text:
چگونه میتوان از یکپارچگی ایران دفاع کرد؟ / محمد بابایی
ایران کشور تکقومی و تکزبانی نیست، سرزمین کاملاً متکثری است. طی صد سال گذشته مانند عموم کشورهائی که از چنین تکثری برخوردار بودند، سیاست رسمی و حاکم، قرائت ویژهای از ملیت ارائه کرد که دیگران را به حاشیه براند. چون این سیاست با واقعیتها تناقض آشکار داشت، تمام منابع عمومی با پشتکار فراوان صرف اعمال آن شد، و موفقیتهائی درخور توجهی هم کسب کرد. این که طراحان این سیاست نابغه بودند و دیگران در خواب زمستانی، تحلیل درستی نیست. زمان مناسب بود و آموزش عمومی گسترده تازگی داشت. تقریباً در همه کشورهای اینچنینی، قومی که دست بالا را داشت و فرصت را هم درست تشخیص داد، در اجرای این سیاست موفق شد.
» قره بایرام » یا عید سیاه / دکتر مهدی خزعلی
آزدمو- بو قیسا یازینی سایین دکتر خزعلی آزربایجان دموکراسی اوجاغی نین ایسته یی اوزه ره یازمیشدیر.بوردا بعضی یالنیش ترمینولوژی دن قوللانیرسادا ، اونملی اولدوغو اوچون سیزلر ایله پایلاشماغی دوشوندوک.
نوروز گذشته را مهمان تبریزی ها بودم، از مهمان نوازی و دستپخت ترک ها هرچه بگویم کم است. روز عید به بچه ها اسکناس پنج هزار تومانی عیدی دادیم، میزبان می گفت: ما ترک ها بخاطر روایت روی پنج هزار تومانی ، آن را عیدی نمی دهیم! از این همه حساسیت و حس ناسیونالیستی تعجب کردم! اما وقتی دیدم به دلیل اسم آذری برای فرزندش چقدر سختی کشیده است تا شناسنامه بگیرد، دلیلش را فهمیدم.
یک روز برای بازدید رصد خانه به مراغه رفتیم، برای نماز ظهر به مسجد مراغه رفتیم، در و دیوار مسجد پر از اعلامیه » عید سیاه «بود ، در بازگشت به تبریز ازمیزبان پرسیدم:» عید سیاه چیست؟» با این عبارت ارتباط برقرار نکرد! وقتی توضیح دادم که کجا دیدم وحکایت مجلس عزاداران مسجد را گفتم، گفت: » بله ، ما به آن می گوییم: قره بایرام، متاسفانه اجازه چاپ اعلامیه به زبان آذری نمی دهند!
نمی دانم که این واقعیت دارد یا نه، اما عدم به رسمیت شناختن زبان ها و گویش های محلی می تواند فاصله ها را زیاد کند و این خلاف مصلحت ملک و مملکت است.
موضوع این نوشته مسائل قومیت ها نیست، می خواستم به » عید سیاه» یا » قره بایرام» بپردازم، این همان عید اول ما فارس هاست، و برای صاحب عزا لباس نو می آورند تا رخت سیاه از تن بدر کند، بیایید تا در این » عید سیاه» برای همه عزاداران جنبش سبز، » لباسی سبز » تهیه کنیم تا رخت سیاه از تن بدر کنند، آخر این عید اول است، صاحب عزا کیست؟ ملت، مادر سهراب، پدر ندا، همه مادران و پدران بیاد مادر و پدر ندا و سهراب جامه سبز به تن کنند، عید سیاه را با رخت سبز،به استقبال بهار برویم.
89/1/1 مهدی خزعلی
در سوگ فقیه انسان گرا و ضد استبداد
در جریان سرکوب جنبش خلق مسلمان و اعمال فشارهای بیشمار بر آیت الله العظمی شریعتمداری وی از معدود چهره های حوزوی بود که با سرکوب مردم و حذف شریعتمداری همراهی نکرد.
در سالهای اخیر نیز با بیانات روشنگرانه و نوآوریهای فقهی تعهد عمیق خویش به حقوق بشر را به نمایش گذاشت که دفاع از حقوق شهروندی بهاییان و فتوای تاریخی در دفاع از زبان و هویت ترکی از نمونه های اخیر آن می باشند.
نام منتظری با این کارنامه درخشان در دفاع از انسانیت و نیز به سبب دفاعش از زبان و هویت ترکی و مخالفت با ترک ستیزی در ایران برای همیشه در حافظه ملت آزربایجان و همه ترکان ایران ماندگار خواهد بود.
کانون دمکراسی آذربایجان ، درگذشت آیت الله العظمی منتظری را به خانواده و نزدیکان و علاقه مندان ایشان تسلیت میگوید.
روحش شاد
کانون دمکراسی آذربایجان
30 آذر 1388
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
پاسخ آیت الله العظمی منتظری به کانون دمکراسی آزربایجان
در پی صدور فتوای مهم و تاریخی حضرت آیت الله العظمی منتظری در خصوص لزوم حفظ و گسترش زبان و فرهنگ ترکی در ایران و حرمت هرگونه تلاش برای امحاء آن ، کانون دمکراسی آذربایجان با انتشار نامهء سرگشاده ای مراتب تقدیر و تشکر خود و ترکان را به ایشان ابلاغ نموده و مسائلی را در خصوص فضای نامناسب کار فرهنگی و رسانه ای برای علاقه مندان زبان و هویت ترکی با ایشان در میان نهاد.
آیت الله العظمی منتظری هم طی نامه ای پاسخ کانون دمکراسی آذربایجان را ارسال نموده اند که عینا تقدیم می گردد:
بسمه تعالی
با سلام و تحیت نامه تقدیر و تشکر شما را ملاحظه کردم.
ضمن تقدیر از پشتکار و پیگیری شما نسبت به احقاق حقوق برادران و خواهران ترک زبان امیدوارم در هر حال مشمول الطاف و عنایات خداوند منان باشید و در راه دینی و مردمی خود موفق و موید باشید.
ان شاالله موفق باشید
حسینعلی منتظری15/8/1388
مطالب مرتبط :
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
محضر مبارک حضرت آیت الله العظمی حسینعلی منتظری – دامت افاضاته
با سلام و آرزوی سلامتی برای حضرتعالی ، اجازه میخواهیم به مناسبت آرا و فتاوی راه گشا و روشنگرانهتان در ماه های گذشته در دفاع از مردم و نقد استبداد و خود رایی، به ویژه رای و فتوای اخیرتان در حمایت از فرهنگ و هویت ترکی و حرمت تلاش برای تضعیف و تحدید آن ، مراتب تشکر و سپاس خویش را ابراز داشته و مواردی را با شما در میان بگذاریم.
– فتوای اخیر جنابعالی در حمایت از حقوق زبانی و فرهنگی ترکان در ایران بی شک نقطه عطفی در تلاشهای حق جویانه و عدالت خواهانه شما می باشد که در حافظه مردم ما ماندگار خواهد گردید.
– نگاه جامع به گرایشهای مختلف خواهان تغییر و تحول شرط لازم توفیق هر حرکتی در ایران میباشد در همین راستا ، درک واقع گرایانه رهبری مذهبی جنبش دمکراسیخواهی از مطالبات فرهنگی ترکان را نشانه هوشمندی آن ارزیابی نموده و از آن استقبال میکنیم هر چند باور داریم که این توجه دیر هنگام و ناکافی می باشد.
– تاکید جنابعالی بر واقعیت » زبان و هویت ترکی » و حمایت از » حق تحصیل به زبان ترکی » و انتشار کتب و نشریات به این زبان و پرهیز از بهکارگیری ادبیات و الفاظ مجعول و پهلوی ساخته » آذری و زبان آذری » ، از سویی نشانگر دانش، آگاهی و صداقت شما و احترام واقعی به مردم آذربایجان و هویت آنهاست – که موجب امتنان دوچندان است- از سوی دیگر نیز شکست پروژههای تبلیغاتی طرفداران یکسانسازی و جاعلان واقعیات بدیهی زبان، فرهنگ و کیستی مردمیست که بخش عظیمی از سرمایه فرهنگی ایران را تشکیل می دهد.
-نحوه مواجهه رسانه های فارسی زبان (سایتها و رادیو و تلویزیونهای فارسی ) با این فتوای تاریخی و استراتژیک قابل تامل و تا اندازه ای نگران کننده می باشد. نکات زیر در این زمینه قابل ذکر میباشد :
الف- در حالیکه نظرات و دیدگاههای جنابعالی در چند سال گذشته و به ویژه در ماههای اخیر مورد توجه عموم رسانه ها بوده و حتی این رسانه ها در انعکاس و انتشار نظرات شما گوی سبقت از هم میربایند ، لیکن همین رسانه ها نظر اخیرتان در حرمت تلاش برای تضعیف و از بین بردن زبان و هویت ترکی را با سکوت برگزار کرده و از نشر آن سرباز زدند و در اصل به سانسور این دیدگاه جنابعالی پرداختند ، این برخورد انحصارگرایانه و ابزارانگارانه با نظرات مرجعیت دینی یادآور رفتار معمول روزنامه کیهان و خبرگزاری فارس و سایر رسانههای حکومتی با آرا مراجع و علما میباشد.
ب- سانسور دیدگاه تکثرگرا ، وحدتخواه و حقمحورانه شما در حمایت از حقوق فرهنگی ترکان از سوی دیگر نشانه حضور گرایشهای ترکستیز در رسانههای ایران است و یا در نگاهی کاملا خوشبینانه خبر از کوتهبینی و ناپختگی مدیران این رسانه ها و نداشتن درک صحیح از مطالبات بخش بزرگی از مردم ایران و تحلیل نادرست از شرایط است که باز نگران کننده میباشد.
-حضرت آیت الله مستحضر هستند که درخواست حق تحصیل به زبان مادری ، حمایت از فرهنگ بومی ترکی در مناطق ترک نشین ایران و برگزاری آیینها و مناسبتهای ملی و اعتراض به تضییع حقوق فرهنگی به برخوردهای شدید امنیتی و قضایی ، سرکوب خیابانی و بازداشتهای فلهای منتهی شده و در دانشگاهها منجر به محرومیت دانشجویان از تحصیل میگردد ، هم اکنون نیز دهها نفر از علاقه مندان و حامیان زبان و فرهنگ ترکی و معترضان به تحقیر مردم به حکم دادگاههای فرمایشی و ناعادلانه زندانی یا تبعید گشتهاند که از میان آنهای آقای سعید متینپور با جسم بیمار در حال سپری کردن حکم ناعادلانه هشت سال حبس تعزیری میباشد.
– حضرت آیتالله !
خانواده این افراد و عموم فعالان فرهنگی و سیاسی آذربایجان از مرجعیت آگاه دینی به ویژه شخص حضرتعالی انتظار دارند که مسائل و مشکلات آنها را- که از توجه رسانهها هم محرومند- هم در کنار سایر زندانیان مظلوم و بیدفاع مرکز و دیگر نقاط کشور مورد توجه و عنایت قرار دهید.
– حوادث و اعتراضات گسترده بعد از انتخابات رفتارهای متفاوت و جداگانه مرکز-پیرامون را به صورتی آشکار به نمایش گذاشت، در کنار عوامل گوناگون وجود چنین شکاف و فاصلهای ، بیاعتنایی رهبران مذهبی- سیاسی و نخبگان مرکز نسبت به پیرامون و مطالبات اقوام و ملل و تبعیض و سانسور رسانه ای قابل ذکر است .
– مطمئن هستیم که پس از تعامل مثبت جناب آقای کروبی با مطالبات فرهنگی ترکان و مردم آذربایجان در برنامه انتخاباتی، فتوای اخیر حضرتعالی گام مهم دیگریست که در صورت تداوم و تعمیق این رویه به اعتمادآفرینی و وحدت عمل همه نیروهای آزادیخواه سطح کشور منجر خواهد شد که لازمه هرگونه تغییر و تحولی وحدت عمل و هماهنگی همه گرایشهای دمکرات است.
از اینرو جا دارد که مجددا مراتب سپاس و ستایش خویش را به نگرش واقع بینانه ، حق مدار و وحدتآفرین جنابعالی اعلام نموده و سایر رهبران مذهبی، روشنفکران و احزاب و گروههای دمکراسی خواه را به تاسی از نظرات شما در این مورد دعوت کنیم.
با سپاس فراوان
کانون دمکراسی آذربایجان
6/8/1388
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
با سلام و تحیت و تقدیر از احقاق حق براداران و خواهران ترک زبان ؛
در ماده ی پانزده قانون اساسی آمده است: «استفاده از زبان های محلی و قومی در مطبوعات و رسانه های گروهی و تدریس ادبیات آنها در مدارس ، در کنار زبان فارسی آزاد است. و در ماده ی نوزدهم آمده:»مردم ایران از هر قوم و قبیله ای که باشند از حقوق مساوی برخوردارند و رنگ ، نژاد ، زبان و مانند اینها سبب امتیاز نخواهد شد.» بنابراین هیچ کس حق ندارد زبان و نژاد را سبب برتری بداند، و یا معتقد باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود و یا ترک ها به زبان مادری تحصیل ننمایند، و یا حکومت بتواند جلو نشر کتاب ، روزنامه و مجله ی ترکی را بگیرد.
بجاست شما برادران و خواهران ، حقوق قانونی و شرعی خود را پیگیری نمائید و از مجاری قانونی و از طریق نمایندگان خود در مجلس شورای اسلامی و نیز علماء و معتمدین خود آن را تعقیب نمائید. و مسئولین مربوطه باید مطابق با قانون اساسی حقوق شما را تامین نمایند.
ان شاءالله موفق باشید.
1388/7/26
مطالب مرتبط :
آیت الله منتظری: هیچ کس حق ندارد معتقد به این باشد که زبان و هویت ترکی در ایران از بین برود
نامه تشکر و تقدیر کانون دمکراسی آذربایجان از آیت الله العظمی منتظری
دانیشیق- 2 / گوناسکام سایتی مودورو سایین داوود توران ایله اوزه ل دانیشیق
● میللی حرکتین آماجی اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونماقدیر.
● ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز.
آذربایجان میللی حرکتی نین بو گونکو دورومو و یولوموزا چیخاجاق محتمل سورونلاری اله آلیب چوزمک و اونلارا اولدوقجا دوغرو ، درست یول آراماق آماجی ایله » آذربایجان دموکراسی اوجاغی » نی قورماغا قرار وئردیک.
سئچیم سونراسی اولایلاری درنگین آچیق فعالیت ائتمه سینی انگلله دی ، بو دوروم بیزی دموکراسی نین اونملی فاکتورلاریندان ساییلان » شفافیت » دن یوخسون بوراخدی و میللی حرکتده چالیشان سایین پارتیالار ، درنک لر ، دوشونورلر و چالیشقان لار ایله ایلگی قورماغیمیزدا چتینلیک یاراندی. بونلارا رغما کئچن آیلاردا بعضی تانینمیش سایغی دیر انسانلاریمیزین یاردیمی ایله هم ایچریده و هم خارجده چالیشان چوخ ساییدا چالیشقان و درنک لریمیزین ماراق و گوونینی قازاندیق و سئوینج ایله و داها ایراده لی چالیشمامالاریمیزی سوردوروروک.
میللی حرکتین اوزه ل لیکله » تئوریک » یونده اولان آخساقلیقلارینی گوندمه گتیریب و چالیشقانلارین ماراغینی بو اونملی قونولارا چکیب و حرکتیمیزی گوجلندیره جک بیر مباحثه و فیکیر تنقیدی زمینی یاراتماق اوچون سئری دانیشیق لار باشلادیق.
بیرینجی مصاحبه سایین هدایت سلطانزاده ایله گئرچلشدی و عوموم چالیشقانلار و اوزه للیکله یازار و دوشونونورلریمیزین طرفیندن دیققت ایله قارشیلاندی و دانیشیق باره سینده چئشیدلی فیکیرلر اورتایا قویولدو.
ایندیسه و دانیشیقلاریمیزین آردیندا گوناسکام سیته سی مودورو سایین داوود توران ایله حاضیرلانان دانیشیغی تقدیم ائدیریک ، بو مصاحبه لر آردیجیل اولاراق داوام ائده جک ، سایین اوخوجولارین تنقیدلر و یئنی اونه ری لر ایله بو سوره جده اشتراک ائتمه لری ،چالیشمالاریمیزن داها گوجلو و اونملی اولاجاغینی ساغلایاجاق .
AZDEMO ( آذربایجان دموکراسی اوجاغی ) اولاراق بوتون دوشونجه لر و تنقیدلره مساوی فاصله میز وار و اولدوقجا حرکتده وار اولان چئشیتلی دوشونجه لری پایلاشماغا چالیشاجاییق.
سایغی ایله دانیشیغی اوخوماغا دعوت ائدیریک .
س– بیلدیگینیز کیمی بو گون آذربایجانین چئشیدلی یونلرینده حاضر اولان و میللی حرکت یا میللی – دمکراتیک حرکت عنوان ایله آدلانان گئنیش بیر اجتماعی – سیاسی حرکت واردیر ، سیز بو حرکتین کوکلرینی هاردا گورورسوز ؟ و اساسا بو حرکت هانسی سیاسی و تاریخی ضرورت لره دایانیر ؟
سوزلریم باشیندا سایین سعید متین پور قارداشیما سایغیلاریمی سونورام و سیزدن ایسه بو سری دانیشیق لاری گنجلیگیمیزین محبوس سیمگه سی سعیده حصر ائتدیگینیز اوچون تشکر ائدیرم .
آذربايجان ميللي حرکتي نين بللي بير تاريخي باشلانقيجي يوخدور. بو حرکت تاريخي بير سوره جين نتيجه سي اولاراق سون 15 ايلده داها گئنيش بير شکيلده اورتايا چيخميشدير. بو حرکتين کؤکلريني و تاريخي تمللريني آختارديغيميزدا مشروطييت تاريخيندن گونوموزه قدر دوام ائتديگيني گؤره بيله ريک. البته کي مشروطييت اينقيلابي آذربايجان ميللي حرکتي ( بو گون بيزيم تعريف ائله ديگيميز حرکت ) دئييلدير آما او دؤنمده يئنه آذربايجانليلارين دموکراسي اوچون وئرديگي ساواش آذربايجان ميللي حرکتي نين بير تاريخي کؤکه ني اولاراق گؤرولمکده دير چونکو دموکراسي آذربايجان ميللي حرکتينين ايستکلري نين آيريلماز بير پارچاسيدير. بو تاريخي سوره ج ايچريسينده مشروطييت اينقيلابيندان سونرا، آزاديستان حرکتي، ميللي حکومت دؤنمي و خلق مسلمان حرکتي هاميسي بوگون بيزيم آذربايجان ميللي حرکتي نين گليشمه سينده
ان اؤنملي تاريخي و سياسي اولایلار سیراسیندادیر . ایسلامی اینقلابدان سونرا ایسه اؤزللیکله 70 اینجی ایللرده شوروی نین داغیلماسی سونوجو اورتایا چیخان آذربایجان جمهوریتی فاکتی و قاراباغ اولایلاری میلی حرکتین بیر دیگر سیاسی ساحایا داشینماسینی ساغلامیشدیر یعنی بو اولایلار میللی حرکتین سیاسی کؤکنی و ضرورتی حالینا گلمیشدیر.
س– بو حرکت نه آختاریر و اونون سیاسی – اجتماعی آماجلاری ندن عبارتدیر ؟
منه گؤره آذربایجان میللی حرکتی نه ایسته ییر و نه یین آختاریشیندا اولما سوالی اونون وار اولوش فلسفه سینی ده تشکیل ائتمکده دیر. بو حرکت بللی بیر چاتی آلتیندا فعالیت ائتمه دیگی اوچون نه آختاردیغینی و آماجینین نه اولدوغونو آچیق و قاپساملی بیر شکیلده دیله گتیره مه مکده دیر. آما بو حرکتین ایسته کلری جامع اولماسادا آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتی نی آماج اولاراق اؤزونه سئچمیشدیر بو میللی سعادته و اینسانلاریمیزین اوز کیملیکلری ایله دونیامیزدا داها مدرن، رفاه لی و اؤز اولاراق یاشامالارینی تامین ائده جک چؤزوم یوللاری سونولماقدادیر.
چالیشقانلار طرفیندن مختلف یوللار اورتایا قویولموشدور: باغیمیسزلیق (ایستقلال)، فئدرالیزم و یا ایران-ین هامیسینا حاکیم اولما کیمی یوللار اورتادا ،بودا حرکت سوره جینده اولان و سیاسی- اجتماعی آچیدان تئوریک لشمه ین بیر حرکت ایچریسینده نورمال اولقولاردیر. آذربایجان تورک اینسانی نین میللی سعادتینه قاووشماسی منه گؤره بو حرکتین اورتاق آماج یولو اولمالیدیر . بو آماج اوزرینده اورتاق بیر دوشونجه اورتایا چیخارسا او زامان آذربایجانین چیخارلاری دا بلیرگینلشه جکدیر.
س- حرکتی حمایت ائدن بللی بیر کسیم ( قشر ) یا اقتصادی طبقه وارمی ؟ یعنی بو حرکتین میللی وصفی فقط میللی یا ناسیونالیستی ایستکلره اونم وئردیگینده ن قایناقلانیر یوخسا میللی چاپدا و میللتین بوتون کسیملرینی قاپسادیغیندان ؟
بو گون میللی حرکتی حمایت ائدن بللی بیر اقتصادی طبقه دن سؤز ائده بیلمه ریک اگر بئله بیر حمایتلر وارسادا اونلار فردی بیر حمایت اولدوغو اوچون، بیر طبقه اولاراق آدلاندیرماغیمیز دوغرو دئییل.
بو حرکتین آدی میللی اولسادا منه گوره تکجه ناسیونالیستی ایستکلره دایانمیر. بورداکی میللی لیک داها چوخ توپلومون بوتونونو اله آلدیغی اوچون بیر صفت دبر. میللی(national) و میللیت چیلیک (nationalism) کلمه لرین بیر بیری ایله آییرمامیز لازیمدیر. بو گون میللی حرکت ایچریسینده میللیت چیلیک آغیرلیق گؤسترسه ده بو حرکتی ساده جه بو آچیدان اله آلماغیمیز و دیرلندیرمه میز یانلیش اولابیلر آما میللی حرکت یوخاریدادا دئدیگیم کیمی ایستکلرینی بللی بیر چرچیوه ایچریسینده اورتایا قویمادیغی اوچون، میللیت چیلیک دیشینداکی ایستکلری ده آچیقلامامیشدیر اگر میللی حرکت بو چرچیوه ده اوزونو و ایستکلرینی تعریف ائدیب توپلوما سونارسا، او زامان حرکت ایچریسینده حمایه جی اولاراق اقتصادی بیر طبقه نین اولوشماسینادا شاهید اولابیله ریک. چونکو ایندی اؤرنک اولاراق بیر تاجیر و ایش آدامی اؤزوندن سوروشور کی بو حرکت منیم سرمایه م آچیسیندان نه آنلام ایفاده ائدیر. اگر میللی حرکت اونا سرمایه سینین آذربایجاندا گوونده اولاجاغی و داها رفاه دا یاشایاجاغینی قبول ائتدیریرسه ( هم اقتصادی هم اجتماعی اولاراق) او زامان بیزیم ده بیر حمایه جی، بیر میللی اقتصادی طبقه میزین اورتایا چیخاجاغینا دا شاهید اولا بیله جه ییک .
س- حرکتین باشلانماسیندا داها دوغروسو یئنی فازین باشلانیشیندا شاعر و ادبیاتچی لارین بویوک پایی اولوب و بیزه اویقولانان ان آچیق ظلمین دیل یاساغی اولدوغونا گوره ، دیل و سوز اوستالارینین بو رول لاری منطق لیدیر . آما بو باشلانیش حرکتی باشقا ساحه لرده گئنیشله مه سینه مانع اولوب اورنه یی قادینلار حقوقو و …..بونا نئجه سون قویماق اولار ؟
آذربایجان میللی حرکتینین بیر دؤنمه قدر چکیردگینی دیل مسئله سی تشکیل ائدیردی. اؤزللیکله 90 اینجی ایللره قدر حرکت ادبی فازدا ایلری گئتدیگی اوچون دیل و ادبیات اؤنم داشیماقدایدی. آما 90 اینجی ایللردن سونرا حرکتین سیاساللاشماسی ایله بیرلیکده دیل و ادبیات یاواش- یاواش ایکینجی پلانا ایتیلمیشدیر. بو بیر سوره جدیر. بیر حرکتین ایچریسینده دئیشیک ساحه لرین اورتایا چیخماسی اونون گلیشمه سینه و احتیاجلارینا باغلی دیر. اورنک اولاراق اینسان حاقلاری مسئله سی سون ایللرده بیزیم حرکت ایچریسینده اؤنم داشیمایا باشلامیش و اینسان حاقلاری اورگوتلری تشکیل
اولموشدور. میللی فعاللارین گئنیش شکیلده توتوقلانماسی و آذربایجاندا اینسان حاقلارینین ازیلمه سی سونوجو بیزی اینسان حاقلاری چرچوسینده فعالیته باشلامایا مجبور ائتمیشدیر. ایندی قادین حاقلاری مسئله سی ده بونا بنزه ییر. بیزیم قادینلاریمیز بیر بیرلیک اولما احتیاجی ایچریسینه گیرسه لر او زامان دا آذربایجان-دا قادین حاقلاری چرچیوسینده بیر حرکتین اولوشماسینا شاهید اولاجاییق.
س- کئچمیشه باخاندا ، ایراندا فارس ناسیونالیسمی بیزی ییخماغا ،» تاریخ » ی قوللانمیشدیر ، آذربایجان حرکتی ایسه اونون جوابیندا تاریخه سیغیندی و اوزونو اثبات ائتمک ایچین مدرن دونیا و حقوق نورملارین یئرینه کئچمیشه دایاندی و بیر جور تاریخچی لیک حرکته حاکم اولوب ، بو تاریخ حکمرانلیغی بعضا حرکتی یاراماز نقطه لره گوتوروب و حتی اونو بوگونون سورونلارینا دوشونمکدن اوزاق ساخلاییب ، سیزجه بو » تاریخ » سویلمی ( گفتمان ) نه قدر یارارلی دیر یوخسا اونو بیر طرفه بوراخماق زامانی گلیب می ؟
بیزیم ان اونملی سورونلاریمیزدان بیریسی اوز تاریخی میزین اولماماسیدیر. یعنی بیز تاریخسل اولایلاریمیزی اوز باخیش آچیمیز ایله دیرلندیر مه میشیک. چونکو تاریخی یارادان بیز اولساق دا اونو یازان بیز اولمامیشیق. بو گون بیزیم تاریخی حافظه میزین اولماماسی بیزیم اولایلارا باخیشیمیزی دا دئییشدیرمکده دیر. تاریخیمیزی اؤز باخیش آچیمیز ایله اله آلابیلمه دیگیمیز اوچون تاریخی آسیمیلاسیون ایله قارشی قارشیا قالیریق. آما تاریخچیلیک ایله ایران-دا آذربایجان و تورک مسئله سی حل اولماز. تاریخچی لیک بیزیم حرکتین بیر بخشینی تشکیل ائده بیلر. اونون دیشیندا بیزیم ایستکلریمیز ده واردیر. منه گوره هئچ بیر شئیی بیر طرفه بوراخمامامیز لازیمدیر. آما ساده جه تاریخ ایله گونوموز اولایلارینا باخمامیز حرکتیمیزی ایسته نیلمه ین نوقطه لره گتیره بیلر. » بیز ایللردیر بوردا حاکیمدیک » سؤزلری ایله ایران-دا آذربایجان- تورک سورونو حل اولابیلمز.
س-هر اجتماعی و سیاسی حرکتین ضعف و قوت نقطه لری وار ، قطعا آذربایجان میللی حرکتی ده بو قاعده دن اوزاق دئییل ، باشقا طرفدن ایسه حرکتین مخالف لری ده اونو بعضی اتهاملارا معروض قویورلار ، سیزجه بو گون حرکتین ان اونملی ضعف لری نه دیر ؟
یوخاریدادا دئدیگیم کیمی آذربایجان میللی حرکتی اؤزونو و ایستکلرینی قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائتمه دیگی اوچون هله ده گرکدیگی کیمی فورمالاشمامیشدیر. فورمالاشمایان بیر حرکت ایچریسینده ده ضعف نقطه لرین اولماسی قاچینیلمازدیر. حرکتیمیزین ائله باشدا گئدن ضعفلریندن بیریسی بودور کی اؤزونو قاپساملی بیر شکیلده تعریف ائده بیلمیر. بونون هم تاریخسل هم ده گونوموز شرایطیندن قایناقلانان ندنلری واردیر . حرکتین بللی تاریخی بیر دایاناغی اولمادیغی اوچون اونون ایستکلرینین و آماجلارینین بللی چرچوه ایچریسینده تعریف اولونماسی چتینلیک یاراتماقدادیر. گونوموز ده ایسه چیخیش یولو اولاراق سونولان یوللارین فرقلی لیگی بیر باشقا ندن اولاراق قارشیمیزا چیخماقدادیر. دوروم بئله اولونجا دا تئوری آزلیغی دا بیر دیگر ضعف اولاراق اؤزونو گورسه دیر. بو گون میللی حرکتی دیرلندیرن بیر چوخ فیکیر صاحیبی آیدینلاریمیز واردیر. تئوری بیر ایکی گون ایچریسینده اورتایا چیخا بیلمیز. میللی حرکت بیچیملنمه آشاماسیندا اولدوغو اوچون بئله ضعفلر اورتایا چیقماقدادیر. آما بو سوره جی دوشوندویوموزده منه ائله گلیر کی تئوریک بوشلوقلاریمیزدا یاواش یاواش آزالاجاقدیر. سیاسی ساحه ده ایسه میللی حرکتین تشکیلاتی و سازمانی ضعفلری واردیر. بو ضعف تشکیلات سیزلیقدان دئییل، نئجه تشکیلات لانماقدان قایناقلانیر. منه گوره بو گون هله ایران- ین آغیر سیاسی فضاسینا باخمایاراق آذرباجانلی لارین بللی تشکیلاتلاری واردیر ، خاریجده بو تشکیلاتلار داها چوخدور. آما بیر یئرده گروهی چالیشما دویغوسو جیددی شکیلده سورونلودور . بودا البته ایران-ین اجتماعی فضاسیندان قایناقلانمیشدیر. بیر بیریمیزی تحمل ائتمه، بیر بیریمیزی دینله مه و دیالوق یوللارینی کسمه مک ایله بو ضعفلری اورتادان قالدیماق مومکوندور. بونلار بیزیم کلی ضعفلریمیزدیر. بونلارا قارشی چاره یارادا بیلسه ک دیگر ضعفلرین ده چؤزوله جگینی دوشونورم.
س- حرکتین کئچن ایللرده سئیرینه باخاندا بوگونکو دونیادا دیر ساییلان دمکراسی و انسان حاقلارینا تاکید چوخ آزدیر و اولاندادا اصیل دئییل و دمکراسی المانی هله آذربایجان میللی – دمکراتیک حرکتینین ادبیاتیندا یئرینی آلمامیشدیر ندن بو اورتام حرکته حاکیم اولوب ؟
دمکراسی سؤیله می میللی حرکت ایچریسینده تئوریک آنلامدا یایقین اولماسادا حرکتین سوره جی و عملی داورانیشلاری اونون دمکراسی یولوندا ایلرله دیگی نی گؤسترمکده دیر. آذربایجان هم تاریخی اولاراق هم ده گونوموزده کی وضعیته باخدیغیمیزدا هر زامان دمکراسی اوچون اؤنم وئرمیشدیر. آذربایجان میللی حرکتی نی کیسمه آنتی دمکرات اولاراق گؤستره بیلمز. بو گون ایران-دا دیگر قومی حرکتلره باخدیغیمیزدا بو سؤیله مین دیشیندا حرکت ائتدیکلرینی گؤروروک. آما آذربایجان ، خرداد 1385 قیاملارایندا دا گؤستردیکی سیویل- مدنی بیر حرکت طرزینی اؤزو اوچون سئچمیشدیر. دیگر طرفدن باخدیغیمیزدا اذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اورتایا چیخان و گلیشه ن بیر حرکت دیر. یعنی بو حرکتین گلیشیم سوره جینی ایران شرایطی ده ایستر – ایستمز ائتکی لمکده دیر. اینسان حاقلاری چرچوسینده ده اولایا باخدیغیمیزدا، بیز بو مفهوم ایله چوخ گئج تانیش اولدوق. بو مفهومون میللی حرکته گلیشی ایله بیرلیکده آذربایجان میللی حرکتی دونیایا آچیلمایا باشلادی. بونلارین هامیسی بیزیم حرکتین یئنی اولماسی ایله علاقه داردیر. میللی حرکت اؤنجه لیکله بیر اؤز کیملیگی نی تانیملادیقدان سونرا ( منه گوره هله ده بو تانیم سوره جینی یاشاماقدادیر) اینسان حاقلاری، دئموکراسی چرچوسینده اؤز ایستکلرینی اورتایا قویمایا باشلامیشدیر. بو تکجه آذربایجان میللی حرکتی اوچون گئچرلی بیر ضعف دیئیل، ایران-ین عمومی وضعیتی ایله ایلیشکی لی اولان بیر موضودور.
س- مخالف لر آذربایجان حرکتی نی فاشییسم و آنتی دمکراتیک داورانیش لارا متهم ائدیرلر، بو اتهام لار دشمن لیکدن اولسادا دئمک آشیری ناسیونالیسم ادبیاتی بعضا حرکتی چوخ قورخونج تصویر ائدیر و چوخ زامانلاردا حرکتی بو ناسیونالیسم ادبیاتی تمثیل ائدیر ، لطفا بونو ایضاح ائدین .
بوردا گرک آذربایجان میللی حرکتینین گلیشیم سوره جینه باخاق. تورک میللیتچیلیگی بو حرکتین ایدئولوژیک طرفینی تمثیل ائدیر. آما حرکتین سوره جینه باخدیغیمیزدا دونیاداکی میللیت چیلیک و بولگه ده تورکچولوک آخیملاری ایله جیددی فرقلی لیکلر گؤروروک. بو حرکتین میللیت چیلیگی ساغ و محافظه کارلیق یئرینه سول و مدرن بیر ایماژ گؤستریر. تورکچولوک آچیسیندان ایسه تورکیه ده کی تورکچولوک ایله یئنه فرقلری واردیر. آذربایجان-داکی تورکچولوک ، دین یئرینه داها سئکولار بیر یاپی (ساختار) ایچرمکده دیر و عینی زاماندا دا بیر دئوریجی حرکتدیر. بیز حرکتین بو اؤزل لیکلرینی قورومامیز لازیمدیر. میللی حرکته قاتیلان یئنی نسیللر دیگر میللیتچی و تورکچو آخیملاردان تاثیر آلیب، حرکتی او یؤنه چکمک ایسته یه بیلرلر. بیز حرکتیمیزی و حرکت طرزیمیزی بو شکیلده آنلاتمامیز لازیمدیر.
س- ایراندا باشقا سیاسی و اجتماعی حرکت لرده وار، قادینلار حرکتی ، یاشیل حرکت ، باشقا میللتلرین حرکتی و …. آذربایجان حرکتی نین اونلارا مناسبتی ندیر ؟
آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده اولان حرکت لر ایله اولان مناسیبتلرینی اؤز کیملیگی و داورانیش طرزی اولاراق اورتایا قویماقدادیر. بو مناسیبت ایران داکی عمومی حرکتلر ایله باشقا، دیگر میللتلرین حرکتلری ایله ده باشقادیر. میللی حرکت ایران عمومی حرکتلرینه و اؤزه لیکله مرکزیت چی حرکتلر قارشیسیندا داها دقتلی داورانماقدادیر. چونکو بو حرکتلره قاریشیب اونلار ایچریسینده یوخ اولماق ایسته میر. ایرانداکی دیگر میللتلرین حرکتلری ایله مناسیبتلره باخدیغیمیزدا ایسه فرقلی بیر تابلو قارشیمیزا چیخماقدادیر. دیگر میللتلر ایله مناسیبتلری، او میللتلرین آذربایجان-ا و میللی حرکته باخیشی ایله علاقه لیدیر اگر ایران ایچه ریسینده کی باشقا میللتین آذربایجانا و آذربایجان میللی حرکتینه باخیشی مثبت ایسه او زامان میللی حرکت ده اونا مثبت یاناشماقدادیر، اما اگر دئییلسه او زامان دوروم دئییشمکده دیر .
س- بیز بوگون بیر سیاسی محدوده ده یاشاییریق ایران آدیندا ، کئچن 80 ایلده ایران سوزجویو فارس دیلی ، فارس میللتی و فارس میللتی منافعینی قوورویان دوولتین مستعار آدی کیمی قوللانیلمیشدیر، بو دوروم آذربایجان چالیشقانلاریندا » ایران » کلمه سینی بیر تابو یا تبدبل ائتمیشدیر کی آردیندا بللی سیاسی نتیجه لرده اورتایا چیخیر، چیخیش یولو ندیر ؟
ایران آدینا باخدیغیمیزدا مسئله تکجه تاریخی دئییل «ایران» آدی بیر تک جغرافی آد دا ایفاده ائتمیر بلکه بو آد بیر کیملیک مسئله سی حالینا گلمیشدیر. » ایرانلیلیق » آدی آلتیندا فارس کیملیگی ایله دیگر میللتلری اریدیب و یوخ ائتمک ایستیرلر. حتی شیعه مذهبی بئله فارسلاشدیریلاراق بیر آسیمیلاسیون آراجی حالینا گلمیشدیر . بو گون بیزیم ساواشیمیز ایران ایله دئییل، ایرانلیلیق ایله دیر و بو ایرانلیلیق دا » ایران » آدی ایله قارشیمیزا چیخماقدادیر. ایران-دا تورک سورونو اؤزونو آذربایجان ایله ایچسللشدیرمیشدیر. تورکلوک آذربایجان ایله بیرلیکده عینی بیر وجود تاپماقدادیر. ایران-داکی دیگر میللتلرین حرکتلرینه ده باخدیغیمیزدا عینی بنزرلیکلر داشیدیغینی گؤروروک. بلوچستان، خوزستان و کردستان آرتیق بیر استان آدیندان چوخ، او منطقه نین میللی فعاللاری اوچون بیر قارشی دورما آدی حالینا گلیبدیر. بو گون آذربایجان میللی حرکتی آدینی قبول ائتمه ینلر و ایران تورک میللی حرکتی نی ساوونانلار منه گؤره جیددی بیر تاریخسل چیلیک ایچریسینده قالیبلار.
س- میللی حرکته منسوب بعضی لری ایرانین چوخ اولایلارینی » بیزه دخلی یوخدور و فارس لارین ایچ سورونودور» دئیه بیلمک بئله ایسته میرلر، بو باخیش تورکلرین منافعینی قورویا بیلرمی ؟ سیزجه سراسری اولایلاردا نئجه مناسبت گوسترمک لازیمدی ؟
ایران-داکی بوتون حرکتلر ایستر سیاسی، کولتورل، توپلومسال و حتی اقتصادی دئییشیملر میللی حرکتی ائتکیله مکده دیر. چونکو آذربایجان میللی حرکتی ایران ایچریسینده فعالیت ائدن بیر حرکت دیر. بو دئییشیملر قارشیسیندا سسیز قالماق و بیزیم سورونوموز دئییل ، فارسلارین ایچ سورونودور دئمک ده بیزه هئج بیر خئیر گتیرمز. یعنی بو بیزیم منافعیمیزی قورویابیلمز. آما بو حرکتلر قارشیسندا نئجه مناسیبت گؤسترمه لییک؟ بیزیم هر شئیدن قاباق ایران-داکی بوتون دئییشیم و حرکتلر قارشیسندا بیر سیاستیمیز و پلانیمیز اولماسی لازیمدیر. بو سیاست ایجاب ائدر کی بیز او حرکتلر ایله بیرلیکده قاباغا گئدک یادا سس سیز بیر سیاست ایزله یک. مثال اولاراق اونونجو جمهور باشقانلیغی سئچیملری سونراسی اولایلاری وئره بیلریک. بو اولایلار قارشیسیندا آذربایجان و آذربایجان میللی حرکتی نین بؤیوک بیر بؤلومو سسیز قالمایی ترجیح ائتدیلر. بو سسیزلیگی بیزیم یاخشی اوخومامیز لازیمدیر . آذربایجان بیلینچلی بیر شکیلده می تهران اولایلارینا قارشی سسیز قالدی، یوخسا بیلینچسیز می؟ آذربایجان منه گؤره تاریخی و گونوموز شرایطی ندنی ایله سسیز داوراندی. بو ایران اولایلارینا قارشی مناسیبتسیزلیک آنلامینا گلمه مه لیدیر. بو سس سیزلیک تام اولاراق دا بیلینچلی اولماسا یئنه بیلینچلیک پایی واردیر. بیز ده بو بیلینچلیک مسئله سینی گئنیشلتمه میز لازیمدیر. هر شئیدن قاباق دا ایران-داکی بوتون اولایلارا قارشی بیر معین سیاستیمیزین اولماسی آرتیق قاچینیلمازدیر.
س- دین و مذهب تورک خالقی آراسیندا اونملی قونودور و بوگون آذربایجانلی لارین بویوک بولومو دینی ایناملارا اوستونلوک وئریر ، حکومت ایسه میللی حرکتی دینه قارشی دورماغا اتهام ائدیر ، جاوابینیز ندیر و حرکت دین قونوسوندا نئجه دوشونور ؟
سون اوتوز ایلدیر ایران-دا حاکیم اولان دینی حاکمیت اینسانلاریمیزین و اوزه للیکله میللی فعاللارین دینه قارشی باخیشینی دئییشدیرمیشدیر. بو البته کی ایران-داکی عمومی بیر سورون حالینا گلیبدیر ، بو حاکمیته قارشی بیر عکس العمل دیر. منه گؤره بو عکس العمل دیشیندا آذربایجان میللی حرکتی و میللی فعاللاری دینه قارشی دئییللر، تکجه دینین سیاست ساحه سینه داشینماسی قارشیسیندالار. یعنی دینی بیر حاکمیتی ایسته میرلر. بو دا میللی حرکتین عنعنوی میللیت چیلیک و تورکچولوکدن فرقلی اولاراق سئکولار بیر باخیش آچیسینا صاحیب اولدوغونو گؤستریر. بیزیم حرکتین دین ایله بیر سورونو یوخدور آما دینین بیر آسیمیلاسون وسیله سی حالینا گلدیگینی گؤردوگو اوچون اونا قارشی بیر پوزیسیون ایچریسینه گیرمکده دیر.
ساغ اولون.


c: text/html

text:
۲۴ اوْکتوبر
۲۴ اوکتوبر:
۱۶۴۸ — کاتولیک و پروتستان آلمان کنیازلیقلاری آراسیندا ۳۰ ایل داوام ائدن موحاریبه وستفالن صولحو ایله باشا چاتمیشدیر.
۱۹۰۴ — نیویورک متروسو آچیلمیشدیر.
۱۹۱۹ — نخجیواندا آمریکا ژنرال-قوبرناتورلوغو تأسیس ائدیلمیشدیر.
۱۹۴۵ — بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی اساسنامهسی قووهیه میندی و بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی فعالیته باشلادی.
۱۹۵۶ — شوروی مجاریستانا قوشون یئریتدی.
۱۹۶۰ — بایکونور ایستگاهیندا پارتلاییش نتیجهسینده ۷ نفر، او جملهدن بیر مارشال هلاک اولدو. بو سببدن ایلک اینسانین فضایا اوچماسی تقریباً ۱ ایل گئجیکمیشدیر.
۱۹۷۵ — تورکیهنین فرانسهدهکی سفیری ایسماعیل عرض، ارمنی ترورچولاری طرفیندن قتله یئتیریلدی.
۱۹۹۲ — آمریکا کونگرهسی «آزادلیغا دستک» عملینه ۹۰۷-جی دوزلیشی قبول ائتمیشدیر.
۲۰۰۳ — سسدن سورعتلی سرنیشین طیارهسی — «جونجوردئ» سونونجو اطلس اوقیانوسی اوچوشونو حیاتا کئچیردی.
۲۰۰۸ — آذربایجان رئیسجومهورو ایلهام علییوین آند ایچمه مراسیمی کئچیریلمیشدیر.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
۱۹۷۱ (میلادی)
میلادی ۱۹۷۱-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز یئتمیش بیرینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۶ دسامبر - هیندوستان پاکیستانین ترکیبیندن چیخان شرقی پاکیستان اوستانی اساسیندا بیرطرفلی قایدادا دؤولت باغیمسیزلیغینی اعلان ائدن بنگلادش خلق جۆمهوریتی تانیمیشدیر. بو سببدن پاکیستان هیندوستانلا بۆتون دیپلوماتیک علاقهلرینی کسمیشدیر.
- ۵ سپتامبر - کانادادا ایلک فرانسه دیللی تلویزیون.
- ۵ جولای - آمریکا بیرلشمیش ایالتلرینده٬ رأی وئرمه یاشی ۲۱-دن ۱۸-ـه دۆشورولدو.
- ۳ دسامبر - پاکیستان-هیندوستان ساواشی باشلاندی.
- ۲۷ اوْکتوبر - کونگو دموکراتیک جومهوریتینین آدی دییشدیریلهرک زئیر اولدو.
- ۲۶ مارس - ایستانبولدا ایکی بؤلوم بیرلشدی. بوْغاز کؤرپوسونون بۆتونلشمهسی ایله شهرین آسیا اوروپا یاخالاری بیربیرینه باغلاندی.
- ۲۶ مارس - بنقلادش٬ پاکیستاندان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۲۵ اوْکتوبر - چین بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتینا قبول ائدیلدی.
- ۲۱ اوْکتوبر - پابلو نرودا نوبل ادبیات جاییزهسینی آلدی.
- ۲ دسامبر - بیرلشمیش عرب امیرلیگی٬ بیرلشمیش شاهلیقدان باغیمسیزلیغینی اعلان ائتدی.
- ۱۶ دسامبر - هیندوستان اوْردوسو شرقی پاکیستانین باشکندی دککه شهرینی ایشغال ائتمیش، پاکیستان حربی قۆووهلری تسلیم اوْلدوقدان سوْنرا آتشبس اعلان ائتمیشدیر.
- ۱۶ دسامبر - بنقلادش مۆستقیللیک الده ائتمیشدیر.
- ۱۵ سپتامبر - قرینپیس تشکیلاتینین ایلک ایقدامی کئچیریلمیشدیر (آلاسکاداکی آتومی تستلرینه قارشی)
- ۱۵ آقوست - بحرين بریتانیادان موستقیللیک قازانیر.
- ۱۱ نوْوامبر - آمریکا بیرلشمیش ایالتلری اوْکیناوا آداسینی ژاپونا قایتارمیشدیر.
- ۱ اوْکتوبر - فلوریدا اوستانینین اورلاندو شهری یاخینلیغیندا ساحهسینه گؤره دونیانین ان بؤیوک باشقاتما مرکزی اولان "دیزنی ورلد" فعالیته باشلادی.


text:
تورکیه نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی: سوریه تامانی
تحلیل و تیکشیروو لوحه سی
تورکیه نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی: سوریه تامانی
تورکیه نینگ تروریزم گه قرشی کوره شی اوزلیکسیز دوام ایتماقده. تورکیه قوراللی کوچلری و ملی استخبارات تشکیلاتی انچه اولکه ده همزمان حربی عملیاتلر آرقه لی ترور تشکیلاتینی یوق قیلیش گه دوام ایتماقده. بیراق سونگگی کونلرده اینیقسه سوریه ده کیتمه کیت مهم عملیاتلر آرقه لی ترور تشکیلاتی نینگ سوریه ترماغی پی وای دی/ وای پی جی گه آغیر ضربه لر اوریلگن وضعیتده. وای پی جی/ پی وای دی، امریکا قوشمه ایالتلری نینگ قوریقچیلیگی آستیده موجودیتی گه دوام ایترکن تورکیه ایسه ترور تشکیلاتینی بوندن هم قتّیقراق آماج قرار بیریش گه باشله دی.
تشقی سیاست بوییچه تیکشیرووچی جان اجون نینگ موضوع گه دایر فکر و ملاحظهلرینی اعتبارینگیزگه حواله قیلهمیز .
ترور تشکیلاتی تورکیه ایچیده تروریست ییتکچی عبدالله اوجالان تامانیدن 1970 ییللری نینگ اورته سیده قوریلگندن کیین اینیقسه سوریه استخباراتی بیلن علاقه قوروب سوریه نینگ ایچیده تشکیلاتلنیب کتریب باریگندیر. بشارالاسد تیزیمی بابا اسد پیتیده لبنانده بقا کمپلریده تشکیلات منسوبلرینی کیلتیریب تورکیه گه قرشی استعمال قیلیش اورونیشیده بولگن. بیراق تورکیه نینگ حربی مداخله تهدیدلریدن کیین کیینگه قیتیب اوجالان و ایریم تشکیلات منسوبلری اولکه دن چیقریلگن دیر. بیراق سوریه انقلابی باشلشی بیلن اسد تیزیمی قیته دن پی کاکانی هم انقلابچی کوچلرگه همده تورکیه گه قرشی استعمال قیلیش اوچون حرکت قیلیب تشکیلات نینگ سوریه ترماغی بولمیش وای پی دی/ وای پی جی بیلن همکارلیک قیلگن دیر و انچه منطقه نی ترک ایتیب ترور تشکیلاتی گه بیرگن دیر.
ترور تشکیلاتی تیزیم بیلن بیر شکلده همکارلیکلرینی دوام ایتتیرر ایکن سوریه نینگ شمالیده گی انچه منطقه ده ساحه حاکمیتی ایجاد ایتگن، کیین داعش گه قرشی کوره ش دیب امریکا قوشمه ایالتلری بیلن همکارلیک ایچیده بولیب ساحه حاکمیتینی ینه ده کینگه یتیرگن دیر. اینیقسه 2014 ییلی نینگ اورته لریدن اعتباراً ترور تشکیلاتی وای پی جی/ پی وای دی امریکا قوشمه ایالتلریدن آلگن کمک بیلن سوریه نینگ شمال – شرقیده کینگ کولملی ساحه نینگ کنترولینی قولگه کیریتگن دیر و رقه، دایرالزور کبی انرژی منبعلری جهتیدن بای عرب منطقه لریده هم امریکا قوشمه ایالتلری حربیلری بیلن کنترول قورگن دیر.
در حقیقت اساسی مقصدلرینی قولگه توتیب عفرین بیلن سوریه نینگ شرقیده گی منطقه لرنی هم قوشه دیگن شکلده آلغه باریش و در نتیجه شرقی – اورته ییر دینگیزیگه قدر باریب دینگیز بیلن علاقه ایجاد ایته دیگن شکلده بیر خودمختار باشقروو شکلی بیلن کیچیک بیر دولت قوریش ایدی. بیراق تورکیه 15 جولای تونتروو تشبثی نینگ آرتیدن اولاً فرات قلقانی عملیاتی، آرتیدن زیتون یاله سی عملیاتی آرقه لی بو ریجه نی پوچ گه چیقریش گه موفق بولدی. اونینگ آرتیدن ایسه ینه تینچلیک بولاغی عملیاتی آرقه لی فرات نینگ شرقیده گی تل ابیض و راس العین نی ترور تشکیلاتی نینگ قولیدن تمیزلب "پی کاکا دولتی" ریجه سینی پوج گه چقریش گه موفق بولدی. شو پیتده تورکیه، امریکا قوشمه ایالتلری حربیلرینی هم بویوک اولچکده منطقه دن چیقردی و روسیه بیلن بشارالاسد تیزیمی گه باغلیق کوچلر هم فرات نینگ شرقیده معلوم منطقه لرگه جایلشدی.
برچه بو حادثه لر بولگن حالده ترور تشکیلاتی پی وای دی/ وای پی جی، فرات نینگ غربیده تل رفات و منبج منطقه لریده فرات نینگ شرقیده ایسه عین العربدن مالکیه گه، شرققه قره ب رقه و دایرالزورنینگ بیر قسمتیده موجودیتینی دوام ایتتیرماقده. تورکیه بیر تاماندن امریکا قوشمه ایالتلری و روسیه گه باسیم قیلیب ترور تشکیلاتی نینگ تاثیرینی کمه یتیریش گه اورنر ایکن بیر تاماندن ایسه اوروش خطلریده ترور منسوبلریگه قرشی کوره شیب میت نینگ تاثیرلی نقطه عملیاتلری و سیها عملیاتلری آرقه لی ترور تشکیلاتی نینگ اوزیچه ییتکچی کدرینی تاثیرسیز وضعیت گه کیلتیرماقده.
تورکیه ینه ترور حاکمیتیده یشش گه مجبور بولیب قالگن کرد و عربلر بیلن علاقه ایچیده بولیب اولرنی ترور تشکیلاتی گه قرشی قوریقلش و یول کورستیش اورونیشیده دیر.
تورکیه مقیاسیده ترور تشکیلاتی کمه ییب قالگن وضعیتده. عراقده تاثیرلی حربی عملیاتلر آرقه لی ترور تشکیلاتی تار بیر ساحه گه قیسیلیب قالرکن سوریه مقیاسیده ایسه امریکا قوشمه ایالتلری قوریقچیلیگی آستیده موجودیتی گه دوام ایتماقده. بیراق تورکیه بونی بیلیب سوریه ساحه سینی هم ترور تشکیلاتی اوچون بیر خوفسیز منطقه ایمس ایکن لیگینی کورستیب بو جایده گی موجودیتینی قتّیق شکلده آماج قرار بیرماقده.
تشقی سیاست بوییچه تیکشیرووچی جان اجون نینگ اوشبو موضوعگه دایر فکر و ملاحظهلرینی اعتبارینگیزگه حواله ایتدیک.


text:
مرکزی اوستانی (غنا)
مرکزی اوستانی (غنا) (اینگیلیسجه: Central Region (Ghana)) غنا دا یئر آلان بیر اوستان دیر. و ۹۸۲۶ کیلومتر موربّع ساحهسی وار. ان سوْن اؤلكه نفوس ساییمی اساسیندا ۲۲۰۱۸۶۳ نفر دیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Central Region (Ghana)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۲ آقوست ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مرکزی اوستانی (غنا) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
قاسیم آقا قازاق گوله-گوله سوروشدو: «بویون آتمسفر نئجهدی، میرزه؟»
علی قهرمانی بیغلارینی ائشه- ائشه دئدی: «او دی…ث شاهبختی تربیزدن ایتیلیب گئتسهیدی، رادیو سهلدی، قیرام دا گتیرهردیخ زیندانا.»
میرزه باغیر چیلتیک چالیب، بئلینی بورجودا بورجودا اوخودو: «آژدان آژدان آژدان! سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!»
«دئمهدین بویون آتمسفر نئجهدی میرزه؟»
«قاسیم آ، گؤزله سالامیمین جاوابینی آلیم، سورا دئییم کی بویون گونش شرقدن چیخاجاق یوخسا قربدن.»
علی قهرمان قاشلارینی ییغدی: «قادام او سالامین جاوابینا گلسین، بیر رادیوموز اولسایدی…»
میرزه باغیر چیلتیک چالا-چالا زیندانین حیطینه چیخیب، سو شیرلرینین قیراغیندا دایانیب، کئشیکلرین دهییشیلمهسینی گؤزلهدی. میرزه باغیر سیاست عرصهسینین هانسی سمته مئیل گؤستردییینی پاسیبانلارین سالام آلیش- وئریشی ایله اؤلچردی. میرزه باغیرا گؤره پاسیبانلار اونون سالامینی اوجادان آلان گونلر سیاست عرصهسی شرق قدرتینه ساری، سلام جوابی ائشیتمک یئرینه یامان یوُووز ائشیدن گونلر ایسه، سیاست عرصهسی غرب قدرتینه مئیل گؤستررمیش.
میرزه باغیر أل- اوز یومامیش، گؤزونو قاپییا زیللهمیش، کئشیک پاسیبانینی گودوردو. ائله او آن قاپی آچیلیب، پاسیبان بادیمجانی زیندانین حیطینه گیردی. هله هئش زاد اولمامیش، پاسیبانین اوز- گؤزوندن قضب یاغیردی. پاسیبان قضبلی باخیشینی اونا تیکنده، ایشین یاش اولدوغونو باشا دوشدو. پاسیبانین گؤزوندن ایتیلمهلییدی. اؤزونو گؤرمهمزلییه ویریب، سلام وئرمهمیش، حیطده یئریین زیندانیلارین آراسینا سوزولوب، یئریمهیه باشلادی. آمما پاسیبان اونو قرهلهمیشدی. آجیقلی باخیش ایله اونو دولاندیریردی. پاسیبانین سرت باخیشی میرزهنین کورهیینی دهلیردی دییهسن. اونون باخیشیندان قاچماق اوچون تووا دوشدو، یئریمک یئرینه حیطده قاچماغا باشلادی. بیر ایکی دؤروه قاچمامیشدی کی قیچی بورخولدو. أییلدی قیچینی اووشدورسون، قضادان ائله او آن بیر طیّاره زیندان حیطینین اوستوندن اووولتویلا اوچدو. پاسیبان زیندانیلاری قیراغا ایتهلهییب، قفیلدن میرزه باغیری سیلله- تپیک آلتیندا سالادی.
«کؤپکاوغلو وطنسیز، اوروس نؤکری، خائین دئمقرات ، دئیرسن بَه گؤزوم کوردی؟ گؤرومورم؟ ایشین اورا چاتیب کی یئردن داش گؤتوروسن، آرتشین طیّارهسینی داشا باغلییاسان؟»
میرزه باشا دوشدو کی یالتاقلار راپورتوتو پاسیبان بادیمجانییه وئریبلر. گون یوخ ایدی نومایشلرینده پاسیبانلاری یانسیلاییب، زیندانیلاری گولدورمهسین. آمما ایستهمیردی ایش اوزانسین، أل- اوزونو یوماق ماهاناسی ایله دینمز- دانیشماز سو شیرلرینه ساری گئتدی. زیندانین سو شیرلری هئچ زاما باغلانمازدی، بولاق سویو کیمی گئجه- گوندوز چالاسره آخاردی؛ میرزه ألینی سویا اوزالتمامیشدی کی، یئنه پاسیبان تپیکلرینی اونون جانینا دؤشهدی.
«قانماز گئده، بولموسن شیری ائله آشمازلار؟!»
میرزه باغیر هئچ زاد اولمامیش کیمی سوروشدو: «سرکار آژدان، سیز بویورون بو آچیق شیرلری نئجه آچارلار، من ده ائلهسی آچیم داااا»
«ائشک اوغلو ائشک، ایشین اورا چاتیب کی دؤولت مأموروننان حساب سوروشوسان!؟»
پاسیبانین أل چکن گونو یوخ ایدی. گؤرونوشه گؤره بویون جین آتینا مینمیش، یئنمک قصدی ده یوخ ایدی. میرزه باغیر اؤزلویونده دوشوندو: «من قاراقاباخلی قابانلاری گؤلدورورم، بو آژدانی جین آتیندان یئندیرمهیه نه وار کی!»
قفیلدن چیلتیک چالیب، پاسیبانین قاباغیندا بئلینی بورجودا بورجودا اوخودو: «آژدان آژدان آژدان! …سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!… سن منه دئیرسن یامان- من سنه دئیرم مامان!»
پاسیبان بادیمجانینین نریلیتیسینه ایچریدهکی زیندانیلار حیطه تؤکولدولر.
«قیرجانما گئده… قیرجانما قیریشمال!…قیرجانما دئمقرات تؤرهمهسی!»
زیندانیلار اورتایا گیریب، میرزه باغیری پاسیبانین تپیکلرینین آلتیندان قورتاردیلار. قاسیمآقا قازاق قاش- گؤزو ایله میرزه باغیرا گؤزدن ایتیلمهیینی اشاره ائتدی. میرزه اطرافا گؤز دولاندیریب، قورتولوش یولو آختاردی. گؤزو موستراحا ساتاشاندا، قورتولوش یولونو تاپدیغینا گؤره سئوینجک موستراحلارین بیرینه تپیلیب، قاپینی باغلادی. آمما پاسیبانین أل چکن گونو یوخ ایدی، قضب ایله موستراحا ساری گئدیب، قاپینی تپیک آلتینا سالدی.
«بئیار کؤپکاوغلو، بئقئیرت دئمقرات، بولموسن موستراحدا ائلهسی اوتومازلار؟»
میرزه باغیر قاپینی یاریمچیلیق آچیب، دئدی: «سرکار آژدان، سیز بویورون نئچه اوتورماغی منه گؤرسهدین من ده سیز بویروردوغوز کیمی اوتوروم.»
پاسیبان قاپییا هجوم گتیرنده میرزه باغیر در حال قاپینی باغلادی. پاسیبانین حیرصی هله ده سویومامیشدی، یئنه قاپینی تپیکلرکن دئدی: «گئده کؤپکاوغلو ائلهسی اوتورماغین بس دئییل، بو سسلر ندی چیخاردیسان؟»
میرزه باغیر یاشاییشینین هر آنیندا تیاتر صحنهسینده اولدوغونو حیس ائدیردی، پاسیبانین قره قورخو گلمهسیندن اوزونه توز قوندورمادی، یئنه قاپینی یاریمچیلق آچیب دئدی: «سرکار آژدان، مهیر خبریز یوخدو شاهنشاهین آرتشی دئمقراتلاری خلع سیلاح ائلهینده توفحلرینی سویدولار، توپخانالارینی آلمادیلار!…»
زیندانیلارین گولمک سسی گؤیه قالخدی. پاسیبان بادیمجانی وار گوجویله قاپییا بیر تپیک یاتیردیب، زندانیلاری یامانلایا یامانلایا اوزاقلاشیب، میرزهنین تیاتر صحنهسیندن ائشییه چیخدی. میرزه باغیر مستراح قاپیسینی آچیب، اوغرو پیشیک کیمی ساغ- سولونا باخاندان سونرا ائشییه چیخیب، قاسیمآقا قازاغا دئدی: «آتمسفر گؤیلووه دوشموشدو، بویور بو دا بویونون آتمسفری، ایندی سن دئنه گؤروم، بویون گونش شرقدن چیخیب، یوخسا قربدن؟»
۹۶٫۹٫۱۷
بو حئکایه سعید منیرینین یازدیغی، میرزا باقر حاجیزاده کیتابینین روایتلری اساسیندا یازیلیب.


text:
«نادر»لشن شعر (کیانخیاوین «شعر باشتاجیمی یوخسا قوندارا؟» باشلیقلی یازیسی حاقدا)
همت شهبازی
«ایشیق» سایتیندا https://ishiq.net/?p=18162 سئویملی دوستوم کیان خیاوین «شعر باشتاجیمی یوخسا قوندارا؟» باشلیقلی یازیسینی اوخویاندان سونرا نهسه بیر سیرا مقاملاری ایله راضیلاشا بیلمهدیم. بو کیچیک یازیدا یالنیز راضلاشمادیغیم مقاملارا توخونوجاغام. آرا وئرمهدن اساس مطلبه کئچیرم:
۱٫
یازیدا بئله بیر ایفاده وار:
«نادیرین شعری قاباقلار چوخلو محمدحسین شهریارین، ایندیلر ده چوخلو رامیز رؤوشنین شعرلرینه بنزهییر.»
بو ایفادهنین بیرینجی بؤلومو ایله راضیلاشمیرام. ایلک باخیشدا دئدیم بلکه کیان خیاوی کیتابین سونوندا شهریارین، نادر حاقدا یازدیغی فارسجا شعری چاشدیرا بیلسین. آنجاق بونا درین فیکیرلشدیکده یازینین یازانینی ساده بیر اوخوجو یوخ، ادبیاتیمیزین پروفسیونال اشتراکچیسی اولدوغونو دویدوقدا واز کئچدیم بو فیکیریمدن. یئری گلمیشکن دئمهلییم کی شهریار، نادری تصدیقلهمهسه ده او تصدیقلنمیش شاعیردیر. بونا گؤره بو شعرین کیتابا داخیل اولماسینین قصورونو شاعیرین اؤزونه یوخ، کیتابی ائدیت ائدهنین اوزرینه دوشور. بو شعر بو کیتابا بیر یاماق کیمی داخیل اولموش. سئوگیلی دوستوم جناب «ودود دوستی» ایشینی بیلن آدامدیر، آنجاق بیر ائدیتور کیمی حتتا دوستوم کیان خیاو توتدوغو ایرادلارین دا بیر چوخونو یولونا قویا بیلردی. «دوستی» جنابلارینین کیتابا یازدیغی مقالهدن بللی اولور کی او هم نادرین شعرینی دوغرو – دوزگون ایچ ائلهمیش، هم ده شعردن نه ایستهدیینی یاخشیجا بیلن آدامدیر. بونا گؤره کیتابا بیر ائدیتور کیمی نظارت ائلهین کیمسهنین ایشی یالنیز کلمهلرین «املا» دوزهلیشینده سونا چاتمیر. لازیم اولان یئرده آچیقلامالار دا وئرمکله متنی آریندیرمالیدیر. بونو بیز کلاسیک اثرلری تصحیح ائدن کیمسهلرله مقایسه ائتدیکده داها آیدینلاشماسینی آچیقجا گؤره بیلیریک. مصحح اثرده قارانلیق یئرلری آچیقلاییر. حتتا تاثیر آلدیغی مقاملارا دا توخونماغی اونوتماییر. بو مقامدا کیان خیاو بوتون قصورلاری شاعیرین اوزرینه ییخاراق اوریژیناللیغی قوروماماقلا سوچلاسا دا، بونونلا بیر قیسم راضیلاشا بیلمیرم.
او کی قالدی نادرین شهریاردان ائتکیلنمک مسئلهسینه، نادرین شهریارلا نه قدر یاخیندان علاقهده اولدوغونو بیر چوخلارینا بللی اولدوغو کیمی منه ده بللیدیر. صحبت کانکرئت اولاراق چاپ اولان کیتابدان گئدیرسه مسئله فرقلهنیر. کیتابدا چاپ اولان شعرلرده شهریارین ایزینی گؤرمهدییمی قطعیتله دئمک ایستهییرم. شاعیرین چاپ اولمایان شعرلرینده بو ایز وارسا، بو سؤزقونوسو دئییل. کیتابدا شهریارین ایزینی گؤرن بیر مقام تاپا بیلمهدییم اوچون طبیعی کی اؤرنک گتیرمک ده منیم اوچون چتیندیر. بو مسئله سانکی مقاله یازارینین اؤزو اوچون ده آچیق-آیدین ایمیش کیمی، هانسی شعرلرینده شهریارین ایزی اولدوغونو اؤرنک گتیرمهییبدیر.
۲٫
یوخاریدا سیتات گتیردییم جوملهنین ایکینجی بؤلومونه اونا گؤره توخونمورام کی اونونلا راضییام. نادرین شعری، اؤز اوریژیناللیغینی قوروماقلا یاناشی، بیر آیاغی رامیز رؤوشنین شعریندهدیر. آنجاق سئوگیلی کیان خیاو بیر یئرده یازیر کی:
«منجه نادیر داها دا گوجلو بیر شاعر اولا بیلسهیدی، رامیز رؤوشن کیمی دیزگه یا پوئمادا دا، حتی شعر- نثر ژانریندا دا چیخیش ائده بیلردی.»
بو ایفاده ایله ده راضیلاشمیرام. اونا گؤره کی پوئما ژانرینین ائلئمئنتلرینی اورهییمیز ایستهدییی قدر نادرین شعرینده گؤروروک. بو صفحهلرده گلن شعرلر بونا اؤرنکدیر: (صص ۱۰۸، ۱۰۹، ۱۱۰، ۱۱۴، ۱۱۶، ۱۲۰، ۱۲۴، ۱۲۶، ۱۲۸، ۱۳۴، ۱۴۴ و …)
بو شعرلرین بیرینی اؤرنک گتیریرم:
دیواردان آسیلان شکیله باخدی
حسرت اورهییندن دیلینه آخدی:
-«او گلسه ایت اولوب هورهجهیم من
سو دا ایچهجهیم ایت بینهسیندن
گؤرهسن او گونو گورهجهیم من؟»
دئدی، دیسگیندی بیر آیاق سسیندن!
آنا نه دینجلدی، آنا نه یاتدی،
نگران گؤزلری یوللاری یوردو
بو گوندن صاباحا مین کؤرپو آتدی،
باسیلدی دوشمنه آنجاق بیر اردو
اوغلو یوخ، اوغلونون پلاکی گلدی
توز-تورپاق بوروموش بیر ساکی گلدی
آنا آختاردیغی گونو گؤرمهدی،
او داها دیسگینمیر آیاق سسیندن
آنا ایت اولمادی، آنا هورمهدی
آنا سو ایچمهدی ایت بینهسیندن. (ص ۱۱۰)
بو شعرلرین اساس دستخطی، سوژئت و روایت اوزره قورولموش. کیچیک، ائپیزودیک و عینی حالدا مکمل روایتلر. شعرین سوژئتینین اوزونلوغو، اونو پوئما ائتمهسینه دلالت ائلهمیر. سوژئت ییغجام و ائپیزودیک اولدوقدا دا ائله سوژئتدیر. سوژئت اولان یئرده، پوئمانین تملی قورولور. حتتا من دئیردیم «نادر»ین بیر چوخ تکبئیتلرینده ده سوژئت وار:
آلما آتماق هوسیم یوخ… «هَه» دئمه سئودیجهییم!
«یوخ» دئ، سندن هله ده ناز هوسیم وار نئیلیم!؟
شعرده سوژئت اساس مرکزدهدیر. شاعیر پوئما یازمیر بوردا. سوژئتی، پوئما کیمی قبول ائتمهسینی اوخوجو اوزرینه قویور. اوخوجو شعری اوخودوقدا، اؤز تصوورونده اونا «روایت» توخویور. بونلار اونو گؤستریر کی نادر الهی، رامیز رؤوشندن فرقلی اولاراق پوئما یارادیر. بو فرقلر اونون داها چوخ قیسا سوژئتلییندهدیر.
۳٫
مقاله یازاری نادرین شعرینین اؤزللیکلرینی سایدیقدان سونرا بو سوالا یئتیشیر: «بو اؤزللیکلر بیر شعری شعر ائتمهیه کیفایت ائدرمی یوخسا یوخ؟» قویون دوستوما هلهلیک دئییم: کیفایت ائتمز. آنجاق کیان خیاوین یازیسیندان بئله چیخیر کی «نادر الهی» توتدوغو یولونو دَییشیب گون شعری یعنی سربست شعر یا دا کی کلاسیک قالیبین یئنیلشمهیینه طرف اوز گتیرمهلیدیر.
«نادر الهی» شعرینده ایفاده اوبرازلیغی» (https://ishiq.net/?p=17944) باشلیقلی یازیمدا دئدییم کیمی نادر الهی شعری، قالیبلری سیندیرماغا دا بئله جهد گؤسترمیر. حتتا قالیبلرین ایسکئلئتینی تشکیل ائدن «وزن، قافیه، ردیف» کیمی فاکتورلارا دا یئنیلیک آرتیرمیر. اونون یئنیلییی، ایفاده و فورم مسئلهسییله یاناشی مضمونون گوندمده اولماسیندادیر.
قالدی کی نادرین «سربست» یا بونا بنزر شعر یازماسی مسئلهسی. بونونلا دا راضی دئییلم. نادر الهی سربست شعر شاعیری دئییل و اگر بوندان بئله بو فیکره دوشسه ده آلینمایاجاق. نادر الهی بو کیتابین بیر ایکی شعرینده (مثلن صفحه ۱۸۲ و ۱۸۴) سربست اولماغا چالیشیر. بو شعرلر سربست شعرلر دئییل؛ آنجاق شاعیر شعرده سربست اولماق فیقورو ایله چیخیش ائدیر. بو دا ان ضعیف و هئچ اولماسا اونا یاراشمایان شعرلره چئوریلیر.
۴٫
سئوگیلی کیان خیاوین یازیسیندا بئله بیر ایفاده وار:
«نادیر اؤز اوریژیناللیغینی بعضی شعرلرینه آچیقلاما وئرمهمکلرییله سؤال آلتینا آپارا بیلر. نادیر بیر سیرا غزللر و روباعیلرینده آیدین شکیلده خالق بایاتیلاریندان قیدالانیب. اوستهلیک بیر سیرا غزللرینی ده باشقا شاعرلرین غزللرینه “نظیره” اولاراق یازیب، آنجاق تأسّفله بونو کیتابیندا قئید ائتمهییب.»
بو ایفادهنین بیر قیسمینه یوخاریدا ائدیتورون بلکه ایشی اولدوغو کیمی جاواب یازدیم. آنجاق بورادا بیر سوال یارانیر: «ائدیتور هاردان بیلسین بونو؟» بونا گؤره بو مسئلهده ائدیتورو چوخ دا قصورلو گؤرمهدییمدن باشقا مسئلهیه توخونماق ایستیرم.
یوخاریدا کی ایفادهنین بیرینجی بؤلومو ایله راضیلاشا بیلمیرم. «نظیره» یازیلان شعرلرده ایسه کیان خیاوی حاقلی اولاراق بونون من ده اوریژینالینا اشاره ائدیلمهسی ایله راضییام.
هم کیان خیاوین یازیسیندا، هم ده کیتابی اوخویانلار بیلیرلر کی نادر الهینین شعرلرینده خالق آغزیندان آلینما سؤز، دئییم و موتیولر بول-بولجاسینادیر. آنجاق کیان-ین یازیسی ایله اونا گؤره راضی دئییلم کی بو دئییم و موتیولر اولدوغو معنادا، اولدوغو اوبرازدا چیخیش ائتمهییر. نادرین شعرینده بو دئییم و موتیولر کانکرئت اؤزونه مخصوص متن اولدوغوندان قیریلیر و نادر الهی شعرینین متنینده کیملیک قازانیر. متن، متنه کئچیر. هلهلیک بوردا «متنلر آراسی مناسبتلر» (مناسبات بینامتنی) تئوریسینه توخونماق ایستهمیرم. سادهجه دئییرم بو دئییملر، موتیولر نادرین شعرینه کئچدیکده اؤز اوریژیناللیغینی الدن وئریرلر. بونا گؤره ده، بو اوریژیناللیغا شاعیر هر بیر مصراع یا بیت و یا شعرینده اشاره ائلهسه ایدی اوندا کیتاب حاشیه یازماغا چئوریلردی. بوردا خالق دیلیندن آلینیب دئیه «کیمه قایناق» گؤستریلمهسی موضوعسو آرتیق دارتیشیلماز موضوعدور. کیان یازیسیندا بیر بایاتینی اؤرنک گتیرهرک، اونون اوریژیناللیغینی کیتابین هاراسینداسا اشاره ائتمهیی وورغولاییر. آنجاق اوریژینال عینی ایله استفاده اولونمادیغی کیمی، نادرین شعرینه کئچید آلدیقدا دا «نادر»لشیر. باشقا بیر اؤرنک:
شنگولوم! قاچ اؤزونو قورتار الیمدن هلهلیک
قورد وار منده… منیم نازلیم!… آیی وار منده (ص۴۱)
کیان-ین ایفاده سییله دئسک شاعیر بوردا متنین اوریژینالی اولان یعنی «شنگول، منگول» ناغیلینی بیر آچیقلاما کیمی گتیرمهلی ایدی. آنجاق بونا احتیاج اولماماقدان بیرگه، متنده باشقا بیر موتیوین خئیرینه استفاده ائلهمکله تاماملانیر. حتتا بو بئیتده «کیان»ین اؤز شعرلرینده تکرار استفاده اولان «نازلیم» سؤزو وار. یوخاریداکی باخیشلا مسئلهیه یاناشاریقسا شاعیر بورادا بونا اشاره ائتمهلی ایدی. آنجاق بونونلا دا راضی دئییلم. چاغداش شعرده بیر سیرا سؤزلرین حتتا مجازی معناسی دا باشقالاریندان آلیناراق استفاده اولوندو. نیما یوشیج فارس شعرینده – ائلهجه ده بیزیم شعریمیزه کئچهرک- «شب=گئجه» سؤزونو مجازی معنادا استبدادی فضا و یا بونا بنزر موتیولرده استفاده ائتدی. اوندان سونرا یازیلان شعرلرده ده بو معنا باشقا شاعیرلرین شعرلرینده بول-بول استفاده اولوندو (او قدر تکرار اؤرنکلر وار بونا اؤرنک گتیرمهیه احتیاج یوخدور). بو او معنادا دئییل کی سونرا یازیلان شعرلرده، اونون اساس قایناغی اولان یعنی نیما یوشیج اولدوغونا اشاره ائتمک واجیبدیر.
بعضی شعرلرده سؤز، ایفاده، موتیو خالق آراسیندا ایشلهنیر. بونون اؤزل و کانکرئت و گؤستریلهسی قایناغی یوخدور. مثلن آرالیق موتیو و سؤزلردن بیری «فلانی اؤزو بیر دولتدیر»ایفادهسیدیر. بونو بیز نادرین شعرینده ده گؤروروک، طبیعی کی بو ایفادهنی کیمه استناد وئریلمهسی هر بیر کیمسه اوچون چتیندیر. کیان-ین باخیشی ایله مسئلهیه یاناشاریقسا اوندا شاعیر بونو حاشیهسینده یازمالی ایدی کی: «بو سؤز خالق دیلیندن» آلینمیش. مسئلهنین او بیری قاتی ایسه بو سؤزو هانسی معنادا، نهیین خئیرینه تاماملاماقدیر. بورادا شاعیر، بو ایفادهنی اؤزو اوچون کانکرئتلشدیریر. اؤزو اوچون منیمسهییر.
بونلار کیانین یازیسیندا راضیلاشمادیغیم مقاملار ایدی.
موغان ۱۳۹۶٫۱٫۱۱


text:
جمعه گونودور. آتام نئچه دفترله نئچه قوجاق کاغیذ گتیریب، اؤز اؤنونده، اوتورما اوتاغیندا سرهلهییبدیر. تاخجالار هزینه سندلری، چئشیدلی دفترلرله، ایداره ایشچیلرینین آیلیق لیستهلری ایله قالانیبدیر. آتام مالیه ایدارهسینین موحاسیبیدیر. آنام دئیینهرک اوتاقدان ائیشیگه چیخیب، پیللهلرده اوتوروب، ایشاره ایله منی اؤز یانینا چاغیریر:
ـ “گؤروسن نه خبردی؟ گؤروسن باشیما نه کول الهنیب، بودا جمعهلریمیزدن. آخیردا من گئتمهسم، بو یاشاییشدان قورتولمارام. بیلیرم گئجه یاریسینادک داوامی وار، یول گئتمهیین، دانیشمایین، او نهییدی دوشدو؟ داها یاواش دانیش، منیم دفتریم هارادا؟… هله اوتاقلاری سوپورمهمیشم. یئمک بیشیرمهمشیم. ترپنمکده اولمور، دلی اولور، گل، گل باخ.”
ایکیمیزده، سینه-سینه پنجره آلتینا گئدیریک. آتام، اوتاغین یوخاری باشیندا، میتیل پتو اوستونه سرهلهنیب، گؤزل چال توکلرینی آلنینا تؤکوب، گؤزلوگونو بورونونا میندیریب، کؤینهگینین دوگمهلری آچیقدی، او آچیق یئردن، قفسهیه تای قابیرقالار همیشهدن داها دیک و داها برک گؤرونورلر.
نئچه بؤیوک دفتری بیر-بیرینین اوستونه دوزوب، ساغ- سولو دا ایری کاغیذ باغلامالاری ایله قالانیبدیر. آما هئچ ایش ائتمهییر. دیشلرین آراسینا بیر قلم قویوب، دقت ایله اوتاغین بیر بوجاغینا گؤز تیکیبدیر. آنام بیر داها باشلاییر:
- “بودا اولدو ائو، بودا اولدو حیات، تانریم اؤلوم یوز دفعه بو حیاتدان یاخشیدیر. بیرى یوخدو بو کیشییه دئسین، بورا ایداره دئییل، ائودیر. نهدن بو قدهر اؤزونو اؤلدورورسن؟ باخ هله، باخ هله، پیشیگه تای گؤزون تیکیب او بوجاغا، ایندی باشلایار، یومولار، نئچه عدد کللهسینده قاتیشیب، آییرا بیلمهییر.”
بو صحنهلردن یورولموشام، زور ایله آنامی پنجره باشیندان قیراغا چکیب، دینج سس ایله دئییرم:
- “یاخشی دا آنا، هئچ ایش گؤرمک اولماز، دؤزومون اولمالیدیر، آز قالیر، ایکی ایلدن سونرا امکلی اولوب، بولارین هامیسیدا قورتولار، بیزده راحاتلاشاریق.
آنام الچکن دئییل، دئیینیر، داها دؤزوموم قالماییب، پیللهلردن یوخاری چیخیرام، قوناق اوتاغینین قاپیسین آچیب یئرده اوزانیرام. باشیم گیجهلیر آز قالیر باییلام. اوز- اوزمده آتامین گنجلیک شکیلی دوواردان آسیلیب. بزکلى قیافهسی، یاناقلاری یاقلاشیق قالخیق، توکلری ایسه دارانمیش. من آتامین یاشینا چاتدیغیمدا نه قیافه ده اولاجاغیمی، خیال ائدیرم. بو اؤلو- وای بدنیم ایله. باشیمدا بیر زاد یئر به یئر اولور، آتامین شکیلی، شکیل قابینین ایچینده جان تاپیر، قیافهسی دهییشیر. آغزینین ایکی قیرناسیندا درین قیریشلار گؤرونور. توکلری قاریشیب، قاش- قاباق ساللاییر، اوزو بوزوشور. یاناقلاری باتیر، چیگینلر، چیگینلری یوخاری گئدیر، آغزی آچیلیب، بیرآن قوسماغا باشلاییر. حس ائدیرم، عجایب اورهک بولانما تاپیر منى، قالخماق ایستهییرم. شئح قوخوسو بورنوما دییب، دالیجا اوتورما اوتاغیندان آتامین باغیرتیسی. یوروش [حمله] باشلاییب.
تلهسیک اؤزومو اوتورما اوتاغینا چاتدیریرام. آتام یالنیزدیر. غریبه اسیم-اسیم اسمهجهیه دوشوبدور.
– نهییندی آتا؟ بیرزاد اولوب؟
– دوز دئییل، دوز چیخمیر. بو ایشده بیر کلک وار.
– نه کلهیی آتا؟
– بو دفترلرده هر نمنه یئربه یئر اولور.
– نه یئر به یئر اولور؟
– عدد ایله رقم. ایستهییرسن نه یئر به یئر اولسون.
– نه تههر یئر به یئر اولور.
– هامیسی قاریشقالارا تای یول گئدیرلر. قاریشیرلار. منی اله سالیبلار.
– آتا بئله بیرزاد مومکون دئییل.
– نئجه مومکون دئییل؟ اؤز گؤزلریم ایله گؤردوم، نئچه دنه دؤرد، دوققوز ایله بئش، توو ایله یئرلرین دییشدیلر.
– بو اؤنملی دئییل آتاجیم …
– اؤنملی دئییل؟ موفته یئییرسن، موفته دولانیرسان، سنه اؤنملی گؤرونمور.
– یورولوبسان آتا، بیر زاد …
– یورولوبسان نهدیر. بیلیرسن حئساب یالنیش چیخارسا نه حادثهسى چیخار، سن هئچ منیم سؤزومو باشا دوشورسن؟ بالاجا بیر فرق چیخسا بیلیرسن نه اولار؟ فرق نه ایله برابردیر؟
– فرق همن فرقدیر.
– یوخ بوینو یوغون. فرق باشقا آنلامی یئیینتىدیر[اختلاسدیر]. فرق یعنی یئیینتى.
– یانی کیم یئیینتى ائدیب؟
– یانی من. شرفسیز، ناموسسوز آتان.
– سیزین پول ایله ایشینیز یوخدور کى.
– اوندا بو یازدیقلاریم نهدیر. بونلار پول دئییل!
– آخى پولون عددین اوغورلاماق اولماز کى.
– اوندا نهیی اوغورلاماق اولار؟
– پولون اؤزون.
– گئت ایتیل، سن نه باشا دوشورسن. رحمتلیک “دفتری” یادیندا دئییل؟
– نییه، یادیمدا.
– نه اوچون اؤزون اؤلدوردو؟
– بیلمیرم.
– بلی، بیلمهییرسن. ائله بو فرق اوچون اؤزون اؤلدوردو.
– دوز ایش ائتمهییب دیر.
– بلی، سیزلردن ائله بئلهدیر. منده اؤزومو اؤلدورنده ائله بونو دئیهجکسن.
– آخى نهدن اؤزونو اؤلدورمک؟
– جانیم، آدی پیس اولماقدان، آدی پیس اولماقدان. خیال ائدیرسن نه دن قورخورام؟ پاسباندان؟ یوخسا محکمه رئیسیندن، یادا زینداندان؟ یوخ آغا، فقط آدیپیس اولماقدان، آدیمین پیس اولماسیندان قورخورام.
– آتا آدین پیس اولماز،هامی سیزی تانیر، آرخایین اولون!
– ایرهلى گلمز؟ ایرهلى گلیب ایندی، بو آنا قدهر کى قاباغا گلیب. بس نهدن بئله اولوب؟ نهدن هرنه قاتیشیب؟ نهدن هرنه بیر- بیره قاتیشیب؟ نهیه؟ جاوابلایا بیلرسن یوخسا یوخ؟ نییه لال اولدون؟ دیلین توتولدو؟ داها دئ گؤرک قئیرتسیز سببچی.
الینی هاوادا دولاندیردى، دفترلرین بیرینی توتدو. من اؤزومو اوتاغدان ائشیگه آتانادک، آغیر بیرزاد دالیمجا، برک بیر یوموراق قاپییا دؤیدو.
گوناورتا ساعات ایکی ده، منله آنام دولابدا ناهار یئییب، ائشیگه چیخیریق. آتامین غذاسى تاخچادا سویویوبدور، نه من، نهده آنامین یئمک واختینی خاطیرلاتماغا جسارت یوخوموزدور. آتام باشینی قالدیریب، گؤزلوک آرخاسیندان منله آناما باخیر.
- نهیینیزدیر؟ نهدن بئلهجه منه باخیرسینیز؟
من آنامدان داها اورهکلییم، یاواشجا دئییرم:
– بیر زاد دئییل.
– نییه، چوخ زادلار وار. سیزلر بیلمهییرسینیز.
– مومکوندور آتا.
– یوخ، مومکون دئییل، بیر دقیقه اؤنه گل.
اؤنه گئدیب، یانیندا اوْتوردوم. آتامین اؤنونده آچیق اولان دفتر، عددلرین سایسیز ستونلاری ایله دولودور. آتا، بارماغی ایله بیر عددی منه گؤستهریر.
– بو نئچهدیر؟
– دوققوز!
– آما نئچه دقیقه بوندان اؤنجه یئددی ایدی.
– بو بیری نئچهدیر؟
– اوچ.
– دوغرودور، بو یئریندن ترپنمهین تکجه رقمدیر.
– بو بیری.
– یئددیدیر.
– آلچاق شرفسیز. بونو گؤسترمهدن اؤنجه سگگیز ایدی.
– نئجه اولا بیلر؟
– یانی من یالان دئییرم؟ سگگیز ایدی دا.
– نئجه اولا بیلر؟ بلی؟
نئچه آن اوتاغین بیر بوجاغینا ساپلانیب سونرا سئوینج له!
– یاخشی بللیدیر، سگگیز ترسه دوشر اولار یئددی. یوخسا یوخ؟
یوموشاقجا جاوابینی وئریرم.
– بلی، دومبالاق آشیب یئددی اولا بیلر. دومبالاق، ترسینه.
– دوغرودور.
– آنجاق یئددی نه ایش ائتسهده دوققوز اولا بیلمز، اولار؟
– نییه، اولا بیلر اولدوغو کیمی اوزانیب، بیر اولوب، اوندا باشینی اگیب، گیردهلهنیب، دوققوز اولار.
برک بیر یوموروق بؤیرومه دهییب، یئریمدن آتیلدیم.
– آخماق آدام، اؤزونو سهری. اولا بیلمز. آنجاق من بو کلکدن باش چیخارتمالییام. بلی، بو آرادا بیر غریبه سیرٌ واردیر. بیر جادو-مادو ایشدهدیر.
آناما ساری قاییدیب، قُوْندان[گؤز ببهگیندن] چیخمیش گؤزلر ایله اونا سانجیلیر. یاواشجا گؤزلوگون چیخاردیب، دفترین آراسینا قویور.
– آرواد باخ گؤروم، بو ایش، سنین ایشین اولمایا؟
– نه دئییرسن کیشی، لاپ دلی اولدو ها!
– هه اؤز جانین اوچون، فیکر ائدیرم هامیسی سنین گوناهیندیر. نه ائدیبسن؟
– ال چک گئت ایشینه. ایندی هرنهیی منیم بویونوما ییخماق ایستهییرسن؟
– نهیه بو ایشی ائدیم؟
– ایدارهنین ایشینی ائوه گتیرمهیم دئیه.
– آمان آللاه، داها نهلر ائشیتمهیهجهیم کى.
آیاغا قالخیب، تلهسیک آنامین توکلریندن یاپیشیب، اوتاغین دؤورهسینده سوروتلهییر، هردن بیر چیگینلرینین اورتاسیندان برک یومروق چالیر.
– اؤلدورهجهیم! اؤلدورهجهیم! گرهک دئیهسن، دوزونو دئ.
آجیقلا آرایا آتیلیرام. آنامی آتامین الیندن قورتاریرام. آنام اوجادان آغلایا- آغلایا دالبادال قارغیش ائدیر.
آنام چادیراسین گؤتوروب، قاپینی آچیب ائشیگه چیخدی. تلهسیک آرخاسیجا قاچدیم. آنام آغلایا-آغلایا قاییدیب، پنجرهدن حیطه ساللانان آتاما:
– سنی یاریمایاسان کیشی. یاخشی عؤمروموزون سونوندا بو قاری واختی امهییمی اووجوما قویدون. فیکر ائدیرسن اسیر توتوبسان؟ گئدیرم قارداشیم ائوینه.
آتام اوجا سسله باغیردى:
- هانسی قبیره گئدیرسن گئت، اؤلهسن سنی، هرکیمسه ایداری ایشلرده موداخله ائدیرسه، گؤرهجهیی بودور.
چالار ساعاتیمیز ۱۲ دفه زنگ چالیر. اوزهریندهکی ککیللی، اونایکی دؤنه آغزین آچیب یومور. قونشونون خوروزونون سس ایله ککیللینین سسی قاتیشیر. من قوناق اوتاغیندا اوتوروب، سیغار چکیردیم، بیر آن قاپی آچیلدی، آتام، چاشقین- چاشقین ایچهری گیردی. اللرین دؤشونه قویوب، اؤنومده دیز چؤکور.
– “اجل حضرتلری! خاهیش ائدیرم، منیم سون مودافعهمه دقت ائدهسینیز، من آجیناجاقلى[فلک وورموش] کارمنددن آرتیق بیر زاد دئییلم. بیر عؤمور، تام فداکارلیقلا، مالیه حئسابلارینی سال- چیخ ائتمیشم. آللاه شاهیددیر، بوگونهدک ان کیچیک خلاف ایشده ائتمهمیشم. ایندییهدک منیم آیاغیم بورالارا چاتماییبدیر. من تام شرافتله یاشامیشام و یاشایاجاغام. بیلمهییرم نه اولدو بئله دوروما دوشدوم. بیلیرمده قانون کیمسهنی باغیشلاماز، عدالت هامینی توتاجاق، آنجاق بو دفعه، گوناه او قورخمالی آرواد ایله بوینو یوغون اوغلومدادیر کى بئله اولدو. من، جزا چکمکدن قورخوم یوخدور، فقط آبیرسیزلیقدان قورخورام. منی اوشاقلارینیزین باشینین تصدقی اولاراق بوراخین، قویمایین هر کیمسهنین یوخسا آلچاغین یانیندا آبیریم آرادان گئتسین. منیم آدیمی قزئتهلرده یایمایین، من یازیغام، مین جوره یازیقلیق چکمیشم. آنجاق هئچواخت، آبیرسیز اولمامیشام. منی آبیرسیزائتمهیین. ریجا ائدیرم، ریجا ائدیرم، منیم تکلیفیمى بللی ائدین.”
منیم آیاقلاریمی قوجاقلاماق ایستهییر، قالدیریرام. منیم آمرانه سسیم اوتاقدا دولاشیر:
– سیزین گوناهینیز یالنیز بیزیم امرلریمیزی آپارماماغینیزدیر.
– من سهو ائلیرم. هرنه سیز بویورسانیز بیربهبیر ائدهجهیم.
– بئله دیرسه، لاپ ایندی، بیر آسپرین حببی آتیب، راحاتجا یاتاجاقسینیز.
آتام باش اوستونه-باش اوستونه دئیهرک، اوتاقدان ائشیگه چیخدی. نئچه دقیقهدن سونرا سینه-سینه دهلیزه گیردیم. آتامین خورولتوسو اوتورما اوتاقیندان اوجالیبدیر، بللی اولمایان یئردن ایسه بیر ککیللینین سسی قولاغا چاتیر.


text:
مارقریت دوراس
مارقریت دوراس (اینگیلیسجه: Marguerite Duras) فرانسهلی رومانچی و یازیچی - .۴ آوریل ۱۹۱۴ تاریخیندا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۱ ایل عومر ائلهایب و ۳ مارس ۱۹۹۶ میلادی تاریخیندا وفات ائدیب. اوْ، اثرلرینی فرانسه دیلینده یازیب.
بیرده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش «Marguerite Duras»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ اوت ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده مارقریت دوراس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
بوئنوس آیرس بیلیمیوردو
بوئنوس آیرس بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: University of Buenos Aires, فارسجا: دانشگاه بوئنوس آیرس ، عربجه: جامعة بوينس آيرس )آرژانتینین بوئنوس آیرس شهرینده یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. بوئنوس آیرس بیلیمیوردو ۱۸۲۱ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
مزونلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده بوئنوس آیرس بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
- QS World University Rankings® 2017-2018. QS Quacquarelli Symonds Limited (9 June 2018). یوْخلانیلیب9 June 2018.
- Alejandro Pedro Bulgheroni. یوْخلانیلیب9 January 2015.


text:
برل آیوز
برل آیوز (اینگیلیسجه: Burl Ives) آمریکالی موغنی, فیلمین سناریو یازاری, یازیچی, دوبلور و اوْیونچو. ۱۴ ژوئن ۱۹۰۹ ایلینده آمریکادا دۆنیایا گؤز آچیب. ۸۵ ایل عؤمر ائلهییب و ۱۴ آوریل ۱۹۹۵ میلادی تاریخینده وفات ائدیب. اؤز تحصیلینی دوغو ایلینوی بیلیمیوردودا بیتیرمیش. 1935–1993 ایللر آراسیندا سینما ساحهسینده چالیشیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Burl Ives»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۲ ژانویه ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده برل آیوز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
تنگریچیلیک
تنگریچیلیک و يا گؤی تانری دینی — تۆرک و مغوللارین ایندیکی اینانج سیستمیندن اؤنجهکی دینیدیر. تانریيا عبادت ائتمکله ياناشی آنیمیزم، شامانیزم و توْتئمیزم بۇ اینانجین اساس خطتینی تشکیل ائدیر. تئنقری سؤزو تانری سؤزونون قدیم تۆرک دیلیندهکی دئيیلیش شکلیدیر. اوْرخوْن عابدهلرینده ایلک اوْخونان سؤزدور و يازیلیشی """" شکلیندهدیر.
بۇ اینانجا گؤره گؤيون اۇلو رۇحو تانریدیر. اینسانلار اؤزلرینی گؤی آتا تانری، توْرپاق آنا اؤتوکئن و اینسانلاری قوْرويان آتالارینین رۇحلاری آراسیندا گۆونده حیس ائدیب، اوْنلارا و دیگر طبیعت رۇحلارینا دۇعا ائدردیلر. بؤيوک داغلارین، آغاجلارین و بعضی گؤللرین گۆجلو رۇحلاری اؤزونده ساخلادیغینا اینانیلاراق دۇعالار بضا بۇ جیسملره ائدیلسهده، اوْنلار تانری اوْلاراق قبول ائدیلمیردی. سادهجه اوْنون يئردهکی وارلیغینین گؤستریجیسی ایدی. گؤيون و يئرآلتینین يئددی قاتی اوْلدوغونا و هر قاتدا موختلیف رۇحلارین مؤوجود اوْلدوغونا اینانیلیردی. اینسانلار طبیعته، رۇحلارا و دیگر اینسانلارا حؤرمت بسلهيیب معين قانونلارا رعايت ائدهرک دۆنيالارینی طرازلیقدا ساخلامالاری ایله فردی گۆجلرینین اؤزونون زیروهسینه چاتیب خاریجه عکس اوْلوندوغونا اینانیردیلار. اگر بۇ طرازلیق پیس رۇحلارین هۆجومو و يا بیر فلاکت سببیندن پوْزولاردیسا بیر شامانین کؤمگی يا دا تانریيا وئریلن قۇربان ایله يئنیدن نیظاملانیردی.
بۇ اینانجین قالیقلارینا مغوللاردا و هلهده طبیعته باغلی، کؤچری حیات طرزی ياشايان بعضی تۆرک خالقلاریندا راست گلمک مۆمکوندور. تئنقریچیلیکدن باشقا دینلره کئچمیش اوْلان خالقلاردا بۇ اینانج ایسلام، خریستیانلیق، یهودیت و تائوئیسمله بیرلیکده عمومی مدنیتین ترکیب حیصهسی کیمی وارلیغینی هلهده داوام ائتدیرمکده، خالق اینانجیندا قوْرونوب ساخلانماقدادیر. دیلک تۇتوب آغاجا پارچا باغلاماق، يوْلا چێخانین آرخاسیندان سۇ آتماق کیمی عادتلر، "اۇتاندیغیمدان يئرین يئددی قات دیبینه گیردیم" کیمی ایفادهلر بۇنا مثال اوْلاراق گؤستریله بیلر. اؤلن بیرینین خاطیرهسینه کئچیریلن ياس مراسیملری (هفته، قێرخی، اللی ایکیسی، ایلی) شامانیزم دؤوروندن تئنقریچیلیيه، اوْرادان دا چاغداش حیاتیمیزا قدر داوام ائدن بیر عادتدیر. عمومی ياناشدیقدا يئنی دینلرینین هانسی اوْلماسیندان آسیلی اوْلماياراق بۆتون تۆرک و مغول خالقلاریندا تئنقریچیلیگین ایزلرینه راست گلمک مۆمکوندور.
اسکی تۆرک اینانجینین آدی شامانیزم دئییل، تئنگریچیلیکدیر.دَییشدیر
اسکی تۆرکلرین و مغوللارین بۇگون تئنگریچیلیک آدی ایله بیلینن اینانجی، قیسا زامان اؤنجهسینه قدر تۆرک شامانیزمی دئیه آدلاندیریلیردی. آمّا شامانیزم تئرمینی آرتیق تکجه سیبریدهکی اینانج سیستئمی اۆچون دئییل، بۆتون دۆنیاداکی ابتدایی اینانجلار اۆچون ایستیفاده ائدیلدیگینه گؤره 1990 ایللریندن بری تۆرکلرین و مغوللارین عنعنوی اینانجی اۆچون غرب آراشدیرماچیلاری آراسیندا تئنگریزم آدی گئتدیکجه یایقینلاشماقدادیر.
جولی استوارت "مغول شامانیزمی" آدلی مقالهسینده بۇنلاری آچیقلامیشدیر:
تاریخیدَییشدیر
تانری کۇلتونون ان قدیم تاپینتیلارینا 3000 ایللیک چین منبعلرینده هیونگ-نۇ و تۇئکوئلر حاقیندا يازیلمیش يازیلاردا راست گلمک مۆمکوندور.
هۇن حؤکمدارلارینین سوْيلارینین تانری طرفیندن مقدسلشدیریلدیگینه اینانیلیردی. داستانلاردا تانرینین يوْللادیغی بیر دیشی يا دا ائرکک قۇردون تانریسال قانینین جۆتلشمه يوْلو ایله حؤکمدارلارین سوْيونا قاریشمیش اوْلدوغونا اوْلان اینانج موختلیف يوْللارلا بیلدیریلیر. بۇ افسانهلردن ان قدیمی و گئنیش يايیلانی مقدس دیشی قۇرد آشینا حاقینداکی افسانهلرین فرقلی فوْرمالاریدیر. بیر چوْخ قدیم تۆرک توْپلوموندا، گؤی تورکلرده و اوْرتا عصرلره قدر مؤوجود اوْلموش تۆرک دؤولتلرینده اؤز سوْيلارینین مقدس آشینا سوْيونا قدر گئدیب چێخدیغینی وۇرغولايان و بۇ سببدن خالقی طرفیندن ياشايان بیر ياری تانری اوْلاراق قبول اوْلونان تۆرک حؤکمدارلارینا راست گلمک مۆمکوندور. بۇ حؤکمدارلار تانرینی يئر اۆزونده تمثیل ائدن اؤولادلاری اوْلاراق قبول اوْلونوردو. تانرینین بۇ حؤکمدارلارا وئرمیش اوْلدوغونا اینانیلان قۆدرتلی حؤکمدار رۇحلاری سببیندن آدلارینا تانریقوت و يا قۇتلوق کیمی علاوهلر ائدیلمیشدیر.
گؤی تۆرکلردَییشدیر
گؤی تۆرکلر تۆرک توْپلوملاری آراسیندا اینانجلاری، مدنیتلری و سیاستلری حاقیندا ديَرلی بیلگیلرین مؤوجود اوْلدوغو گئنیش میقياسلی يازیلی عابدهلر يارادان ایلک تۆرک خالقئیدیر. اوْرخوْن عابدهلرینده بیلگه خاقان قدیم تۆرک اینانجینی آشاغیداکی جمله ایله ایفاده ائتمیشدیر:
اوْرخوْن عابدهلرینده گؤی تۆرک حؤکمدارلارینین تیتوللاری ایله تانرینین باغلیلیغینا دقت چکیلیر:
گؤی تۆرک خاقانلیغیندا تئنقریچیلیک موْنوْتئیست بیر دین کیمی مؤوجود اوْلموشدور و باشقا اینانجلاریدا اؤزونده عکس ائتدیرن بۇ مدنیتده ان اؤنملی روْلو اوْينامیش، حتی بۇ دؤورده ان پارلاق دؤورلریندن بیرینی ياشامیشدیر. گؤی تورک حؤکمدارلاری خالقی طرفیندن تانرینین سئچدیگی ائلچی اوْلاراق قبول اوْلونوردو. دؤرد ائله بؤلونموش دؤولتین بۇ ائللرینین ایدارهسینی حیاتا کئچیرن ائلخانلاردا خالق طرفیندن مقدسلشدیریلیردی. اؤلن بیر خان و يا خاقانین اؤز مقدس وارلیغینی داوام ائتدیردیگینه اینانیلمیش و خالقینا دستک اوْلماسینا داوام ائتمهسی اۆچون هر ایل اؤلوم گۆنونده اوْنون شرفینه قۇربان کسیلمیشدیر.
بۇندان باشقا گؤی تۆرکلرده شرقی هۇنلاردان میراث قالمیش چین تأثیرلرینهده راست گلمک مۆمکوندور. شرقی هۇن ایمپئرياسی داغیلدیقدان سوْنرا سوْن حؤکمدارلارین بیر-بیرینه دۆشمن اوْلماسینا شرایط يارادیلمیش، جنوبدا قالان هۇنلار هان چینلیلرینین مدنیتیندن تأثیرلنمیشدیلر. احتیمال اوْلونور کی، بۇ دؤورده و داها سوْنرالار تابغاجلار کیمی بیر سێرا تۆرک توْپلوملاری چینلیلرین آراسیندا آسسیمیلياسیيا اوْلموشدور. بیلگه خاقان آتالارینین ائتدیگی بۇ سهولردن يازیلی عابدهلرده بحث ائتمیش، خالقینی چینلیلردن گله بیلهجک تهلوکهلره قارشی خبردار ائتمیشدیر. بۇنا باخماياراق 12 حئیوانلی چین تقویمی و گؤيون ایستیقامتلرینی حئیوان آدلاری ایله آدلاندیرماق کیمی تأثیرلر قالمیشدیر. گؤی تۆرک خاقانلیغینین بؤلوندويو دؤرد ائل گؤيون حئیوان آدلاری ایله آدلاندیریلماسی سببیندن قارتال ائلی، دوْنوز ائلی، پلنگ ائلی و ایت ائلی اوْلاراق آدلاندیریلمیشدیر.
يازیلی عابدهلرده اوْلان بیر جۆملهنین تئنقریچیلیک اینانجیندا قيامت گۆنونه ایشاره ائتدیگی قبول اوْلونموشدور:
بئلهلیکله گؤی تۆرکلرده دۆنيانین سوْنو کیمی گؤيون چؤکمهسینین، يئرین دلینمهسینین باش وئرهجهيینه اینانجین اوْلدوغونو دئمک مۆمکوندور.
عابدهلردن بیرینده بۇدیزمین تۆرکلرین آراسیندا يايیلماماسی اۆچون خبردارئدیجی بیر متن مؤوجوددور. متنده بؤيوک خاقانین قارداشی بۇدیزمین تۆرکلری تنبل، وئجسیز، پاسسیو ائتدیگی و بۇنون قارشیسینین آلینمالی اوْلدوغونو بیلدیرمیشدیر.
تئنقریچیلیگین دیگر اینانجلارا قارشی آنلايیشلی و توْلئرانت اوْلدوغونون ثبوتلارینی تاپماق مۆمکوندور. بۇنا مثال اوْلاراق قارا دنیزین شیمالیندا آپاریلان قازینتیلاردا تانریچی اوْلدوقلاری معلوم اوْلان بۇلقارلارین آراسیندا یهودیت، خریستیانلیق و بۇدیزمه ده اینانانلارین اوْلدوغونا دایر دلیللر تاپیلمیشدیر.
مغوللاردَییشدیر
مغوللار و بیر سێرا تۆرک بوْيلارینین اؤندری اوْلان چنگیز خانین دا دیگر اینانجلارا قارشی دۆشمن مۆناسیبتی يوْخدو. مۇحاریبه اوْلمايان واختلاردا، حتی بضا مۇحاریبهدن سوْنرا بۇدیست موْناسترلاریندا دینجهلیر، مئدیتاسيا و اوْروج تۇتماقلا رۇحونو تمیزلهيیردی. تانریچی توْپلوملاری بیرلشدیریب تاریخین بیتیشیک توْرپاقلاردا يئرلشن ان بؤيوک دؤولتینی قۇرموش چنگیز خان چێخیشلارینا "سوْنسوز گؤي تانرینین دیلَيی ایله ..." سؤزلریندن ایستیفاده ائدهرک باشلايیردی. چنگیز خانین دؤورونده تئنقریچیلیک هۇنلار و گؤی تۆرکلردن سوْنرا تکرار و سوْن دفعه بؤيوک بیر مشهورلوق قازانمیشدیر.
قۇبلای خان چینی فتح ائتدیکدن سوْنرا اوْراداکی گئنیش يايیلمیش دینلرله ده ماراقلانماغا باشلامیشدیر. بۇنا مثال اوْلاراق تئنقریچیلیکله تانیشلیغی اوْلان چینلیلره عاید "تک بیر گؤی" فلسفهسی تیئن مینی تقلید ائتمیشدیر. خۆصوصیله بۇددیست اوْلان اۇيغور راهیبلرینین بیلگیلرینه و تدریس اۆصوللارینا حئیران قالمیش و اوْنلاردان بیر هئيتی بۇددانین فلسفهسینی مغوللارین آراسیندا دا يايماق و يئنی بیر بۇددیست معبدی اینشا ائتمک وظیفهسی ایله قاراقوْروما گؤندرمیشدیر. بۇ راهیبلر تکجه بۇگونه قدر مغولیستاندا مؤوجود اوْلان لامایزمی يوْخ، هم ده اۇيغورلارین اؤز دیللرینه اۇيغونلاشدیردیقلاری الیفبانی دا اؤزلری ایله آپارمیشدیلار.
بۇددیزمه باخماياراق تئنقریچیلیک مغولیستانداکی گۆجونو داوام ائتدیرمیش، بۇددیزم تئنقریچیلیکله قاریشمیشدیر. بۇگونکو مغوللارین بۇددیزم اینانجی کیچیک بیر بۇدا هئیکلینی، بوْيلارینین اوْنقوْنو و اۇلو آتالاری چنگیز خانین رسمی ایله بیرلیکده چادیرین مقدس شیمال کۆنجونده يئرلشدیرمکدن عبارتدیر.
آرقون خانین فرانسه کرالینا مکتوبوندا تئنقریچیلیک (1289)دَییشدیر
آرقون خان تانرینین ایمپئریيانین لئگیتیملیگی و حربی اۇغورلارلا باغلیلیغینی دیله گتیردی. حاکمیت (سۇو) تانری طرفیندن سئچیلمیش اینسانا وئریلمیش الهی لطف و سرانجامدیر کی، تانری بۇ شخصین واسطهسی ایله دۆنيادا قايدا-قانونا نظارت ائدیر، باشقا سؤزله، بۇ بؤيوک خانین شخصینده تانرینین تجسمودور. قئيد اوْلونمالیدیر کی، مقدس آد اوْلان “تئنقری” و يا “مؤنکئ تئنقری” (ابدی گؤی) همیشه جملهنین اولینده ایشلهنیر، حتی اؤنجهکی جۆمله ناتامام گؤرونسه بئله، جۆملهدهکی مقدس آد يئنی جۆملهنین اولینه کئچیریلیر. گئنیشلهدیلمیش بؤلمهنین اوْرتاسیندا مقدس “تئنقریگین کۆچین” دیگر جۆملهلردن آرالی قالماقلا “خاقانو سۇو” (اعلیحضرت خان) ایفادهسیندن اؤنجه مقدس پاوزا يارادیر:
آرقون خانین روْم پاپاسی دؤرد نیکوْلاسا مکتوبوندا تئنقریچیلیک (1290)دَییشدیر
آرقون خان تئنقریچیلیگین غئيری-دوْقماتیک طرفینی گؤستریب (قئيد اوْلونمالیدیر کی، مغول تانریچی يازی قايداسینا گؤره مقدس آد اوْلان “مؤنکئ تئنقری” همیشه جۆملهنین باشیندا اوْلور):
اۇروپادا تئنقریچیلیکدَییشدیر
تئنقریچیلیک هۇنلار، آوارلار، بۇلقارلار، کۇمانلار و قدیم دؤورون دیگر دؤيوشچو تۆرک و مغول توْپلوملاری، داها سوْنرا ایسه آلتین اوْردوسو طرفیندن اۇروپايا يايیلمیشدیر.
بۇ اینانج کؤچری حیاتینا اوْ قدر باغلیدیر کی، تانریچی توْپلوملارین کؤچری حیاتدان اوْتوراق حیاتا کئچمهلری دینلرینیده ایتیرمهلرینه و دیگر دینلره کئچمهلرینه سبب اوْلموشدور. کؤچریلیگی ترگیتمهين بوْيلار دینلرینیده قوْروموشدور. شرقی و اوْرتا اۇروپادا اوْرتا عصرلرین سوْنلارینا قدر تانریا دۇعا ائدن بعضی کیچیک کؤچری توْپلوملارا راست گلمک مۆمکون اوْلموشدور.
تۇدوْمانی سؤزو قدیم ماجار دیلینده سئهر يا دا اسرارنگیز بیلگی معناسیندا ایشلهنیردی. تالتوْس آدلانان ماجار شامانلاری گۆنلرله داوام ائده بیلن هۇشونو ایتیرمهدن سوْنرا تۇدوْمانينی الده ائتمیش اوْلوردو. تالتوْس سؤزو قدیم تۆرک دیلینده تال و يا تالت سؤزوندن گلیر و هۇشونو ایتیرمک معناسیندا ایشلهنیر. شامان اوْلما مرحلهسی شامان اوْلاجاق شخصین هۇشونو ایتیرمیش شکیلده گؤيه قدر اۇزانان آغاجا چێخماسی ایله گئرچکلشیردی. بۇ دۆنيالار آغاجی خالقین اینانجینین بیر پارچاسیدیر.
بۇلقارلار گؤی تانریسی تئنقریه تانقرا دئيیردی. تئنقریچیلیک اۆچون تیپیک خۆصوصيت اوْلان داغلارین مقدسلیگینه اینانما اینانجی ایله باغلی اوْلاراق بالکان ياریمآداسینین ان يۆکسک زیروهسینه تانقرا دئيیردیلر. بۇ داغین آدی عثمانلیلار طرفیندن اوْن بئش عصرده ماشاللاها چئوریلنه قدر ديَیشمهدن قالمیشدی. حال حاضیردا بوْلقارلار داغ اۆچون ماشاللاه سؤزوندن تؤرهمیش اوْلان مۇسالا آدینی ایستیفاده ائدیرلر.
بۇلقارلارلا باغلی ایندیيه قدر تاپیلمیش رۇنیک الیفبا ایله يازیلمیش تقریباً 80 عابدهده تانقرا سؤزو ایشلنمیشدیر. بۇلقارلاردان اول تراکيالیلار و يۇنانلار طرفیندن ده مقدس حساب اوْلونان و اتکلرینده يۇنان معبدلری يئرلشن پئرپئنیکوْن داغینین ان يۆکسک زیروهسیندهکی داشا اۇمايین رسمی هک اوْلونموشدور.
بۇلقارلارین تئنقریچیلیگی بیر بوْریسین 864-جۆ ایلده خریستیانلیغی قبول ائتمهسی ایله باشا چاتمیشدیر.
اۇروپایا کؤچ ائتمیش کؤچری تانریچی توْپلوملار بیر مدت سوْنرا قدیم اینانجلارینی اۇنوتموش، يئرلی سلاويان، روْمان و گئرمان خالقلارلا قاریشمیشلار.
آیری تۆرک خالقلاریندادَییشدیر
اوْنونجو عصردن اول عرب و فارسلارلا تماسدا اوْلوب ایسلامی قبول ائتمیش تۆرک بوْيلاری واردیر. ایسلامی ایلک دفعه توْپلو شکیلده قبول ائتمیش تۆرک توْپلومو ساتیق بۇغرا خانین رهبرلیک ائتدیگی قاراخانلیلار اوْلموشدور. بۇندان سوْنرا ایسلام مرکزی آسیانین جنوب-غربیندهکی تۆرک توْپلوملاری آراسیندا سۆرعتله يايیلماغا باشلامیشدیر.
بعضی تۆرک توْپلوملارینین ایسلامی قبول ائتمزدن اول نئسطوری دینین قبول ائتدیگینه دایر دلیللر تاپیلمیشدیر. 581-جی ایله عاید فارسجا يازیدا بیر دؤيوشدن سوْنرا اسیر دۆشن تۆرک عسکرلرینین اۆزلرینده خاچ دؤيمهلرینین اوْلدوغوندن بحث اوْلونور.
762-جی ایلده ایدیگن خاقان اۇيغور خاقانلیغیندا مانوی دینی دؤلتین رسمی دینی اعلان ائتمیشدیر. بۇنا باخماياراق فارسلاردان کئچمیش بۇ دین تۆرکلرین تئنقریچیلیک پرینسیپلری ایله اۇزلاشمادیغیندان بۆتون اۇيغورلارین بۇ دینی قبول ائتدیگینه اینانماق دۆزگون دئيیل.
بۇندان سوْنرا تقریباً 100 ایل اۇيغورلارین اکثریتی بۇدیزمی قبول ائدهرک بۇ اینانجا اساسلانیب ایلک اوْتوراق تۆرک مدنیتینی فوْرمالاشدیرمیشدیلار. اۇيغورلار بۇددیزمه اؤنجوللوک ائدیب دینین يايیلماسیندا دا ایشتیراک ائتمیشدیلر. اوْنلار مینلرله چین و سانسکریتجه يازیلمیش دینی متنلری اؤز دیللرینه ترجومه ائتمیشدیلر. اۇيغورلار بۇدیزمی اؤز مدنیتلرینه اۇيغونلاشدیراراق بیر سێرا يئنیلیکلره ایمضا آتمیش، حتی ایلک دفعه قادینلار اۆچون بیر موْناستر اینشا ائدهرک بۇددیست راهیبهلر عنعنهسینین اساسینی قوْيموشدولار. اۇيغورلار قێرغیزلارین هۆجوموندان سوْنرا بیر مدت کؤچری حیات طرزی سۆرمهيه يئنیدن قايیتمیشدیلار. حال حاضیردا اۇيغورلارین اکثریتی مۆسلماندیر. اۇيغورلارین بعضی عنعنهلری بۇددیزمدن ایسلاما کئچمیشدیر. اؤزلرینی معنوی حیاتا حصر ائتمیش، مادی وارلیغا صاحب اوْلمايان کؤچری راهیب عنعنهلری ایسلاما کئچدیکدن سوْنرا دا داوام ائتمیشدیر. قاپی-قاپی دوْلاشاراق خئيیر دۇعالار ایله ياشايیشلارینی تامین ائدن، بعضیلری اؤوليا مرتبهسینه يۆکسلمیش درویشلر بۇنا اؤرنک اوْلا بیلر.
اوْن آلتی عصردن سوْنرا سیبیرده ياشايان تۆرک توْپلوملاری رۇسلارین تأثیرینه معروض قالاراق گئتدیکجه خریستیانلیغا مئیللنمیشلر. بۇنا باخماياراق بۇ توْپلوملاردا هلهده تئنقریچیلیک اینانجینین قالینتیلارینا راست گلمک مۆمکوندور. شامان عنعنهسینین هلهده داوام ائتمهسی، شامانلارا اوْلان اینامین کئشیشلر و يا حکیملرله مقایسهده داها اۆستون اوْلماسی بۇنا اؤرنک اوْلا بیلر. حال حاضیردا تئنقریچیلیک اینانجی مغولیستاندا لامازیمله قاریشمیش شکیلده و کؤچری حیاتی داوام ائتدیرن سیبیرده ياشايان تۆرک توْپلوملاریندا مۆشاهیده اوْلونماقدادیر. تئنقریچیلیک اینانجینی قوْرويوب ساخلامیش توْپلوملار دایم کؤچری حیات طرزی ایله سئچیلسهده، کؤچریلیگی داوام ائتدیرن و ایسلامی قبول ائتمیش بعضی تۆرکمن و قێرغیز بوْيلارینا دا راست گلمک مۆمکوندور.
سوْن عصرلرده تئنقریچیلیک اینانجینی چاغداشلاشدیرماق و جانلاندیرماق ایستیقامتینده جهدلر ائدیلمیشدیر. آلتای بؤلگهسینده مئيدانا گلمیش و غرب عالیملرینین بۇرخانیزم اوْلاراق آدلاندیردیغی آغ يانق بۇ جهدلره اؤرنک اوْلا بیلر. 1902-جی ایلدن 1930-جۇ ایله قدر داوام ائتمیش آغ يانقین ان اؤنملی خۆصوصيتی شامانلار و رۇسلارا قارشی اوْلار دۆشمنچیلیگیدیر. اوْنلار بئله حساب ائدیردی کی، شامانلار عصرلر بوْيونجا دیگر دینلرین ریتواللارینی تقلید ائتمیش، بوْش-بوْش ایشلر ائتمهيه باشلامیشدیلار. آغ يانق شامانلارین تانرینین يوْخ، پیسلیگین نۇمايندهلری اوْلدوغونو وۇرغولامیش و شامانلاری محو ائتمهيه چاغیریش ائتمیشدیر. آغ يانقلا باغلی چێخیشلارین ائدیلدیگی يێغینجاقلاردا شامان پالتارلاری، قاواللاری و رۇسلارین شیطانلیغی حساب اوْلونان رۇس اسکیناسلاری ياندیریلیردی. بۇ آيینلره 1930-جۇ ایلده بوْلشئویکلر طرفیندن قانلی بیر شکیلده سوْن قوْيولموشدور.
گؤيدهکی مقدس جیسملردَییشدیر
گۆنش، آی، آلوْو و سۇ تانرینین قۆدرتینین گؤستریجیلری حساب اوْلونوردو. اینسانلارین گؤيه دوْغرو دۇعا ائدهرک الده ائتدیکلرینه ایناندیقلاری بۇيان آدلی انرژینین منبعی گۆنشین گؤيدهکی مؤوقئينه اۇيغون اوْلاراق ديَیشیردی. اینانجلارا گؤره بۇيان انرژیسینین ان چوْخ اوْلدوغو واختلار تزه آی و بدیرلنمیش آیین اوْلدوغو دؤورلره تصادوف ائدیردی. ایلین ان اۇزون گۆنو و گئجه ایله گۆندوزون برابرلشدیگی گۆنلر ان اؤنملی بايراملاردان حساب اوْلونوردو.
يئنی ایل 21 دئکابردان سوْنرا گلن ایلک تزه آيین گؤروندويو گۆنده، قێزیل گۆنش بايرامی ایسه 21 ایيوندان سوْنرا گلن ایلک بدیرلنمیش آيین گؤروندويو گۆنده قئيد اوْلونوردو.
زهره پلانئتینی تۆرکلر ارکلیغ، مغوللار ایسه چۇلپان آدلاندیریردی. آلوْولو اوْخ دئيیلن مئتئوْر آخینلاری و يئره دۆشن مئتئوْرلاری ارکلیغ خانین گؤندردیگینه اینانیردیلار. موْنقوْللار بؤيوک آيی بۆرجونه دوْوْلوْن اوْبدوْق، یعنی يئددی ياش دامجیلی آدام دئيیردیلر. گؤيون اۆلکر اۇلدوز توْپلوسونا باغلی اوْلدوغونا و بۇ توْپلونون اطرافیندا دؤندويونه اینانیلیردی.
آغ آی بايرامیندا 14 عدد تۆستو چێخاریجی ياندیریلیردی. بۇنلارین ایلک يئددیسی يئددی ياش دامجیلی آدام، دیگرلری ایسه اۆلکر اۇلدوز توْپلوسونا حصر اوْلونوردو.
اۆچ - دۆنيا کوْسموْلوْژياسیدَییشدیر
بیر سێرا قدیم اینانجلار کیمی تئنقریچیلیکدهده رئال عالمله ياناشی گؤی عالمی و يئرآلتی عالمین وار اوْلدوغونا اینانیلیردی. بۇ عالملر آراسینداکی تک علاقه دۆنيانین مرکزینده دۇران حیات آغاجی حساب اوْلونوردو.
گؤي عالمی و يئرآلتی عالمین هر بیرینین يئددی قاتینین اوْلدوغونا اینانیلیردی. شامانلار بۇ عالملره سياحت ائتمک اۆچون بیر سێرا گیریشلر تانیيیردی. بۇ عالملرین قاتلاریندا يئردهکی کیمی حیاتین مؤوجود اوْلدوغونا و بۇرادا مۆختلیف وارلیقلارین اوْلدوغونا اینانیلیردی. اینانجا گؤره اوْنلارین دا حؤرمت بسلهدیکلری شامانلاری و رۇحلاری واردی. بعضا بۇ وارلیقلار يئر عالمینی زیارت ائتسهده، اینسانلار طرفیندن گؤرولموردو. اوْنلارین وارلیغی تکجه آلوْوون غریبه جێزیلتیسی و يا تۆلکونون چێخاردیغی سسلرله بللی اوْلوردو و شامانلارا گؤرونوردولر.
يئرآلتی عالمی (يئرلیک)دَییشدیر
يئرآلتی عالمین يئر عالمی ایله بنزرلیکلرینین اوْلدوغونا اینانیلسادا، بۇرادا ياشايان وارلیقلاردا اینسانلاردان فرقلی اوْلاراق اۆچ يوْخ، ایکی رۇحون اوْلدوغونا اینانیلیردی. يئرالتی عالمده ياشايان وارلیقلاردا بدن ایستیلیگینی و نفس آلینماسینی تامین ائدن آمی رۇحو يوْخدور. بۇ سببدنده اوْنلارین دریلری چوْخ آغ، قانلاری ایسه چوْخ تۆندرنگلیدیر. يئرآلتی عالمین گۆنشی و آيی چوْخ آز ایشیق ساچیر. اینانجا گؤره بۇرادادا مئشهلر، بۇلاقلار و ياشايیش مسکنلری مؤوجوددور.
يئرآلتی عالمین حاکمی ائرلیک خاندیر. ائرلیک خان تانرینین اوْغلو حساب اوْلونور. يئرآلتی عالمده يئنیدن دوْغولماغی گؤزلهين رۇحلاریدا ائرلیک خان ایداره ائدیر. خسته بیر اینسانین سۆنئ رۇحو اؤلمزدن اؤنجه يئرآلتی عالمه گئدردیسه، شامان ائرلیک خانلا تماس قۇراراق اوْنو يئنیدن گئری قايتارا بیلردی. اگر شامان بۇنو حیاتا کئچیره بیلمسه خسته اؤلوردو.
گؤی عالمیدَییشدیر
گؤی عالمینینده يئر عالمینه بنزرلیکلری اوْلسادا، بۇ عالمده ياشايان وارلیقلارین رۇحلاری اوْلمور. بۇ عالم يئردن داها آيدینلیقدیر. بعضی روايتلره گؤره بۇ عالمین يئددی گۆنشی واردیر. يئردهکی شامانلار بۇ عالمه سياحت ائده بیلیردی. بۇ عالمده ساغلام و طبیعیلیگینی قوْرويوب ساخلامیش طبیعت واردیر. بۇرادا ياشايان وارلیقلار اجدادلارینین عادتلریندن هئچ واخت يايینمامیشلار. بۇ عالم تانرینین باشقا بیر اوْغلو حساب اوْلونان اۆلگهنین حمایهسیندهدیر.
بعضی گۆنلرده گؤی عالمینین قاپیلاری آچیلیر و ایشیغی بۇلودلارین آراسیندان پاریلدايیر. اینانجا گؤره بۇ آنلار شامان دۇعالارینین ان تأثیرلی اوْلدوغو آنلار حساب اوْلونور. شامان گؤی عالمینه اوْلان خيالی سياحتینی بیر قۇشون، مارالین، آتین بئلینده يا دا بۇ حئیوانلارین جیلدینه گیرهرک حیاتا کئچیریر.
تئنقریچینین دۆنيايا ياناشماسیدَییشدیر
تئنقریچیلره گؤره دۆنيا سادهجه اۆچ اؤلچولو بیر يئر دئيیل، عئینی زاماندا دايانمادان دؤنن بیر چئورهدیر. هر شئی بۇ چئورهنین ایچینه باغلیدیر. بۇ چئوره دايانمادان کؤهنهلیر و يئنیلهنیر. دۆنيانین اۆچ اؤلچوسو گۆنشین حرکتی، دايانمادان حرکت ائدن فصیللر و بۆتون وارلیقلارین اؤلوموندن سوْنرا يئنیدن دوْغولان رۇحلاردان عبارتدیر.
اینسانلارین اۆچ رۇحودَییشدیر
تئنقریچیلیکده اینسانلار و حئیوانلارین بیردن چوْخ رۇحا صاحب اوْلدوغونا اینانیلیر. عمومیلیکده اینسانین اۆچ رۇحا صاحب اوْلدوغو قبول اوْلونور، آمّا رۇحلارین آدلاری، خۆصوصيتلری و سايلاری فرقلی توْپلوملاردا مۆختلیفلیک گؤستره بیلیر. بۇنا اؤرنک اوْلاراق سیبیرین شیمالیندا ياشايان مغول خالقلاریندان بیری اوْلان ساموْدیلرین قادینلارین دؤرد، کیشیلرین ایسه بئش رۇحا صاحب اوْلدوغونا ایناندیغینی گؤسترمک اوْلار.
رۇح نوْعلاریدَییشدیر
شیمالی آمریکادا، مرکزی و شیمالی آسیادا تدقیقاتلار آپارمیش پوْلسئن و هۇلتکراتز بۇ رۇح اینانجینین بۆتون خالقلاردا عئینی اوْلان ایکی رۇحو حاقیندا بئله بؤلگو آپارمیشلار:
- نفس، حیات يا دا بدن رۇحو
- کؤلگه رۇحو، سربست رۇح
بۇنلاردان باشقا پوْلسئن و هۇلتکراتز توْپلومدان توْپلوما ديَیشن قیسمت رۇحو، قوْرويوجو رۇح و اۇشاق رۇحو اینانجی حاقیندادا ایضاح وئرمیشدیلر. اینانجا گؤره يئنی آنادان اوْلان اۇشاغین آمی رۇحو اوْلور و اۇشاق بیر ياشینا کئچدیکدن سوْنرا بۇ رۇح ارگن رۇحونا چئوریلیر. عئینی زاماندا بیر توْپلوما عاید اوْلان اینسانلارین کوْللئکتیو رۇحا صاحب اوْلدوقلارینا اینانیلیر. کوْللئکتیو رۇح اینانجی عئینی نؤعه عاید اوْلان حئیوانلارا دا عاید اوْلونور. یعنی عئینی نؤعه عاید اوْلان حئیوانلارین بؤيوک بیر عمومی رۇحا باغلی اوْلدوقلارینا اینانیلیر.
رۇح آدلاریدَییشدیر
تۆرک و مغوللاردا اینسان رۇحلاری اۆچون بیر چوْخ فرقلی آدلار ایشلهنیر. بۇنا باخماياراق بۇنلارین خۆصوصيتلری و معنالاری هلهده تام آراشدیریلمايیب. تۆرکلرده اؤزوت، سۆنئ، قۇت، سۆر، سالکین، تین، کؤرمؤس، يۇلا، موْنقوْللاردا ایسه سۆنئسون، آمین، قۇت و سۆلده کیمی رۇح آدلاری واردیر.
ژان-پوْل رۇ بۇ رۇحلاردان باشقا اۇيغورلارین بۇددیست اوْلدوقلاری دؤورلریندن قالمیش يازیلاردا آدی کئچن اؤزقوْناق رۇحونا دقتی چکیر.
آراشدیرمالار آپارماق اۆچون مغولیستانا گئدن و سوْنراکی حیاتینی تئنقریچیلیيه حصر ائتمیش جۇلیا ستیوارد تئنقریچیلیک حاقیندا يازدیغی مقالهلریندن بیرینده رۇح اینانجینی بئله ایضاح ائتمیشدیر:
حئیوانلارین ایکی رۇحو واردیر. حئیوان اؤلدوکدن سوْنرا بۇ رۇحلاردان بیری يئنیدن دۆنيايا قايیدیر، دیگری ایسه طبیعته قاریشیر. اینانجا گؤره حئیوانلار دا يئنیدن دیریله بیلن بیر رۇحا صاحب اوْلدوقلاری اۆچون اوْنلارا قارشی ياخشی داورانماق، اذیت وئرمهمک لازیمدیر.
قۇت، تانریقوت و ایدوکدَییشدیر
قۇت تانرینین تکجه حؤکمدارلارا وئردیگی گۆجلو رۇحدور. تانری بۇ رۇحو بیر خاقانا لايیق بیلدیکده وئریر و يئنه گئری آلا بیلیر. بۇ رۇحا صاحب اوْلان خاقانلار تانریقوت تیتولونو داشیيیر.
ایدوک اۇمايین، يئر-سۇلارین و بعضی دیگر دیشی جینسلی مقدس وارلیقلارین آدلارینا ائدیلن بیر علاوهدیر و هلهده يئترلی قدر آراشدیریلمامیشدیر. ژان-پوْل رۇ بئله حساب ائدیر کی، ایدوک قۇت آنلايیشینین دیشی جینسلی وارلیقلارا تطبیق اوْلونان بیر واریانتیدیر.
تانرینین يانینداکی دیگر مقدس وارلیقلاردَییشدیر
تئنقریچیلیکده اجدادلارین مقدس سايیلماسی، حتی بعضی بؤيوک حؤکمدارلارین اؤلوملریندن سوْنرا تانری اوْلاراق قبول ائدیلمهسی سببی ایله قبیلهدن قبیلهيه فرقلیلیکلر واردیر. بۇ سببدنده تئنقریچیلیکدن دانیشدیقدا بیر عمومیلشدیرمه آپارماق مۆمکون دئيیلدیر. مثلا آلتای بؤلگهسینده چوْخ اؤنملی بیر تانری حساب اوْلونان قاراخان اوْغوز خانین آتاسی حساب اوْلونور. ماجار تدقیقاتچیلار بئله حساب ائدیر کی، ماجارلاردا تانری معناسینا گلن ایستن سؤزو ایستمی خاقانین اؤلوموندن سوْنرا تانریلاشدیریلماسی سببیندن ایشلهدیلمیشدیر.
تئنقریچیلیگین موْنوْتئیست بیر دین اوْلوب-اوْلماماسی حاقیندا فرقلی ياناشمالار اوْلدوغو اۆچون بۇ مقدس وارلیقلارین تانری يوْخسا گۆجلو رۇحلار اوْلاراق قبول ائدیلمهسی حاقیندا يئکون بیر دۆشونجه يوْخدور.
ان مشهور مقدس وارلیقلاردَییشدیر
تئنقریچیلیيه اینانیلان بؤلگهلرده تانریدان سوْنرا مۆقدس حساب اوْلونان ان مشهور وارلیقلار بۇنلاردیر:
- اۇمای — قدیم تۆرک میفوْلوْژياسیندا (اسطوره شناسلیق) ائو، حئیواندارلیق و برکت تانریچاسی حساب اوْلونور. تانرینین قێزی اوْلدوغو قبول اوْلونور.
- اۆلگن — قدیم تۆرک میفوْلوْژياسیندا گؤی عالمینین حؤکمداری حساب اوْلونور. تانرینین اوْغلو اوْلدوغو قبول اوْلونور.
- ائرلیک — قدیم تۆرک میفوْلوْژياسیندا يئرآلتی عالمین حؤکمداری حساب اوْلونور. تانرینین اوْغلو اوْلدوغو قبول اوْلونور.
سیبیر تۆرکلریندهدَییشدیر
حال حاضیردا ياکوتلار و آلتايلیلار ان مشهور مقدس وارلیقلاردان باشقا آشاغیداکی مقدس وارلیقلارا دا اینانیرلار:
- کايرا خان — آلتايلیلاردا يۆکسک درجهلی بیر تانری. اینانجا گؤره گؤيون ان يۆکسک قاتیندا، قێزیل بیر سارايدا، قێزیل تاختیندا اوْتورور. آلتايلیلارین يارادیلیش افسانهسینده اینسانلارین يارادیجیسی اوْلاراق قبول اوْلونور.
- آيزیت — عشق، گؤزللیک و آي تانریچاسی حساب اوْلونور. اینانجا گؤره گؤيون اۆچونجو قاتیندا اوْتورور. قاملار آلقیشلاریندا اینانیلماز گؤزللیگینی مدح ائدیر.
- گۆن آنا — گۆنش تانریچاسی حساب اوْلونور. اینانجا گؤره گۆنش ایله بیرلیکده گؤيون يئددینجی، یعنی ان يۆکسک قاتیندا اوْتورور.
- آی آتا — آي تانریسی حساب اوْلونور. اینانجا گؤره آی ایله بیرلیکده گؤيون آلتینجی قاتیندا اوْتورور.
- آلاز خان — ائودهکی اوْجاغی و ائو حئیوانلارینی قوْرويور.
- آنجاسین — ایلدیریملارین حؤکمداری حساب اوْلونور.
- سۇ ایيئسی — سۇدا ياشايان گؤزل پری قێزلاریدیر. ایلان يا دا قۇشلارین جیلدینه گیره بیلمه قابیلیتلری واردیر.
- داش قاشیت — قیسمت تانریسی حساب اوْلونور.
- آندار خان — آلوْوون حؤکمداری حساب اوْلونور. قدیم قێرغیزلاردا بیتکی تانریچاسی ایله عئینی آدی داشیيیر.
- ساتیلای — پیسلیک تانریچاسی حساب اوْلونور. اینسانلارین طرازلیغینی پوْزور، يوْلدان چێخاردیر و رۇحی خستهلیکلره سبب اوْلور. چارهسیز اینسانلاری اؤزونه قصد ائتمهيه راضی سالیر.
- قێش خان — قێشین حؤکمداری حساب اوْلونور.
- آراه، توْيئر، تاریلا، سابیرای — يئرآلتی عالمده اینسانلارین رۇحو حاقیندا قرارلار وئرن حاکم رۇحلار اوْلدوغو حساب اوْلونور.
- قوْپلوْن آتا — قوْيونلارین قوْرويوجوسو حساب اوْلونور.
- اردنَی — قدیم تۆرک میفوْلوْيياسیندا خبر تانریسی حساب اوْلونور.
- کامبار — آتلارین قوْرويوجوسو حساب اوْلونور.
- اوْد آنا — قدیم تۆرک میفوْلوْژياسیندا آلوْوون تانریچاسی.
طبیعت رۇحلاریدَییشدیر
تئنقریچیلیک اینانجینا گؤره طبیعت رۇحلارلا دوْلودور. بۇ رۇحلار مؤوجود اوْلدوقلاری يئره و خۆصوصيتلرینه گؤره قروپلارا آيریلیرلار. اوْنلارین آدلاری تئنقریچیلیيه اینانان توْپلوملارین فرقلی لهجه و دیللرینه گؤره مۆختلیفلیک گؤستره بیلیر. عمومیلیکده گؤتوردوکده طبیعت رۇحلارینی ایکی بؤيوک قروپا آيیرماق اوْلار:
- گؤيله باغلیلیغی اوْلان رۇحلار — بۇ رۇحلارین آدینا اساساً گؤی و يا تئنقری سؤزلری علاوه اوْلونور.
- يئرله باغلیلیغی اوْلان رۇحلار — بۇ رۇحلار عۆمومی شکیلده تۆرکلرده يئر-سۇ، مغوللاردا ایسه قازریین ائزئن اوْلاراق آدلاندیریلیر.
رافائل بئزئرتینوْو يازدیغی تئنقریزم: تۆرکلرین و موْنقوْللارین دینی کیتابیندا تۆرکلرین ایناندیغی 17 مقدس وارلیغین و مغوللارین ایناندیغی 99 گؤی رۇحو و 77 يئر رۇحونون بیر-بیرینه عکس موْقعیتده دۇردوقلارینی بیلدیریر. بۇندان باشقا رافائل بئزئرتینوْو تانری ایله علاقهلی اوْلاراق ایشلهدیلن گؤی سؤزونون گؤی رۇحونا صاحب اوْلدوغونا اینانیلان وارلیقلارا علاوه اوْلوندوغونا دقتی چکیر. گؤی سؤزو آت، قوْچ، بۇغا، مارال، ایت و قۇرد کیمی بعضی جانلیلارین آدلارینا دا علاوه اوْلونور. بۇ حئیوانین رنگینه گؤره يوْخ، اوْنون گؤيه عاید اوْلماسینی بیلدیرمک اۆچون ائدیلیر.
مغوللاردا تانرینین يانیندا ان گۆجلو مقدس وارلیقلار گؤيون آيری موْقعلرینده اوْلدوغونا اینانیلان دؤرد قۆدرتلی گؤي رۇحودور. مغوللار بۇنلارین آدلارینا تئنقئر، یعنی گؤی سؤزونو علاوه ائدیر:
- ائرلئق خان — يئرآلتینین حؤکمداری حساب اوْلونور. شرق تئنقئریدیر.
- اۇسان خان — سۇ رۇحلارینین حؤکمداریدیر. جنوب تئنقئریدیر.
- تاتای تئنقئر — فێرتینالارین، قاسیرغالارین و ایلدیریملارین حؤکمداریدیر. شیمال تئنقئریدیر.
مغوللارین اینانجینا گؤره بۇ گؤی رۇحلاری چوْخ گۆجلودور و هئچ نهدن تأثیرلنمیرلر. شامانلار تکجه اوْنلاردان آيینلرده کؤمکچی اوْلمالارینی خواهیش ائده بیلرلر. بۇ رۇحلاردان باشقا چوْر، اوْزوْر، اوْنقوْن، کؤرمؤز و بۇرخان رۇحلاریدا واردیر.
- يئر-سۇ — يئرله باغلیلیغی اوْلان طبیعت رۇحلاریدیر. بیر داغین، گؤلون، بۇلاغین، قايانین، آغاجین، کندین، بینانین، حتی بۆتؤو بیر اؤلکهنینده رۇحو اوْلا بیلر.
- چوْر — طرازلیغی پوْزان، بدن و رۇحی خستهلیکلره سبب اوْلان پیس رۇحلاردیر. بعضی چوْرلار اؤلموش اینسانلارین يئرآلتی عالمه گئدن يوْلو تاپا بیلمهين سۆنئ رۇحلاریدیر. بئله اوْلدوغو حالدا بیر شامانین بۇ رۇحو يئنیدن يوْلونا دؤندرمهسی لازیمدیر. دیگر پیس رۇحلار ایسه يئنیدن جانلانما چئورهسینین خاریجینده قالیر و ابدی اوْلاراق طبیعتده دوْلاشیر. شامانلار بۇ رۇحلارا تأثیر گؤستریب اوْنلاری خئيیر وئرن رۇحلارا چئویره بیلیرلر.
- اوْزوْر رۇحلاری، اوْنقوْن رۇحلاری و بۇرخان رۇحلاری — اساساً ياخشی رۇحلاردیر، آمّا هردن مۆشکول يارادا بیلیرلر. اوْزوْر و اوْنقوْن رۇحلاری بعضی اجدادلارین بیر مدت طبیعتده دوْلاشان سۆلده رۇحلاریدیر. بۇ رۇحلار شامانلارین مراسیملردهکی ان اؤنملی کؤمکچیلریدیر.
- کؤرمؤز — اؤلموش شامانلارین رۇحلاریدیر. بۇ رۇحلار دایم جانلی شامانلارین يانیندا اوْلور، اوْنلارا کؤمک ائدیرلر. کؤرمؤزلر شامان نسیللرینین تجروبهسینه صاحب اوْلورلار. ياخشی و پیس کؤرمؤزلر واردیر. بۇندان باشقا کؤرمؤزلر يئنی اؤلن اینسانلارین رۇحلارینا يوْل گؤستریرلر.
- بۇرخان — بۇ رۇحلار چوْخ گۆجلودور و شامانلار اوْنلارا تأثیر گؤستره بیلمز. اگر بۇ رۇحلار بیر نفری خسته ائدرسه، شامانلار سادهجه اوْنلاردان خستهدن ال چکمهلرینی خواهیش ائده بیلرلر. تکجه چوْخ گۆجلو بیر کؤمکچی رۇحا صاحب اوْلان شامان بیر بۇرخان رۇحونا تأثیر گؤستره بیلر. بۇ باش وئررسه بۇرخان رۇحو بیر اوْنقوْنون ایچینده تۇتولان بیر اوْنقوْن رۇحونا چئوریلیر.
آلتايلارین بعضی گۆجلو طبیعت رۇحلاریدَییشدیر
- آلتای خان — آلتای داغلارینین حؤکمداریدیر. آلتای داغلارینین زیروهسینده اوْتوردوغونا اینانیلان گۆجلو رۇحدور.
- بۇنچاق خان، بۇسول خان — بۇ ایکی رۇح گؤی عالمینین ان يۆکسک قاتیندا قارا خانین سارايینا گئدن يوْلدا کئشیکچیلیک ائدیر.
- تمیر خان — گۆجلو داغ رۇحودور.
- تالای — گۆجلو داغ رۇحودور.
- اوْکتوْ خان — يئر-سۇ قروپونا داخیل اوْلان گۆجلو بیر داغ رۇحودور.
مقدس داغلار، گؤللر و آغاجلاردَییشدیر
تئنقریچیلیيه اینانانلارین طبیعته قارشی بؤيوک بیر حؤرمتی واردیر. چۆنکی طبیعت رۇحلارلا دوْلودور. بؤيوک بیر داغین، گؤرکملی بیر ياشلی آغاجین، بیر گؤلون يا دا وحشی حئیوانین رۇحو، دوْلايی يوْللادا شخصیتی واردیر. اینسان طبیعتدن سادهجه اؤزونه و عائلهسینه بس ائدن قدرینی آلا بیلر. ایسرافچیلیق ائتمک تانرینی و يئر-سۇلاری غضبلندیریر. اگر بیر اینسان طبیعتدن نَيیسه الده ائده بیلیرسه، بۇ طبیعت رۇحلارینین راضیلیغی ایله مۆمکون اوْلور. بۇ سببدن ده اینسانلار اوْنلارا قارشی میننتدار اوْلور.
چینین تانق دؤوروندن قالدیغی حساب اوْلونان کؤچ داستانیندا تۆرکلر قێرخ نسیلدن بری مقدس حساب اوْلونان و اوْندان گۆج آلدیقلاری قۇتلو قايانی چینلیلره وئریرلر. داستانا گؤره بۇندان سوْنرا گؤی آنیدن ساری رنگه بۆرونور، قۇشلارین و طبیعتدهکی دیگر جانلیلارین سسلری کسیلیر. بوْزقیرلار سارالیب سوْلماغا باشلايیر. تۆرکلرین و سۆرولرینین آراسیندا يوْلوخوجو خستهلیکلر يايیلماغا باشلايیر و يئر-سۇلارین "کؤچ" سسی هر يئرده عکس اوْلونور. يئر-سۇلار بۇ شکیلده اوْنلارا خيانت ائدن تۆرکلری اؤلکهلریندن قوْواراق جزالاندیرارلار.
داغ رۇحلارینین چوْخ گۆجلو اوْلدوقلارینا اینانیرلار و برکت اۆچون اوْنلارا دۇعا ائدیرلر. هر تانریچی خالق ياشادیغی بؤلگهنین ان يۆکسک داغینا خطاب ائدیر. بئلهلیکله اۇراسیادا يئرلشن بعضی يۆکسک داغ آدلاری بۇ اینانجی اؤزونده مۆحافیظه ائده بیلمیشدیر. بیر داغ رۇحونا ائدیلن دۇعا، اوْبايا ایستیقامتلندیریلیر. بۇ اوْبا داغین ياخینلاریندا يئرلشن و اوْ داغی تمثیل ائدن 2-3 متر يۆکسکلیگینده بۇداقلاردان عبارت اوْلان بیر يێغیناقدیر. اوْنون يانیندان کئچن بیر شخص اطرافیندا اۆچ دفعه دوْلانیر و سوْندا اوْبانین تپهسینه بیر داش قوْيور. اینانجا گؤره بئله ائدیلدیکده يوْلونون داوامی اۆچون اۇغور و اؤزو اۆچون گۆج وئریلیر.
بعضی مقدس داغلار و گؤللردَییشدیر
- خان تئنقری زیروهسی؛ قازاغیستان
- آلتای داغلاری — زیروهسینده آلتاي خانین اوْتوردوغونا اینانیلیر.
- ایسسیک-کۇل؛ قێرغیزیستان — قێرغیزلارین میفوْلوْژياسینا گؤره بۇ گؤل گۆجلو رۇحا صاحبدیر.
- مۇسالا؛ بوْلغاریستان — بۇ داغ بالکان ياریمآداسینین ان يۆکسک زیروهسیدیر. اوْن بئش عصره قدر بۇ داغین آدی بۇلقارلار طرفیندن وئریلمیش تانقرا اوْلموشدور. سوْنرالار بۇ داغا عثمانلیلار ماشاللاه آدینی وئردیلر. حال حاضیردا داغ اۆچون ایشلنن مۇسالا آدی بوْلقارلار طرفیندن ماشاللاه آدینین منیمسهنیلمیش شکلیدیر.
تانری داغلاری — تيان-شان داغلاری کیمی ده تانینیر.
عهد و قۇربان عادتلریدَییشدیر
تئنقریچیلیکده ایکی نوْع قۇربان واردیر؛ قانلی قۇربان و قانسیز قۇربان:
- قانلی قۇربانلار — ان چوْخ قبول اوْلدوغونا اینانیلان قۇربان آغ آتدیر. آتدان باشقا قوْيون، کئچی و مال دا قۇربان ائدیلیر. تئنقریچیلیکده بیر حئیوانی قۇربان ائدرکن رعايت اوْلونماسی واجب بیر سێرا قايدالار واردیر. بیر حئیوانین يئنیدن دۆنيايا گلهجک رۇحو اوْلدوغونا اینانیلدیغی اۆچون اوْنا حؤرمت بسلهنیلر و يئرسیز يئره اذیت وئریلمز. قۇربان ائدیلهجک حئیوانین باشی کسیلمیر. اینانجا گؤره حئیوانین رۇحو باشیندا، بوْينوندا و نفس يوْلوندا اوْلدوغو اۆچون حئیوان بؤلونهرک قۇربان وئریلیر. بۇندان باشقا قانین آخماماسی، حئیوانین سۆموکلرینین قێریلماماسی و حئیوانین کۆرکونون قارین حیصهسینده اوْلان دلیکدن باشقا اوْنون بۆتؤو بیر حالدا قالماسی واجیبدیر. حئیوانین قارین حیصهسیندن بیر حیصه کسیلهرک بۇرادان حئیوانین ایچینه ال سوْخولور و اوْنون اساس داماری بؤلونور. موْنقوْلوستاندا بۇ عنعنه هله ده داوام ائتمکدهدیر. داها سوْنرا حئیوان ایکی حیصهيه بؤلونور و ایکی آيری آلوْوون اۆستونده آسیلیر. هانسی حیصهسینین آلوْوو دیک شکیلده گؤيه يۆکسهلرسه، همین حیصه کۆل اوْلانا قدر اوْجاغین اۆستونده ساخلانیر. اینانجا گؤره اوْ حیصهنین قوْخوسو تانریيا خوْش گلیر. حال حاضیردا مۆسلمان قێرغیزلار قۇربان بايرامیندا آت دا قۇربان ائدیرلر.
- قانسیز قۇربانلار — بۇ قۇربان اۆچون خۆصوصی اوْلاراق سئچیلمیش موختلیف قئیدا ماددهلری، ایچکی، تۆتون، ائو اشيالاری و آت ياریشلاری ایله گۆلش کیمی اۆصوللاردان ایستیفاده اوْلونور. مثلا گؤی گۆرولدهيَنده بیر قاب قێمیز، قاتیق يا دا آيرانلا اۆچ دفعه چادیرین اطرافیندا دوْلانیرلار. ایلدیریمین دۆشدويو يئرده گنجلر، تانرینین راضیلیغینی يئنیدن قازانماق اۆچون گۆلش ياریشلاری کئچیررلر. هر گۆن ائدیلن و تئز-تئز راستلانان قۇربان ایسه بیر قاب قێمیزین بیر حیصهسینی دؤرد بیر يانا چیلهيهرک اوْنو تانریا، اؤتوکئنه حصر ائدیب، قالانین ایچمکدن عبارتدیر. بۇ عادت حال حاضیردا دا سیبیرده و خۆصوصن ده مغولیستاندا گئنیش يايیلمیشدیر. بۇنو بضا آراقلا دا حیاتا کئچیریرلر.
قدیم تۆرکلرده جنازه مراسیملریدَییشدیر
تئنقریچیلیکده اینسانلارین بیردن چوْخ رۇحا صاحب اوْلدوغونا اینانیلماسی و بۇ رۇحلارین فرقلی خۆصوصيتلری اوْلدوغونا اینانیلماسی سببیندن دؤور و بؤلگهلردن آسیلی اوْلاراق فرقلی جنازه مراسیملری مؤوجود اوْلموشدور.
ژان-پوْل رۇ بئله حساب ائدیر کی، قدیم چین منبعلرینده اۇسانلارین اوّللر جنازهلرینی ياندیرماقلاری، سوْنراکی دؤورلرده ایسه دفن ائتدیکلری ایله باغلی دلیللر واردیر. بعضی باشقا منبعلره گؤره دفن اوْلوناجاق جنازهلر اۆچون يئرین سئچیلمهسینده آخار سۇيون اوْلماسینا اؤنم وئریلیر. بئله اوْلماسیندا بدنین خاریجینده آخار سۇ ایله حرکت ائده بیلن سۆنئ رۇحونون نظره آلینا بیلهجهيینه دقت يئتیرمک مۆمکوندور. دیگر منبعلرده ایسه مزارلارین يئری سئچیلرکن يۆکسک تپهلرین سئچیلمهسینه اؤنم وئریلمهسیندن بحث اوْلونور کی، بۇ دا گؤيه داها ياخین اوْلدوغو اۆچون نفس رۇحونون نظره آلینا بیلهجهيینه دقته چکیر.
محمود کاشغرلی دا قدیم تۆرکلرین دفن عادتلری ایله باغلی چوْخ فايدالی بیلگیلر وئرمیشدیر. اوْ، سادالانان عادتلرله ياناشی آغاجلارین اۆستونده سرگیلنن جنازهلرین اوْلدوغونو و اؤلهنین ياخینلارینین دێرناقلاری و بێچاقلارلا اؤزلرینه ضرر وئرمهسیندن بحث ائدیر. جنازه مراسیملرینده خۆصوصیله اۆزلرینی يارالايیب قان گلمهسینی تامین ائتمهيه اؤنم وئریلمیشدیر. چۆنکی گؤز ياشلارینین قانلا قاریشاراق آخماسینین درین معناسی واردیر. جنازه چێخان ائودن قێرخ گۆن مدتینده هئچ نه آلینمیر و اوْرا هئچ نه وئریلمیر. حتی بعضی توْپلوملاردا قێرخ گۆن بوْيونجا اؤلهنین آدی چکیلمیر. عکس حالدا اؤلهنین رۇحونون ائوی ترک ائتمهيهجهيینه و گئتمهلی اوْلدوغو يوْلو تاپا بیلمهيهجهيینه اینانیلیر.
ژان-پوْل رۇ تۆرکلرین و موْنقوْللارین قدیم دینی کیتابیندا يازیردی:
ائمئل ائسین تۆرکلرده مادی مدنیتین مئيدانا گلمهسی کیتابیندا يازیردی:
ژان-پوْل رۇ آلتای تۆرکلرینده اؤلوم آدلی تدقیقاتیندا يازیردی:
تئنقریچیلیکده دین خادیملری: شامان و باخشیدَییشدیر
تئنقریچیلیک اینانجیندا شامان مقدس بیری حساب اوْلونمور. رۇحلارلا باغلیلیق قۇرا بیلدیگی اۆچون اوْنا حؤرمت بسلهيیرلر. بۇ سببدن ده دیگر دینلردهکی کیمی دین خادیملرینین فۇنکسیالاری ایله قارشیلاشدیریلماسی دوْغرو دئيیل. شامانین ان اؤنملی وظیفهسی پوْزولان طرازلیغی يئنیدن برپا ائتمک و خستهلری ساغالتماقدیر. اینسانلارین گۆندهلیک عبادتلری اۆچون بیر شامانا احتیاج يوْخدور.
بعضی شامانلار داها گۆجلو رۇحلارلا علاقه قۇرا بیلیر و دیگر شامانلاردان گۆجلو اوْلور. آغ و قارا شامانلار واردیر. بۇنلارین وظیفهلری و باجاریقلاری فرقلیدیر. آغ شامانلار گؤيه باغلی رۇحلارلا، قارا شامانلار ایسه يئر و يئرآلتی عالمه باغلی رۇحلارلا علاقه قۇرا بیلیرلر. شامانلارین پالتارینا مانياک دئيیلیر. شامانلارین مانياغیندان آسیلمیش اوْنا گۆج وئرن و پیس رۇحلاردان قوْرويان چوْخلو اشيالار واردیر.
شامانلارین اوْدلا تمیزلنمهسیدَییشدیر
تۇوالی قادین شامان آلوْو آيینینده. تۇوالیلاردا بۇ عنعنه هلهده وارلیغینی قوْرويور. ژان-پوْل رۇ تۆرکلرین و مغوللارین قدیم دینی کیتابیندا يازیردی:
شامانلارین طبیعته وئردیکلری اؤنمدَییشدیر
ژان-پوْل رۇ تۆرکلرین و مغوللارین قدیم دینی کیتابیندا يازیردی:
شامانلارین مئتوْدلاریدَییشدیر
چین منبعلرینه گؤره مرکزی آسيادا شامانیزمین بۆنؤورهسی گؤي تانری، گۆنش، يئر-سۇ، اجدادلار و اوْجاق کۇلتلاریدیر. بۇ کوْنتئکستده مرکزی آسيادا شامانیزم اینانجینین اساسینی اینسان و طبیعتین بیرلیک، برابرلیک و اۇيغونلاشما دۆشونجهسی تشکیل ائدیر.
ژان-پوْل رۇ تۆرکلرین و مغوللارین قدیم دینی کیتابیندا يازیردی:
کۆلک تايی و بۇيانهیشیقدَییشدیر
تئنقریچیلیک عنعنهلرینین جانلی قالدیغی مغولیستاندا اینسانلارین شخصی گۆجو کۆلک تايی اوْلاراق آدلاندیریلیر. کۆلک تايینین گۆجو اینسانین دۆنياسینی طرازلیقدا تۇتماسی ایله باغلیدیر. چوْخ گۆجلو کۆلک تايی اینسانین تۇتارلی منطیقه صاحب اوْلماسینی، داخیلی گۆجون خاریجه عکس اوْلونماسینی و هر زامان دۆزگون قرارلار وئرمهسینی تامین ائدیر. اگر اینسان گۆجوندن پیس نيتلر اۆچون ایستیفاده ائدیب طرازلیغی پوْزسا اوْنون کۆلک تايی ضعیفلهير. بئلهلیکله کارما فلسفهسینده اوْلدوغو کیمی پیسلیک ائدن اینسانلارین اؤزلرینه ده ضرر وئردیگینه اینانیرلار.
اینانجا گؤره کۆلک تايی هر گۆن ائدیله بیلن کیچیک تطبیق ائتمهلرله گۆجلندیریله بیلر. ديَرلی ایچکیدن گؤيون دؤرد بیر يانینا چیلهمک، تانريا، يئره و اجدادلارا قۇربان وئرمک و دۇعا ائتمک بۇنا اؤرنک اوْلا بیلر.
بۇيانهیشیق يا دا قێساجا بۇيان آنلايیشی دا کۆلک تايینا بنزر آنلايیشدیر. بۇيانهیشیق اینسانین داورانیشلاری ایله گۆجلهنیر يا دا ضعیفلهيیر. قاداغالارا دقت يئتیرمهدیکده، اجدادلارا حؤرمتسیزلیک ائدیلدیکده و لازیم اوْلمادیغی حالدا حئیوانلاری اؤلدوروب طبیعته ضرر وۇردوقدا طبیعتدهکی رۇحلار غضبلهنیر و اینسانین بۇيانی ضعیفلهيیر. کۆلک تايیندان فرقلی اوْلاراق بۇيان داها چوْخ اجتماعی انرژی منبعی اوْلاراق قبول اوْلونور. بیر توْپلوما عاید اوْلان شخصین ائتدیگی سهوله همین توْپلومون بۇيانی دا ضعیفلهيیر. بۇ سببدن اینسانلار بیر-بیرلرینه قارشی سهو ائتمهمهيه دقت ائدیرلر. توْپلومون بۇيانینی گۆجلندیرمک اۆچون شامان طرفیندن حیاتا کئچیریلن مراسیملر تشکیل اوْلونور.
کۆلک تايی و بۇيان اینانجلاری اینسانلارین بعضی قايدالارا رعايت ائدهرک بیر-بیرلری و اطرافی ایله ياخشی ياشامالارینی تامین ائدیر.
علمدَییشدیر
اوْرتا عصرلرین تۆرک تدقیقاتچیسی محمود کاشغرلی اوْن بیر عصرده تاماملادیغی دیوان لغات الترک اثرینده تئنقریچیلیگی آراشدیرماق اۆچون قيمتلی منبعدیر. اؤزو مۆسلمان اوْلان محمود کاشغرلی کافیرلر دئيه آدلاندیردیغی تئنقریچیلیک اینانجی ایله ياشايان تۆرکلرین ائتدیکلرینی بَينمهدیگینی هر فرصتده بیلدیرمیشدیر. بۇنا باخماياراق يازمیش اوْلدوغو اثر ایسلامدان اؤنجهکی تۆرکلرین ياشايیشینی آراشدیران بۆتون عالیملر طرفیندن ان اعتیبارلی منبع اوْلاراق قبول ائدیلیر.
تک تئنقری آنلايیشیدَییشدیر
قدیم تۆرک اینانجینین موْنوْتئیست، يوْخسا پوْلیتئیست بیر دین اوْلماسی ایله باغلی فرقلی دۆشونجهلر واردیر. بۇرادا ان اساس مۆباحیثه مسئلهسی تئنقری سؤزونون نه واخت گؤی، نه واخت تانری معناسیندا ایشلنمیش اوْلماغیندادیر. هر ایکی معنادا ایشلننده ده منطیقلی قبول اوْلونماسی مۆمکوندور.
ويانا بیلیم یوردونون بیر مقالهسینده قدیم تۆرک اینانجی حاقیندا ایکی دۆشونجهنین اوْلدوغو بئله ایفاده اوْلونموشدور:
- تۆرکلرده نه شامانیزم، نهده توْتئمیزم يوْخدور. تۆرک دینی موْنوْتئیست بیر دیندیر. بۇ آنلايیش اساساً ده تۆرک عالیملری طرفیندن قبول اوْلونموشدور.
- تۆرکلرده هم شامانیزم، همده توْتئمیزم واردیر. قدیم يازیلی عابدهلرده شامانلاردان بحث اوْلونماسادا، سوْنراکی دؤورلرده مؤوجود اوْلدوقلاری ثبوتا يئتیریلمیشدیر. بیر چوْخ شیمالدا ياشايان تۆرکلرین دیلینده قام سؤزو هلهده اؤز وارلیغینی قوْروماقدادیر. تۆرکلرین شامانیست اینانجلاری ایله باغلی چین يازیلاریندا اؤرنکلر واردیر. تۆرکلرین توْتئمیزم اینانجلاری حاقیندا يئترلی معلومات اوْلماسادا، بعضی معلوماتلار بۇنا ایشاره ائدیر. سکارلیپ بئله حساب ائدیر کی، ان مهم دلیل تۆرکلرین تؤرگیش داستانیدیر. بۇ افسانهده تۆرکلرین قۇرددان تؤرهدیگینه اینانیلیر. بۇندان باشقا تۆرک اوْردولاری قۇرد باشی تصویر اوْلونموش بايراقلارلا دؤيوشه گئتمیش، حتی اوْردونون يۆکسک رۆتبهلی حربچیلیلرینه بؤری (قۇرد) آدینی وئرمیشدیر.
ژان-پوْل رۇ بۇ مسئلهيهده دیگرلریندن داها چوْخ آيدینلیق گتیرمیشدیر:
چاغداش دؤورده تئنقریچیلیکدَییشدیر
شوری داغیلدیقدان سوْنرا رژیمین تضییقیندن قۇرتولموش تۆرک خالقلاری يئنیدن اؤز میلّی کؤکلرینی آختارماغا باشلادیلار. بۇ ایلک اوْلاراق 1990-جێ ایللرده تاتاریستاندا، سوْنرادان رۇسیانین دیگر بؤلگهلرینده و قێرغیزیستاندا مۆشاهیده اوْلونموشدور. تاتاریستاندا بۇ حرکاتین آدی اولجه بیزیم يوْل (بیزنئنگ يۇل) اوْلاراق آدلاندیریلسادا، سوْنرادان تئنقریچیلیک آدی داها سێخ-سێخ ایشلنمهيه باشلامیشدیر. بیر مدت سوْنرا تئنقریچیلیک خالقین هوسی اوْلماق سرحدلرینی آشمیش، دوْلت طرفیندنده آراشدیریلماغا و اینستیتوتلاری قۇرولماغا باشلانمیشدیر. 1997-جی ایلده قێرغیزیستاندا تانریچی بیر بیرلیک قۇرولموش و گؤسترجیلیلره گؤره 500000 رسمی عضوه صاحبدیر.[20] تئنقریچیلیگین قێرغیزیستانداکی باشقا اؤنملی قۇرومو دا تئنقیر اوْردوْدور. بۇ قۇروم قێرغیز میلّت وکیلی داستان ساریگولوْو طرفیندن قۇرولموش و اؤزو طرفیندن رهبرلیگی حیاتا کئچیریلمیشدیر. بۇ قۇروم همده تئنقریچیلیک اینانجینی آراشدیرما مرکزیدیر. تئنقیر اوْردوْ ایستانبول بیلیم یۇردونون تۆرک دۆنياسی آراشدیرما مرکزی ایله امکداشلیق ائدیر. بۇ قۇرومون تدقیقاتلارینا دیگر تۆرک خالقلارینین دا ماراغی آرتمیش و مرکزی آسیادا تئز-تئز مطبوعاتدا عکسینی تاپمیشدیر.
قازاخیستانین پرئزیدئنتی نۇرسولتان نازاربايئو و قێرغیزیستانین پرئزیدئنتی عسگر آکايئو ائتدیکلری چێخیشلاریندا تئنقریچیلیک اینانجینین تۆرک خالقلارینین اوْرتاق میلّی و عنعنهوی اینانجی اوْلدوغونو وۇرغولامیشدیر.
تئنقریچیلیگین مغولیستانداکی تشکیلاتی قوْلوْمت شامانیست ایشلر مرکزیدیر. بۇ قۇروم تئنقریچیلیکله باغلی تدقیقاتلار آپارماقلا ياناشی، اینانجی غرب اؤلکهلرینده يايماق مقصدی ایله اینگیلیس دیلینده سايت ياراتمیشدیر.
تئنقریچیلیک سؤزونون موختلیف فوْرمالاریدَییشدیر
تئنقریچیلیک سؤزو هلهده يايیلماق مرحلهسینده اوْلدوغوندان موختلیف فوْرمالارینا راست گلمک مۆمکوندور:
- تئنقریزم، تانرییزم، تئنگریانیتی.
- تئنقئریزم (مغولللاردا).
- تانقرییزم يا دا تانقریزم (قدیم بۇلقارلاردا تئنقری سؤزو تانقرا اوْلاراق ایشلهنیردی).
- تئنقریانیزم (رافائل بئزئرتینوْوون کیتابیندا).
- تئنقریچیلیک، گؤی تانری دینی، گؤی تئنقری دینی (تۆرکيهده).
چاغداش دؤورده مؤوجود اوْلان تنگریچیلیک عادتلریدَییشدیر
- گئدنین آرخاسیندان سۇ تؤکمک
- تاختايا اۆچ دفعه وۇرماق
- قۇرغوشون تؤکمک
- گؤز مۇنجوغو
- مزار و تۆربه حاضیرلاماق
- تۆربهده شام ياندیرماق
- مزارلارین آياق طرفینه سۇ قوْيماق
- دوْغومدان سوْنرا ۴۲ گۆن داوام ائدن و لوْغوسا آدلاندیریلان مرحلهده اوْلان قادینلارین باشینا قێرمیزی باند باغلاماق
- توْيدا گلینین باشینین اۆزریندن چرزلر و دۆيو کیمی یئیهجکلری آتماق
- اللری گؤيه آچیب دۇعا ائتمک
- دوْغولان کؤرپه، اؤلن و يئنی ائولننلر اۆچون قێرخ عادتی (۴۰ گۆن)
- سما رقصی
کیتابلاردَییشدیر
- تۆرکلرین و مغوللارین قدیم دینی. ژان-پوْل رۇ. ISBN 975-8240-70-6
- آلتای تۆرکلرینده اؤلوم. ژان-پوْل رۇ. ISBN 975-997-091-0
- تئنقریزم: تۆرکلرین و مغوللارین دینی. رافائل بئزئرتینوْو.
- تۆرکلرده مادی مدنیتین مئيدانا گلمهسی. ائمئل ائسین. ISBN 975-997-029-5
- تۆرک میفوْلوْژياسی. مۇراد اۇراز. ISBN 9759792359.
- خوْجا احمد يسوی و خالق صۇفیزمینین بعضی پروْبلئملری. فۆضولی بايات. 1997. باکی.
- تۆرک شامان متنلری، افسانهلر و مئموْراتلار. فۆضولی بايات. 2004. آنکارا. ISBN 975-8854-37-2.
- آنادوْلو خالق صۇفیزمینین مئيدانا گلمهسینده شامانلیغین روْلو. فۆضولی بايات. بئين الخالق آنادوْلو اینانجلاری کوْنقرئسی بیلدیریشلری. 23-28 اوْکتيابر 2000. اۆرگوپ، نئوشهر؛ 2001. آنکارا.
- تاریخده و بۇگون شامانیزم. عبدل قدیر اینان. تۆرک تاریخ قۇرومو. 2000.
- قدیم تۆرک اینانجلاری و شامانیزم تئرمینلری لۆغتی. اسد قوْرخماز. 2003. ایستانبول.
- مۆسلمانلیقدان اوّل تۆرک دینلری. شامانیزم. يۇسیف ضیا يؤروکان. 2005. آنکارا.
- آنا خطلری ایله تۆرک شامانلیغی. فۆضولی بايات. 2006. ایستانبول.
قایناقلاردَییشدیر
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tenqriçilik»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۱ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
خاریجی کئچیدلردَییشدیر
- Yeni Tengricilik
- Tengricilik/ Dr. Yaşar Kalafat
- Batı ve Doğu Türk halk inançlarında Dua/ Dr. Yaşar Kalafat
- Doç. Dr. İsmet Çetin/Türk mitinde Iyeler
- Tengianizm:Religion of Turks and Mongols, Naberezhnye Chelny
- Tengerismus Archived 2017-09-28 at the Wayback Machine.
- Tengri on Mars Archived 2011-06-14 at the Wayback Machine.