۀ قالاجاقلار ؤ قالمیشلار بو قاچقینلیق ، دیدرگینلیک چوُخداندیر کی باشلامیشدیر.
بئلۀ لیکلۀ اصلی مسئلۀ یعنی ، میللت لرین دیکتاتور رژیم لرۀ قارشی باشلادیقلاری آزادلیق ، قوُرتولوش ، عدالت ، دموکراسی موجادیلۀ لری ، فیتنه کارلارین هئرگوُن یاراددیقلاری مقصدلی گرگینلیکلرین ، باش کئسیب قان توکمۀ لرینین کوُلگۀ سی ؤ تأثیری آلتیندا قالیب ، گئت گئدۀ اوُنودولماقا ، پاسیف لئشمئگۀ دوُغرو گئری گئدۀ جئک . ألبتۀ آیدیندیر کی بو آرادا بوُلگۀ نین یئر آلتی ثروت لرینین سئس سیز صداسیز گئجۀ گوُندوز غارت اوُلونماسینا یوُل آچاجاق، نئجۀ کی بو گوُن داعش جیناتکارلاری عیراقدا اوُلان تورکومان لارین نفت قایناقلارین غارت اتمئکدۀ دیرلر ، باشقا طرفدن دیکتاتور رژیم لرلۀ بیرلیکدۀ ، سیلاح ساتان دوُولت لرین دللال لارینین دۀ توُی بایرامینا چئوریل میشدیر!
یوُخاریدا قئید اوُلونانلار بو گوُن اوُرتا دوُغو بوُلگۀ سی حقیقت لری نین بیر کیچیک نمونۀ لری دیر، ائلۀ بو حقیقت لری نظردۀ آلاراق، گوُنئی آذربایجانین میللی حئرکتین جیددییت لۀ قوُروماق ؤ اوُنا نفوذ قازاندیرماقیمیز لازیم دیر، خاریجدۀ اوُلان میللی تشکیلات لاریمیز ؤ آکتیول فعال اینسانلاریمیز دائمن ؤطنیمیزین ، میللتیمیزین منافعین جیددیت لۀ دوُ شونوب ، مترقی ، لائیک سئکولار، مدنی هدف لریمیزی بوُتون بین الخالق محافیللردۀ چاتدیریب ، بیان ائدیب ، تبلیغ اتمۀ یمیز لازیم دیر، بوناگورۀ دۀ میللتیمیزین آزادلیق ، قورتولوش یوُلوندا بیر عصردن آرتیق میللی موجادیلۀ سین نظردۀ آلاراق ، گوُنئی آذربایجانین میللی پارلمئنتی نین یارانماسی عینی ضرورت دیر.
گوُنئی آذربایجانین سوُرگوندۀ پارلامئنتی
گوُنئی آذربایجانین میللی تشکیلات لاری ؤ آکتویست لری چوُخ گوُزل بیلیرلر کی ، ایللربوُیو سوُز صوحبت لردن سوُنرا ، بو گوُن گوُنئی آذربایجانین سوُرگوندۀ پارلامئنتی نین یارادیلماسی اوُنئملی ضرورت لریمیزدن بیری ساییلیر.
بوپارلامنتین یارادیلماسی ، بیرینجی مرحلۀ دۀ ، ایستیقلالییت یوُلوندا موجادیلۀ میزین جیددییت لیگین ؤ اوُنون تشکیلاتلانمیش فوُرمدا ، قانون وئریجی اوُرگانلاریندان بیری اوُلاراق اوُزون گوُسترمئکدۀ اوُلاجاق .
بوپارلامئنت گونئی آذربایجاندا ایستیقلال اوُغروندا فعالییت ؤ موجادیلۀ ائدن فردلرین ؤ تشکیلاتلارین ، سئس لرینین اوُجالماسی نین یئری دیر. پارلامئنتین خاریجدۀ تشکیل تاپماسی نین چوُخ آیدین ، آچیق سبب لرین هامیمیز چوُخ یاخشی بیلیریک .
آیدیندیرکی ایران دئیلن اوُلکۀ دۀ فوُندامنتالیست ایسلام ؤ فارس راسیست لیگینین یاراددیقی دیسپوت رژیمین تام وحشیلیکلۀ یاراددیقی دیکتاتورلوق شرایطـدۀ ، بئلۀ بیر پارلامئنتین یارانماسیندان تک بیر سوُزدۀ آچیب دانیشماق اوُلمازدی. اوُستلیک اوُنون جوُربۀ جوُر باسغی اوُرگانلارینین مأمورلاری ، مطلقاً بو ایجازۀ نی وئرمزدی کی ، گوُنئی آذربایجانین موستقیللیک یوُلوندا پارلامئنتینین یارانماسی ؤ اوُزاوُلکۀ میزدۀ آزاد سربست شئکیلدۀ تشکیل تاپیب میللتیمیزین منافعی و سرنوشتی ایستیقامتیندۀ فعالییت گوُسترمۀ سینۀ ایمکان وئریلمزدیلر .
بونا گوُرۀ دۀ میللی آزادلیق حئرکاتی نین خاریج دۀ اوُلان فعاللاری ضرورتی درک ائدرئک ، ایللرجۀ دانیشیق ؤ بحث لردن سوُنرا ، بیرچوُخ آغیر چئتینلیکلرۀ باخمییاراق سوُنوندا نتیجۀ اوُلاراق ، بو وظیفۀ نی خاریجدۀ یئرینۀ یئتیرمئگ اوُچون بیر آرییا گئلمیشلر .
طبیعی اوُلاراق تئهران رژیمی ؤ اوُنون گیزلی ، آشکارمأمورلاری باشدا اوُلماقلا ، موُللا راسیست رژیمی ایلۀ سیخی علاقۀ دۀ ؤ تیجارت دۀ اوُلان بعضی خاریجی دوُولت لردۀ ، اوُز منافع لرین تهلیکۀ گوُروب ، پارلامنئتۀ دائیرایلک بیاننامۀ یاییلدیقدا ، شوُک حالتیندۀ دیکسینرئک ، آوُنلارین ماشالارینین قلم لری ایشۀ دوُشدو ؤ جوُربۀ جوُر بُهتان ، تحقیر، شانتاژ ، تخریباتلار یاییماقا باشلادیلار ، ؤ هئلۀ دۀ پارلامئنتۀ قارشی ظاهیردۀ ( اینتیقاد فورموندا ) لاکین باطیندۀ تخریبات مقصدلی یازیلارا راست گئلمئگدۀ ایک .
لاکین پارلامئنتین قوُروجو هئییتی یاخین گئلۀ جئک دۀ ایکینجی رسمی ؤ گئنیش ایجلاسینا حاضیلاناراق ، چوُخ سایدا کاندید لرین کوُنلو اوُلاراق ایشتیراکی ایلۀ ، پارلامئنت ایجلاسی نین تام دموکراتیک شرایط دۀ قوُرولوب اوُز فعالییتینۀ داوام ؤئرۀ جئیینینۀ اوُمید ائدیریک .
ألبتۀ کی بوپارلامئنت دۀ مختلیف بوُلوملردۀ کمیسیونلارتشکیل اوُلوناجاق ؤ ایش بوُلومو اساسیندا هئر کمیسیون اوُچون معیین وظیفۀ لری ایجلاسدا سئچیلمیش هئییت تعیین ائد جئک ، آردینجا کوُنللو اوُلاراق ؤظیفۀ قبول اتمیش شخص لرین واسیطۀ سی ایلۀ گوُنئی آذربایجان میللتی نین معیین اوُلونموش قانونی ، طبیعی ، اینسانی حاقلارینا دائیر سئسیمیزی دوُنیا مقیاسیندا اوُلان دوُولت لرۀ ، بین الخالق تشکیلات لارا ، اینسان حاقلاری قوُروملارینا ، ؤ نفوذ صاحیبی اوُلان موستقیل شخص لرۀ ، مدنی ، منطیقلی شئکیلدۀ بیلدیریب ، اوُنلارین همرأیلیک لرین طلب اتمئکلۀ ، پارلامئنت آچیق ، آشکار، اوُلاراق اوُز دیپلوماتیک ، سیاسی فعالییت لرینۀ باشلامیش اوُلاجاق .
یاشاسین بیرلیک ـ یاشاسین آذربایجان ـ


text:
انتظار/ بهروز. م
سرین یئل اسیر. هاوا چوخ سویوقدور. بیرساعت اولار کی اسن شهرینین دمیر یولونون تاکسی دایاناجاغیندا مسافر گوزلهییرم. آداملار، بیربیرلرینی ایتهلییه- ایتهلییه، اؤزلرینه یول آچیب, گئدیرلر. ائله بیل کی آری یوواسینا چوپ اوزادیبسان. آنجاق کیمسه تاکسییا طرف گلمیر.
گؤزل بیرقارا قاش- گؤز قیز، دمیر یولونون پیلهلرینین ساغ طرفینده دایانیبدیر. او اوزون زاماندیرکی کیمسهنی گؤزلهییر. اونون اوزون قاپ – قارا شوه ساچلاری، ایلان کیمی قیوریلیب, چیینلرینه تؤکولوبدور.
کوراوغلونون اوپئراسینا قولاق آسیرام. عزیرحاجی بیگوفون یاراتدیغی بو ابدی اثرین ملودیلاری و او گؤزل قیزین نیگران گؤزلرینین شفقی منی لاپ چاشدیریبدیر.
اوپئرانین سونونا بیر آز قالیر. کوراوغلو عاشیق پالتاریندا اؤزونو حسنخانین سارایینا یئتیریب، سازین سینهسینه باسیب, قیر آتین وصفینده اوخویور. کچل حمزه اؤزونو تلسیک حالدا حسنخانا چاتدیریب, عاشیغین کوراوغلو اولدوغونو بیلدیریر.
او گؤزل قیز، نیگران گؤزلری ایله او طرف بو طرفه بویلانیر. نیگارین حزین نالهسی گؤیه قالخیب, اورهیینی تیترهدیر.
– بس گؤرهسن کوراوغلونون دلیلری هاردا قالدی؟ نییه گلیب, داردا قالان نیگارین فریادینا چاتمیرلار؟
اورهییم چیرپینیر. ائله بیل کی یئر ایله گؤی آراسیندایام. قولاغیم اوپئرانی دینلهییر، آنجاق گؤزلریم او، گؤزو یولدا قالمیش گؤزل قیزدادیر. اونون نیگران باخیشی منیده نیگران ائدیبدیر.
اؤز اؤزومه دوداق آلتی پیچیلداییرام:
-گورهسن کیمی گؤزلهییر؟ بس نییه گلیب یئتیشمیر گؤزلهدییی کیمسه؟ هاردا قالیب؟ اولمایا قیزی اونودوبدور؟
اوپئرانین سسی داهادا اوجالیر. های- کوی قوپور. دلیلر میدانا گیریب، کوراوغلو ایله برابر ظالم خانلارلا ووروشورلار. کوراوغلونون کسگین قیلینجی ایشه دوشور. حسن خانین باشی بدنیندن آیریلیر. ساز، قاوال، ناقارا نعره چکیر.
دمیر یولونون سول طرفیندن اوتوز- اوتوز بئش یاشیندا بیر گنج، قیزا یاخینلاشیر. اونلار قوجاقلاشیب اؤپوشورلر. اوغلانین الینده بیر” تار ” چانتاسی وار. منه ائله گلیرکی صنعتچیدیر؛ عاشیقدیر.
جاوان اوغلان، قیزین الیندن یاپیشیب، منه طرف گلیر. تاکسینین قاپیسینی آچیب، آرخاداکی صندلیده اوتوروب، هارا گئتمک ایستهدیکلرینی سؤیلهییرلر.
ماشینی یاندیریب، یولا دوشورم. دانیشیقلاریندان بیلینیر کی اوغلان موسیقی اوستادیدیر و قیز ایسه موسیقی طلبهسی. اونلارین ایکیسیده منی اونودوب، موسیقیایله علاقهدار دانیشیرلار. تاردان، قاوالدان، ناقارادان و چوبان قاوالیندان دانیشیرلار. سؤز وئریب سؤز آلیرلار. بیلینیر کی موسیقی اونلارین حیاتیندا گئنیش رول اویناییر.
مقصده چاتیریق و قیز ماشینی ساخلاماغا امر ائدیر. من بیر قیرمیزی کرپیجدن تیکیلمیش بینانین قاباغیندا دایانیرام. قیزین الینده بیر یاشیل ایگیرمی مارکلیق وار. الینده کی پولی منه طرف اوزادیب، آلمانجا دئییر:
-ساغ اولون آقای شوفر!
من سول طرفدن آرخایا دؤنوب، آذربایجانجا سوروشورام:
-اولارکی من سیزدن پول آلمایام؟
قیز و اوغلان بیربیرلرینه باخیب، تعجبله منیم آذربایجان دیلینده دانیشماغیما قولاق آسیرلار. یئنیدن اوزومو اونلارا توتوب دئییرم:
-من صنعتچی دئییلم. آنجاق صنعتچیلری چوخ سئویرم!
ایکیسینینده گؤزلری گولور. چوخ یالوار- یاخاردان سونرا، پولو وئریب گئدیرلر. بینانین قاپیسینی آچاندان سونرا، گؤزل قیز دؤنوب، ال قالدیریر و اوجادان دئییر:
– سنی یاشایاسان قارداشیم، چوخ ساغ اول !
سونرا، گوله- گوله قاپینی باغلاییر.
کوراوغلونون اوپئراسینین داوامینی دینلهمک ایستهییرم. ضبطین سسینی اوجالدیرام. کوراوغلونون سازی دیله گلیر و اؤزو، هارای چکیر و نیگارین وصفینده اوخویور:
“بالام هی . . .ی
سنی گؤردوم عاشیق اولدوم
درده سالدین جانیمی
سنی گؤردوم نازلی یاریم
گئدهر الدن اختیاریم
نازلی دلبریم هی . . .
گرهک عاشیق یار یولوندا
قالماسین جان دردینه
هی …


text:
جواد رنجبر ;آزربایجان میللی حرکتی”نین یئنی دن دیریلیشی ، خورداد قیامیندان باشلامیشدیر
۱۳۸۵ جی ایلین اردیبهشت آیینین ۲۳ جو گونونده، ایران ایسلام جومهوریتی ! نین رسمی اورقانی اولان( ایران) قازئته سیینین یایملادیغی گونده لیینده اوشاق لارلا ایلگیلی اولان صحیفه لرده،اؤلکه ده چوخونلوقدا اولاراق یاشایان و یوردلاری فارس ایرقچیلار اگه منلیینین ایشغالی آلتیندا اولان و اؤز دوغما یوردلاریندا ایکینجی صینیف اینسان کیمی گؤرونه ن ۳۵ میلیون تورکون دیلینی بیر حامام بؤجه یینین دیلیندن سسلندیریب و بو میللتی حامام بؤجه یی آدلاندیریب، کیملیک لرینی سورغویا چکیب آلای قونوسو ائده رک آلچاق شوونیستی _ راسیستی چیرکین دوشونجه لرینی بیرداها هرکسین گؤز اؤنونه سرگیله دیلر.
فارس ایرقچی حاکیمیتین قوللوقچولاری اولان بو قازئته ده آزربایجان تورکلرینی هدفه آلیب فارسین چیرکین سیاستی(فارس ایرقچیلیغی)و(شیعه دینچیلییی) ایله، راسیستی دوشونجه ایله یاییملانمیش آشاغیلاییجی کاریکاتورلا، تورک میلتینین غیرت دامارینا باساراق اون گون بویو میلیونلارجا آزربایجانلینی، چئشیدلی شهرلرده او جمله دن تبریز، اورمو، ماراغا، سولدوز، اردبیل، اهر و…ده آیاغا قالدیردی.
بئله کی آزربایجان تورکلری اؤزللیکله گنج لر و اؤیرنجی لر مدنی بیر شکیلده خیاوانلارا تؤکولوب ایل لر بویو چیرکین پان ایرانیستی سیاست لر نتیجه سینده دانیلمیش کیملیک لرینی وورغولایاراق باش اوجالیقلا ،جسورجاسینا (هارای هارای من تورکم) سلوقانلارینی باغیریب و حاقلی اولاراق آیری سئچگیلییی آلوولادان بو چیرکین سیاستلرین قالدیریلماسینی ایسته دیلر.
بو آرادا قددار حاکیمیتین گوج چوماغی اولان نیروی انتظامی،سپاه ،بسیج ، نیروی ویژه و شخصی گئیم لی لر آزربایجان میللتینین حاقلی مدنی اعتراض لارینی گولله، باتوم ،بیبه ر قازی و چئشیدلی سیلاح لارلا قارشیلاییب بو مدنی اعتراضی شیددتله باسقینلاییب، اونلارجا آزربایجانلینی یارالاییب، شهید ائدیب ،یوزلرجه میللی مدنی فعالی آغیر حؤکوم وئره رک دوستاقلایب ،سورگون ائتدیردیلر.
بیر چوخ اؤیرنجینی و میللی فعالی اولدوزلو ائدیب تحصیل و ایش کیمی ایلکین حاقلارینی الیندن آلیب بیلیم یوردوندان و ایشدن چیخاردیلار .
بو زامانلار ایران فارس حاکمیتی، آنتی تورک ماهیتینی آچیق آیدین گوز اؤنونه سرگیله یه رک ،آزربایجان دا باش وئرن بوتون بو اولای لاری و تورک میللتینین مدنی و دئموکراتیک حرکتینی ،اؤلکه نین ایچ و دیش رسانه لرینه یانسیماسینین قارشیسینی آلاراق ، آزربایجان تورکلرینین قورتولوش اعتراضلاریندا، آیاقلانما خبرلرینی بایکوت ائتدیردیلر.
پان ایرانیستلر و اؤلکه ده حاکیم اولان راسیستی سیستئم ،اوزون ایللردن بری تورک میللتینه سیستئماتیک اولاراق آپاریلان توهین لرله، تورک میللتینین اؤز گوونی ایله اویناییب اونو آرادان آپارماق ایسته میشدیر.
هر زامان فارس مئدیالاری،قازئته لری، طنز پروقراملاری،و … ده تورک لری گئری قافالی،سونرادان گلمه ،مغول،آذری، یونجا یئیه ن و باشقا اؤزلرینه یاراشان بیر توهین لرله قارشیلایاراق ، میللتیمیزین اؤز گوونینی آرادان قالدیریب و میللی کیملیمیزین دانیب محو ائتدیرمه سینه چالیشماقدادیر. ائله جه سینه تورک میللتینی آسئمیله ائدیب و بؤیوک بیر میللتین ائلینه ائتدیرمه سینه الیندن گله نی اسیرگه مه میشدیر.
خورداد پروتئستولاری هرنه قدر بایکوت اولوب سوسدورولسادا آزربایجان تورک میللتینین و میللی حرکتین موباریزه تاریخینده، میللی حرکتین گلیشیب، سیستئماتیک و قورومسال موباریزه لره آیاق باسدیغیندا اساس بیر رولو اولموشدور ، بو ندنله ده تاریخیمیزین پارلاق صحیفه لرینده ن بیریدیر.
آزربایجان میللی حرکتی ۲۱ آذر ۱۳۲۴ حرکاتینین آردی و گلیشمیشی اولاراق اؤنده ر پیشه ورینین گونئی آزربایجاندا قوردوغو و قورتولوشوموزو الده ائتمه یه چالیشدیغی آزربایجان میللی حؤکومتینین ارمغانی دیر.
آزربایجان میللی حرکتی یوردوموزون ایستیقلالی و میللتیمیزین اگه منلییی ایله میللی موقتدراتیمیزی بلیرله ییب دئموکراسی نی گونئی آزربایجانین پولوتیک آلانیندا ایجرا ائتمه ک پئشینده اولوب ، میللتیمیزه خوشبختلیک و گلیشمه ک گتیرمه ک نییتینده اولسایدی دا ، آنجاق ۱۳۸۵ ین خورداد قیامی باشلانمادان یئنی یئتمه چاغلاریندا اولدوغو اوچون میللتیمیز ایچینده او قده ر ده گوجه مالیک اولا بیلمه میشدیر.
دئمه ک ،خورداد عوصیانی و بو عوصیانین
باشلانیشی آزربایجان میللی حرکتینین دامارلاریندا کی قانین آخیشینا و میللی حرکتمیزین ۱۳۲۵ تاریخینده فارس شوونیزمینین الی ایله قانلی باسقینلارا معروض قالدیغیندان ، مین لر ضیالی و اؤنجول سویداشیمیزین شهید دوشدویوندن سونرا ، بیرداهادا ۱۳۸۵ ین خوردادیندا جانلانیب و دیریلیشینه سبب اولا بیلمیشدیر.
گونئی آزربایجان اؤیرنجی سینین خورداد قیامیندا اولان رولو و آزربایجان میللی حرکتی اؤیرنجی لرینین بو پروتئستولارا دوزه ن وئردیکلری ،یایغینلاشدیریب گوجلو جه سینه ایشتیراک ائتمه لری ده اونوتولمازدیر.
بو قیاملاردان سونرا نئچه درنه یین آچیلماسی ، یوزلر جه سمپوزیوم، یئرآلتی درگی لر،شعر درنک لری ،اؤیرنجی گزیلری و بو گزیلرده اورگانیزه اولوب قوروم حالینا گلمه کلر ،اؤیرنجیلریمیزه جثارت وئریب اؤز گوونلرینی آرتیرماقلا ،اؤیرنجی حرکتمیزین دیریلیشی و جانلانماسیندا نئجه ده اولسا، خورداد قیامینین اساس رولو اولموشدور.
قادینلارین و آزربایجان آسئنالارینین بیر قهرمان کیمی ایگید کیشیلریمیزله چیین _ چیینه بو ساواش مئیدانینا گیریب، شوونیزمین باسقیجیلارینین گؤزلرینه باخاراق اؤز میللی حاقلارینی باغیرماقلارینی، خورداد قیاملاریندا هئچ زامان گؤزدن قاچیرماق اولماز.
بئله کی آزربایجان قادین لاری مشروطیت دؤنه میندن سونرا بیرداهادا کیشیلرله بیرلیکده یوردوموز و تورک کیملییمیز اوچون ساواشدیلار.
ائله او گونلرده ن بری ده آزربایجان قادینی آزربایجان میللی حرکتینی منیمسه ییب بو گونه کیمی ،آزربایجان میللی حرکتینین چالیشدیغی و موباریزه آپاردیغی بوتون آلانلاردا ،تام اولاراق ایشتیراک ائدیب.
خورداد قیامیندا اولان باسقیلار نئچه _ نئچه سویداشیمیزین شهید اولماسینا و یوزلرجه دوشونورون دوستاقلانماسینا و سورگون دوشمه سینه، اؤیرنجی لریمیزین اولدوزلو اولاراق تحصیل ایمکانلارینی ایتیردیکلرینه سبب اولسادا، آنجاق او آغیر وئرگیلرین آردی آزربایجان میللی حرکتینین داها آرتیق ، هم میللتیمیز آراسیندا تانینیب منیمسنمه سی همده اولوسلار آراسیندا اؤزونه بیر یئر آچماسی ،میللی حرکتیمیزین دیریلیشیندن خبر وئریر.
بو دیریلیشی شهیدلریمیزین تؤکوله ن قانلارینا، دوستاقدا عؤمور سوره ن قهرمانلاریمیزین گئده ن عؤمورلرینه، اؤیرنجیلریمیزین تحصیل آلماق ایمکانلارینی ایتیرمه لرینه، آنالاریمیزین بالالارینی گؤزله ییب اؤزله یه رک آردیندان گؤز یاشلارینا بورجلویوک.
شهیدی اولان بیر حرکت هر زامان جانلیدیر.
بو سؤمورگه چی لرین ،سیستئمیاتیک اولاراق تورک میللتینه قارشی تؤره دیله ن بو چیرکین سیاستیندن و توهینلریندن ۱۲ ایل کئچسه ده ،بوگون ائله او آشاغیلامالار ، قانون کیمی باشقا قازئته لرده و باشدا شوونیزمین صدا و سیماسیندا، گاهدان فیتیله یه بنزه ر پروقراملاریندا دوام ائتدیریلمکده دیر.
فارس شوونیزمی تورک میللتی ایله آپاریلان بو چیرکین سیاسی اویونونو ائله ۱۲ ایل اؤنجه آزربایجان میللی حرکتینه و میللی دوشونورلریمیزین درایتینه اودوزموشدور، اونون هر بیر آشاغیلاماسی، جوکو، کیملییمیزه آپاردیغی باسقیسی گونو گونده ن میللتیمیزین تکجه اومودونون میللی حرکت اولدوغونو ثبوتلاییر.
بئله لیکله ،گونو گوندن اینسانلارین گوونی “آزربایجان میللی حرکت”ینه آرتماقدادیر و آزربایجان تورک میللتی ،تهران محور و داها دوغروسو فارس محور جریانلارین نه اولدوغونو دوغرو دوزگون باشا دوشوب، آزربایجان محور اولان سیاست لری و جریانلاری باغرینا باسیب منیمسه ییر.
دوغرودور، گونئی آزربایجان تورک میللتینه،دیریلیش ؛ ” آزربایجان میللی حرکتینین “یئنی دن جانلانماسیلا ،۱۲ ایل اؤنجه خورداد آیینین بیریندن باشلامیشدیر.


text:
Audio-Video
Audio-Video
اوز آنا Dilimizdə Dua Oxuyaq
یک لقیش سین، ای منیم ربیم الله! بو کورپینی اوز مرهمت و اینایت دوشوندان قیدالندیر و اونو اوز سماوی آغاسینین میوهری ilə bəslə. اونو سِندِن باشقا بیر کیمسنین هیماسین بوراکسما، چونکی سِن اؤزون اونو اوز ایراده و قؤدرتینین هوکمو ایله یاراتمیسان و هِیاتا گِتیرمیشِن. Səndən başqa Allah yoxdur، Sən Ən Qüdrətli و Hər Şeyi Bilənsən.
سین سبحانسان، ای منیم محبوم، اونون وزین فؤوقئل سخاوتینین نسیملرینی و سئنین موقددس lütflərin əitirləs. سونرا اونو سئنین اوجا آدینین کولگهسینه سیغینماغا قدیر ایله، ای سیفتلر و ادلار سهلتنتینی اوز اوجوندا ساکسلایان. Həqiqətən, Sən istədiyini etməyə Qadirsən, Sən həqiqətən, Qüdrətli, Uca, Həmişə Bağışlayan, Fəzl Sahibi, Səhhətət.
-ابدول-بهاء عباس
اوشاقلار اوچون دوالار
اوشاقلار اوچون دوالار
بو اوشاغی اوز بینندهنلرینین آراسیندا کمیل بیر روح کیمی یتیشدیر.


text:
تفسیر البیان ترکی یا کتاب البیان فی تفسیر القرآن ، قرا« مجیدین آذربایجان تورک دیلینده ترجمه و تفسیری دیر. بو ترجمه مرحوم شیخ الاسلام محمد حسن مولی شکوی نین اثری دیر ، و آذربایجانین گؤرکملی دینی و ادبی کتابلاریندان ساییلار. ایلک دفعه 1326 قمری ده گونئی (جنوبی) آذربایجاندا چاپ اولونموشدور. بو کتاب قرآن شریفی خلقین اؤزدیلینده یازیلاراق اوزاماندا دوزگون دینین و اسلامین یاییلماسینا آذربایجاندا بؤیوک یاردیم ائدیب و ایراندا تورک دیلی دانیشان خلقین طرفیندن گنیش صورتده قارشیلاشمیشدی.
حتی مرحوم شهیدی دن روایتدیر که شیخ محمد خیابانی بو کتابین چاپینا مقدماتی فراهم ائتمیشدیر که شهادتی ایله بو اونملی فریضه اسلامیه ده یاددان چیخدی ، تا اینکه انقلاب اسلامیدن سونرا بو کتاب آذربایجان علماسینین طرفیندن قم شهرینده یئنی دن طبعه یئتیشدی ، و تبریزده صابری کتابخانه سیندن یاییلدی.
بو کتاب هم ترجمه هم تفسیردیر. تفسیرده معتبر تفسیرلر و فقه کتابلاری نین بعضی سی مثلا: مجمع البیان ، صافی ، فخر رازی ، قاضی بیضاوی ، جلالین ابی السعود مورد استفاده قرار تاپیپ موجزلیغینا زغما معتبر بیر تفسیر ساییلا بیلر.
مترجم و مفسر بیر آیدین اولاراق قرآن شریفی عموم مسلمانلارا یئتیرمک ایچون اوزمانین مرتجعلرینین فکرینه رغما ، که قرآنین تورک دیلینده ترجمه و تفسیرینی انحراف بیلیردیلر ، مصحف شریفی آذری تورکجه سینه چئویریب اؤزونه بو ایشده یار و یاور تاپمایاراق حتی طبعی و تصحیح ده اونون اؤز طرفیندن انجام تاپدی.
مرحوم مترجم و مفسرین غرضی بو مهم ایشدن ائله که اؤزو تفسیرین مقدمه سینده یازیر قرآنی و اونون مفهومونی توده لر ایچینده یایماقدیر: « دین قردشلرینین حضورینه کمال عجز وانکسارنه عرض ائدیر که جمیع موعظه و نصیحتلرین اشرفی و قصه لرین افضلی کلام الله شریفدر.
اما عرب لغتی ایله اولماغینا گؤره تورک قردشلر اونین ظاهر معنی سینی درک ائتمکدن عاجز ، اونده یازیلان احکام دین و اللهین باشقا فرمایشلرین مضمونیندن بیخبردیلر هر چند ظاهر آیه اوخونور اما معنی سی معلوم اولمور … بو سببه ایسته دیم هم دینلریمه خدمت ائتمک ایچون قرآن شریفی ترجمه ائم اونو مختصر و آسان عبادتلر ایله جزئی سوادی اولان م<من قردشلر آسانلیق ایله فهم ائده لر.»
آیه لرین ترجمه سی ایکی دیرناق ( « » ) آراسیندا یازیلیب ، و تفسیرلر ایکی دیرناق اءشیگینده یازیلمیشدیر ، نمونه :
سوره ابی لهب (5) آیه درمکه ده نازل اولوب
بسم الله الرحمن الرحیم
1- تبت یدا ابی لهب و تب
2- ما اغنی عنه ماله و ما کسب
3- سیصلی نارا ذات لهب
4- و امراته حماله الحطب
5- فی جیدها حبل من مسد
بیرگون حضرت پیغمبر صفا داغینا چیخوب سسلندی یا صباحاه: عرب آراسیندا غریبه ایش اولان وقتده بو سؤزی دئیردیلر و خلق جمع اواردی حضرتین بو سؤزونی ائشیدیب خلق جمع اولدیلر حضرت بیوردی که اگر من سیزه دئیم که بو داغین دالیندا دوشمان وار آخشام یا صباح سیزه حمله ائده جکدیر آیا منیم سؤزیمی ائشیدیب قبول ائدرسینیز یا یوخ؟ دئدیلر بلی حضرت بویوردی من اللهین پیغمبری یمسیزی قورخوزورم اللهین عذابیله اگر اونا ایمان گتورمیه سینیز ابولهب دئدی ( تبالک) ائله بیزی بو سؤزدن اؤتری جمع ائدوبسن پس بو سوره نازل اولدی:
1- « سینسین ابو لهبین ایکی اللری» و خیردن اوزاق اولسون نئجه که کسیلمیش شخصین نفعدن الی چیخار یا اینکه ابو لهبین اللری قطع اولسون او زمانیکه پیغمبری سنگسار ائدردی او حضرت خلقی الله طرفینه دعوت ائدن وقتده « و حال آنکه هلاک اولوبدور» دنیا و آخرت نعمتلریندن الی چیخوب اما اؤزی بیلمیور.
2- « اونین مالی و کسب ائتدیگی دولتی» اللهین عذابنی « اوندان دفع ائتمدی».
3- « تئزلیک ایله یئتیشر او اودا کی شعله و زبانه صاحبیدر».
4- «و اونوین عورتی» ام جمیل ابو سفیانین باجیسی «اودون گؤتورندر» تیکان و داشی گؤتوروب جمع ائدوب حضرتین یولینه تؤکوردیکه اونین آیاغینا باتسون یا اینکه حضرتله خلق آراسیندا نماملق ائدردی و عداوت اودونو یاندیراردی نئجه نمامی اودون داشینانه تشبیه ائدرلر.
5- « اونین بو ینیندا خرما لیغیندان ایپ واردر» اودون داشیماغایا اینکه قیامتده بوینونه زنجیر اورولار یتمیش ذراع اوزونلیغینده./ائل اوبا


text:
آشیق علیعسگر
آشیق علیعسگر ۱۸۲۱-جی ایلده گؤیچه ماحالینین آقکیلسه کندینده آنادان اوْلموشدور. آذربایجان خالق شعرینین ان بؤیوک نۆمایندهلریندن و بو شعرین ان اۇجا زیروهلرینی فتح ائدن صنعتکارلارداندیر. هم مضمون، هم فوْرما رنگارنگلیگی، هم ده صاف، دۇرو خالق دیلیندن ایستیفاده باخیمیندان آشیق علیعسگر آذربایجان، عۆموماً تۆرک شعرینه میثیلسیز خیدمتلر گؤسترمیشدیر.
اوْ بیر سؽرا گؤرکملی آشیقلاردان درس آلمیش، اؤزوندن سوْنرا گلن آشیقلارا قوّتلی تأثیر گؤسترمیشدیر. دئمک اوْلار کی، آشیق یارادیجیلیغینین بۆتون ساحهلرینه مۆراجیعت ائتمیش و آذربایجان ادبیاتیندا بوْیوک ایز بۇراخمیشدیر.
دوْداقدَیمز، مۆخمّس، قؽفیلبند، تجنیس، جؽغالی تجنیس، گرایلی، دیوانی و س. بو کیمی شعر نؤعلری آشیق علیعسگر یارادیجیلیغیندا اؤزونو بلکه ده ان گؤزل شکیلده بیروزه وئرمکدهدیر. گؤرکملی آذربایجان شاعیری صمد وۇرغون اؤز چؽخیشلارینین بیرینده بئله دئمیشدیر:
"هانسی مؤضوعا ال آتیرام، هانسی داشی قالدیرام آلتیندا دده علیعسگردن بیر نیشانه گؤرورم"


text:
۱۹۸۰ (میلادی)
میلادی ۱۹۸۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز سکسنینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۷ ژانویه - ایندیرا قاندی هیندوستانین باش ناظیری سئچیلدی.
- ۴ نوْوامبر - روْنالد ریگان آبش-ێن رئیس جومهورو سئچیلمیشدیر.
- ۴ اوْکتوبر - ۳۸ موسلمان دؤولتی افغانیستاندان شوروی قوشونلارینین چیخاریلماسی اۆچون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا موراجیعه ائتمیشدیر.
- ۳۰ ژولای - وانواتو موستقیللیک الده ائتمیشدیر.
- ۳۰ دسامبر - تۆرکیهده ایللیک توروم ۱۰۶ فایزه چاتیب.
- ۲۳ نوْوامبر - ایتاليادا زلزله ۵۰۰۰-ه قدر اینسانین حیاتینا سوْن قوْيوب.
- ۲۲ سپتامبر - عراق قوشونلارینین ایرانا سوخولماسی ایله ایران-عراق موحاریبهسی باشلامیشدیر.
- ۲۲ اوْکتوبر - روم پاپی قالیلئو قالیله حاقیندا ۱۶۳۳-جو ایلده چیخاریلمیش حؤکمو لغو ائتمیشدیر.
- ۲۰ اوْکتوبر - یونان یئنیدن ناتویا قبول اولوندو.
- ۱۲ سپتامبر - تورکیهده ارتش حاکیمیتی اله آلیر. جومهوریت تاریخینده ۳-جو دفعه ارتیش سیاسی حاکیمیته آچیق شکیلده موداخیله ائدیر.


text:
دارت، ۱۱ میلیون کیلومتر اوزاقداکی گزهگنی ووردو
دونیانین ساوونما تکنولوژیسینی سیناماق آماجی ایله اوزایا بوراخیلان اوزای آراجی دارت، یئر کۆره اوچون تهلوکه یاراتمایان دیمورفوس آدلی آسترویده تام واختیندا چارپدی
آمریکا هاواچیلیق و اوزای آژانسینین (ناسا) اوزای آراجی دارت، دونیادان تخمیناً ۱۱ میلیون کیلومتر اوزاقداکی آسترویده/کیچیک گزهگنه، پلانلاشدیریلدیغی کیمی اوغورلا اصابت ائتدی.
دونیانین محتمل آستروید و یا قویروقلو اولدوز تهلوکهلرینه قارشی ساوونما تکنولوژیسینی سیناماق آماجی ایله اوزایا بوراخیلان آراج، یئر کۆره اوچون تهلوکه یاراتمایان دیمورفوس آدلی آسترویده تام واختیندا چارپدی.
آستروید یؤنلندیرمه تستینه حاضرلانان دارت اوزای آراجی، دیمورفوسو یؤرونگهسیندن منحرف ائتمک اوچون ساعاتدا تخمیناً ۲۳.۰۰۰ کیلومتر سرعتله ایتهلهدی.
توققوشما ناسانین اینترنت سایتیندان و بوتون سوسیال مئدیا حسابلاریندان جانلی یاییملاندی.
چارپیشما، گلهجکده تهلوکه یارادابیلهجک گؤی جیسیملرینی اؤلچوملهمک و اؤنلهمک اوچون ایلک دفعه اولاراق تست آماجی ایله حیاتا گئچیریلدی.
توققوشما آنی، اوزای آراجینین اۆستونه یئرلشدیریلن کامئرانین یانی سیرا، هابل، وب و لوسی تلسکوپلاری طرفیندن ده ثبت ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ایکی آتاک هلیکوپتری داها فیلیپینه تحویل وئریلدی
فیلیپین حربی هاوا گوجلرینه ۶ هلیکوپتر تحویل وئرهجک اولان تورک هاواچیلیق صنایعی، اوچونجو و دؤردونجو هلیکوپترلری فیلیپینه گؤندردی
اوریون کپسولو ایله یئنیدن ارتباط قورولدو
ناسا، ۴۷ دقیقهلیک ارتباط کسیلمهسینین آرادان قالدیریلدیغینی و بونون سببینین آراشدیریلاجاغینی بیلدیردی
ناسا، گۆنشین یئنی فوتوگرافینی پایلاشدی
"گئچهن آیکی گۆلون اۆزدن سونرا گۆنشین روح حالی...عصبی گؤرونور"


text:
زیرینج
زیرینج یا دا ساریچالی (اینگیلیسجه: Berberis،فارسجا: زرشک، لاتین تورکجه: Sarıçalı، عربجه: برباريس، فرانسهجه: Berberitzen، آلمانجا: Berberitzen) — آیری تاج یاپراقلی ایکی چنکلیلردن، چیچکلری ساری، میوهسی ائکشی (تورش) و قیرمیزی رنگده، قابوغو و کؤکو سوغولجان دوشوروچو درمان اولاراق قوللانیلان بیر بیتکی دیر. اسکی فارس دیلینده زرینج سؤزونون کؤکو "زرد" رنگدن گلیر کی سونرالار زامان آشاماسیندا زرشک اولاراق دئیشمیش.
ساریچالی سؤزونون کؤکو ایسه "ساری + چالی" سؤزلریندن اولوشان سؤزدور. ساری رنگ آدی دیر و چالی آنا تورکجه ده چؤل بیتکیسی دئمک دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Berberis»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۷ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده زیرینج گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
دومانلې مکتوبلار (1) / لیلی خدایی (اینجه أدبیات)
نه یۏل، نه یوخو. نه چېراق، نه آغلاماق.
“فروردین آیېنېن یئددیسینهجن گوزلهرَم سنی”
اؤلۆم دئدی.
هر گۆن گلیر إویمه. هردن بیر ایستیکان چای ایچیر. سۏنرا دوروب کیتابلارېن تۏزونو سیلیر. قورآنې دا آتامېن تَر دستمالې’یلا. پردهلری چکیر، گۆنشی چۏخ سئویر. اۆرهڲیم سېخېلاندا بایاتې اۏخویور. گؤزلریمه باخېب گۆلۆمسهییر. گئجهلر پنجره دالېسېندا دوروب چېراق یاندېرېر. آخشاملار تزه چؤرک آلېر. گؤیرچینلره دن سَپیر. گۆللره سو وئریر. اؤلۆم منی چۏخ سئویر.
بو گۆن دئدی: گؤزلهمکدن یۏرولدوم. یا دومان یا من. ایللر بۏیو نیسگیل ایله یاشاماغې ایستهییرسن یۏخسا بیاض گلینلیڲی گئییب اۏ باکیره دۆنیانېن یۏلجوسو اۏلماغی؟
ایکی یۏل آراسېندا قالېب چۏبان اولدوزونو ایتیرمیشم. سن سؤیله دومان؛ گئدن، خبر آلمایان عاشیقیمی سئچیم، یۏخسا قالان، خبر آلان مَحبّتی؟
دومانلې مکتوبلار- لیلی خدایی


text:
گونتای جاوانشیر
سئزه نین سئوگیسی
I
1991- جی ایلده طالعیمی آختارماق اوچون یولا دوشدوم. آتامدان منه نه قدر میراث قالمیشدیسا، هامیسینی ساتیب، الیمده بیر آز پوللا تورکییه یه گلدیم. آماجیم ایسه تورکییه یولو ایله غرب اؤلکه لرینه گئتمک، تحصیلیمی داوام ائتدیرمک ایدی. اینسان هر زامان بللی ائتدیگی هدفین آرخاسینجا گئده بیلمیر. بعضا دونیادا باش وئرن بؤیوک تاریخی حادیثه لر فردین اؤزل حیاتینا موداخیله ائدیر. هله اردبیلده ایکن قوزئی آذربایجاندان گلن خبرلر منی دریندن ائتکیله میشدی. ایچیمدن بیر قوووه اوراداکی حادیثه لره موداخیله ائتمه می ایسته ییردی. باکیدان بیر سس منی چاغیریردی سانکی. آنکارادا اولدوغوم زامان سووئتلر بیرلیگینه نئجه گئده بیلرم حاقدا بیلگی الده ائتدیم. اؤیرندیم کی، سووئتلر بیرلیگی نین ترابزونداکی کونسوللوغوندان ویزا آلماق مومکونموش. ترابزونا گئتدیم و اورادا 100 دولارا ویزا وئردیلر. پاسپورتوما سووئتلر بیرلیگینه گیریش ویزاسی وورولموشدو آرتیق. ترابزون، دنیزین کناریندا یئرلشن اسکی و گؤزل بیر شهردی. هر طرفی ده اورمانلیق. ترابزونون کوچه لرینده سووئتلر بیرلیگیندن گلمیش بیر سورو قادین-کیشی گتیردیکلری اشیالاری ساتیردیلار. من ده آذربایجانلی آختاریردیم بو گلنلر ایچریسینده. آنجاق تاپدیغیم آذربایجانلیلار دا بیر- بیرلری ایله روسجا دانیشیردی. بو دا منی چوخ اوزوردو. 10 گون مدتینه قالدیغیم ترابزوندا شهرین کوچه لرینی گزیر، گونباتان چاغی دا شهردن خئیلی کناردا اولان ساحیلده کی قایالیغین اوستونه چیخیب چوخ یوکسک سسله یا ماهنی اوخویور، یا شعر سؤیله ییردیم، یا دا ائله- بئله باغیریردیم. بعضی گونلر قارا دنیزین دالغالاری نین سسی ائله گوجلو اولوردو کی، اؤزوم ده اؤز سسیمی زورلا دویوردوم.
بیر گون یئنه ده گونباتان چاغی ایدی، عینی قایالیغین اوستونده اوَزومو دنیزین دالغالارینا طرف توتوب یوکسک سسله اؤز- اؤزومله دانیشماغا گئدیردیم. هر گون چیخدیغیم قایالیغین اوستونده بیر قیز وار ایدی. دنیزدن اسن کولکلر اوزون ساچلارینی آرخاسیندا فضایا داغیتمیشدی. دنیزده کی دالغالارین سسی هر طرفی سارمیشدی. یالنیز ترس طرفلردن گلیب بیر- بیرینه چارپیشان دالغالارین سسی دویولوردو. قیزین ساچلاری فضا بوشلوغوندا دالغالارین ریتمی ایله رقص ائده رک آیریجا بیر گؤزللیک یاراتمیشدی دنیزین، داغین و اورمانلیغین بیر- بیرینه قوووشدوغو او موحیطده. چکینگن حالیملا من ده اونون آرخا طرفینده، 20 مئتر کناردا باشقا بیر قایالیغین اوستونه چیخیب، هم دنیزی، هم ده او قیزی سئیر ائدیردیم. بعضا اللرینی داراق ائدیب و اوزون ساچلارینی داراییردی. منیم اوچون ماراقلی اولان بو ایدی کی، اونون داورانیشلاری تورکییه نین یایغین دینچی پسیکولوژیسی ایله اؤرتوشموردو. حتّی ظن ائتدیم کی، بلکه سووئتلردن گلن گورجو، روس یا دا ائرمنی قیزی اولا بیلر. قیز، دنیزی سئیر ائتمکدن دویوب شهره دؤنمک ایسترکن گؤزلری منه ساتاشدی. قیزین اوَزونو گؤردویومده گؤزللیگینه حئیران قالدیم. ایری قارا گؤزلری، دیرسگینه و دیزلرینه قدر آچیق اولان بیاض ووجودوندان عکس اولونان گونشین شعاعلاری آدامی حئیران بوراخیردی. یاخینلاشدیقجا کؤکسونون بیاضلیغی دا آچیقجا گؤزه چارپیردی. امین اولدوم کی، بو قیز ایسلام کولتورونه منسوب بیریسی دئییلدیر. اؤنومدن کئچرکن” مرحبا” ،— دئدی. شیرین ایستانبول آغزی ایله بو ادبلی داورانیشی اونو منیم گؤزومده ملک کیمی گؤستردی. سانکی منیم یابانجی اولدوغومو آنلامیش کیمی سوردو:
– نئردنسین؟
– ایراندانام.
– بیز ده یئنی گلدیک، آنجاق ترابزون چوخ گؤزلمیش.
– هاردان گلدینیز کی، تورکییه لی دئییلسینیز می؟
– تورکییه لییه م. آنجاق آلمانییادا دونیایا گلیب اورادا بؤیودوم. باباملا باکییا گئده جه ییک. بابام اسکی بیر کوممونیست و سووئتلر بیرلیگینی گؤرمگی قافاسینا تاخمیش. کاچ گونه باکییا گئده جگیک.
– من ده باکییا گئدیرم.
قیز گلیب من دایاندیغیم قایالیغا آرخاسینی دایاییب دوردو و سوردو کی:
– اؤیله می، سن ده می کوممونیستسن؟
– من چوخ گنجم، نه اولدوغومو بیلمیرم، سادجه بیلیرم کی، ایچیمده حیسسا بؤیوک بیر وطن دویغوسو وار، آنجاق بو دویغونون دوشونجه و تاریخ پلانیندا نه اولدوغونو بیلمیش دئییلم،— دئدیم و داوام ائتدیم:
– سنین آدین نه؟
– آدیم سئزن.
حیاتیمدا ایلک کز ایدی بو قدر گؤزل بیر قیزی اؤز یانیمدا حیسس ائدیردیم. تام اولاراق دؤنوب اوزونه باخا بیلمیردیم، گؤزللیگی نین منی افسون ائتمه سیندن و بیر خطا یاپماغیمدان چکینیردیم. ” بابان هاردادیر؟ ” — دئیه، سوردوم.
– بابام هتلده، تانیشماق ایستر میسین؟
– بیلمیرم.
اؤیله سینه دئدیم، چونکو باباسی ایله نه دانیشاجاغیمی بیلمیردیم. حتّی عاغلیمدان کئچدی کی، باباسی منی قیزینین یانیندا گؤردویونده قیزا دا بیلر .
– او زامان من گئدیم.
– من بیر نئچه گوندور سیزین بیر آز اؤنجه اوزرینده دوردوغونوز او قایالیغین اوستونده دوروب اوَزوَ دنیزه طرف شعر اوخویورام. من ده گئدیم او قایالیغین اوستونده بیر آز دوشونوم.
– دوشونه سن می؟
– اه وه ت غالیبا بو دفعه دوشونمم ده گرکه جک.
-تامام، گؤروشوروز،— دئدی و گئتدی.
من ده قایالیغین اوستونه طرف آددیملادیم. بو دفعه قایالیغین اوستونده نه شعر اوخویا بیلدیم، نه ماهنی، نه ده باغیرا بیلدیم. دنیزده دلی دالغالارین بیر-بیرلری ایله چارپیشماسی نین تام ترسینه اولاراق ایچیمده درین بیر سسسیزلیک و سوسقونلوق وار ایدی.
II
آوقوست آیی نین گونباتان چاغی نین قیزمار گونشی آلتیندا موسافیرلر سیرایا دورموش و گمییه مینمک اوچون بکله ییردیک. مندن 20-30 کیشی آرخادا سئزن ده آتاسی نین قولونا گیرمیش قویروقدا (صفده) بکله ییردی. آتاسی چوخ یاراشیقلی و ظاهیرن گنج گؤرونن بیریسی ایدی. چوخ بؤیوک بیر گمی ساحیلده دورموش و موسافیرلر مینمه یه باشلامیشدی. پاسپورت کنترولوندان سونرا بؤیوک بیاض گمییه گیریلیردی. موسافیرلرین چوخو قادین ایدی. ان چوخ دا گورجو، روس و ائرمنی قادینلاری ایدی. بعضی تورکییه وطنداشلاری دا وار ایدی. من ده پاسپورت کنترولوندان کئچدیکدن سونرا گمییه گیردیم. ایلک دفعه ایدی گمی ایله موسافیرت ائده جکدیم. ایلک دفعه ایدی بو قدر بؤیوک بیر گمییه مینیردیم. گمی نین ایچینده هر جور خیدمتلر وار ایدی. بار، مختلیف آلکوقول و غئیری آلکوقول ایچکیلر و… ترابزوندان سووئتلر بیرلیگی نین گورجوستان جمهورییتی نین پوتی لیمان شهرینه قَدَر گمی ایله گده جکدیک، اوردان اویاناسینی دا او شهرده بللی ائده جکدیک. گمی یولا دوشدویونده اؤنجه هر کس اؤز یئرینده اوتورموشدو. داها سونرا اؤزللیکله گورجو خانیملار باشلادیلار چانتالارینداکی وودکالاردان ایچیب رقص ائتمه یه. بم-بیاض گئیینمیش بیر گورجو گؤزه لی منه یاخینلاشیب و اینگیلیس دیلینده “منیمله دانس ائتمک ایسترسن می؟ ” — دئیه، سوردو. من ده “من میللی دانسلاریمیزی باشاریرام، سیزین کیمی اوینایامام ” ،— دئدیم. قادین الیمدن یاپیشیب و ” گل قافقاز دانسی اوینایالیم”،— دئدی. سونرا دا بارمئنه “بیر قافقاز دانس هاواسی قویون لطفا”،— سؤیله دی. بارمئن ده بیر اویون هاواسی قویدو. بیر یئرده اوینادیق، چوخ اوینادیق. من ده هوسلنمیشدیم، اویناماقدان یورولموردوم. بیر زامانلار باکی تلویزیونوندان سئیر ائتدیگیم دانسلاری تک باشیما مشق ائدردیم ائویمیزده. باشقا خانیملار دا بیزه قاتیلمیشدی. موسیقی بیتدیکدن سونرا بیاض پالتارلی قادین الیمدن یاپیشیب منی اوتوردوغو یئره طرف چکدی. “منیم بوللوجا گورجو شارابیم وار، گل بیر یئرده ایچه لیم”،—دئدی.
” تامام، ایچه لیم”،— دئدیم. آنجاق چوخ ایچمکدن چکینیردیم. چونکو بیر دفعه اردبیلده و بیر دفعه ده تبریزده کامانچاچی علی فرشبافین ائوینده ایچیب، سرتجه کئفلنمیشدیم. باغیردیغیمی، یوکسک سسله فضولیدن، نسیمیدن شعرلر سؤیله دیگیمی، ایران- عراق ساواشیندا دسته- دسته گؤزومون اؤنونده اؤلنلری خاطیرلاییب و اوجا هؤنکورتولرله آغلادیغیمی سؤیله میشدیلر عاغلی باشیندا قالمیش دوستلاریم.
بیاض البیسه لی گنج خانیم بارداقلاری قیرمیزی گورجو شارابی ایله دولدوردو. اللرینی بوینوما سالیب “سن یاخشی کیشیسن، یاخشی اویناییرسان، سنین ساغلیغینا ایچه لیم”،— دئدی. هم ده اونونلا اوینادیغیم اوچون یاریم- یامالاق تورکجه سی ایله و گورجو تلففوزو ایله میننتدارلیغینی بیلدیریردی. هر کس بیر طرفده ایچمکله، رقصله مشغول ایدی. من بیاض پالتارلی خانیمدان “سنین ایشین نه؟”— دئیه، سوردوم. ” گورجوستان درام تئاتری نین آکتریساسییام”،—دئدی. بونا چوخ سئویندیم. بیر آکتریسا ایله همسفر اولماق آرزولاریمدان بیری ایدی اصلینده. بیر نئچه بارداق ایچدیکدن سونرا ایچیمده کی ایسلام شرقینه مخصوص اولان اوتانجاقلیق کومپلئکسلری (عقده لری) ده یوخ ائدیلمیشدی. خانیمین الیندن توتوب، بو دفعه ده من اونو دانس ائتمه یه دعوت ائتدیم. آنجاق بو دفعه اونون ایسته دیگی کیمی اوینامالی ایدیق. او، ” باشارماسان دا اؤنملی دئییل، سن کندینی منه بوراخ و منیم کیمی حرکت ائله” — دئدی. گنج قادین باشینی منیم چیینیمه قویوب، اللری ایله ده بوینوما ساریلمیشدی. بؤیلجه بو رقص حاققیندا هئچ بیر تجروبم اولماسا دا، من ده اونو بیر شکیلده اللریمله توتموشدوم. گنج خانیم یاواش- یاواش گورجو دیلینده سانکی شعر پیچیلداییردی قولاغیما. نه سؤیله دیگینی آنلاماسام دا آنجاق جمله لرین موسیقیسیندن، وزنیندن شعر اولدوغونو حیسس ائدیردیم. ایزدیحامین ایچینده بیردن گؤزلریم سئزنین آتاسینا ساتاشدی. بیر نئچه خانیملا بیر یئرده شاراب ایچیردی. سئزنین هاردا اولماسی ایله ماراقلاندیم. قالابالیغین دیشیندا، سالونون دیبینده بیر تورک گنجله صحبت ائدیردی. گئت-گئده آرتیق دانس حرکتلیلیگی آزالیردی. بعضی موسافیرلر اوتوردوقلاری یئرده یاتماق ایسته ییردیلر. گورجو آکتریساسی، بیاض پالتارلی آمانا خانیملایاخشی آنلاشا بیلمیردیک، اورتادا دیل پروبلئمیمیز وار ایدی. نه اونون، نه ده منیم اینگیلیزجه میز یئترلی دئییلدی. آمانانین دا گؤزلری یورغون گؤرونوردو. یاتماق ایسته ییردی سانکی، آنجاق کولتورلو بیر اینسان اولدوغو اوچون بیردن- بیره آیریلا بیلمیردی. سانکی اویغون آن آختاریردی کی، خطریمه ده یمه دن آیریلیب ایستیراحت ائتسین. “هر کس یاتیر، بلکه سیز ده دینجله سینیز” ،— دئدیم. او ایسه تورک دیلینده “چوخ تشککور ائدریم” ،— دئییب، آیریلیب یئرینده اوتوردو. اوزونده دادلی بیر گولوشله منه باخا- باخا و سانکی بو شیرین گولوجوکلری ایله تشککور ائده- ائده یئرینده اوتورموشدو. من ده اؤز یئریمده اوتوردوم. سئزنین آتاسی گنج خانیملارلا بیر یئرده شاراب ایچمه سینه داوام ائدیردی. شاراب منی اؤز ائتکیسی آلتینا آلمیشدی. یوخوم گلیردی. هم ده چوخ دادلیجا یوخوم گلیردی، چونکو هم رقص ائتمکدن، هم ده شارابدان قایناقلانان بیر یورغونلوق جانیمی سارمیشدی. یاتماق اوچون ده آرتیق اویغون زامان ایدی. موسیقی سسی دورموشدو، چئوره ده چوخلاری دا اویوموشدو. منی ده یوخو آپاردی.
III
تقریبن ایکی ساعاتدان سونرا یوخودان اویاندیم. هر کس یاتمیشدی. آلتی ساعات داها یولوموز وار ایدی. سئزنین ده آتاسی باشینی گنج بیر خانیمین چیینینه قویوب یاتمیشدی. سئزنله گنج تورک اوغلان یوخ ایدی. جانیم سیخیلماغا باشلامیشدی. گمینین اوستونه چیخیب دنیزی سئیر ائتمک ایسته دیم. پیلله لرله قالخیب گمینین اوستونه چیخدیم. دنیزین قارانلیغی باشقا جور اولورموش. قارانلیق، دنیزده ایکی قات اولور. چونکو قارانلیق اؤزو ده سودا عکس اولوندوغو اوچون داها دا قاتیلاشیر. اوزاقلارین قارانلیغی چوخ فرقلی گؤرونوردو. ایلک دفعه بئله قاتی قارانلیق گؤروردوم. گمینین اوستونده چیراقلار یانیردی و گمی نین چئوره سی گؤرونوردو. گمی سولاری یاریب ایره لی گئتدیکدن سونرا آرخاسینداکی سو ایزلری چیراقلاری نین ایشیغیندا گؤرونوردو. اوزاقلار ایسه اینانیلماز قارانلیق ایدی. سانکی گمی، سادجه سولاری دئییل، هم ده او سرت قارانلیقلاری اؤز ایشیغی ایله یاریب ایره لی گئدیردی. داها اوزاقلاردا سویون وار اولدوغو حیسس اولونموردو، سادجه قارانلیغین وار اولدوغو حیسس اولونوردو. دنیز آنجاق اؤزونه مخصوصلوغو و هاواسی ایله مؤوجودلوغونو گؤستریردی. گمی، سولاری یاریب ایره لی گئتدیکجه، دنیزین وارلیغی گؤزله ده حیسس ائدیله بیلیردی، یوخسا فضا، ساغ- سول، هر طرف قارانلیق ایدی. بلکه ده گمی نین سسی اولماسا بو قارانلیق قورخودوجو کابوسا دا دؤنوشه بیلردی. بو قارانلیغین قورخونجلوغونو اؤنله ین بیلگی ایدی. بیلیردیک کی، سفرده ییک، قارانلیغین ایچینده حرکتسیز دئییلیک، حرکتده ییک. حرکت حاققیندا بیلگی، اینسانی راحاتلادیر، یوخسا بو قاتی قارانلیقدا اینسان بوغولا بیلر. گمیلر باتدیغیندا و بو باتیشی اینسان فرق ائتدیگینده قورخو او زامان باشلاییر. قورخو او زامان باشلاییر کی، اینسانین حرکت حاققیندا بیلگیسی بیلگیسیزلییه دؤنوشور. اینسان بیلیر کی، آرتیق ایسته نیلن هدفه دوغرو حرکتده دئییلدیر.
گمینین اوستونده بو شکیلده دویغولار، دوشونجه لر ایچیمدن کئچیردی. هاوا بیر آز سویوق ایدی. گمینین سورعتلی ایره لییه طرف حرکتی آدامی اوشودوردو. آنجاق بورادان دنیزی سئیر ائتمک چوخ ایلگینج ایدی. گئرییه دؤنوب ایستی پالتار گئیینیب، یئنه ده گئری دؤندوم. گمینین دیگر باشیندا سئزن، تورک گنجله دورموش، صحبت ائدیردیلر. اونلارا طرف گئدیب، “اییی آخشاملار!” ،— دئمک ایسته دیم. سؤیله دیکدن سونرا هر ایکیسی ده منه ” اییی آخشاملار!” ،— دئدیلر. سئزن ایسه “بیزیم قونوشمایا قاتیلا بیلیرسن”،— دئدی. من ده اونلارا قاتیلدیم. گنج آدام ادبیات هوسکاری و نجیب فاضیل قیساکورک حئیرانی ایمیش. سئزنه “منجه سن قیساکورگی دیقتله اوخومالیسان”،— سؤیله دیگینی دویدوم. سئزن ده ” دقیق اوخومادیغیمی هاردان بیلیرسن. قیساکورک، سادجه شاعیرلیگی ایله دئییل، باشقا اثرلری ایله ده تانینان بیریسیدیر. اونون، جمهورییتی قورانلار حاققیندا گؤروشونه قاتیلمیرام. اونا گؤره جمهورییتی قورانلار میللتی ماددی پلاندا قورتارمیش و معنوی پلاندا قارانلیغا گؤمموشلر. اَووَلا ماددی پلانلا معنوی پلانین سینیرلارینی کندیسی ده بیلمیر، بللی ائتمیر.یعنی مادده نین هاردا بیتیب، ئعنانین هاردان باشلادیغی. دیگر طرفدن ایزمیرین، ایستانبولون، قارسین و…ایشغالدان قورتاریشی قورتولوشون، سادجه ماددی پلانینی می اولوشدورور؟ قیساکورک، عثمانلی دؤنمینی ایدئالیزه ائدن، سولطان حمید حئیرانی بیر شاعیردیر. من اونون فیکیرلرینه قطعیا قاتیلمیرام”— دئدی. او زامان منیم میللی مثله لرله باغلی بیلگیم چوخ- چوخ آز ایدی. آنجاق اؤیرنمک ایسته ییردیم. نه تورکییه، نه ده قوزئی آذربایجان تاریخی ایله باغلی هئچ بیر بیلگیم یوخ ایدی. باکیدا یازیلمیش و داها سونرا مسکوادا “پروگرس” نشرییاتی طرفیندن فارس دیلینه ترجمه ائدیلمیش بیر نئچه رومان اوخوموشدوم. بو رومانلاردا دا م.ا. رسولزاده کیمی شخصییتلر اینگیلیس جاسوسلاری کیمی تانیدیلمیشدی.
گنج آدام “سووئتلر بیرلیگی داغیلاجاق و ایسلامی ده یرلر اساسیندا تورک دونیاسی بیرلشه جکدیر”،— فیکرینی ایره لی سوروردو. سئزن ایسه “پکی ندن بو زامانا قدر ایسلام، تورک دونیاسینی بیرلشدیرمه دی ده، بوندان سونرا بیرلشدیره جکمیش؟ هئچ دوشوندونوز مو کی، تورک دونیاسی نین پارام-پارچا اولوشونون ندنلریندن بیری ده ایسلام و ایسلامی فرقلی آلقیلامالار اولموشدور؟ تورک- ایسلام تاریخینده اؤیله بیر دؤنم وار می کی، تورکلوک شعورلو شکیلده ایسلامی ده یرلر اساسیندا بیرلشمیش اولسون؟ عثمانلی شعورلو بیر بیرلیک دئییلدی. ذاتن عثمانلیدا شعور دئیه بیر آنلاییش یوخ ایدی.اولسایدی تورک دونیاسینی بیرلشدیرردی. شعور بیر بیولوژیک مثله دئییلدیر، ائییتیم مثله سیدیر. عثمانلیدا بیر ائییتیم سیستئمی وار می ایدی؟ وارایدیسا، ندن عثمانلی چؤکدویونده، یالنیز یوزده یئددی اولاراق اینسانلار یازیب- اوخوماقدان برخوردار ایدی؟ بو یازیب- اوخوماغی باشارانلارین دا چوخو ائرمنیلر، یهودیلر و دئوشیرمه لر ایدی. مسلمان اولمایانلارین یازیب- اوخوماغا صاحیب اولمالاری عثمانلی تشببوثونون نتیجه سی دئییلدی. ائرمنیلرین کیلسالاری، یهودیلرین سیناقوقلاری اونلاری ائییتمیشدی. بیرلیک شعورونو تورک تاریخینه ایسلام گتیرمیش می، گتیرمیشدی ایسه، نره یه باتیب گئتدی او بیرلیک فلسفه سی، بیرلیک ذهنییتی؟”— دئیه شیرین ایستانبول لهجه سی ایله دانیشیردی. و داوام ائتدی:” تورک بیرلیگی مدرن بیر مفهومدور. بو بیرلیگی آنجاق و آنجاق مدرن تورک ذهنییتی ساغلایا بیلر. اسکی ده یرلره دایاناجاق اولسانیز بیرلیک ساغلاناماز. بیرلیک مفهومو چاغداش دونیانین اورتایا قویدوغو بیر اولقودور. چاغداشلیغی یاخالایا بیلمزسک تورک دونیاسینی بیرلشدیرمک بیر یانا دورسون، تورکییه نی ده قارانلیقلارا گؤمریک. بو اوزدن ده غرب متدولوژیسینه احتییاجیمیز وار. حتّی ایسلامی دا علمی شکیلده آنلایا بیلمه میز اوچون باتی نین بیلیمسل متدونا محتاجیق. ایسلام اوزه رینه یازیلمیش اسکی تفسیرلرله هئچ بیر یئنیلیک و گلیشمه الده ائدیله مز.”، — سؤیله دی. گنج آدام “سن حددیندن آرتیق باتیلیلاشمیشسان. فیکیرلرینیزله کسینلیکله راضیلاشمیرام. بیزیم بیرلیک ایسته ییمیزین آرخاسیندا درین بیر معنوییات اولمالیدیر. اولمازسا اولماز. او اخلاقی و معنوی ده یرلری ده آنجاق ایسلامییت بیزه وئره بیلر. تورک میللتی ایسلامییتله شرفلندیکدن سونرا بؤیوک دؤولتلر قورموش و مدنییتلر اینشا ائتمیشدیر. سنین گؤروشونه سایقی دویورام، آنجاق قبول ائتمیرم.” ،— دئدی. سؤزلرینی بیتیردیکدن سونرا دا مساعده ایسته ییب آیریلدی.
گمینین اوستونده بیر من، بیر ده سئزن قالمیشدیق. سئزنی ایلک گؤردویومده گؤزللیگی منی باشقا جور ائتکیله میشدی. لاکین ایندی اونون فیکیرلرینی بو قَدَر درین بیلگی ایله سؤیله مه جسارتیندن قورخار کیمی اولموشدوم.
” ماراقلی فیکیرلرینیز وار. بو قدر گنج اولمانیزا باخمایاراق، علمینیز چوخ یوکسک. نه یازیق کی، من تورک تاریخی ایله باغلی هئچ بیلگیم یوخ. بیزیم عاقلیمیزی قارانلیقدا ساخلامیشلار ایراندا. اصلینده منیم بو سفریم ده حقیقتیمی کشف ائتمک آماجی داشیییر”،— دئدیم.
” یوخ، من ده یئنیجه باشلامیشام. منیم بابام کوممونیست اولدوغو اوچون تا چوجوقلوقدان منه هپ کوممونیست ادبیاتی اوخوتموشدو. اینسانلیغا گرک اولمام اوچون باباما گؤره مارکسیست اولمام گره کیرمیش”،—دئدی.
سئزنین آتاسی دا گمی نین اوستونه چیخمیشدی و بیزه طرف گلیردی. یاخینلاشدی و تانیش اولدوق. اه ردم به یین صحبت طرزی منه چوخ تانیش ایدی. بیر کوممونیستین اولایلارا نئجه یاناشدیغی حاقدا هم بیلگیم، هم ده تجروبه لریم وار ایدی. اه ردم به ی منیم ایراندان اولدوغومو بیلدیکدن سونراصمد بهرنگینی اوخویوب-اوخومادیغیمی سوردو. منیم ده کوممونیزم تعلیماتی حاققیندا بیلگیمین وار اولدوغو و او حیسسییاتلا تانیشلیغیم اه ردم به یی ممنون ائتمیشدی. آنجاق منیم او آندا کوممونیزمله هئچ بیر باغلانتیم قالمامیشدی. بیر بوشلوق ایچینده ایدیم. بیلیردیم کی، کوممونیزم بیزه ایهانت ائتمیش. آنجاق بونون علمی- منطیقی سببینی ایضاح ائده بیلمیردیم، بونون اوچون زامان لازیم اولاجاقدی. دینی طرفیمین ضعیف اولماسی منی سئزنه طرف سؤوق ائدیردی. سفر سوره سینجه ایراندا بیزیم اوزریمیزه اویقولانان ایسلام ظولموندن سئزنه چوخ دانیشاجاقدیم. اه ردم به یین قیزی نین منیمله تانیشلیغیندان بیر ممنوعنلوق حیسس ائتدیگینی آنلادیم. سئزن آلمانجانی، اینگیلیسجه نی مکمل بیلیردی. باکییا چاتانا قدر هم یاش اولدوغوم سئزنله بیر چوخ مؤوضو حاققیندا صحبت ائده جک، بیر چوخ شئیلر اؤیرنه جکدیم. سئزنله منیم اورتاق بیر یؤنوموز وار ایدی: هر ایکیمیز آذربایجان تاریخی حاققیندا آز بیلگییه صاحیبدیک. هر ایکیمیز ده بو حاقدا ماراقلانیردیق. من، یالنیز آذربایجان موسیقیسی حاققیندا نیسبتن بیلگی صاحیبی ایدیم. سئزن آذربایجان موسیقیسینی سئویردی .
IV
سحر ساعات 10-دا پوتییه چاتدیق. اه ردم به ی گمیده تانیشدیغی قادینلاردان آیریلماق ایستمیردی. اونلارلا صمیمیلشمیشدی. او خانیملاردان بیریسی اه ردم به یی ائوینه قوناق دعوت ائتمکده قرارلی ایدی. گنج و گؤزل خانیم، اه ردم به یین الیندن یاپیشیب و گوله- گوله “سیزی ائویمده گؤرمه دن بوراخمایاجاغام، گل منیم ائشیمله ده تانیش اول، داها سونرا ائشیم اؤز آراباسی ایله سیزی یا آوتوواغزالا، یا دا واغزالا چاتدیرار” ،— دئییردی. اه ردم به ی دعوتی قبول ائتدی و قیزینی دا یانینا آلیب گئتمک ایسترکن، اه ردم به یله ال سیخیشیب آیریلماق ایسته دیم. “هر حالدا باکیدا بولوشاجاغیق یقین کی” ،— سؤیله دیم. بو آن سئزن، باباسینا “یول آرخاداشیمیزین بیزیمله گلمه سینه بیر ساکینجا یوخسا، برابر گئده لیم”،— دئدی. برابرجه پوتیده دعوتچی گورجو خانیمین ائوینه یولا دوشدوک. بو آن آمانا خانیم منه یاخینلاشیب “سیزه اییی یولچولوقلار، گمیده کی ائشلیگین اوچون تشککور ائدریم”،— دئییب ویداعلاشدی. آمانانین اینجه و بیاض الینی سیخیب، ” اسن قال، سنه موتلولوقلار دیله ییرم، کیم بیلیر، بلکه بیر زامان باشقا بیر یئرده یئنه ده قارشیلاشیب، بیر یئرده رقص ائده ریک”،— دئییب آیریلدیم. ائوینه یوللاندیغیمیز گورجو خانیم چوخ سئوینجلی ایدی. من بئله حساب ائدیردیم کی، بو قدر گؤزل اولان، آریستوکراتجا داورانان بیر خانیمین گؤزل بیر ائوی اولمالیدیر. آنجاق ائوینه چاتاندا بوتون دوشونجه لریمیز آلت-اوست اولدو. هم اؤزو، هم ده اه ری اونیوئرسیتئت بیتیرمیش بو خانیمین ائوی عمومی بیر حَیطده یئرلشیردی. عمومی حَیطه گیردیگیمیزده حَیطین بوتون آداملاری باشیمیزا توپلاشیب بیزه باخیردیلار. سانکی عمور بویو حیاتلاریندا یابانجی اینسان گؤرمه میشدیلر. او زامان سووئت جهننه مینین قاپیلاری خاریجی دونیایا یاواش-یاواش آچیلیردی. گورجو خانیمین اه ری ده گلدی، بیزیمله گؤروشوب ائوه دعوت ائتدی. ائوه گیردیگیمیزده سانکی زیندانا داخیل اولدوق. او یوخسوللوغو من یازماقلا آنلادا بیلمرم. سئزن اوزونو باباسینا توتوب “بابا، سنین غرور دویدوغون کوممونیزم اینسانلاری بؤیله سینه موتلو ائتمیش”، — سؤیله دی. اه ردم بهیین گؤزلری حئیرتدن بَرَله قالمیشدی. توالئته گئتمک احتییاجی اولدو. 10-15 عایله نین یاشادیغی بیر حَیطده یالنیز بیر توالئت وار ایدی. توالئته گیردیگیمیزده ایسه قورخونج اییرنجلیکله راستلانیردیق. بو قدر گؤزل و نجیب اینسانلاری سوسیالیزم بدبخت ائتمیشدی. آلمانییانین مرفه حیاتی نین ایچینده بؤیوموش سئزن اوچون بوتون بو گؤرونتولر بیر فلاکت کیمی گلیردی. ائودن واغزالا زنگ ائدیب پوتی- تیفلیس قاتاری نین زامانینی اؤیرندیلر.
قاتارین بیر کوپئسینده یالنیز اوچوموز ایدیک. اه ردم بیله ده موناسیبتیمیز درینلشمیشدی. مختلیف مؤوضوعلاردان صحبت ائدیردیک. سئزن سؤزو هر دفعه “ایرانداکی تورکلر” مؤوضوعسونا گتیریب چیخاردیغیندا باباسی، “قیزیم، بو آشیری میللییتچیلیگی نه زامان بوراخاجاقسان؟” — دئیه سئزنی سوسدوروردو. منیم ده میللی شعوروم او زامان یوخ درجه سینده ایدی. عموم دونیا مثله لری حاققیندا اؤز وطنیمین کئچمیشیندن، بو گونوندن داها چوخ بیلیردیم. سئزنین ماراقلارینا جاواب وئره بیلمیردیم. آذربایجانی گؤرمه یه، اورانین ایقتیصادی- ایجتیماعی دوروموندان خبردار اولماغا تله سیردیم. آنجاق گورجوستانین وضعیتی منی چوخ اوزموشدو. آذربایجانین دا وضعیتی نین آشاغی- یوخاری بئله اولاجاغینی ظن ائدیردیم.
من اوخودوغوم بعضی رومانلارلا باغلی سئزنه دانیشیردیم. او زامانلار، اؤزللیکله رومئن روللانین ” ژان کریستوف ” و ” حئیران روح ” اثرلری منی چوخ ائتکیله میشدی. او کیتابلارداکی و دیگر اوخودوغوم رومانلارداکی شخصییتلرین روح حاللاری حاققیندا دانیشیردیم. سئزن ایسه آلمان ادبییاتیندان صحبت ائدیردی. آنجاق داها چوخ مدرن تورک ادبییاتی حاققیندا لذتله دانیشیردی. ناظیم حیکمتین شعرییتینی سئویردی، آنجاق اونون روسچولوغونو قبول ائتمیردی. باباسی قیزی نین بو طرز یاناشماسینا اعتیراض ائدیردی. اه ردم بی اوچون ناظیم حیکمت سانکی بیر پئیغمبر کیمی شاعیر ایدی. یول بویونجا داها دا دوستلاشمیشدیق. سئزنین کؤنوللری ویران ائدن گؤزللیگی ده آرتیق منیم اوچون دوغمالاشمیشدی. سئزنه عاشیق اولماقدان قورخوردوم. چونکو آرامیزدا درین کولتور، دونیاگؤروشو فرقلیلیگی و دیگر درین فرقلیلیکلر وار ایدی. آنجاق سئزن هم گؤزللیگی، هم ده زنگین دوشونجه لری ایله آرتیق قلبیمین بیر یئرلرینده اؤزونه یئر ائتمیشدی. دوشونوردوم کی، منیم شعر تبیم اوچون یاخشی بیر فرصتدیر سئزنی سئومک. اونون عشقی یولوندا گؤزل عاشیقانه شعرلر یازارام. تورک یازاری پیامی صفا حاققیندا دانیشدیغیندا، صیفتینده کی گؤزل میمیکالارلا دوشونجه لری ائله آهنگدارلیق اولوشدوروردو کی، سؤیله دیکلری سادجه عاقلیمی دئییل، بوتون حیسسییاتیمی و روحومو ائتکیله ییردی. ایللر سونرا سئزنین شرفی خاطیرینه پیامی صفانین اثرلرینی لذتله اوخودوم.
تیفلیسده آیریلمالی اولدوق. اه ردم به یین تیفلیسده آرخاداشی وار ایدی و ایکی گون اورادا قالماغی دوشونوردو. آیریلدیغیمیز زامان حیسس ائتدیم کی، ایچیمی بیر آغری ساردی. قلبیمین درینلیگیندن قایناقلانان مجهول بیر ائنئرژی ووجودومو تیترتدی. سئزنی بیر داها گؤرمیه جه گیمی دوشونوردوم. اونلارلا ال سیخیشیب آیریلدیغیمیزدا سئزن “سانیریم، باکوده بولوشاجاغیز”،— دئدی.
من بیر تاکسییه اوتوروب آوتوواغزالا گئتدیم. تیفلیس- باکی یولوندا سئزنین صورتی و سؤیله دیکلری گؤزلریمین اؤنوندن، عاقلیمدان چکیلمیردی. سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینی هئچ خیالیما بئله گتیرمیردیم. یالنیز بیر شئیه قرار وئرمیشدیم: آرتیق آنکارایا گئری دؤنوب بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی یولو ایله آوروپایا گئتمیه جه یم. باکیدا اونیوئرسیتئته گیریب، هم تحصیلیمی داوام ائتدیرمگی، هم ده آذربایجانی دریندن اؤیرنمگی قرارلاشدیرمیشدیم. حیسس ائدیردیم کی، چوخ بیلگی عکسیگیم وار و بیر شکیلده بو عکسیکلیگی اورتادان قالدیرمالییام.
باکییا ایلک گیردیگیمده نئفت قوخوسو دیقتیمی جلب ائتدی. ایلک گئجه نی ساحیلده یئرلشن بؤیوک گمی موسافیرخاناسیندا قالدیم. صاباحیسی آذربایجانین مشهور شخصییتلری ایله گؤروشوب اونلاردان اونیوئرسیتئتده اوخویا بیلمم اوچون یاردیم ایسته مگی قرارلاشدیردیم. “آذربایجان” قزئتی نین باش رئداکتورو صابیر روستمخانلی ایله تانیش اولدوم. اورادا بیر گنج اوغلان کیرایه ائو تاپماغیما یاردیمچی اولدو. شرق بازاری نین آرخاسیندا تک اوتاقلی بیر ائو کیرالادیم. لاکین ویزامین واختی آز اولدوغو اوچون چالیشیردیم ان قیسا مدتده اونیوئرسیتئت مسله سینی حلل ائدیم. آذربایجان بؤیوک بیر تلاطوم ایچینده ایدی. بو تلاطومون، حرکتلیلیگین سببینی و فلسفه سینی بیلمیردیم. هر کسدن بیر سؤز ائشیدیردیم. لاکین ائشیتدیکلریم عاقلیمین سواللارینا جاواب وئره بیلمیردی. حیسس ائدیردیم کی، درین بیر مطالعه لازیمدیر. آذربایجاندا ائرمنیلره و روسلارا قارشی درین آنتیپاتی وار ایدی. بونون تاریخی سببینی آنلایا بیلمیردیم. آنلامام لازیم ایدی. حیسس ائتدیم کی، بؤیوک بیر مسئولییت اوزریمه یوکله نیر. تفککورومون قارشیسیندا اوزون بیر یول آچیلیردی. لاکین هئچ بیر حرکته قاتیلمادان ایلک اؤنجه باکیدا قالا بیلمم اوچون تحصیل مسله سینی مطلق حلل ائتمه لی ایدیم.
V
باکییا گلدیگیم ایکی هفته مدتینجه بیر چوخ یئرلره اوغرامیشدیم. باکی طیبب اونیوئرسیتئتینده اوخوماق ایسته ییردیم. آوقوست آیی نین 23- ده اونیوئرسیتئتین رئکتورو ایله گؤروشوم وار ایدی. سحر یوخودان قالخیب، 28 آپرئل (داها سونرا 28 مای اولدو) خیابانیندا هر گون سحر یئمک یئدیگیم کافئیه اوغرادیم. گؤردوم، شهرده چوخ قاریشیقلیق و های- کوی وار. پلیسلر هر طرفه دولموش و شهرین بؤیوک مئیدانلاریندا دا تانکلار یئرلشمیشدی. دسته-دسته آداملار شهرین یوخاریسینا طرف آخین ائدیردی. بیر آغساققال کیشیدن سوروشدوم:
– عمی، نه اولوب، شهر نییه بئله قاریشمیش، بو اینسانلار هارا آخین ائدیر؟
– آی اوغول، هارالیسان؟
– اردبیلدنم.
– اردبیل!؟
– بلی، اردبیل.
– نه زامان گلمیسن؟
– ایکی هفته دیر.
– اونا گؤره بیلمیرسن دئمک.
– نه یی، نه یی بیلمیرم؟
– بیز آیریلیب مستقیل دؤولت اولماق ایسته ییریک. سووئتلر بیرلیگی داغیلیردی. باشدا یانایئو اولماقلا حربچیلر حربی چئوریلیش ائتمیشلر. گارباچووو توتوقلامیشلار. گارباچوودان ایندی خبر یوخدور. جاماعات دا آخین ائدیر خالق جبهه سی نین اؤنونه. سووئتلر بیرلیگی نین هر طرفینده میللتلر آیاغا قالخمیش. روسلار اؤزو ده حربچیلره قارشیدیر. یئلتسین ایندی بو ساعات مسکوانین قیزیل مئیدانیندا جاماعاتی قییاما چاغیریر.
خالق جبهه سی نین اؤنونه طرف دیرماشان اینسان سئلی نین آخینی منی اؤز ایچینه آلیب توپلانتی مرکزینه دوغرو آپاردی. اینسانلارین الینده مختلیف بایراقلار وار ایدی. بو بایراقلارین نه آنلام داشیدیقلارینی بیلمیردیم. گنج خانیملار و اوغلانلار حئیراتی” موغامیندا سس- سسه وئریب،
“آزادلیق اوغروندا سن قالخ آیاغا
آزادلیق الیده دؤنسون بایراغا
یئتر داها صون قوی پارچالانماغا
یاد قیلینجی ایله دوغراندیق، یئتر!
ظولمه قارشی قالخ- قالخ، قول اولدوق، یئتر!
بیز آیاغا قالخساق اگر، آیریلیق بیتر!
قالخ آیاغا، میلت، بوغماسینلار سسیمیزی،
بیر بایراق آلتیندا بیرلشدیر بیزی! ”
اوخویوردولار. بو فریادلار، آنا دیلیمیزده یوکسلن بو فریادلار روحومو دریندن تاثیرلندیریردی. حیسس ائدیردیم کی، روحومون درین قاتلاریندا بیر شئیلر اولوشور. بیر شئیلر ایچیمده وار اولوردو. حیسس ائدیردیم کی، فیکرن درینلیگینه قَدَر بیلمه دیگیم بو میللی موباریزه بوتون دویغولاریمی سارماغا باشلامیش. اؤز آنا دیلیمده اینسانلارین “ایستیقلال” باغیرتیلارینی ائشیدرکن گؤزلریمین یاشی دورمادان آخیردی. بو میللی مارشلار سانکی منیم سوچلو اولدوغومو ایفشا ائدیردی. گئرچکدن ده اؤزومو گوناهکار ساییردیم، چونکو اؤز میللتیم و کیملیگیم حاققیندا هئچ بیلگیم یوخ ایدی. یاواش- یاواش من ده “یا ایستیقلال، یا اؤلوم!” شعارینی باغیرماغا باشلامیشدیم. بو شعارین دوغرو اولدوغونو ویجدانیمدا میللتین هایقیریشلاری تصدیقله ییردی. آنجاق ایستیقلال فلسفه سی حاققیندا معلوماتیم یوخ ایدی.
نریمان نریمانووون چوخ بؤیوک هئیکه لی نین یانیندا خالق جبهه سی نین قرارگاهی یئرلشیردی. مئیدان آداملارلا دوپ-دولو ایدی. خالق جبهه سی قرارگاهی نین اؤنونده اوزون بویلو چالباش، چالساققال بیر کیشی میکروفونلا یوکسک سسله دئییردی: “آذربایجان خالقی دیگر میللتلرله بیر یئرده حربچیلرین بو قانونسوز حرکتلرینه قارشی مباریزه آپاراجاق. آزادلیق و دئموکراسی یولوندا دیگر میللتلرله بیر یئرده مباریزه میزه داوام ائده جه ییک. بیز، سؤز آزادلیغی، فیکیر آزادلیغی، دئموکراسی ایسته ییریک. یاشاسین دئموکراسی، یاشاسین آزادلیق!”
پلیس و اوردو میللتی چئورله میشدی. جاماعاتین “آ-زاد-لیق!” فریادلاری شهری باشینا آلمیشدی. بیردن پلیس میکروفونلاریندان ” داغیلین!” سسی یوکسلدی. آنجاق ایزدیحام داغیلمیردی. کیمسه یئریندن ترپنمیردی. پلیسه و اوردویا “ایزدیحامی داغیدین!” امری وئریلمیشدی. بیردن هر طرفدن پلیس و اوردو جاماعاتی دؤیوب داغیتماغا باشلادی. بیر آز اول خالق جبهه سی قرارگاهی نین ائیوانیندان خالقا خیتابن دانیشان اوزون بویلو، چالساققال کیشی نین باشینا پلیس ده یه نه کله ائله ووردو کی، آدام ائیواندان یئره دوشدو. پلیس و اوردو، قاباغینا گله نی آمانسیزجا ووروردو. بیر نئچه گنج خانیمی ووردولار، باشلاری دلیندی، قوللاری قیریلدی. قاچا- قاچ باشلامیشدی. من ده قاچماق ایسترکن، بیردن گؤزوم سئزنه ساتاشدی. سئزن ده ایزدیحامین ایچینده ایدی. الینده اوچ رنگلی بیر بایراق، هارا قاچاجاغینی بیلمیردی. سئزنی گؤردویومده قاچیب اونا یاخینلاشماق ایسته دیم. بو آن بیر پلیس الینده کی دیه نه کله سئزنین بئلینه مؤحکم ووردو. سئزن الینده کی بایراغین ساپینی یئره دایاییب اونا سؤیکنمیشدی کی، ییخیلماسین. دیگر بیر پلیس تکرار سئزنی ووردو. پلیسلر ووروب کئچیردیلر. عینی پلیس منه ده چاتدی و بودوما مؤحکم بیر دیه نَک ووروب کئچدی. یئریمکده چتینلیک چکدیم. لاکین معریکه دن تئز چیخمالی و سئزنین ده چیخماسینا یاردیمچی اولمالی ایدیم، چونکو آداملاری پلیس وحشیجه سینه داواملی دؤیوردو. اؤزومو سئزنه چاتدیردیم.
– سئزن، سن بوردا نه ائدیرسن؟ — سوردوم. سئزن دانیشماقدا چتینلیک چکیردی. ییخیلماماق اوچون ساغ قولونو منیم بوینوما دولادی و سول الینده مؤحکمجه توتدوغو بایراغا ایشاره ائده رک دئدی:
– توت بو بایراغی، قویما یئره دوشسون، بوراخما بو بایراق ائنسین، — دئدی.
– بو نه بایراقدیر؟
– بو سنین بایراغیندیر، تورکون بایراغیدیر، آذربایجانین ایستیقلال بایراغیدیر.
بایراغی الیمه آلیب، دیگر الیمله ده سئزنین قولتوغونا گیردیم. اوزو آشاغی طرف سئزنی آرخاما آلیب مئیداندان اوزاقلاشماغا چالیشدیم. سئزن آیاق اوسته دورا بیلمیردی. باکی سووئتی دئییلن یئرده بیر تاکسییه اوتوروب، منیم ائویمه گئتدیک.
VI
سئزن آرتیق منیم اوچون گؤزل، دوشونجه لی بیر قیز اولماق سوییه سیندن چیخمیش و وطنیمین ایستیقلالی اوغرونا ساواشان بیر قهرمان کیمی اولموشدو.اونون یولوندا جانیمی دا فدا ائتمه یه حاضیر ایدیم. بو گؤزل ووجود، آذربایجانین ایستیقلالی یولوندا کؤتَکلنمیشدی. هم ده چوخ سرت دؤیولموشدو. ائوه چاتار- چاتماز اونو یاتاغین اوستونه اوزاتدیم. باشینی یاسدیغا قویارکن، دئدی:
– ائلچی به یی ووردولار.
– ائلچی به ی کیمدیر؟
– ائلچی به ی بو حرکتین اؤندریدیر. اونون باشینا بیر ایش گلسه، آذربایجان ایستیقلالینی قازانماقدا زورلاناجاق.
– ائلچی به ی، او اوزون بویلو ساققاللی کیشی می ایدی؟
– اه وه ت، او ایدی.
– سن هاردان تانیییرسان اونو؟
– ایکی گون اؤنجه گئتمیشدیم گؤروشونه. 2 ساعاتدان فاضلا قونوشموشدوق.
الیمی آلنینا قویدوم. قیزدیرماسی آرتماغا باشلامیشدی. سویونماسینا یاردیمچی اولمامی ایسته دی. بئلی و بودو قاپ- قارا اولموشدو.
– بلکه سنی دوکتورا آپاریم؟ — سوروشدوم.
-یوخ، گرَکمز. دوکتور باخسا، بیله جک پولیس وورموش. ک.گ.ب- یه خبر وئره بیلرلر. باشیمیز داها دا درده گیرر. گرکمز دوکتورا اوغراماق، — سؤیله دی.
دسمالی ایستی سودا یویوب، بدنینده کی دیه نَک ایزلرینه سورتدوم. اؤز جانیم دا برک آغریییردی. آنجاق سئزنین دردی، اؤز دردیمی اونوتدورموشدو. حیسس ائتدیم کی، یوخوسو گلیر. یاتسایدی، یاخشی ایستیراحت ائدردی. سئزن درین یوخویا دالدی. من ده آخسایا- آخسایا مغازه دن یئیه جک آلماغا چیخدیم.
VII
من ده یئرده اوزانیب و یوخویا دالمیشدیم. سئزنین حرکتلری منی یوخودان اویاتدی. گئجه ساعات ایکی ایدی. یاخشیجا یاتمیشدیق. آنجاق سئزن چوخ چتین یئریییردی. منیم یاشادیغیم تک اودالی ائوه بیر داها دیقتله باخدی. “نه قدر یوخسوللوق و فقر وار بو اؤلکه ده…” ،— دئدی. چوخ دالغین و دوشونجه لی ایدی.— آنجاق چوخ ایلگینچ کی، کندیمی بو یوخسول اودادا نه قدر روحن گوونده حیسس ائدیرم، — دئیه، داوام ائتدی.
– نییه گوونده حیسس ائدیرسن کندینی؟— سوردوم.
– چونکو ایلک کزدیر کی، حیاتیمدا اینانجیم و بیلگیلریمین ایجابی شکلینده یاشاماقدایام.
– داها اؤنجه فرقلی می ایدی یاشاییشین؟
-چوخ فرقلی ایدی، آلمانییادا چوخ رفاه وار. اورادا حیاتین ماددی ایدئاللاری فرقلیدیر. سووئتلر بیرلیگی او سوییه یه چتین چاتا بیلیر.
– جانین چوخ مو آغریییر؟
– اه وه ت، آما کئچر گئدر. دؤیولنلردن آرتیق دئییلیم کی.
– بابان نرده، بابان دویسا نه دئیه جکسن؟
-بابام ائولندی. باکیدان آلمانیایا بیر عایله گلمیشدی کاچ ایل اؤنجه. بابام اونلارلا تانیشمیشدی. ائولندیگی قیزین عایله سینده کسینلیکله میللی حیسس یوخ. هپسی روسجا قونوشور. بیزیم تورکجه ده، ایستانبول آغزیندا قونوشمایی سئویرلر، کندی دیللرینده قونوشماقدان اوتانج دویماقدادیرلار. بئزمیشیم او محیطدن. آذربایجاندا بؤیوک بیر آشاغیلیق کومپلئکسی وار. روسلاری اوستون و مدنی گؤرمه کومپلئکسی. البتده، بونون تاریخی ندنلری اولسا گرک. شیمدی بابام دا بؤیله آشاغیلیق کومپلئکسینه باتمیش بیر عایله ایله تانیشمیش، روسجا دانیشماقدان ذؤوق آلان گنج بیر خانیملا ائولنمیش. آنجاق باباما خبر وئرمم لازیم. بابام کؤتو آدام دئییل، سادجه گئرچک بیر کوممونیست. هر تور میللت سئورلیگی فاشیزم اولاراق گؤرمکده دیر. باکی سفریمیز باباملا منیم آرامی چوخ آچاجاق. بابامین کوممونیستلیگینه آرتیق تحمل ائدمم.
– اه وه ت، باکی سفری منیم ده حیاتیمی و دوشونجه لریمی آلت- اوست ائتدی. آنجاق من سنین کیمی چوخ اوخوموش بیریسی دئییلم. عاقلیمدا بیرچوخ سورولار وار، اونلارا جاواب بولمام لازیم. سنین تجروبه لرین داها آرتیق، سنجه نه اولاجاق؟ بو دوروم ده ییشه جکمی؟ گئرچکدن سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینا اینانیرسان می؟
– بورایا گلدیکدن سونرا سووئتلر بیرلیگی نین داغیلاجاغینا تام ایناندیم. بو سیستئم چاغداش دونیایا ایله ایرتیباطا کئچدیگینده داغیلماغا محکومدور. بؤیله حیات می اولور! بو قدر یوخسوللوق مو اولور. اینسانلار ان بسیط بیلگیلردن ده محروم بوراخیلمیشدیر. بو سیستئم داغیلماسینا داغیلاجاق، آنجاق اولا بیلسین، اونو گارباچوف دئییل، بیر باشقاسی داغیتسین. گئرییه دؤنوش اولاماز. ایره لی یه آددیم آتیلاجاقسا، بو سیستئم داغیلمالیدیر.
-آذربایجانین عاقیبتی نئجه اولاجاق، باغیمسیز اولا بیله جک می؟
– آذربایجانی ایستیقلالا گؤتوره جک ذهنییت و تئکنیک مؤوجود دئییلدیر. آنجاق آذربایجان هر حالدا باغیمسیزلاشاجاقدیر. آذربایجانین باغیمسیزلیغی ان چوخ بالتیک اؤلکه لریندن اه سینلنه جک. بو گون اونلار شعورلو شکیلده باغیمسیزلیق ایسته ییرلر. بو، آذربایجانی چوخ اولوملو یؤنده ائتکیلیه جک. لاکین آذربایجانی باغیمسیزلیغا آپاراجاق کادر مؤوجود دئییل. شیمدی بو حرکتین لیدئری ائلچی به ی اولاراق گؤرونور. آما ائلچی به یین یانیندا بیر تک اَمَکلی حربچی یوخدور. حربچیلر اولمادان آذربایجانین باغیمسیزلیغی چتین اولاجاق. بیر آتاتورک کاراکتئری عکسیکدیر بو حرکتده. آذربایجان، تاریخی و جغرافی ستاتوس اعتیباری ایله بالتیک اؤلکه لرینه بنزه مز. اونلارین بیر- بیرلری و قونشولاری ایله خصومتلری یوخ. لاکین ائرمنیستان شیمدیدن آذربایجانا قارشی ساواش آچماغا حاضیردیر. بو بحرانی دؤنمدن آذربایجانی چیخاراجاق کادرلار یوخ درجه سینده دیر. دیگر طرفدن، 70 ایل مدتینده خالق اؤزونه میللی ایستکلر بللی ائتمه میش، ائدَمه میشدیر. خالق اؤزوندن، سویوندان خبرسیز ساخلانیلمیش. میللی شعورون گلیشمه سی انگللنمیش، میللی تفککور چؤکدورولموشدور. بو حرکتین آدی ندیر و یا نئجه اولمالیدیر؟ بو، تورکلوک حرکتیدیر. آنجاق اینسانلار اؤزونه تورک دئمکدن چکینیرلر! آذربایجان مستقیل اولدوقدان سونرا دا دونیایا اویوم ساغلاماسی زامان آلاجاق. یئمکخانالارا- فیلان دیقت ائتسه نیز، گؤره رسینیز کی، اینسانلارین سفره مدنیتی ده پوزولموش. ایگیدلیک داها چوخ وودکا ایچمکله اؤلچولور. بو اینسانلار باغیمسیزلیق شعورونو یاخالایامازلار. آذربایجانداکی قیپیردانیش (حرکتلنمه) سووئتلر گئنه لینده اولان حرکتلیلیگین بیر پارچاسیدیر. سووئتلئر بیرلیگی داغیلاجاق، آنجاق آذربایجان میللتچیلیک ائوره سینی (مرحله سینی) کئچمکده زورلاناجاق. آذربایجان میللتچیلیک مرحله سینی کئچه بیلمزسه، بو قدر یایغین اولان آشاغیلیق کومپلئکسی اورتادان قالخمایاجاقدیر. بلکه روس اوردوسو- فیلان آذربایجاندان چیخا بیلر، آنجاق روسلارا حئیرانلیق دویغوسو بو میللتین دوشونجه سیندن و دونیایا باخیشیندان چتین چیخاجاق. اصل ایستیقلال ایسه روحلاردا، دویغولاردا و تفکرده اولمالیدیر، یوخسا دونیا شرطلری اؤز- اؤزونه آذربایجانی ایستیقلالا گؤتوره جکدیر. بو باخیمدان ائرمنیلر و گورجولر آذربایجانلیلاردان داها شانسلی. چونکو اونلارین میللی اینانجلاری وار، آذریلرین یوخدور. آذریلرده شیعه لیک، کؤله لیک سیستئمیندن باشقا بیر شئی دئییلدیر. بوتون قایناقلاری فارسجا و عربجه دیر. ائرمنیلرین و گورجولرین کلیسا لاری اونلارین روحلاریندا باغیمسیزلیق ایشیغی نین سؤنمه سینی انگلله میشدیر. آنجاق آذربایجاندا، حتّی تورکییه ده ده بیزیم اینانجیمیز ایستیقلال ایشیغینی دایما سؤندورمه یه چالیشمیش. تورکییه نین ده ایستیقلالی اینانج سیستئمیندن دوغمادی. تاریخی اینانجین کنارینا چیخان آتاتورک، ایستیقلال ذهنییتینی سیلاح گوجونه بو میللته تحمیل ائتدی.
– آذربایجاندا باغیمسیزلیق ذهنییتینی دوغوراجاق هئچ بیر مدنی حادیثه سؤز کونوسو دئییلدیر، دئییرسینیز.
– آذربایجانین موسیقیسی ایستیقلال چاغریشدیریر. چونکو آذربایجان موسیقیسی مدرندیر. ایستیقلال ذهنییتینی ده اورتایا قویان مدئرنیزمدیر. آذربایجان موسیقیسی یئنیدیر و یئنیلیکچیدیر. آذربایجان موسیقیسینده اولان ایستیقلال ذهنییتی دیگر ده یرلرده مؤوجود دئییلدیر. بونون اساس سببی اودور کی، آذربایجان موسیقیسی نین تاریخییتی گله جک تاریخ یؤنوملودو، تمایوللودور. کئچمیشین چوروک و تورکلری یابانجیلارا باغلایان اینانجسال ده یرلرله ایلینتیسی، علاقه سی یوخدور. آذربایجاندا هئچ بیر ساحه موسیقی قدر گلیشمه میشدیر. میللی- سیاسی شعور، حربی تجروبه موسیقی دوزئیینده اولسایدی، آذربایجان باشاریلی اولور و بؤیوک تاریخ یارادا بیلردی.
– بؤیله آنلاشیلیر کی، بو عکسیکلیکلری گؤز اؤنونده بولوندوراراق آذربایجان اؤز ایستیقلالی اوغرونا موجادیله ائتمه مه لیدیر؟
-اؤیله سؤیله مه دیم. عکسیکلیکلری اورتایا قویماق ایستیقلالدان واز کئچمک آنلامیندا دئییلدیر. لاکین آذربایجان موستقیل اولسا دا، بو گون مئیدانلاردا گؤرونن میللی اؤنجوللر اوزون زامان ایقتیداردا قالامازلار. اونلار نه غربی یاخشی تانیییرلار، نه ده دؤولتچیلیک تجروبه لرینه صاحیبدیرلر. روسیه اؤزونو توپارلادیقدان سونرا ایرانلا بیر یئرده یئنه ده اسکی کوممونیستلری آذربایجاندا ایقتیدارا گتیره بیلرلر. آذربایجانی بئله حساس بؤلگه ده بو کریتیک دؤنمدن چیخارا بیله جک کادرلارین اولماییشی حاقدا قونوشورام.
– ایرانین آذربایجانی ایشغال ائتمه کیمی بیر نیتی اولار می؟
– نیتی اولا بیلر، آنجاق نیتینی حیاتا کئچیره مز. تورکییه و ناتو بونا ایزن وئرمز.
– تورکییه نین رولو نه اولا بیلر بو اورتامدا؟
– تورکییه، سووئتلرین داغیلاجاغینا اینانمادیغی اوچون هئچ بیر حاضیرلیغی یوخدور. داغیلماقدا اولان سووئتلر بیرلیگی مکانیندا یاشایان تورک خالقلارینا تورکییه نین وئره بیله جگی بیریجیک مساژ وار: تورکچولوک. لاکین اونو دا وئره مز دورومدادیر. آتاتورکدن سونرا تورکییه ده دوروم ده ییشمیشدیر. آنجاق یئنه ده بؤلگه ده سؤز صاحیبی اولان اؤلکه لردن بیری ده تورکییه دیر. بو گون مئیدانلاردا گؤرونن حرکتین اؤنجوللری نین سیاسی ایختیصاصلارینا و تجروبه لرینه تورکییه نین گوونه جه گینی سانمیرام.
– اونلارین سیاسی ایختیصاصلاری نین و تجروبه لری نین اولماماسی بیر سوچ مو؟
– دئییل، سوچ دئییل. آنجاق بیر میللتین قورتولوشو حسساس مسله دیر. اورادا سیاسی و حربی تجروبه لرین اولماییشی زورلوقلار دوغورا بیلر. آتاتورک نییه باشاردی؟ هئچدن بیر دؤولت قوردو. چونکو او، گئرچک بیر لیدئر ایدی.
– آتاتورکون ساواشلاری و غلبه لری حاققیندا منیم بیلگیم یوخ. آنجاق سؤیله دیکلرینیز منده آتاتورکه قارشی سیمپاتی اویادیر. غالیبا چوخ اوخومام لازیم اولاجاق. چوخ بیلگی عکسیکلیگیم وار.
– اه وه ت، آتاتورکون زامانیندا اولوسچولوق چوخ اؤنم داشیمیشدیر. تورک اؤلکه لری باغیمسیز اولارسا، یئنه ده بو یوردلاردان یوکسلن میللتچیلیک دالغالاری تورکییه نی ده سارار، اورادا دا اولوسچولوق دالغالاری یوکسلمه یه باشلار و بو چوخ اؤنملیدیر.
او گئجه صوبحه قدر سئزنله بو کیمی مؤوضوعلار اطرافیندا دانیشدیق. اونون بو قدر بیلگین اولماسی، بیلگینلیگی ایله فداکارلیغی منی حئیران قویموشدو.
VIII
سئزنله برابر آخسایا-آخسایا شهره چیخدیق. گارباچووون بوراخیلدیغینی سؤیله ییردیلر. سئزن باباسی نین قالدیغی ائوه تئلئفون ائتدی. باباسی یوکسک سسله دانیشیردی. “آذربایجان” هوتئلی نین قارشیسیندا گؤروشمه گی پلانلاشدیردیلار. اه ردم به یین قولونا چوخ گؤزل و گنج بیر خانیم گیرمیشدی. هر حالدا بو قیز سئزنین دئدیگی باباسی نین خانیمی اولاجاقدی. اه ردم به یین داورانیشلاری چوخ آریستوکراتجا ایدی. بیر آز فرقلی سس تونو ایله قیزینا دئدی:
– یاوروم، سن نره لرده سن، نییه آخساییرسان؟
– بابا، دونکو گؤستریده وورولدوم، آنجاق اییییم.
– سئزنجیم، من خطا می ائتدیم سنی بو اؤلکه یه گتیردیم؟
– یوخ باباجیم، سن منه چوخ بؤیوک خیدمت ائتدین. من میللی بیلینجیمین گئنیش جغرافییاسی ایله تانیش اولدوم. لطفا، باباجیم، سن جانینی سیخما. آیریجا سنی بو گؤزل خانیملا بو قدر موتلو گؤرمک منیم اوچون گئرچکدن بؤیوک بیر موتلولوق.
– قیزیم، بو تخریباتچی میلتچیلرله سنین نه ایشین وار؟
– بابا، لطفا! سن، هر شئیی روس کوممونیستلر طرفیندن تالانمیش بو اینسانلارا تخریباتچی دئیه مزسن. بونلار اؤز حاقلاری اوغرونا موجادیله ائدن شریف اینسانلاردیر. منیم میللتیمه تخریباتچی دئیه مزسن، بابا. سن تملسیز کوممونیزم اینانجینا بو میللتین وارلیغینی فدا ائده مزسن، باباجیم. بو قدر بدبختلیکلری گؤرمورسن می بابا؟ کوممونیستلرین معماریسیدیر گؤردویون بو ویرانه لیکلر. ندن بو میللتین کندی میللی حاقلاری اوغرونا موجادیله سینی تخریبات اولاراق تانیملاییرسان؟ ناظیم حیکمت ده ایهانت ائتمیش. او دا باکیدا اولموش، کوممونیزمین بو رذالتینی گؤرموش و سسینی چیخارمامیش.
– لطفا، قیزیم! ناظیملا ایشین اولماسین. او بؤیوک بیر اینسان.
سئزن چوخ یوکسک سسله دانیشدیغی اوچون اطرافدان کئچنلرین دیقتینی جلب ائدیردی.
– اولمامیش، بابا! ناظیم ناسیل بؤیوک بیر اینسانمیش کی، کندی سویونا سووئتلرده ائدیلن ظولمه گؤز یومموش، سادجه گؤز یوممامیش، هم ده بو ظولمو تقدیر ائتمیشدیر.
اه ردم به ی قیزینین باشینی باغرینا باسیب آلنیندان اؤپدو و “ساکین اول، قیزیم”،— دئدی. سئزن یوکسک سسله هؤنکور-هؤنکور آغلاییردی. باشی باباسی نین کؤکسونده آغلایا-آغلایا “من بو میللتی سئودیم، بابا”، — سؤیله دی. اه ردم به ی و یانینداکی گنج خانیمین دا گؤزلری دولموشدو. منیم ایسه ایچیمده توفان وار ایدی. سادجه گؤزلریم دولموردو، روحوم تلاطوم ایچینده ایدی. اه ردم به ی “اوچ گون سونرا ائویمیزه دؤنوروک. کئچمیش اولسون قیزیم!” — سؤیله دیگینده منیم ایچیمه قارانلیق چؤکدو سانکی. سئزنین آذربایجاندان آیریلاجاغینی هئچ دوشونمه میشدیم. سئزن ده باباسی نین “گئده جه ییک” سؤزونو ائشیتدیگینده او دا سوسدو. سانکی اوچ گون سونرا آذربایجاندان آیریلاجاغیندان راحاتسیزلیق دویماقدا ایدی. اه ردم به ی “ائوه گئده لیم می؟” — سؤیله دیگینده سئزن، ” یوخ، باباجیم، لطفا منه ایذن وئر بو اوچ گون حیاتیمی باکیدا وئریملی کئچیریم”،—دئدی. اه ردم به یین یانینداکی گنج خانیم “خواهیش ائدیرم، ایذن وئر راحات اولسون”،— دئدی. اه ردم به ی غربلیلیک کولتورونو سانکی گنج خانیمینا دا گؤسترمک اوچون، یا دا گئرچکدن ده غرب مدنییتینه صاحیب اولان بیر کیشی اولدوغو اوچون اولسا دا هر حالدا اعتیراض ائتمه دی. یالنیز “او زامان کندینه دیقت ائت، سئزن!” — دئدی. سون جمله سینی هم ده اوزونو منه توتاراق سؤیله دی. من ده ” راحات اولون، اه ردم به ی، من شهری یاخشی تانیییرام و قالاجاق یئریمیز ده گوونلیدیر ” ،— دئدیم.
IX
ایچیمده تلاطوم و ایضطیراب وار ایدی. بو ایضطیرابلار باشقا ایضطیرابلارا بنزه مز. حقیقتین گلیب اینسان روحونو تسخیر ائدرکن اورتایا چیخان بؤیوک روح دالغالاریدیر بو. اینسانین ایچینده اورتایا چیخان فیرتینالاردیر. حایقت مجرد شکیلده گلیب اینسانین ایچینده یئرلشر، لاکین اینسان بو حقیقتی قاورایا بیله جک ایدراکا صاحیب اولمایا دا بیلر. حیسس ائدرسن کی، حقیقتین ایشیغی بوتون ووجودونو سارمیش، آنجاق اونو دوشونجه و اینانج سه وییه سینه داشیماق اوچون زامان لازیم اولار. حقیقتین تفرعاتینی آنلایا بیلمک اوچون آختاریش زامانی، زامانین پسیکولوژیک سوره سی گرکدیر. زامان، دهییشیکلیگی دوغورمور. ده ییشیکلیک زامان قاورامینی دوغورار. فردین و یا توپلومون فیکیر حیاتینداکی ده ییشیکلیک یئنی زامان آنلاییشینی اورتایا قویار. “هانسی زاماندیر؟” سوالینی توپلومون ذهنی ایستکلرینی تحلیل ائده ره ک وئرمک اولار. ذهنی احتییاجلارین مضمونو هر میللتین هانسی زاماندا یاشادیغینی بللی ائدر. زامانین ماهییتینی ذهنین مضمونوو ماراقلاری تشکیل ائدر. بو پسیکولوژی زامان قاورامی نین تاریخی زامانا داشینماسی تکامولون مؤحتواسینی اولوشدورار. سانکی بو گؤزل قیزین دا یانیمدا اولوشو، اوغروندا هر بیر فداکارلیغا قاتلاناجاغیم حقیقتین گلیب روحوما دولماسی اوچون آیریجا بیر زمین یاراتمیشدی. بو نازه نین، بو گؤزل ووجود، آراشدیریب ایناندیغی حقیقتین یولوندا جانینی تهلوکه یه سالمیشدی. شعورلو شکیلده تهلوکه نین ایچینه گیرمیشدی. آذربایجان تورکلوگونون قورتولوشو اوچون جانینی تهلوکه یه سوخموشدو. او گؤیرچین اللر، قلم بارماقلار، او گونش میثالی گؤزللیک، حقیقتین یولوندا نه قدر ده جسور داورانیردی. حقیقت و گؤزللیگین اؤزدئش اولدوغونو دویموشدوم، ایندی ایسه ایچیمی دولدوران، حقیقت و اؤنومده اولان گؤزللیک ال- اله وئرمیش، منی بؤیوک بیر یولچولوغا،اوزون دوشونجه یولچولوغونا، چتین بیر یولچولوغا حاضیرلاییردیلار…
کیچیک و فقیر بیر اوتاقدا بو گؤزللیک، بو گؤزل قیز دونیانین زنگینلیکلرینی روحومون درین قاتلارینا دولدوروردو. اونون وار اولوشو، منیم یانیمدا اولوشو بیر نعمت ایدی، حقیقتی درک ائتمم اوچون بیر فرصت ایدی. سئزن یاتاقدا اوتورموش، باشینی آشاغی سالمیشدی. اوزون قارا ساچلاری پیرتلاشیق وضعییتده اوزونو توتموشدو. چوخ موتناسیب قورولوشلو و درین معنالی صیفتینه بو دوروش آیریجا گؤزللیک وئرمیشدی. شعرلرده سؤیلندیگی کیمی، بولود گونشین اوزونو سارمیشدی. من ده اوتاغین ایچینده سترئسس آتماق اوچون آددیملاییردیم. بو، منیم اؤزللیگیمدیر. ایچیمده بیر شئیلر حرکت ائتدیگینده، اوتاقدا آددیملاییرام. سئزن، او دونیا گؤزه لی ده دالغین، سسسیز و سوسقونجا اوتورموشدو. سانکی آذربایجاندان آیریلاجاغی آنین آجیلارینی ایندیدن یاشاماغا باشلامیشدی. باشینی قالدیریب ” نه دوشونورسن؟”— دئیه، سوردو.
– سئزن، نه دوشوندویومو بیلمیرم. دوشونجه لرین سینیری آشیلمیش. سانکی ایچیمده آتش وار، یانیرام. تام اولماسا دا، بعضی شئیلری بیلیرم. بیلیرم کی، میللت اولاراق بیر نئچه دفعه وحشیجه سینه ازیلمیشیک. 1946- جی ایلده تبریزده پیشه وری آدیندا بیر رهبرین باشچیلیغی ایله میللی حکومت قورولموش. سونرا مغلوب ائدیلمیشیک. مغلوب ائدیلدیکدن سونرا جاوانلاریمیزی، قیزلاریمیزی داردان آسمیشلار. بیر گلین داردان آسیلدیغی زامان دارآغاجی نین ایپی قیریلمیش. او قدر داردان آدام آسمیشلار کی، دارآغاجی نین ایپی ضعیفله میش. بو زامان گلین، تاماشاچیلار ایچینده قاینآناسی نین قوجاغیندا آغلایان یاوروسونون آغلاما سسینی ائشیتمیش و “بو گون سیز بیزی داردان آسا بیلرسینیز، لاکین تملینیز بو دارآغاجینیز کیمی چوروکدور. منیم یاوروم، منیم یاورولاریم بیزیم اینتیقامیمیزی آلجاقدیر!”—دئمیش. بو آن اؤزومو ساخلایا بیلمه ییب، یوکسک سسله، هؤنکور-هؤنکور آغلاماغا باشلادیم. ایچیمدن آغلاماق و دانیشماق کئچیردی:
– لاکین من اینتیقام آلا بیلمه میشم. او دارآغاجیندا اؤلدورولن آنالاریمین، دده لریمین اینتیقامینی آلا بیلمه میشم. ندن؟ چونکو قارانلیقدا یاشادیلمیشیق. اوزون زاماندیر حقیقتی بیزدن گیزلین ساخلامیشلار. منیم میللتیمین کیملیگی، اینتئلئکتی فارس و روس طرفیندن سؤمورولموش، لاکین من خبرسیز قالمیشام. هله ده خبرسیزم. 1946- جی ایلده 20 میندن آرتیق میللتیمین ان ده یرلی اینسانلاری محو ائدیلمیش. ایندی- ایندی اؤیره نیرم کی، باکیدا دا بونا بنزر فاجیعه لر گئرچکلشمیش. لاکین بوتون بو تفرعات حاققیندا هله ده گئنیش و درین بیلگیم یوخدور. چونکو هئچ بیر قایناغا بو حاقدا راستلانمامیشام. اؤز میللتیمین تاریخینی بیلمیرم. بو جهالتیمله من بو بؤیوک مباریزه نین نئجه بیر پارچاسی اولا بیلرم؟ ایچیمده بؤیوک آجیلار وار.
سسیمین تونو چوخ یوکسلمیشدی، حتّی باغیرماق ایسته ییردیم:
– من حقیقت آدامییام. اؤز میللتیمین یانیندا اولماق، اونون گله جگی یولوندا بیلگیلنمک، فایدالی اولماق ایسته ییرم. لاکین هله ده میللت ندیر، منیم سویومون تاریخی جغرافییاسی هارالاردیر، درین تاریخیمین ماهییتی ندن عیبارتدیر کیمی سواللارا جاواب وئره بیله جک سه وییه ده دئییلم. چوخ جاهیل ساخلانمیشام. سادجه من جاهیل قالمامیشام، میلیونلارجا تورک بو ایران آدلانان جهننمده اؤز تاریخی ستاتوسو حاققیندا هئچ بیر شئی بیلمه مَکده دیر. نه یاپاجاغیز؟ بو قدر چتینلیکلرین عهده سیندن گله بیله جه ییک می؟ بو قدر درین جهالت یوخوسوندا اولان زاواللی میللتی آییلتماق مومکون اولاجاق می؟
حسین جاویدین “ایبلیس” درام اثریندن ازبر اولاراق یادیمدان قالان میصراعلار اؤز- اؤزونه تلففوظومه آخیب گلدی و یوکسک سسله، باغیرا- باغیرا سؤیله دیم:
” یار بئینیمی، آچ قلبیمی، ائی واه آچامازسین؛
قاچ مندن اوزاقلاش، خئییر اصلا قاچامازسین،
من چیلغینیم آرتیق، منه یاخلاشما کنار اول،
گل، قاچما، خئییر، دردیمه لطف ائت ده دوا بول. ”
سئزن یاواشجا قالخیب، بوینوما ساریلدی. او اینجه بارماقلاری ایله گؤز یاشلاریمی سیلرکن، داها دا یوکسک سسله آغلاماغا باشلادیم و سئزنی باغریما باسدیم:
– اؤزومو توفانلی بیر دنیزده سانیرام سانکی. سادجه کندیمی دئییل، باشقالارینی دا قورتارمالییام کیمی بیر میسسیون یوکلنمیش ویجدانیما. آنجاق من بونو باشاراجاغام می؟ — دئیه یوکسک سسله سؤیله ییردیم. آما گؤز یاشلاری و بوغازیمی تیخایان قَهَر سؤزلریمی آیدینجا دئمه یه مانع اولوردو.
سئزنین ده گؤز یاشلاری دورمادان آخیردی. کؤکسومده حیسس ائتدیگیم نفسی روحومو ساکیتلشدیریردی. اللریمله ساچلارینی سیغاللادیم. گؤزلریمیز بیر- بیرینه توخوندو. یاشلی گؤزلر. گؤزلرینده کی جاذیبه بوتون ووجودومو جذب ائدیردی. بیر دونیا معنا ایله یوکوملو اولان دوداقلاری، یاش سوزولن یاناقلاری، بوتون ووجودو جاذیبه اولموشدو…
X
سئزنین “گل آلمانیایا برابر گئده لیم. ائولنسک راحاتجا آلمانیا ویزاسی آلابیلیرسین” تکلیفینی قبول ائتمه دیم و ” سئزن، سنی هئچ بیر زامان اونوتمایاجاغام، آنجاق گله بیلمرم. آنکارایادا دؤنمه یه جه یم. بورادا قالیب سواللاریما جاواب بولماغا چالیشاجاغام”،— دئدیم.
آخشام ساعات 4 جیواریندا ایدی. مئترونون “نیظامی” دایاناجاغی نین اؤنونده سون دقیقه لری کئچیریردیک. اه ردم به ی قاینآتاسی و قاینی ایله برابر گلمیشدی. اه ردم به یین گنج خانیمی دا اوردا ایدی. لاکین آرابادان دوشمه دی. او زامانلار بو تور آرابالار باکییا یئنی- یئنی گلیردی. بللی ایدی کی، اه ردم به یین قاینآتاسی باکی نین زنگینلریندندیر. اه ردم به یله گؤروشورکن “اه ردم به ی، سیزینله تانیش اولدوغوما سئویندیم. اوزون بیر سفرداشلیق ائتدیک. بیزده بیر آتالار سؤزو وار:”داغ داغا راست گلمز، اینسان اینسانا راست گلر” . بلکه ده بیر گون آلمانیادا راستلاندیق”،— دئدیم. ال سیخیشدیق. سئزنله گؤروشمک ایسترکن گؤز یاشلاری نین آخدیغینی گؤردوم. ال اوزادیب گؤروشمک ایسته دیم. اللرینی بوینوما دولاییب منه ساریلدی و “اسن قال، حیاتیمدا اونودولمایاجاق خاطیره لر اولدو سنینله تانیشلیغیم. امینم کی، بیر داها گؤروشه جه ییک. سنین اؤنونده بؤیوک هدفلر وار. بونلارا چاتاجاقسان. بو هدفلره چاتماق اوچون سنده گوج واردیر. بلکه بیر گون گلر، تبریزده گؤروشریک، بیلمک اولماز. تورک دونیاسی نین اؤز ایستیقبالی ساواشیندا آیری- آیری اؤلکه لرده یاشاماغیمیزا باخمایاراق، روحن و حیسسن بیر یئرده اولاجاغیق. تکرار اسن قال” ،— دئدی.
اونلار گئتدیلر. سانکی شهر بوشالدی منیم اوچون. ایچیمی تام بیر یالنیزلیق ساردی. ایللر بویو حسرتینده یاشادیغیم بو شهر منیم اوچون قریب اؤلکه یه دؤنوشدو بیر آنین ایچینده. ائوه طرف سورعتلی آددیملاریملا یئریییردیم، سانکی منی ائوده گؤزله ین وارمیش کیمی. ائوه گیردیم. دیوارلار اوستومه گلیردی. سئزنین اوتوردوغو یئرلردن اونون نفسینی، سسینی دویارجاسینا ایدیم. یالنیزلیق دویغوسو ایچیمی و دیشیمی محاصیره ائتمیشدی، بوغولوردوم. دفتری گتیریب بیر شئیلر یازماق ایسته دیم، یازا بیلمه دیم. قلم بارماقلاریمین آراسیندا تیتره ییردی. بو یالنیزلیغین الیندن قورتارماق اوچون یئنیدن دیشاری قاچدیم. دنیزین کناریندا موتلو و موتسوز اینسانلار گزیشیردیلر… حیاتیمین باشقا بیر ائوره سی باشلامیشدی…
فینلاندییا 10.09.2006


text:
فابریتسیو د اندره
فابریتسیو د اندره (اینگیلیسجه: Fabrizio De André) ایتالیالی شارکی یازیچی، شارکیچی و موسیقیچی - فولکور موسیقی ژانرلاریندا اثرلر یارادیب. فابریتسیو د اندره ۱۸ فوریه ۱۹۴۰ تاریخینده جینووا شهرینده حیاتا گؤز آچیب و ۱۱ ژانویه ۱۹۹۹ میلادی تاریخینده میلان شهرینده وفات ائدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده فابریتسیو د اندره گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- موسیقی قارالامالاری
- BNE شناسهسیله مقالهلر
- Pages with red-linked authority control categories
- BNF شناسهسیله مقالهلر
- ICCU شناسهسیله مقالهلر
- J9U شناسهسیله مقالهلر
- NSK شناسهسیله مقالهلر
- NTA شناسهسیله مقالهلر
- DTBIO شناسهسیله مقالهلر
- CINII شناسهسیله مقالهلر
- FAST شناسهسیله مقالهلر
- RERO شناسهسیله مقالهلر
- SUDOC شناسهسیله مقالهلر
- موسیقیچیلر


text:
ایردوغان تیل بیره می مناسبتی بیلن پیام نشر قیلدی
ایردوغان اجتماعی ترماق آرقه لی پیام ترقه تدی
جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، تیل بیره می مناسبتی بیلن نشر قیلگن پیامیده، تیل بیره می نینگ تورکچه نینگ یششی، اوزیگه خاص لیگی و بای لیگی بیلن کیلگوسی نسللرگه ییتکیزیشده خذمت قیلیشینی آرزو قیلدی.
جمهور باشلیغی ایردوغان تیل بیره می مناسبتی بیلن اجتماعی ترماق آرقه لی پیام ترقه تدی.
"تورک تیلی بیره می نینگ تورکچه میزنینگ یششی، اوزیگه خاص لیگی و بای لیگی بیلن کیلگوسی نسللرگه ییتکیزیشده خذمت قیلیشینی آرزو قیله من، برچه وطنداشلرنی یوراکدن تبریکله یمن" دیب ایتدی.