text:
اؤز انسانلیغین ایلک اینانچ کُدلاری میتولوژیک چاغلاردان اعتیارا باشلامیشدیر. طبیعتده میدانا گلن اولایلار میتولوژیک چاغ انسانینین بیلینجینده بونلارین گیزلی بیر گوچ طرفیندن حیاتا کئچیریلدییی اینانجینا زمین حاضیرلامیش اونلاردا چئشیدلی اینانجلارین تظاهر ائتمه سینه سبب اولموشدور. بونونلا بیرلیکده بو اینانجلارین تَملینده او گوجه دویولان قورخونون اولوشدوردوغو (یاراتدیغی) سایغیدا قالبلرده اؤزونه یئر ائدینمیشدیر. همن هر خالق اؤزونه عاید بیر اینانج سیستمی و تانری آنلاییشی یاراتمیشدیر. بو آنلاییش تورکلرده سماوی کؤکنلی اولسا دا بعضی بیلیم-انسانلارینین ادعا ائتدیکلری کیمی پولیتیزم کاراکترلی گلیشمه میش دونیانین بیرچوخ خالقلاریندا ایسه چوخ تانریچیلیق شکلینده اؤزونو گؤسترمیشدیر. تورک ملتینین اینانج سیستمینین درینلیکلری و میتولوژیک آنلاییشییلا ایلگیلی ایزله ین گؤزل بیچیمده اورخون آنیتلاری، دده قورقوت دستانلاری کیمی تاریخ و ادبیات بلگهلرده یانسیماسینی بولموشدور. میتین دونیایی آنلاما سیستمی، میتولوژینین ده بونونلا ایلگیلی بیر بیلیم-دالی اولدوغو بیلینمکده دیر. بو نیته لیییندن دولایی میتولوژی انسانین روح دونیاسینی سمبوللارلا ایفاده ائدهن بیر آینایا بنزه دیلمیشدیر. تورک میتولوژیسینین اصیل الهام قایناغی تانری و اونو بئتیمله ین اؤگه لرین باشیندا گلن گؤییوزودور. تورک کوسمولوژیسینده (کیهان شناسیسیندا) گؤی چوخ اؤنملی بیر یئر توتموش و بو قونودا ایندیه قدر تورکیه و تورکیه دیشیندا قاپساملی آراشدیرمالار یاپیلمیشدیر. تورکلرین گؤیله ایلگیلی آنلاییشی میتولوژیک چاغلاردان اعتبارا دیلینده و ادبیاتیندا اؤزونه خاص یئر توتموشدور. XIII جی یوز ایلده یاشایان و ایلک دفعه فؤاد کؤپرولو طرفیندن “آذربایجان شاعری” اولاراق سونولان خراسانین اسفرایین بؤلگه سینده دونیایا گلن عزالدین حسن اوغلونون ایندیه قار یالنیزجا دؤرد تورکجه، ایکی دنه ده فارسچا شعری بیلینمکده یدی. بو شعرلریندن بیر داناسی قیپچاق شاعری سیف سرایی طرفیندن فارس شاعری سعدی نین “گلستان” آدلی اثرینی ترجمه ائتدیگینده اثرین آرخاسینا علاوه ائتدیغی “آپاردی کؤنلومو بیر خوش قمر اوز، جانفزا دلبر” مصراعسییلا باشلایان غزلی، بیری “مجمع النظایر و جامع النظایر”ده یاییملانان “عجب بیلسم بنی شیدا قیلان کیم” مصراعسی ایله باشلایان، دیگری ده باربارا فلمینگ طرفیندن مصرده کی بیر مجموعه ده بولوناراق یاییملانان “نئجه سن گل یوزی آغوم بنوم” مصراعسیلا باشلایان غزلیدیر. آنجاق ایللر اؤنجه فینلاندیادا حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” آدلی ۳۶۶ ورق حجمینده کی ائل یازما مثنویسی بولوناراق تورکیه یه گتیریلمیشدیر. اثرله ایلگیلی اولاراق ۲۰۰۹ ایلینده اوچ مقاله یازیلمیش و بونلار آذربایجاندا یاییملانمیشدیر. اثرین کوپیاسی اوزه رینده چالیشیلاراق یایینا حاضر دوروما گتیریلمیشدیر. اثرده میتولوژیک چاغلارداکی تورک دوشونجه سینی یانسیتان گؤکله ایلگیلی ایفاده لر تثبیت ائدیلمیش، بونلارین بیر چوخونون بوگون آذربایجان تورکجه سینده یاشادیغی بلیرلنمیشدیر. XIII. یوزایل آذربایجان تورکجه سی ایله یازیلان اثر حضرت محمدین حیاتی و مجادله سیله بیرلیکده حضرت علی جنگلرینی قونو آلان بیر مثنویدیر، تقریبا ۵۰۰ ایل سونرا استانبولدا استنساخ ائدیلمیشدیر. “کتاب سیره النبی” آدلی بو مثنوینین یاییملانماسینین و اثرده یئر توتان بو تور ایفاده لرین ادبیاتا و تورکجه یه بؤیوک قازانیملار ساخلایاجاغی سؤیلهنهبیلیر. بو مقاله چرچیوه سینده، اسکی تورک اینانیشیندا گؤیه اولان میتولوژیک اوز-توتمانین تاریخ بویونجا دوام ائتدیگی و بونون مثنویده ده اؤزونه خاص یئر توتدوغو وورغولانمایا چالیشیلمیشدیر. آیریجا بعضی خالیلارین گؤیله ایلگیلی میتولوژیک اینانجییلا بیرلیکده تورکلرین گؤیله علاقه لی میتولوژیک آنلاییشی بو مقاله نین الوئردیگی اؤلچوده قارشیلاشدیریلمیش، آنادولو، آذربایجان و دیگر بعضی تورک خالقلارییلا بیرلیکده “کتاب سیره النبی”ده یانسیماسینی بولان گؤیله ایلگیلی ایفاده لر و آنلا اولوشتورما (یارانان) ایشلر دقته سونولموشدور.
اینانچ، تانری ایله انسان آراسیندا بیر مخاطب قایناغی اولماقلا بیرلیکده یاییلماسی دیل واسطه سییلا اولموشدور. دوغال اولاراق دیل ایچینده اینانج سیستمینی یوز ایللر بویونجا نسیلدن نسله آختاران اؤگه لرین ان اؤنملیلری اؤزه للیکله دئییملر و آتاسؤزلریدیر. دئییملر بیر آنلاییشی بوتون یؤنلریله آچیخلاماق ایچین اؤزل شکیلده اولوشدورولان (یارانان) سؤیلم قالیبلاریدیر. آنجاق بو قالیبلار اینانجلا ایلگیلی دوشونجه لرین ان درین قاتلاری ایله بیرلیکده، تاریخی و میتولوژیک آنلاییشین ایزلرینی ده داشیماقدادیر. بو سببله میتولوژی انسانین معنوی دونیاسینی سمبوللرله سوسله یه رک دیله گتیرن بیر آینا ایله اؤزدشلشدیریلمیشدیر (اؤگل ۱۹۸۹: ۱۹). بو قاپسامدا، مقالهنین فورماتینا اویغون اولاراق بعضی خالقلارین گؤیله ایلگیلی میتولوژیک آنلاییشلارییلا تورک ملتینین گؤیله ایلگیلی اینانجینین اؤرتوشوپ اؤرتوشمه دیگی قونوسونا دقت چکیلمیش و عزالدین حسن اوغلونون کیتاب سیره النبی آدلی اثرینده کی یانسیمالارینا اشارت ائدیلمیشدیر.
تئوگونیه گؤره یونان یاراتیلیش افسانه سی کاوستا اولوشان آنا ایلاهه گایا (توپراق) واسطه سییلا آنارکیل کؤکنله باشلامیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۳۱). اوغلو و قوجاسی اورانوس گؤییوزونون حکومداری اولموش، اورانوسدان سونرا اوغلو کرونوس یئرینه کئچه رک گؤییوزونون تانریسی، تیتانلارین افندیسی اولموشدور. کرونوس، یونان میتولوژیسینده قیز قارداشی رها (کیبه له)نین ائشی، زئوسون باباسیدیر. زئوس ایسه اوچونجو کوشاک ایلاه اولوب باباسی کرونوسدان سونرا گؤییوزونون حکومداری و ایلاهلارین یؤنه تیجیسی، دونیاداکی دوزه نین ساخلاییجیسی اولموشدور (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۳۳٫(
۱۸۷۳-۱۸۹۰ ایللاری آراسیندا آلتای تورکلرینی خیریستیانلاشدیرماقلا چارلیک طرفیندن اؤزل اولاراق گؤرَولندیریلن پاپاز واسیلی ایوانوویچ وربیتسکینین درله دیغی “یاراتیلیش دستانی”ندا باشلانغیجدا بو افاده لر یئر توتموشدور: “هیچ بیر شئی اولمادیغیندا نه گؤی نه یئریوزو وارکن یالنیزجا اولگن واردی. اوجسوز بوجاقسیز سولار اوزه رینده دولاشیر، دوراجاق یئر بولامه ییردی” (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۵-۲۶). بو ایفاده لرده یونان میتولوژیسینین یاراتیلیش سؤیلنجه سی کیمی یاپیسیز و باشلانغیجی بیلینمه ین کاوسا اشارت ائدیله رک ماتریالیست بیر دونیا آنلاییشی ایلهری سورولموشدور. حالبوکی VIII. یوزایلدا یازیلان یئنیسئی مزار داشلاریندان چال هؤل II. یازیتیندا “ائلچی چور کوچ بارس؛ قوژدا قونچیمقا اؤزدا اولیمقا بؤکمادیم اسیزیما؛ تنگری الیمکا باشدا باگیمکا بؤکمادیم اسیزیما” “ائلچی چور کوچ بارسیم سماوی دولتیمه، اؤندر بییمه دویامادیم” (کورموشین ۲۰۱۷: ۲۱۱) ایفادهسیله دولتینین سماوی کاراکترلی، دینینین ده سماوی اولدوغو وورغولانمیشدیر. VIII جی یوزایلدا یازیلان کؤل تگین یازیتینین دوغو یوزونده “اوزه کؤک تنگری، آسرا یاغیز یئر کیلینتوکدا اکین آرا کیشی اوگلی قیلینمیش” (اوستده ماوی گؤی، آلتدا یاغیز یئر یاراتیلدیغیندا ایکیسینین آراسیندا انسان اوغوللاری یاراتیلمیش) دیئهرک هر بیر شئیی اولو تانرینین یاراتدیغی وورغولانمیشدیر. اورخون آنیتلاریندان تقریبا ۱۱۰۰ ایل سونرا پاپاز وربیتسکی طرفیندن درله نن “یارادیلیش دستانی”ندا ایلاه اولاراق سونولان اولگه نین اوچسوز بوجاقسیز سولارین اوزه رینده اوچماسی و قوناجاق یئر بولاماماسی ذهن لرده بیر سورو سورو اشارهلری ایله بیرلیکده دستانین قید ائدیلمه سی اثناسیندا و یا سونرا مانیپولا ائدیلدیغی دوشونجه سینی دوغورماقدادیر، چونکو آلتای تورکلری یوز ایللردیر گؤکتورک دولتینین حاکیم اولدوغو توپراقلاردا یاشاماقدادیر و بو دولتی یارادان تورک بویلارینین میراثچیلاریدیر. شاید اولگن و ارلیکه عطف ائدیلن اینانجلا ایلگیلی دوشونجهلر گؤکتورک دؤنمینده حاکیم اولسایدی آنیتلاردا اومای اؤرنهیینده اولدوغو کیمی اونلار دا آنیلیردی. پوتاپوو دا ان اسکی تورک متنلرینده “اولگن”ین آدینا راستلانمادیغینی، خاکاس و آلتای تورکلری اولماق قیدییلا بعضی تورک بویلاریندا تانری یئرینه قوللانیلان فارسجا کؤکنلی “خُدای”ین دا یابانجی منشالی اولدوغونو وورغولامیشدیر (پوتاپوو ۲۰۱۲: ۲۸۸-۲۸۹).
حسن اوغلو “کتاب سیره النبی” آدلی اثرینده یارادیلیشلا ایلگیلی تورک دوشونجه سینی XIII. یوزایلدا بو بیتلرله وجیز بیچیمده دیله گتیرمیشدیر و بو آنلاییش گؤکتورک آنیتلارینداکی دوشونجه ایله بیره بیر اؤرتوشمکدهدیر:
داخی یارادیلمادان لوح قلم عرشی کورسی گؤگلریله یئر هم
۱۹۳) آ/ب )
چون یاراتدی سونرا ایشبو عالمی عالم ایچینده یاراتدی آدمی
۲۰۱) آ/ب )
کیم بونونیجون یاراتدی حق سنی هم یئری گؤگی دو عالم خلقینی
۲۸۳۹)آ/ب)
سامی کؤکنلی بابیل خالقینین یارادیلیش سؤیلنجه سی ائنوما ائلیشه گؤره، “باشلانغیجدا یالنیزجا سو و اوزه رینده سیس اولوی گؤیلر و یئریوزو بولونماماقدادیر. دئیرکن بابا آپسو اورتایا چیخاراق تاتلی سولارین، آنا تیامات دا توزلو سولارین افندیسی اولموشدور. بو سولارین ایچیندن آنشار و کیشار چیخمیش، ائولنمیشلر گؤیلرین ایلاهی آنو دوغموشدور” (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۲۴۵-۲۴۶). هم سومئر هم ده بابیل میتولوژیسینده ائنلیل هاوا ایلاهی سیدیر (کرامئر ۲۰۲۰: ۶۱؛ روزنبرگ ۲۰۱۷: ۲۴۵٫( سومئر ایلاهلارینین آناسی اولان نینتو گؤییوزو ایلاهی آنونون زوجه سیدیر و ایلک انسانی پالچیقدان یاراتمیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۲۸۲).
آنتیک مصر اینانجیندا نوت، گونش ایلاهی و هر شئیی یارائان ریین ائشیدیر، یئریوزو ایلاهی اولان آغابَیی گب ایله ده جینسل ایلیشکیه گیرمیشدیر (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۲۶۱). ژرمن ایلاهلاری دا یونان، سومئر، بابیل و مصر ایلاهلاری کیمی انسانی کاراکتردهدیر، اؤلوملودورلر، یارادیلیش سؤیلنجه لری ده پرس میتولوژیسینده اولدوغو گیبی ایگی ایله کؤتونون (اهریمن-هورموز) موجادلهسی بیچیمیندهدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۳۲۷-۳۲۸).
ژرمن سؤیلنجهسینه گؤره دونیا یمیر آدلی غدار بیر دئوین جسدیندن یارادیلمیشدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۳۳۲-۳۳۳).
هندو یارادیلیش سؤیلنجه سی ویشنویا گؤره ائورهنی براهما یاراتمیشدیر، یارادیلیش زمانی بئللی دئغیلدیر، او دورمادان بو ایشینه دوام ائتمئکتئدیر، یاشامی دا ویشنا قوروماقدا، شیا-رودرا ایسه حیاتی سونا ائردیرمکدهدیر (روزنبرگ ۲۰۱۷: ۵۰۹-۵۱۰). ژاپون یاراتیلیش سؤیلنجه سی ده یونان و هندلیلرینکیندن فارکلی دئغیلدیر.
هندلیلر و پئرسلر (آریالار) میلاددان اؤنجهکی یوزایللرده پاگان اینانجیندا اولوپ دوغا گوچلرینه تاپینمیشلار (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۰۹) بو اینانچ زردوشت اینانجینا دا یانسییاراق دوام ائتمیشدیر. پرسلر زردوشتدن اؤنجه پولیتیزمه اینانمیش و بیرچوخ ایلاهلارا تاپینمیشلاردیر. آهورا مازدا، کئندیسی پیغامبر اولاراق نیته له نن زردوشتون دا قوتسال اولاراق آندیغی ایلاهلاردان بیریدیر، اوغلو آتشدیر، زردوشت ده آتشدن توره میشدیر (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۲۱۱۲۲). آتشین ایلاهی آگنیدیر، آتئش اونون آیئتی و سیمگه سیدیر. پرسلرین آتش ایلاهی مازدیزم اینانجینا گؤره آتر (آزر) سونسوز ایلاهی ایشیغین سیمگه سیدیر و تاپینیلان ایلاهلاردان بیریدیر. اوستادا دونیادان سوروملو اولان اسپندارمز آدلی ملَک (ایمشاشپند) اهورا مزدانین قیزیدیر (ایلدیریم ۲۰۰۸: ۹۴). آریالارین ائن بؤیوک و ان اسکی ایلاهی ایسئ گؤکتور. او، اؤنجه لری ریگ ودا’دا “دیاوه” سونرالاری ایسئ “وارونا” اولاراق آنیلمیش، گؤکلری یاراتان، یئری دوزنلهین و ائورهنی یؤنه تن گوچدور (ییلدیریم ۲۰۱۸: ۱۱۸).
اسکی تورکلره گؤره ایسئ یئری و گؤغو یاراتان بیر تانری اولدوغو حالدا پرس اینانجیندا هرمز گؤیون، اهریمن ایسه یئرین حاکمیدیر و آرالاریندا سورکلی بیر چاتیشما واردیر (اؤگل ۲۰۱۰: ۱۴۶-۱۴۷). ائسکی چین آنلاییشینا گؤره گؤک و یئرده اولوشان هر اولایین سببی اریل اولان یانگ (گؤک) ایله دیشیل اولان یین آراسینداکی ائتکیله شیمدیر (شامل ۱۹۹۹: ۲۴). چین سؤیلنجه سی پانگویا گؤره یارادیلیش یونان، ژرمن و یند میتولوژیسیندن چوخ فرقلی دئییلدیر، ائورهن بیر یومورتانین ایچینده کاوس حالیندادیر. پانگو گؤکلری اؤنجه یئردن آییرمیش، جاناوار گونگ-گونگ حس ائتدیرمهدن چئورهیی تخریب ائتمیش، آنا الهه نوگوا دا دونیاداکی دوزه نی یئنیدن قورموشدور (روسنبرگ ۲۰۱۷: ۵۶۱-۵۶۲). چینلیلرده دینین تمَلینی اجدادا دویولان سایغی و اونا تاپینما اولوشدورموشدور (یاراتمیشدیر). اونلارا گؤره هر شئیین کؤکو گؤکلرده، انسانین کؤکو ایسه اجدادیندادیر (شامل ۱۹۹۹: ۲۳).
یوخاریدا سونولان بیلگیلرده ده گؤرولدوغو کیمی بابیل، سومئر، مصر، هند، ژرمن، یونان، پرس، چین، ژاپون و قوزئی آوروپا خالقلارینین میتولوژیک اینانچ آنلاییشیندا هیروگامیه (قوتسال ائولیلیک) اولماسینا قارشین بو تلقّی تورک اینانچ سیستمینده بولونماماقدادیر (گونگؤر ۲۰۰۷: ۱). اسکی تورکلرین سماوی کاراکترلی اینانچ سیستمینین اؤزو تاریخ بویونجا نسیلدن نسله آختاریلاراق بوگونه قدر گلیب چیخمیشدیر.
سیبیریادا یاشایان تورکلرین میتولوژیک دوشونجه سینه گؤره ائورهنین یارادیلیشی ایله ایلگیلی دوشونجهلرده گئرچکله میتولوژیک آنلاییش بیر – بیریله ایچ – ایچهدیر (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۳). ائوره نین یارادیلیشی اولاغاندیشی بیر چاغدا و بلیرسیز بیر کئچمیشده اولموشدور. بونونلا دا ازلی و ابدی تانرینین کایناتی نئجه و نه زامان یاراتدیغینین بیلینمه دیگی وورغولانماقدادیر (لوووا ود. ۲۰۱۳: ۲۴).
ژ. پ. روکس، تورکلرین اسکی دینلرینین تک تانری اینانجیندا اولدوغونو، پولیتیزمین ده چؤزولمه و آنارشی دؤنملرینده چیخدیغینی ایله ری سوره رک تورکلرین تاریخین ان باشیندان بری سماوی کاراکترلی تک تانرییا ایناندیغینی وورغولامیش (رووخ ۲۰۱۵: ۱۲۲) آنجاق، گؤک تانرینین ائوره نی یؤنتمکله گؤرَولندیردیگی یَلهره ایسه باتیلی دوشونجه سیندن حرکت ائده رک “تانری، تانریچا” دئمیشدیر (رووخ ۲۰۱۵: ۱۲۲-۱۲۳).
لاتینلر طرفیندن آسیمیله ائدیلدیگی تخمین ائدیلن و اؤزلرینه تورکان دئیَن اتروسکلرین اینانجیندا اؤنجه اوجا گؤک (تانری/تین) سونرا طبیعت گوچلری و آتا روحلاری ان بؤیوک سایغییی گؤرموشلردیر (آسنا ۲۰۱۹: ۱۵۸). اونلارا گؤره بیلینئن-بیلینمه ین، گؤروننگؤرونمه ین، یارادیلمیش-هنوز یارادیلمامیش اولان هر شئی اولو یارادیجی ایله بیرلیک اولوشدورماقدایدی (یاراتماقدایدی) (آسنا ۲۹۱۹: ۱۵۴) بو ایسه اسکی تورک اینانجینین اونلاردا دا دوام ائتدیگینی گؤسترمکده دیر. تورکانلارا گؤره اون آلتی پارچایا بؤلونن یئر گؤیون یانسیماسیدیر، گؤک ایسه دؤرده بؤلونموش و هر بؤلومدن سوروملو بیر یئ قوروبو اورالاردا اوتورموشدور (آسنا ۲۰۱۹: ۱۶۳).
گؤکلر و اونون اوجالیغینا اینانما تورکلرین یاراتدیغی بوزقیر کولتورونون انسانا آشیلادیغی حریّت، ائوره نین تاساووور ائدیلمئزلیغی و اونو یاراتانین کودرئتینین اولویلیغی، آشقینلیغی دویگوسوندان قایناقلانمیشدیر (قفس اوغلو ۱۹۹۸: ۲۲۳). یئرله شیک حیاتین دار چرچیوهلی دونیاسینا قارشی جغرافیادان-جغرافیایا، اقلیمدن-اقلیمه گئچه رک مینلرجه حیوانی بلیرلی بیر دوزَن ایچینده بسله مه و چوخالما، اوره تیمه یؤنهلیک بوزقیر اکونومیسینه صاحیب اولما (قفس اوغلو ۱۹۹۸: ۲۲۲)، طبیعتین هر تورلو سیخینتیسی و زورلوغویلا مجادله ائتمه، حتی اونا غالیب گلمه تورک میللتینه هر گوجلوغون اوسته سیندن گله رک ساعت کیمی داغیق چالیشان بیر سوسیال دوزَن یاراتما دویغوسو و بیلینجینی آشیلامیشدیر. دیگر طرفدن انسانین گؤزونون گؤکلرین سون سینیرینی بلیرله مه قدرتیندن محروم اولماسی و یئرین درینلیکلرینی ادراکین امکانسیزلیغی پسیکولوژیسینی ده آشیلامیش بو دوشونجه لر ده تورکون اینانچ فلسفه سینده اؤز یانسیماسینی بولموشدور. حسن اوغلو دا تانرینین قدرتینین سونسوزلوغونو و ادراک ائدیلمزلیغینی بؤیله دیله گتیرمیشدیر:
تورکلرین میتولوژیک کؤکنلی اینانچ سیستمینده گؤی گنل آنلامدا هم تکلیگین هم ده چوخلوغون سمبولو اولموشدور (رووخ ۱۹۹۴: ۸۳). بو اینانچ آنلاییشی دا دوغال اولاراق ادبی اثرلرده یانسیدیلمیشدیر. XIV. یوزایلده یازیلان “احمد حرامی دستانی”ندا دا عینی اینانچ، یانی تانرینین تکلیگی “نه وار تانری بیر ایسه، ایش ایکیدور” (آکایدین ۱۹۷۲: ۴۸) شکلینده وورغولانمیشدیر. سمانین بیر بوتون اولماسی ایله تانرینین بیرلیگی آراسیندا سارسیلماز بیر ایلیشکی اولماسیندان دولایی گؤی، تورکلر طرفیندن قوتسال قبول ائدیلمیشدیر. گؤک عینی زماندا میتولوژیک کاراکترلی تورک اینانجینا گؤره “گؤک تنگری”نین مکانیدیر (آجالوو ۱۹۸۸: ۳۵). چوواشلار دا “توری” دئدیکلری تانرینین گؤیلرده یاشادیغینا و هر شئیی یاراتدیغینا اینانماقدادیر (آریک ۲۰۰۷: ۲۱). دیگر طرفدن اسکی تورک کوزمولوژیسینده “تانری” عینی زماندا “گؤی” آنلامینا دا گلمیشدیر (اونور ود. ۱۹۹۷: ۳۶). بیلگه قاغان یازیتینین قوزئی یوزونده؛ “تنگری تگ تنگریده بولمیش توروک بیلگه کاغان” (تکین ۲۰۰۶: ۴۴) شکلینده یازیلان جمله دا عینی آنلاما اشارت ائتمیشدیر. فوموق تورکلری ده تانرییی آنارکن “گؤی تنگریم، گؤیدن ماغا، گؤی گؤزلرینی آچیب باغا” دئمکدهدیر (شامیل ۲۰۱۱: ۲۱۴). تورکلرین گؤک رنگه فاضلا اؤنم وئرمه لرینین، گؤیون رنگینه یاخین رنکده کی بوزقوردو اؤزلرینه سمبول سئچمه لری ده بو دوشونجه دن قایناقلانمیشدیر. بو آنلاییشا صاحب اولان اسکی تورکلر دوغو یؤنونو دیگر یؤنلردن داها اوستون توتدوقلاریندان دولایی گؤک رنگی بو یؤنون سمبولو اولاراق تعیین ائتمیشلردیر (گؤمَچ ۱۹۹۷: ۱۰۵). اوغوز قاغانین اوردولارینی دؤرد اصیل یؤنه گؤره آییرماسی و یؤنلره گؤره آتلارین بلیرلی رنکده، دوغوداکی عسکرلرینین میندیگی آتلارین رنگینین ده بوز اولماسی بو اینانجدان دولایی اؤزل اؤنم داشیماقدادیر (اؤگل ۱۹۸۱: ۴۰۶). بوز رنکلی آت موتیوی مثنویده دئ دیله گتیریلمیشدیر:
شول بوزآت بینانی گؤر سلطان کیبی کیم نیجه شاهانهدیر هر ترتیبی ۶۷۶۹ آ/ب
عزالدین حسن اوغلو گؤکله ایلگیلی دوشونجه سینی آشاغیداکی بیتده کی کیمی دیله گتیرمیش، تورک ملتینین گؤیلرین و یئرین هدیه سی اولاراق یارادیلدیغینا اولان اینانجینا کوزمیک بیر مساژلا یاخینلاشمیشدیر. اوغوز قاغان دستانیندا اونون بیرینجی و ایکینجی ائشینی بولدوغو یئر و دوروملارینین اؤزللیغی بو بیتله قارشیلاشدیریلا بیلیر.
گؤگ آتاموز یئر آناموزدور یقین اول ایکینون اوغلییوز بیز اوش همین ۸۹ آ/ب
اسکی تورکلرین میتولوژیک اینانچ آنلاییشی قُرانِ کریمده کی بعضی آیه لرله ده بیره – بیر اؤرتوشمکده دیر. “طریق” سوره سینین I جی آیه سینده آللاهین “گؤیه و طریقه یمین اولسون” (آتش ۲۰۰۷: ۵۹۰)؛ “شمس” سوره سینین V جی آیه سینده “گؤیه و اونو یاراتانا یمین اولسون” (آتش ۲۰۰۷: ۵۹۴) شکلینده ائتدیغی یمینلرله گؤک تانری دینینه اینانان تورکلرین میتولوژیک اینانجی اؤرتوشمکدهدیر. آذربایجاندا دا گؤیه آند اولسون؛ گؤیون اوجالیغینا آند اولسون؛ گؤی حقی شکلینده کی یئمینلر، گؤیه اوز چئویرمک (آلتایلی ۲۰۱۸: ۱۳۱۳)، باشی عرشه چاتماق، باشی گؤیه دئیمک، باشی اوجا اولماق، باشی اوجالماق شکلینده کی دئییملر؛ باشین اوجا اولسون، باشین عرشه چاتسین (آلتایلی ۲۰۰۵: ۹۴/۹۵) شکلینده کی آلقیشلار دا ان اسکی تورک اینانجینین آذربایجان تورکلری طرفیندن مینلرجه ایلدن بئریدیر یاشادیلاراق بوگونه قدر اولاشتدریلان اؤرنکلریدیر. آنادولو’دا دا بکلنمه ین بیر سئوینچ و موتلولوک اولوشتوغوندا “باشی گؤیه (گؤوئ) ائرمک (دئیمک)” (TDK سؤزلوک ۲۰۱۱: ۳۹۳) دئییمی دیله گتیریلمکدهدیر.
دیگر طرفدان اسکی تورکلرین یارادیلیشلا ایلگیلی اینانجیندا گؤک دایروی بیر چادیرا بنزه دیلمیشدیر (ایلیاده ۱۹۹۹: ۲۹۲)، آنجاق دونیا ایسه دؤرد گؤشهلیدیر. بو آنلاییش آذربایجان خالقینین دیلینده دونیانین دؤرد بیر کونجو (آلتایلی ۲۰۰۵: ۱۹۹)، آنادولودا ایسه دونیانین دؤرد گوشه سی شکلینده ایفاده ائدیلمکدهدیر. بو آنلاییش مثنویده ده یانسیدیلمیشدیر.
دؤرت یانیندا دؤرت قاپوسی وار ایدی
یاقوت اینجو قُبّه دؤرت دیوار ایدی ۱۵۶۶ آ/ب
دؤرت یانیندا مکّه نون هر طاقلاری
کعبهیه سجده قیلورلار هر بیری ۱۹۸۱ آ/ب
اوچ یوز آلتمیش اوغلان اویمیشدی آنا
بیله سینجه قاندا گئتسه دؤرت یانا ۷۵۲ آ/ب
هر خالقین میتولوژیسینده گؤیلره دوغرو یوکسهلن قوتسال بیر داغ واردیر، آنجاق بو قوتساللیق ملتلرین گؤی و تانری ایله ایلگیلی دوشونجه سینه گؤره دَییشمکدهدیر.
داغلار اصلینده میتولوژیک اولاراق یئرله گؤیون بیرلشدیگی یئر اولاراق قبول ائدیلمیش (ایلیاده ۲۰۰۳: ۱۱۴) و بو یؤنویله مرکزی بیر اؤزللیک قازانمیشدیر. قوتسال قبول ائدیلن قلعه لر و تاپیناقلار دا کوزمیک داغلا اؤزدشلشدیریلمیشدیر. زیگوراتین یئدی قاتلی اولماسی گؤیون یئدی قاتینی تمثیل ائتمه سیندندیر و کوزموسو سیمگه له میشدیر. گؤیلرین یئدی قاتلی اولماسی فیکرینین سومئر، بابیل و هیتیتلره یئرلی تورکلردن گئچدیگی دوشونولمکدهدیر، چونکو سومئرلر مئزوپوتامیایا گلمه دن اؤنجه آنادولو و آذربایجان جغرافیاسینین یئرلی ساکنلری تورکلر اولموشدور (هننربیجه لر ۲۰۱۶: ۹۹؛ چیغ ۲۰۰۲: ۵۶-۵۷). ایلیاده ده گؤیلرین یئدی قات اولماسی تماسینین یونان و روما دونیاسینا تورکلردن گئچدیگینی و بوندا اورپ هر اوسچولوق و پیته اگوروس چولوقون ائتکیلی اولدوغونو وورغولامیشدیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۱۲۱).
اورال-آلتای تورکلرینه گؤره تانرینین مکانی گؤیون یئدی، دوققوز و یا اون آلتینجی قاتینداکی کوزمیک داغین زیروه سیدیر و یارادیجی قدرته صاحبدیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۸۱). ساکا تورکلرینین اورونگ آیی تویون و یا آیبیت آغا دئدیکلری تانری گؤیون یئدینجی قاتیندا اوتورماقدادیر (ایلیاده ۲۰۰۳: ۸۱). حسن اوغلو دا گؤیلرین یئدی قات، تانرینین مکانینین بو قاتلاردان دا یوخاریدا اولدوغونو، حضرت محمدین معراجا گئدرکن جبرایلین بیر نوکته یه قدر یوکسه له بیلدیگینی و او نوکتهدن سونراکی مرتبه یه گئچمه سینین اؤزونه یاساق اولدوغونو بو سببله رفرف آدلی بیر بینایین گلهرک حضرت محمدی تانری قاتینا گؤتوردوغونو آشاغیداکی بیتلرله دیله گتیرمیشدیر:
خلیل الله ابراهیم آندا
آنی گؤردوم یئدینجی آسماندا ۳۱۴۴ آ/ب
قالدی آندا جبرائیل ایله بورقا
دیدی بو منزلدورور بانا توراḳ ۳۱۶۸ آ/ب
بیر یاشیل خوش قوش گتوردیلر بانا
رفرف آدلو بن همان بیندیم آنا ۳۱۶۹ آ/ب
قیرغیزلارین “ار تؤشدوک” دستانیندا دا ائر تؤشدوکون قاناتلی آتی گرک دویولدوغوندا چیخیپ گلمکده، دیگر زمانلاردا ایسه بوز رنکلی بیر توز بولوتونا دؤنهرک دون دَییشدیرمکدهدیر (رووخ ۲۰۰۵: ۱۴۳-۱۴۴). ار تؤشدوکون آتی بیر آنلامدا حضرت محمدین و حضرت موسانین معراجا گئتمه سی اولایینی آنیمساتماقدادیر. آتین دیگر حیوانلارا گؤره صاحب اولدوغو اؤزللیکلر ایسه تورک آنلاتیلاریندا سیخلیقلا یئر آلمیشدیر (ائلچین ۱۹۹۷).
اسکی تورک اینانجینا گؤره ده قرآندا اولدوغو کیمی گؤیون بلیرلی قاتلاری واردیر و بو اینانجا گؤره گؤک یئدی قاتدان عبارت (یؤروکان ۲۰۰۵: ۵۵-۵۶) اولوپ آذربایجانداکی (آجال ود. ۲۰۰۵: ۲۶) و آنادولوداکی میتولوژیک آنلاییشلا اؤرتوشمکدهدیر. تورکیهده یاشایان تاختاجی تورکمنلرینین اینانجینا گؤره تانری گؤیون یئدینجی قاتیندا و بیر پرده آرخاسیندا اوتورماقدادیر (سلجوق ۲۰۰۴: ۵۱). مؤمنین سوره سینین ۱۷٫ آیه سینده “اوستونوزده یئدی قات گؤیو یاراتدیق” (آتش ۲۰۰۷: ۳۴۱). ۱۸٫ آیه سینده ایسه “یئدی گؤیون ربّی و عرشین ربّی کیمدیر؟ دیه سور” (آتش ۲۰۰۷: ۳۴۶)؛ ملک سوره سینین ۳٫ آیه سینده “او یئدی گؤیو بیر-بیرینین اوستونده طبقه طبقه یاراتدی” (آتش ۲۰۰۷: ۵۶۱) دئنمیشتدر. بو آنلاییش و اینانچ حسن اوغلونون مثنویسینده بیرچوخ یئرده ایشلنمیشدیر، آشاغیداکی ایکی بیتله یئتینیلمکده دیر.
یئددی گؤیلر قامو نور ایله تولدی
تبسم ائتدی چون لطفیله گولدی ۴۴۵ آ/ب
عرشی-کورسی یئددی قات آسمان
جُنبوشه گلدی ملایکلر همان ۲۵۶۸ آ/ب
آنجاق گؤیون بو قاتلاری دلینه بیلیر. کؤل تیگین آنیتینین دوغو یوزونده “(ائی) تورک، اوستده(کی) گؤک چؤکمه دیکجه، آلتدا(کی) یئر (ده) دلینمه دیکجه، (ائی) تورک خالقی (سنین) دولتینی (و) یاسالارینی کیم ییخیب پوزابیلیردی؟ (تکین ۲۰۰۶: ۳۱)” دییهرک گؤیلرین چؤکه جه یینه اشارت ائدیلمکدهدیر. “آنادولودا شدتلی یاغمور یاغدیغیندا “گؤک دلینمیش” (تدک سؤزلوک ۲۰۱۱: ۱۳۹۵) دئنیلمکدهدیر. آذربایجاندا ایسه بو دوروملاردا گؤیون قارنی جیریلیب دئمکده لر. حسن اوغلو دا گؤیون یاریلابیله جه یینه مجازی بیچیمده اشارت ائتمیشدیر:
نهره اوردی شؤیله هایقیردی دلیر
گؤگ یاریلدی ساناسین سارسیلدی یئر ۵۹۸۸ آ/ب
آنادولودا بویو چوخ اوزون اولانلارا “گؤیه نردیوان دایامیش” (TDK سؤزلوک ۲۰۱۱: ۱۳۹۳)، اولاشیلماسی امکانسیز یئرلره چیخانلارا “گؤیه نردیوان قورار”، آذربایجاندا دا چوخ اوزون اولان کیمسه لره تانرییا پای آپاریر ایفاده لری قوللانیلماقدا و بونلار آینی آنلاییشی عکس ائتدیرمه ده دیر. “گؤیه نردیوان” آنلاییشی مثنویده ده دیله گئتیریلمیشدیر:
پس گؤتوردیلر همان بیر نردوبان
دیکدیلر یئردن آنی تا آسمان ۲۸۸۳ آ/ب
بیر اوجی یئرده گؤیه ییتدی بیری
نورینون آیدینلیغی دوتدی یئری ۲۸۸۴ آ/ب
تورک ملتینین میتولوژیک آنلاییشینین الهام قایناغی تانری، اونو تجسم ائتدیرن عنصرلرین ان اؤنملیسی ده گؤیدور. کؤل تیگین آبیده سینین قوزئی یوزونده اوستده ماوی گؤک (یوزو) آلتدا (دا) یاغیز یئر یاراتیلدیغیندا ایکیسینین آراسیندا انسان اوغوللاری یارادیلمیش” (تکین ۲۰۰۶: ۲۵) ایفادهسی یئر توتموشدور. قرآن کریمده ده گؤکله ایلگیلی آیه لر یئر توتموشدور. “نحل” سوره سینین ۵۲٫ آیه سینده تانری، “گؤیلرده و یئرده نه وارسا هر شئی اونوندور. کوللوک دا یالنیزجا اونا ائدیلمهلیدیر” (آتئش ۲۰۰۷: ۲۷۱)؛ “بقره” سوره سینین ۲۲٫ آیه سینده “یئری سیزین ایچین دؤشک، گؤیو ایسه اوستلوک یارادان، گؤیدن سو ائندیرن و او سو ایله سیزه رزق اولاراق (چئشیدلی) اورونلر یئتیشدیرن تانرینیزا ائش قوشمایین”؛ یینه عینی سوره نین ۱۱۷٫ آیه سینده “گؤیلری و یئری یارادان اودور (تانری)” (اسماعیلزاده ۲۰۰۰: ۴) دئیه بویورموشدور. “فرقان” سوره سینین ۵۹٫ آیه سینده تانری، “گؤیلری، یئری و بونلارین آراسینداکی شئیلری آلتی گونده یارادان، سونرا عرشی حکمو آلتینا آلان رحماندیر” (اسماعیلزاده ۲۰۰۰: ۳۶۵) دئیه بویورموشدور. هم تورکلرین میتولوژیک اینانجینا هم ده اسلام دینینه گؤره تانری قاتینا اولاشیلاماز. دده قورقوتدا دلی دومرول بو حقیقتی “یوجالاردان یوجاسین، کیمسه بیلمز نئجه سین؟!” (گؤکیای ۲۰۰۶: ۱۳۷) شکلینده دیله گتیرمیشدیر. حسن اوغلو مثنویده بو قونویا شؤیله اشارت ائتمیشدیر:
حق تعالی بیرلیگین اولولیغین
یئرده-گؤگده دایم تا دولولیغین ۲۳۷۷ آ/ب
یئرده گؤگده هر نه وار ایسه بیلور
هر نه کیم اولسا قاموسین اول قیلور ۲۴۷۱ آ/ب
تا کیم ایریشدیک هیچ آب قدرته
هئیبتیندن دوشدوم آندا حیرته ۳۱۷۴ آ/ب
عرشی گؤردوم وصفینه ایرمز زبان
رنگی نئجهدور بیلینمز پس همان ۳۱۷۸ آ/ب
اسکی تورک اینانجینا گؤره خاقانلار تانرینین یئریوزونده کی گؤلگه سیدیر، چونکو اونلارا حکمرانلیق کوتو (کوتون بیر آنلامی دا حق حاکمیتدیر) گؤیده کی تانری طرفیندن وئریلمیشدیر. بونا گؤره ده تورکون دولتچیلیک آنلاییشیندا حاکمیت دایمی اولاراق ایلاهی منشألی اولموشدور (توران ۱۹۹۵: ۴۸). بو آنلاییش بیلگه قاغان یازیتینین قوزئی یوزونده بو سؤزلرله دیله گتیریلمیشدیر: “اوزه تنگری، آسرا ییر یارلیقادوق اوچ(اون)” (ارجیلاسون ۲۰۱۶: ۵۴۸)، اوستده گؤک، دیگر آنلامدا تانری، آشاغیدا دا یئر قورودوغو ایچین شکلینده دیله گتیریلمیشدیر… بو دوروم، اسکی چاغلاردا تورک ملتینه خاقان اولاجاق شخصی گؤک تانرینین تعیین ائتدیگینه، اونون ایسته دیگی شخصین خاقان اولدوغونا اشارت ائتمکده دیر. بوندان دولایی او چاغلاردا خاقان اولان شخص بیر کئچه نین و یا حالینین اوزه رینه اوتورتولاراق گؤیه قالدیریلمیش و بونونلا دا اونون بیر تور اولو اولدوغو دیله گتیریلمیشدیر (توگان ۱۹۴۶: ۱۰۷). خاقان ایسه حکمرانلیق کوتو اونا تانری طرفیندن وئریلدیگیندن، اونون یئردهکی گؤلگه سی اولدوغوندان دولایی عدالتلی حرکت ائتمک مجبوریتینده اولدوغونو اونوتمامیشدیر. بونا اویولمادیغی زمان دا حکمرانلیق (کوت) قورولتای طرفیندن اؤزوندن آلینمیش و لاییک اولانا وئریلمیشدیر. بو اینانچ آلتای تورکلرینین آتاسؤزونده “تئñریدئ کودای، تلهکئیدئ قاآن” (گؤیده تانری، یئرده خاقان) (دیلک ۱۹۹۶: ۱۱۲) شکلینده اؤز یانسیماسینی بولموشدور. آذربایجاندا بیرینین انصافلی داورانماسینی ایستهمک ایچین تویوغو-تویوغدور سو ایچیر بیر ده دؤنوب گؤیه (اللها) باخیر (آلتایلی ۲۰۰۵: ۵۰۸) دئنیلمکدهدیر. بو ایفاده ده عینی میتولوژیک آنلاییشین بوگونه قدر اولاشمیش میراثیدیر. کؤیون یؤنه تیجیسینه بیرچوخ تورک یوردوندا اولماق قیدییلا آذربایجان’دا دا اؤز خدا یعنی مجازی آنلامدا کؤیون ایلاهی دئنیلمه سی ده عینی اینانجین و گله نه یین داوامی نیته لیغیندادیر.
میتولوژیک دستانلاریمیزدا گؤیدن اینن ایشیقدان چیخان آی یوزلو قیزلار دیله گتیریلمیشدیر. “اوغوز قاغان” دستانی دا بونون ان گوزل اؤرنهییدیر.
گؤیدن ائنمه موتیوی آذربایجان خالقینین گوندهلیک حیاتیندا بوگون بئله یاشاماقدادیر. بکلنمهین بیر آندا بیر شئی بولوندوغوندا و یا اله گئچدیغیندا ائله بیل گؤیدن دوشدو (ائندی) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱)، گؤیده آختاریردیم، یئرده الیمه دوشدو (دوشدون) شکلینده دویولان سئوینچ و یا شاشقینلیق دیله گتیریلمکدهدیر. بو ایفاده آنادولودا دا آینی آنلامدا “گؤیده آرارکن یئرده بولماق” شکلینده ایفاده ائدیلمکدهدیر. البته بو ایفاده لر ده میتولوژیک چاغلارین میراثیدیر و قاملارین، اوزانلارین تمثیلی اولاراق گؤیون قاتلاریندا دولاشدیقلاری ریتوللردن قایناقلانمیشدیر.
بو آنلاییشا صاحب تورکلر اؤلومو اسکی چاغلاردا اوچماق بیچیمینده ایفاده ائتمیش و بو اینانچ آذربایجاندا اؤلوم اولایی گئرچکلشدیغیندا روحو باجادان اوچدو ایفادهسی ایله دیله گتیریلمکدهدیر. بونونلا دا اؤلن شخصین تانرییا یاخین، اونون سئودیگی بیر قول اولدوغونو و تانرینین اونو اؤز یانینا قناعتلندیرارک گؤتوردوغونو وورغولاماقدادیر. حسن اوغلو دا مثنویسینده اوچماق قونوسونا بیرچوخ دفاعه لر توخونموش و چئشیدلی بیلرده دیله گتیرمیشدیر:
یاراتمیشدی آنی اوجماق ایچینده
گزردی مُرغی زاری بقا ایچینده ۲۸۳۳ آ/ب
حق بنی اوچماق ایچیندن ایرمه سون
آدمی سوردیگی کیبی سورمه سون ۲۸۴۱ آ/ب
اُمتونون دستگیری بودورور
آنلاری اوجماقا ایشبو ایرگورور ۲۸۸۱ آ/ب
پس بویوردی دیدی ای حق لشکری
بزهدیلر آچدیلار اوجماقلاری ۸۴۳۷ آ/ب
جنّتون حوریلری گلدی چیخار
کیم شهیدلر روحینا گؤی یئر باخار ۸۴۳۸ آ/ب
گؤیده میدانا گلن و انساندا قورخو یارادان طبیعت اولایلاری ان اسکی چاغلاردا تانری نین غضبی اولاراق یوروملانمیشتیر. آزئربایجان’دا دا کورکو، هیجان و یا تهلیکهلی بیر دوروم یارانماسندا گؤی گورولدادی، یئر تیتره دی و یا گؤی (گؤی-یئر) تیتره ییر (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱) بیچیمینده اولوشان دورومدان دویولان قورخو دیله گتیریلمکدهدیر. گؤیلره باش قالدیرماق (شرفلی بیر عؤمور سورمک) (آلتایلی ۲۰۱۸: ۱۳۱۵) ایفاده سینده ده تانرینین ایسته دیگی یولدا اولدوغونا اشارت ائدیلمکدهدیر.
اسکی تورکلرین گؤی تانری اینانجینین مرکزینده تام تانری یئر توتموشدور (قفساوغلو ۱۹۸۰: ۵۵-۵۶). یونوس امره بیر شعرینده “یئر-گؤی یارادیلمادان حق بیر گوهر اَیله دی” (گؤلپینارلی ۱۹۷۶: ۲۴۸)، XV. یوزایلده یاشایان علوی اوزانی حسن دده “یئرلرین گؤیلرین بیناسین دوزن” (اؤزمن ۱۹۹۸: ۸۶) دئیه رک هر بیر شئیی تانرینین دوزنله دیگینی وورغولامیشدیر. آذربایجان تورکلری گؤیه دویولان اینانجی گؤیه اوز چئویرمک (تانرییا یالوارماق) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۲۵۱)، تانرینی یئره تؤکولسون “گؤی تپه نه گؤچسون” (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۶)، تانریسینا شیللاغ (تپیک) آتماق (ایگیلییه قارشی کؤتولوک ائتمک؛ الینده کینین قیمتینی بیلمه مک) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۶)، تانری تؤرپوسو دیمه مک (سون درجه کقبا اولماق) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۵)، تانری دئیه نی دئمیر (هرکسین منیمسه دیگینی قبول ائتمیور، رزیلین بیریدیر) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۴۹۵) شکلینده کی ایفاده لرله دیله گتیرمیشدیر و گتیرمکدهدیر. حسن اوغلو دا مثنویده گؤیلرله تانری آراسینداکی ایلیشکییی بو بیتلرله دیله گتیرمیشدیر:
گلدی جاه اوزه ره گؤگه دوتدی یوزین
بو دیلر سلطانینا سؤیلر سؤزین ۱۲۶۸ آ/ب
حق دوزلدن یئرلر ایله گؤیلری
دوزمه دی بیر آنجیلایین سروری ۱۴۹۲ آ/ب
اورال-آلتای بؤلگه سینده کی تورکلرین قاملاری تانری آدینا کسیله جک قوربان ایچین بیر چادیر قورارلار. قام، اؤزلرینه یاردیمجی اولاجاق روحلاری سسله مک ایچین داوولونو چالار، چالدیقجا سسله دیگی روحلار ایچینه دولار و آغیرلاشاراق تاشییامایاجاغی سویّه یه اولاشیر. قام یئریندن قاخاراق میکرو کوزموس اؤزللیگینده کی چادیرین اورتاسینا دیکیلن قایین آغاجینین اطرافیندا دؤنر (رادلوف ۱۹۷۶: ۲۵۵). چادیرین اورتاسینا دیکیلمیش بو قایین آغاجی تانرینین درگاهینا یوکسه له بیلمک ایچین قوللانیلان بیر واسطه، یانی نردیوان اؤزللیگیندهدیر. قام دا اونون اطرافیندا دؤنه رک تانری قاتینا یوکسه له جه ییندن دولایی بو آغاجا تشکورونو و سایغیسینی بیلدیرمیش اولور. آذربایجاندا دا بو اینانچ باشینا دولانماق، باشینا دؤنمک (اؤزونو اونا فدا ائتمک؛ چوخ سئومک) (آلتایلی ۲۰۰۵: ۹۶) شکلینده کی دئییملرله دیله گتیریلمکدهدیر.
عثمانلی دولتینی قوران عثمان غازینین یغنی گوندوزون اوغلو آیدوغدو بیر ساواشدا شهید اولموشدور. آیدوغدویو دیابوزا باغلی کویون حصارین یولو اوستونده دفن ائدهرک اطرافینی دووارلا چئویرمیشلردیر. بوگون بیله بؤلگه ده یاشایان خالقدان بیریلری اؤزونو و یا حیوانی خسته لندیگینده گئده رک آیدوغدونون مزارینین اطرافیندا دؤنمکده و بونونلا شفا بولاجاغینا اینانماقدادیر (پاشااوغلو ۱۹۴۹: ۷۳،۸۷،۱۰۵). عینی ریتول آذربایجاندا دا حیاتا گئچیریلمکدهدیر. بو دا سیبیریا، قافقاز و دیگر بؤلگه لرده یاشایان تورکلرله آنادولو و یا آذربایجان تورکلری آراسیندا میتولوژیک چاغلاردان بری دوام ائده رک بوگونه قدر گلیب چیخان گؤک تانری (تانریجیلیک) اینانجینین ایزلرینین حالا یاشادیغینی گؤسترمکدهدیر. بونون اؤنملی گؤسترگهلریندن بیری ده کتاب “سیره النبی” اسملی اثردیر. مثنوینین بیرچوخ یئرینده دؤنوپ دوران ائتمه ایله ایلگیلی ایفادهلر یئر توتموشدور:
یوریدی میداندا جولان ائیله دی
ار دیله دی دؤندی دوران ائیله دی ۸۵۵ آ/ب
آشاغینه دؤندی جولان ائیله دی
بیر ایچیب هیبتلو دوران ائیله دی ۵۴۵۱ آ/ب
اوینادی پس دؤندی جولان ائیله دی
تولانوب میداندا دوران ائیله دی ۵۶۴۵ آ/ب
خوش صلوات ویردی دوران ائیله دی
شعر اوخودی، دؤندی جولان ائیله دی ۶۸۴۵ آ/ب
بو بیتلرده ساواشچیلارین میدانا گیره رک دؤنوب اؤزویله ساواشاجاق ار دیله مه سی اولایی ان اسکی چاغلاردا تورک ایگیدلرینین میدانلاردا یاپدیقلاری عسکری تعلیملری، ساواش اویونلارینی گؤز اؤنونده جانلاندیرماقدادیر. دیگر طرفدن اسکی چاغلاردا اؤلن بیر ساواشچینین جسدینین قوندوغو اوتاغین اطرافیندا آرخاداشلارینین و یاخینلارینین آتلارییلا یئددی دفعه دؤندوکدن سونرا اوتاغین قاپیسی اؤنونده دوروب یوزلرینی بیچاق و یا خنجرله چیزه رک آغلاییب یاس توتدوقلارینی خاطرلاتماقدادیر.
عزالدین حسن اوغلو و اثری “کتاب سیره النبی“
عزالدین حسن اوغلو XIII جی یوزایلین سونلاریندا یاشامیش و بو چاغین مشهور شاعیرلریندن بیری اولموشدور. تورکجه شعرلرینده حسناوغلو، فارسجا شعرلرینده پورحسن آدینی قوللانمیشدیر (وورغون ود. ۱۹۶۰: ۲۳۷، قافقازیالی ۲۰۰۴: ۱۰۵). XV. یوزایل تذکره چیسی دولتشاه سمرقندی اونون خوراسان بؤلگه سینده اسفرایینده دونیایا گلدیغینی، شیخ جمالالدین احمد ذاکرین مریدی اولدوغونو یازمیشدیر (دولتشاه ۱۹۷۷: ۲۷۵). شیخ احمد ذاکرین شیعی شیعه رازالدین علی لالا غزنوی (جامی ۲۰۲۰: ۶۶۷)، اونون شیخی شیخ نجم الدین کُبرا (جامî ۲۰۲۰: ۶۴۸)، اونون دا شیخی خواجه احمد یسوییه دایانماقدادیر. حسن اوغلو، دولتشاهین دا تذکره سینده اشاره ائتدیگی کیمی تصوفه کؤنول وئرمیش بیر شاعردیر (آغ پینار ۱۹۹۴: ۲۰).
حسناوغلونو آذربایجان ادبیات تاریخینه ایلک دفعه فؤاد کؤپرولونون داخل ائتدیگی بیلینمکدهدیر (منگی ۲۰۱۵: ۷۷). بوتون آراشدیرماجیلار اونون ایکی تورکجه، ایکی فارسچا شعرینین اولدوغونو قید ائتمیشلردیر (شن تورک ود. ۲۰۱۴: ۱۴۰؛ آغپینار ۱۹۹۴: ۲۰). آنجاق یوخاریدا دا ایشاره ائدیلدیگی کیمی اوچ دانا تورکجه شعری بولونوپ یاییملانمیشدیر.
حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” حضرت محمده اتحاف ائدیلن بیر مثنوی، دینی ادبی آلانا عاید بیر اثر اولوپ دیلی XIII. یوزایل آذربایجان تورکجه سیدیر، ۱۷ صفر ۱۲۱۷ ایلینده (م. ۱۸۰۲) استانبولدا استنساخ ائدیلن و اوزه رینده چالیشیلیب حاضرلانان نسخه دیر. کتاب سیره النبی نین آرادان بئش عصر گئچدیکدن سونرا استنساخ ائدیلمه سی حسناوغلونون نه قدر اؤنملی بیر شاعر اولدوغونو اثبات ائتمکدهدیر.
اثر، ایلحان شیمشک طرفیندن فینلاندیاداکی اؤزل بیر کولکسیون صاحیبیندن ساتین آلیناراق تورکیه یه گتیریلیپ تورک دیل قورومونا وئریلمیش و قوروم کتابلیغیندا “یازما ۷۶۶، ۱۵/۲۵۵۴” نمره ایله قید ائدیلمیشدیر. اثرین جیلدی ۱۷خ۲۳٫۵-۱۲خ۱۸ جمع اولوب ۳۶۶ ورقدن عبارتدیر، حرکهلی ناسیه ایله آخارلی، فلیگرانلی آوروپا کاغیذا یازیلمیشدیر. اثرین حرکه لی اولماسی، اصیل نسخه نین دا حرکهلی اولماسی کانیسینی گوچلندیرمکده دیر. مثنوینین اصیل نسخه سی لیندیه قدر بولونامامیشدیر. مثنوی آشاغیداکی بیتلرله باشلامیشدیر.
بسم الله الرحمن الرحیم
اوّلا بیر اسم حق یاد ائده لوم
سؤزه آندان سُکره (سونرا) بنیاد ائده لوم
اسم حقدور هر ایش اوزره ابتداء
آندان اولدی ابتداء هم انتهاء
قیسسا باشلاری، آیه لر و دیگرلری قیرمیزی حرفلرله یازیلمیشدیر. اثرده جمعا ۳۸۹ ۱۲ بیت بولونماقدادیر. منظوم شکیلده یازیلان اثرین قونوسو ابوالحسن البکری القصص سی نین “سیره النبی“ آدلی اثریندن آلینمیشدیر. حسن اوغلو اثرده بیرسیرا یئرده:
ابوالحسن بکری القصص سینین حیاتی ایله ایلگیلی چوخ آرتیق بیلگی یوخدور. ذهبی اونون XI. یوزایلدا یاشادیغینی ایلهری سورموش، لوویس شیهو ایسه IX. یوزایلین اورتالاریندا اؤلدوغونو قید ائده رک بو بیلگیگی آلدیغی قایناغی بلیرتمه میشدیر. اونون عراقدا یاشادیغی، حضرت محمدین حیاتینی آنلاتان سیره النبی آدلی اثر یازدیغی و بونون خیالی حیکایه لرله دولو اولدوغوندان دولایی اوخونماسینین بیر فتوا ایله یاساقلاندیغی قید ائدیلمیشدیر. ذهبی اونون یالانچی، مفتری و یازدیغی شئیلرین هیچ بیر دایاناغینین بولانمادیغینی، آنلاتدیغی اولایلارین دا اویدورما بیلگیلرله دولو اولدوغونو سؤیله میشدیر. قصص سی نین اثرینین ترجمه سی سیره النبی آدییلا سلیمانیه کتابخاناسیندا حاجی محمود افندی، نو.۴۳۶۱ اولاراق ساخلانماقدادیر (دیا ۱۹۹۲: ۳۶۶؛ ییلدیز ۲۰۲۰: ۳۴۹؛ کارامان ۲۰۱۹: ۹۱). حسن اوغلو اثرینین خاتمه سینده،
حسن اوغلو بو خدمت ائشیگینده
یوزین اولدی تُراب الحمدولله”(۱۲۳۸۷ آ/ب)،
-دییهرک اؤز امضاسینی آتمیشدیر.
اثرین کتبه سینده بو قید دوشولموشدور: “کتبه الفقیر المعرف بالعجز و تقصیر حسن اش شُکری طبردرانی سارایی عتیقی مأمور للاحسان تیلامذ عمر الوصفی کاتبی حاجه مشق سارای قالاتا غفرالله ذنوبهما و ستره عیوبهما و لی من نظره قورا فیه امین”. بو سؤزلر ده کتابه نین مستنسخه عاید اولدوغونو وورغولاماقدادیر.
آغاز قصه ی ولادت سید المرسلین و خاتم النبین و حبیب الربّ العالمین؛
قصه ی رسول حضرتی نین مبارک گؤزلری آغرییوب کندی آغیز یاری شفا اولدوغو قصه دور؛
قصه کشتی گرفتن مصطف با ابوجهل لعین بی وفا؛
قصه مهاجرت مصطفی برای خدیجه الکبری رضی الله عنه؛
قصه ولادت امیرالمؤمنین و امام المتقین اما علی کرم الله وجه؛
قصه آمدن وحی پیغمبر صل الله علیه و سلم؛
قصه مسلمان شدن ابوبکر و عثمان ابن عفّان رضی الله عنهما؛
ذکر اسلام عمر اضی الله عنه؛
ذکر معراج رسول الله صل الله و سلم؛ذکر قصه انشقاق قمر و حبیب ین مسلمان اولدوغی؛
قصه عرض کردن رسول الله خود را بر قابیل عرب؛
پذکر اعطا پیغمبرین قفتانی اولان یهودی تایان قصه دور؛
قصه هجرت پیغمبر صل الله و سلم؛
قصه مقداد این اسود الکندی با سیاسه دختر حبّه برین مزاحیم؛
ذکر غزای ابدر و شهید شدن حمزه پهلوان رضا الله عنه؛
ذکر قصه غزای خیبر؛
ذکر غزای بنی قرنطه شاه مردان منجناقا قویوب قلعه یه آتدیقلاری قصه دور؛
امیرالمؤمنین ابوبکریم اوغلو عبدالرحمن مسلمان اولدوغو قصه دور؛
تانری قیلینجی خالد ابن ولید مسلمان اولدوغی و تانری دشمنی ولید ابن مغره یله جنگی قصه دیر؛
غزاب قلعه سی نین آلوندوغی غزا و آنداغی عجایب لر و سام آم اولدوغی و ذات الانوار آغاجین کسدیک لری و شاه مردانون جنگی قصه سی دیر؛
مرقال ابن فصاح الابطال غزاسی قصه سی و شاهون اول جنگی دور؛ذات الاباطیلده اسد و قیس لعین له اولان جنگ قصه سی دیر و توقون قیزی ایله اولان غزاسی دور؛
مکّه نون شرف الله تعالی فتح اولدوغی غزادور بو قصه.
اثر اسلام دینینین ایلک چاغلارینداکی جنگ نامه لره و جنگنامهلرین ادبیاتیمیزدا گؤرولمه گه باشلادیغی چاغلارا عایددیر. او چاغدا بؤیله سی اثرلرین یازیلماسینین اصیل غایه سی بیر طرفدن تورک توپلوموندا سوروب گئدن ساواشلار دؤنمینده تورکلرین اسلام دینینی قبول ائتمه سوره جینه یاردیمجی اولماق، دیگر طفدن ده اونلاردا بولونان فتحچی روحو تشویق ائتمکدیر (چلبیاوغلو ۲۰۱۸). اثرین بیرچوخ یئرینده “دده قورقوت دستانلاری” و ایلک دؤنم دینی-منقبه و مثنویلرین اوسلوبو حاکیمدیر. بیر اؤرنک:
دیدی سانا سؤیلرم ای جان ایگید
جانیم اولسون یولونا قوربان ایگیت ۱۶۷۷ آ/ب ا
اثردئ بعضی قصهلر باغیمسیز اثر اؤزللیگیندهدیر. بونلار دا “ “قصه مقداد ابن اسود”، “قصه غزای خیبر”، “قصه بتی کریزه” کیمیلریدیر. بونلار “کتاب سیره النبی”ده دیله گتیریلسه ده اؤز ایچینده تماما باغیمسیز اثرلره دؤنوشموشدور. بو قونولارلا ایلگیلی اولاراق چئشیدلی کتابخانالاردا بیرچوخ نسخهلر موجوددور. حضرت علی ایله ایلگیلی بیرچوخ اسکی متن محتملا مستقل بیر اثردن ایلهام آلیناراق یازیلمیشدیر. حسن اوغلونون “کتاب سیره النبی” آدلی بو اثری یاییملاندیغیندا XIII. یوزایله عاید دیل و ادبیات یؤنوندن اؤنملی بیر اؤرنک اولدوغو گؤرولهجکدیر. اثرده تورکجه یؤنوندن دقتی چکن مهم بیر قونو بوگون گونئی آذربایجاندا قونوشولان دیلین، حتا باکو کؤیلرینده قونوشولان آغزین اثرین تمامیندا حاکیم اولماسیدیر. گونئی آذربایجاندا یازیلی ادبیاتا یوزایللر بویونجا اؤنم و یا اذن وئریلمه مه سی، سلجوقلو امپراتورلوغونون بئله دولت دیلینین فارسجا اولماسی و سونراکی چاغلاردا بو جغرافیادا حاکیم اولان سیاسی گوجلرین ده استثنای ایللر خارج عینی دورومو دوام ائتدیرمه سینه رغما خالق اؤزو دیلینه صاحب چیخمیش و اونو سؤزلو ادبیاتی واسطه سیله میتولوژیک چاغلاردان بری پوزولمادان بوگونه داشیمیشدیر. بو دوشونجه دن حرکتله عزالدین حسن اوغلونون خوراسان بؤلگه سینده دوغموش اولسا دا گونئی آذربایجاندا، اؤزه للیکله ده تبریز بؤلگهسینده یاشادیغی و بورادا یاشایان تورکجهنی منیمسه دیگی قناعتی اولوشماقدادیر.
بیر قوخوسو وار کی مُشکه بنزه مز
دونیادا اولماز او قوخووا دگمه گز ۳۵۷
قاندا گئدرسین برو گل برووا
مصطفا پس دؤندی باخدی یوخارووا ۲۰۹۵ آ/ب
بو بیتدهکی “قوخووا، برووا، یوخارووا” سؤیله مه لری اؤزه للیکله تبریز بؤلگه سینده قوللانیلماقدادیر.
اثرده بیرچوخ یئرده یوخاریدا دا سونولان بعضی بیتلرده اولدوغو کیمی کوزمیک آنلاییش و میتسل ایفاده لر دیله گتیریلمیشدیر. بو دا حسن اوغلونون یاشادیغی چاغدا تورک ملتینین مینلرجه ایلدیر دوام ائتدیردیگی گؤک تانری اینانجینین و گؤیله ایلگیلی آنلاییشینین یئنی قبول ائدیلن اسلام دینی ایچینده دوام ائتدیگینی گؤسترمکدهدیر.
گؤی آتاموز یئر آناموزدور یقین
اول ایکینون اوغلییوز بیز اوش همین ۸۹ آ/ب
بو کیم دیدین کی کیمون اوغلوسان
سن آتام گؤیدور آنام یئر اوغلویام بن ۸۳۸۴ آ/ب
بو جور سؤیلملر اشاره ائدیلدیگی کیمی مثنویده اولدوقجا چوخدور. بو موتیولرین اسکی تورک شعری میراثینین حسن اوغلوندا تکرارلاندیغی قناعتینی عقله گتیرمکدهدیر. بو اینانج اورخون آنیتلاریندا و وربیتسکی نین آلتای تورکلری آراسیندان درله ییپ قید ائتدیگی “یارادیلیش” دستانیندا دا گئچمکدهدیر (آلتایلی ود. ۲۰۱۸: ۳۷-۴۱). بو آنلاییش “قوتادغو بیلیک”ده ده “یئرنی کؤکنی یاراتقان” ( حاجب ۲۰۱۱: ۳) بیچیمینده دیله گتیریلمیشدیر. دیگر طرفدن اثرده دیله گتیریلن میتولوژیک کاراکترلر بو دوشونجه نین حاکم اولدوغو ان اسکی چاغلاری خاطرلاتماقدادیر. بونلارین دینی اؤگه داشیماسی و اثرده یازیلی تورک ادبیاتینین ایلک اؤرنکلرینی آندیرماسی سون درجه اؤنملیدیر.
سونوچ
گؤی، تاریخ بویونجا تورک ملتینین میتولوژیک دوشونجه سینده اؤزل بیر یئر اشغال ائتمیشدیر. اسکی تورکلر تانرینین گؤیلرین تصور ائدیله مز گئنیشلیگینده اولدوغونا اینانمیشدیر.
گؤی هم تانرینین مکانی کیمی قبول گؤرموش، هم ده اونو تمثیل ائتمیشدیر. گؤیه اولان اوز-توتما (رویکرد) یوخاریدا دیله گتیریلن چئشیدلی خالقلارین دوشونجه سیله بیرلیکده تورک خالقلارینین آنلاییشیندا نئجه یئر ائدیندیگی سونولان اؤرنکلرده یانسیدیلمیشدیر. تاریخین ایلک دؤنملرینده تورکلر بعضا گؤیه “تنگری” دییهرک الینی آچیپ دعا ائتمیش، گؤنلونجه اوندان بیر شئیلر دیله میشدیر. کاشغرلی محمود “دیوان لغات التورک” آدلی اثرینی حاضیرلارکن اوغوزلارین یاشادیقلاری یئرلرده دولاشدیغی زمان اونلارین الینی گؤیه آچاراق “تنگری” دییه سسلنمه سینی “یئره باتاسی کافرلر گؤیه تنگری دیور” (کاشغرلی ۱۹۹۲: ۳۷۷) دییه رک اونلاری تنقید ائتمیشدیر. کاشغرلینین اونلاری تنقید ائتمه ندنی، اؤزونون مسلمان، اوغوزلارین او وقتلر هنوز تانریچیلیق اینانجینی دوام ائتدیرمه لری سببیلهدیر.
سیبیریادان آنادولویا، بالکانلارا، دوغو تورکستاندان آذربایجانا قدر هانکی جغرافیادا یاشارسا یاشاسین تورک خالقلارینین دیلینده گؤی اؤزل اؤنمه مالیکدیر. آذربایجان تورکلری ده گونئیده اولسون قوزئیده اولسون گؤیله ایلگیلی اولاراق میتولوژیک آنلاییشلارینی آلقیشلاریندا، اَیلَنجه لرینده و دئییملرینده بوگون ده دوام ائتدیرمکدهدیر
. XIII یوزایلدا یاشایان متصوف آذربایجان شاعری عزالدین حسن انغلونون “کتاب سیره النبی “آدلی مثنویسی آذربایجان ساحه سینده کی دوغو اوغوز تورکجه سینین سؤز وارلیغی ایله بو بؤلگه اوغوزلارینین اینانچ دونیاسینی دا آنا خطلریله یانسیتمادا (عکس ائتدیرمه ده) و اونلارین گؤیله ایلگیلی اینانچلاری قونوسوندا اؤنملی وئریلر سونماقدا، بو اؤزللیگی ایله ده هم تورک میتولوژیسی هم تورک ادبیاتی هم ده تورکجه ایچین اؤنملی بیر قایناق وصفیندهدیر.
Kuran-ı Kerim ve Açıklamalı Meali. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. ۲۰۰۰٫
Lvova, E.L.-Oktyabrskaya, İ.V.-Sagalayev, A.M.-Usmanova, M.S. Güney Sibirya Türklerinin GelenekselDünya Görüşleri. C I. Konya: Kömen Yayınları. ۲۰۱۳٫
Mengi, Mine. Eski Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Akçağ Yayınları. ۲۰۱۵٫
Molla Câmî. Nefahâtü’l-Üns Min Hadarâti’l-Kuds (Evliya Menkıbeleri). Tercüme ve Şerh: Lâmiî Çelebi, Sadeleştiren: Abdulkadir Akçiçek, İstanbul: Huzur Yayınları. Ögel, Bahaeddin. Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. C I. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ۱۹۸۱٫
Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. C I. Ankara: TTK Yayınları. ۱۹۸۹٫ Ögel, Bahaeddin. Türk Mitolojisi. C II. Ankara: TTK Yayınları. ۲۰۱۰٫
Özmen, İsmail. Alevi-Bektaşi Şiirleri Antolojisi. C III, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. ۱۹۹۸٫
Paşaoğlu, Âşık. Tevarih-i Ali Osman. İstanbul: Atsız Neşri. 1949.
Togan, Zeki Velidi. Umumi Türk Tarihine Giriş. İstanbul: İsmail Akgün Matbaası. ۱۹۴۶٫
Turan, Osman. Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları. ۱۹۹۵٫
Türkçe Sözlük. Ankara: TDK yayınları, ۲۰۱۱٫ Vurğun, Sǝmǝd-İbrahimov, Mirzǝ-Dadaşzadǝ, M. Arif. Azǝrbaycan Əbiyyatı Tarixi I, Bakı: Elmlǝr Akademiyası Nǝşriyyatı, ۱۹۶۰٫
Yıldırım, Nimet. Fars Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları. ۲۰۱۸٫
Yıldırım, Nimet. İran Mitolojisi. İstanbul: Pinhan Yayınları. ۲۰۱۸
Yıldız, Güllü. “Memlükler Dönemi Siyer Yazıcılığına Genel Bir Bakış”, İslam Tetkikleri Dergisi, Journal of Islamic Review 10, 1 (2020): 333-363 Yörükan, Yusuf Ziya. Şamanizm. Ankara: Yol Yayınları. ۲۰۰۵٫
Yûsuf Hâs Hâcib. Kutadğu Bilig. Haz: Mustafa Kaçalin, Ankara, KB Yayınları. ۲۰۱۱


c: text/html

text:
سماعه فیرلانیر او بارماقلار
هلیا بشیرزاده
قیز آپارتمانین قاپیسینی اؤرتوب، آچاری توللادی باشماققابینین اوستونه. آیاققابیسینی گئییب، یاتاق اوتاغینا کئچدی. سیییرمهدن حامام حولهسینی گؤتوردو. پالتارلارینی چیخارداندا، آینادا گؤزو دوشدو ساچلاری آراسینداکی بارماقلارا. ساچینی او یان بو یان ائلهینده، بارماغین بیری یئره دوشدو. اَییلیب، بارماغی گؤتوردو. کیشینین بارماقلاری ایدی. هلبت آیریلاندا، بارماقلاری قیریلیب قالیب ساچینین آراسیندا دئیه، اؤز اؤزونه دوشوندو. اونلاری ساچیندان آییریب سانادی. دوز اون دَنه ایدی. یاخشی یولدا تؤکولوب ائلهمهییبلر! بارماقلاری توالت میزینین اوستونه قویدو. ائله بیل اوشویوردولر، تیترهییردیلر. چوخ غملی گؤرسَنیردیلر! غریبه بیر حسله اونلارا باخیب، آجی- آجی گولومسهدی. اؤزونه دئدی: یادیندا قالسین گلن سئری گؤروشه گئدهنده، اونلاری دا اؤزونله آپارارسان. سونرا ضبطی آچیب، آشپازخانایا گئتدی. سوسوزلامیشدی. لیوانی سویلا دولدوراندا، بیر غریبه آغری آیاق بارماقلاریندان بدنینه گیردی. سونرا بارماقلاری باشلاندی تَرپنمهیه. لیوانین سویونو باشینا چکدی. بارماقلاری هله تَرپهنیردیلر. آیاققابیلارینی چیخارتدی. موزیک ریتمی چوخالدیقجا، بارماقلاری دا آرا وئرمهدن تَرپهنیردیلر. بارماقلارینین اوستونده دایانیب، باشلادی تیک وورماغا. ایکی دَنه ساغا، ایکی دَنه سولا. یخچالین قاپیسینی آچدی. اوچ تیک ساغا، سو شیشهسینی یئرینه قویدو، اوچ تیک سولا. یخچالین قاپیسینی اؤرتوب، اونا سؤیکندی. دوردوغو یئرده تیک ووروردو. اول یواش- یواش، سونرا بَرک- بَرک بودلارینی او یان بو یانا آتیردی… ایندی نییه اویناماغی توتموشدو؟ حامام ائلهملی ایدی. کیشینین عطری ساچلارینا دولموشدو، عود اییسینه اوخشار بیر قوخو، بلکه ده کُندر. اونون حالینی دَییشَن بئله بیر قوخو. بیر جور خلسهیه آپاریردی او قوخو، اونو. هر زامان گؤروشه گئدنده، او عطرین اییسیندن یونگول بیر یوخو گؤزلرینه دولوردو…
سونرا دا حامام ائلهیه بیلردی. ایندی یورغون ایدی. بلکه ده او قوخونون ساچلاریندان گئتمهسینی ایستهمیردی. بارماقلارینین اوستونده اوتاغا قاییتدی. موسیقی اوج توتوردو. مراکش موزیکی ایدی. ترومپت سسی اوجالمیشدی. ایندی ائستئیپ ووروردو، بیر سئری قاباغا، بیر سئری دالا، بیر سئری ده اؤز دؤرونه.
آغری دامارلارینا دولاشاراق، دیزلریندن کئچیب بودلاریندا تَرپندیکجه، موج دا بارماقلاریندان باشلانیب گلیب بودلارینا چاتیردی، سونرا او آغرییا قاریشیب گلیب گؤبهیینده دایانیردی.
کیشینین اوتاغی توتغون ایدی. کوچهده ایستی یئل اسیردی. توز- تورپاق گؤیه قالخمیشدی. کیشینین عطری تورپاغین قوخوسونا قاتیشمیشدی. عود قوخوسو، بلکه ده… ایستی تورپاغین قوخوسو…
موسیقی ایرهلی گئتدیکجه، بارماقلار دا میزین اوستونده تَرپهنیب، او یان بو یانا آتلانیردیلار. ایندی طبل سسی گورلانمیشدی، او آغری دا اؤزونو بَرک- بَرک اونون گؤبهیینه چیرپیردی. گؤبهییله تیک ووروردو. اوچ دَنه بیر سئری، یئنه بیر موج، اوچ دنه ده بیر سئری.
کیشینین آلنینین تَری اونون بوغازینا دامجیلاییب آشاغا سوزولوردو. او توتغون هاوادا کیشینین عود قوخوسو وئرن بارماقلاری اونون شئهلی دَریسی اوسته زویوردو…
بارماقلار هله چیرپینیردیلار، آهنگ سَسینه. آغری گؤبهییندن سوووشوب، دؤشلرینه چاتمیشدی. نفسی آغیر گلیردی. اوچ تیک دؤشلرییله… ایندی آغری ساغ الینین بارماقلارینا گیریب، ظریف بیر موجلا قول-لاریندان سوزولوب سول الینین بارماقلاریندا دایانیردی.
عود قوخوسو وئرن بارماقلار ساچلارینین آراسینا گیرمیشدی، ساچلارینی بَرک- بَرک یاپیشیب چکیردی… اونون دوداقلاری تَپییب، غریبه بیر آغری بدنینه دولموشدو. آجی بیر آغری، بلکه ده شیرین، بلکه ده سویوق، بلکه ده ایستی بیر آغری. بارماقلار ساچینی چکیردی. ساچلاری آغریییردی…
بارماقلار میزین اوسته آتیلیب دوشوردولر، آغری ایسه بوتون بدنینی بوروموشدو. بدنی بالا- بالا اسیردی. آغریدان اؤزونه بوکولوردو. بیر آن دایانیب، نفس آلیب باشینی توولادی. ساچلاری هاوایا سَریلدی. عود قوخوسو ساچلارینین آراسیندان تؤکولوردو. بارماقلار چیرپینیب چیرپینیب، میزین اوستوندن یئره دوشدولر. موسیقی اوجا چاتمیشدی. بارماقلار یولا دوشوب اونا ساری گلیردیلر، او ایسه فیرلانا- فیرلانا اونلاردان اوزاقلاشیردی. آغری بدنیندن چیخیب، ساچلارینا چاتمیشدی. ساچلاری هاوادا اویناییردی، چکیلیردی، آغرییردی.
فیرلاندیقجا آیاغینین آلتی یوموشالیردی. ایستی تورپاغین اوسته فیرلانیردی، توز- تورپاق هاوایا قالخیردی، ایستی یئل دَریسینه کئچیردی. موسیقینین سسی یئلین سسینده یاواش- یاواش ایتمهیه باشلامیشدی. یئلین سسی قولاغینا دولوردو، تورپاغین قوخوسو بورنونا.
بارماقلار اونا چاتمیشدیلار. اونون آیاغی اوسته آتلانیب دوشوردولر. او اؤز بارماقلارینین اوجوندا دایانیب، فیرلانیردی. کیشینین بارماقلارینی آیاقلاماقدان قورخوردو. بارماقلار آیاغیندان یاپیشیب، بوشلامیردیلار. قورخوردو او بارماقلاردان …
فیرلاندیقجا یونگوللَشیردی. تورپاقدان آیریلیب، توزون اوسته فیرلانیردی. یئردن آیریلیب، یوخاری قالخیردی. ایندی بارماقلاردان آرا آچمیشدی. او یوخاریدان آیاغینین قاباغیندا چیرپینان بارماقلارا باخیب، گولومسهییردی. او بارماقلاردان آجیغی گلیردی. او بارماقلارا اورهیی یانیردی. او بارماقلاری سئویردی. یوخاری قالخدیقجا، کیشینین عطری ساچلاریندان آیریلیب، هاوادا ایتیردی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
سَحَر قاچېشېنـا آج، يۏخسا تۏخ چېخمالې؟ بوتون تمرینلرده ماکسيموم فايدانی ألده ائتمک و تمرین مودّتينـده گوجون قورونماسی اوچون ووجودون ائنئرژیيـه احتيياجی واردير. بونون’لا برابر تمرینـدن قاباق داها چوخ يئمک يئمه، …Read More »
استرس ایله ایدمان آراسیندا یاشایان ایلگیلر
استرس ایله ایدمان آراسیندا یاشایان ایلگیلر استرس ندير؟ استرس اينسانين حایاتی بويونجا قارشيلاشديغی دورومدیر. استرس اينسانی اوزگون ائدن بير دورومدا اورقانيزمين وئرديگی تپکی دير. بو اوزولمک اينسانين فيزيکینه، زئینینه و داورانيشلارينا ائتکی …Read More »
قادینلار اوچون فيتنئس تمرینلری
قادینلار اوچون فيتنئس تمرینلری قادینلاريميز اوچون نظرده توتولموش بو فيتنئس زاماني هئچ بير یئمک رژیمی گرکلي دئييل، يالنيز ساغلام یئمک لر و تمرین لرین دوزگون قورولموش پلاني. واختيندان و دوروموندان آسيلي اولماياراق، قادینلاريميز دوزگون …Read More »


text:
سؤزلوک
سؤزلوک (اسکی: لغات، لاتین تورکجه: Sözlük)، ( اینگیلیسجه: Dictionary ) بیر دیلین ویا دیللرین سؤزجوک یوخسا سؤزلر خزینهسینی (سؤزوارلیغینی)، سؤیلهییش و یازیلیش شئکیللرییله وئرن، سؤزجویون کؤکونو اساس آلاراق، بونلارین باشقا عنصرلارلا قوردوقلاری سؤزلری و آنلاملارینی، دئییشیک قوللانیشلارینی گؤسترن یازیلی اثردیر. اسکی دیلده لغات، قاموس دئییلیر. لئکسیقوقرافی سؤزلوکبیلیمیدیر. سؤزلوکچویه لئکسیقوقرافیر دئییلیر. سؤزلوکچه، سادجه بیر کیتابدا گئچن تئریملری آنلاتان (glossary).
سؤزلوکلر سؤزجوکلرین آنلاملارینی ویا فرقلی دیللردهکی آنلاملارینی آچیقلایابیلیر. سؤزلوکلرده بیر سؤزجویون بیردن آرتیق آنلامینین اولدوغو دوروملار اولابیلیر، فقط عمومیتده آنا آنلامی ایلک باشدا گؤستریلیر. بیرچوخ سؤزلوک سؤزجوک ایله ایلگیلی؛ اوخونوشو، دیلبیلگیسی، تورهمیش سؤزجوکلری، تاریخی، ائتیمولوژیسی آد، قوللانیم بیلگیسی، دئییم ویا جومله ایچینده قوللانیمی حاقّیندا بیلگیلر ده وئربیلیر. سؤزلوکلر گئنلده کیتاب شکیلیندهدیرلر. سؤزلوکلر تک دیللی ویا چوخ دیللی اولابیلیر. گئنل ویا خاص آلانلارلا ایلگیلی سؤزلوکلر حاضیرلانابیلیر. تورلری بئلهدیر: آنسیکلوپئدیک، قاورامسال، اؤرنکلی، تکدیللی، چوخدیللی، لهجهلی، ائشآنلاملی (مترادف)، قارشیتآنلاملی (متضاد)، کؤکنبیلیمسل، آرگو، تئریملر (مصطلحات)، دئییملر، آتاسؤزلری، مسلکی تئریملر، قارشیلاشدیرمالی.
سؤزلوکلرد مادّه باشلارینی آ-ب-ج سیراسی تعقیب ائدر. عرب حرفلی اسکی سؤزلوکلرد مادّه باشی عربجه سؤزجویون اوچ حرفلی کؤکونون سون هارفی اساس آلیناراق سیرالانیردی. ۱۴.جو ۱۵.نجی یوزایللر آراسیندا یاشامیش اولان القاموس المحیط (الاقیانوس البسیط فی ترجمة القاموس المحیط سؤزلویو) آدلی اثری تورکجهیه چئویرن موترجیم عاصم بو سیستمی قوللاندی.
ایلک سؤزلوک اولاراق ایسکندریه موزهسی کیتابخاناسیندا بیزانسلی آریستوپهانس’ین حاضیرلادیغی اثر قبول ائدیلیر. ایسلام دونیاسیندا ائن اؤنملی سؤزلوک اونونجو یوزایلده یاشایان فارابلی اسماعیل جوهری’نین صحاح آدلی عربجه اثری. وانقولو لوغتی دییه بیلینن متفرقه’نین باسدیغی ایلک کیتاب دا بیر صحاح چئویریسیدیر. تورک کولتورونده ایلک سؤزلوک ایسه کاشغرلی محمود’ون تورکجهدن عربجه’یه دیوان لغات الترک’ودور.
تورک سؤزلوکلری[دَییشدیر]
ایلک سؤزلوک دیوان لغات الترک'دور. 1073'دهکی بو سؤزلوکتن سونرا یاپیلان چالیشمالار مقدمة الأدب، أقصی الأرب فی ترجمة مقدمة الأدب، کودکس کومانیکوس، کتاب الإدراک للسان الأتراک، ابن موهننا لوغتی (حلية الإنسان و حلبة اللسان)، محاکمة اللغتین، آبوشقه لوغتی (اللغات النوائیة و الاستشهادات الجغتائیة)، سنگلاخ، لغات چاغاتای، ترکی عثمانی، اختری کبیر، وانقولو لوگاتی، تحفه وهبی آدییلا آراپچا/فارسچا/تورکجه قاریشیملی ایدی.
آذربایجان جومهوریتینده[دَییشدیر]
ایراندا[دَییشدیر]
تورک دیلینین بیر چوخ اؤنملی سؤزلوکلری ایراندا یازیلمیش و یازیلماقدادیر. تاریخ بویو سنگلاخ، مقالید الترکیه، مظهر الترکی، تجرید اللغات و خلاصه عباسی کیمی تورک سؤزلوکچولوگونون اؤنملی قایناقلاری ایراندا یازیلمیشدیر. گونوموزده ایسه آرین تورکجه ائتیمولوژیک سؤزلوک، شاهمرسی سؤزلوگو، قاشقایی سؤزلوگو، ارک سؤزلوگو، مقایسه اللغتین، داشقین سؤزلوگو و بیر چوخ سؤزلوکلر یازیلیب و یازیلماقدادیر.
تورکیهده[دَییشدیر]
تورکجه حاضیرلانان ایلک سؤزلوک لهجة اللغات (اسعد محمد افندی، 1732) اولدو. بوندان سونرا باسیلی سؤزلوکلر گلیشدی: تبیان نافع (برهان قاطع ترجمهسی)، الاقیانوس البسیط فی ترجمة القاموس المحیط ، لهجه عثمانی، کیتاب معانی اللهجه، لغت ناجی، قاموس تورکی، حیات بویوک تورک سؤزلوکو، تئمل تورکجه سؤزلوک، مکمل عثمانی لغتی، رسملی قاموس عثمانی، یئنی تورکجه لغت، رئسیملی یئنی تورکجه لوگاتی، یئنی تورک لوگاتی، بویوک تورک لوگاتی، تورکجه سؤزلوک (تدک)، فرهنگ زیبا، مئیدان لارووسسه، اوقیانوس تورکجه سؤزلوک، اؤزتورکجه سؤزلوک، بویوک تورکجه سؤزلوک، تئمل تورکجه سؤزلوک آدلارییلا یایینلاندی.
روسیهده[دَییشدیر]
روسیهنین کئچن یوز ایللرینده اؤزلجه شوروی دؤنمینده بیر چوخ تورک دیللری اوزرینه سؤزلوکلر و ایضاحلی لوغتلر یازیلمیشدیر. ۱۷ جیلدلیک چوواش دیلی سؤزلوگو اونلاردان بیر نمونهدیر.
اؤزبکیستاندا[دَییشدیر]
دوغو تورکیستاندا[دَییشدیر]
دوغو تورکیستاندا یاییملانان ۶ جیلدلیک اویغور دیلینین ایضاحلی لوغتی اویغورجا سؤزلوکلردن بیریسیدیر. آیریجا اویغور تورکجهسینه اسکی اویغور تورکجهسی سؤزلوگو ده یازیلمیشدیر.
قایناق[دَییشدیر]
- تورکیه ویکیپدیاچیلاری طرفیندن یازیلمیش Sözlük مقالهسی.


text:
پاکستانده نفت تانکری بیلن یولاوچی بسی توقنه شیب کیتدی
اونلب کیشی اولیب یره لنگن
پاکستان نینگ بهاولپور شهری نینگ یقینیده نفت تانکری بیلن یولاوچی بسی نینگ توقنه شیب کیتیشی عاقبتیده 20 کیشی اولرکن 6 کیشی یره لندی.
ملی مطبوعاتده گی خبرلرگه کوره، لاهوردن کراچی گه قره ب یولگه چیققن یولاوچی بسی، بهاولپور شهری نینگ یقینیده هیداوچی نینگ کنترول نی قولدن بیریشی عاقبتیده نفت تانکری بیلن توقنه شیب کیتگن.
خوددی شو حادثه عاقبتیده 20 کیشی اولرکن 6 کیشی یره لنگن.
شونده ی بولیب حادثه نینگ آرتیدن مذکور منطقه گه انچه اطفائیه و امبولانس گروهی سوق ایتیلگن.


text:
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېرانلار: آیهان میانالې، علیرضا فرشی
خارابالېق / عۆلوییه طاهیر (حیکایه)
یادداشېمېن آخسایان واختلارېندا هاردان یادېما دۆشدۆ؟ بۏشقابې سیلدیڲیم یئرده ألیمی ساخلادېم. نییه خاطېرلادېغېمې خاطېرلاماغا چالېشدېم. کلَفی ایتمیش خاطیرهلر ایچیندن قفیل جۆجَرمیش بو حادیثه هئچ بیر ایضاحات اۏلمازدان دیله دۆشن مئلۏدی کیمی بئینیمده دۏلاشدې: إله بوردا دایانمېشدې… بۏشقابلار ألینده ایدی، سۏنرا بیرینی سالېب سېندېردې… أللری دایانمازدان تیترهییردی. بیرینی ده گؤتۆردۆ؛ بۏشقابدان گؤز یاشلارېنې دا سیلدیڲینی ده گؤرۆردۆم… یاشېل ژاکئت قۏللارې… بیر ده اۏ داملالار… بَدَنی دومانا بۆرۆنمۆشدۆ. “آنامېن قۏللارې، قۏللارې… ایللر دیر، هر شئی بئلهجه، بۏز دوماندا داوام إدیر. بئییندن سیلینمهڲن فیلم کادرې کیمی… هر گئجه خارابالېغا گلَن بایقوش کیمییم. سۏن خاطیرهلرین اۆزهرینده اولایېرام…” – پېچېلدادېم. بۏشقابې یئرینه قۏیوب پنجرهیه یاخېنلاشدېم. قۏنشونون قوشلارې سمادا اوچوشوردولار. بازار گۆنۆ اۏلدوغوندان نهنگ بولدۏزئرین نریلتیسی کسیلمیشدی. بیزیم إوه کیمی هله اۏن إو وار ایدی. بۏز پیشیک قارشې طرفدن سؤکۆلمۆش إولرین کرپیجلرینین اۆستۆنده پنجهلرینی یالایېردې. گؤرهسن، بورا تامامی’یله داغېلاندان سۏنرا هارا گئدهجک؟ هارادا اۏتوروب پنجهلرینی یالایاجاق؟ هارا؟ بیز هارایا گئدهجهییک؟ بیز… گؤزلریمی بۏز پیشیکدن آیېرمازدان چایدانېن آلتېنې سؤندۆردۆم. هه، بو پیشیک ده نه واخت’سا یادېما دۆشهجک. یادداشېمېن هاراسېندانسا تناسوخ إدهجک و بؤیۆک بیر خارابالېغېن فۏنوندا بئلهجه پنجهلرینی یالایان حالدا اؤزۆنۆ یادا سالاجاق. من ده آلنېمې اۏووشدورا-اۏووشدورا نییه محض ایندی اۏنو خاطېرلادېغېمې، هاردان یادېما دۆشدۆڲۆنۆ فیکیرلشهجهڲم. بَلی، إله إپیزۏدلار وار کی، اۏنلارې یالنېز سن گؤرمۆسن و سن اۏنلارې خاطېرلایان سۏنونجو آدامسان، سَندَن سۏنرا اۏنلار حاققېندا هئچ کیم هئچ نه بیلمهیهجک. بو، گئجهنین قارانلېغېندا یۏلدا ماشېن’لا ووردوغون ایت کیمی دیر. هئچ کس، هئچ کس اۏ ایتی کیمین ووردوغونو بیلمیر. سن’سه اۏتۏمۏبیلدن دۆشۆب آغزېندان قان داشان اۏ ایتین “نییه؟” سۏروشان گؤزلرینه باخماماغا چالېشاراق قایېدېب ماشېنا مینیب اۏرادان اوزاقلاشېرسان. یادداشېنېن داها بیر پارچاسېنا پۏزان چکیب اۏنو اونوتماغا چالېشېرسان. گئجهلر گؤردۆڲۆن کابوسلاردان سانېب یاستېغېنې چئویریرسن. بۏز پیشیک پنجهلری ایله ایشینی بیتیریب یان-یؤورهسینی سۆزدۆ. یاتاق جېرېلتېسې إشیتدیم. یۏرقون-آرغېن اۏتاغا قایېدېرام. گۆن یئنی باشلانېر. “هر گۆنۆ دئژاوو اۏلان یاشام”، – اؤز-اؤزۆمه پېچېلدایېرام. چۏخدان اؤز ایشلهوینی ایتیرمیش قۏناق اۏتاغېنېن باش طرفینده اۏنون یاتاغې وار. یئنه کئی-کئی یان-یؤورهیه بۏیلانېردې. بؤیۆمۆش گؤزلری ایله أطرافې سۆزدۆ. “إحه، یادداش، گؤرهسن، بیزه مۆکافاتدې، یۏخ’سا لعنت؟” – مېزېلداندېم. هر گۆن آدام سانکی یئنیدن دۏغولور، أطراف’لا تانېش اۏلور، سۏنرا یئنیدن یاتېر، سۏنرا یئنه، یئنه، یئنه…
– کیمسن، آی بالا؟
آها، بو گۆن “بالا” دئدی. دۆنن بئله دئمهمیشدی.
– سیزه باخېرام. منی تعیین إدیلیبلر، دفتردن، – دئییرَم.
– هانسې دفتردن؟ من هاردایام، بورا هارادې؟ – گؤزلرینی بیر آز دا گئنیش آچېر.
– جناب پۏلکۏونیک، اونوتموسونوز؟ اۏ سۏنونجو دؤڲۆشۆ، اؤزۆنۆزۆ اۏ عسگر اۆچۆن سیپر إتمیشدینیز. سیز آغېر یارالاندېنېز.
– من؟
– بَلی، سیز. سیزه خیدمت إتمک منه شرف دیر. سیزین قهرمانلېغېنېز، وطن اوغروندا شۆجاعَتینیز دیللر أزبری دیر.
اۏ، قاشلارېنې چاتدې، ساغ ألینی تیترهیه-تیترهیه آلنېنا دۏغرو آپاردې. نه’یسه خاطېرلاماق ایستهیَنده مۆطلَق آلنېنې اۏووشدوروردو، عئینی’له من ده اۏنون کیمی… آما ألینه گۆجۆ چاتمادې. هئیسیز حالدا ألینی إندیریب دۏداقلارېنې یالادې. مطبخه قایېتدېم. چۏبانیاستېغېنېن چایې دملهدیم، چاینیک و فینجانې گؤتۆرۆب قۏناق اۏتاغېنا قایېتدېم.
– دؤڲۆش هاردا اۏلموشدو؟ – یاواشدان سۏروشدو.
– آغدام اوغروندا.
– ساواش اۏلموشدو؟
– هه، ألبتّه، قاراباغې آزاد إتدیک. ساغالېن، سیزین’له خانکندینه گئدهریک. اۏرالار إله گؤزَل اۏلوب کی… دئییرلر، یئنه شوشا یایلاقدې. کلبَجَرین یۏللارېنې خاطېرلایېرسېنېز؟ ألبتّه، خاطېرلایېرسېنېز. – ألیمی اۏنون یاستېغېنېن آلتېنا وئریب قالدېرېرام. باشېنې دیک توتماغا چالېشېب چایې قورتوملایېر. حیسّ إدیرم کی، منی گؤزآلتې سۆزمهڲه داوام إدیر. چایې ایچیب یئنه إوی نظردن کئچیردیر. هاندان-هانا:
– یادېما گلیر… – دئیَنده دیکسیندیم.
– سیقارې آتدېم؛ آتاما سؤز وئرمیشدیم. اۏ، منی اۏتاغا چاغېردې. اۏوجو قان’لا دۏلو ایدی، مندن دستمال ایستهدی. ألیمی آتدېم، هئچ نه تاپمادېم، ماسان باشېنداکې کؤینهڲیمی وئردیم. اۏندا آتام منه دئدی… چکمهدیم داها… – سوسدو. گؤزلرینی پنجرهیه دیکدی. اوزون بیر سۆکوت. من یاتاغېنېن یانېندا اۏتوردوم.
– بیر ده اۏنون گئتمهڲینی… آتاسې گلیب داوا إدیب آپاردې. دئدی کی… دئدی، نییه بو خسته ایله عؤمرۆنۆ- گۆنۆنۆ چۆرۆدۆرسن…
– جناب پۏلکۏونیک، یومورتا قاینایېب، تزه کره یاغېمېز دا وار، – صؤحبَتی دَڲیشدیم.
– آلابَزک تۏپوموز واردې، مئیدانچادا اۏینایېردېق. 11- 12 یاشېم اۏلاردې. اۏ مئیدانچا نییه’سه یادېمدان چېخمېر، آما ساواشې نییه خاطېرلامېرام؟ – اۏ یادداشېنېن خارابالېغېندا إشهلَندیکجه اۆرهڲیم پارچا-پارچا اۏلوردو. مطبخه قایېتدېم. بۏز پیشیک گۆنَشین ایلېق شۆعاعلارې آلتېندا خومارلانېردې. قوشلار یئنه سمادا ایدیلر. یومورتالارې سۏیدوم، أزیب کره یاغې ووردوم. سۏیودوجودان أتی چېخاردېب یودوم، قایناماغا قۏیدوم. بیر آزدان قاپې دؤڲۆلدۆ. باخېجې قادېن ایچهری گیریب عادَتی اۆزره چینلیلر کیمی أللرینی جۆتلهییب منیم’له سلاملاشدې. سۏنرا پئنجهڲینی سۏیونوب آسېلقاندان آسدې، من ده آیاققابېلارېمې گئیینمهڲه باشلادېم. سۏن تاپشېرېقلارېمې دا وئریب إودن چېخدېم.
*
چاینیکین فیت سَسینه باشېمې قالدېردېم. مطبخدهکی ساعات سککیزی گؤرسهدیردی. کیتابې اؤرتۆب پالتاریویانېن اۆستۆنه قۏیدوم. قازې سؤندۆردۆم. پردهنی کنارا چکیب حَیَطه باخدېم. قۏنشو قفسلری آچېر؛ قوشلار دا اؤنجه اۆرکک-اۆرکک باشلارېنې قَفَسدن چېخاردېر، یان-یؤورهنی دیققت’له آراشدېرېر، سۏنرا قفیلدن اوچوشوردولار. بۏز پیشیک گؤزه دَڲمیردی. بولدۏزئرین یانېندا تک-تۆک آداملار وار ایدی. پردهنی سالېب مطبخه گؤز گزدیردیم. هر شئی یئرینده ایدی. قۏناق اۏتاغېنا قایېدېب اۏنا باخېرام. گۆن ایشېغې دومان کیمی اۏتاغا یایېلېر. یاواش-یاواش آیېلېر. حئیرت’له یان-یؤورهنی سۆزۆب نظرلرینی منیم اۆستۆمده ساخلادې. اوزون-اوزادې باخدې، باخدې.
– صاباحېنېز خئییر، دۏکتۏر، بو گۆن اؤزۆنۆزۆ نئجه حیسّ إدیرسینیز؟ – دئیه سَسلندیم.
– صاباحېنېز خئییر، سیز کیمسینیز؟ – یئترلی سۏرغونو بو دفعه خېرېلدایا-خېرېلدایا وئردی. سۏنرا مؤحکَم اؤسکۆردۆ.
– خستهخانادان گؤندَریبلر. اینانېن، بو گۆن یئنه داوا ایدی، من قازاندېم. هامې، بۆتۆن اؤرگنچیلرینیز سیزه قوللوق إتمک، خیدمتینیزده اۏلماق ایستهییرلر.
– منه؟ نییه؟ – گؤزلری حئیرَتدن بؤیۆدۆ. من یاتاغېنېن یانېندا اۏتوردوم.
– عزیز پرۏفئسۏر، بئله إتمهڲین، ایندی یوخولوسونوز. یۆنگۆل خستهلنمیسینیز، تئزلیک’له ساغالاجاقسېنېز. کۏللئکتیو سیزی گؤزلهییر، بیلیورد، اؤرگنچیلر – هامې سیزی چۏخ ایستهییر.
اۏ منی دینلهیه-دینلهیه بارماقلارېنې آدیالېن ناخېشلارېنېن اۆزهرینده گزدیریردی.
– هئچ نه یۏخدو یادداشېمدا، سانکی… بولانېقدې. سیقارې آتماغېم یادېمدادې… آتام دئدی، آتدېم؛ قانلې کؤینک یادېمدادې… – همیشهکی جۆملهلرینی تکرارلادې. اۏ جۆملهلری سانکی لئنته یازېب یادداشېنا یئرلَشدیرمیشدیلر. یۏخ، بلکه ده یانمېش کیتابېن قورتولموش سۏن صفحهلری ایدی، إویریب-چئویریب اۏخویوردو.
– هه، بیر ده اۏ… چۏخ گئتدیم قاپېلارېنا، منی بَڲنمهدی. باشقاسېنا أره گئتدی…
“آها، بو دا همین یانمېش صفحهدن یارېمچېق جۆمله دیر، هر زامان سۏنونو اؤزۆ بیلدیڲی کیمی قورتارېر. دئمهلی، هله ده دؤڲۆش گئدیر، بارېشېق یۏخ دېر”، – دئیه دۆشۆنۆرَم.
قاپې دؤڲۆلدۆ. قۏل ساعاتېما باخدېم. دۏققوزون یارېسې ایدی. قاپېنې آچدېم، سۏنرا مطبخه یۏللاندېم، اؤزۆمه چای سۆزدۆم. پنجرهنین قارشېسېنا کئچدیم. بۏز پیشیک یئنه خارابالېقدا قوشلارېن اوچوشونا تاماشا إدیردی. بولدۏزئرچی آرتېق ماشېنېنې ایشه سالمېشدې. چایېمې سۆرعت’له قورتوملادېم، فینجانې مطبخ ماساسېنا قۏیوب قۏناق اۏتاغېنا کئچدیم. باخېجې قادېن ألجکلرینی گئیینمیشدی. همیشهکی کیمی خۏش بیر تَبَسّۆم’له گۆلۆمسهدی. باخېشلارېم’لا اۏنا خۏش گۆن دیلهڲیب ایشه یۏللاندېم.
*
یئریمدن قالخا بیلمیردیم. سانکی چیڲینلریمه آغېر یۆک قۏیموشدولار. بیرتَهَر گرنَشدیم. ألیمی آتېب تئلئفۏنومو گؤتۆردۆم؛ ایلاهی، ساعات دۏققوزون یارېسې اۏلموشدو. اۆرهڲیم بولانېردې. قالخېب سَندهلهیه-سَندهلهیه توالئته گئتدیم. أل-اۆزۆمه سو چېرپاندان سۏنرا آزجا آیېلدېم. “گَرَک آخشام اۏ قدر اۏتورمایایدېم”. دۆشۆندۆم. معدهم مؤحکَم آغرېیېردې. قایېداندا دَهلیزدن سَهوَن قۏناق اۏتاغېنا دؤندۆم. آیېلمېشدې، باخېردې. یاتاق پالتارېندا اۏلدوغومو خاطېرلادېم. منی سوالإدیجی نظر’له سۆزدۆ. یاخېنلاشېب سلاملاشدېم. دینمهدی. نهایت:
–سلام، – دئدی. سۏنرا یئنه اۆزۆمه باخدې.
– نئجهسینیز؟ بو گۆن اؤزۆنۆزۆ نئجه حیسّ إدیرسینیز؟
سۏرغوما شۆبههلی نظرلر’له جاواب وئردی. دینمهدی. پَتونو سینهسینه کیمی چَکدی. قېرېشمېش بارماقلارې و قېراقلارې سۏیولموش دېرناقلارې اۆرکک حئیوان پنجهسی کیمی تیترهییردیلر.
– بوردا قالدېم دۆنن گئجه، سیز یاتمېشدېنېز دئیه ایجازه آلا بیلمهدیم…
– سیز کیمسینیز؟ من نییه بوردایام، نه اۏلوب؟ – آزجا اۆرَکلَندیڲی حیسّ اۏلوندو. دوروخدوم:
– من… هه، من… – ککهلَدیم. بئینیمدهکی بۆتۆن بیلگیلر دۏلاشمېش کاسئت لئنتینه دؤنمۆشدۆ، – هه، من، – سَسیم قطعیلَشدی، – بورا سیزین إوینیز دیر ده، اؤرگتمَن. من ده تئاتردانام، خاطېرلامادېنېز؟ اۏقتای إلاۏغلونو اۏینایمېشدېم سۏنونجو دفعه، سیز چۏخ بَڲنمیشدینیز… سیز ده خستهلنمهڲه واخت تاپدېنېز… آخشام سۏنونجو مشقی مۆذاکیره إتدیک، سۏنرا منیم ده باشېم قارېشدې…
باخېشلارېندان شۆبهه سیلینیردی.
– گئدیم چای قۏیوم، بیرلیکده ایچک. نه دئییرسینیز، اؤرگتمَن؟
یاواشجا باشېنې ترپَتدی. چایدانېن آلتېنې یاندېرېب عادتیم اۆزره پنجرهیه یاخېنلاشدېم. بۏز پیشیک یئنه پنجهلرینی یالایېردې. بولدۏزئر ایشه دۆشمۆشدۆ. قوشلارېن قفسی یۆک ماشېنېنا یۆکلَنیردی. پنجرهنی آچېب آشاغې بۏیلاندېم. بۏز پیشیڲین یانېندا دوروب بیزیم إوه باخانلاردان بیری ألینی یئللهدی. من ده باشېمې ترپَتدیم. چایدان فیت وئردی. پنجرهنی باغلایېب، قازې سؤندۆردۆم.
ألیمده مجمهیی قۏناق اۏتاغېنا قایېداندا اۏنون باشېنېن یاتاقدان ساللاندېغېنې گؤردۆم. اؤزۆمۆ نئجه ایتیردیم’سه، مجمهیینی دؤشهمهڲه قۏیوب یانېنا یۆیۆردۆم. خېرېلدایېردې. دیکَلدیب، آغزېنېن سویونو سیلدیم.
– قالخماق ایسسستههدیمممم، – سانکی إتدیڲی ایشه گؤره عۆذر ایستهدی.
– عئیبی یۏخ دېر، چایېمېزې ایچک، سۏنرا حاضېرلاشاق گئدک گزمهڲه. هه، نه دئییرسینیز؟
هئچ نه دئمهدی. مجمهیینی گتیردیم. داغېلمېش چایې مندیل’له سیلیب قورولادېم.
– نه قدر إدیرم، تئاتر یادېما دۆشمۆر إیی. سیقارې آتماغېم گلیر یادېما هئی… آتامېن اۏوجو قان’لا دۏلو ایدی… بیر ده اۏنو خاطېرلایېرام. صاباح دوراندا گؤردۆم، مکتوب یازېب قۏیوب؛ داها گلمهدی… أزبرینده اۏلان جۆملهلرین قۏل-قانادېنې قېرېب یئنه تکرارلادې…
– اونودون بونلارې، ایندی گزمهڲه گئدیریک… – من اۏنا چایې ایچیردیب، آرابانې گتیردیم. اۏنو آرابایا یئرلَشدیریب، اؤزۆم ده گئییندیم. سۏنرا مطبخه کئچیب یۆکداشېمایا زنگ إدیب یاواش سَس’له هر شئیی یئنیدن خاطېرلاتدېم. حَیَطه إنَنده آرتېق بولدۏزئرین بیزیم طرفدهکی إولری داغېتدېغېنې گؤردۆک. اۏ یان-یؤورهیه نظر سالېب
– نییه سؤکۆرلر، منیم إویمی ده سؤکهجکلر؟ – بۆتۆن قۆوّهسی ایله قېشقېردې.
– یۏخ، عزیز اؤرگتمَن، اۏ إولر کؤهنه دیر، بیزه عایید دَڲیل کی، – اۏنو ساکیتلَشدیردیم. آرابانې بۏز پیشیڲین قارشېسېندان سۆردۆم. پیشیک بیزه اؤنم وئرمهدی. تشویشلی باخېشلار’لا یان-یؤورهنی سۆزۆر، بولدۏزئره قۏرخا-قۏرخا باخېردې…


text:
نایجریاده طبیعی آفت فلاکتلری سلبی تاثیر قالدیرماقده
اون میلیونلب کیشی سیل فلاکتی خطری آستیده
غربی افریقا اولکه لریدن نایجریاده 53 میلیون کیشی سیل فلاکتی خطری آستیده.
ابونی عالی بیلیم یورتی نینگ اقلیم اوزگریشی و ترقیات مرکزی باشقرووی و اطرافنی سقلش متخصصی چووومریجه اوکرکه نایجریاده 53 میلیون کیشی نینگ سیل فلاکتی خطری آستیده ایکن لیگی بوییچه آگاهلنتیردی.
اوکرکه اولکه ده تخمیناً 27 الی 53 میلیون کیشی نینگ دینگیز سووی سویه سی نینگ 0،5 فایز کوپه ییشی قره ب قیته دن جایلشتیریلیشی کیره ک لیگینی بیلدیردی.
اقلیم اوزگریشی طفیلی یوز بیرگن آفتلرده ییللیک 100 میلیارد دالر تلفاتی یوزه گه چیققن لیگینی قید ایتگن اوکرکه اولکه ده اقلیم اوزگریشی نینگ تاثیرینی کمه یتیریش اوچون چاره – تدبیر آلینمه گن تقدیرده 2050 ییلی گچه اولکه گه 460 میلیارد دالر تلفاتی یوز بیریشی ممکن لیگیدن خبر بیردی.
اولکه نینگ یوبه شهریده اوتگن آی یامغیر طفیلی یوز بیرگن سیللرده 4 کیشی حیاتینی یوقاتر ایکن 12 ته مسکونی منطقه سوو آستیگه قالیب کیتگندی.


text:
کروز ازول فوتبال کولوبو
کروز ازول فوتبال کولوبو (اینگیلیسیجه: Cruz Azul) بیر فوتبال کولوبودور. Liga MX دَستهسینده موسابیقه آپاریر. اوْیونلارینی دا ۸۷٬۰۰۰ نفرلیک ازتکا ایستادیومدا اوْیناییر.
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Archived copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2015-01-15. یوْخلانیلیب2015-01-15.
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Cruz Azul»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۷ دسامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده کروز ازول فوتبال کولوبو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
`قانونسوز کؤچ` نتیجهلر
خبرلر [57]
- آذربایجانین ایشغالدان قورتاریلان بؤلگهلرینه «بؤیوک قاییدیش» باشلادی
- چاتاکلی: ۱۴۲ تروریست ضررسیزلشدیریلدی
- جمهور باشقانی اردوغان قلوبال پارلامئنتلرآراسی کؤچ کنفرانسیندا چیخیش ائدیب
- 73 قانونسوز کوچمن قورتاریلیب
- ایراندا قاشقای تۆرکلری باسقیلارلا یئرلهشیک حیاتا گئچمهیه زورلانیر
- مکزیکا-دا 310 قانونسوز کوچمن یاخالانیب
- 28 کوچمن قورتاریلیب
- ۳۰ کؤچمن قورتاریلدی
- یونانیستانین ایتهلهدیگی 84 قانونسوز کوچمن قورتاریلیب
- یونانیستان طرفدن تورکیه سولارینا ایتهلهنن 58 قانونسوز کوچمن قورتاریلیب
- 38 قانونسوز کوچمن قورتاریلیب.
- آوروپا بیرلیگی دوناراق اؤلن کوچمن لر ایله باغلی حادثهیه موناسیبت بیلدیردی
- اردوغاندان کؤچ ایله مبارزه آچیقلاماسی
- اردوغان: تورکیه تک باشینا قالمیشدیر
- "اؤلکهمیزین سرحدلرینه دایانمیش بؤیوک بیر کؤچ آخیمی یوخ"
- اردوغان: هر کس افغانیستانی ترک ائدرکن بیز ترک ائتمهدیک
- اردوغان: آرالیقسیز بیر دیپلوماسی یئریدیریک
- اوکتای:" آرزوموز آوروپا بیرلیگینین سوریه-لیلر اوچون قانونی کؤچ یوللارینی آچماسیدیر"
- ایرانداکی کؤچری خالق: قاشقای تورکلری
- بولقاریستان تورکلرینین آجی خاطیرهلری: مجبوری کؤچ


text:
بوتون تشکیلات لار ، فیکیر صاحیب لری ، یازارلار و میللی فعال لارا سس له نیرم : سوی قیریم قاپیمیزدا- تایماز اورمولو
- توضیحات
- منتشر شده در سه شنبه, 27 خرداد 1393 14:33
چوخ چوخ تاسف لا حاقلی چیخدیق . بلی تاسف لر اولسون حاقلی چیخدیق ، حیاتیم دا حاقلی اولدوغوم دان بو قدیر تاسف دویاجاقیمی هئچ دوشونمه میشدیم !
بلی بیز بیر کسیم میللی فعال لار حاقلی اولدوغوموزدان دولایی تاسف ییریک !
آلتی یددی ایل اونجه اورمو گولونون بو حالا گله بیله یه جیین دانیشدیغیمیزدا بیر چوخ دوسلاریمیز بیزه گولوردولر و اولویتیمیز گول دئیل هر تورلو اعتراضا قارشی گلیردیلر.
بلی بوگون ان چوخ باغیران لارین بیر چوخو بیزه قارشیدیلار حتی چوخ دیه رلی دوستوم (ف . ص )بئی دییردی اورا گلیب چاتمیشدیم کی ایستیردیم آنکارادا اوزومو اوتدویام .
بو گون تل اعفر تورکمان ائلینین اونملی قصبه سی دوشدوگونده منیم یادیما اوگونلر دوشدو. بوندان اونجه موصو ل دا ایدیش (داعیش ) ترورچیلاری مین لر اینسانی اولدورموش لر. کرکوک دا کوردلر ایشغالیندا دیر . بونو بیر جومله ده ایضاح اتسم بئله دمه لیه م آزربایجان دیازپوراسینین یددی یوز ایلیق وارلیقی یعنی تورکمان ائلی آرتیق عیراق دا یوخ دور و رسمن تورک لر سیاسی ؛ اقتصادی و دموگرافیک اولاراق عیراق دان سیلینیب سوکولدولر و بیر داها ایاقا دورمالاری ایمکانسیز گورونور.
گله لیم غربی آزربایجانا ایللردیر غربی آزربایجانین کورد ترورو ایله ال به یاخا اولدوقون هایقیریریق . بیر چوخ اینسانیمیز دییردی ایندی قارداش ییرمینجی عصیردی بیلمم ییرمی بیرینجی عصیردی بیر داها سوی قیریم فیلان اولماز !!! نه قه دیرگوستریردین باخ قاراباغا ، بوسنایا ، آفریقا اولکه لرینه سوی قیریم اولار بال کیمین اولار ! قبول ائدن یوخویدو !!! ایندی باخین گورون ساده جه بیر نجه یوز کیلومتره اوته ده نلر اولور .
بعضی سی دییردی بیزیم ارتشیمیز وار ، سیپاهیمیز وار !!! آقا قوربانین اولوم بو ارتش سیپاه بیزیم دئیل ایستدیک لری زامان گئری چکل لر بیزی دوشمانا تسلیم ائدرلر !!! اینانان یوخویدو . قارداش باخین بیر میلیون لوق عیراق ارتشی ایدیشین اون مین نفرلیق ترورچو قروپونون الینده نه اولوب !!! باخین درس آلین . آی میللت نه زامان درس آلا جاق سیز ؟!
بیر سری تشکیلات لار و میللی فعال لار دا دییرلر بیزیم تورکیه میز ، موستقیل قوزئی آزربایجانیمیز وار واقتیندا دادیمیزا چاتاللار !!! بویرون باخین بو سیز ، بو موصیل ، بو کرکوک ، بودا تللعفر باخ هئچ تورکیه نین بیلمم باکینین ... نم نمه نه سینه دی !!!
ایندی ده باغیریرام آی میلت ، آی تشکیلات لار ، آی میللی فعال لار صاباح باشیمیزی قالدیرا بیلمیه جییک ، تاریخ اوزوموزه توپوره جک دیر ! ناموسوموز ال دن گده جاقدیر ، توپراق لاریمیزی آلا جاق لار ، خالقیمیزی اولدوره جک لر. بو خط بوده نیشان ....
دا ایندی مماشات زامانی دئیل دمه یه مجبورام غربی آزربایجان توم آزربایجانین دیر ، تورک لرین گوز ببیی دیر . اورموسوز تبریز بیر شاهییا دیمه ز. غربی آزربایجان فقط اورمولونون ، خویلونون ، قوشا چایلینین ، ماکیلینین سورونو دئیل هاممی نین سورونودور.
کانادا و برلین ده یاشیان دوکتورعسگرزاده نین مقلیدلری ، سیروس مددی و قره جلو کسیمی ایرانگلوبال دا امک داشلیق ائدن لر باخین گورون ایدیش نه ائدیر اونون یوزدن بیرین اورمودا اتسه لر سیز سورون لوسوز.
گادپ ؛ سوسیال دموکرات ، آذوح سایین بیلگین سیزلره سسلنیرم بوگونه کیمین کورد مسئله سینین یانین دان گچیب سیز . مسئله نین جدیتین بیلیب بیلمه دیینیزی و گرک چله ریزی تارتیشمیرام آمما ایکاز ائدیرم و شیدت لر توتومونوزو بو قونودا قینیرام . آز چک میه جک دیر عیراق دا اولان لار غربی آزربایجان دا تیکرار اولاجاق دیر. قورخاق اوگون دن کی اورمو گولو کیمین من و منیم کیمیلر حاقلی چیخاق !!!
بیرلیک تشکیلاتی علیرضا بئی و شامیلی بئی بو قونودا هئچ اتمه میسینیز !!! لوطفن اوزوموزو یوخویا وورمویاق ، گله جک واهیم دیر واهیم ! گلین ال اله وره ک . چوخ گج قالمیشیق صاباح سیزلر قصورلو اولاجاق سینیز لوطفن لوطفن اوزونوزو او یولا وورمایین .
اویان نیوز ، موستقیل لر ، ابراهیم قارداش و ... بورکونوزو قاضی ائدین بوقونودا نه ائدیبسیز ؟نیه بو قونودا چالیشانلارا انگل لر یارادیبسیز نیه دوسلوق الین اوزاتماییر سینیز ؟نیه بیر ایش گورموسوز؟
دیره نیش تشکیلاتی ، گاموح ، ینی گاموح، گاییب، بای بک ، گوناز ، گاماج و دیگر دوسلار لوطفن اختلاف لاریزی بیر کنارا بیراخین و ائل ائله ورین . غربی آزربایجان مودافیعه کومیته سین ینی دن جان لاندیرین . اختلاف لاری سالانلاری ایچینیزدن سوکوب آتین . صاباح گئجدی ائله بوگون واقتیدی یوخسا صاباح اوزوموزه بومبادا باغلاساق پاتلاتساق نافیله بیر شئی اولمیاجاق دیر.
آی میلت ، تاریخ ، ویجدان و خالقیم ،من حاققی ددیم ، دمک دن ده قوخمورام . قوی هاممی منیم اوستومه گلسین هر نه ایفتیرانیز وار دیین ! آمما اونوتمایین صاباح من حاقلی چیخسام سیز ناحاق اولاجاق سیز . باخین گورون بو اوزو قارا لیقلا یاشیا بیله جییک یا یوخ !!!
کورد ترورو و فارس فاشیزمی ال اله وریب لر و توم دونیا شرطلری بیزیم علیهیمیردیر.بوگون بیر ایش گورمه سک صاباح چوخ گئج اولاجاق دیر. بوگون اورگانیزه اولوب توم دونیانین قولاغینا سسیمیزی چاتدیرمالییق . نه تورکیه و نه قوزئی آزربایچان سسیمیزه سس ورمیه جک دیر. بی بی سی و آمریکا سسی و فارس لارین مئدیاسیدا بیزیم آرخامیزدا اولمیاجاق دیر. بو میدان بودا شیطان ...
تایماز اورمولو
واشینگتون - بهار 2014


text:
جیلولوق فاجیعه سی
کوچوره ن:اکبرسعادت
آنادیلیمیز:باش سوز،ایرانین او زامان شورایمیللی مجلیسینین نومایندهلریندن اولان یحیی دولت آبادی بئله یازیر: ایللر بویو عوثمانی دولتینین ائرمنیلری، یانی (داشناکسیون فرقهسی)عوثمانلی دوولتیینن علئیهینه فعالیت و ایش آپاریلار. عوثمانلی دولتی اونلارین تورتدیگی فسادلارا قارشی چیخیب اونلارین حرکتلرینین قارشیسین آلدی.
نئچه ایل بوندان اونجه وان جنگینده عوثمانلی قوشونو ائرمنیلرین حملهسی ایله اوزبهاوز اولدو. بو هوجوملار روسلارین حیمایتیایله ائرمنیلرین اوغور ایله باشا چاتیر.
بو جنگ ده روسلار قازاناندان سونرا موسلمانلاری اولدوروب و اونلارین یوردلارین تالاییب اونلارین ناموسلارینا تجاوز ائتدیلر عوثمانلی قشونودا اونلارین اینتیقامی اوچون روسلارلا ایش بیر اولان ائرمنیلری توتوب و اونلاری طرد ائدی.جیلولوق فاجیعهسی؛ ۱۹۱۸-جی ایلین مارت آییندا، مینلرجه آذربایجان تورک لری، وزللیکله اورمیه، خوی و سالماس شهرلرینده یاشایانلارین سویقیریما معروض قالدیقلاری حادیثه.
جیلولوق : تاریخی سوی قیریم دوشن شیعه مسلمان لارین اورمیه – سلمامس – نقده – خوی- ماکی شهرلرینه ائرمنیلر و جیلولار (آسوری لار) تورئدیک لرینه عایید اولور. بو سوی قیریم دا ۲۰۰ مین الی ۵۰۰ مینه یاخین آذربایجانی شیعه مسلمان اولدورلمیش دیر.
بو سوی قیرم دا آذربایجان دا (ایران)یاخین ۱۰۰ ده ۱۵ فایضینی آذربایجان تورک لری ندان قئتل عام اولوب لار.
اورمو دا اولان فاجیعه:داغ عسگرآباد کندی: عسگرآباد کندی او جمله کندلردن اورمیه ویلایتینده سایلیردی کی اونون جماعاتی کندین بویوک حصار و بدن دیوارلارینا گوره جیلولار و ارمنی لرین قارشی دایانیمیش لار سانکی بونارا باخمیاراق جیلولار و ائرمنی لر ۲۱ شعبان ۱۳۳۶ هجری قمری ده (میلادی۱۹۱۸)کندین بویوک دروازا سینی توپ باغلایب و کندین ایچینه داخل اولوب و بیر بویوک سوی قیریم قالانین ایچریسینده سالیب .
اوجور کی نقل اولوب یاخین ۲۰۰ نفر بالاجا اوشاق ،قادین ، کیشی فقط کندین مسجیدینین ایچریسینده پناه گئتریب کی اونارین هامیسینی اولدوروب و بیرنه رحم ائتممیش لر او جمله داغ عسگرآبادین ساکین لرینن اوچ و یا دورد نفر اولولرین آلتیندا جانلاری سلامت قالمیش بئله دییرلر اولولرین سایی کندین مسچیدینده اوقدر چوخی ده اولولرین قانی مسچیدن ایچریسینن ائشیگه سوزولور دی
اورمو شهریننین بازارنینن اود توتماسی:۱۵جی گونون تیر آیین ۱۳۳۵ جی قمری ایل ده اورمیه شهرینین خالقی ائو لری نن چیخیب بازارا یولا دوشولر سانکی بازارین اودتوتوپ یانمایغنی گورولر. بیر سرا مردم داوطلب اولوب وسایل لرین ائشیگه چیخاتماسینا بازارین اودون سوندورمئک چالیشالار سانکی بو ایشین هئچ فایداسی یوخ نئجه کی بازارین اونملی یئرلری اود ایچینده یانمیش دیر.
بویوک تاجیرلرین ، صرافلارین ،زرگرلرین حجره لری هامیسی اودا ایچینده یانمیش دیر قالان مختصر بازارین آشاغی قیسمتیندن و بازارلرین متوسط کسبه لرین حجره لری اود توتمادان اوزاق قالمیش دیر .بازارین یانماسی خبری اوزامان تجدد روزنامه سینده درج اولوندی.
ارمنی لر،جیلولار و اونلارین حامی لری:ارمنی لر و ترکیه آسوری لاری آذربایجان تورکجه سینده و عوثمانی تورکجه سینده جیلو اوخونولار بیرنجی دونیا محاربه سینده ضربه وورماق قصدی اوچون عوثمانی مملکتینه اوز ایچری سینن روسلارینان ال بیر اولوب عوثمانی حکومتینه قارشی چیخدیلار عوثمانی حکومتی بو توطئه دن خبرلنیب ارمنی لر و آسوری لارا اوچون اونلاری فیتنه سینی سوندروب و قالان آسوری لر و ارمنی لر غربی آذربایجان منطقه سینده اورمیه –سلماس دا یئرلشیب سانکی بونارا باخمیاراق اونلار آیری بیر فیکیرلری اوز باش لاریندا کئچیدیردیلر و بو منطقه ده ساکن اولان زمان قوای نظامی تشکیل وئریب مسلح اولوب و انگلیس و روسیه کومکلیق لرینن ۱۰ مین نفری ارتش سهمانادیب و ایران حکومتین ضعیفلیکی نن ،باش سویوق لوغینان ایستفاده ائلیب و ۱۳۹۶ جی شمسی ایلینده اورمیه شهرینی اشغال ائدیللراورمیه نین ترور اولدوقو حاکمینین مسیحی لر طرفیندن:عظیمالسلطنه سردار آقاخانین اوغلو اورمیه شهرین بویوک باشلارینان سایلیردی بو کیشینین جدی اورمیهدا غلامخان راستانین اولینده بیر مسجد عبدالصمدخان آدیلا دوزتمیش دیر کی ایکنجی بویوک مسچید اورمیه شهرینده ساییلیردی .
سونرالار عظیمالسلطنه سردار اونو مرمت و سهمانلادیب سردار مسجیدی آدیلا شهرت تاپمیشدی سردار جیلولوق وقتی اورمیه شهرینین حاکمی اولوب و بو انتیصاب و انتخاب دا مسیحی لرین اوز طرفیندن اولونموش دیر رحمت اله توفیق یازدیغی کیتاب تاریخچه اورمیهده سردارین ترور اولدوغونا بئله ایشاره ائدیر شعبان آیین ۱۳۳۶ قمرینین آخرلاریندا بیر نفر فرهاد آدیلامسیحی وزیرآباد کندینین راعایا لارینان گوندوز ایشغیلا دارالحکومه گئدیب سردار و میرزا علی آغا مویدالاسلام اتاق دان چیخیب و اندرونی عمارتی نه گئدیگی زامان دا هر ایکی سینی وسط ده کی دهلیز ده گوله لییب و ایکی سی ده او دقیقه جان وئریللر قاتیلین اوزو ده بیر نفر غیر معروف مسیحی دیر اسلحه الینده سردارین ائویندن خارج اولور گئدیب…
یازینی اوخویانلار توجه ائدسینلر مسیحیلر قوردوغو حکومتی و اونون ۲۴ نفری مجلیسی هئر گون اوردا اولوردی مسیحی لر هئچ بیر قورخونان توکولیب دارالحکومیه و شهرین حاکیمینی اولدرورلر بئلنچی بیر زاماندا اوبیرسی بیر محلهلر ده داها نه قیامت توردئجکلراورمیه در محاربه عالم سوز کیتابین رحمت اله خان معتمدالوزاره (اورمیه دا اولان ویزارتین کارگذارینین یازدیغینا گوره ۱۱ جی شعبان آیین ۱۳۳۶ جی ایل ده بیر هئیت دولت علیه دن و خلیفه گری کل ارامنه آذربایجان دا بو موضوع یا عایید رسیدگی و یئتریمک اوچون اورمیه گئلیللر مسلمان و مسیحی خالقینین حضورون دا مجلیس تشکیل تاپیلیر بو مجلیس ده کی اولان میلت بیر قطع نامه صادیر ائدیر کی اونلارین بیرسی مسلمان لارین الینده و اوبیرسی مسیحی لرین الینده قالیر.
اونون ۳ جی بندی بونان عبارتیمیش :شمشه یوسف جینابلاری مارشیمون پاتیریاک جنابلاری وکیلی طرفینن اظهار ائدیر بیز کردستان مهاجیرلری کوردلرین طرفیندن اولان تعدی و ظلمون الیندن اولان داوا دان قاباغجا و اونان سونرا ایرانا گئلمیشیک و سیزین اوچون ده معلوم اولدی بونلار بیزیم پناه گئترین یئرده بیزدن ال چئکمئدیلر و مارشیمون خلیفه سینی اولدورب لر و اوزلرینین هدف لرینه و آرزولارینا یئتیریب لر و ایند ده ایران دولتیندن چوخ تشکوور ائدیریک اوز مملکتینده بیزیم اوچون امان وئریب و اونلارین ائولرینده زیندگانلیک ائلیریک و بونان سونرا الله بیر یولی نشان وئرسه و بیزی سلامت یئره هدایت ائدسه بو فرق دن کی بیز ایران رعیتی دئیریک آمما حاضریک ایران رعیتی کیمین ایرانین مطیع و امرینی قبول ائدک و دونیا دا صلح برقرار اولانان سونرا وطنیمیزه قائیداجایک یا دا ایران دا رعیتی قبول ائدیب قالاجایک ایر ایران دولتی بیزی قبول ائتمسه بیزلری بیر سلامت یئره کوچودوب ساکین ائدسین…آردی وار…
نوشته شده توسط admin در دوشنبه, ۱۳ مهر ۱۳۹۴ ساعت ۹:۱۷ ق.ظ


text:
قوبوستان رایونو
قوبوستان رایونو (تورکجه: Qobustan rayonu) آذربایجان جومهوریتینین ایداری اراضی واحیدینده بیر یاشاییش منطقهسیدیر. مرکزی قوبوستان شهریدیر.
اتیمولوژیدَییشدیر
قدیم یاشاییش مرکزلریندن اولان قوبوستان شیروان تاریخی ویلایتینین ترکیبینده اولموشدور. قدیم تورک سؤزو اولان " قوبو " (قوبی) — قورو، سو- سوز یئر. اؤلکه، اوبا معناسنی داشیییر. طبیعیمنظرده " قوبو " قورو و یا مووقّتی سو آخان اولان دره، یارغانا دئییلیر. باشقا مولاحیظهلره گؤره " قوبو " سؤزونون بو مکانا هئچ بیر اویغونلوغو یوخدور. او، موقدّس یئر معناسیندا عربجه "قابوستان’' سؤزوندن یارانمیشدیر. بو سؤز ایکی هجادان عیبارت اولوب " قابو " — آللاها یاخین. "ستان " مکان معناسینی وئریر " قابوس- جان " و یا " قابیستان " آللاها یاخین مکان دئمکدیر. بئلهلیکله، " قابیس- تان " چوخ موقدس آد و معنا کسب ائدیر. یاشلی و دیندار اینسانلارین سؤزلرینه گؤره یای آیلاریندا قوبوستانین سماسیندا " آغ یول " اوزانیر. بو " یول " مکّه یه قدر " گئدیر " . کئچمیشده کعبهیه " حجّ زیارتی " نه گئدنلر بوندان یولگؤسترن کیمی ایستیفاده ائدیرمیش.قوبوستان رایونونون مرکزی اولان مرَزه قصبهسی مرَزه یایلاسینین مرکزینده. آنا یولون کناریندا یئرلشیر. روایتلره گؤره سؤزون کؤکو دؤورونون مشهور بیر اینسانینین آغیر خستهلیگی بورادا شفا تاپماسیندان قایناقلانیر. دیگر ورسیونا گؤره " مرزه " سؤزو مرز " -سرحد. حودود، هاواقوووشان سرحد معناسنی وئریر.
تاریخیدَییشدیر
قوبوستان رایونو آذربایجانین شیروان تاریخی ویلایتینین رایونلاریندان بیری دیر. قوبوستان دیاری بؤیوک قافقاز داغلارینین شرق و جنوب-شرق اتکلرینده آذربایجان جومهوریتینین شرق حیصهسینده یئرلشیر. قوبوستان اراضیسی تاریخی-جوغرافی مکان اولماقلا قدیم شیروانین تاریخی اراضیسی مینگهچئویردن توتموش کور چایینین بؤیوک سول ساحیل تورپاقلاری دربند ده داخیل اولماقلا دربند سدّینه (قدیم داغیستانا) کیمی اوزانمیشدیر. ائله بونا گؤره ده تاریخی-جوغرافی باخیمدان شیروان دئدیکده قوبوستان شیروان اراضیسی حساب ائدیلمهلیدیر. لاکین بونونلا یاناشی کئچن عصر یازیلی منبعلرینده ایداری اراضی واحیدی کیمی شاماخی قزاسینین ایکی بؤیوک ناحیه یه (ساحهیه) آیریلماسی معلومدور. بونلاردان بیری قوشون ساحهسی، دیگری ایسه قوبوستان ساحهسی آدلانمیشدیر.
قوبوستان رایونو 1920–1930-جو ایللرده شاماخی قزاسینین مرزه دایرهسینین ترکیبینه داخیل اولموشدور. 1930-جو ایلده شاماخی رایونو تشکیل ائدیلدیکده مرزه ده اونون ترکیبینده اولموشدور. قوبوستان رایونو 8 اوکتوبر 1943-جو ایل تاریخینده مرزه رایونو آدی ایله تشکیل اولونموشدور. 4 دسامبر 1956-جی ایل تاریخینده اراضیسینین بیر حیصهسی حسابینا خیزی رایونو تشکیل ائدیلمیشدیر.[۲] 4 دسامبر 1959-جو ایل تاریخینده مرزه رایونو لغو ائدیلمیش، اراضیسی ایسه شاماخی رایونونا بیرلشدیریلمیشدیر.[۳] 24 آوریل 1990-جی ایل تاریخینده موستقیل قوبوستان رایونو تشکیل ائدیلمیشدیر.
1893-جو ایلده نفتین خاریجه نقلی اوچون یارادیلمیش دوواننی ایستگاهی اساسیندا فورمالاشمیشدیر. آذربایجان نفتینین خاریجه ایلک ایخراجی 1901-جی ایلده بو ایستگاهدان حیاتا کئچیریلمیشدیر. 1950–54-جو ایللرده سنگچال، چئییلداغ، الت و آتبولاق قصبهلری اساسیندا دوُواننی رایونو یارادیلمیش، 1956-جی ایلده یئنیدن مولوتوف (ایندیکی قاراداغ) رایونونا بیرلشدیریلمیشدیر.
قایناقلاردَییشدیر
- ^ Şəhərlərarası telefon kodları. Aztelekom İB. یوْخلانیلیب19 August 2015. (لاتین تورک دیلینده)
- ^ BeдoMocTи BepxoBHoro CoBeTa CCCP. № 1 (868), 1957 r.
- ^ BeдoMocTи BepxoBHoro CoBeTa CCCP. № 50 (982), 1959 r.
قارداش پروژهلرده قوبوستان رایونو گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۲۸-۱۸۲۹)
روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۲۸-۱۸۲۹) (اینگیلیسجه: Russo-Turkish War (1828–1829)) عثمانلی ایمپیراتورلوغو و روسیه ایمپیراتورلوغو قوشونو آراسیندا باش وئرن دؤیوش.قافقاز یئرینده اوز وئرمیشدیر بۇ وۇروشون سوْنو روسیه غلبهسیله بیتمیشدیر
گؤرونتولردَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ قایناق خطاسی برچسب
نامعتبر؛ متنی برای ارجاعهای با نام
Tuckerوارد نشدهاست
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Russo-Turkish War (1828–1829)»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور.( ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۸ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).
قارداش پروژهلرده روسیه-عوثمانلی ساواشی (۱۸۲۸-۱۸۲۹) گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.


text:
ویلهم هومبدلت یازیر: «خالقین دیلی اونون روحودور و خالقین روحو اونون دیلیدیر. بوندان گوجلو عینیلیک تصوور ائتمک چتیندیر.»
بیزیم جانیمیز، روحوموز، عشقیمیز، ووجودوموز، وارلیغیمز، شؤهرتیمز، شانیمیز اولان بو آنادیلیمیزین اوزهرینده چالیشماق بیزیم ان بؤیوک بورجوموز و آغیر وظیفهمیزدیر. دیلیمیز حاققیندا چوخلو مسلهلر وار کی، اونلارین حاققیندا هله ده گرک تدقیقاتلار اولسون، کیتابلار، مقالهلر یازیلسین. بیر دیلین آرادان گئتمهسینین قاباغینی آلماغا ان دوزگون یول او دیلی دوزگون اؤیرنیب و او دیلده گؤزل و هر طرفلی و هر ساحهده سانباللی اثرلر یاراتماق اولماسی آیدین بیر مسلهدیر.
آنجاق بیزیم چالیشقانلاریمیز هلهده کی هلهدیر، دیلیمیزین آدی اوستونده اؤز گوجلرینی- واختلارینی قویماقلا، بو دیلین گئت- گئده ضعیفلنیب آرادان گئتمه تهلوکهسینی هئچ ده یادا سالمیرلار.
آذربایجان دیلی ده ایللر بویودور نئچه آدلارلا چاغریلیر. بونو دا دئییم کی، بیزیم او قدر موشکول و مسلهمیز وار کی، اولان گوجوموزو و بو ساحهده صرف ائتمکله باشقا گؤره بیلهجهییمیز، فایدالی ایشلردن قالمالیییق، هله هر حالدا…
دیلیمیزین آدی بارهسینده، نه آدلا چاغریلماسی حاقدا، بیر نئچه نظر و بیر نئچه سؤز واردیر. بو حاقدا دئییلن سؤزلره بیر-بیر باشلایاراق اونلاری آراشدیرماق مقصدیله قاباغا گئدهجهییک:
«آذربایجان دیلی تورک دیلیدیر»
حقیقتن دیلیمیز اوزون زامان، تا قدیم واختلاردا، ۳۰-نجو ایللرین سونونا کیمی چوخ واخت تورک دیلی آدلانیب. صمد وورغون «رهبره سالام» شعرینده سونرالار «چادراسیز، بویاسیز، شن قیزلاریندان» صورتینده وئریلن میصراعین اصلی «چادراسیز، بویاسیز، تورک قیزلاریندان» اولوب. او دؤورون دیلچیلیک اثرلرینین آدیندا داها چوخ تورک دیلی اصطلاحیندان ایستیفاده ائدیلیب. مثلن م. شفیع واضحله. ای. گریگوریئوین، ل. لازئرئوین ل. بوداقووون، ن. نریمانووون (معلیمسیز تورک دیلینی اؤیرنمکدن اؤترو روسلار اوچون آسان کیتاب)، ۱۹۲۴-نجو ایلده آلتی مواللیفین یازدیغی و کومسیون صرفی آدی ایله مشهور اولان «تورکجه صرف-نحو» کیتابیندا و نئچه- نئچه باشقا کیتابلاردا دا آذربایجانجا سؤزو یوخ، محض تورکجه اصطلاحی ایشلهدیلیبدیر. بونلارین هامیسی بیزیم اوزاق- یاخین تاریخیمیزدیر. تورک دیلی اصطلاحینین نئجه آرادان قالخماسی و آذربایجان دیلی ایله نئجه عوض ائدیلمهسینین ده سببلری معلومدور. طبیعی، موختلیف سببلره گؤره سیرادان چیخاریلمیش، یوخ ائدیلمیش مدنی ثروتلرینی برپا ائتمهیه هر خالقین، او جرگهدن آذربایجان خالقینین دا حاققی وار.
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر»
«آذربایجانین دیلی آذربایجان تورکجهسیدیر» واریانتی دا گؤیدندوشمه سؤز دئییل، اونون دا اؤز تاریخی تجروبهسی و منطیقی عنعنهسی وار. مثلن تورکیهده رسمی ایستیفادهده اولونونان دیله هم تورک دیلی هم ده تورکیه تورکجهسی دئییرلر. بئلهجه اؤزبک دیلی ایله یاناشی- اؤزبکیستان تورکجهسی، قازاخ دیلی و قازاخیستان تورکجهسی، تورکمن دیلی و تورکمنیستان تورکجهسی کیمی، آذربایجان دیلی ایله یاناشی آذربایجان تورکجهسی ده ایشلتمک مومکوندور و بو چوخ طبیعی گؤرونور.
«آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر»
نهایت، «آذربایجانین دیلی (آذربایجان دیلی)دیر» واریانتینین دا اؤز علمی و تجروبی اساسلاری وار. هر شئیدن اوّل اونا گؤره کی، «آذربایجان رئسپوبلیکاسینین دؤولت دیلی آذربایجان دیلیدیر»، شیمالی آذربایجاندا میللی مجلیسین تصویب ائتدیگی لاییحهنین متنینین بیر پارچاسیندان عیبارتدیر.
آذربایجان دیلی اصطلاحی داها چوخ ۳۰-نجو ایللردن سونراکی دؤورله باغلانسا دا اونون تا قدیمدن مؤوجود اولدوغونو دا اینکار ائتمک اولماز. تاریخ انیستیتوتونون آپاریجی علمی ایشچیسی، تاریخ علملری دوکتورو، واقیف پیرییئو یاریم ایل اوّل «ادبیات قزئت»-نده (۱۷ ایول ۱۹۹۲) درج ائتدیگی «آذربایجان دیلی اصطلاحی نه واختدان بللیدیر؟» آدلی مقالهسینده اونون ان آزی ۷۰۰ ایللیک تاریخی اولدوغونو گؤستریر. آذربایجان دیلی آنلاییشی ۱۹-نجو عصرده و ۲۰-جی عصرین اوّللرینده و دیل کیتابلارینین آدلاریندا موختلیف ترکیبلرده مؤوجود اولموشدور. دئیهک کی، بوداقووون کیتابیندا (۱۸۵۷)، میرزه عبدالحسینبهی وزیراووون کیتابیندا (۱۸۶۱)، نریمان نریمانووون «تورک-آذربایجان دیلینین مختصر صرف و نحوی»(۱۸۹۹) و باشقا کیتابلاردا او جوملهدن «تورک- تاتار- آذربایجانجا»، «تاتار- آذربایجانجا»، «تورک- آذربایجان دیلی»، موللا عبدالقدیر قرآنینین «عرب و آذربایجان دیلینه مخصوص درسلیک» (۱۹۱۱) الیازمالاریندا دا «آذربایجان دیلی» و «آذربایجانجا» اصطلاحلاری ایشلنمیشدیر.
نهایت، آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، آذربایجان سؤزو، هم آذربایجان خالقینی، هم ده آذربایجان دیلینی بوتون دونیادا تمثیل ائدیر. آذربایجان سؤزو رسمن علم عالمینده، دونیانین تدریس مرکزلرینده تورک دیللرینین اوغوز قروپونا داخیل اولان معیّن تورک دیلینین آدی کیمی قبول ائدیلیب و مشخّص بیر تورک دیلینین آدی کیمی ان موختلیف کیتابلارین، مقالهلرین آدیندا ایشلک بیر اصطلاح اولوب. آمئریکادا یازیلمیش کیتابلاردا، مثلن، «آذربایجان دیلینین اساس کورسو»، «آذربایجان دانیشیق دیلی»، گرد فرانکلین «تورکیه تورکجهسی و آذربایجان دیلی آراسیندا اوخشار و فرقلی جهتلر» مقالهسینده، دوکتورلوق تئزلرینده، مثلن، «آذربایجان دیلینین تؤرهدیجی فونولوگییاسی»، ایراندا آذربایجان دیلینه حصر اولونموش بوتون اثرلرده، ائلهجهده، تورکیه ده چاپ اولونموش چئشیدلی تدقیقات اثرلرینده آذربایجان دیلی بیزه معلوم اولان معیّن تورک دیلی مفهومونو، آنلاییشینی بیلدیریر.
تورک دیلی عاییلهسینده، موستقیل بیر تورک دیلی کیمی آذربایجان دیلی آرتیق اؤزونون هامی طرفیندن قبول ائدیلمیش یئرینی توتوب.
مسله بوراسیندادیر کی، آذربایجان تورکجهسی، تورکیه تورکجهسی، اؤزبکیستان تورکجهسی و س. سؤزبیرلشمهلری رسمی تئرمین دئییل. اونلاری تورک دیلینین موختلیف اراضیلرده حودودلانان لهجهلری معنالاریندا ایشلهدیرلر. تئرمینلر تورک دیلی، آذربایجان دیلی، اؤزبک دیلی و س. کیمی رسمی تئرمینلرین اولسا- اولسا، قئیری رسمی سینونیملری کیمی ایشلهنه بیلر.
آذربایجان تورک دیلی اصطلاحینا گلینجه، بو دا مؤوجود آدیاراتما عنعنهلرینه اویغون دئییل. بورا دا عینی دیلین آدلانماسیندا آچیقلانماسی چتین اولان آد تکراری وار. معلومدور کی، نه اوکراینالیلار اؤز دیللرینی اوکراینا- ایسلاویان دیلی، نه بئلوروسلار بئلوروس- ایسلاویان دیلی، نه نوروئچلیلر (نروژ) نوروئچ- ژئرمن دیلی و س. آدلاندیریرلار. بیر ده بونون معناسی وارمی؟ اوکراینا دیلی، اوکراینادا یاشایان بوتون خالقلارین، میللتلرین، ائتنیک آزلیقلارین (روسلار ۱/۲۱ فایز)، یهودیلرین، بئلوروسلارین، مولداولارین، آذربایجانلیلارین، تاتارلارین، قاقاوزلارین و س. اؤلکه دیلی اولا بیلرسه، آذربایجان دیلی بئله وظیفهنی نییه یئرینه یئتیره بیلمهسین؟
آذربایجان دیلی اصطلاحینی نؤقصانلی سایانلار چوخ زامان، هم ده معیّن معنادا حاقلی اولاراق، بئله بیر فاکتی خصوصی قئید ائدیرلر کی، آذربایجان سؤزو یئر آدی اولدوغوندان، اونو دیل آدی کیمی ایشلتمک اولماز. نئجه کی، هئچ کس آمئریکا دیلی، روسییا دیلی، گورجوستان دیلی دئمیر.
دوغرودان دا، مثلن، اینگیلتره دؤولتینین آدیندان فرقلی اولاراق، همین دؤولته منسوب اولان خالقی اینگیلیس و دیلینی اینگیلیس دیلی آدلاندیریریق. ائلهجه ده آلمانییا دؤولتینین خالقینا و دیلینه آلمان خالقی و آلمان دیلی دئییریک. لاکین اؤزوللو تاریخی عامیللرله باغلی اولاراق، اؤلکهنین و دؤولتین آدی ایله خالقین و دیلین آدینین اویغون گلدییی حاللار دا آز دئییل. مثلن چین دؤولتی، چین خالقی و چین دیلی، نوروئچ دؤولتی، نوروئچ خالقی و نوروئچ دیلی، اوکراینا دؤولتی ، اوکراینا خالقی و اوکراینا دیلی.
تصوّور ائدین: تاریخ ائله گتیریب کی، آذربایجان اؤلکهسینین و یا دؤولتینین، فرقی یوخدور، آدی «آذربایجانیه» (مثلن تورکیه کیمی) و یا «آذربایجانیستان» (مثلن، قازاخیستان کیمی) اولوب. دوغرودانمی، او زامان مسلهلر هامیسی حل ائدیلمیش اولاردی؟
دئدیییم اودور کی، توپونیم- ائتنونیم، یعنی یئر آدی و خالق آدی قارشی دورماسی، آذربایجان دیلی تئرمینینی قانوندان و نئجه دئیهرلر، عنعنهوی آدیاراتما سیستئمیندن کنار بیر شئی حئساب ائتمهیه اساس وئرمیر.
دیلیمیزین آدیندان صؤحبت دوشنده، بئله بیر طبیعی سوآللا دا تئز- تئز قارشیلاشیریق:
آخی آدقویما و یا آدیاراتما ایشینده، عملیاتیندا آدلا علاقهدار سیستئمله یاناشی، بیر تاریخی عنعنه ده وار: بیز تورکوک و عصرلرله دیلیمیز ده تورک دیلی آدلانیب. آمئریکا خالقینین دیلی اینگیلیس، کوبا خالقینین ایسپان، بئلژیکانینکی فرانسیز آدلانا بیلدییی حالدا، بیز نه اوچون دیلیمیزی تورک آدلاندیرا بیلمهریک؟
یئری گلمیشکن دئییم کی، رفیق ذکانین «آیدینلیق» قزئتینده درج اولونموش مقالهسینده بو بارهده ده دانیشیلیر.
مسله بوراسیندادیر کی، همین خالقلار هانسی ژئنتیک منبعلره سؤیکنمهلریندن آسیلی اولمایاراق آدی چکیلن دیللری اؤزلری اوچون رسمی دؤولت دیلی سئچیبلر. یعنی آمئریکانین اینگیلیس دیلی ایله، اینگیلترهنین اینگیلیس دیلی آراسیندا فرق یوخدور. همین دیل، یعنی اینگیلیس دیلی آوسترالییانین، یئنی زلاندییانین دا رسمی دؤولت دیلی اولوب، کوبادا رسمی دؤلت دیلی اولان ایسپان دیلی ده ائلهجه. همین دیل کوبانین دئییل، بوتون جنوبی آمئریکا اؤلکهلرینین – آرژانتینا، برازیلییانین و س. رسمی دؤولت دیلیدیر.
بیزیم تاریخیمیزده ده بئله حاللار اولوب. قدیم و اورتا عصرلرده آذربایجان خالقینین رسمی دؤولت دیلی عموم خالق دانیشیق دیلیندن تامامیله فرقلی اولان عرب و فارس دیللری ایدی. نظامینین «لیلی و مجنون» اثرینده آخیستانین مکتوبونداکی،
«تورک دیلی یاراشماز شاه نسلیمیزه اکسیکلیک گتیرر تورک دیلی بیزه»
سؤزلرینی یادا سالین (هرچند اورژینالدا بیر قدر باشقا شکیلدهدیر). یا ایندیکی سووئت اتفاقیندان آیریلمیش جمهوریتلرین، نئچه ایل بوندان قاباق بؤیوک ادبی دیل عنعنهسی اولان، مثلن، آذربایجان دیلی، دورا- دورا رسمی دؤولت دیلی کیمی اونلارا روس دیلی خیدمت گؤستریب. بو بیر واقعی سند اولاراق بوگون ده داوام ائتمکدهدیر. دوزدور صؤحبت معیّن دؤوردن و معیّن دیلدن گئدیر. کیمسه اینکار ائتمیر کی، بیز سؤیکؤکوموزه گؤره تورکوک و دیلیمیز ده تورک دیللری عاییلهسینه داخیلدیر، عربلرده اولدوغو کیمی.
بورادان طبیعی اولاراق بئله بیر سوآل دوغا بیلر: میصیر، عیراق، سوریا، سعودیه عربیستانی، لیوان، لیوییا، ایران کؤرفزی عرب اؤلکهلری، کوویت، عمان و س. حتّا سودان، موختلیف دؤولتلر اولسالار دا، اؤزلرینی عرب، دیللرینی عرب دیلی آدلاندیردیقلاری حالدا «تورک»، «تورک دیلی» سؤزلری تورک دؤولتلری اوچون نهیه گؤره یاراماسین؟
مسله بوراسیندادیر کی، بو موختلیف دؤولتلرین هامیسینی عینی بیر رسمی ادبی دیل بیرلشدیریر. بو «قرآن کریم»-ین دیلی اولان عرب دیلیدیر. عرب اؤلکهلرینین رسمی دؤولت دیلی کیمی ایستیفاده ائتدیکلری اونسیت واسیطهلری آراسیندا فرق یوخدور. بو گؤرونور تخمینن ۱۴۰۰ ایل موددتینده مضمونو کیمی، دیلی ده دییشمز قالان «قرآن کریم»-ین قدرتی ایله باغلیدیر. هرچند هر خالقین دانیشدیغی عرب دیلینین نهاینکی دیالئکت و شیوهسینده، حتّا شیفاهی ادبی دیل سویهسینده ده اؤزونه مخصوص فرقلی جهتلری واردیر.
واختیله تورک اؤلکهلری و دیللری آراسیندا دا بئله حاللار اولوب. مثلن، اورتا عصرلرده دئیهک کی، اورتا آسیادا جیغاتای و یا ایندی آدلاندیریلدیغی کیمی دئسک، کؤهنه اؤزبک دیلی عمومی ادبی دیل رولو اویناییردیسا، قاباق آسیادا بو وظیفهنی تورک- اوغوز ادبی دیلی و یا نئجه دئیهرلر، کؤهنه آذربایجان دیلی یئرینه یئتیریردی. یئنی آذربایجان، عثمانلی و تورکمن، خصوصن آذربایجان و عثمانلی ادبی دیللری آراسیندا ائله بیر فرق یوخ ایدی. او دؤور اوچون تورک دیلی تئرمینی گئرچکلیک ایدی، حقیقت ایدی.
ایندیکی واختدا ایسه آذربایجان، تورک، تورکمن ادبی دیللری، ائلهجه ده دیگر تورک دیللری دییشیکلیکلره اوغراییبلار و موستقیل دیللره چئوریلیبلر. ان چوخ دییشیکلیک ایسه، بیلدیییمیز کیمی تورک دیلینده اولوب. بئله کی، بوتون دیللرینی معیّن معنادا بیرلشدیرن عرب و فارس سؤزلرینی اونلار تورک قایناقلی سؤزلرله عوض ائدیبلر.
تصادوفی دئییل کی، کئچن بیر ایل عرضینده تورکیهده کئچیریلن ایکی میللتلر آراسی قورولتایدا قویولان ضروری و اؤنملی مسلهلردن بیری تورک خالقلاری اوچون اورتاق ادبی دیل یاراتماق اولوب. بو آنلاییشا طبیعی کی، رسمی دؤولت دیلی ده داخیل اولور.
بئله اولان وضعیتده تورک خالقلاری اوچون عرب مودئلیندن ایستیفاده ائتمک مومکون اولمایان بیر ایشدیر.
بونو دا قئید ائدیم کی، ۱۹۲۰-جی ایلده تورکیهده جومهوریت اعلان ائدیلهنهدک اؤلکهنین دیلی عثمانلی دیلی آدلانیردی. تورکیه دؤولتی تورک دیلی آدینی آتاتورکون ایصلاحاتلاری زامانی گؤتوروب. دئمهلی ۷۰ ایلدن چوخدور کی، تورکیهنین رسمی دیلی دونیادا تورک دیلی، وطنداشلاری تورک، خالقی تورک خالقی ایله تانینیر.
بیز ایسه تورک سؤزونو دیل آدی، خالق آدی کیمی قانلی- قانادلی ۳۰-نجو ایللرین آخیرلاریندا الدن وئرمیشیک. آرتیق یاریم عصردن چوخدور کی، دونیا بیزی آذربایجانلی، خالقیمیزی آذربایجان خالقی، دیلیمیزی آذربایجان دیلی کیمی تانیییر.
صؤحبت برپادان گئدیرسه، اوّلجه بیر تورکلرله ده دانیشماق، عینیلییین تؤرتدییی قاریشیقلیغی آرادان قالدیرماق اوچون مصلحتلشمک لازیمدیر. یوخسا، «معاصیر تورک دیلی»، «تورک دیلینین تاریخی»، «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی» کیتابلارینی گؤرنلر بو کیتابلارین هانسی دیله عایید اولدوغونو نئجه معیّنلشدیرسینلر؟
یا ایندی ساتیشدا کیتاب وار: «آذربایجانجا- تورکجه لوغت». بو لوغتین تکرار نشرینده آدی نه اولمالیدیر؟ «تورکجه- تورکجه لوغت»می؟ «آذربایجان و تورک دیللرینده فعلین زامانلاری» بو اثری نئجه آدلاندیرماق لازیم گلهجک؟ ۲۰۰۲-نجی ایل آلمانیانین «هاریسوویچ» نشریاتی ۴ جیلدلیک «آذربایجان دیلینین ایضاحلی لوغتی»-نی آلمان دیلینده نشر ائتمک اوچون باکی دانیشگاهی ایله موقاویله باغلاییب، ایندی دوزهلیشمی آپارمالیییق؟ کیتابین آدینی دییشیب «تورک دیلینین ایضاحلی لوغتی»می قویمالیییق؟
دیلیمیزی آذربایجان تورک دیلی آدلاندیرماق ایستهینلرین نجیب نیتلری معلومدور. اونلار دیلیمیزین بوگونکو آدی ایله کئچمیشده نیسبتن چوخ ایشلهنن آدی آراسیندا بیر علاقه یاراتماق ایستهییرلر. لاکین بو، یالنیز بیزه عایید اولان مسله دئییل. دئیهک کی، اؤزبک دیلینین کؤهنه آدی جیغاتای، تورک دیلینین آدی عثمانلی، روس دیلینین ده قدیمده آدی کؤهنه ایسلاویان و ویلئکوروس، اوکراینا دیلینین کؤهنه آدی مالوروس و س. اولوب. لاکین دونیا ایستانداردینا اویغون گلمهین بیر تشبّوثو هئچ کیم ائتمهییب و ائتمک فیکرینده ده دئییل.
بوتون بونلاردان سونرا بیر داها دا قئید ائتمک ایستهییرم کی، دیلیمیزین آرتیق وطنداشلیق حقوقونو قازانمیش «آذربایجان دیلی» آدی اونا داها دا چوخ اویغوندور.


text:
مولود چاووش اوغلو ینس استولتنبرگ آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
تورکیه-نین خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو قوزیی آتلانتیک آنلاشماسی تشکیلاتینین باش کاتیبی ینس استولتنبرگ ایله گؤروشوب.
تورکیه-نین خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو قوزیی آتلانتیک آنلاشماسی تشکیلاتینین باش کاتیبی ینس استولتنبرگ ایله گؤروشوب.
دیپلوماتیک منبع لردن وئریلن معلوماتا گؤره، ناظیر مولود چاووش اوغلو و ناتو-نون باش کاتیبی ینس استولتنبرگ آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب.
طرفلر گلن آی اینگیلترده کئچیریلجک ناتو-نون لیدرلر سویه سیندکی ذیروه سینی موذاکیره ائدیبلر.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهورباشقانی اردوغان، زلنسکی ایله تلفندا دانیشدی
اردوغان، ساواشین باریشجیل دانیشیقلار یولو ایله حلی اوچون لازیم اولان هر جور قاتقینی وئرمهیه حاضر اولدوقلارینی سؤیلهدی
مصطفی شنتوپ ولفگانگ کوبیکینی قیناییب
مصطفی شنتوپ آلمانیا فدرال مجلیس صدر معاوینی ولفگانگ کوبیکینین جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان حاقیندا دئدیکلرینی آلمانیا فدرال مجلیس باشقانی بائربئل باسا عنوانلادیغی مکتوبدا قیناییب.
تورکیهیه گیرمهیه چالیشان تروریست یاخالاندی
"سرحدلریمیزین گۆونلیگی اوچون قهرمانجا وظیفه یئرینه یئتیرهن سرحد قارتاللاریمیز، یاسادیشی یوللارلا یونانیستاندان تورکیهیه سیزماغا چالیشان ۲ نفری یاخالادیلار"


text:
قازاقیستانین ساوونما باخانی دییشدی
ان سون ایچ ایشلری باخانی کؤمکچیسی وظیفهسینده اولان روسلان ژاکسیلیکوو ساوونما باخانی اولدو
قازاقیستانین یئنی ساوونما باخانی روسلان ژاکسیلیکوو اولدو.
قازاقیستان جمهورباشقانلیغیندان وئریلهن آچیقلامایا گؤره، جمهورباشقانی قاسم جومرت توکایئوین قرارییلا مراد بکتانوو مدافعه باخانلیغی وظیفهسیندن آلیندی.
توکایئو، اؤلکهنین یئنی ساوونما باخانی اولاراق، ان سون ایچ ایشلری باخانی کؤمکچیسی وظیفهسینده اولان روسلان ژاکسیلیکووون تعیین ائدیلمهسینه باغلی فرمانی ایمضالادی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک"
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی