text:
اویان نیوز:
یازان: دوقتور حسین محمدخانی (گونئیلی)
سونان: مهدی نعیمی
دونیایا هر گلن گئدر آنجــــاق وطـــن یاشار میلّییتین، ائلیـن و دییـارین سئون یاشـار
یوردون، ائلین یاشارسا، گولوم سن ده زیندهسن خلقین سئویب، اوجالدان آدام دائیمَن یاشار
پروفئسور دوکتور زهتابی
اونودولماز، دونیا شؤهرتلی بؤیوک عالیملردن بیری ده، آدلیم یازیچی و شاعیر، پروفئسور دوکتور محمدتقی زهتابیدیرکی، بوتون آزربایجانلی و ایران تورکلری و حتی تورک دیللی دونیا خلقلری ایچینده بؤیوک حؤرمته مالیکدیر. او، صفالی میشوو داغینین اتگینده یئرلشن، شئیخ محمود شبسترینین، دوْغما یوردو اوْلان شهرده آذر آیینین ۲۲ سینده، هیجری شمسی۱۳۰۲- جی ایلده آنادان اوْلدو. ۱۳۰۹-جو ایلده شبسترده یئنی آچیلمیش دؤولتی مدرسهده، ایلک تحصیلینی باشلادی، ۱۳۲۰-جی ایلده شهریور آیینین اوچونده قیزیل اوْردو ایرانا گلن زامان تبریزده، دانیشسرایا داخیل اوْلوب، ۱۳۲۲-جی ایلده فیردوسی آدینا اوْرتا مکتبده ۱۲-جی کلاسی فارس دیلی- ادبییاتی اوزره بیتیردیکدن سوْنرا، «روشدییّه» و «ادب» اوْرتا مکتبلرینده موعلّیملیک ائتمهیه باشلادی.
۱۳۲۰-۱۳۲۴-جو ایللرده تبریزده «حاج یوسف شعار»ین کلاسلاریندا عرب دیلینی، همین شهرده کاتولیکلرین کلیساسیندا «میسیو ژوْزِف» آدلی اؤیرتمندن فرانسه دیلینی اؤیرنیر.
۱۳۲۴- جو ایلده ساوئتلر بیرلییی(اتحاد جماهیر شوروی) دؤلتی باکی بیلیم یوردوندا اوْخوتماق اوچون ایراندان ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجگینی، تورکییه دؤولتیایسه ایستانبولدا اوْخوتماغا ۴۰۰ طلبه قبول ائدهجهیینی، فرانسه دؤولتی بیروت بیلیم یوردوندا اوْخوتماغا ۷ نفر طلبه قبول ائدهجهیینی بیلدیریر.
عئلمینی درینلتمک ایستهین زهتابی بو بیلدیریلره گؤره سئوینیر، بو بیلیم یوردلاریندا اوْخوماغا عریضهلر یازیر؛ آمما تبریزین «مدنیت و معاریف ایدارهسی»:- سن دانیشسرانی دؤولت خرجیایله اوْخوموشسان، بورادا قالیب درس وئرمکله خیدمت ائتمهلیسن،- دئیه، اوْنا ائشیکده تحصیل آلماق ایجازهسی وئرمیر. بئلهلیکله اوْنیوئرسیتهده اوْخوماق و بیلگین عالیم اوْلماق بیر درین آرزو کیمی اوْنون اورَیینده قالیر.
یاخین قوهوملارینین دئدیگینه گؤره، زهتابینین اوشاقلیق دؤورانیندا دا، کیتاب الیندن دوشمزدی. ۱۳ یاشی وارکن، شئعر دئمهیه باشلاییر، ایلک شئعرلری فارسجا اوْلور، سوْنرالار، تورک شاعیرلرینین شئعرلرینی اوْخودوقجا، خوصوصن میرزاعلی مؤعجوزون شئعرلری اوْندا چوْخ تأثیر قوْیور، او مرحوم اؤزو بئله یازیر:
«اوشاقلیقدا میرزاعلی مؤعجوزون شبستر حیاتینین سون ۶-۵ ایلینده هفته ده اوچ- دؤرد دفعه اوْنو بازاردا، کوچهده گؤروب و مشهور شاعیر کیمی ائحتیرام گؤزو ایله اوْنو سئیر ائدر، شئعرلریندن الده ائدهرک خوصوصی دفتریمه کؤچورردیم، بو ایللرده موشاهیدهلریم نتیجهسینده میرزا علی مؤعجوزدن بیر نئچه خاطیرهم واردیرکی، قئیده آلمیشام. مؤعجوزله علاقهدار بو مسئلهلر شئعر هوسیمین ایلک تمَل داشلارینی قوْیموشدور.
ایبتیدایی دؤولتی مدرسهده اوْخویارکن، آنا دیلینده اوْخوماغی اونوتدوم، چونکی مدرسهده یالنیز فارس دیلینده اوْخویوب- یازماق تبلیغ اوْلونوردو. ۱۳۲۰- جی ایل حاجی میرزا علی شبستری تبریزده آنا دیلینده، آزربایجان قزئتینی بوراخدی و ۴۸ شوماره یایینلادی، بو قزئت واسیطهسیله ایکینجی دفعه آنا دیلیمی اوْخوماغی اؤیرندیم و بیر نئچه شئعریمی اوْندا چاپ ائتدیردیم.»
۱۳۲۲-۱۳۲۴- جو ایللرده «فریاد» و «خاور نو» نشریهلری حسینعلی کاتبی و محمود ترابینین هیمتیایله یاییلیر. گنج شاعیر و یازیچی زهتابینین بیر سیرا شئعرلری و فرانسهدن ترجومهلری بو نشریهلرده یاییلیر. ۱۳۲۴- جو ایلده فیرقه جوانلارینین نشرییهسی ساییلان «جوانلار» نشریهسینده بیر سیرا شئعرلری و مقالهلری چاپ ائدیلیر.
او، ۲۳- یاشیندا تبریزده موعلّیم ایشلهدیگی زماندا آذربایجان دئموقرات فرقهسینه قوْشولور، فرقهنین جوانلار تشکیلاتیندا وار گوجویله چالیشیر، حتی همین تشکیلاتا باشجی سئچیلیر.
آزربایجان دئموکرات فیرقهسینین قوُردوغو دؤولتین تبریزده تیکمیش دانیشگاهینین ایلک دؤوره طلبهلریندن اوْلدوغو حالدا، آزربایجانین بیر سیرا شهرلر، قصبهلر و کندلرینده حاضیر اوْلور، اوْدلو چیخیشلاریلا شاه رژیمینین یاراماز و لیاقتسیز اوْلدوغونو هامییا آچیقلاییردی. بونو، ایندی ده گونئی منطقهسینده یاشایان قوْجالارین چوْخلاری اونوتمامیشلار.
۱۳۲۵- جی ایلین آذر آیینین ۲۱- ینده آمئریکا طرفیندن دستکلهنن محمد رضا شاهین قوشون چکمهسیایله فرقهنین حاکیمییّتی پوْزولور. پهلوی رئژیمی موزدورلاری طرفیندن دیلیمیزه، مدنیتیمیزه و کیملیییمیزه گئنیش باسقی باشلانیر. بیر چوْخ آداملاری توتماقلا برابر، تورکجه کیتابلار دا توْپلانیب یاندیریلیر.
اوستاد، برکتلی عؤمرونون سون گونلرینه کیمی، او گونلرین آجی خاطیرهلریندن دانیشارکن بئله دئیردی:
- «من آذر آیینین سوْن گونلرینده تبریزده ساعات قاباغینا گلدیم. بیر چوْخ تورکجه درسلیک کیتابلارینی گتیریب اوْرادا اوْدلاییردیلار. من بو آجی و دؤزولمز حادیثهنی گؤرنده داها آرتیق کؤورهلدیم، آمما اؤزومو ایتیرمهدیم و ائله او حالدا بو مصرعلری قلمه آلدیم»:
«سـوُ» دئییبدیـر منـه اوّلده آنام، آب کی، یــوْخ «یوُخو» اؤیرَتدی اوُشاقلیقدا منه، خواب کی، یوْخ
ایلک دفعهکی،«چؤرک» وئردی منه نان دئمهدی ازَلینــــدن منـه «دوُزدانــه» ، نمکدان دئمهدی
آنام، اَختر دئمهییبدیر منـه،«اوُلـدوز» دئییـب او سوُ دوْناندا، دئمهییب یخدی بالا، «بوُز» دئییب او
قار دئییب، برف دئمهییب، دست دئمهییب، ال دئییب او منه هئچواخت بیا سؤیلهمهییب، «گل» دئییب او
یاخشی خاطیرلاییرام، یاز گـونو آخشام چاغیلار باغچانین گون باتانینـــدا کی، ایلیق گون یاییلار
گل:- دئیردی،- داراییم باشیـوی ای نازلـی بالام! گلمــهسن گر، باجیوین آستاجا زولفــون دارارام
اوْ دئمـزدی کـی،- بیـا شـانـه زنـم بـر سـر تـو گـــر نیــایـــی بـزنـم شـانـه سـر خــواهـر تو
بلی،داش یاغسادا گؤیدن،سن اوْسان،منده بوُیام! وار سنیـن باشقـا آنـان، واردی منیم باشقــا آنام
اؤزومه مخصوص اوْلان باشقا ائلیـم واردی منیـم ائلیمه مخصوص اوْلان باشقا دیلیــم واردی منیم
ایستهسن قارداشاوْلاق،بیر یاشایاق،بیرلیک ائدک وئریبن قوْل- قوْلا، بوندان سوْرا بیر یوْلـدا گئدک
اوّلاّ ، اؤزگــه کـولـکلــرله گـرَک آخمایـاسـان ثـانیـاّ ، وارلیغیمـا، خالقیمـا خـوْر باخمـایاسـان
یوْخسا گر زوْر دئیهسن، میلّتیمی خــوار ائدهسن گونگَلر، صفحه چؤنر،مجبور اوْلارسان گئدهسن!
بو شئعر بیر ایکی گونون ایچینده دیللره، آغیزلارا دوشور. گیزلیجه آرتیریلیر؛ حتی بعضی تجارت ماللارینین ایچینده گیزلهدیلهرک اوزاق – اوزاق شهرلره، کندلره گؤندریلیر. مغازالارین متاعلارینین ایچینده، پاکتلرینده چوخلو ائولره یئریدیلیر.
پروفئسور زهتابی دیلیمیز و ادبیاتیمیزی تبریز دانشگاهیندا عئلمی شکلده اؤیرنمهیه باشلامیشدیرسا، بو ایمکان آز زماندان سوْنرا اوْنون الیندن آلینیر. او، توتدوغو یوْلو باشا وئریم، – دئیه، ۱۳۲۷- جی ایلده اوْ زامانکی اتحاد جماهیر شوروییه گئدیر. آمما اوْرادا بیلیم یوردلارینا گیرمک یئرینه بورادان قاباقجا اوْرایا گئدنلردن اوْلان بیر نئچه ساتقینین گؤستریشیایله یاخالانیر، اوچ ایل زیندانا محکوم اوْلور، سیبرییه گؤندریلیر.
ایشه باخ گؤر کیم- کیمی زیندانا سالیر، کیملر- کیمهلره رهبرلیک ائدیرمیشلر. اوْ بیر شئعرینده اورادان بئله یازیر:
من!
جان وئرمهیه حاضیر وطن اوغروندا بیر عسگر
گر دوْغرودو سؤزلر و صمیمیدی بو سسلر-
بس سؤیله بو زنجیر و بو زیندان نه دئمکدیر؟!
یوْخ- یوْخ حرکت واردی دئمک بوردا عبثدیر
هر شئی داش اوْلوب بوردا بلی، وارسا قالان گر،
بیر، هر یئره حاکیم کسیلن، اینجه او سسدیر،
بیر ده بو قفسدیر!!!
جوان زهتابی یوزلرجه گوناهسیز جوانلار کیمی، گنج یاشلاریندا، اوچ ایل سیبری دوستاقخانالاریندا قالیر. آزادلیق اؤلکهسی آدلانان سئویتلر اؤلکهسینده چوْخلو سیرّلری باشا دوشور، نهلر واریمیش و نهلره گنجلر اینانارمیشلار؟! بو حادیثهلری و گؤردوکلرینی سوْنرالار اؤز شاه اثرلریندن اوْلان” شاهین زنجیرده” منظومهسینده بئله قلمه آلمیشدیر:
آزاد دوْغولان اینسانا قاندال نه گرکدیر؟
قانداللاری قیرمیشلارا زیندان نه دئمکدیر؟
دونیا، نهلرین وار؟!
افسانهلرین وار!
بیچاره بشر، اؤلچویه گلمز کدرین وار
قانلار تؤکهرک قاندالی قیردین آیاغیندان
قانداللاری ییغدین و قاییردین یئکه زیندان
دائیم باشین اوستونده گزیر قَم و فلاکت
بیر گون سنی زنجیرلهدی سلطان
بیر گون ده ” آزادلیق” و “عدالت”!!!
اوچ ایلدن سوْنرا اوْ «بوُزلو جهنّم»دن جان قورتاریر و باکیدا اوْخوماغا قاییتماق ایستهدیکده اوْنا دئییرلر:
- روس دیلی دیپلومو اولمایان کیمسه بیلیم یوردونا داخیل اولابیلمز. بوتون تحصیل مدرکلرینی اؤز یوردوندا قویوب گئتمیش زهتابی مجبور اولاراق دوشنبه شهرینه گئدیر. اورادا اوخویور، ایمتحان وئریر و نهایتده باکییا گلیب بیلیم یوردونا کئچهبیلیر. بو شهرده دیلیمیزی اوْخوماغا باشلاییر.
بئش ایل- گئجه- گوندوزو بیر- بیرینه قاتیب، آنا دیلیمیز اوزره تحصیل آلدیقدان سوْنرا، اوْخودوغو بیلیم یوردوندا عرب دیلینده درس وئرمهیه چاغیریلیر. نئچه ایل تدریس و تدقیقدن سوْنرا عرب دیلی- ادبیاتیندا و عرب شاعیری «ابو نَواس»-ین یاشاییش و یارادیجیلیغی اوزره دوکتورا درجهسی آلابیلیر. نئچه ایل سونرا دوچئنتلیک درجهسینه نائیل اوْلور.
۱۹۷۱- (۱۳۵۰ شمسی) ده باکی شهریندن اوْلان حیات یوْلداشی و فیکیرداشی خانیم دوکتور«خاور اسلان قیزی»ایله او اؤلکهدن ده عراق اؤلکهسینه و باغدادا قاچماغا موفّق اولور. البته سؤزون اوُزانماسیندان چکیندیییمیز اوچون نئجه قاچدیغینی سؤیلهمکدن واز کئچیریک. او سکگیز ایل باغداد بیلیم یوردلاریندا تدریس ائتدیکدن سوْنرا باغداد بیلیم یوردونون عئلمی شوراسی طرفیندن پروفئسورلوق درجهسی الده ائدهبیلیر.
همین ایللرده بعضاّ تورکیه و آلمانیایا ائتگیلی موسافیرتلری اوْلور. اوستادین گؤستریشلریایله آلمانیادا درس اوخوماقدا اوْلان آزربایجانلی اؤیرنجیلر «ارک» مجلهسینی آزربایجان تورکجهسینده چیخارماغا باشلاییرلار. بئش سایی بوراخیلان بو مجلّهده اوستادین چوْخلو یازیلاری باسیلیر. ۲۵- ۱۳۲۴- جی ایللرده آزربایجان دئموکرات فیرقهسی و میلی حؤکومتین ایشه باشلاماسی و گؤردویو ایشلری بیلدیرن «شهریورین اونایکیسی» عونوانلی کیتاب بیر داها دا اوستادین ایمضاسیز اولان اؤنسؤزو و رهبرلیییایله آلمانیادا یاییلیر.
او، ساوئتلر اؤلکهسینده هئچ بیر شئعر و مقالهسینی چاپ ائتدیره بیلمهمیشدیسه، باغداددا اولدوغو سکگیز ایلده بیر سیرا اثرلری باسیلیب یاییلیر.
باغداددا یاییلان اثرلری:
۱- تورکجه، فارسجا، عربجه، کوردجه و بلوچجا مقالهلری ایچینه آلان «اتحاد یولو» آدلی آیلیق بیر نشریه. ۲- پروانهنین سرگذشتی. ۳- بختی یاتمیش. ۴- چیریک افسانهسی. ۵- باغبان ائل اوغلو. ۶- بذ قالاسیندا. ۷- هستی نسیم(فارسجا شعرلر توْپلوسو). ۸ – جانایات ۲۵۰۰ ساله شاهان ایران(بو اثری یازماقدا باشقا دوستلارینین دا یاردیمی اولموشدو). ۹- آیا زبان فارسی به زبانهای ملل دیگر ایران برتری دارد؟ ۱۰- قواعدالفارسیه(فارس دیلینین عربجه یازیلمیش قرامئری).
***
وطنیمیزده شاهلیق رئژیمی دئوریلندن سونرا اوستاد، اسلامی اینقیلاب دؤلتینین باش وزیری مهندس مهدی بازرگانا مکتوب یازاراق اؤزونو تانیتدیریر، وطنه قاییتماقلا، عئلمی- مدنی خیدمت ائلهمک آرزوسوندا اوْلدوغونو بیلدیریر. بازرگان دؤولتینین دعوتیایله ۱۳۵۸- جی ایلین تیر آیینین اوچونده یعنی۳۱- ۳۲ ایلدن سوْنرا بیر داها وطنه قاییدیر. و آتا- بابا یوُردو اوْلان شبسترده «چای کوچهسی»-نده ساکن اوْلور. همان ایلین بهمن آییندان تبریز بیلیم یوردوندا عرب دیلینی درس وئررکن، کؤنوللو اؤیرنجیلره تورکجهمیزی ده درس وئرمهیه باشلاییر. ایکی ایل تدریسدن سوْنرا اؤزونون دئدییینه گؤره توده حیزبینین دوْسییا(پرونده)دوزَلتمهسی نتیجهسینده ائتمهدییی گوناها گؤره یاخالانیب دؤرد ایل دوستاق ائدیلیر. دؤرد ایلدن سوْنرا بوراخیلسا دا هئچ بیر بیلیم یوردوندا تدریس ایجازهسی الده ائدهبیلمیر. اؤز ائوینده یاشایاراق عئلمی ایشلر و تحقیقله مشغول اولور. آنجاق نئچه ایللره کیمی هئچ بیر کیتابینی چاپ ائتدیره بیلمیر، یالنیز بعضی شئعر و مقالهلرینی مطبوعاتدا نشر ائلهتدیریر.
وطنه قاییداندان سوْنرا ایسه اؤزو ساغایکن آشاغیدا عونوانلاری وئریلن کیتابلاری باسیلیب یاییلمیشلار:
۱- زبان ادبی آزربایجانی معاصر(آواشناسی و قواعد نگارش). ۲- زبان ادبی آزری(سس- صرف) . ۳ علمالمعانی(لئکسیکوْلوْژی). ۴- قوْی اولسون اوْن. ۵- معاصر ادبی- آزری دیلینین نحوی(این اثر در زوزنامة فجر آذربایجان در هر شماره یک ستون چاپ می شد.) ۶- باغبان ائل اوغلو(دوزَلیشلر و آرتیرمالاری ایله). ۷- ایران تورکلرینین اسکی تاریخی بیرینجی جیلد اسلاما قدر. ۸- قشقایی یایلاغا کؤچور و بیر سیرا مقالهلر و شئعرلری کی، مطبوعاتدا چاپ ائدیلمیشدیر.
دونیاسینی دَییشدیکدن سونرا «پروفئسور زهتابی اثرلرینین یاییم ستادی» طرفیندن نشر ائدیلن اثرلری:
۱- ایران تورکلری اسکی تاریخی ایکینجی جیلد (اسکندردن اسلاما قدر). ۲- شاهین زنجیرده(شئعر توْپلوسو).۳- دوستوم علی آغا واحیدین غزیز خاطیرهسینه. ۴- تیلیم خانین یاشاییش و یارادیجیلیغی. ۵ – علی آغا واحدین شئعرلری. ۶- دیل و ادبیات اسلاما قدر. ۷- شیخ محمد خیابانی منظومهسی، ۸ سارا و محمد داستانی. ۹- آزربایجان تورکجهسینین نحوی و …
بو گونه کیمی (۱۳۹۱- جی ایلین دی آیینا کیمی) چاپ اولمامیش اثرلری:
۱- گؤز یاشیندا قهقههلر(منظومه). ۲- قرآن کریم و اقوام. ۳- بیر جوت گؤز(منظومه).. ۴- گنجلر چلنگی. ۵ بیر اوخدا نئچه نیشان. ۶- تورک فولکلوروندا عروضون کؤکلری. ۷ – وطن اونودولمور(غربتده یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۸- وطنده ده غربت حیسّی(وطنه قاییتدیقدان سونرا یازدیغی شئعرلر توپلوسو). ۹- قوهوم- اقربابا حصر ائتدییی شئعرلر توْپلوسو. ۱۰ – تنقیدی شئعرلر توپلوسو. ۱۱- مؤعجوزله باغلی خاطیرهلر. ۱۲- عباس واثقی شانجانین شئعرلری و بیر سیرا باشقا شاعیرلرین اثرلری و یاشاییشلاری اوزره الیازمالار. بونلاردان علاوه سؤزسوز کی قلمدن دوشموش باشقا اثرلری ده واردیر کی، آللاه قوْیسا اونلار دا تانیناراق نشر اولمامیش اثرلریایله نشر ائدیلهجکدیر.
پروفئسور تورک، فارس، عرب، فرانسه و روس دیللرینه عئلمی و آکادئمیک سوییّهده مسلط اوْلدوغو اوچون، هابئله میخی، اوْرخون، یئنی سئی خطلرینی اوْخویابیلدییی و چالیشقانلیغینین اوُجوندان تاریخمیزی ده اوْلدوغو کیمی یازدی و اؤیرتدی. دئیهبیلریک: ایران تاریخینی اؤیرنمک ایستهینلر پروفئسور زهتابینین یازدیغی ایکی جیلدلیک «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» عونوانلی زنگین اثری اوْخوماقلا ایران و اوْرتا شرقین کئچمیشینی داها یاخشی و دوْغرو اؤیرَنه بیلرلر. هر کیم سؤزو گئدین اثرین قایناقلارینی گؤزدن کئچیرمکله، اوْنون نه قدر درین و عئلمی اوْلدوغونو باشا دوشر و حتی قبول ائدر کی، پروفئسور محمدتقی زهتابی ایران تاریخی و حتی اوْرتا شرقین تاریخینین آتاسیدیر.
آرخادا قویدوغوموز صحیفهلرده گؤردویونوز کیمی او، اوشاقلیقدان شئعر سؤیلهمهیه باشلامیشدیر. شئعرلرینده اوّللر داها چوخ «گولشن» تخلّوص ائدرمیش، آنجاق سونرالار هم شئعرلرینده، هم ده نثر یازیلاریندا «م. ت. زهتابی»، «م. ت. شبسترلی»، «م. ت. میشوولو»، «م. شبسترلی»، «م. ت. کیریشجی» و … ایمضالارینی داها چوخ گؤرمک اولور.
زهتابی خاطیراتیندا بئله تعریف ائدیردی کی، سووئتلر اؤلکهسینده ان یاخشی گونلریم، باکی دانیشگاهیندا آزربایجان تورکجهسی دیل و ادبییات شؤعبهسینده اوْخودوغوم گونلر ایدی. چونکی اوشاقلیقدان بو دیلی اوْخویوب- یازماغینی آرزولاردیم.
***
اوستادین سیبری خاطیرهلریندن بیرینی اؤز دیلیندن اوخویوروق:
- سیبری وضعییتی اوْلدوقجا آغیر و یوروجو ایدی.۱۰ ساعاتدان آرتیق ایجباری ایشه مشغول اوْلاردیق، آزربایجانلی دوْستلار ایله چوْخ واخت دوستاقدا برابر اوْلاردیق، البته دوستاقدا باشقا آوروپالیلار دا، اوْ جوملهدن آلمانلی، لئهیستانلی، اوتریشلیلردن ده چوْخ واریدی. بو آوروپالیلار هر زامان اؤزلریایله اوْلوب و بیزلره هئچ بیر زامان قوْووشمازدیلار. همیشه بیز شرقلیلره، خوْر گؤز ایله باخیب، بیزلری مدنییتسیز بیلردیلر.
دوستاق اوْلان یئرده هفته شنبه صاباحی گونو بیر فیلم ده گؤسترردیلر. دوستاقدا اوْلانلار، بو فیلملری سئیر ائدیب، بعضن اوْنون بارهسینده، ساعاتلار بحث اوْلاردی. گونلرین بیر گونونده «گلن هفتهنین فیلمی» یازیلمیش بیر ائعلان، بیزلری برک سئویندیردی. او فیلم “آرشین مال آلان” فیلمیایدی. هفتهنی بوتون بیز آزربایجانلیلار اوْلدوقجا سئوینیردیک. گون گلیب شنبه صاباحی اوْلدو. هامی بیر سالونا، فیلم گؤسترن یئره توْپلاشدیق. بوتون آزربایجانلی و تورک دیللی خالقلاردان اوْلان دوستاقلار هامیسی گلمیشدیلر. باهار گونلری آخشام ساعات ۷ دهایدی کی، فیلم باشلاندی. البتّه فیلم اورژینال تورک دیلینده گئدیردی، اتک یازیلاری روسجا وئریلمیشدی. او گون بیزلرده آرتیق سئوینج دویوْلوردو. لاکین آوروپالیلار، ایستر- ایستهمز یاواش- یاواش گلیردیلر، و چوْخ دا ماراق گؤسترمیردیلر. فیلمده اوْلان موسیقی او قدهر اورهیه یاتانایدی کی، تاماشا ائدنلردن هئچ بیر سس چیخمیردی، آوروپالیلار بیزلردن آرتیق ماراقایله بو فیلمی سئیر ائدیردیلر. فیلم قورتاراندان سوْنرا، هامی داغیلیب، هرکس اؤز اوْداسینا گئتمک ایستردی. آوروپالیلار اوْ گونه دک آزربایجانلیلاردان اوزاق گزیب و اوْنلارا یاخین اوْلمازدیلار. بو فیلمین تأثیری او قدهر گوجلو اوْلموشدور کی، بیزلره یاخینلاشیب، فیلمین بارهسینده خوصوصن بو اثری یارادان «اوزئییر حاجیبهیوفون» حاقّیندا چوْخلو بیلمک ایستیردیلر. بیز آزربایجانلیلار، روس دیلینه تزهجه آلیشمیشدیق. اؤز تاریخ، عنعنه و فوْلکلورموز بارهسینده اوْرادا اوْلان آوروپالیلارا معلومات وئریردیک. بو تاریخدن بری آوروپالیلارین دوشونجهلری بیزلره گؤره، یوزه- یوز دَییشیلدی. اوْنلار بیزلریله اوْلان زامان بئله سؤیلردیلر:
“سیزین اؤزونوزون ده بو درین وارلیغینیزدان خبرینیز یوْخدور. بو بیر اثر بیزیم اوچون- چوْخ بؤیوک درسایدی. بیزلر، سیز آزربایجانلیلارین حاقّیندا چوْخ سهو ائدیب و ترسینه باشا دوشموشدوک. بیزی باغیشلاین”.
***
اوستادین ایکی پارچا شئعرینی سایین اوخوجولارا سونوروق:
عینادلی یاهی
وئریب سعادتیمی، آلمیشـــــام فلاکتــی مــن بوتون جهانه دَییشمم اینـــــان بو حالتـی من
سئوینمه دردیمه، قــوْودوم چیخاندا یوُردومدان قاپیمدانایت تک اؤزوم،عیشی،ایستیراحتی من
اوُشاقدا سانمـــــــا منـی، آنلیرام الیفبــــانی بو قدر بیل، قانیرام هر کیچیک ایشـــارتی من
باجارسا دوشمن الی، قوْی سینهمده اوْد قالاسین بوتون جهانی گزیب، سسلــــرم عدالتــی من
گؤزوم ائلیمدهدی دوشمن سئوینمهسین بو قـدر سهند داغـــــلاری تک گــؤزلورم نهایتی من
وطن پرستلیگیمده عینادلی بیر یاهـــــــییام کی بیر دقیقه دَییشمــــم یوُوامـلا جنّتی من
سنیندی مئیدان، آتین چاپ نه قدر وار قـوُوّهن تضرّع اوُمما کی ایرث آلمیشــــام مناعتی من
همیشه لایلالارینـدان یادیمـــــدادیر آنامیــن کی ساتمــــایام قیـــزیلا، خلقله، شرافتی من
اجلـــــدن اوْلسا آمــان سؤیلرم یقین بیر گون وفالــــی خلقیمه آخــــرده بـو حئکایتی من.
باکـی- ۱۹۵۸/۲/۲۸
۱۳۳۷/۱۲/۹
شرفلی حیات آختارانلار!
وئرمیش خدا بو قلبی کـــــی، دیلـداره تاپشیرام، منصور تک گرک بو باشی داره تاپشیــــرام.
اؤیرتمهمیش آنام منـه ساتقینلیـــــق علمینــی، حاشا کی، من وطن گولونو خاره تاپشیـــرام.
قیش صف چکیب گول اوستونه،سوُس،سوُس دئییرسه،من مومکونمودور کی، گولشنی اشراره تاپشیرام؟
منصور تک اؤلوب یاشارام، لئیـک اوْلان دئییـــل، جلاّد الیله اؤز ائلیمـــــی داره تاپشیــــرام.
من بابک و ختایـی و ستّارخـــــــان اوْغلـــویام مومکونمودورکی، خلقیمی اغیاره تاپشیرام؟!
بیز، میلّته شرفلی حیــــــات آختــــارانـلاریق، حاشاکی ایختیـــــاری مئی و یاره تاپشیرام.
من اؤلمــــــرم جهانــــدا، ائلیم اوْلسـا گر آزاد، بیر نوقطهیم گرک اوْنو پرگاره تاپشیـــــرام.
ائل گولشنیم چیچکلنه گر، من ده بیر گولم.
گر سوْلسا، منده شئعری گرک ناره تاپشیرام.
تبریز- ۱۳۵۹/۷/۲
پروفئسور زهتابیدن خاطیرهلر
۱. پروفئسور زهتابی – آد- سان اهلی دئییلدی، آدینین دئییلمهیینی و بوْیونون اوْخشانماسینی سئومزدی. بوناگؤره ده ۱۳۷۴- نجو ایلده اوْروجلوق بایرامی گونونده اؤزونون خبری اوْلمادان، اوْنون اوچون تبریزده حاضیرلانمیش عزیزلهمه تؤرهنینده نه تکجه اشتراک ائتمهییر، بلکه دوستلار اصرار ائدهرک اوْرایا آپارماسینلار دئیه، او گون تبریزده ده قالماییر و شبستره قاییتماغی اوُیغون بیلیر.
۲. او، من عالیمم، آکادئمیک تحصیلاتیم وار دئیه، بعضی مدرک خستهلیگینه دوشنلر کیمی دئییلدی. هامیایله گؤروشور، هامییا تئلفون آچیر و تهران، تبریز و باشقا یئرلره گئدنده، هله بیزلر کیمی کیچیک اؤیرهنجیلرینه تئلفون آچیب، گؤروش قراری قوْیوردو. بونلاردان علاوه اوُشاق ایله اوُشاق، بؤیوک ایله بؤیوکایدی. یادیمدادیر کی ۱۳۷۷- نجی ایل اردیبهشت آییندا یعنی اؤلوموندن یئدی- سکگیز آی قاباق بیرلیکده و بیر سیرا باشقا دوستلار و قوهوملار ایله بیرگه میشوْو سیرا داغلاریندا «کؤسه بابا» ذیروهسینه گئتدیکده گؤردوم کی، بیزایله گلن اکینچی اوْلان آتام و عمیم ایله ده بیر اکینچی کیمی و بیر اکینچی دیلیله دانیشیر، ایگیرمی بئش ایل سیبیرده، دوشنبهده باکیدا اوْلدوغو دؤورده بعضاّ ده اجباری ایشلهدیگی اکینچیلیک ساحهسینده اوْ جوملهدن پامبیق درمه، و آغاج اکمه باره ده گؤروب- گؤتوردوکلرینی اوْنلارا آچیقلاییردی.
۳. پروفئسور زهتابی دئیردی:
- بیزیم (ادبیاتچیلار و مدنیتچیلرین ایشلری اوْندا دوزهلهجکدیر کی، بوتون «من» لر و «منم» لر ییغیشیب «بیز» و «بیزلره» چئوریلهلر. هر نه وار بیرلیکده دیر.
۴. اوْنون یانیندا بیری یوْرغونلوقدان و خستهلیکدن دانیشسایدی، اومودسوزلوقدان دانیشماق اوْلمازدی. او دئیردی: یوْرغونلوق، خستهلیک، اومودسوزلوق بیزه یاراشماز.
۵. شبسترده اوْلاندا یای اوْلا، قیش اوْلا، سحر چاغی یئریندن تئز دورار، ایت – قورد قاباغینا چیخماسین،- دئیه، ال آغاجیسی الینده شهردن یوخارییا یوْلا دوشر، نئچه کیلومتر گئدیب- قاییدار، یازماق اوْخوماغینا باشلایار، ساعت دوققوزدا سحر یئمهیی یئیردی. اؤز ایختیارینا اوْلدوقدا آخشام چاغی ساعت بئش- آلتیدا بیر یئمک ده یئییب، گئجه ساعت دوْققوز- اوْندا یاتاردی. بوناگؤره ده گئجه ساعت دوْققوزدان سوْنرا کیمسهیه تئلفون آچماز، سحر ده آلتی- یئددیدن سوْنرا هامینی اوْیاق سانیب، ایستهسهیدی اوْنا زنگ ائدردی. تهرانا گلدیکده هر ساعت باجیسی اوْغلو مهندس «عباس رستمزادهنین» ائوینه چاتسایدی هر نهدن اوْل منه تئلفون آچیب، – من تهراندایام، گل بیر گؤروم دئیردی. دؤنه- دؤنه سحر چاغی ساعت آلتیدا منه تئلفون آچمیشدی. بوناگؤره ده همین ساعتلرده بیزیم ائوده تئلفونون سسی قووزانان کیمی هامیمیز بیلردیک کی، اوستاد تهرانا گلیبلر. بئله بیر واختدا منیم سسیمدن یوخولو اوْلدوغومو آنلاسایدی دئیردی:- بالام نه یاتماقدیر، ساعات آلتیدیر، ساعات . . . دیر، دورون آیاغا ایشیمیز وار. . .
۶. بو سؤزو نئچه دؤنه پروفئسور زهتابیدان ائشیتمیشدیم کی:
- باشقا خالقلار میلیونلارجا پوُللار خرج ائدیب، زحمتلره قاتلاشاراق اؤز دیللرینی ساخلاییرلارسا، بیزیم دیلمیز هئچ بیر خرج گؤتورمهدن، اؤزونو قوْرویوب ساخلامیش و حتی بیزی ده قوْرویوب ساخلایییر.
۷. او دئیردی: بیلگینین گوجوندن دم ووُرانین باشیندا (بئینینده) بیر شئی اوْلماز و بئینی گوجلو اوْلان هئچ واخت قوُل گوجوندن دم ووُرماز.
۸. بیر گون اوْنون ائوینده بویان- اویاندان سؤز گئدیردی، او اوْغلانلاریندان سؤز آچدی، و بؤیوک اوْغلو آذرین انگلیس دیلی اوْخویاراق، تاریخیمیزه آرتیق ماراق گؤستردیگیندن دانیشدی. (بو او واختایدی کی، (اوْ زامان) ۱۸- ایل سورهسنده ییرمی آلتی یاشلی بؤیوک اوْغلو آزَری بیر دؤنه سرحدلردن ائشیکده گؤرموشدوسه، ییرمی دؤرد یاشلی کیچیک اوْغلو بابکی همین مودتده بیر یوْل دا گؤرمهمیشدی.) سؤز آراسی من اوْندان سوْروشدوم:
- اوستاد، اوْنلار اوچون داریخماییرسانمی؟
او بئله بیر جواب وئردی:
- نییه داریخیم؟ ایندی دانیشگاهلاریمیزدا یوزلرجه اوْغلوم- قیزیم واردیر. هله ایکیسیده اوُزاقدا اوْلسون، نه اوْلار؟
۹- دوْغرودان دا او گنجلری، خصوصیله ده اؤیرهنجیلری اؤز اوُشاقلاری قدر سئویردی. الیندن گلن قدر اوْنلارین سوْرغولارینا جواب وئرمهیی، اوْنلارایله اوْتور- دوُر ائلهمهیی اؤزونه بوْرج بیلیردی و نئچه دؤنه منه و بعضی دوستلارا دئمیشدی کی اون- اون بئش نفر موعیّن گونلرده و موعیّن بیر یئره توْپلاشا بیلسهلر، من حاضیرام بو یئددی یوز کیلومتر یولو (شبستر- تهران یولونو) گلیب، تمنّاسیز اوْلاراق اوْنلارا دیلیمیزدن و تاریخیمیزدن دانیشام (درس وئرم).
۱۰. بیر گون شبستر ده اوْنون ائویندهایدیک؛ بیر یاشلی و آغساققال کیشی قاپینی دؤیوب ایچری گلدی و خوش- بئشدن سوْنرا یئنی قوْشدوغو شعری اوستاد اوْخویوب دئدی:
آقای دوْکتور، بو شعری منیم اوچون دوزهلت، هاردا ایشکالی وار، ایصلاح ائله!
اوستاد شعری بیر بیر دؤنه گؤزدن کئچیریب و بیر نئچه ایرادا ایشاره ائدیب او کیشییه قایتاردی. او کیشی گئدندن سوْنرا، من ده کی شعری گؤرموشدوم اوُستادا دئدیم:
- اوستاد، شعر اوندان آرتیق دوزهلیش طلب ائتمهییردی؟
اوستاد بویوردو:
نییه، آنجاق نه بو اؤیرهنندیر، نه ده بیزیم بوُندان آرتیق واختیمیز واردیر.
بیز سرمایانی گنجلره ایشلتمهلییک، ایندیلیکده بوتون گوجوموزو گنجلره صرف ائتمهلییک، اوْنلار هم تئز اؤیرَنیرلر، هم ده گلهجکده اؤیرَتمهلیدیرلر.
۱۱- بیرگون ساوئتلر بیرلیگیندن(شمسی ۱۳۴۹- جو ایلده) عیراقا قاچماسی باره ده دانیشدیقدا دئدی:- اوْرادان قاچماقدا منه آرتیق یاردیمجی اولان و منی موْسکووادا عیراق سفیرلیگینه تانیتدیران «الجزایر تورکلری»-ندن اولان بیر شاعیر ایدی.
بو تعجوب دوغوران سؤزه گؤره اوستادا بئله بیر سورغو وئردیم.
- اوستاد، الجزایر تورکلری نه دئمکدیر، هانسی شاعیردن دانیشیرسینیز؟
اوستاد بئله جواب وئردی:- اونونلا موْسکووادا بیر شئعر مجلیسینده تانیش اولدوم، او الجزایرین سوْلچو و ناراضی شاعیرلریندنایمیش کی، اؤز اؤلکهسیندن قاچیب ساوئتلر بیرلییینه سیغینمیشدی. اونون تورکجه شئعر اوخوماسی منی اونونلا دانیشماغا، بو آزربایجان تورکجهسینه چوخ یاخین اولان تورکجهنی هارادان اؤیرندیگینی سوروشماغا ماراقلاندیردی. فورصت ال وئردیکده اونونلا دانیشیغا کئچدیم. او، اؤزونو الجزایر تورکلریندن اولدوغونو سؤیلهدی و علاوه ائلهدی ایندی(شمسی تاریخله ۱۳۴۹- جو ایل) بیزیم ساییمیز الجزایرده بئش یوز مین نفر حودودوندادیر[۱]. . .
سونرا اوستاد علاوه ائلهدی:- من ساوئتلر بیرلیگینده چیخاندان نئچه ایللر سونرا سیاسی چالیشمالارینا گؤره اعدام ائدیلن «بوُمودییَن[۲]» اونلارین اؤندریایدی.
حسین محمدخانی «گونئیلی»
[۱] – همین سؤزه اساساٌّ ایندی اونلارین سایلاری بیر میلیوندان آرتیق اولمالیدیر.«ح. م. گوٍنئیلی»
[۲] – منه بئله گلیر کی، الجزایر توٍرکلریندن الیمیزده اولان ان اؤنملی سند « بومودییَن»-ین آدیدیر؛ بو کلمه توٍرکجه اولاراق « بو: یاخینا ایشاره عوضلییی، مو: سورغو عیبارتی، دییَن: سؤیلهین اولمالیدیر. نتیجهده بو+ مو+ دئیَن= آیا بودورسؤیلهین ، سؤیلهین بودورمو؟ و . . . «ح. م. گوٍنئیلی»
بو مقاله، آنکارادا کئچیرییلن “۲۰۱۳ پروفسور دوقتور زهتابی ایلی” کونفرانسیندا سونولموشدور.
بو یازیدا پایلاشیلان شکیل، دوقتور انور اوزون جنابلارینین آرشیویندندیر.


c: text/html

text:
پاپاق قاپدی(اویون)
پاپاققاپدی - آذربایجاندا ان چوخ یازقاباغی (بایرامقاباغی) گونلرده اساساً اوشاق و گنجلر آراسیندا، گئنیش شکیلده اوینانیلان قدیم اویونلاریندان بیریدیر.
عومومی معلومات[دَییشدیر]
پاپاققاپدی ایلاخیر چرشنبه و نوروز گونلرینده اوشاقلارین و یئنییئتمهلرین اوینادیقلاری اویونلاردان بیریدیر.
اویونون قایدالاری[دَییشدیر]
اویونچولارین هامیسینین باشیندا پاپاق اولماقلا چکیلمیش دایرهنین ایچریسینده دایرهوی شکیلده اوتورورلار. پوشکله سئچیلمیش باشچی الینده چوبوق دایرهنین اورتاسیندا دایانیر. او، پاپاقسیز اولور. باشچی چوبوغو یئره ووروب اویونچولاری قورخودور. اونلار ال چالا-چالا:
تاغی-تاغی تاغباتاغ باشیندا یوخدو پاپاق.
سؤزلرینی بئش دفعه تکرار دئییرلر. بو واخت باشچی اویونچولاردان بیرینین پاپاغینی قاپیب اؤز باشینا قویور. پاپاغی گؤتورلموش اویونچو دا ساغ طرفینده اوتوران یولداشینین پاپاغینی قاپیب اؤز باشینا قویور. بئله-بئله پاپاققاپما دؤوره سونا چاتانا قدر داوام ائدیر. اویون بو یوللا دؤرد-بئش دفعه تکرار اولونور. پاپاقسیز قالان اویونچو باشچینی عوض ائلهییر. ایندی او، دایرهنین ایچینده هرلهنیب اویونچولاردان کیمینسه پاپاغینی قاپماغا چالیشیر. اویونچولاردان یئنه:
تاغی-تاغی تاغباتاغ باشیندا یوخدو پاپاق.
دئییب اونو اله سالیرلار. بو سؤزلر پاپاقسیزین پاپاق قاپماسینا قدر تکرار اولونور. اویون بئلجه داوام ائدیر. اویونچولارین دگیرمان داشینین هرلنمهسی ایستیقامتینده پاپاق قاپیب اویونو داوام ائتدیکلری اۆچون بعضی یئرلرده بو اویونا "دگیرمان اویونو" آدی دا وئریلیب.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
دیلاره مهدی/ نیازی مهدی
آذربایجان مدنیتینده قادین سیموولو یئترینجه گوجلودور. اسکیدن توتموش اورتا چاغ ادبیاتیناجان قادین گؤزللییی تاثیرلی، ائتگیلی (تاثیرلی) بنزتمهلر آختاریشینی ادبییاتدا ستیموللاشدیرمیش(جانلاندیرمیش) و دئمهلی، بدیعی دیلیمیزین گلیشمهسینده اساسلی سببلردن بیری اولموشدور. آزاجیق بیرطرفلی سؤیلهسک، دیلیمیزین یئتگینلشدیریلمهسینده ایکی اینسان جینسینین ایکیسینین ده بؤیوک رولو اولوب: بیری (قادینلار) مئتافورا(استعاره) آختاریشلاری اوچون «بهانه لر» وئریب، او بیریسی ایسه بو بهانهلردن ائتگیلنهرک، ایتهلهنرک آختاریشا یوللانیب.
قادین گؤزللییینین اینتئنسیو(شیدتلی) یاشانیلماسی آذربایجاندا ایسلام کولتورونه ده اَمللیجه تاثیر گؤستریب. آللاه سیموولونو ائموسیوناللاشدیرماقدا کیشی صوفیلر قادینلارلا باغلی یاشادیقلاری سئوگی دویغولاریندان، گؤزللییه حئیرانلیقلاریندان مؤحکمجه ایستیفاده ائدیبلر.
آذربایجاندا قادین پروبلئمی دئییلن بو مسلهنین گیریش حیصهسینی بیر آز دا جلبائدیجی ائتمک اوچون پارادوکسلارین یاراتدیغی تعجوبلردن ده ایستیفاده ائده بیلریک. اورتا چاغ شعرلریمیزین مرکزینده دوران گؤزهلین سیماسینی، خاراکتئرینی آییق بئیینله دوشونسک، بئله بیر سرت دوغرویا گلریک: کلاسیک شرق پوئزییاسینین قادینی نورمال موسلمان کیشیلرینین عایله قورماق مسلهسینده ایلان وورموش آلا چاتیدان قورخان کیمی قورخدوغو قادیندیر. هانسی نورمال موسلمان «اغیارا مئیل سالمیش» ، «مین عیشوه -ناز ساتان» ، اعتیبارسیز سئوگیلی اولان قادینلا ائولنمهیه راضی اولار؟! یقین هئچ بیر موسلمان کیشیسی، بلکه، بئله قادینا یالنیز معشوقه کیمی راضی اولار. آنجاق پارادوکس اوندادیر کی، کلاسیک پوئزییانین گؤزلی محض بئله «آفتدیر» .
پارادوکسو آچیقلاماق دا اولار. شعر اوچون شریعته تام عمل ائدن، باشی آشاغی، عیصمتلی و باشقا قادین تیپی داریخدیریجیدیر. بئله بیر قادینین گؤرکو (اوبرازی) شعرین مرکزینه قویولسا، اونونلا باغلی شاعیر شعره لازیم اولان دراماتیک، اینتئنسیو دویغولو پسیخولوژی حاللاری تئکسته(متنه) گتیره بیلمز. پارادوکسو بیر داها باشقا قیافهده تکرار ائدک: کلاسیک موسلمان پوئزیاسی مرکزده شریعته ضید اولان قادین تیپینی قویوب وصف ائدیر (بئش آلتی ایل بوندان اؤنجه بیزیمله پارالئل پروفسور کامال عابدوللا «ادبیات و اینجهصنعت» قزئتینین صحیفهلرینده بو پروبلئمه توخونموشدو).
بورادان دا قادینلارین مدنیتده یاراتدیقلاری بیرمعنالی اولمایان وضعیتلره ثوبوتلار چیخارماق اولار. عایله گرکلری ایله باغلی قادینی ائله هئی آرخایینچیلیق، ساکیتلیک، گوونج ایدئاللاری ایله باغلایان و بونون مومکونلویونه ثوبوتلار تاپان آذربایجان کیشیسی، سیتواسیالارا(موقعیتلره) ولوله سالان، کولتورده کولتورولوژی، پسیخولوژی گرگینلیکلر یارادان قادین فاکتینا دا چوخلو ثوبوتلار تاپیر.
بیر سؤزله، بو گیریش سؤزلریمیز پروبلئمین گرگینلییینی گؤسترمک اوچون اولدو. گرگینلیگی گؤسترمکده مقصدیمیز ایسه یئنی چاغدا سیاسی فیکرین مرکزینه کئچمیش قادین پروبلئمینین بو کئچیدینین اساسلی اولدوغونو گؤسترمکدیر. قادین پروبلئمی دئموکراتییا نظریهلرینین ده مرکزینده دورور. قادین حاقلاری دئموکراتیک حاقلارین سیاهیسیندا اؤنملی یئر توتور. اَیَر بیز غربی گؤتورسک، اوراداکی علم یوزایللردیر(عصیرلر)، بو پروبلئمله باغلی موختلیف یؤنلو آراشدیرمالاری آپاراراق قادین حاقلارینین گوندمه چیخماسی اوچون فوندامنتال(تملله باغلی) حاضیرلیق ایشلری گؤروب.
آذربایجاندا قادینلارلا باغلی گؤزل ساغلیق دئمک (کیشیلرین موطلق آیاغا دورماسی شرطی ایله) یاخشی سوییهیه چاتیب. غرب بئله ساغلیقلار دئیه بیلمیر. اونون یولو باشقادیر. غرب صنعت و علم واسیطهسی ایله قادین پروبلمینی منیمسهدییی واخت بیزیم شرق پروبلئمین یالنیز صنعت دیلینده منیمسنیلمهسی قایغیسیندا اولوب (تکرار ائدیریک، صؤحبتیمیزین بو مقامی اونونلا باغلیدیر کی، دئموکراتیک و سیاسی فیکیرده، حاقلار کومپلئکسینده قادینین مرکزی پروبلئملردن بیرینه چئوریلمهسینی علمی آراشدیرمالار و صنعت اثرلری ده حاضیرلاییب).
اونو دا دئمهلیییک کی، غربین علمی و صنعتی قادین پروبلئمی ایله باغلی یئترینجه قادینلاری ناراضی سالان شئیلر ده دئییب. بیر ایکی میثال. فرویید بیر یازیسیندا قادینلاری آنتی-کولتور مؤوقئعده دوران اینسان کیمی خاراکتئریزه ائتمیشدی. اونون آرقومئنتی تخمینن بئله ایدی: اینسانین لیبیدیوز انرژیسی (سئکسواللیقدان قایناقلانان انرژیسی) سونسوز دئییل، ایستیفاده ائدیلنده آزالیر. ایکینجی طرفدن، یارادیجیلیق لیبیدیوز انرژینین صرف اولونماسینی طلب ائدیر. مدنیت باشلیجا اولاراق کیشی یارادیجیلیغینین «چییینلرینده» دایانیر. دئمهلی، مدنیتی ایرهلیلهدن و یاشادان کیشیلر لیبیدیوز انرژیلرینی مدنیته صرف ائدنده قادینینین، عاییلهنین پاییندان کسیرلر. بو سببدن ده قادینلار مدنیته گونویه باخان کیمی باخیرلار. اونو لیبیدیوز انرژینی اریندن اوغورلایان دوشمن ساییرلار. فروییدین بو دوشونجهسیندن چیخیش ائتسک، اَرینه «ائوه، اوشاقلارا باخ، نه وطن، نه لیاقت» دئین قادینی آنتی-کولتور ماهیتده گؤرمک اولار.
(اونو دا دئیک کی، آروادینین گؤزونده پیس گؤرونمهیهجهییندن آرخایین اولوب دولانیشیق اوچون ایستهنیلن یالتاقلیغی، سیماسیزلیغی ائدن اَرلرین بو اوسلوبا راضی اولماسیندا آنتی-کولتور پسیخولوژیده اولان آذربایجان قادینلارینین دا تاثیری آز دئییل. اونلار «ائوه پول گتیرمک اوچون» بوتون آلچاقلیقلاری باغیشلاماقلاری ایله آلچاقلیغا مئییللی کیشیلر اوچون خوش فون یارادیرلار. ماراقلیدیر کی، اره گئتمزدن اؤنجه یئنییئتمه چاغلاریندا همین قادینلارین خئیلیسینده بو «آنتی-کولتور» پسیخولوژیسی هله ضعیف اولور، اونا گؤره ده اویغون اولاراق آذربایجان یئنییئتمهلرینین، گنجلرینین غورورو ده گوجلو اولور. بو دئییلندن باشقا بیر پروبلئمه ده چیخماق اولار. بیزیم بعضی ایالت شهرلریمیزین جاماعاتینین آشیری سوییه ده غورورلو، ایگید، دوست اوغروندا فداکار و باشقا گؤرونمهسینده اساس تاثیری گنجلرین، جاوان نسلین عمللری یارادیر. بو جاوانلارین اورتا نسله کئچنلریندن فیلان قدری ایسه «آنتی-کولتور» پسیخولوژیسینده اولان قادینلا راستلاناندا سینیرلار).
یازیمیز قادین حاقلاری ایله باغلی بیر تئکستدیر. کیمسه مؤعتریضهدهکی فیکیرلری آذربایجان قادینینا قارشی ایتیهام کیمی قاوراسا، یانیلار. کیشیلر کیمی قادینلارین دا موختلیف تیپلری وار. آذربایجان علمی ایسه (و بلکه ادبیاتی دا) آذربایجان قادینی پروبلئمینه دایاز یاناشدیغی اوچون چوخ رئاللیقلاردان بیز خبرسیز قالیریق.آنجاق ائله مؤعتریضهده وئردیییمیز منظره کولتوروموزده قادین فئنومئنیندن چوخ اؤنملی شئیلره چیخماغین مومکون اولدوغونو آیدین ائدیر. بیزده ایسه نه باش وئریر؟ تیوی، مطبوعات قادینا هسر اولونموش دیالوق قورور و قادین، کیشی «اکسپرتلرین» ایشتیراک ائتدییی بو دیالوقدا صؤحبت چوخ دایاز شئیلردن اوزاغا گئده بیلمیر. سبب اودور کی، آذربایجاندا هئچ بیریمیز قادینلا باغلی پروبلئملرین آدینی بیلمیریک. اونلار هر طرفده سیرا-سیرا دوروب، بیز ایسه آدلارینی بیلمهدیییمیز اوچون تانییا دا بیلمیریک، ایشاره ده ائده بیلمیریک.
غرب علمینده قادین فئنومئنی ایله باغلی فرویددن گتیردیییمیز فیکیر گؤستردی کی، غربده قادینا سایغی (قادین حاقلاری دا سرت شکیلده، آخی، اورادا قویولوب) قادین حاقیندا کوسمئتیکاسیز(بَزَکسیز) ایدئیالارا دا مانع اولماییب. اوخشار وضعیت صنعت عالمینده ده قالیب. بونا اؤرنک اوچون داهی کینو رئژیسورو ساییلان، اینسان پسیخولوگیاسینی بدیعی یوللا دریندن آچان فئدئریکو فئللینینین بیر اینتئرویوسوندن(موصاحیبهسیندن) ایستیفاده ائدک. ضعیف جینسله باغلی سوالا فئللینینین اینتئرویوسوندهکی جاوابینی آذربایجان تورکجهسی دانیشیق طرزینه اویغونلاشدیرساق، تخمینن بئله بیر عیبارت آلاریق:
قادینلارا حتّی کؤهنه فیکیرلرله باخمایان ایتالیانلارین دا باشیندا تام قارماقاریشیقلیق وار.
قادینلارین وضعیتیندن دانیشاندا لاپ اوتانیرسان. کیشیلر اؤزلرینی اونلارلا دهشتلی ایرقچی کیمی آپاریرلار. آما ائله قادینلارین دا باشیندا دولاشیقلیق آز دئییل. او کی قالدی کونکرئت ایدئیالارا، کیشیلرله قادینلارین برابرلییی حاقیندا موعاصیر چاغیریش بیولوژی کوفردور. کیشیلرین قادینلارا باخیشی، قاوراییشی، قادینلارلا داورانیشی دا چوخ نؤقصانلیدیر. بیز کیشیلرین اَن عابیرلیسی دا اَن یاخشی حالدا اؤزونو قادینلارلا یا ائروتومان(سئکسوال چیلغینلیق)، یا دا آغزینین ائستئتیک سویو تؤکولن کؤپک کیمی آپاریر.
داهی صنعتکار کیمی قادین بیلیجیسی ساییلان فئللینینین بو صمیمیتی فیکیر موختلیفلییینه گئنیش مئیدان آچمیش پلورالیزم مدنیتینده اینقیلابی یئنیلیک دئییل. بلکه ده بوندا رئژیسورون بیر اداسی، ژئستی ده وار. آنجاق آذربایجاندا قادینلار حاقیندا گؤزل ساغلیقلار دئییب آیاق اوستده ایچن «پروفسیوناللارین» بئله صمیمیتی نادیر بیر شئیدیر. حالبوکی بو ساغلیقلاردا بیزلر ده اؤزوموزو یا «آغزینین ائستئتیک سویو تؤکولن کؤپک» کیمی آپاریریق، یا دا اونلارین عیصمتی، ناموسو حاقیندا سؤزلریمیزدن بیر خاصیتیمیزی ایفشا ائدیریک. سؤزلرمیزدن رئکونستروکسیا(یئنیدن قورماق) ائتمک اولور کی، ناموس، عیصمت ایدئالینی یوکسک معنویات و ایراده طلب ائدن چتین حیات کیمی آنلایاممیریق. قادینین بوینونا ناموس، عیصمت ایمپئراتیولرینی(ضروریتلرینی،امرلرینی) قویماق بیزه ضعیفلیک، یاریمچیقلیق کومپلئکسینده قارانتییا قازانماق اوچون گرک اولور. او کی قالدی آذربایجان ائروتامانلارینا(سئکسوال چیلغینلارینا)، – ساغلیقدان قیراقدا مملکتین کیشیلرینین چوخو بئله اولور، – یازیقلار اولسون کی، بو ائروتومانلارین قادینلار حاقیندا سؤیلهدیکلرینده کلاسیک پوئزیامیزین تربییهسی گؤرونمور. اونلارین سؤزلرینده کلاسیک پوئزیانین ائروتومان ائستئتیکاسیندان دا اثر-علامت گؤرونمور.
علاوه ائدک کی، مدنیتین عومومی موحیطی کیشیلرله قادینلاری بعضی مقاملاردا چوخ اوخشادیر، او معنادا کی، (مثلن، آذربایجان واریانتیندا) قادینلارین دا اؤز پیچ-پیچلاریندا کیشیلر حاقیندا سؤیلهدیکلری اینجه ائستئتیکاسی ایله سئچیلمیر.
آذربایجان قادینلارینین پروبلئملرینه «آد قویما مراسیمی»
اونلو(مشهور) آلمان فیلوسوفو مارتین هایدئگئر «رئسپوبلیکا» سؤزونون ماراقلی بیر ائتیمولوژیسینی وئریب. بو سؤزدهکی ایکی کؤکو یوزاراق گؤستریر کی، «رئسپوبلیکا» هامییا دخلی اولان، هامینی قایغیلاندیران نسنه آنلامینا گلیر. بونون معناسی اودور کی، رئسپوبلیکادا بوتون جاماعات پروبلئملرین دوشونولمهسینه، دَیَرلندیریلمهسینه، چؤزولمهسینه بو و یا باشقا شکیلده جلب اولونور. غئیری-رئسپوبلیکا تیپینده پروبلئملر خاقانلارین، باشچیلارین، یوخاری طبقهلرین کومپیتئنسیاسیندا اولور، یئرده قالان خالق قارا کوتله آدی ایله بوتون بونلاردان اوزاقدا ساخلانیلیر. رئسپوبلیکادا ایسه اؤلکهنین طالع مسلهلرینه هامی جلب اولونور.
دئموکراتیادا قادین حاقلاری بیزیم ساغلیقلاردا قادین حاقیندا سؤیلهدیییمیز کومپلیمئنتلرین(تعریف) داوامی کیمی اورتایا چیخمیر. قادینین وطنداش حاقلاری اونون اوچوندور کی، اونلار دا اینکیشاف ائتمک، گئریده قالمیشلیقدان قورتولماق شانسینی قازانیب اؤلکهنین ایشلرینه جلب اولونسونلار. غرب توپلوموندا پولیسده، حربده آکتیو چالیشان قادینلار جمعیتین رئسورسلارینا(قایناق، منبع) قادینلارین دا جلب اولونماسین گؤسترن فاکتدیر (اوخشار فاکت سووئت جمعیتینده، سریلانکادا، ایراندا دا وار. آنجاق فرق اوندادیر کی، دئموکراتیک اؤلکهلرده قادینلارین موختلیف پئشه لرده چالیشماسی آددا-بوددا نومونوی حادیثهلر دئییل، کوتلهویلشن پروسئسدیر).
بئله لیکله، قادین حاقلارینین دئموکراتییا سیتواسیاسیندا(مقامیندا) اؤنه چیخماسینین ایکی تملی وار. بیرینجیسی، دئموکراتیا فردی آزادلیغی و قانون قارشیسیندا هامینین برابرلییینی نظرده توتور. بو برابرلیک قادینلارین وطنداش حاقلاری واسیطهسی ایله اونلاری کیشیلرله بیر سیرایا چیخارماغی طلب ائدیر. ایکینجیسی، دئموکراتیا توپلومون پروبلئملرینه هامینین جلب اولونماسینی طلب ائدیر. بو دا قادین حاقلارینین مودافیعهسی واسیطهسی ایله حیاتا کئچیر.
غرب علمینده کیشی و قادین «قوطبلری» ایکی تئرمین واسیطهسی ایله آدلاندیریلیر. «جینس» تئرمینی (اینگیلیسجه SEX) قادین جینسی، کیشی جینسی واریانتلاریندا اینسانلیغین بو ایکی نؤوعونون بیولوژی-فیزیولوژی فرقلرینه و سایرهیه آراشدیرمالاری یؤنلدیر. او بیری تئرمین اینگیلیس تلفوظونده «جئنده/جئندئر»(Gender) ، روس تلففوظونده «گئندئر» سسلهنیشینی آلیر. جئندئر نؤوع، سوی معناسینی وئریر و قادین ایله کیشینی پسیخولوژی، کولتورولوژی، سوسیولوژی توتوشدورمالارینا دیقتی جلب ائدیر. جئندئر پروبلئملری کونتئکستینده آذربایجان قادینینا، باخساق، ایرهلیده دئدیییم کیمی آجیناجاقلی بیر بیلیم منظرهسی آچیلار.
یازیمیزین سونوندا قادینلارلا باغلی بعضی پروبلئملره «آد وئرمکله» دئدیییمیز میسکین منظرهنین داغیلماسی اوچون ایلک آددیمی آتماق ایستردیک.
چاغداش آذربایجان قادینی کیشینین هئدونیک(لذتله ایلگیلی) دایرهسینه سالینمیش مخلوقدور.
بونو آچاق. یونانجا «هئدونHedon » لذت معناسینی وئریر. «لیبیدوLibido » ایسه سئکسوال لذتی ده بیلدیریر. واختی ایله چارشاب یالنیز اؤرتوک دئییلدی. اونون بیر فونکسییاسی(ایشلهوی،کارکردی) دا اَری اوچون قادینی هئدونیک (و یا لیبیدیوزLibidioz) دایرهیه سالماق ایدی. بو هئدونیک دایره باشقا کیشیلره آنلادیردی کی، کونکرئت قادین باشقاسینین هئدونیک اراضیسینه مخصوصدور و اورا گیرمک قاداغاندیر. آذربایجاندا چارشاب چوخدان آتیلیب. آنجاق اونون چکدییی هئدونیک دایره هله ده قادینلارلا باغلی قرافیک اولماسا دا باخیشلاردا قالماقدادیر. بو دایره عیصمتلی اولماق ایستهین قادینلارین حرکتلرینه خئیلی دار چرچیوه قویور.
آذربایجان مدنیتی داها چوخ ماسکیولین(ائرککسل) مدنیتدیر.
بونو دا آچاق. «ماسکیولین» («موسکول» سؤزو ده بورداندیر) کیشییه خاص اولان دئمکدیر. آذربایجان مدنیتی، اینجهصنعتی ده داخیل اولماقلا داها چوخ کیشی دونیاسینا، کیشی قاوراییشینا حئسابلانمیش، کؤکلنمیش مدنیتدیر.
آذربایجان کیشیسینین قادین ایدئالی و کئچید دؤورونون طلبلرینه اونون اویغونسوزلوقلاری.
آذربایجاندا کیشی و قادینلارین بیر-بیریندن ناراضیلیقلارینین باشلیجا موتیولری
یاشلاندیقجا آذربایجان قادینلارینین گنج قیزلاری قاوراماسیندا باشوئرن دَییشمهلر: یاشلی قادین پسیخولوژیسینده کیشی ائقوسئنتریزمینین(خودمحوری) دیکتهسینین آرتماسی.
کئچید دؤورونون معنوی آشینمالاری و آذربایجان قادینینین چتین سیتواسییالارا(موقعیتلرده) سینهگرمک پلانیندا پسیخولوژی حاضیرلیق سوییهسی و سایره
بیز آنجاق بیر نئچه پروبلئمین آدینی قویدوق. قادین حاقلارینا جیدی یاناشما بو کیمی پروبلئملرین اؤیرهنیلمهسینی گرکلی ائدیر.
جئندئر: توپلومسال جینسیت Gender
کؤچورن: رامین جبارلی
قایناق: اولوشوم سایتی نین آرشیوی


text:
ابومنصور ماتریدی
امام ابو منصور الماتريدى (دوغوم: ۷۶۴میلادی؛ اؤلوم: ۳۳۳ هجری قمری) حنفى مذهبیندن اولانلارین اعتقاد امامى، مشهور عالم. ماتريديه کلامی مذهبینین قوروجوسو.
بوگونكو اؤزبكیستان جمهوريتینین سمرقند شهرینین ماتريد اسملى ائشیک محلهسينده ويا کندینده دونیایا گلدی. دوغوم تاريخى قطعى اولماماقلا برابر میلادى ٧٦٤ دور.
ماتريدى ابو حنيفهنین يولونو ایزلهمیش ۱۳ اثر يازمشدر. هجرى ۳۳۳ میلادى ٩٤٤ تاريخنده وفات ايتدى. مزارینین اولدوغو يئره ۲۰۰۰ ایلینده تیکینتیسی بیتن بیر تربه و قیراغیندا بیر بیلیمیوردو ایشلهنمیشدیر.
قایناق[دَییشدیر]
- عثمانلی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«ابو منصور الماتريدى»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۳۹۵.۰۸.۲۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
باغداد-دا کئچیریلن نوماییشلرده 4 نفر اؤلوب
عراق-ین پایتاختی باغداد-دا تهلوکهسیزلیک قوهلرینین حکومت علیهینه نوماییشلره موداخیلهسی نتیجهسینده 4 نفر اؤلوب.
عراق-ین پایتاختی باغداد-دا تهلوکهسیزلیک قوهلرینین حکومت علیهینه نوماییشلره موداخیلهسی نتیجهسینده 4 نفر اؤلوب.
باغداد-دا تهلوکهسیزلیک قوهلری سینگ و الاحرار کؤرپوسو آراسینداکی رشادیه کوچهسینده نوماییشچیلره حقیقی گولله و گاز بومبالاری ایله موداخیله ائدیب.
خستهخانا قایناقلاری نوماییشچیلره ائدیلن آتش نتیجهسینده 4 نفرین حیاتینی ایتیردیگینی، 40 نفرین ده گاز بومباسیندان تاثیر لندیگینی آچیقلاییب.
پایتاخت باغداد-دا نوامبرین 21-ده یئنه همین بؤلگهده یاشانان موداخیله نتیجهسینده 3 نوماییشچی حیاتینی ایتیرمیش، 35 نوماییشچی ایسه یارالانمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
۲ تروریست ائتکیسیز حالا گتیریلدی
باریش بولاغی بؤلگهسینده بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکا/یپگ منسوبو ۲ تروریستلر کماندولار طرفیندن ائتکیسیز حالا گتیریلدی
ایراندا گئچهن ایل ۲۵۰ نفر اعدام ائدیلدی
جاوید رحمان، بو ایل دوققوزو قادین، بیری اوشاق ۲۳۰ نفرین گیزلیجه اعدام ائدیلدیگینی بیلدیردی
طالبان، تهرانداکی افغانیستان قونولو توپلانتییا چاغریلمادی
طالبانین سؤزچوسو و گئچیجی حکومتینین مدنیت باخانینین یاردیمچیسی وظیفهسینی ایجرا ائدن ذبیحالله مجاهد تهران توپلانتیسینا هله ده دعوت ائدیلمهدیکلرینی بیلدیردی


text:
ویکیپدیا:شخصی حمله ائتمهیین
ویکیپدیانین هئچ بیر یئرینده شخصی حمله ائتمهیین. موحتوایا گؤره نظر وئرین ایشلدنلره گؤره یوْخ. شخصی حملهلر ویکیپدیا جامیعهسینه ضرر وۇرور ، یاخشی بیر بیلیکلیک یارادیلماسی اۆچون بیرگه چالیشما جَوی ضروریدیر. آیری ایشلدنلر بارهسینده تحقیر ائدیجی نظرلر هر ایشلدن طرفیندن سیلینه بیلر. تکرارلانان یا آغیر شخصی حملهلر بلوکلاما یا منع اوْلماق کیمی جزالارا یوْل آچابیلر.
ائتمهیین[دَییشدیر]
آیری ویکیپدیا ایشلدنلرینه شخصی حمله ائتمهسی اوچون بیر منطیقی دلیل یوخدور! اونا گؤره شخصی حمله ائتمهیین!
منطیقی اولون[دَییشدیر]
فرقلی دییشدیرنلر بیر مقالهنین یازیلارینا گؤره فرقلی باخیشلاری اولا بیلر. یاددا ساخلایین، هر گروه اؤز باخیشینی مقالهده گیردیرمک ایستهییر. بوتون باخیشلاری یئرلشدیرن بیر مقاله، داها طرفسیزلیگی قوْرویور. بیز هامیمیز ویکیپدیا ایجتماعینین عوضوو اولدوغوموزو یاددان چیخارتمایین.
میثاللار[دَییشدیر]
- تهمتلی سؤز آتمالار: «فیلانی گیجدیر» یوخسا «فیلانی سفه ایشلدندیر» .
- منفی سؤز آتمالار : «من سندن چوخ باشاریرام» یوخسا «ایشین گوجون یوخدور» .
- نیژاد، دیل، جینسیت یوخسا مذهبله باغلی ایفتیرا و انگلر
یئرینه بونلاری ائدین[دَییشدیر]
- خصلرینه صیفتلرینه گوره یوخ واقعیتلر و اونلاری نئجه بیلیندیرمگه گوره دانیشین.
- بیر باخیشی تکجه اونو دئیینه گوره گئچرسیز آدلاندیرمایین.
- بیر دانیشیغین چوخ شخصی اولماسیندان قورخورسونوز، قضیهنین قالانینی ایمئیلله یوخسا خصوصی بیر موحیطده ایدامه وئرین.
- ویکیپدیا:ایختیلاف حلی صفحهسینی اوخویون.
حمله قاباغیندا نه ائدک؟[دَییشدیر]
- بیریسی سیزه شخصی حمله ائدیرسه، ال دایاندیریب ب صفحهنی اوخوماسینی ایستهیین. ال چکمزسه، ایختلاف حلی یوللاریندان فایدالانین. چوخ شیدتلی موردلرده واندالیزم میصداقی اولدوغو اوچون حمله ائدنین ایلدن حسابینی باغلاماق اولار. شخصی حملهلر ویکیپدیا:ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسو صفحهسینده بیلیندیریلمهلیدریرلر.
شخصی حمله نتیجهسی[دَییشدیر]
دییشدیرنلر ادبلی جوابلاما و موداوم اولمایان شخصی حملهلری یوخ سایماغا تاپشیریلیرلار، آنجاق بئله حملهلر قبول ائدیلمزلر. بو حملهلر یاخشی نیت فرضی قاباغینی آلیر و ایخلال یارادان دییشدیرمه عونوانیندا نظرده آلینا بیلر. آیریلارلا چیرپیشما یولونو سئچن ایشلدنلر ایختلاف حلی مراحلیندن نتیجهیه چاتمازلارسا، ایدارهچیلر بیلدیری تابلوسوندا جدی نتیجهلری اولاجاقدیر.
شیدتلی موردلرده تک و موداویم اولمایان شخصی حملهلرده باغلانمایا باعیث اولا بیلرلر. قانونی تهدیدلر، اولدورمک تهدیدی و اوخشار موردلر ایخطارسیز باغلانمایا چاتا بیلرلر.جزیی شخصی حملهلر اوچون ایخطار، دانیشیق صفحهسی ایصلاح و سیلمه ایستگی کیفایت ائدر. جزیی حملهلر ایدامه تاپسا، پیللهلی باغلانمایا باعیث اولاجاقدیر. جزیی و ایخلال یاراتمایان حملهلرده ایدارهچیلرین باغلامادان فایدالانماماقلاری تاپشیریلیر.


text:
قئورق دو هوسی
قئورق دو هوسی (اینگیلیسجه: George de Hevesy) ماجاریستانلی بیلیم اینسانی. ۱ آقوست ۱۸۸۵ تاریخینده دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۰ ایل عومر ائلهییب و ۵ ژوئیه ۱۹۶۶ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. قئورق دو هوسی فرایبورق بیلیمیوردودا درس اوْخویوب. چالیشدیغی یئرلریندن بیری خنت بیلیمیوردودیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«George de Hevesy»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ سپتامبر ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده قئورق دو هوسی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
توتمیسم
توتم ، هر قبیله یا طایفانین قوتسال موقدّس سایدیغی بیر حئیوان یا بیتکی یه دئییلیر ، بیر چوخ واقتلار قبیله لر توتم سایدیقلاری حئیوانی یا بیتگینی اؤز جدّلری كیمی قبول ائدیر، اونا گؤره ده او حئیوانی اؤلدورمگی یا دا اتینی یئمگی حرام بیلرلر . بئله بیر اینانج توتمیسم آدلانیر. هر قبیله نین توتمی اونون آرمی و بایراغینا چئوریلر ، اسكی توركلرده بوزقورد، ژرمن لرده قارتال، غربی رومادا قورد، بعضی اسكی آذربایجان قبیله لرینده دورنا، سونقور، ایلان و آسلان واقتیله توتم اولموشدور.
قایناقلاردَییشدیر
- تورک خلق ادبیاتی - یازان: علیرضا صرّافی


text:
مقالید الترکیه
مقالید الترکیه یا لغت اتراکیه یا بهجة اللغة میرزا فتحعلی خان سپانلو قاجار قزوینی وریندن یازیلان، چاغاتایجا ـ فارسجا سؤزلوکدور.[۱]
تانیتیمی[دَییشدیر]
بو سؤزلوک ۱۵۰ ایل بوندان اؤنجه امیر علیشیر نوائینین اثرلری اساسیندا یازمیشدیر. تاریخ بویو نوائی اثرلرینین شرحینده بیر نئچه کتاب یازیلمیشدیر کی اونلارین آراسیندا «مقالید الترکیه» أن دیَرلی اثرلردن ساییلیر. بو کتابدا بیر چوخلو شعرلر و بیتلر نوائی دیوانیندان گتیریلمیش و ایضاح ائدیلمیشدیر. بو لهجه ایله یازیلان کتابلار او جملهدن مولانا لطفی، نوائی، سلطان حسین بایقارا دیوانلارینی دوشونمک و یارارلانماق اۆچون بئله کتابلاری مطالعه ائتمک چوخ لازیم و ضروری ساییلیر.
بو اثر حاققیندا داها آرتیق بیلگی آلماق اۆچون فرهاد رحیمینین مقالهسینه باخینیز.[۲]
الیازمالاری[دَییشدیر]
- ایران ملی کتابخاناسی نسخهسی
- ملی ملک (۲ الیازما)[۳]
- پیترزبورگ الیازماسی
- قوم؛ مرکز احیاء
- تهران اونیورسیتهسی، الهیات دانشکدهسی[۴]
یاییملانماسی[دَییشدیر]
بو اثر ۱۳۹۵جی ایلده قوم شهرینده بخشایش یایین ائوی طرفیندن یاییملانمیشدیر.[۵] عینی زاماندا فرهاد رحیمی طرفیندن دوکتورا تئزی اولاراق ایشلهنیلمیش و تورکیه ده یاییملانمیشدیر.[۶]
اتکیازیلار[دَییشدیر]
- ↑ آقابزرگ طهرانی، الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج۲۲، ص۳.
- ↑ آکادمیا سایتی، فتحعلی قاجارین چاغاتای تورکجهسی سؤزلوگو اوزرینه، فرهاد رحیمی، FETHALİ KAÇAR'IN ÇAĞATAY TÜRKÇESİ SÖZLÜĞÜ ÜZERİNE-FARHAD RAHİMİ
- ↑ وبسایت کتابخانه و موزه ملی ملک، مقالید ترکیه (ترکی به فارسی)[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ↑ درایتی، مصطفی؛ فهرستگان نسخه های خطی ایران (فنخا)، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، ج۲۲، ص۴۰۰.
- ↑ کتاب «فرهنگ لغات ترکی (مقالید الترکیه)» منتشر شد
- ↑ Fethali Kaçar'ın Çağatay Türkçesi Sözlüğü
قایناقلار[دَییشدیر]
- قایناق: م. کریمی، بایرام درگیسی، 58 نجی سای، زنگان: اسفند 1394.


text:
دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو
دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: C.D. Nacional) بیر فوتبال کولوبودور. Primeira Liga دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۵٬۱۳۲ نفرلیک ایستادیوملاریندا اوْیناییرلار.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Estádio da Madeira (Portuguese). zerozero. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 26 November 2014. یوْخلانیلیب9 January 2015.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«C.D. Nacional»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده دیپورتیوو ناسیونال فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویکیپدیا:یازی قۇراللاری
تۆرک دیلی یازی قۇراللاریبیرینجی و ایکینجی اوْرتوقرافی سمینارینین آلدیغی قرارلار
۱- الیفبامیزین آدی
الیفبامیزین آدی "تۆرک الیفباسی"-دیر. آنجاق فرقلندیرمه زامانی "عرب کؤکلو تۆرک الیفباسی"دا دئییله بیلر.
۲- سسلیلرین یازیلیشی
صاییتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر:
۲/۱-Ə سسینین یازیلیشی
بو سسین یازیلیشی عئینی نتیجهنی تؤرهدن ایکی قایدا اساسیندا تنظیملنیر: موْرفم قایداسی، هیجا قایداسی.
الف – موْرفم قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمهلرین باشلانغیجینا و موْرفملرین سوْنونا محدودلاشیر و موْرفملرین اوْرتاسیندا یازیلمیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی:
- بو سس کلمهلرین باشلانغیجیندا "ا" بیجیمینده، موْرفملرین سوْنوندا ایسه "ـه، ه" حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلاجاق: گؤزلهمهدی، اسیرگهمک، دستهلهمک، وظیفهلی.
- بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم اؤزوندن قاباقکی موْرفمله بیرلشیب، واحید بیر موْرفم کیمی چیخیش ائدهجک:
ایزلهمک ← ایزلنمک، ایشلهمک ← ایشلتمک
بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم منسوبیت شکیلچیسی اوْلسا، یئنه ده مۆستقیل موْرفم کیمی چیخیش ائدهجک: ددهم، اؤنرگهن، وظیفهم.
ب- هیجا قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمهلرین باشلانغیجینا و هیجالارین سوْنونا محدودلاشیر و هیجالارین اوْرتاسیندا یازیلمیر، کلمهلرین باشلانغیجیندا "ا" بیچیمینده، هیجالارین سوْنوندا ایسه "ـه،ه" حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلیر.
قئید ائتمک لازیمدیر کی:
-همین سس بیرینجی هیجانین سوْنوندا گلسه، یازیلمیر: گتیرمک، درین، دلی.
-کلمه سادهجه بیر هیجادان تشکیل اوْلسا، یئنه ده هیجانین سوْنوندا یازیلیر: نه، ده
-کؤکلرین و شکیلچیلرین ایملاسی ثابیت قالماسی اساس گؤتورولور: گل، گلن، گلنیم (گلهنیم یازیلمامالیدیر). کؤکلرین و شکیلچیلرین ثابیت قالما اصلی هیجا و موْرفم آنلاییشی بیر-بیرینه یاخینلاشدیریر و اوْنلاری واحید بیر آنلاییشا چئویریر.
هر حالدا بۇ سسین یازیلمادیغی یئرلرده چاشقینلیق احتمالی اوْلسا، فتحه حرکهسی (__َ_) علامتیندن فایدالانماق اوْلار. اَیری، دَیَر، دَوه. آشاغیداکی جدولده گؤروندوگو کیمی بۆتون کلمهلرین یازیلیشی هر ایکی قایدا اساسیندا عئینی بیچیمده اوْلور:
بیر کلمهنی کسینلیکله موْرفملره آییرماق اوْلماسا، ایملا هیجا اساسیندا قۇرولمالیدیر: گؤبهلک، چییهلک، کپهنک، یئلپهنک، کؤندهلن، کلبهجر، چتهنه، گؤرهلیم، گؤزلهیهلیم، بیلهرک، گلهنک.
۲/۲- E سسی
-بۇ سس تۆرک سؤزلرینین هر یئرینده آشاغیداکی علامتلرین موافیق فوْرمو ایله ایفاده اولاجاق:
ائـ ئـ ئ
میثال اۆچون:
ائشیدیرم، دئمهمیشم، گئدیرم، یئ، دئ
-بۇ سس آلینما کلمهلرین باشلانغیجیندا و اوْرتاسیندا یازیلماز، آنجاق چاشقینلیق احتمالی اولان یئرده "ِ" حرکهسیندن فایدالانماق اوْلار:
انرژی، اِلِمِنت، تلویزیون، تکنولوژی، تِست، احسان، علم، حکایه، فاتح، قانع، نهضت، عشق
-بو سس Yسسینین جواریندا گلیرسه، ایستر آلینما، ایترسه اؤز سؤزلریمیزده مۆطلق یازیلمالیدیر. قئید، مئیل، سئیر، شئیدا، گونئی، سئیرک، حئیرت، غئیرت، جئیران، تقییئف، یئکون، ویئتنام، هئیأت.
-همین سسی اصلینده İ سسی، بیزده ایسه Eسسی ایله ایفاده اوْلان فارس و عرب کؤکلو کلمهلرده ده یازماق لازیمدیر:
تسبئح، قبئح، سفئه، بئچارا، بئساواد، پئشواز، پئشکش
۲/۳-I سسی
I سسینین دیاکریتیک علامتینی یازماغا گرک یوْخدور: آغیز، قاییق. آنجاق فرقلندیرمه ضرورتلرینه گؤره اوْنون سادهجه اۇشاق درسلیکلری، یاد سؤزلر و فوْلکولورا عایید اولان متنلرده یازیلماسی تؤوصیه ائدیلیر.
۳- سسسیزلرین یازیلیشی
سسسیز فوْنملری تمثیل ائدن حرفلر آشاغیداکیلاردان عیبارتدیر کی، کلمهنین هر یئرینده اؤزونه مخصوص فوْرمدا یازیلیر:
میثاللار: بۇلود، توْپ، جام، چرچی، خاچ، دره، سوْن، زور، ژاله، شانس، آغا، قاییق، گۆنش، لاله، من، نئجه، هارا، ائو، یاشار.
ایضاح: پارانتز ایچینده گؤستریلن حرفلر آنجاق عرب کؤکلو سؤزلرده، بعضاً ده فارسجا سؤزلرده یازیلیر، میثال اۆچون:
ظالیم، اذیّت، ضربه، ثۆریا، صاباح، صۆلح، حۆریت، مدّاح، صرّاف، طلیعه، گۆذشت، ایصفاهان.
صامیتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر
۳/۱-عربجه سؤزلرین یازیلیشیندا عرب دیلینه مخصوص اوْلان صامیتلر قوْروناجاق:
طلیعه، ثۆریا، صاباح، ظارافات، مدّاح، ضربه، ظۆلم، صرّاف.
۳/۱- V صامیتی سادهجه (و) بیچیمینده یازیلیر و هئچ بیر دیاکریتیک علامتی یوْخدور، میثال: وارلیق، سئوگی.
۳/۳- H صامیتی (هـ ـهـ ه ـه) بیچیمینده یازیلیر و هئچ بیر دیاکریتیک علامتی یوْخدور، میثال: همیشه، ساهمان، مئه، شئه، آللاه، هله.
۳/۴-Y صامیتی سادهجه (یـ ی) بیچیمینده یازیلیر و هئچ بیر دیاکریتیک علامتی یوْخدور، میثال: یایلیق، بایرام، آی.
۳/۵- ایکی İ آراسیندا گلن Y سسی "گ" (یۇمشاق گ) ایشارهسی ایله یازیلمالیدیر، میثال: ایگید، ایگیرمی، چیگین، گتیردیگیم.
۳/۶-کلمهنین گؤرونوشونو ساخلاییب، کؤکونو ایتیرمهمک اوچون "ک" حرفی ایکی سسلی آراسیندا قالیب "ی" سسینه چئوریلدیگی زامان "گ" ایله یازیلمالیدیر، میثال: چؤرگیم، گلهجگیم، گؤروندوگو، شاعیرلر درنگی.
۳/۷- K (قالین ک) صامیتی: یاد دیللردن دیلمیزه کئچن قالین K-لی کلمهلر "ک" ایله یازیلمالیدیر، میثال: دوْکتور، دموْکراسی، کاراکتر.
۳/۸- عرب کؤکلو کلمهلرین سوْنوندا اصلینده "ع" حرفی ایله ایفاده اوْلان و بیزده H سسینه دؤنموش اوْلان فوْنم "ح" حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلاجاق: ماتاح، طاماح. همین سس کلمهلرین اورتاسیندا "هـ" حرفینین موافیق فوْرمونا چئوریلهجک: فهله.
۳/۹- تلفّوظوندن آسیلی اوْلمایاراق، یابانجی کلمهلرین باشلانیشیندا و بعضاً اوْرتاسیندا "ق" کیمی سسلنن "غ" حرفی اوْلدوغو کیمی یازیلاجاق:
غریب، غزل، غم، افغان.
۳/۱۰-فارس کلمهلریندهکی "گ" حرفی بعضاً "ق" کیمی تلفّوظ اوْلدوغونا باخمایاراق اوْلدوغو کیمی یازیلاجاق:
کارگاه، آگاهی، دانیشگاه، آبگوشت، گۇماشتا.
قوْشا سسلر
۴/۱ - خاریجی کلمهلرده İU و İO و İA قۇرولوشونون ایچینده عمله گلن بیتیشدیریجی صامیت «ی» حذف ائدیلیب؛ کلمه سادهجه بیر «ی» ایله یازیلاجاق:
رادیوْ، بیوْلوژی، کیوْسک، دیالکتیک، نیویوْرک، آشیان، ریا، شیار، باریوم، نیۇزویک، خیاوان، میانپور، ریاضی، سیاست، ضیالی، خیار.
۴/۲ - SK و ŞT و ŞP و ST و SP قوْشاسسلر ایله باشلانان کلمهلرین اوّلینه «ای» حیصّهسی آرتیریلمالیدیر.
ایسپورت، ایستالین، ایستانسیا، ایستیراسبورق، ایستئیک، ایستکر، ایشتوتقارت، ایشنیتسل.
تشدید علامتی
عرب کؤکلو کلمهلرده تشدید علامتی قوْرونمالیدیر، آنجاق تۆرکجه سؤزلرده و اۇروپا سؤزلرینده تشدید ایشلنمز:
مۆکمّل، ادبیّات، موفّقیّت، مدنیّت، دوْققوز، اوْتللوْ.
تنوین علامتی
عربجه سؤزلرین یازیلیشیندا لازیم اوْلان یئرده تنوین علامتیندن ایستیفاده اوْلمالیدیر و تنوینین یازیلیشی آشاغیدا گؤروندوگو کیمی اوْلاجاق:
مثلاً، اعتیباراً، قصداً، سهواً، قطعیاً، عملاً.
همزهلی کلمهلر حاقّیندا
۷/۱ - کلمهنین سوْنوندا گلن ساکین همزه Ə سسیندن سونرا گلسه، «أ» بیچیمینده یازیلاجاق:
منشأ، مبدأ، ملجأ.
۷/۲ - همین نؤوع همزه U سسیندن سونرا گلسه، «ء» بیچیمینده یازیلاجاق:
سوء.
۷/۳ - همین نؤوع همزه A سسیندن سونرا گلسه، تلفّوظده غیر-فعال اوْلدوغونا گؤره یازیلمایاجاق:
اینشا، ایملا، ایجرا، ایبتیلا، انبیا، اؤولیا.
۷/۴ - A سسی ایله سسلنن همزه «آ» بیچیمینده یازیلاجاق، آنجاق مدّ علامتینین یازیلماقی چاشقینلیق احتیمالی اوْلان یئرده گرکلیدیر:
سۇال، مۇاخیذه، مبدآت، اینشاآت، مآل، مآب.
۷/۵ - Ə سسی ایله سسلنن همزه «أ» بیچیمینده یازیلاجاق:
جۆرأت، تأسّوف، هئیأت، مسأله، نشأت.
۷/۶ - آنجاق بو Ə سسی کلیمهنین سوْن سسی اولسا، همزه «ئ» بیچیمینده یازیلاجاق:
نشئه، تؤوطیئه.
۷/۷ - İ سسی ایله سسلنن همزه «ی» حرفی ایله ایفاده اوْلاجاق:
رییس، فدایی، جرایید، ایسراییل، کایینات، داییر.
قئید: منشأ، اینسانین منشأیی، مبدأ، سفریمیزین مبدأیی کیمی کلمهلر گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر.
۷/۸ - همزه O و U و E سسلرینین بیری ایله سسلنیرسه، «ئ» بیچیمینده یازیلاجاق:
ناپلئون، ژئوْپوْلیتیک، زئۇس، دۇئل، سۇئد، نوْئل، شۆئۇن، کلئوْپاترا، مائوْ، رۆئۇس، ایدئوْلوژی، نئوْن، آئوْرت، مسئول، آرکئولوژی، رئۇف، داخائۇ، ایشترائۇس، سئول، چائوشسکو، تئولوژی.
۷/۹ - E سسیندن سوْنرا گلن همزه، «ئ» بیچیمینده یازیلاجاق:
تئاتر، رئال، نئاندرتال، پروتئین (پروتیین).
۷/۱۰ - Ö و Ü سسیندن سوْنرا گلن همزه یازیلمایاجاق:
مؤمین، لؤلؤ، مۆدّب، مۆنّث، مۆلّیف، مۆسّیس، مۆثّیر.
۷/۱۱ - اۇروپادان آلینما کلمهلردهکی ae سسلری بیزده «آی» بیچیمینده ایفده اوْلمالیدیر:
aeroport آیروپورت، aeroplan آیروپلان.
۷/۱۲ - تنوین قبول ائدن همزه بۇرادا گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر:
جوزئاً، ایستیثناً.
شکیلچیلرین یازیلیشی
۸/۱-شکیلچیلر عۆمیتله کؤکلره بیتیشیک یازیلیر: گلمیشم، گلدیلر، ائللر، گؤزلدیر.
۸/۲- "می" و "مو" سۇال شکیلچیلری اوْرتادا بیتیشیک، سوْندا ایسه یان-یانا یازیلمالیدیر: گلدیمی؟ گئتدیمی؟
ای بیقرار سینهده، نشترمیسن، نهسن؟ پیکانمیسان، کؤنولموسن، اخگرمیسن، نهسن؟ (قؤوسی تبریزی).
۸/۳- "دا" و "ده" نیطق حیصّهلر شکیلچی کیمی ایشلندیگی زامان بیتیشیک، یوْخسا آیری یازیلیر: بۇ سۇالین جاوابی مندهدیر. حسن ده گلدی، من ده.
۸/۴- کلمهلری بیتیشدیرجی صامیتله باشلانان شکیچیلردن قاباق پارچالاماق تؤوصیه اولور: موسیقیسی، قالمالییام، قالمالیییق، دئمهلییم، دئمهلیییک، فیضولییه.
باشقا میثاللار:
۸/۵-اۇزون کلمهلرین یازیلیشینی آسانلاتماق اوچون دؤرد و داها چوخ هیجالی کلمهلر سسلی ایله بیتن موْرفمندن سونرا پارچالانا بیلر، آنجاق آرالاریندا فاصیله اوْلمامالیدیر: مۇسیقیچیلر، بیزیمکیلر.
۸/۶ بیر کلمهده عئینی صامیت یا بنزر صامیتلر آردیجل شکیلده اۆچ دؤنه تیکرار اوْلورسا، کلمه ایکی موْرفم آراسیندا پارچالانا بیلر، آنجاق بیر کلمهنین موختلیف حیصّهلری یان-یانا یازیلمالیدیر، میثال اۆچون: سسسیز
۸/۷- موْرفملرین قوْووشماغیندا عئینی حرف یا اوْخشار حرفلر تیکرار اوْلورسا و اوْ ایکی حرفین بیرینجیسی ساغدان موتّصیل یازیلمیشسا، کلمهنی همین یئرده پارچالاماق تؤوصیه اولور:
نسیللر، منیممیش، دیللنمک
آشاغیداکی میثاللاردا صامیتین ساغ طرفدن آیری یازیلدیغینا گؤره سوْل طرفدن مۆتصیل یازیلماسی تؤوصیه اوْلونور:
اللر، داممیش، آشسیز، گؤللنمک
۸/۸- باشقا دیللردن آلدیغیمیز بو حیصّهلر قوْشولدوغو سؤزه بیتیشیک یازیلاجاق:
۸/۹- باشقا دیللردن آلدیغیمیز آشاغیدا قئید ائدیلن حیصّهلر موستقیل و قوْشولدوغو سؤزه یاخین یازیلاجاق:
کلمهلرین یازیلیشی
۹/۱-"مدنیّت"، "ادبیات"، "سویه"، قیمت، "صحیه"، "ویئتنام" و کیئف" کیمی آلینما سؤزلرده ایشلنن İYY سس ترکیبی و İY سس ترکیبی بۇرادا گؤروندوگو کیمی ییغجام شکیلده و سادهجه بیر "ی" ایله (و لازیم گلسه، بیر تشدید علامتی آرتیرماقلا) ایفاده اوْلاجاق.
۹/۲-اۇروپا دیللریندن آلینمیش کلمهلر عۆمومیتله فرانسیز تلفّوظو ایله یازیلاجاق: رداکسیوْن، ناسیونال، انرژی
۹/۳-اوْرژینال ایملاسی G ایله یازیلان و آذربایجان لاتین الیفباسیندا Q ایله ایفاده ائدیلن سس، بیزده «ق» ایله یازیلاجاق: اوْرتوقرافی، قرامر، قاز
۹/۴-تۆرک سؤزلرینین باشلانیشینداکی I فوْنمی قوْروناجاق ( İ سسینه چئوریلمهیهجک):
اؽشیق، اؽلدیریم، اؽلیق، اؽلغیم، اؽلخی
دیقّت: ایراق، ایلان، اینام کیمی کلمهلر بۇ قایدادان قیراقدا قالیر.
۹/۵-بۇ قرارنامهدهکی قئیدلری نظرده تۇتماق شرطی ایله بۆتون یابانجی کلمهلر فوْنتیک شکیلده یازیلاجاق:
۹/۶-صاییتلری تمثیل ائدن دیاکریتیک علامتلرین یازیلیشی سادهجه کلمهنین بیرینجی هیجاسیندا گرکلیدیر:
گؤرونوش، اوْغوز، دۆیون
آنجاق مۆبتدیلر اۆچون بو علامتلرین هر یئرده یازیلیشی تؤوصیه ائدیلیر: گؤرونۆش، اوْغۇز، دۆیۆن
۹/۷- فارسجا و عربجه شخص آدلارینین یازیلیشیندا اۇرژینال ایملا قوْرونمالیدیر: محمّد، حسین، ابوالقاسم، منوچهر، کاظم، عبدالناصر، سعودالفیصل، کبری، ساعد، هیئت.
۹/۸- دوْغمالاشمیش عرب و فارس منشألی شخص آدلاری اؤز ایملامیزلا یازیلا بیلر: علسگر، فاطما، حوسئن، ایرضا، ممّد.
۹/۹- جۇغرافی آدلاری ایراندا ایشلندیگی کیمی، آنجاق ایمکان داخیلینده اؤز تلفّوظوموزه اۇیغون شکیلده یازیلاجاق:
لهیستان، اؤزبکیستان، هیندوستان، لۆبنان، اوْتریش، تۆرکیه، کۆردوستان
۹/۱۰- سوْن عصرده غرض اۆزوندن یا بیلگی چاتیشمازلیغی سببیندن دَییشدیلمیش یئر آدلاری ایمکان داخیلینده اۇریژینال شکیلده یازیلاجاق: تۇفارقان، سئییدآوا، سایینقالا، سۇلدوز، آخماقایا.
۹/۱۱- فارسجادا ایشلنمکده اوْلان تۆرک سؤزلری اؤز ایملامیزلا یازیلاجاق: بوْشقاب، اۆتو، شۇلوق، اۇمود، قۇلدور.
۹/۱۲- سیرا سایلار و ایسمین مۆختلیف حاللاریندا و منسوبیت فۇرموندا چیخیش ائدن سایلار آشاغیدا گؤروندوگو کیمی یازیلمالیدیر:
۹/۱۲- دۇغمالاشمیش خاریجی کلمهلر اوْرتوقرافیده تۆرک سؤزلری کیمی چیخیش ائدهجک: مۇغایات، هامبال، باریت، مؽزی، آبیر.
بۇ کیمی کلمهلرین یازیلیشی اوْرتوقرافی سؤزلوگونده وئریلهجکدیر.
مۆرکّب سؤزلر و سؤز بیرلشمهلرینین یازیلیشی
۱۰/۱ - مۆرکّب کلمهلری ترکیب حیصّهلری مۆستقیل، آنجاق یان-یانا یازیلمالیدیر:
آغساققال، آغبیرچک، ککلیکاوْتو، قانۇنااۇیغونلوق، گؤزوگؤتورمزلیک، دیکباشلیق.
۱۰/۲ - یابانچی مۆرکّب کلمهلر بیر لکسیک واحید کیمی دئییل، مۆرکّب کلمه کیمی نظرده تۇتولاجاق؛ باشقا سؤزله اوْنلارین حیصّهلری مۆستقیل، آنجاق یاخین یازیلاجاق:
مؤحنتافزا، دیلآرام، وطنپرست، شؤهرتطلب.
قئید ائتدیگیمیز کیمی، آشاغیداکی ترکیبلر مۆرکّب سؤز حئساب ائدیلیر:
شۆناس (آذربایجانشۆناس)، پرست (وطنپرست)، طلب (شؤهرتطلب)، فۆروش (فضلفۆروش)، آنتی (آنتیکوْمونیست)، پرور (قوْناقپرور)، پان (پانعربیزم).
۱۰/۳ - فارسجا سؤز بیرلشمهلرینین آزی بیر حیصّهسی دیلیمیزده تکلیکده معنایا مالیک اولسا، اوْنلارین علاقهسی «-» اشارهسی ایله افاده اولاجاق؛ یوخسا بۆتون ترکیب بیر لکسیک واحید کیمی قبول اوْلاجاق:
سیمای-شمس، زولف-پریشان، سوء-قصد، بادهی-ناب، پنبهی-داغ-جونون، غیر-مۆمکون، ضیدّ-اینقیلاب، چشم-گیریان.
۱۰/۴ - فارس و عرب دیللریندن آلدیغیمیز بیرلشمهلردهکی «و» باغلاییجیسی اوْلدوغو کیمی و یا موافیق دیاکریتیک علامت قبول ائدهرک ایملادا چیخیش ائدهجک:
گشت و گۆذار، درد و غم، ناله و افغان.
گشت ۆ گۆذار، درد ۆ غم، ناله ۆ افغان.
۱۰/۵ - عربجه عیبارهلر، سؤز بیرلشمهلری، آتالار سؤزو و آیهلر اوْریژینال ایملایلا یازیلاجاق:
علیالخصوص، سهمالهضم، میزانالحراره، نعوذبالله، استغفرالله، انشاالله، ماشاالله، الیآخر.
تۆرک دیلی قۇراللاری؛ اوْرتوقرافی سمینارینین آلدیغی قرارلارین آنا خطلری
تعریفلر
اوْرتوقرافی. دیلین دۆزگون یازی قایدالارینی آراشدیران بیلیم ساحهسی اوْرتوقرافی آدلانیر.
بیتیشدیریجی صامیت. تۆرک دیلینده ایکی صاییت آردیجل ایشلنمز و بۇ کیمی دۇروم اوْرتایا چیخینجا، ایکی صاییتین آراسیندا "بیتیشدیرجی صامیت" دئییلن بیر فوْنم چیخیش ائدر. بیتیشدیریجی صامیت داها چوْخ اۆچ شکیلده تظاهور ائدیر: س (آتا، آتاسی)، ن (مۇسیقی، مۇسیقینی)، ی (ماهنی، ماهنییا)
دیاکریتیک علامت. فوْنملرین سس اوزللیگینی تمثیل ائدن و اوْنلاری بیر-بیریندن فرقلندیرن علامتلردن عیبارتدیر کی، حرفین اۆستونه یا آلتینا آرتیریلار. میثال: اۇن، اوْن، اؤن و اۆن کلمهلرینین تلفّوظ فرقینی تمثیل ائتمک اۆچون "و" حرفینین اۆستونده قوْیولان آیری-آیری دیاکریتیک علامتلردن ایستیفاده اوْلونموشدور.
سسلیلر و سسسیزلر (صاییتلر و صامیتلر). فوْنملر سسلی (A,I,O,U,Ə,E,Ö,Ü,İ) و سسسیز (میثال اۆچون P,T,Ş,K,L و باشقالاری) اوْلماق اۆزره ایکی قوْلا آیریلیر: سسلیلرین تلفّوظونده بۇ خۆصوصیت وار کی، هاوا جریانی آزاد شکیلده و هر هانسی مانعهلره راست گلدیگی اساسیندا فوْرمالاشیر.
فوْنم. ایکی کلمهنی فرقلندیرن ان کیچیک سس حیصّهسیندن عیبارتدیر. میثال اۆچون گؤز و کؤز کلمهسینی نظرده تۇتاق، بۇ ایکی کلمهنی فرقلندیرن جهت اوْنلارین بیرینجی سس حیصّهسینین تلفّوظ طرزیندن عیبارتدیر. باشقا میثال: اۆز و اؤز کلمهسی.
لکسیک واحید (سؤزجوک). سؤزلوکده قئید ائدیلمگی ضروری اوْلان و ساده بیر معنانی ایفاده ائدن کلمه بیر لکسیک واحید یا سؤزجوک آدلانیر. میثال اوچون گلمک فعلی گؤرندوگو شکیلده سؤزلوگه داخیلدیر، آنجاق گلمیشدیر سؤزونو سؤزلوگه داخیل ائتمگه گرک یوْخدور.
موْرفم. هر ساده کؤک یا شکیلچی بیر موْرفم آدلانیر و موْرفم عۆمومیتله ان کیچیک معنا واحیدلری یا قراماتیک وظیفهنی تمثیل ائدن حیصّهدن عیبارتدیر. میثال اۆچون گتیرمهمیشم سؤزونو بو موْرفملره بوْلمک اوْلار: گتیر+مه+میش+ام. موْرفم آنلاییشی هیجا آنلاییشی ایله دَییشیک سالماماق لازیمدیر. میثال اۆچون همین سؤزو هیجالارا بۇ شکیلده بؤلمک اوْلار: گه+تیر+مه+می+شم. گؤروندوگو کیمی موْرفملر همیشه معنالی حیصّهلردیر. آنجاق هیجالار معناسیز دا اوْلا بیلر.
هیجا. صامیتلر تکلیکده تلفّوظ ائدیله بیلمز. اوْنلاری تلفّوظ ائتمک اۆچون یاناشی گئدن صاییتلردن فایدالانماق گرکلیدیر. بئلهلیکله هر هیجانین اؤزگینده بیر صاییت دایانیر. بیر کلمهنی صاییتلرین اساسیندا تلفّوظ ائدیله بیلن مینیموم حیصّهلره آییرماقدان هیجالار اورتایا چیخیر. میثال اۆچون اوْد بیر هیجا، قوْچاق (قو+چاق) ایکی هیجا و گلمیشم (گل+می+شم) اۆچ هیجادان تشکیل اوْلموشدور.
کؤک و شکیلچی. ان کیچیک لکسیک معنا حیصّهلرینه کؤک و ان کیچیک قراماتیک معنا حیصّهلرینه شکیلچی دئییلیر، میثال اۆچون اؤنلوک سؤزو اؤن و لۆک حیصّهلرینه بؤلونمک اۆزره بیر کؤک و بیر شکیلچیدن تشکیل اوْلور.
سمینارین قۇرلوشو
سمینارین قۇروجولاری
درگیلر و قزئتلر: وارلیق[۱]، مهد آزادی، نوید آذربایجان، آوای اردبیل، شمس تبریز، ارک، چیچک
نشریاتچیلار و مدنیت اوْجاقلاری: چیچکلر قۇرولوشو، میشوْو کۆلتور درنگی، گۆنئی مدنیت اوْجاغی، اندیشة نو نشریاتی، صابر درنگی، آذربایجانلی بیلییۇردلولار توْپلومو
سمینارین باشقانی
دوْکتور جواد هیئت
سمینارین دبیری
مۆهندیس ابراهیم رفرف
سمینارین آراشدیرما مؤوضوعلاری
موْرفم و هیجا آنلاییشی و یازی قایدالاری، شکیلچیلر، دخیل کلمهلر، مۆرکب سؤزلر و سؤزبیرلشمهلری، قیسالتمالار، عۆمومی اوْرتوقرافی مسألری
علمی هئیأتین عۆضولری
اکبر آزاد، دوْکتور جمال آیریملو، فریبا ابراهیمی (آفاق)، عادل ارشادیفر، حسن ارک، توحید اسدزاده، رسول اسماعیلزاده، محمد اشراقی، فریده اصغرنیا، نادرالهی، بهروز ایمانی، بهزاد بهزادی، یوسف بهنمون (دالغین)، دوْکتور غلامرضا بوداغی، دوْکتور حسین پناهی، حسن م.جعفرزاده، میرهدایت حصاری، بهرام حقپرست (ائلچین)، علیرضا حمیدهخو، علی حسینزاده (داشقین)، حسن خدائی (تایماز)، بابک دانشور، عبدالرحمن دیهجی، حسن راشدی، مصطفی رزّاقی، مهرشید رهنما، ابراهیم رفرف، محمد تقی ستاری، داود سعید خانلو، حسن مسلمی، دوْکتور حسینقلی سلیمی، حسین طهماسبپور، یحیی شیدا، علیرضا صرّافی، کیان صفری، دوْکتور هوشنگ عطاپور، دوْکتور محمدعلی فرزانه، مسعود فیوضات، دوْکتور حسین فیض اللهی وحید، دوْکتور م.قاسمی (آغشین آغکمرلی)، حبیب قنبرپور، رسول کامران، کشتیبان، محمدرضا کریمی، علی محمدزاده فارسی، توحید ملکزاده، عزیز محسنی، حسن مجیدزاده (ساوالان)، حسین محمدخانی (گونئیلی)، دوْکتور حسین محمدزاده صدیق (دۆزگون)، دوْکتور یوسف معماری، عباد ممیزاده (آغداشلی)، ناصر منظوری، علیرضا مقدم، اسدالله مردانی، کریم مشروطهچی (سؤنمز)، صدیار وظیفه (ائل اوْغلو)، اسماعیل هادی، دوْکتور جواد هیئت، محمدرضا هیئت
قایناقلار
- ↑ تورک دیلی یازی قوراللاری (تورکجه). وارلیق درگیسی.


text:
اویان نیوز: “مهرداد کسانی”آذربایجانین تایسیز و گنج اوخویانی سولدوز دوغوملوسودور. “مهرداد” ایلک آلبومونو” سئودا یارالیسی” آدییلا بازارا عرضه ائتمیشدیر.
اورمو شهرینده یاشایان سولدوزلو مهرداد ،”بیزیم تراختور” ماهینیسی ایله اؤزونو آذربایجانلیلار ایچینده تانیتدیردی.کسانی، “بیزیم تراختور” حاقدا بیلیم سسییه دئییر:”ذاتا اینانمیرام هئچ بیر آذربایجانلی اؤز تیمینی بیراخیب اؤزگه تیملره اوخویا بواوزدن منده بیر آذربایجانلی اولاراق اؤز تیمیمی دستکلهمک ایستهدیم”.
دئمهلیدیر مهرداد کسانی، بیزیم تراختور ماهینیسینا ایکی میلیون یاریم هزینه ائلهمیشدیر. کسانی،باشقا اوخویانلارا تای تورکیه ویا فولکولوریک ماهینیلارین یئنی دن اوخوماسینی سئومیر.
کسانی، یئنی ایش لرین یاراتماسینی دوشونور بواوزدن ،تامام آهنگلرین ترانهسینی اؤزو بستهلهییر.
مهرداد کسانی ایلک آلبوموندان سونرا ؛اؤلدوردوم سنی ، آیریلا بیلمم ، یاغیش ، ایل دؤنومو و دلیلنمیشم ی تک تراک عونوانیندا موزیک دونیاسینا عرضه ائدیبدیر.
قایناق: بیلیم سسی


text:
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ۱۰۷ میلیون ۸۵۰ مین ۶۶۴ اولدو
تورکیهنین یئنی نسیل کوروناویروس (کووید-۱۹) ایله موباریزهسینده سون ۲۴ ساعاتداکی جان ایتکیسی ۲۲۸ اولدو.
بیر گونده ۳۴۱ مین ۲۲۱ نفره تست ائدیلدی، ۲۵ مین ۸۶۱ نفرین تستی مثبت چیخدی.
سون ۲۴ ساعاتدا ساغالانلارین ساییسی ایسه ۲۴ مین ۸۷۵.
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ایسه ۱۰۷ میلیون ۸۵۰ مین ۶۶۴ اولدو.
ایلگیلیلی خبرلر
تورکیهده کوروناویروس ایله باغلی سون دوروم - ۱۴ اکتبر ۲۰۲۱
تورکیهده بو گونه قدر وورولان بیرینجی، ایکینجی و اوچونجو دوز واکسن ساییسی ۱۱۳ میلیون ۴۱۸ مین ۲۵۷ اولدو
بینا یانغینیندا ۴۶ نفر اؤلدو
یانغینین سون درجه شدتلی اولدوغو و بینانین بیر چوخ قاتینی ییخدیغی بیلدیریلدی
آمریکادا، آشیری دوز اویوشدوروجودان اؤلوملرده رکورد
آمریکادا آشیری دوز اویوشدوروجودان اؤلوملرین ۲۰۲۰.جی ایلین مارس آییندان بو ایلین عینی آیینا قدر یوزده ۲۹،۶ آرتدیغی اورتایا چیخدی


text:
ای مقدس مسکنیم، ای شانلی آذربایجان!
بیز سنینله فخر قیللیق یئر اوزونده هر زامان.
قوی وار اولسون ای وطن، اصلان صفت اوغلانلارین!
اؤپسون آلنیندان آنا! اونلار سنین، سن اونلارین.
***
ایضاح: اوتوزینجی اون ایللیکین اوللرینده چوغ آغیر و گیزلی بیر شرایطده “آذربایجان” روزنامهسینین یئنی نشر دؤرو باشلاییر. چوخ تاسفله بو ایشین گئدیشاتی و نئجه اولماسی حقده، اونون نشرینده اشتراک ائدنلرین بیر تعدادینین قید حیاتدا اولماغینا رغما، هله ده گئنیش معلومات الده یوخدور. ۱۴۲ نومرهده نشر اولونان بو روزنامهدن یالنیز بیر نومره الدهدیر. چوخ تاسفله بیر جمعین زحمتی سایهسینده گؤرولن بو دیرلی ایشه انقلابدان سونرادا آچیقلیق گتیریلمهییبدیر. “آذربایجان” روزنامهسینین ایکینجی تحریریه هیاتینین ترکیبینده اولان اوستاد مجید امین مؤید بیر نئچه ایل اول اوستاد بهزادینین آغیرلاما مراسیمینده بو بارهده کیچیک بیر ایضاح وئرمیشدیر کی آشاغیدا اوخوجولارا تقدیم ائدیریک. بو امیدله کی قید اولونان موضوعدا معلوماتلاری اولان شخصلر مطبوعات تاریخیمیزین بو حصهسینه ایشیق سالسینلار.
×××
بوتون ایران خالقلاری امپریالیزم خصوصی ایله انگلیس امپریالیزمی و نفت شرکتی علیهینه ووروشان زامانلار آزادلیق سئور مطبوعات ایراندا بو موباریزهنین قاباقجیل نور ساچان چیراقلاری اولموشدور. آذربایجان قزئتیده تقریبن ۱۳۳۰دان ۱۳۳۴دهدک، بو صفده باش اوجالیقلا یئرلشیب و تاریخی رول اویناییبدیر.
آذربایجان روزنامهسی باشقا قزئتلرله بیرلیکده خلقیمیزه هر هفتهنین ان مهم مسئلهلری حقینده گؤستریش وئریب، زحمتکشلرین حقوقوندان دفاع ائلهییب، کندلیلردن خانلار و اربابلار قارشیسیندا دفاع ائدهرک، ضد امیریالیستی جبههده باریشماز موباریزه آپاریردی.
بیلیرسیز کی، او ایللر بیر طرفدن انگلیس و ها بئله آمریکا سلطهچیلری علیهینه کسگین موباریزه دؤورو ایدی و خالقلاریمیز ایرادهسیایله نفت میللی اولموش و توطئهلر ایرانلیلاری تهدید ائدیردی و هر حالدا نفتین میللیلشمهسی ایران خالقلارینین بؤیوک آرزوسو اولاراق، بیزیم بو قزئتده بو اومید و آرزولارلا ایرهلیلهییردی و خالقین شادلیقلارین عکس ائدیردی.
۲۸ مرداد آمریکا- انگلیس کودتاسیندان سونرادا دوشمنلرین هجوم دؤورو و شاهین آرتیق قولدورلوق زامانی اولوب. اونمینلر شریف اینسانلار دوستاقلارا و تبعیدلره معروض قالیب و یوزلر بؤیوک اینسانلار اعدام اولوندولار و یئنهده روزنامهمیز بو دؤورده خالق ایله همدرد ایدی و چالیشیردی کی، اونلارا اورهک وئریب و قارانلیق زمانهنین کئچری اولماسین یادا سالسین.
آذربایجان قزئتی هفتهلیک نشریه ایدی و بوسبوتون آنا دیلینده یازیلاراق، خالق ایچریسینده یاییلیردی.
روزنامهنین باش مدیری «بهزاد بهزادی» اولموشدور و باش مقالهلرین چوخو اونون قلمی ایله یازیلیبدیر. بو مقالهلر اساس و گون مسئلهلره جاواب وئریردی.
اوستاد بهزادینین نقشی سادهجه مدیرلیک دئییلدی. او سیاسی باخیمدان اوستون و قدرتلی بیر شخصیت و بیر دیل اوستادی کیمی روزنامهنی اداره ائدیردی. بهزادی ادبیات سئور و ذووقلو بیر ضیالی اولدوقدا، اوستاد شهریارین «حیدربابایه سلام» اثرینه ایلک دفه درین معنالی و آراشدیریجی تحلیل و نقد یازمیش و روزنامهنین نئچه نومرهسینده چاپ اولونوب و روشنفکر جاوانلاری بو بؤیوک اثرله آشنا ائتمیشدیر. او تحلیل یازیلاندا «حیدر بابایه سلام» چاپ اولماقدا ایدی و دئمک لازیم دئییل کی، او قارانلیق گونلرده بو اثر و تحلیل آنا دیلیمیزی قوروماقدا بیزه چوخلو کؤمک اولموشدور و اثرین سرعتله خلق ایچریسینده یئر آچماسینا یاردیم ائتمیشدی.
روزنامهنین یازیچیلار هئیتی وار ایدی و یادلاردا قالان محمدعلی قوسی (فرزانه) و «علیقلی کاتبی» (آغ قوش) اوّللرده و احمد شایا «آلاو»، «محمدحسین مبیّن» و من (مجید امین مؤید) ایکینجی مرحلهده بو هئیتده عضو ایدیک. باشقا دوستلاردان دا وار ایدیلار کی چوخ تاسفله من آدلارینی یاددان چیخارمیشام.
بو هفتهلیک آنا دیلینده یازیلیب یاییلان قزئت ۱۳۳۴- نجی ایلده پهلوی رژیمی شهربانیسی و اطلاعات مأمورلاری وسیلهسی ایله تعطیله اوغرادی و چاپخاناسی دا توقیف اولاراق، اونون مسئول مدیری حبسه آلیندی. آمما گونش همیشهلیک بولود آلتیندا قالمادی.


text:
وایهسهکو
وایهسهکو (ایسپانجا: Valleseco) ایسپانیادا بیر یاشاییش منطقهسیدیر و لاسپالماس اوستانینده یئرلشیب. بۇ شهرین مساحتی ۲۲٫۱۱ کیلومتر موربّع دیر. سوْن نۆفوس تخمینلرینه گؤره ۳۹۰۴ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ Instituto Canario de Estadística, area
- ↑ Instituto Canario de Estadística, population
ایسپانیا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Valleseco (Gran Canaria)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۷ مارس ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده وایهسهکو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
۱۵ مارس
۱۵ مارس:
- ۱۸۲۰ - مئین آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینه قاتیرلاراق اؤلکهنین ۲۳-جۆ اوستانی اوْلدو.
- ۱۸۴۸ - ۱۸۴۸ ماجار دئوریمی پاتلاق وئردی.
- ۱۸۹۲ - جسی و. رنو برقی پیلّهنی ثبت ائتدی.
- ۱۹۱۷ - ایکینجی نیکولای قارداشی میخاییل نفعینه تختدن چکیلدی.
- ۱۹۱۹ - اینگیلیس تۆرکیهنین مرزیفون شهرینی ایشغال ائتدی؛ نئچه آیدان سوْنرا اهالینین مۆقاویمتی ایله شهری ترک ائتمهیه مجبور قالدی.
- ۱۹۲۸ - ۱۵ مارس حادیثهسی باشلادی. ژاپون ایمپیراتورلوغوندا چوْخ ساییدا کومونیست تۇتۇقلاما قراری چیخاریلدی.
- ۱۹۳۳ - آلماندا هیتلر٬ ۳-جۆ رایشی اعلان ائتدی.
- ۱۹۳۹ - چکاوسلوواکی جۆمهۇرباشقانی امیل هاچا چکین نازی آلمانا قاتیلماسینی قبول ائتدی.
- ۱۹۶۴ - سینما اۇلدوزو الیزابت تئیلور ایله اوْیونچو ریچارد بارتون ائولندی.
- ۲۰۰۳ - هۇ ژینتائوْ چین خلق جۆمهۇریتینین ۴-جۆ دؤولت باشقانی اوْلدو.
- ۲۰۰۴ - چین خلق جۆمهۇریتینده ایلک دفعه بیر میلّتوکیلی اؤلکهده ایلده ۱۰ مین اینسانین اعدام ائدیلدیگینی آچیقلادی.
- ۲۰۱۱ - سوریه ایچساواشی باشلاندی.


text:
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۳۰
۳۰ دسامبر: ویکیپدیا:تاریخده بوگون/دسامبر ۳۰/فایل ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/مناسبتلر، ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/مناسبتلر
- رویدادلار
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/رویدادلار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/رویدادلار
- ۵۳۳ - روْم ایمپراطورلوغوندا "یۇستینیان قانونلاری" قۆووهیه مینیب.
- ۱۸۸۰ - جنوبی آفریقا "ترانسوال" جومهوریسی یارانیب.
- ۱۹۰۳ - شیکاقوْ تئاتریندا یانغین نتیجهسینده ۶۰۰ نفر هلاک اوْلوب.
- ۱۹۱۱ - سۇن یات سئن چینین بیرینجی جومهور باشقانی سئچیلیب.
- ۱۹۱۸ - آلماندا کوْممونیست حیزبی تشکیل ائدیلیب.
- ۱۹۲۲ - شوروی ده ایلک سوْوئتلر قۇرولتایی کئچیریلیب. سوْوئت سوْسیالیست جومهوریلری اتفاقی تاسیس ائدیلیب.
- ۱۹۴۷ - شوروینین دستکلهدیگی قۆووهلر رۇمانیده حاکمیتی اله آلیب.
- ۱۹۷۵ - ماداقاسکار دموْکراتیک جومهوریسی يارانیب.
- ۱۹۸۰ - تۆرکیهده ایللیک توروم ۱۰۶ فایزه چاتیب.
- ۱۹۸۹ - گنجهنین تاریخی آدی ایگیرمی عصرده ایکینجی دفعه برپا اوْلونوب.
- ۱۹۹۳ - واتیکانلا ایسرایل آراسیندا دیپلوْماتیک مۆناسیبتلر قۇرولوب.
- ۲۰۰۶ - عراقین کئچمیش جومهور باشقانی صدام حسین سحر ساعت ۵ رادهلرینده آسیلاراق اعدام ائدیلیب.
- دوْغوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/دوغوملار ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/دوغوملار
- اؤلوم گونلری
ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/اولوملر ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/اولوملر
میلادی، جلالی و قمری تقویم لر بعضی ایللرده گونلر برابر دییلر، اونا گوره یادبودلاری و تقویم لری اوز صحفه سینین آلتیندا گئتیرین. یادبودلاری دییشمک اۆچون بو گونده، اشاقیداکی صحفه لری دییشدیرین:
- فایل
- مناسبت لر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/مناسبتلر
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/مناسبتلر
- رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/رویدادلار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/رویدادلار
- دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۹ دی/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۳۰ دسامبر/دوغوملار
- ویکیپدیا:تاریخده بوگون/۲۵ جمادیالاول/دوغوملار
- اولوملر
و قمری گونلره گوره وپ:تاریخده بوگون/قمری بررسی ائدین.


text:
صحابه
صحابه یا دا صحابیلر (تۆرکجه: دوْستلار٬ آرخاداشلار) — ایسلام پئیغمبرینی گؤرنلر٬ سؤزلرینی ائشیدنلر و اوْنون زامانیندا ایسلام گتیرن کیشیلر (یالنیز شکیلده: صحابی). قادین صحابیلره «صحابیات» دئییلیر.
صحابه اوچ دستهیه بؤلونور: موهاجیرلر٬ انصار و مکّه فتحیندن سوْنرا مۆسلمان اوْلانلار. مۆهاجیرلر مکّهده ایسلام گتیریب پئیغمبرله مدینهیه کؤچنلره دئییلیر. انصار٬ پئیغمبرله مۆهاجیرلره مدینهده یئر وئرن و ایسلام گتیرنلره دئییلیر؛ بۇنلار ایکی اساس اووس و خزرج قبیلهلرینه بؤلونور. البته سلمان فارسی کیمی صحابه بۇ اۆچ دستهده دئییللر.
شیعه باخیشیدَییشدیر
شیعه باخیشیندا بیر شخصین صحابی اوْلدوغو اوْنا خاص بیر اۆستونلوک قازاندیرماییر. شیعهلر صحابینین فضیلتینی پئیغمبر زامانیندا و اوْندان سوْنرا گؤردوگو ایشلر٬ دۆشونجهلر و نیّتلرینه باغلی بیلیرلر. بۇنا گؤره انصارین چوْخونو٬ پئیغمبردن سوْنرا ایمام علی (ع) حاقّینی غصب ائتدیکلرینه گؤره٬ دۆز یوْلدان آزمیش ساییرلار.
اهل-سۆنّت باخیشیدَییشدیر
اهل-سۆنّت پئیغمبرین صحابیلرینین هامیسینا اعتیبار وئریب٬ اوْنلارین نقل ائتدیگی حدیثلری و سؤزلری دوْغرو بیلهرک اوْنا عمل ائدیرلر. هابئله اوْنلارین هر یئرده ایسلاما اۇیغون حرکت ائتدیکلرینی دۆشونمهدیکلری کیمی٬ ثاواب آپاردیقلارینا اینانیرلار.


text:
`داشاساتوو` نتیجهلر
حابارلار [16]
- تۆرکیأنینگ مبلمان پوداغینداقی داشاساتوو موقداری 9 آیدا 3 میلیارد دلاردان گچدی
- تۆرکیأنینگ قوُرانماق پوداغیندا داشاساتوو موقداری 45 گؤتِریم یوُقارلادی
- دؤرت آیدا تۆرکیأنینگ اتومبیل پوداغیندا داشاساتوو 18 گؤتریم یوُقارلادی
- تۆرکیأنینگ داشاساتوو موقداری یوُقارلادی
- اتومبیل پوداغیندا داشاساتوو ۵ گؤتریم یۇقارلادی
- اژه ولایاتلاریندان روسیا بۇلیان داشاساتوو یۇقارلادی
- اینچه بورون دان داشاساتوو موقداری یۇقارلادی
- قۇرانماق صناغاتیندا داشاساتوو ۱۰ میلیارد لیرادان گچدی
- اکتیابر آییندا داشاساتوو ۹ گؤتریم یۇقارلادی
- سنتیابردا داشاساتوو ۸.۷ گؤتریم یۇقارلادی
- تۆرکیأنینگ ۶ آیداقی داشاساتوو موقداری ۷۷.۵ میلیارد دلار
- هوُوا یولی اۆستی بیلن داشاساتوو یوُقارلایار
- ییلدیریم داشاساتوو ماصلاحاتینا قاتناشدی
- آپریل آیینینگ داشاساتوو گؤرکِزیجیلری
- تۆرکیأنینگ داشاساتوو اؤنۆملرینینگ سرگیسی
- مای آییندا داشاساتوو ۵.۸ گؤتریم یۇقارلادی


text:
ماکرون و بایدن یاخین گونلرده سوآلتی قاییقلار مسئلهسینی موذاکیره ائدهجکلر
بونو "ب اف ام" کانالینین افیرینده فرانسا حکومتینین رسمی نومایندهسی گابریل آتال دئییب.
آوسترالیانین فرانسا سوآلتی قاییقلارینی آلماقدان ایمتینا ائتمهسینین سبب اولدوغو پروبلئملر یاخین گونلرده فرانسا پرزیدنتی امانوئل ماکرون و امریکالی همکاری جو بایدن آراسیندا موذاکیره ائدیلهجک.
بونو "ب اف ام" کانالینین افیرینده فرانسا حکومتینین رسمی نومایندهسی گابریل آتال دئییب.
گابریل آتال بیلدیریب: "پرزیدنت جو بایدن وضعیتی موذاکیره ائتمک اوچون پرزیدنت ماکرونا مراجعت ائدیب. موذاکیره یاخین گونلرده باش توتاجاق".
اونون سؤلرینه گؤره، ایکی اؤلکه لیدرینین آراسیندا دانیشیقلار سؤزوگئدن مسئلهده ایرلیلییش الده ائتمک مقصدی داشیییر: "بو بحرانین مرکزینده اقتصادی دئییل، ایستراتئژی ماراقلار دایانیر. یعنی، بو، هیند-ساکیت اوقیانوس بؤلگهسینده یئرلشن گوج، گوجلرین تارازلیغینین پوزولماسی ایله باغلی بیر مسئلهدیر. صحبت گله جگیمیزین بیر حیسهسیندن و چین ایله موناسیبتلریمیزدن گئدیر.
اونودولمامالیدیر کی، فرانسا هیند-ساکیت اوقیانوس بؤلگهسینین بیر اؤلکهسیدیر، چونکی اورادا اراضیسی وار - یئنی کالدونیا، اورادا فرانسیزلار یاشاییر، اورادا فرانسیز حربچیلری یئرلشیر".
ایلگیلیلی خبرلر
سوداندا فؤوقالعاده وضعیت اعلان ائدیلدی
ژنرال عبدالفتاح البرهان، اگمنلیک شوراسی و حکومتی لغو ائدرک فؤوقالعاده وضعیت اعلان ائتدیگینی آچیقلادی
قوزئی کره ایله گونئی کره آراسیندا باریش دانیشیقلاری داوام ائدهجک
گونئی کره لیدئری، وظیفهسینده قالدیغی مدتده قوزئی کره ایله باریش و دیالوگون قورولماسی اوچون چالیشاجاغینی بیلدیردی


text:
تیکمه داش
تیکمه داش شرقی آذربایجان اوستانیندا یئرلشن شهرلریندن بیری دیر. بۇ شهرین بستانآباد شهری ایله ۱۶، تبریز ایله ۶۱ و میانا ایله ۹۱ کیلومتر آرالیغی وار دیر. ائله بۇ ندنله ده رسمی بازاری اهمیتلی اولان تبریز و میانا شهرلری ساییلیر. ۱۳۷۶-نجی ایلده شهر اولاراق ثبت اولونوب. ۱۳۸۵-نجی شمسی ایلین آمارلارینا گوره ۲،۴۶۸ نفر جمعیتی واردیر. بۇ جمعیتین ۱،۷۴۱ نفری ساوادلی دیر و ۴۶۳ نفری ده ساوادسیز.[۱]
بو شهرین دوشنبه بازارلاری اطراف کند و شهرلر ده مشهور دور.
جوغرافیا[دَییشدیر]
تیکمه داش شهری قارقالان و قیلیج قیه داغلارینین اورتاسیندا و ۱۹۰۰ مترلیک اوجالیغی دا یئر آلیب دیر. بنوچایی بۇ شهرین ایچیندن و بسته کان چایی بۇ شهرین ائشیگیندن گئچیر. تیکمه داشین اطرافیندا بیر چوخ دوغال بولاغ و چشمه واردیر. یاغیشلی ماغاراسی(غاری) دا بۇ شهرده یئر آلیب دیر. یای دا بۇ شهرین ان چوخ ایستیلیگی ۳۰ سانتیگراد درجه سینه چیخیر. قیش دا دا، ان سویوخ هاواسی ۳۵ درجه صیفرین آلتی اولوبدور. ایللیک اورتالاما یاغیش میقداری ایسه ۳۸۰ میلی متر دیر .[۲]
آدلیم لار[دَییشدیر]
خسته قاسیم (Xəstə Qasım) افشار تورکلرینین ایمپیراتورلوق دؤنمینده یاشایان، شاعیر، عاریف و فیلسوف (۱۷۶۰-۱۶۸۴)، تیکمهداش دا دوغولوب و تیکمه داش دا وفات ائتمیش دیر؛[۲]
خسته قاسم آشیق صنعتینی ان بویوک شخصلریندن بیری ساییلیر و بۇ صنعته بویوک قاتقی(افزوده) لاری اولوبدور [۲].
صنعتی بولگه[دَییشدیر]
تیکمه داش صنعتی بولگه سی، ۱۳۷۴-نجی ایلده، ۱۷ هکتارلیق یئرده تیکیلمه گه باشلییب دیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادیها بر حسب سواد» (فارسی).
- ↑ ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ بنیاد دائرةالمعارف اسلامی


text:
مونتوپولی ین وال دآرنو
مونتوپولی ین وال دآرنو (ایتالیاجا: Montopoli in Val d'Arno) ایتالیا اؤلکهسینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. سوْن نۆفوس ساییمی اساسيندا ۱۱۰۱۲ نفر ایمیش. دنیز سوُلاری سَویهسیندن ۹۸ متر یۇکسکلیکده یئر آلیب. و توسکانی اوستانیندا دا یئرلشیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Montopoli in Val d'Arno»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۸ آقوست ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده مونتوپولی ین وال دآرنو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
اویان نیوز: ایران اؤزونون ایستئهسال ائتدیی یئنی قیریجی طیارهنی اعلان ائدیب.
پرئزیدئنت محمود احمدینژاد دئییب کی، “قاهئر ۳۱۳” “قارداشلیق، سوله و تهلوکهسیزلیک” مئساژی داشیییر. اونون سؤزلرینه گؤره قیریجی تییاره هئچ کسه تهلوکه یاراتمیر.
تییارهنین اعلان ائدیلمهسی مراسیمی دؤولت تئلئویزییاسی ایله یاییملانیب.
بئینلخالق سلاح آمبارقوسو ایله اوزلشن ایسلام رئسپوبلیکاسینین یئنی قیریجی طیارهلر آلماسینا قاداغالار وار.
بو آرادا ایران ۱۹۷۹-جو ایلده آ ب ش-این دستکلدیی شاه رئژیمینی ایسلام رئژیمی ایله اوزلهیهن اینقیلابین ۳۴-جو ایلدؤنومونو قئید ائدیر.
قایناق آمریکا سسی


text:
قاراباغ ساواشی
قاراباغ ساواشی (ائرمنیجه:Ղարաբաղյան պատերազմ) و يا ائرمهنیلر طرفیندن آرتساخ آزادلێق ساواشی — ۱۹۹۱-۱۹۹۴-جی ایللرده آذربایجان جومهوریتی نین داغلیق قاراباغ اراضیسی اوستونده ائرمنیستانلا آذربایجان آراسیندا شیددتلی حربی چاتیشما. موحاربه ۱۹۸۸-جی ایلدن باشلایاراق ائرمنیستان شوروی سوسیالیست جومهوریتی نین آذربایجان سوسیالیست شوروی جومهوریتینه قارشی ایرهلی سوردوگو اراضی ادعالارینا اساسلانان قاراباغ موناقیشهسینین دوامی اولموشدور.
حربی اوپراسیونلار ۱۹۹۴-جی ایلین مئی آییندا آذربایجان و ائرمنیستان آراسیندا ایمضالانمیش آتَشکسله باشا چاتمیشدیر. ایختیلافین نتیجهسینده ۳۰۰۰۰ یاخین اینسان هلاک اولموش، آذربایجانین داغلیق قاراباغ اراضیسی و اطرافیندا یئرلشن ۷ اینضیباظی بؤلگه سی ائرمنیستان سیلاحلی گوجلرینین ایشغالینا معروض قالمیشدیر.
موناقیشه[دَییشدیر]
۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالاریندا ائرمنیستان شوروی جومهوریتینده نؤوبتی دفعه آنتیآذربایجانلی و آنتی تورک حرکات قیزیشدی. ۱۹۶۵-جی ایل آوریلین ۲۳-ده "سؤزده ائرمنی سوی قیریمی"نین ۵۰ ایللیگی، آندرونیکین ایسه ۱۰۰ ایللیگی ائرمنیستاندا گئنیش قئید ائدیلدی و بو دا بو تورپاقلاردا یاشایان آذربایجانلیلارین داها دا سیخیشدیریلماسینا یئنی، گوجلو تکان وئردی. د.ق.م.و-ده ائرمنی میللتچیلیگی آچیق صورتده درین کؤک سالیردی. ویلایتین آذربایجانلیلار یاشایان منطقهلرینه کؤمک ائتمک مقصدیله ۱۹۶۷-جی ایلده آیریلان وسایتین باکیدا د.ق.م.و-نین رایونلاری اوزره کونکرئت طلبلر اوزره بؤلونوب تصدیق اولونماسی جهدینه ائرمنی لوببیسی جیددی مقاومت گؤستردی. همین ایل ایستپاناکئرتده بیر نئچه آذربایجانلی قتله یئتیریلدی.
گونئی قافقازین ایکی دؤولتی آراسینداکی موناقیشه ۱۹۸۸-جی ایلده، ائرمنیستانین آذربایجانا اراضی ادعالاری شکلینده باشلاییب. آذربایجان ۲۰% اراضیسی – کئچمیش داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی و اونا یاخین ۷ اینضیباطی رایون ائرمنیستان سلاحلی قوهلرینین ایشغالی آلتیندادیر. ۱۹۹۴-جی ایلین ماییندا طرفلر آراسیندا آتشکس ایمضالانیب و روسیه، فرانسه و آمریکا بیرلشمیش ایالتلری کیمی دؤولتلرین بیرجه باشلیق ائتدیگی آتَت-این (ATƏT) مینسک قروپونون واسیطهچیلیگی آلتیندا باشلانیلان باریش دانیشیقلاری هله ده اوغورسوز شکیلده داوام ائدیر. ایشغال آلتیندا اولان آذربایجان اراضیلرینین قئید-شرطسیز بوشالدیلماسی حاقدا بیرلشمیش میللتلر تهلوکه سیزلیک (ب.م.ت) شوراسی طرفیندن قبول ائدیلمیش دؤرد سؤزلشمه ائرمنیستان طرفیندن ایجرا ائدیلممیش اولاراق قالیر. ساواش ایللرینده آذربایجانا بؤیوک مادی و معنوی ضرر دَیمیش، چوخو گوناهسیز دینج ساکین اولان ۳۰ مین آذربایجانلی ائرمنیلر طرفیندن قتل ائدیلمیش، بیر میلیونا یاخین اینسان قاچقین و زوراکی کؤچکونه چئوریلمیشدیر. ایشغال ائدیلمیش اراضیلرده ۶۰۰ مکتب، ۶۵ پئشه مکتبی و ۷۰۰ ساغلیق مرکزی، ائرمنیستان سلاحلی قوهلری طرفیندن داغیدیلیب.
ائرمنی تورپاق گنیشلندیرمه سی[دَییشدیر]
۱۹۸۵-جی ایلده میخاییل قورباچوف شوروی سوسیالیست جوهموریتلری بیرلیگی نین کوممونیست پارتیسی مرکزی کومیتهسینین باش کاتیبی وظیفهسینه سئچیلندن سونرا آذربایجانلیلارا قارشی ائرمنی تورپاق گنیشلندیرمه سی نؤوبتی مرحلهسی باشلاییر. آرتیق ۱۹۸۷-جی ایلین سونلاریندان اعتباراً ائرمنیستان شوروی جومهوریتی نین باشکندی ایروان شهرینده داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمهسی طلبلری ایله کوتلوی آکسیالارا باشلانیلیر. عئینی زاماندا، ایستر شوروی ائرمنیلری، ایسترهسه ده خاریجدکی ائرمنی دیاسپورو طرفیندن میاتسومون حیاتا کئچیریلمهسی اۆچون چالیشقان ایدئولوژی حاضرلیق حیاتا کئچیریلیر. قورباچوفون موشاویری شوروی اقتصادچی عالیمی آکادمیک آ. آقانبئکیان "هومانیتئ" قزئتینه ۱۹۸۷-جی ایلین اوکتوبر آییندا وئردیگی موصاحیبهده، داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین سانکی آذربایجانلا دئییل، محض ائرمنیستانلا داها سیخ تاریخی، اقتصادی-تصرروفات ایلیشکیلرینه مالیک اولماسینی بیلدیرهرک، موختار ویلایتین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمهسی بیاناتی ایله چیخیش ائدیر. بو دؤنم هم ده، ائرمنیلرین شووینست-میللتچیلیگینه خیدمت ائدن قاراباغ و کرونک قوروملارینین فعالیتی، "ضیالی" پردهسینه بورونموش سیلوا کاپوتیکیان، زوری بالایان و ... شخصلرین بو ایستیقامتده جانفشانلیغی ایله کاراکتئریزه اولونور.
آذربایجانلیلارین ائرمنیستاندان کوتلَوی شکیلده ائشیگه چیخاردیلمالاری[دَییشدیر]
۱۹۸۸-جی ایلین ژانویه آییندان اعتبارن، شوروی-نین یوکسک اؤندرلیگینین حیمایتی ایله آرخالانان ائرمنیلر ائرمنیستان ش.ج-ده یاشایان تورکلرین تاریخی تورپاقلاریندان کوتلوی دئپورتونا باشلاییرلار. ائرمنیستاندان قووولان آذربایجان تورکلری نین بیرینجی دالغاسی ۱۹۸۸-جی ژانویه نین ۲۵-ده آذربایجانا یئتیشیر. ۱۹۸۸-جی ایل فوریه نین ۱۹-دان اعتباراً ایرواندا کوتلوی ییغینتیلار باشلانیر. میتینگ قاتیلیمچیلاری "ائرمنیستانی تورکلردن تمیزلمهلی!"، "ائرمنیستان یالنیز ائرمنیلر اۆچوندور!" کیمی شوعارلار ایرهلی سوروردولر. میتینگلرین اۆچونجو گونو ایرواندا ساغلام قالمیش تکجه مسجید بیناسی (۲۰-جی یوز ایل اوللرینده شهرده ۸ مسجید اولموشدور) و آذربایجانلی اورتا مکتبی، ج. جاببارلی آدینا ایروان آذربایجانلی درام تئاترینین لوازیمی یاندیریلدی. ایرواندا بو حادیثهلره قارشی اعتراضینی بیلدیرن آذربایجانلیلارین ائولرینه اود ووردولار. ائرمنی میللتچیلری اۆچون ائرمنیستاندا ان مونبیت بؤلگه لرده یاشایان ۲۰۰ میندن آرتیق آذربایجانلیلاری اورادان چیخارماق قاراباغ مسئلهسینی چؤزمک قدر واجیب ایدی. بو پروسس ۱۹۸۹-جو ایلده باشا چاتدیریلیر، همین ایللر عرضینده ۲۲۰۰۰۰-دن چوخ تورک ائرمنیستاندان ائشیگه چیخارتماغا معروض قالیر.
سومقاییت اولایلاری[دَییشدیر]
"سومقاییت قیرغینلاری" پروقرامینین آپاریجیلاریندان ان فعالینین ۱۹۵۹-جو ایلده آنادان اولموش ادوارد روبئرتوویچ قریقوریان آدیندا ائرمنی ایدی. اؤلدورولن ۲۶ ائرمنیدن ۶ نفری اونون پایینا دوشوردو. اولایدن ۱۰ گون اؤنجه، سومقاییتین بوتون امانت کاسسالاریندان ائرمنیلرین اؤز امانتلرینی کوتلوی شکیلده گؤتورمهلری، قیرغینلاردان ویدئو چکیلمه سی اۆچون ائرمنی اوپراتورلارینین اولجهدن حادیثهلرین پلانلی شکیلده تؤردیلجیی یئرلرده اؤزلرینه خلوتی چکیلیش موقعیتی سئچمهلری، ایکی گوندن سونرا همین ویدئولارین مونتاژ ائدیلیب بوتون دونیانی دولاشدیریلماسی، "سومقاییت قوربانلاری"نین خاطرهسینی "ابدیلشدیرمک" اۆچون اولجهدن حاضیرلانمیش آبیدهنین درحال خانکندی نده (ایستپاناکئرتده) قویولماسی و بو کیمی فاکتلار ثبوت ائدیر کی، بوتون بونلار ائرمنیلری، ائلهجه ده دونیا توپلومونو آذربایجان خالقینا قارشی آیاغا قالدیرماق، اونون "وحشی" اوبرازینی یاراتماق مقصدینی گودموشدور. سومقاییت قیرغینلارینین فعال تشکیلاتچیلاریندان ائرمنی اوهانیانین، سامویلوف و پاولوفسکینین آدلاری ایسه اوزون مدت متبوعاتدان گیزلی ساخلانمیشدی. سونرالار لئوون تئر-پئتروسیان اؤز دانیشیقلارینین بیرینده دئمیشدی کی: سومقاییت اولایلاریندان سونرا آذربایجان خالقی شوک وضعیتینه دوشموشدو. اگر اؤلکه اؤندرلیگی بو مقامدان ایستیفاده ائدیب د.ق.م.و-نین ائرمنیستانا بیرلشدیریلمهسی حاقیندا قرار چیخارسایدیز آذربایجان خالقی بونا اعتراض ائده بیلمهیهجکدی." بو سؤزلر آیدین ثبوت ائدیر کی، سومقاییت فاجعهسی ائرمنیلره اؤز آیریمچیلیق آکسیالارینی و قاراباغی ایشغالینی حیاتا کئچیرمکدن اؤترو لازیم اولموشدور.
ساواشین باشلانماسی[دَییشدیر]
- ۱۹۸۹-جو ایلین ایکینجی یاریسیندان اعتبارن شوروی قیرمیز اوردوسوندان قالان حربی دستهیه آرخالانان ائرمنی سیلاحلی بیرلشمهلرینین داغلیق قاراباغ موختار ویلایتینین آذربایجانلیلار مسکونلاشمیش یاشاییش منطقهلرینه و موختلیف نقلیات واسطهلرینه سالدیرما باشلاییرلار.
- ۱۹۸۸-جی ایلده داغلیق قاراباغدا ائرمنیلرین کومپاکت یاشادیغی یاشاییش منطقهلریندن آذربایجانلیلار قووولماغا باشلاییر. همین ایلین سپتامبر آییندا داغلیق قاراباغین ان بؤیوک یاشاییش منطقهسی اولان خانکندیدن بوتون آذربایجانلیلار، شوشادان ایسه ائرمنیلر قووولور.
- ۱۹۸۸-جی ایل سپتامبرین ۲۱-ده قاراباغدا اؤزل ایداره رئژیمی اعلان اولونور. نووامبر آییندا آذربایجانلیلارین ائرمنیستاندان کوتلوی شکیلده ائشیگه چیخارتماق تشکیل اولونور. بونا جاواب اولاراق باکیدا کوتلوی میتینقلر کئچیریلیر. ۱۹۸۸-جی ایلده ائرمنیستاندا کوتلوی داغینتیلارا سبب اولان ایسپیتاک زلزهلهسی باش وئریر. قاراباغدا اؤزل ایداره کومیتهسی تشکیل اولونور، اونون باشچیسی ایسه موسکودان تعیین اولونان آرکادی وولسکی ایدی. نوامبر آییندا همین کومیته بوراخیلیر. ۱۹۸۹-جو ایل جولای آیینین ۲۹-دا ائرمنیستان اراضیسینده آذربایجاندان گئدن قاتارلارا اولان هوجوملار نتیجهسینده ائرمنیستانلا آذربایجان آراسیندا دمیر یولو ایلگیسی کسیلیر. ائرمنیستان طرفیندن آذربایجانین ناخچیوان موختار رئسپوبلیکاسینین تجریدینه باشلانیلیر. بونون اوزینده آذربایجان ش.ج. ائرمنیستانین بلوکادایا آلینماسی بارهده قرار قبول ائدیر. بو قرار ائرمنیستان ایقتیصادیاتینا آغیر ضربه وورور، بئله کی، ائرمنیستانا گلن ماللارین ۲/۳-سی آذربایجان اراضیسیندن کئچیردی. دسامبر آیینین ۱-ده ائرمنیستان سسر-نین یوکسک شوروی قانونسوز شکیلده "داغلیق قاراباغ موختار ویلایتی"نین ائرمنیستان ش.ج-یه بیرلشدیریلمهسی حاقیندا" قرار قبول ائتدی.
- ۱۹۹۰-جی ایلده ائرمنیستان آچیق شکیلده آذربایجانا قارشی ایشغالچیلیق فعالیتینه ایستارت وئردی. ۱۹۹۰-جی ایلین مارسین ۲۴-ده ائرمنیلر قازاخ رایونونون باغانیس آیریم کندینی ایشغال ائدیرلر. ایشغال نتیجهسینده ۱۰ نفر آذربایجانلی اؤلدورولور، ۱۰۰-دن چوخ ائو یاندیریلیب و کندین ساغ قالان اهالیسی اؤز تورپاقلاریندان قووولوب. ۱۹۹۰-جی ایل ژانویه آییندا باکییا شوروی قوشونلاری یئریدیلیر، قانلی ژانویه گئجهسینده ۱۰۰-دن چوخ اینسان اؤلدورولور. ۲۰ ژانویه ده آیاز موتللیبوف آذربایجان کوممونیست پارتیسینین باشچیسی تعیین اولونور، ایکینجی کاتیب ویکتور پولیانیچکو ایسه داغلیق قاراباغی ایداره ائدن اؤزل تمثیلچی سی کیمی اورا گؤندریلیر. جولای آیینین ۲۵-ده شوروی رهبرلیگی داغلیق قاراباغداکی بوتون قانونسوز سیلاحلی بیرلشمهلرین سیلاح بوراخماق امرینی وئریر.
- ۱۹۹۱-جی ایلین اولینده ائرمنیلرین قازاخ و گؤیگؤل رایونلارینا اولان سالدیریلاری اینتئنسیولشدی. ائرمنی سیلاحلی قولدور دستهلری آذربایجانلیلارین یاشادیغی کندلره داها تئز-تئز هوجوم ائدهرک اونلاری یاندیریر، دینج اهالینی گوللـهلییردیلر. بونا جاواب اولاراق آذربایجان خ.ت.پ.د-سی همین رایونلاردا ائرمنی سیلاحلیلارینا قارشی چایکند عملیاتینی حیاتا کئچیریر.
- ائرمنیستانین ایشغالچیلیق سیاستینی پردهلمک مقصدیله ۱۹۹۱-جی ایل سپتامبر آیینین ۲-ده ائرمنی آیریمچیلاری آذربایجان جومهوریتی نین داغلیق قاراباغ رایونوندا قانونسوز اولاراق "داغلیق قاراباغ جومهوریتی"نین قورولماسینی بیان ائتدیلر.
- سپتامبر آیینین ۲۳-ده ائرمنیستان و آذربایجان جومهور باشقانلارینین روسیه نین ژلزنووودسک شهرینده روسیه و قازاقیستان جومهور باشقانلارینین واسیطهچیلیگی ایله گؤروشو کئچیریلدی. گؤروش زامانی جومهور باشقانلاری موناقیشهنین باریش یولو ایله چؤزومونه گؤره راضیلیغا گلدیلر. الده اولونموش راضیلاشمایا باخمایاراق، ائرمنی حربی بیرلشمهلری خوجاوند و هادروت رایونلاری اراضیسینده آذربایجانلی اهالییه قارشی کوتلوی سالدیریلارا باشلادیلار. سونوجدا بو بؤلگه لرین تورکلر یاشایان کندلرینین چوخو ایشغال اولوندو، آذربایجانلی اهالی ایسه گوجله اؤز تورپاقلارینی تَرک ائتمک مجبوریتی قارشیسیندا قالدی. نوامبرین ۲۰-ده قاراکند گؤیونده باریش دانیشیقلاری اۆچون قاراباغا گئدن و ایچریسینده آذربایجان، روسیه و قازاخیستانین حکومت نمایندهلرینین اولدوغو هلیکوپتئر وورولور. بونا جاواب اولاراق نووامبرین ۲۰-ده آرتیق موستقیل اولان آذربایجان مجلیسی داغلیق قاراباغین موختار ایستاتوسونو لغو ائدیر و ایستپاناکئرت شهرینین آدینی خانکندینه دییشدیریر.
ساواشین اکتیو دورومو[دَییشدیر]
ساواشین ایلک گونلریندهجه آذربایجان و ائرمنیستان قارشیلیقلی هوجوما کئچیر. ۱۹۹۲-جی ایل ژانویه ۲۶-دا یئنی قورولموش آذربایجان اوردوسو شوشا یاخینلیغیندا داشاَلتی عملیاتینی کئچیریر و مغلوب اولور. فوریه آییندا ائرمنیلر روس قوشونلاری ایله برابر قاراباغدا هوجوما کئچهرک بیر نئچه کندی توتور، فئوریهنین ۲۶-دا ایسه خوجالینی اله کئچیرهرک دینج اهالییه قارشی قیرغین تؤرهدیرلر. ۹ مئی ده ائرمنیلر شوشانی، ۱۸ مئی ده ایسه لاچین شهرینی ایشغال ائدیرلر. ۷ ژوئن ابلفضل ائلچیبَی آذربایجان جومهور باشقانی سئچیلیر، بوندان درحال سونرا ژوئنین ۱۲-ده آذربایجان اوردوسو جبههده هوجوما کئچیر. هوجوم نتیجهسینده آذربایجانلیلار تئزلیکله شاومیان رایونونو، یولون ۴-ده ایسه آغدَره نی اله کئچیریرلر. سپتامبر آیینین ۱-ده آذربایجان اوردوسو سیرخاوند کندینی ایشغالدان آزاد ائدیر، بو زامان آرتیق داغلیق قاراباغین اراضیسینین یاریسی آذربایجان اوردوسونون نظارتی آلتیندا ایدی. بوندان سونرا روسیه ائرمنیلره ائتدیگی یاردیملارین هجمینی آرتیرماغا باشلاییر، اوکتوبرون ۲۴-ده ایسه آمریکا کونقرئسی آذربایجانا دؤولت یاردیمینی قاداغان ائدن ۹۰۷-جی دوزلیشی قبول ائدیر. بؤیوک دؤولتلرین ائرمنیستانا ائتدیگی آرخادورما تئزلیکله اؤز بهرهسینی وئریر.
شوشا شهرینین ایشغالی[دَییشدیر]
مارس آیینین ۲-ده آذربایجان جومهوریتی بیرلشمیش میللتلر قورومونون عوضوو سئچیلدی. مارس آیینین ۱۱-ده آوروپا شوراسی ناظیرلر کومیتهسی آذربایجان جومهوریتی نین داغلیق قاراباغ منطقه ده دینج اهالییه قارشی باش وئرمیش زوراکیلیق آکتلارینی پیسلَیَن بیاناتلا چیخیش ائتدی. مارس آیینین ۲۴-ده آ.تَ.م-این آرخا دورماسی ایله داغلیق قاراباغ موناقیشهسی ایله باغلی توپلانتیسی چاغیریلماسی قرارا آلینیر. مئی آیینین ۷-ده ائرمنیستان و آذربایجان دؤولت باشچیلارینین موناقیشهنین نیظاملانماسی ایله ایلگیلی ایرانین واسیطهچیلیگی ایله تهراندا گؤروشو کئچیریلیر. گؤروشون سونوندا دؤولت باشچیلاری کومونیک ایمضالاییرلار. بو کومونیک ایمضالاناندان تئزلیکله سونرا مئی آیینین ۸-ده ائرمنی حربی بیرلشمهلری طرفیندن شوشا شهری ایشغال اولونور. مئی آیینین ۱۷-ده ایسه موناقیشهنین نیظاملانماسی ایله باغلی موختلیف سویَهلرده دانیشیقلارین داوام ائتدیگی بیر واختدا ائرمنی حربی بیرلشمهلری لاچین شهرینی ده ایشغال ائتدیلر.
آذربایجان اوردوسونون ۱۹۹۲-جی ایل یای عملیاتلاری[دَییشدیر]
۱۹۹۲-جی ایله قدر ائرمنیستان جومهوریتی نین میلّی اوردوسو وار ایکن آذربایجان حاکمیتینین میلّی اوردو ایشینه سویوق باخماسی سونوجوندا ائرمنیلر آذربایجان تورپاقلارینین %۵-اینی ایشغال ائتمیشدیر. ۱ ژوئن ۱۹۹۲-جی ایلده ائلچیبَی جومهور باشقانی سئچیلمیش و بو اَرَفهده آذربایجان اوردوسو هوجوما کئچمیشدیر. ۱۹۹۲-جی ایلین ۱۲ ژوئنینده آشاغی آغجاکند، ۷ یولدا آغدَرَه اولماق اوزره ایشغال ائدیلمیش تورپاقلارین %۳،۵-ی گئری آلینمیشدیر.
ائرمنیستان ایشغالچیلیق ساواشی[دَییشدیر]
سپتامبر آیینین ۱۹-دا ائرمنیستان و آذربایجان مدافیعه باخانلاری(وزیرلری) روسیه نین سوچی شهرینده حربی عملیاتلارین دایاندیریلماسی ایله باغلی راضیلاشما الده ائتدیلر. همین ایل دسامبر آییندا بو راضیلاشمانی پوزان ائرمنیستان طرفی آذربایجان جومهوریتی نین زنگیلان رایونونون ۸ کندینی ایشغال ائتدی.
۱۹۹۳-جو ایل آوریل آیینین ۳-ده ائرمنی حربی بیرلشمهلری طرفیندن آذربایجان جومهوریتی نین کَلبَجَر بؤلمه سینی ایشغال اولوندو. آوریل آیینین ۶-دا ب.م.ت تهلوکهسیزلیک شوراسینین باشچیسی کلبجر رایونون ایشغالینی پیسلَیَن بیانات وئردی. آوریل آیینین ۱۵-ده ایسه آوروپا شوراسی ناظیرلر کومیتهسی موناقیشهنین کسکینلشمهسی ایله باغلی بیاننامه ایله چیخیش ائتدی. آوریل آیینین ۱۵-ده ایسه آوروپا شوراسینین ناظیرلر کومیتهسی داغلیق قاراباغدا موناقیشه وضعیتینین گرگینلشمهسی ایله باغی بیانات قبول ائتدی. آوریل آیینین ۲۵-۲۹-دا ایسلام توپلانتیسی قورومو (اسلامی کنفرانس تشکیلاتی) آذربایجان جومهوریتی نین اراضیلرینین ایشغالینی پیسلهین قطعنامه قبول ائتدی. آوریل آیینین ۳۰-دا ایسه ب.م.ت تهلوکهسیزلیک شوراسی آذربایجان جومهوریتی نین کلبجر و دیگر ایشغال اولونموش رایونلاریندان بوتون ایشغالچی قووَهلرین فیالفور چیخاریلماسی طلبینی اؤزونده عکس ائتدیرن ۸۲۲ سایلی قطعنامه قبول ائتدی.
جولای آیینین ۲۳-ده ائرمنی حربی بیرلشمهلری آذربایجان جومهوریتی نین آغدام رایونونو ایشغال ائتدیلر. یول آیینین ۲۹-دا ب.م.ت تهلوکهسیزلیک شوراسی ایشغالیچی گوجلرین قئید شرطسیز و فیالفور ایشغال اولونموش آغدام و آیری اراضیلردن چیخاریلماسی طلبینی اؤزونده عکس ائتدیرن ۸۵۳ سایلی قتنامه قبول ائتدی. آوقوست آیینین ۱۸-ده ایسه ب.م.ت تهلوکهسیزلیک شوراسینین باشچیسی مووافیق طلبلری اؤزونده عکس ائتدیرن بیاناتلا چیخیش ائتدی. ب.م.ت و آ.تَ.ت-این اویاریلارینا باخمایاراق، آوقوست آیینین ۲۳-۲۶-دا فیضولی و جبراییل، ائله بو آیین ۳۱-ده ایسه قوبادلی رایونو ائرمنیستان سیلاحلی قوهلری طرفیندن ایشغال اولوندو.
اوکتوبر آیینین ۱۴-ده ب.م.ت-نین تهلوکهسیزلیک شوراسی ایشغالچی قووَه لرین ضبط اولونموش اراضیلردن چیخاریلماسی طلبینی اؤزونده ایفاده ائدن، آردیجیل ۸۷۴ سایلی قطعنامه قبول ائتدی. اوکتوبر آیینین ۲۸-نووامبر آیینین ۱-ی آرالیغیندا هورادیز قصبهسی و زنگیلان شهری ایشغال ائدیلدی. نووامبر آیینین ۱۱-ده ایشغال اولونموش اراضیلرین فیالفور آزاد اولونماسی طلبینی عکس ائتدیرن ب.م.ت تهلوکهسیزلیک شوراسینین نؤوبتی، ۸۸۴ سایلی قتنامهسی قبول ائدیلدی.
۱۹۹۴-جو ایل ژانویه آیینین ۱۰-۱۱-ده قوزئی آتلانتیک سؤزلَشمهسی قورومو (ناتو) عوضو دؤولت و حکومت باشچیلاری طرفیندن اراضی الده ائدیلمهسینده گوج ایستیفادهسینی پیسلَیَن، همده، منطقه ده باریش و ثباتین قورولماسی، امکداشلیغینگلیشدیریلمَسی اۆچون آرنملی اهمیت کسب ائدن آذربایجان، گورجوستان و ائرمنیستانین اؤزگور ثباتی(sovereignty)، موستقیللیگی و اراضی بوتؤولوگونه سایغی ایفاده ائدن بیاننامه قبول ائدیلدی.
ائله بو ایل آوریل آیینین ۱۵-ده م.د.ب عوضو دؤولتلرینین اؤزگور ثباتی(sovereignty)، اراضی بوتؤولوگو و سینیرلارینین توخونولمازلیغینا حؤرمتی ایفاده ائدن تشکیلاتین بیاننامهسی قبول اولوندو. ائرمنیستان م.د.ب-نین عوضوو اولان و بو بیاننامهیه قوشولمایان تکجه دؤولت اولدو. بیشکئک پروتوکولو ایمضالاندیقدان (۱۰.۰۵.۱۹۹۴) سونرا، مئی آیینین ۱۲-ده جبهه چیزگی سینده (خطینده) آتَشکَسه گؤره راضیلاشما قووَه یه میندی.
سونوج[دَییشدیر]
ائرمنیستان حربی تجاووزو نتیجهسینده آذربایجان جومهوریتی نین داغلیق قاراباغ اراضیسی و اونون اطرافینداکی ۷ رایونو ایشغال آلتینا دوشموشدور.
- ۱۹۸۸–۱۹۹۳-جی ایللرده آذربایجانین ۱۲۲۴۶.۶ km² اراضیسی ایشغال ائدیلمیشدیر
۲۶ نووامبر ۱۹۹۱-جی ایل تاریخینه دَک اولان اینضیباطی اراضی بؤلگوسونه اساساً:
- ناخچیوان موختار شوروی سوسیالیست جومهوریتی نین ایلیچ رایونونون کرکی کندی (۱۹ km²) ۱۸ و ۱۹ ژانویه ۱۹۹۰-جی ایلده ایشغال اولونموشدور.
- قازاخ بؤلگه سی نین ایچینده اولان ۷ کند ایشغال اولونموشدور: ایشغال تاریخی – ۲۴ مارس ۱۹۹۰-جی ایل-۱۴ یون ۱۹۹۲-جی ایل، ایشغال اولونان اراضی ۷۷ ک.م.².
- داغلیق قاراباغ م.و.: ایشغال تاریخی – ۱۹۸۸-۱۹۹۳-جو ایللر، اراضیسی ۴۳۸۸ km² (شوشا رایونو-۲۸۹ km²، خانکندی شهری-۸ km²، عسگران رایونو-۹۲۸ km²، خوجاوند رایونو-۷۷۹ km²، آغدره رایونو-۱۷۰۵ km²، هادروت رایونو-۶۷۹ km²); اراضیسینین ۴۰۸۸ km²-ی ائرمنی ایشغالی آلتیندا، ۳۰۰ km²-ی (آغدره رایونونون ۱۰۸.۵ km²-ی، خوجاوند رایونونون ۱۹۱.۵ km²-ی) ایسه آذربایجان جومهوریتی نین نظارتی آلتیندادیر.
- لاچین رایونو: ایشغال تاریخی – ۱۸ مای ۱۹۹۲-جی ایل، اراضیسی – ۱۸۳۵ km²; اراضیسی بوتونلوکله ایشغال اولونموشدور.
- کلبجر رایونو: ایشغال تاریخی – ۲ آوریل ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۱۹۳۶ km²; اراضیسی بوتونلوکله ایشغال اولونموشدور.
- آغدام رایونو: ایشغال تاریخی – ۲۳ یول ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۱۰۹۴ km²; اراضیسینین ۸۴۶.۸ km²-ی ائرمنی ایشغالی آلتیندا، ۲۴۷.۲ km²-ی ایسه آذربایجان جومهوریتی نین نظارتی آلتیندادیر.
- جبراییل رایونو: ایشغال تاریخی – ۲۳ آوقوست ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۱۰۴۹.۸ km²; جوجوق مرجانلی کندی ایستیثنا اولماقلا بوتون یاشاییش منطقهلری ایشغال اولونموشدور.
- فضولی رایونو: ایشغال تاریخی – ۲۳ آوقوست ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۱۳۸۶ km²; اراضیسینین یاخلاشیق ۸۸۶ km²-ی ائرمنی ایشغالی آلتیندا، ۵۰۰ km²-ی ایسه آذربایجان جومهوریتی نین نظارتی آلتیندادیر.
- قوبادلی رایونو: ایشغال تاریخی – ۳۱ آوقوست ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۸۰۲ km²; اراضیسی بوتونلوکله ایشغال اولونموشدور.
- زنگیلان رایونو: ایشغال تاریخی – ۳۰ اوکتوبر ۱۹۹۳-جو ایل، اراضیسی – ۷۰۷ km²; اراضیسی بوتونلوکله ایشغال اولونموشدور.
بو حربی تجاووز سونوجوندا آذربایجان اراضیلرینین ۱۴.۱۴%-ی ایشغال ائدیلمیش، ۲۰ میندن چوخ اینسان قَتله یئتیریلمیش، ۵۰ میندن آرتیق آدام یارالانمیش و شیکست اولموشدور. بیر میلیوندان آرتیق اینسان قاچقین و زوراکی کؤچکون شرایطینده یاشاماقدادیر.
آذربایجان جومهوریتینه دَیَن مادی ضرر[دَییشدیر]
ایشغال نتیجهسینده آذربایجان جومهوریتی عاید جمعی اوزونلوغو ۲۵ مین ک.م. اولان ماشین یولو، یئنه جمعی اوزونلوغو ۳۹۸۴ م اولان ۱۶۰ کؤرپو، ۱۴،۵ مین ک.م. اوزونلوغوندا الکتریک خطی، ۲۵۰۰ الکتریک ترانسفورماتورو، ۲ مین ک.م. قاز بورو (لوله سی) خطی، ۱۶۰ سو دئپوسو، ۳۴-دن چوخ قاز داغیتیم دوراغی ، ائرمنی ایشغالچیلار طرفیندن داغیدیلمیشدیر.
ایشغال ائدیلمیش بؤلگهلرده جمعی ۱۴۰ مین موحصصیلین(اؤیرنجی نین) اوخودوغو اولان ۶۰۰ اوخول، ۵۳ مین اؤیرنجی نین تحصیل آدلیغی ۶۵ پئشه مکتبی، ۲ یوکسک اؤیرنیم قورومو محو ائدیلیب. ۷۰۰ ساغلیق اوجاغی، بو باغلامدا ۸۰۰ نفرلیک مریضخانا، پولی کلینیکالار، دوغوم ائولری، آپتئک بینالاری، اورژانس یاردیم مریضخانالاری داغیتیلمیشتیر. ساغلیق خیدمتینه دَیَن عمومی اقتصادی زیان ۱،۲ میلیارد دولارا یاخیندیر.
آذربایجانا عایید ۹۰۳ دؤولت قئیدیاتیندا اولان، ۱۵۰۰ دؤولت قئیدیاتیندا اولمایان تاریخ و مدنیت عابدهلری، مینلرجه اثرین قوروندوغو ۲۶ موزه، ۸ رسیم سرگیسی، ۴،۶ میلیون کیتاب و الیازما ساخلانان ۹۲۷ کیتابائوی، ۸۵ اینجه صنعت اوخولو، ۲۰ مدنیت سارایی، ۴ دؤولت تئاتری ائرمنیلر طرفیندن ایشغال ائدیلیب. آذربایجاندا پروفئسیونال موسیقی سنتینین اساسینی قویان موسیقیچی بولبولون، موسیقیچی و رسسام میر مؤحسون نووابین خاطیره موزئیی تالان ائدیلیب. خوجالیداکی "دایروی معبد"(۱۳۵۶-۱۳۵۷) و "توربه"-نین (۱۴-جی یوز ایل) عاقیبتی معلوم دئییل.
ساواش سونوجوندا آذربایجان جومهوریتی توپلام ۲۲ میلیارد آمریکا دولار مبلغینده زیانا معروض قالیب.
موناقیشه دؤنمینده سیویل اهالی یه قارشی تؤره دیلمیش جینایتلر و سوی قیریملار[دَییشدیر]
قوقارک قیرغینی[دَییشدیر]
۱۹۸۸-جی ایلین نوامبر آییندا ائرمنیستانین قوقارک رایونوندا ائرمنیلر طرفیندن ۱۵ نفر یاندیریلاراق ۲۱ آذربایجانلی اؤلدورولموشدور.
قاراکند فاجیعه سی[دَییشدیر]
۱۹۹۱-جی ایل نوامبر آیینین ۲۰-ده خوجاوند رایونونون قاراکند کندی یاخینلیغیندا ائرمنی تئررورچولاری آذربایجان، روسیه و قازاخستانی تمثیل ائدن بیر قروپ یوکسک وظیفهلی دؤولت مامورو و ژورنالیستی آپاران "می-۸" وئرتولیوتونو گوللَلَدیلر. نتیجهده ۲۲ نفر تانینمیش دؤولت، ایجتیتماعی و حربی خادیم قتله یئتیریلدی.
خوجالی سوی قیریمی[دَییشدیر]
اؤزل یازی: خوجالی سویقیریمی
۱۹۹۲-جی ایل فوریه آیینین ۲۵ و ۲۶ سیندا ائرمنی سیلاحلی بیرلشمهلری خانکندیده یئرلشن روسیه یه اؤزل ۳۶۶-جی آلایین ایله آذربایجانلیلار یاشایان خوجالی شهرینه هوجوم ائدهرک دینج اهالییه قارشی خصوصی قددارلیقلا موشایعت اولونان سوی قیریم آکتینی حیاتا کئچیردیلر. بو فاجعه نتیجهسینده ۶۱۳ دینج ساکین قتله یئتیریلمیش، ۴۸۷ نفر یارالانمیش، ۱۲۷۵ نفر ایسه اسیر گؤتورولموشدور. اونلاردان بیر چوخو اسیرلیکدن قاییتمامیش و سونراکی طالعیینه گؤره ده هر هانسی معلومات یوخدور. ۳۶۶-جی آلای خانکندیدن چیخاریلدیقدان سونرا بو حربی حیصصهیه مخصوص اولان سیلاحلی تئکنیکانین اؤنملی حیصّهسی ائرمنی آیریمچیلارینا وئریلدی.
آغدابان سوی قیریمی[دَییشدیر]
۱۹۹۲-جی ایلین آوریل آیینین ۸-ده ائرمنی ایشغالچیلاری کلبجرین آغدابان کندینه هوجوم ائدهرک ۶۷ نفری قتل ائتمیش، ۱۷ کند ساکینی دیری دیری یاندیرمیشدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ↑ https://web.archive.org/web/20200829225457/https://presidentruo.org/leonid-tibilov-pozdravil-bako-saakyana-s-25-j-godovshhinoj-obrazovaniya-nagorno-karabaxskoj-respubliki/print/
- ↑ بِرِت بنسون، ساختار امنیت بینالمللی:اتحاد، بازدارندگی و مخاطرات اخلاقی.انتشارات دانشگاه کمبریج، سال 2012 میلادی. شابک:۹۷۸۱۱۰۷۰۲۷۲۴۴
- ↑ میزان و تأثیر استراتژیک، بخارست:دانشگاه دفاع ملی رومانی، مرکز مطالعات دفاع و پشتیبانی تحقیقات استراتژیک. سال۲۰۱۰. ص. ۳۵
- ↑ شابلون:Web kaynağı
- ↑ Chufrin, Gennadij Illarionovič (2001). The Security of the Caspian Sea Region. Oxford: Oxford University Press. p. 270. ISBN 9780199250202.
- ↑ Herszenhorn, David M. (5 June 2012). "Iran and Azerbaijan, Already Wary Neighbors, Find Even Less to Agree On". The New York Times. Retrieved 17 June 2013.
- ↑ {{{باشلیق}}}.
- ↑ Cooley, Unholy Wars: Afghanistan, America and International Terrorism. London: Pluto Press. ISBN 0-7453-1917-3.
- ↑ Griffin, Nicholas, Caucasus: A Journey to the Land Between Christianity and Islam, University of Chicago Press, Chicago, 2004, pp. 185–186. ISBN 0-226-30859-6.
- ↑ ریچارد دکمجیان و سیومنیان هووان، آبهای آشفته: ژئوپولیتیک منطقه خزر، صفحه ۱۲۵، سال ۲۰۰۳ میلادی، شابک:9781860649226
- ↑ آلکساندر مورینسون:امنیت در خاورمیانه و مطالعات سیاسی، اکتبر ۲۰۱۴ میلادی
- ↑ آزادیان ادموند:در گذر تاریخ:دیدگاهها، مصاحبهها و مقالات در مسائل مربوط به ارمنستان،انتشارات:دانشگاه وین استیت، صفحه ۱۷۳، شابک:۹۷۸۰۸۱۴۳۲۹۱۶۰
- ↑ شیرین هانتر:اسلام در روسیه: سیاست هویت و تأمین امنیت، سال ۲۰۰۴ میلادی، صفحه:۳۴۹، شابک:۰۷۶۵۶۱۲۸۲۸
- ↑ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
ReferenceBوارد نشدهاست
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
ReferenceAوارد نشدهاست
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ایوانیس چارالامپیدیس: مزدوران و شبکههای تروریستی در آذربایجان، مسکو سال 2013 میلادی
- ↑ هایک دمویان:ترکیه و بحران قرهباغ:شرح مختصر، به زبان انگلیسی و روسی انتشارت ایروان صفحه:226 سال 2006 میلادی
- ↑ زیبیگنیو برژینسکی، روسیه و کشورهای مستقل مشترکالمنافع: اسناد، دادهها، و تجزیه و تحلیل، صفحه ۶۱۶ میلادی، سال:۱۹۹۷ میلادی،انتشارات:ام ای شارپ، شابک:۹۷۸۱۵۶۳۲۴۶۳۷۱
- ↑ ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ ۱۹٫۲ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
ReferenceCوارد نشدهاست
- ↑ ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ آرسن شاه ناظاروف:قرهباغ کوهستانی: حقایق علیه دروغ
- ↑ تقاطع و تعارض: امنیت و سیاست خارجی در قفقاز و آسیای مرکزی، سال ۱۹۹۹ میلادی، صفحه:۲۹۷، شابک:۰–۴۱۵–۹۲۲۷۳–۹
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ ۲۲٫۲ کارینه اوهانیان و زارما ولیخانووا:بررسی: قرهباغ: مفقودین در عملیات جنگی - زنده یا مرده؟، سال 12 می 2004 میلادی
- ↑ برنامه اوپسالا تبادل اطلاعات، جمهوری قرهباغ کوهستانی - غیر نظامیان، مشاهدات، ۲۰۱۳–۰۵–۰۳
- ↑ ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ هانس هایدر، زنگ خطر در جنگ سرد، مقالهای در روزنامه اطریشی وینر سایتونگ،2 ژانویه 2013 میلادی