text:
کؤچۆرۆب اویقونلاشدېرانلار: آیهان میانالې، علیرضا فرشی
اؤلن دۆنیام / ایسماعیل شېخلې
هر هانسې گؤرکَملی آدامېن یاشامېندان رۏمان یازماق مۆمکۆن اۏلمادېغې کیمی، خالقېن یاشامېنېن ایستهنیلن مرحَلهسیندن ده بؤیۆک بدیعی أثرلر یازماق غئیری-مۆمکۆن دیر. اۏ آداملارېن یاشامېندان أثر یازماق مۆمکۆن دیر کی، بو یاشام جمعيّتین ایجتیماعی، سیاسی و سۏسیال تاریخی ایله سَسلشسین و نتیجه إعتیبارې ایله فردی ترجۆمهیی-حال ایجتیماعی ترجۆمهیی-حالا چئوریلسین. خالقېن دا یاشامېندا طالئعیۆکلۆ دؤنۆش نؤقطهلری اۏلور. بو دؤنۆش نؤقطهلری خالقېن یئنی، خۏشبخت یاخود بدبخت یاشام مرحَلهلرینه کئچمهسینه نهدن اۏلور. 20-نجی عصرده بیزیم خالقېن یاشامېندا بئله دؤنگهلر چۏخ اۏلموشدور. اینقیلاب ایللری، 30-نجو ایل حادیثهلری، بؤیۆک وطن ساواشې دؤورۆ، 37-نجی ایل و ساییر بو جۆر دؤنۆش نؤقطهلریندن دیر. من “دَلی کۆر” رۏمانېنې یازدېقدان سۏنرا آذربایجاندا 20-نجی ایللرده باش وئرَن اینقیلاب تاریخیمیزدن یازماق قرارېنا گلدیم، مۆعيَّن ماتئریاللار تۏپلادېم، حتتا أثرین آدېنې دا اۏخوجولارا چاتدېردېم. “قانلې تپه” آدلاناجاق بو أثر 20-نجی ایللرین مۆرَکَّب و ضیدیيَّتلی یاشامېنې إحاطه إتمهلی ایدی. لاکین مؤوجود اۏلان قاداغالار، آرشیو سندلرینین گیزلین ساخلانېلماسې، اۏ ایللرده باش وئرَن أصل حقیقت و ضیدیيَّتلرین مئیدانا چېخاردېلېب آچېق سؤیلهنیلمهسینه قۏیولموش یاساقلارېن نتیجهسینده تاریخی دؤورۆ اۏلدوغو کیمی وئرمهڲین غئیری-مۆمکۆنلۆڲۆ منی فیکریمدن داشېندېردې. گؤردۆم کی، یازاجاغېم أثر یازېلمېش أثرلرین (“دۆنیا قۏپور”، “دومانلې تبریز”، “بیر گنجین مانیفئستی”، “سَحَر”، “شامۏ”) تکرارېندان باشقا بیر شئی اۏلمایاجاق. اۏنا گؤره ده، رۏمانې یازماماغې قرارا آلدېم. لاکین سۏن ایللرده باش وئرَن حادیثهلر، محدودییت و قاداغالارېن گؤتۆرۆلمهسی، باش وئرمیش حادیثهلرین قیسمَن گرچکلیک’له وئریلمهسی ایمکانې منی أثر اۆزهرینده یئنیدن ایشلهمهڲه سؤوق إتدی و من یئنی رۏمان اۆزهرینده ایشلهمهڲی قرارا آلدېم. أثرین روحو و مَضمونو تامام یئنی اۏلدو، أثرین آدې دا دَڲیشدی. من رۏمانېمې “اؤلن دۆنیام” آدلاندېردېم. لاکین خستهلیک، یازېچې اۆچۆن أساس اۏلان گؤزۆن گؤرمهمهسی، یازېب-اۏخویا بیلمهمهڲیم منیم پلانلارېمې آلت-اۆست إلهدی. اوزون ایضطیراب و تَرَدّۆددن، عائله مشورَتلریندَن سۏنرا بو قناعَته گلدیک کی، من أثری دیققت إدیم و یاشام یۏلداشېم اۏنلارې یازېیا کؤچۆرتسۆن. بو قایدا ایله أثری حیصّه-حیصّه، فصیل-فصیل یازېب باشا چاتدېردېق و بونا گؤره، ایلک اؤنجهدن یاشام یۏلداشېما اؤز تَشَکّۆرۆمۆ بیلدیریرم. أثری یازارکن تاریخی سندلرین، آرشیو ماتئریاللارېنېن، حادیثهلرین ایشتیراکچېسې اۏلان آداملارېن آذربایجاندا و خاریجده چاپ اۏلونموش خاطیره و کیتابلارېنېن تۏپلانماسې و منه چاتدېرېلماسېندا بؤیۆک زحمتلری اۏلان گنجهلی دۏستوم تۏفیق باغېراۏوا، یازېچې آنارا و ساواش تاریخیمیزی، إلهجه ده ژئنئراللارېمېزېن یاشامېنې مۆکممل بیلن شمیستان نظیرلییـه دؤنه-دؤنه میننتدار اۏلدوغومو سؤیلهییرم. همچینین أل یازماسېنېن حاضېرلانماسېندا منه یاخېندان کؤمَک إدن اۏغلانلارېم إلچین و فرروخا، إلهجه ده گلینلریم سئوینج و رئیحانا میننتدارام. اۏخوجولارېمدان ایسه أثرده یاشېمېن چۏخلوغو و خستهلیڲیمدن ایرهلی گلَن قوصورلار وار’سا، باغېشلامالارېنې ایلک اؤنجهدن خواهیش إدیرم.
10 مارت 1995-نجی ایل ایسماعیل شېخلې
اۏلن دۆنیام (بیرینجی بؤلۆم)
حَسَن آغا إیوانې کۆره باخان إولرینین حَیَطینده اۏدون یارېردې. هاوانېن سازاق، أطرافېن قرۏو اۏلماسېنا باخمایاراق إنلی کۆرهڲینین اۏرتاسې ترلهمیشدی. علاالدین سَسینی إشیدنده بالتانې کؤتۆڲه سانجېب دیکَلدی. گؤدَکچهسینی چیڲنینه سالدې، آغېر-آغېر دۏققازا دۏغرو آددېملادې.
– نییه اۏردا دوروبسان؟
– بری گل، سؤزۆم وار.
حَسَن آغا اۏنا یاخېنلاشدې. سلاملاشدېلار. علاالدینین گؤزلری گۆلۆردۆ.
– بیر شئی گؤرمۆرسَن؟
حَسَن آغا دیققت’له علاالدینی باشدان-آیاغا سۆزدۆ. گؤردۆ کی، نیشانلاناندان بری اۆستۆ-باشې سلیقهیه دۆشۆب. گۆلۆمسۆندۆ.
– دئیهسن قېزېن عئشقی سنی سېغاللاشدېرېب؟
– إله بو؟
– به، نه ایستهییرسَن؟
– اۆست-باشېمې دئمیرَم، بیر چیڲنیمدهکینه باخ.
حَسَن آغا یالنېز ایندی قۏشالۆلهنی گؤردۆ و گؤزلری ماراقدان ایشېلدادې. بیر اۏوچو حریصلیڲی ایله ألینی اوزادېب تۆفنگی آلدې. پارېلدایان قونداغېنا، نه قدر تمیزلَنسه ده، یاغې تامام سیلینمهڲن لۆلهسینه باخدې، چاخماغېنې چکیب برک-بۏشلوغونو یۏخلادې. تَتیڲی باسدې، سۏنرا لۆلهنی ایشېلدایان گۆنه دۏغرو قالدېرېب باخدې. نیشان آلېرمېش کیمی گؤزۆنۆ قېیېب اۆزۆنۆ قونداغا یاپېشدېردې.
– هه، نئجه دیر؟
حَسَن آغا تۆفنگین آغېرلېغېنې بیلمک ایستهییرمیش تکین قۏشالۆلهنی ألینده سامباللادې.
– چۏخ مۆبارک، هاواخت آلېبسان؟
– دۆنن.
– آتماغې نئجه دیر، یۏخلامېسانمې، دۆزمۆ نیشان آلېر؟
– إله سَنین یانېنا گلمیشم کی، گئدک یۏخلایاق.
حَسَن آغانېن بیردن-بیره آلېشان اۏوچولوق إحتیراصې بیردن-بیره ده سؤندۆ. قۏشالۆلهنی گئری قایتاردې.
– یۏخ، بو گۆن گئده بیلمهیهجم.
– نییه؟
– قۏناغېم گلهجَک.
علاالدین دۏستوندان بئله جاواب گؤزلمهدیڲیندن بیر آن دوروخدو. اۏ إله ظنّ إدیردی کی، حَسَن آغا همیشهکی کیمی ألاۆستۆ راضېلاشاجاق، درحال پاترۏنداشېنې، تۆفنگینی گؤتۆرۆب اۏنا یۏلداشلېق إدهجکدی.
– قۏناغېن نه واخت گلهجَک؟
– گۆناۏرتا اۆستۆ، یا دا آخشام طرفی.
– إح، آی رحمتلیڲین اۏغلو، اۏناجان اۏن دفعه گئدیب گلهریک. تئز اۏل، تۆفنگینی گؤتۆر.
– یۏخ، علاالدین، بو دفعه منسیز گئت.
– إله شئی یۏخدو. سنسیز اۏوون نه لَذَّتی. – علاالدین دؤنۆب سویو سۏغولموش کۆره، جَلهدهکی چېلپاق آغاجلارا، چیلکنلره، اۏ تایداکې مئشهنین بۏز قۏواقلارېنا باخدې. -أصل اۏو واختېدې، هاوا دا هاوالانېب. سَنین جانېن اۆچۆن اۆرهڲیمه دامېب، گئدن کیمی مارال ووراجایېق، اؤزۆم اۏجاق چاتېب کاباب چکهجم.
حَسَن آغانېن اۏوچولوغونا، سرراست گۆلـله آتماغېنا سؤز اۏلا بیلمَزدی. اۏنلار همیشه بیر یئرده اۏوا گئدر، اۏجاق چاتېب اۏو أتی پیشیرَردیلر. علاالدین ده پیس اۏوچو دَڲیلدی. آما اؤزۆنۆن ألینه یاتان تۆفنگی یۏخ ایدی. یئزنهسیندن، تانېشلارېندان آلدېغې تۆفنگلر ایسه، هردن اۏنون گۆلـلهسینی بۏشا چېخاردېردې. ایندی اؤزۆنه تزه تۆفنگ آلمېشدې. حَسَن آغا بو جاوان اۏغلانېن اۆرهڲیندن کئچنلری دویدو. اۏ، باشا دۆشۆردۆ کی، علاالدین اؤزۆنۆ گؤرسَتمک ایستهییر. ایستهییر کی، کۆرۆ کئچیب مئشهده آخشاما قدر دۏلاشسېن، گئری دؤننده ألی دۏلو قایېتسېن، تزه تۆفنگین ایلک اۏووندان-ووردوغو قېرقۏووللاردان – نیشانلېسېنا پای گؤندَرسین، قۆرّهلنسین. اۏنون اؤزۆ ده جاوان اۏلموشدو. مئشهدن قایېداندا کندین اۏرتاسېنداکې جېغېرلارا سېغېشمېردې. ایستهدیڲی قېزېن دۏققازلارېندان کئچنده بیلیردی کی، هاردا’سا گیزلَنیب آرخاسېنجا باخان وار، آز قالېردې آیاقلارې دۏلاشسېن. آخشام اۆستۆ باجېسې، یا دا آناسې اۆستۆنۆ وورماسالار دا، اۏنون اۆرهڲیندن کئچنلری باشا دۆشۆر، اۏولانان قېرقۏووللاردان قۏنشویا پای گؤندَریردیلر. بو پای حَسَن آغانېن دئییکلیسینین گیزلیجه اۆرَک دؤڲۆنتۆسۆنه، یاناقلارېنېن قېزارماسېنا نهدن اۏلوردو. إرتهسی گۆن ایسه اۏنا ناخېشلې یۆن جۏراب، یا دا یانلارې ایشلهمهلی دستمال گلیردی… حَسَن آغا باشا دۆشۆردۆ کی، علاالدین بو ساعات تۆفنگدن چۏخ اؤزۆنۆ سېناماق، نیشانلېسېنېن گؤزۆنده اوجالماق ایستهییر.
– إله گَرَک بو گۆن گئدک؟ قۏی قالسېن صاباحا. آخشامدان حاضېرلاشېب اۏ باشدان گئدهریک.
گؤرمۆرسَن گۆن هارا قالخېب؟ بیز کۆرۆ کئچَنهجن، گۆن گۆناۏرتادان أڲیلهجک.
– هله آخشاما چۏخ وار، سؤزۆمۆ یئره سالما، اؤزۆن بیلیرسن کی، ألیبۏش گئرییه قایېدا بیلمهرَم. حَسَن آغا اۏنون إیهامېنې باشا دۆشدۆ. گۆلۆمسۆندۆ.
– واللاه هئچ هَوَسیم یۏخدو.
– باشېن حاقّې، سَندَن أل چَکَن دَڲیلم، گئدک! حَسَن آغا یارې خۏش، یارې زۏر راضېلېق وئردی.
اۏنلار تۏرپاق یۏلدان آرالانېب، یارغانېن قاشېنداکې جېغېرا چېخدېلار.
آلان هامېدان قاباقدا گئدیر، تئز-تئز جېغېردان چېخېب سیرکهنلرین آراسېنې دۏلاشېر، آیاغېنې یاواش-یاواش باسېب یئری ایمسیلییر، تۏراغایلارې هۆرکۆدۆر، سۏنرا گئری قایېدېر، علاالدینین أل-آیاغېنا سۆرتۆنۆردۆ. علاالدین ایتین سئوینجینه شریک اۏلورموش کیمی اۏنون باشېنې سېغاللایېردې.
دیکدیره چېخدېلار. حَسَن آغا آیاق ساخلایېب گیرمهڲه إنن یۏلا باخدې. بیردن بَدَنی اۆشۆرگهلَندی. برکدن آسقېردې. علاالدین سَسه دؤنۆب باخدې و گؤردۆ کی، حَسَن آغا دیکدیرده دایانېب آشاغې إنمک ایستهمیر. علاالدین گئری قایېتدې.
– نییه دوردون؟
– إشیتمهدین تک صبیر گلدی؟ – حَسَن آغا گؤزۆنۆ علاالدینین اۆزۆنه زیللهدی. اۏنون باخېشلارېندا بیر یالوارېش واردې. – هئچ آیاغېم گئتمیر، گل قایېداق.
– آی حَسَن قاغا، سن ده لاپ مزهلی اۏلموسان، تک صبیر گلنده نه اۏلار؟ بئله
شئیدن اؤتهری ده، آدام گئریمی قایېدار؟
– بیلیرم، سن بئله شئیلره اینانمېرسان، آما من اینانېرام. تک صبیر منه دۆشمۆر، من قایېدېرام.
اۏ، دۏغرودان دا گئری دؤندۆ. علاالدین نه قدر یالواردېسا، إشیتمک ایستهمهدی. حتتا اۏنون یۏلونو کسیب قاباغېندا آتېلېب-دۆشن آلانې دا آجېقلانېب قۏودو.
– آی حَسَن قاغا، بیر آیاق ساخلا، گؤر نه دئییرَم؟
حَسَن آغا دایاندې. هیجاندان سینهسی قالخېب-إنن علاالدینه باخدې.
– نه دئییرسن؟
– بیر شرطیم وار.
– نه شرط؟
– باخ، بو ایستیکانې نیشان قۏیاجام. أڲر بیرینجی گۆلـلهیه وورا بیلسم، گئدیریک.
أڲر وورا بیلمهسم، سن دئیَن اۏلسون، قایېدېرېق.
حَسَن آغا تَرَدّۆد ایچینده دایاندې. اۏندان اینتیظار’لا جاواب گؤزلهیَن علاالدینه خئیلَک باخدې. نه فیکیرلَشدی’سه، “یاخشې” دئدی و کؤکسۆنۆ اؤتۆردۆ. علاالدین قوش کیمی سېچرایېب آرالاندې. یۏلدان کناردا، سیرکنلیکلرین ایچیندن اوجالان قانقالېن اوجونا کیبریت قوطوسونو تاخدې و عئینی سۆرعت’له گئری قایېتدې.
– بوردان نیشان آلېم، یۏخ’سا بیر آز گئری چکیلیم؟
– بوردان ننهم ده وورار، باخ، گئت اۏ دیکدیره.
علاالدین دئییلن یئره گئتدی و تۆفنگی اۆزۆنه قالدېرماغې ایله نیشانې وورماغې بیر اۏلدو.
– ایندی نه دئییرسن؟
– یاخشې، سن دئیَن اۏلسون، – دئیه حَسَن آغا گؤڲۆلسۆز جاواب وئردی و آیاغېنې سۆرۆیه-سۆرۆیه إنیشه دۏغرو آددېملادې.
کۆرۆن سویو گؤز یاشې کیمی دوم-دورو ایدی. یارغانلارېن دیبی، چیلکنلرین أطرافې سېرسېرا باغلامېشدې.
سو إله دایازلاشېب، إله شفّافلاشمېشدې کی، چایېن دیبیندهکی داشلار آیدېنجا گؤرۆنۆردۆ.
سۏیوق اۏلماسایدې، آدام چرمهشیب آسانلېق’لا اۏ اۆزه کئچه بیلردی.
علاالدین اولغون کۏللارېنېن آراسېنداکې قایېغې ایتهلهییب سویا سالدې. هامېدان قاباق آلان آتېلېب قایېغا میندی. حَسَن آغا کۆرهڲی گؤتۆرۆب بورون طرفه کئچدی. علاالدین چپی ألینه آلدې. ایکی-اۆچ تکاندان سۏنرا کۆرۆ یارې إلهدیلر.
خزل دیزه چېخېردې. قۏواقلار، پالېدلار، جېر مئیوه آغاجلارې، ساققېز کۏللارې یارپاقلارېنې تؤکسهلر ده، بیر-بیرلرینه سؤیکَنیب سېخلاشمېشدېلار. إله بیل سۏیوقدان قۏرونماق اۆچۆن بیر-بیرلرینه قېسېلمېشدېلار. بیرجه قېزېلجېق کۏللارې یارپاغېنې تؤکمهمیش، یاز-یای آیلارېندا اۏلدوغو کیمی قالېنلاشېب قېزېللېغا دؤنمۆشدۆلر.
آلان قاباقدا گئدیر، آیاقلارېنې یاواش باسېر، آرابیر دایانېب قولاقلارېنې شکلهییر، أطرافې دینشهییردی. مئشهنین درینلیڲیندن، قاراسو طرفدن قاز سَسی گلیر، قاناد سَسی إشیدیلیردی. بیردن آلان دایاندې. یئری ایمسیلهییب گئری بۏیلاندې و قمیشلیڲه دۏغرو قاچېب مارېغا یاتدې. حَسَن آغا قۏلتوقآلتې سېندان گۆلـله چېخاردېب تۆفنگی دۏلدوردو. علاالدین قاباغا، ایتین یانېنا گئتدی. دیققت’له خَزَله، قمیشلیڲین یانېنداکې نم تۏرپاغا باخدې. ألی ایله ایزی گؤرسَتدی.
– قابان دېر، ایندیجه کئچیبلر.
ایت ایزی آلېب بیر خئیلَک قمیشلیڲین یاخاسې بۏیو گئتدی. سۏنرا یانا بورولوب، مئشهنین درینلیڲینه قاچدې.
– دئیهسن، اییی آلېب، إحتیاطلې اۏل، – دئیه حَسَن آغا پېچېلتې ایله گؤرسهدیش وئردی.
اۏنلار دیزه قدر خَزَله باتا-باتا، نفَسلرینی درمَزدن، آلانېن دالېنجا گئتدیلر. مئشه قالېنلاشېردې. قېزېلجېق کۏللارې، سارماشېقلار، آغاجلارېن گؤودهسینه ایلان کیمی دۏلانېب قۏل-بوداق آتان تنَکلر تئز-تئز یۏللارېنې کسیردی. آرابیر قوشلار کۏللاردان پېرېلتې ایله اوچور، قمیشلیڲین اۏ تایېندا گؤزدن ایتیردیلر.
بیردن آلانېن سَسی گلدی؛ اؤنجهې کسیک-کسیک، سۏنرا بۏغوق-بۏغوق. علاالدین سېچرایېب قاباغا آتېلدې. آلانېن خاصيّتینی بیلیردی: اۏو گؤرنده همیشه بئله إدردی.
اۏنلار قمیشلیڲین یانېندان تالایا چېخاندا گؤردۆلر کی، آلان ایری بیر قابانې قاباغېنا سالېب قۏوور. علاالدین تۆفنگی اۆزۆنه قالدېردې، تَتیڲی چَکدی. ایت زینگیلدهدی و قېزېلجېق کۏلونا دۏغرو قاچدې. اۏنلار اؤزلرینی یئتیرنده گؤردۆلر کی، آلان هۆره-هۆره قېزېلجېق کۏلونون أطرافېندا فېرلانېر. ایت اۏنلارې گؤرنده داها دا اۆرَکلندی و کۏللوغا جومولدو.
– موردار کۏلا گیریب، تئز اۏل، آراکَسمهیه آلاق.
حَسَن آغا یئرینده دایاندې. علاالدین قنشر طرفه کئچدی. قېزېلجېق کۏلونو آرایا آلدېلار. چاخماغې چکیب تۆفنگلری کۏللوغا توشلادېلار. بارماقلار تهتیکده حاضېر دایاندېلار.
قېزېلجېق کۏلو إله قالېن ایدی کی، بو اۆزۆندن باخاندا اۏ اۆزۆنۆ گؤرمک مۆمکۆن دَڲیلدی. ایتین قۏووب کۏلا سالدېغې قابان دا، إله آلانېن اؤزۆ ده شینیییب هاردا’سا دایانمېشدېلار. اۏوچولار دا نفَسلرینی ایچهری سالمېشدېلار. بیر بالاجا شېققېلتې إشیدن کیمی تَتیڲی چکیب همین سَمته گۆلـله آتاسې’یدېلار.
حَسَن آغا کۏلون درینلیڲینده ایت زینگیلتیسی، سۏنرا شېققېلتې إشیتدی. یقین إتدی کی، آلان قابانېن قاباغېنې کسمیشدیر. دۏنوز ایسه نَفَسینی دریب فۆرصَت گؤزلهییر، آزاجېق کئچسه، ایتی پارچالایاجاق. تۆفنگینی اۏ سَمته هرلهییب تَتیڲی چَکدی. آلان سېچرایېب کۏللوقدان کنارا آتېلدې. گۆلـله سَسینه دیکسینن قوشلار، آغاجېن بوداغېنداکې قارغالار هاوایا قالخدېلار و اوزون زامان جیویلتی سَسی قارغا قارېلتېسېنا قارېشدې. بارېت تۆستۆسۆ چکیلمهمیش حَسَن آغا گؤردۆ کی، قابان کۏللوقدان چېخېب خۏرتلایا- خۏرتلایا قمیشلېغا قاچدې. قۏللارې یانېنا دۆشدۆ. اۏ، یقین بیلیردی کی، گۆلـلهسی بۏشا چېخمایېب. بس نئجه اۏلموشدو کی، قابان قاچېردې. آلان دا گؤرۆنمۆردۆ. تۆفنگی یئره آتدې. اۆرهڲی سکسکهلی حالدا قېزېلجېق کۏلونون باشېنا دۏلاندې و گؤردۆ کی، آلانېن بَدَنی تیترهییر. ایت چاشقېن حالدا گاه قویروغونو بولایېب ایرهلی أڲیلیر، گاه دا گئری چکیلیب کسیک-کسیک زینگیلدهییردی.
علاالدین سارالمېش کۏللارېن آراسېندا آرخاسې اۆسته اوزانمېشدې. سینهسیندن قان آخېردې. پاپاغې کنارا دۆشمۆشدۆ. حَسَن آغانېن دیزلری قاتلاندې. إله بیل گؤزلرینه قارانلېق چؤکدۆ. باشې هرلَندی. سلدیرلهیه-سلدیرلهیه علاالدینه یاخېنلاشدې. دیز چؤکۆب بیر خئیلَک دۏنموش کیمی، لال-دینمز، قارشېسېندا اوزانان علاالدینین اؤنۆنده دایاندې. إله بیل اۏنون نیطقی توتولموش، دامارلارېندا قان دۏنموش، گؤزلرینه تۏر گلمیشدی. نه دیللهنه بیلیردی، نه ده ترپَنه. خئیلَک گؤزلهدی. سۏنرا تیترک أللری ایله خَزَلی، اۏتلارې کنارا آتدې. علاالدینین هله ده تۆفنگین تَتیڲینده اۏلان بارماغېنې آرالادې. اۏنو قوجاغېنا آلېب کۏللوقدان کنارا چَکدی. بیر خئیلَک نه إدهجهڲینی بیلمَزدن بئلهجه دایاندې. سۏنرا علاالدینی یئنیدن خزلین اۆستۆنه اوزاتدې. نَفَسی دارالدې. هؤول’له دارتېب یاخاسېنې آچدې. پئنجهڲینین، کؤینهڲینین دۆڲمهلری وېزېلتې ایله یانیؤورهیه سپهلندی. بۏغازېنا یېغېلمېش گؤز یاشلارېنې اوددو. علاالدینین باشېنې قالدېرېب دیزینین اۆستۆنه قۏیدو. اۏنون دا پئنجهڲینین، کؤینهڲینین یاخاسېنې آچدې. ألی ایستی قانا بولاندې. بۏغولا-بۏغولا:”منیم إویمی نییه یېخدېن، – دئدی، – ایندی من نه إدیم، جماعته نه جاواب وئریم، سیزینکیلرین اۆزۆنه نئجه باخېم، آ ظالېم بالاسې؟ آی بدبخت اۏغلو، بدبخت، اؤزۆنۆ ده، منی ده نییه بدبخت إلهدین؟ سنه دئمهدیممی تک صبیر گلدی، گل قایېداق. ایندی من باشېما هارانېن داشېنې تؤکۆم؟!”.
علاالدین إله بیل بو سؤزلری إشیتدی. گؤزلرینده ایشارتې سئزیلدی. دۏداقلارې ترپَندی. سَسی گۆج’له إشیدیلدی.
– سنده نه گۆناه وار، آی حَسَن قاغا، گؤرۆنۆر أجل منی چکیرمیش.
علاالدینین بَدَنیندن گیزیلتی کئچدی. بو گیزیلتیدن قۏللارې، قېلچالارې گریلدی و بیردن سۆستلَشیب بۏشالدې. حَسَن آغا اۏنو قوجاقلایېب هؤنکۆردۆ. باشا دۆشدۆ کی، علاالدین جانېنې تاپشېردې. دیققت’له گؤزلرینه باخدې. تئلینی سېغاللادې، ألینی اۆزۆنده گزدیردی.
بئلهجه، مئییت قوجاغېندا نه قدر دایاندېغېنې بیلمهدی. هاوانېن قارالېب گۆنۆن یاخدېغېندان، آخشامېن دۆشدۆڲۆندن خبری اۏلمادې. بیر ده اۏ واخت آیېلدې کی، مئشهیه قارانلېق چؤکۆر. اؤزۆنه تۏختاخلېق وئردی. مئییتی إحمالجا یئره، قېرۏولانمېش خَزَلین اۆستۆنه قۏیدو. مئییتین آیاقلارېنې، قۏللارېنې دۆزلتدی، گؤزلرینی سېغادې، پاپاغېنې گتیریب باشېنېن آلتېنا قۏیدو. بوندان سۏنرا قامَتینی دۆزلدیب دیکَلدی. سازاق باشلامېشدې. مئشه سۆکوتا غرق اۏلموشدو.
حَسَن آغا یانیؤورهیه سپهلَنمیش قورو بوداقلاردان بیر قوجاق یېغدې، گتیریب مئییتین یانېندا یئره تؤکدۆ. أللری أسه-أسه جیبلرینی آختاردې. کیبریت چېخاردېب اۏجاق قالادې. مئشهیه قېزېل دیللی ألۏوون ایشېغې یایېلدې. سۏنرا ایری بیر کؤتۆڲۆ سۆرۆیۆب اۏجاغا قۏیدو. بیر خئیلَک چاتېرتې’یلا یانان اۏدونلارا باخدې.
آلان یئره یاتدې. قاباق آیاقلارېنېن اۆستۆنده، خَزَلی خېشېلدادا-خېشېلدادا، زینگیلدهیه-زینگیلدهیه مئییتین قارشېسېنا قدر سۆرۆندۆ. اۏنو ایمسیلهدی و بیردن دیک آتېلېب گئری سېچرادې. حَسَن آغا دۏلموشدو. باشېنې أللری آراسېنا آلېب، ایچین-ایچین، کۏرون-کۏرون آغلادې. إله بیل آلان بونو باشا دۆشدۆ. اولاماسېنا آرا وئریب تزهدن یئره یاتدې. بو دفعه سۆرۆنه-سۆرۆنه حَسَن آغایا یاخېنلاشدې. ایتین زینگیلتیسینی إشیدن کیشی ألینی اۏنون باشېنا چَکدی. ایت اؤزۆنه یاشام تاپمېش کیمی سیویشیب اۏنا لاپ یاخېنلاشدې. قویروغونو بولادې، حَسَن آغانېن بَدَنینه قېسېلدې. هر ایکیسی تیترهییردی. حَسَن آغا ایتین بو حرکتیندن اۆرَکلندی، اؤزۆنه همدرد تاپمېش کیمی اۏلدو. بَدَنینین تیترهمهسی آزالدې. ألینی أسیم-أسیم أسن آلانېن باشېنا چَکدی. “ایندی نه إلهیک، آلان، بو دردی کیمه سؤیلهیک؟ اؤزۆن گؤردۆن کی، منده گۆناه اۏلمادې، بدبخت اۏغلونو أجل چکیب بورا گتیردی! اؤزۆنۆن ده إوینی یېخدې، منیم ده. ایندی منه کیم ایناناجاق؟”. کیشینین یاناقلارېندان یاش یووارلاندې. إله بیل آلان دا آغلایېردې، اۏجاغېن ایشېغېندا گؤزلری پارېلدایېردې.
خئیلَک بئلهجه اۏتوردولار. سۏنرا حَسَن آغا یاواشجا آیاغا دوردو. تۆفنگلری گؤتۆرۆب قامَتینی دۆزلتدی. بیر خئیلَک چاتېرتې ایله یانان اۏجاغا، ألۏوون ایشېغېندا اوزانمېش علاالدینین صیفتینه باخدې. کؤکسۆنۆ اؤتۆرۆب یاواش آددېملار’لا اوزاقلاشماغا باشلادې. ایت ده دوردو. قویروغونو قېسېب یازېق-یازېق بۏیلاندې. حَسَن آغا گئری دؤندۆ. گؤزلری آلانېن گؤزلرینه ساتاشدې و گؤردۆ کی، ایتین اۆزۆنده، گؤزلرینین آلتې برابرینده، ایکی سولو زۏلاق ایشېلدایېر. اۏنو یئنیدن قهر بۏغدو:”سن بوردا قالارسان، یاخشېمې، آلان، علاالدینی مئشهده تک قۏیماق اۏلماز.اۏنون یانېندا، اۏجاغېن قېراغېندا اۏتورارسان. قۏیمازسان قورد-قوش یاخېن گله، یاخشېمې؟ من ده گئدیم کنده گؤرۆم نئیلهییرم، باشېما هارانېن داشېنې سالېرام”. آلان إله بیل دئییلنلری باشا دۆشدۆ. بیر اۏجاغېن ایشېغېندا آیدېن گؤرۆنن مئییته، بیر ده حَسَن آغایا باخدې. چؤمبَلدی. حَسَن آغا قارانلېقدا گؤزدن ایتَندن سۏنرا آغزېنې گؤڲه توتوب، آجې-آجې اولادې.
مئشه ساکیتلشمیشدی. نه قوش سَسی إشیدیلیردی، نه ده قاناد شاققېلتېسې. هردن بیر آدامېن أتینی اۆرپَشدیرن بایقوش اولاماسې اۏلماسایدې و کۆرۆن قېژېلتېسې آیدېنلاشماسایدې، اینسان مۆرگۆلهین مئشهده واهیمهلنیب اؤلردی.
حَسَن آغا شاختادان دۏنموش خَزَل و قورو آغاج بوداقلارېنې آیاقلایا-آیاقلایا ساحیله دۏغرو آددېملایېردې. هله اؤزۆنه گلمهمیشدی. هارا گئدهجهڲینی، نه إدهجهڲینی بیلمیردی. بیلمیردی کی، اؤنجه اؤز إوینه گئتسین، یۏخ’سا قارداشېگیله. دردینی اؤنجه آناسېنا آچسېن، یۏخ’سا آروادلار اۆز-گؤزلرینی جېرېب ساچلارېنې یۏلدوقدان سۏنرا اۏنو آرالېغا آلېب دیدیم-دیدیم إدهجکدیلر؟ هئچ نه آنلامېر، هئچ نه باشا دۆشه بیلمیردی…
بیردن قاباقدان شېققېلتې و آت فېنخېرتېسې إشیدیلدی. حَسَن آغا دیکسیندی، آما یۏلدان چېخمادې.
اؤزگه واخت اۏلسایدې، سېچرایېب آغاجېن دالېنا کئچر، تۆفنگی هرلهییب ألینه آلار، چاخماغې چکیب گۆلـلهنی لۆلهیه وئرَر و بارماغې تهتیکده گؤزلهیردی. آما ایندی إله بیل هئچ نه گؤرمهدی. باشېنې آشاغې سالېب خَزَلی خېشېلدادا-خېشېلدادا یۏلونا داوام إتدی. آت بیر ده فېنخېردې. چاخماق شاققېلدادې و بۏغوق سَس إشیدیلدی:
– آیه، کیمسن؟
– منم.
شمیالدین آغا قارداشېنېن سَسینی تانېیېب آتدان دۆشدۆ.
– نه اۏلوب؟
حَسَن آغا دینمهدی. شمیالدین آغا گؤردۆ کی، قارداشې بۆزۆشۆب. إله بیل اۏنون إنلی کۆرهڲی، گئنیش سینهسی قاتلانمېش، بئلی ده أڲیلمیشدی. شمیالدین آغا یانیؤورهیه بۏیلاندې.
– به علاالدین هانې؟
حَسَن آغا دینمهدی. بیلمهدی سؤزه نهدن و نئجه باشلاسېن، أحوالاتې قارداشېنا نه تَهَر باشا سالسېن.
– هئچ آلان دا گؤزۆمه دَڲمیر. به، اۏوا گلمهمیشدینیز؟
– کاش قېلچالارېم قېرېلایدې، هئچ گلمهڲهیدیک.
– أ، بیر دۆزهمَللی دانېش گؤرۆم نه اۏلوب؟
– ألیمدن خاطا چېخدې، بدبخت اۏغلونو اؤلدۆردۆم.
– أ، نه دانېشدېغېندې؟
شمیالدین آغانېن بۏغازې قورودو، اودقونا-اودقونا قالدې. نه قدر چالېشدې’سا، سؤزۆنۆن دالېنې گتیره بیلمهدی.
– واللاه هئچ اؤزۆم ده بیلمهدیم نئجه اۏلدو؟
– به مئییت هانې؟
– اۏردا، اۏجاغېن قېراغېندا دېر.
شمیالدین آغا مئشهنین درینلیڲینده قېزاران قېزېلجېق کۏلونا باخدې…
بیرینجی بؤلۆمۆن سۏنو
اؤلن دۆنیام / ایسماعیل شېخلې (رۏمان) (بیرینجی بؤلۆم)


c: text/html

text:
توکانتینس چایی
توکانتینس چایی (اینگیلیسجه: Tocantins River، فارسجا: توکانتینس (رود)، آلمانجا: Rio Tocantins، ایتالیاجا: Rio Tocantins، عربجه: نهر توكانتين، تورکیه تورکجهسی: Tocantins Nehri، روسجا: TokaHTиHc (peka)) برزیل اؤلکهسینده یئرلشن بیر چای. اۇزونلوغو۲۴۵۰ کیلومتر دیر. بۇ گۆن توکانتینس چاییندان ثانییهده ۱۱۳۶۴ متر مکعب سۇ آخیر.
بیرده باخ[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده توکانتینس چایی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
قایناقلار[دَییشدیر]
اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Tocantins River»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۲ جولای ۲۰۱۷ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
هیجری 150-80 یئللارئندا یاشایان أبو حانیفە، هیچبیر زامان مذهب قورما آماجئ گۆتمەمیشتیر. بو نەدنلە أبو حانیفە وە طالبەلری ایچین کلیمەنین گرچک آنلامئ ایعتیبارئیلا “مذهب قوروجوسو” نیتەلەمەسی یاپئلاماز.
آما بونا راغمن حانفی مذهبی أبو حانیفەیە نیسبت أدیلیر. چۆنکۆ اۇنون اؤنجۆلۆگۆندە گلیشن عئراق (کوفە) فئقئە أکۇلۆ، اۇ وە ایلک نسیل طالبەلری وفات أتتیکتن بیرقاچ یۆزیئل سۇنرا حانفی مذهبی اۇلاراق تئسسۆس أتمیش وە بو أکۇلە /مذهبە منسوب فاقیەلرلە بو مذهبین گؤرۆشلرییلە عامل أدن کیمسەلرە (أبو حانیفەیە نیسبتلە) حانفی دەنیلمیشتیر.
نە وار کی، حانفی مذهبینین أبو حانیفەیە نیسبت أدیلیپ أدیلەمەیەجگی قۇنوسو (نە قادار نیسبت أدیلەبیلەجگی) دائیما تارتئشئلان بیر قۇنو اۇلموشتور. چۆنکۆ حانفی فئقئە اوصولۆ، أبو حانیفە وە اۇنون ایلک دؤنم طالبەلریندن چۇق سۇنرا وە تاحریجە دایالئ اۇلاراق سیستماتیزە أدیلمیشتیر. دۇلایئسئیلا بو اوصولۆن اۇنلارا نیسبتی، اؤزللیکلە دە أبو حانیفەیە نیسبتی تارتئشمالئدئر. ذاتن حانفی قایناقلارئندا یر آلان فتوالارئن چۇغو دا أبو حانیفەیە دگیل، ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممد گیبی طالبەلرینە نیسبت أدیلمکتەدیر. دۇلایئسئیلا بو فتوالارئنئن چۇغو ذاتن أبو حانیفەیە عائید دگیلدیر. حاتتا اؤنملی بیر بؤلۆمۆ أبو حانیفەنین ایلکەلرینە (وە حاتتا حانفی اوصوللرینە بیلە) موحالیفتیر.
دەمک کی، حانفی سیستماتیگی یا دا تام اۇلاراق أبو حانیفەنین ایلکەلرینە دایاندئرئلمامئش /دایاندئرئلامامئش وەیا اۇنا دایاندئرئلان بو ایلکەلر سۇنرادان ترک أدیلمیشتیر. بو دورومدا: “گۆنۆمۆزدەکی حانفیلرلە أبو حانیفەنین عاینئ مذهبە منسوب اۇلمادئغئ” وەیا “أبو حانیفەنین گۆنۆمۆزدەکی حانفیلر گیبی بیر ‘حانفی’ اۇلمادئغئ” سؤیلنەبیلیر. زیرا آرالارئندا عاملی وە ایعتیقادی باقئمدان اؤنملی فارقلئلئقلار بولونور.
مثەلا ماتوریدیلیگین آرقا پلانئ أبو حانیفەنین ایلکەلرینە دایانئر. یاعنی أبو حانیفەنین ماتوریدی اۇلدوغو (اؤنجۆسۆ) سؤیلنەبیلیر. آما گۆنۆمۆزدەکی حانفیلر بیرچۇق قۇنودا أشعاریدیر (أشعاریلیگین أتکیسی آلتئندادئر). چۆنکۆ ماتوریدیلیک ایلە أشعاریلیگی اوزلاشتئرماق ایستەین سۇنراکی باعضئ ماتوریدی ایماملار بو آماچلا ماتوریدیلیگین چۇق اؤنملی باعضئ ایلکەلرینی گؤرمزدن گلمیش وە بو دوروم ماتوریدیلیگین گؤلگەلنمەسینە نەدن اۇلموشتور.
یاعنی اوزلاشتئرما چابالارئ أشعاریلیگین لهیندە ماتوریدیلیگین عالەیهیندە سۇنوچلانمئشتئر. دۇلایئسئیلا “ایعتیقادتاکی مذهبیم ماتوریدی، عاملدەکی مذهبیم حانفیدیر” دیەن مۆسلۆمانلارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ آصلئندا ماتوریدی دگیل أشعاریدیر. عاینئ شکیلدە عاملدە دە (حانفی دگیل)، “شافیعی-مالیکی-حانبلی” قارئشئمئ ملز بیر مذهبە منسوب اۇلدوقلارئ سؤیلنەبیلیر.
أبو حانیفە ایلە سۇنراکی حانفیلر آراسئندا وار اۇلان أن اؤنملی فارقلاردان بیری (دە بلکی أن اؤنملیسی) حادیثلرە یاقلاشئمدئر. أبو حانیفە، قورئانا موحالیف بولدوغو ریوایتلری (حادیثلری) رددەتمیش وە بو حادیثلری هیچبیر زامان دلیل اۇلاراق قوللانمامئشتئر. بو یۆزدن دە أهلی حادیثین شیددتلی موحالفتینە ماعروض قالمئشتئر. آما حانفی قایناقلارئندا یر آلان فتوالارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ أبو حانیفەنین قورئانا موحالیف بولدوغو ایچین رددەتتیگی حادیثلرە (أهلی حادیثین ایعتیبار أتتیگی دلیللرە) دایانئر. یاعنی أبو حانیفەنین فتوالارئ قورئان مرکزلی، حانفی قایناقلارئنداکی فتوالارئن اؤنملی بیر بؤلۆمۆ ایسە حادیث مرکزلیدیر. دۇلایئسئیلا گۆنۆمۆزدەکی حانفیلر ایچین “أهلی حادیث تاعقیبچیلری” دەنیلەبیلیر. آما “أبو حانیفەنین تاعقیبچیلری” دەنیلەمز.
أبو حانیفەنین ایلکەلری ایلە حانفی قایناقلارئنداکی ایلکەلر /فتوالار آراسئندا گلیشن بو فارقلئلئقلار نە زامان وە ناسئل مەیدانا گلمیشتیر؟ أبو حانیفەنین ایلکەلریندن نە زامان وە ناسئل اوزاقلاشئلمئشتئر؟ بو سۇرولارئن جوابئنئ حانفیلیگین تاریحسل سەیری ایچیندە وە بیرقاچ آرا باشلئق آلتئندا بولمایا چالئشالئم.
حانفی فئقئە اوصولۆنۆن سیستماتیزە أدیلمەسی
داحا اؤنجە دە ایفادە أتتیگیمیز گیبی حانفی فئقئە اوصولۆ، أبو حانیفە وە اۇنون ایلک دؤنم طالبەلریندن چۇق سۇنرا وە تاحریجە دایالئ اۇلاراق سیستماتیزە أدیلمیشتیر. دۇلایئسئیلا حانفی اوصوللرینین دیرکت اۇلاراق أبو حانیفەیە نیسبت أدیلەمەیەجگی آچئقتئر. نیتەکیم دهلوی بو قۇنودا شؤیلە دەمیشتیر: “مەوجود اوصولۆن گنلی سۇنراکی ایماملارئن (فرعی) گؤرۆشلریندن تاحریج أدیلمیشتیر… بونون أبو حانیفە وە اؤگرنجیلرینە نیسبتی صاحیح دگیلدیر.”
بنزەر شکیلدە لکنوی دە شؤیلە دەمیشتیر: “حانفیلیک، فرعی مسئلەلردە ایمام أبو حانیفەیی تاقلید أدیپ شرعی عامللردە اۇنون یۇلونو ایزلەینلردن اۇلوشان بیر فئرقادئر. عاقائید أساسلارئندا اۇنا اویوپ اویمادئقلارئنا باقئلماز. شاید عاقائید آلانئندا دا أبو حانیفەیە تابیع اۇلموشلارسا بونلارا ‘کامیل حانفیلر’ دەنیر. تابیع اۇلمادئقلارئ تاقدیردە کلامی أگیلیملرینی بلیرتن بیر قایئد عیلاوە أدیلەرک سادەجە حانفی عونوانئیلا آنئلئرلار. فوروعدا حانفی اۇلدوغو حالدە عاقیدە باقئمئندان موعتزیلی اۇلان نیجە عالیملر واردئر. کششافئن یازارئ جاروللاە أز-زماحشری گیبی… فوروعدا حانفی اۇلدوغو حالدە اوصولدە (آصلن) مۆرجیئی وەیا زەیدی اۇلان نیجەلری واردئر. سۇنوچ اۇلاراق حانفیلیگین عاقیدە باقئمئندان موحتلیف داللارئ بولونماقتادئر. باعضئسئ شیعی، باعضئسئ موعتزیلی، باعضئسئ دا مۆرجیئیدیر.”
دەمک کی، آصلن حانفی (کامیل حانفی) اۇلمایان ایماملارئن حانفی اوصوللرینە باغلئ قالماقسئزئن وردیکلری موحتلیف فتوالار اۇلموش وە بو فتوالار بیر شکیلدە قایناقلارا گیرمیشتیر.
بو دورومون بیر باشقا نەدنی دە حانفی قایناقلارئن تدوین أدیلمەسی سۆرجیندە یاشانانلاردئر. شؤیلە کی؛ أبو حانیفە کندیسینە یؤنلتیلن مسئلەلر حاققئندا ایجتیهادلاردا بولونموش، بو مسئلەلری درس حالقاسئنداکی طالبەلری ایلە بیرلیکتە تارتئشمئش وە اۇرتایا چئقان چؤزۆملری باعضئ طالبەلری طارافئندان نۇت آلئنمئش ایسە دە اۇ بو ایجتیهادلارئنئ وە بو ایجتیهادلارلا ایلگیلی متۇدونو یازمئش دگیلدیر. کذا بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلان باشقا هرحانگی بیر أثر دە یۇقتور.
نە وار کی، أبو حانیفەنین مجلیسیندەکی بو تارتئشمالار ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممد (شەیبانی) گیبی طالبەلری طارافئندان نۇت آلئنمئشتئر. بو نۇتلار بللی باب باشلئقلارئ آلتئندا تۇپلاندئغئ ایچین دە سۇنراکی دؤنملردە تدوین أدیلن حانفی قایناقلارا دایاناراق اۇلموشتور. دۇلایئسئیلا ایمام أبو یوسوف وە ایمام موحاممدین آلدئغئ بو نۇتلار گۆنۆمۆزە اینتیقال أدن قایناقلارئن تدوین أدیلمەسیندە تارتئشئلماز بیر پایا صاحیبتیر. آما بونا راغمن گۆنۆمۆزە اینتیقال أدن حانفی قایناقلارئن هیچبیری دیرکت اۇلاراق أبو حانیفەیە وە طالبەلرینە نیسبت أدیلەمز. چۆنکۆ ألیمیزدەکی قایناقلارئن تۆمۆ تدوین أدیلن بو نۇتلارئن شرحی، حاتتا بو نۇتلارئن شرحینین شرحی شکلیندەدیر. بونلار بیرچۇق کز شرح أدیلمیشلردیر.
اۆستەلیک بو شرحلری یازان مۆئللیفلر أثرلرینە کندی مۆستاقیل گؤرۆشلرینی دە داحیل أتمیشلردیر. مثەلا ایمام سراحسی (هـ. 483-400) طارافئندان تەلیف أدیلن “أل-مبسوط”، حانفی فئقهئنئن تمللندیریلدیگی وە بو مذهبین گؤرۆشلرینین سیستملی بیر تاحلیلە تابیع توتولدوغو أن حاجیملی أثردیر. آما بو أثر ایمام موحاممدین نۇتلارئ اۆزریندە یازئلان شرحین (یاعنی أل-کافی آدلئ أثرین) تکرار شرح أدیلمەسی صورتییلە یازئلمئش اۇلان بیر أثردیر. آما مۆئللیفین کندی گؤرۆشلرینی دە ایحتیوا أدر.
حانفی قایناقلارئن بۆیۆک چۇغونلوغو حانفیلیگین گنیش بیر جۇغرافیایا یایئلدئغئ وە بۆیۆک بیر نۆفوذ قازاندئغئ عابباسیلر دؤنمیندە یازئلمئشتئر. قایناقلارئن یازئمئ بو دؤنمدە اؤنملی اۇراندا آرتمئش وە أثرلر چشیتلنمیشتیر. چۆنکۆ بو دؤنمدە هم حانفی مۆجتهیدلرین گؤرۆشلرینی یانسئتان أثرلر هم چشیتلی بؤلگەلردەکی دۇکترینل وە تاطبیقی حوقوقو یانسئتان أثرلر وە هم دە حانفی فئقهئنا عائید (دلیللرین ذیکرەدیلمەدیگی) اؤزت أثرلر یازئلمئشتئر. بو اؤزت أثرلرین بیر بؤلۆمۆندە سادەجە أبو حانیفەنین گؤرۆشلرینە یر وریلیرکن باعضئلارئندا طالبەلرینین گؤرۆشلرینە دە یر وریلمیشتیر.
سۇنراکی دؤنملردە ایسە بو اؤزت أثرلرین موحتلیف شرحلری یازئلمئشتئر. نتیجەدە بوگۆن ألیمیزدە بولونان بینلرجە جیلدلیک حانفی لیتراتۆرۆ، أبو حانیفە وە طالبەلرینین گؤرۆشلرینی ایچرن بو اؤزت أثرلر، بونلارئن اۆزرینە یازئلان شرحلر، بونلارا عیلاوە أدیلن سۇنراکی عالیملرین مۆستاقیل گؤرۆشلری، فتاوا، نوازیل، واقئعات، فئقئە اوصولۆ کیتابلارئ وە حانفی عولماسئنئن حال ترجۆمەلرینی ایچرن موحتلیف أثرلردن اۇلوشور.
دۇلایئسئیلا تۆم بو أثرلر اؤنملی اۇراندا سۇنراکی ایماملارئن (فاقیەلرین) قاتقئلارئنئ دا ایچریر. نیتەکیم حانفی ایماملارئن سادەجە یاشادئقلارئ دؤنمە گؤرە “مۆتقاددیمین” وە “مۆتئاححیرین” شکلیندە تاصنیف أدیلمەسی، آیرئجا فئقئەتاکی /مذهبتەکی دوروملارئنا گؤرە “شریعاتتا مۆجتهید”، “مذهبتە مۆجتهید” وە “مسئلەدە مۆجتهید” گیبی تاصنیفلرە تابیع توتولماسئ وە /وەیا “آصحابۆت تاحریج”، “آصحابۆت ترجیح” وە “آصحابۆت تمییز” گیبی درەجەلندیریلمەلری بو فاقیەلرین هم فئقهی دیرایتلرینی هم دە مذهب فئقهئنئن اۇلوشومونا قاتقئلارئنئ ایفادە أدر.
نتیجە ایعتیبارئ ایلە “حانفی” دەنیلدیگی زامان پراتیکتە بو أثرلردەکی فتوالارا تابیع اۇلان کیمسەلر آنلاشئلئر. سۇنراکی مۆئللیفلرین بو أثرلرە یاپتئغئ قاتقئلار قوشقوسوز قایناقلارئن چشیتلنمەسینی ساغلایان اؤنملی أتکنلردن بیریدیر. آما بو دوروم أبو حانیفەنین ایلکەلرینە (وە حاتتا حانفی اوصوللرینە) آیقئرئ فتوالارئن قایناقلارا گیرمەسی ایچین دە اویغون بیر زمین حاضئرلامئشتئر. نتیجەدە بؤیلە (یاعنی أبو حانیفەنین ایلکەلرینە آیقئرئ) فتوالارئن قایناقلارا گیردیگی کسیندیر.
دۇلایئسئیلا بو قایناقلارداکی گؤرۆشلرین هیچبیری کسین اۇلاراق أبو حانیفەیە نیسبت أدیلەمز. چۆنکۆ بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلمئش هرحانگی بیر أثر یۇقتور. باعضئ قایناقلاردا ذیکرەدیلن؛ “أبو حانیفەنین کیتابلارئ” ایفادەسی بیذذات أبو حانیفە طارافئندان یازئلمئش کیتابلارئ دگیل، أبو حانیفەنین عیلیم مجلیسلریندە توتولان نۇتلارئ وە بو نۇتلاردان حارەکتلە یازئلان أثرلری (شرحلری) ایفادە أدر.
قادئلئق سیستمی (رسمی مذهب اویغولاماسئ)
حانفی مذهبینین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان أن اؤنملی فاکتؤر؛ رسمی مذهب اویغولاماسئ نەدنییلە تاطبیق أدیلن “قادئلئق سیستمی” اۇلموشتور. آما مذهبین یایغئنلاشماسئنئ ساغلایان بو سیستم عاینئ زاماندا چلیشکیلی فتوالارئن دا سببی اۇلموشتور. عابباسی حالیفەسی هارون رشید، أبو حانیفەنین طالبەلریندن أبو یوسوفو “قادئلقودات (باش قادئ)” اۇلاراق تاعیین أتمیش وە أبو یوسوف اۇن آلتئ یئل بۇیونجا بو گؤرەودە قالمئشتئر.


text:
جامالا
جامالا یا جماله ، اصل آدی سوساننا جمالددینووا (اوکراینجا. CycaHa ДжaMaлaдиHoBa، تاتار قیریم تۆرکجه سی. Susana Camaladinova) 1983جو ایلی آوقوستونون 27جی گونونده گئچمیش شوروی بیرلیگی نین قیرغیزیستان جومهوریتی نین اوش شهرینده آنادان اوْلوب. اوکراینلی اوخویان و موسیقی چی دیر. آتاسی ایستالین زامانیندا قیریم (کریمه) یاریم آداسیندان اورتا آسیایا کؤچورولموش تاتار تورکلریندن، و آناسی دا ائرمنی دیر.
جامالا 2016جی ایلین مئی آییندا سوئد ده قورولان اوروپا یورو ویژن آدلانان موسیقی موسابقهلرینده اوکراین تمثیلچی سی اولاراق، 1944 آدلی ماهنی سی ایله 534 امتیاز ایله اوروپا بیرینجی سی اوْلدو. ۱۹۴۴ماهنیسی قیریم تاتارلاری نین دپورت اولماسی و اساساً اوْرتا آسیایا کؤچورولمک زامانی موغنّی نین بؤیوک آناسی نین ایتیردیگی قیزی حاقّیندا دیر و جامالانین اؤزو طرفیندن بسته لنیب.
۱۹۴۴ماهنیسی[دَییشدیر]
۱۹۴۴ماهنیسی نین یاریدان چوخو اینگیلیسجه و کیچیک بؤلومو ده تاتار تۆرکجه سینده دیر، آنجاق 4 دؤنه تیکرار اوْلونور. شوروی قیزیل اوردوسو و ایستالین گوجلریندن موستقیم آد چکیلمه ییب، آنجاق مضمونو روسیه نین اعتراضینا سبب اوْلوبدور.
Yaşlığıma toyalmadım
Mən bu yerdə yaşalmadım
...
Vatanıma toyalmadım
یاشلیغیم: اوشاقلیغیم، جاوانلیغیم
تویالمادیم: دویاممادیم
آیریجا باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- آنادولو تۆرکجه ویکی پدیاسی
- 1944 ماهنیسینین متنی (باغلانتی)


text:
میللی ساوونما ناظیرلیگی کره-ده خیدمت گؤسترن تورک عسگرلرینین فوتولارینی پایلاشیب
میللی ساوونما ناظیرلیگی 1950-جی ایللرده کره-ده خیدمت گؤسترن تورک عسگرلرینین فوتولارینی پایلاشیب.
میللی ساوونما ناظیرلیگی 1950-جی ایللرده کره-ده خیدمت گؤسترن تورک عسگرلرینین فوتولارینی پایلاشیب.
ناظیرلیگین سوسیال مئدیا حسابیندا ائدیلن پایلاشیمدا 1950-1953-جو ایللر آراسیندا کره-ده خیدمت گؤسترن کره تورک بریقاداسینین تاریخی فوتولاری یئر آلیب.
پایلاشیمدا "دونیاسینی دییشن شهیدلریمیزی و غازی لریمیزی رحمتله یاد ائدیریک، حیاتدا اولان قهرمان غازی لریمیزه ساغلام و خوشبخت اوزون عؤمور دیلییریک" ایفادهلریندن ایستیفاده ائدیلیب.
ایلگیلیلی خبرلر
بؤلوجو ترور هؤرگوتو پکاکایا قارشی عملیات
ترور هؤرگوتو پکاکانی اؤلکه گوندمیندن چیخارماق و بؤلگهده اولدوغو دگرلندیریلن تروریستلرین ضررسیزلشدیریلمهسی اوچون سییرتده یئنی بیر عملیات باشلادیلدی
جمهور باشقانی اردوغان: تورکیه عصری اوچون داها چوخ گنجلره آرخالانیریق
شانلی اورفانین حلیلیه قصبهسینده کئچیریلن "گنجلیک گؤروشلری" پروقرامینین آچیلیشیندا چیخیش ائدن جمهور باشقانی اردوغان بیلدیریب.
جمهورباشقانلیغی سؤزچوسو قالین الجزیرهیه دانیشدی
"سوریهنین قوزئیینده، دوغوسوندا، باتیسیندا و یا تۆرکیه سرحدینه یاخین بؤلگهلردهکی تروریست عنصورلار، نقطهلر، آنکارا اوچون مشروع هدفدیر"


text:
۱۹۵۰ (میلادی)
میلادی ۱۹۵۰-جی ایل گریگوری تقویمی اساسیندا مین دوْققوز یۆز اَللینجی ایل.
اهمیتلی حادیثهلر[دَییشدیر]
حادیثهلر[دَییشدیر]
- ۹ دسامبر - هری گولد اتوم بوْمباسینین سیرلرینی شوروییه وئردیگی اۆچون ۳۰ ایل بوْیونجا آزادلیقدان محروم ائدیلیب.
- ۷ اوْکتوبر - ترزا آنا خیریه صاندیقی یارادیلمیشدیر.
- ۵ نوْوامبر - اف.ام (FM) استریو دالغاسیندا ایلک یاییم حیاتا کئچیریلمیشدیر.
- ۵ سپتامبر - سوریهده اساسی قانون قبول ائدیلیر.
- ۵ جولای - کوره ساواشی: آمریکا بیرلشمیش ایالتلری و قۇزئی کوره بیرلیکلری آراسینداکی ایلک چارپیشمالار باش وئردی.
- ۳۰ نوْوامبر - موْسکودا آذربایجان ادبیاتی و اینجهصنتی گۆنلری کئچیریلمیشدیر.
- ۳ مارس - آلاسکا٬ آمریکا بیرلشمیش اوستانلرینین ۴۹-جو اوستانی اوْلدو.
- ۲۶ نوْوامبر - تۆرکیه کوْرهده مۇحاریبهيه قوْشولموشدور.
- ۲۴ آقوست - ائدیت سامپسون بیرلشمیش میلتلر تشکیلاتیندا ایلک آمریکالی قارادریلی نوماینده اولور.
- ۲۱ اوْکتوبر - چین تبتی ایشغال ائتدی.
- ۱۹ ژانویه - تۆرکیهده ایش محکمهلری قۇرولماسی قراری آلیندی.
- ۱۵ سپتامبر - کوره مۆحاریبهسی: آمریکا اؤز یئنمهلرینی جنوبی کورهنین اینچئون شهرینه یئرلشدیرمیشدیر.


text:
`تورک فلمی` نتیجه لر
ینگی لیکلر [281]
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- جمهوررئیس اردوغان شمالی قبرس تورک جمهوریتی نینگ اوتیز توقیز ییللیگی مناسبتی بیلن پیام ترقه تدی
- هالند ده دولت اداره سی بنا سی گه تورک بیراغی آسیلدی
- تورکیه ده امریکا و روسیه استخبارات باشلیق لری اورته سیده اوچره شوو بولیب اوتدی
- تورک دولتلری تشکیلاتی دولت باشلیغلری جلسه سی باشله دی
- ایردوغان: تورک دولتلری سرمایه جمغرمه سینی تیزراق عملگه آشیریش کیره ک
- تورک دولتلری تشکیلاتی ییغینی گه تیارگرلیک جلسه سی بولیب اوتدی
- تورک دولتلر تشکیلاتی جلسه سی اوزبیکستان میزبانلیگیده بولیب اوته دی
- عراقده ایککی نفر تورک حربیسی شهید بولدی
- امریکا قوشمه ایالتلریده تورک دولت لری مراسمی بولیب اوتدی
- بیر تورک حربیسی شهید بولدی
- تورک هوا یوللری لوفتهانزا دن اوتدی
- ایردوغان تیل بیره می مناسبتی بیلن پیام نشر قیلدی
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- استانبول قونلغه سی اروپا مقیاسیده بیرینچی اوریننی ایگلله دی
- تورک دولت لری تشکیلاتی آذربایجان گه قیغوداشلیک بیلدیردی
- آلمانده تورک لر محتاج کیشی لرگه یاردم ترقه تدی
- بیر تورک عسکری شهید بولدی
- بیر تورک فلمی ایران سینمالریده کورسه تیله دی
- حضرت محمد (ص) نینگ قیسقه فلمی
- تورک قوراللی هوا واسطه سی ایلک مرته بیر ناتو اعضاسی اولکه گه صادر قیلینه دی
- تورک دیپلومات نینگ اولیمی 39 ییل کیین قیته دن تیکشیریب چیقیله دی
- یونان غربی تراکیا ده تورک آزچیلیک لری گه قرشی اقدام قیلماقده
- سام چقماق یاش تورک دیجیتال ایلیوژنیست
- تورکیه نینگ تورک دولتلری تشکیلاتیده گی حصه سی حقیده بیر ویدیو
- تورک پیلوت لر نینگ مهارتی گه قره نگ!
- تورک هوا یولی نینگ ینگی تنیتوو فلمی انچه علاقه کوردی
- تورک سپورتچی اوروپا قهرمانی بولدی
- تاریخده تورک لر نینگ انگلیس لر گه قرشی غلبه سی حقیده بیر ویدیو
- تورک هیئتی لیبیا باش وزیری بیلن اوچره شدی؛ دنیا گه پیام بیریلدی
- هالند ده دولت اداره سی بنا سی گه تورک بیراغی آسیلدی
- تاریخده تورک لرنینگ قیلگن قهرمانلیک لری توغریسیده بیر ویدیو تصویر
- انترکتیکا ده شونغیگن بیرینچی تورک عیال سپورتچی
- روس گازی نی تورکیه آرقه لی اوروپا گه آلیب باره دیگن تورک آقیم طبیعی گاز قووری آچیلدی
- قبرسلیک تورک لرنینگ امان قالیش کوره شی بوییچه بیر ویدیو تصویر
- شمالی قبرس تورک جمهوریتی نینگ قوریلیشی بیلن علاقه لی ویدیو تصویر
- قبرس تورک لری نینگ قوتقریلیشی بوییچه کوره ش توغریسیده بیر ویدیو تصویر
- یونان کیمه سی تورک کیمه سی گه هجوم قیلیش گه اینتیلدی
- بیرلشگن عرب امیرلیک لریده برج خلیفه تورک بیراغی بیلن بیزه تیلدی
- تورک اردوسی منسوبلریگه قوشیمچه زرهی واسطه لر یوباریلدی
- عفرین لیک لر تورک اردوسی نی قیزغین کوتیب آلدی
- تورک دولتلری تشکیلاتی ییغینیدن فوتو تصویر گالریسی
- تورک ملتی نینگ کتته غلبه سی
- مصطفی کمال آتاتورک تامانیدن اجرا ایتیلگن تعرض بیلن تیگیشلی فوتو صورت گالریسی


text:
اویان نیوز:
سئویل سلیمانی
نده ن بیزیم قیزلار ائولنمک حاققیندا دانیشماقدان چکینیرلر؟!
نده ن اوغلان لار ائولنمک لرینی باغیریرلار اما قیزلار اونو پیچلداشیرلار؟!
(ائولنمک توپلوموزدا و یاسال اولاراق قبول ائدیله ن ان یایقین عایله شکیل اولدوغو اوچون، بوردا اوندان سوز ائدیرم. یوخسا عمومی اولاراق توپلوموزدا ایلیشکی لرین چئشیدلی نوع لری حاقیندا دانیشماق دا قادینلاریمیزدا بویوک بیر چئکینمه واردیر). بو سوآلا گؤره نه قدر چوخ دوشونسه مده ، منی قانع ائده ن جوابا چاتمامیشام. یادیمدادیر باکی یونیوئرسیته سینده اوخویاندا، یاتاق خانادا کی ایران دان اولان قیزلار چکینه چکینه بو صحبته یاناشیردیلار. بو حاقدا اطرافلی و گئنیش دوشونه ن قیز آز گؤردوم. طبیعی کی قیزلار بو قونودا سئچه ن کیمی دئییل، سئچیله ن کیمی تربیت اولورلار. ارکک لر فاعل و قیزلار مفعول کیمی دوشونمه یه یؤنله ندریلیر، عادت وئریلیرلر. بو وضعیتده ده قیزلار بو مسئله ده ساده جه مفعوللوق دورموندان قایناقلانان بعضی عمومی مسئله لری دانیشسالار دا روحسال و جینسل مسئله لری عاییله و اؤز ایچلرینده دانیشب دارتیشماقدا چوخ چتینلیک چکیرلر.
طالع ائله گتیردی من اؤز توپلوموزدان اوزاق دوشدوم. زامان کئچدیکجه بیر چوخ مسئله ده اولدوغو کیمی بو مسئله ده ده، بیزیم له غرب آراسیندا کی درین دوشونجه و داورانیش فرق لیلیینیی گؤردوم. سوآللاریما جواب تاپا بیلمک اوچون بیر سیرا کیتابلار اوخوماغا باشلاییب، کالئج ده بو موضوییا عایید درس گؤتوردوم. سوآللاریما جواب آرارکن ماراقلی موضوعیا راست گلدیم. سترنبرگ آدلی آمریکالی پیسخولوق سئوگینی بیر اوچ بوجاغا بنزده دیر. یاخینلیق ( جینسل)، احتراص و تعهد. تعهد گله جک ده هدفله نن اورتاق یاشام ایله ایلگیلی پیلانلاری ایفاده ائدیر، داها دوغروسو تعهد آنلاشما و قرارداد آنلامینا اشاره ائدیر. بیزیم توپلومدا کی ائولیلیک لرده نه قدر اینسان سؤزله شمه ایمضلاییر و یا بو حاقدا دانیشیر؟ توپلومدا بونا نه قدر یئر وار؟
طبیعی کی ائولیلیک اؤزو بیر سؤزله شمه دیر و ایران داسا کبین کلمه سی بوسؤزله شمنین قارانتی سی کیمی دیر. آمما بو سؤزله شمه و اونون قارانتی سی اولان کبین آرتیق بیر بوراکراتیک فرمول کیمی عمل ائدیر. بو گله نکسل سؤزله شمه شخصی ایستک، آرزو و اؤزه للیکلری یانسیتمادیغی اوچون ایشله مه سی چوخ ضعیف دیر.
ایراندا قادینلار اؤزلرینی ائکونومیک اولاراق قوروماق اوچون کبینده ن یارارلانسالاردا کبینی مودئرن و چاغداش بیرسؤزلشمه حساب ائتمک اولماز. ساده جه ائکونومیک اولاراق باغیمسیز اولمایان قادینلار اوچون بیر قورونما آراجی کیمی استفاده اولونور.
آمما اساس سوآل بودور کی بیزیم توپلومدا کبین و گلنه کسل( سنتی) سؤزلمه شمه نین دیشیندا باشقا سؤزله شمه لره یئر وار می؟ اگر وارسا نه قدر یایقیندیر؟ بو سؤزله شملری نه قدر قانونی چرچویه سوخماق اولار؟
اؤرنه یین تبریزده یاشایان بیر قیز جینسل ایلیشگیسی حاققیندا نه قدر دانیشیب اؤز شرطلرینی آرایا قویا بیلر؟ بو قیز اؤز شرطلرینی عاییله سی ایله اورتایا قویوب اونلاری بیر سؤزله شمه حالینه گتیره بیلرمی؟
قیزی “نجابت” کلمه سینده گیزله دیب اونون آدی ایله اؤز ایستکلرینی قونوشان ارکک لر هاچان بونا سون وئره جکلر؟ بو کیمی یاساقلانان قونولار ، قادین و ارکک اوچونده فلاکت ایله سونوجلانمیر می؟ یوخسا “قیز اوزگه نین مالیدیر” دئیه – دئیه، مال اولان قیزلارا گؤره، آنجاق مال صاحیبی می دانیشاجاق؟!!


text:
هانس سارپی
هانس سارپی (اینگیلیسجه: Hans Sarpei) (دوْغوم:۲۸ ژوئن ۱۹۷۶ (۴۶ یاش) Tema) بیر فوتبالیست. غنا میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و مودافع موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
قایناقلار[دَییشدیر]
قارداش پروژهلرده هانس سارپی گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۷۶-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- اسسی فورتونا کلن کولوبونون اویونچولاری
- اماسوی دویسبورق کولوبونون اویونچولاری
- وولفسبورق کولوبونون اویونچولاری
- بایر ۰۴ لورکوزن کولوبونون اویونچولاری
- شالکه ۰۴ کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۰۶ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۶ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۰۸ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ آفریقا میلتلر کاپی اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
۲۲ اوْکتوبر
۲۲ اوکتوبر:
۲۰۲ میلاددان قاباق — هانیبالین رهبرلیک ائتدیییی کارفاگن اوردوسو زاما دؤیوشونده روم لژیونلارینا مغلوب اوْلموشدور.
۳۶۲ — دافنئ شهرینده یئرلشن آپولون معبدی سببی بیلینمهین یانغیندا محو اوْلموشدور.
۱۶۰۰ — عثمانلی اوردوسو، مجاریستانین کانیژئ قالاسینی فتح ائتمیشدیر.
۱۷۴۶ — پرینستون دانیشگاهی قورولموشدور.
۱۹۳۱ — آمریکالی مافیا رهبری آل کاپون مالیات وئرمهمهسینه گؤره ۱۱ ایل حبس جزاسی آلمیشدیر.
۱۹۶۰ — بوکسچو محمدعلی حرفهای رینقده ایلک غلبهسینی قازانمیشدیر.
۱۹۶۲ — آمریکا بیرلشمیش ایالتلری رئیسجومهورو جان اف کندی کوبادا شوروی آتوم باشلیقلاری اولدوغونو آچیقلامیشدیر و کاریب بوحرانینین قیزغین واختیندا کندی کوبایا قارشی ایقتیصادی تحریم قویماغی تکلیف ائتمیشدیر.
۱۹۶۴ — ژان پول سارتر نوبل ادبیات جاییزهسینی قازانمیش، آما جاییزهنی گئری قایتارمیشدیر.
۱۹۸۰ — روم پاپی قالیلئو قالیله حاقیندا ۱۶۳۳-جو ایلده چیخاریلمیش حؤکمو لغو ائتمیشدیر.
۱۹۸۳ — غربی آلمان و فرانسهده ۱ میلیون ۵۰۰ مین نفر آتوم سیلاحی علیهینه اعتیراض نوماییشی کئچیرمیشدیر.
۱۹۹۶ — آذربایجان جومهوریتی جیبوتی ایله دیپلوماتیک علاقهلر قورموشدور.
۲۰۰۰ — طالیبان حرکاتی افغانیستاندا آخشاملار ورزیشله مشغول اولماغی قاداغان ائتمیشدیر.
۲۰۰۶ — آلمان اوتوموبیل سورنی مایکل شوماخر کاریراسینا سون قویموشدور.


text:
`حبوبات` نتیجه لر
ینگی لیکلر [11]
- تورکیه - هالند تشقی ایشلر وزیرلری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی
- شولتس تورکیه نینگ اورونیشلرینی یوقاری بهاله دی
- تورکیه – روسیه تشقی ایشلر وزیرلری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی
- تورکیه بیلن اوکراین مدافعه وزیری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی
- تورکیه – روسیه مدافعه وزیرلری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی
- اوکرایندن حبوبات نینگ تشیلیشی دوام ایتماقده
- تورکیه مدافعه وزیرلیگی اوکرایندن ینه ایککی ته کیمه نینگ یولگه قوییلگن لیگینی بیلدیردی
- تورکیه - اوکراین ملی مدافعه وزیرلری اوزارا سوزله شوو اوتکزدی
- ایردوغان گه حبوبات کیلیشووی طفیلی نوبل تینچلیک مکافاتی بیریلیشی کیره ک
- روسیه دولت رئیسلیک سرایی سوزچیسی اوکراین حبوباتی حقیده بیانات بیردی
- تورکیه – اوکراین تشقی ایشلر وزیرلری اوزارا سوزلشوو اوتکزدی


text:
تورک دیللی حروفی ادبیاتی نئجه یارانیب؟/ غلامرضا بوداغی
یازیمیزا کؤچورن: حمید بخشمند
فضلالله ابن ابومحمد تبریزی – نعیمی- (۱۳۸۹- ۱۳۹۳میلادی) حروفیلیک طریقتینین نظری اساسلارینی احاطه ائدن «جاویداننامه» و «محبتنامه» کیمی نثر اثرلرینی استرآباد لهجهسی ایله قاریشیق فارس دیلینده یازمیش، اوتوز ایللیک رؤیالارینی «نؤومنامه» تراکتاتیندا محض استرآباد لهجهسینده قیده آلمیشدیر. فیلوسوف – شاعر ۱۱۲۰ بیتلیک «عرشنامه» مثنویسینی، ائلهجه ده شعر دیوانچاسینی فارس دیلینده یازیب یاراتمیشدیر. عؤمرونون سون گونلرینی شیروان زندانیندا یاشایان نعیمینین عائله عضولرینه و مریدلرینه خطاباً یازدیغی «وصیتنامه»سی، فضله منسوبلوغو احتمال اولونان ۶۲۶ بیتلیک «اسکندرنامه» مثنویسی ده فارس دیلینده یارادیلمیشدیر.
فضلین آتاسی ابومحمد تبریزلی اولموش، سونرالار مازندرانین استرآباد (ایندیکی گورگان) شهرینه کؤچموش، اورادا شهرین باش حاکمی (قاضیالقضات) وظیفهسینده چالیشمیشدیر. ابومحمد تبریزینین استرآبادا نه زامان کؤچمهسی ایله باغلی منبعلرده هئچ بیر معلوماتا راست گلمیریک. فضلین اؤز دئدییینه اساساً اونون ایلک اوشاقلیق ایللری استرآباددا کئچمیشدیر. اونون استرآباددا دونیایا گؤز آچدیغینی و آناسینین استرآبادلی اولدوغونو گومان ائتمک اولار. فضل استرآباددا بویا- باشا چاتسادا، آتا- بابا یوردو اولان تبریزله علاقهسینی کسمهمیشدیر. او، ایلک مکّه سفریندن سونرا تبریزه دؤنموش، اورادا بیر مدت سلطان اویس جلایرینین ساراییندا یاشامیشدیر. ایکینجی دفعه ایسه ۳۵- ۳۸ یاشلاریندا اصفهاندان تبریزه گلمیش، حروفیلیک طریقتینی ایلک دفعه اولاراق بورادا اعلان ائتمیشدیر. بوندان علاوه متفکّر عؤمرونون سون ایللرینی باکی و شیرواندا یاشامیش، بورادا یئرلی اهالی ایله سیخ اونسیّتده اولموشدور.
بوتون بو فاکتلار، ائلهجه ده «جاویداننامه»، «محبتنامه» و «عرشنامه» اثرلرینده یئری گلدیکده تورک سؤزلریندن استفاده ائتمهسی فضلین آذربایجان تورکجهسینه یاخشی بلد اولدوغونو خبر وئرسه ده، هله بو گونهدک اونون تورک دیلینده آیریجا اثری آشکار ائدیلمهمیشدیر.
رسپوبلیکا الیازمالار اینستیتوتوندا ساخلانیلان b.1496 نومرهلی ۵۶ ورقدن عبارت الیازما جُنگونده ۲a و ۵b ورقلرینده «گفتهی نعیمی» («نعیمینین سؤیلهدیکلری») باشلیغی آلتیندا، مربع فورماسیندا، رَمَل بحرینده ایکی تورکجه شعری وئریلمیشدیر. ادبیات تاریخینده فضلالله نعیمیدن باشقا بیر نئچه نعیمی و نعیما آدلی شاعر ده اولموشدور- نعیمی هِرَوی (۱۵- جی عصر)، نعیمی قُمی (۱۸- جی عصر)، نعیما شیرازی (۱۷- جی عصر). آدلارینی چکدیییمیز بو شاعرلر ایستر دونیا گؤروشلرینه، ایسترسه ده یارادیجیلیق اوسلوبلارینا گؤره فضلالله نعیمیدن کسگین شکیلده فرقلهنیرلر. بوندان باشقا اونلارین تورکجه شعرلری اولمادیغی دا بیزه معلومدور. اساساً تصوّف شعرلرینی اؤزونده بیرلشدیرن بو الیازمادا عمادالدین نسیمینین شعرلری ایله برابر فضلین شعرلرینین وئریلمهسی بیزجه تصادفی دئییلدیر. بونونلا بئله بو حاقدا تام قطعیّتله سؤز دئمک داها گئنیش آراشدیرما طلب ائدیر.
فضلالله نعیمینین اثرلری ایله باشلایان حروفی ادبیاتینین تَمَلی فارس دیلینده و استرآباد لهجهسینده قویولموشدور. فضلین علیالاعلا و سید اسحاق کیمی خلیفهلری، ائلهجه ده علیالاعلانین مریدی اولان غیاثالدین محمد ده اثرلرینی فارس دیلینده و استرآباد لهجهسینده یاراتمیشلار.
عمومیّتله، حروفیلیکده باشقا دیللره نسبتاً عرب و فارس دیللرینه اوستونلوک وئرمک تمایلی ده موجود اولموشدور. غیاثالدین محمدین «استوا نامه» اثرینده همین تمایلله باغلی ماراقلی فاکتا راست گلیریک. او یازیر: «درویش محمد تیرگر ده بو فیکیرده ایدی کی، عرب و فارس دیللریندن باشقا بوتون دیللر محو اولوب آرادان گئتمهلیدیر.» («استوا نامه» واتیکان نسخهسی، ورق ۲۰a).
بو تمایلین نمایندهلری قرآنین باشقا دیللرده یوخ، محض عرب دیلینده اولدوغونو ائلهجه ده قرآنا برابر توتدوقلاری «جاویداننامه»نین فارس دیلینده یازیلدیغینی اساس گؤتورن بو دیللری ایلاهیلشدیریب اوستون توتوردولار. فضلاللهین فاجعهلی اؤلوموندن سونرا حروفیلر شدّتلی تعقیب و تضییقلره معروض قالاراق اؤلکهنی ترک ائتمک مجبوریتینده قالمیشلار. فضلین بیرینجی خلیفهسی علیالاعلا آنادولویا کؤچموش، اورادا بکتاشیلرین خانقاهینا سیغیناراق حروفیلییی یایماقلا مشغول اولموشدور. تاریخی قایناقلارا گؤره علیالاعلا اؤز تهلوکهسیزلییینی قوروماق اوچون حروفیلییی حاجیبکتاش ولینین تعلیمی آدی ایله تبلیغ ائتمهیه باشلامیشدیر. هله فضل اؤز ساغلیغیندا طریقتی اسلام شرقینده یایماق ایشینده یئددی یاخین مریدیندن استفاده ائتمیشدیر. او، بو مقصدله علیالاعلانی روما (آنادولویا) گؤندهریر. علیالاعلانین «کورسینامه» مثنویسینده بونونلا باغلی دَیرلی معلوماتا راست گلیریک. «کورسینامه»دن آیدین اولور کی، علیالاعلا حروفیلییین آنادولودا ایلک تبلیغاتچیسی اولموش، «جاویداننامه» ایسه محض اونون واسطهسی ایله «اَدیرنه» و آنادولویا گئدیب چیخمیشدیر.
علیالاعلانین آنادولویا مهاجرتی ایله حروفیلییین تاریخینده یئنی بیر مرحله باشلایاراق طریقتین مرکزی ایراندان آنادولویا کؤچور. بو تاریخدن اعتباراً تملی فارس دیلی و استرآباد لهجهسینده قویولان حروفی ادبیات، تورک دیلینده یاشاماغا باشلاییر. اونودولماز تدقیقاتچی عبدالباقی گؤلپینارلی دوزگون اولاراق قید ائتمیشدیر: «آذربایجاندان و ایراندان آنادولویا یاییلان حروفیلیک ۱۵- جی یوز ایللیکدن اعتباراً فارسجانی بوراخیب تورکجهنی قبول ائتمیشدیر».
بئلهلیکله، ۱۵- جی عصرین اوّللریندن باشلایاراق آنادولونون حروفیلیک مرکزینه چئوریلمهسی زنگین تورک دیللی حروفی ادبیاتین یارانماسینا سبب اولموشدور. عمادالدین نسیمی تورکجه شعرلری ایله برابر «مقدمهالحقایق» آدلی رسالهسینی ده تورکجه یازییا آلمیشدیر. نسیمینین خلیفهسی اولان رفیعی «بشارتنامه» و «گنجنامه» مثنویلرینی تورکجه یاراتمیشدیر. عبدالمجید فرشتهاوغلونون «عشقنامه» و «آخرتنامه» اثرلری، عثمان بابانین «ولایتنامه»، یمینینین «فضیلتنامه»، محیالدین اَبدالینین دؤردلوک فورماسیندا یازیلدیغی شرقیلری، ائلهجه ده قاسیمی، روحی بغدادی، اصولی و تَمزنائینین پوئزیالاری آنا دیللی حروفی ادبیاتین محتشم عابدهلریندن ساییلیر.
تورک دیللی حروفی ادبیاتین یارانماسی ایله یاناشی، فضلالله نعیمینین اثرلری، ائلهجه ده باشقا حروفی قایناقلار فارس و استرآباد دیللریندن تورکجهیه چئوریلمیشدیر. عبدالمجید فرشتهاوغلو شیخ عبدالحسن اصفهانینین «خوابنامه» اثرینی تورکجهیه چئویرمیشدیر. قید ائتمهلیییک کی، فرشتهاوغلونون «عشقنامه» اثری ده فضلین «جاویداننامه»سینین تورکجه واریانتی کیمی قیمتلندیریلمیشدیر.
۱۷ـ ۱۶ عصرلرده یاشایان مرتضا بکتاشی آدلی بیر درویش «جاویداننامه»نی معیّن دَهییشیکلرله «دُرّ یتیم» باشلیغی ایله تورکجهیه چئویرمیشدیر.
۱۵- جی عصرین اوّللریندن ۱۷- جی عصرهدک زنگین تورک دیللی حروفی ادبیات یارانمیشدیر. بو نهنگ خزینه جدّی تدقیقات اوبیئکتی اولاراق اؤز هرطرفلی علمی آراشدیرماسینی گؤزلهییر.
ـــــــــــــــــ
قایناق:
باکی- آند غزتی، ۲۶ نویابر ۱۹۹۳ ، نومره ۳۷ (۴۹)، ص ۴.


text:
`ایگور دودون` نتیجهلر
خبرلر [24]
- ایگور کوناشنکوو روسیانین اوکرایناداکی عملیاتلارینا دایر آچیقلاما وئریب
- روسیا اوکرایناداکی عملیاتلاری ایله باغلی بیانات یاییب
- روسیا: اوکراینادا ایکی یؤنتیم مرکزی وورولدو
- روسیا، اوکراینانین حربی ایتکیلرینی آچیقلاییب
- روسیا: اوکراینایا عاید ۱۲ حربی عنصور وورولدو
- روسیا باتی اؤلکهلرینین اوکرایناداکی حرکتلری ایله باغلی خبردارلیق ائدیب
- روسیا-دان حربی بیرلشمه لرینین عملیات لاری ایله باغلی آچیقلاما
- ایگور ترخوو: "محاربهنین 47-جی گونو خارکوو اوچون آغیر گون اولدو"
- روسیا: اوکراینایا تحویل وئریلن اس-300 راکت سیستمینی ووردوق
- روسیا-دان حربی بیرلشمه لرینین عملیات لاری ایله باغلی آچیقلاما
- روسیا: اوکراینا اوردوسونون ۱۷ حربی آلتیاپیسی وورولدو
- روسیا اوکراینا اوردوسونون ایتکیلرینی آچیقلاییب
- داغلیق قاراباغ-دا موشاهیده مقصدیله قورولان پستلارین سایی آرتیب
- مولدوی پرزیدنتی تورکیه-یه تشککور ائدیب
- جمهور باشقانی اردوغان ایله ایگور دودون آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- استخبارات سرویسی باشقانی حیاتینی ایتیردی
- تورک دیش پولیتیکاسینا باخیشلار (44)
- جمهور باشقانی اردوغان مولداوی-ده
- جمهور باشقانی اردوغان مولداوی-یه گئدیر
- جمهور باشقانی اردوغانا جمهوریت نشانی وئریلیب


text:
قویون
قویون (لاتینجه: Ovis) — ممهلی حئیوان جینسی. قویونلارین ارککلری قوچ آدلانیر. آذربایجاندا حئیواندارلیقدا گئنیش ایستیفاده ائدیلیر. قدیم تاریخی قایناقلره گؤره آذربایجاندا قویونچولوق هر زامان گئنیش یاییلمیشدیر.
تۆره لری[دَییشدیر]
- آلتای قویونو(اوْویس آممون آممون لینناوس)
- آرخار (اوْویس آممون)
- او قویونو (اوْویس آریس)
- قار قویونو (اوْویس جانادنسیس)
- اوْویس داللی
- موفلون (اوْویس موسیمون)
- آسیا موفلونو (اوْویس اوْرینتالیس)
- اوْویس ویگنی
قویون دونیا مدنیتینده[دَییشدیر]
محصولدارلیق رمزی[دَییشدیر]
محصولدارلیق رمزی اوْلان قوچ (قویون) قدیم شرقده داها چوْخ پرستیش اوْلونان حئیوانلاردان بیری اوْلموشدور. مقدس حساب اوْلونان قویونلار بیر سیرا اللهلارین مبدلرینده ساخلانیلیردی. مثلاً، میصرده قویونو خنوم اللهینین، هراکلوپولدا هریشافا اللهینین تجسسومو حساب ادیردیلر. قویونا داها چوْخ پرستیش اوْلونان مندسده ایسه مقدس قویون بانبژد ("ژد حاکمینین جانی") آدلاندیریلیردی.
ارکهن تونج دؤورونون محصولدارلیق رمزینه چوریلهن قوچ (قویون) سوْنراکی دؤورلرده بۇ او حئیوانینا اوْلان اینانج و موناسیبت ینی فوْرما و مضمونو الده اتمیشدیر. بئله کی، مۆختلیف میفوپوتیک سیستملرده قوچ (قویون) اؤزونون بؤیوک ثابتلییه، دؤزوملویه و بیرلییه مالیک سیموولیک اهمیتینه گؤره سچیلیر. میفولوژی گؤروشلرده قوچ (قویون) داها چوْخ اؤزونده اۇتانجاقلیق، جسارتسیزلیک، مولاییملیک، یازیقلیق، پاسسیولیک، صبرلیلیک، سادهلیک، گوناهسیزلیق، اۆزویولالیق، ظریفلیک، قوربانلیق کیمی کیفیتلری تجسّوم اتدیریر. لاکین سرسریلیک، تشببوسسوزلوک، تقلیدچیلیک، ترسلیک، آخماقلیق و س. بۇ کیمی جهتلر ده قوچون (قویونون) خۆصوصی کیفیتلریندن حساب اوْلونور.
دونیا دینلرینده قویون[دَییشدیر]
دونیا دینلرینده چوبان-قویون-سورو آللقوریک سیمووللارینا تز-تز راست گلمک اوْلار: بیر طرفدن باشچی/چوبان اوْلان تانریلار و پیغمبرلر، دیگر طرفدن ایسه سورو کیمی باشا دۆشولهن اینسان کۆتلهسی. قویونلارین آراسیندا دوز یولدا اوْلان (یعنی چوبانا تابع اوْلان) اینسانلار و یوللارینی آزمیشلار واردیر. یوللارینی آزمیشلار تانرینین (و یا تانریلارین) یولو ایله گتمهیهن اینسانلاردیر و اوْنلار زولمتده اوْلان آداملار کیمی تصوّر ائدیلیر. بۇ جور تصوّرلر ان قدیم زامانلاردا یارانمیشدیر و مۆعاصیر دینلرده ده واردیر.
آرخئولوژی (باستان شیناسلیق) قازینتیلار زامانی قدیم بینالنهریندا تانریلارین تاپیناقلارینین (مبدلرینین) خارابالیقلاریندا قویون هیکللری تاپیلمیشدیر. اوْنلار دینی مراسیملرده ایستیفاده ائدیلیردی. مثلاً، نیو-یورکون متروپولیتان (سوْلدا) و لندنون بریتانیا (ساغدا) موزه ییلرینین اکسپوناتلاری اوْلان بۇ قویون باشلاری سومرین اۇروک شهرینین تاپیناقلارینین خارابالیقلاریندا تاپیلمیشدیر (ا.ا. ۳۳۰۰–۳۱۰۰-جو ایللر). بلکه ده بۇ قویونلار تانریلارالارا کسیلمیش قوربانلیق حئیوانلاری سیموولیزه ادیردی.
همین یردن تاپیلمیش و همین دؤوره عایید اوْلان واننانین اۆزرینده ده قویونلارین شکیللری واردیر (بریتانیا موزه ییینین اکسپوناتیدیر). اوْلا بیلسین کی، بۇ واننا ایناننا (ایشتار) تانریجاسینا عبادت زامانی ایشلنیلیردی. شکیلده قامیش اوینین یانینا یاخینلاشان قویونلار چکیلمیشدیر. اوْرادا داها ایکی قوزو واردیر. بۇ شکیلی یالنیز واننانی اۇجا یرده قویاندا یاخشی گؤرمک اوْلور. بونا گؤره ده اوْلا بیلسین کی، اوْ تاپیناقلاردا (مبدلرده) عبادت زامانی ایشلنیلیب. شکیلده قامیشلاردان قۇرولموش او - اۇروکدا ایناننا ایلاههسینین رمزی اوْلموشدور. اوْلا بیلسین کی، بۇ قویونلار ایناننا تانریجاسینا تابع اوْلان، و اوْنون گؤستردیی یوللا گئدن اینسانلاری تجسّوم ادیر. دمهلی بۇ جور اینانجلار هله ا.ا. ۴-جو مینیللیکده اوْلموشدور و سومرلردن باشقا خالقلارا کچمیشدیر.
ماراقلیدیر کی، بونا بنزر قویون هیکللرینه قدیم تورکلرین مدنی ارثینده ده راست گلمک اوْلار. اوْنلار دا قوربانلیق قویونلارینین شکیللرینی چکیر، هیکللرینی یاپیردیلار. بۇ عادت حتی تورکلرین ایسلامی قبول اتدییندن سوْنرا دا داوام اتمیشدیر. آذربایجان اراضیسینده یارانان اوْرتا عصر تورک دؤولتلری قارا-قویونلو و آغ-قویونلو آدلانیردیرلار. قویون شکیلی بۇ دؤولتلرین رسمی سمبولو اوْلموشدور. بلکه بۇ عادت ده قدیم تورکلرین سومرلرین نسلی اوْلدوغونون داها بیر دلیلیدیر. آذربایجاندا و تۆرکیهده بونلارا بنزر قدیم قویون هیکللری واردیر.
هله ۱۹-جو یوزیللیین اوْرتالاریندا اینگیلیس آراشدیرماچیسی راولینسون شومر دیلیندهکی بعضی سؤزلرین تورک سؤزلری ایله بنزرلیینی ادعا اتمیشدیر. بۇندان سوْنرا عالیملر آراسیندا بۇ مسئله اطرافیندا چوْخ چکیشمهلر اوْلموشدور. بونا قارشی اوْلانلار شومر دیلیندهکی باشقا سؤزلرین قافقاز، هیند، اندونزی دیللرینه داها یاخین اوْلماسینی ادعا ائتمیشدیرلر. حاضیردا بۇ موذاکیرهلر داوام اتمکدهدیر. آنجاق، شومرلرین تورک سویلاریندان اوْلماسینا بیر احتیمال کیمی قویون رسملری دا گؤستریله بیلر. بلکه ده کیشیلیین و گۆجون سمبولو اوْلان بۇ تصاویری شومرلرین سویوندان اوْلان تورکلر بۆتون یاخین شرقده یایمیشدیرلار.
بۇندان باشقا هله قدیم میصرده اینسانلار قویون باشلی هنوم تانریسینا تاپینمیشدیرلار. اوْنون مبهدی الفانتینا آداسیندا اوْلموش و ایندی اینگیلیسنین "آسهمولان"موزه ییینده اوْرادان آپاریلمیش بارلیفی یرلشدیریلمیشدیر. اوْ اینسانلاری و حئیوانلاری گیلدن یارادان دولوسچو تانری ایدی. تانری هنوم اینسان تالیینی ده چؤزوردو. عئینی زاماندا هنوم وریملیلیین (مونبیتلیین) تانریسی، نیل چایینین قورویوجوسو و سو وئریلمهسینین تأمیناتچیسی کیمی ده تانینمیشدیر. هم ده هنوم آمون و را کیمی تانریلارین تجسسومو کیمی قبول ائدیلیردی. قویون و منویات (روح) قدیم قیپتی دیلینده "با" سؤزو ایله ایفاده ائدیلیردی. بونا گؤره ده بۇ تانری قویون باشلی اوْلموشدور.
میصرده روح و قویونون عئینی سؤزله ایفاده ادیلمهسیندن ایرلی گلمیشدیر. «با» سؤزو یارادیجی، روهورهن قویون تانری اوْبرازیندا اوْلان هنوما عایید ادیلمیشدیر. سوْنرا بۇ آنلاییش بۆتون دونیادا یاییلمیش، حتی قدیم تورکلرین اینانجلارینا دا کچه بیلردی. باشقا میصر تانریلاری دا قویون گؤرکهمینده تصویر ائدیلیرلر. بونون نومونهسی تانری رانین تبسدئ قویون اوْبرازینی گؤسترمک اوْلار.
قدیم تورکلر میصرله هر زامان علاقهده اوْلموشدورلار. هله میلاددان اوّل ۳-جو مینیللیکده "هیکسوسلار" آدلانان بیر خالق میصری اله کچیرمیش، اوْرادا اؤز حاکمیّتلرینی قورموشدور. بیر چوْخ عالیملر اوْنلارین تورکلر اوْلدوقلارینی گومان ائدیرلر. داها سوْنرا، آرتیق ایسلاملاشمادان سوْنرا، مین ایله یاخین زامان اۆچون میصری ایهشیدیلر، تولونیلر، مملوک، عثمانلی کیمی تورک سویلو سولالری ایداره ائتمیشدیرلر. بئلهجه تورکلرین میفولوگییاسینا قویون تصاویری بۇ علاقهلرین نتیجهسینده کچه بیلردی. دیگر طرفدن، هر شیین عکسینه اوْلدوغونو دا تخمین ائتمک اوْلار. بلکه ده میصر میفولوگییاسینا قویون تصاویری تورکلر واسطهسی ایله کچمیشدیر (هیکسوسلارین واسطهسی ایله).
عئینی زاماندا، قئید اوْلونمالیدیر کی، طبیعتی تجسّوم ادن چوبان تانریسی اوْبرازی مۆختلیف مدنیتلرده یر آلمیشدیر. قدیم سومرلر، یونانلار، روملیلار قویونلارین اطرافیندا اوْلان چوبان تانریلارینین تصاویرینی یاراتمیشدیلار. ماراقلیدیر کی، مونوتیست (تک تانریلی) دینی عنعنهلرده ده بعضی مقدس آداملار و پیغمبرلر ده بللی زامان چوبانلیقلا ایله مشغول اوْلموشدورلار. اوْنلار بۇ کیفیتده قبول ائدیلیب، تصویر اوْلونوردولار. مثلاً خریستیانلیغدا عیسی بعضی حاللاردا قویونلاری اوْتاران چوبان کیمی تصوّر ائدیلیر. عهدی-جدیدده عیسی دییر: «من یاخشی چوبانام؛ یاخشی چوبان قویونلار اۇغروندا جانینی ورر» (یهیا اینجیلی ۱۰: ۱۱). روایتلره گؤره، عیسی حئیوانلار اۆچون یملیک کیمی نظرده توتولان یرده دوغولموشدور[۱] و اوْنو ایلک زیارت النلر چوبانلار اوْلموشدورلار (لوکاس اینجیلی ۲:۱۵٬۱۶). ۱۰۰پخ|تهومبنایل|ان یاخشی چوبان (عیسی) . کریستیان کشیشلری ده اؤزلرینی «پاستور» (چوبان) آدلاندیریرلار. یعنی بورادا اینسانلار یوللارینی آزمیش قویونلارا بنزدیلیر. پاستورلار ایسه، بۇ سورونو یؤنلدیب، اوْنو نجات یولونا چکیر. سورودن گرییه قالمیش و آزمیش قویون قورخو و دهشت ایچینده اوْلور، هارا گتدیینی، نه اتدیینی آنلامیر. تانری یولوندان آزمیش اینسانلار دا اوْنلارا بنزردیرلر. بۇ جور اینسانلار زولمته قرق اوْلورلار و اؤز چوبانینی تاپمامیش خلاص اوْلا بیلمیرلر.
بئلهلیکله، آزمیش قویون اوْبرازی دیندن چیخمیش و یا گوناهکار اینسانی نظرده توتور. اؤز چوبانینی و سوروسونو تاپمامیش اینسان، بۇ وضعیتده زولمت ایچینده قالماغا محکومدور. چوبان ایسه گجه-گوندوز سوروسونون ایچیندهدیر، اوْنا باخیر و قورویور.
عهدی-اتیقده آدمین اوْغلو هابیل (یارادیلیش ۴: ۲) و پیغمبر آموس چوبان اوْلموشدورلار.[۲] آموس بیتلهمین جیواریندا دوغولموش ایسرایلده پیغمبرلیک اتمیش، یهودیلری تک اوْلان تانرییا عبادت اتمهیه چاغیریردی. پیغمبرلر موسی (چیخیش ۳: ۱) و یاقوب (یارادیلیش، ۲۹) دا بیر مدت اؤز قاییناتالاری ایوفورون و لاوانین قویونلارینی اوْتارمیشدیرلار؛ پیغمبر یوسیف ده اؤز قارداشلاری ایله بیرلیکده قویون اوْتارمیشدیر (یارادیلیش ۳۷:۲). بونا گؤره یهودی عنعنهسینده میللتین چوبانی (یؤنلدنی) آنلاییشی واردیر. روایتلرین بیرینده تانری موسایا دییر: «ای موسی، منیم خالقیمین (ایسرایل خالقینین) چوبانی اوْل»موسی – اعتیبارلی چوباندیر (یهودی خالق ناغیلی).
قوراندا دا بعضی آیلرده پیغمبرلرله اینسانلارین موناسیبتلری چوبان-سورو موناسیبتلرینه بنزدیلیر، مثلاً: «کافیرلرین مثلی چیغیرتی و باغیرتیدان باشقا بیر شی آنلامایانلاری (حئیوانلاری) هایلایانین (چوبانین) مثلینه بنزییر. اوْنلار کار، لال و کوردورلار، حاقی آنلامازلار» (قوران، ۲:۱۷۱).[۳] بورادا ایمانسیز اینسانلار حئیوان سوروسونه بنزدیلیر. حئیوانلاری اوْتاران چوبان اوْنلاری دوز یولا یؤنلتمک ایستیینه باخمایاراق، هچ بیر نتیجه الده اده بیلمیر. آزمیش اینسانلار پیس عمللرینه داوام ائدیرلر. بۇندان باشقا محمد پیغمبر ده حیاتینین بللی دؤورونده قویون اوْتارمیشدی.[۴]
بئلهلیکله، قویون، سورو و اوْنلاری یؤنلدن چوبان ایده سی ان قدیم زامانلاردان مۆختلیف دینی اینانجلاردا یر آلمیشدیر. هله سومر-آکد عنعنهسینده قویونلارین تانریلارین رمزلری ایله تسویرلرینه راست گلمک اوْلار.
چوْخ گومان کی، اوْ دؤورلرده اوْنلار تانریلار طرفیندن یؤنلدیلهن اینسانلاری سیموولیزه اتمیشدیر. عئینی موتیولره هیند عنعنهسینده ده راست گلمک اوْلار. اوْرادا دا چوبان تانریلاری تصاویری واردیر. اوْنلاردان ان تاتنینمیشی کریشنادیر. اوْنو چوْخ واخت فلیتادا چالان چوبان اوْغلان کیمی تصویر ائدیرلر. اوْ همده چوبانلارلا دوستلوق ادیر.
بۆتون بۇ حاللار طبیعی قیمتلندیریلمهلهیدیر، چونکی حئیواندارلیق قدیم اینسانلارین معیشتینین و امیینین اساسینی تشکیل اتمیشدیر. اوْنلار طبیعت پروسسلرینین اؤنونده اؤز آجیزلیینی و وابستهلیغینی حیس ادیب، اوْنلاری ایلاهلشدیریردیلر. بونا گؤره ده بۇ مؤوضوع اطرافیندا مۆختلیف آللقوریک فیکیرلر و بنزتمهلر یارانا بیلردی. چوبان چوْخ واخت تانری اوْبرازیندا چیخیش ادیردی، اینسانلار ایسه قویونلارا، تانریلار طرفیندن ایداره اوْلونان سورویه بنزدیلیردیلر. چوبانا (تانرییا) تابع اوْلانلار مجازی معنادا دوز یولون یولچولاری، سورودن آزمیش قویونلار ایسه زولمتده اوْلان دینسیز آداملار کیمی باشا دوشولوردو.
گلهجکده بۇ مجاز (آللقورییا) مۆختلیف خالقلارین موحیطینده یاییلمیشدیر و حتی تک تانریلی (مونوتیست) دینلرین آردیجیللاری ترفیندن ده ایستیفاده ادیلمیشدیر.
مثلاً، خریستیانلیغدا عیسی، قدیم دینلرده اوْلدوغو کیمی، چوبان کیمی تصوّر ائدیلن تانریدیر. گؤرونور کو، قدیم دینلرین بۇ جور باخیشین فورمالاشماسینا بیرباشا تأثیری اوْلموشدور، چونکی مسیحیتین فورمالاشدیغی رومدا چوبان تانریسی تصاویری چوْخ یاییلمیشدیر.
یهودیلیک و ایسلامدا ایسه چوبان-سورو تصاویرینا باشقا جور باخیلیر. بورادا چوبانلار کیمی تانریلار دییل، پیقمبرلر آللقوریک تصویر اوْلونور. عهدی اتیق، عهدی جدید و قوراندا اینسانلارلا پیغمبرلرین موناسیبتلری چوبان-قویون-سورو موستویسینده آللقوریک نظردن کچیریلمیشدیر. بۇندان باشقا بعضی پیغمبرلر چوبان اوْلموش، بعضیلری ایسه عؤمرونون بللی دؤورونو قویون اوْتارمیشدی.
شکیللر[دَییشدیر]
بیرده باخ[دَییشدیر]
خاریجی کچیدلر[دَییشدیر]
نوعلاری[دَییشدیر]
- آلتای قوْیونو
- آرخار
- ائو قوْیونو
- قار قوْیونو
- اوْویس داللی
- مۇفلوْن
- آسیا مۇفلوْنو
- اوْویس ویگنئی
قایناقلار[دَییشدیر]
آذربایجان جۆمهوریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Qoyun»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. ( تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
جمهور باشقانی اردوغان: "بعضی یئرلر فلاکت بؤلگهسی اعلان ائدیلهجک"
جمهور باشقانی اردوغان توییتر حسابیندا سون گونلر یاشانان سئل فلاکتی ایله باغلی آچیقلاما وئریب.
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان دوزجه، ریزه و آرتوین ویلایتلرینین داشقینلارین سبب اولدوغو سئل فلاکتینین باش وئردیگی قصبه و کندلرینین فلاکت بؤلگهسی اعلان ائدیلهجگینی آچیقلاییب.
جمهور باشقانی اردوغان توییتر حسابیندا سون گونلر یاشانان سئل فلاکتی ایله باغلی آچیقلاما وئریب.
ریزه، آرتوین و دوزجه ویلایتلرینده داشقینلارین سبب اولدوغو سئل فلاکتینین یاراتدیغی فسادلاری آرادان قالدیرماق و برپا ایشلری اوچون لازیمی بوتون آددیملاری آتماغا داوام ائتدیکلرینی بیلدیرن اردوغان سئل فلاکتیندن تأثیرلنن 3 ویلایتین قصبه و کندلرینین فلاکت بؤلگهسی اعلان ائدیلهجگینی بیلدیریب.
ایلگیلیلی خبرلر
جمهور باشقانی اردوغان تورکیه ایش وئرن سندیکالاری کنفدراسیونونون ایجلاسیندا چیخیش ائدیب
جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان پایتاخت آنکارادا تورکیه ایش وئرن سندیکالاری کنفدراسیونونون (TİSK) ایجلاسیندا چیخیش ائدیب.
پ.کا.کا-نین سیغیناجاق یئرلری و تعلیم دوشرگهسی محو ائدیلیب
تونجلی شهرینده پ.کا.کا-نین سیغیناجاق یئرلری و تعلیم دوشرگهسی محو ائدیلیبç
چاووش اوغلو:"یونانیستان ترک-سلاح ائدیلمیش آدالارین ایستاتوسونو پوزماغا سون قویمالیدیر"
خاریجی ایشلر ناظیری مولود چاووش اوغلو رومینیانین خاریجی ایشلر ناظیری بوگدان اورسکو ایله ناظیرلیکدهکی گؤروشوندن سونرا پایتاخت آنکارادا تشکیل ائدیلن بیرگه مطبوعات کنفرانسیندا چیخیش ائدیب.


text:
بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی
بیلگی و خبرلشمه تکنولوژیسی (اینگیلیسجه: Information and communications technology) بیرلشدیریلمیش خبرلشمهنین روْلونو ائلهجهده موخابیرات (یعنی تلفون خطلری و سیمسیز سیقناللار) ایله بیلگیسایار بیرلشمهسینین روْلونو هابئله ضروری تشکیلاتی یازیلیملار، آرالیق یازیلیملار (میدلوئیر)، آنبارلاما و گؤرسل-ائشیتسل مدیالارین روْللارینی وۇرغولایان بیلگی تکنولوژیسی اوچون ایشلنن گئنیش بیر ایصطیلاح دیر. بونلار هامیسی ایشلدنلره بیلگی الده ائتمک، ساخلاماق، داشیماق، آنلاماق و ال ایله دییشدیرمک ایمکانی یارادیرلار.
بیر ده باخ[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- اینگیلیسجه ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Information and communications technology»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (02 سپتامبر 2022 تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
Təbrizdə ləqəb vermək qaydaları
لقب وئرمک ساتیر (طنز) ادبیاتیندا مستقیل بیرژانر ساییلیر.
نئجه کی ساتیرهر یئرده وار، لقب اونونلا بیرلیکده تامام ایجتماعیاتدا واردیر. انگلیس وعرب دیللرینده لقب حاقدا اطرافلی تحقیقات اولونوب، ساتیریک ژورناللاردا، کتابلاردا تیاتور پیئس لرینده لقب گئنیش بیر یئر توتور. تاسفله تبریزده لقب عوموم آراسیندا اسکی عادت اولسادا، بوحاقدا ایندیه قدر جیددی تحقیقات الونماییب.
تبریزده چوخ آداملارین ایکی آدی واردیر. بیریسی سیجیلی ده یازیلمیش آد، اوبیریسی لقب آدی کی اوزگه لر اونا وئریبلر، مثل اوچون قارنی ییرتیخ کاظیم، نعره جاواد. لقب لر تبریزده عومومون کولتورونه قاتیلیب. بو یازی چالیشیر ایمکان قدری 1357 نجی ایلین انقلابیندان قاباق تبریزده اولان لقب وئرمک قایدالارینین کُوکونه بیر گوز دولاندیرسین.
الیمیزده هیچ بیر سند یوخدور کی لقب وئرمگین فایدالارین یا زیانلارین گوسترسین آمما چون تامام میللت لرآراسیندا لقب وئرمک واردیر او بابتدن دئمک اولار کی شیفاهی کولتورون بیر حیصصه سی دیر. مووضویا اطرافلی باخاندا گورونورکی لقب وئرمک هرطبقه نین وایجتماعی بولوگون دیلینده بیری بیریندن فرقلیدیر بعضی سی رومانتیک، بعضی سی تراژیک و چوخو کومیک اولور. آمما تبریز ده لقب ایله اینسانلارین شخصی مساله لرینه یاناشماق واونلارین عئیبلرین آچماق، شیرین لقب لرین اوستون اورتور. تبریزده قوشولان لقب لری بئله تعریف ائتمک اولار:
اگر آد بیرآدامین شکیلی ساییلسا، لقب اوآدامین کاریکاتورودور. کاریکاتور اغراق حالدا شیشیردیلمیش شکیل دیر.
البته لقب وئره نین قصدی مهم حئساب اولور. لقب شوخلوق اوچون، تحقیر اوچون، انتقام اوچون، جیجیکلیکدن و یا حتی پاخیللیق و اوندان علاوه اینانج اوزوندن دئییلیر. لقب هر یئرده اولسادا، عرب ادبیاتیندا حددن آرتیخ گورونور.عرب دیلینده بعضی آدلار چوخ لقبه اوخشاییرلار مثلن قارقایا دئییرلر «غراب البین» یعنی آیریلیق خبرچی سی. انگلیس دیلینده دوکتورا پیچاق دسته سی لقب وئریرلر. آوروپادا یازیچی لار کیتابلاریندا یاراتدیقلاری پرسوناژلارا یاراشیقلی لقب لرده یارادیرلار.
لقب وئرمک کوهنه بیرعادتدیر. اونو ساخلاماق یوخ بلکه اونو مدنی یوللارلا دئییشمک لازیمدیر. اینسان سئور کولتور اولکه ده اینکشاف تاپارسا بئله گوبوت سوننت لر آرادان گئدر. غرب اُولکه لرینده ادبی، رومانتیک وتنقیدی لقب لر چوخ واردیر آمما سوننتی ایجتماعیات آراسیندا عیب آختاریب و تحقیر ائتمه گه لقب یارانیر. تبریزده لقب وئرمک حاقدا آکادمیک تحقیقات لازیمدیر. اوزوموزو آینا قاباغینا قویوب دیققتله باخمالییق.
لقب لرنئچه پیلله ده دئیلیر:
1-بیرعائله یا بیر بویوک فامئل ایچینده دئیلن لقب لر
2- بیرمحلله یا بیر صنف ایچینده دئیلن لقب لر
3- بیر شهر یا بیرکووشن ده دئیلن لقب لر
معروف دور تبریزلی لر شوخلوق اهلی، متل دئین و ده لی بازدیلار. ده لی بازلیق اوچون ده لی آدام گرکدیر. آداملارا آد قویورلار، لقب وئریرلر، اونلاری آجیقلاندیریب جینی له دیب ده لی ائیله ییرلر. سونرا اونلارلا ده لی بازلیقا باشلاییرلار. بئله گورونور کی بوپسیکولوژیا کوهنه حربی کولتورعلامتی دیر. همه شه و هر یئرده دویوشچولرین روحیه سین یاخشی ساخلاماقا، اؤلومو، اسارتی یاددان چیخارتماغا، دویوشچولرین شادلیقا و گولمه گه احتیاجلاری وار. سرکرده لر بونو نظره آلاراق عسکرلره شادلیق ایمکانلاری یارادیرلار، اوخویوب اویناماق تکلیف ائدیرلر، دلخک گتیریرلر دویوشچولره گولمه لی حکایتلر و لطیفه لر تعریف ائیله سین و قوشونا روحیه وئرسین. بو سیاست داوام تاپاندا یئرینه دوشور، یاواش یاواش کولتوره قاریشیر و اؤز اؤزونه تزه له نیر وآرتیر.
تبریزده بیری بیری ایله باش باشا قویماقین اساسدا اوچ کؤکو وار:
بیرینجی سی حربی کولتوردور. تبریز تاریخ بویو محاریبه میدانی و کولتور قایناغی اولوب محلله لرین بیر بیری ایله داعواسی بو کولتورون یارانماسینا کومک ائیله ییب.
ایکینجی سی تبریزین متروپل اولماسی دیر. تبریزهمه شه بویوک بیر تورک شهر اولوب آیری میللت لر فارس لار، کوردلر، ائرمنی لر و باشقالاری پول قازانماقا تبریزه گلیبلر و جماعات مجبور اولاراق اورادا یان به یان یاشاییب لار. آمما بو میللت لرین آیریلیق لاری کولتور ساحه سینده داوام تاپیب. بیر بیرلرینین عئیبلرین آختاریب تحقیر و توهین ائدیبلر و زامان کئچدیکجه لقب وئرمه و آلچاتما عادته دونوبدور.
اوچونجوسو تبریزده بازار و بازار دیلی عصرلر بویو یارانیب یئرینه دوشوب. بازاراهلی رقابت ده، اوز ماللارین یاخشی اؤزگه مالین پیس گوسترمکده اوستاددیلار. تبریزین بازاری دونیادا ان بویوک اوستواؤرتولو بازاردیر. بورادا اوستو اؤرتولو سوز دانیشماق ده ب اولوب. معروف دور بازاری لار موشتریه چای دیه نده باشلارین حجره دن چیخاریب تیمچه باشیندا اولان قهوه چیه دئییرلر «آقا مهدی چای گتیر». قهوه چی باشا دوشور دئییلمه دی نئچه دانا چای گتیر، بؤیوک چای گتیر یا کیچیک چای، نهایتده آنلاییرکی تاجر دئییر «آقا مئه دیر» قهوه چینین آدی مهدی دئییل اوندان بیلیر موشتری یاغلی مشتری دئییل چای گتیرمیر. بازاری لار قهوه چینین آدین مهدی چاغیراندا قهوه چی دوشونور مشتری «مئه دیر» یعنی آلمامیش گئچیب گئده جک.
لقب وئرمک عادتی آشاغا طبقه لرین آراسیندا هامی دان چوخ یائیلیب دیر، عوام آداملار هامینی لقبی ایله چاغیریرلار و لقب لرین چوخودا اینسانلارین عضوی عیبلرین، یوخسوللوقون کوسترمه گه و یا جنسی عضولری ایله یا شخصی خوصوصیتلری ایله باغلی اولور. بعضی لقب لرین یامان و سویوش ایله هئچ بیر فرقی یوخدور. بونلاری نظره آلاراق دئمک اولار لقب وئرمک مدنی لشمه میش کولتوردن باش توتور. تامام اؤلکه لرده آشاغا طبقه لرین جماعاتی سؤزو پیشیریب چیخارتماز، هر جور فیکیرله شیلراوجور دانیشیرلار یعنی هئچ بیر تعاروف، سؤز گیزلتمک باجارمازلار. عکسینه اولان یوخاری طبقه لر حیله کار اولورلار و سؤزلری تعاروف ایله قاریشدیریرلار. خولاصه اعتقادلاری وار کی آللاه آداما دیل وئریب عقیده سین گیزلتمه گه. بئله دئیه ک: آشاغا طبقه لرده اونا بونا لقب وئرمک اونلارین ساده فیکیرلی اولمالاریندان گلیر.
بعضی آداملار منفی لقب وئرمک لری ساده جه جوک و لطیفه حسابلاییر و خوصوصو یا عومومو یئرلرده دئییب گولورلر، بیر حالدا کی تمدونلو اؤلکه لرده بئله سوزلر و بیریسینه جینسی یا شخصی عیبلری اساسدا لقب وئرمک قاداغاندیر و او آدامی محکمه یه چکمک اولار.
ایکینجی دونیا ساواشیندان سونرا آوروپا شهرلرینده سربازخانا کولتورو و جیلف شوخلوق لار و تحقیر اوچون لقب یاراتماق چوخ واریمیش آمما اؤلکه لرین کولتورو موُدرن اولدوغونا و آوانگارد هنرمندلرین چالیشماغی ایله و هرشئی دن آرتیق دولت لرین کولتورل فعالیت لری باعث اولوب لومپنی تییاتور پیئس لری و اینسالارا توخونان لقب لر آرا دان گئتسین. تاسف له ایراندا خصوصن آذربایجاندا بئله فعالیت لر اولماییب و دولت لر میللتین اویانماغینی اؤزلری اوچون تهلوکه ساییب و یئری گلدیکجه لاتلیق و جاهیللیک کولتورونه مئیدان وئریبلر.
تبریزده لقبلرین یوزده دوخسانی اینسانلاری تحقیر ائتمک و کیچیک لتمک اوچون قوشولور. اونا گورادا چوخ آز لقبی بیر آدامین اوز به اوزونده دئییرلر، عومومیتده لقب آداملارین دالیسیجا دئییلیر یوخسا او آدام عصبلنیر، داعوا دوشور، اوبیریسی آداملاردان کوسونور. لقب دئمک بیر اینسانا او لقب اساسدا قیمت وئرمکدیر. او لقب کی اینسانی حورمتلندیریر اوداها لقب یوخ بلکه فخری عونوان ساییلیر. اگر لقب تنقید سیلاحی ساییلسا دئمک اولار بو سیلاحی هر بیر آیری سیلاح تکین هم یاخشی، هم ده پیس ایشلتمک اولار.
میللی فرهنگ ده و شیفاهی ادبیاتدا پیس ایله یاخشی نی آییرماق گرکدیر آمما پیسی قیراغا آتماغ اولماز، اودا لازیم اولور دئییلسین و میللی مدنییته هر طرفلی باخیلسین. میثال اوچون فرانسادا یامان سوزلویو «دیکسیونر د نسولت» وار. بئله سوزلوک لر هر زاماندا اینسانلارین بیر بیری ایله مناسبتلرین گؤستریر. مدنییتین هانکی مرحله ده اولدوغون نیشان وئریر. اجتماعی پسیکولوژیانی یاخشی آنالیز ائتمک اوچون ضیالی لار وعالیملر بوسؤزلری بیلمه لی دیرلر. خصوصن کی تشبیهات بیر ادبی صنعت ساییلیر و لقب لرده چوخ دیققتلی تشبیهات واردیر.
تبریزده لقب وئرمک هانکی زاماندان ونه اوچون تاپیلیبدیر؟
لقب لرین عومومو اولماقلارینا قطعی تاریخ دئمک اولماز آمما هامی میللت لرین آراسیندا، خوصوصن دالی قالمیش اولکه لرده، اینکشاف تاپمامیش ایجتماعیاتدا، شیفاهی کولتورلرده، او یئرلرده کی عموم اوچون فامئل آدی رسمی اولونماییب اینسانلاری تانیماق اوچون هر آداما بیر لقب وئریلیر. لقب گرک هر آداما یاراشسین ( کاریکاتور او آداما اوخشاسین) یا بیر موناسیبتله دئیلسین. اونا گورا دئییرلر «لقب گؤیدن گلر» (الاسماء ینزل من السماء) بو بیرعومومو قایدادیر و دونیانین هر یئرینده بئله اولور. آمما جنوب آذربایجاندا خصوصن تبریز شهرینده هزل وهجو، تاریخی دلیل لرله عومومو اولونوب.
ساتیر تنقید مقصدیله دئیلنده «هجو» ساییلیر، شوخلوق مقصدیله دئییلنده هزل ساییلیر. تبریزده بیریسین اله سریمک، بیریسینه شوشه کی سالماق، لوغازا قویماق، پولچوک بندائیله مک بیر کولتوره چئوریلیب. بوایش اوچون مخصوص مکانلار شوهرت قازانیبلار اونلاردان بیریسی تبریز بازاریندا «دوببه لرقهوه خاناسی» و بیریسی ده کافه مایاک ایدی. چوخلی باجاریقلی آداملار گولمه لی سوزلری و گولمه لی آدلاری یاراتماقداهنر صاحابی اولوبلار. اونلارا «دوببه» دئییرلر. تبریز مشهور آداملاریندان نقاشی معلمی رحمت لیک کریم حاجی زاده اؤزو دوببه باشی ایدی. یولداشیمیز مهندیس رحیم نخبه یه رحیم دوببه دئیردی. معلوم اولان دوببه سؤزو نئچه جور معنا اولونوب. بیر معناسی دا فرانسا دیلینده اولان «دوپه» (دوپینگ) سؤزوندن آلینیب و تورکله شیب و مایاسین آرتیرماق، اغراق و افراط ائتمک معنادا دیر و بورادا دوببه او آداما دئیلیرکی شوخلوق ائتمکده و گولمه لی سؤزلری دئمکده اغراق ائتسین. بو کولتورو تانیماق لازیمدیر. بئله آد قویمالار و لقب یاراتماق کوچه بازار دیلینده و فولکلور تکین یارانیر، بئله لیک له ایکینجی آدا چئوریلیر.
سندلر اوزوندن تبریزده ایندیکی فورمادا تنقیدی لقب وئرمک مشروطه دوره سیندن عومومیت تاپیب البته اوندان قاباقدا واریمیش آمما اینیدیکی سایاقدا یوخ. مشروطه دورانی تبریزده تاریخی اویانیش دورانی دیر. او زامان نشر اولان ژورناللار، لک لک، میغ میغ، موللا نصرالدین و... تنقدیدی لقب لری یازی ایله، شعر ایله، و کاریکاتورایله میللت آراسیندا یاییرلار و ایسته ییرلر میللتده «تنقیدی فیکیر» یارانسین بو بیر بؤیوک خیدمت حئساب اولور. تاسفله تنقدی فیکیرین قاباغی آلینیر و زامان کئچدیکجه ارتجاع حاکمیت آلتیندا یالنیش لقب لرغلبه تاپیر و ایندیکی فورمایا دوشور. یوخسا موللا نصرالدین ژورنالینین اؤز یازیچیلارینین لقب یا مستعارآدلاری چوخ ماراقلیدیر: لاغ لاغی، سوپورگه ساققال، هر دبیل و ... میللی شاعیریمیزعلی اکبر صابیرین لقبی هوپ هوپ دیر اوآشاغیداکی شعرینده بیرکیشی نین کاریکاتورون چکیر:
دودکش کیمی بیر پاپاخ باشیندا
آغ توکلری بللی دیر قاشیندا
گرچی قوجادیر بابام یاشیندا
اما سوراغاندی قویما گلدی
کرداری یاماندی قویما گلدی
تاریخ بویو میللت لر یاخشی آداملارا یاخشی لقب و پیس آداملارا پیس لقب لر وئریبلر مثل اوچون
یاخشی لقب: شاه عباس کبیر، ریچارد شیردیل، سولطان سولئیمان قانونی ...
پیس لقب: شاپور ذوالاکتاف، توپال پاشا، ایوان مخوف...
گاهدان لقب وئرمک اینانج اوزوندن اولور. ابن بطوطه نین سفرنامه سینده یازغیقینا، تورک شاهلاریندان بیرینین گؤزل قیزینا کوچوک (ایت بالاسی) لقب وئرمیشدیلرکی اونا گؤز وورماسینلار. گؤرونور بیرینین چوخ قیزی اولاندا آللاهدان ایسته ییر داها اونا قیز وئرمه سین، قیزین آدین قویور قیزبس، تاماما، کافیه. اوغلان لارین آدین قویورلار ماشاللاه و اینانیرلار کی آللاه اونو ساخلایار. بئله آدلار لقب یئرینه دئییلیر. بورادا اوشاقلارین ایکینجی آدلاری دا اولور.
ائفوریسم، یعنی لقب گلیب آدین یئرینده اوتورماسی، تورک لر آراسیندا چوخدور یعنی اکراه و اینانج اساسیندا بیر آدی دئمه مک و اونون یئرینه بیرآیری آد گتیرمک، لقب یاراتمانین بیرآیری فورماسیدیر. مثلن تورکمن لر قورد آدین دیله گتیرمزلر اونون یئرینه بوری دئییرلر (ائل اوغروسوز، داغ بوروسوز بولماز). بوری سؤزو قوردون لقبی ایدی آمما ایندی آد یئرین توتوب.
آذربایجاندا مخصوصن تبریزده عقرب وایلانا «آدی باتمیش» دئییرلر. بونلار بیر نوع اینانج دان باش توتور. تورکلرین اسکی اینانجی شامانیزم اولوب. شامانیزم اعتقادیندا بیرینین آدین چکنده اویله بیل اونی چاغیریرسان. ایلان وعقرب آدین گتیرمزلر اوندان اوترو کی اونلار ائشیدرلر گلیب آدامی چالارلار.
صفوی لر حؤکومتینده آذربایجانلی لار ایمپراتورلوق قورورلار و معروف عایله لر اؤزلری اوچون محتشم آدلار و شوهرت لر یارادیرلار. اوندان علاوه عثمانلی ایمپراتورلوقوندا حؤرمت اوچون میللت خادیملرینین لقبی واریدی. صفوی لر ده وزیر لره و بؤیوک مقام صاحابلارینا شؤهرت آدی قویورلار و ایشچیلرینه ده لقب وئریرلر. مثلن قیزلارآغاسی، قوُللارآغاسی و بئله جه لقب لر... بواساس دا قاجار دؤرونده یازیلان رستم التواریخ کیتابی، صفوی لر و زندیه دؤورونده یارانمیش قوندارما لقب لرله دولودور. دئمک اولار یالانچی لقب لر حاقدا اولان سندلر صفوی لر دؤوروندن باشلانیر، کیتابی یازان اؤزونه «رستم الحکما» لقب وئریب.
صفوی لردن اول آق قویونلو و قارا قویونلو حؤکومتلرینده و یا اونلاردان مستقل اولان محلی حؤکومت لرده شاهلارین و حاکم لرین لقب لری واریدی آمما اصلن وابدن تحقیرائتمه گه دئییلمیردی. نمونه اوچون اوزون حسن، بؤرکو یاریق، آت سیز، قارا یوسف، آخی جیق و...
کوراوغلونون اصل آدی «روشن» دیر و کوراوغلو اونون لقبی دیر. کوراوغلو حماسه سینده هر آدامین بیر لقبی وار – دمیرچی اوغلو ده لی احمد، کوسا ، کئچل حمزه و...
ناغیللاریمیزدا اولان قهرمان لارین لقبی وار، یانیق کرم، قاچاق نبی و...
قاجار حؤکومتینده عرب سؤزلریندن آلینمیش آدلار خلافت دؤوروندن تقلید اولارکن چوخلو یاییلیر و رسمی اولونور سونرا قاجار شاهلاری و شاهزاده لری اونلارا خیدمت ائدنلره موناسیب لقب لر وئریرلر و هابئله ثروتلی آداملار قاجار شاهلارینا پول و مولک وئرمکله اؤزلرینه لقب آلیرلار - ناظم الاطباء، مصدق السلطنه، مشیرالدوله، کمال الملک، ظل السلطان...
قاجار شاهلاری موللا لارا دینی لقب لر وئریرلر مثلن ثقه الاسلام، حجت الاسلام، آیت اوللاه و آیت اوللاه العظماء عنوانلاری فتحعلی شاه دؤورونده موللا احمد نراقی دان سونرا عمومی لشیر.
گاهدان دا ثروتی اولمایان آداملار قاجار شاهلارینین بیر سؤزون گؤتوروب اؤزلرینه لقب و شهرت یارادیردیلار میثال اوچون تهراندا دؤولت تکیه سینده ناصرالدین شاه بیرنوحه اوخویانین سسیندن خوشلانیر، دئیر «بارک آللاه» او گوندن سونرا او نوحه اوخویانین شهرتی اولور «حاجی بارک آللاه».
قاجار دؤورونده تبریز شهرینده قارا میللت شاهلارین و شاهزاده لرین اه داسین چیخاردیب هر آداما بیر گولمه لی آد قویورلار و بو یولدان نالایق آداملاری کی ناحاق یئره پول وئریب طنطنه لی آدلار آلیبلار تنقید وتحقیر ائدیرلر. مثلن سوسمار الدوله (بو آدلا بیر کیتاب یازیلیب)، مفسدالممالیک. فضول الدوله، ذلیل السلطان و...
علی اکبر دهخدا «چرند پرند» مقاله لرینده چوخلو بئله گولونج لقب لر یارادیر و یازیر. نومونه اوچون: معشوق السلطنه، محبوب الدوله، عزیز الایاله، خوشگل خلوت، قشنگ حضور، ملوس الملک. ماللا لارا لقب وئریر: چماق الشریعه، حاجب الشریعه، کالسکة الاسلام، میزوصندلی مذهب.
شاهزاده نادر میرزا فتحعلی شاهین نوه سی «تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز» کیتابیندا لقب لری اولان آداملاردان دانیشیر. کریم شیره ای و ملیجک حاقدا یازیلان تاریخ کیتابلاریندا بو قوندارما لقب لردن صوحبت اولونور. کریم شیره ای ناصرالدین شاهین سرایینین دلخکی گولمه لی لقب یارادماقلا شهرت تاپیب. یئری گلنده بئله مسخره اوچون دئییلن آدلار حؤکومتله موخالفت گؤسترمک معنادا دیر و فرهنگی تنقید حئساب اولور.
مشروطه ایللرینده یاواش یاواش آوروپا دا اولدوغو قایدادا فامئلی آدلار ده ب اولونور و ایگیرمی ایل مشروطه دن کئچنده رضا شاه حؤکومته یئتیشندن سونرا مشهور آداملارین لقب لری خان خانلیق نیشانی و لازیم اولمایان آرتیق عنوان ساییلیر و رسمی لقب وئرمه گه سون قویولور. او عنوانلارین یئرینه دکتر، مهندیس، پروفسور، سرهنگ، سرتیپ، استاندار و بو سایاق دا عنوانلار چوخالیر (مصدق السلطنه اولور دکترمصدق) سونرا هامی اوچون سیجیلل وئریلیر. (عکس: کریم شیره ای و ملا هراتی)
سیجیللی نین متنی فارس دیلینده یازیلیر و سیجیللی ده فامئل آدی یازماق ایجباری اولونور. بیر سیرا عائله لر اؤزلرینه یاخشی فامئل آدی سئچیرلر آمما قارا میللت بیلمیردی فامئل آدی نه دردینه ده یه جک. بئله لیک له بیر چوخ عائله لره سیجیللی یازان اؤزو ایستدیگی شؤهرتی یازیر. خصوصا آذربایجاندا دولت مأمورلارینا امر اولونور سیجیللی ده شؤهرت اوچون مطلق فارس معنالی کلمه لردن یازیلسین. اواساسدا دمیرچی نین لقبین یازیرلار «آهنگری» تفنگچی نین شؤهرتین یازیرلار «رزمی». بئله لیک له آسیمیلاسیون سیاسیتی رسمی اولور. آمما عوموم میللت سیجیللی ده فارس آدلارا باخمایاراق، اؤزلری قویموش لقب لرله آداملاری تانییرلار. دؤولت راپورت لاریندا یازیلیرکی آذربایجانلی لار فارس معنالی سؤزلری باشا دوشومورلر و چوخ آدام عائیله سینه سیجیللی آلماق ایسته مه ییر. بعضی لری دئییرلر دولت غیر ایسلامی آد قویور بیزی دین دن چیخاردسین. چوخ عائیله لر سیجیللی آلمیردیلار قورخوردولار اوغلانلاری ایژباری آپارسینلار. بئله جه ده اولدو.هر آدامین سیجیللی سی واریدی اون سککیز یاشا چاتاندا سرباز توتدولار.
سیجیللی وئریلمه دن اول معروف اولموش عربی و ترکی آدلار یئرینده قالیر مثلن سلطان القرائی، ایپکچی و... آمما یوزده دوخسان عائیله لره فارسی آد یازیلیر. گاهدان دا چوخ تحقیر ائدن آد یازیرلار. هکماوار محلله سینده بیرعائیله نین فامئلی آدی «سرگردان حکم آبادی» یازیلمیشدی چون کی ائوین کیشی سین چاغیریرلار سیجیللی آلسین ثبت مأمورو سوروشور سنین شوهرتی وی نه یازیم؟ او کیشی جاواب وئریر «واللاه سرگردان قالمیشام فارس دیلین بیلمیرم» مأمور اونون سؤزون ائشیدنده سیجیللی ده شوهرتین یازیر: سرگردان حکم آبادی.
تبریزده فامئل آدینا «شوهرت» دئیرلر. سوروشورلار آدین نه دیر؟ شؤهرتین نه دیر؟ لقب هر آدامین شؤهرتی ساییلیر و اونونلا تانینیر. بو لقب لر بعضی سی بیر محلله نین ایچینده دئییلیر - هکماوار محلله سینده، آجان روبابه، علی قیزقین، ماللا سئید و... هکماوارلی لار بو آداملاری تانییرلار آمما هکماواردان قیراقدا بو لقبلرین معناسی یوخدور. یعنی لقب لرین چوخو محللی شیفاهی فرهنگده یاشاییر و نسیلدن نسیله دئییشیلیر.
بیر سیرا لقب لر بیر شهرده تانینیر و دئییلیر - تبریز شهرینده قلی خان سالار متجدد بیر ضیالی و خرافات لا موخالف اولان «ساری قلی خان» آدلانیر، خیاوان محلله سینین موشاطاسی «حلمه سازاندا» و داش ماغازالارین دالی سیندا اولان زورخانانین صاحابی حاج میرزا بادامی «میرزابادام » آدی ایله تانینیر. ساری قلی خان حاضیر جاواب اولماقدا و جینسی لطیفه لر دئمکده، حلمه سازاندا، توی توتماقدا و میرزابادام شاه پرست لیکده، آدلاری دیللره دوشوب. حاجی ابولقاسیم جاوان پیشه وری حؤکومتی ایله موخالفت گؤسترمکده تانینیب. حاجی ابولقاسیم جاوان، میللی حوکومت داغیلاندان سونرا تبریزده شهر انجومنینه داخلیل اولور. بیرگون سوپورگه چیلری بیر یئره ییغیر اونلارا دانیشسین، دئییر: «من هله ایکی گوندو سیاسته داخیل اولموشام، آمما ایندی بیلیرم یازیق چرچیل نه چکیر».
قیزلارا و آروادلارا فامیل ایچینده آد قویورلار و ناموسی مساله لر باعث اولور او آد فامیلدن و همسایالاردان قیراغا چیخماسین. چوخودا قادین لاردا اولان خیصلت لر و ظاهیردکی نیشانلاری اونلارین لقبی اولور. (عکس: ساری قلی خان) مثلن پینتی کوبان، گزه ین فاطی، سؤزباز نرگیز، چوپور سکینه، چئری هوللیه، خاللی توران و... عایشه، خدججه، کلانتر، قوردلو کالاک، شلخته و بئلنچی لقب لرهر محلله ده پیس تانینمیش، های سالان و حیاسیز آروادلارا دئییلیر. آذربایجاندا عومومیتده تحقیر ائدن آدلار و جینسی لطیفه لرین چوخو کیشی لر حاقدا دئییلیر وغئیرت و ناموس مساله لری باعث اولور آروادلار حاقدا آز سؤز چیخارتسینلار. بو موضوع آروادلارین ائوده قالیب و کوچه یه چیخماماسین گوستریر. هر یئرده آروادلاردان آز دانیشیلیر، اودا آروادلارین حوقوقونون اولماماغین نیشان وئریر. تورکلرین تاریخینده آروادلار همه شه کیشی لرله برابر ساییلیب لار و بودا تورک لرین اسگی اینانجیندان یعنی شامانیزم دن وائل اوبا کولتوروندن گلیرمیش آمما هر یئرده تورکلر شهرلرده یاشاماغا باشلاییبلار یاواش یاواش آروادلارین حاقی آزالیب. کئچمیشده تبریز شهرینده کیشی لر اؤزلرین غئیرتلی تانیتدیرماق اوچون آروادلاری آزادلیقدان محروم ائدیبلر.
بعضی آداملارین جیسمی نقصلری یا نشانه لری لقب اولور- آخساق احمد (آخساغا بیر آددیم بیر آغاج یولدور)، کار ابولقاسیم (کاردان کار او آدامدیرکی ایسته میر بیرسؤزوائشیتسین»، کچل حمزه (چئچله دئییرلر زولفعلی)، بیغلی ایبراهیم، (بیغ توکوندن گیرو قویاندیر)، پوتا بویوک آقا (یئمکدن آز قالیر پارتلاسین)، جورو خلیل (جورولوگونه باخما جؤهرینه باخ)، جین جاواد (جینه بؤرک تیکیر) و ...
او آداملارین کی بیر میوه دن یا بیریئمه لی دن آجیقلاری گلیر و او یئمه لی نی یا میوه نی ئوزلرینه توکان ائدیبلر، اونلارین لقبی اولور – بیبر رسول، علی بادیمجان، عسکر ساریمساق، شوربا قلی، ایشگنه کریم، تورش آلچا و ...
بعضی لرین حیوانلا را اوخشایان اخلاقلاری یا رفتارلاری لقب اولور – ائشک ممد ( تنبل لیکدن ائشگه دایی دئییر)، ایت خلیل (ایت اوزوندن برک اوزو وار)، تولکو قاسیم ( تولکو سوواخلی باغا گیرمز)، قیرقی ایبراهیم (سن گله نه جک قیرقی شیوانی آشار)، قیتمیر غولام (قیتمیرلیقدا جویودلرین الین باغلار)، پخیل حسن ( پخیل یاراماز اولار- الحسود لایسود)، گُوپچی ولی (ائیله یالان دانیش یورماق اولسون)، ...
بیر سیرا لقب لردین و میللییت حاقدا دئییلیر میثال اوچون ارمنی آوانس، کورد عثمان، گوران رشید، جویود موسا و...
بعضی لقب لر بیر محلله دن یا بیر کنددن اولمانی تمثیل ائدیر نومونه اوچون ماحمود چهرگانلی، استاد غلامحسین بیگجه خانلی (تار اوستادی)، تیمسارعباس قره باغلی، حاج محمد نخجوانلی و ... بوآدلار سیجیللی ده یازیلان آدلارلا برابردیلر میللت اونلارین آدین ائشیدنده همی اونلاری تانییرهمی ده بیلیر هارالی دیرلار.
صنعت کارلار و کاسیب کارلار و هنرمندلر اؤز ایشلری ایله آدلانیب تانینیرلار – علی بویاخچی، حجت کله پز، عاباس نجار، حسن دمیرچی، جاواد باققال. صمد آیناچی ... حاج ماحمود قاوالچی (قاوال اوستادی)، عاشیق قشم، علی نقاش، عیسی تارزن...
قهوه چی، باشماقچی، کومورچو، دستمالچی، توتونچو، فرشچی، دیره کچی ... کیمی لقب لر کئچمیشده تاجیرلرین و صنعت کارلارین لقبی اولوب سونرادان فامئل آدینا چئوریلیب لر. تبریزده بونلار داها لقب ساییلمیر. لقب او آدلارا دئییلیر کی آدامین عیبین گؤسترسین. سوننتی ایقتیصادیات آرادان گئتدیکجه بئله لقب لر آرادان گئدیر.
بعضی لقب لر تکجه بیر صنعت و حیرفه صاحابلارینین آراسیندا معنا وئریر. خالچاچی لار، باشماقچی لار، شوفرلر و آیری صنف لرین ایچینده بعضی لقب لر او صنف دن قیراقدا معنا وئرمز و ایشلنمز چونکو او حرفه نین اصطلاحلاری لقب اولور و او اصطلاحلاری هامی بیلمزلر. هکماوار محله سینده اینقلابدان قاباق « بئش چه رک حوسئن» واریدی. فرش توخویانلار هراون بئش مین ایلمگه بیر «قابال» دئییرلر. فرش کرخانالاریندا هر فرش توخویان گونده اون بئش مین ایلمک سالماغا یعنی قاتمالارا اون بئش مین دوگون وورماغا مجبور اولوردو. بونا قابال سالماق دئییردیلر. اوشاقلار یاریم قابال سالیردیلار. هر قابال دؤرد چه رک ساییلیردی. حوسئن بئش چه رک گونده بیر قابال و بیر چه رک ایلمک سالیردی اونون الی سورعتلی و یئگین اولدوغونا «حوسئن بئش چه رک» آدلانمیشدی.
آذربایجانین کندلرینده ده لقب وار آمما تبریزده اولان معنادا دئییل. کندیلی لرعومومیتده آداملاری حیوانلارا اوخشادیب و حیوان آدین بیر آدامین آدینا یاپیشدیریرلار. مثلن بیزوو ممد، کئچی کریم، ایت خلیل و... بو لقب لر تبریزده ده دئییلیر آمما تحقیرائتمک معنادا اولور. بیرحالدا کی کندلرده ساده بیر آد کیمین ایشلنیر. کندلرده، کند کولتورونه اویغون لقب لر وار مثلن ناخیرچی قیزی (ناخیرچی قیزی یئریک له ینده آرپا چورگینه یئریک لر)، گؤزو قانسیز احمد (آرپا چورگی داش پئنیر، گؤتورداش ایله از احمد، آی آلا گؤز آلا گؤز احمد).
شمر، حرمله، یزید، عمر و... بو لقب لر او آداملارا قویولور کی عاشورا و تاسوعا گونلرینده کربلا واقعه سینین شبئهین چیخارداندا اونلار ایمام حوسئنین دوشمانلارینین رولون اویناییرلار – شیمیر ریضا، عؤمر قلی، یئزید عسکر، حرمله جاببار، خولی خلیل و...
کربلا واقعه سینده حر ریاحی چوخ مشهوردور. اویزید ابن معاویه نین قوشونوندان آیریلیر و ایمام حوسئنین طرفینه گلیر. شیعه فرهنگینده دوشماندان آیریلان آداملار «حر» آدلانیرلار. تبریزده حر لقبی وار و حر رولون اوینایانلارا بو لقب وئریلیر.
بیر دفعه عاشورا گونو شبئه چیخارداندا، بیر آتلی گیریر میدانا اوجا سس ایله نعره چکیر دئییر «من حوررم» اورادا اوشاقلاری ایله شبئهه تاماشایا گلن بیرقادین دئییر «آی قارداش گئت آیری یئرده هور (ایت سسی چیخارد) بورادا منیم اوشاقلاریم قورخارلار».
بیر محلله ده، قومارباز، قوش باز، جمال باز و... بئله جه لقب لر هرکسین آدینا یاپیشیر او آدامی اعتباردان سالیر و لایی بالی تانیتدیریر.
تورک میللتلر آراسیندا شوخلوق و میرت اهلی اولماقین درین کؤکلری واردیر. ماللا نصرالدین اؤزو بویوک بیرسیمبول دور. مین ایل بوندان قاباق سلطان ماحمود غزنوی نین ساراییندا بیردلخک واریدی عرب تاریخچی لری اونون آدین طلحک یازیبلار وعبید زاکانی اونا گولمه لی سؤزلر نیسبت وئریب فارس لار «دلقک» سؤزون اونون آدیندان گؤتوروبلر. سلطان ماحمودغضب له ننده طلحک گولمه لی سؤزلرله اونو گولدورب غضبین سویوداردی.
لقب وئرمک اصل ده شوخلوق اوچون تورک لرآراسیندا هر یئرده واردیر بو لقب لر و آدلار هرنسیل ده دئییشیلیر و ته زه آدلار تاپیلیر آمما قایدا یئرینده قالیر. هرآدام اؤلنده اونون آدی دا باتیر و تکجه او آدلار قالیرلار کی بیر خیصلت اساسیندا یارانیبلار. مثلن ساری قلی خان جینسی لطیفه دئمک له تانینیب و عسکرانلی یالانچیلیقلا (عسکران شمال آذربایجاندا یئرآدی دیر)، اونلار اؤلوب گئدیبلر آمما ایندی هر کیم ایستر بیر جینسی لطیفه دئسین اونو ساری قلی خانا نیسبت وئریر و یالانچیلیق حاقدا گولمه لی سؤزلرعسکرانلی یا نیسبت وئریلیر. بئله لیک له بوآداملاراؤز یئرلرینده بیر کیچیک ماللا نصرالدین اولورلار و میللت اونلارین دیلیندن اؤز سؤزلرین دئیرلر مثال اوچون یاخین ایللرده عسکرانلی عوضینه، نعره جاواد تبریزده یالانچیلیق سیمبولو اولوب اونون دیلیندن دئیلیر: بیرگون قمه نی چکیب یولومون اوستونده قاباغا گه له نی شاققالاییردیم یاری یولدا گویدن سس گلدی جاواد نه ایش گورورسن؟ بئله اولماز «آخی من خلقه سن قتله؟».
نعره جاواد حقیقی بیر شخص دئییل بلکه نئچه نفر جاواد آدلی آداملار بیری ده لی، بیرسی سفئه، بیر آیری سی شوفر اداسی چیخاردان بیر یئره ییغیلیب «نعره جاواد» آدلانیب یعنی ماللا نصرلدین کیمی بیر مجازی شخص اولونوب.
هرعاشیقین دورانی وار. معروف لقب صاحابلاری بیر نسیلده هامی اوچون تانیش اولور، نسیل دئییشیلنده آیریسی اونون یئرین توتور. تبریزده میللی حؤکومتدن سونرا عسکرانلی معروف اولور. 1340 نجی ایللرده ساری قلی خان دیللره دوشور و اینقلابدان سونرا نعره جاواد گونده لیگه گلیر. گاهدان دا بیرگروپ میداندار اولورلار. 1340 نجی ایللرده ساری قلی خان، سید عرب و سید احمدیان تبریزین مرکزینده مایاک کافه سین اؤزلرینه پاتوق ائتمیشدیلر و تامام لقب لر و قارا یاخمالار و جیلف جوک لار اونلارین دیلیندن دئییلیردی.
اوتانجاق آداملار لقب دن چوخ اینجیکلی اولورلار. گورونوب کی بیر آداما لقب قوشولاندان سونرا اؤز دوغما شهریندن چیخیر گئدیرغوربت اُولکه لرده یاشاییر، بو اومودلا کی او لقب یاددان چیخاندان سونرا قاییتسین گلسین. معروفدور قوناقلیقدا نا قافیل بوراخدیقی سس اوتانجاق بیر کیشی یه لقب اولور. کیشی اوتاندیقیندان تهرانا قاچیر اون ایلدن سونرا قاییدیر تبریزه گلیر. اؤز کوچه لرینین باشیندا بیراوشاق گؤرور سوروشور کیمین اوغلوسان نئچه یاشین وار؟ اوغلان دئیر قیروو قنبرعلی نین اوغلویام، اون یاشیم وار، کلب حسن عمی او ... ایل دونیایا گلمیشم. کیشی گؤرور لقب تاریخ اولونوب، گلدیگیندن پئشمان اولور اورادان قاییدیر بیر داها غوربته گئدیر.
آنالار اوشاقلارین تربیت ائدنده دئییرلر اخلاقیوی دوزائیله، گؤزه تله اوستووه آد قویماسینلار. آد دیللره دوشدو داها ییغیشدیرماق اولماز. بیر سؤزو نرگیز بیلدی تربیز بیلدی.
دولتلی عائیله لرایچینده لقب عیب ساییلیر و ایجازه وئریلمیراوشاقلار بیرآدامی لقبی ایله چاغیرسین لار.
یازینین سونوندا تبریزده کی لقب لردن بیرنئچه نومونه گتیریرم:
1 – جیسمی نقص لره وئریلن لقب لر
کؤرپه ماحمود، اوش دوداخ حسن، کار غولامیرضا، کور نادیر، چئچل اصلان، یانیق عابباس، دلی جاواد، اه یری اویری کیشی، کوفته کلب حسئن، ایکی باشلی زینال، میریخ باقیر، زال ریضا، قارنی ییرتیخ کاظیم، یوموری عسکر، چوپورایبراهیم، چئری یوسوف، بورون مشد علی، چاپیخ غولام، قولی یوخ کریم، خیر خیر محسن، کوله ماحمود،
چولاق ناصر، آخساق قلی، انگی ایری ایمان، قوز حاجی علی اکبر، آلتی بارماق میرایبراهیم، جیجنکین اوغلی، داز علی اصغر...
2 – تحقیراوچون دئییلن لقب لر
فیشقا جاواد، جین عسکر، مال یوسوف، قیریخ حیدر، قیفیل حسئن، کونز حسن، مال ممی، میمون احد، اینک احمد، قیرمیزی حسئن، سرچه جلیل، جین بؤیوک آقا، نشتاب حسئن، عریان اکبر، دولچا باقیر، پونزا ماحمود، قیف صمد، مایا داوود، فیریلداقچی میرعلی، قجله ماحمود، اوکوز علی، دیلنچی غافار، پتی حیدر، کال ممدتقی، علی به داوام، پوخلی باقیر، قارقا صمد، دیلقیراسد، دینقا رحیم، پالان حسئن، یئتیم علی، ننه کریم...
3 – بیر سیرا لقب لر وار کی آشکارا یامان یووز ساییلیر. قلمین حؤرمتی اجازه وئرمز اونلاری یازماقا.
سون
2012 نجی ایلین پاییزی


text:
آنجلوس چاریستیس
آنجلوس چاریستیس (اینگیلیسجه: Angelos Charisteas) (دوْغوم:۹ فوریهٔ ۱۹۸۰ (۴۲ یاش) Strymoniko) بیر فوتبالیست. یونان میلّی تیمی ترکیبینده چیخیش ائدیب و هوجومچو موقعیتینده اوْیناییب. فیفا دونیا کاپی ۲۰۱۰ اوْیونلاریندا مئیدانا گئدیب.
اوْیونلاری[دَییشدیر]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ Mamrud, Roberto (29 February 2012). "Angelos Charisteas – Goals in International Matches". The Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. Retrieved 30 December 2013.
قارداش پروژهلرده آنجلوس چاریستیس گؤره داها آرتیق بیلگیلر تاپابیلرسینیز.
- فوتبال اویونچولاری قارالامالاری
- فوتبال اویونچولاری
- ۱۹۸۰-جی میلادی ایلده دوغولانلار
- یاشایان اینسانلار
- اریس سالونیک کولوبونون اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۴ اویونچولاری
- ۲۰۰۵ فیفا کونفدراسیونلار کاپی اویونچولاری
- یوفا یورو ۲۰۰۸ اویونچولاری
- وردر برمن کولوبونون اویونچولاری
- آژاکس امستردام کولوبونون اویونچولاری
- فاینورد کولوبونون اویونچولاری
- نورنبرق کولوبونون اویونچولاری
- بایر ۰۴ لورکوزن کولوبونون اویونچولاری
- شالکه ۰۴ کولوبونون اویونچولاری
- ۲۰۱۰ فیفا دونیا کاپی اویونچولاری


text:
سحر خانیم
سحر تخللوصی ایله تانینان سیده حمیده رییسزاده، آذربایجان چاغداش شعری اؤنجوللریندن.
حیاتی[دَییشدیر]
سحر خانیم، ۱۳۳۱-جی ایلده اردبیل شهرینده دونیایا گؤز آچمیش و همین شهرده بویا-باشا یئتیشمیشدیر. سحر خانیم آذربایجان ادبییاتیندا اؤزونه عایید یئر آچان شاعیرلر سیراسیندادیر و ایلکین شعر توپلولاریندا ادبی دیل ایله دانیشیق دیلینی باریشدیرماغا چالیشمیشدیر. بۇ سببدن ایستر آذربایجان تورکجهسینی ادبی دیلده یازماغی ساوونانلار طرفیندن، ایستر دانیشیق دیلده یازیلماسینین یانینی توتانلار طرفیندن ده، شعرلری سئویلیب و آلقیشلانمیشدیر.
اثرلری[دَییشدیر]
سحر خانیمدان بورا قدر دؤرد شعر توپلوسو ایشیق اوزو گؤرموش کی بونلاردان عیبارتدیرلر :
ائلهجه “حکایت در” آدلی بیر فارسجا شعر توپلوسو و “قوسی تبریزی دیوانی”نین تصحیحی ده سحر خانیمدان یاییملانمیشدیر.


text:
اویان نیوز: اوزایداکی وظیفهسی بویونجا آنکاراداکی یئر ایستاسیونونا موفقیتله گؤرونتو کؤچورن گؤکتورک-۲، ۷۰ گون ایچریسینده دونیا اطرافیندا مین اینجی گئچیشینی تاماملادی
تورکیهنین یوکسک کیفیتلی یئرلی کشف پئیکی اولاراق ۱۸ دسامبردا اوزایا آتیلان گؤکتورک-۲، اوزایداکی ۷۰ گونلوک وظیفهسی بویونجا دونیا اطرافیندا مین دفعه دولاندی.
اوزایداکی وظیفهسی بویونجا آنکاراداکی یئر ایستاسیونونا موفقیتله گؤرونتو کؤچورن گؤکتورک-۲، ۷۰ گون ایچریسینده دونیا اطرافیندا مین اینجی گئچیشینی تاماملادی. بو مدتده یئر ایستاسیونلاریندان ۷۶۶ دفعه پئیک ایله ایلهدیشیم قورولدو. دونیانین دؤرد بیر طرفیندن آلینان تست گؤرونتولری اوزمان قروپ طرفیندن دگرلندیریلدی. پئیکین دونیا اطرافینداکی هر بیر دؤورو، تامین ائتدیگی گؤرونتولمه و خبرلشمه ایمکانلاری باخیمیندان تعقیب ائدیلدی.
هله ده پئیکین هاوا قوهلری قوموتانلیغینا وئریلمهسی اوچون ایشلر داوام ائدیر. آخلاطلیبئلدهکی یئر ایستاسیونوندان ایداره ائدیلن پئیک ایله ایلگیلی توبیتاک اوزای تکنولوژیلری آراشدیرما اینستیتوسو امکداشلاری هاوا قوهلری قوموتانلیغی پرسنلینه دستک اولور.
توبیتاک اوزای و توساش ایش اورتاقلیغی طرفیندن یوکسک یئرلیلیک نیسبتیله اورهدیلن و ۲،۵ متر چؤزونورلویه صاحب گؤکتورک-۲، ۱۸ دسامبردا چین خالق جمهوریتینین گانسو ایالتیندهکی ژیوقوان اوزای مرکزیندن اوزایا آتیلمیشدی. آتیلدیقدان ۱۲ دقیقه سونرا ۶۸۶ کیلومتر یوکسکدکی یؤرونگهسینه اوتوران میللی اویدودان تورکیهدن ایلک گؤرونتولر آنتالیادان، دونیادان ایلک گؤرونتولر ایسه یئنی زلاندین آئوکلند شهریندن آلینمیشدی.
ت رت


text:
بئیین
بئیین (اینگیلیسجه: Brain) بدنین بیر پارچاسی دیر . بئیین حئیوان لارا بیلمک ایمکانی وئریر . بئیین بدنین دیگر عۆضوو لرین ایچینده کی حیس لرین آلیر و بو اله گلن معلومات نان داورانیشی دئیشیر. اینسان لاردا بئیین دیل دانیشماسین یوخسا ایشلدیلمسین ده و دۆشۆنمک گۆجۆ . بئیین بۆتۆن بدنین کونترول یوخسا باشچیلیک ائدن عۆضوو دۆر .
بئیین عصب سلول لارین دان جورلنیب بو عصب لر بیر بیر لرینه باغلیدیر لار بئیین ده و دیگر عۆضوو لر ده بۆتۆن بئیین لری اولان حئیوانلارین بئیین دن گۆون ساخلاماق اوچون بیر شئی لری وار اینسان دا جۆمجۆمه یوخسا بئیین قابوقی(سۆمۆک دن)
آراشدیرماق[دَییشدیر]
بئیینین شیکلی و سایزی یوخسا بوْیی موختلیف حئیوانلارین آراسیندا چوخ فرقلی دیر و بنزر اؤزللیک لرین تاپیلماسی چوخ چتین دیر. گینه ، بئیینین تیکیشین ده نئچه اصل لر وار کی حئیوانلارین بؤیۆک بیر بؤلۆمۆن توتور. بئیینین بعضی اؤزللیک لری بۆتۆن حئیوانلار آراسیندا اوخشار دیر. باشقا لاری بئیین اولان حئیوانلاری گۆجلۆ بئیینی اولان لار و ایبتیدایی بئیینی اولان لار را بۆلۆر لر یوخسا اونورغالیلار و اونورغاسیز لارا بؤلۆر لر.
بئیین آناتومی سینا گؤره معلومات اله گتیرمسینه ان ساده یول شیکلینه باخماق نان دیر.آما باشقا تکنیک لر ده دۆزلتیلمیش . بئیینین تیکیشی چوخ یوموشاق دیر بونا گؤره بئیینن فیزیکی ایشلمک چتین ایش دیر آما الکول ایچینده برکیر برده بعضی ساخلیان لار و سورا ایچین آراشدیرماق اوچون پارچالانیر یوخسا تیکه لنیر.
نه جور ایشلمسی[دَییشدیر]
بئیین بدن اوچون دۆشۆنمک ، اؤیرنمک و حیس ائتمک ائدیر. اینسان لار اوچون بیلینجلیق یوخسا شعور قایناقی دیر . بئیین بدنین اؤز باشینا ایش لری ده کونترول ائدیر اؤرنک تنفس ، هضم ائتمک یوخسا سیندیرماق و اۆرک چیرپینماسی کی اؤز باشینا اولور. بو ایش لر و باشقا لاری بئیینین بیلممزدیک و عصب سیستمی نن گؤرۆلۆر. دۆنیایا گؤره بۆتۆن معلومات حیس لریمیزنن ییغیلیر عصب لرنن بئیینه گؤندریلیر بو ایش بیزه گؤرمک ، ائشیتمک ، اییلمک و دادانماق و شئی لری حیس ائتمک بو ایش لره ایجازه وئریر .بئیین بو معلوماتی ایشلمه ائدیر و بونلاری تجربه ائدیریک شکیل ، سس و باشقا لاری . بئیین عصب لرنن بدنین دیگر عۆضوو لرینه نه ائتمگی دئیر.اؤرنک بید لاریمیزا حرکت ائت دئمک نن یوخسا اورگیمیزه داها سورعتنن چیرپین دئمک نن. بو عمومیت ده دۆز دور آما بعضی ایش لری اوموریلیک(نخاع) یوخسا اونورقا بئیینی گؤرور. اؤرنک قایتارماغا یوخسا ریفلکسه بئیین قاریشماز ، کیچیک حئیوان لاردا بئیین سیز ایش لر گؤرۆلۆر . بۆتۆن مؤهره لی حئیوان لارین بئیین لری وار کی گئچمیش ده قاریشیق لی لاشیب بعضی ساده حئیوان لار اسفنج کیمین بئیینی یوخ دور. تیکه لی اولموش مؤهره سیز لر هر تیکه ده عصبی غده لری اولور . عصبی ریشته حلقه سی هضم مجراسینن دؤورونده بو سیستم ده قاباق دا اولان معلومات نان بدنین حرکتی تنظیم اولور.
بؤلۆم لر[دَییشدیر]
ممه لی لر ده بئیین اۆچ بؤلۆم دن دیر ۱-اوج بئیین ۲- بئیینجیک ۳-بئیین ساپی . اوج بئیینین اۆزۆ بئیین کورتکسی نن دیر بو بؤلۆم بوتون مؤهره لی حئیوان لاردا واردیر ممه لی لر بیر داها اۆز یوخسا لایه لری وار نئوکورتکس بو ندن نن ممه لی لرین اؤزللیکله اینسانلارین داورانیشی فرقلی دیر.
بئیین کورتکسی یوخسا سربرال کورتکسی
کورتکس اۆچ بؤلۆم دن دیر سنسوری ، موتور و بیرلشمه یئر لری ، سنسوری او یئر دیر کی حیس لردن گلن معلوماتی ایشلمه آلیر ، موتور گؤنۆللۆ حرکت لری کونترول ائدیر اؤزللیکله الین باشاریلی حرکت لری موتورون سول طرفی بدنین ساغ طرفین کونترول ائدیر و ترسی سی . و بیرلشمه یئر لری دۆنیادان آماجی اولان تجروبه لر دۆزلدیر و قیسا دۆشۆنمگه دایاق دیر و دیل (دانیشماق دیلی) و بو بیزه ایمکان وئریر موتقابیل شکیلده و ائتکیلی ایش گؤرمک. چوخ ایلیشکی لر کورتکسین بیر بؤلگه سیندن او بیری بؤلگه سینه دیر بؤلگه آلتیندا ایلیشکی لر داها آز اولور اۆزۆ ۹۹٪ یوخاری دیر.
اوج بئیین
اوج بئیینین بید لاری تناسوب نان بیربیرینن بیرلشیب بیرلیکده ایش گؤرۆر لر . بو بؤلۆم ساخلاماق و بالانس یوخسا تعادول مرکزی دیر یاردیم حرکتین اساس بؤلۆمۆ ساده موتور باشاریسینان .
بئیین ساپی
بئیین ساپی بئیینین دال طرفینده دیر بو بؤلۆم چوخ بؤلۆم لره بؤلۆنۆر کی هر بیری بدن ده اؤزل ایش لری وار دیر اؤرنک بئیین ساپی تنفسی کونترول ائدیر اۆرک چیرپینماسی ، اؤسگۆرک ، گؤز آتماق و اوتماق بدنین دماسی و آجماقی بئیین ساپی کونترول ائدیر.
بوْی یوخسا سایز[دَییشدیر]
اینسان بئیینی باشقا حئیوانلارنان قیاس ائدرکن چوخ بؤیۆک دور. اینسان بئیینین اۆزۆ سایزینا گؤره چوخ اوزون دور بو سورون بئیین اۆزۆنۆن قیریشیلماسینا گؤره اولوملو اولموش دور اگر اینسان کورتکسی دۆز اوْلسیدی اینسانین بئیینی بیر متیر مربع لیک بؤیۆک اولور دو بعضی حئیوانلار دا اینسان کیمین قیریشیلمیش بئیین لری وار دولفین و فیل کیمین بوردا دامپ قانونو حاکیم دیر داها بؤیۆک حئیوان لار داها بؤیۆک بئیین لری وار بو تئوری یئرینده آما گینه اینسان بئیینی چوخ بؤیۆک دور اؤزللیکله نئوکورتکس بیلدیگیمیز کیمین اینسان بئیینی میلیون لار ایلین ائوریم یوخسا تکامولون سونوجو دور دقیق بیلینمیر نیه اینسانین بئیینی بو قدر چوخ بۆیۆدۆ آما نئچه تئوری وار بیری قاریشیق و چتین توپلومسال یوخسا اجتماعی یاشاییش و دیل (قونوشما) ندنی اینسانین بئیینین بؤیۆتمۆش آما بو نو دئملییک کی آینشتاینین بئیینی ۱۲۳۰ گیرم میش آما نورمال کیشی لرین بئیینی موتوسیط ۱۴۰۰ گیرم دیر بو اۆزدن اینسان بئیینین عوضوو لرینین جزییاتی اؤنملی دیر .
سلول لارین سایی سی
اینسان بئیینی اینسانین بدینین چکیسینین ۲٪ دیر . آما اینسان بئیینی بدنین ۲۰٪ انرژیسین ایشلدیر. بئیین ۵۰ - ۱۰۰ میلیار عصب سلولی یوخسا نورونی وار . بو حد ده قلیا سی دا وار (قلیا سلول دان دایاق اولور) نورون یوخسا عصب سلول لارین ایشی معلوماتی آلماق و گؤندرمک دیر بو معلوماتی باشقا بدن عوضوو لریندن آلیپ - گؤندریر . آما قلیا نورون لارا یئمک یئتیریر و قان لاری نورون لارا طرف گؤندریر و قویور اؤز ایش لرین گؤره هر نورون ۱۰۰۰۰ دیگر نورون نان ایلیشکی سی وار بو ۱۰۰۰۰ دیگر عصب سلوللارینا (نورون) سیناپس لار دئییلیر .
قایناقلار[دَییشدیر]
ائشیک باغلانتیلار[دَییشدیر]
- The Brain from Top to Bottom, at McGill University
- The Brain, BBC Radio 4 discussion with Vivian Nutton, Jonathan Sawday & Marina Wallace (In Our Time, May 8, 2008)
- Our Quest to Understand the Brain – with Matthew Cobb Royal Institution lecture. Archived at Ghostarchive.


text:
ارسین تاتار: "ماراشی 200 مینه یاخین اینسان زیارت ائتدی"
قوزیی قیبریس تورک جمهوریتی پرزیدنتی ارسین تاتار کئچن ایلین اوکتبر آییندا آچیلان قاپالی ماراشی بو گونه قدر 200.000 آدامین زیارت ائتدیگینی سؤیلهییب.
قوزیی قیبریس تورک جمهوریتی پرزیدنتی ارسین تاتار کئچن ایلین اوکتبر آییندا آچیلان قاپالی ماراشی بو گونه قدر 200.000 آدامین زیارت ائتدیگینی سؤیلهییب.
تاتار تورکیه-نین مرسین ویلایتینین اردملی قصبهسی بلدیهسی طرفیندن آیدینلار محلهسینده اونون آدینا تیکیلن پارکین تمل قویما مراسیمینده مرسین خالقی ایله گؤروشمکدن ممنونلوغونو دیله گتیریب.
قوزیی قیبریس تورک جمهوریتی-نین اینکیشافی و گوجلنمهسی ایستیقامتینده آدیملار آتدیقلارینی ایفاده ائدن تاتار دوغو آغ دنیزیندهکی حقوقلاری مؤوضوسوع ندا تورکیه ایله بیرلیکده اولدوقلارینی وورغولاییب.
تاتار قیبریس-دا ایکی فرقلی خالقین یاشادیغینی ایفاده ائدهرک، "بؤیوک ممنونیتله تورکیه جمهوریتینین بو سیاستین آرخاسیندا اولدوغونو بیلیریک. تورکیه هم وطنیمیز، هم ضامینیمیز، هم ده بو بؤلگهدکی ان بؤیوک و ان گوجلو اؤلکهدیر" دئییب.
ارسین تاتار "ایندییهدهک باغلی اولان ماراش کئچن ایلین اوکتبر آییندا قیسمن آچیلدی. بونونلا دا "ماراش تشببوسو"نو رئاللاشدیردیق. همین تاریخدن بری پاندمی شرطلرینه باخمایاراق تخمینن 200.000 اینسان ماراشی زیارت ائتدی. قیبریسا هر گلن ماراشا گئدیب گؤرمک ایستییر" ایفادهلردن ایستیفاده ائدیب.
ایلگیلیلی خبرلر
ناخچیوانین گؤمروک کمیتهسی لغو ائدیلدی
ناخچیوان اؤزارک جمهوریتی میللی مجلیس باشقانینا باغلی اولان گؤمروک کمیتهسی، بیرباشا باکیداکی مرکزی یؤنهتیمه باغلانمیش اولدو
قیرقیز آغ ساققاللار شوراسیندان حکومته تکلیف
جمهورباشقانی سادیر چاپاروو، ۲۵-۲۶ نوامبردا باشکند بیشکئکده گئچیریلهن ۱.جی خالق قورولتایینین آغ ساققاللار شوراسینین عضولرینی قبول ائتدی
چاووشاوغلو، بایراموولا تلفندا دانیشدی
چاووشاوغلو ایله بایراموون تلفن دانیشماسیندا تورکیه-آذربایجان-تورکمنیستان اوچلو ذیروهسینین حاضرلیقلارینی اله آلدیغی بیلدیریلدی


text:
اؤلو دنیز
اؤلو دنیز (عربجه: بحر المیت) غربینده اوردون، شرقینده فیلیسطین (کرانه باختری) و ایسرائیل یئرلشیب. بعضی منبعلرده (دؤزگؤلو) ده دئییلیب. گؤلون اطراف ساحیللری دونیانین لاپ آلچاق نقطهسی دیر.ایچینده هئچ جانلی یاشامادیغیندا گؤره اؤلو دنیز آدینی گؤله وئریلبلر. لاپ درین نقطهسی ۴۲۲ متیر اوقیانوسلاردان آلچاق دی. سویون درینلیگی ۳۷۸ متیردن چوخ اولماز . ۶۷ کیلومتر اوزونو و ۱۸ کیلومتر ائنی وار. گؤلون سو حجمی ۸۱۰ میلیون متر مکعب دی.
قایناقلار[دَییشدیر]
فارسجا ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«دریای مرده»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۲۹ ژانویه ۲۰۱۵ تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
اویان نیوز: “شهران” یئرله شیم گؤی دله نی، آذربایجانین، ان ایره لیشلی ایله مودرن تیکینتی لریندن!
“شهران” گؤی دله نی، ۱۰۰ مئتر یوکسک لیک له، تبریزین ،ان اوجا یئرله شیم(مسکونی) گؤی دله ن لریندن ساییلیر!
”شهران” گؤی دله نین حاقیندا، گئنل بیلیگی لر:
-ایلنجه دینجلمه وایدمان بؤلوم لری(سونا جکوزی)
-ییغینجاق سالونی
-۶خط سورعتلی قالدیریجی(آسانسور)
-یانقین سؤندورمه سیستئمی(اطفا حریق)
-دیک اوچان باندی(باند فرود هلی کوپتر)
-DRY WALLتکنولوژی سینه قوللانماق(ایچ دووارلار)
-گؤی دله نین یئرلشدیگی یئرین اؤزللیگی
-اؤزل پیلان وتیکینتی
-تیکینتی نین گؤرنومو:شوشه وآلومینیوم قاتقی سیندان
-یاشیل چئوره ، گؤی دله نین اطرافیندا
-آچیق گؤرونتو
-اؤزل اؤیره تیم فضالار
-مئترو وآنا یول لارینا یاخینلیغی
اوچ قات یئر آلتی:
“شهران” گؤی دله نی، اوچ قاتی، یئر آلتی اولاراق؛ هر قات ۳۰۰۰مئترموربع ساحه یه صاحیب دیر و لابی، اوشاق باغچاسی،ییغیناجاق سالونی،کافی نئت،آلیش وئریش مرکزی،دؤزوم سالونی(سالون انتظار) پارکینگ،آنبارلیق،تاسیسات،سونا جکوزی+باشقا ایلنجه دینجلمه ایمکاناتدان تؤره نیب.
بیرینجی قاتدان ۱۳نجو قاتا دک:
هرقات،۱۴۰۰مئتر موربع اولاراق۱۰ واحید دن تؤره نیب؛واحید لرین اؤلچوسو،۱۱۰ دان ۱۳۵ مئتر موربع یه دک فرقلی دیر.
۱۴نجو قات دان ۱۷نجی قاتا دک:
هرقات،۱۴۰۰مئتر موربع اولاراق۷ واحید دن تؤره نیب؛واحید لرین اؤلچوسو،۱۱۰ دان ۲۶۵مئتر موربع یه دک فرقلی دیر.
۱۸نجی قاتدان ۲۲نجی قاتا دک:
۶واحید یئرلشیم اولاراق، هر واحید،۱۶۵مئتردن۲۵۰ مئترموربع آلت یاپی یا صاحیب دیر.
۲۳و۲۴نجو قات لار:
بو قاتین واحید لری دوبلئکس اولاراق اؤزل باغچایا(حیاط)صاحیب دیلر!هر یئرلشیم واحید،۳۰۰مئتر موربع دن تؤره نیب؛باشقا یوخاری ایکی قات دا،تاسیسات و”دیک اوچان” باندینا اختصاص تاپیب.


text:
`عشق آباد` نتیجهلر
خبرلر [33]
- ایراندا زلزله
- ۱۹ قادین بوغولاراق یاشامینی ایتیردی
- اسلام آباد-تهران-ایستانبول یوک قاتاری پروژهسی یئنیدن باشلادی
- افغانیستانداکی سالدیریدا ۱۰۰دن چوخ اؤلو وار
- افغانیستاندا مسجیده سالدیری
- ایران-دا زلزله اولوب
- جمهور باشقانی رجب طیب اردوغان پاکیستانا گئدیب
- گوجلو قار تهرانین مهرآباد هاوا لیمانینین فعالیتینی فلج ائدیب
- داشکند متروسوندا اوچقون باش وئریب، اؤلنلر وار
- ۱۶ پلیس اؤلدو
- جلال آباددا انتحار سالدیریسی
- پاکیستان هیندیستاندان، ایسلام آباد سفیرینی گئری چکمهسینی طلب ائتدی
- افغانیستاندا سالدیری: 4 اؤلو
- ۴ اوشاق اؤلدو
- ۸ نفر یارالاندی
- افغانیستان-دا بومبالی هوجوم: بیر پولیس حیاتینی ایتیریب
- ۱۶ وطنداش حیاتینی ایتیردی
- دؤولتآباددا قانلی سالدیری
- افغانیستانین جلال آباد شهریندکی اینتیحار سالدیریسیندا 14 نفر حیاتینی ایتیریب
- ایراندا اوچاق دوشدو


text:
۲۰ آقوست
۲۰ آقوست: مجاریستاندا موقدس ایشتوان گونو، سنقالدا موستقیللیک گونو
۱۰۰۰ — مجاریستان دؤولتینین یارانما گونو.
۱۹۱۴ — بیرینجی دونیا موحاریبهسی: آلمانلار بروکسلی ایشغال ائتدیلر.
۱۹۲۵ — روم متروسونون ایلک خطی آچیلدی.
۱۹۴۰ — مکزیکده لئو تروتسکییه قارشی سوی-قصد تؤرهدیلدی. نؤوبتی گون او وفات ائتدی.
۱۹۶۸ — ورشوو موقاویلهسی تشکیلاتینین قوشونلاری پراق باهارینی یاتیردماق اۆچون چکوسلوواکییه یئریدیلدی.
۱۹۸۸ — ۸ ایل داوام ائدن ایران-عراق موحاریبهسی باشا چاتدی.
۲۰۰۸ — مادریدین باراهاس فورودقاهینداکی طیاره قضاسی نتیجهسینده ۱۵۴ نفر هلاک اولدو.


text:
`جیحون بایراموو` نتیجهلر
خبرلر [46]
- چاووشاوغلو، بایراموولا تلفندا دانیشدی
- بایراموو، لاوروو و میرزویان آستانادا گؤروشدو
- آذربایجان و ارمنیستان خاریجی ایشلر باخانلاری گؤروشدو
- آذربایجان ایله ارمنیستان دیش ایشلری باخانلاری گؤروشدو
- مولود چاووش اوغلو و جیهون بایراموو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- جیحون بایراموودان تورکیه یورومو
- چاووشاوغلو، ائلچیلیک سالدیریسی ندنی ایله بایراموولا دانیشدی
- آذربایجان-ارمنیستان اورتاق کمیسیونو توپلاناجاق
- لاوروو، بایراموو و میرزویانلا تلفندا دانیشدی
- چاووش اوغلو آذربایجان-لی و امریکا-لی همکارلاری ایله تلفوندا دانیشیب
- بایراموو آنتالیادا لاوروولا گؤروشدو
- چاووشاوغلو، آذربایجانا گئدیر
- آذربایجان جمهوریتی، طرفلری دیالوگا چاغیردی
- مولود چاووش اوغلو ایله بایراموو آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- چاووشاوغلو، بایراموو ایله دانیشدی
- بایراموو: تورکیهنین ارمنیستانلا ایلیشکیلرینین نورماللاشماسینا تام دستک وئریریک
- آذربایجان و ارمنیستان خاریجی ایشلر باخانلاری پاریسده گؤروشدو
- بایراموو ایله لاوروو تلفندا دانیشدی
- بایراموو: آذربایجان، ارمنیستانلا ایلیشکیلری نورماللاشدیرماغا حاضیردیر
- مولود چاووش اوغلو: "قاراباغین آرتیق باریش و اینکیشافلا خاطیرلانماسینی ایستییریک"