text:
میگرن
میگرن — باشین بیر (نادیر حاللاردا هر ایکی) حیصّهسینی ایحاطه ائدن گوجلو و ازابوئریجی ائپیزودیک و یا دایمی آغریلارلا مۆشایعت اولونان نئورولوژی خستهلیکدیر. بو حالدا باشدا هر هانسی تراوما، اینسولت، بئیین شیشی اولمور. میگرن زامانی باش آغریلاری آرتئریال تضییقین آرتماسی و یا کسکین آزالماسی، قلاوکوما توتمالاری و یا کله داخیلی تضییقین آرتماسی ایله الاقدار دئییل. میگرن آغیر فورمالی بیرینجیلی باش آغریسینین ان گئنیش یاییلمیش نؤع دور. یاییلما درجهسینه گؤره ۱۰% کیشیلرده، ۲۲% قادینلارداموشاهیده اولونور. "میگرن" سؤزو فرانسه منشألی اولوب، اؤز نؤوبهسینده یونان دیلینده "باشین یاریسی" معناسینی وئرهن ἡuιkpavίa (همیکرانیا) سؤزوندن گؤتورولموشدور.
سینیفلاندیرماسی[دَییشدیر]
تۆره لری[دَییشدیر]
میگرن خستلیینین ۲ نؤوو واردیر:
- اورالی میگرن؛
- اوراسیز میگرن
میگرن خستلیینین ان گئنیش یاییلمیش نؤوو اوراسیز میگرن تیپیدیر. اوراسیز میگرن ۴ ساعتدان ۷۲ ساعتا قدر داوام ائده بیلر. اوراسیز میگرن زامانی آغری فیزیکی و ذهنی فعالیّت زامانی، ایشیغا و سسه حسّاسلیق زامانی داها دا آرتیر. اۆرک بولانما، قۇسما ایله مۆشایعت اولونور.
میگرن اوراسی[دَییشدیر]
میگرن اوراسی – میگرن باش آغریلارینین اوّلینده و یا اوندان اؤنجه باش وئرهن نیشانلارین کومپلکسیدیر. تیپیک اورا ویزوال و/و یا سئنسور هیسسیاتین موقتی پوزولماسیندان و/و یا دانیشیق دیسفازییاسی نیشانلاریندان عبارتدیر. نیشانلار موثبت (مثلاً: ایشیقلانما، لکهلر، ایری خط لر، اینه باتماسی) و منفی (گؤرمهنین ایتمهسی، دیلین توتولماسی) اولا بیلر. نیشانلار ۵ دقیقه عرضینده تام فورمالاشیر و ۶۰ دقیقه عرضینده کئچیر. اورانین موختلیف علامتلری آردیجیل اولاراق باش وئره بیلر.
آچیغا چیکمامیش سببلر[دَییشدیر]
معین عامللر میگرن توتماسینا قیجیق اولا بیلر (قئید ائتمک لازیمدیر کی، ساده بیر قیجیق میگرن توتماسینین باشلانماسینا سبب اولا بیلر، هالبوکی بیر نئچه عاملین کومبیناسییاسی توتمایا چوخ نادیر حاللاردا سبب اولور): ایستی، سویوق، موختلیف قوخولار، پارلاق ایشیق، سسکوی، فیزیکی گرگینلیک حرکت، کرونیک ایسترس، یوخو پوزغونلوغو، واختسیز/پیس ییئجئکلانما، توتونچکمه، cاینسی یئتکینلیک دؤورو، مئنسترواسییا و یا اووولیاسییا، مئنوپاوزا، هامیلهلیک، درمان عاملی (نیتروقلیسئرین، اورال کونتراسئپتیولر، هورمونال تئراپییا، اوپیات و باربیتوراتلار، نیفئدیپین و س.)، ییئجئک محصوللاری (سیتروس مئیوهلری، ترکیبینده کوفئین، نیتریتلر و آسپارتام اولان ییئجئک محصوللاری، یئتیشمیش پئندیر، شوکولاد، آلکوقول، مونوسودیوم قلوتاماتلی ییئجئک محصوللاری و س.).[۱]
کلینیک علامتلری[دَییشدیر]
میگرن تئز-تئز راست گلینهن اۆرک بولانماسی، قۇسما ایله مۆشاهیده اولونان، ایشیغین و سسین تأثیریندن گوجلنهن اوزونموددتلی باش آغریسیدیر. همچینین میگرن نئورولوژی خستهلیکدیر. میگرن آغریلاری ساعتلار و یا گونلرله داوام ائدیر. اوزون مدت داوام ائدن میگرن آغریلاری میگرن دۇروم آدلانیر. میگرن زامانی باش آغریلارینین سببی قان دامارلارینین اطرافینداکی اعصاب لیفلرینین کیمیوی پرئپاراتلارین تأثیری، قان دامارلارینین گئنیشلهنمهسی نتیجهسینده سیخیلماسیدیر. بو خستهلیک اساساً قادینلاردا گئنیش یاییلیب. میگرن باش آغریسی اۆرک بولانما، دیارئیا، ایشیغا، سسه حسّاسلیق، قان دؤورانینین ضعیفلهمهسینه سبب اولور. میگرندن اذیت چکهنلر باش آغریلارینین سببینی موختلیف فاکتورلا علاقهلهندیریرلر. میگرنین علامتلری باش آغریسیندان بیر مدت اوّل، فوری باش آغریسینا کئچهن واخت، باش آغریسی ایله عئینی زاماندا و باش آغریسیندان سونرا عمله گله بیلر. میگرنین اساس خۆصوصی نیشانلارینا عاییددیر:
- پولساسیائدیجی و نبضین وۇرماسی ائتمهیهن بیرطرفلی آغری؛
- ۴ ساعتدان ۷۲ ساعتا(۳ گونه) قدر داوام ائدن آغری؛
- اۆرک بولانما، قۇسما؛
- ایشیغا،قوخویا،سسه حسّاسلیق.
- امک قابیلیتینین ایتیریلمهسی
- عادی فیزیکی یوکدن آغرینین گوجلهنمهسی
اۆرک بولانما و ایشیغا قارشی آرتمیش حسّاسلیق ایله مۆشاهیده اولونان، امک قابیلیتینین محدودلاشدیریلماسینا گتیرهن تکرارلانان کسکین باش آغریلاری ایله نئورولوژی مۆعاینهلرین نتیجهلری نورمال اولان مریض لر میگرن خستهلیگی اولان خستهلر کیمی قبول اولونمالیدیرلار
مۆالیجه اۆصوللاری[دَییشدیر]
آمریکا بیرلشمیش ایالتلری آراشتیرماچیلاری آراشدیرمیشلار کی، کسکین باش آغریسینا سبب اولان میگرن هاوا دییشیکلیگی ایله سیخ علاقهلیدیر. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا تخمیناً ۱۸% قادینلار و ۶% کیشیلر میگرندن اذیت چکیر. خصوصیله گنج و اورتا یاشلی نسیللرده بو اؤزونو داها دا قاباریق شکیلده گؤستریر. قیسا مدتلی بیر آراشدیرما نتیجهسینده معلوم اولموشدور کی، هاوانین تئز-تئز دییشمهسی و عئینی زاماندا هاوا چیرکلهنمهسی باش آغریلارینا سبب اولور. اینسانلارین تئز-تئز قارشیلاشدیغی و شدتلی باش آغریلاری ایله مۆشاهیده اولونان میگرن خستهلیگی اۆچون الکتریکلی و ماقنیتلی مۆالیجه اۆصولو اینکیشاف ائتدیریلیر. سوئددهکی «ایللوسترئراد وئتئنسکاپ» علمی ژورنالینین خبرینه گؤره بئیینه و ساچ کؤکلرینه الکتریک یایان مغناطیس جیهازلار و ماقنیتلر توتولاراق میگرن خستلیینی مۆالیجه ائتمک اۆصولوندان ایستیفاده اولونور. آمریکا بیرلشمیش ایالتلری-دا بو ایستیقامتده آراشتیرمالار سۆرعتله داوام ائدرکهن آوروپادا، خصوصیله سوئدده بو یوْل اوزرینده جدی دورولور. ماقنیتلی اۆصول سایهسینده باش آغریلاری آزالیب. ۲۰۰۶-جی ایلدهن بری بو ساحهده تئستلر آپاریلیر. تک و یا ایکیترفلی باش آغریلاری مۆشاهیده اولونان میگرن، خصوصیله ۲۵-۴۵ یاشلی اینسانلار آراسیندا قئیده آلینیر.
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
==ایستینادلار==
- ^ باش آغریلارینین دیفئرئنسیال دیاقنوستیکاسی اوزره کلینیک پروتوکول باکی - ۲۰۱۲. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-03-04. یوْخلانیلیب2016-09-01.
- ^ (Mar 2012) «Canadian Headache Society guideline for migraine prophylaxis». Can J Neurol Sci. 39 (2 Suppl 2): S1–59. PMID 22683887.


c: text/html

text:
`شیخ تمیم` نتیجهلر
حابارلار [23]
- قطرینگ امیری ایرانا ساپار قورادی
- آل ثانی بایدن بیلن دوشوشار
- قطرینگ امیری مسعود اؤزیل بیلن دوشوشدی
- أردوُغان گۆنۆبیرلیک قطر ساپارینی تاماملادی
- أردوُغان قطره گیدیأر
- تۆرکیأنینگ میللی قۇرانماق وزیری قطرده
- أردۇغان: قطره قۇیولان قاباو و چأکلندیرمهلری پوجا چیقارماق اۆچین اولی تاغاللا اتدیک
- أردۇغان شیخ تمیم بیلن دوشوشدی
- قطر ۱ میلیون قیزجاغازی اۇقادار
- أردۇغان کویت ینگ امیری بیلن تلفن آرقالی گپلهشیک گچیردی
- ایکی دۇغانلیق یورت بیری بیرینی یکه قۇیمایار
- أردۇغان شیخ تمیم بیلن گۆررۆنگ اتدی
- قطرینگ امیری اینستاگرام حاسابینی آچدی
- أردۇغان قطرده ساپاردا بۇلدی
- أردۇغان قطرده
- أردۇغان کویت ده ساپاردا بۇلدی
- أردۇغان تلفن آرقالی قطرینگ امیری بیلن دوشوشدی
- بردی محمدوف قطرده ساپاردا بۇلدی
- أردۇغان قطرده ساپاردا بۇلیار
- آق یازی استادیومی آچیلدی

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
چاووشاوغلو: الیمیزدن گلهنی ائتمهیه حاضیریق
چاووشاوغلو و تورکمنیستان خاریجی ایشلر باخانی راشید مَرَدوو، باش باشا و هیئتلر آراسی گؤروشمهلرین آردیندان خاریجی ایشلر باخانلیغیندا اورتاق باسین توپلانتسی تشکیل ائتدیلر
خاریجی ایشلر باخانی مؤولود چاووشاوغلو، تورکمنیستان گازینین تورکیهیه گلمهسی و تورکیه اوزریندن آوروپایا چاتماسی اوچون اللریندن گلهنی ائتمهیه حاضیر اولدوقلارینی سؤیلهدی.
چاووشاوغلو و تورکمنیستان خاریجی ایشلر باخانی راشید مَرَدوو، باش باشا و هیئتلر آراسی گؤروشمهلرین آردیندان خاریجی ایشلر باخانلیغیندا اورتاق باسین توپلانتسی تشکیل ائتدیلر.
باش-باشا و هئیتلری آراسی گؤروشمهلرده ایکی اؤلکهنین هانسی ساحهلرده هانسی آددیملاری آتاجاغینی مذاکیره ائتدیکلرینی بیلدیرن چاووشاوغلو، حاضرلاناجاق یول خریطهسینین گؤزدن گئچیریلدیگینی وورغولادی.
تورک شیرکتلرینین بؤلگهده امکداشلیغا حاضر اولدوقلارینا دقت چکهن چاووشاوغلو،
"تورکمن گازینین تورکیهیه گلمهسی و تورکیه اوزریندن آوروپایا چاتماسی اوچون اللریندن گلهنی ائتمهیه حاضیریق" دئدی.
مَرَدوو دا گؤروشمهده ایکیلی تیجارت و اقتصادی ایلیشکیلرین ده دگرلندیریلدیگینه دقت چئکرک،
"انرژی، نقلیات، یوکسک تکنولوژیلر و باشقا قونولاردا بیرلیکده پروژهلر یئریدهبیلریک. بیز اؤز طرفلریمیزده پلانلاری، پروگراملاری حاضیرلایب تورکیهلی آرخاداشلاریمیزا تکلیف ائدهجییک" دئدی.
ایلگیلیلی خبرلر
ائتکیسیز حالا گتیریلن ایکی تروریستدن بیری آختاریلانلار لیستینده
تروریستین ضررسیزلشدیریلمهسی ایله سییرتین پرواری ائلچهسی دوغان کندی اطرافیندا تروریستلر طرفیندن یئرلشدیریلن ال یاپیمی پاتلاییجینین پاتلاماسی نتیجهسینده شهید اولان اوزمان چاووش ارجان اؤزجانین قانی یئرده قالمادی
حولوصی آکار بن والاس ایله گؤروشوب
میللی ساوونما ناظیری حولوصی آکار پایتاخت آنکارادا رسمی سفرده اولان اینگیلترهنین ساوونما ناظیری بن والاس ایله گؤروشوب.
بمت تورکیه و پاکیستانا تشکور ائدیب
بمت افغانیستانا یاردیملارینا گؤره تورکیه و پاکیستانا تشکور ائدیب.


text:
ایاغی کیسیلماقچی بولگن بلغاریالیک عیال تورکیه ده شفا تاپدی
اوشبو عیال بیر ترافیکی حادثه عاقبتیده چپ ایاغیدن ایریلدی
بلغاریاده, بیر ترافیکی حادثه آرتیدن ایاغی کیسیلماقچی بولگن زدراوکا میتیوا گیورگیووا, تورکیه نینگ تیکیرداغ ولایتی چورلو تومنی ده شفا تاپدی.
42 یاشلی گیورگیووا 4 ییل آلدین دوبریچ شهریده گی بیر ترافیکی حادثه آرتیدن چپ ایاغی دن ایریلدی. کسلخانه ده اورنیگه تیکیلگن ایاقده بیر مدت کیین کسللیک پیدا بولدی.
ایاغی نینگ کیلیسیشی خطری گه دوچ کیلیب قالگن گیورگیووا, قرینداش- اوروغ لری نینگ توصیه سی بیلن چورلو ده گی خصوصی بیر کسلخانه گه مراجعه قیلدی.
داکتر علی بیلگه تامانیدن معاینه بولگن گیورگیووا نینگ ایاغی تداوی آرتیدن کیسیلیش دن نجات تاپدی.
علاقه لی ینگی لیکلر
دنمارکده اویوشتیریلگن هجومده یوز بیرگن تلفات حقیده معلومات بیریلدی
دنمارکده بیر سودا – ساتیق مرکزیده قوراللی هجوم اویوشتیریلدی
حادثه عاقبتیده کوپلب کیشی نینگ اولیب یره لنگن لیگی معلوم قیلیندی


text:
اینترپل طرفیندن آختاریلان قادین آنکارادا یاخالاندی
تورک پلیسی، اینترپل طرفیندن قیرمیزی اعلانلا آختاریلان فرانسالی ساراه طالبین آنکارادا اولدوغونو معین ائتدی
ترور هؤرگوتو داعش عضوو اولدوغو سببیله اولوسلارآراسی پلیس تشکیلاتی (اینترپل) طرفیندن قیرمیزی اعلانلا آختاریلان فرانسا وطنداشی قادین، باشکند آنکارادا پلیس اکیپلری طرفیندن گؤز آلتینا آلیندی.
آنکارا امنیت مودورلوگو ترورلا مباریزه استخبارات شعبهسی اکیپلری، یئریتذیکلری آراشدیرمالاردا اؤلکهسیندن آیریلاراق داعشه قوشولماق و اینترپل طرفیندن قیرمیزی اعلانلا آختاریلان فرانسالی ساراه طالبین آنکارادا اولدوغونو معین ائتدی.
ائدیلن تعقیب ایله، طالبین اؤلکهسینه قاییتماق اوچون فرانسا ائلچیلیگینه گئتمهیه چالیشدیغی معین اولدو. حرکته گئچن اکیپلر، ساراه طالبی ائلچیلیگه ۲۰۰ متر مسافهده یاخالایاراق گؤز آلتینا آلدی.
ترورلا مباریزه شعبه مودورلوگونه آپاریلان طالب، ایشلملردن سونرا سینیردیشی ائدیلهجک.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: یانلیشلاری اولسا، لازیم اولانی ائدریک
"بو تروریستلر گلدی گلدی، گلمهسه، لازیم اولان نه ایسه اونو قوروملاریمیز و بیریملریمیز واسطهسی ایله ائتمهیه داوام ائدجییک"
اردوغان: سوئد ۷۳ تروریستی بیزه گؤندرهجک
جمهورباشقانی، سوئدین، ۷۳ تروریستی تورکیهیه قایتاراجاغینی بیلدیردی
اردوغان، ناتو ذیروهسینده لیدئرلره ترورلا باغلی ویدئو ایزلتدی
"بیر چوخ آوروپالی متفیق تۆرکیهنین میللی گۆونلیگی و تۆرک وطنداشلارینین حیاتینی تهدید ائدن ترور هؤرگوتو پکاکا و اونون تؤرهمهلرینه بیرباشا و یا دولایی یول ایله سیاسی، مادی و سلاح دستگی وئرمهیه داوام ائدیر"


text:
فوات اوکتای اینگیلترهنین خاریجی ایشلر ناظیری ایله گؤروشوب
جمهور باشقانی یاردیمجیسی فوات اوکتای اینگیلترهنین خاریجی ایشلر ناظیری لیز تراس ایله گؤروشوب.
جمهور باشقانی یاردیمجیسی فوات اوکتای اینگیلترهنین خاریجی ایشلر ناظیری لیز تراس ایله گؤروشوب.
جمهور باشقانی یاردیمجیلیغیندان وئریلن معلوماتا گؤره، دونن آخشام پرزیدنت ایقامتگاهیندا باش توتان قبولدا ایکی طرفلی و چوخ طرفلی سویهده موختلیف مسئلهلر موذاکیره ائدیلیب.
تروسسی قبول ائتمکدن ممنونلوغونو ایفاده ائدن اوکتای بو گؤروشون هر ساحهده علاقهلرین داها دا اینکیشافینا ایمکان یاراداجاغینی بیلدیریب.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان: یانلیشلاری اولسا، لازیم اولانی ائدریک
"بو تروریستلر گلدی گلدی، گلمهسه، لازیم اولان نه ایسه اونو قوروملاریمیز و بیریملریمیز واسطهسی ایله ائتمهیه داوام ائدجییک"
اردوغان: سوئد ۷۳ تروریستی بیزه گؤندرهجک
جمهورباشقانی، سوئدین، ۷۳ تروریستی تورکیهیه قایتاراجاغینی بیلدیردی
اردوغان، ناتو ذیروهسینده لیدئرلره ترورلا باغلی ویدئو ایزلتدی
"بیر چوخ آوروپالی متفیق تۆرکیهنین میللی گۆونلیگی و تۆرک وطنداشلارینین حیاتینی تهدید ائدن ترور هؤرگوتو پکاکا و اونون تؤرهمهلرینه بیرباشا و یا دولایی یول ایله سیاسی، مادی و سلاح دستگی وئرمهیه داوام ائدیر"


text:
اویان نیوز: تورکیه ایدماندا مدال ساییسینی ۱۰ ایلده ایکییه قاتلادی
گنجلیک و ایدمان باخانلیغی وئریلرینه گؤره، تورکیهنین دونیا و آوروپا شامپیونالاریندا ۲۰۰۲.جی ایلده توپلام مدال ساییسی ۲۷۷ ایکن، ۲۰۱۲.جی ایلده بو رقم تخمینا ۲ قات آرتاراق، ۵۳۹-آ یوکسلدی. تورکیه، دونیا شامپیونالاریندا توپلامدا ۱۸۵، آوروپا شامپیونالاریندا ایسه ۳۵۴ مدال قازاندی.
دونیا شامپیونالارینا قاتیلان فدراسیونلار آراسیندا اونیورسیته ایدمانلاری، توپلامدا ۳۲ مدال ایله ایلک سیرادا یئر آلدی. اونیورسیته ایدمانلاری فدراسیونو ۷ قیزیل، ۹ گوموش و ۱۶ بورونج مدالی موزهسینه داشیدی. کیک بوکس و گؤرمه انگللیلر فدراسیونلاری ایسه سیراسییلا توپلامدا ۲۳ و ۲۰ مداللا بو برانشی ایزلهدی.
آوروپا شامپیونالاریندا ایسه ووشو فدراسیونو، توپلامدا الده ائتدیگی ۵۲ مدال ایله ۵۲ فدراسیون آراسیندا لیدئر اولدو. ووشو فدراسیونو، ۹ قیزیل، ۲۳ گوموش و ۲۰ بورونج مدالی تورکیهیه قازاندیردی. هالتر و گولش، ووشودان سونرا گلدی. توپلامدا هالتر ساحهسی ۴۶، گولش ایسه ۲۷ مدال ایله ایکینجی و اوچونجو سیرانی آلدی.
گنجلیک و ایدمان باخانلیغینین ۵۲ فدراسیون آراسیندا ائتدیگی دگرلندیرمهده، آتلتیزم ساحهسی، ۴۰۱ مداللا ایلک سیرانی آلدی.
آتلئتیزم، ۱۴۳ قیزیل، ۱۴۷ گوموش و ۱۱۱ بورونج مدالا چاتاراق، ایلک سیرایا یئرلشدی.
کاراته و گولش، آتلتیزمین آردیندان سیرالاندی. کاراته ۲۰۱۲.جی ایلده توپلامدا ۳۳۰، گولش ایسه ۲۲۲ مدالین صاحبی اولدو.
تورکیه، ۲۰۱۲.جی ایلده قاتیلدیغی ۷ آیری تورنیرده، توپلامدا ۲۱۵۹ مدال قازاندی. پارالمپیک اویونلاری، المپیک اویونلاری، آوروپا گنجلیک المپیک اویونلاری، دونیا شامپیوناسی، آوروپا شامپیوناسی، بالکان شامپیوناسی و اولوسلارآراسی تورنیرلرده، ۶۹۴ قیزیل، ۶۳۲ گوموش و ۸۳۳ بورونج مدال تورکیهیه گلدی.
تورکیه ان چوخ قیزیل مدالی آتلتیزم برانشیندا قازاندی. آتلتیزم ۱۴۳ قیزیل مدال آلارکن، کاراته ۱۰۲ مدال ایله ایکینجی، گولش ایسه ۶۰ مداللا اوچونجو سیرادا یئر آلدی.
ت ر ت


text:
کابلده گی انفجار لرده کوپلب کیشی حیاتی نی یوقاتدی و یره لندی
اوشبو توغریده طالبان اوتکینچی حکومتی کابل امنیه قوماندانلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی
کابل نینگ غربیده گی عبدالرحیم شهید لیسه سی و ممتاز کورسی ده یوز بیرگن کیتمه کیت انفجار لر عاقبتیده آلینگن دستلبکی معلومات لر گه کوره آلتی کیشی حیاتی نی یوقاتدی.
طالبان اوتکینچی حکومتی نینگ کابل امنیه قوماندان لیگی سوزچیسی خالد زدران, اجتماعی ترماق آرقه لی بیرگن بیاناتیده, کابل نینگ غربیده اوچ پارتلش حادثه سی نینگ یوز بیرگن لیگی نی بیلدیردی.
زدران اوشبو انفجار لرده شیعه لرنینگ هدف قیلیب آلینگن لیگی نی معلوم قیلدی.
زدران, آلینگن دستلبکی معلومات لر گه کوره, اوشبو حادثه عاقبتیده 6 کیشی نینگ حیاتی نی یوقاتگن لیگی و 11 نفر نینگ ایسه یره لنگن لیگی نی بیلدیردی.
پارتلش حادثه سی نینگ یوز بیرگن منطقه گه باره دیگن یوللر یاپیلدی.
حاضرچه هیچ بیر تامان اوشبو حادثه نینگ مسئولیتی نی اوز بوینی گه آلمه گن.


text:
اوروپا میمون چیچگی ویروسی نینگ مرکزی گه ایله نیب قالگن
اوشبو مطلب نی جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی نینگ اوروپا مسئولی بیلدیردی
جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی نینگ اوروپا بوییچه باشلیغی هانس کلوج, اوروپا نینگ, اوتگن آییدن بیری جهان بویلب قولاچ یاییب باریاتگن میمون چیچگی ویروسی نینگ مرکزی گه ایله نیب قالگن لیگی نی معلوم قیلدی.
کلوج, اوشبو ویروس نینگ اوروپا قطعه سی نینگ 25 اولکه سیده کورینگن لیگی نی بیلدیردی.
کلوج, حاضرگی کون گه قدر تصدیقلنگن 1600 دن آرتیق واقعه نینگ 85 فایزی نینگ اوروپا ده کورینگن لیگی نی معلوم قیلدی.
کلوج, میمون چیچگی باره سیده بحث ایتیش اوچون جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی عاجل وضعیت کمیته سی نینگ 23 – جون کونی بیر ییغیلیش اوتکزه دیگن لیگی نی بیلدیردی.
هانس کلوج, جهان ساغلیق نی سقلش تشکیلاتی اعضاسی اولکه لرنی میمون چیچگی توغریسیده عاجل تدبیر آلیش گه چقیردی.
علاقه لی ینگی لیکلر
هندوستانده بیر بنانینگ قولب کیتیشی عاقبتیده کوپلب کیشی جان بیردی
تورکیه اردن گه قیغوداشلیک بیلدیردی
اوشبو توغریده تورکیه تشقی ایش لر وزیرلیگی تامانیدن بیانات بیریلدی


text:
سعیدلی (اورمو)
سعیدلی کندی اورمو بولگهسینین، مرکزی بؤلومو و گونئی نازلی قصبهسینده یئرلیشیب.[۱]
جوغرافیایی موقئعیت[دَییشدیر]
اهالی[دَییشدیر]
۱۳۸۵ اینجی ایلین نوفوس سایی سی اساسی ندا بو کندین 245 نفر اهالی سی و 72 عائیله سی وار.[۲]
ایقتیصادیات[دَییشدیر]
بۇ کندین ایقتیصادینان دئمیش اوْلساق ، یئری وار بۇ کندین چالیشقان اکینچیلریندن دئییَک، بۇ کندده چوْخلو گۆنهباخان و بوْغدا ، هابئله کهلم ، بۇ کندین ایقیتصادین گؤزه وۇرور ، و چوْخلو داملاردا اینک ساخلیرلار.
گزملی و گورمهلی یئرلر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کئچیدلر[دَییشدیر]
باتی آذربایجان اوستانینین پورتالی


text:
اوکراینا: سوُنگقی گۆنده روس قشونینینگ ۴۰۰ عسگری اؤلدی
اوکراینانینگ قشونی، روسیانینگ عسگر ییتگیلری نینگ 28 مۆنگ 300-دن گچندیگینی بیلدیردی
اوکراینانینگ قشونی، روسیانینگ عسگر ییتگیلری نینگ 28 مۆنگ 300-دن گچندیگینی بیلدیردی.
سوُنگقی گۆنده 400 روس عسگری نینگ اؤلدۆریلندیگی حابار بریلدی.
اوکراینانینگ قشونی شو واغتا چنلی روسیانینگ قشونینا دِگیشلی 202 اوچار، 167 دیک اوچار، 1251 تانک، 3 مۆنگ 43 سووتلی اولاغ، 586 توُپ، 199 راکت اولغامی و 91 هوُوا قوُراغ سیستمینی ده یوُق ادندیکلرینی بیلدیردی.
اوکراینالی گۆیچلرینگ شو واغتا چنلی روسیانینگ 2 مۆنگ 137 اولاغینی، 13 گأمی و ینگیل گأمیسینی، 441 اوچارمانسیز اوچارینی اوراندیقلارینی بیلدیردی.
روسیانینگ قوُرانماق وزیرلیگی اینگ سوُنگقی گِزه ک 25-نجی مارت دا برن حاباریندا اوکراینادا 1351 روس عسگری نینگ اؤلِندیگینی حابار بریپدی.
روس قشونی 24-نجی فورال دا اوکراینا هۆجۆم باشلادیپدی.
دِگیشلی حابارلار
ایتالیادا قوراقلیق سبأپلی عاداتدان داشغاری یاغدای ایغلان ادیلدی
ایتالیا سوُنگقی 70 ییلی نینگ اینگ قوراق واغتلاریندان بیرینی باشدان گچیریأر
ایران دا هوُوانینگ نأسازلیغی یاشاییشا یاراماز تأثیرینی یتیریأر
کؤپ سانلی ولایاتدا شو گۆن دؤولت ادارالاری و اوُقووجایلاری یاپیلدی


text:
امریکا سوریه-ده داعش-ا قارشی حیاتا کئچیریلن عملیات حاقیندا بیانات وئریب
ترور تشکیلاتی داعش لیدئری ابوابراهیم الهاشمی القریشینین کیملیگی بارماق و دی ان آی تحلیلی نتیجهسینده معین ائدیلیب.
امریکا ساوونما ناظیرلیگینین سؤزچوسو جان کربی سوریه-نین قوزیی-باتی سیندا حیاتا کئچیردیکلری هوجومدا اؤلو اولاراق اله کئچیریلن ترور تشکیلاتی داعش لیدئری ابوابراهیم الهاشمی القریشینین کیملیگینی بارماق و دی ان آی (DNA ) تحلیلی نتیجهسینده معین ائتدیکلرینی سؤیلهییب.
گوندهلیک مطبوعات کنفرانسیندا هوجومو شرح ائدن کربی بیلدیریب کی، القریشی هوجومون اولینده حیات یولداشی و ایکی اوشاغی بینانین اوچونجو مرتبهسینده یانیندا اولارکن اؤزونو پارتلاییجی ایله اؤلدوروب.
بینانین ایکینجی مرتبهسینده القریشینین کؤمکچیسی و حیات یولداشینین امریکا قوهلرینه آتش آچدیغینی قئید ائدن کربی قریشینین کؤمکچیسی و کؤمکچیسینین حیات یولداشی ایله یاناشی، بیر اوشاغین دا اؤلدورولدوگونو بیلدیریب.
هلهلیک 3-و اوشاق اولماقلا 4 سیویل وطنداشین اؤلدوگونو معین ائتدیکلرینی آچیقلایان کربی بو رقمین دییشه بیله جگینی ده دیله گتیریب.
کربی همچنین اوشاقلارین دا اولدوغو 10 سیویل شخصین ایسه بینانی ترک ائتدیگینی بیلدیریب.
بینادان چیخان سیویل شخصلرین امریکا طرفیندن گؤتورولمهدیگینی ایفاده ائدن کربی اونلارین تالعی ایله باغلی آچیقلاما وئرمهییب.
القریشینین شخصیتینی نئجه آشکارلادیقلاری ایله باغلی سوالی جاوابلاندیران کربی دئییب:
"بارماق ایزلری و DNA تستی ایله معین ائتدیک. ساحهده بارماق ایزلرینی، بیر مدت سونرا ایسه DNA آنالیزینی تحلیل ائده بیلدیک" دئییب.
بو عملیاتین آیلار اولدن پلانلاشدیریلدیغینی ایفاده ائدن کربی بئله بیر عملیاتی حیاتا کئچیرمک اوچون گوجلو کشفیاتین واجیب اولدوغونو قئید ائدیب.
عملیاتین سونلارینا دوغرو بیر قروپون ائوه یاخینلاشدیغینی و امریکا قوهلرینین "دوشمن" اولاراق تصویر ائتدیگی قروپا آتش ائدیلدیگینی وورغولایان کربی اوراداکی قارشیدورمادا 2 نفرین اؤلدورولدوگونو بیلدیریب.
دیگر طرفدن، امریکا مرکزی قوهلرینین (سنتکام) قوموتانی کوماندانی کنت مک کنزی سوریه-نین قوزیی-باتی سیندا ترور تشکیلاتی داعش قروپلاشماسینین لیدئری القریشینین اؤلدورولدوگو عملیاتلا باغلی "میسیونون مقصدی اونو اله کئچیرمک ایدی" دئییب.
او، اورتا دوغو اینستیتوتونون "MEI-CENTCOM ایللیک کنفرانسی"ندا اؤتن گئجه امریکا اوزه ل قوه لرینین ادلیب-ده داعش-ین لیدئری القریشییه قارشی حیاتا کئچیردیگی عملیاتلا باغلی معلومات وئریب.
عملیاتین اوزون منزیللی هلیکوپتر باسقینی ایله حیاتا کئچیریلدیگینی بیلدیرن مک کنزی "مقصد داعش لیدئرینی اله کئچیرمک ایدی، عملیاتین مقصدی بو ایدی، لاکین مهارتله پلانلاشدیریلان و حیاتا کئچیریلن عملیات ابوبکر البغدادینین خلفینین اؤلومو ایله نتیجهلندی" دئییب.
او، القریشینین البغدای قدر تانینمادیغینی قئید ائدهرک دئییب کی، سیزی امین ائده بیلرم کی، او، امریکا و طرفداشلاریمیزا هوجوم ائتمکده ان آز اونون قدر پیس و قرارلی ایدی" ایفادهسینی ایشلهدیب.
سنتکام قوموتانی قئید ائدیب کی، عملیات زامانی قریشی بینانین 3-جو مرتبهسینده باش وئرن گوجلو پارتلاییش نتیجهسینده اؤلوب.
"القریشی جاواب وئرمهدی. بیز اونو تسلیم اولماغا چاغیرساق و ساغ قالماغین یولونو تکلیف ائتسک ده، او، دؤیوشمهدن اؤزونو و یاخین عائلهسینی اؤلدوردو" دئیه مک کنزی وورغولاییب.
امریکانین سنتکام-ا باغلی خصوصی قوهلرینین اؤتن گئجه ادلیب-ده داعش لیدئری القریشییه قارشی کئچیردیگی عملیاتین آردیندان داغینتیلار آلتیندا چالیشان سیویل ساوونما قروپلاری، باسقیندا 6-سی اوشاق، 4-و قادین اولماقلا 13 نفرین اؤلدوگونو بیلدیریب.
یئرلی تهلوکهسیزلیک قوهلری امریکا عسگرلرینین عملیاتدا ائودکی شخصلردن بیرینی جانلی اولاراق اؤزلری ایله آپاردیقلارینی بیلدیریبلر.
ایلگیلیلی خبرلر
سوئد باشباخانی آندرسون: تورکیه ایله ائدیلن آنلاشمانین آرخاسینداییق
"طبیعی کی، آنلاشمادا اولان ائدیلهجک. تورکیهنین داها اؤنجه قایتارما طلبلری اولدو، بیز ده بونلارلا ایلگیلهندیک"
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا، سوئد و فنلاندین ناتو عضولوک سورهجلری حاقیندا اوچ اؤلکهنین لیدئرلرینین حضوروندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی


text:
آنتونی الکاراز
آنتونی الکاراز (اینگیلیسجه: Antolín Alcaraz) (دوْغوم:۳۰ ژوئیهٔ ۱۹۸۲ (۳۹ یاش) San Roque González) بیر فوتبالیست. لیبرتاد فوتبال کولوبو و پاراقوئه میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Player profile: Antolín Alcaraz. Premier League. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-01-08. یوْخلانیلیب6 November 2012.
قارداش پروژهلرده آنتونی الکاراز گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۲-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- لیبرتاد کولوبونون اویونچولاری
- راسینق کلاب کولوبونون اویونچولاری
- فیورنتینا کولوبونون اویونچولاری
- بیرامار کولوبونون اویونچولاری
- کلوب بروخه کولوبونون اویونچولاری
- ویقان اتلتیک کولوبونون اویونچولاری
- اورتون کولوبونون اویونچولاری
- لاس پالماس کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
شیخ صفیالدین اردبیلی
شیخ صفیالدین اردبیلی (شیخ صفیالدین اسحاق اردبیلی، شیخ صفیالدین اسحق، شیخ صفی، ابوالفتح) (یاشاییش: ۱۳۳۴-۱۲۵۲میلادی) عاریف، صوفی، عالیم، طریقت شئیخی، عابید، صفویلر سولالهسینین بانیسی، شاه اسماعیل خطایینین اولو باباسی.
شیخ صفی الدین کیمدیر[دَییشدیر]
سلطان شیخ صفی الدین، ابوالفتح اسحاق بن امین الدین جبرائیل کلخورانی اردبیلی، اردبیل شهرینین یاخینلیغیندا یئرلشن کلخوران کندینده، هیجری یئددینجی عصرین ایکینجی یاریسیندا، بعضی آراشدیرمالارا گؤره ۶۵۰ – نجی ایلده، دونیایا گلمیش و ۷۳۵ هـ . ق. (۱۳۳۴ .م) ده اردبیلده وفات ائتمیشدیر. صفی الدین، اوشاقلیغیندا دینی تربیت گؤرموش، وقارلی و متین و مقيّد بؤیوموشدور. معتبر قایناقلاردا اونون بئشینجی جدّی فیروز شاه قیزیل باش آدلانیر. فیروز شاهین اوْغلو عوض، عوضین اوْغلو محمد و محمدین اوْغلو صلاح الدین، و اونون اوْغلو امین الدین جبرائیل، صفی الدینین جدّلری ایدیلر. شیخ امین الدین جبرائیل، قوجا کمال الدین عربشاه اردبیلینین مریدی ایدی و زمانهسینین تقوالی عالیملریندن اوْلان اردبیلین یاخینلیغیندا باری کندینده یاشایان جمال الدین باروقی نین عصمتلی قیزی دؤلت خاتون ایله ائولنمیشدیر. صفی الدین اسحاق، بۇ عصمتلی و تقوایا معروف اوْلان آنانین بئشینجی اوشاغی ایدی. بۇ تقوالی خانیم،صفی الدیندن سوْنرا، ایکی اوغلاندا دونیایا گتیرمیشدیر. امین الدین جبرائیلدن آلتی اوغلان و بیر قیز دوغموشدور. اونلارین اوغلانلارینین آدلاری بئله ایمیش: محمد، رشید الدین، اسماعیل، صفی الدین، یعقوب و فخرالدین. امین الدین جبرائیل دونیادان کؤچنده، صفیالدین آلتی یاشیندا ایدی. آناسی اونو، باشقا اوشاقلاری کیمی درین احساسلی و تقوالی و دینی خصلتلره صاحیب بؤیودور. آناسی دؤلت خاتون ساوادلی تورک خانیمی ایدی و شعر یازاردی. او، فارسجا و عربجه ده بیلرمیش. صفی الدین تورکجهمیزی و عربجهنی ئوز آناسی یانیندا اوخوموش و یئنی یئتمه ایکن قرآنی حفظ ائتمیشدیر، قرآن تفسیرینی ئوز آناسیندان ئویرهنن صفی الدین، گنج ایکن آناسینین توصیهسی و اذنی ایله شیرازا گئدیر که شیخ نجیب الدین بوزگوش شیرازی یانیندا درسه دوام ائتسین. او شیرازا یئتیشنده، شیخ نجیب الدین وفات ائتمیشدی. شیرازدا بیر چوْخ درویشلر و عالیملر ایله گؤروشور. اورادا، شیخ سعدی ایلهده معاشرت ائتمیش و لاکین سعدیدن اینجیمیش و اونون تقدیم ائتدیگی دیوانیدا قبول ائتمهمیشدی شیرازدا شیخ نجیب الدین اوْغلو ظهیرالدین بوزگوش اوْنا دئدی که:«سنی زاهد گیلانی راضی سالا بیلر.» صفی الدین اسحاق دؤرد ایل اردبیلدن اوزاق قالدیقدان سوْنرا، شیخ زاهد گیلانینین یانینا گئتدی. او زامان شیخ زاهد آلتمیش یاشیندا ایدی. شیخ صفی ایگیرمی ایکی ایل اونون یانیندا قالدی. گیلک دیلینیده اورادا ئویرهندی و اونون قیزی بیبی فاطمه ایله ائولندی و اوْنا فاطمه خاتون لقبی وئردی. شیخ زاهد ئولدوکدن سوْنرا، شیخ صفی ئوز شهری اردبیله قاییتدی و عؤمرونون سوْنونا قدهر آنا وطنده یاشادی، چوخلو عالیم و عارف تربیت ائتدیکدن سوْنرا، او زمانین دانشگاهی اوْلان، ئوز زاویهسینده دفن ائدیلدی.[۳]
دوغوم[دَییشدیر]
۱۲۵۲-جی ایلده (۶۵۰ هیجری) اردبیلده آنادان اوْلموشدور. آتاسی امین الدین جبراییل خواجه کمالالدین عربشاهیدیر. صوفی دایرهلرینده اونو یئددینجی شیخ، ایمام موسا کاظیمین ۲۱-جی نسلیندن (میلادی ۷۵۴-۸۰۰) حساب ائدیردیلر. شئیخین بئشینجی اولو باباسی فیروزشاه قیزیلباش او سولالهدن، اردبیله گلن و بورادا مسکنلاشان اولینجی شخص حساب اوْلونور. منبعلر فیروزشاهین اوْغلونون "وز"، "وز" ین اوْغلونون "موحممد"، موحممدین اوغلونون "صلاحدالدین"، صلاحدالدین اوْغلونون "امین الددین"، امین الددین اوْغلونون ایسه "صفی الددین" اوْلدوغونو قئید ائدیرلر.
تحصيلات[دَییشدیر]
آتاسینی اوشاق یاشلاریندان ایتیرن صفی ایبتیدای تحصیلینی اونون دینی داوامچیلاریندان آلمیشدیر. او، دینی علملرین اساسلارینا یییله نیر، آنا دیلیندن باشقا فارس، عرب، گيلك و مونقول دیللریند ده سربست دانیشماغا باشلاییر.
گنجلیک[دَییشدیر]
ایییرمی یاشیندا تحصیلینی آرتیرماق اۆچون شیرازا گئدن صفی بورادا مشهور ایلاهیاتچی عالیملردن "روکن الددین بئیضوی"، "میر عبدوللاه" و باشقالاریندان درس آلیر. ائله کی رسالات شیخ صفی کیتابیندا یازیلیر [۴]، شیخ صفی یالنیز بیر کره شیرازدا سعدی ایله گؤروشو اولو کی ائله بیل ایلگیلی گؤروش اولمور.[۵] موعلیمی "میر عبدوللاه" ین مصلحتی ایله ايییرمی بئش یاشیندا مشهور گیلان شئیخی هاجی الد-دین زاهیدین(هیجری-615-700) موریدی اولور. شئیخ صفی اد-دین 25 ایل طلبه کیمی اونون یانیندا قالیر.
صوفیلیک[دَییشدیر]
"هاجی اد-دین زاهید"ی آذربایجانداکی صوفی طریقتی اولان "سوهروردی" ایله موناسیبتلر ساخلایان گزرکی درویش ایدی. اونون اصل آدی "تجاددین ایبراهیم بی رؤوشان"دیر. ۰، ۱۲۱۵-جی ایلده لنکرانین یاخینلیغیندا اولان "سییاور" کندینده آنادان اوْلموشدور. اونو همین ویلایتده اوْلان "خالاناگیران" ("خایلاکاران") کندینده دفن ائتمیشدیلر و اونون شرفینه همین کندین آدینی شیخاکئران دییشمیشدیلر. اونون قبری اوسته توربه تیکیلمیشدیر، بۇ یئر خالقین موقدس زیارتگاه یئری اوْلموشدور. بۇ توربه نی شئیخ حئیدر (شاه ایسماعیلین آتاسی) و شاه عابباس زیارت ائتمیشلر. شئیخ زاهیدین قیزی ایله ائولنن صفی شئیخین وفاتیندان (۱۲۹۴) سوْنرا اونون یئرینده "صفویییه طریقتی"نین رهبری اولور . ۳۵ ایل ایرشاد و تعلیماتلارلا مشغول اولور و بیر چوخ طلبه یئتیشدیریر. "شئیخ صفی"نین عؤمرونون داها فایدالی و تاثیرلی دؤورو محض همین ایللر اولموشدور. اونون شؤهرتی آز زاماندا بوتون "شرق دونیاسی"نا، "شرقی روما"یا، "سورییا"یا، "هیندیستان"ا یاییلدی. شرقده اورفان و دین ساهه سینده یئگانه شخصیت کیمی تانینان شئیخ صفی بوتون مذهب و طریقتلره مورشید و اوستاد اولا بیلمیشدیر.
اردبیلده صفویلیک قورولما کوکلری[دَییشدیر]
اردبیلین دارول-ایرشادی (دارالارشاد) (هیدایت ائوی) گئنیش بیر اراضییه معنوی اوجاق اولموش و بو اوجاغین باشیندا شئیخ صفی دورموشدو. شئیخ تام باجاریغی ایله تقیییه پرینسیپینه عمل ائده رک ائله بیر دونیاگؤروشه مالیک ایدی کی، آیری-آیری ایسلام مذهبلری و طریقتلری ده اونون معنوی خزینه سیندن قیدالانا بیلیردی. صفوی طریقتی اؤزون مخصوس بیر تشکیلاتین واسیطه سیله تبلیغ اوْلونور و اوزاق یئرلرده اولان نوماینده لره چاتدیریلیردی. بو تشکیلاتین باشیندا " پیر " ، یاخود " مورشید " دوروردو. اساس ایش مورشید (موللیم) ایله "مورید"لر (تلبه لر) آراسیندا واسیطه چی رولو اوینایان خلیفه نین اوزرینه دوشوردو. خلیفه هر طایفانین سوفیلرینه باشچی اولماقلا برابر، هم ده رهبرله بیرباشا علاقه ده اولوردو. خلیفه لر و سوفیلر تابئچیلیکده اولان جاماعاتلا رهبر آراسیندا ائله مؤحکم علاقه یاراتمیشدیلار کی، بو علاقه گوندن-گونه گئنیشلنمکده و مؤحکملنمکده ایدی.
صوفیلیکدن سیاسته[دَییشدیر]
اکثر حاللاردا سیاسته قاریشمایان بو سیستم شئیخ جونئیده کیمی داوام ائتمیشدی. آما دارول-ایرشادشئیخ جونئیددن باشلایاراق سیاسی مثله لرله ده ماراقلانماغا باشلادی. اوزون مودت تشکیلاتا رهبر اولان اردبیل پیری بو تشکیلاتدان نینکی طریقتی و ایدئولوژی مثله لر اۆچون ایستیفاده ائتدی، هم ده اورانی بؤیوک بیر حربی و سیاسی تشکیلاتا دا چئویردی. سیاستله طریقت بیرلشه رک صفویییه ایدئولوگییاسینی فورمالاشدیردی. بونونلا شئیخ صفی نین فورمالاشدیردیغی شییزم-سوفیزم ایدئولوگییاسی ماهیتی اعتیباری ایله سیاست و حاکیمیتدن اوزاق قالا بیلمزدی و ایستر-ایسته مز دارول-ایرشادا رهبرلیک ائدن پیر سیاسی حرکاتلارا دا قوشولمالی ایدی. شئیخدن سوْنرا بیر-بیری نین آردینجا صدرالدین، خواجه عيایبراهیم، شئیخ جونئید، شئیخ حئیدر و نهایت شیخ اسماعیل ردبیل دارول-ایرشادینا رهبرلیک ائتمیشلر.
وفات[دَییشدیر]
شئیخ صفی اد-دین 1334-جو ایلده اردبیل شهرینده دونیاسینی دییشیر و بورادا دا دفن اوْلونور. اونون مزاری نین اوزرینده توربه قورولور، اطرافیندا مسجیدلر، کاروانسارایلار، مدرسه لر، یاشاییش ائولری سالینیر. بورادا بؤیوک بیر مدنی مرکز یارانیر. شاه ایسماعیل دا داخیل اولماقلا صفوی شئیخلریندن بیر چوخو بورادا دفن اوْلونور. همین مرکزین تیکینتی و برپا ایشلری فاصیله سیز اولاراق داعوام ائدیر. نهایت، 14 اونجو عصرده شاه تهماسیبین حاکیمیتی دؤورونده (1524-1576-جی ایللر) همین مقبره اؤز ایندیکی شکلینی آلیر. صفویییه طریقتینین رهبری قیسمینده شئیخ صفی اد-دی نین ایلک واریثلری صدرالدين موسا (1334-1392/3) و شئیخ خاجه علی (1392/3 -1429) اولموشدور. صفی اد-دی نین نتیجه سی "یبراهیم شئیخشاه"دان (1429 -1447) باشلایاراق ردبیل شئیخلری رئال، دونیوی حاکیمیتی ده اله کئچیریرلر. شئیخ ایبراهیم شئیخشاه ردبیل حاکیمی اولور، سوْنرادان "شئیخ اسماعیل" (1486-1524) اولجه آذربایجاندا، سوْنرا هم ده ایراندا یئنی قیزیلباشلار دؤولتی نین و بۇ دؤولتین تاخت-تاجیندا صفویلر سولاله سی نین اساسيني قویور.
اتنیک منسوبیتی[دَییشدیر]
شئیخ صفی الددین اردبیلینین اتنیک منشایی و اصل و نسب مساله سی ایندییه دک تاریخچیلر آراسیندا موباحیثه موضوعسو اوْلموشدور. بۇ مساله نی آیدینلاشدیرماغین مورککبلییی اونونلا علاقه داردیر کی، صفویلرین اوزاق اجدادلاری باره ده معلوماتلاری اوزونده عکس ائتدیرن یئگانه منبع "توککول ایبن-ی ایسماعیل ایبن-ی بزّازین " (توكل ابن اسماعیل ابن بززاز) "صفوه الصفا" ( " صافلیغین صافلیغی " ) آدلی آگیوقرافیک اثریدیر.
صفوی تاریخچیلر شئیخ صفی الددینی یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظیمین 21-جی نسلیندن حساب ائدیردیلر. لاکین احمد کسروی " صفوه الصفا " اثری نین موقاییسه لی تدقیقی ایله مشغول اوْلموش و بئله بیر نتیجه یه گلمیشدیر کی، صفویلرین اجدادلاری هئچ ده سئییدلر (موحممد پئیغمبرین) نسلیندن اوْلانلار دئییللر و اونلارین نسیل شجره سینی سوْنرالار صفوی تاریخشوناسلاری اویدورموش و ایبن-ی بززازین اثری نین متنینه داخیل ائتمیشلر.[۶] احمد کسروی شئیخ سفی نین عربلرله علاقه سی نین اولمادیغینی ثوبوت ائتدیکدن سوْنرا اونو تورک ده حساب ائتمیر و کورد منشالی اوْلدوغونو سؤیله ییر. دیگر ایران مؤلیفلری اونون صفویلرین کورد منشالی اوْلدوغو باره ده کی احتیمالینی شکسیز حقیقت کیمی قلمه وئریر و بونونلا دا بوتون صفویلر سولاله سینی ایرانلیلاشدیرماغا سی گؤستریرلر. بعضی آوروپا مؤلیفلری ده بۇ فیکیری مودافیعه ائدیرلر. تورک مؤلیفی ذکی ولیدی توقان دا صفویلرین منشایینه حصر اولونموش مقاله سینده اونلارین کورد منشالی اوْلدوغونو اساسلاندیرماغا جهد گؤستریر، " کورد اصیللی شئیخین " نسیلی نین سوْنرادان " تامامله تورکلشدیگینی " یازیر.[۷] البته، زکی ولی وقان یانلئش دوشونموش، زیرا او کسرویه دایاناراق بۇ سوزی دیمیشدی، اما کسروی اون کرد اولمادیغنی اثبات ائتمیشدی.
لاکین و.و.بارتولدون سولاله نین تورک منشالی اولماسی باره ده سؤیله دیگی فیکیر داها مؤعتبردیر و منبع معلوماتلاری ایله تصدیق ائدیلیر. عالیم بۇ سولاله نین ائپونیمی و بانیسی شئیخ صفی الددین و اونون نسلیندن بحث ائدرکن گؤستریردی کی، " بو اردبیل شئیخلری، شوبهه سیز، فارس دئییل، تورک منشالیدیرلر" "[۸] ای.پ.پئتروشئوسکی ده عئینی فیکری سؤیله میشدیر: " ایلک صفوی شئیخلری اردبیلده یاشامیشلار، اونلارین دوغما دیلی آذربایجان دیلی اوْلموشدور " "[۹][۱۰] هاننا سوهروئیده یه گؤره " صفوه الصفا " اثرینده هامی صفی یه تورک کیمی موراجیعت ائدیر: " ائی پیری-تورک " ( ائی تورک موقدسی)، " تورک گنجی " ، " تورک اوغلو " و بۇ سببدن ده اونون تورک اوْلدوغو شوبهه دوغورمور[۱۱] م. آبباسلی شئیخ صفی الددینین تورک منشالی اولماسی حاقدا زنگین ماتئریال توپلامیشدیر. شئیخ صفی الددین اردبیلی منشاجه آذربایجان تورکلریندن[۱۲][۱۳][۱۴] اوْلان آدلی-سانلی عالیم، شاعیر، صفویییه طریقتی نین بانیسیدیر. صفویلر سولاله سی نین ازلدن کورد، یاخود ایران منشالی اولماسی حاقینداکی احتیمال داها مؤعتبر منبعلرین معلوماتلارینا اساسلانمیر. هم ده شئیخ صفی الدینین تورک ائتنوسونا منسوب اولماسی، چتین کی، شوبهه دوغورا بیلر
شعرلری[دَییشدیر]
ائی رؤونقی - باهار! گولموسن، نسن؟
ائی ایختییاری الدن آلان، مولموسن، نسن؟
دؤوری یوزونده سبزئیی-خطین گؤرن دئییر:
رئیحان، بنؤوشه، سوسه نی-سونبولموسن، نسن؟
خوش جنگجو گلیر گؤزومه قاشو کیپریگین،
ائی گؤزلری حرامی-قراقوموسن، نسن؟
ائی کؤنلومون خرابه سی، آهولر اویلاغی،
دیوانه لر یاتاغی مگر چؤلموسن، نسن؟
افغانو-آه دور گئجه-گوندوز ایشین صفی،
قومرویموسن بۇ باغیده، بولبولموسن، نسن؟
- گلتور
قیلینج باغی دوتوبدور گؤزلریم، ساقی، کدو گلتور،
ووروبدور تپمه جه ن خوم قانیندان بیر سبو گلتور.
لاله دوداقلار سینمده آچیلمیش،
گؤزوم قانینی اولماز باغلاماق جامی دولو گلتور.
- آغلارلار
آغاجلار سارماشیب قددیندن آیری زار آغلارلار،
سیزیلدارلار پریرولر کیمی تکرار آغلارلار.
- سئویشمکلر
گؤیرچین یوللادیم، یازدیم سنه سندن شیکایتلر،
قولوندا اول قانادلاردیر باشی باغلی کیتابتلر.
اونودما عاشیقی، نامئهریبان اولما، منیم جانیم،
ایشیقسیز سروه اوخشارلار وفاسیز سروقامتلر.
سنی تانری، نئجه سندن شیکایت ائتمگیم آخیر،
هانی اول نازلی باخماقلار، هانی گیزلین ایشارتلر.
هانی ظالیم، هانی گؤزوم، هانی کافیر، هانی جانیم؟
سئویشمکلر، باریشماقلار، تپیشمکلر، قوجوشماقلار!
- نئیلر
اولان حاقق یادی بیرله قایغیسیز دیوانه، کس نئیلر،
قیلینج الینده م’نی چاغیران ار، دادرس نئیلر.
سینیق کؤنلوم نوا دوتمازسا، اسکیم فؤوجو کسیلمز،
بؤیله آغیر قارالی کاروان سؤوتی-جرس نئیلر.
چکن کؤکسون شیکافیندان منیم بیدرد کؤنلومنی،
بو قانلی بحر قارشیسیندا زنگی وار، سس نئیلر.
دنیز مودرار اولماز ایت سو ایچماغیندان، ائی عاریف،
حاقیقت آنلییان آری کؤنوللرده هوس نئیلر.
- جانان اولور
جان قیلاندا جیسم ترکین محرمی-جانان اولور،
قوش یوواسیندان آذاندا همده می – شئیتان اولور.
- آشییان ائیلر
حبیبیم نازدان لئیلینی آنجاق پاسیبان ائیلر،
منیم کؤنلوم قوشو مجنون باشیندا آشییان ائیلر.
- بئنگاللنمیش
تۇتور کؤنلومدن آتش لاللنمیش،
باشیمدان دود قالخار حاللنمیش،
کئییک کیمی چوروموش کوکرن ناز،
باخیش دورنا کیمی دونباللنمیش.
تؤکولموش زولفی یاغی تک قوجاغه،
ایچیب هیندولری بئنگاللنمیش.
- قاچین
عشق زنجیریمی اوزدو، یول آچین،
اوی اوشاقلار! اولولو گلدی، قاچین!
- خار اولسون
منی خار ائیلیین گؤزلرده، یا رب، خارو زار اولسون،
دئمم کیم مندن آرتیق، من کیمی گؤزلرده خار اولسون.
- مؤوزون-مؤوزون
قویدو اوز کؤنلومه قم لشکری هامون-هامون،
قارا بایداغلی الملر اوجو گولگون-گولگون،
چاغیریردیم قاتی آواز ایل: - لئیلی، لئیلی!
داغ سس وئردی جاوابیندا کی: - مجنون، مجنون.
گؤزلریمدن یانا اود توتلادی دوزخ-دوزخ،
جیگریمدن یانا قان قاینادی جئیهون-جئیهون،
بو نه ویرانه کؤنولدور، صفی، ائی وای، ائی وای!
سرولر وار ایدی بۇ باغیده مؤوزون-مؤوزون.
- یاتیش
بو نه جیلوه دیر، نه قامت، نه رویش یئریشدورور بو،
نه رویش یئریشدورور بو، نه گؤزل رویشدورور بو؟
بو نه نازلی سورمه دیر های، بۇ نه قانلی قمزه دیر وای،
بو نه گؤزدورور، نه کیپریک، نه قییا باخیشدورور بو؟
آغیزینی اؤپمک اولماز، دوداغینی اممک اولماز،
اورگیمی قان ائلرسن، نه بلا گولوشدورور بو؟
منه گر یاناشا اول گول، سومویوم کویوب اولار کول،
کی توتوشموش اوددورور او، قوروموش قامیشدورور بو؟
بو نه هوسندور، نه آفت، بۇ نه شورو نه قییامت،
بو نه عشقدیر، نه مؤحنت، نه خطرلی ایشدورور بو؟
آغاریب باشیمدا توکلر، قاپیسیندا اوْلدوم ابتر،
دئمه دی او نازلی دیلبر کی بیزیم گوموشدورور بو؟
سفینین سؤزون اینانما، سن اونون اودونا یانما،
اؤزونو اویاق سانما، کی یامان یاتیشدورور بو؟
- قانلی پییاله
گؤی گولدو، بولود آغلادی، ائی شانلی پییاله،
سالدی منی مئی شؤوقونه بۇ قانلی پییاله.
اول دم کی دیلیم دوتمایا، ساقی، کرم ائیله،
آللاهی سئورسن، منه بیر جانلی پییاله.
- واللاهی، بیللاهی
دئمین کیم دردیمی بیلمز، بیلیر واللاهی، بیللاهی،
دئسه بیلمم، اینانمایین، آلدادیر واللاهی، بیللاهی.
دئدین هرگیز منیم کؤنلوم سنینله مئهریبان اولماز،
دئمه ظالیم، دئمه کافیر، اولور واللاهی، بیللاهی.
قییا باخگج، تبسسوم نازیک ائتگج ایلتیفات ائیله،
منی آخیر بۇ ظالیم اؤلدورور واللاهی، بیللاهی.
دئیین مجنون گلیبدیر شهره، ائودن چیخ تاماشا قیل،
اوشاقدیر نازه نینیم، آلدانیر واللاهی، بیللاهی.
سفینی قویما یالقیز، گئتمه، گئتمه، گئتمه، گل، گل، گل،
یازیقدیر، باشینا دؤنوم، اؤلور واللاهی، بیللاهی.
- آیاق چکمک
دوست کویوندان آیاق چکمک منه چوْخ آر ایدی،
ایتلری بیرله سوروندوم تا سوموگوم وار ایدی.
وار ایدی بیر گون کی، بد خوبانیملا وار ایدی،
گولسه ایدیم من گولردی، آغلاسام آغلار ایدی،
ایچدیگیم قان، یئدیگیم قم، راهتیم آزار ایدی.
- غریبه م
اوز گیزله مه گون تک قارا چادیر یییه سی های،
آخشام آرایا گیردی، غریبه م، نئیلگیم وای.
- شهلا کیمی
یار دوداغین امر قارشیدا هلوا کیمی،
باخا-باخا آغلارام نرگیسی شهلا کیمی.
- شؤ’له
گونش بیر شؤ’له دیر ابلق باشیمدان،
فلک بیر لاله دیر قانلی یاشیمدان،
بو دریا گؤز کی، لؤلؤدن گول آچیر،
بولودلودور هاوالانمیش یاشیمدان.
لوغت[دَییشدیر]
یوخاریداکی شعرلرده کی بعضی سؤزلرین آذربایجانجا معناسی:
کدو – قاباق، بالقاباق
سبو – بارداق، کوزه
خوم – کوپ
زار – ناله ایله؛ چاره سیز
پریرو – پری صیفتلی، پری اوزلو؛ گؤزل
کیتابت – یازیلار؛ بورادا مکتوبلار م’ناسیندا
بیرله – بیرلیکده، بیر یئرده
دادرس – دادا چاتان، فریادا یئتیشن
فؤوج – دسته، جاماعات
سؤوتی-جرس – زینقروو سسی
شیکاف – چات، یاریق؛ یاران، پارچالایان
آری – تمیز، صاف
آشییان – یووا، سیغیناجاق، مسکان
پاسیبان – گؤزتچی؛ کؤمک ائدن
تۇتور – بورادا اود توتماق، آلیشماق م’ناسیندا
دود – توستو
اولولو – آل آروادی، هولولو
هامون – چؤل، سهرا
بایداق – بایراق
گولگون – قیزیل گول رنگی؛ آل، قیرمیزی
قاتی – برک، مؤحکم
دوزخ – جهننم
مؤوزون – یاراشیقلی؛ سرخوش، مست
شور – قالماقال، عشق، سئوگی
ابتر – بورادا قویروغو کسیک هئیوان، ایت م’ناسیندا
دئمین – دئمگین، سؤیلمیگین
خوبان – گؤزل
کوی – بورادا کوچه، محلله، یئر م’ناسیندا
ابلق – آلا-بولا، آلاجا
لؤلؤ – اینجی، دورر
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ سید ضیاءالدین سجادی، مقدمهای بر مبانی عرفان و تصوف، 166.
- ^ Shaykh Safi al-Din Ardabili, Oxford Reference
- ^ صفی الدین اردبیلی، اسحاق بن جبرائیل. قارا مجموعه (شعرلر، سؤزلر، اؤیودلر و منقبهلری)، تدوین ائدن: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، ۱۳۸۷، ص ۲۵.
- ^ http://naebi.ir/%D8%AA%D8%A3%D9%84%DB%8C%D9%81%D8%A7%D8%AA
- ^ رسالات شیخ صفی الدین اردبیلی ، محمدصادق نائبی ، تهران، 1394
- ^ Ahmet Kesrevi. Şeyh Safi. s.35-37
- ^ Zeki V. Togan, "Sur L’origine des Safavides", Mélanges Massignon, III, 1957, p. 356
- ^ B.B.БapToлbд. CoчиHeHия, T. II, ч, I, M., 1963, cTp.748
- ^ И.П. ПeTpyшeBckий. ГocyдapcTBa AзepбaйджaHa B XV B.. cTp. 205
- ^ ПиryлeBckaя И.B., ЯkyбoBckий A.Ю., ПeTpyшeBckий И.П., CTpoeBa Л.B., БeлeHицkий A.M. 1958. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2010-12-27. یوْخلانیلیب2015-11-20.
- ^ Sohrweide, Hanna, "Der Sieg der Safaviden in Persien und scine Rückwirkungen auf die Schiiten Anatoliens im 16. Jahrhundert", Der Islam, 41 (1965), 95-221.
- ^ H.R.Roemer’in Die Safawiden: ein orientalischer Bundesgenosse des Abendlandes in Türkenkampf
- ^ Azərbaycan tarixi (yeddi cilddə), Bakı, 2007, III cild
- ^ Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi, Bakı, 1999, III cild
- یونسکوسازماندا ثبت اولموش بی اثر
- World Heritage List
- پناهی سمنانی؛ شاه عباس کبیر، مرد هزارچهره
- تاریخ ایران - دکتر خنجی
- تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ا. آ. گرانتوسکی - م. آ. داندامایو، مترجم، کیخسرو کشاورزی، ناشر: مروارید ۱۳۸۵
- تاریخ ایران از عهد باستان تا پایان سده هجدهم، پیگولووسکایا، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳.
شیخ صفی مزاری (فارسجا) Archived 2008-10-07 at the Wayback Machine.


text:
اؤیکو، یالنیز دانیشیق دئییل
گلوریا کمپتون
فارسجادان چئکمپتون دئییر، یازیچیلارین چوخو، قورخور کاراکتئرلری دانیشسا، هم اونلارین، همده یازیچینین آبیری گئدیب، آخماق و یونگول گؤرونسونلر. آما بو قورخو روحسال[روانی] سیخینتیلاری گتیرمکله بیزی فلج ائدیب دانیشمالاری دوزگون یازماغیمیزا مانع اولور. بو دورومدا، قورخو بیزه حاکیم اولوب، قورخودان گلن سؤزلردن فایدالانیریق.
دانیشمادا گلن قورخولاردان بونلاری دئمک اولار:
•حیکایهمین کاراکتئری دانیشیرسا، اوخوجو منی باشا دوشمهییب، کاراکتئری آخماق حساب ائده.
•کاراکتئرلرین بوتون سؤزلری بیر- بیرینه اوخشایا.
•کاراکتئرلرین دانیشماسی، حیکایهنی اؤنه آپارماییب، روحسوز و داریخمالی ائده.
•دانیشمالار، رسمن قوندارما گؤرونوب، من کاراکتئرلرین آغزینا سؤز قویورام، دوشونوله.
•کاراکتئرلریم دانیشدیقدا حیکایهنین دانیشما صحنهسینین کنترلو الیمدن چیخا.
•دانیشمالارین آراسیندا، یئتهرینجه روایتدن استفاده ائده بیلمهدیگیم اوچون، اوخوجو دانیشمالارین آردینی[داوامین] توتمایا.
•دانیشمالارین آراسیندا، روایتدن حددن آرتیق استفاده ائدم و دانیشمانین سورعتی آزالا.
کمپتون دئییر:سیزین قورخونوز یئرسیزدیر. سیزین کاراکتئرلرینیزین آخماق گؤرونوب گؤرونمهمهسی تام بیر ذهنی مسئلهدیر. اونلار گاهدان بیر آخماق کیمی دانیشیب، گاهدان ایسه یاخشی سؤزلر دئییرلر. دوغرو حیاتدا اولان اینسانلارا تای. آما کاراکتئرلری آخماق بیلیرسینیزسه، کاراکتئرلرینیزی دَییشین. ایستهییرسینیزسه کاراکتئرلرینیز بیر- بیرینه اوخشار دانیشماسینلار، اوندا هر بیرینین حیات ایش و پئشهسی فرقلی اولماسیندان آرخایین اولون.اؤیکونو سیزین دانیشمالارینیزین اؤنه آپاریب اوخوجونو یورماسین دئیه کاراکتئرینیزین هارا گئدیب و هانسی یول ایله گئتمهسینی دقیق بیلین. بو یول ایله کاراکتئر حیکایه یولوندان آزان سؤزلر دانیشسا، اونو سیله بیلهرسینیز.زور ایله دانیشماق یازساق، او دانیشما قوندارما گؤرونهجک. کاراکتئرلری راحات بیراخماق یئرینه، اونلاری اؤز کنترلوموزا آلمایاق. یعنی ائله اولماسین هر زامان بیزه لازیم اولدو دانیشسینلار.حیکایهنین ایلک نوسخهسینی یازاندا، اونو کنترل ائتمهیه گرک یوخدور، اجازه وئرین هرنه الینیزدن چیخسین. دانیشمانین یاخشیلیغی، کاراکتئردن سیزله اوخوجونو تعجبلندیرن سؤزلری ائشیتمکدیر. اجازه وئرین کارکتئر هرنه سئویر دئسین، حتی دانیشما داعوایا چکسین. اوندا حیکایهنین چکیش بکیشی چوخالار. یازیچی، دانیشما یازما اوچون کاراکتئرلرین آغزینین قاباغین آلمامادان علاوه بیرآن دا اونلاری الدن وئرمهیهجک.
حیکایهنین سورعتینی دوزنلهییب، یادا آزاتماق اوچون، بعضی صحنهلرده سادهجه، چیم[ناب] دانیشمالاردان استفاده ائتمهلیییک، آرتیق روایت ایله حادثهسیز دانیشمالار. آما دانیشمالاری یاخشی باش تاپماق اوچون بعضی صحنهلرده چوخ روایتدن فایدا آپارمالیییق.
دانیشمالارین اصلین آنلاماق اوچون بعضی صحنهلرده ایسه حادثهیه احتیاج واردیر. گاهدان دانیشمالار اوزانماییب، یوروجو اولماسینلار دئیه حادثه لازیمدیر.هرحالدا گئرچک دانیشمالارا تای، حیکایهدهکی دانیشمالاردا، همن ایشی گؤرورلر. بیز دانیشیریق، دوشونوروک همده چالیشیریق و بوتون بو ایشلر بیلمزدن ائدیلیر.
چوخ سس- کویلو حیکایهلرهر یازیچینین اؤزل بیر سسی اولان کیمی، هر حیکایهنینده اؤزل بیر سسی واردیر. بو ندنله، بوتون حیکایهلر اوچ قولا بؤلونور:?? حیکایهنین بللی اولان قالیبلریندن بیرینده یئر توتان حیکایهلر. فانتزی، بیلیمسل قورخمالی، معمالی، حادثهلی، ماجرالی، چوخ آسلانیشلی [پر تعلیق]، پلیسلی، نفس آلان رومانتیک حیکایهلری ایله، یئنی یئتمه حیکایهلر.
?? نئچه قالیبین بیتیمیندن تشکیل تاپان و یا عمومی حیکایهلر. بوتون مخاطبلره اولان معاصر حیکایهلر. بئله حیکایهلر، اوخوجونون اینانج دوزنی ایله آتیشمادا اولوب، حیاتدان یئنی بیر گؤروش سونوب، ایشلهدیجی [محرکی] سؤاللار سوروشوب اوخوجونو فکره سالیر.?? ادبی حیکایهلر، اؤنده اولان و تجربی حیکایهلر.بو حیکایهلر، مختلف سبکلرین قاریشیغی و گئلئنکسل اولمایان[غیرسنتی] و نُوْن-آنلاشما[غیرقراردادی] فنلردن استفاده ائدیرلر. بئله حیکایهلرده، تاسارلار[طرحلر] ضعیف اولوب، تانیملاما [شخصیت پردازی] ایسه گوجلو اولار. خانیم کمپتون دئییر: هر حیکایه، اؤزو ایله اویغون اولان دانیشمایا احتیاجی وار.
حیکایهنین فرقلی شکیللری، مختلف کاراکتئرلره، گرگینلییه[تنش]، حیکایه سورعتینی تئملره[درون مایه] و مختلف دانیشمالارا احتیاجی واردیر.
چوخ حادثهلی و ماجرالی حیکایهلر صحنهلرین هر تک-تکینده یئیین ریتملی دانیشمالارا احتیاجی وار، و بودا حیکایهنی سورعتله اؤنه آپاریر. آنجاق ادبی حیکایهلرده دانیشمالارین سورعتینی، بو نوع حیکایهلرین سورعتی ایله اویغون اولمالیدیر. بونا گؤره بوتون ائلئمئنتلرین[عنصرلارین] سورعتی آزاد اولاجاقدیر.
کمپتون، هر حیکایهنین هانسی دانیشمالارا احتیاجی واردیر دئیه، بوتون حیکایهلری یئددی قولا بؤلوب، دئییر:
“حیکایهلرین مختلف نمونهلرینی یئددی قولا بؤلموشم، بودا کؤمک ائدهجک اوخوجو بیزیم حیکایهلردن، خصوصا کاراکتئرلره یازدیغیمیز دانیشمالاردان گؤزلهنیلن قاوراییشی[درکی] گؤتورسون”. بو یئددی قول بونلاردان عبارتدیر: ? “سئحرلى[جادویی]، ?- گیزلیلی[رمزی] تانیملاییجی[توصیفی]، ?- یانیلسامالی[وهمآمیز] ? نفسکسن، ?- هوسلندیریجی[ترغیب کننده] دؤگوشکن [بی پروا]“.میثال اوچون، “اولدوزلار ساواشی” ایله “اؤز یوردونون عجاییب سئحربازی” کیمی سئحرلی حیکایهلره، دانیشما یازماق، “ناتور آرانی[دشتی]“، “سالینجئر” کیمی، عمومی حیکایهلرین دانیشما یازماغی ایله فرق ائدیر.
فانتئزی، بیلیمسل و رومانتیکلی حیکایهلره گوونلی[فاخر] و مجازی سئحرلی[استعاری جادویی] دانیشمالاردان استفاده ائتمک اولار آنجاق بئله دانیشمالاری، ادبی حیکایهلرده ایشلتمک اولماز.
گیزلی[رمزی] دانیشمالاردان، چوخلو ادبی و دینی حیکایهلرده استفاده اولونور، بو یازیلار چوخسایلی آنلاملار ایله فرقلی یوروملار ایستهییر.عمومی، ادبی و تاریخی حیکایهلرده تاریخچهنین آنلاتماسی، کئچمیش و حیکایهنی تانیملاما دانیشمانین بویونونا اولدوغو اوچون تانیملاییجی دانیشمالار ایشلهنیلیر. تانیملاییجی دانیشمانین آماجی، اوخوجونون احتیاجی اوچون اونا بیلگی وئرمکدیر. بو ایش له اوخوجو کاراکتئرلری دوزگون آنلاییر.قورخولی و معمالی حیکایهلرین یازارینین آماجی، اوخوجونو قورخوتماقدیر. بونون اوچون، قورخو گتیرن دانیشمالاردان چوخ استفاده اولار.
یانیلسامالی[وهملی/گؤزآلدادیجی] دانیشمالاردا، حیکایهنین کاراکتئرینین رولو اوخوجونو آسیلیلیق، واهیمه و قارانلیقدا ساخلاماقدیر.
نفسکسن حیکایهلرده، دانیشما گتیرمهنین آماجی، اوخوجونو هیجان دوروموندا ساخلاماقدیر. بئلهلیکله صوبحهدک حیکایهنین صحیفهلرینی واراقلایاجاقدیر. بو ندن له بو حیکایهلر، آسیلیلیق ایله دولودور. بو تیپ دانیشمالاری مایکل کرایتونون “ژوراسیک پارکی” رومانیندا، گؤرمک اولار. نفسکسن حیکایهلرین دانیشمالاریندا، تانیملاما[توصیف] دانیشمادان سیلینیر. یئرینه چیم[ناب] دانیشمالاردان استفاده اولوب، اونا حادثهنی آرتیرماقلا، حیکایهنین سورعتی چوخالیر.
عمومی و ادبی حیکایهلرده گؤردویوموز کیمی هوسلندیریجی حیکایهلر، ایستهییرلر مخاطبی بیر ائورنسل[جهان شمول] ساوی[پیامی] قبول ائتمهیه هوسلندیرسینلر. بئله حیکایهلر تاسار مرکزلی[طرح محور] یئرینه، کاراکتئر مرکزلی اولارلار. اونلار اوخوجولارین باخیشینی قول آتماغا چاغیریب، اونلارین دوشونجه دوزونتو[نظام فکری] ایله باخیشلاریندا دییشیکلیکلر یارادیرلار. بو چئشیت حیکایهلری “هارپلی”نین “تقلیدچی تویوغو اؤلدورمک” اثرینده گؤرمک اولور. بو یازیچی آمئریکالیلارین دوشونجهسینین ترسینه بئله گؤستهریر، قارا دریلیلر همیشه سوچلو دئییللر.
دؤگوشکن[بی پروا] حیکایهلرده ایسه هوْزو[دؤگوشکن/دلی] دانیشمالاردان استفاده اولونور، هرنه اورکلرینده اولانی دئسین، گنجلرین دانیشمالارینا تای.
دوزسوز دانیشمالار:یازیچینین اینانجینا گؤره، دانیشما، حیکایهنی اؤنه آپارمالیدیر. او بو بؤلومده بیر دوزسوز دانیشما گتیریبدیر. بیر ارآروادین سحر یئمهیی باشیندا دانیشمالاری. او دئییر: بو دانیشمانی کیلاس باشیندا گتیریب اؤیرنجیلردن سوروشدوم: نئجه، بئله دانیشمالاری جدی ائتمک اولار؟ اؤیرنجیلرین جاوابی بو ایدی: “گؤیدن بیر اوزای گمیسینین[سفینه فضایینین] گلمهسی ایله کیشی، آروادا دئیهجک، من باشقا بیر قادینا علاقه تاپمیشام. کیشی آرواددان، یا دا آرواد کیشیدن ایراد توتوب، بوشانماق تکلیفی وئرهجکدیر و …”.سونرا خانیم کمپتون دئییر: “اؤیرنجیلرده آنلادیلار بو دانیشیقدا اسگیکلیک وار. دانیشمالارین تئم و حیکایه تاساری[طرحی] ایله ایلگیسی اولماییرسا حیکایهنی اؤنه آپاردیغی اوچون، گرگینلیکله آسیلیلیق اوندا اولماسا موفتهده دیهری یوخدور.
آردی وارویرن: حسین واحدی
نوشته شده توسط admin در دوشنبه, ۲۳ دی ۱۳۹۲ ساعت ۷:۰۲ ق.ظ


text:
آشیق باهارعلی بالکانلی
شعرلرینده باهار و باهارعلی تخلص ائدن، آشیق باهار بالکانلی یوخسا عاشیق بهارعلی اعماء بالکانلو بیر آذربایجانلی آشیق دیر.
یاشاییشیدَییشدیر
ﻗﻮﺷﺎﭼﺎﯾﯿﻦ ﺍﻭﺳﺘﺎﺩ ﺁﺷﯿﻘﻼﺭﯾﻨﺪﺍﻥ ﺳﺎییلان آشیق باهارعلی 1324جو ﮔﻮﻧﺶ ﺍﯾﻠﯽ ﺑﻮ ﺷﻬﺮﯾﻦ ﮐﻮﺭﺩ ﮐﻨﺪﯼ ﮐﻨﺪﯾﻨﺪﻩ آﻧﺎﺩﺍﻥ ﺍﻭﻟﻮﺏ.[۱]
ﺁﺷﯿﻐﯿﻦ ﯾﺎﺷﺎﯾﯿﺸﯽ ﺩﺍ ﺍﺋﯿﺸﯿﺘﻤﻪﻟﯿﺪﯾﺮ ﺍؤﺯﻭ : ﺑﯿﺮ ﻗﻀﺎ ﮐﺌﭽﯿﺮﯾﺐ، ﺍوﺯﻭﻥ ﻣﻮﺩﺩت دﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ﻗﺎلیب. ﺍﻭ ﺩﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ﯾﺎﺯﺩﯾﻐﯽ، ﻗﻮﺷﻤﺎﻻﺭ، ﻣﮑﺘﻮﺑﻼﺭ، ﺍﻭﻧﻮﻥ ﺫﯾﻠﻠﺖ ﻭ ﺁﻏﯿﺮ ﻣﻌﯿﺸﺘﯿﻨﻪ ﻭ ﭼﺘﯿﻦ ﯾﺎﺷﺎﻣﺎﺳﯿﻨﺎ، ﺍﯾﺸﺎﺭﻩ ﺩﯾﺮ .
ﺳﻮﻧﺮﺍﻻﺭ ﻋﯿﺮﻓﺎﻥ ﻣﮑﺘﺒﯽ ﺍﯾﻠﻪ ﯾﺎﺧﯿﻨﺪﺍﻥ ﺗﺎﻧﯿﺶ ﺍﻭﻟﻮﺏ، ﻋؤﻣﻮﺭﻭﻧﻮﻥ ﺳﻮﻧﻮﻧﺎﺩﮎ، ﺑﯿﺮ ﻣﺌﻬﺮﺑﺎﻥ، ﮔﻮلر ﺍﻭﺯلو، ﺍﻭﺭﻩ ﯾﯽ ﺻﺎﻑ، ﺍﯾﻤﺎﻧﻠﯽ، ﭼﺎلیشقان، ﺩﺭﺩ ﺁﻧﻼﯾﺎﻥ بیر ﻋﺎﺭﯾﻒ ـ آشیق و دده ﮐﯿﻤﯽ ﯾﺎﺷﺎییب.
آشیقلیق و یارادیجیلیق حایاتیدَییشدیر
ﺍؤﺯ ﺁﺗﺎﺳﯽ ﺁﺷﯿﻖ ﻋﺒﺪﺍﻟﻌﻠﯽﺩﻥ ﺩﺭسینی ﺁﻟﯿﺐ. آﺗﺎسینین ﺍﯾﮑﯽ ﺍﻭﺳﺘﺎﺩﯼ ﻭﺍﺭ اﯾﺪﯼ ﺑﯿﺮﯼ " ﻣﺤﻤﺪﻋﻠﯽ آغا " آرازین اوتاییندان کؤچموشدو اؤزو ده هر بیر شئیین اوستادی ایدی، ساز باغلایاردی، اسلحه دوزهلدردی، دمیرچیلیک ائدردی، ﻭ ﺑﯿﺮی ده "ﮐﺮﺑﻼﯾﯽ ﺣﺴﯿﻦ " ۱۶ﺩﻓﻌﻪ ﺳﺎﺯﯾلا ﮐﺮبلایا ﺯﯾﺎﺭﺗﻪ گئتمیش ایدﯼ.
آﺗﺎﺳﯽ ﺁﺷﯿﻖ ﻋﺒﺪﺍﻟﻌﻠﯽ 55 ایله ﯾﺎﺧﯿﻦ ﺁشیقلیق ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﺪﻩ ﭼﺎﻟﯿﺸﯿﺐ. زیل سسه مالیک ایدی و گؤزلری آنادان اولاندان گؤرمز ایدی.
ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭﻋﻠﯽ اؤزو ده 45 ایل آشیقلیق ائدیب و دئمک اولار قوشاچای و بوتونلوکله سهندآوا ماحالیندا آشیقلیغین قایناغی اولوب و هر آشیقلیق صنعتینه ماراقلی اولانا اؤز قایناغیندان بیر پای وئرمهیی اسیرگهمهییب. ﭼﻮﺧﻠﻮ ﺷﺎگیرﺩﻟﺮ ﺩﻩ ﺗﺮﺑﯿﺖ ﺍﺋلهییب ﺁﺷﯿﻘﻠﯿﻖ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺳﯿﻨﻪ ﺗﺤﻮﯾﻞ ﻭﺋﺮﯾﺒﺪﯾﺮ. ﺍﻭ ﺟﻤﻠﻪ ﺩﻥ بیر نئچه سین آد آپارماق اولار:
و باشقالاری.
ﺁﺷﯿﻖ ﻋﻮﻣﻮﺭ ﺑﻮﯾﻮ آذربایجانیمیزین هر بیر ماحالیندا ﯾﺎﯾﻼﻗﻼﺭﺩﺍ، ﻗﯿﺸﻼﻗﻼﺭﺩﺍ، ﺍﺋﻞ ﺍﻭﺑﺎ ﺗﻮﯾﻼﺭﯾﻨﺪﺍ، شنلیکلرینده، ییغینتیلاریندا ﺍﯾﺸﺘﯿﺮﺍﮎ ﺍﺋﺪﯾﺐ.
ﺩﺋﺪﯾﮕﯿﻨﻪ ﮔﻮﺭﻩ ﻗﯿﺰ ﻃﺮﻓﯿﻨﺪﻥ ﺍﻭﭺ نسیل (ﺁﻧﺎ،ﺍﻭﻧﻮﻥ ﻗﯿﺰﯼ ﻭ ﻧﻮﻩ ﺳﯽ)، ﺍﻭﻏﻼﻥ ﻃﺮﻓﯿﻨﺪﻥ ﺍﯾﮑﯽ نسیل (ﺁﺗﺎ ﻭ ﺍﻭﻏﻮﻝ) تویون ﺍﺋلهییب .
ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭ، ﺁﺷﯿﻖ ﻫﺎﻭﺍﻻﺭﯾﻨﺪﺍﻥ، 1 دن 130 قدر ﺳﺎﯾﯿﺐ ﺩﻭﺯﮔﻮﻥ ﺷﮑﯿﻠﺪﻩ ﭼﺎﻻﺭﺩﯼ . 1345- ﺟﯽ ﺍﯾﻠﺪﻥﺑﺮﯼ ﺷﻌﺮ ﯾﺎﺯﻣﺎﻕ ﺍﯾﻠﻪ ﻣﺸﻐﻮﻝ ﺍﻭﻟموشدور.
ﺩﻭﺳﺘﺎﻗﺪﺍ ﺍﻭﻟﺪﻭﻏﻮ ﺯﺍﻣﺎﻧﻼﺭﺩﺍن بری سازبندلیک ﺍﺋﺪﯾﺮﺩﯼ .
آشیق باهارین ﺗﺤﺼﯿﻼﺗﯽ ﺁﺯ ﺍﻭﻟﺴﺎﯾﺪﯼ ﺩﺍ، ﺍؤﺯ ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﺪﻩ ﺷؤﻫﺮهﺗﻪ ﻣﺎﻟﯿﮏ ﺍﯾﺪﯼ . او اؤز شعرلرینده "باهار"، " باهارعلی " تخلوصون گؤتورموشدو. ﺍﻭﻧﺪﺍﻥ ﭼﻮﺧﻠﻮ ﻗﻮﺷﻤﺎ، ﺩﯾﻮﺍﻧﯽ، ﮔﺮﺍﯾﻠﯽ، ﺍﻭﺳﺘﺎﺩﻧﺎﻣﻪ قالیبدیر کی ایندی ایشیق اوزو گؤرمهیه حاضیردیر.
ﻗﻮﺷﺎﭼﺎﯼ ﺁﺷﯿﻘﻼﺭﯼﻧﯿﻦ ﺭﯾﻮﺍﯾﺘﻠﺮﯾﻨﻪ گؤﺭﻩ، آشیق باهاردان "ﺳﺎﺭﺍﯼ " ﺁﺩﯾﻨﺪﺍ ﺑﯿﺮ ﺁﺷﯿﻖ ﻫﺎﻭﺍﺳﯽ ﻭ ﺑﯿﺮ ﺩﺍﺳﺘﺎن ﺪﺍ " ﺗﻮﻓﺎﺭﻗﺎﻥ ﺳﻔﺮﯼ " آدیندا، ﯾﺎﺭﺍﺩﯾﺐ ﻭ ﺁﺷﯿﻖﻟﯿﻖ ﺻﻨﻌﺘﯿﻨﻪ ﺁﺭﺗﯿﺮﯾﺒﺪﯾﺮ.[۱]
دونیادان کؤچمه سیدَییشدیر
ﺁﺷﯿﻖ ﺑﺎﻫﺎﺭﻋﻠﯽ 1381 - ﺟﯽ ایلین ﯾﺎیین سون آیی زومارین 16 سیندا تویدان قاییداندا قارشیدان گلن ﺑﯿﺮ ﺳﺎﯾﯿﻖﺳﯿﺰ ﺳﻮﺭﻭﺟﻮﻧﻮﻥ ﺍﻟﯽ ﺍﯾﻠﻪ ﻗﻀﺎﯾﺎ ﻣﻌﺮﻭﺽ ﻗﺎﻟﯿﺐ آغیر یارالانیب و سازی دا تیکه تیکه اولوب. و نهایت آخشام چاغی گون باتاندا اورمونون یولوندا، گؤلون قیراغیندا یارالارا دایانماییب و ﺩﻭﻧﯿﺎﺩﺍﻥ کؤﭼﻮﺏ، ﺍﺑﺪﯾﺘﻪ قاﻭوشوب.[۱][۱]


text:
پکتیکا ولایتیده زلزله عاقبتیده بیر مینگ دن آرتیق کیشی حیاتی نی یوقاتدی
اوشبو حادثه توناون کیچه یوز بیردی
پکتیکا ولایتیده توناون کیچه یوز بیرگن 5,9 ریشترلیک ییرقیمیرلش (زلزله) حادثه سی عاقبتیده, آلینگن دستلبکی معلومات لر گه کوره, بیر مینگ دن آرتیق کیشی حیاتی نی یوقاتدی.
امریکا قوشمه ایالت لری جیولوژیک تدقیقات لر اداره سی, زلرله نینگ 6,1 ریشتر ایکن لیگی نی بیلدیررایکن, کیین ایسه اوشبو ییر قیمیرلش حادثه سی نینگ 5,9 ریشترلیک ایکن لیگی معلوم قیلیندی.
زلزله نینگ مرکزی نینگ افغانستان نینگ شرقیده, پاکستان چیگره سیده اورین آلگن خوست ولایتی نینگ 46 کیلومتر جنوبغربی ایکن لیگی بیلدیریلدی.
محلی وقت بیلن ساعت 01.24 ده یوز بیرگن زلزله, کابل داخل, یقینده گی ولایت لردن تشقری, اسلام آباد و پشاور کبی شهر لرده هم حس ایتیلدی.


text:
تورکیه سودان ده گی مهاجر لرنینگ دردی گه مرهم بولماقده
تیکا تامانیدن یوزلب مهاجر گه غذایی مواد یاردم ییتکزیب بیریلدی
تورکیه, رمضان آیی سببلی سودان نینگ شرقیده بیر کمپده یشیاتگن بیرمینگ نفر اریتریالیک مهاجر گه 20 تن غذایی مواد یاردم بیردی.
تورک همکارلیک و کوردیناسیون آژانسی (تیکا) سودان پایتختی خرطوم کوردیناتوری بلال اوزدن, سودان نینگ شرقیده کمپده یشیاتگن اریتریالیک مهاجر لر گه یاردم ییتکزیب بیرگن لیک لری نی معلوم قیلدی.
اوزدن, اریتریالیک هر بیر مهاجر گه 20 کیلولیک غذایی مواد ترقه تگن لیک لری نی بیلدیردی.
علاقه لی ینگی لیکلر
اسپانیا لیگی باشقرووی پاریس سن جرمن بیلن منچستر سیتینی قاره لب شکایت ایتدی
بو جماعه لرنی کوپ پول خرجت قیلیب بازارنی بوزگن لیگی بیلن عیبله ماقده


text:
اۏ / قېزبستی سولطان
آز قالا هر گۆن قارشېلاشېردېم اۏنون’لا . بو منه ده خۏش گلیردی، گلمیردی دئیه بیلمهرَم .یئگانه وارلېق ایدی کی، اۏنو گؤرمکدن هئچ بئزمیردیم . بلکه ده بو بئزمهمک اۏنو گؤرمهڲه آلېشقانلېغېمدان ایرهلی گلیردی .
بیلمیرَم…
سادهجه بیلدیڲیم بیر شئی وار کی، اۏ منیم اۆچۆن بام-باشقادې .
آیلار اؤتدۆکجه نئجه دَڲیشدیڲینی آچېق آیدېن گؤرۆرَم. بعضیلری کیمی ایکی اۆزلۆ دَڲیل. اۏنون دؤرد اۆزۆ وار. آمّا بیلیرسیز دؤرد اۆزۆنۆ ده هر زامان آشیکارجا اۏرتایا قۏیور. ایکی اۆزلۆلر کیمی آرخادان ایش چئویرمیر اۏ . اۏ دا منیم کیمی پایېزې چۏخ سئویر. حیسّ إدیرم. چۆنکی پایېز گلنده اۏ یانیؤورهیه فرقلی بیر گؤزَللیک فرقلی بیر آکوستیکا قاتېر. اۏ دا منیم کیمی یارپاقلار تؤکۆلنده اؤزۆندن بئزیر سانکی . سۏلقونلاشېر ، اؤز عالَمینده یارپاقلارا یاس ساخلایېر. چۏخ حاقسېزلېقلارېن شاهیدی اۏلور، چۏخ گؤزَللیکلره گؤز یۏلداشلېغې إدیر. دئمک ایستهدیکلری بیر اۏردو کیمی یېغېلېب اۆستۆنه جومور. آما اۏ سوسور ، داها دۏغروسو بۏغولور سوسقونلوغو ایله. ایچی نیطقی چۆرۆدۆر اۏنو منیم کیمی. دانېشماق اۆچۆن هئچ بیر ایمکانې یۏخدور ، اۏنون اۆچۆن سوسماغې سئچیر. بیر گۆن عزرائیل بالتا ووراجاق عؤمرۆمۆن کؤکۆنه و یېخېلېب دۆشهجهڲَم مزار آدلې اۏدونلوغا. بیر گۆن اۏنو دا کسهجَکلر، بالتا ووراجاقلار کؤکۆنه دۆشۆب گلهجَک یانېما . حتتا اینانېرام منی إله چۏخ سئویر کی، آرمود آغاجېم منه قۏووشسون دئیه قوروماق اۆچۆن ألیندن گلهنی إدهجک…
قېزبستی سولطان ( 02.03.2019)
Yazını bu əlifbada oxuyun: TÜRKCƏ


text:
آنتیویروس پروقرامچیسی جان مکآفی حبسخانادا اؤلو تاپیلدی
اسپانیا محکمهسی طرفیندن آمریکا بیرلشمیش دؤولتلرینه قایتاریلماسی اوچون قرار چیخاریلان آنتیویروس یازیلیمچیسی جان مکآفینین حجرهسینده اؤلدوگو آچیقلاندی
آنتیویروس پروقرامچیسی جان مکآفی بارسلونادا حبسخاناداکی حجرهسینده اؤلو تاپیلدی.
حبسخانا مسئوللاری، جان مکآفینین اؤزونو اؤلدورموش اولابیلهجگی احتیمالی اوزرینده دورور.
حاقینداکی وئرگیدن قاچما سوچلاماسیندان ۳ اکتبر ۲۰۲۰ده بارسلونادا توتولاراق حبسخانایا گؤندریلن و اسپانیا محکمهسی طرفیندن آمریکا بیرلشمیش دؤولتلرینه قایتاریلماسی اوچون قرار چیخاریلان آنتیویروس یازیلیمچیسی جان مکآفینین حجرهسینده اؤلدوگو آچیقلاندی.
اسپانیا رسمی خبر آژانسی افهنین بارسلوناداکی بریانس ۲ حبسخانا یؤنتیمی قایناقلارینا دایاندیردیغی خبرده، ۷۵ یاشینداکی جان مکآفینین حجرهسینده اؤلو تاپیلدیغی بیلدیریلدی.
سلاهیتلیلر، مکآفینی تاپان گوونلیک گؤرهولیلرینین و حبسخانا دکترلارینین درحال مداخله ائتدیکلرینی آنجاق فایدالی اولمادیغینی سؤیلهدی.
مکآفینین اؤلوم سببی هله رسمی اولاراق آچیقلانماسا دا انتحار احتیمالی اوزرینده دورولدوغو بیلگیسی پایلاشیلدی.
اسپانیادا ملی محکمهنین تاپشیریغییلا ۴ اکتبر ۲۰۲۰دن بو یانا بریانس ۲ حبسخانایا آپاریلان جان مکآفی، ۳ اکتبردا بارسلونادان ایستانبولا گئتمک اوزریکهن ال پرات هاوالیمانیندا توتولموشدو.
آمریکادا ۲۰۱۶-۲۰۱۸ دؤنمینده ۴ میلیون دلاردان چوخ وئرگی قاچیرماقلا سوچلانان ۷۵ یاشینداکی مکآفینین، کریپتو پول ساتیشلاریندا یانیلدیجی توصیهلر وئردیگی، ۲۳ میلیون دلاردان چوخ پول قازاندیغی ایرلی سورولوردو.
"میلیونلارجا دلار وئرگی اؤدهدیگینی آنجاق وئرگی ادارهسیندهکی سوءاستفاده ایله باغلی شیکایت ائتدیگی اوچون سیاسی باسقینین قوربانی اولدوغونو" ایرلی سورهن مکآفینین آمریکادا سوچلو گؤرولمهسی حالیندا ماکسیموم ۶ ایل حبس جزاسی آلاجاغی ادعا ائدیلیردی.
ایلگیلیلی خبرلر
سوئد باشباخانی آندرسون: تورکیه ایله ائدیلن آنلاشمانین آرخاسینداییق
"طبیعی کی، آنلاشمادا اولان ائدیلهجک. تورکیهنین داها اؤنجه قایتارما طلبلری اولدو، بیز ده بونلارلا ایلگیلهندیک"
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی
تورکیه، سوئد و فنلاند آراسیندا، سوئد و فنلاندین ناتو عضولوک سورهجلری حاقیندا اوچ اؤلکهنین لیدئرلرینین حضوروندا اوچلو آنلاشما ایمضالاندی


text:
اوزبیک تیلی اوتمیش ده قنده ی اَته لگن
تنظیمچی: قندز اۉزبېکلری
ماخذ: «تورکي تیل تاریخي» آتلي کتاب
یازووچی: پروفیسور قاسم جان صادقاف
الفبا اۉگیرووچي: بسم الله توراني
قدیمگي تورک اجتماعي- سیاسي محیطده «خلق، اولوس» توشونجهسیني اَل~اېل (äl~el)، بۉدون~بۉدون (bodun~bodun)، اېل- کون، اېل- اولوس سۉزلري افاده اېتگن. بیزگچه یېتیب کېلگن اِیلک یازمه آبدهلرده تورکي قوملرنینگ آتلري هم تیلگه آلینهدي. مثلاً، کۉک تورک بیتیگلریده تورکي قوملرنینگ عمومي آتي (تورک، تورک بۉدون، تۉرک اېلي) دېب اَتهلگن. تورکي قوملر اېسه اۉغوز (بو قوم اویوشمه لري سکیز اۉغوز، تۉقوز اۉغوز دېییلگن)، اویغور، تاتار ( تاتار، تۉقوز تاتار، اۉتوز تاتار)، قرلوق، قیپچاق، قیرغیز، بَسمیل آتلري بیلن قید اېتیله دي. بعضن بولر بۉدون سۉزي بیلن بیریکمه شکلیده هم قۉللنگن: اۉغوز بۉدون، تۉقوز اۉغوز بودوني، قرلوق بۉدون، ” مملکت، یورت” توشونجه سیني اېل سۉزي افاده لنگن: تورک قیپچاق اېلي سینگري. مُهِمي، یازمه منبع لرده تورکي تیل و اونینگ دیه¬لکت(دیالکت)لري اَنه شو قوملرنینگ آتي بیلن اَتاغلیق. بو اَتمهلر تیل سۉزي بیلن هم قۉشیب ایشلهتیلگن. مثلاً: اۉغوز تیلي، اویغور تیلي.
اېندي تورکي (اۉزبېک) تیلنینگ اۉتمیشده گي آتلريني یازمه یادگارلیکلر مثالیده کۉریب چیقهیلیک. تورکي تیلنینگ اۉتمیشده کېنگ قۉلـلهنیلگن آتلريدن بیري تورک (تورکچه، تورک تیلي) اَتمهسیدیر. بو آت بودیزیمنینگ 7-9 عصرلرگه منسوب «مایتري سیمیت نۉم بیتیگ (Maytri simit no‘m bitig)» اثریده قۉلـلهنگن. چنانچه، اثرده پارتنراکشیت کرنه وژکي(Partanarakšit Karnavajiki) آتلي کیشي اوني تۉخري (تۉهر=to‘xri ،tohar) تیلیدن تورک تیلیگه ترجمه قیلگنلیگي قید اېتیلهدي: پارتنراکشیت کرنه وژکي تورک تیلینچه اېویرمیش مایتري سیمیت نۉم بیتیگ (م س.145).
اونینچی عصرده یشهب اۉتگن بېش بلیقلیک مشهور ترجمان شینگکو شېلي تودونگ(Shingku Sheli tudung) هم اۉز ترجمهلریده اَنه شو اَتمهني قۉللـهگن. اونینگ توغَچچه (ختایچه) وېرسیه اساسیده تورکیگه اۉگیریلگن «سیون-سزن(Syuan-szan) کېچمیشي» اثري تورک تیلیده اېکنلیگي تأکیدلنهدي. توغَچ تیلیدن ینه بېش بلیقلیک شینگکو شېلي تودونگ تورک تیلیگه اۉگیردي(Tawğač tilintin yana bešbalïqlïğ Šïŋqu Šeli tuduŋ yaŋïrtï türk tilinčä ewirmiš ). تورک تیلي اَتمهسي شینگقو شېلينینگ باشقه بیر ترجمهسي – «وجود و کۉنگیلني اَنگلش کتابی» ده هم اوچرهیدي. اونده اثر قندهی تیلدن اۉگیریلگني تۉغریسیده شوندهی معلومات بېریلگن: شینگقو شېلي توتونگ توغَچ تیلیدن تورک تیلیگه ترجمه قیلدیم(Šïŋqu Šeli tuduŋ tawğač tilintin türk tilinčä ewirü tegintim). لېکن بو ترجمان ایجادیگه منسوب «آلتون توسلي یاروغ» سوترهسینینگ یکونیده اثر توغَچچهدن تورک- اویغور تیلیگه اۉگیریلگن دېب قید اېتیلگن:
بېش بلیق شینگقو شېلي تودونگ توغَچ تیلیدن تورک-اویغور تیلیگه ترجمه قیلگن «آلتین رنگلي نورلي یَلتیراقلي همّهدن اوستون تورهديگن نۉم تاجداري» آتلي بیتیگ توگهدي(bešbalïqlïğ Šïŋqu Šeli tuduŋ tawğač tilintin türk uyğur tilinčä ikiläyü ewirmiš Altun öŋlüg yaruq yaltïrïqlïğ qopta kötrülmiš nom eligi atlïğ nom bitig tügädi). چمهسي، مذکور اَتَمه اثر قولیازمهسینینگ کۉچیریلگن دوري (17عصر) بیلن باغلیق قۉللـهنگن چیقـَر.
یوسف خاص حاجب نینگ «قوتدغو بیلگ» داستانیده اثرنینگ تیلي تورکچه دېب اَتهلگن (تورکچه قۉشوق، تورکچه مَثَل سینگَري):
Bu türkčä qošuqlar tüzättim seŋä, Oqïrda unïtma du‘a qïl meŋä.
قوشیق شرحی: بو تورکچه قۉشیقلرني سېن اوچون بیتدیم، اۉقیرده اونوتمه، مېني دعا قیل.
علیشیر نوایي اۉز اثرلریده تورکي تیلده سۉزلشووچیلرني تورک (تورک، تورک اولوسي)، تورکيگۉلر، اتراک ناملري بیلن تیلگه آلهدي. تورکي تیلني اېسه تورک (تورک تیلي، تورک لفظي، تورک الفاظي)، تورکچه ( تورکچه، تورکچه تیل)، تورکي (تورکي، تورکي الفاظ) دېب اَتهیدي. اولوغ متفکرنینگ تأکیدلهشیچه، اونینگ اثرلري انه شو تیلده دیر. مثلاً، «لسان الطیر» ده بو تۉغریده شوندهی سطرلرني اۉقیمیز:
تورک الفاظي بیله سوردوم مقال (LT.253).
تورک الفاظي بیله تاپتي ادا (LT.271)
شوندن کېلیب چیقیب، نوایي تورکي شعریتني تورک نظمي دېب اتهگن اېدي.
نوایي قۉلـلهگن اتمهني ظهرالدین بابُر اثرلریده هم اوچرهتهمیز. مثلاً، او «بابُرنامه» ده اندیجان تۉغریسده معلومات بېره توریب، اېلیني تورک، اونینگ تیلیني تورکي دېب اتهیدي (BN.6). یاکه نوایي ایجادي حقیده فکر یوریتیب، تورکيده «هېچ کیم اونینگدېک کۉپ و خۉب» بیتمهگنلیگیني تأکیدلهیدي: تورک تیل بیله شعر اَیتوپتورلر، هیچ کیم انچه کۉپ و خۉب اَیتگن اېمَس (BN.153).
محمّد صالح اۉزینینگ «شیبانينامه» اثریده شیبانيخان فضیلتلریني تعریفلر اېکن، اونینگ تورکي اثرلریني تورکي ابیات، تیلیني اېسه تورکچه تیل دېب اتهگن.
تورکي ابیاتي اېرور شربتِ ناب،
فارسي شعرلري هم سېراب(ŠN.29).
تورکچه تیل بیله ایمالري بار(ŠN.30).
بو اتَمه کېینگي یرهتیلگن اثرلرده هم اوچرهیدي. لېکن تورک اتَمهسینینگ خلق نامي صفتیدهگي قۉللـهنوو دایرهسي تارهیگن: اوني اناتۉلي تورکلریگینه اۉزینینگ و تیلينینگ آتي صفتیده سقلَب قالدي. بوتون تورکي تیللر عایلهسیگه نسبتاً اېسه تیرکي (تورکي، تورکي تیللر سینگري) اتَمهسیني قۉللـهیمیز. 15
حاضرگي زمان شرق شناسلیگیده 15عصرنینگ ایککینچي یرمي –16 عصر باشلریدهگي تورکي ادبیاتنینگ کلاسیک باسقیچیني چغتای ادبیاتي، تیلیني اېسه تورکي، اېسکي اۉزبېک تیلي ناملري بیلن یانمه-یان «چغتای تیلي»، «چغتای تورکیسي» دېب اتهلماقده. اوشبو اتَمهنینگ کېلیب چیقیشي چنگیزخاننینگ اۉغلي چغتایخان آتیگه باغلَنهدي. معلوم که، چنگیزخان اۉزي باسیب آلگن یېرلرني اۉغیللریگه اولَشگنده، اۉرته آسیا یېرلري چغتایگه تېککن اېدي. شونگه کۉره، بو یېرلر «چغتای اېلي»، یېرلي خلقلر اېسه «چغتای اولوسي»، خلق نینگ تیلي اېسه «چغتای تیلي» دېب اتهلگن. بو آت اۉزینینگ سېمنتیک (تیلشناسلیک) ترقیاتي دوامیده کیشي آتیدن مأموري، اجتماعي- سیاسي و مدني اتَمهگه اَیلَنگن.
تأکیدلش کېرهککه، «چغتای اولوسي»، «چغتای تیلي» اتَمهلرینینگ مۉغوللرگه یاکه اولرنینگ تیلیگه هېچ بیر باغلیقلیغي یۉق. چونکه، بو اۉلکهده مۉغوللر اېمَس، تورکي اولوس یشهگن. «چغتای تیلي» اتَمهسي هم تورکي تیلنینگ (اېسکي اۉزبېک تیلينینگ) نسبي اتَمهسیدیر.
چغتای سۉزي اتَمه صفتیده 13عصردن باشلَب قۉلـلهنیلگن. منبعلرگه قرهگنده، بو اتَمه باشلَب (13-14 عصرلرده) چغتای خان سُلالهسي (تورک-مۉغوللر)، دولت حاکمیتينینگ عالي طبقه وکیللري، شونینگدېک، چېریککه (قۉشین، اوردو) نسبتاً قۉللـهنیلگن. کېینچهلیک (15 عصرده) بوتون ماوراءالنهر و خراساندهگي تورک اولوسیگه نسبتاً قۉللـهنیلگن (БлaroBa 1982,155–156).
15-16 عصرلرده بو اتَمهنینگ اجتماعي- سیاسي وظیفهسي اۉته کېنگهیگن بیر شرایطده بوتون ماوراءالنهر اېلیني، اونینگ خلقیني، خلقينینگ تیلیني هم افادهلهی باشلهدي: یورتیني، اېلیني چغتای، چغتای اېلي، خلقیني چغتای اولوسي، اونینگ تیلیني اېسه چغتای تورکیسي دېیلدي. جملهدن، محمّد صالحنینگ «شیباني نامه» اثریده:
چـغـتـای اېــل مېــنــــي اۉزبېک دېمهسون،
بېهوده فکر قیلیب غم یېمهسون (ŠN.111)
«ابوشقه» لغتیده «یورت» معناسیده چغتای، چغتای دیاري اتَمهلري قۉللـهنیلگن(DDT.96,276) . اون آلتینچی عصرده یوز بېرگن تېموریلر سلطنتينینگ انقراضي و ماوراءالنهرده شیبانیلر حاکمیتينینگ اۉرنهتیلووي، اۉزبېک-قیپچاقلرنینگ بو اۉلکهگه کیریب کېلووي عاقبتیده اوشبو اتَمه هم استعمالدن چیقه باشلهدي.
اون تورتینچی عصرده یرهتیلگن «کتابِ ترجمانِ تورکي» اثریده «تورکي»، «تورکي قیپچاق تیلي» همده «تورکمنچه»، «تورکمن تیلي» اتَمهلري اوچرهیدي. مؤلفنینگ تأکیدیچه، کتاب «تورکي قیپچاق تیلي» قاعدهلریگه بغیشلهنگن. «تورکمنچه» یاکه «تورکمن تیلي» متریاللري اېسه اۉرني- اۉرني بیلن قیاس صفتیده کېلتیریلهدي. چمهسي، اوشبو اثرده «تورکي»، «تورک قیپچاق تیلي» اتَمهسي بیلن قیپچاق لهجهسي، «تورکمنچه»، «تورکمن تیلي» دېیلگهنده اېسه اۉغوز لهجهسي کۉزده توتیلگن.
«التحفة الزکیة فی لغة الترکیه» اثریده هم کتاب تورکي (قیپچاق) تیلي گرامهتیکهسیگه (گرامر) بغیشلهنگنلیگي تأکیدلنگن. اوشبو اثرده هم، اۉرني بیلن، «قیپچاق تیلي» و «تورکمن تیلي» اتَمهلري اوچرهیدي.
علیشیر نوایي «نسایم المُحبّت» ده سید نسیمي حقیده معلومات بېره توریب، شوندهی یازهدي: سید نسیمي- عراق و روم طرفیدهگي مُلکدین اېرکندور. رومي و تورکمني تیل بیله نظم اَیتیپدور (NM.437) بو جملهده نوایي رومي و تورکمني تیل اتَمهسي آستیده تورکينینگ اۉغوز لهجهسیني کۉزده توتگن.
اۉتمیشده اۉزبېک خلقي و اونینگ تیلیني انگلهتگن اتَمهلردن باشقه بیري سارت دیر. سارت (سارت ها) سۉزي یوسف خاص حاجب و محمود کاشغري اثرلریده «سوداگر» معناسیني بیلدیرگن. مثلاً، «قوتدغو بیلیگ» ده: بو سوداگرلر باشي نیمه دېیدي، اېشیتگین (Nekü ter ešitkil bu sartlar bašï) (QB.474). یاکه: سوداگرنینگ مالي تازه بۉلسه، یۉل اوستیده یایهدي.
سۉزمه- سۉز: سوداگرنینگ آزیغي حلال بۉلسه، یۉل اوستیده یېیدي
(Sartnïŋ azuqï arïğ bolsa, yol üzä yer) (MK.I.97).
اوشبو سۉز اېتنونیم (قوم، اولوس) etnonim صفتیده کېینگي دَورلردن باشلَب ایشلهتیلگن. او باشلَب فارسیگۉیلرني، کېینچهلیک تورکي اۉتراق اولوسگه نسبتاً هم قۉللـهنیلگن.
«محاكمة اللغتين» ده علیشیر نوایي فارسي تیلده سۉزلاوچیلرني سارت (سارت، سارت اولوسي، سارت اېلي) همده فارسیگۉی آتلري بیلن تیلگه آلهدي. اولرنینگ تیلیني اېسه سارت تیلي، سارت لفظي، فارسي (فارسي، فارسي تیل، فارسي الفاظ) دېب اتهیدي.
بو سۉزنینگ «بابُرنامه» دهگي معناسي اعتبارگه مالک. ظهرالدین بابُر مرغیلان (مرغینان) Marğïnān ني تعریفلر اېکن، اونینگ اېلي سارتلر اېکنیني تأکیدلهیدي. او یازهدی: اېلي سارت تور و مُشتزن-و پورشرو شور اېلدور. جنگرهلیق رسمي ماوراءالنهرده شایع دور. سمرقند و بخارا ده نامدار جنگرهلر اکثر مرغیناني دور(BN.7).
کابل ولایتينینگ تعریفیده سارتلرني تاجیک و اتراک (تورکلر) بیلن قاریشتیرمهیدي؛ اَیري آلهه دي. او شوندهی یازهدي: جلگهسیده و توز (تېکیس یېر) لریده اتراک و ایماق و اعرابدور. شهریده و بعضي کېنتلریده سارت (اۉزبېکلر) دور. ینه بعضي کېنتلریده و ولایتیده پشهیي، پراجي، گبري، برهکي و افغان (پشتون) دور(BN.120). اوشبو ولایتده فارسي، تورکي، مۉغولي، هندي، افغاني (پشتو)، فارسي، پراجي، گبري، برهکي، لغماني. مونچه مختلف قوم و مُغایر الفاظ معلوم اېمَس- کیم، هېچ ولایتده بۉلغهی (اۉشه جایده).
«بابُرنامه» دن آلینگن مثاللرگه اعتبار بېریلسه، مؤلف کابل ولایتیدهگي خلقلرنینگ تیلي تۉغريسیده معلومات بېرر اېکن، سارت یاکه تاجیک تیلیني اېسلهمهیدي، او عربي، فارسي، تورکي، موغولي و باشقه تیللرني اېسلهیدي، خلاص. ینه بابُر مرغیلان اېلیني هم سارتلر دېب اتهیدي. چمهسي، مرغیلانلیک سارتلر دېیلگنده اوستهچیلیک بیلن شغللهنووچي (اۉتراق حیات کېچیرووچي) طایفه کۉزده توتیلگن کۉرینهدي. بولردن انگلهشیلهدیکه، سارت اتَمهسي اۉشه چاغلر هم فارسي، هم تورکي تیللي اۉتراق، شهر اهالیسیگه نسبتاً قۉللـهنیلگن.
محمّد صالح هم «شیباني نامه» سیده سمرقند ني تعریفلَب، اونینگ خلقیني سارت دېب تیلگه آلهدي: سارتلر عصرو زبون بۉلدیلر (ŠN.125). بو اۉرینده هم سارت اتَمهسي اۉتراق، شهر اېلیگه نسبتاً قۉللـهنیلگن. اون ییتینچی عصر تاریخچيسي ابوالغازي اثرلریده هم سارت اتَمهسي بار.
شونینگدېک، 19 عصر قۉقان تاریخچیلرینینگ اثرلریده-ده بو آت تېز- تېز اوچرهب تورهدي. بو کېزلر 13 عصرده اۉرته آسیاگه کېلیب اۉرنَشگن اۉزبېک قومیدن باشقه توب اهالي (تورکي و تاجیکلر) سارت دېیلگن. چمهسي، شو سبب بۉلیب، 19 عصرنینگ ایککینچي یرمیده روس تیلشناسلري اۉز گرامه تیکهلریده اۉزبېک تیلیني سارت تیلي (capToBckий языk) دېب اتهگنلر.
اېندي اۉزبېک اتَمهسي تۉغریسیده ایککي آغیز. بو اتَمهنینگ کېلیب چیقیشيني تورلیچه تلقین قیلهدیلر. بعضي عالِملر بو اتَمهني آلتین اۉرده خاني اۉزبېکنینگ (1312–1342) آتیگه باغلهیدیلر. اولرنینگ فکریچه، اۉزبېکخان قرهماغیده گي اولوس کېینچهلیک اۉزبېک آتیني آلگن. باشقه بیر عالِملر بو قرهشني قۉللـهمهیدیلر. اولرنینگ تأکیدلشیچه، 14-15 عصرلرده آق اۉردهدهگي تورک- مۉغول قوملري شو آت بیلن یوریتیلگن. اۉزبېکخان اېسه کۉک اۉردهنینگ خاني بۉلیب، اۉزبېک قوملري اونگه بۉیسونمهگنلر. قرهنگ: AҳMeдoB 1992,10–11
اۉزبېک اتَمهسي 13-14 عصرلرده یرهتیلگن فارسچه و عربچه منبعلرده (جملهدن، جوویني، رشیدالدین، خاند امیر و باشقهلرنینگ عصرلریده) هم اوچرهیدي. اولرده بو اتَمه دشتِ قیپچاقده یشاوچي تورک-مۉغول قومیگه نسبتاً قۉللـهنیلگن. حتّی اَیریم منبعلرده تۉختهمیشنینگ اۉزبېک خاني اېکنلیگیگه اشاره بار ( قرهنگ: اۉشه جای و کېینگي بېتلرده).
کېینگي دَور منبعلرینینگ گوواهلیک بېروویچه، بو اتَمهنینگ معناسي کېنگهییب، اوروغلر اویوشمهسیني هم انگلَته باشلهگن. چنانچه، مسعود ابن عثمان کۉهِستانينینگ یازیشیچه، اۉزبېکلرنینگ ترکیبیگه ییگیرمهدن آرتیق تورک-مۉغول قوملري کیرگن. یاکه رۉزبېکه خان (16 عصر) اۉزبېکلرنینگ اوچ طایفهدن عبارت اېکنیني تأکیدلهیدي: اولر شیبان اولوسیگه قرهشلي برچه قبیلهلر، قازاقلر و مَنغیتلردیر. (AҳMeдoB 1992,13–14)
کېینچهلیک دشتِ قیپچاقدهگي اۉزبېکلر اویوشمهسیگه کیرگن قوملرنینگ معیین قِسمي اۉشه یېردهگي قازاق، قاره قلپاق، باشقیرد و باشقه ترکیبیگه قۉشیلیب کېتگنلر. معیین قِسمي شیبانيخان قۉشیني بیلن بیرگه اۉرته آسیاگه کیریب کېله باشلهدیلر و شو یېرده تورغون یشهب قالدیلر. شیبانيخان چېریگينینگ کتته قِسمي هم اۉزبېکلردن اېدي.
اون اوچینچی عصرگه قدر ماوراءالنهر و خراسان تورکلري اۉزلریني اۉزبېک دېمهگنلر. باره- باره بو اۉلکهگه کېلیب اۉرنهشگن اۉزبېکلرنینگ موقعي آرته بارهدي؛ دولت باشقرووي هم کۉپراق شولرنینگ قۉلیگه اۉته باشلهیدي. انه شوندهی تاریخي جریان تأثیريده یېرلي تورکلر هم اۉزبېک دېب اتهله باشلهدي. شونیسي دقّتگه سزوارکه، کېلیب اۉرنهشگن قوملر بورون قهیسي اوروغ- قبیلهگه تېگیشلي بۉلسهلر، کېینچهلیک هم، حتّی 20 عصر باشلریگچه اجدادي- قبیلهوي بۉلینیش- بېلگیلریني سقلَب کېلدیلر.
یقین- یقینگچه اۉزبېکلر آرهسیده «قۉنغیرات اوروغي»، «نَیمان اوروغي»، «مَنغیت اوروغي» سینگري آتلرنینگ سقلهنیب کېلگنلیگي بېچیز اېمَس.
یوقاریدهگي معلومآتلردن حاضرگي اۉزبېک خلقي 14 یوزییللیکده دشتِ قیپچاقده یوزهگه کېلگن، دېگن مطلقا غیرعلمي خلاصه کېلیب چیقمَسلیگي کېرهک. اۉرته آسیاده قدیمدن یشهب کېلگن تورکي توب اهالي حاضرگي اۉزبېک خلقينینگ آته- بابالریدیر. دشتِ قیپچاقدن «اۉزبېک» ناميني آلگن قومنینگ کېلیب اۉرنهشیشي حاضرگي اۉزبېکلرنینگ تۉلیق ترکیب تاپیشیده گي کېینگي باسقیچلردن بیري خلاص. اولرگه قدر یېرلي تورکي خلق باشقه آتلر بیلن اتهلر اېدي. حاضرگي آتیني اېسه، کېینچهلیک، اۉزلریگه کېلیب قۉشیلگن اۉزبېکلردن آلدیلر. دېمک، اتَمه تاریخي خلق تاریخیگه تېنگ اېمَس.
شو اۉرینده تأکیدلش کېرهک، حاضرگي اۉزبېکلرنینگ شکللهنوویده دشتِ قیپچاقدن کېلگن تورکي اولوسنینگ تأثیریني مطلق انکار اېتیب هم بۉلمهیدي. حاضرگي اۉزبېک خلقي اوزاق تاریخي ترقّیات تأثیریده، تورلي اېلت-اوروغلرنینگ بیریکوویدن تشکیل تاپگن. بوني اۉزبېک شېوهلرینینگ اۉته خیلمه-خیللیگیده هم کۉریش ممکن.
اۉزبېک اتَمهسي اېتنونیم (قوم، اولوس) etnonim صفتیده 14 عصردن باشلَب قۉللـهنیلگن بۉلسه-ده، تیلگه نسبتاً کېچ عمل قیلگن. چنانچه، اۉشه کېزلر اۉزبېک قومينینگ شېوهسي اۉزبېک تیلي اېمَس، تورکي، قیپچاق تیلي دېب اتهلگن. قیپچاق شېوهلري کېینچهلیک حاضرگي تیلشناسلیگیمیزده «اېسکي اۉزبېک ادبي تیلي» دېب اتهله یاتگن یازمه تیلگه هم تأثیر اېته باشلهگن. لېکن او اېسکي اۉزبېک ادبي تیلينینگ تَیَنچ دیالکتیگه اَیلهنگن اېمَس. یعني ادبي تیل سیتواَتسیهسیده (وضعیتیده، حالیده) situatsiyasida کېین قۉشیلگن اولوسنینگ دیالکتي او قدر حل اېتووچي اۉرینگه کۉتَریله آلگني یۉق. چونکه بو دَور ماوارءالنهر و خراسان ادبي محیطیده قدیمگي و اېسکي تورکي ادبي تیل عنعنهلري و تأثیري استووار اېدي. بنابرین، 13-16 یوزییللیکلردهگي کلاسیک ادبي تیل («چغتای تورکیسي») شو عنعنه تأثیریده شکللهنگن. اۉزبېک ادبي تیلينینگ کېینگي دَورلردهگي ترقّیاتي هم بېواسطه عیني ادبي تیل دوامیده تورهدي. بو تدریجي جریانني 17 عصردن 20 عصر باشلریگچه یشهب اۉتگن ابوالغازي، مشرب، آگهي، مُقیمي فُرقت، و باشقه اۉنلَب ممتاز ادبیّاتیمیز نمایندهلرينینگ اثرلري تیلیده یققال کوزهتیش ممکن.
خلاصه قیلیب اَیتگنده، اۉزبېک تیلي جوده اوزاق تاریخگه اېگه بۉلیب، اونینگ حاضرگي آتي تیل تاریخیني اۉزیده توگَل عکس اېتتیرمهیدي. خوددي شوندهی حالني باشقه تورکي (مثلاً، اویغور، قازاق و باشقه) تیللرده هم کوزهتهمیز. بو حادثه تورکي تیللرنینگ، شولر قطاري، اۉزبېک تیلینینگ اۉته مرکّب جریانني باسیب اۉتگنیدن دلالت بېرهدي.
اۉزبېکلر حاضرگي آتیني کېینچهلیک قبول قیلدي و اوزاق عصرلي تیلیني هم شوندهی اتهی باشلهدي. بونگه قدر اۉزبېک تیلي تورکچه، تورکي تیلي، تورکي، چغتای تیلي و باشقه ناملر بیلن اَتهلب کېلینگن.
ماخذ: «تورکي تیل تاریخي» آتلي کتاب
یازووچی: پروفیسور قاسم جان صادقاف
الفبا اۉگیرووچي: بسم الله توراني


text:
چوخ تاسفله شهریور آیینین ۲۳جی سهشنبه گونو آذربایجانین گؤرکملی صنعتکاری، سئویلن خواننده و امکدار آرتیست «یعقوب ظروفچی» باکی شهرینین «یئنی کلینیکا»سیندا وفات ائدیب و ابدیته قووشموشدور. گؤرکملی صنعتچی بیر نئچه گون اول کرونا ویروسا یولوخموش و آذربایجان دولتینین اونون معالجهسینده گؤستردیگی جدی طبی حیمایهلره رغمن حیاتینی ایتیرمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ۱۳۳۳نجی ایلین فروردین آیینین ۱۹دا تبریزین چرنداب محلهسینده دونیایا گؤز آچمیش، ۱۵ یاشیندا ایلک دفعه اولاراق تبریزین میللی تئلویزیاسیندا «ائولری وار خاناخانا»، «دئی گولوم گلسین آی ننه» و «دیلبر» کیمی آذربایجان ماهنیلارینی ایفا ائتمیشدیر. ۱۳۵۲نجی ایل تهران دانشگاهینین اقتصاد فاکولتهسینده اوخوموش و ایراندا انقلاب باش وئردیکدن آز مدت سونرا آلمانیایا مهاجرت ائتمیش و هامبورگ شهرینده واکال صنعتینده دیپلوما آلمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ایران انقلابی عرفهسینده «آیریلیق»، «آچیل سحر» و آذربایجانین انقلابچی شاعری «علیرضا نابدل اوختای»ین شعرلرینه بستهلنمیش «آی اوشاقلار» و «کوردوستان» کیمی ماهنیلارینی اوخوماقلا بؤیوک شؤهرت قازانمیشدیر.
یعقوب ظروفچی ۱۳۶۸نجی ایل گؤرکملی آذربایجان خوانندهسی «گولآغا ممدوف» واسیطهسیله آذربایجان جمهوریسینه دعوت اولور. سونرالار خوانندهلیک صنعتینده یوکسک لیسانس تحصیلاتینی آمریکانین فلوریدا ایالتینده باشا وورور و آمریکا وطنداسلیغینا کئچیر.
یعقوب ظروفچی مهاجرت عؤمرونون چوخ ایللرینی باکی شهرینده یاشامیش و ۱۳۸۸نجی ایلدن آذربایجان جمهوریسی تابعلیگینه کئچمیش و همن ایل آذربایجان دولتی طرفیندن »امکدار آرتیست» آدینا لاییق گؤرونموشدور.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی گؤرکملی صنعتکار یعقوب ظروفچینین ایتگیسینی آذربایجان خالقینا، صنعت عالمینه، صنعتکارین حؤرمتلی عائله و دوست تانیشلارینا باش ساغلیغی وئریر و خاطیرهسینی عزیزلهییر. عشق اولسون.
ایشیق – آذربایجان ادبیات و اینجه صنعت سایتی
۲۳/۰۶/۱۴۰۰


text: بیر اولکه ده دیکتاتورلوق حاکیم اولدوقدا ، مسالمت آمیز ( مدنی ـ باریشجیل ) یوللارلا موجود دورومون ده ییشمه سی مومکون اولمادیقدا ، دیکتاتور حاکمییت هئچ بیر آددیم گئر آتمادیقدا ، رئژیمه قارشی ساواشیم« موباریزه» ایسته ر ـ ایسته مز رادیکال بیر شکیل آلما مجبورییتینده قالیر. سیلاحلی قارشی دورما قاچینیلماز حاله گه لیر. بو مستمره ده یاشاماق مجبورییتینده اولان میللتلر اوچونده کئچه رلیدیر. بونا گوره کی ، مستعمره چیلر عمومییتله اوز مستعمره لرینده ،اولکه لری قولایجاسینا آزاد لیغا بوراخیب، اونلارا ایستیقلال باغیشلامازلار.بونا گوره ده بئله اسیر میللتلر اوچون تک چاره یولو سیلاحلی شکیلده مستملکه چی یه قارشی دورماقدیر.


text:
قارقا/ فیروز رفاهی
هاوا توتولور، آچیلیر. ائشیتدیگیمه گؤره هفته نین سونوناجان بئله قالاجاق. یازین بو چاغیندا بئله هاوا اینسانا خوش احوالات باغیشلاییر. یاخشیسی بودور کی، صاباح دا بیزیم ایستیراحت گونوموزدور. ایچیمدن فرحلنمک گلیر. بیردن بیر سس ائشیتدیم. ضعیف ده اولسا ، قولاقلاریم اونون یؤنونو و بویوتونو آییرد ائده بیلیر. بالاجا بیر شئیین دوشمه سینی باشا دوشورم. سس پنجردن گلیر. بیر باخیرام ائیوانا، بیر باخیرام أطرافا. بیر شئی گؤره بیلمیرم. ائیوان بوشدور و اورادا هئچ نه گؤزه گؤرونمور. فکریم سسدن یایینماق ایسته ینده بیردن بیر گؤلگه سرعتله پنجردن یان گئچیر. بو ایسه منی پنجره یه ساری گئتمهیه هوسلندیردی. بئش-آلتی مئتیر آرالیقدا اولان آلچاق دمیر حاصارین اوستونده بیر قارقا اوتورموشدو. اوزو منه ساری ایدی. باغچادا قارقا و قجلنین اولماسی و هردن سس کوی سالمالاری منی سئویندیرردی. فیکیرلشدیم بلکه سوسوزدور. اولمایا نرده نین اوستونده اوتوروب منه هؤیوت-هؤیوت باخماسی دا اونداندیر. اونون باخیشی منی بیر آز جین آتینا میندیرن کیمی اولدو. آخی نیه بئله باخیر. ائله بیل من اونا بورجلویام. باخیشی هردن مندن قاچیب یانا دؤنوردو. باشیما دوشدو کی، او بیر شئیی مندن گیزلتمک ایسته ییر. پنجردن بویلانیب دیوارا ساری قارقانین باخدیغی یئره باخدیم. گؤردوم قارقانین هؤیوت-هؤیوت باخماسی چاره سیزلیکدندیر. دیوارین دبینده بیر جویز گؤزومه ساتاشدی. آرتیق هر شئی منه آیدین اولدو. سسین منشأیی ، قارقانین نرده اوستونه اوچماسی و بئله هؤیوت-هؤیوت باخماسی.
ایچیمدن جویز یئمک فیکری گئچدی. باخدیم جویز لاپ تزه آغاجدان درینیب سویولانا اوخشاییردی. قارقایا گؤزوم ساتاشاندا حیس ائتدیم کی، او حیرصلی-حیرصلی منه باخیر. من ده اؤزومو الدن قویمادیم؛ گؤز تیکدیم قارانین گؤزلرینین لاپ دیبینه. او باخدی ، من باخدیم. او باخدی ، من باخدیم. نئچه دقیقه ائله ایشیمیز بیر- بیریمیزه گؤز تیکمک اولدو. قارقا عنادجیل منه باخیردی. من ده اوزدن گئدن آداما اوخشامیردیم. گؤز تیکمیشدیم گؤزلرینه. او، هردن یانا باخیب جویزی سئیر ائدیردی. من ایسه جویزه باخماییب ، داماغیمدا دادینی حیس ائدیردیم. بیلیردیم کی، یئریمدن ترپنسم قارقا قاجاجاق. من ایسه هله لیک اونون قاچماغینی ایسته میردیم. دوغروسو اونو قورخوتماق نیتینده دئییلدیم. ایسته ییردیم او جویزدن ال چکسین ؛ قورخودان یوخ ، کؤنولدن. بونا گؤره ده اونا باخیردیم. ایچیمده بیر حیس منه دئییردی کی، قارقادا منیم فیکریمی اوخویوبدور. او دا ایسته ییر من جویزه گؤزوم اولماسین. آخی حیطین باخچاسینده یئکه بیر جویز آغاجی وار. حیسیمیز بیر-بیرینه توققوشوب بیزی بیر یاریشا دوغرو آپاریر. من اونا باخیرام، او دا منه باخیر. بیلیرم بو بیر یاریشدیر. اؤز-اؤزمه دئییرم سن باخ من باخیم گؤرک کیم اوزدن گئدر.
ایوانا آچیلان قاپینی آچیرام. قارقا اوچمور کی هئچ ، هله بیر قاریلداییر. جویزی ألیمده حیس ائدنده گؤردوم قارقا اوچوب اوزاقلاشدی. قلمه آغاجیندا اوتوراندا باخیشیندا بیر آجیق ایله کدری گؤردوم. جویزی سیندیرماق اوچون اطرافدا بیر فایدالی شئی گؤرمدیم. اووجومدا جویزی سیخدیم. بیر چارت سسی چیخدی. قارقا اوچوب یئنیدن نرده نین اوستونده لاپ منیم اوز به اوزومده اوتوردو. الیمده جویز ایکی بولونموشدو. یئنه او منه باخدی، من اونا باخدیم. گؤرسن من اونون یئرینده اولسایدیم عاقلیمدان نه گئچردی؛ یقین منیم ده بیر ایش الیمدن گلمزدی. اونون وریندن دوشونورم: ”او، منیم حاققیم ایدی. اونو الده ائتمک اوچون اوچوب آغاجین یئلده اسن بوداغینا اوتورموشدوم. زحمتله، دقتله بیر یئتیشمیش جویزی تاپیب، زققوم دادینا باخمایاراق اونو قابیقدان ائتمیشدیم. سونرا اونو دیمدیکده دامین اوستونه آپارمیشدیم کی، آجلیغیما سون قویوم . بیلمیرم نئجه اولدو کی بیردن دیمیدگیمدن یووارلانیب آشاغییا ساری اوچدو. هله بیلمیرم بو یئکه کیشی هاردان تاپیلدی و منیم جویزیمه گؤز تیکدی. داها چوخ اونا گؤره آجیغیم توتوردی کی، اونون حیطینده جویز آغاجی اولا-اولا منیم مالیما گؤز تیکیبدیر.“
ایسته دیم ایچینی آریتداییم. بیردن قاریلدادی. اونا ساری باش قالدیردیم. گؤزونون دیبینده بیر آجیق ألوولانیردی. من اونا باخیرام ، او دا منه باخیر. ائف-ائفین زنگی چالیندی. قارقایا باخدیم. جویزی اونا ساری آتدیم و ایچری گیردیم. بیر نئچه آندان سونرا یئنه پنجره یه ساری قاییتدیم. قارقا ایکینجی یارینین ایچینی چیخارتدی و دیمدیگلدی. سونرا دونوب منه باخدی. گؤزلرینین دیبینده بیر اودوش، سئوینج کولهیی اسیردی….


text:
روایت ائدن: زینا کوسیاک، ۸ یاشیندا. حال حاضیرده ساچ اوستاسی، مینسکده یاشاییر.
قیرخبیرینجی ایلده من بیرینجی صینیفی بیتیردیم. والدینلریم منی مینسک یاخینلیغینداکی «قوْروْدیشه» پیونئر دوشرگهسینه گؤندردیلر. اوْرایا گلیب چاتدیم. ایکی گون سونرا محاریبه باشلادی. بیزی دوشرگهدن چیخارتدیلار، قاطارا ییغیب، آپاردیلار. بیز اوشاقلار هئچ نه باشا دوشموردوک. آلمان طیارهلری اوچوردولار. دوز بیزی بومبالاماغا باشلایانا قدر، «اوُرا» دئییب، قیشقیریردیق. سونرا مینسکین نئجه یاندیغینی گؤردوک. اوندا ایچیمیزه قورخو دوشدو.
بیز دوشرگهدن گئدنده، هرهمیزین ألینه بیر بالیش اوزو وئریب، اونون ایچینه أللرینه کئچهنی دولدوردولار. – کیمه یارما، کیمه قند دوشوردو. أن بالاجالاری دا ألیبوش قویمامیشدیلار. هامییا نه ایسه وئریردیلر. هر کس ایستهییردی کی، باجاردیقجا چوخ أرزاق گؤتورسون. سونرا دا اونلاری چوخ احتیاطلا ساخلاییردیق. آمما قاطاردا یارالی عسگرلری گؤردوک. اونلار اذیّت چکیردیلر. ائله آغلاییردیلار کی، ألیمیزده اولانلارین هامیسینی عسگرلره وئردیک. بونون آدی دا واردی: «آتالاری یئدیرتمک.» بیز بوتون حربچی کیشیلره آتا دئییردیک.
قاطاردا بیر آیدان چوخ گئتدیک. هانسیسا شهره آپاریردیلار، اوْرا چاتیردیق، آمما قاطاری ساخلایا بیلمیردیلر، چونکی آلمانلار آرتیق یاخینلاشمیش اولوردولار. بئلهجه، موْردووییایا گئدیب چیخدیق.
اورا چوخ گؤزل ایدی، هر طرفده کیلسهلر واردی. آنجاق یاتماغا یئریمیز یوخ ایدی، سامانین اوستونده گئجهلهییردیک. قیش گلنده دؤرد نفره بیر جوت چکمه گئیینیردیک. سونرا آجلیق باشلادی. آجلیق چکن تکجه اوشاق ائوی دئییلدی، أطرافیمیزداکی هر کس آجلیقدان اذیّت چکیردی، چونکی هر شئیی جبههیه گؤندهریردیک. اوشاق ائوینده ایکییوزأللی اوشاق واردی. بیر دفه ائله اولدو کی، هامیمیز ناهارا گلدیک، آمما یئمهیه هئچ نه یوخ ایدی. تربیهچیلرله دیرئکتوْر یئمکخانادا اوْتوروبلار، بیزه باخیرلار، هامیسینین دا گؤزو دوْلوب. بیزیمسه بیر آتیمیز واردی – مایکا آدیندا. چوخ مئهریبان آت ایدی. بیز اونونلا سو داشیییردیق. ائرتهسی گون مایکانی کسیب هرهمیزه سو و مایکادان بالاجا بیر پارچا وئردیلر. بیز سونرادان بیلدیک کی، مایکانی کسیبلر. بونو بیزدن گیزلهمیشدیلر، چونکی هامیمیز اونو چوخ ایستهییردیک. اوْ، اوشاق ائویندهکی یئگانه ائو حئیوانی ایدی.
هامیمیزین قارنی حدسیز ایری اوْلوردو. مثلا من بیر وئدرَه شوربا ایچه بیلردیم. چونکی شوربانین ایچینده هئچ نه اولموردو. قاباغیما نه قدر قویوردولارسا، هامیسینی یئییب، بیتیریردیم. بیزی خیلاص ائدن طبیعت ایدی. گؤوشهین حئیوانلار کیمی ایدیک. یازدا اوشاق ائوینین بیر نئچه کیلومترلییینده، بیر دَنه ده اولسون آغاج یارپاق آچمیردی، چونکی بیز توُموُرجوقلارینی یئییردیک. اوْت دا یئییردیک، نه اوْتو اولماسینا فیکیر وئرمهدن. بیزه بوُشلات پایلامیشدیلار. اونلاردان دلیک آچیب جیب دوزلتمیشدیک و اؤزوموزله اوت گزدیریردیک. اوتو چئینهییردیک. یای بیزی خیلاص ائدیردی، قیشدا ایسه، چوخ اذیّت چکیردیک. بالاجالاری- بیز قیرخ نفره یاخین اولاردیق- آیریجا اوتاغا یئرلشدیرمیشدیلر. گئجهلر آغلاشما سسی اوُزون مدّت کسمیردی. هامی آناسی ایله آتاسینی چاغیریردی. تربیهچیلرله معللیملر چالیشیردیلار کی دیللرینه «آنا» سؤزونو گتیرمهسینلر. اونلار بیزه ناغیل دانیشاندا دا، ائله کیتابلار سئچیردیلر کی، اوردا بو سؤز اولماسین. کیمسه قفیلدن «آنا» دئینده، او ساعات آغلاشما باشلانیردی.
من یئنیدن بیرینجی صینیفی اوخومالی اولدوم. بو، بئله اولدو: من بیرینجی صینیفی تعریفنامه ایله بیتیرمیشدیم. بیز اوشاق ائوینه گلنده هامیمیزدان سوْروشدولار کی، کیمین تکرار ایمتاحانی وار؟ دئدیم، منیم. ائله باشا دوشموشدوم کی، تکرار ایمتاحان ائله تعریفنامه دئمکدیر. اوچونجو صینیفده اوخویاندا اوشاق ائویندن قاچدیم. آنامی آختارماغا یوللاندیم. مئشهده منی آج و ألدن دوشموش حالدا بوْلشاکوْو بابا تاپدی. اوشاق ائویندن اولدوغومو اؤیرندی و اؤز ائوینه آپاردی. اوْ، آروادی ایله بیرلیکده یاشاییردی. من مؤحکملهنیب اؤزومه گلندن سونرا اونلارا ائو ایشلرینده کؤمک ائلمهیه باشلادیم: اوت ییغیردیم، کارتوْفون آلاغینی تمیزلهییردیم، هر جور ایش گؤروردوم. بیز چؤرک یئسک ده، بو ائله بیر شئی ایدی کی، چؤرهیی چوخ آز خاطیرلادیردی. اوُنون ایچینه أله کئچنی اویودوردوق: سیرکان، کارتوفون یارپاقلاری، قوْزون چیچکلری، کارتوف. من ائله ایندییهجن یاغلی اوتا ساکیتجه باخا بیلمیرم. چؤرکدن هئچ جور دویا بیلمیرم.
بوتون محاریبه عرضینده دئییردیم و گؤزلهییردیم کی، محاریبه قورتاران کیمی بابا ایله بیرلیکده آتی آرابایا قوْشوب، آنامی آختارماغا یوللاناجاییق. بیزه ائواکوُآسیا اوْلونموشلار گلنده هامیسینا عئینی سوالی وئریردیم: «آنامی گؤرمهمیسیز؟»
ائواکوُآسیا اوْلونموشلار چوخ ایدی. ائله چوخ ایدی کی، ائوده بیر قازان ایلیق گیجیتکن اولوردو. کیمسه گلسه، اونا یئمهیه ایستی بیر شئی وئره بیلسینلر دئیه. وئرمک اوچون باشقا هئچ نه یوخ ایدی، آمما بیر قازان گیجیتکن هر ائوده واردی. بو، یاخشی یادیمدادیر.
محاریبه بیتدی. بیر گون، ایکی گون گؤزلهدیم گؤردوم هئچ کیم دالیمجا گلمیر. آنام منی آپارماغا گلمیر، آتامینسا محاریبهده اولدوغونو بیلیردیم. اوندا هله بیلمیردیم کی، ایکیسی ده هلاک اوْلوب.
بئلهجه ایکی هفتهیه یاخین گؤزلهدیم، داها گؤزلمهیه طاقتیم قالمامیشدی. هانسیسا قاطارا مینیب، سکامیانین آلتیندا گیزلندیم و گئتدیم… هارا؟ بیلمیردیم. اوندا هله اوشاق ایدیم، ائله بیلیردیم کی، بوتون قاطارلار مینسک-ه گئدیر، مینسکده ایسه آنام منی گؤزلهییر.
ایندی منیم أللیبیر یاشیم وار، اؤز بالالاریم وار. منسه یئنه ده آنامی ایستهییرم…
۱ – وئدره: سطل، دولچا
۲- بوُشلات: ژاکئت
۳ – کارتوْف: یئرآلماسی
منبع: http://kulis.lent.az/news/13553


text:
بیری وارمیش، بیری یوخوموش. نجات آدیندا بیر اوغلان وارمیش. هله بو زیرک اوغلان دونیایا گلمهمیش، آناسی بازاردان کئچیرمیش. گؤرورکی بیر یاراشیقلی قادین، گؤزهل – پارلاق قیرمیزی رنگلی خارجی امزیک ساتیر، خوشونا گلیر، بیرینی آلیر.
گؤرور کی ساققاللی بیر کیشی قیشقیریر:
– امزیک، خارجی امزیک!
پارلاق ساری امزیک اونوندا خوشونا گلیر، بیرینی آلیر. بو واخت نجات آنا بطنینده اوچ آیایمیش، کئف چکیرمیش. اوچ آیدا کئچیر. یئنه بیرگون نجاتین آتاسی تلهسه – تلهسه اجلاسا گئدیرمیش. قارشیسینا جاوان بیر اوغلان چیخیر.
– عمی، عنتیقه خارج امزییی وار، آلمازسان ؟
– نییه آلمیرام، – دئیه اوغلانین گؤستردییی یاشیل، پارلاق امزییی آلیر، جیبینه قویور و گولومسهییر. امزیک اولور اوچ …
گونلر کئچیر. آنا احتیاط تدبیرلری گؤرور. او جوملهدن بیر نئچه دنه عادی امزیکده آلیر. بلی، گون او گون اولور کی، نجات آنادان اولور. دوغوم ائوینده دینجینی آلیب، راحاتلاناندان سونرا اؤز ائولرینه قدم قویور، عزیزلهنیر. هره اؤز آلدیغی امزییی اوشاغین آغزینا دؤرتمهیه چالیشیر. لاکین نجات یاراشیقلی، پارلاق امزیکلرین هئچ بیرینی آغزینا آلمیر، عنادلا رد ائدیر، یاپیشیر اون تومنلیک امزیکدن، سورکی سوراسان. آتاسیدا دئییر:
اصیل کیشیدیر، ایسته میر یاد مالینی …
بیری وارمیش، بیری یوخوموش. نجات آدیندا بیر اوغلان وارمیش. هله بو زیرک اوغلان دونیایا گلمهمیش، آناسی بازاردان کئچیرمیش. گؤرورکی بیر یاراشیقلی قادین، گؤزهل – پارلاق قیرمیزی رنگلی خارجی امزیک ساتیر، خوشونا گلیر، بیرینی آلیر.


text:
ناهاردان سونراایدی. بالاجا علی ائوده اوینوردو.آتاسی و آناسی یاتمیشدیلار.علی نین حؤصله سی قاچدی. بؤیوک آناسی گیلین ائوی حیه طین اوتاییندایدی.علی اورا اویناماغا گئتدی. بیردن- بیره یئر تیتره مه یه باشلادی. بالاجا علی یئره ده یمه مک اوچون گاز لوله سیندن یاپیشدی. آما نئچه ثانیه سونرا داها گؤرونمه دی و حیه طین دوواری آلتدا قالمیشدی. علی نین آتاسی اونو آختارماغا باشلادی. بؤیوک آناسی دئدی: « علی دووار یانیندا اویناییردی.» آتاسی دووار آلتیندان علی نی چیخاردی. اونون قیچی و باشی سینمیشدی. آتاسی و دایی سی اونو تبریزده کی بیمارستانا گتیردیلر.
من و عاییله م اونون گؤروشونه گئدیب، علی یه اویناتمالی آپارمیشدیق.


text:
کند شعری دئییلن شعر دیلی وارمی؟
توفیق حاجییئو – اختصارلا کؤچورن: همت شهبازی
اگر کند نثری و اونون دیلی وارسا، طبیعی کی اونون شعر قارشیلیغیدا اولمالیدیر و دئمهلی کند شعرینی و اونون دیلینیده قبول ائتمهلییک. البتده نثرده اولدوغو کیمی،بو آد شعرده ده شرطیدیر. مثلاً م. آراز، م. آسلان و م. اسماعیل کند حیاتیندان چوخ یازیرلار. آنجاق شهردنده، حتی میلّتلر آراسی موضوعلارداندا یازیرلار. اگر اونلارین دیلینی کند شعرینین دیلی ساییریقسا، قطیعاً موضوع فاکتیندان چیخیش ائتمیریک. اونلار کنددنده، شهردنده خالقلار آراسی مسئلهلردنده یازاندا دیللرینده ایشلتدیکلری ایفادهلر، سؤزلر، تشبیهلر، ادبی ـ بدیعی دیلیمیزی آذربایجان جانلی کند دانیشیق طرزینه سؤیکهییر. ممد آراز. او یاخشی بیلیر و دوز دئییرکی: «شاعیر جمعیتین دیلی، دیلمانجیدیر» اصیل شاعیردیرسه، «شاعیری پلانئت ثیقلیتندهدیر(مرکزیندهدیر). اونون باخیشینین غضب قیرمانجی داغلار پارچالاماق قووهتیندهدیر». سؤزون بو قووهتینه اینانان م.آراز اؤزونه بئله بیر دئویز (=ایرث، تدبیر ) گؤتورور: اوره ک سیز کلمه یازان دئییلم » چوخلاری بئله دئییر، آنجاق م.آراز دئدییی کیمیدیر، حقیقتاً اوره یینه قولاق آسیب یازیر. اورهییده کی، اوشاق اورهیی: « نه یاخشی اورهییم هله اوشاقدیر » اونا گؤره م.آرازین سؤزو صمیمیدیر. ( صمیمی سؤزه حتتا دیپلوماتلاردا اینانارلار ). ممد آراز چوخ جاوان مدریکلشدی، هله م. ابراهیم اولان واختلار : بئله ائرکن مدریکلیک آدامی تئز قوجالدیر ( ص. وورغون کیمی) یاخشیکی، م.آراز هله جاواندیر.
م.آرازین ایندیکی بدیعی دیلی بوتون عضلهلری ایله معاصیردیر. اونون دیلی عنعنه ایله نوواتورلوغون، بدیعیلیکله ادبی لییین، ادبیلیکله دیالئکتچیلییین (=دانیشیغین ) و خلقیلیکله قیراماتیکلییین هارمونیک (=وورغولو ) رابطهسینه اَن پارلاق نمونهلردن بیریدیر. اونون پوئتیک نطقینده نوواتورلوق- معاصرلیک ۶۰ـ جی ایللرین اورتالاریندان باشلانیر. غریبهدیر کی، کنددن آیریلدیغی ایلک دؤرلرده اونون دیلینده جانلی دانیشیق ائلئمنتلری (=عنصرلری)، کند فرازئولوگیسی (=سبکی ) چوخ سئیرهک گؤرونور. اصلینده بو « غریبهلیکده » بیر طبیعیلیک وار . جاوان شاعیر جاوانلیغیندان قورخوب « صیرف ادبی دیلده » یازماغا چالیشیر، جیددی- جهدله اوندان اوزاقلاشماغا، « مدنی » دیله یییه لنمهیه سعی ائدیر. بو دؤر یارادیجیلیغیندا سلیس دیل، آیدین ایفاده وار، آنجاق ائموسیونال (= هیجان،دویغو، احساس) یئنیلیک یوخدور. ۶۶ –۱۹۶۴- جی ایللر اونون بدیعی نطقینده یئنیلییه کئچید دؤرودور. بو دیل تکامولونو عیانی تصور ائتمک اوچون پوئمالارینا باخماق کفایتدیر- بو ایری متن – کوتلهلر مقایسه اوچون مناسبدیر. ۱۹۶۴-جی ایله قدرکی پوئمالارینین دیلینده دووشان قورخاقلیغی، ککلیک کوسهینلییی، نئهره بئل، کورسن تولاسی کیمی تشبیهلر، چیچهیی چیرتلاماق کیمی دانیشیق ایدیوملاری ( لهجهلری ) « ائله بیل کی، بورا یئکاتئرینا تیکدیرن سارایین شعبه سی دیر» کیمی کانکرئت (=عینی) مقایسهلر چوخ سئیرهکدیر. «عسگر قبری » پوئما سیندا ایسه (۸-۱۹۶۶- جی ایللر ) عینی ایفادهلر اؤزونو آیدینجا حیس ائتدیریر. پوئمانین دیلینده : داش دیلینده صحبت، مزار فصلی، آغ هؤروکلو بولاقلار، محبتین فاشیستی خیانتدیر، قارا چیچک، نیفرت بایراغی و…کیمی اونلارلا یئنی ایفاده- تشبیهلر ایشلندی، اوخوجونون ذؤوقونه طراوت یئلی ووردو. ایکی ایل اول بئله ایفادهلردن بیرینی اونون نطقینده چیراقلا آختارمالی اولوردون. عومومیتله بوزامان باشلایان جاوانلاردا ( ف.قوجا، م.اسماعیل، و.صمداوغلو، ع. اسماعیلزاده و باشقالاری ) ایفاده نوواتورلوغو گوجلو ایدی . م. آراز جاوانلیغا قوشولدو و پوئتیک تجربهسی نین سایه سینده اؤن پلانا کئچدی. محض بو تجربه سینه گؤره، نوواتورلوغون باشلانغیجی اوچون یول وئریلن زای فاکت یاراتمادی، اونون نوواتورلوغو در حال مدریک مضمون آلدی.
بیز ادبیاتیمیزین تاریخینده دفهلرله گؤرموشوک کی، یئنی ادبی- بدیعی دیلیمیزده گؤیدن دوشمور، اجنبی دیل محیطیندن داشینمیر، محض آنا دیلیمیزین تکیندن گلیر، جانلی دانیشیق- اونسیتیمیزین قطب اوجقارلاریندان، بیر قدرده قارانلیق درینلییندن گؤتورولور. بو جور جانلی دانیشیقدان گلن خلقیلیک نثر دیلی اوچون طبیعیدیر و هله قانونیدیر، آنجاق شعر دیلی اوچون غیر عادیدیر، بونون ائموسیونال و نورماتیو اندازهلره سیغیشدیریلماسی نوواتورلوقدور. عصرین صلح اندیشهسینی محاریبه قارا خبری کیمی عوموم دونیا خوفونو م. آراز بئله ایفاده ائدیر: بد خبرلر قیش دومانی، یاز چووغونو تک، نئچه مصراع ایتیک دوشور ایش اوتاغیمدان. چوبان چاشدی- بیر قویونو بیر قورد یئیهجک. عالیم چاشدی، خادیم چاشدی- مات قالیر زامان! بد خبرلر بد نیتلر باشیندا خونچا، بدعمللر ییغناغیندا بزکلی داش- قاش… بورادا کی بدخبر- خونچا، بد خبر، داش- قاش کوردیناسیالاریندا (مختصات) منفینین مثبته تشبیهی گؤرولمهمیش، ائشیدیلمهمیشدیر، بد خبر قیش دومانی، بد خبر- یاز چوغونو علاقه- خطلرینده کی اویغون آنلاییشلارلا یوکلنمیش سؤزلرین مناسبتیده تزهدیر. بیرینجیلرین علاقهسی آنجاق خصوصی انسانلار اوچون دور، اونلارین اؤز آزارکئشلری وار- بد عمللر، بد نیتلر، بو خصوصی معنالانمادیر. ایکینجی علاقه لنمهلر، عومومیتله مومکوندور، سادهجه اولاراق تزهدیر. آنجاق بو « سادهجه » یه نایل اولماق اوچون شاعیرین یئنیلیکچی تفکر و خئیلی زحمت چکیب، چوبان و عالیم- خادیم قارشیلاشدیرماسی نین مودئلی هله سقراط دان گلیر، آنجاق بو مودئلین بئله کؤورک و ائموسیونال خلقیلیکله دؤرون درین سیاسی منظره سینی وئرمهسی شاعیرین حساس حاضیرجاوابلیغیدیر. «ایتیک دوشمک» ایفادهسی، بدنیت، بدعمل آتریبوتلاری نین (=خاصیت و علامت) شخصلندیریلمهسی، « ییغناق » سؤزونون بدعملله سینتاکتیک اونسیتی خالق دانیشیق قراماتیکاسی اساسیندا ایشلهنیر. « بد خبره قایل اولان دیللره خنجر! بد خبره مایل اولان قوللارا داش! » قارقیشلاریدا خالقین نبضیندن قان ایچن، اورهییندن قوپان ندا، هارایلاردیر. بو عادیلیکلرین، بو ساده ایفاده طرزینین قانونی یئکون – زیروه سی بئلهدیر: غضبینی دوزا قویور کئفدن بئزنلر. گوندن –گونه عصرین یولودیره نیر داغا. بوتون بو ساده، لورو ( ساده ) ایفادهلردن گؤزل پوئتیک بوکئت داغلانماسی هنر اولدوغو کیمی بو « ساییلمایان » سئچمه مجلسلرین اونیستینه «یاراشمایان » پلووا اؤیرهشنلرین نظرینده سوغان- چؤرک کیمی گؤرونن بو دیل واحیدلرینی دؤرون بؤیوک سیاسی دردینین ایفادهسینه یؤنلتمک، بونلاری سیاسی لیریکانین ماتئریالینا چئویرمک شاعیرین جسارتلی کشفیدیر. حاضیردا علمین نائلیتلریندن دینج مقصدلر اوچون استفاده عوضینه ایری دؤلتلرین کوسموسو (=فضا ) حربی مقصدلر بؤلگه سینه چئویرمهیه چالیشدیغی دؤرده شاعیرین سیاست موتیوینی معیشت ایفادهلری ایله بئله ساده سؤیلهمهسی، لاکین درین، تأثیرلی دئمهسی چوخ چاغداش گؤرونور: « دئسهلر، گؤیلری شوم ائله ییبلر، گونشدن سو آلیب سوواراجاقلار، واللاه، بو یالانی دوغرو دئییبلر، واللاه اولاسیدیر بو اولاجاقدیر.» بئله بین الخالق مطلبلری سیاسی لئکسیکونال ( علم معانی ) شعار شکلینده چوخ دئییبلر. آنجاق بیر باشا اورهیه آخان بو « کونج- بوجاق » ایفادهلریندن گوجلو اولوب مو؟ ائموسیونال سسلهنیبمی؟
مسئلهده بوراسیندادیر کی م.آرازین دیل یئنی لییی عوموماً عادی دیل قایناغینا سؤیکهنیر. خاطیرلاتدیغیمیز کیمی دیلینین تکیندن گلیر نه صنعی کشفلردیر، نهده آوروپا دیللرینین مدرن اصطلاح لاری دیر. مجازلاری بوتونلوکده خالق دانیشیغی و فولکلور عنعنهلری اوسته دورسادا، اوبراز نئولوگیزملری نین (=منطقچی لیک) بیر قیسمینی محض اؤزو ایشلهییب حاضیر لاییر…
شاعیر اؤز ساده بیچیملی مجازلارینی ائلاستیکلیکله (= فنر کیمی ارتجاعلی) کؤنول اوخشایان سئوگی ائموسییاسی نیندا داشییجیسینا چئویریر. پوبلیسیست آخارادا یؤنلدیر. کومیک مطلبهده وکیل ائدیر. شاعیر قلم فیرچاسیلا سؤزدن ایستهدییی رنگی آلیر. او، اوجاغدا داغلیق عظمتینیده گؤرور و بیر مصراعدا بئله تابلو جیزیر: گؤیو پاپاق کیمی قویوب باشینا، معاصیر تئخنیکانین قارشیسیندا عاجیزلییینی، یازیقلیغینیدا گؤستریر.
م.آرازین لئکسیک و فرازئولوژی ساده نطق عنصرلری نین بوللوغو اونون بدیعی نطقینین ادبیلیینه بیر ذره کؤلگه سالمیر، گؤروندویو کیمی شاعیرین بدیعی اوسلوبوندا نوواتورلوغو تأمین ائدن اَن آپاریجی فاکت لارداندیر. معلومدور کی قدیم فاکت بورادا دا اؤزونو گؤستریر کی مدریک سؤزون مدریکلییی طمطراقلی دئییلیشده دئییل. ایفادهنین طرزی عادی، آنجاق سرراستدیر، قیراماتیکاسی یئرلی- یئرسیزدیر. ادبی لیک بدیعی سینتاکسیسینده آیدین گؤرونور. فیکیر سینتاکسیسده عیانیلشدییی اوچون بو، مهم گؤستریجیدیر . شاعیر دئییر: «سس ائشیتدیم …هم سس ایدی، هم غیری سس ». اولا « سس اوخشاییردی دا، اوخشامیردی دا» معناسی چوخ ییغجام ایفاده اولونوب، دیگر طرفدن، بو چوخ ساوادلی، علمی ایفاده طرزیدیر، فیزیک و فونئتیک (= سس) سرراستلیغی ایله دئییلیب.
م.آرازین بدیعی دیل تصرفاتی ادبیات شوناسلیقدا چوخ واخت مباحثهیه سبب اولان بیر سؤالا دا جاواب وئریر. بعضیلری نوواتورلوغو وزنله باغلاییرلار. حال بو کی م.آراز هم هئجا، همده سربست وزن یئنی ایفادهلری عینی اوغورلا ایشلهدیر و عومومیتله، هر ایکی وزنده گؤزهل یازیر. « عسگر قبری » پوئماسی سربست وزن دهدیر، هئجا وزنلی « قایالارا یازیلان سس » سربست وزنین اینتوناسییا (= لحن ) امکانلاری بزهییر. یاخود ائله شعرلری وار کی، هئجا وزنینده یازیلیب، آنجاق اینتوناسییا پوتانسیالیندا ـ مصراع لارین ترکیبینده سربست شعرین تئکنیکی امکانلاری ایله تجهیز اولونوب. یوخاریدا مثال وئردیییمیز هئجا شعرینی بئلهده مصراعلاشدیرماق اولار:
بدخبر،
قیش دومانی
یاز چوْغونو تک…
دئمهلی هئجا وزنی اینتوناسییاجا نوواتورلاشیر، شعرلر وزنجه عنعنهوی گؤرونور، آنجاق سؤز سئچیمی فیکیر دئییمینه گؤره، تلفظ ـ اینتوناسییا تظاهرونه گؤره أن معاصیر صنعت فاکتیدیر. دئمهلی عنعنهوی وزن پوئتیک سئمانتیکاجا (=لغت و معنا) یئنیلشیر، دئمهلی هئجا وزنی معاصیرلشیر. و دئمهلی یئنیلیکده و عنعنهویلیکده، گؤزهل شعرده و اورهیهیاتان شعرده وزنین، ژانرین(=ادبی نوعو) گوناهی یوخدور ـ بونون اوچون اؤلچو شاعیرین استعدادیدیر. م. آراز اؤزو یاخشی دئییب: « کؤهنه سؤز بیر الده تزهجه «دندی» بیر الده مین ایللیک بوز قومدو ائله.» بعلی، سؤز، دندیر ـ نه اَکَرسن، اونودا بیچرسن.
*یازی کیریل الیفباسیندا یازیلان “شعریمیز، نثریمیز، ادبی دیلیمیز” آدلی کیتابدان اختصارلا کؤچورولوب. بو یازی ایلک دفعه ۱۳۸۱ ده وراوی قزئتینده یاییملانیبدیر. ایکی دیرناق آراسیندا آرتیریلان ترمینلرین آنلامی کؤچورن طرفیندندیر.


text:
فهرست مطالب
پیشگفتار
فلسفه تاریخی نین یازاری احمد جویزچی و اؤنسؤزو
فلسفه یه گیریش (فلسفه ندیر؟، نییه فلسفه تاریخی اؤنملیدیر؟ و اونو نجور اوخومالی ییق؟)
فلسفه ندیر و فلسفه نین اورتایا قویابیله جگی شئیلرین سینیرلاری؟
نییه فلسفه تاریخی اؤنملیدیر؟ نییه اونو اوخومالی ییق؟ اونون ماهیتی ندیر؟
جویزچی فلسفه تاریخی نین اؤزللیکلری
آذربایجان تور کجه سینده فلسفی – علمی تئرمینلرین دوزلمه طرزی
فلسفه نین گنل تئریم لی
بیرینجی بؤلوم، فلسفه اؤنجه سی دوشونجه سیستیملری و سقراط اؤنجه سی دوغا فلسفه سی
فلسفه اؤنجه سی دوشونجه سیستیملری
سقراط اؤنجه سی دوغا فلسفه سی
ایکینجی بؤلوم، اینسان اوزه رینه فلسفه
اوچونجو بؤلوم، سیستئماتیک فلسفه
دؤردونجوبؤلوم، هئلئنیستیک فلسفه
بئشینجی بؤلوم، پاتریستیک فلسفه
آلتینجی بؤلوم، ایسلام فلسفه سی
یئددینجی بؤلوم، اسکولاستیک فلسفه
سککیزینجی بؤلوم، رونئسانس فلسفه سی
یوزایل فلسفه سی


text:
`کنسرت` نتیجه لر
ینگی لیکلر [21]
- جمهور باشلیغی ایردوغان یوسف اسلام نینگ کنسرتینی تماشا قیلدی
- یوسف اسلام تورکیه ده ایلک مرته کنسرت اجرا ایتدی
- امریکا قوشمه ایالتلریده قوراللی هجوم اویوشتیریلدی
- استانبول نینگ فتحی نینگ 568 ییللیگی مناسبتی بیلن کنسرت بولیب اوتدی
- انقره ده ناپولی کنسرتی اجرا ایتیلدی
- تورکیه جمهور رئیسلیک مجتمعیده 15 جولای دموکراسی و ملی بیرلیک کونی گه بغیشلنگن کنسرت اجرا ایتیلدی
- تورک صنعتچی اوزبیکستان ده کنسرت بیره دی
- تورکیه توریزم و مدنیت وزیرلیگی تامانیدن بویوک بیر کنسرت اویوشتیریلدی
- بیر کنسرت میدانیده اونلب کیشی اولیب یره لندی
- تنیقلی تورک صنعتکار ترکان مسکوده کنسرت بیردی
- ایرانلیک تنیقلی صنعتکار استانبول ده کنسرت اویوشتیره دی
- تنیقلی قوشیقچی شکیرا اسرائیل کنسرتی نی کنسل قیلدی
- تورکیه لیک مشهور صنعتکار ترکان آلمانده کنسرت اجرا ایتدی
- سعودی عربستانده کوتیلمه گن بیر ایش بولدی
- امریکا ده قوراللی هجوم عاقبتیده اونلب کیشی اولدی یاکه یره لندی
- امریکا ده قتیق بیر قوراللی هجوم اویوشتیریلدی
- استانبول ده موزیک فستیوالی بولیب اوته دی
- امریکا قوشمه ایالتلریده گی یانغین عاقبتیده کوپلب کیشی جان بیردی
- مشهور صنعتکار ترکان نینگ کنسرتی بولیب اوتدی
- امریکا قوشمه ایالتلریده بیرکنسرت سالونیده هجوم اویوشتیریلدی
- اوزبیک صنعتکار خیرمحمد چاووش نینگ انقره کنسرتیدن بیر اشوله
- یوسف اسلام انقره ده کنسرت بیردی
- آیدین افغانستان اویوشمه سی تامانیدن انقره ده کنسرت اویوشتیریلدی


text:
ب- کیتابی آیت-کەونی آیت دؤنگۆسۆ اۇلاراق
أنعام سورەسینین آیتیندە آللاهئن آیتلرینین، سادەجە اۇنا قولاق ورنلردە أتکی اۇلوشتوراجاغئ بیلدیریلمکتەدیر. آیتتە، نبیلردن موعجیزە طالبیندە بولونانلارا آللاهئن بو قۇنودا اؤلچۆسۆنۆن بولوندوغو، آنجاق اینسانلارئن چۇغونون بونو گؤرمەیە چالئشمادئقلارئ بیلدیریلیر. یاعنی کندیلرینە تبلیغ أدیلن واحیین کەونی پارجالارئنئ حایاتلارئنئن هر آنئندا آصلئندا گؤردۆکلرینی، بونون طالب أتتیکلری موعجیزەیە دنک اۇلدوغو آما بونا دیققات أتمەدیکلری بیلدیریلییۇر. نیتەکیم آیتتە یریۆزۆندەکی بۆتۆن جانلئلارئن، گؤکیۆزۆندە اوچان قوشلارئن، طئبقئ بیزیم گیبی تۇپلولوقلار اۇلدوغو، کیتابتا هیچبیر شەیین أکسیک بئراقئلمادئغئ بیلدیریلیر. آیتتە، آیتلر قارشئسئندا یالان یانلئش شەیلرە سارئلانلارئن، قارانلئغا گؤمۆلمۆش ساغئرلار وە دیلسیزلر اۇلدوغو بیلدیریلیر. دوام أدن آیتلردە، اینسانئن باشئهنا هرحانگی بیر اۇلومسوزلوق گلسە بونلارئ اۇندان کیمین قالدئراجاغئ سۇرولماقتا آیتتە دە شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
باقسانا، بو آیتلری بیز ناسئل تاصریف أدییۇروز، سۇنرا اۇنلار ناسئل یۆز چەویرییۇرلار؟ (أنعام سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە، اینسانئن دیققاتە کەونی آیتلرە چەوریلمکتە، دوامئندا دا بو آیتلرە دیققات چکن کیتابی آیتلرلە تاصریف یاپئلدئغئ بیلدیریلمکتەدیر.
بنزەر دوروم أنعام سورەسینین آیتلریندن ایعتیبارن دە گچرلیدیر. آیتتە شیرکین یاساقلاندئغئ، وە آیتلردە واحیە دایاناراق حارەکت أدیلمەسی گرکتیگی ، نبیدن ایستننلری یاپمایا اۇنون گۆجۆنۆن یتمەیەجگی، آیتتە غایبئ آللاهئن، قارادا وە دنیزدە اۇلان هر شەیی آللاهئن بیلدیگی، آیتتە گجە وە گۆندۆزدن، آیتتە اؤلۆم، آیتتە سۇن قارارئ آللاهئن ورەجگی، وە آیتلردە زۇردا قالان قوللارئ قورتارانئن آللاە اۇلدوغو بیلدیریلدیکتن سۇنرا آیت شؤیلە بیتمکتەدیر:
باقسانا، بو آیتلری بیز ناسئل تاصریف أدییۇروز، بلکی آنلارلار. ( (أنعام سورەسی؛ )
هر ایکی آیتتە دە “أنظر” ایفادەسی دیققات چکیجیدیر. پک چۇق آیتتە عاینئ ایفادەنین، اؤنجەکیلرین باشلارئنا گلنلردن درس چئقارماق ایچین قوللانئلماسئ، تاصریف ایفادەسیندە دە بنزەر دورومون گچرلی اۇلدوغونو گؤستریر.
آعراف سورەسینین آیتیندن ایعتیبارن دە عاینئ دوروم گؤرۆلمکتەدیر. آیتتن ایعتیبارن یاراتئلئشتان، رۆزگار وە یاغموردان، یاغموردان سۇنرا حایات بولان تۇپراقتان باحثەدیلمکتە آردئندان تکرار دیریلیشین دە بؤیلە اۇلاجاغئ بیلدیریلدیکتن سۇنرا آیتتە دە آیتلرین تاصریفیندن باحثەدیلمکتەدیر. دیققات چکیجی بیر حوصوص دا آیتتن ایعتیبارن نوح، هود، صالیح، لوط، شوعایب وە موسانئن قاویملرینە گؤندریلمەسیندن باحثەدیلمکتەدیر. یاغمورون اؤلۆ تۇپراغا حایات ورمەسی گیبی واحیی تبلیغ أدن رسوللر دە اینسانلارا حایات ورمکتەدیر.
بنزەر بیر دوروم، کەونی آیتلرلە کیتابی آیتلر آراسئنداکی اؤرگۆ آحقاف سورەسینین وە دوامئنداکی آیتلردە دە گؤرۆلمکتەدیر. هودون (ع) آحقاف قاومینی اویاردئغئندان، سۇنراسئندا دا باشلارئنا گلنلردن باحثەدیلمکتە، اۇنلارئن دا دؤنۆش یاپمالارئ ایچین تاصریف یاپئلدئغئ بیلدیریلمکتەدیر (وصرفنا الآیات لعلهم یرجعون). بنزەر شەیین قورئانئن موحاطابلارئ ایچین دە گچرلی اۇلدوغونا ایشارت أدیلمکتەدیر.
رسوللرین تبلیغ أتتیکلری واحیین، کەونی آیتلرلە اؤرتۆشمەسی، یاعنی تاصریفین گرچکلشمەسی اۇنلارا گۆچ قاتماقتادئر. أنعام سورەسینین آیتی شؤیلەدیر:
ایشتە آیتلریمیزی بؤیلە تاصریف أدریز کی بیریلری: “سن بیر یردن اؤگرنمیشسین” دەسین! بیز داۇنو بیلن بیر تۇپلولوغا آچئقلامئش اۇلالئم. (أنعام سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیتلرین اؤنجەسیندە کەونی آیتلرە عاطئفتا بولونولماقتادئر. بو آیتلری دویانلار ذاتن تجرۆبە أتتیکلری گرچکلرلە کندیلرینە تبلیغ أدیلن آیتلر آراسئنداکی اؤرتۆشمەیی یاعنی تاصریفی گؤرۆنجە رسوللرین حاقلئلئغئنئ وە گۆجۆنۆ ایعتیراف أدییۇرلار.
ب- دۇغرو بیلگییە اولاشمادا بیر یؤنتم اۇلاراق تاصریف
“تاصریف”، بیلگییە اولاشمادا بۆیۆک رۇل اۇینار. قۇنولارئن آنلاشئلماسئنئ قۇلایلاشتئرئر. شو آیت بو آچئدان اؤنم عارض أتمکتەدیر:
بؤیلەجە اۇنو (کیتابئ)، عارابچا قورئان (آنلام کۆمەلری حالیندە) اۇلاراق ایندیردیک. اۇ کیتابتا واعیدە دائیر تاصریف یاپتئق. بلکی قۇرونورلار یاحود دا اۇنلار ایچین ینی بیر ذیکیر اۇلوشور دییە. (طاها سورەسی؛ )
“واعیدە” دائیر تاصریفین یاپئلدئغئ بیلدیرمکتەدیر. “واعید”، “یوم الوعید” اۇلمالئدئر. بیر آیت شؤیلەدیر:
صورا اۆفلنیر؛ ایشتە بو تهدید أدیلدیگین گۆندۆر. (قاف سورەسی؛ )
عاینئ سورەنین آیتی دە قۇنویلا ایلگیلیدیر:
آللاە دەر کی: “حوضورومدا چکیشمەیین؛ سیزە بو تهدیدی اؤنجەدن یاپمئشتئم.” (قاف سورەسی؛ )
بو واعیدە قولاق ورنلرین قورئان ایلە اویارئلاجاغئ دا یینە عاینئ سورەنین آیتی ایلە بیلدیریلمکتەدیر.
… تهدیدیمدن قۇرقانلارئ قورئان ایلە بیلگیلندیر! (قاف سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرەحساب گۆنۆنۆن ووقوع بولاجاغئنا دائیر قاطعی بیلگییە تاصریف ایلە اولاشئلابیلەجگینە ایشارت أدیلمیشتیر. یاغمورون اؤلۆ تۇپراغئ دیریلتتیگی ناسئل تجرۆبە أدیلییۇرسا اینسانلارئن دا تکرار دیریلتیلەجگی بیلگیسینە اولاشئلابیلەجگینە دیققات چکیلمکتەدیر. بو، کەونی وە کیتابی آیتلر آراسئنداکی تاصریف آنلامئنا گلمکتەدیر.
ایسرا سورەسینین آیتیندە شو ایفادە گچر:
بو قورئاندا تاصریف أتتیک، بیلگیلرینی قوللانسئنلار دییە… (ایسرا سورەسی؛ )
تاصریفی یاپئلان قۇنو، بیر اؤنجەکی آیتتە گچن شو مسئلە اۇلمالئدئر:
راببینیز، اۇغوللارئ سیزە آیئردئ دا کندیسی ملکلردن قئزلار مئ أدیندی؟ سیز گرچکتن چۇق بۆیۆک لاف أدییۇرسونوز. (ایسرا سورەسی؛ )
تاصریفتن باحثەدیلدیگینە گؤرە قورئاندا بو قۇنویلا ایلگیلی آنلاتئلانلارئن کەونی آیتلردە دە قارشئلئغئ اۇلمالئدئر. داحاسئ قورئاندا هر قۇنونون اؤرنگینین وریلدیگینی بیلدیرن شو ایکی آیت قۇنوموز آچئسئندان چۇق اؤنملیدیر:
بو قورئاندا اینسانلارا هر اؤرنگی دگیشیک شکیللردە ورمیشیزدیر. آما اینسانلارئن چۇغو، نانکؤرلۆک دئشئندا هر شەیە دیرنیر. (ایسرا سورەسی؛ )
بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی، دگیشیک بیچیملردە وردیک. اینسان نە قادار چۇق تارتئشان بیر وارلئقتئر! (کهف سورەسی؛ )
قورئاندا آنلاتئلان هر شەیین کەونی آیتلردە قارشئلئغئ اۇلمالئدئر. کیتابی آیتلرلە کەونی آیتلر آراسئندا تام بیر اؤرتۆشمە واردئر. هر بیری دیگرینە گؤتۆرۆر. بو، دؤنگۆ یاعنی “تاصریفتیر”. هر ایکی تۆر آیتە وورغو یاپان شو آیت چۇق آنلاملئدئر:
آیتلریمیزی اۇنلارا، هم چەورەلریندە هم دە کندی ایچلریندە اؤیلە گؤسترەجگیز کی، سۇنوندا اۇنون (قورئانئن) گرچک اۇلدوغو، اۇنلار آچئسئندان اییجە اۇرتایا چئقاجاقتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ )
ب- تاصریف-مثل ایلیشکیسی
آللاهئن پک چۇق قۇنودا اؤرنکلر وردیگینە دائیر آیتلر بو یؤنۆیلە دیققات چکیجیدیر. بو باغلامدا قارشئمئزا “ضرب مثلا” قالئبئ چئقماقتادئر. بو آیت شؤیلەدیر:
بو، قورئاندا اینسانلار ایچین هر اؤرنگی وردیک. (روم سورەسی؛ )
شو آیتلە تاصریفین سۇنوجونون تذککۆر اۇلدوغونو گؤرمکتەییز:
بو قورئاندا تاصریف أتتیک، بیلگیلرینی قوللانسئنلار دییە… (ایسرا سورەسی؛ )
بنزەر دوروم قورئاندا هر اؤرنگین وریلدیگینی بیلدیرن شو آیتتە دە مەوجودتور:
بیز بو قورئاندا اینسانلار ایچین هر قۇنویو اؤرنکلەدیک کی عاقئللارئنئ وار اۇلان بیلگیلری ایشلمە قۇیسونلار. (زۆمر سورەسی؛ )
اؤرنکلندیرمەنین قورئان یاعنی آنلام کۆمەسی شکلیندە یاپئلدئغئنئ دوامئنداکی شو آیتتن آنلئیۇروز:
(اؤرنکلری) حاطا بارئندئرمایان اۇلمایان وە عارابچا آیتلر کۆمەسی حالیندە وردیک کی کندیلرینی قۇرویابیلسینلر. (زۆمر سورەسی؛ )
بو بیزە داحا اؤنجە ذیکری گچن وە تاصریفین دە قورئان شکلیندە اۇلدوغونو گؤسترن شو آیتی حاطئرلاتماقتادئر:
بؤیلەجە اۇنو (کیتابئ)، عارابچا قورئان (آنلام کۆمەلری حالیندە) اۇلاراق ایندیردیک. اۇ کیتابتا واعیدە دائیر تاصریف یاپتئق. بلکی قۇرونورلار یاحود دا اۇنلار ایچین ینی بیر ذیکیر اۇلوشور دییە. (طاها سورەسی؛ )
زۆمر سورەسینین آیتی بیر میثالین اؤرنگیدیر:
شیمدی آللاە بیر اؤرنک ورییۇر: بیربیرییلە اویومسوز بیرقاچ آمیرین أمریندەکی کیشی ایلە دنگەلی بیر تک آمیرین أمریندەکی کیشینین دورومو عاینئ اۇلور مو؟ هر شەیی گۆزل یاپماق آللاها ماحصوصتور آما چۇغو بونو بیلمز. (زۆمر سورەسی؛ )
بو تۆم اینسانلارئن حایاتئندا دا تجرۆبە أتتیکلری بیر دوروم اۇلدوغو ایچین بو تاصریفین دە اؤرنگیدیر. نیتەکیم شو آیت بونو گؤسترمکتەدیر:
آللاە سیزە کندینیزدن اؤرنک ورییۇر: یؤنتیمینیز آلتئنداکیلردن وردیگیمیز رئزئقلارا، سیزینلە أشیت اۇراندا اۇرتاق اۇلانلار وار مئدئر؟ اۇنلار ایچین دویدوغونوز قایغئ عاینئ کندینیز ایچین دویدوغونوز قایغئ گیبی میدیر؟ آیتلریمیزی، عاقلئنئ قوللانان بیر تۇپلولوق ایچین ایشتە بؤیلە آچئقلارئز. (روم سورەسی؛ )
یوقارئداکی آیتین بیر اؤنجەسیندە اؤرنگین أن گۆزلینی آللاهئن وردیگی بیلدیریلیر:
یاراتمایئ باشلاتان، سۇنرا دا تکرارلایان اۇدور. تکرار یاراتماق اۇنون ایچین داحا دا باسیطتیر. گؤکلردە وە یردە أن اۆستۆن اؤرنکلر اۇنا عائیدتیر. اۇ گۆچلۆدۆر، دۇغرو قارار وریر. (روم سورەسی؛ )
سۇنوچ
قورئاندا دینین فئطرات اۇلاراق تانئملاندئغئنئ، فئطراتئن دا آللاهئن یاراتئش اؤلچۆلری اۇلدوغونو بیلمکتەییز. آللاە یاراتتئغئ هر شەیە اؤلچۆ قۇیدوغو ایچین کیتابی آیتلر ایلە کەونی آیتلر آراسئندا اؤرتۆشمە اۇلماسئ زۇرونلولوقتور. کیتابی آیتلر آراسئنداکی، هر قۇنویا دائیر دتای ورن اؤرگۆ، کەونی وە کیتابی آیتلری آراسئندا دا بولونماقتادئر. بو ایلیشکی، ألیمیزدەکی کیتابئن آللاهئن کیتابئ اۇلدوغونون دلیللریندن بیریدیر. آللاهئن کەونی آیتلرینی اۇقویان اینسانلارئن اۇنون کیتابی آیتلرییلە قارشئلاشتئقلارئندا تام بیر تسلیمیەت گؤسترمەلری بکلنیر. بکلنیلدیگی اۆزرە، کیتابی آیتلری قاورایانلار دا کەونی آیتلری آنلامایا وە قاورامایا حاضئردئرلار.
دوروم بؤیلەیکن آللاهئن دینی ایلە بیلیمین آراسئنئ آیئرمایا قالقانلار، دینی کیلیسە آغزئیلا ایفادە أدرسک؛ “اینانئرسئن یا دا اینانمازسئن” شکلیندەکی قئسئر دؤنگۆیە ماحکوم أدنلرین نە بۆیۆک بیر یانلئش ایچیندە اۇلدوقلارئ اۇرتادادئر. قورئاندا گچن تاصریف قاورامئنئن کیتابی وە کەونی آیتلر آراسئنداکی ایلیشکییە وورغو یاپئیۇر اۇلماسئ، قورئاندا آللاهئن دینینین دیندارلارئ ایچین بۆیۆک هدفلرین چیزیلدیگینی گؤسترمکتەدیر.


text:
کارلتون بیلیمیوردو
کارلتون بیلیمیوردو (اینگیلیسجه: Carleton University, فارسجا: دانشگاه کارلتون، عربجه: جامعة كارلتون)کانادادا یئرلشن بیر عالی تحصیل موسّسهسی. بۇ بیلیمیوردو شهرین حومهسیندهدیر. و ۲۶٬۳۶۷ لیسانس و لیسانسدان یۆکسک اؤیرهنجیسی واردیر. کارلتون بیلیمیوردو ۱۹۴۲ -جی میلادی ایلده قۇرولوب. عۆمومی و دؤولتی اؤیرهتیم قۇرومودیر و بودجهسینی دؤولت و بؤیوک شیرکتلر و خالقدان آلدیغی اعانهلرله تامین ائدیر.
گؤرونتولردَییشدیر
مزونلاردَییشدیر
قارداش پروژهلرده کارلتون بیلیمیوردو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلاردَییشدیر
- "About". Rideau River Residence Association. 24 August 2012-ده یوخلانیب.