text:
محمد موجتهید شبیستری
ايكينجي و اوچونجو بٶلوم
(بیرینجی بؤلومو اوخوماق اوچون بورا كليك ائدين)
چئویرن: گونتای گنجالپ (جاوانشیر)
تانری و اینسان کلامی
قورآن اۆزرینه آزاد آچیقلامانین اؤن ایدارکی
—یازقانین (مقاله نین) تمل ایدیعاسی:
بو یازقا تانری کلامی، وحی، یا دا پئیقمبرانه تجروبه حاققیندا فلسفی، علمی و تئولوژیک نظرییه دئییلدیر. قورآن هؤروتونون (متنینین) «نئجه آلقیلانماسی» اۆزرینه تئوریدیر. بو تئوری نین ایکی ساوی (ایددیعاسی) وار:
1- دیل فلسفه سی نین سون 200 ایللیک وئریلرینه گؤره قورآنی هر کسین آنلایا بیله جگی عرب دیلی نین بیر هؤروتو کیمی گؤرمک گره کیر. بو هؤروت اینسان کلامی اولاراق آنلاشیلمالیدیر. عربجه نین بیر هؤروتو کیمی. قورآنی بیرباشا تانری نین کلامی اولاراق دوشونمک اونون هر کس طرفیندن آنلاشیلما ایمکانلارینی اورتادان قالدیرمیش اولار. قورآنی آنلاشیلماز بیر دوروما گتیرر. بو هؤروتو تانرییا عآید بیلمک، اونو تانری کلامی آدلاندیرماق اوچون باشقا بیر «اورتام»، یا دا «باخیش آچیسی» سئچمک گره کیر.
2- قورآن ادبی تور اولاراق داها چوخ اؤیکو و روایتلردن عیبارتدیر. قورآن دونیا اۆزرینه «پئیقیمبرانه هئرمئنئوتیک تجروبه» اساسیندا شکیللنمیش تؤوحید اکسنلی (مئحورلی) اوخونوشدور. اؤیکو و روایت بیچیمینده آنلاتیلمامیش پئیقمبرانه تجروبه لرین دَییشیک تورلری ده بو هؤروتده مؤوجوددور. بو تجروبه لر هئرمئنئوتیک تجروبه نی داها دا زنگینلشدیرمکده دیر. قورآن، وارلیق گئرچئکلیکلری اۆزرینه خبرجیل، یعنی خبر بیلدیرن حقیقتلرین خزینه سی دئییلدیر. قورآن، وارلیق اۆزرینه تؤوحید اکسنلی اوخونوشون تمللندیریجیسیدیر. بو یازقادا (مقاله ده) کئچن «پئیقمبرانه هئرمئنئوتیک تجروبه» آنلاییشی قورآن هؤروتونون آراشدیریلماسیندان چیخاریلمیشدیر. بیلدیگیم قدری ایله فارس دیلینده ایلک اولاراق منیم طرفیمدن قوللانیلماقدادیر.
بیرینجی ایدیعا «مودئرن فلسفی هئرمئنئوتیک» اولاراق باغناز (دوقماتیک) هئرمئنئوتیگین قارشیسیندا یئر آلمیشدیر. ایکینجی ایدیعا ایسه، «ادبییات بیلیمینه» عآیددیر. اسکی مۆتکللیمجیلرین (قورآن اۆزرینه آچیقلاما یاپانلارین) قورآنین سؤزو و معناسی اۆزرینه ائتدیکلری ایختیلافلاری، قورآنین قدیم و یا مخلوق اولماسی کیمی دارتیشمالاری بیرینجی ایدیعادا یئر آلماز. بو، «قاورامانین» و «نئجه قاورامانین» حقیقتی ایله ایلیشکیلی اولان یئنی فلسفی هئرمئنتیک بیر ایدیعادیر. اسکی مۆتکللیمجیلرین مودئرن هئرمئنئوتیک یؤنتَملردن یارارلانمادیقلاری بللیدیر. بیرینجی ایدیعا ایله ایلگیلی مووافیق و یا موخالیف بیر دوشونجه یوروده بیلمک اوچون مودئرن فلسفی هئرمئنئوتیگین بۆتۆن آیرینتیلاری حاقدا بیلگی صاحیبی اولماق گره کیر. یالنیزجا اسکی مۆتکللیمجیلرین گؤروشلرینی بیلمکله مودئرن هئرمئنئوتیکدن بیر شئیلر آنلاماق اولماز. ایکینجی ایدیعانی یارقیلاماق اوچون ایسه، ادبییات علمیندن یاردیم ایستمک گره کیر.
1- قورآن هؤروتو (متنی) و مودئرن دیل فلسفه سی:
عرب دیلینده «قورآن» اولاراق بیلینن دیلسل اینسانی متن اۆزرینه دیقتیمی مرکزلشدیره رک بو قونونو آچیقلاماغا چالیشمیشام. اساس آماجیم بو هؤروتله (متنله) ایلگیلی فلسفی هئرمئنئوتیک آچیسیندان اؤز گؤرَویمی بللی ائتمک اولموشدور. «عربجه هؤروت» اولان قورآنی نئجه آنلایا بیلمک سؤز قونوسودور. هر «آنلامایا عآید»ین قاورانیلماسی اوچون اؤن قاورامانین گرکدیگینی بیر نئچه کره سؤیله میشم. «اینسانی دیلسل» هؤروتون قاورانیلماسی اوچون قاوراییجی نین ایلیشکیده اولدوغو دیل حاققیندا اؤن بیلگی و اؤن قاورامایا صاحیب اولماسی گره کیر. بو اؤن بیلگی و اؤن قاورامالاری دیل فلسفه سی قاوراییجییا سونا بیلیر. مودئرن دیل فلسفه سی نین اؤنملی ایلگی آلانلاری بونلاردیر:
اینسان دیلی، ایملر (ایشاره لر) بۆتۆنوندنمی اولوشماقدادیر؟ دیل اینسانلیغین گئرچکله شیم مجراسیمی؟ «دیل وارلیغین ائویدیر»می؟ اینسانمی دیله ائگئمندیر، یوخسا دیلمی اینسانا؟ دیلین ایشله وسللیگی (فونکسیوناللیغی) ندیر؟ دیلین رۆکنله ری، گئرچکله شیم اؤگه لری (عۆنصۆرلری) هانسیلاردیر سوروسونا جاواب وئره رک داوام ائده لیم. دیلین گئرچکله شیم اؤگه لری بونلاردیر: 1- سؤیله ییجی. 2- دینله ییجی. 3- هؤروت (متن). 4- کونتئکست (باغلام) 5- دیلین ایچه ریگی
.
اینسان دیلی دوغال، یوخسا سؤزلشمه لی فئنومنمیدیر؟ دیلین دوغرو و یا یانلیش اولما اؤلچولری هانسیلاردی؟ اینسان و حئیوان دیلی نین اورتاق و آیریشیملی اؤزللیکلری نه لردیر؟ دیلین دوزه نی، دیلین قورولوشو، دیلین یؤنته می، دیلین ایچ دوزه نی و قراماتولوژیک اؤزللیگی ندیر؟ دیلین کونتئکستینی اولوشدوران تاریخی دوروما و مؤحتمل تاریخی گئرچکلیکلره باغلیلیغی نه قدردیر؟ دیل اویونو، اینسان حیاتی نین فرقلی بیچیملری و «معنا»سی ندیر؟ اسکی تئوریلرین معنا ایله ایلگیلی وئریلری هانسی اؤلچوده قبول ائدیله بیلر؟ معنا ایله ایلگیلی یئنی تئوریلر. دیل و دوشونجه ایلیشکیسی: سؤز و قاورام. دوشونمک و قونوشماق. آنلام و گئرچک. گئرچکلر فرقلی و آنلاملار ثابیتمیدیر؟ دیل و ذهن ایلیشکیسی. دیلین تاریخی اولوشو معنانین تاریخی اولماسی اۆزۆندنمی؟ هؤرۆتلرین (متنلرین) آنلامسال اولاراق دَییشیمه اوغراماسی و بو دَییشیملرین ندنی ندیر؟ کئچمیش زاماندا سؤیلنمیش اولان بیر جومله نین آنلامینی دقیق اولاراق بللی ائتمک اولماز. کئچمیش زاماندا سؤیلنمیش اولان بیر جومله نین آنلاشیلماسی اوچون یئنی آچیقلامالار اولمالیدیر. چونکو آنلاملار زامان آخیشی ایچینده دَییشه بیلرلر. هئچ بیر جومله نی یئنی آچیقلامالار یاپمادان آنلاماق اولماز. بیلگی نین، دیلین و گئرچکلیگین ایلیشکیلری. گئرچکلیگین شکیللنمه سینده و تانیمیندا دیلین رولو. دیلین پراقماتیک اینشآتی: «سؤیله مسَل فعل» اولاراق قونوشماق، سؤیله مسل فعللرین چئشیدلی تورلری. دیلین «خیطاب ائتمه»، «دَیَر وئرمه» و نورماتیو ایشله ولری. توپلومسال ایله تیشیم آراجی اولاراق دیل. دیلین توپلومداکی ائتکیسی و...
3- قورآنین گئنل آنلامی، قورآن سؤیله ییجیسی اولاراق اینسان:
مودئرن دیل فلسفه سیندن یارارلانمادان عربجه هؤروت (متن) اولان قورآن اۆزَرینه آچیقلامالاری قاوراماق چوخ چتینلشه جکدیر. قورآن اۆزرینه آچیقلامالار ائتمه دن اؤنجه بورادا گتیردیگیمیز وئریلرله ایلگیلی فیکیر بیان ائتمه لیییک. دیل فلسفه سی نین ان اؤنملی وئریلریندن بیری ده بودور کی، بیر هؤروتون (متنین) اینسان دیلی اولمادان، بیر سؤیله ییجیسی اولمادان گئرچکله شیمی اولاناقسیزدیر. ویتگئنیستئین و آوستین´ین ده بللی ائتیدیکلری کیمی ایستر دیلی سؤیله مسل فعل اولاراق آنلایالیم، یا دا هایدگئرین سؤیله دیگی کیمی دیلی وارلیغین ائوی و یا دیلی، یالنیزجا ایملر (یشاره لر) و یا حتّی اسکی چاغین دیلچیلری نین سؤیله دیگی کیمی سؤزلری دیش دونیانین دیلده کی یانسیماسی کیمی آلقیلایالیم، هر حالدا اینسان دیلی نین گئرچکلشیمی بیر سؤیله ییجیدن آسیلیدیر. بیر میکروفون کیمی اورتادا اولمایان سؤیله ییجی. تجروبه لردن یولا چیخاراق بو «سؤیله ییجی قونوشور» دئیه بیله جگیمیز بیر سؤیله ییجی. اؤز سؤیله دیکلریندن سوروملو اولان بیر سؤیله ییجی. بؤیله جه دیلسل هؤروت (متن) اوچون بیر سؤیله ییجی تصوور ائتمک هؤروتون آلقیلانماسینا (ایدراک ائدیلمه سینه) یاردیمجی اولاجاقدیر. بیزیم بورادا اۆزرینده دوردوغوموز قاورامادان آماجیمیز گئنل بیر قاورامادیر، یعنی هر کسین قاورایا بیله جگی بیر هؤروت. هم مؤمین و هم مؤمین اولمایانین قاورایا بیله جگی دوروم. بؤیله قاوراما اوچون قورآنین دا باشقا هؤروتلر کیمی، بیر سؤیله ییجیسی نین اولدوغو وار ساییلمالیدیر. بو متنین سؤیله ییجیسی نین اینسان اولدوغونا کسین اولاراق اینانمالیییق. اینساندان باشقا بو هؤروتون بیر سؤیله ییجیسی سؤز قونوسو دئییلدیر. بو هؤروتون (متنین) سؤیله ییجیسینی تانری اولاراق دوشونورسک، او زامان بو متنین مؤمین و مؤمین اولمایان هر کس طرفیندن قاورانیلماسی مۆمکۆن اولاماز. تانرییا اینانجی اولمایان بیر آتئیست تانرییا عآید اولان بیر هؤروتو (متنی) نئجه آنلایا بیلر؟ قورآن متنی نین بۆتۆن آیرینتیلاری ایله تانرییا عآید اولدوغونو و پئیقمبرین بو آرادا، سانکی اؤتوروجو بیر میکروفون کیمی رول اوستلندیگینی ایدیعا ائتمک قورآن هؤروتونون بیر آتئیست طرفیندن قاورانیلماسینی اؤنله میش اولار. آنجاق قورآن بیر آتئیست طرفیندن ده اوخونوب آنلاشیلیر. مؤمین اولمایان اوچون نه تانری، نه ده پئیقمبر سؤیله ییجی اولاماز. تانری سؤیله ییجی اولاماز چونکو مؤمین اولمایان آدام تانرییا اینانماماقدادیر. پئیقمبر ده سؤیله ییجی اولاماز چونکو بیر ایدیعایا گؤره بو متن اونون کلامی دئییل و او، سادجه بیر سس کانالی رولونو اۆزرینه گؤتورموش، او´نا گلن سسلری سادجه ترانسفئر ائتمیشدیر. بو دوروما گؤره آتئیست قورآنی آنلایاماز. بو سؤزون آنلامی بو دئییلدیر کی، کلامین آنلاشیلماسی اوچون سؤیله ییجیسی گؤزه گؤرونمک زوروندادیر. سؤز قونوسو بودور کی، کلامین قاورانیلماسی اوچون اینسان اولاراق بیر سؤیله ییجی تصوور ائدیلمه لیدیر. سؤیله ییجی اولمازسا، دینله ییجی اوچون هئچ بیر کلام آنلاشیلیر اولماز. بیز اسکی هؤروتلری اونون سؤیله ییجیلرینی گؤرمه دن آنلایا بیلیریک. آنجاق آنلایا بیلمه میز اوچون اونا بیر یازیجی و یا سؤیله ییجی تصوور ائدیریک. یازیجینی و سؤیله ییجینی گؤرمه سک ده اونلارین اینسان اولاراق وار اولموشلوقلارینی تصوور ائدیریک. اوخودوغوموز اسکی هؤروتلر اوچون بیر سؤیله ییجی تصوور ائتمزسک اونو آنلایا بیلمریک.
4- قورآنین گئنل قاورانیلماسینی، یالنیز مؤمینلره اؤزگو اولای اولاراق گؤرمک دوغرو دئییلدیر.
بؤیله بیر ایدیعادا بولونا بیلرسینیز: قورآنین هر کس طرفیندن، او جومله دن آتئیستلر طرفیندن آنلاشیلماسی خئییریندن واز کئچیریک. او´نون سؤیله ییجیسی نین تانری اولدوغو تئوریسینده قالاراق سؤیله ییجیسی تانری اولان قورآنی، یالنیز مؤمینلرین آنلایا بیله جگینی قبول ائدیریک. مؤمین اولمایانلار قورآنی قاورامیرلار. آنجاق گئرچک بو کی، بو ایدیعانین ایکی اؤنملی قوصورو وار: 1- بورادا «قاوراما» اولاراق نیته له نن اولای گئرچکدن «قاوراما» دئییلدیر. دوغرو اولان بودور کی، گئنل اولاراق آنلاشیلمایان، هر کس طرفیندن قاورانیلمایان بیر متن اؤزل اولاراق دا قاورانیلاماز. کیمسه بو، یالنیز اؤزل اولاراق مؤمینلرین قاوراماسی گرکن بیر متندیر کیمی ایدیعادا بولوناماز. بورادا سؤزونو ائتدیگیمیز «قاوراما» مودئرن هئرمئنئوتیک فلسفه ده اوسسال (راسیونال) بیلگی اولاراق نیته لنمیشدیر. بو بیلگی، اؤیله سینه بیر بیلگیدیر کی، اونو هر کسله، مؤمین و آتئیستله دارتیشماق مۆمکۆندور. بو بیلگینی آنالیز ائده رک شکیللنمه سۆرَجینی ده گؤسترمک مۆمکۆندور. دلیللرله گؤسترمک اولار کی، ندن هانسیسا قاوراما هئرمئنئوتیک حقیقته یاخین و هانسیسا داها اۆزاقدیر. قاوراما و «یانلیش قاوراما» آراسیندا نئجه فرق قویولور؟ بو دارتیشمالارین اولمادیغی یئرده قاوراما دا سؤز قونوسو اولاماز. چونکو سؤیله ییجی نین اورتادا اولمادیغی دورومدا قاوراماق دا مۆمکۆن اولمایاجاق. بو دورومدا مؤمین اولان آدام اوسسال (راسیونال) تمللره دایاناراق قورآن اۆزرینه قاوراییشلارینی مؤمین اولمایانلارا آنلاداماز. اؤز قاوراما سۆرَجینی باشقالارینا آچیقلایاماز. اؤز قاورامالاری ایله ایلگیلی دلیللر سوناماز. قاوراییشلاری نین دوغرولوغونو ایثباتلایاماز. بو ندنله ده هئچ بیر قاوراما گئرچکلشه مز. 2- قورآن متنی گؤستریر کی، پئیقمبر و اونون موخاطیبلری آراسیندا دیالوقلار، دارتیشمالار اولموشدور. پئیقمبرین موخاتیبلری آراسیندا مؤمینلر، مؤمین اولمایانلار، مووافیقلر و موخالیفلر ده اولموشدور. قورآنین اؤز موخالیفلری ایله دیالوقا گیردیگی هر کس طرفیندن بیلینمکده دیر. قورآنین موخاطیبلری آراسیندا مؤمین اولمایانلارین دا اولدوغو بللیدیر. مؤمین اولمایانلار دا بو متنی آنلاییرمیشلار و آنلاییرلار. بو هؤروتون ایدیعالاری بۆتۆن دینله ییجیلر طرفیندن قاورانیلماقدا ایمیش.
5- قورآن حاققیندا کلام دارتیشماسی نئجه اورتایا چیخدی؟
مۆتکللیملرین آراسیندا دارتیشمالارین اورتایا چیخماسی نین دَییشیک ندنلری وار. وئلسون و فانئس´ین آراشدیرمالارینا گؤره یهودیلرین و خریستیانلارین تانری «کلمه و کلام»ی (تانری کلامی اولاراق تانری نین موسا و عیسا ایله قونوشماسی) آچیقلامالاری ایله قارشیلاشان موسلمانلار دریندن ائتکیلنمیشلر. بو ایکی اسکی دینین مۆتکللیملری موسلمانلارا دئییردیلر کی، سیزین دینینیز «تانری سؤزونه» دایانمادیغی اوچون یا مؤحکم مئتافیزیک تملدن یوخسوندور، یا دا سیزین دینینیز موستقیل بیر دین دئییلدیر و بیزیم دینلریمیزدن آسیلیدیر. بو ایدیعالار وحیین حقیقتی و تانری کلامی اۆزَرینه موسلمانلارین تئوریلر اۆرتمه لرینه سبب اولدو. وئلسون و فانئس´ین آراشدیرمالارینا گؤره یهودیلیکده و خریستیانلیقدا یایقین اولان کلمه و تانری کلامی اۆزرینه دارتیشمالار بو تئوریلرین اورتایا چیخیشینا سبب اولموشدور.1 منجه ده بو قونولارین یهودیلیکده و خریستیانلیقداکی تاریخینی بیلمه دن ایسلامی کلامین اؤنمینی آنلاماق مۆمکۆن اولمایاجاقدیر. سادجه بو قونونون دئییل، قورآنین یهودی و نصاری حاققیندا سؤیله دیکلرینی بو دینلرین کئچمیشینی بیلمه دن آنلاماق اولماز. موسلمانلار ایسلامییتین تانری کلامینا دایاندیغینی گؤسترمک ایسته ییردیلر. بو سۆرَج ایچینده چوخ آشیری بیر تئوری اورتایا چیخدی. بونا گؤره قورآنین بۆتۆن حرفلری، جومله لری و آنلاملاری ایستیثناسیز اولاراق تانری نین ازلی و قدیم صیفتلری کیمی نیته له نیردی، یعنی تانری نفسینین کلامی. آنجاق کلامین، نفسی و لفظی کلاما آیریلماسی داها اؤنجه آگوستین طرفیندن سونولموشدو.2
داها اوسسال (راسیونال) آچیقلامالاردان یانا اولان مؤعتزیله مذهبی تانری کلامی ایله ایلگیلی بؤیله تصوورو قبول ائتمه ییب باشقا تئوری گلیشدیردی. مؤعتزیله یه گؤره تانری «بو سسلری» بیر بؤلگه ده یاراتدیغیندان دولایی قورآن تانری کلامیدیر. قورآن مخلوقدور، قدیم دئییلدیر. قورآنین یارادیلیشی دا تانری «فعلی نین صیفتی»دیر. قورآن بۆتۆن سؤزلری، جومله لری و آنلاملاری ایله بیر یئرده تانری طرفیندن یارادیلمیشدیر و مخلوقدور. حضرت محمد اؤرنه یین جبرایلدن دویموش و باشقالارینا ترانسفئر ائتمیشدیر. بو، «Verbale İnspration» تئوریسیدیر، یعنی «سؤزلو ایلهام.» بو تئورینی میلادین بیرینجی یوزایلینده یهودی حوقوقچو و عاریف فیلون اورتایا آتمیشدی. فیلون بو تئوریسینه دایاناراق تانری نین پئیقمبرلرله قونوشماسینی اوسسال (راسیونال) یوللا آچیقلاماق ایسته میشدی. داها سونرا یهودیلیک و خریستیانلیق تئولوژیسینده دَییشیک آچیقلامالاردا بو تئوریدن یارارلانیلمیشدیر. مؤعتزیله ده بو تئوریدن ائتکیلنمیشدی. مؤعتزیله بو تئورینی «تانری نین نفسی و لفظی کلامی» تئوریسیندن داها اوسسال گؤروردو. چونکو بو تئوری قورآنی موستقیل مخلوق اولاراق گؤرور، تؤورات و اینجیل کیمی قورآنی تانری کلامی اولاراق قبول ائتمیردی. بو تئوری ایسلام وحیینی موستقیل اولاراق تانیدیغی اوچون ایسلامین دوغرولوغونا دلیل کیمی اورتایا چیخیردی.3
هر حالدا بیلمه میز گره کیر کی، بو تئوریلر قورآن اوچون مئتافیزیک اساس تاسیس ائتمک آماجی ایله مئیدانا چیخمیشدی. گونوموزده یئنی فلسفی هئرمئنئوتیگین یاردیمی ایله بو نظرییه لرین دوغرو اولامایاجاغی قناعتینه وارماقداییق. چونکو قورآنین قاورانیلماماسی ایله سونوجلانماقدادیر. بو تئورینی ساوونانلار قورآنین آچیقلانماسی و قاورانیلماسیندا بو تئوری نین تخریبات تؤرده جگیندن خبرسیز ایدیلر. قورآنی فرقلی شکیلده آنلاماقدا اولان اونلار اؤز قاورامالاری ایله ایلگیلی یانلیش دیل-کلام تئوریسی گلیشدیرمیشدیلر.4
6 - فیلوسوفلارین و عاریفلرین گؤروشلری:
وحی و پئیقمبرلیک قونوسوندا تئوریلر اۆرَتن موسلمان فیلوسوفلار و عاریفلرین آماجی قورآنین مئتافیزیک تملینی تثبیت ائتمک ایدی. فیلوسوفلار فلسفی مئتافیزیک سیستئملرینده وحی و پئیقمبرلیک اوچون اویقون یئر بولماق ایسته ییردیلر. بو اۆزدن اونلار پئیقمبره فعال عاغیل کیمی اؤزللیکلر تانیدیلار. عاریفلر قورآندا بولونان پئیقمبرانه تجروبه لرله «اۆفۆقدَش» اولاراق یئنی تجروبه لره اولاشدیلار. پئیقمبرانه وحیی «تام بولونتو» آدلاندیراراق بونو کندی کشفلرینی دَیَرلندیرمه اؤلچوسو اولاراق اساسلاندیردیلار. فیلوسوفلار و عاریفلر قورآنین دیلی قونوسوندا بؤیله تئوریلره وارمیشدیلار: قورآنین بیر سؤزل (ظاهیری) ووجودو وار، بیر ده باطینی قاتی وار. بو ایکی ووجود بیر-بیری ایله اویوم ایچینده لر. ظاهیر اهلی سادجه قورآنین ظاهیری ایله اویوم ایچینده اولور، یالنیزجا ظاهیری آنلاییرلار. باطین اهلی قورآنین باطینی ووجودو ایله اویوم ایچینده اولور، باطینله بیرلشیرلر. قورآن، صورتسیزلیگین صورتیدیر. حضرت محمدین دیلینه آخمیش اولانلار پئیقمبر باطینی نین تانری ایله بیرلشمه سی نین اۆرۆنودۆر. تاماملانمیش اولان بو بیرلشمه سونرا دا ظاهیره ائنمیشدیر، ظاهیریلیگی اولوشدورموشدور. بو ظاهیره ائنیش کلاما دؤنوشه رک پئیقمبرین ایچینده ائشیدیلمیشدیر. بو آچیدان حضرت محمدین کلامی تانری نین کلامیدیر. ایلگینچ اولان بودور کی، بو تئوریلرین اساسی یهودیلیک-خریستیانلیق تئولوژیسی و عیرفانیندا داها اؤنجه دن وار ایدی.5
بن-عربی و موللا صدرا کیمی اسکی فیلوسوفلارین و عاریفلرین بیان ائتدیکلری دیلین واراولوشو ایله ایلگیلی تئوریلر مودئرن دیل فلسفه سی طرفیندن قبول ائدیلمه مکده دیر. مودئرن فلسفی هئرمئنئوتیک وئریلرینه گؤره اسکی دیل تئوریلری قورآن متنی نین آنلاشیلماسینی چتینلشدیریر. پئیقمبر باطینی نین تانری ایله بیرلیک حالیندا اولدوغو زامان قورآنین دوغوشو تئوریسی دوغرو اولورسا، او زامان تانرییا اینانمایان، یا دا پئیقمبر باطینی نین تانری ایله وحدتینه اینانمایان آدام قورآنی آنلایا بیلمه مه لیدیر. بو تئوری «قورآن، یالنیز عاریفلر طرفیندن آنلاشیلیر» وئریسی ایله سونوچلانا بیلر. دیقت ائتسه نیز، من گئرچکلیکده دورومون نئجه اولدوغو حاقدا بیر شئی سؤیله میرم. بو تئوری نین اؤن قاوراماسی دوغرو اولورسا، قورآنین قاورانیلماسی ایله ایلگیلی تخریب ائدیجی تاثیری اولار. اؤن قاوراما اوچون اؤنجه ایمان ائتمک گره کیر کیمی بیر ایدیعا اولورسا، بو دورومدا قاوراما سورونلا قارشیلاشار. وئریمسیز و آرتیق بیر تئوری کیمی اورتادا قالار. دیل فلسفه سینی و مودئرن هئرمئنئوتیگی قورآنین قاورانیلماسی ایله ایلگیلی بیر یانا بوراخماق بیر چوخ قاوراما سورونلاری اولوشدورا بیلر. عاریفلرین اورتایا قویدوقلاری دیل مئتافیزیگی تئوریلرینی قبول ائتمه دن ده عیرفانچی اولماق مۆمکۆندور. گئرچک اولان بودور کی، بیزیم اسکی مۆتکللیملریمیز، فیلوسوفلاریمیز و عاریفلریمیز قورآنی مؤمین اولمایانلار اوچون آنلامسیزلاشدیریلار. اونلارین قورآن اۆزَرینه قاوراما گیریشیملرینی چتینلشدیریر، ایمکانسیز ائدیرلر.
7- فلسفی هئرمئنئوتیگین و ادبی علملرین رولو:
دیل حاققیندا قبول ائدیلیر فلسفی بیر تئوری اولمادان نه فیلوسوف، نه مۆتکللیم، نه ده عاریف گئنل قاورامانی آنلاتامازلار. هر کسین آنلایا بیله جگی بیر آچیقلاما اورتایا قویامازلار. بو آچیقلاما، یالنیز هئرمئنئوتییه دایاناراق اولوشا بیلر. بو دوغرولتودا مۆتکللیمین، فیلوسوفون و عاریفین ایدیعالاری دوغرولوغو بللی اولمایان جوزیی دوروملار اولاراق گؤرونور. بو ندنله ده مودئرن هئرمئنئوتیگین قاتقیسی اولمادان مۆتکللیم، عاریف و فیلوسوف آراسینداکی دارتیشمالار قاوراما اولایینا یاردیمچی اولمادان سوروب گئدر. بو سورونلو دارتیشما، یالنیز قورآنین بیر سؤیله ییجیسی نین وار اولدوغونو قبول ائتمکله چؤزوله بیلر. قورآنین سؤیله ییجیسی نین اولدوغونو قبول ائتمکله، اونون هر کس طرفیندن قاورانیلماسی نین مۆمکۆن اولاجاغینی دا قبول ائتمیش اولوروق. مۆتکللیم، فیلوسوفدان و عاریفدن «بیز قورآنی نازیل ائتدیک» و یا «حضرت محمد بیر سؤیله ییجی نین موخاطیبی اولور» کیمی قونولار حاقدا سورولار سورور. یا دا دینله ییجیلر تانری نین موخاطیبی اولاراق گؤرونور. بورادا گئرچک سؤیله ییجی تانری دئییلسه، بونو نئجه آنلایا بیلریک؟ مۆتکللیمین سورولاریدیر بونلار. بو سورونون چؤزومو چوخ قولایدیر. سورونون چؤزومو بو شکیلده دیر: قورآنین سؤیله ییجیسینی پئیقمبر اولاراق قبول ائتدیکدن سونرا ادبی بیلیملر، آنلاملار، بیان و ائستئتیک آنلاتیلار وادیسینه قدم قویاجاغیق. بو بیلیملرده بللی اولموشدور کی، متنده قوللانیلان ستیللردن و ادبی چئشیدلیلیکدن یارارلاناراق سؤیله ییجی و دینله ییجی نین کیملر اولدوغونو تثبیت ائتمک مۆمکۆن دئییلدیر. سؤیله ییجی و دینله ییجی دیش دونیادا بیر کیشیدیر، یوخسا ایکی کیشی؟ بیر کیشی متنین ایچینده هم سؤیله ییجی، هم ده دینله ییجی اولا بیلر. هم بیرینجی شخص کیمی قونوشا بیلر، هم ده ایکینجی و اوچونجو شخص کیمی. ادبی و دینی متنلرده ایلگینچ صنعت اویونلاری واردیر. مؤولانا جلاالدین رومی نین ده سؤیله دیگی کیمی، تانری کلامیندان مست اولاراق قونوشان پئیقمبر ندن اؤز کلامینا چئشیدلی رئتوریک و ائتکیله ییجی ائستئتیک اؤزللیکلر قاریشدیرماسین کی؟ ندن اونون کلامی دینله ییجینی حئیرتلندیرمه مه لیدیر کی؟ ندن پئیقمبرین کلامی دینله ییجینی تانرییا دوغرو و تانریدان اینسانا دوغرو یؤنلندیرمه سین؟ جانلی و یقینلشدیریجی تجروبه ایله و ایلاهی ایمدادین تحریکی ایله (وحی)، ووجودو تانری سؤزلری ایله دولوب داشان (گؤرَو) بیر پئیقمبر ندن سانکی تانری قونوشورموش کیمی قونوشا بیلمه سین؟ ندن اؤیله سینه دینله ییجیلره خیطاب ائتمه سین کی، سانکی خیطاب ائدیب دانیشان تانری نین کندیسیدیر؟ بو شکیلده قونوشوب تجروبه ایجاد ائتمک پئیقمبرین پئیقمبرلیک رسالتی (گؤرَوی) اولموشدور. پئیقمبر دینله ییجیسی نین «تانری نین دینله ییجیسی» کیمی گؤرونمه سی یئنه ده پئیقمبرین پئیقمبرلیک «رسالت»ی نین (گؤرَوینین) ایجابیدیر. پئیقمبرین اولاغان اوستو ائتکیله ییجیلیگی نین گؤسترگه سیدیر. بو بیچیم قونوشماق بلاغتین اعجازکار سَوییه سی دئییلمی؟ قورآنین عربجه ده ان آرینمیش، ان آنلاملی متن اولدوغونو قبول ائتمیریکمی؟ پئیقمبر سۆرَکلی و دوزنلی اولاراق قونوشان فیلوسوف دئییلدیر. پئیقمبر تانری کلامیندان مست ایسه، او زامان اونون قونوشماسی دا مستانه و پریشان اولاجاقدیر. پئیقمبرلر چوخ فرقلی، فیرتینالی و دالغالی ووجود دوروملاری ایله قارشیلاشمیشلار. بو، قورآندا پئیقمبرلیگین باشلانقیج نؤقته سی اولان «بعثت»ین نتیجه سیدیر. بو اۆزدن پئیقمبرانه کلاملار هر زامان دالغالی و فیرتینالی اولموش. سؤز، جومله و معنا توروندن اولمایان تانری وحیی ایله پئیقمبرین «اویوقونلوغو» قورآندا گؤرونن چئشیدلی قونوشمالار شکلینده گئرچکلشمیشدیر. ادبی بیلیملرده بو چئشیدلیلیکلر اینجه لنمیشدیر. چاغیمیز مۆتکللیملری بو بیلیم حاققیندا آیرینتیلی بیلگییه صاحیب اولمالیدیرلار. بو دوغرولتودا چوخ قونوشماق اولار. «پئیقمبرانه اوخونوشو» آنلادان داها سونراکی یازیلاریمدا بو قونونو داها آیرینتیلی آنلاداجاغیمی اومید ائدیرم.
قیسیر دؤنگۆ و سونوچسوز موجادیله:
بورادا اۆزرینده آیریجا دورمام گرکن باشقا قونو دا واردیر. مۆتکللیملر دئییرلر کی، بعضی آیتلرده قورآنین وحی کیتابی اولدوغو سؤیلنمکده دیر. قورآنین بو سؤزو ایله «قورآن پئیقمبرین کلامیدیر» ایدیعالاری اؤرتوشمه مکده دیر. بو قونو ایله ایلگیلی، یالنیزجا اوچ اؤنملی نؤقطه یه ایشاره ائده جه یم: 1- او آیتلری ده، یالنیز اینسان کلامی اولدوقلارینی قبول ائده رک قاوراییب آچیقلایا بیله ریک. بو اۆزدن تانرینن بو آیتلرده قورآنین وحی کیتابی اولدوغونا ایشاره ائتیدیگینی سؤیله یه بیلمه ریک. بونو پئیقمبر سؤیله یه بیلر. یعنی پئیقمبر قورآنین وحی کیتابی اولدوغونو سؤیله یه بیلر. 2- پئیقمبر قورآنین وحی کیتابی اولدوغونو سؤیله دیگینده او´نون ایدیعاسی نین آنلامینا دیقت ائتمه لی ییک. وحیدن پئیقمبرین آماجی نین نه اولدوغونو بللی ائتمک چوخ قاریشیق و چتین ایشدیر. بو سورونون چؤزومو اوچون هم قورآن آیتلریندن، هم عربلرین ایسلام اؤنجه سی کولتوروندن یاردیم آلماق مۆمکۆندو، هم ده بو قونونون یهودییت و خریستیانلیقدا قازاندیغی تجروبه لردن یارارلانماق گرَکیر. بؤیله بیر آراشدیرما، تاریخی آچیقلاما ایله سونوجلانیر. بو آراشدیرمایا دایاناراق کلام موحاکیمه لرینی ردد ائتمک مۆمکۆندور. بو آرادا اؤزَت اولاراق «وحی» قاورامی نین آنلامی حاقدا بیلگی وئرمم گرَکه جک. آراشدیرماجیلارین یازدیقلارینا گؤره عرب دیلینده وحی «حیزلی ایشاره» آنلامیندادیر.6 پئیقمبرین آماجی او´نون تجروبه سینده تانری ایشاره سی ساییلان «حیزلی و گیزلین ایشاره»نی آنلاماقمیش ایسه، بو دورومدا آلتی میندن آرتیق اولان آیتلری ایله قورآن بونو ایثباتلایاماز. بو آیتلر اوزون متن اولوشدورماقدادیرلار کی، قورآنین کندیسی نین ده آنلاتدیغی کیمی «آنلاشیلان عربجه»ده دیر و تالیف دوزنیندن یوخسون اولسا دا، هرکس اونو آنلایا بیلر. شوبهه سیز کی، هر کس اوچون آنلاشیلیر اولان بیر متن حیزلی ایشاره اولاماز. او زامان حضرت محمدین «تانری ایشاره سی» ایفاده سینی نئجه آنلایا بیله ریک؟ بو، تانری نین او´نونلا ایشاره لرله قونوشماسی (جبرائیل آراجیلیغی ایله و یا...) آنلامیندادیر. بو اینجه له مه گؤستریر کی، قورآنین پئیقمبر نزدینده وحی آنلامی داشیماسی آیتلرین وحی یاردیمجیلیغی ایله شکیللنمه سی آنلامیندا اولموشدور. پئیقمبر وحی یاردیمی ایله قورآندا قونوشماقدادیر. من بو حقیقتی بو بیچیم یوروملامیشام کی، قورآنین کندی ایدیعاسینا گؤره، قورآن وحیین اورونودور، وحیین اؤزو دئییلدیر. 3- بو اینجه قونویا دیقت ائتمک گره کیر کی، هئچ بیر آیتده، حتّی اۆزرینده دوردوغوموز آیتلرده ده قورآنین حضرت محمدین کلامی اولمادیغی سؤیلنمه میشدیر. هئچ بیر آیتده «بو آیتلر حضرت محمدین دئییلدیر» دئیه سؤیلنمه میشدیر. قورآندا قورآنین وحی قایناقلی اولدوغو یازیلمیشدیر. تانری قاتیندان پئیقمبرین قلبینه نازیل ائدیلمیشدیر. پئیقمبرین قلبینه نازیل ائدیلن وحیدیر، قورآن دا بو وحیین اورونودور، اؤزو دئییلدیر. قورآندان اؤنجه پئیقمبر کیتابین و ایمانین نه اولدوغونو بیلمزدی. پئیقمبر هاوا و هوس اۆزوندن قونوشموردو. قورآنین ائندیریلیشینده جبرایلین رولو اولموشدور. لؤوحی- محفوظ´دا قورآنین بیر اؤنجه کی نوسخه سی اولموشدور. آنجاق بونلارین هئچ بیریسی قورآنین پئیقمبر کلامی اولدوغونو اینکار ائتمز. چونکو بو آیتلر پئیقمبر کلامی اولمازسا، آنلاشیلماسی دا مۆمکۆن اولمایاجاقدیر. دقیق اولمایان کلام دارتیشمالاریندا وحی، قورآن، کیتاب، تانری کلامی، آیتلر و بو کیمی بیر-بیرینه باغلی قاوراملارین دَییشیک آنلاملاری اۆزرینه غفلت ائدیلمکده دیر. سانکی بۆتۆن بو قاوراملار ائشانلاملی (سینونیم) اولموشلار. قورآن متنینده بو قاوراملاردان بیری اۆزرینه سؤیلنن آنلامی دیگرینه ده عآید بیلمیشلر. آیریجا، دَییشیک دوروملاردا هر کلمه نین قورآنداکی فرقلی آنلاملاریندان غفلت ائتمیشلر. بو دیقتسیزلیک، اؤزللیکله کلام دارتیشمالاریندا آنلاشیلمازلیق و قارماشا اولوشدورموشدور. بو سورون ایلک نؤوبه ده بعضی دارتیشماجیلارین چوخ اؤنملی و اینجه بیر قونونو یانلیش آنلامالاریندان قایناقلانماقدادیر. اونلار دوشونورلر کی، قورآن محمدین کلامی ایسه، او زامان «تانری قورآندا بؤیله سؤیله ییر» دئمک دوغرو اولماز. بونون یئرینه «پئیقمبر قورآندا بؤیله سؤیله ییر» دئمک گره کیر. پئیقمبرین کلامی تانری ایشاره سی ایله سؤیلنمیش اولسا دا، قورآندا «تانری دئییر» یئرینه «پئیقمبر دئییر» سؤیله مک گره کیر. بو غفلت قیسیر بیر دؤنگو اولوشدورور و دوغرولوغو وئریمسیز بیر موجادیله نین آرخاسیندا گیزلتمیش اولور. بو حاقدا قورآن متنیندن تاریخی تانیقلار گتیره رک اؤنوموزده کی دارتیشمالاردا آچیقلامالار یاپاجاغام. قورآن قایناقلی تاریخی تانیقلارین قورآنین پئیقمبر کلامی اولدوغونو سؤیله دیگینی ایثباتلایاجاغام. تانری دیلینده «بعثت» و «ایشاره» تانری نین فعلی و کلامیدیر. قورآندا وارلیغی تؤحید مئحورلی اوخوماق پئیقمبرین عرب دیلینده فعلیدیر.
9- ایبراهیمی دینلرده «تانری دیلی و تانری کلامی»
دینشوناسلیق آچیسیندان باخیلدیغیندا یهودییتده، خریستیانلیقدا و ایسلامدا «تانری کلامی» آدیندا «گئرچکلیگین» اولدوغونا تانیق اولماقداییق. «عهدی-عتیق»ده یاخلاشیق 300 کره «تانری کلامی»ندان سؤز ائدیلمکده دیر.7 قورآنی-کریمده نئچه کره «تانری کلامی»، «رب سؤزو» و... کئچمیشدیر. تانری کلامی نین حقیقتی ایله ایلگیلی یهودی، خریستیان و موسلمان مۆتکللیم و عاریفلر چوخ جاذیبه لی سؤزلر سؤیله میشلر. پئیقمبرلردن باشقا درین معنوییاتلی اینسانلار دا تانری نین اونلارلا قونوشدوغونو سؤیله میشلر. ایبراهیمی دینلرین عیرفان ادبییاتی بو حاقدا گئنیش بیلگی ایچه رمکده دیر. عاریفلر و تئولوقلار بو دوغرولتودا «تانری نین دیللری» آنلاییشینی اورتایا قویموشلار. اونلارا گؤره تانری دیللری اینسان دیلیندن فرقلیدیر و اینسان دیلی نین سؤزلرینه، جومله لرینه و قاوراملارینا بنزه مز. او زامان تانری کلامی دا اینسان کلامینا بنزه مز.8 پئیقمبرلر و دیگر معنوی اینسانلار تانری دیلینی سؤزلرده، جومله لرده و معنالاردا دئییل، وارلیق عالمی نین «آفاق و انفوس»وندا بولموشلار. بیر پئیقمبر تانری کلامینی سؤزلر، جومله لر و یا سسلر اولاراق دویموش اولا بیلر. آنجاق او، تانری کلامی حقیقتی نین دویدوقلاری جینسدن اولمادیغینی دا تجروبه ائدیر. تانری دیلی و کلامی «اینسان دیلی و کلامی» کیمی سؤزلردن، جومله لردن و معنالاردان اولوشمادیغیندان اینسان کلامینا عآید اولان سینیرلیلیق دا تانری کلامیندا بولونماز. تانری نین دَییشیک تورده قونوشمالارینی دا سینیرلاماق مۆمکۆن دئییلدیر. «حیزلی و گیزلین ایشاره»دن، یعنی وحیدن توتموش، «تجللی»، «ایشراق»، «دوعالار»، «پئیقمبرانه صادیق رؤیالار»، «اینسانین باطینی اولاراق تانرینی بیلمه سی» و تانری نین مکتوب کیتابی اولاراق بۆتۆن وارلیق، «ویجدان سسی»، «کسین لازیملی منطیق» هامیسی تانری کلامی اولاراق ساییلمیشلار. بونلاردان بیر بؤلومونو بن مئیمون پئیقمبرلیکله ایلگیلی «قوتسال کیتاب»آ دایاناراق «دلاله حائرین» کیتابیندا وئرمیشدیر. سون زامانلار بو قونو اۆزرینه اوداقلانمالار وحیین قاورانیلماسی و آچیقلانماسی ایله ایلگیلی ایلگینچ تئوریلر اورتایا قویموشدور.9 اونلارین تانری کلامی ایله ایلگیلی وئردیکلری بیلگیلره گؤره پئیقمبرین دینله ییجیلری پئیقمبره گلن تانری کلامینی همن تجروبه ائدیب، دینله ییب آنلایامازلار. اونلار تانری کلامی نین اویارماسی ایله اورتایا چیخان پئیقمبر کلامینی آنلاماغا چالیشارلار. ساده بیر اؤرنک بو قونونو آچیقلایا بیلر. بیر اینسان ال ایشاره سی ایله بیر قونونو ایکینجی شخصه آنلادار و ایکینجی شخص سؤزلر و سسلی جومله لر، یا دا یازیلی اولاراق بو قونونو اوچونجو شخصه آچیقلارسا، بو دورومدا اوچونجو شخص ایکینجی شخصین کلامینی دویوب آنلایار بیرینجی شخصینکینی دئییل. چونکو بیرینجی شخص سؤز و جومله جینسیندن اولان بیر کلام سؤیله مه میشدیر. توتالیم کی، حافیظین بیر بئیت شئعرینی بیریسی بیزه اوخویور. بو شئعری اوخویانین حافیظ اولمادیغینی بیلیریک. آنجاق بو شئعری اوخویان شخصین آراجیلیغی ایله بیز حافیظین کلامینی ائشیدیریک، آنلاییریق او شئعری اوخویانین کلامینی دئییل. پئیقمبرین ده تانری کلامینی تجروبه ائده رک بیزه سؤیله دیگینه ندن اینانمایالیم. بیز پئیقمبرلر آراجیلیغی ایله تانری کلامینی دویموش اولوروق. بو اؤرنکده اینجه بیر عکسیکلیگین اولدوغونا دیقت ائتمه لی ییک. حافیظین کلامی اینسان کلامی توروندندیر، یعنی سؤزلردن و جومله لردن اولوشماقدادیر. آنجاق عاریفلرین و تئولوقلارین آنلاتدیقلارینا گؤره تانری کلامی سؤزلر، جومله لر، معنالار توروندن دئییلدیر. پئیقمبرلرین ده تانری کلامیندان آنلاییشلاری اینسانلارین بیر-بیری نین کلاملاریندان آنلاییشلارینا بنزه مز. بو دورومدا تانری کلامی (وحی) اولدوغو کیمی دیله گتیریلیب آنلاتیلاماز. بو قونو چوخ اؤنملیدیر.
پئیقمبرلرین کلامینی دینله مه، تانری نین کلامینی ائشیتمه:
پئیقمبرلرین دینله ییجیلری تانری نین پئیقمبرله نئجه قونوشدوغو ایله ایلگیلی بیلگی الده ائده مزلر. آنجاق پئیقمبر کلامی نین دینله ییجیلری دینله دیکلری پئیقمبر کلامی اۆزرینه دیقتله دۆشونه رک تانری کلامی نین پئیقمبری نئجه ائتکیله دیگینی قیسمن آنلایا بیلرلر. پئیقمبر کلامی نین دیلسل و ادبی تۆرۆنه دیقت ائده رک و پئیقمبرلیک اۆزرینه توپلومسال-تاریخی اثرلری اوخویاراق تانری نین پئیقمبرله قونوشدوغو سۆرَج ایچینده او´نونلا نه ائتدیگینی آنلاماق مۆمکۆن اولا بیلر. اؤرنه یین، تانری دیلی ایله پئیقمبره بیر حیکمت اؤیرَتیلمیشمی؟ تانری پئیقمبره بللی داورانیشلاردا بولونماسی اوچون بیلگی وئرمیشمی؟ (ایبراهیمین اؤز اوغلونو قوربان ائتمه سی کیمی). بللی بیر قؤومو اسارتدن قورتارماق اوچون تانری پئیقمبره بیر گؤرَو وئرمیش و شریعت گؤندرمیشمی؟ (موسانین ایسرائیل اوغوللارینی قورتاریب اونلارا تؤورات شریعتینی گتیرمه سی کیمی). وارلیغی (دوغا، تاریخ، اینسان و توپلوم) تؤوحید اکسنلی قیرائت ائتمک آماجی ایله تانری پئیقمبره بیر دونیاگؤروشو وئرمیشمی؟ بۆتۆن گؤروننلری تانری نین فعلی و «تجللیسی» اولاراق گؤره رک وارلیغی «تام تؤوحید مئحورلی» قاورایان و بشر تاریخینده یئنی مدنییت اولوشدوران دونیاگؤروشونو تانری پئیقمبره وئرمیشمی؟ (بیزیم بو آن اۆزرینده دوردوغوموز حضرت محمد دونیاگؤرۆشۆنۆن بشر تاریخینده اولوشدوردوغو مدنیت و قورآنی-کریمین وارلیق اۆزرینه گتیردیگی پئیقمبرانه اوخونوش کیمی). یئنه ده تاکید ائدیرم کی، تانری پئیقمبرله قونوشدوغو زامان او´نونلا نه ائتدیگینی سئزمک اوچون پئیقمبر کلامی نین ادبی درینلیگینی و بشر تاریخینده اولوشدوردوغو نتیجه لری اؤیرنمک گره کیر. بو ایش ایسه، نه اوسسال (راسیونال) یوللا اولار، نه ده نقلی و روایت یولو ایله. تئولوقلار و عاریفلر دئییرلر کی، اینسانلار پئیقمبر کلامی دولاییسییلا تانری کلامینی دویا بیلرلر. تانری کلامینی دویماق، پئیقمبر کلامینا کؤنول وئرمکله گئرچکلشر. بو دویما ائیله مینی گئرچکلشدیرمک پئیقمبر کلامی اۆزرینه تفسیر و آچیقلاما گتیرن آچیقلاییجیلارین گؤرَویدیر. شوبهه سیز کی، بورادا دویماقدان آماج، قولاق یولویلا دویماق دئیلدیر. بورادا آماج تانری نین موخاطیبی اولما تجروبه سیدیر.10
11- محمدی وحی سؤزلر، جومله لر معنالار دئییلدیر:
داها اؤنجه کی دارتیشمالاردا قورآن متنی نین آنلاشیلماسی اۆزرینه چالیشمیشام، پئیقمبرانه تجروبه، تؤوحید اکسنلی کلام و یا تانری کلامی اۆزرینده دورمامیشام. یازیلاریمین بعضی یئرلرینده وحیی، پئیقمبرانه تجروبه اولاراق تعبیر ائتمیشم. «تانری سؤزونون گؤزللیگی و اینسان اۆفۆقۆنۆن آچیلماسی» آدلی یازقامدا (مقاله مده) تانری کلامی اۆزرینه تانیملار گتیرمیشم. «وارلیق اۆزرینه پئیقمبرانه اوخونوش» آدلی یازقام تانری کلامی نین حقیقتی ایله ایلگیلی بیر تئوری اولماسا دا، آنجاق قورآنین بعضی آیتلرینه ایستیناد ائده رک دئمیشم کی، ایسلام پئیقمبرینه نازیل اولان تانری کلامی قورآندا «وحی» اولاراق نیته لنمیشدیر. قورآن متنیندن آنلاشیلدیغی اۆزره وحی پئیقمبرین قونوشماسینا سبب اولموشدور. یا دا قورآن تانری کلامینی ایچه رمکده دیر و یا قورآن وحیین محصولودور. بو کیمی یوروملاردا بولونماق مۆمکۆندور. آنجاق «قورآن تانری کلامی نین تام اؤزودور» سؤیله مک اولماز. یازقامدا (مقاله مده) یازمیشام کی، تانری نین «اؤزل یؤنته می ایله» پئیقمبر بۆتۆن وارلیغی تانری نین آیتلری کیمی اوخوماغی تجروبه و وارلیغی تؤوحید محورلی قیرائت ائدیردی. قورآندان آیتلره دایاناراق و «اصطفا» (سئچیم)، «وحی»، «کیتابین تنزیلی»، «کیتاب»، «قورآن»، «کیتابین آچیقلانماسی»، «پئیقمبرین تانریدان اؤیرنمه سی»، «وحیین قیرائتینده پئیقمبرین تلسمه مه سی»، «وحیین قورآندا دَییشیک آنلامی» و بو کیمی آنلاییشلاری اینجه له یه رک «ایمکان یاراتما تجروبه سی» (اؤزل تانری یاردیمی) ایله ایلگیلی آیرینتیلی بیلگی اۆرتمک اولار. بو دوغرولتودا عرب کولتورونده وحیین معنالاری و وحیین پئیقمبره ائندیریلیشی ایله باغلی تاریخی روایتلرین اینجه لنمه سی قونونون آیدینلاماسینا یاردیمجی اولا بیلر. بو دارتیشمادا دورومون آیدینلیغا قوووشماسیندا یاردیمجیمیز اولا بیله جک ائتکن تئولوقلارین و عاریفلرین تانری کلامی-دیلی ایله اینسان کلامی-دیلی آراسینداکی فرقلری بللی ائتمه لریدیر. تانری نین اؤزل یاردیمی قونوسوندا پئیقمبرین تجروبه سی بیر تۆر تانری کلامی تجروبه سیدیر. بو تجروبه ده وحی ایشاره سی (تانری یاردیمی) کلامین تام اؤزودور. اینسان کلامی ایله ذهنی تماسسیمیز بیزی تانری دیلی-کلامی ایله اینسان دیلی-کلامینی قییاسلایاجاق یانلیشلیغا سؤوق ائدیر. بو یانلیشلیغین سونوجو اولاراق دا قورآن کلامینی «سؤزلره» و «معنایا» دایالی اولاراق آنلاماغا چالیشیریق. آنجاق تانری کلامی معنالار و سؤزلرله شکیللنمه میش. او زامان «محمدی وحی» سؤزلرین، جومله لرین و معنالارین تۆرۆندن اولمامیشدیر. ایسلامدا «تانری کلامی» ایفاده سی اولدوغوندان سؤز-جومله-معنا اولاراق تانری کلامینا اینانماق آچیقلادیغیم قییاس خطاسیندان قایناقلانماقدادیر. موسلمانلار تانری کلامینا اینانیرلار. آنجاق بو کلام سؤزلر، جومله لر و معنالارلا توخونولمامیش، هؤرولمه میشدیر. بو حاقدا ایره لیده داها گئنیش بیچیمده دانیشاجاغام. قورآنی آچیقلاما صنعتی ندیر؟ آچیقلاییجی قورآنی اؤیله سینه آچیقلامالیدیر کی، دینله ییجی اؤزونو آچیقلاییجی نین موخاطیبی و دینله ییجیسی دئییل، تانری کلامی نین دینله ییجیسی کیمی حیسس ائتمه لیدیر. تانری کلامینی دینله مه یی تجروبه ائتمه لیدیر. بۆتۆن بو سؤیله ننلرین اؤته سینده تانری قورآنیندا اولانلا «بشر» قورآنیندا اولانلار بیر-بیریندن آییرد ائدیلمه لیدیر. وارلیغین پئیقمبرانه اوخونوشو یازقاسیندا (مقاله سینده) بو آیریم آچیقلانمیشدیر. بو حاقدا آیرینتیلی اولاراق قونوشاجاغام و بو آیریمین نئجه مۆمکۆن اولدوغونو آچیقلایاجاغام.
12- قورآنین حورر آچیقلانماسی نئجه شکیلله نیر؟
گونوموزه قدر موسلمانلار قورآنی باغنازجا (دوقماتیک) آچیقلامیشلار. باغنازجا آچیقلامالار اؤن آنلامالارا، اؤن فرضییه لره و اؤن اینانیشلارا دایانمیشدیر. بو تۆر یاناشمالار آچیقلامالارین دوغرو دوغرولتودا درینلشمه سینی اؤنله میشدیر. قورآنی-کریم هر کسین آنلایا بیله جگی بیر هؤروتدور (متندیر). باغنازلیغا دایانمایان، اؤزگورجه آچیقلامالار قورآنین دینی گؤندریسی نین (مساژینین) داها دوغرو آنلاشیلماسینا اولاناق ساغلار، بو گؤندریلرین اوسسال (راسیونال) قاورانیمینا یاردیمجی اولار. بو، منیم «پئیقمبرانه اوخونوش» یازقامدا (مقالمده) ساووندوغوم قونودور. قورآنین اؤزگورجه آنلاشیمی و آچیقلانماسی اونو اؤنجه دن بیر وحی کیتابی اولاراق گؤرمک یؤنته مینه دایانمامالیدیر. وارلیق اۆزرینه پئیقمبرانه اوخونوش یازقاسی (مقاله سی) حورر بیر آچیقلامادیر.
بو اؤزگورجه آچیقلامانین اؤن آنلامالاری نین بیر بؤلومونو اؤزت اولاراق آنلاتماغا چالیشدیم. گله جکده بو آچیقلامانین دیگر اؤن آنلامالارینی بیان ائده جه یم. بو حوررجه آچیقلامانین نئجه شکیللندیگینی آنلاداجاغام.
قورآن اۆزرینه حۆرر آچیقلامانین اؤن وارساییمی
قاوراما گرکلیلیگی و ایمان گرکلیلیگی
قوتسال کیتابلارلا ایلگیلی ایبراهیمی دینلرین تئولوژی و عیرفانیندا اؤنملی قونولار اؤنه سورولموشدور. بونلاری دؤرد بؤلۆمه آییرماق مۆمکۆندور:
1- تانری کلاممی یارادیر، یوخسا قونوشورمو؟
2- موسا و محمد و یا دیگر پئیقمبرلر اوچون وحی اولایی نین حقیقتی ندیر؟
3- یهودیلر و خریستیانلار «یئنی عهد»ی و موسلمانلار قورانی-کریمی نئجه آچیقلاییرلار؟
4- چاغیمیزدا بو آچیقلامالارین فلسفی، تئولوژی و یا بیلیمسل آچیدان نه کیمی اؤنملری وار؟ بو آچیقلامالارین اۆستۆن و عکسیک یؤنلری نه لردیر؟
بیرینجی و ایکینجی قونو فلسفه یه، تئولوژییه و کلاما عایدیر. اوچونجو قونو تفسیر (آچیقلاما) تاریخینه عایدیر. دؤردونجو قونو بیر آچیدان فلسفی هئرمئنئوتییه و بیر باشقا آچیدان تئولوژی و کلاما عایدیر. منیم اله آلیب اینجله مک ایسته دیگیم دؤردونجو قونونودور. «تانری، کلام یارادیر، یوخسا قونوشور» کیمی سورویا جاواب وئرمک فیکرینده دئییلم. وحی اولاراق آدلاندیریلان اؤزل حادیثه لرین حقیقتلرینی ده یانیتلاماق فیکرینده دئییلم. قورآن تفسیری نین تاریخینی ده یازمیرام. بو گونه قدر ائدیلمیش تفسیرلری ده تنقید ائتمک، یا دا دَیَرلندیرمک ایستمیرم. قورانلا ایلگیلی سوموت (موشخخص) اولاراق بؤیله بیر قونویو اینجه له مه یه چالیشیرام: عربجه بیر متن اولاراق قورآن چاغیمیزدا هانسی اؤن آنلاما و یا اؤن وارساییملا (هیپوتئزله) هر کسین آنلایا بیله جه یی اوسسال (راسیونال) تفسیرله (interpratation) آچیقلانا بیلر؟ بو حاقدا موسلمانلار آراسیندا بیر اؤن آنلاما و اؤن وارساییم واردیر. من بونو الشدیرمک فیکرینده یم. چۆنکۆ موسلمانلار آراسیندا یایقین اولان بو اؤن آنلاما و اؤن وارساییم قورآنین اؤزگورجه آنلاشیمینا، تفسیرلرین گلیشمه سینه انگل اولماقدادیر. موسلمانلار آراسیندا یایقین اولان اؤن وارساییم بو شکیلده دیر: قورآن سؤزلر، جومله لر و معنا اولاراق اولدوغو کیمی تانری قاتیندان پئیقمبره وئریلمیشدیر. او دا بیر اوخوجو کیمی هئچ بیر موداخیله ائتمه دن بو متنی دینله ییجیلرینه سونموش و سؤیله دیکلری نین او´نون دئییل، تانری کلامی اولدوغونو ایدیعا ائتمیشدیر. منیم ایدیعام بؤیله دیر کی، بو اؤن آنلاما و اؤن وارساییما دایاناراق قورانی سؤیله ییجیسی اولمایان بیر متن کیمی آنلاماق اولماز. آنلامادان آماج، هر کسین آنلایا بیله جه یی اوسسال آچیقلامادیر. بو تور آنلاما هرشئیدن اؤنجه قورآنی داها دریندن آچیقلاماغی هدف سئچمیشدیر. آیریجا، منیم ساووندوغوم یوروم اوسسالدیر، یعنی هر کس اؤز عاغلینی قوللاناراق، یا دا یورومجولارین یاردیمی ایله بو آنلاما ائیله مینه قاتیلا بیلر.
بو یازقامدا (مقالمده) اوسسال یورومومون آنلاشیلماسی ایله ایلگیلی داها گئنیش ایضاحات وئره جه یم. داها سونرا بو ایضاحلاردان سونوج آلماغا چالیشاجاغام.
اوسسال آچیقلاما آنلاییشی نین چئشیدلی تورلری وار:
هئرمئنئوتیکده یایقین و ایلگینچ اولان یئنی دارتیشمالاردان بیری ده دیل فئنومئنولژیسی ایله ایلگیلی چئشیدلی قاورامالار، قاوراما اؤزللیکلری و قاورامانین هدفیدیر. بوتون بونلار هئرمئنئوتیک قاوراما اولاراق نیته له نیر. اۆنلۆ فیلوسوفلاردان بیری چوخ وئریملی بیر یازقاسیندا (مقاله سینده) 17 هئرمئنوتیک آنلاما تورلری سایمیشدیر. او، مکتوب بیر متنین 17 چئشیدلی آماجا گؤره آچیقلانا بیلیرلیگینی آنلاتماقدادیر. هر آچیقلاما تۆرۆ بو 17 تفسیر تورونون بیر اؤزللیگینی یانسیتماغا یؤنه لر. هر بیر آنلامانین دا ایچه ریگی بیر-بیریندن فرقلی اولاراق اورتایا چیخار.1 بو یازقا بؤیله اوزون بیر قونونون دارتیشیلماسی گرکن بیر اورتام اولمادیغیندان بو مؤوضوعیا داها درین آچیقلاما گتیرمک ایستمیرم. آنجاق بیر قونو اۆزرینه دئیینمَم گرَکه جک. سؤیله ییجی و دینله ییجی آراسیندا ایله تیشیم ساغلایان بیر متنی آنلاماق اوچون اوسسال آچیقلامانین قاوراییشی سؤز قونوسودور. بو یازقادا بیزیم اۆزرینده دوردوغوموز دا بودور. بؤیله بیر سورونون یانیتلانماسی گره کیر: سؤیله ییجی و دینله ییجی آراسینداکی ایله تیشیمی گؤز اؤنونده بولوندوراراق اؤنجه سؤزَل (شیفاهی) داها سونرا یازیلی اولاراق شکیللنمیش اولان بو متنی هانسی اؤن آنلاما و اؤن وارساییما گؤره ایدراک ائتمک اولار؟
یازیلی متنه دایانان سؤزَل (شیفاهی) قونوشمانین اوسسال (عقلی) هئرمئنئوتیک آنلامی نئجه شکیلله نیر؟
دیل فلسفه سینده ان اؤنملی قونولاردان بیری بودور: سؤیله نیلن و یا یازیلان بیر سؤزو آنلادیق دئدیگیمیزده بوراداکی «آنلادیق» نه آنلاما گلیر؟ بو سورویا جاواب وئرمک اوچون دیل فلسفه سینده ایکی تئوری مؤوجوددور: 1- اؤنجه «معنا»نین حقیقتی نین نه اولدوغونو بللی ائتمک گره کیر. بوندان سونرا هر کلامین معناسینی آنلاما ائوره سی گلر. بو تئوری نین یانلیلاری بؤیله دوشونورلر کی، قونوشان و یازان کیمسه، دوزه نی نین بیلینجینده اولدوغو بللی بیر دیلی (فارسچا، تورکچه، عربجه، اینگیلیزجه کیمی) آراچ کیمی قوللانماقدا و بو دیل آراجیلیغی ایله اوسلاریندا (عاغیللاریندا) دولاشان آنلاملاری دینله ییجیلرینه (موخاطیبلرینه) اولاشدیرماقدادیر. بو اۆزدن کلامی آنلاما، ایفاده اولونماسی گرکن معنانی آنلاماقدیر. 2- معنانین حقیقتینی آنلامادان اؤنجه کلامین و آنلامانین شکیللنمه سورجینی آراشدیرماق گره کیر. بیر شئیین «معناسی» هر سؤزون و یا یازینین قاورانیلماسی سورجینده اورتایا چیخان اولقودان باشقا بیر شئی دئییلدیر. کلام قاورانیلمادان اؤنجه هئچ بیر یئرده هانسیسا معنا مؤوجود دئییلدیر. معنا قاورانیلما سورجینده «سونرادان» گلن بیر اولقودور، ایفاده اولماسی گرکن و داها اؤنجه دن مؤوجود اولان بیر قونو دئییلدیر.
ایکینجی نظرییه یه گؤره بؤیله بیر تابلو اورتایا چیخماقدادیر. اؤرنه یین تورکچه قونوشان بیریسی بو دیلی داها اؤنجه دن مؤوجود اولان بللی معنالاری موخاطبلرینه ایفاده ائتمک اوچون قوللانماز. او، اؤز قونوشماسی ایله قونوشما فعلینی، یا دا دیل اویونونو گئرچکلشدیرر. بو یوللا یئنه دیل اویونونون بیر پارچاسی اولان قاورانیلما اولایی اورتایا چیخار. بو سورچ ایچینده «معنا»یا ائشیت اولان «قاورانیلما» اولایی گئرچکلشمیش اولار. «معنا» و «معنانین قاورانیلماسی» ایله ایلگیلی بیرینجی تئوری نین عکسیکلیکلری نین بللی ائدیلدیگیندن دیل اۆزرینه هئرمئنئوتیک یاناشما کیمی ایکینجی تئوری اورتایا چیخدی. بو یازقا (مقاله) بؤیله قونونلاری ائنینه بویونا دارتیشیلاجاق یئر دئییلدیر. آنجاق آنلاتماق ایسته دیگیمیز قونو ایله ایلگیلی اوخوجولاردا اؤن آنلاما حاضییرلیغی اولوشسون دئیه، اؤزت آچیقلامایا احتییاج وار ایدی. مکتوب بیر قونوشما اۆزرینه هئرمئنئوتیک قاوراما، آیرینتیلاری آچیقلانا بیله جک بیر «سورچ» کیمی شکیللنر. بیز بورادا قاورانیلما سورجینی دوققوز یؤنده آچیقلاماغا چالیشاجاغیق. بو آچیقلامالارین بیر بؤلومو فیزیکسل گئرچکلیکلرله ایلینتیلیدیر. بیر بؤلومو قاوراییجی نین ذهنی ایله باغلانتیلیدیر. بیر بؤلومو ده سؤیله ییجی نین و دینله ییجی نین ایچینده یاشادیقلاری توپلومسال یاشام و نسنل قوشوللاردان آسیلیدیر.
بونلاری اؤزَت اولاراق بو شکیلده آچیقلاماق مۆمکۆندور:
1- ائشیتمک، یا دا اوخوماق یولویلا بیر جومله نی، یا دا جومله لر بوتونونو دوشونسل آلقیلاما. بو آلقیلاما سس دویومو و سؤز اوخونومو کیمی فیزیکسل گئرچکلیکلرله باغلانتیلیدیر. بو، کلامین ایلک قاورانیلما ائوره سیدیر. آدام بیر جومله نی دوغروجا دویمازسا، «نه سؤیله دیگینی یاخشی آنلامادیم» سؤیلر. یا دا بیر جومله نی هانسیسا بیر متندن یاخشی اوخویامازسا، «متنده کی خط اوخونور دئییل، آنلایامادیم» سؤیلر.
2- ائشیدیله نین و یا کاغیذ اۆزرینده گؤزله گؤروننلرین آنلاشیلماسی، دلیللری اولان «ایشاره لر» بوتونوندن اولوشماقدادیر. ائشیدیلن بوتون سسلر و یا گؤزله گؤرونن متنسل گؤرونتولر آنلاما دلیلی اولان «ایشاره لر»دن عیبارت دئییللر. آنجاق مکتوب بیر کلامین ایشاره لری، آنلاما دلیلی اولان ایشاره لر بوتونودور.
3- آنلاما آراجلاری اولان ایشاره لر اینسان دیلینه اؤزگو ایشاره لردیر. بو ایشاره لری اینسانلار توپلومسال ایلیشکیلرینده سؤزلشمه لی (قراردادی) اولاراق قوللانیرلار. اونلار اینسانلار طرفیندن بیر ائیله مین یاپیلماسینا دلالت ائتدیکلریندن، توپلومسال و تاریخسل یاشامین متنیندن و بطنیندن بیر شئیلر آنلاتدیقلاریندان دولایی «ایشاره لر» اولاراق نیتله نیرلر. اونلار دوغال ایشاره لر دئییللر. «دوغال» ایشاره لر سؤزلشمه لی قوللانیما احتییاج دویمادان کسین آنلامالارا سبب اولارلار. اؤرنه یین اینسان بدنی نین فازلا سیجاقلیغی خسته لیگه ایشاره ائدر و بونون باشقا سؤزلشمه لی آنلامی یوخدور. بو دوزئیده آنلاما، اینسانین قونوشما سیراسیندا بللی جومله و یا جومله لری ایشاره لر کیمی قوللاندیغی نین گؤسترگه سیدیر. بورادا اؤنملی بیر قونویا دیقت ائتمک گره کیر. دیل، ایشاره لر اینسان طرفیندن سؤزلشمه لی اولاراق قوللانیلدیغی زامان ایشاره اؤزللیگی قازانمیش اولار. بونلار بیر حئیوانین آغزیندان ائشیدیلدیگینده ایشاره ساییلماز، چۆنکۆ آنلاما سؤزلشمه سی ساییلمازلار. اؤرنه یین بیر پاپاغان «سالام» سؤیلرسه، ائشیدیلن بو سس کلام ساییلماز و بونو گئرچکدن «سالام وئرمک» آنلامیندا کیمسه آلقیلاماز. چۆنکۆ پاپاغانین قونوشماسیندا قونوشما فعلینه اؤزگو چئشیدلیلیکلرین هئچ بیرینی تصوور ائتمک اولماز. بو اۆزدن ائشیتدیگیمیز پاپاغان سسی اینسانلار طرفیندن کلام اولاراق آلقیلانماز.
4- بو ایشاره لر اینسان دیلی جینسیندندیر. یعنی دینله ییجی نین ائشیتدیکلری و اوخودوقلاری، اؤرنه یین تورکچه، فارسچا و یا دئیه لیم کی، اینگیلیزجه بیر قونوشما و یا متندیر.
5- بللی بیر دیلده جومله و یا جومله لرین معناسینی آنلاماق ائدیمی (عملی). آنلامانین بو ائوره سینده سئمانتیک «معنا» اورتایا چیخار. بو ائوره دلیللر علمینین (سئمانتیک) ساحه سیدیر. معنانین آنلاشیلماسینا عآید اولان بو ائوره ده گئرچک بلدچی «دیل بیلگیسی»دیر. دیل بیلگیسی هانسیسا جومله نین هانسیسا دیلده نه آنلاما گلدیگینی گؤسترمیش اولار. پوزیتیویستلرین هانسی اؤنَرمه نین (قضیه نین) دوغرو و هانسی نین یانلیش اولماسی ایله ایلگیلی باشقالاری ایله اۆنلۆ دارتیشمالاری دا آنلامانین بو ائوره سینه عایدیر. بو ائوره دیللرده آنلاملارین ترانسفورماسیونو ایله ایلگیلی اؤنملی قونولاری دا ایچه رمکده دیر.
6- آنجاق یازیلی بیر کلامین جومله و یا جومله لریندن قولایجا معنا یوغرولماز. بو دورومدا دیل بیلگیسی هر زامان سورونلارین چؤزومو کیمی اورتایا چیخماز. دیلسل قارماشالار بعضی سورونلار اولوشدورار. بو قارماشا ایله قارشیلاشان دینله ییجی و یا اوخوجو سورونو گئدرمک اوچون باشقا «آنلاما» چالیشمالاری ایچینه گیرمه لیدیر.
7- مکتوب بیر کلامدا سؤیلنمیش اولانلارین آیرینتیلارینی آنلاما سورونو. مکتوب کلامدان اؤیله بیر حادیثه آنلاشیلا بیلر کی، او، گئرچکدن اولموشدور، آنجاق اونون آیرینتیلاری حاقدا بیلگی مؤوجود دئییلدیر. اؤرنه یین بؤیله بیر جومله ائشیده بیلریک: «دون اونیوئرسیتئتده بیر اؤیرنجییه بیرینجیلیک اؤدولو وئریلدی.» بو جومله ده او اؤیرنجی نین کیملیگی، فاکولته سی، اؤدولو کیمین الیندن آلدیغی بللی دئییلدیر. بو کلامین آیرینتیلارینی آنلایا بیلمه میز اوچون کلامین دیشینداکی وئریلره موراجیعت ائتمه میز گرکه جک.
8- مکتوب کلام سؤیله ییجیسی نین اؤز قونوشمالاری ایله نه ائتدیگینی آنلاماغا چالیشماق قونوسو. هر سؤیله ییجی قونوشاراق تورلو فعللری گئرچکلشدیره بیلر. ریجا ائده بیلر. امر وئره بیلر. اویارا بیلر. دوعا ائده بیلر. خبر وئره بیلر. سورا بیلر. روایت ائده بیلر. تهدید ائده بیلر. صحنه تصویر ائده بیلر. تأسوفلنه بیلر. سئوینجینی گؤستره بیلر. قونوشما پئرفورمانسی ایله سؤیله ییجی نین نه یاپماق ایسته دیگینی آنلاماق، کلام اۆزرینه قاوراییجیلیق اولاناقلارینی گئنیشله در. بو آنلاما، داها اؤنجه آنلاتدیغیم آنلاما تورلریندن فرقلیدیر. داها اؤنجه کی آنلامالارین هامیسی نین الده ائدیلمه سینه قارشین، سؤیله ییجی نین گئرچکدن نه سؤیله مک ایسته دیگی آنلاشیلمامیش اولا بیلر. ساده بیر اؤرنک آنلاداجاغام. بیر یاز گونودور و سیز ائودن دیشاری چیخماق ایسته ییرسینیز. قادینینیز سیزه «یاغمور یاغیر» سؤیله ییر. بونو ائشیدن اوچونجو شخص بو کلامی داها اؤنجه آنلاتدیغیم بوتون بویوتلاردا آنلاییر. آنجاق یئنه ده تام اولاراق اونو آنلامیش دئییلدیر. چۆنکۆ بو جومله ایله چئشیدلی ائیله ملر یاپماق و موختلیف اویونلار اویناماق اولار. قادینینیز بو جومله ایله سیزه «یاغمور یاغدیغی اوچون شمسییه گؤتورمه لیسن» دئمیش اولا بیلر(بو بیر اویاریدیر). «یاغمور یاغدیغی اوچون گزییه چیخامایاجاغیق» سؤیله میش اولا بیلر. بو دورومدا بو، بیر تأسوف بیلدیریسیدیر. «اوزون سوره دن سونرا سونوندا یاغمور یاغدی» آنلامیندا سؤیله میش اولا بیلر. بو، سئوینج گؤسترگه سیدیر. آنلاشیلدیغی کیمی او، بو تک جومله سی ایله موختلیف معنالاری آنلاتمیش اولا بیلر. اوچونجو شخصین سیزین قادینینیزین سؤیله دیگینی تام اولاراق آنلاماسی اوچون، او باغلامدان (کونتئکستدن)، یعنی متنین متنیندن خبردار اولمالیدیر. یعنی بو قونوشمانین هانسی دوغرولتودا اولدوغونو و نه یی آماجلادیغینی بیلمه لیدیر. اوچونجو شخص سیزین قادینینیزلا داها اؤنجه کی صؤحبتلرینیز و قرارلارینیز، نییتلرینیز حاقدا بیلگی صاحیبی اولمالیدیر. یاغمورلا ایلگیلی سیزین اؤنجه کی قونوشمالارینیز و بکلنتیلرینیز بللی اولمازسا، اوچونجو شخص بو کلامی آنلایاماز. یاغمور یاغارکن شمسییه گؤتورمک سیزین آرانیزدا قرارلاشمیش، یوخسا گزینی ایبطال ائتمکمی؟ دیلده فئنومئنولوژی اولایی اورتایا چیخدیغی آندان بری «بیر فعل» اولاراق قونوشمانی اینجه له مک فیلوسوفلار اوچون چوخ اؤنملی اولموشدور. ویتگئنئستئین´ین دوشونجه لری و آوستین´ین تئوریلری چاغیمیزدا دیل فلسفه سینده بؤیوک دَییشیکلیکلر یاراتدی. بیر قونوشمانی آنلاماق اینساني بیر فعلی آنلامایا ائشیت اولدو. بو دا تام اولاراق باشقا فعللرله ایلیشکیلیدیر. اونون بوتون آیرینتیلاری، رۆکنلری و اؤزللیکلری اینسانین توپلومسال-تاریخی یاشامینین بطنینده و متنینده شکیللنمیش اولور. سؤیله ییجی بو اورتامدا سۆرجین باشلاتیجیسی کیمی مئیداندادیر. کلامین بو شکیلده آنلاشیلماسی سون اون ایللیکلرده چوخ یایقینلاشمیشدیر. ویللیام آلستون کیمی اۆنلۆ فیلوسوفلار آنلامانین بو دوزئیی ایله ایلگیلی دیقت چکیجی دارتیشمالار باشلاتمیشلار. بو دارتیشمالاری آیرینتیلاری ایله بورادا آچیقلاماق قونونو داغیتمیش اولا بیلر. بو قدری ایله یئتینسک یاخشی اولار.
9- آنلامانین بو سَوییه سی سؤزَل (شیفاهی)، یا دا یازیلی بیر قونوشمادان الده ائدیلن معنادان آسیلیدیر. اؤرنه یین بیری منه «منه بیر بارداق سو گتیره بیلرسنمی؟» سؤیلرسه، بو شخص اؤز کلامینی سورو بیچیمینده بیان ائتمیشدیر. آنجاق اونون کلامی نین گئرچک آنلامی بیر «ریجاء»دیر. او، اصلینده «منه بیر بارداق سو گتیرمه نیزی ریجا ائدیرم» دئمک ایسته میشدیر. بو ساده اؤرنک گئرچک و داورانیشسال آنلامین هر زامان قولای آنلاشیلدیغی فیکرینی تقلین ائتمه مه لیدیر. بیر چوخ حاللاردا معنانی بو بیچیم آنلاماق جیدی چتینلیکلرله قارشیلاشار.2
بیزیم آماجیمیزین «هر کس اوچون اوسسال هئرمئنئوتیک آنلاما»دان نه اولدوغو سانیرام بو آچیقلامالارلا بللی اولموشدور. بوردا اؤزتله آنلاتدیغیم آنلاما تورو سؤز قونوسودور. «کلامین معنالاندیریلماسیندان سیزین آماجینیز ندیر؟» سوروسو سورولسا، جاوابیمیز بؤیله دیر: کلام آنلاشیلماسی نین موختلیف سَوییه لرینده اورتایا چیخان اولقونون آدی معنالاندیرمادیر. آنلاشیلما گئرچکلشیمی و معنا گئرچکلشیمی ائشآنلاملیدیرلار.
هر کس اوچون آنلاشیلیر اولان کلام، یالنیز اینسان دونیاسیندا اورتایا چیخار:
ایندی بو آچیقلامالاردان بیر سونوجا وارمانین زامانیدیر. اینسانلار دونیاسیندا اینسانلار آراجیلیغی ایله توپلومسال-تاریخسل یاشامین بطنینده و متنینده معنا گئرچکلشیمی ایله آنلاشیلما سورجی نین گئرچکلشیمینی ائشآنلاملی اولاراق قبول ائدرسک، معنالی کلاملا ایلگیلی تصووروموز ده آیدینلیغا قوووشاجاقدیر. معنالی کلام اینسانلار آراجیلیغی ایله اینسانلارین توپلومسال-تاریخسل یاشامیندا اورتایا چیخمیشدیر و باشقا تور مۆمکۆن دئییلدیر. کیمسه اینسانلارین دونیاسی نین دیشیندا باشقا معنالارین دا اولدوغونو تصوور ائدرسه، بو قونویا دیقت ائتمه سی گره کیر کی، او کلامین گئرچکلیگی نه اولورسا اولسون، منیم آنلاتدیغیم قونولارلا هئچ بیر ایلیشکیسی اولاماز. چۆنکۆ منیم آنلاتدیقلاریم معنا اینسانلارین ذهنلر آراسی ایلیشکیسیندن یوغرولموشدور. آنلاتدیقلاریمین دیشیندا معنالاندیرما بو جینسدن اولاماز. بؤیله بیر ایدیعادا بولونماق اولماز کی، معنالی جومله لر (معنا اۆزرینه بیزیم آنلادیغیمیز کیمی) باشقا بیر دونیادا (اینسان دونیاسی نین دیشیندا) بیر شکیلده یوغرولموش و پئیقمبر آراجیلیغی ایله اینسانلیق عالمینه گتیریلمیشدیر. بؤیله معنالی جومله لرین اینسان عالمی اؤته سینده بیر سؤیله ییجی طرفیندن یوغرولماسی مۆمکۆن دئییلدیر. سؤیله ییجیسی اینسان اولاراق بلیرلنمه ین جومله لری تصوور ائتمک مۆمکۆن دئییلدیر، بؤیله بیر شئی اولاماز. اولاماز، چۆنکۆ دینله ییجی طرفیندن آنجاق سؤیله ییجیسی اینسان اولان جومله لر آنلاشیلا بیلر، باشقا تور آنلاشیلما سؤز قونوسو اولاماز.
انلاما گرکسینیملری و ایمان گرکسینیملری:*
اینسانلار اوچون آنلاملی تانری کلامی اولاراق قورآنداکی جومله لرین اینسان دونیاسی نین اؤته سینده اولماسی قبول ائدیله بیلیر دئییلدیر. بؤیله آنلاملی جومله لری ایسلام پئیقمبری نین اینسان اؤته سی دونیادان گتیریب ذهنلر آراسی ایلیشکیلر دونیاسینا سونماسی و «بو جومله لر تانرییا عایدیر، منه عآید دئییلدیر» سؤیله مه سی تصوور ائدیله مز. شوبهه لریمیزی گوجلندیریب و پئیقمبرین بو شکیلده سؤیله دیگینی قبول ائدرسک، او زامان بؤیله بیر سورو اورتایا چیخار: قبول ائدیله مه یه جک و آنلاشیلامایاجاق بیر ایدیعادا بولونمانین نه آنلامی اولا بیلر؟ پئیقمبر بو کلاملا خالقی ایسلاما دعوت ائتمک ایسته میردیمی؟ اونون دینله ییجیلری هانسی اؤن وارساییملا بؤیله کلامی آنلایا بیلرلر؟ بو آنلاملی جومله لرین اینسان عالمینده و اینسان طرفیندن یارادیلدیغینی قبول ائتمکدن باشقا یولوموز یوخدور. ایسلام دینینده قورآن آیتلری حضرت محمدین خالقا سؤیله دیگی قونوشمالاردیر و بونو هر کس قبول ائتمیشدیر. بو یازیلی متنی داها اؤنجه سؤزل اولاراق سؤیله دیگی اولموشدور. موسلمانلارین اوسساللیق مقامیندا قورآنی پئیقمبرین کلامی کیمی قبول ائتمکدن باشقا سئچنکلری وارمی؟ شوبهه سیز کی، بو ایدیعا اوسسال (عقلی) آنلاما مقامینی گرکدیرر. آنجاق ایمان مقامیندا بؤیله بیر اینانیش اورتایا چیخا بیلر کی، ایسلام پئیقمبری بو کلامی دولایلی و دولایسیز اولاراق تانریدان آلمیش و قورآندا وحی اولاراق نیته له نن غئیبی یاردیملار آراجیلیغی ایله سؤیله میشدیر. وحی ایسه سؤزلر، جومله لر و معنالار اولمامیش، بونلارین اؤته سینده بیر شئی اولموشدور. دینی اعتیقادێ بیر یانا بوراخساق دا، تاریخی آچیدان ایسلام پئیقمبری نین تانرییا موخاطیب اولورکن بؤیوک تجروبه لر یاشامیش اولدوغونو اینکار ائتمک اولماز. اؤیرتمَنی تانری اولان، پئیقمبرین یاشادیقلاری تجروبه لر. بو دورومدا بو اعتیقاد اونلارین ایمانی نین اساسینی تشکیل ائده جکدیر. من بورادا کلامین نئجه معنالانماسی و قورآنین موخاطیبلر طرفیندن نئجه آنلاشیلماسینی آنلاتماق ایسته میشم. فیلوسوفلارین، عاریفلرین و موتکللیملرین محمدی وحی حاققیندا سؤیله دیکلری بو قونویا عاید دئییلدیر. اونلارین گؤروشلرینی ردد ائتمک اوچون الیمیزده بیر بلگه اولمادیغی کیمی، اونلارین گؤروشلرینی اونایلاماق اوچون ده الیمیزده بلگه مؤوجود دئییلدیر. آنجاق اونلارین سؤیله ملری قورآنی «بیر سؤیله ییجی نین کلامی» اولاراق آنلاشیلماسینی ایمکانسیز ائدرسه، بو، قبول ائدیله مز. کلام قونوسو ایله ایلگیلی موسلمانلار آراسیندا یایقین اولان گؤروشلر قورانی-کریمین آنلاشیلماسینی ایمکانسیز ائتدیگیندن، اونو قبول ائده بیلمریک.
بو یازقانین سونوندا بیر شئیی خاطیرلاتمام گرکه جک. کیمسه قورآنی «بیر سؤیله ییجی نین کلامی» اولاراق دئییل، «یازیلی متن» کیمی اینجه لرسه، اوسسال آنلامایا عآید بعضی حسابلامالاریندا دَییشیکلیکلر اورتایا چیخا بیلر. بو دورومدا متنین سؤیله ییجیسی نین کیملیگینی آنلاتماق گرکمه یه بیلر. چۆنکۆ سؤیله ییجیسیز ده متن آنلاشیلا بیلر. آنجاق اؤنملی بیر قونو وار کی، اونو اونوتماماق گره کیر. ایسلام دونیاسیندا یایقین اولدوغو کیمی، قورآن بیر سؤیله ییجی نین (تانری نین، یا دا پئیقمبرین) کلامی اولاراق آنلاشیلاجاق اولورسا، بو دورومدا بو یازیلی متنین سؤزل آنلاتیمی نین پئیقمبر کلامی اولدوغونو قبول ائتمکدن باشقا آیری بیر سئچنه ییمیز قالماماقدادیر.
چئوری تاریخی:
13.01.2012
1 S 614-632 Teologie und Geselschaft im 2. and 3. Jahrhundert Hidschra band 4
2 wort Historische Worter buch der philosophie.
3 آلبرت نصر مدخل الی فرق الاسلامیه 73-70
4 «نهایت الاقدام فی علم الکلام» شهرستانی. تصحیح آلفرد کیوم، صص 341- 278 و فلسفه علم کلام ولفسون، فصل قرآن و نیز در منبع شماره یک.
5 نصر حامد ابو زید در باب سوم از کتاب فلسفه التاویل: دراسه فی تاویل القرآن عند محی الدین عربی، تحت عنوان «القرآن والوجود» وجود شناسی زبان قرآن از نظر بن عربی را بررسی کرده است کلاوس اوتو نیز کتاب
Von Alexandrien Das Sprach verstän bfi philo
(چاپ توبینگن 1968) (نظریه زبان نزد فیلو) را به وجود شناسی زبان از نظر فیلو اختصاص داده است. مقایسه این دو بر رسی کاملا نشان می دهد که آنچه در میان عرفای مسلمان مبنای نظریه ظاهر و باطن و مباحث مربوط با آن قرار گرفت، پیشتر در الهیات یهودی و مسیحی سابقه داشته است.
6 Theologische Realenzyklopädie.
7 Wort Gottes.
8 Sprache Gottes und der menschen Luis Alonso Schö kel.
Vahyin anlamı üçün bir də baxınız İbni Ərəbinin “Müsəlman teoloqlar nəzdində vəhy kökənli sözlərin dəyişik anlamları” əsərinə. Mənim “Hermenevtik, kitab və sünnət” əsərimdə də bu qonu üzərinə deyinilmişdir.
9 دين ديلي ايله ايلگيلي اولاراق آناليستيک فلسفه طرفيندن اورتايا چيخميش اولان تئوريلر ايبراهيمي دينلرين و وحيين آنلاشيلماسي اوچون يئني ايمکانلار اولوشدورماقدادير. بو آرادا هر شئيدن اؤنجه ديقتي داها آرتيق اؤز اوزرينه چکن قونو بودور کي، بو فلسفه يه داياناراق آچيقلامالار ياپان يهودي و خريستيان فيلوسوفلار و موتکلليملر وحيي تانري خبري اولاراق آنلاييب تفسير ائتمه دن اؤنجه اونو تاريخين آخيشيني «يؤنلنديرن» ائتکن کيمي تفسير ائتميشلر. باشقا بير دئييشله وحيي، تاثيرلرينه گؤره اينجه له ميشلر، ايچه ريگينه گؤره دئييل. بو تئوري موسلمان عاريفلر آراسيندا يايقين اولموشدور. ايسلام دونياسيندا بو دوغرولتودا دوشونن ايلک عاريفلردن بيري بن عربي اولموشدور. «موسلمان تئولوقلارين وحي اوزرينه دَييشيک يوروملاري» آدلي يازقامدا بن عربي نين گؤروشلريندن يارارلانميشام. گله جک يازقالاريمدا بو قونويو داها گئنيش بيچيمده آنلاداجاغام .
10 Baxın mənim “Din üzərinə rəsmi qiraətin tənqidi” kitabıma.
1 Hermeneutik , Herausgeegeben von Axel Bahler , 2003 s 99-121.
2 Ayrıntılı bilgi üçün baxın: Oliver R. Scholz Verstehen and Rationalitat s 235-314.
* gərəksinim- ehtiyac.


c: text/html

text:
عراق مدافعه ناظرلیگی موصولون تمامیله ایشید-دن آزاد ائدیلدیینی آچیقلاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، ناظرلیک بونونلا دا ایشید-ا قارشی قطعی غلبه الده ائدیلدیینی بیلدیریب.
«ایشید آرتیق موصولدا هر هانسی اراضییه نظارت ائتمیر. ترورچولارین تسلیم اولماقدان باشقا چارهسی یوخدور. ایشید-این عراقداکی وارلیغی سونسوزا قدر بیتدی. ساختا دؤولت چؤکدو. نوری مسجیدی آزاد ائدیلدی»، - ناظرلیکدن بیلدیریلیب.
خاطیرلاداق کی، ایشید لیدری ابوبکر بغدادی ۳ ایل اول نوری مسجیدینده اؤزونو خلیفه اعلان ائتمیشدی. تاریخی مسجیدین ۸۰۰ ایللیک مینارهسی بیر مدت اول ترور تشکیلاتی طرفیندن پارتلادیلمیشدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آمریکانین یاخین شرقدهکی طرفداشلاری آرالارینداکی فیکیر آیریلیقلارینی صولحله حل ائتملیدیرلر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا آمریکا سلاحلی قوهلرینین مرکزی کماندانلیغینین رسمی نمایندهسی ادریان رانکین-هالووی سؤیلهییب. او، واشینگتنون اؤز طرفداشلاریندان رگیونال تهلوکهسیزلیگی گوجلندیرمک اوچون واحید قرار قبول ائتمهیه چاغیریش ائتدیینی بیلدیریب.
هالووی قطرله باش وئرن پروسسلرین آمریکا حربچیلرینین عملیاتلارینا تأثیر ائتمدیینی سؤیلهییب.
قید ائدک کی، آمریکانین یاخین شرقدهکی ان بؤیوک بازالاریندان بیری قطرده یئرلشیر. بورادا آمریکانین ۱۰ مینه یاخین حربچیسی وار.


text:
استاد شهریارین ایل دونومو بوتون تورک لر تسلیت دئیرم /
شهریورین 27 سی استاد شهریارین 30 اونجو ایل دونومون بوتون دیل داشلارامی تسلیت دئیرم
تورکی بیر چشمه ایسه ، من اونی دریا ائله دیم
بیر سویوق معرکه نی محشر کبرا ائله دیم
بیر ایشیلتیدی سها اولدوزی تک گورسنمز
گوز یاشیملا من اونی عقد ثریا ائله دیم
امیدیم وار که بو دریا هله اقیانوس اولا
اونا ضامن بو زمینه که مهیا ائله دیم
....
تورکی نین جانینی آلنیشدی حیاسیز طاغوت
من حیات آلدیم اونا ، حق اوچون احیا الدیم
...
باخ کی حیدر بابا افسانه تک اولموش بیر قاف
من کیچیک بیر داغی سر منزل عنقا ائله دیم
..
نه تک ایراندا منیم ولوله سالمیش قلمیم
باخ کی ترکیه ده ، قافقاز دا ، نه غوغا ائله دیم
باخ کی تهراندا نه شاعرلری شیدا ائله دیم
.
تورکی واللاه ، آنالار اوخشاغی ، لایلای دیلی دیر
دردیمی من بو دوا ایله مداوا ائله دیم
شهریار حیف ساووخدیر بو دگیرمان هله ده
دارتماغا یوخدی دنی من ده مدارا ائله دیم


text:
۲۷ اوکتیابر قیرغینیندان سونرا ارمنیستانین فورپوست ائدیلمهسی، واساللاشدیریلماسی پروسسی باشلادی.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلر ارمنی یازار سرکیس آرتسرونینین «1in.am» سایتیندا درج اولونان مقالهسینده یئر آلیب.
«۲۷ اوکتیابر ۱۹۹۹-جو ایلده ارمنیستان پارلامتینین گوله لهنمهسی روبئرت کؤچریانین حاکمیتینی گوجلندیردی. بو هجوم زامانی باش ناظر وازگن سرکیسیان اؤلدو. او، ارمنیستان سیاسی الیتاسینین مستقیللیکطرفداری اولان سونونجو سیماسی ایدی.
کؤچریانین «۲۷ اوکتیابر» ایشینده رولو نایری اونانیانین (پارلامنتی گوله-باران ائدنلردن بیری – رئد.) رولوندان هئچ ده فرقلنمیر. اونانیان سادهجه واسطهچی ایدی. تصادفی دئییل کی، ۲۷ اوکتیابر قیرغینیندان سونرا ارمنیستانین فورپوست ائدیلمهسی، واساللاشدیریلماسی پروسسی باشلادی. ارمنیستاندا سیاسی سیستمین آدکواتلیغینی ایتیرمهسی ۱۹۹۹-جو ایلدهن باشلادی. او زامان مخالیفت مستقیللیک اوزینه روبرت کؤچریانلا روسییا راضیلیغینی آلماق اوغروندا مباریزهیه باشلادی. عینی فورمادا سرکیسیان روسییانین خئییر-دعاسینی آلیب، ۱ مارت ۲۰۰۸-جی ایل قیرغینینی تؤرتدی. بیز سیستمین یئنیدن غیری-آدکواتلیغینین شاهدی اولدوق. مخالیفت لئوون تر-پتروسیانین رهبرلیگی آلتیندا سرژ سرکیسیانلا بیرگه ارمنیستانی آوراسییا باتاقلیغینا دوغرو آپاران گئری دؤنمز پروسسی باشلاتدی»، – دئیه او بیلدیریب.
قید ائدک کی، ارمنیستان پارلامنتینین ۱۹۹۹-جو ایلده توتولماسی نتیجهسینده باش ناظر وازگن سرکیسیان، ایسپیکر کارن دمیرچییان، ویتسه-ایسپیکر یوری باخشیان، ویتسه-ایسپیکر روبن میرویان و دیگرلری قتله یئتیریلدیلر. بو تراکتدان سونرا ارمنیستاندا قاراباغ کلانینین حاکیمی گوجلندی. ارمنی مخالیفتی ایندییه قدر بو حادثهنین آرخاسیندا روسییانین دایاندیغینی گومان ائدیر.