text:
قاشقایی توٌرکلری ایران اؤلکه سینده
ارکین ارسلان در چهارشنبه سی ام دی 1388
http://qashqai.blogfa.com/post-98.aspx
متن ذیل مقاله ای درباره هویت ایل قشقائیست که به قلم استاد اسدالله مردانی - نویسنده کتاب لغتنامه تورکی قشقایی ، نگاشته شده است.بدیهی است انعکاس این مطالب بیانگر دیدگاههای ایشان در مورد تاریخ ایل قشقایی می باشد.
قاشقایی توٌرکلری ایران اؤلکه سینده
اسدالله مردانی رحیمی
تاریخ بویو یاشایان دوٌنیا توٌرکلری نینگ بیر اؤنملی (مهم) و قدرتلی قوْلو قاشقایی توٌرکلری دیر کی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده مینگلر ایل دیر کی یاشاماقدا دیٌرلار.
بئله نظره گلیر کی اوْللار، انگ قدیم زاماندان بو اؤلکه ده یاشامیٌش و یاشاییٌرلار؛ چوٌنکو داغلار، چایلار، بولاقلار، کندلر، شهرلر و ایالتلری کی ایرانیٌنگ گوٌنئینده، و حتّی «ایران» کلمه سی نیٌنگ آدیٌدا توٌرکو سؤز دوٌر.
ایندی قاشقاییٌلار فارس (پارت یا اشکانیلر کی توٌرکلر اجدادیٌ دیٌر)، خوزستان (غُزستان، غُز یا اوْغوز توٌرکلری نینگ یئری)، اصفهان، بوشهر (بوٌشوٌر، داغ و ایستی یئر)، بختیاری، کوه گیلویه و بوْیراحمد (چامیٌرلیٌ داغ و احمد بویروغو، احمد هدیه ائدن یئر)، هورموزگان (هورملو یئر، داغ و ایستی یئر)، کرمان (قیٌرمان، قیٌریٌملیٌ یئر، اگری یئر) و ... ایالتلرینده 3 تا 4 میلیون توٌرک نوفوسویًنان یاشاییٌرلار.
اوْلور دئیه نگ کی قاشقاییٌلار ایرانیٌنگ هامیٌ میللتلریندن اؤنجه و ایلری یانیٌ 7000 ایل بوندان قاباق بو ایالتلرده یاشامیٌش و یاشاییٌرلار؛ آما تاجیکلر (ایندیکی فارس دیللی خلق) 2900 ایل بوندان قاباق ایرانا گلمیشلر و اوْللاریٌنگ اوّلکی اؤلکه لری تاجیکستان و افغانسان ایمیش کی ایرانا مُهاجرت ائدمیشلر و اسلام زامانیٌندا کی ساسانیلر حاکمیتی تامام اوْلور، تاجیکلر اؤزلرینی توٌرکلره (ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی قاشقاییٌلار کی پارت قبیله سیندن ایمیشلر) منسوب ائدیرلر تا عرب هوٌجوموندن قوْرتارالار؛ ائله بو خاطره اسلام زامانیٌندان سوْرا تاجیکلر اؤزلرینی پارت، پارس یا فارس بیلدیلر و پارس آدیٌیًنان ایرانیٌنگ گوٌنئیینده قاشقاییٌلاریٌنان بیرلیکده یاشادیٌلار و پارت آدیٌدا اوْندان سوْرا پارس یا فارس اوْلدو؛ ائله ایندیده قاشقاییٌلار تاجیکلره پارس یا فارس دئمزلر و هئچ وختده دئمه میشلر؛ بلکه اوْللارا تات یا تاجیک دئییرلر؛ اگر تاجیکلر پارس (بو گوٌنکوٌ تاجیک دیللیلر) اوْلسایدیٌلار، ایندیکی تاجیکستان و افغانستان اؤلکه لری نینگ بیری آدیٌ پارس یا فارس ایٌدیٌ و یا ایرانیٌنگ یزد و کرمان ایالتلریکی تاجیکلر چوْخ دورلار، آدلاریٌ پارس ایٌدیٌ نه ایرانیٌنگ گوٌنئیی کی انگ قدیم زاماندان توٌرک ائللری یئری دیر.
گؤرمه لی و بیلمه لی ییک کی من اؤزوم کی توٌرک و تاجیک (فارس) دیلی باره سینده تحقیق ائدمیشم، متوجّه اوْلموشام کی پهلوی یا پرتَوی کلمه لری کی حقیقتاً پارتلار دیلی ایمیش، توٌرکجه دیر مخصوصاً قاشقایی توٌرکجه سی دیر نه فارسجا؛ متأسفانه ایراندا هلز بو مسأله آچیٌلمامیٌش و دوْغرو تحقیق اوْلونمامیٌش دیٌر.
پارتلار (اشکانیلر، گوٌنئیده کی توٌرکلر) زامانیٌندان ایندی یه قده ر توٌرکلرینگ دیلی، فولکلورو، فرهنگی، موسیقیسی و ... تاجیکلره چوخ اثر قوْیموش و اوْللاریٌنگ دیللری، موسیقیلری، فولکلورلاریٌ و ... توٌرکلشمیش و بللی و اؤنملی بیر دیل، موسیقی، فولکلور و ... اوْلموش دور؛ ائله کی ایران تاجیکلری ایندی هامیٌسی اؤزلرینی فارس بیلیرلر و حتّی افغانستان و تاجیکستان تاجیکلرینه ده بئله آنگلادیٌرلار کیٌ اوْلاردا اؤزلرینی فارس یا پارس بیلسینلر. (بیر گوٌن افغانستان ایشچیلریندن کی شیرازدا ایشلیرلردی، سوروشدوم : سیز افغانستانیٌنگ هانسیٌ میللتیندننگیز؟ توٌرک، تاجیک یا پشتو؟ دئدیلر بیز تاجیکک؛ آما افغانستان حاکیٌملاریٌ دئییر کی بیز پارساک؛ حکومتچیلر بیزه پارس دئییرلر؛ آما بیز اؤزوٌموزو تاجیک بیلیریک.) «تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل».
هر حالدا شاه عبّاس صفوی زامانیٌندا کیٌ تبریز باشکندلیکدن دوٌشدوٌ و اصفهان شهری باشکند اوْلدو، ایرانداکی تاجیکلر بیر آز گوٌجلندی و اوْللاریٌنگ دیللری ایرانیٌنگ گوٌنئیینده آرتیٌق رایج اوْلدو؛ تا کیٌ قاجارلار حاکمییتی باشا چاتاندا و پهلوی رژیمی ایش باشیٌنا گلنده، اینگیلیس استعماری هامیٌ گوٌجوٌنوٌ تورکلری داغیٌتماق اوچون صرف ائتدی؛ اؤزللیگینن (مخصوصاً) قاشقاییٌلار کی اوْ زاماندان قاباق اینگیلیس و پرتقال مُهاجملرینن نئچه کرَز ساواش ائدیب و اوْللاریٌ مغلوب ائدمیشدیلر؛ ائله بو خاطره اینگیلیس پهلوی رژیمی زامانیٌندا هامیٌ گوٌجوٌنوٌ ایشه سالدیٌ تا قاشقاییٌلاریٌ مغلوب ائتدی؛ اوْندان سوْرا قاشقاییٌلاریٌنگ یایلاقلاریٌ، قیٌشلاقلاریٌ، شهرلری، کندلری، داغلاریٌ، چایلاریٌ، بولاقلاریٌ، زراعت یئرلری و ... اللریندن چیٌخدیٌ و تاجیکلر اوْللار یئرینه حاکمییته یئتیشدیلر و بو حاکیٌملار خفقان و باسقیٌلیٌغیٌنان ایندی یه قده ر داوام ائدمیشلر.
قاشقایی توٌرکلری عموماً ایکی بؤلوٌمه بؤلونور :
1- کؤچری ائللر : بو ائللر یای گوٌنلری یایلاغا و قیٌش گوٌنلری قیٌشلاغا گئدیرلر و کؤچری حالدا یاشاییٌرلار؛ بو کؤچری ائللر ایکی بؤلوم دوٌر : الف) اوْ ائللر کی انگ قدیمدن یانیٌ سومرلر (چامورلار) دووًروندان ایندی یه قده ر ایرانیٌنگ گوٌنئیینده یاشاییٌب و یاشاماقدا دیٌرلار. ب) کؤچری ائللری کی آیریٌ – آیریٌ و باشقا اؤلکه لردن گلمیشلر و ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی توٌرکلرینن بیرلشمیش و قاشقاییٌ اوْلموشلار؛ بو ائللرینگ چوْخو آذربایجان، توٌرکییه، قفقاز، چین، ازبکستان، قیرقیزستان، ترکمنستان، سوریه، شام و ... دن گلمیشلر کی بو مطلبلری گؤرسدن آرتیٌق آشیٌقلار شعرلری دیر کی هر قبیله اینن اؤز اؤلکه لریندن کؤچوٌب گلنده، بو شعرلری سازیٌنان و سؤزوٌنن چالمیٌشلار و دئمیشلر و ایندیده بو شعرلر قاشقاییٌلار ایچینده دئییلیر و سازیٌنان چالیٌنیٌر؛ مثلاً آشاقداکی شعرلره دقّت اوْلونسا، بیلره ک کی بو کؤچری ائللر هانسیٌ اؤلکه دن گلمیشلر :
* صابا قوْنداک استامبولـونگ دوٌزوٌنه قــــوش آتـــاراک اؤردگینـه
* آچدیٌم اوْتاغیٌنگ آغزیٌنیٌ گؤردوٌم توٌرکمنینگ قیزینی اگیلدیم اؤپدوٌم اوٌزوٌنوٌ
یاتمیٌش اوْیانمـاز اوْیانمــاز
* بو یوْل گئـدیر تبریــزه قنـــاتی ریــــزه ریــــزه خُدام بیر یوْل وئر بیزه
بیــز گئـده ک اؤلکه میزه
* ساراییٌـل گردنیـم گیـردی بو باغا اوْنـونگ عصمتینــدن گوٌلــه نور یاغا
داراییٌب تئللــرین تؤکوٌب دیٌــرناغا هــاوا ائــدیب هشترخانـــدان گلایـور
* آرزولوم (ارض روم) داغیٌدیٌر آلچاق اوٌجه لر کؤچن بازیٌرگان دیٌر قونان خوجـه لر
یار آیری دوٌشه لی یاتمــام گئجـــه لر نه موشکول حال اولور یــار آیریٌلیٌغیٌ
و یا :
* آرزولــوم داغیٌنــدا بیـر قوش اوْلایدیٌم گلیب گئدنینن یوْلــداش اوْلایدیٌم
بیر بیلن کیمسه یًنن سیٌرداش اوْلایدیٌم باخام گؤرم یار اؤلکه سی هاندا دیٌر
و خولاصه :
* ایرانـدان، تورانــدان، چیــن گؤزَللری گورجوستانیٌنگ آغیٌـر-آغیٌـر ائللـری
باهاریٌنگ فصلی نینگ قوْنچا گوٌللـری شئیدا بولبوللاریٌ قوربانیٌنگ سنینگ
2- قاشقاییٌلاری کی ایالتلرده، شهرلرده، کندلرده، داغلاردا، بولاقلار اوٌستوٌنده و ... قالمیٌشلار و کؤچمه میشلر و قدیم زامانلاردان قالاریٌ اوْبالار و آبادیلرده یاشامیٌشلار و قالاریٌ ائللر آدلانمیٌش دیٌر؛ بو قالاریٌ ائللره «قالاج» یا «خالاج» دئییرلرمیش؛ خالاج کلمه سینه خَلَج، خَلِج، خلیج و ...ده دئییلمیش کی خلیج ایندی کؤرفز معناسیٌندا دیٌر و خلیجِ فارس اصلینده پارتلاریٌنگ قالان ائللری معناسیٌندا دیر کی بو ائللر کؤرفز و دنگیزینگ قیٌراغیٌندا یانی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده قالارمیٌشلار و بیز بو گوٌنده گؤروٌروٌک کی ایرانیٌنگ گوٌنئیینده کی شهرلر، کندلر، چایلار، داغلار و ... هامیٌسی توٌرکو آد دیٌر کی پهلوی زامانیٌندان بری چوخونونگ آدیٌ دئییشیلمیش کی اگر ایندی هامیٌسی یازیٌلسا بیر سؤزلوٌک کیٌتابیٌ گره ک یازیٌلا؛ آما بیز بوردا فقط بیر نئچه بو شهرلردن آد آپاریب و معناسیٌنی یازاراک کی اصلی معنالاریٌ بیلینسین:
شیراز : شئر (آسلان) + آز = آس (بیر توٌرک قبیله سی نینگ آدیٌ) که شئراس = شیراز : آس قبیله سی کی آسلان تکین جسور دور.
بوٌشوٌر (بوشهر) : قاشقایی توٌرکلری بوشهره بوٌشوٌر دئییرلر و بوٌشوٌر (داغ یئر، ایستی و یاندیران یئر) بوٌشوٌرمک = بیشیرمک = پیشیرمک مصدریندن دوٌزَلمیش دیر.
کازیٌران (کازرون) : بو کلمه توٌرک دیلینده کازماک = قازماق مصدریندن دیر کی کازیٌرغان (یئری کی قازیٌلمیٌش، چوقور یئر) ایمیش و قاشقاییٌلار کازیٌران دئییرلر؛ آما تاجیکلر کازرون یازمیٌشلار.
قیر : قیر کلمه سی بیر توٌرکوٌ کلمه دیر کی معناسی سینیر (مرز) دیر؛ بو مکان کی ایندی شهر دیر، اویغور و اوغوز توٌرکلری نینگ مرزلری ایمیش.
یاسوج : بو کلمه اصلینده یاستی اوٌج = یاستیج = یاسیج ایمیش کی ایندیده یاسیج دئییلیر؛ 60 ایل بوندان قاباق بوردا اصلا شهر یوخوموش و بیر منطقه و بیر کوٌچوٌک کند ایمیش کی علی اکبر دهخدا اؤز سؤزلوٌگوٌنده یازیر : «یاسوج = یاسیج نام روستایی از دهستان اردکان فارس.» و بو منطقه ده آغاجلاری وار دیٌرکی اوْللاردان اوْخ یاپیٌلیٌرمیش و بو اوْخلارینگ اوٌجونو یاستی ائدرمیشلر؛ بو خاطره او منطقه نینگ آدیٌ یاستی اوٌج = یاستیج = یاسیج قالمیٌش و ایندی یاسوج یازیٌلیٌر.
گج کور اوغلو (گچساران) : قاشقایی توٌرکلری گچساران (دو گنبدان) منطقه سینه گچ کوْر اوغلو (گج کوْر اوغلو) دیه رلردی، رضا شاه زامانیٌندان سوْرا آدیٌ گچساران اوْلموش دور؛ گچ کوْر اوغلونونگ گوٌنئیینده داغ اوٌستوٌنده بیر بؤیوٌک مزار وار کی قاشقاییٌلار دئییرلر کوْر اوغلو مزاریٌ دیٌر؛ ائله بو خاطره کوْر اوغلونونگ بو منطقه ده یاشاماغیٌنا اینانیٌرلار و منطقه نینگ آدیٌدا قدیم زاماندان بری گج کوْر اوغلو اوْلموش دور کی ایندی گچساران یازیٌلیٌر.
بورازگان (بُرازجان) : بُرازجان آدی اصلینده وورازگان (ساواش یئری، ساواش مئیدانیٌ) دیٌر کی قاشقاییٌلار بورازگان و تاجیک دیلینده بُرازجان اوْلموش دور.
آباده : آباده کلمه سی توٌرک دیلینده کی اوْبا = اوْوًا (آبادی) کلمه سی اینن بیر دیر کی بو شکیللره چیٌخمیٌش دیر : اوْبا ← اوْباد ← آباد؛ آباده (آباد + ه (اک) = آباد یئر) یانیٌ یئری کی آباد دیٌر معناسیٌندا دیٌر.
فیروزآباد : فیروزآبادیٌنگ انگ قدیمکی آدیٌ قور ایمیش کی قاشقایی توٌرکجه سینده باتلاق معناسیٌندا دیٌر و بیلیریک کی فیروزآبادیٌنگ انگ قدیمکی یئری اردشیر بابکان کاخیٌ دیر کی اوْردا بیر بؤیوک بولاق واردیٌر کی هم بولاق دیٌر و هم باتلاق؛ قور کلمه سینه گور یا جوردا دئییلمیش و یازیٌلمیٌش دیٌر؛ ایندیکی آدیٌدا فیروز آباد دیٌر کی فیروز یا فِرِز قاشقایی دیلینده بیر بیتگی آدیٌ دیٌر کی بو بیتگیدن اوْ منطقه ده چوْخ وار دیٌر؛ ائله بو خاطره بو منطقه نینگ آدیٌ فِرِز اوْبا یا فیروز آباد اوْلموش دور.
گمبرون (بندر عبّاس) : بندر عبّاس کی بندرِ گُمبُروندا دئییلمیش دیر قاشقایی دیلینده قومبورون (بورون یا داماغا کی قومدان یاپیٌلمیٌش) دیٌر کی اوْندان سوْرا گومبورون و گُمبُرون دئییلمیش؛ البته بعضی آرشدیریجیلار دئییرلر کی بو کلمه اصلینده گئن بورون = گئنگ بورون (بورون یا داماغا کی گئنگ و گئنیش دیر)ایمیش کی گِمبُرون یازیٌلمیٌش دیٌر و پرتقاللیٌلار اوْرایی ایشغال ائدندن سوْرا، شاه عبّاس زامانیٌندا گئری آلیٌندیٌ و آدیٌ بندرِ عبّاس اوْلدو.
مردشت (مرودشت) : مر کلمه سی توٌرک دیلینده گؤزَل و گؤرمه لی یئر، یاخشی و باخیٌشلی یئره دئییلیر؛ مثلاً : مراغه، مراوه، مراوه تپه، مره غئی، مرند و ... هامیٌسی یئرلر آدیٌ دیٌر کی گؤرمه لی و گؤزَل دیرلر؛ البته قاشقاییٌ دیلینده مر کلمه سی یوٌز = اوٌز = 100 معناسیٌندا دا دیٌر کی بو خاطره قاشقایی دیلینده مردشت کلمه سی ایکی معنا واریٌ دیٌر. 1- گؤزَل و باخیٌشلی دشت. 2- یوٌز دشت، دشت یا چؤلوٌ کی چوْخ گئنیشلی و گئنگ اوْلا. تاجیک ادبیاتیٌندا مردشت کلمه سینی مرودشت یازمیٌشلار و دئییرلر.
اِقلید : هم قاشقاییٌلار و همده تاجیکلر بو شهر و منطقه نینگ آدیٌنا ایلقید دئییرلر کی قاشقایی دیلینده معناسیٌ سراب = سراپ = سو باشیٌ دیٌر؛ ایلقید کلمه سی ایقلید و اِقلید اوْلموش دور.
چیٌغا (صُغاد) : صُغاد شهری بیر کوٌچوک داغ آیاغیٌندا دیٌر کی توٌرکلر کوٌچوک داغا چیٌغا یا چیٌخا دئییرلر؛ هلزده قاشقاییٌلار و تاجیکلر کی اوردا یاشییٌرلار، بو شهره چیٌغا یا چوْغا دئییرلر؛ چیٌغا = چیٌخا = چوْخا (اوْ داغ کی باشیٌنا گئدمک چتین دئییل و راحاتلیٌغا انسان اوٌستونه چیٌخا بیلر، کوٌچوک داغ، تپه) ایرانیٌنگ گوٌنئیینده نئچه داغ یا تپه آدیٌ دیٌر کی هامیٌسی قاشقاییٌلار منطقه سینده دیر.
هر حالدا بو شهرلرینگ ساییٌسی چوخ چوخ دور کی اوْلماز هامیٌسیٌنی بیر مقاله ده یازانگ؛ آما بیز بوردا نئچه شهر آدیٌنا فقط ایشاره ائدَرَک تا بیلینه کی بو آدلار هامیٌسی توٌرکو سؤز دور : قوموشا (قمشه، شهرضا)، اوروجون (بروجن، شهر یئری، اوْ یئری کی شهر بینا اوْلونموش)، تاغان (دهاقان، اوْراکی تاق آغاجیٌ وار، تاق بیر آغاج آدیٌ دیٌر)، سوٌموٌروم (سمیرم، سومرلر یئری)، چُغادَک (تپه لی یئر، کوٌچوک داغلی یئر)، ارسنجان (ارلر و کیشیلر اؤلومه گئدن یئر)، آغاجاری (ارلر و کیشیلری کی آغاج یییه سی دیر)، بایرام (بیرم، گؤزَل و گؤرمه لی یئر) و ...
متأسفانه تاریخچیلر و سیّاحلار قاشقاییٌلاریٌنگ قالان ائللری یانیٌ خالاجلاردان آدآپارمامیٌشلار؛ چوٌنکو قاشقاییٌلاریٌنگ کؤچری ائللری آرتیٌق چالیٌشان و جسور ایمیشلر، آرتیٌق گؤزه گلمیش و تاریخچیلر فقط کؤچری ائللری قاشقاییٌ بیلمیشلر و بیلمزلیکدن قالاری ائللری کی شهرلر و کندلرده یاشامیٌشلار، تاجیک حیس ائدمیشلر و اوْللاری تاجیک بیلمیشلر؛ بو مسأله رضاشاه زامانیٌندان ایندی یه قده ر آرتیٌق جانلانمیٌش و گوٌنئی توٌرکلری نینگ چوْخو تاجیک دیللی اوْلموشلار؛ بیر یاندان داهیٌدا چوٌنکو قاشقاییٌلاردا نه تلویزیون وار و نه رادیو، باشارمامیٌشلار اؤز دیللریندن، فرهنگلریندن، فولکلورلاریٌندان دفاع ائده لر.
بیز اوٌموٌد واریٌمیٌز کی آنا یاسا (قانون اساسی)نیٌنگ 15 یمکی اصلی اجرا و عملی اوْلونا تا قاشقاییٌلاردا باشارا اؤز دیللرینی، فولکلورلاریٌنی، فرهنگلرینی و ... ساخلادالار.


c: text/html

text:
سید عمالدین نسیمی
سیّد علی عمادالدّین نسیمی 1370-جی ایلده دونیایا گلیب. دوغوم یئری
شیرواندیر. بعضی تدقیقاتچیلار (محققلر) اونون باکیدان اوْلدوغونو ایدیعا
ائدیرلر، بعضی لری ده نسیمی نین دوغوم یئری کیمی شیروانشاهلارین پایتختی
شاماخینی گؤستریرلر. منده سیغار ایکی جاهان، من بۇ جاهانه سیغمازام، گؤوهری لامکان منم، کؤونو مکانه سیغمازام. عرشله فرش و کافو نون منده بولوندو جومله چون، کس سؤزونو و ابسم اول، شرح و بیانه سیغمازام. کؤونو مکاندیر آیتیم، ذاتی دورور بیدایتیم، سن بۇ نیشانلا بیل منی، بیل کی، نیشانه سیغمازام. کیمسه گومانه ظن ایله اولمادی حق ایله بیلیش، حققی بیلن بیلیر کی، من ظنّو گومانه سیغمازام. صورته باخ و معنینی صورت ایچینده تانی کیم، جیسم ایله جان منم ولی، جیسم ایله جانه سیغمازام. هم صدفم، هم اینجییم، حشرو صیرات ادینجییم، بونجا قوماش و رخت ایله من بۇ دوکانه سیغمازام. گنجی-نیهان منم من اوش، عئینی-عیان منم، من اوش، گؤوهری-کان منم من اوش، بحروو کانه سیغمازام. گرچی موحیطی-اعظمم، آدیم آدامدیر، آدمم، دار ایله کونفکان منم، من بۇ مکانه سیغمازام. جان ایله هم جاهان منم، دهریله هم زامان منم، گؤر بۇ لطیفئیی کی من، دهرو زمانه سیغمازام. نجوم ایله فلک منم، وهی ایله هم ملک منم، چک دیلینی و ابسم اول من بۇ لیسانه سیغمازام. زرره منم، گونش منم، چار ایله پنجو شئش منم، صورتی گؤر بیان ایله، چونکی بیانه سیغمازام. ذات ایلیم صیفات ایله، قدر ایلیم برات ایله، گولشکرم نبات ایله، بسطه دهانه سیغمازام. نار منم، شجر منم، عرشه چیخان هجر منم، گؤر بۇ اودون زبانه سین، من بۇ زبانه سیغمازام. شمس منم، قمر منم، شهد منم، شکر منم، روحی-روان باغیشلارام، روحی-روانه سیغمازام. گرچی بۇ گون نسیمیم، هاشیمیم، قورئیشیم، بوندان اولودور آیتیم، آیت و شأنه سیغمازام.
سئید علی عمادالدّین نسیمی (سید محمد اوْغلو) (1404-1370). آذربایجانلی عاریف و شاعیر و متفکّریدی.
نسیمی یارادیجیلیغی نین آنا خطی اینسانین آللاهلا عئینی لشدیریلمه سی و ایلاهیلیگی ایدئیاسیندان کئچیر. نسیمی نین بۇ دوشونجه لرینی پوئتیک طرزده ایفاده ائله ین مشهور شئعر ده فیکریمیزی سوبوت ائدیر:
سیّد علی عمادالدّین نسیمی 1370-جی ایلده دونیایا گلیب. دوغوم یئری شیرواندیر. بعضی تدقیقاتچیلار (محققلر) اونون باکیدان اوْلدوغونو ایدیعا ائدیرلر، بعضی لری ده نسیمی نین دوغوم یئری کیمی شیروانشاهلارین پایتختی شاماخینی گؤستریرلر.
منده سیغار ایکی جاهان، من بۇ جاهانه سیغمازام،
گؤوهری لامکان منم، کؤونو مکانه سیغمازام.
عرشله فرش و کافو نون منده بولوندو جومله چون،
کس سؤزونو و ابسم اول، شرح و بیانه سیغمازام.
کؤونو مکاندیر آیتیم، ذاتی دورور بیدایتیم،
سن بۇ نیشانلا بیل منی، بیل کی، نیشانه سیغمازام.
کیمسه گومانه ظن ایله اولمادی حق ایله بیلیش،
حققی بیلن بیلیر کی، من ظنّو گومانه سیغمازام.
صورته باخ و معنینی صورت ایچینده تانی کیم،
جیسم ایله جان منم ولی، جیسم ایله جانه سیغمازام.
هم صدفم، هم اینجییم، حشرو صیرات ادینجییم،
بونجا قوماش و رخت ایله من بۇ دوکانه سیغمازام.
گنجی-نیهان منم من اوش، عئینی-عیان منم، من اوش،
گؤوهری-کان منم من اوش، بحروو کانه سیغمازام.
گرچی موحیطی-اعظمم، آدیم آدامدیر، آدمم،
دار ایله کونفکان منم، من بۇ مکانه سیغمازام.
جان ایله هم جاهان منم، دهریله هم زامان منم،
گؤر بۇ لطیفئیی کی من، دهرو زمانه سیغمازام.
نجوم ایله فلک منم، وهی ایله هم ملک منم،
چک دیلینی و ابسم اول من بۇ لیسانه سیغمازام.
زرره منم، گونش منم، چار ایله پنجو شئش منم،
صورتی گؤر بیان ایله، چونکی بیانه سیغمازام.
ذات ایلیم صیفات ایله، قدر ایلیم برات ایله،
گولشکرم نبات ایله، بسطه دهانه سیغمازام.
نار منم، شجر منم، عرشه چیخان هجر منم،
گؤر بۇ اودون زبانه سین، من بۇ زبانه سیغمازام.
شمس منم، قمر منم، شهد منم، شکر منم،
روحی-روان باغیشلارام، روحی-روانه سیغمازام.
گرچی بۇ گون نسیمیم، هاشیمیم، قورئیشیم،
بوندان اولودور آیتیم، آیت و شأنه سیغمازام.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
آمریکا پرزیدنتی کوبا اوردوسونا یاردیملاری دایاندیرماغی پلانلاشدیریر.
آخار. آذ خبب وئریر کی، آمریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین بو گون مایامیده کوبایلا علاقهلرین گلهجک تالعیی حاقدا ایجتیماعیته آچیقلاما وئرجیی گؤزلنیلیر. آغ ائو بیان ائدیب کی، آمریکا وطنداشلارینین کوبایا سیاحت شرطلری سرتلشدیریلهجک، توریزم شیرکتلرینین فعالیتی محدودلاشدیریلاجاق، عینی زاماندا، کوبا اوردوسونا یاردیملار دایاندیریلاجاق. بو پلان حیاتا کئچرسه، سابیق پرزیدنت باراک اوبامانین کوبا سیاستی قیسما ایفلاسا اوغرامیش اولاجاق.
بونونلا بئله، آغ ائو یئنی کورسون ایکی اؤلکه آراسیندا سیاسی علاقهلرین تمامیله کسیلمهسی آنلامینا گلمدیینی بیلدیریب.


text:
اسماعیل حیدری
اسماعیل حیدری مراغهای (دوْغوم: ۱۳۲۸ ماراغا - اؤلوم: ۲۳ دسامبر ۲۰۱۷ میلادی (۶۸ یاش) - کرج) آذربایجانلی استنداپ کوْمدین دیر. اوْنون ایجرالارینین چوْخو آذربایجان تۆرکجهسینده دیر. ۱۳۹۶ ایلینده قند نوْخوشلوغونا گؤره دۆنیادان گئتدی.[۱][۲]
مراغانین خواجه نصیر اوخولوندا درس اوخوماغا باشلایان اسماعیل حیدری، دوققوزونجو کیلاس دا، سئوگی و عشق ماجرالارینا گؤره درسی بوراخیب ارتشه گیردی. آناسینین ریضایتی اولمادیغی اوچون ده ارتش دن چیخیب، یول ایدارهسینده ایستیخدام اولدو.[قایناق گؤسترین] آتمیش و یئتمیشینجی ایللرده، ائولرده اولان قوناقلیقلارا دعوت اولوب واونون کاست ناوارلاری و ویدئولاری میلت آراسیندا الدن اله اولوب.
هوشو و ژیلی، مشهد، باغ وحش، قوسما داواسی، اوتو میخون دیبینده، اینهنن خال دؤومک، دور بزن، نائب، کاسیب و دؤلتلینین یاس تؤرهنی، کارمند شعری و باشقا ایفالار، اوستادین ان سئویملی ایفالاریندا اولدولار. بو آرادا "مشهد خاطیرهسی" هر ایفادان چوخ میلت آراسیندا یئر آلدی. کند و کندلی لرین مشهده گئتمک ماجرالارینا طنز قاتیب و سرگیلهین اسماعیل حیدری، آرتیق تبریز دئییل، بوتون آذربایجان دا تانیندی.
۱۳۹۴ جی ایل ده اسماعیل حیدرینین اؤلوم خبری مدیالاردا یاییلدی و آرتیق بیر ویدئو دانیشیقیندا بو خبرین یالان اولدوغونو سؤیله دی آنجاق خستهلیگینین شیددتلی اولدوغوندا بیلدیردی.[۳][۴] او تاریخدن بو یانا اوستادین قند خستهلیگی نَدنی ایله، ایفالاری آزالیب، دوربین اؤنونه چیخیش ائتمهدی. قند خستهلیگی نَدنینه گؤره ایکی آیاغین دا کَسمگه مجبور قالدی و آرتیق ۱۳۹۶ جی ایلین دی آیینین ایکی سینده دونیانی ترک ائتدی.
قایناقلار
- ↑ تسنیم نیوز
- ↑ http://www.irna.ir/fa/News/82774072
- ↑ پارسینه (۲۲ آبان ۱۳۹۴). اسماعیل حیدری درگذشت. یوخلانیلیب ۲۲ آوریل ۲۰۱۶.
- ↑ تبریز من (۲۲ آبان ۱۳۹۴). شایعات را باور نکنید؛ اسماعیل حیدری خبر فوتش را تکذیب کرد. یوخلانیلیب ۲۲ آوریل ۲۰۱۶.


text:
اسپیس اکس
اسپیس اکس یا اوزای آراشدیرما و آختارماق تکنولوژیلری شیرکتی(انگلیسجه. SpaceX، Space Exploration Technologies Corporation)، آمریکا کالیفورنیا اوستانینده کی هاوثورن شهرینده بیر اوزای داشیماچیلیغی (فضا یا حمل و نقل) شیرکتی دیر.
شیرکئت 2002 ایلینده، داها اؤنجه پای پالین دا قوروجولاریندان اولان، تسلا موتورز شیرکتینین آپاریحی مودوروالون موسک طرفیندن; مارس(مریخ)ین کولونیلشدیریلمسینی ساغلاماق اوزره اوزای داشیماچیلیغینین هزینه سین دوشورمک هدفیله قورولدو. ایندی یه قدر فالکون 1 و فالکون 9 آدلی، اَن باشدان تیکرار قوللانیلماق اوجون طراحلیق اولموش، اوزایا اوچورتماق آراج/راکت سیستملرینی و فالکون 9 طرفیندن مدار (یؤرونگه) چیخاریلمیش اولان، اولوسلارآراسی(بین المللی) اوزای دوراغنا ملزومات/ارزاق تامین ائتمک اوزره دراقون (اینسانسیز) اوزای آراجینی گَلیشدیردی. دراقون اوزای آراجینین اینسانلی حالی گئلیشدیرمئ آشاماسیندادیر.
ایچیندهکیلر
- ۱ تاریخی
- ۲ تاسیسلر
- ۳ اسپیس اکس و ناسا ایش بیرلیگی
- ۴ باشقا سؤزلشمه لر
- ۵ تیجاری و حکومت فیرلاتما سؤزلشمه لری اؤزتی
- ۶ اوزای آراجلاری
- ۷ راکت موتورلاری
- ۸ قایناقلار
تاریخی[دَییشدیر]
قورولوشو و بؤیومک سورَجی[دَییشدیر]
فاینانس[دَییشدیر]
هدفلر[دَییشدیر]
تاسیسلر[دَییشدیر]
گنَل مرکز و راکت دوزلتمک تاسیساتی[دَییشدیر]
اویدو گلیشدیرمه تاسیساتی[دَییشدیر]
بؤلگه سل اداره لر[دَییشدیر]
سیناماق و اوچوش سونراسی سؤکمه تاسیسلری[دَییشدیر]
اوچوش تاثیرلری[دَییشدیر]
اسپیس اکس و ناسا ایش بیرلیگی[دَییشدیر]
تجاری کارقو(یوک) سؤزلشمَلری[دَییشدیر]
تیجاری خدمه سؤزلشمه لری[دَییشدیر]
قیزیل دراقون مارس گؤرَوی فیکری[دَییشدیر]
باشقا سؤزلشمه لر[دَییشدیر]
فیرلاتما بازاری رقابتی و قیمت قویماق باسقی سی[دَییشدیر]
تیجاری و حکومت فیرلاتما سؤزلشمه لری اؤزتی[دَییشدیر]
اوزای آراجلاری[دَییشدیر]
فالکون فیرلاتما آراجلاری[دَییشدیر]
دراقون[دَییشدیر]
گلیشدیرمه آشاماسینداکی باشقا طرحلر[دَییشدیر]
راکت موتورلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تورکجه سی ویکی پدیا صفحه سی


text:
دونیادا سادهجه واحید چین وار. تایوان دا چینین ترکیب حیصهسیدیر.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو سؤزلری چین خاریجی ایشلر ناظیرلیینین سؤزچوسو لو کانق دئییب.
«رسمی پکین چین خالقینی تمثیل ائدن تک قانونی حکومتدیر. بو حقیقت دییشدیریله بیلمز. «واحید چین» سیاستی چین-آمئیکا سیاسی علاقهلرینین اساسینی تشکیل ائدیر. رسمی واشینگتون بو مسئله ایله باغلی اولدوقجا حساس داورانمالی و ایکی اؤلکه موناسیبتلرینه خلل گتیرهجک آددیملاردان چکینمهلیدیر. بو سببدن «واحید چین» سیاستی موذاکیره مؤوضوسو اولا بیلمز»، - کانق بیلدیریب.
قید ائدک کی، ترامپ «واحید چین» سیاستینی یئنیدن موذاکیره ائتمهیه حاضر اولدوغونو آچیقلامیشدی.
بوندان اول ایسه میلیاردر پرئزیدئنتین تایوان لیدئری ایله تلفونلا دانیشماسی پکینین اعتراضینا سبب اولموشدو.


text:
آزربایجان دا اوشاق لار هانکی دیلده تحصیل آلمالیدیرلار؟
مهر آینین بیری، مدرسه لرین آچیلیشی گونو یاخین لاشیر. اوشاقلار مدرسه باشلایشینین سئوینجی و استرسی ایله گون گئچیریرلر و اؤزلرین تحصیل آلماغا حاضیرلاییرلار. فارس دیللی اوشاقلار مدرسه باشلایشین هیجان و
سئوینج ایله گئچیریرلر و مکتب ده آنا دیللرینده تحصیل آلیرلار. آمما تاسفله میلونلار غیرفارس اوشاق و او جمله دن نئچه میلیون تورک دیللی اوشاق ایران دولتی نین غیرفارس دیللره ضید اولان سیاستی اساسیند، تحصیلی آنا دیل لری، تورکجه ده یوخ، بلکه اونلارا بیگانه بیر دیلده، یعنی فارس جا دا تحصیل آلماق مجبوریتنده قالیرلار. بو غیرعادیلانه وضعیت ایللر بویو گئچن 80 ایلده غیرفارس اوشاقلار ایران سیاسی جغرافیاسیندا تحمیل اولموشدور.
یالنیز بیر اینسانجیل دوشونوش، بین الخالق اینسان حاقلاری بیانامه سی و یا یالنیز بین الخالق آنا دیلی اعلامیه سی یئترلیدیر کی هر بیر اوشاق دونیانین هر بیر بوجاغیندا یاشییرسا، او اوشاق اؤز آنا دیلینده تحصیل آلماق حاقینا مالیک اولسون. آمما تاسف لر اولسون کی ایرانین دولت سیاستی غیرفارس اوشاقلارین آنا دیللرینده تحصیل آلماق حاقینا قارشی دورور و حتتی آنا دیلینده تحصیل آلماق حاقیندان مدافعه ائدنلری حبس ائدیر. بو گون گونئی آزربایجانین مدنی محبوس لاری ایران دولتی نین بو چرکین رفتارینا بیر آیدین فاکت دیر.
آنا دیلینده تحصیل آلماغا قاداغان قویماق، یالنیز اوشاقلاردان آنا دیلینده تحصیل آلماق حاقینی آلمیر، بلکه بو سورجده (پروسس ده) غیرفارس اوشاغین تورک دیللی اولماسی اوچون اونلارا تحقیر و اهانت اولونور. تورک اوشاق لاری پسیکولوژیک باخیمدان سیخینتی و سارسینتییا معروض قالیرلار و حتی سوسیال و اقتصادی یؤنده غیرفارس بؤلگه لرین ایره لیله مه سینه انگل تؤره نیر. بوگون غیرفارس بوگللرله فارس بؤلگه سینین سوسیال و مدنی گلیشمه سی درین فرقلری هر بیر بیلیملی اینسانین گؤزونه چارپیر.
بو همده انا گوره دیر کی تحصیلی ترک ائتمک و سوادسیزلیق محض اله آنا دیلیندن محروم اولماق سببی اوزوندن غیری فارس نقطهٔ لرده چوخدور. بو بیر بین الخالق گوستریجیدیر کی عمومییت له سوادسیزلیق ان چوخ آنا دیلیندن محروم اولان قیسیملرده قید الونور.
گونئی آزربایجان دا و عموم ایران دا یاشایان تورک لر، آتا لار و آنا لار تورک دیلینین رسمی بیر دیل اولماسی طلبین هر بیر مدنی واسیطه ایله ایران دولتی نین قولاغینا چاتدیرمالیدیرلار. اوشاق لاریمیزین تورک دیلینده تحصیل آلماق حاقی ینونده مبارزه ائتمک بوگون هر بیر آزربایجان تورک اینسانینین گؤره وی سایلیر. اوشاق لاریمیز حقارته معروض قالماماغی اوچون، اونلار پسیکولوژیک یؤنده زیان گؤرمه سینلردئیه و آزربایجاندا یاشایان اینسانین باشی اوجا و اؤز گونج ایله یاشاماغی اوچون آنا دیلینده تحصیل آلماق بوگون کی آزربایجانیمیزین ان جیددی مسئله لرینده سایلیر. بونا گؤره ده هر بیریمیز آنا دیلینده تحصیل آلماق حاقینی چوخ گئنیش واسیطه ده میللتیمیزین آراسیندا یالماق و آزربایجانین مدنی حرکاتی نین اؤره ینه ایشیق ساچماق هر بیر آزربایجان تورکینه بیر وظیفه سایلیر.
تاسفله بوگون آزربایجان دا اوشاقلاریمیز تعزیق آلتیندان فارس دیلینده اوخوماق مجبوریتینده دیرلر. بیرلیک بو مجبوریتی بین الخالق راضی لاشمالارو کنوسیالارا اساسن بیر مدنی و نهایت دٔه بیر اتنیکی - میللی سوی قیریم کیمی بیر جینایت اکتی کیمی تانییر و بو حاقسیزلیغی قالدیرماق اوچون تورک میللتی ایله برابر موباریزه ائدیر. بیرلیک بو واسیطه ایله، تورک دیلی نین رسمی لشمه سی و او دیلده تحصیل آلماق حاقینی هر بیر تورک اینسانا ایلکین حاق تانییر و بو حاققین گرچکشمه سی اوچون موباریزه آپاریر.
گونئی آزربایجان میلی دمکراتیک بیرلیگی- بیرلیک
2015-09-17


text:
دنیا
اوشبو مطلب نی جمهوررئیس لیگی سوزلاوچیسی ابراهیم قلین بیلدیردی
آلدین هم سعودی عربستانلیک عیاللر گه موتر هیده ش اجازتی بیریلگن ایدی
اوشبو عکس العمل نینگ سببی ایسه ترامپ نینگ لاتین امریکا و افریقا دن کیلگن مهاجر لر بیلن علاقه لی کوتیلمه گن سوز لریدن عبارت
خودی منه شوو اوروش افغانستان کوچلری و امریکا نینگ مخصوص کوچلری آره سیده یوز بیردی
تشقی ایشلر وزیری مولود چاووش اوغلی، لوس انجلسده سوداگر، ژورنالیست و محلی سیاستچیلر بیلن اوچره شه دی.
سعودی عربستانده، 25 یاشدن بویوک بولگن خاتین – قیزلرگه سیاحت قیلیشلری اوچون ویزه بیریلیشی نینگ ممکن بولگنی بیلدیریلدی.
پاریس نینگ سمبولیک مشهور میدانلریدن بیرته سی بولگن وندومده جایلشگن بیر هوتلدن 5 ملیون یورولیک آلتین و زیورات اوغیرلنگن.
امریکانینگ بیر عصرلیک فلسطین کیلیشووی عربستانلیک شهزاده آرقه لی فلسطین لیک اداره چیلرگه انتقال بیریلدی
اوشبو کیشی لرنینگ سیل و توپراق سیلجیشی عاقبتیده جان بیرگن لیک لری بیلدیریلدی
شونده ی قیلیب ترامپ, شمالی کوریا بیلن مذاکره قیلیش لری نینگ ممکن ایکن لیگی نی بیلدیردی
ترکیه نینگ اوشبو عکس العملی امریکا نینگ ترورچیلرنی حمایه لیتگن لیگی بیلن علاقه لی


text:
آذربایجان دیلی بیر اؤتری باخیشدا
دورنانیوزون آلدیغی بیلگییه گوره، آذربایجان خلقینین بوگون و ائله اوزون قرنلردن بری اورتاقلاشا دانیشیق و یازیشما میللی دیلی اولان «تورکو»، «تورکجه»، «آذریتورکجهسی» و عمومیتده «آذربایجان دیلی» انسانی جغرافیا باخیمیندان همین آدلاتانینان اؤلکهلردن علاوه، ایرانین بیر چوخ بؤلگهلرینده توپلوم یا داغینیق تورک سویلولارین ـ تورکیه و عراق سرحدلریندن توتموش تا خراسان اؤلکهسینین داغباسارلاری و خزرین دالغا دؤیرلریندن توتموش تا فارس و کرمان دوزنگاهلارینا کیمی، بو دیلده قونوشور و اؤز دویغو، دوشونجه و ایستکلرینی بو دیلده سؤیلهییرلر.
اتنیک و سوی یاخیمیندان آلتائیک (اورال ـ آلتای) دیللریندن ساییلان بو دیل، ان قدیم عصیرلردن اورتا آسیا دوزلوقلاریندان کؤچوب گلن تورک سویلو ائللرین آنا دیلی کیمی، تاریخ بویونجا جانلی صورتده گلیشیب بو گونکو دورومو اؤزونه آلمیشدیر.
بوگون آذربایجان دیلی تورک دیللری عائلهسینده غرب دیللری جرگهسینده (خزر دنیزینین غربینده یاییلدیغی اوچون) سیرالانیر و اؤز قورولوش و یاپیمی باخیمیندان تورکیه و تورکمن دیللرینه داها یاخیندیر.
بو گونکو آذربایجان جومهوریسینده میللی دیل و ائلجهده دؤولت دیلی ساییلیر. بو دیل، گونئی آذربایجاندا ایللر بویو یاساقلاندیغی حالدا، ایندیلیکده گلیشمهده و اؤزونه لایق یئری قازانماقدادیر.
بو گون ایران آذربایجانیندا یارانان میللی ـ دموکراتیک اویانیش شرایطینده ایران تورک سویلولاری اؤز کیملیکلرینی، وارلیقلارینی و تاریخی مدنیتلرینی منیمسهمهکده دیللرینی هویتلرینین ان دگرلی وثیقهسی کیمی داها دریندن اؤیرنمک و اؤیرتمکده اولدوقجا شرفلی امک صرف ائتمهدهدیرلر.
بو هامیمیزا آیدیندیرکی، گئچمیشده ایللر بویو یارانان آشیری شوونیزم و آسیمیلاسیون سیاستی نتیجهسینده اؤلکهده خلقلرین هر جور دموکراتیک و میللی ـ فرهنگی حقوقلاری انکار و تحقیر ائدیلدیگی سیرادا، اذربایجان دیلیده بیر قایداسیز و ضابطهسیز دیل کیمی تانیتدیریلمیشدیر. حالبوکی بو دیل، قایدا ـ قانون و سؤز بیچیمی باخیمیندان بیر قانونا اویغون و جانلی بیر دیل کیمی، هر جور آسیمیلاسیون باسقیسینا سینه گرمیش و اؤز گلیشمه یولونا دوام ائتدیریب و ائتدیرمکدهدیر.
بیز بو کورسلاریمیزدا دیلیمیزین بیر سیرا قانونا اویقونلوقلارینی و اونون قورولوشوندا اولان ضابطه و اینجهلیکلری منیمسهییب، امید ائدیریک یاخین گلهجکده ایمکانلار و شرایط یاراندیقجا آذربایجان دیلی اؤلکهنین مکتبلرینده درس پروگراملارینا داخل ائدیلهجک، اونیورسیتهلرده و دونیانین باشقا علم اوجاقلاریندا اؤزونه لایق یئر آچاجاق و آکادمی یاراداجاق و خلقیمیزین بو بؤیوک تاریخی ـ میللی ایستهیی دوغرولاجاقدر.
دیللرین دوغولوشو
دیللرین دوغولوشو بحثینده دیلچیلر ایکی قروپا آیریلمیشلار:
۱ـ مونوژنیستلر: یئر اوزونده بوتون دیللرین بیر تک قایناقدان، یعنی بیر تک دیلدن دوغموش اولدوغونو دوشونورلر.
۲ـ پولیژنیستلر: دیللرین آیری ـ آیری قایناقلاردان دوغوب گلیشدیکلرینی ایرهلی سورورلر.
هر دیلچینین یئر اوزونده کی بوتون دیللری کامیل بیلمهسی دوشونولهسی دگیل: نه قدر درین گؤروشلو و گنیش بیلگیلی اولور اولسون، هر دیلچی یئر اوزوندهکی دیللرین ان آزی ایله اوغراشیر. بو جهتدن هئچ بیر دیلچی اؤزو اوغراشدیغی دیلی ان قدیم، ان یاشلی دیل اولدوغونو ایرهلی سورمک ایستهمز. آمما بو کیمی دیلچیلر دیلین دوغولوشو بارهده بیزه ایشیق ساچیرلار. بوندان علاوه، ایستر بیر تک قایناقدان، ایسترسه ده آیری ـ آیری قایناقلاردان دوغولدوقلاری دوشونولن دیللرین دوغوشو انینده ـ بویوندا کلمهنین دوغوشو دئمکدیر. چونکی دیلین ان کیچیک آنلاملی واحیدی کلیمهدیر. بئلهلیکله، دیل بیلگیلری، ایلک دیل واحدینین، یعنی ایلک کلیمهنین دوغوشوندا اورتایا چئشیتلی نظریهلر قویموشلار. بو نظریهلرین منیمسهمهسی و آراشدیرماسی دیلین دوغوشو مسئلهسینه یئنی دریچهلر آچاجاق.
یئر اوزونده دیللر
هر اینسان ییغینجاغینین بیر دیلی واردیر. تورکجهده بو دیل او توپلومون آدینا: جه، جا، چه، چا اکلریندن بیرینین گتیریلمهسیله آدلاندیریلیر: تورکجه، فارسجا، عربجه، آلمانجا، انگلیسجه…
یئر اوزونده بو گونه قدر ۸۰۰۰ دیل قونوشولماقدادیر. بونلاردان آنجاق بوگون ۱۱۸ دیلین دؤولت دیلی کیمی ایشلندیگینی گؤرورک. تورک دیلی ان قدیم حکومت دیلی کیمی بو سایین ایچینده یئر آلماقدادیر.
یئر اوزونده دیللر سؤز قورولوشو باخیمیندان دیل عائلهلری آدلاندیریرلار. بیر چوخ دیلچیلر اؤز اینجهلمه و آراشدیرمالاریندا دیللر آراسیندا بیر سیرا بنزهییشلر و یاخینلیقلار گؤرمکده دیرلر.
یئر اوزوندهکی دیللر سؤز قورولوشلاری باخیمیندان اوچ قروپا آیریلیرلار: بیر هیجالی دیللر، اکلهمهلی (التصاقی) دیللر و ترکیبی دیللر.
۱ـ بیر هجالی دیللرده بوتون کلیمهلر تک ـ تک هجالارین بیر ـ بیرینه یاناشماسیندان یارانیرلار. بونلاردا سؤزلر هئچ جور یاپیشیق آلمازلار. کلیمهلرین داشیدیغی وظیفهلری جوملهدهکی یئرلردن آنلاشیلیر. بونا گؤره ده جومله دن قیراخداکی بیر کلیمهنین اد، صفت، ظرف، فعل اولدوغو آنلاشیلماز. مثال اوچون: چینجه ( Wo bu pa ta ) جوملهسی تک هجالی کلیمهلردن قورولموشدور. بو کلیمهلرین آنلاملاری بئلهدیر: «من دگیل قورخاق سن» بیزیم دیلیمیزجه «من سندن قورخمام» دئمکدیر.
بیر هجالی دیللرین قروپوندا وورغونون و تونلامانین بؤیوک اهمیتی واردیر. مثال اوچون: ( ta ) کلیمهسی جوملهده کی یئرینه و وورغوسونا گؤره بؤیوک، بؤیوکلوک، چوخ بؤیوک، بؤیولتمک آنلاملارینی تاپا بیلیر.
چین و تبت دیللری بیر هجالی دیللر قروپونا داخلدیر.
۲ـ اکلهمهلی «التصاقی» دیللرده کلیمهنین کؤکو (ریشهسی) ثابتدیر و هئچ حالدا اونون سس بیچیمی دگیشمیر. اکلر کؤکلره قوشولماسیله هم یئنی سؤزلرین یارانماسیندا و هم ده کؤکلرین جوملهده اؤزونه اویغون یئر قازانماسیندا یاردیم گؤستریر. بورادا اکلر آسانلیقلا کؤکلردن آییرد ائدیله بیلیر.
اکلهمهلی (التصاقی) دیللرده اکلر ریشهنین اؤنونه یا سونونا گتیریله بیلیر. بو اؤزللیگه گؤره اکلملی دیللر اؤن اکلی و سون اکلی آدی دا آلا بیلیر. اذربایجان دیلی سون اکلی دیللر سیراسیندا دورور.
۳ـ ترکیبی یا تحلیلی دیللر: بو قروپ دیللرده ده اکلر کؤکون هم اؤنونه، هم سونونا آرتیریلیر. لاکین بوقروپ دیللرده، خصوصیله فعللرین قورولوشوندا، کؤکون اؤزونون سس قورولوشوندا دا دگیشمه لر اوز وئریر. بعضاً کؤکون سس قورولوشو اساساً دگیشیلر. بیر پارا دیللرده بو دگیشمه اؤزهللیگله فعلین کؤکونده اؤزونو گؤستریر.
در افعال بی قاعده که در گروهی از زبانها رواج دارد، نشانگر تحلیلی بودن آن زبانها محسوب میشود. در زبان عربی وجود کلمات قیاسی و سماعی و در زبان فارسی افعالیکه در تعریف آنها ترکیب صوتی ریشه بهم میخورد این دو زبان را بسوی گروه زبانهای تحلیلی میبرد.
دانیشیق دیلی ، یازی دیلی
دانیشیق دیلی ائشیتمه یولو ایله، سسلرین قولاق یولو ایله ائشیدیلمهسیندن یارانیر. بیز ائوده، کوچه ـ بازاردا ، گؤندهلیک یاشاییشدا ایشلتدیگمیز دیلدیر.
قونوشما دیلی، هر خلقین دیل تاریخینده اصلی دیل اولموش و یازی دیلیندن دؤنه ـ دؤنه اؤنجه یارانمیشدیر.
قونوشما دیلینده یاشاییش و یئنی یارانان یئنیلیکلر ایله رابطهده بیر تازالیق گؤرونور. نمونه اوچون، بیر آدامین بو گونکو قونوشماسیله بیر از سونراکی دانیشماسیندا ایشلتدیگی بیچیم آراسیندا آشاغا ـ یوخاری بیر آیریلیق، یئنی بیر یاتیم و تازالیق حس ائدیلیر. یئر اوزوندهکی دیللرین سؤزلرینی سؤیلهمکده چوخ آیریلیقلار گؤرونور. بو ایریلیقدان دانیشیق دیلینده لهجهلر، شیوهلر یارانیر.
دانیشیق دیلی جانلی دیل اولدوغو حالدا، اوندا ایشلهدیلن سؤزلرین سایی دیلین لغت ذخیرهسینه نسبت محدود دور و سؤزلر بیر چوخ حاللاردا گونده لیک یاشاییشدا ایشلهدیلن کلمهلر و تعبیرلردیر. بورادا ایشلهدیلن سؤزلر اولدوقجا ساده و آیدیندیرلار.
دیلین تاریخی گلیشمهسی و زنگینلشمهسی ایله یاناشی اوندا اولان لهجهلردن بیری یازی دیلی دورومو آلیر. یازی دیلی همان لهجهنین تاریخی شرایطه دایاناراق ایرهلیلهمهسیندن مئیدانا چیخیر. یازی دیلی جانلی دانیشیق دیلی ایله باش ـ باشا ایلگیلندیرمهدیگی حالدا اولا بیلسین ساختالاشیر و دانیشیق دیلینده اولان سادهلیک و آیدینلیغی ایتیریر. یازی دیلی عمومیتله کیتابلاردا، مطبوعاتدا، یازیشمالاردا، رسمی دیالوقلاردا و هابئله توپلوم رابطه اورگانلاری (رادیو ـ تلویزیون کیمی) قوروملاردا ایشلهدیلیر.
یازی دیلی بیرلیکده هر خلقین معنوی و مدنی ـ تاریخی وارلیغینی ثبت ائدیب، سونراکی نسیللره ساخلاماقدا بؤیوک اهمیته مالکدیر. یازی دیلی، هر خلقین تاریخی حافظهسیدیر.
تورکجهنین زنگینلیگی و وئریملیلیگی
تورک دیلی اولدوقجا قدیم و زنگین بیر دیلدیر. اونون زنگین بیر دیل اولدوغونا ایلکین ۱۱ـ نجی میلادی یوز ایلینده کاشغرلی محمودون یازدیغی «دیوان لغات الترک» آدلی سؤزلوگو گؤسترمکدهدیر. بو سؤزلوکدهکی تورکجه کلیمهلرین و وئریلن اؤرنکلرین بوللوغو، تورک دیلینین گئنیشلیگینی و زنگینلیگینی بیلدیریر. اورادا تورکجهنین عربجه زنگین بیر دیل اولدوغو گؤستریلیر.
۱۳ـ نجی میلادی یوز ایلینده فخر الدین مبارکشاه «شجره انسابا» یازدیغی باش سؤزده، عربجهدن سونرا، تورکجهنین داها اییی و داها گؤستریشلی بیر دیل اولدوغو دوشونجه سینی ایرهلی سورور
۱۵ـ نجی یوز ایلده، امیر علیشیر نوائی «محاکمه اللغتین» آدلی اثرینده تورکجهنین فارسجادان داها زنگین دیل اولدوغونو کسگین لیکله گوسترمیشدیر… .
تورکجهنین لغت فوندو بیر طرفده دورسون، اونون گرامر قایدا و قانونلارا اویغونلوقلاری بو دیلی سس قورولوشوندان توتموش تا جمله و کلام قرولوشونا قدر بیر هارمونیک و بیچیملی دیل اولدوغونا اثبات ائدیر. بیر مثال اولاراق تورک دیللرینده فعللرین چوخ وسعتلی اولدوغو حالدا، بو دیللرده قاعدهسیز فعلدن بیر نشان گؤسترمک چتیندیر.
تورکجهنین و ائلهجهده آذربایجان تورکجهسینین یوخسول و چاتیشمازلیغینی سؤیلهینلر یوخ دگیل. بونلار بو دیلین سؤز خزینهسینین زنگینلیک و وئریلملی لیگیندن خبری اولمایانلار و اونون سؤز وئریملیگینه اینانمایانلاردیرلار. حالبوکی، تورکجه سؤز داغارجیغی جهتدن زنگین اولدوغو کیمی کلیمه سؤز تؤرتمهیهده اولدوقجا ال وئریشلیدیر.
تورکلرین تاریخ بویونجا ایشلتدیگی الفبالار:
۱ـ تورکلرین چوخ قدیم چاغلاردا ایکی الفباسی اولدوغو معلومدور: گؤی تورک الیفباسی، اویغور الیفباسی.
Aـ گؤی تورک الیفباسی : اورتا آسیانین قوزئیینده یاشامیش اولان گؤی تورکلرین الیفباسی ۳۸ حرفدیر. بو حرفلردن دؤردو سسلی، اوچو بیرلهشیک (مرکب)، اوتوز بیری سس سیزدیر.
گؤی تورک یازیسی ساغدان سولا دوغرو یازیلیر، حرفلر بیر ـ بیرلرینه بیتیشدیریلمز. سطیرلر، یوخاریدان آشاغی دوغرو یئنهر. بو یازینین میلاددان آلتی ـ یئددی یوز ایل اؤنجه ایشلندیگی سانیلماقدادیر. گؤی تورک الفباسیله یازیلان متنلرین ان اؤنملیسی مغولستانداکی اورخون اثرلریدر. بو باخیمدان گؤی تورک الفباسینا اورخون الفباسی دا دئییلیر.
اورخون یازیلارینی بیرینجی دفعه اوخویان دانمارکیلی بیلگین ویلهلم تومسون اولموشدور.
Bـ اویغور الیفباسی: اورتا آسیانین گونئیینده یاشامیش اولان اویغور تورکلری نین الیفباسیدیر. ۱۴ حرفلیدیر. بو یازیدا ساغدان سولا یازیلیر. سطیرلر یوخاریدان آشاغییا یئنیر. اویغور الیفباسیله یازیلمیش ان اؤنملی اثر «قوتادقوبیلیک» دیر.
۲ـ تورکلر اولدوقجا قدیم و یایغین بیر قوم دیرلار. ایللر بویو اؤنجه اورتا آسیادا، آفریقا ایچریلرینده، بوز اؤلکهلریندن هند دنیزینه قدر اوزانان یئرلرده یئرلشمیشلر؛
حکومتلر قورموشلار، بو یئرلره مدنیت آپارمیشلار. هئچ شبهه اولا بیلمزکی آرالاریندا یاشایان قوملاردان دا بیر چوخ یئنی شئیلر اؤیرنمکدهدیرلر. بو یاییلیب گئنیشلنمه سیراسیندا تورک بویلاری سانسکریت، مانی، آرامی، نستوری الیفبالاری کیمی الیفبالاری منیمسهمیش و ایشلتمیشلر.
۳ـ عرب الیفباسینی: تورکلر اسلامچیلیغی منیمسهدیکدن سونرا الیفبانی ایشلتمهیه یاشلامیشلار. عرب الیفباسی تورکجهنین یاپیسینا اویغون دگیلدیر. چونکی بو الفبادا اولان دؤرد جور (ز ، ذ ، ض ، ظ)، اوچ جور (ث ، س ، ص) ؛ ایکی جور (ت، ط)؛ ایکی جور (ح ، هـ)؛ و بونا قارشی عرب دیلینده اولان سسلی حرفلرین آزلیغی بو اویغونسوزلوغو قات ـ قات گؤستریر. بو تکراری حرفلر مثلاً بو گونکو فارس الیفباسیندا هامیسی بیر جور تلفظ اولور حالبوکی عرب دیلینده هر حرفین اؤزونه خاص سؤیلهییش (تلفظ) طرزی وار و سؤیلهییشده اونلارین اراسیندا اولان فرق بللهنیر. مثال اوچون ظالمده اولان «ظ»، ذللتده اولان «ذ»، ضررده اولان «ض» و مزاردا اولان «ز» عرب دیلینده آیری ـ آیری تلفظ طرزلری وار.
تورکجهنین یئر اوزنده دیللری آراسیندا یئری:
تورک دیللری منشأ و سؤز قورولوشو باخیمیندان اورال ـ آلتای قروپونا باغلیدیر. بو عنوان، بیرینجی دفعه «نین» بیلگینی کاستر آدیندا بیریسی طرفیندن قبول ائدیلمیشدیر. اورال ـ آلتای دیللری، بو گون بیر دیل عائلهسی گؤرونوشونده منشأ بیرلیگیندهن داها چوخ، قورولوش باخیمیندان بیر ـ بیرلرینه بنزمکده التصاقی (یاپیشیقلی) دیللر قروپونا باغلیدیر. بو قروپا گیرن دیللرده بیر سسلیلر اویوشماسی واردیر.
اورال ـ آلتای دیللری آدیندان دا آنلاشیلدیغی کیمی، اورال قولو ایله التای قولو دئیه، ایکییه آیریلماقدادیر.
۱ـ اورال قولونا، فین ـ اویغور قولو (فینجه مجارجا، استونجا، اویغورجا) و ساموئیت قولونا (آیری ـ آیری دیللر ایله ساموئیت قولو) گیرمکدهدیر.
۲ـ آلتای قولونا، تورکجه، منچورجا و موغولی دیللری یئرلهشیر. کوکلری و قورولوشلاری باخیمیندان بؤلوملره آیریلان دیللری اینجهلهدیکدن سونرا آذربایجان تورکجهسینی بئله تانییا بیلیرک: تورکجه و ائلهجهده آذربایجان تورکجهسی، اورال ـ آلتای دیللری قروپوندان، التای قولونا باغلی اکلملی دیللردن سون اکلی دیلده دییشمهلر.
هر دیل، اؤز طبیعی قانونلارینا گؤره، دورمادان دَییشیر و یئنیلهشیر. بو دَییشمه و یئنی لشمه او دیلی ایشلهدنلرین آراسیندا آنلاشما وسیلهسی اؤلچوده بیر دَییشیکلیکدیر. بئلهکی، بیر خالق ایچینده هرگون آداملار دونیادان کؤچدوکلری حالدا، او خالق آرادان گئتمیرسه، کؤرپه اوشاقلارین دونیایا گؤز آچماقلا باشقا بیر خالقا چئوریلمیر. هر دیلده کی دَییشمه و یئنی لشمه، او دیلی نه اؤلدورور، نه ده باشقا بیر دیله چئویریر. بیر توپلومدا اؤلن اداملار دیریلمز، لاکین دیلده اؤلموش کلیمهلر دیریلیب ، یاشایان کلیمهلره قوشولا بیلر.
دیلدهکی هر یئنی لشمهده اؤنجهدن اولان اؤرنکلرین بؤیوک رولو واردیر. دیل بو اورنکلردن اؤزونه اولگو تیکیر. بوگون گونئی آذربایجاندا آذری تورکجهسینین نسبی حالدا یاساق بویوندوروغوندان قورتارماسیله یوزلرجه سؤز یازیلی ادبیاتین، دانیشیق دیلیندن (لهجهلردن) قونشو و قوهوم خالقلرین سؤز داغارجیغیندان آذربایجان دیلینه آخیشماقدادیر.
دیل و آلینما (دخیل) سؤزلر
بو گونکو دونیادا هئچ بیر دیل اؤزلوگونده «خالص و تمیز» دیل آدلانا بیلمز. میللتلر و خلقلرین بیری ـ بیری ایله درین مادی ـ معنوی ایللیگری و اونلارین دونیادا بوتون ساحهلرده یارانان تازا شئیلری آدلاندیرماقدا هر دیلین یئنی سؤزلره و کلیمهلره احتیاج دویماسی، او دیلی آیری ـ آیری دیللردن لغتلر و سؤزلر آلماغا وادار ائدیر. مثلاً سیز اوتومبیلده اولان آلتلری نظرده توتون: تورموز، کیلاچ، پدال، رول، داشپورت، موتور، سیلندر، رادیات، اگزوز، دلکو، واشر، لاستیک و اونلارلا بو کیمی سؤزلر اوتوموبیل کلیمهسی ایله بیزیم دیلیمیزه گئچیب، هله الکترونیک آلتلر بیر طرفده دورسون، طب و درمان دونیاسیندا خستهلیکلرین و درمانلارین آدلارینی بیر چوخ باشقا دیللر کیمی قبول ائتمهلی اولموشوق.
فرانسه دیلی دونیانین مدنی ـ علمی دیللریندن بیری اولدوغو حالدا، لاتین دیلیندن فرانسا دیلینه داخل اولان سؤزلرین سایی ۲۵۰۰۰ آشیر و اونلارا باشلی ـ باشینا بیر لغت کیتابی ترتیب ائدیلیب. عرب دیلینده مستعرب (عربی لشمیش) سؤزلرین سایی مینلردن چوخدور. فارس دیلینده آلینما سؤزلر و کلیمهلر هله سایا آلینمامیشدیر.
مسئلهیه بیر آیری بوجاقدان، میللتلرین قونشولوغو یا بیر خلقین تاریخی یاشاییشیندا آیری بیر خلقین اینانجیلارینا قاپیلماسی، ایستر ـ ایستهمز او اینانجا عاید سؤزلرین سایی همان اینانجا اینانان خلقین دیلینده چوخالیر. بونا جانلی مثال اورتا شرق خلقلری و او جملهدن آذربایجان خلقی، اسلامی قبول ائتدیکدن سونرا، یوزلرله سؤز عر دیلیندن آذری تورکجهسینه کئچیب، و او دیلده یاییلیبدیر. مثلاً حج، کافر، جاهاد، منافیق، خبیث، قبله، محراب، مناره، مبارک، برکت، حلال، حرام، عذاب، سجده و دوعا کیمی.
بو کیمی سؤزلرین بیر دیلدن او بیری دیله داخل اولماسی، اؤز ـ اؤزلوگونده دیلی ساختالاشدیرمیر، بو شرط ایلن کی، بو اخین دیلین طبیعی قانونا اویارلیقلارینی پوزماسین. مثال اوچون بو تازا گلن سؤزلر آذربایجان دیلی نین التصاقی بیر دیل اولدوغونو هدهلمهسین. بوندان غیری اولورسا، یعنی باشقا دیلدن گلن یاد سؤزلر دیلده کولونو حققی تاپیر و دیلین وارلیغینی خطره سالیر.
تورکلرین تاریخ بویونجا ایشلتدیکلری الیفبالار:
تورکلرین قدیم چاغلاردا ایکی جور الیفباسی اولدوغونو بیلیریک:
۱ـ گؤی تورک الیفباسی، ۲ ـ اویغور الیفباسی.
۱ـ گؤی تورک الیفباسی: اورتا آسیانین قوزئیینده یاشامیش اولان گؤی تورکلرین الیفباسی ۳۸ حرفلیدیر. بونلاردان دؤردو سسلی، اوچو بیرلهشیک (مرکب)، ۳۱ سس سیزدیر.
گؤی تورک یازیسی ساغدان سولا دوغرو یازیلیر. حرفلر بیری ـ بیرینه بیتیشدیریلمز. سطیرلر، یوخاریدان آشاغی دوغرو یئنهر. بو الیفبانین میلاددان آلتی ـ یئددی یوز ایل اؤنجه ایشلندیگی سانیلماقدادیر. گؤی تورک الفباسیندا یازیلان متنلرین ان اؤنملیسی موغولوستانداکی اورخون اثرلریدیر. بو سببدن گؤی تورک الیفباسینا اورخون الیفباسی دا دئییلیر.
اورخون یازیلارینی ایلک دفعه اوخویان دانمارکیلی بیلگین ویلهلم تامسون اولموشدور.
۲ـ اویغور الیفباسی: اورتا آسیانین گونئیینده یاشامیش اولان اویغور تورکلری نین الیفباسیدیر. ۱۴ حرفلیدیر. بو الیفبادا ساغدان سولا دوغرو یازیلیر. سطیرلر یوخاریدان آشاغایا یئنهر. اویغور الیفباسیله یازیلمیش ان اؤنملی اثر «قوتادقوبیلیک» دیر.
تورکلر اولدوقجا اسکی و یایغین بیر قومدورلار. ایللر بویو اؤنجه آسیادا، آفریقا ایچریلرینده، بوزلاق اؤلکهلریندن هند دنیزینه قدر اوزانان یئرلرده یئرلشمیشلر؛
حکومتلر قورموشلار، بو یئرلره مدنیت آپارمیشلار. هئچ شبهه یوخ کی آرالاریندا یاشایان قووملاردان دا بیر چوخ یئنی شئیلر اؤیرنمکده اولموشلار. بو یاییلیب گئنیشلنمه بیر سیرا تورک بویلاری سانسکریت، مانی، آرامی، نستوری الیفبالاری کیمی الیفبالاری منیمسهمیش و ایشلتمیشلر.
تورکلر اسلامچیلیغی منیمسهدیکدن سونرا عرب الیفباسینی ایشلتمگه باشلامیشلار.
عرب الیفباسینی: عرب الیفباسی تورکلرین دیلینده اولان سسلره اویغون دگیلدیر. بو دیلده سسلی حرفلرین سایی آزدیر. سسسیزلرین بعضیلری اوچون ایکی، اوچ، حتی دؤرد علامت (حرف) ایشلهدیلیر. مثال اولاراق ظالیمده اولان (ظ)، ذلّتده اولان (ذ)، حاضیردا اولان (ض) و مجازدا اولان (ز)؛ بو سسلری بیر ـ بیرینه بنزهر حرفلر، عرب دیلینده اؤزلرینه خاص سؤیلهییش (تلفّظ) طرزی وار و سؤیلهنیشده اونلارین آراسیندا اولان فرق بللهنیر. حالبوکی عرب دیلیندن بو دیللره، مثلاً فارسی دیلینه گئچمیش بو حرفلرین هامیسی بیر جور تلفّظ اولور و بیز فارسینی دوزگون یازیب ـ اوخوماق اوچون عرب دیلینده اولان «اشتقاق» دئییلن گرامر حصهسینی بیلمهلیییک. البته عرب الیفباسینین تورک دیللرینی یازماقدا چاتیشمازلیغی تکجه بو تکرار مسئلهسی اولماییب، باشقا جدی چاتیشمازلیقلاری دا واردیر. بیرداها اؤلگو تورک دیللری عمومیتله التصاقی دیللردیرلر. و بو دیلده کؤکدن (ریشهدن) سونرا گلهن بوتون اکلر کؤکه یاپیشیق شکیلده یازیلمالیدیرلار. حالبوکی بو الیفبادا اولان یاپیشیلان و یاپیشمایان حرفلر بو اصله قارشی دورور.
اون دوققوزنجو عصرین سونلاریندان باشلایاراق تورک دونیاسیندا ساوادلانماق و درس اوخوماق مسئلهسی بیر عمومی میللی ـ مدنی تکلیفه چئوریلینجه تورک دیللی خلقلرین آیدینلاری طرفیندن بو چاتیشماز الیفبانی دگیشمک و اونون یئرینه دیلین سس و سؤز قورولوشونا اویغون بیر الیفبا سئچمک تشبثی اورتایا قویولدو و اوزون اوزادی مباحثهلر گئدندن سونرا اوگون شورالار اتفاقی ترکیبینده اولان آذربایجان عرب الیفباسینی لاتین گرافیکه چئویردی و اونون آردینجا بیر ایل سونرا تورکیه حکومتی ده بو ایشه قاتیلدی. الیفبانین دگیشیلمهسی و دیلده ایشلهنن سسلرین هر بیرینی بیر معین حرفله گؤسترمک دیلین اؤیرهنیلمهسینی آسانلاشدیردی و ایکی ـ اوچ ایلین عرضینده ساوادلیلارین سایی بیره ایکی گئتدی و کیتابلارین، درگیلرین و غزتلرین سایی گوندن ـ گونه چوخالدی و جماعت اونلاری راحت ـ فراغت، عرب «اشتقاقینا» احتیاج دویمادان یازیب اوخوماغا باشلادیلار.
البته لاتین الیفباسی اون ایل سورندن سونرا سووت حاکمیتی بوتون جمهوریتلره گیرن (روس) الیفباسی ایله دگیشدیریلمهسی قرارینا گلدی لاکین آذربایجان جمهوریتی باغیمسیز اولاندان سونرا الیفبا یئنیدن لاتین گرافیکاسینا چئوریلدی.
آذربایجان تورکجهسینین عمومی اؤزهللیکلری
بیر دیلین اؤزهللیکلری او دیلین بیر کؤکدن اولان و بیر دیل عائلهسینه باغلی دیللر آراسیندا اورتاقلاشا اولان اؤزهللیکلردن عبارتدیر.
بو اؤزهللیکلر دیلده چیلغا سسلردن باشلامیش تا دیلین ان مکمل و مرکب واحدلری ساییلان جومله و کلاما قدر آشاغا ـ یوخاری اؤزونو گؤسترهبیلیر. بو اؤزهللیکلری آراییب ـ داراماق هم بیز کؤکه باغلی قوهوم دیللر عائلهسی آراسیندا و همده بوندان داها اؤنملی بو دیل عائلهسی دیللرینی باشقا عائلهلره باغلی دیللرله قارشیلاشدیرماق تطبیقی گرامرین اساس آراجلاریندان ساییلیر. بیز آذربایجان تورکجهسینده اولان اؤزهللیکلرله، قیسادا اولسا، اشاره ائتمگی لازم بیلیریک.
۱ ـ آذربایجان دیلی اوندا ایشلهدیلن سسلرین باخیمیندان بیر اویوشوملو(هارمونیک) دیلدیر
هر دیلده ایشلهدیلن سسلر، هجالار و کلیمهلرین تشکیلینده بسیط تمل عونصورلر اولدوقلاری حالدا، هر کلمهسی و اؤز ایستهدیکلری کیمی یوخ، بلکه بیر سیرا یاناشما و اوزلاشما قایدالارینا باغلیدیرلار. باشقا سؤزله دئییلهسه هر سس هجا یا کلیمهده اؤز ایستهدیگی و خوشلادیغی یئری توتا بیلیر. بو مسئله باشقا تورک سویلو دیللرده آشاغی ـ یوخاری اولدوغو کیمی، آذربایجان تورکجهسینده بیر قانونا اویغونلوق کیمی گؤزلهتیلیر. بو دیلده سسلرین سؤیلهنیشینده اولان تونار دیلی هارمونیک دیل درجهسینه چاتدیریر. بو دیلده ایشلهدیلن دوققوز صائت سسین سؤیلهنیشده «قالین ـ اینجه، یاستی ـ یووارلاق، دوداقلانان ـ دوداقلانمایان» قوروپلارا آیریلماسی و بونونلا یاناشی، ۲۳ صامت سسین «کار ـ جینگیلتیلی و داها سؤیلهنیشلرینه اویغون» قوروپلارا گیرمهسی و کلمهنین کؤکو هر حانسی صائت اوسته قورولموش اولسا، اونا آرتیریلان اکلرین (پیوندلرین) ریشهنین سس قورولوشوایله اویغون سسلنمهسی بو قانونا اویغون هارمونینین شفاف وئرگیسیدیر. بو سس هارمونیسی دیلده آهنگ قانونو شکلینده دیلین بوتون سؤز قورولوشونو اؤز چتری آلتینا آلیر.
۲ـ آذربایجان دیلی قیسا صائتلی دیلیدیر.
دیللرده صائت سسلرین اوزون (سورکلی) یا قیسا اولماسی او صائتین سؤیلهنیشینده اولان فاصلهنین آز یا چوخ اولماسی ایله اؤلچولور. باشقا سؤزله اگر صائت بیر چیرپیدا سؤیلهنیرسه: قیسا و اگر سؤیلهنیشده بو فاصله سورکلی اولورسا اوزون ساییلیر. صائت سسلرین قالین یا اینجه اولدوقلارینا باخمیاراق اونلارین سؤیلهنیشی بعضی دیللره قیسا، بعضی دیللرده اوزون و بعضیلرینده ده هم قیسا و هم اوزون اولور. آذربایجان دیلی عمومی جهتدن قیسا صائتلی دیلدیر و باخمایاراق بوناکی بیر پارا اصیل کلیمهلرده سس حادثهلری نتیجهسینده و بعضی دخیل (کناردان گلمه) سؤزلرده صائتلرین اوزون سؤیلهنیشی گؤزه چارپیرسا بو بو دیل قیسا صائتلی دیل تانینیر و قیراخدان گلن لغتلرین دیله سویروشونجه اونلارین اوزون صائتلری قیسالیرلار. آدم ـ آدام، بهار… باهار… صائتلرین سؤیلهنیشینده اولان بو اؤزهللیک، اوزون و قیسا صائتلی دیللر سیراسیندا اولان عرب و فارس دیللرینده ایشلهدیلن هجالارین سؤیلهنیشیندن فرقلهنیر. آذری تورکجهسینده هجالار ایستر تکجه بیر صائت و یا بیر صامتدن یارانیرسا، اونلارین سس اؤلچوسو عینیدیر. حالبوکی، عرب و فارس دیللرینده اوزون صائتلرین اولماسی، بو دیللرده اولان هجالاری اوزون و قیسا هجالار شکلینده ایشلهدیلمهسینه سبب اولور.
هجالارین سؤیلهنیشده اولان بو سئچگینلیک بو دیللرده شعرین وزن و ریتمیندهکی آیری ـ آیری اسلوبو اورتایا چیخاریر. آذربایجان دیلینده شعرین وزنی قیسا هجالار اساسیندا، لاکین عرب و فارس دیللرینده اوزون و قیسا هجالارین بیرلشمهسیله اوز وئریر بونا گؤرهده شعرین طبیعی اؤلچوسو آذربایجان تورکجهسینده هجا وزنی، لاکین عرب و فارس دیللرینده عروض وزنیله اویغونلاشیر.
۳ـ آذربایجان تورکجهسی بیرالتصاقی (پاپیشیقلی) دیلیدیر.
سؤزلرین قورولوشو باخیمیندان التصاقی (پاپیشیلیقی) دیللرده کؤکلر (ریشهلر) و اونلارا آرتیریلان اکلردن تشکیل اولور. ریشهلرین قورولوشو یادا گلمر زامانلاردان دیلده یارانان بیر یا نئچه هجالی سؤز قورولوشلاریدیر. ریشهلرین سؤز قورولوشو دگیشمز و ثابتدیر. اونلار دیلده یئری گلنده اولدوقلاری ساده و مجرد صورتده، لاکین بیر چوخ حاللاردا آرتیرمالارین (اکلرین) اونلارین سونونا گتیرمگله ایشلهدیلیر. اکلر دیلده ایکی گؤرهوی یئرینه یئتیریرلر. اونلاردان بیر قوروپو کؤکون سونونا قوشولماقلا یئنی آنلاملار یارادیر و بئلهلیگلهده دیلین سؤز احتیاطینی آرتیریر. او بیریسی قروپ سؤزلره قوشولماقلا اونلارین دیلده ایشلنمهسینه شرایط یارادیر. یئنی آنلام دوغرولدان اکلره «سؤز دوزلدیجی اکلر» دیلده ایشلهدیلن سؤزلره قوشولماقلا اونلارین کلامدا ایشلنمهسینه شرایط یارادان اکلره «سؤز دگیشدیریجی اکلر» دئییلر.
۴ـ اکلرین آردینجیلیغی
اکلر هیچ بیر حالدا کلامدا گلیشی گؤزل و ایستهدیکلری یئرلرده یوخ، بلکه ایستهنیلن و لازم اولدوقلاری یئرده سیرا ایله کؤکلره قوشولورلار. بئلهلیکله، سؤز دوزهلدیگی اکلر کؤکون آنلامینی دگکیشدیرمه وظیفهسی داشدیغی اوچون بیرینجی یئرده و اونا داها یاخین و سؤز دوزلدیگی اکلر کلامین باشقا اجزالاری آراسیندا باغلانتی یاراتدیغینا گؤره ایکینجی یئرده یئر توتورلار. ماراقلی بوراسیدیرکی، بو قانونا اویغونلوق اکلرین ایستر سؤز دوزهلدیجی یا سؤز دگیشدیریجی اولسون، اؤزلرینین آراسیندا دا اؤزونوگؤستریر.
۵ـ جنس بؤلگوسونون اولماسی
آذربایجان دیلینده بیر تورک سویلو دیل اولاراق آدین جنسینی (مذکر یا مؤنث، حتی بعضاً خنثی) اولدوغونو تانیتدیرما ایشارتی یوخدور. بیر چوخ دیللرده آدلار ارکک و دیشی و حتی خنثی دئیه بؤلگولهنیرلر. بو کیمی دیللرده عمومیتله صفتلر، ضمیرلر، قیدلر و فعللرده بو یا او بؤلگو آدلاریله گلینجه، اونلارین تانیتما اشارهتی و سؤزون اوز قورولوشوندا دگیشکلر باش وئریر. تورک سویلو دیللرده آدلارین جنسی بؤلگوسو یوخدور و اونلارین بو اؤزهللیگی آدین آنلامیندان آنلاشیلیر.
۶ـ فعللرین چوخ چئشیتلیگی و چکیملیلیگی
آذربایجان دیلی، بیر تورک سویلو دیل کیمی اوندا ایشلهدیلن فعلرین گئنیشلیگی، چئشیتلیلیگی و چکیملیلیگی باخیمدان ان زنگین و گوجلو دیللردن بیریدیر. بو دیلین فعللر ساحهسینده اولان یؤنلمه باجاریغی جور به جور حرکتلری و اولایلاری گؤسترمکده بو دیللری فعل دیلی آدلاندیرماغا امکان یاراتمیشدیر. ان ماراقلی بوراسیدیرکی بو دیلده فعللرین گئنیشلیگی و چئشیتلیلیگی (ایگیرمی دؤردمینه یاخین) منتظم بیر قانونا اویغونلوقدان فایدالانیرلار. بئلهکی، بو دیلده قایداسیز (غیر منتظم) فعل یوخ کیمیدیر.
۷ـ آذربایجان دیلینده باشقا تورک سویلو دیللر کیمی تکجه فونئتیک (سسلر بیلیمی بؤلومونده) و (مورفولوژی سؤزلر بیلیمی بؤلومونده) ها بئله ترکیبلر و جمله (سینتاکس ـ نحو) بؤلومونده ده دیلده اؤزونه خاص قانونا اویقونلوق اؤزونو گؤسترمکده دیر. بیر عمومی اصل اولاراق تورکجه ده یاردیمچی عنصر اصلی عنصردن اؤنجه گلیر. بونو بوتون ترکیبی سؤزلرده، ایستر آزاد ترکیبی سؤزلر یا ثابت ترکیبی سؤزلر اولور اولسون آیدین گؤرمک اولور. جملهلرده ده سؤز سیراسی جملهنین اصلی عنصری اولان فعل ایله سونوجلانیر.
یازار: اوستاد محمد علی فرزانه


text:
Sunday, May 29, 2011
Mankurt
بـیــز کــیـــم؟
(مانگـقـورتلیق حاقیندا کلام آغیز گوررینگ)
بیرینی آتا- بابا دأپلریندن داشلاشدیریپ، گچمیشینی اونوتدیریپ، اؤز حالقی نینگ ملی و روحی بایلیقلارینا دوداق چؤویره ر درجه سینه یتیرمأگه سیاسی ترمینولوگیادا "الینه اتمک" دییلیأر.
البنه/ الیناسیون سؤزی نینگ مانیسینا دولی دوشونمک اوچین قیرقیزیستانینگ دونیأ بللی یازیجیسی چنگیز آیتماتوف ینگ "عاصیرا بارابار گون[1]" رومانینی اوقاماغینگیزی ماصلاحات بریأرین. شول رومان اساسیندا تورکمنیستان- تورکیه کینوماتوگرافلاری نینگ اورتاق صوراتا دوشورن فیلیمی- ده دیسنگ تأسین. شول فیلمده تورکمنیستان مشور آرتیستکاسی مایاگؤزل آی مأدوا و حوجادوردی نارلیف، تورکیه لی طارق تارجان یالی آرتیستلر اؤز روللارینی دیسنگ باشارجانگلی یرینه یتیریپـدیرلر.
رومان یا- ده فیلم شئیله باشلانیار. پاراخات اوتوران تورکلرینگ اوستونه چین طاراپیندان سیل یالی آقیپ گلین "ژوان- ژوان" دیین واغشی بیر توپار هجوم ادیپ، اولاری غیریار، ماللارینی تالایار و ییگیتلرینی قول اتمک اوچین یسیر آلیپ گیدیأر. یسیر دوشنلرینگ آراسیندا طوی توتوپ اؤیله نیپ دوران حانینگ اوغلی- دا (فیلمده یول آمان/طارق تارجان) بار.
"ژوان- ژوان" لار یسیر آلیپ گتیرن ییگیتلرینگ ساچلارینی سیریپ، تأزه سویولان دویأنینگ حامینی تلپک یالی ادیپ اولارینگ باشینا یاپشیران یالی ادیپ داقیپ، ال-آیاقلارینی دانگیپ گونینگ آشاغیندا یاتیریارلار. بیرنأچه گوندن سونگرا حام غاتاپ باشلایار و اونی گه یدیریلن آدامی غاتی غینایار. اونونگ ساچی بولسا ترسینه یاغنی به ینسینا طاراپ اؤسیأر. غاراض شئیدیپ اول اؤز گچمیشینی اونودیپ، تأزه حوجایین ینگ قولونا اؤوریلیأر. بو واقعادان آی، یئل گچیأر. یول آمانینگ اجه سی (فیلمده مایاگؤزل آی مأدوا) اوغلونینگ گؤزله گینه چیقیار. چوپانه اؤریلن حان اوغلونی تاپیار. اونی آلیپ غاچجاق بولیار. اما یول آمان اؤز اجه سینی تانامایار. اجه سینی چاغالیقدان اونونگ بوینونا داقیلان دوومأنی جینگگیردادیپ باشلایار. یول آمان بیرآز اویلانیپ گچمیشینی یادلاجاق بولیار ولی واغشی حانینگ سرکرده سی: "اول عیال سنگ دوشمانینگ، اونی آتیپ اؤلدیر" دییپ یول آمانا بویروق بریأر. ییگیت گؤزینی غیرپمانی، اجه سینی اوقا توتوپ اؤلدوریأر. اینه بو ییگیت دولی مانگقورتلاشان یاغنی مانگیزی/ به ینیسی غوران(مانگ = مانگیز، قورت = غوریماق)
مانگقورت بولان آدم سؤگونجه، کأیینجه، کمسیدمأ بویون بولیار، اوندا بو زاتلارا غارشی دوشونجه دویبوندن یوق. اول بریلن بویروغی، گؤرکزمأنی گؤز یوموپ یرینه یتریأر، بریلن بویروق حاقیندا اویلانانوق، اونونگ اویلانماغا حاقی یوق، اونگا گؤزی- ده یته نوق. باریپ یاتان "لـپـبه ی آقا". "تلپک گتیر دییسنگ، کله گتیریأر". مانگقورت یاد مدنیتی اؤزینگکی یالی سؤییأر، اونگا ایخلاص بیلن حیذمات ادیأر.
یورت باسارلار حالقینگ گرچک اوغوللارینی سایلاپ اولاری اؤز "اؤسن" مدنیتلرینده یتیشدیرمک! اوچین مرکزه ایبریأرلر. اولارینگ آنگینی زأهرلأپ، اشیتمه دیک حوش سؤزلری بیلن به یینلرینی یوویارلار و اولاری صادیق غولا اؤویریأرلر.(آتش بدون دود سریالینده تهرانده اوقاپ دکتر بولوپ تورکمنصأحرا اؤوریلیپ گلن پالاس ینگ رولی). بیز بو تراگه دیانینگ ارضاشانینگ دؤورینده عامالا آشیریلاندیغینی بیلیأریس. تهراندا اوقاتماق بهاناسی بیلن بیرتوپار تورکمن ییگیدینی آلیپ گیتدیلر. بندرشاه (حأضیرکی بندرتورکمن) و آستراباتدا (حأضیرکی گورگن) شأهرلرینده به یینلری یوویان مرکزلر دؤره تدیلر. شول مرکزلرده اوقاپ یتیشن تورکمن ییگیتلر سونگرا "توده" یا- دا "دموکرات" پارتیانینگ آکتیویستلرینه اؤوریلیپ، اولارینگ پروپاگانداسینی ایخلاص بیلن، جان ادیپ یؤره تدیلر. بو پروسس حتی پهلوی رژیمی آغداریلاندان سونگام، بو گونلرم دوام ادیپ گلیأر. نه باتیر ییگتلریمیز فدایی لارینگ یا- دا پارسلارینگ باشغا بیر سیاسی پارتیاسی نینگ یا- دا قوربانی بولدولار و بولوپ گلیأرلر.
بیر یوردی غان چایقامازدان باسیپ آلیپ بولمایشی یالی، تالانگچیلار گؤز دیکن یوردی نینگ آدملارینی "واغشی"، "غالتامان" ... دییپ اولاری غارالاپ، هجوم اتمأگه اساس دؤره دیأرلر. کولونیالیستلر ایلکینجی تاپغیردا بویون اگن حالقینگ بایلیغینی تالایارلار، دورا- بارا اول حالقینگ تاریخینی، دیلینی، ملی بویسانجینی قالپلاشدیریپ، اولاری یوق اتمگینگ اوغرونا چیقیارلار. عالیم سوماقلارینی یوللاپ، ازیلن حالیقینگ آراسیندا اؤز مکیرلی پلانلارینی عامالا آشیرماغا سینانشیارلار. ارضاشانینگ دؤورینده تورکمنصأحرادا حاربی مکدپلر یولا قویولیپ، تورکمن ییگیتلرینی زور بیلن اول یرده اوقادیپ، به یینلرینی زأهرله دیلر. آیاغا غالماز یالی ازیلن حالق حور- حومسی ساقلانیار. مونگا غارامان اگر- ده اولار باسیبالجیلارا غارشی غوزغالانگ توروزایسالار غیزغین گولله، اوق- یاراغ ایشلأپ باشلایار. بو گزک باسیبالجیلار بار گویجی بیلن ازیلن حالقی ماسغارالاپ، اوستوندن گولیپ، ینگیشلرینی طویلایارلار. (شیلات دیین فیلمده حوجامحمدینگ- داود رشیدی نینگ، شیلات ینگ رئیسی- قدکچیان طاراپیندان ماسغارا ادیلیشی یالی). موندان یئیلأک ارک- اختیار، مردلیک قادالاری بوزولیار. بئیله یاغدایی دؤرتمکده باسیبالجیلارینگ پسخیولوگیک قوللوقلاری بار گویجی بیلن ایشله دیلیأر. پهلوی رژیمی نینگ حکم سورن 50 یئللیق دؤرینده بو شوم سیاست اؤز میوه سینی بردی. سونگقی دؤویرلرده حتی تورکمنچه گپله مأنی اونودان ماشالالارا دوش گلیندی.
یورت باسارلار یسیر بولان حالقی مانگقـورتلاشدیرماق اوچین هر دورلی فاکتورلاردان حتی دین دن هم پئیدالانیارلار. اولارا اؤزینی ساتان ملا- مفتی لر گرک. مونگا بیز هم پهلوی هم- ده حأضیرکی دؤورده شایات بولدوق. رژیم طاراپیندان کأبیر آخونلاریمیزینگ آغزینا امگزیک بریلیأر. انتک سیلاغ- مزدا ماشین و ... اولاری رژیمینگ حیذماتکأرینه اؤویریأر. اونسونگ جمعیتـده تأثیرلی بولوپ بیلجک روحانیلار رژیمینگ ادن- اتدیلیگینه "یوق" دییپ بیله نوقلار. اوبادیر، شأهر آدلاریمیزی پارسلاشدیرسینلار، دریادان قاچاق بالیق آولایارلار دییپ ییگیتلریمیزی پایخین اتسینلر، تاپاودی یوق اولار بو یاغدایا غارشیلیق گؤرکزیپ بیله نوقلار. باسیبالجیلارینگ ظالیم سیاساتینا بویون اگمه دیک حاقیقی روحانیلاریمیز بولسا ایزارلانیار، اولارا اؤلوم حاوپی آباندیریلیار.
مانگـقورت بولان آدم "حأ، دوغـریدیر" دیمکدن باشغا زادا یارانوق. اول حتی عالیم یا- دا یازیجی بولاندا- دا، اؤز حالقی نینگ حاقیقی، اینگ دروایس طالاپلاری بیلن مشغوللانمان، آونیق-اوشاق مسئله لر بیلن گویمنیأر. شئیله اومیدسیز یاغدایدا حالق اؤز آرزو-ایسلگلرینی دویشلرینده، دسستانلارینا، اپوسلاریندان گؤزله یأر. سالئرغازان، گؤروغلی، ماغتیموقولی یالی شاخصیتلرینگ اوبرازلاری بیلن یاتیپ توریارلار. "قاهریمانا مأتأچ بولان حالقینگ داد گونینه" دیین ناقیل بو یرده اؤز آیدینگ میثالینی تاپیار.
مانگقورت " یل نیردن اؤسسه شول طاراپا غیشاریار". شئیله یاغدایا دوچار بولان بیر اینتلله گنتینگ دورموشینی شئیله صوراتلاندیرسا بولار:
اول ایلکی بادا داشاردان آبانان مدنیتینگ آراسیندا اریپ، آسسیمیله بولیار.
ایکینجی تاپغیردا اونگا سانجی دگن یالی شوکه بولیار. ایندی "بارسا گلر یا- دا بارسا گلمز" یولونگ چاتریغیندا دوراندیغینی آنگیپ غالیار. بو تاپغیردا اول اؤز حالقی نینگ چکیپ گلیأن جبرینی اؤورنمأگه سینانشیار. اما مونی تویس یؤره گی بیلن دأل، مکانیکی گؤرنیشده- کیچی دیلدن بأرده ادیأر. شول سبأپدن حالقینگ یؤره گینده اورناشیپ بیلمه یأر. جانسیز ماشین یالی دویغولانیار.
اوچونجی تاپغیردا جادیلانان دونی سیریپ تاشلاپ، سؤوش دونونی گه ییأر و اؤز حالقی نینگ ایسلگ-آرزولارینی بیان ادیپ باشلایار. چاغالاری بیلن انه دیلینده گورلشیأر. یئللار بویی "اینترناسیونالیزمه" "حالقلارینگ دوستلوغینا" ادن قوللوغی نینگ پوچدیغینا دولی گؤز یتیریأر. موندان بویانا اول اؤز ناسیونینا/ حالقینا قوللوق اتمأگه ائمتیلیار. شونلوق بیلن اول اؤزینی تاناپ باشلایار. "اؤزینی تانان ولی" دییلیپدیر.
قورقـی دوگمی/ عالاماتی آیریلیپ باشلانسونگ اول یورت باسارلارینگ غارشیسیندا باشینی دیک توتماغی باشاریار. ایندی اول اؤزینی تأزه دن دونیأ اینن یالی، حاقیقی انسان یالی دوییار. اونونگ هر بیر سؤزینده "واطان"، "ایل- گون" سؤیگوسی مؤچ اوریار. حالق اونونگ داشینا یئغنانشار. اونونگ دوشونجه سینده "ارکینلیک" بیلن "حالق" بیری- بیریندن آیریلماز" اوغورداش سؤزلره اؤوریلیأر. کؤمورینگ مونگ غات یرینگ آستیندا الماسه اؤریلیشی یالی، بیزینگ بو اینتلله گـنتیمیز- ده تاپلانیپ باشلایار، کسگیر آلمازا اؤریلیأر. شئیله لیک بیلن تأزه بیر اینانچ دؤره یأر. اینه اوندان سونگ اول "بیز کیم؟" دییپ اؤزینه سوراغ بریأر.
*********************
آدم پاخیر گؤزونی آچیپ داش- تؤوه رگینی تاناپ باشلانسونگ اونونگ آنگیندا مونگ دورلی سوراغ دؤره یأر. اول ایلکی بادا انه-آتاسینی، یادینی- یاقینینی، قونگشی- قولامینی تاناماغا سینانشیار. حاص دوغروسی اؤزینی تاناماغا سیناشیار. تورکلرینگ ایلکینجی سؤزلیگینی دوزن کاشغارلی ماخمیدینگ "دیوان الغات تورک" اثرینده ایکی آدم دوشوشاندا "کیملردن بولیارسینگ" دیین سوراغینگ بریلیأندیگینی، سورالان آدم بولسا "یـدی آرقاسینی" تاناتمالیدیغینی بللأپ گچیأر. گچمیشینی بیلمه دیگینگ، گلجگی بولماز" دیین آتا سؤزدن پأهیم آلیپ، خیوه حانی ابولغازی نینگ بویروغی بیلن یازیلان "شجره تراکمه" دیین اثریندن بیر میثال گتیریأریس:
بیر ماحال آسوده اوتوران تورکلرینگ اوستونه دوشمان چوزوپ، بار حالقی غیریار. غیرغینچیلیقدان سانلیجا آدم غوتولیپ، گور جنگله غاچیپ آتیار. اولار اول یرده یاغنی "ارگنه قون دا" یاشابریأرلر. سانلاری کؤپلیأر. بیرباردا اولارینگ آنگیندا: " بیز کیم" دیین سوراغ دؤره یأر. اولار آتا یورتلارینی تاپماق اوچین یولا دوشیأرلر. گور جنگل ینگ ایچینده نیرأ گیتجکلرینی بیلمه یأرلر. شوندا "بوزقورت" (بوز= خاکستری) اولارا: " اگر- ده شو اولی داشینگ آرقاسیندا اوت یاقسانگیز کؤمور داش اریپ، سیزه یول آچیلار" دییأر هم اولاری ساغ-آمان آتا یورتلارینا آشیریأر. اولارینگ آتا یورتلارینا باریپ طوی توتان گونی 21- نجی مارسه/ تأزه یئلا غابات گلندیگی- ده آیدیلیار. شوندان سونگ هر یئلینگ شو گونینی یؤریته دابارا بیلن بللأپ گلیپدیرلر. ارگنه قون دان یورتلارینا گلیشلرینه اولی داغیینگ آرقاسیندا اوت یاقیپ گچلگه تاپیلاندیغینی یاتلاماق اوچین، حان، اوتـدا غیزیپ دوران دمیری اورماق بیلن طویی باشلاپدیر.
اینه بو- دا تأزه یئلینگ باشغاچا آیدیلاندا نوروزینگ تورکلرینگ آراسیندا اولی دابارا بیلن بلله نندیگینه بیر دلیل. یؤنه دوشمانلارینگ یالان تأثیرینه دوشوپ، "نوروز پارسلارینگقی، کردلرینگکی" دیین پروپاگانداسی و بیزینگ آخونلاریمیزینگ اسلامدا بار بولان بایرامچیلیقلاری یاوار ادنلیگی سبأپلی تأره یئل/ نوروز بایرامینی بلله مأن گلدیک.
بو روایاتی یاتلاتماقدان ماقصادیم هر بیر حالقینگ اؤزینی تانیماغا ایچدن سیزیپ گلیأن دویغولاری نینگ باردیغینی گؤرکزمکدن عبارت. بو پأهیم دورلی آدملاردا، دورلی غاتلاقلاردا آز- کأن تاپاوتلی بولیار. کیم- ده کیم باشیمیزا اؤرتیلن غارا پردأنی تیزرأک سیریپ، اوندان حالاص بولسا، شونچا- دا تیز اؤزینی تاناپ ولی لیک درجه سینه یتیأر.
دوغوسی، حاق یولونی، حاقیقاتی تاپماق آنگسات هم دأل. اونی "یدی غات یرینگ آستیندا" گیزلأپدیرلر. حاقیاقات بیر ماحال "قیرات" بولوپ گلیأر، گؤروغلی بگ اونی تاپماق اوچین اودا- سووا اوروپ، قالاندار اشگینه گیریأر، یا- دا ماغتیمغولی شاهیر حاقیقاتی دوشونده گؤرن ارنلردن سورایار. ارتکی لریمیزده "حاقیقاتینگ"، "دیرلیک سووینگ" گؤزلگینده دیین تئمالاردا- دا اونی گؤرسه بولیار.
کأماحال " یر غاتی بولسا، اؤکوز اؤکوزدن گؤره ر" دییلیشی یالی بیز- م دردلریمیزه ام بولجاق درمانی اؤز آرامیزدان دأل- ده شول بلانی باشیمیزه سالان دوشمانلاردان آرایاریس. باشیمیزا اینن بلا- بترینگ سبأبینی دینگه داشاردان آبانان حاوپلاردا گؤرمأنی، " بلانینگ صاپی نینگ اؤزمیزده دیگینی- ده اونودیاریس. بو بارادا شئیله روایات بار:
" بیر ماحال گور جنگل ینگ ایچینده آلا غالماغال توریار. کیچی آغاچلار باریپ غارری آغاجا: "پالتا دیین بلا تاپیلدی، باریمیزینگ کؤکونی کسیپ گلیأر، نأتسک" دییأرلر. اوندا غوجا آغاچ: " بارینگ گؤرینگ اونونگ بیر زادی حؤکمان اؤزومیزدن دیر" دییأر. گؤرسه لر پالتانینگ ساپی آغاچدان اکنی". یا- دا چویشانینگ جانی اونیق چأگه دن، داشدان، اونونگ غانیم دوشمانی- دا داش دیغینی یادلایلینگ.
بیز اؤز انه دیلیمیزه، ملی مدنیتیمیزه کم بها غاراساق، دوشمانلاریمیزینگ حشلله قاقایپ بگنجکلری ایکوچسیزدیر. اوندا گلینگ دوستلاریمیزی شاد، دوشمانلاریمیزی مات" ادیلینگ.
**********************
- اول پارسچا "روزی به درازی قرن" آدی بیلن ترجیمه بولاندیر.
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 6:57 AM 0 comments
Sunday, May 22, 2011
دکتر امید کوکبی
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 12:55 PM 0 comments
Thursday, May 19, 2011
Ilerki Turkmenistanyng jemhuriyet güni gutly bolsun!
88- مین سالگرد جمهوری تورکمنیستان جنوبی گرامی باد!
قیام ملی- دمکراتیک ملت تورکمن برهبری عثمان آخون و همدوش و همگام با جنبش سراسری ایران و در کنار مبارزانی چون میرزا کوچک خان جنگلی و کلنل پسیان و دیگر قیامیون شکل نهایی خویش را ترسیم کرده در بیستم ماه می 1924 در اوبه اومچالی به اولتیماتوم تهران جواب رد داده شده، در سرزمین تورکمن جمهوری اعلام می شود.
ادامه ورودی (کلیک روی Download now)
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 10:59 PM 0 comments
Sunday, May 8, 2011
فاشیزیمی ینگنلر
ایکینجی جهان اورشونئنگ
تورکمن حالقئنا سالان یاراسئ
(1939-1945)
(1939-1945)
خارکوفداقی آطچئلئق ضاربا اوروجی توپارئنگ یوقاری کاماندیری م. نیازوف یولداشلاری بیلن
۱۹۴۱–۴۵- نجی یالئنلئ یئللارئ... اول یئللار بوتین س س س ر- ده (شوروی ده) بولوشئ یالئ تورکمنیستان و تورکمن حالقئ نئنگ تارئخئندا هم سؤنمز ائز، اؤچمز تیغ- یارا غالدئردئ. س س س ر حالقلارئ فاشیستیک هیتلرچیلری ینگمک اوچین ۲۰ میللیوندن قاوراق انسان پئداسئنئ بردی.دینگه تورکمنیستاندان جمی ۸۰۰ مونگدن قاوراق آدامئ نئنگ اورشا قاتناشاندئغئ گؤرکزیلیأر. اگر شولاردان آزئندان۳- دن ۲ بؤلگینینگ هلأک بولاندئغئنئ چن اتسک، اوندا تورکمنیستانئنگ اوروشدا چکن ییتگیسی یارئم میلیون آداما بارابار بولیار. بو، تورکمنیستانئنگ جمی ایلاتئ نئنگ تاس۳- دن ۱- نه قولایئ نئنگ اورشونگ قوربانئ بولاندئغئنئ آنگلادیار. هر بیر تورکمن ماشغالادان اورشا گیدنلردن اورتاچا ۱-۲ حاتتا ۳ آدامئ نئنگ قایدئپ گلمأندیگینی ناظارا آلساق اوندا اورشونگ سالان یارالارئآچئق- آیدئنگ گؤز اؤنگونه گلیأر.
ایسِم بو قاندؤکوشیکلیک کیم اوچین، نأمه اوچین ادیلدی؟ اول استالین اوچینمی؟ ساویت حأکیمییتینی قوراماق اوچینمی؟ واطان اوچینمی ادیلدی؟ باشغاچا آیتساق، بو اورش ساویت تارئخئندا آیدئلشئ یالئ "بییک واطانچئلئق اورشئ" بولدومئ؟ یا- دا ساویت حأکیمییتی اؤزونی حالاص اتمک اوچین اونگا باش اوردومئ؟ یا- دا "ایکی آط دپـیشِر، آراسئندا اشک اؤلر" دییلن آتا سؤزی یالئ ایکی توتالیتاررژیم و ایکی دیکتاتور آرالئغئندا باران اورشدا، حالقلار اؤز ییگرنیأن رژیملرینی قوراماق اوچین ادیلدیمی؟
۱۹۳۹- نجئ یئلئنگ آوگوستئندا شوروی- آلمان پاکتی/ائلالاشئغئ باغلاشئلدئ. استالین، هیتلر بیلن اؤزآرا یارانلئقدا ۳۹- نجئ یئلدا پولشانئ/لهستانی ۴ گزک پایلاشدئ، کیچیجیک فینلاندیا غارشئ آگرسسییا (تجاوزکارانه) اورشونئ اتدی، رومانی نئنگ بیر بؤلگی بولان بسسارابییانئ و بوکووینانئ باسئپ آلدئ. ۱۹۴۰- نجئ یئلدا قاراشسئز بالتیک دؤولتلرینی زور بیلن س س س ره- قوشوپ آلدئ. هیتلر بیلن دیلدووشیکلیکده دونیأنی "تأثیر ادیش منطقه لارا" بؤلوشمک بویونچا سؤودالاشئلدئ. ۱۹۳۹–۴۰- نجئ یئلدا برلینده شوروی نینگ داشارئ ایشلر مینیستری مولوتوف بیلن آلمانلئ کأردشی ریببنـتروپ آراسئندا بولان یاشرئن گپلشیکلرده، استالین ئنگ، بالکانلاردا، تورکییأنینگ سوو بوغازلارئ باراسئندا و قفقاز بیلن آراچأکلرینده یر و تأثیر زونالارئ بویونچا شئیله- ده ایراندا و هندیستاندا بریتان ایمپریاسئ نئنگ کلونییاللارئنئ بؤلوشمک بویونچا طالاپلارئنئ قویدئ.
۱۹۳۹–۴۰- نجئ یئللاردا اروپادا باشلانان ایکینجی دونیأ اورشوندا ایکی یئلا قولای شوروی "بی طاراپ" قالان بولسا- دا، حاقئقات یوزونده استالین چیگ مال، نبیت و بئیلِکی اؤنوملر بیلن هیتلری قولداپ گلدی و اونونگ فرانسیانئنگ اوستوندن ینگیشینی قوتلادئ. اوزال باشدا شوروی، آنتی-هیتلر یارانلئقدا دأل- ده، ایسم هیتلر بیلن بیر توپاردا دوریاردئ. اما ایکی دیکتاتور، ایکی "سردار" دونیأنی بؤلشیپ بیلمِدیلر و بیری- بیرینی آلداجاق بولدولار. شونلوقدا ۱۹۴۱- نجی یئلئنگ ۲۲- نجی جولائندا فاشیستیک آلمانئنگ "سردارئ" هیتلر عهدی یالانلئق بیلن اؤز یارانئ شوروی نینگ اوستونه چوزدئ. استالین بو بارادا اؤنگوندن ادیلن آنئق دویدورئشلارا ائنانمادئ و اونگا قولاق آسمادئ. شوندا اورشونگ ایلکینجی هفته لرینده نأم اتجگینی بیلمأن، آلجئرادئ. هیتلرینگ قشونلارئ اورشونگ آلتئ آیئ نئنگ ایچینده شوروی نینگ اروپا بؤلگی نینگ کؤپوسینی ایه لأپ، بالتیک یورتلارئنئ، اوکراینی، بلاروسئ آشئپ، مسکوئنگ اتکلرینه چنلی بارئپ یتدی. قئزئل قشونئنگ حاطارئندا سؤوشیأن تورکمن عسگرلری نینگ- ده سانئ آز دألدی. تورکمنیستان دینگه عسگر دأل- ده، ایسم اورشونگ آرقاسئنداقی تئل حؤکمومده جبهه-أ مادئ کؤمگی غایغئرمان یتیریپ دوردئ، یورتدا آچلئق حؤکوم سورسه- ده "أهلی زات فرونت اوچین، همه زات ینگیش اوچین" شئغارئ آستئندا تُن- تُن آذئق-ایمیت، ۷۴۰۰ کیلوگرم تؤورِگی آلتئن- کوموش، ۱۷۰ میلیون مانات پول و بئیله کی قئممات باحالئ زاتلار اورشا ایبریلدی. آطچئلئق دیویزیا اوچین مونگلأپ- مونگلأپ توخوم آطلار تورکمنیستاندان اورشا ایبریلدی، اولارئنگ همه سی ادیل ایه لری یالئ اوجاقلارئنا دولانئپ گلمِدیلر.
۲- نجی جهان اورشوندا نأچه تورکمنینگ پیدا بولاندئغئ بارادا هنیزه چنلی رسمی ماغلومات یایرادئلمان گلیأر. بو بارادا نه ساویت دؤورونده، نه- ده قاراشسئزلئق یئللارئندا بارلاغ ایشی آلنئپ باریلدئ. یؤنه چاق ادیلشینه گؤرأ ۵۰ مونگدن قاوراق تورکمن، فاشیسمی یوق اتمک اوچین قوربان بولوپ، شونچا- دا مایئپ بولوپ یوردا دولانئپ گلدیلر. یوزلرچه تورکمن اسیر دوشدی، یؤنه استالین ینگ: "بیزد اسیر یوق، دینگه دؤنوکلر بار" دیین پرمانئندان حوواطئرلانان اسیرلر، حاتتا اورش تمام بولاندان سونگام، اؤز اؤیلرینه دولانئپ بیلمه دیلر. شولاردان تانایانئملاردان دوغانلار آمان و قورت بردیمئرادوفلار، حرریک قالادان آللامئرات حالمئرادوف، گؤکدپه دن مئرات تأچمئرادوف، قاررئ قالادان قوربان (رمضان) فامیلیاسئنئ بیلمدیم... شئیله- ده ایران تورکمنلری نینگ گؤرونکی عالئمئ، تورکمنیستاندا و لنینگراتدا یوقارئ عئلئم آلان آحمات آحوندوف گورگنلی- ده ۲- نجی جهان اورشونا قاتناشئپ، فاشیسمی ینگمک اوغروندا قوربان بولدئ. اونونگ نیرده جایلاناندئغی- ده بللی بولمان قالدئ. یری گلنده آیتساق اورشونگ باشلانماغی بیلن تورکمنیستاندا عاداتدان داشاری یاغدای (حکومت نظامی) ایغلان ادیلیأر. ارتیر ایشینه باریارقا شول واقتقی باش وزیر خیوه لی بابایف، بیر روس عسگرینگ حامانا "دور" دیین سسینی اشیدمأندیر و اونونگ ماشینی اوقا توتولئپدیر. شول آیلئغانچ واقعادا بابایف و اونونگ شوفری هلأک بولوپدیر. دوغوردانام:
"هیچ زات اونودئلماز، هیچ کیم اونودئلماز!"
آقمئرات گورگنلی
Posted by Arne Goli (A.Gürgenli) at 2:19 AM 0 comments
Subscribe to: Posts (Atom)


text:
عیاللر تامانیدن اداره بوله یاتگن سمنگان ده گی قازان کارخانه سی
عیاللر تامانیدن اداره بوله یاتگن سمنگان ده گی قازان کارخانه سی
-
-
بوییرده ایشلب چیقه ریله دیگن قازان لر بوولایت دن تشقری کابل، بلخ ولایت لریگه آلیب کیتیله دی.
-
رییس عثمان نینگ ایتیشیچه قوشنی تاجیکستان ده هم شونده ی بیر فابریکه ایجاد ایتیلیشی اوچون سعی حرکت لر باشلنگن.
-
اونلب عیال بو فابریکه کیلیب قازان ایشلب چیقه ریش ایشلرینی اورگنگن.
-
فابریکه ایشچیلریگه کوره، هرآیده ییتتی سککیز مینگ افغانی درآمد قولگه کیریته دیلر.
-
خانم مقدس باشچلیغی بیلن فعالیت آلیب باره یاتگن بو قازان فابریکه سی ایشچیلرینی عیاللر تشکیل بیره دی.
-
شونده ی فابریکه لر ایجاد ایتیلیشی عیاللر اوچون اوته فایده لی ایکنی ایتیله دی.
-
سمنگان ولایتی نینگ ایشچیلر بیرلشمه سی مسوولی رییس عثمان، عیاللرنی ایش بیلن تامین لش مقصدی بیلن بو فابریکه نی ایجاد ایتیب عیاللر اختیاریده قویگن.
ФoToraлepeя
KaлифopHиядarи ўpMoH ëHғиHлapидaH фoTopeпopTaж
- 10 ديسمبر/ كانون الأول 2017
Foto: "Irma" dovulining halokatli kuchi
- 8 سبتمبر/ أيلول 2017
ФoTo: "ИpMa" дoByлиHиHr ҳaлokaTли kyчи
- 8 سبتمبر/ أيلول 2017


text:
اوباما: افغانستان کیله جگی عیاللر قابلیتی یوکسه لیشیگه باغلیق
امریکا ترقیات اداره سی تامانیدن افغان عیاللری اوچون 216 میلیون دالر هزینه بیلن عملگه آشیریله دیگن پروژه نی آچیلیش مراسمی بولیب اوتدی. امریکالیک مقاملر گه کوره، اوشبو مملکت تاریخیده حاضرگه قدر عیاللر اوچون شونده ی ییریک پروژه عملی بولمه گن.
بو برنامه آرقه لی اون سککیز و اوتیز یاشیده بولگن 75 مینگ عیال رهبرلیک، حکومتدارلیک، اقتصاد وحقوق بولیملریده تعلیم کوریشلری کوزلنگن.
امریکا جمهوررییسی باراک بو برنامه نینگ آچیلیش مراسمیده قیسقه ویدیوی پیامده افغانستان کیله جگی عیاللر قابلیتی یوکسه لیشی گه باغلیق ایکن لیگینی تاکیدله دی:"بو رواجلنیش کوچله نیش خصوصیده گی افغانلر خوشبینلیگی اینیقسه عیاللر اوچون بیر سیناودیر. امریکا خلقی حربیلر وناحربیلریمیز، سیزبیلن همکارلیک قیلیشگه فخرلنه دی. بو فقط باشله نیش بولیب حاضرگه قدر، یوزلب مینگ عیال ایش اورگه نیش وافغانستان کیله جگینی توزه تیشگه تیار، امریکا یاردملرینی دوام ایتتیریشگه تعهدلی دیرکه عیاللر کوزله گن هدف لریگه ایریشسه لر."
آچیلیش مراسمیده سوز یوریتگن افغانستان جمهوررئیسی محمد اشرف غنی اوتگن اون اوچ ییلده عیاللر کوپیگینه یوتوق لرگه ایریشگنلیک لرینی ایتیب بیراق دولتی اداره لرده اولرنینگ اشتراکی قانیقرلی بولمه گنینی تاکیدله دی.
عینی حالده او، ملی بیردملیک حکومت بومساله گه جدی اعتبار قره تیلیشینی تاکیدلب عیاللر قابلیتینی آشیریش اوچون اساسی برنامه لر عملی بولیشی کیره ک لیگینی اورغوله دی:" بوباردم لرنینگ قیسقه مدت و اورته مدت ایچیده نتیجه بیریشی اوچون یاردم مکانیزمی تیکشیریلیشی ضرور، یاردملردن بیرقسمی عیاللر تمانیدن رهبرلیک بولینه دیگن مخصوص بیلیم یورت ایجاد ایتیلسین، شونینگ دیک قیسقه مدت کورسلر نتیجه بیرمه یدی، عیاللر ملکه لرینی آشیریش اوچون انستیتوتلر ایجاد ایتیلیب، وزیرلر معیین لر و کیللر اوزگریش نتیجه سی اساسی بولیشی اوچون ترکیه، قطر، مالیزیا کبی مملکت لر مقاملری بیلن فکر المشتیرسین چونکی بومملکت لرده اساسی اوزگریشلر کیلگن."
بولایحه آرقه لی ییگیرمه بیش مینگ عیال دولت نینگ مهم رهبرلیک مقاملیک لریگه ایریشیشی اوچون تعلیم کوره دی. پالیسی و قرار آلیش بولیم لرده عیاللر ظرفیتینی یوکسلتیریش اوچون هم اعتبار بیریله دی. شونینگ دیک عیاللرنی تجارت بولیمیده کوچلنتیریش، بازارگه یول تاپیشی اوچون موجود قیینچیلیک لرنی برطرف ایتیش باره سیده ایریم پروژه لر عملی بولیشی کوزلنگن.
امریکا دولتی بو برنامه لرعملی بولیشی اوچون باشقه دولت لرنی هم ینه ایککی یوزمیلیون دالر یاردم بیریشگه چقیرگن.


text:
آتا بابا سوزلری
0 گؤروش
یازار: سمیرا
دئییر تویوغون بیر قیچی وار
اؤزووه بیر اینه باتیر اؤزگویه بیر چووالدیز
سینان قول ، بویوندان آسلانار
ائله یئرده یاتماز آلتینا سو چیخا
چؤمچه اشدان ایستی اولوب
خلیفه کیسه سیندن باغیشلیر
تولکویه دئدیلر شاهیدین کیمدی ؟ دئدی قویروغوم
پیچاق ویرسان قانی چیخماز
بؤرکووی قوی قاباغیوا
سنین کیمی دوستو اولانا دشمن لازیم دئییل
کیمسه آتاسی اؤلن قدر یاسلی دئییل
آج تویوق یاتار یوخودا داری گؤره ر
لالین دیلینی آناسی بیلر
آته مینه نونی٬ دون گیدره نو
آته لن دوشه ر
آج آرم٬ داش ده ییر
آجنه ایت غرخاوری
آچلمه میش سفره بیر عیبی وار٫ آچلن سفره نو مین بیر
آرپه اکن٬ بوغدرم
ائششه کی باغلاسان آت یانونا یا خویون گوتورار یا خاصیتین
یکشنبه 3 اسفند 1393


text:
آذربایجانین باشکندی باکی شهرینده تشکیل ائدیلن، ۵۷-جی یوروویژیون ماهنی یاریشماسینین رسمی آچیلیش مراسیمی ائدیلدی
آذربایجانین باشکندی باکی شهرینده تشکیل ائدیلن، ۵۷-جی یوروویژیون ماهنی یاریشماسینین رسمی آچیلیش مراسیمی ائدیلدی.
آچیلیشا ۴۲ اؤلکهنین نمایندهسی قیرمیزی خالچادا کئچهرک قاتیلدی.
یوروویژیون نمایندهلرینی قیرمیزی خالچادا بؤیوک جوشغویلا قارشیلایان سئونلری، بورادا صنعتچیلرله فوتو چکدیرمه فورصتی تاپدی.
یوروویژیون-۲۰۱۱ بیرینجیلری آذربایجانلی ائلدار و نیگار جوتلوسو ایله ۲۰۰۹-جو ایل غالیبی نوروئژ تمثیلچیسی آلکساندر ریباکین دا قاتیلدیغی آچیلیش مراسیمی، قبول و کونسرت پروقرامییلا داوام ائتدی.
یاری فیناللاری ۲۲ و ۲۴ می-ده ائدیلهجک ۵۷جی ائوروویژیون ماهنی یاریشماسینین فینالی ۲۶ می-ده رئاللاشدیریلاجاق.
برچسب ها: آذربایجان، باکی، یوروویژیون،


text:
بوردا تانیتماق ایسته دیگیمیز بیتیک اؤزتوروده بوگونگئچه آزکؤرولگئن وائشسیز سانالغان، “ موسیقی میراثیمیز گنجینه سی “ دیر، کی اؤنو آیرینتالی تانیتمادان اؤنگ، بئلگیلرینی کؤروب اؤته میز:
بیتیک نینگ بئلگیلری
بیتیک نینگ آتی: موسیقی میراثیمیز گنجینه سی
مولف: شریف الله
محرر: محی الدین آمان
بدیعی محرر: بهرالدین بازاروف
بیزه ک: “ Artlol“
باسقی: آفسیت
یایین اویی: نهال
باسقی سانی: ۲۰۰
باسقی یئری: تاشکئنت
باسقی ییلی: ۲۰۰۸
یوقاریدا بئلگیلئنگئن بوایرتئش (آراشتیرما، تحقیق) آوغانیستاندا قولانیلماقتا بؤلغان عربچه واؤزبئکیستان دا ایشلئتیلمئکته بؤلغان لاتینچه الفبالاری ایله، ۱۰۸ بئتلی۱۴ چارپی ۱۹ بویوکلیگینده کی ایکی آیری آیری بیتیک ده، یوکسئک نیتئلیگلی (کیفیتلی) یالتیراغ وقالین قاغازغا باسیلغان. بونونگ یانینداایکی (سی دی) ده اؤزبئکیستان دا کئچمیشتئن بوگونگه چه اؤتگئن پاریم موقاملاردان وشوکیبی یئنه ایکی (سی دی) ده ایسه بواولکه نینگ جؤده یاقیملی سئس ایگه سی بؤلغان آتاقلی موقامچیلاری آرقالی اؤقولغان قؤشوغلاردان اؤرنئکلریئرلئشتیریلگئن. شونونگدئک یئنه شو(سی دی) لرده اؤقولغان وچالینغان موقاملارنینگ یازغیسی (نوتی) ده ۵۲ بئتلیگ آیری بیر بیتیک گه باسیلغان، کی بو بیتیککینه موسیقی ده ن آنغلاغان کیشیلرگه کؤپ تئگیرلی وائشسیز بیرآرماغاندیر. یوقاریداکی بؤلوملرنی تؤزوتؤپراقتان قؤروچو، قالین قاغازدان توزه تیلگئن و ایزگو ناقیشلاربیرله یاسالغان، بیرقوتیسی دابار.
(بول ایرتئش ده ن چئکیلگئن کؤرونتولرگه باقینگ)
بول بیتیک نینگ باشقا بیر آینیقسالیغی، اؤنونگ هربیر بئتینی ائسکی چاغلاردان کونوموزگه چه تورک ایلی کئچمیشی بیرله موسیقیسی نینگ آتاقلی وسابلیغ بویوکلریده ن قالغان بؤیاقلیغ یادا آق – قارا تورلوگ گوزه ل کؤرونتولریانیندا تورکلرنینگ ائسکی ویئنگی چالغی آراچلاری نینگ کؤرونتولری بیرله چیزیغلاری آرقالی بیزه تیلگه نلیگیدیر.
اؤقوموش ژورنالیست (دیپلوم) وچیده ملیگ چینیقچی (محقیق) شریف الله نینگ ییللارسورگئن ایرتئشینده تؤککئن تئرلری بیرله تون کون دئمئی چئککئن ائمگئکلری (زحمت) سؤنغوچوندا یاراتیلمیش بوبیتیک، اؤیله کی کئندوسؤزباشی دا یازمیش، تؤرت بؤلوملودور. اؤ، بول بیتیکنی یازیش آماجینی قؤییداکی سؤزلرله آنغلاتماقتا:
“ اوشبو “ موسیقی تذکره “ نی یره تشیدن کؤزلنگن مقصد اینگ اولا، عصرلر آشه، تورلی زمانلر و اجتماعی توزوملردن امان قالیب کیلگن اؤزبئک ملی مقام لری، ممتاز کوی – قؤشیقلرینی ینه بیر کرره خلق ارا مقیاسده کئنگ جماعتچیلیک – که تانیتیش بؤلسه، ایکینچیدن اوشبو اؤلمس موسیقی میراثیمیز اجراچیلری، یعنی بویوک خلق حافط لری، سازنده – مشاق لری، آهنگسازلری نینگ اؤزبئک ملی موسیقی صنعتیگه قؤشگن اولکن حصه لرینی احترام ایله اعتراف ائتیش و اولرنینگ نام – لرینی تاریخ زرورقلریده قالدیریش، اؤتکن استادلرنینگ پاک روح لریگه حرمت بجا کئلتیریش و محنت لرینی مناسب تقدیرلشدن عبارت دیر.
اوشبو “ موسیقی تذکره “ تؤرت فصلدن عبارت بؤلیب، بیرینچی فصلده اؤزبئک ممتازموسیقی سی اساسیده گی اجرا یؤللریدن، شونینگ دئک، ”شش مقام“ گه کیریتیلگن اشوله لری نینگ بویوک اؤزبئک حافظ لری اجراسیده گی اؤن ایکی ته اشوله تؤپ لنگن.
تذکره نینگ ایکینچی فصلیده ملی کویلریمیز شنونده لرنینگ احتیاجلریدن کئلیب چیقیب، زمانه میزنینگ اینگ ماهر صنعت درغه لری، استاد اجراچی سازنده لریمیز ایجادیدن نمونه لر اؤرین آلگن.
اوچینچی فصلده اساسا ۲۰ عصرزمانوی اؤزبئک آهنگسازلری نینگ ایجادی نمونه لرینی قمرب آلگن بؤلیب اولرهم اله قچان ممتاز موسیقی میراثیمیزخزینه لریدن جای آلیب اولگورگن اثرلردیر.
تذکره نینگ تؤرتینچی فصلیدن ایسه خلق قؤشیق و اشوله لری – لپرلر و توی مراسمی یار – یارلرینینگ ممتاز نمونه لری تقدیم ائتیلگن.
. . . .“ (۵-۴ نچی بئتلر)
بیتیک نینگ سؤزباشیدا یازیلغاندئک، اؤنونگ بیرینچی بؤلومونده اؤزبئگ تورکلرینینگ یاراتتیغی موقاملارکئچمیشی ایرتئشلئنیب واؤنونگ یوکسئلیب چاقناییشی آقینمدا بویوک قاتقی قؤشغان ابن سینا، ابونصرفارابی، علیشیرنوائی، ظهیرالدین بابور، . . . کیبی اونلولرده ن باشلانیب و اؤلارنی ایزلئب کئلگئن بویوک موسیقیچیلرنی تانیتیش بیرله چئکیکلئنه دی.
هربیرتورک نینگ اؤقوماسی بیرله اؤییده ساقلاماسی کئره کلی سانالغان بول بیتیک نینگ ائنگ بویوک ائکسیکلیگی(کمچیلیگی)، اونونگ اؤروسچادان ائتکیلئنگئن اؤزبئگیستان یازیلی تیلی بیرله یازیلیشیدیر. آجون نینگ ائنگ بای وتوزوکلو تیلی تانیلغان آناتیلیمیزده کی اونلولرقورالی کؤزگه ایلینمه ده ن، مینگلرییلدان بئری قولانیلیب کئلگئن اؤزتورکچه سؤزلریمیزاؤرونودا آنیق بؤلماغان کئره کسیز یات سؤزلرینینگ یئرسیز ایشله تیلیشی بو ائکسیکلیگ نینگ تیریگ تانیغیدیر.
بیریاندان اولکه میزده تیلیمیزنینگ سؤنغ یوزییلدا باشتان کئچیرگئن قاراکونلرینی ائسله گئنده، باشقا تاماندان دا آجون بؤیو تؤرت یاندان تورکچه بیرله تورکلرگه قارشی قیلینغان تؤقوشمالاربیرله توتولغان کوره شلرگه باقیلغاندا، بول وبونغا اؤخشاش بیتیکلرائسکی واؤزموسیقیمیزنی تانیتیش یؤلوغا آتیلمیش ایلک بویوک واؤنئملی بیر آدیم سانالمالیدیر.
تئنینگیزآرمادان، ائللرینگیز آغریمادان یئنگی ایرتئشلربیرله یئنگی بیتیکلر تامان ایلگئری شریف الله بئگ!
بئرلین، ۳۰/۶/۲۰۰۹
تورانلی
(بول بیتیکنی آلماق ایسته گه ن اؤقوچولاریمیز: www.armagan.at آرقالی یازارغااولاشالادیلار)
Filed under: قوشوق, کولتور, گوني تورکستان, تورکچه, تاریخ |


text:
سپورت
میلادی 2017 نچی ییلیده تُرک سپورتچی لر 73 آلتین کسب ایتیش گه موفق بولدی
جلسه نینگ آرتیدن FIFA باشلیغی بیلن تورکیه فوتبال فدراسیون باشلیغی مشترک مطبوعاتی کنفرانس اویوشتیردیلر
گروپ لر سویه سیده 5 - هفته مسلبقه لر اروپا نینگ تورلی اولکه لریده اجرا ایتیلدی
اروپاده مغلوبیت گه اوچره مه ی اوز یولی گه دوام ایتماقده
ایریم مسابقه لر ایسه بوگون کیچقرون بولیب اوته دی.
سعودی عربستان سپورت اداره سی نینگ بیاناتیگه کوره، خاتین – قیزلرنینگ فوتبال استدیوم لریگه کیریشلریگه رخصت بیریلدی
گروپ ده گی اوچونچی موفقیتینی قولگه کیریتدی
بوگون UEFA قهرمانلرلیگی مسابقه لری باشله یدی
قهرمانلر لیگی مسابقه لری سه شنبه و چهارشنبه کونلری، UEFA کپ مسابقه لری ایسه پنج شنبه کونی اجرا ایتیله دی
کپ نی آلیب تورک بیراغی بیلن تماشاچیلرگه قوشیلیب طنطنه لی بیر شکلده قوتله دیلر
اوشبو مسابقه تورکیه نینگ میزبان لیگیده ایسکی شهر ولایتیده اجرا ایتیله دی.
اروپا قهرمانلر لیگی مسابقه لری چوکاتیده بو کیچه هم اروپانینگ تورلی اولکه لریده فوتبال اوچره شوولری بولیب اوته دی.


text:
شیمالی کوریادا قطعه لر آراسی باللیستیک راکتلر اوچون مینیاتور نووه باشلیغی حاضیرلانیب.
آپا-نین خبرینه گؤره، بو بارهده «واشینگتن پوست» نشری آمریکا کشفیاتینداکی منبعلرینه ایستینادا معلومات وئریب.
نشرین معلوماتیندا گؤره، شیمالی کورئیا نووه اؤلکهسی کیمی تام فورمالاشماق اوچون مهم مرحلنی آدلاماق اوزرهدیر: «بو پروسس واشینگتنون گؤزلدییندن تئز باش وئریب».
«واشینگتن پوست» قید ائدیر کی، موافیق قیمتلندیرمه پنتاگونون کشفیات ایدارهسی طرفیندن ایولدا آپاریلیب. قوروم شیمالی کورئیانین حاضیرلادیغی نووه باشلیقلارینین رئال سایینین آمریکانین اوللر احتیمال ائتدیی ۶۰عدددن چوخ اولدوغونو حساب ائدیر.
مقالهنین مؤلفلری ۲۰۰۶-جی ایلدن بو واختادک شمالی کورئیانین ۵ نوه سیناغی کئچیردیینی خاطیرلادیبلار. سونونجو نوه سیناغی ۲۰۱۶-جی ایلین سنتیابرین ۹-دا کئچیریلیب. سیناقدان کئچیریلن نوه باشلیغینین گوجو ۱۹۴۵-جی ایلده هیروشیمایا آتیلان بمبادان ایکی دفعه گوجلو - ۲۰-۳۰ تون تشکیل ائتدیینی قید اولونور.


text:
عراق کورد موختاریتینه حربی موداخیله تورکییهنین ان سون آتاجاغی آددیم اولاجاق.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا تورکییهنین آوروپا بیرلیگی ناظری عمر چلیک سؤیلهییب.
«مسعود بارزانی، نچیروان بارزانی تورکییه ایله بیرباشا علاقهیه صاحب شخصلردیر. نچیروان بارزانییه نیه تورکییه ایله مصلحتلشمهلر آپارمادیغینی دئمک لازیمدیر. بیزیم کورد رفرندومو ایله باغلی آ، ب، ج پلانلاریمیز وار. رفرندوم قراری اونسوز دا فاجعهدیر. کرکوکون بونون ایچینه قاتیلماسی عراقین یئنی قان باتاقلیغینا چئوریلمهسی دئمکدیر. حربی موداخیله تورکییهنین آتاجاغی سون آددیم اولاجاق»، – دئیه او بیلدیریب


text:
میلادی 2016- ییل فوتبال بوییچه مکافات بیریش ییریک ییغینی اوتگن کیچه سویس نینگ زوریخ شهریده بولیب اوتدی.
اوشبو ییغینده فوتبال نینگ تورلی بولیملریدهگی اینگ یخشی فوتبالچیلر تانیشتیریلدی.
دنیا فوتبال فدراسیونی «فیفا» آرقهلی نشر ایتیلگن معلوماتده، پرتگالیلک کرستیانو رونالدوی دنیا نینگ اینگ یخشی فوتبالچیسی لقبینی آلگن.
بو بیلن بیرگن رونالدو تورتینچی مرته«The Best» مکافات غالبی اعلان قیلیندی.
شونینگدیک ایتالیالیک باش مربی کلادیو رانیری ییل نینگ اینگ یخشی ایرکک باش مربیسی و آلمان سابق باش مربیسی سیلویانید اینگ یخشی عیال مربی مکافاتینی کسب قیلگن. بو بیلن بیرگه ییل نینگ اینگ یخشی گولی «پوشکاش» گه شهرت قازانگن ساورون آسیالیک موهدفایز سوربیگه بیریلدی. او، اینگ یخشی گولنی مالزی لیگ اویینلریده ثمرگه ییتکزگندی.


text:
افغانستان سیلاولر مستقل کمیسیونی سیلاونظارتچی لرسانی نی کوپه یتیره دی
افغانستان سیلاولر مستقل کمیسیونی گه کوره اوتگن سیلاده ده یوزبیرگن قلابگرلیکدن سبق آلیب بوگل تکرار بولمسلیگی اوچون نظارت ایتیش چاره وتدبیرلری نی آشیرماقچی.
بو تشکیلات لرسیاسی حزبلر، مدنی اجتماعی تشکیلات لردن کوپراق اعضالرینی بو جریان شفاف بولیب اوتیشی اوچون نظارت ایتیش مقصدیده تنیشتیریش لرینی طلب قیلگن.
ایریم سیلاونی نظارت ایته دیگن تشکیلات لربوگل افغانستان بیلن ایریم غربی اولکه لر مناسبت لری یمان بولگنی اوچون خلق ارا نظارت ایتووچی لر سانی آزه یگنی دن خبر بیرگن لر.
سیلاو لرمستقل کمیسیونی شفاف سیلاو بولیب اوتیشی اوچون ایکی برنامه نی یولگه قویماقچی.
بیری بوجریاننی نظارت ایتیش کولمی نی آشیریش و ایکینچی سی هم خلقنی بو جریان توغرسیده معلوماتی نی کوپراق آشیریشدن عبارت بولگن.
نظارت بولیمیده بو کمیسیون برچه تشکیلات لردن کوپراق نظارتچی لرینی تنیشتیریش لرینی طلب قیلگن
بوندن مقصد سیلاوده قلابگرلیک لرنی آلدینی آلیش اوچون همکارلیک قیلیش بولگن.
بو کمیسیون بو طلب نی بوگون کابلده بیرقطار تشکیلات لرگه ایلگری سوردی.
افغانستان سیلاولر مستقل کمیسیونی مسووللریدن ضیاوالحق امر خیل بی بی سیگه شفاف سیلاو بولیب اوتیشی اوچون بوگل اوزاق تومن وقیشلاق لرگه نظارت ایته دیگن لرنی کوپراق یوباریش لرینی معلوم قیلدی.
میلادی 2009ییلده بولیب اوتگن سیلاولرنی قریب 200یوزمینگ کیشی نظارت ایتگن ایدی.
نظارت ایتووچی لرایچکی وخلق ارا نظارتچی لردن عبارت بولیب وغربی مملکت لرنینگ مالی یاردم لری بیلن هم بیرگه ایدی.
"بودور اوتگن تجربه لردن فایده له نیب بوکمیسیون کوپ چاره تدبیرآلماقچی، شونینگ اوچون بو کمیسیون بو جریاننی جدی نظارت ایتیلیشی اوچون لایحه ایشلب چیقیب تصدیقله دی. محلده تشکیلات لر وبرچه نامزدلر وکیلی لرینی هربیرمحل گه یوباریش لری لازم، بوبیرولایت مرکزلریده ایمس، بلکی اوزاق قیشلاق وتومن لرده بولیش لری کیره ک" دییدی سیلاولرمستقل کمیسیونی مسوولریدن عمرخیل جنابلری
فیفا یا عدالتلی وایرکین سیلاوتشکیلاتی گه کوره بوگلگی سیلاوده خلق ارا نظارت ایتووچی لرقیزیقیشلری کوپ بولمه گن.
بو تشکیلات مسوولی جانداد سپین غر بونینگ سبب لرینی ایتیب بیره دی.
"اوتگن سیلاوگه قره گنده بو گل خلق ارا نظارتچی لر آزراق حصه قوشیش خواطرلری موجود، چونکی ایریم مملکت لر بیلن یخشی ایمس، امنیت هم اوتگن سیلاوگه نسبتن یمانراق بولگن" دییدی سپین غرجنابلری
عامه معلوماتلرینی آشیریش بولیمیده بو کمیسیون تیزآره ده تبلیغی ورق لرنی ترقه تیب وتبلیغی معلومات لرنی هم رسانه لرآرقه لی اهالی گه ییتکزه یش برنامه سی نی عملگه آشیریشی ممکن.
بو سعی وحرکت لر یانیده سیلاو نامزدلری هم اوز سیلاو آلدی ترغیبات عملیات لرینی دوام ایتدیریب کیلماقده لر.
حاضر بونامزدلر اهالی نینگ اعتبارلرینی کوپراق اوزلریگه جلب ایتیش اوچون کابلدن تشقریگه فعالیت دایره لرینی کینگه تیرماقده لر.
بوگون شمالی فاریاب ولایتی ده مینگلب کیشی ییغیلیب نامزد لردن بیریدن اوز حمایتلری نی اعلان ایتگن.
بوندن تشقری اوتگن کونلرده فراه وغزنی ولایت لریده هم نامزدلردن حمایت ایتیش ییغین لری بولیب اوتگن.


text:
روسییانین آنکارایا تعیین اولونموش یئنی سفیری بو گون تورکییهیه گئدیب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده روسییانین آنکاراداکی سفیرلیگی معلومات یاییب.
«بو گون سحر ساعتلاریندان اعتباراً روسییا فدراسییاسینین تورکییه رسپوبلیکاسینداکی فؤوق العاده و صلاحیتلی سفیری آلکسی یرخوو آنکارایا گلدی»، - دئیه سفیرلیین اعلانیندا بیلدیریلیب.
قید ائدک کی، روسییانین تورکییهدهکی کئچمیش سفیری آندری کارلوو اؤتن ایل ۱۹ دکابردا چانکایا معاصر اینجه صنت مرکزینده کئچیریلن سرگینین آچیلیشیندا چیخیشی زامانی گوله لنهرک اؤلدورولوب. مایین ۱۸-ده روسییا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین آلکسی یرخوو روسییانین آنکاراداکی یئنی سفیری وظیفهسینه تعیین ائدیب.


text:
ساکاروز
ساکاروز (انگلیسیجا: Sucrose) شوکروز کی آغ توز دی و انسان بدنینده انرژی یاندیرماق اوچون ایشلنیر ساکاروز بدنده فروکتوزوگلوکوزدان اله گلیر فرمولی C12H22O11 کی بیرجور آلی مولکولدی بو مولکول قند چوغوندوروندا وشکرقمیشینده اولار و بو بیتگیلردن اله گلر
یانیش[دَییشدیر]
ساکاروز 186 سانیگراد درجه ده اریر و کارامل اولار.کربوهیدراتدیو اوبیری کربوهیدراتلارا تای یانیشندان سو و کربن یا همان کومور اله گلیر .ترقه لرده و مانوری و شکلاتی میشللرده ساکاروز و نیترات وپتاسیم ایشه گلیر
48 KNO3 + 5 C12H22O11 → 24 K2CO3 + 24 N2 + 55 H2O + 36 CO2
هیدرو لیز وسینماسی[دَییشدیر]
هیدروژن اونی سیندرار و فروکتوز وگلوکوز اولار بعضی آنزیملر بدنده اونون گلیکوژیدی یاپیشیقین سیندرار واونی گلوکز وفروکتوز ائدر بعضی اسیدلر ده اونی سیندرار و آیرار
قایناقلار[دَییشدیر]
فاسجا ویکی پئدیا[[۱]]


text: اوزون سوره دوغولان تورپاقدان اوزاق قالماق، بایرام تکین آیین-شایین واقت الده ائدیلدیکده هر نه زامان بویو ائله یه بیلمه دیین ایشلر، گؤره بیلمه دیین یئر-بوجاق وار ایستیرسن بئله زاماندا یئرینه یئتیرسن. آیاق قویولان زاماندان ساعت حیزلا فیرلانیر، گؤزووو آچیب یومورسان واقت بیتیر و سنین گؤرونمه لی ایشلرین گؤرولمه میش قالیر و سن یئنه بیر درین حسرتله، باشقا آیین-شایین واقتی گؤزله ییرسن. واقتیوی نئجه یؤنه تمه یی هله ده وار یؤنلده بیلمیرسن. یئنه ده، بایرام بایرام گیبی کئچدی ایسته دییم گیبی کئچمه دی. بایرام بایرام گئچسه ده من ایسته دیییم کیمی اولمادی.


text:
بئهشتده یاشییریقمی یوخسا جهنمده؟؟؟
بئهشتده یاشییریقمی یوخسا جهنمده؟؟؟
هاچان و هارداسا بیرگون ساوچی موسی اوزون تانری-یا ساری توتوب دئیَر :
ای بیزی یوخدان یارالدان تانریمیز سندن بیر بالاجا ایستهییم وار ؛ اولورسا بئهشت ایله جهنمدن منه بیر گؤرونتو گؤستر. چوخ ماراقلیام اؤز گؤزلریمینن میللتیمیزی چکیندیردیغیمیز جهنم و اونلاری ماراقلا چاغیردیغیمیز و توصیف ائتدیگیمیز بئهشتی گؤرهم .
تانری ایله ساوچی موسی-نین آرالاریندا اؤزل بیر ایلگی اولدوغونا گؤره تانری قبول ائدیب ایکی گؤرونتونو موسی-نین گؤزونون اؤنونده جانلاندیرار.
اؤنجه بیر یئر گؤستهرَر، هر یئر باغ باغچا؛بؤیوک بؤیوک قیزیلدان سارایلار، هر یئر دولو چئشیدلی چئشیدلی یئمکلرله و... آنجاق اوردا یاشیان اینسانلار بیر بؤیوک سورونلا اوزلشمیشدیرلربئلهجه بو سورونو آرادان قالدیرماق اوچون ووروشماقدایدیلار آمما نه یازیق کی هئچ بیر سونوج ألده ائده بیلمیردیرلر!
او اینسانلارین هئچ بیریسی قوللارینی قاتلاماغا مالیک دئییل دیرلر. بو اوزدن هر بیر یئمَک گؤتوردوکلرینده آغیزلارینا چاتدیرا بیلمهییردیلر و او یئمهک قوللارینین اوزه ریندن یئره دوشوردور. بئلهلیکله بوتون نئعمتلر ایچهریسینده اولماقلارینا باخمیاراق آجلیقدان ساری درین مضیغهلر یاشاییب هئچ بیر زاد الده ائده بیلمیردیلر!
ایکینجی گؤرونتو ده ایسه عئنی دوروم، عئینی اینسانلاریدی بیر حالدا کی عئینی سورون اوردا دا حاکیمیدیر؛ آنجاق بیر أساس فرق موسی-نین گؤزوندن اوزاق قالمادی، اودا بو کی بوردا یاشیان اینسانلار ایسته دیکلری نعمتلری أللریله گؤتوروب و یولداشلارینین آغزینا قویوردورلار و قارشیلیقلی او یولداش دا بو یولداشین ایستهدیگی هر هانسی بیر نئعمتی اونا یاردیمچی اولان یولداشینین آغزینا چاتدیریردی.
بوردا اولدقجا سئوگی، اولدوقجا محبت، اولدوقجا دویغو واریدی آنجاق اؤنجه کی گؤرونتوده ایسه آجلیق، یازیقلیق، فلاکت، سورون و... قورتاریسی دئییل دیر!
تانری موسی-یا دئدی ایلک گؤردویون گؤرونتو جهنم سونراکی ایسه بئهشت آدلانیلیر.
او یئرده کی باریشی، سئوگینی، محبتی، یولداشلیغی گؤرمهمزلیک، سایمامازلیق اولسا اورا جهنم آنجاق بونلار وار ایکن بئهشت یاشانیلیر !
.
.
.
.
.
*ساوچی= پیامبر ؛ *گؤرونتو=تصویر ؛ *اؤزل=مخصوص ، خاص
*سارای=کاخ ؛ *چئشیدلی=فرقلی، مختلف ؛ *یئمه ک= غذا
*سورون=موشکول ؛ *دوروم=وضعیت ؛ *قارشیلیق=درمقابل
(19 خرداد 1393)
-
- ۹۴/۰۳/۱۹


text:
تویتر موشتری دستک کومانداسیندا چالیشان بیر ایشچینین ایشدکی سون گونونده آمئریکا پرزیدنتی دونالد ترامپین حسابینی سیلدیینی آچیقلاییب.
آخار. آذ خبر وئریر کی، بو بارهده «وطن» اینفورماسییا یاییب.
معلوماتا گؤره، پرزیدنته مخصوص «@رئالدونالدترومپ» حسابی آچیقلاما یاییلمازدان اول ۱۱ دقیقه عرضینده تویتردن سیلینیب. حسابا داخیل اولماغا چالیشان ایشچیلر «حساب مؤوجود دئییل» یازیسی ایله قارشیلاشیبلار.
تویتر اولجه حسابین سهوهن باغلاندیغینی بیلدیرسه ده، داها سونرا ایشچینین حرکتی ایله باغلی گئنیش میقیاسلی آراشدیرما باشلاندیغینی آچیقلاییب.


text:
آذربایجاندا ۱۷۱۹ کند اراضی دایرهسی و ۴۲۶۰ کند وار. بو کندلردن بعضیلری حتی دونیادا بئله مشهوردور. اؤلکهمیزده داغ کندی دئیرکهن طبیعی کی، آغلیمیزا ایلک خینالیق کندی گلیر.
آخار. آز سییاح.کوم-ا ایستینادا آذربایجانین آز تانینان ۵ گؤزل داغ کندینی تقدیم ائدیر:
۱. ساریباش کندی، قاخ
ساریباش کندی دنیز سوییهسیندن ۱۸۰۰ مئتر یوکسکلیکده، ایلیسو کندیندن ۷ ک م. شیمال قربده، ایریچایین حؤوضهسینده یئرلشیر. قیشی سرت، یایی ایسه سرت-ملاییمدیر. یوکسک داغلارلا احاطه اولونوب.
۲. جئک کندی، قوبا
جئک کندی باش قافقاز سیلسیلهسینین یاماجیندادیر. قوبانین ۴۳ کیلومئتر جنوب-قربینده، دنیز سوییهسیندن ۱۶۴۳ مئتر یوکسکلیکده، قودیالچایین ساحلینده یئرلشیر. شیمالدان قریز، جنوبدان الیک، شرقدن یئرگوج، قربدن ایسه قالاخودات کندلری ایله احاطه اولونوب. ۲۰۰۹-جو ایلین اوکتیابر آیینین اوللرینده باش وئرمیش تورپاق سوروشمهسی ایله قودیال چایین قارشیسینین کسیلمهسی نتیجهسینده گؤل یارانیب. بو گؤلو جئکلیلر «ایشغین» گؤلو آدلاندیریر. «ایشغین» جئک دیلیندن ترجومهده «تورپاق سوروشمهسی» دئمکدیر.
۳. قالاجیق، ایسماییللی
کند رایون مرکزیندن ۳۰ ک م شیمال-قربده، داغ اتیینده یئرلشیر. قالاجیق یاخینلیغینداکی چایین ساحلینده ۹-۱۴ عصرلره عایید قاسیمخان قالاسی خارابالیقلاری مؤوجوددور. کند اهالیسینین سایی ۲۵۰۲ نفردیر. اونو دا قئید ائدک کی، مشهور «اؤگئی آنا» فیلمی بو کندده چکیلیب.
۴. پاراکند، گدبی
کند گدبیدن ۱۵ ک م آرالیدا، داغلارین قوینوندا یئرلشیر. بورادا ۲ مینه یاخین اینسان یاشاییر. کند ساکینلری اساساً مالدارلیق و اکینچیلیکله مشغول اولور. پاراکند چالداش، لئشکر و داریورد کندلری ایله قونشودور. ایللر اول بورادا زنگین اینسانلار یاشادیغی اوچون کندین آدی پاراکند قالیب.
۵. سیوو، لئریک
مئشهلرله احاطه اولونموش داغلارین قوینوندا یئرلشهن کندله باغلی تأسف کی، اینتئرنئتده معلومات آزدیر. سیوو کندی ایله باغلی ویکیپئدییادا قید اولونور کی، بورادا خصوصیله تاخوس باججاتا اینه یارپاقلی آغاجلاری گئنیش یاییلیب.


text:
کنرعملیاتیده اهالی نینگ قربان بولگنی تصدیق لنگن
شرقی کنر ولایتیده اوچ کوندن بیری دوام تارتیب کیله یاتگن حربی عملیاتده محلی رسمیلرگه کوره اوچ کیشی عادی اهالی قربان بولگن.
افغان وخارجی کوچلر اشتراکی بیلن یولگه قویلگن عملیات دن اساسی مقصد اوشبوحدودلرده فعال بولگن طالبان عصیانچیلرنی یوق ایتیش دیه اورغولنگن.
اوریش میدانیدن قاچیب چققن بیرقنچه اهالی عملیات نینگ انچه قتیغ دیب کوپلب اهالی نینگ اوز اوی جایلردن بدرغه بولگنینی تاکیدله گنلر عینی حالده محل یشاوچیلری عملیات طفیلی جانی ومالی خساره عادی اهالیگه ایتکزیلگنینی ادعا قیلگنلر.
حاضرگه چه عصیانچیلر تلفاتی باره سیده رسمی قندی بیر خبرترقه تیلمه گن اما شرقی بولگه لرده فعالیت الیب باره یاتگن افغان یوقاری رسمیلردن بیری شو پیتگه قدر اینگ از التمیش عصیانچی نینگ هلاک بولگنینی ایتگن.
باشقه تماندن ایسه محلی رسمیلر دوام تارتیب کیله یاتگن توقنه شولر جریانیده اوچ کیشی عادی اهالی نینگ قربان بولگنینی معلوم قیلگن.
ناتوکوچلری هم حربی عملیات جریانیده الیب باریلگن هوای هجومده عادی اهالیدن اوچ کیشی هلاک و ایککی شی یره لنگن لیگینی تصدیق له گن.
اوشبو عملیات ایسه ناتوکوچلری نینگ کنرولایتیده کی حربی مرکزلردن بیرینی یقینده یولگه قویلگن. معلوماتلرگه کوره حربی مرکز اطرافیده، طالبان عصیانچیلری انچه فعال بولیب ناتوکاروانی نینگ اوییره باریب قیتشگه توسیق لیک یره تیب کیلگنلر.
کنر ولایتی پاکستان مملکتی بیلن قوشنی بولیب سونگی پیتلرده تاتینچلیک لرگه گواه بولیب کیلماقده.
اوتگن کون هم قندهارولایتیده خارجی کوچلرتمانیدن یولگه قویلگن عملیاتده سکیز کیشی عادی اهالی نینگ قربان بولگنی تصدیق لنگندی.


text:
ثریا دلیل: کیله سی ییللرده یاردم لر آزه لیشی ممکن
افغانستان عامه ساغلیک وزیرلیگی، کیله سی ییللرده اوشبو وزیرلیککه بیریله یاتگن تشقی یاردملرنینگ آزه لیشدن خواطر بیلدیردی.
وزیرلیک رسمیلری، مسوولیت لرنی افغان لرگه تاپشریش همده جهانی مالی انقراض یاردملرگه تاثیریتکزیشی ممکن لیگینی ایته دی.
ساغلیک بولیمیده برنامه لشتریش آتی بیلن یولگه قویلگن اوچ کونلیک یغینده ، 2011 - 2015 میلادی ییللر اراسیده ساغلیقنی سقلش توغریسیده کی یولگه قوییلگن استراتیژیک برنامه لر کوریب چیقله دی .
افغانستان عامه ساغلیک وزیری داکتر ثریا دلیل کیله سی ییللرده عامه ساغلیک وزیرلیگی گه بیریله یاتگن یاردم لر کمیشی دن خواطر بیلدریب، شو پله دن موضوع نی دنیا جماعه چیلیگی بیلن اورته گه قویلگنینی ایتدی."بیزبیله میز موجود معما وجهانی مالی انقراض، ساغلیک توغریسده گی یاردم لرنی کمیشی گه سبب بوله دی. قولگه کیلتریلگن یوتوقلرنی حاضرگی چه سقلش اوچون، سعی حرکت لرنی یولگه قویب دنیاهم جماعه چلیک وکیللری بیلن بو مسله نی محاکمه قیله میز.تاکی ایترلی مالی هزینه گه ایگه بولسک."
شونینگ دیک خانم دلیل صحی خذمتلرنی یخشی بیرشکلده یولگه قویلیشی اوچون کتته خرجت گه نیاز بارلیگینی اوغولب بوحقده شوندی دیدی."حاضرگی صحی خذمت لرنی یولگه قویش اوچون هرییلی کمیده 300 میلیون دالرگه احتیاجی میزبار،اما شفاخانه لرنی یخشی لشتریش وساغلیک بولیم لریده جدی اوزگرتریش آلیب کیلیش اوچون قوشیمچه یاردملرگه نیاز بار."
نه فقط افغان مقاملری بلکه دنیا جماعه چیلیگی وکیللری هم صحی خذمت لرنی اوتگن یللرگه قره گنده یخشی بولگنینی تصدیق لیدی. آنه وباله لرنینگ اولیم حاللری کمیگنی قولگه کیرتیلگن یوتوق لردن بیری دیه کورسه تیلماقده.
کانادا دولتی نینگ کابلده کی ایلچیسی اورین باسری الیسن ریدل اوچ کونلیک یغن نینگ باشله نیشیده حصصه قوشیب ساغلیک توغریسده یاردم بیریش اوچون ارتیق هماهنگ لیک لرگه نیاز بارلیگینی تاکیدله دی.
عامه ساغلیک وزیرلیگی تمانیدن چیقاریلگن رسمی حساباتی گه کوره حاضرگه قدرهم اوشبو وزیرلیک اوتزفایز عیال خادملری آزلیگی بیلن یوزمه یوز.
ساغلیک بولیمی ده فعالیت الیب باره یاتگن افغان و خلق ارا تشکیلات لر عیال قابله لرنی تیارلش کبی برنامه لری یولگه قویلگنیدن خبریب. بو کمچلیکنی حل ایتیلیشی گه امید بیلدماقده. باشقه تماندن چیککه حدودلرده شفاکارلر ازلیگی هم اساسی معماگه ایله نگن.


text:
اوروپا اتفاقی افغانستانده جزا قانونی عملده جاری ایتیلیشیگه قرشیلیک بیلدیرماقده
اشتون: بو قانون افغانستانده عیاللر وباله لرگه قرشی زوره وانلیکلر عامللری نینگ جزالنمسلیگی سبب بوله دی.
اوروپا اتفاقی افغانستان ده جزا قانونی گه اوزگریش کیریتیلگنی نی آرتگه چیکینیش دن دلالت بیره یاتگنی نی ایتگن.
قانون نینگ 25 و 26 ماده لریده اوزگریش کیریتیلگن حالده، عایله اعضالری عایلوی زوره وانلیک لرگه قره شلی دوسیه لر باره سیده محکمه ده گواه لیک بیره آلمه یدی.
عیاللر و باله لر عایله وی زوره وانلیکلرنینگ قربانی حسابلنه دی. بو زوره وانلیکلردن قتل، قییناق و جنسی زوره وانلیکلر کیلیب چیقه دی، اما اولرگه گواه بوله دیگنلر عایله اعضالریدن باشقه بوله آلمه یدی.
قانون نینگ بوماده سیده اوروپا اتفاقی ملازملری گه کوره، محکمه ده عایله وی زوره وانلیک دوسیه لری توغریسیده گواه لر عایله دن تشقری بولیشی کیره ک.
اوروپا اتفاقی نینگ تشقی سیاست مسوولی کاترین اشتون نینگ ایتیشیچه، افغانستانده عیاللر حقوقی تامینلنیشی توغریسیده گی کوره ش و عدالت نی آرتگه چیکینتیریش دیر.
اونگه کوره، مذکور قانون زوره وانلیک عامللری نی حبسگه آلیش جریانی نی توسه دی.
افغانستانده عیاللر حقوقی نی حمایه ایتووچی فعاللر هم بو حقده تشویشده ایکنلیکلرینی ایتیشگن.
بو قانون افغانستان پارلمانیده تصدیقلنگن، حامدکرزی بونی 15 کون ایچیده رد ایتمه گن تقدیرده، کیریتیلگن اوزگریش بیلن عملده جاری ایتیلیشی ممکن.
اما عدلیه وزیرلیگی رسمیلری، عیاللر حقوقی نی حمایه ایتووچی و اروپا اتفاقی تشویشلرینی قانون نینگ 25 و 26ماده لری دن کیلیب چیققن انگلنماوچیلیک دیه تاکیدله گن.


text:
تیفلیسله «گازپروم» آراسیندا کئچهن ایل ایمضالانان موقاویلهنین مدتی دئکابرین ۳۱-ده باشا چاتیب.
آخار .آذ خبر وئریر کی، بونو ژورنالیستلره آچیقلاماسیندا گورجوستان ائنئرگئتیکا ناظرینین موعاوینی ماریام والیشویلی سؤیلهییب. او، طرفلرین هلهلیک یئنی موقاویله ایله باغلی راضیلیق الده ائتمه دیینی بیلدیریب:
«طبیعی گازین ترانزیتی حاضیردا عادی رئژیمده حیاتا کئچیریلیر. یئنی موقاویلهده گورجوستان ماکسیمال نتیجه الده ائتمک ایسته ییر. ماکسیمال نتیجه ترانزیت دیرینین اؤده نیشینین بیزیم اوچون صرف ائدن فورمادا اولان مونئتیزاسییاسی و یا کئچنیلکی موقاویلهنین شرطلرینین تکرارلانماسی اولا بیلر. هلهلیک «گازپروم»لا گؤروشون نه واخت اولاجاغی بیلینمیر، اما بو، تئزلیکله باش وئرهجک».
قئید ائدک کی، تیفلیسله «گازپروم» آراسیندا سون گؤروش دئکابرین ۲۳-او باش توتوب. گؤروشده هئچ بیر نتیجه الده ائدیلمهییب.
گورجوستان حاضیردا روس گازینین اؤز اراضیسیندن ائرمنیستانا ترانزیتی قارشیلیغیندا عمومی حجمین ۱۰%-نی الده ائدیر.


text:
دیلیم
دیلیم یالقیز ، دیلیم یالقیزدیر آی قیز
اوغول شیرین ولی قیز بالدیر آی قیز
آماندیر اوزاق دورما تورکون دیلیندن
اوکی اصلین دانار کال قیزدیر آی قیز
بیزیم تورکون دیلی گول دن ظریف دیر
بوتون دیللر دال اولسا بو الیف دیر
ادب ده علم ده هر بیر هونرده
سیز آللاه تورکلره کیم لر حریف دیر
وارلیقدا بوتون وار یوخوموز شعر و غزل دیر
هر بیر غزلی اللی آرا تورکه مثل دیر
من جعفری ام سؤز یازارام تورکو دیلینده
تورکون بالاسی تورک اولا عالمده گؤزل دیر
شاعیر : استاد هوشنگ جعفری
Filed under: استاد هوشنگ جعفری,تورکی شعرلر Türkcə şeirlər | Tagged: قیز,آی قیز,آذربایجان دیلی,تورک دیلی,تورکون دیلی,دیل,دیلیم |


text:
۲۷ نوْوامبر
۲۷ نوْوامبر:
- ۱۵۲۶ - عوثمانلی سۇلطانی سۆلئيمان قانونی اوتریش سفرینه باشلايیب.
- ۱۸۹۵ - آلفرد نوبل وصیّتنامه ایله بۆتون واریداتینی نوْبل فوْندونا باغیشلايیب.
- ۱۹۶۷ - فرانسه بؤيوک بریتانيانین عۆمومی بازارا گیرمهسینه وِتوْ قوْيدو.
- ۱۹۸۳ - مادرید فرودگاهینا ائنمه زامانی کوْلومبیايا مخصوص طياره قضايا اۇغرايیب، ۱۹۳ نفر هلاک اوْلوب.
- ۱۹۹۵ - آذربایجان جومهوریتی لیتوانی ایله دیپلوْماتیک علاقهلر قۇرموشدور.
- ۲۰۰۱ - هابل تلسکوْپو واسطهسیله ایلک دفعه گۆنش سیستمیندن کناردا آتموْسفر آشکار ائدیلیب.
- ۲۰۰۲ - بیرلشمیش میلّتلر تشکیلاتینین نظارتچیلری ۴ ایل فاصیلهدن سوْنرا عراقدا يئنیدن شیمیایی سیلاح آختارماغا باشلادیلار.


text:
۱_ائوده بیر لوه ننه م وار چالخالانار یورولماز
۲_ائوده بیر قویو وار ایچینده سویو وار آغزیندا ایلان ایلان آغزیندا بیر گوهر یانان
۳_ائومیزده یوسوف یاتیب قولاق لارین مسیب یاتیب
۴_ائویمیزده بر کندی وار کندینین کمندی وار گوی دن اوچان قوشلاری آیاغینین بندی وار
۵_اوبالار های اوبالار آغ ساققال لار تاپالار اوزونو چوخوردا قاینیر گیرده لری چابالار
۶_اوتور موشدوم سککی ده اوره ییم شکی شک ده گوی دن بیر آلما گلدی قیزیل بیر نعلبکی ده
۷_اوتایدا پوسان نه دیر قویروغون قیسان نه دیر بیر قویونو بئینمه ز قیر خینی قیران نه دیر؟
۸_اوجا دامدان آلچاق داما قار یاغیر
۹_اوخویور بولبول دئییل اوزورو بالیق دئییل آتیلیر چکیرگه دئییل
۱۰_اوچو بیزه یاغی دیر اوچو جنت باغی دیر اوچو ییغیب گئتیره ر اوچو ووروب داغیلدار
جوابلار
۱_نهره-سوت چالخالایان نهره
۲_لامپا چیراغی
۳_قیچی
۴_ترازی-گوی دن آسیلان ترازی لاردان
۵_قلیان-اونون کوپه سی و کوپ ده دایانان تاختاسی
۶_گون-گونش
۷_جاناوار-قویون لاری قیران قورد
۸_اله ک-اون
۹_قورباغا-سو بولبولو
۱۰_دورت فصیل:یاز-یای-سون یاز-قیش


text:
آنامین گؤزلری
سودابه تقیزاده زنوز
«بو جلسهنین موضوعسو گؤزدو» ائشیتدیغیمدا بیر ذرّه ده ایچیم اوشومهدی. «دا من گؤزه گؤره ده یازا بیلمیهجاغام باشیمیقویوم اؤلوم دااا» دئدیم اؤزومه. «گؤزه گؤره یازماغا نه وار، چتینی کامپیوتری آچانا کیمیدی، سو کیمیآخیب گئدجک» دئییب حئکایه فولدرینی آچیب شوماره ووردوم.
«۱۸-جی حئکایه
گؤز…»
بسم الله رحمن الرحیم دئمهمیش چیرمهلندیم کی یازماغا باشلییم. اؤز یانیمدا دئدیم «قوی بونو بیر یازیم الدن چیخسین سونرا اوتوروم او بیری ایشلریمیگؤروم»، باشدان سووما ادبیاتیما گؤره اؤزومدن ده حئکایهدن ده، حئکایه جلسهسیندن ده، موضوعداندا اوتاندیم. «جاماعات بئکار دئییل سنین باشدان سووما یازیلارینی اوخوسون، اوتان» دئدیم اؤزومه. اوتاندیغیمدان آرتیق گؤزون گؤزلرینه بیله باخا بیلمهدیم. باشیمیآشاغی سالدیم. «دوزدو گؤزه گؤره یازماق سو ایچیم کیمیدی سنه، اما بوجور حاقسیزلیق ائتمک ده دوز ایش دئییل. سنه باخما قلمین گوجلودو، هله هله سنین کیمییازار تاپیلماز، اما آدام گره بیرآز تواضعکار اولا، ائله اولمایا کی دووشان ایله توسباغا ماجراسی کیمیبیردن گؤزون آچاسان گؤرهسن توسباغادان دا اودوزوبسان! ایندی کی گؤزه گؤره یازیرسان پس سن ده گؤزلرینی قشه آچ دیقتله یازماغا باشلا» دئدیم.
ائله اوجور یاتدیق یئرده اییلیب یانیمداکی لیوانی گؤتوروب دونن گئجهدن ایچینده قالمیش سویوق چایدان بیر قورت ایچیب، دریندن بیر نفس آلیب «هه، ایندی اولدو بااا، ایندی یازارام دای» دئییب، صحیفهنین باشینا گئتدیم. صحیفهنین باشیندا یازدیغیم «گؤز» کلمهسینی بولد ائلییب آشاغی سطیره گلدیم.
قالدیم بوش صحیفهیه باخا باخا، اللریم کیبورد اوسته قیفیللاندی. نه قدر چالیشدیم عاغیلما بیر زاد گلمهدی. گؤزلریم قارالدی. اتاق ائله بیل باشیما دولاندی. «اَه، یئنه فیشاریم دوشدو، آخی بیر یوخودان دور، بیر گؤزون آچ، بیر دور اَل-آیاغین یو، باش-گؤزن بیر سرین سو دیسین، سونرا گل اوتور نه ائلیرسن ائله دااا» دئدیم. یازماقدان قاچماق اوچون یاخشی بیر باهانا تاپمیشام کیمی، کامپیوتری تز یانیمداکی صندلین اوستونه بوراخیب آیاغا دوردوم. چایدانین آلتین یاندیریب توالته گئتدیم. اَل-اوزومو یویا یویا دئدیم «دوزدو دؤهدور دئییب سینوزیتیمه گؤره سرین سو ایله اَل-اوزومو یومویوم، اما سویو لاب دا بئله سرین ائلییجاغام بلکه بئینیمین گؤزو آچیلسین». الیمینئچه دفعه سرین سو ایله دولدوروب اوزومه چیرپدیم. یاش اللریمیساچلاریما چکیب اوزومه تؤکولن توکلری دالیا وئردیم. سونرا گلیب کابینتدن بیر کیسهای چای گؤتوروب لیوانین ایچینه آتدیم؛ «بونو ایچسم، جانیم قیزیشسا، دای یازارام بااا» دئدیم. قیزیشما سؤزونو دیلیمه گتیردیکده بیردن ائله بیر قیزیشما جانیمیآلدی کی دئدیم ائله ایندی دی کی حالدان گئدیم. تز اوزومو پنجرهیه چاتدیردیم. پنجرهنی آچینجا سرینهاوا اوزومه، یاش ساچلاریما دیدی. خوش بیر حس ال وئردی. «بئلههااا دئدیم، ایندی بیلیرم نییه یازماغیم گلمیردی، آدام گره اول نقشینین حیسسینه گئده با، گؤزلرین آچیب-آچماز دا حئکایه یازماق اولار آخی؟!» پازلین ایتگین تیکهسین تاپمیش کیمیسرخوش-سرخوش باشیمیپنجرهدن ائشیه چیخاردیب دریندن بیر نفس آلدیم. اکسیژن یئرینه دی اکسید کربن بوغازیمییارا یارا آشاغی گئتدی. رمانتیک حالیم درحال پوزولدو. «من ائله اَره گئتماغیمینان، هم رمانتیزمین هم ده بازارین عینی زاماندا گؤزونو چیخارتمیشام دااا، هله اوتانمیرام حییسهده گئدیرم» دئدیم اؤزومه.
هرچند فمینیستلر بو ائولیلیگه «آغ ائولیلیک» یا «ازدواج سفید» دئییرلر، اما هر دفعه صحبتی اولاندا آنام شیناسنامهمین ایکینجی صفحهسین آز قالا گؤزومه سوخوب دییر «هانی با؟هاردا یازیب؟!» اوزونه جیددی باخیب دئییرم: «دئییرسن بس نییه آغ ائولیلیک دئییرلر؟! چونکی آغ خودکارینان یازارلار اوخونماز، اونا گوره! اونو اوخوماق اوچون اینسانین گؤزونده مخصوص اشعهلر اولمالیدیر» اوّل اینانسادا سونرا منیم شوخلوق ائلهدییمیگؤروب داها دا عصبیلشر. «یوخ منیم مخصوص اشعهم یوخدو، سن آپار دئ ننم کوردو، قارا خودکارینان دئ یازسینلار ائله» دئییر. الینده اولسا منیم ده فمینیستلرین ده گؤزونو چیخاردار. یولداشیمین و آغ ائولیلیگین مزیتلریندن نه قدر تعریفلسم ده، نه منی نه ده یولداشیمیگؤرجک گؤزو اولماز.
پنجرهنی باغلییب، اتاغا گئدیرم. صحیفهنی آچیرام،
«۱۸-جی حئکایه،
گؤز…»
گؤز دئیینجه، قئین آنامین دَلمه گؤزلری یادیما دوشور. دئییرم الله ائلمهسین اوشاغیمین گؤزلری اونا چکسین. آنامین گؤزل رنگلی گؤزلری ایله توتوشدورورام اونون گؤزلرینی. قدیمدن دئییبلر قیزدا اوز، اوزده گؤز. یوخ سن الله، قیزیم اونا چکمهسین. اونون قیزیم قیزیم دئماغینا دئییل کی، اؤزوم ائشیتمیشدیم تلفوندا یولداشیما دئییردی «اؤزگه قیزینا خاطیر بیزی آتمیسان». اونون بو سؤزونو ائشیدینجه، کندیمیزده کی دلی حسن یادیما دوشموشدو. حسنی دلی اولدوغو اوچون آپاریب اوزاق بیر کنددن ائولندیرمیشدیلر. خانیمینا دلی اولدوغونو دئمهمیشدیلر. یازیق قیز گلیب وضعیتی ائله گؤرونجه ایختیاری الیندن چیخمیشدی. آرتیق اَر، اوشاق، عاییلهنی بوراخمیشدی.هانسی کیشی اوزونه گولسیدی گئجهنی اونلاردا کئچیردردی. آتام بیر گون «حسن بس خانیمندان گؤز اول، جاماعات دالیسیجا پیس سؤزلر دئییر» دئمیشدی. «آی حاجی، نه ائلیاق آخی، من اؤزگه قیزینا خاطیر اؤزومو ناراحات ائلیه بیلمهرم!» دئمیشدی. آتام سویو سوزولموش ائوه دونموشدو. قئین آنام اؤزگه قیزی دئیینجه حسن یادیما دوشموشدو. لاب زهلم گئتمیشدی آرواددان. «یاخشی ائولیلیگیمیزی قارا خودکارینان یازدیریب سنله گؤز گؤزه اولمورام» دئمیشدیم اؤز یانیمدا.
تلفونو گوتوروب یولداشیما یازیرام؛
«سلام، بو هفته گؤزه گؤره یازاجاییق نه یازیم؟!»
«سئوگی حئکایهسی یاز، قارا گؤزلره گؤره یاز، یاز: کارا کارا گؤزلر اونا بونا باکیور، کیسکانیوروم…» آردیجا «اگر بیلدین بونو کیم اوخویوب؟!» یازمیشدی.
جواب وئرمهدن تلفونو قیراغا قویموشدوم، اؤز اورهییمده «سنین ننهن اوخویوب» دئمیشدیم.
آرتیق عصبیلشمهیه باشلیرام. بو قدر راحات ساندیغیم بیر موضوعنون قاباغیندا عاجیزلمیشم. سانکی سؤز بولاغیمین گؤزو توتولوب.
باغداکی سو بولاغینین گؤزو توتولاندا بیر آغاج گؤتوروب، سو گلن یئری دئشردیک. قاباغینداکی چوپلری، اوتلاری قیراغا وئردیکده سو بیردن آخیب گلردی. کوزهنین باشینی بولاغین گؤزونه داییب دولدوراردیق. بلکه بو گون منه ده ائله بیر چوپ لازیمدی،. دییسن بئینیمین گؤزونو ده بولاغین گؤزو کیمیزیر زیبیل توتوب بو گون. اما هله کیم دئییر گؤزون بولاغی بئییندی؟! یانیهامیبئینی ایله دونیایا باخیر؟! هئچ اینانمیرام.
بیر چوخ آداملار قارینلاری ایله دونیایا باخارلار. اونلارین یئکه قارینلاریندا ایکی گؤز وار، هر زادی اونلار یئمک گؤزونده گؤررلر. داشدان یوموشاق نه اولسا ییرلر. دادین، مزهنین اونلارا هئچ فرقی یوخدو. چوخ آداملار دا وار گؤزلرینین بولاغی آغیزلاریدی. ایرمیدورد ساعاتا گؤزلری اینسانلارین گئیدیکلرینده، یئدیکلرینده، ائو ائشیکرینده دیر. گؤردوکلرینی سؤز ائلییب آخشام قونشولارا دییرلر. بعضیلرینین ده گؤزلری اورکلرینه باغلیدیر. اونلار تز عاشیق اولارلار،هارا باخسالار اوردا عشقدن بیر نیشانه گؤررلر. بعضی اینسانلاردا وار دونیا وئجلرینه دئییل. دونیا داغیلسادا اونلار اؤز ایشلریندهدیلر، ایستر توی اولسون ایستر یاس، ایستر لاب بئله اوچونجو دونیا ساواشی اولسون، بونلارین حالیندا هئچ فرق ائتمز، اونلارین دای گؤزلریهارا باغلیدیرکی بو قدر بِ خیالدیلار، بیلمیرم!
ایندی منیم گؤزلریمهانسی گؤزلردندیر؟! نه یئییمجیلم نه سوزباز، نه عاشیقم نه ده بِ خیال! اصلینده گؤزلریم بدنیمینهاراسینا باغلیدیر هئچ ده اونملی دئییل، هرهانسی گؤزونن یازیرام یازیم، آنجاق بو حئکایهنی یازیب قورتارمالیام بو گون.
«۱۸-جی حئکایه
گؤز…»
تلفونوم زنگ چالیر، آنامین گؤزل گؤزلری تلفونون صحیفهسینه دوشوب… کامپیوترین گالریسینی آچیرام. آنامین شکیلینی ووردون بوش قالمیش صحیفهسینه سانجاقلاییرام. بعضی زادلار یازماغینان اولماز اونلاری آنجاق گؤرمک لازیمدی!