text:
Dec 9, 2015
دانیشیق فیزیولوژی سی و لهجه
درویش اوغلو
دانیشماق انسان وجودونون، دئملی بدنین، بیر ائیلَمی (فونکتسیونو) دیر. دانیشماق اوچون بدنیمیزین بللی اورگانلاری نی ایشلتمه لییک. قیسسا بیر جمله نی بیرینه یئترمک ایسته دیگیمیزی گؤزوموزون اؤنونده جانلاندیریاق. "آجام" دئملی آجلیق دویغوسونو دیله گئتیرمک. بو دیوغویو بیریسینه چاتدیرماق اوچون، دئملی دیله گتیرمک اوچون بدیمینزین هانسی اورگانلارینی ایشه آلیریق؟
قارین عضله لریمیزدن باشلایاراق، دیافراگم، دؤش عضله لری، سس تئللری، بوغاز عضله لری چنه، دیل و دوداقلارین منسجم بیر حرکتی ایله بیر سؤز دیله گتیریلیر.
آ حرفینی سسلیندرمک اوچون، قارین عضله لری بللی بیر اؤلچوده سیخیشیب، دیافراگمی بللی بیر اؤلچوده یوخاری باساراق بللی بیر اولچوده هاوانی نفس یولونا ایته لدیگی ایله ائش زامان سس تئللری بو هاوا آخیمی ایله تیترشمه یه کئچجک بیر دوروما گلیر، چنه بللی بیر اؤلچوده آچیلیر، دیل بللی بیر وضعیت توتور. بو فاکتورلاردان هر بیرینده آیری بیر وضعیت او حرفین ائشیدیلیر سسینی دگیشدیرر. دئملی هر حفین تلفظو اوچون آغیزین، دیلین، دوداقلارین بللی بیر وضعیت توتماقلاری گرکیر.
فارس دیلینده اولمایان او ( انگور معنی سیندا اولان "اوزوم" سوزونده) آوروپا دللرینین بیر چوخوندا وار. منیم بیلدیگیم قدر هئچ دگیل ایسه آلمانجادا، فرانسه جه ده وار. بو حرفی تلفظ ائتمک اوچون دوداقلارین اؤزونه خاص بیر پوزیتسیون (وضعیت) توتماقلاری گرکیر. فارسجادا "خودم" آنلامیندا اولان اؤزوم سوزونده کی اؤ ایسه گئنه اوروپا دیللرینین بیر چوخوندا وار. بو حرفلرین تلفظی نی اوشاقلیقدان دوغرو اؤیگرنمه ین بیر انسانین سونراکی یاشلاریندا اؤیگرنمه سی چوخ چتین دیر. بونا بنزر عربجه ده اولان ص، س، ث، این تلفظی بیزلرین بیلدیگی کیمی دگیل. بو حرفلرین هر بیرینین آیری تلفظی وار. فارس دیللی لر اؤز دیللرینده ایشلتدیکلری بو حرفلری غلط و گولمه لی بیر شکیلده تلفط ائدرلر. آنجاق حرفین دوغرو تلفظونو بیلمه دیکلری اوچون اوتانمازلار. دئملی تهران لهجه سینده "صبر"، "سلوات"، "ثابت" کیمی سؤزلری بیزیم فارس باجی قارداشلاریمیز اصلینده یانلیش تلفظ ائدیرلر. ط و ت حرفلری ده بئله دیر. فارسلار عربجه دن آلدیقلاری سؤزلرین هامیسینی یانلیش و غلط تلفض ائدرلر. ض، ز، و ظ حرفلرینده ده بئله دیر. دئملی فارسلارین دانیشدیقلاری اؤزلری اوچون گولمه لی و تمسخره قویمالی گلمیرسه اونلارین بو حرفلرین دوغرو تلفظونو بیلمدیکلریندن دیر. غرورلاری جهالت لری اوستونه قورولوب.
بیز تورکلر غ، ق و گ حرفلرینی فارسلارین تلفظ ائتدیکلری کیمین تلفظ ائتمیریک. بیزیم تکلم عظله لریمیز آیری جور شکیل تاپیب. اؤزوموزو اینجیدیب تهران لهجه سینین اداسینی چیخارتماق منجه چوخ یئرسیز و آنلامسیز دیر. بیر فارس س، ص، و ث حرفلرینی یانلیش و غلط تلفظ ائتدیگیندن اوتانیرسا، بیز ده گ، ق، غ حرفلرینی فارسلار کیمی تلفظ ائتمدیگیمیزدن اوتانابیلریک. آنجاق فارسلارین اجتماعی خسته لیکلری، اؤزونو بگنمیشلیک خسته لیگی، دیر. اؤزونو بگنمیشلیک روح بیلیمده تانینان و نارتسیزم آدلاندیران بیر خسته لیکدیر. بو خسته لیک روح خسته لیکلری ایچینده ان چتین درمان اولان خستلیکدیر. میللتلر آراسی پسیکوآنالیز انجمنین باشقانی، اوتو کِرنبرگ، ایللر بویو بو خسته لیک اوستونده آراشدیرمالار آپاردیقدان سونرا، بو خسته لیگین ان چتین درمان اولان روح خسته لیگی اولدوغونو اثبات ائدیبدیر.
دئملی بیزیم فارس دیللی باجی – قارداشلاریمیز اوز دیللرینه باغلی غرورلارینی جهالت لرینین یانیندا بیر ده روحی خسته لیکلرینه بورجلودورلار.
من آلماندا یاشادیغیم اوچون آلمانجانی آلمانلارین تلفظ ائتدیگی کیمی تلفظ ائتمه گه چالیشیرام. چونکو آلماندا منیم اؤز آنا دیلیمی منه تمسخر آلتی ائتمیرلر. "سنین دیلین یوخدور" دئمیرلر. "سنین دیلین آلمانجانین بیر لهجه سی دیر" دئمیرلر. مدرسه لرده بئله مهاجر آئیله لرین اوشاقلاری اوچون اؤز آنا دیللری درسلری وار. عمومی درسلری آلمانجادیر. آنجاق بونون یانیندا اؤز آنا دیللری ده بیر دیل کیمی درس اولاراق تدریس اولور. کئچن اوتوز ایلده آلماندا منیم لهجه مه گولن اولماییب. آغزیمدان چیخان بیرینجی جمله ده بئله غلط تلفظوم اؤزونو گؤستریر. آنجاق منیم لهجه م منه بیر تمسخر و آلچاقلاما آلتی کیمی گؤزومه سوخولمور. اونا گؤره ده اؤزومو آلمانلارا اویغونلاشدیرماغا چالیشیرام. باشارابیلدیگیم قدر اونلارین لهجه سینی اؤیگرنمه گه چالیشیرام.
منیم اؤز مملکتیمده، بیر فارسین منیم لهجه مه گولمه سی، منیم لهجه می منه تمسخر آلتی دوزلتمه سی قارشیسیندا اونون دیلینی بیلرک، ایسته یرک و اغراق ائدرک توکو لهجه سینده دانیشماغیم اونون جهالتینه و روح خسته لیگینه دایانان اؤزونو بگنمیشلیگینه قارشی اعتراضیم دیر.


c: text/html

text:
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
تورکیه نینگ مطبوعات خلاصه لری
حریت گزیته سی: ایردوغان تجارت و مدافعه صنایعی بوییچه پیام بیردی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان سلوانیا جمهور باشلیغی بوروت پاهور بیلن مشترک مطبوعاتی کنفرانس اویوشتیردی. تجارت و مدافعه صنایعی بوییچه پیام بیررکن، "اوزارا تجارت حجمیمیز اوتگن ییل 2.3 میلیارد سویه سیگه ییتدی. اصل ظرفیتیمیزنی بوتونله ی کورستمه گن بو رقم نی تیپه گه چیقریش نی مقصد قیلیب آلماقده میز" دیدی.
خبرتورک گزیته سی: "چاووش اوغلی: پی کاکا، فتو و ایریم ترور تشکیلاتلری نینگ تبلیغلریگه قرشی کوره شماقده میز" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره تشقی ایشلر وزیری مولود چاووش اوغلی 13 – بویوک ایلچیلر کنفرانسیده بویوک ایلچیلرگه خطاب قیلیب "هم پی کاکا هم فتو همده ایریم ترور تشکیلاتلری نینگ تبلیغلریگه و اولکه میزگه قره ته تهمتلریگه قرشی کوره شماقده میز" دیدی.
صباح گزیته سی:" عبدالحمید خان دنیانینگ کون ترتیبیده سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره تورکیه نینگ 4- و دنیا مقیاسیده 5- کیمه بولمیش عبدالحمیدخان بورغولش کیمه سی مراسم آرقه لی وظیفه گه جونه تیلدی. یونان قاله ویرسه انچه اولکه تعقیب ایتگن جمهور باشلیغی رجب طیب ایردوغان نینگ "خلقیمیزنی قوریقلش اوچون کوکسیمیزنی بیریب کوره شدیک، کوره شه میز" سوزلری باش سرلوحه گه بیریلر ایکن یونان حکومت سوزچیسی "آگاه بولیشیمیز کیره ک" دیدی.
یینی شفق گزیته سی: "تورکیه نینگ دستلبکی سیداسی نینگ قطار تولیدی گه باشلندی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره تورکیه نینگ دستلبکی قوراللی هیداوچیسیز دینگیز واسطه سی (سیدا) 11 مترلیک اولاق نینگ سینش یوتوقلری نینگ آرتیدن بعضی بیر اولکه لردن تکلیف کیلیشی بیلن ییلده 50 ته تولید اوچون فعالیت گه باشلندی.
ستار گزیته سی: " توازنگه اوزگریش کیلتیرووچی حمله: انقره ده جای اجره تیلدی" سرلوحه سی بیلن خبر بیردی.
خبرگه کوره تجارت وزیری محمد موش چیپ تولیدی استه – سیکین آلغه بارگنده اتوموبیل و کمپیوتر تولیدی نینگ هم استه – سیکین آلغه بارگن لیگینی معلوم قیلیب "(چیپ تولیدی اوچون) تورکیه اوله راق بیزنینگ هم تیارگرلیگیمیز بار. انقره ده بیر جای اجره تیلگن وضعیتده. بو موضوع بیلن تیگیشلی صنایع وزیرلیگی نینگ بیر فعالیتی بار" دیدی.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
`دوغو تورکوستان` نتیجهلر
خبرلر [262]
- تورک اف 16-لارینا یونان اوچاق لاری ساتاشدی
- تورکیه 2022-جی ایلده 56 اؤلکهیه بال صادر ائدیب
- تورکیه-نین چای صادراتیندا آرتیم قئیده آلینیب
- امریکا ایران ایله آتوم راضیلاشماسینین چوخ چتین اولدوغونو آچیقلاییب
- تورکیه-نین چای صادراتی آرتیب
- تورکیه 5 آیدا 22 میلیوندان چوخ بالیق اونو و یاغی صادر ائدیب
- قازاقیستان جمهورباشقانینین قیرقیزیستان جمهوریتینه سفری
- تورکیه-نین 4-جو قازما گمیسی میین 19-دا تاش اوجو لیمانینا چاتاجاق
- تورکیه هامسی بالیغی صادراتیندان 8،2 میلیون دولار قازاندی
- ترابزون-دان 49 اؤلکهیه فیندیق صادراتی
- تورکیه-نین ایلین ایلک ایکی آییندا چاخ صادراتی
- تورکیه چای صادراتیندان 203 میلیون 872 مین 233 دولار گلیر الده ائدیب
- تبریزده اوچاق دۆشدو
- ایسراییل پولیسی 15 فیلیسطین-لینی حبس ائدیب
- اردوغان: “اومید ائدیرم کی، روسیا اوکراینایا سلاحلی هوجوما و ایشغالا ال آتمایاجاق”
- تورک بالی کئچن ایل 55 اؤلکهیه بال صادر ائدیب
- تورکیه ایسراییلی قینادی
- ایسراییل قوهلری 28 فیلیسطین-لینی حبس ائدیب
- دوغو آغ دنیز-۲۰۲۱ دعوت مانورو باشلادی
- تورکیه "دوغو آغ دنیزی کنفرانسی"نین کئچیریلمهسینه بیر داها چاغیریب
- گونش سوناغی
- حضرت تورکوستان، تورک دونیاسی باشکندی آچیلیش تؤرهنی
- دوغو آک دنیزده انرژی گرگینلیگی
- دوغو آک دنیزده سون زامانلاردا آرتان گرگینلیک
- دوغو غوطهنین دوما منطقهسیندکی قتل عاما دونیادان قیناما یاغدی
- دوغو آذربایجانین یئنی استانداری سیللهلندی


text:
دنیز سطحی
دنیز سطحی؛ آتموسفر ایله دنیز سطحینین بیرلشدیگی ایرتیفاع. یئر اۆزوندهکی بۆتون یۆکسکلیکلرین و دنیزآلتینداکی بۆتون دَرینلیگین تعیین اوْلونماسیندا ایستیفاده ائدیلن ایستیناد سئویهدیر. یئر اۆزریندهکی هر هانسی بیر بؤلگهنین دنیز سئویهسی؛ گل-گئت، آتموسفر تضییقی و یئل کیمی سببلرله قیسا داواملی دییشیکلیکلر گؤستریر. قیسا مۆدّتدهکی دییشمهلر ایسه دۆنیانین ایقلیم دییشیکلیکلرینه باغلیدیر. بۇ دییشمهلر سببیله دنیز سئویهسینی، دنیز سطحینین اۇزون مدتدهکی بۆتون حرکتلرینین اوْرتالاماسی آلیناراق حسابلانمیش اوْلان 'اوْرتالاما دنیز سئویهسی' شکلینده تصویر داها دۇغرو اوْلار.


text:
هوپپانا هوپپان(اویون)
هوپپانا هوپپان-قدیم اوشاق اویونودور.
اویونون قورولوشو[دَییشدیر]
اوشاقلار چؤپ آتما و یا سایما قایداسی ایله اویون باشچیسی سئچیرلر. باشچی اوشاقلاری ایکی دستهیه آییریر. ساغداکی اوشاقلاردان بیرینه بیر شئی اوزادیب دئییر: - آل بونو! سولداکی اوشاقلاردان بیری سوروشور: - او ندیر؟ ساغداکی اوشاقلاردان بیری دئییر: - هوپپانا هوپپاندی. کیم هوپپانا هوپپان دئیه بیلمهسه،هوپپا هوپپا، وئر یولداشینا، هوپپانا هوپپان ائلهسین. بو سؤزلری دئسین. یوخاریداکی سؤزلری اوشاقلار دؤوره ووروب بیر-بیر دئییر، باشچینین یانینا یویورورلر. باشچینین یانینا چاتینجا هر کس همین سؤزلری سؤیلهیه بیلمهسه،هره اونا بیر لوپوخ وورور.
قایناق[دَییشدیر]
• نوروز بایرامی انسکلوپدیاسی. باکی-2008 (شرق-غرب). ص.93.


text:
یوتیوب، روس کاناللارینی قاپاتدی
روس دؤولتینه باغلی فعالیت گؤسترهن آرتی و اسپوتنیکین یوتیوب کاناللارینین، آوروپادا قاداغان ائدیلدیگی بیلدیریلدی
آمریکا بیرلشمیش دؤولتلری مرکزلی تکنولوژی شیرکتی گوگل، روسیا-اوکراینا ساواشیندا روسیانین "تبلیغات و یانلیش بیلگی یایماسینی اؤنلهمک" مقصدیله، روس دؤولتینه باغلی مطبوعات اورگانلاری آرتی و اسپوتنیکین یوتیوب کاناللارینی آوروپادا باغلادیغینی بیلدیردی.
گوگلدن وئریلهن آچیقلامادا، روس دؤولتینه باغلی فعالیت گؤسترهن آرتی و اسپوتنیکین یوتیوب کاناللارینین، آوروپادا قاداغان ائدیلدیگی بیلدیریلدی.
اؤته یاندان چین مرکزلی ویدئو پایلاشیم پلتفورمو تیک تاک دا بنزری بیر آددیم آتاراق سؤز قونوسو کاناللارین حسابلارینی آوروپادا قاپاتدی.
روس عسگرلری ۲۴ فوریهده اوکراینایا سالدیری باشلاتمیشدی.
ایلگیلیلی خبرلر
روسیا و چین آراسیندا اویدو سیستم لری ایله باغلی سازیش ایمضالانیب
سازیش روسیا-چین اویدو یئرلشدیرمه ایستراتژی امکداشلیق لاییحهلری کومیتهسینین ویدئوکنفرانس یولو ایله کئچیریلن ایجلاسیندا ایمضالانیب.
بیرینجیلیک ایلان ماسکین اولدو
فوربس درگیسینین، آمریکانین ان وارلی ۴۰۰ ایش آدامی لیستینده ایلان ماسک، گئچهن ایله گؤره ثروتینی ۶۰ میلیارد دوللاردان چوخ آرتیراراق بو ایل ایلک دفعه بیرینجی یئردی توتدو
دارت، ۱۱ میلیون کیلومتر اوزاقداکی گزهگنی ووردو
دونیانین ساوونما تکنولوژیسینی سیناماق آماجی ایله اوزایا بوراخیلان اوزای آراجی دارت، یئر کۆره اوچون تهلوکه یاراتمایان دیمورفوس آدلی آسترویده تام واختیندا چارپدی


text:
کلیمەنین قورئانداکی قوللانئم آلانلارئ
کلیمەنین قورئانداکی قوللانئملارئنئ “صارف (ثۆلاثی /اۆچ حارفلی قالئب)” وە “تاصریف (روباعی /دؤرت حارفلی قالئب)” اۇلاراق ایکی قئسئمدا ألە آلاجاغئز.
آ- صارف (ثۆلاثی قالئب)
فیعیلین ثۆلاثی قالئبتان قورئاندا قوللانئمئندا “چەویرمە /چەوریلمە” آنلامئ اؤن پلاندادئر. آشاغئدا گؤرۆلەجگی اۆزرە فیعیلین گچتیگی آیتلردە چەویرندن، چەوریلندن، چەویرمە سببیندن، چەویرمەنین گرچکلشمە شارطلارئندان، چەویرمە اۇلماماسئ حالیندە نە تۆر سۇنوچلارئن دۇغاجاغئندان باحثەدیلمکتەدیر.
آ- قالبلرین چەوریلمەسی
تەوبە سورەسینین آیتیندە هرحانگی بیر قۇنودا آیت گروبو (سورە) ایندیگیندە بونو حافیفە آلئپ دؤنۆپ گیدنلردن (انصرفوا) باحثەدیلدیکتن سۇنرا قاورایئشسئز بیر تۇپلولوق اۇلمالارئ سببییلە یۆجە آللاهئن بو گیبی کیشیلرین قالبلرینی چەویردیگی (صرف اللە قلوبهم بأنهم قوم لایفقهون) بیلدیرمکتەدیر.
أساسئندا آللاهئن آیتلری قارشئسئندا فئطراتئ بۇزولموش یاحود دا گؤرمزدن وە تانئمازدان گلنلر دئشئندا کیمسە قایئدسئز قالاماز. سوسادئغئندا صاف بیر بارداق سویا ایحتیاج وە ایشتیاق دویمایان بیری اۇلاماز. آنجاق قاتقئلئ شەیلرە آلئشان وە بوندان دۇلایئ دا دۇغال یاپئسئ بۇزولان کیشیلر بیر بارداق صاف سویا ایلگیسیز قالئر. آللاهئن آیتلری دە فئطراتا اویغون اۇلدوغو ایچین أساسئندا موحاطابتا أتکی یاراتماسئ گرکیر. بکلنن سۇنوچ (ایصابت) بودور.
آنجاق باعضئلارئ یاپئلارئنئ بۇزدوغو ایچین وە گؤرمزدن گلدیکلری ایچین آیتلر اۇنلاردا أتکی یاراتماز. چۆنکۆ کندی ترجیحلری سببییلە قالبلری آیتلردن چەوریلمیش اۇلور. آیتین سۇنوندا “بأنهم قوم لایفقهون = قاورایئشسئز بیر تۇپلولوق اۇلمالارئ سببییلە” شکلیندەکی ایفادە بونو گؤسترمکتەدیر. هر شەیە نیهایی قارارئ ورن آللاە اۇلدوغو ایچین قالبلرین چەوریلمەسی آللاها نیسبت أدیلمیشتیر. اینسانلارئن قالبلرینین مۆهۆرلنمەسیندن باحثەدیلن باعضئ آیتلردە دە عاینئ دوروما ایشارت أدیلیر.
قۇنویلا ایلگیلی ایکی آیت شؤیلەدیر:
کیم راحمانئن ذیکرینی (قورئانئ) بولانئق باقارسا باشئنا بیر شەیطان سارارئز؛ اۇ، اۇنون یاقئن آرقاداشئ اۇلور. اۇنلار بو گیبیلری یۇلدان چەویریرلر آما بونلار دۇغرو یۇلدا اۇلدوقلارئنئ سانئرلار. زوحروف سورەسی؛ )
بەیهاقینین سۆننیندە گچن بیر ریوایتتە، قالبلری چەویرنین آللاە اۇلدوغونو بیلدیردیکتن سۇنرا نبی (ع) شؤیلە دوعا أدر:
اللهم مصرف القلوب اصرف قلوبنا إلی طاعتک
آللاهئم! قالبلری چەویرن سنسین، قالبلریمیزی گؤنۆلدن سانا یؤنلیشە چەویر. (بەیهاقی)
یۆجە آللاە، آعراف سورەسینین آیتیندە دە؛ “سأصرف عن آیاتی الذین یتکبرون فی الأرض بغیر الحق = یریۆزۆندە بۆیۆکلننلری آیتلریمیزدن چەویرەجگیز” بویورماقتادئر. بوراداکی چەویرمە دە اینسانئن، آللاهئن آیتلرینە قارشئ تاورئنئن بیر سۇنوجو اۇلاراق گرچکلشمکتەدیر. بو کیمسەلر ایستەر کەونی، ایستەر کیتابی اۇلسون آللاهئن آیتلرینە قارشئ اومورساماز بیر طاوئر ایچیندە اۇلورلار. اۇیسا طابیعی یاپئسئنئ بۇزمایان، عینادلاشمایان، گؤرمزدن وە تانئمازدان گلمەین هرکس آللاهئن آیتلری قارشئسئندا تام بیر تسلیمیەت گؤستریر. یاعنی بکلنن سۇنوچ بودور. آما اینسان فارقلئ ترجیحتە بولونونجا طابیعی گیدیشتن چەوریلیر. چەویرمە ایشی بورادا دا آللاها نیسبت أدیلمکتەدیر؛ چۆنکۆ هر شەیین اۇنایئنئ “اۇ” وریر. شو آیت، چەوریلمە ایشینین کندی ترجیحلری سببییلە گرچکلشتیگینی گؤسترمەسی آچئسئندان دیققات چکیجیدیر:
سیزین گرچک راببینیز اۇلان آللاە ایشتە بودور. گرچگین اؤتەسی ساپئقلئق دگیلدیر دە یا نەدیر؟ ناسئل اۇلویۇر دا بؤیلەسینە چەوریلییۇرسونوز؟.. (یونوس سورەسی؛ )
گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە دۇغرو یۇلدان آیرئلئپ ساپماق بیر ترجیحین سۇنوجو اۇلوپ طابیعی گیدیشی سکتەیە اوغراتماقتئر. بو سببلە بؤیلەسی بیر چەوریلمەیلە نتیجەلنن داورانئشلار سۇرغولانماقتادئر. بنزەر بیر سۇرغولانما، اینسانئن یاراتئلئش آشامالارئندان باحثەدیلدیکتن سۇنرا اینسانئن تۆم بونلارا قایئدسئز قالماسئ باغلامئندا زۆمر سورەسینین وە مۆمین سورەسینین آیتلریندە دە عاینئ ایفادەیلە تکرارلانماقتادئر.
ایلگیلی آیتلری شؤیلە گؤرەبیلیریز:
- سیزی یاراتان اۇدور. اۇ، اؤنجە تۇپراقتان، سۇنرا نوطفەدن، سۇنرا دا عالاقادان یاراتئر؛ سۇنرا سیزی بیر ببک اۇلاراق دئشارئ چئقارئر کی گۆچلۆ قووتلی حالە گلەبیلەسینیز وە نیهایت ایحتیار کیشیلرە دؤنۆشەسینیز. کیمینیز داحا اؤنجە اؤلۆر، کیمینیز دە واعدەسینە قادار یاشار. بلکی عاقلئنئزئ قوللانئرسئنئز.
- جانئ ورن دە اؤلدۆرن دە اۇدور. اۇ، بیر ایشە قارار وریرسە، سادەجە؛ “اۇل!” دەر وە اۇ شەی اۇلوشور.
- آللاهئن آیتلری قارشئسئندا حاقلئ چئقمایا چالئشانلارئ هیچ گؤرمز میسین؟ بونلار ناسئل اۇلویۇر دا بؤیلە چەوریلییۇرلار؟ (مۆمین سورەسی)
سیزی، تک بیر نفیستن یاراتتئ. داحا سۇنرا أشینی دە اۇ نفیستن اۇلوشتوردو. أنعامدان سیزین ایچین سکیز أش ایندیردی. آنالارئنئزئن راحمیندە سیزی، اۆچ قارانلئق ایچیندە آرد آردا یاراتئشلارلا یاراتتئ. ایشتە بونلارئ یاپان، آللاەتئر، سیزین راببینیزدیر. یتکی اۇندادئر. اۇندان باشقا ایلاە یۇقتور. ناسئل اۇلویۇر دا باشقا طارافا دؤندۆرۆلۆیۇرسونوز؟ (زۆمر سورەسی؛ )
آ- حیلەلرین، کؤتۆلۆگۆن وە فوحشون چەوریلمەسی
یوسوف سورەسینین آیتیندە، یوسوفتان (ع) کؤتۆلۆک وە فوحشون چەوریلدیگی (کذلک لنصرف عنە السوء والفحشاء) بیلدیریلمکتەدیر. آیتتە آنلاتئلانلارا دیققات أدیلیرسە اۇرتام، بیر گنجین یانلئش یاپماسئنا اویغوندور. تکلیف، ملیکین أشی اۇلان بیر قادئندان گلمکتە، قادئن قارارلئلئق گؤسترمکتەدیر. بیر چەویرمە اۇلمازسا آماچلانان گرچکلشەجکتیر. آیت بیزە چەویرمە اۇلماماسئ دوروموندا یوسوفون (ع) دا اۇنو آرزولایاجاغئنئ (ولقد همت بە وهم بها) سؤیلەمکتەدیر. یوسوف، کندیسینە گلن ایلهاما ٠بورهان) قارشئلئق ورمیش، سۇن آندا کندینی تۇپارلامئش، بؤیلەجە کؤتۆ بیر ایشتن چەوریلمیشتیر. سۇن آندا کندیسینە یاپئلان ایلهاما قولاق ورەجک یاپئدادئر، چۆنکۆ یاپئسئنئ بۇزمامئشتئر. آیتین سۇنونداکی “إنە من عبادنا المخلصین = کسین اۇلان شو کی، اۇ صامیمی قوللارئمئزدان ایدی” شکلیندەکی ایفادە بونو گؤسترمکتەدیر. سۇن قارارئ آللاە وردیگی ایچین چەویرمە ایشینی اۇنا نیسبت أدیلمیشتیر.
عاینئ سورەنین 33-نجۆ آیتیندە یینە یوسوف (ع) آللاە تعالادان قادئنلارئن حیلەلرینی کندیسیندن چەویرمەسینی ایستەمکتە، شاید حیلەلر چەوریلمزسە یانلئش یاپابیلەجگینی سؤیلەمکتە (وَاِلَّا تَصْرِفْ عَنّ۪ي كَيْدَهُنَّ اَصْبُ اِلَيْهِنَّ وَاَكُنْ مِنَ الْجَاهِل۪ينَ)، بو دوعانئن سۇنوجو اۇلاراق دا 34-نجۆ آیتتە یۆجە آللاە قادئنلارئن حیلەلرینی یوسوفتان چەوریلدیگینی (فاستجاب لە ربە فصرف عنە کیدهن) بیلدیرمکتەدیر. گؤرۆلدۆگۆ اۆزرە چەویرمە ایشی یینە آللاها نیسبت أدیلمیشتیر. چۆنکۆ قولون بو قۇنوداکی توتومونو، قارارلئلئغئنئ، صامیمیەتینی أن ایی اۇ بیلیر وە سۇن قارارئ اۇ وریر.
آ- دۇلونون (آفتین) چەوریلمەسی
نور سورەسینین آیتیندە یۆجە آللاهئن، ترجیح أتتیگی کیمسەلرین تۆەسینە دۇلو یاغدئرئرکن (فیصیب بە من یشاء)، ترجیح أتتیگی کیشیلردن دە بو آفتی چەویردیگیندن (ویصرفە عن من یشاء) باحثەدیلمکتەدیر. شارطلاراۇلوشتوغوندا اۇ بؤلگەیە دۇغو یاغاجاقتئر. آنجاق آیتتن، بیر لۆطوف اۇلاراق باعضئ بؤلگەلردن زامان زامان بو آفتین چەوریلدیگینی آنلاماقتایئز.
آیتتە “ایصابت” وە “تاصریف” کلیمەلری گچمکتەدیر. آنلاشئلان اۇ کی، مۆداحالە أدیلمەسی یاعنی تاصریف اۇلماسا ایصابت گرچکلشەجکتیر. هرحانگی بیر مۆداحالە یاپئلمادئغئ یاعنی چەویرمە اۇلمادئغئ سۆرەجە سبب وە شارطلار اۇلوشتوغوندا آللاهئن دا اۇنایئیلا سۇنوچ گرچکلشەجکتیر. قادر (یاراتئلئش اؤلچۆلری) وە سۆننتوللاهئن (تۇپلومسال یاسالار) گرگی بودور. آنجاق باعضن بیر لۆطوف چۇغو زامان دا قوللارئن ترجیحلرییلە ینی سبب وە شارطلار اۇلوشور وە یینە اؤلچۆیە اویغون اۇلاراق فارقلئ سۇنوچلار دۇغار. بیر قولون صامیمی دوعاسئ، آللاهئن ایلهامئنا قولاق ورن فئطراتئ بۇزولمامئش بیر یاپئ چەویرمەیە سبب اۇلابیلیر.
آ- جهننم آتشینین چەوریلمەسی
اینسانلار جهننم آتشیندن آللاهئن اۇنلارئ چەویرمەسییلە قورتولاجاقلاردئر. أنعام سورەسینین آیتیندە، حساب گۆنۆندە جهننم عاذابئندان چەوریلنلرین بو بۆیۆک اؤدۆلە آللاهئن کندیلرینە ایکرامدا بولونماسئیلا قاووشاجاقلارئ بیلدیریلیر.
آیت شؤیلەدیر:
اۇ گۆن کیم اۇ عاذابتان چەوریلیرسە آللاە اۇنا ایکرام أتمیش اۇلور. بو، آچئق بیر قورتولوشتور. (أنعام سورەسی؛ )
بیر باشقا آیتتە، فورقان سورەسینین آیتیندە “راحمانئن قوللارئ” اۇلاراق واصئفلاندئرئلانلارئن، شؤیلە دوعا أتتیکلریندن باحثەدیلیر:
أی راببیمیز! جهننم عاذابئنئ بیزدن چەویر!.. (فورقان سورەسی؛ )


text:
زیرناچی هنرمند، محسن مختاری: ایکی هفته زیرنا چالمایاندا مریض اولورام!
اوجاق سایتی فولکلوروموز و یئرلی موسیقیمیزی تانیتماق هدفی ایله قوشاچایین یایجان (یاریجان) کندیدن اولان زیرناچی هنرمند مؤوسون (محسن) مختاری ایله مصاحبه ائتمیش. آشاغیدا بو ماراقلی مصاحبهنی اوخویا بیلرسیز.
اوجاق: سلام، یورولمایاسیز مختاری جنابلاری لوطفا اؤزونوزو بیزه آرتیق تانیتدیرین.
سالام بیزدندیر. چوخ ساغ اولون. والله من محسن مختارییم. میاندابین یایجان کندیندن و ایللر بویودور زیرنا، بالابان، و قوشا سیم سیم سازلارین چالارام و چوخلو توی و مراسیملرده حضوروم اولوب.
اوجاق: سایدیغینیز بو سازلارین (موسیقی آلت لرین) فرقی نهدیر؟
فرقی سسلریندهدیر. بیرده کی بالابانی ائو ایچینده سازینان و ال قوالی ایله چالارلار. قوشا سیم سیمی قولتوق دومبهیی ایله و زیرنانی آچیق فضادا بؤیوک قووال (قاوال) ایله چالارلار.
اوجاق: مختاری جنابلاری نئچه یاشینیز وار و نئچه ایلدیر موسیقی ایشیندهسیز؟
والله منیم 72 یاشیم وار و 15 یاشیمدان بو ایشی باشلامیشام.
اوجاق: عؤمرونوز اوزون اولسون اینشاالله. بو یولدا اوستادینیز کیم اولوب و کیمدن بو سازلارین چالماسین اؤوگنیبسیز؟
دوزون دئسم چوخ اوستاد یانینا گئتمهمیشم وچوخ اؤزوم چالیشیب اؤوگنمیشم. آما میاندابین حاجحسنکندیلی رحمتلیک اوستاد حیدردن چوخلو کؤمکلیک آلمیشام و او کیشی منیم اوستادیم اولوب.
اوجاق: نه سبب اولدو موسیقییه اوز گَتیردیز؟
اوشاقلیقدان زیرنا بالابان چالماغا بیر خاص علاقهم واریدی. مخصوصاً زیرنا چالماق “اولفیهمی”(روحیهمی) دیریلدیر. موسیقی هامی اینسانلارا نیازدیر. آللاها آند اولسون قارداش اوغلو، تک ایکی هفته بو زیرنانی چالمیاندا مریض اولورام! بونا گؤرهدیر تویلارا گئدیب زیرنا چالیرام، یوخسا منیم یایجان دا و حتی میاندآبدا چوخلو مولکوم یئریم وار و بونو پولونا گؤره چالمیرام. چون اصلا پولونا نیازیم یوخدور.
اوجاق: سیزی ساغ اولاسیز. زیرنا قووالین نئچه جوره هاواسی وار و سیز هانچیلارین چوخ سئورسیز؟
عرض اولسون کی زیرنانین چوخ هاواسی وار من بیلیب باشاردیغیم یوزدن آرتیق اولار. من سئودیییم هاوالاردا خالقیمیز سئوَن هاوالاردی، کی او جومله دن: بیر اوینا – اوچ تَپیک – بیریانه – ای وای دینمه – و سولدوزو هاوالارین سایماق اولار.
اوجاق: بیلیرسیز زیرنانی هاردا دوزَلدیرلر وبیزیم منطقه ده بئله بیر ایش گؤرن وار؟
فیکر ائلهمیرم میانداب ماحالیندا زیرنا دوزَلدن اولا. ایرانین باشقا یئرلریندن ده خبریم یوخدور. من اؤزوم ده بو زیرنانی عیراقین موصول شهریندن آلمیشام کی اورداکی تورکلر بونا “چؤل سازی” دئییردیلر.
اوجاق: مختاری بی یادیمیزدان چیخمامیش بو یانیویزدا اولان قووالچی دوستوموزودا بیزه تانیددیرین.
بودا منیم عزیز دوستوم دوستعلی علیزاده میاندابین حاصیلقوبو کندیندَندیر و ایللر بویودور منیمله قووال چالار.
اوجاق: سیزین شاگیردیز ده اولور؟ یانی بیری ایستهسه زیرنا چالماغی اونا اؤوگدَرسیز؟
والله دوزون دئسم قارداش اوغلو بویاندا زیرنا بالابان چالماغین اؤرگشمهیه جاوانلار چوخ ماراق گؤرستمیرلر، منیم اؤزومون 4 اوغلوم وارکی هئچ بیریسی منیم یولومو ایدامه وئرمهدی. آنجاق بیری ایسهتسه اؤوگشه من اونا اؤرگده بیلرم.
اوجاق: مختاری جنابلاری وقتیویزی چاربورجون اوجاق سایتینا قویدوغوزا گؤره من سیزدن چوخلو تشککور ائلییرم آرتیق سیزه موزاحیم اولمورام اگر آخیردا بیر سؤزونوز وار بویورون.
-من ده سیزدن و چاربورجون قان ایستی جاوانلاریندان تشکور ائلییرم کی همیشه بیز چاربورجا گلنده بیزه چوخ محبت ائلییللر. بونو دئمهلییم کی موسیقی اینسانین اولفیهسین دیریدیر. مخصوصا اصیل و سنتی موسیقیمیزه چوخ ارزش وئرین.
اوجاق: چوخ ساغ اولون.


text:
ورزقان
ورزیقان ایران شهرلریندن بیریدیر کی شرقی آذربایجان اوستانیندا یئرلشیبدیر و ورزیقان بؤلگهسینین مرکزیدیر. بو شهرین جمعیتی ۵٬۳۸۵ نفردیر کی بو باخیمدان اوستانین ۳۹ اونجو شهری سایاگلیر.
ورزیقان وجه تسمیه سی[دَییشدیر]
بو کلمه بارسقان سؤزونون فونوتیک دگیشمه سیندن عمله گلن بیر سؤزدور. بارس قدیم تورکجه ده یانی پلنگ قان مکان اسمی دوزلدن بیر اک دیر تورکجه ده "ب" حرفی "و" سسی ینه دگیشه بیلر اؤرنک :باسمنجی تبریزده واسمینج دئییرلر "س" ده "ز" سسی وئره بیلر.اؤرنک سهراب دئییلیر زوهراب دیوان الغات الترک ده بارسیقان افراسیاب ین اوغلونون آدی کیمی گلمیش.


text:
چئبی خاقان
چئبی خاقان - چین حاکمیتی آلتیندا گؤی تورک خاقانی ایدی. اوْ اولجه سئيانتوْ خانلیغی عسگرلری طرفیندن اسیر ائدیلسهده اؤز اوْردوسونو توْپلاياراق اؤزونو مۆستقیل خان اعلان ائتدی. 646-جێ ایلده اۇيغور و تان سۆلالهسی اوْردولاری سئيانتوْ خانلیغینی داغیداندان سوْنرا خاقان اوْغلو آشینا شابولوْنو ایمپئراتوْرو قوْناقلیغا دعوت ائتمک اۆچون گؤندردی. لاکین ائلچیلر خاقانین يانینا گلنده خاقانین بئله بیر ایستيی اوْلمادیغینی گؤردولر. باش کوْماندان آشینا جیئمان قارداشی عوضینه اوْغلو آشینا آنشووْنو گؤندردی. ایمپئراتوْرون ائلچیلری قارلوقلارلا بیرلشیب خاقانی اؤلدورمک ایستسهلرده خاقان ایشین اۆستونو آچدی. ائلچیلر آشینا چئبی طرفیندن اؤلدورولدو.
اؤلومو[دَییشدیر]
بۇنا عصبلشن ایمپئراتوْر قاوْ کان آدلی ژنرالی خاقانا قارشی گؤندردی. اۇيغورلاردان کؤمک آلان چینلیلر تۆرک توْرپاقلارینا گیرن کیمی آشینا جیئمان تسلیم اوْلدو. اوْ پايتاختا گؤندریلدی و حیاتی باغیشلاندی. اؤلومو ایله باغلی معلومات يوْخدور. اوْنون اسیر اوْلونماسیندان سوْنرا تۆرک توْرپاقلاریندا خاقانلیق سیستمی لغو ائدیلدی.
قایناقلار[دَییشدیر]
- آذربایجان جۆمهۇریتی تۆرکجهسی ویکیپدیاسینین ایشلدنلری طرفیندن یارانمیش«Çebi xaqan»، مقالهسیندن گؤتورولوبدور. (۱۹ اوْکتوبر ۲۰۱۷ میلادی تاریخینده یوْخلانیلیبدیر).


text:
روس گنرالی مادریتووئنگ اترک-گورگن دأکی غئرعئنچئلئغی
۱۹۱۴- نجی یئلداقئ ۱- نجی دۆنیأ اورشونئنگ اودئ تـۆرکمن توپراغئنا- دا اؤز تأثیرینی یتیریأر، شول دؤوۆرده تـۆرکمنلر، اؤز ارکینلیک اوغرونداقئ گؤرشلرینی یئغجاملاشدئریارلار. بو بارادا ۱۹۱۶- نجی یئلدا اترک- گۆرگن تـۆرکمنلری نینگ آراسئندا بولان روس دیپلوماتئ گ.ف. چورکین، پطربورگه یوللان تلگرافئندا شئیله دییأر:
“شو گۆنلر تـۆرکمنلر اؤز ایچرکی ایشلرینده بۆتـۆنلِی ارکین بولوپ، مرکزی حکومته سالغئت تؤلمأن گلیأرلر.”( همت آتایف. جنبش رهایی بخش تورکمنهای ایران)
اورشا عسگر یئغناماق ماقصادئ بیلن اورسیت پادشاسئ ۱۹۱۶- نجئ یئلئنگ ۲۵- نجی ژوئن آیئندا/، ۴ تیر ۱۲۹۵ پرمان چئقاریار. شوندا هر یـدی(۷) اؤیدن، ایکی آدم هم آط بریلملی ادیلیأر. تـۆرکمنلر بو پرمانا آچئق غارشئلئق گؤرکِزیپ غوزغالانگ توروزیارلار. غوزغالانگئ باسئپ یاتئرماق اۆچین آوگوست آیئ نئنگ ۱۵- ینده و ۱۶- سیندا تـۆرکمنلر چکیشلره عسگر یئغناماغا گلن روسلارئ اوقا توتیارلار، چات بیلن چکیشلرینگ آراسئندا چکیلن تلگراف سیملرینی قوپاریارلار سونگرا توپارلایئن گۆرگنه طاراپ گؤچۆپ غایدیارلار. (مقصودلو ص. ۴۲۸)
مقاله نینگ دولوسی


text:
ساری گلین
میر علی سید سلامت
ساری گلین اویونو, ان اسکی آیین, اویون مراسیملردن بیری سایـیلیر. سالور قازانـین خانمانینـین یـیغمالانما, بویوندا دئییلیر.
«شوکلی ملیکین قوشونو, دون بوجاغیندان قازان بگین اوردوسونا گلدی- آلتون بان ائولرین کافرلر چاپدیلار,… بویو اوزون بورلا خاتون اسیر گئتدی. قازان بگین قاریجیق اولموش آناسی قره دوه بوینوندا آسیلی گئـتدی, خان قازانـین اوغلو اوروز بگ, بوینو باغلی گئـتدی.» (کیتاب دده قورقود «فرزانه»).
آلتون بان ائولر, ایشیق اولکهسینین «گونش»یندن عبارتدیر, کی ملیک شوکلی الینده اسیر گئدیر. بو اسارت اوروز (اینک رب-و- النووو) ایله بیرگه ۱۶ ایل قدهری, زامان آپاریر. اون آلتی ایلدن سونرا, اوروز, گونش (یا سلجان خاتون- کی اسیر دوشموش گونشدن عبارتدیر و ملیک شوکلینین قـیزی آدلانـیر) یاردیمی ایله, دوستاقدان قاچیر و دوباره قایـیدیب بیر قارا وحشی اینکله موباریزهیه داخیل اولماقلا و غلبه چالماقلا, گونشی اسارتدن آزاد ائدیب, اؤز بوینوزلاری اوسته حمل ائدیب, قازان بگین یاردیمی ایله محلینده نصب ائدیرلر.
ساری گلین رقصی, اوروزون, قارا وحشی اینکله موباریزهیه داخیل اولماقدان اؤنجه بو موباریزهنی عزیزلهمک آیین, مراسیم ایفاسیدیر. فیگورجا, بیر قول باغلی, بیر قول آچیق, گؤز گونشده- «طلب», «تمنا», «شیدالیق»… ان یوکسک درجهده, گؤستریلیر. او کس کی موباریزهیه داخیل اولوب, اورهکدن, گونشه, ایشیغا, عاشیقدیر و بو عئشق علویت, باشی اوجالیق, عدالت و دونیانی ایشیق طرفینه چاغیرماغا, دوغرو اولور. دئمهلی, sari, گونشدیر. دئمک, ساری گلین گونشین اهریمن الیندن آزاد اولما مراسیمی- آیینی سایـیلیر.


text:
اوشاقلیقدا قویلانان دومانلی گونلر
رحیم خیاوی
احمد ییرمی دوققوز یاشا دولموشدو؛ اوجا بوی، شووهرک، قاشلاری چاتیلمیش؛ اوزوندهایسه آجی بیر تبسم گؤزه چارپیردی. دورومون گرگینلیگی، معاشین چتینلیگی، گئجه گوندوز آتاسی ایله برابر ایشلهمک، اونو سارسیتمیشدی. آتاسی، دان یئری سؤکولرکن یوخودان دوروب، مئیدانا گئدیب، الینه نه گلیرسه -سوغان، یئرآلما، پامادور- آلیب، هله هاوا تام ایشیقلانمامیش ساتیش یئرینه گتیرردی. او گلینجه، احمد آرابانی سیلیب، تمیزلهییب، ترمینال مئیدانینین گون باتان طرفینده یئرلشدیریر، آتاسینین یولونو گؤزلردی؛ نه کی آتاسی قیرخایللیک آلیش- وئریشده اوستالاشمیشدی، مئیدانا اؤزو گئدردی.
کئچن ایکی ایلده، آتاسی اورهک خستهلیگی تاپمیشدی؛ بو دا احمدین احوالاتین داهادا پوزموشدو. ائله بونا گؤره ده ایشین آغیرلیغی احمدین چیگنینه دوشموشدو. او چوخ گونلر آخشاما قدهر ایشلری یالقیزجاسینا قاباغا آپاراردی.
یازین سون گونلری ایدی؛ هاوالار چوخ ایستی کئچیردی، آمما آخشام باشی باهارین حزین – حزین اسن یئلی، اینسانین روحون اوخشاییردی؛ دئمک باهار، هر یئرده باهار ایدی. آنجاق طالعینین آجیلیغی، آتاسینین خستهلیگی ندنیله بوگونلر احمدین اورهیی داها سیخیلیردی.
– ایکی کیلو یئرآلما، بیر کیلو پامادور…!
احمد – هه، بلی، ایندیسه….- دئیهرک، سانکی آیری عالمه کؤچموشدو، موشترینین سسی اونو سیلکهلییب اؤزونه گتیردی. یاشی اؤتموش، الی چلیکلی بیر کیشی اؤنونده دورموشدو. ایستهدیکلرین وئرنده گؤز- گؤزه ساتاشدیلار. بیر آندا احمد بو گؤزلرین اؤزونه چوخ یاخین اولماسینی دویدو.
– اؤزودور، آغای محسنی؛ منی مدرسهدن دیدرگین سالان موعللیم؛ ایندیکی قارا گونلریمین «اسیرلیک تانریسی»! اینانا بیلمیرم… باخ گؤر ساچلاری نئجه آغارمیش!
احمد حئیران قالمیشدی؛ بو حئیرانلیق اونو اوشاقلیقدا قویلانان دومانلی گونلره چکیب آپاردی، او آلا قارانلیق گونلره. بئینینده آچیلمایان دوگونلر جانلانماغا باشلادی، اوتوز ایله یاخین کؤلگه کیمی اونونلا دولانان دوگونلر. او دالغین باخیشلاریلا موشترینین گئدیشین ایزلهییردی.
***
ییرمی ایل بوندان قاباغا قاییدیر. بو گونکو کیمی یادیمدادیر، اوچونجو صینیفدهایدیم. اینشا درسی اولان ساعاتلار منیم زاواللی گونلریم ایدی.
آغای محسنی اوزو ائنلی، بوغلی، اورتا بوی، چوخدا عصبلی بیر موعللیم ایدی. کیلاسدا بوتونلوکله فارسی صؤحبت ائلردی. ایکی آیاقلارین جوتلهمیشدی بیر باشماغا، گرکدیر اؤیرنجیلر کیلاسدا فارسی دیلده دانیشسینلار. اؤیرنجیلرایسه ایستهییردیلر فارسی دیلده دانیشیب، یازالار، آمما هئچ بیری باجارمیردی. بو آغای محسنینی داها عصبلندیریردی. بونا قارشیدا منیم ایچریمده بیر نوع دیرنمک، داها دوغروسو دانقازلیق حیسی باش قالدیریردی، آمما گئتدیکجه قورخولو بیر نوقطهیه چاتیردیم. آخی آغای محسنی دؤنهلرله اوشاقلاری چوخ آجیغلی و نیفرتلی بیر حالدا وورموشدو…
کیلاسا گیررکن اؤیرنجیلر بیرلیکده آیاغا قالخدیلار. آغای محسنینین «-بنشینید!… » امریایله، اونلار سسسیز- سمیرسیز اوتوردولار. آغای محسنی کیلاسین ائنین بویون آستا -آستا آددیملایاراق، اؤیرنجیلری گؤز آلتی سوزدو؛ سونرا اوزونو اونلارا توتارکن: «-پس امروز درس انشا داریم!» سورغوسونو وئردی. اوشاقلار ایسه گؤز آلتی بیر- بیرینین اوزونه باخدیلار. قورخو هاواسی منیم جانیما جومدو؛ بلکه ده بیر حیس ایدی. آغای محسنینین گؤزلرینین ایچینه باخماغا بیر ماجال تاپدیم، آمما، ساندیم اونون گؤزلرینین درینلیگینده بوغولورام. نفسیم سینهمده توپلانمیشدی. هر بیر زاد بئینیمده قاریشمیشدی؛ سانیردیم دومان ایچیندهیم. منیمله یاناشی اوتوران عسگرین اوزونه باخدیم؛ رنگی تمام پوزولموشدو.
سانکی آغای محسنینین قدم وورماسی باشا چاتان دئییلدی. هر آددیم گؤتوردوکده پوتین آیاققابیسینین شیققیلتیسی قولاقلاریمدا جینگیلدهییردی. اوشاقلیقدا قاراباسان یوخو تک قورخولو بیر حیس اورهییمی چولقلاییردی؛ صبریم توکنمیشدی. دیلیم توپوق وورارکن، تیترک بیر سسله عسگره: – «من گئتمهلییم!». دئدیم؛ آمما کیمدیر اؤزون بو بحرانلی حالدان قورتارا؟
کیلاسدا سسسیزلیک چؤکموشدو. بیلمیرم زنگین چالینماسینا نه قدر قالیردی. آغای محسنی دفتره چاغریلدی؛ ائله گؤرونوردو ائولریندن زنگ آچیبلار. منسه کیتابلاریمی گؤتوروب، بیر گؤز قیرپیمیندا اؤزومو خییاوانین اورتاسیندا گؤردوم. گؤزلریم هئچ بیر یانی گؤرموردو؛ جانیمی تر باسمیشدی؛ ماشینلارین سیگنالی، جماعاتین گوندهلیک ایشلرینه گل- گئدی، هامیسی گؤزومون اؤنونده یوخو کیمی نظره گلیردی؛ اطرافیما گؤز گزدیردیم؛ قورخو ایچیمده یالمالانیردی، دئمک جانیما هوپموشدو؛ هئچ اؤزومده بیلمیردیم بو قورخو نئجه دامارلاریمدا گزیر؛ اینجاریم کسیلمیشدی؛ کیلاسا قاییتماق ایستهییردیم، آمما قیچلاریم قیفیللانمیشدی. دولغون بیر حالدا ائوه ساری یوللاندیم. قاپیدا آنامی گؤرن کیمی هؤنکورتو ایله آغلایارکن، اؤزومو اونون قوجاغینا آتدیم. قهردن هیککهلنمیش بوغازیمین دوگونو یاواش – یاواش آچیلیردی. آنامین ایستی قوجاغی، حدسیز محبتی منی سیلکهلهدی. «آنا» قوللارینین آراسیندا توختاقلیغی دویدوم. آنام گؤز یاشلاریمی سیلرکن: «-نئچه دفه دئمیشم، گئت آتانا کؤمگ ائله، اونون الی یالیندی، تکدی» دئدی…
***
چوخ اوزاقلاردا باسدیریلمیش دومانلی گونلر، یئنیدن احمدین کؤنلونه دریندن چؤکموش دویغولاری قاینادیردی؛ بوقچا کیمی بوکولموش یادداشلاری، واراقلاییردی. او درین فیکره دالمیشدی. آزجا سونرا جووانا بیر قادین پریشان حالدا:
– آی احمد گل! آتام اؤلدو. آی…!
احمد باشینی قالدیران کیمی قارشیسیندا باجیسی زینبی گؤردو. زینب احمددن ایکی یاش کیچیک ایدی. آناسی زینبی دوغاندا، دونیاسین دئییشمیشدی. زینب احمد اوچون هم آنا و هم باجی اولموشدو.
– -نئجه!؟ آتام اؤلدو؟
اورهیی یئریندن اوزولدو… اسیرلیک تانریسی اولان آغای محسنی، آلیش- وئریش، اؤیرنجیلیک و … هامیسی بیر-بیرینه قاریشدی. احمدین ایچینده هر بیر زاد اوچوردو؛ سانکی ایچ دونیاسی شوملاییب قارانلیق بیر قویویا آخیردی. ایندی احمد «آتا»نین نه اولدوغونو و درین معناسینی دویوردو. خیسین- خیسین آغلاماغا باشلادی؛ ائولرینه دوغرو یوگوردو؛ قوهوم- اقربا هامیسی ییغیلمیشدی. باجیسی زینب دیرناقلاریلا اوزونون دریسینی دیدیردی. اونون سولغون چؤهرهسینده جیزیق سالمیش قیرمیزی جیزگیلر گؤرونوردو…
***
عائله مسئولیتی احمدین عهدهسینه دوشدو. گئجه- گوندوز یوخسوللوغا قارشی چالیشیردی. حیاتین آمانسیز فیرتینالاری اونو داشدان داشا چیرپیب، تحصیل آلماغی بوتونلوکله یادیندان چیخارتدی. زامان اؤتدوکده آلنینا دوشن جیزگیلر درینلشیردی.
***
عسگر تبریز یونیوئرسیتهسینده، «فنی دانشکده»ده «ساختمان» ریشتهسینده تحصیل آلماغا قبول اولموشدو، آمما ایکینجی ایلدن اونو یونیوئرسیتهدن عسگرلیک اوچون پادگانا گؤندرمیشدیلر. بونلارا باخمایاراق اسکی دوستلاریلا اؤز علاقهسینی کسمهمیشدی. گاهدان ترمینالین گون باتان طرفینده احمده باش ووراردی. بوگون گلنده «بالاجا قارا بالیق» حئکایه کیتابینی گتیرمیشدی. اوزون احمده دوتوب: «-بو کیتابی اوخومالیسان، گلن هفته گلهجهیم، بو بارهده دانیشیغیمیز اولاجاق.» دئمیشدی. عسگرین بو باش چکمهلری ایللر بویو اونا بؤیوک دایاق اولموشدو. احمد: -«موطلق اوخویارام، آمما سؤز وئر کی گلن هفته حتمن گلهسن. ندنسه بو گونلر اوروجلوق آیی کیمی هردن بیر گؤرسهنیرسن.» دئمیشدی. عسگر ایسه: -«وضعییت چوخ گرگینلشیب. دوستلارین بیر چوخلاری توتولوب، آمما بیر ایش قاباغا چیخماسا موطلق گلمهلییم.» سؤزلریله اونو جاوابلامیشدی.
عسگر اوجا بوی، ائنلی کورهک، قالین بوغلی بیر گنجایدی. گوزوندهکی شوشهسی ایستکان تکیندن قالین بیر گؤزلوکله همیشه اوزو تبسملی گؤرونردی؛ آنجاق بیر نئچه آی اؤنجهدن داورانیشی چوخ دئییشمیشدی. پارلاق گؤزلرینده گیزلی بیر ایضطیراب واریدی. بیر آز اوتوراندان سونرا، کؤلگه کیمی سوزولوب گئدیردی. گئتمهدن اؤنجه ذه یان- یؤرهسینی یوخلاییردی. احمدین کیچیک دونیاسیندا عسگر تک اینسانلار نه کی بیر معنوی قارداش، بلکه گؤزللیک عالمینده میثیلسیز دوست ایدی. اونلارین وارلیغی حیاتین دؤزولمز آنلارینی معنالاندیریردی.
احمد کیتابلاری اؤزل بیر ماراقلا اوخویوردو. اوخودوقجادا دونیایا باخیشی، حیاتا موناسیبتی دئییشیر، گونو گوندن درینلشیردی. عسگرین هر گلیشینده اونوندا اورهیینده نور ساچیلیردی.
***
پاییزین ایلک گونلر ایدی. یایین ایستی هاواسینین ال آیاقی چکیلمیشدی. آخشامباشیلار هاوا چوخ سویوق گئچیردی. قالین پالتار گئییلمهلیایدی. شافاق یاواش- یاواش قارالیردی. احمد کتیلین اوستونده اوتوروب، دمیر حلبیده اود قالامیشدی. گؤزلری قان قیرمزی کؤزلره تیکیلمیشدی. درین فیکره دالمیشدی. بو آندا عسگر گلدی. او چوخ دالغین نظره گلیردی. احمد دوروب یئرین عسگره وئردی. عسگر ایسه اگلشدی.
– هه، کیتابی اوخودون؟ نئجه گوردون؟
– اوخودوم، لاپ ایکی دفه اوخودوم!
– بیز اوخومالیییق؛ موطلق اوخومالیییق. بو گون بیزیم آخساقلیغیمیز، بئساواد اولماغیمیزداندی. «قارا بالیق» بیزیم بو گونکو دورومو تمثیل ائدیر.
عسگر ایناملی ایدی. بو گؤروش اونون سون گؤروشوایدی، آمما بونا باخمایاراق اؤزون پوزموردو. ایچریسینده کی قههری گیزلتمهگه چالیشیردی. گؤزلرینده حیرت و هیجان آیدین گؤرونوردو. احمد ده عسگرین احوالین دویموشدو. گؤزلری دولموش حالدا اوندان: -«نئجه اولوب کی، بئله پوزغون اولموسان؟» سوالاینی سورموشدو.
– من سفره گئتمهلییم، بلکه بیر آیلیق. «امین» آدلی بیر دوستوموز گاهدان سنه باش ووراجاق. سن اوچون کیتاب دا گتیرهجک. اونا اینانا بیلرسن. بیرده کی چوخ احتیاطلی اولمالیسان.
ایکی یولداش قول- بویون اولوب، آیریلماق ایستهدیلر. عسگر قاییدیشی بللی اولمایان بیر سفره یوللانیردی. احمد ایسه مغرورجاسینا یولداشینی یولا سالیردی. هر ایکیسینین گؤزلرینین درینلیگینده حسرت، کدر، اوتوز ایللیک دوپ- دورو یولداشچیلیق قیمیلدانیردی.
سون سؤز احمدین دوداغیندان دوشمهدن عسگر یولا دوشموشدو…
• «اسیرلیگ تانریسی» سؤزونو اوستاد منظوریدن آلمیشام.


text:
جوغرافیا
جوغرافیا (یونانجا: YewYpaφίa، یئرین تصویری، Yeιa — یئر، توْرپاق و Ypaφeιv — یازماق، تصویر اتمک) — طبیعی و اۆرتیم (تولید) اراضی کومپلکسلرینی و اوْنلارین کومپوننتلرینی تدقیق ائدن طبیعت و اجتماعی علملر سیستمی. طبیعت و اجتماعی جوغرافیا علملرینین واحید سیستم شکلیندهکی بیرلیگی.[۱]
ایلک اوّل جوغرافیا یئر حاقیندا انسیکلوپدیک علم اوْلموشدور. دیفرنساسیا پروسسینده بیرینجی نؤوبهده ایکی اساس قوْلا آیریلدی: فیزیکی جوغرافیا و ایقتیصادی جوغرافیا. بونون سببی همین عالیملرین اؤیرندیگی اوْبیکتلرین مۆختلیف لیگی ایدی. فیزیکی جوغرافیا طبیعت علملرینین کشف اتدیکلری قانونلاری رهبر توتور، اقتصادی جوغرافیا ایسه اجتماعی علمدیر. ایقتیصادی جوغرافیا اجتماعی استهصالات-صنایعنی، کند چیفتلیک (مزرعه)ینی، بیرده اهالینی، اوْنلارین یئرلهشمهسینی و استهصالات-اراضی کومپلکسلرینی اؤیرنیر. ایقتیصادی جوغرافیا دا فیزیکی جوغرافیا کیمی عمومی و بؤلگه حیصّه لره آیریلیر.
جوغرافیا علملری سیستمینه بیرده کارتوقرافیا داخیلدیر. بۇ علم تکنیکی علمدیر، لاکین اوْ، جوغرافیانین اینکیشافینا سبب اوْلموش، حتی بعضاً اوْنو قاباقلامیشدیر. اوْنون اساس آماچ طبیعت اوْبیکتلرینین، حادثهلرینین و جمعیتین مکانجا یئرلهشمهسینی، اۇیغونلاشماسینی، قارشیلیقلی علاقهسینی، دَییشمهسینی عکس و تدقیق ائتمکدن عبارتدیر.[۲]
جوغرافیانین تاریخیدَییشدیر
جوغرافی بیلیکلرین اینکیشافی و یئر کورهسینین اؤیرنیلمهسی ۴ اساس دؤوره بؤلونور.
- قدیم دؤوور.
- اوْرتا عصرلر دؤورو (V-۱۴-جو عصرلر).
- بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو (XV-۱۷-جی عصرلر).
- مۆعاصیر جوغرافی آراشدیرمالار دؤورو.
قدیم دؤوردَییشدیر
اینسانلار قدیم دؤوورلردن باشلایاراق اطراف اراضیلری، اوْنلارین طبیعی-جوغرافی شرایطینی، طبیعتده باش ورهن حادثهلری اؤیرهنمهیه جهد اتمیشلر. عئینی زاماندا یاخین اراضیلرده یاشایان طایفه و خالقالاری تانیماق، اوْنلارین یاشادیغی اراضیلری بیلمک اینسانلارا داها چوْخ یئیجک توْپلاماسی یئرلرینی بللی ائتمک و تایفالاراراسی توققوشمالاردان اۇزاق اوْلماق اۆچون لازیم ایدی. اینسانلارین سایینین آرتاماسی، مۆختلیف اراضیلرده یاشایان طایفه لرین بیرلیکلرینین یارانماسی دؤولتلرین فورمالاشماسی ایله نتیجهلهندی. سومر، میصر، یونان، روم، چین و هیندوستاندا دؤولتلرین یارانماسی داها اۇزاق اراضیلرین اؤیرهنمهیه ماراق آرتیردی.
سومرده و بابیل تمدونو دا جوغرافی بیلیکلرین توْپلانماسیدَییشدیر
بین النهرین ایلکین جوغرافی تصوّرلرین و بیلیکلرین یاراندیغی اراضیلردن بیریدیر. دجله چایی و فرات چایلاری آراسیندا مسکونلاشان، سومرلر آدلانان خالقلار تاریخ بویو بیر نئچه دؤولت قورموشدور. سومرلرین ا.ا ۲۵-جی عصره عایید گیل لؤوههلر اۇزرینده اوْلان یازیلاری دؤوروموزه قدر گلیب چاتمیشدیر. بۇ لؤوههلرده بالیق پولجوقلارینا اوْخشار سیمووللارلا لیوان داغلاری، مرکزده پارالل خط لرله سومرلر اۆچون مؤهوم جهت تعیینی اوْبیکتی اوْلان فرات چایینین اوْرتا آخاری، زاقروس داغلاری چکیلیر. دؤرت جهتین اوْلماسی فیکری سومرلره مخصوصدور.[۳] Qədim بابیلیستانا عایید اوْلونان (ا.ا ۵-جی عصر)، حاضیردا بریتانیا موزه ییینده ساخلانیلان خریطهلرین بیرینده شهرلرین تصویریندن گؤرونور کی، دونیا دایروی و یاستی فوْرمادادیر. فرات چایی داغلاردان باشلایاراق اؤلکهدن کئچیرو اوقیانوسا تؤکولور. خریطهنین مرکزینده بابیلیستان، بیرده کناردا آسسورییا و اۇرارتو دؤولتلرینین آدلاری یازیلمیش.
قدیم میصرده جوغرافی بیلیکلردَییشدیر
اۇزاق اراضیلره ایلک سیاهتلر قدیم میصرلیلره مخصوصدور. مۆختلیف تیکیلیلرده، داشلار، فیل سومویو و یا پاپیروس اۆزرینده اوْلان و بیزه گلیب چاتان یازیلاردا اوْنلارین حربی یئرلری حاقیندا معلوماتلار واردیر. بۇ معلوماتلاردا گؤستریلیر کی، اوْنلار ا.ا خخیخ عصرده سوویش کؤرفزینه چاتمیش و سینای یاریماداسینا کشمیشلیر. I توتموس سوریهنی کچهرک فرات چایینین یوخاری آخارینا، خاتشپشوت دنیز سیاهتی زامانی پونت اؤلکهسینه (ایندیکی سومالی یاریماداسی و یمهن) چاتمیشدیر.
ا.ا ۷-جی عصرین سوْنوندا فیرون نخو میصر-فینیکییا دونانماسیندا قیرمیزی دنیز بویو جنوبا اۆزرک اۆچ ایل عرضینده آفریقانین اطرافیندا دولاناراق گری قاییتمیشلار. بۇ سیاهت بارهده قدیم یونان عالیمی هرودوت دا معلومات ورمیشدیر.[۴]
قدیم ایراندا اطراف اراضیلر حاقیندا معلوماتلاردَییشدیر
ایندیکی ایران اراضیسینده قدیم دؤورلرده مؤوجود اوْلموش هخامنشلرلر ایمپیراتورلوغو بؤیوک گۆجه مالیک ایدی. بؤیوک II کیرین حاکمیّتی دؤورونده (ا.ا ۵۵۸-ا.ا ۵۳۰) ایران، میدییا، لیدییا، کیچیک آسیادا اوْلان یونان شهرلری، مسوپوتومییا، اوْ جملهدن بابیلیستان، مرکزی آسیانین چوْخ حیصّه سی، قافقاز اوْنون تابلیینده اوْلموشدور. I دارا دؤورونده (ا.ا ۵۲۲-ا.ا ۴۸۶) فارسلار پامیر یایلاسی (قدیم فارس دیلینده پا-i-ماخر-گونش اللهی اوْلان میترا دامی)، فرقانه وادیسی، آمودریا چایینین یوخاری آخاری، هیند چایینین ساغ ساحللریندهکی اراضیلری تانیییردیلار. ۱-جی دارانین دؤورونده اوْلان یوروشلر و ظفر قازاندیقلاری اؤلکهلر حاقیندا مشهور بیسوتون یازیلاری قالمیشدیر. فارسلارین معلوماتلاری اساسیندا هرادوت یازیر: "خزر داخیلی سو حؤوزه سیدیر، هچ بیر دنیزله علاقهلی دییلدیر. اوْنون اۇزونلوغو آوارلی گمیده ۱۵ گونلوک، انی ان گئنیش یئرده ۸ گونلوک یولدور".[۵]
فینیکییادا جوغرافی بیلیکلردَییشدیر
فینیکییا دنیزچیلری آرالیق دنیزی ساحللرینی اؤیرنمیش،ایلک دفعه جبلوتتاریق بوغازیندان آتلانتیک اوقیانوسینا چیخمیش،آوروپا و آفریقا ساهیلبویو اؤلکهلرینده اوْلموشلار.بعضی معلوماتلاردا فینیکییالیلارین بالتیک دنیزینه قدر گتدیینی،بورادان کهرابا آپاردیغینی ثبوت edir.Bundan باشقا فینیکییالی دنیزچیلر ایلک دفعه اکوادورو کسیب کچمیشلر و ایلک دفعه گونشی شیمالدا گؤرموشلر.[۶][۷]
قدیم هیندوستاندا جوغرافی بیلیکلرین یارانماسیدَییشدیر
قدیم هیندلیلرین جوغرافی بیلیکلرینین ایلک اۆمومیلشمیش فوْرماسی اوْنلارین مقدس کیتابهلرینده ساخلانیر. هیندلیلرین ان قدیم سالنامهسی اوْلان ریقودا کیتابیندا (هیمینلرین علمی) شعر فوْرمادا سیندخو (هیند) چایی و اوْنون قوْللاری تصویر اوْلونور. مقدس هیمینلر توْپلوسو اوْلان ودالار کیتابیندا "بخاوانا دارزا" (دونیانین گوزگوسو) آدلی حیصّه دونیانین قورلوشونون تصویرینه حصر ادیلمیشدیر. ماهابهاراتاین آلتینجی کیتابینین "جوغرافیا" بؤلمهسینده اوْلان ۳۰۰ شعرده اوقیانوسلار، دنیزلر، داغلار و چایلارین آدی وار. رامایانا کیتابیندا ب.ا.ا ۳-جو عصرده هیندلیلره معلوم اوْلان یئر کورهسی تصویر اوْلونور.[۸]
قدیم چینده جوغرافیانین اینکیشافیدَییشدیر
قدیم چین جوغرافیانین اینکیشاف اتدیی مرکزلردن بیری اوْلماقلا برابر، هم ده اوْ دؤورده اؤیرهنیلهن اراضیلرین گئنیش اوْلماسی، اکینچیلیین یاخشی اینکیشاف اتمهسی ایله فرقلنیر. قدیم چین مدنیتی ا.ا.II-۱-جی مینیللیکده خوانخه و یانتسیز چایلارینین آشاغی آخینلارینداکی دوزهنلیکده یارانمیشدیر. قدیم چینلیلر خوانخه و یانتسیزی چایلاری بویونجا یوخاری قالخاراق داغلیق اراضیلری و آشاغی انرک ساری دنیزی و گونئی-شرقی چین دنیزی ساحللرینی، کوریا یاریماداسینی و بیرده تایوان آداسینی کشف اتمیشلر.
ا.ا. ۲-جی عصرده جوغرافیایا دایر اثرلرین خصوصی فوْرماسی-سیاهتلرین یول تصویری یارانیر. بئله تصویرین مؤلفلریندن بیری اوْلان چژان-سیان ا.ا. ۱۳۸-جی ایلده چین ایمپراتورو طرفیندن مرکزی آسیانین یددیچایلیق (سمیرچیه-روس.) رایونوندا کؤچری حیات سۆرنساکلارین دوشرگهسینه گؤندریلیر، لاکین اوْنو یولدا مرکزی مونقولوستان و ترانس-بایکال یۆکسک دوزهنلیکلرینده حؤکمرانلیق ادن هونلار اسیر گؤتورور. اوْن ایل اسیرلیکده قالدیقدان سوْنرا قاچماغا مویسسر اوْلور. مرکزی تیان-شانین هوندور آشیریملاریندان کچیب دونمایان ایسسیک-کول گؤلونون جنوب ساحلینه کؤچری ساکلارین دوشرگهسی اوْلان – چیقو شهرینه گلیب چیخیر، اوْرادان یئنیدن داغ آشیریملارینی کچهرک نارین چایی درهسی بویونجا فرقانه وادیسینه – قوشیان (کاسسان) شهرینه گلیر. بیر ایل سوْنرا وطنه قاییدان چژان-سیان پامیر داغلارینی شیمالدان (آلای وادیسیندن) کچهرک تکله-مکان سهراسینا گلیب چاتیر. اوْنون سطحی ایله بیر وادیدن دیگرینه کچهرک آخارسیز دۇزلو گؤل (لوبنور) یئرلَشن گئنیش یاستی چؤککلییه چاتیر. اؤزونون حسابلامالارینا گؤره ۱۴.۲ مین km. یول قت اتمیش چژان-سیان ایلک دفعه چینلیلری مرکزی آسیانین چؤللری، سهرالاری، ایری داغ سیستملری-تیان-شان و پامیر، بۇ داغلاردان باشلایان و "غرب دنیزینه" - (آرال دنیزی) تؤکولهن آمو-دریا و سیردریا چایلاری حاقیندا دوروست معلوماتلارلا تانیش اتمیشدیر. اوْنون کچدیی مارشروتلا ا.ا. ۲-جی-۱-جی عصرلرین سرحدلرینده بؤیوک ایپک یولونون جنوب قوْلو سالینمیشدیر.[۹]
تاریخی معلوماتلارا گؤره ا.ا. ۱۱-جی-۸-جی عصرلرده چینده ایپک پارچا اۆزرینده یۆکسک سوییهده ترتیب اوْلونموش توْرپاق و پوچت یوللاری و دیگر خریطهلر دوزلدیلیردی. اوْنلاردان بیری اوْلان "حربی" خریطهده یوللار، چایلار، داغلار، حربی پوستلار، سیقنال قوللهلری، یاشاییش یئرلری و اوْرادا اوْلان اولرین سایی و س. عکس اوْلونموشدور. خریطهلرده یئرلر دقیقلیکله گؤستریلیردی. بونون اۆچون ان مۆکمّل آلت اوْلان کومپاسدان ایستیفاده اوْلونماسی حاقیندا چین سییاهلاری هله ا.ا. ۳-جو عصرده معلومات ورمهیه باشلامیشدیلار [۱۰].Bizim ارانین ۳-جو عصرینده مسافه اؤلچهن آلت ایجاد اوْلونور؛ یونگول آراباجیغین تکری و بارابانی دیشلی اؤتوروجو ایله بیرلشدیریلیردی. هر "لی" (۵۷۶ م) بارابانا وۇرماقلا قئید اوْلونوردو. بۇ ایجادین کمکی ایله چینده ایپک پارچا اۆزرینده ۱۸ صحیفهدن عبارت بؤیوک بؤلگه آتلاس دوزلدیلمیشدیر کی، بیر آدام اوْنون صحیفهسینی گۆجله چویره بیلیردی.
آنتیک جوغرافیادَییشدیر
قدیم یوناندا و قدیم روم ب.ا.ا. ۱-جی مینیللیکدن ارامیزین ۵-جی عصرینه قدر یۆکسک اینکیشاف سوییهسینده اوْلموشدور. عئینی زاماندا ایندییه قدر گلیب چاتان قایناقلر گؤستریر کی، دیگر علملرله یاناشی بورادا "جوغرافیا" دا یۆکسک اینکیشاف اتمیشدیر.
یوناندا "جوغرافیا" علمیدَییشدیر
ب.ا.ا ۱۶-جی-۱۵-جی عصرلرده آرالیق و قارا دنیزلری بیرلشدیرهن هللسنونت (داردانل) و بوسفور بوغازلاری آرتیق یونانالارا معلوم ایدی. یونانالار-آخیلیلر آز واختدا کریت آداسی دا داخیل اوْلماقلا اطرافدا اوْلان رودوس، کیپر، اوبیا آدالاری و دیگر ساهیلبویو اراضیلری اؤز اسارتلرینه آلدیلار.
ب.ا.ا. ۸-جی-۵-جی عصرلرده یونانالار آرالیق دنیزینین بۆتون ساحللرینه یاییلدیلار. میلت شهریندن اوْلان دنیزچیلر نیل چایینین منسبینده اوْلارکهن اوْنون یونان حرفی دلتایا (A) اوْخشادیغینی نظره آلاراق بۇ ارازینی دلتا آدلاندیردیلار.[۱۱] یونانالار قارا دنیزینین شیمال ساحللرینده و دنیزین قافقاز داغلاری ایله اوْلان ساحللرینده ۵۰-دن چوْخ منطقهنین اساسینی قویموشدولار.
قدیم یوناندا تبیتشوناسلیغین اساسینی میلتلی فالس (ب.ا.ا. ۷-جی عصرین سوْنو-۶-جی عصرین اوْرتالاری) قویموشدور.اوْ، "اۆفوق"، "اۆفوقون جهتلری" ترمینینی ایلک دفعه ایشلتمیش و اوْ واختدان جوغرافیا خریطهلری جهتلره اساساً ترتیب اوْلونور. ایلک بئله خریطهنین ترتیب ادیلمهسی (ب.ا.ا. ۵۵۰ ایل) فالسین شاگیردی آنکسیماندرین آدی ایله باغلیدیر.اوْ، "دونیانین خریطهسی" و "قلوبوس" تراکتاتلارینی یازمیشدیر. میلتلی جوغرافیاچیلار "قیطعهلر" ترمینیندن ایستیفاده ادرک "آسیا" و "آوروپا"نی آییرماغا باشلادیلار. آنکسیماندرین مۆعاصیری اوْلان میلتلی هکاتی لیوییانی (آفریقا) دا علاوه قیطعه کیمی آییرمیشدیر. هکاتی دونیانین یونانالارا معلوم اوْلان حیصّه سینین بیزه گلیب چاتان ایلک خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر.[۱۲]
هرادوت (ب.ا.ا. ۴۹۰-۴۲۵) اؤزونون "تاریخ" کیتابیندا تکجه حادثهلر حاقیندا دییل، هم ده گزدیی اراضیلرین اهالیسی، چیفتلیک (مزرعه)، جوغرافی تصویری حاقیندا دا معلومات وریر.
یئرین کوره شکلینده اوْلماسی اوّلجه ب.ا.ا. ۶-جی عصرده پیفاقور، سوْنرا الیادان اوْلان پارمنید (ب.ا.ا. ۵-جی-۴-جو عصرلر) طرفیندن ایرلی سورولموشدور. بۇ فیکیرلر فاکتلارلا تصدیق ادیلمیردی. پیفاقورون فیکرینه گؤره کوره ایدهآل فوْرمادیر. اوْنا گؤره ایلاهی قوه بۆتون گؤی جیسیملرینه بئله ایدهآل فوْرما ورمیشدیر.[۱۳]
یئرین کوره شکلینده اوْلماسینی ایستارگیردن اوْلان مهشور فیلوسوف ارسطو و کنیدادان اوْلان آسترونوم اودوکس (ب.ا.ا. ۴-جو عصر) ثبوت اتمیشدیر. شیمالدان جنوبا گدرکهن اۇلدوزلارین بیری گؤرونور، دیگری اۆفوقدن گؤزدن ایتیر. بونو یئر سطحینین ایری اوْلماسی ایله ایضاح ائتمک اوْلار. گمیلر آچیق اوقیانوسدا اۇزاقلاشدیقجا اۆفوقده اوّلجه اوْنلارین گؤودهلری، سوْنرا ایسه تدریجهن دور آغاجلاری گؤزدن ایتیر. ارسطو اوْنا دقت یتیرمیشدیر کی، آی توتولان زامان یئرین کؤلگهسی اوْنون اۆزرینده دایروی گؤرونور، داغلارا قالخدیقجا اۆفوقده گؤرونن اراضیلر گئنیشلنیر.[۱۴] Coğrafiya ترمینینی ایلک دفعه اراتوسفن (ا.ا. ۲۷۶-۱۹۴-جو ایللر) ایشلتمیشدیر. اراتوسفنی چوْخ واخت "جوغرافیانین آتاسی" آدلاندیریرلار. عالیم اؤزونون "جوغرافی قئیدلر" کیتابیندا یئرین تصویرینی ورمیش و معلوم اوْلان اراضیلرین خریطهسینی ترتیب اتمیشدیر. اوْ یئرین کوره شکلینده اوْلماسی ایدیاسینی قبول ادرک میصرین ایسکندریه شهرینده اؤلچمه ایشلری آپارمیشدیر. اراتوسفن یئرین رادیوسونون ۶۳۱۰ km، ۱°-لیک مردیان قؤوسونون ۱۱۰ km اوْلدوغونو تعیین اتمیشدیر. انلیکلرین درجهلرله حسابلانماسینی ایلک دفعه هیپپارخ (ب.ا.ا ۱۶۰-۱۲۵) آپارمیشدیر. اوْ، ایلک دفعه مریدیانی ۱۸۰ درجهیه بؤلموش، خریطهده درجه شبکهسی چکمیش، یئرین مسکونلاشما حیصّه سینده ۱۲ ایقلیم، یعنی انلیک زوناسی آییرمیشدیر.
آنتیک جوغرافیانین ان مؤهوم ایدیالاریندان بیری دونیا اوقیانوسینین واحیدلیگی حاقیندادیر. بۇ فیکیری ایلک دفعه ارسطو سؤیلمیش، سوْنرا اراتوسفن طرفیندن اینکیشاف اتدیریلمیشدیر. اوْ، دییردی کی، "اگر آتلانتیک اوقیانوسینین گئنیش سولاری مانع اوْلماسا،عئینی پارالل اوزره ایبرییادان (پرینی یاریماداسی) هیندوستانا اۆزوب کچمک اوْلار". بۇ دؤوورده جنوبدا اوْلان توْرپاق ساحهلری تررا آوسترالیس اینجوگنیتا (ناملوم جنوب توْرپاقلاری) آدلانمیش و ۱،۵ مین ایله یاخین سیرر اوْلاراق قالمیشدیر.[۱۵]
قدیم روم ایمپراتورلوغوسیندا "جوغرافیا" علمیدَییشدیر
قدیم رومدا بیر نئچه ایری هجیملی "جوغرافیا" کیتابلاری یازیلمیشدیr.Bu کیتابلار حاضیردا دا اؤز اهمیتینی ساخلاییrlar.Bu کیتابلاردان بیرینین مؤلفی اوْلان ایسترابون (ب.ا.ا. ۶۳-ب.ا ۲۴) ایکی ارانین قووشاغیندا یاشامیشدیر.
ایسترابون وارلی و مهشور عائلهدن ایدی،یاخشی تحصیل آلمیشدی.کیچیک آسیادا یئرلَشن آماسییادان اوْلان ایسترابونون "جوغرافیا" اثری ۱۷ کیتابدان عبارتدیر."جوغرافیا" ایله یاناشی "تاریخی قئیدلر" کیمی فوندامنتال اثرلر یاراتمیشدیر.ایکینجی اثر دؤوروموزه گلیب چاتمامیشدیr.Kitabda ایسترابون اوْ دؤورده معلوم اوْلان بۆتون اؤلکهلر،اوْنلارین تاریخی،اهالیسی،چیفتلیک (مزرعه) حاقیندا دیگر قایناقلرده اوْلمایان معلوماتلار وریر.
ایسترابونون بۇ کیتابیندا ایلک دفعه آذربایجانین طبیعتی،چیفتلیک (مزرعه) و اهالیسی حاقیندا یازیلی معلومات وریلیر.
ارامیزین ۲-جی عصرینده میصرده ایسکندریه شهرینده یاشامیش یونان عالیمی کلاودی پتولمی (۹۰-۱۶۰) اؤز دؤورو اۆچون فوندامنتال اثر ساییلان "جوغرافیا" کیتابینی یازمیشدیr.Kitab بیر چوْخ عصرلر بویو،یعنی "اینتیباه" دؤورونه قدر اؤلکهلر و بؤلگه لار حاقیندا زنگین معلومات منبعی کیمی ایستیفاده اتمیشdir.Kitab ۸ حیصّه دن ایبارهtdir.Ptolemey همده دونیا خریطهسینی ترتیب اتمیشdir.Eratosfen و پتولومیین خریطهلرینده اوْخشارلیق اوْدور کی، اوْنلارین هر ایکیسینده عئینی قورو اراضیلر -ینی و کؤهنه دونیا – گونئی آوروپا، اؤن آسیا و شیمالی آفریقا تصویر اوْلونموشدور. فرقلی جهت اوْدور کی، اراتوسفنین خریطهسیندن فرقلی اوْلاراق پتولومیین خریطهسینده مریدیان و پارالللر چکیلمیش، یئرین کورویلیگی نظره آلینمیشدیر. ۱۵-جی عصره قدر پتولومیین خریطهسیندن ایستیفاده اوْلونموشdur.Ptolomeyin خریطهسینده دونیانین بیر نجه اؤلکهلردن عبارت اوْلدوغو گؤرونور.[۱۶]
اوْرتا عصرلر دؤورو(V-۱۴-جو عصرلر).دَییشدیر
ارکهن اوْرتا عصرلرده آوروپادا علم و مدنیت دینین تأثیری آلتیندا دورغونلوغا اۇغرادی. قولدارلیق دؤورونون مۆترقّی علمی فیکیرلری یاددان چیخیردی. هر جور طبیعی پروسسلر و حادثهلرین باش ورمهسی مادی وارلیقلارین یارانماسی حاقینداکی فیکیرلر اللهین ایرادهسی ایله باغلانیر، دینی افسانهلر ایله الاقلندیریلیردی.
شرق اؤلکهلرینده "جوغرافیا"نین اینکیشافیدَییشدیر
آوروپا اؤلکهلریندن فرقلی اوْلاراق عرب اؤلکهلرینده، یاخین شرقین و اوْرتا آسیانین دیگر اؤلکهلرینده آنتیک یونان و روم جوغرافیاسینین ارثی هیفز ائدیلیب ساخلانیلیر، اوْنون ان یاخشی نومونهلری عرب دیلینه ترجومه ائدیلیردی.عرب خیلافتاینین یارانماسی عربلرین عربیستان یاریماداسیندان بۆتون یاخین و اوْرتا شرق اؤلکهلرینه،مرکزی آسیایا،شیمالی آفریقا و گونئی آوروپایا یاییلماسینا ایمکان ورمیشdir.VIII-۹-جو عصرلرده عرب خیلافتینده علم و مدنیت یۆکسک اینکیشاف سوییهسینه چاتمیشدیr.IX عصرده ابن خوردادبی(۸۲۰-۹۱۲)عربجه "یوللار و مملکتلر حاقیندا کیتاب" اثرینین یازمیشدیر.اثرین اساس مزمونونو باغداددان شیمالا، مرکزی آسیایا قدر و جنوبدان-هیندوستانا قدر یوللارین تصویری تشکیل دیر.X عصرین مهشور سییاهی ابن فادلان وولقا بویوندا یاشایان بولقارلار و پچنقلر،قارا دنیزین شیمالیندا یاشایان خالقلار حاقیندا زنگین معلوماتلار وریلمیشدیر.
بؤیوک جوغرافی کشفلر دؤورو(XV-۱۷-جی عصرلر)دَییشدیر
ینی دؤورون ایلک عصرلری (XV-۱۶-جی عصرلر) آوروپا صنایعسینین و تیجارتین اینکیشافی، بیلیمین و مدنیتین سۆرعتلی یوکسلیشی ایله کاراکتریزه اوْلونوردو.بؤیوک جوغرافی کشفلرین تاریخینه اساسلی دقت یتیریلمهسی اوْنونلا باغلیدیر کی، بیرینجیسی، بۇ کشفلر جوغرافی ایدیالارین ایرلییه دوغرو اینکیشافی نتیجهسینده مۆمکون اوْلموشدور، ایکینجیسی، جوغرافی کشفلر اؤز نؤوبهسینده ینی جوغرافی ایدیالارین اینکیشافینا گۆجلو تأثیر گؤسترمیشدیر.بؤیوک جوغرافی کشفلرین ایلکین مرحلهسینده بیر سیرا سببلر اۆزوندن ایسپانیا و پورتوقال دیگر اؤلکهلرله مؤ قایسهده قارشیدا دوران مورکّب وظیفهلرین یئرینه یتیریلمهسینه داها چوْخ حاضیر ایدیلر. محض بۇ ایکی پیرنی اؤلکهسینین سییاهلاری بیر نئچه اوْن ایللیکلرده آفریقانین اطرافینی دولانماقلا شرق اؤلکهلرینه و آمریکایا گئدن یوللاری کشف اتمیشلر، شرق یولونون آختاریشی ایله اوْنلار هیندوستانی و غرب یولونون آختاریشی ایله ایسه ایکی بؤیوک ماتریکی - شیمالی و گونئی آمریکانی کشف ائتدیلر و اؤیرهندیلر.
لاکین ۱۶-جی عصرین اوْرتالاریندان باشلایاراق پیرنی اؤلکهلری ضبط اتدیکلری سروتلر ایله مهدودلاشاراق، ینی توْرپاقلار آختاریشیندان ایمتیناع ائتدیلر و اساس دقتی توتوقلاری یئرلری الده ساخلاماغا یؤنلتدیلر. گؤستریلهن واختدان سوْنرا اوْنلارین یئرینه داها گۆجلو اوْلان اینگیلیس و هولند گلدی.
هیندوستانا یول آختاران دیاش بارتولومو (۱۴۵۰-۱۵۰۰) ایلک دفعه ۱۴۸۷-۱۴۸۸-جی ایللرده آفریقانین جنوب اۇجقارلاریندان کچهرک ایندییه قدر قاپالی حساب اوْلونان هیند اوقیانوسینا چیخیر. لاکین گۆجلو فیرتینالار اوْنون گمیلرینی الدهن اله سالیر کی، اوْ، همهن بورنو «فیرتینا بورنو» آدلاندیریر. اما ایندی بیز جوغرافیا خریطهلرینده بۇ آدا راست گلمیریک، اوْنا گؤره کی، پورتوقال کرالی ۲-جی ژوان «فیرتینا بورنو»نو «اۆمود بورنو» آدلاندیرماغی امر ادیر. چونکی دیاشین کشفی پورتوقال لیلارا زنگین هیندوستانا دنیز یولو ایله گدیب چیخماق اۆمیدینی وریردی.
خریستوفور کولومبون ۱۴۹۲-جی ایلده ایلک دفعه آتلانتیک اوقیانوسینی اۆزوب کچمهسی بؤیوک جوغرافی کشفلرین باشلانغیجی کیمی قبول اوْلونور (شکیل ۱۰). آمریکا ساحللرینه یاخینلاشان کولومبون گمیلری ایلک دفعه اوْلاراق ۱۲ اۇکتوبر ۱۴۹۲-جی ایلده ساحلده قورونو گؤرورلر و سوْنراکی گون اؤزلرینین کشف اتدیکلری تورپاغا آیاق باساراق اوْنو وست-ایندییا آدلاندیریرلار. بۇ، بیرینجی سیاهتی زامانی (۱۴۹۲-۱۴۹۳-جو ایللر) X.Kolumb باهام، کوبا و هایتی (اسپانیولا) آدالارینی کشف ادیر.
اوْنون ایکینجی سیاهتی (۱۴۹۳-۱۴۹۶-جی ایل) کیچیک آنتیل آدالارینین بیر قروپونون، پورتو-ریکو و یامایکا آدالارینین کشفینه گتیریب چیخاریر؛ بۇندان باشقا کوبانین جنوب ساحللرینی تدقیق ادیر (ماتریکین بیر حیصّه سی کیمی باشا دوشوردو). اۆچونجو سیاهتی (۱۴۹۸-۱۵۰۰-جو ایل) زامانی گونئی آمریکا ماتریکینین شیمال ساحللریندهکی اوْرینوکو چایینین آغزی و ترینیداد آداسی کشف اوْلونور.
کولومب گونئی آمریکا ماتریکینین ساحللرینده اوْلسا دا، اوْنو کؤهنه دونیانین بیر آداسی حساب ادیردی و ینی دونیانی کشف اتدیینی هچ تصوّورونه بئله گتیرمیردی.
دؤردونجو سیاهتی زامانی (۱۵۰۲-۱۵۰۴-جو ایلده) اوْ، مرکزی آمریکانین ۲ مین km. اۇزونلوغونداکی ساحللرینی کشف ادیر و پاناما برزخینه یاخین حیصّه دن غربه یول آختاریر. X.Kolumb داها سوْنرا هوندوراس نیکاراقوا، کوستا-ریکا و پاناما ساهیلبویو اۆزرک جنوب-شرقه گدیب دارین کؤرفزینه چیخیر.
وارلی ایسپانیا گمی صاحبلری ۱۴۹۹-۱۵۰۰-جو ایللرده آمریقو وسپوچچینین ایشتیراکی ایله گونئی آمریکایا دؤرد اکسپدیسییا تشکیل ائدیرلر. اوْنلار ۷۰۰-۸۰۰ میل اۇزونلوغوندا ساحللری اؤیرهنیرلر و آمازون چایینین آغزینی کشف ائدیرلر.
۱۴۹۷-جی ایلده کرال مانول واسکو دا قامانین (۱۴۶۹-۱۵۲۴) باشچیلیغی آلتیندا هیندوستانا اکسپدیسییا گؤندهrir.Afrikanین شرق ساحلی بویو اۆزرک موزامبیک آدالارینا گلیر و بورادا اوْ قیزغین تیجارت ادن عرب تاجیرلرینی گؤرور. شیمال ایستیقامتینده اۆزن واسکو دا قاما مالیندا لیمانینا گلیب چاتیر. بورادا پورتوقال لیلار یئرلی حؤکمدارلارین کمکی ایله ان ماهیر عرب لوسمانی و کارتوقرافی حساب اوْلونان احمد ابن-مجیدی اؤزلرینه بلدچی گؤتورورلر. واسکو دا قاما اوْنون کمکی و موسسون-سمت (مئی آیی) کولکلریندن ایستیفاده ادرک ۱۴۹۸-جی ایلده هیندوستان ساحللرینه گلیب چاتیر. اوْ، یئرلی تاجیرلرله آلور ادرک، ادویات، قیزیل و باهالی داش-قاشلا اؤز گمیلرینی یوکلییر و ینه ده موسسون کولکلریندن ایستیفاده ادرک گرییه – آفریقا ساحللرینه و اوْرادان ایسه ۱۴۹۹-جو ایلده پورتوقال یا قاییدیر. بئلهلیکله، واسکو دا قاما آفریقا اطرافینا جنوبدان دولاناراق دنیز یولو ایله هیندوستانا گلمیش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. بۇ تکجه پورتوقال تاریخینده دییل، دونیا تیجارتی تاریخینده ده اؤنملی بیر حادثه ایدی. همین واختدان باشلایاراق سوویش کانالی (۱۸۶۹) آچیلانادک، آوروپا ایله هیندوستان و چین آراسیندا تیجارت اوّلکی کیمی آرالیق دنیزی ایله یوخ، آتلانتیک اوقیانوسی – اۆمید بورنو یانیندان کچهن دنیز یولو ایله آپاریلدی. ینی آچیلان بۇ دنیز یولو تاریخی ایپک یولونون دا تنززولونه سبب اوْلدو. سوسیال-سیاسی باخیمدان ایسه هیندوستان تالان و ایشغالینین باشلانغیجینی قوْیدو.
فرنان ماگللان (۱۴۸۰-۱۵۲۱) ۱۵۱۹-جو ایلین ۲۰ سپتامبریندا بش گمی ایله ایسپانیادان ایلک دونیا سیاهتینه یولا دوشور. آتلانتیک اوقیانوسینی کچدیکدن سوْنرا ماگللان گونئی آمریکا ساحللری بویو اۆزرک غربه گئدن بوغازی آختاریر و نهایت ۵۲۰ سی.ا. ایندی اوْنون آدینی داشییان ماگللان بوغازینی بؤیوک چتینلیکله کچهرک اوقیانوس انگینلیکلرینه چیخیر. دار، قارانلیق بوغاز دؤنگهلریندن ساکیت بیر اوقیانوسا چیخان اکسپدیسییا ایشتیراکچیلاریندا خوش تسسورات یارانیر و بۇ اوقیانوسی ساکیت اوقیانوس آدلاندیریرلار. دونیادا ایلک دفعه ساکیت اوقیانوسین ان انلی یئریندن اۆزوب کچهن ماگللانین گمیلری خوش و آجی گونلری یاشاماقلا دؤرد آیدان سورا گلیب ایندیکی فیلیپین آدالارینا چیخیرلار. بورادا ماگللان یئرلی طایفه لر آراسیندا گئدن ووروشمایا قوشولور و ۲۷ آوریل ۱۵۲۱-جی ایلده اؤلدورولور.
قالان گمیلردن بیریسی خوان سباستیان الکانونون باشچیلیغی ایله بۆتون یول بویو پورتوقال لیلاردان گیزلی اوّلجه مولوک آدالارینا گلیر، اوْرادا چوْخ ادویات یوکلییر، تیمور آداسیندان کچیب بؤیوک چتینلیکلرله هیند اوقیانوسینین جنوب انلیکلریله اۆزرک، اۆمید بورنوندان کچیب ۱۵۲۲-جی ایلین ۸ سپتامبریندا سالامات قالمیش جمعی ۱۸ نفر دنیزچی ایله (یولا چیخان ۲۶۵ نفردن) گلیب ایسپانیایا چاتیر.
هولند بؤیوک جسارتله ینی کشفلر تشببوسونو اؤز علینه کئچیردی. ۱۶۰۲-جی ایلده تشکیل اوْلونموش «اوْست-ایندییا هولند شیرکتی» بیر نئچه ایلدهن سوْنرا زوند آدالارینداکی ان مؤهوم اراضیلری پورتوقال لیلارین علیندن آلدی. ینی سروت قایناقلرینین آختاریشی اوْنلاری تزلیکله اوتریش ساحللرینه گتیریب چیخارتدی. هولند دنیزچیسی ویللم یانسزون توررسدن بیر نئچه آی اوّل اوتریش ساحللرینده اوْلموش ایلک آوروپالی حساب اوْلونور. اوْ، ۱۶۰۶-جی ایلده کیپ-یورک یاریماداسینین غرب ساحللرینی اؤز خریطهسینه کؤچورموشدور. آرتیق ۱۷-جی عصرین ایلک ایللرینده هولندلی دنیزچیلر اوتریشنین «ینی هولند» ساحللرینی گؤروردولر، ۱۶۱۵-جی ایلدهن سوْنرا اوْنون غرب، قیسمهن شیمال و جنوب ساحللرینین خطلری مویینلشدیریلمیشدیر.[۱۷]
مۆعاصیر جوغرافی آراشدیرمالار دؤورودَییشدیر
اوْن سککیزینجی عصرین اوْرتاسی و اوْن دوققوزونجو عصرین بیرینجی یاریسیندا آوروپانین بیر سیرا اؤلکهلرینده صنایع اینقیلابی باش وریر، کاپیتالیزم سۆرعتله اینکیشاف ادیر و اوْنون تکنیکی بازاسی مؤحکملنیر. بۇ دؤورده، خصوصیله اینگیلیس چوْخ گۆجلنیر و اؤز رقیبلرینی سیخیشدیراراق دونیانین ان بؤیوک موستملکهچی دؤولتینه چوریلیر.
جیمس کوک (۱۷۲۸-۱۷۷۹) گؤرکهملی اینگیلیس دنیز سییاهی اوْلوب، دونیا سییاهلاری آراسیندا آدی کولومب و ماگللاندان سوْنرا اۆچونجو چکیلیر. جیمس کوک ایلک دفعه هم آرکتیکا و هم ده آنتارکتیدادا اوْلموش، ایلک دفعه جنوب قوتب دایرهسینی کسیب کچمیش، اوْنون گمیلری اۆچ دفعه یئر کورهسینی دولانمیش و آلتی دفعه اکوادورو کسمیشدیر. کوکون آپاردیغی جوغرافی کشفلرین سیاهیسینی توتماغین اؤزو چوْخ واخت طلب ادردی. بؤیوک اینگیلیس سییاهی اوتریشنین بۆتون شرق ساحللرینی، ینی کالدونییانی، هاوای، گونئی گورژی، ینی زلاندییا و س. آدالاری کشف ادیب. فاکتیکی اوْلاراق کوک ایلک دفعه اوقیانوسیوانی دونیایا تانیدانلاردان اوْلموشدور.
اوْنون حیاتا کچیردیی ان بؤیوک کشفلر سایهسینده یئرین جنوب یاریمکورهسینین خریطهسی اؤزونون مۆعاصیر شکلینی آلا بیلمیشدیر. کوک بؤیوک علمی نتیجهلر ورهن اۆچ دونیا سیاهتی اتمیشدیر.
۱۸۱۹-۱۸۲۱-جی ایللرده روسیه دؤولتی F.F.Bellinshauzen و M.P.Lazaryevin باشچیلیغی ایله ناملوم جنوب ماتریکینین آختاریشینا اکسپدیسییا گؤندریر. اوْنلارین گمیلری بۇ ناملوم ماتریکین اطرافینا فیرلانیر، بش دفعه ساحله چوْخ یاخینلاشیر و آنتارکتیکانین سولاریندا چوْخلو ینی آدالار کشف ادیر. اکسپدیسییانین آنتارکتیدا ساحللرینه ایلک دفعه یاخینلاشدیغی گون-۲۸ ژانویه ۱۸۲۰-جی ایل اوْنون کشف اوْلونما تاریخی کیمی قبول اوْلونور. سوْنرالار بیر سیرا دیگر اکسپدیسییالاردا ایشتیراک اتمیش F.F.Bellinshauzeni سونونجو بؤیوک دنیز سییاهی آدلاندیرماق اوْلار. یئرین آخیرینجی ماتریکی آرتیق کشف اوْلونموشدور.
۱۹-جو عصرین سوْنونا یاخین یئرین قوتبلرینی کشف ائتمک اۇغروندا موباریزه اؤزونون کولمیناسییا نقطهسینه چاتیر. اؤزو ده بۇ یاریشدا اؤن پلانا علمی ماراقلاردان داها چوْخ یوخ، میلّی و شخصی نفوذلار چکیلمیشdir.Amerikalی روبرت پیری (۱۸۵۶-۱۹۲۰) حیاتینین ۲۳ ایلینی شیمال قوتبونون اؤیرنیلمهسینه حصر اتمیشدیر. بیر نئچه جدی جهتلردن سوْنرا روبرت پیری نهایت، ۱۹۰۹-جو ایلده تاریخده ایلک دفعه اوْلاراق شیمال قوتبونده اوْلور.
جنوب قوتبونه ایسه کیمین تز چاتاجاغی اۇغروندا گئدن موباریزه فاجعه ایله نتیجهلنیر. نوروژلی رائول آموندسنین باشچیلیق اتدیی اکسپدیسییا ایتلر قوشولموش خیزکلرله ۱۹۱۱-جی ایلین دسامبر یندا جنوب قوتبونه چاتیر، اوْرادا مکتوب و چادیر قویوب گری دؤنور. آت قوشقو حئیوانلاری قوشولموش خیزکله یولا دۆشهن اینگیلیس روبرت سکوتون (۱۸۶۸-۱۹۱۲) اکسپدیسییاسی بیر آیدان سوْنرا گلیب جنوب قوتبونه چاتیر و بورادا نوروژ بایراغینی گؤرور. اینگیلیس لر گجیکدیکلرینه گؤره معنوی جهتدن درین سارسینتی کچیریرلر و گری قاییدارکهن یولدا هلاک اوْلورلار.
بئلهلیکله، قوتبلرین کشفی اۇغروندا گئدن بؤیوک اپوپیا باشا چاتیر، لاکین همین دؤورده اوْنلارین علمی جهتدن اؤیرنیلمهسی هله آپاریلمیردی. یالنیز سوْنرالار ینی تکنیکی آوادانلیقلارلا تجهیز اوْلونان اکسپدیسییالار آرکتیکا و آنتارکتیکانین اساسلی اؤیرنیلمهسینه باشلاییرلار.
علمی اکسپدیسییالار و جوغرافی نظریهلردَییشدیر
۱۹-جو عصرده بیلیمین، تکنیکنین جوشغون اینکیشافی اؤز تأثیرینی جوغرافیایا دا گؤستردی. بۇ دؤورده ینی جوغرافیانین اساسلارینی قویان – آلکساندر هومبولت، کارل ریتتر، ایوهان تونن، ک.İ.آرسنیو و س. کیمی گؤرکهملی عالیملری مثال گؤسترمک اوْلار.
۱۹-جو عصرین ینی جوغرافیاسینین بؤیوک آراشدیرماچیسی، سییاه، تبیتشوناس، گولوق مؤ قایسهلی فیزیکی جوغرافیانین، لاندشافتشوناسلیغین بانیسی آلکساندر هومبولت (۱۷۶۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. اوْ، جوغرافیا بیلیمینه گونئی و شیمالی آمریکا، مرکزی آسیا، اۇرال، آلتای اؤلکهسی و دونیانین باشقا رایونلارینا سیاهت اتمکله درین علمی مۆشاهیدهلر آپارماقلا گلمیشدیر. حیاتا کچیردیی ایری علمی اکسپدیسییالاردا چوْخلو معلوماتلار توپلامیش، یول قئیدلری آپارمیش و سوْنرا بۇ معلوماتلاری سینتز ادرک قیمتلی علمی اثرلر یازمیشدیر. اوْنون قلهمیندن ۶۰۰-دن آرتیق جوغرافیانین مۆختلیف ساحهلرینی ایحاطه ادن قیمتلی اثرلر چیخمیشدیر. بۇ اثرلرین چوْخو سانباللی مونوقرافییالار و علمی کیتابلاردیر. آمریکانین طبیعتینه عایید ۳۰ جیلدلیک، مرکزی آسیایا عایید ۳ جیلدلیک، یئرین طبیعتی و اینسان پروبلملرینه عایید ۴ جیلدلیک اثرلر نشر اتدیرمیشدیر.[۱۸]
کلاسیک جوغرافیانین ایکینجی بؤیوک نمایندهسی A.Humboltun مۆعاصیری کارل ریتتر (۱۷۷۹-۱۸۵۹) اوْلموشدور. مؤ قایسهلی جوغرافیانین طرفداری اوْلان کارل ریتتر درین بیلیکلی، گئنیش دونیاگؤروشلو عالیم ایدی. آلماندا برلین بیلیم یوردونون ایلک جوغرافیا کافدراسینی تشکیل اتمیش و اوْنون پروْفسورو اوْلموشدور. اوْنون درین معنالی، ماراقلی درسلرینی بیر چوْخ گؤرکهملی عالیملر – سوئیسلی A.Qyuye، فرانسه الیزه رکلو، روس پیوتر سمینوو-تیانشانسکی و ب. دینلمیشلر. A.Humboltdan فرقلی اوْلاراق، ریتتر سیاهت اتممیشدی. اوْ، کابینت عالیمی ایدی. بونا باخمایاراق اوْ، زنگین جوغرافی و فلسفی ادبیاتدان ایستیفاده ادرک، چوْخلو اثرلر یازمیشدیر. بۇ اثرلر سیراسیندا ۱۹ جیلدلیک «طبیعته و اینسان تاریخینه عایید یرشوناسلیق و یا عمومی مؤ قایسهلی جوغرافیا» آدلی اثری ده وار. اثر بؤیوک حجملی اوْلسا دا، اوْراداکی مولاهیزهلر آفریقایا و آوروپانین بیر حیصّه سینه عایید ماده لر اۆزرینده قۇرولموشدور. ریتترین نظری جوغرافی گؤروشلری مؤ قایسهلی یرشوناسلیق ایده سی بۇ کیتابدا اؤز عکسینی تاپمیشدیر.
کلاسیک جوغرافیانین گؤرکهملی نمایندهلریندن بیری ده آلمان مولکداری، ایلک ساحه موْدلینین یارادیجیسی ایوهانن تونن (۱۷۸۳-۱۸۵۰) اوْلموشدور. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه) اۆرتیم (تولید)ینین یرلشدیریلمهسینین اوْپتیمال موْدلینه یاخین ایلک سخم ترتیب اتمیش، «تجرید اوْلونموش دؤولت» (۱۸۲۶) کیتابیندا بۇ مودللشدیرمه ایدیاسینین ایضاحینی ورمیشدیر. اوْ، کند چیفتلیک (مزرعه)ینین یرلشدیریلمهسینه تأثیر ادن ۳ عامیلی – ۱) اۆرتیم (تولید)ین خصوصیّتینی، ۲) توْرپاقلارین مونبیتلیینی و بیتکیلرین خصوصیتلرینی، ۳) بازار قیمتلری ایله مؤ قایسهده نقلیات خرجلرینی اساس گؤتورموشدور.
جوغرافیانین آراشدیرما یوْل لاریدَییشدیر
جوغرافیانین آراشدیرما ساحهسی، جوغرافی موحیطده باش ورهن عمومی قانوناویغونلاری، ترکیبینی، اوْنون اینکیشاف دینامیکاسینی و اراضی اوزره دیففرنسیاسییاسینی اؤیرهنمکدن ایبارهtdir.Coغرافییانین آراشدیرما یوْل لاری بونلاردیر:
- سیستملی تحلیل.
- آمار.
- کارتوقرافیک.
- سیستملی یاناشما.
- ریاضی.
- سورغو آپاریلماسی.
- تاریخی ماده لردان ایستیفاده.
- بالانس.
- مودللشدیرمه.
- قروپلاشدیرما.
- مؤ قایسهلی تحلیل.
- چؤل آراشدیرمالاری.
گؤستریلهن یوْللارلا یاناشی، بۆتون فیزیکی – جوغرافی آراشدیرمالار اۆچ مرحلهده آپاریلیر:
- حاضیرلیق.
- چؤل.
- کامرال.[۱۹]
بیرده باخدَییشدیر
قایناقلاردَییشدیر
- ^ مممدوو ق.ش. خلیلوو م.ی. اکولوقلارین معلومات کیتابی[دائمی اولو باغلانتیلی]. "علم" نشریاتی. باکی: ۲۰۰۳. ۵۱۶ س.
- ^ Л.П.ШyбaژeB. یMyMи ژepшیHacлыr. Бakы. ۱۹۸۶. c.۷.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2013-06-18. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ^ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۷.
- ^ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf.
- ^ И.Ш.ШифMaH. ФиHиkийckиe Mopexoды. Hayka، ۱۹۶۵، سی.۴۳-۴۹
- ^ http://www.e-reading.ws/bookreader.php/1019607/Shifman_-_Finikiyskie_morehody.html[دائمی اولو باغلانتیلی]
- ^ http://big-archive.ru/geography/basis_of_common_geography/3.php
- ^ http://www.kitabxana.net/files/books/file/1280412030.pdf
- ^ https://az.wikipedia.org/wiki/Kompas
- ^ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵
- ^ http://simposium.ru/ru/node/9904
- ^ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی.I kitab.Bakی ۲۰۱۲.س.۱۵.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-12-06. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ^ جوغرافیا انسیکلوپدییاسی. ۱-جی کیتاب. باکی: ۲۰۱۲، س.۱۸.
- ^ http://www.physchem.chimfak.rsu.ru/Source/History/Persones/Ptolemaios.html
- ^ B.Ж.Гaбpиэлb."Bceoбщaя иcTopия reorpaфичeckиx oTkpыTий".MockBa.۲۰۰۷.سی.۱۰۲.
- ^ archive copy. آرشیولنیب اصلی نۆسخهدن on 2016-11-20. یوْخلانیلیب2016-11-11.
- ^ جوغرافیاآبیتورینتلر اۆچون درس یاردیمی.ا.الیو،ن.جبراییlov.Bakی.۲۰۰۷.س.۵.


text:
هاوا
هاوا دۆنیانی ایحاطه ائدن، اکثریتی نیتروژن و اوکسیژندن موتشکیل، رنگسیز و اییسیز قاز کۆتلهسی. هاوا بۆتون جانلیلار اۆچون حیاتی اهمیته مالیکدیر. حئیوانلار، بیتکیلر و اینسانلار هاواسیز بیر مۆحیطده یاشایا بیلمز. یئر کورهسی بوروین قاز کۆتلهسینه آتموسفر آدی وئریلیر. آتموسفردهکی هاوا طبقهسینین قالینلیغی ۱۵۰ km-دیر. آتموسفرین دیگر آدی دا هاوا کوره. بۇنون یالنیز ۱۲ km-i جانلیلارین یاشاماسینا الوریشلیدیر. یئر اۆزوندن اۇزاقلاشدیقجا هاوا قاتینین سیخلیغی آزالیر. آتموسفر، یئر کورهسینین اطرافیندا سانکی تنظیملییجی و قورویوجو بیر اؤرتوک شکلیندهدیر.


text:
`ولادیمیر زلنسکی` نتیجهلر
خبرلر [380]
- جمهور باشقانی اردوغانلا پوتین آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- جمهور باشقانی اردوغان ولادیمیر پوتین ایله تلفونلا دانیشاجاق
- زلنسکی، جمهورباشقانی اردوغانا تشکر ائتدی
- جمهورباشقانی اردوغان، زلنسکی ایله تلفندا دانیشدی
- زلنسکی: روسیا، اتم الکتریک مرکزینه راکت آتدی
- زلنسکی سون گونلرده آزاد ائدیلن اراضیلرین ساحهسینی آچیقلاییب
- اولاف شولتز و ولودیمیر زلنسکی آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- زلنسکی: "بیر نئچه یاشاییش منطقهسی آزاد ائدیلیب"
- اورزولا فن در لاین:"الکتریک بازاری آرتیق ایشلک بازار دئییل"
- زلنسکی: حیات گئری قاییداجاق
- ولودیمیر زلنسکی: "بیزیم هر گونوموز بئلهدیر"
- زلنسکی اوکراینایا وئردیگی دستهیه گؤره بوریس جانسونا تشککور ائدیب
- کوروناویروسون یئنی علامتلری آچیقلاندی
- زلنسکی: باریش اوچون روسیا ایشغال ائتدیگی توپاقلاری ترک ائتمهلیدیر
- اردوغان: ساواش ماسا آرخاسیندا بیتهجک
- اردوغان، زلنسکی ایله گؤروشدو
- اردوغان اوکراینایا گئتدی
- ماکرون ایله زلنسکی آراسیندا تلفون دانیشیغی اولوب
- زلنسکی: ساواش، قیریمین قورتولوشو ایله بیتمهلیدیر
- ولودومیر زلنسکی: "دونتسک ویلایتینده جبهه خطینده وضعیت هله ده آغیردیر"
- روسیا سیلاحلانما یاریشینا گیرمهیهجک
- روسیا پرزیدنتی ولادیمیر پوتین آنکارایا گلیر
- ولادیمیر پوتینین مقام ماشینی تصادوف ائتدی


text:
«قاراباغ» مناقشهسی و قارشیدا یارانا بیلن دوروم
ائلدار موغانلی
اوتوز ایلدیر آذربایجان تورپاقلارینین بؤیوک بیر قیسمی ارمنستان دولتی طرفیندن اشغال ائدیلیب و ۲۸ ایلدن آرتیق مذاکره متدونا اساسلانان باریشیق یولو هلهلیک بیر نتیجه وئرمهمیشدیر. ۱۹۹۴نجی ایلدن آذربایجانین قدیم مدنیت اوجاغی اولان قاراباغ بؤلگهسیندهکی «خوجاوند»، «خوجالی»، «شوشا»، «آغدره» و «خانکندی» منطقهلری ارمنستان دولتی طرفیندن اشغال ائدیلمیش، دینج ساکنلر علیهینه فاجعهلر تؤرهدیلمیش و آذربایجانین بؤیوک بیر اراضی حصهسی اشغالچی دولت استیلاسی آلتیندا ساخلانیلمیشدیر. بوندان علاوه، ارمنی سیلاحلی بیرلشمهلری بینالخالق حقوق نورمالارینی کوبودجاسینا تاپدالایاراق آذربایجان اراضیسینین آیریلماز حصهلری اولان «لاچین»، «کلبهجر»، «آغدام»، «فضولی»، «جبرائیل»، «قبادلی» و «زنگیلان» رایونلارینی دا ۱۹۹۴نجی ایل قوردوغو «قاراباغ جمهوریتی»نین تهلکهسیزلیگینی تامین ائتمک آماجی ایله اؤز نظارتی آلتینا آلمیشدیر. بو اشغالچی سیاسته دایانان محاربه نتیجهسینده ۸۰۰ مین آذربایجانلی دیدرگین دوشموش، ۳۵ میندن آرتیق انسان حیاتینی ایتیرمیش و بؤیوک بیر کؤچگون جمعیت یورد- یووالاریندان قوپموش و باشقا یئرلرده یاشاماق مجبوریتینده قالمیشدیرلار.
مناقشهنین صلح یولو و دانیشیقلار واسطهسیله حل ائدیلمهسی اوچون ۲۸ ایلدیر «مینسک گروپو» فعالیت ائدیر. بو مدتده بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتینین تهلکهسیزلیک شوراسی طرفیندن ارمنستان دولتینین آذربایجانین اشغال ائدیلمیش اراضیلریندن در حال گئری چکیلمهسی و بوتون اشغالچی قوهلرینی اشغال اولونموش رایونلاردان چیخارماسی اوچون دؤرد قطعنامه تصدیق ائدیلمیشدیر؛ آنجاق، ارمنستان طرفیندن بو قطعنامهلرین حیاتا کئچمهسینه هئچ بیر مثبت رئاکسیا وئریلمهییب و بو بینالمللی قورومون طلباتی بو گونه قدهر جوابسیز قالیبدیر.
ایندی بیر هفتهدیر یئنیدن محاربه باشلانیب. ارمنستان طرفی محاربهنین ایلک گونلرینده آلدیغی ضربهلردن مذاکرهیه حاضیرلیغینی بیلدیریر؛ آذربایجان دولتی ایسه اؤز تورپاقلاریندا اشغال ائدیلمیش اراضی و رایونلارینی آزاد ائتمک مقصدیله عکس هجوملو دؤیوشمهلرینی وورغولاییر. بو آرادا معین سببلر اوچون طرفلرین بینالمللی دستکچیلری «دووشانا قاچ، تازییا توت!» سیاستلری اساسیندا ارمنستان- آذربایجان مناقشهسینین یاخین بیر زاماندا داواملی حل ائدیلمهسینه جدی ضرر یئتیریرلر.
ارمنستان – آذربایجان مناقشهسینین حلینه دایر واسطهچیلیک، ائلهجهده طرفلردن «حمایه» ائتمک سیاستی، کئچمیشده ده اولوب، بو گون ده وار و محاربه وارایکن یئنه ده اولاجاقدیر. آنجاق کئچمیش اوتوز ایلده قاراباغ مناقشهسی اوزهرینده واسطهچی کیمی رول اوینایان دستکچی دولتلر محاربهیه قاتیلان دولتلرین هر بیرینین طرفینی توتماقلا، داها آرتیق قفقاز کیمی ژئوپلیتیک اهمیته مالک بیر منطقهنین اونلارا وئره بیلهجک استراتژیک منافعلری دوشونور و تاسفله بو استقامتده ده داغلیق قاراباغ مناقشهسینی گلوبال بیر ماهیت داشییان مناقشه سمتینه یؤنلدیرلر. بودا منطقهده اوزون سوره بیلهجک بیر مناقشه زمینینده ملتلرین آردیجیل ضرر زیان گؤرمهلرینه و هر ایکی اؤلکهنین مادی معنوی ثروتلرینین محو ائدیلمهسینه گتیریب چیخاراجاقدیر. دیگر یاندان ایسه محاربه طرفلری پروپاگاندا سیاستلرینی و خالقین عموم ملی باخیشینی ملتچیلیک استقامتینده یؤنلتمکله و محاربه شرایطینی «قیرمیزی جیزیق» اعلان ائتمکله، خالق کوتلهسی و ضیالی جمعیتین هر هانکی بیر سیاسی اجتماعی اعتراضلارینی، معیشت طلباتلارینی و دموکراتیا ایستکلرینی بوغماغا الوئریشلی شرایطدن بهرهلهنهجکدیرلر. بو او دئمکدیر کی بو قارشی دورما و محاربهنین اوزون سورمهسی هم واسطهچیلرین، هم استراتژیک هدفلر داشییان دستکچی دولتلرین، هم ده محاربه دولتلرینین خئیرینهدیر؛ آنجاق عکسینه، ایکی قونشو اؤلکهده یاشایان زحمتکش انسانلارین مادی معنوی ثروتلرینین محو ائدیلمهسینه، معیشت سیخینتیلارینین داهادا آرتماسینا و عمومیتله حیات پرابلئملرینین گرگینلشمهسینه سبب اولاجاقدیر.
بوگون نه اشغالچی دولت ۹۰نجی ایللردهکی دولتدیر، نه ده آذربایجانین عموم سیاسی، اقتصادی و حربی دورومو او ایللردهکی دوروم. بئله بیر شرایطده، ارمنستانین اشغال ائتدیگی یئددی رایونون اشغالدان آزاد اولماسی و آذربایجانین اراضی چرچیوهسینه قایتاریلماسی اؤلکهنین اراضی بوتؤولویونو برپا ائتمکده ایلک آددیمدیر. سونرا ایسه داغلیق قاراباغ پرابلئمینی موضوعنون مرکبلیگینی نظره آلاراق آذربایجان اراضیسینین چرچیوهسینده اولماق شرطیایله و اورادا یئرلشن اهالینین ملی- مدنی حقوقلارینی آذربایجاندا یاشایان باشقا ائتنیک جمعیتلر کیمی نظره آلماقلا مذاکره ماساسیندا حل ائتمک چوخ دا چتین گؤرونمهیهجکدیر. بو یولدا ملتلر آراسی قوروملارین، خصوصیله ده بیرلشمیش ملتلر تشکیلاتینین امکانلاریندان اؤلکهنین اراضی بوتؤولویونو برپا ائتمک استقامتینده اولدوقجا فایدالانماق، مسئلهنین حلینه دوغرو آپاریلان شرایطه اویغون سیاست اولا بیلر.
۱۱/۰۷/۱۳۹۹ – تهران


text:
اسپارتاکوس
اسپارتاکوس (یونان دیلی:Eπάptakoς) (لاتینجه: Spartacus)اسکی روم چاغیندا بیر قول ایدی و روم امپراطوریسینه قارشی دوردو.اوچونجو قوللار قارشیسیندا لیدرایدی.
یاشاییش[دَییشدیر]
تراسیلردن ایدی و باشدا قلادیاتور اولموشدور.73 ایل میلاددان قاباق ایلده قولار رومیلر قارشیسندا دوردولار و بو قاریشیقلاردا اسپارتاکوس لیدر اولدو.بو قاریشلار بوتون روم امپراطوریسینده سسلندی و بوتون قوللار بو قارشیا قؤشولدولار.قوشونلارین چوخو قوللارین قاباغیندا سیندیلار هابئله مارکوس لیسینیوس کراسوس روم قوشونو ایله قارشیا گلدی و قوللار مغلوبه اولدولار.


text:
تاپیناقدا ازدحام
ازدحامدا ۳ قادینین حیاتینی ایتیردیگی، چوخ ساییدا اینسانین ایسه آغیر یارالاندیغی پایلاشیلدی
هیندیستانین راجستان ایالتینده بیر هیندو معبدینده چیخان ازدحامدا ۳ نفر اؤلدو.
نشنال نیوزون خبرینه گؤره، عبادت ائتمک ایستهیهن هیندولار راجستان ایالتینین سیکار بؤلگهسیندهکی لورد کریشنا تاپیناغیندا توپلاشدیلار.
پلیس، معبدین گیریشینده اوزون سیرالار اولوشدوغونو و قاپیلارین آچیلماسییلا ازدحام چیخدیغینی سؤیلهدی.
ایلک بیلگیلره گؤره، ازدحامدا ۳ قادینین حیاتینی ایتیردیگی، چوخ ساییدا اینسانین ایسه آغیر یارالاندیغی پایلاشیلدی.
باشباخان نارندرا مودی حیاتینی ایتیرنلرین عائلهلرینه باشساغلیغی وئردی.
ایلگیلیلی خبرلر
بیر کارت پستال ۴۲ ایل سونرا آلیجیسینین الینه چاتدی
۴۲ ایل اؤنجه هلندنین برابانت بؤلگهسینده تعطیلده اولان بیر عائله، نیو-فنپده قوهوملارینا کارت پستال گؤندردی
واشینگتندا تۆرک میراثی آیی
"واشینگتندا تۆرک کؤکنلی آمریکالیلار تحصیل، مدنیت، اقتصاد و توپلوموموزون شهر حیاتی گلیشیمینده اؤنملی بیر رول اویناییمیشدیر"
روسیا اوسکارا فیلم گؤندرمهیهجک
"روسیا فیلم آکادمیسی باشقانلیغی، ۲۰۲۳-جو ایلده اوسکارا یئرلی فیلم نامیزد گؤسترمهمه قراری وئردی"


text:
دؤنوش
قاسیم پناهی – (ایکینجی بؤلوم)
قاپی تاراقلا باغلاندی. رامیز قاپییا ساری دؤنونجه کامیونلا توققوشان آدام کیمی توللانیب دیوارا زوپاندی. الیندهکی فنرله توفنگین هرهسی بیر یئره دوشدو. فنرین ایشدن دوشمهسی ایله داخما ظولمت خانایا دؤندو. یئشیگه ساریدان قاه_قاها سسی یوکسَلدی. سونرا سس گلن یئردن آلوو قالخیب یاواش_یاواش کیشی گؤودهسینه دؤندو. رامیز قیمیلدامادان دوشدوگو یئردن اولانلاری ایزلهییردی. بنیزی آغ_آپباق اولموشدو. اؤزونو دبرتمک ایستهسه ده توخانان ووروش اونون عَضَلهلرینی کئییدهجک قدر برک ایدی.
کیشی بوغونوق سسله بیر نئچه دؤنه _ سن سونونجوسان _ دئیهرَک باغیردی. آلوو گئتدیکجه سؤنمهگه باشلادی. سؤندوکجه ده اوندان یارانان کیشی نورمال بیر اینسان کیمی گؤروندو. اوستونده قارا دریدن تیکیلمیش پاپاقلی بورونجک وار ایدی. پاپاغی بورنونون اوجونا قدر اوزاندیغینا گؤره اوز_گؤزو گؤرونموردو. آنجاق بئلینین دونقاسینی گؤرمک اولوردو. رامیزه یاخینلاشماق ایستهدی. سول قیچینین آخسادیغیندان سندهلهسه ده الیندهکی خاچا بنزر آغاجلا قولچاق قالدیریر کیمی اونو یئردن قالدیریب آیاقلاری اوستونده دایاندیردی. سونرا سول الی ایله بوغازیندان یاپیشیب یئشیگه ساری سورودو. دیوار بویونجا اوزانان لمهنین قارشیسیندا یئنیدن اونو دیوارا زوللادی. رامیزین باغری یاریلمیشدی. نه دیلی سؤز توتوردو نه ده گؤودهسی اؤز ایختیاریندا ایدی. فیکریندن بوتون وارلیغیلا باغیریب ‘ یاردیم ائدین’ چاغیرماق کئچیردی آنجاق هر نه ائتسه ده دوشوندوگونو دیلینه گتیره بیلمیردی. سانکی دوداقلارینا قیفیل وورولوب، گؤودهسینه گؤرونمز زنجیر هؤرولموشدو.
کیشی سول الی ایله رفدن بیر قافا تاسی گؤتوروب رامیزین اؤنونه توتدو.
ـ بونا یاخشی باخ. بو سنین آتانین باشی دیر.
اونو یئره قویوب باشقا بیر قافا تاسی گتیردی. _بو دا آتانین آتاسی دیر. _ قاققیلدایاراق بیر باشقاسینی دا گتیردی. بو دهدهن دیر.
بیر آز سونرا بوتون قافا تاسلارینی اونون اؤنونه ییغسا دا لمهده بیری داها قالیردی.
رامیز قورخوسو توکولن ساواشچی کیمی گؤزلری ایله رفدهکی باشی گؤرستدی. کیشی اونو دا آلیب داییرهوی شکیلده ییغدیغی باشلارین اوستونه قویدو.
ـ بوتون بو اولانلارین سوچلوسو بودور.
رامیز ـ _ دوشکون سسی ایله_ بو کیم دیر؟ مندن نه ایستهییرسن؟
ـ بیر آز دا داها سسسیز قالسایدین سنین بو سویدان اولدوغونا قوشقولاناجاقدیم. _ سسی قابالاشدی _ بونون آدی دلی باش ایدی. بابکین ان یاخین دؤیوشچولریندن بیری ساییلیردی. منیم آتا_آنامی گؤزلریمین اؤنونده دوغرادی. من ده اونون سویونو قوروتماغا آند ایچدیم. ایشده، سن اونون سویوندان گلنلرین سونونجوسوسان. بورادا اونیئددی قافا تاسی وار. سنینکی ایله اونسکگیز تامام اولور. منیم ده حئسابیم قاپانیر.
رامیز سرسم اولاجاق دورومدا ایدی. نه کیشینین دئدیکلریندن باش آچیردی، نه ده قورتاریش اوچون بئینینه بیر یول چاتیردی . گؤزلرینی اورا_بورا گزدیررکن یئشگین اوستوندهکی ایکی یاریم داییره بیر داها ایلگیسینی چکدی. کیشی آرخاسینی رامیزه چئویریب بورونجهگینین آلتیندان ایکی شام چیخاردیب یاندیردی. شاملاری دئمک اولار کی اوتوز سانتیمئتر آرا ایله داخمانین بوجاغیندا یئره قویدو. بورونجهگینین آلتیندان دمیر بیر خاچ دا چیخاردیب شاملاردان بیر آز ایرهلیده یاتایینا یئره باسدی. بوینوندان آسلانان بوتون اشیاءلارینی چیخاردیب یئشیگین اوستونه قویدوقدان سونرا دیز چؤکوب اللرینی بورونجهگینین آلتیندا داراقلایاراق گؤزلرینی یوموب نهسه پیچیلداماغا باشلادی.
رامیز سسسیزجه سورونوب اؤزونو قاپییا چاتدیردی. بوتون گوجو ایله اونو آچماغا چالیشسا دا باجارمادی. واختی اؤلدورمک فایداسیز دیر دئیه دوشونوب یئشیگه یاخینلاشدی. الینی آتیب یاریم داییرهلرله بویون باغیلاری گؤتورن کیمی کیشی اود آلوولاری ایله بوروندو. رامیز قورخوسوندان بیر نئچه آددیم دالی گئدیب دیوارا سؤیکندی. کیشینین قولاق باتیران باغیرتیسی داخمانی اوچورتماق اوزره ایدی. آنجاق یئریندن دهبره بیلمیردی. بوتون وارلیغیلا اونلاری گئری وئر دئیهرَک یالوارماغا باشلادی.
رامیز قورخو فیلملرینده بئله طیلیسیملری گؤردوگونه گؤره ایکی قیرانلیغی تئز دوشدو. اورکلنیب _منی بوراخ_ دئیهرَک سسلندی .
کیشی اینیلدهیهرَک بورادان چیخیش یوخدور دئدی.
رامیز اؤز یانیندا یاریم داییرهلری بیر_بیرینه یاپیشدیرارسام طیلیسیم چورویر دئیه دوشونوب اونلاری بیر_بیربیرینه یاخینلاشدیردی. کیشی آن ایچینده بوتون قیزغینلیغی ایله رامیزه ساری توللاندی. رامیز دامغالاری یاپیشدیردی. چیخان ایشیق اوجباتیندان گؤزلرینین قاپاغینی قاپادیب دیشلرینی سیخاراق اونلاری یاپیشیق شکیلده ساخلاماغا چالیشدی. دامغادان بوراخیلان گوج بیر آن بومبا کیمی آچیلدی. قوشلارین سسی ایله اؤزونه گلدی. نانه، رئیحان، ککلیک اوتو قوخوسوندان کئفلهنیب آرد_آردا بیر نئچه کره جیگر دولوسو نفس آلدی. ایللرجه هانسیسا قارانلیقدان ائشیگه چیخمایان بیری کیمی چتینلیکله ایشیغا آلیشیب گؤزلرینی قییاراق اورا_بورا باخدیغیندا گؤردوکلرینه اینانا بیلمهدی. اللری ایله گؤزلرینی اووخالاییب بیر داها باخدی. بذ قالاسینین ایچینده ایدی. قالادا اولدوغوندان داها چوخ اورانین ساغلام اولدوغونا مات قالدی. چئورهسینی یوخلاماق اوچون آیاغا قالخیب آرخاسینداکی دیوارین تینیندن بویلاندی. اؤزونو اله آلا بیلمهگه گؤره بیر نئچه دؤنه داها درین نفس آلدی. کئچمیشده گؤردوگو جیزگی فیلملرینی آنیمساییب یوخودان آییلماق اوچون سول قولوندان بیر نئچه توک چکدی. گؤردوکلرینین یوخو اولمادیغینا ایناندیقدان سونرا بیر داها بویلاندی. قاراوولخانالاردا گؤزتچیلر اللریندهکی اوخلارینی حاضیر توتاراق کئشیک وئریردیلر. قالانین ایچینده بیر نئچه داوار سوروسو، آتلار، دیوارلاری ساغلاملاشدیران اَرلر، اورا_بورا قاچان اوشاقلار بیر ده کیلیمخانادا چالیشان قادینلار وار ایدیلار. بوتون کیشیلرین باشلاریندا کئچه پاپاقلار اولسا دا بئللرینده قیلینجلاری اولان عسگرلرین پاپاقلاری کوتلهدن سئچیلمک اوچون اؤزل بیچیمده ایدی. قادینلار تومان_کؤینکلی اوشاقلار ایسه چوخونلوقلا چاریقلی گؤرونوردولر. اوودانا ساریدان قولاغینا سسلر گلدی. تئز اؤزونو دیوارین او باشینا چاتدیردی. بویلو بوخونلو گنج اوغلان گور سسی ایله دیوارا سؤیکهنن قیزلا دانیشیردی .
ـ باخ مارینا، ایگیدلیگیمه آند اولسون بوتون آچون قارشیمدا دورسا سندن ال چکمهیهجهیم.
مارینا ـ _دولومساناراق_ سنه اینانیرام گورشاد.
گورشاد ساغ الینی قیلینجینین ساپیندان بوراخمادان سول الی ایله مارینانین سولموش بنیزیندن گؤز یاشلارینی سیلیب باشینی کؤکسونه یاسلاییب بئلینه دَک اوزانان ساری ساچلارینی سیغاللادی. مارینا الینی گورشادین دولو دؤشونون اوزریندن اورگینین باشینا قویدو.
مارینا ـ گل بورالاردان چیخیب گئدَک. بیزانس بورنوموزون اوجوندا دیر. هم اورادا بیزی کیمسه تانیمیر. باش آغریسیز عؤمور سورهریک.
گورشاد ـ اولماز.
مارینا ـ _سس تونونو قالدیریب اوندان آرالاناراق_ اولماز، اولماز، اولماز. منی سئودیگینی دئییرسن ، آنجاق منیم اوچون هئچ بیر ایشه قاتلانمیرسان. ان دویغوسال آنلاریمیز دا بئله الینی قیلینجیندان آییرمیرسان. دَلی باش بویروق وئرسین گؤزونو قیرپمادان اؤزونو اؤلمه آتارسان. سنین یانیندا نه بو اسکیمیش قالا قدر، نه ده او قورباغا گؤزلو دلی باش قدر دگریم یوخدور.
گورشاد ـ من دلی باشین بویروغونا دئییل بو تورپاغین ، بو اولوسون گلهجهگینه گؤره گؤزومو قیرپمادان اؤزومو اؤلومه آتیرام. سن بیزی یاخشی تانیماییبسان. بیزیم اوچون وطن هر شئیدن اؤنجه گلیر. او یالین آیاقلا اورا_بورا قاچان چوجوقلار، قان تر ایچینده دیوار هؤرن اَرلر ، گؤزلرینین ایشیقلارینی کیلیمین ایلمهگینده ایتیرن آنالار منیم جان پارچالاریم دیر. من بو قالادا دوغولموشام، قانیمین سون داملاسینا قدر ده اونو قوروماق اوچون چالیشاجاغام.
مارینادان سونرا گورشاد دا اورادان اوزاقلاشدی. رامیز نئجه بیر اوغورسوزلوغا دوشدوگونو قاورایا بیلمهدی. چوخ دوشوندوکدن سونرا چارهسیزجه گیزلندیگی دیوارین دیبینده اوتوردو. اولایلاری بیر داها گؤزونون اؤنوندن کئچیرتدی. ارک قالاسینین چئورهسیندهکی کوتلهوی گورداکی اون یئددی ایسکلئت ، مکتوب ، داخما ، طیلیسیم سونوندا دا قالادا اولدوغونون هامیسی دونقا بئلین دئدیکلرینی دوغرولاییردی. آیریجا آتاسی دا واختی ایله بیردن یوخ اولموشدو. بیر آن زامان گزینتیسینه نهدن اولان ایکی یاریم داییرهنی خاطیرلادی. چیخیش یولونو تاپمیش کیمی گؤزلری ایشیلدادی. چئورهسینه گؤز گزدیردی. تاپمایینجا دا اورا_بورانی آختارماق ایستهدی. آیاغا قالخدی. هارادا اولدوغونو یادینا سالیب همن یئره اوتوردو . _ بو گئییملرله منی گؤررلرسه یا اؤلدوررلر، یا دا دوستاق ائدرلر_ دئیهرَک میزیلداییب اولدوغو یئرده قالیب گئجهنین گلیشینی گؤزلهدی.
گئجهنین گلیشی ایله قالانین هر یانیندا تونقاللار قالاندی. اینسانلار تونقاللارین چئورهسینه ییغیلدیلار. کیمیلری آی ایشیغی آلتیندا قیلینج قوللانماق مشق ائدیردیلر، کیمیلری ایسه ده قیمیز ایچیب یاللی گئدیردیلر. گؤروننلر رامیزین اورگینی اوخشاییردی. آداملار آیری_سئچکیلیک ائتمهدن ، بیر_بیرینی اینجیتمهدن دئییب گولوردولر. گون بویونجا آغیر ایشلرده چالیشانلار بیرلیکده دینجَلیردیلر. رامیز سسسیزجه دیوارین دیبیندن چیخیب گیزلیجه داملارین بیرینه گیردی. بیر دست عسگر گئییمی تاپیب پالتارینی دگیشدی.اؤز پالتارلارینی دا بوخچالاییب دیوارین اوستوندن مئشهیه ساری آتدی. گورشادی تاپماق اوچون بیر_بیر ییغینجاقلارا باش چکمهگی کسدیردی. دامدان چیخیب پیللهکنلرله قالانین اتگیندهکی بولاغا ساری یولا دوشدو. گؤی اوزونده سایریشان میلیونلارجا اولدوز قارا قوماشین اوزرینه تیکیلن داش_قاشلار کیمی پاریلداییردیلار. دیقّتله باخینجا سامان یولونو بئله گؤرمک اولوردو. رامیز یولونون اوستوندهکی ییغینجاقلاری گؤزدن کئچیرتدیکدن سونرا بؤیوک تونقالین یانیندا گورشادی گؤردو. یاد اولدوغونون اورتایا چیخماسیندان قورخدوغو اوچون یاخینلاشماغا اورک ائتمهسه ده اونا یاردیم ائده بیلهجک تک کیشی گورشادین اولدوغونو بیلیردی. مارینا ایله دانیشاندا دلی باشدان سؤز آچمیشدیلار. دونقا بئل ده اولانلارین سوچلوسو دلی باش دیر دئمیشدی. تونقالدان بیر آز آرالیدا تک باشینا اوتوران ساققالی کیشی بوغونوق سسی ایله رامیزه باخاراق _ آ بالا، بری گل . _ سؤیلهدی. تیترهک آددیملارلا یاخینلاشدی. اللرینی اووشدوراراق کیشینین اؤنونده دایاندی. ساچلاری چیگینلرینه دَک اوزانمیشدی. بورنو قارتال دیمدیگینه بنزهییردی. دومبا گؤزلرینه باخینجا رامیزی قارا باسدی. هامی اونلارا ساری دؤنموشدو.
ـ آدین نه دیر؟
رامیز ـ آدیم، آدیم بوغدای دیر.
ـ سنی هئچ گؤرمهمیشم. نهچیسن؟ کیمسن؟
رامیز ـ من … .
ـ سن نه؟
رامیز ـ من بو گون خرّمیلرین اوردوسونا قوشولموشام.
ساققالی کیشی گورشادی چاغیردی. بونو سنه تاپشیریرام.
گورشاد ـ بویروق سنین دیر دلی باش بگ.
باجادان اوزونه دوشن گونش ایستیسی ایله یوخودان آییلدی. چوخدان یوخودان دوروب گئیینن گورشاد قیلینجینی بئلینه آسیب قالخ آیاغا گئدیریک دئدی. رامیز تئز قالخیب آنیق اولدو. بیرلیکده قالانین چیخیشینا ساری یولا دوشدولر . قورویوجولار اونلاری آختاریب یولا سالینجا مئشهیه دالدیلار.
گورشاد ـ دئدین آدین بوغدای دیر؟
رامیز ـ هه.
گورشاد ـ هارادین گلیبسن؟
رامیز ـ وراویدن.
گورشاد ـ باخ دلی باش سنی منه تاپشیردی. منیم ایشیم بیلگی توپلاماق دیر. ائله واخت اولور ماُمونون اوردوسونون آراسینا سیزیب آیلارجا اورادا قالیرام. اونون اوچون گؤرهویم اؤنملی دیر. منه دئمهدن اؤز باشینا هئچ بیر ایشه یئلتنمه.
رامیز ـ اولدو. بو ، دلی باش کیم دیر؟
گورشاد ـ بابکین ان چوخ گووَندیگی باشچیلاردان دیر.
رامیز ـ عاییلهسی وار؟
گورشاد ـ هه، بیر اوغلونو ساواشدا ایتیریب. او بیریسی ده منیم کیمی جاسوس دور . اونلار دا سیزین بؤلگهدن گلمه دیرلر. رامیز دونقا بئلین سؤیلهدیکلرینه اینانیب سوسدو. یول بویونجا دوشدوگو دورومدان اؤزونو نئجه قورتاراجاغینی دوشونسه ده بیر یول تاپا بیلمهدی. چوخ یول گئتدیکدن سونرا قالانین اؤنوندهکی بؤیوک تپهنین آرخاسینداکی داخمایا چاتدیلار.


text:
اویان نیوز : نئچه ایللردیر کی میللتیمیز وطن و توپراق یولوندا،آزادلیق یولوندا چالیشیب و ساواشیب لار.
او زامانلاردا کی بؤیوک و داهی اینسانلاریمیز و ایگیت لریمیز آزادلیغی میز ایچین ساواشیب و سوندا قانلارینا بئله نیبلر ( اؤرنک اولاراق؛مشروطیت دؤنه مینده ستارخان، خیابانی حرکاتیندا،میللی حوکومتیمیز کی بؤیوک سیدجعفر پیشه وری رهبرلیگی آلتیندا قورولدوقدان سونرا ) آلچاق فارس شوونیسم لری میللتیمیزی سوی قیریم ائدیب لر.
وطن سئوگی سی بؤیوک بیر وارلیق دیر کی ذاتن بیز تورک میللتینده جوشوب یاشانیب و یاشاماقدادیر، و ایلک زامانلاردان یابانجی لار ألیندن قورونوب و ساخلانیب دیر.
آمما یوز ایله یاخین دیر کی گؤزل یوردوموز فاشیست ایران و فارس شوونیزم أللریله دیدیلیب و هر زامان بیز گونئی آذربایجان تورک له رینی تحقیر ائتمک له روحوموزو و دیلیمیزی ئولدورمگه چالیشیرلار.
بیزیم حاق سسیمیزین و ایسته گیمیزین قارشیسیندا قورشونلارلا و دوستاق خانالارلا جواب وئریب لر.
بیزیم دیلیمیزین اؤیره نیلمه سینه مانع اولاراق اینسانلیق حاقلارینی تاپتالاییب و آیاق آلتیندا قویموشلار، آمما بو زامان آرتیق جانیمیز بوغازا ییغیلمیش دیر، بیز داها چوخ میللت سئورلریمیز آرتمیش اؤز حاقلاریمیزی ایستمکده دیلر، گونو گوندن میللی حرکتیمیز بؤیومکده دیر و بو یاخین زاماندا بؤیوک آماجیمیز یانی باغیمسیزلیقا و اؤزگورلوگه چاتاجاغیز.
تانریدا هر زامان بیز تورکلرله دیر چونکی بیزیم وارلیغیمیز و حاقلی اولدوغوموز اونا عیان و بیان و آیدین دیر.
آ. م.


text:
۱۲ سپتامبر
۱۲ سپتامبر: مارافون دؤیوشو باش وئریب. کولومب دونیا سیاحتینه باشلاییب.
۴۹۰ میلاددان اؤنجه — مارافون دؤیوشو باش وئریب.
۱۵۰۴ — کریستوف کولومب دونیا سیاحتینه باشلامیشدیر.
۱۷۲۳ — روس قوشونو خزر اطرافی رایونلاری و باکینی ایشغال ائدیر.
۱۹۵۳ — خروششوو شوروینین رهبری سئچیلمیشدیر.
۱۹۶۶ — اصالتاً جنوبی آذربایجاندان اولان آمریکا وطنداشی فضایا گئدن ایلک خانیم انوشه انصاری آنادان اولور.
۱۹۸۰ — تورکیهده ارتش حاکیمیتی اله آلیر. جومهوریت تاریخینده ۳-جو دفعه ارتیش سیاسی حاکیمیته آچیق شکیلده موداخیله ائدیر.
۲۰۰۱ — یازیچی، ترجومهچی ماناف سولیمانوو وفات ائتمیشدیر.


text:
ورزیقان بؤلگهسینین مرکزی بؤلومو
ورزیقان بؤلگهسینین مرکزی بؤلومو ورزیقان بؤلگهسینین بؤلوملریندن دیر دوغو آذربایجان اوستانیندا ایران اؤلکهسینین قوزئیباتیسیندا.[۱]
اؤلکه بؤلمهلری[دَییشدیر]
- ورزیقان بؤلگهسینین مرکزی بؤلومو
- گونئی ازومدل قصبهسی
- قوزئی ازومدل قصبهسی
- بکرآباد قصبهسی
- سینا قصبهسی
شهرلر: ورزیقان
اهالیسی[دَییشدیر]
ایران آمار مرکزینین نوفوس ساییسی اساسیندا، ورزیقان بؤلگهسینین مرکزی بؤلومونون اهالیسی ۱۳۸۵-اینجی هیجری گونشلی ایلینده ۳۴۷۶۶ نفر ایمیش.[۲]
قایناقلار[دَییشدیر]
- ^ اطلس گیتاشناسی استانهای ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.
- ^ Error on call to شابلون:وب قایناقلاماسی: Parameters باغلانتی and باشلیق must be specified .


text:
غربی آذربایجانداکی ولیفقیه نمایندهسی و اورمیه امامجمعهسی جمعه نمازینین خطبهلرینده دولتین ترجیحی ارز آدلاندیریلان و اونون کناریندا یارانهلری یونلندیردیغینی وورغولایاراق دئدی: البتهکی بو گونلر کئچیجیدیرلر و میللت و مسئوللار بیرلیک و یولبیرلیکلرینن رانت یئینلرین قارشیسیندا دورسونلارکی یارانهلر میللتین الینه چاتسین.
او سوزلرینین دوامیندا آرتیردی: دولتین ترجیحی ارز و یارانهلر مسالهسینده گوسترمیش اولدوغو جرات و جسارت بیر سرطانی غدهنی جراحی ائیلهمک هدفیایلهدی و بو مساله، سواستفادهجیلرین قاباغینی آلماقدادی.
حجتالاسلام و المسلمین قریشی بونودا بیان ائیلهدی کی: مسئوللار جهادی اولاراق مئیدانا گیرسینلر و بازار جدی نظارت ائیلهسینلر.


text:
دؤولت
دؤولَت و يا اَرکلَت سیاسی قورولوش اوْلوب، موعین سرحدلر داخیلینده یاشایان خالقین خوصوصی سیستمله ایداره اوْلونماسینی تصویر ائدیر. دؤولت چوْخ واخت جمعیتله سجیهلندیریلیرلر. یئر کورهسی جنوب قوطبونون ایستیثناسیندا ایکی یوزه یاخین دؤولت آراسیندا بؤلونموشدور.
دؤولتین فورماسی و فعالیتی ایله دؤولت نظریه سی علمی مشغول اولور. نه علمده، نه ده بینالخلق حقوقدا دؤولتین قبول ائدیلمیش عمومی تعیناتی یوخودور.
دؤولت (عربجه:دولة) تورپاق بوتونلویونه باغلی اولاراق سیاسی باخیمدان اؤگوتلنمیش میلّت و یا میلّتلر توپلولوغونون اولوشتوردوغو توزل وارلیقدیر. دؤولتین گؤلگه سی بوتون بشری فعالیتلرین اوستونه دوشر:سوسیال رفاه،ایچ دوزن،خلق ساغلیغی اۆچون اوغراشیر،بوندان مشروعیت قازانیر.قورال قویار،دوزنلر،یئتکیلندیریر،یاساقلار...
تمل سورو ایسه، نلر دؤولت کونترولونه بوراخیلمالی؟، نلر بیرئيه(فرد) بوراخیلمالیدیر؟ بو سورونون نسنل بیر جوابی يوخدور. اؤزنل(subjective) اولاراق، "يالنیزجا بیرئيی ایلگیلندیرن قونولار بیرئيه، بیردن فازلا کیشییی ائتکیله ین قونولار دؤولته بوراخیلمالیدیر." يورومو حاکیمدیر.
توماس هابس ،دؤولتی لئوییاثان جاناوارینا بنزتمیشدی. ماخ وئبئر ایسه دؤولتین مشروع شیددت قوللانما آراجی اولدوغونو سؤیله میشدیر
تانیمی(definition)[دَییشدیر]
تاریخ بويونجا بیرچوخ دؤولت تانیمی ياپیلمیشدیر. دؤولتین اورتايا چیخیشی، ایشلهوی(function) و گلجه یی حققینده فلسفی چؤزومله ملر ياپیلمیشدیر. دؤولت قوُرومونون اولوشماسینا يول آچان ائتکنلرین (factor) باشیندا أکین دئوریمی(revolution ) گلیر. اؤزللیکله آسياداکی أکین توپلولوقلارینین توپلولوق اوزهرینده بیر دؤولت اولگوسونو ایلک اولاراق اولوشتوردوغو سؤيلنه بیلیر. دؤولت فلسفه سی آلانیندا فیکیر بيان ائدن فیلوسوفلاردان افلاطون'دا دؤولت “بیرلیکده ياشاما زورونلولوغوندان دوغان”، ارسطو'دا “دوغال بیر اولوشوم”، آنجیلون'دا دیل، کیمی ایلهتیشیم و توپلومساللیقدان دوغان، هوبئس'دا هرکسین هرکسه قارشی ساواشینی سونا اردیرمک اۆچون اورتايا چیخان، روُسو، هوبئس و جان لوکدا توپلوم سؤزلشمه سینین سونوجو، فیشته'ده صاف اینسان آماجینین اوجا آراجی، شئلینگ'ده موطلق اولان، هئگئل'ده تؤزل ایراده اولاراق اخلاقسال تین، سیسرون'دا حقوقون سونوجو اولاراق بئتیمله نیر( delineate،تصویر ائتمک). گونوموزده ده بیرچوخ سیياستبیلیمجی و فیلوسوفون فرقلی تانیملاری واردیر. حقوقی آچیدان دؤولت، گنللیکله عنصرلاریندان حرکتله تانیملانیر. بونا گؤره دؤولت؛ "اولکئ آدی وئریلن بلیرلی بیر تورپاق اوزرینده ياشايان اینسان توپلولوقلارینین بیر ائگمنلیک آنلايیشی و حقوقو ایچینده بیر سیياسی ایقتیدار آلتیندا اؤرگوتلنمه سیدیر." بو تانیمداکی اونسورلار بونلاردیر:
- اینسان عنصرو: خلق يا دا میلّت عنصرو اولاراق دا آدلاندیریلابیلیر. بلیرلی بیر آلاندا بیرلیکته ياشايان و چئشیتلی باغلارلا اورتاق ياشاما ایراده سی گؤسترن اینسان توپلولوغودور. بیر دؤولتی اولوشتوراجاق اینسانلارین سايیسی حققینده بیر آلت سینیر اولماماقلا بیرلیکته دؤولتین نیته لیغینه گؤره معقول بیر آلت سینیر قبول ائدیله بیلیر. مودئرن ياناشمایا گؤره میلّت عنصرونون قورولابیلمه سی اوجون معنوی نیتَلیکده باغلار يئترلی اولوب بو معنادا بیرلیکته ياشاما ایراده سینین دوغماسی يئترلیدیر.
- ائگمنلیک عنصرو: سیياسال ایقتیدار عنصرو اولاراق دا آدلاندیریلان بو عنصر، دؤولتین اساس قوروجو عنصرودور. بلیرلی بیر يئر-اوزو پارچاسی اوزرینده ياشايان اینسان توپلولوغونون اوستون ایراده چرچوه سینده اؤرگوتلنمه سیدیر. ائگمنلیک قاورامی اوتوریته دن فرقلی اولاراق اؤلکه ایچینده بیریجیک مشروع گوج قايناغی اولماسینی ایفاده ائدرکن اؤلکه خاریجینده (اولوسلاراراسی آلاندا) باغیمسیز اولماق آنلامینا گلمکته دیر.
- اؤلکه عنصرو: اؤلکه، جوغرافی آنلامدا بیر بوتونلوک تشکیل ائدن و سینیرلاری بلیرلنه بیلیر بیر اراضی پارچاسینی ایفاده ائدر. آنجاق دؤولتین سینیرلاری قونوسوندا بیر دارتیشما بولونماسی مومکوندور. آنجاق دؤولت سینیرلاری اؤن-گؤروله بیلیر بیر تورپاغا صاحیب اولمالیدیر. دؤولتین اؤلکه سی تورپاق اؤلکه سی، دنیز اؤلکه سی و هاوا اؤلکه سی اولاراق اوچه آيریلیر.
دؤولت ایله حؤکومت آراسینداکی فرقلر[دَییشدیر]
- دؤولت، حؤکومتدن داها گئنیشدیر. حؤکومت ایسه دؤولتین بیر پارچاسیدیر.
- دؤولت، دواملی و سورکلیدیر. حؤکومت ایسه گئچیجیدیر، قیستا عومورلودور. حؤکومت، دؤولت اوتوریتهسینین ایشلتیلمه سینی ساغلايان بیر آراجدیر. حؤکومت سادجه دؤولتین بئينی اولما گؤرَویندهدیر.
- دؤولت، کیشیسل اولمايان بیر اوتوریته دیر. مامورلار بوروکراتیک اصوللارا گؤره ایشه آلینیر و گؤرولیلر، حؤکومتین ایدئولوژیک ایستکلرینه دويارسیز اولاجاق شکیلده سئچیلیر.
- دؤولت، اورتاق ایگیيی و گنل ایراده نی تمثیل ائتمیه چالیشیر. فقط حؤکومت ایسه بللی ایدئولوژیلری تمثیل ائدر
دؤولت شکیللری[دَییشدیر]
اونیتار (تکلی دؤولتلر) [دَییشدیر]
سیاسی اوتوریته نین تک مرکزده توپلاندیغی،مرکزی اوتوریته نین تک بیر آنا یاسا ایله ساغلاندیغی بیر دؤولتدیر یاسما اورقانینین یاپدیغی قانونلار بوتون اؤلکه ده اویقولانیر( اؤرنه یین:دانمارک، فرانسه اینگلیس، لیسرلئیل ،ایتالیا ایرلند نروژ یونان تورکیه)
کارما(بیلَشیک-compound) دؤولتلر[دَییشدیر]
بیردن چوخ دؤولتین اؤز آرالاریندا گرچکلشدیکلری بیر آنلاشما ایله بیرلشمله لری سونوجو اولوشان دؤولتلردیر. ایکی شکیلده اولابیلر:
- کونفئدراسیون :باغیمسیز دؤولتلر طرفیندن ائگمنلیکلرینی قوروما شرطی ایله اولوشتورولان و اویه دؤولتلره دیله دیکلری زامان آیریلما حقی تانییان کارما دؤولت بیچیمیدیر. (گونوموزده اؤنه یی یوخدور. اسکی سوئیس،آلمان و آمریکا)
- فدراسیون : اورتاق بیر آنایاسا آلتیندا بیرلشن دؤولتلرین اولوشتوردوغو دؤولت بیچیمیدیر. بو تیپ دؤولتلرده آیریجا هر فدره عنصورون اؤز آنایاساسی ،یئریتمه و یارقی اورقانلاری واردیر. (اؤرنه یی :آلمان،آمریکا،کانادا،اوتریش،سوئیس،اوسترالیا ،روسیا)
ائگمنلی یین قایناغینا گؤره دؤولتلر[دَییشدیر]
مونارشیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین تک کیشییه و اونون عایله سینه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.
اولیقارشیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین بللی بیر صنف ویا گروپا عایید اولدوغو دؤولت بیچیمی.
تئوکراتیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین قایناغینین دینه دایاندیغی دؤولت بیچیمی.دین آداملارینین سؤزو گئچر. هر شئیه دین آداملاری قرار وئرر.
دئموکراتیک دؤولت[دَییشدیر]
ائگمنلی یین خلقه عایید اولدوغو دؤولت بیچیمیدیر.
رقیب دؤولت تئوریلری[دَییشدیر]
پلورالیست (چوخولجو)دؤولت[دَییشدیر]
لیبئرال فلسفه دن دوغولموشدور. بونا گؤره بیرئی اؤن پلاندا،دؤولت ایکینجی پلاندادیر.
کاپیتالیست دؤولت[دَییشدیر]
مارکسیست باخیش آچیسیلا اورتایا چیخمیشدیر. بونا گؤره توپلومون،ائکونومیک یاپیسیلا بیرلیکده آنالیز ائدیلمسی گرهکیر. دؤولت ایسه سیستئمیندن دوغار و صینیف سیستئمینه دایانیر: سوسیال حیاتین گرچک دایاناغی اولان آلت یاپینین قوشوللاندبردبغی اوست یاپیینین وجودبولموس حالیدیر.
لئوییاثان دؤولت[دَییشدیر]
اؤزو اؤزونه خیدمت ائدن و اؤزونو گلیشتیرن بیر جاناوار کیمیدیر بو دؤولت. بو یاخلاشیم یئنی ساغجیلارا و نئولیبرال لارا عایدددیر.


text:
ارمنیستان اوردوسو، آذربایجان مؤوضعلرینه آتیش ائتدی
توووزائلینین آغدام، کلبجر ائلینین زیلیک کندلری ایستیقامتیندهکی آذربایجان مؤوضعلرینین ارمنیستان بیرلیکلری طرفیندن آتیشا توتولدوغو بیلدیریلدی
آذربایجان ساوونما باخانلیغی ارمنیستان عسگرلرینین، ایکی اؤلکه سرحدینین کلبجر و توووز بؤلگهلری ایستیقامتیندهکی آذربایجان مؤوضعلرینه آتیش ائتدیگینی آچیقلادی.
باخانلیقدان وئریلهن آچیقلامایا گؤره، ۳۱ می آخشام ساعاتلاریندان ۱ ژوئن گئجه ساعاتلارینا کیمی توووزائلینین آغدام، کلبجر ائلینین زیلیک کندلری ایستیقامتیندهکی آذربایجان مؤوضعلرینین ارمنیستان بیرلیکلری طرفیندن آتیشا توتولدوغو بیلدیریلدی.
آذربایجان اوردوسونون دا سالدیریلارا قارشیلیق وئردیگی قید ائدیلدی.
ایلگیلیلی خبرلر
اردوغان، دونیا کؤچری اویونلارینین آچیلیش مراسیمینده دانیشدی
"اینسانلیغین مینلرجه ایلینه دامغا ووران کؤچری مدنیتینین یوخ اولماسینا راضی اولابیلمریک"
اردوغان، تۆرک دیل بایرامینی قوتلادی
"تۆرک دیل بایرامینینن تۆرکجهمیزین یاشادیلماسی، گلهجک نسیللره بوتون اؤزگونلوگو و درینلیگی ایله چاتدیریلماسی اوچون بیر وسیله اولماسینی دیلهییرم"
قیرقیزیستانلا اؤزبکیستان آراسیندا سرحد قونوسوندا اورتاق پروتوکول ایمضالاندی
قیرقیزیستان حکومتینین مطبوعات مرکزیندن وئریلهن آچیقلامادا، ایکی اؤلکه حکومتلری آراسیندا سرحد تعیینی هیئتلرینین باشکند بیشکئکده گؤروشدوگو بیلدیریلدی