text:
هیندیستان
هندوستان (هیندجه: भारत गणराज्य؛ ) آسیانین گونئی طرفینده یئرلشیبدیر. هندوستاننین پایتختی یئنی دهلی شهریدیر. ۲۰۰۹ -جو ایلده اوْلان بیلگیلر اساسیندا هیندوستاندا ۱٬۱۴۸ میلیون نفر اینسان یاشاییر. هیندوستان قورودان ۶ اؤلکه – پاکیستان، چین، نپال، بوتان، بنقلادش، میانمار ایله، سودان – مالدیو آدالری، سری لانکا و اندونزی ایله همسرحددیر. اراضیسینه گؤره دونیادا یئددینجی (ساحهسی ۳،۲۸۷،۲۴۰؛km² [۲۲])، اهالیسینه گؤره ایسه ایکینجی یئردهدیر.
آدک اتیمولوژی[دَییشدیر]
هیندوستان آدینین هیند سؤزوندن یارانیب "هیند آداملاری" معناسیندا ایضاح اوْلونور.
تاریخی[دَییشدیر]
هیندوستان اراضیسینده ایلک دؤولت کیمی بیزیم ائرادان اوّل ائ.ا. ۱-جی مینایللیگین ایکینجی یاریسیندا یارانمیشدی. قدیم و اوْرتا عصرلرده هیندوستان علم، ادبیات، اینجه صنعت ساحهسیندهکی نایلیتلری، مۆختلیف دینی و فلسفی سیستملری شرقین بیر چوْخ سیویلیزاسییالارینا موثبت تأثیر گؤسترمیشدیر. ۱۶-جی عصرین اوّللریندن آوروپا موستملکهچیلری طرفیندن تدریجهن هیندوستان موستملکهیه چئوریلمیش و ایکی یوز ایل بؤیوک بریتانیانین تابئلیینده اوْلموشدور. ۱۸۵۷-۱۸۵۹-جو ایللردن میلّی-آزادلیق حرکاتلاری، ۱۹۱۸-۱۹۲۲؛ ۱۹۲۸-۱۹۳۳-جو ایللرده اطاعتسیزلیک، ۱۹۴۶-جی ایلده حربی دنیزچیلرین عۆصیانی نتیجهسینده ۱۹۴۷-جی ایلده هیندوستان دومینیون دۇروم آلمیش، ۱۹۵۰-جی ایلده ایسه جومهوریتی اعلان ائدیلمیشدیر.
تاریخاً موستملکهچیلیکده اولماسی اؤلکهنین سوسیال-ایقتیصادی اینکیشافینا گۆجلو تأثیر ائتمیش، اوزون مدت کؤهنه، مرسوم سوسیال-ایقتیصادی قورولوشون قالماسینا سبب اوْلموشدور. اؤلکه بریتانیانین خام علاوهسینه چئوریلمیشدیر. اقتصادیاتدا بریتانیا کاپیتالی اساس رول اوینامیشدی. ناتورال چیفتلیک (مزرعه) اوستونلوک تشکیل ائدیردی. چیفتلیک (مزرعه)ین مۆعاصیر قورولوشو ایله ایشچیلرین ۵%-i مشغول اولوردو کی، اونلار دا میلّی گلیرلرین آنجاق ۱۰-۱۵%-نی اۆرتیم (تولید) ائده بیلیردیلر.
معاصیر تاریخ[دَییشدیر]
ایکینجی دونیا ساواشینین سونلارینا یاخین بؤیوک بریتانیانین موستملکهسی اوْلان هندوستانده ملّی-آزادلق حرکاتی گئنیشلهندی. بؤیوک بریتانیا هیندوستانا دومینیون حۆقوقو وئرمهیه مجبور اوْلدو. همین ایلین آوقوستوندا جواهیرلل نئهرو باشدا اوْلماقلا موقتی حؤکومت تشکیل اوْلوندو. لاکین بۇ تام آزادلیق دئییلدی. خالقین موباریزهسی داوام ائدیردی. بۇ موباریزه نتیجهسینده ۱۹۴۷-جی ایلده هیندوستاندا اینگیلیس آغالیغینا سون قویولدو. همین ایلین آوقوستون ۱۵-ده هیندوستان اراضیسینده دینی علامتلر اساس گؤتورولمکله ایکی موستقیل دؤولت، هیندوسلارین چوخلوق تشکیل ائتدیی هیندوستان و اهالیسی اساساً موسلمانلاردان عبارت اوْلان پاکیستان دؤولتلری قۇرولدو. ائله ایلک ایللردن بۇ دؤولتلرین بیر-بیرینه قارشی اراضی ادعالاری میدانا چیخدی. غرب دؤولتلری بۇ ایکی بؤیوک دؤولتلری بیر-بیرینه قارشی مۆحاریبهیه سوروکلهیهرک اونلارین هر ایکیسینی اینکیشافدان ساخلاییردی. هیندوستان بۇ ادعالاریندا شوروی-نین، پاکیستان غربین کمکینه آرخالانیردی. کشمیر بولگه نینا صاحبلیک اۆزرینده ۱۹۴۸-جی ایلده بیرینجی هیندوستان-پاکیستان ساواشی باش وئردی. بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی تهلوکهسیزلیک شوراسینین واسطهچیلیک میسسییاسینین فعالیّتی سایهسینده باریشیق الده اوْلوندو. قوزئی-غربی کشمیر و یا کشمیرین اوچده بیر حیصّه سی (آزاد کشمیر) پاکیستانین، قالان اراضیسی ایسه هیندوستان نظارتی آلتینا دوشدو. ۱۹۶۵-جی ایلده کشمیر موسسیسلر مجلیسینین قبول ائتدیی آنا یاسا کشمیری هیندوستان اتفاقینین ترکیب حیصّه سی اعلان ائتدی. بو، ایکینجی هیندوستان-پاکیستان ساواشینه سبب اوْلدو. بۇ دفعه چینین موباریزهیه قاریشاجاغیندان احتیاطلانان شوروی-نین فعال واسطهچیلیگی ایله مۆحاریبه ۱۹۶۶-جی ایلده دایاندیریلدی و داشکند بیاننامهسی ایمضالاندی. کشمیر مسئلهسی ۱۹۸۷، ۱۹۸۸، ۱۹۹۷-جی ایللرده ده ایکی دؤولت آراسیندا قانلی حربی توققوشمالارا سبب اوْلدو. پاکیستان کشمیر مسئلهسینین بئینلخالق سوییهده حل اوْلونماسینا چالیشیر، اونو هیندوستان ترکیب حیصّه سی کیمی تانیمیر. بورادا بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتی-نین نظارتی آلتیندا رئفئرئندوم کئچیریلمهسی طلب ائدیلیر، لاکین هیندوستان بونا راضیلیق وئرمیر. هیندوستان اراضیسی ایله همسرهد اوْلان غربی پاکیستاندان آیریلان شرقی پاکیستاندا ۱۹۷۱-جی ایلده گئنیش موختاریت اوغروندا موباریزه باشلانارکهن هیندوستان قوْشونلارینی شرقی پاکیستان اراضیسینه یئریتدی و بورادا موستقیل بنقلادش دؤولتینین یارانماسینا کؤمک ائتدی.
۱۹۵۰-جی ایلده هیندوستان جومهوریتی اعلان اوْلوندو. همین ایل قبول اوْلونموش آنا یاسا هیندوستانی ۲۲ اوستان و ۹ موتتفیق اراضیدن عبارت فدراتیو جومهوریتی، ایداره فوْرماسینا گؤره پارلانمئنت جومهوریتی کیمی تثبیت ائتدی. "نئهرو خطی"نین حیاتا کئچیریلمهسی سایهسینده اؤلکهده نیسبتاً ثابت دموکراتیک اینکیشافی تامین ائدن اساسلار یاراندی. هیندوستاندا هئچ واخت دؤولت چئوریلیشلری، حربی رژیملرین حاکمیّتی اولمامیشدیر. هیندوستانی "دونیانین ان بؤیوک دموکراتییاسی" آدلاندیریرلار. نئهرو و سلفلری، قیزی ایندیرا قاندی و نوهسی راجیو قاندی ۳۹ ایل هیندوستان حؤکومتینه باشچیلیق ائتمیشدیلر. هیندوستان میلّی کوْنقره سی اوزون مدت سیاسی حیاتدا رئال موخالیفته راست گلمهدن رهبر اوْلموشدور. "نئهرو خطی" ایقتیصادی اینکیشافی سۆرعتلندیردی. اؤلکهده قاریشیق اقتصادیات یارادیلدی، اؤزل بؤلمه ایله یاناشی دؤولت بؤلمهسینین اینکیشافینا دقت یئتیریلدی، بؤیوک صنایع آچیغا چیکمامیشی میدانا گلدی. یاشیل اینقیلاب ۷۰-جی ایللرده اؤلکهنی ارزاق تاخیلی ایله تامین ائتمهیه ایمکان وئردی. ۸۰-جی ایللرده هیندوستاندا بازار اصلاحاتلاری کئچیریلمهیه باشلاندی. اوّللر صنایعده اساس دقت ایدخالی آزالتماغا یؤنلمیشدیسه، ایندی ایخراجا ایشلهیهن صنایع ساحهلرینین اینکیشاف ائتدیریلمهسینه اوستونلوک وئریلدی. هیندوستان بؤیوک اینتئللئکتوال آچیغا چیکمامیشی واردیر. ۷۰-جی ایللرده اؤلکهده نۆوه انرژیسی الده اوْلوندو. هیندوستان ۱۹۸۰-جی ایلده اؤز راکئتداشیییجیسی واسطهسیله اوزایا رابطه پئیکینی بوراخدی، ۹۰-جی ایللردن اعتباراً اؤلکهده تاکتیکی و باللیستیک راکئتلر حاضیرلانیر. لاکین فعال دئموقرافیک سیاستین آپاریلماسینا باخمایاراق، اهالی آرتیمینین سۆرعتلی اولماسی، بونا قارشی اصلاحاتلارین تأثیرینی آزالدیر. اهالینین بؤیوک اکثریتی یوخسوللوق حدیندن آشاغی سوییهده یاشاییر.
۱۹۸۰-جی ایللرده هیندوستاندا سیقه فاناتیزمی دالغاسی قالخدی. موستقیل سیقه دؤولتی یاراتماق اوغروندا موباریزه آپاران بۇ ایجمانین عضولری مرکزی حؤکومته تضییق واسطهسی کیمی تئررور کامپانییاسینا باشلادیلار. باش نازیرلر ایندیرا قاندی ۱۹۸۴-جو ایلده، راجیو قاندی ایسه ۱۹۹۱-جی ایلده بۇ تئررورون قوربانی اوْلدولار. جواب تئپکیسی کیمی هیندوسلار دا هیندوس دؤولتی یاراتماق اوغروندا موباریزهیه باشلادیلار. انحصارچیلارین کیچیک بیر قروپونون ایقتیصادی قودرتینین آرتماسی ایله اونلارین حاکم پارتییانین رهبرلیینه تأثیری گۆجلهنیردی. عئینی زاماندا آنتیانحصارچی قوهلر ده آرتیردی. حاکم پارتییا ایکی حیصّه یه پارچالاندی. انحصارچی قوهلره خیدمت ائدن ساغلاردان عبارت سیندیکات و ایندیرا قاندینین باشچیلیغی ایله سوْل-مرکزچی کوالیسییا یاراندی. ایندیرا قاندی "قاندی خطی"-نی داوام ائتدیردی. داخیلی پارچالانما، یارانان یئنی موناسیبتلره چئویک موناسیبت گؤستریلمهمهسی، دینی آیریسئچکیلیک ادعالاری، دینی-سیاسی قوهلرین فاللاشماسی هیندوستان میلّی کوْنقره سینین نفوذونو چوْخ آزالتدی. اؤلکهده سیاسی بحران باش وئردی. حاکمیّت اوغروندا موباریزه کسکینلشدی. ۱۹۷۷-۱۹۸۰-جی ایللرده جاناتا پارتییاسی، ۱۹۸۹-۱۹۹۱-جی ایللرده موخالیف میلّی جبهه حاکمیّته گلدی. ۱۹۹۱-۱۹۹۶-جی ایللرده هیندوستان میلّی کوْنقره سی حاکمیّتی اله آلسا دا، اونو اوزون مدت اؤزونده ساخلایا بیلمهدی. ۱۹۹۸-جی ایلده بهاترییا جاناتا پارتییاسی حاکمیّته گلدی. بوتون سادالانان چتینلیکلره باخمایاراق، هیندوستان یئنه ده، گونئی آسیادا آپاریجی مؤوقئیینی ساخلاییر. اقتصادیاتین لیبئراللاشدیریلماسی، خاریجی کاپیتالین گئنیش جلب ائدیلمهسی، اؤزللشدیرمه اونون اینکیشافیندا باشلیجا مئیللردیر.
فیزیکی-جغرافی خصوصیّت[دَییشدیر]
هیندوستان تعیین گئولوژی پروسسلری یئتمیش بئش میلیون ایل اوّل باشلاندی، نه واخت هیندوستان سوبکونتینئنتی، اوندا (سوْنرا) گونئی سوپئرجونتینئنت قوندواناسینین حیصّه سی، northeastwards درئیفینی، اللی میلیون ایل داوام ائتمک، باشلادی، او واختکی اونفورمئد هیند اوقیانوسیندان. آوراسییا لؤوهه (بوشقاب) ایله سوبکونتینئنتین سوْنراکی توققوشماسی و اونون (بونون) آلتیندا سوبدیکسییا، هیمالایا باشلانغیج وئردی، پلانئتین ان یوکسک داغلاری – هانسی ایندی شیمالدا و شیمال-شرقده هیندوستان یاناشیر (همسرحددیر). اوولکی دنیز دیبینده فوری میدانا چیخما هیمالایینین جنوبو، لؤوهه (بوشقاب) حرکتی (حرکاتی) تدریجهن مالیک اوْلماق گئنیش تکنه، یاراتدی، هانسی کی ایندی چای محدود چؤکونتو ایله، دولدور(اول)موش اوْلدو ایندو گانگئتیج دوزنلیینی فورمالاشدیریر. بۇ دوزنلیین غربینه و اوندان (بودان) آراواللی دیاپازونو ایله کسین، تار سهراسی اوزانیر. اوریژینال (ایلکین) هیندوستان لؤوهه (بوشقاب) ایندیسی یاریمادا ساکینی هیندوستانی، ان کؤهنه (یاشلی) و گئولوژی چوْخ مؤحکم کیمی ساغ قالیر و ساتپورا و ویندهیا کیمی اوزاق شیمال کیمی اوزانماق مرکزی هیندوستاندا یئرلشیر. بۇ پارالئل دیاپازونلار شرقده ژهارکهاند-دا کؤمور ایله زنگین جهوتا ناگپور پلاتئاویا غربده قوجاراتدا عرب دنیزی ساحلیندن قوهده اولور (قاچیر). اونلارین جنوبلارینا، ساخلانما (قالان) یاریمادا ساکینی لاندماسس-اینا، دئکان پلاتوسو، اویغون اولاراق سوْل و ساغدا ساهیلبویو دیاپازونلار، غربی قاتلار و شرقی قات ایله دؤورلنیلیر؛ پلاتو هیندوستاندا، بیر میلیارددان چوْخ یاشیندا بعضیلرینده ان کؤهنه داش فورمالاشمالارینی اؤزونده ساخلاییر. بئله دبده (اۆصولدا) تشکیل ائتمیش (ائدیلمیش)، هیندوستان قوزئی ائن دایرهسی شرقی اوزونلوق دایرهلری، ۶۸°۷' و ۹۷°۲۵' ۶°۴۴-اون' و ۳۵°۳۰-اون' آرالاریندا برابرلشین قوزئینا اوزانیر.
هیندوستان ساحلی ۷ ۵۱۷ کیلومتر اوزونلوغوندادیر؛ بودان مسافه، ۵ ۴۲۳ کیلومتر (کیلومتر لیک) (۳ ۳۷۰ حربی کشفیات) یاریمادا ساکینی هیندوستانا و آندامان-آ، نیجوبار-آ و هیندوستان حربی-دنیز هیدروقرافیک دیاقراملارینا مۆافیق اولاراق لاکشادویپ ایسلاندس.[۱۳-اینا] و ۲ ۰۹۴ کیلومتر ه (کیلومتر لییه) (۱ ۳۰۱ حربی کشفیات) منسوبدورلار، ماتئریک ساحلی نؤوبتیدن عبارتدیر: ۴۳% قوملو ساحل (چیمرلیک)، سیلدیریم داشلار، ۴۶% چای کئچیدی و یا باتاقلیق جواست.[۱۳]، داخیل اوْلماقلا ۱۱% داشلی ساحل
اساس هیمالای منشأ چایلاری – هانسی کی زروری اولاراق هیندوستاندان آخان قانقی و براهماپوترانی اؤزونده ساخلاییر (داخیل ائدیر)، هر ایکیسی، هانسی کی بنگال کؤرفزینه آخیر. قانقین واجیب باج وئرهنلری (قوللاری) یامونانی و کوسی-نی اؤزونده ساخلاییر (داخیل ائدیر) – کیمین کی چوْخ آشاغی قرادیئنتی هر ایل فلاکتلی داشقینلاری دوغوردور. اساس یاریمادا ساکینی چایلاری – کیمین کی داها سیلدیریم (سرت) قرادیئنتلری داشقیندان اونلارین سولارینین قاباغینی آلیر – قوداوارینی، ماهانادینی، کاوئری و کریشنا -، اؤزونده ساخلاییر (داخیل ائدیر) کاوئری و کریشنا؛ و نارمادا و تاپتی – هانسی کی عرب دنیزینه آخیر. هیندوستان تانینمیش ساهیلبویو خصوصیتلری آراسیندا غربی هیندوستاندا و آللوویال سونداربانس دئلتاسیندا باتاقلیق کاچ راننیدیر – هانسی هیندوستان بنقلادش ایله بؤلور. هیندوستان ایکی آرخیپئلاقا مالیکدیر: لاکشادویپ، هیندوستان جنوب-غرب ساحلیندن مرجان آتولللاری؛ و آندامان و نیکوبار آدالاری، آندامان دنیزینده وولکانیک زنجیر. هیندوستان ایقلیمی اینادلا هیمالایین و تار سهراسینین تأثیری آلتیندادیر، هر ایکیسی، هانسی کی موسسونلاری سورور. هیمالای اوخشار ائن دایرهلرینده چوْخ یئرلشدیی یئرلردن داها ایستی گؤرونمکدن، هیندوستان سوبکونتینئنتینین بؤیوک حیصّهسینی ساخلاماقدان سویوق مرکزی آسیا کاتاباتیج کولکلرینین قاباغینی آلیر. تار سهراسی جنوب-غربی یای موسسون کولکلرینی روتوبت یوکله(ایل)میشی جلب ائدن کریتیک (هلدیجی) رولو اویناییر (ایفا ائدیر) – هانسی کی، ایونون و اوکتوبرین آرالاریندا، هیندوستاندا اوستونلوک تشکیل ائت: تروپیک(چوخ ایستی) یاش، تروپیک(چوخ ایستی) قورو، سوبتروپیک روتوبتلی و داغلیق.
انضباطی اراضی بؤلگوسو[دَییشدیر]
اینضیباطی جهتدن هیندوستان جومهوریتی ۲۸ اوستان و ۷ اتفاق بؤلگهسیندن عبارتدیر. اتفاق بؤلگهلری بونلاردیر: آندامان و نیکوبار آدالاری، چاندیقارخ، دادرا و ناقار هاوئلی، دامان و دیو، دهلی، لاکشادویپ، پوندیچئری.
اؤلکهنین اوستانلری[دَییشدیر]
آندرا پرادش.، آروناچال پرادش، آسام، بیهار، چاتیسقارخ، قوا، هاریانا، قوجارات، هیماچال پرادئش، جاممو-کشمیر، جارکهاند، کارناتاکا، کرالا مادیا پرادئش ماخاراشترا، مانیپور، مئقهالایا، میزورام، ناقالاند، اوریسسا، پنجاب، راجاستان، سیکیم، تامیل نادو، تریپورا، اوتارانچال، اوتار پرادش، غربی بنگال. اتفاق اراضیلری: آندامان و نیکوبار آدالاری، چاندیقاره، دادرا و ناقار هاولی، دامان و دیو، دهلینین میلّی باشکند اراضیسی، لاکشادویپ و پودوچری.
اقتصادیات[دَییشدیر]
ایکینجی دونیا مۆحاریبهسینین اوّللرینده هیندوستان هر نفر حسابیله بریتانیادان ۳۶ دفعه.ژاپوندان ایسه ۷ دفعه آز چوغون اۆرتیم (تولید) ائدیردی. صنایع بیرطرفلی آپاریلیردی. یونگول صنایع داها اۆستون ایدی. ماشینقاییرما یوخ ایدی،کند چیفتلیک (مزرعه) تنززوله اوگرامیشدی. ساوادلیلارین خصوصی چکیسی ۱۸%،اورتا عؤمور مدتی ۳۲ ایل تشکیل ائدیردی. ۱۹۴۷-جی ایلده اؤلکه ایکی حیصّه یه بؤلونموشدور-هیندوستان و پاکیستان. هیندوستان سیاسی موستقیللیک الده ائتدیکدن سوْنرا اؤلکهنین اقتصادیاتینی صنایع اساسلاری اۆزرینده قورماغا ایمکان یارانمیشدیر. لاکین ۱۹۵۷،۱۹۷۲،۱۹۸۵-جی ایللرده اۆرتیم (تولید)ین آرتماسیندا لنگیمهلر مؤوجود اوْلموشدور.
اقتصادیاتین لنگارتیمی بیر چوْخ حاللاردا میلّی کاپیتالین ضعیفلیگی ایله ایضاح ائدیلیر. اقتصادیاتین ساهوی قورولوشو. ۲۰۰۵-جی ایلده هیندوستان عومومی داخیلی محصولو ۷۷۲،۰ ملرد.هر نفره دوشهن محصول ایسه ۷۰۰ دوللارا برابر اوْلموشدور (مؤ قایسه اۆچون قئید ائتملیگیک ki.bu گؤستریجیلر ۱۹۹۵-جی ایلده مۆافیق اولاراق ۳۴۰ ملرد. دوللار و ۳۸۷ دوللار تشکیل ائتمیشدیر). اودم-ین اورتایللیک آرتیم سۆرعتی ایلک ۳۵-۴۰ ایلده ۳،۵%-دن آرتیق اولمامیشدیر. لاکین سون ایللرده بۇ گؤستریجی آرتاراق۱۹۹۹-۲۰۰۰-جی ایللرده ۶،۲%،۲۰۰۳-۲۰۰۵-جی ایللرده ایسه ۸،۴% تشکیل ائتمیشدیر. عومومی داخیلی محصولون ۲۵%-i کند چیفتلیک (مزرعه)ینین،۲۷%-i صنایعنین،۴۷%-i خیدمت ساحهلرینین پایینا دوشور. جمعی ایشچیلرین ایسه ۶۷%-i کند چیفتلیک (مزرعه)یندا چالیشیرلار. هیندوستان آقرار-صنایع اؤلکهسی حساب ائدیلیر.
کند چیفتلیک (مزرعه) نسبتاً ثابت و دینامیک اینکیشاف ائدیر. کند چیفتلیک (مزرعه)ینی اساسینی اکینچیلیک تشکیل ائدیر.کند چیفتلیک (مزرعه)یندان الده اوْلونان گلیرین ۷۵%-ایبیتکیچیلیین پایینا دوشور. بئجریلهن توْرپاق ساحهسی ۱۴۱ ملن. هئکتاردیر. بونوندا ۱۵ ملن. هئکتاری ایلده ۲ دفعه اکیلیر. ۸۴ ملن. هئکتار صونعی سووارما ایله بئجریلیر. هیندوستان چای یئر فیندیغی،شکر قامیشی اۆرتیم (تولید)ینا گؤره بیرینجی،دویو و پامبیق اۆرتیم (تولید)ینا گؤره ایکینجی،توتون اۆرتیم (تولید)ینا گؤره اوچونجو یئری توتور. ۲۰۰۳-جو ایلده اساس کند چیفتلیک (مزرعه) محصوللاری اۆرتیم (تولید)ی-تاخیل ۲۲۵ ملن. تون(او جملهدن بوغدا ۷۶ملن. تون،دویو ۱۳۲ ملن. تون)،چای ۷۷۰ ملن. تون،قهوه ۲۰۰ مین تون،پامبیق ۲،۱ ملن. تون،شکر قامیشی ۲۷۲ ملن. تون توتون ۶۶۰ مین تون، کارتوف ۲۱ ملن. تون اوْلموشدور. یئر فیندیغی و کونجوت اۆرتیم (تولید)ینا گؤره دونیا اؤلکهلری اوزره محصولون ۳۰%-نه مالیکدیر. کتان توخومو و گنگرچک یاغی اۆرتیم (تولید)ینا گؤره بیرینجی یئری توتور. ادویات محصوللاری اۆرتیم (تولید)ی چوْخ یاییلمیشدیر – بیبر،دارچین،راپس،زنجفیل،ساریکؤک،هیل و س. بوتون تروز و مئیوه تۆره لری واردیر. ایریبوینوزلو مال-قارانین سایینا گؤره ده هیندوستان دونیادا بیرینجی یئری توتور. دونیا اوزره جمعی جامیشلارین ۵۷%-i،اینکلرین ۱۶%-i هیندوستان پایین دوشور. ۷۵ ملن. تون سود اۆرتیم (تولید) ائدیر. ۱۳ ملن. دونوزلاری وار. اراضیسینین ۱۹،۳%-i مئشهلیکدیر. هیندوستان دنیزدن توتولان بالیغا گؤره ۶-جی،ایچمهلی سودان توتولان بالیغا گؤره ۲-جی یئری توتور. جمعی توتوتلان بالیغین حجمی-۵،۳ ملن. توندور. بۇ ساحه مشغوللوغون آرتماسیندا و خاریجی تیجارتده بؤیوک رول اویناییر. ۴۰۰ مین تون دنیز محصولو ایخراج ائدیر.
هاسیلات صنایعسی باخیمیندان هیندوستان اقتصادیاتین اینکیشافی اۆچون کیفایت قدر مینرال احتیاطلارا مالیکدیر. بئله کی،دونیا دمیر فیلیزی احتیاطینین ۲۵%-ا قدری،مارقانس فیلیزی چیخاریلماسینین ۱۵%-i،سلیودانین ۶۰%-i بۇ اؤلکهنین پایینا دوشور. ۲۰۰۳-جو ایلده اؤلکهده ۳۱۵ ملن. تون کؤمور،۳۳ ملن. تون نفت،۴۴۸ ملرد. کوت. ساعت الکتریک انرژیسی اۆرتیم (تولید) ائدیلمیشدیر. کؤمور ائهتیاتی ۱۴۸ ملرد. تون قیمتلندیریلیر. ۷،۳ ملن. تون دمیر فیلیزی، ۶،۸ mln.ton بوکسیدلر، ۳،۱ ملن. تون میس فیلیزی،۱،۷ ملن. تون مارقانس فیلیزی، ۲،۴ مین تون قیزیل، ۵۳ مین تون گوموش، ۴۰،۶ مین کارات آلماز،۶۳ مین تون قورغوشون اۆرتیم (تولید) ائدیلیر. بۇ ساحهلرین جمعی محصولو ۱۰،۳ ملرد. دوللارا برابردیر. اؤلکه اوزره جمعی ایخراجین ۱۶%-i بۇ ساحهنین پایینا دوشور.
عومومی داخیلی محصولون ۱۸%-i ائمال صنایعسینی پایینا دوشور. پارچا صنایعسی داها بؤیوک اۆستونلویه مالیکدیر. ۹۰ ملن. نفر آدام ایشلییر. اۆرتیم (تولید)ین ۱۹%-i خیردا ال ایشلرینه اساسلانیر. ایخراجدان اوْلان گلیرین ۳۰-۳۳%-i توخوجولوق صنایعسی محصوللارینداندیر. هیند کندیری اۆرتیم (تولید)ینا گؤره دونیادا بیرینجی،بو ساحهدن اوْلان حاضیر ممولاتلار ایخراجینا گؤره ایکینجی یئری توتور. اؤلکهده ۱۴۴ ملن. تون گوبره اۆرتیم (تولید) ائدیلیر. تلباتی ۷۰% اؤدییر. اجزاچیلیق صنایعسی چوْخ یوکسک سوییهده اینکیشاف ائدیب. بۇ ساحهده ۲۵۰ مین بؤیوک موسسیسه ایشلییر. حاضیردا جمعی صنایعنین ۱۷،۲%-i پارچا صنایعسینین، ۱۶،۵%-i نفت و کؤمور صنایعسینین،۱۴%-i یئیینتی صنایعسینین،۷%-i سئللووز-کاغیذ صنایعسینین،۵%-i ائلئکتروتئخنیکا صنایعسینین پایینا دوشور. ۱۹۵۰-۲۰۰۵-جی ایللرده صنایع اۆرتیم (تولید)ی ۱۵ دفعه آرتمیشدیر. عومومی داخیلی محصول دا ائمال صنایعسینین خصوصی چکیسی ۱۹۵۰-جی ایلدکی۱۱،۴%-دن ۲۰%-ا چاتمیشدیر. ائمال صنایعسی محصولونون عومومی حجمینده آغیر صنایع ۳۲%-دن ۶۴%-دک آرتمیشدیر. اۆرتیم (تولید)ین قورولوشوندا دییشیکلیک یارانمیشدیر. اوزون مدت اۆچون نظرده توتولان ایستهلاک شئیلرینین خصوصی چکیسی آرتمیشدیر. ائمال صنایعسینین ساهوی قورولوشوندا دا دییشیکلیک یارانمیشدیر. ارزاق ماللاری،پامبیق پارچا،هیند کندیری و توخوجولوق ممولاتلاری اۆرتیم (تولید)ینین خصوصی چکیسی ۱،۵-۲ دفعه آزالدیلمیلشدیر. ۱۹۵۰-جی ایللرده صنایع محصوللارینین ۶۰%-i یئیینتی و توخوجولوق ماللاریندان عبارت اوْلدوغو حالدا،۲۰۰۵-جی ایلده بۇ ۲۵%-دن آز اوْلموشدور. نفت محصوللارینین و ماشینقاییرمانین خصوصی چکیسی ۲-۳ دفعه آرتمیشدیر.
اؤلکهده سنایئلشمهنین اینکیشافی چوْخ ساحهلی چیفتلیک (مزرعه) کومپلکسینین یارانماسینا ایمکان وئریر. میلّی چیفتلیک (مزرعه)ین اؤز-اؤزونه اینکیشاف ائدن برقرار اولا بیلهن بیر سیستمه چئوریلمهسی اؤزونو گؤستریر. معین معنادا اقتصادیاتدا ایکیلی بازار مؤوجوددور. بیر طرفدن اهالینین چوْخ حیسسهسی اۆچون زروری ایستهلاک شئیلرینه اوْلان تدییه قابیلیتلی طلبده طلبده دورغونلوق یارانیر،دیگر طرفدن ایسه اوزون مدته ایستیفاده ائدیلهن ایستهلاک شئیلرینه اوْلان تدییه قابیلیتلی طلب آرتیر. بوتونلوکله میلّی اقتصادیاتین اینکیشاف ائتدیریلمهسینده خصوصی بؤلمهنین داها بؤیوک رولو واردیر. بئله کی،اودم-ین ۷۵%-i خصوصی بؤلمهده فورمالاشیر. کند چیفتلیک (مزرعه)،یونگول ماشینقاییرما،یونگول یئیینتی و طیب صنایعسی، اینشاات، تیجارت، آوتوماشین نقلیاتی و دیگر ساحهلرده خصوصی بؤلمه داها گئنیش یاییلمیشدیر.
اودم-ین تقریباً ۲۵%-i دؤولت بؤلمهسینده یارائدیلیر. اؤلکهنین مۆدافیعه صنایعسینده،انرژی،دمیریولو،آویاسییا،نقلیات،رابطه،متالوژی و س. کیمی بازا ساحهلرینده دؤولت بؤلمهسینین خصوصی چکیسی آرتیقدیر.
بیر چوْخ ساحهلرده دؤولت بؤلمهسینین خصوصی چکیسی داها چوخدور. بونلاردان نفت چیخاریلماسی و ائمالی،کؤمور،میس،قورغوشون،سینک اۆرتیم (تولید)ی،پولاد اریدیلمهسینین ۶۰%-دن چوخو،آغیر ماشینقاییرما محصوللاری،گمیقاییرما،تییاره و دزگاه قاییرما و س. گؤسترمک اولار. ۲۰۰-دن چوْخ علمی-آراشدیرما اینستوتو و لاباراتورییا دؤولت بؤلمهسینده مرکزلشدیریلیبدیر. ائتتکی-نه آیریلان خرجلر ۰،۷۳% تشکیل ائدیر. حاضیردا هیندوستان یوکسک الکترون تکنولوژیسینا و کوسمیک صنایعسینه مالیک اوْلان اؤلکهلر سیراسینا داخیلدیر. هیندوستان دونیا بازرینا تئلئکوممونیکاسییا و مئتئرولوگییا،رابطه واسطهلری گؤندریر. مووفقیتله اؤزونون میلّی آتوم انرژیسی اوزره اینکیشاف پروقرامینی حیاتا کئچیریر.
هیندوستاندا الکترون صنایعسی و بیلیشیم تکنولوژیسی ساحهسینده ۲۵۰ مین نفر آدام ایشلییر. بۇ ساحهنین محصولونون حجمی ۱۳ ملرد. دیللار،ایخراج ایسه ۸ ملرد. دوللارا برابردیر. بۇ گؤستریجیلره گؤره هیندوستان ۲-جی یئری توتور.
هیندوستاندا اوتوموبیل صنایعسی ایلده ۶۴۲ مین مۆختلیف نؤعده اوتوموبیل بوراخیر. قارا متالوژیدا ۷ بؤیوک زاوود تام گۆجو ایله ایشلییر. ایلده ۱۰،۱ ملن. تون پولاد اۆرتیم (تولید) ائدیلیر.
هیندوستاندا نقلیات سیستمی ده گئنیش ووسعت تاپمیشدیر. بئله کی،دمیر یولونون عومومی اوزونلوغو ۱۰۷ مین km-ره برابردیر. بونون دا ۲۹%-i ائلئکتریکلشدیرمیشدیر. هیندوستان ایئوؤ-ده ان بؤیوک تیجارت دونانماسینا مالیکدیر. دونانما ۴۹۰ دنیز گمیسی واردیر. اؤلکهده ۱۱ بؤیوک و ۱۳۹ کیچیک لیمان فعالیّت گؤستریر. هیندوستان دونیادا قاباقجیل اوتوموبیل یوللاری شبکهسینه مالیکدیر. هیندوستاندا پوچت شبکهسی سیستمی ده یوکسک سوییهدهدیر. جمعیسی ۱۵۴ مین پوچت شبکهسی فعالیّت گؤستریر.
۲۶۰-۳۰۰ ملن. نفر کاسیبچیلیق شرایطینده یاشاییر.
هیندوستان ایقتیصادی اینکیشافی آیری-آیری دؤورلرده معین خصوصیتلری ایله بیر-بیریندن فرقلنیر. بئله کی،هیندوستان موستقیللیک الده ائتدیی ایلک ۱۰ ایللیک سابیتلشمه دؤورو آدلانیر. بۇ مرحلهده اؤلکهده چیفتلیک (مزرعه) مکانیزممینین اساسلاری فورمالاشیردی. موستقیللیک الده ائدیلمهسیله غیری-ایقتیصادی مجبوریت و تیجارت واسطهسیله آیری-آیری ساحهلره قویولان کاپیتال واسطهسیله بریتانیانین سیاسی نفوذ دایرهسینین گئنیشلهنمهسینه سون قویولموشدور. بۇ مرحلهده مرکزلشدیریلمیش پلانلاشدیریلما ایله بازار علاقهلرینین گئنیشلندیریلمهسی سیاستی اساس گؤتورولموشدور. میلّی اقتصادیاتین اینکیشافینین ایلکین شرطلریندن بیری کیمی صنایعیه قویولموش ایری کاپیتالا ماراق یاراتماق،ایدخالدا هیمایدارلیق سیاستی و پول نظارتی حیاتا کئچیرمک نظرده توتولوردو.
ایکینجی دؤور ۱۹۵۰-جی ایللرین اورتالاریندان ۱۹۶۰-جی ایللرین اورتالارینادک اوْلان واختی ایحاطه ائدیر. بۇ دؤور ایتئنسیو سنایئلشدیریلمه دؤورو کیمی سجییهلنیر. بورادا مؤوجود اۆرتیم (تولید) موناسیبتلرینین یئنیدنقورولماسی، سربست بازار موناسیبتلرینین یئنیدن قۇرولماسی،سربست بازار موناسیبتلرینین و خاریجی کاپیتالین محدودلاشدیریلماسی ساحهسینده معین تدبیرلر سیستمی نظرده توتولوردو. ایدئالوژی جهتدن بوتون بونلار "سوسیالیست جمعیتی" قۇرولماسی شوعاری آلتیندا حیاتا کئچیریلیردی.
دؤولت مولکیتی یارادیلماسی آشاغیداکی ایستیقامتلرده حیاتا کئچیریلیردی؛ موستملکهچیلرین حاکم دایرهسینده اوْلان مولکیتین میلّی دؤولتین ایختیارینا کئچمهسی؛ میلّی کاپیتالا مخصوص اوْلان بعضی خصوصی شیرکتلرین میللیلشدیریلمهسی؛ دؤولت یاردیمی حسابینا یئنی موسسهلر یارادیلماسی.
سنایئلشدیریلمه ایدخالین عوضلهنمهسی فوْرماسیندا حیاتا کئچیریلیردی. "اؤز گۆجونه آرخالانماق" ، "اؤزو اؤزونو تامین ائتمک" کورسونون اساس گؤتورولمهسینه،خاریجی بورجلارین رولونون آزالدیلماسی و یئرلی محصوللارین چئشیدینین گئنیشلندیریلمهسینه اوستونلوک وئریلیردی. همین دؤورده متالوژی،ماشینقاییرما و کیمیا صنایعسینین خصوصی چکیسی چوْخ آرتمیشدیر. صنایع ساحهلرینه آیریلان خالص کاپیتال قویولوشو ۵۰-جی ایللردهکی ۲۶،۴%-دن ۱۹۶۰-جی ایللرده ۴۱،۱%-ا چاتمیشدیر.
آغیر صنایعنین اینکیشافی کورسونون حیاتا کئچیریلمهسینده بیر چوْخ وتنپرور قوهلر موستقیللیین مؤحکملهنمهسی خاطرینه شهر بورژوازییاسینا کؤمکلیک گؤستریردیلر.
تیجارت فاییتی ساحهسینده دؤولتین رولو چوْخ آرتمیشدی. بوتون بونلارین نتیجهسینده چوخساههلی کومپلکس یارادیلماسی اۆچون زمین فورمالاشمیشدیر. عئینی زاماندا صنایع ایله کند چیفتلیک (مزرعه) آراسیندا غیری-موتناسیبلیک ده آرتیردی.
اوچونجو مرحله ۶۰-جی ایللرین اورتالاریندان باشلامیشدیر. بۇ مرحله آغیر صنایع ایله کند چیفتلیک (مزرعه) و خیردا اۆرتیم (تولید) آراسینداکی غیری موتناسیبلیین لغو ائدیلمهسی ده پروبلم کیمی قارشیدا قویولموشدو. همین ایللرده "یاشیل اینقیلاب" ایستراتئگییاسینی باشلانغیجی قویولموشدور. یوخسول کنده-کند چیفتلیک (مزرعه)ینا،خیردا اۆرتیم (تولید)ا کؤمکلیک ائدیلمهسی بارهده پروقرام قبول ائدیلمیشدیر. بۇ مرحلهدهکی ایقتیصادی سیاستده اساس مرحلهلردن بیری ده ۱۹۶۹-جو ایلده بانکلارین میللیلشدیریلمهسی اوْلدو. بئلهلیکله، صنایعنین و خیردا ساهیبکارلیغین مۆدافیعه ائدیلمهسی سیاستی و دؤولت کؤمکلیگی تیجارت بؤلمهسینده سابیتلیین تامین ائدیلمهسینه سبب اوْلموشدور.
هیندوستان اساس ساحهلری ایسه بونلاردیر؛
۱) کند چیفتلیک (مزرعه) ۲) کیمیا ۳) الکترونیک ۴) نفت
ماراقلی فاکتلر[دَییشدیر]
- هیندو تقویمینده ۶ فسیل واردیر: یاز، یای، موسسون، پاییز، قیش، پرئوئرنال(یازدان اوّل)
- هیندوستاندان کناردا روپیدن ایستیفاده ائتمک غیری-قانونی حساب اوْلونور.
- هیندلی بیر کیشینین ۷۰ ایلدیر نئجه هئچنه یئمهدن و ایچمهدن یاشادیغینین مومکونلویو عالیملر بیر چوْخ تستلر ائتسهلر ده هله ده تاپا بیلمهییبلر.
- مومبایداکی هاوا ایله نفس آلماق گونه ۱۰۰ سیگار چکمهیه برابردیر.
- دونیانین ان بؤیوک عائلهسینه صاحب کیشی بیر هیندلیدیر. اونون ۳۹ آروادی و ۹۴ اوشاغی وار.
- کفارت اولاراق هیندلی بیر کیشینین ایتله ائولهنمهسی قوزئی هیندوستاندا قدیم عادتلردن بیریدیر.
- هیندوستاندا پولیس مأمورلاری بیغ ساخلاماق اۆچون یونگول میقداردا اؤدمه ائدیرلر.
- هیندوستاندا آدام اؤلدوکدن سوْنرا اونون جسدینی یاندیریب کولونو کیچیک بیر قابا قویوب چایا آتیرلار.
اهالی[دَییشدیر]
هیندوستان دونیانین ان چوخمیللتلی دؤولتیدیر. هیندلی آنلاییشی مۆختلیف دیلده دانیشان بیر نئچه یوز خالق و طایفه لرین (هیندو، بنگال، پنجاب و س.) بیرلیگی کیمی باشا دوشولمهلیدیر. اؤلکهده ائله بیر دیل یوخدور کی، اهالینین بؤیوک اکثریتی بۇ دیلده دانیشسین. دؤولت دیلی اؤلکهده ان چوْخ سایلی هیندولارین دیلیدیر. ایکینجی دؤولت دیلی کیمی اینگیلیس دیلیندن ایستیفاده اوْلونور. بونونلا یاناشی هر بیر اوستاندا یئرلی خالقلارین دیلینده یئرلی حؤکومتلرین قرارلاری، قزئتلر، ژورناللار درج ائدیلیر. هیندوستاندا ۱۸۸۱-جی ایلدن باشلایاراق هر اون ایلدهن بیر اهالی سیاهییا آلینیر. عصرین اوّللریندن (۱۹۰۱-جی ایلده ۲۳۸ میلیون نفر) ۲۰۰۰-جی ایلدک اؤلکهنین اهالیسی ۴،۳ دفعه آرتمیشدیر. بۇ دا طبیعی آرتیمین یوکسک اولماسینی ثبوت ائدیر (ایندی ایللیک آرتیم ۱،۸-۱،۹%-دیر). اهالینین سۆرعتله آرتماسی اقتصادیاتدا علاوه چتینلیکلر یارادیر. بونا گؤره هیندوستان عائله پلانلاشدیریلماسی سیاستینی حیاتا کئچیرهن ایلک دؤولتلردن بیریدیر. لاکین دئموقرافلارین حسابلامالارینا گؤره اهالینین سابیتلشمهسی یالنیز خخی عصرین اورتالاریندا اولا بیلر. اهالی اؤلکه اراضیسی اوزره اوْلدوقجا غیری-برابر یئرلشمیشدیر. دنیزساهیلی اراضیلر، محصولدار اووالیقلار (خصوصیله هیند-قانق اووالیغی)، چایلارین وادیلری و دئلتالاری داها چوْخ مسکونلاشمیشدیر. ایندی اؤلکهنین داخیلی حیصّه لری (دئکان یایلاسی) سۆرعتله منیمسنیلیر. اؤلکهنین قوزئیندا اوجقار داغلیق اراضیلر سئیرک مسکونلاشمیشدیر، حتی اینسان یاشامایان اراضیلر ده وار. ۳۰۰ میلیون نفرله شهر اهالیسینین سایینا گؤره هیندوستان چیندن سوْنرا دونیادا ایکینجی یئری توتماسینا باخمایاراق، شهر اهالیسینین عومومی اهالییه نیسبتینه گؤره (۳۰%) هیندوستان ضعیف اوربانیزاسییالاشمیش اؤلکهلر سیراسینا عاییددیر. بونونلا یاناشی اؤلکهده اوربانیزاسییا پروسسی سۆرعتلیدیر. ایری و میلیونچو شهرلرین سایی سۆرعتله آرتیر. هیندوستان ان ایری شهرلری اؤلکه اراضیسی اوزره دؤردبوجاق شکلینده یئرلشهن کلکته، بومبئی (مومبای)، دهلی، چئننای (مدرهسه)، اهمداباد و حئیدرآباددیر. کلکته هیندوستان ان ایری شهریدیر. شهرین اهالیسی ۱۵ میلیون نفردن آرتیقدیر. بۇ شهر تخمیناً ۱۵۰ ایل اوست-هیند اینگیلیس شیرکتینین اینضیباطی مرکزی اوْلموشدور. هیند و موسلمان معمارلیق اوسلوبو ایله تیکیلمیش و ۱۹۱۱-جی ایلدن اؤلکهنین باشکندی اوْلان دهلی دونیانین ان قدیم شهرلریندن بیریدیر. هیندوستان بؤیوک شهرلرینده کسکین ایقتیصادی، سوسیال و اکولوژی پروبلملر مؤوجوددور. کوچهلرده دیلهنچیلر، سرگردان موسیقیچیلر، ایلان اووسونچولاری، ائو-ائشیکسیز آداملار چوخدور. اتنیک مۆختلیف لیکلرله علاقه دار شهرلرده میلّی محلهلر فورمالاشیر، میلّی و دینی اداوت بعضاً قیرغینا سبب اولور. بیر سیرا صنایع شهرلرینده (خصوصیله بومبئی) آتموسفر حدیندن آرتیق چوْخ چیرکلنمیشدیر. هیندوستاندا کند مسکونلاشما فوْرمالاری اوستونلوک تشکیل ائدیر. اهالینین ۷۰%-i کندلرده یاشاییر. سوواریلان اکینچیلیک رایونلاریندا کندلر خصوصیله سیخ یئرلشیب. کند ائولری اوْلدوقجا مۆختلیف لیگی ایله فرقلنیر. بورادا داشدان، تاختادان، گیلدن تیکیلمیش ائولره، پالما یارپاقلاری ایله اؤرتولموش کومالارا راست گلمک اولار.
دیل[دَییشدیر]
هیندوستاندا ان گئنیش یاییلمیش دیل هیندی دیلیدیر[۲۳] و اؤلکهنین رسمی دیللریندن بیری ساییلیر[۲۴]. بیزنئس و اینضیباطی ایشلرده گئنیش یاییلمیش اینگیلیس دیلی " یاردیمچی دیل" وضیّعتدیر[۲۵]؛ هیندوستان آنا یاساسینا گؤره اؤلکهنین ۲۱ رسمی دیلی وار. هیندوستاندا دیللرین ۱۶۵۲ دیالئکتی واردیر[۲۶].
دین[دَییشدیر]
هندوستانده اهالینین ۸۳ فایزی هندویستلردیر. ایندویزم جمهوریتین بوتون اوستانلارینده، جاممو، کاشمیر و یئنی یارانمیش ناقالئند استثنا اوْلماقلا حاکم دین حساب اوْلونور. ایندویزمین ایکی اساس ایستیقامتی واردیر: ویشنویزم و شیوایزم. حال-حاضیردا ویشنا اللهینین کولتو داها گئنیش یاییلیب. لاکین بیر سیرا هیند خالقلاری آراسیندا (تامیلر، آسسامسلار) شیوای اساس گؤتورولور. بعضی یئرلرده، مثلاً، نسیلین آنا خطی ایله داوام ائتدیریلدیی مالایالار آراسیندا شاکتیزم اینکیشاف ائدیب. اورتودوکسال هیندویستلرله یاناشی اؤلکهده رئفورماتور هیندویستلرین ده آردیجیللاری واردیر.
هیندوستان موسلمان اهالیسی ۱۱ فایز تشکیل ائدیر. موسلمانلارین اکثریتی ایسه سوننولویون حنفی مذهبینه اعتیقاد ائدیر. مالابار ساحلینده شافییلیک یاییلیب، اوتتار-پرادئش و غربی بنگالییادا سوننولوک اؤزونون واههابی تئندئنسییاسی ایله مۆشاهیده اوْلونور. بورادا اهمدییه تریقتینین آردیجیللارینا دا راست گلمک مومکوندور. شیعهلر ایسه اساساً شهرلرده یاشاییرلار. اونلار آراسیندا ایسمایلیلر ده واردیر، اما اونلار سای اعتباریله اورتودوکسال شیعهلردن آزدیرلار. هیند ایسمایلیلری نیزاریلر (خوجا) و موستاریلره (بوخرا) بؤلونورلر. هیندوستاندا آز سایدا بهایلرده یاشاییرلار.
هیندوستاندا ۳-جو بؤیوک دینی قروپ کریستیانلاردیر (اهالینین ۳ %). گونئی هیندوستانا ایلک خرایتیانلار هله بیرینجی مینایللیگین ۱-جی عصرینده گلمیشلر. حال-حاضیردا هیندوستان کریستیانلارینین یاریدان چوخو اؤلکهنین جنوبوندا (اساساً کئرالا اوستانیندا و مدرهسه رایونوندا) مسکونلاشیب. ناقئلئند اوستانیندا دا چوْخ سایدا کریستیان یاشاییر. اؤلکه کریستیانلارینی ایکی قروپا بؤلمک اولار. بیرینجی قروپا هیندوستان قدیم کریستیان اهالیسینین سوْنراکی نسیللری عاییددیر. پورتوقال لیلارین اؤلکهیه موداخیلهسیندن سوْنرا کریستیانلارا مجبوری شکیلده کاتولیکلیگی قبول ائتدیرمیشلر. اونلاری روم ایله اونییایا داخیل اولماغا مجبور ائتمیش، بونون نتیجهسینده ده هیندوستاندا سیلومالابار کلیساسی یارادیلمیشدیر. معین زامان کئچدیکدن سوْنرا بیر قروپ روم ایله موناسیبتلری پوزاراق کلیسادن اوزاقلاشمیش، لاکین اؤز اوولکی نئستئریان عنعنهلرینه قاییتمامیشلار. اونلار یاکوبیت (مونوفیزیت) ائهکاملارینی قبول ائتمیشلر. بئلهلیکله، حال-حاضیردا گونئی هیندوستاندا قدیم کریستیان کلیسالری مؤوجوددور: سیرو –مالابار کلیساسی (خالدو-کاتولیک، ۲۱۷۸مین نفر)، سیرو-مالانکار کلیساسی (سیرو-کاتولیکلر، ۲۱۳ مین نفر)، یاکوبیت مالانکار پراووسلاو کلیساسی (۱،۵ ملن. نفر)، مقدس فوما مالابار کلیساسی (۵۵۰ مین نفر)، نئونئستوریان خالدئی کلیساسی (۵ مین نفر).
کریستیانلارین ایکینجی قروپونون فورمالاشماسی آوروپالی میسسیونئرلرین فعالیّتی ایله باغلیدیر. اونلار اساساً ۱۹-جو-۲۰-جی عصرلرده اؤز فعالیّتلرینی داها دا آکتیولشدیرمیشلر. حال-حاضیردا محض بۇ قروپ کریستیانلار سای اعتباریله اوستونلوک تشکیل ائدیرلر. روم کاتولیک کلیساسی داها چوْخ نفوذا مالیکدیر (۹۷۰۴ مین نفر آردیجیللاری وار). کاتولیکلر داها چوْخ اؤلکهنین جنوبوندا، و ده بعضی غرب رایونلاریندا مسکونلاشیبلار. پروتئستانت کلیسالری (۴،۳ ملن نفر) ایچریسینده داها چوْخ آردیجیللاری اولانلار گونئی هیندوستان کلیساسی (۷۰۰ مین نفر) و قوزئی هیندوستان کلیساسیدیر (۱۵۳۰ مین نفر). گونئی هیندوستان کلیساسی ۱۹۴۷-جی ایلده اؤلکهنین جنوب حیصّه سینده یاشایان پروتئستانت تشکیلاتلار طرفیندن یارائدیلیب. بوندان باشقا، هیندوستاندا باپتیستلر (۲،۱ ملن. نفر)، لوتئرانلار (۱،۱ملن. نفر)، مئننونیتلر، قورتولوش اوْردوسو (۲۲۷ مین نفر) آردیجیللاری دا واردیر.
ایندویزمدن آرالانمیش سیقخیزم ایندیکی زاماندا هیندوستاندا موستقیل دین کیمی تانینیر. اؤلکه اهالیسینین ۲ فایزینی تشکیل ائدیر. اساساً پنجاب اوستانینده یاشاییرلار.
هیندوستاندا همچینین ۳،۸ میلیون بوددیست یاشاییر. اونلارین اکثریتی ماخاراشتردا مسکونلاشیبلار. هیندوستاندا چوْخ کیچیک دینی قروپ حالیندا زرتۆشتیلر-فارسلار (ایراندان ۷-جی- ۱۲-جی عصرلرده ایسلام طرفدارلارینین تضییقیندن قاچیب گلنلرین نسیللری) دا واردیر. فارسلارین سایی ۱۲۰ مین نفر، دیگر معلوماتلارا گؤره ۲۰۰ مین نفردیر. بوتون هیندوستان زرتۆشتیلرینین یاریدان چوخو بومبئیده یاشاییر. هیندوستاندا ایودایستلر ۸ مین نفردیرلر. اونلارین اکثریتی ماخاراشترا و کئرالدا مسکونلاشیبلار.
مدنیت[دَییشدیر]
چوخلو هیندوستان فستیوالی منشأده دینیدیر، باخمایاراق کی بیر نئچه کاستادان و کرئدودان وابسته اولمایاراق کئچیریلیر. بعضی (بیر قدر، بیر نئچه) پوپولیار فستیوال تای پونگال-، هولی، اونام، ویژایاداسهامی، دورگا پوژا، ائید اول-او داها یارارلی – بکر اید، میلاد گونو، بوددها ژایانتی و وایساکهی. هیندوستانی اوچ میلّی بایراما مالیکدیرلر. بایراملارین (مزونیتلرین) باشقا ییغیملارینا، دوققوزون و اون ایکینین آرالاریندا دییشمک، رسمهن فردی دؤولتلرده (وضعیتلرده، اوستانلاردا) ریایت ائدیلیر (مۆشاهیده ائدیلیر). دینی پراکتیکالار گوندهلیک حیاتین آیریلماز ترکیبیدیر و چوْخ اجتماعی ایشدیر.
مرسوم هیندوستان عائله دیرلری چوْخ حؤرمتلیدیر، باخمایاراق کی شهر عائلهلر ایندیسی مرسوم مشترک عائله سیستمی ایله قوی(اول)موش اجتماعی-ایقتیصادی (سوسیال-ایقتیصادی) محدودیتلرین اوجباتیندان نۆوه عائله ترکیبینی اۆستون توتور.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
همچینین باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ National Informatics Centre 2005.
- ^ Wolpert 2003, p. 1.
- ^ ۳٫۰ ۳٫۱ "National Symbols | National Portal of India". India.gov.in. Retrieved 6 July 2013.
- ^ "Hindi, not a national language: Court".
- ^ "Constitutional Provisions - Official Language Related Part-17 Of The Constitution Of India". National Informatics Centre (in Hindi). Archived from the original on 2016-11-08. Retrieved 27 December 2015.
{{cite web}}: CS1 maint: unrecognized language (link)
- ^ Ministry of Home Affairs 1960.
- ^ "Profile | National Portal of India". India.gov.in. Retrieved 23 August 2013.
- ^ "Eighth Schedule". Archived from the original (PDF) on 2018-12-25. Retrieved 1 July 2013.
- ^ Khan, Saeed (25 January 2010). "There's no national language in India: Gujarat High Court". The Times of India. Retrieved 5 May 2014.
- ^ Press Trust of India (25 January 2010). "Hindi, not a national language: Court". The Hindu. Ahmedabad. Retrieved 23 December 2014.
- ^ "Census of India : C-1 Population By Religious Community".
- ^ "2.87 million Indians have no faith, census reveals for first time".
- ^ "Justice TS Thakur sworn in as 43rd Chief Justice of India".
- ^ "Profile". india.gov.in.
- ^ "India" IMF Population estimates.
- ^ "Population Enumeration Data (Final Population)". Census of India. Retrieved 2016-06-17.
- ^ "A - 2 DECADAL VARIATION IN POPULATION SINCE 1901" (PDF). Census of India. Retrieved 2016-06-17.
- ^ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ ۱۸٫۲ ۱۸٫۳ "World Economic Outlook Database, October 2015 - Report for Selected Countries and Subjects". اولوسلارآراسی پول صندوقو (IMF). Retrieved 6 October 2015.
- ^ "Gini Index". World Bank. Retrieved 2 March 2011.
- ^ "Human Development Report 2015 Summary" (PDF). The United Nations. Retrieved 14 December 2015.
- ^ "INDIA STATS : Million plus cities in India as per Census 2011".
- ^ km.*
- ^
- ^ ماللیکارژون، ب. (نوو.، ۲۰۰۴)، فیفتی یئارس اوف لانگواگئ پلاننینگ فور مودئرن هیندی-تهئ اوففیجیال لانگواگئ اوف ایندیا، لانگواگئ ین ایندیا، وولومئ ۴، نومبئر ۱۱. ایسسن ۱۹۳۰—۲۹۴۰.
- ^
- ^ شابلون:جیتئ بووک
- ^ "[...] Jana Gana Mana is the National Anthem of India, subject to such alterations in the words as the Government may authorise as occasion arises; and the song Vande Mataram, which has played a historic part in the struggle for Indian freedom, shall be honoured equally with Jana Gana Mana and shall have equal status with it." Constituent Assembly of India 1950.
- ^ "The country's exact size is subject to debate because some borders are disputed. The Indian government lists the total area as ۳٬۲۸۷٬۲۶۰ km2 (۱٬۲۶۹٬۲۲۰ sq mi) and the total land area as ۳٬۰۶۰٬۵۰۰ km2 (۱٬۱۸۱٬۷۰۰ sq mi); the United Nations lists the total area as ۳٬۲۸۷٬۲۶۳ km2 (۱٬۲۶۹٬۲۱۹ sq mi) and total land area as ۲٬۹۷۳٬۱۹۰ km2 (۱٬۱۴۷٬۹۶۰ sq mi)." Library of Congress 2004.
قایناق خطاسی برچسب
برای گروهی به نام «nb» وجود دارد، اما برچسب متناظر با
یافت نشد.
- CS1 maint: unrecognized language
- Sanskrit دیلی سؤزجوکلو مقالهلر
- چئویرمک خطالاری
- Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page
- هیندوستان اؤلکهسی
- اؤلکهلر
- اینگیلیسیجه دانیشان اؤلکهلر
- جی ۱۵ اؤلکهلر
- جی ۲۰ اؤلکهلر
- بیرلشمیش میلتلر اؤیهسی اؤلکهلر
- India
- ویدئو کلیپلری اولان مقالهلر
- BRICS nations
- Commonwealth republics
- اینگیلیسجه دانیشان اؤلکهلر و اراضیلر
- فدرال جومهوریتلر
- ای ۷ اؤلکهلر
- Hindustani-speaking countries and territories
- Member states of the Commonwealth of Nations
- Member states of the South Asian Association for Regional Cooperation
- گونئی آسیا اؤلکهلری
- ۱۹۴۷ میلادی ایلده قورولان بؤلگهلر و اؤلکهلر
- آسیا اؤلکهلری
- Articles containing image maps


c: text/html

text:
غزل
مقصود تقی زاده هریس (نیسگیل)
گؤزلهرم یول نه قدهر گؤزلریمین وار ایشیغی
گونشیم دؤن، قارالان عؤمرومه قایتار ایشیغی
بیر گؤروش آرزیسینی باغریما باسدیم، نئجه کی-
گون باتان واختی باسار باغرینا داغلار ایشیغی.
او یاشیل گونلره کئشکه قاییدام بیر کره ده
دوداغیندان سوزوله وارلیغیما نار ایشیغی.
گؤزلریم اؤیله قاماشدی باخاراق اللرینه
قایتارار قیشدا نه جور کی گؤزومه قار ایشیغی.
گؤزلریندن ایچیمه آخدی بیر اولدوز کی گؤزوم-
گئجه قوینوندا قارانلیقدا سایاقلار ایشیغی.
بیرخبر یوخدو هله سن کیمی ایتگین آیدان
نئچه آیدیر، نئچه ایلدیر چکیرم جار ایشیغی.
قیوریلاندا ساچین آلنیندا دوشوندوم کی چتین-
قارا زنجیر گتیره بختیمه قانشار ایشیغی!
۷/۹/۱۳۸۹- هریس

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
صراف تبریزی
شعرلرینده رضا و صراف تخلص ائدن، حاج رضا صراف تبریزی (اؤلوم: 10 اردیبهشت 1286 /17 ربیع الاول 1325) آذربایجانلی شاعیر.
یاشاییش[دَییشدیر]
حاج رضا صرّاف تبریزی، ۱۲۷۱ هیجری قمری ایلینده ، تبریزین راسته کوچه محله سینده اولان « حصار » دربندینده دونیایا گؤز آچمیشدیر. « صرّاف » اون ایکی یاشیندا آتاسین الیندن وئردی . آنجاق علاجسیزلیقدان یاشاییش کئچیرتمکدن ساری آتاسی نین ایشی نین آردین دوتدوب صرّافلیغا اوز گتیردی.
دوکانی حاج سید حسین میانه لی نین تیمچه سی یانیندا قرار تاپمیشدیر. او آل وئر ه باخارکن، فارسجا و عربجه ادبیاتی اؤرگنمه یه باشلادی.
حاج رضا صراف، علمی – ادبی یغینجاقلارا قوشولوب ، ۱۲۹۱ هیجری قمری ایلیندن ( ۲۰ یاشیندان ) « صفا » آدیندا اولان ادبی انجمنی نین لاپ یاخشی عضولریندن اولدو. بۇ انجمن صراف حضرتلری نین ائویندن تشکیل تاپاردی. او هر دؤنه کن ، رحمتلیک سؤز بیلن ادیب و انجمنین آغ ساققالی « لنکرانی » جنابلاری نین محضریندن بوللو فایدالانارمیش.
صراف ، مشروطیّت فرمانی نین صادر اولماغیندان دوققوز آی سونرا ۱۳۲۵ اینجی ایل ، ربیع الاول آیی نین اون یئددی سینده ، ۴۵ یاشیندا « آسم » ناخوشلوغو اثرینده دونیادان گؤز یومدو.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
صراف آز عؤمرونده ۲۵۰۰ بیت شعر یازدی. غزللریندن ساوای، کربلا حادثه سی حاقّیندا قالارغی شعرلری واردیر. اونون شهیدلر آقاسی ایمام حسین حضرتلرینه چوخ ارداتی واریدیر. دئمک اولار اونون شعر دیوانی نین یاریسی ائله ایمام پیغمبر یولوندا یازیلیبدیر. آنجاق « صراف » سون 100- 150 ایلین ایچینده ، دؤرد بؤیوک مرثیه یازان شاعیرلردن تانینمیشدیر.
اوندان سوراکی شاعیرلر ، او جمله دن ، علیآقا واحد کیمی لر ، صراف دان تاثیر آلمیشلار. همیده اوستاد شهریار اوندان ائله تاثیرلنمیشدیر کی اونو آذربایجانین لاپ بیلیجی عالیملریندن ساییردی.
شعرلرینین اؤزللیگی[دَییشدیر]
تبریزلی حاج رضا صراف، تورکی دیلی نین ، کلاسیک اولوزلاریندان ساییلیر. رحمتلیک اوستاد شهریار دئمیشکن صراف آذربایجانین ادبی نابغه لریندندیر.
غزل ساحه سینده ، اینجه سؤزلره دوروشوق وئریب آخار دویغویا مالیک اولان صراف حضرتلری ، تورکی دیلینده ساده جه ائشیتمه لی بیلیکلر یارادیبدیر. او عاطفه و سئوگی قایناغی دیر.
شکّسیز ، صراف ائلین شیعه شاعیری اولدوقدا ایماملارا گورا یاخشی قلم ووروبدو. اونون ایمام علی (ع) ائولادینا خاص ارادتی واردیر. اونون چوخ شعرلری ایران، آذربایجان جمهورییتی،تورکیه،داغیستان و قفقاز کیمی اؤلکه لرده اولان اهل بیت عاشیقلری آراسیندا دیللر ازبری دیر.
آخیملی و ساده جه اولماق صرافین شعر دیلی نین تانیتدیران یؤندمیدیر، بیر حالدا کی چوخ تدقیقاتچی ائده بیلمه ییب صرافین دیوانیندا دَه ییشیک لیک یارادسین. اونون شعرلری افاده لی سؤزلردن و ها بئله چَتین کلمه و پیرپیرتلاشیق ادیتلردن اوزاقدیر. آنجاق سؤز صرافی ، ساده لیکده اینجه لیک یارادارکن سؤزون جوهرین چکیبدیر. دئمک اولار او بوتون شعر صنعتلرین ساده جه ایشلتمکله، آخیملی دویغویا مالیک اولاراق جور به جور سؤز ایچینده شیرینلیک و گؤزللیکلر یارادیبدیر. او گاهدان شعرلرینده هندی سبکیندن ده فایدالانیبدیر .
شعرلریندین[دَییشدیر]
وصل
من ترک شراب لب يار ائيلديم اولدي
زهر غم هجريله مدار ائيلديم اولدي
اي شيخ بهشتي دئمه ترک ائيلييه ن اولماز
من ترک سر کوي نگار ائيله ديم اولدي
اؤز جانيني ترک ائيلييه ن اولماز من اؤزومدن
روحوم کيمي جاناني کنار ائيلديم اولدي
ممکن دگي بير محنته مين جان دؤزه اما
من جانيمي مين درده دچار ائيلديم اولدي
دانسته و فهميده خط و خاله وورولدوم
اؤز اؤز گونومو تيره و تار ائيلديم اولدي
هئچ کيمسه اؤزون خار و ذليل ايسته مز اما
من اؤز اؤزومو دهرده خار ائيلديم اولدي
عرفان نظربازي و رندي و ظريفي
عالمده خلاصه نکي وار ائيلديم اولدي
صرافه دئديم حکمتيلن يوخ وار اولانماز
گولدي دئدي باخ گؤر يوخي وار ائيلديم اولدي


text:
دوغرودور پروفئسیونال یازاریمیز اولمادیغی اوچون بلکه ده پروفئسیونال تنقیدچیمیز ده یوخدور، آنجاق نئجه دئیرلر آزدان-چوخدان بو دیل و ادبییاتین گوشهسیندن باخان بیریسی ده، نثر ادبییاتیمیزدا ائیواز طاها، محمد صوبحدلی، همت شهبازی و…گؤره بیلر آخی. آزیندان بیلیریک بونلار تنقید اوزره چالیشمیشلار، اؤزوم ایسه هر زامان سایین طاها بیین یارادیجیلیغیندان اؤیرنمیشم.
آنجاق بعضن قورخولو جهت بوراسیندادیر کی، ادبییاتیمیز بوی آتدیقجا بویاتلاشا دا بیلر. دوغرودو بو گونلر ده ادبی آلاندا و نئت ده آز اولموشام و داها چوخ حیاتین ایش، سئوگی و دیگر گرکلی یؤنلری ایله اوغراشمیشام و هله ده ایلقارا سؤیلهدییم کیمی منه ادبییاتین بوتونو سئوگیلیمین گؤزلری و باخیشی قدر اؤنملی دئییل، آنجاق بونونلا بئله، او قدر ده اوزاق دئییلدیم کی، باش وئرن حادیثهلردن خبرسیز قالیم، آزیندان اوخومادیقلاریمی دا اویان-بویاندان ائشیدیر و تعقیب ائدیردیم. یاخشی نهدیر بو بویاتلانما؟ آچیغینی سؤیلهسم چوخدان ایزلرینی حیس ائتدییم ادبی قوروپلاشمالار بیر طرفینده دورور بونون. آخی نئجه دئییم بو قوروپلاشمالار فیکیر و دوشونجه آیریلیغی سببی ایله اولسایدی بلکه ده نورمال یاناشماق اولوردو، آنجاق آنلاشیلان بو دوستلوق اساسیندا آنلاشمامیش قوروپلاشمالار، داها چوخ اؤی منی، اؤیوم سنی. هر نه سن یازسان، قاداسی موکمملدی، فیل بورنوندان دوشنلریک بیز و نه بیلیم چاغداش آذربایجان ادبییاتینین آتا آنالارینی آختارما قدر اوزون بیر پئپسی ماجرالاریدی. آما حئیف کی بو آتا آنالاری گئجهلر تک بوراخمادیلار، توخوم اکیلیب، محصول وئرمه ایمکاناتی اولمادی. بوش بوغازلیق ائتمهدن دئمهلییم کی بو یاریشمایا قاتیلمادیغیمین سببلریندن بیریسی همین بو وورغولادیغیم اولوردوسادا، دیگر یوندن حؤرمتلی ژوری هئیتینی بوتون تک-تکینه حؤرمتیمله یاناشی، اؤزومدن او قدر ده اوخوموش و منه داها بیر شئی بخش ائده بیلن، یا آچیغی تنقیدچی مقامیندا گؤرمهدییم ایدی. اؤزللیکله سایین روقیه خانیم کبیری و حامید احمدی دن داها یاخیندان ایلگی ده اولدوغوم اوچون عوذور دیلهییرم و اومورام کی اینجیمزلر مندن. آما هرحالدا بونو دئمک یالان دئمکدن داها یاخشیدی. دئمهمک ده حقیقتین بیر پارچاسینی گیزلتمکدی. بو یالنیز منه عایید دئییل، یاریشمادا ایشتیراک ائدنلرین بیر نئچهسی ده ژوری هئیتی قدر و بلکه داها چوخ باجاریقلیدیلار. اومورام بو جومله سهو آنلاشیلیب و فارسلار دئمیشکن حمل بر خودستایی فیلان اولماسین کی ساقین بئله دئییل، آنجاق یالان دئییه بیلمیرم کی شریف مردینین حیکایه دیلین ژوری هئیتیندهکیلردن داها چوخ بیهنیرم. بیر آز دا درینه گئتسک دوغرودور پروفئسیونال یازاریمیز اولمادیغی اوچون بلکه ده پروفئسیونال تنقیدچیمیز ده یوخدور، آنجاق نئجه دئیرلر آزدان-چوخدان بو دیل و ادبییاتین گوشهسیندن باخان بیریسی ده، نثر ادبییاتیمیزدا ائیواز طاها، محمد صوبحدلی، همت شهبازی و…گؤره بیلر آخی. آزیندان بیلیریک بونلار تنقید اوزره چالیشمیشلار، اؤزوم ایسه هر زامان سایین طاها بیین یارادیجیلیغیندان اؤیرنمیشم. هر حالدا،باشقا بیر اؤزل سبب ده وار ایدی قاتیلمادیغیما، آما هر حالدا بورادا اؤزوم حقیقتین بیر آزین سیزه سانسور ائدیرم. خیلاصه دئسم، ایندی بو یاریشما بیتدیکدن سونرا بیر سیرا دوستلارین ائعتیراضی منی حاقلی دوشوندویوم قناعتینه گتیریر. نهیسه جیددی شکیلده گلیشن ادبییاتیمیزا، هر تور قوروپلاشمالاردان کنار ساغلام بیر فضا دا، داها پروفئسیونال یاریشمالار دیلهییرم. ادبییاتیمیز بوی آتدیقجا، اوجالسین اومورام.
· بو پوستو بویون ناهارچاغی یازماقدایدیم کی، تئلئفونوم زنگ چالدیغی اوچون بوراخیب گئتدیم و ایندی اونوتدوغوم مسهلهلر ده اولدو بو آرادا. نوصرت دئمیشکن هامیسی سئوگیدندی. اونا گؤره بعضی سؤزلر یادیما دوشسه بلکه بو پوستا آرتیردیم دا.
http://azrurmia-urmiye.blogfa.com/post/1782


text:
عین جالوت دؤیوشو
عین جالوت دؤیوشو — ۳ سپتامبر ۱۲۶۰-جی ایلده مملۆکلر اوْردوسو ایله ائلخانلار آراسیندا٬ فلسطینده جلیل بؤلگهسینین عین جالوت دئییلن یئرینده آپاریلان دؤیوش.
دؤیوشدن اؤنجه[دَییشدیر]
۱۰ فوریه ۱۲۵۸[۴]-ده باغداد شهرینی آلیب خلیفه المستعصم باللهی اؤلدورن هۆلاکۇ خانین باشچیلیغینداکی موْغول اوْردولاری٬ سوریهیه ایلَریلهمیشدیلر. هۆلاکۇدان آلدیغی تهدیدلر دوْلو مساژدان سوْنرا ایّوبی سۇلطانی ناصر یوسف٬ مملۆکلردن عاجیل کؤمک دیلهمیشدی. ۱۲ نوْوامبر ۱۲۵۹ گۆنو مملۆک تۆرکلری آراسیندا آپاریلان قۇرولتایدا٬ یاشینین کیچیک اوْلماسینا گؤره سۇلطان منصور علی تختدن ائندیریلهرک یئرینه سیفالدین قوْتاز چیخاریلمیشدی.
دؤیوش[دَییشدیر]
دؤیوشدن درحال اؤنجه میصرده سۇلطان اعلان ائدیلن سیفالدین قوْتاز٬ باشچیلیغینداکی ۲۰٫۰۰۰ نفرلیک بیر اوْدویلا٬ هۆلاکۇنون ان سئچکین باشچیلاریندان کیت بۇغا نوْیان باشچیلیغینداکی ائرمنی و گۆرجولرله داها گۆجلنمیش موْغول اوْردوسونو فلسطینده قارشیلادی. ایکی اوْردو ۳ اوکتوبر ۱۲۶۰-دا٬ عین جالوت دئییلن یئرده قارشیلاشدی. مملۆکلر بؤلگهنی یاخشی تانیدیقلاری اۆچون بۇ دؤیوشده تۆرکلرین و موْغوللارین چوْخ ایشلتدیگی هیلال تاکتیگینی ایشلتمیشدیر. ایکی باشدا بایبارس باشچیلیغینداکی کیچیک بیر بیرلیک موْغوللار اۆزرینه آنی بیر هۆجۇم دۆزنلهییب آردیندان یئنه عئنی سۆرعتله گئری چکیلمهیه باشلامیشدیر. کیت بۇغانین امری ایله مملۆکلری قوْوالایاراق داغلیق وادییه گیرن موغول آتلیلاری٬ گیزلیجه آرخادان چئویرن قوْتاز باشچیلیغینداکی آتلی اوْخچولار و پاتلاییجی بوْمبا آتان پیادالار٬ موْغوللارا آغیر ایتکیلر وئرمیشدیر. داها سوْنرا ساختا قاچیشی بۇراخان بایبارس٬ عسگرلرینی توْپلایاراق موْغوللارا هۆجۇم ائدیب موْغول اوْردوسونون هامیسینی قیرمیشدیر. بۇ دؤیوشده کیت بوغا نوْیان دا اؤلدورولموشدور.
نتیجه[دَییشدیر]
موغوللار بۇ ساواشدان سوْنرا میصره اصلا گیره بیلمهدیکلری کیمی٬ بۇ مغلوبیت تاریخین دؤنوم نؤقطهلریندن بیری و موغوللارین سوْنونون باشلانغیچی اوْلموشدور. موغوللارین غربه ساری ایرهلیلهییشی دۇردو. آنادوْلوداکی موغول بوْیلاری سۆرعتله ایسلاما تابع اوْلدو.
قایناقلار[دَییشدیر]
آنادوْلو تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Ayn Calut Muharebesi»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۰ مارس ۲۰۱۶ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
امریکا بیلن ایران اورته سیده گی بحران بوییچه مهم بیر ادعا
پنتاگون نینگ هند اوقیانوسی ده گی دیگو گارسیا جزیره سی گه هسته ای ظرفیت گه ایگه طیاره یوباره دیگن لیگی ادعا ایتیلدی
امریکا قوشمه ایالتلری مدافعه وزیرلیگی (پنتاگون) نینگ هند اوقیانوسی ده گی دیگو گارسیا جزیره سی گه هسته ای ظرفیت گه ایگه آلتی بی – 52 اوروش طیاره سی یوباره دیگن لیگی ادعا ایتیلدی.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ سی ان ان تلویزیونی بیلن مصاحبه قیلگن امریکا لیک بیر مسئول کیشی, اوشبو اوچاق لرنینگ, ایران بیلن بولگن بحران نینگ ینه ده چقورله شیب کیتیشی گه قرشی تدبیر آلیش اوچون یوباریله دیگن لیگی نی بیلدیردی.
اوشبو مسئول کیشی, خوددی شوو طیاره لرنینگ ایران نی اوریش اوچون تیار توره دیگن لیگی نی بیلدیررایکن, حاضرچه هیچ قنده ی بیر عملیات بویروغی نینگ موجود ایمس لیگی نی معلوم قیلدی.
دیگو گارسیا جزیره سی ایران دن تقریباً 4 مینگ کیلومتر لیک بیر مسافه ده اورین آلماقده.
امریکا قوشمه ایالتلری نینگ بی- 52 اوچاق لری نی منطقه ده گی حربی مرکز لری اورنیگه هند اوقیانوسی ده گی اوشبو جزیره گه یوباریش نی ریجه له گن لیگی نینگ سببی نینگ, ایران نینگ 2 کیلومترلیک بیر منزل گه ایگه شهاب و 2 مینگ 500 کیلومتر لیک بیر مسافه نی اوره آله دیگن سومار راکت لری دن قورینیش دن عبارت ایکن لیگی بیلدیریلماقده.
علاقه لی ینگی لیکلر
بیرقطار اروپا اولکه سی ایران نینگ اتوم پروگرامینی کینگه یتیریش قرارینی قاره له دی
موضوع بوییچه انگلستان، فرانسه و آلمان تامانیدن مشترک بیانات بیریلدی
ایران تشقی ایشلر وزیرلیگی انگلستان نینگ بویوک ایلچیسینی چقیریب آگاهلنتیردی
ایران نینگ لندن بویوک ایلچیلیگی بناسیگه قره ته قول اوریلگن هجوم اوچون چقیریلگن


text:
توتموش بوگون اوجالماغا، دونمز اياغ ائليم
اولسون همیشه حق ایله ، دنیاده ساغ ائليم
چیرمانمیش ائتسین ئوز قوجامان وارليقين بنا
قورسون همیشه ليك ، آلیشان كوز اوجاغ ائلیم
آتلانمیش ئویله، سانکه ایگیت قوچ کور اوغلودر
آنجاق بوگون قلینجی قلم ، چال پاپاغ اٹلیم
گؤنلوم سئوین که اوغرون اولوبدر ایشیق بوگون
ایللرجه آچمادان گوزون ، اولموش اویاغ ائليم
تاريخلر ایچره فرصت، اولوبدورسا چوخ بیزه
بيلمك كرك، بو گونکونی کسگین سیناغ ائلیم
دوشمز بونونجا بیرده اینان کیم . قاچار زمان
گوستر گوجون ، نه وارسا ئوزونده سوراغ ائلیم
پارلات بوگون توتولموش اوزون . ملی وارلیقین
اولسون اوزون گونش کیمی ، اولدوقجا آغ ائلیم
سؤنموشسه ئولمه دن آتالیق یوردوموزدا ، کون؟
جاندان گرکدی ، یاندیرا ئولمز چراغ ائلیم
قیرمیشسا شاختالار قره قیشلاردا ، ال – قولون
آتسین بوگون کی یازدا تو کنمز بوتاغ ائليم
چالمازدی نیسگیلینده ، آغیر گوزلریم قاپاق
بیرگون ، گورم که یوردونا اولموش داياغ ائليم
تانریم، بوغونتی گونلری دوندرمه بیرده ، کیم
سردی لاله لرکیمی ، باغريندا داغ ائلیم
چکمیشدی هرنه چوخلی جفالر ، وفا اوچون.
گور موشدی ئوزگه لردن آجیقلی قيناغ ائليم
ایسترسه بیرده دشمن اونا قارشی دورماسین
حق اوردوسوندان اولماسین هیچ بیر اوزاغ ائلیم
تبریزلی ، ائیلر اوندا گوونلرکه . ئوزگه رنگ
بیلسین نه در . که توتماسین هیچ بیر بویاغ ائلیم
گنتمز یرئوزگه ایزلره چاشماز وفا يولون
چون ملی یول بیلیرکه نه سولدر ، نه ساغ ائلیم
سئوگلی وارلیق در گیسینه سونارام
۵۸/۳/۱۳ – تبریزلی علی
قایناق : وارلیق ، آیلیق فرهنگی آذری فارسجا نشریه ، سایی 2 اینجی 1358 جی ایل ین خرداد آیی


text:
اطریش دوغو سرحدینده عسگر سایینی آرتیراجاق
اطریش غیری- قانونی کوچ ایله موباریزه چرچیوهسینده ماجاریستان، سلوواکیا و سلوونیا سرحدلریندهکی عسگر سایینی آرتیراجاق.
اطریش غیری- قانونی کوچ ایله موباریزه چرچیوهسینده ماجاریستان، سلوواکیا و سلوونیا سرحدلریندهکی عسگر سایینی آرتیراجاق.
ایچ ایشلر ناظیری کارل نهامر و ساوونما ناظیری کلاودیا تانر تشکیل ائتدیکلری بیرگه مطبوعات کنفرانسیندا کوچ و سرحد تهلوکهسیزلیگی مؤوضوع سوندا آچیقلامالار وئریبلر.
آوروپا بیرلیگی طرفیندن ایرهلی سورولن کوچ قایدالارینین قانونسوز کوچمن لره قارشی تاثیرسیز اولدوغونو ادعا ائدن نهامر خصوصیله ماجاریستان سرحدینده باش وئرنلره گؤره حاضیردا دوغو سرحدلرینده خیدمت گؤسترن عسگر سایینین یاخین گلهجکده 1000-دن 1400-ا چیخاریلاجاغینی سؤیلهییب.
بونونلا علاقهدار آوروپا بیرلیگی-دن لازیمی کمکی آلا بیلمهدیکلرینی سؤیلهین نهامر اؤلکهدهکی آرتان افغان جمعیتینه ایشاره ائدهرک، اطریش و آلمانیانین "آوروپا بیرلیگی-نین افغانیستان پروبلئمینی" حل ائده بیلمهیهجگینی ادعا ائدیب.
ساوونما ناظیری تانر ده ماجاریستان سرحدینده جاری ایل اینسان آلوئریله باغلی 200 نفرین حبس ائدیلدیگینی، بو سببدن باشدا بو بؤلگه اولماقلا سلوواکیا و سلوونیا سرحدلریندهکی عسگر سایینین 2000-ا قدر آرتیریلا بیلهجگینی بیلدیریب.
ایلگیلیلی خبرلر
گونئی سودان-دا آزی 20 مین آدام ائولرینی ترک ائتمک مجبوریتینده قالیب
گونئی سودان-ین یوخاری نیل بؤلگهسینده داوام ائدن قارشیدورمالار سببیندن آوقوست آییندان بری آزی 20 مین اینسانین کؤچ ائتمک مجبوریتینده قالدیغی بیلدیریلیب.
اولاف شولتس بالکان اولکه لرینه چاغیریش ائدیب
اولاف شولتس بالکان اؤلکهلرینی روسیایا قارشی تحریم لری دستکلمهیه چاغیریب.
آلمانیادا ترورا قارشی عملیات
شوبههلیلر، فدرال آلمانیا جمهوریتینین آنایاسال نظامینی اورتادان قالدیرماق و ۱۸۷۱ آلمان امپریاتورلوغونو اؤرنک آلان بیر دؤولت قورماق آماجی ایله ترور هؤرگوتو قورماقلا سوچلانیر


text:
بو ائو تکجه بیزیم دئییل!
ملیونلار ایل انسانین یئر اوزونه گلمهسیندن قاباق یئرین اصلی صاحیبلری حیوانلار اولموشلار. اونلار بیزیم یاشاماغیمیزا هئچ سؤزلری اولماییب و دونیالارین منّتسیز بیزیمله پایلاشیبلار. آما ایندی بیز اؤزوموزو دونیانین یگانه صاحیبی بیلیب و چوخ زامان حیوانلارین ائو-ائشیکلرین تالاییب اؤزلرین ایسه آرادان آپاریریق. نه یاخجیدیر بیر حیوانلا توش گلنده بونو دوشونَک کی “یاشادیغیمیز بو یئر کورهسی (کره زمین) تکجه بیزیم دئییل” و حیوانلار بو یئره بیز ایله شریکدیلر.
بو عکس قوشاچای’ین (میاندوآب) “گؤیجهلی” کندینده بیر عائلهنین ائوین گؤرسهدیر کی دئدیگیمیز شراکتی حاجی لئیلک ایله چوخ یاخجیجاسینا آرایا قویوبلار. یاشاسینلار.


text:
`عظمت نومونهلری - آذربایجان خالق صنعتی` نتیجهلر
خبرلر [1450]
- چاووشاوغلو، بایراموولا تلفندا دانیشدی
- آذربایجان جمهورباشقانی ایلهام علییئوین آلبانی سفری
- ایراندا ایران اینترنشنال تلویزیونونا ایشلهدیگی ادعا ائدیلهن بیر نفر گؤزآلتینا آلیندی
- آکار: ۳۲۶ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- پاشینیان، کولکتیو گوونلیک آنلاشماسی بیلدیریسینی ایمضالامادی
- ایراندا ۲ گوونلیک گؤرهولیسی اؤلدورولدو
- آذربایجان فرانسایا اعتراض یازیسی وئردی
- آذربایجان: فرانسا سناسیندا قبول ائدیلن قراری شدتله رد ائدیریک
- آذربایجاندا ایرانا جاسوسلوق ائدن ۵ نفر گؤزآلتینا آلیندی
- دونیانین هر یئریندن باشساغلیغی مئساژلاری گلیر
- جمهور باشقانی اردوغان ایلهام علی یئو ایله گؤروشوب
- ایستانبولون کؤرپولری آذربایجان بایراغینین رنگلری ایله ایشیقلاندیریلیب
- فخرالدین آلتون: "بوتون تورک دونیاسی آذربایجانین موباریزه سسی اولاجاق"
- تورکیه آذربایجانی 8 نوامبر غلبه گونو موناسیبتیله تبریک ائتدی
- مولود چاووش اوغلو آذربایجانی تبریک ائدیب
- آذربایجان پرزیدنتی ایلهام علی یئو فوات اوکتایی قبول ائدیب
- تۆرک قیزی حدیث نجفینین قیرخیندا کرج قاریشدی
- ناخچیوانین گوونلیک سرویسی لغو ائدیلدی
- ایراندا جاسوسلوق سوچلاماسییلا ۱۰ نفر گؤزآلتینا آلیندی
- جمهور باشقانی اردوغان ژورنالیستلره آچیقلاما وئریب
- خالق آرتیستی حاجی بابا باغیروف-و خاطیرلاییریق
- آذربایجان گوندمی
- کیچیکدن بؤیویه هر کسین ماراغیندا اولان "تکنوفست آذربایجان"ین ایلک گونوندن گؤرونتولر
- آذربایجان مودافعه ناظیرلیگی: دوشمنین 550 نفردن آرتیق ایتکیسی وار
- آذربایجان-دا کروناویروسا یولوخانلارین سایی 359 نفره چاتیب
- آذربایجان-دا غلبه خبرینی وئرن آپاریجی گؤز یاشلارینی ساخلایا بیلمهییب
- آذربایجان تمثیلچیسی "یوروویژن "ون فینالیندا!
- جمهورباشقانی اردوغانین آذربایجان سفری
- "هر زامان قارداشلاریمیزین یانینداییق"
- محتشم آذربایجان رقصی
- خوجالی قتلعامی آنیلدی
- بایراغینا جانیم قوربان آذربایجان...
- آذربایجاندا بیر اوخول
- آذربایجان-ائرمنیستان موناقیشهسی
- داغ باشیندا قارتال وار
- آذربایجان اوردوسونون ایرلیلییشی داوام ائدیر
- اردوغان آذربایجاندا
- آذربایجان ایشغال آلتینداکی تورپاقلارینی آزاد ائدیر
- اؤزبکیستاندان آذربایجانا سلام وار!
- تورکیه ایله آذربایجان آراسیندا هانسی فرقلر وار؟
- تکنوفست آذربایجاندان گؤرونتولر
- تورکیه-آذربایجان قارداشلیق آنیدی
- آذربایجانا سلام اولسون!
- آذربایجان جمهوریتینده قاراباغ شهیدلرینی آنما یوروشو
- خوجالی سوی قیریمی


text:
کابل ۹ عقرب باختر
صنعت و تجارت وزیرلیگی مسئوللری نینگ ایتیشلریچه، افغانستان و هند اورته سیدهگی بو دالان سوداگرلیک نی کینگه یتیریش اوچون قیته آچیلگن.
یادلنگن وزیرلیکی سوزلاووچیسی، عبدالسلام جواد نینگ اعلام قیلیشیچه، اسلام امیرلیگی و هند اورته سیده سوداگرلریک شرطنامه سی امضالندی.
بو شرطنامه اساسیده بوگوندن سونگ، افغانستانلیک سوداگرلر هوا دالانی آرقلی تجارتی نی هند بیلن دوام بیریب بیله دی.
صنعت و سوداگرلیک وزیرلیگی مطبوعات سوزچیسی نینگ تاکیدلشیچه، بیز بو ییل هندستان گه سودا و محصولات اِکسپورتینی اوتگن یلگه نسبتا آشیریشگه حرکت قیلماقده میز.
اوتکن ییلی افغانستاندن هندستانگه 30 مینگ تُن «هنگ» و «قول صنعتی» محصولاتلری صادر قیلیندی.


text:
بو بۏستانچې عائلهسینی قارپېز-يئميش’له ساخلايېردې. هر ايل قارپېز، يئميش، خييار أکيردی، بوغدایا وئريب دۏلانېردې.
بير ايل بۏستان چۏخ ياخشې بحره گتيردی.
بۏستانچې آروادېنا دئدی:
– بو ايل بۏستانېمېز چۏخ ياخشې بحره گتيريب، قارپېزېن لاپ ياخشېسېندان بير إششک يۆکۆ توتوب شېخ اۏغلو شاه عباس-ا آپاراجاغام.
آروادې دئدی:
– لاپ ياخشې اۏلار.
بوستانچی قارپيزين لاپ ياخشيسيندان بير خورجون ييغدی، ائششگين بئلينه آشيريب، توشهاتوش – ايصفاهانا يولا دوشمکده اولسون، شاه عباسلا وزير آللاهوئردی خان دا درويش پالتار اولوب يول ايله گئديرديلر. اونلار کيشينين قاباغينا چيخديلار.
شاه عباس اوندان سوروشدو:
– آ کيشی، يوکون ندی؟
بوستانچي دئدی:
– آغا درويش، قارپيزدی.
پادشاه سوروشدو:
– هارا آپاريرسان؟
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، بو ايل بوستانيم چوخ ياخشی بار گتيريب. بونو شاه عباس-ا آپاريرام.
شاه عباس دئدی:
– رحمتليگين اوغلو، جاماعات شاه عباس-ا لعل، جاواهير آپارير، قيزيل آپارير، سن ده قارپيز آپاريرسان. قارپيز شاهين نَيينه لازيمدی؟
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، اونلارين گوجو لعل، جاواهير، قيزيلا چاتير. منيم ده گوجوم آنجاق قارپيزا چاتير.
شاه عباس دئدی:
– بوشونا اؤزونو اینجیدیرسن، آخی شاه اونو گؤتورمز.
بوستانچی دئدی:
– آغا درويش، جانين ساغ اولسون، گؤتورر گؤتورر، گؤتورمز ائششگی يوکلو-زادلی سوخارام اونون گؤزلرينه، چيخيب گَلَرم.
آللاهوئردی وزیر ايستهدی کيشينی وورسون، شاه اونون الينی توتدو. کيشيدن آيريلديلار. باشقا کسه يوللا گئری قاييتديلار. شاه عباس قيرميزی گئيينيب تاختا چيخدی. امر ائلهدی، ائششگی يوکلو بير کيشی گلهجک، اونو ائششکلی-زادلي يانيما گتيررسينيز. بلی، يوللاری کسديلر، کيشی گليب چيخاندا، اونو ائششکلی زادلی پادشاهين سارایینا آپارديلار. شاه عباس اوندان سوروشدو:
– آ کيشی، يوکون ندی؟
بوستانچی دئدی:
– قادان آليم، شاه، قارپيزدی. بو ايل بوستانيم چوخ ياخشی بحره گتيريب.
بير يوک سنه هديه گتيرميشم.
شاه عباس دئدی:
– آ کيشي، دلی-زاد اولماميسان، سن منی کيم حساب ائدیرسن؟ خالق منه لعل، جاواهير، قيزيل گتيرير، سن ده قووون، قارپيز گتيريرسن؟
بوستانچی دئدی:
– شاه ساغ اولسون، اونلارين گوجو جاواهير، لعل، قيزيلا چاتير، منيم ده گومانيم، گوجوم يئميش، قارپيزا چاتير.
شاه عباس دئدی:
– قارپيز منه لازيم دئييل، قايتار، گئت، يوخسا سنی بوغازيندان آسديرارام.
بوستانچی دئدی:
– شاه، تا نييه آجيغين توتور. گؤتورورسن، گؤتور، گؤتورمورسن، يولدا دئديگيم اولسون.
شاه عباس دئدی:
– دئ گؤروم يولدا نه دئميسن؟
بوستانچی دئدی:
– شاه، هئچ نه، سؤز ايدی، آغزيما گلدی دئديم.
شاه عباس دئدی:
– کيشی، اگر يولدا نه دئميسن، دوزونو دئسن، جددیم حاقی سنه هئچ زاد ائلمییهجییم. اگر دوزونو دئمهسه ن واييندی.
بوستانچی او ساعات باشا دوشدو کی، درويش بو اؤزو ايميش، دئدی:
– شاه ساغ اولسون، يولدا بير نفر درويش مندن سن سوروشدوغون سؤزلری سوروشدو. دئينده کی، شاه يئميش-قارپيزی گؤتورمز، دئديم، گومانيم ائله بونا گلير، گؤتورمز ائششکلی-زادلی سوخارام شاهين گؤزلرينه، قاييدارام.
پادشاه خزانهداری چاغيريب دئدی:
– آپار بو کيشينين قارپيزينی بوشالت، تئرینی(آتا ائششگه باغلاردیلار) قيزيللا دولدور، وئر آپارسين.
خزانهدار بوستانچينی خزانهيه آپاردی، يئميش-قارپيزينی بوشالتدی، تئری قيزيللا دولدوروب اونا وئردی. پادشاهين بو حرکتی آللاهوئردی خانين خوشونا گلمهدی، دئدی:
– شاه، سنين، بو حرکتين هئچ خوشوما گلمهدی. کندلینين بيری سنی سؤيور، سن اونون تئرینی قيزيللا دولدوروب، بوراخيرسان.
شاه عباس دئدی:
– وزير، او کيشينين گومانی قارپيزا چاتير، اوندان دا منه نوبارليق پای گتيرير. من اوندان جاواهير، لعل ايستهينده اونون منه آغير سؤز دئمهسی يئريندهدی.
وزير دئدی:
– من گئديب، اوندان قيزيلی آلاجاغام.
پادشاه دئدی:
– آللاهوئردی وزير، او سن عاغيلدا آدام دئييل، چوخ عاغيللی آدامدی، يونگولساققال اولما، آلا بيلمزسن.
وزير دئدی:
– من آليم، سن باخ بیزه.
پادشاه دئدی:
– ياخشی، گئت آل، گؤرک آلا بيلهجکسنمی؟
آللاهوئردی وزير آتينی ميندی، باشقا يولدان گئديب بوستانچينين قاباغينی کسدی، دئدی:
– کيشی، سنه بير نئچه سورغو سوروشاجاغام، بيلدين، جانين قورتاردی، بيلمهدين، قيزيلينی آلاجاغام.
بوستانچی دئدی:
– وزير، بويور دئ.
آللاهوئردی وزير دئدی:
– گؤيده نئچه اولدوز وار؟
بوستانچی دئدی:
– ائششگيمين توکونون سانی قدر.
وزير دئدی:
– دوز دئميرسن.
بوستانچی دئدی:
– ائششگين توکونو ده سای، اولدوزلاری دا سای، اگر دوز اولماسا بوينومو وور.
آللاهوئردی وزير گؤردو نه ائششگين توکونو سايماق اولار، نه ده گؤيدهکی اولدوزو، دئدی:
– ياخشی، بونو بيلدين. ايندی او بيری سورغوما جاواب وئر. آللاه هاردادير؟
بوستانچی دئدی:
– او چوخ آساندی. آنجاق ائششگين اوستونده اونو دئيه بيلمرم، آتدان دوش مينيم دئييم. ائششک اوستونده آللاهين يئرينی دئمک ادبسیزلیک دی.
وزير او ساعات آتدان سيچراييب يئره دوشدو، دئدی:
– دی مين.
بوستانچی ائششکدن دوشدو، تئز سيچراييب آتا ميندی، اَييليب جلد ائششگين اوستوندن تئری گؤتوردو، آتا بير بیز ووروب دئدی:
– وزير آللاهوئردی خان، آللاه، باخ او تاغين داليندادی.
وزير ها قيشقيردی، باغيردي، کيشی دايانمادی، آتا دَييب گؤزدن ايتدی.
آللاهوئردی وزير ائششگين يانيندا قالدی.
شاه عباس کۆلهفيرَنگیدن باخېردې، اۏ قدَر گۆلدۆ کی، آز قالدې قارنې يېرتېلسېن.
بير نئچه آدام گؤندَريب دئدی:
– گئدين آللاهوئردیخانا دئيين کی، اوتانماسېن گلسين.
آداملار گئتديلر، پادشاهېن سؤزۆنۆ آللاهوئردیخانا دئديلر.
آللاهوئردیخان کۏر-پئشمان آداملارېن يانېنا دۆشۆب گئتدی.
شاه عباس بير آز گۆلَندَن سۏنرا دئدی:
– آللاهوئردیخان، گؤردۆن آلا بيلمَزسَن؟
من عدالتسيزليک إلهميشديم، قېزېل وئرميشديم، آت وئرمهميشديم.
آتې دا سن وئردين، چۏخ ساغ اۏل.
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېران: آیهان میانالې
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېرانلار: آیهان میانالې، علیرضا فرشی
آیسون / آفاق مسعود (حیکایه)
یئنی باغ قۏنشوموز – کند تَصَرّۆفاتې ناظیرلیڲینده طارېم صنایئع ایله باغلې هانسې’سا بؤیۆک بیر ایدارهنین رئیسی ایشلهین مئهمان قولامداراۏوون بیزی تأکید’له إوینه قۏناق دعوت إلهدیڲینی إشیدنده أحوالېم پۏزولدو. تانېمادېغېم اینسانلارېن إحاطهسینده اۏلماغېن، اۆستهلیک، پرۏتۏکۏل خاطیرینه دئییلن دبلی ساغلېقلار و صۆنعی اۆنسیيّت نامینه قوراشدېرېلان آنلامسېز صؤحبَتلر ایچینه دۆشمهڲین منیم اۆچۆن نه قدر عذابلې اۏلدوغونو بیلن أریم:
– گئتمهسَک، دئیهجَکلر “سایمادېلار.” قۏنشولوقدا یاخشې دَڲیل – دئییب گۆناهکار حالدا اۆزۆمه زیللَندی. اؤزل اۏلاراق منیم’له – “یازېچې-قۏنشولارې’یلا” یاخېندان تانېش اۏلماق یانقېسېندا اۏلان إو یییهلرینین بو تکلیفیندن یایېنماغېن مۆمکۆن اۏلمایاجاغېنې آنلایېب سوسدوم.
یاشې جمعی آلتمېشې حاقلاسا دا، سئیرَک، چال ساچلارې، ایری ساغاناقلې گؤزلۆڲۆنۆن آرخاسېندا دالدالانان قۏجا گؤزلری’یله داها آهېل گؤرۆنن مئهمان قولامداراۏو بیر واختلارهانسېسا اوزاق داغ کندینده شفقت باجېسې ایشلهمیش، أره گئدیب دۆنیایا بیر اۏغلان اوشاغې گتیرندن، أری دؤولت قوللوغونا کئچَندن سۏنرا حرکتسیز یاشامدان و یاغلې یئمَکلردن کؤکهلیب، آغېرلاشېب، تئز-تئز قان تانسییۏنو قالخان آروادې ظریفه خانېم’لابیزیم باغدان بیر نئچه حَیَط آرالېدا، تعمیری یئنیجه بیتیب باشا چاتمېش، زۏغالې، کیرمیت دامې گۆن شۆعاعلارېنېن آلتېندا نارېنجې برقلر ووران اۆچمرتبهلی إوده یاشایېردې. بوردا، همچینین ظریفه خانېمېن، همین اوزاق داغ کندیندن اؤزۆ’یله گتیریب گلدیڲی بیر نئچه قۏهومو –دریلری گۆنۆن آلتېندا ایشلهمکدن کؤسؤو اۏلموش اۏرتایاشلې أر-آرواد و بالاجا اۏغلان اوشاغېندان عیبارت کیچیک بیر عائله ده یاشایېردې. إوین آرخا طرفیندهکی قوشدامېندان بیر قدر بؤیۆک کۏمادا یاشایان بو دینمز، زحمتسئور اینسانلار هاوالار سۏیویاندا و إو صاحابلارې شَهَر إوینه کؤچنده ده بوردا قالېر، سَحَر-آخشام حَیَطده، یا بینانېن مرتبهلری آراسېندا تَصَرّۆفات و إو ایشلری ایله مشغول اۏلوردولار.
یاخېنلاشماقدا اۏلان قۏناقلېغېن تَشَبّۆثکارېنېن یای آیلارې نزاکت خاطیرینه، اوزاقدان-اوزاغا سلاملاشدېغېم، بعضی اؤتهری تصادۆفلر’له چیمَرلیکده، یا باغ یۏلوندا راستلاشارکن هیجاندان پؤرتمۆش صیفتی’یله یۏلومو کسیب خومار، آلا گؤزلرینی سۆزدۆره-سۆزدۆره منی لذّتلی شربت سۏموران تک “قورتوم-قورتوم ایچن” – اۆزۆمۆ، دریمین، آز قالا، بۆتۆن مسامهلرینی أن یاخېن مَسافهلردن گؤزدن کئچیرده-کئچیردهگویا حال-أحوال توتان ظریفه خانېم اۏلدوغونو همین دقیقه آنلادېم و بوندان حالېم لاپ پۏزولدو.
قۏناقلېغا چَپَر قۏنشوموز سلمان اؤرگتمنین یاشام یۏلداشې زۆلئیخا خانېمېن دادوت اۏلوندوغونو بیلَنده، حالېم لاپ خارابلاشدې. دارېخدېرېجې إو یاشامېندان بۆزۆشۆب هانسې’سا چؤل قوشونا بنزهڲَن، ایل اوزونو باغ إوینده یاشادېغېندان، ماراقسېز، مَضمونسوز گؤنلرینی تانېش-بیلیشین “یاشام و یارادېجېلېغې” بارهده ألده إتدیڲی تفرّۆعاتلې معلوماتلار’لا اؤتۆشدۆرن، دۆشدۆڲۆ مجلیسلرده سۏن تأثّۆراتلارېنې ظاهیرین اویوشمایان کۆبار سایاغې اۏپئرا سَسی ایله بؤلۆشمکدن مخصوصی بیر حظّ آلان زۆلئیخاخانېمېن منه اۏلان اؤلدۆرۆجۆ ماراغېندان قورتولماغېن یۏللارې بارهده دۆشۆندۆکجه، دیلینه ایچکی دَڲندَن سۏنرا آرامسېز ساغلېقلار دئییب لطیفه دانېشان، سؤزۆ قورتاراندا سازې سینهسینه باسېب قدیم إل هاوالارې اۏخوماقدان یۏرولمایان سلمان اؤرگتمَنی خاطېرلایېب بیر قدر تۏختادېم.
* * *
بیز مئهمان قولامداراۏوگیلین داملارېنېن رنگینه اویقون تنتَنهلی بیر زۏغالېلېق’لا رنگلنمیش دروازا قاپېلارېنا یاخېنلاشاندا حَیَطده هئچ کیم گؤزه دَڲمیردی. هاردان’سا، إوین آرخا طرفیندن هاوایا آرام’لا داغېلان تۆستۆنۆن عطریندن، اۏردا کیملرین’سه دینیب-دانېشمازدان، إحتیاطلې حرکتلر’له کاباب پیشیردیڲی بیلینیردی.
آیاغېمېزې حَیَطه قۏیماق’لا، إوین یوخارې مرتبهلرینین هانسېندان’سا سلمان اؤرگتمَنین یاشام سئوگیسی ایله دۏلو، یاغلې سَسی إشیدیلدی:
– آی خۏش گلیب صفا گتیریبسیز! به هارداسېز بایاقداننان؟.. ظریفه باجې دا بوردا اۆرهڲینین ایچینی یئییب قورتاردې. دئدیک بس، سئودا خانېمېن (یانې منیم) اۏلسون کی، یئنه بیر ایشی چېخدې.
سلمان اؤرگتمَن سؤزۆنۆ بیتیرمهڲه ماجال تاپمامېش، مئهمان قولامداراۏو’لا ظریفه خانېم، یئرین ایچیندن بیتن تک، قارشېمېزدا تاپېلدېلار. مئهمان قولامداراۏو بیزیم’له، کند و تۏرپاق’لا باغلې کۏبود پئشهسینه اویوشمایان اینجه بیر نزاکت’له – اؤتهری، اوتانجاق تَبَسّۆم’له سلاملاشېب کنارا چکیلدی. ظریفه خانېم، گۆن شۆعاعلارېنېن آلتېندا برق ووران داش-قاشلې پالتارېنېن اوزون أتکلرینی یئللهده-یئللهده ایرهلی چېخېب:
– آ-آی خۏش گلیبسیز!.. نه گؤزَل آداملار گلیب؟!.. – دئیهرَک، منی باغرېنا باسدې، سۏنرا گؤزلری کامېنا یئتمیش خۏشبخت عاشیق شؤعلهسی ایله یانا-یانا، اوتانجاق اؤرگنچی یئریشی’یله قاباغا دۆشۆب بیزی إوه سارې اوزانان إنسیز جېغېر’لا ایچهری آپاردې.
– سَحَردننن گؤزۆمۆز یۏلدا قالېب. دئدیک، یانې یئنه گلمهیهجَکلر؟..
قاپېسې بینانېن ایکینجی مرتبهسینین آرتېرماسېنا آچېلان اۏتاغېن گیرهجهڲی سلمان اؤرگتمَنین شیشمان بَدَنی ایله دۏلموشدو.
– آی خۏش گلیب، صفا گتیریبسیز! – سلمان اؤرگتمَن دئدی، یۏلداشېم’لا اؤپۆشۆب-گؤرۆشۆب، بیزه سۆفرهنین یوخارې باشېندا یئر گؤرسَتدی.
اۏتاغېن تن اۏرتاسېندا آچېلمېش اۆستۆ چئشیدلی قلیانآلتېلار، مئر-مئیوه و ایچکیلر’له دۏلو تنتنهلی سۆفرهنین آرخاسېندا سلمان اؤرگتمنین آروادې زۆلئیخا خانېمدان ساوایې، ایکییاشلې أر-آرواد و همین یاشدا، بیر-بیرینه بنزر اۆچ گۏنبول قادېن، بیر ده دۏلوبَدَنلی، بالاجا بیر قېز اوشاغې أڲلَشمیشدی. بیزی گؤرۆب آیاغا قالخدېلار – اۏنلار’لا دا بیر-بیرگؤرۆشۆب تانېش اۏلمالې اۏلدوق.
– بو، منیم رفیقهمدی، – هاردان’سا آرخامدان، نَفَسینی ایچینه قېسا-قېسا دانېشان ظریفه خانېم یاخېنېمېزدا دایانان جۆتلۆکلردن بیرینی گؤرسهدیب دئدی. – بو ایسه اۏنون یۏلداشېدې. بو، قۏناق اؤرگتمنین ایش یۏلداشېدې و اۏنون خانېمېدې. بو ایسه منیم باجېمدې، – ظریفه خانېم گۏنبول قادېنلاردان بیرینی منه تقدیم إلهدی و اۏ، گؤزلهنیلمز بیر چئویکلیک’له منی باسمارلایېب، اۆز-گؤزۆمۆ سولو اؤپۆشلره غرق إتدی. – بو ایسه اۏنون قېزلارېدې، – باجېسېنېن بو “یئرسیز” حرکتیندن پرتلَشیب پؤرتن ظریفه خانېم اۏ بیری گۏنبوللارا، دئیهسن، گؤز آغارتدې، سۏنرا بالاجا قېزا سارې چؤندۆ، – بو دامنیم نَوهمدی. گلهجکده سیزین کیمی یازېچې اۏلماق ایستهییر.
ظریفه خانېمېن بو سؤزۆندن اۆرهڲیم دۆشدۆسه ده، اؤزۆمۆ اۏ یئره قۏیمادېم، بیرتَهَر گۆلۆمسۆنۆب:
– آفَرین، – دئدیم.
سۆفرهنین باشېندا بیزیم اۆچۆن آیرېلمېش یئرلری توتدوقدان سۏنرا اۏرتایا چاشقېنلېق دۏلو، پرت بیر سۆکوت چؤکدۆ. سۏنرا کیمسه إو صاحابېنې – سۆفرهنین آشاغې باشېندا اۏتوروب فیکره دالمېش مئهمان قولامداراۏوو دۆمسۆکلهدی و اۏ، آیاغا قالخېب رنگی آغارا-آغارا، سؤزلرین سۏنوجونو یئیه-یئیه تلهسیک بیر “خۏشگلدین” دئدیکدن سۏنرا ایچگی دۏلو قدحی هئچ کیم’له تۏققوشدورمازدان، بیرنفَسه باشېنا چکیب یئرینه اۏتوردو. اۏندان سۏنرا، سؤودهلشمیش کیمی، درحال سلمان اؤرگتمَن آیاغا قالخدې، گئنیش، راحات قارنېنې قاباغا وئریب، قایېشېنې، قونداغېندان قېلېنج سیویرهجک تک، ساهمانلایېب، اؤزۆنۆ مجلیسین تاماداسې إعلان إلهدی و خېرېلتېلې سَسی’یله بیر خئیلَک مئهمان قولامداراۏودان – اۏنون حدسیز کؤورک و اینجه قلبیندن، قایغېکئش عائله باشچېلېغېندان، عَوَضسیز یۏل یۏلداشلېغېندان، ناظیرلیکده قازاندېغې حؤرمَت-عیزّتدن، کند تَصَرّۆفاتې ساحهسیندهگؤردۆڲۆ میثیلسیز ایشلریندن دانېشدې.
اۏ دانېشدېقجا ظریفه خانېم ممنون تَبَسّۆم’له قۏناقلارېن نیمچهلرینی قلیانآلتېلار’لا دۏلدوردو، سۏنرا هیجان و چاشقېنلېق دۏلو آلا گؤزلری’یله سۆفرهیه ایشاره إدهرَک، نۏرسته قېز سَسی’یله:
– هامېسې فرانسېز رئسئپتلری’یله حاضېرلانېب، – دئدی. – بیلیرم، اوروپادا تئز-تئز اۏلورسونوز، بئله یئمکلره اۆستۆنلۆک وئریرسینیز. اؤزلجه سیزین اۆچۆن پیشیریلیب.
اۏنون بو سؤزۆنه نه جاواب وئرهجهڲیمی بیلمَزدن گۆلۆمسۆندۆم، ألیمی مئیوه داغېنېن اۆستۆنه آتېلمېش اۆزۆم سالخېمېنا اوزاتدېمسا دا، ألیم ایلک نؤوبهده، هۆندۆر آیاقلې، چینی مئیوه قابېنېن بؤیرۆندن آسېلمېش کیچیک اؤلچۆلۆ قېزېلې کارتۏن پارچاسېنا تۏخاندې و منبعینین، قابېن ساتېش إتیکئتی اۏلدوغونو آنلادېم. سۏنرا ایچینه چئشیدلی قلیانآلتېلار، شۏرابالار و سالادلار یېغېلمېش باشقا بولور و چینی قابلارېن دا بؤیرۆندن همین قېزېلې إتیکئتلردن آسېلدېغېنې گؤرۆب تعجّۆبۆمۆ گیزلهمکدن اؤترۆ:
– گؤزَل قابلار دېر، – دئدیم.
منیم بو سؤزۆمدن جوشا گلَن ظریفه خانېم اۏتاغېن یوخارې کۆنجۆندهکی شۆشهلی بوفهیه باخا-باخا، گیزلی غرور دۏلو اوتانجاقلېق’لا:
– بونلارېن هامېسېنې چین کاتالۏقو’یلا گَتیزدیرمیشَم، – دئدی و من آدام بۏیلو بوفهنین رفلرینده بؤیۆره-بؤیۆره یېغېلان گۆلدانلارېن، مئیوه و کرۆشۏن قابلارېنېن دا ماغازا پیشتاختاسېندایمېش کیمی، همین قېزېلې إتیکئتلری ایله دۆزۆلدۆڲۆنۆ گؤردۆم.
– منیم نوهم… – ظریفه خانېم قفیلدن ألینی بایاقدان بری یانېندا اۏتوروب نفس درمَزدَن تر-قان ایچینده سالاد تَپیشدیرن اوزون هؤرۆکلۆ، گۏنبول قېز اوشاغېنېن چیڲنینه قۏیدو – …إله گؤزَل شعرلر یازېر کی؟!. ایستهییرم سیزه اۏخوسون، – دئدی و من سؤز دئمهڲه ماجال تاپمامېش، اۆزۆنۆ قېزا توتوب: – “دی اۏخو، قېزېم،” – دئدی.
ظریفه خانېمېن بو سؤزۆندن، أمر آلمېش کیمی آیاغا قالخان قېز اۏووردلارېنداکېنې اۆصوللوجا اوددو، أللرینی آرخاسېندا چارپازلایېب، اوجادان شعر اۏخوماغا باشلادې.
مجلیسه کؤورک بیر ساکیتلیک چؤکدۆ، هامې شعره دیققت کسیلدی.
شعر ظریفه خانېما ایتحاف إدیلمیشدی – آنالېق قایغېسېنې هئچ واخت أسیرگهمهیَن سئویملی بیر ننه حاققېندا ایدی. سۆفره آرخاسېندا اۏتورانلارېن نه واخت’سا هانسې’سا درسلیکلردن مجبوری قایدادا أزبرلهدیڲی دبلی آنا شعرلرینین تکرارې، یا بلکه ده، لاپ أصلی ایدی.
اوشاق شعری بیتیریب یئرینه أڲلَشدی. هامې أل چالېب، منه باخدې.
– گؤزَل شعردی، – پرتلیڲیمی بیرتَهَر گیزلَتمهڲه چالېشدېمسا دا، شعردن بیر اۏ قدر ده فئیض آلمادېغېمې، دئیهسن، هامې باشا دۆشدۆ و اۏرتایا گرگین بیر سۆکوت چؤکدۆ. ایشینه سلمان اؤرگتمَن قارېشدې، آیاغا قالخېب بؤیۆک أدبیاتېن و منیم شرفیمه اوزون-اوزادې، تنتَنهلی بیر ساغلېق دئدی، هامېنې بو ساغلېغا آیاق اۆسته ایچمهڲه مجبور إلهدی.
…ایکینجی ساغلېقدان سۏنرا مئهمان قولامداراۏوون رنگی إله بیل بیر قدر اؤزۆنهگلمیشدی. ایشتیهاسې دا آزجا آچېلمېشدې. گؤزلۆڲۆنۆ گؤزۆنه باسېب، چنگل-پېچاغېنې إهمال-إهمال ایشلهده-ایشلهده، نیمچهسینه یېغېلان یئمکلرین آراسېندا، نه ایسه حدسیز خېردا بیرشئی آختارېرمېش کیمی إشهلَنیردی.
بیر قدردن سۏنرا مجلیس “آرسته” حدّینه چاتدې. سلمان اؤرگتمَن ساغلېق دئمکدن اؤترۆ داها آیاغا قالخمېر، اۆرهڲیندن کئچنلری إله اۏتوردوغو یئردن، آغزېنداکېلارې چئڲنهیه-چئڲنهیه، یاخود إله دۏلو اۏووردلارې’یلا دیله گتیریر، زۆلئیخا خانېم سۆفرهنین اۏ بیری باشېندان محبّت و ماراق دۏلو گؤزلرینی منه زیللهمکدن چکینمیر، آغزېنا قۏیدوغو خېردا تیکهلری نزاکت’له چئڲنهیه-چئڲنهیه، نه واخت’سا اۏخودوغو رابیندراناتتاقۏرون، آدېنې هئچ جۆر خاطېرلایا بیلمهدیڲی هانسې’سا أثریندن میثاللار گتیریر، “گۏنبوللار دستهسی” حئیرانلېق’لا اۏنو دینلهییر، کیشیلر ساغلېقلارې اؤز آرالارېندا دئییب لطیفه دانېشېر، قۏنو قورتاراندا سۆفرهیه دۆزۆلن یئمکلری تعریفلهییردیلر.
بیرجه مئهمان قولامداراۏو دینیب-دانېشمېردې. گؤزلۆڲۆنۆن آرخاسېندا گیزلَنمیش گؤزلرینی مجهوللوغا زیللهییب، چنگَلینه کئچیردیڲی تیکهلردن آغزېنا قۏیور، هَوَسسیز-هَوَسسیز چئڲنهیه-چئڲنهیه دانېشانلارا باخېردېسا دا، هئچ کیمی إشیتمهدیڲی، بۆتۆن وۆجودو’یلا اۏتاغېن آشاغې باشېنداکې موسیقی مرکزیندن یاواش آواز’لا سۆزۆلن مئلۏدییه دیققت کسیلدیڲی حیسّ اۏلونوردو.
من ده دیققتیمی اۏتاغې باشېنا گؤتۆرَن های-کۆیۆن ایچینه هانسې’سا خفیف اوزاقلېقلاردان سۆزۆلن و سۆفرهنین یالنېز مۆعيَّن حیصّهلرینده إشیدیلن موسیقییه یؤنلتدیم وبونون، اؤلکهنین مشهور پاپ-اولدوزو – یارېچېلپاق گئییملری و دوزلو أدالارې’یلا کیشیپرستیشکارلارېنېن اؤزل رغبتینی قازانمېش آیسونون دیللر أزبرینه چئوریلمیش ماهنېلارېندان بیری اۏلدوغونو آنلادېم.
…مجلیسین کولیمیناسییا مقامې یئتیشنده – سۆفرهیه پلۏو وئریلنده، سلمان اؤرگتمَن قفیلدن آیاغا قالخېب أللرینی، کیمی’سه قوجاقلاماغا حاضېرلاشان تک، یانلارا آچدې:
– چالېن، اۏینویاجام! – دئیه باغېراراق، أل آتېب موسیقی مرکزینین سَسینی آرتېردې و اۏرتایا دۆشۆب، سیرک آیېلارېنېن رقصینی آندېران کؤنتؤی حرکتلر’له اۏیناماغا باشلادې.
هامې أل چالدې. قۏناقلاردان بیری – مئهمان قولامداراۏوون ایش یۏلداشې – بالاجا، تۏسقون کیشی ده آیاغا قالخېب، اۏنون’لا رقص إلهمهڲه گیریشدی. هر ایکیسی یئییب-ایچمکدن آغېرلاشمېش آیاقلارېنې مۆمکۆن قدر جلد ترپتمهڲه چالېشا-چالېشا، موسیقینین ریتمینه اویقون اۏلمایان هانسې’سا آیرې هاوانې اۏینادېلار. بیر قدر سۏنرا رقصه قادېنلار داقاتېلدې. بایاقداننان بری دانېشا-دانېشا، اۆست-اۆسته یئدیکلرینی هضمه وئرمک عئشقی’یله، اۏنلار دا موسیقینین ریتمینه اویقون اۏلمایان حرکتلر’له بیر خئیلَک آتېلېب-دۆشدۆلر…
منیمسه دیققتیم، بیر ألینی چنهسینده، گؤزلۆڲۆنۆن کؤلگهلی شۆشهلری آرخاسېندان گویا“رقَّاصلارې” مۆشاهیده إدن، أصلینده ایسه خیالې چۏخ اوزاقلاردا دۏلاشان مئهمان قولامداراۏودا ایدی.
رقص بیتدیکده و هامې تؤوشۆیۆب لهلهیه-لهلهیه اؤز یئرلرینه قایېتدېقدا اۏ، قفیلدن آیاغا قالخدې، ایچگی دۏلو قدحی ألینده تیترهیه-تیترهیه آوازېمېش اۆزۆی’له:
– سَحَردن اۏینایېرسېز… آما بو، اۏیون هاواسې دَڲیل – دئییب سوسدو، سۏنرا دایاندېغې یئرده إله بیل لنگر ووردو.
اۏرتایا پرت بیر سۆکوت چؤکدۆ.
سلمان اؤرگتمَن اۏتورقانېن سؤیکَنهجهڲینه یایخانېب، أللرینی قۏچو سایاغې أدا’یلا شالوارېنېن جیبلرینه دۆرتدۆ:
– من اوروسجا دا اۏینویورام! – دئدی و برکدن-برکدن گۆلدۆسه ده، اۏنا قۏشولوب گۆلن اۏلمادې.
مئهمان قولامداراۏو هله ده ألینده قدح، آیاق اۆسته دایانمېشدې… آغېر جرّاحی عملیندن سۏنرا آیېلان خستهنین هئیسیز، گۆجسۆز سَسی’یله:
– من بیر سؤز دئمک ایستهییرم، – دئدی و چیل-چېراغېن گۆر ایشېغېندا پارېلدایان گؤزلۆڲۆنۆن آرخاسېندان بو دفعه بیر-بیر هامېیا باخدې – گلین، بو بادهلری آیسون خانېمېن ساغلېغېنا ایچک.
هامې پرت حالدا بیر-بیرینه زیللَندی.
– بو ماهنېنې چۏخ اۏخویانلار اۏخویور. تۆرکلر ده اۏخویور، فرانسېزلار دا، روسلار دا… آما أصلینده، بو ماهنېنې هئچ کیم اۏخویا بیلمیر، – اۏ دئدی و سوسدو.
– دای اۏنو سن یاخشې بیلرسن!.. – کیمسه سۆفرهنین آشاغې باشېندان آتدې و مجلیسین کیشی جیناهې بیر-بیرینه آنلاملې-آنلاملې باخا-باخا هېرېلدادې.
ظریفه خانېم دا پرت گۆلۆشۆنه هَنَک قاتېب:
– سیز گۆلۆرسۆز، آما وضعيّت هئچ ده اۆرکآچان دَڲیل، – دئدی و گئرییه قانرېلېب، آیسونون چئشیدلی پۏزالې، یارېچېلپاق شکیللری وورولموش دووار رَفلرینی گؤرسَتدی و هامې اۏنون سَسینین ایچینده کؤزهرَن گیزلی، کؤهنه بیر آغرېنېن یاندېرېجې ایزلرینی حیسّ إتدی.
– بالام، نییه اؤزۆنه بو قدر ظۆلم إلیییرسن؟ دردینی دئ، حَلّ إلییَک دا! بو داها کین ساحهسی آلماق دَڲیل ها! – سلمان اؤرگتمَن دئدی، صۆنعی گۆلۆش’له یئنه برکدن-برکدن گۆلدۆ و هامې اۏنا قۏشولوب یالاندان گۆلدۆسه ده، مئهمان قولامداراۏوون حالې دَڲیشمهدی. اۏ، ألیندهکی آراغې یارېیاجان ایچیب یئرینه أڲلَشدی، هامېنېن زیللَندیڲی اۆزۆنۆ گیزلهمهڲه یئر تاپمادې و قفیلدن:
– سیز بیلیرسینیز کی، اۏ، بوردان کؤچۆب گئتمک ایستهییر؟.. – دئدی و یئنه چیل-چېراغېن ایشېغېندان آلېشېب-یانان گؤزلۆڲۆنۆن آرخاسېندان قۏناقلارا باخدې.
– ایشه دۆشمهدیک؟.. – کیمسه سۆفرهنین اۏ بیری باشېندان دیللَندی و یئنه هامې گۆلدۆ.
مئهمان قولامداراۏو قهرینی زۏر’لا اودوب بو دفعه چۏخ جیدّی:
– سیز گۆلۆرسۆز، اۏ ایسه گئدیر، – دئدی و چؤنۆب ایندی ده پنجرهدن هارا’سا إله باخدې، إلهبیل بو دقیقه اۏردا قاطارا، یا طَيّارهیه مینمکده اۏلان آیسون’لا ویداعلاشېردې.
– گئدیر، گئتسین ده! – یئنه سلمان اؤرگتمَن یئرینده قورجالانا-قورجالانا دئدی و نهدن’سه منه باخدې. – هئچ دَخلی وار؟.. دوروب ایندی یالواراق اۏنا کی، “سن منیم جانېم، گئتمه؟..”
ظریفه خانېم اۏرتاداکې پرتلیڲی آرادان قالدېرماق اۆچۆن:
– بېی، پلۏو سۏیودو کی؟!. نییه دایانمېسېز؟!. – دئدی و آیاغا قالخېب تلهسیک حالدا نیمچهلره پلۏو چَکدی. – بو دۆڲۆنۆ قۏناقا ایراندان پای گؤندَریبلر. ایران شاهېنېن شخصَن اؤزۆنۆن یئدیڲی دۆڲۆدندی. بونو اۏردا اؤزل چَلتیکچهلیکده یئتیشدیریرلر، – دئدی، سۏنرا گؤزلرینی قېیېب اؤزل وورغو’یلا، – مخصوصی آداملار اۆچۆن، – دئیه علاوه إلهدی.
ظریفه خانېم أرینین ده نیمچهسینه پلۏو چَکدی و اؤزۆ ده اۏتوروب هامې’یلا بیر یئمهڲه باشلادې.
…مئهمان قولامداراۏو پلۏوا تۏخانمادې. اۏنون یئنه تۆک نازیکلیڲینده سَسین اۆزهری’یله قولاغېنا آخان ماهنېیا دیققت کسیلدیڲی، بۆتۆن وۆجودو’یلا موسیقیده و سَسده أریدیڲی بیلینیردی.
قۏناقلارېن دیققتینی أریندن یایېندېرماغا چالېشان ظریفه خانېم:
– دۆڲۆنۆن عطرینی حیسّ إدیرسیز؟ – دئیَنده، قۏناقلار بیر آغېزدان: “أعلاءدې!” – دئیهجاواب وئردیلرسه ده، تئزلیک’له هامېنېن آیسونون، چنگل-قاشېق جینگیلتیسینین ایچینده تدریجن گۆل کیمی پارداخلانان سَسینه دیققت کسیلدیڲی معلوم اۏلدو.
مئهمان قولامداراۏو مجلیسین سۏنوناجان دینیب-دانېشمادې، بیزیم’له یاناشې اۏتورا-اۏتورا، هم ده هاردا’سا بورالاردان چۏخ-چۏخ اوزاقلارېن یاندېرېجې ایضطیرابلارېندا قۏورولا-قۏورولا، ساغلېقلارې و لطیفهلری اۆزۆنۆن هئچ نهیی قبول إتمهین بیر ایفادهسی ایله “دینلهیه-دینلهیه”، یئنه همین مَجهوللوغوندا باتا-باتا قالدې.
…چای سۆفرهسی بیتیب-باشا چاتاندا و بیز اۏ بیری قۏناقلار’لا بیر آیاغا قالخېب إوه گئتمک اۆچۆن بینانېن آرتېرماسېنا چېخاندا مئهمان قولامداراۏو إوین صاحابې کیمی سیموۏلیک شکیلده ده اۏلسا، قۏناقلار’لا ویداعلاشما مراسیمینده ایشتیراک إتدی. لاکین اۏنون اؤزۆنده اۏلمادېغې، هاراسېندانسا اؤلۆمجۆل زَده آلمېش یارالې حئیوان کیمی وورنوخدوغو هئچ کیمین گؤزۆندن یایېنمادې.
– “سۏن واختلار اۏ، چۏخ یۏرولور. هم ده چۏخ ایچیر،” – مجلیسین یؤندمسیز سۏنلوغوندان توتولموش ظریفه خانېم بیزی چؤل قاپېسېنا اؤتۆره-اؤتۆره دئدی – “اۏنا ایسه قطعی ایچمک اۏلماز. حکیمی ده دئییر…”
* * *
…سحری گۆن بیز مئهمان قولامداراۏوون ایشه گئدرکن اؤز ماشېنېندا قضایا دۆشۆب اؤلدۆڲۆندن خبر توتدوق. دئییلهنه گؤره، اۏ، سَحَر ساعاتلارېندا یۏل گئدرکن، قفیل اۆرک چاتېشمازلېغېندان یۆکسَک سۆرعت’له سۆردۆڲۆ ماشېنېنې یۏغون یۏل سوتونونا چېرپاراق، هلاک اۏلموشدو. اؤزۆنۆ قضا یئرینه چاتدېرانلارېن دئدیڲینه گؤره قاباق حیصّهسینی داغېدان ماشېنېن مۆحرّیکی سېرادان چېخسا دا، مگنئتۏفۏنو ایشلهییرمیش: قادېن مۆغننینین سَسی ایسه غریبه، قۏرخونج بیر عکس-صَدا’یلا یوخولو شهرین آلاتۏرانلېغېنا داغېلېرمېش.
…مئهمان قولامداراۏوو باغ إویندن گؤتۆردۆلر. دَفن مراسیمینه یېغېشانلار آتا-آناسېنېن یئگانه اۏغلو اۏلان بو اوتانجاق آدامېن بۆتۆن یاشامېنې آغېر زحمت و عذاب ایچینده کئچیردیڲیندن، هله مکتب ایللریندَن گؤزآلتې إلهدیڲی ایستکلیسی اۏلسا دا، جاوان ایکن دۆنیاسېنې دَڲیشمیش عمیسینین باشسېز قالان عائلهسینه دایاق اۏلماق مَقصَدی ایله اؤز عمیسی قېزې ظریفه خانېم’لا إولنمک مجبورییَتینده قالدېغېندان، گنج یاشلارېندان مین-بیر أذيّته قاتلاشېب عائلهسینی و یاخېن قۏهوم-أقرَباسېنې دیشی’یله-دېرناغې’یلاساخلاماسېندان، دؤولت ایشینه کئچَندن سۏنرا کند جماعتینه إلهدیڲی خئییرخاهلېقلاردان و بۆتۆن بو ایشلر’له یاناشې، حدسیز تواضؤعکار و کؤورک طبیعَتیندن دانېشدېقجا قادېنلار آغلاشېر، منسه، دۆنیادا هر شئیی ألده إدیب یۏرولان بو آدامې نئجهسه، اوزاقدان-اوزاغا یئکنَسَق یاشام مارشروتوندان چېخاردان و بونون’لا دا، اۏنون سئوگیسیز، قوراما یاشامېنا سۏن قۏیان آیسون حاققېندا – کیشیلری ألجک کیمی دَڲیشن بو داغېنېق أدالې إسترادا اولدوزو بارهده دۆشۆنۆردۆم…
2006


text:
آتاری اسای
آتاری اسای (اینگیلیسجه: Infogrames) سهامی عام و یا خالقا آچیق شیرکتدیر. بۇ شیرکت ویدئو اوْیون ساحهسینده فعالیّت گؤستریر. شیرکت Bruno Bonnell طرفیندن قۇرولموشدور. باش مرکزی پاریس شهرینده یئرلشیر.
گؤرونتولر[دَییشدیر]
- Infogrames Entertainment Logo 0.png
- Infogrames logo.svg
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Infogrames»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۰ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده آتاری اسای گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
سیدو دومبیا
سیدو دومبیا (اینگیلیسجه: Seydou Doumbia) (دوْغوم:۳۱ دسامبر ۱۹۸۷ (۳۴ یاش) Abidjan) بیر فوتبالیست. ژیرونا فوتبال کولوبو و فیل دیشی ساحیلی میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده سیدو دومبیا گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۷-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- یاموسوکرو دوغوملولار
- یانق بویز برن کولوبونون اویونچولاری
- کاشیوا ریسول کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۲ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۵ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- زسکا موسکو کولوبونون اویونچولاری
- ا.اس. رم کولوبونون اویونچولاری
- نیوکاسل یونایتد کولوبونون اویونچولاری
- بازل کولوبونون اویونچولاری
- اسپورتینق پرتغال کولوبونون اویونچولاری
- ژیرونا کولوبونون اویونچولاری


text:
گورجو آدام
گورجو آدام لاتینجه: Homo georgicus نسلی کسیلمیش، کئچمیشده ایندیکی گورجیستان اؤلکهسینده یاشایان هومینیدلره عایید بیر نؤوعدور. بو اینسان بیر میلیون سککیز یوز مین ایل بوندان قاباق یاشاییرمش. گورجو اینسان کلهسینده، ایلک اینسان نؤوعلرین بعضی خصوصیاتی و ایندیکی اینسانلارین دا بعضی خصوصیاتیندان گؤرسنیر.[۱]
تاپیلمیش آلتلر، سادهلیکله دوزلمهلرینی گؤستریر. بو آلتلرین بیر طرفی یونولوب بو وسیلهلر بازالتدان دوزلیبلر و اکین آلتلری و چیپ و بالتالار او جوملهدندیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Sarmiento, Esteban et al. The Last Human, a guide to twenty-two species of extinct human, Yale University Press, 2007 ISBN 0-300-10047-7, 151–154
.


text:
کوراوغلویلا کچل حمزه یازار:« صمد بهرنگی» – چئویرن:«منیژه جمنژاد»
سانکی حسن پاشا یوخودان آییلدی. دیسکینیب دئدی: یوخ جانیم، نه کوراوغلوسو. دئمک بیز ائله آخماقیق کی کوراوغلو گلیب بیزی ائششک یئرینه قویوب قیرآتی آپارا؟ کوراوغلو گئنه اوخوردو: بیزه مراد بَیلی دئیهرلر. مئیداندا ایگید کیمی دایانارام. اوجا داغلارین باشیندا خانلارین، شاهلارین کروانلارینین قاباغینی کسرم. داغلاردا های کوی سالارام. باغیریرسام، سربازلار شهریوی، قالاوی قویوب قاچارلار. حسن پاشا گؤردو خیرخیراسینا دک باشینا بؤرک کئچیب، ایش ایشدن کئچیب. دو٘نیا گؤزونده قارالدی، قورخودان تیتره دی. امر ائله دی تئز قالانین قاپلارین باغلاییب، کوراوغلونو توتسونلار . کوراوغلو گؤردو قالانین قاپی لارینین بیری باغلاندی. او٘زونو حسن پاشایا توتوب اوخودو: بیر خبرچی دن دویدوم کی قالانین بئش یولو وار، نعره چکسم، هامیسی آچیلار. بونو دئیب ایکینجی یولدان چیخماق ایسته دی. قوشون قاباغین آلدی، کوراوغلو شمشیرین چکدی، سو٘رویه قورد ووران کیمی اؤزونو قوشونا ووردو. باشلار خیار کوتویو کیمی یئره تؤکولوردولر، آما قوشون ائله چوخودو کی یول آچیلمیردی. کوراوغلو او٘چونجو یولدان گئتمه یه چالیشدی. اورادا اوقدر داش دان قومدان توکموشدولر کی آت یولونو تاپا بیلمیردی. کوراوغلو گئنه اؤزونو دوشمانین لشکرینه ووروب، اؤلونو اؤلو اوسته قالادی. قیرآت دا دیشیله پنجه سی له کوراوغلودان دالی قالمیردی.
توقات قالاسینین اوچ یانی قورولوق، بیر یانی سو ایدی، وحشی تونا( دانوب) چایی. حسن پاشا بو یولو آچیق قویموشدو، کوراوغلو یا سربازلارینین الی له اؤلدورولسون، یادا اؤزونو سویا ووروب، بوغولسون دئیه.
کوراوغلو گؤردو یوللارین هامیسی باغلی دیر، چوخ شمشیر ووروب سرباز اؤلدوردوکجه یوللاری داها چوخ باغلیا جاق. تونا چایینا ساری باخیب گؤردو یول آچیقدی. قیرآتی او طرفه سو٘روب دئدی: آتیمی اوینادیرام دوشمانین او٘رهیین او٘زهم. بوگون گرک پاشادان یئددی ایللیک تالان آلام، قیرآت بیر او٘زگونچو کیمی تونا دان کئچهجک. بونو دئییب اؤزونو سویا ووردو. سو آتین قولاقلارینا دک چیخدی. کوراوغلو سویون چوخ گوجلو اولدوغونو گؤردو. آت اومودسوز جاسینا ال آیاق چالیردی. اللرین قیرآتین بوینونا سالیب دئدی: آی منیم جئیران آتیم، آی منیم قارتال قانادلی آتیم، تئز اول، یئیین له. سحر آخشام تومارلایاجاغام سنی. قیزیلدان ناللایاجاغام سنی، نه جور اولورسا منی بوردان چیخاردیب، چنلی بئله یئتیر. قیرآت کوراوغلونون آوازین ائشیدیب سانکی قاناد چیخارتدی. او٘زه او٘زه اؤزونو چایین او تایینا یئتیردی. کوراوغلو چؤنوب باخیب گوردو حسن پاشا هله ده قالادان آشاغا ائنمهییب. سسله دی: آهای پاشا، بو دفعه اورون باشیندا گیزلنیب، الیمدن قاچدین. گلن سفر گؤروم هاران وار گیزلنه سن. گئنه گؤروشه جه ییک!… بونو دئییب یولا دو٘شدو. گلیب گلیب چنلی بئله یئتیشدی. قیرآت چنلی بئلین اییین آلینجا ائله کیشنه دی کی، سسی داغا داشا دو٘شدو. یولداشلار هامیسی کوراوغلونو دؤوره له ییب، سوروشدولار: کوراوغلو، خوش گلمیسن! دئ گؤرهک نه لر گؤردون؟ آتی نئجه تاپیب گتیردین؟ کوراوغلو باشینا گلنلری دییرماندان تونا چایینا جان یولداشلارا دئدی. یولداشلار اونو اینجیتدیکلریندن پئشمان اولوب باشلارین آشاغا سالدیلار. کوراوغلو دئدی: او٘زولمه یین. سیز حاقلییدینیز. من هر گلنه اینانیب، آتین آچارینی کچله وئرمه مه لییدیم. ایندی اولان اولوب. آما بونو دا بیلین، منه ده کوراوغلو دئیرلر! نیگار خانیم گؤردو کوراوغلو گئنه داشماقدادی. یولداشلارا گؤز ووروب دئدی: کوراوغلو بیز سنین گئرچکدن کوراوغلو اولدوغونو بیلیریک.یوخسا سنین دؤوره وه ییغیشمازدیق! دو٘زدوکی ایگید سن، قورخمازسان، ایشلرین یول یؤنده مین بیلیرسن، آما اؤز آرامیزدا قالسین قاراشین سان، او٘ز گؤزون ائله بیر شئی دئییل! … یولداشلار گو٘لدولر، کوراوغلو اؤزو ده گو٘لدو. سونرا سازی باغرینا باسیب اوخودو: آی منه قاراشین دئیَن گوزل، سنین قاشلارین قارا دئییل می؟ بوینونا آخان ساچلارین قارا دئییل می؟ آی چنلی بئل گوزلی، او آیا گونشه بنزر او٘زونده کی خال قارا دئییل می؟ کوراوغلو او٘رهکدن سئور سنی، سازیما آوازیما قولاق وئر، او گؤزلرینه چکیلن سورمه قارا دئییل می؟
سون 🌼🌸
۱۳۴۷ یای
ادبیات سئونلر کانالی


text:
عبدالرحمن جامی
عبدالرحمن جامی (تام آدی:نورالدّین عبد الرّحمن بن احمد بن محمد جامی) – بؤیوک فارس- تاجیک شاعیری، موسیقیشوناسی، فیلوسوف و عالیمی.
یاشاییشی[دَییشدیر]
بؤیوک فارس تاجیک شاعیری، موسیقیشوناسی، فیلوسوف و عالیمی عبدالرحمن نورالدین ابن احمد هیجری قمری ایله 817-جی ایل شعبان آیینین 8-ده، میلادی ایله 1414-جو ایل نووامبرین 7-ده توربت جام شهرینده (خوراسان) آنادان اولموشدور.
جامی چوخ کیچیک یاشلاریندان اوخوماغا باشلامیش، ایلک تحصیلینی آتاسیندان آلمیش، سونرا ایسه هرات شهرینین خوش بازاریندا اولان دیلگش مدرسهسینده اوخوموشدور. بورادا جامینین موعلیمی دؤورونون مشهور صوفیلریندن اولان گؤرکملی عربیست مولانا جنید اصولی ایدی.
جامی سون درجه ایستعدادلی و زحمتسئون اولدوغوندان، کیتابلاری تئز اوخویوب قورتاریر و بیر مودرّیسدن باشقاسینا کئچیردی. جامی ایله مشغول اولان موعلیم و مودرّیسلر اونون حافیظهسینه حئیران قالدیقلارینی بیلدیریر، بونو باشقالارینا دئمکدن چکینمیردیلر. مثلا، دؤورونون ان گؤرکملی موعلیمی و بیلیکلی عالیملریندن حساب ائدیلن مولانا خواجه اعلاالدین علی سمرقندی دئمیشدیر کی، او عؤمرونده جامی قدر حافیظهلی و ایستعدادلی شاگیرد گؤرمهمیشدیر.
بیر آز سونرا جامی، هراتدا تدریس ائدیلن بوتون علملره کیفایت قدر یییهلندیکدن سونرا، معلوماتینی آرتیرماق، خوصوصیله ده هراتدا ضعیف تدریس ائدیلن طبیعت علملرینی اؤیرنمک اوچون سمرقنده گئتمک قرارینا گلیر و اورادا مشهور آسترونوم اولوغ بیگین یاخین امکداشلاریندان اولان قاضیزاده رومینین نوجوم و باشقا طبیعت علملری ساحهسینده اوخودوغو موحاضیرهلره قولاق آسیر. جامینین سمرقندده کی مووفّقیتی هئچ ده هراتداکیندان آز اولمور. او، سمرقنددن هراتا قاییتدیقدا، اؤز طلبکارلیغی و چتین ایمتاحان گؤتورمهسی ایله شؤهرت تاپمیش، "بهارستان" دا آدی چکیلن مولانا علی قوشچییه هندسه و جبردن ایمتاحان وئریر. علی قوشچی سوالی آخیرا چاتدیرمامیش جامی اونون نه دئمک ایستهدیگینی باشا دوشور و درحال جاواب وئریر، اؤزونون سمرقنده سفرینین هدر گئتمهدیگینی ثوبوت ائدیر.
جامی صوفی طریقتلریندن نقشبندیلیگی سئومیش و اؤز مورشودو اولاراق شیخ سعدالدین محمد کاشغارینین آردینجا گئتمیشدیر.
نقشبند ظولمه دؤزمگی، گوناهلاری باغیشلاماغی تبلیغ ائدیر، موسیقی، رساملیق و باشقا اینجه صنعت نؤوعلری ایله مشغول اولماغا مانع اولموردو.
بهاالدین نقشبندینین دئدیکلرینه جیدی رعایت ائتمگی طلب ائدن شیخ سعدالدین کاشغاری جامینین تربیهسینه بؤیوک فیکیر وئریر و اونون نقشبندی طریقتینین مورشودو اولماسینا چوخ چالیشیردی. جامی ده اؤز نؤوبهسینده سعدالدین کاشغارینین مصلحتلرینه عمل ائدیر. اونون گؤستریشلریندن کنارا چیخمیردی. بیز، جامی اثرلرینده نقشبندی ایدئیالارینین چوخ آچیق و آیدین اینعکاسینین شاهیدی اولوروق. جامی چوخلو سفر ائتمیش و بو سفرلر زامانی موختلیف صوفی شئیخلری، عالیم، شاعیر، اینجه صنعت اوستالاری، دؤولت خادیملری ایله، شاه، سولطان، خاقان و موختلیف سیلکه خاص اولان آداملارلا گؤروشموشدور.
جامی 1472-جی ایلین پاییزیندا مکّهیه زیارته گئتمک قرارینا گلیر. او، بو سفرینده نیشابور، سبزوار، بسطام، دامغان، قزوین، همدان، کربلا، مکّه، مدینه، دمشق، حلب و تبریز کیمی شهرلری گزیر و اونلارین بعضیلرینده آیلارلا قالیب اوراداکی عالیملرله گؤروشور، بعضاً ایسه جیدی موباحیثه ائتمهلی اولور.
1492-جی ایل نووامبر آیینین اوّللرینده جامی اؤزونو پیس حیس ائتمگه باشلاییر، خستهلیگی گئت-گئده شیدّتلهنیر، نهایت، محرمین 17-ده، یعنی نووامبرین 8-ده سحر وفات ائدیر. بعضیلرینین فیکرینجه، جامی نووامبرین 9-دا اؤلموشدور. شوروی ادبیاتیندا هر ایکی تاریخی گؤسترنلر وار. دفن مراسیمی علیشیر نوایینین یاخیندان ایشتیراکی ایله تشکیل ائدیلیر.
جامینین اؤلومونه نوایی تاریخی مادّه یازمیش، اونو مشهور حسین واعظ اوخوموشدور. ایکی بئیتدن عیبارت اولان بو شعیرده ابجد حسابی ایله جامینین 894 هیجری، یعنی 1492-جی ایلده وفات ائتدیگی بیلدیریلیر. جامی اؤزوندن سونرا بؤیوک بیر میراث قویوب گئتمیشدیر. م.آ. سالیئنین دئدیگینه گؤره، عالیملر جامینین اثرلرینین سایینی 50 قبول ائدیرلر کی، بونلاردان دا 34-او نثر، 16-سی شعیرله یازیشمیشدیر. نثر اثرلری ایچریسینده بدیعی اهمیتی اولان یالنیز "بهارستان" دیر.
یارادیجیلیغی[دَییشدیر]
جامینین نه واختدان شاعیرلیگه باشلادیغی هله دوغرو تعیین ائدیلمهمیشدیر. لاکین اونون هله لاپ جاوان واختلاریندان شعیره بؤیوک هوس گؤستردیگینی یازیرلار. اونون علمه معلوم اولان ان قدیم اثری 856 (1452)-جی ایلده عبدالقاسم بابوره ایتحاف ائتدیگی "موعما حاقیندا ریساله"دیر.
جامی اولدوقجا چوخ یازمیشدیر. یوخاریدا آدی چکیلمیش کیتاب اونون ایلک اثری کیمی نظره آلینارسا، تخمینی حسابلامایا گؤره، جامی عؤمرونون سونونا قدر قلمی یئره قویمادان، ایلده آزی بیر-ایکی اثر یازمیشدیر. جامینین اثرلرینین میقداری حاقیندا موختلیف فیکیرلر واردیر. جامینین اثرلرینین سایینی اونون موریدی و ان یاخین دوستو، بؤیوک اؤزبک شاعیری علیشیر نوایی – 35، شاه اسماعیلین اوغلو سام میرزه – 45، جامینین ترجومهیی-حالینی یازان عبدالغفور لاری – 47، شیرخان لودی 1690-1691-جی ایلده یازدیغی "مرآت الخیال" ( "خیال گوزگوسو " ) آدلی تذکیرهسینده ایسه 99 گؤستریر. ی.ائ. برتلسین فیکرینه گؤره، 45-47 رقملری حقیقته داها یاخیندیر.
جامینین ان مشهور اثرلری اوچ دیوان، " هفت اورنگ " ، صوفی شئیخلرین حیات و ترجومهیی-حالینا حصر ائدیلمیش " نفحات الانس" و "بهارستان " دیر.
جامی علیشیر نوایینین مصلحتی ایله بیرینجی دیوانی " فاتحة الشباب " – 1479-جو ایل، یعنی " گنجلیگین باشلانغیجی " ، ایکینجی دیوانی " واسطة العقد " – 1489-جو ایل، یعنی "حیاتین اورتاسی " ، اوچونجو دیوانی " خاتمة الحیاة " – 1491-جی ایل، یعنی "حیاتین سونو " آدلاندیرمیشدیر. جامی دیوانلارینی نوایینین تکلیفینه گؤره بئله آدلاندیردیغینی موقدّیمهده اؤزو قئید ائدیر.
جامینین "نفحاتالانس من حضرات القدس" یعنی " موقدس یئرلردن اسن دوستلوق نسیمی " اثری اؤزوندن اول یاشامیش صوفیلرین، همعصری اولان صوفی شاعیر و عالیملرین حیاتینا حصر ائدیلمیشدیر. ماراقلی بوراسیدیر کی، 600-دن آرتیق شاعیر، عالیم، شئیخ و باشقالارینین ترجومهیی-حالی ایضاح ائدیلن بو اثرده ایگیرمیدن چوخ قادینین آدی چکیلیر کی، بونلار دا اؤز اثرلرینین گؤرکملی صوفیلریندن حساب ائدیلمیشدیر.
جامی اثرلرینی دؤورونون مشهور حؤکمدارلارینا ایتحاف ائتمکدن بویون قاچیرمامیش و یا قاچیرا بیلمهمیشدیر. سون درجه غورورلو، بؤیوکلره باش اَیمهین جامینین اثرلرینی موختلیف حؤکمدارلارا حصر ائتمهسینین اساس سببینی جامعهشوناسلار چوخ حاقلی اولاراق، اونون مادّی گلیر آختارماسیندا دئییل، محض اثرلرینین مضمونوندا، اللرینده کولّی میقداردا ایختیار اولان حؤکومت باشچیلارینا تاثیر گؤسترمکده، اونلاری عدالته، مرحمته سؤوق ائتمکده گؤرورلر. دؤغرودان دا، جامینین بوتون اثرلرینده، فلسفی-ایجتیماعی ایستیقامتیندن آسیلی اولمایاراق، اینسانپرورلیک، عدالت و سخاوتین ترنّوم ائدیلدیگینی گؤروروک. جامی نقشبندی طریقتینین مورشودو و شئیخی مؤوقعیینه یوکسلدیکده ده هئچ واخت تعصوبکش-فاناتیک، دیندار اولمامیش، عدالتی، مرحمتی، دوزلوگو مؤمینلیکدن اوستون توتموشدور. باشقا اثرلرینده اولدوغو کیمی، "بهارستان" دا دا همین فیکرین بدیعی ایفادهسینه تئز-تئز تصادوف ائدیریک. بو نؤقطهیی-نظردن، یعنی هومانیزم و عدالتی ترنّوم ائتمک، فاناتیزمه قارشی چیخماق نؤقطهیی-نظریندن جامی اؤز دؤورونون فلسفی-ایجتیماعی گؤروشلریندن یوکسکده دورور. موعاصیر نسیل اوچون جامی بو جهتدن داها ماراقلی، اثرلرینین اؤیرهنیلیب تدقیق ائدیلمهسی ایسه داها دیقتهلاییقدیر، چونکی فردوسی، نظامی، سعدی و باشقا شرق کلاسیکلری کیمی، جامی ده بو حالدا اؤز صینفینین منافعییندن یوکسگه قالخمیش و خالق ایدئیالارینی بدیعی فورمادا تجسّوم ائتدیرمگی باجارمیشدیر.
"یوسف و زلیخا"داستانی اونو دونیایا تانیتدیران اثریدیر. "بهارستان" ایسه جامینین بدیعی اهمیتی ایله سئچیلَنیدیر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- "باهاریستان" . آذربایجان دؤولت نشریاتی. باکی-1964. 92 ص. 40.000 تیراژ. (فارسجادان آذربایجان دیلینه ترجومه، موقدّیمه و قئیدلر رحیم سولطانوفوندور)
- ی.ائ.بئرتئلس. جامی (دؤورو، حیاتی و یارادیجیلیغی) 1949-جو ایل. (روس دیلینده)
- خانبابا موشار " فارس و عربجه چاپ اولونموش کیتاب مؤلیفلری " (فارس دیلینده) 3-جو جیلد. 1963-جو ایل.
- ^ Jami: Ali Asghar Hikmat, Urdu Translation Arif Naushahi, p. 124


text:
کشتیبان (اورمو)
گَمیچی (فارسجا:کشتیبان) اورمیه بؤلگهسینین، مرکزی بؤلومو و بکیشلو چای قصبهسی نده یئرلشن کند.[۱] بو کندین بوتون اهالیسی تورک و شیعه دیرلر. کشتیبان فارس دیلینده گمیچی دئمکدیر کی بو کندن گَمیلر شرفخانایا گئدرمیشلر.کندین اَسکی تۆرکجه آدی گمیچیدیر کی فارس دیلینده کشتیبانا دَییشدیریلمیشدیر.
جوغرافیایی موقئع[دَییشدیر]
اهالی[دَییشدیر]
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس ساییسی اساسیندا بو کندین ۹۹۲ نفر اهالی سی و ۳۱۲ عائیلهسی وار.[۲]
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
گزملی و گورمه لی یئرلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
باتی آذربایجان اوستانینین پورتالی Archived 2011-02-26 at the Wayback Machine.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ "باتی آذربایجان اوستانینین پورتالی". Archived from the original on 2011-02-26. Retrieved 2012-09-23.
- ^ ایرانین آمار مركزی؛ ۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی


text:
اوخوجولارینیزدان یاردیم ایستهییرم
دوقتور فیروز رفاهی
ایضاح:
تانینمیش دیلچی عالیم دوقتور فیروز رفاهینین «ایشیق» سایتینا گؤندردیگی مکتوبوندا «احمد شوقی تبریزی»یه منسوب بیر فارس دیوانیندا نوقطهسیز یازیلمیش تورکو بیر غزلین اوخونوشونا یاردیم ایستهنیلیبدیر. آشاغیدا حؤرمتلی دوقتور فیروز رفاهی موعللیمین مکتوبویلا برابر اشاره اولونان نوقطهسیز یازیلمیش شعریده وئریریک. بو شعری اوخویان هر هانکی بیر اوخوجوموزون آدینی و اونا دایر دوقتور فیروز رفاهی موعللیمین ایضاحینیدا سایتیمیزدا وئرهجهییک.
حؤرمتله: «ایشیق»
***
دوقتور فیروز رفاهینین «ایشیق» سایتینا گؤندردیگی مکتوبو
سلام عزیز دوستلار!
بیلیرسیز کی، بو یاخینلاردا “احمد شوقی تبریزی”- نین تورکی دیوانینی چاپ ائلهدیم و سیزین سایتدا دا اونو اوخوچولارینیزا هدیه ائتدیم. من شوقینین فارسجا دیوانینی آختاریشیندایام و بونو ادبیاتیمیز اوچون بیر تؤحفه حئساب ائدیرم.
بو یاخینلاردا ألیازمالار آراسیندا بیر توپولویا راست گلمیشم کی، اورادا “شوقی” تخلوصو ایله قصیده، مثنوی، غزل و رباعی وار. هله لیک اونون اوزهرینده چالیشیرام کی، گؤروم بو همان “احمد شوقی تبریزی”-دیر یا باشقا شوقی. شوقی آدیندا ایران ادبیاتیندا چوخ وار. آمما تورک اولان شوقی بیر نفر (هله لیک) وار.
بو مجموعهنی اوخویاندا غرللری آراسیندا بیر تورکجه غزل ده موشاهیده ائتمیشم. بو توپولونون چتین و ماراقلی طرفی بودور کی، بوتون شعرلر نوقطهسیز یازیلیبدیر.
ایندی سیزین اوخوجولارینیزدان یاردیم ایستهییرم. من تورکجه غرلی سایتا گؤندریرم. خواهیش ائدیرم اونو اوخوجولارینیزا چاتدیرین گؤرک اونو کیم اوخویا بیلر. اوخویانا جایزه وئرمک شرایطینده دئییلم، آما اونا بیر لقب وئرمک اولار. «دیلینی یاخشی بیلن شخصیت».
یاردیم اوجون غزله بیر آد وئردیم. غرلین آدینی “ائتمدین” قویدوم. بیلیرم اگر غزل فارسجا اولسا اونو هامی اوخویار، آنجاق گؤرک اونو دیلیمیزده نئجه اوخویورلار. بونو بیر یاریشما حئساب ائدیب، یاریشماجیلارا اوغورلار آرزو ائدیرم. أیر بونو اوخویان شاعر اولسا داهی باشی اوجالیق اولار.
سیزه ایشلرینیزده اوغورلار آرزو ائدیرم.
ساغ اولون


text:
ایردوغان یونان باش وزیرینی قاره له دی
تورکیه نینگ وجدانلی یاردم بیرووچی بیر اولکه ایکن لیگینی تاکییدله دی
تورکیه جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان، یونان باش وزیری کیریاکوس میچوتاکیس گه خطاب قیلیب شولرنی ایتدی:
"تورکیه گه قرشی امریکا قوشمه ایالتلریدن یاردم سوره یدی. نیمه قیلسنگ قیل، بیز لازم بولگن نی قیله میز و قیلیش گه تیارمیز" دیدی.
جمهور باشلیغی ایردوغان پایتخت انقره ده اویوشتیریلگن خلق ارا قاریلیک و قرآنکریم نی گوزه ل قرائت قیلیش بیلله شووی مکافات مراسمیده صحبت قیلدی. ایردوغان "تورکیه دیگنده اقتصاد، مدافعه، حربی استعدادلری قاله ویرسه وجدانی، انسانی بحرانلرگه صمیمی یانداشوو کورستگن بیر اولکه ایسگه توشه دی" دیب ایتدی.
ایردوغان "قیزیل بیراق ییلپیره گن هر جایده وطنداشلریمیزنینگ قاله ویرسه او جایده حیات کیچیره یاتگنلر اوچون امنیت و عدالتدن وکالت قیله دی. یوز میلیونلب مظلوم و معصوم نینگ امیدی بولیش نینگ کتته مسؤلیتلرینی حس ایته میز" دیب ایتدی.
ایردوغان جنابلری یونان باش وزیری میچوتاکیس نی قاره لب؛
"یونان کیمه لریدن او معصوم و بیچاره انسانلرنی قنداغ قیلیب ایگه و اورته ییر دینگیزی گه باتیرگن لیکلرینی کورماقده میز. دنیا سیس چیقره دی می؟ یوق. بیزنینگ حربی کیمه لریمیز چاپیب ییتیشه دی و اولرنی دینگیزدن قوتقریب آله دی. چونکه بیز مسلمان میز. مسلمانلیگیمیز ایجاب قیلگن نرسه نی ادا قیله میز. منه ایندی یونان نینگ باش وزیری امریکادن یاردم سوره یدی. تورکیه گه قرشی یاردم سوره یدی. نیمه قیلسنگ قیل، بیز لازم بولگن نی قیله میز و قیلیش گه تیارمیز" دیدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
ایردوغان تورکیه ده قول اوریلگن تروریستیک هجوملرگه قرشی سیس چیقرمه گنلرنی قتّیق قاره له دی
ایردوغان جنابلری استانبولده اویوشتیریلگن بیر پروگرامده گپیردی


text:
چکیردک بومبو
چکیردک بومبو یوخسا هستهای بومبو و یا اتم بومبو بیرنوع هستهای سیلاحدیر. بو سیلاح چکیرک پارچالانماسینین و یا فوزیونون انرژیسیندن تخریب و اؤلدورمک اوچون ایستیفاده ائدیر.[۱]
تاریخده بو سیلاح تکجه ایکی دفعه ایکینجی دونیا ساواشیندا آمریکا طرفیندن ژاپون علیهینه هیروشیما و ناکازاکی شهرلرینده ایشلنیبدیر.
چکیردک سیلاحلارینین تاریخی
بیرینجی چالیشمالار اتم بومبونو دوزلتمق اوچون نازی آلماندا باشلادی. بو دوراندا، پل هارتک آدیندا کیمیاچی (شیمیدان) هامبورق بیلیمیوردونون اؤیرتمنلرینین بیری اتم بومبونون گوجو و ایستیفادهسی نیظامی ساحهسینده آنلادی. او ۲۴ فوریه ۱۹۳۹ دا هستهای انرژیسیندن محدودسوز داغیدیجی گوجونه صاحیب بیر هستهای سیلاح یاراتماق ایمکان اولماقینی برلینده اولان ساواش ناظیرینه وئردی. بو امردن سونرا بو بارهده تحقیق اوچون بیر گوروه یاراندی، بو گورهون باشچیسی ورنر کارل هازنبرق آلمانلی فیزیکچیایدی. اتو اسکورتسنی خاطیرات کیتابی اساسیندا ۱۹۴۳-جو ایلده نازی آلمان اتم بومبونا اَل تاپدی. تحقیق گوروهونون هیتلرین اؤزونه وئردیقی گزاریش اساسیندا، بو بومبون گوجو چوخ وحشتلی و اؤلدورنایدی. اتو اسکورتسِنی اؤز کیتابیندا دئیر هیتلرینن دانیشیب و هیتلردن نچه سؤال هستهای بومبدان سوروشوب، هیتلر جوابیندا دئیب، بو بومب اینسانلارین نسلینین کسیلمهسینه سبب اولار و هئچ وقت اونون دوزلتمق دستورون وئرمیجق.
قایناقلار
- ^ {{{باشلیق}}}.